เสด็จประพาสหัวเมืองชายทะเลตวันออก
/*(1)*/อธิบาย
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสัปตมวารถวายสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลยมารศรี พระอัครราชเทวี ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท อันเปนที่ประดิษฐานพระศพเมื่อวันที่ ๑๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราชบัณฑิตยสภา จัดการพิมพ์หนังสือสำหรับพระราชทานแจกเนื่องในการพระราชกุศลนั้น มีพระราชประสงค์จะใคร่ให้เปนพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้พิมพ์พระราชหัตถเลขาเรื่องเสด็จประพาสหัวเมืองชายทเลตวันออกเมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๒๕ และเมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๒๖ กับปีวอก พ.ศ. ๒๔๒๗ รวม ๓ คราวในสมุดเล่มนี้ อันพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงไว้ในเรื่องเสด็จประพาสที่ต่างๆ ทรงเปนพระราชหัตถเลขาพระราชทานมายังกรุงเทพฯบ้าง ทรงเปนจดหมายเหตุระยะทางไว้เปนส่วนพระองค์บ้าง ที่ทรงเล่นเปนบทกลอนก็มีบ้าง บรรดาพระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเรื่องเสด็จประพาสได้พิมพ์แล้วโดยมากมีรายเรื่องดังนี้
ทรงเปนพระราชหัตถเลขา
๑ พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ และกรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ เมื่อเสด็จประพาสแหลมมลายูใน พ.ศ. ๒๔๓๒ - ๒๔๓๓ - ๒๔๕๑ - ๒๔๔๔ รวม ๔ คราว พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘
/*(2)*/๒ พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ เมื่อเสด็จประพาสยุโรป พ.ศ. ๒๔๔๐ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓
๓ พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ เมื่อเสด็จเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ ในพ.ศ. ๒๔๔๔ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕
๔ พระราชหัตถเลขา (เรื่องไกลบ้าน) ถึงสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานพดล เมื่อเสด็จประพาสยุโรปครั้งหลังใน พ.ศ. ๒๔๕๐ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๖
ทรงเปนจดหมายเหตุระยะทาง
๑ พระราชนิพนธ์จดหมายเหตุรายวัน เมื่อเสด็จประพาสเมืองจันทบุรี ปีชวด พ.ศ. ๒๔๑๙ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕
๒ พระราชนิพนธ์จดหมายเหตุรายวัน เมื่อเสด็จประพาสไทรโยค ในพ.ศ. ๒๔๒๐ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕
๓ พระราชนิพนธ์จดหมายเหตุรายวันเมื่อเสด็จประพาสเกาะชวา (ครั้งที่ ๒) ใน พ.ศ. ๒๔๓๙ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘
๔ พระราชนิพนธ์จดหมายเหตุรายวันเมื่อเสด็จประพาสเกาะชวา (ครั้งที่ ๓) ใน พ.ศ. ๒๔๔๔ พิมพ์เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๖
