กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ว.๑
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์
๑๙
ขอถวายภิวาทนศาสดาดิลกธรรม์
ทั่วสงฆ์อันทรงสรรพ์	คุณา
นบพรหมินทร์วชิรินทรวิษณุศิวา
รวิศศิดารา	จำรัส
ฉ้อกามาคัคนาคิรินทรสินธุพนัส
ภูมพฤกษ์กำภูฉัตร	ธำรง
ทวยเทพทิพยพิมาน ณะ สถานสถิตยทุกองค์
อิกแมนสมุติทรง	ธเรศ
เชิญปกป้องภยผองพิบัติอุปัทวเหตุ
นานาประเภทพยาธิ์	อย่าพาน
แต่ตูผู้จะนิพนธ์ยุบลบทบรรหาร
แห่งราชโยงการ	ดำรัส
ให้รังสฤษดิกฤษณาสุภาสิตสวัสดิ
เลบงฉันท์รำพรรณอรรถ	ภิปราย
แปลกแปลงแสดงพจนเพรงเชลงลักษณบรรยาย
ชาวชนบทธิบาย	ประดาษ
ไป่สมเสนอบเสมอสมานมุขประกาศ
อโยธยาคณาปราชญ์	ทั้งมวญ
รังสรรค์สารพอจักขานจักคู่พจนควร
เสนอสนองสำนวนเนือง	กระวี
หวังโอวาทอนุสาสนุสนธิสกลสัตรี
แสวงสวามิภักดี	ฤๅวาย๚
๑๖
แถลงเรื่องเบื้องต้นจนปลาย โบราณนิยาย
เปนอย่างแต่ปางก่อนไกล
มีองค์อิศราธิปไตย	ทรงนามภูวไนย
คือพรหมทัตกระษัตรา
เถลิงภพผ่านแผ่นพสุธา	ดลด้าวพารา
ณสีบุเรศเขตรขัณฑ์
เอกอรรคพนิดาลาวรรณ	เฉิดโฉมโนมพรรณ
พระนามพระนุชบุษบา
เปนปิ่นอนงค์เนกบริจา	ริกนาฎคณนา
คือหมื่นหกพันนงพาล
มีราชธิดาดวงมาลย์	ทั้งสองสคราน
พิลาสเลิศลักขณา
หนึ่งนามกรแก้วกฤษณา	หนึ่งจิรประภา
ประไพพระพักตร์เพียงจันทร์
ท้าวสงวนนวลนุชในครรภ์	ปรางค์รัตน์นิรัน
ตรายนิราสราคิน
ควรคู่ขัติยาธิบดินทร์	ปรีดาประดิทิน
ในกามกรีธากล
ผดุงเผดิมเริ่มราชมงคล	สวยมพรมณฑล
พิธีวิวาห์ถาวร
เศกสองศุภลักษณบังอร	มหิษีมหิศร
เสวยสวัสดิไอศวรรย์
ในขัติยพงศาพัน	ธุศักดิเสมอกัน
เปนเกศมกุฏธาษตรี
ทั่วกาสิกรัฐธรณี	ดลด้าวอันมี
พิศาลพิสัยสีมา
อัคเรศเกศแก้วกฤษณา	ยิ่งยศปรีชา
เฉลียวเฉลิมโลกีย์
ประฏิบัติกษัตราสวามี	ห้าองค์นฤบดี
เสน่ห์สนิทนิจกาล
ห่อนเคียดขึ้งคำรำคาญ	เขษมสุขสำราญ
ภิรมย์ฤดีปรีดา
ผลัดเปลี่ยนเวียนเวรราชา	ถนอมแนบนิทรา
ละวันบรรโลมโฉมสมร
ในห้องสิริไสยากร	เกื้อกามตระอร
บโรยบร้างห่างขวัญ
เสวยสวัสดิสังวาสนิรัน	ดรแผ้วไภยัน
ตรายฤๅพานพาธา
เพื่อพระเทพีมีมา	รยาทกิริยา
บหยาบสุภาพพร้อมมูล
ควรฉลองลอองบาทบดีสูรย์	ภิเษกสมบูรณ์
สมบัติพิพัฒน์โอฬาร๚
๑๔
ปางองค์อนงค์นุชสุดา	จิรประภาพิมลมาลย์
ภรรดานราธิปบดาล	ประดิพัทธเปรมปรีดิ์
เคียดขุ่นก็ครุ่นฤทยโทษ	บมิโปรดมิปรานี
เศร้าทรวงรลวงทุกขทวี	ดุรเทวษถวิลครวญ
อกโอ้อาภัพดูอัปรลักษณ์	นิราสรักแต่ไห้หวน
เอกาสวามิบมิควร	กระมลหมางมาห่างเหิน
พระพี่ธมีวรภรรดา	ประมาณห้าบำเรอเจริญ
จิตรท้าวฤๅร้าวรมยเพลิน	เสน่ห์น้อมประนอมโฉม
ฉันใดจึงดาลกระมลปรี	ดิฤดีบลืมประโลม
ห่อนห่างและสร่างสุขตระโบม	บริบาลบรรสานสม
ควรกูจักสู่อรจักถาม	จักขานความที่เกรียมตรม
ยลอย่างบร้างเสน่หชม	จักเชยชื่นทุกคืนวัน
ตริเสร็จพธูก็ยุรยาตร	ยังปรางค์มาศพิมานจันทน์
เกศก้มประนมกรภิวันทน์	วรเชษฐ์ยุพาพงา
เทพีธมีพจนประภาษ	เยียใดนาฎกนิษฐา
เศร้าศรีฉวีวรรณวิกา	รวิกลมาหม่นหมาง
เพื่อพาลพิบัติอุปัทวทุกข์	บมีสุขในสรรพางค์
ไข้จริงไข้ใจฉันใดนะนาง	นุชชี้คดีแถลง
อ้าอายบอาจอรรถจักเอื้อน	แลจักเยื้อนยุบลแสดง
โอษฐ์อ้างไฉนฤไทยแหนง	มรณเลิศประเสริฐแล
อดสูดูยิ่งสิ่งใดจะเทียบ	จะปูนเปรียบที่ห่างแห
โหยหาภรรดาก็บมิแปร	พักตรพ้องเปนสองสรวล
ร้อยทุกข์รันทมระบมระบุ	อุระระอุกำสรวญครวญ
ชอกช้ำระกำจิตรประมวญ	ประมาณมากกว่าแดนดิน
พระองคทรงคุณพิเศษ	วรเวทประสิทธิศิลป์
อาจโผอนมนัสขัติยนรินทร์	ทั้งห้าท้าวฤๅร้าวราน
ร่วมรมย์บรรธมสุขบสร่าง	สวาดิร้างฤดีสมาน
เชิญเฉลยในเล่ห์เสน่หวาน	วจนาดถ์ประสาทสอน
อ้าแม่อย่ามานกระมลปรี	ดิกระลีกระลำพร
ใช่ชอบประกอบกรรมจักรอน	ยศยิ่งทุกสิ่งเจริญ
ไป่ก่อในกิจประสิทธิเวท	อคุณเหตุห่อนสรรเสริญ
สวามีภักดีธรรมะพรรเอิญ	ภิรมยราชฤไทยไท
อย่าแม่อย่าแปรประทุฐจิตร	ทุจริตจัญไรไภย
ซื่อซ้อมถนอมสัตยใน	บทเรณุภรรดา
แม้วรักด้วยฤทธิ์ประสิทธิมน	ตรวิกลกฤติยา
พลันหน่ายบังวายสวาดิอา	ดุรร้างบรางนาน
เสน่ห์สนิทด้วยมิตรธรรมะแท้	บปรวนแปรจักร้าวฉาน สุจริตเจริญคุณะฤๅราน	เมตรมุ่งคุ้งวายวาง
สารแล่นครรไลคือใครจักฉุด	และจักยุดจักยื้อหาง
พฤษภฤๅเสพภักษบราง	จักข่มเขาให้ตฤบตฤณ
จักแจ้งแสดงอรรถภิปราย	บรรยายเบื้องระบอบระบิล
โอวาทนุสาสนยุพิน	ทรเพื่อจักเพียรผดุง
โดยกิจสวามิบริรักษ์	พิทักษ์ราชอำรุง
กอปกัตเวทิธรรมะคุง	ชีพิตม้วยด้วยสัตยา
อิกการภิบาลพิบุลวัตร	ประฏิบัติแลวาจา
หย่อนหยาบสุภาพพจนมา	รยาทพร้อมลม่อมกาย
สิ่งนี้เปนที่ภิรมเยศ	บุรุษเจตนาหมาย
เสน่ห์สนองบหมองจิตรรคาย	ฤๅข้องเคียดจักเกลียดไกล
ธรรมดาบุรุษอุดมเพศ	ก็พิเศษคือธงไชย
เฉลิมศรีสุรางคคณะใน	ภพแม้นมกุฏทรง
ผิบนั้นประหนึ่งวรประวิตร	ประกิจแก้วพิเชียรผจง
สวมใส่ในนิ้วอรอนงค์	พิโรจรัตน์จรัสเจริญ
ไร้ร้างนิราสวรสวา	มิภรรดาธห่างเหิน
เปนม่ายฤๅวายวัจนดำเนิน	ดำเนียรความอันหยามยิน
เฉกเช่นชโลทกนที	บมิมีกระแสสินธุ์
นคราอันไร้นฤบดิน	ทรเสื่อมสถาพร
สิ้นสูญสิริแลกฤติยศ	ฤๅปรากฎประกาศขจร
ทั่วทวยคณานรนิกร	ประมาทหมิ่นทุกถิ่นสถาน
ธงไชยอันไพบุลในงอน	เปนอาภรณ์แห่งรถยาน
ธุมาก็ปรากฎแก่กรานต์	แลเถกิงระเริงแสง
ราชาก็ปรากฎเปนปิ่น	นครินทรเขตรแขวง
สวามีเปนศรีสวัสดิแสดง	ศักดิสง่าแก่นารี
ชายใดแม้ได้เปนภรรดา	บโสภาทั้งอินทรีย์
