นิราศตังเกี๋ย 2466
หลวงนรเนติบัญชากิจ (แวว) แต่ง
คำนำ
ในงานพระราชทานเพลิงศพ มหาอำมาตย์ตรี พระยาสุรินทรภักดี ศรีไผทสมันต์ (สว่าง พุกกณานนท์) นางสาวสำนักนิ์ พุกกณานนท์ ผู้บุตรี มีประสงค์จะพิมพ์หนังสือเปนของถวายแลจ่ายแจกสนองคุณบิดาสักเรื่อง ๑ ได้ให้มาแจ้งความยังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ขอให้กรรมการช่วยเลือกหนังสือให้ และแสดงความประสงค์จะใคร่ได้เรื่องหนังสือเกี่ยวด้วยเรื่องญวน ด้วยพระยาสุรินทรภักดีเปนเชื้อญวน ข้าพเจ้าจึ่งเลือกเรื่องนิราสตังเกี๋ยให้นางสาวสำนักนิ์พิมพ์ตามประสงค์
ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในกุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งนางสาวสำนักนิ์ได้บำเพ็ญเปนการสนองคุณบิดาด้วยสามารถความกตัญญูกตเวที และที่ได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลายทั่วไป
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๖
อธิบาย
/*(1)ด้วยเมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๓๐ ฝรั่งเศสจะปราบปรามพวกฮ่อทางเมืองตังเกี๋ย การคาบเกี่ยวแก่พระราชอาณาเขตร ในเวลานั้นรัฐบาลฝรั่งเศสขอให้มีข้าหลวงไทยไปด้วยกับกองทัพฝรั่งเศส เพื่อให้เปนการสดวกทั้ง ๒ ฝ่าย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดข้าหลวงกอง ๑ พระไพรัชพากย์ภักดี ทวน บุนนาค กระทรวงต่างประเทศเปนหัวหน้า หลวงคำณวนคัคนานต์ ศรี ปายะนันท์ กรมแผนที่ ซึ่งบัดนี้เปนพระยาคำณวนคัคนานต์ กับนายบรรหารภูมิสถิตย์ เผื่อน กรมแผนที่ เปนข้าหลวงรอง รวมเปนข้าหลวง ๓ นาย ขุนปราบชลไชย ชุน ล่าม ซึ่งต่อมาได้เลื่อนเปนหลวงขจรธรณีนาย ๑ นายแววกระทรวงต่างประเทศ เปนเลขานุการสำหรับจดหมายเหตุนาย ๑ รวมเปน ๕ นาย ไปราชการครั้งนั้น
/*(2)นายแววเปนบุตรขุนสารประเสริฐ นุช อาลักษณ ซึ่งเปนจินตกวีมีชื่อเสียงในรัชกาลที่ ๔ ได้แต่งหนังสือหลายเรื่อง เช่นฉันท์สรรเสริญพระมหามณีรัตน์ ฉันท์กล่อมสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เปนต้น นายแววได้ศึกษากระบวรแต่งกาพย์กลอนในสำนักบิดา ไปราชการคราวนี้จึงแต่งนิราสเรื่องนี้เรียกว่านิราสตังเกี๋ย แต่เห็นจะเปนเพราะนายแววเปนผู้รับราชการกระทรวง นิยมในทางราชการเปนสำคัญ เช่นหม่อมราโชทัย ม ร ว. กระต่าย อิศรางกูร ณกรุงเทพฯ ที่แต่งนิราสลอนดอน ความในนิราสที่แต่งเปนเล่าจดหมายเหตุการที่เดินทางเปนสำคัญกว่าจะว่าในทางสังวาส เพราะฉนั้น นิราสตังเกี๋ยนี้จะนับว่าเปนจดหมายเหตุระยะทางที่ข้าหลวงไปครั้งนั้น แต่งเปนกลอนก็ว่าได้ โวหารที่แต่งก็ไม่เลว จึงเห็นว่าควรพิมพ์ให้แพร่หลาย แลรักษาสำนวนไว้อย่าให้สูญเสีย
/*(3)นายแววนี้ไม่ใช่แต่แต่งกลอนได้อย่างเดียว เปนผู้รักในการศึกษากฎหมายด้วย ต่อมาได้เปนที่หมื่นพิพิธอักษร แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปช่วยราชการกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ เมื่อโปรดให้เปนข้าหลวงพิเศษจัดการศาลยุติธรรมเริ่มแรกให้มณฑลกรุงเก่า ต่อมาได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เปนหลวงนรเนติบัญชากิจ ในกองข้าหลวงพิเศษ แล้วจึงได้ถึงแก่กรรม.
<ด.ร.>
นิราศตังเกี๋ย

/*1๏ นิราสเรียมริเรื่องเมืองตังเกี๋ย
จำจากน้องห้องหอเคยคลอเคลีย
ลห้อยละเหี่ยห่วงรักพักตร์ยุพา
พี่หน่ายนุชสุดไกลแต่ใจจิตร
เหมือนกายสิทธิ์สิงเสน่ห์อยู่เคหา
ส่วนตัวน้องของที่ห่วงเหมือนดวงตา
จงรักษาไว้เถิดเจ้าอย่าเศร้าใจ
ด้วยมีช่องโอกาศราชกิจ
จึ่งขอคิดหน่ายรักสักไสมย
แม้นบุญรอดปลอดอาพาธนิราสไภย
คงมาได้คลึงเคล้าเสาวคนธ์
ใช่จะร้างห่างน้องไปท่องเที่ยว
อย่าเฉลียวคิดเห็นไม่เปนผล
ถึงรักใครไม่เท่ารักพักตร์วิมล
เมื่อได้ยลแล้วยิ่งยวนชวนเสียดาย
ขอฝากสัตย์มัธุรสพจนารถ
ที่สวาทเนื้อถนอมหอมไม่หาย
จึงขอลาหน้าแฉล้มทั้งแก้มกาย
ไม่แกล้งหน่ายรูปสงวนนวนลออง
ณวันศุกรเดือนอ้ายขึ้นสามค่ำ
พิไรร่ำรักแรกจะแตกสอง
ปีกุญจุลศักราช/*2รอง
ในพันสองสี่สิบเก้าจากเย่าเรือน
ต้องหน่วงจิตรถึงจะคิดก็สู้นิ่ง
ด้วยเปนสิ่งจำใจใครจะเหมือน
ได้ทราบข่าวว่าจะไปนั้นหลายเดือน
แต่พวกเพื่อนเขาว่าจรเกือบข้อนปี
แล้วก็ลงเคหามาวันนั้น
ขึ้นกำปั่นเมล์หน้าโรงภาษี
พร้อมกับพระไพรัชจัดคดี
ท่านเปนที่ข้าหลวงกระทรวงนาย
กับท่านหลวงคำณวนควรขนาน
นายบรรหารภูมเพิ่มเฉลิมฉาย
พนักงานแผนที่มีอุบาย
รู้แยบคายวัดประเทศเขตรนคร
ท่านขุนปราบปราชญ์ญวนเปนส่วนล่าม
รู้ข้อความพจนาอุทาหรณ์
อีกตัวเราเปนเสมียนเขียนสุนทร
เรียงอักษรส่งรีโปตโปรดประจำ
ท่านทั้งหลายสบายอยู่มีผู้ส่ง
เวลาลงกำปั่นวันยังค่ำ
ได้ยลนุชบุตรหลานออกพล่านลำ
ยังสั่งซ้ำสุขเกษมอิ่มเอมใจ
แต่ตัวเรากับสหายนายบรรหาร
ไม่พบพานเยาวมิตรพิสมัย
ทั้งสองคนทนระกำซ้ำอาไลย
ถอนฤไทยทุกข์เหลืออยู่เรือเมล์
นิจาเอ๋ยเคยอุ่นแม่นุ่นเนื้อ
ไม่รู้เบื่อชมขวัญมาหันเห
จะเปล่าเปลี่ยวเที่ยวไปใน/*3ทเล
สุดคะเนที่จะนับวันกลับมา
เปนเวรกรรมจำร้างให้ห่างน้อง
เคยร่วมห้องศรวลเสอยู่เคหา
ยิ่งลำฦกนึกคิดก็ติดตา
มาจำลาจำไกลอาไลยวรณ์
เรือสะท้านกว้านสมอยิ่งท้อถอย
สลดผอยอยู่บนฟูกเหมือนถูกศร
จนออกเรือเหลือระอานาวาจร
เปนสิ้นตอนภคินีเมื่อตรียาม
จึ่งจบหัดถ์ตัดวิตกอกอนาถ
บังคมบาทธิบดินทร์ปิ่นสยาม
จงคุ้มไภยไปเปนสุขทั่วทุกนาม
ให้มีความพูลสวัสดิ์พัฒนา
เรือกำปั่นขันจักร์ออกพักใหญ่
แสงอุไทยรุ่งรางสว่างหล้า
ถึงสมุทเจดีย์มีสมญา
ไหว้วันทาขอพรเมื่อจรทาง
เห็นป้อมผีเสื้อสมุทสุดสง่า
มีปืนผาสารพัดไม่ขัดขวาง
แม้นศัตรูคิดร้ายคงวายวาง
ยิงหักกลางจมยับไม่กลับคืน
ทุกวันนี้บ้านเมืองรุ่งเรืองมาก
ปราศจากข้าศึกไม่คึกขืน
แต่สร้างไว้ให้จิรังอยู่ยั่งยืน
ตั้งบอกปืนเรียงรายใบเสมา
เห็นหน้าเมืองสมุทด่านชาญสนาม
ดูงดงามสมอำนาจวาสนา
ตัวเจ้าเมืองเรืองบุรีมีปัญญา
รู้ภาษาหลายชนิดทั้งกิจการ
จึงโปรดเกล้า/*4ให้บำรุงผดุงราษฎร์
ทั้งอำนาจยศถามหาศาล
เปนเศรษฐีมีสัตย์ชัชวาลย์
สุขสำราญยุติธรรมสัมคี
พอถึงแหลมฟ้าผ่าน่าอนาถ
นึกขยาดเต็มตัวเหมือนกลัวผี
รามสูรอยู่ที่ไหนขอไปที
ยกชีวีไว้สักครั้งพอบังตาย
อย่าเพ่อผ่าข้านิราสสวาทนุช
แม้นม้วยมุดเนื้อเย็นจะเปนหม้าย
มองไม่เห็นฟ้าแลบมีแยบคาย
ค่อยสบายแล่นมาตามสาชล
พอเรือออกปากอ่าวยิ่งเปล่าหวิว
พระพายฉิวเย็นฉ่ำเหมือนน้ำฝน
นั่งชะแง้แลดูฝั่งยิ่งกังวล
ไกลตำบลแหลมฉะวากปากทเล
เห็นเรือโคมกระโจมไฟอยู่ในน้ำ
ลอยประจำคลื่นซัดตุปัดตุเป๋
อยู่ตามร่องน้ำไหลให้คะเน
ถ้าเรือเหเข้าไปติดผิดลำราง
ด้วยทรงพระกรุณาเรือค้าขาย
สู้จ้างจ่ายราชทรัพย์นับกระถาง
ทำให้แจ้งแห่งหนชลทาง
เวลากลางคืนค่ำจึ่งตามไฟ
พอพ้นนั้นกัปตันให้รอจักร
เราเห็นพักจึ่งได้ถามตามสงไสย
ทราบว่าจะส่งคนนำร่องไป
เพราะมาใกล้เรือของเขาที่เฝ้าคอย ฯ
/*5๏ ฝ่ายฝรั่งในเรือเชื้อนำร่อง
นั่งส่องกล้องเห็นพวกเปิดหมวกหยอย
ดูเกศาฤๅออกโทรมเหมือนโคมลอย
อยู่เรือน้อยประมาณยาวสักเก้าวา
พอส่งนำร่องไปก็ใช้จักร
เสียงวิดวักสินธูออกซู่ซ่า
อุโฆษก้องท้องกำปั่นสนั่นมา
ดูนาวาอ้างว้างห่างสันดอน
ไม่แล่นลัดตัดคลื่นฝืนสมุท
ดังมารุดรีบร้นชลกระฉ่อน
ดูไกลเกาะละเมาะผาตามสาคร
กำปั่นจรถึงที่ท้ายสีชัง
เจ้าพวกบ๋อยอานำที่ทำกุ๊ก
หุงข้าวสุกซุปกระหลี่มีโต๊ะตั้ง
เล่าแกแรตกล้วยซ่มขนมปัง
เชิญให้นั่งกินสดวกแต่พวกเรา
พอระฆังบาหลีสี่โมงสาย
อิ่มสบายเข้ากับเปนอับเฉา
ขึ้นมานั่งดาษฟ้าทำน่าเซา
แต่พวกเราเห็นกันเท่านั้นเอง
ฝรั่งเดินไปมาพูดจาพล่ำ
ฟังยังค่ำไม่รู้จักว่ากั๊กเหมง
จะส่งภาษาสักคำก็ยำเกรง
อายกังเกงที่เราใส่ไว้กับตัว
ใครไม่รู้ดูเหมือนชาวยุรป
แต่งเครื่องครบขัดฟันนั่งสั่นหัว
ถึงอย่างนั้นเราใจยังไม่กลัว
ถ้าจวนตัวทำใบ้พอได้การ
แต่คุณพระทราบชัดสนัดคิด
/*6พูดอังกฤษเจนภาษาอาวสาน
แต่กัปตันต้นหนล้วนคนงาน
เปนชาติชาญฝรั่งเศสผิดเพษกัน
ท่านยังพูดรู้ภาษาอัชฌาไศรย
เหมือนรักใคร่กันสนิทไม่บิดผัน
จนพวกเราค่อยสบายนายกัปตัน
เขาจัดสรรค์กินอยู่คอยดูการ ฯ
๏ เห็นเกาะสามมือยื้อชื่อพิฦก
จดบันทึกเวให้แจ้งแสดงสาร
นี่ใครหนอช่างมายื้อมือบุราณ
มันเกิดการแสนตะกลามถึงสามมือ
คิดถึงนุชสุดวิตกหัวอกหญิง
ถูกมือติ่งมันมาฉุดคงหลุดปรื๋อ
เราจะต้องกำหมัดอยู่ฮัดฮือ
เขาสามมือจะต้องได้เอาไปครอง ฯ
๏ เห็นเกาะขามนามดีค่อยมีจิตร
คงจะคิดกลัวเราเปนเจ้าของ
ขอให้ขามเหมือนเกาะเหมาะทำนอง
อย่าหมายปองสีนวนที่ชวนแล ฯ
๏ เห็นเกาะล้านแลออกลิบสักสิบเส้น
มองไม่เห็นบ้านที่ไหนไกลกระแส
เออใครหนอน่าขันมาผันแปร
ฤๅเรียกแก้เกาะเรื่องให้เปลื้องตัว
แต่ที่จริงยอดเขาเปน/*7เงาล้าน
ดูแดงด้านเลี่ยนโล้นเหมือนโกนหัว
ทั้งพฤกษาไม่งอกดังหนอกวัว
แต่ไม่ทั่วไปทั้งภูดูเปนวง
เออแต่เขายังล้านกระบานหิน
มันไม่สิ้นหลากจิตรพิศวง
ฤๅมีของกายสิทธิ์ฤทธิรงค์
จำเพาะลงมากินดินคิรี
เขาจึงเรียกเกาะล้านนานตั้งกัป
ช่างอาภัพหมดชะตาแลราษี
แม้นผู้คนอาไศรยใจไม่ดี
ต้องทิ้งที่เกาะล้านประจานตน ฯ
๏ ถึงเกาะริ้นจินตนาภาษาสัตว์
มันเที่ยวกัดมังสาเหมือนห่าฝน
ข้าขอแต่น้องรักเสียสักคน
อย่าบินวนไปกัดให้ขัดใจ
เห็นหินผาหน้าเกาะคลื่นเซาะแซะ
ที่แง้มแยะน้ำกระฉอกเข้าออกได้
ที่ขาววาบกาบลอกเปนปลอกไคร
เหมือนเขาไม้ทำเล่นไม่เห็นดิน
ที่น้ำเค็มท่วมไม่ถึงมันจึ่งรก
กิ่งไม้ปกปิดแจคลุมแง่หิน
ข้างล่างเตียนเลี่ยนตาด้วยวาริน
มันชะหินถูกคลื่นทุกคืนวัน ฯ
/*8๏ ถึงเกาะไผ่ไม่เห็นมีกอสีสุก
แลสนุกล้วนพฤกษาพนาสัณฑ์
ต้นไม้ใหญ่คล้ายผักเบี้ยดูเตี้ยครัน
ก็เพราะมันบังหมอกแลออกไกล ฯ
๏ เห็นเกาะครามตามภาษาเวลายาก
น่าซื้อฝากครามดิบสักสิบไห
เผื่อเนื้อหอมย้อมผ้าชุบสะไบ
ให้สะใจนุ่งห่มสมอินทรีย์
แต่ทราบจิตรว่าเจ้าคิดเกลียดผ้าเขียว
ชอบนุ่งเกี้ยวนุ่งลายระบายสี
ถึงตัวแก่แลยังกำลังดี
ทั้งตาปีนวนเหลือเหมือนเนื้อทิพ ฯ
๏ ถึงเกาะยออ้อไฉนอย่างไรหนอ
ฤๅผลยอมีชุกทั้งสุกดิบ
นึกอยากกินลิ้นกับฟันคันยิบยิบ
ได้สักสิบคำก็คงพอการ
อันผลยอพอใจทั้งชายหญิง
มันดีจริงจับจิตรสนิทหวาน
รู้ว่ายอก็ยิ่งชอบสู้หมอบกราน
เหมือนน้ำตาลทาปากอยากใช้ยอ
อย่าว่าแต่เขาเลยฉันเคยถูก
จูงจมูกได้เหมือนควายน้ำลายสอ
แต่เรามาครั้งนี้เหมือนขี่วอ
มีทั้งยอทั้งยกชื่นอกใจ ฯ
/*9๏ ถึงเกาะเสือเหลือกลัวตัวพยัคฆ์
หมอบประจักษ์นอนเห็นเปนไศล
ดูรูปร่างโตถนัดไม่กัดใคร
เปนเสือใหญ่จำศิลคอยกินลม ฯ
๏ แลเห็นเกาะจรเข้เหศีร์ษะ
ดูเกะกะมองเขม้นยิ่งเห็นสม
เขาว่าหางสำคัญที่มันจม
ให้เรือล่มแตกไปก็หลายลำ
ถ้าเกยเข้าทีไรมักไม่รอด
ยาวตลอดแหลมเปลือยเลื้อยถลำ
เปนหินล้วนบังอยู่ดูประจำ
มันจมน้ำนอนซุ่มชุ่มตะไคร ฯ
๏ ถึงเกาะพระระยะทางมากลางคลื่น
แลทะมื่นเรียงเปนแถวแนวไศล
ไม่สู้เห็นบ้านช่องมองแต่ไกล
เพราะเรือไฟแล่นลัดตัดออกฦก
แต่สังเกตเห็นตลอดบนยอดเขา
เปนปุ่มเปาเหมือนภิกขูไม่รู้สึก
คนจึ่งเรียกเกาะพระให้อธึก
ดูพิฦกอัศจรรย์ขันจริงจริง
เมื่อมองเห็นเช่นนั้นจึ่งวันทิต
คงสฤษฎิ์ที่สมมุตพุทธสิง
ขอให้คุ้มข้าหลวงคอยท้วงติง
บำบัดสิ่งสรรพไภยอย่าได้พาน
/*10ทั้งเย่าเรือนเพื่อนอุราของข้าเจ้า
ที่โศกเศร้าคอยหาน่าสงสาร
จงคุ้มไภยพาธาสาธุการ
สุขสำราญพูลพิพัฒน์สวัสดี ฯ
๏ ครั้นมาถึงที่เขาเกาะเจ้าจุ่น
ดูเหมือนทุ่นอยู่ในน้ำจำมะหรี
ทั้งต้นหมากรากไม้ก็ไม่มี
สัณฐานสีปูนแห้งแดงมอซอ
ชั่งเกิดอยู่ในน้ำเหมือนทำเล่น
ได้มาเห็นอัศจรรย์ขันจริงหนอ
ไฉนจึ่งชื่อเขาเปนเหล่ากอ
เรียกกันจ้อไม่ว่าใครในชลา ฯ
๏ เห็นเกาะหลักปักอยู่ดูเปนหย่อม
รูปเหมือนพ้อมอย่างดีที่มีฝา
ดูด้านแดงแห้งผึงถลึงตา
ไม่มีหญ้าสักเส้นเห็นวิกล
แลแต่ไกลคล้ายดอกบัวฤๅหัวเต่า
มันน่าเอาไปไว้ปลูกไผ่สน
ได้ชมเล่นเปนสง่าในสาชล
เหมือนกับคนกลั่นแกล้งมาแส้งทำ
ในหมู่นี้มีละเมาะเกาะต่างๆ
จะต้องอ้างให้จิรังตั้งฉนำ
เห็นเกาะจวงเกาะจันทน์คั่นเปนลำ
ใหญ่กำยำซ้อนซับสลับดี
คิดถึงจันทน์กระแจะจวงดวงสมร
ปรุงขจร/*11เจิมพักตร์เปนศักดิ์ศรี
หอมตระหลบอบหน้าทุกราตรี
ชื่นฤดีดับร้อนที่นอนเนา
พี่ลำบากจากนุชสุดวิโยค
ไม่วายโคกเสียดทรวงนั่งง่วงเหงา
สักเมื่อไรจะได้กลิ่นยุพินเรา
มาไกลเจ้าทรามสงวนนวลลออง ฯ
๏ เห็นโรงโขนโรงหนังนั่งพินิจ
ยิงเพ่งพิศดูเหมือนเขามีเจ้าของ
นี่หนังใครหนอมาเล่นเต้นคนอง
ฟังเสียงกลองเงียบสงัดอัศจรรย์
ทั้งโรงโขนก็ไม่มีตัวที่ไหน
นี่งานใครหามามันน่าขัน
ฤๅหลบเจ๊กเจ้าภาษีมามีกัน
เห็นสำคัญแต่ป่านกกาบิน
แต่รูปนั้นลม้ายคล้ายโรงหนัง
เหมือนจอตั้งโอโถงเปนโรงหิน
เขาจึ่งเรียกชื่อมาอยู่อาจิณ
เมื่อได้ยินแล้วมายลต้องจนใจ ฯ
๏ เห็นฉางเกลือเหลือสนุกกระจุกกระจิก
ช่างซุกซิกเรียงเปนตับสลับไศล
แต่เค้าเงื่อนเหมือนฉางมาวางไว้
เขาจึ่งใส่ฉายาน่าพิฦก ฯ
๏ เกาะอ้ายแรดรูปรีไม่มีผิด
ทั้งจริตกิริยาท่าสอึก
เหมือนเดินด่องท่องน้ำตามจะนึก
ถ้ารู้สึกก็ว่าเขาเรานี่นะ ฯ
/*12๏ เห็นเกาะฉลามแลล้วนกระบวนป่า
ทัศนาทิวไม้คล้ายสวะ
ที่แห้งตายใบโกร๋นโคนครุคระ
ที่แหว่งหวะเปนช่องมองเห็นภู
แต่ว่านกนางนวนมีล้วนหลาย
มันสบายชอบเกาะจำเพาะอยู่
บ้างลอยน้ำหากินตามสินธู
บ้างบินพรูเวียนว่อนจรจรัล
โอ้นางนวนนวนน้องมาพ้องนก
แลดูอกฤๅออกขาวเหมือนจาวถัน
สีเจ้าเหมือนเพื่อนยากที่จากกัน
จะนับวันว่างเว้นไม่เห็นนวน ฯ
๏ ถึงเกาะทรายออกมาเด่นเห็นแต่หิน
อีแอ่นบินเวียนจับนับไม่ถ้วน
สันฐานเหมือนกระด้งเท่าวงอวน
เปนทรายร่วนกรวดปนชอบกลดี
แต่ช้างน้ำชอบนอนบนก้อนผา
ขึ้นถอดงาออกสบัดตัวหัดถี
มักร่วงตกอยู่บ้างเปนลางปี
ชาวบุรีญวนชอบลอบเอาไป
อันนาวามายากลำบากเหลือ
หนทางเรือสองคืนคลื่นก็ใหญ่
แต่นำลึกสองเส้นเด่นอยู่ไกล
ได้มาไปทุกวันนั้นก็นก ฯ
/*13๏ เกาะที่ฉันพรรณามาทั้งหลาย
มีนิยายเรื่องโตไม่โกหก
จะว่าไปไหลเล่อเหนือนเพ้อพก
จึ่งหยิบยกเอาแต่เกาะจำเพาะการ
ถึงอย่างนั้นท่านทั้งหลายมีชายหญิง
จะค้อนติงตัดพ้อข้อบรรหาร
พอเปนเลาเอาเปนหลักสักนิทาน
ว่านมนานแต่ครั้งไหนตามใจกลอน
ตาบ้องไล่ยายรำพึงซึ่งมีบุตร
บริสุทธิ์งามพริ้งยิ่งสมร
เรียกนางโดยได้ชื่อฦๅขจร
ถึงนครกรุงจีนแสนยินดี
ให้ไทยจือมาขอต่อตาบ้อง
แก่ยกย่องให้เปนพระมเหษี
จึ่งเตรียมขันหมากมาจากธานี
ถึงวันดีจะสมานการมงคล ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าลายชายข้างตวันตก
ก็เพ้อพกรักรุ่มทุกขุมขน
ขอนางโดยต่อยายแม่พอแก้จน
แก่ยกตนบุตรสาวให้เจ้าลาย
แห่ขันหมากมากระไรดูไม่น้อย
ถึงสามร้อยสิ่งของกองถวาย
เขยทั้งสองพ้องกันเข้าทั้งบ่าวนาย
ก็นัดหมายขอให้ส่งองค์บุตรี
แต่ตายายไม่รู้กันช่างขันนัก
ทำงกงักอิ่มเอมเกษมศรี
ไม่ไต่ถาม/*14เหตุผลต้นคดี
เพราะอยากมีลูกเขยไว้เชยชม
ก็ต่างคนต่างกริ่มขยิ่มเหงือก
ไม่ต้องเลือกให้ลำบากยากขนม
เขาเปนเชื้อธิบดีบุรีรมย์
เกิดนิยมเห็นงามไม่ถามกัน
ตาบ้องไล่จะส่งกับองค์เจ๊ก
หางเปียเล็กรวยอู๋กินหมูหัน
