นิทานอิหร่านราชธรรม
ไม่ทราบ
คำนำ
นายพลตรี พระยาสุรวงศ์วิวัฒน์ (เตี้ยม บุนนาค) ผู้ช่วยสมุหราชองครักษ์ มาแจ้งความยังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครว่า พร้อมใจกับน้อง ๆ จะใคร่พิมพ์หนังสือเปนของแจกในงานพระราชทานเพลิงศพท่านผู้หญิงตลับ สุรวงศ์วัฒนศักดิ์ ผู้มารดาสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือในหอพระสมุด ฯ ให้พิมพ์ ขณะนั้นประจวบเวลากรรมการคิดรวบรวมนิทานโบราณ หมายว่าจะพิมพ์เปนหนังสือประชุมปกรณัมขึ้นอิกสักพวก ๑ เช่นเดียวกับประชุมพงศาวดารแลประชุมลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ที่ได้พิมพ์อยู่ ข้าพเจ้าชวนให้พิมพ์หนังสือนิทานอิหร่านราชธรรม ๑๒ เรื่อง ซึ่งได้จัดไว้เปนภาคที่ ๑ ในประชุมปกรณัม บุตรธิดาของท่านผู้หญิงตลับเห็นชอบด้วย จึงชำระต้นฉบับแล้วจัดการพิมพ์ให้ตามประสงค์.
เรื่องตำนานของหนังสือนิทานอิหร่านราชธรรม ๑๒ เรื่องมีมาอย่างไร แจ้งอยู่ในคำอธิบายที่พิมพ์ไว้อิกแพนก ๑ ในที่นี้จะกล่าวถึงเรื่องประวัติของท่านผู้หญิงตลับ สุรวงศ์วัฒนศักดิ์ก่อน.
ประวัตท่านผู้หญิงตลับสุรวงศ์วัฒนศักดิ์
ท่านผู้หญิงตลับ เปนธิดาคนใหญ่ของพระสุพรรณสมบัติ (ถมยา โอสถานนท์) เกิดในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันศุกร เดือน ๔ ปีเถาะสัปตศก พ.ศ. ๒๓๙๘ เมื่ออายุได้ ๑๐ ปีท่านผู้หญิงอ่วมสุรวงศ์วัยวัฒน์มารดาเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศํกดิ์มีความรักใคร่ขอบิดาไปเลี้ยง จึงได้คุ้นกับเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์มาแต่ยังเยาว์อยู่ด้วยกัน ครั้นเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ไปศึกษาณประเทศยุโรปกลับมา ได้มาพบปะกันเมื่อเปนหนุ่มสาว ความที่คุ้นกันมาก็พาให้เกิดสมัครักใคร่กัน ท่านผู้หญิงอ่วมจึงขอต่อบิดา แล้วยกให้เปนภรรยาเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๗ แต่เมื่อเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ยังเปนนายพันตรี ที่พระอมรวิสัยสรเดช บังคับการกรมทหารปืนใหญ่ ท่านผู้หญิงตลับได้ร่วมทุกข์ศุขอยู่ด้วยกันกับเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ ฉันเปนแม่เจ้าเรือนแต่นั้นมาจนตลอดอายุของสามี มีบุตรธิดาด้วยกัน ๙ คน ถึงแก่กรรมเสียแต่น้อย ๔ คน อยู่มาจนเติบใหญ่ ๕ คน คือ.
ที่ ๑ บุตรชื่อเต็น ได้เปนที่พระยาสุริยานุวงศ์ประวัติ รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ตติยจุลจอมเกล้า สำหรับตระกูลเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ แลเปนตำแหน่งปลัดมณฑลปัตตานี แต่ถึงอนิจกรรมเสียก่อนมารดาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑
ที่ ๒ ธิดาชื่อเลียบ
ที่ ๓ บุตรชื่อเตี้ยม ได้เปนที่พระยาสุรวงศ์วิวัฒน์ รับพระราชทานพานทอง เปนนายพลตรีทหารบก รับราชการตำแหน่งผู้ช่วยสมุหราชองครักษ์อยู่บัดนี้
ที่ ๔ ธิดาชื่อเลียม ถวายตัวทำราชการฝ่ายในในรัชกาลที่ ๕ ได้เปนเจ้าจอมรับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ตติยจุลจอมเกล้าฝ่ายใน
ที่ ๕ บุตรชื่อเต็ม ได้เปนที่จ่ายง รับราชการอยู่ในกรมมหาดเล็กบัดนี้.
อันเรื่องประวัติของสัตรีที่เปนแม่เจ้าเรือน คนภายนอกมักจะรู้แต่ส่วนข้างเสีย เช่นดุร้ายฤๅสุรุ่ยสุร่าย ฤๅเทลาะวิวาทกับสามี การจึงได้โด่งดังแพร่หลาย แต่ส่วนข้างดีนั้นมิใคร่จะปรากฎแก่คนภายนอก เพราะธรรมดาแม่เจ้าเรือนที่มีปรีชาฉลาดไม่หนักไปในอคติ ย่อมประพฤติ์รักษามารยาตสัมมาคารวะ อย่างโบราณเรียกว่าเปนช้างตีนหลัง ให้สามีนำหน้ารักษาเกียรติยศของสามี ถึงจะสามารถประกอบกิจเปนกำลังของสามีสักเพียงใด ก็มิใคร่จะให้ปรากฎแก่ผู้อื่น แม่เจ้าเรือนที่ดีมักเปนเช่นนั้น จึงยากที่คนภายนอกจะล่วงรู้เรื่องประวัติได้ ก็แต่หลักฐานอันเปนทางที่จะสังเกตมีอยู่ในประวัติของสกุล ดังเช่นที่เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์อยู่ด้วยกันมากับท่านผู้หญิงตลับตั้งแต่ยังมีถานันดรเปนผู้น้อย ค่อยเจริญรุ่งเรืองด้วยกันมาโดยลำดับ จนสามีได้เปนที่เจ้าพระยาภรรยาได้เปนท่านผู้หญิง เปนใหญ่ในสกุลวงศ์อันกอปด้วยเกียรติยศแลศฤงฆาร ข้อนี้ถ้าว่าโดยเฉภาะตัวก็ควรนับว่าท่านผู้หญิงตลับเปนภรรยาที่ดีประการ ๑ อิกประการ ๑ ท่านผู้หญิงตลับมีบุตรธิดาหลายคน ได้บำรุงเลี้ยงแลฝึกสอนมาจนเติบใหญ่ ที่ควรทำราชการก็ได้ทำราชการมีเกียรติยศตั้งตัวได้ทันตามารดาเห็นทุกคน ข้อนี้ก็ควรนับว่าท่านผู้หญิงตลับเปนมารดาที่ดีด้วยประการ ๑ อิกประการ ๑ ในเวลาเมื่อเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ยังมีชีวิตรอยู่ก็ดี ฤๅเมื่อถึงอสัญกรรมแล้วก็ดี ท่านผู้หญิงตลับอยู่ในสัตรีมีบันดาศักดิ์ผู้หนึ่ง ซึ่งมีผู้ชอบพอมากทั้งเจ้านายขุนนางแลบุคคลชั้นอื่น แม้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงคุ้นเคยชอบพระราชอัธยาศรัยมาทั้ง ๒ รัชกาล ได้พระราชทานเครื่องยศท่านผู้หญิง แลเครื่องราชอิศริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายในชั้นที่ ๒ มาแต่รัชกาลก่อน ข้อนี้ควรนับว่าเพราะท่านผู้หญิงตลับเปนมิตรที่ดีด้วยอิกประการ ๑ ความ ๓ ข้อที่กล่าวมาว่าเปนเกียรติคุณของท่านผู้หญิงตลับ คือว่าเปนภรรยาที่ดี เปนมารดาที่ดี แลเปนมิตรที่ดีนี้ ข้าพเจ้าเชื่อว่าบรรดาผู้ที่ได้รู้จักคุ้นเคยกับเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์แลท่านผู้หญิงตลับมาแต่ก่อน เห็นจะไม่มีผู้ใดคัดค้าน.
เรื่องประวัติของท่านผู้หญิงตลับในตอนเมื่อสามีถึงอสัญกรรมแล้ว คนภายนอกพอรู้ข้อความได้ถ้วนถี่ขึ้น ด้วยท่านผู้หญิงตลับต้องรับภาระปกครองครอบครัวแลบ้านเรือนของสามีต่อมา ได้รับความลำบากในชั้นแรกไม่น้อย เหตุด้วยเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ถึงอสัญกรรมโดยปัจจุบันมิได้ทันสั่งเสียเรื่องทรัพย์สมบัติ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องทรงตั้งกรรมการจัดการแบ่งมรดก ข้าพเจ้าผู้แต่งเรื่องประวัตินี้อยู่ในกรรมการด้วยผู้หนึ่ง จึงได้ทราบความครั้งนั้น ได้นึกชมท่านผู้หญิงตลับ ว่าสมควรเปนผู้ใหญ่ในสกุล ด้วยอดออมอารีต่อวงศ์วารของสามีไม่เอาเปรียบผู้น้อย เพราะฉนั้นจึงเปนที่เคารพนับถือของบรรดาบุตรธิดาภรรยาอื่น แลอนุภรรยาของเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ต่อมาจนตลอดอายุของท่านผู้หญิงตลับ.
ตั้งแต่เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ถึงอสัญกรรมแล้ว ท่านผู้หญิงตลับนิยมแต่บำเพ็ญศีลทานการกุศล มิใคร่จะไปสู่ที่สมาคมดังแต่ก่อน แต่กิจธุระอันใดที่ได้รับภาระสืบมาจากสามี ดังเช่นการทนุบำรุงบุตรภรรยาของเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์เปนต้น ท่านผู้หญิงตลับมิได้ทอดทิ้งจนตลอดอายุ อนึ่งเมื่อเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ยังมีชีวิตรอยู่ ได้รับเปนตำแหน่งมรรคนายกวัดประยุรวงศาวาศ อันเปนวัดสำหรับสกุล ครั้นเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ถึงอสัญกรรม พระสงฆ์วัดประยุรวงศ์ ฯ ขอให้ท่านผู้หญิงตลับเปนมรรคนายก ก็ยอมรับน่าที่นั้น ทำการบำรุงพระอารามแทนสามีต่อมา ได้ขวนขวายทำการปฏิสังขรณ์พระอุโบสถแลพระมหาสถูปวัดประยุรวงศาวาศจนสำเร็จทั้ง ๒ อย่าง.
ท่านผู้หญิงตลับป่วยเรื้อรังมากว่า ๒ ปี ถึงอนิจกรรมเมื่อวันที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๔ คำณวนอายุได้ ๖๗ ปี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระอนุสรคำนึงถึงความชอบความดีแลความสามิภักดิ์ของเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์กับท่านผู้หญิงตลับที่ได้มีมาแต่หนหลัง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานโกษฐ์ให้ประดับศพเปนเกียรติยศ กำหนดจะได้ทำการปลงศพในเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๕ นี้ มีพิธีทำบุญที่หน้าศพณบ้านเรือนในวันที่ ๒๕ ที่ ๒๖ ธันวาคม ครั้นวันที่ ๒๗ เวลา ๕ นาฬิกาหลังเที่ยง จะพระราชทานเพลิงศพท่านผู้หญิงตลับที่เมรุวัดประยุรวงศาวาศ สิ้นเนื้อความตามเรื่องประวัติท่านผู้หญิงตลับเพียงเท่านี้.
กรรมการหอพระสมุด ฯ ขออนุโมทนากุศลบุญราษีทักษิณานุปทานซึ่งบุตรธิดาได้พร้อมใจกันบำเพ็ญการกุศลปลงศพสนองคุณท่านผู้หญิงตลับสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ ผู้มารดา ด้วยความกตัญญูกตเวที แลได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย เชื่อว่าท่านทั้งหลายผู้ที่ได้รับสมุดเล่มนี้ไป คงจะพอใจแลอนุโมทนาด้วยทั่วกัน.
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๐ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๕
อธิบายนิทานอิหร่านราชธรรม
นิทานพวกนี้เปนนิทานแขก จะเรียกชื่อเรื่องหนังสือในภาษาแขกว่ากะไรหาทราบไม่ แต่ไทยเราเรียกกันมาว่า “เรื่องสิบสองเหลี่ยม” เข้าใจว่าได้ต้นฉบับเดิมเข้ามาแปลเปนภาษาไทยแต่เมื่อกรุงศรีอยุธยายังเปนราชธานี ข้อนี้รู้ได้ด้วยสำนวนที่แปลเปนสำนวนโบราณ แลมีหลักฐานอิกอย่างหนึ่ง ที่หนังสือเรื่องนี้ในหอพระสมุดฯ มีฉบับตัวทองของหลวงครั้งรัชกาลที่ ๑ มีบานแพนกปรากฎว่าอาลักษณเขียนเมื่อเดือน ๗ ปีขาลจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๒๕ อันเปนปีซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุลาโลกเสด็จปราบดาภิเศก แต่มิได้กล่าวถึงการที่แปลไว้ในบานแพนก จึงเห็นว่าเปนหนังสือเรื่องที่นับถือกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เพราะเปนนิทานสุภาสิตว่าด้วยราชธรรม จึงโปรด ฯ ให้สร้างขึ้นเปนฉบับหลวงเก็บไว้ใกล้พระองค์สำหรับจะได้ทรงสอบสวนได้โดยง่าย แลหนังสือเรื่องนี้นอกจากฉบับหลวงยังพบฉบับอื่นอิกหลายฉบับ ส่อให้เห็นเปนหลักฐานประกอบกับข้อความที่กล่าวมา ควรเชื่อได้ว่าแปลแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี
แต่หนังสือเรื่องนี้จะได้มาแต่แขกชาติไหน แลได้มาในรัชกาลไหน ข้อนี้ได้แต่คาดคเนตามเค้าเงื่อนที่มีอยู่บ้าง คือในตัวนิทานเองสังเกตุดูมักเปนนิทานว่าด้วยครั้งพวกอิหร่านมีอำนาจปกครองทั้งประเทศเปอรเซียแลประเทศอิรักรวมกัน เปนเรื่องนิทานทางอินเดียก็มีบ้าง ลาดเลาดูจะเปนของพวกแขกชาวเปอรเซียรวบรวมแต่งขึ้น ข้อที่นำมาถึงประเทศนี้นั้น มีเค้าเงื่อนในพงศาวดาร ว่าเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช พระเจ้าแผ่นดินเปอรเซียได้แต่งราชทูตเข้ามายังเมืองไทย โดยประสงค์จะให้มาเกลี้ยกล่อมสมเด็จพระนารายน์ ฯ ให้เข้ารีตสาสนาอิศลาม เหมือนอย่างที่พวกฝรั่งเศสพยายามเกลี้ยกล่อมจะให้เสด็จเข้ารีตสาสนาคริศตัง ทูตเปอรเซียเข้ามาครั้งนั้นคงจะพาครูบาอาจารย์ที่ชำนาญสาสนาแลราชธรรมทางประเทศเปอรเซียเข้ามาด้วย บางทีจะนำหนังสือเรื่องนี้เข้ามา แลสมเด็จพระนารายน์ ฯ ได้โปรดให้แปลออกเปนภาษาไทยในครั้งนั้น เหตุด้วยหนังสือเรื่องนี้ว่าด้วยราชธรรมเปนพื้น ไม่สู้เกี่ยวแก่สาสนาจึงรักษาไว้เปนแบบฉบับสืบมา.
ในหนังสือเรื่องนี้มีศัพท์ที่แปลแปลกอยู่ในนิทานเรื่องที่ ๕ ศัพท์หนึ่งส่อให้เห็นว่าแปลมาเก่าแก่ คือเรียกสัตว์อันเกิดแต่ม้ากับฬาประสมกันว่า “แม้” สัตว์อย่างนี้เรียกกันในชั้นหลังว่า “ล่อ” ที่เรียกว่า “แม้” ไม่เคยเห็นเรียกในหนังสือเรื่องอื่นเลย ยังมีศัพท์อื่นๆ ในนิทานเหล่านี้ ที่พอจะค้นหาหลักฐานได้ก็หลายศัพท์ ได้วานโปรเฟศเซอร์ เซเดส์ บรรณารักษ์ใหญ่ในหอพระสมุด ฯ สอบในพงศาวดารประเทศเปอรเซียได้ความอธิบายดังนี้
ชื่อในนิทานนำ
พระเจ้ามามูน Mahmud เปนพระเจ้าแผ่นดินเปอรเซีย ในราชวงศ์ คัคเนวิด ทรงราชย์เมื่อราว พ.ศ. ๑๕๑๔
พระเจ้าเนาวสว่าน Nushirwan เปนพระเจ้าแผ่นดินเปอรเซีย ในราชวงศ์สัสสนิด ทรงราชย์เมื่อราว พ.ศ. ๑๐๗๔
เมืองบัดดัด Baghdad เปนราชธานีประเทศอิรักบัดนี้
เมืองมะดาวิน Mada’in (แปลว่า นคร) คือเมืองสเตลิฟน อยู่ข้างใต้เมืองบัดดัด
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๑
พระเจ้าฟารุดิน Faridun พระเจ้าแผ่นดินในราชวงศเปอรเซีย
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๒
พระเจ้าหุมายุน Humayun พระเจ้าแผ่นดินในราชวงศมงโคลในอินเดีย
เมืองบุทราฐ Gujarat เมืองในอินเดีย
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๓
พระเจ้าสันหยัน Shahryar พ้องนามพระเจ้าแผ่นดินในต้นเรื่องอาหรับราตรี
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๔
พระเจ้าบหราม Bahram พระเจ้าแผ่นดินเปอรเซีย ทรงพระนามนี้มีหลายองค์ องค์ที่มีเกียรติมาก เสวยราชย์เมื่อราว พ.ศ. ๙๖๓
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๕ ที่ ๖ ซ้ำกับที่สอบแล้วบ้าง สอบไม่ได้ความบ้าง
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๗
พระเจ้ามันสูร Mansur พระเจ้าแผ่นดินเปอรเซียในราชวงศ์สัสสนิด ทรงราชย์เมื่อราว พ.ศ. ๑๕๐๔
พระเจ้ายัมสิต Jamshid พระเจ้าแผ่นดินเปอรเซียราชวงศ์ที่ ๑
พระเจ้าอรุม Roum คือพระเจ้าแผ่นดินที่ครองประเทศเตอรกี
เมืองเหราช Herat อยู่ในประเทศอัฟคานีสถาน
เมืองยุมาน Yemen อยู่ในประเทศอาหรับ
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๘ สอบไม่ได้ความ ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๙ ซ้ำกับที่สอบแล้วบ้าง สอบไม่ได้ความบ้าง
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๑๐
เมืองอาราม Haram เปนชื่อเก่าของเมืองเมกกะ
ชื่อในนิทานเรื่องที่ ๑๑ ไม่จำต้องสอบ นิทานเรื่องที่ ๑๒ เปนเรื่องชาดก ไม่ต้องสอบ
นิทาน ๑๒ เรื่องนี้ หมอสมิทเจ้าของโรงพิมพ์ที่บางคอแหลมได้พิมพ์เปนครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๓ แต่ฉบับของหมอสมิทความบกพร่องไม่บริบูรณ์เหมือนฉบับที่มีในหอพระสมุดฯ อิกประการ ๑ ที่เรียกชื่อกันมาแต่เก่าก่อนว่า “เรื่องสิบสองเหลี่ยม” เห็นว่าไม่ชวนอ่าน เสมือนนามปิดค่าของหนังสือเสีย นิทานเหล่านี้สิเปนนิทานของพวกแขกอิหร่านแลว่าด้วยราชธรรม พิมพ์ใหม่ครั้งนี้จึงให้ชื่อเสียใหม่ว่า “นิทานอิหร่านราชธรรมสิบสองเรื่อง”
นิทานอิหร่านราชธรรม ๑๒ เรื่อง
ฤๅที่เรียกกันว่าเรื่องสิบสองเหลี่ยม
นิทานพระเจ้าเนาวสว่านวาดินทรงธรรมนั้น ว่าในกาลวันหนึ่ง สมเด็จพระเจ้ามามูนบรมกระษัตริย์ อันผ่านสมบัติอยู่ณกรุงบัดดาด เสด็จออกน่าพระที่นั่ง ตรัสแก่มุขมนตรีว่า เราได้ยินผู้เถ้าผู้แก่เล่าสืบกันมา ว่าสมเด็จพระเจ้าเนาวสว่าน เปนพระมหากระษัตริย์ทรงธรรมอันประเสริฐ เสวยราชสมบัติอยู่ณเมืองมะดาวิน อาณาประชาราษฎรชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวงอยู่เย็นเปนศุขปราศจากทุกข์ภัยอันตราย ครั้นพระเจ้าเนาวสว่านเสด็จสวรรคตแล้ว พระเจ้าหรมุกได้ครองราชสมบัติแทนพระราชบิดา จึงให้ทำมณฑปบนยอดภูเขาที่ในป่าแว่นแคว้นเมืองมะดาวิน ไว้พระศพพระเจ้าเนาวสว่านผู้เปนพระราชบิดา มณฑปนั้นทำด้วยทองคำประดับเนาวรัตนต่าง ๆ แล้วจารึกอักษรในแผ่นทอง เปนข้อบัญญัติแลนิทานทำนองคลองธรรมไว้ในมณฑปนั้นทั้ง ๑๒ เหลี่ยม สำหรับพระมหากระษัตริย์แลเสนาบดีจะได้ปรนนิบัติตาม ให้อาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเปนศุข แลพระมณฑปนั้นอยู่แห่งใดตำบลใดใครยังรู้เห็นบ้างฤๅ เสนาบดีมุขมนตรีกราบทูลว่า เคยได้ยินแต่เล่าฦๅสืบมาต่อ ๆ กันว่า แต่พระเจ้าเนาวสว่านเสด็จสวรรคตมาจนตราบเท่าบัดนี้ นับตามศักราชได้ ๒๕๐๐ ปี แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงจะได้รู้ว่าพระมณฑปซึ่งไว้พระศพนั้น อยู่แห่งใดตำบลใดหามิได้ พระเจ้ามามูนจึงตรัสแก่เสนาบดีมุขมนตรีว่า พระเจ้าเนาวสว่านก็สิ้นพระญาติวงศ์แล้ว และเมืองมะดาวินนั้นก็ขึ้นแก่เมืองเรา ควรเราจะไปเยือนพระศพ จะได้แจ้งในอักษรคำซึ่งบัญญัติจารึกไว้นั้น ครั้นตรัสดังนั้นแล้วพระเจ้ามามูนเสด็จไปเมืองมะดาวิน
ครั้นไปถึงมะดาวินแล้ว ชาวเมืองมะดาวินจึงเอาเข้าโภชนสาลีรวงนั้นยาวสองศอก ผลนั้นเท่าผลทับทิมมาถวาย ว่าชาวนาไถนาอยู่ได้ตุ่มใต้ดิน พระเจ้ามามูนจึงสืบถามผู้เถ้าผู้แก่ว่า เข้าโภชนสาลีเปนแต่เมื่อครั้งพระมหากระษัตริย์องค์ใดจึงเติบใหญ่ถึงเพียงนี้ แลมณฑปพระเจ้าเนาวสว่านอยู่ตำบลใดผู้ใดรู้บ้างฤๅ ผู้เถ้าผู้แก่ให้กราบทูลว่าอายุข้าพระพุทธเจ้าทั้งนี้ต่ำอยู่ จะได้แจ้งเนื้อความนั้นหามิได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นจะแจ้งเนื้อความครั้งนั้นแต่มุอายหยัดเปนผู้เถ้าอยู่ณเมืองปาสันนั้น พระเจ้ามามูนจึงสั่งให้หามุอายหยัดมาน่าพระที่นั่ง แลพระเจ้ามามูนจึงตรัสถามมุอายหยัดว่าอายุมากน้อยเท่าใด แลรวงเข้าโภชนาสาลีนี้เปนแต่เมื่อครั้งใด แลพระมณฑปพระเจ้าเนาวสว่านนั้นแจ้งบ้างฤๅว่าอยู่ตำบลใด มุอายหยัดจึงกราบทูลว่าอายุข้าพเจ้าได้ ๓๒๐ ปีแล้ว แลรวงเข้าโภชนสาลีนี้ เปนแต่ครั้งพระเจ้าเนาวสว่านวาดินทรงธรรม แต่เมืองมะดาวินไปถึงเขาพระมณฑปอยู่นั้นเปนทาง ๑๕๐๐ เล้น เธอสร้างพระมณฑปนั้นบนภูเขาสูงถึง ๑๗๐ เส้น ภูเขานั้นมีธารน้ำไหล พระมณฑปนั้นทำด้วยทองคำประดับด้วยเนาวรัตนสว่างรุ่งเรืองอยู่ในภูเขานั้นประดุจกลางวัน แลพื้นพระมณฑปนั้นดาษไปด้วยแผ่นเงิน แลเมื่อพระเจ้าหรมุกจะใกล้สวรรคตนั้นให้สมทบทางเสีย พระเจ้ามามูนจึงสั่งให้ช่างศิลาไปด้วยมุอายหยัด ให้ไปตัดทางแต่พอทรงม้าเสด็จไปได้ มุอายหยัดก็เอาช่างศิลาไปตัดทางตามรับสั่งสำเร็จแล้ว เข้ามากราบทูลแก่พระเจ้ามามูน ๆ เธอเสด็จทรงม้าพระที่นั่งไปด้วยมุอายหยัดกับมนตรี ๓ คน มหาดเล็กคน ๑ เปน ๖ คนด้วยกันทั้งพระองค์ แลให้รี้พลทั้งนั้นอยู่แต่นอกภูเขาซึ่งสมทบทางไว้นั้น แล้วพระเจ้ามามูนตรัสว่าพระเจ้าเนาวสว่านเปนพระมหากระษัตริย์ผู้ทรงธรรม เราจะลงจากหลังม้าเข้าไปจึงจะควร ทรงพระราชดำริห์แล้วเท่านั้น ก็เสด็จลงจากม้าเข้าไปจนถึงพระมณฑป เห็นประตูเหล็กปิดอยู่
แลในบานประตูเหล็กนั้นจารึกไว้ด้วยทองคำว่า มนุษย์นั้นมีแก้ว ๕ ดวง ดวง ๑ คือแก้วปัญญา บำรุงแก้วนั้นให้ประหยัด ศัตรูแก้วนั้นคือโมโห ดวง ๒ นั้นคือแก้วความรู้ บำรุงแก้วนั้นคือมัธยัต ศัตรูแก้วนั้นคือ (อะไรความในฉบับขาด) ดวง ๓ นั้นคือแก้วความอาย บำรุงแก้วนั้นคือมานะ ศัตรูแก้วนั้นคือมาตุคาม ดวง ๔ นั้นคือแก้วความซื่อ บำรุงแก้วคือสัจ ศัตรูแก้วนั้นคือดาบ ดวง ๕ นั้นคือแก้วอัฏ บำรุงแก้วนั้นคือถือคำ ศัตรูแก้วนั้นคือโลภ ว่าถ้าผู้ใดทำการชั่วจะได้ชั่ว ถ้าผู้ใดทำชอบจะได้ที่ชอบ
ครั้นพระเจ้ามามูนทรงพระอักษรนั้นแล้วมิช้า ท่านผลักบานประตู ๆ นั้นก็เปิดออก จึงเสด็จเข้าไปถึงพระมณฑป เห็นม่านนั้นผูกเปนสายยนต์ไว้ เอาพระหัดถ์ไปต้องม่าน ๆ นั้นก็ลุ่ยหลุดลง พระเจ้าก็เสด็จเข้าไปในมณฑปนั้น จึงเห็นบานประตูแลฝาผนังนั้นแล้วไปด้วยทองคำ แลพระที่นั่งซึ่งไว้พระศพพระเจ้าเนาวสว่านนั้น แล้วไปด้วยทองคำถมราชาวดีกุดั่นประดับพลอย องค์พระเจ้าเนาวสว่านนั้นทรงเครื่อง เสด็จอยู่บนพระที่นั่งดุจเปนอยู่ พระเจ้ามามูนจึงไปนบนอบพระเจ้าเนาวสว่านตามเคารพ แล้วเปลื้องพระภูษาทรงให้ใหม่ แลเห็นพระองค์สดชื่นประดุจเปนอยู่ เห็นแต่พระภักตร์เปนฝ้าหมองอยู่สักหน่อย แลกลิ่นยาซึ่งแพทยาณเมืองมะดาวินประกอบทาพระองค์ไว้นั้นมีกลิ่นหอมประหลาด ๆ จะเปรียบด้วยกลิ่นอันใดมิได้มี จึงพระเจ้ามามูนเอาเครื่องหอมไปทาพระองค์แล้ว เอาพระภูษาซึ่งเอาไปนั้นทรงให้ใหม่
จึงเห็นแผ่นทับทิมซึ่งจารึกไว้เปนอักษร ๕ ประการห้อยไว้ตรงหน้าพระภักตร์นั้น ประการ ๑ ว่าโลกมิได้ยืน ชอบให้ประหยัดความชั่วจึงจะได้ความชอบ ๒ ประการนั้นให้ผู้มีบันดาศักดิ์โอบอ้อมเอนดูอย่าข่มเหงผู้อยู่ในบังคับ ผู้อยู่ในบังคับนั้นก็ให้เกรงกลัวผู้มีบรรดาศักดิ์ ๓ ประการนั้นว่ารบพุ่งเอาบ้านเมืองมาไว้ในบังคับก็ดี ใช่ว่าจะครองอยู่ไปได้ชั่วนิรันดร ชอบให้ทำความดีจะได้เปนเสบียงไปภายภาคน่าดีกว่า ๔ ประการนั้นว่า ถ้าจะทำดีทำร้ายเท่าใด ๆ ก็จะได้เท่าที่ทำนั้นแล ๕ ประการนั้นว่าพระมหากระษัตริย์ประดุจต้นไม้อันสดชน แลราษฎรประดุจรากไม้ ถ้าแลรากไม้นั้นมดปลวกกิน ต้นก็เหี่ยวแห้งพลันล้ม ถ้าแลรากนั้นมดปลวกมิได้เบียดเบียน ต้นนั้นก็ชื่นสดจะยั่งยืนเปนผลสืบไป
อนึ่งธำมรงค์อยู่ที่นิ้วพระหัดถ์ขวานั้น ๔ วง จารึกเปนอักษรไว้ ๔ ประการ ประการ ๑ ว่าถ้าจะลงโทษแก่ผู้อยู่ในบังคับนั้นแต่พอสมควร ให้โปรดจงมาก ๒ ประการนั้นให้ตรึกถึงทุกข์ศุขว่าบัญญาน้อยจึงอยู่ในบังคับ ๓ ประการนั้นว่าถ้าอายุจะยืนอยู่สักพันปีก็ดี อย่าให้ลืมซึ่งความตาย ๔ ประการนั้นว่าอันผู้อยู่ในพิภพนี้ยิ่งแต่ผู้ที่โปรดให้น้ำใจมนุษชื่น
แลพระธำมรงซึ่งใส่ในนิ้วพระหัดถ์ซ้ายนั้น ๔ วง จารึกเปนอักษรไว้ว่า เปนพระมหากระษัตริย์นั้นอย่าลืม ๔ ประการนี้ ประการ ๑ ให้ทรงธรรม ๒ ประการนั้นตั้งแต่งผู้จะเปนเสนาบดีนั้นให้มีปัญญาซึ่งต่างพระเนตรพระกรรณได้ ๓ ประการนั้นว่าให้บำรุงพระสาสนาให้รุ่งเรือง ๔ ประการนั้นว่าถ้าผู้ใดจะกราบทูลด้วยเนื้อความสิ่งใด ๆ (ฟัง) ให้ถ่องแท้แล้วจึงตรัสสั่ง
แลแผ่นทับทิมซึ่งผูกข้อพระหัดถ์ขวานั้นจารึกไว้ว่า (๑) ถ้าจะใช้การสิ่งใด ๆ ให้ใช้คนผู้มีปัญญา (๒) ถ้าจะทำการสิ่งใดอย่าทำใจเร็ว (๓) ถ้าจะไปทางใดให้ดูทางซึ่งจะกลับมาได้นั้น (๔) ถ้าจะเจรจาสิ่งใดปฤกษาก่อนแล้วจึงเจรจา
แลจารึกไว้ในปัทมราชผูกอยู่ข้อพระหัดถ์ซ้ายนั้นว่า ถ้าเสนาบดีทำมิได้มีความชอบแก่พระมหากระษัตริย์นั้น ๔ ประการ ๆ ๑ มิได้เอาใจใส่แก่ราชการ ๒ ประการนั้นว่าเห็นแต่จะได้พัสดุทองเงิน ๓ ประการนั้นฤษยาแก่เพื่อนกัน ๔ ประการนั้นสิ่งใดมิควรทำมาทำ (ดังนี้ไม่ควรชุบเลี้ยงให้มียศศักดิ์)
แลในฝาผนังพระมณฑปนั้นจารึกไว้ว่า (๑) ถ้าผู้ใดทำผิดอย่าให้ทำผิดตอบ (๒) ถ้าจะทำการอันใดให้ประกอบด้วยอัธยาศรัย
อนึ่งอันจะเปนความชอบแต่พระมหากระษัตริย์จะได้สืบพระชัณษานั้นมี ๔ ประการ ๆ ๑ ทรงธรรม ๒ ประการทำบุญแก่ผู้มีศีล ๓ ประการนั้น (ทำ) ทานผู้เถ้าผู้แก่ ๔ ประการให้ทานกระยาจกวรรณิพกด้วยศรัทธา
อนึ่งไปมิได้กลับมามี ๓ ประการ ๆ ๑ วาจาซึ่งออกไปแล้วมิได้กลับคืน ๒ ประการอายุล่วงไปแล้วมิได้กลับคืน ๓ ประการนั้นตายไปแล้วมิได้กลับคืนมา
อนึ่งพระมหากระษัตริย์ดุจแพทยา ราษฎรทั้งปวงประดุจหนึ่งผู้ป่วย ๆ นั้นหวังจะใคร่แจ้งโรคแต่แพทยา ถ้าแพทยามิฟังผู้ป่วยบอกอาการ ที่ไหนจะประกอบยารักษาโรคหาย ให้เร่งคิดประดุจหนึ่งพระเจ้าสุไลมานผู้เปนพระมหากระษัตราธิราชเจ้าอันสูงใหญ่อันมหาประเสริฐ ได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้ารู้ภาษาสัตว์ทั้งปวง แต่มดตัวหนึ่งมาฟ้องยังเอาธุระ เหตุว่าทรงธรรม ฉนั้นจึงมนุษย์นิกรยักษ์มารสิงสัตว์ทั้งปวงอยู่ในบังคับ
อนึ่งพระมหากระษัตริย์ทรงธรรมแต่ครู่หนึ่ง จะได้อานิสงษ์ยิ่งกว่านมัสการพระพุทธเจ้าปีหนึ่ง แลทรงธรรมนั้นประดุจตราชูเที่ยงฟ้าแลดินยั่งยืนด้วยทรงธรรม พระมหากระษัตริย์อันทรงธรรมนั้นสูงกว่าฟ้า ใหญ่กว่าพิภพ ฦกกว่าพระมหาสมุท เย็นกว่าพระคงคา
แล้ว (พระเจ้ามามูน) เสด็จไปทักษิณรอบพระมณฑป ๆ นั้นเปน ๑๒ เหลี่ยม จารึกอักษรไว้เปนนิทานทุกเหลี่ยม
นิทานเรื่องที่ ๑
(เรื่องพระเจ้าฟ้าริดุ่นหาโลหิตเด็กเปนกระสายยา)