สูญเสื่อมสติวิริยฤๅมี	ปัญญาโหดแลโฉดเฉา
ไป่ควรจักคิดจิตรประมาท	บริภาษดูเบา
ควรคิดสนิทเสน่หเคา	รพเริ่มภักดีสนอง
เฉกฉัตรประชาบดีพรหเมศ	สุรเชษฐปกครอง
กั้งเกล้าบรรเทาทุกขทั้งผอง	พิบัติใดบใกล้กราย๚
๒๘
อย่าเยี่ยงหญิงชั่ว
ไป่รู้คุณผัว	ไม่กลัวความอาย
ลิ้นลมข่มคำ	ห่อนยำเยงชาย
จงจิตรคิดหมาย	มุ่งร้ายภรรดา
ต่อหน้าปราไส
ลับหลังตั้งใจ	ดูหมิ่นนินทา
คอยหาข้อผิด	ห่อนคิดกรุณา
ไป่ได้นำพา	กิจการงานเรือน
การหูกการไน
สดึงรึงไหม	ต้องให้ตักเตือน
เย็บเสี้ยวร้อยปัก	คร้านนักชักเชือน
คบค้าหาเพื่อน	ชอบหน้าพาที
โภชาอาหาร
ห่อนเอื้อเอาภาร	ประฏิบัติสวามี
กล่าวเถียงเลี่ยงล้อ	ปากต่อมือตี
คารมข่มขี่	จู้จี้เจรจา
อย่าเยี่ยงหญิงโหด
มักหึงขึ้งโกรธ	วิวาทวาทา
ฤๅห่อนย่อท้อ	งอนง้อภรรดา
โอหังตั้งหน้า	ปากกล้าไม่กลัว
อย่าเยี่ยงหญิงร้าย
แง่งอนห่อนอาย	เล่นริกขิกหัว
หากินก็เกียจ	เตรียดชายเข้าครัว
ละไว้ให้ผัว	กอบกิจปิดงำ
แขกมาหาสู่
เกรงเปลืองหมากพลู	ทานทัดขัดคำ
ดูตาผัวพลาง	ให้ข้างฤๅยำ
แยบยลกลทำ	ขับแขกจากสถาน
อย่าเยี่ยงหญิงบาป
ลโมภโลภลาภ	เกลศเหลือประมาณ
เร่ชู้รู้เช่น	ฤๅเปนแก่นสาร
ชาติช้าสาธารณ์	ทรลักษณ์ศักดิสูญ
ไป่กลัวความอาย
ชนฉินยินร้าย	หยาบคายแด่ประยูร
ชนกชนนี	สวามีตระกูล
เกิดเข็ญเปนมูล	โทโสโมหันธ์
เผ่าพงศ์วงศ์วาร
เพื่อนเรือนเพื่อนบ้าน	ผิดพ้องหมองกัน
เคืองขุ่นครุ่นเคียด	รังเกียจเดียดฉัน
ฤๅว่างเว้นวัน	จองจิตรฤษยา
ห่อนผูกไมตรี
ร่วมสุขเขษมศรี	พาทีปรีดา
ทำเล่ห์เท่ห์กล	แยบยนต์นานา
ซื่อส่อต่อหน้า	ลับหลังปรวนแปร
แหวนทองเงินตรา
แพรพรรณผืนผ้า	ย้ายยักชักแช
ผันผ่อนซ่อนไว้	ห่อนให้ผัวแล
เปนหญิงแสนแง่	ลามกพกลม
ล้วนชาติหฤโหด
ก่อเข็ญเปนโทษ	ชายร้างห่างสม
ฤๅห่อนเคียงคู่	สมสู่อภิรมย์
บำราศขาดชม	เชยชิดนิจกาล๚
๒๑
เอกองค์อนงค์นุชนงคราญ	กลศศิชัชวาลย์
เมฆบพ้องพาน	ก็ผ่องทิศ
เปนพงศ์ขัติยาวราฤทธิ์	วิบุลยธนะสมิทธิ์
อรรคราชิศ	รบดี
รักศักดิสุริวงศ์กระษัตรีย์	กลมิคจมรี
เสน่หอินทรีย์	สงวนพาล
ไป่ได้อาไลยในชนมาน	บมละสัตยปาน
เปรียบก็ปูนประมาณ	ดั่งยองยง
บริรักษ์ภักดีบาทบงสุ์	นฤบดิศรทรง
คุณะคือองค์	พระภรรดา
รักตนสงวนตนกัลยา	ครหะวจนะทา
รุณะโทษา	จงอย่าพาน
ยังราชหฤไทยนราบาล	นฤจิตรวิมัติดาล
เชื่อฤๅร้าวราน	เสน่ห์สนิท
โดยสุนทรภาพยมิตรจิตร	กลชนมชีวิต
สุจริตร่วม	นโมสมาน
ห่อนเคียดเคืองคำรำคาญ	ประดิพัทธขัติยปาน
เปรียบดังชนมาน	บหม่นหมาง
จงจำพร่ำพจนอย่าละวาง	คุณวิบุลยทาง
วัตจริยาง	คขัติยา
จักเจริญเกียรติยศฦๅชา	อิศริยยศวรา
ดิเรกบริวา	ระไพบูลย์
สมศักดิอรรคราชประยูร	วรอุทิศตระกูล
อย่าพึงเสื่อมสูญ	ในสิ่งสัตย์
ไว้ความสรรเสริญเจริญสวัสดิ์	คุณวิบุลยพิพัฒน์
โดยวิริยวัตร	กระสัตรี
พึงทราบอัธยาสวามี	มนัสภิรัตปรี
ดาอันใดมี	บันโดยตาม
อย่าทำทรนงจิตรหยาบหยาม	สุจริตประดิษฐงาม
พึงพยายาม	เสงี่ยมสงวน
ทูลแถลงแสดงอรรถโดยควร	ยุบลสัตยประมวญ
เท็จบทบทวน	มาทูลไท
รอบรู้กิริยาอัชฌาไศรย	นฤบดิศรไอ
ศูรย์พระสาสน์ไข	บขัดคำ
ร่วมทุกข์สุขร่วมรมย์สัม	ฤทธิหฤทยบำ
เรอบำรุงทำ	คุณาสนอง
สวามีภักดีจิตรโดยปอง	กตัญญูวิบุลยครอง
กรรมบถคลอง	กุศลแสวง๚
๑๑
ตื่นก่อนเมื่อนอนหลัง	พึงเฝ้าฟังบรรหารแสดง
ตรัสใช้รไวรแวง	รวังศัพท์รับสั่งสาร
ยามไท้ธิเบศร์ทรง	ประชวรองค์บสำราญ
อย่าคลาพยาบาล	บำเรอรักษ์ภักดีตระโบม
ปางท้าวธไสยา	อย่าลีลาให้เครงโครม
อำรุงฤไทยประโลม	บพิตรผู้อย่าดูเบา
ที่สูงที่ไสยาสน์	อย่าอุกอาจจักเอื้อมเอา
สิ่งใดบได้เคา	รพไท้ฤๅไป่ควร
ยามเอื้อนโองการตรัส	สนองอรรถอย่าลามลวน
ยามท้าวธเชยชวน	บันโดยชอบในเชิงสม
ยามร้อนพึงไกวกวัด	รำพายพัดรำเพยลม
ยามสรงถวายฉม	สุคนธ์ฟุ้งจรุงขจร
ยามงายก็อยู่งาน	บริบาลบดีศร
ยามสถิตย์ไสยากร	พึงนวดนั่งระวังยาม
ปางไท้ธสู่สม	สนมใดบันโดยตาม
ฤๅแหนฤๅห่อนงาม	พึงโหดเหตุหวงหึง
ปางราชรางวัลปัน	กำนัลนางที่พอพึง
อย่าทัดอย่าทันทึง	อธรรม์จิตรอันฤษยา
เกรงไท้ฤไทยราน	บันดาลโทษโกรธา
เสื่อมศักดิเดชา	นุภาพผู้จะดูแคลน
รักองค์สงวนองค์	อย่าทนงพึงกลัวแกลน
ภรรดาคุณาแทน	บิดุเรศพิเศษสมาน
ไตรตรวจทุกหมวดหมู่	อนงค์ผู้พนักงาน
ในราชบำเรอการ	ประฏิบัติกระษัตรา
เช้าคํ่าบำบวงบาท	บมิขาดสักเวลา
ผดุงราชบริจา	ริกวัตรสวัสดี
ดูถ้วนทุกนวลนาง	สุรสุรางคนารี
ปองโปรดปรานีมี	มิตรธรรมอันเที่ยงธรรม์
มละเหตุอคติ	บ่เริ่มริทั้งสี่พรรค์
โทษะโมหะฉัน	ทะภยาฤๅอาวรณ์
ครั้งหนึ่งถึงสองครั้ง	ผิผิดพลั้งพึงสั่งสอน
สามซํ้าควรกรรมกรณ์	นุกิจราชอาญา
หนึ่งรู้จริตจิตร	บพิตรผู้ภรรดาปรา
รภใดบันโดยอา	รมณพระประสงค์สม
หนึ่งน้องจักทูลความ	สิ่งใดยามสำเริงรมย์
ยามไท้ฤไทยระทม	ทุกขอย่ากิจจาแถลง
รู้รอบประกอบการ	บริบาลบันโดยแสดง
ชอบราชมโนแหนง	สิ่งใดไซร้อย่าได้ทำ
ตรวจตราสุธาโภช	อันเอมโอชบำเรอบำ
รุงราชผู้พำ	นักนิเนืองคณาประชา
จัดเครื่องสุคนธ์ปรุง	จรุงรสมาลา
ลูบไล้พระกายา	ขัติเยศสำอางองค์
อิกทั้งพระภูษิต	พิจิตรพัสตรอันบรรจง
อวลอบตระหลบทรง	เสาวคนธ์เลวงขจร
นํ้าสรงแลนํ้าเสวย	รำเหยรสเกสร
เสารภยเอมอร	อดิเรกชวยฉม
ปัดปูยี่ภู่ลาด	บรรจ์ฐรณ์อาสน์ภูธรผธม
ยามราชนิทรารมย์	บริรักษ์ภักดีผดุง
ลูบล้างวิบูลย์บท	สุธารสสุคนธ์ปรุง
ประกอบราชอำรุง	ขณะสู่ไสยาสถาน
เครื่องสรงพระพักตร์ไท้	เอาใจใส่เปนนิจกาล
