ประชุมสุภาษิตสอนหญิง
พระธรรมศาสตร์ (สุข)
คำนำ
ภารกิจสำคัญอย่างหนึ่งของกรมศิลปากร คือ งานด้านการอนุรักษ์และเผยแพร่หนังสือวรรณกรรมของชาติ มรดกทางวัฒนธรรมดังกล่าวเป็นข้อมูลที่สะท้อนให้เห็นถึงความคิด ความเชื่อ ค่านิยม ในการดำเนินวิถีชีวิตและความเป็นไปของสังคมไทยในอดีต ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุรูปแบบหนึ่งที่กวีเป็นผู้บันทึกเหตุการณ์ เรื่องราว และข้อมูลต่าง ๆ ที่สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมเป็นรายละเอียดของสังคมไทยในอดีตที่ไม่ปรากฏในเอกสารประเภทอื่น ซึ่งเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาเรียนรู้เรื่องราวของสังคมตามยุคสมัยที่แต่ง และเป็นแนวทางหนึ่งที่ทำให้เกิดความเข้าใจรากฐานของความเป็นไทยได้ดียิ่งขึ้น
หนังสือประชุมสุภาษิตสอนหญิงนี้เป็นการรวบรวมต้นฉบับสุภาษิตคำสอนที่เป็นหลักประพฤติปฏิบัติของสตรีตามค่านิยมของสังคมไทย ตั้งแต่สมัยอยุธยาถึงรัชกาลที่ ๕ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์รวม ๑๑ เรื่อง เรียงตามระยะเวลา ดังนี้
แม่สอนลูก แต่งเป็นคำมารดาสั่งสอนบุตรสาว ปรากฏอยู่ตอนท้ายเรื่องโสวัตกลอนสวด วรรณคดีสมัยอยุธยา
สุภาษิตสอนหญิง ปรากฏอยู่ตอนปลายสมุดไทยเรื่องโคลงกำสรวลศรีปราชญ์ ซึ่งสุภาษิตสอนหญิงสำนวนนี้ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี พระยาราชสุภาวดี และพระภิกษุอินท์ ร่วมกันแต่งซ่อมสำนวนเก่าที่สูญหาย
สุภาษิตสอนสาว แต่งเป็นกลอนสุภาพและยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่ ต้นฉบับการตรวจสอบชำระจากเอกสารสมุดไทย เลขที่ ๑๓ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสุภาษิตและคำสอน สำนักหอสมุดแห่งชาติ
คำฉันท์สอนหญิง เป็นหนังสือเก่า ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง การจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้ตรวจสอบชำระโดยใช้ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๕
คำกลอนสอนหญิง ไม่ปรากฏนามผู้แต่งแต่พิจารณาจากสำนวนกลอนแล้วน่าจะแต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ พระนิพนธ์สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยจารึกลงแผ่นศิลาเมื่อครั้งที่ปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ในระหว่าง พ.ศ. ๒๓๗๔ - ๒๓๗๗
สุภาษิตสอนสตรี สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า สุนทรภู่แต่งเมื่อราว พ.ศ. ๒๓๘๐ - ๒๓๘๓
โอวาทกระสัตรี ไม่ปรากฏหลักฐานผู้แต่ง ระบุแต่ตอนท้ายเรื่องว่าแต่งเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๑๒๐๖ (พ.ศ. ๒๓๘๗) ในสมัยรัชกาลที่ ๓
นารีศรีสวัสดิ์ ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขา ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง หอพระสมุดวชิรญาณพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓
พิเภกสอนบุตร พระธรรมศาสตร์ (สุข) ข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นผู้แต่ง
ในการจัดทำต้นฉบับหนังสือประชุมสุภาษิตสอนหญิงเพื่อพิมพ์เผยแพร่ครั้งนี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากรได้มอบให้นางสาวศิริรัตน์ ทวีทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม ตรวจสอบชำระต้นฉบับจากเอกสารสมุดไทย และหนังสือฉบับพิมพ์ครั้งแรก โดยปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือประชุมสุภาษิตสอนหญิงจะอำนวยประโยชน์ต่อครูอาจารย์ นักเรียน นักศึกษา ตลอดจนผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากรสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มีนาคม ๒๕๕๕
แม่สอนลูก
เรื่อง แม่สอนลูก เป็นวรรณกรรมคำสอนที่แต่งเป็นกาพย์ ๒ ชนิด คือ กาพย์ยานี ๑ บท และกาพย์สุรางคนางค์ จำนวน ๓๖ บท ปรากฏอยู่ตอนท้ายของเรื่องโสวัตกลอนสวด จากเอกสารสมุดไทย เลขที่ ๖๐๔ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวดซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ
คำสอนเรื่องแม่สอนลูกเริ่มต้นด้วยบทประณามพจน์ผู้แต่งกราบขอพรพระรัตนตรัยในการแต่งและบอกจุดมุ่งหมายไว้ชัดเจนว่าแต่งเป็นคำสอนของมารดาเพื่อสั่งสอนบุตรสาว ดังความว่า
๏ ข้าไหว้พระธรรม	ประเสริฐเลิศล้ำ	ทั่วทั้งโลกี
ข้าไหว้พระสงฆ์	ยอกรชุลี	ขอพระชินศรี	ตราบท้าวเข้านิพพาน
๏ ข้อขอผูกไว้	สั่งสอนทรามวัย	กระสัตรีนารี
ผูกพระคาถา	ออกจากกำภีร์	สั่งสอนกระสัตรี	จำไว้ใส่ตัว
๏ ข้าเรียนเขียนผูก	คำแม่สอนลูก	แต่แรกเป็นสาว
เป็นกลอนสอนสู่	ให้รู้เรื่องราว	ถ้าใครมีลูกสาว	สืบสืบกันไป
เนื้อหาของคำสอนเรื่องแม่สอนลูกเป็นการอบรมสั่งสอนของมารดาให้บุตรสาวรู้จักหน้าที่ของการปฏิบัติตนในเรื่องของการแสดงกิริยามารยาท การครองตน การรู้จักปฏิบัติตนให้เหมาะสม รู้จักฝึกหัดการบ้านการเรือน เย็บปักถักร้อย การแต่งกาย เป็นต้น
คำสอนเกี่ยวกับกิริยามารยาท เช่น ให้ระมัดระวังในการลุกนั่งอย่างสงบเสงี่ยม ระวังการพูดจาให้เหมาะสมไม่พูดจาหยาบคาย อย่าหัวเราะเสียงดัง อย่าเถียงและทะเลาะกับญาติพี่น้อง
๏ ค่อยเล่นค่อยหัว	ค่อยเสงี่ยมเจียมตัว	อย่าทำสาละวน
แขกไปไทยมา	ลุกนั่งเจียมตน	อตส่าห์ขวายขวน	ระวังฟังเสียง
๏ อย่าชิงพูดจา	นั่งกลางขวางหน้า	อย่ามานั่งเคียง
เร้นอยู่แต่ลับ	ค่อยสดับฟังเสียง	อย่าล้อต่อเถียง	พี่น้องข้าไท
๏ อย่าหัวเสียงดัง	ทองดีร้อยชั่ง	แม่จะสอนเจ้าไว้
อย่าเล่นมี่ฉาว	ผิดอย่างสาวไป	ดูเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน
และคำสอนว่า
๏ ปกงามทำชอบ	คิดไว้ให้ประกอบ	บ่ได้สำหาว
หญิงอย่างนี้แล	ที่แท้ว่าสาว	เจ้าอย่าสำหาว	อย่างสาวที่ดี
สอนให้รู้จักฝึกหัดงานฝีมือสำหรับสตรี เช่น การทอผ้าไว้เป็นวิชาประดับตนเพื่อนำไปประกอบเป็นอาชีพเลี้ยงตนเองได้
๏ ไม่เหมือนหนึ่งชาย	การหูกการฝ้าย	จ้าเร่งขวายขวน
เรียนร่ำทำไว้	จะได้เลี้ยงตน	นุ่งห่มเทียมคน	เพราะสีมือเอง
อย่าคบเพื่อนชาย และพาเข้าบ้าน ดังคำสอน
๏ อย่าคบชายมาเรือน	อย่าเอาเป็นเพื่อน	ลูกรักทรามวัย
อย่าดูเยี่ยงมัน	หญิงร้ายจังไร	ทองย้อยร้อยชั่ง	ฟังคำแม่รา
ให้รู้จักขยันทำงาน และคอยดูแลบ้าน ดังคำสอน
๏ ลูกรักเจ้าแม่	หญิงอย่างนี้แล	การงานอตส่าห์
อยู่เหย้าเฝ้าเรือน	เป็นเพื่อนมารดา	ทองคำกำพร้า	ลูกรักเจ้าแม่เอย
ให้รู้จักคิดและใช้สติปัญญา มีความระวังรอบคอบเรื่องการใช้จ่าย ดังคำสอน
๏ ลางตนคนดี	หมั่นมักพาที	ไม่มีติเตือน
ความคิดความอ่าน	ใครเลยจะเหมือน	บ่ห่อนฟั่นเฟือน	พลั้งพลาดขาดไป
๏ ซื้อจ่ายขายการ	นับนับอ่านอ่าน	คิดเฟื้องคิดไพ
วันละเบี้ยละเบี้ย	มิให้เสียไป	ต้นทุนกำไร	คิดไว้ทุกคราว
และผู้แต่งได้กล่าวถึงสตรีที่ไม่เคารพเชื่อฟังคำสั่งสอน ประพฤติตนไม่เหมาะสมเอาแต่แต่งตัวให้ผู้ชายสนใจ สตรีเหล่านี้ไม่ควรนำมาเป็นเยี่ยงอย่าง เพราะจะทำให้เป็นที่อับอายแก่วงศ์ตระกูล
๏ ลางคนใจไร้	สอนค่ำเช้าหาย	ให้เถิงโบยตี
เพราะใจแห่งเจ้า	เป็นคนกระลี	อาภัพอัปรีย์	เสียวงศ์พงศ์พันธุ์
๏ ฟังคำแม่ว่า	หญิงอย่างนั้นหนา	อย่าดูเยี่ยงมัน
อับอายขายหน้า	พี่น้องพงศ์พันธุ์	หญิงร้ายฉกรรจ์	ไม่อายอดสู
๏ แต่งแง่กรุยกราย	นุ่งลายห่มลาย	หวังจะให้ชายดู
แสนงอนข้อนแต่ง	ผัดแป้งเป็นครู่	(ต้นฉบับหาย)	อย่าดูเยี่ยงมัน
๏ เข้าใกล้ผู้ชาย	เหม็นสาบเหม็นอาย	บ่ได้ปราศรัย
เขาชังน้ำหน้า	เขาไม่พอใจ	คนชั่วนี้ไซร้	น่าอายบัดศรี
ตอนท้ายของเรื่องเป็นการสั่งสอนให้บุตรสาวหรือสตรีทั่วไปได้ทราบว่าคำสอนของมารดานี้จะเป็นประโยชน์ต่อการประพฤติปฏิบัติตนให้พร้อมสำหรับการเป็นแม่บ้านแม่เรือน ให้จดจำและนำไปใช้เพื่อเสริมคุณค่าความดีงามในตนเอง ดังความว่า
๏ แม่สั่งสอนเจ้า	ทุกวันค่ำเช้า	บ่ได้คลาคลาย
เจ้าอย่าลวนลาม	เช้าค่ำจำไว้	จงเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน
แม่สอนลูก
ยานี
๏ นโมนมัสการแก้ว	ขอให้แคล้วซึ่งเวรา
โพยภัยอย่าให้มา	ความอุบาทว์แลจังไร
สุรางคนางค์
๏ ข้าไหว้พระธรรม	ประเสริฐเลิศล้ำ	ทั่วทั้งโลกี
ข้าไหว้พระสงฆ์	ยอกรชุลี	ขอพระชินศรี	ตราบท้าวเข้านิพพาน
๏ ข้อขอผูกไว้	สั่งสอนทรามวัย	กระสัตรีนารี
ผูกพระคาถา	ออกจากกำภีร์	สั่งสอนกระสัตรี	จำไว้ใส่ตัว
๏ ข้าเรียนเขียนผูก	คำแม่สอนลูก	แต่แรกเป็นสาว
เป็นกลอนสอนสู่	ให้รู้เรื่องราว	ถ้าใครมีลูกสาว	สืบสืบกันไป
๏ อย่ามากินแหนง	ว่าข้าแกล้งแต่ง	เยาะเย้ยไยไพ
ผูกตามโวหาร	โบราณคำไทย	แต่พอจำได้	ใส่ในตัวเอง
๏ ถ้าใครรู้แล้ว	สั่งสอนลูกแก้ว	อย่าทำสำหาว
สอนทุกราตรี	ให้เป็นเรื่องราว	ใหญ่ขึ้นเป็นสาว	จักมีคนชม
๏ ทำเนียมมาดา	เลี้ยงลูกสาวมา	ลูกน้อยเอวกลม
ค่ำเช้าเข้านอน	สั่งสอนทรามชม	จะให้ทองสม	รู้หลักเทียมคน
๏ ค่อยเล่นค่อยหัว	ค่อยเสงี่ยมเจียมตัว	อย่าทำสาละวน
แขกไปไทยมา	ลุกนั่งเจียมตน	อตส่าห์ขวายขวน	ระวังฟังเสียง
๏ อย่าชิงพูดจา	นั่งกลางขวางหน้า	อย่ามานั่งเคียง
เร้นอยู่แต่ลับ	ค่อยสดับฟังเสียง	อย่าล้อต่อเถียง	พี่น้องข้าไท
๏ อย่าหัวเสียงดัง	ทองดีร้อยชั่ง	แม่จะสอนเจ้าไว้
อย่าเล่นมี่ฉาว	ผิดอย่างสาวไป	ดูเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน
๏ ไม่เหมือนหนึ่งชาย	การหูกการฝ้าย	เจ้าเร่งขวายขวน
เรียนร่ำทำไว้	จะได้เลี้ยงตน	นุ่งห่มเทียมคน	เพราะสีมือเอง
๏ ครั้นรู้หูกฝ้าย	เจ้าเรียนค้าขาย	อย่าเป็นนักเลง
ขับรำเล่นเบี้ย	เสียทรัพย์ไปเอง	อย่าเป็นนักเลง	ขับรำมี่ฉาว
๏ ลูกรักเจ้าแม่	หญิงอย่างนี้แล	เนื้อแท้ว่าสาว
ละอายแก่ใจ	บ่ได้สำหาว	ให้ดูเรื่องราว	อย่างสาวที่ดี
๏ ลางคนใจไร้	สอนค่ำเช้าหาย	ให้เถิงโบยตี
เพราะใจแห่งเจ้า	เป็นคนกระลี	อาภัพอัปรีย์	เสียวงศ์พงศ์พันธุ์
๏ ฟังคำแม่ว่า	หญิงอย่างนั้นหนา	อย่าดูเยี่ยงมัน
อับอายขายหน้า	พี่น้องพงศ์พันธุ์	หญิงร้ายฉกรรจ์	ไม่อายอดสู
๏ แต่งแง่กรุยกราย	นุ่งลายห่มลาย	หวังจะให้ชายดู
แสนงอนข้อนแต่ง	ผัดแป้งเป็นครู่	(ต้นฉบับหาย)	อย่าดูเยี่ยงมัน
๏ เข้าใกล้ผู้ชาย	เหม็นสาบเหม็นอาย	บ่ได้ปราศรัย
เขาชังน้ำหน้า	เขาไม่พอใจ	คนชั่วนี้ไซร้	น่าอายบัดศรี
๏ ครั้นพบสบตา	ก็ระสายเกศา	เปลื้องผ้าห่มใหม่
ยิ้มแย้มเจรจา	ก้มหน้าเดินไป	ร้องเรียกแต่ไกล	อยู่นั่นก่อนรา
๏ หน้าตาเพอเรอ	ไม่ขวยไม่เก้อ	คือดังหงส์ยนต์
ผิดพลั้งฟังก่อน	ตำงอนแห่งตน	ไม่กลัวว่าคน	ให้เขานินทา
๏ อย่าคบชายมาเรือน	อย่าเอาเป็นเพื่อน	ลูกรักทรามวัย
อย่าดูเยี่ยงมัน	หญิงร้ายจังไร	ทองย้อยร้อยชั่ง	ฟังคำแม่รา
๏ ลูกรักเจ้าแม่	หญิงอย่างนี้แล	เนื้อแท้ว่าสาว
การงานอตส่าห์	อย่าเล่นมี่ฉาว	จำเอาเรื่องราว	อย่างสาวที่ดี
๏ ลูกรักเจ้าแม่	หญิงอย่างนี้แล	การงานอตส่าห์
อยู่เหย้าเฝ้าเรือน	เป็นเพื่อนมารดา	ทองคำกำพร้า	ลูกรักเจ้าแม่เอย
๏ เอาอย่างที่ดี	หมั่นมักภักดี	แม่ไม่ว่าไร
คบกันเถิดหนา	มาดาดีใจ	อย่าคบคนร้าย	ทองดีเจ้าแม่เอย
๏ แม่มาสอนเจ้า	ทุกวันค่ำเช้า	อย่าให้เสียที
อย่าให้แม่อาย	ขายหน้า...นี้	ลูกรักเทวี	ฟังคำแม่สอน
๏ ฟังคำแม่ว่า	อย่าได้นั่งช้า	เจ้าลุกมาพลัน
เขาจักชมเจ้า	ทองดีนี้ขยัน	เจ้าลุกจงพลัน	ลูกน้อยแม่เอย
๏ ลางตนคนดี	หมั่นมักพาที	ไม่มีติเตือน
ความคิดความอ่าน	ใครเลยจะเหมือน	บ่ห่อนฟั่นเฟือน	พลั้งพลาดขาดไป
๏ ซื้อจ่ายขายการ	นับนับอ่านอ่าน	คิดเฟื้องคิดไพ
วันละเบี้ยละเบี้ย	มิให้เสียไป	ต้นทุนกำไร	คิดไว้ทุกคราว
๏ ปกงามทำชอบ	คิดไว้ให้ประกอบ	บ่ได้สำหาว
หญิงอย่างนี้แล้	ที่แท้ว่าสาว	เจ้าอย่าสำหาว	อย่างสาวที่ดี
๏ รักคู่ดูอย่าง	ทองคำสำอาง	อย่าให้เสียที
แม่เลี้ยงเจ้ามา	ยากลำบากแสนทวี	โอโอ้ทองดี	แม่รักเหลือใจ
๏ แม่เลี้ยงเจ้ามา	พิทักษ์รักษา	บ่ได้คลาคลาย
นางทองอุไร	แม่จะให้สืบสาย	เหมือนอย่างทั้งหลาย	อันมีสกุล
๏ ลูกน้อยกลอยใจ	แม่แกล้งแต่งไว้	จะให้อุดหนุน
ตามมีตามได้	จะให้เป็นต้นทุน	สุดแท้แต่บุญ	ลูกรักเจ้าแม่อา
๏ เคยคู่อยู่ครอง	จะให้เป็นสอง	สมสนิทเสน่หา
แม่หวังฝังปลูก	ลูกรักฉายา	ถ้าว่าชั่วช้า	แม่ไม่ปรานี
๏ ถ้าออกเรือนไป	เงินทองมิให้	ทำโพยโบยตี
ตบต่อยย่อยยับ	จับให้ขับหนี	เร่งคิดจงดี	นางทองอุไร
๏ ข้าวให้ไร่นา	ทั้งโคมหิงสา	เงินทองมากมาย
ปองปลูกลูกเต้า	ขวัญข้าวกลอยใจ	ทำมาหาได้	จะให้ใครเล่านา
๏ ข้าหญิงข้าชาย	จักให้โฉมฉาย	ลูกแก้วแม่อา
แม่ปองให้เจ้า	ข้าวไร่โคนา	ลูกน้อยฉายา	แม่จะเพิ่มเติมลง
๏ ถ้าว่ามิดี	สิ่งสินทั้งนี้	จะเป็นผุยผุง
เงินทองเสื้อผ้า	แม่จะทิ้งน้ำลง	ลูกรักโฉมยง	จำไว้ใส่ใจ
๏ แม่สั่งสอนเจ้า	ทุกวันค่ำเช้า	บ่ได้คลาคลาย
เจ้าอย่าลวนลาม	เช้าค่ำจำไว้	จงเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน ๚
ฯ แม่สอนลูกยังมี ... สมุดมิได้บอกไว้ตามนิทานนั้นแล ฯ
สุภาษิตสอนหญิง
สุภาษิตสอนหญิงสำนวนนี้ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน แต่งเป็นคำประพันธ์ ๓ ชนิด คือ โคลงสี่สุภาพ ๑ บท โคลงสอง ๒ บทและร่ายสุภาพ จำนวน ๙๖ วรรค สุภาษิตสอนหญิงปรากฏอยู่ตอนปลาย สมุดไทยเรื่องโคลงกำสรวลศรีปราชญ์ จากเอกสารเลขที่ ๓ และเลขที่ ๕ ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ บทเริ่มต้นของสุภาษิตสอนหญิงบอกจุดมุ่งหมายของการแต่งว่า เป็นคำสอนสำหรับสตรีนำไปปฏิบัติ หากหญิงใดปฏิบัติตามเสมือนมีอาภรณ์ล้ำค่าไว้ประดับตนชีวิตจะประสบแต่ความเจริญรุ่งเรือง
๏ คัมภีร์สุภาพแก้ว	กรองกรรณ
คือทิพกุกกุภัณฑ์	เทพแท้
หญิงใดทรงเทริดสรรพ์	ศรีรุ่ง เรืองแม่
คมกว่าอัปสรแล้	เลิศน้องนางสวรรค์ ฯ
เนื้อหาของสุภาษิตสอนหญิงประกอบด้วยคำสอน ๗๗ ข้อ เป็นหลักการประพฤติปฏิบัติสำหรับสตรีนำไปใช้ในชีวิตประจำวัน มีคำสอนทั้งที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติตนต่อครอบครัวและสังคม คำสอนนี้เป็นแบบแผนให้สตรีรู้จักหน้าที่ของการเป็นกุลสตรีและการประพฤติตนเป็นคนดี ดังตัวอย่างคำสอนในเรื่องการดูแลปรนนิบัติเอาใจใส่สามี สร้างความดีงามเพื่อให้สามีรัก อย่าเถียงทะเลาะหรือแข็งขืนกับสามีอย่ารับประทานอาหารก่อนสามี ให้รักเคารพและเชื่อฟังสามี หากสามีโกรธภรรยาต้องระงับอารมณ์ไว้ เช่น อย่าต่อสู้สวามี เอาน้ำใจผูกผัว แต่งตนให้ผัวรัก อย่ามักกินก่อนผัว
ให้เร่งตามใจผัว	รักสวามียิ่งตน	ผัวโกรธชวนผัวดี
สอนเรื่องความประพฤติและกิริยามารยาท เช่น ไม่หัวเราะเสียงดัง รู้จักใช้คำพูดที่เหมาะสม อย่าพูดจากลับกลอก อย่าคิดว่าตนเองดีกว่าผู้อื่น ระงับความโกรธ ละเว้นสิ่งมัวเมา เมื่อกระทำผิดให้รับผิดอย่าแก้ตัว เช่น สรวลอย่าดังสุดเสียง แต่งวาจาให้คม อย่าเอาตัวเป็นใหญ่ อย่าอวดดีกลางชน
และ	พรากโทโสจากตน	ขนทุจริตจากตัว	ดับเมามัวให้หาย
กล่าววาจาอย่ากลับ	ทำผิดรับอย่าแก้
สอนให้รู้จักวางตนในสิ่งที่ควรทำ และไม่ควรกระทำ เช่น
ท่านไม่ถามอย่าพร้อง	ท่านไม่ร้องอย่าขาน	ท่านไม่วานอย่าไป
สอนให้ทำความดี หมั่นสร้างบุญกุศลทั้งตนเองและครอบครัว เช่น ชักพ่อแม่ทำทาน รักกุศลยิ่งชีพ สร้างกุศลอย่ารู้โรย
สอนให้รู้จักประมาณตน อย่าปรารถนาในสิ่งที่ไม่ใช่ของตน อย่าหลงในอำนาจวาสนา เช่น
อย่าด่วนมีก่อนวาสนา	อย่าได้ตื่นยศศักดิ์	ให้รู้เจียมอาตมา
ไม่ให้นำเรื่องในครอบครัวไปเล่าให้ผู้อื่นฟัง และไม่นำเรื่องไม่ดีนอกบ้านมาเล่าให้คนในครอบครัวฟัง
อย่าเอาไฟในออก	ไฟนอกอย่านำเข้า
ให้มีความซื่อสัตย์สุจริตทั้งความประพฤติและการประกอบอาชีพ เช่น “ตรงให้ตรงสัตยา” “ตายด้วยสัตย์สุดงาม” “คิดหาลาภโดยชอบ” “ประกอบการโดยธรรม์”
ให้ละอายต่อการทำบาป เช่น อายแก่บาปจงมาก อย่ากอบโกยการบาป
สอนให้มีน้ำใจไมตรีต่อผู้อื่น และรู้จักใช้คำพูดที่สุภาพ อ่อนหวาน เช่น เอาไมตรีล้อมรั้ว ยารสหวานดับโกรธ สอนให้ห่างไกลจากคนไม่ดี เช่น อยู่ให้ไกลคนพาล
คำสอนจากเรื่องสุภาษิตสอนหญิงสามารถนำมาใช้ได้ในชีวิตครอบครัวเพื่อให้สตรีรู้จักดูแลปรนนิบัติสามีในเรื่องต่าง ๆ ในการใช้ชีวิตคู่ร่วมกัน นอกจากหน้าที่ของการเป็นแม่บ้านที่ดีแล้วนั้น ผู้แต่งยังได้สอนการปฏิบัติตนให้เป็นคนดีทั้งความประพฤติ การใช้กิริยาวาจา มีข้อห้ามและข้อควรปฏิบัติหลายประการสามารถนำมาใช้ได้กับการดำเนินชีวิตในสังคมปัจจุบัน
สุภาษิตสอนหญิง
๏ คัมภีร์สุภาพแก้ว	กรองกรรณ
คือทิพกุกกุภัณฑ์	เทพแท้
หญิงใดทรงเทริดสรรพ์	ศรีรุ่ง เรืองแม่
คมกว่าอัปสรแล้	เลิศน้องนางสวรรค์ ฯ
๏ จักสรรข้อออกอ้าง	โดยสูตรสังกระเษปสร้าง
ซ่อมไว้ถนอมกรรณ ฯ
๏ อันดับนี้จะชี้นิติ	โดยสุภาษิตภาสาร	เป็นประธานแก่นารี
แก่นสตรีอย่างยอด	มาดาทอดอาลัย	ปลูกลูกไปสู่ตระกูล
ให้เพิ่มพูนสมบัติ	ภัสดาภรณ์สมบูรณ์	อันว่าคุณคือภรรดา
มีมหามหัศจรรย์	คือฉัตรกั้นเหนือเกศ	ร่มภัยเพทพาธา
จึ่งมาดากล่าวสอน	อ้าสมรเสมอชนม์	อันว่าตนคือสตรี
เป็นนารียิ่งยอด	กอดกายตนให้มั่น	กันความชั่วให้มิด
ปิดทวารทั้งหก	เห็นยาจกอย่าซ่อน	คนมาร้อนอย่ารับ
แขกมาขับแขกไป	น้ำเย็นใสอย่ากวน	สรวลอย่าดังสุดเสียง
อย่าท่อเถียงคนรู้	อย่าต่อสู้สวามี	อย่าอวดดีกลางชน
อย่าให้คนชี้หลัง	สิ่งใดฟังกำหนด	ดัดไม้คดในไฟ
เอาน้ำใจผูกผัว	ท่านรักกลัวให้มาก	ฝากตัวหมอก่อนไข้
แต่งตนให้ผัวรัก	ชักพ่อแม่ทำทาน	ยารสหวานดับโกรธ
ข้าทาสโฉดชี้แจง	ของอันแสลงอย่ายิน	อย่ามักกินก่อนผัว
เอาตัวต่างทาสี	อย่าด่วนมีก่อนวาสนา	อย่าคิดค้าของห้าม
ให้เร่งตามใจผัว	อย่าเอาตัวเป็นใหญ่	อย่าเข้าใกล้ผู้อื่น
อย่าได้ตื่นยศศักดิ์	อย่าได้รักของเขา	เป่าไฟน้อยให้ลาม
ท่านไม่ถามอย่าพร้อง	ท่านไม่ร้องอย่าขาน	ท่านไม่วานอย่าไป
อย่าเอาไฟในออก	ไฟนอกอย่านำเข้า	อย่าให้เจ้าแคลงใจ
รู้สิ่งใดอย่าพราง	อ้างจงอ้างให้มั่น	คั้นจงคั้นให้คง
ตรงให้ตรงสัตยา	อย่าหึงสาเสียศักดิ์	รักสวามียิ่งตน
รักกุศลยิ่งชีพ	รีบหาทรัพย์ขวนขวาย	อายแก่บาปจงมาก
พรากโทโสจากตน	ขนทุจริตจากตัว	ดับเมามัวให้หาย
ตายด้วยสัตย์สุดงาม	อย่าได้ตามใจตน	สร้างกุศลอย่ารู้โรย
อย่ากอบโกยการบาป	คิดหาลาภโดยชอบ	ประกอบการโดยธรรม์
ปันประโยชน์แก่ญาติ	ขาดสามัคคีรสเป็นภัย	อยู่ให้ไกลคนพาล
การสตรีเร่งเรียน	เขียนอย่าลบด้วยเท้า	กล่าวความลับที่แจ้ง
แต่งวาจาให้คม	ชมข้าไทเมื่องาน	อย่าฮึกหาญจงเสงี่ยม
ให้รู้เจียมอาตมา	กล่าววาจาอย่ากลับ	ทำผิดรับอย่าแก้
แพ้ผู้ใหญ่จึ่งควร	ผัวโกรธชวนผัวดี	เอาไมตรีล้อมรั้ว
กลั้วเกลือกเกลศบงาม	ถ้อยความเร่งหนีไกล	บุตรร้องไห้อย่าโกรธ
เห็นนักโทษสงสาร	ของคนพาลอย่าหวัง	แบ่งทรัพย์ฝังไว้หน้า
เจ็บสิบเจ็ดข้อข้า	แต่งไว้เป็นเฉลิม ๚
๏ เจิมจิตสวามิแท้	นารีรูปงามแพ้
พ่ายน้องนางเรียน ๚ ๛
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี
เรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์นี้มีปรากฏอยู่ ๒ ฉบับคือ ฉบับกรุงธนบุรีและฉบับพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ฉบับกรุงธนบุรี ตามที่ปรากฏต้นฉบับในหนังสือสมุดไทยมี ๖ เล่ม ตั้งแต่เลขที่ ๗๓ – ๗๘ ผู้แต่งคือ “พระยาราชสุภาวดี” และ “พระภิกษุอินท์” ได้ร่วมกันแต่งซ่อมสำนวนเก่าที่ลบเลือนสูญหาย ซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นสำนวนสมัยกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ โดยระบุไว้ในตอนท้ายเรื่องว่า
เริ่มกลอนบพิตรท่าน	พระยาราชสุภา -
วดีลิขิตตรา	แสดงนามโดยมี
ผู้ช่วยบริรักษ์	นราโลกพราหมณ์ชี
ในกรุงนครศรี	ธรรมราชบุรินทร์
ทุกกาลผดุงการ	ประกอบชอบ บ เว้นถวิล
ซึ่งเป็นฉบับจิน -	ตนาท่าน บ ให้สูญ
นางกฤษณานาถ	ก็มีเรื่องบริบูรณ์
สมุดเดิมก็เศร้าสูญ	สลายลบ บ เป็นผล
เชิญเราชิโนรส	พระนามอินทนิพนธ์
พจนารถอนุสนธิ์	จำหลักฉันทจองกลอน
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ฉบับกรุงธนบุรีเป็นวรรณคดีคำฉันท์ชั้นครูเรื่องหนึ่ง เนื้อเรื่องกล่าวถึงกษัตริย์พระองค์หนึ่งพระนามว่า ท้าวพรหมทัต ครองกรุงพาราณสี มีพระมเหสีชื่อ บุษบา มีพระราชธิดา ๒ พระองค์ พระราชธิดาองค์ใหญ่ชื่อว่า นางกฤษณา และพระราชธิดาองค์เล็กชื่อว่า จรับประภา (มีสมุดไทยบางเล่มชื่อว่า นางจันทรประภา หรือ จิรประภา) ท้าวพรหมทัต พระบิดาจัดให้มีการสยุมพร โดยนางกฤษณาได้อภิเษกสมรส มีพระสวามีในคราวเดียวกันถึง ๕ พระองค์ ส่วนนางจรับประภามีพระสวามีเพียงพระองค์เดียว แต่นางกลับมีปัญหาในการครองคู่ พระสวามีไม่ทรงโปรดและไม่เป็นที่สนิทเสน่หา นางจึงมีแต่ความทุกข์โศกตรอมใจ และมีพระวรกายซูบผอม หมดสง่าราศี แต่การณ์กลับตรงกันข้ามกับนางกฤษณาซึ่งครองสุขกับพระภัสดาทั้ง ๕ เป็นที่รักใคร่และยำเกรงพระทัยของพระภัสดาทุกพระองค์ นางจรับประภาจึงไปทูลถามถึงเหตุแห่งความสุข ความปรองดองในการครองชีวิตคู่ว่านางกฤษณามีวิธีการ เคล็ดลับหรือใช้เวทมนตร์คุณไสยวิเศษใดถึงสามารถครองคู่กับพระภัสดาทั้ง ๕ พระองค์ได้อย่างราบรื่น โดยปราศจากฉันทาคติ นางกฤษณาจึงอธิบายและสอนนางจรับประภาว่า เพราะนางวางองค์ได้อย่างเหมาะสมในการเป็นพระชายา นางประพฤติปฏิบัติตนด้วยการผูกไมตรี รู้จักการครองตน มีความซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อพระสวามี รู้จักอุปนิสัยและจิตใจของพระสวามี ไม่ข่มเหงดูถูกผู้ที่ต่ำต้อยกว่า รู้จักรักษากิริยามารยาท นางมิได้กระทำมนตร์เสน่ห์ให้พระสวามีหลงใหลแต่ประการใด เพราะสิ่งเหล่านี้ถือเป็นสิ่งที่ชั่วร้าย ก่อให้เกิดโทษมากกว่าที่จะเป็นคุณ เป็นการกระทำของหญิงชั่วที่ไม่พึงยึดเป็นแบบอย่าง นางกฤษณาจึงสั่งสอนนางจรับประภาให้รู้จักหลักการครองชีวิตคู่ว่าสิ่งใดควรประพฤติปฏิบัติ สิ่งใดไม่ควรกระทำ ให้รู้จักหน้าที่ของภรรยา ทั้งยังสอนในเรื่องศีลธรรม จรรยา การทำความดี และเมื่อนางจรับประภานำคำสอนของนางกฤษณาไปปฏิบัติตาม นางก็สามารถครองชีวิตคู่กับพระสวามีได้อย่างมีความสุขเช่นกัน
เนื้อหาของเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์เป็นคำสอนที่แสดงให้เห็นถึงสภาพสังคมและวัฒนธรรมของไทยในอดีตที่สอนความประพฤติข้อควรปฏิบัติของสตรีและหน้าที่ของการเป็นภรรยาที่ดี คำสอนและข้อปฏิบัติกิริยาอาการบางอย่างของสตรีในกฤษณาสอนน้องคำฉันท์นี้ยังคงเป็นแบบอย่างและเป็นแนวทางการปฏิบัติที่สังคมไทยในปัจจุบันยอมรับและถือเป็นคุณสมบัติของผู้หญิงไทย ตัวอย่างคำสอนเรื่องของความสัตย์และการมีกิริยามารยาท เป็นสิ่งที่สตรีที่ดีควรมีความซื่อสัตย์ ความภักดีต่อสามี มีกิริยา วาจา และมารยาทที่เรียบร้อย อ่อนหวาน สิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่ดีงาม หญิงใดนำไปประพฤติปฏิบัติจะมีแต่ความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิตผู้นั้น
ความสัตย์เป็นสัตย์เสน่หา	อัชฌากิริยา
เป็นสัตย์สวัสดิ์วรกาย
หรือ
ทูลถ้อยอ่อนหวานขานไข	จงชอบอัชฌาสัย
สมเด็จบพิตรนเรนทรสูร
การสอนให้รู้จักพระคุณของบิดามารดา
หนึ่งจงบริรักษ์ราชี	พระชนกชนนี
พระญาติวงศ์ทรงชรา
และ
หนึ่งโสดคุณบิตุมาดา	เกิดเกล้าเรามา
ประเสริฐยิ่งภพไตร
นางกฤษณายังสอนนางจรับประภาให้รู้ในสิ่งที่สตรีไม่ควรปฏิบัติ
อย่าเยี่ยงหญิงชั่ว	ไม่รู้คุณผัว	ไม่สงวนน้ำใจ
ลิ้นลมข่มเหง	ล้อเลียนไยไพ	ต่อหน้าปราศรัย	ลับหลังนินทา
คอยข้อผัวผิด	เก็บไว้จำจิต	พูดเล่นเจรจา
ประมาทไม่กลัว	หัวร่อระรา	ไม่เป็นนำพา	การกินการนอน
ว่ากล่าวไม่ฟัง	เมิดเมินผินหลัง	บ่ยินคำสอน
ว่าใดว่าด้วย	ไม่ท้อง้องอน	เป็นหญิงสาระวอน	ผิดจริตทำนอง
ตัวอย่างคำสอนที่ชี้ให้เห็นถึงลักษณะของหญิงไม่ดี คบชู้สู่ชาย ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรประพฤติ เช่น
อย่าเยี่ยงหญิงบาป	เห็นแต่โลภลาภ	โลกียวิสัย
ความอายไม่คิด	คิดแต่สนุกใจ	ไม่เกรงโพยภัย	อาชญาสวามี
เสงี่ยมตัวต่อหน้า	ครั้นเมื่อลับตา	ทำการอัปรีย์
แม่นั่งหั่นลอด	สอดตาดูที	วางระวังจับหวี	หวังหาแต่สบาย
กระทบหูฉับฉับ	ตีนเหยียบหูตรับ	ฟังเสียงผู้ชาย
ตามุ่งพุ่งกระสวย	หลุดหล่อนลงทราย	ไม่กลัวความอาย	ปากคนเย้ยหยัน
หรือลักษณะกิริยามารยาทที่สตรีไม่ควรปฏิบัติ ตัวอย่างคำสอนว่า
อย่าเดินทัดพวงมาลา	เสยผมห่มผ้า
จีบพกแทบทางกลางคน
อย่าเดินยิ้มย่องยักตน	หัวร่อริมถนน
สะกิดเพื่อนพูดไปพลาง
อย่าเดินเฟ็ดผ้านุ่งนาง	กรลูบแก้มคาง
เหลือบเหลียวดูซ้ายแลขวา
นอกจากนี้ยังมีบทเปรียบเทียบให้เข้าใจสัจธรรม เช่น ความดี ซึ่งเป็นคุณค่าของมนุษย์ ดังตัวอย่าง
คชสารแม้ม้วยมีงา	โคกระบือมรณา
เขาหนังก็เป็นสำคัญ
บุคคลถึงกาลอาสัญ	สูญสิ้นสารพัน
คงแต่ความชั่วกับดี
เอกสารอ้างอิง
สุภัคลักขณา (นามแฝง). กฤษณาสอนน้อง. กรุงเทพฯ : ป. พิศนาคะการพิมพ์, ๒๕๑๘.