เหลี่ยม ๑ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าฟ้าริดุ่น เปนพระมหากระษัตริย์อันมหาประเสริฐ มีเมืองขึ้นเปนอันมาก พระเจ้าฟ้าริดุ่นนั้นอยู่ในทำนองคลองธรรม อาณาประชาราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเปนศุข พระเจ้าฟ้าริดุ่นนั้นประชวรพระโรคในทรวง แพทยาประกอบพระโอสถถวายให้เสวยเท่าใด ๆ พระโรคนั้นก็มิคลาย แพทยาผู้หนึ่งจึ่งกราบทูลว่า พระโรคนี้จำจะประกอบพระโอสถด้วยโลหิตเด็กอายุแต่ ๑๒ ปี เมื่อจะประกอบพระโอสถนั้น ให้เอาเด็กมาเชือดคอต่อน่าพระที่นั่งจึงจะได้โลหิตร้อน ๆ ละลายพระโอสถนั้นให้พระองค์เจ้าเสวย พระโรคของพระองค์จึง (จะ) คลาย ถ้ามิได้ประกอบพระโอสถฉนี้พระโรคนั้นจะมากไป ครั้นพ้น ๓ เดือนพระองค์เจ้าจะถึงสวรรคต พระเจ้าฟ้าริดุ่นได้ฟังแพทยากราบทูลดังนั้น จึงสั่งให้เอาทองคำเท่าผลฟักบรรทุกม้า ให้ไปตีฆ้องร้องป่าวแก่อาณาประชาราษฎรทั้งปวงว่า ถ้าผู้ใดมีบุตรอายุ ๑๒ ปีจะแลกทองเท่าผลฟัก จะเอาบุตรนั้นไปเชือดคอเอาโลหิตประกอบพระโอสถถวาย มนตรีรับสั่งดังนั้นแล้วจึงเอาทองบรรทุกหลังม้า ไปตีฆ้องร้องป่าวถึง ๖ วันแล้ว ผู้ใดจะยอมให้บุตรหามิได้ ครั้นถึง ๗ วัน หญิงคน ๑ น้ำใจฉกรรจ์ออกมารับว่าให้หยุดอยู่ที่นี่ก่อน หญิงนั้นจึงไปบอกผัวว่าบุตรเราถึง ๙ คน ยากจนอยู่หาอันใดจะเลี้ยงบุตรมิได้แล้ว ผัวนั้นก็ฟังคำภรรยาลงใจด้วย จึงจูงเอาข้อมือเด็กนั้นมาส่งให้แล้วรับเอาทองนั้นไป แลเด็กนั้นก็ร้องไห้วิงวอนแก่บิดามารดาเท่าใด ๆ ก็มิได้ฟัง แลผู้เอาทองไปแลกนั้นก็พาเอาเด็กนั้นไปส่งให้แก่แพทยา แล้วเอาเนื้อความกราบทูลแก่พระเจ้าฟ้าริดุ่นว่าได้เด็กนั้นมาแล้ว
พระเจ้าฟ้าริดุ่นจึงสั่งให้หาเสนาบดีกาฎีผู้พิพากษามาพร้อมกัน ให้ปฤกษาว่าแพทยาจะเอาโลหิตเด็กนี้ประกอบพระโอสถถวายเราแลโรคเราจึงจะคลาย ถ้ามิประกอบด้วยโลหิตเด็กโรคเรามิคลาย ถ้ามิได้เสวยพ้น ๓ เดือนเราก็จะถึงแก่สวรรคต แลให้เสนาบดีกาฎีปฤกษาว่าเด็กนี้มิได้มีโทษผิด จะฆ่าเด็กเอาโลหิตประกอบโอสถนั้น จะเปนบาปบุญคุณโทษเปนประการใด จึ่งเสนาบดีกาฎีผู้พิพากษาปฤกษาพร้อมกัน (แล้วทูล) ว่า ซึ่งจะฆ่าเด็กอันหาโทษผิดมิได้นั้นจะเปนบาปกรรมนัก แต่ทว่าบัดนี้มิได้จะฆ่าเสียเปล่า เหตุว่าจะประกอบพระโอสถถวายพระองค์เจ้า ให้พระโรคของพระองค์เจ้าหาย จะได้อยู่ปกเกล้าฯ อาณาประชาราษฎรทั้งปวง ให้อยู่เย็นเปนศุขจะมิให้มีภัยอันตรายสืบไป ถ้าแลมิเอาโลหิตเด็กประกอบพระโอสถ พระองค์เจ้าก็จะถึงแก่สวรรคต แลราษฎรทั้งปวงก็จะเกิดทิ่มแทงฆ่าฟันกันตายเปนอันมาก บ้านเมืองก็จะเรรวนมิได้อยู่เย็นเปนศุข จะเปนบาปกรรมยิ่งกว่าฆ่าเด็กคนหนึ่งนั้นอิก ควรให้เอาโลหิตเด็กนี้ประกอบพระโอสถให้พระองค์เจ้าเสวยเถิด
ครั้นพระเจ้าฟ้าริดุ่นได้ยินปฤกษาพร้อมกันกราบทูลดังนั้น พระองค์จึงตรัสแก่ผู้พิพากษาแลเสนาบดีทั้งหลาย ว่าถ้าเห็นพร้อมกันดังนั้นก็ตามใจเถิด แลเด็กนั้นเข้าไปถึงน่าพระที่นั่ง จึงเงยหน้าขึ้นดูอากาศแล้วยิ้มหัว ว่าเหวยพระผู้ให้บังเกิดชีวิตรข้าพเจ้ามานั้นยอมด้วยแล้วฤา ซึ่งจะให้ฆ่าข้าพเจ้าเสียทั้งนี้ ข้าพเจ้าหาที่จะเห็นมิได้แล้ว จะให้ข้าพเจ้าไปร้องฟ้องแก่ท่านผู้ใดอิกเล่า พระเจ้าฟ้าริดุ่นครั้นเห็นเด็กยิ้มหัวแล้วร้องว่าดังนั้น จึงตรัสถามเด็กนั้นว่า บัดนี้ตัวจะถึงแก่ความตายแล้ว ตัวไม่กลัวฤๅ ตัวยิ้มหัวด้วยเหตุอันใด เด็กนั้นจึงกราบทูลแก่พระเจ้าฟ้าริดุ่นว่า ข้าพเจ้ามาคิดเห็นหลาก ธรรมเนียมบิดามารดารักบุตรย่อมเลี้ยงรักษามิให้ยอกเสี้ยนบาดหนามได้ ถ้าว่าบุตรนั้นป่วยเจ็บเปนประการใด ๆ บิดามารดาปริมณเอาชีวิตรเข้าแลกตายแทนบุตรนั้นได้ บัดนี้บิดามารดาข้าพเจ้าเห็นแก่ทองเท่าผลฟักรักยิ่งกว่าตัวข้าพเจ้า จึงส่งตัวข้าพเจ้าให้มา แลพระองค์เจ้าก็โปรดข้าพเจ้าจึงสั่งให้เสนาบดีแลกาฏีปฤกษา (ครั้น) ปฤกษาว่าให้ฆ่าข้าพเจ้าเอาโลหิตประกอบพระโอสถสำหรับพระโรคของพระองค์เจ้า ข้าพเจ้าก็ยังถือใจอยู่ว่าถึงเสนาบดีกาฎีปฤกษาแล้วก็ดี พระองค์ทรงธรรมอยู่มั่นคงเห็นจะโปรด (ประทานชีวิตร) ข้าพเจ้าอยู่แล้ว พระองค์เจ้าก็มิได้โปรดข้าพเจ้า พระองค์ก็มารักแต่ชีวิตรของพระองค์ แลข้าพเจ้าหาที่จะเห็นมิได้แล้ว เหตุฉนี้ข้าพเจ้าจึงยิ้มหัว รำฦกถึงพระผู้ให้บังเกิดตัวข้าพเจ้ามาว่า ทรงพระปัญญาสร้างฟ้าแลดินให้มนุษย์แลสิงสัตว์เกิดในโลกทั้งหลายแล้ว แลให้บังเกิดโรคสิ่งใด ๆ ก็ย่อมให้บังเกิดยาสำหรับรักษาโรคนั้นไว้ทุกประการ แลเหตุใดโรคของพระองค์แต่เท่านี้มิได้บังเกิดยาสำหรับ (รักษา) พระโรคด้วย แลให้บังเกิดข้าพเจ้ามานี้จำเภาะจะให้ประกอบพระโอสถรักษาโรคของพระองค์เจ้าจึงจะคลายฤๅ ข้าพเจ้าคิดฉนี้ข้าพเจ้าจึงอดยิ้มมิได้ แลพระเจ้าฟ้าริดุ่นครั้นได้ยินเด็กกราบทูลนั้นก็รำพึงในพระไทย แล้วจึงตรัสแก่เสนาทั้งปวงว่า พระมหากระษัตริย์เจ้าผู้ทรงธรรมจะเอาโลหิตเด็กนี้ประกอบพระโอสถมาเสวยนั้น ถึงว่าโรคเราจะคลายก็ดี อันว่าความตายนั้นก็มิได้พ้น แลการซึ่งจะทำทั้งนี้ก็จะเลื่องฦๅอยู่ชั่วพระจันทร์พระอาทิตย์ แลเราทรงธรรมมาแต่ก่อนนั้นจะพลอยเสียไป ถึงว่าโรคเราจะมิคลายจะถึงแก่สวรรคตก็ตามบุญเราเถิด
ครั้นตรัสดังนั้นแล้ว จึงโปรดพระราชทานเสื้อผ้าทองเงินแก่เด็กนั้น แล้วก็ปล่อยเด็กนั้นเสีย ในทันใดนั้นพระโรคของพระองค์ซึ่งเปนในพระทรวงนั้นก็หายไป ด้วยพระเจ้าทรงธรรมโปรดเด็กนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๒
(เรื่องพระเจ้าหุมายุนคิดเก็บภาษีผลทับทิม)
เหลี่ยม ๒ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง ชื่อสมเด็จพระเจ้าหุมายุน เสวยราชสมบัติณเมืองบุศรา เธอทรงม้าเสด็จไปประพาศกวางกับรี้พล ไปอยากน้ำหาน้ำจะเสวยมิได้ พอพบสวนทับทิมจึ่งหยุดม้าตรัสถามผู้เถ้านายสวนนั้นว่า น้ำมีฤๅเราจะขอกินบ้าง ผู้เถ้านายสวนบอกว่าน้ำไม่มี ๆ แต่ทับทิม ถ้าท่านจะกินเชิญท่านเข้ามานั่งที่ศาลานี้เถิด เราจะบีบน้ำทับทิมให้กิน พระเจ้าหุมายุนก็เสด็จเข้าไปนั่งที่ศาลา แลนายสวนนั้นจึงปลิดเอาทับทิมมาลูกหนึ่งใส่ในผ้าขาวแล้วบีบได้น้ำเต็มชาม ส่งให้พระเจ้าหุมายุนเสวย ๆ แล้วจึงตรัสถามผู้เถ้านายสวนว่า ทับทิมนี้เสียอากรฤๅหามิได้ ผู้เถ้านายสวนบอกว่าทับทิมมิได้มีอากรแต่ก่อนมา แลซึ่งมีอากรนั้นแต่ที่ไร่นาผู้จะได้อื่น ๆ พระเจ้าหุมายุนจึ่งตรัสถามว่า ทับทิมสวนนี้ขายได้ปีละเท่าใด นายสวนบอกว่าปีก่อนนี้ขายได้เหลือกินเหลืออยู่เปนทอง ๓๐๐ สลึง พระเจ้าหุมายุนคิดแต่ในพระไทยว่า สวนทับทิมมีอยู่ในแว่นแคว้นที่นี้มากอยู่ ถ้าจะเรียกเอาอากรทับทิมสิบลดหนึ่งก็จะได้เปนอันมาก แต่คิดในพระทัยนั้นแล้ว จึงให้นายสวนบีบน้ำทับทิมให้เราอิกชามหนึ่ง นายสวนก็ไปปลิดเอาทับทิมมาบีบต่อหน้าพระเจ้าหุมายุน เปนทับทิมถึง ๑๐ ใบแล้วน้ำก็มิได้เต็มชาม พระเจ้าหุมายุนจึงตรัสถามผู้เถ้านายสวนว่า แต่แรกบีบทับทิมใบเดียวได้น้ำเต็มชาม บัดนี้บีบทับทิมถึง ๑๐ ใบแล้วน้ำก็มิได้เต็มชามนั้นด้วยเหตุอันใด แลผู้เถ้านายสวนบอกว่า ท่านเอ๋ยมั่นแม่น พระมหากระษัตริย์เมืองเรานี้คิดจะเรียกเอาอากรทับทิมแล้ว จึ่งน้ำทับทิมแห้งไปมิได้ถวาย พระเจ้าหุมายุนคิดแต่ในพระไทยว่า เรานี้ (คิด) จะเรียกอากรทับทิม แลน้ำทับทิมมาแห้งไปดังนี้ ถ้ามิได้เรียกอากรนั้นจะเปนประการใด พระองค์เจ้ามาคิดแต่ในพระทัยว่า อย่าเลยเราไม่เรียกอากรทับทิมแล้ว จึ่งตรัสแก่ผู้เถ้านายสวนว่า ไปปลิดเอาทับทิมมาบีบดูอิกใบหนึ่งเถิด ผู้เถ้านายสวนไปปลิดเอาทับทิมมาบีบได้น้ำเต็มชามแล้วยังเหลืออยู่อีก แลผู้เถ้านายสวนก็ยิ้มแย้มว่า ท่านเอ๋ยพระมหากระษัตริย์เมืองเรามิคิดว่าจะเรียกเอาอากรทับทิมแล้ว จึ่งน้ำทับทิมออกดังเก่า (เรา) ได้ยินธรรมเนียมผู้เถ้าผู้แก่เล่าสืบ ๆ มาว่า พระมหากระษัตริย์เมืองใดก็ดี ผลไม้ซึ่งมิได้มีอากรให้เรียกเอาอากรต้นไม้นั้นมิสู้เปนผล รศนั้นก็คลายลง อันสิ่งใดเคยเรียกเอาอากรนั้น ถ้าเรียกให้เหลือ (เกิน) ไปกว่าธรรมเนียม ต้นไม้เรือกสวนไร่นาจะร่วงโรยไป เห็นมากจะได้น้อย รักที่น้อยจะได้มาก พระเจ้าหุมายุนจึงตรัสถามว่า เหตุอันใดจึ่งว่าดังนี้ ผู้เถ้านายสวนว่า ถ้าเรียกอากรมากขึ้น ผู้จะทำเรือกสวนไร่นานั้นก็ร้างไป อากรก็ขาดลง ถ้าลดอากรลงผู้ใดซึ่งเคยทำเรือกสวนไร่นานั้น เห็นจะได้ภาษีก็ชักชวนกันทำ แลเคยปลูกแต่ต้นหนึ่งสองต้น ก็จะปลูกขึ้นคนละ ๙ ต้น ๑๐ ต้น เรียกอากรก็จะได้มากขึ้นกว่าแต่ก่อน พระเจ้าหุมายุนก็เห็นจริงด้วย ในกาลวันนั้นเสนาบดีรี้พลก็มาพร้อมกันณที่นั้น จึ่งผู้เถ้านายสวนรู้ว่าเปนพระมหากระษัตริย์ก็ตกใจหน้าเผือดไป พระเจ้าหุมายุนก็ตรัสแก่เสนาบดีให้แต่งตราคุ้มห้ามให้แก่ผู้เถ้านายสวน บรรดาแว่นแคว้นอยู่ในจังหวัดนี้ พระราชทานให้แก่ผู้เถ้านายสวนเปนอันขาดทีเดียว แล้วพระเจ้าหุมายุนเสด็จกลับเข้ามาถึงวัง แล้วสั่งแก่ชาวพนักงานว่า สิ่งใดแต่ก่อนแต่โบราณมิได้เคยเรียกอากรอย่าให้เรียก ขนอนตลาดซึ่งเคยเรียกนั้นให้ลดลงกว่าแต่ก่อน แลชาวพนักงานทั้งปวงก็ทำตามรับสั่ง ครั้นอยู่มาส่วยสาอากรก็ได้มากขึ้นทุก ๆ ปี แลราษฎรทั้งปวงก็อยู่เย็นเปนศุข ด้วยพระเจ้าทรงธรรมแก่อาณาประชาราษฎรนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๓
(เรื่องพระเจ้าสันหยันยิงเด็กโดยสำคัญว่าเปนเนื้อ)
เหลี่ยม ๓ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า อยู่ในกาลวันหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าสันหยันเสด็จประพาศเนื้อด้วยรี้พลโยธาณป่า แลเด็กเลี้ยงโคผู้หนึ่งกลัว จึงวิ่งเข้าซ่อนอยู่ในสุมทุมไม้ แลพระเจ้าสันหยันทอดพระเนตรเห็นซุ้มพุ่มไม้นั้นไว ๆ อยู่ คิดแต่ในพระทัยว่าเนื้อ ชักพระแสงเกาทัณฑ์ออกยิงถูกซอกคอเด็กตลอดออกไปสันหลัง เด็กนั้นร้องมิออกดิ้นอยู่ในสุมทุมไม้ พระเจ้าสันหยันตรัสแก่ทหารว่า เนื้อถูกเกาทัณฑ์ยังดิ้นอยู่ เร่งไปเอามาจงฉับพลัน ทหารซึ่งมาข้างม้าพระเจ้าสันหยันนั้น จึ่งไปในสุมทุมไม้ เห็นแต่เด็กต้องเกาทัณฑ์ดิ้นอยู่ จึ่งยกเอาเด็กนั้นมาถวายแก่พระเจ้าสันหยัน ๆ เห็นดังนั้นก็หยุดม้าทรงพระกรรแสงหนักหนา แล้วสั่งแก่คนเร็วให้ไปหาบิดามารดาเด็กนั้นมาหาณที่นี้ แลคนเร็วก็ไปเสาะหาพบบิดามารดาเด็กพามาถึงพระเจ้าสันหยัน ๆ พาบิดามารดาเด็กนั้นเข้าไปณเมืองแล้ว สั่งให้แต่งการศพตามธรรมเนียมแล้ว จึ่งเอาทองกองสูงเท่าพระองค์นั้นแล้ว เอาพระแสงเกาทัณฑ์ซึ่งทรงนั้นวางไว้บนกองทอง จึ่งให้บิดามารดาเด็กนั้นเข้ามานั่งใกล้กองทอง ก็เสด็จจากพระที่นั่งนั้นไปนั่งลงใกล้กองทองแล้ว ปราไสโปรดแก่บิดามารดาเด็กว่า เราไม่ทันเห็นว่าบุตรของตัวอยู่ในสุมทุมไม้ เราคิดว่าเนื้อ เรายิงเกาทัณฑ์ไปถูกบุตรของท่านก็ผิดอยู่แล้ว อย่าให้เปนกรรมเปนเวรแก่เราเลย ถ้ามิเอาโทษ (เรา ๆ) ให้กองทองสูงเท่าตัวเรานี้ ถ้ามิยอมเอาทอง จะพยาบาทแทนบุตรของตัว ก็ให้เอาพระแสงเกาทัณฑ์นี้ยิงเราให้ตายแทนบุตรของท่านเถิด บิดามารดาเด็กได้ยินพระเจ้าสันหยันตรัสดังนั้น ก็กราบถวายบังคมแล้วทูลว่า อย่าว่าแต่ชีวิตรบุตรข้าพเจ้าตายผู้เดียว ถึงชีวิตรข้าพเจ้าแลทั้งพวกข้าพเจ้าก็ดี ข้าพเจ้าขอถวายเสดาะเคราะห์ ข้าพเจ้าจะได้ผูกกรรมเวรต่อลอองธุลีพระบาทหามิได้ ขอพระชัณษาพระองค์เจ้าจงยืนพระบารมียิ่ง ๆ ขึ้นไป จะได้ปกเกล้าฯ อาณาประชาราษฎรทั้งปวงได้อยู่เย็นเปนศุข แลพระเจ้าสันหยันได้ยินกราบทูลอ้อนวอนดังนั้น ก็ทรงพระเมตตาแก่บิดามารดาเด็ก ให้พระราชทานเสื้อผ้า โปรดพระราชทานตราคุ้มห้าม บรรดาจังหวัดแว่นแคว้นซึ่งบิดามารดาเด็กอยู่นั้น พระราชทานให้เปนอันขาดทีเดียว แล้วให้ยกเอาทองซึ่งกองไว้นั้นไปส่งให้แก่บิดามารดาเด็กนั้น ยากอยู่ก็เปนเศรษฐีสืบไป เพราะพระเจ้าทรงธรรมแก่บิดามารดาเด็กนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๔
(เรื่องพระเจ้าบหรามตั้งคนคดเปนเสนาบดี)
