กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา
พระสุนทรโวหาร (สุนทรภู่)
กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา
คำนำ
คำนำ ในคราวพิมพ์ครั้งแรก
ในหนังสือ ประวัติสุนทรภู่ พระนิพนธ์ ของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งได้พิมพ์ได้อ่านเป็นที่ทราบกันแพร่หลายแล้วนั้น ทรงนิพนธ์ไว้ในเบื้องต้นว่า พระสนทรโวหาร (ภู่) ซึ่งคนทั้งหลายเรียกกันเป็นสามัญว่า “สุนทรภู่” นั้น เกิดในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อวันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะเมีย จุลศักราช ๑๑๔๘ เวลาเช้า ๒ โมง (ตรงกับวันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๒๙) มีผู้รู้ตำราโหราศาสตร์ได้ผูกดวงชตาไว้ดังนี้
โดยเหตุที่ท่านสุนทรภู่เป็นมหากวีผู้ยิ่งใหญ่ของไทย ผู้สร้างวรรณกรรมอันไพเราะไว้มากมาย มีชีวิตการประพันธ์เป็นมหัศจรรย์ในวงวรรณกรรม นับได้ว่าบทกลอนของท่านได้กล่อมประชาชนชาวไทยให้สดชื่นรื่นรมย์มาตลอดเวลากว่าศตวรรษครึ่ง ซึ่งวันเกิดของท่านสุนทรภู่จะเวียนมาบรรจบครบ ๑๗๕ ปีบริบูรณ์ในวันจันทร์ที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๔ นี้ จึงได้กำหนดมีงาน กวีวรรณนา ขึ้นเป็นอนุสรณ์ในงานคล้ายวันเกิดของท่าน ณ วัดเทพธิดาราม พระนคร และได้เลือกหนังสือ “รำพันพิลาป” ของท่าน มาพิมพ์ให้ท่านผู้สนใจได้อ่านได้ฟังกันโดยแพร่หลายในโอกาสนี้ด้วย
เหตุที่จัดงาน กวีววรรณนา ขึ้นในวัดเทพธิดา ก็เพราะปรากฏชัดว่า ท่านสุนทรภู่เคยอยู่ในวัดนี้ ด้วยหลักฐานตามที่ทราบ ปรากฏว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระเจ้าลูกเธอ ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๓ ได้ทรงสร้างวัดเทพธิดา เริ่มมาตั้งแต่ปี พ.ค. ๒๓๗๙ และคงจะสร้างเสร็จในปี พ.ศ. ๒๓๘๒ เพราะพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินผูกพัทธสีมาในปีนั้น ขณะนั้น กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ มีพระชนมายุ ๒๘ พรรษา คงจะได้โปรดให้นิมนต์ท่านสุนทรภู่ ซึ่งยังอยู่ในสมณเพศ ให้มาจำพรรษาในวัดเทพธิดา ตั้งแต่ในปีเริ่มแรกมีพระภิกษุสงฆ์อยู่จำพรรษาในปีผูกพัทธสีมา หรือถัดมาอีกปีหนึ่ง ดังจะเห็นได้จากขอความที่ท่านสุนทรภู่กล่าวไว้ใน “รำพันพิลาป” ว่า “โอ้ปีนี้ปีขาลสงสารวัด เคยโสมนัสในอารามสามวัสสา” ปีขาลที่ว่านี้ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๘๕ และในขณะที่ท่านสุนทรภู่ อยู่ในวัดทพธิดา ก็ได้แต่งหนังสือไว้หลายเรื่อง เช่น เรื่องรำพันพิลาป กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา โคลงนิราศสุพรรณ และเล่ากันมา (ในประวัติสุนทรภู่ พระนิพนธ์ ของสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ) ว่ากรมหมื่นอัปสรสุดาเทพมีรับสั่งให้แต่งเรื่องพระอภัยมณี ถวายเดือนละ ๑ เล่มสมุดไทย การที่เลือกหนังสือ “รำพันพิลาป”มาตีพิมพ์ขึ้นในงานนี้ ก็เพราะทราบไว้แน่นอนว่าบทกลอนเรื่องนี้ท่านสุนทรภู่ได้แต่งขึ้นตามความฝันของท่านเมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๕ อันเป็นระยะเวลาที่ท่านอยู่ในวัดเทพธิดา ทั้งรำพันถึงเรื่องราว เหตุการณ์และสถานที่ ในวัดเทพธิดาเกือบตลอดเรื่อง จึงสมควรที่จะจัดพิมพ์ขึ้นให้ได้อ่านได้ฟังกันโดยแพร่หลาย
ท่านสุนทรภู่บอกวันเดือนปีที่ฝันไว้ใน “รำพันพิลาป” ว่า “เดือนแปดวันจันทวาเวลานอน” และว่า “โอ้ปีนี้ปีขาลบันดาลฝัน” จึงเป็นอันรู้ได้ว่า ท่านฝันเมื่อคืนวันจันทร์เดือน ๘ ปีขาล (พ.ศ. ๒๓๘๕) จะเป็นข้างขึ้นหรือข้างแรม ไม่อาจรู้ได้ แต่มีกล่าวไว้แห่งหนึ่งว่า “เมื่อยามฝันนั้นว่านึกนั่งตรึงตรอง เดือนหงายส่องแสงสว่างดั่งกลางวัน” ถ้านอนฝันแล้วตื่นขึ้นดึกๆ เห็นดวงจันทร์สองแสงสว่างจ้า ก็คงจะเป็นเวลาข้างขึ้นแก่ๆ หรือข้างแรมอ่อนๆ กระมัง แต่ในปีขาล พ.ศ. ๒๓๘๕ นั้น ก็ปรากฏว่ามีเดือน ๘ สอง ๘ เสียด้วย จึงยากที่จะทราบได้ ขอฝากไว้เป็นขอพิจารณาของท่านผู้อ่าน
มูลเหตุที่ท่านสุนทรภู่จะฝัน ท่านบอกของท่านไว้ว่า เมื่อวันจันทร์ เดือน ๘ พ.ศ.๒๓๘๕ เวลานั้นท่านบวชเป็นพระภิกษุ และจำพรรษาอยู่ในวัดเทพธิดา ท่านจุดธูปเทียนสวดมนต์ก่อนจำวัด แม้จะเป็นราตรีที่เงียบสงัด แต่ก็นอนไม่หลับ หูได้ยินเสียงอะไรต่ออะไร เช่น เสียงจิ้งหรีด เสียงนกแสก เสียงแมลงมุมตีอก เป็นต้น ตามวิสัยของคนที่มีจิตฟุ้งสร้าน เลยนึกเรื่อยเปื่อยไปถึงเรื่องราวซึ่งเกิดขึ้นในชีวิตของท่านที่ผ่านมา มีการผจญภัยนานาประการ นึกไปจนเหนื่อย จึงอ้างเอาอานิสงส์แห่งศีลและสัจจะที่ท่านได้บวชเรียนเพียรบำเพ็ญมา พลางอธิษฐานจิตขอความฝันแล้วก็หลับไป เกิดนิมิตรฝัน ว่าตัวท่านเองกำลังว่ายน้ำอยู่ในท้องทะเลคนเคียว ก็มีสาวน้อยผู้หนึ่งเหาะมาแล้วพาไปให้อยู่ที่วัด (เทพธิดาราม) ท่านได้เห็นพระพุทธรูปศิลาขาวและพระพุทธรูปทองทรงเครื่อง ซึ่งก็เห็นจะเป็นพระพุทธรูปในพระอุโบสถวัดเทพธิดานั่นเอง แล้วพรรณนาถึงความฝันที่เห็นในเวลาหลับ ครั้นตื่นขึ้นนึกถึงความฝันแล้วก็รำพันไปถึงความหลัง ข้อความรำพันช่วยให้เราได้ทราบถึงความเป็นไปในชีวิตของท่าน ได้ทราบถึงสิ่งก่อสร้างและพืชพรรณไม้ที่มีอยู่ในวัดเทพธิดาในครั้งนั้น ตลอดจนพรรณนาถึงเครื่องปัจจัยไทยทาน ซึ่งนิยมจัดทำถวายพระกันในสมัยนั้น ครั้นแล้วท่านก็พรรณนาเป็นฝันตื่นของท่านต่อไป มีการพานางในฝันลงเรือพยนต์ไปชมทะเล และชมบ้านเมืองตามทางที่ผ่านไป ในตอนท้ายเป็นคำขอหรือวิงวอน และบอกว่าบทกลอนที่ท่านแต่งนี้ “ชื่อรำพันพิลาป ล้ำกาพย์กลอน” พิจารณาดูคล้ายกับว่าท่านสุนทรภู่มุ่งหมายแต่งเพื่อให้ใครอ่านสักท่านหนึ่ง แต่จะได้ถวายให้กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพทรงหรือเปล่า ถึงบัดนี้ เวลาก็ล่วงเลยมาเสียนานแล้ว จึงเป็นการยากที่จะทราบ
ต้นฉบับ “รำพันพิลาป” ที่นำมาเป็นฉบับพิมพ์มีอยู่ ๑ เล่มสมุดไทย พระยาราชสมบัติ (เอิบ บุรานนท์) ได้นำมามอบให้ไว้แก่หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๐ นอกจากจะบรรยายถึงรายละเอียดให้เราได้ทราบประวัติของท่านสุนทรภู่เพิ่มเติมแล้ว เรื่องรำพันพิลาปยังช่วยให้เราได้มองเห็นจินตนาการอันลี้ลับของท่านที่น่าสนใจ แม้จะได้ตีพิมพ์เผยแพร่แล้วหลายครั้ง แต่ก็ยังไม่เคยมีท่านผู้ใดศึกษาวิจัยเฟ้นหาข้อเท็จจริงกันมาแต่ก่อน ข้าพเข้าจึงลองศึกษาค้นคว้าและสร้างจินตนาการไปตามบทกลอน ก็รู้สึกเพลิดเพลินไปตามท้องเรื่องที่ท่านสุนทรภู่รำพันไว้ แล้วคิดใคร่จะให้ท่านผู้สนใจได้รับความเพลิดเพลินเช่นนั้นบ้าง จึงพยายามบันทึกหมายเหตุเป็นเชิงอรรถไว้ในหน้านั้น ๆ พอเป็นแนวทาง เพื่อท่านผู้อ่านจะได้ลองสร้างจินตนาการไปตามท้องเรื่องดูบ้าง แต่ถ้าเห็นว่าบันทึกที่ทำเป็นเชิงอรรถไว้นั้นไร้สาระ ก็ขอได้โปรดให้อภัยและอย่าได้ถือเอาเป็นสาระ โปรดถือเสียว่าเป็นแค่เพียงความเห็นและความรู้สึกของผู้อ่านคนหนึ่งที่สนใจ
ณ อภิลักขิตสมัยคล้ายวันเกิด ของ ท่านสุนทรภู่ เวียนมาบรรจบครบ ๑๗๕ ปี ในวันจนทร์ที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๔ นี้ ข้าพเจ้าขอเชิญชวนท่านที่เคารพทั้งหลาย ได้โปรดร่วมใจน้อมคารวะจิตรำลึกด้วยสำนึกในกิตติคุณอันสูงส่ง ของท่านมหากวีผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ซึ่งได้สร้างสมบัติวรรณกรรมอันไพเราะเพราะพริ้งและหาค่ามิได้ ไว้เป็นอลังการอันเจิดจ้าของชาติไทย และเป็นอาภรณ์ประดับดวงใจของประชาชนชาวไทย ให้พริ้งเพริศเฉิดฉายชั่วนิตยนิรันดร์.
