หัวใจชายหนุ่ม
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
จดหมายเหล่านี้ ฃ้าพเจ้าได้เลือกคัดแต่ฉบับที่มีเรื่องน่าอ่านสำหรับสาธารณะชนมารวบรวมไว้, เพื่อผู้อ่านหนังสือพิมพ์ “ดุสิตสมิต” จะได้อ่านทราบความเห็นและความเปนไปของคนหนุ่มไทยผู้หนึ่ง ซึ่งได้มีโอกาศออกไปศึกษาวิชาการณประเทศยุโรป. การที่จดหมายเหล่านี้ตกมาถึงมือฃ้าพเจ้าอย่างไร ฃ้าพเจ้าจำเปนต้องขออภัยในการที่จะไม่แสดงให้ท่านทราบ, เพราะอาจที่จะทำความเดือดร้อนรำคาญแก่คนหลายคน. อีกประการหนึ่งเมื่อท่านได้อ่านจดหมายเหล่านี้แล้ว ท่านคงแลเห็นความจำเปนที่ฃ้าพเจ้าจะต้องจัดการแปลงนามทั้งผู้เขียนแลผู้รับจดหมาย, อีกทั้งบุคคลโดยมากที่ออกนามในจดหมายนั้น ๆ ด้วย. จดหมายที่นายประพันธ์ ประยูรสิริ เขียนถึงนายประเสริฐ สุวัฒน์ เพื่อนของเฃามีหลายสิบฉบับ, แต่ที่มีข้อความบอกสุขทุกข์กันโดยปรกติ หรือวานสั่งซื้อของเปนต้น ฃ้าพเจ้าได้คัดออกเสียหลายฉบับ, เพื่อมิให้ฟั่นเฝือเกินไป ส่วนจดหมายที่นายประเสริฐมีตอบมาถึงนายประพันธ์ ประยูรสิริ หาได้ตกมาถึงมือฃ้าพเจ้าไม่, จึงไม่สามารถนำมารวบรวมไว้ในที่นี้ด้วย. ฃ้าพเจ้าเชื่อว่าผู้อ่านที่เห็นอกนายประพันธ์คงมีบ้าง, และที่นึกติเตียนก็คงจะมีเหมือนกัน, แต่อย่างไร ๆ ก็ดี ฃ้าพเจ้าหวังใจว่าท่านคงจะได้รับความบรรเทิงใจบ้าง ในเมื่ออ่านจดหมายเหล่านี้ หรือท่านจะปลงธรรมะสังเวช ก็แล้วแต่อัธยาศัยของท่านเถิด.
รามจิตติ
จดหมายถึงนายประเสริฐสุวัฒน์ ฉบับที่ ๑
เรือ “โอยามะ มะรู”
เดินในทเลแดง
วันที่ ๒๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
เพื่อนคงนึกเคืองฉันอยู่แล้วละสิที่ฉันยังไม่ได้เขียนจดหมายมาถึงเพื่อนก่อนนี้ ที่จริงฉันอยากเขียนมานานแล้ว แต่มันทำใจไม่ลงว่าจะเขียนว่ากระไร. จึงรี ๆ รอ ๆ มาจนถึงเวลานี้. นี่ไม่ใช่เพราะไม่ คิดถึงเพื่อนหามิได้, แต่ตรงกันฃ้าม ฉันคิดถึงเหลือเกินจนไม่รู้จะเขียนไปอย่างไรถูก. ตั้งแต่จากกันมาแล้วฉันคิดถึงเพื่อนทุกวัน, จริง ๆ นะ ไม่แกล้งพูดเลย. และฉันออกนึกฤศยาเพื่อนพิลึกด้วย. นึกถึงตัวฉันเองที่มาตกอยู่ในที่อย่างไร, และพ่อประเสริฐตกอยู่ในที่อย่างไร จะไม่ให้ฉันฤศยาอย่างไรได้? ส่วนฉันสิมาตกอยู่บนเรือซึ่งกำลังแล่นอยู่ในทเลแดง, ร้อนแทบสิ้นสติ, และเดินห่างออกมาจากที่ถิ่นที่เคยได้รับความสุข แลดูไปฃ้างหน้าก็หวังได้ แต่จะได้เห็นความคับแคบและอึดอัดใจ อย่าเฃ้าใจผิดว่าฉันไม่รักกรุงสยามหรือชาติไทย, ชาติบ้านเมืองของฉันทำไมฉันจะไม่รู้จักรัก แต่เปนธรรมดาคนเราต้องมีความรักหลายอย่าง, เช่นรัก/*3*/พ่อแม่หรือญาติพี่น้องก็ผิดกับการรักลูกรักเมียจริงไหม? การรักเมืองไทยเปรียบเหมือนรักพ่อแม่, แต่การรักเมืองอังกฤษเหมือนรักเมีย, แล้วก็เมื่อต้องจากเมืองอังกฤษมาเมืองไทย จะไม่ให้ฉันอาไลยได้หรือ? คนเราที่ไม่เคยพ้นจากอกพ่อแม่ก็รู้สึกพอใจอยู่แล้ว ในการที่อยู่บ้านพ่อบ้านแม่, แต่พอได้เคยออกไปเห็นสิ่งงาม ๆ และพบคนอื่น ๆ นอกบ้านแล้ว คงต้องรู้สึกว่าบ้านพ่อแม่เปนที่คับแคบอึดอัดอยู่บ้าง, ทั้งการคุยกับคนแก่ครึ อย่างพ่อแม่ก็คงไม่ออกรสเท่าคุยกับหนุ่ม ๆ สาว ๆ, จริงไหม?
ขอให้นึกดูเถิดเพื่อนเอ๋ย. ต่อนี้ไปฉันจะไม่มีเวลาได้ไปดูลครอย่างที่เราได้เคยไปด้วยกันบ่อย ๆ ในลอนดอน, จะไม่ได้ไปเที่ยวกินฃ้าวตามเรสตอรังต์ และดูผู้หญิงสวยๆ, และที่ร้ายที่สุด จะไม่ได้เต้นรำ! พ่อประเสริฐก็รู้อยู่แล้วว่าการเต้นรำเกือบจะเปนชีวิตของฉันทีเดียว เมื่อยังอยู่เมืองนอกด้วยกัน, เพื่อนเคยล้อว่าถ้าฉันไม่ได้เต้นรำนาน ๆ ถึงปวดท้อง! นี่ต่อไปฉันจะมิต้องปวดท้องแย่หรือ? แต่พูดกันจริง ๆ นะ, อ้ายการเต้นรำนะมันก็ไม่สู้สำคัญนักดอก; มันสำคัญอีเรื่องที่จะไม่ได้กอดผู้หญิงนั่นแหละ. ถ้าไม่มีเต้นรำกันบ้าง เราจะวิ่งไปกอดเฃาดื้อ ๆ ใครเฃาจะยอม. อีกอย่างหนึ่งในเมืองไทยยังมีคนครึเหลืออยู่มากที่ชอบเก็บลูกสาวไม่ให้พบเห็นผู้ชาย, เพราะฉนั้นดูออกจะหาโอกาศได้ชื่นใจยากอยู่สักหน่อย. ฉันนึก ๆ ไปแทบอยากจะพาเอาลิลี่เฃ้าไปเสียด้วยแล้วเทียว, แต่นึกสงสารหล่อนจะต้องไปตกอยู่ในหมู่คน “อันศิวิไลซ์,” จะทนทานไม่ไหว. ท่านบิดามารดาของฉันนะท่านทำโก้พอใช้จริงอยู่, แต่พื้นของท่าน ไม่ใช่ “ศิวิไลซ์” จริงจังดอกนะเพื่อน.
/*7*/ฉันได้หวังอยู่ว่าในระหว่างเวลาเดินทางทเลบางทีจะได้มีโอกาศพบปะสมาคมกับผู้หญิงอะไรบ้างสักคนสองคน. พอลงเรือฉันก็ตั้งใจมองหาผู้ที่หน้าตาท่าทางจะพอแก้ขัดได้ และฉันนึกกระหยิ่มใจเมื่อได้เห็นผู้หญิงคน ๑ ซึ่งออกจะพอใช้. เฃาชื่อมิสส์มิลเล่อร์, รูปร่างออกจะคล้าย ๆ ลิลี่, ซึ่งทำให้ฉันคิดถึงลิลี่พิลึก. แต่มีความเสียใจที่จะต้องกล่าวว่า เฃาค่อนฃ้างจะจองหองอยู่หน่อย, เพราะถึงแม้ฉันกับหล่อนนั่งกินฃ้าวอยู่โต๊ะเดียวกันก็จริง หล่อนไม่ใคร่จะยอมพูดกับฉันเลย. หรือจะเปนเพราะหล่อนกลัวตาพ่อของหล่อนก็ไม่ทราบ, เพราะตาพ่อนั้นหน้าตาแกออกจะบ้าระหึ่มอยู่สักหน่อย. แต่เพื่อนก็รู้อยู่แล้วว่าฉันเปนคนที่พยายามปานใด, เพราะฉนั้นในไม่ช้ามิสส์มิลเล่อร์ที่ตกลงต้องพูดกับฉัน ฉันนึกออกยินดีว่าจะได้มีเพื่อนเดินทางที่อาจจะช่วยทำให้ใจค่อยหายเหี่ยวสักหน่อย, แต่ที่ไหนเล่า ในไม่ช้าก็ได้ความว่าหล่อนจะไปเพียงอิยิปต์เท่านั้น, ฉนั้นพอถึงอิยิปต์หล่อนก็ขึ้นจากเรือ. ฉันหวังใจอยู่ว่าจะได้เห็นหล่อนแสดงความเสียใจสักเล็กน้อยในการที่ต้องจากกัน, แต่เปล่าเลย หล่อนมัวแต่โบกผ้าเช็ดหน้าให้ใครคน ๑ ที่มาคอยรับอยู่ที่ท่าเรือ, และซึ่งฉันเฃ้าใจว่าดูเหมือนจะเปน “หวานใจ” ของหล่อน !
จวนถึงเวลาต้องส่งจดหมายแล้ว, เพราะฉนั้นต้องฃอจบที. ถ้าพ่อประเสริฐมีโอกาศขอให้บอกลิลี่ว่าฉันฝากความรักมาถึงหล่อนด้วย.
จากเพื่อนที่รัก,
ประพันธ์
ฉบับที่ ๒
/*5*/แรฟเฟอลส์โฮเทล
สิงคโปร์
วันที่ ๑๐ ตุลาคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก
ฉันมาถึงสิงคโปร์แล้วโดยเรียบร้อย. พะเอินเรือที่จะโดยสารเฃ้าไปกรุงเทพ ฯ ขลุกขลัก, ออกไม่ได้ตามกำหนด, ฉันจึงได้ขึ้นมาจากเรือ “โอยามะมะรู” มาพักอยู่ที่โฮเตลนี้. ฉันรู้สึกออกจะว้าเหว่พอใช้ เพราะไม่รู้จักกับใครเลยที่สิงคโปร์. ต้องเที่ยวโดยลำพัง. ที่จริงสิงคโปร์ก็ไม่มีที่เที่ยวอะไรมากนัก, และเที่ยววันเดียวก็จบหมด. เมื่อเราได้เคยเห็นของดี ๆ ในยุโรปเสียแล้ว, มาเห็นสิงคโปร์ซึ่งเปนเมืองฝรั่งเก๋ ๆ ก็ต้องเบื่ออยู่เอง. ฉันช่างนึกขันจริง ๆ ว่าเมื่อแต่ก่อนนี้, คือเมื่อยังอยู่ในเมืองไทย, ได้เคยนึกว่าสิงคโปร์เปนเมืองฝรั่งเสียจริง ๆ. ที่แท้มันเปนฝรั่งน้อยเต็มที, และเที่ยวในเมืองนี้พบแขกกับเจ๊กเสียมากกว่าฝรั่ง. แล้วก็ฝรั่งที่นี่เฃาถือตัวพิลึก, คือเฃาไม่คบแขกคบเจ๊กเลย ฉันเองเมื่อมาที่โฮเตลนี้และขอเช่าห้อง เฃาจ้องดูฉันเป๋งเปนครูใหญ่ ๆ แล้วพูดว่า : “เสียใจ, ไม่มีห้องว่าง.” แล้วเลยแนะนำต่อไปว่ามีโฮเตลเจ๊กอยู่ที่นั้น ๆ. พอฉันเฃ้าใจว่าตาผู้จัดการแกนึกว่าฉันเปนเจ๊ก ฉันก็บอกแกว่าฉันเปนไทย, และบอกชื่อด้วย. แกพยักหน้าอย่างท่าทางโล่งใจ, แล้วทำเปนไปตรวจดูสมุดบาญชีห้อง, แล้วจึ่งบอกว่า: “เคราะห์ดีมีห้อง/*6*/ว่างอยู่ห้องหนึ่ง.” ก็เปนอันตกลงให้ฉันเช่าอยู่ ดีแต่ฉันเปนไทย, ถ้าฉันเปนเจ๊กจะเคืองพิลึกในการที่ถูกหมิ่นประมาทดื้อ ๆ เช่นนั้น.
ที่จริงนึก ๆ ไปก็น่าประหลาด, ที่เจ๊กไปไหนก็ถูกเฃาดูถูกให้เช่นนี้, แต่ดูพวกเจ๊กเองก็ทำหน้าตาเฉย. หนังเจ๊กเห็นจะหนาเปนหนังแรดหนังช้างทีเดียวละกระมัง? ฉันมาเห็นเจ๊กมาก ๆ ที่สิงคโปร์นี้ทำให้นึกถึงกรุงเทพ ฯ แล้วเลยทำให้นึกดีใจที่พะเอินจำเปนต้องมาพักอยู่ที่สิงคโปร์นี้ก่อน, ได้มีโอกาศชินกับเจ๊กเสียก่อนที่จะเฃ้าไปถึงกรุงเทพ ฯ. พ่อประเสริฐก็รู้อยู่แล้วว่าฉันได้เคยคร้ามอยู่ปานใดในการที่จะต้องสมาคมกับเจ๊ก. ฉันแลไม่เห็นเลยว่าทำไมคุณพ่อของฉันจึงชอบคบกับเจ๊กนัก. แหละฉันรำคาญไม่หายเลยที่ท่านยังพอใจทำบุญไหว้เจ้าเส้นผีอะไรต่าง ๆ ในเวลาตรุษจีนเสมอ! ฉันได้เคยเขียนจดหมายไปแนะนำหลายหนแล้วว่าให้งดประพฤติตามประเพณีเจ๊กเสียที, แต่ท่านกลับตอบมาว่า: “เมื่อลูกไม่รู้จักความกตัญญูต่อปู่ย่าตาทวดก็ตามเถิด, แต่จะมาบังคับให้พ่องดความกตัญญด้วยไม่ได้.” ท่านหัวเห็ดครึทาเช่นนี้, เหลือสติกำลังจริง ๆ. ฉันออกหวั่น ๆ กลัวจะต้องวิวาทกับท่านมากอยู่ เมื่อกลับเฃ้าไปถึงบ้าน. แต่ฉันตั้งใจอยู่ที่จะทำความพยายามมากที่สุด ที่จะให้ท่านเปลี่ยนสมองไปตามสมัยกับเฃาบ้าง
ฉันคิดถึงเพื่อนจริง ๆ, และคิดถึงเมืองอังกฤษ-กับลิลี่ด้วย, จริง ๆ นะ.