เหลี่ยม ๔ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง ทรงพระนามชื่อว่าพระเจ้าบหราม ครองสมบัติเมืองหิรันต์ ไว้พระไทยแก่เร่าสรรมนตรีให้ว่าราชการบ้านเมืองทั้งปวง แลพระเจ้าบหรามมิได้เอาพระไทยใส่ในราชการบ้านเมือง แลอาณาประชาราษฎรหามิได้ หวังแต่จะให้สบายพระไทยเสด็จไปประพาศเนื้อเปนอัตรา แลเร่าสรรมนตรีนั้นคิดคดขบถต่อแผ่นดิน บังส่วยสาอากรไว้เปนอาณาประโยชน์ มิได้เอาเข้าท้องพระคลัง แลเก็บเอาของในพระคลังจำหน่ายเสียเปนอันมาก แล้วทำข่มเหงอาณาประชาราษฎรจำจองโบยตีเรียกเอาพัสดุทองเงิน แล้วกลัวราษฎรแต่งคนให้สอดแนม เห็นผู้ใดจะทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวายกล่าวโทษเปนประการใด ๆ นั้น ก็ให้คอยจับเอาตัวผู้นั้นโบยตีจำจองไว้แล้วให้ริบเอาพัสดุทองเงินผู้นั้น แลแบ่งปันให้แก่ผู้สอดแนมจับมานั้น ราษฎรทั้งปวงกลัวทนมิได้ ก็แตกตื่นไปอยู่บ้านอื่นเมืองไกล ครั้นราษฎรร่วงโรยไปแล้ว เร่าสรรมนตรีจึงให้หนังสือส่งพัสดุทองเงินไปถวายแก่พระเจ้าตรุคลีสดาน แลในหนังสือนั้นว่า พระเจ้าบหรามคิดแต่ทำการบาปมิได้เอาพระไทยใส่ในข้อราชการบ้านเมือง ราษฎรแตกตื่นไปเปนอันมาก ขอพระองค์เจ้ายกทัพมาช่วยราษฎร ถ้าได้บ้านเมืองแล้ว ข้าพเจ้าขอถวายเปนส่วยดอกไม้เงินทอง ครั้นพระเจ้าตรุคลีสดานแจ้งในหนังสือเร่าสรรมนตรีนั้นแล้ว สั่งให้ยกทัพมาตั้งณแดนเมืองหิรันต์ แลเจ้าเมืองน่าด่านแต่งทัพออกมาต้านไว้ แล้วบอกหนังสือเข้ามาถึงพระเจ้าบหราม ๆ แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็สั่งแก่เสนาบดีให้แต่งทัพแล้ว ก็สั่งแก่ชาวพระคลังให้จัดเสื้อผ้าทองเงินสำหรับพระราชทานแก่ทหารแลราษฎรทั้งปวง แลชาวพระคลังกราบทูลว่า เร่าสรรมนตรีเรียกพัสดุทองเงินไปเปนอันมาก แลยังนั้นน้อย ทหารราษฎรซึ่งจะชำนาญในการณรงค์สงครามนั้นก็แตกตื่นหนีไปอยู่บ้านอื่นเมืองไกลมากแล้ว พระองค์เจ้าจะโปรดประการใด จึ่งพระเจ้าบหรามตรัสสั่งแก่ครูมนตรี ว่าให้ยกพลทหารสิบพันไปช่วยหนุนทัพเจ้าเมืองน่าด่านก่อน กว่าเราจะคิดราชการสืบไป แล้วสั่งแก่เหดายักมนตรีว่า เราได้ตั้งให้เร่าสรรมนตรีเปนผู้ใหญ่ว่าราชการบ้านเมืองทั้งปวง แลราษฎรตื่นแตกหนีไปด้วยเหตุอันใดจึ่งมิได้ (นำ) เนื้อความกราบทูลพระกรุณา แลส่วยสาอากรสิ่งของในท้องพระคลังทั้งนั้น ก็เอาไปทำอันตรายเสีย สั่งแต่เท่านั้นก็เสด็จไปล้อมเนื้อ (ครั้น) ได้แล้วกลับมาถึงกลางทางเทวดาอาเพทให้เห็นเปนเด็กเลี้ยงแกะจับสุนักข์เสียบบนปลายไม้ แล้วถลกหนังสุนักข์ทั้งเปน แลพระเจ้าบหรามเห็นดังนั้น ก็ตรัสสั่งให้ถามเด็กเลี้ยงแกะนั้น ว่าเหตุอันใดจึ่งเสียบสุนักข์ถลกหนังดังนี้ เด็กนั้นจึ่งกราบทูลว่าเดิมสุนักข์ตัวนี้ ข้าพเจ้าเลี้ยงแต่เด็กให้กินด้วยนอนด้วยคุ้มใหญ่ คิดว่ามิได้ลืมคุณเข้าคุณเกลือ ข้าพเจ้าจึงไว้ใจให้ไปเลี้ยงแกะคุมฝูงแกะไปมาทุกวัน แลสุนักข์นี้มิได้คิดถึงคุณข้าพเจ้าไปคบนางเสือ ให้นางเสือหักคอแกะข้าพเจ้ากินทุกวัน แล้วสุนักข์นี้ไปพลอยกินด้วยฉนี้ จึ่งข้าพเจ้าเสียบสุนักข์ถลกหนังให้สุนักข์ทั้งปวงดู สืบไปอย่าให้สุนักข์ทั้งปวงดูเยี่ยงกันได้ ถ้าข้าพเจ้ามิทำดังนี้สุนักข์ทั้งปวงก็จะดูเยี่ยงสุนักข์ตัวนี้ แลแกะข้าพเจ้าก็จะสิ้นไปทั้งฝูง ครั้นพระเจ้าบหรามได้ยินดังนั้น (ทรงจำ) ไว้ในพระไทยแล้วเสด็จเข้ามาเมือง จึ่งถามเหดายักมนตรีว่า เร่าสรรมนตรีให้การเปนประการใดบ้าง เหดายักมนตรีกราบทูลว่า ข้าพเจ้าถามเร่าสรรมนตรี ๆ นิ่งเสียมิได้ให้การเปนประการใดหามิได้ จึงพระเจ้าบหรามทรงพระโกรธ สั่งให้จับเร่าสรรมนตรีจำไว้ แลราษฎรทั้งปวงเห็นเร่าสรรมนตรีเปนโทษแล้ว ก็ชวนกันทำฎีกาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายกล่าวโทษเร่าสรรมนตรี เนื้อความข้อใหญ่เปนหลายข้อ จึ่งพระเจ้าบหรามสั่งให้ล้อมเรือนเร่าสรรมนตรีไว้แล้ว จึ่งเอาตัวผู้มีชื่อซึ่งเร่าสรรมนตรีทำข่มเหงมาสืบถามว่า เหตุอันใดจึ่งมาต้องจำจองอยู่ฉนี้ ผู้หนึ่งกราบทูลว่าเร่าสรรมนตรีทำข่มเหง จับเอาน้องข้าพเจ้ามาฆ่าเสีย แล้วเก็บเอาพัสดุทองเงินของข้าพเจ้าไป คนหนึ่งให้การว่าเร่าสรรมนตรี ให้หนังสือแลสิ่งของไปถวายพญาตรุคลีสดาน ๆ จึงให้ยกทัพมา ข้าพเจ้าแจ้งเนื้อความว่าเร่าสรรมนตรี ๆ จึ่งจับข้าพเจ้าไปโบยตีจำจองไว้ แลผู้มีชื่อกล่าวโทษเร่าสรรมนตรีต่าง ๆ เนื้อความข้อใหญ่เปนหลายข้อ จึ่งพระเจ้าบหรามสั่งให้ริบเอาทรัพย์สิ่งของ ๆ เร่าสรรมนตรีนั้น ได้หนังสือพระเจ้าตรุคลีสดานให้มาแก่เร่าสรรมนตรี ว่าซึ่งให้มีหนังสือมาถึงเราว่าให้ยกทัพมาช่วยนั้นเราก็ได้ยกพลมาช่วยตามหนังสือนั้นแล้ว ครั้นพระเจ้าบหรามแจ้งในหนังสือนั้นแล้ว เห็นเร่าสรรมนตรีเปนขบถแท้แล้วจึ่งสั่งให้ถลกหนังเสียบขอไว้ดุจหนึ่งเด็กเลี้ยงแกะทำแก่สุนักข์นั้น แลให้ตีฆ้องร้องป่าวให้ราษฎรทั้งหลายมาดูแลสิ่งของซึ่งเร่าสรรมนตรีอ้ายขบถ ทำข่มเหงเอาของผู้ใดนั้นก็ให้คืนให้แก่ผู้นั้น แลราษฎรทั้งปวงได้ยินก็เลื่องฦๅกันไป แลบันดาซึ่งแตกหนีไปนั้นก็กลับมาพร้อมมูลดังเก่าแล้ว ออกไปรุกราญข้าศึก ๆ ก็พ่ายแพ้แตกหนีไป แลบ้านเมืองจึงอยู่เย็นเปนศุขหาอันตรายมิได้ ด้วยพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๕
(เรื่องสัตว์เดรฉานร้องทุกข์ต่อพระเจ้าเนาวสว่าน)
เหลี่ยม ๕ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ในกาลวันหนึ่ง พระเจ้าเนาวสว่านถามแก่ราชครูทั้งสี่ว่า เหตุใดเหยี่ยวนั้นอายุสั้น นกกระจอกนั้นมีอายุยืน พระราชครูกราบทูลว่า เหยี่ยวนั้นอายุสั้นด้วยใจฉกรรจ์ทำข่มเหงแก่เพื่อนสัตว์ แลนกกระจอกอายุยืนเหตุว่ามิได้ข่มเหงแก่เพื่อนสัตว์ นกกระจอกอายุจึ่งยืน ขอพระองค์เจ้าอยู่ในทำนองคลองธรรมเถิด พระชัณษาพระองค์ก็จะยืน แลพระเจ้าเนาวสว่านเห็นจริงด้วย จึ่งหารือแก่ราชครูทั้งสี่ ว่าถ้าราษฎรจะมีกิจศุขทุกข์ ผู้ใดทำข่มเหงแก่ราษฎร ๆ จะร้องฟ้องแก่เสนาบดีจะให้เอาเนื้อความกราบทูลแก่เราเกลือกเสนาบดีจะเห็นแก่กันมิได้เอาธุระนิ่งเนื้อความผู้ยากนั้นเสีย ราษฎรทั้งปวงจะได้ความเดือดร้อน ทำไฉนความแค้นของราษฎรจะได้แจ้งถึงเรา ราชครูทั้งสี่ปฤกษากันกราบทูลว่า อันพระองค์เจ้าตรัสเอนดูแก่อาณาประชาราษฎรนั้น ควรด้วยเกล้ากระหม่อมแล้ว บ้านเมืองจะอยู่เย็นเปนศุข แลความทรงธรรมก็จะเลื่องฦๅอยู่ชั่วพระจันทร์พระอาทิตย์ แลพรของราษฎรก็จะค้ำชูพระองค์เจ้าจะปราศจากโรคภัย พระชัณษาของพระองค์เจ้าก็จะยืน อันว่าเสนาบดีสัตย์ซื่อควรจะต่างพระเนตร์พระกรรณได้ จึ่งจะตั้งให้เปนเสนาบดี แลซึ่งจะนิ่งเนื้อความของราษฎรเสียนั้นเห็นมิบังควร จึ่งพระเจ้าเนาวสว่านตรัสแก่พระราชครูทั้ง ๔ ว่าเราคิดว่าจะให้ทำระฆังแขวนไว้ ถ้าราษฎรมีศุขทุกข์ร้องฟ้องแก่เสนาบดีเห็นแก่กันมิได้เอาธุระ ก็ให้มาชักสายระฆังเราจะได้แจ้งทุกข์ของราษฎรทั้งปวง พระราชครูทั้ง ๔ จะเห็นประการใดเล่า แลพระราชครูทั้ง ๔ กราบทูลว่า พระองค์เจ้านี้คิดควรนักหนา แลซึ่งผู้จะทำข่มเหงราษฎรเห็นแก่กันก็จะเกรงกลัว แลราษฎรทั้งปวงจะได้อยู่เย็นเปนศุข จึ่งพระเจ้าเนาวสว่านสั่งให้ทำระฆังแขวนไว้ใกล้แต่พอชักได้ยินเสียงระฆัง อยู่กาลวันหนึ่งแม้ ของช่างประมกตัวหนึ่งมาคาบสายระฆังนั้นชัก พระเจ้าเนาวสว่านได้ยินเสียงระฆัง ให้คนเร็วออกมาดูเห็นแม้ตัวหนึ่งยังแต่หนังหุ้มกระดูกเดินนั้นก็หาแรงมิได้ แลคนเร็วเอาแม้จูงเข้าไปกราบทูลแก่พระเจ้าเนาวสว่าน ๆ เห็นแม้ผอมนักจึ่งตรัสว่า ดีร้ายจะมีเหตุ ให้ไปสืบเจ้าของแม้นั้นมา คนเร็วไปสืบช่างประมกเจ้าของแม้นั้น พาเอาตัวมาน่าพระที่นั่งแล้วถามช่างประมกว่า แม้นี้ของผู้ใด เหตุอันใดจึ่งผอมนัก ช่างประมกให้กราบทูลว่า แม้ตัวนี้เปนของข้าพเจ้า เดิมแม้หนุ่มอยู่นั้นข้าพเจ้าบรรทุกผ้าบนหลังไปมาทุกวัน ข้าพเจ้าปรนให้กินจึ่งแม้พีอยู่ ครั้นแม้แก่แล้วว่าข้าพเจ้าจึ่งปล่อยเสียให้ไปหากินเอง จึ่งแม้ผอมลงฉนี้ ครั้นพระเจ้าเนาวสว่านได้ทรงฟังก็ตรัสว่า เมื่อแม้หนุ่มใช้การปรนให้กินได้ ครั้นแม้แก่หาแรงมิได้ขับให้ไปกินเองนั้นมิชอบ ให้ช่างประมกเอาเข้าแลหญ้ามาปรนทุกวันกว่าแม้จะพีดังเก่า แลช่างประมกได้ยินพระเจ้าเนาวสว่านตรัสดังนั้น ก็ปรนแม้ให้กินทุกวันตามรับสั่ง แม้นั้นก็พีขึ้นดังเก่า เนื้อความนี้เลื่องฦๅไปว่า พระเจ้าทรงธรรมแต่สัตว์มาฟ้องยังเอาธุระ แลหญิงเถ้าผู้หนึ่งได้ยินดังนี้ก็เข้ามาสำหรับระฆังชัก พระเจ้าเนาวสว่านได้ยินเสียงระฆัง จึงสั่งคนเร็วให้ไปดู คนเร็วเห็นหญิงเถ้าคนหนึ่งก็พามาน่าพระที่นั่ง พระเจ้าเนาวสว่านสั่งให้ถามหญิงเถ้านั้น ว่าผู้ใดทำข่มเหงประการใด จึ่งมาชักสายระฆัง หญิงเถ้าให้การกราบทูลว่า เดิมทีบ้านข้าพเจ้าได้อยู่มาแต่ผู้เถ้าผู้แก่สืบ ๆ กันมาจนถึงข้าพเจ้า อายุข้าพเจ้าได้ถึงเพียงนี้ ผู้ใดจะได้ทำข่มเหงข้าพเจ้าหามิได้ แลบัดนี้สาลิมนตรีทำข่มเหงทลายเรือนข้าพเจ้าเสียแล้วสาลิมนตรีปลูกเรือนลงที่บ้านข้าพเจ้า แลข้าพเจ้าเปนคนยากจนใครจะเห็นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึ่งนิ่งเนื้อความมาถึงเดือนหนึ่งแล้ว บัดนี้ข้าพเจ้าได้ยินว่า พระเจ้าทรงธรรมแต่สัตว์มาฟ้องยังเอาธุระให้สำเร็จได้ จึ่งข้าพเจ้ามาชักสายระฆังหวังจะให้แจ้งใต้ลอองธุลีพระบาท จึ่งพระเจ้าเนาวสว่านให้หาสาลิมนตรีมาถาม สาลิมนตรีให้การว่าข้าพเจ้าปลูกเรือนลงที่บ้านหญิงเถ้านั้นจริง ข้าพเจ้าให้เงินค่าที่หญิงเถ้ามิเอา พระเจ้าเนาวสว่านจึงตรัสว่า สาลิมนตรีทำข่มเหงจริงอยู่แล้ว จึ่งพระเจ้าเนาวสว่านให้ถลกหนังสาลิมนตรีเสียบไว้ที่บ้านนั้น แล้วไปป่าวร้องราษฎรทั้งปวงมาดู อย่าให้ดูเยี่ยงสาลิมนตรีสืบไป แต่พระเจ้าทรงธรรมให้ทำแก่สาลิมนตรีดังนั้น เสนาบดีแลราษฎรก็มิข่มเหงแก่กันเลย บ้านเมืองอยู่เย็นเปนศุขด้วยพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๖
(เรื่องพระเจ้าเนาวสว่านพิพากษาทรัพย์แผ่นดิน)
เหลี่ยม ๖ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า มีเศรษฐีผู้หนึ่งแลยากจนขายที่บ้านเสีย แลเศรษฐีผู้ซื้อที่บ้านนั้น ให้ฟื้นดินขึ้นปลูกเรือนพบตุ่มทอง ๗ ตุ่ม ๆ เงินตุ่ม ๑ หีบเหล็กหีบ ๑ มีพลอยทับทิมมรกฎอันมีค่าอยู่ในหีบนั้นเปนอันมาก แลเศรษฐีผู้ให้ฟื้นที่บ้านมาคิดว่าได้ซื้อแต่ที่บ้าน แลจะเอาของทั้งนี้ไว้มิควร ชอบให้เศรษฐีผู้เจ้า (ของ) ที่นั้นจึงชอบ คิดแล้วให้ไปหาเศรษฐีนั้นมา จูงมือเศรษฐีไปให้ดูของนั้น แล้วว่าท่านแก่แล้วเอาสิ่งของนี้ไปเถิด เราจะได้ปลูกเรือนลงณที่นี้ เศรษฐีเจ้า (ของ) ที่บ้านปลอบว่าเมื่ออยู่ที่นี่สิ่งของทั้งนี้เรามิได้เห็น เราขายที่บ้านแก่ท่านแล้ว ท่านมาฟื้นที่ได้ของนั้นเปนกุศลของท่าน เราจะเอาของนี้ไปนั้นมิควร แลเศรษฐีทั้งสองถุ้มเถียงกันไปมามิตกลงกัน จึ่งพากันไปหากาฎีผู้พิพากษา ๆ มิตกลงกัน จึ่งเอาเนื้อความกราบทูลแก่พระเจ้าเนาวสว่านวาดิศทรงธรรม ๆ จึ่งให้หากาฎีผู้พิพากษาเสนาบดีมาพร้อมกัน ปฤกษาว่าของทั้งนี้จะให้แก่ผู้ใด เสนาบดีแลกาฎีปฤกษาพร้อมกันว่า เศรษฐีทั้ง ๒ มิยอมรับเอาสิ่งของนั้นแล้ว แลแผ่นดินนี้เปนแผ่นดินของพระมหากระษัตริย์เกิดสิ่งใด ๆ ในแผ่นดินนั้น ชอบเปนของพระมหากระษัตริย์ แลเศรษฐีทั้ง ๒ ก็ยอมทูลเกล้าฯ ถวาย จึ่งพระเจ้าเนาวสว่านตรัสแก่เสนาบดีแลเศรษฐีทั้ง ๒ ว่า ท่านทั้งปวงพร้อมกันพิพากษาว่าแผ่นดินของเรานั้นควรแล้ว แต่ว่าเราเปนพระมหากระษัตริย์ทรงธรรม ประกอบอยู่ทุกสิ่งทุกประการจะปราถนาเอาทรัพย์ซึ่งราษฎรได้นั้นมิชอบ จึ่งทรงพระกรุณาตรัสถามเศรษฐีทั้งสองว่า มีบุตร์อยู่หรือหามิได้ จึงเศรษฐีเจ้าที่นั้นกราบทูลว่า ข้าพเจ้ามีบุตร์ชายคนหนึ่งอายุ ๒๐ ปี แลเศรษฐีผู้ซื้อนั้นกราบทูลว่า ข้าพเจ้ามีบุตร์หญิงคนหนึ่งอายุได้ ๑๗ ปี ครั้นพระเจ้าเนาวสว่านได้ยินเศรษฐีทั้งสองกราบทูลดังนั้น ตรัสว่าบุตร์เศรษฐีทั้งสองชอบยกให้อยู่เปนคู่กัน แลของทั้งนี้ยกให้แก่บุตร์ทั้งสองนั้นเถิด เศรษฐีทั้งสองแก่แล้ว กาฎีเสนาทั้งปวงยกมือถวายบังคมถวายพระพรสรรเสริญพระเดชพระคุณแล้วกราบทูลพระเจ้าเนาวสว่าน พระองค์โปรดทั้งนี้ถึงว่าพระองค์เจ้าเข้าสู่นิพพานก็ดี อันประการซึ่งโปรดมาทั้งนี้ก็จะเลื่องฦๅไปทั่วประเทศ เปนฉบับชั่วพระจันทร์พระอาทิตย์ ด้วยทรงธรรมแก่อาณาประชาราษฎร แลฟ้าฝนก็จะตกเปนปรกติอยู่ตามเทศกาล แผ่นดินบ้านเมืองก็จะเปนศุข จะปลูกผลสิ่งใดก็จะเกิดผล ๆ นั้นแลรวงก็จะเติบใหญ่มีรศต่าง ๆ ราษฎรทั้งปวงได้รับพระราชทานมีกำลัง โรคไภยมิสู้เบียดเบียนได้ จะอยู่เย็นเปนศุขด้วยพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๗