ปางปิ่นสุธาธาร	มิทันตื่นพึงเตรียมถวาย
แม้วไท้ธไคลคลาศ	พยุหบาตรคลี่คลาย
จักโดยเสด็จผาย	คชยานยาตรา
กูบกั้งกระโจมทอง	วิสูตรป้องกำบังตา
สำรวมพระไนยนา	อย่าแหวกม่านรเมียลมอง
แสนเสวกามาตย์	อันลีลาสอเนกนอง
ทราบไท้ฤไทยหมอง	มนัสแหนงรแวงถวิล
หนึ่งน้องอย่ายืนขาน	นุสนธิ์สารแด่ราชินทร์
ฤๅชอบระบอบระบิล	บำญัติหยาบพึงเยงยำ
เถ้าแก่ชะแม่หมู่	กำนัลผู้ใดใดทำ
ควรโทษพิโรธคำ	อย่าเคียดขึ้งให้เครงโครม
พึงน้องสำรวมโอษฐ์	ผรุสโทษทำลายโฉม
เสียศรีอินทรีย์โทรม	ศุภลักษณ์พักตราหมอง
หนึ่งเราแต่เยาว์มี	ชนนีชนกครอง
ตราบได้ภิเษกสอง	สุขในมไหศวรรย์
คุณพระภรรดาเจ้า	ได้ปกเกล้าช่วยกั้นกัน
คุ้มขวงภยันต์อัน	ตราบร้างบรางพาน
ธรรมดาคณะพธู	บำราศคู่สมัคสมาน
เสมอแหวนวิเชียรราน	รังษีหมองบผ่องพรรณ
เจียรจันทรดารก	วลาหกมากีดกัน
เศร้าแสงชรอับอัน	ธการคลุ้มชรอุ่มโพยม
เฉกหญิงที่ชายหน่าย	แม้เป็นม่ายก็หมองโฉม
เสื่อมสุขแต่ทุกข์โทม	มนัสเศร้ากำสรวญศัลย์
ชุมชนจะชวนฉิน	ประมาทหมิ่นทุกสิ่งอัน
ยากนักจักผ่อนผัน	บันเทาที่สัตรีตรอม
สบสรรพสิ่งชั่ว	มาเกลือกกลั้วให้หมองมอม
พักตร์ผ่องก็เผือดผอม	พิกลรูปจักซูบทรง
พฤษภกาษร	อิกกุญชรอันปลดปลง
โททนต์เสนงคง	สำคัญหมายในกายมี
นรชาติวางวาย	มลายสิ้นทั้งอินทรีย์
สถิตย์ทั่วแต่ชั่วดี	ประดับไว้ในโลกา
ความดีก็ปรากฎ	กฤติยศฦๅชา
ความชั่วก็นินทา	ทุรยศยินขจร
เปนราชบุตรี	มหิษีมหิศร
เสวยสวัสดิถาวร	ถวัลยราชธราดล
อย่าเผยบัญชรบาน	พิศาลทัศนาชน
จักแถลงแสดงนุสนธิ์	อย่าสรวลเสียงสำเนียงดัง
เดินนั่งจงยั้งองค์	ดำรงกายระไวระวัง
ซวดซวนก็ชวนชัง	ชนผองจะซร้องสรวล
อย่าด่วนครรไลแล่น	กรกรีดแหวนบรางควร
ทอดตาลิลาจวน	สดุดบาทจักพลาดพลำ
อย่าเดินทัดมาลา	เสยเกศาบควรทำ
จีบพกพลางขานคำ	สกิดเพื่อนสำรวลพลาง
ยุรยาตรโยกย้าย	กรกรีดกรายสไบบาง
ยอหัดถ์สำผัสปราง	จักเสื่อมสวัสดิสัตรี
นุ่งเฟ็ดภูษาเดิน	แลมุ่งเมิลวิถีลี
เปลือยเปล่าพระอินทรีย์	หนึ่งสองบ่าสไบทรง
พบชายก็ชายสรวล	สำรวลฤๅสำรวมองค์
ล้วนเลศอวมง	คลเหตุบห่อนงาม
เท้าคางแลเท้าแขน	จนองค์แอ่นฤๅเขินขาม
หนึ่งสนธยายาม	แลแวะพูดเพื่อนเคหา
หนึ่งนั่งเอาบ่าทรง	ศิระบงบโสภา
โยกย้ายวิการกา	ยประเภทหลากหลาย
หนึ่งสถิตย์ที่บันได	อิกร่มไม้แลตากกาย
นอนนั่งยังชานชาย	สถลท้องวิถีทาง
ล้วนเลศอัปรลักษณ์	ทุรลักษณานาง
ราคีคดีหมาง	กระมลผู้ภรรดาตน
หนึ่งโสดจักสำรวล	บมิควรทรอึงอล
แย้มยิ้มพะพริ้มยล	พักตรเพริศพะเพราพราย
จักจามบงามแรง	แสดงอรรถอย่าตรัสหลาย
นอนนานมักคร้านกาย	ป่วยการกิจคิดการงาน
น้อยภักษ์ก็ผอมซูบ	สริรรูปก็บันดาล
มากภักษ์ก็พีพาน	จะหนักเนื้อแลเทื้อองค์
พึงภักษ์พอประมาณ	บวิการวิกลทรง
โสภาคยยรรยง	ทุกสิ่งสิ้นทั้งอินทรีย์
อิกอิริยาบถ	กำหนดถ้วนทั้งสี่มี
นั่งนอนหนึ่งจรลี	แลยืนพร้อมเสมอสมาน
เพียรกิจบคิดเกียจ	ฤๅกลัวเกลียดในงานการ
รอบรู้วิธีชาญ	ประฏิบัติกระษัตรา
รักตนเสงี่ยมตน	บำเพ็ญผลสัตยา
ทานศีลศรัทธาปรา	รภเกื้อกุศลธรรม์
รักสัตวนานา	พึงรักษาบเดียดฉันท์
เลี้ยงดูทุกคืนวัน	จนอิ่มหนำเปนอาจิณ
รักรุกขอุประถัมภ์	พึงรดน้ำแลพูนดิน
กิ่งก้านฤๅรานสิน	สงวนไว้ได้เชยชม
รักชนพึงเลี้ยงดู	ให้อยู่สุขสำราญรมย์
นุ่งห่มอุดมสม	บูรณพร้อมภักษาหาร
ใช้สอยบหลบลี้	ฤๅหน่ายหนีในงานการ
จงรักภักดีนาน	ห่อนเหินห่างคุ้งวางวาย
ผูกงูด้วยมนตรา	วิทยาอาคมหมาย
ผูกสารบเคลื่อนคลาย	ด้วยเชือกบาศกระสันพัน
ผูกชนด้วยไมตรี	จิตรปรีดีหฤๅหรรษ์
รักคุ้งชีวาวัน	มรณาศฤๅหน่ายแหนง
คำสอนสมรมาลย์	ประสาทสารสุนทรแสดง
จงจำอย่าเคลือบแคลง	ประพฤติเพื่อผดุงตน
เปนที่เสน่หา	แต่ภรรดาเจริญผล
กว่าเล่ห์เสน่ห์มนต์	ตรมายาอันอาธรรม์๚
๑๕
มธุรพจนรำพรรณ	พื้นพิเศษสรรพ์	สถาพร
มธุรพจนสารสอน	เชิญวิมลสมร	บำรุงองค์
มธุรพจนยรรยง	สรรพทุกสิ่งมง	คลาเลิศ
มธุรพจนกอบเกิด	วัฒนาประเสริฐ	สวัสดี
มธุรพจนสารศรี	ธรรมวาที	สุภาสิต
มธุรพจนโสภิต	นุชนาฎพนิต	บำเพ็ญเพียร
อมรนิกรอันเสถียร	ราชมณเฑียร	จะอวยไชย
อมรนิกรสถิตใน	เศวตฉัตรไท	ธอวยผล๚
๑๒
วรราชกนิษ	ฐพนิตวิมล
ธสดับอนุสนธิ์	อนุสาสนคดี
ศุภมงคลเหตุ	วรเชษฐภคินี
ก็ประนตบทศรี	ศิรรับพจนา
ประฏิบัติบขาด	ดุจนาฎกถา
คุณวัฒนปรา	กฎเกิดอภิรมย์
ขัติเยศสวา	มิธมาสุขสม
รติราคนุกรม	กิจกามตระกล
ธก็เสพยสวัส	ดิพิพัฒน์ณพระมณ
ฑิรเทียรพิชยน	ตพิมานอมรินทร์
ธก็สมฤทธิใน	หฤไทยยุพิน
สุขกามประดิทิน	ทิพรสฤๅปาน
ธเสวยสิริรัช	วรฉัตรอุฬาร
จิตรผาสุกสาน	ติสมบัติสมบูรณ์๚
๑๔
กฤษณาสุภาสิตวิธี	คดีโลกย์ฤๅเสื่อมสูญ
สำหรับประดับยศประยูร	เยาวยอดยุพาพงา
พึงเพียรบำเพ็ญพิพิธวัตร	ประฏิบัติภรรดา
สุจริตเจริญสวัสดิสวา	มิภักดีแต่โบราณ
โดยกิจกตัญญุกตเว	ทิบุพเพภิปรายสาร
เปนอย่างแต่ปางอดีตกาล	ประกาศเกียรดิในโลกา
เนืองนางสุรางคพึงอำรุง	ผดุงโดยจรรยาปรา
กฎกลวิมลมกุฏิอา	ภรณรัตนสัตรีทรง
เปนศรีสถาพรอเนก	อดิเรกคุณคง
เฉลิมเกศนิกรอรอนง	คพธูทั้งธาษตรี๚
กฤษ ณายุพาพักตร์เพี้ยง	เพ็ญจันทร์
นา เรศเชษฐรำพัน	พร่ำถ้อย
สอน นุชดุจแสดงฉัน	ทพากย์พจน์ นี้นา
น้อง สดับรับสารสร้อย	สืบสร้างสมประสงค์๚
วินิจฉัยเรื่องกฤษณาสอนน้อง
พระราชนิพนธ์
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
