โคบุตร ว.๒
พระสุนทรโวหาร (ภู่)
โคบุตร
คำนำ
วรรณคดีกวีนิพนธ์เป็นมรดกศิลปวัฒนธรรมอันลํ้าค่าของชาติ มีคุณสมบัติสะท้อนภาพสังคม วีถีชีวิต วัฒนธรรมของคนไทยในอดีต และความเจริญด้านต่าง ๆ ของประเทศ กรมศิลปากรเป็นหน่วยงานที่มีภารกิจสำคัญด้านการอนุรักษ์ สืบทอด และเผยแพร่วรรณคดีกวีนิพนธ์ของชาติ มีนโยนายจัดพิมพ์หนังสือเก่าที่มีคุณค่าสู่สังคมไทย เพื่อสืบทอดอายุของหนังสือ และฟื้นฟูทรัพย์สินทางปัญญา ที่บรรพชนอุตสาหะสร้างสรรค์ไว้ให้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย
กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า นิทานคำกลอนเรื่อง โคบุตร จันทโครบ ลักษณวงศ์ และสิงหไกรภพ เป็นกวีนิพนธ์ที่มีคุณค่าทั้งด้านเนื้อหาสาระและวรรณศิลป์ ปัจจุบันหาหนังสืออ่านได้ยาก จึงเห็นควรรวบรวมพิมพ์เผยแพร่อีกครั้งโดยมอบให้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ รวมพิมพ์เรื่องโคบุตรและจันทโครบขึ้นก่อน ส่วนเรื่องลักษณวงศ์และสิงหไกรภพจะจัดพิมพ์เป็นลำดับต่อไป
เรื่อง โคบุตร นี้ นักวิชาการสันนิษฐานว่า สุนทรภู่แต่งขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และน่าจะเป็นกวีนิพนธ์เรื่องแรกของ สุนทรภู่ สังเกตสำนวนโวหารในการประพันธ์และการผูกเรื่องยังอยู่ในขั้นเริ่มต้น แต่บทกลอนมีความไพเราะ ทั้งยังให้คติธรรมและคำสอนที่เป็นประโยชน์ต่อผู้อ่าน กรมศิลปากรจึงมอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ ผู้เชี่ยวชาญการตรวจสอบวรรณคดีไทย ซึ่งถึงแก่กรรมแล้ว เป็นผู้ตรวจสอบชำระจากต้นฉบับสมุดไทยจำนวน ๘ เล่ม ซึ่งเก็บรักษาในหอสมุดแห่งชาติ ฉบับพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก พุทธศักราช ๒๕๐๑
ส่วนเรื่อง จันทโครบ เป็นกวีนิพนธ์ที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา ดำรงราชานุภาพทรงวินิจฉัยว่าเป็นสำนวนกลอนของผู้อื่นแต่งตามอย่างสุนทรภู่ แล้วอาจขอให้สุนทรภู่ตรวจแก้ไข แต่นักวิชาการบางท่านมีความเห็นว่า สุนทรภู่เป็นผู้แต่งไว้ถึงตอนจันทโครบเข้าถํ้านางมุจลินท์แล้วคงจะมีผู้อื่นแต่งต่อ อย่างไรก็ดี กวีนิพนธ์ตอนต้นเรื่องดังกล่าวนับว่ามีคุณค่าทางวรรณศิลป์ กรมศิลปากรจึงมอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ ตรวจสอบชำระกับสมุดไทย ฉบับพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก พุทธศักราช ๒๔๙๙
หนังสือนิทานคำกลอนสุนทรภู่เรื่อง โคบุตรและจันทโครบ ฉบับรวมพิมพ์ ครั้งแรกนี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์มอบให้นางพันธุ์อร จงประสิทธิ์ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการพิเศษ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สอบทานกับสมุดไทย และหนังสือฉบับพิมพ์ครั้งแรก พร้อมทั้งจัดพิมพ์เผยแพร่ ซึ่งได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วน และจัดทำเชิงอรรถอธิบายศัพท์เพิ่มเติมเพื่อประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา และประชาชนทั่วไป
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือนิทานคำกลอนสุนทรภู่เรื่องโคบุตรและจันทโครบ จะอำนวยประโยชน์ทั้งด้านความบันเทิง และให้สาระอันมีคุณค่าแก่ผู้อ่าน ตลอดจนผู้สนใจศึกษาวรรณคดีกวีนิพนธ์ของชาติโดยทั่วกัน

สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๖ มิถุนายน ๒๕๕๗
อธิบายเรื่องโคบุตร
นิทานคำกลอนเรื่องโคบุตรนี้ สันนิษฐานตามสำนวนการประพันธ์เห็นว่า น่าจะเป็นกวีนิพนธ์ที่สุนทรภู่แต่งขึ้นก่อนเดินทางไปเยี่ยมบิดาที่เมืองแกลง เมื่อ พุทธศักราช ๒๓๕๐ ซึ่งในครั้งนั้นสุนทรภู่แต่งนิราศเมืองแกลงเป็นนิราศเรื่องแรก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์อธิบายไว้ ในหนังสือประว้ดิสุนทรภู่ ตอนที่กล่าวถึงเรื่องโคบุตรว่า
...ลองพิเคราะห์ดูหนังสือกลอนของสุนทรภู่ที่ยังปรากฏอยู่บัดนี้ เห็นมีเค้าเงื่อนในทางสำนวนว่าจะแต่งก่อนนิราศเมืองแกลงแต่เรื่องโคบุตรเรื่องเดียว มีคำขึ้นต้นว่า
“๏ แต่ปางหลังครั้งว่างพระศาสนา
เป็นปฐมสมมตกันสืบมา	ด้วยปัญญายังประวิงทั้งหญิงชาย
ฉันชื่อภู่รู้เรื่องประจักษ์แจ้ง	จึงแสดงคำคิดประดิษฐ์ถวาย
ตามสติริเริ่มเรื่องนิยาย	ให้เพริศพรายพริ้งเพราะเสนาะกลอน”
ดังนี้ สำนวนดูเหมือนน่าจะแต่งถวายเจ้าวังหลังองค์ใดองค์หนี่ง เป็นหนังสือ ๘ เล่มสมุดไทย จะแต่งในคราวเดียวทั้งนั้นหรือแต่งเป็นหลายครั้งหลายคราวข้อนี้ทราบไม่ได้ แต่ว่าแต่งค้างอยู่ไม่หมดเรื่อง กลอนเรื่องอื่นของสุนทรภู่ดูสำนวนเป็นชั้นหลังเรื่องโคบุตรทั้งนั้น
เรื่องโคบุตรเป็นนิทานคำกลอนที่สุนทรภู่วางโครงเรื่องและจินตนาการ สร้างสรรค์ไว้อย่างสนุกสนาน การดำเนินเรื่องชวนให้อ่านติดตาม และให้ความ เพลิดเพลินแก่ผู้อ่าน มีเรื่องย่อว่า
นางฟ้าองค์หนึ่งตั้งจิตปรารถนาจะมีพระสวามีและโอรสกับพระอาทิตย์ ด้วยอำนาจแรงอธิษฐาน นางจึงไปจุติอยูในดอกบัวหลวง ณ เมืองมนุษย์ เมื่อพระอาทิตย์ทรงทราบจึงมาสมกับนางจนตั้งครรภ์ ครั้นนางคลอดโอรสแล้วก็ดับชีพกลับไปจุติบนสวรรค์ พระอาทิตย์จึงนำโอรสไปฝากให้ดื่มนมราชสีห์ จนกระทั่งพระกุมารเจริญวัยได้ ๑๐ ขวบ มีพละกำลังเป็นอันมาก
พระอาทิตย์ประทานนามโอรสว่าพระโคบุตรสุริยา ตามนามของพระชนก และนางราชสีห์ที่เลี้ยงดู พร้อมทั้งให้เครื่องประดับกายซึ่งเป็นทิพศาสตราสำหรับ ป้องกันตัวและใช้เหาะเหินได้ แล้วบอกให้พระโคบุตรเดินทางไปยังถิ่นต่าง ๆ และหาเนื้อคู่ซึ่งอยู่ทางทิศบูรพาของเมืองพาราณสี พระโคบุตรจึงตัดสินใจลาราชสีห์ ออกเดินทางไปตามคำของพระบิดา ก่อนเดินทาง ราชสีห์ได้ให้ยาสำหรับพ่นผู้ที่ตายแล้วให้ฟื้นคืนชีพ ซึ่งเป็นของวิเศษอีกอย่างหนึ่ง
พระโคบุตรเหาะมาเห็นยักษ์ ๔ ตน กำลังไล่จับกุมารสองคนในสระกลางป่า จึงตรงเข้าช่วยเหลือและฆ่ายักษ์ตาย เมื่อไต่ถามทราบว่าพระกุมารนั้นคือ นางมณีสาคร และพระอรุณ พระธิดาและพระโอรสของท้าวพรหมทัต กรุงพาราณสี ที่หนีออกจากเมืองเพราะถูกราชปุโรหิตชิงบัลลังก์ พระโคบุตรจึงคิดจะช่วยเหลือ แล้วพ่นยาวิเศษให้ยักษ์ทั้ง ๔ ตน กลับมีชีวิตเพื่อไม่ให้เป็นเวรกรรมต่อกัน จากนั้นพระโคบุตร พร้อมด้วยนางมณีสาครพระอรุณและยักษ์ ๔ ตนไปช่วยกู้บัลลังก์คืนได้สำเร็จแล้ว ชุบชีวิตท้าวพรหมทัตกับพระนางประทุมทัศมเหสี ส่วนปุโรหิตและบุตรที่คิดการร้าย ท้าวพรหมทัตมีรับสั่งให้แห่ประจานทั่วเมืองแล้วนำไปถ่วงน้ำที่ทะเลหลวง
ท้าวพรหมทัตมีพระราชประสงค์จะยกเมืองพาราณสีพร้อมทั้งพระธิดาและ พระโอรสให้แก่พระโคบุตร ทั้งทรงเห็นว่าพระโคบุตรกับพระธิดามณีสาครคู่ควรกัน แต่ด้วยทั้งสององค์ยังอยู่ในวัยเด็ก จึงได้แต่ชักชวนให้พระโคบุตรอยู่ที่เมืองพาราณสีระยะหนึ่งก่อน ต่อมาพระโคบุตรต้องการเดินทางไปตามความประสงค์ของพระบิดา จึงขอลาท้าวพรหมทัตไปประพาสป่าท้าวพรหมทัตมิอาจทัดทานได้จึงให้พระอรุณติดตามไปด้วย ทั้งสององค์เหาะเหินเดินทางและผจญภัยต่างๆ นับตั้งแต่สู้รบและฆ่าพวกวิทยาธรตายแล้วชุบให้เป็นขึ้น อีกทั้งรบกับหัศกัณฐมัจฉาที่ฆ่าไม่ตาย เพราะได้รับพรจากพระอิศวร จนพระโคบุตรต้องไปเชิญพญาวานรที่เขาเหมรามาช่วยรบจึงสังหารได้สำเร็จ และยังมีนางยักขิณีซึ่งแปลงเป็นนางงามมาล่อลวงให้เข้าเมืองเนรมิต ครั้นพระโคบุตรรู้ความจริงก็มิได้ฆ่าเพราะเห็นว่าเป็นสตรี แต่สั่งสอนและให้นางยักษ์สัญญาว่าจะไม่ฆ่าสัตว์ตลอดชีวิต เพื่อไม่ให้เป็นบาปติดตัวไปชาติหน้า
จากนั้นพระโคบุตรและพระอรุณเดินทางต่อไปตามทิศที่พระอาทิตย์บอก ระหว่างทางได้พบนกสาลิกาพูดได้อย่างมนุษย์ แล้วพากันเหาะมาจนถึงเมืองกาหลงของท้าววิหลราช ซึ่งมีพระธิดาโฉมงามทรงพระนามว่านางอำพันมาลา พระโคบุตรให้นกสาลิกาถือสารไปถวายนางถึงปราสาทที่ประทับ แล้วพระโคบุตรเข้าหานางอำพันมาลา ท้าววิหลราชสังเกตเห็นความผิดปกติ จึงสั่งให้เสนาทำพระแท่นบรรทมที่มียักษ์พยนต์มาประทานแก่นางอำพันมาลา เพื่อจับคอยผู้ที่ลอบเข้าปราสาทพระธิดา แต่พระธำมรงค์และพระสังวาลประดับกายช่วยป้องกันไว้ พระโคบุตรจึงพานางอำพันมาลาพร้อมด้วยพระอรุณและนกสาลิกาเหาะกลับเมืองพาราณสี
เมื่อพระโคบุตรเดินทางมาถึง ได้พบนางมณีสาครซึ่งมีสิริโฉมงดงามเพิ่งแรกรุ่นก็มีจิตประดิพัทธ์ จึงทูลท้าวพรหมทัตว่าจะอภิเษกนางมณีสาครที่ทรงยกให้ตั้งแต่เด็กเป็นมเหสีฝ่ายขวา ส่วนนางอำพันมาลาให้เป็นมเหสีฝ่ายซ้าย ท้าวพรหมหัตจึงกำหนดพิธีอภิเษกสมรสพระโคบุตรกับสองนาง เมื่อพระอาทิตย์ทรงทราบจึงมาช่วยสร้างเมืองเนรมิตให้แก่พระโคบุตร นามว่าปราการบรรพต และจัดการอภิเษกให้ แล้วพระโคบุตรครองเมืองต่อมาจนมีเมืองขึ้นจำนวนมาก ฝ่ายนางอำพันมาลาทรงครรภ์ และน้อยพระทัยที่พระโคบุตรโปรดปรานแต่นางมณีสาคร จึงปรึกษากับสาวใช้คนสนิทลอบให้เถรกระอำทำเสน่ห์พระโคบุตร นางมณีสาครจึงวานนกสาลิกาถือสารไปบอกพระอรุณให้มาช่วยเหลือ พระอรุณจึงเดินทางมากับยักษ์ ๔ ตน ช่วยจับเสน่ห์เถรกระอำได้สำเร็จ เมื่อพระโคบุตรทราบความก็ทรงพระพิโรธมาก จึงสั่งประหารนางอำพันมาลาพร้อมกับเถรกระอำและสาวใช้ พระอรุณทูลขอให้ยกโทษประหารนางอำพันมาลาไว้ได้ แต่นางยังต้องโทษเนรเทศ ให้ออกไปจากเมืองพาราณสี
นิทานคำกลอนเรื่องโคบุตรนี้ แม้เป็นกวีนิพนธ์ที่สันนิษฐานกันว่าสุนทรภู่ แต่งขึ้นเป็นเรื่องแรก แต่พิจารณาสำนวนกลอนแล้วเห็นว่าบทประพันธ์มีสุนทรียภาพทางภาษาและมีความไพเราะงดงาม อาทิบทชมธรรมชาติที่ว่า
พระโคบุตรชวนน้องสองกษัตริย์	ชมพนัสหิมวาพฤกษาไสว
ที่ผลิดอกออกผลระคนไป	วายุไกวกิ่งกวดเป็นวงกง
ชมพู่เทศเกดแก้วตะโกโกฐ	ชะลูดโลดตุมกามหาหงส์
หันเหียนตะเคียนคางยางประยงค์	วัลย์เปรียงปรงปรูปรางตะลิงปลิง
ฝูงอีลุ้มแอบพุ่มอุโลกลับ	กระสาจับไซ้ขนบนต้นสิง
กาลิงเลี้ยวไล่หานางกาลิง	อัญชันชิงคู่เคียงอยู่เรียงกัน
นกกระเหว่าเฝ้าแฝงฝรั่งร้อง	ฝูงยูงทองย่องเหยียบพยุงชัน
สามกุมารเพลิดเพลินเจริญครัน	แล้วพากันชมนกไม้ไพรพนม
นอกจากนี้ เนื้อเรื่องโคบุตรยังแทรกด้วยความเชื่อทางพระพุทธศาสนา ในเรื่องกรรม บุญบาป และการไม่อาฆาตพยาบาท อีกทั้งคติธรรมคำสอนนี้เป็น คุณประโยชน์เหมาะสมนี้จะนำไปใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น
ตอนที่พระโคบุตรชุบชีวิตยักษ์ ๔ ตน มีคำกลอนว่า
พี่จะชุบกุมกัณฑ์ที่บรรลัย	จึ่งจะไม่เป็นกรรมประจำกาย
ตอนพระโคบุตรขอให้นางยักษ์สัญญาว่าจะไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตตลอดชีพ กล่าวไว้ว่า
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายโปรด	ถ้างดโทษแล้วอย่าทำเหมือนหนหลัง
กระทิงถึกมฤคาในป่ารัง	ชิวิตยังแล้วอย่าทำให้จำตาย
จงถือมั่นขันตีเป็นที่สุด	เมื่อม้วยมุดจะไปเกิดให้เฉิดฉาย
วันนี้มึงจะถึงชีวาวาย	ได้รอดตายแล้วอุตส่าห์รักษาตน
นางยักษ์รับอัพภิวาทถวายสัตย์	จะบำหยัดบาปกรรมทำกุศล
ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตให้วายชนม์	ประจวบจนชีวันนั้นบรรลัย
และคำสอนที่มีคุณค่าในการครองเรือน ดังตอนที่พระนางประทุมทัศสอนนางมณีสาคร ความว่า
เจ้าโฉมงามทรามรักของแม่เอ๋ย	อย่าลืมเลยจงจำคำแม่สอน
ภัสดาอุปมาเหมือนบิดร	จงโอนอ่อนฝากองค์พระทรงฤทธิ์
สรงเสวยคอยระวังอย่าพลั้งพลาด	เมื่อไสยาสน์ผ่อนพร้อมถนอมจิต
ถ้าท้าวโศกแม่อย่าสรวลจงควรคิด	ระวังผิดอย่าให้ผ่านวรกาย
ผัวเคียดแม่อย่าเคียดทำโกรธตอบ	เอาความชอบมาดับให้สูญหาย
ถึงท้าวรักก็อย่าเหลิงละเลิงกาย	ครั้นระคายแล้วมักมีราคีคาว
ความลับแม่อย่าแจ้งแถลงไข	จงกล้ำกลืนกลบไว้อย่าให้ฉาว
แม้นปากชั่วตัวจะดีก็มีคาว	พระทัยท้าวเธอจะแหนงระแวงความ
อันหญิงชั่วผัวร้างนิราศรัก	อัปลักษณ์ถ้าคนจะหยาบหยาม
มารดาพรํ่าร่ำสอนจงทำตาม	แล้วโฉมงามแต่งกายให้สายใจ
ด้านการตรวจสอบชำระต้นฉบับเพื่อจัดพิมพ์ในครั้งนี้ได้สอบเทียบกับต้นฉบับสมุดไทยในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนอ่าน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียน และจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ รวมทั้งเทียบเคียงกับเรื่องโคบุตรฉบับพิมพ์ครั้งแรกเพื่อความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น และปรับอักขรวิธีบางส่วนเป็นปัจจุบัน พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถอธิบายความเพิ่มเติม เพื่อประโยชน์แก่ผู้อ่าน
ตอนที่ ๑ กำเนิดโคบุตร
๏ แต่ปางหลังครั้งว่างพระศาสนา
เป็นปฐมสมมตินิทานมา	ด้วยปัญญายังประวิงทั้งหญิงชาย
ฉันชื่อภู่รู้เรื่องประจักษ์แจ้ง	จึงแสดงคำคิดประดิษฐ์ถวาย
ตามสติริเริ่มเรื่องนิยาย	ให้เพริศพรายพริ้งเพราะเสนาะกลอน ฯ
๏ จะร่ำปางนางสวรรค์เสวยสุข	อยู่ปรางค์มุขพิมานสโมสร
เผยพระแกลแลดูแผ่นดินดอน	เห็นไกรสรคลอดลูกในหิมวา
ผลกรรมนำจิตให้พิศวาส	นุชนาฏจะใคร่มีโอรสา
เห็นพระสุริโยทัยเธอไคลคลา	กัลยานึกไปดังใจปอง
แม้นสามีมิได้เหมือนพระอาทิตย์	ไม่ขอคิดสมสู่เป็นคู่สอง
ผลกรรมจำจากวิมานทอง	นางก็ต้องจุติด้วยใจตน
เห็นสระศรีมีบัวระดาดาษ	สุดสวาทจิตประหวัดเข้าปัฏิสนธิ์
เกิดเป็นรูปนารีนิรมล	กลีบอุบลหุ้มไว้ในสาคร
อยู่ประมาณนานมาในบัวหลวง	สุดาดวงกำดัดชมสมสมร
จะกล่าวถึงสุริยาทิพากร	เสด็จจรเลี้ยวเหลี่ยมพระเมรุมา
อรุณโรจน์โชติช่วงดวงจรัส	ส่องจังหวัดภาคพื้นพระเวหา
พิศเพ่งเล็งแลในโลกา	เห็นนางฟ้าอยู่ในพุ่มปทุมมาลย์
เพราะรักเราเจ้าต้องมาสิ้นชีพ	เกิดในกลีบบุษบงน่าสงสาร
จำจะช่วยให้อนงค์คงวิมาน	พระสุริยกาลโสมนัสสวัสดี
จึ่งแบ่งภาคจากรถระเห็จเหาะ	ลงเฉพาะสระใหญ่ในไพรศรี
พระหัตถ์หักปทุมาจากวารี	มานั่งที่ร่มไทรในไพรวัน
คลี่ปทุมอุ้มนางขึ้นวางตัก	แม่ยอดรักปิ่นสุรางค์นางสวรรค์
กุศลเราเคยสมภิรมย์กัน	บุญจึ่งบันดาลใจให้เจาะจง
พี่พึ่งรู้ว่าเจ้าอยู่ในโกเมศ	จึ่งประเวศติดตามด้วยความประสงค์
จะช่วยเจ้าเยาวลักษณ์วิไลทรง	ให้คืนคงเมืองฟ้าสุราลัยฯ
๏ ปางยุพินปิ่นเทพอัปสร	ฟังสุนทรสุริยงคิดสงสัย
นางผลักพลางทางแลชำเลืองไป	งามวิไลพูนสวัสดิ์ชัชวาล
ถึงเทพบุตรสุดสิ้นในอากาศ	ไม่ผุดผาดผิวพรรณเทียมสัณฐาน
นางค้อนคมก้มพักตร์แล้วพจมาน	ไม่ควรการช่างไม่เกรงข่มเหงกัน
เทพบุตรภุชงค์หรือวงศ์ยักษ์	มาหาญหักปทุมมาศขาดสะบั้น
เขาอาศัยได้สบายในบุษบัน	ทำเช่นนั้นช่างไม่คิดอนิจจัง ฯ
๏ โอ้เจ้าพี่ศรีสวัสดิ์กำดัดสวาท	นุชนาฏแม่อย่าลืมเนื้อความหลัง
หรือชอบใจอยู่ที่ในอุบลบัง	สมบัติทั้งเมืองฟ้าไม่อาวรณ์
พี่หรือคือสุริยงดำรงทวีป	ทุเรศรีบมาด้วยการสงสารสมร
จะชูช่วยนางฟ้าสถาวร	พะงางอนนุชน้องอย่าหมองนวล
มานั่งนี่เถิดพี่จะเล่าเรื่อง	แม่เนื้อเหลืองนพรัตน์กำดัดสงวน
พลางประโลมโฉมนางไม่ห่างนวล	หอมรัญจวนเกสรขจรจาย ฯ
๏ สาวสวรรค์ครั้นสดับอัพภิวาท	สุดสวาทแสนรักพระสุริย์ฉาย
แต่มารยาทกระษัตรีทำทีอาย	ค้อนชม้ายตอบสนองทำนองใน
ถึงดินฟ้าสาครภูเขาขุน	เมื่อสิ้นบุญถึงกรรมทำไฉน
แต่ชาติก่อนใครห่อนประจักษ์ใจ	ระลึกได้หรือจะรู้ในเรื่องราว
ซึ่งโปรดน้องจะให้ครองวิมานสวรรค์	พระคุณนั้นล้ำฟ้าเวหาหาว
มิได้สนองครองคุณให้สิ้นคราว	ด้วยเปลี่ยวเปล่าเอ้องค์ในดงแดน ฯ
๏ แสนเสนาะเพราะล้ำหนอน้ำเสียง	ช่างกล่าวเกลี้ยงเชิงฉลาดนั้นเหลือแสน
พี่เมตตาจะช่วยพาไปเมืองแมน	ถึงมิแทนคุณได้เป็นไรมี
เหมือนมัจฉาสาครเป็นที่พึ่ง	บุญแล้วจึ่งได้พบประสบศรี
ต้องประสงค์อยู่ตรงไมตรีดี	ถึงแม้นมีสิ่งของไม่ต้องการ
นี่แน่เจ้าเยาวลักษณ์วิไลศรี	เสียแรงพี่จงรักสมัครสมาน
อย่าพูดนักชักเยิ่นให้เนิ่นนาน	จะเสียการไมตรีที่เรียมวอน
จงแย้มเยื้อนเบือนพักตร์รับรักบ้าง	ประโลมนางแนบกายสายสมร
แสนสำราญอยู่ในร่มนิโครธร	พระกางกรประดิพัทธ์วัจนา
อัศจรรย์บรรดาสาคเรศ	อรัญเวศหวั่นไหวไพรพฤกษา
เทพทั้งตั้งโห่เป็นโกลา	สนั่นป่าลั่นเสียงสำเนียงดัง
บรรดาฝูงเทพาวลาหก	ก็ตื่นตกใจวิ่งไม่เหลียวหลัง
อึกทึกกึกก้องฆ้องระฆัง	ด้วยกำลังพระอาทิตย์ฤทธิรงค์
สมสนิทพิศวาสนางสวรรค์	เกษมสันต์สบเชิงละเลิงหลง
แบ่งกำลังตั้งครรภ์ให้โฉมยง	แล้วเอื้อนโองการตรัสกับกัลยา
อีกเจ็ดวันขวัญเข้าเจ้าคลอดบุตร	เจ้าจะจุติไปสวรรค์ด้วยหรรษา
พี่อยู่ด้วยเจ้าไม่ได้ต้องไคลคลา	ถึงเวลาเลี้ยวเหลี่ยมพระเมรุทอง
จะเร่งรีบไปทวีปข้างโน้นแล้ว	แม่ดวงแก้วนพเก้าอย่าเศร้าหมอง
กลับชมพูจะมาอยู่ด้วยนวลละออง	แม่อย่าหมองอารมณ์อยู่ร่มไทร
ประโลมลูบจูบสั่งสายสวาท	จะนิราศแรมมิตรพิสมัย
ด้วยร้างรักหักจิตไปจำไกล	คืนเวไชยันต์ถาวรเหมือนก่อนมา
เลี้ยวพระเมรุเผ่นเยี่ยมอุดรทวีป	ดังประทีปส่องทั่วทุกทิศา
สาวสวรรค์สร้อยเศร้าเปล่าอุรา	พระสุริยาเลี้ยวเหลี่ยมพระเมรุธร
สันโดษเดียวเปลี่ยวร่างอยู่กลางเถื่อน	ไม่มีเพื่อนสาวสุรางค์นางอัปสร
ยินสำเนียงปักษาทิชากร	ดวงสมรวังเวงวิเวกใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุริยงผู้ทรงรถ	เที่ยวเลี้ยวรถส่องสัตว์จำรัสไข
ส่องตรีภพจบทวีปแล้วรีบไป	สว่างในภพโลกชมพูพลัน
ระลึกถึงโฉมงามทรามสวาท	ออกจากราชรถไชยลงไพรสัณฑ์
ถนอมแนบแอบนางไม่ห่างกัน	เกษมสันต์พิศวาสไม่คลาดคลาย
แต่เช้ามาสายัณห์แล้วคืนกลับ	กำหนดนับเจ็ดวันเหมือนมั่นหมาย
ยุพาพินสิ้นกรรมประจำกาย	จะคลอดสายสุดที่รักโอรสนาง
พอรุ่งแสงสุริยาพระอาทิตย์	มานั่งชิดโลมน้องอย่าหมองหมาง
สงสารนวลป่วนปั่นพระครรภ์คราง	นาภีนางเพียงจะพังประทังทน
บรรดาเทพธิดาลงมาพร้อม	เข้าแวดล้อมอรไทในไพรสณฑ์
บ้างนวดครรภ์ผันแปรให้นิรมล	พระสุริยนเคียงน้องประคององค์
ถึงยามปลอดนางคลอดโอรสราช	เสียงพิณพาทย์ก้องฟ้าป่าระหง
เป็นชายเหมือนพระอาทิตย์ไม่ผิดทรง	สำอางองค์นวลละอองดังทองทา
สาวสวรรค์รับขวัญโอรสรัก	พิศพักตร์ลูกน้อยละห้อยหา
นางกางกรช้อนอุ้มกุมารา	เจ้าเกิดมามิได้อยู่ด้วยแม่แล้ว
ไม่เห็นใครที่จะให้นมเสวย	เจ้าแม่เอ๋ยสุดอาลัยนะลูกแก้ว
เจ้าอยู่เถิดมารดาจะลาแล้ว	กอดลูกแก้วโศกาด้วยอาลัย
แล้วก้มกราบสุริยันรำพันสั่ง	พระระวังลูกยาในป่าใหญ่
พอสิ้นสั่งสุดสวาทก็ขาดใจ	กลับคืนไปสู่สวรรค์ชั้นวิมาน ฯ
๏ ปางพระสุริยใสวิไลลบ	ให้ปรารภด้วยบุตรสุดสงสาร
ไม่เห็นใครที่จะได้พยาบาล	พระสุริยกาลกอดบุตรเข้าโศกา
แล้วผันแปรแลไปเห็นไกรสร	แม่ลูกอ่อนสถิตอยู่ในคูหา
พระอุ้มโอรสราชแล้วยาตรา	ถึงพญาสิงหราชประภาษพลัน
ว่าดูราราชสีห์อันมีศักดิ์	โอรสรักเราเกิดในไพรสัณฑ์
กำพร้าแม่แต่คลอดออกจากครรภ์	จะให้ท่านเลี้ยงไว้ดังใจจง
เป็นบิดามารดาของทารก	เราจะยกให้ตามความประสงค์
เวลาจวนเราจะด่วนไปอัสดง	ต่อนานนานจึงจะลงมาเชยชม ฯ
๏ ราชสีห์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์	บังคมคัลพระอาทิตย์อิศยม
ไว้ธุระสิงหราอย่าปรารมภ์	จะส่งนมเลี้ยงดูให้อยู่เย็น
แม้นโตใหญ่ได้พึ่งซึ่งพระเดช	ช่วยปกเกศราชสีห์ไม่มีเข็ญ
อันลูกข้าทารกแม้นอยู่เย็น	จะได้เป็นข้าไทเหมือนใจปอง
พระสุริยงทรงฟังไกรสรสัตว์	โสมนัสยินดีไม่มีสอง
ส่งลูกให้สิงหราน้ำตานอง	อวยพรสองราชสีห์อย่ามีภัย
พระกอดจูบลูกยาน้ำตาหยด	อุ้มโอรสเศร้าสร้อยละห้อยไห้
พระสงสารราชบุตรสุดอาลัย	แล้วลาไกรสรไปเวไชยันต์ ฯ
๏ ราชสีห์มีจิตพิศวาส	ด้วยองค์ราชโอรสพระสุริย์ฉัน
รักเสมอลูกยาไม่อาธรรม์	เกษมสันต์อยู่ในถ้ำอันอำไพ
กุมาราชันษาได้สิบทัศ	งามจำรัสเหมือนองค์พระสุริย์ใส
กำลังเจ็ดช้างสารอันชาญชัย	เพราะว่าได้กินนมนางสิงหรา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระอาทิตย์บิตุเรศ	พูนเทวษคิดถึงโอรสา
เสด็จจากรถไชยแล้วไคลคลา	ถึงคูหาถ้ำแก้วอันแพรวพราย
เห็นโอรสลดองค์ลงโอบอุ้ม	ประจงจุมพิตพักตร์พระโฉมฉาย
พระโลมลูบรับขวัญบรรยาย	โอ้พ่อสายสุดที่รักของบิดร
พ่อมิได้อยู่เลี้ยงไว้เคียงพักตร์	เอาลูกรักฝากไว้กับไกรสร
ชนนีนางฟ้าสถาวร	นั้นม้วยมรณ์แต่เจ้าคลอดออกจากครรภ์
พระกุมารฟังสารให้สงสัย	จึงถามไถ่ราชสีห์ขมีขมัน
ไกรสรเล่าความหลังให้ฟังพลัน	แจ้งสำคัญพระอาทิตย์เป็นบิดา
ศิโรราบกราบบาทบิตุเรศ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
พระสุริยันกันแสงด้วยลูกยา	ทั้งสามสัตว์สิงหราก็โศกี
ครั้นเคลื่อนคลายวายโศกกันแสงศัลย์	พระสุริยันตรัสประภาษกับราชสีห์
จะให้นามตามวงศ์สวัสดี	แทรกชนกชนนีเข้าในนาม
ชื่อโคบุตรสุริยาวราฤทธิ์	จงประสิทธิ์แก่กุมารชาญสนาม
ทั้งตรีโลกโลกาสง่างาม	เจริญความเกียรติยศปรากฏครัน ฯ
๏ พระอาทิตย์นิรมิตเครื่องประดับ	ให้เสร็จสรรพล้วนเทพรังสรรค์
เป็นเครื่องทิพศาสตราสารพัน	ให้ป้องกันอยู่ในกายกุมารา
รณรงค์คงทนด้วยกายสิทธิ์	พระอาทิตย์จึ่งสั่งโอรสา
อันเครื่องทรงที่ในองค์พระลูกยา	ล้วนเทพศาสตราอันเกรียงไกร
จะรบราญรณรงค์เข้ายงยุทธ์	ไม่พักหาอาวุธอย่าสงสัย
เครื่องประดับรับรบอรินทร์ภัย	เหาะเหินได้รุ่งเรืองด้วยเครื่องทรง
จงคิดอ่านไปผ่านพิภพโลก	มาวิโยคอยู่ไยในไพรระหง
สิงหราชชาติเชื้อเขาชาวดง	เจ้าเป็นพงศ์จักรพรรดิสวัสดี
พ่อจะบอกมรคาไปหาคู่	นางนั้นอยู่บูรพาพาราณสี
จงลาแม่ลาพ่อจรลี	ถ้าได้ดีแล้วจงกลับมารับกัน
แม้นเคืองเข็ญจงคิดถึงบิตุเรศ	ถ้าแจ้งเหตุจะมาช่วยอย่าโศกศัลย์
พระกอดจูบลูกยาเฝ้าจาบัลย์	พระรำพันร่ำไรแล้วให้พร
พ่อจะลาแก้วตาไปส่องโลก	อย่าแสนโศกจงสุขสโมสร
ครั้นเสร็จสั่งสิงหราสถาวร	พระทินกรเหาะไปเวไชยันต์ ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาน้ำตาไหล	ด้วยอาลัยสุริยฉายนั้นผายผัน
ยิ่งแลลับพระบิดายิ่งจาบัลย์	สะอื้นอั้นกำสรดระทดกายฯ
๏ สิงหราว่ากล่าวเล้าโลมปลอบ	ตามระบอบโศกเศร้าบรรเทาหาย
พระโคบุตรสุดจิตคิดเสียดาย	ค่อยน้อมกายเกศก้มประนมกร
ลูกขอลาชนนีอย่ามีเหตุ	เที่ยวประเวศตามคำพระร่ำสอน
ว่าคู่สร้างนางอยู่ในสาคร	พเนจรไปในป่าพนาวัน
แม้นบุญช่วยได้สมอารมณ์คิด	ให้ต้องจิตดังคำพระสุริย์ฉัน
กุศลส่งคงพบประสบกัน	ครองเขตขัณฑ์ได้คู่อยู่สำราญ
ถึงลูกไปใช่จะลืมพระคุณแม่	ถ้าเว้นแต่ชีวังสิ้นสังขาร
แม้นบุญส่งคงสบายไม่วายปราณ	จะเวียนมามัสการพระมารดา ฯ
๏ ราชสีห์สุดที่จะทานทัด	กลัวจะขัดเคืองลูกเสน่หา
จึงอวยพรสั่งสอนกุมารา	แล้วให้ยาล้ำเลิศประเสริฐครัน
ถ้าเคี้ยวพ่นคนตายแล้วคลายรอด	ไม่ม้วยมอดมรณาชีวาสัญ
พระรับยาอาลัยใจผูกพัน	กันแสงศัลย์กราบบาทสิงหรา ฯ
๏ โอ้แม่เจ้าคราวนี้จะนานแล้ว	จงอยู่ครองห้องแก้วถ้ำคูหา
ไม่ปลดปลงลูกคงจะกลับมา	แล้วอำลาราชสีห์ผู้พี่ชาย
ตั้งอารมณ์ข่มใจอาลัยรัก	ค่อยหาญหักอาดูรให้สูญหาย
เสด็จจากห้องแก้วอันแพรวพราย	พระทัยหายกลับมาโศกาลัย
เป็นหลายครั้งตั้งร่ำรำพันรัก	แล้วหวนหักเสน่หาน้ำตาไหล
พระชุบเช็ดชลนาด้วยอาลัย	แล้วหักใจจำทิศพระบิดา
เหาะละลิ่วปลิวคว้างมากลางเมฆ	ลอยวิเวกมาในห้องพระเวหา
พระลอยลมแลชมอรัญวา	ประมาณมาหลายคืนชื่นอารมณ์ ฯ

ตอนที่ ๒
ราชปุโรหิตชิงบัลลังก์เมืองพาราณสี
นางมณีสาครและพระอรุณไปพบยักษ์ ๔ ตน
๏ จะกล่าวถึงขัตติยวงศ์พงศ์กระษัตริย์	พรหมทัตธิบดินทร์ปิ่นสนม
ครองพาราณสีบูรีรมย์	มีเมืองขึ้นมาบังคมไม่ขาดปี
มีเอกองค์ทรงนามประทุมทัศ	เสวยราชสมบัติเกษมศรี
มีพระราชธิดาล้ำนารี	ชื่อมณีสาครฉะอ้อนองค์
มีพระราชกุมารเสน่หา	อนุชาน้องถัดนวลหง
ชื่ออรุณกุมารชาญณรงค์	ทั้งสององค์ลูกเจ้ายังเยาว์ครัน
พระพี่ยาชันษาได้สิบทัศ	กุมารถัดเจ็ดขวบเกษมสันต์
บิตุรงค์ทรงรักดังชีวัน	สารพันมิได้ขัดเคืองระคาย
ครั้นอยู่มาตาพราหมณ์ประโรหิต	ครองโลภจิตนึกเจตนาหมาย
เฒ่าชรามีบุตรบุรุษชาย	เมียนั้นตายจากอกไปหลายปี
คิดการศึกนึกจะเป็นกระษัตริย์	ผ่านสมบัติบ้านเมืองให้เรืองศรี
ทั้งลูกจะครองนุชพระบุตรี	ได้แทนที่พรหมทัตกระษัตรา
จึงมั่วสุมซุ่มคนไว้คับคั่ง	ได้พร้อมพรั่งหลายพันก็หรรษา
ธนูง้าวหลาวโล่แลปืนยา	เครื่องศาสตราครบถ้วนแลทวนแทง