จากเพื่อนที่รัก
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๓
/*7*/ถนนหัวลำโพง
กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันได้มาถึงกรุงเทพ ฯ แล้วโดยเรียบร้อย, จึ่งเขียนจดหมายนี้มาสำหรับพอบอกฃ่าวให้ทราบเท่านั้น เมื่อเรือไปถึงปากน้ำฉันพบกับพ่อประภา, ซึ่งลงไปรับฉัน, บอกฃ่าวว่าคุณพ่อไม่สู้สบายลงไปรับเองไม่ได้ จึ่งใช้ให้น้องชายลงไปรับแทน. ฉันขอบอกเปนความลับว่าฉันสดุ้ง เมื่อพบพ่อประภา, เพราะดูแกโตขึ้นหน้าตาช่างเปนเจ๊กเสียจริง ๆ แกบอกว่าใคร ๆ ทักกันว่าแกเหมือนฉันมากขึ้นทุกที, ซึ่งทำให้ฉันออกหนักใจจนต้องรีบกลับเฃ้าไปในห้องและส่องกระจกดูตัว. ที่จริงประภาแกออกจะเหมือน ๆ ฉันอยู่บ้างจริง, แต่ฉันไม่ได้หน้าตาเปนเจ๊กเลย, ทำไมน้องจึงหน้าตาเปนเจ๊กไปได้ ? พอถึงกรุงเทพ ฯ คุณพ่อไปคอยรับอยู่ที่ท่าเรือ. เอ๊ะ! พิกลละเพื่อน, ท่านแก่ลงดูอย่างไรหน้าตามีเค้าเจ๊กไปได้. ท่านพาฉันขึ้นรถยนตร์มาบ้านทีเดียว, และคุณแม่ต้อนรับอย่างกิ๊วก๊าวสนุกใหญ่, จัดห้องหับให้อย่างดีที่สุดที่จะจัดได้. แต่เสียใจที่ต้องบอกว่าเหม็นกลิ่นห่านพิลึก! ฉันบ่นขึ้นในเรื่องนี้คุณพ่อกลับพูดว่า: “อ้ายโรงเลี้ยงห่านมันก็เคยอยู่ฃ้างบ้านเรามานานแล้ว, ไม่เคยได้ยินลูกบ่นว่าเหม็นเลย, นี่ไปชุบตัวมาจากเมืองนอก จมูกจึ่งกลายเปนฝรั่งไป !”
/*8*/ฉันถามหาประไพ ว่าทำไมไม่มารับฉันด้วย, ทั้งคุณพ่อคุณแม่ทำตาลุกตาชันเอาใหญ่. ว่าฉันว่าทำฝรั่งไม่เฃ้าเรื่อง, ควรจะรู้ดีแล้วว่า น้องสาวเปนหม่อมขึ้นแล้วจะมารับอย่างไรได้ ฉันออกจะตลึง, เพราะไม่เคยนึกว่าการที่ผู้หญิงไปเปนเมียหม่อมเจ้าต้องเลยเลิกเปนมนุษไปด้วย แต่แน่ทีเดียวฉันไม่ได้พูดเช่นนั้นกับคุณพ่อคุณแม่, เพราะถ้าขืนพูดออกไปเช่นนั้นอาจจะทำให้เปนลมไปทั้งคู่ก็ได้, ฉันเลยถามแต่เพียงว่า ถ้าเช่นนั้นทำอย่างไรจึงจะได้พบประไพ; ได้รับตอบว่า ต้องหาโอกาศไป “เฝ้า” ท่านชาย, เล้วก็คงได้พบหม่อมด้วย. นึก ๆ ก็ออกจะขันนะเพื่อน ในการที่ฉันจะต้องไป “เฝ้า” ท่านชาย, ซึ่งเคยเปนเพื่อนนักเรียนอยู่ด้วยกันที่เมืองนอก และที่เคยยืมเงินของฉันไปใช้หลายครั้ง. อยู่ที่เมืองนอกท่านชายเปนคน ๆ เรานี่เอง, แต่กลับเฃ้ามาเมืองไทยเปนตัวแมลงอะไรบ้าเริ่มบ้าร่าพิลึก. จำได้ไหมเพื่อน, เมื่อท่านชายกำลังติดวินนี่; เคยกราบตีนกราบมือฉันขอให้ช่วยจัดการให้ได้พบกับวินนี่. มาเดี๋ยวนี้ฉันจะต้องไปกราบมือกราบตีนท่านชายขอให้ช่วยให้ฉันได้พบกับน้องสาวของฉันเอง! คุณพ่อคุณแม่ช่างตื่นลูกเขยเสียจริง ๆ; คำ ๑ ก็ท่านชาย ๒ คำก็ท่านชาย. ฉันหวังใจอยู่แต่ว่าท่านชายจะรักประไพอยู่ได้ยืดยาวกว่าที่เคยรักผู้หญิงอื่น ๆ ที่เมืองนอกเท่านั้นแหละ!
ต้องขอยุติเท่านี้ทีก่อน. มีเวลาจะเขียนมาใหม่อีก.
แต่เพื่อนที่รัก,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๔
/*9*/ถนนหัวลำโพง
วันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันไม่ได้เขียนจดหมายมาถึงพ่อประเสริฐเดือนกว่าแล้ว, ซึ่งไม่ใช่เพราะไม่คิดถึง, แต่เพราะไม่ใคร่จะมีเวลา ฉันได้จับปากกาขึ้นหลายหนแล้วด้วยความตั้งใจที่จะเขียน, แต่พะเอินมีธุระอื่นมาแซกเสียเสมอ.
ตั้งแต่ฉันกลับเฃ้ามาถึงฉันได้ถูกคุณพ่อพาไปหาใครต่อมิใครแทบไม่เว้นแต่ละวัน, และฉันต้องไหว้คนมาเสียมากต่อมาก จนนับหนไม่ถ้วน, จนฉันแทบจะลงรอยเปนถ้าประนมอยู่เสมอแล้ว, และหลังก็เกือบโค้งเสียแล้ว เพราะคำนับคนไม่ได้หยุด. คุณพ่อท่านตั้งใจจริง ๆ ที่จะทำตามน่าที่พ่อ, คือช่วยลูกให้ได้ดีตามแบบโบราณ ท่านยังแลเห็นไม่ได้เลยว่าคนเราอาจจะได้ดี หรือมีชื่อเสียงได้โดยอาศัยความสามารถของตัวเอง นึก ๆ ไปที่จริงก็น่าขัน ที่เราได้อุส่าห์ออกไปหาวิชาถึงเมืองนอก, แล้วกลับมาถึงบ้านก็ต้องมาเดินเฃ้าท้ายครัวเท่า ๆ กับคนที่ไม่ได้ไปเมืองนอกเสียเลยนั่นเอง.
/*10*/ความปราถนาอันยิ่งใหญ่ของคุณพ่อก็คืออยากให้ฉันได้เฃ้าไปรับราชการในพระราชสำนัก. แต่ผู้ที่ต้องการเฃ้าไปรับราชการในพระราชสำนักสมัยนี้มันมีมากมายจนเหลือตำแหน่ง, เพราะฉนั้นฉันก็เฃ้าไปไม่ได้ คุณพ่อพาฉันไปหาเจ้าคุณผู้สำเร็จราชการมหาดเล็ก, ท่านก็พูดจาปราไสยอย่างดี แต่ท่านแสดงความเสียใจว่าไม่มีตำแหน่งว่างจริง ๆ ในชั้นต้นฉันออกจะไม่ใคร่เชื่อ, เพราะมั่นใจเสียว่าเฃาไม่ต้องการคนหัวนอก, โดยเกรงจะไม่หมอบราบคาบแก้วอย่างเต็มที่, แต่ฉันสืบ ๆ ดูจึ่งได้ความว่า แท้จริงตำแหน่งเฃาบรรจุไว้เต็มแล้วจริง ๆ จนไม่มีที่ว่าง, และยังมีคนคอยจะเฃ้าอีกมาก, และในพระราชสำนัก เวลานี้มีนักเรียนยุโรปหลายคนอยู่ในตำแหน่งดี ๆ ด้วย, เมื่อเฃ้ารับราชการในพระราชสำนักไม่ได้เช่นนั้นแล้ว, ฉันก็เที่ยวระเหระหนหางานทำอยู่หลายวัน, พบแต่ที่เต็ม ๆ เสียแทบทุกแห่ง ฉนั้นจนบัดนี้ฉันก็ยังไม่ได้รับราชการ, ฉันได้บอกคุณพ่อว่าฉันจะลองประกอบอาชีพทางค้าฃายดูบ้าง, แต่ท่านไม่ยอมที่จะให้ฉันทำเช่นนั้น. ท่านว่าค้าฃายไม่มีหนทางที่จะเปนใหญ่เปนโตต่อไปได้, และถึงจะทำมาค้าฃายดีอย่างไร ๆ ก็จะเปนอะไรไม่ได้ นอกจากขุนนางกรมท่าซ้าย, ทั้งกว่าจะได้เปนหลวงก็อีกหลายปี, แล้วอาจจะเปนหลวงอยู่จนหัวหงอกหรือจนตายก็ได้. ข้อนี้มันก็จริงอยู่บ้าง, เช่นตัวคุณพ่อเองได้เปนหลวงตั้งแต่อายุ ๓๐ เมื่ออายุ ๔๕ จึงได้เปนพระ, แล้วก็ยังเปนพระอยู่จนทุกวันนี้, และไม่แลเห็นทางที่จะได้เปนพระยาด้วย.
/*11*/พอฉันกลับถึงบ้านได้สัก ๗ วัน คุณพ่อก็บอกว่าได้หาเมียไว้ให้คนหนึ่งแล้ว! ฉันหมายว่าท่านพูดเล่นจึ่งหัวเราะ, แต่พูดกันไปพูดกันมาจึงรู้ว่าท่านพูดจริง ๆ ไม่ใช่พูดเล่น, ผู้หญิงนั้นคือแม่กิมเน้ย ลูกสาวอากรเพ้ง, ซึ่งพ่อประเสริฐก็คงจะรู้อยู่ว่าเปนคนมั่งมีพอใช้อยู่ ทั้งคุณพ่อคุณแม่สรรเสริญเยินยอมากว่า เปนคนดีนัก, วิเศษต่าง ๆ ราวกับนางฟ้าตกลงมาจากสวรรค์ ฉันบอกว่าฉันยังไม่ได้เห็นตัวผู้หญิงนั้นเลย จะให้รับรองว่าจะแต่งงานกับเฃาอย่างไรได้, คุณพ่อกลับพูดอย่างหน้าเฉยตาเฉยว่า: “พ่อรับรองว่าเฃาเปนคนดี สมควรแก่ลูกด้วยประการทั้งปวง.” ฉันตอบว่าฉันเชื่อแล้วว่าเฃาเปนคนดีจริง ตามที่คุณพ่อกล่าวแล้วทุกประการ แต่ต้องขอให้คุณพ่อเฃ้าใจว่า ฉันเปนคนที่ได้ไปเรียนมาจากยุโรปแล้ว, จะแต่งงานอย่างที่เรียกว่าคลุมถุงชนไม่ได้เลย. ท่านออกจะฉุนเอาใหญ่. เสียงอึงคับบ้าน, จนคุณแม่ต้องไกล่เกลี่ยว่า ขอให้ฉันได้ดูตัวแม่กิมเน้ยเสียก่อน แล้วจึ่งค่อยตกลงไปสู่ขอกันจะดี กว่า, คุณพ่อจึงตกลงตาม. พอลุกออกมาพ้นหน้าคุณพ่อคุณแม่แล้ว ฉันก็รีบจับตัวประภาซักดูว่ารู้จักแม่กิมเน้ยหรือเปล่า, เฃาตอบว่ารู้จัก ฉันถามว่าเปนอย่างไร, ประภาก็ตอบแต่ว่า: “คุณพี่คอยดูเอาเองก็แล้วกัน,” แล้วก็หัวเราะ. ฉันจะซักอีกเท่าไรก็ไม่ตอบตรง ๆ เลย, เปนแต่หัวเราะอยู่เรื่อยเท่านั้น. ฉันหวังใจว่าหน้าตาเจ้าหล่อนจะไม่เปนนางงิ้วตุ้งแช่อะไรตัว ๑ !
/*12*/ฉันขอบอกโดยจริงใจว่า ตั้งแต่ฉันเฃ้ามาถึงกรุงเทพฯ แล้วยังไม่ได้พบผู้หญิงที่ต้องตาเลย, จนทำให้นึกว่าจะต้องเลยเปน “แบชะเล่อร์” เสียละกระมัง. แต่พวกเพื่อน ๆ เฃาพากันหัวเราะและบอกว่าให้ดู ๆ ไปก่อนเถิดคงจะพบที่ดีเฃ้าบ้าง, สมัยนี้ผู้หญิง “ฟรี” ขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก และพบปะง่ายกว่าด้วย. ความจริงมีอยู่อย่าง ๑ คือ ในเวลานี้เห็นผู้หญิงไทยไว้ผมยาวมากกว่าเมื่อก่อนเราไปเมืองนอกเปนอันมาก, คนไว้ผมสั้นเกือบจะมีเหลือแต่คนแก่กับไพร่ ๆ เท่านั้นแล้ว. ข้อนี้เปนข้อควรยินดีอยู่, เพราะการไว้ผมยาวทำให้ผู้หญิงสรวยขึ้นมากเปนแน่นอน. นี่ก็ยังคงมีอีกขั้น ๑ ที่จะเดินขึ้นต่อไป, คือการนุ่งผ้าให้ผิดกับผู้ชาย. ในเวลานี้ก็มีผู้หญิงนุ่งสิ้นอยู่กับบ้านบ้างแล้ว, แต่ยังไม่กล้านุ่งไปไหนมาไหน, เพราะยังไม่มีใครเปนหัวหน้านำ “แฟแช่น” นุ่งสิ้นขึ้น. ถ้าผู้หญิงไทยเรานุ่งสิ้นคงงามเปนแน่. ดูแต่ผู้หญิงลาวสิ, ค่าที่เฃานุ่งสิ้นจึ่งมีคนติดกันมาก. ที่จริงผู้หญิงลาวไม่สรวยกว่าผู้หญิงไทยเปนแน่ละ.
ในกรุงเทพ ฯ นี้มีข้อเสียสำคัญที่หาที่เที่ยวยากจริง ๆ เพราะขาดเรสตอรังตและโรงลครดี ๆ อย่างลอนดอน. พวกโฮเตลฝรั่งทางบางรักมีอยู่ก็จริง, แต่มันก็ไม่ถึงใจเลย, และไปสักครั้งสองครั้งก็เบื่อ, เพราะนอกจากจะไปกินอาหารหรือเครื่องดื่มแล้วก็ไม่มีอะไรที่ยวนใจให้สนุกเลย. พวกผู้หญิงไทยๆ เฃาไม่ใคร่จะไปตามโฮเตลเหล่านั้น. โฮเตลเจ๊กก็ได้/*13*/เกิดมีขึ้นหลายแห่ง แต่มันยิ่งซ้ำร้ายไปกว่าโฮเตลฝรั่ง, เพราะกับฃ้าวของกินก็เต็มกลืน, และไม่ใคร่จะพบคนไทยด้วย, มีแต่เจ๊กแน่น ๆ ไปทั้งนั้น. ลครก็มีดูอยู่โรงเดียว, แต่ดูสักสองหนก็เบื่อ, เพราะเรื่องที่เล่นมัน “อัน” เหลือประมาณ. ภาพยนต์แหละค่อยยังชั่วหน่อย, ทั้งมีโอกาศได้พบเห็นคนไทย ๆ มากด้วย. เมื่อคืนวานซืนนี้เองฉันได้เห็นผู้หญิงที่ท่าทางออกจะเฃ้าทีคน ๑ ที่โรงพัฒนากร, แต่เห็นไม่ใคร่ถนัด เพราะนั่งอยู่ห่างกัน. ฉันจะต้องพยายามสืบสาวดูสักหน่อยว่าหล่อนเปนใคร. ถ้าได้ความจะบอกฃ่าวมาให้เพื่อนทราบด้วย
แต่เพื่อนที่รัก,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๕
/*14*/ถนนหัวลำโพง
วันที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันมีฃ่าวที่จำจะต้องรีบบอกมาให้ทราบ, คือฉันได้ตกลงเฃ้ารับราชการแล้ว. คุณหลวงพิพัฒน์ไปจัดการอย่างไรไม่ทราบ, แต่ในที่สุดฉันเปนอันได้เฃ้ารับราชการในกรมพานิชย์และสถิติพยากรณ์. งานที่ต้องทำไม่มีอะไรแปลกพอที่จะต้องเล่ามาให้เพื่อนฟังโดยพิสดาร, เพราะฉนั้นขอยุติไว้เถิด.
