วรรณกรรมธนบุรี เล่ม ๑ ศิลปากร
คำนำ
หนังสือวรรณคดี กวีนิพนธ เป็นหนังสือมีค่ายิ่งแก่การศึกษาค้นคว้าเนื่องจากเป็น เรื่องราวบรรยายความสะเทือนอารมณ์และความซาบซึ้งใจของกวีที่สะท้อนเหตุการณ์ใน อดีตให้เราไค้ทราบ วรรณกรรมเก่า ๆ ให้ความร้แก่คนฟ้จจุบันอย่างมากในแงปรัชญาสังคม นอกจากนี้ ยังเป็นแบบอย่างการใช้ภาษาที่ดีถึงขั้นวรรณศึลป๋ ความงามของวรรณกรรม เหล่านี้ อาจพิสูจน้ไดโดยมีกาลเวลาเป็นเครื่องชี้ เพราะหากไม่ดีงามซาบซึ้งใจแล้วคงพ้น ไปจากความทรงจำไม่ช้านัก วรรณกรรมเก่าที่ปรากฎอย่จนทุกวันนี้ จึงเป็นของมีคุณค่า ควรแกการรวบรวมเผยแพร่
การตรวจสอบชำระวรรณกรรมและจัดพ้มพ้เผยแพร่เพื่อการสืบต่ออายุหรอสงวน รักษาค้นฉบับเป็นงานที่กรมศิลปากรปฏิบัติอยู่เสมอมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งวรรณกรรมชิ้น สำคัญของชาติที่อยู่ในความนิยมของผู้อ่าน อย่างไรก็ดี หนังสือที่มีคุณค่าเหล่านี้ ก็ยังเป็น ที่ค้องการและควรแก่การรวบรวมตามยุคสมัย ซึ้งกรมศิลปากรเห็นว่า เมื่อจัดพ้มพ้ขึ้นแล้ว จักเป็นคุณประโยชนัแก่ความเจริญทางสติฟ้ญญาของชนในชาติ เพราะอาจใช้เป็นค่มีอ ของผู้ค้องการค้นคว้า วิจารณ์ และศึกษาเปรียบเทืขบไค้อย่างดียิ่ง
เพื่อเสริมสร้างความนิยมในการอ่านวรรณคดีไทยและการศึกษาเปรียบเทืยบดังกล่าว กองวรรณกรรมและประวัติศาลตรี กรมศิลปากร จึงดำเนินการตรวจสอบหนังสือวรรณ-กรรมดามยุคสมัย จัดพิมพ้เผยแพร่ตามสำคับ เริ่มตั้งแต่สมัยสุโขทัย อยุธยา ธนบุรี และ รัตนโกลินทรี ตั้งนี้ไค้อาศัยข้อสันนิษฐานที่ปรากฎในหนังสือประวัติวรรณคดีไทยของ ผู้ทรงคุณวุฒิ เช่น นายเปลื้อง ณ นคร นายเจึอ สตะเวทืน เป็นหลักเกณฑไนการจัดยุค สมัยแห่งวรรณกรรม
วรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๑ นี้ เป็นหนังสือที่รวมพิมพ้วรรณคดีสมัยธนบุรี มี ๖ เรื่อง ศึอ บทละครเรื่องรามเกียรตั้ ลิลิตเพชรมงกุฎ อิเหนาดำฉันทั โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี	กฤษณาสอนน้องคำฉันทั และนิราศพระยามหานุภาพไป
เมีองจีน
บทละครเรื่องรามเกียรติ สมเด็จพระเจ้าคากสินมหาราชทรงพระราชนิพนธ์เมื่อ พ.ศ.๒๓๑๓ ด้นฉบับหนังสือสมุดไทยเก่าที่ค้นพบม ๔ คอน คอ คอนที่ ๑ ดอนพระมงกุฎ เรื่องนี้เป็นเรื่องดอนท้ายของรามเกียรตั้ แต่ทรงพระราชนิพนธ์เป็นเล่มแรก ส่วนตอนที่ ๒, ๓ และ ๔ เนี้อความต่อกัน คือ ดอนหนุมานเกี้ยวนางวานรนจนท้าวมาสิวราชมา ดอน ท้าวมาสีวราชพพากษาความจนทศกัณแจ้าเมอง และดอนทศกัณฐ์ตั้งพิธีทรายกรด พระลักษมณัต้องหอกกบิลพิทจนผูกผมทศกัณฐ์กับนางมณโฑ หนังสือวรรณคด็เรื่องนี้ พิมพิเป็นครั้งแรกในงานศพ นายอาคม อินทรโยธีน เมื่อ พ.ศ.๒๔๘๔ การจัดพิมพ์ครั้งที่ สาม เมื่อ พ.ศ.๒๔๓๒ กองวรรณกรรมและประวัคศาลดรได้ตรวจสอบด้นฉบับกับ หนังสือสมุดไทยบทละครรามเกียรตั้ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ	และได้นำ
“เล่าเรื่องหนังสือรามเกียรตั้” ของ นายธนิด อยู่โพธ มารวมพิมพ์ไว้ด้วย ครั้งนี้นับเป็น การพิมพ์ครั้งที่สี่ ได้จัดพิมพ์ตามด้นฉบับพิมพ์ครั้งที่สามทุกประการ
เ^	ลิลิตเพชรมงกุฎ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งวรรณคดีเรื่องสิสิตเพชรมงกุฎ
แด,ครั้งดำรงดำแหนํงหลวงสรวิชิด (หน) ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช โดย นำนิทานในเรื่องเวตาลปกรณัมมาเป็นเด้าเรื่อง ตอนเวตาลเล่านิทานปริศนาเรื่องเจ้าชาย เพชรมงกุฎ
เรื่องลิสิตเพชรมงกุฎนี้ พิมพ์เป็นครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้า ลูกเธอ พระองคเจ้านภางท์นิพัทธพงบ เมื่อปี พ.ศ.๒๔๑๙ และได้พิมพ์ต่อมาอิกหลายครั้ง ครั้งนี้เป็นครั้งที่ท้า
0) อิเหนาคำฉันท์ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เรื่มแต่งเมื่อวันใดไม่ปรากฎ แต่มดำ ฉันท์บอกไว้ดอนท้ายเรื่องให้ทราบว่า แต่งเสร็จเมื่อวันขึ้น ©๔ คา เดีอน ๑๑ ปีกุน เอกศก พ.ศ.๒๓๒๒ ซึ่งเป็นปีที่ ๑๒ ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เนอเรื่องแต่งตาม ความบทละครเรื่องอิเหนา พระนิพนธ์เจ้าฟ้ามงกุฎ จับตอนตั้งแต่อิเหนาเผาเนิองดาหา แล้วปลอมเป็นจรกาลักพาบุบบาไปช่อนไว้ในถํ้า จนถึงอิเหนากลับไปแก้ความสงลัยที่ กรุงดาหา
เรื่องอิเหนาคำฉันท์นี้ได้ดีพิมพ์ออกเผยแพร่เป็นครั้งแรกในหนังสือวชีรญาณปีที่ ๒๐ คอนที่ ๗๘ เล่ม ๕ หน้า ๓๓๘-๓๗๖ การจัดพิมพ์ครั้งนี้นับเป็นครั้งที่เจ็ด ได้จัดพิมพ์ ดามด้นฉบับในการพิมพ์ครั้งที่สาม พ.ศ.๒๕๑๒ ซึ่ง นายหรด	เรีองฤทธิ้ เปรียญ ได้
ตรวจสอบชำระกับด้นฉบับหนังสือสมุดไทยที่เก็บรักษาไว้ ณ หอสมุดแห่งชาด้
/) โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี ของ นายสวน มหาดเล็ก เป็นหนังสือที่ นับถือกันมาว่าแต่งดี ยกย่องว่าเป็นตำราโคลงเรื่องหนี่ง ครั้นมาถืงรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์หนังสือเรื่องพระราชวิจารณ์ และทรงด้นหนังสือเก่าสอบเรื่องพงศาวดารครั้งกรุงธนบุรี ทรงได้ข้อความสำกัญจากโคลง ยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรีหลายเรื่อง ซึ่งได้ทรงอ้างถึงไว้ไนหนังสือพระราชวิจารณ์ จึงทรงสรรเสริญโคลงเรื่องนี้ว่านิประโยชน้ในทางความเด้านโบราณคดีด้วย
การจัดพิมพ์โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรีครั้งนี้ได้พิมพ์ตามด้นฉบับเมื่อ พ.ศ.๒๕๓๒ ชี่งได้ตรวจสอบชำระกับด้นฉบับหนังสือสมุดไทย ที่เก็บรักษาไว้ในหอสมุด แห่งชาติ ๒ ฉบับ คอ เลขที่ ๑๖ ฉบับเติมของหอสมุดแห่งชาติ และเลขที่ ๑๗ ฉบับเจ้า จอมมารดาชุ่ม
^ กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี เป็นของพระยาราชสุภาวดี แต่งซ่อม ขึ้นใหม่ระหว่าง พ.ศ.๒๓๑๒-พ.ศ.๒๓๑๙ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่ง “เสนาบดีหลวง” นครศรีธรรมราช ในสมัยกรุงธนบุรี เรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์นี้พระยาราชสุภาวดีได้ แต่งขึ้นจากของเดิม ซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นฉบับสมัยกรุงศรีอยุธยาที่ลบเลือนและสูญหายไป โดยได้อาราธนาพระภิกษุอินทรีช่วยแต่งต่อจนจบบริบูรณ์
เนื้อเรื่องกล่าวถึงนางแก้วกฤษณาแนะนำสั่งสอนน้องสาว คือ นางจันทรประภา เกี่ยวกับการประพฤติปฏิบัติตนในการครองคู่ ให้เหน้ๅที่และวิธีปรนนิบัติเพ์อดำรงชีวิต อย่างผาสุก ซึ่งเมื่อนางจันทรประภาน่าไปปฏิบัติแล้ว ปรากฎว่าการครองชีวิดก็ประสบแต่ ความสุข
กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี เคยพิมพ์มาแล้วสามครั้ง คือ พิมพ์ครั้ง
แรกเมื่อ พ.ศ.๒๔๘๙ ในงานฌาปนกิจศพ นางอิ่ม ตัญญพงศ ซี่งหาฉบับไม่พบและ พิมพครั้งที่สองเมื่อ พ.ศ.๒๕๑๖ ในการพระราชทานผ้าพระกฐน ณ วัดพิชัยญาติการาม เป็นการพิมพจากด้นฉบับหนังสือสมุดไทยดำ หมายเลช ๒-๒/ก โดยพิมพัรวมกับเรื่อง กฤษณาสอนน้องดำฉันท ฉบับพระนิพนธสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิต-ชิโนรส และวินิจฉัยเรื่องกฤษณาสอนน้องดำฉันท์ พระราชนพนธ์พระบาทสมเด็จพระ จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พิมพัครั้งที่สามเมื่อ พ.ศ.๒๕๓๒ กรมศิลปากรจัดพิมพัเผยแพร่ การจัดพิมพครั้งนี้นับเป็นครั้งที่สี่
■^ นิราศพระยามหานภาพไปเมืองจีน หรอ นิราศเมืองกวางตุ้ง เป็นกลอน นิราศแต่งในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าดากสินมหาราช เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๑๑๔๓ พุทธ-ศักราช ๒๓๒๔ ในทางประว้ตศาสตรีถือว่านิราศพระยามหานุภาพไปเมืองจีนนี้มืความ สำคัญมาก เพราะเป็นจดหมายเหตุฉบับเด็ยวที่ปรากฎรายการเรื่องสมเด็จพระเจ้าดากสิน มหาราชทรงแต่งราชทูตไปเจริญทางพระราชไมตรี ณ กรุงปกกิ่ง นิราศเรื่องนี้นับเป็น วรรณกรรมลํ้าดำอีกฉบับหนี่งที่ให้อรรถรสทางกวีนิพนธประเภทกลอน นับเป็นนิราศต่าง ประเทศเรื่องแรก และเป็นกวีนิพนธเรื่องแรกที่กวีพรรณนาการเดินทางทางทะเลจาก ประสบการณชองตนเอง นิราศพระยามหานุภาพไปเมืองจีน หรือนิราศเมืองกวางตุ้งนี้ พิมพครั้งแรกเมื่อ พ.ศ.๒๔๖๑ จางวางเอก พระยาวรพงท์พิพัฒน พิมพัแจกในงานยืน ชิงช้า และการพิมพัครั้งนี้นับเป็นครั้งที่เจ็ด
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือวรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๑ นี้ คงจะอำนวย ประโยชน้แก่นักเรียน นิสิต นักศึกษา และผู้สนใจทวไป
(นายสมคิด โชติกวณิชย์)
อธบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตรี กรมศิลปากร ๑๗ กันยายน ๒๕๓๙
บทละครเรื่องรามเกียรติ์
พระราชนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
บานแผนก
วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขี้นคํ่าหนึ่ง จุลศักราช ๑๑๓๒ (พ.ศ. ๒๓๑๓ ปีที่ ๓ ในรัชกาล กรุงธนบุรี) ปีขาล โทศก พระราชนิพนธ์ทรงแต่งชั้นต้นเป็นปฐม ยังทรามยังพอดีอยู่
เล่ม ๑
ตอนพระมงกุฎ ทรงแปลงใหม่
๏ มาจะกล่าวบทไป	หน่อในอวตารรังสี
หาผลปรนนิบัติชนนี	ทั้งพระฤษีมีญาณ
วันหนึ่งชวนน้องเข้าพาที	พระมุนีจงโปรดเดฉาน
ข้าไสร้เกลือกคนภัยพาล	ขอประทานรํ่าเรียนวิชา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฤษีรักจูบกระหม่อมเกศ	สอนให้เล่าเวทคาถา
ฯ เจรจา ฯ
๏ หุดีกุณฑ์กองวิทยา	เจ็ดราตรีศรผุดพลัน
ฯ ตระ ฯ
๏ จึงประสิทธิ์ประสาทธนูศิลป์	เจ้าจินดารมณ์หมายมั่น
เมื่อลั่นซั้นซํ้ามนตร์พลัน	สรรพโลกไม่ทนฤทธา
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองกุมารเรียนเสร็จ	ได้ทั้งกัลละเม็ดคาถา
รับเอาธนูศิลป์มา	ลาล่าหาผลพนาลี
ฯ เข้าม่าน ฯ
๏ ครั้นถึงกาลวาตพนาลัย	ปราศัยน้องลบเรืองศรี
ฝ่ายพี่จะแผลงฤทธี	ยิงรังต้นนี้ให้ขาดไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าลบว่าใหญ่ถึงแสนวา	ข้าเจ้าเห็นหาหักไม่
๏ พระมงกุฎก็วางศรชัย	สนั่นไปถึงชั้นพรหมา
ตระเชิด
๏ ถูกรังต้นใหญ่สินขาด	ยับเยินวินาศดังฟ้าผ่า
แล้วกลับต่อว่าอนุชา	น้องยาจะว่าประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระลบสรรเสริญบุญญา	อานุภาพเป็นหาที่สุดไม่
พระชนนีจะมิตกใจ	ก็ชวนเก็บผลไม้กลับมา
ฯ พญา เดิน ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระฤษีสนั่นเสียง	สำเนียงกึกก้องเวหา
ตกใจทั้งนางสีดา	ก็ลีลาออกตามกุมาร
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระพี่น้องเห็นฤษี	ก็วิ่งเข้าอัญชลีทูลสาร
ทั้งนางสีดาดวงมาลย์	พระอาจารย์มาไยชนนี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระมุนีสีดาว่าดูเอา	ให้เราตกใจถึงสองศรี
สุ้งเสียงอะไรเมื่อกี้	คิดว่าอสุรีพะพาน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระมงกุฎทูลไข	หาไม่ดอกยิงไม้พฤกษาสาร
๏ เจ้าลบว่าแสนอ้อมประมาณ	พฤกษาสารสูงเทียมเมฆา
หักยับสะบั้นสินขาด	วินาศดุจดั่งฟ้าผ่า
ที่กาลวาตพนาวา	หาภัยมิได้พระมุนี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สีดาว่ายิงทำไม	ให้ตกใจทั้งพระฤษี
นี่ลูกอะไรน่าใคร่ตี	ก็พาทีขู่รู่กุมาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระมุนีจึ่งห้ามสีดา	อย่าว่าหลานกูห้าวหาญ
แล้วอวยชัยหน่ออวตาร	ให้ชัยวาลรุ่งฤทธี
จงเจ้าเป็นใหญ่ไตรภพ	จบสกลทิศทั้งสี่
โภยภัยสิ่งใดอย่าได้มี	ให้ฤทธียิ่งบิดร
แล้วบอกนวลนางสีดา	พฤกษานี้มีมาแต่ก่อน
แรกตั้งฟ้าดินอัมพร	ศรใครไม่กินนะสีดา
เมื่อไรต่อหน่ออวตาร	จึงผลาญไม้นี้ดั่งฟ้าผ่า
ลูกเจ้ารุ่งเรืองฤทธา	ว่าแล้วก็มากุฎี
ฯ เสมอ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองกุมารเข้าไป	ถวายผลไม้พระฤษี
แล้วกลับมาหาชนนี	ยังที่พระบรรณศาลา
ฯ บาทสกุณี ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ ฝ่ายนางสีดาส้วมกอด	พลอดพลางทางกวดเกศา
จูบเกศเทวศโศกา	โอ้ว่ากำพร้ายาใจ
มาดแม้นถ้าอยู่กับพ่อ	จะเสน่ห์หน่อหาที่สุดไม่
เท่านี้หรือมีฤทธิไกร	ที่ไหนบิดาจะให้จร
ฝ่ายเจ้าผลานแผลงศิลป์ชัย	เหมือนเมื่อท้าวไทเธอยกศร
ครั้งไปทำการสยมพร	ในเมืองนครมิถิลา
ให้เจ้ายิ่งยศโมลี	แม่จะได้ฝากผีภายหน้า
ให้เรืองฤทธิ์เหมือนองค์พระบิดา	ว่าแล้วก็ทรงโศกี
ฯ โอด ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายพระมงกุฎทูลถาม	โปรดบอกความเกล้าเกศี
แม่ว่าพ่อข้ามีฤทธี	มาอยู่พนาลีด้วยอันใด
อันฝ่ายพระบังเกิดเกล้า	เผ่าพงศ์กษัตริย์หรือไม่
เธอผ่านถิ่นฐานบ้านเมืองใด	บอกให้หน่อยเกิดพระมารดา
ฯ มโนราโอด ๔ คำ ฯ
๏ สีดากรรแสงแถลงไข	พิไรบอกลูกเสน่หา
เดิมแม่อยู่เมืองมิถิลา	พระอัยกาเจ้าเสี่ยงศิลป์ชัย
เทพามนุษย์เข้ายกศิลป์	เสร็จลิ้นมิได้หวาดไหว
พ่อเจ้ายกได้ว่องไว	จีงเศกแม่ให้กับบิดา
อันบิตุเรศของเจ้า	เผ่าพงศ์บรมนาถา
เรืองรุดสุดอรรคอิศรา	ปรากฏยศยิ่งโมลี
จึ่งพาแม่มาเวียงชัย	อัยกาให้สัจมเหษี
ให้พ่อเจ้าไปพนาลี	แม่นี้ติดตามจรจรรย์
++11กับทังพระลักษมณ์(,)อนุชา	ออกไปอยู่ป่าพนาสัณฑ์
วันหนึ่งจึงยักษ์ทศกัณฐ์(๒)	มันใช้มารีศเป็นกวางมา
แม่ไม่รู้เลยเป็นรักไคร,	ไห้พ่อเจ้าตามไปในป่า
แล้วได้ยินเสียงเหมือนบิดา	คิดว่ายักษามันยายี
จึงให้อนุชาไปดู	มิรู้ยักษ์ลักพาแม่หนี
บิดาเจ้าตามไปต่อตี	ฆ่าอสุรีตายทั้งลงกา
แล้วพามาผ่านโภคัย	ครั้งนั้นแลแม่ได้หรรษา
จึงมีปีคาจลวงมารดา	วานช้าเขียนรูปอสุรี
พาชีอมือแม่ไม่สุข	ประดูกเขียนรูปยักษี
พอพ่อเจ้ามาเห็นทันที	นารีผูวานนั้นหายไป
ฝ่ายแม่จึงรู้ว่าปีศาจ	พระบิดูราชโกรธชักพระขรรค์ไล่
ให้พระอนุชาพาแม่ไป	พิฆาตเสียในพนาวา
เดชะความสัตยีของแม่	เที่ยงแท้ต่อพ่อเจ้าหนักหนา
พระขรรค์กลับกลายเป็นมาลา	อนุชาจึงขับเสียพลัน
เดชะบุญญาของเจ้า	ขวัญเช้าแม่ไม่อาสัญ
พอพบมุนีในพนาวัน	จึงคมคัลอาศัยคลอดลูกยา
พระบิดาเจ้าชื่อราเมค	หน่อนเรคฑศรถนาถา
ครอบครองกรุงศรีอยุธยา	ว่าแล้วก็ทรงโศกี
ฯ โอด ๒๖ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระมงกุฎกราบเกล้า	พระแม่เจ้าอย่าหม่นหมองศรี
ถึงพระบิดาไม่ดูดี	เราอยู่พงพีตามเข็ญใจ
ฯ ครวญ ๒ คำฯ
๏ สีดาส้วมสอดกอดจูบ	ลูบหน้าหลังพลางร้องไห้
แสนโคกวิโยคอาลัย	เสน่ห้ในกอดลูกนิทรา
ฯ กล่อม ๒ คำ ฯ
(®) ด้นฉบับหนังสือสมุดใทย เป็น ลักษ์ (๒) ด้นฉบับหนังสือสมุดไทย เป็น ทศกรรฐ
ยาน
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทเจ้าไตรตรีงษา
เอ็นตูกุมารสีตา	จากสามีพรากบิดร
อึอ1*,หน่อนั้นค่อยจำเริญวัย	ไปลองศิลป๋ชัยธนูศร