ถึงวันดีเตรียมทัพเวลาดึก	อึกทึกฮึกหาญชาญกำแหง
เอาปืนใหญ่ยิงประดังพังกำแพง	จุดคบแดงให้ประดังเข้าวังใน
จับกระษัตริย์ตัดเศียรสิ้นชีวิต	ทวารปิดมิให้คนลอบหนีได้
จับพวกเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	มาคุมไว้กลางชาลาหน้าพระลาน
แสนสังเวชนางในใจจะขาด	ร้องกรีดกราดแซ่เสียงสำเนียงขาน
ผ้านุ่งห่มลุ่ยหลุดกระเซอซาน	บ้างคลำคลานออกมาทุกหน้านาง ฯ
๏ สงสารองค์อัคเรศเกศกระษัตริย์	สองพระหัตถ์ข้อนทรวงเข้าผางผาง
เขาไล่จับสับสนอยู่บนปรางค์	นุชนางอุ้มสองกุมารา
แล้ววิ่งวงลงจากปราสาททิพ	ค่อยกระซิบสั่งสองโอรสา
อย่าร้องดังฟังแม่นะแก้วตา	แล้วก็พาลูกเลี้ยวเที่ยวเวียนวง
ชำเลืองดูที่ทวารบานก็ปิด	ดังชีวิตนางจะม้วยเป็นผุยผง
เห็นไม้พุ่มอุ้มลูกเข้าแอบองค์	กระซิบทรงเศร้ากำสรดระทดใจ
สายสมรสอนสั่งพระลูกแก้ว	พอรุ่งแล้วถ้าเขาจับแม่ไปได้
ทั้งพี่น้องสองราอย่าอาลัย	พากันไปเถิดนะลูกอย่าอยู่เลย
ตามกุศลผลบุญของลูกแก้ว	แม่นี้ไม่อยู่แล้วหนาลูกเอ๋ย
พากันไปอย่าอาลัยถึงแม่เลย	แล้วทรามเชยกอดลูกเข้าโศกี
สามพระองค์ทรงโศกกันแสงไห้	จนอุทัยจวนรุ่งจำรัสศรี
นางชาววังวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี	พระชนนีกอดลูกเข้าร่ำไร
เอาทรายฝุ่นมุนมอมพระลูกรัก	ให้ผิวพักตร์มัวหมองไม่ผ่องใส
รุ่งแล้วสองแก้วตาจงคลาไคล	เขาจับได้ก็จะม้วยด้วยชนนี
แล้วผันแปรมิได้แลดูลูกรัก	นางตั้งพักตร์วิ่งวางขึ้นปรางค์ศรี
เข้าสวมสอดกอดศพพระสามี	นางเทวีกลั้นใจบรรลัยลาญ
น่าสงสารสองกุมารมาลับแม่	สุดชะแง้แล้วโศกาน่าสงสาร
กลั้นสะอื้นขืนใจอาลัยลาน	สองกุมารเดินเรียงมาเคียงกัน
นางมณีสาครจูงกรน้อง	สงสารสองบุตรีไม่มีขวัญ
เห็นผู้คนปนปลอมไปพร้อมกัน	ใครไม่ทันแจ้งจิตว่าธิดา
พ้นทวารบ้านเมืองชำเลืองเหลียว	ยิ่งเปล่าเปลี่ยวเศร้าสร้อยละห้อยหา
เจ้ารีบรัดตัดเนินดำเนินมา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
กันแสงพลางเหลียวพลางดูปรางค์รัตน์	หน่อกระษัตริย์สองราน้ำตาไหล
ทุกเทวาช่วยรักษาทั้งสองไป	ดลพระทัยให้เข้าป่าพนาวัน ฯ
๏ ประโรหิตสมคิดขึ้นปรางค์มาศ	สิงหนาทตั้งปึ่งทำขึงขัน
ท้าวพระยาหาตัวมาพร้อมกัน	ใครแข็งขันสั่งซ้ำให้จำจอง
ที่ยินยอมพร้อมใจให้สมบัติ	เอาความสัตย์อย่าให้หมายเป็นฝ่ายสอง
แล้วแต่งตั้งที่ขุนนางตามทำนอง	ทั้งพวกพ้องพร้อมจิตก็คิดการ
ให้ค้นหาธิดากรุงกระษัตริย์	จบจังหวัดพระนิเวศน์เขตสถาน
มิได้พบพี่น้องสองกุมาร	ตาพราหมณ์พาลจับยามตามตำรา
ก็รู้ว่าไม่อยู่ในนิเวศน์	สุดสังเกตที่จะเสาะแสวงหา
ก็นิ่งไว้ในใจไม่เจรจา	สั่งให้หาช่างสุวรรณมาทันใด
ทำโกศทองรองศพสองกระษัตริย์	ประจงจัดไว้ปรางค์ทองอันผ่องใส
เที่ยวเลือกชมนางสนมกำนัลใน	สำราญใจพ่อลูกทุกคืนวัน ฯ
๏ แสนสงสารพระกุมารสองสมร	ลับนครเข้าป่าพนาสัณฑ์
กันแสงส่งสุรเสียงมาเคียงกัน	ได้สามวันเดินไพรไปไกลวัง
อดเสวยเนยนมยิ่งตรมอก	แสนวิตกคิดคะนึงถึงความหลัง
สงสารสองทรงศักดิ์ในนัครัง	บรรลัยแล้วหรือยังไม่รู้เลย
เมื่อครั้งบุญทูลกระหม่อมยังครองภพ	เธอเวียนรบตักเตือนให้สรงเสวย
ยามวิบากจากสบายไม่วายเลย	ที่การเคยผาสุกมาทุกข์ทน
เพราะสิ้นบุญทูลกระหม่อมจึงตรอมจิต	เอาชีวิตออกไว้อยู่ไพรสณฑ์
เอาเสือสางกวางเถื่อนเป็นเพื่อนตน	ทั้งผู้คนเงียบสงัดล้วนสัตว์พาล
พระพี่น้องสององค์ทรงกันแสง	จนสุดแรงที่จะไปในไพรสาณฑ์
สิ้นกำลังล้มลงในดงดาล	สองกุมารนิ่งซบสลบลง ฯ
๏ เทพไททุกวิมานบันดาลเงียบ	เย็นยะเยียบทุกหย่อมหญ้าป่าระหง
ทุกก้านกอช่อไม้ในไพรพง	สงสารองค์อรุณราชเพียงขาดใจ
ลมรำพายชายพัดมารื่นรื่น	ทั้งสองฟื้นสมประดีขึ้นโหยไห้
พระพี่ชวนอนุชาลีลาไป	โศกาลัยเลียบเดินเนินคีรินทร์
บรรลุถึงสระหนึ่งน้ำสะอาด	เดียรดาษด้วยอุบลชลสินธุ์
ทั้งฝักดอกจอกกระจับในวาริน	ระรื่นกลิ่นเกสรขจรจาย
ทั้งสององค์ลงนั่งกำลังหอบ	พระกรกอบดื่มกินกระสินธุ์สาย
แล้วชวนน้องลงในสระชำระกาย	เที่ยวแหวกว่ายเลือกหักฝักอุบล
พี่แหวกจอกปอกเสวยกระจับสด	น้องว่ารสโอชาผลาผล
จะกล่าวถึงยักษ์ร้ายในสายชล	ทั้งสี่ตนฤทธิไกรดังไฟกาฬ
พระเวสสุวัณสาปสรรให้เฝ้าสระ	ด้วยโมหะฤทธิ์แรงกำแหงหาญ
ได้ยินเสียงพี่น้องสองกุมาร	ลงลอยเล่นชลธารสะเทื้อนไป
แสนพิโรธโดดทะลึ่งเสียงอึงอัด	ไล่สกัดเรียกกันอยู่หวั่นไหว
แสนสงสารสุดสวาทเพียงขาดใจ	เห็นยักษ์ไล่ติดพันกระชั้นมา
สองพี่น้องร้องหวีดกราดกรีดเสียง	ชีวิตเพียงจะพินาศด้วยยักษา
เจ้าแหวกว่ายเวียนวงในคงคา	อสุรากั้นกางไว้กลางชล ฯ
ตอนที่ ๓
โคบุตรช่วยสองกุมาร กู้เมืองพาราณสี
แล้วขอลาไปเที่ยวป่า
๏ พอโคบุตรสุริยาเหาะมาถึง	ได้ยินอึงหวั่นไหวทั้งไพรสณฑ์
พระลอยแลมาแต่โพยมบน	เห็นสายชลฟุ้งสายกระจายฟอง
สี่ยักษาไล่ทารกอยู่หมกมุ่น	นึกการุญสงสารเจ้าทั้งสอง
พระโถมลงตรงสระปทุมทอง	อุ้มเอาสองกุมารทะยานมา
ยักษ์พิโรธโกรธไล่กระชั้นชิด	พระทรงฤทธิ์หยุดยืนบนยอดผา
โบกพระหัตถ์ตรัสห้ามแล้วถามมา	อสุราโกรธกันด้วยอันใด
ยักษ์ทมิฬยินถามคำรามร้อง	มันจองหองลงชำระในสระใหญ่
เก็บโกมินกินฝักแล้วหักใบ	เราขัดใจจึ่งจะล้างให้วางวาย ฯ
๏ พระพี่น้องสองเจ้าเล่าความหลัง	เป็นสัจจังข้าพเจ้าเล่าถวาย
ทินกรร้อนรนกระวนกระวาย	มาเห็นสายชลธีก็ดีใจ
ทั้งพี่น้องสององค์ลงกินอาบ	ก็เย็นซาบสรรพางค์ไม่ตักษัย
คิดว่าน้ำสำหรับอยู่กับไพร	ไม่แจ้งใจว่าเจ้าของเขาป้องกัน
จงเอาบุญเจ้าประคุณเอ็นดูด้วย	เหมือนโปรดช่วยลูกกำพร้าจะอาสัญ
พระทรงฟังสังเวชพระทัยครัน	จึงว่ากับกุมภัณฑ์ไปทันความ
นี่แน่นายฝ่ายเด็กไม่รู้แจ้ง	ใช่จะแกล้งมาข่มเหงไม่เกรงขาม
ถึงจะฆ่าทารกไม่ลือนาม	จะถือความไปทำไมไม่ต้องการ ฯ
๏ พวกรากษสโกรธร้องอยู่ก้องกึก	จองหองฮึกเหิมนักทำหักหาญ
มิส่งมามึงจะพากันวายปราณ	มิใช่การของเอ็งไม่เกรงกัน ฯ
๏ พระฟังสารมารร้ายหมายชีวิต	ไม่หวาดจิตปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึ่งว่าเหวยอสุราใจอาธรรม์	เราไม่พรั่นดอกที่ข้อจะต่อตี
พระถอดเทพสังวาลโองการสั่ง	สังวาลระวังพี่น้องทั้งสองศรี
ยักษ์พิโรธโลดไล่เป็นสิงคลี	กระโดดตีตึงตังประดังมา ฯ
๏ พระลองแรงแผลงฤทธิ์เข้ารบรับ	พระหัตถ์จับข้างละสองสี่ยักษา
เผ่นผงาดฝาดผางกลางศิลา	อสุราดิ้นกระเดือกลงเสือกกาย
จึงโอมอ่านอาคมพรหมประสิทธิ์	ก็เปลื้องปลิดเจ็บปวดนั้นสูญหาย
เข้ากลาดกลุ้มรุมรบอยู่รอบกาย	ดังเสียงสายสุนีลั่นสนั่นดัง
ด้วยเดชะเครื่องประดับสำหรับศึก	แล่นพิลึกโลดไล่ไม่ถอยหลัง
ได้กินนมราชสีห์มีกำลัง	ไม่พลาดพลั้งติดพันประจัญบาน
ต่างกำแหงแรงเริงในเชิงรบ	ไม่หลีกหลบโลดไล่ด้วยใจหาญ
ยักษ์จะจับพี่น้องสองกุมาร	พระสังวาลป้องกันไม่อันตราย ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาวราเดช	เอาธำมรงค์บิตุเรศอันเรืองฉาย
พระหัตถ์ขว้างเป็นแสงประกายพราย	ประหารกายยักษ์ขาดลงดาษดิน
ด้วยฤทธิ์เทพอาวุธสุดจะแก้	ไม่หายแผลม้วยมุดสุดถวิล
ราพณ์ร้ายตายกลาดลงดาษดิน	พระนรินทร์เหาะลงเนินคิรี
จึงเรียกสองกุมาราเข้ามาชิด	พลางพินิจพี่น้องทั้งสองศรี
งามเจริญกิริยากุมารี	ดังมณีเมขลาวิไลทรง
ชมกุมารน้องชายก็เฉิดโฉม	งามประโลมดังเทพครรไลหงส์
ชะรอยเป็นจักรพรรดิขัตติยวงศ์	จึงเอื้อนโองการถามเนื้อความไป
นี่แน่น้องสองเจ้าจงเล่าเรื่อง	อยู่บ้านเมืองแห่งหนตำบลไหน
ยังเด็กนักหักหาญมาเดินไพร	บุญเจ้าไม่มรณาพี่มาทัน ฯ
๏ สองกันแสงเล่าความไปตามเรื่อง	ฉันเสียเมืองยากไร้มาไพรสัณฑ์
มาประสบพบมารชาญฉกรรจ์	แล้วโศกศัลย์ร่ำไรอยู่ไปมา
พระโปรดช่วยจึงไม่ม้วยชีวาวาตม์	ขอรองบาทยุคลจนสังขาร์
ข้าชื่อมณีสาครแต่ก่อนมา	อนุชาชื่ออรุณร่วมท้องกัน ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ให้สงสาร	ปลอบกุมารว่าอย่าทรงกันแสงศัลย์
เจ้ายังเด็กพี่ก็เล็กอยู่ด้วยกัน	ไม่หมายมั่นจะเอามาเป็นข้าไท
จะช่วยน้องให้ได้ครองคืนสถาน	จงสำราญเถิดนะน้องอย่าหมองไหม้
พี่จะชุบกุมภัณฑ์ที่บรรลัย	จึ่งจะไม่เป็นกรรมประจำกาย
พระหยิบยามาเคี้ยวแล้วเที่ยวพ่น	กุมภัณฑ์พลได้กลิ่นก็กลับหาย
หมอบประนมก้มตัวด้วยกลัวตาย	ต่างถวายอภิวันท์รำพันความ
ขอบพระคุณการุญชุบชีวิต	ได้พูดผิดข้าน้อยนี้หยาบหยาม
ขอรองบาทมุลิกาพยายาม	ไปติดตามกว่าจะสูญสิ้นชีวา
แล้วยักษีสี่นายถวายแก้ว	อันเลิศแล้วเหาะได้ในเวหา
ทั้งสองดวงแต่ล้วนดีมีศักดา	ปรารถนานึกได้ดังใจจง ฯ
๏ พระรับแก้วแล้วตรัสกับขุนยักษ์	ท่านจงรักสุจริตจิตประสงค์
เราสงสารพี่น้องทั้งสององค์	เจ้าเชื้อพงศ์จักรพรรดิสวัสดี
เที่ยวทนทุกข์บุกป่าพนาเวศ	น่าสมเพชใจนักนะยักษี
จะแก้ไขให้สองราคืนธานี	อสุรีจงไปช่วยเราด้วยกัน ฯ
๏ พนาสูรทูลความไปตามเรื่อง	มิให้เคืองบาทมูลทูลผ่อนผัน
ให้สององค์พระกุมารสำราญครัน	เหมือนทรงธรรม์อนุกูลกุมารา ฯ
๏ ได้ฟังสารแสนสำราญอารมณ์รื่น	พระชมชื่นแสนสนิทเสน่หา
พระยื่นแก้วแล้วตรัสจำนรรจา	ถือจินดาเถิดน้องทั้งสองคน
เจ้ากุมแก้วแล้วเหาะไปตามพี่	ถึงบูรีเรืองรัตน์ไม่ขัดสน
สองกุมารกรานกราบจอมสากล	แล้วกุมแก้วฤทธิรณไว้กับกร ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาก็พาเหาะ	ข้ามละเมาะเขาเขินเนินสิงขร
สามกระษัตริย์อสุราพากันจร	หมายนครลอยฟ้ามาบูรี
ครั้นภาณุมาศผาดแผดแดดร้อนจัด	สามกระษัตริย์ต้องแสงนรังสี
พระเคลื่อนคล้อยลอยลงในพงพี	จรลีร่มรื่นชื่นพระทัย
พระโคบุตรชวนน้องสองกระษัตริย์	ชมพนัสหิมวาพฤกษาไสว
ที่ผลิดอกออกผลระคนไป	วายุไกวกิ่งกวดเป็นวงกง
ชมพู่เทศเกดแก้วตะโกโกฐ	ชะลูดโลดตุมกามหาหงส์
หันเหียนตะเคียนคางยางประยงค์	วัลย์เปรียงปรงปรูปรางตะลิงปลิง
ฝูงอีลุ้มแอบพุ่มอุโลกลับ	กระสาจับไซ้ขนบนต้นสิง
กาลิงเลี้ยวไล่หานางกาลิง	อัญชันชิงคู่เคียงอยู่เรียงกัน
นกกระเหว่าเฝ้าแฝงฝรั่งร้อง	ฝูงยูงทองย่องเหยียบพะยุงขัน
สามกุมารเพลิดเพลินเจริญครัน	แล้วพากันชมนกไม้ไพรพนม
ตามประสาทารกรักสนิท	ไม่นึกคิดเคืองระคายเท่าปลายผม
สัพยอกหยอกเอินเพลินอารมณ์	จนแดดร่มเบี่ยงบ่ายลงชายไพร
พระชวนน้องสององค์ขึ้นเหาะเหิน	งานเจริญรีบมาในป่าใหญ่
ลอยละลิ่วปลิวเมฆมาไรไร	ประมาณได้ยามหนึ่งถึงธานี
สองกุมารทูลความไปตามเรื่อง	นี่แลเมืองข้าน้อยทั้งสองศรี
โน่นปรางค์ทองของพระชนนี	แต่เดี๋ยวนี้ใครจะอยู่ไม่รู้ความ
ได้ทรงฟังทั้งสองพระน้องนาฏ	ลงปราสาทเถิดนะน้องอย่าเกรงขาม
แม้นมิใช่บิดาพะงางาม	จงแจ้งความพี่จะทำให้หนำใจ ฯ
๏ กุมาราพาองค์พระทรงเดช	เข้านิเวศน์ปรางค์ทองอันผ่องใส
สามกระษัตริย์อสุราก็คลาไคล	เข้าห้องในปรางค์รัตน์ชัชวาล ฯ
๏ นางชาววังนั่งยามอยู่แออัด	เห็นกระษัตริย์สองราน่าสงสาร
ให้ระลึกถึงนายที่วายปราณ	วิ่งเข้ากอดกุมารแล้วโศกา
สิ้นบุญทูลกระหม่อมทั้งสองแล้ว	ดังดวงแก้วมืดมิดทุกทิศา
แม่เป็นไรไปแล้วจึ่งกลับมา	พราหมณ์ชราพ่อลูกมันครองวัง ฯ
๏ ได้ฟังฝูงกัลยาน้ำตาไหล	แข็งพระทัยตรัสถามเนื้อความหลัง
สองพระองค์ปลดปลงชีวาวัง	พระศพยังอยู่หรือสูญไปแห่งใด ฯ
๏ สาวสนมก้มกราบแล้วทูลสนอง	อันศพสองปิ่นกระษัตริย์ที่ตัดษัย
เขาใส่พระโกศทองไว้ห้องใน	แล้วร้องไห้ห้ามปรามพระทรามชม
นางมณีสาครกับน้องน้อย	ก็เศร้าสร้อยโลมเล้าสาวสนม
แต่ก่อนปางสร้างกรรมจำนิยม	อย่าปรารมภ์เราจะคืนเอาพารา
แล้วนำองค์ทรงศักดิ์กับยักษ์ร้าย	ค่อยแฝงกายมาถึงแท่นอันเลขา
เห็นพราหมณ์เฒ่าขึ้นสถิตแท่นบิดา	กับลูกยาบนเตียงอยู่เคียงกัน ฯ
๏ พระพี่น้องร้องเรียกให้ยักษ์จับ	สั่งกำชับอย่าเพ่อฆ่าให้อาสัญ
ยักษ์กระโจมโถมจับตาพราหมณ์พลัน	เชือกมัดมั่นสองแขนอยู่แอ่นกาย
ทั้งพ่อลูกถูกมัดอยู่นอนกลิ้ง	พวกผู้หญิงเห็นยักษ์ก็ใจหาย
บ้างหวีดหวาดผาดแลเห็นเจ้านาย	จึงค่อยคลายความกลัวทุกตัวคน ฯ
๏ พระพี่น้องร้องห้ามพวกสาวใช้	อย่าตกใจใช่ศึกมากลางหน
ต่างรู้ชัดค่อยสงัดสงบตน	พระสุริยนเยี่ยมยอดเมรุไกร
พระพี่น้องร้องเชิญพระโฉมศรี	มาสู่ที่โกศทองอันผ่องใส
ให้เปิดโกศเชิญศพออกทันใด	ภูวไนยพ่นด้วยโอสถพลัน
จอมกระษัตริย์สององค์คงชีวิต	ค่อยเคลิ้มจิตคลับคล้ายเหมือนใฝ่ฝัน
เห็นลูกรักยักษ์ร้ายอยู่เคียงกัน	พระโศกศัลย์สวมกอดเอาลูกยา
พ่อบรรลัยใครช่วยจึงรอดเล่า	ไฉนเจ้ารู้จักกับยักษา
พระโฉมยงองค์นั้นนะกัลยา	เสด็จมาแต่หนตำบลใด ฯ
๏ พระโอรสยศยงทรงสดับ	จึงกล่าวกลับความหลังแถลงไข
พระชนกชนนีก็ดีใจ	ราวกับได้ทิพสถานพิมานอินทร์
เข้าอุ้มองค์บุตราพระอาทิตย์	พลางจุมพิตเชยชมสมถวิล
สมบัติของบิดาในธานินทร์	ทั้งม้ารถคชรินทร์อันเพริศพราย
จะมอบให้ทรามชมเสวยราชย์	ชนชาติจะได้พึ่งพระโฉมฉาย
พระบิดรมารดาชรากาย	จะเบี่ยงบ่ายบรรพชาไม่ราคี
ฝากแต่น้องสององค์ไว้ด้วยเถิด	นึกว่าเกิดร่วมครรภ์พระโฉมศรี
พ่อขอถามนามชนกชนนี	ผ่านบูรีแห่งหนตำบลใด ฯ
๏ พระโคบุตรทรงฟังรับสั่งถาม	ไม่บอกความออกแจ้งแถลงไข
หม่อมฉันชาวหิมวาพนาลัย	ทุเรศไร้สุริยวงศ์อยู่ดงดอน
พระมารดาอาสัญแต่วันคลอด	ชีวิตรอดด้วยราชไกรสร
ลูกรักเคยอยู่ป่าพนาดร	มาเที่ยวจรเล่นตามความสบาย
มาพบน้องนวลนางที่กลางเถื่อน	เห็นเด็กเหมือนกันก็รักไม่รู้หาย
ฉันชุบช่วยภูวดลให้พ้นตาย	เสร็จแล้วจะถวายบังคมลา
ซึ่งโปรดปรานบ้านเมืองให้ลูกรัก	มิใช่ศักดิ์เชื้อวงศ์เผ่าพงศา
ลูกยกให้แก่พระน้องทั้งสองรา	จะกราบลาเที่ยวให้เพลินเจริญใจ
พระโศกาอาลัยใจจะขาด	ภูวนาถว่าวอนด้วยรักใคร่
สารพัดพ่อมาตัดอาลัยไป	ทั้งเวียงไชยก็ไม่รักจะหักจร
ทำกระไรจะได้แทนคุณสนอง	ที่ช่วยสองสุดสวาทสโมสร
จงเอ็นดูบิดาที่ว่าวอน	อยู่นครด้วยน้องทั้งสององค์ ฯ
๏ พระฟังห้ามตามมีไมตรีจิต	บุตรอาทิตย์ทูลความตามประสงค์
ถึงลูกไปใช่จะลืมบาทบงสุ์	เมื่อนานนานแล้วก็คงจะกลับมา ฯ
๏ พรหมทัตครั้นจะขัดก็สุดคิด	รัญจวนจิตเศร้าสร้อยละห้อยหา
แลดูองค์ทรงฤทธิ์กับธิดา	อุปมาเหมือนแก้วแกมกับทอง
แต่ทรงฤทธิ์จิตยังเด็กไม่รู้จัก	ด้วยเด็กนักยังไม่ควรภิเษกสอง
จะโลมเล้าเอาใจในทำนอง	พระตรึกตรองตรัสไปด้วยไมตรี
ถึงจะไปอาลัยแก่พ่อมั่ง	จงรอรั้งอยู่เมืองให้เรืองศรี
พออุ่นใจไพร่ฟ้าประชาชี	ชาวบูรีหญิงชายกระจายจร
ว่าพ่อได้สายสวาทเป็นโอรส	เฉลิมยศภิญโญสโมสร
พ่อเอ็นดูบิดาให้อาวรณ์	อย่าเพ่อจรให้พ่อช้ำระกำใจ ฯ
๏ พระโคบุตรสงสารท้าวพรหมทัต	สุดจะขัดแล้วจึ่งทูลสนองไข
พระตรัสห้ามสามหนแล้วจนใจ	จะอยู่ไปมิให้เคืองเรื่องราคี
เมื่อนานนานลูกจะลาไปเล่นมั่ง	จิตลูกยังอาลัยถึงไพรศรี
จะเที่ยวดูเสียให้ทั่วทั้งธรณี	ชมบูรีจักรพรรดิกระษัตรา ฯ
๏ กรุงกระษัตริย์ฟังสารสำราญรื่น	ประคองชื่นรับขวัญด้วยหรรษา
แล้วเชิญโอรสราชเร่งยาตรา	เสด็จมาพระโรงรัตน์ชัชวาล
ให้ยักษาพาพราหมณ์มาถามซัก	เอาเพื่อนพรรคพี่น้องจองหองหาญ
ทั้งพ่อลูกถูกมัดฝีมือมาร	ก็ให้การซัดเพื่อนออกเปื้อนคำ
เขาจดหมายไล่จับมาคับคั่ง	มีรับสั่งให้ลงโทษแต่คนขำ
บีบขมับขับเฆี่ยนเจียนระยำ	ให้ตรากตรำตรึงตราไว้ตรุใน
แล้วยกข้อพ่อลูกประโรหิต	กระทำผิดสาหัสถึงตัดษัย
ให้ตีฆ้องร้องป่าวตระเวนไป	อย่าฆ่าในธานีเป็นชีพราหมณ์
ใส่นาวาไปมหาทะเลหลวง	เอาหินถ่วงเสียให้จมสมหยาบหยาม
พระตรัสสั่งสิ้นเสร็จสำเร็จความ	แล้วชวนสามโอรสเข้าสู่วัง
เสวกาพาพราหมณ์ทั้งพ่อลูก	ไปมัดผูกเฆี่ยนขับตามรับสั่ง
ตะโหงกคอข้อมือขื่อประดัง	ข้างหน้าหลังตีฆ้องมาสองคน
พวกดาบแดงแซงเดินกระหนาบข้าง	ขยับย่างจูงพราหมณ์มาตามถนน
ตีฆ้องแล้วให้ร้องประจานตน	ทั้งสองคนพ่อลูกเหมือนอย่างลิง
เสียงหม่องหม่องร้องว่าเจ้าข้าเอ๋ย	อย่าดูเยี่ยงข้าเลยทั้งชายหญิง
ข้าพ่อลูกทุจริตทำผิดจริง	กบฏชิงสมบัติกระษัตรา
ทั้งชาวบ้านร้านตลาดก็กลาดเกลื่อน	ร้องเรียกเพื่อนวิ่งกรูมาดูหน้า
ทั้งธานีมิได้มีใครเวทนา	มันอยากชิงวาสนาสาแก่ใจ
ตระเวนรอบขอบเมืองทุกบ้านช่อง	ลงเรือล่องไปในกลางทะเลใหญ่
เอาพ่อลูกผูกแผ่นศิลาลัย	โยนลงในสาชลก็วายปราณ
กลับมาทูลมูลเหตุเกศกระษัตริย์	พรหมทัตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จิตระรื่นชื่นอารมณ์ชมกุมาร	จำเนียรกาลนานมาอยู่ธานี ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์	บังคมทูลพรหมทัตเจ้ากรุงศรี
ลูกอยู่กับบิดามากว่าปี	ระลึกถึงพงพีพ้นกำลัง
ลูกจะขอลาองค์พระทรงเดช	ไปเที่ยวชมหิมเวศเหมือนใจหวัง
พรหมทัตขัตติยวงศ์ได้ทรงฟัง	ท้าวเธอหลั่งชลนาโศกาลัย
ครั้นจะตรัสหักหาญพูดทานทัด	กลัวจะขัดเคืองวิญญาณ์อัชฌาสัย
จึ่งตรัสว่าแก้วตาจะคลาไคล	สำราญใจกลับมายังธานี ฯ
๏ พระโคบุตรรับรสพจนารถ	กราบเบื้องบาทบงกชบทศรี
ลูกไปลับคงจะกลับมาบูรี	ไม่ถึงปีอย่าอาลัยพระทัยปอง
แล้วผินหน้ามาสั่งพระน้องรัก	อยู่ตำหนักเถิดเจ้าอย่าเศร้าหมอง
พี่ไปแล้วคงจะกลับมารับน้อง	นวลละอองจงสุโขอย่าโศกา
ทั้งพี่น้องร้องไห้วิ่งไปกอด	รำพันพลอดวิงวอนฉะอ้อนว่า
จะไปไหนฉันจะไปด้วยพี่ยา	อย่าพักว่าเลยไม่อยู่ในบูรี ฯ
๏ พระรับขวัญจูบน้องประคองชิด	ตามจริตทารกทั้งสามศรี
อย่าไปเลยลำบากองค์ในพงพี	ล้วนเสือสีห์ผีสางกลางอารัญ
มันเห็นใครใจอ่อนมันหลอนหลอก	ไม่ดีดอกเจ้าอย่าไปในไพรสัณฑ์
ทำไมกับพี่มีมนต์ไม่กลัวมัน	จงครองกันอยู่เมืองอย่าเคืองระคาย ฯ
๏ อย่าพักปดให้เหนื่อยปากไม่อยากเชื่อ	ถึงช้างเสือก็ไม่พรั่นเหมือนมั่นหมาย
มิพาไปแล้วไม่ออกไปนอกกาย	จะกอดคอไว้จนตายไม่ปล่อยเลย ฯ
๏ ดูดู๋ว่าแล้วยังไม่ฟังว่า	ทั้งข้าวปลาก็จะได้ที่ไหนเสวย
ดวงมณีที่พี่ให้เอาไว้เชย	อย่าไปเลยโฉมตรูอยู่พารา
ทั้งพี่น้องร้องไห้ไม่ฟังห้าม	ขืนจะตามไปหิมเวศด้วยเชษฐา
พระโคบุตรสุดจนพ้นปัญญา	ทูลบิดาให้ห้ามเจ้าทรามวัย
บิตุรงค์ทรงพระสรวลสำรวลร่า	ตามแต่เจ้าจะว่าอัชฌาสัย
เมื่อพ่อแม่เขาไม่รักจะหักไป	แล้วภูวไนยเล้าโลมนางโฉมงาม
อนุชาพ่อจงพาไปฝึกสอน	นางมณีสาครจะช่วยห้าม
แล้วตรัสปลอบพระธิดาพะงางาม	แม่อย่าตามไปให้ยากลำบากกาย
แม้นขุกเข็ญเป็นหญิงนี้ยากนัก	พระลูกรักพ่อว่าอย่าผันผาย
พระอนุชาเขาเชื้อเนื้อว่าชาย	อันตรายโพยภัยเขาไม่มี ฯ
๏ นางทรงฟังแค้นจิตบิตุเรศ	ชลเนตรไหลนองหม่นหมองศรี
เจ้าหยิกข่วนเชษฐาไม่ปรานี	แล้วเข้าที่ไสยาโศกาลัย ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาผวาวิ่ง	มาปลอบมิ่งสมรมิตรพิสมัย
พี่เมตตาจึ่งไม่พาเจ้าเดินไพร	แม่ยังไม่เห็นดีเข้าตีรัน
แต่น้องน้อยยังหน่วงเป็นห่วงนัก	พระทรงศักดิ์เธอจะให้ไปกับฉัน
แม่จงฟังพี่ยาอย่าจาบัลย์	จะเก็บพรรณบุปผาอัมพาพวง
ที่หอมหวนงามหลากมาฝากแม่	ห้อยพระแกลเล่นสะพรั่งในวังหลวง
พงศ์กระษัตริย์ตรัสล้อแล้วล่อลวง	สุดาดวงค่อยชื่นกลืนน้ำตา ฯ
๏ พระจูงกรยุพยงอนงค์นาฏ	ยุรยาตรจากแท่นอันเลขา
มาฝากองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	แล้วชวนพระอนุชามาสรงชล
ในอ่างทองรองฝักปทุมมาศ	ดูสะอาดชลปรอยเป็นฝอยฝน
น้ำกุหลาบอาบองค์สรงสุคนธ์	ทรงเครื่องต้นดูงามอร่ามพราย ฯ
๏ สององค์ออกหน้าโถงพระโรงรัตน์	หน่อกระษัตริย์ทรงแท่นอันเรืองฉาย
โองการสั่งอสุรีทั้งสี่นาย	จงผันผายไปสถานสำราญใจ
แต่จงช่วยกรุณังระวังนิเวศน์	ทั่วขอบเขตนัครังทั้งน้อยใหญ่
พนาสูรทูลสนองให้ต้องใจ	ในกรุงไกรมิให้มีราคีพาน
สิบห้าวันจะผลัดกันมาสืบข่าว	ให้สองท้าวปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แล้วกราบลาพี่น้องสองกุมาร	เหาะทะยานหมายมาพนาลี ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาวราฤทธิ์	สำราญจิตจากพระโรงอันเรืองศรี
เจ้าอรุณสุริยวงศ์ทรงมณี	จรลีลอยลิ่วปลิวเมฆา
ออกจากกรุงมุ่งหมายเข้าไพรระหง	ทั้งสององค์ชมไม้ไพรพฤกษา
พระเหาะเรียงเคียงชมยมนา	ลอยละลิ่วปลิวฟ้ารีบคลาไคล ฯ
๏ พระสุริยงลงลับเหลี่ยมภูผา	พระจันทราส่องสว่างกระจ่างไข
ทั้งสองชมจันทรานภาลัย	มาตามในแถวทางกลางอารัญ
พระเหาะเรียงเคียงชมดาราราย	แสนสบายคลายทุกข์เกษมสันต์
ศิลาลายพรายเลื่อมด้วยแสงจันทร์	ชี้ชวนกันทัศนาศิลาลัย ฯ
๏ พระสุริยาฟ้าสางสว่างภพ	กระจ่างจบในป่าพฤกษาไสว
ทั้งพี่น้องสองเหาะระเห็จไป	ถึงเขาใหญ่สูงเงื้อมตระหง่านครัน
เป็นสี่เหลี่ยมสูงวิเวกเทียมเมฆมืด	ดูโยงยืดยาวใหญ่ในไพรสัณฑ์
เหมือนเมฆมืดเมฆาเมื่อสายัณห์	พระชวนกันสององค์เดินตรงมา
ครั้นถึงที่เขาใหญ่ในไพรสณฑ์	แลเห็นต้นนารีผลบนเนินผา
ล้วนคนธรรพ์นักสิทธิ์วิทยา	เฝ้ารักษาแลล้อมอยู่พร้อมกัน
ทั้งสององค์ทรงแลไม่เคยเห็น	มุ่งเขม้นแล้วทรงพระสรวลสันต์
พระโคบุตรนึกอนาถประหลาดครัน	ต้นไม้นั้นแต่ล้วนนางสล้างไป
ที่ใต้ต้นคนธรรพ์สะพรั่งอยู่	พระน้องดูให้เห็นเล่นใกล้ใกล้
ว่าพลางทางชวนกันเหาะไป	สำราญใจชื่นจิตด้วยฤทธิรณ ฯ
ตอนที่ ๔
โคบุตรรบวิชาธร ฆ่าหัศกัณฐมัจฉาตาย
๏ ฝ่ายคนธรรพ์กับพวกวิชาธร	เหาะเร่ร่อนคอยระวังนารีผล
เห็นพี่น้องสององค์ในอำพน	แต่ละตนเดือดดาลทะยานใจ
ด้วยหวงแหนแค้นเคืองเป็นที่สุด	เหม่มนุษย์สองรามาแต่ไหน
แกว่งพระขรรค์หันเหาะระเห็จไป	ทะลวงไล่บุกบั่นกระชั้นมา ฯ
๏ พระโคบุตรหยุดถอดเอาแหวนก้อย	ให้น้องน้อยใส่นิ้วพระหัตถา
เข้าโจมจับกับพวกวิทยา	เสียงศาสตรากริ่งกร่างกลางอัมพร
ชิงพระขรรค์ฟันฟาดเสียงฉาดฉับ	ศีรษะพับตกผางกลางสิงขร
ที่เหลือตายรายรอบเข้าราญรอน	วิชาธรล้อมกลุ้มเข้ารุมองค์ ฯ
๏ พระรบรับจับมารแล้วโยนขว้าง	เสียงผึงผางถูกเพื่อนเป็นผุยผง
ด้วยกำลังยั่งยืนกลางณรงค์	ดังครุฑยงเหยียบพญาวาสุกรี
วิชาธรอ่อนฤทธิ์ไม่อาจรบ	น้อยกำลังหลีกหลบเอาตัวหนี
ที่วอดวายตายกลาดธรณี	ที่หลบลี้หลีกลอดก็รอดตาย
พระพี่น้องสองราพากันเหาะ	ลงจำเพาะเขาใหญ่เหมือนใจหมาย
เห็นซากศพวิทยาบรรดาตาย	ทั้งกรกายขาดพลัดกระจัดกัน
หวนพระทัยใจจิตคิดสังเวช	แสนสมเพชวิทยาที่อาสัญ
อ้ายเหล่านี้ไม่พอที่ทำดุดัน	พระพูดกันพี่น้องทั้งสองรา
จะชุบชีวิตไว้พอหายหลาบ	อย่าเป็นบาปติดกายไปภายหน้า
ดำริพลางทางหยิบเอายามา	กุมาราเคี้ยวพ่นทุกคนไป ฯ
๏ วิชาธรรอดตายขึ้นไหว้กราบ	ศิโรราบหมอบเรียงเคียงไสว
ยอมถวายกายเป็นเช่นข้าไท	จะอยู่ใกล้บาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ข้าขอถามนามวงศ์พระทรงเดช	จากประเทศมาไยในไพรสัณฑ์
ฤทธิรงค์นี่กระไรดังไฟกัลป์	ใครไม่ทันเทียมศักดิ์ทั้งจักรวาล ฯ
๏ พระฟังพวกวิทยาสามิภักดิ์	จึ่งประจักษ์เล่าแจ้งแถลงสาร
เราพี่น้องสองราปรีชาชาญ	นึกสำราญเที่ยวเล่นอรัญวา
นั่นโฉมงามนามชื่ออรุณน้อง	อันตัวของเรานี้เป็นเชษฐา
ชื่อโคบุตรสุริยวงศ์ทรงศักดา	นี่ท่านมาทำไมในไพรวัน
ผูกชฎาอาภรณ์ล้วนหนังเสือ	หรือชาติเชื้อชาวป่าพนาสัณฑ์
วิชาธรกรประนมบังคมคัล	กระหม่อมฉันพวกข้าวิชาธร
อันพฤกษาต้นนี้นารีผล	ออกเป็นคนได้ชมสมสมร
สำหรับชมชั่วประถมพุทธันดร	ไปกอดนอนชมเล่นเหมือนเช่นคน
จึงสามารถอาจหาญเพราะแสนหวง	กลัวจะช่วงชิงนางนารีผล
พระยกโทษโปรดไว้ไม่วายชนม์	ทั้งร้อยคนจะเป็นข้าพยาบาล
เชิญพระไปชมป่าพนาเวศ	มีประเทศหนึ่งโตรโหฐาน
ทั้งธารน้ำถ้ำแก้วอลังการ	แสนสำราญรุกขชาติสะอาดครัน
เป็นปิ่นเทพนิกรกินรนาฏ	มาประพาสแสนสุขเกษมสันต์
เป็นเวรเวียนเปลี่ยนกันมาในอารัญ	ทั้งสุบรรณครุฑาวาสุกรี
จะนำเสด็จสององค์พระทรงเดช	ไปทอดพระเนตรพนมคิรีศรี
สองพระองค์ทรงฟังก็เปรมปรีดิ์	เออท่านดีแล้วจงพาเราคลาไคล
พระชวนองค์น้องชายสายสมร	วิชาธรพรั่งพร้อมล้อมไสว
ต่างสำแดงศักดาเหาะคลาไคล	นำตรงไปมรกตคีรีวัน ฯ
๏ พระพี่น้องชมป่าพฤกษาสัตว์	ตามจังหวัดราวป่าพนาสัณฑ์
บรรลุถึงเขาเขินเนินอรัญ	ก็พากันเหาะตรงลงคีรี ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทพไทในไกรลาส	กินรนาฏนางฟ้าทุกราศี
ถึงเวลาก็พากันจรลี	ลงเล่นโบกขรณีในไพรวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์อดิศร	ก็ชวนพวกวิชาธรระเห็จหัน
ลงเล่นน้ำสำราญพระทัยครัน	เกษมสันต์รื่นเริงบันเทิงใจ ฯ
๏ ฝ่ายฝูงนางเทพอัปสรบ้างขับขาน	เป็นกังวานก้องเสียงสำเนียงใส
พอเวลาสายัณห์ลงไรไร	เทพไทกลับหลังยังวิมาน ฯ
๏ ฝ่ายพระโคบุตรกับนุชน้อง	สั่งพวกพ้องวิทยาศักดาหาญ