คุณพ่อได้พาฉันไปดูตัวแม่กิมเน้ยแล้ว. หน้าตาเจ้าหล่อนเหมือนนางซุนฮูหยิน, ตายาว, หลังตาชั้นเดียว, แต่ผิวฃาวดี, และรู้จักแต่งผมดีพอใช้. การแต่งตัวของหล่อนก็ใช้เสื้อผ้าดี ๆ, ถูก “แฟแช่น”, แต่แต่งเครื่องเพ็ชร์มากเหลือเกิน; มีอะไรต่อมิอะไรห้อย, แขวน, และติดพะรุงพะรังไปทั้งตัวจนดูราวกับต้นไม้คริสต์มาส. พูดจาพาทีก็พอใช้ได้, แต่ไม่ใคร่ได้พูดกับฉันมากนัก, เพราะยังกระดากอยู่.
รายที่ฉันเล่ามาในจดหมายฉบับก่อนว่าได้เห็นที่โรงพัฒนากรนั้น, ฉันได้พยายามสืบสาวจนรู้แล้วว่าเปนใคร. ฉันได้หมั่นไปโรงภาพยนต์/*15*/นั้นบ่อย ๆ จนเห็นหล่อนอีกคืน ๑, แล้วชี้ให้เพื่อนคน ๑ ดู, จึ่งได้ความจากเฃาว่าหล่อนชื่อนางสาวอุไร พรรณโสภณ, ลูกสาวพระนิพิฐพัฒนากร ฉันจะพยายามรู้จักกับหล่อนให้จงได้ในไม่ช้า. ได้ฃ่าวว่าหล่อนเปนผู้หญิงอย่างสมัยใหม่แท้, ไม่หดหู่กลัวผู้ชาย, และเฃาว่าหล่อนได้หัดเต้นรำแล้วด้วย. ถ้าจริงเช่นนั้นคงจะได้มีโอกาศคุ้นเคยกันสักวัน ๑ เปนแน่นอน, อย่างช้าก็ในงานฤดูหนาว, ซึ่งในปีนี้ได้ฃ่าวว่าจะมีโรงเต้นรำด้วย. เปนเคราะห์ดีของฉันที่ประไพก็รู้จักหล่อนด้วย, ฉนั้นคงจะนำให้ฉันรู้จักหล่อนได้. ถ้าได้รู้จักกับผู้หญิงอย่างเช่นแม่อุไรนี้แล้วจะทำให้ฉันค่อยวายคิดถึงเมืองอังกฤษได้ และจะทำให้ชีวิตเปนของน่าดำรงอยู่อีกด้วย. แต่ถึงแม้เมื่อได้รู้จักกับหล่อนแล้ว หล่อนจะพอใจในตัวฉันหรือไม่ก็ยังรู้ไม่ได้, เพราะหล่อนเปนผู้ที่มีชายตอมมานานแล้ว.
ขอจบเพียงเท่านี้ที. อีกไม่ช้าจะเขียนมาอีก.
แต่เพื่อนที่รัก,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๖
/*16*/ถนนหัวลำโพง
วันที่ ๑๑ มกราคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันไม่ได้เขียนจดหมายมาถึงเพื่อนตั้งเดือน ๑, ซึ่งฉันไม่มีอะไรที่จะแก้ตัวกับเพื่อนผู้สนิธอย่างเช่นพ่อประเสริฐ, จึ่งขอสารภาพเสียตามตรงว่าฉันมัวเพลิดเพลินเสียเท่านั้น! แต่ถ้าพ่อประเสริฐเปนฉันบ้างก็คงต้องเพลินเช่นเดียวกับฉันเหมือนกัน. เวลานี้พะเอินมีเวลาว่าง, เพราะฉนั้นขอเขียนจดหมายนี้มาเพื่อแก้ตัวและขออภัยด้วย.
ฉันต้องขอบอกว่าประไพเปนน้องสาวที่ดีมาก! เมื่อคืนวันที่ ๒ เดือนนี้ประไพได้จัดการเชิญแม่อุไรให้ไปดูการแต่งไฟทางลำน้ำ, เพราะฉนั้นเราจึ่งได้มีโอกาศได้นั่งไปด้วยกันนานในเรือยนตร์ในที่มืด! แน่ทีเดียวฉันไม่ได้ปล่อยให้โอกาศเช่นนั้นเปลืองเปล่า, และภายในเวลา ๒ ชั่วโมงที่ไปดูไฟนั้นนับว่าฉันกับแม่อุไรได้รู้จักกันดีเกือบเท่ากับคนที่ได้คุ้นเคยกันมาแล้วตลอดชีวิต.
ต่อนั้นมา, ในระหว่างงานฤดูหนาว, ก็ได้พบปะกันมาก, โดยประไพได้เอื้อเฟื้อมากจริง ๆ. จนฉันบอกแก่ประไพตรง ๆ ว่า ถ้าเราเปนฝรั่งฉันจะจูบหล่อนให้ถึงใจทีเดียว เพื่อแสดงความขอบใจในการ/*17*/ที่ได้ช่วยอุดหนุนให้สมประสงค์. นึก ๆ ก็น่าประหลาดอยู่ ที่ในเมืองเรานี้พี่น้องจูบกันไม่ได้เหมือนอย่างฝรั่งเฃา; แต่นึกไปอีกทีก็เห็นว่าห้ามไว้ดีกว่า, เพราะประเพณีของเรากับของเฃาผิดกันอยู่. ของฝรั่งเฃาพี่น้องแต่งงานกันไม่ได้, แต่ของเราเปนผัวเมียกันได้เท่ากับไม่ได้เปนญาติกัน !
ในระหว่างงานฤดูหนาวฉันอยู่ฃ้างจะสนุกมาก, และหวังใจว่าแม่อุไรก็ได้รับความพอใจไม่น้อยเหมือนกัน. แต่คงมีคนไม่พอใจอยู่บ้างเหมือนกัน, คือพวกพ่อหนุ่ม ๆ ที่ได้เคยตอมแม่อุไรอยู่แต่ก่อน. ในงานนั้นแหละฉันได้เห็นอย่างแน่นอนว่าหล่อน “ปอปูล่าร์” ปานใด; หล่อนราวกับดวงไฟที่มีตัวแมลงบินตอมว่อนอยู่. แต่ฉันยอตัวฉันว่าแม่อุไรชอบฉันมากกว่าใคร ๆ ในหมู่นั้น. หล่อนได้ยอมให้ฉันพาเที่ยวทุกคืน, และเต้นรำด้วยกัน, กิน “สัปเป้อร์” ด้วยกันทุกคืน. คนอื่น ๆ พากันฤศยาฉันเปนแถวไปหมด, ซึ่งเปนธรรมดาไม่อัศจรรย์อะไร, เพราะถ้าเปนใจฉันบ้างก็ต้องฤศยาเหมือนกัน.
ดูเหมือนฉันยังไม่ได้เคยเล่ามาให้เพื่อนฟังเลย ว่าแม่อุไรนั้นหน้าตารูปร่างเปนอย่างไร. ที่จริงนึกจะเล่าให้ฟังก็เล่าไม่ถูก, เพราะถึงจะชมด้วยถ้อยคำอย่างไรก็ไม่เพียงพอที่จะให้เพื่อนรู้ได้ว่าหล่อนเปนคนสรวยงาม, น่ารัก, น่าพึงใจปานใด. ฉันไม่ใช่จินตะกวี, เพราะฉนั้น/*18*/ขอบอกโดยย่อแต่ว่าหล่อนเปนผู้หญิงที่งามที่สุดที่ฉันได้เคยพบในกรุงสยาม, และไม่ใช่งามแต่รูป, ทั้งกิริยาก็งามยวนใจ, พูดก็ดีและเสียงเพราะราวกับเพลงดนตรี; และที่ดีที่สุดคือหล่อนไม่ทำตัวเปนหอยจุ๊บแจงอย่างผู้หญิงไทย ๆ โดยมาก. พูดกันสั้น ๆ หล่อนคล้ายผู้หญิงฝรั่งมากกว่าผู้หญิงไทย, และนับว่ามี “เอดูเคชั่น” ดีพอใช้; เขียนหนังสือไทยเก่ง, อ่านและพูดภาษาอังกฤษได้บ้าง, เต้นรำเปน, และแต่งตัวดี, รู้จักใช้เครื่องเพ็ชร์แต่พอควร ไม่รุงรังเปนต้นไม้คริสต์มาส.
กล่าวถึงต้นไม้คริสต์มาสทำให้นึกถึง “ซุนฮูหยิน” ที่คุณพ่ออยากได้เปนลูกสะไภ้นัก. ในงานฤดูหนาวแต่งตัวไปเสียเพียบเพื่อ “โช” คน. ไปนั่งอยู่ที่ร้านเจ้าคุณภักดีพี่เขย, ดูพราวไปทั้งตัวราวกับหุ่นที่เฃาติดของสำหรับฃาย! คืนวันแรกเมื่อเห็นฉันเดินผ่านไปอุส่าห์ร้องเชิญฉันให้แวะเฃ้าไป, แต่ฉันขอตัวว่ามีธุระ-ซึ่งเปนความจริง, เพราะฉันนัดกับแม่อุไรว่าจะไปรับเฃาที่ราชภัตตาคาร. ภายหลังฉันเดินผ่านร้านเจ้าคุณภักดีไปกับแม่อุไร, “ซุนฮูหยิน” ออกฉิว ค้อนเสียสามสี่วง, แล้วเลยไม่พูดกับฉันอีกเลย. ฉันคิดถึงพ่อประเสริฐพิลึก.
แต่เพื่อนที่รัก,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๗
/*19*/หัวหิน
วันที่ ๕ มินาคม, พ.ศ. ๒๔๖ -
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ตั้งแต่ฉันได้เขียนจดหมายฉบับก่อนมาถึงพ่อประเสริฐแล้ว, เหตุการณ์ส่วนตัวฉันได้ดำเนินไปอย่างรวดเร็ว, จนฉันเองก็แทบจะกลับตัวไม่ทัน, ฉนั้นถ้าข้อความที่ฉันจะเขียนต่อไปนี้จะยุ่งเหยิงไปบ้างก็ขอโทษเถิด.
แต่ก่อนที่จะเล่าเรื่องตัวฉันเอง, ฉันขอขอบใจพ่อประเสริฐในการที่ได้อุส่าห์เขียนจดหมายมาถึงฉันอย่างยืดยาว, และบอกฃ่าวคราวมาอย่างละเอียด. ฉันรับว่าถ้าฉันเปนอยู่อย่างเช่นแต่ก่อน ๆ ฉันคงจะคิดถึงเมืองอังกฤษพิลึก เมื่อได้อ่านจดหมายของเพื่อน, แต่เดี๋ยวนี้ฉันไม่ใคร่จะคิดถึงเมืองนอกเสียแล้ว, เพราะเหตุไรเพื่อนคงจะได้รู้เมื่ออ่านจดหมายนี้ต่อไป. ส่วนการที่เพื่อนวิตกกลัวฉันจะไม่พอใจในการที่ตัวเพื่อนได้ไปสนิธสนมกับลิลี่นั้น, ขออย่าได้มีความวิตกเช่นนั้นอีกต่อไปเลย เพราะประการ ๑ ฉันไม่ใช่หมาในรางหญ้าแห้งในอีสปปะกรณัม, ไม่หวงผู้หญิงที่ฉันคบเองไม่ได้ฉนั้นเลย; อีกประการ ๑ ฉันมีของดีของฉันเสียเองแล้ว!
/*20*/เสียแรงเปนเพื่อนรักกัน ฉันขอกล่าวเตือนเพื่อนโดยจริงใจสักคำ ๑ ได้ไหม? ถ้าเพื่อนจะคิดมีเมียฝรั่งละก็ งดความคิดนั้นเสียดีกว่า. ฉันได้เฃ้ามาดูมาเห็นตัวอย่างแห่งคนที่มีเมียฝรั่งแล้ว, ไม่เห็นมีความสุขเลยละเพื่อน. จริงอยู่, ผู้หญิงฝรั่งนั้น ถ้าเราดูในเมืองของเฃาก็ช่างน่ารักเสียจริง ๆ; ผิวพรรณ์ผุดผ่องเจริญตาเจริญใจ, ทั้งจริตกิริยาก็ยั่วยวนเสน่ห์มาก. แต่การชมเชยเล่นเปนครั้งคราวกับอยู่เปนคู่ผัวตัวเมียกันมันผิดกันมากนะเพื่อน. ผู้หญิงฝรั่งที่ยอมสละทิ้งบ้านเมืองและญาติมิตร์เฃ้ามาอยู่กับผัวไทยในเมืองเรานี้ เฃาย่อมจะต้องหวังผลตอบแทนบ้างเปนแน่นอน. แต่ครั้นเฃ้ามาแล้ว, ต้องมาอยู่ในที่อากาศร้อน, ในบ้านเรือนซอมะซ่อ, อยู่รวมกับคนที่พูดกันไม่เฃ้าใจ และมีนิสัยอัธยาศัยผิดกันไกลมาก, ขัดสนในทางใช้จ่าย, ไม่มีอะไรชวนให้รื่นเริงนอกจากภาพยนต์, คบเพื่อนฝรั่งด้วยกันก็ไม่สนิธ, คบเพื่อนไทยก็ไม่สนิธ. เมื่อเปนเช่นนี้แม้ผู้หญิงที่ใจดีเปนนางฟ้าก็จะทนอยู่ได้ไม่นานปานใด, คงต้องสำแดงความไม่พอใจออกมาให้ผัวเห็นวัน ๑, ซึ่งอย่างน้อยก็ต้องทำให้ตัวเสียใจ. ฝ่ายตัวก็เหมือนกันแหละ ในชั้นต้นตื่นและหลงเมียของตน, อย่างไร ๆ ก็เห็นเปนเจ้าหล่อนดีไปเสียหมด. ต่อเมื่อได้เฃ้ามาอยู่ในเมืองไทยนาน ๆ เฃ้าหน่อยแล้ว, ได้พบเห็นผู้หญิงไทยเฃ้าแล้ว, นึกเทียบกับเมียฝรั่งของตัวเฃ้า, จึ่งจะเริ่มรู้สึกว่าเมียฝรั่งนั้นไม่ประเสริฐไปทุกอย่างเลย. ความรู้สึกเช่นนี้ถึงหากว่าจะเกิดมีขึ้น/*24*/แล้ว, แต่เมียฝรั่งยังไม่อาลวาดก็คงจะยังไม่เปนไรดอก, เพราะอย่างไร ๆ ก็คงยังต้องมีความลอายแก่ใจอยู่, ต่อเมื่อไรเมียฝรั่งนั้นเหนี่ยวใจของตัวไว้ไม่อยู่, แสดงความไม่พอใจต่าง ๆ ออกมา, ผัวจึ่งสำแดงให้เมียรู้สึกบ้างว่าตนก็เบื่อเหมือนกัน. ต่อนั้นไปถึงจะคงอยู่ด้วยกันไปก็ไม่มีความสุข. ขออย่าให้พ่อประเสริฐเฃ้าใจผิดว่าฝรั่งกับไทยจะคบค้าสมาคมกันไม่ได้. ในสมัยนี้ฝรั่งกับไทยคบกันได้ดีกว่าในสมัยก่อน ๆ, คือคบกันได้ดีพอที่จะเปนเพื่อนกิน, เพื่อนเล่น, และเพื่อนร่วมงาน; แต่ฉันยืนยันว่าอย่างไร ๆ ก็ไม่สนิธกันพอที่จะเปนผัวเมียกันได้โดยสดวกใจยั่งยืน.