เอิกเกริกสิ้นทั้งพระนคร	บิดรก็อัศจรรย์ใจ
เอะ{๒)ฟอจะเสี่ยงพาชี	ลูกนี้จะได้หม่นไหม้
เป็นกรรมทำมาแต่ไร	ให้พรไปโดยยินดี
ฯ สาธุการ ๖ คำ ฯ
๏ ฝ่ายข้างองค์อรรคอวตาร	ให้หาพฤฒาจารย์อึงมี่
ควรตูฤกษ์พานาที	เหตุนั้จะเป็นประการใด
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายข้างพระโหรผู้เฒ่า	ก้มเกล้ากราบทูลแถลงไข
เหตุลั่นดินห้าสุราลัย	หาภัยมีได้ภูมี
แต่เกิดองค์อรรคค้กดา	ลองมหาธนูชัยศรี
สำหรับปราบมารไพรี	เหตุนี้ดีดอกพระราชา
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
ช้า
เมื่อนั้น	พระรามบุญเรืองเหึ่เองห้า
สงสัยไถ่ถามโหรา	บัญชาแก่ราชสามนค์
เมื่อกูอยู่บนบัญชรชัย	หวั่นไหวดินห้ากุลาหล
(•) ต้นฉบับเขียนเป็น อ่อ (๒) ต้นฉบับเป็น เอะ ทุกแห่ง
สะเทือนเลื่อนภูมิมณฑล	จลาจลดุจดั่งจะควํ่าไป
ดูดุ่ช้างม้าอาณาจักร	หักหลักแหล่งหลุดไปได้
เหตุนี้กูมิไว่ใจ	เป็นภัยติดราชธานี
จงตกแต่งลักษณโองการ	เขียนลงเป็นราชสารศรี
ผูกแชวนคอม้าเสี่ยงพาชี	ตามประเวณีเมืองปล่อยไป
จึงจะด้องตามตำราว่า	แม้นใครชี่ฆ่าให้ตักษัย
ให้หาอนุชาสองไท	กูจะให้ไปตามอาชา
ฯ®๐คำฯ
ร่าย
๏ หนุมานก็รับสั่งพลัน	ผายผันเหาะระเห็จไปหา
ฯ เชิดปฐม ฯ
๏ ครั้นถึงไกยเกศภารา	เชิญเสด็จอนุชาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระสัตรุด้*,พระพรตถามไถ่	ให้หาเราไยกระบี่ศรี
สะเทือนเลื่อนลั่นบูรี	อยุธยามีเหตุประการใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ หนุมานทูลแจ้งกิจจา	เหตุสุธาสนั่นหวั่นไหว
พระเชษฐาให้เสี่ยงพาชีชัย	จึงจะให้พระไปตามไพรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระสัตรุดพระพรตสั่งพลัน	ให้เตรียมพลขันธ์ชัยศรี
ขี้นทูลไอยกาทันที	พระเจ้าพี่รามาให้หาไป
ฯ ๒ คำเสมอ ฯ
(•) ต้นฉบับหนังสี0สมุดไทย เป็น สัดครุส
๏ พระไอยกาอำนวยพร	ให้ถาวรยศยิ่งเป็นใหญ่
เจ้าไปเถิดไปพ่อไป	มีชัยแล้วกลับมาธานี
ฯ เจรจา ๒ คำ*)
๏ พระสัตรุดพระพรตอำลา	มาท้องพระโรงชัยศรี
ฯ เสมอ ฯ
๏ เสนาซี่งรับสั่งเดิมที	ไปจัดรี้พลโยธา
ฯ เชิดปฐม ฯ
ยานี
๏ กะเกนรถรัดอัสดร	พวกพลนิกรซ้ายขวา
หอกง้าวหลาวแหลนปีนยา	ทัพหลังทัพหน้าเรียงรัน
อีกทั้งยกระบัตรเกียกกาย	ปีกบัองกองรายแข็งชัน
ครั้นเสร็จระเห็จทูลพลัน	พลขันธ์พร้อมแล้วภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ
โทน
๏ เมื่อนั้น	พระพรตยศไกรชัยศรี
จึงชวนอนุชาสรงวารี	สองศรีสำอางอาภรณ์
ทรงมงกุฎสังวาลเสร็จสรรพ	จับสะพักสะพายแล่งแสงศร
ทับทรวงกรรเจึยกกระจายจร	ตาบติดอาภรณ์กระจายตา
พาหุรัดธำมรงค์ชายแครง	ศรีแสงชายไหวซ้ายขวา
สนอบสนับสรรพชวนอนุชา	ลีลามาขึ้นรถไป
ฯ บาทสกุณี ๖ คำ ฯ
โทน
รถเอยราชรถแดง	สีแสงสว่างสุกใส
งอนแอกปะแหรกวิไล	ฉัตรชัยวิจิตรเจษฎา
เพราเพชรเก็จแกมหน้าหลัง	บังใบด้วยมณีมีค่า
ระย้าระย้อยลอยเลื่อนฟ้า	กรีฑาพหลไปพลัน
ฯ กราวเชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งกรงอยุธยา	ขึ้นฟ้าเชษฐาไอศวรรย์
พระรามเห็นเรียกน้องพลัน	พากันออกท้องพระโรงชัย
ฯ เสมอ ฯ
๏ จีงตรัสด้วยราชสารครี	เลนีแต่งแล้วหรือไฉน
เสนาก้มกราบทูลไป	แต่งไว้เสร็จแล้วภูมี
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ ในลักษณพระราชสาร	ว่าพระผ่านฑคทิศทั้งลื่
แบ่งภาคจากกระเษียรวารี	มีกมลจิตต์จินดา
ให้ปล่อยมิ่งม้าอุใ]การ	ใครพานพะขึ้จะเข่นฆ่า
ที่อวดฤฑธิ๋ดีจงขึ้ม้า	ผ่านฟ้าจะไปต่อดี
ถ้าแม้นเป็นข้าอาณาจักร	ทักษิณประณตบทศรี
เคารพอภิวันท้ธุลี	ปล่อยพาชีจรไคลคลา
ฯ ๖ คำ ร่าย ฯ
๏ พระรามว่าดีแล้วเอาเถิด	พอเกิดดวงดาวเวหา
เบื้องบนข้างทิศบูรพา	บัญชาให้ผูกพาชี
ฯ ๒ คำ ฯ *
๏ อาลักษณ์เอาสารผูกคอม้า	อลังการที่นั่งรังสี
โหรปล่อยมิ่งม้าทันที	พาชีดึงเดาะเดินพลัน
ฯ ฉาน เชิดฉิ่ง ๒ คำ ฯ
๏ พระรามจึงสั่งอนุชา	แม้นใครขี่ฆ่าให้อาสัญ
๏ อนุชารับสั่งจรจรัล	พลันยกพลตามสะกดไป
ฯ กราว ๒ คำ ฯ
๏ พระรามซํ้าสั่งหนุมาน	ท่านไปช่วยด้วยจึ่งได้
หนุมานรับสั่งคลาไคล	ไปนำพลตามพาชี
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
ขานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทท่านท้าวโกสีย์
ผู้ทรงมหิฑธิ่ฤทธี	ตรีเนตรเล็งแลลงมา
ก็แจ้งว่าหน่ออวตาร	จะพานพะรบวงศา
อ้อกรรมหน่อดลบิดา	จึงเสี่ยงพญาม้าไป
เอะอาว่ผู้เข้าราวี	จะต้องศรศรีเพียงดักษัย
จึงจะจับได้แต่พี่ไป	อวตารจะให้ลงอาชญา
จำกูจะช่วยแก้ไข	เอาผลบุญไปภายหน่า
อย่าให้มอดม้วยชีวา	ก็ดลม้าเข้าพนาลัย
ร่าย
๏ แล้วจึ่งไปดลกุมาร	ให้ออกพนัสสถานใหญ่
ครั้นเสร็จเสด็จขึ้นไป	ยังในฟากฟ้าดุษดี
ฯ คุกพาทย์ เหาะ 4)๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	หน่อในอวตารรังษี
รัญจวนป่วนถึงพนาลี	ที่จะไปเที่ยวเล่นพนาวา
ครั้นเข้าอำลามารดร	จับธนูศรชัยจะไปป่า
สีดามิให้ไคลคลา	ลูกยาอย่าไปพนาลี
คืนนีแม่ฝันเห็นร้าย	ฦๅสายอย่าเข้าพนาศรี
หูตากระเหม่นไม่ดี	วันนี้อย่าไปพนาลัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระพี่น้องเทียบทูลชนนี	กรรมมีหาพ้นตายไม่
อันกาลวาตพนาลัย	ลูกไสรไคยเล่นอยู่อัตรา
แม้นข้ามิไปพนาลี	พระฤษีจะอดพฤกษา
โภยภัยอะไรไม่มีมา	ถึงอ้ายยักษาไม่กลัวกัน
แม้นมันทำร้ายลูกจะยิง	ให้กลิ้งอยู่ในพนาสัณฑ์
พระแม่จงให้จรจรรย์	กรรแสงที่จะไปพนาวา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอดคาวญ
๏ สีดาส้วมสอดกอดจูบ	ลูบหน้าหลังกวดเกคา
เจ้าไปเถิดพ่ออย่าโคกา	วันนี้กลับมาแต่วัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองพี่น้องอำลา	คว้าได้ธนูผายผัน
ลาดาบสแล้วจรจรรย์	เข้าอรัญวามิข้า
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งป้ากาลวาด	องอาจเที่ยวไพรพฤกษา
เก็บผลไม้กินสองรา	พอเห็นมิ่งม้าพาชี
จึงบอกเจ้าลบน้องยา	มาเราช่วยกันจ้บขี่
ฯ เชิด ฯ
(ข เออสัตว์อะไรอย่างนี้	เรามิเคยพบเห็นมา
แน่เจ้าดูเอาที่หลัง	ใคร่นั่งเล่นไปในป่า
อะไรที่แขวนคอมา	ก็เอาสาราอ่านพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ
ช้า
ใจความว่าองค์อวตาร	ผู้ผ่านโภคัยไอควรรย์
ปล่อยม้าใครขี่ให้ฆ่าฟัน	ล้าข้าขอบขันธ์ให้บูชา
เออนี่อะไรใช่เมืองบ้าน	พานพะมาไยในป่า
ถึงมาดติดตามมา	ใช่ว่าเราเป็นข้าไท
มาเราจะขึ้นขี่เล่น	เช่นนี้จะกลัวเป็นไฉน
ตัวเราก็ไม่ขบถใคร	ขึ้นพาชีชัยไปมา
ฯ เชิดฉิ่ง เพลง ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงหนุมานอาษา
ซึ่งนำทัพกับตามอาชา	ล่าลอดสอดดูพาชี
จึงเห็นกุมารขี่ม้า	โกรธาลัดเข้าพนาครี
แพละน้อย
๏ ก็เผ่นโผนจับกุมารติ	กระบี่ต้องคันครสลบไป
ฯ เชิด โอด ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายมงกุฎด่าหนุมาน	กูผลานเถิดหรือให้ตักษัย
เจ้าลบเอยลิงอะไร	ทำไมม้นมาจับเรา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เจ้าลบว่าเออไม่เข้ายา	อ้ายนี่มาทำเราเปล่า ๆ
ว่าพลางทางวิ่งตามม้าเล่า	สองเจ้าเล่นในพนาลัย
ฯ ๒ คำ เชิดฉิ่ง เพลง ฯ *
๏ หนุมานครั้นต้องพระพายถูก	ลูกลมกลับหึ๋เนขึ้นไต้
ก็ผาดโผนแผลงฤทธิไกร	โตใหญ่เงือบเงื้อมเมฆา
แล้วคิดเอะมีฤทธนัก	ศรคักดิ๋ตีลงดั่งฟ้าผ่า
อย่าเลยถูจะแปลงกายา	ก็เป็นลิงป่าเล็กเข้าไป
ฯ แพละ นํอย ฯ
(V ถึงจึ่งตํ่าเตี้ยเงี่ยหัว	ฝากตัวแล่นเล่นในป่าใหญ่
ปีนป่ายร่ายกิ่งค่าไม้	ทำเป็นรักใคร่ไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองกุมารไม่สังเกต	หน่อนเรคคิดว่าลิงป่า
๏ หนุมานโจนจับมิช้า	กุมาราตีลิงสลบไป
ฯ เชิด โอด ๒ คำ ฯ
๏ พระมงกุฎด่าโจนลงเงื้อง่า	กูฆ่าเถิดหรือให้ตักษัย
เจ้าลบเอยดูอ้ายจังไร	มันไม่หลาบเลยอนุชา
ทำไมมันมาจับเรา	เอาหรือให้ม้วยสังขาร
๏ เจ้าลบร้องห้ามพี่ยา	อย่าฆ่าเจ้านายมันมี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มงกุฎด่าว่าอ้ายเจ้าเล่ห้	เหม่พานมาไยพนาศรี
จองหองจะเช้าราวี	กิริยาอ้ายนี้เช้าใช้มัน
มาเราจะเอาเชือกเขา	มัดคอกมันเช้าให้มั่น
จารึกหน้าไปบอกเจ้ามัน	ก็ชวนกันเช้ามัดลิงไพร
ฯ ตระ ฯ
๏ มัดแล้วจารึกเคกมนตเป่า	ต่อเจ้าของมึงจึ่งแกได้
ซํ้าตีมิให้บรรลัย	เร่งไปบอกเจ้ามึงมา
ว่าพลางทางเผ่นขึ้นพาชี	ขับขี่ควบเล่นในป่า
ฯ เชิดฉิ่ง เพลง ฯ
^ เล็มล่าหาผลพนาวา	ได้มาก็สู่กันพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายหนุมานซึ่งต้องมัด	สะบัดดะบึงยิ่งรึงมั่น
เวทนาน่าอายเทวัญ	โคกคัลย์มายังทัพชัย
ฯ เชิด โอด ฯ
๏ ครั้นถึงจี่งเฟ้าพระพรด	กำสรดหาบอกความไม่
๏ พระพรตเห็นต้องมัดไป	ตัดด้วยพระขรรคชัยมิข้า
ฯ ตะบองกัน ฯ
๏ เชือดเถือเท่าไรก็ไม,ยาด	ประหลาดอัศจรรย์หนักหนา
๏ หนุมานเจ็บร้องเจรจา	ยุ่ยหน่าโอยอย่าภูมี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระพรตจึงเห็นอักษร	ที่หน้าวานรกระบี่ครึ
นิ่งอยู่กูจะดูหนังสือมี	ได้เนื้อความบอกกระบี่พลัน
ในลักษณว่าถาจะแก้	แม้นแลมิใช่เจ้าจงติดมั่น
ท่านเร่งเข้าไปบังคมคัล	มันอยู่หาไหนบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
&. หนุมานทูลบุยปากไป	มันอยู่ในไพรพฤกษา
นะแน่งนิ่มน้อยสุนทรา	ข้าประมาณชันษาสิบปี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระพรตก็ไปดามว่า	หนุมานเหาะมากรุงครึ
ฯ เชิด โอด ฯ
๏ ฝ่ายข้างพระรามเห็นกระบี่	ภูมีกรั้วโกรธโกรธา
เหม่อ้ายพญาหนุมาน	แต่มึงทำการอาสา
ฆ่าอสุรม้วยทั้งลงกา	บัดนื้พามัดมาหากู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ หนุมานครวญครางร,องไห้	ไม่ทูลได้ซบเศียรอยู่
พระรามเห็นอักษรอ่านดู	ก็รู้ว่าด้องมนตรา
จึงเอาพระหัตถ์ลูบหลุด	พระทรงภุชขัตแค้นหนักหนา
๏ หนุมานก้มกราบทูลลา	ก้ามิได้ข้าศึกไม่กลับคืน
ว่าพลางเหาะขึ้นเวหา	ขัดแค้นโศกาสะอื้น
ฯ เชิด ฯ
(•) ก็เหาะลงมาแผ่นพื้น	ฝ่าสืนเข้านำทัพไป
ฯ ๖ คำ ฯ
พระพรตร้องถามหนุมาน	พระอวตารยังว่าเป็นไฉน
หนุมานว่าโกรธฟูนไฟ	อย่าพิไรมาไปต่อตี
ทูลพลางทางออกนำทัพ	กลับกลายแปลงองค์กระบี่ศรี
สี่กรสี่พักตร์รจึ	ก็นำไปที่กุมารพลัน
ฯ กราว ตระ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	หน่อไทนารายณ์ไอศวรรย์
เห็นขึ้บอกแก่นํองพลัน	นั่นแนอ,รีราชยกมา
ว่าพลางทางลงขึ้นศิลป๋	แผ่นพื้นด้าวดิ้นตั่งพัาผ่า
ขวางออกบอกความเจรจา	ดูกรท่านมาไย
ท่าไมอุกมาถึงนี่	องอาจอวตดีหรือไฉน
เราเป็นเจ้าป่าพนาลัย	เราไสร้ไม่ให้จรลี
ฯ ๖ คำ ฯ
ฝ่ายอาวขับรถเข้าบัญชา	เรามาหาผู้จับม้าขี่
เหตุเจ้าร่วมอาสนํโมลี	กับดีมัดผูกหนุมาน
พระอวตารให้เชิญเจ้าเข้าไป	แม้นขัดแข็งให้เราสังหาร
มาเข้าไปเฝ่าพระอวตาร	หาไม่จะสังหารบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองพี่น้องตอบว่า	อย่าจองหองฆ่าเราสองศรี
ทำไมมิให้จับม้าขี่	ม้านี้ของใครว่ามา
มาดแม้นถ้าม้าของเธอ	เออปล่อยมาไยในป่า
เราได้ขี่เล่นไปมา	ชอบว่าขอเราจะให้ไป
มากลับว่าเราองอาจ	ราชฐานโรงโกงอยู่ไหน
ทำไมมิให้มัดลิงไป	ใครใช้มันมาราวี
ฝ่ายเราเห็นแก่อวตาร	จึงไม่ประหารกระบี่ศรี
มัดไปให้แจ้งคดี	ชอบแต่จะขอบไมตรีกัน
นี่ถ้อยไม่ถามความไม่ว่า	เจรจาแต่ล้วนจะหํ้าหั่น
เออสังหารมามาเล่นกัน	กระชั้นรุกว่าอย่าดูเบา
ชิตาพหลสกลไกร	จะทำไมใครหรือเจ้า
อวดหาญแกล้งมาพาลเรา	เอาเถิดจะต่อฤทธา
ฯ©๒คำฯ
๏ ฝ่ายพระอาว์ตอบวาที	สองศรีอย่าถ้องแถ้งว่า
เจ้ายังเด็กเล็กสุนทรา	เราเมตตาดอกกุมาร
มาดแม้นไม่ลุกะโทษไท	ที่ไหนจะพ้นสังหาร
แน่เจ้าอันศรอวตาร	ผลาญสิบสี่โลกก็บรรลัย
เทพามนุษย์รู้สิ้น	เมืองแมนแดนดินหวาดไหว
ทำไมขี่ม้าของไท	ไม่แจ้งในสารหรือว่ามา
ฯ ๖ คำ ฯ
(•/ ฝ่ายพี่น้องตอบพจมาน	ราชสารอะไรในป่า
เมื่อมีแต่ลิงวิ่งตามมา	อุกอาจเข้าป่าเราไย
ชิ (,)ชะว่าเราถ้องแล้งเด็ก	ถึงเล็กก็หากลัวผู้ใหญ่ไม่
ท่านอย่าอวดองทะนงไป	เราไม่ครั่นคร้ามวาจา (•)
(•) ชิ นวีอ ชิชะ ในค้นฉบับ1ชิยนฟ้น ฉินวอ ฉิฉะ ทุกแน่ง
ตัวเราผู้ดั้งอยู่ในธรรม	หาพรั่นพรึงไม่อย่าว่า
ยุ่ยหนาข้ากลัววิทยา	โกรธาตันดึงพาฑี
ฯ กราวรำ ๖ คำ ฯ
๑ ฝ่ายพระพรตโกรธกริ้ว	หลิ่วแลเล็งยิงสองศรี
ศรเป็นข่ายแก้วราวี	ให้ไปพิฆาฎกุมารา
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
โ*, ฝ่ายพระสัตรดก็ผลานแผลง	เป็นเพลิงเริงแรงเวหา
เปลวปลาบวาบถึงพระสุธา	รารอรอบองค์พระกุมาร
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ พระมงกุฎก็วางศรไป	เป็นพระขรรค์เพชรไล่สังหาร
ฟาดฟันข่ายแก้วอสุรกาฬ	บ้นตาลแพ้ฤทธิหายพลัน
ฯ เชิด คำ ๒ ฯ
๏ พระลบก็ผลานแผลงชํ้า	เป็นนํ้าล้างไฟที่กางกั้น
พระพี่น้องเยาะเย้ยไปพลัน	หุนหันเข้าต่อฤทธา
ฯ เชิด ฯ
๏ ยิงถูกพระสัตรุดพระพรต	ตลอดหมดทังพลอาษา
ระเนนลมวินาศดาษดา	อนุชาแผลงซํ้าตระหนํ่าไป
ฯ เชิด โอด ๔ คำ ฯ
๏ หนุมานครั่นต้องพระพายพี่น	ฝ่าฝ่นเข้าหากลัวไม่
ฯ เชิด ฯ
๏ พระมงกุฎตีต้วยธนูชัย	ลิงไพรสลบซบซอน
จีงบอกเจ้าลบเอ่ยดูลิง	มันกลิ้งอยู่แล้วด้วยคันศร
๏ พระลบซํ้าโบยราญรอน	อ้ายวานรตายแล้วพี่ยา
ฯ กราวรำ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระพรตฟันพี่น	ขืนอารมณ์เสี่ยงคาถา
เตชะพระเตชเดชา	พี่ยานารายณ์ช่วยพลัน
บัตนี้ตัวข้าต้องศร	อย่าให้ม้วยมรณ์อาลัญ
อธิษฐานพลางทานื้าม้น	พลันเนื้อติดหายเป็นดี
ฯ ตระ ๔ คำ ฯ
๏ แล้วคิดดูฤทธิกุมาร	คล้ายองค์อวตารเรืองศรี
เนื้อนะแน่งนวลนิลรูจี	ศรีทรงเหมือนองค์ภูวนัย
หรือว่าลูกนางสีดา	เชษฐาให้ฆ่าหาม้วยไม่
ก็ผิดที่เจ้าลักษมณ์ว่าบรรลัย	ครั้นจะทักไปอายวิญญาณ์
คิดแล้วจึงตั้งอธิษฐาน	แม้นกุมารเป็นวงศ์พงศา
นื้าเนื้อเชื้อชาติพี่ยา	ให้พลเป็นมาบ้ดนื้
ตั้งสัตย์ตรัสพลางล้ารวมมนต์	รี้พลเป็นขึ้นอึงมี่
ทั้งพระสัดรุดเป็นดี	ภูมีเร่งอัศจรรย์ใจ
จำเป็นจำกูจะแผลงผลาน	ตามคำอวตารผู้ใข้
คิดพลางวางวิรุนปาน่าไป	ศรช้ยเป็นนาคนาคี
ฯ กลม *๐ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระสัตรุดก็แผลงผลาน	เป็นเพลิงกาลไปเจียวจี่
รอบหน้าในศรวาสุกรี	ศรไม่ยายีสองรา
ฯ ตะบองกัน ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระมงกุฎก็แผลงผลาน	บันดาลเป็นพระยาป็กษา
ฯ แพละ ฯ
๏ พระลบแผลงเป็นท่อธารา	ตับวิทยาซึ่งเป็นไฟ
ฯ ปรายเข้าตอก ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายศรซึ่งไปIปีนครุฑ	ฉวยฉุดนาคหนีตามไล่
แล้วแผลงศรชํ้ากระหนํ่าไป	รุกไล่เข้าต่อฤทธา
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ หนุมานครั้นต้องพระพายเป็น	เต้นแอบแนบบังพฤกษา
คอยมองจับสองกุมารา	สอดนัยนาดูท่วงฑี
