บทละครเรื่องพระลอนรลักษณ์
กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
คำนำ
บทลครเรื่องพระลอมี ๓ ความด้วยกัน ความเก่าที่สุดเปนพระราชนิพนธ์ของกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพในรัชกาลที่ ๓ มีฉบับอยู่แต่ในพระราชวังบวรสถานมงคล เจ้าพระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์ไม่ทราบว่ามี จึงแต่งบทลครเรื่องพระลอขึ้นใหม่เมื่อในรัชกาลที่ ๕ อิกความ ๑ นับเปนความที่ ๒ ต่อมาในรัชกาลนั้น เมื่อกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงหัดลครรำ ทรงพระนิพนธ์บทลครเรื่องพระลอขึ้นอิกความ ๑ จึงมีเปน ๓ ความด้วยกัน ได้พิมพ์แล้วแต่พระนิพนธ์ของกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ แต่อิก ๒ ความยังหาได้เคยพิมพ์ไม่

บทลครเรื่องพระลอที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เปนฉบับพระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ หอพระสมุด ฯ ได้ต้นฉบับของพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ ประทานมาแต่พระราชวังบวรฯ มีผู้กล่าวว่าหนังสือบทลครพระลอความนี้เดิม ๒ เล่มสมุดไทยด้วยกัน จบเรื่องจนเชิญศพพระลอกลับมาฝังไว้ที่เมืองสระบุรี ความข้อนี้จะจริงฤๅฉันใดหาทราบไม่ ด้วยหอพระสมุด ฯ ได้ต้นฉบับมาแต่เล่ม ๑ เล่มเดียว เรื่องขึ้นต้นแต่พระลอฟังคนขับซอชมโฉมนางเพื่อนนางแพงไปจนพระลอสั่งเมือง ได้สืบหาฉบับซึ่งว่ายังมีต่อมาอยู่ช้านานก็ยังไม่พบ จะรั้งรอต่อไปก็เห็นว่าไม่เปนประโยชน์อันใด ถ้าฉบับที่มีอยู่นี้เปนอันตรายไปก็จะเลยสูญเสียหมดทั้งเรื่อง ควรจะพิมพ์รักษาไว้แลให้ได้อ่านกันแพร่หลาย ส่วนความที่ค้างอยู่ ได้ขออนุญาตคัดบทของเจ้าพระยาเทเวศร์ ฯ มาต่อข้างท้ายหน่อยหนึ่งเพียงพระลอไปถึงสวนนางเพื่อนนางแพง ได้บอกไว้ให้ทราบตรงที่ต่อเปนสำคัญ แลขอบอกเพิ่มเติมในท้ายคำนำอิกหน่อยว่า ถ้าหากท่านผู้ใดมีบทลครเรื่องพระลอความนี้ที่เปนเรื่องต่อตอนที่ได้พิมพ์ไป ขอจงมีแก่ใจบอกมายังหอพระสมุด ฯ ถ้าแลยอมให้คัดสำเนาได้จะขอบพระคุณท่านผู้นั้นเปนอันมาก
บทลครเรื่องพระลอนรลักษณ์
พระราชนิพนธ์ กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
/*1ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระลอเลิศลบสบไสมย
ครอบครองศฤงฆารผ่านโภไคย	ในพิไชยแมนสรวงสืบมา
โฉมยงองค์เอกมเหษี	ชื่อลักษณ์วดีเสนหา
นักสนมนับพันกัลยา	ดังดาราล้อมดวงพระจันทร
พระองค์ทรงธรรม์ทศพิธ	ไม่เพี้ยนผิดเยี่ยงอย่างแต่ปางก่อน
ทรงบำรุงสาสนาถาวร	ราษฎรแสนศุขสนุกสบาย
มีเมืองขึ้นใหญ่น้อยร้อยเศษ	ต่างประเทศไปมาค้าขาย
พระกำราบปราบปรามโจรผู้ร้าย	เหือดหายห่างตัวกลัวอาญา
พร้อมหมู่เสนาพฤฒามาตย์	ประยูรญาติ์พระวงศ์พงศา
มากมีรี้พลช้างม้า	ดังศรีอยุธยาธานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
/*2ร่าย
๏ ถึงเวลาว่าขานการเมือง	จึงแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองศรี
เสร็จสรรพจับพระแสงจรลี	ออกที่พระโรงคัลทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
สามไม้
๏ ลดองค์ลงเหนือแท่นรัตน์	ภายใต้เสวตรฉัตรจำรัสไข
พร้อมเหล่าท้าวพระยาเสนาใน	บังคมไทธิราชดาษดา
พระดำรัสตรัสถามราชการ	ทั้งทหารพลเรือนซ้ายขวา
แล้วประภาษพูดเล่นเจรจา	ด้วยหมู่มุขมาตยาเสนาใน
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ข้าได้ข่าวว่าลาวแขวงเหนือ	ลงเรือล่องมาค้ากรุงใต้
ขับซอเสนาะเพราะสุดใจ	เลื่องฦๅเข้าไปจนในวัง
บรรดาข้าเฝ้าเหล่าที่อยู่	ผู้ใดใครรู้เห็นมั่ง
แม้นเหมือนอย่างว่าถ้าจริงจัง	เอาตัวมาว่าฟังสักเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีประนมก้มเกษา
ทูลว่าลาวดอนจรมา	ลงท่าปากเพรียวเที่ยวซื้อเกลือ
ซอขับรับแพนแสนเสนาะ	ฟังเพราะสำเนียงเสียงดีเหลือ
เดี๋ยวนี้อยู่ท่าน่าโรงเรือ	/*3เป็นเชื้อพุงขาวลาวลูกค้า
ทูลพลางทางคลานถอยหลัง	มาบังบานประตูอยู่ข้างน่า
ตำรวจเวรใครไปเรียกมา	เร็วไวให้หาพวกลาวซอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำรวจเลวเร็วจริงออกวิ่งสอ
บ้างถามบ้างบอกกันออกปรอ	ไปพอพบพลันทันที
เจ้าฤาคนขับมีรับสั่ง	มาไปในวังสั่งเมื่อกี้
เข้าจับมือถือไหล่ไปเดี๋ยวนี้	เร่งกันตลีตลานมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงมหาเสนาใน	พาลาวเข้าไปถวายหน้า
เสนีทูลแถลงแจ้งกิจจา	ให้ทราบใต้บาทาฝ่าธุลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงสวัสดิ์รัศมี
ดำรัสตรัสด้วยเสนี	อ้ายเหล่านี้ดอกฤาที่ฦๅกัน
ชาววังสรรเสริญมันนักหนา	ชมว่ากลอนประดิษฐ์คิดขันขัน
ดีจริงจะได้ให้รางวัล	บอกมันว่าไปจะใคร่ฟัง
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สองลาวคนขับรับสั่ง
ลองแพนลองปี่เห็นดีดัง	แล้วบังคมขับขึ้นฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ
ซอลาวยอดต่วาง
๏ ข้อยขอบังคมองค์ทรงภพ	เลิศลบแหล่งหล้าสุธาไหว
ทรงโฉมประโลมลักษณ์วิไลย	ดังไทเทวราชปราสาททอง
จะเทียมทัดแต่กระษัตริย์นครหนึ่ง	ใครไม่ถึงเทียมเธอเสมอสอง
มีธิดานารีพี่น้อง	ชื่อพระเพื่อนแพงทองสองอนงค์
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ ไม่สูงต่ำดำขาวพีผอม	พริ้งพร้อมสรรพางค์ดังนางหงษ์
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	ดวงพักตร์โฉมยงดังวงเดือน
พิศพี่ก็ไม่มีเสมอสอง	พิศน้องก็ไม่มีเสมอเหมือน
ขนงเนตรเกษแก้มแย้มเยื้อน	เหมือนจะเตือนให้ต้องตาชาย
พระกรรฐ์เปรียบเทียบกลีบบุษบง	นาสิกทรงวงขอวิเชียรฉาย
ดำเนินเดินทอดระทวยกาย	กรกรายคล้ายงวงเอราวรรณ
โอษฐ์นางอย่างสีลิ้นจี่จิ้ม	งามพริ้มเพราสมคมสัน
เกศาดำระยับขลับเปนมัน	ทนต์นั้นเทียมสีมณีนิล
สองถันสันทัดสัตบุษ	พึ่งผุดพ้นท่าชลาสินธุ์
ขึ้นบังใบใสสดหมดมลทิน	ภุมรินยังมิได้ใกล้เคียง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
/*5ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังกระแสเสียง
พอพระไทยไพเราะห์เพราะเพรียง	กล่าวเกลี้ยงกลอนประดิษฐ์คิดผูกพัน
ในคำซอยอโฉมพระแพงเพื่อน	ว่างามเหมือนสุรางค์นางสวรรค์
จริงเหมือนคำเขาเล่าฦๅกัน	ทรงธรรม์ต้องจิตรติดใจ
แล้วเสแสร้งแกล้งตรัสกับเสนี	เต็มดีอยู่มั่งพอฟังได้
บทบาทฉลาดเล่นเช่นแบบไทย	เข้าใจที่ทำนองร้องรับ
แล้วสั่งคลังวิเศษพนักงาน	เอาเสื้อผ้ามาประทานให้คนขับ
อิกแพรสีเมืองบนคนละพับ	ให้กับเขาพลางเป็นรางวัล
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วพระองค์ทรงนึกตรึกตรอง	ถึงสองทรามไวยเหมือนใฝ่ฝัน
เสด็จจากแท่นแก้วแพรวพรัน	ขึ้นปราสาทสุวรรณทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้าหวน
๏ มิได้สรงน้ำสว่ำเสวย	เสด็จเลยเข้าในปราสาทศรี
สถิตย์เหนือแท่นรัตน์รูจี	พลางคลี่คลุมประธมห่มองค์
ให้หนาวหนาวร้อนร้อนถอนฤไทย	เหมือนไข้ใจ/*6จับจิตรทำพิษสง
เหลือกำลังที่จะตั้งสติตรง	พระเอนองค์นิ่งนึกตรึกตรอง
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ไห้
๏ โอ้เจ้าเสาวภาคย์ของพี่เอ๋ย	ไฉนเลยจะได้ชมสมสอง
แต่พลบค่ำคร่ำครวญถึงนวลน้อง	จนย่ำยามสองฆ้องประโคม
แต่ข่าวคำล่ำฦๅแล้วมิหนำ	พี่มาซ้ำฟังซอยอรูปโฉม
เหมือนพระเมรุเอนทับทรวงโทรม	แสนโทมนัศนึกไม่นิทรา
แล้วเคลิ้มคลุ้มกลุ้มจิตรผิดสังเกต	ภูวเรศรัญจวนหวนหา
อาไลยในสองวนิดา	สุดแสนเสนหาอาวรณ์
พระเผยแกลแลดูแสงเดือน	ดังผิวภักตร์เพื่อนแพงสมร
เคลิ้มเห็นเป็นสองบังอร	มาแนบนอนบนที่แท่นสุวรรณ
นักสนมก้มกรานอยู่งานถวาย	พระแย้มยิ้มพริ้มพรายเข้ารับขวัญ
ครั้นรู้ว่าสุรางค์นางกำนัล	ทรงธรรม์ขวยเขินสเทินใจ
เพราะแรงฤทธิ์วิทยาอาคม	ในอารมณ์ร้อนรนหม่นไหม้
เหมือนบ้าหลังคลั่งคลุ้มเคลิ้มไคล้	คว้าไขว่กอดเขนยนั่งเชยชม
ฯ ๑๒ คำ ฯ
/*7ร่าย
๏ บัดนั้น	บรรดาพวกเหล่าสาวสนม
เห็นอาการผ่านฟ้าเสียอารมณ์	ต่างบังคมคลานคล้อยถอยออกมา
แอบบังพระสูตรพูดกัน	ทรงธรรม์วิปริตผิดหนักหนา
อย่านอนใจไปทูลพระมารดา	แล้วลงจากชาลาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึงให้ปลุกประธม	แล้วบังคมทูลแจ้งแถลงไข
บัดนี้พระโอรสยศไกร	คลั่งไคล้เพ้อผิดจริตนัก
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ช้าทรง
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีมีศักดิ์
ตกใจได้ข่าวพระลูกรัก	ให้เชิญองค์นงลักษณ์วดี
พร้อมพรั่งทั้งพระวงศ์พงศา	โขลนจ่าจุดคบมาอึงมี่
แล้วลงจากอัฒจันท์ทันที	ทั้งบุตรีศรีสะใภ้ก็ไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ ถึงที่แท่นสุวรรณบรรจง	เข้าประคองต้ององค์โอรสา
พินิจพิศภักตร์พระลูกยา	ดูหมองคล้ำดำฝ้าราคี
เป็นไรพ่อลอลักษณ์ของแม่เอ๋ย	เจ้าไม่เคยผินผันหันหน้าหนี
แล้วไม่ทายทักลักษณ์วดี	แม่นี้ก็เฉยไม่เคยเปน
/*8คลั่งคลุ้มกลุ้มใจอย่างไรนั่น	นี่สันนิบาตใบ้ฤาไข้เส้น
พระองค์ร้อนนอนหนาวเท้ามือเย็น	เอ๊ะลูกรักจักเปนประการใด
เร็วเร็วเข้าเถ้าแก่ไปข้างน่า	เรียกหมอโรงมาทั้งน้อยใหญ่
ให้ไปหาตาหมอสิทธิไชย	รับมาข้างในอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่รับสั่งใส่เกษา
ลุกขึ้นพัลวันกันมา	เรียกหมอแล้วพามาข้างใน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาอัชฌาไศรย
จึงตรัสว่าตาหมอสิทธิไชย	เปนผู้ใหญ่ได้เคยทดลอง
พระลูกเราเนาในไสยา	ให้หวั่นว้าวาดวุ่นขุ่นหมอง
ท่วงทีวิปริตผิดทำนอง	จะถูกต้องผีสางฤาอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าหมอบกรานคลานเข้าใกล้