กรมศิลปากร
๒๐ มิถุนายน ๒๕๐๔
กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา
ยานี ๑๑
๏ สาธุสะจะขอไหว้	พระศรีไตรสะระณา
พ่อแม่แลครูบา	เทวะดาในราศี
๏ ข้าเจ้าเอา ก ข	เข้ามาต่อ ก กา มี
แก้ไขในเท่านี้	ดีมิดีอย่าตรีชา
๏ จะร่ำคำต่อไป	พอล่อใจกุมารา
ธระณีมีราชา	เจ้าภาราสาวะถี
๏ ชื่อพระไชยสุริยา	มีสุดามะเหสี
ชื่อว่าสุมาลี	อยู่บูรีไม่มีภัย
๏ ข้าเฝ้าเหล่าเสนา	มีกิริยาอะฌาศรัย
พ่อค้ามาแต่ไกล	ได้อาศัยในภารา
๏ ไพร่ฟ้าประชาชี	ชาวบูรีก็ปรีดา
ทำไร่เขาไถนา	ได้ข้าวปลาแลสาลี
๏ อยู่มาหมู่ข้าเฝ้า	ก็หาเยาวะนารี
ที่หน้าตาดีดี	ทำมะโหรีที่เคหา
๏ ค่ำเช้าเฝ้าสีซอ	เข้าแต่หอล่อกามา
หาได้ให้ภริยา	โลโภพาให้บ้าใจ
๏ ไม่จำคำพระเจ้า	เหไปเข้าภาษาไสย
ถือดีมีข้าไทย	ฉ้อแต่ไพร่ใส่ขื่อคา
๏ คะดีที่มีคู่	คือไก่หมูเจ้าสุภา
ใครเอาข้าวปลามา	ให้สุภาก็ว่าดี
๏ ที่แพ้แก้ชนะ	ไม่ถือพระประเวณี
ขี้ฉ้อก็ได้ดี	ไล่ด่าตีมีอาญา
๏ ที่ซื่อถือพระเจ้า	ว่าโง่เง่าเต่าปูปลา
ผู้เฒ่าเหล่าเมธา	ว่าใบ้บ้าสาระยำ
๏ ภิกษุสะมะณะ	เล่าก็ละพระสะธรรม
คาถาว่าลำนำ	ไปเร่ร่ำทำเฉโก
๏ ไม่จำคำผู้ใหญ่	ศีรษะไม้ใจโยโส
ที่ดีมีอะโข	ข้าขอโมทนาไป
๏ ภาราสาวะถี	ใครไม่มีปราณีใคร
ดุดื้อถือแต่ใจ	ที่ใครได้ใส่เอาพอ
๏ ผู้ที่มีฝีมือ	ทำดุดื้อไม่ซื้อขอ
ไล่คว้าผ้าที่คอ	อะไรล่อก็เอาไป
๏ ข้าเฝ้าเหล่าเสนา	มิได้ว่าหมู่ข้าไท
ถือน้ำร่ำเข้าไป	แต่น้ำใจไม่นำพา
๏ หาได้ใครหาเอา	ไพร่ฟ้าเศร้าเปล่าอุรา
ผู้ที่มีอาญา	ไล่ตีด่าไม่ปราณี
๏ ผีป่ามากระทำ	มะระณะกรรมชาวบูรี
น้ำป่าเข้าธานี	ก็ไม่มีที่อาศัย
๏ ข้าเฝ้าเหล่าเสนา	หนีไปหาภาราไกล
ชีบาล่าลี้ไป	ไม่มีใครในธานี
ฉะบัง ๑๖
๏ พระไชยสุริยาภูมี	พาพระมะเหสี
มาที่ในลำสำเภา
๏ ข้าวปลาหาไปไม่เบา	นารีที่เยาว์
ก็เอาไปในเภตรา
๏ เฒ่าแก่ชาวแม่แซ่มา	เสนีเสนา
ก็มาในลำสำเภา
๏ ตีม้าล่อช่อใบใส่เสา	วายุพยุเพลา
