อิลราชคำฉันท์ 1
มหาเสวกตรี พระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ)
พระราชนิพนธ์ คำนำ
หนังสืออิลราชคำฉันท์นี้ จะว่าได้เกิดมีขึ้นเพราะข้าพเจ้ายุยงก็ได้ ที่ว่ายุยงนั้น เพราะข้าพเจ้าได้ทราบอยู่ว่า หลวงสารประเสริฐเปนผู้มีฝีปากแต่งหนังสือเปนกาพย์กลอนได้อยู่  ดังมีพยานปรากฎอยู่ที่เรื่อง ปัญจสิงขรคำกลอน กับฉันท์และกลอนเบ็ดเตล็ดต่างๆ ข้าพเจ้าได้อ่านแล้วก็เห็นว่า มีจินตกะวีเกิดขึ้นในหมู่คนไทยชั้นหนุ่มอิกแล้ว แต่ข้าพเจ้าวิตกอยู่ว่า ถ้าไม่คอยระวัง กลัวหลวงสารประเสริฐจะใช้ความสามารถของตนนั้น เพื่อแต่งหนังสืออันไม่เปนแก่นสาร
ในสมัยตั้งแต่ปลายรัชกาลที่ ๕ มา ข้าพเจ้ามีความเสียใจที่ได้สังเกตเห็นว่า ฝีปากผู้แต่งกาพย์กลอนเลวลงกว่าในต้นรัชกาลที่ ๕ นั้นเปนอันมาก เพราะพอใจแต่งแผลงอวดดีไปว่าใช้โวหารอย่างใหม่ ซึ่งมีคนบางจำพวกนิยม โดยสำคัญว่าเปนโวหารอย่างฝรั่งและนิยมว่า การแต่งหนังสือโดยใช้โวหารแผลงและคำซึ่งเข้าใจว่าเปนคำฝรั่งปนเปอยู่นั้น เปนเครื่องแสดงความรุ่งเรืองของตน ในชั้นเมื่อเกิดมีลครชนิดที่เรียกว่า ลครร้องชุกชุมขึ้น นักเลงแต่งบทลครร้องก็มีมากขึ้น และเปนที่เข้าใจกันว่า กลอนที่จะใช้ในบทลครร้องเช่นนี้ต้องใช้เปนอย่าง “สมัยใหม่” ใช้ถ้อยคำอย่างใหม่ เลี่ยงถ้อยคำซึ่งเรียกว่า “ภูมิเก่า” ให้มากที่สุดที่จะหลีกไปได้ เช่นต่างว่าจะแต่งบทโลม ถ้าแต่งอย่างแบบแผนแห่งจินตกะวีนิพนธ์ไทยเก่า คงแต่งว่า
“โฉมงามทรามสุดสวาดิ์พี่	ดาลฤดีจ่อจิตรพิศวง
ขอแต่เพียงได้พิงอิงองค์	แนบอนงค์ขวัญฟ้ายาใจ” ดังนี้
แต่ถ้าใครแต่งเช่นนี้ก็มันถูกหาว่าเปนภูมิเก่า ไม่ทันสมัย ฝ่ายผู้แต่งถึงแม้จะพอมีความรู้แต่งได้ก็ไม่กล้าแต่งออกมา เพราะกลัวจะถูกติว่าเปนคนผิดสมัย ฝ่ายผู้อ่านถึงแม้ว่าแท้จริงเมื่ออ่านบทกลอนเช่นข้างบนนี้แล้วจะรู้สึกในใจจริงว่าเพราะ ปากก็ต้องกล่าวติว่า “คฤห” หรือ “งุ่มง่าม” เพราะถ้าแสดงออกมาว่าชอบบทกลอนเช่นนี้แล้ว ก็เกรงจะเปนเหมือนสารภาพว่าตนเปนคนที่เดินไม่ทันสมัย ด้วยเหตุนี้จินตกะวีสมัยปลายรัชกาลที่ ๕ เมื่อปราถนาจะแต่บทโลมให้ได้ใจความเช่นเดียวกับบทข้างบนนี้ จึงต้องแต่งว่า
“โอ้งามโฉมประโลมหรูคู่ชีวิต	ช่างถูกจิตร์นี่กระไรแม่ใจหวาน
ขอจูบเจ้าคลึงเคล้าเยาวมาลย์	กระสันสร้านกอดศอพอชื่นใจ” ดังนี้
ตัวผู้ที่แต่งบทกลอนเช่นนี้ ถ้าเปนผู้ที่มีนิไสยเปนจินตกะวีแม้แต่เล็กน้อย ก็คงจะต้องรู้สึกว่าเปนถ้อยคำอันเปนภูมิต่ำ ซึ่งถ้าจะเปรียบกับคำกลอนบทข้างบนนี้ ก็ต้องรู้สึกว่าเหมือนขันทองเหลืองเทียบขันทองคำ แต่จะทำอย่างไรได้ ตนเปนผู้ขาย เมื่อคนซื้อชอบขันทองเหลืองมากกว่าขันทองคำ ก็จำเปนต้องทำขันทองเหลืองขาย เมื่อเจ้าของโรงลครเขาชอบบทลครโสกโดกก็ต้องแต่งเช่นนั้น
ข้าพเจ้าได้เคยรู้สึกรำคาญมานานแล้ว แต่ไม่แลเห็นหนทางที่จะแก้ไขอย่างใด นอกจากที่จะมีผู้เปนจินตกะวีมาปฤกษาหาฤๅแล้ว ข้าพเจ้าจึงจะสามารถแสดงความเห็นพูดจาเกลี้ยกล่อมให้ช่วยกันรักษาวิชากะวีไทยอย่าให้สูญเสีย หรือเลวทรามไป ก็นับว่าได้มีผลสำเร็จไปบ้างแล้วบางราย แต่งยังเปนส่วนน้อยนัก
ในส่วนตัวหลวงสารประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้ถือโอกาศตักเตือนได้เต็มที่ เพราะพระยาศรีสุนทรโวหาร ผู้เปนบิดาเปนผู้ที่ข้าพเจ้าคุ้นเคยมาช้านาน ได้เคยพูดจาปรารภมีความเห็นพ้องกันอยู่ ทั้งตัวหลวงสารประเสริฐก็ได้รู้จักต่อเนื่องจากความคุ้นเคยกับบิดาเขานั้น ข้าพเจ้าจึงถือเอาโอกาสเพื่อแนะนำหลวงสารประเสริฐให้แต่งหนังสืออะไรอัน ๑ ซึ่งจะได้มีชื่อเสียงสืบไปว่าเปนจินตกะวีผู้หนึ่ง ซึ่งมิได้เปนผู้ช่วยทำให้ภาษาไทยเสื่อมทราม ข้าพเจ้าขอให้พยายามแต่งหนังสือขึ้น เพื่อให้ปรากฎต่อไปในพงษาวดารว่า ในรัชกาลพระมงกุฎเกล้าก็ยังมีจินตกะวีอยู่ หลวงสารประเสริฐก็รับปากไว้ แต่ยังหาเรื่องที่ประพันธ์ขึ้นนั้นไม่เหมาะได้ จนข้าพเจ้าได้แต่งหนังสือ “บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์” นั้นขึ้น หลวงสารประเสริฐจึงได้พบนิทานเรื่อง อิลราช ซึ่งมีอยู่ในอุตตรกัณฑ์แห่งรามายณ เห็นว่าพอจะประพันธ์เปนคำฉันท์ได้ หลวงสารประเสริฐจึงได้แต่งขึ้นด้วยความอุสาห แล้วนำมาให้ข้าพเจ้าช่วยตรวจ ข้าพเจ้าก็ได้ช่วยตรวจแก้ไขและแสดงความเห็นให้แก้ไขหรือเพิ่มเติมขึ้น และบางตอนที่เขาแต่งไม่ได้โดยพิสดาร เพราะขาดความรู้ในกิจการนั้นๆ โดยเฉภาะ เช่นเรื่องพิธีอัศวเมธเปนต้น ข้าพเจ้าก็ได้ช่วยชี้แจงให้ฟังโดยพิสดาร ตามที่ข้าพเจ้าได้อ่านมาในตำรับไสยศาสตร์ หลวงสารประเสริฐได้กำหนดจดจำเอาไปประพันธ์ขึ้นได้อย่างดี นับว่าเปนที่ควรสรรเสริญ
ข้าพเจ้ารู้สึกยินดีที่ได้เห็นว่า ในรัชกาลของข้าพเจ้าได้มีจินตกะวี ซึ่งสามารถจะแต่งฉันท์ภาษาไทยได้หลายคนแล้ว และหลวงสารประเสริฐผู้แต่งเรื่องอิลราชคำฉันท์นี้ เปนคน ๑ ในหมู่นั้น ข้าพเจ้าจึงมีความยินดีเขียนคำนำนี้ให้หลวงสารประเสริฐเพื่อแสดงความพอใจแห่งข้าพเจ้าณบัดนี้
อนึ่งข้าพเจ้าขอถือเอาโอกาศอันนี้เพื่อแสดงว่า ถ้าแม้ผู้ใดซึ่งริเริ่มจะนิพนธ์โคลงฉันท์กาพย์กลอน มีความปราถนาจะให้ข้าพเจ้าตรวจและแนะบ้าง อย่างที่ข้าพเจ้าได้ช่วยหลวงสารประเสริฐมาแล้วนี้ ถึงแม้ว่าจะไม่ได้เปนผู้ที่คุ้นเคยกับข้าพเจ้าแล้วแต่ก่อนก็ตาม ข้าพเจ้าก็จะยินดีช่วยตรวจและแสดงความเห็นเท่าที่ข้าพเจ้าสามารถจะทำได้ เพื่อช่วยอนุเคราะห์ผู้ที่มีความพอใจในทางจินตกะวีนิพนธ์ และเพื่อประโยชน์แก่วิชากะวีของไทยเรานั้นด้วย
สนามจันทร์
วันที่ ๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๖
คำนำ
สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักนายกรัฐมนตรี แจ้งมายังกรมศิลปากร ว่ามีความประสงค์จะจัดพิมพ์หนังสือ “อิลราชคำฉันท์” เพื่อเผยแพร่ผลงานวรรณคดีซึ่งโบราณกวีได้สร้างสรรค์ไว้เป็นการรักษามรดกทางวัฒนธรรมด้านวรรณศิลป์ให้ดำรงอยู่สืบไป
เรื่อง “อิลราชคำฉันท์” นี้ พระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประพันธ์ขึ้นแต่ครั้งยังมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงสารประเสริฐ ตำแหน่งปลัดกรมพระอาลักษณ์ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๓ โดยนำเค้าเรื่องมาจาก “พระราชนิพนธ์บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์”