(เรื่องพระเจ้ามันสูรพระกรรณตึง)
เหลี่ยม ๗ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามชื่อว่าพระเจ้ามันสูร เสวยราชสมบัติณเมืองเหราชอยู่ในทำนองคลองธรรม แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเปนศุขหาไภยอันตรายมิได้ แลพระเจ้ามันสูรนั้นทรงพระประชวรพระกรรณทั้งสองให้ตึงไป จะฟังเนื้อความสิ่งใดมิได้แจ้ง จึ่งหาเสนาบดีทั้งปวงมาพร้อมกัน แล้วตรัสว่าเราทรงพระประชวรครั้งนี้เห็นประหลาดกว่าทุกครั้ง พระกรรณทั้งสองมิได้ยิน ตรัสดังนั้นแล้วก็ทรงพระกรรแสง แลเสนาบดีก็พลอยโศกเศร้าด้วย แลมนตรีผู้ใหญ่ผู้หนึ่งกราบทูลแก่พระเจ้ามันสูรว่า อันพระโรคพระองค์เจ้าแต่เพียงนี้เดชะพระองค์ทรงธรรม แลพรอาณาประชาราษฎรทั้งปวงก็จะค้ำชูเห็นพอจะมิเปนไร
จึ่งมนตรีผู้หนึ่งกราบทูลว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์เจ้าองค์หนึ่ง ทรงพระนามชื่อพระเจ้ายัมสิด เสวยราชสมบัติณเมืองยุมาน เมื่อแรกจะครองราชสมบัติ ให้มีราชทูตจำทูลพระราชสาสนแลเครื่องบรรณาการไปถึงพระเจ้าเมืองอรุ่ม แลในพระราชสาสนนั้นว่า ข้าพเจ้ายัมสิดผู้น้อยขอกราบถวายบังคมมาณเชิงประสาทสมเด็จพระมหากระษัตราธิราชเจ้าทรงธรรมอันมหาประเสริฐ ครอบครองราชสมบัติณเมืองอรุ่มให้ทราบ ด้วยณเมืองยุมานแต่โบราณมานั้น พระมหากระษัตริยองค์ใด ๆ เสวยราชสมบัติก็ได้แต่ ๒ ปี ๓ ปี จะได้ครองไปพ้นกว่านั้นหามิได้ จนบัดนี้เชื้อกระษัตริย์สิ้นพระญาติพระวงศ์แล้ว ยังแต่ข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียว พระชัณษามายุได้ ๑๖ ปียังต่ำอยู่นัก เกลือกจะมิได้เชื้อพระวงศ์ครองราชสมบัติสืบไป ข้าพเจ้าได้ยินว่าพระองค์เจ้าครองราชสมบัติได้ถึง ๒๐ ปีแล้วมิได้มีพระโรคเบียดเบียน พระชัณษาก็ยืนหาอันตรายมิได้นั้นด้วยประการใด จะขอเอาพระบารมีเปนอย่างธรรมเนียม จะได้ปกเกล้าฯ ครอบครองบ้านเมืองอาณาประชาราษฎรสืบไป ครั้นพระเจ้าเมืองอรุ่มแจ้งในพระราชสาสนนั้นแล้ว ตรัสสั่งแก่เสนาบดีว่า วันศุกร์ให้ไปป่าวร้องราษฎรไปพร้อมกันที่ทำเลพระไทรใหญ่นั้น เราจะให้ทานราษฎรตามอย่างแต่ก่อนทุกครั้ง แลให้พาเอาราชทูตซึ่งมาแต่เมืองยุมานนั้นไปด้วย ครั้นวันศุกร์แลมนตรีให้ป่าวร้องราษฎร แลพาราชทูตณเมืองยุมานไปดูตามรับสั่ง แลเสด็จออกไปทำทานแก่อาณาประชาราษฎรวันนั้นมิพอแล้ว สั่งแก่ราษฎรให้แช่งต้นไทรให้ผลแลใบเหือดแห้งหล่นไปอย่าให้ทันถึง ๗ วัน แต่เราจะให้ทานแก่วรรณิพกสืบไปอีก แลราษฎรทั้งปวงก็แช่งต้นพระไทรตามรับสั่งนั้น แล้วพระเจ้าอรุ่มเสด็จกลับเข้ามา ครั้นถึงวันศุกร์พระเจ้าอรุ่มให้ไปดูเห็นต้นไทรเหี่ยวแห้งไป จึ่งสั่งมนตรีให้พาราชทูตออกไปดู แล้วร้องประกาศให้ราษฎรไปรับทานณต้นพระไทรเหมือนแต่ก่อน แลพระเจ้าอรุ่มเสด็จไปถึงต้นพระไทร ทอดพระเนตรเห็นต้นพระไทรนั้นผลแลใบเหี่ยวแห้งหล่นไป แลราษฎรซึ่งเคยได้อาศรัยต้นพระไทรร่มแดดนั้นก็หาที่พึ่งมิได้ แลพระมหากระษัตริย์ไปให้ทานอาณาประชาราษฎรวรรณิพกแล้ว ให้ว่าแก่ราษฎรว่าต้นพระไทรนี้เปนที่อาศรัยแก่บุคคลทั้งปวงเหี่ยวแห้งไป แล้วสั่งให้อาณาประชาราษฎรวรรณิพกให้พรแก่ต้นพระไทรให้คืนชื่นชุ่มดังเก่า บุทคลทั้งปวงจะได้อาศรัย แลอาณาประชาราษฎรก็ชวนกันให้พรว่า ขอให้ต้นพระไทรชื่นชุ่มดังเก่า แล้วพระเจ้าอรุ่มเสด็จกลับมา ครั้นถึงวันศุกร์พระเจ้าอรุ่มให้ไปชัณสูตรดูเหตุ เห็นต้นพระไทรนั้นแตกใบสดชื่นขึ้นอย่างแต่ก่อน แลพระเจ้าอรุ่มให้พาราชทูตออกไปทำทานดุจหนึ่งทุกครั้ง แลตรัสแก่ราชทูตว่า ต้นไทรนั้นจะได้เปนอย่างธรรมเนียมไปกราบทูลแก่พระเจ้ายุมานเถิด ราชทูตแจ้งซึ่งพระเจ้าอรุ่มตรัสดังนั้นแล้ว ราชทูตกราบถวายบังคมลาเอาเรื่องราวทั้งนี้มากราบทูลแก่พระเจ้ายุมาน ๆ แจ้งดังนั้นจึ่งสั่งแก่ชาวคลังว่า เงินทองส่วยสาอากรครั้งก่อน ๆ มานั้น ให้ไว้เปนเกณฑ์สำหรับทำทานแก่อาณาประชาราษฎรวรรณิพก แล้วพระเจ้ายุมานก็ทำตามดุจพระเจ้าอรุ่มทำนั้นแล้ว ราษฎรทั้งปวงให้พร ๆ นั้นค้ำชูพระชัณษา พระเจ้ายุมานอายุก็ยืนหาไภยอันตรายมิได้ ๆ ครองราชสมบัติณเมืองยุมานถึง ๑๒๐ ปี
ครั้นพระเจ้ามันสูรได้ยินมนตรีกราบทูลเรื่องราวพระเจ้ายุมานดังนั้น พระเจ้ามันสูรจึงตรัสแก่เสนาบดีว่า ใช่เราจะกลัวความตายก็หามิได้ เรากรรแสงนี้ด้วยทุกข์ของประชาราษฎรทั้งปวง ด้วยว่าพระกรรณเราตึงไปแล้ว เกลือกว่าอาณาประชาราษฎรจะร้องฟ้องทุกขราชแก่เรา ๆ จะมิได้ยิน เหตุฉนี้เราจึงทรงพระกรรแสงถึงราษฎรทั้งปวง ตรัสแล้วสั่งแก่เสนาบดีให้ตีฆ้องร้องป่าวแก่อาณาประชาราษฎร ถ้าผู้ใดทำข่มเหงแก่ราษฎรเปนประการใดนั้น ให้ราษฎรห่มเสื้อดำมาร้องทุกขราช เราจึ่งแจ้งว่าราษฎรมีสารทุกข์ ครั้นพระเจ้ามันสูรตรัสสั่งดังนั้นแล้ว พระโรคพระกรรณซึ่งตึงอยู่นั้นก็หายไปด้วยทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๘
(เรื่องพระเจ้ายินนูเลี้ยงลูกโจร)
เหลี่ยม ๘ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมืพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง ทรงนามชื่อพระเจ้ายินนู เสวยราชสมบัติเมืองมิเส่น เสด็จออกไปประพาศป่าใกล้ภูเขา ยังมีภรรยาโจรผู้หนึ่งคลอดบุตร แลภรรยานายโจรทิ้งไว้ในสุมทุมพุ่มไม้แล้วหนีไป ครั้นพระเจ้ายินนูได้ยินเสียงบุตรโจรร้องไห้ คิดในพระทัยว่าบุตรของผู้ใดมาละไว้ที่นี่ จึ่งสั่งให้คนเร็วไปยกเอากุมารนั้นมา เห็นรูปร่างกุมารนั้นสอาดดีอยู่จึ่งเอาเข้ามาเมือง แล้วพระราชทานแม่นมพี่เลี้ยงให้เลี้ยงรักษากุมารนั้น แล้วพระเจ้ายินนูพระราชทานชื่อกุมารนั้นว่า บะดัด ครั้นบะดัดใหญ่หน้ากล้าแขงอายุได้ ๑๗ ปี แลพระเจ้ายินนูคิดในพระทัยว่า บะดัดฉลาดเฉลียวเอาใจใส่ราชการบ้านเมือง จึ่งโปรดให้เปนบะดัดมนตรีหวังจะให้ราชการนั้นสดวก อยู่มาบะดัดมนตรีคิดว่า พระเจ้ายินนูก็ทรงพระเมตตาเราอยู่ แลเสนาบดีมนตรีทั้งปวงก็ยำเกรงอยู่แล้ว จะกลัวเกรงแก่ผู้ใดอีกเล่า คิดแล้วบะดัดมนตรีทำข่มเหงฉ้อตระบัดเอาพัสดุทองเงินแก่อาณาประชาราษฎรทั้งปวง แลราษฎรทั้งปวงได้ไปร้องฟ้องแก่เสนาบดีเปนหลายครั้งหลายหนแล้ว เสนาบดีก็มิได้เอาเนื้อความของราษฎรว่า แลราษฎรทั้งปวงก็ทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวายกล่าวโทษบะดัดมนตรีต่าง ๆ เปนหลายข้อ บะดัดมนตรีเห็นจะมิพ้นโทษ จึ่งพาครัวอพยพหนีไปอยู่ด้วยพวกโจรณภูเขาของบิดาบะดัดมนตรีเมื่อยังเปนทารกอยู่นั้น แลโจรทั้งปวงเห็นบะดัดมนตรีฉลาดเฉลียวจึ่งตั้งบะดัดมนตรีให้เปนนายโจร แล้วตั้งป้อมค่ายเปนมั่นคง ทำไร่ไถนาอยู่ณภูเขานั้น บะดัดมนตรีคุมพวกโจรเที่ยวตีชิงจนราษฎรซึ่งไปมาค้าขายณเมืองมิเส่นนั้นขัดสนนัก แลเมื่อแจ้งถึงพระเจ้ายินนู ๆ สั่งให้หาเสนาบดีมาปฤกษา ว่าอ้ายบะดัดมนตรีทำข่มเหงฉ้อราษฎร แลหนีไปคบพวกโจรอยู่ ณ ภูเขา ทำร้ายแก่ราษฎรฉนี้จะไว้มิชอบ อุประมาดุจหนึ่งต้นไม้แรกขึ้นนั้นถอนง่าย ถ้าละไว้ต้นไม้ใหญ่หยั่งรากลงฦกแล้วจะถอนยาก ให้คิดอ่านเร่งจับเสียจึงควร เสนาบดีกราบทูลว่า บะดัดมนตรีไปตั้งป้อมค่ายเปนมั่นคงอยู่ ซึ่งจะเข้าจับเอาทั้งครัวอพยพนั้นเห็นขัดสนนัก จะต้องแต่งกลอุบายล่อลวงบะดัดมนตรีพาพวกโจรให้ไปเสียจากที่นั้นก่อน จึ่งจะเข้าจับเอาครัวอพยพได้ ครั้นพระเจ้ายินนูได้ยินมนตรีกราบทูลดังนั้น ก็ตรัสสั่งแก่เสนาบดีให้แต่งสินค้าบรรทุกหลังอูฐร้อยหนึ่ง แลให้ทหารชำนาญในการณรงค์พันหนึ่งให้สกดรอยตามไป เมื่อเห็นพวกผู้ร้ายออกติดตามตีชิงเอาสิ่งของแล้ว จึ่งให้ทหารทั้งนี้เข้าจับเอาครัวอพยพในภูเขานั้น แล้วยกทัพติดตามล้อมอ้ายบะดัดมนตรีแลพวกโจรจงได้
เสนาบดีทำตามพระเจ้ายินนูสั่งดังนั้น ก็จับอ้ายบะดัดมนตรีแลพวกโจรครัวอพยพได้เปนอันมาก แล้วเอาเนื้อความเข้ามากราบทูลแก่พระเจ้ายินนู ๆ เสด็จออกตรัสสั่งแก่เสนาบดี ให้เอาตัวอ้ายบะดัดมนตรีแลพวกโจรทั้งนั้นไปฆ่าเสียน่าพระที่นั่ง แล้วให้เอาบุตรภรรยาอ้ายบะดัดฆ่าเสียด้วย ในทันใดนั้นมนตรีผู้หนึ่งกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์เจ้าโปรดให้ฆ่าอ้ายบะดัดแลพวกโจรนั้นก็ควรอยู่แล้ว แลราษฎรจะได้ไปมาซื้อขายได้สดวก แต่บุตรอ้ายบะดัดมนตรีนั้นเด็กอยู่ จะได้ทำความผิดด้วยหามิได้ ข้าพเจ้าจะขอพระราชทานชีวิตรเด็กนี้เลี้ยงรักษาไว้เปนบุตร พระเจ้ายินนูได้ยินมนตรีกราบทูลดังนั้น จึ่งตรัสว่าอันคนร้ายจะเอาความดีสั่งสอนเท่าใด ๆ ก็บห่อนจะซับทราบ ดุจหนึ่งเอาผลมะนาวทิ้งขึ้นบนหลังคาก็จะกลิ้งกลับลงมา ที่ไหนจะค้างอยู่ได้ อันว่าเชื้อพวกผู้ร้ายนี้ชอบแต่ตัดให้ขาดจนราก เหมือนหนึ่งว่าดับเพลิงนั้นจำจะดับให้มอด อันดับเพลิงให้ติดกรุ่นอยู่นั้นไม่ควร ถ้าแลจะฆ่าอสรพิศม์แล้ว จะเลี้ยงพืชพันธ์อสรพิศม์ไว้นั้นมิชอบ ซึ่งให้เราโปรดบุตรอ้ายบะดัดผู้ร้ายนั้น ประดุจหนึ่งจะให้ฝนตกอยู่เปนอัตราผลไม้ทั้งปวงจะเน่าไป ที่ไหนจะงอกฟื้นขึ้นมาได้ แลจะเอาอ้อมาเคี้ยวกินต่างอ้อยนั้นจะหวานแลฤๅ ครั้นมนตรีได้ยินพระเจ้ายินนูตรัสดังนั้น จึ่งกราบทูลสรรเสริญว่า พระองค์เจ้าทรงพระปัญญากว้างขวาง ตรัสโปรดเกล้าข้าพเจ้าตามทำนองบุราณนั้นก็ควรแล้ว แต่ว่าบุตรอ้ายบะดัดผู้ร้ายนี้ยังเด็กอยู่ ถ้าฝึกสอนประการใดก็เห็นจะเปนเช่นนั้น แลธรรมเนียมคนดีไปคบคนร้ายก็เปนคนร้ายไป ถ้าคนร้ายมาคบคนดีได้กิริยาอย่างธรรมเนียมคนดีก็จะดีไป แลเสนาบดีทั้งปวงก็พลอยขอขึ้นด้วย จึ่งพระเจ้ายินนูตรัสว่า เมื่อท่านทั้งปวงพร้อมกันขอโทษบุตรโจรแก่เราฉนี้ก็เอาเถิด แต่ว่าใจเราไม่เห็นด้วย อันจะไว้ใจว่าเด็กยังน้อยอยู่นั้นไม่ควร ช้างสารกำลังมากยังแพ้แก่ยุงอันตัวน้อย พระเจ้ายินนูตรัสดังนั้นก็โปรดบุตรอ้ายบะดัดมนตรีให้มนตรีผู้ทูลขอ มนตรีนั้นเอาบุตรอ้ายบะดัดไปมอบแก่ครูให้สั่งสอนหนังสือ ครั้นรู้หนังสือดีแล้ว กราบทูลแก่พระเจ้ายินนูว่า ลูกโจรนั้นข้าพเจ้าให้สอนหนังสือปัญญาฉลาดฉเลียวรู้จบครบทุกประการแล้ว ขอพระราชทานให้ใช้ราชการเถิด พระเจ้ายินนูได้ยินกราบทูลดังนั้น ก็ทรงพระสรวลแล้วตรัสว่า ซึ่งจะเอาบุตรโจรมาให้เราใช้นั้นไม่เห็นด้วย อ้ายบะดัดบิดามันนั้น เราได้ตั้งให้เปนถึงมนตรี แลยังมิได้สัตย์ซื่อตรงต่อเรา แลจะเอาบุตรมันมาให้ใช้นั้น ประดุจเอาลูกเสือมาให้เลี้ยง ถึงจะฝืกสอนสักเท่าใด ๆ อันว่าเสือนั้นจะหายลายฤๅ ชาติเสือก็จะเปนเสืออยู่เช่นนั้น
อยู่มามิช้ามินานโจรพวกอ้ายบะดัดมาพบบุตรอ้ายบะดัดซึ่งมนตรีขอไว้นั้น จึงชักชวนว่าเหตุไรเล่าไม่มีมานะ ไม่แจ้งหรือว่าผู้ใดไปจับบิดาเจ้ามาฆ่าเสีย ยังจะขืนอยู่ไปกับเขาอีกเล่า พวกเราบัดนี้ก็หานายมิได้ เจ้าจงไปอยู่ปกป้องแทนบิดาเถิด บุตรบะดัดก็ยอมจะไปด้วยผู้ร้าย ครั้นเพลากลางคืนมนตรีแลบุตรมนตรีทั้งสองนอน ๆ หลับอยู่ บุตรอ้ายบะดัดจึงคบคิดกับพวกโจรเอามีดเชือดคอมนตรีแลบุตรทั้งสองนั้นเสียแล้ว เก็บเอาพัศดุทองเงินพากันไปอยู่ด้วยพวกโจรณภูเขาซึ่งอ้ายบะดัดเคยอยู่นั้น พวกโจรก็ตั้งให้เปนนายแทนอ้ายบะดัดบิดา ครั้นพระเจ้ายินนูแจ้งว่า บุตรอ้ายบะดัดทำร้ายแก่มนตรีดังนั้นทรงพระโกรธตรัสสั่งแก่เสนาบดี ให้ยกทัพไปจับบุตรอ้ายบะดัดแลพวกโจรนั้นมา ครั้นจับมาได้แล้วพระเจ้ายินนูก็สั่งให้ผ่าอกเสีย แล้วตรัสแก่เสนาบดีว่า ผู้ใดละอย่างธรรมเนียมบุราณเสียนั้นย่อมเปนเช่นนี้แล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๙
(เรื่องพระเจ้ามหาติมยอมให้พระเศียรเปนทาน)
เหลี่ยม ๙ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์เจ้าองค์หนึ่ง ทรงนามชื่อว่าพระเจ้ามหาติม ครองราชสมบัติอยู่ณเมืองอรปิศต่าน แลในพระไทยพระเจ้ามหาติมนั้นใฝ่แต่จะทำบุญให้ทานแก่อาณาประชาราษฎรวรรณิพก พระเจ้ามหาติมจึงสั่งให้สร้างพระตำหนักไว้ที่ทำเลนอกเมือง สำหรับจะออกไปทำบุญให้ทานแก่คนเดินหนแลอาณาประชาราษฎร แลพระตำหนักให้มีประตู ๗ ประตู แลในพระตำหนักเสด็จออกพระราชทานนั้น ทำเปนสายยนต์ชักพระที่นั่งไปพระราชทานได้ทุก ๆ ประตู แล้วให้ป่าวร้องแก่ราษฎรวรรณิพกให้ไปรับทาน แลพระเจ้ามหาติมเสด็จออกไปให้ทานเดือนละหน ให้ทานถ้วน ๗ ประตูแล้วจึงเสด็จกลับมาเมือง