สำเภาก็ใช้ใบไป
๏ เภตรามาในน้ำไหล	ค่ำเช้าเปล่าใจ
ที่ในมหาวารี
๏ พะสุธาอาศัยไม่มี	ราชานารี
อยู่ที่พระแกลแลดู
๏ ปลากะโห้โลมาราหู	เหราปลาทู
มีอยู่ในน้ำคล่ำไป
๏ ราชาว้าเหว่หฤทัย	วายุพาคลาไคล
มาในทะเลเอกา
๏ แลไปไม่ปะพะสุธา	เปล่าใจนัยนา
โพล้เพล้เวลาราตรี
๏ ราชาว่าแก่เสนี	ใครรู้คะดี
วารีนี้เท่าใดนา
๏ ข้าเฝ้าเล่าแก่ราชา	ว่าพระมหา
วารีนี้ไซร้ใหญ่โต
๏ ไหลมาแต่ในคอโค	แผ่ไปใหญ่โต
มะโหฬาล้ำน้ำไหล
๏ บาฬีมิได้แก้ไข	ข้าพเจ้าเข้าใจ
ผู้ใหญ่ผู้เฒ่าเล่ามา
๏ ว่ามีพระยาสกุณา	ใหญ่โตมะโหฬา
กายาเท่าเขาคีรี
๏ ชื่อว่าพระยาสัมภาที	ใครรู้คะดี
วารีนี้โตเท่าใด
๏ โยโสโผผาถาไป	พอพระสุริย์ใส
จะใกล้โพล้เพล้เวลา
๏ แลไปไม่ปะพสุธา	ย่อท้อรอรา
ชีวาก็จะประไลย
๏ พอปลามาในน้ำไหล	สกุณาถาไป
อาศัยที่ศีรษะปลา
๏ ฉะแง้แลไปไกลตา	จำของ้อปลา
ว่าขอษะมาอะภัย
๏ วารีที่เราจะไป	ใกล้หรือว่าไกล
ข้าไหว้จะขอมรคา
๏ ปลาว่าข้าเจ้าเยาวะภา	มิได้ไปมา
อาศัยอยู่ต่อธรณี
๏ สกุณาอาลัยชีวี	ลาปลาจรลี
สู่ที่ภูผาอาศัย
๏ ข้าเฝ้าเล่าแก่ภูวไนย	พระเจ้าเข้าใจ
ฤทัยว้าเหว่เอกา
๏ จำไปในทะเลเวรา	พยุใหญ่มา
เภตราก็เหเซไป
๏ สมอก็เกาเสาใบ	ทะลุปรุไป
น้ำไหลเข้าลำสำเภา
๏ ผีน้ำซ้ำไต่ใบเสา	เจ้ากรรมซ้ำเอา
สำเภาระยำคว่ำไป
๏ ราชาคว้ามืออรไท	เอาผ้าสะไบ
ต่อไว้ไม่ไกลกายา
๏ เถ้าแก่ชาวแม่เสนา	น้ำเข้าหูตา
จระเข้เหราคร่าไป
๏ ราชานารีร่ำไร	มีกรรมจำใจ
จำไปพอปะพะสุธา
๏ มีไม้ไทรใหญ่ใบหนา	เข้าไปไสยา
เวลาพอค่ำรำไร
สุรางคะนางค์ ๒๘
๏ ขึ้นใหม่ใน กน
ก กา ว่าปน	ระคนกันไป
เอ็นดูภูธร	มานอนในไพร
มณฑลต้นไทร	แทนไพชยนต์สถาน
๏ ส่วนสุมาลี
วันทาสามี	เทวีอยู่งาน
เฝ้าอยู่ดูแล	เหมือนแต่ก่อนกาล
ให้พระภูบาล	สำราญวิญญาณ์
๏ พระชวนนวลนอน
เข็ญใจไม้ขอน	เหมือนหมอนแม่นา
ภูธรสอนมนต์	ให้บ่นภาวนา
เย็นค่ำร่ำว่า	กันป่าภัยพาล