หนังสือที่มีชื่อเช่นนี้ ได้พบตีพิมพ์เป็นคำฉันท์ว่า กรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงแต่งฉบับหนึ่ง ภายหลังมีผู้แต่งลงในหนังสือปฏิทินบัตรเป็นคำกลอน ยักเยื้องถ้อยคำไปจากคำฉันท์เดิมบ้างตามโวหารใหม่  แต่เดิมข้าพเจ้าเข้าใจว่าเป็นเรื่องมีมาในบาลี ตลอดจนคำสอนทั้งปวงนั้น แต่ครั้นเมื่ออ่านหนังสือมหาภารตะ พบชื่อนางกฤษณามีพระสามี ๕ องค์ เข้าเรื่องกัน ก็นึกสงสัยว่า เห็นจะเป็นเรื่องเดียวกันกับที่มีมาในบาลี  แต่ไม่พบที่ว่าสอนน้อง และในท้องเรื่องนั้นน้องนางกฤษณาก็ไม่มี มีแต่พี่ชายชื่อกฤษณาทยุมนซึ่งเกิดในกองเพลิง จึงได้ขอให้พระเทพโมลีช่วย ค้นเรื่องนางกฤษณาที่มีในบาลีมาสอบดู ก็ไม่มีเรื่องที่กล่าวถึงว่าสอนน้อง กลับติเตียนนางกฤษณาเป็นตัวอย่างของหญิงที่มีความปรารถนามาก ในกามคุณ จนมีสามีถึง ๕ แล้วยังเป็นชู้กับบุรุษเปลี้ย ไม่มีข้อคำสรรเสริญนางกฤษณาด้วยประการใดเลย นางกฤษณาในคำฉันท์นั้นนอกจากมีสามี ๕ คนแล้วต้องเป็นหญิงดี เพราะฉะนั้นจึงเป็นคนละทางกันกับที่แต่งเป็นคำฉันท์ไว้นั้นแท้ทีเดียว จนพระเทพมุนีซึ่งได้เป็นผู้ช่วยค้นอีกองค์หนึ่งได้สันนิษฐานเอาว่าเห็นจะเป็นกรมสมเด็จพระปรมานุชิต ทรงแต่งแก้ข้อความซึ่งมีแต่ติเตียน ผู้หญิง เปล่า ๆ ให้เป็นคำสั่งสอนเสียบ้าง  ความคิดเห็นที่กล่าวนี้ ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วยมาแต่เดิม ด้วยในคำฉันท์นั้นเองผู้แต่งท่านได้กล่าวไว้ว่าเป็นหนังสือที่แต่งไว้แต่โบราณถ้อยคำเร่อร่ารุงรัง  มีพระบรมราชโองการให้แต่งเสียใหม่ให้เรียบร้อยจึงได้แต่ง คิดเห็นว่า เรื่องต้นของกฤษณาสอนน้องคงจะมาจากที่อื่น เป็นแต่ชื่อเสียงจะขาดวิ่น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตจะทรงแต่งให้บริบูรณ์ดี จึงได้เก็บชื่อในบาลีมาซ่อมแซมลง ดีร้ายจะมีมาแต่หนังสือมหาภารตะ ซึ่งเป็นเรื่องรวบรวมนิทานเก่าและลัทธิต่าง ๆ ที่ถือกันอยู่ในมัชฌิมประเทศ ก่อนเวลาพุทธกาล จึงได้อ่านหนังสือมหาภารตะเสาะแสวงหาความจริงฉันนี้ จนบัดนี้มาพบเรื่องนั้นสมประสงค์แล้ว จะขอยืนยันได้ว่า กฤษณาสอนน้องที่มาแต่ง เป็นคำฉันท์นั้นไม่ได้มาจากบาลี เราคงจะได้มาจากพราหมณ์ ซึ่งมาเป็น ครูบาอาจารย์ของเราแต่ก่อนเหมือนเรื่องรามเกียรติเป็นแน่ จึงได้คิดจะแปลข้อความนั้นออกมาเสนอแก่ท่านผู้มีใจรักใคร่ ในการสอบค้นหนังสือต่าง ๆ แต่ดูเป็นการจำเป็นอยู่ที่จะต้องเก็บข้อความย่อในต้นเรื่องโดยอย่างสั้นที่สุดพอให้รู้เค้าเรื่องที่จะได้วินิจฉัยได้แจ่มแจ้ง ว่าจะเป็นเรื่องนี้ถูกกันหรือไม่ คัมภีร์มหาภารตะที่ได้ออกชื่อถึงนี้ เป็นหนังสือแต่งภายหลังคัมภีร์ต่าง ๆ ของพราหมณ์ทั้งสิ้น ตามกำหนดที่เขาว่าได้แต่งขึ้นอยู่ในระหว่าง ๓,๐๐๐ ปี ขึ้นไปหา ๔,๐๐๐ ปีล่วงมาแล้ว ในท้องเรื่องนั้น  ต้นเรื่องวงศ์ เจ้าแผ่นดินวงศ์ ๑ ซึ่งมีชื่อตามโคตรสืบกันมาแต่เจ้าแผ่นดินต้นวงศ์ที่มีนามว่าภารตะ ภายหลังวงศ์ภารตะนี้แยกกันออกไปเป็นหลายสาย จนถึงเจ้าแผ่นดินองค์ ๑ ทรงพระนามว่า กุรุ ตั้งเมืองกุรุราฐขึ้น  วงศ์นั้นก็ปรากฏนามต่อมาว่า เการว คือ ลูกหลานของ กุรุ ภายหลัง เชื้อวงศ์เการวนี้แยกกันออกอีกเป็นสองพวก พวกลูกพี่คงเรียกว่าเการว พวกลูกน้องเรียกว่า ปาณฑว พวกเการวกับปาณฑวไม่เป็นสามัคคีแก่กัน คิดอุบายประทุษร้ายกันต่าง ๆ จนภายหลังเกิดรบกัน เพราะกษัตริย์ ทั้งสองฝ่ายนี้เป็นวงศ์ภารตะด้วยกัน จึงได้เรียกการรบนั้นว่าภารตยุทธ์ เรื่องก็ไปจบอยู่เพียงรบกัน พวกปาณฑวมีชัยชนะ ถ้าจะแต่งแต่ตัวของเรื่องก็จะสั้นนิดเดียว แต่ผู้แต่งหามีความประสงค์อย่างนั้นไม่ เขาเอาเรื่องภารตยุทธ์ขึ้นตั้งแต่พอเป็นหลัก แล้วกล่าวถึงนิทานต่าง ๆ ลัทธิที่ถือต่าง ๆ มีผู้กล่าวปุจฉาวิสัชนากันไปตลอด บรรดาข้อความอันใดซึ่งมีในคัมภีร์เวทเอามากระจายชี้แจงมูลเหตุเสียทุก ๆ เรื่องในกระบวนเวทางคะ ก็ยกขึ้นกล่าวเป็นแห่ง ๆ ศาสตระคือกฎหมาย ก็ยกมากล่าวเป็นแห่ง ๆ มนตระคือคำสวดอ้อนวอนพระเป็นเจ้า ก็ยกออกมาว่าเป็นแห่ง ๆ ความประสงค์ของผู้แต่งนั้นมุ่งหมายว่า ถ้าผู้ใดอ่านคัมภีร์มหาภารตยุทธ์นี้แล้วก็เป็นอันรู้คัมภีร์เวทและคัมภีร์เวทางคะทั้ง ๖ และ คัมภีร์ศาสตร์กับทั้งมนตระต่าง ๆ พอสมควรที่จะให้ผู้นั้นได้ขึ้นสวรรค์ได้ เพราะฉะนั้น คัมภีร์มหาภารตะจึงเป็นคัมภีร์สำเร็จ ที่สำหรับจะให้ผู้ที่นับถือศาสนานั้นได้อ่านแล้วสมมติว่าเป็นผู้รู้จบไตรเพทได้ ส่วนเราที่ไม่ได้ถือศาสนานั้น หรือถือกระเส็นกระสาย หลวม ๆ เมื่อได้อ่านภารตะก็เป็นอันได้เข้าใจลัทธิ ความประพฤติของพวกฮินดูได้มาก จนสามารถที่จะประมาณได้ว่าเวลาเมื่อพระพุทธศาสนายังมิได้เกิดขึ้นนั้นชนทั้งปวงนับถือและประพฤติอยู่ในประเทศนั้นอย่างไร อีกประการหนึ่งลัทธิที่เราถือมาแต่โบราณต่างๆ เป็นต้นว่า เด็กที่เกิดมามีแม่ซื้อรักษาหรือกรวดน้ำเผาศพ ต้นเหตุที่เกิดมีมาแต่อันใดก็อาจจะรู้ได้ตลอด แต่เรื่องราวที่กล่าวนั้น ยืดยาว ฟั่นเฝือ ไม่สามารถที่จะเล่าสู่กันฟังได้โดยง่าย นอกจากย่อที่สุดเช่นนี้