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์
หน้าต้น ๏ สมุด นามชื่อชี้	ขัตติยวงศ์
กฤษณา ปัญญายัง	หญิงไซร้
สอน จริตรักษาองค์	นุชนาถ
น้อง รับคำจำไว้	ใส่เกล้าเป็นเฉลิม
๏ ขอถวายกรเกศกฤษฎางค์	ดุษฎินทร์วรางค์
บรมไตรรัตโน
๏ พระสยมภูวนุตโม	มหันตนาโถ
ดิลกคุณนิจไตร
ปองโปรดชคสัตว์สบสมัย	เมื่อโมควาลัย
ปลาตบ่วงเบญจมาร
สุตตันตปิฎกพิสดาร	โลกุตมาจารย์
จะนำนิพิทมรรคผล
๏ เผด็จบาปบรรเทาทุกข์ดล	อวยศุภมงคล
คุณาดิเรกคงตรง
๏ อสีติอัษฎางคริยสงฆ์	ศากยบุตรทรง
วิสุทธศีลสังวร
๏ บริรักษ์พระศาสน์สโมสร	มโนสาทร
จะลองจะล้างราคิน
๏ เสร็จถวายสิโรตมาจินต์	สรวมสวัสดิ์กมลินท์
อมเรศอิศโรราเชนทร์
๏ สรวมพระพิรุณราชนาเคนทร์	โสโมสุริเยนทร์
เชิญช่วยบำบัดอันตราย
๏ ขอแถลงแต่เบื้องบรรยาย	ประสมต้นปลาย
เป็นบทโศลกกล่าวกลอน
๏ มีกษัตริย์องค์หนึ่งบวร	ทรงนามภูธร
พรหมทัตธิราชราชินทร์
๏ วิชาชำนาญธนูศิลป์	เข่นฆ่าอรินทร์
พินาศด้วยฤทธิรงค์
๏ กรรมสิทธิ์สมบัติเอกองค์	เสวยสุขสมพงศ์
พิพิธโภไคสูรย์
๏ เนาในกรุงราชประยูร	โดยนามนุกูล
พาราณสีโสภณ
๏ กำแพงป้อมก่อเป็นกล	เสมามณฑล
มีล่องล่อปืนเรียงรัน
๏ เชิงเทียนเทียมสิงขรขัณฑ์	หอห้างนางจรัล
ขนัดคูกระทั่งสายสินธุ์
๏ แสนสนุกเอี่ยมเทียมอินทร์	มาตยาพลพฤนท์
สะพรั่งสะพร้อมเนืองนันต์
๏ แสะสารสุนทรเข้มขัน	รถรัตนาพรรณ
พิจิตรแกล้งบรรจง
๏ มีปรางค์รัตนาสน์บรรยง	ยิ่งเทพอลง-
กตกาญจโนดำเกิง
๏ เหมห้องสิงหาสน์บันเถลิง	ฉลุฉลักชั้นเชิง
รุจิเรขด้วยรงรจนา
๏ มีมิ่งมเหสีสมญา	นามนางบุษบา
ทรงลักษณ์ล้ำสาวสวรรค์
๏ ปวงสนมนัดหมื่นหกพัน	พิศเพียงสาวสวรรค์
สุรางคนาถอมรินทร์
๏ เฝ้าแหนเป็นประดิทิน	ทิวาราตริน
พรั่งพร้อมประจำจับงาน
๏ สมเด็จพรหมทัตมหิบาล	เสวยแสนศฤงคาร
ทิปัตติเทียมเทวา๏ มีหน่อสองราชธิดา	ทรงเบญจกัลยา
เยาวรูปยอดยิ่งกษัตรี
๏ ท้าวสงวนดุจดวงชีวี	เนาวรัตน์ปรางศรี
แวดล้อมด้วยแสนจัตุรงค์
๏ หมู่นางนั่งเฝ้ากรรกง	ถนอมวรองค์
ทุกวัน บ เว้นเวลา
๏ แม้นมาตรเทเวศวิทยา	ธรองค์อสุรา
บ อาจจะเอื้อมคิดคม
๏ สองนาถพนิดาอุดม	มีชันษาสม
ควรคู่จะพึงพิสมัย
๏ สมเด็จบิตุราชฤทธิไกร	สั่งเสนาใน
รุจรังโรงราชพิธี๏ ศุภวารชัยฤกษ์มหุดี	ชุมมุขมนตรี
วิวาหการมิ่งมงคล
๏ อภิเษกธิดาสององค์	กับราชนุวงศ์
เวนวรรณสมบัติคั่งคาม
๒๘
๏ กล่าวเรื่องนางกษัตริย์
ทั้งสองศรีสวัสดิ์	สุริยวงศ์ทรงนาม
นางแก้วกฤษณา	แน่งเนื้อเยาวราม
เฉิดโฉมเฉลิมกาม	กำดัดโลกีย์
๏ ปัญญาเปรมปราชญ์
มีทั้งมารยาท	ชั้นเชิงพาที
รู้รอบชอบผิด	ในกิจกษัตรี
ปรนนิบัติสวามี	ห้าองค์ราชา
๏ บำเรอเชอภักดิ์
อยู่ร่วมรสรัก	รมเยศปรีดา
ห่อนให้เคียดขึ้ง	เท่ากึ่งเกศา
ผลัดเวรเวลา	ประโลมสมสอง
๏ ห้าองค์กษัตริย์
เสวยสุขโสมนัส	ประเวศเรือนทอง
ผทมทิพอาสน์	อลงกตกระหนกกรอง
สนมนางเนืองนอง	รอบล้อมซ้ายขวา
๏ พระขนิษฐ์นารี
พระนามเทวี	ชื่อจรับประภา
ดุจสาวโสฬส	แบ่งองค์ลงมา
ทรงพระเยาวภา	นิ่มเนื้อนฤมล
๏ มีภัสดาเดียว
บ ได้กลมเกลียว	ราคร้างกามกล
เนาในปรางค์มาศ	เอกากังวล
หฤทัยทุกข์ทน	เทวศเศร้าเดือดดาล
๏ ถ่อมเสวยโภชนา
เสวยชลธารา	แหบไห้แลลาญ
สวาทดิ้นแดเดียว	เปล่าเปลี่ยวสงสาร
เช้าค่ำรำคาญ	เพียงสิ้นสุดสกล
๏ วันหนึ่งกัลยา
สระสรงคงคา	ลูบไล้สุคนธ์
ทรงทิพอาภรณ์	พิจิตรเสด็จดล
ยังห้องไหรณ	นางแก้วกฤษณา
๏ น้อมเกล้าโอนองค์
ถวายบังคมลง	กับบาทพี่ยา
ส่วนพระพี่นาง	เห็นนาถขนิษฐา
มีเสาวนีย์ปรา-	ศรัยถ้อยถามพลัน
๏ อาดูรน้องรัก
แต่ก่อนวรพักตร์	ผ่องแผ้วเพียงจันทร์
บัดนี้เป็นไฉน	เห็นเศร้าโศกศัลย์
พระวรฉวีพรรณ	นิ่มนวลหมองหมาย
๏ พระขนิษฐ์นารี
รับราชเสาวนีย์	ทูลถ้อยแถลงถวาย
พี่เอยตัวน้อง	บ มีสิ่งสบาย
มีแต่ความอาย	ติดข้องอุรา
๏ ความโศกแสนเข็ญ
ตายดีกว่าเป็น	อยู่ไยอกอา
มีผัวผู้เดียว	ดุจแก้วดวงตา
ควรฤาแลมา	ตัดมิ่งไมตรี
๏ บุญน้องน้อยนัก
ผัวไม่ร่วมรัก	ผลักหน้าหน่ายหนี
ทิ้งขว้างร้างไว้	ให้อายอัปรีย์
คิดแค้นบัดสี	สุดที่เจรจา
๏ ไม่ชอบอัชฌาสัย
อยู่ใกล้เหมือนไกล	สุดมุ่งพสุธา
ไม่ทอดทฤษฎี	โดยทางเสน่หา
ไม่ทราบกรุณา	สะสร่างจาบัลย์
๏ ธรรมดาสวามี
ปฏิพัทธ์ยินดี	ดิ้นโดยด้วยกัน
สุขสมสำเริง	สำราญแดยัน
ย่อมนำกิจอัน	อมฤตมาพูน
๏ น้องอาภัพนัก
เสียชาติมีศักดิ์	สมบัติบริบูรณ์
ตละหญิงช่างชั่ว	ผัวไม่อนุกูล
ร้างไว้อาดูร	เดือดร้อนลำเค็ญ
๏ น้องไข้ใจนัก
มีผัวมิรัก	แค้นข้าใครเห็น
ในทรวงแสบร้อน	ร้อนยิ่งไฟเข็ญ
กรรมให้จำเป็น	วิโยคเอองค์
๏ พระพี่เนียรทุกข์
เสวยแสนเกษมสุข	ปรากฏยศยง
สมบูรณ์บุญญา	ทั้งห้าพระองค์
เนวแนบทรวงทรง	รักร่วมหฤทัย
๏ พี่ได้คุณเวท
กฤตยาวิเศษ	ศาสตราคมใคร
ประสิทธิ์ประสาท	ประสงค์จงใจ
ให้ชายพิสมัย	รักใคร่เมามัว
๏ นางแก้วกฤษณา
ฟังน้องพจนา	คะค่อยคิกหัว
ตรัสห้ามว่าอย่า	สิ่งนี้พี่กลัว
มนต์ดลเมามัว	มิใช่คุณเรา
๏ เราเป็นกษัตรี
ชอบแต่ภักดี	โดยเลศลำเนา
กิริยาอัชฌาสัย	กิจการแห่งเรา
ปรนนิบัติบรรเทา	ทุกข์โศกสวามี
๏ เสน่หาอย่าย่ำ
แม้นประสิทธิ์ทำ	ให้ดิ้นยินดี
รักกันพลันจาง	ราคร้างหน่ายหนี
รักด้วยไมตรี	ตราบเท่าวันตาย
๏ ช้างแล่นจะฉุด
ฉวยหางให้หยุด	อย่าควรคิดหมาย
ค่อยลูบตระโบม	ค่อยโลมให้สบาย
จะค่อยผันผาย	คืนด้าวโดยถวิล
๏ โคไม่นำพา
ระบัดใบหญ้า	งอกแน่นแผ่นดิน
ใครห่อนข่มเขา	ขืนให้วัวกิน
ผิดจริตระบิล	แต่เบื้องโบราณ
๏ พี่จักสอนนาถ
เป็นวรโอวาท	จำไว้เยาวมาลย์
เจ้าจักรักชาย	ชมชื่นหึงนาน
มิให้รำคาญ	วิโยคเจียนไกล
๏ สุดแต่ความสัตย์
กับทางปรนนิบัติ	ให้ชอบน้ำใจ
อีกทั้งถ้อยคำ	อัชฌาอาศัย
สิ่งนี้ทรามวัย	จำไว้เจริญศรี
๏ นามชื่อบุรุษ
เป็นปิ่นมงกุฎ	เกิดเกล้ากษัตรี
ดุจดวงเพชรรัตน์	พลอยวงแหวนดี
จะหาสวามี	ยากนักควรสงวน
๏ ธรรมดากษัตรี
เป็นสาวก็ดี	ปากคนเสสรวล
จะอยู่เป็นหม้าย	ไม่พ้นสำรวล
ประพฤติโดยควร	คิดยากนักหนา
๏ แม้นชายรูปชั่ว
งุนโง่คือวัว	ไม่รู้วิชา
ครั้นเป็นสวามี	มีคุณอุปการ์ ๔
อาจคุ้มรักษา	ทุกสิ่งโพยภัย
๏ อย่าเยี่ยงหญิงชั่ว
ไม่รู้คุณผัว	ไม่สงวนน้ำใจ
ลิ้มลมข่มเหง	ล้อเลียนไยไพ
ต่อหน้าปราศรัย	ลับหลังนินทา
๏ คอยข้อผัวผิด
เก็บไว้จำจิต	พูดเล่นเจรจา
ประมาทไม่กลัว	หัวร่อระรา
ไม่เป็นนำพา	การกินการนอน
๏ ว่ากล่าวไม่ฟัง
เมิดเมินผินหลัง	บ ยินคำสอน
ว่าใดว่าด้วย	ไม่ท้อง้องอน
เป็นหญิงสาระวอน	ผิดจริตทำนอง
๏ ไม่เกรงผู้ชาย
ปากกล้าท้าทาย	เจรจาจองหอง
ผัวว่าคำหนึ่ง	ไปได้ถึงสอง
มีควรคู่ครอง	ราศร้างห่างไกล
๏ อย่าเยี่ยงหญิงโฉด
มักหึงขึ้งโกรธ	วิวาทครุ่นไป
การเรือนการเหย้า	ไม่เอาใจใส่
สะดึงรึงไหม	สำหรับกษัตรี
๏ แม้จักปักเก็บ
ตัดเสื้อจะเย็บ	เนิ่นช้าเป็นปี
ยกไนมาตั้ง	นั่งกุมสำลี
ไม่ชักสักที	นั่งซิกขิกหัว
๏ บริโภคโภชนา
ค่ำเช้าเวลา	ใช้ชายต่างครัว
ถ้วยโถจอกจาน	ทำใช่การตัว
ละไว้ให้ผัว	ลำดับตั้งวาง
๏ แขกไปไทยมา
เป็นที่ทักหา	เจรจาขัดขวาง
กลัวเปลืองหมากพลู	ดูตาผัวพลาง
นั่งเอียงเคียงข้าง	อึดอัดขัดใจ
๏ อย่าเยี่ยงหญิงบาป
เห็นแต่โลภลาภ	โลกียวิสัย
ความอายไม่คิด	คิดแต่สนุกใจ
ไม่เกรงโพยภัย	อาชญาสวามี
๏ เสงี่ยมตัวต่อหน้า
ครั้นเมื่อลับตา	ทำการอัปรีย์
แม้นั่งหันลอด	สอดตาดูที
วางระวิงจับหวี	หวังหาแต่สบาย
๏ กระทบหูฉับฉับ
ตีนเหยียบหูตรับ	ฟังเสียงผู้ชาย
ตามุ่งพุ่งกระสวย	หลุดหล่นลงทราย
ไม่กลัวความอาย	ปากคนเย้ยหยัน
๏ แง่งอนซ่อนชู้
ไม่ให้ผัวรู้	แยบคายคมสัน
ต่อหน้าว่าฟัง	ลับหลังดึงดัน
เร่เล่ากล่าวขวัญ	กลับตัวเป็นดี
๏ พ่อผัวแม่ผัว
บ ได้เกรงกลัว	ถ้อยคำย่ำยี
พี่น้องเพื่อนบ้าน	พาลด่าดาลตี
ไม่มีไมตรี	ร่วมรักสักคน
๏ แหวนทองเงินตรา
แพรพรรณผืนผ้า	ซ่อนแต่ตน
ไม่ให้ผัวเห็น	ทำเป็นเล่ห์กล
หญิงอย่างนี้คน	ชาติชั่วหินา
๏ หมู่นี้เป็นโทษ
จักถอยประโยชน์	ยศศักดิ์เสน่หา
ภูตพราย บ เกรง	ผีสางนินทา
เทเวศอสุรา	ดูหมิ่นถิ่นแคลน
๑๖
๏ ตัวเจ้าคือนางเมืองแมน	สุดสิ้นดินแดน
จะเปรียบก็ยากถึงสอง
๏ เป็นหน่อกษัตริย์ครอบครอง	สมบัติเนืองนอง
อเนกอนันต์สาวสนม
๏ ประพฤติโดยชอบสบสม	รักวงศ์อุดม
แลรักองค์อาตมา
๏ รักทั้งเกียรติยศกษัตรา	รักความสัตยา
เอาเยี่ยงอย่างทรายจามรี
๏ เป็นสัตว์ตระกูลชาติอันดี	โลมามากมี
ประดับดูงามเรืองรอง
๏ ขนนั้นละเอียดใยยอง	ละเส้นคือทอง
แลเลื่อมประพรายเป็นแสง
๏ แม้ข้องขัดป่าซัดแซง	บ คลาโดยแรง
เกรงขนจะขาดเสียดาย
๏ สู้เสียชีวิตวอดวาย บ	ให้ขนสลาย
ก็ควรในคงสัตยา
๏ เจ้าจงมีจิตเสน่หา	รักพระภัสดา
อย่าให้เห็นโทษทั้งหลาย
๏ รักตัวสงวนตัวกลัวอาย	กันความระคาย
ที่ท้าวจะแหนงสงสัย
๏ ข้าวร้อยพันยุ้งยศไกร	กินหากสิ้นไป
กินแหนง บ ห่อนสิ้นสูญ
๏ สิ่งนี้แม่จงอนุกูล	จำไว้เป็นมูล
จะมีพระเกียรติลือชา
๏ เกิดในอภิชาติกษัตรา	สู้เสียชีวา
อย่าเสียซึ่งสัตย์แห่งตน
๏ ไว้ความสรรเสริญสากล	แต่แผ่นภูดล
ตราบเท่าทั่วโลกลือชา
๏ ความสัตย์เป็นสัตย์เสน่หา	อัชฌากิริยา
เป็นสัตย์สวัสดิ์วรกาย
๏ พระขนิษฐ์จะครองใจชาย	ไม่ให้หมองหมาย
มโนภิรมย์เปรมปรีดิ์
๏ จงรู้พระจริตสวามี	หฤทัยธิบดี
จะชอบสิ่งใดโดยตาม
๏ อย่าทำทรลักษณ์หยาบหยาม	ขืนถ้อยทางความ
จะเคืองจะคิดเคียดชัง
๏ เช้าเย็นเข้าเฝ้าฝ่ายหลัง	ตรับโสตระวัง
เกลือกตรัสนุกิจสิ่งใด
๏ ทูลถ้อยอ่อนหวานขานไข	จงชอบอัชฌาสัย
สมเด็จบพิตรนเรนทรสูร
๏ ความจริงจึงแสดงโดยมูล	อย่านำเท็จทูล
จะเสียพระยศสุริยวงศ์
๏ หนึ่งรักชีวิตไฉนจง	เสมอเท่ารักองค์
บรมราชสวามี
๏ เมื่อท้าวเสวยสุขสวัสดี	ร่วมสุขสมศรี
อย่าทุกข์อย่าโศกสิ่งใด
๏ เมื่อมีทุรทุกข์พระทัย	ร่วมทุกข์ภูวไนย
อย่าอยู่สุขเกษมเกลากลาย
๏ เมื่อทรงประชวรไม่สบาย	แนบนั่งใกล้กาย
ทูลปลอบให้เสวยซึ่งยา
๏ อยู่เยี่ยมปรนนิบัติรักษา	ถนอมนวดบาทา
ค่อยค่อยพอได้แรงลม
๏ จงเปลื้องฤทัยชื่นชม	ถ้าเคลิ้มบรรทม
ไสยาสน์อย่าย่างเดินดัง
๏ ถ้าตื่นเงี่ยโสตสดับฟัง	ระไวระวัง
จะตรัสจะใช้โดยควร
๏ แท่นผทมกฤษฎางค์อย่างขบวน	ที่สูงไม่ควร
จะเอื้อมจะหยิบสิ่งใด
๏ มาตรว่ามีที่เสด็จไป	อย่าทะนงใจ
เกลือกรู้จะรังเกียจกล
๏ หนึ่งเป็นโทษานิจผล	จะล่วงลามลน
ใช่เชิงจริตกษัตรี
๏ เช้าค่ำยำเกรงสวามี	สงวนรักภักดี
จงรู้ซึ่งสบายมิสบาย
๏ ยามท้าวสระสรงสกนธ์กาย	พระทัยสบาย
บันเทิงในห้องรโหฐาน
๏ ทรงพระเสสรวลสำราญ	นั่งนอบหมอบกราน
บังคมยุคลบาทา
๏ ทูลแถลงประโลมเสน่หา	ปรนนิบัติภรรดา
จงชอบภิรมย์ฤดี
๏ อย่าแสร้งเกียจกลกษัตรี	ตามการกามี
มโนมนัสสมสอง
๏ กรค่อยถนอมตระกอง	โดยเลศทำนอง
ทำนุกผดุงเจิมใจ
๏ ยามร้อนกระหายฤาทัย	ถือพัชนีไกว
ค่อยโบกระบายวาตา
๏ ถวายเครื่องสุคนธมาลา	สำหรับขัตติยา
จะลูบจะไล้อบองค์
๏ ถ้ามีพระราชประสงค์	สาวสนมใดจง
นุญาตอย่าได้ขัดขวาง
๏ เมื่อเสด็จสถิตแท่นปฤษฎางค์	เมินเนตรพิศนาง
อย่าช้อยชำเลืองตาตาม
๏ มีโทษทุจริตไม่งาม	ยลแยบทางความ
เป็นที่ประงอนหวงหึง
๏ แม้นไปสุดมุ่งรำพึง	จะทรงคำนึง
นิเวศสถานเคยสบาย
๏ ดุจน้ำนองเนืองไหลหลาย	ลั่นแทรกแพร่งพราย
ปริ่มบางแลห้วยโตรกธาร๏ มัตสยาเพลินชื่นเชยสนาน	แถกว่ายพิสดาร
ดิ้นตามกระแสสายสินธุ์
๏ สุดการกำเริบวาริน	ย่อมแห้งโดยถวิล
วิบัติลงสู่สมุทรไทย
๏ บุรุษทั่วโลกสบสมัย	บันเทิงอาลัย
กรกัดกามปูนปอง
๏ ครั้นคลายรักษาสมสอง	คือสินธุนอง
แลเลื่อนลงโอฆวารี
๏ ชื่อว่าน้ำจิตสวามี	ห่อนจากกษัตรี
ซึ่งรู้ในการกิริยา
๏ พระแขไขแสงโสภณา	มีดวงดารา
ประดับดูพริ้มพรายโพยม
๏ กษัตริย์เสวยแสนสุขโสม-	นัสลืมประโลม
ด้วยสาวสนมนองเนือง
๏ เฉลิมโฉมเฉกนางแมนเมือง	ประดับดูเรือง
พระเกียรติทั่วภพไตร
๏ สำหรับขัตติยายศไกร	จักหึงหวงใจ
จะติดโทษาราคี
๏ คือเบื้องบาทสวามี	หนึ่งมุขมนตรี
ประชาชนราษฎร์ติฉิน
๏ หนึ่งเสียจารีตธรณินทร์	ในขนบนรินทร์
บรมกษัตริย์สืบมา
๏ เป็นนางเอกอัครชายา	จงรู้รักษา
พระองค์แลองค์ภูวไนย
๏ หนึ่งเมื่อมีราชหฤทัย	ชื่นชอบฌาสัย
จะอวยประทานปวงสนม
๏ คือสิ่งเสื้อผ้าแพรพรม	ทองเงินอุดม
อดิเรกเครื่องโปรดปราน
๏ อย่าควรคิดกลอาการ	ตรัสทักทูลทาน
เป็นทางจะแกล้งริษยา
๏ เกลือกเฉลียวพระทัยโทสา	ทั้งความครหา
จะติดตัวเป็นมลทิน
๏ แถลงผิดผู้อื่นติฉิน	มิเท่านรินทร์
วรราชไท้ติเตียน
๏ เสียศรีอาจอายอาเกียรณ์	ความสุขจำเนียร
จะนำความโศกมากมี
๏ พระขนิษฐ์ระวังองค์จงดี	รักษาทาสี
สาวใช้ชาวที่ทุกกรม
๏ ประชุมคชาพระสนม	พี่เลี้ยงพระนม
แลนางดุริยดนตรี
๏ ทั้งทวยนักเทศน์ขันที	ตรัสใช้จงดี
ปลูกเลี้ยงให้ชอบทางธรรม
๏ อย่าทำลำเอียงเดียดฉันท์	แม้นมีโทษทัณฑ์
ช่วยทูลและเล้าอ้อนวอน
๏ ผิดพลั้งครั้งหนึ่งผ่อนผัน	ถึงสองสั่งสอน
ถึงสามก็ตามโทษา
๏ จงตรัสเตือนหมู่มลิกา	ให้แต่งโภชนา
เครื่องคั่วอั่วเจียวบรรจง
๏ จัดใส่สุพรรณภาชนะทรง	ชามแก้วเบญจรงค์
จอกจานสุวรรณอันควร
๏ ตกแต่งตามราชกระบวน	บังคมเชิญชวน
พระองค์ให้เสวยเปรมปรีดิ์
๏ เฟี้ยมเฝ้าแทบบาทบทศรี	สิ่งใดสวามี
จะชอบพระโอษฐ์อุดม
๏ คือเค็มมันเปรี้ยวหวานขม	กำหนดอารมณ์
บำเรอจงชอบพระทัย
๏ น้ำสรงน้ำเสวยสุทธ์ใส	กลั้วกลิ่นมาลัย
มาลีสุคนธกำจร
๏ ภูษาโขมพัตถ์อลงกรณ์	สำหรับมหิศร
จำเริญอบจรุงจรูญใจ
๏ เพลาส่องแสงพระอุทัย	ยามย่ำฆ้องชัย
ประจำนิเวศอัครฐาน
๏ เจ้าจงตรัสเตือนพนักงาน	แต่งห้องรโหฐาน
แลแท่นทิพนิทรารมณ์
๏ ปูสาดลาดสุจหนี่พรม	เขนยหนุนบรรทม
ตั้งวางวิจิตรจงควร
๏ ผูกมุ้งม่านแพรพระขบวน	ประดับดอกลำดวน
มะลิจำปาอาเกียรณ์
๏ ห้อยย้อยโคมแก้วโคมเวียน	จุดตามธูปเทียน
ประทีปประเทืองชัชวาล
๏ ยามเสด็จยุรยาตรสู่สถาน	ถนอมนาถภูบาล
จงชอบมโนสาธร
๏ รับราชวงศ์บรมองค์อิศร	สุทธรื่นหอมขจร
โลมลูบบวรบาททั้งสอง
๏ เช็ดด้วยพัสตราผืนทอง	หมดมลทินละออง
อัญเชิญยังแท่นทองผจง
๏ เมื่อเกษมสถิตอาสน์อิงองค์	พระพักตร์ดุจบง-
กชมาศแลบานเพริศพราย
๏ ทรงพระเสสรวลแสนสบาย	กรเกี่ยวเกยกาย
ตระโบมบรรทมแนบนาง
๏ ปรนนิบัติปฐมปานกลาง	ที่สุดสิทธินาง
นุเคราะห์จงชอบเชิงกาม
๏ เสร็จสองสังโยคย่ำยาม	แนบนั่งประณาม
อย่าเพิกหลับก่อนสวามี
๏ ให้ท้าวบรรทมเกษมศรี	ปรนนิบัติพัดวี
ระวังเรือดไรภัยพาล
๏ เมื่อยามอรุณตระการ	เจ้าจงจากสถาน
สั่งสาวชาวงานซ้ายขวา
๏ เตรียมเครื่องสำอางโอ่อ่า	สุวรรณเต้าธารา
แลไม้ชำระพระทนต์
๏ ทั้งพานพระศรีศุภผล	ถวายปิ่นภูวดล
เมื่อเสด็จจากแท่นบรรทม
๏ ปรนนิบัติโดยกิจนุกรม	เป็นการอุดม
วิสัยสำหรับกษัตรี
๏ หนึ่งเมื่อพระราชสวามี	เสด็จโดยวิถี
กรีธาจัตุรงคเสนา
๏ ตามเสด็จสมเด็จภัสดา	ทรงคชโอฬาร์
กระโจมมีม่านหน้าหลัง
๏ เป็นที่ปิดป้องกำบัง	อย่าแหวกม่านหวัง
เยี่ยมพักตร์ทอดเนตรพิศผล
๏ พิศพวกทวยราษฎร์ริมถนน	ไม่ควรแก่ตน
เป็นนางกษัตริย์ขัตติยวงศ์
๏ ทราบถึงวรกรรณพระองค์	กลัวเกลือกจะทรง
รังเกียจกินแหนงสงสัย
๏ มาตรว่า บ ตรัสสิ่งใด	จะอยู่ในใจ
สิ่งนี้จงควรถวิล
๏ เมื่อเสด็จสถิตปรางค์วัชรินทร์	ละห้วยกายิน
ด้วยอายสุริยวาตา
๏ แม้นมีธุรกิจกังขา	อย่าพร้องพจนา
จะเคืองพระราชอัชฌาสัย
๏ เมื่อสบายบันเทิงหฤทัย	ทุกข์โศกสิ่งใด
คอยได้โอกาสจึ่งทูล
๏ ได้ถ้อยทางความทั้งมูล	เห็นจักบริบูรณ์
มโนรสาสมสาร
๏ อย่าเสียจารีตโบราณ	พระนุชเยาวมาลย์
ทรงพระดำริจงดี
๏ หนึ่งจงบริรักษ์ราชี	พระชนกชนนี
พระญาติวงศ์ทรงชรา
๏ โดยชอบธรรมแท้สัตยา	ตอบแทนคุณา
ทุกเทพท้าวสรรเสริญ
๏ พระยศยิ่งจักจำเริญ	ศรีสวัสดิเจริญ
ในมุขมงคลทั้งหลาย
๏ มาตรว่าทวยทาสหญิงชาย	นอกในหมวดหมาย
ทุพพลภาพพิกลแก่ชรา
๏ ควรคิดสังเวชอนิจจา	ยำเกรงกรุณา
ผิดพลั้งอดออมเอาใจ
๏ อย่าเกรี้ยวโกรธาฟุนไฟ	ทำเป็นปากไว
ด่าด้วยถ้อยคำหยาบหยาม
๏ มักขึ้งมักเคียดคุมความ	เสียศรีซึ่งงาม
จะหมองน้ำนวลพักตรา
๏ หนึ่งโสดคุณบิตุมารดา	เกิดเกล้าเรามา
ประเสริฐยิ่งภพไตร
๏ คุ้มครองป้องกันโพยภัย	แต่เยาว์เท่าใหญ่
พระคุณก็สุดแสนทวี
๏ ครั้นเรามีคู่สมศรี	พระคุณสวามี
เป็นมิ่งมงคลคุ้มตัว
๏ นามชื่อกษัตรีมีผัว	ดุจแหวนมีหัว
เห็นงามแก่ตาโลกทั้งหลาย
๏ เป็นที่สงวนรักกับกาย	อย่าทำให้สลาย
แสงแก้วจะอับเงางาม
๏ แม้ทองเนื้อแท้สุกอร่าม	ปราศจากพลอยพลาม
สุวรรณจะเศร้าหมองมัว
๏ ดุจหญิงพลัดพรากจากผัว	ปากคนย่อมหัว
เยาะเย้ากระซิบครหา
๏ จะกันกลความนินทา	เห็นสุดปัญญา
ยากนักในอกกษัตรี
๏ ทำชอบชอบใจสวามี	ทำผิดทุบตี
วิโยคร้างแรมตาย
๏ ดวงจันทร์กระจ่างแสงพราย	มลเมฆกลับกลาย
รัศมีก็มัวมลทิน
๏ กษัตรีเฉกโฉมกินริน	แปมปนมลทิน
เทียรย่อมจะเศร้าอัปรา
๏ คชสารแม้ม้วยมีงา	โคกระบือมรณา
เขาหนังก็เป็นสำคัญ
๏ บุคคลถึงกาลอาสัญ	สูญสิ้นสารพัน
คงแต่ความชั่วกับดี
๏ ปรากฏในพื้นปัถพี	กฤษฎิศัพท์จักมี
ติดปากสรรเสริญนินทา
๏ ยิ่งเป็นสุริย์วงศ์กษัตรา	ทำชั่วจักปรา-
กฎจบแว่นแคว้นความตาย
๏ เป็นคนคิดศรีใส่กาย	แม้นม้วยเสียดาย
ออกชื่อจะยอวันทนา
๏ ราชจริตกษัตรีน้องอา	เยี่ยงอย่างมีมา
พี่สอนจงจำใส่ใจ
๏ อย่าเบิกบานแกลกว้างใหญ่ 	ยี่ยมหน้าดูไป
ข้างโน้นข้างนี้มิควร
๏ อย่าแกล้งส่งเสียงสำรวล อย่าทำลามลวน
ลุกนั่งจริตสามผลาม
๏ อย่าย่างด่วนด่วนโครมคราม	พลาดล้มกลางสนาม
จะอายจะเศร้าโศกแสน
๏ ตัวเจ้าคือนางเมืองแมน	ในพื้นดินแดน
ยากรู้ซึ่งอัชฌาสัย
๏ อย่าเดินเมินมุ่งดูไกล	เกลือกสะดุดสิ่งใด
จะเจ็บจะป่วยบาทา
๏ อย่าเดินทัดพวงมาลา	เสยผมห่มผ้า
จีบพกแทบทางกลางคน
๏ อย่าเดินยิ้มย่องยักตน	หัวร่อริมถนน
สะกิดเพื่อนพูดไปพลาง
๏ อย่าเดินเฟ็ดผ้านุ่งนาง	กรลูบแก้มคาง
เหลือบเหลียวดูซ้ายแลขวา
๏ อย่าเดินเปลี่ยวเปล่าอุรา 	ไบบงเฉียงบ่า
ค่อยเยื้องค่อยย่างตามขบวน
๏ เดินทางพบชายเสสรวล 	ย่าแย้มประยวน
ตอบถ้อยทำขวยเขินใจ
๏ เดินตามกิริยาอัชฌาสัย	แม้นลมพัดสไบ
ระวังปกปิดนมนาง
๏ ลุกนั่งระวังผ้าขัดขวาง	อย่านั่งท้าวคาง
ท้าวแขนออกไปไกลตัว
๏ อย่านั่งเอาบ่าแบกหัว	อย่าโงกโยกตัว
จะเป็นทุจริตอัปรีย์
๏ อย่านั่งคาบันไดไม่ดี	สนธยาราตรี
อย่าเร่นั่งพลอดเรือนคน
๏ อย่านอนร่มไม้ชายถนน	อย่านอนตากตน
นอกเกยนอกชานชาลา
๏ นามชื่อหลับลืมสติญาณ์	เกลือกเป็นเวทนา
ปากคนจะฉินเฉยสรวล
๏ หนึ่งโสดแม้นต้องสำรวล	ดังนักไม่ควร
หัวร่อค่อยค่อยพอสบาย
๏ แม้นยิ้มยิ้มพอพริ้มพราย	ยิ้มนักมักสลาย
เงาฟันจะเศร้าศรีแสง
๏ แม้นจามค่อยจามตามแรง	แม้นมีกิจแถลง
อย่าน้อยอย่ามากพอการ
๏ แม้นนอนอย่าได้นอนนาน	คิดถึงการงาน
การมือการปากจงดี
๏ กินน้อยซูบเนื้อเสียศรี	กินมากมักพี
แต่พอประมาณดูงาม
๏ จะเดินนอนนั่งทั้งสาม	อุตส่าห์พยายาม
อิริยาจงพร้อมเสมอสมาน
๏ จะสบายเอ็นสายสำราญ	ดับโรครำคาญ
จะพูนความสุขทุกอัน
๏ ความรู้แม้นเรียนรู้ขยัน	ทุกสิ่งสารพัน
ครั้นเศร้าก็เสียแรงเรียน
๏ มาตรว่าเก็บปักขบวนเขียน	ถ้ามีความเพียร
จะภิญโญยิ่งวิชา
๏ รู้กานท์รู้กลเจรจา	รู้กันนินทา
รู้กินรู้รักษา
๏ เท่านี้ชอบน้ำใจผัว	รักเราเมามัว
ยิ่งกว่าทำเสน่ห์เล่ห์กล
๏ รักตัวอุตส่าห์เสงี่ยมตน	ฝ่ายในกุศล
ถือศีลศรัทธาทำบุญ
๏ รักผัวอุตส่าห์คิดคุณ	อย่าทำทารุณ
ปรนนิบัติให้ชอบน้ำใจ
๏ รักสัตว์ของเลี้ยงใดใด	จงเอาใจใส่
ให้กินอย่ามักทุบตี
๏ รักต้นพฤกษาสาขี	ใบยอดอย่ายี
อุตส่าห์รดน้ำพูนดิน
๏ รักคนคนเห็นแก่กิน	กินอิ่มอาจิณ
นุ่งห่มอูชูอยู่สบาย
๏ ใช้สอยสิ่งใดง่ายดาย	รักเราเท่าตาย
บ ห่อนจะไปไกลตน
๏ ผูกงูอยู่มั่นด้วยมนต์	จักผูกบุคคล
อยู่ด้วยน้ำใจไมตรี
๏ พี่สอนวรนาถนารี	ทุกสิ่งถ้วนถี่
จำไว้เป็นสิ่งสถาพร
๏ แม้นอยู่ตามคำสั่งสอน	ทวยเทพนิกร
จะอวยวรมิ่งมงคล
๏ จะเป็นศรีสวัสดิ์แก่ตน	ทั่วโลกแจ้งยล
ย่อมล้วนจะยอยศไกร
๏ เทพอยู่กำภูฉัตร	ชมชื่นพระทัย
จะโอนศิรสาธุการ
๏ จักจำเริญสุขเนานาน	ในนิเวศสถาน
ตราบเท่าวิโยคเมื่อมรณ์
๏ วรนาถพนิดา	สดับโสตประณมกร
รับเสาวนีย์พร	วโรวาทพระพี่นาง
๏ เอาอ่อนมโนใน	ประไพพักตรเปรมปราง
เสร็จสนทนานาง	ก็บ่ายบาทประคมลา
๏ สู่มิ่งพิมานมน-	ทิโรรัตนไสยา
ดับโศกประโมชา	ฤทัยนาถผดุงองค์
๏ เสียผิดเผด็จโทษ	แสวงสวัสดิจำนง
จำเริญศิลาทรง	มนัสตั้ง บ แพร่งพราย
๏ ทุกยามทิวาวัน	บ เว้นว่างจะขวนขวาย
ความสุขประกอบกาย	สะเดาะกรรม ธ อันมี
๏ ทรงลักขณาเนา	ประพฤติพรหมจารี
คิดคุณสวามี	ชุลิตน้อมนิรันดร
๏ วันหนึ่งประดับโฉม	พาหุรัตนาภรณ์
ขึ้นเฝ้ามหิศร	บพิตรราชทรงธรรม์
๏ ท้าวตรัสประทานโทษ	ประสาทสาธุมิ่งขวัญ
คืนองคแจ่มจันทร์	ประเวศอัครชายา
๏ ร่วมสุขสโมสร	ตระกองสองเสน่หา
เหิมรักภิรมยา	ประยวนตฤษณาใน
๏ ลูบโลมประเลอกาม	ก็ลั่นลงละเลาะใจ
จุมพิตนุริมไร	ตะพินภาคพธู
๏ เพรียกเพราก็เพลินพลาง	อุรุนาถอูชู
เกี่ยวกรประดับดู	ประดุจลวดลดาวัลย์
๏ มุจลินทร์จุลาการ	ก็บังเกิดมหัศจรรย์
คลุ้มคลื่นตรังคัน	อุโฆษศัพทเครงโครม
๏ บุษบันก็ทรงดวง	สะเทือนดอกวิลาสโดม
มัตสยาก็ล่องโลม	ระรื่นเชยกระแสสินธุ์
๏ เอิบอาบ บ เอื้ออิ่ม	สโรชสร้อยสวาริน
ตรลบกลิ่นผกาตฤณ	แสยงเศียรสบายกาย
๏ ส่องแสงสุริโย	พยอนโยกกระแสสาย
ชลทิตประพรายพราย	ปทุมเมศกระจ่างบาน
๏ ภุมราภมรมัว	ฤดีร่วมผสานสาร
เกลือกเคล้าสุคนธาร	ทวีราคนิรารมย์
๏ สององคอ่าองค์	สบายองค์เกษมสม
แสนสนุกนิอุดม	ถวัลย์เวียงวิเจษฎา
๏ ยศศักดิ์สมบูรณ์	อุกกฤษฏ์เกียรติลือชา
ทั่วเทพเทวา	นราราษฎร์ก็ชมบุญ
๏ สองทรงศิลาทาน	สถิตรัตนาคุณ
คุ้งชันษาสุญ	ชราภาพชีวา
๏ เริ่มกลอน บ พิตรท่าน	พระยาราชสุภา-
วดีลิขิตตรา	แสดงนามโดยมี
๏ ผู้ช่วยบริรักษ์	นราโลกพราหมณ์ชี
ในกรุงนครศรี	ธรรมราชบุรินทร์
๏ ทุกกาลผดุงการ	ประกอบชอบ บ เว้นถวิล
ซึ่งเป็นฉบับจิน-	ตนาท่าน บ ให้สูญ
๏ นางกฤษณานาถ	ก็มีเรื่องบริบูรณ์
สมุดเดิมก็เศร้าสูญ	สลายลบ บ เป็นผล
๏ เชิญเราชิโนรส	พระนามอินทนิพนธ์
พจนารถอนุสนธิ์	จำหลักฉันทจองกลอน
๏ ว่าไว้วิสัยโลก	โศลกสารสโมสร
เป็นสร้อยสถาวร	ประดับเกศกษัตรี
๏ แม้นนางสุริยวงศ์	พธูราชเทวี
สามัญกษัตรี	สดับคำประพฤติตาม
๏ ทั่วโลกก็เล็งยล	ก็ย่อมล้วนจะดูงาม
แผ่นภพทั้งสาม	นราเทวะชื่นชม
๏ กฤษณาสุภาษิต	ประสาทไว้ทุกสิ่งสม
ศุภสวัสดิอุดม	จะพึงมี บ เว้นวัน
๏ เสร็จสารสฤษฏอนุสนธิ์	วรจรประจงฉันท์
ลำนำประพฤติคณอัน	นุประกอบยุบลกลอน
๏ แต่งตามวุโฒทยวรา	ก็เสนาะสถาวร
เอกโทประดับครุลหุสอน	กลบุตรพึงยล
๏ มีทั้งสถิรและธนิต	ก็ประเภทอำพล
อักษรสามวรนุกล	ก็ประดับประดาการ
๏ ไม้ทัณฑฆาตนฤคหิต	ก็ประเสริฐโอฬาร
วิสรรชนีย์ประดิษฐาน	ก็วิเศษนานา
๏ ฟองมันประมวลนิกรกล่าว	ก็อเนกอเนกา
ฝนทองประกอบกลกถา	คณะเจ็ดประจำลง
๏ คือสร้อยสุรัตนมุนินทร์	สุรโลกประดับองค์
ข้าควรจะจินตนประสงค์	นุประเสริฐพึงเรียน
๏ ด้วยเดชตะโบมบวรคุณ	ศิลข้าประพฤติเพียร
สารสิทธิจงสถิรเสถียร	ธรณิศประลัยสูญ
สุภาษิตสอนสาว
สุภาษิตสอนสาวแต่งเป็นกลอนสุภาพ ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน การตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์คราวนี้นำมาจากเอกสารสมุดไทย เลขที่ ๑๓ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสุภาษิตและคำสอน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ
สุภาษิตสอนสาวเป็นคำสอนในเรื่องของหลักประพฤติปฏิบัติอันดีงามเพื่อเป็นแบบอย่างให้สตรีนำไปปฏิบัติตน ซึ่งมีทั้งข้อห้ามและข้อที่ควรนำไปปฏิบัติ ดังที่ผู้แต่งได้บอกถึงจุดมุ่งหมายในการแต่งว่า
๏ จะสอนสาวคราวรุ่นเจริญศรี
ให้เลื่องชื่อลือชาทุกราตรี	เหมือนมณีเกิดประดับสำหรับกาย
กำหนดจิตคิดจำที่คำสอน	จะถาวรดังดวงวิเชียรฉาย
เป็นที่หวังสังรเสริญแก่ฝูงชาย	จะเปรมปรายปราโมทย์จำนงจง
เป็นสตรีรู้มีอัชฌาสัย	จะอำไพเอี่ยมสำอางดังนางหงส์
เนื้อหาของสุภาษิตสอนสาวเป็นคำสั่งสอนให้สตรีรู้ถึงหน้าที่และข้อพึงปฏิบัติตนในการเป็นแม่บ้านแม่เรือน กิริยามารยาทและอิริยาบถต่าง ๆ เช่น การเดิน การลุกนั่ง ตลอดจนการใช้คำพูด การเรียนรู้งานบ้านงานครัว หลักการประพฤติตนให้เป็นคนดี ให้ระมัดระวังในการใช้คำพูด ไม่พูดจาหยาบคาย ไม่พูดเพ้อเจ้อ ไม่พูดในสิ่งไม่ดีให้รู้จักพูดอย่างสุภาพและมีสติ ดังคำสอน
ที่ควรพูดแล้วจึงพูดแต่สุภาพ	ที่คำหยาบนั้นอย่าข้องสนองสาร
จะเที่ยวพูดกับเพื่อนอย่าเชือนเฉย	อย่าละเลยงานการที่ฝึกสอน
อย่าพูดเพ้อแปรดแปร้นทำแสนงอน	ผู้ใหญ่สอนเจ้าจงจำไว้ใส่ใจ
ที่สิ่งชั่วอย่าได้กล่าวสมาคม	จะพลอยข่มศรีหน้าให้ตามอม
เป็นธิดามีหน้าลูกผู้ดี	จะวาทีอย่าให้หยาบจงน้ำนวล
เดินอย่างระมัดระวังและสงบเสงี่ยมไม่เดินไกวแขนมากไปจนสุดแขน ควรหัวเราะแต่พองาม ไม่ชม้ายชายตาให้ผู้ชาย ดังคำสอน
จะเดินก็ให้ดูมารยาท	ให้สมชาติลูกสกุลอันแจ่มใส
อย่าโลดเต้นเช่นลิงหญิงจังไร	เขาไยไพเยาะเล่นไม่เป็นการ

ไม่ควรสรวลแล้วอย่าสรวลให้แพร่งพราย	อย่าชวนชายตาฉ่ำชำเลืองชม
อย่าเดินชายกรายแขนให้เกินขนาด	อวดฉลาดพูดเล่นไม่เห็นสม
ให้สตรีรู้จักแต่งกายอย่างพอดี เหมาะสมตามฐานะ และวางตนอย่างสงบเสงี่ยม ดังคำสอน
จะแต่งตัวให้ดูแต่สุภาพ	ทำราบราบพอควรอัชฌาสัย
งามจริตจิตเจียมเสงี่ยมใจ	จะอำไพยิ่งกว่าเครื่องอาภรณ์
และคำสอนว่า
สงบเสงี่ยมเจียมตัวประสาหญิง	อย่าเย่อหยิ่งคารมให้เสียงมี่
ให้รู้จักหน้าที่สำหรับการเป็นแม่เรือนในเรื่องงานบ้านงานครัว สิ่งของเครื่องใช้ในครัวต้องหมั่นดูแลอย่าให้ขาด ดังคำสอน
เป็นสตรีรู้มีอัชฌาสัย	จะอำไพเลื่องลือระบือหอม
ถึงพี่น้องรอบข้างเป็นนางจอม	จะเฝ้าถนอมตัวได้เมื่อไรมี
รู้ระบอบชอบผิดจิตสุภาพ	ให้ราบคาบแช่มช้อยเจริญศรี
งานการสนใจสิ่งไรมี	ให้ถ้วนถี่รู้ประคิ่นทั้งกินนอน
รู้เก็บหอมรอบริบไว้เป็นเรือน	อย่าเลื่อนเปื้อนจงจำที่คำสอน
อนึ่งปูนเกลือข้าวน้ำแลฟืนรอน	อย่านิ่งนอนไว้ให้หมดมันไม่ดี
ให้รู้จักประหยัดอดออม ดังคำสอน
อย่าดูถูกเงินเฟื้องสลึงบาท	เมื่อยามขาดยืมใครไม่ได้สิ้น
รู้เก็บหอมจะได้ออมไว้ซื้อกิน	วันคืนยังไม่สิ้นอย่าเชื่อใจ
และ
งานการสนใจสิ่งไรมี	ให้ถ้วนถี่รู้ประคิ่นทั้งกินนอน
รู้เก็บหอมรอบริบไว้เป็นเรือน	อย่าเลื่อนเปื้อนจงจำที่คำสอน
ให้มีความกตัญญู รู้จักเคารพนบนอบต่อบิดามารดา และญาติพี่น้อง ดังคำสอน
อนึ่งบิดามารดาคณาวงศ์	ทั้งเผ่าพงศ์พี่น้องอย่าห่างเหิน
จงนบนอบเช้าค่ำให้จำเริญ	อย่าทำเมินจะได้พึ่งกันต่อไป
ให้รู้จักระมัดระวังในการใช้จ่าย	อย่าเป็นคนตระหนี่หรือใจใหญ่เกินไป ให้มีความสมเหตุสมผลในการใช้เงิน ดังคำสอน
ตระหนี่นักมักตัดหนทางสั้น	ใจใหญ่นักมักพลันจะฉิบหาย
ที่ควรเสียแล้วจึงเสียอย่าเสียดาย	รู้เทถ่ายมื้อเช้าไว้เป็นเย็น
ระมัดระวังตนไม่ชิงสุกก่อนห่ามหรือกระทำการที่ไม่เหมาะสมก่อนเวลาอันควร ดังคำสอน
อดเปรี้ยวจะได้เคี้ยวซึ่งของหวาน	บูราณว่าเริงนักมักเป็นไข้
อย่าชิงสุกก่อนห่ามตามน้ำใจ	เป็นไพร่เสียก่อนจึงเป็นนาย
คำสอนนี้ยังกล่าวถึงลักษณะของหญิงที่ประพฤติไม่ดี ได้แก่หญิงที่ชอบแต่งตัวให้ผู้ชายสนใจ คอยชม้ายชายตาให้ผู้ชาย ไม่ใส่ใจในกิจการงานเรือน ผู้หญิงเหล่านี้จะไม่เป็นที่ปรารถนาของผู้ชายที่ดี ชีวิตของหญิงเหล่านี้จะประสบความหายนะ และไม่มีผู้ใดจะคบหาด้วย ดังความว่า
เป็นหญิงพาลใจจ้านไม่รู้อาย	คบผู้ชายมากแขกเห็นแปลกหน้า
ทำชม้อยช้อยชายชำเลืองตา	เล่นหน้าดัดจริตให้พิกล
ลางทีหญิงแสนงอนทำค้อนควัก	ตาชำลักสอดแสวงทุกแห่งหน
ทำขวยเขินเมินพูดกับเพื่อนตน	แต่งแต่กลเล่นตัวทั้งตาปี
งานการสิ่งใดมิได้ทำ	อาบแต่น้ำแล้วก็วิ่งเข้าหาหวี
ผัดหน้าตะบอยสอยระเบียบให้เรียบดี	แล้วสีสีผึ้งกินหมากไปปากคม
พ่อแม่เรียกใช้มิใคร่จะลุก	ข้าวหุงสุกแล้วก็พลอยเข้าประสม
อันหญิงถ่อยเช่นนี้อย่านิยม	สมาคมคบหาเป็นราคี
นอกจากนี้ผู้แต่งยังสอนให้สตรีรู้จักที่จะประพฤติปฏิบัติดีทั้งกาย วาจา และน้ำใจ ทั้งดูแลเหย้าเรือนมิให้บกพร่อง ระวังรักษากาย ไม่เข้าใกล้คนไม่ดีและสิ่งไม่ดี โดยเปรียบเทียบการประพฤติปฏิบัติดีของสตรีว่า หญิงที่มีกิริยาสุภาพ คำพูดที่สุภาพอ่อนหวานเปรียบเสมือนมงกุฎประดับเหนือเศียรเกล้า กิริยามารยาทที่เรียบร้อยเสมือนมีบริวารมากมายที่ช่วยเหลือช่วยดูแล ความซื่อสัตย์กตัญญูเป็นพละกำลังให้พ้นจากสิ่งไม่ดี การนำข้อปฏิบัติที่ดีไปใช้เสมือนมีฉัตรชัยไว้กางกั้น และการมีสติปัญญาจะเป็นเครื่องปกป้องคุ้มครองภัย ดังความว่า
เอาจริตจิตเจียมเสงี่ยมงอน	ต่างอาภรณ์เครื่องประดับแลภูษา
เอาถ้อยคำสำนวนสุนทรา	ต่างมหามงกุฎกรรเจียกจอน
เอามารยาทกริยาอัชฌาสัย	เป็นนางในบริวารสลับสลอน
เอาข้อวัตรประนิบัติสถาวร	เป็นฉัตรกั้นทินกรไว้กับกาย
เอาความสัตย์กตัญญูเป็นหมู่ทหาร	จะต่อต้านข้าศึกให้สูญหาย
เอาสติปัญญาอันเพริศพราย	เป็นป้อมค่ายค้นคูประตูเมือง
สตรีที่ปฏิบัติตามคำสอน มีค่าเสมือนเพชรแท้อันบริสุทธิ์ที่ประดับอยู่บนเรือนแหวนทองนพคุณ จะเป็นที่สรรเสริญชื่นชมยินดีแก่คนทั่วไป และเป็นที่หมายปองแก่บุรุษผู้ดี ดังความว่า
เหมือนวิเชียรงามละไมอำไพแสง	กระจ่างแจ้งจับฟ้าเวหาหวน
ไม่มีฝ้าฟองระคายสลายนวล	เป็นคู่ควรนัคเรศบุรีเรือง
แม้นมีอยู่ในนิเวศประเทศใด	จะอำไพออกชื่อระบือเลื่อง
ควรประดับแหวนทองอันรองเรือง	ที่เนื้อเหลืองเก้าน้ำธรรมดา
และ
ฟังแล้วจงจำที่คำสอน	ให้ถาวรเป็นสุขศุภผล
เป็นที่หวังสังรเสริญแก่ฝูงชน	เหมือนอุบลบัวทิพย์ประทุมทอง
เบิกบานอยู่ในสระมุจลินท์	ไม่แผ้วพักราคินมลทินหมอง
หอมระรื่นชื่นรสสุคนธ์ละออง	เป็นที่ปองภุมเรศประเวศชม
เรื่องสุภาษิตสอนสาวได้ให้ข้อคิดแก่สตรีเพื่อนำคำสอนไปปฏิบัติใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน เนื่องจากเป็นคำสอนที่เป็นประโยชน์ ด้วยคตินิยมของสังคมไทยที่มีต่อสตรียังคงมุ่งหวังให้สตรีรู้จักที่จะประพฤติปฏิบัติตนให้เป็นคนดี มีคุณค่าในสังคม
สุภาษิตสอนสาว
๏ จะสอนสาวคราวรุ่นเจริญศรี
ให้เลื่องชื่อลือชาทุกราตรี	เหมือนมณีเกิดประดับสำหรับกาย
กำหนดจิตคิดจำที่คำสอน	จะถาวรดังดวงวิเชียรฉาย
เป็นที่หวังสังรเสริญแก่ฝูงชาย	จะเปรมปรายปราโมทย์จำนงจง
เป็นสตรีรู้มีอัชฌาสัย	จะอำไพเอี่ยมสำอางดังนางหงส์
อย่าคบค้าชาติกาสกุณวงศ์	จะพาองค์อัปภาคย์ลำบากนาน
ที่ควรพูดแล้วจึงพูดแต่สุภาพ	ที่คำหยาบนั้นอย่าข้องสนองสาร
อย่าทำโลนตลกเล่นเช่นหญิงพาล	อย่ากล่าวหาญอวดอ้างเหมือนอย่างชาย
จะกินอยู่รู้มีมารยาท	ให้สมชาติกระสัตรีมณีฉาย
ไม่ควรสรวลแล้วอย่าสรวลให้แพร่งพราย	อย่าชวนชายตาฉ่ำชำเลืองชม
อย่าเดินชายกรายแขนให้เกินขนาด	อวดฉลาดพูดเล่นไม่เห็นสม
ที่สิ่งชั่วอย่าได้กล่าวสมาคม	จะพลอยข่มศรีหน้าให้ตามอม
เป็นสตรีรู้มีอัชฌาสัย	จะอำไพเลื่องลือระบือหอม