ประทับเส้นสูนย์ดูรู้โรคไภย	แจ้งใจในที่อุปเทห์
ผิวภักตร์ผ่านฟ้าเปนฝ้าคล้ำ	ดูดำมัวหมองต้องเสน่ห์
พระทัยนั้นปั่นป่วนรวนเร	เพื่อรำเพรำพัดชัดตรง
แรงผีปีศาจแลเปนต้น	จะต้องทำน้ำมนต์ให้โสรจสรง
แล้ว/*9ถวายถ่ายยาทุเลาลง	พระโฉมยงคงคลายหายโรคไภย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีเปนใหญ่
จึงว่าข้าไม่ห้ามตามใจ	ช่วยแก้ไขให้ถูกหยูกยา
บรรดาหมอโรงเราเหล่านั้น	ช่วยกันตรองตรึกปฤกษา
อย่าขึ้งเคียดเกียจกันฉันทา	อุส่าห์จงรักภักดี
ลูกข้าคนเดียวดอกท่านหมอ	หวังใจไว้พอได้เผาผี
เอนดูด้วยช่วยแก้ให้เต็มที่	ครั้งนี้สุดแท้แต่ท่านตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าสิทธิไชยได้หน้า
กราบทูลสมเด็จพระมารดา	ขออาสาสนองพระคุณไป
แล้วหยิบยกล่วมยาออกมาค้น	ไม่เห็นหนเหลียวหาแว่นตาใส่
หอมทองแท่งครูอยู่กะไร	ฉลากลบเลือนไปไม่แน่นอน
พลางปรุงโอสถบดหินเทศ	ขนานนี้วิเศษสะเกสร
กับมหาสมมิทธิ์ติดแก้ร้อน	ให้ภูธรหลับสนิทนิทรา
แต่เช้าไม่เสวยเลยจนดึก	ลมกระทำอัมพฤกษ์จึงพานกล้า
หมอนวดอยู่งานให้ผ่านฟ้า	จะแน่นน่าพระทรวงหน่วง/*10ประทับ
ที่คลุ้มคลั่งชั่งเถิดอย่าตกใจ	สุดแต่แก้ให้บรรธมหลับ
หยูกยาขนานไหนให้กำชับ	เทียบทำกำกับจงหลายนาย
ใส่ถ้วยฝาลายทองรองพาน	พนักงานคลานเข้าไปถวาย
พอเสวยสักครู่ดูสบาย	ชะครูปัธยายหายเพราะเรา
เริงร่าหน้าบานเปนใบบัว	ยังชั่วถูกยาตาหมอเถ้า
ย่ำรุ่งพรุ่งนี้จะทุเลา	พระโรคนั้นบันเทาแล้วเบาใจ
ซ้ำเสดาะเคราะห์นามตามเหตุ	ลัทธิพรหเมศเพทไสย
เสียผีพลีบัตรปัดเป่าไป	ตามได้พากเพียรเรียนมา
ฯ ๑๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระลอนรลักษณ์เพียงเลขา
คลายคลุ้มกลุ้มจิตรวิทยา	ผ่านฟ้าฟื้นสมปฤดี
บังคมสมเด็จพระมารดร	แล้วภูธรกราบทูลถ้วนถี่
แรกเริ่มเดิมเหตุจะเกิดมี	ลูกนี้ไม่สบายอยู่หลายวัน
ให้คนึงถึงแต่นางแพงเพื่อน	เคลิ้มเหมือนสมสมรนอนฝัน
ให้คิดจิตรประวัติอัศจรรย์	ใจฅอลูกนั้นก็ฟั่นเฟือน
ซ้ำฟังซอลาวกล่าวถึง	ยิ่งตลึงตะไลใหลเลื่อน
จนพระองค์ลงมาเยี่ยมเยือน	จึงค่อยเคลื่อนคลายคลุ้มกลุ้มใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
/*11๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดรถอนใจใหญ่
ตรัสกับโอรสยศไกร	ลูกรักหักใจให้จงดี
จำเภาะเคราะห์ร้ายหนักหนาอยู่	แม่ดูภักตราราศี
แต่ก่อนห่อนเห็นเช่นนี้	น่าจะมีเหตุการพาลไภย
พลางกำชับกำชาตาหมอเถ้า	ท่านจงเอาใจดูเปนผู้ใหญ่
บรรดาหมอมดงดไว้	อย่าไปบ้านก่อนนอนในวัง
อีเหล่าสาวใช้ไปตำหนัก	เอาเงินตรามาสักสิบชั่ง
ให้ขนเสื้อขนผ้ามาแต่คลัง	ประทานรังวัลงามตามสมควร
เหล่าอีวิเสศคอยเลี้ยงดู	ให้หมออยู่แถวทิมริมฉนวน
กว่าลูกข้าจะคลายหายประชวร	สั่งเสร็จถี่ถ้วนทุกประการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วว่ากับบุตรีศรีสะใภ้	จงเตือนให้หาพระกระยาหาร
คอยระวังฟังดูพระอาการ	แม่เจ็บหลังนั่งนานแล้วเต็มที
จะลงไปตำหนักเสียสักครู่	เจ้าอยู่ดูแลนะโฉมศรี
สั่งพลางย่างเยื้องจรลี	จากที่ปรางค์ปราสาทยาตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปู่เจ้าเขาเขินเนินผา
แต่รับคำสองราชนัดดา	จะให้พระลอมาเห็นช้าไป
เหมือนหนึ่งโป้ปดคิดอดสู	จะนินทาว่ากูเปนผู้ใหญ่
ดูธงยันต์สามชายบนปลายไม้	ไม่ต้องลมแกว่งไกวไหวติง
จึงแลเล็งไนยเนตรสังเกตดู	ก็ล่วงรู้โดยอำนาจปิศาจสิง
ชะหมอสิทธิไชยขัดใจจริง	เย่อหยิ่งแก้ฤทธิ์วิทยา
จะปล่อยแก่แก้มือมันสักพัก	เปนตาครูรู้หลักหนักหนา
พระลอคลั่งยังแต่จะออกมา	เข้าอาสาแก้ไขได้รางวัล
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางร้องก้องประกาศ	เรียกปีศาจที่ในไพรสัณฑ์
กูจะเกณฑ์พลผีสักสี่พัน	เปนกระบวนปัจจุบันให้ทันใจ
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงปีศาจน้อยใหญ่
ที่อยู่ตามตีนเขาเงาไม้	ต่างตื่นตกใจได้ยิน
ออกจากปากถ้ำลำห้วยเหว	จนแต่ผีท้องเลวก็มาสิ้น
บ้างออกเที่ยวไกลไปหากิน	พอได้ยินให้หามาลนลาน
ฯ ๔ คำ ฯ วรเชฐ
/*13๏ ถึงสถานที่อยู่ปู่เจ้า	หมอบเฝ้าดาษดาอยู่น่าศาล
นายหมวดตรวจบาญชีสี่บาน	ครบถ้วนล้วนทหารชาญไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ เกณฑ์ทัพคับคั่งตั้งกระบวน	หอกทวนธงทิวปลิวไสว
โล่ห์เขนปืนยาน่าไม้	อาวุธแกว่งไกวทั้งไพร่นาย
ถือธงตัวดีเอาผีภูต	ขี่อูฐออกน่ากล้าใจหาย
ปีกขวาผีพม่ากับทวาย	ปีกซ้ายญวนเขมรเกณฑ์เข้ากัน
กองหลวงเลือกล้วนกระบวนลาว	ทั้งพุงดำพุงขาวแขงขัน
กองหลังผีฝรั่งกับรามัญ	สมทบกันตามหมวดตรวจตรา
ต่างแกล้งกลับกลายหลายหลาก	เปนรูปกายกากภาษา
บ้างเปนคนแต่ตัวหัวเปนกา	บ้างตัวเปนม้าหน้าเปนคน
ขึ้นขี่โคถึกมฤคี	เสือเบื้อเสือสีห์สับสน
ต่างใส่เสื้อแสงแต่งตัวตน	เหมือนผู้คนคับคั่งทั้งทัพไชย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ปู่เจ้าสมิงพรายนายใหญ่
ครั้นพรั่งพร้อมพหลพลไกร	สมหวังดังใจจินดา
จึงสั่งให้อารักษ์/*14ยักษ์กุมาร	คุมทหารโหงพรายซ้ายขวา
ยกไปตีผีพวกชาวภารา	อย่าให้อยู่รักษาประชาชน
จะดูหน้าอ้ายตาสิทธิไชย	ทนงใจจองหองพองขน
อ้างอวดฤทธิ์เดชเวทมนต์	ยกเนื้อยอตนมันเต็มที
ถึงเสื้อเมืองทรงเมืองก็เปรื่องเดียว	บัดเดี่ยวก็จะวิ่งทิ้งกรุงศรี
พอพวกเราเข้าได้ในธานี	ไล่ผีเมืองออกแล้วบอกมา
กูจึงจะใช้สลาเหิน	ให้ไปเชิญพระลอมาต่อหน้า
สั่งเสียเสร็จพลันแล้วบัญชา	ให้ยกโยธาคลาไคล
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยักษ์กุมารบังคับก้มกราบไหว้
คำนับรับคำจำไว้	แล้วไปขึ้นช้างอยู่กลางพล
พอได้ฤกษ์ดีตีฆ้อง	โห่ร้องก้องป่าโกลาหล
ต่างสำแดงแผลงอิทธิ์ฤทธิรณ	ยกพลปิศาจดาษดื่นไป
ฯ ๔ คำ ฯ กราวนอก, เชิด
๏ บัดเดี๋ยวหนึ่งถึงแดนเมืองแมนสรวง	เลยล่วงเข้าประชิดติดกรุงใหญ่
ให้ชักปีกกาอ้อมล้อมไว้	แล้วให้ตั้งค่ายรายกัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระเสื้อเมืองออกขวางกางกั้น
เรียกหาบ่าวไพร่ได้สักพัน	เร่งกะเกณฑ์กันในทันที
แล้วลากปืนใหญ่ขึ้นใส่ป้อม	ทัพเขาโอบอ้อมล้อมกรุงศรี
ลั่นดานบานประตูดูให้ดี	รักษาน่าที่เชิงเทินราย
ผูกซุงแขวนคล้องช่องเสมา	ใครอย่าหลบลี้หนีหาย
แล้วหลอมตะกั่วคั่วกรวดทราย	ถ้าปีนป่ายกำแพงสาดราดรด
ทหารปืนยืนประจำคอยจ้อง	วางไว้ในช่องเสมาหมด
ช่วยกันหมั่นนะอย่าละลด	แต่งดไว้ก่อนผ่อนจัดทัพ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เกณฑ์ทั้งกองหลังกองน่า	เกียกกายซ้ายขวาเสร็จสรรพ
รี้พลพร้อมพรั่งคั่งคับ	สั่งให้เดินทัพฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ กราวใน
๏ ออกจากทางประตูบูรพา	กองน่าโห่สนั่นหวั่นไหว
ต่างสำแดงแผลงฤทธิ์เกรียงไกร	เข้าไล่ลุยล้างกันกลางแปลง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
/*16๏ บัดนั้น	ทหารเจ้าจอมผาล้วนกล้าแขง
รับรองป้องกันฟันแทง	เข้าต่อแย้งยืนยิงชิงไชย
ปล่อยปืนตับโตโห่ร้อง	กึกก้องกัมปนาทหวาดไหว
ทุ่มทิ้งหินผาปาเข้าไป	พาดบันไดต่อตีนปีนกำแพง
กองน่ากล้าหาญถือขวานหมู	ฟันประตูพังทลายหลายแห่ง
กรูเข้ากรุงได้ไล่ทิ่มแทง	เลือดแดงดาดไปในธานี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระเสื้อเมืองสิ้นฤทธิ์คิดหนี
ทั้งอารักษ์พรรคพวกโยธี	ออกจากบุรีตลีตลาน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	บรรดาเหล่าชาวเมืองชาวบ้าน
แลเห็นเปนควันบันดาล	เกิดเหตุเภทพาลประการใด
เสียงปืนครื้นครั่นลั่นก้อง	โดยจะว่าฟ้าร้องก็มิใช่
เหมือนคนโห่ร้องก้องกรุงไกร	แต่แลไปไม่เห็นตัวตน
บ้างว่าไฟไหม้ให้เก็บของ	วิ่งร้องมาทางกลางถนน
เห็นเขาตกใจไพล่พลอยปน	ปลอมขนของเข้าเอาไปพอ
ที่ผัวเมียส่งตัวกันใหม่ใหม่	ตกใจวิ่งออกมานอกหอ
หลง/*17คว้าผ้าเมียขึ้นคล้องฅอ	พบพ่อตาตวาดอุบาทว์จริง
ที่เปนง่อยเพลียเสียแข้งขา	ขึ้นขี่หลังภรรยาให้พาวิ่ง
หกล้มนอนหงายกูตายจริง	จุกนิ่งไปเปนครู่สู้ลงคลาน
บ้างอวดปัญญาเปนบ้ายศ	พูดโอ้โป้ปดกับชาวบ้าน
ไม่ถามเราเมื่อเฝ้าเวลาวาน	ได้รู้การหนักเบาเปนเค้ามูล
เทวดารบกันดอกวันนี้	โหราธิบดีว่ามีสูรย์
แล้วมืดมัวพยับจับทิศบูรพ์	เขาทูลต่อหน้าข้าได้ฟัง
บ้างว่าเกิดศึกใหญ่ในเมือง	ไม่ได้เรื่องพูดจากับบ้าหลัง
พาลูกเมียออกนอกวัง	ตึงตังตื่นวิ่งทั้งหญิงชาย
ฯ ๑๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าสิทธิไชยใจฅอหาย
คงเกิดยุคเข็ญใหญ่ไม่สบาย	เคราะห์ของเจ้านายเราร้ายนัก
จึงไปทูลแถลงแจ้งคดี	แก่พระชนนีมีศักดิ์
ว่าอาการพระลอนรลักษณ์	เห็นจะกลับกลายหนักลงพักนี้
ด้วยกองทัพปู่เจ้าเขาหลวง	เลยล่วงเข้าได้ในกรุงศรี
พระ/*18เสื้อเมืองของเราเข้าต่อตี	เต็มทีหนีวิ่งทิ้งเวียงวัง
หยูกยาอาคมข้างเราคลาย	ข้างฝ่ายเขาประสิทธิ์ประสาทขลัง
แรงผีแรงมนต์พ้นกำลัง	เปนหมอกมัวทั่วทั้งพระเวียงไชย
ยังซ้ำโปรยปรายยามาทุกทิศ	แผลงฤทธิ์โห่ลั่นหวั่นไหว
ทั้งชายหญิงวิ่งตื่นตกใจ	อึกกะทึกทั้งในพระภารา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรข้อนอกตกประหม่า
ตลึงไปไม่ตรัสจำนรรจา	ประหนึ่งว่าชีวันบรรไลย
แลดูดินฟ้าเห็นอาเภท	ประจักษ์กับไนยเนตรเปนเหตุใหญ่
ทุกข์ด้วยโอรสยศไกร	เสียฤไทยทอดองค์ลงโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นฟื้นคืนได้สมประดี	เทวีเรียกหมอมาปฤกษา
ช่างกะไรไม่ถูกเลยหยูกยา	สิ้นมือท่านตาก็ท่าจน
ถึงกรรมแล้วจะทำกะไรได้	จนใจสุดแท้แต่กุศล
ตรัสพลางย่างเยื้องจรดล	ไปบนปราสาทแก้วแววฟ้า