๕ เรื่องประพาสต้นครั้งที่ ๒ คราวเสด็จประพาสหัวเมืองมณฑลนครสวรรค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗
/*(3)*/ทรงเปนบทกลอน
๑ โคลงนิราสท้าวสุภัตติการภักดี ทรงเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๖ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕
๒ พระราชนิพนธ์ทรงเปนกลอนไดอรีซึมทราบ กับเรื่องตามเสด็จประพาสไทรโยค (ครั้งที่ ๒) ใน พ.ศ. ๒๔๓๑ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖
พระราชนิพนธ์เรื่องเสด็จประพาสหัวเมืองชายทเลฝ่ายตวันออก ๓ คราว ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงเปนพระราชหัตถเลขา พี่งค้นสำเนาพบที่ในกรมราชเลขาธิการด้วยกันกับสำเนาพระราชหัตถเลขาคราวเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี เมื่อ ร.ศ.๑๒๘ อิกเรื่อง ๑ (ซึ่งจะได้พิมพ์ต่อไปภายหน้า) แลโปรดเกล้า ฯ พระราชทานมาไว้ยังราชบัณฑิตยสภา พึ่งจะพิมพ์ครั้งนี้เปนทีแรก
/**/พระราชหัตถเลขา
เมื่อคราวเสด็จประพาสทเลฝั่งตวันออก ในปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๒๕
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑
ถึงคุณสุรวงศวัยวัฒน์1 ด้วยเรือภิรมย์เรวจรถือหนังสือของเธอ แจ้งราชการแลบอกอาการสมเด็จเจ้าพระยามายังพระยาประภากรวงศ2 พระยาประภากรวงศได้นำมาแจ้งให้ฉันได้ทราบแล้ว
ระยะทางซึ่งฉันออกมาครั้งนี้ วันแรกนอนปากน้ำ วัน ๒ ๘ฯ ๑ ค่ำ นอนสัตตหีบ จะลงไปต่อไปอีกลมจัดนัก ในวัน ๓ ๙ฯ ๑ ค่ำ ถึงแลนอนที่แหลมสารภีคืนหนึ่ง วัน ๔ ๑๐ฯ ๑ ค่ำ ไปจอดที่แหลมสิงห์ปากน้ำเมืองจันทบุรี ขึ้นไปเที่ยวที่เมืองเก่าแล้วกลับมานอนที่นั่น วัน ๕ ๑๑ฯ ๑ ค่ำ ลมฝั่งยังจัดจึงได้หลีกออกไปทางเกาะช้างน่านอก จอดนอนที่ปากคลองพร้าวคืนหนึ่ง วัน ๖ ๑๒ฯ ๑ ค่ำ มานอนอ่าวสลักเพ็ชร์ วันนี้ลมค่อยสงบ จึงลงไปจอดที่เกาะหมากน่านอก ไว้ใจว่าพรุ่งนี้ลมเห็นจะสนิธทีเดียวจึงจะไปจอดที่เกาะกระดาษ ต่อไปนั้นจะกำหนดเปนแน่ว่าจะไปอยู่แห่งใด ๆ ต่อไปก็ไม่ได้ ด้วยไป/*2*/มาตามสบาย แต่คงจะกลับเข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ในวัน ๑ ฯ๖ ๑ ค่ำ ตามกำหนด ตัวฉันแลเจ้านายข้าราชการทั้งฝ่ายน่าฝ่ายในบันดาที่มามีความสุขสบายทั้งสิ้น
อนึ่งหนังสือครั้งนี้ ฉันไม่ได้มีมาถึงท่านกรมท่า3 เพราะเข้าใจว่าบางทีท่านกรมท่าจะออกจากกรุงเทพ ฯ มาเสียแล้ว ถ้ายังอยู่ขอให้เธอเจ้งความว่า หนังสือที่มีมาถึงสวัสดิประวัติ4 ลงวัน ๒ ๘ฯ ๑ ค่ำนั้น ได้รับในวัน ๔ ๑๐ฯ ๑ ค่ำ แต่เรือรบฝรั่งเศสมาจนถึงวันนี้ยังไม่ได้พบ บางทีจะคลาดวันไป เพราะฉันหลบลมมาอยู่เสียน่านอก ดังเช่นที่ฉันเล่ามาข้างต้นนั้น.
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรีน่าเกาะหมาก
วัน ๗ ๑๓ฯ ๑ ค่ำ ปีมะเมียจัตวาศก๑๕ ศักราช ๑๒๔๔
สยามินทร์
/*3*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒
ทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ด้วยระยะทางซึ่งหม่อมฉันออกมาครั้งนี้ วันแรกนอนปากน้ำ วัน ๒ ๘ฯ ๑ ค่ำ นอนสัตตหีบ จะลงไปต่อไปลมจัดนัก ในวัน ๓ ๙ฯ ๑ ค่ำ ถึงแลนอนที่แหลมสารภีคืนหนึ่ง วัน ๔ ๑๐ฯ ๑ ค่ำ ไปจอดที่แหลมสิงห์ปากน้ำเมืองจันทบุรี ขึ้นไปเที่ยวที่เมืองเก่า แล้วกลับมานอนที่นั่น วัน ๕ ๑๑ฯ ๑ ค่ำ ลมฝั่งยังจัดจึงได้หลีกออกไปทางเกาะช้างน่านอก จอดนอนที่ปากคลองพร้าวคืนหนึ่ง วัน ๖ ๑๒ฯ ๑ ค่ำ มานอนอ่าวสลักเพ็ชร์ วันนี้ลมค่อยสงบ จึงลงไปจอดที่เกาะหมากน่านอก ไว้ใจว่าพรุ่งนี้ลมเห็นจะสนิธดีทีเดียวจึงจะไปจอดที่เกาะกระดาษ ต่อไปนั้นจะกำหนดเปนแน่ว่าจะไปแห่งใดๆ ต่อไปก็ไม่ได้ ด้วยไปมาตามสบาย แเต่คงจะกลับในวัน ๑ ฯ๖ ๑ ค่ำ ตามกำหนด ตัวหม่อมฉันแลเจ้านายข้าราชการทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในบันดาที่มามีความสุขสบายทั้งสิ้น
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรีน่าเกาะหมาก
วัน ๗ ๑๓ฯ ๑ ค่ำ ปีมะเมียจัตวาศก๑๕ ศักราช ๑๒๔๔
สยามินทร์
/*4*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๓
ถึงกรมหมื่นประจักษศิลปาคม1 ด้วยได้รับหนังสือของเธอลงวัน ๒ ๘ฯ ๑ ค่ำ ฉบับหนึ่ง ได้ทราบความแล้ว
ระยะทางซึ่งฉันออกมาครั้งนี้ วันแรกนอนปากน้ำ วัน ๒ ๘ฯ ๑ ค่ำ นอนสัตตหีบ จะลงไปต่อไปอีกลมจัดนัก ในวัน ๓ ๙ฯ ๑ ค่ำ ถึงแลนอนที่แหลมสารภีคืนหนึ่ง วัน ๔ ๑๐ฯ ๑ ค่ำ ไปจอดที่แหลมสิงห์ปากน้ำเมืองจันทบุรี ขึ้นไปเที่ยวที่เมืองเก่าแล้วกลับมานอนที่นั่น วัน ๕ ๑๑ฯ ๑ ค่ำ ลมฝั่งยังจัดจึงได้หลีกออกไปทางเกาะช้างน่านอก จอดนอนที่ปากคลองพร้าวคืนหนึ่ง วัน ๖ ๑๒ฯ ๑ ค่ำ มานอนอ่าวสลักเพ็ชร์ วันนี้ลมค่อยสงบ จึงลงไปจอดที่เกาะหมากน่านอก ไว้ใจว่าพรุ่งนี้ลมเห็นจะสนิธทีเดียว จึงจะไปจอดที่เกาะกระดาษ ต่อไปนั้นจะกำหนดเปนแน่ว่าจะไปจอดอยู่แห่งใด ๆ ต่อไปก็ไม่ได้ ด้วยไปมาตามสบาย แต่คงจะกลับเข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ในวัน ๑ ฯ๖ ๑ ค่ำตามกำหนด ตัวฉันแลเจ้านายข้าราชการทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในบันดาที่มามีความสุขสบายทั้งสิ้น ให้เธอบอกระยะทางนี้แก่เจ้านายข้าราชการที่อยากทราบให้ทราบด้วย
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรีน่าเกาะหมาก
วัน ๗ ๑๓ฯ ๑ ค่ำ ปีมะเมียจัตวาศก๑๕ ศักราช ๑๒๔๔
สยามินทร์
/*5*/พระราชหัตถเลขา
คราวเสด็จประพาสทเลฝั่งตวันออกในปีมะแม พ.ศ. ๒๔๒๖
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑
ถึงกรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์1 ด้วยได้รับหนังสือของเธอลงวัน ๑ ๒ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแมเบญจศก๑๖ ทราบความแล้ว ฉันมาคราวนี้วันแรกๆ ดูขึ้นบกเดิรเหินแรงน้อยไป แต่ครั้นอยู่หลายวันค่อยมีแรง แลอาการสบายเกือบจะปรกติดีทีเดียว ระยะทางที่มาพักแห่งใดได้จดหมายสอดมาด้วยแล้ว2 วันกลับนั้น จะเข้าปากน้ำในวัน ๑ ๙ฯ ๒ ค่ำ เวลา ๒ โมงเช้า คงจะถึงกรุงเทพ ฯ ราวบ่ายโมงหนึ่ง ราชการไปถึงจึงจะพูด