ถึงพี่น้องรอบข้างเป็นนางจอม	จะเฝ้าถนอมตัวได้เมื่อไรมี
รู้ระบอบชอบผิดจิตสุภาพ	ให้ราบคาบแช่มช้อยเจริญศรี
งานการสนใจสิ่งไรมี	ให้ถ้วนถี่รู้ประคิ่นทั้งกินนอน
รู้เก็บหอมรอบริบไว้เป็นเรือน	อย่าเลื่อนเปื้อนจงจำที่คำสอน
อนึ่งปูนเกลือข้าวน้ำแลฟืนรอน	อย่านิ่งนอนไว้ให้หมดมันไม่ดี
ถ้วยชามครัวไฟอย่าให้รก	ทั้งสากครกล้างคว่ำประจำที่
(ต้นฉบับหายไป)	อย่าให้บูดราคีทิ้งไว้กลางทางผ้านุ่งผ้าห่มจงหมั่นซัก	เหม็นสาบนักพาตัวให้มัวหมาง
จีบประจงพับไว้เป็นที่วาง	อย่าผลัดกองไหว้กลางที่ทางเดิน
อนึ่งบิดรมารดาคณาวงศ์	ทั้งเผ่าพงศ์พี่น้องอย่าห่างเหิน
จงนบนอบเช้าค่ำให้จำเริญ	อย่าทำเมินจะได้พึ่งกันต่อไป
จะแต่งตัวให้ดูแต่สุภาพ	ทำราบราบพอควรอัชฌาสัย
งามจริตจิตเจียมเสงี่ยมใจ	จะอำไพยิ่งกว่าเครื่องอาภรณ์
จะเที่ยวพูดกับเพื่อนอย่าเชือนเฉย	อย่าละเลยงานการที่ฝึกสอน
อย่าพูดเพ้อแปรดแปร้นทำแสนงอน	ผู้ใหญ่สอนเจ้าจงจำไว้ใส่ใจ
จะเดินก็ให้ดูมารยาท	ให้สมชาติลูกสกุลอันแจ่มใส
อย่าโลดเต้นเช่นลิงหญิงจังไร	เขาไยไพเยาะเล่นไม่เป็นการ
อย่าหัวเราะให้ดังถึงหลังเรือน	อย่าด่าเพื่อนทำคารมอยู่ฉาดฉาน
มิใช่การแล้วอย่าเอามาเป็นการ	เขาไม่วานแล้วอย่าวิ่งเข้าชิงทำ
ที่ควรเสียแล้วจึงเสียอย่าเสียดาย	อย่าฟูมฟายเจ้าหน้าพาให้ร่ำ
เห็นได้กอบชอบแล้วจึงเสียกำ	ของทำมาด้วยยากลำบากกาย
ตระหนี่นักมักตัดหนทางสั้น	ใจใหญ่นักมักพลันจะฉิบหาย
ที่ควรเสียแล้วจึงเสียอย่าเสียดาย	รู้เทถ่ายมื้อเช้าไว้เป็นเย็น
เกิดมาเมื่อคราวบรมสุข	ที่ความทุกข์ความยากยังไม่เห็น
เมื่อคราวเมืองแตกพม่าน้ำตากระเด็น	แต่หัวเช่นมันกลอยไม่มีกิน
อย่าดูถูกเงินเฟื้องสลึงบาท	เมื่อยามขาดยืมใครไม่ได้สิ้น
รู้เก็บหอมจะได้ออมไว้ซื้อกิน	วันคืนยังไม่สิ้นอย่าเชื่อใจ
อดเปรี้ยวจะได้เคี้ยวซึ่งของหวาน	บูราณว่าเริงนักมักเป็นไข้
อย่าชิงสุกก่อนห่ามตามน้ำใจ	เป็นไพร่เสียก่อนจึงเป็นนาย
เป็นผู้หญิงรู้ซึ่งปรนนิบัติ	สารพัดการเรือนแลซื้อขาย
อย่ากินแล้วเที่ยวพูดเหมือนผู้ชาย	ทำมักง่ายจะได้ยากลำบากนาน
อย่าชักสื่อเก็บความไปเที่ยวเล่า	เนื้อความเขาแล้วอย่าควรสนองสาร
อย่าปากบอนซ่อนเงื่อนมิใช่การ	คบคนพาลมักจะพาเป็นราคี
สงบเสงี่ยมเจียมตัวประสาหญิง	อย่าเย่อหยิ่งคารมให้เสียงมี่
เป็นธิดามีหน้าลูกผู้ดี	จะวาทีอย่าให้หยาบจงน้ำนวล
เมื่อบัวทองอยู่ในห้องชลาสินธุ์	ระรวยรินรื่นรสรำจวนหวน
รักษากายอย่าให้หมองละอองนวล	จะหอมหวนยิ่งกว่ารสสุคนธา
เป็นหญิงพาลใจจ้านไม่รู้อาย	คบผู้ชายมากแขกเห็นแปลกหน้า
ทำชม้อยช้อยชายชำเลืองตา	เล่นหน้าดัดจริตให้พิกล
ลางทีหญิงแสนงอนทำค้อนควัก	ตาชำลักสอดแสวงทุกแห่งหน
ทำขวยเขินเมินพูดกับเพื่อนตน	แต่งแต่กลเล่นตัวทั้งตาปี
งานการสิ่งใดมิได้ทำ	อาบแต่น้ำแล้วก็วิ่งเข้าหาหวี
ผัดหน้าตะบอยสอยระเบียบให้เรียบดี	แล้วสีสีผึ้งกินหมากให้ปากคม
พ่อแม่เรียกใช้มิใคร่จะลุก	ข้าวหุงสุกแล้วก็พลอยเข้าประสม
อันหญิงถ่อยเช่นนี้อย่านิยม	สมาคมคบหาเป็นราคี
ถึงได้คู่ชูชมภิรมย์รัก	ไอ้ชายถ่อยทรลักษณ์ไม่บัดศรี
จะเยินยับอัปราทั้งตาปี	ที่เขาดีเขาก็เกลียดไม่กล้ำกราย
ถึงรูปดีก็จะมีแต่อัปยศ	ไม่ปรากฏโชติช่วงวิเชียรฉาย
เหมือนมะเดื่อสุกแดงเป็นแสงพราย	ก็เสื่อมหายคลายรสอันโอชา
อันนารีศรีสวัสดิ์เจริญโฉม	งามประโลมลักขณาอันเลขา
ลูกผู้ดีมีสกุลสุนทรา	เหมือนจินดาควรคู่กับบูริน
มีน้ำใจเลื่อมใสเป็นกุศล	บำเพ็งผลสุจริตเป็นนิจศิล
รักษากายมิให้สลายเป็นมลทิน	ทั้งนั่งนอนก็ประคิ่นระวังองค์
งามสุภาพรู้จักรักษาศักดิ์	สงวนพักตร์มิให้ต้องละอองผง
ที่สิ่งชั่วมิให้กรายระคายองค์	ให้สมวงศ์เหมราชสะอาดตา
เอาจริตจิตเจียมเสงี่ยมงอน	ต่างอาภรณ์เครื่องประดับแลภูษา
เอาถ้อยคำสำนวนสุนทรา	ต่างมหามงกุฎกรรเจียกจอน
เอามารยาทกริยาอัชฌาสัย	เป็นนางในบริวารสลับสลอน
เอาข้อวัตรประนิบัติสถาวร	เป็นฉัตรกั้นทินกรไว้กับกาย
เอาความสัตย์กตัญญูเป็นหมู่ทหาร	จะต่อต้านข้าศึกให้สูญหาย
เอาสติปัญญาอันเพริศพราย	เป็นป้อมค่ายคันคูประตูเมือง
สำหรับได้ป้องกันอันตราย	ให้กระจายขจรชื่อระบือเลื่อง
สมสกุลพูลสวัสดิ์เป็นศรีเมือง	จะปราดเปรื่องเสาวภาคย์ภิญโญยล	ฯ
ฟังแล้วจงจำที่คำสอน	ให้ถาวรเป็นสุขศุภผล
เป็นที่หวังสังรเสริญแก่ฝูงชน	เหมือนอุบลบัวทิพย์ประทุมทอง
เบิกบานอยู่ในสระมุจลินท์	ไม่แผ้วพักราคินมลทินหมอง
หอมระรื่นชื่นรสสุคนธ์ละออง	เป็นที่ปองภุมเรศประเวศชม
ถึงอยู่ไกลได้กลิ่นก็บินว่อน	มาเชยซาบเกสรเกษมสม
ไม่เบื่อหน่ายคลายอิ่มในอารมณ์	สงวนชมมิให้ช้ำระกำนวล
เหมือนวิเชียรงามละไมอำไพแสง	กระจ่างแจ้งจับฟ้าเวหาหวน
ไม่มีฝ้าฟองระคายสลายนวล	เป็นคู่ควรนัคเรศบุรีเรือง
แม้นมีอยู่ในนิเวศประเทศใด	จะอำไพออกชื่อระบือเลื่อง
ควรประดับแหวนทองอันรองเรือง	ที่เนื้อเหลืองเก้าน้ำธรรมดา
ทั้งแสงทองจับแก้วดูแวววาม	ดูอร่ามงามสุดจับสีหน้า
ถ้าพลอยหุงปรุงแต่งด้วยมายา	จะซื้อมาไพเบี้ยก็เสียดาย
ชอบประดับแหวนตะกั่วหัวมะกล่ำ	พอแดงแดงดำดำไปเร่ขาย
เขาติชาติเสียว่าค่าแหวนทวาย	จะขายได้ก็แต่คนกระฎุมพี
อันข้อเปรียบอุปไมยให้วิตถาร	จงตรองการดูให้แจ้งในแห่งที่
อันจิตชั่วเหมือนตัวกระสัตรี	ใครทำดีก็จะดูสะอาดตา
ถึงจะได้คู่ชมภิรมย์รัก	ก็สมศักดิ์สุริยวงศ์แลพงศา
ใครทำชั่วก็จะมัวด้วยนินทา	จะพลอยพาพี่น้องให้หมองเอย ฯ
บทนำเรื่อง คำฉันท์สอนหญิง
เรื่องคำฉันท์สอนหญิงนี้ เป็นหนังสือเก่าไม่ปรากฏนามผู้แต่งได้จัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๓ ในหนังสือวชิรญาณ และต่อมาได้พิมพ์เป็นเล่ม ครั้งที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ เพื่อแจกในงานทอดกฐินของคณะสามัคคีวัดพิกุลโสคันธ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และพิมพ์ครั้งที่ ๓ ในงานฌาปนกิจศพนางปุ่น สำเนียงพิน เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ ในการจัดพิมพ์เรื่องคำฉันท์สอนหญิงครั้งนี้ได้ตรวจสอบชำระโดยใช้ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็นหลัก โดยปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน
เรื่องคำฉันท์สอนหญิงแต่งด้วยคำประพันธ์ ๓ ชนิด คืออินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ จำนวน ๕๖ บท กาพย์ฉบัง ๑๖ จำนวน ๗๘ บท และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ จำนวน ๓๖ บท เนื้อเรื่องเป็นสุภาษิตสำหรับสตรีทุกชนชั้น กล่าวถึงข้อควรประพฤติปฏิบัติของกุลสตรี
เนื้อหาตอนต้นของคำฉันท์สอนหญิงบอกจุดมุ่งหมายในการแต่งไว้ว่า
๏ ข้าขอเผด็จแสดง	ผจงแต่งซึ่งคำสอน
ไว้เป็นสุนทรกลอน	คดีโลกลำดับความ
๏ ไว้ให้แก่นาเรศ	เฉลิมเกศอนงค์งาม
รุ่นสาวเจริญทราม	พิศวาสแสวงชาย
๏ นารีอันมีศักดิ์	วรพักตร์ดั่งเดือนฉาย
สงวนตัวไม่มัวระคาย	จะระคนด้วยมลทิน
๏ เสมือนดังวิเชียรรัต	นะลือระบือระบิน
เป็นอรรคนาริน	รจนาวราโฉม
๏ ควรเป็นมงคลขวัญ	นัยเนตรวิเศษโสม
นัสนาฎสวาทโลม	ฤดีชายให้ ถวิล
เนื้อหาของคำสอนนี้กล่าวถึงข้อที่ควรปฏิบัติและข้อห้ามที่สตรีไม่ควรกระทำ และมีตัวอย่างของผลดีจากการปฏิบัติตามคำสอนและผลร้ายเมื่อไม่ปฏิบัติตาม ดังตัวอย่าง
สอนให้ระมัดระวังตนในเรื่องการเดิน การยืนและการลุกนั่ง
๏ เดินเหินอย่าเมินพักตร์	แลชำลักชำเลืองยล
เห็นชายทำอายฉงน	ระริกร่านัยน์ตามัน
๏ ยามเดินอย่าเมินประมาท	ให้พลั้งพลาดล้มเซซวน
ยามยืนอย่ายืนยวน	กมลขึงตะลึงแล
๏ ยามเดินอย่าเดินเหย่า	ระเหยาะย่างเหมือนอย่างกา
อย่าเดินเอาศิรา	ชะโงกเงื้อมไปก่อนกาย
๏ ลุกนั่งระวังตน	อย่าลุกลนทะลึ่งไป
ภูษาแลผ้าสไบ	จงปกปิดให้มิดกาย
และสอนให้รู้จักวิธีการเดินที่ถูกต้องผึ่งผายและสง่างามเสมือนท่าทางของช้างทรง
๏ ให้เดินผจงบาท	ด้วยลีลาศชำเลืองชาย
แอ่นอกให้ผึ่งผาย	เหมือนดังเป็ดวิเศษดี
๏ เดินเหมือนคชาทรง	มงคลราชหัสดี
จะเป็นเฉลิมศรี	ศุภสุนทรานาน
สอนการแต่งกายให้งามอย่างพอดี เหมาะสมกับฐานะและการรู้จักเลือกเครื่องแต่งกายให้เหมาะสมกับลักษณะของตนเอง
๏ แต่งกายให้สมศักดิ์	วรพักตร์วิไลวรรณ
คนดำห่มแดงฉัน	ไม่ฉายเฉิดประเสริฐศรี
๏ คนขาวจะนุ่งห่ม	อันใดใดก็งามดี
คนดำต้องห่มสี	แต่หม่นหมองแลเขียวคราม
๏ ห่มแดงแลสีนวล	บมิควรจะเห็นงาม
ชายเห็นจะเย้ยหยาม	บริภาษให้บาดใจ
และหากสตรีแต่งกายมากเกินไปดูไม่สมควรก็จะได้รับการติเตียน
๏ ทาแป้งแต่งเกินสกนธ์	สำหรับคำคน
จักเคาะจักข้อนนินทา
สอนให้รู้จักการใช้วาจาที่ไพเราะ อ่อนหวาน ไม่ใช้คำพูดที่นินทาว่าร้าย หรือการพูดจาหยาบคาย และไม่พูดยกตนข่มผู้อื่น
๏ นารีอันมียศ	มธุรสย่อมแจ่มใส
เยื้อนยิ้มพริ้มละไม	พจนารถสวาทหวาน
๏ อย่ากล่าวยุบลบ่อน	สบถล่อนให้เกินการ
อวดโอ้พูดโวหาร	ยกตัวตั้งอวดมั่งมี
๏ อย่าค่อนนินทาท่าน	มิใช่การกระสัตรี
ความชั่วแลความดี	ย่อมมีทั่วทุกตัวคน
๏ อย่าหยิ่งเผยอผยอง	ลำพองตนกระมลทิน
ปากร้ายผูกไพริน	แก่เพื่อนมิตรสนิทนาง
๏ จงเจียมเสงี่ยมจิตต์	แต่งจริตให้สำอาง
พูดจาอย่าราญทาง	แก่เพื่อนรักสมัครตน
๏ เป็นหญิงอย่าใจบาป	วาจาหยาบพูดสามานย์
กล่าวโลนตลกพาน	เหมือนเช่นชายบ่อายใจ
๏ พูดจาอย่าให้เคืองระคาย	เอาใจไว้พลาง
กันคนติฉินนินทา
สอนให้ระมัดระวังตนในเรื่องรับประทานอาหาร เช่น อย่าทำกิริยาหันหน้าหันหลังยามรับประทานอาหาร อย่าเปิบข้าวคำใหญ่ หรือเคี้ยวอาหารและซดน้ำแกงด้วยเสียงที่ดัง
๏ ยามกินอย่าผินพักตร์	บริโภคกระยาหาร
แสนทรัพย์ศฤงคาร	จะเนืองนองดั่งน้ำไหล
๏ ประจิมจักมียศ	เป็นยอดอย่างสุรางค์ใน
อุดรจักมีภัย	อย่าผินพักตร์รับอาหาร
๏ ยามกินอย่ากินเติบ	ค่อยป้อนเปิบให้สบาย
ข้าวตกลงเรี่ยราย	ไม่สู้ดีอัปรีย์ตน
๏ เคี้ยวข้าวดังจับจับ	จะอาภัพวิบัติคน
ซดแกงเหมือนเสียงกรน	ดังโฮกโฮกกระโชกลม
สอนให้ระวังตนในเรื่องกิริยาการนอน เช่น อย่านอนหงาย อย่านอนก่ายหน้าผาก หรือนอนกอดอกและหากนอนไม่ระวังหรือนอนไม่ถูกทิศทาง อาจจะทำให้เจ็บป่วยได้ แต่ถ้าหากนอนในท่าที่ถูกต้อง ร่างกายได้พักผ่อนอย่างเต็มที่ จะมีสุขภาพที่ดี\
๏ ยามนอนอย่านอนหงาย	เอากรก่ายวิลาศแปร
กอดอกอดูรแด	ฤดีดิ้นถวิลชาย
๏ ยามกินอย่ากินเติบ	ค่อยป้อนเปิบให้สบาย
ข้าวตกลงเรี่ยราย	ไม่สู้ดีอัปรีย์ตน
๏ เคี้ยวข้าวดังจับจับ	จะอาภัพวิบัติคน
ซดแกงเหมือนเสียงกรน	ดังโฮกโฮกกระโชกลม
๏ นอนหลับละเมอฝัน	บ้างเคี้ยวฟันสยายผม
ครางครวญรัญจวนตรม	กลสะอื้นไม่ฟื้นตัว
๏ บ้างนอนน้ำลายไหล	บ้างถอนใจดูน่ากลัว
เสียงกรนเหมือนเสียงวัว	ดูอนาถประหลาดใจ
๏ บ้างนอนเป็นท่ายักษ์	ย่อมชั่วนักคนจัญไร
มือสอดเข้าไว้ใน	ระหว่างขาท่าอัปรีย์
๏ ระมัดระวังตัว	อย่านอนชั่วมักไม่ดี
โรคาจักยายี	อายุน้อยจักถอยแรง
๏ นอนดีจะมีทรัพย์	กิติศัพท์เป็นศักดิ์แสง
คำสอนให้นอนตะแคง	เอาแขนพาดไปตามสกนธ์
๏ เหยียดเท้าลำดับบาท	เอากรพาดหนุนเศียรตน
เป็นสวัสดิมงคล	ชื่อสีหไสยา
สอนให้รู้จักทำครัว และมีความละเอียดรอบคอบดูแลความเรียบร้อยเรื่องงานในครัว เช่น คอยหมั่นล้างถ้วยชาม อย่าให้ข้าวคาหม้อ คอยดูแลครัวไฟให้เรียบร้อยสะอาดตา เมื่อหุงข้าวทำครัวเสร็จแล้วต้องดับไฟ
๏ ด้วยตัวเป็นหญิง	กับข้าวทุกสิ่ง	ให้รู้จักทำ
รู้ต้มรู้แกง	ของแห้งของน้ำ	ผักพล่าปลายำ	ทำให้ดีดี
และ
๏ ข้าวปลาอย่าคาหม้อ	ไว้เหลือหลอให้บูดรา
ถ้วยชามอย่าให้คา	หมั่นล้างคว่ำทำให้ดี
๏ ครัวไฟอย่าให้รก	สกปรกมักอัปรีย์
หม้อข้าวฝาละมี	อย่าเปลี่ยนผลัดพลัดกันไป
๏ หุงข้าวอย่าผินหลัง	หมั่นระวังทั้งฟืนไฟ
เสร็จสรรพดับให้ได้	อย่าทิ้งไว้จักไหม้เรือน
๏ กินแล้วอย่าฉุยแฉ่	ให้พ่อแม่ต้องตักเตือน
อย่าทิ้งไว้ให้กลาดเกลื่อน	เปื้อนครัวไฟนั้นไม่ดี
สอนให้รู้จักปรนนิบัติดูแลสามี เช่น เสื้อผ้าเครื่องแต่งกาย ข้าวปลาอาหารต้องดูแลให้สามีรับประทานก่อน จนเมื่อสามีรับประทานเสร็จตนจึงค่อยรับประทาน จัดเตรียมที่นอนให้สะอาดเรียบร้อย เตรียมน้ำสำหรับล้างหน้า คอยพัดวีเมื่อยามร้อน เป็นต้น
๏ อนึ่งให้นอบน้อมจอมสกนธ์	ปรนนิบัติผัวตน
โดยสุจริตพิสมัย
๏ ถึงมีทาสาข้าไทย	อย่าได้ไว้ใจ
ให้หุงให้หาอาหาร
๏ ตาดูหูใส่ในการ	กลัวคนสามานย์
ใส่ยาจักฆ่าสามี
และ
๏ จวนใกล้ไขแสงสุริยง	ตื่นจัดบรรจง
น้ำสรงชำระพักตรา
๏ เสร็จสรรพแล้วกลับออกมา	หุงหาโภชนา
บรรจงอย่าให้ใครทำ
๏ แต่งให้ผัวกินอิ่มหนำ	ยกมาล้างคว่ำ
แล้วตัวจึงค่อยหากิน
๏ วัตถาอาภรณ์อันดี	สำหรับสามี
จงจีบประดับพับวาง
๏ เย็นค่ำย่ำแสงสุริยน	นั่งนอบมอบสกนธ์
เข้าปรนนิบัติพัดวี
๏ ผจงปัดปูที่นอน	เลือดไรในหมอน
จงหาอย่าได้คายคัน
และเมื่อสามีมีจิตปฏิพัทธ์ด้วย ภรรยาต้องพร้อมใจอย่าทำท่าทางรังเกียจเดียดฉันท์
๏ อนึ่งสามีมีใจ	รักร่วมพิสมัย
สังวาสสวาทหฤหรรษ์
๏ จงมีปรีดาเสมอกัน	อย่าทำเดียดฉันท์
ให้ขัดให้ข้องขุ่นเคือง
๏ ไฟลุกฝอยลุกรุ่งเรือง	ไฟดับฝอยประเทือง
ให้ดับระงับตามกัน
และ
๏ หญิงใดสามีผูกพันธ์	มีจิตคิดกระสัน
ประสงค์จำนงในนาง
๏ แม้รู้อย่าทำราญทาง	กล่าวคำให้ระคาง
ระบัดระเบียดเสียดสี
สอนให้มีความซื่อสัตย์และจงรักภักดีต่อสามี แม้สามีจะได้รับความลำบาก ภรรยาจะไม่ทอดทิ้งสามี
๏ ถึงผัวตกไร้	ยากเย็นเข็ญใจ	อย่าเอาตัวหนี
ผัวยากเมียยาก	ลำบากแสนทวี	ผัวมีเมียมี	ภักดีต่อกัน
สอนให้มีความเคารพนบนอบต่อบิดามารดาสามีเสมือนบิดามารดาตน และมีน้ำใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อญาติวงศ์
๏ บิดรมารดาสวามิน	อย่าให้ติฉิน
รังเกียจรังกนหม่นหมาง
๏ ไปลามาไหว้ให้สำอาง	คิดเหมือนพ่อนาง
แม่บังเกิดเกล้าเกศี
๏ พี่น้องญาติกาสามี	เจรจาพาที
โอบอ้อมถนอมใจกัน
๏ ไปมาหาของกำนัล	ใส่โตกเชี่ยนขัน
คำนับให้สมพักตรา
๏ พี่น้องไปมาหา	นั่งพูดจาอย่าทำอาย
พบปะเข้าทักทาย	ปากเราะรายพูดให้ดี
๏ ลุงอาแลตาปู่	ไปมาสู่ด้วยไมตรี
ข้าวปลาหาหุงจี่	ตามยากมีให้ท่านกิน
๏ จงมีศรัทธา	ได้ของอะไรมา	เปรี้ยวเค็มหวานมัน
จงแบ่งทำบุญ	เพิ่มพูนสมสรรค์	กรวดน้ำรำพรรณ	ให้แก่ญาติกา
สอนให้ไม่นำเรื่องในบ้านหรือความลับของสามีไปเล่าให้ผู้อื่นฟัง และหากสามีโกรธขึ้ง ภรรยาต้องระงับอารมณ์ไม่เถียงทะเลาะกันให้เป็นที่ติฉินของชาวบ้าน
๏ ความลับผัวแจ้งกิจจา	ไว้ในอุรา
อย่าได้แถลงแพร่งพราย
๏ ปากบอนข้อนกล่าวบรรยาย	ผัวจักได้อาย
ให้ควรสงวนภัสดา
๏ แม้ว่าสามีโกรธา	อย่าตอบวัจนา
อดออมถนอมน้ำใจ
๏ หายโกรธจึงค่อยเฉลยไข	เล่าความตามนัย
ยุบลแต่ต้นเหตุมี
สอนให้ประพฤติตนเป็นคนดี รู้จักรักนวลสงวนตัว เมื่อเวลาค่ำไม่ออกนอกบ้าน และหากจะออกจากบ้านต้องมีเพื่อนไปด้วย
๏ แม้ผู้มีศักดิ์	อย่าทำทรลักษณ์	เหมือนน้ำใจหญิง
รักนวลสงวนหน้า	วงศาอย่าประวิง	จักงามเพริศพริ้ง	เป็นภูมิผู้ดี
๏ แดดออกดูตากของ	ฝนตกรองแต่วารี
เย็นย่ำค่ำราตรี	อย่าจรลีจากเคหา
หรือ
๏ หญิงสาวจักไปไหน	มีเพื่อนไปจงไคลคลา
คนเดียวอย่าลีลา	เขานินทาว่าสามานย์
สอนให้ไม่เข้าบ่อนเล่นการพนัน หรือเล่นละครฟ้อนรำ ควรประกอบอาชีพอยู่กับบ้านเพื่อระวังรักษาตน
๏ อย่าเข้าบ่อนใหญ่	เล่นโปชนไก่	ทำใจสามานย์
เป็นหญิงนักเลง	เล่นเพลงเสงการ	ปากกล้าหน้าด้าน	ประจานกายตน
๏ อย่าเป็นละคร	เที่ยวเล่นเที่ยวฟ้อน	ทุกแห่งทุกหน
เป็นหญิงไม่อาย	ผู้ชายเข้าปน 	จับจูบลูบสกนธ์	ให้หม่นหมองศรี
๏ อย่าร้องสักวา	ดอกสร้อยมาลา	ทับโทนมโหรี
หากินกับบ้าน	งานการจงดี	รักษาอินทรีย์	อย่าได้ไปไกล
สอนให้เรียนรู้วิชาการช่างฝีมือในงานเย็บปักถักร้อย ซึ่งเป็นคุณสมบัติประการหนึ่งของการเป็นกุลสตรีไทย
๏ รู้เย็บผ้าสงฆ์	จีวรสบง	กระทงใบศรี
รู้ปักรู้พวง	สร้อยสรวงมาลี	จีบพลูบุหรี่	ฟั่นธูปฟั่นเทียน
๏ ให้รู้ทอผ้า	บัวดอกเมล็ดงา	ม่วงไหมให้เนียน
แกะประจำกัน	สารพรรณวาดเขียน	ให้นางมีเพียร	เรียนรู้วิชา
ให้ศึกษาและเรียนรู้หนังสือเพื่อเป็นวิชาประดับตน
๏ รู้หนังสือไทย	ขัดเข้าจักได้	อ่านตำรายา
ได้อ่านสวดมนต์	เล่าบ่นคาถา	ตามแต่ปัญญา	เป็นทางนิพพาน
ผู้แต่งได้เปรียบเทียบสตรีเสมือนดอกไม้และแหวนประดับที่งดงามหากรู้จักระวังรักษาตนจะมีคุณค่า แต่ถ้าสตรีนั้นชอกช้ำบุบสลาย จะไม่เป็นที่ปรารถนาของบุรุษ
๏ เปรียบเหมือนกับดอกไม้	ม้วนแทรกใส่ในอาจม
ผู้ใดใครจักชม	ดอกโสมมไม่นำพา
๏ ถ้าว่าสุมาลี	เกสรมีงามรจนา
เป็นที่เสน่หา	จิตเมตตาทุกตัวคน
๏ ตัวดีมีคนรัก	ทำทรลักษณ์จักได้อาย
หัวแหวนแสนเสียดาย	ตกแตกทะลายหายราคา
๏ เปรียบเหมือนกับหญิงสาว	ทำราญร้าวใส่กายา
ชายดีมีปรีชา	ไม่ปรารถนาจักเชยชม
นอกจากคำสอนให้สตรีรู้จักการประพฤติและปฏิบัติตนให้เป็นกุลสตรีที่ดีงามแล้ว ยังเปรียบเทียบคุณค่าความดีของสตรีในลักษณะต่าง ๆ เช่น
- หญิงที่มีความซื่อสัตย์สุจริตต่อสามีและตนเอง เสมือนมีสร้อยสังวาลที่มีค่าไว้ประดับกาย
๏ ความสัตย์กตัญญูยุพิน	เป็นสายเกาบิล
สังวาลแลสร้อยสวมทรง
- หญิงที่มีอัธยาศัยไมตรีดี เสมือนมีแหวนทองอันมีค่าประดับนิ้วมือ
๏ อัธยาอาศัยในอนงค์	จัดเป็นธำมรงค์
สุวรรณวลัยใส่กร- หญิงที่รู้จักคิดและมีสติปัญญา เสมือนมีเครื่องแต่งกายอันงดงามวิจิตรไว้ประดับตน
๏ สติปัญญาถาวร	จัดเป็นอาภรณ์
ภูษิตวิเศษเจษฎา
- หญิงที่ปฏิบัติตนตามหลักพรหมวิหาร ๔ เสมือนมีอาภรณ์อันมีคุณค่าไว้ประดับกาย และเป็นศักดิ์ศรีแก่วงศ์ตระกูล
๏ หนึ่งจิตเมตตากรุณา	มุทิตาอุเบกขา
เป็นผ้าสไบใส่สี
๏ สำหรับประดับกระสัตรี	ให้เอี่ยมองค์ฉวี
สมศักดิ์ตระกูลกัลป์ยางค์
นอกจากนี้ผู้แต่งยังชี้ให้เห็นถึงคตินิยมของสังคมไทยสมัยก่อนที่สตรีจะต้องแต่งงานมีคู่ครองและให้สามีเป็นผู้ปกป้องดูแลเสมือนมีแหวนวงอันล้ำค่ามาประดับนิ้วมือและเป็นความภาคภูมิใจประการหนึ่งของสตรีที่ตนมีเจ้าของแล้ว มิต้องห่วงใยที่บุรุษใดจะมาหมายปองอีก
๏ นารีมีคู่สู่แสวง	คนย่อมยำแยง
บห่อนจักเย้ยไยไพและ
๏ แหวนดีจักมีราคา	เพราะหัวจินดา
ประดับสำหรับธำมรงค์
และเช่นเดียวกันหากหญิงใดไม่มีคู่ครองก็เหมือนด้อยศักดิ์ศรีความเป็นสตรีเปรียบประดุจดอกไม้ที่ไม่มีใครเด็ดดอมจะมีแต่ร่วงโรยไป
๏ หญิงใดแรมร้างสามี	เปรียบเหมือนมาลี
ไม่มีเจ้าของหวงแหน
๏ สำหรับผึ้งต่อตัวแตน	เบียนบ่อนซ้อนแกน
ก็โรยไปรื่นรสสุคนธ์
คตินิยมอีกประการหนึ่งคือ การพิจารณาเลือกสตรีเป็นคู่ครอง บิดามารดาฝ่ายชายจะต้องเลือกสตรีที่มีมารดาประพฤติปฏิบัติดีและได้อบรมเลี้ยงดูบุตรสาวให้เป็นแม่บ้านแม่เรือนที่ดี
๏ เขาจักขอสู่	เขาย่อมแลดู	พงศ์พันธุ์ผู้ใหญ่
ดูช้างดูหาง	เยี่ยงอย่างกวัดไกว	ดูนางเล่าไซ้	ให้ดูมารดา
และ
๏ ถ้าว่าตัวดี	แม้มีบุตรี	เอี่ยมองค์นงคราญ
จักได้สั่งสอน	ให้อ่อนพจมาน	กิริยาอาการ	เหมือนดังมารดา
เรื่องคำฉันท์สอนหญิงยกตัวอย่างลักษณะสตรีไว้ ๓ แบบ คือสตรีที่ได้แต่งงานด้วยการสู่ขอถูกต้องตามประเพณี สตรีที่ติดตามชายคนรักไปอยู่ด้วยกัน และสตรีที่คบชายมากหน้า ซึ่งสตรีทั้ง ๓ แบบนี้ใครเลือกที่จะประพฤติตามแบบที่ถูกต้อง ชีวิตจะประสบแต่สิ่งที่ดี แต่หากเลือกในสิ่งที่ผิดระบอบประเพณีจะเป็นที่ครหาทั่วไป และกล่าวถึงลักษณะของหญิงที่ประพฤติไม่ดีซึ่งมารดาไม่ได้อบรมสั่งสอน หญิงเหล่านี้แม้จะมีรูปลักษณ์งดงามเพียงใด บุรุษก็ไม่มีความปรารถนาที่จะเลือกเป็นคู่ชีวิต หญิงที่ชอบแต่งตัว ชอบเที่ยวกลางคืนกับผู้ชาย หญิงที่พูดมาก หญิงเหล่านี้ชีวิตจะประสบความหายนะ ทำให้วงศ์ตระกูลเสื่อมเสีย และไม่มีใครคบเพราะไม่เชื่อใจ
ตอนท้ายของเรื่องผู้แต่งได้ชี้แจงว่า ให้สตรีรู้จักพิจารณาเลือกปฏิบัติตนและกระทำในสิ่งที่ดีเป็นบุญกุศลแก่ชีวิต เมื่อมีครอบครัวจะได้พบกับบุรุษที่ดีมีชาติตระกูลและเมื่อนำคำสอนเหล่านี้ไปปฏิบัติในการครองชีวิต เพื่อทำหน้าที่ภรรยาที่ดี หมั่นคอยปรนนิบัติดูแลสามีจะทำให้สามีรักเกิดความเกรงใจ และผลจากการปฏิบัติดีจะเกิดความเป็นสิริมงคลเป็นที่กล่าวขานชื่นชม และชีวิตการครองคู่จะพบกับความสุขความเจริญแก่วงศ์ตระกูลสืบต่อไปได้
๏ ปรนนิบัติไว้องค์อินทรีย์	เสมือนดังดวงมณี
มีสีประเสริฐเฉิดโฉม
๏ ร้อนใจอะไรชายจักประโลม	ใครเห็นแล้วโสม
นัสเสน่ห์น่าถนอม
และ
๏ แม้ผู้เสาวภาคย์สุนทร	ฟังวัจนาคำสอน
ที่พี่ร่ำพรรณนา
๏ จักมียศเลื่องเดชา	กฎทั่วชาวชวา
ว่ากำภุญชัยสยาม
เรื่องคำฉันท์สอนหญิงเป็นคำสอนที่เป็นหลักประพฤติปฏิบัติสำหรับสตรี เพื่อนำไปใช้กับชีวิตครอบครัวและสังคมให้สตรีรู้จักการปฏิบัติตนให้ถูกต้อง เหมาะสม ทั้งการใช้กิริยาวาจา มารยาทการแต่งกาย และการรู้จักปรนนิบัติ ดูแลเอาใจใส่ต่อสามีเพื่อทำหน้าที่ภรรยาที่ดี คำสอนและข้อปฏิบัติเหล่านี้เป็นค่านิยมประการหนึ่งของสังคมไทยที่มุ่งหวังให้สตรีรู้จักทำหน้าที่และปฏิบัติตนเป็นคนดี แม้ว่าข้อห้ามบางประการของสตรีในสมัยนั้นในเรื่องของการเล่นละครฟ้อนรำจะเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพสังคมไทยในปัจจุบันแต่คำสอนและข้อควรปฏิบัตินี้ยังคงเป็นประโยชน์สำหรับสตรีในสังคมไทยเลือกนำไปใช้เพื่อเสริมคุณค่าในตนเอง
คำฉันท์สอนหญิง
อินทรวิเชียร ๑๑
๏ ข้าขอเผด็จแสดง	ผจงแต่งซึ่งคำสอน
ไว้เป็นสุนทรกลอน	คดีโลกลำดับความ
๏ ไว้ให้แก่นาเรศ	เฉลิมเกศอนงค์งาม
รุ่นสาวเจริญทราม	พิศวาสแสวงชาย
๏ นารีอันมีศักดิ์	วรพักตร์ดั่งเดือนฉาย
สงวนตัวไม่มัวระคาย	จะระคนด้วยมลทิน
๏ เสมือนดังวิเชียรรัต	นะลือระบือระบิล
เป็นอรรคนาริน	รจนาวราโฉม
๏ ควรเป็นมงคลขวัญ	นัยเนตรวิเศษโสม
นัสนาฎสวาทโลม	ฤดีชายให้ถวิล
๏ อย่าหยิ่งเผยอผยอง	ลำพองตนกระมลทิน
ปากร้ายผูกไพริน	แก่เพื่อนมิตรสนิทนาง
๏ จงเจียมเสงี่ยมจิต	แต่งจริตให้สำอาง
พูดจาอย่ารานทาง	แก่เพื่อนรักสมัครตน
๏ เดินเหินอย่าเมินพักตร์	แลชำลักชำเลืองยล
เห็นชายทำอายฉงน	ระริกร่านัยน์ตามัน
๏ แต่งกายให้สมศักดิ์	วรพักตร์วิไลวรรณ
คนดำห่มแดงฉัน	ไม่ฉายเฉิดประเสริฐศรี
๏ คนขาวจะนุ่งห่ม	อันใดใดก็งามดี
คนดำต้องห่มสี	แต่หม่นหมองแลเขียวคราม
๏ ห่มแดงแลสีนวล	บมิควรจะเห็นงาม
ชายเห็นจะเย้ยหยาม	บริภาษให้บาดใจ
๏ ลุกนั่งระวังตน	อย่าลุกลนทะลึ่งไป
ภูษาแลผ้าสไบ	จงปกปิดให้มิดกาย
๏ อย่าทำกระดางลาง	ตลกโลนเหมือนผู้ชาย
สตรีให้มีอาย	เป็นที่ฟังจะบังควร
๏ ยามเดินอย่าเมินประมาท	ให้พลั้งพลาดล้มเซซวน
ยามยืนอย่ายืนยวน	กมลขึงตะลึงแล
๏ ยามนอนอย่านอนหงาย	เอากรก่ายวิลาศแปร
กอดอกอดูรแด	ฤดีดิ้นถวิลชาย
๏ ยามกินอย่ากินเติบ	ค่อยป้อนเปิบให้สบาย
ข้าวตกลงเรี่ยราย	ไม่สู้ดีอัปรีย์ตน
๏ เคี้ยวข้าวดังจับจับ	จะอาภัพวิบัติคน
ซดแกงเหมือนเสียงกรน	ดังโฮกโฮกกระโชกลม
๏ นอนหลับละเมอฝัน	บ้างเคี้ยวฟันสยายผม
ครางครวญรัญจวนตรม	กลสะอื้นไม่ฟื้นตัว
๏ บ้างนอนน้ำลายไหล	บ้างถอนใจดูน่ากลัว
เสียงกรนเหมือนเสียงวัว	ดูอนาถประหลาดใจ
๏ บ้างนอนเป็นท่ายักษ์	ย่อมชั่วนักคนจัญไร
มือสอดเข้าไว้ใน	ระหว่างขาท่าอัปรีย์
๏ ระมัดระวังตัว	อย่านอนชั่วมักไม่ดี
โรคาจักยายี	อายุน้อยจักถอยแรง
๏ นอนดีจะมีทรัพย์	กิติศัพท์เป็นศักดิ์แสง
คำสอนให้นอนตะแคง	เอาแขนพาดไปตามสกนธ์
๏ เหยียดเท้าลำดับบาท	เอากรพาดหนุนเศียรตน
เป็นสวัสดิมงคล	ชื่อสีหไสยา
๏ ยามเดินอย่าเดินเหย่า	ระเหยาะย่างเหมือนอย่างกา
อย่าเดินเอาศิรา	ชะโงกเงื้อมไปก่อนกาย
๏ ให้เดินผจงบาท	ด้วยลีลาศชำเลืองชาย
แอ่นอกให้ผึ่งผาย	เหมือนดังเป็ดวิเศษดี
๏ เดินเหมือนคชาทรง	มงคลราชหัสดี
จะเป็นเฉลิมศรี	ศุภสุนทรานาน
๏ ยามกินอย่าผินพักตร์	บริโภคกระยาหาร
แสนทรัพย์ศฤงคาร	จะเนืองนองดั่งน้ำไหล
๏ ประจิมจักมียศ	เป็นยอดอย่างสุรางค์ใน
อุดรจักมีภัย	อย่าผินพักตร์รับอาหาร
๏ เป็นหญิงอย่าใจบาป	วาจาหยาบพูดสามานย์
กล่าวโลนตลกพาล	เหมือนเช่นชายบ่อายใจ
๏ นารีอันมียศ	มธุรสย่อมแจ่มใส
เยื้อนยิ้มพริ้มละไม	พจนารถสวาทหวาน
๏ อย่ากล่าวยุบลบ่อน	สบถล่อนให้เกินการ
อวดโอ้พูดโวหาร	ยกตัวตั้งอวดมั่งมี
๏ อย่าค่อนนินทาท่าน	มิใช่การกระสัตรี
ความชั่วแลความดี	ย่อมมีทั่วทุกตัวคน
๏ เขาชั่วก็ชั่งเขา	อย่าเก็บเอามาใส่ตน
ใครประเสริฐบังเกิดผล	จงเอาอย่างในทางดี
๏ อย่าทำเป็นแม่สื่อ	ให้เขาลือว่าอัปรีย์
ชักชายให้สมศรี	ชักสตรีให้สมชาย
๏ เป็นหญิงอย่าง่วงเหงา	นอนขี้เซาอยู่จนสาย
การเรือนเร่งขวนขวาย	เอาใจใส่ในเคหา
๏ ข้าวปลาอย่าคาหม้อ	ไว้เหลือหลอให้บูดรา
ถ้วยชามอย่าให้คา	หมั่นล้างคว่ำทำให้ดี
๏ ครัวไฟอย่าให้รก	สกปรกมักอัปรีย์
หม้อข้าวฝาละมี	อย่าเปลี่ยนผลัดพลัดกันไป
๏ หุงข้าวอย่าผินหลัง	หมั่นระวังทั้งฟืนไฟ
เสร็จสรรพดับให้ได้	อย่าทิ้งไว้จักไหม้เรือน
๏ กินแล้วอย่าฉุยแฉ่	ให้พ่อแม่ต้องตักเตือน
อย่าทิ้งไว้ให้กลาดเกลื่อน	เปื้อนครัวไฟนั้นไม่ดี
๏ แดดออกดูตากของ	ฝนตกรองเอาวารี
เย็นย่ำค่ำราตรี	อย่าจรลีจากเคหา
๏ หญิงสาวจักไปไหน	มีเพื่อนไปจงไคลคลา
คนเดียวอย่าลีลา	เขานินทาว่าสามานย์
๏ ผู้ชายเขาล้อเลียน	เป็นหนามเสี้ยนให้รำคาญ
เมินหน้าอย่าว่าขาน	ตอบคนพาลแพ้ภัยตัว
๏ พูดจาว่าโดยดี	อย่าข่มขี่ให้เขากลัว
รักนวลสงวนตัว	สิ่งใดชั่วจงหลีกหนี
๏ นุ่งห่มพอสมศักดิ์	โสมมนักมักไม่ดี
แต่งตัวนักก็จักมี	คนนินทาว่าล่อชาย
๏ พี่น้องไปมาหา	นั่งพูดจาอย่าทำอาย
พบปะเข้าทักทาย	ปากเราะรายพูดให้ดี
๏ ลุงอาแลตาปู่	ไปมาสู่ด้วยไมตรี
ข้าวปลาหาหุงจี่	ตามยากมีให้ท่านกิน
๏ แม้นว่ามีข้าไทย	จงปลอบใช้อย่าใจทมิฬ
ร้ายนักมักติฉิน	นินทาว่าส่งค่าตัว
๏ มีข้าว่าปั้นเจ๋อ	ทำหยิ่งเย่อให้เขากลัว
รักมันมันรักตัว	ทำใจชั่วบ่าวมันชัง
๏ มีข้าเหมือนศัตรู	พึงให้รู้น้ำใจหวัง
ความลับที่ควรบัง	อย่าได้เล่าแก่บ่าวตน
๏ มันมักชักชู้ให้	อย่าเชื่อใจอีสัปดน
วิสัยอีคนจน	ได้สินบนไม่รักนาย
๏ ตัวดีมีคนรัก	ทำทรลักษณ์จักได้อาย
หัวแหวนแสนเสียดาย	ตกแตกทะลายหายราคา
๏ เปรียบเหมือนกับหญิงสาว	ทำรานร้าวใส่กายา
ชายดีมีปรีชา	ไม่ปรารถนาจักเชยชม
๏ เปรียบเหมือนกับดอกไม้	ม้วนแทรกใส่ในอาจม
ผู้ใดใครจักชม	ดอกโสมมไม่นำพา
๏ ถ้าว่าสุมาลี	เกสรมีงามรจนา
เป็นที่เสน่หา	จิตเมตตาทุกตัวคน
๏ โบราณท่านย่อมว่า	ตัวเป็นข้ารักษาตน
นานไปเป็นกุศล	คงจะพ้นเป็นทาสี
๏ เป็นข้าผ้าเหม็นสาบ	ใจยุ่งหยาบหญิงอัปรีย์
ทำชั่วตัวไม่ดี	เป็นทาสีอยู่จนตายกาพย์ ฉบัง ๑๖
๏ เป็นหญิงยศยิ่งเพราพราย	อย่าจงจิตหมาย
เชยชู้เป็นคู่เคียงนาง
๏ บุพเพสันนิวาสแต่ปาง	ก่อนสมชมนาง
เสน่ห์สนิทพิสมัย
๏ ถึงอยู่นัคเรศแรมไพร	ทางไกลเท่าไกล
คงประสบพบสมร
๏ ตามบุญวาสนาแต่ก่อน	อย่ามีอาวรณ์
กังวลแสวงสวามี
๏ ปรนนิบัติไว้องค์อินทรีย์	เสมือนดังดวงมณี
มีสีประเสริฐเฉิดโฉม
๏ ร้อนใจอะไรชายจักประโลม	ใครเห็นแล้วโสม
นัสเสน่ห์น่าถนอม
๏ กิริยาวาจาอดออม	จัดไว้เป็นจอม
มงกุฎสุดานาริน
๏ ความสัตย์กตัญญูยุพิน	เป็นสายเกาบิล
สังวาลแลสร้อยสวมทรง
๏ อัธยาอาศัยในอนงค์	จัดเป็นธำมรงค์
สุวรรณวลัยใส่กร
๏ สติปัญญาถาวร	จัดเป็นอาภรณ์
ภูษิตวิเศษเจษฎา
๏ หนึ่งจิตเมตตากรุณา	มุทิตาอุเบกขา
เป็นผ้าสไบใส่สี
๏ สำหรับประดับกระสัตรี	ให้เอี่ยมองค์ฉวี
สมศักดิ์ตระกูลกัลยางค์
๏ หญิงใดได้ทรงสำอาง	จักงามกว่านาง
ที่แต่งเครื่องเครื่องอาภรณ์
๏ แม้ผู้เสาวภาคย์สุนทร	ฟังวัจนาคำสอน
ที่พี่ร่ำพรรณนา
๏ จักมียศเลื่องเดชา	กฎทั่วชาวชวา
ว่ากำภุญชัยสยาม
๏ ดีกว่านารีรูปงาม	ใครไม่มีความ
ประทุษฐ์โทษนินทา
๏ จักมีชายมุ่งหมายเมตตา	รับขวัญหรรษา
สรรเสริญเจริญอวยพร
๏ เทวาอารักษ์ฤทธิรอน	จักให้นามกร
ชื่อแม่มงคลกัลยา
๏ เงินทองสมบัติวัตถา	ไหลหลั่งลอยมา
ดังว่านทีศรีใส
๏ นารีมีศรีประไพ	แม้อยู่ที่ใด
ที่นั้นเป็นสุขถาวร
๏ ดับโศกโรคภัยราญรอน	กำจัดดัสกร
ศัตรูและหมู่โจรา
๏ เสมือนดวงเนาวรัตนา	ควรคู่ราคา
ร้อยชั่งมาตั้งใส่พาน
๏ ชายใดได้ชมสมสมาน	จักมีศฤงคาร
สมบัติสมบูรณ์พูนผล
๏ อนึ่งให้นอบน้อมจอมสกนธ์	ปรนนิบัติผัวตน
โดยสุจริตพิสมัย
๏ ถึงมีทาสาข้าไทย	อย่าได้ไว้ใจ
ให้หุงให้หาอาหาร
๏ ตาดูหูใส่ในการ	กลัวคนสามานย์
ใส่ยาจักฆ่าสามี
๏ วัตถาอาภรณ์อันดี	สำหรับสามี
จงจีบประดับพับวาง
๏ อย่าปนภูษาผ้านาง	มลทินจักหมาง
จักหมองจักมัวผัวตน
๏ เย็นค่ำย่ำแสงสุริยน	นั่งนอบมอบสกนธ์
เข้าปรนนิบัติพัดวี
๏ เจรจาสำรวลสรวลศรี	อย่าได้พาที
คำเท็จเผด็จกล่าวกลอน
๏ ผจงปัดปูที่นอน	เรือดไรในหมอน
จงหาอย่าได้คายคัน
๏ คำใดผัวร่ำรำพรรณ	สอนสั่งฟังกัน
จำไว้อย่าให้ใหลหลง
๏ จวนใกล้ไขแสงสุริยง	ตื่นจัดบรรจง
น้ำสรงชำระพักตรา
๏ เสร็จสรรพแล้วกลับออกมา	หุงหาโภชนา
บรรจงอย่าให้ใครทำ
๏ แต่งให้ผัวกินอิ่มหนำ	ยกมาล้างคว่ำ
แล้วตัวจึงค่อยหากิน
๏ บิดรมารดาสวามิน	อย่าให้ติฉิน
รังเกียจรังกนหม่นหมาง
๏ ไปลามาไหว้ให้สำอาง	คิดเหมือนพ่อนาง
แม่บังเกิดเกล้าเกศี
๏ พี่น้องญาติกาสามี	เจรจาพาที
โอบอ้อมถนอมใจกัน
๏ ไปมาหาของกำนัล	ใส่โตกเชี่ยนขัน
คำนับให้สมพักตรา
๏ ความลับผัวแจ้งกิจจา	ไว้ในอุรา
อย่าได้แถลงแพร่งพราย
๏ ปากบอนข้อนกล่าวบรรยาย	ผัวจักได้อาย
ให้ควรสงวนภัสดา
๏ แม้ว่าสามีโกรธา	อย่าตอบวัจนา
อดออมถนอมน้ำใจ
๏ หายโกรธจึงค่อยเฉลยไข	เล่าความตามนัย
ยุบลแต่ต้นเหตุมี
๏ ผัวเห็นจริงดังพาที	จิตมีปรานี
ความรักนั้นมากขึ้นไป
๏ อนึ่งสามีมีใจ	รักร่วมพิสมัย
สังวาสสวาทหฤหรรษ์
๏ จงมีปรีดาเสมอกัน	อย่าทำเดียดฉันท์
ให้ขัดให้ข้องขุ่นเคือง
๏ ไฟลุกฝอยลุกรุ่งเรือง	ไฟดับฝอยประเทือง
ให้ดับระงับตามกัน
๏ หญิงใดสามีผูกพันธ์	มีจิตคิดกระสัน
ประสงค์จำนงในนาง
๏ แม้รู้อย่าทำรานทาง	กล่าวคำให้ระคาง
ระบัดระเบียดเสียดสี
๏ อดออมถนอมใจดี	ค่อยพูดพาที
ประเล้าประโลมภายหลัง
๏ ไฟลุกอย่าเอาเผาอัง	จักไหม้พองพัง
ให้ดับด้วยสายชลธี
๏ หวงหึงริษยาราวี	จักเกิดด่าตี
วิวาทบาดใจในกัน
๏ ประเวณีเป็นที่สำคัญ	ดุจดังเพลิงกัลป์
จักเผาซึ่งโลกโลกา
๏ รักใดไป่รักเท่ากาม์	มืดมิดโมหา
ไป่คิดชีวิตวางวาย
๏ ลางนางบ้างผูกคอตาย	กินยาพิษวาย
ชีวิตบ่คิดอินทรีย์
๏ ลางนางด่าว่าราวี	ราวกับทาสี
ตะกุยตะกายกัดกัน
๏ ตบต่อยแย่งยื้อยืนยัน	ราวีตีรัน
ประเจิดประจานตัวเอง
๏ ใช่ผัวเขาจักกลัวเกรง	เขายิ่งข่มเหง
ให้เจ็บให้ช้ำร่ำไป
๏ หญิงดีมีอัธยาศัย	ตั้งจิตตนไว้
ให้เป็นท่ามกลางอุเบกขา
๏ ตามใจสามีปรีดา	พลอยมีเสน่หา
เมียน้อยมันเหมือนน้องนาง
๏ พูดจาอย่าให้เคืองระคาย	เอาใจไว้พลาง
กันคนติฉินนินทา
๏ เมื่อมันมีจิตอหังการ์	ล่วงเกินอิจฉา
ไม่เจียมเสงี่ยมใจตน
๏ บอกให้ผัวรู้ยุบล	สองหนสามหน
ทีหลังอย่าไว้แม่มัน