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
/*19๏ ถึงที่แท่นสุวรรณบัลลังก์	นางนั่งเคียงองค์โอรสา
ดำรัสตรัสถามลูกยา	แก้วตาเจ้าเปนประการใด
ใจฅอพ่อดีอยู่ดอกฤา	แม่นี้รื้อทุกข์ทนหม่นไหม้
เห็นเกิดอัศจรรย์ก็พรั่นไป	จิตรใจไม่เปนสมประดี
ๆ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงสวัสดิ์รัศมี
บังคมสมเด็จพระชนนี	ทูลว่าลูกนี้ค่อยสบาย
สู้อุตส่าห์รักษาศีลทาน	โดยว่าอาการก็เปนหาย
อกใจฟั่นเฟือนก็เคลื่อนคลาย	แต่มาดหมายในจิตรคิดผูกพัน
จะขอลาใต้ฝ่าลอองบาท	ไปประพาศเที่ยวป่าพนาสัณฑ์
ชมวิหคนกไม้ในอรัญ	สักสองสามวันจะกลับมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรได้ฟังโอรสา
ทานทัดตรัสห้ามพระลูกยา	ฟังคำแม่ว่าอย่าเพ่อไป
ระดูนี้ผีสางแสนร้าย	อันตรายหลายอย่างกลางป่าใหญ่
แล้วคราวเคราะห์โศกโรคไภย	เปนน่าเจ็บน่าไข้ไม่สบาย
เอนดูแก่แม่เถิดพ่อทูลหัว	อยู่รักษาตัวเสียให้หาย
เขาใช้/*20คุณใช้ไสยมามากมาย	โปรยปรายหยูกยามาทั่วทิศ
สมคำหมอเถ้าเขาว่า	มารดาทุกข์นักหนักจิตร
เจ้าจงรอรั้งยั้งหยุดคิด	หายสนิทสักหน่อยจึงค่อยไป
ตรัสพลางเรียกหมอมาต่อหน้า	ใครอย่าเพ่อเที่ยวไปข้างไหน
ข้าเองทุกข์นักหนักใจ	พระคลั่งไคล้เคลิ้มอยู่ช่วยดูที
นางหม่อมหม่อมเจ้าจอมพนักงาน	ที่โปรดปรานเข้าไปอยู่ในที่
แล้วสั่งองค์นงลักษณ์วดี	แต่นี้นอนนั่งระวังระไว
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	แม่ทัพปู่เจ้าเขาใหญ่
เห็นผีพวกธานีหนีไกล	จึงให้ถอยทัพยับยั้ง
แล้วเรียกเสมียนมาเขียนบอก	ชุบลอกส่งไปดังใจหวัง
จะมีตราให้หากลับฤายัง	จะได้คอยฟังพระบัญชา
แล้วสั่งทั้งสองนายทหาร	ให้ถือสารไปยังเจ้าจอมผา
ทูลแถลงให้แจ้งกิจจา	จะบัญชาโปรดปรานประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
/*21๏ บัดนั้น	นายทหารกราบก้มประนมไหว้
ขึ้นขี่ม้าพลันทันใด	ควบขับกลับไปในบัดดล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครู่หนึ่งถึงองค์พระปู่เจ้า	ก้มเกล้ากราบงามสามหน
ทูลแถลงแจ้งความตามยุบล	ทัพเราเข้าประจญปัจจามิตร
พระเสื้อเมืองทรงเมืองก็หนีหาย	กลัวตายไม่รอต่อติด
พวกเราเข้าล้อมไว้ทั่วทิศ	สมคิดดั่งพระองค์ทรงตรัสใช้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปู่เจ้าสมิงพรายนายใหญ่
รู้ว่าทัพผีมีไชย	สมหวังดังใจจินดา
เออนั้นเปนไรมิใช่ฤา	ตบมือสำรวลสรวลร่า
เหม่อ้ายหมอเถ้าเจ้าตำรา	อาสารับรองป้องกันนาย
คอยดูกูจะใช้สลาเหิน	ให้เดินโดยอากาศมาดหมาย
แม้นพระลอไม่มาอาคมคลาย	ให้โหงพรายพวกเราเข้ากระซิบ
ว่าพลางทางเศกหมากมนต์	บัดดลกลับกลายหายฉิบ
เปนแมลงภู่ทองล่องลอยลิบ	ไปพริบตาหนึ่งถึงเวียงไชย
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บินวนเวียนรอบปรางค์ปราสาท	โดยอำนาจปู่เจ้าเขาใหญ่
เห็นประจักษ์ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร	แล้วเข้าในช่องชั้นบัญชร
ตกในพานวางอยู่ข้างที่	เปนพระศรีดิบเจียนเสี้ยนอ่อน
กรรมกระษัตริย์จะพลัดพระนคร	ให้ภูธรงวยงงไม่สงกา
ฯ ๔ คำ ฯ
พระยาโศก
๏ เมื่อนั้น	พระลอนรลักษณ์เพียงเลขา
สถิตย์เหนือพระแท่นแว่นฟ้า	พร้อมบรรดาสาวสรรค์กำนัลใน
เคลิ้มองค์ทรงหยิบพระศรีเสวย	ตามเคยหาทันสังเกตไม่
บัดเดี๋ยวเสียววับจับใจ	คลั่งไคล้ไม่รู้สมประดี
เพราะแรงฤทธิ์วิทยาสลาเหิน	พเอิญร้อนรนเพราะมนต์ผี
หวนคนึงถึงสองเทวี	อยู่ในแท่นที่ศรีไสยา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ แว่วสำเนียงเสียงดังใครทูลเตือน	ว่าเจ้าเพื่อนแพงคอยละห้อยหา
เอ๊ะแล้วน้องแก้วพี่ตามมา	ผ่านฟ้าแลเหลียวเที่ยวมอง
จึงแหวกพระวิสูตรรูดสาย	ไม่เห็น/*23หายกลับหวนเข้าในห้อง
หยิบเขนยมาพิงนิ่งตรอง	ถึงสองสายสมรนอนคนึง
พอเหลือบมาเห็นหน้ามเหษี	เอ๊ะนางนี้ชรอยจะคอยหึงษ์
ทำไมมาหมอบเฝ้าเคล้าคลึง	ดูประหนึ่งจะระวังนั่งคอยคุม
ทั้งตาหมอสิทธิไชยก็ไม่ชั่ว	ไว้ตัวดูราวกับเจ้าหนุ่ม
ลูกเขาเมียเขามาเล้าลุม	แกล้งคุมเหงข้าฤาว่าไร
อีเหล่าสาวสรรค์ก็หนักหนา	หูตาจับกันกูมันไส้
ฉวยชักพระแสงแกว่งไกว	เลี้ยวไล่พิฆาฏฟาดฟัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
สับไท
๏ เหม่เหม่มเหษีเอก	โหยกเหยกทั้งเหล่าอีสาวสรรค์
ลอยหน้าพากัน	เย้ยหยันเยาะกู
หมอเถ้าเข้าแอบ	ทำแยบคายอยู่
ท่วงทีมีชู้	กูรู้เท่าทัน
ชีวิตคงม้วย	ลงด้วยพระขรรค์
พระไล่ฟาดฟัน	พัลวันวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
รื้อ
๏ ผ่านเอยผ่านฟ้า	พระอย่าพะวงสงไสย
สุรางค์นางใน	เขาไม่มีชู้
หมอเถ้าเข้ามา	โขลนจ่าก็อยู่
ทรง/*24พิเคราะห์ดู	มีชู้ฉันใด
พระองค์หลงคลั่ง	กำลังคุณไสย
เวทมนต์ดลใจ	จึงให้โกรธา
ฯ๖ คำ ฯ
๏ สับเอยสับปลับ	ยังกลับกลอกหลอกล้อต่อหน้า
อีเจ้ามารยา	ว่าให้ได้อาย
คารมข่มผัว	เล่นตัวใจหาย
ฆ่าเสียให้ตาย	เสียดายทำไม
เมียชู้กูมาก	ไม่ยากหาได้
ฉวยพระขรรค์ไชย	เลี้ยวไล่เทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์เอกมเหษี
ทั้งเหล่าสาวสนมนารี	ต่างหนีกระจัดพลัดพราย
หมอเถ้าเข้ามุดอยู่ใต้แท่น	ห้ามแหนหกล้มผ้าห่มหาย
หลวงแม่เจ้าท้าวนางต่างวุ่นวาย	ตื่นตายตกพลัดอัฒจันท์
ที่สาวสาววิ่งกราวเกรียวไป	พระไล่เลี้ยวลัดสกัดกั้น
บ้างวิ่งโดนปะทะปะกัน	พัลวันล้มลุกซุกไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระมารดาอกสั่นหวั่นไหว
เห็นองค์โอรสยศไกร	คลั่งไคล้ไล่ฟันกำนัลนาง
วิ่งเข้าฉวยฉุดยุดพระกร	พ่อหยุดหย่อนยับยั้งฟังแม่บ้าง
ชิงได้/*25พระแสงแย่งไว้พลาง	กำนัลนางหนีทันไม่บรรไลย
แล้วจูงมือลูกยามาให้นั่ง	ลูบหน้าลูบหลังพลางร้องไห้
นี่เนื้อว่าเวรกรรมทำไว้	อกใจแม่จะแยกแตกตาย
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ สมคำหมอเถ้าเขาได้ทัก	ว่าอาการลูกรักยังไม่หาย
ตะกี้ดอกพ่อบอกว่าค่อยคลาย	ฤามากลายกลับเปนไปเช่นนี้
เหลือกำลังคลั่งคลุ้มลุ่มหลง	จะฆ่าฟันชั้นองค์มเหษี
สาวสรรค์กำนัลนารี	หลบลิ้หนีตัวกลัวไภย
ไม่ระงับดับความโทโสเสีย	ลูกเมียมดหมอไม่รอได้
เขาพิทักษ์รักษาพาใจ	ทำไมพ่อมาไล่ฆ่าตี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระลอหน่อกระษัตริย์รัศมี
ทูลขัดทัดทานชนนี	ด้วยภูมีกำลังคลั่งคลุ้ม
ไม่เปนเช่นนั้นพระมารดร	ลูกร้อนอกใจดังไฟสุม
อีเหล่านี้พร้อมพรั่งนั่งประชุม	เล่นหมากขุมแปดเก้าไพ่งา
จะเรียกใช้ไพล่หลบคบเพื่อน	ทำเหมือนผู้ชายขายหน้า
ถึงตาหมอ/*26เถ้าเข้ามา	หยูกยาก็ไม่ได้ให้กิน
สาละวนอย่างเดียวเกี้ยวผู้หญิง	เท็จจริงย่อมรู้อยู่สิ้น
พระองค์อยู่ไกลไม่ได้ยิน	มันซ้ำนินทาข้าว่าให้อาย
นางลักษณ์วดีก็ขี้หึงษ์	ทำตึงตึงหย่อนหย่อนงอนใจหาย
สิ้นรักสิ้นใคร่ไม่เสียดาย	คิดหมายหาใหม่ไม่ทุกข์ร้อน
ขอลาพระมารดาไปสักเดือน	ตามเพื่อนแพงทองสองสมร
เสร็จสรรพจะรับมานคร	พระมารดรได้โปรดปรานี
สมหวังแล้วจะตั้งอภิเศก	เปนอนงค์องค์เอกมเหษี
เขาหน่อเนื้อเชื้อวงศ์ผู้ดี	ควรที่ร่วมเรียงเคียงภักตร์
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีมีศักดิ์
เล่าแถลงแจ้งความพระลูกรัก	แม่ทุกข์นักหนักใจเจ้าไม่รู้
พระบิดาเจ้าฆ่าปู่เขา	แต่เจ้ายังเล็กเด็กอยู่
เมืองเราเขาว่าเปนศัตรู	เคยคู่อาฆาฏวิวาทกัน
ถึงไปจะได้ก็แสนยาก	ทั้งจะจากนิเวศน์เขตรขัณฑ์
น่าจะเกิดรบราฆ่าฟัน	ชอบผ่อนผันฉันหนึ่งจึงจะดี
เราจัดแจงแต่งทูตให้ถือสาร	ไป/*27ว่าขานขอร้องทั้งสองศรี
เปนเกี่ยวดองต้องตามประเพณี	ให้ถูกที่ท่าทางอย่างบุราณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังว่าขาน
ตอบว่าข้าเห็นไม่เปนการ	ความจะนานเนิ่นนักชักช้า
จะวางใจใช้แต่ฝีปากทูต	แม้นลูกไปได้พูดเองดีกว่า
พอประสบพบสองกัลยา	ลูกรักจักพามานคร
เมื่อผู้หญิงยิงยอมพร้อมใจ	จะต้องการอะไรใช้ทูตขร
ไปคิดข้างสู่ของ้องอน	เขาเคืองขัดตัดรอนสิเราอาย
ด้วยสองภาราข้าศึกกัน	จะให้ปันนั้นฦกอย่านึกหมาย
ลูกไปดอกจะได้สดวกดาย	ขอถวายบังคมลาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดรถอนใจใหญ่
ฟังคำลูกยาจะลาไป	ชลไนยคลอคลองนองภักตร์
สองกรข้อนทรวงสังเวช	น้ำพระเนตรนางตกอกจะหัก
แล้วดำรัสตรัสภับโอรสรัก	คิดหักห้ามใจดูให้ดี
แม่ก็เหมือนหนึ่งไม้ใกล้ฝั่ง	นึกหวังว่าเจ้าคงเผาผี
แม้นเจ้าไม่อยู่บูรี	/*28แม่นี้ตายเปนจะเห็นใคร
ทั้งป่ากว้างทางรกระหกระเหิน	โดยจะเดินเดือนหนึ่งหาถึงไม่
แล้วบ้านเมืองของเขาจะเข้าไป	ความนี้ที่ไหนจะสมคิด
นางเปนลูกสาวท้าวพระยา	จะวู่วามตามมานั้นเห็นผิด
ศัตรูดูเบาเอาเปนมิตร	ไม่คิดรักตัวกลัวตาย
เจ้าก็ยังคลั่งเคลิ้มสติอยู่	แม่ตรึกตรองดูแล้วใจหาย
ตรัสพลางทางห้ามลูกชาย	ฟูมฟายน้ำตาอาไลย
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระลอฟังบังคมประนมไหว้
สงสารมารดรถอนฤไทย	นึกอยู่นึกไปใจกึ่งกัน
พอมนต์คลุ้มกลุ้มจิตรคิดกลับ	เสียววับวาบหวามความกระสัน
ปานนี้พี่น้องสองนางนั้น	จะนั่งนับคืนวันเวทนา
แม้นพี่มิไปให้ถึงเจ้า	น้องจะเศร้าโศกสร้อยคอยหา
พระบังคมสมเด็จพระมารดา	ลูกขออำลาฝ่าธุลี
พระแม่จงอำนวยอวยพร	จะจรจากเบื้องบาทบทศรี
ขอประสบพบสองเทวี	ให้สมที่ใจนึกตรึกตรอง
จะได้มิได้นั้นไม่ว่า	ตามแต่วาศนา/*29ข้าทั้งสอง
แม้นเคยสมสู่คู่ครอง	คงไม่ต้องลำบากยากเย็น
ศัตรูก็รู้อยู่เต็มอก	แม่วิตกก็ถูกลูกก็เห็น
สุดแต่บุญกรรมให้จำเปน	ความตายไม่เว้นแก่ผู้ใด
แม้นว่าถ้าไม่ถึงที่ตาย	อันตรายจะมีก็หาไม่
ถ้าที่ชีวันจะบรรไลย	ถึงอยู่เวียงไชยก็ไม่พ้น
สำมหาอย่าว่าแต่มนุษย์	เทวบุตรก็วิบัติขัดสน