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรี จอดที่คุ้งยายมัน
วัน ๔ ๕ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแมเบญจศก๑๖ ศักราช ๑๒๕๕
สยามินทร์
/*6*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒
ถึงกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ด้วยได้รับหนังสือของเธอ ลงวัน ๑ ๒ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแม เบญจศก๑๖ ทราบความแล้ว ฉันมาคราวนี้วันแรก ๆ ดูขึ้นบกเดิรเหินแรงน้อยไป แต่ครั้นอยู่หลายวัน ค่อยมีแรงแลอาการสบายเกือบจะปรกติดีทีเดียว ระยะทางที่มาพักแห่งใดได้จดหมายสอดมาด้วยแล้ว วันกลับนั้น จะเข้าปากน้ำในวัน ๑ ๙ฯ ๒ ค่ำ เวลา ๒ โมงเช้า คงจะถึงกรุงเทพ ฯ ราวบ่ายโมงหนึ่ง ให้บอกขุนนางรักษาวัง แลผู้ใดที่อยากทราบ ให้ทราบด้วย
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรี น่าคุ้งยายมัน
วัน ๔ ๕ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแมเบญจศก๑๖ ศักราช ๑๒๕๕
สยามินทร์
/*7*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๓
ถึงคุณสุรวงศ์วัยวัฒน์ ด้วยฉันได้รับหนังสือของเธอ ลงวัน ๒ ๓ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแมเบญจศก๑๖ ทราบความเล้ว ฉันมาคราวนี้ วันแรกๆ ดูขึ้นบกเดิรเหินแรงน้อยไป แต่ครั้นอยู่หลายวันค่อยมีแรงแลอาการสบายเกือบจะปรกติดีทีเดียว ระยะทางที่มาพักแห่งใดได้จดหมายสอดมาด้วยแล้ว วันกลับนั้นจะเข้าปากน้ำในวัน ๑ ๙ฯ ๒ ค่ำ เวลาเช้า ๒ โมง คงจะถึงกรุงเทพ ฯ ราวบ่ายโมงหนึ่ง
หนังสือเขียนที่เรือเวสาตรีจอดที่คุ้งยายมัน
วัน ๔ ๕ฯ ๒ ค่ำ ปีมะแมเบญศก๑๖ ศักราช ๑๒๔๕
สยามินทร์
/*8*/พระราชหัตถเลขา
เมื่อคราวเสด็จประพาสทเลฝั่งตวันออกในปีวอก พ.ศ. ๒๔๒๗
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑
ทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระบำราบปรปักษ์ ถึงท่านกลาง1 ถึงคุณสุรวงศวัยวัฒน์ แลพระบรมวงศานุวงศ ข้าราชการผู้อยู่รักษาพระนครให้ทราบ ด้วยตั้งแต่ฉันออกจากกรุงเทพฯ มาพักนอนที่ปากอ่าวคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นออกเรือมาเวลาบ่ายหยุดนอนที่ช่องแสมสานคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นออกเรือมาหยุดที่ปากแกลง เวลากลางวันลงเรือเล็กไปขึ้นที่ปลายแหลมตรงปากคลองแกลง ซึ่งเขาทำปรำใบไม้ไว้รับ ได้เห็นตัวอย่างเสาโทรเลขซึ่งเขาลงมือปักบ้างแล้ว เวลาเย็นเดิรตามหาดซึ่งเปนหาดกว้างใหญ่ แล้วกลับลงมาเรือพักนอนอยู่ที่นั่นคืนหนึ่ง รุ่งขึ้นวัน ๑ ๑๐ฯ ๓ ค่ำ ออกเรือมาทอดที่ตรงปากน้ำพแสซึ่งเปนที่พระแกลงแกล้วกล้าอยู่ ลงเรือเล็กเรือกลไฟลากเข้าไปดูลำน้ำพแสสจนตลอดพ้นหมู่บ้านคน มีบ้านเรือนติดๆกันประมาณร้อยหลังเรือน ต่อเข้าไปข้างในเขาว่ายังมีบ้านเรือนอีกมาก แต่เปนหนทางไกลหาได้ไปไม่ กลับออกมาพักที่หัวแหลมซึ่งมี (ฉบับลบ) เมืองแกลงทำค้างไว้ พ้นปรำใบไม้ที่เขาทำไว้วันที่นั้นเห็นว่าภูมิฐานงาม จึงได้สั่งให้สร้างทำขึ้นประกอบกับพระเจดีย์เดิม ให้ชื่อไว้ว่า วัดสมมติเทพถาปนา/*9*/ราม ที่ต่อขึ้นไปข้างเหนือจะทำเปนที่โรงทหารสำหรับได้รักษาสลัดโจรผู้ร้าย ด้วยในระยะนี้เปนที่เปลี่ยว ย่านห่าง แต่ก่อนเคยมีสลัดทำร้ายเรืออยู่บ้าง จึงได้ให้จัดการรักษาให้แขงแรง เวลาบ่ายออกจากปากน้ำพแส มาถึงแหลมสิงห์ปากน้ำเมืองจันทบุรีเวลาค่ำสองทุ่ม ครั้นเวลารุ่งขึ้นได้ขึ้นดูโรงทหารที่หลังป้อม ฝั่งข้างใต้มีทหารปืนปากน้ำประจำการอยู่เแล้ว ดูเปนที่ครึกครื้นขึ้นกว่าก่อน เวลาเย็นขึ้นไปดูบนเขาแหลมสิงห์ซึ่งได้ปักเสาธงขึ้นไว้บนยอดเขา มีหนทางขึ้นลงได้ (ฉบับลบ) ดูไปได้เกือบรอบตัว (ฉบับลบ) เปนที่สบายมาก บรรดาพระบรมวงศานุวงศข้าราชการที่มาก็มีความสุขสบายอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น
กำหนดเวลารุ่งพรุ่งนี้จะได้ออกเรือจากเมืองจันทบุรีไปพักนอนที่เกาะกง รุ่งขึ้นจะออกจากเกาะกงไปจนถึงที่ต่อเขตแดน เพื่อจะได้พบกับกอเวอเนอเมืองไซ่ง่อน ซึ่งมองสิเออร์ลอร์ยู ผู้ว่าการแทนกงสุลแลคอมมิแชร์ฝรั่งเศสได้มาแจ้งความที่เมืองจันทบุรี ว่ากอเวอเนอจะมาพบในที่นั้นโดยทางพระราชไมตรี เมื่อได้พบกับกอเวอเนอแล้วจึงจะกลับขึ้นมาพักตามระยะทางตลอดขึ้นมาจนถึงกรุงเทพ ฯ
เขียนในเรือพระที่นั่งเวสาตรี ที่แหลมสิงห์ปากน้ำจันทบุรี วัน ๒ ๑๑ฯ ๓ ค่ำ ปีวอกฉศก๑๗ ศักราช ๑๒๔๖
สยามินทร์
/*10*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒
ทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ถึงท่านกลาง ถึงคุณสุรวงศวัยวัฒน์ ด้วยแต่ก่อนฉันได้แจ้งความมาว่าจะออกจากเมืองจันทบุรีมาเกาะเสม็ต เพื่อจะลงมาดูให้ตลอดเขตแดน แลจะได้พบกับคอเวอนแมนเมืองไซ่ง่อนนั้น
ครั้นวัน ๓ ๑๒ฯ ๓ ค่ำ เวลา ๒ โมงเช้าได้ออกจากเมืองจันทบุรี ตรงมาถึงเกาะกงเวลายามหนึ่ง เข้าทอดอยู่ในเกาะ ครั้นวัน ๔ ๑๓ฯ ๓ ค่ำ เวลาเช้าออกจากเกาะกงมาทอดที่น่าเกาะเสม็ตด้านในขึ้นเเดิรดูบนบกแลตีกระเชียงดูตามเกาะซึ่งเปนหมู่เหล่านั้น ครั้นเวลาค่ำเลื่อนเรือมาจอดใกล้ฝั่งบังแหลมเทียน คอเวอเนอยังหาขึ้นมาไม่ รุ่งขึ้นวัน ๕ ๑๔ฯ ๓ ค่ำ ให้เรือพระยาประภากรวงศไปคอยดักอยู่ที่เกาะกง เผื่อว่าเขาจะไม่เห็นเรือฝ่ายเราด้วยจอดชิดฝั่ง
ครั้นรุ่งขึ้นวัน ๖ ๑๕ฯ ๓ ค่ำ เวลาบ่ายสองโมงเศษ คอเวอเนอมาด้วยเรือกลไฟอาลาย มีเรือรบมาด้วยลำหนึ่ง เข้ามาทอดสมออยู่ในอ่าวแหลมเทียนใกล้กับเรือที่นั่ง เรือรบฝรั่งเศสสลุตธงตามธรรมเนียม ครั้นเวลาบ่าย ๔ โมง คอเวอเนอ1มาหาที่เรือเวสาตรี พร้อมด้วยโคโลเนียลสิเกรตารี คอมมานเดอเรือรบแลออฟฟิศเซอรวม ๑๔ คน พูดกันโดยทางไมตรีประมาณชั่วโมง/*11*/หนึ่ง เมื่อคอเวอเนอกลับไปเรือรบมูรธาวสิตสวัสดิสลุตคอเวอเนอ แล้วได้ให้ท่านเล็กภาณุรังษีสว่างวงศ กรมหลวงภาณุพันธุวงศวรเดช