ท่านจงอยู่อย่าเป็นทุกข์สุขสำราญ	ไปถิ่นฐานที่สถิตแต่ก่อนมา
เราพี่น้องจะไปชมพนาเวศ	สีขเรศถ้ำเขาลำเนาผา
วิชาธรได้ฟังหลั่งน้ำตา	ต่างกอดบาทบาทาเข้าร่ำไร
ด้วยจงรักภักดีมีพระเดช	ชลเนตรแถวถั่งลงหลั่งไหล
แล้วทูลว่าจะเดินทางในกลางไพร	พระอย่าไปทางทิศบูรพา
ประกอบด้วยยักขินีผีเสื้อน้ำ	เลิศล้ำฤทธิแรงกำแหงกล้า
ทั้งร้ายกาจสามารถด้วยมารยา	จะเดินป่าระวังองค์ให้จงดี
ต่างอวยพรให้องค์พงศ์นเรศ	จงเรืองเดชฤทธิไกรชาญไชยศรี
แล้วพากันเหาะเหขึ้นเมฆี	กลับไปที่ถาวรเหมือนก่อนมา ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยงดำรงฤทธิ์	สำราญจิตเกษมสันต์ยิ่งหรรษา
แล้วเชิญชวนโฉมยงองค์อนุชา	จากเนินผาแล้วระเห็จเสด็จไป
ไปตามทางข้างทิศบูรพา	ที่บิดาบอกทิศหนทางให้
ทั้งสององค์ลอยฟ้ามาไรไร	เกือบจะใกล้พระสมุทรแลสุดตา ฯ
๏ จะกล่าวถึงอสุรีอันมีฤทธิ์	นามประสิทธิ์หัศกัณฐมัจฉา
ตัวเป็นยักษ์พื้นล่างเป็นหางปลา	ทั้งกายาโตพียี่สิบกร
มีแว่นแคว้นแดนยาวสิบเก้าโยชน์	ตัวเป็นโสดยศยิ่งในสิงขร
พระสยมภูวญาณประทานพร	ใครราญรอนราพณ์ร้ายไม่วายปราณ
ออกจากถ้ำสำราญชื่นบานจิต	คะนึงคิดจะไปหาภักษาหาร
ด้วยอดสัตว์มัจฉามาช้านาน	จากสถานเที่ยวมาในวารี ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาพาพระน้อง	เที่ยวเลื่อนล่องลอยฟ้าในราศี
ถึงฟากฝั่งยมนาท่านที	เห็นยักษีว่ายวงในคงคา
ดูน่ากลัวตัวพักตร์เป็นยักษ์ใหญ่	หางนั้นไซร้กลายเป็นเช่นมัจฉา
ไม่เคยเห็นดูอนาถประหลาดตา	ชวนน้องยาแลดูอสุรี
หางนั้นเป็นหางปลาหน้าเป็นยักษ์	ดูโตนักเทียมเท่าคิรีศรี
ทั้งสองสรวลสุขเกษมต่างเปรมปรีดิ์	ดูยักษีเวียนวงในคงคา ฯ
๏ หัศกัณฐ์แหวกว่ายมาในน้ำ	เที่ยวผุดดำวารินกินมัจฉา
เห็นมนุษย์พี่น้องทั้งสองรา	มันโกรธาโกรธนักดังอัคคี
สิงหนาทผาดแผลงสำแดงฤทธิ์	ดังจะปิดบังแสงพระสุริย์ศรี
หมายเขม้นเข่นฆ่าเข้าราวี	อสุรีถาโถมกระโจมมา
ยี่สิบหัตถ์รัดรวบพระทรงฤทธิ์	หมายให้คิดอยู่ในมือของยักษา
พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงศักดา	พระกรคว้ากอดน้องประคองไว้
พระหัตถ์ขวาถอดธำมรงค์ขว้าง	หมายจะล้างขุนยักษ์ให้ตักษัย
ถูกมารร้ายกายกรเป็นท่อนไป	โลหิตไหลโซมลงในคงคา ฯ
๏ อสุรินทร์มิได้สิ้นชีวาวาตม์	ด้วยอำนาจเจ้าดาวดึงส์ไตรตรึงษา
พลางอ่านเวทแสนประสิทธิ์วิทยา	กลับเป็นมาเจ็ดตนเหลือทนทาน
เข้าโลดโผนโจนจับสัประยุทธ์	ท้องสมุทรเป็นระลอกกระฉอกฉาน
พระโคบุตรหยุดถอดเอาสังวาล	ขว้างประหารมารร้ายก็วายชนม์
สังวาลกลับเข้าองค์พระทรงศักดิ์	ประเดี๋ยวยักษ์เป็นกลับขึ้นสับสน
มันตายหนึ่งกลับเกิดขึ้นเจ็ดตน	เป็นยี่สิบเก้าคนเข้าชิงชัย ฯ
๏ พระโคบุตรนิ่งคิดผิดประหลาด	สะดุ้งหวาดจิตพรั่นคิดหวั่นไหว
อันเทพศาสตรานี้เกรียงไกร	สังหารใครตายแล้วไม่กลับมา
ไฉนหนอไอ้นี่จึ่งมีฤทธิ์	ยิ่งม้วยมิดกลับเป็นขึ้นหนักหนา
พระขว้างซ้ำไปต้องอสุรา	พวกยักษาเกิดมากกว่าหมื่นพัน
จนสิ้นเครื่องประดับองค์พระโฉมฉาย	พวกมารร้ายชีวาไม่อาสัญ
ยักษ์พิโรธโกรธใจดังไฟกัลป์	ต่างประจัญโถมไล่กันไปมา
กำลังองค์ทรงเดชเจ็ดช้างสาร	พญามารสิทธิศักดิ์ฤทธิ์หนักหนา
ครั้นฆ่าตายมารร้ายกลับมากมา	อสุรากลาดกลุ้มเข้ารุมรัน
เสียงพิลึกครึกครื้นเป็นคลื่นซัด	วายุพัดหอบหวนอยู่ป่วนปั่น
ยักษาจะจับองค์พระทรงธรรม์	ด้วยเครื่องทรงป้องกันพระกายา ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทพไทอยู่ใกล้สมุทร	สงสารพระโคบุตรเป็นหนักหนา
สิ้นกำลังพลั้งพลาดจะอัปรา	ด้วยยักษาพวกนั้นมันมากมาย
องค์เทเวศแปลงเพศให้ผิดผัน	เป็นแมงวันบินมาบอกพระโฉมฉาย
ว่ายักษ์นี้มันเลิศประเสริฐชาย	มนุษย์ฆ่ามันไม่ตายอย่าสงกา
มันได้พรพระอิศวรผู้ทรงเดช	ถ้าแจ้งเหตุแล้วจงจำคำเราว่า
เร่งไปหาพญากบี่มา	อยู่ที่เขาหิมวากลางพงไพร
เป็นเชื้อชาติสัตว์ป่าพนาเวศ	เขาเรืองเดชฆ่ายักษ์จึงตักษัย
ครั้นบอกแล้วเทวาก็คลาไคล	รีบคืนไปกลับหลังยังวิมาน ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ผู้ทรงเดช	ครั้นแจ้งเหตุเทวามาว่าขาน
จึ่งปลดเปลื้องเครื่องทรงสร้อยสังวาล	พิษฐานขว้างไปมิได้ช้า
เป็นฝูงเทพเทวาออกดาดาษ	ดูเกลื่อนกลาดทั่วไปในเวหา
ถือพระขรรค์ศักดิ์สิทธิ์เรืองฤทธา	กุมาราร้องสั่งไปทันที
ว่าดูก่อนฝูงเทพเทเวศ	จงอยู่รอต่อเดชกับยักษี
พระตรัสพลางชวนน้องจรลี	รีบเหาะหนีเข้าป่าพนาลัย ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวหัศกัณฐมัจฉา	เห็นฝูงเทพเทวาอยู่ไสว
มนุษย์นั้นหลบลี้หลีกหนีไป	ก็กริ้วโกรธดังไฟประลัยกัลป์
จึงร้องว่าเหวยเหวยเทวราช	ทำองอาจไม่กลัวจะอาสัญ
ไยมารับรบรุกทำบุกบัน	เข้าป้องกันสองมนุษย์ให้หนีไป
แต่ก่อนมิเคยอวดศักดิ์มาหักหาญ	กูจะผลาญชีพวิบัติให้ตัดษัย
สิ้นทั้งหมดเมืองฟ้าสุราลัย	ให้ฝูงปลาน้อยใหญ่กินเสียพลัน
ว่าพลางต่างแผลงสำแดงฤทธิ์	เข้าต่อติดตามตีขมีขมัน
บ้างหักโหมโรมรุกไล่บุกบัน	ฝูงเทวัญกายสิทธิ์ฤทธิรอน
ยิ่งตายยิ่งเป็นขึ้นเกลื่อนกล่น	เข้าประจญต้านต่อไม่ย่อหย่อน
เสียงสนั่นลั่นฟ้าริมสาคร	กายสิทธิ์ต่อกรไม่พลาดพลั้ง ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์องค์เชษฐา	ทั้งสองรารีบไปเหมือนใจหวัง
เหาะข้ามพระสมุทรไม่หยุดยั้ง	ก็ถึงฝั่งฟากทะเลชโลทร
ครั้นมาถึงที่เขาเหมราช	สูงผงาดเงื้อมตลอดยอดสิงขร
เห็นพวกพลโยธาล้วนวานร	อยู่ริมฝั่งสาครนั้นมากมี
แต่พญาวานรเป็นเผือกผู้	เข้านั่งอยู่ท่ามกลางกบี่ศรี
ทั้งสององค์เหาะลงเนินคีรี	เฉพาะหน้าขุนกบี่แล้วเดินมา
พวกลิงไพรแลไปเห็นมนุษย์	อุตลุดต่างยืนขึ้นพร้อมหน้า
บ้างสำแดงแผลงฤทธิ์ไล่ติดมา	จะโจมเข้าเข่นฆ่าสองกุมาร
พระโคบุตรโบกพระหัตถ์แล้วตรัสห้าม	ปราศรัยถามด้วยสุนทรคำอ่อนหวาน
เรามิใช่ไพรีมารบราญ	จะสมานรักใคร่เป็นไมตรี
ตัวเจ้าเป็นชาวป่าพนาเวศ	อยู่ประเทศเขตเขาคิรีศรี
จะแจ้งความตามข้อคดีมี	ขุนกบี่ตนใดนั้นเป็นนาย ฯ
๏ ฝ่ายพญาพานรินทร์ที่เผือกผู้	สถิตอยู่กลางพหลพลทั้งหลาย
จึ่งร้องตอบข้อความตามภิปราย	เราเป็นนายวานรสัญจรไพร
ตัวท่านนี้เป็นมนุษย์หรือเทเวศ	มาแต่เขตแห่งหนตำบลไหน
ทั้งสององค์จะประสงค์สิ่งอันใด	จงบอกให้เราแจ้งแห่งคดี ฯ
๏ พระโคบุตรหยุดยั้งได้ฟังถาม	จึงตอบความกับพญากบี่ศรี
เราเป็นจอมจักรพรรดิสวัสดี	จากบูรีพรหมทัตกระษัตรา
มาเที่ยวชมพนมพนาสณฑ์	ถึงวังวนผ่อนพักพบยักษา
อสุรีศักดิ์สิทธิ์มีฤทธา	หางเป็นปลาหน้าเป็นอสุรี
แต่เราฆ่ายักษ์ตายถึงเจ็ดหน	ครั้นตายตนหนึ่งเกิดเจ็ดยักษี
ฝูงเทพเทวานั้นปรานี	บอกว่ายักษีได้พรชัย
พระอิศวรทูลกระหม่อมจอมมงกุฎ	แม้นมนุษย์เข่นฆ่าหาตายไม่
เทพเจ้าชี้แจงให้แจ้งใจ	ว่าตัวท่านอยู่ในหิมวา
เป็นชาติเชื้อขุนกบี่อันมีศักดิ์	จึ่งจะล้างขุนยักษ์ให้สังขาร์
เราตั้งใจเจาะจงรีบตรงมา	ได้เมตตาเราด้วยไปช่วยกัน ฯ
๏ ฝ่ายพญาพานรินทร์ได้ยินเหตุ	ผิดสังเกตก็ชวนกันสรวลสันต์
จึ่งร้องตอบวาจามาด้วยพลัน	ท่านพูดนั้นไม่จริงยังกริ่งใจ
ซึ่งว่ามีฤทธามาฆ่ายักษ์	เห็นหนักนักเชื่อฟังยังไม่ได้
มนุษย์น้อยเหมือนฝอยเข้าใส่ไฟ	ไม่มีใครเห็นจริงอย่าเจรจา
ถ้ามีฤทธิ์เลิศล้ำดังคำเล่า	ฆ่าแต่เราลิงไพรให้สังขาร์
จะเห็นดีมีฤทธิ์ดังวาจา	ท่านจะมาเสี้ยมเขาให้ชนกัน
ว่าพลางทางเรียกพลไพร่	มาจากในแนวป่าพนาสัณฑ์
สะพรั่งพร้อมล้อมองค์พระทรงธรรม์	ล้วนเข้มขันคึกคักทำศักดา ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยันไม่หวั่นไหว	เห็นลิงไพรพร้อมพรักกันหนักหนา
จึ่งเปลื้องเครื่องรัดองค์อลงการ์	แล้วร้องว่าดูก่อนวานรไพร
เอ็งเป็นแต่เพียงสัตว์เดียรัจฉาน	ทำโวหารไม่มีอัชฌาสัย
กูเป็นจอมจักรพงศ์อันทรงไชย	จะรบกับลิงไพรไม่ต้องการ
อยากเห็นฤทธิ์หรือไรจะให้รู้	กำลังกูถึงเจ็ดเท่าช้างสาร
จะทำไว้แต่พอให้ประมาณ	ไอ้สาธารณ์อวดกำลังอหังการ์
ว่าพลางทางทิ้งเทพอาวุธ	กลายเป็นภุชงค์ใหญ่ล้วนใจกล้า
สักหมื่นแสนแน่นทั่วบรรพตา	เข้าไล่มัดลิงป่าพัลวัน
เสียงครึกครื้นตื่นเต้นทั้งไพรชัฏ	พวกลิงกัดนาคกอดสอดกระสัน
นาครัดลิงวิ่งร้องก้องอารัญ	เข้าไล่พันมัดพหลพลวานร
จะฟาดฟัดกัดทึ้งเข้าดึงฉุด	นาคไม่หลุดมัดลิงกลิ้งสลอน
สิ้นกำลังล้มลงในดงดอน	พวกวานรร้องขอชีวาวัน
ประทานโทษโปรดเถิดพระทรงฤทธิ์	ขอชีวิตไว้อย่าฆ่าให้อาสัญ
จะเป็นข้าอยู่ในองค์พระทรงธรรม์	กว่าชีวันจะม้วยบรรลัยลาญ ฯ
๏ พระโคบุตรยิ้มเยื้อนเอื้อนพระโอษฐ์	อันที่โทษเอ็งถึงซึ่งสังขาร
แต่ครั้งนี้มิให้ถึงซึ่งวายปราณ	แล้วกุมารเรียกรัดพระองค์มา
ครั้นนาคหายคลายทุกข์ลุกขึ้นกราบ	ศิโรราบกราบงามลงสามท่า
พญาลิงวิ่งเข้ามาวันทา	พระอิศรายกโทษได้โปรดปราน
แต่ปางหลังพลั้งผิดด้วยคิดโกรธ	สานุโทษข้าควรจะสังขาร
ขอรองบาทโฉมฉายจนวายปราณ	จงประทานโทษผิดที่ติดพัน
ขอทูลความตามจริงทุกสิ่งสิ้น	ซึ่งภูมินทร์จะให้ข้าพาผายผัน
ไปเข่นฆ่าหมู่มารชาญฉกรรจ์	ข้าคิดพรั่นศักดาพญามาร
แต่คงจะอาสาฝ่าพระบาท	ตามพระราชประสงค์จำนงผลาญ
จนสุดฤทธิ์กว่าชีวิตจะวายปราณ	จะคิดอ่านฉันใดในณรงค์
พระยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสสนอง	เราไม่ปองจะให้ท่านเป็นผุยผง
อันเครื่องทิพย์ที่ประดับสำหรับองค์	ฤทธิรงค์แต่ล้วนเทพศาสตรา
ด้วยยักษีมีพรประกาศิต	มนุษย์ล้างชีวิตไม่สังขาร์
แม้นหาไม่ไหนจะรอดเป็นอสุรา	ไม่พักมากวนท่านให้วุ่นวาย
แม้นท่านไปเรามิได้ให้ลำบาก	ต้องเหนื่อยยากเหมือนเขารบกันทั้งหลาย
ไม่เหนื่อยเหน็ดเด็ดได้ด้วยสบาย	จะให้นายถือธำมรงค์ไป
เข้าต่อฤทธิ์รุกราชพิฆาตขว้าง	คงจะล้างอสุราให้ตักษัย
ถอดธำมรงค์ทรงยื่นให้ทันใด	อย่านอนใจการด่วนจวนเวลา
ขุนกบี่ดีใจเป็นที่สุด	รับเอาเทพอาวุธทูนเกศา
แล้วสั่งไพร่ให้อยู่ในหิมวา	เชิญเสด็จสองราเหาะทะยาน
คว้างคว้างมาในกลางโพยมมาศ	ดังครุฑราชเรี่ยวแรงกำแหงหาญ
รุกขมูลเมืองแมนแดนวิมาน	สาธุการพร้อมพรั่งทั้งโลกา
พระพิรุณโปรยปรายพระพายพัด	ทุกจังหวัดเทวัญก็หรรษา
เยี่ยมพระแกลแลดูกุมารา	ด้วยจะฆ่ายักษ์ตายสบายใจ
พระโคบุตรสุริยากับพานเรศ	มาถึงเขตพระสมุทรอันสุดใส
รูปนิรมิตเทวาสุราลัย	เข้าลุยไล่รบรุมกับกุมภัณฑ์
ไม่พลาดเพลี่ยงเสียงระลอกกระฉอกฝั่ง	เพียงจะพังโลกาสุธาลั่น
จึ่งเรียกสร้อยเข้าองค์พระทรงธรรม์	ฝูงเทวัญรูปทิพก็หายไป ฯ
๏ หัศกัณฐมัจฉาพญายักษ์	แลเห็นพักตร์ทรงฤทธิ์คิดสงสัย
เทวราชกลับกลายก็หายไป	ยังจำได้แต่พี่น้องสองกุมาร
กับวานรหนึ่งเรียงมาเคียงชิด	สำแดงฤทธิ์ร้องประกาศอยู่ฉาดฉาน
เมื่อตะกี้เหาะหนีไปลนลาน	ไปชวนอ้ายเดียรัจฉานที่ไหนมา
ทั้งสามคนครึ่งคำไม่พอเคี้ยว	ประเดี๋ยวเดียวชีวังจะสังขาร์
ไม่พอมือครือฤทธิ์อสุรา	เท่าขี้ตาก็จะวิ่งมาชิงชัย ฯ
๏ ฝ่ายพญาวานรสุนทรเย้ย	ว่าเหวยเหวยยักษาอ้ายหน้าไพร่
มึงประมาทว่ากูชาติวานรไพร	ตัวเองไซร้เป็นอะไรไม่พิศดู
หางมึงเป็นหางปลาหน้าเป็นยักษ์	ทรลักษณ์อัปยศไม่อดสู
สองพระองค์พงศ์กระษัตริย์ฉัตรชมพู	จะต่อสู้เสื่อมเสียพระเดชา
กูเป็นข้ารองละอองบาท	จะพิฆาตอสุรศักดิ์อ้ายยักษา
จงกราบองค์ทรงฤทธิ์อิศรา	จะเมตตาชีวันไม่บรรลัย ฯ
๏ พญามารฟังสารแสนพิโรธ	ยิ่งกริ้วโกรธกัดฟันอยู่หวั่นไหว
ประกาศก้องรองเหม่อ้ายลิงไพร	แต่ก่อนไม่โอหังเหมือนครั้งนี้
มึงจะให้ใครนั่นไปนอบนบ	พลางตลบโลดไล่กบี่ศรี
ทั้งหมื่นแสนแน่นมาในเมฆี	ขุนกบี่โจนโจมโถมประจัญ
หางกระหวัดปากกัดสองมือกอด	เอาเท้าสอดฟาดฟัดสะบัดหัน
ดูกลมกลิ้งลิงกัดฟัดกุมภัณฑ์	ยักษ์ประจัญลิงขบต้นคอวาง
พวกยักษ์ไล่ลิงจับสัประยุทธ์	อุตลุดลิงถีบตกน้ำผาง
จมประดักยักษ์เจ็บลงร้องคราง	ลิงไล่ล้างมารร้ายวายชีวา
จนสิ้นรูปกายสิทธิ์ฤทธิเดช	จะอ่านเวทไม่ชะงัดด้วยสัตว์ป่า
ยังเหลืออยู่แต่ตัวอสุรา	ลิงระอาอ่อนสิ้นกำลังครัน
จึงขว้างเทพธำมรงค์ของทรงศักดิ์	ถูกอกอักอสุราจะอาสัญ
ลงเซทรุดสุดแรงท้าวกุมภัณฑ์	หัศกัณฐ์ตกลงในคงคา
ค่อยกระเดือกเสือกกายเข้าฝั่งสมุทร	จะสิ้นสุดสูญชีพสังขาร์
เลือดชโลมโซมซาบอาบกายา	ภาวนาทิพมนต์ประสานกาย
ไม่คืนติดต่อได้เหมือนใจนึก	หวนระลึกหวั่นไหวหทัยหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย	โอ้จะตายเสียวันนี้เป็นมั่นคง
ระลึกถึงพรชัยเจ้าไกรลาส	ซึ่งประสาทเคยประสิทธิ์ก็พิศวง
มาแพ้ฤทธิ์ลิงไพรในณรงค์	เสียดายทรงฤทธิไกรดังไฟกัลป์
โอ้เสียดายชลสายกระแสเชี่ยว	เคยมาเที่ยวปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ยามสบายเคยเล่นไม่เว้นวัน	ประพาสพรรณมัจฉากุมภาพาล
โอ้นับปีนับเดือนจะเลื่อนลับ	มิได้กลับมาชมกระแสสาร
โอ้เสียดายคูหาในบาดาล	เคยสำราญเช้าเย็นอยู่เป็นนิจ
ยิ่งระลึกนึกไปก็ใจหาย	ราพณ์ร้ายโหยหวนรัญจวนจิต
พอสิ้นคำอสุรินทร์สิ้นชีวิต	ก็ขาดจิตอยู่ยังฝั่งคงคา ฯ
๏ พระอรุณขุนกบี่พระโคบุตร	ทั้งสามหยุดอยู่บนห้องท้องเวหา
เห็นกุมภัณฑ์ตกลงปลงชีวา	ฝ่ายพญาพานรินทร์ก็ยินดี
จึงทูลเชิญสององค์ผู้ทรงเดช	กลับประเวศหิมวาพนาศรี
แล้วเหาะด้นดั้นออกนอกเมฆี	มาถึงที่เนินผาไม่ช้านาน
ลงหยุดยั้งนั่งชะง่อนสิงขรเขิน	งามเจริญเลิศลบจบสงสาร
ขุนวานรอ่อนเกศลงกราบกราน	บริวารน้อมกายถวายกร ฯ
๏ พระตรัสทักสนทนาบรรดากบี่	เป็นไมตรีสุขเกษมสโมสร
จนอัสดงลงลับยุคุนธร	ขุนวานรเกณฑ์พลกบี่ไพร
เที่ยวเก็บพรรณบุปผาผกามาศ	มารองลาดต่างแท่นอันผ่องใส
แล้วกะเกณฑ์ให้ตระเวนระวังภัย	ทั้งกองไฟล้อมวงเป็นเวรนอน ฯ
๏ พระโคบุตรชวนนุชพระน้องนาถ	เข้าไสยาสน์อยู่บนเชิงเพิงสิงขร
บุปผชาติอันสะอาดอรชร	หอมขจรรสรื่นชื่นพระทัย
กอดประคองน้องแนบเข้าแอบอก	ฟังวิหคพลอดเสียงสำเนียงใส
ยิ่งวังเวงเพลงเพลินเจริญใจ	ก็หลับไปทั้งสองกระษัตรา
เสนาะเสียงชะนีไพรแลไก่เถื่อน	ทั้งดาวเดือนเลื่อนลับในเวหา
รุ่งสว่างกระจ่างแจ้งในเมฆา	เสียงปักษาแซ่ซุ้มทุกพุ่มพง
พระฟื้นกายลิงถวายกระแสสินธุ์	หน่อนรินทร์พี่น้องทั้งสองสรง
แสนสำราญบานใจอยู่ในดง	ที่หว่างวงหิมวาพนาวัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวาศักดาเดช	ตามประเทศแถวป่าพนาสัณฑ์
ในแว่นแคว้นแดนจังหวัดหัศกัณฐ์	เห็นกุมภัณฑ์สิ้นชีวิตสว่างใจ
บ้างสำรวลสรวลสันต์ประสานเสียง	ส่งสำเนียงบอกกันอยู่หวั่นไหว
แต่นี้เราจะเป็นสุขไม่ทุกข์ใจ	ด้วยหน่อไทพระอาทิตย์ฤทธิรอน
เราจะไปจับระบำรำถวาย	พระโฉมฉายหยุดอยู่เนินสิงขร
ต่างจับพิณโทนทับสำหรับกร	ชวนอัปสรนางเทพกัลยา
เที่ยวกู่ก้องร้องประกาศกันกลาดเกลื่อน	แล้วลอยเลื่อนมาในพระเวหา
ทุกห้วยเหวเปลวปล่องช่องศิลา	มายังเขาเหมราพร้อมหน้ากัน
สำแดงกายต่างถวายพรสวัสดิ์	มากำจัดพาลาให้อาสัญ
ช่วยดับเข็ญเป็นสุขทุกเทวัญ	แล้วชวนกันฟ้อนรำบำเรอเรียง
เสียงครึกครื้นรื่นเริงบนเชิงผา	ฝูงเทวากรีดกรายถวายเสียง
ดุริยางค์เย็นเสนาะเพราะสำเนียง	นางฟ้าเรียงขับขานประสานกร
พวกเทวาคว้าหัตถ์กระหวัดกอด	ประสานสอดฉวยฉุดยุดอัปสร
นางฟ้าบิดปิดปัดสลัดกร	ฝูงวานรดูนางสำอางองค์
พระโคบุตรชวนน้องประคองชื่น	สำราญรื่นเชยชมสมประสงค์
เห็นเทวาคว้าไขว่กันเวียนวง	พระสรวลทรงทอดพระเนตรทั้งสองรา
เทวารำทำกระบวนชวนอัปสร	ทำกรีดกรเปลี่ยนซ้ายแล้วย้ายขวา
ตีวงเวียนเวียนไล่กันไปมา	พวกลิงป่าดูงามตามกระบวน
เสียงหน้าทับรับพิณประสานเสียง	เสนาะล้ำสำเนียงร้องโหยหวน
จับระบำรำถวายหลายกระบวน	แล้วก็ชวนกันครรไลไปวิมาน ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์องค์อรุณ	ทั้งพวกขุนวานรเกษมศานต์
ครั้นเทวาคลาไคลไปวิมาน	กบี่กรานก้มกราบกับบาทา
เชิญเสด็จสององค์สรงสนาน	ที่ในธารอมฤตบนเนินผา
ประกอบด้วยโกสุมปทุมา	ทั้งคงคาเย็นใสสะอาดครัน ฯ
๏ พระฟังสารแสนภิรมย์ด้วยสมจิต	ประคองชิดน้องชายแล้วผายผัน
กับพวกลิงแวดล้อมไปพร้อมกัน	จรจรัลเลียบเดินเนินคิรี
เดินพลางทางชมเนินสิงขร	ชะง้ำชะง่อนวุ้งเวิ้งคิรีศรี
เป็นหุบห้องช่องหินคูหามี	ดูเหมือนทีสัตว์สิงห์จะวิ่งโจน
ที่เนินผาเป็นศิลาเวิ้งชะวาก	ดูหลายหลากแลโปร่งดังโรงโขน
ที่หน้าผาภูเขาเรียบเทียบไม้โคน	ที่ใบโกร๋นแอบโกรกชะโงกชัน
เสด็จถึงห้องธารละหานน้ำ	วิไลล้ำกว้างใหญ่ในไพรสัณฑ์
จอกกระจับตับเต่าขึ้นเคียงกัน	บุษบันโกสุมปทุมา
ดูเด่นดอกออกผการะดาดาษ	น้ำสะอาดใสเย็นเห็นมัจฉา
บ้างว่ายเรียงเคียงกันเป็นหลั่นมา	กุมาราเลียบดูอยู่ริมธาร
แล้วปลดเปลื้องเครื่องทรงสร้อยสะอิ้ง	พวกฝูงลิงต่างก็เล่นกระแสสาร
ทั้งสององค์ลงสรงแสนสำราญ	เสียงประสานสรวลสันต์สนั่นดัง
บ้างไล่โลดโดดดำเที่ยวคลำหา	เล่นปิดตาอยู่โยงให้ผินหลัง
เที่ยวซุกซ่อนแอบตัวใบบัวบัง	บ้างแอบฝั่งบ้างก็ดำกำบังกาย
คงคาใสในกระแสแลถนัด	เหมือนครุฑอัดแอ่นอกผงกหงาย
ที่อยู่โยงไล่ขยำคลำตะกาย	เขม้นหมายจับพลัดสะบัดไป
พระสรงชลสุริยนลงบ่ายคล้อย	ชวนน้องน้อยร่วมจิตพิสมัย
ขึ้นจากน้ำลำธารสำราญใจ	พวกลิงไพรพร้อมเพรียงอยู่เรียงรัน
พระโฉมยงทรงเครื่องดังเทพบุตร	ดังหนึ่งอัคนิรุทรนรังสรรค์
อยู่ที่เขาเหมราจวนสายัณห์	พระทรงธรรม์โลมลาฝูงวานร
จงปกป้องครองกันให้ผาสุก	อย่ามีทุกข์จงภิญโญสโมสร
เราพี่น้องสองราจะลาจร	ชมนครจักรพรรดิกระษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายพญาพานรินทร์ได้ยินสั่ง	น้ำตาหลั่งไหลนองลงโซมหน้า
ทั้งกระบี่รี้พลพวกโยธา	ต่างโศการ่ำไห้อาลัยวอน
ถึงเป็นตายไม่เสียดายแก่ชีวาตม์	ขอรองบาทสององค์พระทรงศร
พระโลมเล้าเอาใจพวกวานร	ท่านอย่าจรไปให้ยากลำบากกาย
เมื่อนานไปคงจะได้มาพบพักตร์	จงอยู่รักษากันอย่าผันผาย
อันตัวเราพี่น้องทั้งสองชาย	ไม่สบายก็เที่ยวไปตามที
ฝูงวานรอ่อนเกศลงกรานกราบ	ศิโรราบอวยไชยพระโฉมศรี
พระรับพรพานรินทร์ด้วยยินดี	แล้วชวนน้องจรลีขึ้นเมฆา
ลิ่วลิ่วปลิวมาเหมือนวายุพัด	งามจรัสรุ่งเรืองพระเวหา
ลิงชะแง้แลตามจนลับตา	ต่างโศกาโศกเศร้าเปล่าฤทัย
สองพระองค์เหาะตรงเข้ากลีบเมฆ	เสนาะเสียงการเวกนั้นเย็นใส
ดังปี่แก้วแว่ววับจับพระทัย	สำราญใจลอยชมพนมวัน ฯ
ตอนที่ ๕
ยักขินีพาโคบุตรเข้าเมืองเนรมิต
๏ พระโคบุตรอนุชาพากันเหาะ	ข้ามละเมาะเนินผาพนาสัณฑ์
เห็นเงาะป่าหาปูมาปะกัน	ทำดุดันเตะต่อยกันตึงตัง
ที่ตัวกล้าไม่ถอยตบต่อยโขก	เสียงดังโปกเหวี่ยงปัดถูกหมัดปั๋ง
ล้มถลาซวนเซอยู่เก้กัง	โดยกำลังข้างโกงโขย่งไป
ชื่นอารมณ์ชมป่าพฤกษาชาติ	จัตุบาทเสือสิงห์วิ่งไสว
พระชวนน้องเดินพนมเที่ยวชมไพร	เก็บดอกไม้เล่นพลางตามหว่างเนิน ฯ
๏ จะกล่าวถึงอสุรีขินียักษ์	อยู่สำนักในลำเนาภูเขาเขิน
เห็นพี่น้องสององค์ทรงเจริญ	เที่ยวเล่นเพลินด้นดั้นอรัญวา
พึ่งแรกรุ่นรูปร่างสำอางเอี่ยม	งานเสงี่ยมน่ารักเป็นหนักหนา
เนตรโขนงโก่งวาดเพียงบาดตา	กิริยาขำคมก็สมทรง
ดูสองปรางเหมือนมะปรางเมื่อแรกปลิด	ให้ปลื้มจิตแลแลก็ยิ่งหลง
นึกนึกจะสะอึกเข้าอุ้มองค์	กลัวจะทรงพระพิโรธกริ้วโกรธไป
จะกลับแกล้งแปลงเพศเสียจากยักษ์	คงสมศักดิ์เหมือนคิดพิสมัย
แล้วอ่านเวทเพศยักษ์ก็สูญไป	งามวิไลล้ำนางสำอางตา
ทั้งสองเต้าเต่งตั้งดังบัวหลวง	พอเต็มทรวงกำดัดชมทั้งซ้ายขวา
ทำแกล้งเมินเดินทรงโศกามา	ที่ตรงหน้าพี่น้องสองกุมาร
พระโคบุตรสุริยาวราฤทธิ์	สำคัญคิดว่ามนุษย์สุดสงสาร
พอใกล้องค์ทรงวิ่งมาลนลาน	พจมานไถ่ถามตามเมตตา
เป็นไรน้องร้องไห้ไม่เห็นเพื่อน	ในกลางเถื่อนวุ้งเวิ้งชะวากผา
ไม่กลัวสัตว์เสือสีห์จะบีฑา	อนิจจาเดินเดียวน่าเปลี่ยวใจ
ยักขินีฟังคำทำสะอื้น	แล้วหยุดยืนเช็ดชลนัยน์ไหล
พระบิดาพาน้องมาเล่นไพร	ละเลิงไล่มฤคีกับรี้พล
ฉันหลงชมมิ่งไม้ไพรพฤกษา	หมายจะกลับพาราก็ขัดสน
พระโปรดด้วยช่วยพาข้าจรดล	พอให้พ้นหิมวาถึงธานี
ทั้งแก้วแหวนแสนทรัพย์ซึ่งสิ่งของ	จะกอบกองแทนคุณพระโฉมศรี
เป็นสัจจังวาจาน้องพาที	ช่วยชีวีน้องไว้อย่าให้ตาย
ทั้งสององค์หลงกลอีนางยักษ์	ไม่ประจักษ์คิดว่าจริงก็ใจหาย
สงสารเจ้าเสาวภาคย์ลำบากกาย	จะพาสายสุดสวาทไปเวียงไชย
ถึงแก้วแหวนแสนทรัพย์จะนับโกฏิ	ไม่ประโยชน์เลยนะน้องอย่าหมองไหม้
เราจะช่วยนิรมลให้พ้นภัย	อยู่ถึงไหนแก้วตาจะพาจร
อสุรีดีใจเข้าเคียงข้าง	อยู่หว่างกลางสององค์พระทรงศร
บอกบูรีอยู่ตรงที่ทิศอุดร	บทจรเดินตามกันสามรา
ได้สมรักยักษ์ร้ายไม่วายยิ้ม	เดินกระหยิ่มมาด้วยความเสน่หา
เดินพลางดูพลางไม่วางตา	วิ่งผวาเข้าไปกอดพระโฉมยง
พระตกใจว่าอะไรนั่นแก้วพี่	อสุรีแกล้งบอกหลอกให้หลง
เมื่อตะกี้ไหวไหวอยู่ในพง	พยัคฆ์ดงโตใหญ่กระไรเลย
ทั้งสององค์หลงเชื่ออียักษี	ว่ามิใช่พยัคฆีเจ้าพี่เอ๋ย
อย่าหวาดหวั่นพรั่นในพระทัยเลย	แล้วชวนเชยชมนกในหิมวา
อียักษ์แปลงแกล้งถามถึงนามนก	ฝูงวิหคเรียงรายปลายพฤกษา
พระบอกนามตามชื่อสกุณา	สาลิกาจับกิ่งตะโกวัน
โน่นแน่เจ้าเขาไฟนั่นไก่ป่า	นกกระทาจับต้นกระทิงขัน
ฝูงกาลิงจับกิ่งแสลงพัน	ที่ต้นจันทน์นกตะขาบคาบมะปริง
จัตุบาทผาดผยองลำพองโผน	กิเลนโจนไล่นางนรสิงห์
กระต่ายเต้นเล่นหลอกกับลูกลิง	หมู่มหิงส์แรดช้างเสือกวางทราย
เย็นพยับอับแสงสุริยง	ชะนีส่งเสียงไห้น่าใจหาย
กุมาราพายักษ์จำแลงกาย	กำหนดหมายมุ่งทิศอุดรมา
ยักขินีดีใจเห็นใกล้ค่ำ	นิมิตถ้ำด้วยพระเวทของยักษา
ให้เห็นเป็นเวียงวังอลังการ์	เป็นพาราบ้านช่องนั้นนองเนือง
ดูผู้คนอลหม่านร้านตลาด	คนเกลื่อนกลาดเดินตามถนนเนื่อง
จึ่งชวนสองหน่อไทเข้าในเมือง	เดินย่างเยื้องขึ้นปราสาทสุวรรณพราย
มีทวารบานบังที่นั่งแก้ว	ดูเลิศแล้วล้วนวิสูตรสลับสาย
ลับแลบังฉากตั้งอยู่เรียงราย	ดูพรอยพรายอัจกลับระยับไฟ
ที่แท่นรัตน์ปัจถรณ์เขนยข้าง	เครื่องสำอางวางเรียงเคียงไสว
ด้วยฤทธิ์ยักษ์หากเห็นให้เป็นไป	พระหน่อไทสององค์ไม่สงกา
อสุรีเชิญองค์พระทรงฤทธิ์	ขึ้นสถิตแท่นสุวรรณอันเลขา
ทำฉะอ้อนวอนสองกุมารา	เสน่หาพูนเพิ่มเติมอารมณ์
แสนสงสารสุดสวาทอนาถเหนื่อย	ก็หลับเรื่อยไปแต่แรกยามปฐม
อสุรียิ่งทวีสวาทชม	เห็นสององค์ลงบรรทมสนิทใน
อันชาติยักษ์มักหอมเนื้อมนุษย์	เป็นแสนสุดที่จะอยากน้ำลายไหล
นึกจะหักคอกินให้สิ้นใจ	แล้วอาลัยรักรูปทั้งสององค์
ลุกขึ้นนั่งตั้งจิตพินิจโฉม	ยิ่งประโลมลานจิตพิศวง
ก็ลืมอยากราคร้อนด้วยรูปทรง	ทั้งสององค์ดูละม้ายคล้ายคลึงกัน
โอ้เสียดายด้วยกายกูเป็นยักษ์	พระยอดรักแจ้งจิตจะบิดผัน
นึกหันหวนป่วนใจอาลัยครัน	สุดจะกลั้นแล้วเข้ากอดพระยอดฟ้า
จูบพระน้องต้องแก้มอร่อยรื่น	แล้วจูบพี่หอมชื่นในนาสา
แต่อึดอัดผลัดไพล่กันไปมา	ดังกุลาส่ายคว้างอยู่กลางลม
พระรูปหล่อพ่อคุณของน้องเอ๋ย	ไม่ตอบรักบ้างเลยเท่าเส้นผม
น้องกอดจูบลูบต้องประคองชม	พระบรรทมเสียทั้งคู่ไม่รู้เลย
พระโคบุตรสุริยาผวาตื่น	ไม่พลิกฟื้นทำนิ่งอิงเขนย
อียักษ์หลงเคลิ้มตัวยังมัวเชย	เฝ้ากอดเกยก่ายต้องประคองกร
พระโคบุตรคิดในพระทัยกริ่ง	ไฉนหญิงจึงมาร่วมสโมสร
เฝ้ากอดจูบลูบไล้ไม่หลับนอน	พระอาวรณ์หวาดถวิลในวิญญาณ์
ได้กลิ่นปากรากโษสก็เหม็นสาบ	พระทรงทราบแจ้งประจักษ์ว่ายักษา
มันจำแลงแกล้งลวงเราหลงมา	อันพารามิใช่ที่บูรีคน
จึ่งเสียงน้ำลำธารสะท้านลั่น	จักจั่นเรไรในไพรสณฑ์
ดำริพลางทางนึกรู้สึกตน	อีแสนกลนอนนิ่งไม่ติงกาย
พระถอยถดปลดเปลื้องเอาเครื่องทรง	มาสวมองค์น้องไว้เหมือนใจหมาย
อนุชานั้นก็นึกรู้สึกกาย	เห็นสร้อยสายสวมองค์พระทรงธรรม
เชิงฉลาดชาติเชื้อประยูรศักดิ์	รู้ประจักษ์แจ้งตามเนื้อความขำ
ทำผุดลุกเรียกพี่ว่าผีอำ	แล้วคลานคลำเข้าไปใกล้พระพี่ยา
พระโคบุตรพูดเบาเบาเล่าแถลง	พี่นึกแคลงในจิตคิดกังขา
อันนารีนี้เป็นอสุรา	พี่นิทรามันเฝ้าจูบจนตกใจ
บ้านเมืองนี้วิปริตพี่คิดเห็น	อันจะเป็นธานีนั้นมิใช่
สนั่นเสียงเสือสางเหมือนกลางไพร	ประหลาดใจแล้วเจ้าเราหลงมา
อรุณน้อยค่อยสะกิดผิดแล้วพี่	เราหลบหนีไปเถิดหรือพระเชษฐา
พระโลมเล้าเอาใจพระน้องยา	ว่าช้าช้าอีกสักหน่อยจึ่งค่อยไป
ขินีมารร่านร้อนกำเริบราค	ทำอ้าปากหาวตื่นขึ้นปราศรัย
ฟ้าผี่เถิดวันนี้ประหลาดใจ	หนาวกระไรเหมือนรดด้วยวารี
แล้วแอบองค์วิงวอนฉะอ้อนพลอด	โปรดช่วยกอดน้องสักหน่อยพระโฉมศรี