ถ้าพระมารดรมิผ่อนปรน	ลูกไม่พ้นเจ็ดวันคงบรรไลย
ดำรัสตรัสโดยเอนดูบุตร	พระคุณนี้ที่สุดไม่เปรียบได้
เหลือกำลังลูกรักจะหักใจ	ภูวไนยซบลงทรงโศกา
ฯ ๑๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรได้ฟังโอรสา
คลอคลองนองเนตรเวทนา	วอนว่าเท่าไรก็ไม่ฟัง
แต่ก่อนแม่สอนก็เคยเชื่อ	นี่เนื้อเวรแล้วแต่หนหลัง
อกใจเจียนแยกแตกพัง	เหลือกำลังที่จะขัดทัดทาน
จึงปฤกษาตาหมอสิทธิไชย	เห็นเปนอย่างไรในใจท่าน
เดิมก็ได้สังเกตเหตุการณ์	จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรเรา
ทั้งเงินทอง/*30จะกองขึ้นเท่าตัว	ทูนหัวให้ท่านเปนขวัญเข้า
โปรดด้วยช่วยพอให้บันเทา	อย่าให้เจ้าต้องยากจากนคร
โดยว่าถ้าคงจะขืนไป	แต่พอให้ค่อยคลายหายเสียก่อน
มิใช่จะขัดตัดรอน	จงช่วยกันผันผ่อนเพียงนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าประนตบทศรี
ทูลว่าอาการนั้นเต็มที	แรงผีแรงมนต์ดลพระไทย
หมอในมนุษย์สุดรักษา	ถึงหมอเทวดาก็ไม่ไหว
ข้าจะตรึกตรองก่อนไม่นอนใจ	แล้วไล่เลียงดูรู้ตำรา
ว่าพลางทางหยิบเอากระดาน	คูณหารเดือนวันชัณษา
ต้องร้ายหลายห่วงดวงชาตา	ตกที่นั่งสีดาตำราครู
แล้วทูลทำนายน่าที่นั่ง	เดี๋ยวนี้ก็กำลังพระราหู
ขึ้นเดือนน่าห้าค่ำแลทำภู	ขืนอยู่ชีวันคงบรรไลย
ชันษายี่สิบสี่ปีเศษ	ย่างเข้าเบญจเพศเหตุใหญ่
มิตายต้องยากจากเวียงไชย	ตำราว่าไว้เช่นนี้ชัด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางนาฏบุญเหลือเชื้อกระษัตริย์
ได้ฟังนั่งทุกข์โทมนัศ	เสียใจไม่ตรัสทัดทาน
สองกรนาง/*31ข้อนพระอุรา	พิศดูลูกยาแล้วสงสาร
ประหนึ่งว่าโฉมฉายจะวายปราณ	เยาวมาลย์ครวญคร่ำรำพรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้บูชากูณฑ์
๏ อนิจาตั้งแต่แม่อุ้มท้อง	จนได้ครองพระนิเวศน์เขตรขัณฑ์
แทนพระบิตุรงค์ทรงธรรม์	ท้าวเธอสวรรค์ครรไล
สิ้นพระพ่อพอเห็นแต่หน้าเจ้า	ค่อยบันเทาทุกข์ทนหม่นไหม้
สุริวงศ์พงศาเสนาใน	ก็ได้พึ่งบุญญาบารมี
เหมือนฉัตรแก้วกั้นเกษเขตรนคร	ราษฎรแสนศุขทั้งกรุงศรี
พ่อจะไปไกลสถานธานี	พระบุรีจะได้ใครครอง
อกเมืองก็จะเย็นเปนน้ำ	อกแม่ก็จะช้ำเปนหนอง
งวยงงหลงรักนางพี่น้อง	ราวกับรูปทองต้องติดใจ
หญิงอื่นหมื่นแสนแม้นจะหา	ให้งามกว่าแพงเพื่อนก็พอได้
นี่เนื้อว่ากองกรรมทำไว้	หลงใหลลุเล่ห์เสน่ห์นาง
ขอไทเทวาสุราฤทธิ์	จงมีจิตรเมตตาลูกข้าบ้าง
ช่วยคุ้มครองป้องกันไปตามทาง	แล้วให้/*32ส่างเสื่อมฤทธิ์วิทยา
แม้นลูกข้ากลับมาถึงเมืองหลวง	จะบวงสรวงเส้นวักให้หนักหนา
ธงฉัตรสารพัดจะบูชา	ทุกโรงศาลเทวาป่าไม้
ร่ำพลางทางกอดโอรสราช	ใจจะขาดคิดพรั่นหวั่นไหว
ลูบหลังลูบหน้าอาไลย	สอึกสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๑๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ แล้วระงับดับความทุกข์ร้อน	อวยพรทรงยศโอรสา
พ่อไปสวัสดีมีเดชา	ให้ได้สองสุดามานคร
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงจำคำสอน
ชื่นชมสมคิดภูธร	คำนับรับพรชนนี
ถึงไปก็ไม่นานนัก	ลูกรักจักคืนบุรีศรี
แล้วบังคมคัลอัญชลี	ภูมีอำลาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ออกมาน่าพระแกลแลหา	สั่งสี่เสนานายใหญ่
ให้เกณฑ์พหลพลไกร	นายไพร่ลำลองสักสองพัน
แล้วผูกช้างพลายประกายเพ็ชร	เตรียมไว้ให้เสร็จแต่ไก่ขัน
สั่งพลางย่างเยื้องจรจรัล	คืนเข้าห้องสุวรรณทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ ลดองค์ลงเหนือพระที่นั่ง	ดำรัสตรัสสั่งมเหษี
โฉมตรูเจ้าอยู่จงดี	พรุ่งนี้พี่จะลาคลาไคล
ฝากเหล่าสาวสุรางค์นางสนม	ทุกกรมกำนัลน้อยใหญ่
อย่าให้มีเหตุเภทไภย	ครองตัวครองใจไว้จงดี
ถึงไปก็ไม่อยู่ช้า	จะรีบกลับคืนมาบุรีศรี
ห่วงแต่สมเด็จพระชนนี	พี่นี้ทุกข์นักหนักใจ
ทรงพระชรานักหนาอยู่	จงเอาใจดูหูใส่
อย่าให้อาวรณ์ร้อนพระไทย	ทรามไวยช่วยระวังจงนัก
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางลักษณ์วดีมีศักดิ์
ได้ฟังเหตุชลเนตรนองภักตร์	นงลักษณ์วอนว่าพาที
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	จงโปรดเกษข้าบาทบทศรี
ซึ่งพระองค์จะจากพระบุรี	ไปประพาศพนาลีแดนดง
/*34เหล่าพวกผีพรายร้ายกล้า	จะหลอกลวงผ่านฟ้าให้ใหลหลง
ทั้งศัตรูสามารถอาจอง	ทำหยูกยาซ้ำส่งกระหน่ำไป
ว่าพลางทางกอดบาทา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
จงอยู่ปกเกล้าข้าอย่าคลาไคล	ร่ำพลางสอื้นไห้โศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
โลม
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงโฉมเสนหา
ปลอบพลางทางกล่าววาจา	กัลยาอย่าทรงโศกี
สิ่งไรไม่เที่ยงสิ้นทั้งนั้น	บุญบาปแลมั่นประจำที่
อันเกิดแก่ไข้ตายวายชีวี	สำหรับมีธรรมดาเปนสามัญ
มาทแม้นกุศลส่งให้	ก็คงได้กลับมาเปนแม่นมั่น
ถ้าสมนึกพี่จะมาไม่ช้าวัน	จอมขวัญเมืองแม่อย่าอาวรณ์
ถึงพี่ไปก็ไปด้วยความทุกข์	ใช่จะไปด้วยศุขสโมสร
จำจากวนิดาลาจร	ดวงสมรค่อยอยู่จงดี
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางลักษณ์วดีมเหษี
จึงทูลตอบพระราชสามี	ข้านี้ประหวั่นพรั่นใจ
พระไปได้สมสอง/*35นางนาฏ	ไหนจะคลาศกัลยากลับมาได้
ทั้งสองร่วมภิรมย์สมฤไทย	จะหน่วงเหนี่ยวพระไว้ในบุรี
ข้าบาทก็จะได้แต่ความทุกข์	ไหนจะมีศุขเท่าเกษี
จะตั้งตาคอยหาพระสามี	มารศรีทูลพลางทางจาบัลย์
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระลอวิโยคโศกศัลย์
ตรัสปลอบขนิษฐาลาวรรณ	จอมขวัญเมืองแม่จงตริตรอง
ที่ไปใช่พี่ชังเจ้า	โฉมเฉลาอย่ากังวลหม่นหมอง
พระโศกสั่งทรามสงวนนวลลออง	อยู่ในห้องแก้วมณีที่ไสยา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ บัดนั้น	จึงสองเสนีมียศถา
เห็นสมควรจวนได้เวลา	ก็มาเร่งรัดจัดพล
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ เกณฑ์พลกองน่าห้าหมื่น	แต่พื้นเคยศึกได้ฝึกฝน
ขุนโจมขุนสท้านหาญผจญ	ถือธงนำพลยาตรา
พวกอาสาหกเหล่าเข้ากองขัน	พร้อมสรรพอาวุธแกล้วกล้า
พลช้างขี่ช้างชนะงา	ค่ายค้ำพังคาแทรกแซง
/*36พลม้าขี่ม้าล้วนกล้าศึก	หาญฮึกโจมประจัญขันแขง
พลรถเร่งรัดจัดแจง	ตามตำแหน่งทุกกรมระดมมา
พลเดินถือธงดูองอาจ	เดียรดาษพร้อมพรั่งหลังน่า
องครักษ์มหาดเล็กสมทบมา	ขัดกระบี่นำน่าคชาทรง
กองลำเลียงเลี้ยงพวกโยธา	บ้างหาบหามตามมาคอยส่ง
ผูกช้างต้นห้าวหาญชาญณรงค์	มาเทียบเกยคอยองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระลอดิลกเลิศเฉิดฉัน
สถิตย์เหนือแท่นแก้วแพรวพรรณ	กับองค์แก้วกัลยาณี
พระโศกสั่งทรามไวยไม่ไสยาศน์	ภาณุมาศจวนรุ่งจำรัสศรี
เสียงฆ้องยามย่ำประจำตี	มโหรทึกสนั่นมี่นี่นันต์
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ สาลิกาในกรงส่งเสียงแจ้ว	ไก่แก้วกระพือปีกขัน
ดุเหว่าเร้าเร่งสุริยันต์	แสงหิรัญเรื่อฟ้าธาตรี
พระอาวรณ์ถอนจิตรแล้วพิศภักตร์	ด้วยความรักอัคเรศมเหษี
ประโลมปลอบขนิษฐาแล้วพาที	อรุณรุ่งแล้วพี่จะคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ
/*37๏ เมื่อนั้น	ลักษณ์วดีมัวหมองไม่ผ่องใส
มิรู้ที่จะผ่อนผันฉันใด	กอดบาทร่ำไห้ไปมา
อิกทั้งพระสนมนางใน	ต่างสอึกสอื้นไห้ไม่เว้นหน้า
พากันโศกศัลย์โศกา	ทั่วทั้งปรางค์รจนาเรือนจันทน์
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระลอวิโยคโศกศัลย์
เห็นองค์ขนิษฐาลาวรรณ	ทั้งสนมกำนัลโศกี
มิอาจจะกลั้นกำสรดได้	ชลไนยนองภักตร์พระโฉมศรี
จึงตรัสปลอบอัคเรศเทวี	อย่าโศกีจะเปนลางไปกลางไพร
อีกทั้งแสนสาวเหล่าสนม	อย่าระทมทุกข์ทนหม่นไหม้
เจ้าจงระงับดับโศกไว้	พี่ไปแล้วจะกลับมาบุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ตรัสพลางทางลงจากแท่นทอง	เหลียวดูนวลน้องยิ่งหมองศรี
สท้อนถอนฤไทยพลางทางจรลี	เสด็จมาเข้าที่สรงชล
ฯ ๒ คำ ฯ ทยอย
โทน
๏ พนักงานประจงไขสุหร่ายมาศ	กระเซ็นสาดต้องกายดังสายฝน
ลางนางบ้างถวายพระสุคนธ์	ปรุง/*38ปนชมพูนุทละลายทา
สนับเพลาเครือกนกวิหคหงษ์	ฉลององค์อย่างดีมีค่า
ภูษาลายเขียนสุวรรณรจนา	ห้อยน่าเจียรบาดตาดทอง
ตาบทิศทับทรวงดวงกุดั่น	สังวาลวรรณแก้วมณีไม่มีสอง
ทองกรเก้าคู่ดูเรืองรอง	สวมกรองสอทรงลงยา
บรรจงทรงคาดเข็มขัด	เนาวรัตน์เงางามวามเวหา
ธำมรงค์ค่าเมืองเรืองรจนา	ทรงมหามงกุฎแก้วแพรวพรรณ
ห้อยอุบะเพ็ชรพรายกระจายเม็ด	จับพระขรรค์แล้วเสด็จผายผัน
งามทรงดังองค์เทวัญ	ทรงธรรม์ยุรยาตรคลาศคลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
ร่าย
๏ ขึ้นสถิตย์ยังเกยคชาชาญ	ผันภักตร์สู่อิสาณทิศา
พรั่งพร้อมโหรเฒ่าเหล่าพฤฒา	ทั้งอำมาตย์เสนาบังคมคัล
ครั้นได้พิไชยฤกษ์ให้ลั่นฆ้อง	ทวยหาญโห่ร้องก้องสนั่น
ปโรหิตพฤฒิพราหมณ์ทั้งนั้น	ฟันไม้ข่มนามตามตำรา
ชีพ่อก็เบิกโขลนทวาร	โอมอ่านอาคมคาถา
เสด็จขึ้นทรงฅอคชา	ให้เคลื่อนโยธามิทันนาน
ฯ ๖ คำ ฯ กราวนอก
โทน
๏ ช้างเอยช้างต้น	ชาญชนชนะศึกฮึกหาญ
ชื่อพลายประกายเพ็ชรไชยชาญ	โกญจนาจอาจหาญกระหึมมัน
คชาภรณ์แพรวพราวดาวจำหลัก	ผูกชนักรัตคนเครื่องมั่น
ตาข่ายแก้วปกตระพองกรองสุวรรณ	ปลอกกระสันสวมงาราชาวดี
สองหูภู่จามรีห้อย	จงกลพลอยประดับสลับสี
มีพนาศลาดฅอหัศดี	สำหรับที่จักรพรรดิกระษัตรา
พรั่งพร้อมพหลพลทหาร	อาชาชาญแซงซ้ายฝ่ายขวา
ช้างดั้งช้างกันเปนหลั่นมา	ช้างกลองนำน่าคลาไคล
เสียงสังข์แตรกลองชะนะแซ่ซ้อง	กึกก้องกัมปนาทหวาดไหว
กองลำเลียงเลี้ยงพวกพลไกร	ตามกระบวนทัพใหญ่ไคลคลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ข้ามด่านผ่านพ้นนัคเรศ	เข้าเขตรเขาไม้ไพรพฤกษา