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานคำนำสำหรับหนังสืออิลราชคำฉันท์ มีความตอนหนึ่งว่า “ข้าพเจ้ารู้สึกยินดีที่ได้เห็นว่า ในรัชกาลของข้าพเจ้าได้มีจินตกวีซึ่งสามารถจะแต่งฉันท์ภาษาไทยหลายคนแล้ว และหลวงสารประเสริฐผู้แต่งเรื่องอิลราชคำฉันท์นี้ เปนคนหนึ่งในหมู่นั้น ข้าพเจ้าจึงมีความยินดีเขียนคำนำนี้ให้หลวงสารประเสริฐ เพื่อแสดงความพอใจแห่งข้าพเจ้า ณ บัดนี้”
อิลราชคำฉันท์ถือเป็นกวีนิพนธ์คำฉันท์ชั้นครูเล่มหนึ่ง ประกอบด้วยฉันท์และกาพย์จำนวน ๑๗ ชนิด คือ กมล ฉันท์ ๑๒ ฉบัง กาพย์ ๑๖ โตฎก ฉันท์ ๑๒ ภุชงคประยาต ฉันท์ ๑๒ มาณวก ฉันท์ ๘ มาลินี ฉันท์ ๑๕ วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ สัททุลวิกกีฬิต ฉันท์ ๑๙ สัทธรา ฉันท์ ๒๑ สาลินี ฉันท์ ๑๑ สุรางคนางค์ ฉันท์ ๒๘ อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ อินทวงศ์ ฉันท์ ๑๒ อีทิสัง ฉันท์ ๒๐ อุปชาติ ฉันท์ ๑๑ อุปัฎฐิตา ฉันท์ ๑๑ และอุเปนทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
ฉันท์ชนิดต่าง ๆ ที่กวีใช้ประพันธ์เรื่องนี้เคร่งครัดบังคับ ครุ ลหุ ยิ่งขึ้นกว่าคำฉันท์สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ในส่วนของสำนวนโวหารนั้นจัดได้ว่าอิลราชคำฉันท์กอปรด้วยสุนทรียภาพทางวรรณศิลป์ด้วย กวีเลือกใช้ประเภทฉันท์ที่เหมาะกับเนื้อหา ทั้งมีความประณีตในการคัดสรรถ้อยคำให้สอดคล้องกับอารมณ์ของแต่ละตอน เป็นตัวอย่างอันดีในการประพันธ์ที่ควรต้องศึกษา
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ “อิลราชคำฉันท์” ซึ่งสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่ในครั้งนี้จะอำนวยประโยชน์ต่อผู้สนใจศึกษาวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
๒๒ สิงหาคม ๒๕๔๓
(จากฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๔๓ สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่)
ประวัติ
มหาเสวกตรี พระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ)
ท.ม. , ท.จ. , ว.ป.ร. ๓, ฯลฯ
มหาเสวกตรี พระยาศรีสุนทรโวหาร ญาณปรีชามาตย์ บรมนาถนิตยภักดี พิริยพาห เจ้ากรมพระอาลักษณ์ นามเดิม ผัน สาลักษณ เป็นบุตรชายใหญ่ของพระยาศรีภูริปรีชา (กมล สาลักษณ) คุณหญิงพึ่ง เป็นมารดา เกิด ณ วันที่ ๒๔ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๔๒๔ ตรงกับวันพุธ แรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๗ ปีมเส็ง ที่บ้านพระคชภักดี (ท้วม คชนันทน์) ผู้เป็นตา ตำบลถนนเฟื่องนคร ข้างวัดราชบพิธ จังหวัดพระนคร
พระยาศรีสุนทรโวหาร ได้เข้าศึกษาวิชาหนังสือไทยที่โรงเรียนวัดราชบพิธเมื่ออายุ ๙ ขวบ ครั้น พ.ศ. ๒๔ภ๕ อายุ ๑๑ ปี ย้ายไปเรียนที่โรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ ในพระบรมมหาราชวัง พ.ศ. ๒๔๓๘ บรรพชาเป็นสามเณรอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร และต่อไปนี้การศึกษาของพระยาศรีสุนทรโวหารก็เป็นไปในทางธรรมและภาษาบาลี ตั้งต้นศึกษาวิชาสำหรับนวกะ สอบวิชาธรรมกถาได้แล้วเข้าศึกษาวิชาภาษาไทย ภาษาบาลี ในโรงเรียนมหามกุฎราชวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๙ สอบไล่วิชาภาษาไทยได้ชั้นนักเรียนที่ ๓ ในปีต่อมาไล่วิชาภาษาบาลีได้ชั้นนักเรียนตรี พ.ศ. ๒๔๔๑ สอบไล่วิชาภาษาไทยได้ชั้นนักเรียนที่ ๒ ได้รับรางวัลชั้นที่ ๒ ด้วย แล้วสมเด็จพรมหาสมณเจ้า กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส เมื่อครั้งยังดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่น ทรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่อำนวยการศึกษาและการพระศาสนาในมณฑลต่าง ๆ โปรดฯ ให้เป็นเลขานการในพระองค์และเป็นเลขานุการของมหามกุฎราชวิทยาลัยด้วยอีกตำแหน่ง ๑ ระหว่างเวลานั้น ไม่มีโอกาสจะศึกษาวิชาในโรงเรียนได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดสอนวิชาภาษามคธชั้นธรรมบทโดยพระองค์เองให้เป็นพิเศษ การศึกษาของพระยาศรีสุนทรโวหาร ณ สำนักของพระองค์ได้เป็นไปจนถึง พ.ศ. ๒๔๔๓ ซึ่งเป็นปีที่ลาสิกขาบท
เมื่อเสร็จการเล่าเรียนแล้ว ในปีนั้นเอง พระยาศรีสุนทรโวหารจึงเข้ารับราชขการเป็นเสมียนเอกในกรมราชเลขานุการ ได้รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ ๓๐ บาท จนถึงวันที่ ๑ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๔๔๕ ย้ายไปรับราชการในกระทรวงนครบาล เป็นตำแหน่งสารวัตรตรวจหัวเมือง ได้รับพระราชทานเงินเดือน ๆละ ๗๕ บาท ปีต่อมาเงินเดือนเพิ่มเป็น ๘๐ บาท ในปลายปีนี้ย้ายตำแหน่งไปเป็นนายอำเภอดุสิต เงินเดือนเพิ่มขึ้นเป็นเดือนละ ๑๕๐ บาท ครั้นวันที่ ๒๗ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๔๕๑ จึงย้ายไปเป็นนายอำเภอพระนคร เมื่อวันที่ ๕ สิงหาคม ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงพิทักษ์เทพนคร กับในปีนี้ได้เลื่อนขึ้นเงินเดือนขึ้นเป็นชั้นที่ ๑ เดือนละ ๑๘๐ บาท วันที่ ๑ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๔ ย้ายตำแหน่งขึ้นเป็นเสมียนตรา เงินเดือน ๆ ละ ๒๐๐ บาท วันที่ ๒๗ สิงหาคม ปีนี้รับพระราชทานยศเป็นรองอำมาตย์เอก วันที่ ๑ มกราคม ปีเดียวกัน เปลี่ยนตำแหน่งเป็นเลขานุการของกระทรวง ในปีต่อมาเมื่อวันที่ ๓๑ มกราคม ก็ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เบญจมาภรณ์ช้างเผือก เป็นดวงแรก ได้ทำการตำแหน่งข้าหลวงตรวจการศึกษาเป็นพิเศษ เงินเดือนเพิ่มเป็นเดือนละ ๒๑๐ บาทา
พระยาศรีสุนทรโวหารเป็นผู้ที่มีเชาวน์ในเชิงประพันธ์ เคยแต่งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอนได้ตั้งแต่เมื่อมีอายุยังเยาว์ ครั้นมีอายุมากขึ้นก็มีความสามารถและคล่องแคล่วยิ่งขึ้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทอดพระเนตรเห็นฝีปากของพระยาศรีสุนทรโวหาร และประกอบทั้งพระยาศรีสุนทรโวหารเป็นผู้มีความรู้ในมคธภาษา เมื่อวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๕๖ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ให้มารับราชการในกระทรวงมุรธาธรเพื่อเป็นทางสืบตระกูลในหน้าที่อาลักษณ์ เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พุทธศักราช ๒๔๕๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้เป็นหลวงสารประเสริฐ ตำแหน่งปลัดกรมพระอาลักษณ์ รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ ๒๒๐ บาท ใน พ.ศ. ๒๔๕๗ ก็ได้รับพระราชทานยศเป็นอำมาตย์ตรี วันที่ ๑๖ ธันวาคม ปีต่อมา เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระในนามเดิม วันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๕๙ เลื่อนยศจากอำมาตย์ตรีเป็นเสวกเอก และในวันที่ ๑๓ เดือนนั้นเอง ก็ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตริตาภรณ์มงกุฎสยาม