พระฟังคำซ้ำแค้นแสนทวี	นึกจะล้างชีวีให้มรณา
แล้วหยุดยั้งรั้งรอพระทัยนิ่ง	มันเป็นหญิงฆ่าตายก็ขายหน้า
พอสอนใจไว้จำเป็นตำรา	จะเข่นฆ่ายักษ์ร้ายคงวายวาง
แล้วยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ	สายสวาทนิ่มน้องอย่าหมองหมาง
พี่เป็นชายจะเอากายไปกอดนาง	ไม่มีอย่างเขาจะเย้ยทั้งพารา
พี่จะต้องลาเจ้าจวนจะรุ่ง	พระหัตถ์จูงอรุณน้อยเสน่หา
อียักษ์ฟังคั่งแค้นแน่นอุรา	พิโรธว่าไปกับองค์พระทรงฤทธิ์
เสียแรงรักชักชวนมาเชยชื่น	ไม่ถึงคืนก็มาทำให้ช้ำจิต
จะขืนไปก็ไม่ไว้ซึ่งชีวิต	แล้วแผลงฤทธิ์กลับร่างอย่างขินี
ทั้งปรางค์มาศราชวังเป็นหิมเวศ	สำแดงเดชเหยียบยอดคิรีศรี
โลดถลาถาโถมเข้าโจมตี	ดังเสียงสายอสุนีสนั่นครัน
พระโคบุตรหยุดยืนขยับรับ	กระโจนจับด้วยกำลังดังกังหัน
ฤทธิรอนกรจิกเกศกุมภัณฑ์	พระบาทยันเหยียบยักขินีมาร
อสุรินทร์สิ้นแรงจะแผลงฤทธิ์	ขอชีวิตร้องก้องทั้งไพรสาณฑ์
พระทรงเดชสังเวชอีนางมาร	ยักษ์ก้มกรานกราบกับพระบาทา
ประทานโทษเถิดองค์พระทรงฤทธิ์	ข้าหลงผิดเพราะความเสน่หา
อย่าฆ่าเสียให้ตายวายชีวา	ขอเป็นข้ากว่าจะม้วยด้วยสัจจัง
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายโปรด	ถ้างดโทษแล้วอย่าทำเหมือนหนหลัง
กระทิงถึกมฤคาในป่ารัง	ชีวิตยังแล้วอย่าทำให้จำตาย
จงถือมั่นขันตีเป็นที่สุด	เมื่อม้วยมุดจะไปเกิดให้เฉิดฉาย
วันนี้มึงจะถึงชีวาวาย	ได้รอดตายแล้วอุตส่าห์รักษาตน
นางยักษ์รับอัพภิวาทถวายสัตย์	จะบำหยัดบาปกรรมทำกุศล
ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตให้วายชนม์	ประจวบจนชีวันนั้นบรรลัย
พระโฉมยงสงสารอีมารนัก	เป็นครู่พักรุ่งแจ้งปัจจุสมัย
ทั้งดวงเดือนเลื่อนลับพยับไพร	สำเนียงไก่ขันขานประสานกัน
สุริยันเยี่ยมยอดยุคุนธเรศ	สว่างห้องหิมเวศพนาสัณฑ์
สองกระษัตริย์ตรัสสั่งนางกุมภัณฑ์	จรจรัลจากเชิงศิลามา
พระเชษฐานำหน้าอรุณน้อย	ละลิ่วลอยมาในห้องพระเวหา
ยักษ์ชะแง้แลตามจนลับตา	ก็โศกายกหัตถ์มัสการ
พระพี่น้องสองเสด็จระเห็จเหิน	งามเจริญเลิศลบจบสงสาร
ละลิ่วลมแลชมจักรวาล	เห็นถิ่นฐานแว่นแคว้นแดนบูรี
เป็นเกาะน้อยนัคราคงคารอบ	เกิดประกอบในทวีปชมพูศรี
เหมือนจอกน้อยลอยอยู่กลางวารี	พระหัตถ์ชี้ชวนน้องให้ชมชล
ยมนาสาครกระฉ่อนคลื่น	เสียงครึกครื้นโครมฉ่าเป็นห่าฝน
มัจฉาชาติกลาดเกลื่อนอยู่กลางชล	บ้างผุดพ่นฟองน้ำแล้วดำจร
มัติมิงค์กลิ้งกลอกระลอกซัด	หางกระหวัดว่ายเวียนเศียรสลอน
พระชมชลพ้นฝั่งชโลทร	ทินกรร้อนกายขึ้นพรายพรรณ
พระโคบุตรสุดสวาทกับน้องรัก	ครั้นเหนื่อยนักผ่อนลงตรงไพรสัณฑ์
หยุดพักเพิงเชิงผาศิลาชัน	แล้วชมพรรณมิ่งไม้ที่ในดง
ดูไม้ตั้งดังดัดมาจัดปลูก	บ้างมีลูกสุกห่ามงามระหง
ระยะยอดสอดแซงแกล้งบรรจง	เหมือนไม้องค์ท้าวไทในพระโรง
ที่ไม้โกร๋นยอดโอนมีต่อแอบ	ใบแฉลบลับพุ่มปุ่มตะโขง
กาฝากแฝงกล้วยไม้ขึ้นในโพรง	ที่กิ่งโกงกอดเกี่ยวประกับกัน
พฤกษาโศกยูงยางที่กลางชัฏ	วายุพัดกิ่งแกว่งดังกังหัน
ที่ไม้พุ่มรุ่มรกเถาวัลย์พัน	เป็นฉัตรชั้นช่อดอกออกระคน
มะเดื่อดกนกจับจิกผลสุก	ต้นมะดูกเต็งรังมะสังสน
กันเกราไกรกร่างกรวยริมห้วยชล	ใบร่มต้นราบรื่นเหมือนพื้นทราย
โศกระบัดผลัดใบลอออ่อน	ใบแก่ก่อนหล่นหลามมาตามสาย
เห็นงูเหลือมเลื่อมแลดูหลายลาย	กระหวัดกายกอดโศกชะโงกงัน
กระบือเปลี่ยวเดินตรงลงกินน้ำ	ทั้งที่ดำเรี่ยวแรงแข็งขยัน
งูเหลือมโลภโอบกระหวัดเข้ารัดพัน	กระบือดันดันดึงกันตึงตัง
พฤกษาโศกโยกโยนอยู่ยวบยาบ	งูเหลือมคาบควายดึงทะลึ่งถลัน
ควายฉกรรจ์ดันโดดพัลวัน	งูเหลือมดันขาดผางออกกลางตัว
หางกระหวัดรัดไม้ก็คลายหลุด	ศีรษะมุดมัดควายไม่คลายหัว
สองสัตว์สิ้นชีวังทั้งสองตัว	ดูน่ากลัวต่างต่างกลางพนม
สองกระษัตริย์ทัศนาแสนสนุก	เป็นผาสุกที่ในเชิงคิรีสม
พระเอนอิงพิงแผ่นศิลาชม	ระเรื่อยลมรื่นรื่นชื่นพระทัย ฯ
ตอนที่ ๖
โคบุตรได้นกขุนทองแล้วเข้าเมืองกาหลง
๏ ยังมีบุตรสาลิกาปักษาสัตว์	ขนระบัดพึ่งขึ้นพอบินได้
จิตคะนองลองปีกจะบินไป	เหยี่ยวตะไกรโฉบฉาบจะคาบกิน
สาลิกาก็ถลาแถลบหลบ	เหยี่ยวประจบจับพลัดสะบัดดิ้น
พอถึงองค์ทรงฤทธิ์บนคิรินทร์	นกน้อยดิ้นสิ้นกำลังถลามา
สองปีกป้องร้องจ้อคุณพ่อช่วย	เหยี่ยวจะฉวยลูกรักเป็นภักษา
ก็โผนลงตรงพักตร์พระราชา	เหยี่ยวถลากลับหันไปทันใด
ทั้งพี่น้องเข้าประคองเอานกน้อย	เห็นริ้วรอยเล็บเหยี่ยวเฉี่ยวเลือดไหล
พระหัตถ์ลูบลูกนกอย่าตกใจ	เหยี่ยวมันไปลับแล้วนะแก้วตา
นี่ร้อยชั่งรวงรังเจ้าอยู่ไหน	เหยี่ยวจึ่งไล่ลูกรักเป็นหนักหนา
นกขุนทองป้องปีกขึ้นวันทา	ลูกอยู่ค่าคบไม้พระไทรพราย
ออกเที่ยวเล่นเห็นเหยี่ยวไม่ทันหลีก	มันกางปีกต้อนจับลูกใจหาย
ได้พึ่งบุญคุณพ่อจึ่งรอดตาย	ลูกถวายชีวาเป็นข้าไท
สองพระองค์ทรงฟังขุนทองพลอด	เข้าจูบกอดเชยชิดพิสมัย
น่าเอ็นดูรู้พูดเล่นเป็นพ้นใจ	เจ้ามาไปด้วยพ่อจะขอชม
อันเหยี่ยวกาสารพัดที่สัตว์ร้าย	ไม่ให้กรายลูกเลยเท่าเส้นผม
พระตรัสพลางทางชวนกันเชยชม	จนแดดร่มสุริยงเย็นสบาย
สองกระษัตริย์ตรัสชวนสกุณชาติ	ภาณุมาศสายัณห์จะผันผาย
อีเหยี่ยวเฉี่ยวลูกน้อยเป็นรอยลาย	ยังเจ็บกายพ่อกอดอย่าบินบน
แล้วชวนน้องประคองนกเหาะระเห็จ	สองเสด็จมาในท้องห้องเวหน
พระแรมไพรไคลคลานภาดล	ประจวบจนเจ็ดราษราตรี
บรรลุถึงพาราเมืองกาหลง	พอสุริยงรุ่งรางสว่างศรี
พระลอยลมชมราชธานี	ประกอบมีปรางค์มาศปราสาททอง
ทั้งตึกกว้านบ้านเรือนโรงหัตถี	ตลอดมีร้านรายขายข้าวของ
ทั้งม้ารถคชพลอนนต์นอง	นครของใครหนอสนุกครัน
จะลงไปไถ่ถามแต่ตามชื่อ	จะอึงอื้อตกใจทั้งไอศวรรย์
สำนักนอกธานีเห็นดีครัน	ถามสำคัญนัคราดูอาการ
นกขุนทองสององค์ก็พร้อมจิต	พลางพินิจหาที่รโหฐาน
พอเห็นสวนพฤกษาน่าสำราญ	นฤบาลรีบเหาะระเห็จไป
ครั้นถึงจึ่งลงพลางที่กลางสวน	พระชี้ชวนให้น้องชมพฤกษาไสว
ทั้งสระศรีมีบัวขึ้นบังใบ	ตำหนักใหญ่งามหยาดสะอาดตา
เห็นกระท่อมตายายอยู่ท้ายสวน	พระชี้ชวนคลาไคลเข้าไปหา
ครั้นถึงเรือนเอื้อนโอษฐ์จำนรรจา	จึ่งตรัสว่าปราศรัยเป็นไมตรี
ท่านตายายอย่าระคายระคางหมาง	นี่ใครสร้างพระตำหนักแลสวนศรี
ดูพฤกษาน่าชมอุดมดี	ไม่เห็นมีคนผู้มาเก็บกิน ฯ
๏ ฝ่ายตายายใจหายเมื่อแลเห็น	มองเขม้นเพ่งพิศคิดถวิล
ทั้งสองทรงดังองค์อมรินทร์	สองเฒ่าสิ้นสมประดีไม่มีใจ
แล้วยับยั้งตั้งสติตอบสนอง	พ่อทั้งสองเจ้าข้ามาแต่ไหน
เจ้าเป็นนายหรือชายสัญจรไพร	ขออภัยเถิดจงแจ้งแห่งความจริง
นี่สวนหลวงมีกระทรวงกระษัตริย์สร้าง	ประทานนางองค์ธิดาพระยาหญิง
ให้ข้าเฒ่าเฝ้าไล่ฝูงค่างลิง	แล้วหมอบนิ่งก้มหน้าไม่พาที ฯ
๏ พระฟังสารสองเฒ่าเล่าแถลง	ประจักษ์แจ้งฤทัยพระโฉมศรี
ว่าจอมจักรพรรตราธิดามี	ให้ยินดีเป็นคู่เชยเคยประคอง
จึ่งตรัสว่าตายายอย่าพรายแพร่ง	จงเล่าแจ้งความจริงสิ่งทั้งสอง
เจตนาหานางเป็นคู่ครอง	ทั้งพี่น้องจากเมืองมาเดินไพร
อันลูกสาวเจ้านายของยายนั้น	ดูผิวพรรณชันษาสักเพียงไหน
พระบุตรีกับบูรีนั้นชื่อไร	ช่วยบอกให้รู้ความแต่ตามตรง
แม้นเหมือนหมายยายตาอย่าเศร้าหมอง	ทั้งเงินทองกองให้งามตามประสงค์
สองตายายแกก็ไหว้พระโฉมยง	พ่อคุณจงกรุณาอย่าพาที
ถึงเงินทองจะมากองให้ท่วมเกศ	ลูกเกรงเดชพระผู้ผ่านบูรีศรี
แม้นรู้ว่าข้าสื่อพระบุตรี	ทราบคดีตายายจะวายชนม์
แต่ชื่อเสียงรู้เพียงจะบอกได้	ที่จะให้สมจิตคิดขัดสน
ทูลกระหม่อมจอมเมืองมิ่งมงคล	ชื่อท้าวหลวิราชเจริญพร
ได้ดำรงนัคราเมืองกาหลง	อันนามองค์บุตรีศรีสมร
ชื่ออำพันมาลาพะงางอน	อรชรน้อยแน่งดังแกล้งกลึง
ถึงรูปเขียนเจียนวาดสะอาดเอี่ยม	จะเทียบเทียมพระลูกเจ้าไม่เท่าถึง
เหมือนรูปพ่อเห็นพอจะคล้ายคลึง	อย่าอื้ออึงให้เขารู้เอ็นดูยาย ฯ
๏ พระฟังข่าวกล่าวโฉมประโลมจิต	พระทัยคิดเหมือนจะเห็นนางโฉมฉาย
หยิบจินดามาจากพระน้องชาย	พระนึกให้ตายายเป็นเงินทอง
กวักพระหัตถ์ตรัสเรียกทั้งสองเฒ่า	จงมาเอาไว้เถิดอย่าหม่นหมอง
ถึงเรื่องรักจะไม่ชักให้สมปอง	เราพี่น้องขอสำนักตำหนักจันทน์
ช่วยปกปิดกิตติศัพท์ให้สูญหาย	พอสบายแล้วเราจะผายผัน
พระตรัสพลางย่างขึ้นตำหนักพลัน	ให้ป่วนปั่นถึงสายสวาทเพียงขาดใจ
สนธยาจะไปหาเจ้าถึงห้อง	ที่อยู่ของน้องรักตำหนักไหน
ถ้าเล้าโลมโฉมยงไม่ปลงใจ	ก็ผิดในธรรมดาปรีชาชาย
จะรุกรบบิตุรงค์ให้ส่งเจ้า	มาคลึงเคล้าก็จะได้ดังใจหมาย
แม่ขวัญเมืองจะได้เคืองเรื่องระคาย	จำเบี่ยงบ่ายถ่ายความตามทำนอง
จึ่งตรัสเรียกสาลิกาเข้ามาใกล้	พ่อจะใช้ให้เจ้าถือสารสนอง
จะได้หรือมิได้เล่าเจ้าขุนทอง	ดูทำนองเล้าโลมนางโฉมยง ฯ
ตอนที่ ๗
นกขุนทองถือหนังสือถวายนางอำพันมาลา
๏ ขุนทองรับอัพภิวันท์รำพันพลอด	ลูกจะสอดสืบความตามประสงค์
ลูกอาสากว่าจะได้ดังใจจง	คุณพ่อคงได้ชมสมคะเน
จะพูดพลอดสอดคล้องให้ต้องจิต	ดูจริตนางในให้หลายเล่ห์
ปะเลาะเลียบเลียมชวนให้รวนเร	สมคะเนแล้วจะทูลประโลมนาง ฯ
๏ พระกอดจูบลูบสาลิกาแก้ว	ดีจริงแล้วคิดเหมือนใจไม่ขัดขวาง
ระงับภัยที่จะไปในกลางทาง	อย่านอนค้างกลางดงจงกลับมา
นกขุนทองป้องปีกเคารพรับ	ยืนขยับโผผันด้วยหรรษา
ขึ้นลอยลมไปในหว่างกลางนภา	เข้าพาราร่อนลงตรงวังใน
โสตสดับตรับเหตุสังเกตจิต	ว่ามิ่งมิตรอยู่ปรางค์มุขอันสุกใส
มีต้นกร่างข้างแกลปราสาทไชย	สำราญใจลงจับขยับมอง
นัยน์ตาสอดลอดแลเห็นแกลแย้ม	ไอกระแอมส่งเสียงสำเนียงก้อง
หัวเราะร่าอยู่หน้าพระแกลทอง	นัยน์ตามองโฉมเฉลาดูเยาวมาลย์ ฯ
๏ โฉมอำพันมาลาไสยาหลับ	ให้วาบวับแว่วเสียงสำเนียงหวาน
นางลงจากแท่นรัตน์ชัชวาล	แล้วเผยบานพระแกลเหลียวแลมา
พอเสียงอาดนกฉลาดเข้าแอบลับ	นัยน์ตาจับเพ่งพิศขนิษฐา
สะอาดเอี่ยมเทียมเทพธิดา	สาลิกาพิศวงด้วยองค์นาง
ทำเลียบเมินเดินมาตรงหน้ามุข	ยืนหัวซุกไซ้ขนบนกิ่งกร่าง
นางเนื้อเย็นเห็นสาลิกาพลาง	งามสำอางเลิศล้ำสกุณี
ปากเหลืองดังทองคำธรรมชาติ	ขนสะอาดผาดขำดูดำสี
คะนึงในน้ำพระทัยนางเทวี	เมื่อตะกี้ชะรอยเสียงสาลิกา
ดำริพลางนางเรียกขุนทองเอ๋ย	เป็นไรเลยเสียไม่พูดเล่าปักษา
หัวเราะหยอกหลอกแม่ให้แลมา	แล้วเมินหน้าเสียไม่พูดให้แม่ฟัง ฯ
๏ นกขุนทองหัวร่อแล้วขอโทษ	อย่าถือโกรธลูกไม่มีนัยน์ตาหลัง
เมื่อแรกมาเห็นหน้าพระแกลบัง	แต่พูดพลั้งออกไปนิดยังคิดกลัว
มิชอบใจจะว่าใครมาพูดแจ้ว	ถ้ากริ้วแล้วว่าขุนทองนี้ชาติชั่ว
จะให้สาวชาววังมาจับตัว	ลูกก็กลัวที่จะไปไม่ใคร่ทัน ฯ
๏ ฟังเสนาะเพราะเสียงสำเนียงนก	นางลูบอกแล้วก็ทรงพระสรวลสันต์
แม่เจ้าเอ๋ยรู้จริงทุกสิ่งอัน	แล้วรับขวัญเรียกสาลิกาทอง
มานี่เถิดเจ้าสาลิกาเอ๋ย	ให้แม่เชยแต่พอชื่นอารมณ์หมอง
ข้าวกับไข่แม่จะใส่จานทองรอง	เจ้าขุนทองเข้ามาชิมให้อิ่มใจ ฯ
๏ สกุณีตีปีกหัวร่อร่า	เจ้าแม่จ๋ามาลวงให้หลงใหล
ครั้นเข้าชิดแล้วจะปิดพระแกลไว้	แม่คงจับลูกได้ไว้ใส่กรง ฯ
๏ อนิจจาว่าเปล่าดอกเจ้าเอ๋ย	แม่ไม่เคยลวงใครให้ใหลหลง
จะจับเจ้าไว้ทำไมที่ในกรง	แม่ชมเชยแล้วจะส่งไปรวงรัง
จริงกระนั้นหรือฉันจะไปหา	สาลิกาทำขยับแล้วกลับหลัง
หัวเราะร่าว่าเจ้าแม่กรุณัง	ลูกฝรั่งหรืออะไรจะให้ทาน
จะให้จริงทิ้งมาเถิดเจ้าแม่	แต่พอแก้แสบท้องเป็นของหวาน
พอค่ำไปเช้ากลับมารับประทาน	อ้างพยานกิ่งกร่างกับปรางค์ทอง
ดูดู๋เจ้าใจแข็งเสียแรงปลอบ	คิดเห็นชอบหรือไฉนให้ทิ้งของ
บุญแม่น้อยมิได้อุ้มเจ้าขุนทอง	นุชน้องเจ้างับพระแกลบัง
นกขุนทองป้องปีกเคารพรับ	น้อมคำนับขยับบินแล้วผินหลัง
อนิจจาผิดล้นพ้นกำลัง	นี่หรือยังจะรักไปให้ยืดยาว
ก็สาสมที่อารมณ์เราทำชั่ว	ท่านรักตัวแล้วยังดื้อทำอื้อฉาว
โอ้เคราะห์ร้ายเรื้อรังมาทั้งคราว	ฉันลาเจ้าแม่แล้วอย่าโกรธเลย
ทำยกปีกเหมือนจะถาไปอากาศ	สุดสวาทผลักบานบัญชรเผย
มาเถิดมาสาลิกาอย่าโกรธเลย	แม่เจ้าเอ๋ยใจน้อยนี่สุดใจ
นกขุนทองว่าฉันลองใจเจ้าแม่	คิดอยู่แต่จะไม่เผยบัญชรให้
คอยรับลูกเถิดจะโผนโจนลงไป	ลูกอ่อนใจแสบท้องมาสองวัน
แล้วย่างเหยียบเลียบโจนจากกิ่งกร่าง	พอถึงนางเหมือนจะตกทำหกหัน
นางผวาคว้ารับขุนทองพลัน	แล้วรับขวัญจูบกอดเจ้าสาลิกา
เอาจานทองมารองข้าวกับไข่คลุก	กล้วยน้ำสุกปอกส่งให้ปักษา
ลูกฝรั่งมังคุดอันโอชา	สาลิกากินพลอดเฉาะฉอดไป
เจ้าแม่จ๋าถ้าลูกกินอิ่มแล้ว	จะปล่อยแก้วสาลิกาหรือหาไม่
นางยิ้มหลอกหยอกนกให้ตกใจ	ถึงมือแล้วจะไปจากเห็นยากครัน
เออนี่แน่แม่จะถามเนื้อความหน่อย	เขาเลี้ยงปล่อยหรืออยู่ป่าพนาสัณฑ์
มาท่องเที่ยวอดอยากลำบากครัน	อยู่ด้วยกันเถิดเป็นไรอย่าไปเลย
สาลิกาแสนกลเห็นคนว่าง	ได้ท่าทางก็ตอบสารเฉลย
ไม่ทุกข์ร้อนก็จะนอนให้แม่เชย	นี่ใครเลยจะแจ้งที่ใจจง
แม้นแม่รู้ความหลังจะสังเวช	ซึ่งทุเรศมรรคาในป่าระหง
ด้วยเจ้าพ่อพี่น้องทั้งสององค์	เป็นเชื้อวงศ์จักรพรรดิสวัสดี
พึ่งแรกรุ่นรูปราวกับเจ้าแม่	เขาลือแซ่เฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ว่าโฉมยงองค์หนึ่งในธรณี	เป็นบุตรีจักรพรรดิกระษัตรา
ว่าทรงโฉมงามประโลมวิไลโลก	เธอแสนโศกมาเสาะแสวงหา
แต่พี่น้องสององค์กับสาลิกา	ถึงพาราเจ้าแม่ได้สามวัน
มาพบเหยี่ยวเฉี่ยวโฉบลูกบินหนี	มันตามตีสาลิกาแทบอาสัญ
ครั้นพ้นเหยี่ยวเที่ยวหาไม่พบกัน	จึงโศกศัลย์ตกยากลำบากมา
ได้กินข้าวคลุกไข่ของเจ้าแม่	สงสารแต่เจ้าพ่อของปักษา
พระพักตร์งามยามโศกจะโรยรา	ทำมารยายืนเหงาไม่จิกกิน ฯ
๏ นางฟังคำนกสาลิกาเล่า	โอ้แม่เจ้าช่างจำได้เสร็จสิ้น
ให้ปั่นป่วนครวญคิดถึงภูมินทร์	แต่ได้ยินกล่าวโฉมให้ชื่นครัน
นางเสแสร้งแกล้งซักเจ้าปักษา	สาลิกาปดดอกกระมังนั่น
ถ้าคุณพ่อเป็นเจ้าเหมือนเล่ากัน	จะด้นดั้นหาคู่ไม่ควรเลย
จริงจริงหรือชื่อไรเล่าเจ้าพ่อ	มิรูปหล่อหรือเจ้าสาลิกาเอ๋ย
นกขุนทองต้องใจกระไรเลย	จะชมเชยชวนคบเฝ้ารบไป ฯ
๏ ตามแต่เยาะเถิดเป็นเคราะห์ของลูกร้าย	พระโฉมฉายเธอไม่มาก็ว่าได้
ถึงมิหล่อก็แต่พอประโลมใจ	บุรุษในธรณีไม่มีปาน
หญิงที่เห็นเว้นไว้แต่เจ้าแม่	จะงามแก้กันได้ไม่หักหาญ
ไม่เชื่อแล้วถึงจะเล่าไม่เข้าการ	มาอยู่นานแล้วจะลาไปหากัน ฯ
๏ นางฟังนกยกยอชะลอโฉม	ยิ่งประโลมลานจิตคิดกระสัน
ฟังปักษาว่าประหลาดพูดพาดพัน	หรือทรงธรรม์ใช้สาลิกามา
ดำริพลางนางแกล้งกระซิบสั่ง	แม้นกลับหลังพบคุณพ่อของปักษา
อย่าบอกเล่าว่าเข้ามาปรางค์ปรา	คุณพ่อเจ้าเธอจะว่าไม่เกรงใจ
เมื่อแรกคิดว่าเจ้ามาแต่ป่า	ไม่แจ้งว่าคุณพ่อเจ้ารักใคร่
ได้จับผิดนิดหน่อยก็แล้วไป	รำคาญใจเขาจะว่าดูน่าชัง ฯ
๏ นกขุนทองรู้ทำนองว่านางแกล้ง	ทำเสแสร้งตอบไปเหมือนใจหวัง
แม่ให้ทานข้าวกับไข่มิใช่ชัง	ถึงมิสั่งลูกจะบอกทำไมมี
เป็นการด่วนจวนจะจรไปหาคู่	เจ้าแม่อยู่จะมาบ้างในปรางค์ศรี
ฉันจะลาเจ้าแม่อยู่จงดี	แล้วทำทีจะบินออกนอกบัญชร ฯ
๏ นางขยับจับสาลิกากอด	ระทวยทอดฤทัยสะท้อนถอน
กลัวปักษาจะมิทูลพระภูธร	เธอจะจรไปเสียจากพารา
จะสั่งไปให้บอกก็อายจิต	แต่นึกคิดป่วนปั่นกระสันหา
เล้าโลมลูบจูบกอดสกุณา	สาลิกาเอ๋ยแม่เชยไม่สิ้นรัก
แม้นเจ้าพ่อพบสาลิกาเข้า	จะพาเจ้าจรไปจากไตรจักร
พ่อหนีมาให้แม่ชมพอสมรัก	อย่าเพ่อหักหวนไปเสียไกลตา
รำพันพลางทางหยิบสุคนธ์รื่น	อันหอมชื่นมาชโลมเจ้าปักษา
ให้รู้ถึงทรงธรรม์ด้วยปัญญา	สาลิกาแจ้งความก็ตามใจ ฯ
๏ ขุนทองเคารพจบปีกขึ้นเหนือเกล้า	จะลาเจ้าแม่แล้วอย่าโหยไห้
พอพบพ่อลูกจะมาอย่าอาลัย	สำราญใจโผผินบินทะยาน ฯ
๏ นางเยี่ยมแกลแลดูจนลับเนตร	พูนเทวษพิศวงด้วยสงสาร
ไม่เล่นด้วยสาวสนมพนักงาน	อาลัยลานถึงคุณพ่อสาลิกา ฯ
๏ ฝ่ายขุนทองบินถลามาถึงสวน	พลางสำรวลพูดจ้อคุณพ่อจ๋า
จูบขุนทองลองรสสุคนธา	สาลิกาเจ้าก็เต้นขึ้นเพลาพลัน ฯ
๏ พระโคบุตรสุดสวาทด้วยนกพลอด	พระกรกอดสาลิกาแล้วรับขวัญ
หอมระรื่นชื่นใจกระแจะจันทน์	เกษมสันต์แจ้งความว่าทรามเชย
จึงยิ้มเยื้อนเอื้อนถามไปตามเล่ห์	สมคะเนแล้วหรือเจ้าสาลิกาเอ๋ย
ใครทาแป้งแต่งตัวให้ทรามเชย	เจ้าข้าเอ๋ยหอมหวนรัญจวนใจ ฯ
๏ ขุนทองฟังเจ้าพ่อหัวร่อร่า	ลูกอาสาพระองค์ก็คงได้
แล้วเล่าเรื่องกล่าวโฉมประโลมใจ	งามวิไลล้ำนางสำอางตา
ถึงนางในไกรลาสว่างามล้ำ	ไม่งามขำเหมือนเจ้าแม่ของปักษา
จะเปรียบกรอ่อนดังงวงไอยรา	จะดูสองนัยนาดังนิลแนม
เปรียบขนงเหมือนหนึ่งวงธนูน้าว	ทั้งสองเต้าตั้งเต่งเปล่งแฉล้ม
ดังสัตตบุษย์ผุดปริ่มคงคาแวม	ทั้งสองแก้มเปรียบอย่างมะปรางทอง
เหมือนเจ้าพ่อพอสมเป็นคู่ชื่น	อันชายอื่นแล้วไม่มีเสมอสอง
ทั้งสมบัติพัสถานก็เนืองนอง	ดุจทองแกมแก้วประกอบกัน ฯ
๏ พระฟังนกยกโฉมให้ปั่นป่วน	ทรงพระสรวลสาลิกาแล้วรับขวัญ
พระฟังพลอดเพลิดเพลินเจริญครัน	ถ้าแม่นมั่นเหมือนเล่าเจ้าขุนทอง
เอานกแอบแนบชมอารมณ์ชื่น	หอมระรื่นพระยิ่งให้อาลัยหมอง
เย็นพยับอับฟ้าน้ำตานอง	พระตรึกตรองถึงแก้วตายิ่งอาวรณ์
ชวนอรุณขุนทองขึ้นแท่นรัตน์	สองกระษัตริย์บรรทมเหนือบรรจถรณ์
พระโคบุตรสุริยาพะงางอน	อนาถนอนนิ่งนึกถึงเทวี
โอ้อำพันขวัญใจวิไลลักษณ์	จะประจักษ์หรือว่าเรียมอยู่สวนศรี
นกมาเล่าเหมือนหนึ่งเจ้าจะปรานี	รุ่งพรุ่งนี้จะให้อ่านสารแสดง
ให้ขวัญเมืองรู้เรื่องว่าเรียมรัก	แจ้งประจักษ์ตื้นลึกไม่นึกแหนง
ยิ่งกลัดกลุ้มรุ่มร้อนดังเพลิงแรง	แต่พลิกแพลงปลาบปลื้มไม่ลืมคิด
จะใกล้หลับคลับคล้ายเหมือนสายสวาท	มาร่วมอาสน์อิงแอบแนบสนิท
พระหัตถ์สอดกอดน้องประคองคิด	แล้วจุมพิตเชยปรางทางสุนทร
นิจจาเจ้าเยาวลักษณ์วิไลโฉม	งามประโลมล้ำเทพอักษร
อรุณฟื้นตื่นปลุกพระภูธร	ละเมอนอนเล้าโลมประหลาดครัน
พระรู้สึกนึกเขินเมินหน้านิ่ง	ยิ่งคิดยิ่งสร้อยเศร้าถึงสาวสวรรค์
ไม่หลับใหลด้วยพระทัยนั้นผูกพัน	จนไก่ขันจวนรุ่งน้ำค้างโปรย
หอมจำปาดอกลำดวนในสวนหลวง	เรณูร่วงหอมหวนรัญจวนโหย
รื่นรื่นชื่นอารมณ์เมื่อลมโชย	พระพายโรยพัดเฉื่อยระเรื่อยมา
สุริยงทรงราชรถเร่ง	ขึ้นปลั่งเปล่งหมดเมฆในเวหา
พระตื่นขึ้นสรงพักตร์แลกายา	แล้วจารึกสาราเป็นความใน
ด้วยยอดตองรองเขียนประดิษฐ์คิด	ตามจริตแรกเริ่มจะรักใคร่
สลักหลังสั่งซ้ำประจำไป	พระมอบให้สาลิกาแล้วพาที
พระสั่งนอกบอกว่าโศกานัก	แล้วลูกรักอยู่บรรทมกับโฉมศรี
อย่าปิดแกลนิทราเมื่อราตรี	พอเขาตีฆ้องยามจะตามไป
ขุนทองกราบคาบตองจำลองสาร	บินทะยานจากสวนพฤกษาไสว
ลงจับกร่างข้างแกลปราสาทไชย	หนังสือพิงกิ่งไม้ไว้ดิบดี
แล้วขุนทองร้องเรียกคุณแม่จ๋า	เจ้าแม่มามารับเจ้าปักษี
นางฟังแจ้วแว่วเสียงสกุณี	นางเทวีวิ่งผวามาหน้าแกล
ขุนทองเห็นยกปีกเคารพรับ	ขุนทองกลับมาแล้วจ้ะพระเจ้าแม่
สาลิกาถาทะยานจับบานแกล	ไหนเจ้าแม่จะให้ข้าวกับไข่กิน
นางกอดแก้วสาลิกาแล้วกล่าวถ้อย	ให้กล้วยหน่อยข้าวกับไข่เหมือนใจถวิล
เอาใส่จานทองคลุกน้ำผึ้งริน	ขุนทองกินทางพลอดฉะฉอดไป
ลูกประสบพบสองเจ้าพ่อแล้ว	เธอจูบแก้วสาลิกาเป็นไหนไหน
ว่าหอมกลิ่นบุปผาสุมาลัย	ถามว่าใครให้แป้งมาแต่งทา
ฉันไม่บอกออกความว่าเจ้าแม่	ลูกปดแก้ว่าไปเกลือกกลีบบุปผา
ทั้งสององค์หลงเชื่อลูกเจรจา	เฝ้าจูบกอดสาลิกาไม่อิ่มใจ
ประเดี๋ยวพี่เอาไปจูบแล้วน้องจูบ	เฝ้าโลมลูบลูกรักจนเหงื่อไหล
ลูกหนีมาเสียให้สาแก่น้ำใจ	ไม่กลับไปแล้วจะอยู่เสียในวัง ฯ
๏ นางฟังเล่าเศร้าจิตคิดถวิล	กลัวภูมินทร์จะไม่แจ้งเหมือนใจหวัง
ทำแกล้งโกรธสาลิกาด้วยวาจัง	ข้าเบื่อฟังแล้วเจ้าลิ้นทะเลวน
เขาทาแป้งแต่งตัวให้หอมกรุ่น	เอาบุญคุณนั้นไปล้างเสียกลางหน
ขี้ปดพ่อว่าไปเกลือกกลีบอุบล	ราวกับคนไม่เคยพบกระแจะจันทน์
อันคุณพ่อเจ้าหรือกระสือแป้ง	ไม่เคยแต่งอยู่แต่ป่าพนาสัณฑ์
นี่หรือรูปจะมิงามอร่ามครัน	เห็นไรฟันเสียสิ้นทุกสิ่งไป ฯ
๏ นกขุนทองพูดแก้ว่าแม่สั่ง	ไปลับหลังว่าอย่าแจ้งแถลงไข
หรือเจ้าแม่อยากให้บอกจะออกไป	ลูกดีใจอยากจะอยู่ในพารา ฯ
๏ นางฟังคำทำโกรธเป็นทีหยอก	ไยมิบอกจะทำอะไรข้า
ขุนทองตอบไปให้ชอบด้วยปรีชา	พระบิดาเธอจะทำอะไรมี
ลูกคิดดูเธอยิ่งรู้ก็ยิ่งรัก	ไม่รู้จักก็ได้จูบแต่ปักษี
แล้วหัวร่อขอโทษนางเทวี	เมื่อวานนี้ลูกทูลพระบิดา
ว่าแม่เจ้าให้กินข้าวกับไข่คลุก	ทั้งส้มสูกให้ลูกรักนั้นหนักหนา
แป้งอำพันจันทน์จวงกระแจะทา	พระบิดาดีใจแล้วให้พร
ว่าแม่เจ้ามีคุณการุญด้วย	จึ่งให้กล้วยกินอิ่มสโมสร
เหมือนเจ้าแม่มีคุณกับบิดร	ไม่ม้วยมรณ์ก็ไม่ลืมปลื้มอาลัย
แต่แสนยากจากเมืองได้เคืองยิ่ง	ไม่มีสิ่งจะแทนพระคุณให้
จะมาเฝ้าเจ้าแม่ในปรางค์ไชย	ก็เกรงใจสองกระษัตริย์จะขัดเคือง ฯ
๏ ชะปดแล้วปดเล่าเฝ้าแต่ปด	ช่างเลี้ยวลดยืนยาวเป็นราวเรื่อง
ยิ่งให้หลอกแล้วก็หลอกอยู่เนืองเนือง	ราวกับเรื่องรามเกียรติ์เจียวสาลิกา
แต่แรกบอกว่าออกไปหลอกพ่อ	ประดิษฐ์ต่อข้อกลอนมาย้อนว่า
พ่อร้อยลิ้นกินหวานน้ำตาลทา	กินข้าวปลาเสียเถิดเจ้าข้าเข้าใจ
อนิจจาไม่ว่าเปล่าหนาเจ้าแม่	แม้นไม่แน่แล้วจงฟัดให้ตัดษัย
พยานลูกเอามาพิงไว้กิ่งไทร	ไม่เชื่อใจฉันจะอ้างต้นกร่างทอง
พูดพลางทางบินไปต้นไทรใหญ่	จับกิ่งไทรไพรศรีไม่มีสอง
ก็สมใจไม่วิตกนกขุนทอง	มาคาบตองไปถวายนางเทวี
เจ้างามพริ้มยิ้มหยิบใบตองอ่อน	เห็นอักษรเรื่องราชสารศรี
เป็นความขำตามคำสกุณี	พระหัตถ์คลี่นิ่งอ่านสำราญใจ ฯ
๏ ในสารว่าอิศเรศเกศมงกุฎ	พระโคบุตรเลิศล้ำในต่ำใต้
นิราศร้างแรมวังตั้งพระทัย	มาอยู่ในสวนขวัญอันบรรจง
พี่มุ่งหมายมาถวายชีวาวาตม์	พระจอมนาฏกัลยาเมืองกาหลง
ใบตองแทนแผ่นสุวรรณอันบรรจง	จิตจำนงต่างเครื่องบรรณาการ
ด้วยไกลวังครั้งนี้จนเหลือแสน	ขุนทองแทนอุปทูตที่ถือสาร
มาถึงองค์พระธิดายุพาพาล	ให้แจ้งการเรื่องรักประจักษ์ใจ
แม้นมิพบสบสมสวาทนุช	จนสิ้นสุดชนมชีพให้ตักษัย
เป็นกุศลดลจิตสาลิกาไป	เรียมจึงได้ชมกลิ่นสุคนธา
ค่ำวันนี้พี่จะมาสู่หาน้อง	ขอชมห้องพระตำหนักขนิษฐา
พอจบสารพจมานที่มีมา	พระธิดาปั่นป่วนรัญจวนครัน
แกล้งทรงฉีกยอดตองที่รองเรื่อง	ทำทีเคืองสกุณินแล้วผินผัน
เจ้าปักษีดีแล้วได้เห็นกัน	เที่ยวกล่าวขวัญให้รู้ทุกผู้คน
จะพาเจ้าขึ้นไปเฝ้าพระบิตุเรศ	ให้ทรงเดชรู้ความตามเหตุผล
ยังพวกพ้องเจ้าจะมีสักกี่คน	ทำเล่ห์กลลามเลียมไม่เจียมใจ ฯ
๏ สกุณีรู้ทีไม่ทุกข์ร้อน	พูดอ้อนวอนไปให้ชอบอัชฌาสัย
นี่ยอดตองฟ้องลูกประการใด	ไม่ถามไถ่บ้างเลยแม่ให้แน่ความ ฯ
๏ นางยิ้มพลางทางตอบเจ้าปักษิณ	พ่อร้อยลิ้นสิ้นอาลัยไถลถาม
จะยอกย้อนซ่อนเงื่อนให้เลื่อนความ	เจ้าทำงามแล้วจะเป็นอะไรมี ฯ
๏ โอ้ตายจริงแล้วเจ้าสาลิกาเอ๋ย	ไม่รู้เลยเป็นอย่างไรไฉนนี่
จะฟ้องร้องให้ลูกต้องถูกตี	มิปรานีแล้วกรรมของสาลิกา
พลางชะอ้อนวอนทูลว่าร้อยชั่ง	ขอโทษครั้งหนึ่งเถิดเจ้าแม่จ๋า
นางแกล้งเมินเดินไปที่ไสยา	สาลิกาเต้นตามนางทรามวัย
พลอดประโลมโฉมฉายให้คลายจิต	แสงอาทิตย์ล่วงดับลับไศล
โฉมอำพันปั่นป่วนรัญจวนใจ	ตั้งพระทัยคอยดูพระภูมินทร์ ฯ
ตอนที่ ๘
โคบุตรได้นางอำพันมาลาเป็นชายา
๏ ปางพระหน่อขัตติยวงศ์พงศ์อาทิตย์	พระทัยคิดถึงสายสวาทไม่ขาดถวิล
สุริยงลงลับสิขรินทร์	พระภูมินทร์ไม่เห็นสาลิกามา
ก็รู้แน่ในอารมณ์ว่าสมรัก	ตั้งพระพักตร์ดูจันทร์ชั้นเวหา
ครั้นประถมยามชัยได้เวลา	พระตรัสสั่งอนุชาร่วมชีวัน
พี่จะลอบไปประโลมโฉมสมร	พระน้องนอนเสียเถิดพ่ออย่าผายผัน
พอสางแสงสุริยาจะมาพลัน	เจ้าไปด้วยแจ่มจันทร์จะอายใจ ฯ
๏ อรุณรับแล้วกำชับพระเชษฐา	อย่าอยู่ช้าสายแสงพระสุริย์ใส
เห็นนานนักน้องรักจะตามไป	ให้ถึงในปรางค์มาศปราสาททอง ฯ
๏ ได้ฟังน้องผ่องแผ้วพระทัยชื่น	สำราญรื่นยินดีไม่มีสอง
ประดับองค์ทรงเครื่องอันเรืองรอง	ค่อยเยื้องย่องยุรยาตรนาดพระกร
เหาะทะยานผ่านมาในอากาศ	หมายปราสาทพระธิดาดวงสมร
ด้วยแสงจันทร์แจ่มกระจ่างกลางอัมพร	พระลอยร่อนดูพลางเหมือนกลางวัง
เห็นต้นกร่างข้างปรางค์เหมือนคำนก	ให้อิ่มอกเหมือนในฤทัยหวัง
ค่อยร่อนลงตรงหน้าบัญชรบัง	เห็นแกลยังแย้มไว้ไม่ใส่ดาล
ประทีปทองส่องสว่างในปรางค์รัตน์	เงียบสงัดสุรเสียงไม่กล่าวสาร
พระค่อยผลักบัญชรรัตน์ชัชวาล	นฤบาลเยื้องย่องเข้าห้องปรางค์
ชื่นอารมณ์ชมฉากเป็นชั้นชั้น	ฝูงกำนัลหลับสนิทไม่อางขนาง
บ้างขาวขำดำเกลี้ยงเป็นปานกลาง	เพลิงกระจ่างจับหน้าเป็นนวลคม