ล้วนสัตว์จัตุบาทนานา	เกลื่อนกลาดดาษดาพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ
/*40โอ้ลาว
๏ พิศพรรณนกไม้ที่ในป่า	พระราชาเศร้าสร้อยหมองศรี
คิดถึงอัคเรศเทวี	สาวสนมนารีกำนัล
ซึ่งจะไปสมสู่อยู่ข้างน่า	จะปรีดาฉันใดไม่แม่นมั่น
ข้างภายหลังเคยร่วมรักกัน	พระทรงธรรม์สท้อนถอนใจ
ตรึกพลางทางนึกจะกลับหลัง	แล้วรอรั้งไม่กลับมาได้
แต่ปั่นป่วนหวนมาหวนไป	เปนสองรักหนักใจภูมี
ใจหนึ่งคิดจะไปฝ่ายน่า	ใจหนึ่งจะกลับมากรุงศรี
แล้วแขงขืนอารมณ์สมประดี	ให้เร่งโยธีไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นถึงแม่น้ำกาหลง	สั่งให้หยุดจัตุรงค์ซ้ายขวา
ตั้งที่ประทับพลับพลา	ลงตามแถวท่าชลธี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงมหาเสนาทั้งสี่
ถวายบังคมคัลอัญชลี	มาจัดแจงตามมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงโฉมเสนหา
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนา	จงกลับคืนภาราพรุ่งนี้
แล้วทูลสมเด็จพระแม่เจ้า	ว่าตัวเราเปนศุขเกษมศรี
ทูลทั้งอัคเรศเทวี	/*41ว่าเรานี้คงจะกลับไปกรุงไกร
สั่งพลางทางเสด็จจรลี	ขึ้นสู่ที่พลับพลาทองผ่องใส
หอมหวนบุบผาพนาไลย	ภูวไนยนิทราในราตรี
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพี่น้องสองศรี
เนาในแท่นรัตน์รูจี	คนึงถึงภูมีไม่เว้นวาย
โอ้ว่าพระลอวรลักษณ์	เมื่อไรจักได้ชมสมหมาย
ความรักสลักทรวงสิ้นอาย	โฉมฉายสท้อนถอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงเรียกสองพี่เลี้ยงกัลยา	เข้ามาเล่าแจ้งแถลงไข
จะคิดอ่านผ่อนผันฉันใด	พระลอเธอไม่เสด็จมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงทูลพลางทางว่า
เมื่อเช้านี้ข้าไปอรัญวา	พอกลับก็มาเฝ้าเทวี
ได้ทูลถามองค์พระปู่เจ้า	ท้าวเธอแถลงเล่าเปนถ้วนถี่
ว่าพระลอออกจากธานี	เดินทางพนาลีมาหลายวัน
พักอยู่แม่น้ำกาหลง	คงจะสมประสงค์เปนแม่นมั่น
แม้นไม่เหมือนคำข้ารำพรรณ	จงลงโทษทัณฑ์พันธนา
ฯ ๖ คำ ฯ
/*42๏ เมื่อนั้น	สองนางพี่น้องเสนหา
ได้ฟังดังได้พบพระผ่านฟ้า	กัลยาเปรมปริ่มกระหยิ่มใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ เมื่อนั้น	พระปู่เจ้าจอมผาป่าใหญ่
ตริดูรู้แจ้งประจักษ์ใจ	ตามในเรื่องพระลอจรจรัล
จำกูจะใช้ให้ไก่ป่า	ไปลวงพระลอมายังสวนขวัญ
คิดพลางทางองค์เทวัญ	นึกกระสันเรียกไปให้ไก่มา
ฯ ๔ คำ ฯ แผละ
ร่าย
๏ พระปู่เจ้าเลือกได้ไก่ตัวงาม	สมความมุ่งมาดปราถนา
ให้ผีลงสิงไก่มิได้ช้า	มนตราเป่าซ้ำกระหน่ำลง
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	ไก่แก้วองอาจดังราชหงษ์
ทั้งผีทั้งมนต์ดลจิตรจง	ลาองค์ปู่เจ้าบินมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงแม่น้ำกาหลง	โผลงจับไม้ไบหนา
คอยจะลวงล่อพระลอมา	ตามเทวบัญชาของเจ้าไพร
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
/*43ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระลอรัศมีศรีใส
เนาในพลับพลาพนาไลย	แต่สท้อนถอนใจไม่ไสยา
เมื่อเสี่ยงน้ำเวียนวงอยู่ตรงภักตร์	ก็ประจักษ์ว่าจะม้วยสังขาร์
คร่ำครวญหวนไห้ไปมา	คิดถึงมารดายิ่งอาไลย
โอ้ว่าพระชนนีเจ้า	พระคุณเท่าดินฟ้าก็ว่าได้
ลูกจากมาน่าที่จะบรรไลย	อกุศลดลใจให้จากกัน
ทั้งองค์อัคเรศมเหษี	สาวสนมนารีจะโศกศัลย์
สุริวงศ์พงศาทั้งนั้น	จะครวญคร่ำรำพรรณโศกี
แม้นจะไปได้ชู้สักร้อยรัก	ไหนจักเหมือนมิ่งมเหษี
ได้เมียรักสักพันนั้นก็ดี	ไม่เหมือนแม่ซึ่งมีพระคุณมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครวญพลางทางระงับดับโศกไว้	จนอุไทยเรืองรองส่องเวหา
สรงพระภักตร์จับพระขรรค์อันศักดา	เสด็จออกข้างน่าพลับพลาไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ พรั่งพร้อมพี่เลี้ยงเสนา	ล้วนแต่ร่วมวิญญาอัชฌาไศรย
ปฤกษาท่าทางจะคลาไคล	วางผู้คนไว้ให้ชอบที
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
/*44๏ บัดนั้น	ไก่แก้วตัวงามอร่ามศรี
บินลงยังพื้นปัถพี	ทำท่วงทีผกผันไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงโฉมเสนหา
สถิตย์นั่งยังสุวรรณพลับพลา	ทอดพระเนตรลงมาเห็นไก่ดง
งามสรรพสารพางค์สอางตา	ตุ้งระย้าเดือยหงอนงามระหง
ทั้งปีกหางอย่างสลับเบญจรงค์	ขันส่งเสียงเสนาะเพราะจับใจ
ยิ่งพิศยิ่งเพลินเจริญจิตร	พระทรงฤทธิ์นึกรักจักใครได้
ทรงเครื่องจับพระขรรค์ทันใด	ลงจากพลับพลาไชยไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ไก่แก้วตัวขยันกลั่นกล้า
เห็นพระลอเลี้ยวไล่ใกล้เข้ามา	ผีก็พาบินคลอล่อไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉาน
๏ เมื่อนั้น	พระลอทรงโฉมพิศมัย
ตามไก่มาพลางเห็นห่างไกล	ภูวไนยไล่ประชิดติดพัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
/*45๏ บัดนั้น	ไก่แก้วเทวฤทธิ์คิดจัดสรร
แกล้งลวงล้อล่อมามิให้ทัน	เห็นยังไกลยืนขยั้นรั้งรอ
ครั้นเห็นใกล้ไก่เหย่าเยื้องย่าง	สบัดหางกางปีกกรีดก้อ
เสนาะสำเนียงเสียงขันโก่งคอ	แกล้งล่อให้หลงตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระลอรัศมีศรีใส
ติดตามไก่ป่าพนาไลย	หมายจะจับให้ได้ดังจำนง
แทบจะสิ้นกำลังภูวไนย	ล่วงไปพ้นท่ากาหลง
ข้ามเขาลำเนาแดนดง	ตกทุ่งทางตรงกรุงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ไก่แก้วหายไปกับไนยเนตร	ภูวเรศหลากจิตรคิดสงไสย
ฤาจะเปนผีป่าพนาไลย	มันหลอนหลอกกูให้ตามมา
คิดพลางทางเสด็จหยุดยั้ง	ใต้ร่มรังใหญ่ใบหนา
พอหายร้อนผ่อนพักกายา	คอยพี่เลี้ยงเสนาผู้ร่วมใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพี่เลี้ยงเสนาน้อยใหญ่
ตามมาทันองค์พระภูวไนย	เข้าไปบังคมก้มกราบกราน
ฯ ๒ คำ ฯ
/*46๏ เมื่อนั้น	พระลอปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
ตรัสกับพี่เลี้ยงไชยชาญ	ให้หาที่สำราญเร็วพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงแยบคายคมสัน
ทูลพลางทางชี้ทิวไม้นั้น	บ้านที่กระหม่อมฉันมาจัดไว้
ใกล้กับสวนสองพระธิดา	เชิญเสด็จผ่านฟ้าไปอาไศรย
ต้องเปลี่ยนเปลื้องเครื่องทรงท้าวไท	จึงจะเข้าไปได้ในบุรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระลอผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังจะแจ้งแห่งคดี	ภูมีเปลี่ยนแปลงแต่งกาย
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ เปนพราหมณ์โสภาน่ารัก	ทรงกรอบภักตร์เนาวรัตน์จำรัสฉาย
เกล้ามวยสรวยสมคมคาย	ใส่เกี้ยวจำหลักลายลงยา
ปักปิ่นแก้วเก็จเพ็ชรพราว	ภูษาขาวเขียนสุวรรณโอ่อ่า
เครื่องประดับสรรพสิ้นล้วนจินดา	จุณเจิมพักตราอุณาโลม
สวมไส่สายธุรำประคำแก้ว	พรายแพรวพราวเพริศเฉิดโฉม
ดังจันทรเคลื่อนคล้อยลอยโพยม	เครื่องโขมพัตรทรงอลงการ
ฯ ๖ คำ ฯ
/*47ร่าย
๏ จึงตรัสชวนพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ออกจากร่มรังใหญ่ไพศาล
พร้อมพวกเก้าสิบแปดบริวาร	ก็ซุ่มตามระยะบ้านรายมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงสวนสองราชบุตรี	พระภูมีเกษมสันต์หรรษา
ลัดแลงแฝงไม้ไคลคลา	ตรงไปหาผู้รักษาสวนมาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
หมดฉบับที่มีในหอพระสมุด ฯ เท่านี้
บทละคร เรื่อง รามเกียรติ์
ตอน นางเบญกายทึงนางสุวรรณกันยุมา
ในตอนหนุมานอาสา
(» คำข้างต้นแต่งเติมใหม่)
ซ้า
๏ เมื่อนั้น	นวลนางเบญกายสายสมร
แจ้งว่าวายุบุตรฤทธิรอน	ไปรบร้าวานรกลับมา
มีไชยได้เมียอินทรชิต	ให้คิดเคียดยิ้งทึงสา
อยากจะใคร่ไปฟังกิจจา	ให้รู้ว่าผัวรักสักเพียงไร
ฯๆ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วอ่าองค์ทรงภูษา	ห่มผ้ากรองทองผ่องไส
ยุรยาตรนาดกรายตรงไป	ยังปรางค์ไชยขุนกระบี่สามีตัว
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ค้อนควักชักหน้าอยู่นอกฉาก	ค้นปากจะไคร่ว่าก็เกรงผัว
ยิ่งมองยิ่งมุ่นยิ่งขุ่นมัว	ยิ่งเห็นตัวเขาเข้าเฝ้าทะเยอ
กระทบบานทวารเดาะเคาะฉาก	กรากกรากกร่างกร่างให้ค้างเก้อ
เห็นเขาสมสองมองขะเง้อ	เคาะเสมอให้ดังแกล้งจังฑาล
ฯ ๔ คำ ฯ
"52	%
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณภิรมย์สมสมาน
ได้ยินเกาะเคาะฉากกรากสะท้าน	จึงผลักหนุมานเสียทันใด
ใครมาเราะเคาะฉากหลากหนักหนา	นัดให้ใครมาฤาไฉน
นึกน่าบัดสีนี่กระไร	นัดเขาไว้ฤาเปล่าแน่ะเขามา
ยังไม่วางอิกฤามายื้อยุด	แน่หม่อมห้ามไม่หยุดเข้ามาหา
อย่านิ่งเฉยอยู่แลดูตา	เบญกายฤาว่าผู้ใดใคร
ฯ๒๐คำ ฯ
๏ ฟังสาร	หนุมานรู้แจ้งแกล้งไถล
ทำเขือนแชแก้เก้อเออผู้ใด	พี่นัดใครไว้เมื่อไรมี
ผีหลอกดอกกระมฆังเสียงดังกราก	น่าหลากฉากดังอยู่ข้างที่
ฤาว่าข้าสาวนางเหล่านี้	มาตีต้องเคาะทำเราะราย
ฯ ๔ คำ ฯ นางพระยา
๏ ไขสือ	ไม่ทราบฤานัดกันมั่นหมาย
สาวสรรค์กันเองเบญกาย	น่าอายคงเห็นแล้วเช่นนี้
สาวใช้ไม่อาจสามารถเคาะ	เห็นจะเปนหม่อมเมาะมเหษี
เชิญไปหากันให้ทันที	พลางจิ้ผลักไสด้วยไม้มือ
ฯ ๔ คำ ฯ ลิง
๏ ฟังแจ้ง	หนุมานยิ้มแห้งแกล้งไขสือ
เสียงดังข้างฝาพลางหารือ	คนฤาหนูกัดประหลาดใจ
กรากกรากฉากดังอยู่อย่างนั้น	อัศจรรย์หนักหนาน่าสงสัย
พี่จะออกไปดูเปนผู้ใด	จึงคลาไคลไปพลันทันที
ฯ ๔ คำ ฯ ฉุยฉาย
๏ ออกจากฉากห้องมองขม้าย	เห็นโฉมเบญกายข้อนชายหนี
จึงแก้เก้อเร่อเข้าไปเย้ายี	อุยฟ้าผี่ข่วนผลักเข้าทักมือ
มาแล้วแก้วตาหันหน้าหนี	โกรธพี่จริงเจียวทีเดียวฤา