ยายรำพึงก็จะให้เจ้าลายพลัน
จำเพาะวันเดียวพ้องถึงสองคน
ไม่ตกลงงงอยู่จึ่งรู้เรื่อง
ตาก็เคืองยายก็แค้นกว่าแสนหน
ต้องค้างค้านการวิวาห์เข้าตาจน
ลงนั่งบ่นพึมพำกรรมของกู ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าจีนเจ้าลายโดนรายนึก
พอรู้สึกกำสรดแสนอดสู
เมื่อดักลันปลาไหลมาได้งู
มีศัตรูเพราะผู้หญิงต้องชิงนาง
ก็ต่างคนต่างเหี้ยมเตรียมทหาร
จะรบราญเจ้าบุรีที่มีหาง
ตาบ้องไล่ให้ขยั้นเข้ากั้นกลาง
พูดเปนกลางว่าอย่าแย่งจะแบ่งปัน
ฉวยลูกสาวฉีกกลางขว้างให้เขย
มันตกเลยอยู่เปนเกาะจำเพาะขัน
เรียกว่าเกาะนมสาวเท่าทุกวัน
อยู่ฟากจันทบุรีมีพยาน
อีกซีกหนึ่งไปถึงตวันตก
อดห่อหมกบ่าวสาวทั้งคาวหวาน
/*15เจ้าลายเห็นศพโศกโรคบันดาล
ไม่กลับบ้านเลยตายในสายชล
เดียวนี้ยังเปนเขานอนยาวเหยียด
ไม่น่าเกลียดเหมือนมนุษย์สุดฉงน
โต๊ะฝาชีพานกระจับกลับวิกล
ตั้งอยู่จนทุกวันไม่อันตราย
เขาเรียกสามร้อยยอดตลอดหมด
ฉันไม่ปดพูดเพ้อละเมอหมาย
แต่ทองมั่นนั้นถมลงจมทราย
ตกอยู่ฝ่ายนครังบางตพาน
เปนกำเนิดเกิดประจำธรรมชาติ
สุกสอาดสืบมาอาวสาน
เปนทองของเจ้าลายที่วายปราณ
อยู่นมนานตั้งกัปไม่นับปี ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าจีนสิ้นอาไลยก็ให้โหย
เห็นนางโดยซีกเดียวเขียวเปนผี
ก็ทำศพกว่าจะเสร็จเจ็ดราตรี
กับสิ่งที่เปนขันหมากไม่อยากเอา
ทั้งโรงโขนโรงหนังคลังใส่ของ
ก็เลยกองอยู่เหมาะเปนเกาะเขา
สารพัดสัตว์สิงห์กลิ้งเปนเลา
เรื่องตาเถ้าบ้องไล่ยายรำพึง
แสนสงสารเจ้าจีนแผ่นดินเผง
ถอดกางเกงค้างเปล่าเข้าไม่ถึง
ต้องกลับไปภาราทำหน้าตึง
สิ้นความหึงหม้ายหอเพราะพ่อตา ฯ
/*16๏ เรือกลไฟใช้จักรไม่พักผ่อน
ตวันรอนล่วงลับพยับหล้า
แล่นโขยดโดดคลื่นฝืนชลา
ข้ามอ่าวสาครขั้นจันทบูร
ทเลลึกนึกอนาถให้หวาดหวาม
เสียงโครมครามดังสนั่นแทบขวัญสูญ
ดูน้ำเค็มเปนประกายเหมือนไพฑูรย์
แสนอาดูรเหลียวแลเห็นแต่ดาว
พวกข้าหลวงง่วงเหงาเศร้าสลด
แต่งเครื่องยศเหมือนกันยิงฟันขาว
แขงกมลทนประทังนั่งเปนราว
พูดเกรียวกราวเฮฮาคลายอาวรณ์
มิศเตอร์กาดูผู้โดยสาน
เขามีการกิจไปเมืองไซ่ง่อน
แต่พูดไทยได้ชัดไม่ขัดกลอน
ชอบสุนทรทางนิยายใจอารี
มานั่งเล่นเห็นสนุกทั่วทุกท่าน
ให้เปนการชอบหูกระจู๋กระจี๋
จนคุ้นเคยเลยรักสามัคคี
ใจเขาดีโอบอ้อมละม่อมละมุน
อันเรือไฟเจ้ากรรมเมล์ลำนี้
เมื่อราตรีเข้าห้องแล้วต้องหมุน
เพราะร้อนไอไกล้สติมริมเปนจุณ
ต้องว้าวุ่นเข้าออกบอกระอา
พอเช้าตรู่สุริยันขึ้นดั้นเด่น
มองไม่/*17เห็นทิวไม้ใกล้ฝั่งฝา
ถึงเกาะช้างรูปลม้ายคลายคชา
ยืนจังง่าหูผึ่งเหมือนหนึ่งเปน
ทั้งเกาะขี้มีอยู่กองมองไม่หาย
แต่ว่ากลายเปนหินก็สิ้นเหม็น
ล้วนแต่สิ่งสำคัญปันประเด็น
ยังคิดเห็นถูกต้องของประจำ ฯ
๏ ถึงเกาะกูฏแล่นครรไลไกลเปนหมอก
จะพิศออกเหลือตาไม่น่าขำ
แล่นมาถึงเกาะกงนี่กงกำ
ใครมาทำเรือแพแต่เมื่อไร
คือตาบ้องลากกงวงมันกว้าง
บรรทุกช้างหนักจี๋จนขี้ไหล
ต้องทิ้งอยู่เปนเขาไม่เอาไป
เปนกงใหญ่แลหลามสิ้นความเพียร
แต่เขมรเขาประสงค์กงคือเกาะ
เรียกกันเพราะเขตรสมุทสุดเกษียร
เปนแว่นแคว้นฝ่ายสยามอยู่จำเนียร
มีทะเบียนเขตรขั้นจันทบูร ฯ
๏ ถึงเกาะรงตรงอ่าวกระพงโสม
ละลอกโครมคลื่นประดังกำบังสูรย์
มืดพยับลับฟ้ายิ่งอาดูร
รุ่งจำรูญเข้าละเมาะช่องเกาะโกรง ฯ
/*18๏ ถึงหน้าเมืองกำปอดทอดสมอ
ยิงปืนพอเปนสำคัญควันโขมง
ไม่มีคนโดยสานลงกันโคลง
พอรุ่งโมงเช้ากัปตันให้ครรไล
แล่นตะบึงมาถึงเกาะมันน้อย
จนบ่ายคล้อยคลื่นจัดลมพัดใหญ่
คืนยังรุ่งวันยังค่ำกระหน่ำไป
เรือกลไฟโคลงคลอนเหมือนนอนเปล
เพราะเที่ยวนี้มีสินค้ามาไม่มาก
จึ่งลำบากคลื่นซัดอยู่ปัดเป๋
ซ้ำไม่แล่นแสนเคืองเรื่องเรือเมล์
แทบจะเทข้าหลวงให้ร่วงชล
หากเปนข้าบาทบงสุ์พระทรงเดช
ไม่มีเหตุอับปางลงกลางหน
พอสองยามถึงที่เกาะมีคน
แจงตำบลตามแผนให้แล่นรอ
ต้องราไฟไขจักรพักสู้คลื่น
ไม่อาจขืนเข้าไปจอดทอดสมอ
เพราะช่องแคบหินขวางเหมือนอย่างตอ
กลัวคลื่นยอเรือแตกกระแทกชล
พอรุ่งเช้าเข้าไปทอดกลางชะวาก
ไกลแต่ฟากร้อยเส้นเห็นถนน
มีฝรั่งรักษาว่าตำบล
ให้คุมคนโทษอานามอยู่สามพัน
มีตึกอยู่หมู่หนึ่งซึ่งได้เห็น
ยกธงเปนฝรั่งเศสคุมเขตรขันธ์
กับนาวาเล็กน้อยลอยจรัล
พยุนั้น/*19หอบสาดขึ้นหาดทราย
เพราะคืนนี้ลมจัดปัดตะโพก
เหมือนกระโหลกลอยน้ำบ้างคว่ำหงาย
แต่เรือเรารอดจมไม่ล่มตาย
พ้นจากฝ่ายแอกซิแดนแสนยินดี
อันเกาะนี้รูปผงกเหมือนนกใหญ่
แปลเปนไทยคงประจักษ์ว่าปักษี
ฝรั่งเศสเรียกมาทั้งตาปี
ชื่อเกาะนี้ตามกลอนลิคอนโด
สำหรับปล่อยคนผิดคิดขบถ
ทรยศจับได้เหมือนใส่โหล
เอามาไว้ใช้งานทำการโต
ไม่ร้อยโซ่กรวนซ่นเหมือนคนพาล
บนตลิ่งวิ่งออกไขว่ใช้คนคุก
ตัวเท่าตุ๊กตาตามน่าศาล
ในเรือบตหัวออกดำนั่งทำการ
มีทหารถือท้ายบันทัด
ให้ฟั่นเชือกผูกตลิ่งทิ้งออกหย่อน
ได้ยาวผ่อนเรือไปไกลถนัด
อยู่กลางอ่าวแลเปนหมอกละลอกซัด
ลมสบัดโต้คลื่นคืนกับวัน
มีแพโคมทอดขวางอยู่กลางอ่าว
ให้รู้ด้าวแดนน้ำทางกำปั่น
ทั้งเข้าออกจะได้เห็นเปนสำคัญ
ด้วยเกาะนั้นทางยากลำบากตา
เมื่อเรือไฟทอดคอยก็ลอยอยู่
ไม่มีผู้โดยสานนานหนักหนา
ก็ถอนสมอชักธงว่าคงลา
ใช้จักรมา/*20ตามทางในกลางชล
ครั้นพลบค่ำน้ำละลอกกระฉอกซ่า
พยับฟ้ามืดเม้นไม่เห็นหน
นอนสดุ้งพลุ่งพลั่งยิ่งกังวล
ขอให้พ้นคลื่นลมที่ซมซาน
ยังไม่เหนโคมฟากปากสมุท
ยิ่งไกลสุดเหลือตาอาวสาน
เหมือนอยู่ในกรงขังนั่งรำคาญ
จนเห็นย่านปากอ่าวบันเทาครัน ฯ
๏ ครั้นถึงโคกคะนัดเบเวลาเช้า
คือเปนอ่าวไซ่ง่อนหยุดผ่อนผัน
ยิงปืนจอดทอดสมอพอสำคัญ
แต่กัปตันคุณพระได้ขึ้นไปดู
อันแหลมนี้ได้เหนเปนชะวาก
คล้ายกับปากชะนางฤๅคางหมู
มีตึกกว้านบ้านฝรั่งบ้างตามภู
กับที่อยู่เตลิคราฟทาบไปเมือง
บนยอดเขาปักเสาธงลงริมป้อม
มีตึกย่อมสอาดตาหลังคาเหลือง
ไม่กี่ปีก็จะฟุ้งแทบรุ่งเรือง
น่าเปนเมืองปากน้ำทำปราการ
เมื่อเข้าจอดทอดที่มีฝรั่ง
กับญวนทั้งแหม่มอนงค์ลงโดยสาน
แล้วออกเรือใช้จักรไม่พักนาน
แล่นเข้าย่านแม่น้ำเปนลำราง
มีเรือนโคมกระโจมไฟไว้ตามตื้น
ถ้าค่ำคืนจุดแดงแสงสว่าง
บนฝั่งฝามาเปนแถวแนวโกงกาง
/*21ทำขาอย่างเรือนไฟปักไว้รับ
ได้พบเรืออุบลบูรทิศ
ที่มากิจไซ่ง่อนแล่นย้อนกลับ
หลวงนายฤทธิ์หลวงวิชิตเปิดหมวกรับ
คุณพระกับหลวงคำณวนควรยินดี
ด้วยร่วมข้าราชการมาพานพบ
จึ่งนอบนบรอบรักเปนศักดิ์ศรี
แต่มิได้สนทนาหยุดพาที
กำปั่นรี่เร็วจริงจนวิงตา ฯ
๏ ครั้นถึงเมืองไซ่ง่อนหย่อนสมอ
เรือจ้างสอแจวก่ายทั้งซ้ายขวา
แต่คุณพระไพรัชขึ้นทัศนา
เที่ยวสืบหาที่อยู่บนบุรี
แล้วลงมาชวนข้าราชกิจ
ขึ้นสถิตย์โฮเตลเปนสุขี
ชื่อลูนิวแวส์แลล้วนสมควรดี
ด้วยเปนที่โอชาสารพัน
ระยะทางตั้งแต่กรุงสยาม
นับเรียงตามเขตรสมุทสุดกระสัน
ทั้งแล่นจอดทอดเสร็จได้เจ็ดวัน
ก็พร้อมกันหมดทุกข์สุขสบาย
มีคนใช้เกาวนาให้มาเยี่ยม
ดูเสงี่ยมงามเงื่อนเหมือนสหาย
ได้ไต่ถามปราไสยทั้งไพร่นาย
แล้วผันผายกลับหลังไปฟังการ ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าเกาวนาจัดม้ารถ
กับล่ามพจน์พูดอังกฤษสนิทหวาน
รับคุณพระไพรัชชัชวาลย์
กับตัว/*22ท่านหลวงคำณวนควรไปเยือน
ได้สนทนาปราไสยกันในกิจ
เขาสุจริตอารีไม่มีเหมือน
แล้วลามาโฮเตลอยู่เปนเรือน
สบายเหมือนบ้านเราแต่เช่ากัน
ทั้งเข้ากับรับประทานมันหวานเจื้อย
อร่อยเรื่อยรสอะไรชอบใจฉัน
ด้วยเดชะจักรพงศพระทรงธรรม์
จึ่งได้ครรไลอยู่ลูนิวแวส์ ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าพวกไทยฝ่ายสยาม
แต่งตัวงามดูละม้ายคล้ายจีนแส
มองสิเออก็ไม่ใช่ไทยก็แปร
ฝรั่งแลดูไม่ออกบอกตรงๆ
พากันไปชักรูปสูบกระจก
เปนที่ยกไว้ระฦกนึกประสงค์
ครั้นถึงบ้านฝรั่งช่างบรรจง
ก็ชักลงเสร็จสรรพแล้วกลับมา
ครบอาทิตย์มิศมารตินช่าง
เขาแต่งสร้างสวยศรีดีนักหนา
รูปใครๆเขาชัดสนัดตา
แต่อาตมาแสนละเหี่ยต้องเสียเงา
เพราะเวลาที่ชักมักจะไหว
น่าแค้นใจเห็นรูปซูบกว่าเขา
มาสิ้นสวยที่จะส่งให้นงเยาว์
จะพลอยเศร้าเสียเพราะรูปไม่ลูบแล ฯ
/*23๏ ครั้นสองทุ่มเกาวนาเชิญข้าหลวง
เปนกระทรวงจงเจาะตามเบาะแส
ไปนั่งโต๊ะที่วังแล้วฟังแตร
อารีแท้เช้าให้ไปมิโต
ได้ขึ้นรถจักรกลทุกคนสิ้น
มีญวนจีนนั่งไปก็หลายโหล
ไม่เทียมด้วยอูฐลาฤๅม้าโค
มันแล่นโร่ไปบนรางทางเหล็กราว
มีสะเตช์เคหาพักห้าแห่ง
เปนตึกแต่งบริบูรณโบกปูนขาว
กับตพานข้ามน้ำวัดตามยาว
ประมาณราวห้าเส้นได้เห็นมา
ทั้งสองแห่งแท่งเหล็กหล่อเปนเนื้อ
มีไม้เจือทำรอดสอดบ้างหนา
หนทางรถบทจรตามดอนนา
วิ่งจนตาลานดีขี่สบาย
ได้พบหญิงเลดีมีในรถ
ดูสวยสดยังไม่ยุบบุบถลาย
นั่งพูดจากลมเกลี้ยงเข้าเคียงชาย
เปนแยบคายเต็มตัวเหมือนผัวเมีย
ฟันก็ขาวราวกับงาหน้าเหมือนหยก
แต่ที่อกของน้องใส่ลองเสีย
ช่างสวมหมวกสมพักตร์ถักหางเปีย
นั่งคลอเคลียพูดชะม้อยลอยลูกคาง
แต่ผู้ชายหนวดเคราราวกับยักษ์
แลดูพักตร์แดงก่ำเหมือนน้ำฝาง
จมูกโด่งโง้งงอทำข้อกาง
นั่งพูดพลางออกท่า/*24ยิ่งหน้าแดง
ผู้หญิงเขาสนัดชอบผัดพักตร์
ถึงเกลียดรักใจชื้นไม่ขึ้นแสง
แต่ผู้ชายไม่อุทัจคิดดัดแปลง
ปล่อยให้แดงดูเล่นหน้าเปนมัน
เห็นเขาพูดจับคู่อยู่ในเก๋ง
มาหย่อนเตงแสนวิตกแต่อกฉัน
มิได้พาหน้าแฉล้มแก้มอำพัน
มาด้วยกันพอเปนยศขึ้นรถไฟ
รถก็แสนแล่นจี๋เหมือนขี่สิงห์
มันช่างวิ่งไม่รู้ว่ามาถึงไหน
แต่มีหลักตามจังหวะกะเปนไมล์
เมื่อแล่นไปคอยนับไม่ลับตา
สามชั่วโมงถึงมิโตสโมสร
เปนทางจรเส้นนั้นสองพันห้า
หยุดอยู่ริมฝั่งน้ำตามเวลา
สิ้นมรรคาทางรถกำหนดชัด
พวกข้าหลวงเดินลงตรงมาเห็น
เรซิเดนคอยรับคำนับหัดถ์
แล้วเจริญเชิญคุณพระไพรัช
กับที่ถัดหลวงคำณวนควรคำนับ
ให้ไปตึกที่พักด้วยรักใคร่
แล้วจัดให้รับประทานทั้งหวานกับ
พร้อมทั้งญวนผู้ใหญ่คือนายทัพ
นั่งคำนับเปนอันดีมีประมาณ
แล้วท่านองค์เลวังขุนนางสุภาพ
เชิญขุนปราบชลไชยนายบรรหาร
กับตัวเราเปนสามตามนักการ
ไปรับประทานโฮเตลพูด/*25เล่นกัน
เมื่อนั่งโต๊ะสนทนาชวนปราไสย
เราพุดไทยเขาพูดญวนนั่งสรวลสันต์
ไม่ถูกหูดูปากช่างยากครัน
ได้สำคัญที่ขุนปราบทราบแล้วแปล
เขาสี่คนเราสามถามกันวุ่น
ชุลมุนโต้เถียงเสียงออกแซ่
ท่านขุนปราบปากเดียวเหนี่ยวกันแจ
ดูเต็มแย่เพราะเปนล่ามรู้คำญวน
ยังไม่ทันสิ้นความเราถามติด
มือสกิดว่าอะไรคอยไต่สวน
เพราะอยากรู้ถ้อยคำตามสมควร
ต้องรบกวนท่านขุนวุ่นเต็มที
พอเสร็จเลี้ยงพาไทยให้ไปบ้าน
รับประทานหมากพลูสูบบุหรี่
เหมือนหนึ่งชอบกันมาสักห้าปี
ดูอารีต้อนรับคำนับไทย
แล้วเขาเชิญมารดามาให้พบ
ได้นอบนบตามฉันท่านผู้ใหญ่
อยู่บ้านตึกเหมือนเจ้าสัวไม่กลัวใคร
ถือเพทไสยคฤศเตพระเยซู
อันเมืองนี้ไม่สู้ใหญ่เดินได้จบ
ชาวยุรปมีบ้างมาตั้งอยู่
ถนนปราบราบตาทำน่าดู
สองฟากผลูปลูกมะพร้าวราวระเนน
มีเรือเมล์มาจอดทอดเทียบท่า
ใส่สินค้าขึ้นไปขายฝ่ายเขมร
แล่นวันหนึ่งถึงนิคมพนมเพญ
ด้วยทาง/*26เปนแม่น้ำตามสบาย
ครั้นยามเย็นถึงบทกำหนดกลับ
ต่างคำนับลากันแล้วผันผาย
ขึ้นรถรีบเร็วจริงทั้งหญิงชาย
แสนสบายมาในรถบทจร
ครั้นเวลาย่ำค่ำถึงสำนัก
อยู่ที่พักอาไศรยเมืองไซ่ง่อน
สุขสบายพร้อมหน้าไม่อาวรณ์
ครั้นทินกรรุ่งอุไทยไปชะลัน
ทางรถไฟนั้นน้อยร้อยเส้นกว่า
แล่นสิบห้ามินิตคิดถึงนั่น
ได้ชมบ้านร้านตลาดสอาดครัน
แต่จีนนั้นมีดื่นแปดหมื่นคน
เปนเมืองเล็กแต่เจ๊กดูแทบล้วน
มากกว่าญวนอยู่หลามตามถนน
ตั้งตึกใหญ่ขายสินค้าไม่น่าจน
มีผู้คนซื้อขอต่อราคา
แต่เมืองนี้มีญวนนักเลงได้
มันเล่นไม้สามอันยืนคันขา
แต่สังเกตเห็นสกนธ์เปนคนยา
คอยสอดตาแลโปลิศทุกทิศทาง
ได้เที่ยวดูอยู่สองชั่วโมงเศษ
จึ่งจำเหตุได้ชัดไม่ขัดขวาง
แล้วกลับมาไซ่ง่อนเหมือนก่อนปาง
เปนที่ทางสำหรับเคยหลับนอน
คืนวันหนึ่งคุณพระสละทรัพย์
เชิญแม่ทัพเมืองมิโตสโมสร
ชื่อท่านเต็งบาลกเคยยกนิกร
ฐานันดรปับลิกันได้ชั้นตรา
/*27สำหรับปราบเขมรญวนชวนขบถ
จนมียศส่งอำนาจวาสนา
นับถือพระเยซูรู้ตำรา
จนเบื่อฆ่าคนญวนที่ลวนลาม
มานั่งโต๊ะโฮเตลเปนคำนับ
เขาก็รับรักใคร่ฝ่ายสยาม
ได้สนทนาปราไสยเปนใจความ
อารีตามเต็มใจในดิเนอ
พอเสร็จเลี้ยงลาลับคำนับน้อม
ต่างพรักพร้อมยินดีไม่มีเสมอ
ดูเอื้อเฟื้อรักกันสมันเกลอ
เสร็จดิเนอโภชนาก็ลาไป
คืนวันนั้นได้ดูลครเล่น
เพราะจำเปนเดินพบสบไสมย
เขาดูล้นคนฝรั่งช่างเปนไร
เราก็ใส่เสื้อกางเกงไม่เกรงกัน
ซื้อติเก็ตเสร็จนั่งยังเก้าอี้
ดูเปนที่ขวยเขินเหมือนเชิญฉัน
ต้องเสียเงินให้เปนค่านัยตามัน
แต่พอกันหาวนอนสัญจรมา
ฝรั่งตบมือสนั่นออกลั่นห้อง
แต่เรามองไม่เห็นเปนภาษา
เหมือนดูหนังยังรุ่งพระสุริยา
ไม่ทราบว่าลักษมณ์รามสิ้นความคิด
พวกฝรั่งหัวร่อเราก็เฉย
ประเดี๋ยวเลยเลิกพักชักม่านปิด
อันลครโรงนี้มีชนิด
มาสถิตย์ให้เล่นเปนสัญญา
ในหกเดือนคอเวอนเมนต์ต้องเซ็นรับ
เรียกว่าซับซิดีพอมีหน้า
เสียเงินให้ลครซ้อนราคา
สองร้อยห้าสิบชั่งกำลังสบาย ฯ
/*28๏ อยู่วันหนึ่งเรือเมล์ฝรั่งเศส
ที่ประเวศส่งกำลังเครื่องทั้งหลาย
สำหรับยุทธอุดหนุนการวุ่นวาย
มาจอดท้ายเมืองเรียบเทียบตพาน
เราได้ลงไปดูจึ่งรู้เห็น
ยาวสามเส้นคล้ายแผ่นดินถิ่นสถาน
ทั้งขัดถูดูดีไม่มีปาน
สอาดสอ้านแลไหนใสเปนเงา
กว้างหกวาดาษฟ้ามีสองชั้น
ปล่องสองอันงดงามทำสามเสา
มีคอกขังเป็ดไก่อ้ายตะเภา
แพะแกะเอาไว้ออกยั้วข้างหัวเรือ
ทั้งคอกโคลูกอ่อนนอนกินหญ้า
สำหรับฆ่าแล่ชิ้นกินเหมือนเสือ
แต่หนังพับผึ่งไว้ใช้เปนเบือ
ที่กลางเรือมีหีบเพลงบันเลงลม
สำหรับผู้โดยสารรำคาญเข็ญ
มีห้องเต้นรำสนุกแก้ทุกข์ถม
ดาษฟ้าล่างทางสอาดลาดด้วยพรม
ปลูกต้นส้มไว้ต่างๆกระถางลาย
มีโต๊ะตั้งระหว่างห้องเฟิศคลาก
งดงามมากเหมือนตึกพิฦกหลาย
จุดไฟทุกห้องส่องสบาย
ทั้งที่ถ่ายทุกข์อาบน้ำตามทั้งนั้น
เขาปล่อยให้ชมเล่นเปนสง่า
เหลือปัญญาที่จะร่ำทำขยัน
เห็นยี่ปุ่นดรุณีศรีลูกจันทน์
/*29สบเนตรกันในห้องท้องนาวา
ช่างขาวนวนควรถนอมหน้าแฉล้ม
แต่งเหมือนแหม่มเหมาะงามตามภาษา
เขาเลื่องฦๅชื่อเจ้าดังยังสีดา
พึงได้มาเห็นนุชเมื่อสุดจน
ถ้าแม้นได้ไว้ประโลมโฉมยี่ปุ่น
แต่พออุ่นที่มาเห็นเปนกุศล
แต่แปลกชนิดผิดชาติประหลาดคน
เหมือนเดินหนกินน้ำค้างต่างน้ำเคย
ไม่เหมือนแหม่มของเราชาวสยาม
ชะอ้อนตามร่วมเตียงเคียงเขนย
เห็นคนอื่นก็ไม่ชื่นเหมือนคนเคย
โอ้อกเอ๋ยนึกขึ้นมายิ่งอาวรณ์
ครั้นมาถึงโฮเต็ลไม่เปนสุข
ก็เลยทุกข์พาลคนึงถึงสมร
เพราะไปยลคนยี่ปุ่นเปนทุนรอน
แล้วนั่งนอนล่องเวลาก็ซาไป ฯ
๏ อยู่วันหนึ่งจึ่งเดินเที่ยวซื้อของ
ยืนจดจ้องอยู่ไม่กล้าจะปราไสย
ล้วนฝรั่งตั้งห้างไม่อย่างไทย
ถ้าชอบใจหยิบดูไม่รู้ราคา
แม้นมีญวนจีนลูกจ้างค่อยยังชั่ว
ได้รอดตัวที่ขุนปราบทราบภาษา
ซื้อกันได้ไม่ขัดอัธยา
แต่ราคามักจะแพงเรี่ยวแรงครัน
ชื่อถนนบูละวา/*30น่าประพาส
เขาแผ้วกวาดไม่รังเกียจคิดเดียดฉันท์
มีน้ำรดชุ่มไปไม่เปนควัน
เหมือนวัสสันตฤดูบูละวา
ที่หน้าห้างหว่างถนนคนเดินเลียบ
ปูอิฐเรียบฝนไม่ขังเหมือนฝั่งฝา
แต่รถนั้นเดินกลางหว่างมรรคา
ปลูกพฤกษาเรียงรื่นครึกครื้นดี