ด้วยความปรีชาสามารถและวิริยภาพ อันเป็นเครื่องหมายที่แสดงให้เห็นว่า พระยาศรีสุนทรโวหารเป็นผู้สมควรอยู่ในตำแหน่งสูงได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นพระยาศรีสุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์ เมื่อวันที่ ๓๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๙ นี้ รับตำแหน่งจากพระยาศรีภูริปรีชาผู้บิดา ครั้งขึ้น พ.ศ. ๒๔๖๐ เงินเดือนเลื่อนขึ้นเป็น ๔๐๐ บาท วันที่ ๓๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตติยจุลจอมเกล้าวิเศษ และโต๊ะทองกาทองเป็นเกียรติยศ วันที่ ๓๑ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๔๖๒ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตริตาภรณ์ช้างเผือก วันที่ ๓๐ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๔๖๔ ได้รับพระราชทานเลื่อนยศขึ้นเป็นมหาเสวกตรี และวันรุ่งขึ้นก็ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทวีติยาภรณ์มงกุฎสยาม ครั้นวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๖๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ทุติยจุลจอมเกล้า และพานทองเครื่องยศ ถึงต้น พ.ศ. ๒๔๖๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ใหเป็นองคมนตรี พระยาศรีสุนทรโวหารได้รับพระราชทานเงินเดือนเต็มอัตรา ๕๐๐ บาท เมื่อต้น พ.ศ. ๒๔๖๕
ตำแหน่งพระยาศรีสุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์นี้เป็นตำแหน่งที่พระยาศรีภูริปรีชา (กมล สาลักษณ) ได้สืบมาแต่พระยาศรีสุนทรโวหาร (ฟัก สาลักษณ) ผู้บิดา และพระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ) สืบจากพระยาศรีภูริปรีชา อีกชั้น ๑ การที่บุตรจะรับตำแหน่งหน้าที่ราชการของบิดาได้ถึง ๓ ชั้นเช่นนี้ เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ หาได้โดยยากนักหนา ย่อมเป็นที่ภาคภูมิใจแก่บุตรหลานและผู้สืบตระกูลไม่น้อยเลย
ระหว่างเป็นเจ้ากรมพระอาลักษณ์ พระยาศรีสุนทรโวหารได้มีหน้าที่คิดนามและร่างประกาศสถาปนาตั้งกรมตั้งพระองค์เจ้า และตั้งเจ้าพระยา เป็นที่พอพระราชหฤทัยในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระยาศรีสุนทรโวหารได้สนองพระเดชพระคุณในการประพันธ์ฉันท์และกาพย์กลอน กับคิดนามสกุลข้าราชการ นามหม่อมเจ้าและบุตรข้าราชการ
ในส่วนราชการพิเศษ พระยาศรีสุนทรโวหาร ได้รับตำแหน่งเป็นเลขานุการราชนาวีสมาคมแห่งกรุงสยาม สืบจากบิดาผู้ถึงอนิจกรรมเสียเมื่อปลาย พ.ศ. ๒๔๖๐ ดำเนินการจนลุล่วงถึงที่สุด ได้เรือพระร่วงเข้ามายังประเทศสยาม ทางราชการเสือป่า ก็ได้เข้าเป็นสมาชิกตั้งแต่แรกตั้งกองเสือป่า เป็นสมาชิกสำรองแล้วเลื่อนยศขึ้นตามลำดับ จนถึงวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๖๕ มียศเป็นนายกองตรี ตำแหน่งสัสดี กองเสนาหลวงรักษาพระองค์
พระยาศรีสุนทรโวหาร เป็นผู้มีความสามารถสืบตำแหน่งหน้าที่ราชการอาลักษณ์ต่อจากบิดาได้ดี และเป็นผู้มีความสามารถในการประพันธ์กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ ได้เป็นอย่างดีโดยไม่ต้องเลือกเวลา เป็นกวีซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณานับให้อยู่ในพวกเพื่อนกวีด้วยผู้ ๑ ในข้อนี้จะแสดงด้วยถ้อยคำอันใด ก็ไม่ยิ่งไปกว่าอ้างพระราชนิพนธ์ ซึ่งได้พระราชทานให้เป็นคำนำแห่งหนังสืออิลราชคำฉันท์ซึ่งพระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ) เป็นผู้แต่ง และซึ่งกระทรวงศึกษาธิการได้อนุญาตให้เป็นแบบสอนอ่านใช้ได้ในโรงเรียนบัดนี้
พระยาศรีสุนทรโวหารได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลปัจจุบัน ชั้นที่ ๔ เมื่อวันที่ ๙ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๕๘ วันที่ ๒๕ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๙ รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์เลื่อนชั้นเป็นที่ ๓ กับได้พระราชทานเข็มข้าหลวงเดิม เสมาทองคำและแหนบอักษรพระปรมาภิไธยด้วย
เดิมพระยาศรีสุนทรโวหารอยู่ที่บ้านบิดา ถนนนครสวรรค์ ต่อมาภายหลังได้ย้ายไปตั้งเคหสถานยังที่พระราชทาน ณ ถนนเพ็ชร์บุรี จังหวัดพระนคร พระยาศรีสุนทรโวหารมีภรรยาหลวง คือคุณหญิงวงศ์ มีบุตร ๔ คน แต่เหลือเพียงบุตรชายใหญ่คนเดียว คือ
ขุนปฏิภาณพิจิตร (กมลวงศ์ สาลักษณ) ต.จ. ซึ่งรับราชการสืบตระกูลอยู่ในกระทรวงมุรธาธร
กับมีบุตรที่เกิดด้วยนางแย้มอนุภรรยาอีก ๔ คน คือ
•	นายพงศ์สุนทร สาลักษณ
•	นายพรพัจน์ สาลักษณ
•	นางสาวชัชศรี สาลักษณ
•	นายมณีวรรณ สาลักษณ
ชื่อเหล่านี้เป็นชื่อพระราชทานโดยพระมหากรุณาที่มีแก่พระยาศรีสุนทรโวหาร
อุปนิสัยของพระยาศรีสุนทรโวหาร ตามปรกติเป็นคนอ่อนโยน ไม่มีพยาบาท กิริยาวาจาสุภาพเรียบร้อยเคยมีผู้กล่าวว่าเรียบร้อยราวกับผู้หญิง สิ่งที่น่าชมอีกอย่าง ๑ ก็คือเป็นผู้รักราชการดังชีวิต แม้กำลังกายไม่แข็งแรง ก็ยังมีความทนทานในเมื่อต้องตรากตรำ ทั้งเป็นผู้กอปรไปด้วยความซื่อสัตย์สุจริต และมั่นอยู่ในความจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นอย่างยิ่ง
พระยาศรีสุนทรโวหาร มีโรคเส้นประสาทอ่อนเรื้อรังมานาน อาการของโรคค่อย ๆ ทวีขึ้นทีละน้อย กำลังและความสมบูรณ์ของร่างกายก็ถอยลง ในตอนหลัง ๆ นี้ใจคอไม่ปรกติมากขึ้น เมื่อมีเรื่องขัดข้องใจบ้างเล็กน้อยก็เห็นเป็นความทุกข์ใหญ่โตไป แล้วจึงเกิดวิกลจริตขึ้นโดยปัจจุบัน อันเป็นเหตุให้ถึงแก่อนิจกรรมลงด้วยอาการเอน็จอนาถใจยิ่ง เมื่อเวลาเช้าวันที่ ๖ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๖๖ ที่บ้านถนนเพ็ชร์บุรี นับอายุได้ ๔๓ ปี
(จากฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๔๓ สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่)
เนื้อเรื่อง