๏ วันนั้นจันทร
มีดารากร	เป็นบริวาร
เห็นสิ้นดินฟ้า	ในป่าท่าธาร
มาลีคลี่บาน	ใบก้านอรชร
๏ เย็นฉ่ำน้ำฟ้า
ชื่นชะผะกา	วายุพาขจร
สาระพันจันทน์อิน	รื่นกลิ่นเกสร
แตนต่อคล้อร่อน	ว้าว่อนเวียนระวัน
๏ จันทราคลาเคลื่อน
กระเวนไพรไก่เถื่อน	เตือนเพื่อนขานขัน
ปู่เจ้าเขาเขิน	กู่เกริ่นหากัน
สินธุพุลั่น	ครื้นครั่นหวั่นไหว
๏ พระฟื้นตื่นนอน
ไกลพระนคร	สะท้อนถอนฤทัย
เช้าตรู่สุริยน	ขึ้นพ้นเมรุไกร
มีกรรมจำไป	ในป่าอารัญ
ฉะบัง ๑๖
๏ ขึ้นกงจงจำสำคัญ	ทั้งกนปนกัน
รำพันมิ่งไม้ในดง
๏ ไกรกร่างยางยูงสูงระหง	ตลิงปลิงปริงประยงค์
คันทรงส่งกลิ่นฝิ่นฝาง
๏ มะม่วงพวงพลองช้องนาง	หล่นเกลื่อนเถื่อนทาง
กินพลางเดินพลางหว่างเนิน
๏ เห็นกวางย่างเยื้องชำเลืองเดิน	เหมือนอย่างนางเชิญ
พระแสงสำอางข้างเคียง
๏ เขาสูงฝูงหงส์ลงเรียง	เริงร้องก้องเสียง
สำเนียงน่าฟังวังเวง
๏ กลางไพรไก่ขันบรรเลง	ฟังเสียงเพียงเพลง
ซอเจ้งจำเรียงเวียงวัง
๏ ยูงทองร้องกะโต้งโห่งดัง	เพียงฆ้องกลองระฆัง
แตรสังข์กังสะดานขานเสียง
๏ กะลิงกะลางนางนวลนอนเรียง	พระยาลอคลอเคียง
แอ่นเอี้ยงอีโก้งโทงเทง
๏ ค้อนทองเสียงร้องป๋องเป๋ง	เพลินฟังวังเวง
อีเก้งเริงร้องลองเชิง
๏ ฝูงละมั่งฝังดินกินเพลิง	ค่างแข็งแรงเริง
ยืนเบิ่งบึ้งหน้าตาโพลง
๏ ป่าสูงยูงยางช้างโขลง	อึงคะนึงผึงโผง
โยงกันเล่นน้ำคล่ำไป
ยานี ๑๑
๏ ขึ้นกกตกทุกข์ยาก	แสนลำบากจากเวียงไชย
มันเผือกเลือกเผาไฟ	กินผลไม้ได้เป็นแรง
๏ รอนรอนอ่อนอัสดง	พระสุริยงเย็นยอแสง
ช่วงดังน้ำครั่งแดง	แฝงเมฆเขาเงาเมรุธร
๏ ลิงค่างครางโครกครอก	ฝูงจิ้งจอกออกเห่าหอน
ชะนีวิเวกวอน	นกหกร่อนนอนรังเรียง
๏ ลูกนกยกปีกป้อง	อ้าปากร้องซ้องแซ่เสียง
แม่นกปกปีกเคียง	เลี้ยงลูกอ่อนป้อนอาหาร
๏ ภูธรนอนเนินเขา	เคียงคลึงเคล้าเยาวมาลย์
ตกยากจากศฤงคาร	สงสารน้องหมองพักตรา
๏ ยากเย็นเห็นหน้าเจ้า	สร่างโศกเศร้าเจ้าพี่อา