พลางแอบแนบนุชเข้ายุดยื้อ	น้องถือโทษโกรธกริ่งด้วยสิ่งใด
พี่คิดเช้าเย็นอยู่เปนนิตย์	ถึงพุ่มพวงดวงจิตรพิสมัย
ติดรบพุ่งยุ่งยิ่งต้องชิงไชย	พี่จึ่งไม่ได้ไปหาน้อง
ฯ ว คำ ฯ นาง
๏ ฟังพลัน	นางผันค้อนพลางทางสนอง
ผะคะรู้อยู่สิ้นพ่อลิ้นทอง	เพราะต้องชิงไชยที่ไสยา
ยุ่งจริงชิงไชยมิได้ว่าง	มัวล้างข้าศึกฮีกหนักหนา
น้องมาพบว่าเห็นตำตา	เงื้ออาวุธไล่ชิงไชยกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังพ้อ	หนุมานอิ้มร่อเข้ารับขวัญ
แม่จุบหอมดังเนื้อเจือจุณจันทน์	อย่าประชันประชดไม่งดงาม
วันนี้ดอกพี่พึ่งอยู่ห้อง	พอน้องมาพบประสบถาม
อย่าอื้ออึงไปไม่ได้ความ	พี่ห้ามจงฟังเถิดครั้งนี้
มาท้องของเขาเจ้าอย่าว่า	เราพากันไปให้ไกลที่
ว่าพลางทางคลอจรลี	ไม่รู้ทีนางสุวรรณย่องตามไป
ฯ ว คำ ฯ เพลง
๏ หนุมานย่างย่องถึงห้องว่าง	ชวนนางนั่งเรียงเข้าเคียงไหล่
คิดว่านางสุวรรณอยู่ชั้นใน	นั่งใกล้เบญกายภิปรายพลัน
๓๒๐	๑
แม่เนื้อคู่ชูช่วงดวงชีวิต	อย่าคิดขึ้งเคียดเดียดฉันท์
พี่ไม่หลงงงงวยด้วยสุวรรณ	ทศกัณฐ์ให้ครองต้องจำเปน
ด้วยพี่นี้มาสามิภักดิ์	มิรับรักจะเกรี้ยวเคี่ยวเข็ญ
ไม่วายคิดถึงเจ้าเข้าเย็น	มาเห็นวันนี้พี่ดีใจ
เจ้าพี่เอ๋ยรูปโฉมประโลมจิตร	พี่พิศยังหาแปลกแต่แรกไม่
ได้แนบกายหลายครั้งยังละไม	พลางไขว่คว้าถันกัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ อย่าต้อง	ตัวน้องไม่ควรแก่นวลหน้า
ไม่เหมือนแม่สุวรรณกันยุมา	วาสนากว้างขวางนางผู้ดี
ทั้งลูกมากรากดกโภคทรัพย์	ควรนับแนบชมประสมศรี
คล้อยคลุ่มนุ่มนวลน่ายวนยี	ท่วงทีฉันเห็นจะเปนรอง
ด้วยเขาเคยราชการมานานแล้ว	เทือกแถวพร้อมมูลพิดทูลคล่อง
น้องเปนสาวชาวสวนไม่ควรครอง	จะพาหมองมัวไปไม่ได้การ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่	ไม่พอที่จะมาว่าขาน
ทำไมกับแม่หม้ายร้ายทาน	ย้อยยานลูกติดไม่ชิดชม
ไม่เหมือนเบญกายสายสวาท	เอี่ยมสะอาดขำขาวสาวสม
ไม่มีที่มัวหมองต้องอารมณ์	น่าชมกว่าสุวรรณกันยุมา
แต่ข้างนั้นพานราชการคล่อง	รูปเปนรองน้องวักพี่หนักหนา
มิได้แกล้งเสกสรรพรรณนา	เปนรองห้าเอาหนึ่งไม่ถึงน้อง
ฯ๒คำ ฯ
๏ ช่างว่า	เปนต่อกว่าจึงไม่ไกลห้อง
ไม่ว่าก็เห็นจะเปนรอง	จึงต้องแนบข้างไม่ห่างไกล
ฉันเปนต่อจึ่งพ่อไม่อยู่ด้วย	ไม่ขวยแก่ปากหากว่าได้
เมื่อมาเห็นแก่ตายีนว่าไป	น่าหยิกให้เลือดหยดช่างปดดี
อย่ามากอดฉันอยู่เลยพูดะ	เชิญไปหาพระมเหษี
นี่หากว่ามาพบเข้าสบที	จึงมีหน้าอิ้มแห้งมาแสร้งรัก
หาไม่ก็จะเปล่าแล้วเจ้าเอ๋ย	จะหลงเชยบวบต้มประสมศักดิ์
อย่ามาพิงอิงอังน่าขังนัก	เชิญยักออกไปอย่าได้แคะ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ดวงใจ	ขับไล่โกรธเกรี้ยวไปเจียวแหละ
ต้องหน่อยคอยปัดวัดคะแยะ	แหะแทะเยาะพี่ไปทีเดียว
บุญพี่ได้สร้างมาอย่างนั้น	อย่าฉันทาโทษเฝ้าโกรธเกรี้ยว
สาวแท้แม่หม้ายไกลกันเจียว	อย่าเคี่ยวเข็ญคำรำตะบอย
รูปร่างอย่างนี้ฤามิรัก	ผิวภักตร์ผ่องงามพึ่งทรามสร้อย
จริงหนอน้องรักอย่าพักชม้อย	ยอดกลอยใจพี่ไม่มีชัง
ถ้าแม้นแผ่นดินสิ้นข้าศึก	พี่ก็นึกพันผูกจะปลูกฝัง
ถึงม้วยดินสิ้นฟ้าชีวายัง	จะนั่งแนบข้างไม่ท่างเชย
ด้วยน้องของเดิมที่เริ่มรัก	พี่ไม่ผลักเพื่อนยากจากเขนย
ที่สุวรรณนั้นเจ้าอย่าเฝ้าเย้ย	พี่กอดเกยแต่กายใจไม่ปลง
ด้วยท่านโปรดปรานประทานให้	เสียไม่ได้ต้องตามความประสงค์
ใจพี่นี้หวังดังนี้ตรง	รูปทรงเปนต่อดั้งหล่อลอย
ว่าพลางกอดกุมอุ้มใส่ตัก	อย่างไรเล่าเฝ้าผลักพี่บ่อยบ่อย
ใจแข็งนี่กระไรมิใช่น้อย	ขอจูบหน่อยอุยข่วนแต่ล้วนเล็บ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ต๑๒	จะง
๏ กลัวข่วน	อย่ามากวนจุกจิกฉันหยิกเจ็บ
ผ้าขาดออกไปใครจะเย็บ	มาฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เจ็บใจ
จริงแล้วน้องของเดิมที่เริ่มรัก	เพราะรักหนักจึงได้เปนเช่นนี้ได้
น่าชังซังตายตะกายไป	เสียไม่ได้ก็ทำตามทำนอง
เปนแต่กายไม้มือมาถือถูก	ใจนั้นผูกอยู่ที่เขาเจ้าของห้อง
แต่ปากหากว่าสารดอง	ตัวน้องรู้สิ้นพ่อลิ้นภา
น้องเปนเดนดอกบอกให้รู้	จะเชิดขูเหมือนเขาเปนสาวฤา
อย่าฉุดยุดง้างจงวางมือ	ขืนยื้อยุดไว้ให้เปนคาว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ดวงจิตร	มิดชิดอยู่ดอกไม่ออกฉาว
ลับตาฝาบังทั้งม่านราว	พลางน้าวเหนี่ยวกรเข้าข้อนคาง
ถึงผ้าขาดไปจะใช้น้อง	พลางต้องเต้าแอบเข้าแนบข้าง
อย่าพักผลักไสพี่ไม่วาง	ว่าพลางคว้าไขว่อยู่ไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ โลม
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณแฝงฟังอยู่ข้างฝา
แลเห็นเช่นนั้นหวั่นวิญญาณ์	ชักหน้าปัดป้องดังต้องแตน
คิดแค้นเบญกายแค้นใจผัว	คิดแค้นใจตัวก็เหลือแสน
เปนหม้ายได้คู่ผัวดูแคลน	แคะแค่นเล่าสู่ให้ชู้ฟัง
นินทาว่าร้ายแล้วไม่สา	มาซ้าตำตาดูน่าคลั่ง
แค้นใจจะใคร่ว่าให้น่าฟัง	แล้วรอรั้งจังฑาลด้วยมารยา
ฉวยได้พระแส้ถือแช่ชุ่ย	เดินฉุยฉายกรายแขนซ้ายขวา
ยักไหล่ส่ายคอไม่รอรา	แกล้งผ่าเข้าไปทำไม่รู้
เห็นผัวกับนางระคางเข็น	ทำเดินถือแส้ไล่แหย่หนู
ครั้นผัวผันหน้าเหลียวมาดู	ทำอั้นตู้หน้าตื่นยืนตกใจ
ปะตาเบญกายเห็นอายเขิน	ยืนประเชิญหน้าค้อนช้อนตาให้
แล้วชุ่ยแส้แหย่ฝาด่าแมงไย	ตั้งใจทำรังจังฑาลพาล
จะเดินเหินไม่ได้ชักโยขวาง	ยุ่งหยางยุ่งยิ่งขันจริงจ้าน
แยกเขี้ยวเที่ยวงับรับประทาน	อาหารแมลงวันไม่ครั่นครือ
ฯ ๑๔ คำ ฯ	ก
๏ ฟังแข่ง	หนุมานยิ้มแห้งแกล้งไขสือ
ผันแปรแก้เก้อว่าเอออือ	ชี้มือว่าแมงมุมอุ้มไข่ไป
ฯ๒คำ ฯ
๏ แก้อาย	เบญกายชี้มือนั่นฤาใช่
เที่ยวแกว่งแรงว่านทะยานใจ	ตัวใหญ่ทีเดียวแยกเขี้ยวมา
ฯ ๒ คำ ฯ นางพระยา
๏ ฟังพลัน	นางสุวรรณใโกรธปัดสะบัดผ้า
ลงฆ่นซนแส้แลปะตา	ค้อนควักชักหน้าด่าแมงไย
เหวยอีแมงมุมทำขุ่มข่าม	คนตามมาพบหาหลบไม่
ชักสายไยเย่อแก้เก้อไป	ช่างกระไรกระนี้ไม่มีอาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังจ้าน	หนุมานขุ่นไหม้นึกใจหาย
กระหยิบตามาห้ามเบญกาย	แล้วย้ายไปข้างนางสุวรรณ
ลูบหลังพลางว่านิจจาเอ๋ย	กระไรเลยแม่คุณทำหุนทัน
ด่าแข่งแมงไยทำไมมัน	มาพูดกันข้างนี้เจ้าพี่อา
๓๒๕	จ
อย่าเบือนเขือนเฉยอยู่เลยแม่	นี่แน่เบญกายเขามาหา
เชิญมาปราศรัยเขาได้มา	อย่ามัวด่าแมงมุมทำคุมแค้น
แขกมาถึงเรือนไม่เบือนทัก	ไม่รู้จักฤาแม่มัวแลแหงน
หล่อนมาหาสู่ไม่ดูแคลน	พี่จะแล่นไปบอกพอออกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังปลอบ	นางสุวรรณผันตอบชะแก้หน้า
เห็นแล้วผะคะปะตำตา	หล่อนมาหาสู่ไม่ดูแคลน
เมื่อกี้นี้ใครเฝ้าเสกสรร	ชวนกันนินทาข้ากว่าแสน
สารพัดจักว่าคิดน่าแค้น	แคะแค่นค่อนขอดสอดนินทา
ว่าลูกมากรากดกตกเปนหม้าย	ซังตายมาอยู่เข้าสู่หา
ขัดรับสั่งไม่ได้แข็งใจมา	ขอบใจหนักหนานินทาฟุ้ง
ฯ ว คำ ฯ ลิง
๏ ฟังนาง	กระบี่หมางหมองใจไหวสะดุ้ง
แก้ขวยฉวยหางขึ้นพันพุง	ตบยุงแก้เก้อชะเง้อคาง
ยืนไม่เปนศุขทำหลุกหลิก	เกาตัวยิกยิกออกเต้นหยาง
แล้วขืนยื่นหน้ามาหานาง	อิ้มพลางว่าเปล่าอย่าเข้าชี้
พี่ว่าเมื่อไรนี่ใครบอก	ช่างซอกซอนว่าน่าบัดสี
นินทาว่าร้ายทำไมมี	ไม่เชื่อพี่ก็ถามเบญกาย
พยานพี่มีอยู่ได้รู้เห็น	พาโลเล่นเช่นนี้ดีใจหาย
พี่รักหนักครันจนวันตาย	แม่หม้ายเช่นนี้พี่ชอบใจ
สาวแส้แชเขือนจะเหมือนฤา	พี่ถือเช่นนี้จะมีไหน
คำปรัมปราท่านว่าไว้	ยิ่งได้ลูกติดประสิทธิ์ดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ น่าแค้น	ช่างแสนมุสาน่าบัดสี
ใครจะบอกออกให้ก็ไม่มี	น้องนี้รู้สิ้นได้ยินเอง
พูดกันกระนี้ฤามิไข่	เล่าให้เขาฟังชั้งเหมาะเหม็ง
มิเสียทีทุนหัวน้องกลัวเกรง	แสนเพรงจริงจริงทุกสิ่งอัน
จริงแล้วเขาว่าทำหน้าเก้อ	องค์เธอปดแท้แก้ขยัน
ครั้นซักจนเข้าอ้างเอากัน	ทำผินผันตบยุงยุ่งสิ้นที
อย่าพักหัวร่อเลยพ่อเอ๋ย	ช่างเผยปากได้ไม่บัดสี
แม่หม้ายลูกติดประสิทธิ์ดี	ไม่หนีหน่ายกันจนวันตาย
สรรเสริญเกริ่นยอแต่ต่อหน้า	ลับตาว่าให้นี่ใจหาย
สารพัดจักชั่วเปนตัวร้าย	แม่หม้ายแล้วพ่อไม่พอใจ
เมื่อกี้นี้ใครไปประหงอบ	วอนปลอบว่าสาวไม่สู้ได้
พอได้สาวแส้ก็แชไซ	กลายไปเปนชั่วพ่อตัวดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฟังแหนง	หนุมานยิ้มแห้งแกล้งว่าพี่
อกเอ๋ยมาเปนไปเช่นนี้	จู้จี้น่าเบื่อเนื้อว่าเคราะห์
พูดกันจริงอยู่ว่าผู้อื่น	จะขืนว่ากันเองไม่เหม็งเหมาะ
รูปร่างอย่างนี้ฤาพี่จะเยาะ	แลฉอเลาะดังสาวสิบห้าปี
พี่รักหนักหนาจึ่งมาอยู่	คิดดูเลิดน้องอย่าหมองศรี
พูดผิดไปดอกกระมังในครั้งนี้	มิพอที่จะเปนก็เปนไป
นินทาเมียตัวมิชั่วฤา	พลางถือต้ององค์อย่าสงสัย
แหะแหะฟ้าผ่าว่าเมื่อไร	แนบหน้าคว้าไขว่อยู่ไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ นางพระยา
๓๑๑	จลง
๏ แก้เก้อ	มายุดเย่อตอแยทำแก้หน้า
ไม่เหมือนเขาคนดีมีอัชณา	ขึ้นมาง่ายง่ายสบายดี
ฉันไม่เคยเปนดอกเช่นนั้น	ถึงชั้นเปนหม้ายก็อายผี
ยังไม่วางอีกเล่าเฝ้าเข้าซี้	ทำทีเล่นหนังตั้งประชัน
พลางสะบัดวัดกรค้อนให้	แค้นใจจริงจริงทุกสิ่งสรรพ์
มาเล่นกันบนปรางค์เขากลางวัน	แล้วซ้าแดกดันพรรณนา
เพราะเขามาเจอทำเก้อเขิน	ตีประเมินแก้ไขไม่อายหน้า
เพราะเห็นน้องอยู่กีดหูตา	จะข้าอยู่ไยไม่บังควร
เชิญพากันไปที่ในแท่น	เข้าแอบแนบแน่นแสนสงวน
ยี่ภู่ปูทำไว้น้านวล	ไปสรวลกันเล่นก็เปนไร
ขายหน้าฟ้าผี่บัดสีจ้าน	นี่ปราสาทรองงานฤาไฉน
สำหรับรับภารสำราญใจ	ราวกับปรางค์ไชยที่ท้ายเมือง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฟังจ้าน	หนุมานอดสูค้นทูเทือง