๏ ถ้าผัวมัวเมาเข้ากัน	จิตคิดบิดผัน
ไปอยู่กับหมู่ญาติกา
๏ นานนานจึงเวียนไปมา	อย่าทิ้งภัสดา
ระวังระไวไปพลาง
๏ สามีมีจิตจืดจาง	จักเห็นคุณนาง
กลับรักภิรมย์สมสมัย
๏ ชั่วดีนี้สุดแต่ใจ	อาฌาอาศัย
ไว้เป็นที่ตั้งบังควร
๏ อย่าให้ผัวร้างแรมสงวน	จักเสียศรีนวล
อนงค์เป็นพงศ์ผู้ดี
๏ หญิงใดแรมร้างสามี	เปรียบเหมือนมาลี
ไม่มีเจ้าของหวงแหน
๏ สำหรับผึ้งต่อตัวแตน	เบียนบ่อนซ้อนแกน
ก็โรยไป่รื่นรสสุคนธ์
๏ ทาแป้งแต่งเกินสกนธ์	สำหรับคำคน
จักเคาะจักข้อนนินทา
๏ แหวนดีจักมีราคา	เพราะหัวจินดา
ประดับสำหรับธำมรงค์
๏ ราชรถย่อมงามเพราะธง	กวัดไกวงามยง
ก็เรืองประยศทศไตร
๏ สระบัวเปี่ยมน้ำเย็นใส	เป็นที่ชื่นใจ
แก่ฝูงมัจฉาวารี
๏ เพลิงพลุ่งมีเปลวอัคคี	จักรุ่งเรืองศรี
สว่างกระจ่างแจ่มแสง
๏ นารีมีคู่สู่แสวง	คนย่อมยำแยง
บห่อนจักเย้ยไยไพ
๏ ผัวร้างแรมจิตพิสมัย	จักตรมตรอมใจ
เทวษบ่เว้นวายวัน
๏ ผัวรักร่วมเรียงเคียงขวัญ	พักตร์ผ่องเพียงจันทร์
จรัสจรูญเรืองฉาย
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๏ แม้ผู้มีปรีชา	ฟังคำวัจนา	เสกสรรบรรยาย
จักมีศรีสวัสดิ์	จำรัสเพริศพราย	ฝูงชนทั้งหลาย	จักซ้องสาธุการ
๏ ถ้าว่าตัวดี	แม้มีบุตรี	เอี่ยมองค์นงคราญ
จักได้สั่งสอน	ให้อ่อนพจมาน	กิริยาอาการ	เหมือนดังมารดา
๏ แม้แม่เสเพล	ลูกเก่งเกเร	สอนยากนักหนา
จักว่ามันนัก	มันจักโกรธา	ย้อนเอามารดา	ให้ได้อัประมาณ
๏ ลูกร้ายใจชั่ว	มันไม่รักตัว	คบชู้สาธารณ์
เขาตินินทา	ว่าทุกประการ	ว่าอีหน้าด้าน	เหมือนดังแม่มัน
๏ ไม่ชั่วแต่ลูก	เขาด่ามาถูก	ถึงแม่ทุกวัน
เพราะแม่ไม่ดี	บุตรีใจฉกรรจ์	สืบพืชสืบพันธุ์	พากันยุ่งไป
๏ เขาจักขอสู่	เขาย่อมแลดู	พงศ์พันธุ์ผู้ใหญ่
ดูช้างดูหาง	เยี่ยงอย่างกวัดไกว	ดูนางเล่าไซ้	ให้ดูมารดา
๏ หญิงไม่มีพ่อ	ถึงงามลออ	ดังเทพธิดา
ชายสูงตระกูล	จำรูญพักตรา	เขาไม่ปรารถนา	สู่สมชมนาง
๏ แม้ผู้มีปรีชา	ฟังคำวัจนา	เสกสรรบรรยาย
จักมีศรีสวัสดิ์	จำรัสเพริศพราย	ฝูงชนทั้งหลาย	จักซ้องสาธุการ
๏ คติอันนี้	สำหรับสตรี	มีแต่ก่อนปาง
รุ่นสาวสุริย์วงศ์	เอวองค์สำอาง	จัดเป็นสามอย่าง	ชั่วดีมีมา
๏ ที่เขาสู่ขอ	พ่อแม่ยกยอ	แต่งการวิวาห์
ทุนสินหอห้าง	ตามอย่างมารดา	ไม่อายพักตรา	จัดเป็นอย่างดี
๏ ที่รักกันเอง	มิได้ครื้นเครง	ลอบชมสมศรี
ติดตามชายไป	ถือใจว่าดี	ใจหญิงอย่างนี้	จัดเป็นอย่างกลาง
๏ ที่ชั่วกว่านั้น	โลโภโมหัน	ใจมันกระดางลาง
ศาลาอาศัย	ปลูกไว้ริมทาง	มิให้ชายหมาง	รักทั่วทุกคน
๏ มีครรภ์อ้อต้อ	ไม่รู้จักพ่อ	เป็นลูกกลางถนน
ผู้หญิงอย่างนี้	อัปรีย์ยิ่งคน	เขาเรียกอีป่น	ชั่วจนมรณา
๏ สามอย่างนี้ไซ้	ใครรักอย่างไหน	ตามใจเถิดหนา
รักดีได้ดี	ไม่มีคระหา	รักชั่วมัวหน้า	เขาด่าจนตาย
๏ ลางคนแม่หม้าย	ได้ลูกเขยไว้	เป็นผัวแม่ยาย
พี่เมียน้องเมีย	ไกล่เกลี่ยเรี่ยราย	หึงกันวุ่นวาย	ไม่อายพักตรา
๏ ผู้หญิงอย่างนี้	อาภัพอัปรีย์	ชั่วนักชั่วหนา
ไม่ใช่จักแกล้ง	แต่งคำนินทา	เห็นอยู่แก่ตา	ฟ้าผ่าจริงจริง
๏ แม้ผู้มีศักดิ์	อย่าทำทรลักษณ์	เหมือนน้ำใจหญิง
รักนวลสงวนหน้า	วงศาอย่าประวิง	จักงามเพริศพริ้ง	เป็นภูมิผู้ดี
๏ ถึงผัวตกไร้	ยากเย็นเข็ญใจ	อย่าเอาตัวหนี
ผัวยากเมียยาก	ลำบากแสนทวี	ผัวมีเมียมี	ภักดีต่อกัน
๏ จงมีศรัทธา	ได้ของอะไรมา	เปรี้ยวเค็มหวานมัน
จงแบ่งทำบุญ	เพิ่มพูนสมสรรค์	กรวดน้ำรำพัน	ให้แก่ญาติกา
๏ อุตส่าห์ถือศีล	ให้เป็นอาจิณ	หมั่นฟังเทศนา
เห็นคนยากไร้	มีใจศรัทธา	ข้าวน้ำผักปลา	กรุณาให้ทาน
๏ อย่าเข้าบ่อนใหญ่	เล่นโปชนไก่	ทำใจสามานย์
เป็นหญิงนักเลง	เล่นเพลงเสงการ	ปากกล้าหน้าด้าน	ประจานกายตน
๏ อย่าเป็นละคร	เที่ยวเล่นเที่ยวฟ้อน	ทุกแห่งทุกหน
เป็นหญิงไม่อาย	ผู้ชายเข้าปน	จับจูบลูบสกนธ์	ให้หม่นหมองศรี
๏ อย่าร้องสักวา	ดอกสร้อยมาลา	ทับโทนมโหรี
หากินกับบ้าน	งานการจงดี	รักษาอินทรีย์	อย่าได้ไปไกล
๏ อย่าลงคงคา	ช้อนกุ้งช้อนปลา	น่าอายสุดใจ
เก็บผักมาขาย	ได้เฟื้องได้ไพ	หากินเป็นไร	ไม่บาปไม่กรรม
๏ ด้วยตัวเป็นหญิง	กับข้าวทุกสิ่ง	ให้รู้จักทำ
รู้ต้มรู้แกง	ของแห้งของน้ำ	ผักพล่าปลายำ	ทำให้ดีดี
๏ รู้เย็บผ้าสงฆ์	จีวรสบง	กระทงใบศรี
รู้ปักรู้พวง	สร้อยสรวงมาลี	จีบพลูบุหรี่	ฟั่นธูปฟั่นเทียน
๏ ให้รู้ทอผ้า	บัวดอกเมล็ดงา	ม่วงไหมให้เนียน
แกะประจำกัน	สารพรรณวาดเขียน	ให้นางมีเพียร	เรียนรู้วิชา
๏ รู้หนังสือไทย	ขัดเข้าจักได้	อ่านตำรายา
ได้อ่านสวดมนต์	เล่าบ่นคาถา	ตามแต่ปัญญา	เป็นทางนิพพาน
๑๒๐
๏ เป็นลูกผู้ดี	รู้ไว้ถ้วนถี่	คดีการงาน
ดีกว่าร่ำเร่อ	พร่ำเพ้อป่วยการ	แก่จนนมยาน	ไม่รู้แกงกิน
๏ ไม่จำคำสอน	ทำแสนแง่แสนงอน	ผัดหน้าทาขมิ้น
พ่อแม่เรียกใช้	ทำไม่ได้ยิน	ดัดจริตดีดดิ้น	ยกคอล่อชาย
๏ ห่มผ้าพลัดไพล่	เต้นมาเต้นไป	ทำได้ไม่อาย
ส่งเสียงจะแจ้ว	ลอยหน้าจนหงาย	ห่มสีนุ่งลาย	กรีดกรายเที่ยวไป
๏ ลางคนใจชั่ว	ไม่อยากมีผัว	เป็นห่วงเป็นใย
เที่ยวเล่นตามสนุก	เป็นทุกข์เมื่อไร	หาเฟื้องหาไพ	กินเล่นตามสบาย
๏ พอออกจากเรือน	ผู้ชายเป็นเพื่อน	เที่ยวเดือนหงายหงาย
แรมร้อนนอนค้าง	โรงห้างผู้ชาย	ประเดี๋ยวคว่ำประเดี๋ยวหงาย	ไม่อายพักตรา
๏ ผู้หญิงอย่างนี้	เชื้อชาติกาลี	ไม่ดีเลยนา
จักขึ้นเรือนไหน	เขาไม่เจตนา	พี่น้องวงศา	ขายหน้าอัประมาณ
๏ ลูกมีตระกูล	อย่าทำทารุณ	ดูเยี่ยงหญิงพาล
ค่อยมาค่อยไป	อยู่ให้นานนาน	ทำบุญให้ทาน	จงตั้งศรัทธา
๏ เดชะบารมี	ขอให้ข้านี้	ได้คู่เสน่หา
ผู้ชายเฉลียวฉลาด	เปรื่องปราชญ์ปรีชา	ที่มีกิริยา	เป็นภูมิผู้ดี
๏ แม้คนสกปรก	ชาติเปรตเศษนรก	ใจร้ายราวี
อย่าได้กล้ำกราย	จงหน่ายแหนงหนี	ขอคนที่ดี	เป็นที่รักเอย
คำกลอนสอนหญิง
คำกลอนสอนหญิงแต่งเป็นกลอนสุภาพ ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง อีกทั้งยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน การจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้ตรวจสอบชำระจากเอกสารสมุดไทย เลขที่ ๑๓ ในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนสุภาษิตและคำสอน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ
เรื่องคำกลอนสอนหญิงนี้ไม่ทราบระยะเวลาที่แต่งแต่เมื่อพิจารณาจากสำนวนกลอนแล้วน่าจะแต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น และจากเอกสารตามต้นฉบับเดิมนั้น สันนิษฐานว่าเรื่องนี้แต่งไม่จบด้วยเพราะรูปแบบของกลอนที่ขึ้นต้นด้วยวรรครับจะต้องจบด้วย “เอย” เสมอ
เนื้อหาของคำกลอนสอนหญิงเป็นคำสอนที่เป็นหลักประพฤติปฏิบัติของสตรีที่จะดำเนินชีวิต ในการครองเรือนให้รู้หน้าที่ของการปฏิบัติตนเป็นภรรยาที่ดี ดังที่ในคำกลอนกล่าวว่า
จะกล่าวกลอนสอนหญิงไว้สืบสาย
ซึ่งจะเป็นภรรยาบรรดาชาย	ถนอมกายให้ประกอบด้วยกิริยา
กตัญญูให้รู้จักซึ่งคุณผัว	สงวนตัวไว้ให้สมกับวาสนา
จงภักดีสามีของอาตมา	ทุกทิวาสุจริตอย่าคิดแคลง
คำสอนนี้เริ่มจากการให้สตรีรู้จักรักษากิริยามารยาท ให้ระวังรักษาตน มีความกตัญญูและจงรักภักดีต่อสามี การเป็นภรรยาที่ดีนั้น ต้องหมั่นคอยปรนนิบัติดูแลสามี รู้จักถนอมน้ำใจ เข้าใจในอัธยาศัยของสามี และอย่าแสดงอาการหึงหวงให้ดูไม่งาม คำสอนเหล่านี้หากสตรีใดนำไปปฏิบัติจะได้รับการยกย่องว่าเป็นกุลสตรีที่งามพร้อม
ผู้แต่งได้กล่าวถึงลักษณะของการเป็นภรรยาว่ามีสองลักษณะ คือ ภรรยาหลวง และภรรยาน้อย ลักษณะของการเป็นภรรยาหลวงจะต้องรู้จักการปฏิบัติตนและการวางตนให้เหมาะสม สอนให้เป็นผู้มีน้ำใจโอบอ้อมอารีแก่บริวาร หากจะกระทำในสิ่งใดควรจะพิจารณาให้รอบคอบ ให้รู้จักปฏิบัติดีต่อเพื่อนของสามี แต่หากไม่ใช่เพื่อนสนิทไม่ควรทำตนใกล้ชิด ควรหลีกเลี่ยงสิ่งที่จะทำให้ตนเสื่อมเสีย หากรู้จักพิจารณาและเลือกสรรที่จะกระทำในสิ่งที่ดีงามจะได้ชื่อว่าเป็นหญิงที่มีสติปัญญา
ลักษณะจะเป็นเมียนั้นสองประการ	สถานที่เมียหลวงนั้นเป็นต้น
ให้โอบอ้อมเมตตาแก่ข้าคน	แผ่ผลอารมณ์ต่อภัสดา
จะทำการสิ่งใดให้ควรคิด	ถ้าแม้นมิตรเพื่อนผัวนั้นมาหา
จงหยั่งจิตดูให้ดีมีอัชฌา	ให้รู้ว่าเพื่อนสนิทของสามี
ยังปัญญาปรานีสองประการ	สถานนั้นจงจำไว้ถ้วนถี่
ถ้าแม้นมิตรไม่สู้สนิทดี	อย่าให้ทำเกินที่สกุลตน
จึ่งจัดเป็นสตรีมีสติ	จงดำริสิ้นเสร็จในเหตุผล
ที่สิ่งชั่วอย่าเอาตัวไประคน	ถึงว่าจนเจ้าก็เจียมอย่าใจพาล
และสอนให้มีคำพูดที่ซื่อตรงจะได้เป็นที่ไว้วางใจแก่สามี ให้รู้จักปรนนิบัติในหน้าที่แม่บ้าน แม่เรือนดูแลให้สามีรับประทานอาหาร เมื่อยามนอนต้องดูแลให้เรียบร้อย ให้เชื่อฟังและเคารพนบนอบสามี เมื่อยามมีทุกข์ต้องร่วมทุกข์ ยามสุขก็ร่วมสุขด้วยกัน
ให้ซื่อตรงสัจจาต่อสามี	จึ่งเป็นที่ไว้เนื้อเชื่อน้ำใจ
เมื่อยามกินจงประคิ่นปรนนิบัติ	เมื่อยามนอนอย่าให้ขัดอัชฌาสัย
จงคำรพนบนอบให้ชอบใจ	อย่าให้หมางทางในประเวณี
เมื่อยามทุกข์ก็ให้ร่วมอารมณ์ทุกข์	เมื่อยามสุขก็ให้ร่วมเกษมศรี
สอนข้อห้ามที่ไม่ควรปฏิบัติ ดังนี้
ไม่พาตัวไปใกล้สิ่งที่ไม่ดี ดังคำสอน
ที่สิ่งชั่วอย่าเอาตัวไประคน	ถึงว่าจนเจ้าก็เจียมอย่าใจพาล
ที่สิ่งชั่วอย่าเอาตัวไประคน	รักษาตนให้เป็นยอดกระสัตรี ฯ
ให้มีความซื่อสัตย์เคารพรักสามีตนแต่เพียงผู้เดียว และห้ามทำเสน่ห์ยาแฝดให้สามีหลงใหล เพราะเป็นสิ่งไม่ดี หากหญิงใดได้กระทำจะทำลายชื่อเสียงเกียรติยศและเป็นกรรมติดตัวไปตลอดชีวิต
จงห้ามจิตอย่าได้คิดเป็นใจสอง	ประคองเคียงแต่ผู้เดียวอย่าหมายไหน
จงกอดสัตย์ไว้ให้มั่นกว่าบรรลัย	อย่าทำยาแฝดมนต์ใส่มันไม่ดี
จะเป็นกรรมติดกายไปภายหน้า	จะชั่วช้าอัปลักษณ์เสียศักดิ์ศรี
ครั้นสิ้นชีพจะไปสู่อเวจี	ถ้าหญิงดีสติจงตรึกตรองไม่ขึ้นเสียงหรือเถียงสามี และหากสามีโกรธ อย่าโกรธตอบ ต่อเมื่อหายโกรธแล้วจึงพูดจากันด้วยความรักความเข้าใจ
แม้นผัวโกรธเอาดีต่ออย่าโกรธตอบ	ค่อยปลอบโยนด้วยรักอย่าหักหาญ
อย่าขึ้นเสียงเถียงพร่ำจะรำคาญ	มิใช่การเครื่องจะกวนระกำใจ
ไม่กล่าววาจาให้เป็นที่ขัดเคืองใจ
หนึ่งผัวมีที่ไปข้างไหนมา	อย่ากล่าวกิจจาให้ขุ่นหมอง
ปฏิบัติอย่าให้ขัดค่อยประคอง	ชอบช่องจึ่งแถลงคดีมี
ลักษณะของการเป็นภรรยาน้อยนั้น ผู้แต่งกล่าวว่า สตรีที่ต้องเป็นภรรยาน้อยจะต้องรู้จักประพฤติปฏิบัติตน ต้องเจียมตนถึงแม้จะได้ชื่อว่าเป็นภรรยาน้อยจะต้องมีความซื่อสัตย์ ให้เคารพยำเกรงสามี สิ่งใดที่ไม่ดีงามไม่ควรกล่าวให้สามีฟัง จดจำข้อห้ามที่ไม่ควรปฏิบัติและให้กระทำแต่สิ่งที่ดี จะเห็นได้ว่าคำสอนนี้เป็นหลักปฏิบัติในการนำไปเป็นแบบอย่างสำหรับสตรีที่จะใช้ชีวิตในการครองเรือนให้รู้จักทำหน้าที่ของการเป็นภรรยาที่ดี ซึ่งผู้แต่งได้สอนว่าให้พิจารณาเลือกที่จะกระทำ หากสตรีใดรู้จักนำคำสอนไปปฏิบัติ ชีวิตครอบครัวจะพบกับความสุขความเจริญเกิดมงคลในชีวิต เป็นที่สรรเสริญแก่คนทั่วไป แม้เทวดาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ก็ร่วมยินดีด้วย
จึ่งจัดเป็นแม่เรือนเพื่อนชีวี	จะเป็นที่สังรเสริญทั้งโลกา
มิสิ้นทั้งในอนาคต	ปรากฏยืนยาวชันษา
จะไพบูลย์พูนสุขทุกเวลา	เทพดาก็จะซ้องจำเริญใจ
คำกลอนสอนหญิง
๏ จะกล่าวกลอนสอนหญิงไว้สืบสาย
ซึ่งจะเป็นภรรยาบรรดาชาย	ถนอมกายให้ประกอบด้วยกิริยา
กตัญญูให้รู้จักซึ่งคุณผัว	สงวนตัวไว้ให้สมกับวาสนา
จงภักดีสามีของอาตมา	ทุกทิวาสุจริตอย่าคิดแคลง
จงขวนขวายเป็นต้นคอยปรนนิบัติ	จงกำจัดเสียให้ดีอย่ามีแหนง
อย่าเคียดขึ้งหึงหวงล่วงระแวง	อย่าเยาะแยงข้อความให้ลามไป
เป็นภรรยาจงรักษาน้ำใจผัว	ไว้ตัวดูให้ชอบอัชฌาสัย
จึ่งแท้ว่าสตรีที่อำไพ	รักษาใจอย่าให้เสื่อมสกุลตน
ลักษณะจะเป็นเมียนั้นสองประการ	สถานที่เมียหลวงนั้นเป็นต้น
ให้โอบอ้อมเมตตาแก่ข้าคน	แผ่ผลอารมณ์ต่อภัสดา
จะทำการสิ่งใดให้ควรคิด	ถ้าแม้นมิตรเพื่อนผัวนั้นมาหา
จงหยั่งจิตดูให้ดีมีอัชฌา	ให้รู้ว่าเพื่อนสนิทของสามี
ยังปัญญาปรานีสองประการ	สถานนั้นจงจำไว้ถ้วนถี่
ถ้าแม้นมิตรไม่สู้สนิทดี	อย่าให้ทำเกินที่สกุลตน
จึ่งจัดเป็นสตรีมีสติ	จงดำริสิ้นเสร็จในเหตุผล
ที่สิ่งชั่วอย่าเอาตัวไประคน	ถึงว่าจนเจ้าก็เจียมอย่าใจพาล
แม้นผัวโกรธเอาดีต่ออย่าโกรธตอบ	ค่อยปลอบโยนด้วยรักอย่าหักหาญ
อย่าขึ้นเสียงเถียงพร่ำจะรำคาญ	มิใช่การเครื่องจะกวนระกำใจ
จงห้ามจิตอย่าได้คิดเป็นใจสอง	ประคองเคียงแต่ผู้เดียวอย่าหมายไหน
จงกอดสัตย์ไว้ให้มั่นกว่าบรรลัย	อย่าทำยาแฝดมนต์ใส่มันไม่ดี
จะเป็นกรรมติดกายไปภายหน้า	จะชั่วช้าอัปลักษณ์เสียศักดิ์ศรี
ครั้นสิ้นชีพจะไปสู่อเวจี	ถ้าหญิงดีสติจงตรึกตรอง
หนึ่งผัวมีที่ไปข้างไหนมา	อย่ากล่าวกิจจาให้ขุ่นหมอง
ปฏิบัติอย่าให้ขัดค่อยประคอง	ชอบช่องจึ่งแถลงคดีมี
จงตรองดูให้ชอบอัชฌาผัว	ที่สิ่งชั่วความร้ายจงหน่ายหนี
ให้ซื่อตรงสัจจาต่อสามี	จึ่งเป็นที่ไว้เนื้อเชื่อน้ำใจ
เมื่อยามกินจงประคิ่นปรนนิบัติ	เมื่อยามนอนอย่าให้ขัดอัชฌาสัย
จงคำรพนบนอบให้ชอบใจ	อย่าให้หมางทางในประเวณี
เมื่อยามทุกข์ก็ให้ร่วมอารมณ์ทุกข์	เมื่อยามสุขก็ให้ร่วมเกษมศรี
จึ่งจัดเป็นแม่เรือนเพื่อนชีวี	จะเป็นที่สังรเสริญทั้งโลกา
มิสิ้นทั้งในอนาคต	ปรากฏยืนยาวชันษา
จะไพบูลย์พูนสุขทุกเวลา	เทพดาก็จะซ้องจำเริญใจ
หนึ่งเป็นข้ารองบาทบริจา	ภรรยาน้อยเขาเอาใจใส่
ให้เจียมตัวกลัวผิดระวังภัย	จงตั้งในสัจจาต่อสามี
ให้มีจิตยำเยงต้องเกรงขาม	พยายามตามยศอย่าเสียศรี
ที่สิ่งชั่วอย่ากล่าวเป็นราคี	อย่าซิกซี้บรรเลงเล่นไม่เป็นการ
อันข้อคำที่ห้ามไว้ตามบท	จงกำหนดแจ้งจำคำวิตถาร
สิ่งใดชอบจงประกอบให้ควรการ	ที่เรื่องร้ายจงประหารเอาแต่ดี
ถ้าหญิงใดได้ฟังตั้งสติ	จงดำริจำความไว้ถ้วนถี่
ใครรักชั่วก็จะพัวพันทวี	ใครรักดีก็จะสุขจำเริญไป
จงตั้งจิตคิดดูให้รอบคอบ	จงประกอบให้มีอัชฌาสัย
อย่าประมาทพลาดพลั้งระวังภัย	ที่สิ่งชั่วนั้นอย่าได้มาปะปน
อันเกิดเป็นสตรีนี้ยากนัก	หมายพักตร์จะพึงไหนไม่เป็นผล
ที่สิ่งชั่วอย่าเอาตัวไประคน	รักษาตนให้เป็นยอดกระสัตรี ฯ
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์
พระนิพนธ์
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ สำนวนนี้แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทฉันท์ปนกาพย์ เป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อจารึกแผ่นศิลาประดับที่ผนังบริเวณด้านในศาลาหลังเหนือหน้าพระมหาเจดีย์ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เมื่อครั้งที่ปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ ในระหว่าง พ.ศ. ๒๓๗๔ – พ.ศ. ๒๓๗๗
เนื้อเรื่องกล่าวถึง พระเจ้าพรหมทัต มีพระมเหสีนามว่านางบุษบา มีพระราชธิดา ๒ พระองค์ชื่อว่า นางกฤษณา และนางจิรประภา ท้าวพรหมทัตจัดให้มีพิธีสยุมพร นางกฤษณา ผู้เป็นพี่เลือกพระภัสดาได้ ๕ พระองค์ นางจิรประภาเลือกได้พระองค์เดียว แต่นางกฤษณาสามารถปรนนิบัติพระสวามี ได้เป็นอย่างดี และไม่ขาดตกบกพร่องในหน้าที่ของภรรยาที่ดี จึงเป็นที่รักใคร่ของพระสวามีทั้งยังไม่เคยเกิดการทะเลาะวิวาทกันในระหว่างพระสวามีทั้ง ๕ พระองค์ ส่วนนางจิรประภามีพระสวามีเพียงพระองค์เดียวกลับไม่มีความสุข มีแต่ความทุกข์โศกชอกช้ำใจ ผิวพรรณหม่นหมองและพระสวามีมักขึ้งโกรธอยู่เสมอ นางจิรประภาจึงไปปรึกษานางกฤษณา และถามถึงสาเหตุที่นางกฤษณาเป็นที่รักใคร่ สนิทเสน่หาและเป็นที่เกรงพระทัยของพระสวามี และเข้าใจว่าพระพี่นางกฤษณามีเวทมนตร์ผูกใจพระภัสดาทั้ง ๕ ชีวิตการกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ครองคู่จึงมีแต่ความสุข จึงจะมาขอเรียนวิชาเวทมนตร์นั้นบ้าง นางกฤษณาจึงได้อธิบาย ชี้แจงความจริงให้ทราบว่า นางหาได้มีเวทมนตร์อันใดผูกใจพระภัสดาไม่ แต่ที่พระภัสดาทุก ๆ พระองค์รักใคร่ในนางนั้น เพราะนางรู้จักหน้าที่ของภรรยาและอยู่ในโอวาทของพระภัสดาตลอดมา นางกฤษณาจึงได้สอนนางจิรประภาถึงหน้าที่ต่าง ๆ ของการปฏิบัติตนเป็นภรรยาที่ดีว่า ควรมีกิริยามารยาท การประพฤติปฏิบัติตนที่ดี พูดจาอ่อนหวาน สอนให้รู้จักอัธยาศัยและรู้ใจพระสวามี มีความซื่อสัตย์สุจริต ควรปรนนิบัติพระสวามีในหน้าที่การงาน ต่าง ๆ เช่น ควรตื่นก่อนนอนทีหลัง ดูแลเรื่องอาหารการกิน การแต่งกาย น้ำสรงน้ำเสวย พัดวีเมื่อยามร้อน คอยปัดปูที่นอน การรักนวลสงวนตัว และนางกฤษณายังได้สั่งสอนในเรื่องของศีลธรรมจรรยา กิริยามารยาทในอิริยาบถทั้ง ๔ ได้แก่ การนั่ง นอน ยืน เดิน การรับประทานอาหาร การมีมนุษยสัมพันธ์ และการผูกมิตรไมตรี เป็นต้น ดังตัวอย่าง
การสอนให้รู้จักกิริยามารยาทที่ดี
เดินนั่งจงยั้งองค์	ดำรงกายระไวระวัง
ซวดซวนก็ชวนชัง	ชนผองจะซร้องสรวล
อย่าด่วนครรไลแล่น	กรกรีดแหวนบรางควร
ทอดตาลิลาจวน	สดุดบาทจักพลาดพลำ
อย่าเดินทัดมาลา	เสยเกศาบควรทำ
จีบพกพลางขานคำ	สะกิดเพื่อนสำรวลพลาง
ยุรยาตรโยกย้าย	กรกรีดกรายสไบบาง
ยอหัตถ์สำผัสปราง	จักเสื่อมสวัสดิสัตรี
หรือ
หนึ่งสถิตที่บันใด	อีกร่มไม้แลตากกาย
นอนนั่งยังชานชาย	สถลท้องวิถีทาง
จักจามบงามแรง	แสดงอรรถอย่าตรัสหลาย
นอนนานมักคร้านกาย	ป่วยการกิจคิดการงาน
น้อยภักษ์ก็ผอมซูบ	สริรรูปก็บันดาล
มากภักษ์ก็พี่พาน	จะหนักเนื้อแลเทื้อองค์
นางกฤษณายังได้สอนให้นางจิรประภารู้จักการผูกมิตรไมตรี การมีอัธยาศัย และการมีมนุษย์สัมพันธ์ที่ดี และให้นำไปปฏิบัติซึ่งหากปฏิบัติได้ก็จะเป็นคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่สำคัญที่จะผูกใจพระสวามีได้โดยที่ไม่ต้องใช้เวทมนตร์คาถามาทำให้พระสวามีรักใคร่
ผูกชนด้วยไมตรี	จิตรปรีดีหฤาหรรษ์
รักคุ้งชีวาวัน	มรณาศฤาหน่ายแหนง
คำสอนสมรมาลย์	ประสาทสารสุนทรแสดง
จงจำอย่าเคลือบแคลง	ประพฤติเพื่อผดุงตน
เปนที่เสน่หา	แต่ภรรดาเจริญผล
กว่าเล่ห์เสน่ห์มนต์	ตรมายาอันอาธรรม์
นอกจากนางกฤษณาจะสอนให้นางจิรประภารู้จักวิธีปฏิบัติตนให้เป็นแบบอย่างที่ดีตามแบบฉบับของกุลสตรีที่พึงปรนนิบัติสามีให้การครองชีวิตคู่มีความสุขแล้ว นางยังได้อบรมสั่งสอนให้นางจิรประภาเข้าใจสัจธรรมในการทำคุณงามความดี ซึ่งจะเป็นคุณค่าของมนุษย์ ดังตัวอย่างของคำประพันธ์ที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสทรงพระนิพนธ์ไว้ เป็นบทเปรียบเทียบให้เห็นคุณค่าของการกระทำความดี ซึ่งเป็นที่จดจำกันได้ดีคือ
พฤษภกาษร	อีกกุญชรอันปลดปลง
โททนต์เสน่งคง	สำคัญหมายในกายมี
นรชาติวางวาย	มลายสิ้นทั้งอินทรีย์
สถิตทั่วแต่ชั่วดี	ประดับไว้ในโลกา
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชวิจารณ์และมีพระบรมราชวินิจฉัยเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ว่า
“…คิดเห็นว่าเรื่องต้นของกฤษณาสอนน้องคงจะมาจากที่อื่นเป็นแต่ชื่อเสียงจะขาดวิ่น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตจะทรงแต่งให้บริบูรณ์ดี จึงได้เก็บชื่อในบาลีมาซ่อมแซมลงดีร้ายจะมีมาแต่หนังสือมหาภารตะซึ่งเป็นเรื่องรวบรวมนิทานเก่าและลัทธิต่าง ๆ ที่ถือกันอยู่ในมัชฌิมประเทศ ก่อนเวลาพุทธกาล จึงได้อ่านหนังสือมหาภารตะเสาะแสวงหาความจริงอันนี้ จนบัดนี้มาพบเรื่องนั้นสมประสงค์แล้ว จะขอยืนยันได้ว่ากฤษณาสอนน้องที่มาแต่งเป็นคำฉันท์นั้นไม่ได้มาจากบาลี เราคงจะได้มาจากพราหมณ์ ซึ่งมาเป็นครูบาอาจารย์ของเราแต่ก่อน เหมือนเรื่องรามเกียรติ์เป็นแน่”
จากพระบรมราชวินิจฉัยนี้ทำให้ทราบว่าเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์มาจากมหากาพย์ภารตะ กล่าวถึงนางกฤษณาผู้เป็นราชธิดาของพระเจ้าทฺรปาท แห่งนครปัญจาละ นางกฤษณาเป็นมเหสีของกษัตริย์ปาณฑพ ๕ พระองค์ นางสามารถดูแลและปรนนิบัติพระสวามีทั้ง ๕ ได้อย่างมิขาดตกบกพร่อง และประพฤติปฏิบัติตนเป็นกุลสตรีที่ดีงาม ทำให้พระสวามีทุกพระองค์รักใคร่ เคารพนับถือนาง และนางยังได้ตอบข้อซักถามของนางสัตยภามามเหสีของพระกฤษณะ เมื่อครั้งเสด็จมาเยี่ยม นางกฤษณาจึงอธิบายและสอนนางสัตยภามาให้รู้จักข้อปฏิบัติอันดีงามในการครองตน และการปฏิบัติตนในการทำหน้าที่ภรรยาที่ดีให้หมั่นดูแลเอาใจใส่ ปรนนิบัติสามีและสอนให้เข้าใจสัจธรรมในการประกอบคุณงามความดี เรื่องนี้ปรากฏอยู่ในมหาภารตะวนบรรพวรรคที่ ๒๓๒ และ ๒๓๓
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์พระนิพนธ์ในสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สำนวนนี้มีสำนวนโวหารไพเราะ งดงาม มีการใช้ศัพท์สูงกว่ากฤษณาสอนน้องคำฉันท์ฉบับกรุงธนบุรี ดังที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในคำนำดังนี้
“...ว่าโดยทางสำนวนโวหาร นับว่าเป็นหนังสือชั้นเอกในกวีนิพนธ์เรื่อง ๑ ว่าโดยเนื้อความเป็นโอวาทานุสาสนีสำหรับสตรีจะพึงปฏิบัติต่อสามี ล้วนเป็นเนื้อความที่ทรงเลือกค้นสิ่งที่เป็นสารประโยชน์มาทรงนิพนธ์ไว้ เป็นทิฏฐานุคติของกุลสตรี ผู้หวังเป็นประโยชน์เป็นอัตสัมมาปณิธิจะพึงปฏิบัติโดยทางจรรยา และเป็นแบบแผนทางศึกษาของกวีนิพนธ์ในชั้นหลัง...”๑ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กฤษณาสอนน้องคำฉันท์
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรสเป็นวรรณคดีที่มีคุณค่าที่ให้ความรู้และรูปแบบการแต่งคำฉันท์ที่ประณีตด้วยการใช้ภาษาที่งดงาม และให้ข้อคิด คติธรรมที่ภรรยาพึงปฏิบัติต่อสามี และรวมถึงการสอนเรื่องกิริยามารยาทที่สตรีโดยทั่วไปควรปฏิบัติ และยังเป็นแบบฉบับของกวีนิพนธ์ในสมัยต่อมาได้อีกด้วย
เอกสารอ้างอิง
สุภัคลักขณา (นามแฝง). กฤษณาสอนน้อง. กรุงเทพฯ : ป. พิศนาคะการพิมพ์, ๒๕๑๘.
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์
พระนิพนธ์
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
๑๙
๏ ขอถวายภิวาทนศาสดาดิลกธรรม์
ทั่วสงฆ์อันทรงสรรพ์	คุณา
๏ นบพรหมินทร์วชิรินทรวิษณุศิวา
รวิศศิดารา	จำรัส
๏ ฉ้อกามาคัคนาคิรินทรสินธุพนัส
ภูมพฤกษ์กำภูฉัตร	ธำรง
๏ ทวยเทพทิพยพิมานณะสถานสถิตยทุกองค์
อิกแมนสมุติทรง	ธเรศ
๏ เชิญปกป้องภยผองพิบัติอุปัทวเหตุ
นานาประเภทพยาธิ์	อย่าพาน
๏ แต่ตูผู้จะนิพนธ์ยุบลบทบรรหาร
แห่งราชโยงการ	ดำรัส
๏ ให้รังสฤษดิกฤษณาสุภาสิตสวัสดิ
เลบงฉันท์รำพรรณอรรถ	ภิปราย
๏ แปลกแปลงแสดงพจนเพรงเชลงลักษณบรรยาย
ชาวชนบทธิบาย	ประดาษ
๏ ไป่สมเสนอบเสมอสมานมุขประกาศ
อโยธยาคณาปราชญ์	ทั้งมวญ
๏ รังสรรค์สารพอจักขานจักคู่พจนควร
เสนอสนองสำนวนเนือง	กระวี
๏ หวังโอวาทอนุสาสนุสนธิสกลสัตรี
แสวงสวามิภักดี	ฤาวาย	๚
๏ แถลงเรื่องเบื้องต้นจนปลาย	โบราณนิยาย
เปนอย่างแต่ปางก่อนไกล
๏ มีองค์อิศราธิปไตย	ทรงนามภูวไนย
คือพรหมทัตกระษัตรา
๏ เถลิงภพผ่านแผ่นพสุธา	ดลด้าวพารา
ณสีบุเรศเขตรขัณฑ์
๏ เอกอรรคพนิดาลาวรรณ	เฉิดโฉมโนมพรรณ
พระนามพระนุชบุษบา
๏ เปนปิ่นอนงค์เนกบริจา	ริกนาฎคณนา
คือหมื่นหกพันนงพาล
๏ มีราชธิดาดวงมาลย์	ทั้งสองสคราน
พิลาศเลิศลักขณา
๏ หนึ่งนามกรแก้วกฤษณา	หนึ่งจิรประภา
ประไพพระพักตร์เพียงจันทร์
๏ ท้าวสงวนนวลนุชในครรภ์	ปรางค์รัตน์นิรัน
ตรายนิราศราคิน
๏ ควรคู่ขัติยาธิบดินทร์	ปรีดาประดิทิน
ในกามกรีธากล
๏ ผดุงเผดิมเริ่มราชมงคล	สวยมพรมณฑล
พิธีวิวาห์ถาวร
๏ เศกสองศุภลักษณบังอร	มหิษีมหิศร
เสวยสวัสดิไอศวรรย์
๏ ในขัติยพงศาพัน	ธุศักดิเสมอกัน
เปนเกศมกุฎธาษตรี
๏ ทั่วกาสิกรัฐธรณี	ดลด้าวอันมี
พิศาลพิสัยสีมา
๏ อัคเรศเกศแก้วกฤษณา	ยิ่งยศปรีชา
เฉลียวเฉลิมโลกีย์
๏ ประฏิบัติกษัตราสวามี	ห้าองค์นฤบดี
เสน่ห์สนิทนิจกาล
๏ ห่อนเคียดขึ้งคำรำคาญ	เขษมสุขสำราญ
ภิรมย์ฤดีปรีดา
๏ ผลัดเปลี่ยนเวียนเวรราชา	ถนอมแนบนิทรา
ละวันบรรโลมโฉมสมร
๏ ในห้องสิริไสยากร	เกื้อกามตระอร
บโรยบร้างห่างขวัญ
๏ เสวยสวัสดิสังวาสนิรัน	ดรแผ้วไภยัน
ตรายฤาพานพาธา
๏ เพื่อพระเทพีมีมา	รยาทกิริยา
บหยาบสุภาพพร้อมมูล
๏ ควรฉลองลอองบาทบดีสูรย์	ภิเษกสมบูรณ์
สมบัติพิพัฒน์โอฬาร ๚
๑๔
๏ ปางองค์อนงค์นุชสุดา	จิรประภาพิมลมาลย์
ภรรดานราธิปบดาล	ประดิพัทธเปรมปรีดิ์
๏ เคียดขุ่นก็ครุ่นฤทยโทษ	บมิโปรดมิปรานี
เศร้าทรวงรลวงทุกขทวี	ดุรเทวษถวิลครวญ
๏ อกโอ้อาภัพดูอัปรลักษณ์	นิราสรักแต่ไห้หวล
เอกาสวามิบมิควร	กระมลหมางมาห่างเหิน
๏ พระพี่ธมีวรภรรดา	ประมาณห้าบำเรอเจริญ
จิตรท้าวฤาร้าวรมยเพลิน	เสน่ห์น้อมประนอมโฉม
๏ ฉันใดจึงดาลกระมลปรี	ดิฤดีบลืมประโลม
ห่อนห่างและสร่างสุขตระโบม	บริบาลบรรสานสม
๏ ควรกูจักสู่อรจักถาม	จักขานความที่เกรียมตรม
ยลอย่างบร้างเสน่หชม	จักเชยชื่นทุกคืนวัน
๏ ตริเสร็จพธูก็ยุรยาตร	ยังปรางค์มาศพิมานจันทน์
เกศก้มประนมกรภิวันทน์	วรเชษฐ์ยุพาพงา
๏ เทพีธมีพจนประภาษ	เยียใดนาฎกนิษฐา
เศร้าศรีฉวีวรรณวิกา	รวิกลมาหม่นหมาง
๏ เพื่อพาลพิบัติอุปัทวทุกข์	บมีสุขในสรรพางค์
ไข้จริงไข้ใจฉันใดนะนาง	นุชชี้คดีแถลง
๏ อ้าอายบอาจอรรถจักเอื้อน	แลจักเยื้อนยุบลแสดง
โอษฐ์อ้างไฉนฤไทยแหนง	มรณเลิศประเสริฐแล
๏ อดสูดูยิ่งสิ่งใดจะเทียบ	จะปูนเปรียบที่ห่างแห
โหยหาภรรดาก็บมิแปร	พักตรพ้องเปนสองสรวล
๏ ร้อยทุกข์รันทมระบมระบุ	อุระระอุกำสรวลครวญ
ชอกช้ำระกำจิตรประมวญ	ประมาณมากกว่าแดนดิน
๏ พระองคทรงคุณพิเศษ	วรเวทประสิทธิศิลป์
อาจโผอนมนัสขัติยนรินทร์	ทั้งห้าท้าวฤาร้าวราน
๏ ร่วมรมย์บรรทมสุขบสร่าง	สวาดิร้างฤดีสมาน
เชิญเฉลยในเล่ห์เสน่หวาน	วจนาดถ์ประสาทสอน
๏ อ้าแม่อย่ามานกระมลปรี	ดิกระลีกระลำพร
ใช่ชอบประกอบกรรมจักรอน	ยศยิ่งทุกสิ่งเจริญ
๏ ไป่ก่อในกิจประสิทธิเวท	อคุณเหตุห่อนสรรเสริญ
สวามีภักดีธรรมะพรรเอิญ	ภิรมยราชฤไทยไท
๏ อย่าแม่อย่าแปรประทุฐจิตร	ทุจริตจัญไรภัย
ซื่อซ้อมถนอมสัตยใน	บทเรณุภรรดา
๏ แม้วรักด้วยฤทธิ์ประสิทธิมน	ตรวิกลกฤติยา
พลันหน่ายบังวายสวาดิอา	ดุรร้างบรางนาน
๏ เสน่ห์สนิทด้วยมิตรธรรมะแท้	บปรวนแปรจักร้าวฉาน
สุจริตเจริญคุณะฤาราน	เมตรมุ่งคุ้งวายวาง
๏ สารแล่นครรไลคือใครจักฉุด	แลจักยุดจักยื้อหาง
พฤษภฤาเสพภักษบราง	จักข่มเขาให้ตฤบตฤณ
๏ จักแจ้งแสดงอรรถภิปราย	บรรยายเบื้องระบอบระบิล
โอวาทนุสาสนยุพิน	ทรเพื่อจักเพียรผดุง
๏ โดยกิจสวามิบริรักษ์	พิทักษ์ราชอำรุง
กอปกัตเวทิธรรมะคุง	ชีพิตม้วยด้วยสัตยา
๏ อิกการภิบาลพิบุลวัตร	ประฏิบัติแลวาจา
หย่อนหยาบสุภาพพจนมา	รยาทพร้อมลม่อมกาย
๏ สิ่งนี้เปนที่ภิรมเยศ	บุรุษเจตนาหมาย
เสน่ห์สนองบหมองจิตรรคาย	ฤาข้องเคียดจักเกลียดไกล
๏ ธรรมดาบุรุษอุดมเพศ	ก็พิเศษคือธงไชย
เฉลิมศรีสุรางคคณะใน	ภพแม้นมกุฏทรง
๏ ผิบนั้นประหนึ่งวรประวิตร	ประกิจแก้วพิเชียรผจง
สวมใส่ในนิ้วอรอนงค์	พิโรจรัตน์จรัสเจริญ
๏ ไร้ร้างนิราสวรสวา	มิภรรดาธห่างเหิน
เปนม่ายฤาวายวัจนดำเนิน	ดำเนียรความอันหยามยิน
๏ เฉกเช่นชโลทกนที	บมิมีกระแสสินธุ์
นคราอันไร้นฤบดิน	ทรเสื่อมสถาพร
๏ สิ้นสูญสิริแลกฤติยศ	ฤาปรากฎประกาศขจร
ทั่วทวยคณานรนิกร	ประมาทหมิ่นทุกถิ่นสถาน
๏ ธงไชยอันไพบุลในงอน	เปนอาภรณ์แห่งรถยาน
ธุมาก็ปรากฎแก่กรานต์	แลเถกิงระเริงแสง
๏ ราชาก็ปรากฎเปนปิ่น	นครินทรเขตรแขวง
สวามีเป็นศรีสวัสดิแสดง	ศักดิสง่าแก่นารี
๏ ชายใดแม้ได้เป็นภรรดา	บโสภาทั้งอินทรีย์
สูญเสื่อมสติวิริยฤามี	ปัญญาโหดแลโฉดเฉา
๏ ไป่ควรจักคิดจิตรประมาท	บริภาษดูเบา
ควรคิดสนิทเสน่หเคา	รพเริ่มภักดีสนอง
๏ เฉกฉัตรประชาบดีพรหเมศ	สุรเชษฐปกครอง
กั้งเกล้าบันเทาทุกขทั้งผอง	พิบัติใดบใกล้กราย	๚
๒๘
๏ อย่าเยี่ยงหญิงชั่ว	ไป่รู้คุณผัว	ไม่กลัวความอาย
ลิ้นลมข่มคำ	ห่อนยำเยงชาย	จงจิตรคิดหมาย	มุ่งร้ายภรรดา
๏ ต่อหน้าปราไส	ลับหลังตั้งใจ	ดูหมิ่นนินทา
คอยหาข้อผิด	ห่อนคิดกรุณา	ไป่ได้นำพา	กิจการงานเรือน
๏ การหูกการไน	สดึงรึงไหม	ต้องให้ตักเตือน
เย็บเสี้ยวร้อยปัก	คร้านนักชักเชือน	คบค้าหาเพื่อน	ชอบหน้าพาที
๏ โภชาอาหาร	ห่อนเอื้อเอาภาร	ประฏิบัติสวามี
กล่าวเถียงเลี่ยงล้อ	ปากต่อมือตี	คารมข่มขี่	จู้จี้เจรจา
๏ อย่าเยี่ยงหญิงโหด	มักหึงขึ้งโกรธ	วิวาทวาทา
ฤาห่อนย่อท้อ	งอนง้อภรรดา	โอหังตั้งหน้า	ปากกล้าไม่กลัว
๏ อย่าเยี่ยงหญิงร้าย	แง่งอนห่อนอาย	เล่นริกขิกหัว
หากินก็เกียจ	เตรียจชายเข้าครัว	ละไว้ให้ผัว	กอบกิจปิดงำ
๏ แขกมาหาสู่	เกรงเปลืองหมากพลู	ทานทัดขัดคำ
ดูตาผัวพลาง	ให้ข้างฤายำ	แยบยลกลทำ	ขับแขกจากสถาน
๏ อย่าเยี่ยงหญิงบาป	ลโมภโลภลาภ	เกลศเหลือประมาณ
เร่ชู้รู้เช่น	ฤาเปนแก่นสาร	ชาติช้าสาธารณ์	ทรลักษณ์ศักดิสูญ
๏ ไป่กลัวความอาย	ชนฉินยินร้าย	หยาบคายแด่ประยูร
ชนกชนนี	สวามีตระกูล	เกิดเข็ญเปนมูล	โทโสโมหันธ์
๏ เผ่าพงศ์วงศ์วาร	เพื่อนเรือนเพื่อนบ้าน	ผิดพ้องหมองกัน
เคืองขุ่นครุ่นเคียด	รังเกียจเดียดฉัน	ฤาว่างเว้นวัน	จองจิตรฤษยา
๏ ห่อนผูกไมตรี	ร่วมสุขเขษมศรี	พาทีปรีดา
ทำเล่ห์เท่ห์กล	แยบยลนานา	ซื่อส่อต่อหน้า	ลับหลังปรวนแปร
๏ แหวนทองเงินตรา	แพรพรรณผืนผ้า	ย้ายยักชักแช
ผันผ่อนซ่อนไว้	ห่อนให้ผัวแล	เปนหญิงแสนแง่	ลามกพกลม
๏ ล้วนชาติหฤโหด	ก่อเข็ญเปนโทษ	ชายร้างห่างสม
ฤาห่อนเคียงคู่	สมสู่อภิรมย์	บำราศขาดชม	เชยชิดนิจกาล ๚
๒๑
๏ เอกองค์อนงค์นุชนงคราญ	กลศศิชัชวาลย์
เมฆบพ้องพาน	ก็ผ่องทิศ
๏ เปนพงศ์ขัติยาวราฤทธิ์	วิบุลยธนะสมิทธิ์
อรรคราชิศ	รบดี
๏ รักศักดิสุริวงศ์กระษัตรีย์	กลมิคจมรี
เสน่หอินทรีย์	สงวนพาล
๏ ไป่ได้อาไลยในชนมาน	บมละสัตยปาน
เปรียบก็ปูนประมาณ	ดั่งยองยง
๏ บริรักษ์ภักดีบาทบงสุ์	นฤบดิศรทรง
คุณะคือองค์	พระภรรดา
๏ รักตนสงวนตนกัลยา	ครหะวจนะทา
รุณะโทษา	จงอย่าพาน
๏ ยังราชหฤไทยนราบาล	นฤจิตรวิมัติดาล
เชื่อฤาร้าวราน	เสน่ห์สนิท
๏ โดยสุนทรภาพยมิตรจิตร	กลชนมชีวิต
สุจริตร่วม	มโนสมาน
๏ ห่อนเคียดเคืองคำรำคาญ	ประดิพัทธขัติยปาน
เปรียบดังชนมาน	บหม่นหมาง
๏ จงจำพร่ำพจนอย่าละวาง	คุณวิบุลยทาง
วัตจริยาง	คขัติยา
๏ จักเจริญเกียรติยศฦาชา	อิศริยยศวรา
ดิเรกบริวา	ระไพบูลย์
๏ สมศักดิอรรคราชประยูร	วรอุทิศตระกูล
อย่าพึงเสื่อมสูญ	ในสิ่งสัตย์
๏ ไว้ความสรรเสริญเจริญสวัสดิ์	คุณวิบุลยพิพัฒน์
โดยวิริยวัตร	กระสัตรี
๏ พึงทราบอัธยาสวามี	มนัสภิรัตปรี
ดาอันใดมี	บันโดยตาม
๏ อย่าทำทรนงจิตรหยาบหยาม	สุจริตประดิษฐงาม
พึงพยายาม	เสงี่ยมสงวน
๏ ทูลแถลงแสดงอรรถโดยควร	ยุบลสัตยประมวญ
เท็จบทบทวน	มาทูลไท
๏ รอบรู้กิริยาอัชฌาไศรย	นฤบดิศรไอ
ศูรย์พระสาสน์ไข	บขัดคำ
๏ ร่วมทุกข์สุขร่วมรมย์สัม	ฤทธิหฤทยบำ