ในการที่จะกล่าวถึงบัดนี้เฉพาะจะกล่าวถึงเรื่องนางกฤษณา นางกฤษณาเป็นตัวนางสำคัญ ในเรื่องมหาภารตะ เหมือนอย่างนางสีดาเป็นตัวสำคัญในเรื่องรามเกียรติ์ เมื่อจะกล่าวข้อความแต่ตอนที่กล่าวถึงนางกฤษณาโดยย่ออีกชั้นหนึ่งแล้ว ก็จะต้องกล่าวตั้งแต่กษัตริย์ปัณฑว คือราชโอรสพระเจ้าปาณฑุทั้ง ๕ ได้ไปในการสฺวยวร คือ สฺยมพร	นางกฤษณาซึ่งเป็นพระราชธิดาของพระเจ้าทฺรุปาท กรุงปัญจาละ อรชุนซึ่งเป็นปัณฑวที่ ๓ ประลองศิลปได้นางกฤษณาในการสฺยมพร นางกุนติซึ่งเป็นพระราชมารดาของปัณฑวตัดสินให้ทำการวิวาหะนางกฤษณากับกษัตริย์ปัณฑว ทั้ง ๕ องค์ เมื่อถุ้งเถียงขัดข้องไปไม่ตลอดเพราะพระฤษีผู้ชื่อไทฺวปายน มายกเรื่องอดีตชาติขึ้นชี้แจง ก็เป็นอันตกลงทำการวิวาหะนางกฤษณาด้วยกษัตริย์ปัณฑววันละองค์ เมื่อทำวิวาหะวัน ๑ แล้ว รุ่งขึ้นก็เป็นสาวบริสุทธิ์ต่อไปใหม่จนครบ ๕ วัน ภายหลังไปตั้งเมืองอินทรปรัสถ์ คือเมืองอินทปัตถ์ขึ้นใหม่ในกุรุรัฐ ซึ่งธฤตราษ์ฎระผู้เป็นพระเจ้าลุง อันตั้งอยู่ในเมืองหาสตินปุระ  ซึ่งเป็นเมืองหลวงกุรุราฐ แต่ก่อนนั้นยอมแบ่งอาณาเขตให้กึ่งหนึ่ง ภายหลังทุรโยธนและราชโอรสอื่น ๆ ของธฤตราษ์ฎระมีความริษยาพวกกษัตริย์ปัณฑว จึงชวนให้ไปเล่นทอดลูกบาศก์สกาพนัน ทุรโยธนให้สกุนีซึ่งเป็นเชื้อวงศ์ฝ่ายมารดาที่ชำนาญในการทอดสกาฉ้อทอดแทน ยุธิษฐิรซึ่งเป็นเชษฐาใหญ่ในพวกปัณฑว เล่นสกาแพ้ เสียไพร่พลช้างม้าบ้านเรือนตลอดจนถึงพระอนุชาและพระองค์เองกับทั้งนางกฤษณา ในที่สุด ธฤตราษ์ฎระพระเจ้าลุงตัดสินให้เลิกการพนันนั้นเสีย ให้ปัณฑวกลับไปเมือง แต่ภายหลังเสียคำอ้อนวอนทุรโยธนผู้เป็นโอรสไม่ได้ ให้เรียกปัณฑว กลับไปทอดสกาใหม่ กำหนดว่าถ้าผู้ใดแพ้ให้ออกไปเดินป่า ๑๔ ปี  ในระหว่าง ๑๒ ปีนั้นจะอยู่แห่งใด ๆ ก็ได้ แต่ปีที่ ๑๓ ต้องให้ไปให้ลี้ลับ อย่าให้คนสอดแนมของพวกเการว คือ พวกธฤตราษ์ฎระสืบรู้เห็นได้  ถ้าสืบรู้เห็นได้ต้องอยู่ป่าต่ออีก ๑๔ ปี กษัตริย์ปัณฑวทั้งปวงจึงได้ออกไปจากกุรุราฐไปพร้อมด้วยฤษีและพราหมณ์กับทั้งข้าไท บางคนเที่ยวลงสรงในท่าต่าง ๆ ซึ่งเป็นที่ชำระบาป ซึ่งจะให้ขึ้นสวรรค์ เรียกว่าติรถยาตรา  จนภายหลังที่สุดอรชุนได้ขึ้นไปยังดาวดึงสพิภพ กษัตริย์ปัณฑวอีก ๔ องค์ได้ไปถึงเมืองอาลกซึ่งเป็นที่อยู่ของไวศรวณ คือ ท้าวเวสสวัณณ์ ครั้นเมื่อครบกำหนดแล้ว ก็เดินกลับลงมาถึงป่าที่มีชื่อว่ากามยกะ พระฤษีและพราหมณ์ทั้งปวงซึ่งอยู่ในป่านั้น ก็พากันมาต้อนรับสั่งสนทนาด้วยเรื่อง คติโบราณต่าง ๆ ในขณะนั้น กฤษณวาสุเทวะ ซึ่งเป็นนารายณ์แบ่งภาค ลงมาครองกรุงทวารวดี หรือทวากะก็เรียก ซึ่งเป็นสหายรักกับอรชุนกับนางสัตยภามาซึ่งเป็นมเหสี ก็เสด็จมาเยี่ยมกษัตริย์ปัณฑวถึงป่ากามยกะนั้นด้วย เป็นจบเรื่องที่กล่าวเริ่มต้นเพียงเท่านี้
บัดนี้ จะได้แปลเนื้อความโดยละเอียดในมหาภารตะท่อนซึ่งเรียกว่า วนปรว (คือวนบรรพ) วรรคที่ ๒๓๒ อันชื่อว่า เทราปาทิ สัตยภามาสังวาท เริ่มความว่าไวศมปายนกล่าวว่า “ในขณะเมื่อพราหมณ์ทั้งปวง และพระโอรสแห่งปาณฑุทั้งหลายได้เสด็จนั่งในที่ควรแล้ว นางเทราปาทิและนางสัตยภามาก็เสด็จเข้าไปในห้องกุฎี มีพระหฤทัยเต็มตื้นไปด้วยความยินดี ทั้งสองนางทรงสำรวลสรวลเล่นและนั่งตามสบายพระหฤทัย และนางทั้งสองนั้น ย่อมกล่าวสุนทรกถาต่อกันและกันมิได้ขาดด้วยจากกันไปช้านาน ได้สนทนาถึงเรื่องซึ่งให้เป็นที่เกิดความยินดีจากเรื่องนิทานแห่งกุรุและยทุทั้งปวง ภายหลังนางสัตยภามาผู้เอวบาง ซึ่งเป็นมเหสีที่รักของพระกฤษณเป็นธิดาแห่งสัตราชิต จึงได้ถามนางเทราปาทิเป็นความลับ กล่าวว่า “เพราะความประพฤติอย่างไรของท่าน ดูกร ท่านผู้ธิดาแห่งทรุปาท  ท่านจึงได้สามารถที่จะปกครองพระโอรสแห่งปาณฑุทั้งปวงไว้ได้ทั้งสิ้น ท่านทั้งหลายเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีความกล้าหาญประกอบไปด้วยกำลัง และงามเหมือนท้าวโลกบาลทั้งหลาย ดูกรนางผู้มีโฉมอันงาม เพราะเหตุใดกษัตริย์เหล่านั้นจึงมีความเกรงกลัวท่าน จนไม่สามารถจะกริ้วโกรธท่านได้ ดูกรนางผู้มีลักษณะอันพึงรัก ข้าพเจ้าไม่มีความสงสัยเป็นอย่างอื่นเลย นอกจากเห็นว่าโอรสแห่งปาณฑุทั้งหลาย ย่อมยินยอมอ่อนน้อมต่อท่าน และตั้งพระหฤทัยที่จะทำตามคำแนะนำของท่าน ขอให้จงแจ้งเหตุอันนี้ให้ข้าพเจ้าทราบ ซึ่งเป็นดังนี้ด้วยคุณวิเศษแห่งบุญที่ท่านได้ปฏิญานทรมานกายถวายพระเป็นเจ้าต่าง ๆ หรือด้วยฌาน ด้วยสมาบัติ หรือด้วยยา ซึ่งใช้ในเวลาชำระกาย (ในเวลาฤดู) หรือด้วยคุณวิชา หรือด้วยรูปโฉมอันดรุณรุ่นเป็นที่พึงรัก หรือด้วยสาธยายมนต์อันใดหรือบูชาโหมะหรือด้วยยาแฝดและยาอื่น ๆ ดูกรท่านผู้เป็นเจ้าหญิงกรุงปัญจาละ จงบอกแก่ข้าพเจ้าในบัดนี้ ในสิ่งซึ่งเป็นสวัสดิมงคลอันใดที่จะทำให้กฤษณ (พระสามีข้าพเจ้า)  มีความกลัวเกรงข้าพเจ้าได้ (เหมือนท่าน)”