ฯ แพละน้อย ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายอาว์ขึ้นศรพรหมาศ	พาดสายเสี่ยงทูนเหนือเกคี
มาดแม้นเปินวงศพงศ์พีร์(,)	ศรศรีอย่ากินกุมารา
แต่พอสลบจับไต้	จะเอาไปถวายเชษฐา
เสี่ยงพลางทางตั้งสัจจา	ว่าแล้วก็ผลานแผลงพลัน
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
& พระมงกุฎรับข้อพระกรอ่อน	พระนลาดกระทบศรรังสรร
ฯ เชิด ฯ
(*) ล้มกลิ้งลิงเข้าจับพลัน	คาดตั้นเอาสองกุมารา
ฯ เชิด โอด ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าลบลอดหนีไต้	ต้นตั้นเข้าไพรพฤกษา
ฯ กลม ฯ
๏ หนุมานมัดเอามงกุฎมา	พาเข้าถวายฉับพลัน
ฯ ๒ คำ เดียว ฯ
๏ พระพรตเห็นร้องสั่งไป	ขันขึงมันให้แน่นมั่น
ฯ เจรจา ฯ
(•) ต้นแบับเขียนเป็น พงภี แค่ ภี นั้นอาจจะไม่ย่อมาจากพีระก็ไต้
(ท-ะงแทรก)
๏ หนุมานจำใส่ตะโหงกพลัน	มอบกันรักษากุมารา
๏ พระพรตจึงสั่งหนุมาน	เร่งจัดทหารค้นป่า
น้องมันวิ่งเข้าพนาวา	รีบร้นค้นหาบัดนี้
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานรับสั่งสั่งพลัน	ให้พลขันธ์ค้นพนาศรี
ฯ เชิด ฯ
๏ พลขันธ์เข้าค้นพนาลี	มิพบก็เข้าบังคมคัล
ฯ เชิด ฯ
•- ข้าค้นหาอ้ายกุมารหนี	ทุกชอกพนาลีเขตด่เขัณฑ์
จบทั่วไม่พบตัวมัน	อัศจรรย์หนักหนาภูมิ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พระพรตก็สั่งทันใด	จวนอโณทัยคล้อยรังสี
ก็เลิกพหลมนตรี	กลับรี้พลคืนพารา
ฯ กราว ฯ *
๏ ฝ่ายข้างเจ้าลบเห็นทัพกลับ	ลับเนตรแล้วออกค้นหา
ล่าลอดสอดดูพี่ยา	พบแต่ธนูศิลป์ขัย
โออนิจจาพระพี่เอ้ย	กรรมสั่งใดเลยมาซัดให้
มาดแม้นล้าม้วยบรรลัย	น้องไม่ขออยู่จะตายตาม
เป็นสัตย์สุจริตพระพี่	น้องมิได้คิดเข็ดขาม
ครี้นน้องจะเข้าไปตาม	ความนี้ไม่แจ้งชนนี
น้องขอไปแจ้งอาจารย์	แล้วจะลามารดาไปตามพี่
โอ้ว่าเทวัญจันฑรี	ปรานีอย่าให้มรณา
คิดพลางทางหยิบเอาศิลป์ศร	บทจรคนีงถึงเชษฐา
ก็แจ้งใสในราชปัญญา	อ่อเทวาปังให้กู
ดีร้ายพระพี่ไม่ม้วย	เมื่อเข้าไปช่วยจะไดัสู้
คิดพลางยกศีลป๋ใส่เศียรชู	ก็วางวู่กรรแสงวิ่งมา
ฯ เชิด โอด ฯ (ทรงแทรก สุดดรงนี้)
๏ ครั้นถึงจีงร้องแถลงสาร	ปันดาลโอดโอยโหยหา
สะอีกสะอื้นเจรจา	เขาเช่นฆ่าจับพระพี่ไป
ครั้นข้าจะเข้าไปดาม	หาใครมาบอกความไม่
ขอลามารดาอาจารย์ไป	ติดดามภูวนัยพี่ยา
ฯ©๖คำฯ
โล้
๏ สีดาฟังลูกลบทูล	อาดูรเทวคเสน่หา
โอ้ว่ามงกุฎเจ้าแม่อา	อนิจจามาจากแม่ไป
มาดแม้นอ้าฟังคำแม่	เที่ยงแท้หามอดม้วยไม่
ปานนี้จะเป็นประการใด	หรือบรรลัยแอ้วลูกยา
แม่ไม่เห็นเลยว่าบุญน้อย	ร้อยชั่งมาดับส้งขาร์
มาดแม้นอ้าม้วยมรณา	แม่จะกลั้นชีวาตายดามไป
พระลบลูกน้อยของแม่เอ่ย	ทรามเชยเจ้าจงแถลงไข
เติมเหตุเภทผลกลใด	อย่างไรเขาจับพี่ยา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
พระลบกราบทูลมารดร	เติมบทจรเล่นป่า
มีสัตว์ตัวหนึ่งเจษฎา	หนังสือแขวนมาว่าพาชี
ฝ่ายข้าพี่น้องขี่เที่ยว	ปัดเดี่ยวเผือกผู้กระบี่ศรี
มันจู่โจนจับพระพี่ดี	กระบี่ตองคันศรสลบพลัน
จึงช่วยกันมัดลิงปล่อย	ลิงน้อยวิ่งเข้าพนาสัณฑ์
ก็เที่ยวเล่นป่าพนาจัน	จึงพบพลขันธ์ยกมา
นายกองร้องบอกพระพี่	ว่ามีรับสั่งให้หา
พระพี่กริ้วโกรธโกรธา	มันอหังการแล้วก็ชิงชัย
ด่างต่างยิงกันไปมา	มันร้องว่าอวตารใช่
ข้ากับพระพี่วางศรไป	บรรลัยหมดแล้วพระมารตา
อยู่สักประเดี่ยวเป็นคืน	ฝืนเข้าต่อรบฝ่ายข้า
มันแผลงศรหนึ่งมหึมา	กระทบหน้าผากพี่สลบไป
ฝ่ายข้าก็ยิงศรสู้	อ้ายวานรจู่จับพี่ได้
ฝ่ายมันรวบข้าเข้าไร้	ข้าปลิ้นออกได้หนีมา
คริ้นทัพกลับแล้วข้าไปตู	เห็นธนูศรไชยเชษฐา
อัศจรรย์อยู่แล้วพระมารดา	กิริยาเทวาปรานี
มาดแม้นล้าตามเห็นได้	เหมือนหนึ่งจะให้ชิงชัยศรี
พระแม่พระตาจงปรานี	จับธนูศรศรีอำลา
ฯ®๘อำฯ
โอ้
๏ สีตาคร่าฉุดยุตไร้	ยังจะไปอีกหรือให้ว่า
เมื่อไม่ฟังเลยนึ่ลูกยา	พระฤษีขาจะดึงไป
อันลิงผ่องเผือกผู้ชาว	คือทหารห้าวแหงผู้ใหญ่
ชื่อหนูมานชาญชัย	สองไทคือองค์อนุชา
ชะรอยรู้ว่าไม่ดาย	จึ่งจองร้ายทำลูกข้า
โอ้ว่ามงกุฎเจ้าแม่อา	อนิจจามาจากแม่ไป
พระลบลูกน้อยของแม่เอ่ย	ทรามเชยฟังแม่แถลงไข
พี่เจ้าก็ม้วยบรรลัย	แม่ได้เห็นหน้าแต่ลูกยา
เป็นกรรมสิ่งไรมาจองผลาญ	พระอาจารย์ขาเขาจึงเช่นฆ่า
เมื่อเท่านี้หรือมิเมตตา	อ้ายใจมหายักษีจังไร
ถึงมาตตุก็เป็นเด็ก	ไม่ควรที่ทำลูกเล็กได้
แสนโศกวิโยคอาลัย	สะอึกสะอื้นไห้ไปมา
ฯ โอด *๒ อำ ฯ
ยานี
ฤษีก็เข้าฌานดู	รู้ว่ากุมารไม่สังขาร
จึงบอกนวลนางสีดา	เจ้าอย่าได้ร้อนรนใจ
จึงให้อ้ายลบเอาแหวนก้อย	ลูกน้อยของมึงไปแก้ไข
ญาณี
สีดาก็รูดส่งไป	ดามแต่ท่านไทพระมุนี
ฯ ๔ คำ ฯ
ยานี
๏ ฤษีจึงสั่งพระลบหลาน	แม้นนางคราญหนี่งส่งครึ
นะแน่งนิ่มนวลรูจึ	มิได้กะพริบนัยนา
ล้าเห็นนางมาตักนั้า	มึงท่าอ้อนวอนจงหนักหนา
ว่าจะช่วยตักให้เอาบุญญา	นางจะพาไปรดกุมาร
จีงเอาแหวนใส่ในขะนน	เคกมนต์แล้วเจ้าอธิษฐาน
นางนั้นแลเทพบันดาล	ชลธารถึงแล้วจะรอดมา
ฝ่ายเจ้าอย่าได้ประมาท	อ่านวิทยาคาสตริคาถา
เข้าแอบอยู่แทบทวารา	ไปกว่าจะพบนวลนาง
แต่ว่าอย่าเพ่อคลาไคล	พระเคราะห้ยังให้ขัดขวาง
สีดาจงเสี่ยงสัตย์นาง	พลางเข้ามณฑลกุมารา
ฯ ตระ *๐ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทไตรตรึงษ์ดึงสา
ปรานีฤษีสีดา	เมตตาลงช่วยกุมาร
ซึ่งด้องร้ตรึงขึงไป	ก็ไม่เจ็บปวดเกษมสานต์
ด้วยกรรมท่าหน่ออวตาร	จึงบันดาลดลอาว!ป
ที่พระอาว์ว่าจะแจ้งกิจ	กรรมปิดหาทูลได้ใม่
ก็จะให้ว้าวุ่นขุ่นเคลิ้มใจ	ครั้นช่วยแล้วไปวิมานพลัน
ฯ เชิดปฐม ๖ คำ
ร่าย
ฝ่ายอาว์ครั้นถึงซึ่งกรุงไกร	ขึ้นไปเฝ่าไทไอควรรย่
๏ พระรามเห็นเรียกน้องพล้น	ได้มันหรือไม่ไพรี
ฯ เจรจาในเพลง ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ พระสัตรุดพระพรตทูลไป	จับได้มันมาแต่พี่
อ้ายน้องวิ่งเข้าพนาลี	หนีรอดไม่ได้ตัวมา
ทูลพลางสะท้อนฤทัย	ขัดแค้นใจหนักเชษฐา
แต่ข้ารองเบื้องบาทา	ไม่ด้องอาวุธผูใด
ครั้งนี้มันยิงตลอดปรุ	ถูกทะลุรี้พลม้วยไหม้
หากอธิษฐานเอาบุญไท	จึงได้มารองบาทา
ฯ ๖ คำ ฯ
ข้า
๏ เมื่อนี้น	พระรามสุริวงค้รุ่งฟ้า
จึงตรัสแก่สองอนุชา	ทงพญาหนุมานชาญชัย
อันอ้ายกุมารมีฤฑธิ๋นัก	จึงอาณาจักรลั่นหวั่นไหว
หากเจ้ากับหนุมานไป	หาไม่ไม่ได้ตัวมา
นี่แน่เจ้าให้เขาจองจ้า	ท้าโทษแก่มันให้หนักหนา
เอาขึ้นขาหย่างกลางภารา	ทะเวนให้ครบเจ็ดวัน
แอ้วจึ่งบั่นเศียรเสียบไว้	ให้เลื่องลือไปเขตตํชัณฑ
อย่าให้มันดูเยี่ยงกัน	ไว้มันจะเป็นราคี
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ พระล้กษมณ์ก็รับสั่งลา	ให้หาตำรวจอึงมี่
ฯ เจรจา ฯ
๏ ตำรวจเข้าทูลทันที	บัดนี้นครบาลมา
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
•/ ฝ่ายองครักษ์จักรนารายณ์	วุ่นวายแก่กนหนักหนา
ประนังทำจำจองกุมารา	โซ่ตรวนขื่อคาครบครัน
ทั้งมัดทั้งผูกรังรึง	ข้นขีงเข้าไว้แน่นมั่น
พนมแอกแดกขื่อโยงมือพลัน	กระสันใส่พืดตรึงตรา
ครั้นเสร็จเอาขึ้นขาหย่าง	ย่างแดดลมไว้เวหา
ฯ เจรจา ฯ
*	แทบตะแลงแกงกลางภารา	ทะเวนไปตามสั่งพลัน
ฯ เจรจา ๖ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ชาวในนิเวศเขตค์ข้ณฑ
อีกทั้งไพร่ฟ้าข้าขอบคัน	ชวนกันไปตูกุมาร
เห็นต้องระนังรังรึง	คะนึงพะวงสงสาร
รูปทรงเหมือนองค์อวตาร	ครั้นจะบันดาลทักก็กลัวภัย
แต่สะกิดกระซิบบอกเพื่อน	ความเหมือนตละหนึ่งเถือไส้
เออนึ่ลูกเต้าของใคร	ไฉนจึงมาอห้งการ์
เมื่อเจ้าเด็กเล็กเท่านี้	หรือมีฤทธีแกล้วกล้า
โอ้ว่าแต่เครื่องพันธนา	หนักหนานักน่าไม่ข้ามคืน
เจ้าเหวยข้าขอให้ทาน	นักโทษกุมารแต่พอขื่น
กินนึ่หรือพ่อแต่พอหื๋เน	ขืนให้เสวยโภชนา
ลางบ้างก็ให้นี้าอ้อย	กินเกิดอร่อยหนักหนา
พอหายระหวยวิญญาณ์	ทาไสํให้มีแรงไป
ฯ®๒คำ ฯ
ร่าย
๏ พระมงกุฎขอบใจให้ทานต่อ	ข้าขอทานเขาเราให้
๏ ผู้คุมรับบันกันไป	ทะเวนคลาไคลมีข้า
ฯ เดียว ๒ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ พระมงกุฎคะนึงถึงเหตุ	ทูนเฑวศเสร้าสร้อยละห้อยหา
โอ้ว่าอาจารย์มารดา	ไม่รู้ว่าเป็นประการใด
มาดแม้นถ้าน้องไม่ม้วย	จะได้ไปช่วยแถลงไข
ก็ไม่แจงเหตุเภทภัย	ทำไฉนจะรู้คดี
คิดแล้วจึ่งกลั้นความโศกถาม	ออกนามเมื่อชิงช้ยครี
.๏ ผู้คุมก็,บอกทันที	หนีรอดไม่ได้ตัวมา
ฯ ๖ คำ ฯ
ครวญ
๏ มงกุฎครวญครํ่ารํ่าไร	หม่นไหม้ตุจตังจะเป็นบ้า
มาดแม้นถ้าน้องถึงมารดา	หน้าที่จะทรงโคกี
อีกทั้งพระมุนีเจ้า	จะโคกสร้อยเสร้าหมองศรี
ที่ไหนจะได้สมฤดี	เหมือนแกล้งชนนีอาจารย์
โอ้ว่าถ้าฟังคำแม่	เที่ยงแทํไม่จากถิ่นฐาน
โพยภัยไม่มีมาพาน	จะสำราญทั้งอาตมา
เสียแรงกูเอากำเนิด	ให้ซํ้าเกิดโทษไปภายหน้า
แสนโศกวิโยคโศกา	ตรีกดราทั้งสัจจวาที
แล้วเสี่ยงเอาคุณมารดา	ทั้งคุณเทวาฤษี
อธิษฐานพลางจรลี	จนสิ้นแสงศรีสุริยา
ฯ®๐คำฯ
๏ ผู้คุมครั้นไปทะเวนเสร็จ	พาเสด็จย่างไว้เวหา
รักษาตรวจจัดอัตรา	ครบห้าหกวันราตรี
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทท่านท้าวโกสีย์
ใช้รัมภาเทวะจรลี	นารีไปช่วยกุมาร
บัดนี้ฤษีจะให้หลาน	แอบทวารไพชยนตพิศาล
เขาจะอ้อนวอนตักชลธาร	เยาวมาลย์เจ้าให้กระออมพลัน
ถ้าเขาเอานี้ามาส่ง	จงพาเข้าในเขตตชัณฑ์
เจ้ารดกุมารฉ้บพลัน	พันธนาหลุดแล้วบังมา
ให้พ้นจากที่จองจำ	นำออกย้งไพรพฤกษา
๏ รัมภาก็รับสั่งลา	มาดูฑ่าทางทันที
ฯ เพลงพิราบป่า ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทชะมฤคฤษี
สั่งแก่หลานลบทันที	จงเอาศรศรีพี่มึงไป
กับทั้งธนูของมึง	จึงจะได้ช่วยกันแก่ไข
เอ็งทำตามสั่งแต่ไร	เจ้าไปเถิดเร่งจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระลบก้มกราบอำลา	ทั้งพระมารดาฤษี
เคารพอภิวันทํยินดี	พาแหวนครศรีบทมาลย์
ฯ ปลูกตนไม้ ฯ
๏ ถึงจึ่งแอบองค์ตามสั่ง	บังทวารไพชยนค์พิศาล
แลลอดสอดคอยนงคราญ	ตามคำอาจารย์บัญชา
ฯ พันพิลาป ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายรัมภานางซึ่งลงช่วย	ขวยเขินแกล้งทำเป็นทาษา
กระเดียดกระออมลีลา	ออกมาแทบปากทวารชัย
ฯ เพลงแขก ๒ คำ ฯ *
๏ ฝ่ายข้างพระลบเห็นนาง	เยื้องย่างออกกล่าวแถลงไข
พี่ขาตักนี้าทำไม	ข้าตักให้หรือนที
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
(•/ นางว่าจะไปให้ทาน	กุมารโทษชิงชัยศรี
ว้นนี้แล้วเขาจะฆ่าตี	ปรานีใคร่สรงคงคา
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ พระลบขอต้กชลธาร	เหมือนท่านให้ทานบุญข้า
นางส่งกระออมมิข้า	ตักมาเถิดเจ้าอย่านาน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระลบจึงลงตักนํ้า	กระท่าเคกเป่าอธิษฐาน
ฯ ตระ ฯ
๏ เอาแหวนใสในชลธาร	เสร็จการขึ้นจากวารี
ฯ เตีนว ฯ
๏ ครั้นถึงจึงส่งกระออมให้	เข้าแอบทวารชัยศรี
ฯ กลม ฯ
๏ รัมภาก็พาจรลี	ไปที่กุมารมิข้า
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายข้างผู้คุมถามไถ่	ตักนํ้าท่าไมทาษา
๏ นวลนางชะม้อยเจรจา	ข้าปรารถนาเอาบุญ
เพื่อจะให้ทานนํ้าเป็นทาน	กุมารโทษที่จะตับสูญ
เอ็นดูเถิดเจ้าเอาบุญ	ท่าคุณขอให้นที
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
& ฝ่ายข้างผู้คุมพานเกี้ยว	มานี่ประเดี่ยวก่อนสาวศรี
ไปไหนไม่ให้จรลี	กรุณาพี่จึงจะให้คลา
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ ฝ่ายรัมภาตอบเป็นพาล	ให้ทานแล้วจึงจะมาหา
ฯ เจรจา ฯ
*	ผู้คุมก็ให้ไคลคลา	อย่าช้านักเร่งออกไป
ฯ สะระบุหรง ๒ คำ ฯ
๏ รัมภาพานํ้าเช้าไปสรง	ธำมรงค์บังเอิญสรวมใส่
พันธนาหลุดแล้วเอาใจ	มาไปเถิดพ่ออย่าโคกา
บัดนี้อาจารย่มารดร	ร่านร้อนรัญจวนป่วนหา
ให้น้องน้อยลบตามมา	ว่าพลางทางพาจรลี
ฯ ตะบองกัน พิลาป ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายพระมงกุฎยอบคุณ	อาดูรถึงมารดาฤษี
ดีใจได้แหวนชนนี	ติดนิ้วชี้ตามนางไป
ฯ เพลง ฯ
๏ เดชะเดชเทวะธำมรงค์	ใครแลหาเห็นองค์ไม่
ครั้นถึงซึ่งปากทวารชัย	นางพัาก็ไปวิมานพลัน
ฯ เหาะ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายช้างพระลบเห็นพี่	โศกีออกรับเกษมสันต์
ถวายศิลป์ธนุพลัน	พากันเช้ายังอรัญวา
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ *
๏ มาจะกล่าวบทไป	ฝ่ายผู้พิฑักษีรักษา
แลไปไม่เห็นกุมารา	อัศจรรย์วิ่งหาวุ่นวาย
บ้างบอกแก่กันไปมา	พอพริบตาลงเห็นหาย
ชะรอยรู้บังเลื่อมกาย	หายตัวล่องหนละเดาะไป
ลางบ้างตามรอยบทจร	ออกนอกนครเข้าบ้าใหญ่
ฯ เชิด ฯ
๏ รอยเท้าก้าวเป็นลองคนไป	ครั้นทันจะเข้าใกล้กลัวฤทธี
พระมงกุฎเหลือบเห็นร้องเจรจา	ให้เจ้ามึงมาชิงชัยศรี
V๏ ผู้ตามขามฤฑรั้วาที	เกลือกมึอยู่ข้าไม่พันภ้ย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระพี่น้องร้องด่า	กูหาหนีพ่อแม่มึงไม่
ชวนน้องเก็บผลมิ่งไม้	กินก้าอยู่ที่ไพรวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ผู้คุมแบ่งกันมาแจ้งเหตุ	เข้าในนิเวศเขตต์ชัณฑ์
ก้มเกล้ากราบเรียนสุมันตัน	ตามอันคดีมีมา
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ สุมันตันจี่งเข้ากราบทูล	ไอสูรย์บรมนาถา
๏ ก็กรั้วโกรธให้เตรียมโยธา	กูจะกรีฑาทัพด่อดี
เหม่มึงออกไปจองจำ	อ้ายผู้ท้าให้กุมารหนี
แล้วเร่งรัดกันจงทันที	กูจะกรีฑาทัพตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระอนุชารับสั่งเตรียมทัพ	สรรพทั้งพยุหน้อยใหญ่
ฯ เจรจาฯ *
๏ สุมันตันจองจำกันไป	ตรากตรำกันไว้ดามบัญชา
๏ ครั้นเสร็จมาช่วยเตรียมพล	ปีกบัองพหลซ้ายขวา
ฯ เจรจา ฯ
สรรพทั๋เงจตุรงคโยธา	เสร็จพากันเข้าอัญชลี
ฯ เขิค ฯ
๏ บัดนี้พหลสกลไกร	สำรับพยุหชัยศรี
กะเกนกันแล้วภูมี	จงแจ้งธุลีท่านไท
อันอ้ายนักโทษกุมาร	เข้ากาลลวาดป่าใหญ่
ผู้1คุมก็ตามสะกดไป	ได้ร่องรอยอยู่ภูมี
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
- เมื่อนั้น	พระอวตารผู้ชาญชัยศรี
ชวนสามอนุชาสรงวารี	สี่องค์สำอางอาภรณ
ทรงมงกุฎสังวาลตระการแก้ว	แล้วสะพักสะพายแล่งแสงศร
เขียวเหลืองเรืองรัศ(,)อัมพร	กระจายจรแดงกํ่าดำพราย
ดุจดังอโณทัยไตรตรัส	แจ่มจ้ดวิเชียรเฉิดฉาย
ระย้าระยับพับทรวงลาย	กระจายจรกรรเจียกเพราตา
พาหุรัดรัศมีชายแครง	ศรีแสงชายไหวซ้ายขวา
ดั่งเทวะเลื่อนลอยเมฆา	ลีลาดลรถจรลี
ฯ เพลงกราว ๘ คำ ฯ
โทน
๏ รถเอยราชรถทรง	ยศยงด้วยนิลรังษี
รถแดงแข่งรัศรูจี	รถเขียวเหลืองศรีเพราพราย
สี่รถยศยิ่งเจษฎา	สุนทราดั่งเทวะเฉิดฉาย
ระย้าระย้อยพร้อยพราย	กระจายไขรัศอัมพร
โดยวิเชียรฤฑธิ๋สิทธิเดช	ทุกนิเวศสาธุการอยู่สลอน
ลอบเลื่อนละลิ่วอัมพร	จามรจรบังอโณทัย (•)
(•) ทํ่เง ๓ แห่งเขียนรัศเหมีอนกัน ถ้าย่อจากรัศมีก็พอเฟ้นความง่าย