มีตึกรามงามคล้ายกรุงปารีศ
ที่เขาขีดเขียนถ่ายระบายสี
แล้วแยกตรอกออกไปหลายในบุรี
น่ายินดีเดินแลพอแก้ทุกข์
ถึงถนนทางไกลชายป่าสวน
เปนดินร่วนปนทรายไม่สนุก
กุลีกวาดลาดถมกระลมพุก
ทุบไปทุกทางให้รถบทจร
มีถนนนามท้าวเจ้าเขมร
ตั้งชื่อเปนนโรดมสมอักษร
ที่ไปวังเกาวนาอยู่ถาวร
เจ้านครสิทธิ์ขาดราชการ
มีประตูเหล็กงามอยู่สามช่อง
แล้วมีห้องยามสำหรับกับทหาร
ถนนเดินสองข้างกลางเปนลาน
ปลูกพุดตานยี่สุ่นไม้หลายชนิด
บนตึกโตระโหฐานสำราญเรี่ยม
ปูพรมเจียมอย่างดีสีวิจิตร
ทั้งโต๊ะฉากโคมระย้าชวลิต
ของอังกฤษยี่ปุ่นแซมตั้งแกมกัน
ที่หลังวังร่มรื่นเปนพื้นสวน
/*31ตามกระบวรแบบฝรั่งเขารังสรรค์
ทำสระสีมีชุดบุษบัน
บนขอบคันที่เปนวงทำโรงแตร
ถึงวันศุกรสนุกสนานชาวบ้านช่อง
มาเที่ยวท่องเดินกรอประจ๋อประแจ๋
รถเข้าได้ในประตูดูเปนแพ
มาฟังแตรตามสบายคลายกังวล
รวมสถานเกาวนาราคาตั้ง
แปดพันชั่งที่บุรณะสละผล
จึงได้งามตามทรัพย์สำหรับตน
ไม่กลัวจนสร้างอยู่ดูสำราญ
อันชื่อท่านเกาวนาสมญาเสนอ
มองซิเออคองสตอนพูดอ่อนหวาน
ทั้งโกชินไชนาสาธุการ
บังคับค้านสิทธิ์ขาดราษฎร
ในเมืองนี้มีเรศเตอรองรับ
เปนห้องหับตึกโตสโมสร
สำหรับขายเล่ายาอยู่ถาวร
ในนครมีกว่าห้าสิบโรง
คนฝรั่งนั่งกินวันละหลาย
ที่เมามายพูดเล่นเปนโขยง
แต่ไม่ริวิวาทเหมือนชาติโกง
ที่โอ่โถงบ้างก็มีกิริยา
ถ้ายามเย็นนายห้างทั้งเศรษฐี
ล้วนผู้ดีมียศขึ้นรถา
เรียกชื่ออินสะเปกเช่นเปนเวลา
เที่ยวตรวจตรารอบบุรีที่สบาย
มีโรงหมอรักษายายุรป
ทั้งเครื่องครบทำได้เหมือนใจหมาย
เปนบ้านช่องขบขัน/*32พรรณราย
มีตึกหลายหลังสำหรับกับนคร
กับโรงแพทย์รักษาธารณะ
เขาไม่กะคนเจ็บเหมือนเก็บขนอน
มีห้องหับเตียงตั้งให้นั่งนอน
ราษฎรมารักษาพยาบาล ฯ
๏ ตลาดจีนอยู่ฝ่ายท้ายเมืองหน่อย
เขาไม่ปล่อยเกลื่อนกลาดให้อาจหาญ
ผู้คนคึกตึกใหญ่ขายชามจาน
แลดูร้านเรียงสลับเหมือนตับพลุ
มีพวกแขกแปลกมาเที่ยวค้าขาย
แต่เรียงรายร้านดูไม่สู้จุ
ขายกล้องยาผ้าไหมเทียนไขคุ
แต่พอจุกำลังตั้งหากิน
สงสารญวนพลเมืองเรื่องค้าขาย
น่าเสียดายมีปัญญาไม่หาสิน
ขายแต่ของทรามราคาเปนอาจิณ
มีเครื่องกินเปรี้ยวเคมแต่เต็มกลืน
มีตลาดขายปลาอยู่ห้าหลัง
เอาแผงตั้งเรียงกันสักพันผืน
เปนตึกดินใหญ่โล่งเท่าโรงปืน
น่าครึกครื้นเดินเล่นไม่เหม็นคาว
เพราะมีตรอกซอกน้ำล่ามมาถึง
ไม่เปรอะปรึงล้างราดสอาดขาว
แต่กลางกันนั้นวายขายหมดคราว
คนเกรียวกราวแต่สว่างจนกลางเพล
เวลาค่ำตามถนนทุกหนแห่ง
ตะเกียง/*33แดงดูดีดังสีเสน
ทั้งร้านฝรั่งห้างโตตึกโฮเตล
ไม่ว่างเว้นโคมสว่างเหมือนกลางวัน
เพราะชาวร้านทำงานกลางคืนด้วย
น่าจะรวยเปนเศรษฐีที่ขยัน
เหมือนเห็นได้ไม่อุส่าห์หาไม่ทัน
จึงต้องหมั่นทำกินเปนถิ่นดี ฯ
๏ ที่หน้าเมืองมีรูปแม่ทัพทหาร
นามขนานริโกชกาจดังราชสีห์
เอาเหล็กหล่อไว้ให้เห็นพอเปนที
ตามฐานมีรูปพลรณณรงค์
ท่านผู้นี้คือตีไซ่ง่อนได้
จึงทำไว้รฦกตามความประสงค์
จะได้ฦๅชื่อเสียงสำเนียงคง
ให้ยรรยงอยู่กับริปับลิก
ดีไม่สูญพูลเพิ่มเฉลิมญาติ
ใครทำราชการได้มีไชยอิก
คงกระเดื่องเนื่องสุขไปทุกวิก
ยศไม่พลิกยิ่งเจริญเกินนิรันดร์
ที่ในลำคงคาหน้าไซ่ง่อน
มีเมล์จรค้าขายหลายกำปั่น
ทั้งเรือไฟใหญ่น้อยลอยจรัล
หมดด้วยกันสามสิบหยิบประมาณ
อิกเรือรบสองสามลำประจำท่า
ไม่ยาวกว่าเส้นดีมีทหาร
บนเสาใส่ฮอศกิ๊ดติดปราการ
สำหรับราญรบตัดดัสกร
/*34ทั้งสองเสาเค้าเหมือนฝนแสนห่า
พื้นหลังคาเหล็กล้วนญวนขยอน
สัณฐานเท่ากับวงกระด้งมอญ
เมื่อปีก่อนรบตังเกี๋ยเสียบุรี
มีทั้งอู่ทำเผื่อให้เรือเข้า
สำหรับเช่าเยียวยาแล้วทาสี
ยังอิกอู่ทำขันขยันดี
จนเกือบปียังไม่เสร็จสำเร็จการ
กำปั่นตามนคราที่ว่าใหญ่
มาเข้าได้ทั้งลำทำวิดถาร
เหมือนเรือโล้เหล็กแทนแผ่นกระดาน
ทำท่าธารสูบได้อย่างใจจง ฯ
๏ อันไซ่ง่อนนครญวนสมควรเหตุ
ฝรั่งเศสเอาเปนของต้องประสงค์
แต่ก่อนนี้ภาราเหมือนป่าดง
ไม่มั่นคงปกครองเปนของญวน
เมื่อเสียกับฝรั่งเศสตามเหตุผล
จึ่งได้ปรนปรือปรุงบำรุงสงวน
ยี่สิบปีกว่าเท่านั้นปันจำนวน
เดี๋ยวนี้ล้วนตึกรามงามวิไลย
เปนกอลอนีของฝรั่งไม่อย่างเก่า
บังคับเชาอานามตามวิไสย
พื้นบ้านเมืองนี้ดูไม่สู้ไกล
กว้างยาวไมล์ครึ่งวัดตามอัตรา ฯ
๏ ฝ่ายพวกข้าฝ่าธุลีบดีสูรย์
ก็เพิ่มพูลหยุดพักนานนักหนา
นับวันได้สิบสามตามเวลา
ครบทั้งห้านายสุขสนุกสบาย
แล้วคุณพระไพรัชนัดคำนับ
ไปพบกัน/*35เกาวนาลาถวาย
ด้วยจะขึ้นตังเกี๋ยคิดเสียดาย
ขอผันผายจากเจ้าเกาวนา
เขาแสดงน้ำใจว่าไปนี้
คงไม่มีขัดขวางอย่ากังขา
ต้องสำเร็จราชกิจที่คิดมา
ตามเวลารับรองข้างต้องกิน
แล้วมาลงเรือเมล์ฝรั่งเศส
เดินถึงเขตรไฮฟองท้องกระสินธุ
พอรุ่งออกนาวาจากธานินทร์
แสนถวิลถึงที่อยู่ลูนิวแวส์
สบายดีมีสง่าเปนข้าบาท
มาจากอาสน์ลอยล่องท้องกระแส
ทั้งฟูกเมาะเบาะหมอนที่นอนแพร
เขาดูแลจัดบ๋อยคอยประจำ
เรือจะเรตเจ็ดชั่วโมงออกปากอ่าว
ลลอกขาวน้ำเขียวเปนเกลียวสำ
แล่นเลียบฝั่งข้างโขดสันโดษลำ
เสียงจักรจ้ำน้ำนองฟองกระจาย ฯ
๏ คืนกับวันบัลลุถึงเขตรแขวง
เรียกเนียแตรงทอดสมอก็พอสาย
แต่ญวนเรียกถั่นว่าน่าสบาย
ภูเขารายช่องทางเหมือนอ่างปลา
ประเดี๋ยวมีฝรั่งนั่งเรือบต
แล่นเลี้ยวลดลอยป่องออกช่องผา
มาโดยสานขึ้นเมล์ตามเวลา
ไม่รอท่าแล้วกัปตันให้ครรไล
แล่นมาตาม/*36คงคาสาคเรศ
มีแต่เขตรเหล่าละเมาะเกาะไศล
ไม่เห็นมีบ้านช่องของผู้ใด
ล้วนแต่ไพรพฤกษาเปนอาเกียรณ์ ฯ
๏ ครั้นถึงสุวันไดพอบ่ายคล้อย
ญวนผู้น้อยเรียกจำเพาะเกาะภูเอี๋ยน
บนยอดเขาแลลาดสอาดเตียน
เขาตั้งเพียรทำได้ทั้งไร่นา
ราวกับเรื่องบุราณนิทานเด็ก
ฉันเล็กเล็กจำได้ไม่มุสา
ตบมือก้องร้องสบายยายกะตา
แกทำนาบนเขาเย้าคนฟัง
พอค่อนคืนถอนสมอไม่รอรุ่ง
ก็แล่นมุ่งมาทีเดียวไม่เหลียวหลัง
ทั้งคลื่นลมมิได้หยุดสุดกำลัง
หวาดระวังอยากจะไปถึงไฮฟอง
เห็นฉลามตามเรือมันเหลือร้าย
มาแหวกว่ายตำมุดผุดผยอง
ปลาฉนากจากคู่ดูลำพอง
เที่ยวขึ้นล่องเล่นคลื่นฝืนชลา
เห็นเอียวเซียวเลี้ยวหลีกพยุนโลด
ว่ายกระโดดดำหนีทีถลา
บ้างก็มุดผลุดโผล่พบโลมา
ก็จมสาครเร้นไม่เห็นตัว
เจ้าปลาสากรูปละม้ายคล้ายกับสาก
แลดูปากฤๅออกขาวยาวกว่าหัว
ลอยเปนหมู่ดูขันว่าย/*37พันพัว
แต่เนื้อตัวน่าชังตังกะตอย
เจ้าปลาหมอรอฝูงพยุงลูก
แต่พอถูกคลื่นขยับก็กลับถอย
แลเห็นปลาโทงแทงขึ้นแซงลอย
ดูจะงอยปากยาวราวกับทวน
แม้นตกใจว่ายปรูดพุ่งฉูดฉาด
ไม่คัดวาดตรงใส่เหมือนไม้สวน
ถ้าปลาอื่นไม่หนีซี่โครงรวน
ถูกอ้ายทวนปากแขงมันแทงตาย
พวกชาวโป๊ะปะโมงเบ็ดเข็ดขยาด
จนไม่อาจออกชื่อเลื่องฦๅหลาย
สำหรับแช่งสาปกันอันตราย
ออกชื่ออ้ายโทงแทงแรงกว่ามนต์
ครั้นสูญสิ้นทินกรลงนอนตรึก
อนาถนึกหนาวเย็นทุกเส้นขน
ทั้งคิดถึงครอบครัวของตัวตน
แต่สู้ทนกัดฟันค่อยบันเทา
ด้วยยังไม่เสร็จมาดราชกิจ
จะต้องคิดมานะบ้างเหมือนอย่างเขา
จะเปนสิ่งดีชั่วก็ตัวเรา
ต้องดึงเดาดั้นดงเข้าพงพี ฯ
๏ ครั้นถึงถิ่นควินนอนพอตอนเช้า
มีแต่เขาโขดเขินเนินวิถี
ญวนเขาเรียกบิ้นดิ่นถิ่นคิรี
เข้าจอดที่ในนั้นตามสัญญา
มีเรือจ้างมากมายที่ในน้ำ
แจกประจำเกาะกำปั่นด้วยหรรษา
เปนคนญวนล้วนหลายทั้งยายตา
/*38อนาถาลงประจำลำละครัว
เมืองเหล่านี้ดีเหลือใช้เรือสาาน
ฤๅกันดารยากไร้น่าใคร่หัว
ล้วนไม้ไผ่ไม่พังแผ่นทั้งตัว
บรรทุกวัวควายได้ในทเล
มีทั้งเรือเล็กใหญ่สานลายสอง
ยาที่ท้องข้างในทำไพล่เผล
เอาขึ้นบกยกครอบหัวตัวไม่เซ
ลงทเลนั่งพายได้หลายคน
ครั้นเวลาทุ่มจรถอนสมอ
เปิดหลอดหวอแล่นคว้างมากลางหน
มืดพยับลับฟ้าทั่วสากล
ในกลางชลคลื่นลมเสียงโครมคราม
เรือโขยดโดดเหยงโงงเงงหงาย
ที่เมามายนอนซบสลบหลาม
ทั้งเข้าปลาพากันเหมนไม่เห็นชาม
เดินงุ่มง่ามเงอะงะศีร์ษะเวียน
นอนคุดคู้อยู่ในห้องท้องกำปั่น
จะให้มันหายมึนที่คลื่นเหียน
คนอื่นเขาหลับไหลกันได้เตียน
เราต้องเวียนขึ้นดาษฟ้าทาระกำ
พอรุ่งโรจโชตนานภาขาว
แลเห็นอ่าวเกาะขวางเมืองกวางหนำ
ฝรั่งเรียกตุเรนประเดนคำ
ก็หยั่งน้ำเรียบเลาะเข้าเกาะกง ฯ
/*39๏ ถึงกลางอ่าวเป่าหลอดทอดสมอ
เพราะจะรอถ่ายของต้องประสงค์
เปิดระวางกางบาญชีให้คลี่ธง
ของขึ้นลงเสียงรอกออกระเบง
มีเกาะเล็กเกิดขวางอยู่กลางอ่าว
ก่อตึกขาวคนฝรั่งนั่งในเก๋ง
ทั้งเรือบตกลไฟที่ใช้เอง
ผู้คนเซงแซ่เกาะละเมาะลอย
กับเรือรบสามลำประจำจอด
สำหรับทอดระวังไว้ได้ใช้สอย
กำปั่นญวนเสาคอดทอดตองตอย
ไม่ใช้สอยยังแต่ก่อนเกือบนอนโคลน
ที่บนบกชายผาตรงหน้าเขา
มีศาลเจ้าเกรงโกรงเท่าโรงโขน
กิ่งไม้ปกปิดศาลดังบ้านโจร
ฝรั่งไม่โยนเครื่องเส้นเหมือนเช่นญวน
อ่าวตุเรนนี้เปนเหมือนเมืองท่า
รับสินค้าขึ้นเว้ไม่เหหวน
มีบ้านช่องกร่องกร๋อยน้อยจำนวน
แต่พวกญวนในสำนักนั้นมักจน
ทั้งแร่ถ่านที่ดีก็มีมาก
ญวนไม่อยากให้ฝรั่งมาตั้งขน
เพราะยังเปนเจ้าของท้องตำบล
สู้อดทนหวงไว้ใต้แผ่นดิน
เมื่อไรจะเปนประโยชน์โภชนา
มีสินค้าไม่รู้ทำนั่งจำศิล
แขงแต่ใจได้ยศสู้อดกิน
เพราะถือถิ่น/*40ที่เกิดกำเนิดญวน
แต่ไม่รู้ดูกำลังชั่งน้ำหนัก
ว่ายศศักดิ์ฤๅอำนาจจะขาดด้วน
เมื่อคบคนเจ้าปัญญาเข้ามากวน
ต้องชักชวนชาวนครให้ผ่อนปรน
แต่เดี๋ยวนี้ก็ขยับจะคับแคบ
เหมือนเจ็บแสบอยู่ในกายทุกปลายขน
หย่อนอำนาจวาสนาว่าตำบล
ต้องแบ่งผลยอมให้ไว้อาชา
เมื่อทำศึกคึกสู้ฝรั่งเศส
ปัติเหตุเห็นผิดกับมิจฉา
เสียหหารลูกดินสิ้นปัญญา
ยกภาราให้ฝรั่งมาตั้งครอง
ได้ทราบข่าวว่าเจ้าแผ่นดินเว้
เสด็จเกร่ไม่เอาเปนเจ้าของ
ละบุรีหนีสมบัติขัดทำนอง
ไม่อยากครองที่รับด้วยคับใจ
เสียดายหนอเมืองเว้เคหสถาน
ไม่ได้พานพบเห็นเปนไฉน
ด้วยจะต้องรีบร้อนสัญจรไกล
ยังจะไปต่อเว้หลายเวลา
พอสองยามกัปตันให้ขันสมอ
แล่นชะลอเลียบเกาะละเมาะผา
ถึงทเลลึกทางกลางชลา
ใช้จักรมาจนแจ้งแสงหิรัญ
ไม่หยุดพักจักรพุ้ยตะลุยคลื่น
แลทมื่นล้วนคิรีเปนศรีสรร
ที่สูงเยี่ยมเทียมเมฆอเนกอนันต์
แลเปนควันสุดเนตรเขตร/*41อานำ
ถึงสองวันสองคืนคลื่นก็เงียบ
ทเลเรียบแล่นเลาะเกาะไหหลำ
แต่ยังไกลเทียมหมอกดูออกดำ
ข้ามปากน้ำตังเกี๋ยไม่เสียแรง
ครั้นจวนสางรางตาท้องฟ้าใส
เห็นเรือนไฟริบหรี่มีแต่แสง
ทราบว่าถึงปากน้ำที่สำแดง
ให้รู้แจ้งว่าอ่าวเข้าไฮฟอง
พอสว่างแลล้วนสวนสลา
ขึ้นเปนป่ารอบบุรีมีเจ้าของ
มีป้อมดินเปนหลักยักทำนอง
ฝรั่งครองครอบงำแต่ลำพัง
ฟากข้างขวาแลเห็นแต่เลนตื้น
ไม่ครึกครื้นราบแม้นกับแผ่นหนัง
ดูไกลลิบมีเขาราวกับวัง
บ้านสพรั่งตึกรามอยู่ตามบาง
ถึงไฮฟองเข้าจอดทอดสมอ
เวลาพอสุริฉายขึ้นสายสาง
แต่ไซ่ง่อนจรเมล์ทเลทาง
ก็พอย่างนับยกได้หกวัน
เมื่อเรือพักมีพนักงานฝรั่ง
ลงมายังฮานอยคอยพวกฉัน
ตามคำสั่งเรซิเดนเปนสำคัญ
ดูคมสันให้มารับคำนับแทน
ชื่อเซนเยมลุดเตอแนนต์แขวนกระบี่
เสื้อยันต์มียศตั้งบั้งที่แขน
กับล่ามพูดช่างแผดชื่อแบตแวล
เยนตะละแมนต์ทั้งคู่เชื้อผู้ดี
มาคำนับรับรองพวกข้าหลวง
/*42ตามกระทรวงกำหนดบทวิถี
แล้วแจ้งความขอบใจตามไมตรี
ว่าเขานี้จะพาไปฮานอย
แต่เห็นว่าข้าหลวงลำบากเหลือ
มาในเรือบอบนักดูพักตร์จ๋อย
ให้ยั้งเสียพอบันเทาเขาจะคอย
ต่างรับถ้อยตามบทกำหนดวัน
แล้วคุณพระไพรัชพิพัฒน์ภาพ
ไม่จ้วงจาบมุ่งหมายจึ่งผายผัน
ทั้งคุณหลวงคำณวนควรจรัล
ขึ้นตูคัลเยี่ยมท้าวเกาวนา
ชื่อมองซิเออคับเปเซมเหศร
เขาก็ต้อนรับอารีดีนักหนา
ได้พบพูดสมคะเนกับเวลา
ตามอัชฌานอบน้อมด้วยพร้อมใจ
แล้วเลยเยี่ยมเยเนราลว่าการทัพ
เขาก็รับโดยสนิทพิสมัย
สมกับยศข้าหลวงกระทรวงไทย
ดูเต็มใจโอบอ้อมพร้อมอินทรีย์
แล้วหยิบแผนนครังเมืองตังเกี๋ย
เหมือนสั่งเสียชี้แจงตำแหน่งที่
มาให้ดูรู้พอจรลี
กับวิถีจะขึ้นมาเมืองฮานอย
ท่านข้าหลวงทราบตามเนื้อความชัด
แจ้งระหัสเต็มสุนทรอักษรฝอย
แล้วก็ลามาลงกำปั่นลอย
ดูเรียบร้อยนอนเรือเหลือสบาย
แต่ต้องกินโฮเตลของกวางตุ้ง
/*43มีเนื้อกุ้งปลาผักยักกระสาย
ด้วยกับเข้าชาวยุโรปกระทบกาย
ทั้งสี่นายเบื่อท้องจึ่งลองจีน
คุณพระนั้นกัปตันเขาต้อนรับ
ขอคำนับเวลาพักเปนศักดิ์ศิล
ให้นั่งโต๊ะตามเวลาเปนอาจิณ
จนเสร็จสิ้นเชิญกันถึงวันลา
แล้วได้ขึ้นเดินดูบนบุรี
ตำบลที่ทำเลแลเคหา
ตึกเปนแถวแนวฝั่งสพรั่งตา
ดูหลังคาขาวลออพึ่งก่อทำ
มีโฮเตลโรงหมอก่อเปนแถว
แต่พึ่งแล้วดูยังกำลังขำ
ตึกตลาดรายทางห้างประจำ
มีของชำเสื้อผ้าสารพรรณ
พื้นแผ่นดินลุ่มดอนสัญจรยาก
จ้างคนถากถมล้วนญวนขยัน
ไม่ว่าเด็กผู้ใหญ่เปนรายวัน
แต่พอทันซื้อกินสิ้นปัญญา
พลเมืองบอบบางเปนอย่างไพร่
ไม่สดใสแสนขัดสหัสสา
เพราะบุรีย่อยยับอัปรา
ในสี่ห้าปีปลายทำลายญวน
ฝรั่งเปนผู้จัดสนัดแต่ง
คิดซ่อมแปลงตามใจไม่ไต่สวน
แต่ต้องหว่านทรัพย์ทำจึ่งน้ำนวน
แปลงกระบวนแบบเก่าชาวนคร
เด็กประจำเรือจ้างได้สังเกต
พูดฝรั่งเศสคล่องไม่ต้องสอน
ที่คอยรับไป/*44มานาวาจร
ยืนสลอนตามตลิ่งวิ่งออกพรู
เห็นคนไทยใส่กางเกงแกมเสื้อหมวก
นึกว่าพวกฝรั่งชั่งอดสู
มาพูดจาเรียกร้องแล้วจ้องดู
แต่ไม่รู้ภาษากันว่าอันใด
มีหอคอยลอยลิ่วอยู่ริมฝั่ง
แล้วก็ตั้งข้ามแม่น้ำตามไศล
วางจังหวะกะห่างหนทางไกล
สำหรับใช้สังเกตบอกเหตุการ
กลางวันเอากระจกส่องมองแต่แสง
ก็รู้แจ้งเหมือนได้รับฉบับสาร
กลางคืนใช้แสงอัคคีมีประมาณ
ดูวิดถารชื่อซิกแนนแดนสัญญา
ในลำน้ำหน้าบุรีมีเรือรบ
ประจำครบเครื่องทหารการรักษา
มีทั้งปืนฮอศกิ๊ดติดนาวา
ทอดอยู่กว่าสิบลำประจำซอง
กับเรือเมล์ไปมาเที่ยวค้าขาย
สำหรับถ่ายรับเช่าส่งเข้าของ
มีสามลำตามชะไลหน้าไฮฟอง
ทั้งขึ้นล่องสติมลอนจรนที ฯ
๏ อยู่ไฮฟองสองวันตามกำหนด
พร้อมกันหมดอิ่มเอมเกษมศรี
กับฝรั่งสองนายใจอารี
นำวิถีพวกไทยไปฮานอย
มาขึ้นเมล์ฟิกนิกอิกลำหนึ่ง
เช้าโมงกึ่ง/*45ถอนสมอไม่รอถอย
ใช้จักรเดินตามลำน้ำซองคอย
ฤๅอิกถ้อยเรียกว่าลำแม่น้ำแดง
มันคดเคี้ยวเลี้ยวงอเหมือนคอกล้อง
มีแต่ท้องนาลุ่มชุ่มระแหง
ทำนาได้ทั้งปีมิเสียแรง
ไยจึ่งแพงถังละเหรียญแทบเจียนตาย
เด็กเด็กเดินแก้ผ้าอนาโถ
ต้องซูโลมือพนมวิ่งก้มหงาย
เคยได้เซ็นเห็นกำปั่นขอทานดาย
บ้างเลี้ยงควายก็ต้องทิ้งวิ่งทะยาน
ถ้าโยนอัฐทองแดงแย่งกันกลุ่ม
เที่ยวแหวกพุ่มรกหาน่าสงสาร
ปากก็ร้องมองตกายแม้นได้การ
ตลีตลานวิ่งตามหลามคันนา
กว่าจะได้แต่ละเซ็นเหมือนเขนขอน
ไส้กระฉ่อนแทบชีวังจะสังขาร์
เอามือตบปากท้องของอาตมา
ที่เมื่อยขานั่งจ๋อลงก็มี
เรือก็แล่นเดินตามแม่น้ำน้อย
ไม่ตะบอยหยุดพักเปิดจักรจี๋
โคลนพอครือท้องมาในวารี
บ้านช่องมีเปนระยะออกระทาง
ผ่านแม่น้ำตามสบายไปหลายแห่ง
ค่อยชื่นแฉ่งศรีหน้าเหมือนทาฝาง
ไม่คลื่นเหียนเวียนหัวกลัวอับปาง
มืดนภางค์เรือจรนอนสบาย ฯ
/*46๏ ครั้นสี่ทุ่มถึงฮานอยค่อยสว่าง
หนาวน้ำค้างห่มผ้าไม่น่าหาย
เย็นเปนเหน็บเนื้อหนังทั่วทั้งกาย
จนสางสายรุ่งรางสว่างวัน
พนักงานสองนายชายฝรั่ง
ก็พร้อมพรั่งแต่งกายจะผายผัน
นำข้าหลวงพวกไทยขึ้นไปพลัน
ให้อยู่ชั้นตึกหอคอเวอนเมนต์
ที่สำหรับรับแขกมาแปลกบ้าน
สอาดสอ้านแสนสุขไม่ขุกเข็ญ
แล้วว่าท่านแบรเยเรซิเดน
จัดให้เปนที่พักกว่าจักไป
แต่ที่จะรับประทานอาหารนั้น