ณ สมัยที่พระรามอวตารลงมาเป็นกษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยา เพื่อจะมาปราบพวกพาล คือพวกยักษ์นั้น พระองค์ทรงแผ่ราชอาณาเขตออกไปอย่างกว้างขวาง มีเมืองออกมากมาย ครั้งหนึ่งคิดจะแผ่พระบรมเดชาภาพเป็นการทดลองความจงรักภักดีของบรรดาหัวเมืองขึ้นให้ทราบว่าจะจงรักภักดีต่อพระองคืสักเพียงใด จึงได้ปรึกษากับอนุชาทั้ง ๒ คือ พระภรตกับพระลักษมณ์ว่าจะทำแบบพิธีราชสูยะดีหรือไม่ พระภรตผู้เป็นอนุชาทูลตอบว่าไม่เหมาะ เพราะพระองค์ก็เป็นกษัตริย์ที่ทรงพระเดชานุภาพอยู่แล้ว ไม่ควรคิดที่จะประกอบการใหญ่อย่างนี้เลยย จะทำให้ได้ความลำบากแก่บรรดากษัตริย์หัวเมืองขึ้นที่จะต้องเดินทางมาเข้าร่วมพิธี ส่วนพระลักษมณ์ก็ทูลสนองว่า ควรจะทำแบบพิธีอัศวเมธดีกว่า และพระองค์ก็ยกตัวอย่างว่า พระอินทร์ได้ฆ่ายักษ์ตนหนึ่งขณะที่กำลังบำเพ็ญตบะตาย เสร็จแล้วพระองค์ทรงนึกถึงความผิดที่ได้กระทำไป จึงได้ทำพิธีอัศวเมธเป็นการล้างบาป พระรามทรงฟัง ดังนั้นก็ทรงชื่นชมตามที่พระอนุชากล่าวมา แล้วพระองค์ก็ทรงเล่าเรื่องอิลราชให้พระอนุชาทั้งสองฟัง
“ในนครพลหิกา (แคว้นพลหิ) มีพญามหากษัตริย์องค์ ๑ ทรงนามว่าท้าวอิลราช เป็นโอรสพระกรรทมประชาบดีพรหมบุตรเป็นผู้ที่ทรงคุณธรรมอันประเสริฐ ครอบครองประชาชนด้วยเมตตา ประหนึ่งเป็นบุตรของพระองค์ ทรงเดชานุภาพปราบได้ทั่วไป อยู่มาวันหนึ่งในฤดูวสันต์ ท้าวอิลราชได้เสด็จไปไล่เนื้อเล่นในป่า จนไปถึงตำบลซึ่งเป็นที่กำเนิดแห่งพระขันทกุมาร ในเวลานั้นพระอิศวรกำลังทรงสำราญอยู่ในที่รโหฐาน ณ เชิงเขาไกรลาส และได้ทรงจำแลงเป็นสตรีเพื่อล้อพระอุมาเล่น และบรรดาสัตว์และต้นไม้ก็กลายเป็นเพศหญิงไปหมด ท้าวอิลราชกับบริวารเดินล่วงที่รโหฐานนั้นเข้าไป ก็กลายเป็นสตรีไปหมด ท้าวอิลราชตกพระทัยจึงไปเฝ้าพระอิศวรทูลขออภัขอให้ได้กลับเป็นชายอย่างเดิม พระอิศวรก็ไม่โปรดประทานพร	 แต่พระอุมาตรัสว่าจะยอมประทานพรกึ่งหนึ่ง ท้าวอิลราชจึงทูลขอว่า ในเดือนหนึ่งขอให้เป็นสตรีอันมีรูปงามหานางใดเสมอเหมือนมิได้ แล้วให้เป็นบุรุษอีกเดือนหนึ่งสลับกันไป พระอุมาก็โปรดประทนพรตามปราถนา และตรัสด้วยว่าเมื่อใดกลับเพศเป็นชายให้ลืมเหตุการณ์ทั้งปวงที่ได้เป็นไปในเวลาเป็นสตรี และเมื่อกลายเป็นสตรีก็ให้ลืมเวลาที่เป็นบุรุษ แต่นั้นมาราชนั้นก็เป็นบุรุษชื่อ ท้าวอิลราชเดือนหนึ่ง และกลายเป็นนางอิลาเดือนหนึ่งสลับกันอยู่ฉะนั้น
ในเดือนต้น ระหว่างเที่เป็นสตรีอยู่นั้น นางอิลากับบริวารซึ่งเป็นบุรุษกลายเป็นสตรีไปหมดนั้น พากันเที่ยวเล่นในป่าตามวิสัยสตรี วันหนึ่งนางอิลาพบพระพุธ ซึ่งกำลังบำเพ็ญพรตสมาธิอยู่ในสระอันหนึ่ง นางอิลากับบริวารพากันวักน้ำจ๋อมแจ๋ม พระพุธลืมเนตรขึ้นเห็นนางอิลาก็มีความรักจึงขึ้นมาจากสระชวนนางไปยังอาศรม ไล่เลียงดูว่าเป็นลูกเต้าเหล่าใคร แต่ตัวนางอิลาก็บอกไม่ถูก เพราตามพรพระอุมานางลืมเรื่องราวอขงตนในส่วนที่เป็นบุรุษนั้นหมด และนางบริวารก็บอกไม่ถูกเหมือนกัน พระพุธจึงเล็งดูด้วยญาณทราบเหตุทุกประการแล้ว จึ่งตรัสแก่นางบริวารว่า ‘เจ้าทั้งหลายจงเป็นกินรีและอาศัยอยู่ในเขานี้เถิด กูจะหามูลผลาหารให้กินมิให้อดอยาก และกูจะหากิมบุรุษให้เป็นสามีเจ้าทั้งหลาย’
ครั้นเมื่อพระพุธได้เห็นพวกกินรีไปพ้นแล้ว จึงตรัสชวนนางอิลาให้อยู่ด้วยกับพระองค์ เป็นชายาสืบไป จนครบกำหนดเดือนหนึ่ง นางอิลาก็กลายรูปเป็นท้าวอิลราชไป ท้าวอิลราชถามพระพุธว่า บริวารหายไปไหนหมด พระพุธก็ตอบว่าได้บังเกิดเหตุร้าย มีศิลาทลายลงมาทับพวกบริวารของท้าวอิลราชตายเสียหมดแล้ว แต่ส่วนตัวท้าวอิลราชรอดตายเพราะได้เข้าอาศัยอยู่ในอาศรมของพระพุธ (ตามพรพระอุมา ท้าวอิลราชเมื่อกลายรูปเป็นบุรุษอย่างเดิมแล้ว ก็ลืมบรรดาเหตุการณ์ที่ได้เป็นไปในขณะเมื่อเป็นสตรีไป ส่วนท้าวอิลราชเองนั้นมีเวลากลับคืนรูปเป็นบุรุษได้แต่บริวารมิได้รับพรเช่นนั้น จึ่งยังคงเป็นสตรีอยู่ตลอดเวลา พระพุธไม่อยากให้ท้าวอิลราชมีความโทมนัส จึ่งต้องกล่าวหลอกว่าบริวารตายเสียหมดแล้ว) ฝ่ายท้าวอิลราชครั้นได้ยินว่าบริวารตายหมดแล้ว ก็มีความเศร้าโศก และทูลพระพุธว่า จะยกราชสมบัติให้โอรสครองต่อไปแล้วเข้าสู่ป่าเป็นโยคี พระพุธก็ชวนไว้ให้อยู่ด้วยกัน ท้าวอิลราชจึ่งตกลงอยู่ที่อาศรมพระพุธบำเพ็ญพรตภาวนาอยู่ตลอดเดือนหนึ่ง แล้วก็กลับเพศเป็นสตรี และปฏิบัติพระพุธผู้เป็นสามีไปอีกเดือนหนึ่ง กลับไปกลับมาเช่นนี้จนถ้วนนพมาส นางอิลาก็ประสูติกุมารองค์หนึ่ง ซึ่งพระพุธให้นามว่า ปุรุรพ
ครั้นเมื่อท้าวอิลราชได้คืนรูปเป็นบุรุษอีกแล้ว พระพุธจึ่งคำนึงถึงประโยชน์แห่งท้าวอิลราช เชิญพระมหาฤษีผู้มีชื่อมาหลายคนเพื่อปรึกษากันคิดหาทางที่จะแก้ไขให้ท้าวอิลราชได้คงเป็นบุรุษอยู่ตลอดเวลา ขณะที่ชุมนุมกันอยู่นั้น พระมหามุนีกรรทมพรหมบุตร ผู้เป็นบิดาแห่งท้าวอิลราชก็มายังอาศรมพระพุธพร้อมด้วยพระมุนีอื่นๆ อีก พระกรรทมทราบเรื่องราวแล้วก็กล่าวว่า มีทางแก้ได้แต่โดยอาศัยอานุภาพพระอิศวรเท่านั้น ควรให้ทำพิธีอัศวเมธบูชาพระอิศวร จึ่งตกลงกันตั้งพิธีอัศวเมธ พระอิศวรพอพระทัยก็เสด็จลงมาประสาทพรให้ท้าวอิลราชได้เป็นบุรุษอยู่ต่อไป ไม่ต้องกลับเป็นสตรีอีก
ฝ่ายท้าวอิลราชกลับเข้าสู่นครพลหิกา อภิเษกพระสสพินทุ์ให้ทรงราชย์ในนครนั้น แล้วก็ไปสร้างนครใหม่เรียกว่า ประดิษฐาน ให้เป็นที่สถิตพระปุรุรพ โอรสพระพุธนั้นสืบไป”
(จากพระราชนิพนธ์ บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์)
(จากฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๔๓ สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่)
ศุภมัสดุ
สัททัลวิกีฬิต ฉันท์.
๑๙
๏	ข้าขอเทอดทศนักข์ประณามคุณพระศรี
สรรเพ็ชญ์พระผู้มี	พระภาค
๏	อีกธรรมาภิสมัยพระไตรปิฎกวากย์
ทรงคุณคนึงมาก	ประมาณ
๏	นบสงฆ์สาวกะพุทธ์พิสุทธิ์อริยญาณ
นาบุญญบุญบาน	บโรย
๏	อีกองค์อาทิกวีพิรียุตมโดย
ดำรงดำหรับโปรย	ประพันธ์
๏	ผู้เริ่มรังพจมาลย์ตระการกมลกรรณ์
ก้มกราบพระคุณขันธ์	คเณศ
๏	สรวมชีพอัญชลินารถพระบาทนฤเบศร์
มงกุฎกษัตริย์เกษตร์	สยาม
๏	ที่หกรัชชสมัยก็ไกรกิติพระนาม
ทรงคุณคามภี	รภาพ
๏	เพียงนารายน์อวตารรำบาญอริบำราบ
เถลิงรัชทวีลาภ	วิไลย
๏	เปรื่องปรีชาวิทยุตตมาภรณไท
ธารสัตย์กระพัดใน	กมล
๏	บำรุงรัฐศุขวัฒนานิกรชน
ทั่วรัฐมณฑล	บำเทอง
๏	สรวมเดชไตรรตนาวรากรถะเกิง
เกินโกฎิ์ประกายเพลิง	พิโรจน์
๏	รังรักษ์ไทอธิราชพระบาทนฤโทษ
เสพสิ่งประเสริฐโสต	ถิผล
๏	จุ่งเจริญด้วยศุขนันท์พระพรรณก็ถกล
ทีฆายุเพิ่มพล	พิบูลย์
๏	ข้าบาทรังรจนานิทานอิลทูล
แทบบาทบดินทร์สูร	สราญ ฯ