อภิรุมชุมสายพรายพรัน	เศวตรัตรฉัตรกั้นไสว
พัชนีวีระยาบปลาบไป	วิไลวีเล่จะบาดตา
อีกกั้งฆ้องกลองแตรสังข์	ประดังกันไปซ้ายขวา
อื้ออึงคนีงโกลา	กึกก้องท้องพัาอลวน
พร้อมด้วยเสนาเสนี	จตุรงคโยธีสับสน
ชุนตำรวจตรวจจัดรี้พล	เร่งพหลนิกรตามไป
ฯ เชิด ฯ
คอนพระมงกุฎหมดฉบับณ่านี้
ต่อไปนี้ความต่อกันตั้ง ๓ เล่ม คือ เล่ม ๒ ตอนหนุมานเกี้ยววานริน จนท้าวมาลีวราชมา เล่ม ต) ตอนท้าวมาลีวราชพิพากษาความ จนทศกัณฐ์เข้ใเมือง เล่ม ๔ ตอนทศกัฌฐ์ตั้งพิธีทร!ยกรด. พระลักษมณ์ต้องหอกกบิลพัท จนผูกผม ทศกัฌฐ์กับนางมณโฑ
แต่ความตอนเริ่มต้นขาดไปบ้าง กลอนแรกเป็นคำของนางวานริน ดังต่อไปนี้10,
๏ ฝ่ายข้าก็เห็นสุดที	ชิเจ้าคนดีมุสา
อย่าโป้ปดคดคิดเจรจา	ไม่สบายวิญญาณอย่ายายี
ซี่งข้าจะคืนยังสถาน	ต่อพระอวตารรังสี
เธอปราบอรินไพรี	ใข้ขุนกระบี่หนุมานมา
ดีดตามอสุระผู้หนี	ข้านี้ได้ร่วมเสน่หา
หนึ่งข้าได้แจ้งกิจจา	ข้าจึ่งจะพ้นสาปไป
เจ้าอย่าล่อเลี้ยวลวงกัน	ข้าคนสำคัญไม่ได้
ฝ่ายข้าเจ่าจุกทุกข์ใจ	เซ้าซี้อยู่ไยไม่เข้ายา
ฯ©๔คำฯ
ร่าย
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีเสาวภาคย์อย่ากังขา
พี่คือทหารพระรามา	พนีดาอย่าแหนงแคลงใจ
ทรงนามชื่อหนุมาน	เป็นทหารห้าวแหงผู้ใหญ่
ฝ่ายอสุรยกออกไป	ชิงชัยต่อด้วยพระราชา
พระองค์ทรงยิงศรผลาญ	สังหารมารหมู่ยักษา
ถูกวิรุญจำบังอสุรา	ยักษาหลบหลีกหนีไป
จึ่งให้พี่มาติดตาม	นางงามเจ้ารู้บ้างหรือไม่
มันไปแห่งหนตำบลใด	บอกให้หน่อยเถิดนารี (•)
(•) เริ่มกวามหนังลอสยุ©ไทยเลขต่ ๔;๓๐
อันซึ่งธุระของเจ้า	ขวัญเข้าไว้เป็นธุระพี่
จะให้ได้ดั่งใจเทวี	ก็เซ้าซี้ไปตามกิจจา
ฯ รอบกอย #๐ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อ่นั้น	วานรินนารีศรีฟัา
ได้ฟังถ้อยคำเจรจา	นางฟัาประชดประชันไป
ชิตาทหารพระราเมศ	ทรงเตโชชัยเป็นใหญ่
อ้อนแอ้นเอวกลมวิไล	ช่างจะไปตามมารอสุรา
แม้นยักษ์จะเต็ดทีเดียว	คาเขี้ยวก็ไม่ได้อย่ามุสา
นี่เจ้^ได้ยินใครเจรจา	จึงว่าเป็นองคํหนุมาน
ข้าใคร่กล่าวแกล้งห้ามไว้	มิให้เจ้าไปสังหาร
ชิชะเจ้าต้วหนุมาน	ยังเห็นท่านเป็นประการใด
ยังมิเขี้ยวแก้วกุณฑล	ขนเพชรมาลัยอยู่ไหน
เจ้ามิดาวเดือนอโณทัย	อยู่ในโอษฐ์หรือช่างเจรจา
ไฉนไม่เป็นวานร	นี่คนซอกซอนอยู่ในป่า
ลวงเราไม่ได้ดั่งจินดา	แกล้งว่าจะไปตามไพรี
อันวีรูญจำบังมาร	ด้องศรอวตารเรืองศรี
ต้วเจ้าจะไปต่อดี	ที่ทางเราได้สำคัญ
ว่าพลางทางเย้ยไปมา	ชิเจ้าฤทธาแข็งชัน
ยังได้สลักสำคัญ	บั่นแบ่งให้แจ้งบัดนี่
ฯ®๖คำฯ
ยิกน
(ร้) บัดนั้น	จึงพญาหนุมานกระบี่ศรี
ชื่นชมโสมนัสเทวี	มิสุนทรยกย่องบัญชา
ดูกรนางนิ่มน้อย	ถ้อยคำเลิศลบเลขา
พี่ขอบใจเจ้าเยาวสุดา	ไม่หลงรูปรสวาที
สมควรนวลเจ้าเป็นบาทบงสุ	องค์อิศวรราชรังสี
สู้ดายไม่ให้ประเวณี	ต่อที่คู่ควรจึ่งปรองดอง
เจานี้ยคยิ่งยอดกัญญา	สาวสวรรค์ชั้นฟ้าไม่มีสอง
อย่าแคลงพี่จะให้แจงน้อง	ขอต้องนิดหนึ่งนารี
นึ่แน่เมื่อพบอสุรา	ยังกรุณาบ้างหรือสาวครี
หรือว่าเจ้ากลัวมันราวี	จูบทีพจะแผลงฤทธา
ก็ผาดเผ่นโผนกลายกลับ	โดคับคิรีก้าพระคูหา
เผือกผ่องพึงพิคเจษฎา	อ้าโอษฐ์มีเดือนดาวดะวัน
ทรงกุณฑลขนเพชรมาลัย	เขียวแก้วอำไพเฉิดฉัน
ดุจดั่งไขสีรวีวรรณ	ก็จรจรัลโลมถามเทวี
ฯ คุกพาทย์ *๔ อำ า
ขิกิ่น
ยอดเอยยอดมิ่ง	ยังจริงหรือไม่มารศรี
พี่จะติดตามต่ออสุรี	จงชี้ท่าทางบอกไป
อันซึ่งธุระของเจ้า	ขวัญเข้าไว้พี่แก้ไข
ต้องสาปเหตุผลกลใด	จูบให้เร่งว่าเนื้อความมา
ฯ คุกพาทย์ ๔ อำ ฯ
มโนใาห์โอต
๏ วานรินตรีดตราดพาที	โปรดเกคีเถิดอย่าท่าข้า
ไม่รู้ว่าองค์ศักดา	ขอษมาโทษเถิดภูมี
ข้าเป็นข้าบาทเจ้าโลกา	อิศราควรราชรังสี
ชื่อวานรินนารี	พระศุลีสาปข้าลงมา
รักษาอังกาคคิรี	ที่สุวรรณถํ้าคูหา
เมื่อข้าอยู่กับเจ้าโลกา	รักษาประทีปอัคคิ
วันหนึ่งจึ่งเธอออกนั่ง	ยังบัลลังก้รัครังสี
สนทนาไญยธรรมอันมี	กับนารอทฤษีมีญาณ
ข้าพูดกับเทวบุตรเล่น	เธอไม่เห็นอยู่ราชฐาน
ประทีปก็ดับไปข้านาน	ระแวงราชการต้องสาปมา
ว่าต่อท่านได้มาพบ	สบสมรักร่วมเสน่หา
จีงให้คืนคุงมุลิกา	ยังมหาไกรลาศคิรี
หนึ่งให้คอยบอกกิจการ	วิรุญจำบังมารยักษี
แก่ท่านผู้มีฤทธี	ข้านี้ก็จะพ้นสาปไป
บัดนี้วิรุญจำบังมาร	ด้องศรอวตารเป็นใหญ่
มันหนีอยู่ริมสมุทรไท	ทิศได้ในฟองคงคา
ไปเถิดให้ได้ด้งประสงค	จงสำเร็จจำนงปรารถนา
ก็เป็นไรจึ่งไม่ไคลคลา	มารวบรัดข้าว่าไร
ไหอะไรมาเซ้าซี้	หารู้ที่ยินดีด้วยไม่
อย่ามาจู้จี๋เนา1ใจ	อายฤทัยอยู่ไม่ไยดี
ฯ ๒๐ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ขวัญเอยขวัญตา	กรุณาบ้างเถิดมารศรี
พี่จะติดตามต่อไพรี	ปรานีเหมือนอวยชัยไป
ว่าพลางทางรวบรึงรัด	เออนึ่หยิกก้ดเป็นไฉน
ดูแรงแข็งขืนหรือไร	ฟัดพ้นกันไปเป็นโกลา
ฯ คุกพาทย์ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ วานรินดรีดตราดครื้นเครง	เจ้าข้าเอ่ยข่มเหงท่าข้า
สาปไม่พ้นก็จะทนเวทนา	ข้าหายอมไม่ภูมี
เออนึ่ท่าไมมารึงรัด	สะบัดพลางทางว่าน่าบัดสี
ไปเสียไปข้าไม่ประเวณี	อย่าหยักเหยาเซ้าซี้กวนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีอย่าหม่นหมองไหม้
ถึงอยู่ไม่ชูอาลัย	จงสำราญบานใจจะขอลา
ว่าพลางทางท่าเป็นคลาไคล	ทำไมมายุดชายผ้า
เช่นพี่หรือจะมีเจตนา	ฉุดผ้าข้าไยเทวี
ซาตรี
๏ กลับนั่งแนบน้องเจรจา	กรุณาบ้างเถิดอย่าผินหนี
จะอยู่ก็ไม่ไยดี	จะไปก็มิให้ไคลคลา
ว่าพลางทางโอบอุ้มน้อง	คืนเข้าถํ้าทองคูหา
ฯ เสมอ ฯ
โอ้โลม
๏ แสนสนิทพิศวาสตรึงตรา	เสน่หาอัดอั้นพันทวี
ก็ร้ดรึงตระบึงร่วมรส	ภุมรีจ้องจรดเกสรศรี
กลั้วเกลือกกลีบเกศสุมาลี	ปรีดาผาสุกสนุกใจ
ฯ โลมปีพาทย์ ®๐ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั่น	วานรินนารีศรีใส
อยู่กับหนุมานชาญชัย	มีได้จะนิราศคลาดคลา
จี่งแจ้งกิจการยุบล	ซึ่งทนยากอยู่ในพระคูหา
นานเนิ่นเกินเจียนกาลมา	ข้านานได้ถึงหมื่นปี
อันจะพ้นทนทุกข์เวทนา	เพราะพระภัสดาโปรดเกศี
เมียจะไปไกรลาศคิรี	ปรานีให้ได้ดั่งใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
(•- เมื่อนั่น	จึ่งพญาหนุมานทหารใหญ่
รับคำวรราชนางใน	อย่าร้อนรนใจกัลยา
พี่คิดจะติดตามต่อไพริ	แล้วจะกลับมาฑื่พระคูหา
จึ่งจะส่งไปสวรรคํชั้นพัา	ก็เหาะมายังมหาสมุทรไท
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงจีงพิจารณาฟอง	ลอยฟ่องล่องตามนํ้าไหล
แต่ฟองแาอันหนึ่งไสร์	โตใหญ่หลวงลํ้ามหึมา
ไม่ลอยลงไปเหมือนทั้งปวง	ปวงทีจะเป็นยักษา
ก็ผาดโผนแผลงฤทธา	เท่ามหาพรหมาเกรียงไก:
มีหางใหญ่ยาวเจษฎา	กระหวัดฟองคงคาอันใหญ่
สองหัตถ์คลำพิจารณาไป	ที่ในมหาชลธาร
ฯ เชิด •๐ คำ ฯ
(โ๏ ฝ่ายวิรุญจำบังตกใจ	ก็รู้ว่าภัยมาตามผลาญ
จึ่งอ่านพระเวทวิชาการ	บันดาลแทรกต้วออกมา
ฯ ตระ เชิด ฯ
๏ พ้นจากวงหางขุนกระบี่	อสุรีอายใจยักษา
ก็ผาดโผนแผลงฤทธา	กลับเข้าเข่นฆ่าหนุมาน
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ หนุมานเผ่นโผนโจนร้บ	จับกุมกันตามกำลังหาญ
ฯ เชิด ฯ
๏ วิรุญจำบังตีหนุมาน	พลำทานมิได้จมไป
ฯ เชิด ฯ
๏ หนุมานผุดขึ้นอ่านมนตร์	เข้าผจญชิงเอาตระบองได้
ตีวิรุญจำบังจมไป	ผุดเมื่อไรซํ้าตีอสุรา
ฯ เชิด ฯ
1๏ ฝ่ายวิรุญจำบังอ่านมนตร์	ประดาด้นไม่ขึ้นเข่นฆ่า
(•) โคยมากใช้ดำย่อว่า พิจณา ให้รัดกุมเช้ากับก?เอนสนิทดี
สมาธิสำรวมวิญญาณ์	อยู่ในมหานัที
ฯ คระ ๖ คำ ฯ
เมื่อนั้น	จึ่งพญาหนุมานกระบี่ศรี
นิมิตหางโตใหญ่ยาวรี	ล้อมรอบนัทีคงคา
เบื้องตํ่าจรตเพียงบาตาล	โตยสูงตระหง่านพระเวหา
ค่อยกระหยับจะจับอสุรา	ทำฤทธาอยู่ที่วารี
ฯ ตระ ๔ คำ ฯ
เมื่อนั้น	วิรุญจำบังยักษี
ชี่งหลีกหลบอยู่ในนัฑี	มิรู้ที่หนีหนุมาน
ครั้นเห็นกระหยับหางเข้าทีใด	ร่านร้อนฤทัยดังไฟผลาญ
พ้นที่จะต่อหนุมาน	ก็ลนลานอยู่ในสมุทรไท
ฯ คุกพาทย์ ๔ คำ ฯ
*	เมื่อนั้น	จึงพญาหนุมานทหารใหญ่
กระหวัดหางรัดรวบเข้าไป	ก็จับตัวได้อสุรี
ขึ้นทัดกับพื้นพสุธา	ยักษามอดม้วยเป็นผี
ฯ เช็ค โอด ฯ
๏ ดัดเอาศีรษะอสุรี	ขุนกระบี่ก็พาเหาะมา
ฯ เตี่ยว ฯ
๏ จึงตรงลงยังคิรี	ที่สุวรรณถํ้าทองคูหา
จะโปรดวานรินกัลยา	ทิ้งศีรษะไว้เข้าไป
ฯ เสมอ ๖ คำ ฯ
ข้า
I; เมื่อนั้น	วานรินนารีศรีใส
แต่หนุมานคลาไคล	นางในไม่เป็นสมปฤดี
แสนวิโยคโศกสร้อยคอยหา	กลัวว่าจะพ่ายแพ้ย้กษี
เจ่าจุกทุกข์ใจเทวี	แลไปเห็นศรีหนุมาน
วิ่งออกไปรับขุนกระบี่	มารศรีปรีดิ๋เปรมเกษมสานติ๋
นำเข้าแฟนที่นางคราญ	ก็เบิกบานอยู่ในคิรี
ฯ เพลง ๖ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เมื่อนั้น	หนุมานผู้ชาญชัยศรี
แสนพิศวาสเทวี	ยังที่แท่นอาสนํไสยา
แล้วจึ่งปราศรัยนวลนาง	ข้อซึ่งไปล้างยักษา
แพ้พี่ตัดเอาศีรษะมา	ทิ้งไว้ปากมหาคิรี
บัดนี้สำเร็จการแล้ว	จะลาน้องแก้วบทศรี
เอาเศียรไปถวายภูมี	ยังที่สมรภูมิชัย
ว่าพลางก็ทางเชยชิด	แสนสนิทแนบน้องพิสมัย
พี่จะส่งเจ้าไปสุราลัย	ก็อุ้มอรทัยออกมา
ฯ เสมอ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถึงปากถํ้าโยนขึ้นไป	ในพิดลอากาศเวหา
ม้วยมุดสุดสิ้นชีวา	ไปมหาไกรลาศคิรี
ฯ ตระ ฯ
๏ ครั้นเสร็จกิจการนงเยาว์	จับเอาเศียรเกล้ายักษี
เหาะจากปากถํ้าคิรี	รีบรี่มาสมรภูมิพลัน
ฯ เชิด ปฐม ©๒ คำ ฯ *
๏ ฝ่ายข้างพระรามเห็นกระบี่	ภูมิบอกแก่พลชันธ
โน่นแน่หนุมานจรจรัล	ได้หัวกุมภัณฑ์เหาะมา
พวกพลกระบิดีใจ	เอิกเกริกก้นไปทั่วหน้า
หนุมานถีงจี่งวันทา	ถวายเศียรอสุราทันที
ฯ เชิด ฯ
๏ เดิมเมื่อได้ข่าวยักษา	พบวานรในพนาศรี
บอกว่าอังกาศคิรี	มีนางอัปสรกัญญา
ข้าจึ่งนิมิตบิดเบือน	เหมือนมนุษย์หนุ่มน้อยเสน่หา
เข้าไปไถ่ถามกิจจา	นางว่าต้องสาปพระศลี
กลับสงสัยข้าที่แปลงกาย	หยาบคายว่าชาวพนาศรี
ข้าเลียมลวงตอบคดี	นารีแปลนคำออกมา
ว่าต่อได้บอกกิจการ	พบพานร่วมรักกับข้า
จึ่งให้คืนคูงบาฑมุลีกา	ยังมหาไกรลาคคิรี
ข้าจึ่งผาตแผลงอานุภาพ	นางกราบประณตบทศรี
บอกให้ไปตามอสุรี	พบต้วต่อตีกันไปมา
มันตีข้าจมลงในนั้า	ข้าดำผุดชื้นได้ตียักษา
ชิงได้ตระบองอสุรา	ข้าก็ตียักษาจมไป
ครั้นผุดขึ้นมาข้าตีซํ้า	มันดำลงอยู่ตํ่าใต้
ข้านิมิตหางโตเกรียงไกร	จึ่งกระหวัดจับได้อสุรา
ต้ดเอาศีรษะจรลี	มาโปรดนางที่พระคูหา
แลัวจึงพาเอาศีรษะมา	ถวายพระผ่านฟ้าบัดนี้
ฯ ๒๐ คำ ฯ
•/ บัดนั้น	พระอวตารผู้ชาญชัยศรี
ปราศรัยไปแก่ขุนกระบี่	ที่ใข้ศรข่ายกั้นอสุรา
กูพิจารณาดูรูปพึงหาย	จึงหมายมุ่งว่าเองได้ยักษา
ก็พอแลไปเห็นหนุมานมา	ดูราพิเภกอสุรี
แดให้หนุมานอาสา	เข่นฆ่าด้านต่อยักษี
ล้วนมีชัยได้ฑ่วงที	ควรที่เป็นอัครเสนา
นี่แน่พิเภกธิบตี	อันเศียรอสุรียักษา
เพื่อนขลังอาคมวิทยา	จะเอามาทำประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระยาพิเภกกราบทูล	ซี่งอิสูรต้องครตักษัย
ย่อมได้ฟากฟ้าคาลัย5*;	ไปเป็นสุขทั่วอสุรี
บัดนี้วิรุญจำบังม้วย	ด้วยมือหนุมานกระบี่ศรี
ข้าบาทเห็นไม่สู้ดี	ขอให้ชศีรษะไว้เมฆา
แล้วจึงทรงศรแผลงผลาญ	สังหารให้ไปเป็นสุขา
จึงจะได้สวรรค์ชั้นฟ้า	โปรดเกศาทำบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
บัดนั้น	พระอวตารผู้ชาญชัยศรี
สั่งให้เอาเศียรจรลี	ทำตามพิเภกบัญชา
หนุมานก็พาเหาะไป	ชูไว้อากาศเวหา
จึงแผลงศรกินเศียรอสุรา	ยักษาสู่สวรรคาลัย
ฯ ตระ ๔ คำ ฯ
๏ แล้วตรัสแก่พลวานร	อันนครหาพ้นมือไม่
ครั้นจะบุกรุกเอาเวียงชัย	ผิดไปไม่ต้องประเวณี
จำเราจะเลิกทัพชัย	กลับไปยังพลับพลาครี
ฟังดูกำลังอสุ,รี	ก็เลิกรี้พลกลับพลับพลา
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
V•-) มาจะกล่าวบทไป	ถีงสารัณทูตยักษา
ซึ่งคอยเหตุเจ้ากรุงลงกา	เห็นทัพยักษาอัปราชัย
ฟายแพ้แก่องค์พระราเมค	เอาเหตุไปแจ้งแถลงไข
ฯ เชิดปฐม ฯ
(®) ต่อไปคำเช่นนี้ขังมีอึก น่าจะย่อจาก สาร-3คาลัย
(•) ทูลแก่ท้าวทศกัณฐ์ไป	ไท้ทราบธุลีบาทา
บัดนี้ทัพท้าวสัทธาสูร	ทั้งวิรุญจำบังยักษา
พ่ายแท้แก่องค์รามา	ยักษามอดม้วยบรรลัย
เสร็จสิ้นม้ารถคชพล	ทั้งสกลพยุหน้อยใหญ่
ตายกลาดเกลื่อนเต็มพนาลัย	ท่านไทจงแจ้งธุลี
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนี้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษี
ครั้นรู้ข่าวแท้ไพรี	มีกมลเศร้าเปล่าใจ
ฯ ครวญ ฯ
๏ โอ้ว่าแต่แต่งไปอาสา	จะมีชัยมาบ้างก็หาไม่
ล้วนย่อยยับอัปราชัย	ไฉนจะชนะไพรี
เร่งร้อนรัญจวนป่วนใจ	ดั่งไพ่ประลัยกัลป๋เจียวจี่
แลนวิโยคโศกสร้อยโศกี	คิดถึงพงศ์พีร์ทั้งปวงไป
คือจะไท้ใครมาต่อต้าน	พระยามารอัดอ้นหม่นไหม้
ทอดกายก่ายคิดคดีไป	ระลึกไท้ว่าองค์อัยกา
ยานี
๏ เธอเสต็จไปทรงศีลอยู่	ภูเขาศีวาลัยภูผา
โดยอิทธิฤทธเดชา	อานุภาพปราบเดโชชัย
พระนามชื่อมาลีวราช	พระบาทบพิตรเป็นใหญ่
ทรงสัจแม้นตรัสสิ่งใด	ก็เป็นไปตามพระบัญชา
ดุจดั่งบรมพรหมเมศร	ทุกนิเวศลิขิตเลขา
จารีกไจ้หน้าศิลา	ล้าแม้นแช่งชักผู้ใด
ผู้นี้นก็เป็นดั่งวาจา	จะคลาดคลาสักน้อยก็หาไม่
ควรกูจะให้ไปทูลไท	มาในนครลงกา
แล้วจึ่งจะทูลกล่าวโทษ	ให้กรั้วโกรธรามจงหนักหนา
อันลักษมณ์แลรามราชา	น่าที่จะท้องแช่งดาย
ฝ่ายนางสีดาดวงจิตร	ก็จะสมความคิดกูมุ่งหมาย
ไพรีมิม้วยอันตราย(,)	ไม่วายทุกข์ร*อนเคืองใจ
ร่าย
๏ คิดแล้วสั่งสุรเสนา	ไปเชิญอัยกาผู้เป็นใหญ่
ซึ่งอยู่ยอดพัาศิวาลัย	มาดับภัยพื้นพสุธา
มึงคิดพิดทูลล้าไถ่ถาม	กล่าวโทษลักษมณ์รามให้หนัก
แก้ไขอย่าให้แคลงวิญญาณ	สองเสนาไปบัดนี้
ฯ ๒๔ คำ ฯ
๏ บัดนี้น	นนยุเวกวายุเวกย้กษี
รับสั่งพลันพลางจรลี	กรีธาทัพไซ้พันหนึ่งไป
ฯ กราว ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ซึ่งนครยอดพัาสูงใหญ่
ก็เซ้าไปหาเสนาใน	แถลงไขตามราชกิจพลัน
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
(๏ เสนาจึ่งพาเข้าทูล	ไอคูรย์บรมพงศ์สวรรค์
ก็พอไขสีรวิวรรณ	จรจรัลออกหน้าบัญชรชัย
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
V เสนาจึ่งเบิกทูลแถลง	แจ้งห้าวมาลีวราชเป็นใหญ่
นนยุเวกวายุเวกก็ทูลไป	แถลงไขตามข้อคดี
บัดนี้ท่านห้าวทศพักตร์	อันเป็นหลานรักเรืองศรี
ผู้ผ่านสามโลกโมลี	ซึ่งเป็นศรีราชนัดดา
ให้ข้ามาทูลพระบาท	ด้วยพระญาติวงศ์พงศา
(•) ค้นฉบับเขียนเป็น อันณราย (ต เพี้ยน เป็น น ดังกล่าวแล้ว)
มีหมู่อริราชยกมา	เข่นฆ่ามอดม้วยมากมาย
นามชื่อลักษมณรามราชา	กับพลวานรทั้งหลาย
สังหารอสุรคักดิ๋ยักษาตาย	มากมายเป็นพันคณนา	..1.,,
ขอเชิญเสด็จไปปกเกล้า	แก่เผ่าพันธุวงศ์พงศา	/^I๏ \
ยังกรุงนครลงกา	เห็นว่าจะปลอดรอดภัย 1 /
(เ (1: .1 ..บ้^รุ่เ
ฯ90คาฯ	! เ -
1 -	- V*?บี่ฮ
\.	; ■ ะ;า:;
X V	.- 1.-
\	.ทั้:.