มนตรีผู้หนึ่งกราบทูลทัดทานพระเจ้ามหาติมว่า พระองค์เจ้าให้ทานเดือนละหนนั้นมากนัก ส่วยสาอากรจะได้มามิทัน ขอพระราชทานให้ทำทานแต่ปีละหน พระเจ้ามหาติมตรัสแก่มนตรีว่า เงินท้องพระคลังพระมหากระษัตริย์นั้นดุจน้ำทเล ให้ทานแก่วรรณิพกประดุจหนึ่งฝนตกให้แผ่นดินแลต้นไม้เย็น ครั้นชื่นแล้วน้ำฝนก็ซาบไปท้องทะเลดังเก่า แลน้ำฝนนั้นจะได้ค้างอยู่กับต้นไม้หามิได้ อันทะเลนั้นบ่ห่อนจะแห้ง พอพระเจ้ามหาติมตรัสดังนั้น ในกาลวันนั้นห่าฝนทองตกลงในพระราชวังเปนอันมาก แลมนตรีซึ่งกราบทูลทัดทานนั้นก็ปากปิดเจรจามิออก ครั้นพระเจ้ามหาติมเห็นฝนทองตกแลปากมนตรีปิดไปดังนั้น จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า อันการทำบุญให้ทานนั้นถ้าบุทคลผู้ใดทัดทานก็จะได้บาปโทษทั้งภาคนี้ภาคน่า แลฝนทองซึ่งตกลงมานั้น ให้เก็บเอาไปใส่ไว้กับเงินที่ท้องพระคลัง แลในแว่นแคว้นนั้นเงินทองก็ผุดขึ้นมาจากแผ่นดินเปนหลายตำบล เงินที่ท้องพระคลังนั้นจะทำบุญให้ทานเท่าใดไม่ได้บกพร่อง
การที่พระเจ้ามหาติมทำบุญแก่ราษฎรวรรณิพก แลผู้ใดจะขออันใดก็ให้พระราชทานตามปราถนา เลื่องฦๅไปถึงพระเจ้าเมืองชาม ๆ ก็ตรัสว่า เราทำบุญให้ทานแก่ราษฎรทั้งปวงถึงเพียงนี้ ความเลื่องฦๅนั้นมิเท่าพระเจ้ามหาติม อย่าเลยมาเราจะลองดู จะแต่งราชทูตไปขออูฐดำปลอด ๓๐๐ ตัว แลอูฐดำนั้นราคานั้นแพงยิ่งนักที่ไหนจะให้มาได้ ตรึกแล้วดังนั้นจึงให้แต่งราชทูตจำทูลพระราชสาสนไปถึงพระเจ้ามหาติม ๆ แจ้งในพระราชสาสนแลเลี้ยงราชทูตตามธรรมเนียมแล้ว จึงให้ตีฆ้องร้องป่าวแก่ราษฎรบ้านนอกทั้งปวงว่า ถ้าผู้ใดมีอูฐดำให้เอาเข้ามา ถ้าจะเปนราคามากน้อยเท่าใดจะคิดราคาให้ ตามบรรดาราษฎรซึ่งมีอูฐดำก็จัดเอาเข้ามาถวายแก่พระเจ้ามหาติม แลพระเจ้ามหาติมก็คิดให้ตามราคา ครั้นอูฐดำครบ ๓๐๐ ตัวแล้ว ก็ให้ราชทูตพาไปถวายแก่พระเจ้าชาม ๆ ว่าเราเปนเมืองใหญ่กว่าพระเจ้ามหาติมอิก พระเจ้ามหาติมมีน้ำใจถึงเพียงนี้เราจะเอาอูฐเขาเปล่ามิควร จึงให้เอาพรรณผ้าแพรพรรณแลสิ่งของบรรทุกหลังอูฐให้เต็มทั้ง ๓๐๐ ตัว แล้วให้เอาคืนมาพระราชทานแก่พระเจ้ามหาติม ๆ ให้หาบรรดาเจ้าของอูฐมาพร้อมกัน แล้วว่าอูฐของผู้ใดก็ให้เอาอูฐของผู้นั้นไปทั้งสิ่งของบรรทุกมานั้น แลเงินค่าอูฐนั้นก็มิเอา ยกพระราชทานให้แก่เจ้า (ของ) อูฐนั้นสิ้น ราชทูตจึงกลับไปทูลตามได้เห็น แลพระเจ้าเมืองชามก็ตรัสสรรเสริญพระเจ้ามหาติมว่าดีสมดังคำเล่าฦๅนั้นจริง
อยู่มากาลวันหนึ่ง พระเจ้าเมืองญามนโปรยปรายเงินทองและเนาวรัตน์ให้ทานแก่ราษฎรเปนอันมาก แล้วสั่งให้มาถามเขือซึ่งมารับทานแต่ต่างประเทศ ว่าผู้ใดยังได้เห็นว่าพระเจ้าเมืองใดทำทานดังพระองค์ทำนี้มีบ้าง แลเขือผู้หนึ่งให้กราบทูลว่า พระเจ้ามหาติมเมืองโน้นใจบุญนัก ผู้ใดจะขอสิ่งไรมิได้ขัด พระเกียรติยศฦๅไปทั่วทุกเมือง พระเจ้าญามนได้ยินมีพระไทยฤษยาว่าพระเจ้ามหาติมเปน (เมือง) น้อยสมบัติก็น้อย จะได้ไหนมาทำทานหนักหนา ทำมาทั้งนั้นจะเท่าเราทำวันเดียวก็ไม่ได้ ความสรรเสริญยังยิ่งกว่าเราอิก ถ้าขอสิ่งไรไม่ขัด เราจะให้ขอเศียรพระเจ้ามหาติมลองดูจะให้ฤๅมิให้ประการใด ตรัสดังนั้นแล้วก็สั่งให้ทหารไปยังเมืองอรปิศต่าน แลพระเจ้ามหาติมนั้นให้ทำศาลาฉ้อทานไว้นอกเมือง ๗ วันปลอมพระองค์ออกไปให้ทานที่ศาลาฉ้อทานนั้นครั้งหนึ่ง แลพระเจ้ามหาติมออกไปทำทานที่ศาลาฉ้อทาน พอทหารพระเจ้าญามนมาถึงก็เชิญให้กินเข้าแล้ว ๆ ถามว่าท่านมาแต่ไหน ถ้า (มี) กิจสิ่งใดแลขัดสนเราจะช่วย ทหารไม่รู้ว่าพระเจ้ามหาติมจึงบอกว่าเรามานี้เปนความลับ จะบอกต่อหน้าคนนั้นมิได้ พระเจ้ามหาติมจึงพาทหารไปที่ลับแต่สองต่อสองแล้ว เตือนว่าบอกเราเถิดเราจะช่วย ทหารได้ยินพระวาจาอ่อนหวานเห็นว่ามีใจรักใคร่ พอจะไว้ใจได้จึงบอกว่า พระเจ้าญามนใช้ให้เรามาขอพระเศียรพระเจ้ามหาติม ๆ ทรงพระสรวลแล้วตรัสว่าเรานี้คือพระเจ้ามหาติม ถ้าพระเจ้าญามนต้องพระราชประสงค์เศียรเรา ๆ จะถวายตามปราถนา บัดนี้ก็เปนที่ลับอยู่แล้วจงเร่งตัดเอาเศียรเราไปเถิด อย่าให้คนทั้งปวงทันรู้เห็น ทหารได้ยินดังนั้นก็กราบลงกับบาทพระเจ้ามหาติมแล้วทูลว่า พระองค์ทรงธรรมดังนี้ข้าพเจ้าจะเอาความดีทั้งปวงไปทูลก่อน ถ้าเจ้านายของข้าพเจ้ามิโปรดแล้วข้าพเจ้าจะถวายศีศะแทนจึงจะควรแก่พระคุณซึ่งอยู่ข้าพเจ้านั้น พระเจ้ามหาติมก็ให้เลี้ยงโภชนาอาหารแล้วพระราชทานเสื้อผ้าให้ทหาร ๆ ก็กราบถวายบังคมลาไปทูลพระเจ้าญามนทุกประการ พระเจ้าญามนตรัสว่าทั้งปวงเขาเลื่องฦๅสรรเสริญพระเจ้ามหาติมนั้นควรอยู่แล้ว จะหาผู้ใดให้ยิ่งกว่าพระเจ้ามหาติมนั้นหามิได้ อายุได้ ๑๕๒ ปี เสวยราชสมบัติจนตาย ราษฎรอยู่เย็นเปนศุขด้วยทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๑๐
(เรื่องพระเจ้าวะดินซาพิพากษาโทษพระราชบุตร์)
เหลี่ยม ๑๐ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพญาองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้าวะดินซาเสวยราชสมบัติณเมืองเอกราชได้ ๓ ปี แลตรัสแก่เสนาบดีว่า ทำไฉนเราจะแจ้งว่าอาณาประชาราษฎรทั้งปวงนั้นอยู่เย็นเปนศุขหรือประการใด เสนาบดีทั้งปวงกราบทูลว่า เดชะพระบาทพระองค์เจ้าปกเกล้าฯ ข้าพเจ้าแลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเปนศุขหาภัยอันตรายมิได้ พระเจ้าวะดินซาก็มีความยินดีไว้แต่ในพระหฤทัย มิช้ามินานพระเจ้าวะดินซาทรงประชวร จึ่งตรัสแก่เสนาบดีว่า แพทย์จะต้องการดินที่เรือนร้างแต่ใน ๓ ปี เจ้าเรือนละเสียหาผู้ใดจะอยู่มิได้นั้น จะปั้นรูปเท่าพระองค์เราเสดาะพระเคราะห์ พระโรคเราจะคลาย ให้เสนาบดีสั่งไปทุกอำเภอ จะได้อำเภอละกี่เรือนนั้นเอาดินมาแต่เรือนละหยิบ อำเภอหนึ่งจะได้มากน้อยเท่าใด ให้กฎหมายเอามาให้แจ้งจงทุกอำเภอ เสนาบดีก็ทำตามรับสั่ง ไปสืบดูในเมืองนอกเมืองรอบแขวงจังหวัด เห็นราษฎรอยู่เย็นเปนศุขจะได้มีเรือนร้างเซก็หามิได้ ไปพบนอกเมืองเรือนเดียว จึ่งให้เอาดินนั้นมาถวาย แลกราบทูลว่าได้ไปเที่ยวดูทุกอำเภอมีแต่มั่นคงพร้อมมูลกันอยู่ จะได้มีเรือนร้างเซแต่นอกไปกว่านี้หามิได้ พระเจ้าวะดินซาจึงให้ไปเอาตัวนายอำเภอที่บ้านเรือนร้างนั้นมาถามว่า เจ้าเรือนหนีไปไหนมีเหตุผลประการใด จึ่งเจ้าเรือนละเรือนเสียดังนี้ นายอำเภอแลเพื่อนบ้านให้การกราบทูลว่า เจ้าเรือนนั้นเปนชาวเมืองอื่นมาค้าขายอาศรัยอยู่จนถึงมรสุมแล้วกลับไป จะได้มีเหตุผลสิ่งใดหามิได้ พระเจ้าวะดินซาได้ยินกราบทูลดังนั้น จึ่งมาแจ้งว่าบ้านเมืองอยู่เย็นเปนศุขเย็นพระหฤทัย ซึ่งพระโรคนั้นก็คลายลง
อยู่มิช้ามินานเขือผู้หนึ่งซึ่งไปค้าในเมืองบาดกชานนั้นกลับมาได้ปัทมราชมาเมล็ดหนึ่งเห็นราคามากจะเอาไว้นั้นมิควร จึ่งเอามาถวายแก่พระเจ้าวะดินซา ๆ ให้ตอบแทนพระราชทานเปนอันมากแล้ว สั่งให้ช่างทองมาผูกเรือนพระธำมะรงค์ แลช่างทองก็รับเอาไปทำ ครั้นทำเรือนทองแล้ว ยกพระธำมะรงค์ขึ้นพเอิญตกลงจากมือถูกน่าทั่งปัทมราชแตกออกเปนสองซีก ช่างทองก็ตกใจ มาคิดว่าถึงจะขายกันสิ้นทั้งพวกก็จะใช้ค่าปัทมราชนั้นมิได้ คิดดังนั้นก็ทุกข์ตรอมผอมไผ่มิได้กินอาหาร คิดหวังแต่จะใคร่ตาย แลพระเจ้าวะดินซาสั่งแก่มหาดเล็กว่า ช่างทองเอาปัทมราชไปผูกเรือนหลายวันแล้วมิได้เอามาให้ ๆ เร่งเอามาจะทอดพระเนตร์ แลมหาดเล็กก็ไปหาช่างทองมา นายช่างทองก็ตกใจหน้าเผือดหาขวัญมิได้ ครั้นถึงน่าพระที่นั่งพระเจ้าวะดินซาทอดพระเนตร์เห็นช่างทองโศกเศร้ารูปร่างผิดไปกว่าแต่ก่อน หลากในพระหฤทัยจึ่งตรัสถามช่างทองว่า รูปร่างผิดไปกว่าแต่ก่อนดังนี้เปนเหตุสิ่งใดให้ว่าเถิด ช่างทองจึ่งแก้ปัทมราชนั้นออกถวายพระเจ้าวะดินซา ๆ ทอดพระเนตร์เห็นปัทมราชแตกออกเปนสองซีก จึ่งคิดในพระหฤทัยว่าช่างทองโศกเศร้าด้วยเหตุฉนี้ ถ้าจะมิเอาน้ำใจช่างทอง ๆ ก็จะถึงแก่ความตาย ตรึกในพระหฤทัยดังนั้นแล้ว มิทันให้ช่างทองกราบทูล จึ่งตรัสว่าปัทมราชแต่ก่อนเมล็ดเดียว บัดนี้ตกแตกออกเปนสองซีกนั้น เหมือนในพระหฤทัยเราคิดแล้ว แต่ว่ายากแก่ใจช่างทองซึ่งจะทำพระธำมะรงค์แต่องค์เดียวนั้น จะต้องทำเปนสององค์ แลช่างทองได้ยินพระเจ้าวะดินซาตรัสดังนั้น ความทุกข์ซึ่งหมกไหม้อยู่ในใจนั้นก็คลายออก แลหน้าซึ่งโศกเศร้าอยู่นั้นก็ชื่นบานสดใสในบัดเดียวนั้น แลช่างทองกราบถวายบังคมสรรเสริญพระเดชพระคุณแลทูลว่าปัทมราชนี้พลัดมือตกถูกน่าทั่งแตกนั้นโทษข้าพเจ้าถึงตายแล้ว แลพระองค์เจ้าตรัสใส่เกล้าฯ ข้าพเจ้าทั้งนี้ เหมือนหนึ่งพระราชทานชีวิตร์ข้าพเจ้าให้เปนคืนใหม่ ครั้นพระเจ้าวะดินซาได้ยินช่างทองกราบทูล ก็ทรงพระเมตตาตรัสว่าอย่าทุกข์ตรอมเลย เอาปัทมราชนี้ไปทำพระธำมะรงค์มาเปนสององค์เถิด แล้วพระราชทานเสื้อผ้าแก่ช่างทอง ๆ ก็ชื่นชม เอาปัทมราชไปทำพระธำมะรงค์มาถวาย
ทันใดนั้นมนตรีผู้หนึ่งกราบทูลว่าอันปัทมราชนี้หายากนัก แลช่างทองนี้มิได้มีอัชฌาศรัยทำให้แตก ควรจะให้ลงพระราชอาญาเสียอีก แลพระองค์เจ้ามาโปรดพระราชทานเสื้อผ้าแก่ช่างทองทั้งนี้ ช่างทองทั้งปวงก็จะดูเยี่ยงไป พระเจ้าวะดินซาตรัสแก่มนตรีว่า กราบทูลเราทั้งนี้ก็ชอบอยู่แล้ว แต่มนุษย์นั้นใคร่ห่อนจะให้ผิด เปนเพราะบาปเพราะเคราะห์ด้วยอกุศลเข้าแซกจึ่งเปนดังนี้ จะให้ช่างทองใช้ปัทมราชอย่างนี้ก็หายาก แลรูปพรรณช่างทองแต่เพียงนี้ที่ไหนจะหามาใช้ได้ แลซึ่งจะลงพระราชอาญานั้นก็จะตายเปล่า ของก็จะไม่ได้ ความครหานินทาก็จะเลื่องฦๅอยู่ อันธรรมเนียมพระมหากระษัตริย์จำจะโปรดอาณาประชาราษฎร ๆ นั้นประดุจหนึ่งอิฐกำแพงเมือง ถ้ามิโปรดจะฆ่าเสียนั้นประดุจหนึ่งขุดอิฐรากกำแพงออกเสีย เสนามนตรีกราบถวายบังคมทูลสรรเสริญพระเดชพระคุณ อันว่าพระองค์โปรดฉนี้จะเลื่องฦๅเปนฉบับธรรมเนียมอยู่ในโลกนี้ จะได้เปนอย่างเปนธรรมเนียมสืบไป
อยู่มาพระเจ้าวะดินซาตรัสแก่เสนาบดีว่า เหตุใดเราเข้าที่บรรธมเรามิได้หลับถึง ๓ ราตรี แล้วพระกายเราก็ร้อนประดุจหนึ่งลนเพลิงฤๅจะว่าผู้ใดข่มเหงแก่ราษฎรให้ได้ความเดือดร้อนประการใด ให้เสนาบดีสืบเนื้อความมา มนตรีผู้หนึ่งไปสืบปากราษฎรนอกเมืองไปพบผู้เถ้าผู้หนึ่งณกลางป่า ฉีกเสื้อผ้าแล้วเอาดินโปรยบนศีศะกลิ้งเกลือกร้องไห้ตรากตรำแดดอยู่ที่กลางดิน มนตรีจึงถามผู้เถ้าว่า เหตุอันใดจึงมากลิ้งเกลือกอยู่ดังนี้ จึ่งผู้เถ้าร้องไห้แล้วเล่าให้มนตรีฟังว่าพระราชโอรสของพระเจ้าวะดินซาเสด็จมาเห็นบุตรข้าพเจ้าถือกรงนกสาลิกาอยู่ พระราชโอรสชิงเอานกสาลิกาของบุตรข้าพเจ้า ๆ ไม่ให้ พระราชโอรสเอาดาบฟันบุตรข้าพเจ้าตาย แล้วเอานกสาลิกาไป แลข้าพเจ้ายากจนหาที่ไปร้องฟ้องแก่ผู้ใดมิได้ ถ้าราษฎรเหมือนกันทำข่มเหงข้าพเจ้าจะได้ไปร้องฟ้องแก่เสนาบดี บัดนี้พระราชโอรสทำนั้นข้าพเจ้าจะไปร้องฟ้องแก่ผู้ใด ๆ จะเอาธุระข้าพเจ้า ๆ จนในความคิดแล้วจึ่งข้าพเจ้าฟ้องแก่พระผู้เปนเจ้าอันให้บังเกิดโลกทั้งปวง เห็นว่าจะเอาธุระข้าพเจ้า แลบุตรข้าพเจ้าตายได้ ๔ วันแล้ว ศพก็ยังตกอยู่ แลมนตรีนั้นก็ดูเห็นศพแล้ว จึ่งพาผู้เถ้านั้นเข้ามา เอาเนื้อความกราบทูลแก่พระเจ้าวะดินซา ๆ ทรงพระโกรธ ให้หาพระราชโอรสมาถามว่าเหตุใดมาทำฉนี้ พระราชโอรสกราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะขอซื้อนกสาลิกาแก่บุตรผู้เถ้านี้มิให้ แล้วชิงจากมือข้าพเจ้า ๆ โกรธจึ่งฟันบุตรผู้เถ้าคนนี้ตายจริง ครั้นพระเจ้าวะดินซาได้ยินพระราชโอรสกราบทูลดังนั้นก็ยิ่งทรงพระโกรธ ให้คุมพระราชโอรสไว้แล้ว สั่งให้เสนาบดีไปปลูกพลับพลานอกเมืองตรงที่พระโอรสฟันเด็กตายนั้น เสนาบดีปลูกพลับพลาแล้ว เข้ามากราบทูลพระเจ้าวะดินซา ๆ เสด็จออกไปที่พลับพลาแล้ว สั่งให้เอาพระราชโอรสออกไปจะให้ฆ่าเสียณที่ฟันเด็กตายนั้น ในทันใดนั้นอรรคมหาเสาบดีผู้ใหญ่กราบทูลพระเจ้าวะดินซาว่า พระองค์เจ้าทรงพระมหาปัญญาอยู่ในทำนองคลองธรรม จะมิให้ผู้ใดข่มเหงแก่ไพร่พลเมือง จะให้อาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเปนศุข ซึ่งพระราชโอรสทำผิดฆ่าเด็กให้ตาย แลพระองค์เจ้าจะให้ฆ่าพระราชโอรสนั้นก็ควรด้วยเกล้าฯ แล้ว แต่ว่าพระราชโอรสนั้นดุจหนึ่งรัศมีในดวงพระเนตร์พระองค์เจ้า