พระพิศดูเครื่องสำอางที่วางไว้	เสี้ยมไม้ไผ่น้อยน้อยมาสอยผม
ลางนางหลับสนิทไม่ปิดนม	นัดถุ์ยาดมลืมหลับอยู่กับกาย
บ้างนอนวัดปัดโถเขม่าหก	หวีกระจกโถแป้งตะแคงหงาย
บ้างเล่นเพื่อนกอดน้องประคองกาย	พระชม้ายชม้อยชมทุกชั้นมา
ถึงห้องในใส่ล้วนลับแลฉาย	เขียนเป็นลายกำมะลอดูเลขา
เป็นรูปเรื่องเมืองฝรั่งชาวลังกา	ดูพาราแจ่มอร่ามงามระยับ
พระชมพลางทางรูดวิสูตรกั้น	เห็นอำพันกัลยานิทราหลับ
ให้ซึมซาบวาบใจพระทัยวับ	หยุดประทับบนแท่นที่บรรทม
ลงนั่งแอบแนบองค์นุชนาฏ	พิศวาสใจเพียงจะเอียงล่ม
พระอิงแอบแนบน้องประคองชม	เจ้างามคมขาวขำล้ำวิไล
โอษฐ์สะอาดตะละชาดบรรจงจิ้ม	เหมือนจะยิ้มแย้มรับทั้งหลับใหล
ศอระหงดังบุหรงสำหรับไพร	พระขนงโก่งสุดนัยนานาง
นิ้วพระหัตถ์ทัดเทียนลอออ่อน	ลำพระกรกลมละอองทั้งสองข้าง
เล็บแฉล้มแช่มช้อยดังจัดวาง	ทั้งสองปรางเปล่งนวลชวนให้เชย
ทั้งสองถันสันทัดดอกบัวหลวง	เป็นพุ่มพวงงามสุดแรกผุดเผย
พลางประคองต้องเต้ามณฑาเชย	เจ้าพี่เอ๋ยนอนนิ่งไม่ติงองค์
โอบพระกรช้อนอุ้มแล้วจุมพิต	พระทรงฤทธิ์ปลุกชวนนวลหง
โฉมอำพันมาลาผวาองค์	เห็นพระทรงฤทธิไกรวิไลงาม
เบือนสะบัดหัตถาผวาหวาด	ลงจากอาสน์เมียงเมินให้เขินขาม
พระกุมกรวอนว่าพะงางาม	ขอฝากความรักเจ้าอย่าเฝ้าเคือง
กุศลพี่ชี้ช่วยอำนวยชัก	ให้สมรักชิดเชื้อแม่เนื้อเหลือง
มาอยู่สวนโศกศัลย์ถึงขวัญเมือง	พี่ร่างเรื่องให้สาลิกามา
ขอเชิญโฉมวรนุชสุดสวาท	มาร่วมอาสน์บรรจถรณ์อันเลขา
อย่าหวาดหวั่นพรั่นใจนางไฉยา	พี่หมายมาฝากชีวันกับขวัญใจ ฯ
๏ นางฟังสารหวานล้ำคำละม่อม	แจ้งว่าจอมจักรพรรดิพิสมัย
นางชม้ายชายดูพระภูวไนย	งามวิไลดังพระจันทร์อันเจริญ
พอเนตรน้องต้องเนตรพระภูวนาถ	สุดสวาทม่อยหมางระคางเขิน
เสียวกระสันหวั่นไหวพระทัยสะเทิ้น	ชม้อยเมินตอบพจมานพลัน
น่าสำรวลที่มาชวนขึ้นแท่นรัตน์	พระมาจัดแจงไว้เมื่อไรนั่น
บรรจถรณ์เคยนอนอยู่ทุกวัน	มาบุกบั่นข่มเหงไม่เกรงใจ
ภูวนาถมาดหมายฝากชีวิต	เมื่อดับจิตเถิดจะบอกหนทางให้
ที่นี่เคยหรือมาล่วงชะล่าใจ	ไม่กลับไปก็จะร้องให้ก้องดัง ฯ
๏ นิจจาน้องจะมาร้องเอาคนรัก	ได้พบพักตร์อย่าขับไม่กลับหลัง
พี่รักเจ้าจริงจริงอย่าชิงชัง	จะร้องดังก็ไม่ร้างนิราศจร
ถึงตัวตายจะให้ชายเขาลือชื่อ	ตลอดลือว่าได้โลมโฉมสมร
พลางประคองต้องเต้านั้นเต็มกร	นางคมค้อนปลิดหัตถ์กระษัตรา
นี่อะไรไล่จูบประโลมต้อง	พี่รักน้องนั่นสิเจ้าจึงเข้าหา
ช่างไม่เก้อเลยมาเพ้อจำนรรจา	ตามจะว่าเถิดไม่วางเจ้าอย่างเดียว
หยิกด้วยเล็บหนาให้เจ็บตลอดจิต	แม้นไม่คิดแล้วจะหยิกให้เนื้อเขียว
จนเขาขับแล้วยังจับอยู่กลมเกลียว	อย่าโกรธเกรี้ยวไปเลยน้องจะหมองนวล
พระโอบอุ้มจุมพิตสนิทสนม	พระเชยชมโฉมนุชสุดสงวน
ปลอบประโลมโฉมน้องต้องกระบวน	ทั้งสองสรวลสุขเกษมประสานกร
ดังนาครัดดวงแก้วประคองกอด	พระหัตถ์สอดพุ่มพวงดวงสมร
ดังราหูจู่จับพระจันทร	ประชากรก็ประโคมระฆังดัง
บ้างกรายกรีดดีดเล็บฉะฉับเฉาะ	เอาขันเคาะฆ้องกระแตทั้งแตรสังข์
เสียงปืนตึงผึงตามกันสามตัง	ราหูยังหยุดยืนแล้วคืนคาย
พิรุณโรยโปรยปรอยลงย้อยปริบ	มณฑาทิพปทุมมาลย์บานขยาย
ภุมรินหอมกลิ่นลงเกลือกกาย	ทั้งสองฝ่ายสบกระบวนให้ยวนยี
ต่างหลงเชิงพระละเลิงด้วยชมโฉม	หลงประโลมลืมรักเจ้าปักษี
นางลืมสองจักรพรรดิสวัสดี	พระลืมที่สวนขวัญอนุชา
ฆ้องสำคัญลั่นทุ่มเข้าสิบทัศ	ประคองหัตถ์กอดแก้วขนิษฐา
ค่อยกระซิบกระซาบสั่งหลั่งน้ำตา	พี่จะลาแล้วนะน้องอย่าหมองใจ
ตะวันดับจึงจะกลับมาหาแก้ว	สว่างแล้วพี่จะอยู่กระไรได้
โฉมอำพันปั่นป่วนรัญจวนใจ	พลางพิไรครวญคร่ำด้วยคำวอน
มิเสียทีที่พระว่าการุญน้อง	จะจากห้องแรมร้างห่างสมร
ดังฝูงผึ้งคลึงกลิ่นแล้วบินจร	สมสุนทรที่พระเริ่มแต่เดิมที
หรือห่วงหลังหวังรักไปนัคเรศ	ประจักษ์เหตุแล้วไม่ต้องให้หมองศรี
น้องโฉดเขลาเบาจิตผิดสตรี	ก็ตามทีเถิดเคราะห์จำเพาะเป็น ฯ
๏ นั่นมิใช่หรือมาใส่เอาเปล่าเปล่า	ใครบอกเล่าว่าห่วงมาล่วงเห็น
นี่จำใจจำลาน้ำตากระเด็น	ถ้าใครเห็นด้วยพี่บ้างแทบคลั่งตาย
มิใช่ชังจะมาร้างนิราศนุช	มาวิมุตินึกหมางระคางหมาย
อารมณ์รักอุตส่าห์หักความเสียดาย	กลัวจะอายที่จะอึงพี่จึ่งจร
ไม่เห็นทุกข์แล้วก็แท้ว่าแม่แกล้ง	ไม่เคลือบแคลงแล้วจะร้างห่างสมร
แม่ฟังคำพี่ว่าอย่าอาวรณ์	แม้นไม่จรเขาเห็นกายจะอายคน ฯ
๏ พระทรงโฉมโลมลูบแล้วจูบสั่ง	น้ำเนตรหลั่งไหลนองดังฟองฝน
ลงจากอาสน์กรเผยพระแกลบน	ฤทธิรณรีบรุดมาอุทยาน
พอถึงสวนจวนสางสว่างแสง	กระจ่างแจ้งพื้นภพจบสถาน
พระเข้าห้องกอดน้องแล้วพจมาน	พ่อตื่นนานแล้วหรือน้องอย่าหมองใจ
อรุณยิ้มพริ้มพรายภิปรายเปรียบ	ทูลประเทียบเปรียบเปรยเฉลยไข
ไม่หาวนอนเลยสักนิดน้องผิดใจ	ราวกับได้นางฟ้าลงมาเชย
พระเยื้อนบอกยิ้มย่องกับน้องแก้ว	ถึงตัวบ้างก็ไม่แคล้วแล้วน้องเอ๋ย
เป็นประถมธรรมดาอย่าว่าเลย	แล้วชมเชยตอบสนองกันสองรา ฯ
๏ สงสารนุชสุดสวาทในวังหลวง	สว่างดวงสุริยนบนเวหา
ไม่วายคิดจิตประหวัดถึงภัสดา	ประคองกอดสาลิกาไว้กับกาย
ขุนทองเอ๋ยเป็นไรเลยไม่พูดบ้าง	ให้แม่สร่างโศกเศร้าบรรเทาหาย
นกฉลาดช่างเฉลยภิเปรยปราย	ไม่สบายสุดจะบอกให้ใครฟัง
เมื่อคืนนี้อัศจรรย์เหมือนฝันเห็น	เผอิญเป็นให้พิกลกว่าหนหลัง
ราวกับลมเพชหึงพัดตึงตัง	พึ่งหายดังลงเมื่อดึกรู้สึกพลัน ฯ
๏ นางแย้มยิ้มพริ้มพักตร์ลูกรักแม่	ช่างพูดแก้ขอบจิตนิมิตฝัน
เจ้านอนนี่มีเหตุขึ้นอัศจรรย์	ถ้ากระนั้นค่ำลงนอนพงพี ฯ
๏ อนิจจาขุนทองมาต้องขับ	ช่างอาภัพไปห่างจากปรางค์ศรี
แต่ปางก่อนนั้นสาลิกาดี	ตั้งแต่นี้เห็นอาภัพจะลับแล้ว ฯ
๏ นางฟังพลอดกอดสาลิกาน้อย	ช่างชดช้อยส่งเสียงสำเนียงแจ้ว
ถึงตัวตายก็ไม่วายสวาทแล้ว	นางกอดแก้วสาลิกาว่าน่ารัก
จงเฝ้าห้องนะขุนทองอย่าไปไหน	แม่จะไปเฝ้าองค์พระทรงศักดิ์
สั่งพลางแต่งองค์นางนงลักษณ์	พอสมศักดิ์สมองค์นางนงคราญ
ภูษาทรงวงสร้อยสะอิ้งรัด	นิ้วพระหัตถ์ธำมรงค์วิเชียรฉาน
ดำรัสเรียกฝูงกำนัลพนักงาน	เยาวมาลย์ย่างเยื้องชำเลืองมา
ถึงปราสาทสององค์พระทรงภพ	นางเคารพอัญชลีเหนือเกศา
ภูวนาถหวาดจิตเห็นธิดา	ทั้งกายาพระยุพินสิ้นละออง
แต่ก่อนงามยามดูดังเดือนฉาย	มาระคายระคางมีราคีหมอง
ดังโกสุมภุมรินบินประคอง	เป็นรอยต้องซ้ำมีราคีพาน
พระลูกรักดีร้ายมีชายชิด	จึงดูผิดผิวพรรณในสัณฐาน
จะถามนางเห็นจะพรางไม่ต้องการ	นฤบาลนิ่งพิศดูธิดา
เห็นแน่ใจแล้วมิได้โองการแจ้ง	ครั้นสายแสงสุริยนบนเวหา
พระทรงเครื่องเยื้องย่องจากห้องมา	ออกนั่งหน้าพระโรงรัตน์ชัชวาล
สะพรั่งพร้อมเสนาพฤฒามาตย์	ภูวนาถตรัสเรียกมนตรีทหาร
เคียงบัลลังก์กระซิบสั่งให้จัดการ	ท่านผู้ชาญจงช่วยล้างในทางอาย
ผูกพยนต์กลในให้ลึกล้ำ	ข้างนอกทำให้เป็นแท่นวิเชียรฉาย
ยักษ์พยนต์ตนหนึ่งให้แฝงกาย	คอยจับชายชู้ชิดพระธิดา ฯ
๏ ขุนทหารฟังสารที่ท้าวสั่ง	ถวายบังคมคัลมาเคหา
เอาเชือกวงดำรงเสกด้วยวิทยา	มัดหุ่นหญ้าวางไว้เหมือนใจจง
บริกรรมซ้ำเสกข้าวสารซัด	เชือกวิบัติเป็นบัลลังก์ที่นั่งหงส์
ทั้งหุ่นหญ้าก็เป็นมารชาญณรงค์	แล้วบรรจงให้เป็นกลองของสำคัญ
ภาวนาสั่งผ้าพยนต์ยักษ์	บุรุษใดมาร่วมรักสาวสวรรค์
เมื่อไสยาสน์จงพิฆาตกลองสำคัญ	จับกระสันมัดไว้ดังใจจง
ครั้นสำเร็จเสนาเอามาถวาย	จอมนารายณ์ชื่นชมสมประสงค์
พจมานให้ประทานนางโฉมยง	ฝูงอนงค์นำหน้าเสนาจร
ครั้นถึงปรางค์นางทูลถวายอาสน์	ภูวนาถเธอจำนงให้องค์สมร
โฉมอำพันมาลาพะงางอน	เห็นบรรจถรณ์งามดีก็ปรีดา
บรรจงจัดผลัดแท่นที่สถิต	ไม่แจ้งจิตนงลักษณ์ว่ายักษา
แต่คิดเร่งสุริยนให้สนธยา	ภัสดาจะได้ย่างเข้าปรางค์ทอง
อันท้าวหลวิราชอำมาตย์ทหาร	เกษมศานต์ยินดีไม่มีสอง
คอยเงี่ยโสตฟังเสียงสำเนียงกลอง	อยู่ในท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ปางบพิตรอิศเรศเกศมงกุฎ	พระโคบุตรสุริยวงศ์ยอดสงสาร
กับอรุณน้องยาปรีชาชาญ	แสนสำราญอยู่ในห้องตำหนักจันทน์
ครั้นสุริยงลงลับเหลี่ยมสิงขร	พระภูธรครวญคิดจิตกระสัน
รำลึกถึงขนิษฐาวิลาวัณย์	นางแจ่มจันทร์เห็นจะคอยละห้อยใจ
เข้านั่งแนบแอบน้องประคองถนอม	แล้วแกล้งกล่อมเพลงขับให้หลับใหล
พระทรงเครื่องเยื้องย่องจากห้องใน	ฤทธิไกรเหาะตรงมาลงปรางค์
พระกรกรีดดีดแกลเสียงดังกัก	นางนงลักษณ์แจ้งจิตไม่คิดหมาง
นางเผยแกลรับองค์พระทรงปรางค์	พระจูงนางเยื้องย่องเข้าห้องใน
ถนอมแนบแอบน้องประคองกอด	นาสาสอดสมสนิทพิสมัย
ต่างยวนยีปรีดิ์เปรมเกษมใจ	บรรทมในแท่นทองทั้งสองรา ฯ
๏ นางนบนอบตอบสนองต้องทำเนียบ	ภิปรายเปรียบสรวลสันต์ด้วยหรรษา
ข้างฝ่ายแท่นแสนเล่ห์ของเสนา	ก็มารยาส่งเสียงประสานเพลง
มโหรีปี่แก้วจะแจ้วเจื้อย	ระรี่เรื่อยฟังเสนาะอยู่เหมาะเหมง
พระโคบุตรนุชนางให้วังเวง	สดับเพลงฟังเพลินเจริญครัน ฯ
๏ ทั้งสององค์ทรงหลับไม่ลืมเนตร	ด้วยต้องเวทมนตราเหมือนอาสัญ
ยักษ์พยนต์รนตีเภรีพลัน	แท่นสุวรรณรวบรัดจะมัดองค์
ก็กึกก้องห้องปรางค์ปราสาทรัตน์	สองกระษัตริย์หลับสนิทพิศวง
แต่เครื่องเทพศาสตรารักษาองค์	ธำมรงค์สุริยกาญจน์สังวาลพราย
เป็นจักรพัดตัดเชือกกระชากขาด	วิปลาสลุ่ยแหลกละลายหาย
ที่รูปหุ่นก็เป็นจุณแหลกทำลาย	ต่างวุ่นวายหวั่นไหวในไพชยนต์ ฯ
๏ นางสาวสาวชาววังกำลังหลับ	สะดุ้งวับหวีดวิ่งอยู่สับสน
ฝ่ายทหารชาญเวทวิเศษมนต์	ยินพยนต์พิฆาตกลองเข้าสองที
แล้วกลับนิ่งกริ่งจิตผิดประหลาด	ขุนอำมาตย์วิ่งวางมาปรางค์ศรี
เห็นพยนต์ยับลงเป็นผงคลี	ขุนมนตรีโกรธใจดังไฟกัลป์
ดูพระองค์ทรงฤทธิ์สนิทหลับ	กระโจมจับด้วยกำลังดังกังหัน
สังวาลวงเป็นภุชงค์กระหวัดพัน	เสนาดันดึงเชือกลงเสือกกาย
แทบขาดจิตด้วยฤทธิ์ภุชงค์รัด	ดิ้นสะบัดก็ไม่ไหวให้ใจหาย
จึงอ่านเวทแก้มนต์สะกดกาย	ทั้งสองสายสุดที่รักรู้สึกพลัน
ดูแท่นหายเห็นแต่สายสังวาลรัด	เป็นนาคมัดเสนาจะอาสัญ
พระหยิบเครื่องประดับมาฉับพลัน	เสนานั้นหมอบตัวด้วยกลัวตาย
แล้วทูลความตามโทษที่ทำผิด	ได้ประดิษฐ์ทำแท่นมาถวาย
แม้นมิโปรดโทษข้าก็ควรตาย	หน่อนารายณ์อิศราได้ปรานี ฯ
ตอนที่ ๙
โคบุตรพานางอำพันมาลาหนีไปเมืองพาราณสี
๏ พระฟังสารเสนาสารภาพ	ก็ซับทราบฤทัยพระโฉมศรี
จึงแย้มเยื้อนเอื้อนตรัสกับเสนี	ท่านผู้ปรีชามนต์เป็นพ้นใจ
พระบิตุรงค์ทรงฤทธิ์นั้นคิดฆ่า	ฝ่ายเทวาป้องปัดไม่ตัดษัย
เราก็ผิดคิดด่วนทำกวนใจ	ด้วยมิได้เกรงการที่ท่านมา
ทั้งสองข้างต่างกลุ้มอย่าคุมแค้น	ช่วยทูลแทนด้วยเถิดเจ้าเหมือนเราว่า
เราก็ปิ่นจักรพรรดิกระษัตรา	ชื่อโคบุตรสุริยาสวัสดี
ขอทูลลาพาน้องไปอุปภิเษก	เป็นองค์เอกอัคเรศเจริญศรี
ถ้าสมเด็จพระบิดาจะปรานี	เชิญภูมีจงแจ้งไปแต่งงาน
เมืองพาราณสีบุรีรัตน์	อยู่จังหวัดบูรพาทิศาสาร
สิบห้าวันจึงจะทันวิวาห์การ	แล้วอุ้มมิ่งเยาวมาลย์เสมอชนม์
ออกบัญชรร่อนลอยไปทางสวรรค์	กระจ่างจันทร์แจ่มฟ้าเวหาหน
สงสารนางร้างไปจากไพชยนต์	แสนกังวลห่วงหลังวังเวงใจ
ถึงบิดรมารดาคณาญาติ	นุชนาฏแสนเทวษน้ำเนตรไหล
พระทรงโฉมโลมนางให้สร่างใจ	มาถึงในสวนขวัญมิทันนาน
พระเคลื่อนคล้อยลอยลงตรงตำหนัก	ปลุกอรุณน้องรักยอดสงสาร
อรุณตื่นสรงพักตร์แสนสำราญ	พระแจ้งการเกิดภัยขึ้นในวัง ฯ
๏ อรุณฟังบังคมพระเชษฐา	แล้ววันทาอรไทเหมือนใจหวัง
นางรับหัตถ์วัฒนาด้วยวาจัง	อยู่พร้อมพรั่งสาลิกาสถาวร ฯ
๏ นกขุนทองป้องปีกขึ้นเหนือเกล้า	ลูกเห็นเจ้าแม่มาสโมสร
นางโอบอุ้มสกุณาให้อาวรณ์	พ่อตื่นนอนแล้วหรือพลอดฉะฉอดไป ฯ
๏ พระโคบุตรสุดแสนเกษมสันต์	เห็นแสงจันทร์จวนจะลับเหลี่ยมไศล
ไก่กระชั้นขันเร่งอโณทัย	ภูวไนยรับขวัญนางกัลยา
เอาแหวนน้อยของพระองค์บรรจงถอด	มาสวมสอดใส่นิ้วขนิษฐา
แล้วตรัสหยอกบอกสั่งกับพังงา	แม่รักษาธำมรงค์ไว้จงดี
ได้เหาะตามเชษฐาทางอากาศ	นางน้อมหัตถ์อภิวาทพระโฉมศรี
พระตรัสชวนอรุณสกุณี	จรลีจากสวนด่วนจรัล
ถนอมนวลชวนเหาะขึ้นอากาศ	ดูโอภาสเพียงเทพรังสรรค์
เจ้าอรุณขุนทองประคองกัน	นางแจ่มจันทร์เคียงมากับสามี
ดาวเดือนเลื่อนลับไศลจะใกล้รุ่ง	รีบหมายมุ่งตรงมาพาราณสี
แสนวิเวกมาในเมฆเมฆี	ลับบูรีเข้าป่าพนาวัน ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงเสนาอันสามารถ	เห็นภูวนาถอุ้มนางมาทางสวรรค์
ให้ครั่นคร้ามขามเข็ดขยาดครัน	ทั้งกำนัลฝูงนางที่ปรางค์ใน
บ้างยกกรข้อนอกสะอึกสะอื้น	ออกครึกครื้นไห้หาน้ำตาไหล
ทั้งเสนาอำมาตย์เพียงขาดใจ	ก็วิ่งไขว่รีบจรมาจากปรางค์
พวกผู้หญิงวิ่งตามกันอึกทึก	สะอื้นสะอึกตีอกมาผางผาง
เหมือนเจ้าเซ็นเต้นหลามมาตามทาง	ตรงมาปรางค์จักรพรรดิกระษัตรา ฯ
๏ ท่านท้าวหลวิราชอนาถนิ่ง	สำเนียงวิ่งก้องวังให้กังขา
จากบัลลังก์เสด็จเลยมาเกยชาลา	เห็นเสนาสาวสนมออกกลมกัน
มนตรีวิ่งกลิ้งเกลือกมากอดบาท	ยังมิอาจออกนุสนธิให้อ้นอั้น
พวกผู้หญิงวิ่งตามพัลวัน	พระทรงธรรม์ขันขึงตะลึงแล
แล้วจึ่งมีสิงหนาทประภาษถาม	ก็ทูลความขึ้นระเบ็งออกเซ็งแซ่
คนหนึ่งตั้งคนหนึ่งต่อออกจอแจ	มันไม่แน่ตรงไหนจะใคร่ฟัง ฯ
๏ ครั้นสร่างโศกเสนาอันสามารถ	อภิวาททูลตามเนื้อความหลัง
เมื่อแรกจับสัประยุทธ์สุดกำลัง	จนเธอสั่งสรรพเสร็จเสด็จไป ฯ
๏ ได้ฟังสารให้ระคายเสียดายยศ	ดังแสงกรดกรีดศอให้ตักษัย
พระฮึดฮัดตรัสกริ้วเสนาใน	เอ็งมิใช่ช้างงาปรีชาชน
ถึงใครดีมีฤทธิ์ให้ล้นฟ้า	อยู่สุธาแล้วไม่อาจขยาดย่น
เวลารุ่งพรุ่งนี้จะกรีพล	ตามประจญจับตัวไม่กลัวตาย ฯ
๏ มนตรีฟังท้าวสั่งให้เตรียมทัพ	ดังตามจับมัจจุราชเหมือนมาดหมาย
แสนขยาดหวาดหวั่นให้พรั่นกาย	ทูลถวายชีวิตไม่คิดการ
เอาหม่อมฉันฟันเศียรเสียเอาฤกษ์	แล้วจึ่งเลิกพลไกรไปสังหาร
พระทรงฤทธิ์เลี้ยงมาก็ช้านาน	เป็นทหารชิงชัยมาหลายครั้ง
ทั้งร้อยเอ็ดพระนครมาอ่อนเกศ	เพราะพระเวทฤทธิรณพระมนต์ขลัง
แต่ตรงพระโคบุตรสุดกำลัง	ด้วยชีวังจะมรณาแต่ราตรี
หากเธอรักธิดาของฝ่าพระบาท	ข้าอำมาตย์จึ่งได้มาถึงบทศรี
แล้วดูองค์ทรงภุชกับบุตรี	ควรเป็นที่คู่ควรสงวนงาม
ทั้งสมทรงวงศาศักดาเดช	มงกุฎเกศตรีภพจบสยาม
ซึ่งพระทัยของพระองค์จะสงคราม	ไม่ทำตามเกล้ากระหม่อมจะยอมตาย
พระฟังข่าวกล่าวโฉมประโลมจิต	แล้วหยุดคิดดับเดือดค่อยเหือดหาย
เสด็จขึ้นแท่นสุวรรณพรรณราย	แสนเสียดายธิดาพะงางาม
รุ่งอุทัยไขแสงทุกแหล่งหล้า	สั่งให้หาโหรเฒ่าเข้ามาถาม
โหรพินิจคิดคูณแล้วทูลความ	นางโฉมงามคงจะมาถึงธานี ฯ
๏ พระฟังคำโหรทายค่อยคลายคิด	รัญจวนจิตจำจากนางโฉมศรี
แต่ตั้งคอยธิดาอยู่ธานี	เมื่อเข้าที่โศกาลงจาบัลย์ ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับความสามกระษัตริย์	พ้นจังหวัดกรุงไกรเข้าไพรสัณฑ์
พอรุ่งแสงรังสีรวีวรรณ	พระรับขวัญนุชน้องประคองเคียง
นางสาวน้อยคอยแลละลานเนตร	ในขอบเขตเขาไม้ชายเฉลียง
สกุณร้องก้องดงส่งสำเนียง	จนแดดเที่ยงแผดเผาในอัมพร
พระนำนวลชวนน้องขุนทองน้อย	ค่อยเลื่อนลอยลงหยุดยอดสิงขร
พระชวนแก้วแววตาพะงางอน	ชมนิกรปักษาในป่ารัง
ทั้งแนวน้ำลำธารละหานหิน	เป็นน้ำรินแผ่นผาคงคาขัง
ที่ไหลเชี่ยวเป็นเกลียวกระทบดัง	ศิลาพังกลิ้งลั่นสะท้านดิน
บ้างฟุ้งฟูปรูปรายเป็นเกลียวปัด	กระเด็นซัดทรายเม็ดเหมือนเพชรหิน
ที่รอยแตกแทรกซึมมารินริน	แล้วภูมินทร์ชี้ชมสกุณา
ฝูงอีลุ้มแฝงพุ่มอุโลกเลียบ	กระจาบเหยียบยอดพุทธรักษา
นกเขานิ่งจับกิ่งกรรณิการ์	อีร้าร่ารำปีกอยู่กรีดกราย
บ้างเหล่าสัตว์เสือสิงห์กระทิงโดด	กิเลนโลดเลียงผาวิ่งผันผาย
นรสิงห์ลิงโลดละมั่งทราย	ทั้งแรดร้ายเรียงเดินเนินลำเนา
กระบือเปลี่ยวเที่ยวพบกับเสือโคร่ง	ควายก็โก่งหางรับขยับเขา
เสือขยิกควายขยดกระทดเท้า	เสือตรงเข้าควายขวิดด้วยจิตมุ
เสียงเขาขวับกับกักพยัคฆ์กัด	เสือสะบัดควายขวิดด้วยฤทธิ์ดุ
เสือถูกพุงทลายควายทะลุ	กำลังมุมุ่นมัวสองตัวตาย
นางกระษัตริย์ทัศนาก็ผาสุก	สว่างทุกข์โศกเศร้าบรรเทาหาย
นางอุ้มนกอิงแอบไว้แนบกาย	แล้วโฉมฉายตรัสถามเจ้าทรามเชย
โน่นนกแก้วแจ้วพลอดบนยอดไม้	ว่ากระไรนั่นสาลิกาเอ๋ย
นั่นหรือเจ้าฉันจะบอกไม่หลอกเลย	เขาชมเชยเจ้าแม่ว่าแท้งาม
ว่าดูดู๋ขุนทองคะนองนัก	เห็นว่ารักแล้วว่าเล่นไม่เกรงขาม
อนิจจาว่าจริงมากริ่งความ	กระนั้นตามแต่จะทำให้หนำใจ ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงพระสรวล	สำราญชวนสาลิกาแล้วปราศรัย
นกปรอดพลอดเกรียวอยู่กิ่งไทร	ว่ากระไรบอกพ่อจะขอฟัง
สาลิกาว่าลูกไม่บอกได้	จะเคืองใจหม่อมแม่เหมือนแต่หลัง
เจ้าบอกพ่อเถิดจะขอโทษประทัง	ขุนทองฟังสัพยอกบอกรำพัน
เขาชมว่าทั้งสองพี่น้องแท้	ทั้งเจ้าพ่อเจ้าแม่ดูคมสัน
เขาว่าเห็นเหมือนจะเป็นอะไรกัน	กลัวท่านจะว่าแกล้งแคลงขุนทอง
สองพระองค์ทรงพระสรวลสำรวลร่า	ขนิษฐาค้อนคมอารมณ์หมอง
ใครจะรู้เท่าเล่าเจ้าขุนทอง	ทำคะนองเชื่อพ่อพูดล้อคน
ต่างสำรวลชวนชื่นระรื่นจิต	แสงอาทิตย์บ่ายคล้อยพระเวหน
แดดพยับอับพื้นโพยมบน	พระชวนมิ่งนิรมลให้แต่งองค์
ล้วนแต่แก้วแกมสีมณีสอด	ออกจากยอดเขาใหญ่ไพรระหง
ลอยละลิ่วปลิวตามกันสามองค์	อรุณทรงอุ้มสาลิกามา ฯ
๏ สุริยแสงใกล้ดับพยับคล้อย	ชะนีห้อยโหนไม้ร้องไห้หา
วิเวกวาบซาบเสียวเส้นโลมา	พระพายพาพัดส่งตรงบูรี
กำหนดสิบห้าคืนที่แรมค้าง	บรรลุทางถึงเมืองพาราณสี
พระชวนแก้วกัลยาลงธานี	จรลีเยื้องย่างเข้าปรางค์ปรา ฯ
๏ พรหมทัตขัตติยาวราเดช	ทอดพระเนตรเห็นสองโอรสา
กับโฉมยงนงลักษณ์วิไลตา	เสด็จมาต้อนรับด้วยฉับพลัน
จูงสองบุตรสุดสวาทขึ้นอาสน์รัตน์	กรุงกระษัตริย์กอดจูบแล้วรับขวัญ
พ่อแรมร้างนครามาช้าครัน	นางแจ่มจันทร์เจ้าได้มาพาราใด ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงสดับ	จึงกล่าวกลับความหลังมาทูลไข
ครั้งจากเมืองเรื่องแรกนิราศไกล	จนไปได้กัลยามาธานี ฯ
๏ พรหมทัตแจ้งอรรถว่าอัคเรศ	พูนเทวษตรึกตรองแล้วหมองศรี
พระเนตรคลอชลนาไม่พาที	โอ้ครั้งนี้วาสนาธิดาเรา
ได้จินดามาถือถึงมือแล้ว	เสียดายแก้วกลับคืนเป็นของเขา
แล้วหักจิตคิดความตามสำเนา	เมื่อลูกเราบุญน้อยจะโทษใคร
จึงเอื้อนอรรถตรัสสั่งกับสาวศรี	บอกมณีสาครผู้พิสมัย
ว่าเชษฐาเจ้ามาถึงเวียงไชย	ให้ทรามวัยจรจรัลมาวันทา ฯ
๏ สาวสนมต่างก้มบังคมสนอง	มาสู่ห้องบรรทมขนิษฐา
กราบทูลความตามมีโองการมา	พระเชษฐาอนุชาถึงธานี ฯ
๏ ปางมณีสาครบวรนาฏ	สุดสวาทแรกรุ่นเจริญศรี
คิดระคายอายองค์พระภูมี	นางเทวีจำใจต้องไคลคลา
ประดับองค์ทรงสร้อยงามจรัส	เนาวรัตน์เรียบนิ้วพระหัตถา
แล้วเยื้องย่างดังนางกินรา	นัยนาลอบเหลือบชำเลืองชาย
แลเห็นองค์ทรงฤทธิ์กับน้องรัก	กับนงลักษณ์เคียงข้างพระโฉมฉาย
นางนั่งแอบบิดรแล้วอ่อนกาย	กรถวายอัญชุลีพระพี่ยา
๏ พรหมทัตตรัสเตือนพระลูกรัก	นั่นนงลักษณ์อัคเรศของเชษฐา
บังคมคัลกันเสียเถิดนะแก้วตา	ตามประสาพี่น้องกันสองนาง ฯ
๏ ยุพาพาลฟังสารบิดาสั่ง	ให้แค้นคั่งเคืองในพระทัยหมาง
แกล้งสำรวญสรวลร่าต่อหน้านาง	แล้วเยื้องย่างเข้าในที่ไสยา ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ผู้ทรงเดช	ชำเลืองเนตรเพ่งพิศขนิษฐา
พึ่งแรกรุ่นรูปงามอร่ามตา	กิริยางามงอนชะอ้อนองค์
แค้นจิตที่ยังพิศไม่เต็มพักตร์	กำเริบรักจิตรำพึงตะลึงหลง
แต่แรกรู้ว่างามอร่ามทรง	ไม่เดินดงไปให้ยากลำบากใจ
คิดแค้นตาน่าจะตำให้แตกหัก	ไม่รู้จักคนงามก็เป็นได้
ให้กลัดกลุ้มรุมรึงตะบึงไป	ด้วยพระทัยร้อนร่านในการรัก ฯ
๏ โฉมอำพันมาลาน้ำตาตก	ให้เจ็บอกใหญ่หลวงเพียงทรวงหัก
แรกก็หมายว่าพระไร้นารีรัก	จึ่งหาญหักตามติดไม่คิดอาย
นึกนึกแล้วสะอึกสะอื้นไห้	ชลนัยน์นองเนตรนางโฉมฉาย
พรหมทัตขัตติยาปรีชาชาย	เห็นนางฟายชลนาโศกาลัย
ก็รู้แจ้งแกล้งกล่าวประโลมเล้า	พ่อจะเล่าโฉมยงอย่าสงสัย
อันลูกข้ากับสามีของสายใจ	ใช่จะได้สู่สมภิรมยา
อันความหลังเจ้ายังไม่แจ้งจิต	รักสนิทเหมือนหนึ่งญาติวงศา
จะเสกเจ้าเสาวภาคย์แก่ภัสดา	เป็นมหาจักรพรรดิสวัสดี
อันพี่น้องสององค์โอรสข้า	ก็ให้แก่ภัสดาของโฉมศรี
จะเลี้ยงไว้ใช้สอยก็ตามที	แต่เทวีจะภิเษกเป็นเอกองค์ ฯ
๏ พระโคบุตรฟังสุดสารกระษัตริย์	ชุลีหัตถ์ตอบความตามประสงค์
ลูกเปล่าใจไร้ญาติประยูรวงศ์	หมายพระองค์ทศมิตรเหมือนบิดา
นางมณีสาครนางนงลักษณ์	ลูกก็รักเหมือนนัยนาขวา
ซึ่งโปรดปรานจะให้ผ่านซึ่งพารา	ลูกจะให้อนุชาอยู่แทนกาย
จะเชิญเสด็จบิดาของข้าบาท	มาสร้างราชเวียงไชยเหมือนใจหมาย
จะแต่งการสยมพรขจรจาย	ตามสบายมิให้ไพร่ได้รำคาญ
อรุณน้องจะได้ครองพารานี้	แม่มณีวรนุชสุดสงสาร
มิให้เคืองเบื้องบาทพระภูบาล	จะรับการให้ตลอดจนวอดวาย
ถึงคนอื่นหมื่นแสนจะแค่นให้	ไม่เหมือนใจลูกรักสมัครหมาย
สุจริตจนชีวิตลูกจากกาย	มิให้คลายรักน้องทั้งสองรา ฯ
๏ พรหมทัตฟังสารสำราญสุด	รู้ว่าบุตรจะได้เป็นฝ่ายขวา
ครั้นรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยา	สั่งคณาสาวสรรค์กำนัลใน
ประจงจัดปัจถรณ์ให้ลูกรัก	กับนงลักษณ์เยาวยอดพิสมัย
เครื่องเสวยคาวหวานสำราญใจ	บรรทมในปรางค์รัตน์ชัชวาล
สนั่นก้องกลองชนะปี่ไฉน	วิเวกในปรางค์มาศราชฐาน
ประโคมยามตามศักดิ์จักรพาล	สุริยกาลเยี่ยมยอดยุคุนธร ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยาวราฤทธิ์	สำราญจิตตื่นจากปัจถรณ์
ชวนอำพันมาลาพะงางอน	ชุลีกรกระษัตราเจ้าธานี
ขอพระองค์จงจัดบัลลังก์อาสน์	อันโอภาสไว้ในพระโรงศรี
พร้อมพระญาติวงศาในธานี	มายังที่ท้องพระโรงจงเสร็จพลัน
จะเชิญองค์บิดาของข้าบาท	ให้ลินลาศมาพระโรงนรังสรรค์
จะได้พบกับองค์พระทรงธรรม์	ปรึกษากันที่จะแต่งวิวาห์การ ฯ
๏ พรหมทัตขัตติยวงศ์ทรงสดับ	ประคองรับคำพลางต่างบรรหาร
แต่งบัลลังก์ทั้งพลับพลาตรงหน้าลาน	งามตระหง่านด้วยสุวรรณอันบรรจง
ครั้นสำเร็จเสร็จชวนมเหสี	พระบุตรีเยื้องย่องเข้าห้องสรง
เครื่องประดับวับวามอร่ามองค์	พระญาติวงศ์พร้อมพรั่งทั้งข้างใน
เสด็จมายังที่หน้าพระโรงรัตน์	เป็นขนัดนั่งเรียงเคียงไสว
พร้อมสาวสรรค์กัลยาเสนาใน	คอยท้าวไทสุริยาวราฤทธิ์ ฯ
๏ พระโคบุตรสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์	ประสานหัตถ์นบนิ้วด้วยสุจริต
รำลึกถึงบิตุรงค์องค์อาทิตย์	พระทรงฤทธิ์มาช่วยลูกด้วยพลัน
จะแต่งการบ้านเมืองให้เลื่องชื่อ	ตลอดลือแหล่งหล้าสุธาสวรรค์
ด้วยสองนางขนิษฐาวิลาวัณย์	พระทรงธรรม์จงมาช่วยลูกด้วยรา ฯ
ตอนที่ ๑๐
อภิเษกโคบุตรกับนางมณีสาครและนางอำพันมาลา
ที่เมืองปราการบรรพต
๏ จะกล่าวถึงบิตุรงค์องค์อาทิตย์	สำราญจิตอยู่ในราชรถา
ทิพกรรณรู้แจ้งในกิจจา	ว่าลูกยาคิดคะนึงถึงพระองค์
ได้นางแล้วจะสร้างนครด้วย	จำจะช่วยให้ได้สมประสงค์
จึ่งแบ่งภาคจากราชรถทรง	พระสุริยงลอยฟ้ามาธานี
ครั้นถึงเมืองเยื้องย่างขึ้นนั่งอาสน์	โอรสราชก้มกราบพระสุริย์ศรี
พรหมทัตขัตติยาเจ้าธานี	กับบุตรีเมียแก้วบังคมคัล
พฤฒามาตย์ราษฎรอ่อนศิโรตม์	ต่างมาโนชชมพระสุริยฉัน
แต่สงสัยไม่รู้ว่าสุริยัน	ต่างชวนกันสรรเสริญเจริญทรง
พระโคบุตรเข้าชิดพระบิตุเรศ	แล้วก้มเกศทูลความตามประสงค์
ซึ่งลูกรักหากคิดถึงบิตุรงค์	โดยจำนงจะให้สร้างพระพารา
อุภิเษกเอกองค์อนงค์นาฏ	เสวยราชย์สองฝ่ายเป็นซ้ายขวา
ข้างมณีนี่ได้แต่แรกมา	พระบิดาให้แต่เล็กยังเด็กนัก
ได้ชื่นชมสมสองเหมือนน้องพี่	ก็ควรที่จะภิเษกเป็นเอกอัคร
นางอำพันนั้นไซร้ได้ร่วมรัก	ก็เป็นสักว่าที่หลังจะตั้งตาม ฯ
๏ พระสุริยงทรงฟังโอรสราช	จึงประภาษกล่าวกลอนสุนทรถาม
ท่านท้าวพรหมทัตผู้จัดความ	พยายามพันผูกกับลูกเรา
ก็พร้อมจิตคิดยังเหมือนดังญาติ	ท่านให้ราชธิดาโฉมเฉลา
จะแต่งการไว้พานธุระเรา	จะใช้ชาวชนบทปรากฏครัน
จะสร้างเมืองเครื่องอุภิเษกเสร็จ	ให้สำเร็จตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
กับเมืองของท้าวไทอยู่ไกลกัน	สิบห้าวันเดินทางเหมือนอย่างเป็น
แต่จะย่นหนทางเข้าวางไว้	เมื่อแต่งงานนั้นใกล้พอแลเห็น
ท้าวจะได้มาไปไม่ยากเย็น	เมื่อเสร็จสรรพกลับเป็นสิบห้าวัน
อันสององค์นงนุชสุดสวาท	อนุญาตยอดมิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ท่านจัดแจงแต่งตบให้ครบครัน	ด้วยอำพันเทวีไม่มีใคร