Vป/^รุ".ค 1 *เ-
ข้!!]วัน	-
๏ เมื่อนั้น	พระทรงธรรมธิราชเป็นใหญ่
สงสัยไถถามเนื้อความไป	เป็นไฉนสองสุรเสนี
อันองศ์ท้าวทศพักตร์	หลานรักกูยิ่งยอดเรืองศรี
ถึงว่าเทวัญจันทริ	ก็อัญชลีอวยชัย
เป็นยอดมงกุฎเมืองมาร	ห้าวหาญผ่านภพสูงใหญ่
ทั้งสิบสี่โลกสุราลัย	ย่อมกลัวฤทธิไกรมหึมา
ไม่มีผู้อาจองทะนงคักดิ๋	มาขํ่ายีพญายักษา
สิ้นเสร็จเข็ดฤทธิ๋อสุรา	มึงว่ากูฉงนสนเท่ห์ไจ
ซึ่งว่าพระรามพรุะล้กษมณ์	ศกดแสงสุริวงศ์อยู่ไหน
เพื่อนผ่านถิ่นฐานบ้านเมืองใด	เร่งเร็วบอกไปอย่าช้า
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ว่าย
๏ นนยุเวกวายุเวกทูลพลัน	ซึ่งยกพลชันธมาเข่นฆ่า
ครอบครองกรุงศรีอยุธยา	อานุภาพปราบเตโชชัย
เป็นหน่อของท้าวทศรถ	ปรากฏฟากฟาดินไหว
หลานท้าวอัชบาลเรืองชัย	เป็นใหญ่ยิ่งยศโมลี
เดิมพระยอดเมืองมารไปเล่นปา	พบนางสีดามารศรี
สิ่งซึ่งบริโภคไม่มี	ปรานีเอามาลงกา
อยู่มาพระรามพระลักษมณ์	คุมกระบี่มีศักดิ๋มาหนักหนา
ข่มเหงหํ้าหั่นอสุรา	จองถนนข้ามมาพระบุรี
ฆ่าพระญาติวงศ์พงศา	โยธาอสุรายักษี
ตายกลาดเกลื่อนเต็มธรณี	จงแจ้งธุลีท่านไท
ฯ®๐คำฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระกอบกิจธรรมเป็นใหญ่
ครั้นจะแจ้งเหตุเภทภัย	จึ่งแถลงไขสองเสนา
อันองศ์อัชบาลเป็นสหาย	เพื่อนตายรักใคร่กูหนักหนา
ร่วมชีพไว้วิญญาณ	ซึ่งลักษมณีรามากูไม่รู้
ตัวยพึ่งใหญ่ค่อยจำเริญวัย	ทางไกลต่างคนต่างอยู่
ข้านานไม่ได้ไปดู	สุริวงศ์ในกรุงอยุธยา
ไฉนจึ่งมารุกราน	กรุงมารเมืองหมู่ยักษา
หรือจะเกี่ยวข้องกันด้วยสีตา	ว่ามาทั้งนี้กูเห็นจริง
อันนอกกว่านี้ไม่มีใคร	จะท่าฤทธิไกรสุงสิง
หลานรักกูค้กดิ๋แสงยวดยิ่ง	กฤษฎาธิการมหึมา
เห็นแต่ท่านท้าวอัชบาล	เป็นประธานสุริวงศ์นาถา
เธอเป็นสหายรักกูมา	อนิจจานัดดามาผิดกัน
จำกูจะไปเกลี่ยไกล่	อย่าให้ขึ้งเคียดเดียดฉันท้
เป็นเพื่อนเผ่าพันธุมิตรกัน	โดยธรรมธรรมเนียมมีมา
ร่าย
๏ ก็สั่งให้เตรียมสกลไกร	กูจะไปห้ามสองเสน่หา
ให้สมัคสมานอัธยณี*,	อย่าข้ารีบรัดบัดนี้
ฯ®๖คำฯ
ร่าย
บัดนั้น	จึ่งอำมาดย่มารยักษี
รับสั่งพลันพลางจรลี	มาจัดรี้พลโยธา
ฯ แพละน้อย ฯ
(•) คงจะย่อมาจาก อัธยาศัย
ยานี
(•/ กะเกนคนธรรพึคันธรรพ	กับอสุรคักดั่ยักษา
ทั้งฤษีสิทธิวิทยา	กินนรปักษานาคี
อีกทั้งโ,ยมดผีปา	เทพบุตรเทวาอึงมี่
แตรสังข์ดุริยางคดนตรี	ให้ดอยที่แห่แหนเสด็จไป
ครั้นเสร็จระเห็จเข้ามา	ไคลคลาขึ้นทูลแถลงไข
ฯเชิตปฐม ฯ
ร่าย
- อันซี่งพหลสกลไกร	ได้พร้อมอยู่แล้วพระราชา
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
- เมื่อนั้น	พระทรงจตุคีลยักษา
จึ่งชำระสระสรงคงคา	ทรงกาสาวพัสตร์รูจี
สอดสร้อยใส่ชฎาประด้บเครื่อง	เรื่อเรืองรุ่งรัครังสี
เปล่งปลั่งดังตาวโรหิณี	สีกรรจรแก้วแพรวตา
ดั่งองค์อิศโรยโสธร	บวรลิขิตเลขา
ผ่องผึ่งพึงพิคเจษฎา	ทรากร้*,สิกขาเพราพราย
กอปรกับสัจจะเวทคาถา	อลังการ์เป็นพระขรรค์ผันผาย
มาขึ้นรถแก้วแพร้วพราย	คลี่คลายพลจากคิรี
ฯ ๘ คำ เพลง แล้วกราว ฯ
โทน
๏ รถเอยราชรถทรง	สำหรับพงศ์เผ่าพรหมรังสี
เทียมด้วยเทพบุตรพาชี	รัศมีวิจิตรเจษฎา
ตุจดั่งดวงอโณทัยตรัส	แจ่มจัดสว่างเวหา
ระย้าระยับจับเมฆา	อลังการ์รัคอัมพร
(•) น่าจะเปิน ธรากร
โดยญาณฤทธิสิทธิเดช	ทุกนิเวศสาธุการอยู่สลอน
ก็เคลื่อนชัยรถบทจร	จามรจรบังบังตะวัน
กลิ้งกลดกลดกลิ้งพริ้งพราย	อภิรุมชุมสายผายผัน
บังแสงแสงศรีรวีวรรณ	ผาดผันเลื่อนลอยลีลา
ฯ ๘ คำ กลองโยน ฯ
ยานึ
๏ มาพลางทางคิดถวิล	จินตนาการตามอุเบกขา
คริ้นกูจะเข้าไปลงกา	พระรามารู้จะน้อยใจ
คริ้นกูจะไปหารามลักษมณ์	ฝ่ายพญาทศพักตร์จะว่าได้
ควรกูอยู่ท่ามกลางไสร้	อย่าให้ข้างใครนินทา
คิดพลางทางสั่งหมู่มาร	ท่านอย่าเข้าไปเมืองยักษา
ยับยั้งยังนอกภารา	ก็มาหยุดสมรภูมิชัย
ฯ บาทสกุณี ฯ
ง่าย
๑ จึ่งสั่งลองสุระชุนมาร	ผู้ซี่งจำทูลสารไข
มึงเร่งเอากิจจาไป	แถลงไขเจ้ากรุงลงกา
๏ นนยุเวกวายุเวกรับสั่ง	บังคมกราบคนละสามท่า
ทูลลาระเห็จเตร็ดมา	พากันเข้าแจ้งคดี
ฯ เชิดปฐม ฯ
V*! บัดนี้สมเด็จพระอ้ยกา	ไม่เข้ามาในกรุงศรี
อยู่นอกนครธานี	ตรงที่สมรภูมิชัย
เดิมเมื่อไปทูลเธอไถ่ถาม	ตรัสเรื่องราวความแถลงไข
บอกว่าลักษมณรามสองไท	ได้เป็นหลานพระสหายมา
พระองด้จะตรัสเกลี่ยไกล่	มิให้ขึ้งเคียดเข่นฆ่า
ว่าเป็นพงศ์พันธมิตรมา	ให้ข้าบาทเชิญจรลี
ฯ®๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษี
ชื่น,ธมโสมนัสยินดี	สองเสนีไวักูเจรจา
เอ็งเร่งบุษบกพิมาน	กับพลทวยหาญซ้ายขวา
อีกทั้งธูปเทียนบูชา	กูจะไปวันทาบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ นนยุเวกวายุเวกสั่งพลัน	เร่งรัดพลขันธ์ชัยศรี
ฯ เชิด เจรจา ฯ
๏ บ้างจัดบุษบกมณี	ตระเตรียมอัคคีมาลัย
เสร็จพร้อมธูปเทียนบริบูรณ์	เข้าทูลบังคมแถลงไข
ฯ เชิด ฯ
๏ อันซึ่งจะเสด็จคลาไคล	ได้พร้อมอยู่แล้วราชา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษา
จึ่งชำระสระสรงคงคา	ยักษาสำอางอาภรณ์
ทรงมงกุฎสังวาลเสร็จสรรพ	จับสะพักสะพายแล่งแสงศร
ถือธูปเทียนบุษบากร	ก็จรจะไปบูชา
ฯ เพลง ฯ
๏ ขี้นยังบุษบกพิมาน	เหาะระเห็จทะยานพระเวหา
ฝ่ายหมู่แสนสูรเสนา	แห่ห้อมล้อมท้าวยักษาไป
ฯ กราว ๖ คำ ฯ *
๏ ครั้นถึงจึ่งหยุดบุษบก	ยกสองพระกรก้มกราบไหว้
เคียงข้างรถแก้วแววไว	เบื้องซ้ายท้าวไทอัยกา
จึ่งจุดธูปเทียนดามถวาย	บ่ายพักตร์อภิวันท์หรรษา
โปรยปรายดอกไม้บูชา	โศกาอ้ดอั้นพันทวี
ฯ โอด ฯ
ครวญ
๏ พระจอมเกศแก้วกระหม่อมเอ่ย	ไม่เคยอับปางบทศรี
แต่พระบาทเบื้องตํ่าใต้ธุลี	ก็มีผู้ยำเยงเกรงใจ
ไม่มีผู้มาทำแค้น	หาดูหมิ่นถิ่นแคลนไดไม่
เดชะพระเดชปกเกศไป	ก็เย็นในสุรีวงศ์พรหมา
บัดนี้พระรามพระลักษมณ์	โหมหักฆ่าญาติวงศา
อาจอุกรุกร้นรานมา	จะเกรงอัยกาบ้างก็ไม่มี
ถึงกระไรก็จะเห็นแก่พระองศ์	ซึ่งเป็นพงศ์พรหมเรืองศรี
ย้งเสด็จอยู่ยอดคีรี	นี่มาทำไต้ทำไป
ฯ ครวญ ฯ
๏ อันพระญาติวงศ์ตายสิ้นแล้ว	ยังแต่หลานแก้วจะตักษัย
จึงให้ไปเชิญท่านไท	เพื่อจะไต้ถวายบังคมลา
ทูลพลางทางทรงโคกี	ยักษีสอดใส่แสร้งว่า
ทำสะอีกสะอื้นไห้ไปมา	โศกาอัดอั้นพันทวี
ฯ ๑๖ คำ โอด ฯ
ช้า
๏ เมื่อนี้น	พระทรงทศธรรมรังสี
สงสัยในพจนวาที	มีมโนในนิ่งจินดา
ดีร้ายการจะก่อเกิดเคืองแค้น	จึ่งจะแสนสาหัสกันเช่นฆ่า
แม้นดีหรือจะมีภัยมา	ปรีชาฉงนสนเท่ห์ใจ
แม้นมั่นมันทำเขาก่อน	เขาจึ่งรานรอนม้วยไหม้
หรือจริงสิ่งซึ่งมันว่าไป	ท้าวไทกลับนึกตรีกดรา
ครั้นกูจะปราศรัยต่อ	หน่อทศรถจะกังขา
ครั้นกูจะไม่เจรจา	มิรู้ว่าเป็นประการใด
ว่าย
๏ คิดแล้วจึ่งรองประกาศ	เฑวราชเรืองฤฑธิน้อยใหญ่
มาเป็นพยานกันไว	เราจักไถ่ถามข้อคดี
ฯ*)0คำฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทยเทพทั่วราศี
ผู้ทรงมหิทธิฤทธี	เรืองศรีทิพโสตรู้ไป
คือองค์ท้าวมาลีวราช	พระบาทบพิตรเป็นใหญ่
เสด็จอยู่สมรภูมิชัย	จะไถ่ถามความกุมภัณฑ์
กับด้วยพระลักษมณ์พระราเมค	เทพเจ้าเรืองเดชผายผ้น
ฯ เพลง ฯ
(๏ ก็ชวนกันเข้าคมคัล	อัญชลีท้าวมาลี
ฯ โคมเวียน ๖ คำ ฯ
ช้า
•) เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์ผ่านภพรังสี
ปราศรัยไปแก่อสุรี	ซึ่งเป็นศรีราซน้ดดา
ตัวเจ้าเป็นใหญ่ไตรภพ	จบสกลโลกทิศา
เจ้าผิดกับลักษมณ์รามา	สาเหตุอย่างไรอย่าได้พราง
อันซึ่งกิจการรบสู้	กูนั้จะขอทั่งสองข้าง
เขาหลานสหายป่ผู้กลาง	ข้างเจ้าก็เป็นนัดดา
ไม่ควรท้าร้ายแก่กัน	เป็นพันธุมิตรดีกว่า
คือใครก่อกรรมอหังการ	กูจะหามาว่าบัดนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษี
พิดทูลเคลือบแฝงคดี	เดิมทีไปเล่นพนาวา
ข้าไล่มหิงส์กระทิงไพร	พบนางคนหนี่งในป่า
ต่างต่างช่วงชิงกันไปมา	ย้กษาจะกินเทวี
พอข้าขอทัณฑ์ถามไถ่	นางว่าเกิดในพนาศรี
พ่อแม่ลูกผัวไม่มี	นารีชื่อว่าสีดา
ปรานีเอามาไว้ในสวน	ไม่ควรร่วมรสเสน่หา
นานเนิ่นเกินเจียนกาลมา	ใครใครไม่ว่าผัวนารี
แต่องค์พระลักษมณ์พระราเมศ	ซึ่งไม่เกรงเดชฆ่าพงศ์ย้กษี
ม้วยมุดสุดสิ้นชีวี	จึ่งพาทีว่าเป็นผัวสีดา
ครั้นข้าจะส่งสีดาเล่า	ด้วยพระญาติวงศ์เจ้าดับสังขาร
เห็นไม่กลับคืนเป็นมา	ข้าจึ่งมิส่งนางไป
ถ้าว่ากันก่อนโดยดี	เป็นทางไมตรีจะส่งให้
นิ่มาข่มเหงไม่เกรงใจ	จะส่งไปกลัวขายพระบาทา
แม้นไม่มีชัยอัปยศ	จะปรากฎอายบาทไปเมื่อหน้า
ขออย่าให้ขายบาทา	กรุณาข้าใด้ธุลี
ฯ*๖คำฯ
ช้า
-. เมื่อนั้น	พระทรงธรรมธิราชรังสี
สอดส่องดูค์าอสุรี	ผิดที่ไม่เคยพบเห็นมา
หรือว่าผู้อื่นลักนาง	ฝ่ายผัวดามล้างเข่นฆ่า
พอพบพญาอสุรา	กลัวฤทธาฑงนารี
ฝ่ายผัวเหลือบเห็นไม่ทันถาม	วู่วามเข้าชิงชัยศรี
หมายใจว่าอ้ายไพรี	ต่างต่างจึ่งมีอหังการ์
ก็ผิดที่นิ่หน่อทศรถ	ปรากฎสุริยวงศ์นาถา
มิใช่เข็ญใจไพร่ฟ้า	จะมาเป็นดั่งนี้ก็ผิดไป
หรือเมียนอกใจอ้ายนิ่ชู้	ต่อสู้เจ้าผัวเขาไม่ได้
สุดฤทธิทจะคิดชิงชัย	เพื่อจะให้กูแข่งกระมังนา
ดีร้ายจะเป็นฉะนี้	ฑ่วงทีจึ่งเคลือบริษยา
ครั้นกูจะตอบต่อเจรจา	มันจะว่าแกล้งกล่าวชักความ
จำกูจะเงือดงดไว้	จึ่งจะค่อยชักไซ้ไถ่ถาม
ควรกูจะให้ใปหาราม	มาสอบถามห้ามผิดกัน
ร่าย
๏ คิดแล้วจึ่งมีพจนารถ	ประกาศแก่เทวาสรวงสวรรค์
แล้วว่าไปแก่กุมภัณฑ์	อันเป็นศรีราชนัดดา
ซึ่งข้อคดีของเจ้า	จำจะให้หาเขาผู้เข่นฆ่า
มาสมัคสมานอัธยา	ว่ากล่าวกันตามประเวณี
ก็สั่งอำมาตย์มึงไปหา	เทวบุตรศณุกรรมีเรืองศรี
ฉับไวให้มาบัดนี้	ยังที่สมรภูมิพลัน
ฯ ๒๐ คำ ฯ
คนธรรพ์ก็รับสั่งลา	ไปดาวดีงสาสวรรค์
ฯ เชิด ฯ
(•/ เข้าหาพระวิษณุกรรมี	ฉับพลันมาไปอย่าข้า
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ ฝ่ายพระวิษณุกรรมแจ้งเหตุ	ก็มาจากนิเวศดึงสา
ฯ เหาะ ฯ
๏ จึงชวนกันเข้าวันทา	สองราประณมดุษฎี
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวมาลีวราชยักษี
จึงสั่งให้เฑวจรลี	ไปบอกคดีสองไทย
อันอัชบาลอัยกา	ร่วมวิญญาณกูพิสมัย
สหายกูปูรามเรืองชัย	จงแจ้งไขแก่สองรา
ครั้นเราจะให้คนธรรพ!ป	เกลือกสองภูวนัยจะกังขา
ด้วยรามลักษมณไม่รู้จักกูมา	พาทีอย่าให้แคลงใจ
บัดนี้นัดดากับนัดดา	เข่นฆ่ากันเท่าไหนไหน
ตัวกูนี้พึ่งรู้ไป	ฉับไวให้มาบัดนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
ฝ่ายเทวะรับสั่งลา	เหาะมายังพล้บพลาศรี
ฯ เชิด ฯ
& ถึงจึ่งแถลงเสนี	กระบี่พาแจ้งกิจจา
บัดนี้ท่านท้าวมาลีวราช	พระบาทสิทธิศักดิ๋หนักหนา
เธอเป็นสหายพระอัยกา	ให้ข้ามาเชิญเสด็จไป
จะไถ่ถามห้ามความรบลู้	พระเจ้าปูว่าหาอื่นไกลไม่
เหตุนี้พึ่งทราบธุลีไป	จึ่งให้มาแจ้งราชา
ฝ่ายข้างพระยาทศพักตร์	กล่าวโทษพระองค์หนักหนา
พระอัยกาไม่เชื่อวาจา	จึ่งให้มาเชิญจรลี
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ (*)
(*) เมื่อนี้น	พระอวตารผู้ชาญชัยศรี
จึ่งบัญชาขอบวาที	ให้กระบี่ปรึกษาทุกตัวนาย
ผู้ใดยังได้รู้เห็น	อัยกากูเป็นสหาย
กับท้าวมาลีวราชเพริดพราย	บรรยายให้แจ้งบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
••- บัดนั้น	พระยาชามพูวราชกระบี่ศรี
ก้มเกล้าเคารพสามที	ขุนกระบี่จึงทูลเนื้อความไป
อันองค์ท้าวมาลีวราช	พระบาทบพิตรเป็นใหญ่
กับพระอัยการักร่วมใจ	ไกลนานเนิ่นนักพระราชา
แต่ชันษาข้าพึ่งวัย	พอจำความได้น้อยหนักหนา
จนได้เป็น,บาฑมุลิกา	อายุข้าถีงกัลป๋ปลาย
แม่นมั่นอันองค์พระอัยกา	กับท้าวยักษาเป็นสหาย
ตัวข้าจะขอบรรยาย	เล่าถวายให้แจ้งกิจการ
ว่ายังมีพรหมผู้หนึ่ง	จึ่งเธอท้าเพียรห้าวหาญ
อตส่าห์เฟ้าพระสยมภูวญาณ	จะใคร่เป็นประธานโลกา
จึ่งกราบทูลขอพระพร	ให้ถาวรยิ่งพรหมทุกทิศา
กับคทาเพชรมหึมา	จะบัองกันรักษาไพรี
ฝ่ายองค์อิศวรบรมญาณ	ประธานทั่งพระพรชัยศรี
ครั้งนั้นคือท้าวมาลี	มีมโนในนึกเมตตา
ทูลพระอิศวรบรมนาถ	ว่าพระบาฑอัชบาลนาถา
ผ่านแผ่นพื้นภพอยุธยา	สามัญพึ่งพาทั่วไป
สุจริตฑศพิธราชธรรม์	พงศพันธุนารายณ์เป็นใหญ่
ทุกนิเวศเขตชัณฑ์พึ่งไท	เกลือกพรหมจะไปราวี
หน้าที่จะสิ้นสูญพรตกรรม์	สามัญจะร้อนดั่งเพลิงจี่
จะชัดสนจนทั่งมุนิ	โปรดเกศีอย่าให้สูญไป
พระศลีพังมาลีวัคคพรหม	พระสยมภูวญาณก็สงสัย
จึ่งประทานพระขรรค์เพชรเรืองชัย ให้ท้าวมาลีเอามา
ถวายแก่ท้าวอัชบาล	แล้วประทานพระพรหนักหนา
ให้ชนะแก่บรมพรหมา	คทาเพชรจงพ่ายแพ้พระขรรค์ชัย
ท้าวมาลีรับเอาพระขรรค์แก้ว	แล้วเชิญพระพรลงมาให้
แต่ท้าวอัชบาลเรืองชัย	จึ่งรักใคร่เป็นสหายกันมา
ไม่มีที่เป็นอุบาย	พระองค์อย่าหมางหมายกังขา
ขอเชิญเสด็จไคลคลา	ไปหาจึ่งจะชอบทางธรรม่
ฯ ๒๘ คำ เจ3จา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเผ่าพงศนารายณ์ไอศวรรย์
จึ่งสั่งให้ตรวจเตรียมกัน	กูจะไปคมคัลพระอ้ยกา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สุครีพรับสั่งไปพลัน	ตระเตรียมพลขันธ์อาสา
ฯ เชิดปฐม ฯ
๏ กำขับกันเป็นโกลา	จัดแจงมหารถขัย
นี่แน่นิลนนท์หนุมาน	องคดชมพูพานทหารใหญ่
หมวดกองกะเกนจงเกือบไป	อย่าไว้ใจอรินไพรี
เกลือกเป็นอุบายถ่ายเท	เล่ห์กลแห่งมารยักษี
จงจัดสรรกันแต่ตัวดี	ประคองเคียงข้างภูมีไป
ฯ เจรจา ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นเสร็จ	ระเห็จเข้ามาแถลงไข
ฯ แพละห้อย ฯ
๏ อันซึ่งพหลสกลไกร	ได้พร*อมอยู่แล้วราชา
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
๏ เมื่อนั้น	พระรามบุญเรืองเพื่เองฟ้า
จึ่งชวนพระศรีอนุชา	ลีลาลงสรงวารี
ทรงภูษาทาธะรสประดับเครื่อง	เรื่อเรืองรุ่งรัศรังสี
สององค์ทรงลักษณ์รูจี	ต่างสีเหลืองนิลวัดถาพราย
เลิศแล้วแก้วเก้ามงกุฎเก็จ	เพชรระยับทับทรวงเฉิดฉาย
ตาบติดส้งวาลเลื่อมพราย	กระจายจรกรรเจียกเพราตา