ทำตบแมลงวันผันชำเลือง	เย้าเยื้องคว้าไขว่อยู่ไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ นางน้อย
๏ แสนอาย	เบญกายค้อนควักแล้วชักหน้า
แกล้งเรียกผัวไปมิได้ข้า	นัดให้มาหาว่าเสียบแทง
ไม่รู้ว่าจะเปนถึงเช่นนี้	ช่างอาภัพอัปรีย์ขี้แขนง
คลาศออกไม่ได้ไม่พอแรง	อิ้มแห้งอยู่ไยให้ป่วยการ
เชิญเข้าห้องทับประทับร้อน	ผันผ่อนเปิดเผยเสวยหวาน
จะได้เคลื่อนคลายสบายบาน	อย่าผ่านคลาศออกมานอกเลย
ฯ๒คำ ฯ
๏ แสนแสบ	อย่ามาแหนบแอบเอาแม่เจ้าเอ๋ย
เพราะคลาศไม่ได้ตั้งใจเกย	จึงเลยติดต้อยห้อยท้ายมา
ผัวไม่แยแสเที่ยวแร่รับ	ทำปะหลับปะเหลือกเสือกมาหา
หับห้องของเขาเดาหลับตา	ขึ้นมาขวักไขว่พอได้การ
ไม่เกรงใจเขาผู้เจ้าของ	มาห้องมีหน้ามาว่าขาน
สารพัดคัดขอดสอดประจาน	แม่หม้ายร้ายทานก็ทำเนา
ลูกมากรากดกต้องตกอับ	ไม่สำทรับเฝ้าสวนเหมือนนวลเจ้า
เปนสาวคราวงามเที่ยวตามเคล้า	ผัวเขาจริงจริงวิ่งกระเขอ
พี่ใช่สาวแส้เปนแม่หม้าย	ไม่อายแล้วน้องต้องเผยอ
เพราะพี่เต็มต้นค้นคะเยอ	จึงเร่อมาทำให้ตำตา
.	ฯ ๑๐ คำ ฯ นางน้อย
๏ น่าหัว	เอาผัวเขามาไว้กลับไล่ว่า
เปนไรมิให้ไล่ตามมา	มีหน้าว่าได้ไม่อายเลย
เปนสาวคราวงามผัวลามเลือน	จะเหมือนคนเก่าฤาเจ้าเอ๋ย
สารพัดจัดจ้านการงานเคย	ช่างปิดช่างเผยเคยท่วงที
ผัวตายไม่วายน้ำพระเนตร	พระเภศโกนกันไม่ทันหวี
พึ่งขึ้นมาสักค่าองคุลี	ก็เลื่อนที่ถึงใจได้ใหม่มา
กลับทำตำตาหน้าเจ้าผัว	ยกตัวขึ้นร่อนมาย้อนว่า
ฉันชั่วจริงพี่ไม่มีอัชณา	ต้องมาเคาะฉากจึ่งจากกัน
ฯ ๔ คำ ฯ นางพระยา
๓๒๕	จ
๏ ฟังเหน็บ	แสนเจ็บใจขุ่นให้หุนทัน
ค้อนควักชักหน้าจึงว่าพลัน	ก็กระนั้นแหละแม่แม่แหพาล
สุ่มสี่สุ่มท้าว่าเจ้าผัว	ยกตัวตั้งหน้ามาว่าขาน
ผัวเจ้าทำไมไม่ต้านทาน	เมื่อทรงโปรดปรานประทานมา
มัวหลับตาเที่ยวหาอะไรอยู่	พึ่งรู้ดอกฤามาตื้อว่า
พี่ผัวตายไม่ทันวายน้าตา	เกศาโกนใหม่ได้สามี
เหตุด้วยโปรดปรานประทานให้	ข้าไม่เหมือนเจ้าเปนสาวศรี
ทำตายหงายท้องล่องว์โรี	ลิงที่กองทัพรุมจับตัว
ติดไม้ใส่คาหน้าที่นั่ง	กำลังหลังเลือดไหลก็ได้ผัว
ไม่เจ็บฤาเจ้าช่างเมามัว	ลิงทั่วกองทัพไม่คับแค้น
ฯ ๑๐ คำ ฯ นางน้อย
๏ ฟังคำ	เบญกายเจ็บช้านี้สุดแสน
ลงซ่นปัดปัดชุ่ยพัดแง้น	เสือกแขนแปวันเถียงส่งเสียงดัง
ทำตายหงายท้องล่องน้าไหล	มิไปจำไปด้วยรับสั่ง
มิใช่ได้ผัวชั่วลำพัง	เหมือนตัวพี่มั่งจะยังไร
แม้นมีรับสั่งไปอย่างนั้น	ฤาจะดันตื้อขัดรับสั่งได้
ลิงทั้งกองทัพเขาจับไว้	ผัวได้รู้เห็นเปนพยาน
ดีชั่วมัวมอมก็ย่อมแจ้ง	อย่าแกล้งแย้งเย้าให้ร้าวฉาน
แม้นพี่นี้โสดตัวโปรดปราน	ไปราชการเหมือนน้องจะคล่องจริง
แต่พี่อยู่วังยังคังคับ	รวยทรัพย์รวยศุขรวยทุกสิ่ง
สิ้นบุญขุนยักษ์วักขุนลิง	ยอดหญิงยิ่งยงในลงกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ นางพระยา
๏ ฟังพลัน	นางสุวรรณเสือกแขนชุ่ยชี้หน้า
ชะน้อยถ้อยคำรำเจรจา	ปากกล้าหน้าเปนเบญกาย
ไม่เคยเถียงเสียงดังเหมือนยังนี้	ฤามึงมีช้างเผือกมาถวาย
มึงจึงจ้วงจาบว่าหยาบคาย	แสนร้ายเหี้ยมเกรียมไม่เจียมตัว
พลัดพ่อพลัดแม่เปนแพแตก	กลับมาดันแดกเอาเจ้าผัว
อย่าเป้อเย้อไปแม่ไม่กลัว	ถึงดีถึงชั่วผัวประทาน
อย่าเกินเลยมาหาฟังไม่	ตบให้เลือดสาดลงฉาดฉาน
ให้สมน้าหน้าปากสามานย์	อิงผ่านแอบผัวอยู่ทำไม
เปนไรเปนไปให้มันเปน	เอาฟันเล่นกำตัดเสียให้ได้
แค้นด้วยทูนหัวผัวกันไว้	ยักไปเถิดท่านอย่ากั้นกาง
ฯ ๑๐ คำ ฯ ลิง
๏ อย่าอย่า	จงฟังพี่ว่าทั้งสองข้าง
นิ่งเสียเถิดน้องทั้งสองนาง	พี่ท้ามเปนกลางไม่เข้าใคร
ต่างคนต่างเถียงกันเพียงนี้	จะอ้างตบอ้างตีหาดีไม่
เบญกายแอบหลังบังผัวไว้	นี่อะไรเล่าเจ้าสุวรรณ
ยุดไม่ใคร่อยู่ดูเอาซี	กลับมาตีเอาผัวโกรธตัวสัน
ยังไม่ฟังอีกฤาช่างดื้อครัน	ดึงดันเปนผู้ใหญ่ช่างใจเบา
ตัวพี่เปนหลักยืนปักอยู่	จู่ลู่ทำได้หนอใจเจ้า
ชอบผิดไม่คิดแก่หน้าเรา	ออกได้ใส่เอากระนั้นเอง
เจ้าเกินอยู่หน่อยอย่าน้อยใจ	ช่างไม่พิเคราะห์ให้เหมาะเหม็ง
มิใช่ใครอื่นอย่าครึ้นเครง	กันเองดอกเจ้าอย่าเช้าซื้
ฯ ๑๐ คำ ฯ นางพระยา
๓๑๐	จ๑จ
๏ ฟังผัว	นางสุวรรณสันรัวดังลงผี
เข้าข่วนผลักผัวพ่อตัวดี	ปรานีห้ามเมียไม่เสียแรง
ไม่เข้าข้างใครขอบใจชื่อ	ปรึกษาหารือให้จะแจ้ง
ดังเข้าด้ามมีดกรีดเหล็กแยง	เคลือบแฝงกันดีไม่มีรอย
พ่อหลักปักเลนไม่เอนไหว	ได้ยินฤาไม่เปนต่อยหอย
เมียด่าเปรี้ยงเปรี้ยงส่งเสียงลอย	ฉันก็ผิดอยู่หน่อยแล้วครั้งนี้
เพราะไม่เหมือนเขาเปนสาวสวย	จะเห็นด้วยที่ไหนเช่นนี้นี่
ก็เพราะของกำนัลฉันไม่ดี	น้องนี้ชั่วจริงทุกสิ่งอัน
ถึงจะดีสักร้อยก็พลอยชั่ว	ไม่เหมือนตัวของเขาสาวสวรรค์
ทั้งนวลทั้งนุ่มทั้งชุ่มมัน	ถึงจะผิดสักพันเปนดีไป
ชะนางตัวโปรดทำโดดดิ้น	เล่นลิ้นชี้หน้ามาท้าได้
ชี้ข้ามผัวมาน่าอายใจ	ชี้ไปด้วยกันให้เขาดู
ฯ ๑๒ คำ ฯ นางน้อย
๏ น้อยฤา	ขืนตื้อว่าได้ไม่อดสู
เพราะผัวเข้าด้วยช่วยค้าชู	จึ่งออกมาอยู่ทั้งสองคน
ยังจะตะบึงไปถึงไหน	ช่างไม่มีอายเท่าปลายขน
ผัวเขาก็เอาทำผัวตน	เสือกสนแอบเงาพอเบาตัว
เมื่อแรกโปรดปรานประทานให้	ถ้าใจดีจริงไม่ชิงผัว
ก็จะทูลบิดผันไม่พันพัว	นี่ออกสันรัวรีบรับเอา
เต่าใหญ่ไข่กลบแม่เจ้าเอ๋ย	ใครเลยเขาจะไม่รู้เท่า
เขาว่าถูกใจดำทำหน้าเง้า	เว้าเว้าเต้นทรบจะตบตี
มือเขาใส่ทีบหนีบไว้ฤา	มีมือแต่หม่อมมเหษี
เชื่อตัวโปรดฤาทำดื้อดี	ตบตีก็เอารีบเข้ามา
ฯ ๑๐ คำ ฯ ลิง
๏ อดสู	หนวกหูใจหายน่าขายหน้า
ยิ่งห้ามยิ่งดังไม่รั้งรา	ว่าอย่าราวกับยุช่างดุดัน
เสียงดังต่อยหอยทั้งน้อยใหญ่	ช่างไม่มีชั่วล้วนตัวกลั่น
ราวกับเทพทองร้องประชัน	ชวนกันขึ้นนิ้วดังจิ้วเจ๊ก
ข้ามหัวผัวไปไม่เกรงขาม	รูปงามใจแข็งดังแท่งเหล็ก
มาทำดูถูกดังลูกเล็ก	นี่เด็กอมมืออยู่ฤาไร
ล้วนวงศ์พรหเมศดวงเนตรพี่	จะรักศักดิ์รักศรีหามีไม่
เมื่อไม่รักดีอยู่นี่ไย	ออกไปกลางถนนให้คนดู
เห็นรักแล้วหนักไปเจียวเจ้า	ทำได้ทำเอาไม่อดสู
แต่คนอื่นเขายังกลัวทั่วชมพู	เจ้าลงกาเลี้ยงดูที่ลูกเธอ
ใส่ล้วนเครื่องทองอันผ่องผุด	ไม่เห็นฤามงกุฎขึ้นตั้งเถ่อ
ช่างไม่กลัวเลยทำตามอำเภอ	เป้อเย้อดูหมิ่นพี่สิ้นที
เบญกายว่าง่ายอยู่น้องรัก	เจ้าสุวรรณพานหนักไม่เกรงพี่
ยิ่งว่ายิ่งเปนไปเช่นนี้	ฮีตีเถิดฤาตื้อเข้ามา
ชะยังลอยหน้ามาท้าย่อน	ค่อนลงสักผางกระมังหนา
พลางเงื้อมือตั้งแล้วรั้งรา	หากว่าพี่คิดอยู่นิดเดียว
ฯ ๑๐ คำ ฯ นางพระยา
๏ คิดไย	เปนไรไม่ทำให้ข้าเขียว
ง่ามือไว้ไยแค้นใจเจียว	มิเหนี่ยวลงไปให้พอแรง
จะตีที่นี่ถาที่ไหน	ตามใจถนัดไม่ขัดแข็ง
ฤามิตีวันจะฟันแทง	ผ่าแล่งลงไปด้วยไม้มือ
จะกลัวใครเล่าเจ้าลูกเธอ	ทำตามอำเภอกระนั้นฤา
กล้าดีตีเข้าให้เขาภา	เลื่องชื่อว่าตีเมียประทาน
เ๓๓๒๓	จฉจ
ผิดชอบก็วุ่นทูลฉลอง	อย่าคะนองว่าเปนยอดทหาร
ชะขอบใจหนอพ่อหนุมาน	มาพาลตีเมียน่าเสียใจ
แต่น้องอยู่กินกับอินทรชิต	คำนิดหนึ่งจะว่าก็หาไม่
ลูกถึงสองคนจนบรรไลย	จะได้ด่าตีไม่มีเลย
พ่อแกมีเมียน้อยสักร้อยเศษ	ไม่เกิดเหตุเช่นนี้ผี่เถอะเอ๋ย
ล้วนรูปงามงามพึ่งทรามเชย	ไม่เลยหลงเปนเหมือนเช่นนี้
นี่มาได้แต่แม่หลังเขียน	หลงเจียนใจขาดน่าบัดสี
มาอยู่ด้วยกันไม่ทันปี	มาอ้างตีอ้างด่าให้สาใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พ่ออินทรชิตของเมียเอ๋ย	จะหาไหนเลยมาเปรียบได้
นี่อะไรเล่ามาเย้าไย	ยักไปไม่ชอบอย่าปลอบโยน
ตบทัวลูบหลังน่าชังนัก	เยื้องยักไปมาดังหน้าโขน
หยิกให้เลือดกระเด็นเล่นโลน	ไปข้างโน้นเถิดพ่อเขารอรับ
ฯ ๔ คำ ฯ นางน้อย
ร่าย
๏ ได้ฟัง	เบญภายคลุ้มคลั่งออกเต้นหรับ
ฉันจนคนชั่วผัวไม่นับ	ไม่คิ่งคับเหมือนพี่ที่โปรดปราน
ปีกแผ่นแน่นหนักทั้งศักดิ์ยศ	ไม่อดฝอยทองเครื่องของหวาน
เครื่องนุ่งเครื่องห่มรมกำยาน	พ่อหนุมานจึงได้งวยอยู่ด้วยยศ
แม่เจ้าเอ๋ยผัวว่าทำหน้าบิ้ง	ละห้อยถึงผัวเก่าเฝ้ากำสรด
จะให้ผัวใหม่ใจรันทด	เขารู้อยู่หมดในครั้งนั้น
เมื่อพี่อินทรชิตติดผู้หญิง	สาระติ้งตามทึงจนอึงลั้น
เพราะเปนเช่นนี้ต้องตีรัน	ท้องมันยังลายนั้นใครทำ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จริงแล้ว	เปนแนวผัวตีถลีถลำ
ขี้คร้านเถียงเหนือยเมื่อยปากคำ	เหมือนไม้สั้นตำที่น้าตม
ชาติอีขี้จาบปราบเพื่อนบ้าน	ขี้คร้านเถียงเหนือยปากพลางขากถ่ม
จึงผลักตัวผัวเหนี่ยวเกลียวกลม	ตบอีเจ้าคารมให้สมใจ
น่าแค้นแค่นขืนมายืนขวาง	พลางง้างฉุดลากไม่อยากไหว
จึงสั่งสอนบุตรยุดเสือกไป	โพ้เต้มันให้อย่าไว้มัน
เออกระนั้นเปนไรให้มันเบ็ด	เชิญเสด็จหม่อมแม่มารับขวัญ
นี่แน่ฝากกองด้วยสองอัน	จงผันหน้ากลับมารับเอา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังว่า	ชักหน้าลงซ่นอยู่เว่าเว่า
ชะช่างรุมกันไม่บรรเทา	ลูกเต้าเอาด้วยไม่ขวยเลย
เห็นจะเคยสอนลูกให้ถูกต้อง	จึงรู้จักทำนองช่างเปิดเผย
ราวกับหมาหมู่กูไม่เคย	พอเอ่ยขึ้นตัวหนึ่งทั่วกัน
เหวยยามยุวันกันยุเวก	มึงอย่าโหยกเหยกมาเสกสรร
มึงมาทางไหนไปข้างนั้น	ยังรั้นอีกเล่าเฝ้าทะเลาะ
พลอยด้วยช่วยแม่เจ้าแก้ไข	ทุดไอ้พ่อมากนี้ปากเปราะ
ว่าแล้วยังขีนยืนเย้ยเยาะ	โขกลงสักเหงาะเถิดฤาไร
พลางผลักผัวพลันทำหันหวน	เห็นควรอยู่แล้วฤาไฉน
ช่างไม่ท้ามปรามงามแก่ใจ	แล้วไปเถิดพ่อจะขอลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
”
.
. - -	 -
ป . 1 า ๐ : -
" - :
“ - 1
- ๋ . ๐
. .
- *
”-
.  ๐ ๐ ๐ . - ๐ 58
ป ป - ป - -	๐	วา ก “๐
2
2 5
- "
- - -
ซิ -
ซ๊ ซ๊
ร-
ล -
-
- - . -
อ . -
| -
๊: “ ๐ ๐ ๐ ๐ 	ว	๐ - ๐ า 	.
" - -
า ๐ . . ” ก -
า 7 . -
อ ”
: -
-
5 ๐ .