แลจะฆ่าพระราชโอรสเสียนั้น รัศมีในดวงพระเนตร์ก็จะเสื่อมสูญไป ใช่ว่าเด็กนั้นจะเปนขึ้นมาก็หามิได้ แลในบทพระคัมภีร์มีอยู่ว่า ถ้าทำผิดสิ่งใดให้ไถ่โทษตามพระคัมภีร์ ขอพระราชทานชีวิตร์พระโอรสไว้ ครั้นพระเจ้าวะดินซาได้ยินอรรคมหาเสนากราบทูลดังนั้นจึ่งตรัสว่า ซึ่งอรรคมหาเสนากราบทูลว่าพระราชโอรสดุจรัศมีในดวงพระเนตร์นั้นควรอยู่แล้ว แลซึ่งจะฆ่าพระราชโอรสเสีย ว่ารัศมีในดวงพระเนตร์จะเสื่อมสูญไปนั้น เราไม่เห็นสม อันเปนพระมหากระษัตริย์รัศมีซึ่งจะเห็นสิ่งใดนั้น มิใช่ว่าจะไว้แก่พระองค์ไว้แก่เสนาบดีทั้งหลาย อันพระมหากระษัตริย์นั้นเอาไว้แต่พระกรรณฟังคำเสนาบดีต่างพระเนตร์ แลซึ่งจะให้ไถ่โทษพระราชโอรสนั้น ใช่ว่าเปนราษฎรเหมือนกันจะได้หลาบจำ ด้วยว่ากลัวจะเสียพัสดุทองเงินอันพระราชโอรสนั้นถึงจะเสียทองเงินสักเท่าใดก็ดี ที่ไหนจะหลาบจำ ชอบให้ฆ่าพระราชโอรสเสียจึ่งจะควร มนตรีผู้หนึ่งกราบทูลว่า พระองค์เจ้าตรัสใส่เกล้าฯ ว่าพระเนตร์ไว้แก่เสนาบดี แลพระองค์เจ้าไว้แต่พระกรรณต่างพระเนตร์นั้น ทรงพระปัญญายิ่งนัก ตรึกในพระทัยดังนี้ ควรด้วยเกล้าฯ แล้ว ข้าพเจ้าผู้เปนเสนาบดีอยู่ใต้ลอองธุลีพระบาทนั้น เห็นว่าอันธรรมเนียมผลมะม่วงเมื่ออ่อนนั้นฝาดเปรี้ยว ครั้นแก่จัดแล้วรสนั้นจึ่งหอมหวานเปนที่ชื่นใจราษฎรทั้งปวง อันผลมะม่วงนั้นจะเปนมะขามหามิได้ แลพระราชกุมารนั้นเปนพระราชโอรสแห่งพระองค์เจ้า บัดนี้ยังทรงพระเยาว์อ่อนอยู่ ถ้าแลได้ผ่านพิภพแล้วก็จะเมตตาแก่อาณาประชาราษฎรดุจหนึ่งพระองค์เจ้าฉนั้น ข้าพเจ้าขอพระราชทานไถ่โทษ จะขอแต่ชีวิตร์พระราชโอรสจะเรียกเอาทานบลไว้ พระราชโอรสก็จะกลัวแก่ทานบลจะมิได้ทำสืบไป พระเจ้าวะดินซาจึ่งตรัสตอบว่า อันมนตรีกราบทูลขอโทษพระราชโอรสว่า ประดุจหนึ่งผลมะม่วงเมื่อดิบนั้นฝาดเปรี้ยว สุกแล้วจึ่งหวานนั้นก็จริงอยู่ แต่ว่าเสนาบดีเห็นสิ่งใดกราบทูลแก่เรานั้น เราเปนพระมหากระษัตริย์ทรงธรรมจำจะปฤกษาก่อน ในปฤกษาเราเห็นว่าผลมะม่วงนั้นว่าจะดีอยู่หามิได้ บัดนี้เปนด้วงจับแต่อ่อนไปแล้ว ถึงจะแก่ก็ไม่โอชารส ที่ไหนจะชื่นน้ำใจราษฎร อันไม่ชื่นน้ำใจราษฎรจะเปรี้ยวเข็ดยิ่งกว่ามะขามอิก แลว่าเปนความคิดเด็กอยู่นั้นที่ไหนจะกลัวแกทานบลเล่า ชอบฆ่าเสียจึ่งจะควร มนตรีผู้หนึ่งกราบทูลสรรเสริญพระเดชพระคุณพระเจ้าวะดินซาว่า พระองค์เจ้านั้นทรงพระกรุณาส่องแจ้งใจทั่วโลก ประดุจหนึ่งพระอาทิตย์ ขอให้พระองค์เจ้าปฤกษาก่อน พระองค์เจ้ารักพระราชกุมารนั้นประดุจหนึ่งแก้วในดวงจิตร์ ด้วยโปรดอาณาประชาราษฎรนั้น จะประหารทำลายดวงแก้วเสียนั้นมิควร สิ่งใดซึ่งรักแล้วนั้นเปนที่รำฦก รำฦกแล้วมิได้เห็นย่อมโศกเศร้าจะขุ่นหมองในพระหฤทัย ถ้าขุ่นหมองแล้วเสนาบดีจะว่าราชการระงับทุกข์ของราษฎรนั้นก็ขัดสน ราษฎรก็จะได้ความเดือดร้อนนัก ข้าพเจ้าจะขอพระราชทานชีวิตร์พระราชโอรสไว้ ข้าพเจ้าจะขอทำทานบลถวายแทนพระราชโอรส ถ้าพระราชโอรสทำดุจครั้งนี้อิก ขอให้ฆ่าข้าพเจ้าเสียด้วยพระราชโอรสเถิด ครั้นพระเจ้าวะดินซาได้ยินมนตรีกราบทูลขอโทษพระราชโอรสดั่งนั้น ตรัสตอบว่าควรแล้ว ซึ่งเราตั้งให้เปนมนตรีผู้ใหญ่ว่ากล่าวทั้งนี้ เห็นว่ารักเชื้อพระวงศ์จะให้ครองราชสมบัติสืบไป แต่ซึ่งว่ารักแล้วเปนที่รำฦกเกรงเราจะเศร้าหมองนั้น ใช่ว่ามีแต่รักสิ่งเดียว ความโกรธและกลัวบาปกรรมก็มีอยู่ด้วย ธรรมเนียมว่าโกรธแล้วกลัวนั้น จึ่งจะล้างความรักได้ ถ้าเรารักราษฎรให้ฆ่าพระราชโอรสเสียจึ่งจะควร มนตรีผู้ใหญ่กราบทูลตอบพระเจ้าวะดินซาว่า ซึ่งพระองค์ตรัสว่ากลัวบาปจึ่งจะสูญเสื่อมหายนั้น ข้าพเจ้าเห็นด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมพระองค์เจ้าว่ารักจริงแต่กลัวบาปนั้น ซึ่งพระองค์จะให้ฆ่าพระราชกุมารเสียนั้นไม่มีบาปฤๅ ถึงฆ่าพระราชกุมารเสียแล้ว ใช่บุตร์ยายจะเปนคืนมาก็หาไม่ บาปจะยิ่งซ้ำเติมไปอิก พระราชกุมารทำผิดให้รู้ทั่วแผ่นดิน พระองค์เจ้าทรงธรรมจะให้ฆ่าพระราชกุมารเสีย จะฦๅอยู่ชั่วพระจันทร์พระอาทิตย์ แลพระเจ้าวะดินซาตรึกในพระทัยแล้ว จึ่งให้เสนาบดีปฤกษา ๆ พร้อมกันแล้วกราบทูลว่า ในบทพระคัมภีร์มีอยู่ว่าฆ่าท่าน ๆ ฆ่าตน ครั้นจะให้ฆ่าพระราชกุมารเสียเห็นไม่ควร พระราชกุมารจะได้ผ่านพิภพแทนพระองค์ จะได้ปกเกล้าฯ อาณาประชาราษฎรทั้งปวง ข้าพเจ้าเห็นพร้อมกันให้พระราชกุมารไถ่โทษ เอาทองมากองให้สูงเทียมองค์พระราชกุมารพระราชทานให้เจ้าบุตร์ผู้ตาย จึ่งจะได้ฦๅทั่วนา ๆ ประเทศ ว่าแต่พระราชกุมารผิดพลั้งยังต้องให้ไถ่โทษตัวเพราะพระองค์ทรงธรรม อันพระมหากระษัตริย์ในชมพูทวีปไม่เสมอพระองค์แล้ว เสนาบดีทูลเตือนพระราชกุมารว่า ให้เสวกไปขนเอาทองมากองให้เทียมพระองค์ แล้วจึ่งพระราชกุมารสั่งเสวกให้ไปขนเอาทองมาให้แก่ยายเถ้า แลเสวกบริวารพระราชกุมารก็ไปขนทองมากองให้พระราชกุมาร ๆ เสด็จลงมายืนใต้กองทอง แล้วว่าแก่ยายเถ้าว่า อย่าให้พยาบาทชั่วนี้ชั่วน่าสืบไปเลย ยายเถ้ากราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้ามิได้พยาบาทแก่พระองค์สืบไป แล้วขอให้พระชนมายุของพระองค์ยืนไปตราบเท่ากำหนด ครั้นเสร็จแล้วเสวกบริวารก็ขนทองไปให้ถึงเรือนยายเถ้า ๆ ก็มั่งมีเปนเศรษฐี เพราะพระองค์ทรงธรรมแก่ยายเถ้านั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๑๑
(เรื่องพระราชกุมารพี่น้องเวนราชสมบัติกัน)
เหลี่ยม ๑๑ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีเมืองหนึ่งชื่ออิหราราชนครมีเมืองขึ้นเปนอันมาก พระเจ้าณรักเจสุได้เสวยราชสมบัติมีพระอรรคมเหษี ๔ พระองค์ ๆ หนึ่งให้เปนฝ่ายขวา องค์หนึ่งตั้งให้เปนฝ่ายซ้าย องค์หนึ่งตั้งให้เปนฝ่ายน่า องค์หนึ่งตั้งให้เปนฝ่ายหลัง แลพระมเหษีทั้ง ๔ พระองค์ มีพระราชโอรสองค์ละองค์ อยู่จำเนียรกาลมา พระเจ้าณรักเจสุประชวรพระวรรณโรคในนิ้วพระหัดถ์เบื้องซ้ายให้ปวดเปนกำลัง พระมเหษีทั้ง ๔ พระองค์นั้นผลัดกันรักษาองค์ละวันหนึ่ง ดูดพระบุพโพองค์ละยาม ครั้นอยู่วันหนึ่งเปนยามเย็น พระอรรคมเหษีฝ่ายหลังดูดหนองจนตลึงหลับไป กลืนหนองเข้าไปในทรวงก็ตกพระหฤทัยตื่นขึ้น ฝ่ายพระเจ้าณรักเจสุคิดในพระทัยว่า พระอรรคมเหษีผู้ใหญ่ทั้ง ๓ พระองค์นั้น รักพระองค์ไม่เสมอเหมือนพระอรรคมเหษีฝ่ายหลัง จึ่งตรัสว่าสืบไปเมื่อน่า ถ้าเจ้าจะปราถนาสิ่งใดพี่ไม่ขัด พระอรรคมเหษีฝ่ายหลังกราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะรักษาพระองค์เจ้าไปกว่าสิ้นชีวิตร์ข้าพเจ้า อยู่มาพระวรรณโรคของพระเจ้าณรักเจสุกำเริบใกล้ถึงสวรรคต และพระอรรคมเหษีฝ่ายหลังกราบทูลว่าแต่ก่อนพระองค์เจ้าตรัสว่า ถ้าข้าพเจ้าจะปราถนาสิ่งใดพระองค์ไม่ขัด ถ้าพระองค์สวรรคตแล้ว ขอให้พระราชบุตรข้าพเจ้า (ได้ครองราชสมบัติ) รักษาพระราชมณเฑียร พระเจ้าณรักเจสุตรึกในพระทัยว่าพระอรรคมเหษีฝ่ายหลังกราบทูลว่าจะให้พระราชบุตร์รักษาพระราชมณเฑียรผิดอย่างธรรมเนียมแต่บุราณ บุตร์ผู้ใหญ่ยังมีอยู่จำให้รักษาพระราชวังก่อน ซึ่งจะให้บุตร์น้อยรักษานั้นมิควร อันธรรมเนียมพระมหากระษัตริย์ได้ตรัสแล้วเหมือนงาช้างไม่กลับคืน จึ่งตรัสแก่พระอรรคมเหษีฝ่ายหลังว่า ซึ่งจะให้พระราชบุตร์ว่าราชการเมืองก็ตามปราถนาเถิด แลพระอรรคมเหษีฝ่ายหลังกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์เจ้าโปรดทั้งนี้ขอให้พร้อมพระราชบุตร์ทั้ง ๔ แลเสนาบดีทั้งหลายจึ่งจะไม่วิวาทกันเมื่อน่า ครั้นอยู่มาพระเจ้าณรักเจสุใกล้ถึงสวรรคาลัยให้หาพระราชบุตร์ทั้ง ๔ แลเสนาบดีพร้อมกันแล้ว จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า อันธรรมเนียมไก่ปากยาวจะจิกปีกให้ตัดปากเสีย เล็บยาวจะบาดให้ตัดเล็บเสีย ธรรมเนียมปัถวีจำละลายก็เพราะน้ำ ให้รักษาปัถวีให้จงดี ถึงมาทว่าจะเอาเพลิงกองเทียมภูผาก็ไม่ละลายเท่าเมล็ดงา แลบ้านเมืองทั้งนี้ให้บุตร์พระอรรคมเหษีฝ่ายหลังรักษาทั้งสิ้น ตรัสเท่านั้นแล้ว พระโรคของพระองค์ยิ่งหนักขึ้น ก็ดับจิตร์เสด็จสวรรคาลัย แล้วพระราชกุมารแลพระอรรคมเหษีแลเสนาบดีพร้อมกัน ทำพระเมรุถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเจ้าณรักเจสุสำเร็จแล้ว แลเสนาบดีทั้งปวงปฤกษากันว่า นิ่งไว้นานเมืองนี้จะเปล่าอยู่ จึ่งกราบทูลพระราชกุมารทั้ง ๔ พร้อมกันว่า จะตั้งโรงพิธีทำการราชาภิเศก แลพระราชกุมารบุตร์พระอรรคมเหษีฝ่ายหลังกราบทูลพระเชษฐาธิราชผู้ใหญ่ว่า บ้านเมืองทั้งนี้พระราชบิดาพระราชทานให้แก่ข้าพเจ้าแล้ว (ก็จริง แต่ข้าพเจ้าเปนผู้น้อย) ไม่ควรที่จะรักษา ข้าพเจ้าขอถวายพระเชษฐาธิราชทั้ง ๓ ให้ช่วยกันรักษาตามผู้น้อยผู้ใหญ่ จึ่งพระราชกุมารทั้ง ๓ ตรัสเสมอกันว่า ซึ่งเจ้าให้สมบัติแก่พี่ ๆ ไม่เอา จะล่วงข้ามคำพระราชบิดามิได้ อันธรรมเนียมจะล่วงผู้ใหญ่ได้แต่พระมหากระษัตริย์ ซึ่งว่าเจ้าว่าเปนผู้น้อยผู้ใหญ่ยังอยู่จะล่วงผู้ใหญ่มิได้นั้นก็ชอบ แต่บัดนี้พระราชบิดาเจ้าอนุญาตแล้วจงเจ้ารักษาเมืองไปเถิด พระราชกุมารผู้น้อยกราบทูลว่าพระเชษฐาธิราชไม่รักษาราชสมบัติ ข้าพเจ้าก็มิรับรักษาสืบไป พระราชกุมารทั้ง ๔ ถ้อยทีถ้อยเวนสมบัติแก่กันแก่กันอยู่ แลเสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงจึ่งปฤกษากันว่า บ้านแห่งใดไม่มีผู้ใหญ่รักษาศัตรูย่อมเบียดเบียน อุปมาเสมือนแม่น้ำอันใหญ่แห้ง ผู้ไปมาย่อมจะข้ามไปได้ (มิฉนั้น) ประดุจสัตรีไม่มีผัว แม้นมีพี่น้อง ๙ คน ๑๐ คน (คนอื่น) ก็ไม่เกรงเท่ามีผัวคนหนึ่ง ซึ่งพระราชกุมารทั้ง ๔ ถ้อยทีถ้อยเวนสมบัติแก่กันเห็นจะช้าไป จึ่งตั้งโรงพิธีให้เชิญเสวตรฉัตร์มาปักไว้กลาง ขอให้พระราชกุมารทั้ง ๔ นั่งพร้อมกันทั้ง ๔ มุม อาราธนาเทพยุดาซึ่งรักษาเสวตรฉัตร์พระหลักเมืองทรงเมือง ถ้าเสวตรฉัตร์จะควรแก่พระองค์ใด ให้เสวตรฉัตร์เลื่อนไปหาพระองค์นั้น จะได้ให้ครองราชสมบัติสืบไปตามประเวณีกระษัตริย์บุราณราช แลเสนาพฤฒามาตปฤกษาพร้อมกันตั้งพิธีให้มีบายศรีซ้ายขวาประโคมดุริยดนตรี แล้วอาราธนาเทวดาแลเทพยุดาเจ้าซึ่งสิงสู่ในกำภูฉัตร์ ๆ ก็เลื่อนเสวตรฉัตรไปตรงน่าพระที่นั่งพระราชกุมารผู้น้อย จึ่งเสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงก็ร้องว่า กเรสุ ๆ ว่าพระมหากระษัตริย์ตรัสไว้แต่ก่อน เทพยุดาเจ้าก็พร้อมภายหลัง ควรให้พระราชกุมารองค์น้อยครองราชสมบัติ ครั้น (พระราชกุมารองค์น้อยได้ราชสมบัติดังนั้นแล้ว) รุ่งเช้าก็ขึ้นทรงราชยานกั้นเสวตรฉัตร์ไปเฝ้าพระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์เปนอันดับกันแล้วเสด็จมาพระราชวัง จึ่งเสนาบดีมาเฝ้าตามประเวณีสบมามาแต่ก่อน แต่พระองค์ไปเฝ้าพระเชษฐาธิราชทั้ง ๓ พระองค์ประมาณปีหนึ่ง แลเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์จึ่งปฤกษากันถึงพระอนุชาธิราชกั้นพระเสวตรฉัตร์มาเฝ้าเห็นมิบังควร ชอบเราทั้ง ๓ จะไปเฝ้าจึ่งจะควร แต่ครั้นเราจะไปเฝ้าก็จะเลื่องฦๅไปทุกประเทศ จำจะให้ทำตำหนักท่ามกลางเมืองอันหนึ่ง แลเราจะไปนั่งที่นั้น แลจะให้เชิญพระอนุชามานั่งพร้อมกัน ให้เสนาบดีมาเฝ้าว่ากิจราชการเวลาหนึ่ง จึ่งบ้านเมืองอาณาประชาราษฎรจะอยู่เย็นเปนศุข แลพระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์ เห็นพระอนุชาธิราชซึ่งเปนเจ้าแผ่นดินมายอมกราบถวายบังคมพระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์เปนคำรบ แลเครื่องบรรณาการซึ่งมีในแผ่นดินปันเปน ๔ ภาค ได้แก่พระองค์ภาคหนึ่ง ได้แก่พระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์องค์ละภาค แลพระองค์ทรงทศพิธราชธรรม อยู่จำเนียรมาพระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์ปฤกษากันว่า จะให้เจ้าแผ่นดินกั้นเสวตรฉัตร์ออกนอกพระราชวังทุกวันเห็นไม่บังควร เราจะเข้าไปเฝ้าถึงพระราชวังจึ่งจะควรแก่บ้านเมือง แต่นั้นไปพระเชษฐาทั้ง ๓ พระองค์ก็ไปเฝ้าถึงพระราชวังในท้องพระโรงนั่งตามอันดับลูกหลวง แลพระเชษฐามิได้ถวายบังคม พระองค์รักษาแผ่นดินอยู่รักษาปัถวีตามคำพระราชบิดา อาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเปนศุขเพราะพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ
นิทานเรื่องที่ ๑๒ (เรื่องแปลงรสผลมะม่วง)
เหลี่ยม ๑๒ นั้นจารึกไว้เปนนิทานว่า ยังมีพระมหากระษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามกรว่าพระเจ้าวิทาทะได้เสวยราชสมบัติอุกลิปะ มีเมืองขึ้นเปนอันมาก วันหนึ่งพระมหากระษัตริย์เสด็จพร้อมด้วยพระอรรคมเหษีพระสนมทั้งปวงไปสรงน้ำแม่น้ำอันหนึ่งชื่อหิรัญวดี เปนป่าไม้กฤษณาระยะทางประมาณ ๖๐๐ เส้น มีต้นไทรกิ่งห้อยย้อยลงมา เสมือนม่านพระองค์ก็เสด็จบรรธมหลับอยู่ในร่มไทรนั้น แลมูลไทรนั้นเปนโพรง มีสิงฆาโลหมาในสุกรอาศรัยอยู่สองสัตว์ ปลายไทรนั้นมีวานรกากนาอยู่ สัตว์ทั้ง ๔ เปนมิตร์กัน แลในวันนั้นกากนาจึงว่าแก่สัตว์ทั้ง ๓ ว่า จะลักเอาสอิ้งทับทรวงเขาแล้วจะหนีไป แลสัตว์ทั้ง ๓ คิดกันว่า (เมื่อมิตร์) ผู้หนึ่งทำร้ายเช่นนั้นเราจะอยู่ไปก็มิได้ วานรจึงจับมงกุฎครอบหัวลง ฝ่ายสุกรก็เอาหัวสอดรัตนมาลา สิงฆาโลหมาในก็เอาหัวสอดสอิ้งทับทรวงของพระอรรคมเหษี ทั้ง ๔ สัตว์ก็ออกไปเที่ยวสบายตามภาษาสัตว์
ครั้งนั้นยังมีลูกมหากระษัตริย์องค์ ๑ กับลูกมนตรีคน ๑ เศรษฐี คน ๑ ลูกเพ็ชฌฆาฏคน ๑ ไปเรียนศิลปสาตร์ได้แล้วกลับมา พบสัตว์ทั้ง ๔ เห็นผิดประหลาด ว่าแต่ก่อนไม่เคยเห็นวานรจะทรงมงกุฎ สุกรจะทรงรัตนมาลา กากนาแลสิงฆาโลหมาในจะทรงสอิ้งทับทรวง ชรอยเทพยดาจะลองความรู้ของเรา แลพระกุมารลูกมนตรีเศรษฐีเพ็ชฌฆาฏจับศรทั้ง ๔ เล่ม พระกุมารยิงวานร ลูกมนตรียิงสุกร ลูกเศรษฐียิงกากนา ลูกเพ็ชฌฆาฏยิงสิงฆาโลหมาใน ถูกสัตว์ทั้ง ๔ สิ้นชีพพร้อมกัน แลลูกเพ็ชฌฆาฏปลดเอาเครื่องทั้งนั้นห่อผ้าสพายไปถึงต้นพระไทรต้น ๑ ชวนกันนอนหลับอยู่
ฝ่ายพระมหากระษัตริย์กับพระอรรคมเหษีตื่นขึ้นไม่เห็นเครื่องทรง เรียกนางสนมชาววังข้าเฝ้ามาถามก็จน จึ่งให้จับเฆี่ยนฝ่ายน่าฝ่ายในซึ่งล้อมพระองค์ จึ่งพระมหากระษัตริย์ว่าชรอยอ้ายโจรป่าลอบเข้ามาแล้ว ก็ให้ไปสืบสาวดู แลข้าทหารก็ชวนกันไปเห็นกุมารทั้ง ๔ นั่งอยู่ใต้ต้นพระไทรจึงล้อมจับตัวได้ ๆ เครื่องทรงด้วย เอามาถวายพระมหากระษัตริย์ ๆ ให้ขับเฆี่ยนสั่งให้ใส่คุกเสีย แลวันหนึ่งพระมหากระษัตริย์แลพระอรรคมเหษี พร้อมด้วยนางนักสนมลงสรงน้ำ แลยังมีหมากม่วงใบหนึ่งลอยมาปะข่ายทอง นางสนมคนหนึ่งเอาหมากม่วงมาถวาย ครั้นพระองค์สรงเสด็จขึ้นจากน้ำก็เอาหมากม่วงมาเสวยโอชารสหนักหนา จึงพระยาสั่งให้นายอุทยานเอาไปปลูกไว้แล้วเสด็จเข้าเมือง อยู่ประมาณ ๗ ปี เจ้าสุทัศน์แลบุตร์มนตรีบุตร์เศรษฐีบุตร์เพ็ชฌฆาฏซึ่งต้องจำไว้นั้น แต่ผมนั้นยาวถึงปฤษฎางค์แล้ว วันหนึ่งเจ้าสุทัศน์คิดว่าเราทำผิดด้วยคำอาจารย์สั่งว่า อย่าให้ประมาทในศีล ๕ ประการ ศีล ๘ ประการ ประมาทแล้วจึ่งเขาจึ่งทำเราได้ ถ้าเราไม่ประมาทจะสาอันใดแก่บ้านเมืองเพียงนี้ ถึงเรา ๔ คนก็อาจสามารถจะชิงเอาเมืองได้ ว่าเท่านั้นแล้วก็ชปนะเวศคาถาทั้ง ๔ คน เรียกศิลป์ศรพระขรรค์ซึ่งเขาเก็บไว้ก็เข้ามาถึงมือ แล้วจึ่งเจ้าสุทัศน์ว่าแก่ผู้คุมว่าวานท่านจงไปบอกแก่พระยาเจ้าเมือง ว่าเราจะชิงเอาสมบัติพระยาในบัดเดี๋ยวนี้ นายผู้คุมแล่นไปทูลแก่พระมหากระษัตริย์ตรัสให้ปิดประตูเมือง แลตีกลองไชยเภรีป่าวรี้พลทหารมาถึงพระราชวังพร้อมกันแล้ว จึ่งเอากุมารทั้ง ๔ ออกมาจะฆ่าเสีย กุมารทั้ง ๔ จึ่งแผลงศรเสียงดังฟ้าลั่น รี้พลช้างม้าก็ล้มดาษไป แลกุมารทั้ง ๔ เข้าถึงกำแพงพระราชวังคนละด้าน แล้วฟันกำแพงทลายลง แล้วร้องด้วยเสียงว่าสมบัติทั้งนี้เปนของใคร แลพระเจ้าวิทาทะก็ตกใจกลัว จึ่งร้องไปว่าสมบัติเปนของผู้มีศักดานุภาพ ข้าพเจ้าเปนมันทปัญญาอยู่แล้ว เชิญเจ้ากูเสวยราชสมบัติในเมืองอันนี้เถิด ข้าพเจ้าจะได้พึ่งเจ้ากูสืบไป ขอเชิญเจ้ากุมารทั้ง ๔ ขึ้นมาบนท้องพระโรงนี้เถิดจะราชาภิเศกให้ แลพระกุมารทั้ง ๔ มาพร้อมกันณน่าพระลานหลวง แลพระเจ้าวิทาทะเจ้าเมืองอุกะลิปะ เสด็จลงจากพระที่นั่งลงมายืนณอัฒจันท์จะรับกุมารทั้ง ๔ แลลูกเพ็ชฌฆาฏจึงร้องขึ้นว่า พระองค์เจ้าเปนพระมหากระษัตริย์ จะเชิญข้าพเจ้าทั้ง ๓ คนเปนแต่บุตร์มนตรีเศรษฐีเพ็ชฌฆาฏไม่บังควร ขอเชิญแต่เจ้าสุทัศน์เจ้าของเราซึ่งเปนบุตร์พระเจ้าเมืองมิถิลา แลพระเจ้าวิทาทะก็จับข้อพระหัดถ์เบื้องขวาเจ้าสุทัศน์จูงขึ้นท้องพระโรงนั่งอาศนเดียวกัน แลกุมารทั้ง ๓ ก็นั่งเปนอันดับกันแล้ว พระเจ้าวิทาทะก็ปราไสแก่เจ้าสุทัศน์ว่าน้าได้ผิดไปแล้ว มิได้ไถ่ถามตามเรื่องเนื้อความให้แจ้ง เอาเจ้ามาจำไว้ ขอเจ้าจงเล่าเนื้อความมูลเหตุให้น้าฟัง แลเจ้าสุทัศน์เล่าเนื้อความให้พระเจ้าวิทาทะฟังว่า เดิมข้าพเจ้าเปนพระราชโอรสแห่งพระเจ้าเมืองมิถิลา แลพระราชบิดาให้เจ้าสุทัศน์บุตร์มนตรีเศรษฐีเพ็ชฌฆาฏ ไปเรียนศิลปสาตร์แก่พระดาบศชื่อว่าพระฤๅษีตาไฟ เมื่อเจ้าสุทัศน์ไปนั้นเพลาเย็นแล้ว พระฤๅษีเที่ยวจงกรมหลับตาอยู่ แลได้ยินเสียงเจ้าสุทัศน์แลกุมารทั้ง ๓ พระดาบศลืมตาขึ้น เจ้าสุทัศน์แลกุมารทั้ง ๓ ก็ตายเลอียดดาษเปนจุณไป แล้วพระดาบศชุบเจ้าสุทัศน์แลกุมารทั้ง ๓ ขึ้น อยู่ในสำนักปรนนิบัติพระดาบศ ๓ เดือน เรียนศิลปสาตร์ได้แล้วพระดาบศชุบศิลป์ศรให้อิก แล้วลาพระดาบศจะมาเมืองมิถิลา พระดาบศจึ่งสั่งเจ้าสุทัศน์ว่า เราอยู่ในฐานที่นี้ยากที่คนจะมาพบ ๆ แล้วเปนภัพเปนผล เจ้าสุทัศน์แลทั้ง ๓ มายากด้วยกัน สืบไปเมื่อน่าอย่าถือว่าเปนนายเปนไพร่แก่กัน แล้วไปตามทางยากอย่าได้ประมาทลืมตน แลเจ้าสุทัศน์ก็ลามาด้วยกันทั้ง ๔ แลมาถึงทางแห่งหนึ่งเปนสองแพร่งไม่รู้ที่จะไป จึงมาถามกัน ลูกเพ็ชฌฆาฏนั้นจึงขึ้นบนปลายไม้ดู แลพบอัฐิอันหนึ่งเท่าปูนเบี้ยจึงโจทเถียงกันด้วยอัฐิว่าอัฐิอันใด ต่างคนต่างว่าอัฐิสัตว์ต่าง ๆ เจ้าสุทัศน์จึงว่าให้เอามาดูเห็นอัฐิพยัคฆ์ เจ้าสุทัศน์ทิ้งลงให้ชุบเวทดู ถ้าเปนอัฐิสิ่งใดจะเปนเพื่อเภทสิ่งนั้น แลบุตร์เพ็ชฌฆาฏจึงเข้าชุบให้อัฐิยืดยาวออก ๕ ประการ บุตร์เศรษฐีเข้าชุบเปนเอนหุ้มกระดูกเข้า บุตร์มนตรีเข้าชุบเปนเนื้อหนังมังสาครบ เจ้าสุทัศน์จึงชุบใจแลจักขุใส่เข้าเปนพยัคฆ์พิฦกมหึมา แลพยัคฆ์ก็ลุกขึ้นขบบุตร์เพ็ชฌฆาฏแลช่วยคลุกคลีกัน แลพยัคฆ์ขบตายทั้ง ๔ คนทับกันอยู่ แลศิลปสาตร์ซึ่งเรียนกระทำให้เปนเหตุด้วยล่วงคำพระฤๅษีสั่ง พยัคฆ์จะได้กินหามิได้ พยัคฆ์ก็วิ่งไป แลคราทีนั้นพระดาบศก็เข้ามาช่วยชุบเจ้าสุทัศน์แลทั้ง ๓ ขึ้น ๆ ก็เล่าให้พระดาบศฟังแต่ต้นจนปลายว่าประมาทเล่นจึ่งพยัคฆ์ขบตาย แล้วพระดาบศจึ่งสั่งว่าจงถือความสัจไปข้างน่าอย่าล่วงศีล ๕ ศีล ๘ แล้วเจ้าสุทัศน์ก็ลาพระอาจารย์มาถึงทางแห่งหนึ่งเปนสองแพร่ง ก็หลงมาพบวานรทรงมงกุฏ สุกรทรงรัตนมาลา กากนาสิงฆาโลหมาในทรงสร้อยสนิมพิมพาภรณ์ จึ่งเจ้าสุทัศน์แลทั้ง ๓ ยิงสัตว์ทั้ง ๔ ตาย แลเจ้าสุทัศน์บอกแก่พระเจ้าวิทาทะแต่ต้นจนปลาย แลพระเจ้าวิทาทะรู้เหตุแล้วจึ่งตอบคำเจ้าสุทัศน์ว่า น้าได้ทำโทษแก่เจ้าทั้ง ๔ เหตุกรรมเจ้าแต่บุรพชาติติดตัวมาจึ่งทำได้ จำเดิมแต่วันนี้ไปบ้านเมืองทั้งนี้จะแต่งการราชาภิเศกด้วยนางทิพกัลยาอันเป็นบุตรีแห่งเรา จะได้เสวยราชสมบัติแทนพระเจ้าวิทาทะ ๆ ก็สั่งให้แต่งเครื่องราชาภิเศกครบเครื่องกระษัตริย์แลเจ้าสุทัศน์เสวยราชสมบัติในเมืองอุกลิปะ แลเจ้าสุทัศน์จึ่งสั่งให้จัดหาลูกมนตรีเศรษฐีเพ็ชฌฆาฏให้แก่กุมารทั้ง ๓ ตามตระกูลวงศ์ จึ่งเจ้าสุทัศน์ปลงราชสมบัติให้แก่ล่าบูผู้เปนพระบิดา เจ้าสุทัศน์ก็เวนสมบัติให้เปนเจ้าเมืองมิถิลาแทนพระองค์ แลพระเจ้ากรุงมิถิลาก็ตั้งกุมารทั้ง ๓ ตามตระกูลวงศ์รักษาพระองค์สืบไป
แลพระเจ้าวิทาทะเจ้าเมืองอุกลิปะผู้ให้ปลูกหมากม่วง วันหนึ่งก็ตรัสถามนายอุทยานว่า หมากม่วงซึ่งให้ปลูกนั้นเปนเหตุประการใด เหมันตระดูเปนผลสุกฤๅ นายอุทยานจึ่งกราบทูลว่ามีผลแก่แล้วแต่มิสู้สุกจัดดีก่อน อยู่วันหนึ่งหมากม่วงสุกหล่น จึ่งนายอุทยานเอามาถวายแก่พระเจ้าวิทาทะ ๆ ก็เสวยหมากม่วง โอชารสยิ่งกว่าหมากม่วงทั้งปวง แลพระเจ้าวิทาทะก็ตรึกในพระทัย พระยาร้อยเอ็ดซึ่งต่อแดนกันไม่มีหมากม่วงโอชารสเสมือนของเรา แลสืบไปข้างน่าอาณาประชาราษฎรได้รับพระราชทาน จะเอาผลหมากม่วงปลูกเปนผลสืบต่อไป จึ่งสั่งแก่นายอุทยานว่า ถ้าหมากม่วงหล่นให้นายอุทยานเผาเหล็กไชหัวเสียแล้วจึ่งรับพระราชทาน ถ้าผู้ใดได้หมากม่วงไปปลูกจะเอานายอุทยานเปนโทษจงสิ้นชีวิตร์ แลพระเจ้าวิทาทะว่า ครั้นจะนิ่งไว้เกลือกจะไม่รู้ไปต่างประเทศ จึ่งให้นายอุทยานเก็บหมากม่วงไชหัวเสีย แล้วให้เอาไปถวายแก่เจ้าเมืองวระบัศต่าน ๆ ได้เสวยโอชารส จึ่งสั่งให้เอาลูกในไปปลูก เมื่อพิจารณาดูเห็นรอยไชหัวหาหน่อมิได้ พระเจ้าวระปัศต่านตรัสแก่เสนาบดีว่าพระเจ้าวิทาทะองค์นี้มิได้อยู่ในทศพิธราชธรรม เปนพระมหากระษัตริย์มัจฉิริย แต่ถวายหมากม่วงมาให้ก็ไชหัวเสีย คิดว่าเมืองทั้งปวงจะเอาปลูกเปนผล เพราะเห็นหมากม่วงโอชารสยิ่งกว่าหมากม่วงทั้งปวง ตรัสว่าเท่านั้นเธอก็ทำทรงพระโกรธว่า ถ้าผู้ใดทำหมากม่วงพระเจ้าวิทาทะให้ขมเสียแล้ว ๆ จะแบ่งเมืองให้กินกึ่งหนึ่ง แลเสนาบดีสืบได้มานพคนหนึ่งมากราบทูลว่าจะขออาสาไปทำหมากม่วงพระเจ้าวิทาทะให้ขมเสีย พระเจ้าวระบัศต่านถามมานพว่าจะเอาสิ่งใดบ้าง มานพกราบทูลว่าไม่เอาสิ่งใดแล้ว แต่ว่าจะช้าปีหนึ่งจึ่งจะได้หมากม่วงมาถวาย มานพลาพระมหากระษัตริย์ตรงมาเมืองอุกลิปะไปหานายอุทยาน ๆ จึ่งถามมานพว่ามาแต่เมืองใด มานพบอกว่ามาแต่เมืองไกล เปนข้าพระมหากระษัตริย์เจ้าเมืองนั้น รักษาอุทยานทำผิดโทษถึงตายหนีพญามา จะขอฝากตัวแก่ท่านพอเลี้ยงปาก นายอุทยานดีใจว่าจะรับรักษาหมากม่วงแทนตัว จึ่งว่าแก่มานพนั้นว่าตัวเปนทุกคตะมาเราจะให้กินอยู่สบาย ให้ตักน้ำรดหมากม่วงจงดี มานพอยู่ด้วยนายอุทยานตักน้ำรดวันละสองเวลาถึงระดูวสันต์หมากม่วงตกดอกออกผล วันหนึ่งพระเจ้าวิทาทะเสด็จไปชมสวน เห็นหมากม่วงเปนผลถามนายอุทยานว่าแต่ก่อนมาหมากม่วงเปนระดูเหมันต์ ปีนี้มาเปนระดูวสันต์เหตุใด นายอุทยานว่าแต่ก่อนรดน้ำวันละหน ข้าพเจ้าได้ทุกคตะคนหนึ่งมารดน้ำวันละสองหน จึ่งหมากม่วงเปนผลในวสันต์ พระเจ้าวิทาทะทรงพระโกรธแก่นายอุทยานให้ลงพระราชอาญาถอดเสียจึ่งตั้งให้มานพเปนนายอุทยาน พระราชทานเสื้อผ้าแพรพรรณให้รักษาสวนสืบไป นายอุทยานคิดว่าครั้นหมากม่วงแก่เข้าถึงจะใส่เครื่องขมก็ไม่ขม จำจะงดเสียก่อน จึ่งนายอุทยานไปหาเครื่องขมทั้งปวงมาปลูกลงที่ต้นหมากม่วง แลเอาของขมแช่น้ำรดจนหมากม่วงมีผล แลหมากม่วงนั้นก็ขมสิ้น นายอุทยานจึ่งเก็บเอาไปแล้วก็ปลาศหนีไปยังเมืองวระบัศต่าน เอาหมากม่วงขมไปถวายแก่เจ้าเมืองของตัว ฝ่ายเจ้าเมืองวระบัศต่านโดยน้ำพระทัยที่โกรธ ครั้นเห็นหมากม่วงขมแล้วก็แบ่งเมืองให้แก่มานพนั้นกึ่งหนึ่ง แลมานพรับแต่เครื่องพระราชทานถวายเมืองคืน
แลภรรยานายอุทยานไปทูลแต่พระเจ้าวิทาทะ ว่านายอุทยานสอยหมากม่วงได้แล้วก็ปลาศหนีไป พระเจ้าวิทาทะก็สั่งให้มหาดเล็กไปดูแลสอยหมากม่วงมาถวาย มหาดเล็กก็กฎหมายเครื่องขมมาถวาย พระเจ้าวิทาทะเห็นหมากม่วงขม จึ่งตรัสแก่เสนาบดีว่าผู้ใดแก้หมากม่วงเราที่ขมให้หวาน เราจะรางวัลให้เต็มใจ แลเสนาบดีผู้หนึ่งกราบทูลจะขออาสาไปดูหมากม่วง ครั้นเสนาบดีเห็นเครื่องขมคือต้นสเดาแลของขมสิ่งอื่นเปนอันมาก ปลูกที่มูลหมากม่วงแลแช่น้ำรดบ้าง เสนาบดีก็ให้ขุดเอาชานที่ขมเสีย เอาชานที่อื่นมาใส่ลงแล้วให้ลอยหมากม่วงซึ่งขมทั้งนั้นเสียสิ้น ให้เบิกขันทศกร กระทิ นมเนย ปนทรายและน้ำรดหมากม่วงแล้ว ให้เอานายอุทยานคนเก่าเปนสืบไป ระดูเหมันต์หมากม่วงก็เปนโอชารสยิ่งกว่าแต่ก่อนแล พระเจ้าวิทาทะก็ทรงพระวิตกว่า ไม้ขมมาปนด้วยไม้หวาน ๆ ก็พลอยขมประดุจมานพคนดีไปคบคนชั่วก็พาชั่วไป แต่นั้นก็ละมัจฉิริยะทิษฐิเสีย พระองค์ทรงธรรมบ้านเมืองอยู่เย็นเปนศุขเพราะพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ
ครั้นพระเจ้าหุมายุนดูครบ ๑๒ เหลี่ยม เขียนเอานิทานมาทุกเหลี่ยมแล้ว ก็ลาศพพระเจ้าเนาวสว่านวาดิน แล้วให้ปิดประตูเหล็กจมทับทางดุจหนึ่งแต่ก่อน แลลงมาจากภูเขาจะมายังเมืองมะดาวิน แล้วก็มายังเมืองปัดดัด พระองค์ถือเอาตามจารีตนิทานพระเจ้าเนาวสว่านทั้งสิ้น บ้านเมืองอยู่เย็นเปนศุขเพราะพระเจ้าทรงธรรมนั้นแล ฯ