เรอบำรุงทำ	คุณาสนอง
๏ สวามิภักดีจิตรโดยปอง	กตัญญูวิบุลยครอง
กรรมบถคลอง	กุศลแสวง ๚
๑๑
๏ ตื่นก่อนเมื่อนอนหลัง	พึงเฝ้าฟังบรรหารแสดง
ตรัสใช้รไวรแวง	รวังศัพท์รับสั่งสาร
๏ ยามไท้ธิเบศร์ทรง	ประชวรองค์บสำราญ
อย่าคลาพยาบาล	บำเรอรักษ์ภักดีตระโบม
๏ ปางท้าวธไสยา	อย่าลีลาให้เครงโครม
อำรุงฤไทยประโลม	บพิตรผู้อย่าดูเบา
๏ ที่สูงที่ไสยาสน์	อย่าอุกอาจจักเอื้อมเอา
สิ่งใดบได้เคา	รพไท้ฤาไป่ควร
๏ ยามเอื้อนโองการตรัส	สนองอรรถอย่าลามลวน
ยามท้าวธเชยชวน	บันโดยชอบในเชิงสม
๏ ยามร้อนพึงไกวกวัด	รำพายพัดรำเพยลม
ยามสรงถวายฉม	สุคนธ์ฟุ้งจรุงขจร
๏ ยามงายก็อยู่งาน	บริบาลบดีศร
ยามสถิตย์ไสยากร	พึงนวดนั่งระวังยาม
๏ ปางไท้ธสู่สม	สนมใดบันโดยตาม
ฤาแหนฤาห่อนงาม	พึงโหดเหตุหวงหึง
๏ ปางราชรางวัลปัน	กำนัลนางที่พอพึง
อย่าทัดอย่าทันทึง	อธรรม์จิตรอันฤษยา
๏ เกรงไท้ฤไทยราน	บันดาลโทษโกรธา
เสื่อมศักดิเดชา	นุภาพผู้จะดูแคลน
๏ รักองค์สงวนองค์	อย่าทนงพึงกลัวแกลน
ภรรดาคุณาแทน	บิดุเรศพิเศษสมาน
๏ ไตรตรวจทุกหมวดหมู่	อนงค์ผู้พนักงาน
ในราชบำเรอการ	ประฏิบัติกระษัตรา
๏ เช้าค่ำบำบวงบาท	บมิขาดสักเวลา
ผดุงราชบริจา	ริกวัตรสวัสดี
๏ ดูถ้วนทุกนวลนาง	สุรสุรางคนารี
ปองโปรดปรานีมี	มิตรธรรมอันเที่ยงธรรม์
๏ มละเหตุอคติ	บเริ่มริทั้งสี่พรรค์
โทษะโมหะฉัน	ทะภยาฤาอาวรณ์
๏ ครั้งหนึ่งถึงสองครั้ง	ผิผิดพลั้งพึงสั่งสอน
สามซ้ำควรกรรมกรณ์	นุกิจราชอาญา
๏ หนึ่งรู้จริตจิตร	บพิตรผู้ภรรดาปรา
รภใดบันโดยอา	รมณพระประสงค์สม
๏ หนึ่งน้องจักทูลความ	สิ่งใดยามสำเริงรมย์
ยามไท้ฤไทยระทม	ทุกขอย่ากิจจาแถลง
๏ รู้รอบประกอบการ	บริบาลบันโดยแสดง
ชอบราชมโนแหนง	สิ่งใดไซ้อย่าได้ทำ
๏ ตรวจตราสุธาโภช	อันเอมโอชบำเรอบำ
รุงราชผู้พำ	นักนิเนืองคณาประชา
๏ จัดเครื่องสุคนธ์ปรุง	จรุงรสมาลา
ลูบไล้พระกายา	ขัติเยศสำอางองค์
๏ อิกทั้งพระภูษิต	พิจิตรพัสตรอันบรรจง
อวลอบตระหลบทรง	เสาวคนธ์เลวงขจร
๏ น้ำสรงแลน้ำเสวย	รำเหยรสเกสร
เสารภยเอมอร	อดิเรกชวยฉม
๏ ปัดปูยี่ภู่ลาด	บรรจ์ฐรณ์อาสน์ภูธรผธม
ยามราชนิทรารมย์	บริรักษ์ภักดีผดุง
๏ ลูบล้างวิบูลย์บท	สุธารสสุคนธ์ปรุง
ประกอบราชอำรุง	ขณะสู่ไสยาสถาน
๏ เครื่องสรงพระพักตร์ไท้	เอาใจใส่เปนนิจกาล
ปางปิ่นสุธาธาร	มิทันตื่นพึงเตรียมถวาย
๏ แม้วไท้ธไคลคลาศ	พยุหบาตรคลี่คลาย
จักโดยเสด็จผาย	คชยานยาตรา
๏ กูบกั้งกระโจมทอง	วิสูตรป้องกำบังตา
สำรวมพระไนยนา	อย่าแหวกม่านรเมียลมอง
๏ แสนเสวกามาตย์	อันลีลาสอเนกนอง
ทราบไท้ฤไทยหมอง	มนัสแหนงรแวงถวิล
๏ หนึ่งน้องอย่ายืนขาน	นุสนธิ์สารแด่ราชินทร์
ฤาชอบระบอบระบิล	บำญัติหยาบพึงเยงยำ
๏ เถ้าแก่ชะแม่หมู่	กำนัลผู้ใดใดทำ
ควรโทษพิโรธคำ	อย่าเคียดขึ้งให้เครงโครม
๏ พึงน้องสำรวมโอษฐ์	ผรุสโทษทำลายโฉม
เสียศรีอินทรีย์โทรม	ศุภลักษณ์พักตราหมอง
๏ หนึ่งเราแต่เยาว์มี	ชนนีชนกครอง
ตราบได้ภิเษกสอง	สุขในมไหศวรรย์
๏ คุณพระภรรดาเจ้า	ได้ปกเกล้าช่วยกั้นกัน
คุ้มขวงภยันต์อัน	ตรายร้างบรางพาน
๏ ธรรมดาคณะพธู	บำราศคู่สมัคสมาน
เสมอแหวนวิเชียรราน	รังษีหมองบผ่องพรรณ
๏ เจียรจันทรดารก	วลาหกมากีดกัน
เศร้าแสงชรอับอัน	ธการคลุ้มชรอุ่มโพยม
๏ เฉกหญิงที่ชายหน่าย	แม้เปนม่ายก็หมองโฉม
เสื่อมสุขแต่ทุกข์โทม	มนัสเศร้ากำสรวลศัลย์
๏ ชุมชนจะชวนฉิน	ประมาทหมิ่นทุกสิ่งอัน
ยากนักจักผ่อนผัน	บรรเทาที่สัตรีตรอม
๏ สบสรรพสิ่งชั่ว	มาเกลือกลั้วให้หมองมอม
พักตร์ผ่องก็เผือดผอม	พิกลรูปจักซูบทรง
๏ พฤษภกาษร	อิกกุญชรอันปลดปลง
โททนต์เสนงคง	สำคัญหมายในกายมี
๏ นรชาติวางวาย	มลายสิ้นทั้งอินทรีย์
สถิตย์ทั่วแต่ชั่วดี	ประดับไว้ในโลกา
๏ ความดีก็ปรากฎ	กฤติยศฦาชา
ความชั่วก็นินทา	ทุรยศยินขจร
๏ เปนราชบุตรี	มหิษีมหิศร
เสวยสวัสดิถาวร	ถวัลยราชธราดล
๏ อย่าเผยบัญชรบาน	พิศาลทัศนาชน
จักแถลงแสดงนุสนธิ์	อย่าสรวลเสียงสำเนียงดัง
๏ เดินนั่งจงยั้งองค์	ดำรงกายระไวระวัง
ซวดซวนก็ชวนชัง	ชนผองจะซร้องสรวล
๏ อย่าด่วนครรไลแล่น	กรกรีดแหวนบรางควร
ทอดตาลิลาจวน	สดุดบาทจักพลาดพลำ
๏ อย่าเดินทัดมาลา	เสยเกศาบควรทำ
จีบพกพลางขานคำ	สกิดเพื่อนสำรวลพลาง
๏ ยุรยาตรโยกย้าย	กรกรีดกรายสไบบาง
ยอหัดถ์สำผัสปราง	จักเสื่อมสวัสดิสัตรี
๏ นุ่งเฟ็ดภูษาเดิน	แลมุ่งเมิลวิถีลี
เปลือยเปล่าพระอินทรีย์	หนึ่งสองบ่าสไบทรง
๏ พบชายก็ชายสรวล	สำรวลฤาสำรวมองค์
ล้วนเลศอวมง	คลเหตุบห่อนงาม
๏ เท้าคางแลเท้าแขน	จนองค์แอ่นฤาเขินขาม
หนึ่งสนธยายาม	แลแวะพูดเพื่อนเคหา
๏ หนึ่งนั่งเอาบ่าทรง	ศิระบงบโสภา
โยกย้ายวิการกา	ยประเภทหลากหลาย
๏ หนึ่งสถิตย์ที่บันได	อิกร่มไม้แลตากกาย
นอนนั่งยังชานชาย	สถลท้องวิถีทาง
๏ ล้วนเลศอัปรลักษณ์	ทุรลักษณานาง
ราคีคดีหมาง	กระมลผู้ภรรดาตน
๏ หนึ่งโสดจักสำรวล	บมิควรทรอึงอล
แย้มยิ้มพะพริ้มยล	พักตรเพริศพะเพราพราย
๏ จักจามบงามแรง	แสดงอรรถอย่าตรัสหลาย
นอนนานมักคร้านกาย	ป่วยการกิจคิดการงาน
๏ น้อยภักษ์ก็ผอมซูบ	สริรรูปก็บันดาล
มากภักษ์ก็พีพาน	จะหนักเนื้อแลเทื้อองค์
๏ พึงภักษพอประมาณ	บวิการวิกลทรง
โสภาคยยรรยง	ทุกสิ่งสิ้นทั้งอินทรีย์
๏ อิกอิริยาบถ	กำหนดถ้วนทั้งสี่มี
นั่งนอนหนึ่งจรลี	แลยืนพร้อมเสมอสมาน
๏ เพียรกิจบคิดเกียจ	ฤากลัวเกลียดในงานการ
รอบรู้วิธีชาญ	ประฏิบัติกระษัตรา
๏ รักตนเสงี่ยมตน	บำเพ็ญผลสัตยา
ทานศีลศรัทธาปรา	รภเกื้อกุศลธรรม์
๏ รักสัตวนานา	พึงรักษาบเดียดฉัน
เลี้ยงดูทุกคืนวัน	จนอิ่มหนำเปนอาจิณ
๏ รักรุกขอุประถัมภ์	พึงรดน้ำแลพูนดิน
กิ่งก้านฤารานสิน	สงวนไว้ได้เชยชม
๏ รักชนพึงเลี้ยงดู	ให้อยู่สุขสำราญรมย์
นุ่งห่มอุดมสม	บูรณพร้อมภักษาหาร
๏ ใช้สอยบหลบลี้	ฤาหน่ายหนีในงานการ
จงรักภักดีนาน	ห่อนเหินห่างคุ้งวางวาย
๏ ผูกงูด้วยมนตรา	วิทยาอาคมหมาย
ผูกสารบเคลื่อนคลาย	ด้วยเชือกบาศกระสันพัน
๏ ผูกชนด้วยไมตรี	จิตรปรีดีหฤาหรรษ์
รักคุ้งชีวาวัน	มรณาศฤาหน่ายแหนง
๏ คำสอนสมรมาลย์	ประสาทสารสุนทรแสดง
จงจำอย่าเคลือบแคลง	ประพฤติเพื่อผดุงตน
๏ เปนที่เสน่หา	แต่ภรรดาเจริญผล
กว่าเล่ห์เสน่ห์มนต์	ตรมายาอันอาธรรม์ ๚
๑๕
๏ มธุรพจนรำพรรณ	พื้นพิเศษสรรพ์	สถาพร
๏ มธุรพจนสารสอน	เชิญวิมลสมร	บำรุงองค์
๏ มธุรพจนยรรยง	สรรพทุกสิ่งมง	คลาเลิศ
๏ มธุรพจนกอปเกิด	วัฒนาประเสริฐ	สวัสดี
๏ มธุรพจนสารศรี	ธรรมวาที	สุภาสิต
๏ มธุรพจนโสภิต	นุชนาฎพนิต	บำเพ็ญเพียร
๏ อมรนิกรอันเสถียร	ราชมณเฑียร	จะอวยไชย
๏ อมรนิกรสถิตย์ใน	เศวตฉัตรไท	ธอวยผล ๚
๑๒
๏ วรราชกนิษ	ฐพนิตวิมล
ธสดับอนุสนธิ์	อนุสาสนคดี
๏ ศุภมงคลเหตุ	วรเชษฐภคินี
ก็ประณตบทศรี	ศิรรับพจนา
๏ ปฏิบัติบขาด	ดุจนาฏกถา
คุณวัฒนปรา	กฏเกิดอภิรมย์
๏ ขัติเยศสวา	มิธมาสุขสม
รติราคนุกรม	กิจกามตระกล
๏ ธก็เสพยสวัส	ดิพิพัฒณพระมณ
ฑิรเทียรพิชยน	ตพิมานอมรินทร์
๏ ธก็สมฤทธิใน	หฤทัยยุพิน
สุขกามประดิทิน	ทิพรสฤาปาน
๏ ธเสวยสิริรัช	วรฉัตรอุฬาร
จิตรผาสุกสาน	ติสมบัติสมบูรณ์ ๚๑๔
๏ กฤษณาสุภาสิตวิธี	คดีโลกย์ฤาเสื่อมสูญ
สำหรับประดับยศประยูร	เยาวยอดยุพาพงา
๏ พึงเพียรบำเพ็ญพิพิธวัตร	ประฏิบัติภรรดา
สุจริตเจริญสวัสดิสวา	มิภักดีแต่โบราณ
๏ โดยกิจกตัญญุกตเว	ทิบุพเพภิปรายสาร
เปนอย่างแต่ปางอดีตกาล	ประกาศเกียรติในโลกา
๏ เนืองนางสุรางคพึงอำรุง	ผดุงโดยจรรยาปรา
กฏกลวิมลมกุฏิอา	ภรณรัตนสัตรีทรง
๏ เปนศรีสถาพรอเนก	อดิเรกคุณคง
เฉลิมเกศนิกรอรอนง	คพธูทั้งธาษตรี ๚
๏ กฤษ ณายุพาพักตร์เพี้ยง	เพ็ญจันทร์
นา เรศเชษฐรำพรรณ	พร่ำถ้อย
สอน นุชดุจแสดงฉัน	ทพากย์พจน์ นี้นา
น้อง สดับรับสารสร้อย	สืบสร้างสมประสงค์ ๚
สุภาษิตสอนสตรี
สุภาษิตสอนสตรีนี้เดิมเรียกกันว่า “สุภาษิตสอนหญิง” หรือ “สุภาษิตไทย” สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ว่า “สุนทรภู่เห็นจะแต่งเมื่อราวระหว่างปี พ.ศ. ๒๓๘๐ – ๒๓๘๓ ในเวลาเมื่อกลับสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ แล้วต้องตกยากจนถึงลอยเรืออยู่ พิเคราะห์ตามสำนวนดูเหมือนหนังสือเรื่องนี้สุนทรภู่จะแต่งขายเป็นสุภาษิตสอนสตรีสามัญทั่วไป ความไม่บ่งว่าแต่งให้ผู้หนึ่งผู้ใดโดยเฉพาะ ต้นฉบับเดิมที่หอพระสมุดฯ ได้มาเรียกว่า สุภาษิตไทย เป็นคำสมมติของผู้อื่น ดูเหมือนผู้สมมติจะไม่รู้ว่าเป็นกลอนของสุนทรภู่ด้วยซ้ำไป ถ้อยคำในต้นฉบับก็วิปลาสคลาดเคลื่อน ต้องซ่อมแซมในหอพระสมุดฯ หลายแห่ง แต่นับว่าแต่งดีน่าอ่าน”
สุภาษิตสอนสตรีแต่งด้วยกลอนสุภาพ จำนวน ๒๐๑ บท ปรากฏนามผู้แต่งว่าชื่อ “ภู่” จึงสันนิษฐานว่าสุนทรภู่เป็นผู้แต่ง และปัจจุบันมีนักวิชาการบางกลุ่มได้ศึกษาและตั้งข้อสังเกตว่า สุนทรภู่มิใช่ผู้แต่งสุภาษิตสอนหญิง เพียงแต่ผู้แต่งชื่อ “ภู่” เช่นเดียวกันและเป็นกวีในสมัยรัชกาลที่ ๕ ซึ่งมีชื่อเสียงในการแต่งนิทานชาดกคำกลอนเรื่องนกกระจาบ จึงเรียกกันทั่วไปว่า นายภู่นกกระจาบ
สุภาษิตสอนสตรี เริ่มต้นด้วยบทประณามพจน์นมัสการพระพุทธเจ้าในการแต่ง และบอกนามของกวีว่าชื่อ “ภู่” และกล่าวถึงจุดมุ่งหมายไว้ชัดเจนว่าแต่งเพื่อสอนสตรีสามัญทั่วไปความว่า
ขอเจริญเรื่องตำรับฉบับสอน	ชาวประชาราษฎรสิ้นทั้งหลาย
อันความชั่วอย่าได้มัวมีระคาย	จะสืบสายสุริยวงศ์เป็นมงคล
ผู้ใดเกิดเป็นสตรีอันมีศักดิ์	บำรุงรักกายไว้ให้เป็นผล
สงวนงามตามระบอบให้ชอบกล	จึงจะพ้นภัยพาลการนินทา
เนื้อหาของสุภาษิตสอนสตรีเป็นหลักประพฤติปฏิบัติของสตรีตามค่านิยมของสังคมไทย เป็นคำสอนที่ใช้ได้กับสตรีทุกชนชั้น มีทั้งข้อห้าม ข้อที่ควรปฏิบัติ ทั้งในเรื่องของการวางตัว กิริยามารยาท การพูดจา การแต่งกาย การเลือกคู่ครอง การปรนนิบัติ ความซื่อสัตย์ต่อสามี การดูแลบ้านเรือน ความมัธยัสถ์ เป็นต้น และต่อจากนั้นสุนทรภู่ยังกล่าวถึงลักษณะที่ไม่พึงประสงค์ของผู้หญิงแบบต่าง ๆ เช่น ละทิ้งพ่อแม่ ชอบแต่งตัว ติดการพนัน สูบฝิ่นกินเหล้า หญิงสองใจ เป็นต้น หญิงเหล่านี้ชีวิตมีแต่จะประสบความหายนะ ซึ่งคำสอนต่างๆ สามารถนำมาใช้เป็นหลักปฏิบัติได้เป็นอย่างดีสำหรับสังคมไทยในปัจจุบัน ดังตัวอย่าง เรื่องของความประหยัดมัธยัสถ์และความกตัญญู ความว่า
มีสลึงพึงประจบให้ครบบาท	อย่าให้ขาดสิ่งของต้องประสงค์
จงมักน้อยกินน้อยค่อยบรรจง	อย่าจ่ายลงให้มากจะยากนาน
ไม่ควรซื้อก็อย่าไปพิไรซื้อ	ให้เป็นมื้อเป็นคราวทั้งคาวหวาน
เมื่อพ่อแม่แก่เฒ่าชรากาล	จงเลี้ยงท่านอย่าให้อดระทดใจ
ด้วยชนกชนนีนั้นมีคุณ	ได้การุณเลี้ยงรักษามาจนใหญ่
อุ้มอุทรป้อนข้าวเป็นเท่าไร	หมายจะได้พึ่งพาธิดาดวง
กล่าวถึงความสำคัญของคำพูดว่า
เป็นมนุษย์สุดนิยมเพียงลมปาก	จะได้ยากโหยหิวเพราะชิวหา
แม้พูดดีมีคนเขาเมตตา	จะพูดจาจงพิเคราะห์ให้เหมาะความ
การสอนให้สตรีรู้จักนวลสงวนตัว เป็นการอบรมสั่งสอนให้สตรีพึงปฏิบัติในการครองตนให้เป็นศรีแก่วงศ์ตระกูล ให้เห็นคุณค่าความสำคัญของความสาวว่า
เป็นสาวแซ่แร่รวยสวยสะอาด	ก็หมายมาดเหมือนมณีอันมีค่า
แม้แตกร้าวรานร่อยถอยราคา	จะพลอยพาหอมหายจากกายนาง
หรือ
อันที่จริงหญิงกับชายย่อมหมายรัก	มิใช่จักตัดทางที่สร้างสม
แม้จักรักรักไว้ในอารมณ์	อย่ารักชมนอกหน้าเป็นราคี
ดังพฤกษาต้องวายุพัดโบก	เขยื้อนโยกก็แต่กิ่งไม่ทิ้งที่
จงยับยั้งชั่งใจเสียให้ดี	เหมือนจามรีรู้จักรักษากาย
ผู้ประพันธ์ยังสอนให้สตรีมีความซื่อสัตย์ต่อสามีเสมือนนางสีดาซื่อสัตย์ต่อพระราม หมั่นปรนนิบัติให้สามีรักและไว้วางใจ หรือเมื่อสามีโกรธ ภรรยาต้องระงับอารมณ์ไว้ไม่เถียงหรือทะเลาะ เรื่องในบ้านไม่นำไปเล่าให้ผู้อื่นฟัง ไม่ทำเรื่องชั่ว หากสตรีใดกระทำได้เช่นนี้จะได้รับยกย่องว่าเป็นสตรีที่มีปัญญา ดังตัวอย่างเช่น
จงซื่อต่อภัสดาสวามี	จนชีวีศรีสวัสดิ์เจ้าตัดษัย
อย่าให้มีราคินที่กินใจ	อุปไมยเหมือนอนงค์องค์สีดา
หรือ
แม้ผัวเดือดเจ้าจงดับระงับไว้	อย่าพอใจขึ้นเสียงเถียงประสม
เขาเป็นไฟเราเป็นน้ำคอยพรำพรม	แม้ระดมทั้งคู่จะวู่วาม
และ
จะพูดจาสารพัดประหยัดปาก	อย่าพูดมากเติมต่อซึ่งข้อขำ
ความสิ่งไรในจิตจงปิดงำ	อย่าควรนำแนะออกไปนอกเรือน
ตอนท้ายของสุภาษิตเรื่องนี้ระบุว่านำมาจากตัวอย่างที่พบเห็นได้ในชีวิตประจำวัน และจะเป็นประโยชน์สำหรับสตรีในการนำคำสอนเหล่านี้ไปใช้เพื่อเสริมคุณค่า ความดีงามของตน
พอเป็นเรื่องสำหรับดับทุกข์โทษ	เป็นประโยชน์แก่สตรีที่สวยสาว
เป็นตำรับแบบฉบับไปยืดยาว	ในเรื่องราวสุภาษิตลิขิตความ
ข้อไหนชั่วแล้วอย่ามัวไปขืนทำ	จงจดจำบุญบาปอย่าหยาบหยาม
เก็บประกอบเอาแต่ชอบในเรื่องความ	ประพฤติตามห้ามใจเสียให้ดี
อย่าฟังเปล่าเอาแต่กลอนสุนทรเพราะ	จงพิเคราะห์คำเลิศประเสริฐศรี
ไว้เป็นแบบสอนตนพ้นราคี	กันบัดสีคำค่อนคนนินทา
สุภาษิตสอนสตรีให้ความรู้และเป็นหลักประพฤติปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิตของสตรีตามวัฒนธรรมไทยดั้งเดิม เป็นคำสอนเพื่อให้สตรีรู้จักวางตนอย่างเหมาะสม สอนให้รู้จักปฏิบัติต่อบิดามารดา และสามีอย่างถูกต้อง สอนให้รู้ว่าสิ่งใดควรทำหรือไม่ควรทำ ทั้งยังยกตัวอย่างให้เห็นว่าหากสตรีประพฤติตามคำสอนก็จะได้รับการยกย่อง แต่หากไม่ประพฤติปฏิบัติก็จะมีผู้ตำหนิและดูถูก ซึ่งคำสอนในสุภาษิตเหล่านี้เป็นที่นับถือและแพร่หลายสืบต่อกันมาช้านาน เป็นสิ่งที่สะท้อนค่านิยมของสังคมไทยที่มีต่อสตรี และค่านิยมเหล่านี้ยังคงปรากฏอยู่และสืบทอดมาจนปัจจุบัน
สุภาษิตสอนสตรี
๏ ประนมหัตถ์นมัสการขึ้นเหนือเศียร
ต่างประทีปโกสุมปทุมเทียน	จำนงเนียรนบบาทพระศาสดา
อันเป็นมิ่งโมลีสี่ทวีป	ดังประทีปส่องทั่วทุกทิศา
ก็ล่วงลับดับไกลนัยนา	สู่มหาห้องนิพพานสำราญรมย์
ฉันชื่อภู่ผู้ประดิษฐ์คิดสนอง	ขอประคองคุณใส่ไว้เหนือผม
ให้ประเสริฐเลิศล้ำด้วยคำคม	โดยอารมณ์ดำริรักชักภิปราย ฯ
๏ ขอเจริญเรื่องตำรับฉบับสอน	ชาวประชาราษฎรสิ้นทั้งหลาย
อันความชั่วอย่าได้มัวมีระคาย	จะสืบสายสุริยวงศ์เป็นมงคล
ผู้ใดเกิดเป็นสตรีอันมีศักดิ์	บำรุงรักกายไว้ให้เป็นผล
สงวนงามตามระบอบให้ชอบกล	จึงจะพ้นภัยพาลการนินทา
เป็นสาวแซ่แร่รวยสวยสะอาด	ก็หมายมาดเหมือนมณีอันมีค่า
แม้แตกร้าวรานร่อยถอยราคา	จะพลอยพาหอมหายจากกายนาง
อันตัวต่ำแล้วอย่าทำให้กายสูง	ดูเยี่ยงยูงแววยังมีที่วงหาง
ค่อยเสงี่ยมเจียมใจจะไว้วาง	ให้ต้องอย่างกิริยาเป็นนารี ฯ
๏ จะนุ่งห่มดูพอสมศักดิ์สงวน	ให้สมควรรับพักตร์ตามศักดิ์ศรี
จะผัดหน้าทาแป้งแต่งอินทรีย์	ดูฉวีผิวเนื้ออย่าเหลือเกิน
จะเก็บไรไว้ผมให้สมพักตร์	บำรุงศักดิ์ตามศรีมิให้เขิน
เป็นสุภาพราบเรียบแลเจริญ	คงมีผู้สรรเสริญอนงค์ทรง
ใครเห็นน้องต้องนิยมชมไม่ขาด	ว่าฉลาดแต่งร่างเหมือนอย่างหงส์
ถึงรูปงามทรามสงวนนวลอนงค์	ไม่รู้จักแต่งทรงก็เสียงาม ฯ
๏ ประการหนึ่งซึ่งจะเดินดำเนินนาด	ค่อยเยื้องยาตรยกย่างไปกลางสนาม
อย่าไกวแขนสุดแขนเขาห้ามปราม	เสงี่ยมงามสงวนไว้แต่ในที
อย่าเหินกรายย้ายอกยกผ้าห่ม	อย่าเสยผมกลางทางหว่างวิถี
อย่าพูดเพ้อเจ้อไปไม่สู้ดี	เหย้าเรือนมีกลับมาจึ่งหารือ
ให้กำหนดจดจำแต่คำชอบ	ผิดระบอบแบบกระบวนอย่าควรถือ
อย่านุ่งผ้าพกใหญ่ใต้สะดือ	เขาจะลือว่าเล่นไม่เห็นควร
อย่าลืมตัวมัวเดินให้เพลินจิต	ระวังปิดปกป้องของสงวน
เป็นนารีที่อายหลายกระบวน	จงสงวนศักดิ์สง่าอย่าให้อาย
อนึ่งเนตรอย่าสังเกตให้เกินนัก	จงรู้จักอาการประมาณหมาย
แม้ประสบพบเหล่าเจ้าผู้ชาย	อย่าชม้ายทำชะม้อยตะบอยแล
อันนัยน์ตาพาตัวให้มัวหมอง	เหมือนทำนองแนะออกบอกกระแส
จริงมิจริงเขาก็เอาไปเล่าแช	คนรังแกมันก็ว่านัยน์ตาคม ฯ
๏ อันที่จริงหญิงกับชายย่อมหมายรัก	มิใช่จักตัดทางที่สร้างสม
แม้จักรักรักไว้ในอารมณ์	อย่ารักชมนอกหน้าเป็นราคี
ดังพฤกษาต้องวายุพัดโบก	เขยื้อนโยกก็แต่กิ่งไม่ทิ้งที่
จงยับยั้งชั่งใจเสียให้ดี	เหมือนจามรีรู้จักรักษากาย
อันตัวนางเปรียบอย่างปทุมเมศ	พึ่งประเวสผุดพ้นชลสาย
หอมผกาเกสรขจรจาย	มิได้วายภุมรินทร์ถวิลปอง
ครั้นได้ชมสมจิตพิศวาส	ก็นิราศแรมจรัลผันผยอง
ไม่อยู่เฝ้าเคล้ารสเที่ยวจดลอง	ดูทำนองใจชายก็คล้ายกัน
แม้นชายใดใจประสงค์มาจงรัก	ให้รู้จักเชิงชายที่หมายมั่น
อันความรักของชายนี้หลายชั้น	เขาว่ารักรักนั้นประการใด
จงพินิจพิศดูให้รู้แน่	อย่าทำแต่ใจเร็วจะเหลวไหล
เปรียบเหมือนคิดปริศนาอย่าไว้ใจ	มันมักไพล่แพลงขุมเป็นหลุมพราง
อันแม่สื่ออย่าได้ถือเป็นบรรทัด	สารพัดเขาจะพูดนี้สุดอย่าง
แต่ล้วนดีมีบุญลูกขุนนาง	มาอวดอ้างให้อนงค์หลงอาลัย
อันร้ายดีมิได้เห็นเป็นแต่ว่า	จะคาดหน้าแน่ลงที่ตรงไหน
เหมือนเขาหลอกบอกลาภถึงเมืองไกล	อย่าควรไปตามคำเขารำพัน
ทางไกลตาอุปมาเหมือนเสียเนตร	สุดสังเกตเท็จจริงทุกสิ่งสรรพ์
เขาจะนำไปให้ตายก็ตายพลัน	คนทุกวันเชื่อมันยากปากมันโกง
อันแม่สื่อคือปีศาจที่อาจหาญ	ใครบนบานเข้าสักหน่อยก็พลอยโผง
อย่าเชื่อนักมักตับจะดับโครง	มันชักโยงอยากกินแต่สินบน
อันความชั่วอยู่ที่ตัวของเราหมด	ต้องกำสรดโศกร้างอยู่กลางหน
จงฟังหูไว้หูกับผู้คน	สืบยุบลเสียให้แน่อย่าแร่ไป ฯ
๏ คิดถึงตัวหาผัวนี้หายาก	มันชั่วมากนะอนงค์อย่าหลงใหล
คนสูบฝิ่นกินสุราพาจัญไร	แม้นหญิงใดร่วมห้องจะต้องจน
มักเบียดเบียนบีฑาประดาเสีย	เหมือนเลี้ยงเหี้ยอัปรีย์ไม่มีผล
ไม่ทำมาหากินจนสิ้นตน	แล้วซุกซนตีชิงเที่ยววิ่งราว
ที่บางคนนั้นชั่วเป็นหัวไม้	ให้พอใจชกตีเขามี่ฉาว
ท่านจับได้ใส่ตรวนพรวนคอยาว	แล้วบอกข่าวโศกศัลย์ถึงภรรยา
เขาเป็นผัวตัวเป็นเมียเสียไม่ได้	มีหาไม่เงินทองก็ต้องหา
ไปเสียลดเสียหลั่นพันธนา	ค่าฤชาก็ต้องเสียขายเมียลง
เพราะมีผัวชั่วไปจึงได้ยาก	แสนลำบากบอบนักอย่ามักหลง
บ้างเล่นเบี้ยเสียถั่วมัวทะนง	หน่อยก็ลงจำนำเขาร่ำไป
มีเข้าของเคยผูกให้ลูกเต้า	ก็เบียนเอาสิ้นสุดหาหยุดไม่
ลงชั้นว่าผ้าผ่อนท่อนสไบ	เอาไปไขว้เล่นโปจนโซโทรม
ยังแต่เมียจะเกลี่ยไกล่ไปขายซื้อ	คอยหารือร่วมภิรมย์เมื่อชมโฉม
ครั้นรักผัวก็จะมัวด้วยลมโลม	ต่อล้มโครมแล้วก็ครวญหวนถึงตัว
จะคิดทำอย่างไรก็ใช่ที่	ต้องรับหนี้ยากแค้นใช้แทนผัว
ถ้าคนผู้รู้สึกสำนึกตัว	จะยังชั่วด้วยไม่เฉยชะเลยใจ
จะหาคู่สู่สมนิยมหวัง	จะระวังชั่วช้าอัชฌาสัย
ที่ชายดีนั้นก็มีอยู่ถมไป	ใช่วิสัยเขาจะชั่วไปทั่วเมือง
แต่ใจคนมักจะรนไปหาผิด	ครั้นได้คิดจิตตรอมออกผอมเหลือง
ต้องเดือดดิ้นกินน้ำอยู่นองเนือง	จะสุดเปลื้องราคินให้สิ้นคาว ฯ
๏ เป็นสตรีสุดดีแต่เพียงผัว	จะดีชั่วก็แต่ยังกำลังสาว
ลงจนสองสามจืดไม่ยืดยาว	จะกลับหลังอย่างสาวสิเต็มตรอง
ถ้าคนดีมิได้ซ้ำระยำยับ	ถึงขัดสนจนทรัพย์ไม่เศร้าหมอง
คงมีผู้ชูช่วยประคับประคอง	เปรียบเหมือนทองธรรมดาราคามี
ถ้าแม้นตัวชั่วช้ำระยำแล้ว	จะปัดแผ้วถางผืนไม่คืนที่
เหมือนทองแดงแฝงฝ้าเป็นราคี	ยากจะมีผู้ประสงค์จำนงใจ
จงรักตัวอย่าให้มัวราคีหมอง	ถือทำนองแบบโบราณท่านขานไข
อย่าเอาผิดมาเป็นชอบประกอบใจ	จงอยู่ในโอวาทญาติวงศ์
แม้รู้จักรักร่างเป็นอย่างยิ่ง	จะเพริศพริ้งสมสวาทเป็นราชหงส์
จงกำหนดอดส่าห์รักษาทรง	อย่าลุ่มหลงด้วยอุบายของชายพาล
อันคำคมลมบุรุษนั้นสุดกล้า	เขาย่อมว่ารสลิ้นนี้กินหวาน
จงระวังตั้งมั่นในสันดาน	อย่าลนลานหลงระเริงด้วยเชิงชาย
เขารักจริงให้สู่ขอกับพ่อแม่	อย่าวิ่งแร่หลงงามไปตามง่าย
เขาไม่เลี้ยงไล่ขับจะอับอาย	ต้องเป็นม่ายอยู่กับบ้านประจานตน
ข้างพ่อแม่ก็จะโกรธพิโรธร่ำ	จะจองจำตีโบยออกโหยหน
ด้วยท่านอายขายหน้าประชาชน	ไม่รักตนเราจึงต้องมาหมองมัว
ถ้าปะว่าแม่พ่อใจคอร้าย	กลับซื้อขายคิดเอากับเจ้าผัว
แม้นชายจนคนขัดพลัดเข้าตัว	เราทำชั่วก็ต้องขายกายเราเอง
จะขึ้งโกรธโทษผู้ใหญ่ว่าไม่รัก	เพราะเราคิดผิดนักไม่เหมาะเหมง
ชั้นพ่อแม่ของตัวไม่กลัวเกรง	ใจตัวเองพาหลงไปลงตม
ท่านเลี้ยงมาว่าจะให้เป็นหอห้อง	หมายจะกองทุนสินกินขนม
ครั้นลูกตัวชั่วถ่อยน้อยอารมณ์	จึงตรอมตรมโกรธบุตรนี้สุดใจ
แม้ลูกดีก็จะมีศรีสง่า	ญาติวงศ์พงศาก็ผ่องใส
ถึงเพื่อนบ้านฐานถิ่นที่ใกล้ไกล	ก็มีใจสรรเสริญเจริญพร ฯ
๏ จงรักนวลสงวนงามห้ามใจไว้	อย่าหลงใหลจำคำที่ร่ำสอน
คิดถึงหน้าบิดาและมารดร	อย่ารีบร้อนเร็วนักมักไม่ดี
เมื่อสุกงอมหอมหวนจึงควรหล่น	อยู่กับต้นอย่าให้พรากไปจากที่
อย่าชิงสุกก่อนห่ามไม่งามดี	เมื่อบุญมีคงจะมาอย่าปรารมภ์
อย่าคิดเลยคู่เชยคงหาได้	อุตส่าห์ทำลำไพ่เก็บประสม
อย่าเกียจคร้านการสตรีจงนิยม	จะอุดมสินทรัพย์ไม่อับจน
ถ้าแม้ทำสิ่งใดให้ตลอด	อย่าทิ้งทอดเที่ยวไปไม่เป็นผล
เขม้นขะมักรักงานการของตน	อย่าซุกซนคบเพื่อนไพล่เชือนแช
เมื่อเหนื่อยอ่อนนอนหลับอยู่กับบ้าน	อย่าเที่ยวพล่านพูดผลอประจ๋อประแจ๋
อะไรฉาวกราวเกรียวอย่าเหลียวแล	ฟังให้แน่เนื้อความค่อยถามกัน
ระวังดูเรือนเหย้าและข้าวของ	จะบกพร่องอะไรที่ไหนนั่น
เห็นไม่มีแล้วอย่าอ้างว่าช่างมัน	จงผ่อนผันเก็บเล็มให้เต็มลง
มีสลึงพึงประจบให้ครบบาท	อย่าให้ขาดสิ่งของต้องประสงค์
จงมักน้อยกินน้อยค่อยบรรจง	อย่าจ่ายลงให้มากจะยากนาน
ไม่ควรซื้อก็อย่าไปพิไรซื้อ	ให้เป็นมื้อเป็นคราวทั้งคาวหวาน
เมื่อพ่อแม่แก่เฒ่าชรากาล	จงเลี้ยงท่านอย่าให้อดระทดใจ
ด้วยชนกชนนีนั้นมีคุณ	ได้การุญเลี้ยงรักษามาจนใหญ่
อุ้มอุทรป้อนข้าวเป็นเท่าไร	หมายจะได้พึ่งพาธิดาดวง
ถ้าเราดีมีจิตคิดอุปถัมภ์	กุศลล้ำเลิศเท่าภูเขาหลวง
จะปรากฏยศยิ่งสิ่งทั้งปวง	กว่าจะล่วงลุถึงซึ่งวิมาน
เทพไทในห้องสิบหกชั้น	จะชวนกันสรรเสริญเจริญสาร
ว่าสตรีนี้เป็นยอดยุพาพาล	ได้เลี้ยงท่านชนกชนนี ฯ
๏ ที่บางนางนั้นก็ทำทุจริต	มิได้คิดคุณท่านเท่าเกศี
เห็นพ่อแม่ยากไร้ไม่ไยดี	ดูเป็นทีอายเพื่อนเบือนอารมณ์
เขาถามไถ่ว่ามิใช่เป็นพ่อแม่	ทำพูดแก้เกลื่อนกลับจะทับถม
ให้ตามหลังบังคับด้วยคำคม	ไม่ชื่นชมยกชูขึ้นบูชา
คนผู้นั้นครั้นตายวายชีวาตม์	คงไม่คลาดแคล้วนรกตกถลา
ไม่เห็นเดือนเห็นตะวันพระจันทรา	ทรมาหมกไหม้ในไฟฟอน
ถ้าอยู่ไปในมนุษย์โลกเล่า	เทพเจ้าท่านก็แช่งแสร้งสังหรณ์
ให้ยากยับอัปราอนาทร	ยิ่งกว่าทำมารดรให้ร้อนใจ
แม้จะมีเงินทองของทั้งหลาย	คงฉิบหายมั่นคงอย่าสงสัย
จะเกิดโจรราวีอัคคีภัย	เพราะว่าใจหยาบช้าคิดทารุณ
หญิงเช่นนี้ชายอย่าได้ไปร่วมรัก	จะเสื่อมศักดิ์เสียเช่นเป็นสถุล
แต่พ่อแม่เจียวยังใจไม่การุญ	เนรคุณมิได้คิดอนิจจัง
ซึ่งสตรีที่ท่านดีอย่าดูเยี่ยง	จงหลีกเลี่ยงเสียให้พ้นคนขี้ถัง
แม้ร่วมรอยก็จะพลอยระยำมัง	ดุจดังเอาทองแดงเข้าแฝงกุม ฯ
จะสอนใจไว้ทุกสิ่งเป็นหญิงสาว	ให้พ้นคาวข่าวชั่วเข้ามั่วสุม
ให้ผันผ่อนเหมือนหนึ่งนอนในห่วงรุม	จงสุขุมคิดแบ่งให้เบาบาง
อย่าทำนองลักษณะจะเป็นโทษ	ตัดประโยชน์พี่น้องเขาหมองหมาง
ถึงจะรักรักให้ยืดอย่าจืดจาง	จะไว้วางกิริยาให้น่าดู
จะพูดจาปราศรัยกับใครนั้น	อย่าตะคั้นตะคอกให้เคืองหู
ไม่ควรพูดอื้ออึงขึ้นมึงกู	คนจะหลู่ล่วงลามไม่ขามใจ
แม้จะเรียนวิชาทางค้าขาย	อย่าปากร้ายพูดจาอัชฌาสัย
จึงซื้อง่ายขายดีมีกำไร	ด้วยเขาไม่เคืองจิตระอิดระอา
เป็นมนุษย์สุดนิยมเพียงลมปาก	จะได้ยากโหยหิวเพราะชิวหา
แม้พูดดีมีคนเขาเมตตา	จะพูดจาจงพิเคราะห์ให้เหมาะความ
ถึงชายใดเขาพอใจมาพูดเกี้ยว	อย่าโกรธเกรี้ยวโกรธาว่าหยาบหยาม
เมื่อไม่ชอบก็อย่าตอบเนื้อความตาม	มันจะลามเล่นเลยเหมือนเคยเป็น
ถึงจะไปในพิภพให้จบทั่ว	แต่ความชั่วอย่าให้ผู้ใดเห็น
จงอุตส่าห์ปกปิดให้มิดเม้น	จึงจะเป็นคนดีมีปัญญา
เมื่อจะจรนอนเดินดำเนินนั่ง	จงระวังรั้งจิตกนิษฐา
อย่าเหม่อเมินเดินให้ดีมีอัชฌา	แม้พลั้งพลาดบาทาจะอายคน
เห็นผู้ใหญ่หรือใครเขานั่งแน่น	อย่าไกวแขนปัดเช่นไม่เห็นหน
ค่อยวอนว่าข้าขอจรดล	นั่นแหละคนจึงจะมีปรานีนาง
แม้สมรไปนอนที่เรือนไหน	อย่าหลับใหลลืมกายจนสายสาง
ใครเห็นเข้าเขาจะเล่านินทานาง	ความกระจ่างออกกระจายเพราะกายตัว
ถ้าจะนั่งก็นั่งระวังผ้า	ไม่อัชฌาเขาจะพากันยิ้มหัว
ยามสำรวลก็อย่าสรวลให้เมามัว	แม้จะหัวหัวร่อพอสบาย
เมื่อยามยิ้มยิ้มไว้แต่ในพักตร์	อย่ายิ้มนักเสียสง่าพาสลาย
อย่าเท้าแขนเท้าคางให้ห่างกาย	อย่ากรีดกรายกรอมเพลาะเที่ยวเราะเริง
จะแต่งตัวก็อย่ามัวแต่การแต่ง	อย่าทาแป้งจับกระเหม่าเข้าจนเหลิง
ใช่บ้านนอกขอกนามาแต่เยิง	ทำเซอะเซิงเขาจะโห่วิ่งโร่ไป ฯ
๏ เมื่อยามตรุษยามสงกรานต์มีงานหลวง	แต่งให้งามตามกระทรวงหาว่าไม่
ครั้นสิ้นเขตเทศกาลทำงานไป	อย่าร่ำไรผัดหน้าทั้งตาปี
เมื่อไปเป็นชาววังจึงนั่งแต่ง	แต่พอแจ้งเขาก็จับกระจกหวี
ด้วยสำราญการอะไรนั้นไม่มี	จะหาคู่ดูแต่ที่เจ้าพระยา
อยู่สถานบ้านช่องนั้นต้องคิด	ให้รู้กิจการหญิงทุกสิ่งสา
เผื่อมีผัวพลเรือนเหมือนกันนา	จะได้หาเลี้ยงกันจนวันตาย
รู้วิชาก็ให้รู้เป็นครูเขา	จึงจะเบาแรงตนเร่งขวนขวาย
มีข้าไทใช้สอยค่อยสบาย	ตัวเป็นนายโง่เง่าบ่าวไม่เกรง
การวิชาหาประดับสำหรับร่าง	อย่าเอาอย่างหญิงโกงที่โฉงเฉง
การมิดีที่ชั่วจงกลัวเกรง	อย่าครืนเครงขับร้องคะนองใจ
คิดแต่ยากแต่จนเร่งขวนขวาย	อย่าให้กายตกยากลำบากได้
พออิ่มเช้าอิ่มเย็นไม่เป็นไร	อย่าพอใจเชื่อช้ำเขาก้ำเกิน
ค่อยเสงี่ยมเจียมตนจนเสียก่อน	ค่อยผันผ่อนทีหลังเขาสรรเสริญ
อย่าเป้อเย้อพกใหญ่ออกให้เกิน	ละเมิดเมินหมิ่นนักมักจะอาย
อย่าอวดดีมีทรัพย์เที่ยวจับแจก	ทำเกี่ยวแฝกมุงป่าพาฉิบหาย
ใครจะช่วยตัวเราก็เปล่าดาย	อย่ามักง่ายเงินทองของสำคัญ
เห็นผู้ดีมีทรัพย์ประดับแต่ง	อย่าทำแข่งวาสนากระยาหงัน
ของตัวน้อยก็จะถอยไปทุกวัน	เหมือนตัดบั่นต้นทุนสูญกำไร
จงนุ่งเจียมห่มเจียมเสงี่ยมหงิม	อย่ากระหยิ่มยศฐาอัชฌาสัย
อย่านุ่งลายกรายกรุยทำฉุยไป	ตัวมิใช่ชาววังไม่บังควร ฯ
๏ อย่าคบพวกหญิงพาลสันดานชั่ว	ที่แต่งตัวไว้จริตผิดกระสวน
สุริย์ฉายบ่ายคล้อยเที่ยวลอยนวล	เป็นเชิงชวนพวกเจ้าชู้เขารู้กล
พอรุ่งเช้าเฝ้าแต่มองส่องเกศี	ให้เวียนหวีได้วันละพันหน
ตรงการงานแล้วขี้คร้านเป็นกังวล	แต่งแต่ตนมิได้เว้นสักเวลา
ครั้นได้ยินเสียงกลองมาก้องหู	ยังไม่รู้เนื้อความเที่ยวถามหา
วันนี้ละครใครที่ไหนมา	แม้รู้ว่าเจ้ากรับเต้นหรับไป
นั่งพินิจพิศโฉมประโลมหลง	ดูจนปลงกรรมฐานเหงื่อกาฬไหล
บ้างก็เห็นว่างามเลยตามไป	ช่างกะไรหนอกนิษฐ์ไม่คิดอาย
บ้างก็รักข้างนักเลงเล่นเครงครื้น	เที่ยวกลางคืนคบเพื่อนเดือนหงายหงาย
ห่มเพลาะดำทำปลอมออกกรอมกราย	พวกผู้ชายชักพาเที่ยวร่าเริง
ครั้นไปไปใจแตกลงแหกคอก	ปะเตะปลอกต้ำผางวางจนเหลิง
ควาญหมอรอไม่ติดเห็นผิดเชิง	จะเปิดเปิงเข้าป่าไปท่าเดียว
ใครจะห้ามปรามไว้ก็ไม่ฟัง	ทำส่งเสียงเถียงดังให้กราดเกรี้ยว
ถือว่าตนเปรื่องฉลาดปราชญ์ประเปรียว	ประจบเที่ยวรู้จักทุกพักตรา
พูดก็มากปากก็บอนแสนงอนนัก	เห็นเขารักกันไม่ได้ใจอิจฉา
เที่ยวรอนราญจนเพื่อนบ้านเขาระอา	นั่งที่ไหนให้นินทาเขาเป็นแดน
ที่ส่วนตัวถึงจะชั่วออกล้นพ้น	สู้ปิดปกยกตนนี่สุดแสน
ไม่ทำมาหากินจนสิ้นแกน	ก็เลยแล่นเข้าบ่อนนอนสบาย
หญิงเช่นนี้เห็นไม่มีเจริญแล้ว	ให้แว่วแว่วอยู่ข้างทางฉิบหาย
ลงสูบฝิ่นกินเหล้าอยู่เมามาย	ไม่เสียดายอินทรีย์เท่าขี้เล็บ
มือก็ไวใจกล้าหน้าก็ด้าน	จะเอาขวานเข้าไปถากไม่อยากเจ็บ
แต่ผ้าขาดก็ไม่ปรารถนาเย็บ	ขี้เกียจเก็บผลัดวางไว้กลางเรือน
อันการเหย้าแล้วไม่เอาเป็นธุระ	คิดแต่จะเที่ยวตลบไปคบเพื่อน
คบกันได้แต่นิสัยพวกแชเชือน	จะคบคนพลเรือนก็เต็มที
ชั้นจะยืมของใครเขาไม่เชื่อ	ด้วยตัวเหลือโป้ปดสบถถี่
ปากก็หวานเหมือนน้ำตาลเพชรบุรี	เข้าของมีให้ไปมิได้คืน
แม้นใครไปสมทบเข้าคบค้า	จนชั้นผ้าไม่ติดตัวแต่สักผืน
มีแต่ภัยให้ระยำทุกค่ำคืน	ใครจะชื่นชมชิดไม่คิดคบ
หญิงไม่ดีนั้นก็มีอยู่หลายพวก	จำจะบวกบอกใส่เสียให้จบ
ที่คนดีจะได้ดูให้รู้ครบ	หล่อนจะได้ไม่คบพวกคนพาล ฯ
๏ หญิงพวกหนึ่งนั้นทำปั้นเจ๋อ	เฝ้าเป้อเย้อหยิ่งเกินกับภูมิฐาน
ไม่เจียมจนเลยว่าตนต่ำสันดาน	เห็นที่ท่านเป็นขุนนางอ้างเข้ามา
ล้วนคุณลุงคุณปู่อยู่ทุกแห่ง	เที่ยวแอบแฝงพิงพาดวาสนา
พวกผู้ดีไม่นึกตรึกเจรจา	เป็นพี่น้องร่วมฟ้านั้นเห็นจริง
ช่างพูดได้ไม่อายแก่ปลายลิ้น	เป็นคนสิ้นความคิดผิดผู้หญิง
ถึงพูดไปใครเขาจะเห็นจริง	เขาว่าหยิ่งยกยศเหมือนมดตะนอย
ถึงจะอวดอ้างไปที่ไหนนั่น	เขารู้ทันอยู่ว่าเช่นเจ้าเป็นหอย
ถ้าสันดานการผู้ดีคงมีรอย	ไม่กล่าวถ้อยเขาก็รู้ว่าผู้ดี
อันตัวต่ำแล้วอย่าทำให้เกินศักดิ์	เขาจะมักเหม็นปากเหมือนซากผี
เปรียบเหมือนเกลือเจือปนกับชลธี	มันก็มีแต่จะจืดไม่ยืดยาว ฯ
๏ ที่บางคนจนยากไม่อยากทุกข์	ถือว่าสุขอยู่แก่ตาข้าเป็นสาว
อุตส่าห์แต่งแป้งขมิ้นไม่สิ้นคราว	ไม่สร้อยเศร้าสู้ตาประชาชน
ทำไมแก่เงินทองของทั้งหลาย	เห็นหาง่ายสารพัดไม่ขัดสน
ถือว่ารูปกูงามไม่คร้ามจน	ลงแต่งตนขายกินจนสิ้นดี
สุภาษิตท่านประดิษฐ์ประดับไว้	ว่าผู้ใดงามพักตร์สูงศักดิ์ศรี
ถึงเป็นองค์สุริยวงศ์พระจักรี	แม้ไม่มีสินทรัพย์ก็ลับไป
ทุกวันนี้มีทรัพย์เขานับหน้า	อย่าถือว่าตนงามตามวิสัย
ถึงงามพักตร์เขาจะรักเจ้าเพียงไร	เขาคาดใจเสียว่าเจ้าขี้เกียจการ ฯ
๏ ที่บางคนเห็นที่ท่านมีทรัพย์	แต่งประดับผิวพรรณในสัณฐาน
ประกอบผูกลูกสะกดสร้อยสังวาล	แลละลานล้วนสุวรรณอันลออ
เจ้าคนจนมันให้ร่ำจะทำบ้าง	เอาเยี่ยงอย่างอยากได้น้ำลายสอ
แต่ตัวจนอ้นอั้นตันในคอ	ลงเที่ยวผลอไพล่เผลเพทุบาย
หาทองแท้แก้ไขมันไม่คล่อง	ต้องเอาทองเสาชิงช้าน่าใจหาย
แต่ล้วนเนื้อสิบน้ำทองคำทวาย	สายสร้อยสายหนึ่งก็ถึงสลึงเฟื้อง
แพงไม่เบาเขายังกล้าอุตส่าห์ซื้อ	ผูกข้อมือแลงามอร่ามเหลือง
ถึงจนยากอยากบำรุงให้รุ่งเรือง	จนทองเหลืองก็ไม่ละจะกละงาม
ก็สาสมกับอารมณ์ไม่เจียมศักดิ์	ทรลักษณ์เหลือตัวชั่วส่ำสาม
ผู้ดีว่าแล้วขี้ข้าก็พลอยตาม	ไม่มีความอายจิตสักนิดเดียว
เขาจึงว่าหน้าสดปรากฏอยู่	สมแก่ผู้ที่ไม่ตรึกนึกเฉลียว
เมื่อน้ำตื้นขืนจะพายไปฝ่ายเดียว	ไม่ถึงเลี้ยวก็จะล่มลงจมแปลง
เหมือนหิ่งห้อยน้อยสีหรี่หรุบรู่	จะแข่งสู้สุริยาอันกล้าแข็ง
เห็นไม่ถึงดอกอย่าโกยไปโดยแรง	เขาจะแสร้งสรวลว่าเป็นบ้ายศ ฯ
๏ ยังมีพวกหนึ่งนั้นขยันยิ่ง	เป็นผู้หญิงสองใจไม่กำหนด
เที่ยวยักย้ายร่วมชมภิรมย์รส	ใครมาจดโผจับรับตะกาง
จะรักไหนก็ไม่รักสมัครมั่น	เล่นประชันเชิงลองทั้งสองข้าง
ชู้ต่อชู้รู้เรื่องเคืองระคาง	ก็ขัดขวางหึงสาจะฆ่าฟัน
เพราะนารีมิได้ตรงจำนงหมาย	ทำให้ชายเคืองแค้นแสนกระสัน
เหมือนพวกนางโมราวิลาวัณย์	ยื่นพระขรรค์ผัวให้กับอ้ายโจร
อันใจนางอย่างนี้ก็มีมั่ง	จนลือดังข่าวก้องดังกลองโขน