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏	แถลงปางรามจันทราวตาร	เสร็จมล้างเหล่าพาล
พินาศด้วยพระบารมี
๏	มลายเข็ญเย็นทั่วธาตรี	ถวัลย์รัชรมย์ศรี
อยุทธเยศเกษกรุง
๏	สมภารพระเอื้ออำรุง	สมโภชผดุง
พระเดชกระเดื่องแดนไตร
๏	ปางราชปรารภกิจใน	พลีกรรม์อันไกร
คือราชสูโยดม
๏	โดยเบื้องบรมราชนิยม	ขัติยสมาคม
ร้อยเอ็จมาเอื้อเอาภาร
๏	แผ่พระกฤษฎาภินิหาร	ใดราชฤๅปาน
ฤๅปูนพระเดชนฤบดี
๏	พระน้องสองเฝ้าบทศรี	หริรักษ์จักรี
พระตรัสพระตรึกปฤกษา
๏	พระภรตผู้พระอนุชา	เชิงไฉนเชษฐา
ทนุพิธีพลีกรรม
๏	พระพร้องสนองถ้อยแถลงทำ	นูลทัดทานคำ
มิควรประกอบมหการ
๏	พระองค์ผู้ทรงอวตาร	ตราบจบจักรพาฬ
โผอนมกุฎเกรงรณ
๏	ฤๅควรกวนราชกังวล	มละด้าวมาดล
ดำแหน่งทุเรศรัฐยา
๏	บัดพระลักษมณ์ราชอนุชา	นบเบื้องบาทา
บัณฑูรแถลงพจมาน
๏	ผิวไท้ใคร่กอบพลีการ	อัศวเมธมหุฬาร
ก็เลิศพิธีพลีกรรม
๏	เผยเผชิญพิชิตเชษฐ์ชักนำ	น้อมเกล้ากล่าวคำ
คดีดำนานในบูรพ์
๏	อินทรรอนพฤตาสูร	เอิบอิศร์อันพูล
บำเพ็ญตะบะบารมี
๏	พระผลาญมารมอดชีวี	วชิรปาณี
คนึงในโทษอันทำ
๏	อวยอัศวเมธพลีกรรม	เกลื่อนบาปบ่มบำ
รุงบุญระบอบบำบวง
๏	เปนที่นิยมแก่ปวง	เทพทั่วแมนสรวง
สรรเสริญประเสริฐสาธร
๏	แถลงเรื่องสมราชอนุสร	พระศรีสังขกร
ก็โปรดก็เปรมปรารมภ์
๏	เยื้อนอรรถตรัสชอบเชยชม	โดยราชนิยม
ยุบลคดีมีมา
๏	จึงแถลงอิลราชอิลา	อวยองค์อนุชา
ฉบับอันพร้องพิสดาร ๚

๏ วสันตติลก ฉันท์ ๚
๑๔
๏	ยังมีบรมนฤปนารถ	อิลราชสมัญขาน
ทรงพลหิรัฏฐะสุรฐาน	สุประเทศสถาพร
๏	โอรสพระกรรทมประชา	ปติพรหมบุตร์ขจร
เจิดคุณธรรมิกบวร	ทศพิธเพียบเพ็ญ
๏	เมตตาประชากรสโม	สรศุขสลายเข็ญ
ทั่วรัฐมณฑลก็เย็น	ศิรราษฎร์สเริงรมย์
๏	รักษ์ราษฎร์ก็เล่หปิยบุตร์	นรสุดประสาทสม
ซร้องศัพทเกริกกิติอุดม	วรเดชกระเดื่องแดน
๏	ปราบได้ณไกวลประเทศ	ทศทิศก็เกรงแกลน
กลอกเกล้าและหนาวภยมิแคลน	วรฤทธิเรืองรณ
๏	เรืองรองพระมณฑิรพิจิตร	กลพิศพิมานบน
ก่องแก้วและกาญจนระคน	รุจิเรกอลงกรณ์
๏	ช่อฟ้าก็เฟื้อยกลจะฟัด	ดลฟากทิฆัมพร
บราลีพิไลยพิศบวร	นพศูลสล้างลอย
๏	เชิงบัทม์พระบัญชรเขบ็จ	มุขเด็จก็พราวพลอย
เพดานก็ดารกพะพรอย	พิศเพียงนภาพลาม
๏	สิงหาศน์จรูญจตุรมุข	บมิแผกพิมานงาม
พื้นภาพอำพนพิพิธตาม	ตละเนื่องพะนังนอง
๏	ภาพครุฑก็ยุดอุรคแผ่	กรเพียงจะผาดผยอง
เทพนมขนัดกษณมอง	มรุเทพทิพาลัย
๏	เบื้องบรรจถรณทิพอาส-	นก็เอี่ยมอุไรไพ-
จิตรลายจำหลักฉลุพิไล-	ยพิลาสลดามาลย์
๏	ชั้นฉัตรสกาวทุกุลพัสตร์	รุจิรัตน์อลังการ
เขนยขนนระคนบุษปปาน	รสทิพประเทืองใจ
๏	เนืองแน่นอนงค์นิกรนาฎ	ทนุบาทบำเรอไท
เฉิดโฉมประโลมกมลใคร	ยลพิศก็พิศวง
๏	แน่งนางประหนึ่งวรสุราง	คสอางสอาดองค์
ร่ายเรียงบำเรออมรทรง	สุรภพพิมานเมือง
๏	ราชูประโภคปริโภ	คพิพัฒนะนองเนือง
สมบัติสมบุรณเรือง	วรราชภิรมย์ชม
๏	ปราการก็ปรากฏสุเม-	รุสิเนรุเปรียบสม
นางจรัลและโดรณสดม	ภอธึกทงันเงย
๏	ป้อมค่ายระรายธุชประฎาก	สุประดิษฐ์ดำกลเกอย
ใบบานทวารวิมลเผย	ผิวะหับสนิทเนียน
๏	หอยุทธ์ก็เย้ยริปุประยุทธ์	อริยลณพาเหียร
เหือดเหี้ยมกำแหงหิริระเมียร	มละฮึกอหังการ
๏	มากมวญอมาตย์นิกรเส	วกราชกำลังหาญ
พฤนทาพลากรแสะสาร	สุรฤทธิเริงรณ
๏	ผาสุกสนุกนครขัน	ธสิมาสุมณฑล
บำเทองระเริงหทยชน	ทิชชาติประชุมชี
๏	แซ่ศัพท์ผสานดุริยสัง	คิตพาทยเภรี
สรบสิ่งประดาประดุจศรี	สุรโลกชลอลง
๏	ปางดลวสันตอุตุแสน	จะเกษมณแดนดง
ดาษรุกข์ระดื่นดฤณบง	ระบุบัตร์ขจีงาม
๏	แถวธารละหานศิขรหลาก	ชลหลั่งละลุ่มหลาม
มั่วมวญละมั่งมฤคตาม	วนสณฑ์สเริงไพร
๏	ราชาพระปรารภประพาศ	พิศเพื่อภิรมย์ใน
แห่งห้องพระหาวนพิไลย	มิคล่าประลองกร
๏	โองการประกาศนิกรเส	วกโดยเสด็จดอน
มวญหมู่อมาตยสลอน	พลถ้วนทหารหาญ
๏	ตรวจเตรียมพลากรพหล	ตละตนก็เชี่ยวชาญ
ม้ารถและคชวรยาน	ระแทะเทียบสะเทื้อนดิน
๏	พลคชก็คือสุรคเชน	ทรไอยราอินทร์
ชำนนชำนาญชำนะอริน	ทรล้วนชะโลมมัน
๏	พลม้าพลาหกผยอง	ดุจล่องจะลอยสวรรค์
พลรถก็ล้วนรถสุพรรณ	ระแทะธุชปลิวปลาย
๏	พลราบก็รุ่นทหรว่อง	วยคล่องตะกอกาย
ล้วนโล่หโตมรก็ทาย	ธนุแล่งกำแหงรณ
๏	สรรพ์สาตรอาวุธทิพา	วุธเทอดประเทืองมนต์
สำหรับพเนจรผจญ	ก็สพราศสะพรึบเพรียง
๏	เริงร้องคนองนิกรพล	ผิวะเพิกไผทเอียง
เอิกอึงอุโฆษสุรก็เพียง	ปถพีถล่มลาญ
๏	ครั้นถึงสมัยมหุดิฤกษ์	อดิเรกอุดมวาร
จอมราชย์ก็ยาตร์วนสถาน	ทุรรัฐยาดล
๏	แดนไพรพิศาลศิขรเขิน	ทุมเนินพนาสนฑ์
ปักษาคณามฤคยล	ก็ยะยั่วยะยวนชม ฯ
๏ อินทรวิเชียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏	ภาคพื้นพนารัญ	จรแสนสราญรมย์
เนินราบสลับสม	พิศเพลินเจริญใจ
๏	โขดเขินศิขรเขา	ณลำเนาพนาไลย
สูงลิ่วละลานไน	ยนพ้นประมาณหมาย
๏	ยอดมัวสลัวเมฆ	รุจิเรกเรียงราย
เลื่อม ๆ ศิลาลาย	ก็สลับระยับสี
๏	ขาบแสงประภัศร	นิลก้อนตระการดี
ขาวแม้นมณีมี	รตรุ้งรำไพพรรณ
๏	ทอแสงผสานสาย	สุริย์ฉายก็ฉายฉัน
เหลืองเรื่ออุไรวรร	ณวิจิตรจำรูญ
๏	แง่งเงื้อมฉง่อนงาม	ก็วะวามวิไลยปูน
ปนรัตนไพฑูร	ยพิพิธประภากร
๏	ปานก้อนพระไกรลาศ	วรนารถมเหศร
สร้องเสพสถาพร	ศิริสุนทรารมณ์
๏	อวยพรพิพัฒน์พ้น	ภยเวทวราคม
นอกนี้ฤเปรียบสม	ศิขรินทงามงอน
๏	วุ้งเวิ้งชะวากผา	ฆณแผ่นศิลาสลอน
ช่องชานชโลทร	ชลเผ่นกระเซ็นสาย
๏	ปรอย ๆ ประเล่ห์เห	มอุทกพะพร่างพราย
ทราบซ่านสราญกาย	กระอุร้อนก็ผ่อนซา
๏	ท่อธารละหานห้วย	ก็ระรวยระรินวา
รีหลั่งถะถั่งมา	บมิขาดผะผาดผัง
๏	ไม้ไหล้สล้างชม	ขณะลมกระพือวัง
เวงเสียงก็เสียดดัง	ดุจซอผสานสาย
๏	แสนสาธรารมณ์	จรชมก็ชวนสบาย
ใจหงอยก็ค่อยหาย	หฤหรรษเหิมหาญ
๏	เซิงสนสล้างพฤก	ษพิลึกลดามาลย์
บงบุษบาบาน	ระบุดอกระดาษไพร
๏	ฉุนฉมระงมฆาน	สุวมาลย์จรูงใจ
ส่งก้านตระการใบ	พิศล้วนพิไลยพรรณ
๏	ริ้ว ๆ พระพายพา	สุรภีละเวงวัน
ผึ้งภุมรีสัญ	จรสูบสุเกสร
๏	ร้องร่อนวะว่อนเชย	รสเรณุกำจร
เกลือกบุษบากร	ระกะกลีบกระหึ่มเสียง
๏	พรรณพฤกษทรงผล	ตละต้นจะอ่อนเอียง
พวงย้อยระย้าเพียง	จะเผด็จสดวกดาย
๏	สุกเหลืองอร่ามลิ้ม	รสเลิศอร่อยหลาย
หลาก ๆ และมากมาย	บมิรู้จะรำพรรณ
๏	ไม้ใบตระการบัตร์	ดุจจัดประจงสรร
สอดสีสลับกัน	ระดะรุกขรายเรียง
๏	ชมทวยทิชาชาติ	ก็ลิลาศประอรเอียง
แมกไม้จำเรียงเสียง	เสนาะโสตร์สนั่นไพร
๏	แซ่ซ้องผสานสุน	ทรศัพทจับใจ
เพียงพาทยพิณไพ	เราะประโลมฤดีดี
๏	หลายเผ่าพนาเกียรณ์	พิศเพี้ยนผสานสี
เคลียคู่ประจำมี	มนรู้ภิรมย์ลาญ
๏	แม่นกก็ปกโป	ฎกป้อนผลาหาร
ปีกป้องประคองปาน	จะประเล้าประโลมเปน
๏	ลิงค่างชนีมี	จลนีและนางเห็น