จงผายผันทุกเวลาอัชฌาไศรย
ให้นั่งโต๊ะแคฟเฟทำเลไกล
จะเรียกให้หมดแอลเด็กแซนดา
แล้วคุณพระไพรัชพิพัฒน์ภาพ
ไม่จ้วงจาบตามบทซึ่งยศถา
ไปเยี่ยมที่สองเจ้าเกาวนา
นามสมญาแบรเยเรซิเดน
เขาต้อนรับจับหัดถ์จัดเก้าอี้
ด้วยยินดีได้ประสบมาพบเห็น
แล้วไต่ถามความลำบากที่ยากเย็น
ฤๅว่าเปนสุขทั่วทุกตัวนาย
มองซิเออแบตแวลผู้แก่นล่าม
พูดมาตามอังกฤษสนิทหลาย
ให้คุณพระทราบชัดอธิบาย
ดูแยบคายเต็มตามความอัชฌา
/*47แล้วว่าการเลี้ยงรักษาพวกข้าหลวง
ตกกระทรวงคอเวอนเมนต์เปนผู้หา
ทั้งรับส่งคงจัดเปนอัตรา
ตามทางข้าหลวงไทยเปนไมตรี
อิกบ้านช่องเกาวนาเวลาไหน
จงมาไปตามสนุกเปนสุขี
อนุญาตขาดเหลือเผื่อทวี
อย่าได้มีความแหนงระแวงใคร
ทั้งรถม้าสารพัดจัดสำหรับ
ให้ขี่ขับตามภาษาอัชฌาไศรย
คุณพระท่านจึ่งตอบว่าขอบใจ
ที่มาได้รับรองกว่าต้องการ
แล้วลามาที่พักสำนักตึก
ต่างคนนึกปรีเปรมเกษมสานต์
ครั้นสิ้นแสงส่องหลักจักรวาฬ
อยู่สำราญห้องหับไม่คับกาย
พอรุ่งเช้าเกาวนามาเยี่ยมตอบ
ตามระบอบราชกิจสนิทหลาย
ดูเอื้อเฟื้อโอบอ้อมน้อมทุกนาย
แล้วผันผายกลับบ้านสถานตน
เมื่อพวกไทยไปโฮเตลก็เปนยศ
ได้ขึ้นรถเทียมคนบนถนน
ฝรั่งเรียกปู๊สปูดพูดพิกล
คือเหมือนคนเรียกวิฬามาเปนนาม
น่าสงสารญวนคนพลไพร่
ดูเหมือนไม่เหนื่อยเหน็จคิดเข็ดขาม
กับคนท้ายคอยจุนวิ่งรุนตาม
เหมือนสยามเรานี้ที่ขี่กัน
/*48มีสำหรับฮานอยคอยรับจ้าง
พวกขุนนางชอบขี่ดีขยัน
ลากเลี้ยวล้มลุกวิ่งไม่ทิ้งคัน
ดูผ้าพันหัวปลิวเหมือนทิวธง
พวกฝรั่งนั่งไปแล้วให้อัฐ
ไม่ต้องขัดรับเอาตามความประสงค์
ถ้าสมเหนื่อยหน้าชื่นค่อยคืนคง
แม้นน้อยลงก็อย่าร้องไม่ต้องทวง
ยังกุลีมีหลายทั้งชายหญิง
พอเช้าวิ่งเหมือนเขาขับไปทัพหลวง
ถือเชือกคานแบกหามตามกระทรวง
คอยรับช่วงขนของเที่ยวมองเมียง
เสื้อกังเกงขาดวิ่นช่างสิ้นคิด
แต่สุจริตซื่อมากปากไม่เถียง
จ้างแต่พอได้เซ็นเปนเสบียง
เอามาเลี้ยงปากท้องรองไปวัน
ที่รุ่นสาวน้อยน้อยค่อยดูได้
ก็ต้องไปตามจนทนขยัน
สักว่าได้ไม่ว่าเอาบ่าดัน
ไม่เปนอันออกสนุกขมุกขะมอม
น่าสงสารทรามเชยไม่เคยเห็น
ต้องยากเย็นฝ่ากายจนผ่ายผอม
ถึงหนักเหลือเหงื่อหยดสู้อดออม
ช่างมายอมแบกหามนามกุลี
อันตัวเราทุกข์เทื้อเหลือลำบาก
มาพลัดพรากความรักยิ่งหนักจี๋
เข้าสองเดือนเหมือนจะดิ้นสิ้นชีวี
ร้อนฤดี/*49เหลือหนักด้วยรักรึง
อยากจะจ้างนางญวนสมควรแบก
ขึ้นแสรกพอผ่อนหย่อนสลึง
ถ้าแม้นได้ไม่ว่าห้าตำลึง
ขอแต่ทึ้งทุกข์ออกเสียนอกกาย
กลัวเขาจะไม่แบกด้วยแปลกเพษ
สุดสังเกตในอารมณ์ไม่สมหมาย
อันการจะปลดเปลื้องเรื่องในกาย
เหลือขยายที่จะจ้างกับนางญวน
แต่เดือนอ้ายให้คนึงจบถึงนี่
เข้าเดือนยี่อยู่ฮานอยละห้อยหวน
มาหยุดยั้งตังเกี๋ยจนเสียนวน
กำลังอ้วนจะต้องผอมออมกมล
พอพลบค่ำสุริยาเวลาดึก
อนาถนึกหนาวเย็นทุกเส้นขน
ต้องติดไฟในผนังประทังตน
ยังไม่พ้นหนาวกายในอุรา
ทั้งหนาวเนื้อที่มาหน่ายคลายสวาท
หนาวนิราสศรีสวัสดิ์สหัสา
หนาวในอกมิได้อุ่นทุ่นวิญญา
หนาวที่มาไกลคู่ข้ามบุรี
ได้อังไฟไม่เหมือนอุ่นหนุนเขนย
มาจากเชยจากชมระบมฉวี
โอ้หนาวเนื้อหนอจะได้สิ่งใดดี
เพราะอัคคีไฟธาตุขาดอยู่ดวง
ถึงมีเสื้อกางเกงผ้ามาพออุ่น
ถ้านึกฉุนถึงมิตร/*50ยิ่งคิดห่วง
มองไม่เห็นเย็นปลาบก็ทราบทรวง
จะห้ามดวงใจได้ฤๅไรเรา
ครั้นเดือนยี่วันศุกร์ขึ้นสองค่ำ
เวลาย่ำมืดพยับลงลับเขา
กับสี่สิบมินิตไม่คิดเดา
พร้อมพวกเราทุกคนสนทนา
แผ่นดินไหวในฮานอยคอยสังเกต
ไม่เห็นเหตุอัศจรรย์ขันหนักหนา
พอรู้ตัวเงงโงงโคลงกายา
สามสิบห้าวินาทีแล้วดีไป
ฝ่ายบุรำตำหรับฉบับชี้
ว่าเกิดมีแปดประการบันดาลไหว
เกิดด้วยผู้เรืองอิทธิ์ฤทธิไกร
เปนอยู่ในหกอย่างวางคัมภีร์
ไหวด้วยปลาอานนต์ตนขยับ
ตามฉบับภูมภาคเปนสากษี
ข้างญวนจีนก็ว่าตำรามี
อึ่งอ่างที่หนุนโลกมักโยกกาย
ไม่รู้ว่าจะตัดสินดินอากาศ
เหลืออำนาจจะนิยมให้สมหมาย
คงจะไม่เห็นจริงทั้งหญิงชาย
แล้วแต่ฝ่ายนัคเรศมีเหตุการ
ได้เห็นชัดอัศจรรย์ในวันนี้
ใคร่คดีดูอานามตามสัณฐาน
เห็นจะสิ้นเสื่อมสิ่งศฤงคาร
เทวดาลดลทวีบุรีญวน
ด้วยเข้าในปกครองของฝรั่ง
แต่ลำพังตามไสมยต้องไต่สวน
เหมือนหุ่นยนต์คนไม่ชักยักกระบวร
/*51ก็แลล้วนตั้งจมปุกเหมือนตุ๊กตา
แมมดรีนกินตะกางสำอางโอ่
เคยตั้งโตเต็มอำนาจวาสนา
ได้บีบคั้นกันตามความอาญา
ไม่มองหน้าพลไพร่ใจทมิฬ
ทั้งกะเกณฑ์กดกันคั้นเอาทรัพย์
ราษฎร์ก็คับแค้นจิตรนิจสิน
ครั้นมีผู้ปกครองข้างตองกิน
ก็เหมือนสิ้นดวงชะตาเมืองฮานอย
เขามาหัดจัดธรรมเนียมไม่เจียมทรัพย์
ข้อบังคับเสริมใสให้ใช้สอย
ต้องเดินตามความเห็นเขม้นรอย
เปนผู้น้อยเขาทั้งรู้ต้องดูดาย
อันอำนาจฝรั่งเศสทั้งเดชฤทธิ
เหมือนอาทิตย์เที่ยงเปล่งเมื่อเบ่งฉาย
ถ้าใครดูสุริยาแก้วตาพราย
ไม่อาจกรายเกริ่นแลแพ้ตวัน
ถึงอย่างไรใจญวนเมื่อจวนอับ
ได้เตรียมทัพรบเร่งเก่งขยัน
เห็นว่าเสือก็ต้องสู้คู่ประชัน
เมื่อโรมรันแพ้สงครามก็ตามการ
แต่อาวุธยุทธนาเวลานั้น
มีกั้นหยั่นทวนภูธนูขวาน
ด้วยนึกเห็นว่างามตามโบราณ
ไม่คิดอ่านหากำลังยังเสียดาย
เก็บสินทรัพย์รับไว้ใส่กระเป๋า
ที่หนักเบาไม่กลัวตัวฉิบหาย
ทั้งปืนผาออกกลาดตลาดราย
/*52เขาทำขายกันอื้อไปซื้อมา
ในสิบคนจะมีสักกระบอก
ก็ต้องออกไปประชิตกับมิจฉา
จนป้อมใหญ่ยับย่อยถอยศักดา
หมดปัญญาชาวบุรินทร์สิ้นอาไลย
ครั้นรุ่งเช้าแบตแวลผู้แก่นล่าม
มาไต่ถามพูดจาอัชฌาไศรย
ว่ากินอยู่ชอบปากอยากอันใด
จงบอกไปจะหามาทุกวัน
อันแบตแวลคนนี้ดีด้วยปาก
พูดได้มากหลายชาติฉลาดขัน
ฝรั่งเศสอังกฤษก็ผิดกัน
โปรตุคันเจ๊กไทยเข้าใจฟัง
ครั้นกลางคืนพาไปดูรำร้อง
ที่ตึกของญวนสง่ามีหน้าถัง
ล้วนรุ่นสาวขาวขำแต่ลำพัง
ดูกำลังน่าเชยไม่เคยชาย
เจ้าโพกหัวผ้าแดงแต่งเหมือนงิ้ว
ช่างผ่องผิวพักตร์เหมือนกับเดือนหงาย
โคมกระดาษพาดคานปานกระทาย
ดูแยบคายผูกบ่ามีท่าทาง
ยืนขึ้นรำทำมือกะดิกกะดุก
แล้วนั่งคุกเข่าร้องให้ต้องอย่าง
วนเปนคู่ดูดีทั้งสี่นาง
จังหวะวางขับร้องเข้ากลองซอ
แปลกกับรำโคมเราชาวสยาม
เมืองอานามอย่างดีเท่านี้หนอ
ไม่เห็นมีกี่ท่าหน้าลออ
วิธีก็มอญรำตามระทา
แต่ยัง/*53ชวนยวนยีทีจริต
ด้วยนั่งชิดลูบคลำได้ตามภาษา
แม้นจะให้ปรองดองต้องวิวาห์
เรียกราคาพอสมควรญวนฮานอย
มีหัวหน้าถ้าจะดูไม่ใช่ง่าย
ต้องใช้สายคนสนิทให้ติดสอย
ด้วยกลัวฝรั่งรังแกมาแส่รอย
เปนผู้น้อยพูดไม่ออกเขาบอกตรง
หากินตามความสำรวยทั้งสวยสาว
อยู่ตึกราวนางนาฎราชหงส์
แต่เขาว่าสุจริตจิตรมั่นคง
ไม่น่าปลงใจเชื่อเหลือประมาณ ฯ
๏ วันหนึ่งได้ไปดูเทพารักษ์
ที่เปนหลักบุรีมีเปนศาล
อยู่ตึกตั้งครั้งปฐมบุรมบุราณ
ทางประมาณชั่วโมงดูโล่งตา
มีประตูเปนช่องอยู่สองชั้น
ถัดไปนั้นตึกว่างทั้งซ้ายขวา
กลางเปนลายปูหินล้วนศิลา
แล้วถึงหน้าศาลเจ้าเข้าข้างใน
มีรูปเซียนเปนสง่าท่าต่างๆ
ยืนเงื้อง้างทวนหอกออกไสว
ที่เปนหลวงจีนนั่งอย่างพระไทย
ครองผ้าไตรเหลืองเรื่อเสื้อกางเกง
ข้างหลังมีรูปใหญ่กายมหันต์
ดูมั่นตั้นโตทลึ่งบึ้งเขมง
นั่งบนแท่นห้อยขากายาเกรง
ลืมตาเป๋งดังเปนเขม้นมอง
สูงเจ็ดศอก/*54ออกดำเหมือนสำฤทธิ์
ว่าศักดิ์สิทธิสุรพลคนสยอง
มือซ้ายถือกฤชยาวเท่ากระบอง
ปักขนองหลังเต่าริมเท้ายัน
แต่มือขวาทอดศอกบอกนิ้วชี้
ในวิธีเหมือนให้ยลบนสวรรค์
ห่มภูษาย้อมสิ้นขมิ้นชัน
ทั้งมีพันโพกเศียรคาดเคียนกาย
ได้ถามญวนผู้เถ้าที่เฝ้าศาล
ว่านมนานครั้งไหนน่าใจหาย
แกแจ้งว่าตาหล่อขอบรรยาย
อธิบายแรกเริ่มแต่เดิมที
เมื่อจีนมาสร้างกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง
เปนบ้านเมืองโอ่โถ่งทั้งโกงษี
เวลานั้นหลวงจีนนึกยินดี
จะให้มีของบูชาสาธุชน
จึ่งหล่อรูปสำฤทธิสถิตย์ไว้
แต่พอให้เข้าเส้นเปนกุศล
ให้ชื่อถั่นจิ้นผูดูวิกล
เปนที่คนมัสการนมนานมา
เขากำหนดจดฉนำจำกันได้
นับมาได้พันปีเข้านี่หนา
แล้วแจ้งความตามฤทธิอิศรา
ใครไม่ปรามาทกลัวทั่วนคร
เมื่อปีกลายมีฝรั่งหวังจะผลาญ
ขนเอาถ่านกองหุ้มเหมือนสุมขอน
แล้วติดไฟใส่สูบจนรูปปอน
หมายว่าร้อนคงละลายต้องคายทอง
อัศจรรย์บันดาลการประหลาด
มีน้ำหยาดซึมออกมาน่าสยอง
/*55อัคคีดับทั้งสุมจนชุ่มกอง
ไม่ได้ทองต่อยหูชูไปอัน
ได้ทราบคำอำลาจากตาเถ้า
แล้วเลยเข้าป้อมสังเกตทั่วเขตรขันธ์
ขุดคูรอบขอบปราการตระหง่านครัน
กำแพงนั้นสูงทำถึงสามวา
สร้างแต่ครั้งบุรียังมีสุข
ครั้นเกิดยุคเแพ้ริปูหมู่มิจฉา
ทวารที่เข้าไปในชะลา
มีอยู่ห้าแห่งทำประจำการ
ประเดี๋ยวนี้ฝรั่งพังเสียสอง
ก่อจำลองเปนกำแพงแปลงสถาน
แล้วมีตึกยาวขวางอยู่กลางลาน
วัดประมาณสี่เส้นดูเปนแนว
สำหรับฝรั่งตั้งทหารการรักษา
ทุกเวลาฝึกหัดจัดเข้าแถว
ไม่ไว้ใจชาวบุรีจะวี่แวว
ให้คล่องแคล่วอยู่สำหรับกับนคร
มีโรงหมอก่อตึกอยู่ในป้อม
ตั้งเปนหย่อมรีขวางเหมือนวางขอน
หลังละสามเส้นกว่าสถาวร
น่านั่งนอนแลหลามงามลออ
ด้านหนึ่งออฟฟิเซอกับไปรเวต
ปันเปนเขตรห้องสลับกันกับหมอ
ด้านหนึ่งมีคนเจ็บเก็บชะลอ
นั่งงอนหง่อนอนเตียงออกเรียงราย
แต่คนญวนสามร้อยก็พลอยป่วย
มีหมอช่วยรักษามันน่าหาย
พวกฝรั่งแปดสิบหยิบบรรยาย
/*56ทั้งสองฝ่ายอยู่ด้วยกันปันเปนตอน
เห็นคนเจ็บอนิจจังน่าสังเวช
ลืมตาเนตรนอนหงายเหมือนไม้ขอน
ที่แขนขาดเพียงข้อก็ต้องทอน
ที่เนื้อล่อนเห็นกระดูกเพราะถูกปืน
ที่หักพอต่อได้ก็ใส่เฝือก
สำลีเกลือกน้ำมันเย็นไม่เหม็นหืน
ที่ตัดโคนแขนทิ้งต้องนิ่งกลืน
ช่างข่มขืนทำกันน่าบรรไลย
บางคนผ่าหน้าแข้งแคะกระดูก
ควักเอาลูกปืนที่ยิงออกทิ้งได้
ที่เย็บผ่ายาปิดสนิทใน
ที่ขาดไปเพียงเข่าไม่เท่ากัน
ที่กระหม่อมหลุดเหลือแต่เยื่อเผยิบ
ไม่กำเริบแทบชีวาจะอาสัญ
ลุกขึ้นนั่งพูดพลอดหยอดน้ำมัน
หมอก็ผันแปรรักษาพยาบาล
หนังสือพิมพ์มีวางข้างเฉลียง
เปนของเคียงเหมือนหนึ่งว่ายาสมาน
ได้พลิกดูรู้คำแก้รำคาญ
พอเบิกบานใจเจ็บที่เหน็บชา
อิกด้านหนึ่งเครื่องมือที่ถือใช้
มีดตะไกรเหล็กงัดตัดมังสา
มีหลายอย่างต่างพรรณอนันตา
จะพรรณนาไม่หมดเหลือจดจำ
อีกด้านหนึ่งเก็บยาสารพัด
ที่เขาจัดมาไว้ใช้ออกสำ
ใส่ขวดมิดปิดผนึกจาฤกคำ
สำหรับนำแนะ/*57ฉบับสรรพยา
ที่ทหารพลอยป่วยด้วยเหล่านี้
เพราะราวีพวกขบถถือยศถา
ที่ลุกลามตามหักด้วยศักดา
ให้ภาราราบเตียนเสี้ยนอานาม
อันป้อมใหญ่นี้ตั้งอยู่ข้างเผิน
วิถีเดินได้รอบขอบสนาม
หนทางชั่วโมงเศษสังเกตตาม
ได้ทาบทามออกเดินประเมินดู
ถนนนั้นใหญ่กว้างหนทางเหยียด
เปนแนวเรียดจดแม่น้ำตามผลู
กว้างสักสี่วามองลอองฟู
มีตึกอยู่ห้างโฮเตลยังเปนตอน
ชื่อถนนปอรแบแลสอ้าน
ปลูกโรงร้านแซกซอกออกสลอน
คอเวอนเมนต์เซนประกาศราษฎร
ให้รื้อถอนเรือนกระบุงที่รุงรัง
เพราะกลัวไฟไหม้ฝอยพลอยเอาตึก
สินค้าคึกเงินทองของฝรั่ง
จะได้ให้อินชุรันกันระวัง
เปนผู้รั้งเรียกราคาสัญญากัน
มีถนนแยกไปก็หลายสิบ
แลออกลิบญวนอยู่ดูคับขัน
เปนเรือนแตะฝาจากมากอนันต์
ถ้านานวันก็คงอยู่ไม่สู้สบาย
มีสระใหญ่ยาวได้สักแปดเส้น
มองกันเห็นไม่รู้ว่าหน้าสหาย
กว้างสี่เส้นเปนเกาะละเมาะทราย
ก่อเก๋งลายเขียนทาน้ำยาญวน
/*58ข้างด้านเหนือมีตลาดออกกลาดกลุ้ม
ผู้คนชุมเดินสลับออกสับสวน
มีทางแยกหลายสิบหยิบประมวญ
เปนตึกล้วนอยู่มากสองฟากทาง
ในแถวนี้ไม่มีฝรั่งเศส
ด้วยเปนเขตรของเก่าที่เขาสร้าง
นั่งร้านขายภูษาผ้าแพรบาง
สีต่างๆออกดื่นกว่าหมื่นพัน
เห็นสีโศกสิ้นสติดำริห์คิด
มาจนจิตรเสียเพราะแพรแลกระสัน
ทั้งเจ้าของฤๅก็สวยไปด้วยกัน
ให้หวาดหวั่นคิดถึงแพรแล้วแลคน
น่าจะซื้อทำสะไบไปให้น้อง
ฤๅจะหมองวรกายระคายขน
แต่ให้เห็นเปนพยานเหมือนทานบน
ว่าทุกข์ทนโศกถึงคนึงนาง
ด้วยจากไปไกลบุรีทวีรัก
ถึงเห็นพักตร์เจ้าของแพรก็แลหมาง
จะว่าพี่นี้กระไรน้ำใจจาง
ไปแรมร้างตังเกี๋ยให้เสียที
แล้วเลยเมินเดินดูไปตามร้าน
ออกรำคาญเพราะนัยตาน่าบัดสี
แต่ใจจิตรตั้งมั่นเหมือนขันตี
นัยตามีชวนแลชะแง้มอง
ที่ลางนางน่าคิดพิสมัย
นึกอยากได้เนื้อเย็นเปนเจ้าของ
แม้นมีผู้หยิบยกให้ปกครอง
จะหาช้องเกล้ามวยไม่/*59ขวยใจ
เอาใบคล้อมาสานบานบ้าร่า
ครอบเกศาทั้งพวกเปนหมวกใหญ่
สัณฐานเท่ากระด้งเปนวงใน
เวลาใส่ทวนลมต้องก้มเดิน
เห็นคนไทยใช้ตามาออกปราด
น่าสวาทฤๅเจ้าอายระคายเขิน
เหมือนเคร่งครัดทัศนาในตาเมิน
น่าจะเชิญก่องก๊ายด้วยรายงาม
มีเกือกใส่ปลายงอนค่อนหน้าแข้ง
ช่างคิดแผลงกว่าของเราชาวสยาม
แต่ผิวเนื้อเหลือสอาดชาติอานาม
ดูนวนงามทีท่าน่านิยม
ฟันก็ดำเหมือนนิลชอบกินหมาก
น่ากระชากเชือดแก้มแกล้มขนม
ยอมให้เชยแล้วจะเสยลูกคางชม
มิให้ระบมบิดเบือนกระเทือนปราง
แต่ขยาดโฉมตรูเมื่อดูเห็น
กลัวจะเหม็นสาบสวยมวยที่หาง
ไม่เหมือนญวนเมืองเราชาวโพงพาง
เจ้าเคียนอย่างเจ๊กจีนสิ้นทุกคน
รวบกะบิดยาวเลื้อยเปลือยตลอด
เอาผ้าสอดต่อซ้ำร่ำอีกหน
พันกระหม่อมเปนกระบังตั้งอยู่บน
ผู้ดีจนเหมือนกันดูขันตา
เสื้อกางเกงรุ่มร่ามว่างามยศ
รัดประคตพันพุงยุ่งนักหนา
ชมผู้หญิงตังเกี๋ยเสียเวลา
/*60ก็รีบมาตามทางกลางนคร
มีของขายหลายถนนไม่ปนสิ่ง
ช่างดีจริงดูเปนตับสลับสลอน
เครื่องลายครามชามกระถางอ่างมังกร
เย็บที่นอนฟูกนวมรวมตำบล
ฆ้องระฆังช่างเหล็กหล่อทองเหลือง
ทองเดงเครื่องหม้อไหไขว่ถนน
ทำกระดาษพัดพับสัปทน
ไม่ปะปนเปนแผนกแยกหนทาง
ที่ทำหีบตั้งโครงต่อโลงผี
ทอมู่ลี่ตามถนัดไม่ขัดขวาง
พวกสดึงขึงผังตั้งอยู่กลาง
ล้วนแต่นางรุ่นสาวชาวนคร
ที่ช่างมุกฝังไม้ได้หลายอย่าง
มีลูกจ้างทำคล่องไม่ต้องสอน
ที่ช่างกลึงนั่งดึงแต่ภมร
ถักเปลนอนฟั่นเชือกเลือกซื้อปอ
ร้านขายยาสารพัดกำจัดโรค
เมื่อลมโบกหอมระรื่นไม่ขื่นสอ
ขายปลาเค็มหอมกะเทียมเปี่ยมกะทอ
อีกทั้งหม้อน้ำปลาตำราแกง
กะปิญวนกลิ่นร้ายมิใช่เล่น
เดินมาเห็นแต่กระถางก็คางแขง
แมงดานาเมืองนี้มิเสียแรง
ไม่สู้แพงสามสิบหยิบให้ไพ
ที่ทำตู้ต่อเตียงเสียงแต่ขวาน
ขยันงานที่จะหามาใส่ไส้
มีกังวลเต็มตัวทั่วกันไป
ชั้นไม้/*61ไผ่ก็เจ้ากำไม่ทำแพ
เอาขึ้นบกยกตั้งเหมือนนั่งร้าน
แผ่นกระดานท่อนยางวางบนแคร่
ใส่ตะเฆ่ลากดังฟังเหมือนแตร
เสียงเซงแซ่เดินไขว่อยู่ไปมา
ที่จักสานก็เปนพวกยิ่งหนวกหู
เอารักถูชุบคลุกสมุกฝา
ทั้งห้างจีนก็หลายได้ภรรยา
เหมือนเขาว่าเจ๊กเข้าต้มผสมญวน ฯ
๏ ขอหยุดยั้งฟังจะรกหนกหูเหือง
ในราวเรื่องภาชนะเขาจะสรวล
ที่ขาดเหลือเจือกันปันจำนวน
เอาเปนถ้วนพอดีอย่ามีไภย
แต่เมืองนี้มีขุนพัฒนนัดบ่อนเบี้ย
เล่นได้เสียตามสัญญาน่าสงไสย
มีกั๊กเดียวเท่านั้นขันเหลือใจ
วัดยาวได้สามวาเขียนตาโต
ออกแต่หน่วยกับสองของคู่ขี้
เจ้ามือมีแจงมาครอบฝาโถ
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนทำที่กำโป
เจ๊กญวนโซเพราะเล่นเห็นทยาน
ขอเสมอถือพลองยืนมองกั๊ก
สำหรับทักถามไถ่จะได้ขาน
ออกหน่วยสองร้องดังมี่กังวาล
หัวเบี้ยขานเสียงใสอยูไกลวง
คอยจับปิดคิดบาญชีมีห้องหับ
ฟังเหมือน/*62กับสวดมนตร์บนอาก๋ง
แทงกับเขาไม่เปนเล่นเอางง
เหมือนกับลงคู่ขี้มีอากร
อีกทั้งฝิ่นโรงจำนำตามบังคับ
ฝรั่งรับเก็บภาษีมีขนอน
ที่กินโดยสุจริตติดจนพลอน
มีทุนรอนไม่คะนองถึงย่องเบา