กรมหมื่นเทวะวงศวโรปการ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ ไปเยี่ยมเยียนคอเวอเนอที่เรืออาลาย ครั้นเวลาจวนอาทิตย์ตกเรือรบฝรั่งเศสสลุตธงสแตนดาดอิก ๒๑ นัด เพราะเขาจะกลับไปในเวลาค่ำวันนี้ไม่มีเวลาสลุต ครั้นเวลาค่ำทุ่มหนึ่งมีการเลี้ยงคอเวอเนอ คอมมดันต์ โคโลเนียลสิเกรตารี กับมองสิเออลอร์ยู ที่เรือเวสาตรีอยู่จน ๔ ทุ่มเลิก การที่ได้พูดจากันนั้นเปนทางพระราชไมตรีสนิธสนมเปนอันดี กำหนดคอเวอเนอจะได้ออกจากที่นี่ไปในเวลา ๕ ทุ่ม ได้จัดให้เรือกลไฟสกรูลำเล็กนำเรือคอเวอเนอออกจากอ่าวจนตกถึงที่กว้าง การที่ได้พบปะกันครั้งนี้เปนการเรียบร้อยดีตลอด
กำหนดเวลาพรุ่งนี้เช้า จะลงไปดูตามฝั่งทเลตลอดจนศิลาขาวที่ปากอ่าวกพงโสม แล้วจะกลับขึ้นมานอนที่เกาะกง แลพักขึ้นมาตามระยะทางโดยลำดับจนถึงกรุงเทพฯตามกำหนด ขอให้แจ้งความแก่พระบรมวงศานุวงศแลข้าราชการซึ่งอยู่รักษากรุงเทพมหานครให้ทราบด้วย
หนังสือเขียนในเรือพระที่นั่งเวสาตรี ที่แหลมเทียน แขวงเมืองประจันตคิรีเขต วัน ๖ ๑๕ฯ ๓ ค่ำ ปีวอกฉอศก๑๗ ศักราช ๑๒๔๖
สยามินทร์
/*12*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๓
ทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ถึงท่านกลาง ถึงคุณสุรวงศ์วัยวัฒน์ ด้วยได้ทูลมาแต่ก่อนว่าจะออกจากเสม็ตในวัน ๗ ฯ๑ ๓ ค่ำนั้น ครั้นเวลารุ่งขึ้นเช้าได้ออกเรือจากเสม็ตแล่นลงไปไม่ห่างฝั่งนัก พอแลเห็นได้ตลอดถึงศิลาขาวริมอ่าวกพงโสมเปนระยะทางสามชั่วโมงถ้วน ตั้งแต่เสม็ตลงไปฝั่งทเลเปนที่เปิดโถงไม่ใคร่มีที่บัง ท้องคุ้งระหว่างศิลาขาวกับเสม็ตนั้นมีบ้านเรือนคนเปนหย่อมๆ แถบเหล่านั้นเปนที่อาศรัยสลัดมาก ด้วยอยู่ใกล้ปลายเขตแดน จึงคิดจัดการที่จะเอาเรือไปทอดไว้ที่เสม็ต เปนที่พักกองตระเวนสำหรับลาดตระเวนสลัดลงไปจนตลอดเขตแดน พอไปถึงที่ศิลาขาวก็กลับเรือขึ้นมาถึงเกาะกงเวลาย่ำค่ำ ทอดนอนอยู่ที่นั้นคืนหนึ่ง รุ่งขึ้นวัน ๑ ฯ๒ ๓ ค่ำ เวลาเช้าขึ้นเที่ยวบนฝั่งแล้วออกเรือมาพักที่ปากอ่าวเมืองตราด รุ่งขึ้นวัน ๒ ฯ๓ ๓ ค่ำขึ้นเที่ยวเมืองตราดแล้วนอนอยู่อีกคืนหนึ่ง เวลาเช้ามืดวัน ๓ ฯ๔ ๓ ค่ำ ออกเรือมาทอดที่เกาะช้าง กลางวันขึ้นอาบน้ำพักอยู่บนที่น้ำตกจนเวลาเย็นกลับลงมาเรือนอนที่เกาะช้างคืนหนึ่ง รุ่งขึ้นวัน ๔ ฯ๕ ๓ ค่ำ เวลาเช้าลงเรือกระเชียงเรือไฟลากไปที่สลักคอก /*13*/ขึ้นไปตามบ้านพักที่วัดในตำบลนั้น เจ้านายข้าราชการข้างหน้าข้างในเรี่ยรายเงินถวายพระ ราษฎรพากันขอให้เหยียบที่สร้างพระอุโบสถ ด้วยวัดนันยังหามีพระอุโบสถไม่ จึงได้รับจะสร้างพระอุโบสถให้ ตั้งชื่อวัดว่าวัดวัชคามคชทวีป แล้วกลับมาขึ้นที่น้ำตกคลองมยมอีกเวลาหนึ่ง ได้จารึกอักษรชื่อย่อแลศักราชไว้กับก้อนศิลาหน้าน้ำตก ซึ่งสูงกว่าทเล ๒๙๐ฟิต ที่นั้นมีน้ำตกแต่หน้าผาสูง ๙ วา ๒ ศอก เดิรแต่พื้นดินขึ้นไปจนถึงเปนสองชั่วโมง ทั้งหยุดพักบ้าง เวลาค่ำนอนอยู่ที่เกาะช้าง รุ่งขึ้นเวลาวันนี้ข้ามไปจอดที่แหลมงอบ ได้ขึ้นดูที่ซึ่งปราบไว้จะทำโรงที่พักกองลาดตระเวน ได้ปลูกโรงงารขึ้นบ้างแต่ยังหาได้ทำโรงที่อยู่ไม่ ออกเรือจากแหลมงอบเวลาเกือบบ่ายโมง ๑ มาถึงเมืองจันทบุรีเวลาบ่าย ๕ โมงครึ่งทอดอยู่ที่แหลมสิงห์ จะอยู่เที่ยวในเมืองจันทบุรีต่อไปอีกหลายเวลาจึงจะได้กลับขึ้นไป หม่อมฉันเแลเจ้านายข้าราชการบันดาที่มามีความสุขสบายอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น