สายัณหย่ำเย็น	ก็ยะยั้วยะเยี้ยยล
๏	ยองย่องผยองเผ่น	อิลเห็นกระหายมน
ไล่หมู่มฤคจน	จะกระทั่งรโหฐาน
๏	ล่วงถิ่นกำเนิดองค์	วรขันท์กุมารชาญ
หลงเชิงละเลิงพาละ	มฤคเขม้นหมาย ฯ
โตฎก ฉันท์ ๚
๑๒
๏	ขณะนั้นอิศเรศ	พระประเวศวนผาย
รหุฐานสบาย	อิริยาบถบรร
๏	พตเสตะณมูล	ธก็พูลหฤหรรษ์
ศุขุดมดรุวัน	วรเทพทวิองค์
๏	กะพระอรรคอุมา	สุรชายอนงค์
ศิวะเย้ายุพยง	อรยั่วพระศุลี
๏	ศิวแปลงวรรูป	วิยหญิงยุวดี
พระอุมาพระก็มี	สุมนัศนิยม
๏	ดรุสัตว์บริเวณ	พะพระเวทอุดม
สละเพศพิศสม	ศิวเพศพระจำแลง
๏	อิลราชจรล่า	มฤคาบมิแคลง
ลุสถานศิวแปลง	ดนุแปลกนยนา
๏	บมิเปนอิลราช	วิปลาศอิลา
คณราชบริพา	รประดาจรดล
๏	มละเพศบุรุษ	ดำริห์สุดจะพิกล
ยลแล้วก็ฉงน	เอะประหลาดละซิเรา
๏	อิลเหลือจะตระหนก	มนหนักบมิเบา
กระอุแดดุจเอา	สุรอรรคนิลน ๚
อีทิสังฉันท์ ๚
๒๐
๏	เล็งไศลลำเนาพนัศดำบล
วิถีก็ทั่วธิราชธยล	ถนัดพลัน
๏	องค์อิศวรอุมาภิรมย์อรัญ
ชะไมมเหศวร์ก็เหิมก็หรรษ์	ระโหฐาน
๏	เราชล่าละลาบละล้วงก็ปาน
ฉะนี้แหละจึงประจักษ์วิการ	วิกลเปน
๏	องค์อิลาก็คลาประนตพระเพ็ญ
สวัสดิ์ประสบพระเนตร์พระเห็น	ก็กริ้วกราด
๏	เหม่อิลาชล่าไฉนประพาศ
บกลัวบเกรงกระทำอุอาจ	อหังการ์
๏	เราแหละสาปแหละสันฉะนี้แหละสา
กะใจละเจ้าแน่ะนางอิลา	จะทำไฉน ๚
๏ กมลฉันท์ ๚
๑๒
๏	อิลโอนศิโรเภท	พจขอขมาภัย
ศิวทรงพิโรธใน	ธกระทำกระลำภร
๏	บมิทรงประสาทโทษ	อิลโอดสำออยวอน
วรองค์อุมาอร	อนุกูลกำลูนครัน
๏	เฉภาะองค์อิลาอวย	พรอัฑฒะเอาทัณฑ์
อิลอ่อนศิโรวัน	ทนน้อมคำนึงพร
๏	พจพร้องสนองบาท	สุรนาฎอุมาอร
เพราะอำนาจมเหศร	กรุณาและปรานี
๏	เฉภาะเดือนจะดาลเพศ	ยุพเรศกษัตรีย์
ศุภลักษณ์วรินทรี	ยพิลาศลออองค์
๏	คณนางณแดนไตร	จะพิไลยลำเพาพงษ์
บมิเลออิลาทรง	ศิริโฉมประโลมลาญ
๏	ผิวะถ้วนกำหนดหมาย	วรกายก็แปลงปาน
ปฏิรูปบุราณกาล	ประลุเดือนก็เคลื่อนคลาย
๏	ศุภลักษณ์สลับมาศ	บมิอาจจะคงกาย
อรซ้ำกระหน่ำผาย	พจนาดถเลอสรวง
๏	ขณะเปนกษัตรีย์	กิจที่กระทำปวง
บุรกาลก็ดาลดวง	หฤทัยะลืมเลือน
๏	ขณะคืนพระองค์จริง	กิจหญิงบแม่นเหมือน
มนโมหฟั่นเฟือน	ดุจใช่หทัยเดียว
๏	สุรพจน์เผด็จพร	อิลค่อนกระศัลย์เสียว
ศิระโอนอุมาเหลียว	มุขลับอำลาคลา
๏	คณสาวสคราญผู้	บริพารก็ห้อมมา
พิศราวกะดารา	กรล้อมบุหลันฉาย
๏	จรเวิ้งวนาวาศ	ก็ระดาษดำเนินราย
ยุระเยื้องชำเลืองชาย	นยน์ชมผกามาลย์
๏	อรอันสนัดขับ	สุรศัพท์ประเลงลาญ
วรแซ่ผสานขาน	รุกขเทพบำเทองถวิล
๏	บทจรกระเจิงเจื่อน	ทุรเถื่อนผลากิณ
กรเก็บจะเพลินผิน	วรภักตร์ประสบสหาย
๏	ผลเผื่อเกษมเสพย์	รสด้วยบเดียวดาย
จรดลลุแดนสาย	สระสลิลก็ยินดี ๚
๏ ภุชงคปยาตร ๚
๑๒
๏	สะอาดเอี่ยมประเปี่ยมน้ำ	สลอนส่ำสโรชมี
พบูบานผสานสี	สล้างกลีบกุสุมสรรพ์
๏	สำแดงดวงดำรูเด่น	ประดับเบ็ญจะพิธพรรณ
พิโดรฉมระงมคัน	ธรสรื่นบำเรอฆาน
๏	ภมรมั่วประทุมมาศ	มิรู้ขาดสถานธาร
ชลอเอาลอองมาล	ยเมื้อมุ่งอำรุงรวง
๏	สลาบโรยก็หล่นลอย	กระแสสร้อยสลายพวง
สพราศพันธุปลาปวง	ประเนืองน่านเฉนียรนอง
๏	ฉวัดว่ายเฉวียนวล	กระโดดพ่นลอองฟอง
ระเมียรมัจฉะคลอครอง	บคลาศคู่คระไลลอย
๏	ชะโดดุกกระดี่โดด	สลาดโลดยะหยอย ๆ
กระเพื่อมน้ำพะพร่ำพรอย	กระฉอกฉานกระฉ่อนชล
๏	กระสร้อยซ่าสวายซิว	ระรี่ริ้วละวาดวล
ประมวญมัจฉแปมปน	ประหลาดเหลือจะรำพรรณ
๏	สถานพุธดาบส	บำเพ็ญพรตะพรหมจรรย์
ตะปาการประกอบกรรม์	อุกฤษฐ์บ่มบำรุงบุญ
๏	อิลาแลกระแสใส	สำราญในมะโนสุน
ทราอรจะผ่อนอุณห์	อุทกอาบพระอินทรีย์
๏	พระนางพาคณานงค์	เกษมสรงสุวารี
ละเลิงเล่นกระแสศรี	สนานน้ำสนุกใจ
๏	กระโจมจ้วงกระจ๋อมแจ๋ม	แฉล้มแช่มชลาไหล
ฤษีสร้านสำนานไน	ยทอดทัศนานาง
๏	อิลาเลอพิลาศลักษณ์	พิมลภักตรโสภางค์
จำเริญจิตร์บจืดจาง	ประจักษ์เนตร์ประเจิดนวล
๏	เสน่ห์หนักสลักจิตร์	กำเริบฤทธิเรรวน
พระพรหมจรรยรัญจวน	จำนงแนบถนอมโฉม
๏	ตระบัดจรประจากห้วง	ละหานล่วงประลองโลม
สมรแม่เสมือนโสม	สำรวยร่างสำอางองค์
๏	อำเภอพาลพธูพรรค์	กระเจิงวันวิเวกดง
ประดาษพาลพยัคฆ์ยง	ขยาดยิ่งสยองใจ
๏	จะเชิญนางณอาศรม	ศุขารมย์นิทราไศรย์
ระโหฐานสราญใน	วนาวาศสอาดครัน
๏	อิลาเหล่าอนงค์ข้า	สดับว้าประหวั่นขวัญ
ประนอมตามพระนักธรรม์	ธสู่ถิ่นพนาศรม ๚
๏ มาลินี ฉันท์ ๚
๑๕
๏	พระพุธกมลชื่นชม	เผยกถารม
ภะถามไป
๏	อนุชสถิตแดนใด	นามสกุลไฉน
เสนอเรียม
๏	สมรอิลก็อายเหนียม	นิ่งเสงี่ยมเจียม
บเจรจา
๏	บมิจะวิทุนวงษา	เมืองประจากมา
มิแจ้งจน
๏	พระพุธธก็ฉงนสน	เท่หถามพล
บพร่ำขาน
๏	อิสิอนุสรเล็งญาณ	จึงประจักษ์การ
ณเปนไป ๚
๏ อินทวงษ์ ฉันท์ ๚
๑๒
๏	พลางพุธประภาษพจน์	มธุรสชลอฤทัย
ปลอบเปลื้องประเทืองใจ	บริพาริลาอนงค์
๏	สู ข้าประสาทสู	จรสู่พนาระหง
เกษมแสนณแดนดง	ดุจในพระนันทพัน
๏	จงกินรีเปน	พิศเช่นสุรางค์สวรรค์
เหมห้องคุหาสน์บรร	พตสรึงสราญภิรมย์
๏	พักเผือนผลาสา	ทรข้าอำนวยอุดม
จักพากินรสม	ศุขร่วมฤดีประคอง
๏	นางได้สดับอรรถ	สุมนัศนิยมสนอง
ครั้นนาฎอนงค์ผอง	พนสณฑ์สำนักสำนึง
๏	ลับพ้นลำภังดา	บสพลางรำพรรณรำพึง
ร่วมอาศน์อิลารึง	รสรักประจักษ์วิจล
๏	พรหมจรรย์กระเจิงล่ม	ประลุพรหมพิภพบน
พ่ายภักตร์สุภณทน	บมิไหวคระไลกระจาย
๏	กรรมร้อนบห่อนกรุ่น	เพราะพิรุณประโปรยประปราย
กองเพลิงถะเกิงกราย	ติณแห้งบแหนงบหนี
๏	ผาณิตผิชิดมด	ฤจะอดบอาจจะมี
แม่เหล็กฤเหล็กดี	อยะยั่วก็พัวก็พัน
๏	พื้นภพอำเภอภพ	ก็ประสบเสมอสวรรค์
อยู่ชั่วนิรันต์กัลป์	อวสานประมาณประเมิน
๏	องค์อรอิลาสา	ทรแสนจะเพลิดจะเพลิน
ชมพุธชวนเชิญ	อภิบาลบำรุงบำเรอ
๏	คืนวันก็พลันเคลื่อน	ประลุเดือนประหลาดละเออ
หลากลักษณ์อิลาเลอ	อิลราชฤทธิรงค์ ๚
๏ สัทรา ฉันท์ ๚
๒๑
๏	เออนี่เราล่ามฤคดง	จรวนดรุพง
เผลอพระองค์หลง	ฉะนี้ไฉน
๏	สู่อาศรมโอ้ประหลาดใจ	นิกรพลคระไล
ทิ้งดนูไป	บรู้ตน
๏	เห็นแต่ท่านผู้แสวงผล	วรพุธมุนิขวน
โปรดยุบลแจ้ง	ประจักษ์ความ
๏	ดาบสปางได้สดับถาม	ผิวะจะพจนตาม
จริงณยามนี้	มิบังควร
๏	คงโศกเหลือแสนพิลาปครวญ	ทุมนสอุระหวน
เราจะอำยวล	ยุบลลวง
๏	ดูราราชผองอมาตย์ปวง	พหลพลทะบวง
ทวยทหารหลวง	ประไลยลาญ
๏	โดยพ้องเหตุเหี้ยมมหันต์หาญ	ฆณศิลปะทะราน
จึ่งพินาศปราณ	บเหลือหลง
๏	ตัวท่านพ้นภัยไฉนคง	ชิพิตจิระธำรง
แฝงพระองค์วง	วนาศรม
๏	ฟั่นเฟือนเลือนลืมเพราะอารมณ์	วิปริตกระอุกรม
เดือดบได้สม	ประฤๅดี
๏	อย่าทรงเศร้าโศกพิโยคมี	ทุมนสบมิดี
ส่ำสุเมธี	ติเตียนนัก
๏	อันเกิดมาเปนสภาพลัก	ษณะมนุชะก็จัก
ตายแหละแน่นัก	นะราชา ๚
๏ อุปชาติฉันท์ ๚
๑๑
๏	พระอิลราชฟัง	พจพุธสำแดงมา