เพราะนิสัยใจกนิษฐ์เล่นปลิดโยน	จนมาโดนกันกระดากไม่อยากเชย
ต่างคนต่างก็เชือนออกเบือนเบื่อ	ต้องเป็นเรือขึ้นคานอยู่เฉยเฉย
อันผัวดีที่จะได้อย่าหมายเลย	ด้วยมากเชยหลายชู้เขารู้กล ฯ
๏ บ้างลอบเล่นเพลงยาวเมื่อคราวขัด	ฝีปากจัดตอบต่อข้อนุสนธิ์
ที่ไม่สู้รู้กลอนยังร้อนรน	เที่ยววานคนแต่งให้พอได้การ
บ้างก็เล่นปริศนาเที่ยวหาของ	ให้ถูกต้องตามอารมณ์ประสมประสาน
ครั้นห่อเสร็จส่งให้กับชายชาญ	บอกอาการเรื่องรักประจักษ์ความ
ครั้นคิดคิดปริศนานั้นช้าเนิ่น	ชวนกันเดินหลีกออกนอกสนาม
ทำดื้อด้านหาญหักไม่รักงาม	จนเลยลามลืมบ้านสถานตน
ชนิดนางอย่างนี้มีชุมนัก	เป็นโรครักเกิดมารศีรษะขน
ต้องกินยาเข้าสุราพริกไทยปน	หมายประจญจะให้ดับที่อับอาย
รักสนุกครั้นได้ทุกข์แล้วถอยคิด	จะปกปิดเปลวไฟเห็นไม่หาย
เทพเจ้าท่านไม่เข้าด้วยคนร้าย	คงก่อกายขึ้นให้เห็นไว้เป็นตรา
ครั้นคิดล้างอย่างไรก็ไม่สูญ	ก็อาดูรพูนเกิดสหัสสา
ทำอย่างไรมันก็ไม่มรณา	เป็นเวราบาปนั้นไม่บรรเทา
ถ้ารู้ถึงพ่อแม่ต้องแก้ไข	เอาลูกไปมุ่นหมกยกให้เขา
แล้วหาผัวตัวประจำเป็นสำเนา	พอปัดเป่าความอายให้หายแคลง
ที่ชายโหดโฉดเขลาเข้าไปรับ	มันช่างหลับตาสนิทไม่คิดแหนง
ดังแผ่นดินสิ้นหญ้าสุธาแพลง	มาแอบแฝงเอามันเป็นว่านเครือ
ไม่คิดอายขายหน้านิจจาเอ๋ย	เหมือนไม่เคยพบปะจะกละเหลือ
ลูกของเขาเอาเป็นสิทธิเฝ้าชิดเชื้อ	นึกว่าเนื้อบุญธรรมกรรมไม่มี
เหมือนเช่นเราเขาจะให้ก็ไม่รัก	มันขายพักตร์สารพัดจะบัดสี
ถึงรูปร่างอย่างยุพินกินรี	แต่เช่นนี้แล้วไม่ปองประคองเคียง
เป็นกนิษฐ์ชอบแต่คิดให้เป็นหนึ่ง	ไม่ควรถึงอย่าให้ถึงกับปากเสียง
เอ่ยว่ารักแล้วให้ได้ร่วมเรียง	เป็นคู่เคียงของตัวว่าผัวเมีย
ท่านเปรียบมาเหมือนหนึ่งตราราชสีห์	ไม่พอที่เสียนวลอย่าควรเสีย
เป็นอนงค์แล้วก็คงจะเป็นเมีย	ย่อมมีเบี้ยปรับไหมวิสัยนาง
นี่เกิดมาเป็นนารีไม่มีค่า	จะเกิดมาทำไมให้หมองหมาง
เหมือนกรวดทรายปรายเล่นไม่เว้นวาง	จะเอาอย่างนางโมราฤาว่าไร
เมื่อไม่ถือตราภูมิไว้คุ้มห้าม	คนจึงลามเลยลวนมากวนได้
แม้รู้จักรักษาถือตราไว้	จะคุ้มภัยให้พ้นมีคนกลัว
อย่าจับปลาสองหัตถ์จะพลัดพลาด	จับให้คงลงให้ขาดว่าเป็นผัว
จึงจะนับว่าคนดีไม่มีมัว	ถ้าชายชั่วร้างไปมิใช่ชาย
เป็นผู้หญิงสิ่งใดจะล้ำเลิศ	สุดประเสริฐก็แต่ใจไม่เสื่อมสลาย
ถึงรูปทรงนงคราญจะพาลคลาย	ก็อาจกลายส่งสวยด้วยใจงาม ฯ
๏ บ้างมีผัวตัวอยู่เป็นคู่ชื่น	ยังหาอื่นเข้าประคองเป็นสองสาม
ทำรักซ้อนซ่อนสนิทปิดเนื้อความ	จนเลยลามเป็นระฆังดังขึ้นเอง
ครั้นรู้ความถามไถ่ก็ไม่รับ	เขาเฆี่ยนขับตีด่าว่าข่มเหง
พลอยประจบกลบความไปตามเพลง	เพราะผัวเองจับไม่ได้ไล่ไม่ทัน
ทำองอาจพลาดพลั้งลงทั้งคู่	เขาจับได้ชายชู้ดูน่าขัน
ไม่แปรดแปร้นแสนสลดเหมือนทศกัณฐ์	ต้องโศกศัลย์เศร้าใจอยู่ในตรวน
เคยที่นอนหมอนหนุนละมุนนิ่ม	ไปนอนทิมตรากตรำเฝ้ากำสรวล
เล็นก็กัดหมัดก็กินจนสิ้นนวล	แลแต่ล้วนลูกความออกหลามไป
ครั้นเห็นชู้คู่ชมภิรมย์รื่น	ก็ไม่ชื่นชมชิดพิสมัย
จะพึ่งชู้ชู้ก็เพียบกรอบเกรียบใจ	จะพึ่งผัวตัวก็ไม่เมตตาตน
ตระลาการท่านถามเอาความชั่ว	ข้างตัวกลัวก็บอกออกอนุสนธิ์
เขาเฮฮาหน้าสลดต้องอดทน	แทบจะด้นดำดินให้สิ้นอาย
ครั้นซักไซ้ไต่ถามได้ความชัด	จึงจำกัดศักดินาราคาขาย
ถ้ารักชู้ก็ให้อยู่กับชู้ชาย	มันเบื่อหน่ายขายกลับเอาทรัพย์คืน
ก็สาสมกับอารมณ์สตรีชั่ว	อยู่กับผัวร่วมใจว่าไม่ชื่น
ไปคบชู้ชู้ชักหักทั้งยืน	ต้องกล้ำกลืนชลนัยน์อาลัยวอน
ที่ใครเห็นจะเมตตานั้นหายาก	มีแต่ปากแช่งอนงค์ส่งสลอน
เพราะเหตุตัวชั่วชื่อลือขจร	ที่เคยนอนนั่งสบายว่าไม่ดี
ครั้นลำบากยากใจสิได้คิด	แต่มันผิดเสียถนัดต้องบัดสี
ใช่ไม่รู้ว่าเขาห้ามความถ้อยมี	ชั่วฤาดีก็ได้ยินสิ้นทุกคน
เออก็ใจเป็นไฉนนะน้องเอ๋ย	มันจึงเลยไหลฉ่ำดังน้ำฝน
ช่างไม่คร้ามความชั่วติดตัวตน	ทำซุกซนจนได้ยากลำบากกาย
มันเสียแล้วถึงจะฝืนไม่คืนศักดิ์	จะลงรักทองปิดไม่มิดหาย
อันความชั่วติดตัวกว่าจะตาย	เปรียบเหมือนกายกามีราคีคาว
ถึงบินออกนอกตำบลให้พ้นเขต	คงบอกเหตุรู้ว่าใช่กาขาว
ห้ามมันยากปากมนุษย์นี้สุดยาว	ไม่แกล้งกล่าวค่อนว่าแก่นารี
ผู้ใดคิดผิดพลั้งเหมือนอย่างว่า	ถูกตำราแล้วอย่าโกรธพิโรธพี่
ควรยับยั้งชั่งใจเสียให้ดี	ถ้าหลีกลี้เลิกเล่นไม่เป็นไร
แม้ชั่วช้าใครเขาว่าแล้วโกรธเขา	เช่นตัวเราผู้แต่งแถลงไข
จะวิบัติบาปกรรมซ้ำหนักไป	ถึงตกใต้เทวทัตต์เพราะขัดเคือง
แม้คนดีมีปัญญาถ้าไม่โกรธ	เห็นประโยชน์ตัดชั่วในตัวเปลื้อง
ให้พ้นทุกข์สุขีเป็นศรีเมือง	อย่าแค้นเคืองคำข้าขออภัย ฯ
๏ เป็นสตรีมิใช่ชายเสียดายศักดิ์	จะปลูกรักเรรวนหาควรไม่
อันความดีมีอยู่ดูจำไว้	อย่าพอใจรักชั่วให้มัวมอม
จะมีคู่ก็ให้รู้ปรนนิบัติ	จงซื่อสัตย์สุจริตจิตถนอม
อย่าคิดร้ายย้ายแยกทำแปลกปลอม	มโนน้อมเสน่หาต่อสามี
อย่าคบชู้สู่สมนิยมหวัง	ไม่จิรังกาลดอกบอกโฉมศรี
เขารักหลอกหยอกเล่นดอกเช่นนี้	ถ้าแม้มีเข้าของต้องบำเรอ
ธุระอะไรจะให้มันเสียของ	อันเงินทองผัวสิทำสน่ำเสนอ
เพราะเชื่อใจภรรยายิ่งกว่าเกลอ	ควรบำเรอลูกผัวของตัวตน
จะมีจิตพิศวาสไม่คลาดเคลื่อน	เพราะแม่เรือนร่วมใจจึงได้ผล
แม้นอกจิตคิดร้ายหมายประจญ	จะพาตนยากยับอัประมาณ
จงกันภัยในเล่ห์เสน่หา	อย่าให้มาปนปะจงประหาร
เอาความสัตย์ตัดตั้งปฏิญาณ	ถึงเกิดการยากเข็ญไม่เป็นไร
จงซื่อต่อภัสดาสวามี	จนชีวีศรีสวัสดิ์เจ้าตัดษัย
อย่าให้มีราคินที่กินใจ	อุปไมยเหมือนอนงค์องค์สีดา
ถึงที่สุดทดลองก็ทองแท้	ด้วยนางแน่อยู่ในสัจอธิษฐาน์
หญิงเดี๋ยวนี้แม้มีสัตยา	ภัสดาก็ยิ่งรักขึ้นหนักครัน ฯ
๏ แม้เขารักแล้วอย่าทำดื้อจิต	เร่งเกรงผิดกลัวภัยใหญ่มหันต์
คำนับนอบสามีทุกวี่วัน	อย่าดุดันดื้อดึงตะบึงตะบอน
ยามสิ้นแสงสุริยาอย่าไปไหน	จุดไต้ไฟเข้าไปส่องในห้องก่อน
ระวังดูปูปัดสลัดที่นอน	ทั้งฟูกหมอนอย่าให้มีธุลีลง
ถ้าแม้ว่าภัสดาเข้าไสยาสน์	จงกราบบาททุกครั้งอย่าพลั้งหลง
เขาเมื่อยเหน็บเจ็บปวดในทรวดทรง	ช่วยบรรจงนวดฟั้นให้บรรเทา
ประพฤติกายสายสมรจะนอนหลับ	อย่ากลิ้งกลับมือไม้ไปป่ายเขา
นอนให้ดีมีสติสิริเรา	อย่าซบเซาอยู่จนแจ้งแสงพยับ
จงรีบฟื้นตื่นก่อนภัสดา	น้ำล้างหน้าหาไว้ให้เสร็จสรรพ
จึงหุงข้าวต้มแกงแต่งสำรับ	จัดประทับเทียบทำให้น้ำนวล
ทั้งกะโถนคนทีขัดสีไว้	ให้ผ่องใสสวยตาดูน่าบ้วน
อีกน้ำท่าอย่าให้ผงลงไปกวน	จงใคร่ครวญพิเคราะห์ให้เหมาะการ
แม้รู้ว่าสามีจะไปไหน	แต่ยังไม่ตื่นพรากจากสถาน
ประจงปลุกภัสดาอย่าช้านาน	ให้ลุกขึ้นรับประทานโภชนา
จงระวังนั่งดูอยู่ใกล้ใกล้	เผื่ออะไรมันขาดจะเรียกหา
อย่าให้ต้องร้องตะโกนโพนทนา	จงอุตส่าห์ตั้งใจระไวระวัง
อยู่จนผัวรับประทานอาหารแล้ว	นางน้องแก้วเจ้าจงกินเมื่อภายหลัง
อย่ากินก่อนภัสดาดูน่าชัง	เขาจะรังเกียจใจดูไม่ดี ฯ
๏ ถ้าผัวทำราชการพระผ่านเกล้า	เคยเข้าเฝ้าสู่วังนรังศรี
ทั้งล่วมปัดจัดแจงแต่งให้ดี	หมากบุหรี่หาใส่ให้ไปกิน
อุตส่าห์ทำบำเรอเสนอสนอง	ตามทำนองมิ่งมิตรเป็นนิจศิล
ปรนนิบัติภัสดาอย่าราคิน	จึงจะภิญโญยศปรากฏไป ฯ
๏ เกิดเป็นหญิงให้เห็นว่าเป็นหญิง	อย่าทอดทิ้งกิริยาอัชฌาสัย
เป็นหญิงครึ่งชายครึ่งอย่าพึงใจ	ใครเขาไม่สรรเสริญเมินอารมณ์
แม้ผัวเดือดเจ้าจงดับระงับไว้	อย่าพอใจขึ้นเสียงเถียงประสม
เขาเป็นไฟเราเป็นน้ำคอยพรำพรม	แม้ระดมทั้งคู่จะวู่วาม
อันโทโสโมโหไม่อดได้	ความในใจก็ดังออกกลางสนาม
ที่ชาวบ้านท่านไม่รู้จะรู้ความ	อย่าทำตามใจนักมักจะเคย
เอาใจผัวผัวจะรักเจ้าหนักหนา	หมั่นนำพาการเรือนอย่าเชือนเฉย
แม้ผัวทุกข์ขุกไข้ไม่เสบย	อย่าวายเวยลามลวนให้กวนใจ
จงแย้มสรวลชวนปลอบให้ชอบชื่น	เห็นเริงรื่นหัทยาจึงปราศรัย
ค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงฤทัย	แม้สิ่งไรเขาไม่ชื่นอย่าขืนทำ
จะพูดจาสารพัดประหยัดปาก	อย่าพูดมากเติมต่อซึ่งข้อขำ
ความสิ่งไรในจิตจงปิดงำ	อย่าควรนำแนะออกไปนอกเรือน
การสิ่งไรที่ชั่วผัวเขาห้าม	ประพฤติตามแบบแผนให้แม้นเหมือน
อย่าดึงดื้อถือตนเป็นคนเชือน	จะเอ่ยเอื้อนโอภาให้น่าฟัง ฯ
๏ แม้พิโรธโกรธขึ้งกับภัสดา	อย่านินทาว่าผัวตัวลับหลัง
พึงข่มขืนกลืนไว้ในอุรัง	อุตส่าห์บังกลบเกลื่อนที่เงื่อนเงา
จึงจะว่านารีมีความคิด	รู้ปกปิดมิดโทษไม่โฉดเขลา
ถึงใครรู้อยู่ว่าคมต้องชมเรา	หนึ่งผัวเล่าเขาก็เห็นว่าเป็นดี
การนินทาด่าผัวนี้ชั่วถ่อย	เป็นคนน้อยปัญญาเสียราศี
ถึงร้างหย่าหาใหม่วิสัยมี	ชายที่ดีรู้กำพืดก็จืดไป
บ้างทำกลัวตัวสั่นแต่ต่อหน้า	ถึงตีด่าก็สู้นิ่งไม่ติงไหว
ครั้นผัวเดินเกินเลยเฉยเฉียดไป	ก็ด่าให้ไม่ดังตั้งกระซิบ
ทำเสงี่ยมเจียมตัวผัวไม่เห็น	ดูเหมือนเช่นปากว่าตาขยิบ
ครั้นว่าเขาเข้าใจรู้ไหวพริบ	ก็ต้องริบต้องร้างระคางแคลง ฯ
๏ บางนารีที่เป็นนางใจร้ายกาจ	หมิ่นประมาททุ่มเถียงส่งเสียงแข็ง
สำรากก้องร้องแรกแหกกระแชง	ตะคอกแกล้งข่มขี่ให้ผัวกลัว
ขู่คำรนบ่นว่าด่าประชด	ให้สามีอัปยศลงหดหัว
ลุอำนาจไม่อาจขยาดตัว	มัดมือผัวผูกแขวนแค่นเฆี่ยนตี
ทรมานภัสดาน่าสังเวช	ดูเหมือนเปรตเวทนาน่าบัดสี
ยังมิหนำซ้ำป่าวเหล่านารี	ที่ไม่มีภัสดาให้มาดู
ข้างฝ่ายผัวใจดีมิได้ว่า	นิ่งให้เมียเฆี่ยนด่าน่าอดสู
ดูเหมือนแม่กับลูกผูกขึ้นชู	มิได้สู้รบรับสัประยุทธ์
ช่างกระไรใจคอมันอดได้	ดูเหมือนไม่มีจิตผิดบุรุษ
จึงยอมตัวกลัวเมียจนหัวมุด	น้อยมนุษย์ที่จะเป็นได้เช่นนั้น
เหมือนเช่นเราแล้วไม่ต้องให้ตีตบ	คงสู้รบโต้เต็มให้เข้มขัน
จะถีบถองเสียให้ยับไล่ขับกัน	ร้างหย่ามันเสียให้ค้างอยู่กลางคัน ฯ
๏ สุภาษิตซึ่งประดิษฐ์มาไว้นี้	ล้วนแต่มีเยี่ยงอย่างดังเสกสรรค์
ใช่จะแกล้งแต่งคำมารำพัน	คนทุกวันมักอย่างนี้มีอาเกียรณ์
จะร่ำไปสักเท่าไรก็ไม่หมด	ขี้เกียจจดเหน็ดเหนื่อยเมื่อยมือเขียน
อุตส่าห์ตรองตริตรึกนึกจำเนียร	ตั้งความเพียรผูกข้อต่อเรื่องราว
พอเป็นเรื่องสำหรับดับทุกข์โทษ	เป็นประโยชน์แก่สตรีที่สวยสาว
เป็นตำรับแบบฉบับไปยืดยาว	ในเรื่องราวสุภาษิตลิขิตความ
ข้อไหนชั่วแล้วอย่ามัวไปขืนทำ	จงจดจำบุญบาปอย่าหยาบหยาม
เก็บประกอบเอาแต่ชอบในเรื่องความ	ประพฤติตามห้ามใจเสียให้ดี
อย่าฟังเปล่าเอาแต่กลอนสุนทรเพราะ	จงพิเคราะห์คำเลิศประเสริฐศรี
ไว้เป็นแบบสอนตนพ้นราคี	กันบัดสีคำค่อนคนนินทา
ให้สุขีศรีเมืองเลื่องลือฟุ้ง	หอมจรุงกลิ่นกลั้วทั่วทิศา
เป็นที่ชื่นเช่นอย่างนางสีดา	ในใต้หล้าหมายประคองตัวน้องเอย ฯ
โอวาทกระสัตรี
เรื่องโอวาทกระสัตรีนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงกล่าวไว้ในคำนำฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๖๐ ว่า “หนังสือโอวาทกระสัตรี ผู้ใดแต่งหาทราบไม่ ปรากฏบอกไว้ข้างท้ายแต่ว่าแต่งเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๑๒๐๖ (พ.ศ. ๒๓๘๗) ในสมัยรัชกาลที่ ๓ เสียดายอยู่ที่สำนวนแต่งไม่สู้จะดีนัก แต่นับว่าควรพิมพ์ด้วยเป็นหนังสือเก่า”
โอวาทกระสัตรีแต่งเป็นกลอนสุภาพไม่ปรากฏหลักฐานว่าใครเป็นผู้แต่ง เนื้อเรื่องเป็นคำสอนและข้อควรประพฤติปฏิบัติของกุลสตรีให้รู้จักหน้าที่ของการเป็นภรรยาที่ดี รู้จักปรนนิบัติสามีทั้งในเรื่องการบ้านการเรือน การครองตน สอนในเรื่องของอิริยาบถต่าง ๆ ทั้ง นั่ง นอน ยืน เดิน การรู้จักเลือกใช้แต่คำพูดที่ดี ซึ่งหากหญิงใดนำคำสอนเหล่านี้ไปปฏิบัติ ชีวิตครอบครัวจะพบแต่ความสุข เกิดสิริมงคลแก่ครอบครัว เนื้อเรื่องของโอวาทกระสัตรีนี้ ผู้แต่งได้กล่าวถึงลักษณะของสตรีไว้ ดังนี้
ลักษณะของหญิงที่ดี มี ๔ จำพวก คือ
มาตาภิริยา เป็นลักษณะของหญิงที่เคารพรัก และคอยดูแลปรนนิบัติสามีเป็นอย่างดียิ่ง เสมือนมารดารักบุตร
ภคินีภิริยา เป็นหญิงที่เชื่อฟัง เคารพนบนอบต่อสามี เสมือนพี่กับน้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
ทาสีภิริยา เป็นหญิงที่เคารพยำเกรงสามี เสมือนบ่าวกับนายจ้าง
สหายิกาภิริยา เป็นหญิงที่เคารพรักสามี เสมือนเพื่อนร่วมทุกข์ร่วมสุข
ลักษณะของหญิงที่ประพฤติไม่ดี มี ๓ จำพวก คือ
วัฒกาภริยา เป็นหญิงที่ชอบแต่งตัวใช้มารยาหญิง แสร้งให้ชายหรือสามีหลงเสน่ห์ในเรื่องของกามารมณ์ หญิงเช่นนี้มิได้มีความจริงใจต่อสามี หากชายใดหลงเสน่ห์ก็จะพบแต่ความหายนะ
อาชญาภริยา เป็นหญิงที่ชอบขมขู่ ดุด่าว่าสามีต่อหน้าผู้อื่นให้เป็นที่อับอายแก่คนทั่วไป
โจรีภริยา เป็นหญิงที่ชอบใช้เสน่ห์มารยาหลอกล่อให้บุรุษผู้มีฐานะลุ่มหลง หญิงเช่นนี้มุ่งหวังแต่เพียงทรัพย์สมบัติของสามีเท่านั้น
ผู้แต่งได้กล่าวถึงลักษณะของหญิงที่ประพฤติไม่ดีทั้งสามแบบ ซึ่งบุรุษทั้งหลายควรพิจารณาสตรีเหล่านี้ให้ถี่ถ้วน เพราะไม่มีคุณสมบัติใดเลยที่จะทำหน้าที่เป็นแม่บ้านแม่เรือนที่ดีได้
ผู้แต่งยังได้ยกตัวอย่างเปรียบเทียบเป็นเรื่องเล่าให้เห็นถึงลักษณะของหญิงที่ดีที่มีความเป็นแม่ศรีเรือน หมั่นคอยดูแลปรนนิบัติสามี เอาใจใส่ในงานบ้านงานเรือน สตรีเหล่านี้แม้จะมีสามีที่ประพฤติไม่ดี แต่ด้วยคุณงามความดีของการปฏิบัติตนในการทำหน้าที่ภรรยาที่ดี ก็จะส่งเสริมให้สามีและครอบครัวพบแต่ความสุข ความเจริญได้ และ
เช่นเดียวกันหากบุรุษใดแม้จะประพฤติตนเป็นคนดี แต่มีภรรยาที่ประพฤติตนไม่เหมาะสม ไม่มีความเป็นแม่บ้านแม่เรือน ชอบดุด่าว่าสามี ชีวิตครอบครัวนั้นจะพบแต่ความอัปมงคล หาความเจริญใส่ตัวเองและครอบครัวมิได้ จะเห็นได้ว่าผู้แต่งได้ชี้ให้เห็นถึงข้อควรปฏิบัติของสตรีในการเป็นภรรยาที่ดี ซึ่งสังคมไทยถือเป็นคุณสมบัติของหญิงไทย
เรื่องโอวาทกระสัตรีมีคำสอนที่สะท้อนให้เห็นค่านิยมของวัฒนธรรมไทยที่สตรีสมัยนั้น พึงปฏิบัติในการทำหน้าที่ภรรยาที่ดี ดังคำสอนว่า
จะปรนนิบัติสามีเป็นที่รัก	สามิภักดิ์โดยเที่ยงไม่เดียงสา
มิให้เคืองขืนขัดเรื่องอัชฌา	ถึงเพลายามนอนผ่อนเอาใจ
กราบบาทสามีเป็นที่ยิ่ง	สรรสิ่งที่ชอบประกอบให้
ตื่นก่อนนอนหลังระวังระไว	ตักน้ำไว้คอยท่าซึ่งสามี
จะได้ชำระพักตราเพลาเช้า	นวลเจ้าจำไว้เป็นศักดิ์ศรี
หาหมากพันพลูบุหรี่ดี	มาตั้งที่ตามตำแหน่งที่แห่งเคย
และ
สตรีดีย่อมมีมารยาท	จะทำการก็สะอาดไม่ผลีผลำ
สิ่งใดดีที่ไหนสนใจจำ	ปากคำไม่กระเดื่องให้เคืองใจ
จัดแจงการเรือนดูรอบคอบ	ถึงทำชอบผัวว่าชั่วก็นิ่งได้
รักษาตัวกลัวผิดระวังระไว	ตั้งจิตคิดไว้ให้คนชม
นอกจากนี้ยังปรากฏคตินิยมเรื่องของการมีครอบครัวในสมัยนั้น บิดามารดาของหญิงสาวโดยทั่วไป มักจะจัดการให้ลูกสาวได้แต่งงานมีครอบครัวไปตามประเพณีนิยม สตรีจึงต้องแต่งงานมีครอบครัวเพราะถือว่าการมีสามีเป็นเกียรติยศเชิดหน้าชูตาแก่ครอบครัว สังคมไทยจึงให้ความสำคัญและความเป็นใหญ่ในบ้านแก่สามี ดังคำสอนที่ว่า
ใช่จะแกล้งแต่งไว้ให้ปรนนิบัติ	พระบัญญัติสอนไว้เรื่องเมียผัว
อันสามีเป็นราศีของตัว	เหมือนแหวนหัวจะงามเพราะทองรอง
ถึงรูปดีมีทรัพย์ศฤงคาร	ยศศักดิ์บริวารไม่บกพร่อง
แม้นสามีหน่ายหนีไม่ครอบครอง	ก็มัวหมองเหมือนไม่มีความดีเลย
คำสอนเกี่ยวกับความประพฤติและกิริยามารยาท เช่น
หญิงดีจงมีจิตคิดอดสู	พิเคราะห์ดูคำสอนไม่เสกสรร
ถ้าทำดีดีจะมีขึ้นทุกวัน	ทำชั่วชั่วนั้นจะพูนมา
งามอื่นหมื่นแสนสักเท่าใด	ไม่งามเหมือนงามใจไม่แกล้งว่า
หญิงดีย่อมมีซึ่งอัชฌา	กิริยานั้นเป็นใหญ่ตั้งใจจำ
ถึงผัวเคียดอย่าได้สุมคุมตอบ	ผิดชอบจงมีจิตคิดกลืนกล้ำ
อดเสียได้ไม่อดสูมีผู้ยำ	อย่าขืนคำทุ่มเถียงขึ้นเสียงดัง
คำสอนในเรื่องของการรู้จักใช้วาจา คำพูดที่เหมาะสม ดังคำสอน
จะพูดจาว่าไรให้พิจารณ์	ว่าขานอย่าให้ช้ำระส่ำระสาย
เขาจะค่อนนินทาเป็นท่าอาย	ว่าหญิงร้ายวาจาไม่น่าฟัง
จะด่าทอล่อเรียกลูกหญิงชาย	จงดูซ้ายดูขวาข้างหน้าหลัง
อย่าแปร๋แปร้นแล่นไล่ขึ้นเสียงดัง	ดูน่าชังสามานย์ประจานตัว
วาจานั้นเป็นใหญ่จงได้คิด	จะชอบผิดจงไตรตราปรึกษาผัว
วาจาดีย่อมจะมีคนเกรงกลัว	วาจาชั่วก็จะมีแต่คนชัง
เรื่องโอวาทกระสัตรีนี้ได้ให้ความรู้ที่เป็นประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิตของสตรีในสมัยนั้น ซึ่งคำสอนและคตินิยมต่อแบบแผนและการปฏิบัติตนให้เหมาะสมดีงามของสตรีนั้น ยังคงนำมาใช้ได้ในปัจจุบัน ดังที่ผู้แต่งได้กล่าวถึงค่านิยมของการเลือกสตรีเป็นคู่ครองไว้ว่า ควรจะพิจารณาจากมารดา ดังคำสอนที่ว่า
สังเขปคำผู้เฒ่าท่านกล่าวไว้	เลือกนางให้ดูแม่เป็นแน่นอน
ที่ปึกแผ่นแน่นหนามารยาท	ที่เสงี่ยมเอี่ยมสะอาดชะอ้อนอ่อน
จึงควรชมสมสู่เป็นคู่คอน	เลือกกุญชรดูหางสำอางตา
เรื่องโอวาทกระสัตรีมีเรื่องเล่าแทรกเป็นนิทานสอนใจไว้หลายเรื่อง ดังตัวอย่างเช่นเรื่อง พระโพธิสัตว์กับอำมาตย์รับใช้ ๕ นายได้พลัดพรากจากบ้านเมืองมารอนแรมอยู่กลางป่าเดินทางมาถึงเขตแดนของยักขินี ซึ่งแปลงร่างเป็นสตรีสวยงาม มีกลิ่นกายอันหอมละมุน ด้วยหวังว่าหากชายใดเข้ามาในป่านี้และหลงใหลในความสวยงามของสตรีก็จะหลอกล่อให้ตายใจด้วยเสน่ห์มารยา พระโพธิสัตว์ทรงรู้เท่าทัน มิได้หลงใหลในความสวยงามของยักขินีแปลง จึงตักเตือนให้อำมาตย์ทั้งห้านายทราบว่าเป็นกลลวง แต่อำมาตย์เหล่านั้นไม่เชื่อในคำเตือนด้วยหลงเสน่ห์ในความงามของยักขินีแปลง จึงถูกยักขินีเหล่านั้นจับกินเป็นอาหาร พระโพธิสัตว์ทรงรอดพ้นมาได้ด้วยมิได้หลงใหลในเสน่ห์มารยาหญิง และได้รับอัญเชิญจากเหล่าเสนาประชาราษฎรให้เป็นผู้ครองกรุงพาราณสีสืบต่อไป
ผู้แต่งได้ยกเรื่องเล่านี้เป็นเชิงสั่งสอนให้เห็นว่า หากชายใดที่หลงใหลแต่ความงามสตรีที่ใช้เสน่ห์เล่ห์กลหลอกลวงชีวิตก็จะพบกับความหายนะได้
นิทานสุภาษิตที่ผู้แต่งได้ยกตัวอย่างอีกเรื่องหนึ่งคือ สุนัขตัวหนึ่งได้ตามนายพรานเข้าไปในป่า และหลงทางกับนายพราน ฤาษีพบเจอเข้าจึงนำไปเลี้ยงดู วันหนึ่งสุนัขหนีไปเที่ยวเล่นในป่าได้พบกับราชสีห์ ด้วยความตกใจกลัวจึงหนีไปหาพระฤาษี ด้วยความเมตตาฤาษีจึงทำพิธีแปลงร่างของสุนัขให้กลายเป็นราชสีห์ ฤาษีได้เลี้ยงดูสุนัขแปลงด้วยความรัก ความเมตตาแต่สุนัขแปลงในร่างของราชสีห์เกิดความฮึกเหิม ว่าตนมีพละกำลังเหนือกว่าผู้อื่นอีกทั้งมิได้มีสัมมาคารวะ จึงเที่ยวไประรานผู้อื่นอยู่เสมอ
วันหนึ่ง มันไปเที่ยวเล่นในป่าได้พบกับนางราชสีห์และหมายปองเป็นคู่ครอง นางราชสีห์จึงให้สุนัขแปลงไปพบบิดามารดาของนาง โดยบอกกล่าวให้ผู้ใหญ่รับทราบจึงเป็นการถูกต้องตามประเพณี สุนัขแปลงจึงไปขอนางราชสีห์และเมื่อบิดามารดาของนางได้ถามถึงชาติตระกูล ด้วยความไม่ทราบในชาติกำเนิดของตน และไม่กล้าที่จะเปิดเผยความจริงว่าตนเคยเป็นสุนัขมาก่อน และกลับคิดว่าถ้าบิดามารดาของนางราชสีห์ไปถามเรื่องชาติกำเนิดของตน ฤาษีจะบอกความจริง จึงคิดจะฆ่าฤาษีผู้มีพระคุณ แต่พระฤาษีได้ทราบด้วยฌานว่า สุนัขนี้คิดเนรคุณ จึงทำให้ราชสีห์แปลงกลับเป็นสุนัขตามชาติกำเนิดเดิม
ผู้แต่งได้ยกเรื่องเล่านี้ โดยเปรียบเทียบกับการปฏิบัติตนของสตรีว่า หากสตรีใดที่สามีรักให้เกียรติและยกย่อง แต่สตรีนั้นกลับไม่ให้เกียรติหรือคิดไม่ดีต่อสามีตน ก็เปรียบเสมือนสุนัขตามนิทานที่กล่าวไว้ที่คิดเนรคุณต่อผู้มีพระคุณของตน เปรียบเป็นคำพังเพยเสมือนให้ทุกข์แก่ผู้อื่น ทุกข์นั้นจะกลับย้อนมาหาตนเอง แต่ถ้าหากมอบความสุขความดีงามให้ ความสุขเหล่านี้ก็จะกลับมาหาตนเช่นกัน
นอกจากจะเป็นคำสอนหลักการปฏิบัติตนสำหรับสตรีที่ดีแล้ว ผู้แต่งยังกล่าวถึงลักษณะของหญิงที่ประพฤติตนไม่เหมาะสม ได้แก่หญิงที่เอาแต่แต่งตัวไม่ทำงานบ้านการเรือน ชอบออกนอกบ้าน ดูแต่โขนละคร นอนตื่นสาย ชอบเล่นไพ่ หญิงที่พูดจาใช้คำหยาบ และมักใช้เงินทองสุรุ่ยสุร่าย เป็นต้น หญิงเหล่านี้มีแต่ทำให้สามีพบแต่ความทุกข์ และตอนท้ายเรื่องผู้แต่งได้กล่าวว่าคำสอนในหลักการปฏิบัติดีนี้จะเป็นสิริมงคลทั้งหญิงและชาย หากนำไปปฏิบัติจะประสบความสุขความเจริญในชีวิต ทั้งชื่อเสียง เงินทอง และยศฐาบรรดาศักดิ์ เป็นที่เคารพแก่คนทั่วไป หญิงที่ดีจึงต้องรู้จักประพฤติปฏิบัติตนให้ดีงาม หมั่นปรนนิบัติให้สามีรัก ให้เป็นคนดีทั้งการกระทำและความคิดจะเป็นที่รักและเกรงใจแก่สามี สิ่งเหล่านี้จะเกิดมงคลแก่ชีวิต เสริมคุณค่าในตนเองและเป็นความภาคภูมิของวงศ์ตระกูลสืบต่อไป
โอวาทกระสัตรี
๏ ขอแสดงแจ้งลิขิตประดิษฐ์สอน
เป็นแบบฉบับบังคับไว้เป็นกลอน	ไม่แคะค่อนว่าไว้ที่ใจจริง
ชื่อว่าโอวาทกระสัตรี	ไว้เป็นที่หลักชัยอันใหญ่ยิ่ง
เหมือนอาภรณ์ซ้อนใส่ให้เพริศพริ้ง	สำหรับหญิงอันดีมีปัญญา
จะปรนนิบัติสามีเป็นที่รัก	สามิภักดิ์โดยเที่ยงไม่เดียงสา
มิให้เคืองขืนขัดเรื่องอัชฌา	ถึงเพลายามนอนผ่อนเอาใจ
กราบบาทสามีเป็นที่ยิ่ง	สรรสิ่งที่ชอบประกอบให้
ตื่นก่อนนอนหลังระวังระไว	ตักน้ำไว้คอยท่าซึ่งสามี
จะได้ชำระพักตราเพลาเช้า	นวลเจ้าจำไว้เป็นศักดิ์ศรี
หาหมากพันพลูบุหรี่ดี	มาตั้งที่ตามตำแหน่งที่แห่งเคย
การกินการนอนนั้นเป็นใหญ่	ระวังระไวอย่าได้ทำเมินเฉย
ของคาวหวานเป็นการของทรามเชย	อย่าละเลยไว้ใจให้ใครทำ
สตรีดีย่อมมีมารยาท	จะทำการก็สะอาดไม่ผลีผลำ
สิ่งใดดีที่ไหนสนใจจำ	ปากคำไม่กระเดื่องให้เคืองใจ
จัดแจงการเรือนดูรอบคอบ	ถึงทำชอบผัวว่าชั่วก็นิ่งได้
รักษาตัวกลัวผิดระวังระไว	ตั้งจิตคิดไว้ให้คนชม
จะหยิบยกข้อคำพระเทศนา	โปรดประชาหญิงดีก็มีถม
พึงใส่ใจจำไว้เป็นอารมณ์	อย่านิยมการบาปไม่ต้องการ
บาลีว่าหญิงดีมีสี่อย่าง	ไม่อำพรางย่อมตรัสบริหาร
สำแดงไว้ให้เห็นเป็นประธาน	พึงพิจารณ์ตามพระพุทธาธิบาย ๚
๏ หญิงเหล่าหนึ่งเรียกมาตาภิริยา	เสน่หาในสามีไม่เหือดหาย
ปรนนิบัติเช้าเย็นไม่เว้นวาย	มิได้หน่ายในการบำรุงบำเรอ
มารดารักบุตรนั้นฉันใด	เอาใจใส่มิได้แกล้งแต่งเสนอ
รักสนิทจิตสมัครสามีเธอ	เทียบเสมอเทียมบุตรในอุทร ๚
๏ ภคินีภิริยานั้นพวกหนึ่ง	เร่งรำพึงคิดร่ำที่คำสอน
รักสามีเหมือนพี่ร่วมมารดร	โอนอ่อนคำนับน้อมย่อมยำเกรง ๚
๏ ทาสีภิริยาพวกหนึ่งเล่า	ท่านชักเอามาเปรียบเทียบเหมาะเหมง
รักสามีเหมือนนายเงินของตนเอง	ต้องยำเยงเช้าเย็นเป็นนิรันดร์ ๚
๏ สหายิกาภิริยาคำรบสี่	รักสามีดังสหายผ่อนผายผัน
สงวนอารมณ์มิได้ข่มขี่กัน	สู้อดกลั้นทุกสิ่งจริงจริงเจียว
หญิงดีสี่ตระกูลที่กล่าวมา	สิ้นชีวาสู่สวรรค์อย่าเฉลียว
บุญอื่นมิได้สร้างสักอย่างเดียว	กุศลเหนี่ยวส่งแน่วไม่แคล้วเลย
จะประเสริฐเลิศยิ่งกว่านางฟ้า	เพราะปรนนิบัติภัสดาไม่เพิกเฉย
จะได้เทพสามีเหมือนก่อนเคย	นางอื่นมิได้เชยเข้าเกียดกัน
จะเป็นที่เสน่หาแห่งเทพบุตร	แสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จะเชยชิดสมสนิทเป็นนิจนิรันดร์	เพราะกุศลเท่านั้นได้ความดี
สตรีใดทำได้เหมือนดังว่า	จะลือชาปรากฏยศศักดิ์ศรี
ทรัพย์สินจะไหลมาดังวารี	จะเปรมปรีดิ์เกษมสุขทุกคืนวัน
คงเป็นเอกอิศรากัลยาหญิง	อันใหญ่ยิ่งล้ำเลิศเฉิดฉัน
ทั้งศฤงคารบริวารอเนกนันต์	ดังดาราล้อมจันทร์เมื่อวันเพ็ง
แม้นทำดีผัวรักไม่หักหาย	ไม่เบื่อหน่ายแหนงจิตคิดโฉงเฉง
ประพฤติดีจะเป็นศรีกับตัวเอง	คนทั้งปวงจะยำเยงเกรงกลัว
ใช่จะแกล้งแต่งไว้ให้ปรนนิบัติ	พระบัญญัติสอนไว้เรื่องเมียผัว
อันสามีเป็นราศีของตัว	เหมือนแหวนหัวจะงามเพราะทองรอง
ถึงรูปดีมีทรัพย์ศฤงคาร	ยศศักดิ์บริวารไม่บกพร่อง
แม้นสามีหน่ายหนีไม่ครอบครอง	ก็มัวหมองเหมือนไม่มีความดีเลย
คำคนเขาจะค่อนครหา	จะแคะไค้ไล่ว่าเล่นเฉยเฉย
ถ้าตัวดีสามีไม่ห่างเชย	จะปรายเปรยเคาะว่าสารพัน
หญิงดีจงมีจิตคิดอดสู	พิเคราะห์ดูคำสอนไม่เสกสรร
ถ้าทำดีดีจะมีขึ้นทุกวัน	ทำชั่วชั่วนั้นจะพูนมา
งามอื่นหมื่นแสนสักเท่าใด	ไม่งามเหมือนงามใจไม่แกล้งว่า
หญิงดีย่อมมีซึ่งอัชฌา	กิริยานั้นเป็นใหญ่ตั้งใจจำ
ถึงผัวเคียดอย่าได้สุมคุมตอบ	ผิดชอบจงมีจิตคิดกลืนกล้ำ
อดเสียได้ไม่อดสูมีผู้ยำ	อย่าขืนคำทุ่มเถียงขึ้นเสียงดัง
ถึงผัวรักอย่าได้เหลิงละเลิงจิต	ระวังผิดจะมาพานเมื่อภายหลัง
รักกายสงวนกายระไวระวัง	คนอื่นชังไม่ชั่วเหมือนผัวตน
อันความลับผัวแถลงอย่าแจ้งอื่น	จงกลั้นกลืนอื้อไปไม่เป็นผล
แม้นปากชั่วจะหมองมัวซึ่งคำคน	จะพาตนย่อยยับอัประมาณ
ของสิ่งใดใจรู้ว่าผัวรัก	อย่าหาญหักตั้งจิตคิดล้างผลาญ
ผัวรักรักประกอบจึงชอบการ	ประพฤติได้ไม่รำคาญเคืองอารมณ์
หนึ่งคาวหวานเป็นการของกิน	หมดสิ้นหาไว้ให้สะสม
ผัวชอบพึงประกอบตามนิยม	จะทำให้ผัวชมนั้นยากครัน
ถ้าทำได้เหมือนว่าไว้ดังนี้	ความดีก็จะมีทุกสิ่งสรรพ์
ผัวจะรักหนักขึ้นทุกคืนวัน	จงอดกลั้นอย่าได้ทำใจเบา
ถ้ามีแขกแปลกหน้ามาหาสู่	ต้อนรับขับสู้เอาใจเขา
ถึงขึ้งเคียดข้าไทที่ในเรา	ด่าทอเล่าดูเหมือนเทียบเปรียบปราย
จะพูดจาว่าไรให้พิจารณ์	ว่าขานอย่าให้ช้ำระส่ำระสาย
เขาจะค่อนนินทาเป็นท่าอาย	ว่าหญิงร้ายวาจาไม่น่าฟัง
จะด่าทอล่อเรียกลูกหญิงชาย	จงดูซ้ายดูขวาข้างหน้าหลัง
อย่าแปร๋แปร้นแล่นไล่ขึ้นเสียงดัง	ดูน่าชังสามานย์ประจานตัว
วาจานั้นเป็นใหญ่จงได้คิด	จะชอบผิดจงไตรตราปรึกษาผัว
วาจาดีย่อมจะมีคนเกรงกลัว	วาจาชั่วก็จะมีแต่คนชัง
แคะค่อนสอนว่าไว้ทุกสิ่ง	พื้นความจริงกล่าวมาแต่หนหลัง
สตรีดีก็จะมีสติฟัง	ถ้าคนร้ายก็จะชังไม่ชอบใจ
หญิงชั่วมิได้กลัวซึ่งความผิด	ทำแต่การทุจริตไม่ผ่องใส
ควรจะกลัวก็เกรงชะล่าใจ	ประพฤติการสิ่งไรแต่ใจตน ๚
๏ ขออภัยจะรำพันเรื่องหญิงพาล	ใช่โวหารแกล้งว่าอย่าฉงน
พุทธบรรหารประทานแจ้งยุบล	ให้ปราชญ์ดลรู้เชิงกระษัตรี
ภิริยาที่ชั่วนั้นมีสาม	พวกหนึ่งนามวัฒกาน่าบัดสี
ใจร้ายหมายจะฆ่าซึ่งสามี	โดยวิธีแยบยลเป็นกลใน
แต่งแต่โฉมแกล้งประโลมให้ผัวหลง	แต่จิตปลงหมายจะฆ่าให้ตักษัย
เหมือนพรานเบ็ดล่อปลาระอาใจ	เอาเหยื่อหุ้มเบ็ดไว้ให้ปลากิน
ถ้าผัวเขลาเมามัวในกาเมศ	ก็สมเหตุเหมือนมัจฉาอย่าถวิล
จะต้องตายตายเพราะหลงปลงชีวิน	เพราะประมาทดูหมิ่นแก่กามา
เบญจกามความที่ว่าถึงห้าสิ่ง	เป็นที่ยิ่งคนหลงปรารถนา
ทั้งรูปเสียงกลิ่นรสสัมผัสพา	ใครหลงเล่ห์เสน่หาพาตัวตาย
เหมือนโพธิสัตว์พลัดนครจรนิราศ	กับอำมาตย์ทั้งห้าพาผันผาย
ถึงด่านยักษ์ยักขินีมันแปลงกาย	เป็นสตรีมีรายมรคา
เป็นหมู่หมู่คอยอยู่ที่จะกิน	ทำให้สิ้นเห็นประจักษ์ยิ่งนักหนา
ที่รูปงามแล้วก็งามเต็มประดา	ที่เสียงเพราะก็เพราะน่าวังเวงใจ
นิมิตเป็นหญิงยิ่งด้วยกลิ่นอันหอม	ก็มีพร้อมยวนจิตให้พิสมัย
นิมิตรสโอชารสเป็นพ้นไป	เหลือนิสัยที่จะอดงดอารมณ์
บ้างนิมิตประดิษฐ์เครื่องสัมผัส	สารพัดจะจัดแจงแต่งสะสม
ล้วนของดีควรที่จะนิยม	ถ้าใครงมหลงรักยักษ์ฆ่ากิน
อำมาตย์ทั้งห้าหารู้ไม่ว่ากลยักษ์	ให้หลงรักหลงใคร่ใจถวิล
โพธิสัตว์แจ้งกลไม่ยลยิน	รู้สิ้นยักษ์จำแลงแกล้งแปลงกาย
จึงดำรัสตรัสว่าอำมาตย์เอ๋ย	ใครละเลยคำเราจะฉิบหาย
ป่าเช่นนี้ใช่ที่ถิ่นสบาย	ยักษ์แกล้งแปลงกายบันดาลทำ
ห้านายฝ่ายฝ่าว่ามนุษย์	ดีที่สุดอยากหาอุปถัมภ์
ต่างคนต่างไม่เชื่อบ่นเพ้อพำ	จะตายเป็นก็ตามกรรมเหลืออดทน
ห้ามอื่นอื่นก็พอจะห้ามได้	ห้ามรักใคร่จนจิตคิดฉงน
ขอลาพักสักครู่จะดูกล	แล้วจะด้นรีบรัดตัดทางตาม
โพธิสัตว์สอนเท่าไรก็ไม่ฟัง	ก็พากันดันทุรังไม่เกรงขาม
ที่หลงรูปก็ชมรูปว่ารูปงาม	ที่หลงเสียงก็ไม่คร้ามตามชอบใจ
ที่หลงกลิ่นก็หยุดชมนิยมหอม	ที่หลงรสก็น้อมจิตคิดรักใคร่
ที่หลงสัมผัสก็กำหนัดสัมผัสไป	พากันเข้าอาศัยยักขินี
นางยักษ์ทำกระบวนให้ชวนชม	อำมาตย์งมรักใคร่ไม่หน่ายหนี
โพธิสัตว์รอคลอคอยเห็นสิ้นที	ก็จรลีลีลาศครรไลมา
ยักษ์ประโลมล่อลวงจนง่วงหลับ	ก็จับอำมาตย์กินเล่นเป็นภักษา
ห้านายตายตามมรคา	เพราะหลงเล่ห์เสน่หาเบญจกาม
แต่โพธิสัตว์องค์เดียวเลี้ยวหลีกลัด	ข้ามพนัสพนาเวศสิ้นเขตขาม
ถึงขอบเขตพระนิเวศน์ที่มีนาม	พาราณสีเรียกตามแต่ก่อนมา
ครั้นถึงสวนหวนพระทัยใคร่ผ่อนพัก	เข้าสำนักร่มพระไทรใบหนา
มีทั้งที่แท่นแผ่นศิลา	พระเหนื่อยมาก็บรรทมร่มไทรทอง ๚
๏ พอพาราณสีเกิดวิบัติ	จอมกษัตริย์สิ้นพระชนม์ก็หม่นหมอง
มิได้มีผู้ใดใครครอบครอง	สิ้นพวกพ้องสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
เสนาประชาราษฎร์อำมาตย์หมด	เสี่ยงราชรถจากในมไหศูรย์
มาถึงที่พระบรรทมร่มรุกขมูล	จึงทูลเชิญโพธิสัตว์ครองศฤงคาร
อาศัยด้วยพระทัยนั้นแน่นเหนียว	สู้อดเปรี้ยวจึงได้เลยเสวยหวาน
ใครหลงรสรูปเสียงสัมผัสพาน	อีกทั้งการกลิ่นอายก็วายชนม์
เหมือนอำมาตย์ทั้งห้าพากันม้วย	เพราะหลงด้วยกลยักษ์สิ้นมรรคผล
เหมือนหนึ่งชายทั้งหลายที่หลงกล	ด้วยเมียตนแลหญิงอื่นไม่ฟื้นตัว
รู้แล้วเร่งระมัดประหยัดยั้ง	อุตส่าห์ตั้งสติตริให้ทั่ว
จงไกล่เกลี่ยเมียไว้ให้เกรงกลัว	อย่าหลงมัวกลัวเมียจะเสียชาย
เบญจกามความที่ว่ามาหนหลัง	จงรอรั้งถ้าลุ่มหลงคงฉิบหาย
พึงประคิ่นอย่าได้หมิ่นประมาทกาย	ที่เมียร้ายย่อมทำลายเข้าย่ำยี ๚
๏ เหมือนเรื่องจันทโครพพบโจรป่า	เมียฆ่าด้วยอุบายตายแล้วหนี
รักโจรป่าแกล้งให้ฆ่าซึ่งสามี	เรื่องนี้ควรนำจำใส่ใจ ๚
๏ หนึ่งภิริยาชื่อว่าอาชญานั้น	ดีดันยกตนเป็นคนใหญ่
กำราบผัวตัวเองไม่เกรงภัย	จะปราศรัยฟังไม่ได้ขึ้นกูเอ็ง
ว่าเล่นเช่นทาสที่ตัวชัง	ไม่อินังตั้งหน้าด่าข่มเหง
ที่จริงผัวควรตัวจะกลัวเกรง	ไม่ยำเยงหยาบคายให้อายคน ๚
๏ หนึ่งภิริยาชื่อว่าโจรี	เป็นสตรีมารยาเที่ยวหาผล
ชายมั่งมีทำชอบเข้ามอบตน	ซ้อนกลล่อลวงให้ง่วงงวย
เห็นสมรักยักยอกแล้วปอกทรัพย์	พอผัวลับแล้วก็รีบเข้าหยิบฉวย
แต่งแต่เล่ห์สมคะเนได้ทรัพย์รวย	แล้วก็พวยออกตัวไม่กลัวเกรง
หย่ากันก็หย่ากันเป็นไรมี	อย่าถือดีตีขลุมทำคุมเหง
แล้วส่งเสียงเปรี้ยงแปร้นด้วยแสนเพลง	อลเวงคิดอ่านพาลทะเลาะ
ถึงยามกินยามนอนไม่ผ่อนผัน	แกล้งดื้อดันดิ่งไปทำใจเสาะ
ที่เคยชอบมอบแต่ช้ำให้จำเพาะ	ทำโขกเคาะประชดเหลืออดทน
ไม่หาให้อยู่กินจนสิ้นรัก	ทำยอกยักไขว้เขวระเหระหน
เที่ยวร่ายรักยักยอกเชิงชอบกล	แล้วก็ก่นขนของย่องจากเรือน
ไปคบชู้อยู่ที่แขงแกล้งหลีกหลบ	หาไม่พบเจ็บใจใครจะเหมือน
ทำให้ผัวมัวเมาเฝ้าฟั่นเฟือน	เที่ยวหลบเลื่อนหลีกหน้าระอาใจ ๚
๏ ใครได้เมียเสียเช่นเป็นดังว่า	ดังภูผาทับอกยกไม่ไหว
เวียนระกำช้ำจิตเป็นนิจไป	ท่านว่าไว้ก็จริงทุกสิ่งอัน
อันโจรอื่นหมื่นแสนแม้นหมายรัก	พอยอกยักทุนรอนได้ผ่อนผัน
อันโจรีภิริยาชั่วช้าครัน	ทำเชิงชั้นเล่ห์กลเป็นพ้นตัว
มิวันหนึ่งก็วันหนึ่งอย่าพึงนึก	กลศึกกลความพอยังชั่ว
ไม่ยากเหมือนเมียปอกคิดนอกรั้ว	คิดไม่ทั่วแล้วก็ทำระยำมัง ๚