เมื่อนางสัตยภามาผู้ประเสริฐได้กล่าวข้อความอันนี้ นางผู้เป็นธิดาแห่งทรุปาท ซึ่งเป็นหญิงอันซื่อตรงและมีความเจริญ จึงได้ตอบนางนั้น กล่าวว่า “ดูกรนางสัตยภามาซึ่งท่านถามเรานี้ได้ถามถึงความประพฤติของหญิงที่ชั่ว เราจะตอบท่านอย่างไรได้ในหนทางซึ่งผู้หญิงที่ชั่วประพฤติ ความประพฤติเช่นนั้นไม่สมควรแก่ตัวท่าน ถ้าเราจะตอบตามคำท่านถามก็ดี หรือท่านจะสงสัยเราในเรื่องเหล่านี้ก็ดี เป็นการไม่สมควรเลย ที่ท่านเป็น ผู้มีปัญญาและเป็นภรรยาที่รักของกฤษณ เมื่อสามีทราบความว่า ภรรยาของตัวชอบใช้ยาเป็นเครื่องประกอบในเรื่องนี้เมื่อใด ในชั่วโมงนั้นก็ย่อมเกิดความเกรงกลัวภรรยาผู้นั้น เหมือนอย่างงูซึ่งซ่อนอยู่ในห้องนอน บุรุษที่ได้ความลำบากอยู่ด้วยความกลัว จะได้ความสงบระงับมาแต่ไหน ผู้ซึ่งปราศจากความสงบระงับแล้วจะได้ความสุขมาจากไหน สามีผู้ใด ซึ่งจะปราบให้กลัวเกรงภรรยาได้ด้วยเสน่ห์เล่ห์ลมของเมียนั้นย่อมไม่มี เราย่อมได้ยินความป่วยไข้อันเป็นที่น่าสงสารอันเกิดขึ้นด้วยศัตรูทำ เมื่อว่าตามจริงแล้ว ผู้ซึ่งมีความปรารถนาจะฆ่าผู้หนึ่งดอก จึงได้ส่งยาพิษเจือลงในของกำนัล เมื่อผู้ที่รับนั้นได้บริโภคผงยาด้วยลิ้น หรือผิวหนัง ก็สิ้นชีวิตไปโดยเร็วไม่ต้องสงสัย ผู้หญิงบางคนทำให้ชายเป็นมาน เป็นโรคเรื้อน  ผอมแห้งทรุดโทรม ไม่มีแรง มึนซึม เสียจักษุ หูหนวก หญิงร้ายเหล่านี้ย่อมเดินไปแต่ในหนทางที่บาป จึงได้ทำให้เกิดอันตรายแก่สามี แต่ภรรยาที่ดีแล้วไม่ควรเลยที่จะทำอันตรายแก่สามีของตัว ดูกรท่านผู้เป็นหญิง อันประเสริฐ บัดนี้จงฟังเกิด ความปฏิบัติของเราซึ่งได้ประพฤติอยู่ต่อท่านผู้มีวิญฌานอันบริสุทธิ์โอรสแห่งปาณฑุทั้งหลาย คือละทิ้งเสียซึ่ง ความเย่อหยิ่ง ข่มไว้ซึ่งความปรารถนา และความโกรธ เราย่อมปฏิบัติด้วยความภักดีต่อโอรสแห่งปาณฑุทั้งหลายและภรรยาอื่น ๆ ทั้งหลายของท่านด้วยอดกลั้นความหึงหวงไว้ด้วยเอาความจงรักภักดีในใจอันลึกเป็นเครื่องระงับ การอันใดซึ่งเราจะต้องรับใช้เราไม่ถือว่าเป็นการทำให้เสื่อมเกียรติยศแก่เราแต่สักอย่างหนึ่ง เราทำเราเฝ้าคอยปฏิบัติพระสามีทั้งหลายของเรา และมีความกลัวในที่จะกล่าวถ้อยคำอันไม่ดีและคำเท็จอยู่เป็นนิตย์  ไม่แลดูไม่นั่งไม่เดินในอาการอันไม่ควร ไม่ทอดจักษุสำแดงอารมณ์แห่งใจ อย่างนี้แลเราได้รับปฏิบัติโอรสของปริษฐา ผู้มีความกล้าหาญใหญ่  ผู้มีเดชานุภาพเหมือนพระอาทิตย์หรือเหมือนไฟ มีความงามเหมือนพระจันทร์ ท่านผู้กล้าหาญทั้งหลายเหล่านั้น ประกอบด้วยวิริยภาพและ เดชานุภาพอันสามารถจะประหารศัตรูของท่าน เพียงแต่ด้วยทอดพระเนตรไปแวบเดียวเท่านั้น เทวดาก็ดี มนุษย์ก็ดี คันธรว (คนธรรพ์) ก็ดี ที่เป็นหนุ่มหรือตบแต่งกายด้วยเครื่องประดับหรือทรัพย์มาก หรือรูปร่างโอ่โถง น้ำใจเราก็มิได้มีความชอบใจเลย เราไม่ได้อาบน้ำและไม่ได้บริโภคอาหาร ไม่ได้นอน จนกว่าพระสามีของเราจะได้สรงและเสวยและบรรทมก่อน เมื่อว่าตามจริงแล้วตลอดจนถึงบ่าว เราก็ย่อมดูให้อาบน้ำและให้กินข้าวและให้นอนก่อน ถ้าพระสามีเราจะกลับมาจากทุ่งจากป่าหรือจากเมือง เรารีบร้อนลุกขึ้นอ่อนน้อมต่อพระสามี ด้วยถวายน้ำและเชิญให้ประทับ เราย่อมรักษาเรือนและภาชนะเครื่องประดับเรือน ทั้งอาหารซึ่งจะบริโภคให้ตั้งอยู่ตามที่โดยเรียบร้อยและสะอาด เราระวังพระกระยาหารมิได้ประมาท และตั้งเครื่องมิให้เคลื่อนคลาดจากเวลาที่สมควร เรามิได้มัวเมากล่าววาจาที่โกรธหรือที่ไม่มีประโยชน์ และไม่ได้เลียนความประพฤติของหญิงที่ชั่วร้าย เราไม่เกียจคร้านเอาตัวออกหาก ตั้งใจแต่จะทำสิ่งใดซึ่งเป็นที่ชอบพระทัยทุกเมื่อ เรามิได้หัวเราะนอกจากเวลาที่พูดจาหยอกเอินเล่น เรามิได้อยู่ที่ประตูเรือนนาน และมิได้อยู่นานในที่ซึ่งปกติมนุษย์จำจะต้องไป หรือในที่สวนซึ่งตั้งอยู่ใกล้เรือน เราย่อมละเว้นจากการหัวเราะดัง  และไม่มัวเมาในความปรารถนาที่แรงกล้าหรือความฉุนเฉียวและในเหตุซึ่งจะเป็นที่ก่อให้เกิดขัดเคือง ดูกรนางสัตยาภามา เป็นความจริง เราย่อมอยู่ปฏิบัติพระสามีทั้งหลายของเราทุกเมื่อ เมื่อห่างจากพระสามีของเราย่อมไม่มีความสุขแก่เรา เมื่อพระสามีจากเคหสถานไป ด้วยไปเยี่ยมพระญาติวงศ์ก็ดี เมื่อนั้นเราย่อมละเลิกประดับด้วยดอกไม้และจุรณ์จันทน์เครื่องหอมทุกอย่าง และเริ่มที่จะรักษาศีลตั้งแต่วันนั้นไป สิ่งไรที่พระสามีเรามิได้ดื่ม สิ่งใดซึ่งพระสามีเรามิได้เสวย สิ่งไรซึ่งพระสามีเรามิได้ทรงยินดี เราได้ ละเสียไม่บริโภคและประพฤติสิ่งนั้นเลย ดูกรท่านผู้เป็นหญิงอันงาม  กายอันเราแต่งด้วยเครื่องประดับดำรงอยู่ในพระราโชวาทซึ่งพระสามี มีดำรัสสั่ง เราย่อมเสาะแสวงหาความดี อันจะบังเกิดแก่พระสามี  โดยความจงรักภักดีมิได้ขาด คำสั่งสอนแห่งพระมารดาของพระสามีที่ได้สั่งสอนแก่เรา ให้บำรุงรักษาพระญาติวงศ์ และที่จะแจกทานและที่จะเคารพต่อเทพดา และเซ่นไหว้ผู้ที่ล่วงไปแล้ว และหุงข้าวในหม้อ  ในกำหนดวันอันเป็นสวัสดิมงคลทั้งปวงที่จะได้ถวายต่อต้นพระวงศ์และเลี้ยงแขกซึ่งเป็นที่นับถือและที่ได้รับการงานของเรา และที่ผู้ซึ่งควรจะได้รับความนับถือของเรา การอันใดซึ่งเรารู้ เราย่อมทำทั้งกลางวันกลางคืน ปราศจากความเกียจคร้าน เราตั้งใจประพฤติต่อทางที่ถ่อมกาย และทางที่บัณฑิตย่อมสรรเสริญว่าดี เราย่อมปฏิบัติพระสามีของเราซึ่งเป็นผู้มีพระทัยอันอ่อนและตั้งอยู่ในความสัตย์ปฏิบัติตามทางธรรม โดยสำคัญใจว่าพระสามีเหล่านั้นเหมือนงูที่มีพิษอันร้าย สามารถที่จะทำให้ถึงความอันตรายได้ แม้แต่ด้วยฉกกัดแต่เล็กน้อย เรามาสำคัญใจว่ารากเง่าความดีของผู้หญิงนั้น ย่อมตั้งอยู่ในความที่นับถือของสามี สามีเป็นเทวดาของภรรยาและเป็นที่พึ่งของภรรยา เป็นความจริง ที่พึ่งอื่นของภรรยาไม่มีนอกจากสามี เพราะฉะนั้น ควรแล้วหรือที่ภรรยาจะทำให้เกิดอันตรายแก่สามีแม้แต่เล็กน้อยอย่างไร เรามิได้นอนหรือกินหรือแต่งประดับกายและทำการอันหนึ่งอันใดให้เป็นการขัดต่อพระประสงค์ของพระสามี เราย่อมตั้งอยู่ในความแนะนำของพระสามีทุกเมื่อ เรามิได้กล่าวร้ายต่อพระมารดาของพระสามี