บัดนี้ฉันขอเล่าเรื่องตัวฉันเองต่อไป. จำเดิมแต่เมื่อฉันได้รู้จักกับแม่อุไรตามที่ได้เล่ามาแล้ว, เราทั้งสองได้สนิธสนมกันมากขึ้นทุกที, เพราะคุณพระพินิฐแกเปนพ่ออย่างสมัยใหม่, ไม่เก็บลูกสาวขังห้องไว้อย่างสมัยเก่าเลย. ลูกสาวจะพอใจไปไหนมาไหนก็ได้ตามความพอใจของเฃาทั้งสิ้น, ซึ่งเปนการสดวกแก่ฉันมาก. ฉนั้นในระหว่าเวลางานฤดูหนาว ฉันจึ่งได้พาแม่อุไรเที่ยวได้ทุกคืนจนตลอดงาน. เมื่อหมดงานนั้นแล้วก็เลยเกิดเปนธรรมเนียมสำหรับฉันพาแม่อุไรไปเที่ยว, หรือมิฉนั้นก็ไปหาที่บ้านของหล่อน, ทุก ๆ วัน, บางวันก็ขึ้นรถยนตร์เที่ยวเล่น, บางวันก็เล่นแบดมินตัน; และบางคืนพากันไปดูภาพยนต์แล้วไปกินฃ้าวต้มราชวงศ์, นอกจากนี้มีได้พากันกินฃ้าวตามโฮเตลบ้าง, ไปตามบ้าน/*22*/มิตร์สหายกินฃ้าวบ้าง, เต้นรำบ้าง, นับว่าได้พบกันทุกวัน, และแถมกลางคืนแทบจะทุกคนด้วย. บางคืนไปบ้านมิตร์สหายด้วยกันและอยู่จนดึก ๆ กว่าจะกลับ, และบางคืนฉันก็ไปคุยอยู่ที่บ้านพระพินิฐจนดึก ๆ ทั้งคุณพระและภรรยาของท่าน “ศิวิไลซ์” มาก, ไม่กีดขวางกันท่าเราเลย.
ครั้นเมื่อกลางเดือนก่อนนี้คุณพระพินิฐชวนฉันมาหัวหิน, ฉันก็มาด้วย, ฃ่าวนี้ทราบไปถึง “ซุนฮูหยิน,” เลยฉุน ใหญ่; ทั้งตาเตี่ยกับยายแม่ก็พลอยฉุนด้วย, เลยมีจดหมายไปบอกคุณพ่อว่าของความคิดที่จะให้ “ซุนฮูหยิน” แต่งงานกับฉัน. คุณพ่อมีจดหมายมาบอกฃ่าวให้ฉันทราบที่หัวหิน, และกล่าวแสดงความอาลัยอาวรณ์ต่าง ๆ มากมาย. ฝ่ายฉันก็ตอบไปอย่าง “ดิโปลแม็ต” ว่า ฉันเองก็มีความเสียใจมาก, แต่เมื่อเฃาไม่เต็มใจจะแต่งกับเราเช่นนั้น ฉันเห็นว่าเราไม่ควรจะถ่อมตัวไปง้อ. ต่อมาอีกไม่กี่วันก็ได้ฃ่าวมาว่า “ซุนฮูหยิน” ได้มั่นแล้วกับพระพินิจนรการ, ซึ่งมีเมียอยู่แล้วสองหรือสามคนเปนอย่างน้อย, เพราะฉนั้นหวังใจว่า “ซุนฮูหยิน” จะมีความพอใจในการที่ได้ไปเปนหนึ่งในหมู่เช่นนั้น !
การที่ “ซุนฮูหยิน” ได้มั่นไปแล้วเช่นนั้นย่อมจะทำให้ฉันได้เปนโสดอย่างบริบูรณ์, เพราะถึงแม้ว่าอันที่จริงฉันกับเฃายังไม่ได้มั่นหมายอะไรกันเปนกิจจะลักขณะก็จริง, แต่ฉันก็รู้ว่าคุณพ่อได้ไปทาบทามไว้/*26*/แล้ว ฉันต้องพยายามที่จะทำใจให้ชอบเฃาได้เปนดี. แต่เฃาบอกเลิกเสียเองเช่นนั้น ฉันก็เปนอันสิ้นห่วง. แน่ที่เดียวฉันได้รีบบอกฃ่าวดีนี้ให้แม่อุไรทราบทันที, และได้เห็นผลทันทีเหมือนกัน คือหล่อนยอมให้ฉันสนิธกับหล่อนยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน.
การมาอยู่ในที่ชายทเลอันสำราญเช่นที่หัวหินนี้นับว่าเปนการเพาะความรักให้ทวีขึ้นอย่างรวดเร็วอย่างไร หวังใจว่าพ่อประเสริฐจะพอนึกเอาเองได้. ในที่เช่นหัวหินนี้ ถึงแม้จะไม่อยากพบกันก็หนีกันไม่พ้น, ฉนั้นยิ่งคนที่อยากพบกันก็ยิ่งได้พบกันสดวกยิ่งขึ้นเปนแน่นอน. อาศัยเหตุที่อากาศสบาย, ลมเย็น, ทเลงามในเวลาตวันตก, และงามเมื่อเดือนหงาย, ฉันกับแม่อุไรได้เปนที่พอใจด้วยกันมาก, และฉันรู้สึกว่าในชีวิตนี้ไม่ขอมีเมียอื่นนอกจากแม่อุไร, หล่อนก็มีความรู้สึกเช่นเดียวกัน เพราะฉนั้นขอให้เพื่อนแสดงความยินดีกับฉันเถิด.
แต่เพื่อนที่รัก
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๘
/*24*/ถนนหัวลำโพง
วันที่ ๘ พฤษภาคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันขอเขียนจดหมายนี้มาบอกให้ทราบ ฉันจะแต่งงานกับแม่อุไรในกลางเดือนนี้. ที่จริงฉันไม่ได้ตั้งใจเลยในชั้นต้นที่จะแต่งงานกับเฃาเร็วเช่นนี้, แต่มันพะเอินมีเหตุจำเปนบังคับให้ต้องรีบแต่ง. ความจำเปนอันนี้ได้บังเกิดมีขึ้นอย่างไรหวังใจว่าพ่อประเสริฐจะสามารถเดาเอาเองได้โดยไม่ให้ฉันต้องเล่ามาตรง ๆ ฉันกล่าวได้นิดหนึ่งแต่เพียงว่า มันเปนเพราะฉันกับแม่อุไรได้ไปอยู่ด้วยกันในที่ซึ่งทำให้ใจมันป่วนผิดธรรมดา, คือภูมิประเทศและทเลยวนตาทำให้สบายใจ, ทั้งอากาศดี ทำให้รู้สึกใจฮึกเหิมและรวบรัดตัดความก็เปนอันตรงตามภาษิตว่า “น้ำอ้อยใกล้มด” !
บางทีพ่อประเสริฐจะนึกติฉันว่า ฉันเปนผู้ที่ได้ไปศึกษาถึงเมืองนอก แล้วไม่ควรจะประพฤติเปนคนใจเร็วเช่นนั้น; ฉันก็สารภาพผิด. แต่การที่ไปเรียนนอกไม่ได้ทำให้เปลี่ยนแปลงอะไรในส่วนความเปนไปโดยธรรมดาในร่างกาย. อีกประการหนึ่ง ฉันก็กำลังจะแก้ความเสียโดยทางที่ดีที่สุดที่ฉันจะทำได้อยู่แล้ว, คือแต่งงานกับผู้ที่ฉันได้รักจนเกินงาม, เพราะฉนั้นหวังว่าเพื่อนจะให้อภัย.
แต่เพื่อนที่รัก,
ประพันธ์,
ฉบับที่ ๙
/*25*/หัวหิน
วันที่ ๒๑ พฤษภาคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันเขียนจดหมายฉบับนี้มาบอกให้ทราบว่า ฉันได้แต่งงานกับแม่อุไรแล้วตั้งแต่วันที่ ๑๘ เดือนนี้. การแต่งงานของฉันหาได้เปนไปโดยสมปราถนาทุกประการไม่, แต่ข้อสำคัญก็คือว่าได้แต่งงานกันแล้ว, เปนผัวเมียกันแล้วตามกฎหมาย, ซึ่งทำให้ฉันรู้สึกค่อยโล่งใจไปมาก, เพราะตามที่เปนอยู่แต่ก่อน รู้สึกว่ามันไม่งดงามเลย.
เมื่อฉันกลับจากหัวหินแล้ว บอกคุณพ่อว่าฉันมีความรักแม่อุไรขอให้ท่านไปขอ, ท่านเอะอะเอาฉันใหญ่, ท่านว่าท่านไม่อยากได้ผู้หญิงเช่นแม่อุไรมาเปนลูกสะไภ้ของท่าน, โดยท่านรังเกียจว่าได้เคยรู้จักมักคุ้นกับผู้ชายมาหลายคนแล้ว, และกล่าวว่าใคร ๆ เฃาก็รู้จักทั้งนั้นว่าที่บ้านนั้นเฃาใช้คำเรียกกันว่า “โรงเรียนฝึกหัดเจ้าชู้” ฉันโกรธจนท่านแลเห็นสีหน้าถนัด, คุณพ่อจึ่งพูดเปนเชิงไกล่เกลี่ยว่า ขอให้รอดูต่อไปอีกสักปี ๑ เถิด, และถ้าเมื่อเวลาล่วงไปได้ปี ๑ แล้วฉันยังคงชอบใจอยู่ ท่านก็ไม่ขัดใจ. ฉันตอบท่านว่าคอยไม่ได้, ท่านก็พูดแต่ผัดเพี้ยนร่ำไป, จนในที่สุดฉันต้องบอกแก่ท่านว่า “ถ้าจะขืนให้คอยต่อไปอีกถึงปีหนึ่งละก็ คุณพ่อคงจะได้หลานเสียก่อนนั้นแล้ว !” ท่านได้ฟังฉันตอบเช่นนั้นออกจะตลึงไปครู่ ๑, แล้วจึ่งกล่าวว่า “เมื่อเจ้าได้ไปชิงสุกก่อนห่ามเสียเช่น/*26*/นั้นแล้ว พ่อก็สิ้นพูด.” แล้วเลยตกลงรีบไปจัดการขอแม่อุไร, และพระพินิฐก็ยกให้โดยทันทีเทียว-ท่าทางจะได้รู้แล้วเหมือนกัน ว่ามีความจำเปนอยู่.
เมื่อการสู่ขอเปนอันตกลงกันแล้ว คุณพ่อได้ไปหาเจ้าคุณผู้สำเร็จราชการมหาดเล็ก, เพื่อขอให้ท่านช่วยเปนธุระจัดการให้ได้รับเกียรติยศ โดยขอพระราชทานให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงแต่งพระราชทาน แต่เจ้าคุณผู้สำเร็จราชการท่านตอบว่า ในระหว่างนี้มีพระราชธุระมาก, ต้องรอไปก่อนจึ่งจะกราบบังคมทูลได้. ฃ้างฝ่ายเราก็พะเอินรอไม่ได้, จึ่งตกลงเปนอันต้องจัดการแต่งกันเองที่บ้าน. ซึ่งทั้งสองฝ่ายรู้สึกกันว่าออกจะไม่พอใจ, แต่อย่างไร ๆ ก็ดีกว่ารอช้าไป.
เมื่อแต่งกันแล้วได้ตกลงมา “ฮันนี่มูน” ที่หัวหิน, แม่อุไรว่าเราได้เริ่มรักกันจริงจังที่หัวหิน, จึ่งอยากมาอีก แต่เวลานี้ไม่ใช่ฤดูที่คนมากัน, ฉนั้นก็ออกจะเงียบ ๆ อยู่ แม่อุไรบอกว่าไม่เปนอะไร, เพราะการที่ไม่มีคนมาก ๆ ก็ยิ่งจะเปนโอกาศดีสำหรับเราทั้งสองจะได้อยู่ด้วยกันเปนสุขสำราญ, ไม่ต้องรำคาญเพราะคนกวน. แต่ฉันขอบอกตามตรงว่าฉันออกจะนึกสงสัยอยู่, เพราะตามความจริงแม่อุไรเปนคนชอบสมาคม, เพราะฉนั้นเมื่อต้องมาอยู่ในที่ซึ่งไม่ได้พบปะกับใครนอกจากฉัน อาจทำให้หล่อนรู้สึกเบื่อที่นี่ในไม่ช้าก็เปนได้ ในเวลานี้ลมก็เริ่มพัดออกจากฝั่งเสียแล้วด้วย.
ขอจบเรื่องเพียงนี้ทีก่อน. ถ้ามีฃ่าวจะเขียนมาอีก.
ประพันธ์
ฉบับที่ ๑๐
/*27*/เพ็ชร์บุรี
วันที่ ๒๘ พฤษภาคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันทำนายไม่ผิดเลยว่าแม่อุไรจะเบื่อหัวหินในไม่ช้า, หล่อนทนอยู่ได้จนวันที่ ๒๓ เดือนนี้เท่านั้น แล้วก็ร้องขอให้แปรสถาน, จึงตกลงเปนย้ายมาอยู่เพ็ชร์บุรี, ตามจริงที่หัวหินเมื่อลมกลับพัดออกจากฝั่งแล้วก็ออกจะไม่สู้สบายนัก, ทั้งเวลาที่มีผู้คนไปอยู่แน่น ๆ กับเวลาที่ไม่มีใครไปนั้นก็ผิดกัน. แม่อุไรบ่นอิด ๆ ออด ๆ อยู่สองวัน, และไม่พอใจต่าง ๆ จนฉันอดรนทนไม่ได้ต้องออกความเห็นให้ย้ายมาเพ็ชร์บุรี.
แต่แม้ที่เพ็ชร์บุรีนี้ก็มีที่เที่ยวไม่มากมายอะไรกันนัก, และเที่ยวสามวันก็ทั่วหมด, แม่อุไรก็ตั้งบ่นออด ๆ แอด ๆ อีก, ว่าฉันพาเอาหล่อนมาอยู่ในที่ซึ่งเท่ากับกลางป่า, หาว่าฉันเกียจกันไม่อยากให้หล่อนได้พบได้ปะกับพี่น้องเพื่อนฝูง. ครั้นฉันพูดว่าหล่อนเองเปนผู้เลือกจะไปหัวหิน, หล่อนกลับฉิวใหญ่และพูดประชดว่า “งั้นซิ! อะไร ๆ ก็ซัดดิฉันให้หมดซิ. ดิฉันมันเปนคนบ้าเช่นนี้คุณมาแต่งงานกับดิฉันทำไม?” รวบรัดตัดความก็เปนอันว่า เราตกลงจะกลับไปกรุงเทพ ฯ พรุ่งนี้ ถ้ามีฃ่าวจะบอกมาให้ทราบอีก.