เรากับพระลูกยาจะลาก่อน	จะไปสร้างพระนครให้สุกใส
พรุ่งนี้เช้าเชิญพาธิดาไป	เราจะได้เสกสองให้ครองกัน ฯ
๏ พรหมทัตฟังสารแล้วก้มกราบ	สิโรราบรับสั่งพระสุริย์ฉัน
ถึงนวลนางโฉมยงองค์อำพัน	จะแต่งให้เหมือนกันกับธิดา ฯ
๏ พระสุริยฉานฟังสารกรุงกระษัตริย์	โสมนัสชวนองค์โอรสา
จะช้านานการด่วนจวนเวลา	เราไปสร้างพาราเถิดลูกรัก
พระโคบุตรสั่งน้องทั้งสองศรี	แล้วอัญชุลีลาองค์พระทรงศักดิ์
เสร็จสั่งสุริยฉายก็บ่ายพักตร์	กับลูกรักเหาะทะยานผ่านโพยม
พระโคบุตรเหาะชิดกับบิตุเรศ	ชาวนิเวศน์ชี้ชวนกันชมโฉม
เจริญงามยามคล้อยลอยโพยม	และประโลมลิ่วลิบจนลับตา
พระสุริยงกับองค์โอรสราช	ก็ผันผาดมาในห้องพระเวหา
แล้วผันแปรแลดูในหิมวา	ที่จะสร้างพารานิเวศน์วัง
เห็นรุกขาป่าหนึ่งรโหฐาน	งามตระการเห็นจะได้ดังใจหวัง
มีคีรีล้อมรอบเป็นขอบบัง	จะแต่งตั้งพระบูรีเห็นดีครัน
พระสุริยาจึงพาราชโอรส	ลงหยุดยอดบรรพตเกษมสันต์
อธิษฐานอ่านเวทพระสุริยัน	หิมวันต์เรียบราบเหมือนปราบแล้ว
เกิดสถานบ้านเมืองอันโอภาส	สามปราสาทวาวแวมทองแกมแก้ว
มีทางเดินจรดลถนนแนว	เป็นแถวแถวตึกรามดูงามครัน
ทั้งกว้างใหญ่ได้สามสิบห้าโยชน์	ภูเขาโขดล้อมรอบเป็นขอบขัณฑ์
กำแพงล้อมล้วนเพชรอยู่เจ็ดชั้น	แล้วทรงธรรม์นิรมิตโรงพิทธี
ราชวัติฉัตรฉายตั้งรายรอบ	งามประกอบแก้วประดับสลับสี
จัตุรมุขช่อฟ้าสง่าดี	ทั้งบายศรีกองแก้วอันแพรวพราย
ทั้งกองทองรองเรืองแลเครื่องแก้ว	ดูเลิศแล้วล้วนสีมณีฉาย
เป็นไพร่พลชนชาติทาสหญิงชาย	ดูมากมายพร้อมพรั่งทั้งวังเวียง
ในห้องปรางค์มีนางสนมนาฏ	ทั้งพิณพาทย์ดุริยางค์ถวายเสียง
มีโรงรถคชสารอยู่รายเรียง	ได้พร้อมเพรียงพอเวลาจะราตรี ฯ
๏ พระสุริยาพาลูกขึ้นปรางค์มาศ	เดียรดาษด้วยสุรางค์นางสาวศรี
เจ้าอยู่เถิดพ่อจะลาเป็นราตรี	วันพรุ่งนี้พ่อจะลงมาแต่งการ
จึงตั้งนามนัคราให้ปรากฏ	ชื่อปราการบรรพตรโหฐาน
แล้วโลมลูบจูบกอดพระกุมาร	พระสุริยฉานรีบเหาะระเห็จมา
ขึ้นทรงรถลดเลี้ยวพระเมรุมาศ	ก็โอภาสส่องจำรัสในเวหา
พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงศักดา	ก็ไสยาอยู่ในปรางค์ทิพมณี ฯ
๏ ขอหยุดยั้งครั้งนี้จะกลับกล่าว	ถึงองค์ท้าวเจ้าเมืองพาราณสี
ครั้นสองราคลาไคลไกลบูรี	พระจึ่งมีพจนารถแก่เสนา
ให้เทียมรถเรียงเรียบประเทียบรับ	ที่สำหรับสองนางเสน่หา
ทั้งม่านทองป้องปิดกำบังตา	ให้โยธาล้อมรถบทจร
รถสำหรับวงศาคณาญาติ	เทียมด้วยพาชีชาติชาญสมร
รถสาวสรรค์กัลยาสถาวร	ผูกกุญชรช้างพังกระโจมทอง
สั่งให้จัดคัดนางที่แรกรุ่น	เนื้อละมุนงามดีไม่มีสอง
เลือกเอาแต่เหล่าล้วนนวลละออง	ให้ทั้งสองแจ่มจันทร์อำพันนาง
สำหรับไปใช้สอยให้ร้อยชั่ง	ได้พร้อมพรั่งสารพัดไม่ขัดขวาง
ประทานให้นวลละอองทั้งสองนาง	ทั้งสองข้างเหมือนกันไม่ฉันทา ฯ
๏ ฝ่ายมนตรีดีใจไปจัดทัพ	ให้เสร็จสรรพพร้อมหมดทั้งรถา
มาเรียงเรียบเทียบไว้ดาษดา	สุริยาสิ้นแสงก็เสร็จพลัน
ข้างนอกในเตรียมไว้อยู่คับคั่ง	ก็พร้อมพรั่งดีใจทั้งไอศวรรย์
จะกล่าวถึงเบื้องบาทพระสุริยัน	เที่ยวส่องชั้นสามทวีปแล้วรีบมา
สว่างแสงแหล่งโลกชมพูภพ	ก็ปรารภจากราชรถา
มาแต่งองค์ทรงเครื่องให้ลูกยา	เสด็จพามาโรงราชพิธี
ตะโกนก้องร้องด้วยเสียงสิงหนาท	กู่ประกาศเทวาทุกราศี
เทพอัปสรพยาธรแลมุนี	ทุกถิ่นที่จงมาช่วยเราด้วยกัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวาสุราฤทธิ์	ฤาษีสิทธิ์โกสีย์อัปสรสวรรค์
ยินสำเนียงเสียงองค์พระสุริยัน	ต่างชวนกันทอดทัศนามา
แลเห็นพระสุริยันอันทรงยศ	จะแต่งงานโอรสร้องเรียกหา
จะไปช่วยอวยไชยกุมารา	ฝูงเทวาเสด็จจากวิมานจร
ฝูงอัปสรมือถือปทุมชาติ	มาโรงราชพิธีสโมสร
ท้าวโกสีย์ชวนสุดาพากันจร	นางอัปสรแวดล้อมมาพร้อมกัน
ฤาษีสิทธิ์วิทยาพวกดาบส	ต่างรู้หมดเหมือนหมายแล้วผายผัน
ลอยละลิ่วปลิวฟ้าลงมาพลัน	ประชุมกันยังโรงพิธีการ
พวกมุนีชีป่ารักษากิจ	นั่งสถิตตามพวกฤาษีสาร
ฝูงเทวาอารักษ์ท้าวมัฆวาน	นั่งขนานเป็นขนัดจัดบรรจง
สุจิตรานั่งหน้าอัปสรสวรรค์	เป็นพวกกันคนละข้างนวลหง
บายศรีทองกองแก้วอยู่กลางวง	พระสุริยงชื่นในพระทัยครัน
จึงย่อย่นมรรคาเข้ามาใกล้	ชิดเวียงไชยพรหมทัตเกษมสันต์
ให้ดีดสีตีกลองประโคมพลัน	เสียงครื้นครั่นคอยรับกองทัพชัย ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องพาราณสี	ครั้นราตรีรุ่งแจ้งปัจจุสมัย
เห็นบ้านเมืองเรืองโรจน์ลิงโลดใจ	ปราสาทไชยแสงแก้วดูแพรวพราว
บ้างชะแง้แลแหงนจนหน้าหงาย	ทั้งหญิงชายบอกกันสนั่นฉาว
ประชาชนเวียงไชยทั้งไทยลาว	ตื่นเกรียวกราวมาดูทุกผู้คน ฯ
๏ พรหมทัตกับพระมเหสี	เห็นธานีเหมือนนัดไม่ขัดสน
ก็จัดแจงแต่งสองนฤมล	ทรงกุณฑลกาญจน์แก้วกรรเจียกจอน
สะอิ้งสร้อยพลอยพรายสายระหง	สองอนงค์ดังหนึ่งเทพอัปสร
แสนสาวพระสนมประนมกร	นรินทรชื่นชมภิรมยา
พลางแต่งองค์ทรงเครื่องอันโอภาส	กับนางนาฏมเหสีโอรสา
พระนำสองทรามเชยมาเกยชาลา	เชิญสุดาสององค์ชึ้นทรงรถ ฯ
๏ สารถีตีเตือนอัศวราช	คณาญาติแวดล้อมมาพร้อมหมด
ถึงนครปราการที่บรรพต	เสด็จลงจากรถบทจร
พวกนางฟ้ามารับอยู่คับคั่ง	ก็พร้อมพรั่งเข้าประคองสองสมร
เข้านั่งโรงพิธีชุลีกร	หมู่อัปสรนางสวรรค์เป็นชั้นเรียง
พวกสนมพรหมทัตมเหสี	นั่งอยู่ที่เบื้องซ้ายชายเฉลียง
พระโคบุตรอยู่กลางสองนางเคียง	เทวาเรียงรายรอบเป็นขอบคัน ฯ
๏ พระอาทิตย์พรหมทัตหัสเนตร	อยู่ท่ามกลางเทเวศอัปสรสวรรค์
ครั้นได้ฤกษ์ให้เบิกบายศรีพลัน	พระสุริยันอุ้มองค์พระลูกยา
ขึ้นนั่งเหนือกองแก้วอลงกรณ์	นางมณีสาครอยู่เบื้องขวา
ให้นั่งเหนือกองทองทั้งสองรา	นางอำพันมาลาเป็นฝ่ายซ้าย
ท้าวอินทราภาณุมาศญาติวงศ์	ทุกทุกองค์ต่างอวยพระพรถวาย
ทั้งสามองค์จงเจริญพระวรกาย	อันตรายโรคาอย่าราวี
แล้วจุดเทียนเวียนแว่นถวายเสียง	ก้องสำเนียงดุริยางค์แลดีดสี
ฆ้องหึ่งหึ่งเสียงโห่เป็นโกลี	มโหรีครื้นเครงบรรเลงครัน
ครั้นถ้วนเสร็จเจ็ดรอบพรประสิทธิ์	พระอาทิตย์ดับเทียนที่เวียนขวัญ
หยิบสุคนธ์ปนปรุงกระแจะจันทน์	พระสุริยันเจิมพักตร์ให้ลูกยา ฯ
๏ ฝ่ายว่าพวกมุนีฤาษีสิทธิ์	สวดประดิษฐ์ทิพมนต์บ่นคาถา
ขัดสมาธิสาดน้ำเป็นโกลา	ฝูงเทวาสาวสวรรค์เป็นผงคลี
เจ้าบ่าวเสียดเบียดสีระรี้ริก	นางฟ้าหยิกเอาที่ขาผินหน้าหนี
พวกมนุษย์เห็นสนุกเข้าคลุกคลี	พระฤาษีซัดน้ำกระหน่ำไป
นางอัปสรกรกั้นเทวัญเบียด	ออกยัดเยียดเบียดกันย่นทนไม่ได้
กระทั่งอาสน์บาตรน้ำจมคว่ำไป	ฤาษีไพรต้องยั้งกำลังซัด
เทวราชเพื่อนบ่าวเบียดสาวรุก	ฤาษีลุกขึ้นป้องตาลปัตร
จนสุดสิ้นวารีไม่มีซัด	ค่อยสงัดเงียบเสียงในเวียงไชย
พวกเทวินทร์อินทราพระดาบส	ต่างประณตลาองค์พระสุริย์ใส
แต่บรรดามาช่วยต่างอวยไชย	แล้วกลับไปยังสถานสำราญกาย ฯ
๏ พระสุริยันยินดีเป็นที่สุด	ครั้นเทวบุตรชวนกันจะผันผาย
พระยิ้มเยื้อนเอื้อนโอษฐ์โปรดภิปราย	ให้โฉมฉายสองนางขึ้นปรางค์ปรา
นางอำพันนั้นอยู่ปราสาทซ้าย	นางมณีโฉมฉายอยู่ฝ่ายขวา
ปราสาทกลางปรางค์มาศพระลูกยา	อยู่เถิดพ่อจะลาครรไลไป
แล้วฝากองค์โอรสกับพรหมทัต	จงไพบูลย์พูนสวัสดิ์อันแจ่มใส
อยู่ชมเมืองลูกชายให้คลายใจ	เราจะไปฟากฟ้าจวนสายัณห์
พระสุริยงทรงตรัสกับโอรส	แล้วทรงยศรีบเหาะระเห็จหัน
ขึ้นทรงรถหมดเมฆวิเวกครัน	พอสิ้นวันถึงเวลาเข้าราตรี ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์	ลาบรมพรหมทัตขึ้นปรางค์ศรี
สองกระษัตริย์ไปปรางค์พระบุตรี	เสด็จตรงมาที่พระลูกยา
ครั้นมาถึงแท่นทองอันผ่องใส	พระภูวไนยเห็นองค์โอรสา
พระชนนีเข้าชิดกับธิดา	พรรณนาสอนสั่งนางบังอร ฯ
๏ เจ้าโฉมงามทรามรักของแม่เอ๋ย	อย่าลืมเลยจงจำคำแม่สอน
ภัสดาอุปมาเหมือนบิดร	จงโอนอ่อนฝากองค์พระทรงฤทธิ์
สรงเสวยคอยระวังอย่าพลั้งพลาด	เมื่อไสยาสน์ผ่อนพร้อมถนอมจิต
ถ้าท้าวโศกแม่อย่าสรวลจงควรคิด	ระวังผิดอย่าให้ผ่านวรกาย
ผัวเคียดแม่อย่าเคียดทำโกรธตอบ	เอาความชอบมาดับให้สูญหาย
ถึงท้าวรักก็อย่าเหลิงละเลิงกาย	ครั้นระคายแล้วมักมีราคีคาว
ความลับแม่อย่าแจ้งแถลงไข	จงกล้ำกลืนกลบไว้อย่าให้ฉาว
แม้นปากชั่วตัวจะดีก็มีคาว	พระทัยท้าวเธอจะแหนงระแวงความ
อันหญิงชั่วผัวร้างนิราศรัก	อัปลักษณ์ถ้าคนจะหยาบหยาม
มารดาพร่ำร่ำสอนจงทำตาม	แล้วโฉมงามแต่งกายให้สายใจ ฯ
๏ แล้วลินลาพานางมาปรางค์มาศ	ขึ้นปราสาทโอรสพระสุริย์ใส
แล้วจูงนางย่างย่องเข้าห้องใน	พระหน่อไทเห็นองค์พระชนนี
พระลดองค์ลงจากบัลลังก์แก้ว	บังคมแล้วทูลเชิญพระโฉมศรี
นางรับหัตถ์ตรัสฝากพระบุตรี	พ่อปิ่นปัถพีสถาวร
ขอฝากองค์อรไทไว้แก่เจ้า	แม้นหนักเบาผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
เหมือนเอ็นดูมารดาช่วยว่าวอน	จะจากจรลับไปอยู่ไกลกัน
แม้นดวงจิตผิดพลั้งแต่ครั้งหนึ่ง	พ่อคิดถึงมารดรจงผ่อนผัน
ถึงสองสามแล้วก็ตามจะตีรัน	สารพันตามแต่พ่อจะเมตตา ฯ
๏ พระฟังสารมารดรแล้ววอนไหว้	อย่าห่วงใยถึงนางขนิษฐา
ถึงผิดพลั้งสั่งสอนเหมือนน้องยา	ไม่โทษาโทษทัณฑ์จนวันตาย
พระชนนีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์	ประโลมขวัญลาลูกแล้วผันผาย
นางขยับกลับจะตามด้วยความอาย	พระฉวยชายภูษายุพาพาล
ปิดทวารบานบังเข้านั่งใกล้	แล้วปราศรัยชวนนุชสุดสงสาร
เจ้างามเลิศเฉิดโฉมประโลมลาน	จะเปรียบปานพุ่มพวงดังดวงจันทร์
เหมือนดวงเดือนแจ่มจรัสรัศมี	เจริญสุขโสภีดังนางสวรรค์
แม้นสวาทแล้วไม่คลาดเคลื่อนคลายวัน	ไม่แรมขวัญเนตรนุชนสุดชีวา ฯ
๏ นางเบือนบิดปิดปัดพระหัตถ์ป้อง	มิให้กรทั้งสองต้องมังสา
แล้วเสแสร้งแกล้งกล่าวสุนทรา	จริงหรือดังพจนาไม่แรมจร
ไม่ร้างจากพรากน้องไปครองคู่	ไปครองเมืองเรืองอยู่สโมสร
เหมือนความสัตย์ตรัสกล่าวสุนทรกลอน	สุนทรแกล้งจะมาวอนให้วางใจ
น้องหวังจิตคิดถึงครั้งโปรดเกศ	มาช่วยกู้นัคเรศให้เย็นใส
น้องเป็นข้าไม่ควรคู่จะชูใจ	จงชื่นจิตอยู่แต่ในอำพันนาง ฯ
๏ โอ้ดวงนุชสุดสายสวาทจิต	สวาทเจ้าหรือจะคิดอางขนาง
สวาทน้องอย่าหมองเลยน้องนาง	สวาทโน้นหรือจะร้างสวาทนุช
สวาทไหนหรือจะเปรียบสวาทมิ่ง	สวาทแม่นี่แน่ยิ่งเป็นที่สุด
พี่หวังเสกเป็นเอกอนงค์นุช	อนงค์ไหนมิได้สุดสวาทเรียม
สวาทรักภคินีเป็นที่ยิ่ง	เป็นยอดรักหนักจริงอย่าอายเหนียม
หรืออายพักตร์ว่าศักดิ์พี่ไม่เทียม	มานั่งแท่นเถิดเรียมจะกล่อมน้อง
พระกล่อมนางพลางลอดเข้ากอดเคล้า	พระสอดหัตถ์สัมผัสเต้าประสมสอง
ประทับทรวงชมดวงมณฑาทอง	มณฑาทิพที่พี่ปองสวาทนาง
ถนอมมิตรจุมพิตสวาทชื่น	สวาทสมภิรมย์รื่นเกษมศานต์
เกษมสุขอัศจรรย์ก็บันดาล	เสียงสะท้านอสุนีคะนองครวญ
น้ำค้างหยัดหยดย้อยประปรอยปริบ	อาบละอองต้องทิพปทุมสงวน
หอมระรื่นชื่นชูเรณูนวล	ก็ชื่นชวนสัมผัสระบัดบาน
ภุมเรศร่อนเคล้าเสาวรส	เกสรสดสุดถนอมก็หอมหวาน
เกษมสุขสองกระษัตริย์สัมผัสพาน	ฤดีดาลแดดิ้นในวิญญาณ์
ต่างละโมบโลภลืมละลานจิต	รักสนิทหลงเล่ห์เสน่หา
อยู่เหนือแท่นบรรทมภิรมยา	ทั้งสองรารื่นรสด้วยชมกัน ฯ
๏ พระโคบุตรเบิกบานสำราญรื่น	ฤทัยชื่นเชยสองประคองขวัญ
ด้วยสองนางขนิษฐาวิลาวัณย์	ทั้งสาวสรรค์กัลยาในธานี
ครั้นสายแสงสุริยาในอากาศ	ตรัสประภาษชวนสองมเหสี
จะนำน้องสองชนกชนนี	ชมบูรีเวียงวังอลังการ์
แล้วเยื้องย่างจากปรางค์ปราสาทสูง	พร้อมด้วยฝูงนักสนมขนานหน้า
เชิญบรมพรหมทัตกับมารดา	พระวงศาพร้อมเพรียงอยู่เรียงราย
เที่ยวชมปรางค์เปรียบอย่างปราสาททิพ	ลอยละลิบแลล้วนวิเชียรฉาย
ยอดระยับวับวามอร่ามพราย	ล้วนเรียงรายรูปเทพประนมใน
ครุฑขยับจับพญาภุชงค์รัด	กอดกระหวัดฉวยกระชากจับนาคได้
กระหนกกระหนาบกาบแก้วอยู่แววไว	แลวิไลล้ำงามอร่ามเรือง
ชมกำแพงแสงเพชรทั้งเจ็ดด้าน	ดูทวารแก้วเก้าที่ขาวเหลือง
เที่ยวชมเพลินเดินพลางมากลางเมือง	ดูรุ่งเรืองดังสมบัติท้าวหัสนัยน์
หน้าพระลานลาดแล้วล้วนแก้วเลื่อม	แลกระเพื่อมเหมือนดังวารีใส
บรรดาฝูงสาวสรรค์กำนัลใน	ต่างดีใจหมายจะเล่นให้เย็นกาย
บ้างก็โผนโจนตามกันหวบหาบ	เสียงฮวบฮาบล้มคว่ำคะมำหงาย
บ้างขาฟกอกช้ำซ้ำตะกาย	ลุกขยายนิ่วหน้าระอาใจ
จะชมรอบขอบเมืองเห็นนานนัก	ขอยกยักตัดความแต่ตามได้
ครั้นจบรอบขอบเขตนิเวศน์ใน	กลับมาไพชยนต์รัตน์ชัชวาล
พรั่งพร้อมพระวงศาบรรดากระษัตริย์	พรหมทัตลาบุตรพระสุริย์ฉาน
แล้วสั่งสอนพังงายุพาพาล	อยู่สำราญเถิดพ่อจะขอลา
ต่างอวยไชยให้พรสั่งสอนเสร็จ	พระเสด็จมาด้วยพระวงศา
ขึ้นทรงรถเลิกทศโยธา	มาพาราครู่หนึ่งก็ถึงพลัน
ครั้นเหลียวกลับลับเหมือนไม่แลเห็น	ก็โล่งเป็นที่ป่าพนาสัณฑ์
กำหนดทางมรคาสิบห้าวัน	เหมือนสุริยันสาปเมืองในเรื่องมี ฯ
ตอนที่ ๑๑
นางอำพันมาลาให้เถรกระอำทำเสน่ห์
๏ พระโคบุตรสุริยงยอดสงสาร	ครองปราการบรรพตบูรีศรี
พระนามเลื่องเมืองขึ้นหมื่นบูรี	ดุษฎีน้อมกายถวายกร
บ้างก็แต่งธิดามาประณต	ก็ปรากฏตรีภพสยบสยอน
พระครอบครองนัคราสถาวร	ด้วยบังอรอัคเรศทั้งสองนาง
โฉมมณีสาครบวรลักษณ์	พระทรงศักดิ์รักใคร่ไม่อางขนาง
อำพันนั้นก็รักเป็นปานกลาง	ทั้งสองนางก็เป็นที่ราคีกัน
นางอำพันทรงครรภ์อยู่อ่อนอ่อน	พระภูธรละเมินอยู่เหินหัน
เฝ้าเคล้าคลึงฝ่ายขวาไม่ราวัน	โฉมอำพันคิดแค้นแสนระกำ
ด้วยไกลวงศ์พงศาคณาญาติ	โอ้อนาถหนอใครจะอุปถัมภ์
ไม่มีชื่นกลืนเข้าไม่เต็มคำ	นางปั่นป่วนครวญคร่ำระกำนาน
ธรรมดานารีสามีร้าง	เพราะจืดจางความรักสมัครสมาน
จะหาผู้รู้เวทวิเศษฌาน	มาแก้การพิสมัยมิให้วาง
จึ่งเรียกนางสาวใช้ที่ไว้จิต	มานั่งชิดปราศรัยมิให้หมาง
นี่แน่เจ้าเรารักกันนะนาง	ข้าอ้างว้างสุริยวงศ์มาองค์เดียว
เป็นวาสนาคราวชะตานี้ตกอับ	แสนอาภัพภูวไนยเธอไม่เหลียว
ช่างต่ำต้อยน้อยหน้าไปตาเดียว	จริงจริงเจียวนี่แน่เจ้าจึ่งเล่ากัน
เหมือนตัวข้าหน้าที่จะเป็นใหญ่	เธอกลับให้น้อยหน้าเพียงอาสัญ
แม้นไม่คิดถึงองค์ว่าทรงครรภ์	ไม่ขออยู่สู้กลั้นน้ำใจตาย
ใครช่วยชูกู้หน้าเหมือนข้าคิด	ถึงดวงจิตก็จะให้เหมือนใจหมาย
ทั้งเงินทองของมีมิเสียดาย	พอแก้อายให้เหมือนว่าไม่อาลัย ฯ
๏ นางทาสีฟังสารให้หวานฉ่ำ	สงสารคำกัลยาน้ำตาไหล
จึ่งนบนอบตอบสนองให้ต้องใจ	กลัวอะไรที่ตรงนั้นแม่ขวัญตา
จะช่วยแม่แก้ไขให้เหมือนจิต	ให้ทรงฤทธิ์หลงรักแม่หนักหนา
ข้ารู้จักคนดีมีวิชา	แต่ครั้งข้าไม่มาเป็นชาววัง
เถรกระอำความรู้แกหลายเล่ห์	ทำเสน่ห์เล่ห์ลมอาคมขลัง
พระโคบุตรสุริยวงศ์ดำรงวัง	คงจะคลั่งเห็นไม่คลาดสวาทชม
จะจัดของไปถวายภิปรายกล่าว	ที่แม่เจ้าคิดไว้ให้ได้สม
มิให้อายอัปราอย่าปรารมภ์	จงจัดที่ไว้บรรทมให้สำราญ
ยุพาพินยินคำสาวใช้รับ	สั่งกำชับอย่าให้แซ่กระแสสาร
แล้วนางถอดธำมรงค์ของนงคราญ	ยื่นประทานสาวใช้เป็นไมตรี
ถ้าสมหมายแล้วไม่วายสวาทเจ้า	จนสองเรามอดม้วยไปเมืองผี
ทั้งสองสนทนาในราตรี	จนรังสีรุ่งสางสว่างวัน
นางสาวใช้คลาไคลออกจากห้อง	มาจัดของเป็ดไข่แล้วใส่ขัน
นุ่งสุหรัดซัดเพลาะดูเหมาะครัน	กระแจะจันทน์น้ำอบตลบทา
กระเดียดขันผันผายขยายย่าง	ออกระหว่างข้างทวารด้วยหรรษา
ถึงกุฎีเถรเฒ่าเจ้าตำรา	ก็สอดตาหมอบเมียงเพียงบันได
เถรกระอำถามว่าสีกาแม่	เจ้ามาแต่แห่งหนตำบลไหน
เชิญสีกามานั่งที่ข้างใน	นางสาวใช้วางขันแล้ววันทา
จึ่งจัดของออกวางพลางถวาย	ทั้งเป็ดไก่หมูมัจฉมังสา
ตาเถรถามตามธรรมดามา	เออสีกาชอบใจใครจะปาน
จะตรวจน้ำรำลึกไปถึงญาติ	หรือหมายมาดเป็นไฉนจงไขสาร
นางชาววังวันทาพระอาจารย์	เหมือนลูกหลานแล้วจะเล่ากับเจ้าคุณ
องค์อำพันมาลาให้มาถวาย	ไม่สบายในพระทัยให้ว้าวุ่น
ด้วยโกรธขึ้งหึงกันตามมีบุญ	เฝ้าเคืองขุ่นขัดข้องกันสองนาง
พระสามีทีจะรักข้างฝ่ายขวา	ไม่นำพาท้าวน้องให้หมองหมาง
มากราบเท้าเจ้าประคุณการุญนาง	ประสิทธิ์แท้แล้วจะสร้างกุฎีทอง
ทั้งรอดเสาจะเอาจันทน์เข้าสรรใส่	ให้กว้างใหญ่โตยาวสักเก้าห้อง
มุงกระเบื้องเครื่องใช้ผ้าไตรครอง	ได้ข้าวของสารพัดไม่ขัดเคือง
เถรกระอำรู้แน่แต่แรกนั่ง	อันชาววังแล้วไม่แกล้งมีแดงเหลือง
เป็นไรมีที่ธุระของนางเมือง	ถึงแค้นเคืองแก้ไขมิให้ชัง
จะเป็นที่อุปถัมภ์เหมือนคำว่า	กลัวคำหน้าจะไม่เหมือนกับคำหลัง
ข้ารักคบอยู่ดอกเจ้านางชาววัง	แม้นสัจจังแล้วจะทำให้ล้ำลึก
อันกุฎีวิหารในการพระ	มิใช่จะอยู่เป็นสงฆ์คงจะสึก
แต่น้ำอบยาดมให้สมนึก	กับเมื่อสึกแล้วอย่าเมินสะเทิ้นกัน
จะสงเคราะห์เพราะเห็นกับหน้าน้อง	ซึ่งเงินทองก็ไม่รักดอกใจฉัน
แต่มิทจิตมิทใจอาลัยกัน	ธุระนั้นรับได้มิให้นาน ฯ
๏ นางสาวใช้ว่าไฮ้ฉันกลัวบาป	ชราภาพแล้วยังหลงในสงสาร
จงผูกพันหันหน้าหานิพพาน	อย่าคิดการโลโภในโลกีย์ ฯ
๏ อนิจจังอนิจจาสีกาน้อง	พี่คิดครองโลกนิยมชมพูสี
พระนิพพานค่อยไปเป็นไรมี	แม้นถึงที่ใครจะหาญมาทานทัด
แม้นได้เจ้าเนื้อเย็นเป็นประธาน	ถึงจะไปนิพพานก็คงขัด
แม้นได้เจ้าเนื้อเย็นเป็นบรรทัด	เห็นเร็วรัดตรงที่พระนิพพาน ฯ
๏ โอ้อะไรเหลวไหลไปเจียวนี่	เนื้อความมีเขามาหาไม่ว่าขาน
แม้นโปรดเกศให้เหมือนเจตนาการ	อย่าเนิ่นนานแก้ไขให้ไฉยา
ให้พระองค์หลงรักนางร้อยชั่ง	ให้ชิงชังโฉมฉายข้างฝ่ายขวา
จะเป็นโยมปรนนิบัติอยู่อัตรา	จะปรารถนาสารพัดไม่ขัดกัน ฯ
๏ ตาเถรว่าช้าหน่อยหนึ่งเถิดเจ้า	แล้วลุกเข้ากุฎีขมีขมัน
น้ำมันพรายลงละลายน้ำมันจันทน์	แล้วลงยันต์มหาวราฤทธิ์
เสกคาถาอาคมตามสังเกต	เดชะเวทเทพรำจวนปั่นป่วนจิต
ครั้นเสกเสร็จเจ็ดครั้งกำลังฤทธิ์	มานั่งชิดยื่นให้สาวใช้พลัน
จงเอายันต์นี้ไปใส่ไว้ใต้อาสน์	อย่าประมาทเขาจะจับเอาคับขัน
สนธยาแล้วให้ทาน้ำมันจันทน์	ทาแต่วันละครึ่งเล็บแล้วเก็บไว้
พอยามสองก็จะย่องเข้าถึงอาสน์	แสนสวาทโฉมยงแล้วหลงใหล
ให้แค้นเคียดเกลียดชังเมียหลวงไป	อโณทัยพลบค่ำให้ทำการ
นางสาวใช้ได้ยันต์น้ำมันหอม	พลางนอบน้อมกราบไหว้ปราศรัยสาร
เย็นแล้วจำจะลาพระอาจารย์	ไปแจ้งการทรามวัยที่ในวัง
ออกจากวัดลัดเดินมาโดยด่วน	เข้าฉนวนวังในเหมือนใจหวัง
ถึงปรางค์มาศหมอบเมียงเคียงบัลลังก์	ประณตนั่งทูลความนางทรามวัย
แล้วถวายกระแจะจันทน์ยันต์เสน่ห์	อุปเท่ห์บอกแจ้งแถลงไข
นางฟังสารสาวศรีก็ดีใจ	ดังหนึ่งได้ขึ้นสวรรค์ชั้นวิมาน
เอายันต์พับใส่ไว้ในใต้อาสน์	สุดสวาทตั้งจิตแล้วพิษฐาน
เดชะคุณวิทยาของอาจารย์	ให้เชี่ยวชาญได้สมอารมณ์คิด
แล้วพูดจาปราศรัยกับสาวศรี	สำราญรื่นชื่นฤดีที่สนิท
ทินกรอ่อนแสงลงมืดมิด	ขึ้นสถิตคอยท่าพระสามี ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงเดชเกศกระษัตริย์	ดังชั้นฉัตรในภพชมพูศรี
ครั้นสิ้นแสงสุริยาเข้าราตรี	ชวนมณีสาครเข้าห้องใน
ขึ้นสู่แท่นแสนสุขเกษมศานต์	ทรงสำราญชื่นจิตพิสมัย
เกิดเป็นลางร้างรักประจักษ์ใจ	เผอิญให้เดือดดิ้นในวิญญาณ์
แมลงมุมเฝ้ากระทุ่มทรวงสะท้อน	โดยอุดรเดินซ้ายมาฝ่ายขวา
ปักษาแสกแถกบินไปบูรพา	พระผวากอดนางพลางประคอง ฯ
๏ จะกล่าวถึงเถรกระอำเมื่อยามค่ำ	แกนั่งทำการใหญ่อยู่ในห้อง
ขี้ผึ้งปิดปากพรายร้ายคะนอง	ผ้าขาวรองพันรูปกระษัตรา
รูปอำพันนั้นวางไว้ข้างซ้าย	รูปมณีโฉมฉายอยู่ฝ่ายขวา
ทั้งสามรูปเรียงกันเป็นหลั่นมา	ภาวนาจิตตามความสำคัญ
ปลุกผีพรายให้มีฤทธีกล้า	รูปผวาลุกโลดกระโดดหัน
รูปกระษัตริย์พลัดจากเมียหลวงพลัน	เข้ากอดรูปอำพันไว้ทันที
ฝ่ายรูปนางมณีศรีสวัสดิ์	กระเด็นพลัดจากรูปพระโฉมศรี
ไปฝังไว้ป่าช้าในราตรี	ยายกาลีตากะลารักษาไว้
เสกจำปากลายเป็นแมลงภู่	แล้วบินวู่ด้วยพระเวทข้างเพทไสย
เสียงหึ่งหึ่งถึงปรางค์ปราสาทไชย	เป็นดอกไม้ตกลงตรงอุรา ฯ
๏ สงสารองค์ภูวนาถไสยาสน์หลับ	อาคมวับหวาดฟื้นตื่นผวา
พระทัยหวนหอมระรินกลิ่นจำปา	ด้วยคาถาเถรทำให้รำจวน
พระพลิกผลักนางมณีศรีสวัสดิ์	ให้กลุ้มกลัดเคืองในพระทัยหวน
ให้ฉุกคิดถึงอำพันกระสันครวญ	ให้หวนหวนเห็นเจ้าลำเพาพาน
พระเห็นเงาเสาคล้ายหมายว่าน้อง	หัตถ์ประคองรับขวัญแล้วบรรหาร
พี่มิได้ไปหาเจ้าช้านาน	นฤบาลลงยังบัลลังก์รัตน์
พระโอบอุ้มกุมกอดประคองเสา	เห็นเป็นเงามิใช่นางระคางหัตถ์
โอ้ว่าเสานี้หรือเรามาเฝ้ารัด	พระฮึดฮัดบ่นงึมพะพึมไป ฯ
๏ นางโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ	เห็นทรงเดชเคลิ้มองค์เฝ้าหลงใหล
นางดำเนินมาเชิญพระภูวไนย	เป็นไฉนจึ่งพระองค์เที่ยวหลงเดิน
ได้ยินคำซ้ำเคืองชำเลืองค้อน	ดูแสนงอนลวนลามไม่ขามเขิน
แต่ก่อนไรเจ้าไม่เคยมาก้ำเกิน	จะมาเชิญไปข้างไหนนางไฉยา
แล้วเบือนพักตร์ผลักบานทวารเผย	อย่ามาเลยดวงใจจะไปหา
ลงจากปรางค์ย่างเยื้องชำเลืองมา	พระลินลาขึ้นปรางค์นางอำพัน
ค่อยดีดเดาะเคาะบานทวารรัตน์	โองการตรัสเรียกเหล่านางสาวสรรค์
นางสาวใช้เปิดบานทวารพลัน	พระทรงธรรม์เข้าที่ศรีไสยา
พลางอิงแอบแนบน้องประคองถนอม	พระหวนหอมจันทน์เสกที่มังสา
แล้วเชยปรางพลางปลอบปลุกพังงา	เจ้าแก้วตาหลับใหลกระไรเลย
ได้ยินแว่วแก้วตาผวาหวาด	เห็นภูวนาถมาแอบแนบเขนย
นางทรามชมก้มกราบพระทรามเชย	แสนเสบยเห็นฤทธิ์ประสิทธิ์มนต์
ชื่นอารมณ์สมมาดปรารถนา	จะร่ำว่าเสียให้แสบทุกเส้นขน
เวลาดึกกำดัดสงัดคน	ภูวดลยังเสด็จมาเคล้าคลึง
วิปริตผิดอย่างแต่ปางก่อน	แม่มณีสาครหล่อนจะหึง
น้องเจียมตัวกลัวผิดคิดคะนึง	ท่านโกรธขึ้งก็จะยับลงกับมือ ฯ
๏ พระรับขวัญพลันตอบสนองสาร	จะอาจหาญว่ากระไรพี่ได้หรือ
พี่ผิดแล้วนฤมลแต่ต้นมือ	แม่อย่าถือความด่วนควรระงับ
ทีนี้รู้แล้วดูเอาเถิดเจ้า	ไม่รักเท่าเทียมถึงเจ้างามสรรพ
มาก้ำเกินก็จะเยินระยำยับ	เศียรจะพับด้วยพระขรรค์อันมีคม ฯ
๏ นางฟังอรรถตัดพ้อไม่ย่อหย่อน	ถึงครั้งก่อนพระตรัสก็สัตย์สม
ถ้าอยู่เมืองก็ไม่เคืองอารมณ์ตรม	เพราะตามลมจึงได้ยากมาจากวัง
อกน้องนี้ดังหนามมาแนมเหน็บ	ไม่หายเจ็บยังจำที่คำหลัง
ยามเบื่อก็เหมือนเมื่อร้างวัง	อันสัจจังทรงภุชสุจริตจริง ฯ
๏ ตามจะโปรดโทษพี่เห็นผิดแท้	มาละแม่งามปลอดแม่ยอดหญิง
เจ้าว่าชั่วผัวคิดเห็นผิดจริง	มาเห็นสิ่งหนึ่งว่ากรรมได้ทำมา
ให้เคลิ้มตัวมัวเมาเพราะเขลาโฉด	จึงลิงโลดหลงรักเขาหนักหนา
ทีนี้จำแล้วไม่ทำเหมือนก่อนมา	อย่าโกรธาเลยนะเจ้าลำเพาพาล
ที่ความหลังเหมือนยังว่าตายแล้ว	แม่น้องแก้วจงเอารักมาหักหาญ
พระจุมพิตชิดโฉมประโลมลาน	แสนสำราญอยู่จนรุ่งพระสุริยา ฯ
๏ สงสารเจ้าเยาวมาลย์มิ่งสมร	องค์มณีสาครเสน่หา
อโณทัยไตรตรัสจรัสฟ้า	เห็นจำปาอยู่บนอาสน์ประหลาดใจ
เลขยันต์ลงประทับไว้กับกลีบ	ดังจะดิ้นสิ้นชีพเพียงตักษัย
เมื่อคืนนี้วิปริตเห็นผิดไป	พระคลั่งไคล้ครวญคร่ำถึงอำพัน
ชะรอยผู้รู้เวทวิเศษกล้า	ใช้จำปาเชิญเสด็จเป็นแม่นมั่น
เห็นแท้เที่ยงอยู่แต่เพียงนางอำพัน	นอกกว่านั้นที่จะเป็นไม่เห็นมี
จึ่งเรียกฝูงสาวสรรค์กำนัลนาฏ	เดียรดาษมายังปราสาทศรี
นางให้ดูดอกจำปาแล้วพาที	เมื่อคืนนี้ยามสองสงัดคน
พระทรงธรรม์บรรทมบนแท่นรัตน์	ให้ฮึดฮัดดิ้นโดยอยู่โหยหน
ให้คลั่งไคล้ใหลหลงเที่ยววงวน	พิไรบ่นพึมพำถึงอำพัน
พระไปจากไสยาเวลาดึก	ครั้นตรองตรึกเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ไม่เคยเห็นพึ่งจะเห็นจำปายันต์	ฝูงกำนัลรู้บ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ สนมนางต่างคนฉงนคิด	แต่จนจิตที่จะทูลสนองไข
พิเคราะห์ความตามกระแสเห็นแน่ใจ	ด้วยทรามวัยสองนางระคางคอย
แล้วนึกกลัวว่าตัวเป็นข้าบาท	ไม่บังอาจที่จะพร้องสนองถ้อย
ผู้ดีว่าขี้ข้าไม่ควรพลอย	แต่พูดคล้อยมิให้เคืองในเรื่องความ
อันเลขายันต์นี้วิปริต	ผู้ประสิทธิ์ห้าวหาญชาญสนาม
พระยุพินอย่าได้หมิ่นประมาทความ	พยายามหยุดยั้งระวังภัย ฯ
๏ นางฟังคำสาวใช้พระทัยหวาด	เห็นพันพาดเคลือบแฝงแถลงไข
ยิ่งตรอมจิตคิดถึงพระภูวไนย	จำจะไปเฝ้าดูให้รู้การ
จึ่งเรียกฝูงสาวสรรค์กำนัลนาฏ	เดียรดาษพรั่งพร้อมล้อมขนาน
มาถึงปรางค์นางอำพันมิทันนาน	ยุพาพาลเยื้องย่องเข้าห้องใน
เห็นอำพันมาลากับสามี	สถิตที่แท่นทองอันผ่องใส
นางประนมบังคมพระภูวไนย	เห็นท้าวไทภัสดาไม่พาที ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงภุชมงกุฎเกศ	ชำเลืองเนตรเห็นองค์นางโฉมศรี
ให้เคืองขัดหัทยาเป็นราคี	พระภูมีเมินพักตร์ไม่ทักทาย