ดูกร ท่านผู้เป็นหญิงอันประกอบด้วยสวัสดี พระสามีทั้งหลายของเรากลัวเกรงเราด้วยเหตุที่เราปฏิบัติดีและว่องไว (ไม่เผลอ  ไม่เงื่อง) ทั้งความอ่อนน้อมถ่อมกายของเราในการที่จะปฏิบัติท่านผู้ เป็นใหญ่กว่า เราย่อมคอยปฏิบัติด้วยตัวเราเองทุกวัน ในการที่จะตั้งเครื่องให้เสวยและถวายเครื่องดื่ม ทั้งพระภูษาแห่งนางกุนติผู้เป็นพระมารดา ของท่านผู้กล้าหาญอันเป็นที่นับถือและตั้งอยู่ในความสัตย์ เรามิได้สำแดงอาการที่จะยกตัวข่มนางนั้นด้วยอาหารก็ดี ด้วยเครื่องประดับก็ดี เรามิได้ขัดขวางถ้อยคำแห่งนางผู้นั้น ซึ่งประเสริฐเสมอด้วยแผ่นดินอย่างหนึ่งอย่างใดแต่ก่อนมา พราหมณ์ทั้งหลายที่มาฉันอยู่ในวังยุธิษฐิรวันละ ๘,๐๐๐ คน ล้วนแต่ได้ฉันด้วยภาชนะทองทั้งสิ้น ยังพราหมณ์ที่เรียกว่า สนาตกนิกายก็อีก ๘,๐๐๐ ซึ่งเลี้ยงชีวิตอยู่ในบ้านยุธิษฐิรก็ถวายนางสาวใช้องค์ละ ๓๐ คน ยังนอกนี้โยคีอีก ๑๐,๐๐๐ ซึ่งมีพืชกามอันถอนขึ้นเสียแล้วก็ได้รับอาหารอันบริสุทธิ์ด้วยภาชนะทอง ซึ่งมีผู้นำไปส่งบรรดาพราหมณ์ทั้งหลายซึ่งสาธยายเวท เราย่อมกระทำความเคารพด้วยให้อาหาร และเครื่องดื่ม และเครื่องนุ่งห่ม ซึ่งขนออกจากที่เก็บ ภายหลังแต่เพียงส่วนที่ถวายวิศวเทวะเท่านั้น ท่านผู้ประเสริฐซึ่งเป็นโอรสแห่งนางกุนตินั้น ย่อมมีพระสนมอันแต่งตัวด้วยเครื่องนุ่งห่มอันดี สวมสอดกำไลทองคำทั้งสองข้างและมีเครื่องประดับคออันมีค่า สวมสอดพวงมาลัยทองอันงามวิจิตร ประพรมลูบไล้ด้วยกระแจะจวงจันทน์นับได้แสนนาง และนางซึ่งสอดสวมเครื่องประดับด้วยเพชรพลอยและทองคำเหล่านี้ ย่อม ชำนิชำนาญในการที่จะขับร้องฟ้อนรำ เราย่อมรู้จักชื่อรู้จักหน้าหญิงเหล่านี้ทั่วทุกคน และหญิงเหล่านี้จะกินอันใดจะแต่งตัวอย่างไรหรือไม่ได้กินไม่ได้แต่งเราย่อมรู้เสมอมิได้ขาด และท่านผู้เป็นโอรสแห่งนางกุนติผู้มีพระปัญญาอันมากนั้น มีสาวใช้ซึ่งสำหรับเลี้ยงแขก มีมือถือภาชนะทอง ก็อีกแสนคน และเมื่อยุธิษฐิรเสด็จอยู่ในเมืองอินทรปรัสถ์ มีม้าก็แสนตัว  มีช้างก็แสนตัวที่สำหรับติดตามในกระบวนเสด็จ นี่และเป็นพระราชสมบัติของยุธิษฐิรเมื่อพระองค์ปกครองแผ่นดินอยู่ นี่และท่านก็ตัวเราเป็นผู้ซึ่งจำตรวจตราจำนวนคนเหล่านั้น และเป็นผู้ที่จะตั้งข้อบังคับบัญชาคนเหล่านั้น อนึ่งเราเป็นผู้ที่จะรับร้องทุกข์ของคนเหล่านั้น เป็นความจริงเราย่อมรู้การทั้งปวงซึ่งเป็นไปอยู่ในหมู่แห่งพระสนมทั้งปวงในพระราชวัง เป็นต้น ตลอดถึงชนหมู่อื่น ๆ ทั้งปวงเหล่านี้ แม้แต่ฝูงโคฝูงแกะ ซึ่งเลี้ยงอยู่ในคอกหลวงจะดีร้ายอย่างไรก็ต้องเป็นธุระ ดูกร ท่านผู้เป็นนางประกอบด้วยความสวัสดีอันประเสริฐ เราผู้เดียวในหมู่ปัณฑวทั้งปวง ซึ่งจะได้รู้ว่าพระราชทรัพย์ของพระเจ้าแผ่นดินซึ่งจะได้รับเข้ามาเท่าใดจ่ายออกไปเท่าใด และที่มีอยู่ทั้งสิ้นเท่าใด เหตุด้วยท่านทั้งหลายผู้เป็นโคอุสภราชในหมู่ภารตะทั้ง ๕ นั้น ได้มอบความหนักในการที่จะให้ดูแลเลี้ยงดูด้วยทรัพย์เหล่านั้นไว้แก่ตัวเรา และคนเหล่านั้นย่อมไปมาหาเรามิได้ขาด และภาระอันหนักถึงเพียงนี้ ผู้ซึ่งมีใจชั่วไม่สามารถจะทรงไว้ได้ เราเคยทนมาทั้งกลางวันกลางคืน ละความว่าง ความสบายเสีย ตั้งใจอารีต่อคนเหล่านั้นทั่วหน้า เมื่อพระสามีของเราศึกษาทำทางบริสุทธิ์อยู่ เราผู้เดียวเป็นผู้ดูแลพระราชทรัพย์ในคลังมิให้บกพร่องเหมือนวรุณ ซึ่งคอยเจือจานนํ้าฝนให้ตกอยู่ไม่ขาดทั้งกลางวันกลางคืน สู้ทนอดหิวอดกระหาย เราได้เคยรับใช้ท่านผู้เป็นเจ้าแห่งกุรุรัฐดังนี้ เพราะฉะนั้น กลางคืนและกลางวันของเราก็เสมอกัน เราย่อมตื่นก่อนนอนที่หลังเสมอไม่ขาด นี่และ ดูกร นางสัตยภามาเป็นเสน่ห์ของเราที่ทำให้ผัวกลัวเกรงเรา วิชาอันใหญ่นี้มาปรากฏแก่เรา จึงได้ทำให้ผัวกลัวเกรงเรา เรามิได้ทำเสน่ห์ตามลัทธิของหญิงชั่ว หรือมีความปรารถนาที่จะร่ำเรียนเลย”
ไวศมปายนกล่าวต่อไป “เมื่อนางสัตยภามาได้ฟังถ้อยคำอันเป็นธรรมวิเศษ ซึ่งนางกฤษณาได้กล่าวออกแล้วเบื้องต้น ก็เกิดความเคารพต่อคุณธรรมของเจ้าหญิงแห่งกรุงปัญจาละ แล้วตอบว่า “ดูกรท่านผู้เป็นเจ้าหญิงแห่งกรุงปัญจาละ ข้าพเจ้าได้มีความผิดแล้ว ดูกร ท่านผู้เป็นราชธิดาของยชญเสน จงงดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด ท่านจงถือว่าในระหว่างคนชอบกัน คำสนทนาเช่นนี้เกิดขึ้นด้วยความหยอกเย้ากันเท่านั้น มิได้เกิดจากตริตรองก่อน”
เมื่อเช่นนั้นวรรคที่ ๒๓๒ แห่งเทราปาทิสัตยภามาสังวาทในวนปรวก็จบลง
วรรคที่ ๒๓๓ เทราปาทิสัตยภามาสังวาทปรวต่อไป เทราปาทิจึงกล่าวว่า “บัดนี้เราจะแนะนำแก่ท่าน ที่จะได้ล่อพระทัยพระราชสามีของท่านให้พ้นจากทางที่พึงติเตียนโดยลัทธิที่สมควร ท่านผู้เป็นสหายที่รักของเรา ท่านจะสามารถที่จะชักโยงพระสามีของท่านมาจากหญิงอื่น ๆ ได้ในโลกทั้งสิ้น ตลอดจนถึงเทวโลก ไม่มีเทพดาองค์ใดที่จะเสมอด้วยสามีแล้ว ดูกร นางสัตยภามา เมื่อเป็นที่ชอบใจในตัวท่านแล้วท่านสามารถที่จะได้จากสามีของท่านนั้นทุกสิ่งซึ่งมีความปรารถนา ถ้าสามีโกรธแล้วสิ่งที่จะได้นั้นก็เป็นอันสูญ ภรรยาจะมีบุตรได้ก็ได้จากสามี ทั้งของต่าง ๆ ซึ่งให้เป็นที่พึงใจก็ได้จากสามี จะได้ที่นอนที่นั่งเครื่องนุ่มห่ม พวงมาลัยเครื่องหอมและชื่อเสียงอันดีทั้งสวรรค์ในเบื้องหน้าก็ย่อมได้ด้วยสามี