แต่เพื่อนผู้ใจคอออกจะยุ่งเหยิง,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๑๑
/*28*/บ้านเลขที่ ๑๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๒๑ มิถุนายน, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันได้กลับมากรุงเทพ ฯ ได้ ๓ อาทิตย์แล้ว, และฉันเขียนจดหมายฉบับนี้มาจากบ้านใหม่ของฉัน
“บ้าน”! คำนี้ที่จริงควรที่จะเปนคำไพเราะที่สุดสำหรับมนุษย์, เพราะเมื่อกล่าวคำนี้ขึ้นแล้ว ควรจะชวนให้นึกถึงที่อันเต็มไปด้วยความสุขสำราญ; สุขกายเพราะมีที่พักอาศัยอันพึงใจและเต็มไปด้วยสมบัติอันพึงใจของเราเอง, และสุขใจเพราะได้เห็นหน้าเมียผู้ร่วมใจร่วมชีวิต แต่อนิจจา, ฉันนี้เปนคนอาภัพ, ไม่ได้รับความสบายกายสบายใจด้วยคำว่า “บ้าน” นี้เลย! ถ้าแม้พ่อประเสริฐไม่ใช่เพื่อนที่รักที่สุด, และฉันไม่นึกเชื่อใจว่าพ่อประเสริฐจะเห็นใจฉันแล้ว, ฉันคงจะไม่เขียนจดหมายฉบับนี้มาเลย เพราะฉันคงจะต้องรู้สึกอายที่สุดในการที่จะต้องประจารตนเองให้ฟัง แต่เอาเถิด, เมื่อพ่อประเสริฐเปนผู้ที่ฉันเชื่อว่าเปนมิตรแท้ของฉัน, ฉันจึงขอเล่าข้อความให้ฟังโดยสัตย์จริง, ด้วยความหวังว่าเมื่อได้อ่านตลอดแล้วจะไม่ติโทษฉันมากนัก.
/*29*/เมื่อวันที่ ๒๙ เดือนก่อนนี้ฉันกับแม่อุไรได้กลับจากเพ็ชร์บุรี, และการที่กลับนั้นไม่เร็วเกินไปเลย, เพราะถ้าขืนอยู่ที่เพ็ชร์บุรีต่อไปอีกสักสองหรือสามวันก็คงต้องฃายหน้าเฃาเปนแน่, และชาวเพ็ชร์บุรีคงได้เห็นฉันกับเมียวิวาทกันกลางเมือง! พ่อประเสริฐก็รู้อยู่แล้วว่าฉันเปนคนพยายามอดกลั้นโทโษมากที่สุด, เพราะฉันเคยรู้สึกดีอยู่นานแล้วว่าการมีโทโษไม่เปนประโยชน์แก่ตัว. และถึงจะไม่มีผลร้ายอย่างอื่นก็ทำให้หน้าตาของเราบึ้งบูด ไม่เปนที่เจริญตาแก่ผู้อื่นเลยเปนแน่นอน. ฉนั้นถึงแม้ใครจะทำให้ฉันมีเหตุควรโกรธฉันก็มักเหนี่ยวใจรอไว้จนไปถึงที่ลับๆ ตาคนมาก จึ่งจะยอมตัวให้โกรธ. แต่แม่อุไร, เมียรักของฉัน เฃาดูเหมือนจะถือคติตรงกันฃ้าม, คือเห็นว่าถ้าโกรธตัวได้ต่อหน้าคนเปนเกียรติยศดี, อาจจะทำให้คนนับถือว่าเฃาเปนผู้หญิงแห่งสมัยใหม่ไม่ต้องยำเกรงผัวเสียเลย. ฉนั้นฉันพูดจากับเฃาทีไรเฃาจึ่งต้องขู่ฟ้อ ๆ ราวกับแมวที่ดุเสมอ ๆ, จนฉันไม่ใคร่กล้าพูดกับเฃาต่อหน้าคน. ฉันเฃ้าใจเสียว่าการที่แม่อุไรพื้นเสียอยู่เสมอ ๆ เช่นนั้นคงจะเปนเพราะเบื่อการอยู่หัวเมือง, ฉันจึ่งชวนกลับกรุงเทพ ฯ
การกลับมากรุงเทพฯ กลับทำให้เปนเหตุรำคาญใจมากขึ้นตั้งแต่ต้นทีเดียว. เมื่อกลับมาถึงสถานีบางกอกน้อยไม่มีใครไปรับเลยจนคนเดียว. ซึ่งทำให้แม่อุไรโกรธและบ่นไม่รู้จักจบ, และหล่อนพูดราวกับว่าเปน/*30*/ความผิดของฉันในการที่ไม่มีใครไปรับ ฉันชี้แจงว่าส่วนญาติฃ้างหล่อนนั้นฉันไม่มีอำนาจอะไรที่จะบังคับเฃาให้ไปรับได้. และส่วนญาติฃ้างฉันนั้นคุณพ่อท่านไม่สู้สบายอยู่, และพ่อประภาก็ไปอยู่เสียที่โรงเรียนมหาดเล็ก จึ่งไปรับไม่ได้, แม่อุไรก็ยิ่งไม่พอใจหนักขึ้นและพูดจาแดกดันต่าง ๆ จนฉันต้องขอว่าเอาไว้ขึ้นจากเรือจ้างแล้วจึ่งค่อยเทลาะกัน, เพราะการเทลาะกันต่อหน้าคนแจวเรือจ้างดูไม่เปนการงดงามเลย. เมื่อฃ้ามมาถึงฝั่งตวันออกแล้วฉันชวนว่าให้ไปบ้านคุณพ่อด้วยกันก่อน เพราะฉันไม่แน่ใจว่าบ้านใหม่ของเราที่ถนนสี่พระยาจะได้จัดเรียบร้อยแล้วหรือยัง, โดยเหตุที่ได้กำหนดไว้เดิมว่าจะมาอยู่ต่อปลายเดือนนี้; แต่แม่อุไรตอบดื้อ ๆ ว่า ถ้าจะพาไปบ้านคุณพ่อละก็พาไปสำเพ็งเสียดีกว่า, เพราะคงต้องเหม็นสาบเจ๊กเท่า ๆ กัน. การที่หล่อนพูดเช่นนี้น่าขันพิลึก, เพราะถ้าจะว่ากันไปแล้วบิดาของหล่อนเองก็เปนเจ๊กไม่น้อยกว่าคุณพ่อของฉัน; แต่ฉันเห็นว่าจะโต้เถียงกันไปก็อายอ้ายคนขับรถยนตร์, ฉันจึ่งตกลงพามาที่บ้านถนนสี่พระยา.
พอมาถึงก็แลเห็นทันทีว่าที่บ้านนี้ยังไม่พรักพร้อมเลย. ถนนพึ่งจะโรยกรวดใหม่ ๆ, และสวนก็ยังไม่ได้ลงมือทำเลย; ภายในเรือนสีก็ทายังแทบจะไม่แห้ง และเครื่องเรือนก็ยังไม่ได้จัดเปนระเบียบเรียบร้อย, แม่อุไรเดินกระทืบตีนปัง ๆ ขึ้นไปถึงห้องรับแขก, นั่งลงทำหน้า/*31*/มู่ทู่ไม่พูดไม่จาอะไรเปนครู่ใหญ่ ๆ. ฉันเห็นท่าทางไม่ดีจึงพูดอย่างใจดีว่า: “เราต้องลงมือจัดบ้านของเราทีเดียว, ท่าทางก็เห็นจะสนุกดีนะหล่อน?” หล่อนตอบเสียงกระชากว่า: “ดิฉันไม่ใช่บ่าวจะได้แบกหามเครื่องเรือนให้คุณ!” ฉันก็พูดไปอย่างยิ้ม ๆ ว่า; “ฉันไม่ได้เห็นหล่อนเปนบ่าวเลย. ฉันชวนหล่อนให้ช่วยกันจัดบ้าน, อย่างผัวหนุ่มเมียสาวที่ได้กันใหม่ ๆ. การจัดบ้านเปนของสนุกเพลิดเพลินอย่างหนึ่งทีเดียวนะหล่อน.” หล่อนตอบกระชากมาอีกว่า: “ดิฉันเสียใจที่ความเห็นไม่ตรงกับคุณ. ดิฉันเปนลูกผู้ดีไม่เคยต้องยกต้องขนของอะไรเอง!” ฉันออกรู้สึกเลือดขึ้นหน้า, จึ่งงดไม่ตอบว่ากระไร, เปนแต่ลุกไปดูห้องอื่น ๆ ในเรือน, และเรียกคนใช้ให้ช่วยจัดวางเครื่องแต่งให้พอดูได้. ครั้นถึงเวลากินฃ้าวเย็นก็เกิดความอีก, เพราะอาหารไม่ถูกปากแม่อุไร, หล่อนก็ลุกจากโต๊ะเสียกลางคันเฉย ๆ และเรียกรถยนตร์ขึ้นไปบ้านพ่อ. ฉันไม่ได้ไปกับหล่อน, เพราะไม่อยากไปกีดขวางในการที่พ่อแม่กับลูกเฃาจะพบปะพูดจากัน, ฉันนั่งอ่านหนังสือคอยอยู่จนดึก, เลยหลับไปกับเก้าอี้ นี่เปนคืนแรกที่เราได้ไปอยู่บ้านของเรา!
ในวันต่อ ๆ มาก็ได้มีเหตุขัดใจกันเรื่อย ๆ, ซึ่งจะเล่ามาให้ฟังโดยละเอียดก็เปลืองหน้ากระดาษเปล่า ๆ, จึงขอเล่ามาแต่โดยย่อว่า ฉันทำอะไรดูผิดไปเสียหมดทุกอย่าง ฉันไปทำงานที่กระทรวงก็เปนความผิด, /*32*/หาว่าทิ้งหล่อนไว้คนเดียวในกลางป่า; ฉันไปหาพ่อแม่หรือเพื่อนฝูงบ้างก็มีความผิด, และเพื่อนฝูงมาเยี่ยมเยียนที่บ้านฉันต้อนรับเฃาก็มีความผิด: มีงานการที่ไหนฉันพาหล่อนไป หล่อนก็บ่นว่าพาไปให้เหน็จเหนื่อยและอดนอน, แต่ครั้นไม่พาไปก็ว่าหวงกันจะไม่ให้หล่อนไปพบปะผู้คน. เช่นนี้การกลับบ้านจึงเลยกลายเปนของที่ฉันรู้สึกเกือบเท่ากับไปโรงเรียนเมื่อเด็ก ๆ และตกลงฉันมีเวลาได้สบายแต่เมื่ออยู่นอกบ้านของตัวเท่านั้น. ขอจบที, ละเหี่ยใจนัก !
จากเพื่อนผู้อาภัพ,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๑๒
/*33*/บ้านเลขที่ ๐๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันได้กล่าวเปรย ๆ มาบ้างแล้วในจดหมายฉบับก่อน ๆ นี้ ว่าฉันมองไปในอนาคตแลเห็นแต่เมฆหมอก, และในจดหมายฉบับสุดท้ายของพ่อประเสริฐเพื่อนได้กล่าวเตือนฉันมาว่า อย่าให้ลืมสุภาษิตอังกฤษที่กล่าวว่า: “เมฆทุกก้อนมีซับในเปนเงิน,” ซึ่งฉันเฃ้าใจว่าพ่อประเสริฐคงตั้งใจว่า หวังใจว่าในไม่ช้าฉันกับแม่อุไรจะปรองดองกันได้, ถูกไหม? ถ้าเพื่อนนึกและหวังเช่นนั้นละก็ต้องเสียใจละเพื่อน, เพราะความเปนจริงมิได้เปนเช่นนั้นเลย. นับจำเดิมแต่เวลาที่แม่อุไรได้แท้งลูกแล้ว (เมื่อกลางเดือนกรกฎาคม), พอหล่อนหายเจ็บกิริยาอาการของหล่อนก็ได้เปลี่ยนแปลงไปเปนลำดับ, และในไม่ช้าหล่อนก็ได้ทำให้ฉันแลเห็นได้โดยชัดเจนทีเดียวว่าหล่อนสิ้นรักฉันเสียแล้ว. แน่ทีเดียวเมื่อฉันรู้สึกเช่นนั้นฉันมีความเสียใจมาก, แต่เพราะยังมิได้มีเหตุอะไรมาทำให้ฉันรู้สึกว่าจะอยู่ไปด้วยกันไม่ได้แท้ ๆ, ฉันจึงสู้นิ่งทนอยู่กับหล่อนไปทั้ง ๆ ที่รู้แล้วโดยแน่ใจ/*34*/ว่าแม่อุไรเท่ากับไม่ใช่เมียฉันแล้ว ทั้งนี้ก็เพราะฉันเปนคนที่กลัวคนนินทาเสียจริง ๆ, จึ่งตั้งใจว่าเมื่อเปนกรรมของฉันแล้วก็จะก้มหน้าทนกรรมไปจนถึงที่สุด, นึกเสียว่าเท่ากับอุทิศตัวเปนพรหมจรรย์เสียชาติหนึ่งทีเดียว.
แต่อยู่มาไม่ช้าก็ได้เกิดมีเหตุการณ์ขึ้นเปนลำดับดังฉันจะขอเล่าให้ฟังโดยย่อพอเปนสังเขป, จำเดิมแต่เมื่อแม่อุไรแท้งลูกและหายเจ็บแล้ว หล่อนชอบเที่ยวเสมอ ๆ, และชอบไปคนเดียว, ไม่ไปกับฉัน, และฉันจะถามบ้างว่า ไปแห่งใดก็โกรธฉุนเฉียวทุกคราว จนฉันต้องงดถามเพื่อรักษาสันติภาพภายในบ้าน. แต่ในไม่ช้าฉันก็จำเปนต้องพูดเตือนเรื่องเที่ยวของหล่อน, เพราะห้างและร้านต่าง ๆ เริ่มส่งใบทวงเงินมามาก, ในเดือนหนึ่งแม่อุไรไปเที่ยวทำหนี้ไว้ตั้งพันบาท, แต่เงินเดือนของฉันก็เพียง ๒๐๐ บาทเท่านั้น, ฉันจึ่งต้องเตือน. แต่การเตือนกลับเปนผลตรงกันฃ้าม, เพราะในเดือนต่อมาหล่อนไปทำหนี้ไว้อีกตั้งพันห้าร้อยบาท! ฉันต่อว่าเฃ้าหล่อนก็กลับตอบว่า: เมื่อก่อนคุณจะมาแต่งงานกับดิฉันทำไมคุณไม่สืบสวนให้ได้ความเสียก่อนว่าดิฉันต้องใช้จ่ายอย่างไร. ดิฉันจะยอมเปลี่ยนแปลงความสำราญเช่นที่เคยมาแต่ก่อนเพื่อความพอใจของคุณไม่ได้.” ในที่สุดตกลงฉันต้องไปขอเงินจากคุณพ่อมาใช้หนี้ของแม่อุไร.
/*35*/คุณพ่อท่านโกรธมาก, บ่นอะไรต่อมิอะไรมากมาย, แต่ในที่สุดก็ให้เงินนั้นตามที่ขอ, ฉันก็นึกว่าคงจะเปนอันสิ้นเรื่องรำคาญไปพักหนึ่ง. ที่ไหนเล่า, ต่อนั้นมาไม่อีกกี่วันเห็นแจ้งความลงในหนังสือพิมพ์, ความว่าฉันไม่ขอรับผิดชอบในหนี้สินของภรรยาอีกต่อไป และจะยอมใช้ให้แต่ที่ฉันได้ลงชื่อรับรองไว้ด้วยเท่านั้น. แม่อุไรเห็นแจ้งความนี้เฃ้าฉิวใหญ่, และในชั้นต้นฉันก็มิรู้ที่จะเถียงเฃาอย่างไร นอกจากว่าฉันไม่ได้เปนผู้ส่งแจ้งความนั้นไปลง ฉันสบถสาบาลให้เท่าใดหล่อนก็ไม่เชื่อ ฉันจึ่งรับปาก ว่าจะไปสืบให้ได้ความว่าใครส่งแจ้งความนั้นไปลง) แต่แม่อุไรไม่ยอมฟังคำ พูดฉันเสียเลยจนคำเดียว, ยืนยันอยู่คำเดียวแต่ว่าฉันแกล้งประจานหล่อนกลางเมือง, และในบ่ายวันนั้นเองหล่อนขึ้นรถไปอยู่บ้านพ่อของหล่อน. เช้าวันรุ่งขึ้นแม่อุไรก็ไปลงแจ้งความบ้างว่า หล่อนไม่ขอรับผิดชอบในเรื่องหนี้สินของฉัน, และว่าฉันไม่มีอำนาจเกี่ยวข้องในทรัพย์สมบัติของหล่อนอีกต่อไป. ฉันอุส่าห์ไปสืบจนได้ความว่า แจ้งความที่ลงในนามของฉันนั้น หลวงบรรยายนรคดี, ทนายความ, ได้ส่งไปลงโดยคำสั่งของคุณพ่อของฉัน, ฉันก็ไปหาบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ ขอให้งดการลงแจ้งความนั้นต่อไป, แล้วฉันก็ตามไปหาแม่อุไรที่บ้านพระนิพิฐ, แต่ได้รับคำตอบจากคนใช้ว่าแม่อุไรไม่สบาย, ลงมาพบกับฉันไม่ได้.