56
--
9
-
๐
บทเบิกโรง เรื่อง จับลิงหัวค่า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงวานรินทร์เผือกดำสองสหาย
อาศัยพระสิทธาผาสุกสบาย	ฝากกายปรนนิบัติอยู่อัตรา
วันหนึ่งวานรดำเสพผลไม้	หาทันพิเคราะห์ไม่เมาหนักหนา
ขึ้นแย่งยื้อรื้ออาศรมศาลา	บริขารสิทธาต่อยย่อยยับ
พระดาบสจึงใช้ให้วานรเผือก	เอาเชือกดักบ่วงไล่ล้วงจับ
ลิงดำไม่หลีกหลบเข้ารบรับ	ปลิ้นปลอกกลอกกลับไปมา
ฯ”วคำ ฯ
๏ ต่างแข็งต่างกล้าถาโถม	จโจมเก่งกัดผลัดเปลี่ยนท่า
ต่างหาญต่อหาญรานรา	ผกผันผันง่าไม่หยุดยั้ง
เสียทีกระบี่ดำพล้าพลาด	วานรเผือกตัวอาจขึ้นเหยียบหลัง
แล้วรวบแขนแรงรัดมัดรึงรัง	มายังพระสิทธาอาจารย์
ฯ ๔ คำ ฯ เดียว
๏ บัดนั้น	พระมุนีมีจิตรคิดสงสาร
บ่นเพ้อพร่ำรำว่ากรำคาญ	ไอ้ลิงหลานทำวังแกแชเขือนไช
เอามีอลูบเนื้อตัวหัวทู	เคยกลัวภูอยู่ทีเดียวหรือเปนได้
ชะรอยจะกินลำโพงที่วางไว้	วิมเตาไฟสุมปรอทแล้วจริงเจียว
จึงตำน้าใบประยงค์เอามากรอก	พอสำรอกก็หายคลายประเดี๋ยว
พระฤาชีดีใจโห่เกรียว	เข้าแก้มัดปล่อยเดียวด้วยยินดี
ฯ ๖คำ ฯ
๓๓๕	ม
๏ บัดนั้น	สองกระบินทร์น้อมประณตบทศรี
ลาไปเว้นเล่นป่าพนาลี	ตามที่เคยศุขสนุกสบาย
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
บทเบิกโรง เรื่อง รำบรรเลงหางนกยูง
กลมออกบรรเลง
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงฝูงเทพเทวัญทั้งหลาย
เห็นบรรเลงฟ้อนมยุรแพนกราย	กำหนดหมายองค์อมรินทรา
เพลาจวนจะเสด็จออกเทพบุตร	นาคครุฑคนธรรพ์หรรษา
เยียดยัดอัดแอกันเข้ามา	พร้อมท่าคอยอัญชลีกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จอมภพสามโลกสโมสร
ออกหมู่เทวราชอมร	ถาวรไปด้วยทิพย์อันไพบูลย์
คอยบัญชาเทวกิจคดีไท	วินิจฉัยตามระเบียบมิให้สูญ
ตรีเนตรเล็งด้วยเหตุอนุกูล	เบื้องบูรพ์ทศทิศทั่วโลกา
ฯ ๔ คำ ฯ
บทเบิกโรง เรือง ยักษ์สองกรวรวิก
ฮ่	บ
สองพีน้องตังพิธี
กราวใน
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงสองกรวรวิกยักษา
พี่น้องสำแดงแผลงศักดา	เหาะมาแต่ริมหิมพานต์
ถึงป่าใหญ่ไม้รังบังร่ม	เนินพนมแนวน้าลำละหาน
เห็นสัตว์สิงวิ่งเผ่นโผนทะยาน	ขุนมารยินดีปรีดา
เงื้อตระบองลองแรงแกว่งกวัด	ไล่สกัดโคกระทิงมทิงสา
ฉุดช้างง้างงวงหักงา	ฟันฟาดพิฆาตลฆ่ามฤคี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ จับตัววัวควายได้หลายสิบ	กินดิบอิ๋มท้องยักษี
มาธารนำชำระอินทรีย์	พูดจาพาทีกันไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	อสูรสองกรเชษฐา
ว่าแก่วรวิกอนุชา	พี่คิดแค้นเทวาไม่วายวัน
กลิ้งศิลาโตถนัดให้พลัดตก	ทับอกบิดาเราอาสัญ
ป่านี้เปนที่ชอบกลครัน	มาช่วยกันตั้งกิจพิธี
ให้อากาศร้อนเริงเปนเพลิงกรด	ทั่วทศทวาราศี
ถึงพรหมินทร์อินทราที่กล้าดี	ครั้งนี้ให้ฉิบหายวายปราณ
ฯวคำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วรวิกวงศากล้าหาญ
ดีใจไม่ขัดทัดทาน	จะทำการแก้แค้นแทนบิดา
แล้วยักษีพี่น้องสองตน	เข้าใต้ต้นรังใหญ่ใบหนา
ต่างขึ้นนั่งเหนือแท่นแผ่นศิลา	หลับเนตรภาวนามหามนตร์
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เดชะพระเวทวิเศษขลัง	ร้อนดังเปลวไฟไหม้เวหน
เทพไทในสวรรค์ชั้นบน	ร้อนรนวิ่งออกนอกวิมาน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์เจ้าไตรตรึงษ์สถาน
สถิตเหนือแท่นแก้วสุรกานต์	ให้ร้อนว่านฤไทยดังไฟลน
จึงแลเล็งเพ่งทิพย์ไนยเนตร	ทั่วประเทศทุกตำแหน่งแห่งหน
เห็นยักษีพี่น้องสองตน	ร่ายมนตร์มีฤทธิ์ตั้งพิธี
หวังจะให้ไฟกาลผลาญเผา	เทพเจ้าเมืองฟ้าทุกราศี
จะคิดการแก้ไขอสุรี	ให้เสียกิจพิธีทั้งสองรา
ฯ ๖คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงเอาดาวมานิมิตด้วยฤทธิ์	เปนอัปสรสาวศรีเสนหา
ลอยลิ่วปลิวลมพัดพา	เลื่อนล่องฟองฟ้าลงไป
ฯ ๒ คำ ฯ รจัว เชิด
แซ	จจะ
๏ เลื่อนลอยมากลางอากาศ	โอภาสงามแข่งแขไข
เหาะอ่อนร่อนราคลาไคล	อรไทลงยังปัถพิน
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เข้าตรงท่ามกลางหว่างพี่น้อง	เห็นสองกุมภัณฑ์ไม่ผันผิน
ทำเปนกระแอมไอให้ได้ยิน	จะลวงล้างอสุรินทร์ให้มรณา
ฯ๒คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พี่น้องสองอสูรยักษา
แว่วหวาดประหลาดเหลือลืมตา	เหลือบมาเห็นนางรูปร่างงาม
อสุรินทร์สิ้นสติตะลึงหลง	ดูรูปทรงสีเหลืองเรืองอว่าม
ให้คิดรักร้อนใจดังไฟลาม	ลาภตามมาลอยลอยไม่ปล่อยไป
เข้าชิงกันเกี้ยวนางพลางสัพยอก	หยิกหยอกยิ้มพยักด้วยรักใคร่
พี่ยุดฉุดฉวยชายสไบ	น้องไขว่คว้ายยับจับข้อมือ
จนวิวาททุ่มเถียงกันเสียงดัง	ต่างขัดใจไม่ฟังกำลังตื้อ
ทั้งสองข้างข้อแข็งเข้าแย่งยื้อ	อึงอื้อเอะอะไม่ละกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อสูรสองกรพูดผ่อนผัน
เจ้าเปนน้องของเรายังเยาว์ครัน	จะมีเมียก่อนนั้นดูน่าชัง
จงยอมยกให้พี่เสียดีกว่า	อนุชาค่อยมีเมื่อทีหลัง
อย่าเฉียวฉุนหุนทันดันทุรัง	จงฟังพี่ยาว่าโดยดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วรวิกไม่วางนางโฉมศรี
จึงว่าเราก็เข้านั่งตั้งพิธี๋	นางนี้จึงกำเนิดเกิดมา
พี่เปนผู้ใหญ่จงให้น้อง	อย่าขัดข้องเคืองคิดริษยา
แม้นมิวางนางนี้พี่ยา	กับข้าคงได้ขัดใจกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อสูรสองกรแข็งขัน
ยังพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	ว่ากันโดยดีก็มิฟัง
ท้าทายหมายจะสู้กับกูได้	ไว้ไยไอ้โยโสโอหัง
เงื้อง่าอาวุธไม่หยุดยั้ง	เสียงตึงตังตีน้องก้องไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วรวิกไม่พรั่นหวั่นไหว
กลอกกลับรับรองว่องไว	ชิงไชยชิงนางไม่วางกัน
อสูรพี่น้องป้องปัด	ทันเทียนเปลี่ยนผลัดผัดผัน
ถ้อยทีมีฤทธิ์รบติดพัน	เข้าประจัญโจมจับรับรอง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี่ยขับ 7กลอกกลับจับกันเคล่าคล่อง
ต่างตนต่างตีทั้งพี่น้อง	ถูกตระบองพร้อมกันบรรไลย
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์เห็นยักษ์ตักษัย
คิดสงสารรากษสสลดใจ	มาบรรไลยเพราะชิงผู้หญิงกัน
จำจะไปชุบช่วยด้วยเมตตา	อย่าให้สองอสุราอาสัญ
แล้วทรงเครื่องประดับกายพรายพรรณ ถือพระขรรค์คลาดคล้อยลอยลงมา
ฯ ๔ คำ ฯ โคมเวียน
๓๕๕ 7มฏภจ
๏ ครั้นถึงจึงลงตรงเนินทราย	ที่ยักษ์ฆ่ากันตายริมชายป่า
แล้วเสกนำมันดิบทิพย์ทา	ทั้งสองอสุรารอดชีวี
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	พี่น้องสองอสุรยักษี
ต่างฟื้นคืนได้สมประดี	ลุกขึ้นปัดผงคลีตะลีตะลาน
แล้วเหลือบเห็นหัสไนยสถิตนั่ง	บนบัลลังก์ศิลาใหญ่ไพศาล
พิเคราะห์ดูรู้จักว่ามัฆวาน	ต่างบังคมก้มกรานเกรงฤทธิ์
แล้วว่าข้าฆ่าฟันกันบรรไลย	เพราะหลงไหลลืมตนเปนคนผิด
เหตุไฉนไยจึงรอดชีวิต	ข้ายังคิดคลางแคลงไม่แจ้งใจ
ซึ่งพระองค์ลงมาพนาลี	ธุระมีร้อนเย็นเปนไฉน
นางนี้ที่ตำแหน่งอยู่แห่งใด	จงโปรดไท้แจ้งจิตรในกิจจา
ฯ 6 คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวสทัสไนยไตรตรึงษา
จึงว่าท่านใจบาปหยาบช้า	ทุจริตริษยาอาธรรม์
มาตั้งกิจพิธีทำการใหญ่	ให้ร้อนไปถึงจนบนสวรรค์
เพราะบาปแก่พี่น้องสองกุมภัณฑ์	จึงรบราฆ่าฟันกันบรรไลย
เราเมตตามาชุบชีวิตท่าน	เปนบุญขุนมารเหมือนเกิดใหม่
นางสวรรค์นั้นจะมาพากลับไป	อย่าถามไถ่ถึงเขาไม่เข้าการ
ทีนี้รู้สึกสำนึกตัว	อย่าทำชั่วหยาบช้ากล้าหาญ
จงพากันกลับไปให้สำราญ	เราจะคืนสถานวิมานบน
แล้วชวนสาวสุรางค์นางนิมิต	สำแดงฤทธิ์เหาะไปในเวหน
ฝ่ายอสุรพี่น้องทั้งสองตน	ก็พากันจรดลโดยเมฆา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
บทเบิกโรง เรื่อง ไพจิตรราสูร
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวไพจิตรราสูรยักษา
มาจากที่ประชุมอสุรา	คืนเข้าปรางค์ปราสถิตวัง
เสด็จออกยังท้องพระโรงไชย	เสนาในมาตยาพร้อมพรั่ง
เยียดยัดเฝ้าแหนแน่นประดัง	คับคั่งหมู่กษัตริย์อสุรี
ท้าวเธอปราโมทย์สโมสร	สถาวรพูนเพิ่มเกษมศรี
แสนสำราญผ่านพาราธานี	เปนโมลีมารหมู่อสุรภพ
บรรดายักษ์นคเรศประเทศราช	ขามขยาดฤทธิรอนขจรจบ
ทุกนิเวศน์เขตขอบมานอบนบ	ผ่านพิภพผาสุกทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ มีราชธิดาเอกองค์	จุติลงจากดาวดึงสา
เปนอัคเรศเบื้องบาทบริจา	องค์อินทร์เจ้าฟ้าสุราไลย
เมื่อกุศลจะได้ดลคืนสุทัศน์	ให้กรุงกษัตริย์อสุรภพเปนใหญ่
รำพึงถึงไอศุรย์โภไคย	โหดไว้โอรสสืบประยูร
ตัวเราก็เฒ่าแก่ชรา	เหมือนพฤกษาใกล้ฝั่งจะพังสูญ
เปนฤดูบรรณาการมาพร้อมมูล	ทุกประเทศหน่อตระกูลกษัตรา
จะภิเษกอิดาให้มีคู่	จะได้อยู่ปกป้องครองรักษา
ไอศูรย์สมบัติถวัลยา	จะให้หาคู่ประสงค์ที่จงใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
เท๑๑	จจ
๏ คิดพลางสั่งมหาเสนี	เพลาชายอ่อนศรีร้อนไถง
ให้หาหมู่ขัตติยาเข้ามาไว้	หน้าพระลานไชยจะเลือกดู
กุศลใครได้สร้างไว้ปางหลัง	แม้นจงหวังบุตรีเราชอบคู่
จะเสกให้เปนเอกประชาชู	สั่งแล้วเสด็จสู่ตำหนักใน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	สองเสนีผู้มีอัชณาสัย
นำกษัตริย์ขัตติยาคลาไคล	มาเกยไชยชาลาหน้าพระแกล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	หน่อกษัตริย์มาพร้อมกันซ้องแซ่
บ้างเบียดเสียดเยียดยัดกันอัดแอ	คอยชะแง้หมายมาดกัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์สทัสไนยไตรตรึงษา
อาสน์อ่อนแข็งกระด้างอย่างศิลา	จึงเล็งทิพนัยนาลงมาดู
เห็นไพจิตรราสูรอสุวี	จะให้บุตรีนั้นมีคู่
แต่ว่าวาสนานางโฉมตรู	ไม่เคยควรกับอสูรหมู่มาร
จำเพาะองค์นงเยาว์กับเรานี้	เคยเปนที่ร่วมรักสมัครสมาน
จะลงไปปลอมยักษ์ลักนงคราญ	ขึ้นมาไว้ยังสถานวิมานฟ้า
ฯ๒คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสำแดงแผลงเดช เโดยประเวศสู่พิภพยักษา
เหาะทะยานผ่านเมฆเมฆา	มัฆวานตรงมาด้วยเปรมปรีดิ้
ฯ ๒ คำ ฯ โคมเวียน
๏ ครั้นถึงจึงลงในวัง	กำบังพวกพลยักษี
บริกรรมสำรวมอินทรีย์	ด้วยอิทธิฤทธีเทวัญ
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ รูปภายกลายเปนยักษ์แก่	ทำป้องหน้าตาแลแปรผัน
ถือไม้เท้าก้าวเดินงกงัน	ปลอมเปนพลกุมภัณฑ์พูดจา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไพจิตรราสูรยักษา
ครั้นบ่ายชายแสงสุริยา	จึงสั่งศุขาดายาใจ
ให้ทรงเครื่องประดับพระบุตรี	ไปเลือกคู่ที่ชอบอัชณาสัย	:
แม้นประสงค์ตรงกษัตริย์องค์ใด	จงเสี่ยงพวงบุปผาให้เถิดกัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีมิไคร่จะเงยหน้า
จะไปเลือกคู่ชายขายพักตรา	กัลยาย่อท้อรอรั้ง
ต่อบิดาวอนเตือนจึงเคลื่อนคลาศ	ลงจากปรางค์มาศถวิลหวัง
พระพี่เลี้ยงคลอเคียงยิ่งเมียงยั้ง	มิใคร่จะตั้งองค์อ่อนระทวยเดิน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๓๕๑	จ
๏ ครั้นมาถึงหน้าเกยชาลา	พักตราผิดเผือดระคางเขิน
เมียงชม้อยคล้อยแลชะแง้เมิน	เมื่อได้เกินหาญหักฝืนภักตร์ราน
เห็นลูกเหล่าท้าวพระยาไม่น่ารัก	แต่ล้วนยักษ์หยาบช้ากล้าหาญ
บ้างยักคิ้วหลิ่วตาน่ารำคาญ	เยาวมาลย์หมางเมินดำเนินมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พวกหนุ่มหนุ่มกุมภัณฑ์ทรรษา
เห็นรูปทรงนงนุชสุชาดา	ต่างต้องตาต้องจิตรติดใจ
บ้างแทรกเสียดเบียดเพื่อนเขยื้อนขยับ บ้างนั่งทับบนตักผลักไส
ถุ้งเลียงเสียงอึงคะนึงไป	ตั้งใจดูนางไม่วางตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายยักษ์แก่มัฆฒวานหาญกล้า
ทำงุ่นง่านซานซมงมมา	ดูนุชสุชาดาลาวัณย์
งามละม่อมพร้อมพริ้มพิมพ์ภักตร์	น่ารักน่าชมคมสัน
ทรวดทรงขนงเนตรเกศกรรณ	สารพันผุดผาดเพียงบาดตา
ชมพลางทางคิดพิษฐาน	ให้หมู่มารเห็นภักตร์เปนยักษา
แต่โฉมยงองค์อัครชายา	แลมาให้เห็นเปนทัสไนย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุชาดานารีศรีไส
เคยเปนคู่กุศลดลใจ	ชำเลืองไปเห็นภักตร์มัฆวาน
เขียวขำอำไพวิไลลักษณ์	น่ารักรูปทรงส่งสัณฐาน
พอเนตรสบหลบองค์นงคราญ	เยาวมาลย์หมางเมินสะเทินที
จึงเสี่ยงพวงมาไลยที่ในทัตถ์	ตั้งสัตย์เสนหาของมารศรี
แม้นคู่ครองของข้าคนนี้	ให้มาลีสวมหัตถ์ดังสัจจา
เสี่ยงพลางขามเขินสะเทินจิตร	ให้คิดระคายอายหนักหนา
แอบพี่เลี้ยงเมียงเมินพักตรา	กัลยาโยนพวงมาไลยไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์ยินดีจะมีไหน
กลับกายกลายเปนสหัสไนย	เข้าไปกลางอสูรหมู่มาร
ประคองเคียงองค์นงลักษณ์	อุ้มสะพักพามาจากหน้าฉาน
ฝ่ายองค์จิตรราสูรแลหมู่มาร	ก็ล้อมไล่รอนราญอมรินทร์
อมเรศมิได้ย่อท้อ	ต้านต่อผกผันประจันผิน
อสุรยักษ์ดื่นดาษกลาดดิน	อมรินทร์เหาะไปยังไตรตรึงษ์
ฯ ว คำ ฯ เชิด