สุดดับระงับอา	ลยโศกพิโยคครวญ
๏	เสียดายทหารหาญ	รณชาญอมาตย์มวญ
และเสวกาควร	ฤจะมามลายชนม์
๏	ดำรงณสัตย์มั่น	และกตัญญุตามน
ใกล้ชิดสนิทตน	ตะละผู้ก็พึงใจ
๏	ตั้งแต่จะแลลับ	ฤจะกลับประสบไฉน
นครก็จรไกล	สละราษฎร์นิราศมา
๏	จะทุกข์ฤศุขดัง	ดนุยังผดุงผดา
จอมนาฎสนมผา	สุกใจไฉนมี
๏	ทุกเหล่าจะเร่าร้อน	อุระข้อนและโสกี
มิรู้จะร้ายดี	จรล่านิรารมย์
๏	มิวายสบายบาน	ศุขสานต์เสน่ห์สนม
พรั่งพร้อมประนมคม	คณะนาฎบำเรอเสนอ
๏	แรมเวียงนิเวศน์เนา	พนเขาขนัดเฌอ
เคราะห์กรรมกระทำเออ	ก็เอน็จอนาถใจ
๏	พระทูลพระพุธดา	บสข้าจะลาไคล
เวนราชโภคัย	สุรย์แสนศฤงคาร
๏	แด่องค์พระโอรส	และจะบทจรพนานต์
สำรวมภิรมย์ฌาน	ตะปะยุตตโยคี
๏	พระพุธประภาษชวน	ธจะด่วนคระไลหนี
เชิญองค์พระจงมี	มิตรภาพผดุงกัน
๏	อาศรมธอาไศรย	กิจใดจะทรงสรรพ์
ก็จงประกอบกัน	ตะปะการสราญเทอญ
๏	พระอยู่ก็คู่เปลี่ยว	ขณะเหี่ยวก็หากเพลิน
อกเอ๋ยบเคยเดิน	พระจะดั้นอรัญไฉน
๏	ฟังพจน์พระพุธชวน	ธก็หวนมนาไลย
พำนักบำเพ็ญใน	วรพรตภาวนา
๏	พระพรหมจรรย์อัน	ฐิรชั้นพระพรหมา
สบช่องก็ปองปรา	รภโชคชไมมน
๏	ชื่นชมพระพรหมจรรย์	อภินันท์นิราจล
เจอะคราวมิชอบกล	ก็ประลาศมิอาจรอ
๏	เพราะล่วงลำดับเดือน	ดนุเลือนอิลาลออ
นงค์เยาว์พเน้าพนอ	อนุพนธ์พระสิทธา
๏	กลายกลับสลับกัน	ก็นิรันต์ระหว่างมา
ประดุจพระวาจา	พระอุมาประสาทสรรพ์ ๚
๏ วสันตดิลก ฉันท์ ๚
๑๔
๏	ปางราชนิราศวรนิเวศน์	ทิววาระนานครัน
ชาวกรุงละลุงจิตรรำพรรณ	พจน์ถึงคะนึงครวญ
๏	จอมนาฎสนมนิทรละล้า	ก็พะว้าพะวังหวน
หวังเห็นพระเพ็ญพิภพรวน	อุระร้าวผะผ่าวใจ
๏	โอ้จอมจุฑาธุชธำรง	ศิริรัฐฉัตร์ไชย
เชือนช้าพระล่าวนไฉน	บนิวัตินิเวศน์สถาน
๏	พื้นพงพระหาวนพระจร	ทุรค่อนจะกันดาร
เคยทรงเสวยศุขสราญ	ณพระราชวังหลวง
๏	บรรธมพระแท่นบวรอาศ	นพิลาศพิไลพวง
มาลาบำรุงกมลปวง	บริจาประจำองค์
๏	แรมเถื่อนบเหมือนพระทิพรัตะ	นปัจจฐรณ์ทรง
ปราศเปรมเกษมผิวะจะบง	คณข้าประดาชาย
๏	ยามสรงพระสรงกษิรธา	รสหัสะโปรยปราย
ไพรพฤกษ์จะพรมพระวรกาย	หิมุทกธารา
๏	เคยทรงสดับดุริยสัง	คิตศัพทหรรษา
เถื่อนถิ่นจะยินวิหคกา	สุรก้องกระเวนไพร
๏	เคยเสพยสูปและพยัญ	ชนอันอร่อยใน
วังรัตน์พระพลัดจรคระไล	จะระอาผลาหาร
๏	เสนาคณามุขอมาตย์	ก็ประหลาดฤดีดาล
ใดราชประพาศพนสถาน	ทุรหลงละเลิงชม
๏	การเมืองก็เคืองธุระประดัง	ผิจะสั่งบเสร็จสม
ทวยขุนก็ขุ่นมนระงม	บมิรู้จะทำไฉน
๏	ส่ำราษฎร์ก็อาวรณภู	ธรผู้ประจากไป
ท้าวอยู่ก็ดูศิริวิไลย	มละท้าวก็เปล่าทรวง
๏	ต่างหวังและตั้งกมลคอย	ก็ละห้อยคระโหยหลวง
สร้อยเศร้าและเหงาหทยปวง	นรปราศธิราชครอง
๏	คือป่าผิไร้คณะพยัคฆ์	จะพำนักอะไรตรอง
นาวาจะคลาชลณคลอง	ขณะแล้งจะลอยไฉน
๏	ปราสาทพิลาศรตนปลอด	พิศยอดสิหายไป
ไพชนต์บยลธุชพิไชย	ฤจะเงื้อมสง่างาม ๚
๏ อุเปนทวิเชียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏	อิลาสำเริงสู่	พุธคู่บคืนคาม
ก็ทรงพระครรภ์ตาม	ปฏิพัทธ์กำหนัดเชิง
๏	ณคราวพระเปนหญิง	ธก็ยิ่งละเลิงเหลิง
ตะปาถะเกิงเริง	ขณะเปนบุรุษรม
๏	ฉะนี้แหละกำหนด	ทศมาศสมาคม
ประสูติพระชายชม	ปุรุรพสมัญญา
๏	ถนอมพระหน่อนารถ	พิสวาสดิแสนสา
บำรุงบำเรอผา	สุกแผ้วภิรมย์ใจ
๏	ประจวบอิลาลัก	ษณเลือนกระลับไป
พระพุธรำพึงใน	หิตข้อประโยชน์คุณ
๏	จำกูประกอบเกื้อ	อิลเอื้อและอุดหนุน
ละบาประบายบุญ	บุรรูปดำรงคง
๏	พระเชิญประชุมผู้	พระมหาฤษีทรง
พระคุณระบือยง	ยุดเติบตะปากร
๏	พระพุธปฤกษา	กะคณามุนีวร
บำบัดทุโทษกรณ์	จะประกอบประการไฉน
๏	อิลามล้างบาป	ศิวสาปจะเสื่อมไป
ธำรงพระรูปไท	อิลราชบรางเลือน ๚
๏ สาลินี ฉันท์ ๚
๑๑
๏	คาบนั้นกรรทมผู้	พระบิดาก็มาเยือน
ยังถิ่นพำนักเผือน	สพรั่งพร้อมพระนักธรรม์
๏	อาสูรโอรสแสน	นิราศแคว้นอนาถครัน
พ้องโทษที่สาปสัน	ก็เสื่อมสิ้นสง่างาม
๏	นี่หากมาพบพุธ	ประเสริฐสุดพยายาม
จักเคลื่อนจักคลายความ	อุลามกมลายหาย
๏	เราเห็นมีทางแก้	ก็ควรแต่จะตังวาย
สมเด็จผู้ฤๅสาย	อิศวรซร้องสการกรรม์
๏	มิ่งม้าบูชาอง	คคงทรงทุเลาทัณฑ์
ดาบสเห็นพร้อมกัน	ประกอบกิจพิธีการ ๚
๏ อุปัฏฐิตาฉันท์ ๚
๑๑
๏	จึงองค์อิลราช	ธประสาทพระราชสาส์น
สู่ราชบุระฐาน	ธุระเกื้อพิธีกรรม์
๏	แถลงเรื่องจรล่า	มฤคาณไพรสัณฑ์
สบสาปศิวทัณฑ์	ทรเพศพิลึกเหลือ
๏	บัดนี้จะกระทำ	พลิกรรมจุนเจือ
ไถ่โทษธุระเขือ	คณมาตยมนตรี
๏	อย่านอนหฤทัย	ขณะได้สดับคดี
จัดฐานพิธี	อนุกรมระดมงาน
๏	แวดวงวรมา	ฬกราชประดิษฐาน
แทบฝั่งชลธาร	ทนุโดยพระคัมภีร์
๏	ปลายแคว้นบุระขัณ	ฑสิมาประมาณมี
ที่พักพระมุนี	ระยะย่านและร้านรวง
๏	เหมรัชฏภักษ์	วรทักษิณาปวง
เพื่อเราจะบำบวง	บรเมศวร์มลายเข็ญ ๚
๏ สุรางคนางค์ ๚
๒๘
๏	คณาอมาตย์
ตระหนักณสาสน์	ก็คลายลำเค็ญ
ระบือระบาย	ขยายประเด็น
พระยากพระเย็น	พิโยคบุรี
๏	พะสาปพะสัน
พะโทษพะทัณ	ฑกรรม์กระลี
พระเกรงพระยำ	จะทำพิธี
พระภูบดี	จะคืนนคร
๏	อมาตย์ประชา
ธชีพระบา	ก็เบานิวรณ์
กะกันสฤษดิ์	กิโจประกรณ์
มินิ่งมินอน	มิเกี่ยงมิกัน
๏	ประดุจพระราช
ประสงค์ประสาท	ละสิ่งละอัน
สถลสถาน	สพานและสรร
พมารคภิมัณฑ์	พิมลมะเลือง
๏	ลุมาดกมล
ละผู้ละตน	หทัยประเทือง
อมัจจ์บดี	กุลีและเนือง
ประชาณเมือง	ก็เปรมก็ปรีดิ์ ๚

๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏	เล็งลานโรงราชพิธี	พ่างพื้นเภรี
พาลุกโรยรัฐยา
๏	รื่นรมย์เรียบราบมรรคา	หลายสายสายตา
ตลึงเตลิดลาญแล
๏	มาฬกตระหง่านเงื้อมไถงแถง	ติดตาดดาดแพร
ก็พรายก็พรันบรรยง
๏	ยลโถงโปร่งช่องชวนบง	โบกฟ้าเฟือนหลง
และล่อให้โลกเล็งลาญ
๏	ล่อง ๆ มาลุตแล่นพาน	พ่างแข่งคัคณานต์
ก็คือจะคู่ควรคง
๏	ยาบย้อยระย้ามาศบรรจง	ราชวัตร์ฉัตร์ธง
ประเทืองประทิวปลิวปลาย
๏	มะลังมะเลืองเครื่องตั้งตังวาย	แวงข้างวางบาย
ศรีรัตน์หิรัญหลั่นทอง
๏	บัตรพลีพานผกาพวงกรอง	แกมลาชลำยอง
ละอันก็เอี่ยมอำไพ
๏	ฐานอัศว์แท่นอาศน์อิลไท	เถือกทองก่องไกร
ประกอบด้วยแก้วดำกล
๏	พร้อมสรรพไสยศาสตร์มงคล	พิธีมณฑล
ประเทืองประทีปชัชวาลย์
๏	ถิ่นที่ทวยทวิชาจารย์	นักธรรมช่ำฌาน
ก็เฉิดก็ฉายรายเรียง
๏	ริมทางโรงทานคั่นเคียง	อคร้าวกล่าวเพียง
คือกัลปพฤกษ์นึกสม
๏	เงินทองของเสวยเนยนม	ทักษิณาปรารมภ์
ก็ลุดังเจตน์จงปอง
๏	โรงการมหรศพครบผอง	นักรำช่ำชอง
นักร้องก็ขับจับใจ
๏	ปันเวรเกณฑ์กันทั่วไป	น่าที่ใครไฉน
ก็สั่งก็ซ้อมพร้อมมูล
๏	เสร็จกาลขานข่าวท้าวทูล	นักพรตพร้อมมูล
และปัตนีนำมา
๏	ผายผันถั่นเข้าสู่มา	ฬกราชวรา
ธิราชธเริ่มพลีกรรม์
๏	เบิกอัศวพ่าห์กาฬพรรณ	มิ่งมงคลขวัญ