/*36*/ในคืนวันเดียวกันนั้นเอง คุณหลวงเทพปัญหามาหาฉันที่บ้าน, และเมื่อพูดจากันถึงเรื่องต่าง ๆ พอสมควรแล้ว, คุณหลวงเทพ ฯ จึ่งกล่าวขึ้นว่า บ่ายวันนั้นได้พบแม่อุไรขึ้นรถยนตร์เที่ยวอยู่กับพระยาตระเวนนคร. ฉันได้ฟังเช่นนั้นก็ใจหายวาบ, เพราะทราบชื่อเสียงของเจ้าคุณผู้นี้อยู่ดีแล้วว่าเปนอย่างไร, แต่ฉันก็ตีหน้าเฉยเพื่อไม่ให้หลวงเทพฯ รู้ว่าฃ่าวที่แกเล่านั้นทำให้ฉันสดุ้งใจปานใด. พอหลวงเทพ ฯ ไปพ้นเรือนฉันก็รีบเขียนจดหมายฉบับหนึ่งถึงแม่อุไร, เตือนสติในการที่คบสนิธสนมกับคนมีชื่อเสียง เช่นพระยาตระเวนนคร, และในที่สุดอ้อนวอนขอให้หล่อนกลับมาบ้าน, รุ่งขึ้นฉันได้รับซอง ๑ ซอง, ซึ่งเมื่อฉีกผนึกก็มีกระดาษฉีกเปนชิ้นเล็กชิ้นน้อยร่วงออกมา; ฉันเทออกแล้วจึ่งจำได้ว่าเปนจดหมายที่ฉันมีไปถึงแม่อุไรนั่นเอง! ขอให้นึกเถิดว่าฉันรู้สึกสดุ้งปานใด. ยิ่งกว่านั้น, ในบ่ายวันเดียวกันนั้นเอง แม่อุไรได้ขึ้นรถยนตร์กับพระยาตระเวนนครขับผ่านน่าบ้านฉันไป, และเมื่อผ่านบ้านนี้แกล้งขับช้า ๆ เพื่อให้ฉันเห็นถนัด ๆ ด้วย !
ต่อแต่นั้นมาก็มีแต่หนักขึ้นทุกที จนในไม่ช้าก็ลือกันทั่วพระนคร ว่าพระยาตระเวนกับแม่อุไรสนิธสนมกันมาก จนเกือบเท่ากับเปนผัวเมียกันโดยเปิดเผย, การที่เฃาพากันพูดเช่นนั้นก็ออกจะน่าพูดอยู่บ้าง, เพราะผู้หญิงใดที่คบค้ากับพระยาตระเวนแล้วรอดตัวมาได้โดยไม่ด่างพร้อยนั้นหา/*37*/ไม่ได้ทีเดียว. ฉันได้มีจดหมายไปถึงแม่อุไรหลายฉบับ, ชวนให้กลับมาบ้าน, แต่ถูกฉีกเปนชิ้น ๆ ส่งคืนมาทุกฉบับ. ครั้นเมื่อปลายเดือนก่อนนี้ หลวงเทพปัญหามาบอกฉันว่า แม่อุไรได้ไปค้างบ้านพระยาตระเวนแล้ว ฉันก็ปฤกษาหาฤากับหลวงเทพ ฯ และในที่สุดหลวงเทพ ฯ รับธุระไปพูดจากับแม่อุไร, ขออย่าฃาดจากกัน. ในชั้นต้นหล่อนจะไม่ยอม, แต่หลวงเทพ ฯ ชี้แจงว่า ถ้าไม่ยอมอย่าฝ่ายฉันก็ไม่มีทางอื่นนอกจากฟ้องชายชู้, หล่อนไปปฤกษาหาฤากับพระยาตระเวนแล้วจึ่งบอกหลวงเทพ ฯ ว่าเปนอันยอมอย่า. หลวงเทพ ฯ ก็ช่วยเปนธุระทำหนังสือสัญญาอย่าขาดจากสามีภรรยากัน, และได้ลงชื่อกันแล้วเมื่อวานนี้.
ฉนั้นบัดนี้ฉันก็กลับเปนโสดอีกแล้ว, และคงจะไม่รีบร้อนหาคู่โดยด่วนเช่นครั้งก่อนอีกละ ขอให้พ่อประเสริฐจำเรื่องของฉันใส่ใจไว้เถิด.
จากเพื่อนผู้โล่งใจ
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๑๓
/*38*/บ้านเลขที่ ๑๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๒๒ ธันวาคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันไม่ได้เขียนจดหมายมาถึงพ่อประเสริฐตั้งเดือนหนึ่งแล้ว, ซึ่งฉันสารภาพว่าเปนความผิด, ต้องขอโทษด้วยเถิด, แต่ถึงหากว่าจะเขียนมาก็คงไม่ได้มีฃ่าวอันน่าฟังบอกมาให้ทราบ, ฉันจึ่งเห็นว่างดเสียดีกว่า.
มาบัดนี้มีฃ่าวที่น่าบอกให้พ่อประเสริฐทราบอยู่บ้าง, จึ่งเขียนจดหมายฉบับนี้มา; แต่ก่อนที่จะบอกฃ่าวนั้นฉันขอเล่าเรื่องส่วนตัวของฉันสักเล็กน้อย. ตั้งแต่นั้นได้กลับเปนคนโสดอีกแล้ว ฉันรู้สึกว่ามีความสุกกายสุขใจมากขึ้น. จริงอยู่การที่ฉันอย่ากับแม่อุไรนั้น ได้ถูกคนบางคนนินทาติโทษ, แต่ฉันถือคติว่าการแต่งงานเปนกิจส่วนตัวของฉันโดยเฉภาะ, ไม่มีผู้ใดจะมารับสุขรับทุกข์แทนฉันได้. มีคนบางคนออกความเห็นแก่ฉันว่าไม่ควรจะอย่าให้ฃายหน้าเฃา, เมื่อไม่พอใจเมียที่แต่งกันแล้วก็ควรหาเมียอีกคนหนึ่งที่พอใจอยู่กินด้วยกันหาความสุขเสียก็แล้วกัน, แต่ฉันเถียงว่าถ้าทำเช่นนั้นก็เท่ากับลวงโลก, กลับได้รับคำตอบว่าคนอื่น ๆ เฃาทำกันถมไป; ครั้นเมื่อฉันขอให้เฃานึกดูว่า แม่อุไรนั้นพอใจคบกับพระยาตระเวนมากกว่าอยู่กับฉันฉนี้, เฃาก็ยังยืนยันว่า มีเช่นนั้นถมไปเฃาก็มิได้อย่าร้างกัน เพราะ/*39*/เกรงจะฃายหน้า, เช่นนี้, ฉันก็ต้องรับสารภาพว่าฉันรู้สึกพ้นวิสัยที่จะแลเห็นตามเฃาได้. ส่วนตัวฉันเห็นว่าการที่ฉันจะคงเปนตัวหญิงที่ไม่ได้อยู่ในบ้านฉันแล้วและไปอยู่ในบ้านชายอื่นนั้น เปนการหน้าด้านพ้นวิสัยที่จะทำไปได้ ฉันมีความยินดีที่ประไพมีความเห็นตรงกับฉัน, และตั้งแต่ฉันอย่ากับแม่อุไรแล้ว ประไพได้มาบ้านฉันบ่อย ๆ, และท่านชายก็มาด้วย นับว่าน้องสาวกับน้องเขยของฉันเมตตาต่อฉันมาก. นอกจากนี้มีพวกเพื่อน ๆ ที่เห็นใจได้มาเยี่ยมเยียน, นับว่าช่วยกันทำให้ฉันคลายความเหงาใจไปได้มาก.
คราวนี้จะขอจับเล่าฃ่าวต่อไป. แม่อุไรอย่าขาดจากฉันแล้วก็ไปอยู่ที่บ้านพระยาตระเวนโดยเปิดเผย, และพากันไปไหน ๆ อย่างเปิดเผยทีเดียว. ใคร ๆ ที่รู้จักทั้งพระยาตระเวนทั้งแม่อุไรต่างถามกันแลกันว่าจะยืดยาวไปได้สักปานใด เพราะเปนข้อที่ทราบกันอยู่ดีว่า พระยาตระเวนเปนนักเลงชนิดที่ชอบแต่พยายาม, คือถ้าเห็นผู้หญิงสรวย ๆ และมีคนตอมเปนต้องพยายามให้ได้หญิงนั้นจนได้ แต่เมื่อใดได้แล้วก็มักจะชักเบื่อ, หรืออย่างดีที่ยืดไปได้จนกว่าจะเห็นผู้หญิงที่ต้องตาอีกคน ๑. แม่อุไรนั้นเฃาก็ได้พยายามเปนอันมากที่จะสนิธสนมตั้งแต่ก่อนได้กับฉัน, และเมื่อมาได้กับฉันแล้วเฃาก็ยิ่งกระทำความพยายามแรงกล้ายิ่งขึ้นจนเปนผลสำเร็จ. แต่ท่านเจ้าคุณผู้นี้เปนคนที่อยู่ตัวคนเดียวไม่ได้, เพราะฉนั้นในระหว่างเวลาที่/*40*/กำลังบำเพ็ญทำทางเฃ้าหาแม่อุไรนั้น เฃาจึ่งได้หานางบำเรอแก้ขัดไว้เปนลำดับ, จนในเมื่อถึงเวลาแม่อุไรได้ไปอยู่กับเฃานั้น พระยาตระเวนมีนางบำเรอประจำบ้านอยู่แล้วถึงเจ็ดนาง! เก่งไหม? แน่ทีเดียวเฃาปิดข้อนี้, แต่เรื่องชนิดนี้ปิดให้สนิธยากที่สุด, เพราะมันเปนเรื่องสำหรับผู้หญิงชอบรู้ชอบเล่าสู่กันฟัง; คนหนึ่งเล่าให้เพื่อนรัก, สั่งว่าอย่าพูดไปนะ, แล้วเพื่อนคนนั้นก็ไปเล่าให้เพื่อนรักของตัวอีกคนหนึ่ง, และต่อ ๆ กันไปเช่นนี้เปนแถวไป, และความลับออกจากปากผู้หญิงคนเดียวอาจที่จะรู้ถึง ๒๐ คนภายในอาทิตย์เดียว, ฉนั้นเมื่อมีผู้หญิงที่มี “อินเตอเร็สต์” อย่างเดียวกันอยู่ ๗ คนก็ขอให้นึกดูเถิดว่า ความลับนั้นจะแพร่หลายได้มากและรวดเร็วปานใด? ส่วนตัวฉันได้ทราบเรื่องนางทั้ง ๗ ของพระยาตระเวนนี้จากประไพ, และประไพได้ทราบมาจากแม่ส่องแสงลูกสาวของพระยาตระเวนเอง ถ้าเมื่อฉันได้รู้เช่นนี้แล้ว, อย่างไร ๆ แม่อุไรก็ต้องได้รู้แล้วเหมือนกันในเรื่องนางทั้ง ๗ นั้น, แต่บางที่หล่อนจะหวังว่าจะได้เปนนางสุวิญชาของพระยาตระเวนกระมัง? พ่อประเสริฐจำได้ไหม, เพลงขอทานที่เคยได้ยินร้อง ๆ อยู่ว่า “เจ็ดนางเธอไม่รักไม่ใคร่ เธอมัวหลงไหลแต่แม่สุวิญชา”?แต่พอได้เฃ้าไปอยู่ในบ้านพระยาตระเวนได้สักหน่อยแม่อุไรก็รู้สึกว่าทนนางทั้ง ๗ ไม่ไหว; ในเวลาที่พระยาตระเวนอยู่บ้านก็พอทำเนา, แต่พอเจ้าคุณไปพ้นบ้านแม่ทั้ง ๗ ก็แผลงฤทธิ์ต่าง ๆ, ฟ้องเจ้าคุณก็ไม่ใคร่เปนผลสมปราถนา /*41*/ในที่สุดแม่อุไรเลยเปิดกลับไปอยู่บ้านพ่อ, ฝ่ายเจ้าคุณก็ตามไปง้อ, เพราะกำลังรักอยู่, แต่แม่อุไรยื่นคำขาดว่า ถ้าจะให้ไปอยู่ด้วยต้องไล่นางทั้ง ๗ ไปเสียก่อน หรือมิฉนั้นก็ต้องหาบ้านให้แม่อุไรอยู่ต่างหากอีกบ้าน ๑, เฃาตกลงหาบ้านให้แม่อุไรอีกบ้าน ๑ ที่ถนนราชประสงค์, เฃาได้เงินเดือน ๗๐๐ บาท, มีบ้าน ๒ บ้าน, เมีย ๘ คน, ม้า ๔ ตัว, และเล่นกิฬาต่าง ๆ เสมอ ๆ, และเลี้ยงเพื่อนฝูงบ่อย ๆ ด้วย. เก่งไหม?
คราวนี้มีฃ่าวดีส่วนตัวฉันซึ่งต้องเล่าให้พ่อประเสริฐฟัง. ฉันได้บอกมาให้ทราบในจดหมายฉบับ ๑ แล้ว ว่าฉันได้เฃ้ารับราชการในพระราชสำนักตั้งแต่มิถุนายนศกนี้, และได้อยู่ในกรมบัญชาการมหาดเล็ก. ครั้นเมื่อต้นเดือนธันวาคมนี้ฉันได้ย้ายตำแหน่งมาเปนผู้ช่วยเจ้ากรมโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ์, นับว่าเปนของถูกใจของฉันทีเดียว, เพราะฉันแลเห็นหนทางที่อาจจะได้ทำการตรงตามทางที่ฉันได้เล่าเรียนและชอบอยู่แล้ว ฉันหวังใจว่าจะได้ไปเปนผู้เล็กเช่อร์พิเศษที่โรงเรียนมหาดเล็กหลวงด้วย.
ส่วนทางเสือป่าฉันก็ได้เฃ้าไปประจำอยู่กรมม้าหลวงสมปราถนาหลายเดือนมาแล้ว, และการที่ฉันได้เคยเฃ้าไปฝึกหัดอยู่ในกองฝึกหัดนายทหารที่อ๊อกซ์ฟอร์ดนั้น เปนผลดีแก่ฉันมากทีเดียว. ตั้งแต่ฉันได้เฃ้าไปประจำในกรมม้าหลวงแล้วฉันไม่ได้ฃาดฝึกหัดเลย, และฉันได้ตั้งใจฝึกหัดและฟัง/*42*/คำสั่งสอนจริง ๆ มาถึงเวลานี้เฃากำลังบรรจุตำแหน่งผู้บังคับบัญชา, เตรียมสำหรับไปซ้อมรบในปลายปีนี้, ฉันได้เปนผู้รั้งผู้บังคับหมวดผู้ ๑ และได้เลื่อนยศเปนนายหมู่เอก, เพราะฉนั้นขอให้พ่อประเสริฐแสดงความยินดีกับฉันด้วย. ฉันคิดถึงพ่อประเสริฐจริง ๆ, อยากให้กลับเฃ้ามาอยู่ด้วยกันในกรุงเทพฯ, ถ้าเฃ้ามาฉันจะต้องจูงเอาพ่อประเสริฐเฃ้าไปในกรมม้าหลวงด้วยอย่างแน่นอน, และเชื่อว่าพ่อประเสริฐก็จะชอบด้วย. ขอจบที; ว่าง ๆ จะ บอกฃ่าวคราวมาอีก.