หนังสือเขียนในเรือพระที่นั่งเวสาตรี ที่แหลมสิงห์ปากน้ำจันทบุรี ณวัน ๕ ฯ๖ ๓ ค่ำ ปีวอกฉอศก๑๗ ศักราช ๑๒๔๖
สยามินทร์
/*๑๔*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๔
ทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ามหามาลากรมพระบำราบปรปักษ์ ถึงท่านกลาง ถึงคุณสุรวงศวัยวัฒน์ ด้วยแต่ก่อนได้แจ้งความมาว่าออกเรือมาแหลมงอบถึงจันทบุรีในวัน ๓ ฯ๖ ๕ ค่ำ รุ่งขึ้นวัน ๖ ฯ๗ ๓ ค่ำ หยุดพักทำหนังสือส่งเมล์วันหนึ่งไม่ได้ขึ้นบกแห่งใด ครั้นวัน ๗ ฯ๘ ๓ ค่ำ เวลาเช้าขึ้นไปพักอยู่บนเขาแหลมสิงห์ แต่เช้าจนค่ำจึงได้กลับลงมา ทูตอเมริกัน1โดยสารเรือเมล์ออกไปเมืองจันทบุรีได้ขึ้นไปพบกันบนเขาในเวลานั้นด้วย ครั้นวัน ๑ ฯ๙ ๓ ค่ำ ลงเรือเล็กเรือกลไฟลากขึ้นไปจอดที่ท่าเมืองเก่าเหนือตลาด ขึ้นบกดูที่พักคนซึ่งจัดเปนทหาร แล้วขึ้นไปดูบนเนินเมืองเก่าซึ่งจะทำเปนที่โรงทหารต่อไป แล้วกลับลงมาเที่ยวตามตลาดจนตลอด ราษฎรพากันต้อนรับแขงแรง เดิมตระเตรียมกันว่าจะขึ้นไปแแต่แรกมาถึง มีผู้เอาผ้าขาวดาษเปนปรำหน้าตึกเพื่อจะมิให้แดดร้อนในเวลาไปซื้อของ มีผู้เห็นดีด้วยพร้อมกัน ทำปรำผ้าขาวต่อ ๆ กันจนตลอดถนนตลาด พื้นก็ปูด้วยเสื่อบ้างผ้าขาวบ้างต่อต่อกันไปจนตลอด ดูเปนที่ครึกครื้นเอิกเกริกชื่นชมยินดีกันมาก ไม่มีผู้ใดกะเกณฑ์ เวลาบ่ายกลับลงมาเรือ รุ่งขึ้นวัน ๒ ฯ๑๐ ๓ ค่ำ หยุดพักเปนแต่ขึ้นบกที่/*15*/ปากน้ำ ขี่ม้าไปเที่ยวตามบ้านตามไร่แถบเขาจำห้านทั้งเวลาเช้าเวลาเย็น พื้นที่งามนักเปนที่น่าเที่ยวเล่น รุ่งขึ้นวัน ๓ ฯ๑๑ ๓ ค่ำ ไปที่น้ำตกพลิ้ว ขึ้นที่วัดท่าเรือคลองยายดำไปด้วยม้า ที่น้ำพุนั้นได้จัดการทำลู่ทางที่เที่ยวได้ทั่วถึงสนุกดี พระเจดีย์ศิลาแลงที่ให้พระยาจันทบุรี (โต) ทำไว้แต่ก่อนก็ยังบริบูรณ์ดีรูปร่างกีพอใช้ เปนแต่ปากระฆังโตไปหน่อยหนึ่ง ตั้งนามว่า จุลศิรจุมพฎเจดีย์ แลสุนันทานุสาวรีย์ที่ท่านกรมท่าไปทำนั้นก็ทำเรียบร้อยงามดี แลเปนของถาวรอยู่ได้นาน อนึ่งเมื่อถึงปากทางที่จะเข้าไปลำธารนั้นหลวงจีนอาจารย์จีนวังสสมาธิวัตร2 ไปบักปรำตั้งโต๊ะเลี้ยงน้ำร้อนอยู่ข้างทาง ครั้นไต่ถามก็ได้ความว่ามาอยู่ที่วัดซึ่งสร้างมานานแล้ว ชวนให้เข้าไปดูที่วัด ว่ามีรอยพระบาทที่ไหล่เขาแลที่นั้นเปนที่หองซุ้ยดีตามธรรมเนียมจีน จะขอให้ช่วยสร้างวัดให้ เห็นว่าวัดนี้เปนที่นับถือของพวกจีน ว่าไปตั้งอยู่ในที่เปลี่ยวไม่มีสัตว์ร้ายมาทำอันตรายได้ถึง ๑๐ ปีมาแล้ว ถึงรดูก็พากันไปถือศีลกินแจอยู่มาก ๆ จึงได้รับจะช่วยสร้างให้เปนการสงเคราะห์แก่พวกจีน