ธรรมเนียมเก็บภาษีมีขึ้นใหม่
แต่ชักใจลูกค้าให้หน้าเหงา
เมื่อจีนกับฝรั่งกำลังเมา
ต่างรบเร้าคักคึกเปนศึกกัน
พวกเจ๊กในตังเกี๋ยไม่เสียหาย
ก็ค้าขายเต็มที่ดีขยัน
จนสิ้นศึกมีสุขถึงทุกวัน
พวกจีนนั้นยิ่งเพิ่มเติมเข้ามา
แต่เดี๋ยวนี้คับใจไปเสียมาก
กลัวจะยากด้วยพิกัดขัดหนักหนา
ทั้งภาษีปากลำธรรมดา
ถ้าแม้นขาจะเข้าเรียกเอาแรง
เหมือนตัดการค้าขายลงหลายร้อย
เปนที่พลอยกดจีนให้กินแหนง
ทั้งภาษีมนุษย์ก็สุดแรง
เรียกแฟรงก์ต่อเจ๊กเหมือนเก๊กกัน
ถ้าอย่างน้อยเพียงปีละสี่พวด
กระทั่งรวดสามตำลึงถึงสวรรค์
พวกเจ๊กออกกลอกหางเปียละเหี่ยครัน
ทุกคืนวันบนซ้ำอยู่ร่ำไป
แต่เงินค่าตัวจีนเปนสินทรัพย์
ผู้กำกับตังเกี๋ยไม่เกลี่ยไกล่
เก็บเอา/*63มาตวงถังเข้าคลังใน
ถ้านานไปเจ๊กจีนคงสิ้นเมือง
จนสำเภาเข้ามาต้องล่าหนี
เห็นภาษีร้ายเหลือเหมือนเสือเหลือง
ถึงจะเปนเจ้าสัวก็กลัวเปลือง
มันเข้าเรื่องเสียเปรียบเหยียบนคร
ฝรั่งเศสแสนฉลาดคนชาติเขา
ก็ผ่อนเบาภิญโญสโมสร
แต่ชาติอื่นตามถนัดคิดตัดทอน
ยิ่งเดือดร้อนกับจีนสิ้นปัญญา
อันเมืองนี้ก็ใหญ่ไม่มีเจ้า
ตั้งแต่ท้าวตามบทสืบยศถา
แต่ไปขออนุญาตอำนาจตรา
ยังภารากรุงเว้เอกะนาม
อันที่ตั้งก็ฝรั่งเขาตบแต่ง
เลือกตำแหน่งแต่พอทั่วเปนรั้วหนาม
หวังจะให้เปนสุขไม่ลุกลาม
พองดงามมีประจำเหมือนค้ำชู
ได้มาเห็นญวนขุนนางกลางถนน
ขึ้นนอนบนเปลงามเหมือนหามหมู
เอาเสื้อผ้าคลุมมิดปิดประตู
เราแลดูนึกว่าศพเมื่อพบพาน
ได้ไต่ถามขุนปราบที่ทราบพจน์
แกรู้หมดบอกแจ้งแถลงสาร
ว่าเปนยศของขุนนางครั้งบุราณ
คือองค์กวานนอนไปที่ในเปล
ตัวเจ้าเมืองฮานอยค่อยสง่า
เมื่อยาตรางามดีไม่ขี้เหร่
ทำหลังคา/*64เหมือนชิ้นลิ้นทเล
คลุมหลังเปลมีม่านคานเขียนลาย
เปนยอดยศกลดมีถึงสี่เล่ม
คนกางเต็มข้อล้าจนหน้าหงาย
มีคนถือม่อละกู่ดูแยบคาย
แต่งตัวคล้ายพวกกุลีที่นคร
ตำรวจถือดาบแดงแซงไปหน้า
เสื้อคร่ำคร่าเดินถนนคนขยอน
มองไม่เห็นตัวท้าวเจ้านคร
เหมือนหนึ่งซ่อนอยู่ในเปลเอ้เตตน
แต่ไม่สู้ไปไหนให้ใครเห็น
ต่อเมื่อเปนราชการนานๆหน
ฝรั่งเชิญมาเปนหุ่นพอทุ่นคน
ในกังวลคอเวอนเมนต์เปนประธาน
นั่นแหละจึ่งได้พบประสบปะ
ด้วยธุระสำคัญสันนิษฐาน
ไม่ให้เสียแบบอย่างทางบุราณ
แต่กิจการแล้วแต่เขาพวกเคาน์ซิล ฯ
๏ ฝรั่งเศสนั้นอยู่เขตรข้างทิศใต้
สบไถงทุกตำบลถนนหิน
ไม่ปนเปกับเหล่าชาวบุรินทร์
แล้วเปนถิ่นริมน้ำตามสบาย
อันตึกท่านเกาวนาพออาไศรย
ไม่สู้ใหญ่โตเหมือนเรือนทั้งหลาย
ที่พื้นบ้านลานถนนกรวดปนทราย
พอสบายตัวท้าวเกาวนา
เมืองฮานอยนี้/*65ประเสริฐน่าเกิดผล
อยู่ตำบลแม่น้ำตามภาษา
ที่เขาเรียกน้ำแดงแปลงวาจา
มีพงศาดารกล่าวยืดยาวความ
ว่าเดิมราชธานีมีกระษัตร
ครองสมบัติเรืองเดชทุกเขตรขาม
คือเคโซกรุงใหญ่ในอานาม
มีใจความว่าพระโอษฐโชตนา
ตรัสสิ่งใดเปนนั่นพลันเหมือนตรัส
จึงดำรัสปราบแม่น้ำตามภาษา
เพราะมีแก่งเกาะดินทั้งศิลา
เหลือปัญญาแลอำนาจราษฎร
นิมิตรเปนดินประสิวกำมะถัน
ใช้ให้มันไประเบิดเปิดสิงขร
แต่ว่าเลยรับสั่งถูกมังกร
ที่ขดนอนอยู่ในวนชลธี
อุทรแตกทำลายวายชีวิต
จนโลหิตมันไหลไปเปนสี
กับน้ำท่าปนกันตั้งพันปี
ถึงเดี๋ยวนี้ยังไม่หายเปนสายจาง
คนจึงเรียกน้ำแดงให้แจ้งอรรถ
มาทราบชัดจำเพาะได้เสาะสาง
ดินประสิวกำมะถันนั้นเปนกลาง
มีตัวอย่างมาทุกวันนั่นเปนไร
จะจริงเท็จเด็ดศกศักราช
ที่จะอาจรับประกันนั้นไปไหว
ขอตัดทอนแต่ย่อพอเข้าใจ
จะกล่าวในประจุบัน/*66สู่กันฟัง
เมื่อเจ็ดสิบปีกว่ามาแล้วนั้น
ญวนแยกกันสองฝ่ายเมื่อภายหลัง
ข้างใต้เรียกอานัมแต่ลำพัง
ข้างเหนือตังเกี๋ยเมืองรุ่งเรืองครัน
เจ้างูเยนเปนกระษัตรอานัมใต้
เกิดมีใจมานะโลภมหันต์
อยากรวบรวมตังเกี๋ยเสียด้วยกัน
ให้เปนคันปัถพินแผ่นดินเดียว
จึงยกโยธีคณมารณยุทธ
ได้ไว้ดุจดังอำนาจฉลาดเฉลียว
แล้วแตกแยกอีกเล่าไม่เข้าเกลียว
เพราะจะเรียวหมดอำนาจขาดชะตา
จนกระทั่งฝรั่งเศสได้เขตรใต้
แล้วอยากได้ตังเกี๋ยเสียด้วยหนา
ด้วยทวีปไม่พอต่อปัญญา
จึงเอื้อมมาเอาบุรินทร์ถิ่นฮานอย
หมายจะเปิดน้ำแดงกับแขวงฮ่อ
เปนทางพอค้าขายได้ใช้สอย
จึงยกเรือรบนิกรกลับคอนวอย
ตีฮานอยไฮฟองสองนคร
ในสี่ห้าพรรษากาลไม่นานเนื่อง
เมื่อเสียเมืองหมดอำนาจราษฎร์ขยอน
ฝรั่งตั้งรักษาส่วยอากร
ว่าดับร้อนช่วยยกมาปกครอง
จึ่งจัดการตามชอบครอบเอาหมด
อำนาจยศฝ่ายเขาเปนเจ้าของ
ต้องเพิ่มทรัพย์คอเวอนเมนต์ลงเปนกอง
จ่ายเงินทองเลี้ยงทหารการทั้งปวง ฯ
/*67๏ ครั้นรุ่งขึ้นจะไปเมืองไลเจา
ตัวท่านเกาวนาเชิญข้าหลวง
ไปนั่งโต๊ะที่บ้านพอบานทรวง
เปนที่หน่วงจิตรสบายข้างฝ่ายไทย
พอสองทุ่มถึงพร้อมน้อมคำนับ
เขาก็รับถ้วนหน้าอัชฌาไศรย
กับออฟฟิเซอมีชื่อที่ซื่อใจ
ถัดลงไปนงเยาวเกาวนา
เมื่อนั่งโต๊ะรับประทานอาหารนั้น
ต่างจำนรรไต่ถามตามภาษา
แต่คุณพระขุนปราบทราบสารา
อาตมาสามคนนั่งจนกลอน
แลดูตาเขาปริบๆแล้วหยิบกับ
พยักรับพูดไม่ออกเหมือนหลอกหลอน
เสื้อกางเกงที่เราใส่มิใช่ปอน
เหมือนอาภรณ์ของพวกมองซิเออ
แต่ต้องเปนมองซิอำพนำอยู่
มีแต่หูก็ได้ยินกินเสมอ
เขาพูดจาตามชอบออฟฟิเซอ
เมื่อดิเนอกับท้าวเกาวนา
เราจะพูดออกไปข้างไทยบ้าง
อ้าปากค้างตามกันขันนักหนา
ช่างหนักอกหนักใจในปัญญา
สักแต่ว่าอิ่มท้องไม่ต้องฟัง
พอเสร็จเลี้ยงในกมลว่าพ้นทุกข์
มีความสุขด้วยสมอารมณ์หวัง
แล้วท่านเกาวนาเชิญตรามัง
กรของ/*68ตังเกี๋ยท้าวเจ้าอานาม
ดวงหนึ่งนั้นยื่นให้พระไพรัช
ท่านน้อมหัดถรับตำแหน่งแห่งสยาม
แล้วกล่าวคำปราไสยเปนใจงาม
ว่าตรานามนี้ชั้นคอมมันเดอ
แล้วยื่นให้หลวงคำณวนควรขนาน
น้อมประสานมือรับคำนับเสมอ
ในตรานั้นชื่อชั้นออฟฟิเซอ
ได้เสมอกับขุนปราบเปนลาภยศ
แต่ตัวเรากับฝ่ายนายบรรหาร
ก็เทียมฐานศักดิ์ศรีมีกำหนด
ในชั้นเชอวะเลียตังเกี๋ยลด
น้อมประนตเปนคำนับลำดับกัน
เขาปราไสยว่าฝ่ายเขตรสยาม
กับอานามให้เปนเฉกเอกฉันท์
จงตั้งอยู่ตามฉบับชั่วกัปกัลป์
ทั้งสัมพันธมิตรสนิทเนา
ยังซ้ำว่าถ้าขึ้นไปปลายตังเกี๋ย
การส่งเสียขัดขวางทางอับเฉา
จงบอกมาให้ประจักษ์สำนักเรา
ด้วยมีเสาสายลิขิตทุกทิคทาง
แล้วต่างคนต่างลาด้วยปรารภ
ข้าหลวงครบพร้อมหน้าเวลาสาง
กับเซนเยมแบตแวลแสนสำอาง
ผู้นำทางขึ้นป่ามหาวัน
ลงเรือรบมาตามแม่น้ำใหญ่
ดูทิวไม้สองฝั่งเหมือนรังสรรค์
ล้วนทุ่งนาเตียนลาดสอาดครัน
ทางจรัลริมแม่/*69น้ำตามสบาย
ทั้งเรือกสวนลิ้นจี่มีเหมือนป่า
เข้าโภชสาลีก็ถูกเขาปลูกขาย
มีตึกเทพารักษ์หักทำลาย
บ้างจมทรายพังลงในคงคา ฯ
๏ ครั้นถึงเมืองซองไทพอบ่ายบด
ตามกำหนดจอดพักสำนักท่า
ได้ขึ้นเยี่ยมเรซิเดนเปนเวลา
กำลังอาพาธอยู่ไม่สู้สบาย
เขาก็รับเปนแพนกแขกมาถึง
ไม่มึนตึงบิดเยือนเหมือนสหาย
ทั้งเหล้าเบียชาถ้ำน้ำตาลทราย
ตั้งโต๊ะลายเชิญคำนับรับประทาน
ในตึกท่านเรซิเดนเปนสง่า
มีปืนผาสำหรับเมืองเครื่องทหาร
กับของจีนครั้งปฐมบุรมบุราณ
เกาทัณฑ์ขวานหอกง้าวเหลาฉะโอน
ทั้งหน้าไม้ปืนยาสารพัด
เขาตั้งจัดโอ่โถงเหมือนโรงโขน
เปนของพวกธงดำที่ทำโจร
ไม่อ่อนโอนกับอาวุธต้องยุทธนา
เมื่อในสองสามปีกลียุค
ฝรั่งรุกขึ้นมาราญหาญนักหนา
ทั้งเจ๊กญวนพร้อมพรักมีศักดา
มรณาลงด้วยกันอนันตัง
แต่พวกจีนบรรไลยลงไปมาก
ถึงแก่ลากเอาศพไปกลบฝัง
ครั้นจะอยู่สู้เสือเหลือกำลัง
/*70หนีฝรั่งออกวิ่งทิ้งนคร
เรซิเดนจึ่งเอาเปนโรงทหาร
สร้างตึกบ้านอยู่สบายไม่ถ่ายถอน
กว้างยาวสักสี่เส้นเปนที่ดอน
ถางหญ้าบอนเตียนดีไม่มีรก
มีหอคอยเปนหลักสูงสักเส้น
สำหรับเห็นคาดคะเนทำเลบก
เปนของเก่าเกือบจะพังเหมือนรังนก
กิ่งไม้ปกปิดคลุมชุ่มตะไคร
อันป้อมนี้แข็งแรงหินแลงล้วน
ก่อประมวญหนาแน่นแผ่นก็ใหญ่
ทั้งเชิงเทินถมซ้อนอยู่ตอนใน
ขุดคูไว้จนขอบรอบปราการ
ไม่น่าจะพ่ายแพ้แก่ข้าศึก
ช่างมานึกหมดมานะของทหาร
ฤๅเหลือจะประทังกำลังทาน
ไม่เชี่ยวชาญปืนผาสิ้นท่าทาง
ข้างนอกป้อมมีถนนผู้คนน้อย
เครื่องใช้สอยทั้งหลายมีขายบ้าง
หากินตามชาวบ้านเปนปานกลาง
มีหอห้างนิดหน่อยค่อยเจริญ
โรงทหารตึกตั้งสิบหลังกว่า
คอยรักษากลียุคเมื่อฉุกเฉิน
ดินขึ้นเปนถนนบนเชิงเทิน
ผู้คนเดินไม่สู้ต่ำเหมือนกำแพง
ได้พักอยู่พอรุ่งอรุณไข
แล่นต่อไปตามย่านเปนบ้านแขวง
พอถึงแม่น้ำดำคำแสดง
/*71เปนที่แห่งพวกจีนถิ่นอุดร
ยังตั้งอยู่มากมายกว่าหลายหมื่น
ไกลลูกปืนฝรั่งเศสเขตรสิงขร
หนทางเรือเหลือยากลำบากจร
เปนแก่งก้อนหินซัดเหมือนอัฒจันท์
แต่น้ำนั้นดำขลับเหมือนกับกล่าว
สืบเรื่องราวไม่รู้ดูก็ขัน
เห็นจะมีของประจำอยู่สำคัญ
เขาพูดกันแร่เหล็กข้างเจ๊กชุม ฯ
๏ ครั้นมาถึงสำนักเรียกบักหาก
บ้านช่องมากมีฝรั่งมาตั้งขลุม
โจรผู้ร้ายไม่ระงับต้องจับกุม
ฤๅที่ซุ่มซ่อนกันอันธพาล
ประเดี๋ยวเรือติดหาดฉาดกระโชก
เก้าอี้โยกหน้าแหงนแสนสงสาร
กลาสีไม่เปนสุขลุกลนลาน
หยั่งน้ำขานร้องว่าปาป็อกปลอ
กัปตันดูแผนที่คลี่กระดาษ
จะคัดวาดก็ไม่รอดทอดสมอ
เอาเชือกขึงขึ้นฝั่งรั้งหัวตอ
ต้องหยุดรอหาร่องไม่คล่องใจ
เรือถอยหน้าถอยหลังอยู่อย่างนั้น
หมวกกัปตันเหมือนลูกข่างไม่ว่างได้
ญวนนำร่องก็มีที่เอาไป
ต้องจนใจว่าทางกลางทเล
จักร์ก็พุ้ยตะบันหันหัวท้าย
ทั้งกรวดทรายรู่ท้อง/*72ลอยป่องเป๋
ถ้าถึงน้ำลึกกะเหมือนคะเน
ถูกทำเลทางจรนอนสบาย
อันเรือชนิดนี้ดีนักหนา
จุคนกว่าสองร้อยยังลอยหลาย
กินน้ำสองศอกแบบเขาแยบคาย
ถึงหาดทรายเพียงสะดือครืออุทร
มีห้องหับสำหรับขังน้ำได้
สูบไว้ใต้ท้องเรือเผื่อไว้ก่อน
ศีร์ษะติดวิดไปท้ายได้ทั้งตอน
ต้องสูบผ่อนสู้หาดไม่ขาดวัน
มีปืนฮอสกิดติดเจ็ดบอก
อยู่ตามซอกดาดฟ้าตั้งท่าหัน
สร้างสำหรับนครจรจรัล
เพื่อป้องกันตรวจตราจลาจล ฯ
๏ ครั้นถึงเมืองฮองฮัวพอมัวหน้า
ทอดนาวาลอยคว้างอยู่กลางหน
พักหลับนอนผ่อนกายสบายตน
พอสุริยนเยี่ยมฟ้าก็คลาไคล ฯ
๏ ครั้นถึงป้อมตูมีที่เปนด่าน
พวกทหารอยู่บนเนินเดินไสว
ด้วยเปนแหลมยื่นงอกออกมาไกล
ฝรั่งได้รักษาว่าตำบล ฯ
๏ ถึงคำเข้เคหาประดาดาษ
หญิงชายกลาดเดินสลับคับถนน
มีตึกร้านบ้านญวนสมควรยล
เปนตำบล/*73เตียนลาดสอาดดี
สุดจะร่ำทำเลสะเตชั่น
เรือกำปั่นไม่พักเปิดจักร์จี๋
แต่ว่าตามแบบบทกำหนดมี
สักสิบสี่แห่งลำแม่น้ำแดง
คนที่ไหนมีมากไม่อยากว่าง
ตั้งขุนนางญวนสำหรับกำกับแขวง
ทั้งทหารยุโรปเปียนไม่เปลี่ยนแปลง
ล้วนแขงแรงครอบงำธรรมดา
แล่นบ้างจอดบ้างมากลางน้ำ
หัวเรือตำแต่ละครั้งโดนฝั่งฝา
จนบุบบู้ดูไม่งามอร่ามตา
เพราะเปนท่าหลีกหาดอนาถใจ
กัปตันว่าทางเหนือนี้เหงื่อหยด
มันไม่หมดหาดลงที่ตรงไหน
ต้องติดค้างคืนวันแทบบรรไลย
คอยแก้ไขเปนกังวลทนรำคาญ ฯ
๏ ครั้นถึงเมืองทันควันหกวันหย่อน
ขึ้นพักผ่อนบนสะเตช์เคหฐาน
ด้วยต่อนั้นขึ้นไปไม่ได้การ
มีแต่ย่านเกาะแก่งแท่งโตๆ
ได้พักอยู่บนค่ายฝ่ายฝรั่ง
ดูรุงรังแฝกหญ้าหลังคาโบ๋
พื้นเปนดินเลี่ยนโถงเหมือนโรงโป
เคร่เย้โย้นอนนั่งดังออกกราว
เสร็จไปด้วยไม้เฮี้ยเสียทั้งหมด
ช่างเต็มยศอาตมาเมื่อหน้าหนาว
โต๊ะ/*74เก้าอี้รัปทานทั้งหวานคาว
เอามือเท้าดังกระเทือนเหมือนลูกพรวน
มีโรงกว่าสิบหลังทั้งตลาด
ขายผักกาดถั่วงาแม่ค้าสวน
ตามประเภทตำบลของคนญวน
พอสมควรบ้านเมืองเครื่องกันดาร
ทั้งพวกเจ๊กก็อุส่าห์ขึ้นมาตั้ง
ขนมปังเครื่องกระป๋องและของหวาน
เหล้าบ้าหรั่นเบียดำกับน้ำตาล
มีสองร้านตามภาษาข้างป่าดง
มีตึกจีนอยู่บนเนินสูงเติ่นเต่อ
ออฟฟิเซอเอาเปนของต้องประสงค์
ถัดขึ้นไปเปนเขายกเสาธง
ทางขึ้นลงมีทหารอยู่งานยาม
ราษฎรนั้นตั้งอยู่ฝั่งหนึ่ง
ผู้คนอึงออกระเบงไม่เกรงขาม
เลี้ยงหมูไก่ขายกินถิ่นอานาม
มีถ้อยความฟ้องลงแก่องค์กราน ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าถึงคราวจะเดินบก
แสนวิตกไม่มีสุขสนุกสนาน
ทั้งเซนเยมแบตแวลแสนชำนาญ
ผู้จัดการขนของมากองวาง
กุลีที่เอามายังว่าน้อย
บรรจบร้อยทันควันเปนการจ้าง
ให้แบกหีบหาบหามไปตามทาง
นายระวางถือไม้มีหลายคน
คอยว่ากล่าวเตือนตีไม่/*75มีสุข
ดูคนคุกดีกว่าเวลาขน
มีทหารญวนระวังเปนกังวล
ถือปืนกลหกสิบพอดิบดี
แต่แต่งตัวลม้ายคล้ายกับเจ๊ก
ใส่หมวกเล็กครอบเย้บนเกศี
รูปเหมือนกับจานแบนช่างแสนดี
ผ้าแดงมีพันมวยดูสวยตา
แล้วออกจากทันควันตวันเที่ยง
แซ่แต่เสียงฝุ่นกลบลบพฤกษา
ไม่เห็นมีผู้ใดทำไร่นา
ขี่อาชาเดินหลามตามอรัญ
ม้าเซนเยมขาวปลอดตาบอดข้าง
สบัดย่างเหยาะเยิ่นเดินขยัน
แต่คุณพระแบตแวลมีแม้นกัน
กับนายบรรหารขี่สีน้ำตาล
หลวงคำณวนนั้นแซมม้าแกมแก่
ไม่ต้องแซ่เดินชนก้นทหาร
ท่านขุนปราบชลไชยผู้ใจอารย์
โดนสันดานอัศวาม้าคะนอง
เขาเรียกมันปะตินัวตัวเหมือนหมึก
หกพิลึกเผ่นโผนโจนผยอง
แกพลัดตกแต่ละทีเหมือนตีกลอง
อายุของแกก็มากแทบลากโครง
แต่ตัวเราม้าด่างรูปร่างเล็ก
เดินกะเผล็กผอมผ่ายเกือบตายโหง
เปนม้าอย่างตังเกี๋ยเสียเคราะห์โรง
ต้องเข้าโลงสักวันเปนมั่นคง
เดินไปสามชั่วโมง/*76ก็มีด่าน
แต่น้อยบ้านเคหาป่าระหง
ฝรั่งทำตึกพักปักเสาธง
พึ่งสร้างลงยังไม่เสร็จสำเร็จดี
บนโขดเขาปราบเตียนเหมือนเจียนเล่น
แล้วก่อเปนตึกทาน้ำยาสี
ในหุบห้วยลึกชันนั้นก็มี
คุมกุลีให้ทำกระหน่ำไป
เราแลเห็นเปนเหมือนก้นกะทะ
ชั่งมานะลงไปสร้างหว่างไศล
เขาคิดอยู่เหมือนพยัคฆสำนักไพร
ทั้งท่าไล่หนีสู้ไม่ดูเบา
ฝังเหล็กรางทางแต่ยอดภูผา
จนถึงท่าหาดทรายตกชายเขา
มีรถลากขนลงส่งปูนเตา
ทั้งอิฐเผาตัวไม้ขึ้นไปทำ
ได้พักอยู่ดูเล่นเห็นสิงขร
แล้วลาจรเข้าดงเปนพงต่ำ
ไปตามสายเตลิคราฟทาบประจำ
ริมแม่น้ำเดินง่ายสบายดี
ทั้งผู้คนม้าฬามาเปนสาย
เสียงเวยวายกลางกระบวรว่าญวนหนี
ทหารยิงตามหลังปังไปที
ถูกกุลีบ้างฤๅไรไม่ได้ความ
หายไปสี่ห้าคนค้นไม่พบ
เพราะมันหลบกลัวจะแหลกด้วยแบกหาม
ก็พ้นทุกข์กันไปเขาไม่ตาม
พลถึงยามเย็นนอนที่ดอนดิน
เอาเคาชูปูหลังคาในป่าชัฎ
ต้อง/*77เยียดยัดหลังโค้งเหมือนโก่งศิลป
นอนแต่พอหลับตาเอนกายิน
ที่พื้นดินแล้วไปด้วยใบตอง
ครั้นรุ่งเช้าแบตแวลแสนฉลาด
ลงไปหาดหาเรือจะเผื่อของ
บังเอินเจ๊กเจ้ากรรมมาตำซอง
เอาหมูล่องเรือไปขายทันควัน
แบตแวลเรียกตามภาษาของตาแปะ
มันไม่แวะกลัวตายรีบผายผัน
ยกปืนโกโย้ไกเรียกไปพลัน
จึ่งได้หันเข้ามาทำหน้าเซียว
ว่าเรือเจ้าจะเอาบรรทุกของ
ไม่ให้ลองดูซิหวาอย่าตาเขียว
ขนหีบใส่ให้ตามไปลำเดียว
น้ำก็เชี่ยวดักดานทหารคุม
แล้วพากันครรไลยขึ้นไหล่เขา
เปนปุ่มเปาสูงดาดทั้งลาดหลุม
กับสัตว์ร้ายในคิรีก็มีชุม
อีกโจรซุ่มซ่อนกันอันธพาล
ทั้งสองฝั่งแม่น้ำตามวิถี
ล้วนคิรีเปนกำแพงแซงประสาน
หยุดนอนไปตามอรัญที่กันดาร
จนตรีวารเดินตบึงมาถึงลำ
ตั้งเปนค่ายไม้เฮี้ยเกลี่ยดินเรียบ
มีทำเนียบพื้นแคร่แลไม่ขำ
กับทหารซ้อมหัดจัดประจำ
ที่ด่านลำหกสิบหยิบบรรยาย
แล้วจัดให้หลวงคำณวนควรสงสาร
นายบรรหาร/*78ขุนปราบหลาบมาหลาย
เพราะเหน็ดเหนื่อยเมื่อยคร้ามทั้งสามนาย
ให้ลงฝ่ายเรือแหวดกับแบตแวล
แต่ตัวเราคุณพระไม่ละลด
ต้องเดินหมดความยากลำบากแสน
ฝนก็ตกยุงริ้นกินเปนแดน
ใส่คะแนนทากไม่ทันเกาะกันนุง
ยังต้องเปนมองซิเออเสมอยศ
มันเกาะหมดไม่ว่าใครจนในถุง
ทั้งเสื้อผ้าหน้าหนาวคราวบำรุง
เล่นกันยุ่งเหลือใจด้วยไทยแปลง