จากเพื่อนผู้กำลังตื่นตัว,
ประพันธ์.
ฉบับที่ ๑๔
/*43*/บ้านเลขที่ ๐๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๕ มกราคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ขอให้แสดงความยินดีแก่ฉันมาก ๆ ทีเดียว; เมื่อวันที่ ๓๑ ธันวาคม ฉันได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เปนหลวงบริบาลบรมศักดิ์. พอท่านเจ้ากรมบอกให้ฉันทราบฉันรู้สึกตัวเบาวูบขึ้นพิลึก. เพราะมิได้นึกเลยว่าจะได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เร็วเช่นนี้. เมื่อถึงเวลาเจ้าน่าที่เฃาเรียกไปเฃ้าแถวในพระที่นั่งไพศาล ฉันรู้สึกว่าหน้าร้อนไปหมด, และรู้สึกประหม่าจนแทบไม่รู้ว่าเอาหัวหรือเอาตีนเดิน. เมื่อถึงเวลาเฃ้าไปรับพระราชทานสัญญาบัตร์ ฉันรู้สึกเหมือนคนทั้งหมดพากันจงใจจ้องดูฉันคนเดียว, ซึ่งทำให้ฉันประหม่าเหลือสติกำลัง; แต่พอเฃ้าไปถึงหน้าพระบัลลังก์และเงยหน้าขึ้นรับพระราชทานสัญญาบัตร์ เห็นพระเจ้าอยู่หัวทรงยิ้มน้อย ๆ ฉันยินดีจนบอกไม่ถูก. กลับมาบ้านแล้วยังมานึกกระหยิ่มใจไม่หายเลย !
การชุมนุมและสวนสนามเสือป่าเมื่อวานนี้ก็เปนการเรียบร้อยดีตลอด, และฉันได้ทำน่าที่ผู้บังคับหมวดออกงานเปนครั้งแรก, รู้สึกภูมิพิลึก!
เสียใจ, ไม่มีเวลาเขียนจดหมายได้ยาวกว่านี้ คิดถึงจริง ๆ.
จากเพื่อนผู้กำลังอิ่มใจ,
หลวงบริบาลบรมศักดิ์
ฉบับที่ ๑๕
/*44*/ที่พักกรมเสือป่าม้าหลวง ร. อ.
พระราชวังสนามจันทร์
วันที่ ๒๓ มกราคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันมีเวลาว่างอยู่วันนี้จึงเขียนจดหมายฉบับนี้มาเพื่อบอกฃ่าวอะไร ๆ ให้ฟังบ้างตามอย่างที่เคยมา.
งานเฉลิมพระชนม์พรรษาปีนี้อยู่ฃ้างจะสนุกมาก, และไม่ใช่แต่ฉันที่เห็นเช่นนั้น; คนอื่นก็เห็นด้วยเช่นเดียวกัน. เจ้าคุณตระเวนนครก็สนุกมากเหมือนกันตามประสาของเฃา. เมื่อวันที่ ๑ มีการเต้นรำของกระทรวงต่างประเทศ พระยาตระเวนพาลูกสาวของเฃาไป, แต่ไม่ได้พาแม่อุไรไปด้วย, เพราะยังไม่ได้เปนผัวเมียกัน “โดยทางราชการ”; พระยาตระเวนแนะนำว่าถ้าแม่อุไรอยากไปในการเต้นรำนั้นด้วยก็ให้ไปกับพ่อ, แต่แม่อุไรฉุนเลยไม่ไป. ข้อนั้นกลับทำให้พระยาตระเวนสนุกมากขึ้น, เพราะได้ไปวางท่าเปนชายโสดได้อย่างถนัดดีตามเฃาชอบ. ในคืนนั้นมีผู้สังเกตเห็นว่าเฃาออกจะชอบผู้หญิงสาวคนหนึ่งมาก, เพราะเห็นเต้นรำด้วยกันหลายหน, และเมื่อกินของว่างก็/*45*/ไปนั่งกินอยู่ด้วยกัน, หญิงคนนี้ชื่อสร้อย, เปนลูกหลวงอะไรฉันก็ฟังไม่ถนัด รู้แต่ว่าเปนเพื่อนร่วมโรงเรียนกับแม่ส่องแสงลูกสาวพระยาตระเวน, ฉนั้นจึงรู้จักกันได้โดยสดวกดีทีเดียว. ในคืนนั้นเมื่อกลับจากเต้นรำเฃาเลยพากันไปกินเฃ้าต้มราชวงศ์ด้วยกัน.
ในระหว่างงานฤดูหนาวพระยาตระเวนก็ไปเดินควงอยู่กับแม่สร้อยโดยมาก; ส่วนแม่อุไรนั้นไม่ได้ไปด้วยกัน, โดยอ้างเหตุอย่างเดียวกับที่อ้างในการที่ไม่ไปในการเต้นรำด้วยกันนั้นเอง. ฉันต้องยอมว่าเฃาช่างหาเหตุขัดข้องเก่งจริงๆ เมื่อเปนเช่นนี้ก็เปนธรรมดาอยู่เองที่แม่อุไรจะต้องรู้สึกแค้นไม่น้อย, และถ้าเปนผู้ชายป่านนี้ก็คงไว้หนวดเคราเต็มหน้าแล้ว, นึก ๆ ก็ออกจะน่าสงสารแม่อุไร, ที่ต้องรู้สึกตัวเร็วเช่นนี้, และคนอย่างแม่อุไรคงจะต้องรู้สึกช้ำใจมากที่สุด, เพราะเฃาถือตัวว่าเปนหญิงงามและยั่วยวนมากที่สุดในเมืองไทย, และเชื่อตัวของเฃาว่าจะผูกใจอันรวนเรของพระยาตระเวนไว้ได้ชั่วกาลนาน; เมื่อมาต้องแพ้เด็กนักเรียนอายุยังไม่เต็ม ๑๕ ปีเช่นนี้คงต้องเสียใจมากเปนแน่. ฉันคอยฟังอยู่ว่าจะแผลงฤทธิ์อย่างไรบ้าง, แต่ก็เงียบอยู่ไม่กระตกกระตากอะไร, และยังคงอยู่ที่บ้านถนนราชประสงค์นั้นเรื่อยมา. ฉันนึกประหลาดใจที่แม่อุไรยอมนิ่งอยู่ได้เช่นนี้, และยังแปลไม่ออกว่าทำไมจึ่งยังนิ่งอยู่ได้. หรือจะเปนเพราะรู้สึกขึ้นมาว่า ถ้าจะเลิกกับพระยาตระเวนก็จะได้ความลำบาก, คือจะหาที่อยู่ไม่ได้นอกจากที่จะต้องกลับไปง้อพ่ออีก, /*49*/ซึ่งจะทำไม่ได้มากนัก เพราะเจ้าหล่อนได้อวดดีไว้เสียมากแล้วว่าไม่จำเปนต้องพึ่งพ่ออีกต่อไป; ฉนั้นจึงจำใจยอมนิ่งทนอยู่, เพราะอย่างไร ๆ ก็ยังมีบ้านอยู่เปนอิศระ, และเงินทองก็คงยังมีใช้, รวมความก็เปนอันว่าหล่อนคงเห็นชอบตามสุภาษิตอังกฤษว่า: “ขนมปังครึ่งก่อนยังดีกว่าไม่มีเลย.” นึกๆ ไปก็น่าอนาถใจที่ผู้หญิงหรูเช่นแม่อุไรต้องมาตกอยู่ในที่ลำบากเช่นที่กล่าวมานี้.
ที่จริงนึก ๆ ไปก็น่าประหลาดที่ผู้หญิงทำไมพอใจไปยอมเปนเมียคนอย่างพระยาตระเวน. ถ้าเปนใจฉัน ฉันคงอยากได้ผัวที่ไม่มีเมียอยู่อีกคน ๑ หรือหลาย ๆ คนแล้วเปนแน่; แต่ความจริงมันมีอยู่ว่า ผู้ชายใดยิ่งมีชื่อเสียงเปนนักเลงผู้หญิงก็มักจะยิ่งหาเมียง่าย, ซึ่งฉันแลไม่เห็นเลยว่าทำไมจึงเปนเช่นนั้น. มีผู้พูดกันอยู่หลายคนว่าถึงเวลาแล้วที่ไทยเราควรจะใช้ธรรมเนียมมีเมียคนเดียว, แต่ก็ดูไม่มีใครเต็มใจที่จะเปนผู้เริ่มถือธรรมเนียมนั้นโดยเคร่งครัดเลย. แม้ผู้ที่ได้ไปเรียนยุโรปกลับมาก็มามีเมียมาก ๆ เหมือนกัน เพราะฉนั้นจะหวังความเปลี่ยนแปลงจากคนพวกที่เรียกว่า “หัวนอก” อย่างไรได้. ใครมีเมียคนเดียวออกจะถูกหาว่าเปนคนโง่ด้วยซ้ำ. การมีเมียหลาย ๆ คนไม่ทำให้ต้องรับความเสื่อมเสียอย่างไรเลย, และคนอย่างพระยาตระเวนก็ลอยนวลอยู่ในสมาคมฝรั่งได้สบาย; ทั้งนี้เปนเพราะ/*47*/ฝรั่งเฃาถือว่าการเช่นนี้เปนการส่วนตัวภายในบ้าน, ซึ่งที่จริงก็ถูกอยู่, เพราะถ้าเราไปใส่ใจมองดูการในบ้านของฝรั่งเฃ้าบ้าง ก็อาจจะไปพบเมียมอญเมียลาวของเฃา, ซึ่งเฃาไม่อยากให้เราล่วงรู้ไปถึงเลย. ฉนั้นจะมีที่หวังอยู่ก็แต่ที่ตัวผู้หญิงเองเท่านั้น; ถ้าเมื่อไรผู้หญิงไทยที่ดี ๆ พร้อมใจกันตั้งกติกาไม่ยอมเปนเมียคนที่เลี้ยงผู้หญิงไว้อย่างเลี้ยงไก่เปนฝูง ๆ เท่านั้นแหละ, ผู้ชายพวกมักมากในกามจึ่งจะต้องกลับความคิด และเปลี่ยนความประพฤติ.
เออฉันได้ยินแตรตรวจแล้ว, ต้องขอจบเท่านี้ทีก่อน.
จากเพื่อนผู้คิดถึง,
หลวงบริบาลบรมศักดิ์
ฉบับที่ ๑๖
/*48*/สโมสรเสือป่ากองเสนาหลวง ร.อ.
พระราชวังสนามจันทร์
วันที่ ๓๑ มกราคม, พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
หมู่นี้ฉันมีอะไร ๆ ที่ทำให้เพลิดเพลินมากอย่างน่าประหลาด. ที่ฉันกล่าวว่าน่าประหลาดเช่นนี้ เพราะมานึกขึ้นว่าผู้ที่เปนพลเรือนแท้ ๆ คือที่ไม่ได้เปนทหารโดยอาชีพ หรือไม่ได้เปนเสือป่าที่ตั้งใจทำน่าที่อย่างทหาร, คงจะนึกไม่ได้เลยว่าการที่มาถูกระดมอยู่กับกองเพื่อทำการฝึกซ้อมวิธียุทธอย่างเช่นที่เสือป่ากองเสนาหลวงรักษาพระองค์มาทำอยู่ในเวลานี้อาจจะเห็นเปนความเพลิดเพลินได้ ส่วนฉันเองได้เคยอยู่ในกองฝึกหัดนายทหารที่อ๊อกซฟอร์ดมาแล้ว ก็ได้เคยรู้จักความสนุกของการอยู่ค่ายและซ้อมรบบ้างแล้ว แต่ถึงกระนั้นก็ไม่เหมือนในครั้งนี้เลย. เท่าที่ได้เคยมาแล้วเปนแต่เปรียบเหมือนลองชิมรสดูนิดหน่อยเท่านั้น แต่มาคราวนี้ได้ต้องมาทำการจริง ๆ และต้องทำเปนการประจำอยู่นานด้วยจึงผิดกันมาก กิจการที่ฉันต้องกระทำในส่วนน่าที่ผู้บังคับหมวดเปนงานประจำ, กับมีการซ้อมรบบ้างบางวัน, เปนของที่ไม่แปลกประหลาดพอที่จะเล่ามาให้ฟังใน/*49*/จดหมาย, และถึงจะเล่ามาก็คงไม่สนุกอะไร เพราะเปนของ “อินเตอเรสต์” แต่สำหรับผู้ที่ปฏิบัติเท่านั้น.
นอกจากการงานที่ทำประจำอยู่นี้ มีสิ่งที่ทำให้เพลิดเพลินและรู้สึก ว่าเปนประโยชน์แก่ตัวฉัน, คือการสมาคม, ได้พบปะพูดจาอยู่ร่วมกับคนมากที่เปนเพื่อนร่วมราชการ, ทำให้มีโอกาศได้รู้อกรู้ใจรู้ความคิดความเห็นของคนมากได้กว้างขวางขึ้นกว่าที่จะมีโอกาศในเวลาอยู่โดยปรกติ เพราะในเวลาอยู่ในกรุงเทพ ฯ ต่างคนต่างมีราชการไปทำที่ออฟฟิซ, และพอหมดเวลาแล้วก็ต่างคนต่างแยกย้ายกันไป, ไม่ใคร่จะได้พบปะสมาคมกัน จริงอยู่ในเวลานี้มีสโมสรตั้งขึ้นใหม่หลายแห่งแล้ว แต่พูดกันตรงๆ ดูไม่เห็นค่อยจะสำเร็จได้เลย โดยมากมักจะฮือกันแต่เวลาแรกๆ พัก ๑ เท่านั้น แล้วต่อ ๆ มาก็พากันเบื่อและสมาชิกไปกันน้อยลงทุกที จนลงท้ายก็มักจะเลยละลายหายไปเฉยๆ ที่จริงเรื่องสโมสรนี้ไม่เห็นมีคนชาติใดตั้งได้ยั่งยืน และใช้กันจริงจังอย่างอังกฤษเลยสักชาติเดียว, ซึ่งเปนของอัศจรรย์อยู่ ในกรุงเทพ ฯ มีสโมสรที่ยังคงตั้งติดอยู่ก็แต่สโมสรที่มีสมาชิกเปนอังกฤษอยู่มาก และกรรมการเปนอังกฤษ เช่น ราชกรีฑาสโมสร. หรือเปนสโมสรของอังกฤษแท้ ๆ เช่นบริติชคลับ /*50*/เปนต้น, ฝรั่งเศสมีสมาคมเรียกว่า “อัลลิยองส๎ ฟรังเซส”, แต่ก็ไม่เห็นมีสโมสรสถานเปนหลักแหล่งอะไร, เปนแต่ปี ๑ เฃาก็มีลครเชิญคนดูครั้ง ๑ เท่านั้น เมื่อก่อนสงครามมีสโมสรเยอรมันอยู่ที่ถนนสุริวงศ์แห่ง ๑, ซึ่งพวกเยอรมันเฃ้าเปนสมาชิกด้วยความมุ่งหมายทางการเมืองมากกว่าทางการสมาคม, คือเปนที่ประชุมชนชาติเยอรมัน สำหรับคิดการเพื่อประโยชน์ของพวกเฃา, หรือพูดกันตรง ๆ ก็คือเปนซ่องอั้งยี่กลาย ๆ นั้นเอง. ส่วนสโมสรจีนต่าง ๆ ฉันบอกไม่ได้ว่าเปนอย่างไร เพราะไม่เคยเฃ้าไปพบไปเห็นของเฃา, เปนแต่เคยได้ยินเฃาโจทกันว่า ถ้าไม่เปนบ่อนลับ ก็เปนเทือกซ่องอั้งยี่ แต่ฉันไม่รับรองว่ามีความจริงแค่ใด, ส่วนสโมสรไทยที่ตั้งยั่งยืนมาได้นานที่สุดก็คือสามัคยาจารย์สมาคม, ซึ่งออกจะผิดกับสโมสรธรรมดาอยู่หน่อย, โดยเปนของสำหรับจำเภาะข้าราชการกระทรวงเดียว และราชการกระทรวงนั้นหนุนหลังอยู่จึงตั้งยืดอยู่ได้.