อำพันน้อยชม้อยชม้ายเนตร	เห็นวิเศษอาคมก็สมหมาย
จะแกล้งทำกำจัดให้พลัดพราย	นางชม้ายเมินหน้าไม่พาที ฯ
๏ แสนสงสารนางมณีศรีสวัสดิ์	จอมกระษัตริย์ภัสดาหันหน้าหนี
ทั้งอำพันมาลาไม่พาที	ไม่นอบนบเทวีเหมือนก่อนมา
ให้แค้นคั่งดังแสงอัคคีสุม	ยิ่งกลัดกลุ้มเจ็บจิตขนิษฐา
สุดจะขืนกลืนกลั้นชลนา	นางโศการ่ำไห้อาลัยลาน
โอ้พระร่มโพธิ์ทองของน้องเอ๋ย	ไม่ควรเลยที่จะร้างห่างสมาน
หรือน้องนี้มีโทษไม่โปรดปราน	ให้เมียกลับอัประมาณไม่เมตตา ฯ
๏ พระฟังครวญหวนตั้งสติได้	ชลนัยน์พรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
มาโลมเล้าเอาใจนางไฉยา	อย่าโศกาเลยนะน้องจะหมองนวล
แล้วเคลิ้มองค์หลงลืมสมรมิตร	ด้วยอาคมข่มจิตดังลมหวน
เห็นพักตร์นางอำพันให้รัญจวน	ทรงพระสรวลร่าเริงบันเทิงชม ฯ
๏ นางอำพันกระสันเกษมชื่น	สำราญรื่นปรีดิ์เปรมเกษมสม
จึ่งเสแสร้งแกล้งซ้ำด้วยคำคม	พระบรมนรินทร์ปิ่นสุรางค์
มาร่วมเรียงเคียงน้องประคองคู่	เธอไม่รู้จะว่าแกล้งอางขนาง
เชิญเสด็จภูวไนยกลับไปปรางค์	ให้พี่นางคลายโศกโศกาลัย ฯ
๏ นางมณีได้ฟังให้คั่งแค้น	ยิ่งสุดแสนเคืองขัดให้ตัดษัย
จึงตอบวาจาพลันด้วยทันใด	ชะอะไรแม่อำพันขยันจริง
ข้ามันจ้านร่านรักเขารู้จบ	เหมือนดังกบสี่ตีนปีนตลิ่ง
พระทรงศักดิ์เธอไม่รักอยู่แอบอิง	จึ่งวางวิ่งมาตามพระทรามเชย
สมคะเนแล้วกระไรไม่ไว้หน้า	สารพัดที่จะว่าเจ้าข้าเอ๋ย
ไม่คิดถึงความหลังนั้นบ้างเลย	เจ้าไม่เคยแล้วอย่าเจิ้นให้เกินการ ฯ
๏ อำพันฟังออกตั้งคารมรับ	เที่ยวบังคับรุกราชอยู่ฉาดฉาน
ลูกว่าไรกับแม่มาแหพาน	ข้ามันจ้านร่านรักกระนั้นเอง
สมคะเนเหมือนว่าก็ผาสุก	ไม่สมคะเนแล้วก็ลุกขึ้นเต้นเหยง
รู้ว่าท่านเจ้าผัวต้องกลัวเกรง	อย่าครืนเครงไปเลยแม่ฉันแพ้แล้ว ฯ
๏ ดูแสนงอนย้อนรอยทำลอยหน้า	คารมกล้าท้าเสียงสำเนียงแจ้ว
เขารู้เช่นเห็นลิ้นอยู่สิ้นแล้ว	แม่ดวงแก้วนพเก้าถึงคราวรวย
ข้าเจ้าชั่วผัวร้างไว้ห่างเหิน	จึ่งเสาะเดินหาคู่มาชูช่วย
จึ่งลอยหน้าขึ้นมาท้าคารมรวย	เห็นงงงวยสมนึกฮึกวาจา ฯ
๏ นางอำพันหวั่นไหวอกใจเต้น	ด้วยตัวเป็นเหมือนหนึ่งคำเขาร่ำว่า
เหมือนกับวัวหลังขาดชาติอีกา	ได้เกินหน้าแล้วกล้าไปลองดู
ต่างคนต่างก็ว่าต่อหน้าผัว	เอาความชั่วมาประจานสะท้านหู
ตัวใครเล่าสิว่าเที่ยวหาครู	ทำไมรู้จึงไม่จับเอาฉับพลัน
ยิ่งนิ่งแล้วก็ยิ่งกำเริบหนัก	อย่าแต่งพักตร์ใส่สร้อยมาเสกสรร
เหลือจะอดแล้วไม่ลดไม่ละกัน	พระทรงธรรม์ฟังเอาอย่าเข้าใคร ฯ
๏ นางมณีฟังสารให้ดาลเดือด	ประหนึ่งเลือดอสุชลจะหล่นไหล
อย่าพักทำสาระแนแก้ตัวไป	ดอกจำปานี่ของใครนางอำพัน
ทั้งสามีก็เห็นดีไปด้วยได้	กำลังแค้นขัดใจว่าถลัน
ไปหาหมอปลุกเสกทำเลขยันต์	ให้ทรงธรรม์หลงกลนางคนดี
เป็นผู้หญิงวิ่งตามพระทรงฤทธิ์	เขาแจ้งจิตเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
คุณบิดรมารดาเขาปรานี	ถึงไม่มีก็มิให้อนาทร
ยังขึ้นหน้าท้าทายหมายชนะ	ไม่ลดละลิ้นลมดังคมศร
คงจะทำเสียให้ยับลงกับกร	เมื่อภูธรจะไม่เลี้ยงก็บรรลัย
ให้เคืองขุ่นหุนหันตันโทโส	กำลังโมโหผุดลุกขึ้นรุกไล่
อำพันน้อยถอยแอบพระภูวไนย	ก็หวั่นไหวกึกก้องทั้งห้องปรางค์
ต่างคารมคมคำกระหน่ำหนัก	โมโหหักมาแข็งทั้งสองข้าง
พระโคบุตรผุดลุกขึ้นยืนกลาง	พิโรธนางกัลยาแล้วว่าพลัน
ยิ่งใจดีผีเข้าเจียวเจ้าเอ๋ย	กระไรเลยมวยปล้ำทำขยัน
จำปานี้วิปลาศทั้งเลขยันต์	ได้สำคัญมาแต่ไหนนางมณี
แม้นใครเพลี่ยงก็ไม่เลี้ยงไว้เคียงแล้ว	พระขรรค์แก้วจะประหารให้เป็นผี
จะดูคนเจ้าเล่ห์เสน่ห์ดี	ในวันนี้เห็นกันเป็นมั่นคง ฯ
๏ โฉมอำพันพรั่นกายเห็นวายวุ่น	คิดถึงคุณเถรกระอำนำประสงค์
นางไม่นิ่งชิงทูลพระโฉมยง	น้องจากวงศ์จำจนมาทนอาย
ทุกวันนี้เพราะรักสู้ทนเจ็บ	ยังซ้ำเหน็บความใส่ไม่รู้หาย
นั่นใครเล่าทำเสน่ห์เพทุบาย	นางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ นางมณีได้ฟังคั่งแค้นจิต	ที่ชอบผิดมิได้รออารมณ์ได้
ใครเขาเป็นขี้ข้าหรือว่าไร	จึ่งจะได้ล่วงรู้กับครูมึง
พระทรงศักดิ์รักกูเขารู้แซ่	เพราะห่างแหมึงไว้จึ่งได้หึง
พระคลุ้มคลั่งตั้งหน้ามาหามึง	ต่อรุ่งจึ่งเห็นว่าจำปายันต์
ทั้งธานีมีใครมาร่วมผัว	ช่างแก้ตัวลิ้นลมดูคมสัน
ตัวมึงนั่นแลทำอีอำพัน	อย่าเสกสรรท้าทายให้ตายใจ
นางอำพันว่ามันทุกคำปาก	มันมากมากมันจะข้นจนเป็นไข
เมื่อเห็นจริงแล้วนิ่งมันทำไม	มันเป็นไรจึ่งไม่จับเอาตัวมา ฯ
๏ พระโคบุตรสุดแค้นกระทืบบาท	ร้องตวาดนางมณีนี้หนักหนา
เสียแรงถนอมเป็นจอมกัลยา	แต่ต่อหน้าสิยังทำกระนี้เจียว
เป็นผู้ใหญ่อารมณ์ไม่สมศักดิ์	ทำหาญหักอุกอาจมากราดเกรี้ยว
เขาเป็นข้าหรือจะว่าแต่ข้างเดียว	ช่างลดเลี้ยวลงคำเอาอำพัน
ดอกจำปาว่าทำให้หลงรัก	ครั้นสอบซักก็ไม่จริงทุกสิ่งสรรพ์
แล้วหยาบช้าไม่ว่าแต่เพียงกัน	สารพันว่าผัวนี้ลำเอียง
ถูกเสน่ห์เล่ห์ลมมางมหลง	ห้ามแล้วก็ไม่ลงสงบเสียง
ดูน้ำใจจะไม่ให้ลงจากเตียง	บุญข้าน้อยแล้วจึ่งเลี้ยงไม่เที่ยงธรรม์
พระจับไม้เรียวรี่ไล่ตีหวด	นางเจ็บปวดก็ทรงกันแสงศัลย์
เสียงกรีดก้องร้องเถียงพระทรงธรรม์	ไปฆ่าฟันเสียเถิดองค์พระทรงภุช ฯ
๏ ดูดู๋ดื้อถือตัวว่าทำชอบ	ยังโต้ตอบเสียงดังไม่ยั้งหยุด
พระร่ำรันรอบองค์นางนงนุช	อุตลุดหวั่นไหวทั้งไพชยนต์
นางสาวสรรค์กัลยาที่มาด้วย	ครั้นจะช่วยเกรงกระษัตริย์ให้ขัดสน
บ้างวิ่งวางมาถึงปรางค์นฤมล	แจ้งยุบลบอกความกับสาลิกา
ว่าพระจอมจักรพงศ์ทรงพิโรธ	พระลงโทษแม่มณีเป็นหนักหนา
สกุณินยินเรื่องก็รีบมา	บินถลาเข้าห้องปราสาทพลัน
ลงแทรกกลางพลางร้องเจ้าพ่อโปรด	ประทานโทษเจ้าแม่อย่าหุนหัน
พระเห็นนกยกไม้ยังไม่ทัน	ไม้เรียวนั้นถูกปีกเจ้าสาลิกา ฯ
๏ สาลิการาปีกแล้วแกล้งร้อง	ปีกขุนทองหักแล้วเจ้าพ่อจ๋า
พระตกใจลืมโมโหที่โกรธา	ผวาอุ้มสาลิกาไว้ทันที
กอดประทับรับขวัญขุนทองเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะเจ็บเจียวทีเดียวนี่
ไม่ทันยั้งกำลังเข้าคลุกคลี	ต้องถูกตีเปล่าเปล่าไม่เข้าทาง
ถูกที่ไหนเล่าลูกหรือถูกปีก	เนื้อหนังฉีกไปถนัดหรือขัดขวาง
สาลิกาฟังคำยิ่งทำคราง	ถูกสีข้างริมท้องของลูกยา
ถึงตีลูกถูกเจ็บสักร้อยแผล	ทั้งพ่อแม่คงจักคิดรักษา
ลูกสุดแสนสงสารพระมารดา	ทั้งกายาย่อยยับระยำไป
ถึงผู้คนกล่นเกลื่อนทั้งปรางค์มาศ	ใครจะอาจทูลขอคุณพ่อได้
จงเห็นกับเจ้าตาเมื่อลาไป	ความอาลัยฝากฝังไว้พรั่งพร้อม
ทั้งเจ้าพ่อพระองค์น้อยจะสร้อยเศร้า	ขอโทษเจ้าแม่คุณทูลกระหม่อม
ถึงชอบผิดคิดงดจงอดออม	แล้วนอบน้อมปราศรัยนางไฉยา
เชิญเสด็จเจ้าแม่นางไปปรางค์รัตน์	อย่าเคืองขัดลูกขอโทษโปรดปักษา
นางฟังคำนกขุนทองนองน้ำตา	สาลิกาเจ้าไม่แจ้งแห่งดวงใจ
อย่าว่าแต่ตีรันจะฟันฟาด	ให้เศียรขาดก็ไม่ว่าอย่าสงสัย
นางชุบเช็ดชลนาแล้วคลาไคล	เสด็จไปปรางค์ทองของเทวี
ถึงบัลลังก์พร้อมเหล่านางสาวสรรค์	เข้านวดฟั้นเล้าโลมนางโฉมศรี
บ้างฝนยาทาทั่วทั้งอินทรีย์	นางโศกีคั่งแค้นแน่นพระทัย ฯ
๏ พระโคบุตรสุดรักเจ้าปักษา	เฝ้าถามว่าพ่อยังเจ็บอยู่ตรงไหน
จะทายาเสียให้หายสบายใจ	พระลูบไล้ไปทั่วทั้งอินทรีย์
สาลิกาว่าเมื่อยังกริ้วนัก	กระดูกหักแทบจะพับลงกับที่
เมื่อเหือดหายวายกริ้วไม่โบยตี	กระดูกดีเสียแล้วอย่าดูเลย ฯ
๏ พระโฉมยงทรงพระสรวลสำรวลร่า	ช่างมารยาเหลือทำนองขุนทองเอ๋ย
ให้ตกเนื้อตกใจกระไรเลย	แล้วชมเชยจูบกอดเจ้าสาลิกา
ทั้งโฉมยงนงนุชอำพันนั้น	เกษมสันต์สุดรักเจ้าปักษา
แสนสบายสายแสงพระสุริยา	ขุนทองลากลับหลังมายังปรางค์ ฯ
๏ พระโคบุตรกับนางอำพันนาฏ	สมสวาทเชยชิดไม่คิดหมาง
ด้วยอาคมให้นิยมเสน่ห์นาง	ไม่จืดจางคลาดคลาสักนาที
ถึงเวลาออกหน้าพระโรงรัตน์	ซังตายตรัสราชการบูรีศรี
ให้ป่วนปั่นพันผูกถึงเทวี	เข้าสู่ที่แล้วค่อยคลายสบายองค์
ลืมสนมหลงชมแต่นางนาฏ	ลืมประพาสลืมเสวยเลยลืมสรง
พระพักตร์คร่ำดำซูบผิดรูปทรง	เพราะทะนงหมายหมิ่นประมาทการ ฯ
๏ นางอำพันหรรษากับทาสี	กับข้าวมีมิให้เศร้าทั้งคาวหวาน
ถวายเถรเพลเช้าทุกวันวาร	เถรทำการเติมซ้ำกระหน่ำไป
ที่คนลอดสอดแนมไม่รู้เท่า	แต่เป็นเงาในกระจกไม่จับได้
ซุบซิบกันเล่าเรื่องออกเนื่องไป	จนแจ้งถึงอรไทนางมณี
ว่าอำพันนั้นคบกับเถรเฒ่า	กระแสเล่านั้นว่าใช้ทาสี
จะจับกุมไม่ถนัดเป็นสตรี	นางเทวีคิดหมายไม่วายวัน
จำจะอ้อนวอนวานเจ้าปักษา	ให้สาลิกาลอบไปไอศวรรย์
บอกอรุณน้องยาให้มาพลัน	จะจับมันให้ประจักษ์กับตาคน ฯ
๏ เมื่อวันนั้นนกสาลิกาน้อย	ออกบินลอยเที่ยวเล่นในเวหน
รำลึกถึงนางมณีนฤมล	ด้วยทุกข์ทนสร้อยเศร้าเปล่าอุรา
จะไปเฝ้าโฉมฉายให้คลายร้อน	แล้วลอยร่อนลงปรางค์ขนิษฐา
จับพระแกลแลเห็นนางไฉยา	เจ้าแม่จ๋าบรรทมเล่นหรือหลับแล้ว
นางดีใจปราศรัยกับปักษี	เข้ามานี่เจ้าสาลิกาแก้ว
แต่วันนั้นจนวันนี้ไม่มีแวว	นางกอดแก้วสาลิกาไว้กับทรวง
ชลนัยน์ไหลโซมประโลมปลอบ	แม่คิดขอบคุณเจ้าเท่าเขาหลวง
พ่อมาเยือนเหมือนได้จินดาดวง	เดี๋ยวนี้ทรวงแม่ช้ำระกำตรม
พระภูมีตีแม่ถึงสาหัส	สารพัดไม่มีผิดเท่าเส้นผม
แม่อายชาวธานีบูรีรมย์	จะต้องก้มหน้าม้วยบรรลัยไป
แต่คอยท่าหาเจ้าทุกเช้าค่ำ	เป็นความขำลูกรักช่วยแก้ไข
จะเขียนสารวานสาลิกาไป	ช่วยส่งให้พ่ออรุณถึงพารา
จงช่วยแม่อย่าให้แซ่ถึงสองหู	ทั้งเจ้าพ่ออย่าให้รู้นะปักษา
หนทางไปหลายคืนจะกลับมา	ปดบิดาว่าไปชมพนมไพร
ขุนทองฟังพลางตอบนางโฉมศรี	เป็นไรมีจะช่วยแม่คิดแก้ไข
ที่แถวทางกลางป่าพนาลัย	สัจจังใจลูกก็นึกอยู่นานมา
คิดจะลาองค์นรินทร์ผู้ปิ่นเกล้า	ไปเยี่ยมเจ้าพ่ออรุณของปักษา
เดี๋ยวนี้พระทรงศักดิ์ไม่พักลา	ไม่เห็นมาปรางค์มาศปราสาททอง
นางฟังสารนกสาลิกาแก้ว	ให้ผ่องแผ้วยินดีไม่มีสอง
จงเห็นกับพ่ออรุณเถิดขุนทอง	นางจำลองสารลงแล้วทรงพลัน
ครั้นเสร็จสรรพพับผูกกับคอนก	ฝนจะตกไม่ต้องในไพรสัณฑ์
พ่อระวังเหยี่ยวกาในป่าวัน	ให้จอมขวัญไปดีอย่ามีภัย ฯ
ตอนที่ ๑๒
พระอรุณมาเมืองปราการบรรพต จับเสน่ห์เถรกระอำ
๏ นกขุนทองป้องปีกคำรบรับ	บินขยับจับช่องพระแกลใหญ่
พอลับเนตรสาวสรรค์กำนัลใน	ก็บินไปโดยลำพังกำลังแรง
ออกลอยลมชมดงอยู่ร่มรื่น	ในภาคพื้นแดดอับพยับแสง
หมายเมืองพาราณสีไม่มีแคลง	กำลังแรงร่อนไปในไพรวัน ฯ
๏ พระสุริยงลงลับเหลี่ยมสิงขร	พระจันทรเทวบุตรก็ผุดผัน
ขึ้นลอยรถหมดเมฆวิเวกครัน	สว่างวันหิมวาพนาลัย
สงัดเสียงสิงสัตว์กำดัดดึก	ขุนทองนึกเอกาลงอาศัย
นอนสุมทุมพุ่มพงพนมไพร	ครั้นรุ่งจรรีบไปในเมฆา
ครั้นแดดร้อนผ่อนพักหาอาหาร	อิ่มสำราญบินรีบถีบถลา
ประมาณทางค้างคืนสองทิวา	ถึงพาราณสีบูรีพลัน
ลงจับแกลแลเห็นอรุณน้อย	กระโดดลอยลงที่ตักเกษมสันต์
สำรวลป้องปีกประนมบังคมคัล	นกว่าฉันรำลึกถึงเป็นพ้นใจ ฯ
๏ เจ้าอรุณฟังพลอดแล้วกอดจูบ	ประโลมลูบสาลิกาแล้วปราศรัย
เห็นสารสวมคอนกพระตกใจ	หนังสืออะไรเจ้าสาลิกาทอง ฯ
๏ สาลิกาว่าสารของเจ้าแม่	ในกระแสเศร้าใจอาลัยหมอง
สั่งให้ลูกรีบมาหาพระน้อง	แต่ความอื่นขุนทองไม่แจ้งการ ฯ
๏ ปางอรุณสุริยวงศ์ทรงสดับ	พระหัตถ์จับคลี่กระดาษราชสาร
เป็นความขำล้ำรสในพจมาน	ให้นิ่งอ่านนะพระน้องของสำคัญ
ในสารศรีว่าพี่นางไม่สร่างโศก	แสนวิโยคเพียงชีวาจะอาสัญ
ด้วยพระองค์หลงรักนางอำพัน	เธอมาดมั่นโมโหพาโลตี
นางอำพันฝ่ายน้อยพลอยสำทับ	พี่อายกับหญิงชายชาวกรุงศรี
เพราะเถรเฒ่าเจ้าเล่ห์เสน่ห์ดี	มันทำให้ภูมีนั้นคลั่งไป
พี่สืบดูรู้แจ้งไม่แคลงจิต	ไม่มีใครจะคิดช่วยแก้ไข
อนุชาเร่งร้อนอย่านอนใจ	ก็สิ้นในสารศรีที่มีมา ฯ
๏ พระอรุณรู้แจ้งแกล้งทำเฉย	ตรัสภิเปรยกับด้วยเจ้าปักษา
สั่งขุนทองให้อยู่ห้องที่ไสยา	จะไปเฝ้าพระบิดาในราตรี
ครั้นถึงจึ่งบังคมอยู่เคียงอาสน์	ถวายราชสารทองของโฉมศรี
พระพี่กับเชษฐาเป็นราคี	ให้ลูกรีบจรลีไปพารา ฯ
๏ พรหมทัตฟังอรรถโอรสราช	พระหวั่นหวาดวาบจิตคิดกังขา
แล้วคลี่สารอ่านแจ้งในกิจจา	พระตรึกตราพลางตรัสกับโอรส
เจ้าพ่อเอ๋ยใครเลยในแหล่งหล้า	ใครจะว่าตัวชั่วไม่มีหมด
พระโคบุตรสุริยวงศ์ผู้ทรงยศ	ก็ปรากฏเลิศลบในภพไตร
นางมณีพี่เจ้าก็อภิเษก	ให้เป็นเอกอัคเรศเธอรักใคร่
ถ้าแม้นดีจะไม่คิดก็ผิดไป	เป็นจนใจที่จะแจ้งแห่งความจริง
ในเรื่องราวแต่บูราณว่าการหึง	หน่อยตามตรึงตรอมใจฤทัยหญิง
จะยุ่งหยาบจาบจ้วงด้วยช่วงชิง	จะดีจริงหรือจะมีราคีมา
จริงดังคำเขาว่าทำเสน่ห์แท้	ก็เห็นแน่จะชังนางเหมือนอย่างว่า
เจ้าเป็นน้องร่วมท้องทั้งสองรา	พระผ่านฟ้าเธอจะหมางระคางแคลง
เจ้าจะไปพ่อนี้ให้ระแวงผิด	ครั้นว่าคิดลึกนักจะมักแหนง
กำลังวุ่นถ้าหุนระแวงแคลง	จะเกิดแหนงหน่ายรักกันหนักไป ฯ
๏ อรุณฟังบังคมพระบิตุเรศ	ซึ่งโปรดเกศตรัสความตามวิสัย
แต่ลูกนี้จิตนึกคิดตรึกไป	ถ้าเหมือนในสารศรีของพี่ยา
ถูกเสน่ห์เล่ห์ลมให้หลงรัก	จะเสียศักดิ์เสื่อมเดชพระเชษฐา
ไปเห็นแน่จะได้แก้พระจักรา	ให้มนตราคลายองค์พระทรงฤทธิ์
ทั้งพี่นางอยู่ระหว่างในเวรโทษ	แม้นทราบโสตเที่ยงแท้แน่ว่าผิด
ทูลให้ล้างเสียให้ตายวายชีวิต	จะปกปิดคลุมงำไว้ทำไม
ถึงพี่นางจะระคางพระทรงฤทธิ์	ก็รักสนิทเหมือนพี่น้องร่วมท้องไส้
เกิดยุ่งยิ่งกันอย่างนี้ถ้ามิไป	ดูเหมือนใจไม่รักพระจักรา ฯ
๏ พรหมทัตฟังอรรถพระโอรส	เห็นหมดจดสมความตามปรึกษา
คิดชอบชั้นเชิงดีอันปรีชา	ตามปัญญาดวงจิตจงคิดความ
อรุณรับกราบลามาสู่อาสน์	ไม่ไสยาสน์ตรึกความจนยามสาม
ซึ่งบิตุรงค์ว่าพระองค์จะแคลงความ	จะผ่อนตามมิให้มีราคีพาน
จะชวนสี่อสุรารักษาสระ	ไปเฝ้าพระภูวนาถถึงราชฐาน
แม้นเธอหมางจะได้อ้างเป็นพยาน	ดำริการเสร็จสรรพก็กลับพลัน
ครั้นรุ่งแสงแจ้งจบพิภพพื้น	พระพลิกฟื้นปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ชำระองค์สรงสนานสำราญครัน	กระแจะจันทน์รื่นรสสุคนธา
พระทรงเครื่องเรืองงามอร่ามฉาย	ดูแพรวพรายจำรัสพระเวหา
พระกุมแก้วแล้วชวนสาลิกา	ไปทูลลาบิตุเรศพระชนนี ฯ
๏ สองพระองค์ทรงสอนอวยพรสวัสดิ์	จงกำจัดโพยภัยในวิถี
พระรับพรอภิวันท์อัญชลี	แล้วจรลีอุ้มสาลิกามา
เหาะทะยานผ่านรีบดั้นกลีบเมฆ	ดูวิเวกมาในห้องพระเวหา
ลอยละลิ่วปลิวไปในเมฆา	พระพายพาพัดส่งให้ตรงไป
รอนรอนอ่อนแสงนรังสี	มาถึงที่ยักษาอยู่อาศัย
พระเหาะตรงลงริมคงคาลัย	พระหน่อไทร้องเรียกอสุรี
สุรเสียงก้องกังวานสะท้านลั่น	สี่กุมภัณฑ์อยู่ไหมในสระศรี
ฝ่ายว่าสี่อสุราในวารี	เสียงใครนี่เรียกเราในสาคร
สี่กุมภัณฑ์หันคว้าตะบองเพชร	ต่างระเห็จผุดขึ้นดูอยู่สลอน
เห็นพระอนุชาสถาพร	สโมสรยินดีทั้งสี่คน
ขึ้นบนฝั่งนั่งใกล้ปราศรัยถาม	พ่อโฉมงามมาไยในไพรสณฑ์
ทูลกระหม่อมจอมภพจบสากล	เสด็จด้นแดนใดจึงไม่มา ฯ
๏ อรุณฟังแจ้งเรื่องแต่เบื้องก่อน	เมื่อพระจรไปจากท้าวยักษา
ไปได้นางกลับมาสร้างพระพารา	ภิเษกสองกัลยาเป็นคู่ครอง
อันนามเมืองของพระองค์ผู้ทรงยศ	ชื่อปราการบรรพตไม่มีสอง
บัดนี้ข่าวว่าท้าวไม่ปรองดอง	ใช้ขุนทองนั้นให้ถือหนังสือมา
เป็นความลับคับขันกระชั้นชิด	เราตั้งจิตจะไปเฝ้าพระเชษฐา
รำลึกถึงสี่นายเราหมายมา	หวังจะชวนอสุราไปด้วยกัน ฯ
๏ ทั้งสี่มารทูลตอบว่าขอบจิต	ข้าก็คิดมุ่งหมายจะผายผัน
มานึกน้อยใจตัวเหมือนชั่วครัน	พระทรงธรรม์กลับมาก็ช้านาน
ไม่รู้เลยจริงจริงเป็นความสัตย์	ด้วยสงัดอยู่ในกระแสสาร
จะไปเฝ้าเจ้าฟ้าเมืองปราการ	แล้วขุนมารเก็บของในคงคา
เที่ยวเลือกหักฝักบัวเท่ากงเกวียน	กระจับสดเท่าเศียรมหิงสา
ทั้งสี่ตนเก็บคนละแบกมา	อรุณพาชวนเหาะขึ้นเมฆี
หมายปราการบรรพตกำหนดเนตร	ข้ามประเทศป่าไม้คิรีศรี
อสุราอรุณสกุณี	จรลีลอยฟ้ามาไรไร
ครั้นอัสดงลงลับพระเวหน	นภาดลมัวหมองไม่ผ่องใส
ลมก็พัดริ้วริ้วตามทิวไม้	ก็แกว่งไกวกระโชกลั่นอยู่ครั่นครื้น
วิเวกแว่วแจ้วเสียงชะนีน้อย	โหยละห้อยร่ายไม้ไห้สะอื้น
เสือคะนองมองเนื้อขยับยืน	นภาพื้นสว่างแสงพระจันทร
อรุณน้อยลอยแลดูเดือนหงาย	ดารารายรอบแขแลสลอน
ดูวาวแววสีสว่างกลางดงดอน	จับสิงขรแสงขาวดูวาววง
จะใกล้รุ่งฟุ้งกลิ่นบุปผาเผย	หอมระเหยอบไปในไพรระหง
กระเหว่าร้องก้องเสียงในพุ่มพง	ทั้งไก่ดงขันดังก้องกังวาน
พระสุริย์ศรีส่องสว่างกระจ่างหมด	ถึงปราการบรรพตเกษมศานต์
อรุณเหาะนำหน้าพญามาร	ลงพระลานหน้าท้องพระโรงไชย
สาลิกาลาพ่อเจ้าเข้าวังหลวง	ทุกกระทรวงเสนามาไสว
แลเห็นสี่กุมภัณฑ์หวั่นฤทัย	แต่อุ่นใจด้วยพระอนุชา
บ้างดูฝักบุษบงเท่ากงเกวียน	กระจับโตเท่าเศียรมหิงสา
ทั้งเวียงวังสังเสริญพระเดชา	จนเวลาแสงสายขึ้นพรายพรรณ
พระโคบุตรสุริยวงศ์ก็ทรงเครื่อง	อร่ามเรืองพร้อมเหล่าพวกสาวสรรค์
ยุรยาตรจากปราสาทนางอำพัน	จรจรัลออกพระโรงพรรณราย
พร้อมตำแหน่งเสนาพฤฒามาตย์	เดียรดาษดุษฎีพระโฉมฉาย
อสุรากับอรุณก็น้อมกาย	ต่างถวายอภิวันท์เป็นหลั่นมา ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์	โองการตรัสเรียกอรุณเสน่หา
ที่พระน้องมิได้ต้องพระมนตรา	พระเรียกหานั่งแท่นอันเดียวกัน
ราพณ์รายต่างถวายกระจับสด	ทั้งฝักสัตบงกชอันเฉิดฉัน
พระเบือนพักตร์ปราศรัยสี่กุมภัณฑ์	เราจากกันจะประมาณก็นานมา
อันเวียงไชยไกลกันถึงกลางเถื่อน	มาเยี่ยมเยือนขอบใจแลัวยักษา
ทั้งสี่นายยังสบายในกายา	หรือโรคาแผ้วพานประการใด ฯ
๏ อสุรินทร์ยินดีแล้วก้มกราบ	ศิโรราบกราบทูลสนองไข
ในแดนดงพงพีไม่มีภัย	สำราญใจอยู่ในที่นทีธาร
รำลึกถึงบาทบงสุ์ผู้ทรงเดช	ไม่แจ้งเหตุว่าเสด็จมาราชฐาน
พระอนุชาไปบอกจึ่งแจ้งการ	แสนสำราญรีบมาชมบังคมคัล ฯ
๏ พระตรัสตอบขอบใจในขุนยักษ์	แล้วผันพักตร์สั่งเหล่านางสาวสรรค์
ให้แต่งเครื่องพร้อมเพรียงเลี้ยงกุมภัณฑ์	แล้วทรงธรรม์ชวนเชิญพระอนุชา
เข้าสู่วังพรั่งพร้อมสนมนาฏ	ขึ้นปราสาทนางอำพันด้วยหรรษา
นางโฉมยงเห็นองค์อรุณมา	ตกประหม่าแข็งขึงตะลึงไป
ด้วยตัวร้ายหมายว่าอรุณรู้	จะจับกุมท่านครูเป็นไฉน
ซังตายทักถามว่ามาเมื่อไร	พระหน่อไทอภิวันท์จำนรรจา
น้องนึกถึงซึ่งองค์พระพี่เจ้า	จึ่งมาเฝ้าทรงเดชพระเชษฐา
พระโคบุตรชื่นชมภิรมยา	เข้าแนบองค์อนุชาแล้วเล่าความ
นางมณีพี่ถนอมให้เป็นใหญ่	ไม่รู้ไว้ตัวเลยทำหยาบหยาม
วันหนึ่งพี่มาหาพะงางาม	มาติดตามหวงหึงให้อึงอาย
จนพี่ว่าแล้วยังไม่ฟังห้าม	จะขืนตามเข้าไปตีนางโฉมฉาย
แล้วว่าพี่นี้ดูใช่ผู้ชาย	มางมงายลุ่มหลงงวยงงไป
ถูกเสน่ห์เล่ห์ลมลำเลิกแซ่	ครั้นสอบซักจะเอาแน่ก็ไม่ได้
มิทำบ้างก็จะตั้งแต่กวนใจ	พี่จับได้ไม้เรียวรี่ไล่ตีรัน
เขาโกรธามิได้มาให้เห็นพักตร์	พระน้องรักเจ้าไม่รู้จะโศกศัลย์
ด้วยขอบเขตกรุงไกรอยู่ไกลกัน	จึงไม่ทันจะไปทูลพระบิดา ฯ
๏ อรุณฟังบังคมบรมนาถ	ถึงชีวาตม์ก็ถวายพระเชษฐา
อย่าว่าแต่เพียงตีพระพี่ยา	แม้นผิดแล้วถึงจะฆ่าควรบรรลัย
น้องจะลาไปหาพระพี่นาง	จะระคางเคืองเข็ญเป็นไฉน
ทูลพลางทางลุกขึ้นคลาไคล	เสด็จไปปรางค์ทองของพี่ยา
ตรงขึ้นอัฒจันทร์สุวรรณมาศ	กำนัลนาฏแวดล้อมอยู่พร้อมหน้า
นางโฉมยงทรงเห็นอนุชา	ก็โศกากอดน้องประคองกาย
สะอึกสะอื้นฝืนคิดถึงความหลัง	ให้แค้นคั่งข้อนทรวงนางโฉมฉาย
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย	บรรยายเล่าความกับอนุชา
พี่รอใจไว้ท่าพระน้องแก้ว	เป็นบุญแล้วที่เจ้ารีบมาเห็นหน้า
พี่ต้องโพยโบยรันเช่นริ้วปลา	ทั้งกายาย่อยยับระยำไป
อันความเจ็บนั้นก็เบาบรรเทาหาย	แต่ความอายปิ้มว่าเลือดตาไหล
เรื่องสาราที่ให้สาลิกาไป	พี่จนใจเหมือนอย่างกระจกเงา
นางอำพันนั้นใช้อีทาสา	รีบไปหาหมอเณรเป็นเถรเฒ่า
ทำพระองค์หลงรักจนมัวเมา	จะให้เจ้าไปจับอ้ายคนดี ฯ
๏ พระอนุชาสุริยวงศ์ทรงสดับ	เคารพรับทูลสนองนางโฉมศรี
แม้นจริงเหมือนวาจาดังพาที	เป็นไรมีที่จะจับไม่ยากใจ ฯ
๏ นางมณีฟังน้องสนองสาร	พี่แจ้งการมั่นคงไม่สงสัย
มันแต่งของส่งกันทุกวันไป	จะต้องให้คนดูรู้สำคัญ
แล้วนางสั่งคนสนิทชิดใช้สอย	ลอบไปคอยดูคนกระเดียดขัน
ถ้าจับได้เราจะให้รางวัลครัน	นางกำนัลชื่นชมบังคมลา
ถึงเฉลียงเมียงชม้อยคอยชะแง้	สองตาแลคอยข้างนางทาสา
จะกล่าวฝ่ายนางอำพันกัลยา	พระอนุชาลาลุกไปจากปรางค์
ด้วยตัวนั้นเหมือนวัวสันหลังขาด	ให้ขยาดกลัวกานึกอางขนาง
พยักเรียกสาวใช้ร่วมใจนาง	เข้าในปรางค์บอกความตามกิจจา
วันนี้น้องฝ่ายขวาเจ้ามาเฝ้า	พระผ่านเกล้าเธอยังรักอยู่หนักหนา
ไปบอกเถรทำให้ต้องพระน้องยา	ไปพูดจากันเถิดเจ้าเล่าให้ฟัง ฯ
๏ นางทาสีอัญชลีทูลเฉลย	อย่ากลัวเลยครูเฒ่าท่านทำขลัง
แล้วเข้าห้องจัดของละล้าละลัง	กระจกตั้งขี้ผึ้งติดตะบิดตะบอย
จนขนเม่นเน้นหนังเข้าดังนับ	เลือดซิบซับก็ไม่ว่าอุตส่าห์สอย
จนปีกแปล้แลเปิดดูเลิศลอย	นุ่งหิ่งห้อยห่มต่วนสีนวลเพลาะ
ยุรยาตรนาดกรดูอ้อนแอ้น	ส่ายซัดแขนกระเดียดขันขยันเหมาะ
นางกำนัลแลพบประสบเคราะห์	วิ่งหัวเราะมาทูลนางแจ่มจันทร์
บัดนี้อีสาวใช้มันไปวัด	มันเดินดัดจริตกระเดียดขัน
เจ้าอรุณทรงพระสรวลชวนกำนัล	อภิวันท์พี่นางจากปรางค์ทอง
แลเห็นกายฝ่ายนางสาวใช้ชี้	อีห่มสีนวลนั้นถือขันของ
เจ้าอรุณจำได้ดังใจปอง	ตรงไปท้องพระโรงเรียกขุนมารมา
เดินพลางทางเล่าเนื้อความลับ	ช่วยกันจับคนกระทำพระเชษฐา
ท่านจงแปลงเป็นแมงวันให้เร็วรา	สะกดตามอีทาสาคนนั้นไป
ฟังมันพูดกิตติศัพท์กับเถรเฒ่า	อันตัวเราจะไปก็ไม่ได้
พนาสูรฟังสารสำราญใจ	ฤทธิไกรกลับแปลงเป็นแมงวัน
บินวู่จู่ไปจับที่ปลายผม	อีทาสาเดินงมกระเดียดขัน
เจ้าอรุณโฉมงามสามกุมภัณฑ์	ก็พากันตามแลไปแต่ไกล
นางทาสีถึงกุฎีบันไดเถร	พอจวนเพลลงนั่งพับเพียบไหว้
เถรพยักทักถามเนื้อความไป	วันนี้ไซร้ห่มสีนวลมากวนกัน
ตัวรูปนี้เหมือนมดอดน้ำอ้อย	ต่อดึกหน่อยนอนเพ้อละเมอฝัน
แต่นอนตรึกเพลงยาวมาเก้าวัน	ยังไม่ทันจะจบเล่าพอเจ้ามา
นางสาวใช้ทำงอนอ่อนชม้าย	แก่จะตายแล้วไม่หย่อนยังข้อนว่า
ไม่คิดถึงอนิจจังสังขารา	ยังจะว่าเรื่องราวเพลงยาวเพราะ ฯ
๏ เถรกระอำตอบว่าสีกาแม่	ถึงตัวแก่ใจยังกำลังเหมาะ
นึกนึกว่าจะสึกออกซัดเพลาะ	กลัวจะเดาะตามติดเสียอีกนาง
นางสาวใช้ยิ้มละไมอยู่ในหน้า	เถรชราเอาใจมิให้หมาง
พี่เมตตาว่าหยอกเล่นดอกนาง	นี่ขัดขวางอยู่ในวังหรืออย่างไร ฯ
๏ นางทาสีอัญชลีแล้วเล่าเรื่อง	แม่ขวัญเมืองให้มาแจ้งแถลงไข
พระอนุชามาเฝ้าองค์ท้าวไท	พระทรงศักดิ์รักใคร่ยังไม่คลาย
เขาร่วมห้องน้องพี่เป็นที่รัก	จะทูลองค์ทรงศักดิ์ให้เสื่อมหาย
จงโปรดด้วยช่วยเพิ่มเติมน้องชาย	พอให้คลายเบาใจพระทัยนาง ฯ
๏ เถรหัวเราะว่าออเจ้าเท่านั้นหรือ	มิได้ครือเคืองข้องทำหมองหมาง
เวลาค่ำจึ่งจะทำไม่อำพราง	จะให้ล้างเสียให้ได้เป็นไรมี
ตัวเจ้ากับกัลยาเป็นผาสุก	นายสนุกบ่าวคะนองทั้งสองศรี
ให้เถรแก่แดดิ้นอยู่กุฎี	อเวจีไม่ต้องผลักเพราะรักกัน ฯ
๏ แมงวันยักษ์ฟังประจักษ์ก็แจ้งเรื่อง	ให้แค้นเคืองเฉียวฉุนคิดหุนหัน
ปากกระเดาะเหาะโลดกระโดดพลัน	เรียกกุมภัณฑ์พ่ออรุณจงหนุนมา
ฤทธิแรงแปลงรูปเป็นยักษ์ร้าย	ข้างมือซ้ายจับจิกอีทาสา
ขวากระหวัดรัดเถรด้วยฤทธา	อสุราอรุณหนุนถึงพลัน
เสียงสนั่นครั่นครื้นพื้นฤทธิ์ยักษ์	กุฎีหักโครมครืนเถรยืนหัน
เสียงอ่างโอ่งโฉ่งฉ่างโผงผางลั่น	เถรขยันภาวนามหามนต์
เป็นนาคินทร์ปลิ้นปลูดกระลูดเลื้อย	ดูยาวเฟื้อยขู่ฟ้อดังเสียงฝน
สองตาแดงดังแสงพระสุริยน	กายพิกลโตดำเท่าลำตาล
ราพณ์ร้ายรูปกลายเป็นครุฑราช	เผ่นผงาดฤทธิแรงกำแหงหาญ
เข้าจิกจับสัประยุทธ์ฉุดทะยาน	ครุฑประหารนาคม้วยด้วยฤทธา
เถรก็หายกลายรูปเป็นหนูหริ่ง	กระโดดวิ่งเข้าโพรงไม้ในพฤกษา
ครุฑก็หายกลายเห็นเป็นวิฬาร์	เข้าไล่คว้าจับหนูอยู่ในโพรง
ขบขยาบจับพลาดฟาดสะบัด	ตาเถรพลัดไปเป็นลิงวิ่งโขยง
แหกตาหลอกกลอกคางทำหางโก่ง	แล่นโขย่งโลดกายขึ้นปลายยาง
ยักษ์เป็นงูเลื้อยไล่ตลอดยอด	กระหวัดกอดลิงคะมำลงต้ำผาง
เสียงศอกอุบทุบอึกร้องโอยคราง	ลิงก็หายกลายร่างเป็นเถรชรา
ยักษ์กระหวัดรัดแขนเป็นครุฑอัด	เอาเชือกรัดโยงติดกับทาสา
แต่หัวผีที่กุฎีดาษดา	กับตำราคุณไสยน้ำมันพราย
อรุณน้อยสั่งให้ร้อยเอาหัวผี	ผูกคอเถรกับทาสีมาถวาย
ทั้งตำราผ้าห่อผูกคอตะพาย	ให้นำไปขุดรูปปั้นที่ฝังมา
เถรกระอำเดินตามนางทาสี	สาวใช้แบกคัมภีร์เดินไปหน้า