คนเราที่จะหาความสุขได้ด้วยการง่าย ๆ นั้นไม่ได้ เป็นจริงอยู่ ผู้หญิงซึ่งซื่อตรงต่อสามีย่อมได้ทั้งความสุขความทุกข์ปนกัน เพราะเหตุนี้ จงเคารพกฤษณด้วยน้ำใจที่เป็นสหายและความรักอดทนต่อความลำบากกายทั้งปวงเถิด และท่านจงประพฤติเช่นนี้อีกอย่างหนึ่ง คือ จัดที่นั่งอันงาม พวงมาลัยอันวิเศษและเครื่องหอมต่าง ๆ แล้ว รับใช้ให้ว่องไว (อย่าเผลอ อย่าเงื่อง)  กฤษณคงจะมีพระทัยจงรักต่อท่าน ด้วยดำริเห็นว่า นางคนนี้รักเราจริงหนอ เมื่อท่านได้ยินเสียงพระสามีของท่านเสด็จมาถึงทวาร จงลุกขึ้นจากที่นั่ง คอยอยู่ในห้อง เมื่อท่านเห็นพระสามีของท่านเสด็จเข้ามาในห้อง จงเคารพกราบไหว้และเชิญให้ประทับ และจัดนํ้ามาชำระพระบาทโดยทันที ถึงแม้ว่าการอันใดซึ่งพระสามีรับสั่งให้สาวใช้ทำ ท่านจงลุกขึ้นทำเสียเอง จงให้กฤษณเข้าพระทัยอาการแห่งน้ำใจของท่าน และให้ทราบว่าท่าน มีความนับถือเป็นอย่างที่สุด ดูกร นางสัตยภามา ถ้อยคำอันใดซึ่งพระสามีรับสั่งต่อหน้าท่าน ถึงแม้ว่าไม่สมควรจะต้องปิดบังก็ดี ก็อย่าให้แพร่งพรายด้วยเหตุว่า เพื่อนภรรยาด้วยกันเขาจะไปทูลแก่วาสุเทวะ จะเป็นที่รำคาญด้วยตัวท่าน จงเลี้ยงดูผู้ซึ่งเป็นที่รักของพระสามีและผู้ซึ่งมีความจงรักภักดีต่อพระสามีของท่าน และผู้ที่แสวงหาความดีให้พระสามีนั้นจนสิ้นสุดกำลังที่จะทำได้ อีกประการหนึ่งท่านต้องเอาตัวออกห่างจาก ผู้ที่ไม่ชอบและต่อสู้พระสามี และคิดปองร้ายต่อพระสามี และผู้ซึ่งเคยประพฤติความชั่วอยู่ให้เสมอเป็นนิตย์ จงละวางความโกรธและความประมาท เมื่ออยู่ต่อหน้าผู้ชายจงซ่อนความปรารถนาของท่านโดยนิ่งเสีย  ท่านอย่าได้อยู่หรือสนทนาในที่ลับ (กับชายผู้ใด) แม้แต่โอรสของท่าน ทั้งสอง คือ ปรทยุมน และสามว ท่านจงคบค้าแต่ผู้หญิงซึ่งมีตระกูลสูง และไม่มีบาปและเป็นผู้ซึ่อตรงต่อสามีของเขา ท่านต้องหลบหลีกหญิงซึ่งโทโสร้ายและซึ่งติดดื่มสุราและที่ตะกละตะกลามและที่มักเป็นขโมยและ ที่ใจร้ายและช่างยอ ความประพฤติเช่นนี้ จะเป็นที่สรรเสริญและเป็น ที่นำมาซึ่งความสุข และ เป็นเครื่องระงับความวิวาทบาดหมางและ เป็นทางที่จะนำไปสู่สวรรค์ เพราะฉะนั้น ท่านจงเคารพต่อพระสามี ของท่านเถิด แต่งตัวท่านด้วยพวงมาลัย และเครื่องประดับอันมีค่า ลูบไล้ด้วยน้ำมันหอมและเครื่องหอมอันประเสริฐเถิด
เมื่อฉะนั้นวรรคที่ ๒๓๓ แห่งเทราปาทิสัตยภามาสังวาทในวนปรวก็จบลง
ข้อความต่อไปนั้นว่าถึงแต่กฤษณวาสุเทพกลับ นางสัตยภามาลา นางกฤษณา ก็เป็นคำอำนวยพรและแสดงไมตรี ซึ่งเห็นว่าไม่เป็นการเกี่ยวข้องอันใดที่จะต้องแปล
ในคำแปลถ้อยคำของนางกฤษณาทั้ง ๒ วรรค ที่ข้าพเจ้าแปลมานี้ แปลตรงตามสำนวนภาษาสังสกฤต ซึ่งแปลออกเป็นอังกฤษ บางทีแปลจากสังสกฤตออกเป็นภาษาไทยทีเดียว ถ้อยคำจะเคลื่อนคลาดไปบ้าง ด้วยสังเกตดูผู้แปลหนังสือภารตะนี้ ตั้งใจแก้ถ้อยคำที่ฝรั่งจะเข้าใจยาก ให้เข้าใจง่ายอยู่บ้าง ด้วยหนังสือเดิมนั้นเขาผูกเป็นคาถาทั้งสิ้น หนังสือที่เป็นคาถามักย่นย่อข้อความ เข้าใจยาก บางทีก็จะยักเยื้องสำนวนเสียบ้าง คงไว้แต่รูปความ อีกประการหนึ่ง บางคำที่เขียนในภาษาอังกฤษไกลกันกับภาษาสังสกฤต เช่น ชื่อของผู้แปลนี้เอง เขียนเป็นภาษาอังกฤษว่า “โปร ตัปจันตรรอย” แต่เมื่ออ่านในตัวเทวะนาครีเป็น “ปรตาปจันทรราชา” ถ้าจะผิดพลั้งเช่นนี้บ้างอย่างไร ไม่ทราบเลย แต่คงไม่เสียความ
อนึ่ง การที่แปลหนังสือตามสำนวนเช่นนี้ ไม่สู้สนิทในหูไทย ถ้าเป็น ผู้ที่เล่าเรียนภาษามคธอยู่คงจะเข้าใจง่าย ถ้าไม่ได้เล่าเรียน ฟังผิดสำนวนไทย ก็จะเป็นอันแปลอย่างชาวต่างประเทศ แต่ความประสงค์ของข้าพเจ้า ที่แปลตามสำนวนเขาเช่นนี้นั้นเพื่อจะให้ผู้ซึ่งชอบพิจารณาสำนวนหนังสือ ได้ฟังสำนวนโวหารแห่งคัมภีร์ภารตะ การที่จะแปลลงให้ไพเราะ ในภาษาไทยนั้นไม่ยากอันใด เพราะเป็นภาษาของเราเอง แต่ถึงว่าเป็นสำนวนเช่นนี้ ถ้าอ่านพิจารณาสักเล็กน้อย ก็จะเข้าใจความได้ตลอด
ให้เทียบดูข้อความที่แปลนี้กับคำฉันท์ ก็เห็นว่าหมวดแห่งข้อความ ที่กล่าวลงกันหลายหมวด แต่คำฉันท์ขาดข้อความที่มีในคำแปลนี้เสียหลายหมวด ไปมีภรรยา ๗ สถาน ลักษณะหญิงม่าย ซึ่งมีอยู่ในคัมภีร์ข้างพุทธศาสนาเพิ่มเติมลงเห็นว่าที่เป็นดังนี้ก็จะเป็นเพราะฉบับเดิมขาดกะร่องกะแร่งมาแล้ว เมื่อกรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงแต่ง ท่านจึงทรงเก็บเรื่องต่าง ๆ ซึ่งว่าถึงผู้หญิงมารวบรวมปรุงลงในคำฉันท์นั้นจึงได้ดูต่างกันไป อีกประการหนึ่ง ที่ว่าในคำฉันท์นั้นเป็นลักษณะคนไทยแท้  มีกินหมาก และเป็นไทยผู้ดีอย่างเก่า คือ ไม่ให้นุ่งโจงกระเบนกลางถนน เพราะแต่งเป็นสำนวนให้ไทยฟังเช่นนี้ มาถูกเข้ากับที่ข้าพเจ้าแปลตามสำนวนฮินดู จึงได้ดูห่างกันไปมากอีก ยิ่งคำกลอนที่แต่งขึ้นใหม่แล้ว ความเข้าใจของผู้ที่แต่งกลอน ไม่พอกับคำฉันท์ที่ท่านแต่งไว้แต่เดิมด้วยคำฉันท์ที่ลงพิมพ์นั้นก็ผิดเป็นอันมากด้วย ซ้ำแก้เป็นโวหารใหม่ด้วย ก็ดูยิ่งห่างหนักไปอีก
แต่ข้าพเจ้าขอตักเตือนให้ท่านผู้ต้องการทราบ ได้หยิบข้อหนึ่งขึ้นพิจารณาปรับให้เป็นฮินดู อย่าให้นึกว่าเป็นไทยก็คงจะได้พบข้อที่ต้องกันหลายข้อ แต่ที่จะเป็นแน่แท้ว่ามาแต่ครูข้างพราหมณ์ หรือมาข้าง พุทธศาสนานั้น แล้วแต่จะพิจารณาเห็นเถิด
เกาะสีชัง
วันที่ ๑๓ มีนาคม รัตนโกสินทรศก ๑๐๘