อนัคฆคู่ควรนคร
๏	งามลักษณ์ล้ำพญาไกรสร	สามารถอาจรอน
อเรนทรราชฦๅไชย
๏	ฝีเท้าเคล่าคล่องว่องไว	วิยพ่าห์อำไพ
พระพายผยองฟ่องโพยม
๏	ผูกเครื่องเรืองรัตน์เลื่อมโลม	เลอศรีเล็งโสมะ
นัศล้ำลำยอง
๏	ภู่พราวดาวมาศลาดขนอง	โกลนพนังมะลังลอง
แลอานก็เอี่ยมอำพน
๏	พานหลังพานหน้าน่ายล	สายถือถกล
ประกอบกนกแนมมณี
๏	นายม้าอ่าโอ่อินทรีย์	พาพญาพาชี
อัญเชิญประเทียบแท่นทอง
๏	ชาวประโฅมโหมฆาฏฆ้องกลอง	กรับนำทำนอง
แตรสังข์บัณเฑาะว์ดุริยางค์
๏	นักพรตพร่ำพระมนต์พลาง	ดำหรับแต่ปาง
ปุราณะเทอดธรรมเนียม
๏	พระวงษ์ทรงนำอัศว์เตรียม	ตรวจทัพเทียบเทียม
จะเทาประเทศถิ่นไกล
๏	กลาดลานขานโห่เอาไชย	พ่างพื้นแผ่นไผท
จะผกจะเพิกภินท์พัง
๏	พื้นหาญเหิ่มแกล้วกำลัง	คอยเฝ้าใฝ่ฟัง
ธปลดธปล่อยพาชี
๏	ส่ำสรรพ์กลั่นกล้าราวี	สมัคล้างไพรี
ประกวดแก่กันลั่นเมือง ๚
๏ อินทรวิเชียรฉันท์ ๚
๑๑
๏	องค์อิลราชา	ทศนาดุรงค์เรือง
คร่าวในหทัยเคือง	มนครุ่นและขุ่นตรอม
๏	แท้ธรรมดาขัต	ติยรัฐดิลกจอม
อาณาถนอมออม	วรอาศน์ฉกาจรณ
๏	เกรียงไกรกเรนทร์รัตน์	วรอัศวมงคล
โยธินทร์พฤนท์พล	พรสัตย์กระพัดใจ
๏	ท้าวแลดุรงค์ราช	วรอาศน์ก็อาไลย
คราวกรรมจะทำไฉน	สละเพื่อพิธีพลี
๏	ปางดลดิถีงาม	ศุภยามอุดมดี
ปล่อยราชพาชี	อุปการพลีกรรม
๏	กองทัพกำกับยาตร์	ปรราชบเกรงยำ
ถับถิ่นประเทศทำ	บมิรู้ก็จู่ตี
๏	แตกพ่ายกระจายยับ	พลทัพธย่ำยี
ด้าวใดผิไมตรี	ธุระต้อนก็ผ่อนผัน
๏	รับทัพและรับอัศว์	ปฏิบัติบำรุงครัน
แต่งทัพธส่งสัญ	จรสุดสิมาเมือง
๏	ดลแดนสดวกสม	อนุกรมนครเนือง
ทุกด้าวบเปล่าเปลือง	ประดิพันธไมตรี
๏	แดนใดบไกลเกิน	ก็ผเชิญขบวนกรี
ธาทัพธิราชมี	มนช่วยอำนวยการ
๏	ใดราชผิยาตร์ยาก	จะลำบากเพราะกันดาร
ไป่จำประจากสถาน	ธก็รับดุรงค์พล
๏	บรรดาพระราชา	จรมาณมณฑล
เทียบทัพก็สับสน	จตุรงคเสนา
๏	พร้อมสรรพพยู่ห์ยาตร์	พลยุทธโยธา
เมือมุ่งณเสมา	พลหินทธานี ๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏	เดินทัพสะเทือนท้องธรณี	ทุ่มฆ้องกลองตี
ก็เซ็งก็แซ่แตรสังข์
๏	เพียงผลาญแผ่นพื้นภพพัง	นฤโฆษอันดัง
ในแดนในด้าวดงดอน
๏	คล่ำ ๆ พลคชางางอน	เหมหัษฎาภรณ์
ก็แพรวก็พรายข่ายกรอง
๏	สองหูภู่ขาวดาวทอง	รัตคนคาดซอง
หางสมสอดพลุกสุกพรรณ
๏	ขุนคชคุมขอขี่กรรฐ์	ควาญท้ายนายอัน
ประจำณบาทยาตรา
๏	พลพร้อมล้อมเชิงคชา	พิศดูตรูตา
อันตกอันแต่งตัวดี
๏	กำแหงแห่งหัดถคระวี	อาวุธอันมี
มหิทธิเดชเวทขลัง
๏	คล่ำ ๆ ส่ำแสะกำลัง	เหยาะยาตร์ผาดผัง
ลำพองสง่าร่ารน
๏	เหลืองแดงหมอกขำดำปน	ลางกระเลียวเขียวขน
ทั้งผ่านและขาวพราวพราย
๏	พิศตาบทาบหน้าพรรณราย	สายง่องถ่องสาย
อันถืออันถ่วงหน้าหลัง
๏	อานทองกล่องโกลนเนื่องพนัง	ภู่ขาวดาวฝัง
แฝงขลุมประเจิดจินดา
๏	สารถีขี่ขับอาชา	อาตม์โอ่โสภา
พรรฦกสลอนฟ้อนทวน
๏	ทายธนูหอกง้าวงามขบวน	พาชีเชิงชวน
ก็เชี่ยวในเชิงอาชา
๏	คล่ำ ๆ ส่ำบทพลา	กำยำกำยา
บย่อประยุทธ์อยู่คง
๏	อเคื้อเสื้อผ้าอ่าทรง	อาวุธธำรง
ทำลายริปูปลดเปลือง
๏	หลายเหล่าเข้ากันบรรเทือง	ทิวแถวแนวเนือง
นิกรอันแกล้วกลางณรงค์
๏	คล่ำ ๆ ส่ำรถอลง	กตแก้วกำกง
ประกอบกนกแนมงอน
๏	ริ้ว ๆ ทิวธงสลอน	ลิ่ว ๆ เล็งงอน
ก็เงื้องสง่าโง้งงาม
๏	ครึกครื้นดื่นไพรไต่ตาม	พ้นพนาราม
บรรลุณแหล่งพลหินท์
๏	ทวยเท้าเฝ้าบาทธิบดิน	ทรเอกองค์อิล
อำรุงพิธีพลีกรรม์ ๚
๏ สุรางคณางค์ ๚
๒๘
๏	ณคราวประกอบ
พิธีก็ชอบ	มโนอนันต์
นิกรนรา	ทิชาจรัล
ณฐานะอัน	กระทำพิธี
๏	ก็สับก็สน
ปะป่วนปะปน	สถลวิถี
นำหลานและบุตร์	บุรุษสตรี
กะจอกะจี	สนั่นสำเนียง
๏	สนุกสนาน
พินิจสคราญ	ระบำจำเรียง
สนิทสำนาน	ผสานสำเนียง
ก็พริ้งเพราะเพียง	จะเผลอจะเพลิน
๏	ละผู้ละคน
ประไพพิมล	คระคล่ำดำเนิร
ก็แซงก็แซก	ผิแขกเผชิญ
มิก้ำมิเกิน	มิก่อมิกวน
๏	ธชีทิชา
ลุทักษิณา	อเนกคำณวน
และอิ่มและหนำ	พระทำก็ควร
ประมาณประมวญ	ก็มากอนันต์ ๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏	ปางถ้วนปฏิทินถึงวัน	บรรจวบขวบอัน
อัศวพ่าห์มาเมือง
๏	คืนสู่มาฬกมะลังมะเลือง	นักสิทธิ์วิทเรือง
ก็รับก็รองปองใจ
๏	จำเริญวรเวทตรัสไตร	ตรีวารล่วงไป
ก็ปลงชีวาพาชี
๏	แล่เนื้อนำเครื่องในพลี	ย่างเหนืออรรคนี
สังเวยศิวาสาทร
๏	โหมเพลิงเริงโรจน์อัมพร	พากลิ่นกำจร
จรูงสวรรค์กรรหาย
๏	ฉิว ๆ ชื่นหวลอวลอาย	รสกล้ากำจาย
ก็เจื่อนกระเจิงจักรพาฬ
๏	ท้าวทรงมุรธาภิเษกสนาน	พราหมณ์พฤฒาจารย์
ก็เจิมด้วยจุรณจวงจันทน์
๏	ถวายโสมทรงเสพเสริมขวัญ	มิ่งมงคลอัน
พิพัฒน์พิพิธสิทธิไชย ๚
๏ มาณวก ฉันท์ ๚
๘
๏	ปางศิวเจ้า	เนาณพิมาน
บรรพตสานต์	โสภณะไกร
๏	ลาศระโห	โอ่หฤทัย
ทราบมนใน	กิจจพิธี
๏	ทวยธกระทำ	กรรมพิเศษ
อัศวเมธ	ปูชยพลี
๏	เคลื่อนวรองค์	ลงปถพี
สู่พระพิธี	สาทรกรรม
๏	พอพระหทัย	ในวรกิจ
อามิสคิด	อันธกระทำ
๏	ท้าวธประนอม	ออมกุธอำ
นวพรคำ	ควรจะประสงค์
๏	เอออิลราช	ปราศทุรการณ์
เราก็ประทาน	โทษกะองค์
๏	แต่ขณะนี้	มีศิริทรง
รูปและคง	เดิมบมิกลาย
๏	กล่าวพรสิทธิ์	อิศวรางค์
เหินณนภางค์	โฉมพระก็หาย
๏	เหิมหฤหรรษ์	พลันมุนิผาย
องค์อิลวาย	ทุกขระทม
๏	ลาพุธเข้า	เนาพระนคร
คืนดุจก่อน	กาลนิยม
๏	ราษฎร์ก็เกษม	เปรมศุขรมย์
เริงมนชม	โพธิสุภาร
๏	ท้าวธรำพึง	ถึงวรองค์
โอรสทรง	นามขนาน
๏	คือสสพินทุ์	ปิ่นพระกุมาร
ควรจะประทาน	รัฐธำรง
๏	รังอภิเษก	เอกปิยบุตร์
พงษพิสุทธิ์	สืบสุรวงษ์
๏	รัชชถวัลย์	ทันพระประสงค์
มอบธธำรง	รั้งพลหินทร์ ๚
๏ สัททัลวิกีฬิต ฉันท์ ๚
๑๙
๏	ครั้นเสร็จการอภิเษกองคสสพินทุ์
จอมราชบิดาจิน	ตนา
๏	ถึงหน่อพุธปุรุรพพิพัฒน์ชนมนา
ควรแก่จะราชา	ภิเษก
๏	จึ่งรังสฤษดิ์ปฏิฐานนคระรุจิเรก
อวยแก่พระองค์เอก	อุรส
๏	สองราชสองพระนครขจรพระกิติยศ
เดชาก็ปรากฎ	กระจาย
๏	ร่มรัฐราษฎร์อภิรมย์อุดมศุขสบาย
ผองภัยมิใกล้กลาย	ประชา ๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏	ประพันธ์ฉันทพากย์พรรณนา	อิลราชอิลา
ก็ลุดังจิตร์จงเพียร
๏	โดยฉบับบ่อเกิดรามเกียรติ์	พระราชนิพนธ์เธียร
ธิราชธเริ่มรังสรรค์
๏	หลวงสารประเสริฐ (ผัน	สาลักษณ) ทรงธรรม์
ประสาทสกูลบิดร
๏	ข้าบาทบพิตร์มหิศร	สัตยาสาทร
ภักดีต่อใต้บทมาลย์
๏	ใช่ปราชญ์อาจปรุงปรับสาร	เฉลิมเกียรติ์ภูบาล
ธิเบศร์กษัตริย์ฉัตร์ไชย
๏	พระมงกุฎเกล้าเกษไทย	ที่หกรัชสมัย
มหิทธิเดโชพล
๏	พระคุณพระคือสาชล	ชื่นแช่มชมผล
พระชุบพระย้อมย่อมเย็น
๏	พระการุญภาพบำเพ็ญ	แผ่หล้าเล็งเห็น
ประจักษ์แก่จิตรนิจกาล
๏	เดชะสุจริตไตรทวาร	จุ่งพลันบันดาล
ได้เสพแต่สรรพ์สวัสดี ๚
๏ จบบริบูรณ์ ๚