พาหุรัดธำมรงค์ชายแครง	ศรีแสงชายไหวซ้ายขวา
ทรงศิลป้ศรชวนอนุชา	ไคลคลาขึ้นรถจรลี
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
โทน
•- รถเอยราชรถอินทร์	เฉิดฉินฉ้อพรรณรังสี
สลับเลือกล้วนดวงจินดาดี	รัศมีสว่างเมฆา
ดุจดังอโณทัยไตรตรัส	แจ่มจัดแสงนิลวัตถา
ระย้าระย้อยลอยเลื่อนท้า	อนุชานั่งหน้ารถไป
ฯ กลองโยน รุกรัน ฯ
ว่าย
๏ ครั้นถึงจึงหยุตรถแก้ว	แล้วอ่อนโอนองค์ลงไหว้
ให้พระมาตุลีขับเข้าไป	เคียงข้างขวาไทอัยกา
ยอกรป็ญจางค์สุจริต	ประดิษฐานเหนือเกศเกศา
เคารพอภิวันท์ปรีดา	อยู่ในมหารถชัย
ฯ ๘ คำ ฯ
ช้า
เมื่อนั่น	พระกอบกิจธรรมเป็นใหญ่
ครั้นเห็นลักษมณ์รามเรืองชัย	ท้าวไทเพ่งพิจารณา
องค์อรรคอ้อนแอ้นทั้งสอง	ผ่องแผ้วผิวนิลวัตถา
เรืองรุดสุดเลิศลักขณา	เหมือนมหาอัชบาลสหายกู
จึ่งเอื้อนอรรถโองการปราศรัย	เหตุใดเวียงชัยเจ้าไม่อยู่
มาเที่ยวไพรไยทั้งคู่	เกิดรบสุ้ก้นด้วยอันใด
ฯ ๖ คำ ฯ
ว่าย
เมื่อนั่น	พระรามสุริวงค์เป็นใหญ่
จึงทูลแถลงแจ้งไป	ซึ่งมาอยู่ในพนาลี
ด้วยพระบิตุรงค์ทรงชัย	ให้สัตย์นางไกยเกศี
ขอให้พระพรตผ่านบุรี	ให้ข้านี้บวชอยู่ไพร
(*) ความต่อจากนี้ ค้คจากทนังสัอสมุคไทยเลขนี้ ๓๕*
ต่อถึงครบสิบสี่ปี	จึ่งให้ข้านี้เป็นใหญ่
กลับเข้าไปครองกรุงไกร	ข้าไสร*จึ่งมาพนาวา
ด้วยเหตุนี้พระภูบาล	หลานรักจึ่งออกมาอยู่ป่า
อันลักษมณ์และนางสีดา	รักข้าติดตามมาด้วยก้น
เดิมข้าตั้งพรตอยู่ริมป่า	กับพระลักษมณ์นางสีดาเมียขวัญ
เมื่อจะเกิดการณ์ก่อติดพัน	มีสุวรรณกวางทองเดินมา
ให้ภควดีสีดาเห็น	เป็นชอบเนื้อจำเริญใจน้กหนา
ไม่รู้ว่ากลมายา	ให้ข้าติดตามกวางไป
ข้าจึงให้ลักษมณ์อนุชา	อยู่รักษานางที่อาศัย
ทันกวางก็วางศรชัย	กวางร้องก้องไปเป็นเสียงคน
ได้ยินสำเนียงว่าเจ้าพี่	บัดนี้หมู่มารอกุศล
แกล้งมาทำเล่ห์เท่กล	ผจญพี่เจ้าช่วยด้วยรา
ครั้นกลับมาพบเจ้าลักษมณ์บอก	ว่านางให้ออกมาตามหา
ได้ยินสำเนียงร้องมา	จึงรู้ว่ามารยาอสุรี
ข้าจึงพิเคราะห์ดูกวางเล่า	ก็กลายเป็นเผ่าพงศ์ยักษี
ครั้นข้ากลับมาหาเทวี	มิพบนวลนางสีดา
ข้าจึงติดตามนางไป	ได้ข่าวพญาบักษา
บอกว่าพญาอสุรา	ลักพาเอานางสีดาไป
ได้ออกต่อด้านส้บประยุทธ์	ยงยุทธ์ก้นที่ทางป่าใหญ่
บอกว่ากลัวแหวนนางใน	ราพณ์ได้ทิ้งต้องสกุณี
ปีกหักทบทับเจ็บคราง	อยู่ที่ในกลางพนาศรี
พอข้าไปได้วาที	สกุณีก็ถึงแก่คาลัย(,)
ข้าจึงได้เรื่องราวตามมา	เพราะพญาบักษาแถลงไข
จนได้รี้พลสกลไกร	ให้องคตเข้าไปแจ้งกิจจา
พญาย้กษ์หักหาญเอานางไว้	มีส่งสีดาให้แก่ข้า
แล้วแต่งกองทัพออกมา	รบข้าจึ่งฆ่าบรรลัย
(•) น่าจะย่อมาจาก8ว-3ใคาลัย
เป็นสัจสุจริตพระผ่านเกล้า	ข้ามิได้เอาเท็จมาเศกใส่
พระบิดาก็ถึงแก่คาลัย	จะได้พึ่งแต่ท้าวพระอัยกา
ฯ เจรจา ๗!ว คำ ฯ
- เมื่อนั้น	พระทรงจตุศีลยักษา
ได้ฟังถ้อยคำพระรามา	ก็จินดาสอดส่องดูไป
สุจริตทศพิธเจรจา	ไม่มีมุสาเศกใส,
ชื่อสัตยัตรัลดรงจริงไป	ช่างมาท้าได้อสุรี
ถึงกระไรไม่เห็นบาปกรรม	จงอายนั้าหน้าบ้างเถิดยักษี
มิใช่สมบัติไม,มี	นี่กระไรไปลักเมียเขามา
จำกูจะช่วยเกลี่ยไกล่	จึ่งจะไม่อับอายขายหน้า
ร่าย
๏ คิดแล้วจึ่งมีพระบัญชา	ดูกรรามาอสุรี
สองเจ้าเป็นเอกอรรควงศ์	เผ่าพงศ์ผ่านภพเรืองศรี
หนึ่งผ่านลงกาธานี	หนึ่งผ่านบุรีอยุธยา
ไม่มีผู้ที่,จะเทียมเท่า	สองเจ้าเป็นบรมนาถา
เรืองรุทสุดอรรคอิครา	สามัญพึ่งพาทั่วไป
ดั่งฤๅจะมาหมองหมาง	ในนางหนึ่งนี้เป็นไฉน
ไกล่เกลี่ยกันเสียเถิดเป็นไร	อย่าให้เคืองใจอัยกา
ฯ เจรจาปลอบ ๑๔ คำ ฯ *
๏ เมื่อนั้น	พระรามทศพักตร์ยักษา
ทั่งสองหลานรับพระบัญชา	ขืนอารมณ์ว่ากันไป
ต่าง ๆ ตอบต่อคำแข็ง	ยั่วแยงเย้ยเยาะเศกใส่
ดื้อดึงขึงขันกันไป	ก็ทูลไทท่านท้าวมาลี
อันซึ่งชีวิตข้าทั่งสอง	ปองไว่ใต้เบื้องบทศรี
เกี่ยวข้องกันอยู่ด้วยนารี	พิพากษาเถิดพระอัยกา
ฯ เจรจา ๖ คำ กล่าวโทษกัน ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวมาลีวราชยักษา
ตรัสห้ามสองราชนัดดา	แล้วตรีกดราตามข้อความไป
เห็นเหตุเภทผลด้วยสตรี	จื่งมีกระทู้ซักไล่
ไถ่ถามท้าวทคกัณฐใป	เมื่อตัวได้นางสีดามา
คือใครยังได้รู้เห็น	เป็นประการใดบ้างให้ว่า
ยังมีสำคัญส้ญญา	เว้าว่าแต่ตามจริงไป
ฯ เจ:จาตามจริง ๖ คำ ฯ
ร่าฆ
๏ เมื่อนั้น	ฑคเศียรสุริวงศ์เป็นใหญ่
จึงแก้กระทู้ทูลไป	เมื่อพบนางในพนาวา
ไม่มีผู้1คนเมืองบ้าน	กันดารท่าทางกลางปา
ข้าได้สำคัญสัญญา	กระหมวดหญ้าเข้าไว้เป็นพยาน
มั่นคงสุจริตพระอัยกา	ข้ามิได้มุสากล่าวสาร
มาดแม้นมิสมคำให้การ	ขอประทานถวายชีวิต
ฯ เจรจาไม่เท็จ ๖ คำ ฯ
ช้า
(*; เมื่อนั้น	พระบรมลักษณ์ศักดิ๋สิทธิ๋
ได้ฟังพ่ออ้ายอินทรชีต	บิดผันเคกแสร้งเจรจา
เป็นสิ่งของหรือตกหล่น	นี่มาเก็บคนได้กลางปา
ผิดที่มิเคยพบเห็นมา	หรือว่าผู้อื่นลักนาง
พอพบพระยาอสุรี	ก้าฉนี่จะเห็นด้วยบ้าง
เกรงกลัวคิดว่าผัวนาง	ขว้างเสียทิ้งไว้หนีไป
อันกระนั้นมั่นแม่นผิดที	ก้าฉนี่พอจะเห็นด้วยได้
นี่สิว่านางตกกลางไพร	จนใจไม่รู้ที่เจรจา
แต่ว่าจะเป็นอะไรมี	ข้อคดีของรามกล่าวหา
เพื่อนว่าเป็นผัวสีดา	ถ้าจริงก็จะได้เนื้อความ
ฯ©๐คำฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วจึงแต่งกระทู้ไล่	บ้ญชาซักไซ้ไถ่ถาม
ตัวว่าเป็นผัวนงราม	นางงามนี้เป็นประการใด
นางนี้ก็จะมีแม่พ่อ	หน่อท้าวด้าวแดนกรุงไหน
นางอยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองใด	เร่งให้การไปบัดนี้
ฯ เจรจาตามสัจจริง *๒ คำ ฯ
- บัดนั้น	พระอวตารผู้ชาญชัยศรี
แก้กระทู้ทูลตอบคดี	นางนี้อยู่เมืองมิถิลา
พระบิดาชื่อท้าวชนก	ยกนางนี้ให้แก่ช้า
ได้ตกแต่งการวิวาห์	สามัญญะมาทั่วไป
เธอตั้งพิธียกศิลป๋	เมืองแมนแดนดินหวั่นไหว
ช้ายกได้จึ่งให้ทรามวัย	เทพไทรู้สิ้นพระราชา
ถ้าสืบมิสมดุจดั่งคำ	จงทำโทษเถิดให้หน้กหนา
ประหารชีพให้ม้วยชีวา	พระอัยกาอย่าได้ปรานี
ฯ เจรจาไม่ว่าเท็จ ๘ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระพงคํพรหมธิราชรังสี
ได้ฟังพระรามพาที	ก็ปรีดาส่องดูไป
เห็นเหตุเภทผลแม่นมั่น	นั่นอะไรเล่าคำแถลงไข
ดั่งฤๅจะเถิดนางกลางไพร	อ้ายจังไรมันแกล้งพาที
จำกูจะถามสีดาก่อน	จึ่งจะแบ่งบั่นรอนถูกที่
ร่าย
๏ ก็สั่งวิศณุกรรม์ทันที	ไปหานวลนางสีดามา
ฝ่ายองคํท้าวทศพักตร์	ให้แต่งอสุรศ้กดยักษา
ฝ่ายช้างพระรามราชา	ให้แต่งเสนาก้าภ้บไป
คุมกันพานางสีดามา	อย่าให็ใครเจรจาด้วยได้
บอกว่าแต่กูให้หาไป	ฉับไวพามาอย่าช้า
ฯ ๑0 คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระรามทศพักตร์ยักษา
สองฝ่ายรับสั่งสั่งเสนา	คุมอาสาข้างละพันไป
ฯ ๒ คำ ฯ
. ฝ่ายมโหธรหนุมาน	สองทหารประณตประณมไหว้
มาจัดยักษีกระบี่ไพร	กำกับเทพไทจรลี
ฯ เชิดปฐม ๒ คำ ฯ
. ครั้นถึงสวนขวัญท้นใด	เทพไทร้องบอกมารศรี
พระอัยกาให้เชิญจรลี	ไปที่สมรภูมิพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
. เมื่อนั้น	นารีสีดาลาวสวรรค์
ได้พังพระวิษณุกรรม	เกษมสันติ๋ราชหฤทัย
แม่นมั่นอันอัยกาเจ้า	จะเอากูไปถามซ้กไล่
ซี่งพระยามารลักกูมาไว้	จะสอบใส่กับคำพระรามา
ดีใจกูจะได้ไปเห็น	เป็นไรก็เป็นไปข้างหน้า
จะตัดพ้อท่อถามเจรจา	กูจะว่าให้อายแก่คน
กูไม่ปราศัยอ้ายขุนมาร	พวกพาลยักษร้ายอกุศล
กูจะกราบพระบาทจุมพล	ซึ่งสู้เสียสกลกายมา
คิดแล้วจึ่งร้องไปพลัน	ข้าจะจรจันไปหา
จะได้กราบพระบาทพระไอยกา	อย่าเข้ามาเร่งจรลี
ฯ ๑0 คำ ฯ
ร่าย
*, บัดนั้น	พระวิษณุกรรม์เรืองศรี
รับค์าวรราชนารี	เร่งยักษีเชิญพิมานช้ย
ฯ ยักษ์ร้อง ๒ คำ ฯ
(& ต่าง ๆ จ้ดแจงเป็นโกลา	ยกมหาบุษบกเข้ามาให้
เตรียมสรรพก็กลับคลาไคล	ออกไปคอยนำลีลา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุรานารีซ้ายขวา
ซึ่งได้รักษาลีดา	พาเชิญขึ้นบุษบกพลัน
ลีดาก็เข้าในม่านทอง	ปีดบัองกำบังผายผัน
อยู่ในม่านแก้วแพรวพรรณ	ผายผันตามเทวะจรลี
ฯ เพลง ฯ
๏ ครั้นถึงนางจึ่งอภิวาท	อัยกาธิราชรังสี
ทั้งพระภัสดาสามี	มารครีสอดส่องนัยนา
เห็นทคภัณฑ์อยู่เบื้องซ้าย	คล้าย ๆ พระรามอยู่เบื้องขวา
นั่งหนำคือองคพระอนุชา	พระอัยกาอยู่หว่างกลางคัน
นวลนางเศร้าสร้อยโคกี	มารศรีวิโยคโคกคัลย
นางแสนโศกาจาบัลย	อัดอั้นอยู่ในม่านรูจี
ฯ โอต *(๐ คำ ฯ
ใาย
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์พรหมธิราชรังสี
ครั้นเห็นบุษบกมณี	ก็รู้-ว่านางลีดามา
จึ่งสั่งให้เข้ามาใกล้	หนำพิชัยราชรถา
ตัวกูจะดูลีดา	จงพาเข้ามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายเทวะรับสั่งพลัน	ร้องบอกแจ่มจ้นฑร์มารศรี
ทั้งตรีชฎา11*)อสุรี	เชิญมณีบุษบกเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
(•) ค้นฉบับหนังสือสมุตไทย เปิน ตงีใ!าตา
® ตรีชฎาก็พาเข้าไป	ตรงหน้าพิชัยรถา
จึ่งบอกนวลนางสีดา	รูดมหาม่านทองดุษฎี
ฯ ๒ คำ ฯ
3- สีดาก็รูดม่านก้ม	ประณตประณมบทศรี
ครวญ
๏ เคารพอภิวันท์ธุลี	โคกีสะอื้นไปมา
ฯ โอด ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระทรงจดุคีลยักษา
ครั้นเห็นนวลนางสีดา	เสน่หาปลาบปลื้มฤทัย
อื้นอัดกำหนัดในนาง	พลางกำเริบราคร้อนพิสมัย
พิคเพ่งเล็งแลทรามวัย	มิได้ที่จะขาดวางตา
ชิชะโอ้ว่าสีดาเอย	มางามกระไรเลยเลิศเลขา
ถึงนางสิบหกห้องฟ้า	จะเปรียบสีดาได้ก็ไม่มี
แต่กูผู้รู้ยศธรรม	ยังหมายมั่นมุ่งมารศรี
สาอะไรกับอ้ายอสุรี	จะมิพาโคติกาตาย
โอ้อนิจจาทศกัณฐ์	สู้เสียพงศ์พันธ์ฉิบหาย
มัารถคชพลวอดวาย	ฉิบหายเพราะนางสีดา
ตัวกูผู้หลีกลัดตัดใจ	ยังให้หุนเหี้ยนเสน่หา
ที่ไหนมันจะได้สติมา	แต่วิญญาณกูยังแดยัน
ขวยเขินสะเทินวิญญาณ	กว่านั้นไม่เหลือบแลแปรผัน
ไม่ดูสีดาดวงจันทร์	พระทรงธรรม่เธอคิดละอายใจ
บิดเบือนพักตร์ผินไม่น่าพา	ขืนข่มอารมณ์ปราศัย
อื้นอัดอดยิ้มไม่ได้	เอื้อนแก้มว่าไปแก่สีดา
เจ้าผู้จำเริญสิริภาพ	ปลาบปลื้มเยาวะยอดเสน่หา
เจ้าเป็นเอกอรรคกัญญา	หน่อนามกษ้ตราบุรีใด
ทำไมจึ่งมาอยู่นี่	สุรีวงศ์พงศ์พิร์อยู่ไหน
ลูกผัวเจ้ามีหรือไม่	บอกไปให้แจ้งบ้ดนี้
ฯ เจรจาตามจริง ๒๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางสีดามารศรี
ก้มเกล้ากราบทูลทันที	ข้านี้เป็นเมียพระรามา
เดิมชนกบิดาบวชอยู่ไพร	บอกข้าว่าได้มาแด่ป่า
แทบริมผังนี้าคงคา	ในมหาบัวทองรูจี
จี่งเอาข้ามาเลี้ยงไว้	แล้วพาเข้าไปกรุงศรี
ในมิถิลาธานี	ให้ดั้งพิธียกศิลป์ช้ย
ด่าง ๆ เข้ายกธนูศิลป๋	เสรืจลี้นมิได้หวาดไหว
พระรามยกได้ว่องไว	จึ่งให้ข้าเป็นภรรยา
ทำการวิวาหมงคล	เสนาสามนด์ทั่วหน้า
ทั่งฤๅษีสิทธิวิทยา	เทวามาช่วยอวยช้ย
เทพเจ้าแจ้งใจอยู่สิ้น	เมืองแมนแดนดินน้อยใหญ่
แล้วพระรามจึงพาข้าไป	อยู่ในกรุงศรีอยุธยา
อยู่มานางใกบเกศี	ทูลบิดาสามีของข้า
ให้พระรามไปอยู่พนาวา	ข้ารักจึ่งตามจรลี
กับทั่งพระลักษมณ์อนุชา	ออกมาอยู่ริมพนาศรี
แล้วมีกวางทองรูจึ	จรลีมาเห็นเป็นชอบใจ
ข้าให้พระรามไปดามกวาง	ท่าทางที่รีมอาศ้ย
พระรามจึ่งให้เจ้าลักษมณ์ไว้	เธอก็ไปตามไล่มฤคา
ครั้นอยู่ประเดี่ยวได้ยินก้อง	ว่าน้องเอ่ยช่วยด้วยยักษา
สงสัยว่าภ้ยมีมา	จึ่งให้อนุชาไปตาม
ทศฟักตร์จึงลักพาข้ามา	สดายุได้ออกไต่ถาม
บอกว่าข้าเป็นเมียราม	ก้อยถามถุ้งเถียงไปมา
พญายักษ์ไม่ฟังจะพาหนี	สดายุต่อตีเช่นฆ่า
ฝ่ายองค์พระยาอสุรา	ถอดแหวนของข้าทั่งไป
ถูกด้องพญาสกุณี	ปีกหักอยู่ที่ทางป่าใหญ่
แล้วพาข้าเข้ามาไว้	ในกรุงนครลงกา
จึ่งทศกัณฐไปวอนวิง	จะให้ยิงยอมเสน่หา
ข้าว่าเป็นเมียพระรามา	ยักษากราบไหว้ให้ปรานี
ด่าว่าเท่าไรไม่ขี้งโกรธ	ไปคาดโทษแก่นางยักษี
ตัวข้าก็มิได่ไยดี	จงแจ้งธุลีบาทา
ฯ เจรจา ๓๐ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระทรงจตุคีลยักษา
สอดส่องดูคำสีดา	ไม่ต้องในหาทศกัณฐ
ผิดไปมิไต้ไคล้คลีง	คำรามอ้างถีงสรวงสวรรค์
สมคำสีดาดวงจ้นทรี	เห็นมั่นคงทางพระรามา
ฝ่ายคำพระยาอสุรี	มีพยานแด่ที่กระหมวดหญ้า
แม่นมั่นมันตักเมียเขามา	ครั้นว่ากูจะตัดสินไป
ข้อความยังมิไต้สืบก่อน	เสนาพลากรจะสงสัย
ทศกัณฐ์ผู้ผิดจะติดใจ	จำจะให้สืบใส่ด้วยสำนวน
แล้วจึ่งจะคิดบัญชา	พิพากษาตามข้อไต่สวน
ทั้งฟ้องถ้อยคำสำนวน	ประมวญกันพิพากษาไป
ร่าย
๏ คิดแล้วให้สืบเทวา	ตามคำรามาแถลงไข
เทวาจะว่าประการใด	ท่านจงเร่งให้การมา
ฯ®๒คำฯ
๏ ฝ่ายทศกัณฐโจทก์ต้าน	พยานเหล่านั้ชังข้างข้า
ไม่รู้ว่าไต้สีดา	มาเป็นพยานมิเต็มใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
เทวา
๏ ฝ่ายเทพรับสมอ้างค้าน	สบถสาบานแถลงไข
แม้นมุสาให้ข้าบรรลัย	มิไต้เอาเท็จมาเจรจา
ชังจริงด้วยเธออาธรรม์	ถึงกระนั้นก็ไม่มุสา
ไม่แจ้งว่าไต้สีดา	ข้ามิไต้เอาเท็จมาพาที
เติมข้าไต้ยินเขาลือเลื่อง	ในเมืองพระชนกฤษี
เธอกลับเข้าครองบุรี	ทำการพิธีมงคล
ให้ตั้งธนูยกศิลป์ชัย	ชวนกันลงไปทุกแห้งหน
ใครยกไหวจะให้เนียรมล	ผู้คนเต็มไปทั้งภารา
ตัวข้าได้ยกธนูศิลป์	พรหมินทร์อินทร์จันทร์เป็นหนักหนา
ข้ายกศิลป์ชัยไม่เคลื่อนคลา	พระรามายกไหวจึ่งได้นาง
แล้วเธอทำการวิวาห้	ข้านี้ได้ช่วยทั้งสองข้าง
พอเจ้าบ่าวเข้าหานาง	ต่างคนต่างมาวิมานชัย
ฯ เจรจา ©๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนี้น	พระกอบกิจธรรม์เปีนใหญ่
ได้ฟังเทวาสุราลัย	ให้การสมคำพระรามา
ก็พอจะตัดสินไป	แต่ยังมิได้ชันสูตรหญ้า
ดูก่อนพญาอสุรา	จะให้เอาหญ้าสำคัญ
ฝ่ายข้างพระรามราชา	จงแต่งเสนาผายผัน
กำกับทนายกุมภัณฑ์	นำวิษณุกรรม์ไปเอามา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระรามฑคพักตร์ยักษา