มีห้วยหนึ่งทางม้ามาไม่ได้
เขาเกณฑ์ให้ทหารแซะแกะระแหง
จนเปนที่ลาดไถลไปด้วยแรง
มีหลายแห่งเดินต้องมองระวัง ฯ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นถึงบาวาเวลาสาย
ค่อยสบายหนทางแต่ป่างหลัง
นอนบนโรงโคกเขาเสาไม้รัง
พอประทังหยุดพักสำนักทาง
อันค่ายนี้มีทหารอยู่ร้อยกว่า
ตั้งรักษาตามถนัดไม่ขัดขวาง
ทั้งสองฟากน้ำแดงเปนแขวงบาง
ด้วยมีทางเข้าเขตรประเทศจีน
ค่ายบนยอดคิรีเปนสี่แห่ง
ไม่แสยงปรปักษเหมือนหลักหิน
มีโค/*79สักร้อยกว่าไว้ฆ่ากิน
ด้วยเปนถิ่นกันดารอาหารญวน
ครั้นออกจากบาวาเวลาตรู่
ถึงภูลูรีบจรัลพอวันถ้วน
มีทหารครอบงำเปนจำนวน
ห้าสิบถ้วนรายตั้งตามบังคับ
เรือนกัปตันที่อยู่ดูไม่ครึ้ม
เหมือนโรงทึมทำท่าฝาเครื่องสับ
สนามเพลาะรอบค่ายขุดไว้รับ
รั้วสลับแล้วไปด้วยไผ่ตง
เวลารุ่งออกพลันไม่ทันสาย
ฝนประปรายทั่วฟ้าป่าระหง
ทั้งเปียกปอนนอนค้างที่กลางดง
หมอกก็ลงทั่วอรัญตามมรรคา ฯ
๏ พอสองวันบัลลุลาวกายสถาน
แสนสำราญสุขสวัสดิ์สหัสา
มีตึกอยู่เทียมท้าวเจ้าพระยา
ตามภาษาดงแดนแสนกันดาร
หลวงคำณวนที่มานาวาแหวด
กับตัวแบตแวลฝ่ายนายบรรหาร
ทั้งขุนปราบชลไชยผู้ใจอารย์
สามวันวารก็มาพร้อมหน้ากัน
เมืองลาวกายนี้เปนปลายตังเกี๋ย
ช่างสูงเสียเหลือเหตุเปนเขตรขันธ์
ตั้งอยู่ถิ่นทิศอิสาณฝานตวัน
ต่อเขื่อนคันกวางตุ้งสุดกรุงญวน
มีแม่น้ำขั้นกลางกว้างสักเส้น
มองกันเห็น/*80รู้ว่ามีนาสวน
ฝรั่งไม่อาจข้ามไปลามลวน
กลัวมันฮ้วนพาลพาโลเรียกโพเซง
มีเขารายอยู่รอบขอบแม่น้ำ
ป้อมประจำตั้งทั่วล้วนตัวเสง
แต่ผู้คนมากมายคล้ายสำเพ็ง
ยิงระเบงคุยโผงโมงละครืน
เขาว่าเจ๊กน้อยใจเมืองไลเสีย
ทัพตังเกี๋ยเอาขาดไม่อาจขืน
ต้องแตกไปย่อยยับไม่กลับคืน
จึ่งยิงปืนโศกให้เมืองไลเจา
คิดถึงเจ๊กอัศจรรย์ขันหนักหนา
เมื่อเสียท่าพวกแซ่ไม่แก้เขา
อำนาจก็โตใหญ่มิใช่เบา
มายิงเป้าหนวกหูอยู่ทำไม
ฤๅเหลือจะรักษาอาณาเขตร
เปนประเทศเล็กน้อยก็ปล่อยให้
เปรียบเหมือนเสือเข้าบ้านรำคาญใจ
ต้องเสียไก่ทุ่นท้องไม่ร้องอึง
ถ้าป้อมจีนจะทำลายลาวกายป่น
ไหนจะทนขัดขืนด้วยปืนถึง
ยิงลงมาจากเขาสักเก้าตึง
ก็จะถึงแก่พินาศดาษดา
อันที่จริงก็ยังกริ่งฝรั่งเศส
ต่างคุมเขตรตั้งมั่นขันรักษา
แต่ฝรั่งหมายประโยชน์โภชนา
จะเบิดท่าค้าขายเอาใจจีน
ลาวกายนี้ก็ของหลียงฟูก่อน
เปนเจ๊กจรนครังเชื้อกังฉิน
เดิมอยู่เมืองกวังสีไม่มีกิน
/*81ใจทมิฬเที่ยวผจญปล้นประชา
จนมั่วสุมผู้คนได้ล้นหลาย
เอาลาวกายเปนที่พักนัคหรา
อยู่ในพวกธงดำทำศักดา
ถืออาญาสิทธิ์ขาดราษฎร
มีตึกรามป้อมกำแพงแข็งแรงมาก
ปิดสลากบอกระยะเก็บขนอน
จนฦๅนามตามประเทศเขตรนคร
ได้ตัดตอนครอบงำแต่ลำพัง
เวลานั้นจอมนรินทร์แผ่นดินเจ๊ก
คิดจะเก๊กยกทัพมาจับฝั่ง
แต่หนทางลึกล้ำเหลือกำลัง
จึ่งยับยั้งขอสงบไม่รบกวน
ครั้นอยู่มาศึกฝรั่งติดตังเกี๋ย
จวนจะเสียปั่นเป๋ระเหหวน
เจ้ากรุงจีนสิ้นปัญญารักษาญวน
ใช้คนควรเทียมทูตมาพูดจา
ให้เกลี้ยกล่อมหลียงฟูหางหนูเล็ก
เปนชาติเจ๊กดุนักเหมือนยักษา
ให้ว่าที่แม่ทัพรับอาญา
ในพลากรฝ่ายปลายบุรี
แม้นฝรั่งยกขึ้นมาเวลาไหน
จงโต้ให้เต็มอำนาจราชสีห์
ถ้าลาวกายปลายตังเกี๋ยนั้นเสียที
เขตรบุรีจีนคงเปนผงไป
แต่ว่าหลียงฟูผู้ฉลาด
มีอำนาจคราวนั้นยิ่งหวั่นไหว
คุมทหารจีนประจัญแทบบรรไลย
/*82แต่ว่าไม่ออกหน้าเปนท่าทาง
ครั้นเหลือสู้รู้ฤทธิจึ่งคิดหนี
ทิ้งบุรีตามถนัดด้วยขัดขวาง
ฝรั่งเที่ยวสืบถามเหมือนตามกวาง
ชั้นรูปร่างไม่รู้จักยักษ์ฤๅคน
ตึกของหลียงฟูอยู่เดี๋ยวนี้
คือเปนที่คอมมันดันแบ่งปันผล
อยู่ตามชอบครอบครองเปนของตน
ว่าตำบลลาวกายฝ่ายคอนวอย
เอาเปนเมืองสำหรับรับอาหาร
จ่ายตามด่านทั้งหลายให้ใช้สอย
ที่ขนขึ้นเอามาแต่ฮานอย
จึ่งเรียบร้อยทุกทำเลสะเตชัน
มีทหารปกครองอยู่สองร้อย
ประจำคอยฝึกหัดเขาจัดสรรค์
ด้วยเปนเมืองหน้าด่านปราการกัน
ต้องกวดขันรักษาพยายาม
มีเรือนโรงชาวบุรีสี่สิบหลัง
กับห้างตั้งขายของอยู่สองสาม
น้อยกับโพเซงถิ่นข้างจีนจาม
มีสักสามร้อยกว่าหลังคาเรือน
คิดถึงหลียงฟูอากู๋เอ๋ย
กระไรเลยมักใหญ่ใครจะเหมือน
ต้องละถิ่นฐานขาดอำนาจเฟือน
ว่าหลบเลือนไปปักกิ่งทิ้งนคร
เพราะโภคาพิบัติจึ่งพลัดพราก
อุปฐากต้นกำเนิดก็เปิดถอน
ด้วยสันดานเปนพาลพเนจร
ไม่ถาวรสิ้นคิดหมดฤทธิ์ตน ฯ
/*83๏ ฝ่ายพวกไทยได้พักอัครฐาน
แสนสำราญสุขสวัสดิ์ไม่ขัดสน
นับทางแต่ทันควันขั้นตำบล
เดินมาจนถึงนี่ยี่สิบวัน
โอ้อกเอ๋ยยิ่งครรไลยก็ไกลมิตร
ให้แสนคิดถึงที่รักพักตร์บุหลัน
ได้ร่วมอาสน์พาสนามาด้วยกัน
สักกึ่งวันมิได้ไกลสะไบบาง
มาแรมป่าลาน้องให้หมองพักตร์
เริ่มแต่รักอนิจังยังไม่หมาง
เจ้าจะแสนทุกข์ถึงรำพึงพลาง
ไม่วายว่างเว้นวันตั้งรัญจวน
แม้นเห็นพี่บุกป่าเวลายาก
จะออกปากรบเร้าเฝ้ากำศรวล
คิดถึงเจ้าเช้าเย็นไม่เว้นครวญ
หัวอกป่วนปานใครเอาไฟอัง
อีกจะต้องเดินแพ่นเข้าแดนฮ่อ
หมดหัวร่อปลงสุขเปนทุกขัง
ยิ่งท้อถอยผอยผ่อนอ่อนกำลัง
ต้องขึงขังแขงกล้าไม่อาวรณ์
แต่ฝรั่งยังเบื่อเหมือนเสือร้าย
ไม่อาจกรายเกริ่นกริ่งแต่สิงขร
ทั้งพวกโจรใจฉกรรจ์เที่ยวสัญจร
ยังราญรอนไม่เรียบให้เงียบลง
คอมมันดันนั้นใจกษัยสานต์
เพิ่มทหารให้ระวังดังประสงค์
กลัวจะเปนอันตรายที่ในดง
บังคับส่งพวกไทยไปไลเจา ฯ
/*84๏ ครั้นรุ่งข้ามน้ำแดงแขวงป่าชัฎ
ฝรั่งจัดเตรียมการเปนด้านเขา
กับผู้นำข้าหลวงกระทรวงเรา
พร้อมทั้งเหล่าพวกกุลีที่จะไป
ออกเดินตรงลงทิศตวันตก
ไม่แวะวกกว้างขวางเปนทางใหญ่
สำหรับฮ่อขายค้ามาแต่ไร
บ้างถากไถนาอยู่มีผู้คน
เดินพลางทางคิดอดสูแสน
ถึงแบตแวลขอบใจเขาหลายหน
เกาวนาฮานอยใช้สอยตน
มาเปนคนส่งไทยดูให้ดี
ครั้นเมื่อถึงลาวกายเปนชายขลาด
ออกขยาดทางป่าบากหน้าหนี
ว่าลูกเมียของเขาที่เย่ามี
ไม่พอที่จะมาตายให้ไกลเมีย
ทำบิดพลิ้วนิ่วหน้าว่าข้าไข้
ขอตัวไว้พอระงับแต่กลับเสีย
แต่บางคนเรียกว่าเปนซาเวีย
ในตังเกี๋ยแปลกตนอยู่คนเดียว
เปนฝรั่งใจเด็กคล้ายเจ๊กจ้อย
เหมือนรับถ้อยเกาวนาให้มาเที่ยว
นี่ก็เสียราชการขึ้นผ่านเกลียว
แต่ไม่เกี่ยวข้องเราข้างชาวไทย
บางคนว่าเปนชาติโปรตุเกศ
ละประเทศเปลี่ยนแซ่แก้นิไสย
มาขอติเกตให้เนตตุราไลย
เข้าอยู่ในปับลิกันชันสะเลอ
/*85นิจาเอ๋ยพูดไทยกันได้บ้าง
ถ้าขัดขวางรับธุระได้เสมอ
ทั้งกินอยู่สู้ประคองมองซิเออ
ช่วยบำเรออุดหนุนพอทุ่นแรง
ถึงเซนเยมที่มาดูท่าเขา
ไม่อาจเอาเปนประมาณพาลจะแหนง
พูดก็ไม่รู้ภาษาว่าดำแดง
หุงเข้าแกงแต่ละครั้งต้องตั้งเอง
ให้กุลีสี่คนปรนนิบัติ
ไม่สันทัดต้มหุงดูยุ่งเหยง
ท่านขุนปราบทราบภาษาว่ามันเกรง
ตัวเราเองนายบรรหารรับด้านครัว
เมื่อแรกกินร่วมโต๊ะโละกันหมด
ก็มีรสโอชามันน่าหัว
แต่ไม่รู้ธรรมเนียมต้องเจียมตัว
พากันกลัวต่างแตกขอแยกกิน
แต่คุณพระไพรัชสันทัดถ้อย
ร่วมอร่อยยังสถิตยนิจสิน
กับฝรั่งที่มาอยู่อาจิณ
เพราะว่าชินเชิงภาษาพูดจากัน ฯ
๏ ถึงห้วยเลิ้นฦกกว้างเปนทางน้ำ
เชี่ยวเปนลำไหลปังดังสนั่น
พวกกุลีแก้ผ้าหน้าเปนมัน
เอาหัวดันของข้ามน้ำเพียงคอ
อีกคนหนึ่งเปนเด็กเล็กกว่าเขา
มันพัดเอาลอยน้ำไปต้ำปร๋อ
เห็นแต่หัวน่ากลัวจะโดนตอ
มันช่างฮ่อเต็มกระเหมือบดูเกือบตาย
ต้องยืนปลง/*86อนิจจังพุทธังเอ๋ย
แต่พอเกยแง่ขอนก็นอนหงาย
ค่อยกระเดือกเสือกกระแด่วกระแหม่วกาย
ของก็หายจมห้วยแทบม้วยมรณ์
เปนย่ามเกือกปัศตันนายบรรหาร
น้ำมันผลาญลอยว่ายเหมือนไม้ขอน
บ่นพึมพำตามภาษาแสนอาวรณ์
ว่าตัดตอนลงนรกหกตำลึง
แต่พวกเราข้ามม้ามาทีหลัง
จนขึ้นฝั่งพร้อมกันก็พลันถึง
พวกกุลีหนีอีกหลีกตะบึง
เสียงเอ็ดอึงหายฉิบไปลิบตา
จำเพาะคนที่หามชามหม้อเข้า
ของพวกเราที่จะหุงบำรุงหา
จะเยียดยัดฝากใครไม่เอามา
มันหนักบ่าขอทุเลาเจ้าประคุณ
ท่านขุนปราบต้องจ้างมันทั้งเรื่อง
หาไม่เครื่องเหล่านี้ไม่มีถุน
ก็เพราะเปนวาสนาเวลาบุญ
พอได้ทุ่นปากท้องรองไปคราว ฯ
๏ มาถึงทุ่งแห่งหนึ่งซึ่งเปนป่า
มีหินผาปูลาดสอาดขาว
ก้อนโตใหญ่เรียงเรียดดูเหยียดยาว
แต่ครั้งคราวไหนมาฤๅว่าไร
อันภูเขาเหล่านี้มีแต่ดิน
ช่างขนหินเอามาแต่ป่าไหน
คงเปนเมืองเก่าร้างอยู่กลางไพร
ไม่ทราบในเรื่องตามความนิทาน ฯ
/*87๏ ตวันบ่ายถึงค่ายชื่อแบกแซด
ช่างโต้แดดไม่มีบังทั้งสถาน
พอหมดเขตรเตลิคราฟไม่ทราบการ
หนังสือสารต้องใช้ไปรสนีย์
อันค่ายนี้ตรวจตรากันสาหัส
ตั้งค่ายขัดไม้บงยกธงสี
ทั้งขวากปักหลายชั้นกันไพรี
ในราตรีห้ามชุดไม้จุดไฟ
มีทหารระแวดอยู่แปดโหล
ถือปืนโกตรวจรับกลัวหลับไหล
พอรุ่งเช้าพวกเราก็ครรไลย
ต่อนี้ไปเดินเขาไม้เท้าจุน
ถึงขึ้นม้าพาชีก็ขี่ยาก
แต่ออกปากรำพรรณก็ท่านขุน
เพราะร่างกายแก่ชรามาด้วยบุญ
หากถือคุณราชการไม่ปานตาย
ครั้นถึงเขาแห่งหนึ่งซึ่งทราบว่า
พวกเจ๊กป่ามันปล้นผู้คนหลาย
เมื่อกองทัพเคอแนลเปอรโนนาย
คุมนิกายก่อนเรามาสิบห้าวัน
มันแอบยิงบนคิรีสักสี่ร้อย
ทัพฮานอยสู้เค็มเต็มขยัน
ไล่พวกเจ๊กเก๊กไปใจฉกรรจ์
ไม่เปนอันตรายก็ยกต่อไป
มันคอยซุ่มซ่อนยิงเอาจริงหนอ
ชาติอ้ายฮ่อเหิมจิตรผิดวิไสย
พลอยให้เราตัวสั่นคิดหวั่นใจ
ถ้าบรรไลยลงด้วยปืนชวดคืนชม ฯ
/*88๏ ครั้นถึงบ้านจีนร้างอยู่กลางป่า
ถูกโจรามันเผาเปนเท่าถม
เปล่าอยู่หลังยังเหลือเพราะเหนือลม
ต่างระดมเข้าไปอาไศรยนอน
นี่ก็โจรให้คุณทุ่นฟ้าฝน
ไม่ต้องกรนตากน้ำค้างกลางสิงขร
แต่ไม่อาจสรรเสริญเจริญพร
ต้องสังวรกลัวจะมีวจีกรรม
ครั้นรุ่งเช้าเดินข้ามไปตามเขา
ทั้งเจ็บเท้าที่ลาดพลาดถลำ
ต้องพยุงจูงม้าหน้าคะมำ
เหมือนหนึ่งทำท่าเต้นเล่นสิงห์โต ฯ
๏ ถึงค่ายงุมมุมคิรีมีทหาร
เห็นประมาณรักษาอยู่ห้าโหล
เข้าพักผ่อนพอตรู่สุริโย
แล้วเดินโร่ต่อไปมีไร่นา
เห็นบ้านเรือนลับลิบตามกลีบเขา
มีลูกเต้าสับสนเปนคนป่า
ไปอยู่ให้พ้นทางพอห่างตา
กลัวอาญากองเสบียงเลี่ยงตะบัน
ที่กำลังทำไร่อยู่ชายเขา
เห็นพวกเราวิ่งหนีขมีขมัน
ทิ้งกระบุงถุงย่ามไปตามกัน
เขาชันๆ ห้อจี๋มันดีจริิง
เปนพวกเจ๊กไทยเหนือเจือกันวุ่น
ยังซ้ำทุ่นญวนกลายทั้งชายหญิง
เดินอยู่บนโขดเขาแลเท่าลิง
บางทีวิ่งมุดรกเหมือนนกยาง
ผู้หญิงฮ่อ/*89หัวแดงช่างแต่งขัน
เอาผ้าพันโพกมิดปิดจนหาง
คล้ายกับแขกฮินดูมีรูกลาง
ได้ชมนางฮ่อเหนือจนเบื่อตา ฯ
๏ ครั้นขึ้นเขาแห่งหนึ่งกึ่งอากาศ
ญวนขยาดกลัวนักเหมือนยักษา
เรียกนุ้ยเกิ๊มเหิมหาญผลาญชีวา
แปลกันว่าเขาห้ามคร้ามทุกคน
พวกขึ้นลงส่งเสบียงกลัวเพียงนี้
ไม่กุลีก็ทหารผลาญทุกหน
สูงสักสามสิบเส้นเปนตำบล
ไกลผู้คนบ้านช่องถึงสองคืน
เหมือนกำแพงขวางทางอยู่กลางย่าน
ห้วยลำธารซอกผาเหลือฝ่าฝืน
จูงอ้ายด่างทางชันขยั้นยืน
เปนหล่มลื่นเลอะตนฝนประปรอย
น้ำค้างแขงตกลงมาแต่อากาศ
เหมือนหนึ่งสาดดินประสิวปลิวออกหยอย
จนกลบลบทางวิถีไม่มีรอย
บ้างหยดย้อยร่วงกราวเหมือนเข้าตัง
จับใบไม้หนาด้วยคล้ายกล้วยฉาบ
ขาวเปนคราบย้อยแห้งดูแขงปั๋ง
เอามาเคี้ยวเข็ดฟันเปนชันกรัง
ต้นเตงรังเปียกชุ่มหุ้มตะไคร
เย็นเปนเหน็บเจ็บเนื้อมันเหลือหนาว
/*90จนเดินก้าวข้องขัดแทบตัดไษย
ปากเหมือนกรับเสภาระอาใจ
เย็นเข้าในทรวงอกจนงกงัก
ชั้นมือมีมวนบุหรี่ไม่ถนัด
นิ้วมันขัดปวดเล็บเปนเหน็บหนัก
ทั้งม้าฬาเผ่นโผนโจนกะพัก
หยุดชะงักตื่นลำพองร้องคำรณ
ให้หนักอกหนักใจเพราะอ้ายม้า
เหลือปัญญาคิดเห็นไม่เปนผล
ต้องปล่อยให้เดินตามเข้ายามจน
เพราะเหลือทนหนาวสั่นตามกันมา
จนอ้ายด่างหัวหกพลัดตกห้วย
ทั้งชันด้วยลึกแลนอนแบหลา
กลิ้งเหมือนลูกแตงโมโอ้นิจจา
จนแข้งขาหักยับดับชีวัง
ด้วยหนทางที่จะไปยังไกลมาก
ต้องลำบากบอบกายเมื่อภายหลัง
ไม่ควรเดินจะต้องเดินเกินกำลัง
แต่ลำพังอาตมาในป่าดง
นิจจาเอ๋ยเคยขี่มาหนีขา
ถึงเมื่อยล้าพอประทังดังประสงค์
ฤๅถึงยามตามเคราะห์มาเจาะจง
เปนเวียนวงใช้ชาติให้ขาดกรรม
คนอื่นเขามีขี่ที่เราม้วย
บุญไม่ช่วยตามชุบอุปถัมภ์
มาสูญชาติวาสนาตาดำๆ
สมเหมือนคำเขาทำนายว่าตายวัน
สิ้นธุระพาชีที่อ้ายเต่า
เหมือน/*91เปนบ่าวมันมาแทบอาสัญ
ได้แต่จูงบังเหียนเฆี่ยนตะบัน
สิ้นง้อกันเสียที่เขาเจ้าพระกาฬ
เดินพลางทางเห็นศพกุลี
สิ้นชีวีล่วงลับดับสังขาร
ที่เปื่อยเน่าทับถมกันนมนาน
ทั้งทหหารญวนด้วยมาช่วยตาย
เสื้อกังเกงทิ้งเกลื่อนเหมือนป่าช้า
อนิจจาคิดไปก็ใจหาย
เดินสยองมองพลางเห็นร่างกาย
เปนที่หมายแห่งพระอนิจจัง
อยากได้ทรัพย์รับจ้างมากลางป่า
ทิ้งเคหาญาติมิตรไม่คิดหลัง
เพราะความจนทนระกำแต่ลำพัง
เหลือกำลังก็ต้องล้มลงจมดิน
ด้วยคนญวนพวกนี้มิได้ทราบ
ว่าทางราบฤๅเปนเขาลำเนาหิน
อยู่บ้านเมืองหมดปัญญาจะหากิน
เมื่อได้สินจ้างเขาจึงเดามา
เห็นแต่ทรัพย์นับว่าเที่ยงแก่ชีวิต
มิได้คิดให้จิรังในสังขาร์
แท้ที่จริงก็เปนสิ่งอนัตตา
คือธรรมดาของโลกโอฆชน
ถึงเชิงเขาชั้นต่ำพอค่ำพลบ
ผู้คนครบคั่งคับออกสับสน
มีโรงแฝกหนึ่งหลังพอบังตน
ดูเหลือทนหนาวจัดลมพัดฮือ
น้ำค้างแขงแตกกระจายเหมือนทรายสาด
หลังคาขาด/*92ปลิวกระฉ่อนออกว่อนหวือ
ติดไฟผิงพอบันเทาเป่ากระพือ
ยังไม่ครือเปนเหน็บเจ็บระงม
เวลานั้นคุณเพระธุระน้ำ
เปนยามค่ำเสือสางครางขรม
จะหาน้ำล้างพักตร์แต่สักอม
ญวนก็ถมจ้างใครมันไม่เอา
ทหารฝรั่งคนหนึ่งทลึ่งรับ
แล้วเดินกลับย้อนขึ้นบนพื้นเขา
แต่ผู้เดียวเสียวไส้หนักใจเรา
มืดเหมือนเข้าทางถ้ำได้น้ำมา
เอาเหรียญหนึ่งจึ่งรู้ฤทธิฝรั่ง
ช่างสัจจังสมทหารการอาสา
ทั้งล่ำสันขันขึงถลึงตา
เหมือนยักษาไล่มฤคคึกคนอง
ครั้นรุ่งเช้าออกเดินบนเนินสูง
ค่อยพยุงกายจรดสยดสยอง
แต่ความหนาวชาไปเหมือนใจปอง
พ้นเขตรของเขาร้ายสบายทาง
พวกกุลีที่เอามาดูหน้าจ๋อย
ทั้งเจ็บน้อยเจ็บมากเดินลากหาง
ที่แบกของไม่ได้แทบวายวาง
ให้เดินทางตัวเปล่าตามเขามา
อันคนใช้นายบรรหารคลานมาหนึ่ง
แทบจะถึงที่อยู่บนภูผา
เดินไม่ได้ให้นั่งหลังอาชา
ต้องหมอบมาบนอานวานเขาจูง
ทิ่ใครได้หยูกยาเอามาบ้าง
ก็ได้วางตามมีคัมภีร์สูง
/*93อาการซุดกับทรงต้องพยูง
คนเปนฝูงเหลือปัญญาดูตากัน
นิกสงสารคนไทยร่วมไพร่ฟ้า
แล้วก็มาราชกิจเหมือนจิตรฉัน
จึ่งให้เปลของเราเอามาอัน
แท้จริงฉันซื้อสำรองเปนของทาน
ได้ขึ้นนอนเหมือนผู้ดีกุลีหาม
มันพักตามป่าดงน่าสงสาร
ทั้งหลังงอคอหงายแทบวายปราณ
ห้วยลำธารปุ่มหินดินตะแคง
หลวงคำณวนเมื่อคราวถูกหนาวมาก
ริมฝีปากแตกระบมกรมระแหง
ครั้นพ้นเขตรลำบากอยากสำแดง
ขุนปราบแผลงคำตลกถูกอกใจ
หัวเราะฮาอ้าปากครากสนัด
เหมือนมีดตัดเถือเชือดเลือดก็ไหล
เล่นเอาเจ่อเผลอตนต้องทนไป
ไม่เกรงใจแผลปากลำบากพอ ฯ
๏ ครั้นถึงห้วยบุ้งฮงก็ลงพัก
หยุดสำนักโรงมีดีกว่าหอ
แต่นายทองพูดได้ลิ้นไก่คลอ
ช่วยกันยอให้กินยาถามอาการ
ครั้นรุ่งขึ้นเดินแซ่ไปแต่เช้า
ถึงบ้านเม้าพักพหลพลทหาร
เปนฮ่อขึ้นฝรั่งเศสเขตรกันดาร
ต้องรำคาญถูกอาไศรยเพราะใกล้เคียง
เจ้าของ/*94ห้องต้องหอบที่นอนฟูก
บ้างจูงลูกหลานหนีไม่มีเถียง
ต้องร่นไปไอจามตามระเบียง
ออกแซ่เสียงโรงเรือนเขยื้อนโยน
รวมทหารญวนกุลีมิใช่น้อย
เกือบสามร้อยหนวกหูเหมือนดูโขน
ทั้งตัวเหามันเห็นเผ่นกระโจน
ต้องแกะโยนเกาะกระหน่ำกันร่ำไป
เอาฝาโรงเปนฟืนกับพื้นฟาก
ฉุดกระชากหักมาไม่ปราไส