๏ อันใจความสามภิริยานี้	เห็นสุดที่พันผูกจะปลูกฝัง
หน้าชื่นอกกรมทำอำปลัง	เหลือกำลังที่จะเลี้ยงทำเกี่ยงงอน
แม้นว่าหญิงผู้ใดชายผู้หนึ่ง	เร่งรำพึงนึกคำที่ร่ำสอน
ไปข้างหน้าจะหาสู่ที่คู่คอน	จงผันผ่อนเลือกฟั้นให้มั่นคง
ได้ชั่วช้าก็จะพาให้ตัวชั่ว	จะมัวซัวหมองจิตเป็นพิษสง
ได้ที่ดีจะเป็นศรีจำเริญทรง	จะสืบวงศ์พ้นจากที่ยากใจ
เรื่องบาลีมีเหลือในกามราค	มากกว่ามากเราทำเพียงจำได้
สังเขปคำผู้เฒ่าท่านกล่าวไว้	เลือกนางให้ดูแม่เป็นแน่นอน
ที่ปึกแผ่นแน่นหนามารยาท	ที่เสงี่ยมเอี่ยมสะอาดชะอ้อนอ่อน
จึงควรชมสมสู่เป็นคู่คอน	เลือกกุญชรดูหางสำอางตา
ทั้งอกผายท้ายย่อคอเชิด	เดินระเหิดระหงขี่มีสง่า
ก็เหมือนหนึ่งนารีภิริยา	ดีก็พาผัวเหมาะขึ้นเพราะเมีย
ไปไหนก็เป็นที่ศรีสวัสดิ์	ถ้าฉวยพลัดได้ที่ชั่วพาผัวเสีย
ผัดแต่แป้งแต่งแต่ตัวเข้าคลัวเคลีย	ไม่เก็บเขี่ยข้าวของตรึกตรองการ
ดัดจริตกรีดแต่เล็บไม่เย็บเซี่ยว	เวียนแต่เที่ยวลอดรั้วไปทั่วบ้าน
สนุกไหนไปนั่นเป็นสันดาน	ทั้งเพลงการโขนละครแคะค่อนดู
เที่ยวแทรกเสียดเบียดผู้ชายไม่อายเหนียม	ทำและเลียมเข้าใกล้ไม่อดสู
ให้ชายพิงอิงอังอยู่พรั่งพรู	ทั้งนมจู้บู้บี้ระยี่ระยำ
จนเก็บกรับแล้วก็กลับมาสับผัว	ไม่ทำครัวไว้ท่าชักหน้าคว่ำ
ข้าวไม่มีจะกรอกหม้อก็ไม่ตำ	เวลาค่ำผัวเข้านอนพูดค่อนแคะ
สนัดข้างอย่างเดียวแต่เคี่ยวเข็ญ	หมอนมุ้งเหม็นไม่ซักน้ำทำฉำแฉะ
ครั้นผัวว่าด่าลูกให้ข้องแวะ	ทำเสาะแสะเสียดเหน็บให้เจ็บใจ
นอนก็สายครันตะวันโด่ง	น้ำขอดโอ่งล้างหน้าไม่หาใส่
ข้าวปลาหาใส่บาตรก็ขาดไป	คัดแต่ไรจับเขม่าทุกเช้าเย็น
ผัวไปราชการข้างบ้านอยู่	เอาไพ่คู่ปักกะลิดมาติดเล่น
มีแต่จะคิดออกนอกประเด็น	ไมว่างเว้นเลยที่เจ้าหนี้ทวง
เห็นผัวได้เงินมาทำหน้าสด	มาปลิดปลดเอาไปมิได้หวง
ซื้อกินบ้างเล่นบ้างตั้งหลอกลวง	จะเติมตวงสักเท่าไรก็ไม่พอ
เที่ยวซื้อเชื่อร้านชำออกซ้ำซาก	เขาทวงยากเหลือเบื่อไม่เชื่อต่อ
ค่อนนินทาว่าเขาหน้าเง้างอ	ยกแต่ข้อเขาชั่วให้ผัวฟัง
อย่าริเป็นเช่นนี้ไม่มีสุข	ขนแต่ทุกข์ทับตัวให้ผัวคลั่ง
ผัวเหนื่อยมาปรารถนาจะหยุดยั้ง	ไม่ทันนั่งหย่อนก้นก่นบอกความ
ผัวดีมีปัญญาก็รารั้ง	ผัวโง่งั่งฟังบอกก็ออกหยาม
โกรธเพื่อนบ้านร้านตลาดด้วยมาตุคาม	ออกลามปามเพราะเมียจนเสียการ
ที่เมียดีมีกิริยาผัวมาถึง	ไม่เบือนบึ้งบอกกล่าวจัดคาวหวาน
ทั้งข้าวน้ำกล้ำกลืนให้ชื่นบาน	ต่อสำราญ (รื่นเริงเชิงสบาย
จึงค่อยพูดค่อยจากับสามี	แต่โดยดีมิให้ช้ำระส่ำระสาย
ถ่องแถลงแจงแจกบรรยาย	ตั้งแต่ต้นจนปลายไม่ปิดงำ)
หญิงอย่างนี้ท่านเรียกว่าแม่เรือน	เหมือนมารดารักษาบุตรอุปถัมภ์
ไม่เหนื่อยหน่ายการลำบากสู้ตรากตรำ	สิ่งใดรกก็ต้องจำใจจัดแจง
ดูแลรอบคอบจึงชอบเชิง	อย่าละเลิงละให้รกต้องตกแต่ง
เห็นไม่ดีควรที่จะดัดแปลง	ระวังระแวงไปทุกสิ่งอย่านิ่งเนา
เป็นการไพร่สมใช้ด้วยลมปาก	ไม่ควรทำทำลำบากยากเหนื่อยเปล่า
จะทำการให้รู้จักการหนักเบา	ใช้ข้าเล่าให้ดูสันดานคน
ของใช้ภายในกับภายนอก	อย่าเอาออกใช้สลับกันสับสน
จะไว้วางตั้งอะไรให้ชอบกล	ดูให้พ้นตกแตกแหลกระยำ
การตนจงประคิ่นค่อยผันผ่อน	จะนั่งนอนก็ให้รู้ดูสูงต่ำ
ปรนนิบัติผัวตนกุศลทำ	อุปถัมภ์ญาติกาอย่าเมิดเมิน
ดีความคิดดีจริตกิริยา	เป็นทีท่าชายหวังสังรเสริญ
อย่าเอาอย่างหญิงกาลีไม่มีจำเริญ	ออกแร่ร่าจ้าเจิ้นอยู่เกินตัว
จะทอหูกปั่นฝ้ายก็ไม่เป็น	ทุกเช้าเย็นพึ่งกินน้ำมือผัว
ไม่ระวังเคหากาเข้าครัว	ผ้านุ่งจะปิดตัวก็เตอะตัง
ทั้งเชี่ยนขันโต๊ะพานไม่ขัดสี	สนิมมีมัวหมองเหมือนของฝัง
ที่หลับนอนหมอนมุ้งพะรุงพะรัง	เหย้าเรือนรกดังโรงรองงาน
จะดูไหนก็เลอะออกเปรอะเปื้อน	ในห้องเรือนรุงรังดังว่าถาน
ของชั่วเป็นของดีเป็นที่รำคาญ	สันดานไม่รู้จักการผู้ดีเลย
ไม่เสแสร้งแกล้งว่าใส่หน้าหญิง	เป็นความจริงทั้งนั้นดอกท่านเอ๋ย
ย่อมเจนใจในทำเนียบที่เปรียบเปรย	อย่าเพิกเฉยฟังคำจำเถิดคะ
แม้นหญิงดีก็จะมีน้ำใจเจ็บ	จำเก็บจำคำว่าวิสาสะ
จะสอนใจในสัมมาคารวะ	ที่ไหนจะชั่วไปเห็นไม่เป็น
ถ้าหญิงร้ายก็จะหมายว่าแกล้งว่า	จะนินทาสาระวอนค่อนเคืองเข็ญ
ว่ากลับกลอกนอกรีตแกล้งนีดเน้น	ยกแต่เช่นชู้ชายนั้นฝ่ายเดียว
จะให้หญิงยิงยอมลงถ่อมถด	แกล้งแต่งบทปรามาสให้พาดเกี่ยว
รักมิรักก็แล้วไปจนใจเจียว	มาแกล้งเคี่ยวเข็ญเล่นให้เป็นรอง
ทุกข์อะไรกับผัวมีทั่วแห่ง	เป็นหญิงแต่งแต่ตัวไม่มัวหมอง
จะมารักเราเองนักเลงคะนอง	มีของต้องใจอยู่ในตัว
การอะไรจะให้เรางอนง้อ	เมื่อไม่พอก็แล้วไปทำไมกับผัว
นึกเมื่อไรนึกได้ไม่รักกลัว	ยกแต่ตัวแต่งแต่กลอนไว้สอนใคร
ด้วยของดีเรามีอยู่สิ่งหนึ่ง	หมายจะพึ่งที่ไหนก็พึ่งได้
นี่แลหญิงใจแข็งแกล้งพิไร	ว่าไม่ได้ดึงดื้อไม่ถือคำ
บุญไม่หาบบาปไม่หามกรรมเข้าสิง	จึงพูดหยิ่งไปเช่นนี้ไม่มีส่ำ
พระบาลีชี้แจงแจ้งไม่จำ	สมเหมือนคำบาลีที่มีมา
ว่าแรงบุญแรงกรรมนั้นล่ำสัน	ทั้งสองแรงแข่งกันนั้นหนักหนา
ถ้าบุญมากหากบุญจะหนุนพา	ถ้ากรรมมากหากจะคร่าไปตามกรรม ๚
๏ หนึ่งหงส์ประสงค์แต่มุจลินท์	ลงอาบกินไม่เบื่อจิตคิดอิ่มหนำ
ชาติสุกรฟอนหาภักษาระยำ	จิตประจำตีแปลงแหล่งอาจม ๚
๏ หญิงสามานย์สันดานชั่วไม่กลัวผิด	รักแต่ทุจริตคิดหมักหมม
ฝ่าแต่ชั่วทำตัวออกสมมม	ไม่นิยม (ยลอย่างในทางดี
เช่นสุวานพรานพาไปป่ากว้าง	ก็หลงทางไปอยู่กับฤาษี
ท่านเลี้ยงดูอยู่นั้นเป็นอันดี	วันหนึ่งหนีไปเที่ยวแต่ลำพัง
พอจวบจบพบพานสิงหราช	ตกใจหวาดวิ่งหนีไม่เหลียวหลัง
กำลังกลัวตัวสั่นไม่ทันยั้ง	ถึงกระทั่งที่สถิตย์พระสิทธา
เข้ากลิ้งเกลือกเสือกตะกายตะกุยกอด	เหมือนจะออดอ้อนออกบอกภาษา
พระนักธรรม์พลันแจ้งในวิญญาณ์	ก็เมตตาตั้งกองกูณฑ์พิธี
สำรวมฌานผลาญร่างสุนัขชาติ	แปรเป็นรูปสิงหราชไกรสรสีห์
ก็เหิมฮึกนึกกำเริบเติบทวี	มิได้มีที่สัมมาคารวะ
ทะยานยศหยิ่งเยี่ยมไม่เจียมสงวน	สูงเกินส่วนใช่วิสัยวิสาสะ
ลำพองจิตติดพาลเที่ยวรานระ)	ไม่ลดละสิงหนาทอาจอง
วันหนึ่งเที่ยวไปในไพรป่า	พบนางสิงหราจิตประสงค์
ลดเลี้ยวเกี้ยวนางในกลางดง	หมายปลงเป็นคู่อยู่ครอบครอง
นางจึงว่ามารดาบิตุเรศ	ถ้ารู้เหตุจะชั่วพามัวหมอง
จะประสงค์จงใจในทำนอง	ฟังคำน้องเชิญไปหามารดาเรา
จะโลเลลำพังใจนั้นไม่ชอบ	ผิดระบอบประเพณีเป็นที่เขลา
จะรักใคร่เอาแต่ได้ทำใจเบา	ใครใครเขาจะรู้ดูไม่ดี
ถ้ารักจริงอย่านิ่งให้เนิ่นนาน	ไปว่าขานท่านให้ไม่หน่ายหนี
จะปรนนิบัติมิได้ขัดซึ่งไมตรี	แต่เดี๋ยวนี้จะให้ยอมไม่พร้อมใจ ๚
๏ เบื้องว่าสิงหราพระฤาษี	จึงโต้ตอบวาทีตามรักใคร่
มิให้ขัดอัชฌาพากันไป	ถึงถ้ำที่อาศัยใจปรีดา
จึงคำนับบิตุเรศมารดร	แล้วจึงวอนขอนางเหมือนอย่างว่า
เขาถามเรื่องเบื้องตระกูลประยูรมา	ก็พาซื่อบอกว่าไม่รู้เลย
พระดาบสเอามาเลี้ยงแต่ยังเยาว์	ตัวฉันเล่ามิได้ถามความเฉลย
ครั้นออกปากคิดกระดากไม่สเบย	ด้วยตนเคยเป็นสุนัขแต่ก่อนมา
นึกเฉลียวฉวยเขาเลี้ยวไปไต่ถาม	พระฤาษีจะแจ้งความไม่กังขา
จะมิได้ชมดังอารมณ์ที่เจตนา	จำจะฆ่าฤาษีเสียให้สูญความ
นึกไม่ควรด่วนลารีบคลาไคล	มายังที่อาศัยไม่เกรงขาม
หวังแผดเสียงสำเนียงเพียงคำราม	ให้ฤาษีสูญนามล่วงบรรลัย ๚
๏ พระดาบสอยู่ในฌานประมาณรู้	มีศัตรูปองจะฆ่าให้ตักษัย
ทำคุณมันมันกลับคิดให้มีภัย	ออกมาได้ร้องว่าอ้ายหมาโซ
เพศก็กลับฉับเฉียวประเดี๋ยวนั้น	สาสมกันกับที่จิตคิดโง่โง่
สัญชาติหมาคงเป็นหมาอย่าพุทโธ	ใจมันโอหังฮึกนึกเคอะเคอะ ๚
๏ เหมือนหญิงชั่วผัวรักแล้วยกย่อง	ได้สมปองเป็นใหญ่ทำใจเปรอะ
ไม่ตั้งตัวกลัวกรรมทำเจ๋อเจ๊อะ	เที่ยวสะเออะลอยหน้าว่าไม่ฟัง
ทำดีไว้ให้ดีเป็นไหนไหน	ดีแล้วเหลิงละเลิงไปไม่เหลียวหลัง
ผัวผดุงบำรุงให้ตามกำลัง	กลับชิงชังประทุษจิตไม่คิดอาย
นึกให้โทษโทษนั้นจะถึงตัว	รำพึงให้ทั่วคำสอนมีมากหลาย
เหมือนสุนัขที่ชักมาบรรยาย	ใช่จะปรายเปรียบให้เจ็บที่เก็บมา
ก็สมคำบุราณท่านกล่าวไว้	จงเกรงภัยใจตรองให้หนักหนา
ให้สุขท่านสุขนั้นจะถึงนา	ให้ทุกข์ท่านเหมือนพาทุกข์ใส่ตัวเอง ๚
๏ หญิงดีจงมีจิตคิดรัก	อย่าตั้งพักตร์ฝ่าฝืนขืนข่มเหง
ที่ควรกลัวถึงดีชั่วก็ต้องเกรง	จงยำเยงผู้เฒ่าอย่าเบาความ
ถึงต่ำชาติวาสนาจะหาไม่	อย่ามีใจข่มเหงจงเกรงขาม
ถ้าหยาบช้าครหาจะลามปาม	สงวนงามใส่ตัวให้ผัวชม
หนึ่งหูไวใจเบาเอาแต่โกรธ	คุมแต่โทษเก็บแต่ผิดคิดสะสม
ความที่ดีมีมากไม่อยากนิยม	ถ้าใครชมป้อยอแล้วพอใจ
ฝ่าแต่หวานไม่พานขมจะซมเซอะ	จะเลอะเทอะมัวหมองไม่ผ่องใส
ชอบผิดมิได้คิดดื้อดึงไป	พูดจาสิ่งไรไม่ตรึกตรอง
ใครจะรักใครจะชังก็ไม่รู้	แม้นชอบหูขออะไรก็ให้คล่อง
ใจไม่นึกปรึกษาปรองดอง	ลำพองแต่ลำพังใจตน
หญิงดีจงมีมโนนำ	ถ้าขืนทำเช่นนี้จะปี้ป่น
รักษาจริตจิตจำนงเป็นมงคล	จะเป็นผลสืบตระกูลประยูร เอย ๚
๏ เรื่องที่ทำคำที่ว่ามาทั้งนี้	ชั่วดีมีแจ้งแห่งเฉลย
ใช่เสแสร้งแกล้งว่ามาเปรียบเปรย	เราย่อมเคยรู้เห็นเช่นนี้มา
ที่ไม่ชอบก็จะตอบว่าแนมเหน็บ	แคะไค้เก็บมาฝ่ายหญิงค่อนขิ่งว่า
ที่ชายชั่วสูบฝิ่นกินกัญชา	เสพย์สุราเล่นเบี้ยขายเมียกิน
ชายที่ชั่วผัวเช่นนี้มีถมไป	นั่นเป็นไรจึงไม่ว่ามาให้สิ้น
จะแถลงแจ้งยุบลกลัวมลทิน	ฤาไม่ได้ยินได้ฟังจึงรั้งรอ
ที่ปากจัดจะขวางขัดว่าอย่างนี้	จะเป็นที่ครหาว่าต่อต่อ
หวังใจจะสอนไว้ให้พอพอ	จำยกข้อต่อเติมไปตามมี
จะแถลงแจ้งความไปตามได้	บุราณท่านว่าไว้ไม่หน่ายหนี
ทั้งสองฝ่ายชายหญิงสิ่งชั่วดี	ว่าไว้ในที่นี้มีต่อไป ๚
๏ ยังมีสหายชายทั้งสอง	หนุ่มคะนองลำพองจิตข้างพิสมัย
อยากจะใคร่ได้คู่ที่ชูใจ	ก็เที่ยวไปสบเล่ห์ประเวณี
คนหนึ่งไปได้คู่รู้ปรนนิบัติ	สารพัดรู้จักที่ศักดิ์ศรี
จะกินนอนผ่อนหาซึ่งสามี	ให้ถูกที่น้ำใจมิให้เคือง ๚
๏ แต่ข้างฝ่ายชายผัวนั้นชั่วช้า	การทำมาหากินไม่ได้เรื่อง
กินแล้วออกเที่ยวเล่นเป็นนิจเนือง	คิดจะเปลื้องเครื่องเรือนสู่เพื่อนกิน
ภรรยาหาได้เอาไปเสีย	เล่นแต่เบี้ยโปถั่วตัวปลอกปลิ้น
ละเลิงลามตามปัญญาเป็นอาจิณ	สูบแต่ฝิ่นกินแต่เหล้าทุกเช้าเย็น
เวียนร่ำรื้อถือกระสุนเที่ยวมุ่นหมก	หมายยิงนกยิงไก่ก็ไม่เห็น
ยิงแต่ต้นไม้ใหญ่มิได้เว้น	หัดยิงเล่นลำพองคะนองมือ ๚
๏ ฝ่ายเทวารักษาต้นไม้ใหญ่	ที่อาศัยคนทั้งปวงบวงสรวงถือ
เห็นชายนั้นมั่นหมายมาหลายมื้อ	คิดฮึดฮือฮึกฮักจะหักคอ
แล้วถอยหลังยั้งใจว่าไอ้นี่	เมียมันดีฤาไม่อย่างไรหนอ
ส่วนอ้ายผัวชั่วช้าผ่าเหล่ากอ	จำรั้งรอดูก่อนผ่อนดูเมีย
ถ้าเมียดีมีเช่นจะเว้นไว้	ถ้าชั่วไปเหมือนกันฆ่ามันเสีย
คราวนี้อดงดไว้ให้ทำเยีย	ไปบ้านเมียมันเมื่อไรจะไปตาม
ครั้นเย็นบ่ายชายนั้นก็กลับหลัง	ตรงไปยังเมียรักร้องทักถาม
หาอะไรให้กินบ้างตั้งคุกคาม	ให้เมียคร้ามขามตัวกลัววาจา
เมียพริ้มยิ้มรับด้วยนับถือ	ประสานมือสารพัดฉันจัดหา
นี่แน่พ่อสำรับกับข้าวปลา	ฉันคอยท่าอยู่จนบ่ายตั้งใจคอย
ยกมาตั้งนั่งอยู่คอยดูแล	ไม่ห่างแหตั้งใจให้ใช้สอย
แล้วปรับทุกข์ถึงจนบ่นสำออย	ทรัพย์ก็น้อยขัดสนจนเหลือใจ
ขอผีสางเจ้านายเอาใจช่วย	ให้รวยขึ้นสักครั้งแล้วนั่งไหว้
ว่าผัวข้าคนเดียวมักเที่ยวไป	โปรดให้ได้เงินสักหม้อจะยอคุณ ๚
๏ ผัวฟังแย้มยิ้มกระหยิ่มจิต	ถ้าสมคิดแล้วมิให้เจ้าวายวุ่น
จะช่วยข้ามาให้ใช้ได้เจือจุน	เดชะบุญไม่เคยจนแล้วไม่จน ๚
๏ ฝ่ายเทวาที่มาแอบแฝงอยู่	พิเคราะห์ดูคิดเห็นล้วนเป็นผล
นึกว่าเมียมันดีมีมงคล	จะผ่อนปรนให้มันสำราญรมย์
ถึงผัวชั่วเมียดีเป็นที่นับ	จะให้ทรัพย์สักหม้อก็พอสม
จะห้ามมิให้ไปไพรพนม	ที่นิยมมิให้ยิงทิ้งพยศ
ดำริพลางทางเหาะระเห็จกลับ	มาประทับพฤกษาอันปรากฏ
พอรุ่งสายชายเที่ยวเลี้ยวลด	กำหนดถึงพฤกษาตั้งท่ายิง
เสียงขวับเขวียวเหนี่ยวสายแล้วใส่ลูก	ปะทะถูกพฤกษาเทวาสิง
เทพเจ้าทำกึกก้องร้องท้วงติง	มึงชังชิงกูอย่างไรมาไล่ราน
นี่ต้นไม้ของกูเคยสู่สิง	ทั้งชายหญิงเขาก็กลัวทั่วสถาน
ชะมึงช่างทำได้น้ำใจพาล	จะล้างผลาญมึงก็ได้อ้ายบาปกรรม
กูขี้คร้านจู้จี้อ้ายขี้ทึ้ง	จะให้เงินมึงสักหม้อเป็นข้อขำ
ยิงต้นไม้ไปข้างหน้ามึงอย่าทำ	แล้วจึงนำหม้อทรัพย์ให้ฉับพลัน ๚
๏ ชายนั้นได้ทรัพย์ก็กลับมา	สู่เคหาปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เทเงินออกบอกเมียเคล้าเคลียกัน	ตั้งแต่นั้นมิได้ยากพ้นจากทุกข์
นี่แลเมียดีมิใช่ชั่ว	พาให้ผัวได้ดีมีความสุข
เทวาจึงอุปถัมภ์ช่วยทำนุก	ที่ยากยุคเข็ญใจมิได้มี ๚
๏ ยังชายคนหนึ่งซึ่งเป็นมิตร	ได้เมียติดจะมั่งคั่งดังเศรษฐี
อุดมด้วยสินทรัพย์แต่อัปรีย์	ลูกผู้ดีแต่ไม่เอาซึ่งเหล่าปราณ
จะกินนอนสารพัดก็ขัดข้อง	ไม่ปรองดองว่ากล่าวให้ร้าวฉาน
ผัวนั้นดีมีแต่ชอบไม่ตอบทาน	ข้างเมียพานจะกำราบด้วยหยาบคาย
พาผัวยับไปด้วยอัปมงคล	ไม่ตั้งตนตามคติสิริหาย
ก็พากันย่อยยับทรัพย์ละลาย	ได้ระคายข่าวเพื่อนที่คู่กัน
แต่เดิมทีมีเมียอนาถา	เดี๋ยวนี้มามั่งมีดีขยัน
ข้างฝ่ายเราเดิมทีมีกว่ามัน	ว่ามันจนเรากลับจนกว่ามันไป
จำจะต้องไปหาปรึกษาดู	อยากใคร่รู้ว่ามันหาวิชาไหน
ไปถึงจึงถามความในใจ	ว่าเพื่อนเอ๋ยทำอะไรจึงได้ดี
เงินทองข้าวของก็บริบูรณ์	ใครมาเจือเกื้อหนุนให้ฤานี่
ฝ่ายข้างข้าหากินทั้งตาปี	มาเดี๋ยวนี้กลับจนพ้นกำลัง
ใคร่รู้เหตุจึงมาหาออเจ้า	สงเคราะห์เราสักทีให้มีมั่ง ๚
๏ ฝ่ายชายที่ได้ทรัพย์สดับฟัง	เราไม่บังบิดเบือนดอกเพื่อนรัก
อันขายค้าหากินสิ้นทุกสิ่ง	เป็นความจริงในใจไม่รู้จัก
เที่ยวเล่นลอยชายสะบายนัก	จะฉกลักของใครก็ไม่เคย
เราได้ลากขากดีมีเพราะบุญ	ด้วยกระสุนห้าข้ออ้ายพ่อเอ๋ย
ต้นไม้ใหญ่ยิงเล่นไม่เว้นเลย	ใบดอกจนงอกเงยออกไม่ทัน
เทวาที่รักษารุกขาอยู่	กลัวมือกูเต็มทีไม่มีขวัญ
เอาทรัพย์ให้เราซ้ำเป็นกำนัล	เพื่อจะกันมิให้เราไปกวน ๚
๏ ฝ่ายเพื่อนผู้ถามได้ความเสร็จ	กัลเม็ดแจ้งไขเข้าใจถ้วน
ไม่เห็นยากโดยจะทำก็น้ำนวล	นึกสำรวลกูคงรวยด้วยเหมือนกัน
แล้วกลับมายังบ้านสำราญจิต	มิได้คิดค้าขายใจใฝ่ฝัน
หากระสุนวุ่นวายอยู่หลายวัน	พอได้คันหนึ่งก็ถือติดมือไป
ถึงไม้ใหญ่ไล่ยิงกิ่งพฤกษา	ที่เทวาสิงสู่อยู่อาศัย
เทพดาโกรธาเป็นพ้นใจ	อ้ายจัญไรข่มเหงไม่เกรงกู
นึกจะใคร่ฆ่าฟันให้บรรลัย	ก็เกรงภัยครหาท่าอดสู
เกลือกกุศลความดีมีค้ำชู	จะจู่ลู่ใจเบาไม่เข้าการ
ควรจะไปพิเคราะห์ให้เหมาะหมด	สะกดตามมันไปถึงสถาน
ถ้าชาติชั่วทรพลเป็นคนพาล	จะล้างผลาญก็ไม่มีใครไยไพ
ครั้นสายัณห์ชายนั้นมาเคหา	เทพดาตามมาหาช้าไม่
พอถึงบ้านยังมิทันขึ้นบันได	เมียว่าด่าไปให้ได้ยิน
มึงนี้อ้ายชาติข้าหน้าไพร่	การงานสิ่งไรไม่ได้สิ้น
เช้าไปค่ำมาเป็นอาจิณ	ดีแต่กินเอาอะไรมาให้กู
ถือแต่กระสุนไปไล่ยิงเล่น	แต่แกล้งดูกูไม่เห็นได้นกหนู
กลับมาแทะข้าวตังหนังปลาทู	มึงอย่าอยู่ไปให้พ้นอายคนเคอะ ๚
๏ ฝ่ายเทพยดาที่มาตาม	ฟังความไม่ดีอัปรีย์เปรอะ
สิ้นสิริในมนุษย์เห็นสุดเซอะ	เท่านั้นเถอะได้ยินสิ้นแล้ววะ
แล้วเล็งดูชันษาชะตาชาย	เคราะห์ร้ายเต็มประดาติปาถะ
ชะตาขาดควรข้อมรณะ	จำจะประหารให้บรรลัยลง
เทพเจ้าก็สำแดงแผลงฤทธิเดช	เข้าจิกเกศหักคอยอเข่าส่ง
ล้มตึงทะลึ่งหายกายไม่ตรง	ก็ปลดปลงชีวันในทันใด ๚
๏ อันเรื่องราวอันนี้มีมานาน	เป็นข้อเค้าเล่านิทานตำนานไข
หวังแสดงแจ้งคำสอนน้ำใจ	ทั้งชายหญิงสิ่งไรเป็นมงคล
จงประพฤติทำตามเนื้อความหลัง	แม้นเชื่อฟังคงเห็นจะเป็นผล
อันสิรินี้สำหรับบำรุงตน	ถึงยากจนเข็ญใจอย่าได้กลัว
สิริกำเนิดเกิดผลด้วยปรนนิบัติ	ท่านแจงจัดว่าไว้ตรองให้ทั่ว
ชายหญิงมีปัญญารักษาตัว	หนีชั่วหาความดีให้มีมา
สิรินี้เป็นที่จะเกิดทรัพย์	จงคำนับอย่าเบื่อหน่ายใฝ่ฝันหา
ถึงยากจนทรพลเต็มประดา	สิริมีก็จะพาทรัพย์มาเอง
ทั้งยศศักดิ์บริวารศฤงคารพร้อม	ไม่มัวมอมล้วนดีที่เหมาะเหมง
เป็นที่รักทักถามย่อมยำเกรง	เพราะถือเคร่งครองชอบประกอบเป็น
นี่แลท่านทั้งหลายชายแลหญิง	หมั่นตรึกกริ่งตรองลึกจึงนึกเห็น
ที่บ้องตื้นก็ขืนออกนอกประเด็น	เหมือนหนึ่งเช่นบ้าหลังมาฟังธรรม
ฟังบาลีตีเนื้อความอันล้ำลึก	ก็ไม่นึกชอบพอที่ข้อขำ
ที่ปะหระสามหาวเขากล่าวคำ	อุตส่าห์จำเอามาถือว่าดี
มิดังนั้นเหมือนแมงวันที่มักเหม็น	ไปพบเช่นของหอมแล้วย่อมหนี
ไปปลักแต่ที่ชั่วกลั้วราคี	เหมือนคนที่เป็นพาลสันดานพล
ไม่ฟังคำร่ำสอนค่อนติฉิน	ว่าแต่งลิ้นว่าเล่นไม่เป็นผล
ถึงรูปงามนามเพราะเหยาะทั้งตน	ถือมืดมนเช่นนี้ก็ดีคลาย
เหมือนหนึ่งดอกทองกวาววาวแสงสี	มิได้มีกลิ่นหอมก็ย่อมหาย
ใครใครเขาไม่นับเพราะอับอาย	เหมือนหญิงชายรูปดีที่ใจพาล
ที่รูปชั่วมัวหมองหมั่นตรองตรึก	ปัญญาลึกเล็งเห็นเป็นแก่นสาร
อุตส่าห์จำคำสอนผ่อนสันดาน	ให้อ่อนหวานราบคาบไม่หยาบคาย
จะเป็นที่สรรเสริญเจริญยศ	จะปรากฏโลกอยู่ไม่รู้หาย
เหมือนอบเชยเผยกลิ่นจากดินทราย	คนทั้งหลายชมว่าหอมย่อมว่าดี
ชักทำเนียบเปรียบปรายมาให้เห็น	แม้นเชื้อเช่นแหลมหลักมีศักดิ์ศรี
จงจำคำร่ำว่าที่พาที	ไว้เป็นที่ห้ามใจแลสอนใจ
อาจเห็นคุณแลโทษที่โหดร้าย	ระมัดกายตามสอนผ่อนจิตได้
เหมือนหนึ่งได้แว่นแก้วอันแววไว	มาสอดใส่นัยน์เนตรสังเกตทาง
จะเห็นทั่วชั่วดีที่ในโลก	จะดับโศกได้สุขให้ทุกข์ส่าง
ด้วยมั่นคงจงใจไม่ละวาง	ผัวไม่ห่างแหพ้องไม่ต้องเตือน
ถึงจะมีเมียน้อยสักร้อยหญิง	ก็ไม่ทิ้งขว้างได้ใครจะเหมือน
ถึงมีเสน่ห์เล่ห์ลมได้สมเรือน	นานก็เคลื่อนคลายรักจะชักแช
ไม่เหมือนผลปรนนิบัติสัจเคารพ	ถ้าเจนจบผัวไม่จางไปห่างแห
จะสู้ม้วยด้วยรักลงทักแท้	ดีกว่าสาระแนเสน่ห์แนม
ไม่จางจืดยืดยาวตราบเท่าม้วย	ก็เพราะด้วยรู้จักที่หลักแหลม
เพราะแม่นยำคำสอนไม่ซ้อนแกม	กระจ่างแจ่มมรรคผลที่สนใจ
อาจจะให้ได้ผลล้นเหลือนัก	ผัวคงรักมั่นคงอย่าสงสัย
คงจะปลอดรอดตนไปพ้นภัย	จงจำไว้ล้วนจริงทุกสิ่งอัน
ขอเคารพจบจำที่คำแต่ง	บอกให้แจ้งความจริงทุกสิ่งสรรพ์
กาฬปักษ์ดิถีเป็นตรีจันทร์	ที่สำคัญมาฆมาสไม่คลาดคลา
จุลศักราชพันสองร้อยหก	ปีมะโรงฉศกสังขยา
พอสำเร็จเสร็จคำที่ร่ำมา	ขอให้ถาพรคำที่ร่ำ เอย ๚
นารีศรีสวัสดิ์
ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขา
เรื่องนารีศรีสวัสดิ์ “ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขา” แต่งเป็นกลอนสุภาพ ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง ตอนต้นของเรื่องมีคำโคลงนำเรื่อง ๒ บท หนังสือนารีศรีสวัสดิ์เก็บรักษาอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ ฉบับที่นำมาตรวจสอบชำระนี้พิมพ์ครั้งแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๓ เนื้อหาเป็นคำสอนให้สตรีรู้หลักการประพฤติปฏิบัติตน มีทั้งข้อห้ามและข้อควรปฏิบัติ ผู้แต่งได้นำเรื่องราวจากพุทธประวัติที่เกี่ยวข้องกับนางวิสาขา สตรีผู้มีความเป็นเลิศในการถวายทานแก่พระบรมศาสดาและพระภิกษุสงฆ์ในครั้งพุทธกาล ผู้แต่งได้นำเรื่องเป็นคำโคลงว่า
๏ นารีศรีสวัสดิ์สร้อย	สมญา สารเอย
สอนยอดยุพาพะงา	เลิศแล้ว
วรนุชวนิดา	ดูด่วน เทอญแม่
สารพี่สอนท่อนแก้ว	ก่ำฟ้าเฟือนศรี
๏ เศรษฐีมีชื่อแจ้ง	ธนญไชย
สอนธิดาดวงใจ	จากห้อง
ลูกรักพ่อจักไป	เคียงคู่ ฤาแม่
ยามวิโยคพ่อพ้อง	เพื่อนผู้พิสมัย
เนื้อหาของเรื่องนารีศรีสวัสดิ์ “ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขา” มีที่มาจากเรื่องราวในพุทธประวัติ กล่าวถึงเศรษฐีนามว่า ธนญไชย เกิดในตระกูลเศรษฐีในเมืองภัททิยนคร มีภรรยานามว่าสุมนาเทวี มีธิดานามว่านางวิสาขา มีปู่ชื่อเมณฑกเศรษฐี นางวิสาขาเป็นที่รักดุจแก้วตาดวงใจของบิดามารดาและปู่ ด้วยเป็นหญิงที่ชาญฉลาด รู้จักในเหตุอันควรและไม่ควร เมื่อนางมีอายุได้ ๗ ขวบ เมณฑกเศรษฐีผู้เป็นปู่ได้ให้นางวิสาขาพร้อมบริวารทั้ง ๕๐๐ คน ขึ้นรถ ๕๐๐ คัน และแวดล้อมไปด้วยทาสีอีก ๕๐๐ คน ไปต้อนรับพระบรมศาสนา เมื่อพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมจบลง นางวิสาขาพร้อมบริวารก็ได้บรรลุโสดาบัน นางวิสาขาจึงได้ชื่อว่าเป็นอริยบุคคลตั้งแต่เป็นเด็กหญิงอายุเพียง ๗ ขวบ
ครั้งนั้นในกรุงสาวัตถี มีเศรษฐีตระกูลหนึ่งชื่อว่า มิคารเศรษฐีมีบุตรชายชื่อว่า ปุณณวัฒนกุมาร เมื่อเจริญวัยสมควรที่จะมีคู่ครอง บิดามารดาจึงขอให้ปุณณวัฒนกุมารแต่งงานเพื่อสืบทอดวงศ์ตระกูล แต่ปุณณวัฒนกุมารไม่ประสงค์จะแต่งงาน เมื่อถูกบิดามารดารบเร้ามากขึ้น เขาจึงกล่าวว่าหากเมื่อใดพบหญิงสาวที่ประกอบพร้อมด้วยความงาม ๕ ประการ ซึ่งเรียกว่าเบญจกัลยานีแล้วจะทำตามคำขอของบิดามารดา มิคารเศรษฐีจึงเชิญพวกพราหมณ์ผู้มีความเชี่ยวชาญในด้านอิตถีลักษณะ ไปแสวงหาหญิงผู้มีความงามทั้ง ๕ ประการ พร้อมมอบมาลัยทองคำและเครื่องของหมั้นไปด้วย พวกพราหมณ์ได้แสวงหาไปตามเมืองต่างๆ จนมาถึงเมืองสาเกตได้พบกับนางวิสาขา ขณะนั้นนางวิสาขาอายุย่างเข้า ๑๕ – ๑๖ ปี และมีลักษณะเบญจกัลยาณีครบถ้วน คือ ผมงาม เนื้องาม กระดูกงาม ผิวงาม และวัยงาม พวกพราหมณ์จึงถามถึงชาติตระกูล เมื่อทราบว่าชาติตระกูลเสมอกัน พราหมณ์จึงสวมพวงมาลัยทองให้นางวิสาขาเป็นการหมั้นหมายและกำหนดวันวิวาหมงคล
ธนญไชยเศรษฐีผู้เป็นบิดาของนางวิสาขาจึงสั่งให้ช่างทองทำเครื่องประดับชื่อ มหาลดาปสาธน์เพื่อมอบให้ธิดา ซึ่งเป็นเครื่องประดับพิเศษที่มีคุณค่ามหาศาลถึง ๙ โกฏิ พร้อมมอบทรัพย์สินเงินทองของใช้ต่างๆ รวมทั้งข้าทาสบริวารและฝูงโคอีกจำนวนมากมายให้แก่นางวิสาขา และก่อนที่นางวิสาขาจะไปสู่ตระกูลของสามี ธนญไชยเศรษฐีได้สั่งสอนอบรมมารยาทสมบัติของตระกูลสตรีที่จะไปสู่ตระกูลของสามี ดังนี้
สอนให้รู้จักระมัดระวังในอิริยาบถต่าง ๆ ทั้งการเดิน การนั่งการพูดจา และการแสดงกิริยาอาการ
ธนญไชยเศรษฐีผู้มีศักดิ์	สอนลูกรักโฉมศรีวิสาขา
เชิญมานี่ร่วมจิตของบิดา	จำวาจาพ่อสอนสมรเมือง
เจ้าจะไปมีคู่แม่หนูจ๋า	จงฟังคำพ่อว่าเถิดเนื้อเหลือง
เป็นนารีนี้ยากวิบากเคือง	จะยาตรเยื้องเดินนั่งระวังกาย
จำนรรจาพาทีมีจังหวะ	อย่าเอะอะอึกกระทึกตรองตรึกหมาย
สามีสอนร้อยชั่งฟังภิปราย	อย่าวุ่นวายเง้างอดยอดยุพิน
สอนให้รู้จักจัดเตรียมสิ่งของเครื่องใช้ในครัวเรือน และเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มให้มีความเป็นระเบียบเรียบร้อย
ทั้งเรือนเหย้าข้าวน้ำจะทำกิน	ค่อยประคินคิดดูอย่าวู่วาม
ควรจะหมดฤาจะยังจงสังเกต	ทั้งเครื่องเทศจุกจิกพริกมะขาม
กะปิเกลือเนื้อปลาอย่าซาทราม	อีกถ้วยชามเก็บกวาดสะอาดตา
ทั้งเครื่องใช้ไม้สอยน้อยแลใหญ่	จงจัดไว้ตามทำเลในเคหา
และ
ผ้านุ่งห่มร่มเสื้อหมวกสานซับ	จงเก็บพับแขวนเรียงเคียงไสว
การในเรือนอย่าต้องเตือนกันร่ำไป	เห็นสิ่งใดรกชัฏพึงจัดแจง
การรู้จักปรนนิบัติเอาใจใส่ดูแลสามี หากทราบว่าสามีไม่ชอบสิ่งใดก็ไม่ควรกระทำ และสอนว่าชีวิตการครองคู่นั้นผู้ชายไม่ได้เลือกสรรหญิงที่มีความงามเป็นเลิศ เพียงแต่หญิงนั้นมีมารยาทงาม วาจางามก็เป็นคุณสมบัติให้ชายรักได้
เมื่อจากไปไกลตาบิดาแล้ว	ถนอมใจผัวแก้วอย่าดูหมิ่น
สามีแม้นเหมือนบิดาอย่าราคิน	ทั้งการกินการอยู่ดูให้ดี
นางจะงามก็เพราะความปรนนิบัติ	สารพัดทุกกระบวนให้ถ้วนถี่
ถ้าสิ่งใดไม่ชอบใจของสามี	แม่โฉมศรีอย่าได้ทำให้ช้ำใจ
อันรักรูปรักสมบัติเขาตัดขาด	มารยาทผูกมัดตัดไม่ไหว
เหมือนพระราชนิพนธ์พจน์กำหนดไว้	สำเนาในความดำริวชิรญาณ
สอนให้มีความซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อสามี โดยยกตัวอย่างให้เห็นถึงความจงรักภักดีของพระนางมัทรีที่ต่อพระเวสสันดรเมื่อครั้งถูกเนรเทศออกจากบ้านเมือง
นางกษัตริย์มัทรีนารีแก้ว	อันเลิศแล้วสุดสำอางเหมือนนางหงส์
บังคมทูลทรงฤทธิ์บิตุรงค์	ขอตามองค์ภัสดาสวามี
จะอยู่ในเวียงไชยไฉนเล่า	โอ้ร่มเกล้าเหลือล้นพ้นเกศี
ลูกกลัวอายขายหน้าชาวธานี	จะเสียดสีแสร้งว่าสาระวอน
จะนินทาว่าได้ว่าใจชั่ว	ช่างทิ้งผัวเสียได้ใจสมร
เวลาสุขชื่นใจในนคร	เวลาร้อนแรมร้างคิดหมางเมิน
ถึงยากเย็นเข็ญใจขอไปด้วย	จะสู้ม้วยตามเจ้าในเขาเขิน
ไม่ขออยู่สู้กรรมที่ก้ำเกิน	จะด้นเดินแดนป่าพนาวัน
ธนญไชยเศรษฐียังสอนให้นางวิสาขามีความเมตตาและยุติธรรมต่อข้าทาสบริวาร หากบริวารกระทำผิดก็ให้สอบสวนโดยรับฟังข้อเท็จจริง เมื่อนายมีความยุติธรรมและมีน้ำใจต่อบริวารเขาก็จะมีใจจงรักภักดีต่อเจ้านายโดยแท้จริง
มีผู้คนข้าไทเคยใช้สอย	จะพลั้งนิดผิดหน่อยอย่าหุนหวน
เพ่งพินิจพิศดูให้คู่ควร	ค่อยสอบสวนเสียให้แน่กระแสความ
จะเฆี่ยนด่าข้าไทอย่าให้เถียง	บรรทัดเที่ยงวางกระทู้อย่าผลูผลาม
ถ้าจะอยู่หรือจะไปให้งดงาม	คนผิดตามผิดทำให้หนำใจ
อย่าก้าวก่ายร้ายดีตีขนาบ	จะเป็นบาปเป็นกรรมฟังคำไข
มันจะแกล้งกล่าวประจานทั่วบ้านไป	เพราะนายไม่รู้บังคับจะอับอาย
เรื่องธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขานี้ นอกจากโอวาทคำสั่งสอนของธนญไชยเศรษฐีที่มีต่อนางวิสาขาแล้ว ในเรื่องนี้ยังสะท้อนให้เห็นถึงสภาพสังคมและวิถีชีวิตของผู้คนในสมัยนั้นได้อย่างชัดเจนในเรื่องของ “วัฒนธรรมการกินหมาก” ด้วยสังคมไทยในสมัยโบราณนิยมการกินหมาก บ้านเรือนในสมัยก่อนจะมีเชี่ยนหมากไว้รับแขก ในงานแต่งงานก็จะมีพิธีแห่ขันหมาก และเป็นค่านิยมของคนสมัยโบราณว่าการเจียนหมากเป็นงานศิลปะที่ต้องใช้ฝีมือ สตรีที่เจียนหมากได้สวยจึงเป็นกุลสตรีที่ได้รับการยกย่อง มีความเป็นผู้หญิงที่สมบูรณ์แบบ ดังคำสอนที่ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขาว่า
หมากดิบเจียนเสี้ยนอ่อนผ่อนซื้อมา	จัดไว้ท่าผัวขวัญทุกวันไป
จะบ้ายปูนจีบพลูดูประหยัด	อย่าใช้หวัดเลยแม่หนูดูไม่ได้
ถ้าปูนมากกัดปากลำบากใจ	ผัวจะได้ความแค้นแสนทวี
เมื่อเวลาเจียนจีบจงรีบจำ	พลูจุ่มน้ำล้างชำระประสะศรี
แล้วปูผ้ารองรับพับให้ดี	เจียนไว้ทีแล้วจึ่งจีบอย่ารีบรน
อย่าเอาพลูเช็ดผ้านุ่งให้ยุ่งหยาบ	คนจะจาบจ้วงได้ไม่เป็นผล
อย่ากินหมากซีกใหญ่แพ้ภัยตน	อย่าเอาก้นพลูทัดขัดนัยน์ตา
หนึ่งเชี่ยนหมากอย่าให้รกพึงตกแต่ง	อันเต้าปูนอย่าให้แห้งนะลูกหนา
การบูรกานพลูคู่กับยา	จงจัดหาไว้ให้พร้อมเถิดจอมใจ
นอกจากธนญไชยเศรษฐีจะอบรมสั่งสอนในการปฏิบัติตนเป็นกุลสตรีที่ดีงามพร้อมสมบูรณ์แบบแล้วยังให้โอวาทที่เป็นแนวทางปฏิบัติตนในการครองเรือน ดังนี้
โอวาทข้อที่ ๑ สอนว่า ไฟในอย่านำออก หมายความว่า อย่านำความไม่ดีไม่ถูกต้องของพ่อแม่สามีและสามีไปพูดให้คนภายนอกฟัง ดังคำสอนว่า
ไฟฝ่ายในงามขำอย่านำออก	พ่อจะบอกแม่จงจำคำพ่อว่า
ไฟข้างในใช่อื่นนะลูกยา	อันวาจาผัวขวัญนั้นคือไฟ
โอวาทข้อที่ ๒ กล่าวว่า ไฟนอกอย่านำเข้า หมายความว่า เมื่อมีบุคคลภายนอกตำหนิพ่อแม่สามีและสามีว่าอย่างไร อย่านำมาเล่าให้คนในบ้านฟัง
อย่าได้เล่ากล่าวขวัญครหา	จงอุตส่าห์อดออมถนอมศรี
ถึงหนักหน่อยเบาหน่อยค่อยพาที	อย่าจู้จี้สาระวอนจะร้อนใจ
โอวาทข้อที่ ๓ สอนให้นางวิสาขาควรพิจารณาให้ของแก่คนที่ยืมของไปใช้แล้วนำมาส่งคืน
หนึ่งเพื่อนบ้านร้านถิ่นสิ้นทั้งหลาย	เขาแจกจ่ายข้าวของมากองให้
แม่งามสรรพรับรองให้ต้องใจ	แล้วพึงให้ตอบบ้างเหมือนอย่างเคย
โอวาทข้อที่ ๔ ไม่ควรให้แก่คนที่ยืมของไปใช้แล้วไม่นำมาส่งคืน
หนึ่งเราให้เขาไม่ตอบประกอบก่อ	งามลอออย่าให้ซ้ำเร่งทำเฉย
ถ้าหมูไปไก่มาอย่าละเลย	ควรจะเต๊ยตอบตามให้งามตา
โอวาทข้อที่ ๕ ควรให้ทั้งแก่คนที่ให้และไม่ให้ คือ เมื่อมีญาติมิตรหรือผู้ยากจนมาขอความช่วยเหลือหรือพึ่งพาอาศัย เมื่อให้ไปแล้วแม้จะได้คืนหรือไม่ได้คืนก็ควรจะให้
หนึ่งเราให้เขาไม่ตอบพึงชอบให้	มิหาไม่ข้อนี้นี่ดีแสน
งามละอองตรองให้เห็นเป็นคะแนน	คือคนแค้นขัดข้องต้องขอทาน
กับภิกษุสมณะผู้ละโทษ	จงปราโมทย์ตั้งจิตคิดสมาน
พึงคิดหวังตั้งใจให้เป็นทาน	อย่าให้ท่านตอบแทนเลยแสนงอน
โอวาทข้อที่ ๖ พึงนั่งให้เป็นสุข หมายความว่า ไม่นั่งในที่ที่กีดขวางของพ่อแม่สามีและสามี
หนึ่งร้อยชั่งพึงนั่งให้เป็นสุข	คอยปลื้มปลูกใจจำคำเฉลย
อันพ่อผัวแม่ผัวของตัวเคย	จะอ้างเอ่ยสนทนาอย่าให้เกิน
จะลุกนั่งระวังระไวให้บังควร	อย่าลอยนวลตีเสมอให้เก้อเขิน
เสียจริตนางงามทรามเจริญ	จะนั่งเดินดูระบอบค่อยยอบกาย
โอวาทข้อที่ ๗ พึงบริโภคให้เป็นสุข หมายความว่า ควรจัดเตรียมข้าวปลาอาหารให้พ่อแม่สามีและสามีบริโภคก่อน แล้วตนจึงบริโภคภายหลัง
หนึ่งยามกินให้เป็นสุขนะลูกรัก	แม่งามพักตร์แม้นเหมือนดั่งเดือนหงาย
อย่าเสพโภชน์ก่อนผัวเร่งกลัวอาย	ถึงเย็นสายอดออมถนอมใจ
โอวาทข้อที่ ๘ พึงนอนให้เป็นสุข หมายความว่า ควรจัดเตรียมเครื่องนอนทั้งฟูกหมอนให้สะอาดเรียบร้อยและหากสามีเข้านอนก่อน จงตรวจตราความเรียบร้อยของบ้าน
หนึ่งพึงนอนให้เป็นสุขอย่าทุกข์ร้อน	พ่อจะสอนร่วมจิตพิสมัย
พึงปูปัดฟูกหมอนที่นอนใน	ให้ชื่นใจผัวขวัญนั้นนิทรา
ถ้าผัวนอนก่อนนาฏจงคลาดเคลื่อน	ประตูเรือนน้อยใหญ่ในเคหา
จงใส่จีมลิ่มกลอนทวารา	แล้วตรวจตราโคมไฟจะไหม้ลาม
โอวาทข้อที่ ๙ พึงบำเรอไฟ หมายความว่า ภรรยาต้องมีความสำนึกอยู่เสมอว่า พ่อแม่สามี และสามีเปรียบเสมือนดวงไฟที่จะต้องหมั่นดูแลรักษา
บำเรอไฟได้แก่บำเรอผัว	เป็นเรียวรั้วกั้นกายสายสมร
พ่อสอนแล้วแก้วตาพะงางอน	จงจำสอนพ่อสั่งระวังตน
และโอวาทข้อที่ ๑๐ พึงนอบน้อมเทวาดาภายใน หมายถึง ให้มีความสำนึกอยู่เสมอว่า พ่อแม่ของสามีและสามีเปรียบเสมือนเทวดาที่จะต้องให้ความเคารพนอบน้อม
อีกข้อหนึ่งพึงไหว้เทพเจ้า	โฉมเฉลาจำวาจาอย่าฉงน
ไหว้ชนกชนนีสามีตน	จะเกิดผลพูนพัฒน์สวัสดี
อย่าให้ขาดทุกวันหมั่นเคารพ	จะเลิศลบแหล่งหล้าทั่วราศี
พ่อสอนแม่รูปหล่อย่อวาที	เสาวนีลูกน้อยกลอยฤทัย
ธนญไชยเศรษฐีได้สอนความเป็นกุลสตรีที่เพียบพร้อมไปด้วยความรู้ ความสามารถด้านการเรือนและการรู้จักครองตน อีกทั้งกิริยามารยาท และการรู้จักปรนนิบัติสามี เช่น การจัดเตรียมเสื้อผ้า เครื่องนอนให้สะอาดสะอ้าน ให้ตื่นก่อนและนอนทีหลังสามี หมั่นคอยจัดเตรียมน้ำล้างหน้า และห้ามมิให้รับประทานอาหารก่อนสามี หากมีแขกไปใครมาให้เตรียมการต้อนรับดูแลข้าวปลาอาหารให้บริบูรณ์ หน้าที่เหล่านี้เป็นค่านิยมที่สังคมไทยโบราณมุ่งหวังให้สตรีประพฤติปฏิบัติตาม หากแต่ค่านิยมบางประการในสมัยนั้น เช่น สตรีต้องตื่นก่อนนอนทีหลัง หรือการกราบเท้าสามีก่อนนอน จะไม่เป็นที่นิยมแล้วก็ตาม แต่หากสตรีเลือกข้อควรปฏิบัติตนเพื่อนำไปปรับใช้กับชีวิตการครองเรือนในปัจจุบัน ชีวิตครอบครัวก็จะพบกับความสุขได้เช่นเดียวกัน
เอกสารอ้างอิง
สุรีย์ มีผลกิจ. พระพุทธประวัติ. จัดพิมพ์โดยบริษัทคอมฟอร์ม จำกัด, ๒๕๔๑.