ด้วยในเมืองจันทบุรีไม่มี่ที่อัน นอกจากวัดโรมันกาทอลิก ขากลับมาแยกทางไปทางตลาดพลิ้ว เดิรวกวนไปตามทางเกวียน ดูรูปพื้นบ้านเมืองที่ไร่นาต่างๆ ต้องลุยน้ำข้ามลำธารสองเแห่ง แต่เปนที่น่ายินดีว่าตั้งแต่มาเที่ยวครั้งก่อนจนครั้งนี้แปลกตาไปมาก ที่ไร่นาที่ทำๆขึ้นใหม่ๆ /*16*/มีมากตั้งแต่ฝั่งน้ำมาเต็มตลอดจนถึงเขา เกือบจะไม่มีป่าเลยทีเดียว แลทางที่เดิรไปนั้นก็มิได้ตระเตรียมว่าจะไป แต่เมื่อไปถึงที่ใดราษฎรก็พากันมาตั้งเครื่องบูชาตามหน้าบ้านคอยอยู่แล้วทุกแห่ง ตั้งแต่โต๊ะจีนลงไปจนเทียนเล่มธูปเล่มเปนที่สุด มิได้เว้นเลย ตัวก็พากันประชุมอยู่หน้าบ้าน ไม่ว่ายักย้ายไปทางใดก็คงพบอย่างนั้นทั้งสิ้น สุดแต่นั่งลงแห่งใด หรือเดิรไปแห่งใด ก็มีแต่ราษฎรเอาของมายื่นให้ ไม่ว่าเล็ก ๆ น้อย ๆ ส้มหน่วยกล้วยใบก็ตามยื่นเกรียว ๆ ไป กลับมาลงเรือที่วัดทำเรือตามเดิม ล่องกลับลงมาเรือเวสาตรีเวลาค่ำ ครั้นรุ่งขึ้นวัน ๔ ฯ๑๒ ๓ ค่ำ ไปขึ้นที่เมืองใหม่ เดิรผ่านเข้าไปในกำแพงเมืองออกประตูหลังเมืองไปตามเนินเลี้ยวลงตลาดบางกระจะพักที่ศรีพระยาสองชั่วโมง แล้วออกจากศรีพระยาเดิรบนเนินไปตามทางเกวียนซึ่งมิได้สั่งไว้ก่อน ราษฎรก็พากันคอยต้อนรับเหมือนเวลาวานนี้ตลอดไป กลับมาลงเรือที่ท่าคลองน้ำใสแล้วขึ้นไปเมืองเก่า เพื่อจะได้รับของซึ่งให้ช่างทองเมืองจันทบุรีทำ จอดอยู่ที่หน้าบ้านญวน พวกเด็กๆลูกญวนท่องน้ำลงมาหาประมาณสักร้อยเศษ ดูน่ารักมาก แจกเงินให้ทุกคนแล้วเล่นกันเกรียวกราวอยู่จนค่ำ เวียนแต่ขนของลงมาให้คนละเล็กละน้อยไม่ได้หยุดเลย จนไม่มีที่จะประทุกคนละสามเที่ยวสี่เที่ยว ที่สุดจนหมากแห้งกำมือหนึ่งก็เอามาให้ กลับมาน้ำแห้งถึงเรืออยู่ข้างจะดึกไป
/*17*/รุ่งขึ้นวัน ๕ ฯ๑๓ ๓ ค่ำ เดิมคิดว่าจะออกจากเมืองจันทบุรีในเวลาเช้าวันนี้ แต่เราเห็นว่าคนเหน็จเหนื่อยมาติด ๆ กันแลยังไม่ได้ให้รางวี่รางวัลอันใด จึงได้รออยู่อีกวันหนึ่ง แจกเสื้อคนที่เหน็จเหนื่อยแลให้เงินสำหรับแจกไพร่สิบชั่ง เวลาบ่ายขึ้นเดิรเล่นที่บ้านปากน้ำ เวลาดึกเรือเมล์มาถึงได้รับหนังสือกรุงเทพ ฯ ทั้งหมด แต่หามีเวลาจะตอบไม่ ด้วยเรือเมล์จะเข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ภายหลังจึงงดไว้ตอบที่กรุงเทพ ฯ ทีเดียว
รุ่งขึ้นวัน ๖ ฯ๑๔ ๓ ค่ำ รับของฝากกรุงเทพ ฯ	จากเรือเมล์แล้วเวลา ๒ โมงเช้าจึงได้ออกเรือจากเมืองจันทบุรี ตรงมาทอดนอนที่แสมสาร กรมการแจ้งความว่าได้ปักเสาโทรเลขในแขวงเมืองระยองแล้วได้สักครึ่งหนึ่ง ยังสักครึ่งหนึ่ง เขาทำการได้โดยรวดเร็วมาก จะพาดสายเมื่อใดก็เห็นจะได้
รุ่งขึ้นวัน ๗ ๑ฯ ๔ ค่ำ ออกเรือจากแสมสารมาแวะสีชัง ถึงในเวลาบ่ายโมงเดี๋ยวนี้ จึงได้จัดให้เรือกลไฟเล็กถือหนังสือระยะทางเข้ามาแจ้งความให้ทราบก่อน กำหนดเวลาพรุ่งนี้กลางวันจะขึ้นมาถึงกรุงเทพ ฯ
หนังสือเขียนในเรือพระที่นั่งเวสาตรี ที่เกาะสีชัง วัน ๗ ๑ฯ ๔ ค่ำ ปีวอกฉอศก๑๗ ศักราช ๑๒๔๖
สยามินทร์