เอาเชือกผูกคอล่ามตามกันมา	จนถึงหน้าพระโรงรัตน์ชัชวาล
พวกข้าเฝ้าเหล่าเสนามาพร้อมพรั่ง	บ้างก็ชังบ้างก็คิดจิตสงสาร
องค์อรุณอสุราพญามาร	ข้าราชการแวดล้อมอยู่พร้อมมูล ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงโลกเฉลิมภพ	ขจรจบปัถพินบดินทร์สูร
สถิตเหนือแท่นสุวรรณอันจำรูญ	ก็ไพบูลย์ด้วยสุรางค์นางเรียงราย
เสด็จทรงสรงสนานสำราญจิต	ทรงภูษิตเครื่องต้นวิมลฉาย
ร่มแสงสุริยาเวลาบ่าย	พระผันผายเสด็จยังพระโรงทอง
ประโคมวังดังวิเวกปี่ไฉน	กำนัลในเชิญเครื่องเนื่องสนอง
พระประทับยับยั้งบัลลังก์ทอง	ดูทำนองผุดผาดสะอาดงาม
อสุราอรุณเข้าเคียงอาสน์	อภิวาทจอมภพเคารพสาม
พร้อมด้วยหมู่เสนาพฤฒาพราหมณ์	สง่างามหมอบเรียงเคียงกันไป
เจ้าอรุณทูลเหตุพระเชษฐา	เถรชราทำเสน่ห์น้องจับได้
พามาเฝ้าพระองค์ผู้ทรงชัย	ทั้งขุดได้รูปปั้นสำคัญมา ฯ
๏ พระโคบุตรสุริยวงศ์ก็สงสัย	มันอยู่ไหนเล่าพระน้องเสน่หา
เจ้าอรุณสั่งยักษ์ให้พามา	อีทาสาเมียงหมอบหอบคัมภีร์
ทั้งรูปรอยเถรถือมาตามหลัง	ดูรุงรังพันพัวล้วนหัวผี
พระเห็นเถรกับทาสนางเทวี	ไม่สมประดีอ้นอั้นตันพระทัย
พระตรัสถามตำแหน่งด้วยแคลงจิต	มึงคบคิดกันทำจริงหรือไฉน
เถรชราฟังถามให้คร้ามใจ	ก็ทูลไปทุกสิ่งตามจริงมา
ขอพระองค์ทรงยศทศทิศ	ข้าทำผิดโทษควรถึงซึ่งสังขาร์
ด้วยโฉมยงองค์อำพันกัลยา	ใช้ทาสานารีคนนี้ไป
ว่าพระองค์รักนางฝ่ายข้างขวา	ไปบนข้าทำพระองค์ให้หลงใหล
ด้วยอยากได้ลาภพาลสันดานใจ	มิโปรดไว้ชีวาฆ่าก็ตาย ฯ
ตอนที่ ๑๓
โคบุตรปรึกษาโทษนางอำพันมาลา
๏ พระทรงฟังคั่งแค้นแสนกระสัน	ก็อ้นอั้นตันใจพระทัยหาย
อัประมาณสามนต์พลนิกาย	คิดเสียดายเดชาสง่าเมือง
ทั่วประเทศเขตนครขจรฤทธิ์	ปัจจามิตรต่างระบือออกลือเลื่อง
ทั่วจังหวัดปัถพีบูรีเรือง	ลือกระเดื่องทั่วหล้าฟ้าแลดิน
เราหลงตีนางมณีถึงสาหัส	สารพัดที่เราผิดคิดถวิล
หลงด้วยหญิงแพศยาเป็นราคิน	เพราะดูหมิ่นของสำคัญไม่ทันคิด
แสนสลดเหมือนอย่างทศกัณฐ์ยักษ์	เมื่อลิงลักล่อลวงเอาดวงจิต
เสียยศศักดิ์เสียศรีด้วยมีฤทธิ์	พระยิ่งคิดก็ยิ่งแค้นแน่นอุรา
พระหยุดยั้งสั่งฝูงนางสาวสรรค์	ไปเอาตัวนางอำพันมาข้างหน้า
สาวสนมวิ่งกลมเป็นเกลียวมา	ทูลอำพันกัลยาประหม่าใจ
ว่าพระองค์ทรงเรียกแม่เนื้อเกลี้ยง	ทรงกริ้วเสียงดังลั่นสนั่นไหว
เขาจับทาสากับตาเฒ่าเข้ามาไว้	ภูวไนยโกรธาอย่าช้าที ฯ
๏ โฉมอำพันขวัญหายพระทัยสั่น	เห็นแม่นมั่นคงจะปลงลงเป็นผี
พระพักตร์เผือดเลือดซีดไม่สมประดี	จรลีมากับสาวเหล่ากำนัล
หมอบประนมบังคมพระทรงฤทธิ์	ดังชีวิตกัลยาจะอาสัญ
เห็นพระองค์ทรงกริ้วดังไฟกัลป์	พระทรงธรรม์ตรัสถามนางทรามวัย
นี่แน่เจ้าเยาวลักษณ์ศักดิ์กระษัตริย์	จงแจ้งอรรถไปให้สิ้นที่สงสัย
เจ้าใช้นางทาสาไปหาใคร	แต่จริงใจนะนางอย่าพรางกัน ฯ
๏ ยุพาพาลฟังถามให้คร้ามจิต	เห็นสุดคิดที่จะแก้พูดแปรผัน
ด้วยพวกเพื่อนเหมือนพยานออกยืนยัน	พระองค์สั่นก้มกราบกับบาทา
โอ้พระร่มโพธิ์ทองของน้องแก้ว	เมียผิดแล้วประทานโทษโปรดเกศา
ด้วยเปลี่ยวใจไกลญาติอนาถมา	พระผ่านฟ้าห่างเหินสะเทิ้นไป
ซึ่งทำผิดคิดกับอีทาสา	ให้เถรทำผ่านฟ้าจนหลงใหล
ได้เมามัวชั่วแล้วพระภูวไนย	จงโปรดไว้ชีวังแต่ครั้งเดียว ฯ
๏ พระทรงฟังดังอัคนีรุทร	มาจี้จุดปุยนุ่นให้ฉุนเฉียว
เจ้ามารยากาลีอย่างนี้เจียว	ยังลดเลี้ยวลิ้นลมคารมดี
เมื่อแรกรักคิดว่าศักดิ์กระษัตริย์สูง	มาเป็นฝูงสัตว์ร้ายระบายสี
คิดว่าหงส์หลงพลัดเป็นกากี	มาย้อมสีลวงชายด้วยลายกร
พระกริ้วตรัสตัดพ้อนางโฉมศรี	เสียแรงที่ได้ร่วมสโมสร
สิ้นรักแล้วอย่าพักมาวิงวอน	แต่เลือดตกในนครก็อัประมง
จะทำลายเสียให้วายชีวาวาตม์	ทั้งวงศ์ญาติที่อยู่เมืองกาหลง
มิให้เหลือเชื้อชาติญาติวงศ์	แล้วเอื้อนโองการสั่งสี่กุมภัณฑ์
ท่านรีบไปพาราเมืองกาหลง	ไปถึงตรงเข้าในไอศวรรย์
สุริยวงศ์พงศาอีอำพัน	แก่ฉกรรจ์พูดไม่ชัดมัดเอามา
ใส่แพตะรางขังไว้กลางสมุทร	เอาไฟจุดคลอกเสียทั้งวงศา
ทั้งอำมาตย์ทาสีเถรชรา	กุมภัณฑ์พากันไปจับมาฉับพลัน ฯ
๏ อสุรินทร์ยินกริ้วให้พรั่นจิต	ระวังผิดช่วยรอนทูลผ่อนผัน
แข็งอารมณ์บังคมพระทรงธรรม์	ท้าวกุมภัณฑ์พูดเปรียบประเทียบทูล
ซึ่งพระองค์จะประสงค์วงศ์กระษัตริย์	ใช่จะขัดพระบัญชานราสูร
อันรบรุกนัคราไม่อาดูร	ขอกราบทูลพระภูบาลนิทานมี
ยังมีพราหมณ์พรหมจรรย์อันวิเศษ	เที่ยวประเวศตามป่าพนาศรี
เข้าหยุดร่มพฤกษาพอนาคี	ขบนิ้วชี้หนีไปใต้สุธา
พราหมณ์กำจัดตัดนิ้วกระเด็นเด็ด	ก็หายเสร็จสิ้นพิษไม่สังขาร์
นี่ทำชั่วก็ตัวนางกัลยา	พระวงศาใหญ่น้อยจะพลอยตาย
อันนิ้วพราหมณ์นั้นเหมือนภุชงค์กัด	ครั้นกำจัดตัดนิ้วพิษปลิดปลิวหาย
พระฟังยักษ์ชักทำเนียบเปรียบภิปราย	จึ่งเผยผายเทวราชประภาษพลัน
พราหมณ์กำจัดตัดนิ้วก็เจ็บเนื้อ	อันชาติเชื้อนาคาไม่อาสัญ
อันภุชงค์เหมือนวงศ์อีอำพัน	ไม่อาสัญจะเป็นเสี้ยนในธานี ฯ
๏ ฝ่ายกุมภัณฑ์คนนั้นก็จนจิต	สุดจะคิดที่จะทูลพระโฉมศรี
กุมภัณฑ์หนึ่งจึ่งกราบลงสามที	อัญชลีทูลประเทียบเปรียบนิทาน
แต่ปางหลังยังมีกรุงกระษัตริย์	ผ่านสมบัติสาวัตถีบูรีสถาน
ประชวรพระยอดในกายแทบวายปราณ	พิษฝีซ่านทั่วตนสกนธ์กาย
แพทย์ประสิทธิ์คิดประกอบโอสถแก้	ที่เจ็บแผลมิอาจจะขาดหาย
ยังรุมรึงตรึงฤทัยไม่สบาย	พอพบชายหมอฝีอันปรีชา
เอาคมมีดกรีดเจาะเฉพาะหวะ	ถอนศีรษะฝีออกนอกมังสา
ก็เหือดหายคลายโรคกระษัตรา	ขอผ่านฟ้าจงรั้งยั้งพระทัย ฯ
๏ พระฟังเล่าขุนมารนิทานแถลง	ไม่จะแจ้งแคลงจิตคิดสงสัย
หมอเดิมนั้นเหมือนท่านไม่ชาญชัย	ตัวเราไซร้เหมือนหมอรู้เลิศผู้ชาย ฯ
๏ ต่างนิ่งจนขัดสนทั้งสองยักษ์	กุมภัณฑ์หนึ่งจึ่งชักนิทานถวาย
ขอพระทูลกระหม่อมจอมนารายณ์	ยังนิยายโบราณนิทานมี
ในเรื่องราวว่าดาบสอยู่ไพรสณฑ์	เที่ยวสอยผลไม้ในไพรศรี
พบกระท้อนอ่อนแก่บรรดามี	พระฤาษีฟาดหล่นระคนกัน
วานรป่ามาเห็นก็หัวเราะ	กล่าวเย้ยเยาะว่าโลภละโมบฉัน
สอยกระท้อนอ่อนกินจนสิ้นพันธุ์	ทีหลังฉันอะไรนะพระอาจารย์ ฯ
๏ ฤาษีสิทธิ์ได้คิดเสียดายนัก	มิได้ภักษ์เสียผลผลาหาร
ขอพระองค์ทรงดำริเรื่องโบราณ	ขอประทานโทษญาตินางกัลยา
อันสุกแล้วจึ่งสอยอย่าพลอยอ่อน	พวกวานรทรลักษณ์จักครหา
พระฟังอรรถตรัสเอื้อนโองการมา	อ้ายลิงป่ามันหวงกระท้อนไพร
จึ่งจาบจ้วงล่วงว่าพระฤาษี	นิทานนี้เป็นทำเนียบพอเปรียบได้
ที่ทูลความสามคนก็จนใจ	ภูวไนยไม่ฟังสุนทรทูล
พรั่นอารมณ์ก้มเศียรลงหมอบราบ	กุมภัณฑ์หนึ่งจึ่งกราบบดินทร์สูร
ขอพระองค์ทรงพระอนุกูล	จะกราบทูลตามนิทานบูราณมา
ว่ายังมีวาสุกรีหนึ่งกำแหง	ไม่เกรงแรงครุฑราชปักษา
ให้พวกนาคปากอมก้อนศิลา	ขึ้นลอยเล่นยมนาชโลทร
สุบรรณโลภโฉบฉวยข้างเศียรนาค	เล็บกระชากปากขยิกจิกเอาหงอน
จะพาบินหินถ่วงลงสาคร	ก็ม้วยมรณ์ชีวาด้วยนาคิน
ครั้นนานมาชีเปลือยมันกล่าวแจ้ง	ภุชงค์แรงเพราะโอษฐ์นั้นอมหิน
ครุฑประจักษ์หัทยาในนาคิน	ครั้นจะกินบินฉวยหางภุชงค์
สำรอกหินสิ้นแรงเจ้ากรุงนาค	ครุฑกระชากฉวยได้โดยประสงค์
บรรดาฝูงนาคราชพระญาติวงศ์	เห็นภุชงค์ฤทธิ์หย่อนเหมือนก่อนมา
แม้นมิโปรดโทษนางที่ผิดพลั้ง	จะเหมือนดังครุฑราชปักษา
สุริยวงศ์พงศ์พันธุ์นางกัลยา	คงเอามาตามประสงค์ทรงระแวง ฯ
๏ พระฟังสารในนิทานประเทียบเรื่อง	ให้ขัดเคืองจึ่งตอบสุนทรแถลง
มิเสียทีสี่นายช่างจัดแจง	จะขอแรงเมื่อมิรับก็แล้วไป
พระตรัสสั่งเสนาให้เตรียมทัพ	ไปโจมจับชาวกาหลงให้จงได้
เจ้าอรุณเห็นจะวุ่นให้หวาดใจ	บังคมไหว้สวมกอดพระบาทา
ไม่ต้องการจะไปผลาญวงศ์กระษัตริย์	จงประหยัดยกโทษโปรดโทษา
คนทั้งหลายชายหญิงในโลกา	ธรรมดาบิตุรงค์องค์มารดร
เป็นบุตรแล้วนั้นใครจะให้ชั่ว	แต่ฝ่ายตัวเหลือกำลังจะสั่งสอน
พี่อำพันมาลาพะงางอน	จากนครมาพึ่งพักพระจักรี
ธรรมดานารีที่ร่วมผัว	ก็มีทั่วดินฟ้าทุกราศี
ซึ่งโฉมยงหลงเป็นไปเช่นนี้	อีทาสีทุจริตนั้นคิดการ
พระทรงศักดิ์เหมือนหนึ่งหลักจอมพิภพ	ขจรจบสรรเสริญเจริญสถาน
พระทรงยศทศทิศจะคิดการ	ไปล้างผลาญญาติอำพันกัลยา
ใครจะหาญทานฤทธิ์คิดรบรับ	ก็สำหรับชีวังจะสังขาร์
เหมือนสุเมรุเอนพับทับสุธา	จะบ่ายหน้าพึ่งใครนั้นไม่มี
นางผิดพลั้งครั้งเดียวไม่ควรฆ่า	ด้วยวงศานั้นอยู่ห่างต่างกรุงศรี
เหมือนได้โปรดน้องรักที่ภักดี	ขอประทานชีวีนางกัลยา ฯ
๏ พระฟังอรุณทูลเรื่องบรรยาย	ค่อยเสื่อมหายคลายกริ้วพระวงศา
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสตอบอนุชา	คำเจ้าว่านี้ก็ควรประเพณี
แต่อำพันนั้นไว้มันไม่ได้	มันทำให้อายชาวบูรีศรี
จนหลงโกรธลงโทษนางมณี	เจ้ากับพี่แทบจะขาดสิ้นญาติกัน
พระตรัสพลางทางสั่งกับอำมาตย์	จงพิฆาตเข่นฆ่าให้อาสัญ
แล้วเสียบไว้ให้คนเห็นเป็นสำคัญ	ทั้งอำพันเถรเฒ่าอีชาวใน
พระสั่งเสร็จเสด็จย่างขึ้นปรางค์มาศ	เพชฌฆาตเกณฑ์กันอยู่หวั่นไหว
โฉมอำพันขวัญหนีไม่มีใจ	นางกราบไหว้วิงวอนพระอนุชา
พี่ชั่วแล้วแก้วพี่อย่าผูกผิด	ด้วยชั่วจิตมัวเมาเขลาหนักหนา
พ่อช่วยด้วยอย่าให้ม้วยมรณา	เหมือนเมตตาทารกอยู่ในครรภ์
ประจวบจวนถ้วนทศมาสคลอด	พี่ม้วยมอดก็จะพากันอาสัญ
พ่อขอไว้อย่าให้เขาฆ่าฟัน	นางรำพันโศกาลัยอยู่ไปมา ฯ
๏ เจ้าอรุณทรงฟังให้สังเวช	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
น้องตั้งจิตคิดไว้แต่ไรมา	เหมือนพี่ยาร่วมท้องทั้งสองนาง
มาหลงเชื่อคนชั่วจนมัวหมอง	อย่างนั้นน้องก็ไม่คิดระคางหมาง
ด้วยสัจจาตั้งใจอยู่ฝ่ายกลาง	พระพี่นางเบาใจจึ่งได้อาย
แทบจะวุ่นขุ่นเคืองถึงเมืองโน้น	ฉันปลอบโยนให้ทุเลาบรรเทาหาย
จะขอดูตามบุญอย่าวุ่นวาย	แล้วห้ามนายเพชฌฆาตไปทันที
จงหยุดยั้งรั้งรอพอสร่างโกรธ	จะขอโทษตามบุญของโฉมศรี
แล้วนบนอบปลอบพลางนางเทวี	จรลีมายังที่พระพี่นาง
ทูลเนื้อความตามจับตาเถรเฒ่า	นำขุดเอารูปรอยได้ต่างต่าง
รับเป็นสัตย์ซัดถึงอำพันนาง	สั่งให้ล้างเสียด้วยกันทั้งสามรา
ฉันสงสารแม่อำพันด้วยครรภ์แก่	จะผันแปรทูลขอต่อเชษฐา
นางทรงฟังคั่งแค้นแน่นอุรา	ด้วยโกรธารึงรุมกลุ้มพระทัย
เขาทำพี่นี่หากไม่ม้วยมิด	ยังจะคิดผันแปรเข้าแก้ไข
รู้กระนั้นไปจับจำเขาทำไม	ถึงบรรลัยก็ตัวข้าชีวาวาย ฯ
๏ อรุณฟังตอบองค์อนงค์นาฏ	พยาบาทนี่กระไรมิใคร่หาย
จะมาโกรธกริ้วแค้นกับคนตาย	ถึงเจ็บอายก็แจ้งอยู่เต็มใจ
แต่เพียงนั้นเขาก็เห็นว่าเป็นผิด	เอาชีวิตไปทำอะไรได้
หรือรักให้เป็นกรรมติดตามไป	ดูพระทัยนั้นไม่คิดอนิจจัง
ใครเกิดมาถ้าจิตนั้นติดปราชญ์	ย่อมหมายมาดขันตีเป็นที่ตั้ง
เหมือนเขาสุเมรุมาศไม่พลาดพลั้ง	ใครชิงชังเหมือนหนึ่งว่าพายุพาน
ถึงแสนลมที่จะหมายทำลายโลก	ไม่คลอนโยกหนักแน่นเป็นแก่นสาร
ใครเกิดจิตอิจฉาเป็นสามานย์	สันดานพาลผู้ใดทำกรรมอนันต์
แม้นนางอยู่ฟูเฟื่องจะเลื่องชื่อ	ตลอดลือแหล่งหล้าสุธาสวรรค์
แม้นมิเชื่อถ้อยคำที่รำพัน	จะเจ็บแค้นแทนกันทำไมมี ฯ
๏ นางฟังน้องตรองตรึกค่อยนึกได้	เข้ากอดจูบลูบไล้พระโฉมศรี
พี่พูดตามโกรธาอย่าราคี	พ่อเห็นดีแล้วไม่ห้ามตามอารมณ์
จึ่งพูดจาโดยดีกันพี่น้อง	ทั้งพวกพ้องข้าสาวเหล่าสนม
จะกล่าวถึงขุนทองเที่ยวล่องลม	ไปเที่ยวชมพฤกษาสารสำราญใจ
ตะวันชายบ่ายพักตร์เข้านัคเรศ	ปีนข้ามเขตเขาเขินเนินไศล
เห็นลำดวนหวนหอมตลบไพร	คิดถึงสองทรามวัยให้เสียดาย
ทั้งหม่อมพ่อพระองค์น้องอยู่ปรางค์มาศ	หอมประหลาดดอกไม้ได้ถวาย
ลงจิกพวงดวงดอกลำดวนราย	แล้วผันผายบินพามาวังใน
เข้าสู่ปรางค์นางมณีเห็นพี่น้อง	นกขุนทองปีกประนมบังคมไหว้
แบ่งลำดวนส่วนถวายนางทรามวัย	คาบมาให้พ่ออรุณแล้วทูลพลัน
ลูกเที่ยวเล่นเห็นลำดวนก็หวนนึก	คิดรำลึกถึงหม่อมพ่อแล้วผายผัน
เก็บดอกไม้พอได้มาแบ่งปัน	เหลืออยู่นั้นจะถวายหม่อมแม่น้อย
ดอกลำดวนดกกระไรในไพรสณฑ์	ไม่มีคนผู้ใดจะไปสอย
อรุณรับขุนทองประคองค่อย	ช่างชดช้อยน่าจะกลืนชูชื่นใจ
แม่อำพันของขุนทองนั้นต้องโทษ	เจ้าพ่อโกรธสั่งให้ฆ่าไม่ปราศรัย
เดี๋ยวนี้พ่อให้เขารอเอานางไว้	ขุนทองไปทูลขอพ่อสักพัก
มาที่นี่พ่อดีใจจงไปก่อน	ช่วยอ้อนวอนขอองค์พระทรงศักดิ์
ถ้ามิได้จงกลับมาอย่าช้านัก	ให้ประจักษ์จะได้ทูลทันเวลา ฯ
๏ ขุนทองฟังตกตะลึงคะนึงนิ่ง	ว่าจริงจริงหรือปดหม่อมพ่อจ๋า
อรุณลูบจูบเล่าเจ้าสาลิกา	พ่อจะว่าปดเจ้าเอาอะไร
เจ้าไปดูเถิดยังอยู่พระโรงนอก	แต่อย่าออกไปนานนั้นไม่ได้
จงด่วนไปทูลพระองค์ทรงชัย	ถึงมิได้กลับมาอย่าช้าที
สาลิกาทูลลาอรุณน้อย	ถลาลอยมาพระโรงอันเรืองศรี
เห็นอำพันกันแสงไม่สมประดี	สกุณีโผลงริมองค์นาง ฯ
๏ นางแลเห็นสาลิกาน้ำตาตก	ประคองนกกอดแอบไว้แนบข้าง
นางสะอื้นบอกสาลิกาพลาง	สั่งให้ล้างแม่เสียแล้วพ่อแก้วตา
พ่ออรุณนั้นสั่งให้ยั้งไว้	ถ้าหาไม่ไหนจะเห็นเจ้าปักษา
เออไฉนใครบอกจึ่งออกมา	เป็นเวราของแม่ต้องแน่ใจ
เจ้าช่วยแม่แก้ไขไปทูลขอ	บอกหม่อมพ่อยกโทษช่วยโปรดให้
เหมือนช่วยชีวิตน้องขุนทองไว้	ไม่เห็นใครที่จะช่วยแม่ด้วยรา ฯ
๏ ขุนทองฟังนางว่าน้ำตาไหล	ก็ร้องไห้ตามเพศของปักษา
แต่เช้าตรู่ลูกสู่อรัญวา	ไม่รู้ว่าภัยพาลประการใด
เก็บดอกไม้มาถวายสองสามดอก	อรุณบอกว่าเจ้าแม่จะตักษัย
ได้ยินข่าวลูกอนาถเพียงขาดใจ	กรรมอะไรมาเป็นถึงเช่นนี้
แม้นหม่อมแม่ม้วยมอดไม่รอดแล้ว	ก็เหมือนสาลิกาแก้วนี้เป็นผี
เคยร่วมร้อนจรพรากจากบูรี	พระชนนีนี้ไซร้บรรลัยลาญ
จะไปเฝ้าเจ้าพ่อทูลขอโทษ	เผื่อจะโปรดลูกรักไม่หักหาญ
แล้วปักษาลาองค์นางนงคราญ	บินทะยานมาปราสาทพระภูธร
พอถึงห้องทำร้องอยู่กรีดกราด	เผ่นผงาดโลดขึ้นปัจถรณ์
พระโคบุตรสุริยาสถาวร	ประคองกรรับสาลิกาพลัน ฯ
๏ นกขุนทองร้องไห้พิไรว่า	เจ้าพ่อจ๋าทำไมฆ่าหม่อมแม่ฉัน
แม่ทำชั่วตัวผิดสิ้นชีวัน	น้องในครรภ์ของขุนทองจะมรณา
จะพลอยตายเปล่าเปล่าไม่เข้าข้อ	ฉันทูลขอโทษเถิดหนอคุณพ่อจ๋า
จะได้เล่นเลี้ยงน้องเป็นสองรา	สาลิกาอยู่เดียวก็เปลี่ยวกาย ฯ
๏ พระลูบเศียรขุนทองสนองสาร	ไม่ต้องการจะเอาไว้เป็นเชื้อสาย
มันชั่วแล้วก็ล้างให้วางวาย	จะเสียดายมันทำไมอีกาลี
ถึงลูกเกิดอยู่ในกลางหว่างเสน่ห์	มันเจ้าเล่ห์เหมือนมารดาน่าบัดสี
คอยเลี้ยงลูกที่ในท้องแม่มณี	อีกาลีสาลิกาอย่าอาลัย ฯ
๏ ขุนทองฟังเห็นยังกำลังโกรธ	ไม่ยกโทษกัลยาน้ำตาไหล
เอาความหลังครั้งก่อนวอนพิไร	ลูกคิดไปก็สงสารนางเทวี
อุตส่าห์ตั้งพยายามมาตามติด	สิ้นชีวิตพ่อแม่ไม่เห็นผี
เห็นแต่องค์ผ่านฟ้าก็ฆ่าตี	ก็ไม่มีเห็นใครที่ไหนแล้ว
ทั้งเจ้าแม่อำพันก็ครรภ์แก่	สงสารแต่น้องสาลิกาแก้ว
แม้นเจ้าแม่ม้วยมอดไม่รอดแล้ว	น้องของแก้วสาลิกามาพลอยตาย ฯ
๏ พระฟังนกยกเรื่องแต่เบื้องหลัง	ที่แค้นคั่งแทบจะดับระงับหาย
แล้วปั่นป่วนหวนคิดถึงเรื่องร้าย	กลับระคายเคืองแค้นแน่นพระทัย
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสห้ามเจ้าปักษี	อย่าเซ้าซี้ไปเลยเลี้ยงมันไม่ได้
ควรตายก็ให้ตายเสียดายไย	ภูวไนยแกล้งบรรทมไม่พาที
สาลิกาอุตส่าห์ประโลมพลอด	เอาเศียรสอดเข้าในอกพระโฉมศรี
เห็นกับนางเมียรักพระจักรี	ถึงครั้งนี้ก็เพราะรักพระภูธร
มิใช่นางนอกจิตคิดกบฏ	จงเงือดงดหยุดยั้งสักครั้งก่อน
พระทำกริ้วมิให้สาลิกาวอน	ข้าจะนอนแล้วอย่ามาวุ่นวาย
จะบอกเจ้าให้รู้อย่าจู้จี้	โมโหแล้วก็จะตีเอาง่ายง่าย
แล้วทำเชือนเบือนพักตร์ไม่ทักทาย	นกขยายวอนทูลพระภูบาล
แม้นไม่เลี้ยงถึงจะล้างให้วางวาย	แต่พอคลอดน้องชายน่าสงสาร
จึงค่อยฆ่าโฉมฉายให้วายปราณ	ขอประทานโทษน้องขุนทองไว้ ฯ
๏ พระทรงนิ่งอิงเขนยไม่เอ่ยถ้อย	ขุนทองน้อยทูลพลางทางร้องไห้
เอาเศียรซบจบบาทจะขาดใจ	สุดอาลัยแล้วถวายบังคมลา
บินมาถึงหน้าปรางค์นางมณี	ลงจับที่เพลาอรุณพ่อคุณจ๋า
ว่าทรงฤทธิ์ติดจะกริ้วเต็มประดา	ลูกวอนว่าก็ไม่หยุดเห็นสุดคิด
พระโฉมยงนั้นทรงบรรทมนิ่ง	เห็นอยู่จริงลูกรักให้หนักจิต
หม่อมพ่อลองไปรอขอชีวิต	เห็นทรงฤทธิ์จะโปรดซึ่งโทษทัณฑ์ ฯ
๏ อรุณฟังนกขุนทองสนองสาร	พ่อดูการเห็นยังกริ้วอยู่กวดขัน
ตามกุศลผลกรรมทำมานั้น	ช่วยแก้กั้นกว่าจะสิ้นกำลังไป
อัญชุลีพี่นางแล้วย่างย่อง	ชวนขุนทองร่วมจิตพิสมัย
มาถึงปรางค์เชษฐาประหม่าใจ	ตรงเข้าไปห้องทองทั้งสองรา ฯ
๏ ครั้นถึงอาสน์อภิวาทถวายหัตถ์	พงศ์กระษัตริย์เห็นน้องรักกับปักษา
พระตรัสถามความโมโหด้วยโกรธา	เขาเข่นฆ่าแล้วหรือหนาอีกาลี
อรุณกราบสารภาพด้วยผิดพลั้ง	ฉันให้ยั้งไว้พระโรงอันเรืองศรี
ด้วยคิดเห็นครหาเป็นราคี	เพราะเทวีทรงครรภ์กุมารา
เป็นน้ำเนื้อเชื้อวงศ์ของทรงฤทธิ์	ไม่มีผิดกุมารังพลอยสังขาร์
ราษฎรก็จะค่อนจำนรรจา	ว่าเข่นฆ่าโอรสอยู่ในครรภ์
กับข้อหนึ่งเทวีไม่มีญาติ	พอพลั้งพลาดชีวาก็อาสัญ
ไม่มีใครขอร้องช่วยป้องกัน	นินทาฉันก็มีกับพี่นาง
ด้วยโกรธขึ้งหึงกันจึ่งเกิดเข็ญ	ใครจะเห็นในจิตว่าคิดหมาง
ทั้งตัวน้องร่วมท้องกับพี่นาง	ไม่แคล้วทางครหาทั้งธานี
จะว่าน้องแถลงแกล้งขอโทษ	แม้นมิโปรดเข่นฆ่านางโฉมศรี
มันจะว่าฉันมาขอพอเป็นที	คงกระนี้แน่นักประจักษ์ใจ
จงเมตตาทารกโอรสน้อย	ได้ติดต้อยตามเชื้อเป็นเนื้อไข
แม้นมิจำทำอีกไม่อายใจ	ประหารให้มอดม้วยลงด้วยกัน ฯ
ตอนที่ ๑๔
ขับนางอำพันมาลาออกจากเมือง
๏ พระโคบุตรสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์	ได้ฟังอรรถเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ด้วยลูกน้อยกลอยใจอยู่ในครรภ์	จะหุนหันเข่นฆ่าคงราคี
ประโลมลูบจูบน้องเสน่หา	พ่อปรีชาว่าชอบนะโฉมศรี
แต่ใจหญิงแพศยาเป็นกาลี	ไม่ควรที่จะเลี้ยงไว้เวียงไชย
จะลือชาว่าพี่นี้โฉดเขลา	ช่างมัวเมารักเมียไม่เสียได้
ขอชีวาอย่าวิตกจะยกไว้	แต่ขับไล่เสียให้พ้นพระพารา ฯ
๏ ขุนทองฟังเห็นประทังประทานโทษ	เต้นกระโดดขึ้นบนพระเพลาขวา
พลอยฉะอ้อนวอนทูลพระบิดา	ลูกสมเพชเวทนาไม่รู้วาย
ถึงไม่เลี้ยงเคียงพักตร์เหมือนหนหลัง	ให้อยู่วังตามประสานางโฉมฉาย
จะขับไปเดินดงก็คงตาย	ประทานโทษโฉมฉายไว้เวียงไชย ฯ
๏ พระฟังคำทำเคืองมิให้ขอ	เฝ้าสอพลอไปทุกสิ่งไม่นิ่งได้
ใครว่าไรว่าบ้างเป็นอย่างไร	ยักออกไปเสียเจ้าไม่เข้าการ ฯ
๏ อรุณฟังเห็นยังไม่หยุดได้	ดูพระทัยสิ้นรักสมัครสมาน
จะทูลนักจักเคืองเรื่องรำคาญ	เจ้ากราบกรานทูลลาออกมาพลัน ฯ
๏ สาลิกามาตามอรุณน้อย	ให้เศร้าสร้อยสงสารแล้วโศกศัลย์
ครั้นถึงห้องท้องพระโรงเรืองสุวรรณ	โฉมอำพันแลมาโศกาลัย
เข้าสวมสอดกอดน้องประคองนก	น้ำตาตกไต่ถามตามสงสัย
พ่อขอโทษโปรดบ้างหรืออย่างไร	พี่รอใจคอยฟังทั้งสองรา ฯ
๏ สาลิกากับอรุณกันแสงไห้	ฉันขอได้แต่ชีวังไม่สังขาร์
ให้ขับไปไกลนอกพระพารา	สุดปัญญาที่จะทูลให้เคลื่อนคลาย
ถ้าไปได้จะไปส่งถึงนัคเรศ	ก็เกรงเหตุตรงผิดน้องคิดหมาย
ใครจะเห็นความจริงทั้งหญิงชาย	ได้รอดตายแล้วก้มหน้าไปตามบุญ ฯ
๏ เยาวมาลย์ฟังสารสลดจิต	ดังหนึ่งพิษนาคีให้เฉียวฉุน
ชีวิตพี่นี้เห็นจะเป็นจุณ	กอดอรุณร่ำไห้อยู่ไปมา
อันตัวพี่นี้ก็คงจะตักษัย	พี่ขอบใจน้องรักเป็นหนักหนา
พระคุณเจ้าสุจริตดังบิดา	พี่ชั่วช้าดูดื้อไม่ซื่อตรง
ผลกรรมจำจากบูรีศรี	เอาซากผีไปไว้ไพรระหง
พ่อช่วยพาไปลาแม่โฉมยง	เมื่อปลดปลงอย่าให้กรรมประจำกาย ฯ
๏ อรุณรับอัพภิวันท์แล้วผันพักตร์	แจ้งประจักษ์เพชฌฆาตสิ้นทั้งหลาย
เราขอโทษพี่นางไม่วางวาย	ยังคงตายอยู่เถรอีชาวใน
เขาถึงกรรมตามบทพจนารถ	เพชฌฆาตก้มกราบอยู่ไสว
เจ้าอรุณขุนทองนางทรามวัย	พากันไปห้องสุวรรณพรรณราย ฯ
๏ เพชฌฆาตพาเถรกับทาสี	ไปถึงที่แล้วล้างเสียโดยหมาย
ไม้รวกเสียบกายทะลวงเลือดทลาย	ประจานกายขึ้นขาหยั่งริมทางคน ฯ
๏ โฉมอำพันครรไลให้เทวษ	ชลเนตรหยดย้อยดังฝอยฝน
มาถึงปรางค์นางมณีนฤมล	เจ้าขึ้นบนอัฒจันทร์เห็นกัลยา
สงสารนางวางวิ่งเข้ากอดบาท	นุชนาฏร้องไห้โฮขอโทษา
ที่ได้ทำผิดพลั้งแต่หลังมา	แม่อย่าผูกเวราให้ติดตัว
ลูกตายจากปลดเปลื้องไปเมืองผี	เพราะกรรมมีดลจิตให้คิดชั่ว
ให้แม่เจ้าเศร้าหมองละอองมัว	แม่ทูนหัวอย่าให้เป็นมีเวรไป
ชาตินี้ลูกอาภัพอัปลักษณ์	จะรู้จักคุณแม่ก็หาไม่
เมื่อลูกพลัดมาถึงพระเวียงไชย	พระหน่อไทบิดาก็ปรานี
ฉันหลงเชื่อคนชั่วด้วยมัวจิต	มิได้คิดถึงคุณแม่โฉมศรี
ไม่ควรคบเถรชราทำยายี	แม่ต้องโพยโบยตีระกำกาย
สารพัดที่ชั่วในตัวลูก	แม่อย่าผูกเวราไปสืบสาย
อนุญาตลูกยาจะลาตาย	นางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ โฉมยงทรงฟังสุนทรหวาน	คิดสงสารกัลยาน้ำตาไหล
ที่แค้นเคืองเปลื้องปลดสลดใจ	พลอยร่ำไรเล้าโลมนางโฉมยง
อุตส่าห์กลั้นกันแสงเสียเถิดน้อง	พี่ไม่ปองผูกกรรมนวลหง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่สบายองค์	ฝูงอนงค์แซ่ซ้องประคองนาง
เวราใดจำให้ไกลนิเวศน์	โอ้สมเพชนวลน้องจะหมองหมาง
จะได้ใครไปเป็นเพื่อนในเถื่อนทาง	สงสารนางโฉมยงเจ้าทรงครรภ์
แม้นรอดถึงพาราบิดาน้อง	จะประคองแก้ไขไม่อาสัญ
นี่พารากรุงไกรก็ไกลกัน	เจ้าโศกศัลย์สงสารนางเทวี
โอ้นิจจาครั้งนี้เจ้าพี่เอ๋ย	กระไรเลยเบาใจไม่พอที่
แม้นช่วยได้พี่มิให้เจ้าจรลี	เป็นสุดที่ใจจนพ้นกำลัง
อันความผิดมิได้คิดที่ตรงเจ้า	เพราะกรรมเราย่อมสร้างแต่ปางหลัง
สงสารน้องจะลำบากไปจากวัง	จะเซซังเปลี่ยวองค์ในพงพี
แม้นบุญปลอดคลอดบุตรในไพรเขียว	จะแลเหลียวเห็นใครในไพรศรี
ใครจะช่วยมาก่อกองอัคคี	ไม่เห็นมีใครแล้วนะแก้วตา ฯ
๏ นางอำพันอั้นอัดสะอื้นร่ำ	อาลัยคำพี่ไม่ผูกซึ่งโทษา
กันแสงพลางนางกราบกับบาทา	อนิจจาเจ้าประคุณของลูกรัก
ลูกทำชั่วมัวหมองให้ข้องขุ่น	ลืมบุญคุณของพระองค์ผู้ทรงศักดิ์
ถึงฟ้าดินก็ไม่เท่ายังเบานัก	แต่ลูกรักทำชั่วด้วยมัวเมา
แม้นอยู่ได้ลูกจะตายอยู่ใต้บาท	ใจหมายมาดดังแม่บังเกิดเกล้า
แล้วกลิ้งเกลือกเสือกองค์นางนงเยาว์	โฉมเฉลานิ่งซบสลบลง ฯ
๏ นางมณีสาลิกาเจ้าอรุณ	ก็วายวุ่นเอาสุคนธ์มาโสรจสรง
หอมระรื่นฟื้นกายนางโฉมยง	กันแสงทรงโอบอุ้มเจ้าสาลิกา
จะจำไกลไปจากขุนทองแล้ว	พระลูกแก้วอยู่เถิดอย่าโหยหา
นกขุนทองร้องไห้ฟายน้ำตา	จนสุริยาเยื้องรถลงรอนรอน
นางมณีมีจิตคิดสงสาร	โดยอ่อนหวานให้สติสายสมร
เออแม่น้องลองไปเฝ้าพระภูธร	ทูลอ้อนวอนเพื่อจะโปรดแม่เทวี ฯ
๏ โฉมอำพันวันทาลงตรงพระบาท	ยุรยาตรจากปรางค์ปราสาทศรี
ขึ้นปราสาทรัตนาพระสามี	นางเทวีก้มกราบกับบาทา
ทูลกระหม่อมจอมโลกของเมียแก้ว	เมียผิดแล้วจงประทานซึ่งโทษา
มิให้ขายแก่ฝ่ายพระบาทา	ขอเป็นข้าแม่มณีที่วังใน
อันหนทางกลางป่าก็ไม่แจ้ง	จะรู้แห่งจรดลไปหนไหน
พระลูกน้อยในครรภ์จะบรรลัย	จงโปรดให้เป็นข้าอยู่ธานี ฯ
๏ พระฟังนางพลางคิดถึงความหลัง	ให้แค้นคั่งขัดเคืองมเหสี
ออกไปเสียเถิดเจ้าอย่าเซ้าซี้	หญิงกาลีกูจะเลี้ยงมึงไว้ไย
จะเดินป่าว่าไม่รู้จักแห่งหน	เสาะหาคนทำเล่ห์เสน่ห์ได้
จะเหาะหรือเดินทางก็ช่างใคร	พระกริ้วเหล่าสาวใช้เป็นโกลี
เป็นไรเล่าอีเหล่านี้มึงนิ่งได้	ขับลงไปเสียให้พ้นคนบัดสี
แล้วขึ้นแท่นไสยาไม่พาที	นางเทวีให้สลดระทดใจ
ฝูงกำนัลชวนกันเข้าวอนว่า	เป็นเวราของแม่จะทำไฉน
จงกลืนกลั้นกันแสงแข็งพระทัย	ประคององค์ทรามวัยลงจากปรางค์
ข้าหลวงทุกกระทรวงนางเฒ่าแก่	ร้องไห้แซ่เสียงก้องต่างหมองหมาง
ฟายน้ำตาตามส่งอนงค์นาง	ลงจากปรางค์มาถึงทวารวัง ฯ
๏ โฉมอำพันมาลาน้ำตาไหล	เห็นชาวในพระสนมมาคับคั่ง
ค่อยหยุดยืนขืนองค์ทรงประทัง	เหลียวมาสั่งสาวสรรค์กำนัลใน
จงปกป้องครองกันเป็นผาสุก	อย่ามีทุกข์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
เรามีกรรมจำลาเจ้าคลาไคล	หักพระทัยออกจากทวารา
เทวษร่ำกำสรดกันแสงโศก	แสนวิโยคเศร้าสร้อยละห้อยหา
ละห้อยหันผันพักตร์ดูปรางค์ปรา	โอ้ปรางค์เปรียบปรางค์ฟ้าจะราคี
จะร้างไปไกลถิ่นที่เคยเล่น	ไม่แลเห็นเช้าเย็นจะหมองศรี
จะหมองเศร้าเปล่าใจไกลบูรี	ไกลบูรินทร์ธานีกลับพลัดพราย
กลับพลัดพรากจากเขนยเคยสถิต	เคยบรรทมอยู่เป็นนิตย์จะเสื่อมหาย
จะแสนโหยโดยดิ้นสันโดษดาย	สันโดษเดียวเปลี่ยวกายระกำใจ
ระกำจิตคิดขึ้นมาก็สาจิต	ก็สาใจที่ไม่คิดจะทำไฉน
ฉะนั้นท่านจึ่งทำให้หนำใจ	จะอยู่ไปเป็นกายก็อายคน
ครองชีพอยู่รู้ถึงไหนก็อายทั่ว	เพราะว่าตัวต้องกำจัดมาเดินหน
จะครองชีพอยู่ไปก็อายคน	นฤมลโศกซบสลบไป ฯ