เจ้าของห้องต้องอดสกดใจ
ถ้าเขาไปจึ่งได้ทำกรรมของตน
คืนวันนั้นนายทองร้องขอน้ำ
คุณพระทำยารินให้กินหน
เปนยอดยาสำหรับเมื่ออับจน
ค่อยฟื้นตนขึ้นมากอยากเข้าตัง
ขอบุหรี่สูบปุ๋ยถุยเขละ
ดูเหมือนจะหายสมอารมณ์หวัง
พอรุ่งเช้าใส่เปลหามเซซัง
ตวันยังพอเที่ยงถึงฟองโท ฯ
๏ คิดหนทางลาวกายปีนป่ายเขา
ไม่ทุเลาเมื่อยล้ามาออกโข
ได้เจ็ดวันพอดีกุลีโซ
ผอมโกงโก้หิวโหยโรยกำลัง
แต่นายทองพอถึงซึ่งสถาน
ดับสังขารสิ้นใจเอาไปฝัง
มีเฝือกห่อพอมิดได้บิดบัง
พวก/*95ฝรั่งส่งศพคำรพไทย
นายบรรหารแสนลห้อยค่อยสอื้น
ได้แต่ยืนเช็ดหน้าน้ำตาไหล
ยิ่งอักอ่วนครวญคร่ำร่ำพิไร
แสนอาไลยนายทองนองน้ำตา
ได้เห็นกันฉันญาติเมื่อคราวยาก
มาพลัดพรากดับขันธ์ชัณษา
สิ้นอายุหมดชาติญาติกา
ไม่ทันลาเห็นใจให้หนทาง
อันความตายไม่ว่าชราหนุ่ม
เนื้อหนังหุ้มห่อดีเปนผีสาง
เกิดเปนรูปแล้วทำลายคงวายวาง
อยู่ในกลางสังสาระนาการ
เหมือนอกเราคราวมาในป่าชัฎ
ต้องเสี่ยงสัตยปลงธรรมกรรมฐาน
ถือเอาพระไตรรัตนชัชวาลย์
สมาทานภาวนารักษาธรรม
กับพระยอดโมลีภูมีภพ
เปนจอมจบเวียงไชยไอศวรรย์
จงแคล้วคลาศนิราสไภยในอรัญ
จวบถึงคันนครามหานคร
ด้วยมุ่งมาดปราถนาสามิภักดิ์
หมายเปนหลักพึ่งพิงดังสิงขร
เมื่อจะถึงเวลาไม่อาวรณ์
เปนสิ้นตอนบุญกรรมธรรมดา ฯ
๏ ฝ่ายกัปตันฟองโทวะโรฝรั่ง
ให้อยู่ยังโรงแปลกแฝกเปนฝา
ล้วนพวกไทยใครไม่ปนสนทนา
ตามภาษา/*96สุขสบายข้างฝ่ายเรา
ทั้งอาหารเนื้อวัวกับตัวไก่
อิกเหล้าไวก์กาแฟเบิกแก่เขา
แต่ผักปลาไม่มีที่จะเอา
ทั้งเย็นเช้ากินประจำซ้ำกันไป
ได้รอดตัวหัวกระเทียมพริกกระปิ
ที่ได้ริซื้อมาพออาไศรย
ได้เงินต่อคอเวอนเมนต์ไม่เปนไร
เพราะผัดไปแต่ฮานอยค่อยประทัง
ถึงอย่างนั้นน้ำปลาเวลาเคราะห์
มันจำเภาะราดรดจนหมดถัง
กุลีนั้นแบกหามแต่ลำพัง
ไม่ระวังต้องอดหมดทุกคน
อันกับเข้าเบิกได้ในค่ายนี้
พอฉู่ฉี่แกงผัดไม่ขัดสน
แต่หอมกระเทียมที่กินไปสิ้นตน
ดูเหลือทนหมดทุนวุ่นเต็มที
นิจจาเอ๋ยมียศมาอดยับ
อดทั้งกับของกินจนสิ้นศรี
จะหาซื้อผู้ใดก็ไม่มี
เหมือนเข้าที่เอการักษากรรม
เมื่อเคยได้รับประทานของหวานบ้าง
มาแรมร้างที่ชุบอุปถัมภ์
เวลานอนร้อนฤดีเหมือนผีอำ
ให้พลิกคว่ำพลิกหงายไม่วายตรอง
คิดถึงเย่าเร้าถึงญาตินิราสนุช
ไหนจะสุดร่ำไห้อาไลยหมอง
มิคอยกลับนับทิวาน้ำตานอง
จะปกครองรูปโฉมได้โลมเรียม
/*97ฤๅจะคิดนอกทางสำอางโอ่
เที่ยวเล้โล้ตัดตอนเล่นซ่อนเสียม
โอ้คิดไปให้วิตกหัวอกเกรียม
กลัวจะเทียมกาไหล่ในทองแดง
ยิ่งสงไสยในกมลทนเทกษ
มาค้นเหตุคุ้ยแคะแกะระแหง
ไม่ควรคิดนอกทางมาคลางแคลง
เที่ยวเกี่ยวแว้งเก็บการพาลคนึง
เมื่อไรหนอจะเสร็จสำเร็จกิจ
เวลาคิดครวญใคร่ก็ใจถึง
แต่ว่ากายยังมาเกินเดินตะบึง
เดี๋ยวนี้ขึงอูดก้องอยู่ฟองโท
เห็นกุลีที่สำหรับอยู่กับค่าย
ลำบากกายอนาถานัยตาโหล
ต้องอยู่ในคอกขังยังแต่โซ
ผอมโกงโก้มีแต่กายลายตุกแก
เพราะกลัวหนีมิให้ออกมานอกได้
ยังมีใจพูดก๋อหัวร่อแหว
ไม่เห็นมันทุกข์ร้อนลงนอนแบ
บ้างรังแกด่าตีไม่หนีกัน
เสื้อกังเกงร้อยริ้วนั่งหิวแห้ง
ไม่มีแรงโรยราแทบอาสัญ
มีเหาเลนเปนประจำกรรมของมัน
ต้องผลัดกันหาหัวค้นตัวเลน
ถ้าเก็บได้ใส่ปากไม่อยากเกลียด
เคี้ยวละเอียดกินดูไม่รู้เห็น
เขา/*98ว่ามันจะได้ตายไม่กลายเปน
ได้มาเห็นเหลือทนที่คนญวน
ยังพวกที่มากับเราเขาไม่กัก
ให้หยุดพักนอกค่ายคอยไต่สวน
มีนายแถวกำกับนับจำนวน
แต่ไม่อ้วนอดออมผอมกริงกริว
ได้กินเข้ากับเกลือเมื่อเดินป่า
ถือเอกาอยู่ข้างเคร่งตะเบงหิว
แต่มาถึงเมืองนี้มีปลาซิว
เที่ยวตกหิ้วมาแต่ห้วยกับกล้วยดง
เวลารับเงินเดือนเหมือนเศรษฐี
ค่อยมั่งมีกว่าในคอกนอกประสงค์
เรี่ยรายกันซื้อหมูดูเปนวง
ช่วยกันลงมือฆ่าพอยาคอ
ที่กินสุนัขหมักหมมต้มตะใคร้
ว่าใช้ได้ดีอร่อยไม่น้อยหนอ
ญวนเขาชอบทั้งเมืองไม่เคืองคอ
ว่ารสต่อที่สองรองสุกร
แต่เหาเลนเปนทั่วทุกคนหมด
สำหรับยศของญวนควรขยอน
เปนธรรมดาอาจิณกินจนพลอน
ไม่แคะค่อนพูดจาว่าประจาน
คิดก็แสนปรานีกุลีเอ๋ย
ต้องอยู่เลยมิได้กลับลับสถาน
ตายไม่เว้นแต่ละวันยามกันดาร
มีแต่การขุดหลุมกันกรุ่มไป
เพราะต้องคลานอานมาแต่นุ้ยเกิ๊ม
ตีนมือเยิ้มโซมสาดเลือดฝาด/*99ไหล
บ่าที่แบกแตกบวมจนน่วมใน
ยังซ้ำไข้มันกินสิ้นชีวา
นี่หากของผ่อนไว้ลาวกายบ้าง
เขาก่อสร้างให้เปนคลังลังฉ่ำฉา
แบ่งเอาไว้ให้เบาพอเอามา
ไม่มรณาหมดจำนวนญวนกุลี ฯ
๏ อันค่ายนี้พึ่งเสียฝรั่งเศส
เดิมเปนเขตรจีนอยู่ต้องลู่หนี
ฝรั่งพึ่งได้ครองในสองปี
ขึ้นมาตีตั้งอำนาจราษฎร์ระอา
เรือนเปนหมู่อยู่สักห้าสิบหลัง
คนสะพรั่งหญิงชายหลายภาษา
เมื่อเกิดศึกซุกซ่อนร้อนอุรา
เดี๋ยวนิี้มาพึ่งพักร่วมรักกัน
แต่ไทยเหนือเปนประจำในสำนัก
พูดรู้จักคำสยามแต่ความขัน
เรียกตาเวนต้องเปนชื่อตาวัน
ถึงเพี้ยนกันพอเข้าใจชิงไหวฟัง
แต่แต่งตัวเหมือนจีนกินตะเกียบ
ไว้ผมเลียบเคียงญวนม้วนข้างหลัง
เอาผ้าโพกหัวหูดูเปนตัง
ผู้หญิงยังสวมถุงนุ่งเหมือนลาว
นับถือผีมีหิ้งอยู่ในห้อง
เปนภูตของต้นแซ่ทั้งแก่สาว
สำหรับไหว้เช้าเย็นเส้นหวานคาว
มีแม่ท้าวป่วยไข้ให้บนบาน
ที่หุงเข้าเตาวางไว้ข้างฟูก
/*100หลังเรือนปลูกโรงผีมีเปนศาล
ไม่ว่าญาติคนไรที่วายปราณ
ให้อยู่ศาลพอประทังหลังละคน
แม้นตายกันพรรณาภาษาเขา
พิไรเร้าอยู่ไม่น้อยกว่าร้อยหน
คืนยังรุ่งวันยังค่ำเหมือนร่ำมนต์
ออกกาหลเซงแซ่แอ้อี๋ออย
จนเอาศพไปฝังค่อยยังชั่ว
ไม่เห็นตัวคนตายก็หายหงอย
แต่ผู้หญิงยลเยื้อนเหมือนฮานอย
ดูแช่มช้อยขาวนวลควรประคอง
เขาว่าแม้นสู่ขอแล้วก็ได้
สินสอดในสิบมันเปนชั้นสอง
คือสิบเหรียญได้เคลียเปนเมียรอง
อยากจะลองไทยเหนือไม่เบื่อแล
แต่นึกรั้งตั้งสติไม่ริรัก
คิดถึงพักตร์ผ่องพ่วงแม่ดวงแข
หล่อนเปนผู้ผูกใจใส่กุญแจ
เราจะแส่สุขคนเดียวก็เสียวทรวง
แล้วก็มาด้วยกิจจะผิดแบบ
ได้แต่แอบชมงามไม่ห้ามหวง
สู้นิ่งนอนร้อนรุ่มถึงพุ่มพวง
ตั้งจิตรจ้วงทรมานรำคาญใจ ฯ
๏ อันชาวบ้านบางนี้มิได้เขลา
คิดตำเข้าแปลกชนิดผิดวิไสย
ไม่ต้องเปลืองแรงตนทุกคนไป
แต่ตำได้วันละครกยกเอามา
มีกระเดื่องไปตั้งไว้ข้างห้วย
/*101เอาน้ำช่วยถีบได้ไม่มุสา
ขุดที่ทางเหมือนรางรองชายคา
น้ำไหลมาหนักหกยกได้ที
แต่ช้ากว่าคนหีบถีบกระเดื่อง
ตามบ้านเมืองขัดข้องไม่ต้องสี
อาไศรยด้วยมากกระเดื่องจึ่งเปลืองดี
ไปกู้ทีสิ้นเวลาห้ากะบาย ฯ
๏ สำนักนี้มีเจ้าเมืองเมื่อแต่ก่อน
แล้วม้วยมรณ์เปนเคราะห์เพราะสหาย
คือท้าวไลใจทมิฬสิ้นผู้ชาย
ยกนิกายขึ้นมาหาพูดจากัน
พอได้ทีจับมัดตัดศีร์ษะ
ไม่ทันจะรบสู้เปนคู่ขัน
แล้วก็ยกกลับไปเมืองไลพลัน
อริกันเคี่ยวเข็ญเพราะเกณฑ์คน
แต่ท้าวตีนโศกซุดเปนบุตรใหญ่
คิดเจ็บใจกว่าวันละพันหน
อยากตอบแทนแค้นเข้มอยู่เต็มทน
แต่ผู้คนบอบบางทางก็ไกล
จนอยู่ในปกครองของฝรั่ง
ถอยกำลังหมดปัญญาอัชฌาไศรย
ต้องเลี้ยงหมูขายเขาเอากำไร
กับเกณฑ์ไพร่ส่งกัปตันให้ทันการ
อันค่ายนี้มีกำแพงเปนแท่งหิน
สูงพ้นดินหกศอกบอกทหาร
ให้นั่งยามตามไฟกันไภยพาล
กว้างประมาณสี่เส้นกั้นเปนวง
ทหารอยู่โรงสูงมุงกระเบื้อง
/*102กับไว้เครื่องรบสำรองต้องประสงค์
รวมสิบเอ็ดห้องกั้นได้มั่นคง
แล้วยกธงบนหลังคาสง่าดี
เรือนกัปตันนั้นหลังอยู่ข้างเล็ก
ล้วนของเจ๊กสร้างตอนเมื่อก่อนหนี
กับโรงหนึ่งขนมปังคลังก็มี
ด้วยเปนที่ค่ายสำคัญกันศัตรู
รวมทหารญวนฝรั่งร้อยห้าสิบ
มีเครื่องดิบกะป๋องปลากับขาหมู
แม้นข้าศึกล้อมค่ายหลายประตู
ของกินอยู่รับรอดตลอดปี
คืนวันหนึ่งหลวงคำณวนควรขนาน
พนักงานดินแดนกรมแผนที่
ตั้งกำปัดวัดทางวางวิธี
แต่บุรีลาวกายมาหลายวัน
ครั้นถึงเมืองฟองโทคืนโอภาส
เดียรดาษผ่องฟ้าดาราหวัน
จึ่งเปิดแอตรอมิเตอพลัน
วัดดาวดั้นตามแบบดูแนบเนียน
เอากล้องส่องมองปรอทที่หยอดไว้
แล้วบอกให้นายบรรหารด้านเสมียน
สอบมินิตคิดสกันปันทะเบียน
แล้วขีดเขียนสมุดเช่นเปนบาญชี ฯ
๏ ครั้นหยุดพักฟองโทระโหฐาน
หลายวันวารอ้วนท้วนเปนนวนศรี
พอเช้าตรู่สุริยันเปนวันดี
ยก/*103โยธีต่อไปเมืองไลเจา
มีทางราบแต่น้อยสักร้อยเส้น
แล้วก็เปนแนวเดินบนเนินเขา
พวกฝรั่งสั่งว่าอย่าดูเบา
ยังเปนเหล่าแดนฮ่อคอยต่อแย ฯ
๏ ครั้นถึงน้ำซองนาเย็นพายับ
มีเรือรับส่งข้ามตามกระแส
กับตัดไม้ไผ่ตงลงทำแพ
เสียงเซงแซ่พร้อมเสร็จสำเร็จนอน
คืนวันนั้นเดือนตกสักหกทุ่ม
มีคนคุมลายลักษณ์ซองอักษร
เปนหนังสือราชการประทานพร
กับสมรมีตอบน่าขอบใจ
ฉีกหนังสือถือสารอ่านไม่หลับ
เพราะได้รับคำของมิตรพิสมัย
ว่าอยู่ดีกินดีพิรี้พิไร
ไว้อาไลยสั่งกำชับรับประกัน
กับเหน็บแนมแย้มเย้าเปนเค้าเงื่อน
ดูเหมือนเตือนให้อาไลยชื่นใจฉัน
ยิ่งตรองตรึกนึกไปเห็นไรฟัน
เวลาวันโลมสั่งกำลังครวญ
มาไกลอกตกอับเหลือปรับทุกข์
พี่บอกสุขกลัวจะโศกโรคกำศรวญ
ไยมาตอบตื่นเต้นเปนสำนวน
มีกระบวรร่ำไปไม่วายเลย
คิดขึ้นมาน่าแค้นแล้วแสนรัก
อกจะหักเสียเพราะร้างห่างเขนย
เปนนิไสยสัตรีที่จากเชย
เขา/*104ต้องเอ่ยกั้นกางด้วยทางงอน
นึกขอบใจไทยเหนือเหมือนเสือป่า
ช่างอุส่าห์บุกตามข้ามสิงขร
จนมืดค่ำคลำเดินเชิญสุนทร
เขาจ้างออนคล่องใช้ไปรสนีย์
ครั้นรุ่งเช้าเดินลำบากตากแต่แดด
มันช่างแผดร้อนรนลนฉวี
ก็เพราะต้นพฤกษาหาไม่มี
เปนคิรีโล้นเลี่ยนเตียนนัยตา
อันบ้านฮ่อริมทางเห็นร้างยับ
หนีทางทัพเปอร์โนโร่เข้าป่า
เปนกองแรกของฝรั่งเซซังมา
เมื่อก่อนหน้าเรานี้สิบสี่วัน ฯ
๏ ถึงเมืองล่าเคหาอยู่ยอดเขา
แลดูเย่าเปนกระจุกสนุกขัน
แต่ไกลตามืดหมอกออกเปนควัน
เขาอยู่กันตามใจเพราะไกลทาง
เห็นกุลีที่มาตายวายชีวิต
นั่งดับจิตรพิงเขาราวกับย่าง
ห่มกระสอบคาดเถาวัลย์ยิงฟันพลาง
แขนยังกางถือไม้เท้าเน่ามานาน
เขาว่าทัพเปอร์โนโกลาหล
แกยกพลมากำหราบปราบสถาน
กุลีถึงสามพันยามกันดาร
จะวายปราณสักเท่าไรไม่ได้ความ
ในวันนั้นค่ำนอนบนดอนเขา
ถึงบันเทาเหนื่อยเหน็จยัง/*105เข็ดขาม
พยุฝนฮือโหมเสียงโครมคราม
พอสักยามเศษพัดอัศจรรย์
ลูกเห็บตกลงมาแต่อากาศ
ม้าฬาขาดตกตลึงอึงสนั่น
แต่ละก้อนน่ากลัวตัวฉกรรจ์
อย่างกลางนั้นไข่เป็ดเท่าเม็ดโทน
ถูกกุลีหัวแตกร้องแรกเอ็จ
โดนอ้ายเม็ดใหญ่หยอกต้องออกโขน
นายบรรหารหนึ่งแห่งหน้าแข้งโปน
เสียงตะโกนทั้งทัพเหมือนขับนก
กลางที่นอนก้อนละลายกลายเปนน้ำ
ช่างเย็นฉ่ำจับหัวใจเข้าในอก
ไม่แกล้งอวดปวดกระดูกเหมือนลูกนก
ต้องสั่นงกนั่งแช่แย่ตารัก
เสื้อกางเกงเปียกปอนหนาวจอนจ่อ
ที่นอนห่อขึ้นมาวางไว้กลางตัก
จนครึ่งคืนจึ่งได้ซาเวลาพัก
เหลือที่จักเดือดร้อนนอนคลุมโปง
พอเช้าตรู่สุริยานภาผ่อง
จัดเข้าของมุ่งเขม้นเปนโขยง
เลียบไปตามเหวเหินเดินตะโพง
ดูเลี่ยนโล่งฦกลิ่วหวาดหวิวใจ ฯ
๏ พอถึงลำน้ำตันตวันเที่ยง
หยุดพร้อมเพรียงที่ท่าชลาไหล
มีเรือข้ามมารับกองทัพไป
เข้าอยู่ในที่/*106พักเรียกบักตัน
เห็นเรือนสักสิบหลังดังกรอบแกรบ
ทั้งคับแคบที่สถิตเหมือนติดจั่น
สกปรกเต็มทีมีแมงวัน
อเนกอนันต์เหลือล้นทนระมาน
อันค่ายนี้เปนที่ของพวกฮ่อ
น้ำใจคอเหี้ยมเกรียมเทียมทหาร
เมื่อกองทัพเปอร์โนสโมธาน
คุมทหารจะไปเมืองไลเจา
ขุดหลุมพลีตีแตะสนามเพลาะ
เอาเสียมเซาะเปนคูเพราะรู้เท่า
รายอยู่ตรงท่าข้ามตามลำเนา
มีทั้งเสาปักขั้นกันลูกปืน
ไปนับดูรู้ว่าสิบสามแห่ง
ช่างแขงแรงเหลือปัญญาจะฝ่าฝืน
หมายจะโต้ทานทัพให้กลับคืน
ผู้คนดื่นเตรียมตัวไม่กลัวใคร
เวลานั้นเปอร์โนสโมสร
คุมนิกรเดินพหลพลไหย
พอเช้าตรู่สุริยานภาไลย
บังเอินไอเขาออกเปนหมอกมน
ครั้นกองหน้าถึงท่าทางเฉนียน
สิ้นความเพียรพาหนะของพหล
จึ่งเป่าแตรสมมุติให้หยุดพล
พักผู้คนพร้อมกันที่นั่นเอง
ทันใดนั้นพอแตรแซ่หูฮ่อ
มันแขงข้อทุกกระบอกกรอกเขนง
ยิงกระหน่ำร่ำด้วยปืนดังครื้นเครง
ไม่กลัวเกรงฤทธิฝรั่งว่าอย่างไร ฯ
/*107๏ ฝ่ายกองทัพเปอร์โนโทโสมาก
สั่งให้ลากปืนออกกระบอกใหญ่
ยิงโต้หน้าไว้พลางให้วางใจ
แล้วสั่งให้เหล่าทหหารชาญฉกรรจ์
ข้ามแม่น้ำขึ้นฝั่งเข้าหลังค่าย
ก็สมหมายปีนตลิ่งยิงถลัน
ถูกชนิดปืนชะงัดปัศตัน
รุกโรมรันล้อมฮ่อทรชน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าฮ่อก็ขยาดขลาดฝรั่ง
เหลือกำลังหัวพองสยองขน
จะสู้รบสุดรับเข้าอับจน
ทิ้งตำบลบักตันในทันใด
ขึ้นคิรีหนีหน้าต้องล่าทัพ
ไม่ให้จับเอามาเชือดจนเลือดไหล
ที่ต้องตายในสมรภูมิไชย
สาแก่ใจที่มันคิดเปนจิตรพาล
แล้วเปอร์โนข้ามมาพร้อมหน้าหมด
ให้กำหนดตรวจทัพนับทหาร
จึงรู้ว่าตายกันประจัญบาน
นับประมาณรวมเสร็จสิบเอ็จคน
ได้สืบทราบอย่างนี้มิได้เห็น
ด้วยเราเปนกองหลังฟังนุสนธิ์
เหมือนเขาช่วยล่วงหน้ามาประจญ
วางผู้คนเปนที่พักไว้บักตัน
หลังค่ายมีศาลเจ้าเท่าโรงงิ้ว
มีทั้งติ้วกระถางธูปรูปลั่นถัน
ทั้งหน้าดำหน้าแดงแขงแรงครัน
ถือกั้นหยั่นขวานปูลูธนู/*108ทวน
ไยไม่สู้พวกฮ่อมันต่อรบ
เครื่องมือครบเหมือนทหารด่านเสฉวน
ฤๅถูกกลฮกหลงงงกระบวร
ไม่อาจฮ้วนเล่าปี่เปอรโน
เจ้าเตลิดเปิดเจว็ดเสด็จกลับ
ด้วยอดตับหมูไก่ใบตั้งโอ๋
ไม่มิใครให้เสวยจะเลยโซ
ต้องเจ๊าโล่ตามอ้ายฮ่อไปขอกิน
รูปถวายไม้จริงที่ทิ้งอยู่
บานประตูแผ่นใหญ่บันไดหิน
ถูกริบมาปักรายเปนค่ายดิน
จนโทรมสิ้นมีแต่โครงดูโกรงเกรง
ตุ๊กตาหน้าลั่นถันทหารเจ้า
ต้องมาเฝ้าตินท่าตาเขมง
ทั้งกลางค่ายรายตั้งเล่นตามเพลง
โดนนักเลงยุโรปเปียนเบียฬเอาพอ
เวลาที่รบรานชาวบ้านช่อง
เก็บเข้าของทิ้งที่ออกหนีสอ
ไปซุ่มซ่อนตามเขาเปนเหล่ากอ
เดี๋ยวนี้พอสงบทัพก็กลับมา
ปลูกเรือนอยู่แต่ละหลังเหมือนขังสัตว์
ต้องเยียดยัดยุ่มย่ามตามภาษา
เด็กผู้ใหญ่ซ้อแซ้แก่ชรา
กินเข้าปลากับใบตองรองเหมือนจาน
ได้พักอยู่ดูตำบลชนบท
จึงทราบหมดทั่วประเทศเขตรสถาน
แล้วออกจากสำนักไม่พักนาน
ตามกันดารเดิน/*109ทัพบรรพตา
หลวงคำณวนนายบรรหารท่านขุนปราบ
ออกเข็ดหลาบเหลือเหนื่อยว่าเมื่อยขา
พร้อมใจกันลงเรือเชื้อกันยา
ทำหลังคาแล้วไปด้วยใบตอง
ผ้าขี้ริ้วตอกหมันชันหายาก
ดูรอยถากเปนระนาวมีเจ้าของ
ต้องงอนหง่อคอตั้งนั่งหย่องยอง
แต่ทางสองวันไปถึงไลเจา
อันตัวฉันเปนเวราต้องมาบก
ชะตาตกแชเชือนไม่เหมือนเขา
นึกแต่เพียงรอดตายกายของเรา
สิ้นอ้ายเต่าแล้วมิหนำซ้ำต้องเดิน
มีห้วยบ่อฮ่อมันใส่ไว้ยาพิษ
เปนจนจิตรในลำเนาภูเขาเขิน
นอนค้างคืนบนคิรีมีเปนเนิน
แล้วมุ่งเมินถึงถิ่นเรียกชินนัว
มีบ้านช่องสองหมู่ดูแทบร้อย
ผู้คนน้อยหนีเสียทั้งเมียผัว
เมื่อเปอร์โนยกมาก็น่ากลัว
รับเต็มตัวตั้งหลักเหมือนบักตัน
แต่เจ้าฮ่อท้อฤทธิ์คิดขยาด
ร่นเรี่ยราดสู้รบไม่ขบขัน
ยิงถูกแต่กุลีสิ้นชีวัน
พลขันธ์ปลอดตายสบายดี
แต่ฮ่อที่คุมทัพดับไปบ้าง
ฝังอยู่ข้างชายดงปักธงสี
เหมือนปรำตามภาษาป่าวิธี
ว่าส่งผีขึ้นสวรรค์กันอบาย
/*110ได้พักอยู่บ้านร้างหมดทั้งทัพ
มีห้องหับโปร่งเหมือนกับเดือนหงาย
พอรุ่งข้ามน้ำนัวทั่วนิกาย
เดินเรียงรายไปตลอดยอดคิรี
ตั้งแต่มาหาหนทางที่ราบน้อย
ไม่เรียบร้อยเฟื่องฟุ้งเหมือนกรุงศรี
ถึงจะให้ราชรถยศทวี
จะขับขี่ฟั่นเฝือเหลือปัญญา
สังเกตทางอย่างคลื่นมหาสมุท
ต้องรีบรุดเดินขัดสบัดขา
พวกฝรั่งตัวดีที่มีมา
ยังระอาออกคอท้อทุกคน