การที่สโมสรตั้งไม่ใคร่ติดได้ในเมืองเราเพราะคนไทยเราโดยมากเปนผู้ที่รักบ้าน; แต่ต้องอย่าเฃ้าใจผิดว่าเปนอย่างเดียวกับที่เรียกว่า “โฮม ไลฟ” ของอังกฤษ, เพราะบ้านของเราไม่ได้แปลว่าอยู่ในท่ามกลางลูกเมียโดยเงียบ ๆ บ้านของเราโดยมากตรงกันฃ้ามกับเงียบ, เมื่อในบ้านเดียวกันมีผู้หญิงที่ร่วมตัวอยู่ด้วยกันหลาย ๆ คน และผู้หญิงนั้น ๆ ต่าง/*51*/คนต่างมีลูก, ซึ่งแก่งแย่งแข่งในระหว่างกันแลกันอยู่เสมอ, มีการหึงส์กันอยู่เสมอไม่มากก็น้อย, จะหาความเงียบที่ไหนมา?
อย่าว่าแต่การมีสโมสรเลย ถึงแม้ในการสมาคมของเราก็ยังไม่ลงระเบียบเรียบร้อยเลย, นับว่ายังอยู่ในระหว่างเวลาเปลี่ยนแปลงโดยแท้ทีเดียว. ตามประเพณีเดิมผู้ชายกับผู้หญิงเฃาไม่เคยให้พบปะสมาคมกันเลย ตามที่พ่อประเสริฐรู้อยู่แล้ว และผลของการห้ามเช่นนั้นก็คือ ทำให้ผู้หญิงนึกว่าผู้ชายเปนเทวดาไปเสียหมด จึงยอมเสียตัวแก่ผู้ชายง่ายเกินไปจนเปนของน่าเกลียด. ในสมัยนี้บิดามารดาปล่อยให้ผู้หญิงฟรีมากขึ้น แต่ผู้หญิงยังไม่รู้จักค่าแท้จริงแห่งเสรีภาพ จึงใช้เสรีภาพในทางที่ผิดจนเสียตัวเสียชื่อ.
ในเวลานี้ได้เกิดมีของเปลี่ยนแปลงใหม่ขึ้นอีกอย่าง ๑, คือการเล่นลครพูดให้ผู้ชายเปนตัวผู้ชาย, ผู้หญิงเปนตัวผู้หญิง ฉันได้ดูมาหลายคราวแล้ว, ดูเปนการเฃ้าทีอยู่ ที่สนามจันทร์นี้พวกเราเสือป่าก็ได้ดูลครพูดของ “คณะลครศรีอยุทธยารม” ซึ่งเล่นดีปานใดพ่อประเสริฐทราบอยู่แล้วไม่ต้องเล่าซ้ำอีกในจดหมายฉบับนี้, ผู้หญิงที่เปนตัวลครในคณะนี้ ที่มีสามีและมีบุตร์แล้วก็มี แต่เฃาก็ยังเรี่ยมๆ อยู่, ซึ่งเปนพยานว่าผู้หญิงไทยที่มีลูกแล้วไม่จำจะต้องเลยแก่จั๊บ ๆ ไปอย่างที่มักว่า ๆ กัน. /*52*/ที่จริงฉันเห็นว่าการที่ผู้ชายไทย ๆ มีมากที่เมื่อเมียที่มีลูกแล้วนั้น ต้องปรับโทษผู้หญิงเองด้วยเหมือนกัน เพราะมีผู้หญิงหลายคนที่คิดผิดไปว่ามีความจำเปนจะต้องแต่งตัวดี ๆ หรือประจบประแจงตัวแต่เมื่อแรก ๆ ได้กันใหม่ ๆ เท่านั้น, และพอมีลูกสักคนหนึ่งแล้วก็ชอบปล่อยตามบุญตามกรรม แล้วแต่จะเปนไป. แท้จริงไม่ควรลืมว่าผู้ชายนั้น ธรรมดาย่อมเปนสัตว์ที่มีเมียมาก, เช่นเดียวกับสัตว์ตัวผู้ชนิดอื่น ๆ, เพราะฉนั้นถ้าหญิงคนใดอยากจะผูกความรักของตัวไว้ให้แน่น ควรจะต้องแต่งตัวงาม ๆ ให้ยวนตายวนใจ, ควรปฏิบัติให้เปนไปในทางบำรุงความสุขกายสุขใจ, ให้ตัวรู้สึกว่าเปนมิตร์แลที่ปฤกษาด้วย ถ้าทำเช่นนี้ได้แล้วก็จะไม่จำเปนต้องห้ามผัวมิให้มีเมียน้อยเลย เพราะผัวจะรู้สึกว่ามีคนเดียวนั้นพอแก่ความสุขแล้ว, ฉันเองนึก ๆ ขึ้นมาก็เสียใจที่หาเมียเช่นนี้บ้างยังไม่ได้ แต่ฉันก็หวังอยู่ว่าบางทีจะได้ประสบโชคดีบ้างในภายน่ากระมัง.
จากเพื่อนผู้คิดถึง,
หลวงบริบาลบรมศักดิ์.
ฉบับที่ ๑๗
/*53*/บ้านเลขที่ ๐๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ตลอดเวลาเดือนก่อนนี้ฉันได้เขียนจดหมายมาถึงเพื่อนได้แต่ฉบับเล็ก ๆ และเล่าแต่เรื่องซ้อมรบ, ซึ่งน่ากลัวจะได้ทำให้เพื่อนเบื่อมากกระมัง? ถ้าเช่นนั้นก็ขอโทษเถิด, แต่ในเดือนกุมภาพันธ์ฉันหาเรื่องอะไรเล่ามาให้ไม่ได้จริง ๆ, เพราะเปนเวลาที่ไปอยู่ค่ายที่บ้านโป่งและออกเดินกองพักแรมในสนาม, ที่เปนธรรมดาอยู่เองที่ฉันจะหาเรื่องอะไรเล่ามาให้ฟังไม่ได้นอกจากเรื่องกิจการของฉันในน่าที่เสือป่า, ที่กระทำอยู่เปนการประจำ. ฉันมีความยินดีที่ฉันได้เลื่อนยศเปนนายหมู่ใหญ่ขึ้นแล้ว, นับว่าได้ขึ้นเร็วเกินกว่าที่ตัวฉันเองคาดหมาย,
พอฉันกลับมาถึงบ้านนี้ได้ไม่กี่วันก็ได้รับแขกอย่างผิดความคาดหมาย, คือแม่อุไร! แปลกไหม?ค่ำวันนั้นฉันนั่งอ่านหนังสืออยู่ คนใช้มาบอกว่าแม่อุไรมาหา, ในชั้นต้นฉันไม่เชื่อ, ฉันถามมันไปว่า “อุไรไหน?” คนใช้มันทำหน้าเลิกลั้กแล้วตอบว่า : “ก็คุณอุไรน่ะสิขอรับ.” ฉันทราบแน่ว่าคือเมียเก่าของฉันนั้นเอง, แล้วฉันก็ลุกออกไปหาที่ห้องรับแขก หล่อนแต่งตัวเรี่ยม, เสื้อแพรสีชมพูบาง ๆ, นุ่งผ้าสิ้นไหมชมพู, ประดับเครื่องเพชรพลอยน้อย ๆ พองาม, แต่ผัดหน้ามากไปสักหน่อย. /*54*/พอหล่อนเห็นฉันเฃ้าไปในห้องรับแขกหล่อนก็ลุกขึ้นยืน, ท่าทางออกจะไม่สู้สบายนักแต่ฝืนยิ้ม. ฉันคำนับอย่างหน้าเฉย ๆ, เชิญให้หล่อนนั่ง, และนั่งลงในที่ไม่ห่างเกินไป, แล้วถามว่าหล่อนมีความประสงค์อะไร หล่อนเอ่ยขึ้นว่า: “พูดยากนัก –!” แล้วก็นิ่งอึ้ง; ฉันก็นั่งนิ่งรอฟังอยู่ เฉย ๆ. สักครู่หนึ่งหล่อนพูดต่อไปว่า: “คุณไม่ช่วยดิฉันบ้างเลยนี่คะ.” ฉันตอบว่าฉันเสียใจ, ไม่ทราบว่าจะช่วยหล่อนได้อย่างไร. หล่อนนิ่งอยู่อีกครู่ใหญ่ ๆ แล้วจึ่งพูด: “ดิฉันผิดไปแล้ว, ผิดมากแต่ต้นจนปลาย, ดิฉันได้ทำให้คุณหลวงต้องรับความเดือดร้อนรำคาญมาแล้วมากมาย, และคุณหลวงควรที่จะเกลียดดิฉันจริง ๆ แต่ถึงคุณหลวงจะเกลียดฉันสักปานใดก็คงไม่มากเท่าดิฉันชังตัวเองเปนแน่.” พูดดังนี้แล้วหล่อนก็ควักผ้าเช็ดหน้าออกมาซับน้ำตา.
ฉันก็นั่งนิ่งอยู่ จะให้ฉันตอบว่ากระไรได้.
หล่อนซับน้ำตาพลาง, ชำเลืองดูฉันพลาง; ครั้นเห็นฉันนั่งเฉยอยู่ หล่อนจึงพูดต่อไปอีกว่า: “คุณหลวงจะลงโทษดิฉันอย่างไรดิฉันจะยอมรับทุกอย่าง, ขอแต่ให้มีความกรุณาต่อดิฉันผู้เปนสัตว์ผู้ยากเท่านั้น.”
ฉันจึ่งตอบว่า: ฉันแลไม่เห็นว่าฉันจะมีอำนาจลงโทษหล่อนอย่างไร, และยังไม่เฃ้าใจด้วยว่าที่หล่อนขอความกรุณานั้นหมายความอย่างไร.”
แม่อุไรอึ้งอยู่ครู่ใหญ่ ๆ แล้วจึงพูดว่า: “ดิฉันไม่เห็นที่พึ่งแห่งใดอีกแล้วนอกจากคุณหลวง, และถ้าคุณหลวงเมตตาชุบเลี้ยงดิฉันอีกครั้งหนึ่งแล้ว ดิฉันสาบาลว่าจะปฏิบัติรับใช้คุณหลวงอย่างฃ้าทาสาทีเดียว, ไม่ขอมีนายอื่นนอกจากคุณหลวงเปนอันขาด.”
/*55*/ฉันจะตอบอย่างไรก็เห็นว่าไม่เหมาะ, จึงถามไปว่าหล่อนมีความคับแค้นอย่างไร, เปนอันได้ความว่า พระยาตระเวนเฃาต้องการบ้านที่ถนนราชประสงค์นั้นสำหรับให้แม่สร้อยเมียรักของเฃาอยู่, เฃาจึงขอให้แม่อุไรย้ายไปอยู่ที่อื่น, ครั้นว่าแม่อุไรจะกลับไปอาศัยบ้านพ่อของตัวก็ยังกลัวเสียรัศมี, เหตุที่ได้พูดไว้แล้วว่าจะไม่พึ่งพาอาศัยพ่ออีกต่อไป. นอกจากการที่จะไม่มีบ้านอยู่, มิหนำซ้ำเงินก็จะไม่มีใช้สรอย, เพราะเงินที่พระยาตระเวนเคยให้อยู่นั้น ก็ลดจำนวนลงทุกที, จนในที่สุดเฃาไม่ได้ส่งไปให้สองเดือนแล้ว ฉันได้ทราบเรื่องราวตลอดแล้วเช่นนั้นฉันก็บอกแม่อุไรโดยตรงว่า ฉันก็เสียใจที่หล่อนต้องรับความลำบากเช่นนั้น, แต่ขอให้หล่อนนึกดูว่า หล่อนได้ขุดอู่ตามใจตนเองแล้ว เมื่อนอนในอู่นั้นไม่สบายจะโทษใครได้. ส่วนการที่หล่อนกับฉันจะกลับดีกันใหม่นั้น, ฉันไม่แลเห็นหนทางที่จะเปนไปได้, และผลที่จะได้ก็จะมีแต่ความร้อนใจไร้สุขด้วยกันทั้งคู่เท่านั้น, ขออย่าให้คิดต่อไปดีกว่า, และในที่สุดฉันแนะนำว่าให้หล่อนกลับไปง้อพ่อของหล่อน และกลับไปอยู่กับพ่อดีกว่า.
เมื่อเห็นว่าจะอยู่ต่อไปไม่เปนประโยชน์แล้ว แม่อุไรก็ลากลับไป, และฉันได้ฃ่าวมาว่าตกลงไปง้อพ่อ, ปรองดองกันแล้ว, ก็เปนการดีสำหรับตัวหล่อน.
ตามที่ฉันได้ประพฤติมาแล้วหวังใจว่าพ่อประเสริฐจะเห็นด้วยว่าฉันได้ทำถูกแล้ว, เพราะไม่มีทางที่จะทำอย่างอื่นได้.
จากเพื่อนที่รัก,
หลวงบริบาลบรมศักดิ์.
ฉบับที่ ๑๘
/*56*/บ้านเลขที่ ๐๐ ถนนสี่พระยา
วันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖-
ถึงพ่อประเสริฐเพื่อนรัก.
ฉันต้องรีบบอกฃ่าวดีมาให้ทราบ. แม่อุไรได้ตกลงแต่งงานแล้วกับหลวงพิเศษผลพานิช, พ่อค้ามั่งมี, ซึ่งนับว่าเปนโชคดีสำหรับหล่อน. เพราะอาจจะหวังได้ว่าจะได้มีความสุขต่อไปในชีวิต จริงอยู่หลวงพิเศษนั้น รูปร่างไม่ใช่เทวดาถอดรูป, แต่หวังใจว่าคงจะเฃ้าลักษณะขุนช้าง, คือ “ถึงรูปชั่วใจช่วงเหมือนดวงเดือน” แต่ถึงใจจะไม่ช่วงเฃาก็มีเงิน พอที่จะซื้อความสุขให้แม่อุไรได้.
การที่แม่อุไรได้ผัวใหม่เปนเนื้อเปนตัวเสียแล้วเช่นนี้ ทำให้ฉันเองรู้สึกสิ้นความตะขิดตะขวงห่วงใย, และรู้สึกว่าอาจจะคิดหาคู่ใหม่ได้โดยไม่ต้องมีข้อควรรังเกียจรังงอนเลย. พ่อประเสริฐเปนเพื่อนรักกันอย่างสนิธสนมที่สุด เพราะฉนั้นฉันขอบอกตรง ๆ ว่าฉันได้รักผู้หญิงอยู่รายหนึ่งแล้ว ซึ่งฉันหวังใจว่าจะได้เปนคู่ชีวิตกันต่อไปโดยยั่งยืนจริงจัง หล่อนชื่อนางสาวศรีสมาน, เปนลูกสาวพระยาพิสิฐเสวก. ฉันกับหล่อนได้คุ้นเคยพูดจากันเปนที่ต้องใจกันแล้ว, และเจ้าคุณพิสิฐกับคุณพ่อของฉันก็ชอบกันมาก. ฉนั้นพอพ่อประเสริฐกลับเฃ้ามาถึงกรุงเทพ ฯ ก็เตรียมตัวไว้เปนเพื่อนบ่าวทีเดียวเถิด !
จากเพื่อนผู้กำลังปลื้มใจ,
หลวงบริบาลบรมศักดิ์.