สองฝ่ายรับสั่งสั่งเสนา	ให้กำกับนำเทวะจรลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายมโหธรหนูมาน	สองทหารประณตบทครี
. มโหธรนำเทพจรลี	ฝ่ายครีหนูมานกำกับมา
ฯ เชิด ฯ
ร่าย
๏ มาเอยมาถึง	ยังที่ทุ่งกว้างกลางป่า
ฝ่ายมโหธรอสุรา	ยักษาก็คิดโนใจ
เมื่อมิได้มิสำคัญ	จะรู้ที่หมายมั่นแห้งไหน
ใข้มาแล้วจำจะพาไป	ให้ได้ซึ่งหญ้าเป็นสำคัญ
พอเห็นหญ้าตกเรี่ยราย	ยักษ์ร้ายจึ่งว่านี่หมายมั่น
เจ้านายข้าทำเป็นสำคัญ	เทวัญจงเอาจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายวิษณุกรรมั่เก็บเอาหญ้า	พามาตามคำยักษี
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงทูลถวายทันที	นี่และสำคัญอสุรา
ฯ ๒ คำ ฯ ซ้า
๏ เมื่อนั้น	พระทรงจตุคีลยักษา
ครั้นเห็นซึ่งหญ้าสำคัญมา	ก็บัญชาไกล่เกลี่ยเนื้อความไป
ดูกรเจ้าสองหลาน	พยานข้างรามฟังไต้
ฝ่ายทศกัณฐ์สำคัญไซ้	สืบไต้แต่หญ้ากระหมวดมา
เมื่อพิจารณาดูข้อความ	ถ้อยถามยืดยาวนักหนา
มีพยานมั่นคงว่ารามา	เป็นผัวสีดาเทวี
ก็มาดเก็บไต้นาง	ข้างผัวยังตามมารศรี
ดูกรพญาอสุรี	เพื่อนนื้หลานสหายร่วมใจ
ข้างเจ้าก็เป็นนัดดา	หาอื่นหาไกลกันไม่
จงฝากชีวิตกันไป	ส่งนางให้รามคืนภารา
นี่แน่เจ้ารามทศกัณฐ์	เป็นพันธุมิตรดีกว่า
อย่าให้ร้อนราษฎร์ประชา	สองราฟังปูวาที
ฯ เจรจาปลอบ *๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ทศพักตร์ลักษมณ์รามสามศรี
ดื้อดึงขึงขันพาที	สามศรีเถียงกันไปมา
ฯ เจรจาโจทก็มาว่ากัน ฯ
๏ ฝ่ายทศกัณฐ์ทูลแถลง	แคลงชังด้วยกล่าวมุสา
เมื่อไต้มาแต่พนาวา	กลับว่าข้าลักเทวี
หาไม่ทำไมกับสีดา	ตัวข้าไม่หวงสาวศรี
มิใช่สมบัติไม่มี	ว่านี้ด้วยแค้นฤทัย
เสียแรงขอจากปากมาร	กลับว่าเป็นพาลไปได้
เมื่อขัดสนจนรู้ทั้งกรุงไกร	ช่างซ้อมกันได้เป็นคำเดียว
อนิจจาเทวาก็กลอกกลับ	ผู้บังคับไม่ว่าตามป่าเปลี่ยว
เสือสีหอสุรีทํองเที่ยว	แม้นพบจะขบเคี้ยวเนื้อกิน
ธรรมเนียมว่าเป็นผัวเมีย	หรือจะทั้งเสียได้ไพรสิน
ก็จะแหนหวงอยู่อาจิณ	จงถวิลดูเกิดพระอัยกา
อันซึ่งพยานสมค้าง	เหตุขังข้างข้ายักษา
เหมือนมาตุลีเทวา	ก็อาสาชักรถจงดูไป
อ้ายนี่กับเทพไห้การ	แต่ก่อนดีฉานเอามาไข้
ได้ยากลำบากเจ็บไจ	แกล้งให้การสมรามมา
อันองคํลักษมณ์รามผู้นี้	เป็นคนมิดีริษยา
ยิงพญาพาลีม้วยชีวา	ได้พลยกมาพระบุรี
หากจะช่วงชิงเอาสมบัติ	พัสถานในราชกรุงศรี
แกล้งกล่าวด้วยสีดานารี	มิใช่ผัวนางพระอัยกา
พระรามหากอาจองฑนงศักดิ๋	มายํ่ายีหมู่มารยักษา
สิ้นสุดมุดม้วยชีวา	จึ่งให้เจรจาความเมือง
เมื่อองคดเข้าไปว่าขาน	ทำห้าวหาญโกลีพังเพึ่อง
ให้อายแก่ไพร่พลเมือง	ลือเลื่องรู้สิ้นพระราชา
มิใช่ว่าจะไปโดยดี	ฆ่าสี่เสนียักษา
องอาจกล่าวคำอหังการ	ข้าติดใจอยู่พระภูมิ
ฯ ๒๖ คำ ฯ *
๏ ฝ่ายข้างพระรามทูลแย้ง	ข้าบาทขอแจ้งบทศรี
เมื่อทศพักตรีลักเทวี	พามาบุรีลงกา
ฝ่ายพญาพิเภกว่าขาน	พญามารโกรธขับเสียป่า
ได้ความทนทุกขเวทนา	มาพึ่งข้านี่แนภูมิ
ถ้าสืบมิสมตุจดั่งคำ	จงทำโทษเกล้าเกศี
อะไรไม่อายวาที	สืดาว่าไหว้กัลยา
ซึ่งศรถูกพญาพาลี	ข้ามิตั้งใจเข่นฆ่า
ด้วยพาลีเสียสัจจา	ขอให้ศรข้าปักอกตาย
ครั้งดึกดำบรรพ์นั้นมา	พญาพาลีจึ่งฉิบหาย
มิไดํให้เมียแก่น้องชาย	จึ่งตายเหมือนถวายสัจจา
ถึงกระนั้นก็ไม่ขึ้งโกรธ	ข้าจะช่วยแก้โทษริษยา
ขอแต่โลหิตติดโลมา	ทาปลายศรกินเป็นที
พญาพาลีก็มิให้	ยอมม้วยบรรลัยเป็นผี
ไม่มีผู้ผ่านธานี	น้องพาลีผ่านภารา
เห็นข้าอยู่ในสุจริต	คิดกันถวายเมืองทูลอาสา
จึ่งให้ไปแจ้งกิจจา	ยักษาไม่เป็ดทวารชัย
องศตจึ่งทลายประตูเมือง	เอาเรื่องราวเข้าแถลงไข
ทศกัณฐ์ก็ดื้อดึงไป	ไม่ส่งสีดาเทวี
กลับว่าองคตหยาบข้า	ให้เสนาฆ่ากระบี่ศรี
เสนาจับองคตต่อติ	ฆ่าอสุริตายจึ่งรอดไป
มิใช่สมบัติข้าไม่มี	จะรบเอาบุรีหาไม่
แม้นส่งสีดาทรามวัย	ก็จะกลับคืนไปภารา
เหตุด้วยลักเมียข้ามาก่อน	ข้าจึ่งตามบั่นรอนเช่นฆ่า
ไม่ดีลักเมียข้าหนีมา	พระอัยกาจงแจ้งธุลี
ฯ ๒๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระทรงทศธรรมรังสี
พิพากษาตัดสินคดี	ไม่ควรอสุรีติดใจ
มิใช่แต่มาตุลี	เทวันจันทรีเท่าไหน ๆ
รู้เห็นเป็นสามภพไตร	เจ้าติดใจผิดประเวณี
อันจะแคลงว่านางอยู่กลางปา	นัดดาไปได้มารศรี
นั้นชอบแต่ผัวไม่มี	นารีตกอยู่เอกา
นี่ถามสีดาว่าเจ้าลัก	ทศพักตร์ว่าได้มาแต่ป่า
ฝ่ายรามว่าเป็นภรรยา	สืบเทวาสมพาที
กลับซัดให้การถึงเจ้า	ว่าลักพาเมียเขาหนี
เห็นว่าเจ้าลักเทวี	สีดาเป็นเมียรามา
จึ่งปรึกษาให็เจ้าส่ง	คงแก่รามร่วมเสน่หา
คือผิดอย่างไรให้ว่ามา	ทำตามปรึกษาบ้ดนี้
ฯ เจรจาพิพากษาคู่ •๒ คำ ฯ
ร่าย
บัดนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษี
ติดใจเทวัญจันทรึ	กับพิพากษาไม่เต็มใจ
เมื่อเทพรับสั่งอ้างค้าน	ดั่งฤๅภูบาลฟังได้
โกสีย่ยังให้รถชัย	หรือจะมิดลใจเทวี
ถึงมาดว่าเมียรามจริง	เมื่อทิ้งทอดในพนาศรี
เป็นสิทธิ*เสือสางอสุรี	ชอบพิพากษาให้ผู้ได้มา
นี่สิว่าช้าไปลักนาง	ฝ่ายช้างรามเห็นหรือให้ว่า
เป็นแต่บอกเล่าเจรจา	ช้าติดใจอยู่ภูมิ
ฯ เจรจาติตใจพิพากษา ๘ คำ ฯ
ร่าย
เมื่อนั้น	พระทรงทศธรรมรังสี
เดือดด่าพญาอสุรึ	อ้ายนี่มันช่างเจรจา
ฝ่ายมึงลักเมียเขาพรากผัว	จะช่วยชั่วกระไรอ้ายบ้า
เมื่อเองเล็ดลอดลักมา	จะเห็นหน้าตามึงกลใด
มาดแม้นถ้าพบเจ้าผัว	โดยชั่วไม่ละเมียให้
เช่นนี้หรือนางตกกลางไพร	จะพิพากษาให้มึงมา
อย่างนี้หรือเหยื่อเสือสีห์	มึงช่างพาทีริษยา
เทพผู้ใดดลสืดา	ใยมึงมิว่าออกไป
จะเกี่ยวช้อุงอะไรกับโกสีย์	รถของเขามีเขาให้
มาดแม้นมึงไม่เป็นโจรไสร้	ใยมิส่งให้พระรามา
แล้วกล่าวเป็นภาคสุนทร	ดูกรพญายักษา
(•) ค้นฉบับเป็นสวม แสดงให้เฟ้นว่า สวม ในทึ่นั้กับ ส้วมกอด นั้นด่างกัน จงไม่เขียนสวมกอด
เจ้าเป็นเยาวะบอดนัดดา	หลานรักเสน่หาของเรา
ถึงมาดจะแหนหวงนางไว้	นางก็ไม่อะไรกับเจ้า
ป่วยการไปชั่วอย่ามัวเมา	มิใข่ของเจ้าอย่าเจรจา
จงฟังคำกูผู้ปูสอน	ให้ถาวรยศยิ่งภายหน้า
จะทำไมกับอี่สีดา	ยักษาเจ้าอย่าใยดี
มาดแม้นถึงทิพสุวรรณ	สามัญรองบทศรี
ดั่งฤๅจะสวดสวม1*,โมลี	ยักษีอย่าผูกพันอาลัย
หนึ่งนวลนางราชอสุรี	ดิบดีดั่งดวงแขไข
ประโลมเลิศละลานฤทัย	อำไพยศยิ่งกัญญา
ว่านี้แต่ที่เยาว์ ๆ	ยังอี่เถ้ามนโทกนิษฐา
เป็นยิ่งยอดเอกอิศรา	รจนาล้วนเล่ห์ระเริงใจ
แม้นเจ้ามิฟังคำกู	จะไปสู่นรกหมกไหม้
ล้วนสาหัสฉกรรจ์บรรลัย	จะใยดีอะไรกับสีดา
จงส่งองคํนางสีดาให้	แก่พระรามเจ้าไปดีกว่า
เหมือนหลานเอ็นดูอัยกา	เจ้าฟังป่ว่าบ่ดนี้
ฯ เจรจาปลอบหลาน ๒๖ คำ ฯ
๏ บ้ดนี้น	ทศเศียรสุรีวงศ์ยักษี
ฮึดฮัดดัดพ้อพาทิ	เออกระนี้ควรเป็นพระอัยกา
มาดแม้นมอดม้วยสุรีวงศ์	พระองศ์เบี่ยงบ่ายตามสุขา
แพ้พ่ายไม่ขายบาทา	หน้าอ้าย1*1ยักษาอสุรี
ก็ให้เลื่อนบุษบกออก	ร้องบอกอัยการังสี
ถึงมอดม้วยชีพชีวี	จะสู่เอาบุรีเป็นเรือนตาย
พระองค์อยู่เถิดให้เลิศผู้	จะได้ดูประเสริฐเฉิดฉาย
จงพิศวาทสองราชหลานชาย	ช่วยกันเบี่ยงบ่ายเจรจา
ดูกรพระรามพระลักษมณ์	เราเป็นหลานรักเสน่หา
เธอยังไม่คิดเมตตา	สาอะไรแก่เจ้าสองไท
(*) แก้คามหนังสือลมุคไทย เลขทื่ ๓๔๏ (กรมคิลปากร. ๒๔๓๒)
ก็จะเหมือนกันกับดูข้า	เธอช่างบัญชาออกได้
ครั้นจะส่งองคนางสีดาไป	เจ้าไซร้ก็กังขาราคี
แล้วได้ทำการสับประยุทธ์	นงนุชอยู่ในเมืองยักษี
เราจะสู้กันกว่าชีวี	จึ่งจะมีเกียรติยศสืบไป
ว่าแล้วก็ร้องโกญจนาท	ดูกรอสุรราชน้อยใหญ่
พระอัยกาให้ส่งนางไป	มึงจะว่ากะไรอสุรา
แล้วทูลเฉลยยุบล	ที่จะส่งเนียรมลอย่าได้ว่า
ให้ลือชื่อไว้กัลปา	อัยกาเจ้าจงแจ้งใจ
ๆ*๘คำ)
-, เมื่อนั้น	พระทรงทศธรรม์เป็นใหญ่
กรั้วโกรธพิโรธฤทัย	เอาใจลักษมณ์รามราชา
ดูกรสองหน่อนาถ	อย่าประภาษความแก่ยักษา
มันเป็นหมู่หมามฤคา	ไม่ควรนัดดาจะพาที
ไว้อัยกาจะตอบต่อ	ข้อความกับด้ายยักษี
ดูกรพญาอสุรี	มึงนี้เป็นคนอาธรรม์
ไม่อยู่ในสัจสุจริต	คิดคดทดโฑ่โมหัน
ฝ่ายกูคนีงกีงกุมภัณฑ์	มึงจะพามันม้วยมรณา
ตัวกูคิดว่ามึงหลาน	จึ่งว่าขานให้เป็นสุขา
ฝ่ายมึงก็ไม่น่าพา	เจรจาทรลักษณ์ใส่ตัว
ความเจ็บความอายไม่มึ	กราบไหว้สตรีท่วมหัว
มึงนี้ด้ายเต่าเมามัว	ชั่วชาติไม่มึความอาย
ให้อับประภาคไปทั้งมูล	ไอสูรย่สมบัติจงเสื่อมหาย
ให้วายชีพด้วยศรนารายณ์	จงพ่ายแพ้พระรามทุกเวลา
แล้วจุมพิตพักตรพระราเมศ	เยาวเรศเรืองฤฑธิเสน่หา
จงมึชัยชนะอสุรา	ปรากฏยศยิ่งสามธาตรี
แล้วสั่งพระวิษณุกรรมึ	จงผายผันพานางบทศรี
ไปไว่ในสวนอสุรี	ตามทีที่เติมสีดามา
ฯ •๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายวิษณุกรรม่รับพาที	สีดากราบลงสามท่า
ไหวิทั้งท้าวผู้ภัสดา	ก็ลีลามายังอุทยาน
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ได้ฟังสาร
ร่านร้อนฤทัยเพียงไฟกาล	ดั่งจะผลานทรวงซ่านวิญญาณ
ดิ้นเดือดดันดึงโกนก้อง	ร้องด้วยอำนาจยักษา
สนั่นครั่นครื้นพระสุธา	ก็ลีลาบุษบกพิมานชัย
ออกมาคอยฟังคดี	ยักษีมิได้บังคมไหว้
แทบใกล้สมรภูมิชัย	เข้าสถิตยอบู่ในไพรวัน
ฯ คุกพาทย์ ๖ คำ ฯ
๏ ฝ่ายอัษฎาทัควานร	พลากรทูลไทไอศวรรย์
ข้าขออาสาพระทรงธรรม	ไปหั่นสับหน้าเป็นตีนกา
ประจานไวิมิให้ใครดูเยี่ยง	อาธรรม์ไม่เที่ยงมรรษา
แล้วจะเข้าไปเชิญสีดา	มิให้ผ่านฟัาเคืองใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายข้างพระลักษมณ์พระรามห้าม	ออกนามหนุมานทหารใหญ่
เจ้าอย่ากรื้วโกรธฟูน,ไฟ	ไม่ด้องขนบธรรมเนียมมา
ห้ามทั้งอ้ษฎาพานร	พวกพลนิกรซ้ายขวา
มิให้เข่นฆ่าอสุรา	ก็ทูลพระอัยกาไป
เมื่อพระองค์ให้หามาว่าขาน	พระยามารดันดึงไม่ส่งให้
ฝ่ายนางก็กลับเข้าไป	อยู่ในเงื้อมมีออสุรา
เกลือกทศกัณฐ์กริ้วโกรธ	จองโทษทัณฑ์ท้าเมียข้า
จะมิมอดม้วยชีวา	พระอัยกาจะว่าประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ *
๏ เมื่อนั้น	พระทรงทศธรรม์เป็นใหญ่
จึ่งจุมพักตร์ปลอบพระรามไป	เจ้าไสร้ยศยิ่งนัดดา
ครื้นจะข่วงชิงเอานางไว้	เกียรติยศจะไม่มีภายหน้า
หนี่งก็มานะอสุรา	ข้อนี้นัดดาอย่าแคลงใจ
เจ้าจงกลับคืนพลับพลา	อัยกาจะไปกรุงใหญ่
ต่างคนก็ต่างคลาไคล	พระรามก็ไปพลับพลา
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนี้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษา
ครั้นเห็นลักษมณ์รามราชา	ทั้งพระอัยกาจรลี
เธอเร่งกรั้วโกรธพิโรธใจ	ยังไม่เข้าไปกรุงศรี
ฮึกฮักอักอ่วนอสุรี	กูจะฆ่าสีดาทรามวัย
กูจะแหวะปากเจียนเศียรเกล้า	จะเอาลูกมะพร้าวห้าวยัดใส่
ให้สาอี่คนดีมิเกรงภัย	ท้าวไทก็เหาะระเห็จมา
ฯ กราว ฯ
๏ ครั้นถึงสวนแก้วอุทยาน	บันดาลโกรธกรั้วเข่นฆ่า
เผ่นโผนโจนจับสาตรา	เงื้อง่าพิฆาตเทวี
ฯ เชิด ฯ
๏ สีดาก็บืดยื่นเศียรให้	ฟันฟอนลงไปเถิดยักษี
ฯ เชิด ฯ
๏ พญามารง่าเงยพาที	ตัวพี่จะฆ่าเจ้ากลใด
ฯ ฯ
•ซาตรี
โอ้ว่านวลนางสีดา	กรุณาพี่เถิดอย่าม้วยไหม้
พี่อดทนจนสู้บรรลัย	เหมือนได้เมตตาปรานี
ขอเชิญยุพยอดยุพาพาล	สู่สถานพระนิเวศด้วยพี่
ถึงมาดไม่ไยดี	สนทนาพาทีด้วยกัน
เออนี่ทำไมเจ้าขึ้งโกรธ	โทษพี่อย่างไรจึ่งหุนหัน
ซํ้าแสนโศกาจาบัล	ดีร้ายเจ้ารัญจวนสามี
โอ้ว่าเขลารักเขาไย	หาเหลียวดูไม่หรือเมื่อกี้
ผัวนางขว้างนุชนารี	ตัวพี่จี่งไม่ชิงชัย
ฝ่ายเจ้าก็ดูอยู่ท่ามกลาง	เหมือนอย่างพี่ว่าหรือไม่
ผัวเจ้าก้งขาราคีไป	นัยเนตรพี่เห็นอยู่กับตา
อันพี่กับเจ้าเยาวมิ่ง	จริงๆไม่ทั้งกนิษฐา
สู้ม้วยต้วยสร้อยสุดา	ไฉนขวัญตามิปลงใจ
สงสัยข้อนี้พี่แคลง	พี่หากล่าวแกล้งชักไม่
ขอถามความข้องในใจ	อย่าไดโคกสร้อยโคกี
ฯ เจรจา ฯ
ร่าย
๏ ปลอบพลางทางไข้ตรีชฎา	มึงวิงวอนว่ามารครี
เกลี้ยกล่อมให้ยอมประเวณี	กูจะมึบำเหน็จมา
ฯ เจรจา ๒๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ สั่งพลางก็ทางบทบาท	เข้าราชนิเวศเลขา
ฯ กราว สั่งเบญกาขสีดา ฯ
๏ ครั้นถึงจี่งมึบัญชา	โคกาบอกมนโทไป
ฯ โอด บอกในบท ฯ
ครวญ
๏ บัดนี้เทวาพลอยสม	เกลียวกลมคำรามแถลงไข
อัยกาก็เท่เปรไป	ปรึกษาให้ส่งนงราม
ฝ่ายกูติดใจว่าได้ตก	เธอยกกระทู้ไถ่ถาม
เป็นมากถ้อยกระทงความ	ถ้อยถามทุ่งเถียงไปมา
ทั้งนี้มิสู้น้อยใจ	เหมือนพระอัยกาวงคา
ด่าทอเป็นข้อหยาบข้า	ให้อายลิงปากุมภัณฑ์
แม้นคึกเสร็จกูมิให้เหลือ	กูจะไปเถือเนี้อหํ้าหั่น
โล้ว่าเทวินท่อินทร์จันทร์	เอาตัวผาผันหันไป
ถ้าแม้นมิม้วยมรณา	ชีพชีวากูไม่ตักษัย
กูจะขอทดแทนเทพไท	ก็ฮึกฮักโปท้องมณี
กลับเรียกมนโฑ(,)ดวงจิตต์	เพื่อนชีวิตเจ้ามาตามพี่
ฯ เสมอ ฯ
โอ้
๏ ทอดองค์ลงแท่นมณี	กอดมิ่งมารศรีรํ่าไร
แสนวิโยคโคกพลางพาที	แก้วพื่ยังคิดเป็นไฉน
เจ้าเร่งระลึกตรีกไตร	พี่จะคิดไปตามสงคราม
โอ้อนิจจาแก่ตัวกู	ผู้ผ่านภพโลกเกรงขาม
ดั่งฤๅจะพ่ายแพ้ราม	ความทุกข์พี่กลุ้มกลัดใจ
มนโฑคิรีของพี่เอย	ทรามเชยเจ้าช่วยแก้ไข
เห็นพี่จะปลอดรอดภัย	ให้โลกเลื่องฤๅชา
ว่าพลางก็ทางจุมพิต	แสนสนิทแนบน้องเสน่หา
กรเกี่ยวกระหวัดเจรจา	ปรึกษาสร้อยเสร้าเปล่าใจ
เออเจ้ายังเห็นสุรีวงศ์	หลงเหลือหลอบ้างหรือไม่
เจ้าเร่งระลึกดูไป	จะได้มาต่อด้านไพรี
ฯ โอด ๓๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มนโฑยอดฟ้ามารครี
ฯ ครวญ ฯ
๏ บอกผัวทั๋งตัวโคกี	พาทีสอนยุฑธชิงชัย
พระจอมเกคแก้วของเมีย	ปละอาสวะเสียอย่าหม่นไหม้
แม้นจิตต์ไม่พิทราลัย	ถีนะมิทธะภัยมีมา^,
อันซึ่งความทุกข์ความร้อน	ตัวนิวรณ์วิจิกิจฉา*8,
(•) อ้นฉบับหนังสือสมุคไทยเขียนมนโททุกแห่ง ชะรอยจะเฟ้นว่าเขียนมณโทคูขีงชังเกินไปกระมัง
(๒) ก็นะ - ความหคห่ มิทธะ - ความฟ้งซ่าน
(๓) วิจิกิจฉา ๏ ความสังเสใจ
อกุศลปนปลอมเข้ามา	พาอุธัจจะให้เป็นไป
ประการหนึ่งแม้นมีเหตุ	เวทนาพาลงหมกไหม้
ฝ่ายซึ่งการแพ้ชนะไสร*	สุดแต่ได้สร้างสมมา