อยู่วังดังจันทรา	มาหม่นหมองละอองนวล
๏ เพื่อนทุกข์สุขโศกเศร้า	จะรักเจ้าเฝ้าสงวน
มิ่งขวัญอย่ารัญจวน	นวลพักตร์น้องจะหมองศรี
๏ ชวนชื่นกลืนกล้ำกลิ่น	มิรู้สิ้นกลิ่นมาลี
คลึงเคล้าเย้ายวนยี	ที่ทุกข์ร้อนหย่อนเย็นทรวง
ยานี ๑๑
๏ ขึ้นกดบทอัศจรรย์	เสียงครื้นครั่นชั้นเขาหลวง
นกหกตกรังรวง	สัตว์ทั้งปวงง่วงงุนโงง
๏ แดนดินถิ่นมนุษย์	เสียงดังดุจพระเพลิงโพลง
ตึกกว้านบ้านเรือนโรง	โคลงคลอนเคลื่อนเขยื้อนโยน
๏ บ้านช่องคลองเล็กใหญ่	บ้างตื่นไฟตกใจโจน
ปลุกเพื่อนเตือนตะโกน	ลุกโลดโผนโดนกันเอง
๏ พิณพาทย์ระนาดฆ้อง	ตะโพนกลองร้องเป็นเพลง
ระฆังดังวังเวง	โหง่งหง่างเหง่งเก่งก่างดัง
๏ ขุนนางต่างลุกวิ่ง	ท่านผู้หญิงวิ่งยุดหลัง
พัลวันดันตึงตัง	พลั้งพลัดตกหกคะเมน
๏ พระสงฆ์ลงจากกุฏิ์	วิ่งอุดตลุตฉุดมือเณร
หลวงชีหนีหลวงเถร	ลงโคลนเลนเผ่นผาดโผน
๏ พวกวัดพลัดเข้าบ้าน	ล้านต่อล้านซานเซโดน
ต้นไม้ไกวเอนโอน	ลิงค่างโจนโผนหกหัน
๏ พวกผีที่ปั้นลูก	ติดจมูกลูกตาพลัน
ขิกขิกระริกกัน	ปั้นไม่ทันมันเดือดใจ
๏ สององค์ทรงสังวาส	โลกธาตุหวาดหวั่นไหว
ตื่นนอนอ่อนอกใจ	เดินไม่ได้ให้อาดูร
ยานี ๑๑
๏ ขึ้นกบจบแม่กด	พระดาบสบูชากูณฑ์
ผาสุกรุกขมูล	พูนสวัสดิ์สัตถาวร
๏ ระงับหลับเนตรนิ่ง	เององค์อิงพิงสิงขร
เหมือนกับหลับสนิทนอน	สังวรศีลอภิญญาณ
๏ บำเพ็งเล็งเห็นจบ	พื้นพิภพจบจักระวาฬ
สวรรค์ชั้นวิมาน	ท่านเห็นแจ้งแหล่งโลกา
๏ เข้าฌานนานนับเดือน	ไม่เขยื้อนเคลื่อนกายา
จำศีลกินวาตา	เป็นผาสุกทุกเดือนปี
๏ วันนั้นครั้นดินไหว	เกิดเหตุใหญ่ในปะถะพี
เล็งดูรู้คะดี	กาลกิณีสี่ประการ
๏ ประกอบชอบเป็นผิด	กลับจริตผิดโบราณ
สามัญอันธพาล	ผลาญคนซื่อถือสัตย์ธรรม์
๏ ลูกศิษย์คิดล้างครู	ลูกไม่รู้คุณพ่อมัน
ส่อเสียดเบียดเบียนกัน	ลอบฆ่าฟันคือตัณหา
๏ โลภลาภบาปบ่คิด	โจทก์จับผิดริษยา
อุระพะสุธา	ป่วนเป็นบ้าฟ้าบดบัง