นารีศรีสวัสดิ์
ธนญไชยเศรษฐีสอนนางวิสาขา
๏ คำโคลง
๏ นารีศรีสวัสดิ์สร้อย	สมญา สารเอย
สอนยอดยุพาพะงา	เลิศแล้ว
วรนุชวนิดา	ดูด่วน เทอญแม่
สารพี่สอนท่อนแก้ว	ก่ำฟ้าเฟือนศรี
๏ เศรษฐีมีชื่อแจ้ง	ธนญไชย
สอนธิดาดวงใจ	จากห้อง
ลูกรักพ่อจักไป	เคียงคู่ ฤาแม่
ยามวิโยคพ่อพ้อง	เพื่อนผู้พิสมัย
๏ นารีศรีสวัสดิ์
๏ ลิขิตข้อก่อกลอนวอนแถลง
ยกลำนำคำบาลีขึ้นชี้แจง	ให้แจ่มแจ้งเห็นกระจ่างทางวาที
สอนอนงค์กานดายุพาพักตร์	เมื่อร่วมรักเชยชมภิรมย์ศรี
อยู่เหย้าเรือนเคหากับสามี	รู้วิธีปฏิบัติภัสดา
ธนญไชยเศรษฐีผู้มีศักดิ์	สอนลูกรักโฉมศรีวิสาขา
เชิญมานี่ร่วมจิตของบิดา	จำวาจาพ่อสอนสมรเมือง
เจ้าจะไปมีคู่แม่หนูจ๋า	จงฟังคำพ่อว่าเถิดเนื้อเหลือง
เป็นนารีนี้ยากวิบากเคือง	จะยาตรเยื้องเดินนั่งระวังกาย
จำนรรจาพาทีมีจังหวะ	อย่าเอะอะอึกกระทึกตรองตรึกหมาย
สามีสอนร้อยชั่งฟังภิปราย	อย่าวุ่นวายเง้างอดยอดยุพิน
การที่ชั่วกลัวไว้ให้มากมาก	จะได้ยากอัปยศหมดทรัพย์สิน
ทั้งเรือนเหย้าข้าวน้ำจะทำกิน	ค่อยประคินคิดดูอย่าวู่วาม
ควรจะหมดฤาจะยังจงสังเกต	ทั้งเครื่องเทศจุกจิกพริกมะขาม
กะปิเกลือเนื้อปลาอย่าซาทราม	อีกถ้วยชามเก็บกวาดสะอาดตา
ทั้งเครื่องใช้ไม้สอยน้อยแลใหญ่	จงจัดไว้ตามทำเลในเคหา
เครื่องจอกน้อยขันน้ำประจำตรา	ถาดกระยาขัดเกลาให้เพราพราย
อย่าทอดทิ้งให้สนิมขึ้นริมขอบ	ผิดระบอบแบบนางวางกฎหมาย
ตุ่มน้ำนั้นหมั่นชำระอย่าละดาย	เข็มแลด้ายหาสำหรับไว้กับเรือน
ทั้งฟืนตองกองไว้ไต้เสม็ด	ดูให้เสร็จจัดไว้อย่าให้เกลื่อน
ระวังตัวอย่าให้ผัวต้องตักเตือน	อันการเรือนดูให้รอบจึ่งชอบที
๏ ผ้านุ่งห่มพรมเจียมเอี่ยมสะอาด	ทั้งเสื่อสาดเมาะหมอนที่นอนศรี
มุ้งแลม่านพานหมากบุหรี่ดี	ฝ้ายสำลีพันพลูนั้นคู่กัน
ขี้ผึ้งดีสีปากหากหาไว้	ประทีปไขโคมขัดเร่งจัดสรร
จงประหยัดตัดไส้ใส่น้ำมัน	เครื่องกลางวันแลกลางคืนให้ชื่นตา
ที่นอนใหญ่ไรเรือดกินเลือดผัว	แม่โฉมตรูดูให้ทั่วเถิดลูกหนา
หมากดิบเจียนเสี้ยนอ่อนผ่อนซื้อมา	จัดไว้ท่าผัวขวัญทุกวันไป
จะบ้ายปูนจีบพลูดูประหยัด	อย่าใช้หวัดเลยแม่หนูดูไม่ได้
ถ้าปูนมากกัดปากลำบากใจ	ผัวจะได้ความแค้นแสนทวี
๏ เมื่อเวลาเจียนจีบจงรีบจำ	พลูจุ่มน้ำล้างชำระประสะศรี
แล้วปูผ้ารองรับพับให้ดี	เจียนไว้ทีแล้วจึ่งจีบอย่ารีบรน
อย่าเอาพลูเช็ดผ้านุ่งให้ยุ่งหยาบ	คนจะจาบจ้วงได้ไม่เป็นผล
อย่ากินหมากซีกใหญ่แพ้ภัยตน	อย่าเอาก้นพลูทัดขัดนัยน์ตา
หนึ่งเชี่ยนหมากอย่าให้รกพึงตกแต่ง	อันเต้าปูนอย่าให้แห้งนะลูกหนา
การบูรกานพลูคู่กับยา	จงจัดหาไว้ให้พร้อมเถิดจอมใจ
๏ ผ้านุ่งห่มร่มเสื้อหมวกสานซับ	จงเก็บพับแขวนเรียงเคียงไสว
การในเรือนอย่าต้องเตือนกันร่ำไร	เห็นสิ่งใดรกชัฏพึงจัดแจง
อย่าให้ทันภัสดาต้องว่ากล่าว	จะเป็นคาวราคีขี้แขนง
อย่าบิดเบือนเชือนกายเสียดายแรง	ผัวจะแคลงเคลื่อนคลาดสวาดินวล
มีผู้คนข้าไทเคยใช้สอย	จะพลั้งนิดผิดหน่อยอย่าหุนหวน
เพ่งพินิจพิศดูให้คู่ควร	ค่อยสอบสวนเสียให้แน่กระแสความ
จะเฆี่ยนด่าข้าไทอย่าให้เถียง	บรรทัดเที่ยงวางกระทู้อย่าผลูผลาม
ถ้าจะอยู่หรือจะไปให้งดงาม	คนผิดตามผิดทำให้หนำใจ
อย่าก้าวก่ายร้ายดีตีขนาบ	จะเป็นบาปเป็นกรรมฟังคำไข
มันจะแกล้งกล่าวประจานทั่วบ้านไป	เพราะนายไม่รู้บังคับจะอับอาย
๏ จะเลือกคัดจัดกลอนมาสอนสั่ง	แม่ร้อยชั่งของบิดาอุตส่าห์หมาย
ธุระผัวแล้วแม่หนูอย่าดูดาย	อย่ากรีดกรายเลินเล่อจนเผลอเพลิน
เมื่อคราวผัวเจ็บไข้อย่าไปห่าง	นั่งเคียงข้างอยู่ใกล้ใกล้อย่าได้เขิน
ผัวจะอยากข้าวน้ำแม่จำเริญ	อุตส่าห์เชิญชื่นชวนให้ยวนใจ
ถ้าไข้น้อยถ้อยคลายวายลำบาก	ถ้าไข้มากบางเบาบรรเทาได้
คนอื่นอื่นก็จะเสริญเจริญใจ	จะอวยชัยพูนเพิ่มเฉลิมพร
แม้นผัวรักชักชวนในการผิด	จงเตือนจิตสามีเหมือนที่สอน
ค่อยเลียบเคียงสนทนาแล้วว่าวอน	กล่าวสุนทรห้ามขัดภัสดา
ไฟฝ่ายในงามขำอย่านำออก	พ่อจะบอกแม่จงจำคำพ่อว่า
ไฟข้างในใช่อื่นนะลูกยา	อันวาจาผัวขวัญนั้นคือไฟ
๏ สามีเจ้าเล่าความลับสดับแล้ว	แม่ดวงแก้วอย่าไปแจ้งแถลงไข
จงสงวนคำผัวของตัวไว้	อย่าให้ใครจาบจ้วงมาล้วงคอ
อันไฟนอกอย่านำเข้าเยาวเรศ	จงสังเกตจดจำฟังคำพ่อ
พึงตั้งจิตยับยั้งคิดรั้งรอ	แม้นโทษพ่อแม่ผัวของตัวมี
อย่าได้เล่ากล่าวขวัญครหา	จงอุตส่าห์อดออมถนอมศรี
ถึงหนักหน่อยเบาหน่อยค่อยพาที	อย่าจู้จี้สาระวอนจะร้อนใจ
๏ หนึ่งเพื่อนบ้านร้านถิ่นสิ้นทั้งหลาย	เขาแจกจ่ายข้าวของมากองให้
แม่งามสรรพรับรองให้ต้องใจ	แล้วพึงให้ตอบบ้างเหมือนอย่างเคย
หนึ่งเราให้เขาไม่ตอบประกอบก่อ	งามลอออย่าให้ซ้ำเร่งทำเฉย
ถ้าหมูไปไก่มาอย่าละเลย	ควรจะเต๊ยตอบตามให้งามตา
ถึงไม่มีสิ่งใดจะให้ปัน	ของกำนัลปากเรานะเจ้าหนา
พึงกล่าวคำขอบใจใช้ปัญญา	เมื่อเวลาหาได้แล้วให้แทน
หนึ่งเราให้แต่ไม่ตอบพึงชอบให้	มิหาไม่ข้อนี้นี่ดีแสน
งามละอองตรองให้เห็นเป็นคะแนน	คือคนแค้นขัดข้องต้องขอทาน
กับภิกษุสมณะผู้ละโทษ	จงปราโมทย์ตั้งจิตคิดสมาน
พึงคิดหวังตั้งใจให้เป็นทาน	อย่าให้ท่านตอบแทนเลยแสนงอน
แสวงบุญจุนเจือเผื่อชาติหน้า	ฟังพ่อว่าโฉมงามทรามสมร
พึงกำหนดจดจำคำสุนทร	พะงางอนจะไปอยู่กับคู่เชย
๏ หนึ่งร้อยชั่งพึงนั่งให้เป็นสุข	คอยปลื้มปลูกใจจำคำเฉลย
อันพ่อผัวแม่ผัวของตัวเคย	จะอ้างเอ่ยสนทนาอย่าให้เกิน
จะลุกนั่งระวังระไวให้บังควร	อย่าลอยนวลตีเสมอให้เก้อเขิน
เสียจริตนางงามทรามเจริญ	จะนั่งเดินดูระบอบค่อยยอบกาย
หนึ่งยามกินให้เป็นสุขนะลูกรัก	แม่งามพักตร์แม้นเหมือนดั่งเดือนหงาย
อย่าเสพโภชน์ก่อนผัวเร่งกลัวอาย	ถึงเย็นสายอดออมถนอมใจ
หนึ่งพึงนอนให้เป็นสุขอย่าทุกข์ร้อน	พ่อจะสอนร่วมจิตพิสมัย
พึงปูปัดฟูกหมอนที่นอนใน	ให้ชื่นใจผัวขวัญนั้นนิทรา
ถ้าผัวนอนก่อนนาฏจงคลาดเคลื่อน	ประตูเรือนน้อยใหญ่ในเคหา
จงใส่จีมลิ่มกลอนทวารา	แล้วตรวจตราโคมไฟจะไหม้ลาม
เมื่อเสร็จสรรพกลับเข้าเคหาห้อง	ค่อยเยื้องย่องบทศรีอย่าผลีผลาม
เสงี่ยมกายกายาสง่างาม	ให้ต้องตามน้องนางสำอางองค์
น้ำล้างหน้าหาไว้ให้ผัวเจ้า	เมื่อตื่นเช้าจะได้สมอารมณ์ประสงค์
จงหยิบยื่นส่งให้ดังใจจง	ให้ผัวสรงพักตร์สนานสำราญใจ
หวีกระจกยกมาตั้งที่โต๊ะน้อย	ผ้าเช็ดหน้าหาคอยไว้ส่งให้
ที่นอนน้อยคอยพับประดับไว้	ที่นอนใหญ่ปัดปูดูให้ดี
กระโถนน้อยร้อยชั่งจัดตั้งไว้	เผื่อผัวไอจะได้บ้วนให้ถ้วนถี่
ยามนิทราฝ่าซ้ายฝ่ายนารี	เมื่อราตรีแขไขจะไสยา
๏ แม่งามชื่นตื่นก่อนอย่านอนสาย	จงขวนขวายแจงจัดปัดเคหา
แม้นผู้คนแขกไทยเขาไปมา	ดูกิริยาใกล้ไกลไพร่ผู้ดี
ธุระใดไถ่ถามความให้แจ้ง	บ้านตำแหน่งชื่อนามตามวิถี
พลเรือนฤาไพร่ไปรษณีย์	ดูท่วงทีท่าทางจะอย่างไร
ควรจะปลุกภัสดาฤาว่านิ่ง	จงตรึกติงตามปัญญาอัชฌาสัย
จะคู่ควรตอบขานประการใด	ตามแต่ใจขวัญเจ้าเยาวมาลย์
ฟังเต็มหูรู้เต็มใจจำให้แน่	อย่าผันแปรลืมคำที่ร่ำสาร
ผัวตื่นนอนเล่าความตามวิจารณ์	ให้สิ้นสารสุดคำอย่าอำไว้
หนึ่งแขกไปไทยมาดูหน้าก่อน	จะรีบร้อนฤาว่าเย็นเป็นไฉน
ถ้ามาห่างต่างบ้านสถานไกล	จงติดไฟหุงต้มระดมพลัน
ครั้นเสร็จสรรพยกสำรับออกมาเทียบ	จัดให้เรียบงามถนอมแม่จอมขวัญ
แล้วเชิญให้รับประทานทั้งหวานมัน	นี่แลขวัญนัยนาอุตส่าห์จำ
พ่อคุ้ยคัดจัดกลอนมาสอนสั่ง	แม่ร้อยชั่งรูปหล่อล้วนข้อขำ
จะเป็นศรีสูงส่งอนงค์นำ	ให้เลิศล้ำแลกระจ่างสำอางองค์
หนึ่งพึงบำเรอกองไฟให้จำรัส	ศรีสวัสดิ์งามสงวนนวลหงส์
นัยนาเยาวยอดทอดจำนง	อย่าแลตรงตอบตากับสามี
แม้นบิดามารดรของหล่อนเจ้า	อย่าดูเบาเล็งแลจนแพ้หนี
เมื่อจะมองแลชะม้อยคอยดูที	มองด้วยสีเนตรนวลสงวนงอน
๏ บำเรอไฟได้แก่บำเรอผัว	เป็นเรียวรั้วกั้นกายสายสมร
พ่อสอนแล้วแก้วตาพะงางอน	จงจำสอนพ่อสั่งระวังตน
อีกข้อหนึ่งพึงไหว้เทพเจ้า	โฉมเฉลาจำวาจาอย่าฉงน
ไหว้ชนกชนนีสามีตน	จะเกิดผลพูนพัฒน์สวัสดี
อย่าให้ขาดทุกวันหมั่นเคารพ	จะเลิศลบแหล่งหล้าทั่วราศรี
พ่อสอนแม่รูปหล่อย่อวาที	เสาวนีลูกน้อยกลอยฤทัย
จงจำคำบิดาที่ว่ากล่าว	เจ้าเป็นสาวแสนแท้ดั่งแขไข
จงรักนวลสงวนงามเถิดทรามวัย	จำใส่ใจสอนจิตวนิดา
งามละมุนอุ่นเหย้าเยาวเรศ	แม่ดวงเนตรอุตส่าห์จำคำพ่อว่า
อย่าเหลาะแหละไหลเล่อเผลอกายา	สุมณฑาสอดสีมณีนิล
เมื่อจากไปไกลตาบิดาแล้ว	ถนอมใจผัวแก้วอย่าดูหมิ่น
สามีแม้นเหมือนบิดาอย่าราคิน	ทั้งการกินการอยู่ดูให้ดี
นางจะงามก็เพราะความปรนนิบัติ	สารพัดทุกกระบวนให้ถ้วนถี่
ถ้าสิ่งใดไม่ชอบใจของสามี	แม่โฉมศรีอย่าได้ทำให้ช้ำใจ
อันรักรูปรักสมบัติเขาตัดขาด	มารยาทผูกมัดตัดไม่ไหว
เหมือนพระราชนิพนธ์พจน์กำหนดไว้	สำเนาในความดำริวชิรญาณ
จะชักมาให้เห็นเป็นที่อ้าง	ความกระจ่างจริงใจท่านไขสาร
ออกตีแผ่แบให้เป็นพยาน	พระวิจารณ์ทรงตรึกนึกไตรตรา
๏ พี่รักนุชนาฏด้วย	เห็นใจ จริงแฮ
ใช่จะรักรูปวิไล	เลิศล้ำ
ชื่นจิตแต่เรียมไข	คำซื่อ
อีกสิ่งปฏิบัติซ้ำ	ส่งให้รักแรง
๏ ข้าพเจ้าอ่านจำนั่งร่ำบ่น	ตามนิพนธ์สารเสนาะเพราะหนักหนา
ตั้งใจจำรำพันทุกวันมา	พระปรีชาทรงนิยมเห็นสมจริง
ขนิษฐนางนารีผู้ดีไพร่	พิสมัยจำทำนองเถิดน้องหญิง
แม้นมีคู่อยู่แนบแล้วแอบอิง	อย่าทอดทิ้งแบบฉบับตำหรับครู
ธนญไชยสอนลูกสาวเมื่อคราวจาก	จะพลัดพรากจำไกลไปมีคู่
โฉมเฉลาเยาวมาลย์เชิญอ่านดู	จะได้รู้แยบยลคนบูราณ
หนังสือชื่อนารีศรีสวัสดิ์	ฉันคิดคัดคำกลอนสุนทรสาร
ให้ยุพินยินยลวิมลมาลย์	รู้จักการปรนนิบัติภัสดา
ถ้านางใดจำได้ดั่งคำสอน	ตามที่วอนว่าไว้ในเลขา
เปรียบสมรจรจากฟากเมฆา	ครรไลลาสู่แดนแผ่นชมพู
บุรุษใดได้ชมภิรมย์ถนอม	ไม่แปลกปลอมหมองหมายนึกหน่ายหนู
นิยมยวนชวนโลมแม่โฉมตรู	จนตราบสู่สิ้นชาติไม่คลาดคลา
รักสงวนนวลไว้อย่าให้หมอง	ดั่งหนึ่งน้องโฉมตรูจากคูหา
ถนอมใจผัวขวัญกัลยา	ถึงโกรธาอุตส่าห์ปลอบให้ชอบที
ใจบุรุษสุดแสนจะรักษา	เมื่อเสียท่าคิดปลีกหลีกตัวหนี
จะว้าเหว่เอกาทั้งตาปี	นั่งโศกีกอดเข่าเศร้าฤทัย
ทั้งเจ็บแค้นแสนเคืองด้วยเรื่องรัก	อกจะหักคิดมาน้ำตาไหล
เพราะความชั่วผัวเคืองกระเดื่องใจ	ตัดอาลัยนวลน้องให้หมองมัวโฉมยุพินยินคำที่ร่ำแล้ว	เชิญน้องแก้วรักนวลสงวนผัว
เสียเงินทองของกินจนสิ้นตัว	อย่าให้ผัวเสียได้เลยไฉยา
ใช่จะแกล้งกล่าวกลอนมาข้อนขอด	เยาวยอดมิ่งมิตรขนิษฐา
คำบูราณก่อนกี้ก็มีมา	พรรณนาความไข้ใจอนงค์
นางกษัตริย์มัทรีนารีแก้ว	อันเลิศแล้วสุดสำอางเหมือนนางหงส์
บังคมทูลทรงฤทธิ์บิตุรงค์	ขอตามองค์ภัสดาสวามี
จะอยู่ในเวียงไชยไฉนเล่า	โอ้ร่มเกล้าเหลือล้นพ้นเกศี
ลูกกลัวอายขายหน้าชาวธานี	จะเสียดสีแสร้งว่าสาระวอน
จะนินทาว่าได้ว่าใจชั่ว	ช่างทิ้งผัวเสียได้ใจสมร
เวลาสุขชื่นใจในนคร	เวลาร้อนแรมร้างคิดหมางเมิน
๏ ถึงยากเย็นเข็ญใจขอไปด้วย	จะสู้ม้วยตามเจ้าในเขาเขิน
ไม่ขออยู่สู้กรรมที่ก้ำเกิน	จะด้นเดินแดนป่าพนาวัน
เป็นโฉมตรูอยู่เดียวเปลี่ยวถนอม	มีแต่ตรอมตรมจิตคิดกระศัลย์
มีเงินทองกองดื่นสักหมื่นพัน	ไม่เฉิดฉันชูหน้าเหมือนสามี
จะนอนเรียงเตียงทองตระกองแก้ว	อันวาวแววผ่องผัดจรัสศรี
แต่ไร้คู่อยู่ชมไม่สมประดี	จะทวีครวญคร่ำทุกค่ำคืน
แสนสงสารกัลยากำพร้ามิตร	ต้องจำจิตตรอมตรมระทมฝืน
รักก็แสนแค้นก็ซ้ำต้องกล้ำกลืน	คิดยามชื่นแล้วก็ช้ำระกำกาย
จะผดุงกายินประทินแป้ง	กลัวแสลงเล่าลือออกชื่อหมาย
ต้องเสงี่ยมเจียมองค์อนงค์นาย	ดูร่างกายผ่องพิศจิตลำเค็ญ
ทุกข์เช่นนี้มีมากหลากขนิษฐ์	สุดจะคิดเล่าให้ผู้ใดเห็น
ทุกข์กระหน่ำซ้ำซ้อนสังหรณ์เป็น	มาว่างเว้นความกำหนัดรัชนี
๏ ถ้าจะเปรียบโฉมนางสำอางพักตร์	วิไลลักษณ์เล่ห์จันทร์อันฉวี
ต้องอับเมฆเมฆาเป็นราคี	ดวงชีวีแทบจะขาดสวาทวอน
ท่านเปรียบไว้ว่านทีไม่มีน้ำ	ก็สมคำกับฤดีศรีสมร
ราชรถไม่มีธงอลงกรณ์	ถึงจะงอนก็ไม่งามยังทรามตา
เหมือนนารีไร้คู่เชิดชูพักตร์	ย่อมเสื่อมศักดิ์ลดอำนาจวาสนา
นครใหญ่ไร้สมบัติกระษัตรา	ไม่สง่าเฉิดฉันพรรณราย
ชื่อว่าไฟไร้ควันกระศัลย์สลด	นิลบดไร้ราคาน่าใจหาย
อุทยาแล้วไฉนดอกไม้วาย	กระสินธุ์สายไร้มัจฉาไม่น่าเชย
เป็นสระแก้วแล้วไฉนไร้บัวแก้ว	นามถ้ำแล้วราชสีห์ไม่มีเอ่ย
เป็นนางแก้วแล้วไฉนไร้คู่เชย	นิจจาเอ๋ยคิดไปให้อาทร
จะประเทืองเครื่องปรุงบำรุงร่าง	ให้สำอางเอี่ยมองค์อนงค์สมร
กลัวชายชั่วต่ำช้าจะว่าวอน	แกล้งขอดข้อนแค่นแค้นแสนระคาย
พจนำคำเหน็บนี้เจ็บเหลือ	เจ็บทั้งเนื้อเจ็บทั้งใจไม่รู้หาย
เจ็บเท่านั้นแล้วมิหนำยังซ้ำอาย	ไม่วางวายครวญถวิลกินน้ำตา
ต้องอยู่เดียวเปลี่ยวอกวิตกแสน	ดั่งหนึ่งแหวนเพชรพลัดจากหัตถา
อกสะท้อนร้อนใจเมื่อไสยา	เวทนาน้องหญิงสัจจริงจัง
พระมัทรีพร่ำพร้องสนองทูล	นเรนทร์สูรกรุงสญไชยเหมือนใจหวัง
หยิบเอาทุกข์ปลุกเอาชมที่ตรมตรัง	เล่าให้ฟังตามสำเนาเค้าคดี
๏ ขอเชิญนวลครวญนึกตรึกสงวน	ตามสำนวนกล่าวกลอนอักษรศรี
ใช่เพ้อเจ้อลวงหลอกนอกบาลี	กล่าวตามมีในตำหรับฉบับครู
อย่าผินหลังนั่งเสียคอยเงี่ยโสต	ฟังโฉนดคำฟ้องทั้งสองหู
เชิญสาวสวยงามฉวีสีชมพู	สงวนคู่อย่าให้ร้างไปห่างไกล
ดีก็ผัวชั่วก็เพื่อนร่วมเรือนแล้ว	อย่าให้แคล้วจันทร์แจ่มแรมสมัย
แม้นล่มหัวจมท้ายช่วยพายไป	ถึงร้อยใหม่หนึ่งเก่าไม่เท่ากัน
พอเห็นแกงเทพริกทำพลิกท่า	เสียมารยายศอย่างนางสวรรค์
พอได้แจวลืมพายร้ายไม่บัน	แม่แจ่มจันทร์อุตส่าห์จำอย่าทำเลย
พอได้เสื้อลืมผ้าขาวม้าน้อย	ระย้าสร้อยอย่าปองเลยน้องเอ๋ย
เหมือนลูกยางห่างต้นเที่ยวหล่นเลย	คนจะเย้ยเยาะหยามงามละออง
งามเสงี่ยมเจียมใจเอาไว้นิด	รักษาจิตภรรดาอย่าให้หมอง
หญิงจะงามทรามเสน่ห์เล่ห์จำลอง	ก็เพราะครองสัจจาเป็นอาภรณ์
ยามจะเยื้องเอื้อนสารให้หวานฉ่ำ	เสนาะล้ำลมลิ้นกลิ่นเกสร
ให้หอมหวนยวนอุราประชากร	ดั่งสาครเสาวคนธ์วิมลมาลย์
โลกระคนปนทำนำเสนอ	อย่าพลั้งเผลองามปลอดยอดสงสาร
จบเท่านี้แลนะเจ้าลำเพาพาล	กลับหน้าหลังสั่งสารสุดเสียงเอย ฯ
๏ จบความงามพักตร์ผู้	เพ็ญศรี
จำจดพจน์พาที	ที่พร้อง
สบสรรพ์กลั่นวจี	แจกนุช ถนอมแม่
ยามเมื่อจักสู่ห้อง	หากรู้เรียมสงวน
พิเภกสอนบุตร
พิเภกสอนบุตรแต่งเป็นคำกลอนสุภาษิต ผู้แต่ง คือ พระธรรมศาสตร์ (สุข) ข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์ครั้งนี้ใช้ต้นฉบับสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนสุภาษิตและคำสอน จำนวน ๓ เล่มสมุดไทย คือ เลขที่ ๓ เลขที่ ๖ และเลขที่ ๗ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๕/๓ มัดที่ ๒ ทั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน ในตอนต้นเรื่องมีโคลงเป็นบทนำเรื่องว่า
พิ ลาปเล่าลูกแล้ว	แลโฉม
เภก พักตร์หนักทรวงโทรม	โศกแส้
สอน สาวสั่งสองโลม	ลานสวาสดิ์
บุตร เบญกายหมายแม้	ไม่ม้วยมาเมือง
พิเภกสอนบุตรมาจากเรื่องรามเกียรติ์วรรณกรรมเอกของไทย มีเนื้อเรื่องกล่าวถึงตอนที่พิเภกได้ถวายพยากรณ์ให้ทศกัณฐ์ ด้วยเหตุที่ทศกัณฐ์ทรงสุบินในลางบอกเหตุว่าทศกัณฐ์จะถึงคราวมรณสัญญา และได้ขอให้พิเภกทำนายฝันและบอกพิธีสะเดาะพระเคราะห์ แต่พิเภกแนะนำให้ทศกัณฐ์ส่งนางสีดาคืนกลับไปให้พระราม ทศกัณฐ์กริ้ว ไม่พอใจคำทำนายและคำแนะนำของพิเภกจึงให้ริบราชบาทว์แล้วเนรเทศพิเภกให้ออกไปจากกรุงลงกา แต่ก่อนที่จะจากไปพิเภกได้เรียกนางตรีชฎาผู้เป็นชายาและนางเบญกายธิดามาให้โอวาทและสั่งสอนในหลักการประพฤติปฏิบัติ ให้รู้จักหน้าที่ของตนที่พึงปฏิบัติทั้งต่อเจ้านาย สามี ข้าทาส บริวาร เรื่องความซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อเจ้านาย ให้รู้จักปฏิบัติหน้าที่การงานด้วยความขยันขันแข็ง รู้จักแต่งกายที่เหมาะสม ให้มีกิริยามารยาทเรียบร้อย และรู้จักการเลือกใช้คำพูดที่ดีงาม โอวาทและคำสั่งสอนของพิเภกเหล่านี้ ได้ให้ข้อคิดและแนวทางการปฏิบัติตนของการเป็นกุลสตรี ซึ่งสิ่งเหล่านี้ยังคงเป็นค่านิยมในสังคมไทยและสามารถนำมาปรับใช้ได้ในสังคมปัจจุบัน
คำสอนของพิเภกที่สอนแก่เบญกายให้ปฏิบัติตนเป็นแม่บ้านแม่เรือนที่ดีจำเป็นที่จะต้องเรียนรู้ และฝึกฝนการทำอาหารทั้งของคาวของหวาน และการช่างฝีมือ
ตัวเป็นหญิงสิ่งไรไม่สันทัด	ให้เจนจัดในทำนองของคาวหวาน
ถึงจะเป็นเจ้าจอมหม่อมพนักงาน	จงโปรดปรานได้ชื่อเป็นมือดี
สารพัดหัดให้เห็นเป็นวิชา	เขาย่อมว่าชาววังช่างบายศรี
รู้ไว้เผื่อเมื่อหน้าได้สามี	ถึงเป็นที่ท่านผู้หญิงอย่าทิ้งครัว
ดูจัดแจงแต่งหาโภชาหาร	พนักงานของสตรีแม้นมีผัว
ให้เกรงกราบสามีเป็นที่กลัว	รู้ฝากตัวรักกายเสียดายงาม
สอนให้มีกิริยามารยาทที่เรียบร้อย แต่งกายให้เหมาะสมและรู้จักบำรุงรักษาร่างกาย
เจ้าเป็นบุตรสุดรักของบิตุเรศ	ดั่งดวงเนตรควรเมืองเบื้องขวา
เจ้าจงจำคำคิดถึงบิดา	จะเจรจาลุกนั่งแลนอนเดิน
อิริยาบถสี่เป็นที่ยิ่ง	รักษาสิ่งสัตย์สุดสรรเสริญ
สำรวมเนตรสังเกตใจอย่าได้เมิน	นุ่งประเชินห่มเจียมเสงี่ยมจน
และ
เป็นนารีที่จำเริญบำรุงร่าง	จงสำอางเอี่ยมสะอาดฉลาดเฉลย
ให้หอมหวนชวนชื่นรื่นรำเพย	ชอบชายเชยชมเชิงละเลิงโลม
สัมผัสสี่มีรูปรสแลกลิ่นเสียง	นี้แท้เที่ยงเครื่องประดับสำหรับโฉม
เป็นที่ชื่นหมื่นชายหมายประโลม	จะน้อมโน้มนำเสน่ห์สนิทนาน
สอนให้รู้จักระมัดระวังในการใช้คำพูด ถ้าพูดดีมีแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ก็จะเกิดคุณแก่ตนเอง แต่ถ้าพูดในสิ่งไม่ดีไม่ถูกต้องคำพูดนั้นก็จะกลับมาทำลายตนเอง
อันวาจาอัชฌาไม่ลงทุน	แต่มีคุณเป็นประโยชน์ไม่โหดหาย
ถ้าพูดผิดคิดเข้าติดลอบตาย	ทั้งหญิงชายเหมือนกันสำคัญลิ้น
อาวุธใดในพิภพไม่ลบปาก	ถึงน้อยมากฟันฟาดขาดเป็นสิน
จะเป็นต้นก็แต่กลกันการกิน	ในโลกสิ้นสามภพจบเจรจา
นอกจากคำสอนที่ให้รู้จักปฏิบัติตนเป็นกุลสตรีที่ดีงามแล้ว พิเภกยังให้โอวาทและสอนให้มีความซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อเจ้านาย และให้ปฏิบัติหน้าที่การงานด้วยความขยันขันแข็ง
จงสัตย์ซื่อสวามิภักดิ์รักนาย	อย่ามองหมายถมทับลับหลัง
ให้รู้เก็บรู้กินสิ้นหรือยัง	นายสั่งทำการอย่าคร้านแช
แม้นนายทุกข์เจ้าอย่าสุขเกษมเสียง	จงคอยเคียงนิ่งนั่งฟังกระแส
ถ้าอยู่ไกลไม่ทันจะผันแปร	แม้นายใช้อย่าได้แชให้ช้าเชือน
เรื่องพิเภกสอนบุตรนี้ นอกจากจะได้รับความรู้และข้อคิดการปฏิบัติตนที่เป็นคติสอนใจแล้วยังมีการอ้างถึงวรรณกรรมไทยหลายเรื่องที่กวีผู้แต่งหยิบยกนำมาเปรียบเทียบให้เห็นในเรื่องของหลักการปฏิบัติตนของสตรี เช่น เรื่องกากี อุณรุท และกฤษณาสอนน้อง เช่น
อนึ่งนางสาวใช้ในปราสาท	จะพลั้งพลาดเล็กน้อยค่อยไต่ถาม
จงไว้หูฟังหูอย่าวู่วาม	พูดให้งามไพร่ผู้ดีมีเมตตา
อย่าถือผิดเป็นชอบประกอบสัตย์	ระวังไว้ในสวัสดิรักษา
เป็นสตรีที่ชั่วทั่วนินทา	เหมือนนางกากีกลกับคนธรรพ์
ที่กรุงพาณสอนอุษาธิดาท้าว	เธอว่ากล่าวควรจะชมคมสัน
กฤษณาสอนน้องของสำคัญ	คงผ่อนผันเลือกใช้ที่ได้การ
เรื่องพิเภกสอนบุตรของพระธรรมศาสตร์ (ศุข) นี้มุ่งจะเสนอคติสอนใจมากกว่าความไพเราะของสำนวนโวหาร ซึ่งคติสอนใจเหล่านี้ยังคงเป็นประโยชน์และมีคุณค่ามากหากเลือกที่จะนำมาปรับใช้ในวิถีชีวิตสังคมไทยปัจจุบัน
เอกสารอ้างอิง
ศิลปากร, กรม. ประชุมสุภาษิตฉบับหอสมุดแห่งชาติ. พระนคร: ผ่านฟ้าวิทยา, ๒๕๐๘.
นาคะประทีป (นามแฝง). สมญาภิธานรามเกียรติ์. พระนคร: สำนักพิมพ์คลังวิทยา, ๒๕๑๕.
พิเภกสอนบุตร
พิ ลาปเล่าลูกแล้ว	แลโฉม
เภก พักตร์หนักทรวงโทรม	โศกแส้
สอน สาวสั่งสองโลม	ลาญสวาสดิ์
บุตร เบญกายหมายแหม้	ไม่ม้วยมาเมือง ฯ
๏ โอ้สงสารมารซื่อชื่อพิเภก
โหรารู้ดูดีคัมภีร์เอก	เลิศในเลขไตรเพทวิเศษยา
เมื่อทำนายทายสุบินทศพักตร์	พระยายักษ์เคืองคิดจะเข่นฆ่า
กุมภกรรณอินทรชิตคิดเมตตา	ทูลขอโทษาพระยายักษ์
สั่งให้ไล่ขับเสียจากเมือง	ได้แค้นเคืองวิตกเพียงอกหัก
มาปราสาทโศกสุดบุตรเมียรัก	ซบพักตร์โศกาน้ำตานอง
สร่างสะอื้นกลืนกลั้นที่กันแสง	จึ่งชี้แจงสอนสั่งเจ้าทั้งสอง
จงสงวนนวลนางอยู่ปรางค์ทอง	เป็นกรรมของพี่แล้วจะขอลา
เจ้าอยู่หลังฟังคำแล้วจำไว้	อย่าถือใจเลยว่าเจ้ามีวงศา
ทุกเช้าเย็นเขาเห็นกับภรรดา	คราวชะตาตกอับนับจะอาย
เคยสำอางอย่างแต่ก่อนจงผ่อนผัน	แป้งน้ำมันเขม่าขมิ้นสิ้นทั้งหลาย
ให้รู้จักรักเจียมเสงี่ยมกาย	แม้นมิตายคงจะพบประสบกัน
ตรีชฎาอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรนองปรางนางกระศัลย์
เข้ากราบบาทภรรดาแล้วจาบัลย์	อภิวันท์วอนทูลมูลคดี
จะอยู่ไยได้ทุกข์ขอทุกข์ด้วย	อยู่คงม้วยแม้นไปไม่บัดศรี
พระเคยโปรดสุขเกษมเปรมปรีดิ์	โอ้ครั้งนี้จะเห็นใครขอไปตาม
สงสารแต่เบญกายสายสวาท	ดังนางนาฏในสวรรค์ชั้นสาม
วิไลลักษณ์พักตร์ผิวดั่งเพ็ญงาม	พยายามเยาวรุ่นจำเริญทรง
สงวนไว้ในปรางค์เหมือนนางแก้ว	เป็นกรรมแล้วลูกน้อยจะพลอยผง
โอ้ครั้งนี้ที่ไหนจะเป็นองค์	นางโศกทรงสองทุกข์เข้าทับทรวง
พระยายักษ์ยอหัตถ์สัมผัสปลอบ	เจ้าว่าชอบเชิงหญิงทุกสิ่งหวง
จงอยู่เลี้ยงลูกยาธิดาดวง	อย่าเป็นห่วงกับพี่เจ้าตรีชฎา
อันครั้งนี้พี่จะไปไกลแล้ว	น้องแก้วอยู่หลังระวังหน้า
สงวนองค์จงดีมีอัชฌา	เลี้ยงลูกยายังเยาว์อย่าเบาความ
อนึ่งนางสาวใช้ในปราสาท	จะพลั้งพลาดเล็กน้อยค่อยไต่ถาม
จงไว้หูฟังหูอย่าวู่วาม	พูดให้งามไพร่ผู้ดีมีเมตตา
อย่าถือผิดเป็นชอบประกอบสัตย์	ระวังไว้ในสวัสดิรักษา
เป็นสตรีที่ชั่วทั่วนินทา	เหมือนนางกากีกลกับคนธรรพ์
ที่กรุงพาณสอนอุษาธิดาท้าว	เธอว่ากล่าวควรจะชมคมสัน
กฤษณาสอนน้องของสำคัญ	คงผ่อนผันเลือกใช้ที่ได้การ
พิศโฉมเบญกายเสียดายนัก	โอ้ลูกรักเป็นกำพร้าน่าสงสาร
อันสตรีดีด้วยชายหมายประมาณ	หญิงข้าวสารชายข้าวเปลือกเกลือกสุธา
เจ้าเป็นบุตรสุดรักของบิตุเรศ	ดั่งดวงเนตรควรเมืองเบื้องขวา
เจ้าจงจำคำคิดถึงบิดา	จะเจรจาลุกนั่งแลนอนเดิน
อิริยาบถสี่เป็นที่ยิ่ง	รักษาสิ่งสัตย์สุดสรรเสริญ
สำรวมเนตรสังเกตใจอย่าได้เมิน	นุ่งประเชินห่มเจียมเสงี่ยมจน
สงวนงามยามอับอาภัพญาติ	อย่าหมายมาดพึ่งผู้ใดไม่เป็นผล
เห็นหน้าแต่แม่ลูกกันสองคน	จะขัดสนไปข้างหน้าสารพัน
เบญกายกอดบาทอนาถแน่	ก็โศกแซ่ส่งเสียงต่างกระศัลย์
พร้อมพี่เลี้ยงสุรางค์นางกำนัล	สะอื้นอั้นโอดเสียงสำเนียงครวญ
ตรีชฎาว่าโอ้พระโพธิ์สวรรค์	ดั่งดวงจันทร์แจ่มฟ้าเวหาหวน
พระจรพรากจากไกลใจรัญจวน	จะสงวนชีพไว้ทำไมมี
เบญกายว่าพระจอมกระหม่อมแก้ว	พระลับแล้วลูกขอลาไปเมืองผี
จะอยู่ไยให้ยักษาทำยายี	ไม่ถึงที่แต่เป็นกรรมต้องจำตาย
นางสาวใช้ว่าพระเฉกเศวตฉัตร	สารพัดเที่ยงธรรม์มั่นหมาย
รู้ทุกสิ่งจริงประจักษ์ทักทาย	ได้สบายพึ่งบุญพระคุณเย็น
พระทัยเหมือนน้ำในอโนดาต	จากปราสาทแล้วที่ไหนจะได้เห็น
จะอาดูรพูนเทวษน้ำเนตรกระเด็น	ไม่วายเว้นโศกศัลย์ถึงพันปี	ฯ
พระยายักษ์หักห้ามที่ความโศก	อย่าวิโยคร่ำร้องไม่ต้องที่
ประโลมปลอบวรนุชบุตรี	จำเริญศรีรุ่นทรงเจ้าจงจำ
จะเป็นสาวคราวโศกรักษาศักดิ์	ให้รู้จักชอบผิดคิดข้อขำ
จะเจรจาอย่าให้คนเขาเคืองคำ	ถ้าจะทำสิ่งไรให้พินิจ
จะนุ่งผ้าทาแป้งแต่งองค์	พอสมทรงสารพัดอย่าดัดจริต
งามยศมารยาททั้งผาดพิศ	อย่าคบคิดคนพาลสันดานโกง
ทศกัณฐ์เจ้ากรุงลุงของเจ้า	เป็นคนเมาราคะจะตายโหง
ทำโมโหโกรธาบ้าลำโพง	โป้งโหยงหยาบช้าทำสาธารณ์
ทูลเธอตามซื่อมาถือโกรธ	พิฆาตโทษถึงชีวิตคิดผลาญ
จะอยู่ไยไล่ขับให้อัประมาณ	ไปเป็นข้าพระอวตารเต็มพระทัย
แม่ศรีวังฟังสอนบิดรสั่ง	เจ้าอยู่หลังลุงอาอัชฌาสัย
อย่าประจบคบหามาไป	อยู่แต่ในปรางค์มาศราชวัง
อย่ารู้เห็นเป็นใจได้อาสา	ตรีชฎาเบญกายอยู่ภายหลัง
จงขอดคำจำไว้ให้ระวัง	เชิงเขาชังลุงป้าบิดาดู
จำเจ็บอกตกยากลำบากแล้ว	โอ้ลูกแก้วรักตัวกลัวอดสู
จงตรองเกรงตรึกกริ่งสิ่งศัตรู	เจ้าเร่งรู้ระวังองค์ให้จงควร
เป็นสตรีมีศักดิ์ให้บริสุทธิ์	แม่เป็นบุตรองค์เดียวบิดาสงวน
อยู่ปรางค์มาศราชวังเปล่งปลั่งนวล	จะรัญจวนเจ็บจิตเพราะบิดา
เธอตรัสสั่งบุตรสาวเมื่อคราวส่าง	กำนัลนางแน่นน้อมอยู่พร้อมหน้า
แกล้งสั่งสอนผ่อนผันเป็นชั้นมา	ทั้งทาสีทาสาแลสาวใช้
เมื่อคราวดีมีสุขทุกข์โศก	สำหรับโลกทั่วหล้าอัชฌาสัย
คราวเคราะห์ร้ายนายโกรธจะโทษใคร	โทษเอาใจตัวเองไม่เกรงนาย
จงฝากตัวกลัวผิดคิดชอบ	ตามระบอบโบราณประมาณหมาย
ข้าดีเพราะรักเจ้าบ่าวรักนาย	อันเรื่องร้ายนอกในระไวระวัง
จงสัตย์ซื่อสวามิภักดิ์รักนาย	อย่ามองหมายถมทับลับหลัง
ให้รู้เก็บรู้กินสิ้นหรือยัง	นายสั่งทำการอย่าคร้านแช
แม้นนายทุกข์เจ้าอย่าสุขเกษมเสียง	จงคอยเคียงนิ่งนั่งฟังกระแส
ถ้าอยู่ไกลไม่ทันจะผันแปร	แม้นายใช้อย่าได้แชให้ช้าเชือน
ตัวเป็นข้าอย่าให้ผ้าเหม็นสาบได้	ระวังไว้นุ่งเจียมพอเทียมเพื่อน
ไพร่ผู้ดีมีจนพลเรือน	ก็แม้นเหมือนกันสิ้นกินกับการ
ตัวเป็นหญิงสิ่งไรไม่สันทัด	ให้เจนจัดในทำนองของคาวหวาน
ถึงจะเป็นเจ้าจอมหม่อมพนักงาน	คงโปรดปรานได้ชื่อเป็นมือดี
สารพัดหัดให้เห็นเป็นวิชา	เขาย่อมว่าชาววังช่างบายศรี
รู้ไว้เผื่อเมื่อหน้าได้สามี	ถึงเป็นที่ท่านผู้หญิงอย่าทิ้งครัว
ดูจัดแจงแต่งหาโภชาหาร	พนักงานของสตรีแม้นมีผัว
ให้เกรงกราบสามีเป็นที่กลัว	รู้ฝากตัวรักกายเสียดายงาม
ธรรมเนียมนางวางไหนให้เป็นหนึ่ง	อย่ารำพึงตรึกตรองเป็นสองสาม
อย่าถือใจใหลหลงว่าทรงงาม	เมื่อยามสาวก็ยังสวยสำรวยทรง
เหมือนสายหยุดสุดสายก็หายหอม	พวงพยอมมะลิลามหาหงส์
เมื่อยามแย้มภุมเรศเจตน์ประจง	พิศวงอยู่ด้วยกลิ่นถวิลวอน
ครั้นโรยร่วงพวงผกาก็คลาคลาด	แรมนิราศร่ายเร่หาเกสร
มีดื่นดงทรงช่ออรชร	หมู่ภมรเหมือนชายที่หมายเชย
เป็นหญิงดีมีอัชฌารักษาผัว	รู้ฝากตัวชายไม่ร้างนะนางเอ๋ย
แม้นสตรีดีจริงไม่ทิ้งเลย	เราก็เคยรู้เช่นได้เห็นเชิง
สอนสิ่งดีที่ชั่วไว้ผัวสอน	จงผันผ่อนเช้าค่ำอย่าทำเหลิง
ตกลำบากยากจนจะปนเปิง	แตกกระเจิงจากผัวเพราะตัวทำ
อย่าโทษชายลายชั่วอยู่ตัวหญิง	แม้นดีจริงชายคงชุบอุปถัมภ์
คบชายชั่วพาตัวยับระยำ	ถ้าชอกช้ำบุบสลายไม่หายเลย
เป็นนารีที่จำเริญบำรุงร่าง	จงสำอางเอี่ยมสะอาดฉลาดเฉลย
ให้หอมหวนชวนชื่นรื่นรำเพย	ชอบชายเชยชมเชิงละเลิงโลม
สัมผัสสี่มีรูปรสแลกลิ่นเสียง	นี้แท้เที่ยงเครื่องประดับสำหรับโฉม
เป็นที่ชื่นหมื่นชายหมายประโลม	จะน้อมโน้มนำเสน่ห์สนิทนาน
ถ้าทำดีมีอัชฌาสวามิภักดิ์	ถึงมิรักก็คงจะสงสาร
อย่ารู้มากปากกล้าทำสามานย์	เหมือนผจานหน้าตัวให้มัวมอม
แม้นทำดีมีชื่อบรรลือยศ	อยู่ปรากฏตัวตายไม่หายหอม
ถ้าทำร้ายชายร้างต้องหมางตรอม	จะพาผอมเผือดซูบรูปทรง
ทำเล่นตัวจนผัวมีเมียน้อย	นั่งตะบอยบ่นบ้าว่าลุ่มหลง
ถูกเสน่ห์เล่ห์ลมงมงง	พาโลลงโทษชายแต่ฝ่ายเดียว
อันจิตชายได้หนึ่งรำพึงสอง	ตามทำนองนอนนึกตรึกเที่ยว
น้ำมากปลาไม่ตายว่ายกลมเกลียว	สายน้ำเชี่ยวชอบมัจฉาในสาชล
เป็นเมียหลวงหวงหึงเสน่หา	เหมือนพาลพาภัยรำพึงไม่มีผล
สารพัดป่วยงานการของตน	ผู้คนทาสด่าว่ากระทบ
เขาย่อมว่าสามานย์ประจานผัว	ไม่ไว้ตัวเมียน้อยจะพลอยตบ
รู้ไกล่เกลี่ยเมียน้อยคอยนอบนบ	จงปรารภรักผัวของตัวเดิม
ถึงเสียทองเท่าตัวผัวอย่าเสีย	ทำไมกับเมียน้อยน้อยปล่อยให้เหิม
ใครพลั้งพลาดขาดเหลือช่วยเจือเติม	ส่งเสริมสอนให้ชอบปลอบใช้
อันแม่เรือนเหมือนแมวเมียน้อยหนู	ศิษย์กับครูธรรมดาอัชฌาสัย
เขาก็จิตคิดดูเจ้าเราก็ใจ	รักกันไว้ดีกว่าชังระวังรัก
ถ้าเขาซื่อเราซื่ออย่าถือยศ	แม้นใครคดเราคมอยู่ในฝัก
ชอบจะใช้ได้เชือดเลือดจึงชัก	ให้รู้จักแข็งอ่อนผ่อนปัญญา
แม้นมีกรรมต่ำต้องเป็นเมียน้อย	เมียหลวงคอยหยิบผิดด้วยอิจฉา
ถึงทำดีก็เป็นร้ายหมายนินทา	จงอุตส่าห์ฝากตัวเจ้าผัวไว้
ทำให้ชอบมอบตัวเช่นทาสี	ให้ท่านมีเมตตาอัชฌาสัย
จงตั้งจิตคิดประจบให้สบใจ	ตัวเป็นไทก็เหมือนทาสชาติเมียน้อย
มันเจ็บใจไม่ชั่วผัวของเขา	เหมือนแกล้งเอาไฟจี้เข้าที่ฝอย
ทั้งเมียหลวงล่วงว่าขี้ข้าพลอย	แต่เห็นมากกว่าร้อยย่อมเรื้อรัง
เป็นสตรีมีศัตรูรู้ตรองตรึก	คะเนนึกอยู่เป็นนิตย์จิตหวัง
แม้นเมินหมิ่นประมาทพลาดพลั้ง	ชายจะชิงหญิงจะชังชวนเป็นเชิง
ถ้ายากจนไปข้างหน้าคิดค้าขาย	อย่าเสียดายลมล่อยอให้เหลิง
ซื้อก็ง่ายขายก็คล่องด้วยต้องเชิง	ปลูกเป็นเพิงหน้าถังนั่งร้านชำ
หญิงเรียกแม่ชายเรียกพ่อง้อให้ซื้อ	ผู้ใดหรือจะไม่ชมว่าคมขำ
ถ้าปากร้ายขายค้าว่าระยำ	ฟังน้ำคำคนก็คิดเคืองระคาย
อันวาจาอัชฌาไม่ลงทุน	แต่มีคุณเป็นประโยชน์ไม่โหดหาย
ถ้าพูดผิดคิดเข้าติดลอบตาย	ทั้งหญิงชายเหมือนกันสำคัญลิ้น
อาวุธใดในพิภพไม่ลบปาก	ถึงน้อยมากฟันฟาดขาดเป็นสิน
จะเป็นต้นก็แต่กลกันการกิน	ในโลกสิ้นสามภพจบเจรจา
จะร่ำสอนอ่อนเสียงแต่เพียงสั่ง	เจ้าจงฟังเริ่มเรื่องไปเบื้องหน้า
อันองค์ท้าวทศพักตร์หลักลงกา	พระชันษากิ่วกึ่งจะถึงกาล
โอ้เกาะแก้วลงกาเคยผาสุก	แสนสนุกดังดาวดึงส์สถาน
ปราสาทมุขสุกแม้นเมืองวิมาน	ส่งแสงพานโอภาสในอัมพร
ตั้งแต่นี้มีแต่นับจะลับแล้ว	โอแท่นแก้วที่บรรทมบรรจถรณ์
พระยี่ภู่ปูเคยเขนยนอน	ช่องบัญชรฉากชั้นกั้นลับแล
แลลับนับเวไลจะไกลแล้ว	โอ้ลูกแก้วเบญกายอยู่กับแม่
จงฝากตัวทาสไทให้ดูแล	พวกสาวแส้เคยอยู่รู้ฝากตัว
เจ้าจงจำทำนายไปภายหน้า	เมืองลงกาเพลิงใหญ่จะไหม้ทั่ว
พระยายักษ์ไม่รู้สึกสำนึกกลัว	นิมิตชั่วในตำราท่านว่าร้าย
ท้าวถามทูลตามซื่อถือตำรับ	เธอแกล้งกลับดุเดือดไม่เหือดหาย
หวงหึงนางสีดาว่าวุ่นวาย	ตัดตายตัดเป็นไม่เห็นกัน
ชาวลงกาจะเป็นข้าอยุธเยศ	เจ้าสังเกตจงจำคำมั่น
องค์พระรามฤาษีพ่อชีนั้น	นารายณ์ภาคจากสวรรค์แสวงนาง
อันองค์พระลักษมีสีดาแม่	องค์นี้แน่เจ้าอย่านึกอางขนาง
จงฝากตัวท่านไว้ใช้พลางพลาง	จะได้อ้างภายหน้าข้าหลวงเดิม
นางใช้สอยอัชฌาสัยให้สนิท	สุจริตสองกษัตริย์เป็นฉัตรเฉลิม
สีดาตกเสด็จตามสงครามเติม	มารอเริ่มแรมรั้งอยู่ฝั่งชล
ไปถวายกายเป็นข้าสวามิภักดิ์	ทูลทรงศักดิ์ให้ท้าวทราบนุสนธิ์
เสด็จด้วยโยธีกระบี่พล	จองถนนถมสมุทรรีบรุดมา
ได้ฤกษ์ดีตีสิบเอ็ดพอเสร็จสอน	เผยบัญชรดูในห้องพระเวหา
ดาวเลื่อนเดือนลับบรรพตา	ได้เวลาเพชรฤกษ์จำเริญยาม
ท้าวจัดแจงแต่งตัวตามเพศ	ร่ายพระเวทพระมนตร์จบคำรบสาม
ประนมหัตถ์มนัสน้อมนึกพระนาม	เดชะความธิษฐานบันดาลดล
อำนาจพระบารมีบรเมศร์	สยองเกศแสยงกายทุกขุมขน
ให้หอมหวนล้วนทิพย์สุคนธ์	มาเอิบอาบซาบสกนธ์สำราญกาย
ให้เหตุเห็นเป็นมหัศอัศจรรย์	แสงฉ้อชั้นโชติช่วงวิเชียรฉาย
บันดาลให้ตัวลอยพลอยพระพาย	หอบเหาะหายข้ามมหาสาคร
กุมกระบองล่องฟ้าสามารถ	โดยอำนาจบุญฤทธิ์มหิศร
น้อมเกศมนัสการพระสี่กร	ลอยร่อนตั้งหน้าพระพลาเอย ๚