ถึงกระนั้นก็อันประเวณี	ให้มีความเพียรจงหนักหนา
กอปมนต์ดลฑั้งอวิญญาณ	ส้จจะสัจจาปลงไป
ด้างอาสวะจิตต์มลทิน	ให้ภิญโญสิ้นปัถมัย
เมียเขาเอามันมาไย	ไม่ควรคือกาลกินี
หนึ่งข้าไต่ยินแต่หลัง	ครั้งพระบิตุราชรังสี
เธอผ่านพื้นภพโมลี	ฤทธีมีตำราประการใด
เร่งด้นกอบอับพิธี	สำรวมอินทรีย์แก้ไข
ปละปลงจงเจษฎาใจ	อาจจะให้ชนะไพรี
ฯ ครวญ ฯ
๏ อันซึ่งพระวงศ์พระญาติ	ลีลาศสู่สวรรค์รังสี
มอดม้วยด้วยการต่อตี	หามีไม่แด้วราชา
ฯ เจรจา *๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศเศียรสุริวงศ์ยักษา
ฯ ครวญ ฯ
๏ พระกรกายพีศบ้ญชา	โอ้ว่าแก้วสุนทราลัย
ไม่ควรนวลเจ้าจะแหนหวง	หาล่วงนิวรณ์ไปไม่
อย่าวิจิกิจฉากังขาใจ	พี่คิดได้แล้วกัลยา
คือองค์ท้าวบิตุเรค	ประทานพระเวทคาถา
กับหอกกบิลพัทสาตรา	ไร้ปราบเทวาสุราลัย
นามชื่อลัสเตียนพรหมเมคร์	ทรงเดโชชัยเป็นใหญ่
ผ่านแผ่นพื้นภพกรุงไกร	ใหญ่ยอดยิ่งยศโมลี
ขึ้นเฟ้าอิศวรบรมญาณ	ประทานทั้งพระพรชัยศรี
ให้ไปท้าการพิธี	ที่เชิงพระเมรุบรรพต
ณท่าละเอียดอ่อนแดง	ศรีแสงนามชื่อว่าทรายกรด
แากิงกุณฑ์ระดมอย่างด	แม้นถ้วนกำหนดสามราตรี
หอกแก้วก็จะลุกเป็นเพลิง	เริงแรงเรืองฤฑธิรังสี
ไม่มีผู้ต้านต่อดี	ถูกแสงก็ภัสม่ธุลีไป
มาดแม้นมุ่งหมายตรวยตรง	ถูกเข้าก็ผุยผงม้วยไหม้
อันลักษมณและรามพิเภกไซร้	ไม่ต้านทานได้อย่าสงกา
อย่าว่าแต่คนเผ่าพันธุนี้	สามภพธาตรีไตรหถ้า
มิอาจที่จะต้านสาตรา	พระเวทคาถาเรืองชัย
ทีนี้จะไต้เห็นกัน	เทวัญสวรรค์พื้นตํ่าใต้
มันช่วยกันดีมิเกรงภัย	ถูจะฆ่าไห้ม้วยมรณา
ฯ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารครีผู้ยอดเสน่หา
ไม่พักฆ่าด้วยสาตรา	แต่ปันรูปบูชาก็บรรลัย
ฝ่ายพี่จะปันรูปเทวา	บูชาเสียให้มันม้วยไหม้
ครั้นถ้วนคำรบสามวันไซร้	เทวัญจะบรรลัยด้วยฤทธา
ไม่ยากลำบากที่ปราบ	ราบรื่นมิพักไปเช่นฆ่า
พี่ไม่ให้ม้วยแต่นางฟ้า	จะพามาไว้ไนธานี
๏ แก้วเอยเจ้าแก้วตา	มาไปพระโรงชัยครึ
เรียกพลางทางพาจรลี	ออกที่พระโรงมิข้า
ฯ บาทสกุณี ฯ
๏ (,)จึ่งตรัสกับหมู่อสูรราช	ประภาษแก่มารยักษา
ทั้งพวกอำมาตย์เสนา	ถูไต้มหารูจี
ท่านเร่งเกษมเปรมใจ	อย่าครั่นคร้ามขามใครยักษี
อันลักษมณแลรามชุนกระบี่	น่าที่จะม้วยพิราลัย
ถูผัดมึงแต่สองสามวัน	เท่านั้นดอกแล้วจะม้วยไหม้
มโหฑรเร่งคุมอสูรไป	ปลูกโรงพิชัยพิธี (•)
(•) 1ร่มความVน้งสีอลมุดใทยเลขทั๋ ๕๓๒ และ ๕01๓
โดยยาวใหญ่สามสิบเก้าห้อง	ให้กุก่องด้วยแดงแสงครึ
ทั้งธูปเทียนตามรูจี	ดอกไม้แดงดีสิบเจ็ดพรรณ
จงประดับประดาธราลัย	อำไพพึงพิศเฉิดฉัน
อบอายกระจายจรจวงจันทน	อำพันรสกลิ่นโอฬาร์
ทั้งเจ็ดประการแก้ววิเคษ	จะบูชาพระเวทคาถา
ก้บหอกกบิลพัทสาตรา	ณ ท่าทางเชิงพระเมรุบรรพต
บังที่ละเอียดอ่อนแดง	ครึแสงนามชื่อว่าทรายกรด
เร่งคุมอสุรึมียค	กฎหมายกิจการทั้งปวงไป
หนี่งให้แกะดินเจ็ดท่า	จะป้นรูปเทวาน้อยใหญ่
เข้าบูชากุณฑ์กองไฟ	อย่าให้ใครรู้จงลีลา
ฯ เจงจา ๔๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จี่งมโหทรมารบักษา
รับสั่งดีใจออกมา	กิพาอสูรพันหนี่งไป
ฯ กราว เชิด ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถึงเชิงพระเมรุบรรพต	เอากฎหมายออกแถลงไข
ฯ เจรจา ฯ
๏ กะเกนแก่กันท้นใด	ปลูกโรงพิชัยพิธี
บ้างไปแกะดินเจ็ดท่า	บ้างเก็บบูปผาพนาครึ
ดัดไม้ทำโรงพิธี	เสร็จได้มาลีดินมา
ฯ ๖ คำ เจรจา เชิดปฐม ฯ *
๏ เมื่อนั้น	จี่งมโหทรมารบักษา
แต่งโรงพิธีโอฬาร็	วิจิตรรจนาอำไพ
เลีคแล้วแก้วเก้าเนาวรัตน์	เพดานดัดแดงแสงใส
ระย้าย้อยห้อยภู่วิไล	สุกใสเถือกถ่องรูจี
เสาสัางสะอ้านพื้นพรรณแดง	ตกแต่งที่ทางเรืองครึ
ตามด้วยธูปเทียนรูจี	มีคันธรสโอฬาร์
จึงให้เอาดอกมาลี	ซึ่งให้ยักษใปหา
กับดินเจ็ดท่าสมุทมา	ไว้ท่า ณ โรงพิธี
ครั้นเสร็จระเห็จผายฝัน	จรจรัลเหาะมายังกรุงศรี
ฯ เชิดปฐม ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลคดี	บัดนี้พร้อมแล้วพระราชา
ฯ เจรจา ๑0 คำ ฯ
โทน
๏ เมื่อนี้น	ทศเศียรสูริวงศ์ยักษา
ชำระสระสรงคงคา	ขัดกายาหมดมลทิน
ทรงภูษาฑาธะรศประดับเครื่อง	เรื่องรัศอำไพเฉิดฉิน
ดุจดังบรมพรหมินทร็	เหมือนอินทร์เลื่อยลอยเมฆา
ทรงมงกุฎสังวาลกรรเจึยกเก็จ	เพชรระยับทับทรวงเลขา
ตาบติดวิจิตรเจษฎา	พาหุรัดตรัสใส่ธำมรงค์
รัดพระองค์ทรงทองปลายพระกร	บทจรดั่งพระยาราชหงส์
ลีลามาขึ้นรถทรง	ก็เหาะตรงไปโรงพิธี
ฯ กราว ชมตลาด ฯ
๏ ครั้นถึงประทับพลับพลา	เปลื้องเครื่องมหารังสี
บรรจงกระหวัดโจฬ์(*)เป็นโยคี	พิจิตรทะรังสีล้วนแดง
ทรงด้ายย้อมเป็นสังวาลวรรณ	เกี่ยวกันพิงพิศเป็นแสง
ประดับประดาอ่าองค์บรรจงแดง	แต่งจุณจันทน์เจิมพักตรา
ดุจดั่งบรมพรหเมศ	เรืองเดชสิทธิศ้กดิ๋หนักหนา
เสด็จเข้าบันรูปเทวา	ทุกช่องชั้นฟ้าสุราลัย
จึ่งเชิญหอกแก้วกบิลพัท	พาดบนเตียงแดงแสงใส
ใส่เพลิงเถกิงกุณ*ทไฟ	สูงได้เท่าเทียมปลายตาล
(๑) ต้นนบับเขียนแไน ใจ
จี่งอ่านพระเวทคาถา	ตามตำรับตำราว่าขาน
บูชาด้วยแก้วเจ็ดประการ	หว่านดอกไม้เข้าในอัคคี
แล้วจึ่งเอามัจฉมังสา	บูชาหอกแก้วรังสี
เอารูปเทวัญจันทรี	โยนเข้าอ้คคีระดมไฟ
แล้วจึ่งสมาธิปัญโญ	โอมอ่านโอรูปก็ม้วยไหม้
หอกกบิลพัทลุกเป็นไฟ	อาคมระงมไปถึงพรหมา
ฯ ตระ ๒๒ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเทพไททุกทิศา
ทั่วสหัสท้คโลกา	เทวาว้าวุ่นขุ่นใจ
เหือดแห้งแรงร้อนอกอัด	กลัดกลุ้มกระวนหม่นไหม้
ดุจดังจะม้วยบรรลัย	แซ่ซ่านไปหาอินทรา
ฯ เหาะ ฯ
ยาน
๏ โกสีย์จึ่งมีสุนทร	ดูกรทั่วเทพทิศา
บัดนี้ทศกัณฐ์อสุรา	บันรูปเทวาบูชาไฟ
มันโกรธว่าเป็นพยาน	จะผลาญให้ม้วยดักษัย
มาไปทูลเจ้าโลกาไกร	ก็พาสุราลัยไคลคลา
ฯ แพละห้อย ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลพระศุลี	บัดนี้ทศพักตร์ยักษา
ทำพิธีการวิทยา	เถกิงกุณฑ์ฆ่าสุราลัย
ฝ่ายเทพร้อนทุกราศี	หน้าที่จะม้วยดักษัย
พระจงประทานชีวิตไว้	ใต้เบื้องบาทบงสุธุลี
ฯ เจรจา #๒ คำ 1
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระสยมภูวญาณรังสี
เมตตาเทวัญจันทรี	ให้หาเทพพาลีพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายจิตตุบทรับสั่งลา	ขึ้นปารนิมิดาสวรรค์
ฯ เหาะ ฯ
๏ เข้าแจ้งพาลีเทวัญ	พลันใปให้หาบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายเทพพาลีคลาไคล	ไปเฝ่าอิควรรังสี
ฯ คุกพาทย์ ฯ
๏ เข้ากรานพานพักตรธุลี	มีโสมนัสวันทา
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระสยมภูวญาณนาถา
เอื้อนอรรถองการบัญชา	ว่าแก่เทพบุตรพาลี
บัดนี้ทคกัณฐ์อสุรา	มันจะฆ่าเทพทั่วราคี
หุตีเพลิงเถกิงอัคคี	ที่เชิงพระสุเมรุบรรพต
ณท่าละเอียดอ่อนแตง	ศรีแสงนามชื่อว่าทรายกรด
เจ้าแปลงเป็นกระบี่มียค	ให้ปรากฏเหมือนเมื่อเป็นพาลี
ไปช่วยชีวิตเทวัญ	เข้าอันตรายยักษี
ท่าลายเสียซึ่งพิธี	รีบรัดบัดนี้อย่าข้า
ร่าย
๏ แล้วอวยพระพรชัยศรี	ให้ชนะอสุรียักษา
จงถือเอามนตร์วิทยา	สาตราไม่ต้องไปพลัน
ฯ*.๐คำฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายเทพทั้งนั้นอวยพร	ให้ถาวรฤฑธิแรงแข็งขัน
เมตตาอย่าพ้นสามว้น	ด่างด่างคมคัลวันทา
110๓1
๏ ฝ่ายเทพพาลีคมคัล	เชิญพระพรผายผันอาสา
มาจ้ดพลแปลงกายา	เป็นภาษาราชพาลี
๏ ฝ่ายเทวะทั้งนั้นบิดเบือน	เหมือนหนึ่งวานรกระบี่ศรี
ฯ แพละ ฯ
๏ เหาะจากไกรลาคคีรี	เข้าทำลายพิธีทันใด
ฯ เชิด กราว ๔ คำ ฯ
เสนาย้กษ์
๏ ฝ่ายมารซึ่งไดัร้กษา	อหังการเข้าบุกรุกไล่
ฯ เชิด ฯ
วานร
๏ พวกพาลีต่อชิงขัย	เข้าดับไฟตีอลุรา
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ฝ่ายทศก้ณฐ์เห็นพาลี	อ้ายนึ่สิดับสังขาร์
หรือหนุมานแปลงมา	ก็เข้าเข่นฆ่าดูกำลัง
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพาลีโผนโจนรับ	จับกุมก้นตามโอหัง
ฯ เชิด ฯ
พาลี
๏ พ้ดผลัดก้นตีด้วยกำลัง	สนั่นทั้งสามภพธาตรี
ฯ เชิด ฯ
๏ สองฝ่ายเหน็ดเหนื่อยรอรา	ยักษาพุ่งหอกรังสี
ทิ่มแทงไม่ถูกพาลี	อสุรีแข็งขืนชิงชัย
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ฝ่ายพาลีอ่านคาถา	เรียกกำลังอสุรามาได้
ตามพรพระเจ้าโลกาไกร	ชิงชัยสัประยุทธ์อสุรี
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายทศเศียรเสียกำลังกึ่ง	ขึงขืนเข้าชิงชัยศรี
ฯ เชิด ฯ
๏ หิวโหยโรยแรงอสุรี	เหาะหนีมานครลงกา
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
พาสิ
๏ ฝ่ายเทพพาลีตามตด	ไล่กระชิดประจญยักษา
ฯ เชิด ฯ
๏ ระวังเพลิงเถกิงกาลา	ก็กลับมาด้บอัคคี
ฯ ตระ ฯ
๏ เอารูปโยนลงคงคา	เสร็จพาฝูงเทพกระบี่ศรี
เหาะมาไกรลาศคีรี	ยังทิ่ประชุมเทวา
ฯ แพละน้อย ๔ คำ ฯ
พระอินทร์
๏ ฝ่ายเทวะออกด้อนรับ	บ้างอภิวันท์หรรษา
บ้างจุมพิตพักตร์สะปรีดา	พากันเข้าไปเฝ่าพลัน
ฯ ๒ คำ เสมอ *1
ข้า ปีรับ
. เมื่อนั้น	พระเจ้าโลกาไกรไอศวรรย์
เห็นพาลีเทพเฑว้ญ	ก็บัญชาแจ้งกิจจา
ซึ่งไปทำลายพิธี	มนตร์นั้กู่โห็เย้กษา
ครั้งลัสเตียนพรหมา	บิดาอ้ายพ้าวทศภัณฐ์
หากเทพบุตรพาลี	ภักดีต่อเทวะสรวงสวรรค์
หาไม่ไม่ชนะกุมภัณฑ์	พ้นสามวันมัวยมรณา
นี่แน่ฝูงเทพอาดูร	คุณพาลีอขู่ทั่วหน่า
พาลีเจ้าเหน็ดเหนื่อยมา	จงลีลาไปวิมานชัย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายเทพพาลีเทวัญ	ชวนกันประณตประณมไหว้
กราบลาอิศวรท่านไท	กลับไปวิมานอาตมา
ฯ โคมเวียน ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไททศเศียรยักษา
ฟายแพ้พาลีหนีมา	เช้านครลงกากรุงไกร
ฯ เสมอ ฯ
๏ จึ่งบอกมณโฑมเหสี	ดูกรแก้วพี่พิสมัย
ฯ ครวญ ฯ
๏ พี่เสียพิธีเรืองชัย	อัศจรรยัใจพ้นบัญญา
ด้วยพาลีสิตายแล้ว	น่องแก้วเอ*ยกลับมาเข่นฆ่า
เช้าดับเพลิงเถกิงกาลา	ดัวพี่คิดว่าหนุมาน
เกลือกเป็นอุบายถ่ายเท	เล่ห์กลพิเภกเดียรฉาน
ผิดไปมิใช่หนุมาน	ก้านลำพญาพาลี
ฯ ครวญ ฯ
๏ นี่และพี่อัศจรรย์ใจํ	หรือไทอิศวรรังสี
ชุบองคพญาพาลี	มีนํ้าจิตต์ชังพี่ยา
เพื่อจะให้พี่แฬราเมศ	เหตุนี้สงสัยหนักหนา
โอ้ว่าแก่นแก้วแววตา	สร้อยฟ้าจะเห็นประการใด
ฯ©๒คำฯ
๏ เมื่อนั้น	มณโฑคิรีศรีใส
ฯ ครวญ ฯ
ทูลผัวตัวบอกความไป	อย่าสงสัยพระเจ้าโลกา
พระองต์ทรงโลกธาดรี	หรือจะมีนี้าจิตต์ริษยา
ดีร้ายหนุมานแปลงมา	พญาพิเภกแนะให้ราวี
หาไม่ที่ไหนจะรู้แห่ง	แจ้งด้วยพิเภกยักษา
จึ่งได้ไปล้างพิธี	เช่นนี้ทำลายหลายครา
โอ้อนิจจาพิเภกเอ่ย	กะไรเลยแกล้งฆ่าวงศา
ไม่คิดว่าเป็นพงศ์มา	ปลงวิญญาณไปด้วยลิงไพร
แม่นมั่นไม่มีอาวรณ์	จึ่งไปเป็นหนอนบ่อนไส้
เมื่อฉะนี้จะไว้มันไย	มีสังหารให้มรณา
อันจะคิดกิจการด่อดี	พระสามีจงฟังคำข้า
ทำไมกับลักษมณ์รามราชา	ไม่มีฤทธาเดินดิน
เชี่ยวชาญแต่ด้วยธนูศร	สัญจรอยู่ในพนาสิน
หากได้พิเภกวานริน	หาไม่จะกินนี้าตาตาย
มาดแม้นมีฆ่าพิเภกก่อน	ไหนรามวานรจะฉิบหาย
พระจงสังหารน้องชาย	ตายแล้วจะชนะไพรี
ฯ©๖คำฯ
๏ ขอบเอยพี่ขอบใจ	อ่าไพเยาวะมิ่งมารศรี
พี่จะทำตามนุชนารี	เหม่อ้ายพิเภกอสุรา
มันไม่คิดกูผู้เผ่าพงศ์	พี่จะตั้งใจจงเช่นฆ่า
ทรงหอกกบิลพัฑไคลคลา	ออกมาตระเตรียมท้พพลัน
ฯ คุกพาทย์ ฯ
ยานี
๏ ตรัสให้มหิตันเป็นทัพหน้า	เอาเปาวนาสูรเป็นทัพขัน
เกนเอายักษากุมภ้ณฑ	แข็งขันสามร้อยสมุดตรา
เกนวรนีสูรเป็นปีกซ้าย	ให้วิรุฬปีกกันเป็นปีกขวา
คุมพลแสนสมุดตรา	รอราเคียงทัพหลวงไป
อ้นซึ่งเกียกกายกุกระบัตร	จัดให้มโหทรเป็นใหญ่
กับวรไกรสูรชาญขัย	ให้พลคนละแสนสมุดตรา
เกนเอาเสนาเสนี	ยักษายักษีแกล้วกล้า
มั่นคงดิบดีวิทยา	ห้าโกฏิสมุดเคียงรถไป
แล้วกำขับดาบสองมือ	มึงฮือเข้าฟันติดไล่
อ้นพลปีนสองข้างไซร้	ให้ขนาบบุกบั่นฟันมา
ฝ่ายพลม้าวางวู่	จู่โจมหน้าหลังเข่นฆ่า
ฝ่ายพลคาบศิลา	ราแย้งยิงให้แม่นยำ
ต่อพลเหล่านี้เข้าบุก	จึ่งให้รุกข้างเข้าซํ้า
กองหลวงกองหลังตระหนํ่า	ซํ้าเดิมด้วยปีนใหญ่ไป
แน่มึงบอกแก่พลรบ	ให้ตลบหลังมาจงได้
แหวกช่องที่จะวางปีนไป	อย่าให้บังหน้าปีนมา
หนึ่งมาดแม้นศึกพ่ายฟัง	จึ่งถั่งตามดีดเข่นฆ่า
ย่อท้อให้ลงพระอาชญา	กูจะกรีธาทัพบัดนี้
ฯ ๒๒ คำ เจรจา ฯ
ร่าย
ฝ่ายแสนเสนาเตรียมทัพ	สรรพทงพกุหขัยศรี
กลับเข้ามาทูลทันที	บัดนี้พร้อมแล้วพระราชา
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
โทน
๏ เมื่อนี้น	ทศเศียรลุรีวงศึยักษา
ชำระสระสรงทรงทา	ทรงภูษาพรรณรูจี
ทรงมงกุฎสังวาลเสร็จสรรพ	จับหอกกบิลฟัฑรังสี
สิบเศียรสิบฟักตรีอสุรี	ทรงธนูศรศรียี่สิบกร
บื้นพระองค์ทรงขัดสาตรา	พระพาหาสะพักแล่งแสงศร
โชติช่วงดั่งดวงทินกร	กระจายจรกรรเจียกแววไว
เลิศแล้วแก้วเก้าทับทรวง	พื้นพวงสว่างชายไหว
ชายแครงแสงศรีวิไล	อำไพพาหุรัดเพราตา
ธำมรงค์ละองค์ไพจิตร	พึงพิศทองพระกรซ้ายขวา
ดั่งพระกาลสนุนาถยาตรา	ลีลามาชี้นรถขัย
ฯ ๑๐ คำ เพลง บาทสกุณี ฯ
โทน
๏ รถเอยราชรถทรง	กงกำแกมแก้วสุกใส
งอนแอกบะแหรกวิไล	ฉัตรขัยวิจิตรเจษฎา
เพลาเพชรเก็จแกมหน้าหลัง	บังใบล้วนนิลวัตถา
พระที่นั่งดั่งจะเลื่อนลอยพัา	ระย้าระก้อยพลอยพราย
อับภิรม(,)ก้นภิรมย์เศวตฉัตร	จูลจำรัสจัดแจ่มพระสุรีย์ฉาย
เครื่องแห่คับคั่งยั่งย้าย	ผาดผายเลื่อนลอยเมฆา
พร้อมด้วยเสนาสามนต์	เกลื่อนกล่นก้นไปซ้ายขวา
อัดอึงคะนึงภารา	กรีธาไปสมรภูมิพลัน
ฯ กราว เชิด ๘ คำ ฯ
ข้า
- มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทนารายณ์ไอศวรรย์
ครั้นใกล้ใขสีรวิวรรณ	อัศจรรย์ใจถามพิเภกไป
คูดุะพิเภกพังเสียง	สำเนียงโยธาหรือไฉน
ครีกครั่นลั่นป่าพนาลัย	คือใครยกมาอสุรี
ร่าย
๏ พิเภกบังคมทูลพลัน	คือท้าวทศก้ณฐ์ยักษี
กริ้วโกรธขัาบาทเบื้องธุลี	เพราะอี่มณโฑเจรจา
(๑} คีอ อภิรม ทรีอ อภิรุม