๏ บรรดาสามัญสัตว์	เกิดวิบัติปัตติปาปัง
ไตรยุคทุกขะตะรัง	สังวัจฉะระอะวะสาน
ฉะบัง ๑๖
๏ ขึ้นกมสมเด็จจอมอารย์	เอ็นดูภูบาล
ผู้ผ่านภาราสาวะถี
๏ ซื่อตรงหลงเล่ห์เสนี	กลอกกลับอัปรีย์
บูรีจึงล่มจมไป
๏ ประโยชน์จะโปรดภูวไนย	นิ่งนั่งตั้งใจ
เลื่อมใสสำเร็จเมตตา
๏ เปล่งเสียงเพียงพิณอินทรา	บอกข้อมรณา
คงมาวันหนึ่งถึงตน
๏ เบียนเบียดเสียดส่อฉ้อฉล	บาปกรรมนำตน
ไปทนทุกข์นับกัปกัลป์
๏ เมตตากรุณาสามัญ	จะได้ไปสวรรค์
เป็นสุขทุกวันหรรษา
๏ สมบัติสัตว์มนุษย์ครุฑา	กลอกกลับอัปรา
เทวาสมบัติชัชวาล
๏ สุขเกษมเปรมปรีวิมาน	อิ่มหนำสำราญ
ศฤงคารห้อมล้อมพร้อมเพรียง
๏ กระจับปี่สีซอท่อเสียง	ขับรำจำเรียง
สำเนียงนางฟ้าน่าฟัง
๏ เดชะพระกุศลหนหลัง	สิ่งใดใจหวัง
ได้ดังมุ่งมาดปรารถนา
๏ จริงนะประสกสีกา	สวดมนต์ภาวนา
เบื้องหน้าจะได้ไปสวรรค์
๏ จบเทศน์เสร็จคำรำพัน	พระองค์ทรงธรรม์
ดันดั้นเมฆาคลาไคล
ฉะบัง ๑๖
๏ ขึ้นเกยเลยกล่าวท้าวไท	ฟังธรรมน้ำใจ
เลื่อมใสศรัทธากล้าหาญ
๏ เห็นภัยในขันธสันดาน	ตัดห่วงบ่วงมาร
สำราญสำเร็จเมตตา
๏ สององค์ทรงหนังพยัคฆา	จัดจีบกลีบชะฎา
รักษาศีลถือฤๅษี
๏ เช้าค่ำทำกิจพิธี	กองกูณฑ์อัคคี
เป็นที่บูชาถาวร
๏ ปะถะพีเป็นที่บรรจ์ฐรณ์	เอนองค์ลงนอน
เหนือขอนเขนยเกยเศียร
๏ ค่ำเช้าเอากราดกวาดเตียน	เหนื่อยยากพากเพียร
เรียนธรรมบำเพ็งเคร่งครัน
๏ สำเร็จเสร็จได้ไปสวรรค์	เสวยสุขทุกวัน
นานนับกัปกัลป์พุทธันดร
๏ ภุมราการุญสุนทร	ไว้หวังสั่งสอน
เด็กอ่อนอันเยาว์เล่าเรียน
๏ ก ข ก กา ว่าเวียน	หนูน้อยค่อยเพียร
อ่านเขียนผสมกมเกย
๏ ระวังตัวกลัวครูหนูเอ๋ย	ไม้เรียวเจียวเหวย
กูเคยเข็ดหลาบขวาบเขวียว
๏ หันหวดปวดแสบแปลบเสียว	หยิกซ้ำช้ำเขียว
อย่าเที่ยวเล่นหลงจงจำ
๏ บอกไว้ให้ทราบบาปกรรม	เรียงเรียบเทียบทำ
แนะนำให้เจ้าเอาบุญ
๏ เดชะพระมหาการุญ	ใครเห็นเป็นคุณ
แบ่งบุญให้เราเจ้าเอย ฯ.