แต่คุณพระไพรัชสันทัดท่อง
ไม่เห็นร้องว่าเหนื่อยเมื่อยสักหน
กับเซนเยมผู้ส่งก็คงทน
ซ้ำกังวลช่วยระวังทั้งกุลี
อันตัวเราแต่ไหนก็ไม่เหนื่อย
จำเพาะเมื่อยเกือบจะถึงกึ่งวิถี
แต่แลเห็นไลเจาเย่าเรือนมี
ยิ่งทวีหอบกระเหมือบดูเกือบตาย
คิดหนทางเจ็ดโมงโคลงศีร์ษะ
เปนระยะจนถึงพอกึ่งบ่าย
เข้าพักอยู่โรงหญ้าทั้งห้านาย
ระงับกายตามเรื่องเรียกเมืองไล
ไม่มีเจ้าต้องเอาเปนชื่อแท้
อย่าคิดแส่นึกพะวงทำสงไสย
ทั้งฮ่อลาวชาวเหนือเรียกเพรื่อไป
ว่าเมืองไลญวนขอต่อที่เจา
พบขุนนางปาวีที่มียศ
/*111เหมือนนักพรตเดินชาญชำนาญเขา
มาแต่หลวงพระบางทางไม่เบา
ถึงไลเจาจันตคามสิบสามวัน
ทหารไทยมาด้วยช่วยรักษา
ได้เห็นหน้าคนไทยชื่นใจฉัน
รวมเก้าคนที่มาทั้งซายันต์
ดูเข้มขันแขงณรงค์คงกำลัง
แล้วบอกว่าเมื่อมาใกล้เมืองฮั้ว
เดินเลียบรั้วบ้านฮ่อพอให้หลัง
ยิงออกมาจากบ้านสท้านปัง
เหลือระวังแต่ลูกไม่ถูกใคร
จึ่งได้เตรียมทุกกระบอกกรอกเอาบ้าง
เสียงโผงผางรุกกระชั้นสนั่นไหว
อ้ายจีนฮ่อท้อศักดาระอาใจ
ทหารไทยยิงตระหน่ำด้วยชำนาญ
หางหนูชี้หนีขึ้นเขาทิ้งเย่าหมด
ต้องรู้รสคนสยามคร้ามทหาร
น่าชื่นชมสมอำนาจราชการ
แล้วเชี่ยวชาญเชิงอาวุธยุทธนา
แม้นสู้ศึกคงจะฮึกยิ่งกว่านี้
เข้าต่อตีแต่ละตนทนอาสา
ไม่คิดกับร่างกายวายชีวา
ต้องก้มหน้ารับสนองฉลองคุณ
หมายจะหาความชอบประกอบชื่อ
ตลอดฦๅลูกหลานเปนการหนุน
ไม่ย่อท้อพาลาที่ทารุณ
ยิงเปนจุลหาญหักด้วยศักดา
คิดถึงฮ่อโมหันธ์มันทธาตุ
/*112เที่ยวรอนราชชนบทถือยศถา
ลอบอยู่กันในขันธเสมา
อหังกาเกินการเที่ยวพาลยิง
เมื่อคราวนี้ถึงส่ี่สิบคนเศษ
อวดฤทธิ์เดชรบสู้เหมือนผู้หญิง
เห็นทหารกับกุลีจะตีชิง
ไยจึ่งวิ่งไทยเราแต่เก้าคน
อันตัวกล้าซายันต์ดูซื่อๆ
แต่ฝีมือเจนศึกเคยฝึกฝน
แล้วป้องกันฝรั่งไม่ห่างตน
คือท่านคนที่มาที่ปาวี
เขาเขียนชื่อนายคงลงอักษร
ขออาภรณ์เพิ่มพักตร์เปนศักดิ์ศรี
ไปยังเมืองตังเกี๋ยไม่เสียที
คือความดีแขงกล้าซายันต์คง
เขาอยู่ในกำปนีทหารหน้า
ต้องขึ้นมาหลวงพระบางทางประสงค์
อยู่ในหลวงดัสกรรอนณรงค์
จะยืนยงศักดาสง่าครัน
แล้วคุณพระให้บำนาญทหารหมด
เพราะความอดเดินป่าพนาสัณฑ์
เปนกำลังราชการเจือจานกัน
ด้วยเขตรขันธคับแค้นทั่วแดนไล
แล้วท่านพบพูดจาวิสาสะ
เปนธุระราชกิจโดยจิตรใส
พอรุ่งขึ้นสองทิวาก็คลาไคล
กลับแดนไทยตามกระทรวงหลวงพระบาง
ข้างฝ่ายเราไม่ถึงบทกำหนดกลับ
นอนกระสับกระส่ายตัวเหมือนกลัว/*113สาง
เพราะอาการวิปริตผิดนภางค์
ถ้าปะลางวันร้อนเหมือนนอนไฟ
ลางวันหมอกมืดมัวทั่วทิศา
ต้องห่มผ้าซ้อนซับเหมือนจับไข้
ทั้งร้อนหนาวผลัดกันทุกวันไป
แม้นธาตุใครย่อหย่อนต้องนอนคราง
ยิ่งคับแค้นเข้าปลาแลอาหาร
แสนกันดารสารพัดจะขัดขวาง
แต่เข้าของต้องผ่อนไว้เรี่ยทาง
จึ่งบอบบางการสเบียงจะเลี้ยงกาย
ไม้ขีดไฟขายกลักละเจ็ดอัฐ
เกลือก็ขัดชั่งละเหรียญเจียนฉิบหาย
พวกทหารมารินต้องกินควาย
ถึงตัวนายเหมือนเราก็เอาดี
ลางวันเถือเนื้อโคมาให้บ้าง
พอได้ย่างมังสาทำกะหรี่
ยักผัดเจียวให้กลายหลายวิธี
ก็ไม่หนีเนื้อไก่โคกระบือ
อันผักหญ้าหาแกมไม่มีเชื้อ
ถึงจะเบื่อเชิงกับต้องนับถือ
แต่ไม่เหมือนบ้านเมืองที่เลืองฦๅ
เขาขึ้นชื่อของกินแผ่นดินไทย
อันตัวเราก็มาในข้าหลวง
เปนกระทรวงฝ่ายสยามตามวิไสย
ฝรั่งเศส/*114เขารับกำกับไป
ตามทางไมตรีกรุงบำรุงการ
มีเงินทองสารพัดจัดสำหรับ
ให้ซื้อกับผักปลาแลอาหาร
แต่หาซื้อไม่มีทกันดาร
ด้วยชาวบ้านยังพลัดกระจัดกระจาย ฯ
๏ อันเมืองนี้เขาฦๅชื่อกระฉ่อน
เปนนครคบโจรคนทั้งหลาย
คือท้าวไลใจชั่วเปนตัวนาย
เขย่งกายคุมฮ่อทรชน
ล้วนพวกหลียงฟูหางหนูสั้น
ที่แตกดั้นเซซัดด้วยขัดสน
จึ่งคบกันทำศักดาจลาจล
นึกว่าตนเต็มอำนาจอาจณรงค์
มีทหารเดนตายทำกายก้อ
ล้วนแต่ฮ่อสิ้นคิดหมดพิษสง
เหิมกำลังตั้งใหญ่อยู่ในดง
จิตรทนงแขงขาว่าตำบล
จะตั้งตัวเปนองค์หลงด้วยโลภ
ใจละโมภโมหะอกุศล
เหมือนเอากลิ่นเสือปลามาทาตน
ชุมนุมพลจิตรพาลสันดานเมา
ไม่อ่อนน่อมยอมเดชประเทศไหน
ครองเมืองไลนั่งถ่านอยู่ชานเขา
ทั้งบ้านเรือนเหมือนวางไว้กลางเตา
ยังโฉดเขลาอวดอำนาจทำอาจองค์
เหมือนแมลงป่องพิษสว่างที่หางน้อย
/*115ชูจะงอยกั้นกางเปนหางหงส์
จะยุทธนาวาสุกรีอันมีพงศ
ยังทนงไม่รู้สึกสำนึกตาย
เที่ยวเบียดเบียฬไพร่ฟ้าประชาราษฎร์
ข้าพระบาทชนบทร่วมกฎหมาย
เมื่อเคราะห์ดีผียังประทังกาย
ถ้าเคราะห์ร้ายแล้วต้องรู้ว่ากูพาล
แต่เจ้าเมืองฟองโทไม่โอหัง
เปนเหมือนดังญาตมิตร์ก็คิดผลาญ
เพราะอาเภทวิปริตผิดสันดาน
จึ่งทำการแตกหลักสามัคคี
ราษฎรที่อาไศรยตามชายป่า
เที่ยวกวาดมาเปนกำลังยังแต่ผี
ถ้าขัดแขงดึงดื้อจะถือดี
ก็ฆ่าตีเติมซ้ำทำประจาน
เดี๋ยวนี้เข็ดฤทธิ์ไทยใจระย่อ
ด้วยสร้างต่อมาไม่ครือมือทหาร
จนเหมือนเสือที่ขังหมดรังควาน
ยังแต่ร่านกินไก่ในกระทอ
จะหนีเข้าตังเกี๋ยก็เสียหัว
ด้วยความกลัวฝรั่งที่ชังฮ่อ
เขาเปนผู้ป้องกันฟันหลักตอ
ไม่ให้ก่อกองผู้ร้ายข้างปลายแดน
โอ้ท้าวไลไทยเหนือเปนเชื้อเหมือง
มันเข้าเรื่องนิ้วไร้แต่ได้แหวน
มีเขตรขัณฑ์จันตคามอยู่ตามแกน
ต้องโลดแล่นซ่อนเร้นไม่เห็นตัว
เพราะล่าทัพเปอร์โนฝรั่งเศส
จึ่งละเขตร/*116หนีเสียทั้งเมียผัว
เก็บเข้าของอพยพครบทุกครัว
ด้วยความกลัวตกใจทิ้งไลเจา
ทั้งบ้านช่องยุ้งฉางกับรางหมู
ไม่ให้อยู่เปนของใครเอาไฟเผา
จนไหม้โทรมทั้งบุรีเปนขี้เทา
เหมือนกลางเตาหมดสิ้นแผ่นดินเกรียม
ประเดี๋ยวนี้ฝรั่งเข้าตั้งมั่น
ทำค่ายกั้นเก็บกากถากด้วยเสียม
ทั้งสูงราบปราบที่ดีกว่าเทียม
ช่างเตียนเรี่ยมกว่าเก่าของท้าวไล
ปลูกโรงแปลกแฝกหญ้าสิบห้าหลัง
ทหารนั่งยามยืนปืนไสว
อยู่ป้องกันเมืองเสือที่เหลือไฟ
บำรุงได้ตามชอบเปนขอบคัน
มีทหารญวนฝรั่งอยู่สามร้อย
ประจำคอยรับตรวจกันกวดขัน
ไม่ไว้ใจเจ้าของคอยป้องกัน
กลัวฮ่อมันสมทบมารบกวน
อันบ้านของท้าวไลที่ใจแขง
มีกำแพงเท่าจังหวัดขนัดสวน
ฝรั่งปลูกโรงใหญ่ไว้จำนวน
คือของควรเปนลำเลียงสเบียงกรัง
ซุ้มประตูหน้าบันนั้นจารึก
เปนตัวหมึกปฤศนาข้างหน้าหลัง
ว่าท้าวไลใจบุญกรุณณัง
เปนผู้รั้งครองนครอักษรญวน
คิดก็แสนเวทนามาไม่พบ
เขาว่าหลบเลื่อมเหเข้าเสฉวน
/*117มีแต่ชื่อเฝ้าประตุดูไม่ควร
หมดเพลงทวนฤทธิ์เดชเข็ดจนตาย
ถ้าแม้นไปนอบน้อมพระจอมราช
พึ่งอำนาจกรุงสยามตามกฎหมาย
เสียเมื่อครั้งรู้ตัวอย่ากลัวอาย
คงสบายรุ่งเรืองสืบเมืองไล
ไม่ต้องเปนของเขาชาวตังเกี๋ย
ทางได้เสียควรคิดวินิจฉัย
ฝรั่งครองตองกินกับดินไทย
เปนเมืองไมตรีกันเหมือนพันธุ์พงศ
เมื่อเห็นผิดแล้วไม่คิดหาที่ชอบ
ใครจะปลอบวอนกามาเปนหงส์
จนแผ่นดินไม่มีอยู่ลู่เข้าดง
ไม่มั่นคงเหมือนบุรีหลียงฟู
แต่พรรคพวกยังกระเจิงเหลิงอำนาจ
เหมือนปิศาจสำหรับไพรไว้หางหนู
เที่ยวปล้นหาบคอนกินสิ้นประตู
เปนศัตรูของฝรั่งจิรังกาล
ต้องออกตรวจตามป่าโดยสาเหตุ
ฝรั่งเศสพบขุมหลุมเข้าสาร
ที่ฝังไว้แห่งหนึ่งสักครึ่งลาน
เลี้ยงทหารกินจบได้ครบปี
ด้วยตั้งค่ายสวมเมืองเข้าเครื่องอด
แต่ว่ายศแลอำนาจดังราชสีห์
ถ้าแม้นไม่ส่งสเบียงเลี้ยงชีวี
สักครึ่งปีขนมปังหมดคลังตาย
อันทางนี้ไม่เห็นจะเปนผล
ใครจะทนบากหน้า/*118มาค้าขาย
ในแม่น้ำก็เปนหินล้วนดินทราย
ถึงเรือพายก็ต้องเข็นเอ็นขึ้นเกลียว
เหตุฉนี้จึ่งกันดารอาหารนัก
ไม่มีหลักแน่แท้จะแลเหลียว
พวกทหารต้องหายามาเยียว
จึ่งออกเที่ยวยิงควายไม่วายวัน
อันเมืองไลไชยภูมิ์ดูผึ่งผาย
เข้าที่ค่ายท่ารบดูขบขัน
ยาวแปดเส้นเปนสง่าน่ารำพรรณ
แต่กว้างนั้นสี่เส้นแลเปนแนว
ที่หลังเมืองมีเขาเอาทำป้อม
ปักไม้ล้อมเปนกระบังข้างละแถว
เหมือนขากบโอบบุรีไม่วี่แวว
บนเขาแพ้วยกธงว่าคงครอง
ที่พื้นเมืองเปนเนินแนวตลิ่ง
แลดูวิงเวียนตาน่าสยอง
ทั้งขึ้นลงคงหอบสอบเหมือนซอง
แล้วมีกองหินหาดลาดลงไป
อันน้ำแท้ซองนาอยู่ขวาซ้าย
เรือแจวพายมองเขม้นก็เห็นใกล้
เปนรางลงบรรจบทบน้ำไล
แล้วเลยไหลรวมสามตกน้ำดำ
ทั้งสี่แยกอยู่หน้าภารานี้
ตรงคิรีภูมิ์ฐานเปนด่านขำ
กับวิถีมาแถงแขวงเชียงคำ
รวมประจำอยู่หน้าทั้งห้าทาง
แม้นไพรีมีมาทั้งน้ำบก
ไม่อาจยกเข้าประชิดด้วยกีดขวาง
เพราะป้อม/*119เขาหลังบุรีมีกั้นกาง
ยิงเล่นต่างฝูงเนื้อไม่เหลือคืน
แม้นท้าวไลกัดฟันป้องกันถิ่น
คงเต็มกินข้าศึกไม่คึกขืน
คนละทียิงถูกด้วยลูกปืน
ล้มทั้งยืนเหมือนกันอันตราย
แต่จิตรใจใช่ทหารสันดานขลาด
ออกขยาดทั้งเรื่องเครื่องฉิบหาย
เพราะเสียด่านหลายตำบลผู้คนตาย
หมดแยบคายสิ้นปัญญาเข้าตาจน
อันเมืองนี้ที่สถิตอยู่กลางย่าน
ตั้งอยู่ด้านตวันตกยกถนน
เดินลงมาหลวงพระบางทางตำบล
ภูวดลเรียบงามสิบสามวัน
ได้ทราบว่าเมืองแถงแขวงสยาม
จันตคามทั้งประเทศทั่วเขตรขัณฑ์
ไม่มีคนรนรุดมุดอรัญ
ตกใจกันชุนละมุนออกวุ่นวาย
อันพวกไทยกับฝรั่งต้องยั้งยับ
จะเดินทัพต่อไปก็ใจหาย
ด้วยขัดขวางทางสเบียงจะเลี้ยงกาย
กินขยายเย็นเช้าทั้งเข้าปลา
พวกกุลีมีกำลังเสมอมด
แต่ว่าอดเกือบตายคล้ายสวา
พาชีมีแต่โครงดูโปร่งตา
ชั้นแต่หญ้าก็กันดารในบ้านเมือง ฯ
/*120๏ ฝ่ายข้าหลวงกรุงไทยมไหศูรย์
รุกขมูลหยุดสำนักดูพักตร์เหลือง
ยิ่งตรึกตรองก็กันดารเปนการเปลือง
แต่ว่าเรื่องไข้เจ็บไม่เหน็บแนม
ด้วยเดชะมนุชาธิเบนทร์ราช
ทรงประสาทดับร้อนอวยพรแถม
กับอุส่าห์สาภิมตสกดแกม
น้ำใจแจ่มจบหัดถ์มัสการ
จึ่งได้ปลอดรอดบ่วงห่วงพยาธิ์
แห่งข้าบาทมุลิกามหาศาล
สุขสบายทั่วกันทุกวันวาร
แสนสำราญสบไถงอยู่ไลเจา
สิบสองวันเตรียมกันที่จะกลับ
เซนเยมกับกุลีทหารเดินชานเขา
แต่พวกไทยข้าหลวงกระทรวงเรา
ตามใจเขาผู้ส่งให้ลงเรือ
มาตามน้ำซองนามะหาห้วย
มีคนช่วยถ่อพายเปนไทยเหนือ
ทั้งแก่งกองหินผาเหมือนนาเกลือ
มันมีเพรื่อไปทุกคุ้งยุ่งกับเรา
ต้องเดินหาดแต่เรือไทยเหนือเข็น
ด้วยลึกเปนตอนๆดอนภูเขา
แล้วมีเชือกกะรั้งยังตะเภา
ขึ้นลงเท้าไม่ทันแห้งแก่งซองนา
เห็นชนีห้อยไม้อยู่ชายเขา
มีลูกเต้าโลดเลี้ยวเหนี่ยวพฤกษา
มองลูกไม้หิ้วโหนโยนกายา
ดูหน้าตาช่างละม้ายคล้าย/*121กับคน
แต่กำเนิดนั้นเกิดด้วยหญิงชั่ว
จึ่งมีตัวตั้งสัตว์ปัฏิสนธิ์
เดิมเปนนางโมราเข้าตาจน
ถูกเวทมนต์สาบพักตร์มัฆวาน
เพราะนอกใจแล้วมิหนำซ้ำฆ่าผัว
ชื่อจึ่งชั่วติดมาอาวสาน
ก็สมกับที่จริงเปนหญิงพาล
ต้องทรมานหมดญาติชาติชะนี
เสียงไก่ป่าท้าขันอยู่เจื้อยแจ้ว
วังเวงแว่วหวาดใจในวิถี
ทั้งเรไรหริ่งร้องก้องคิรี
ดูเปนที่หวาดหวามตามอรัญ
เห็นน้ำพุพุ่งขาวยาวเปนสาย
ฟองกระจายดูเล่นก็เห็นขัน
ยิ่งฟังไปให้ฉงนมักขนชัน
เสียงสนั่นในคิรีดังมีคน
ได้ยินเหมือนขานยาวฤๅเป่าสังข์
ยิ่งเงี่ยฟังเย็นจิตรคิดฉงน
แม้นน้องแก้วกัลยาได้มายล
จะหวาดตนตัวสั่นรัดบั้นเอว
ด้วยเปนคนขวัญอ่อนนอนสดุ้ง
มาเห็นคุ้งเขาง้ำเปนถ้ำเหว
จะต้องปลอบร่ำไปมิใช่เลว
คิดถึงเอวอ่อนขรัญรำพรรณพลาง
จนมาถึงบักตันสามวันถ้วน
แล้วเดินด่วนรีบรัดไม่ขัดขวาง
พร้อมกุลีมีทหารที่ชาญทาง
กับขุนนางเซนเยมก็เปรมปรีดิ์
อิกสองวันบัลลุฟองโทสถาน
แสนสำราญ/*122รีบจริงเหมือนวิ่งจี๋
แต่ต้องพักรอคอยคอนวอยมี
ทหารที่ไปเปนทัพรับสเบียง
ครั้นถึงวันกำหนดบทฝรั่ง
ก็พร้อมพรั่งอัดแอออกแซ่เสียง
พอรุ่งออกจากค่ายเดินรายเรียง
ก็พร้อมเพรียงทั้งกุลีมันดีใจ
ด้วยจะกลับฮานอยคอยแต่ถาม
มันทราบความนับเวลาดูหน้าใส
เพราะคิดถึงว่านเครือเหลือบรรไลย
ที่เจ็บไข้เดินตามกันหลามมา ฯ
๏ ถึงลาวกายนับได้เจ็ดวันครบ
ไม่เมื่อยขบทั่วกันก็หรรษา
คอมมันดันจัดให้ไปนาวา
ล่องลงมาตามลำแม่น้ำแดง
แต่เซนเยมบริภุญช์กับคุณพระ
ลงเรือฉลอมต่อคนถ่อแข็ง
ฮอศกิ๊ดติดประทุนที่หมุนแรง
เขาทำแผลงสำหรับใช้ที่ในชล
อันพวกเราสี่นายไปลำหนึ่ง
ทั้งเรือตึ่งรั่วร้ำเหมือนน้ำฝน
มีญวนแจวถ่อพายก็หลายคน
แต่เหลือทนคับแคบดูแทบตาย
ทั้งกุลีโดยสานทหารด้วย
คนเจ็บป่วยลงมายัดอึดอัดหลาย
จะนั่งนอนงอนหง่อต้องห่อกาย
ดูคล้ายๆหีบมัจฉา/*123ปลาซดิน
เรือที่มาห้าลำมิใช่น้อย
รวมกว่าร้อยคนนอนเหมือนก้อนหิน
เวลาหนึ่งหยุดหาอาหารกิน
พอเสร็จสิ้นเขาไล่ไถ่กุลี
เพราะพาหนักมักเรือจะติดหาด
วิ่งเกลื่อนกลาดน่าสังเวชเหมือนเปรตผี
เที่ยวลุยน้ำเพียงคอขอไปที
ดูสักสี่สิบคนอลมาน
วิ่งร้องไห้ตะกายเรือเหลือลำบาก
โอ้คนยากอนาถาน่าสงสาร
เขาถีบทุบเตะต่อยดอยจนอาน
ไม่อาจคลานขึ้นมาหน้าตาโน
ต้องขึ้นเดินบนตลิ่งวิ่งเหมือนเนื้อ
พวกในเรือด่าแต่แต๊วแม่โบ๋
เปนนิไสยคนญวนชวนแต่โว
ไม่พุทโธซ้ำกันตะบันไป
จนสี่วันถึงบาวาเวลาเที่ยง
ขึ้นพักเพียงผ่อนเวลาพออาไศรย
ขึ้นนอนบนศาลเจ้าของท้าวไทย
ทั้งความไข้ประจุบันนั้นก็มี
คืนวันหนึ่งไก่สำหรับทำกับเข้า
หมายว่าเช้าจะได้ฆ่าทำกะหรี่
ผูกไว้หน้าศาลดูว่าอยู่ดี
บังเอินมีเสือกากลากไปกิน
นิจาเอ๋ยเทพาสุราฤทธิ์
ช่างไม่คิดอดสูผู้มีศิล
เมื่อนอนก็ขออาไศรยใจทมิฬ
ให้เสือกินไก่ได้น้ำใจคอ
จำเพาะมีตัวเดียวเจียวนะเจ้า
เปนกับเข้าชั้น/*124กระดูกก็ถูกสอ
ได้รอดที่ฝรั่งสั่งกอนบอ
มาให้พอคำณวนควรเรียกโค
เครื่องกะป๋องของเซนเยมที่เอมโอช
เขาก็โปรดขากลับรับให้โข
พอได้ทุ่นทำกินค่อยภิญโญ
ไม่อดโซทุกตำบลเหมือนคนญวน
เวลานั้นพอกุลีที่เขาไล่
เดินมาได้ถึงพร้อมยอมเข้าส่วน
เซนเยมเกณฑ์ตัดไม้กับหวายพวน
ได้ครบถ้วนทั้งถ่อจึ่งต่อแพ
ด้วยเรือของลาวกายเขาไม่ส่ง
ตามจะลงอะไรไปในกระแส
พวกเราต้องเยียดยัดอยู่อัดแอ
เปนไก๊แบ้อย่างดีมีหลังคา
พวกญวนร้องโต๊ดล้ำคือทำสวย
ก็แล้วด้วยขุนปราบทราบภาษา
เซนเยมเขาแพหนึ่งถึงเวลา
ก็ล่องมากับคุณพระไม่ปะปน
ทั้งสองแพใช้กุลีมีทหาร
พยาบาลตามฝรั่งสั่งนุสนธิ์
แต่พวกเราได้อานามมาสามคน
เปนกังวลถ่อส่งพวกองค์กวาน
ระยะนี้มีแก่งล้วนแท่งหิน
ลำบากสิ้นสุดปัญญาอาวสาน
ทั้งน้ำไหลกระทบหินก้อนดินดาล
ดังสะท้านสะเทื้อนอกน่าตกใจ
แพก็ลอยล่องลิ่วดูหวิวหวาด
น้ำก็ปราดเหมือน/*125กระฉอกออกจากไห
กุลีที่ถ่อแพไก๊แบ้ไป
มันก็ไม่มีแรงเหมือนแกล้งเรา
เปนคนญวนไม่เคยเลยแจวถ่อ
มือตีนงอจังงังไปทั้งเถา
ให้หลีกแก่งบอกทางพลางว่าเมา
ที่ญวนเขาว่าไวไวมันไม่แจว
แทบจะเกือบฉิบหายเสียหลายหน
หลีกตำบลแก่งลิ่วเปนทิวแถว
ต้องทุบถองกันมาตาบ้องแบว
ถ้าโดนแล้วเหลือตัวน่ากลัวตาย
จึ่งประชุมกุมปันนีทั้งสี่อิก
ว่าเองหลีกเขาไม่คบเดี๋ยวตบหงาย
ทั้งหีบปัดของข้ามามากมาย
ถ้าฉิบหายลงด้วยเจ้าเอากับใคร
หลวงคำณวนเปนกัปตันช่วยกันเต้น
คอยเขม้นคุ้งน้ำตามวิไสย
ที่สองหนุนขุนปราบชลไชย
เปนผู้ใหญ่ดูร่องมองชลา
แต่ตัวเราเปนสรั่งเพียงหยั่งน้ำ
เอาถ่อจ้ำหน้าแดงทุกแก่งผา
นายบรรหารสานแจวประจำมา
เรียกว่าการ์เปนเตอบำเรอแพ
ถ้าถูกแก่งสำคัญพร้อมกันหมด
ต้องถอดยศจับถ่อเสียงหวอแหว
กว่าจะพ้นได้ฤๅมือตีนแบ
ดูเต็มแย่กุมปันนีทั้งสี่นาย ฯ
/*126๏ ถึงด่านลำเข้าจอดแล้วทอดเชือก
ขึ้นหยุดเลือกคนชำนาญให้ผันผาย
ด้วยมีแก่งสำคัญอันตราย
เขากลัวตายทั้งลำแม่น้ำแดง
ได้แพละสองคนรู้หนหิน
เคยหากินอยู่ที่นั่นแล้วขันแข็ง
มันนำลอยล่องดีมิเสียแรง
เมื่อหลีกแก่งเกือบไปใจตลึง
ทั้งแพเต้นเอ็นขาดเสียงกราดเกรี้ยว
เหมือนปากเคี้ยวลูกบัวฤๅถั่วถึง
น่าเสียวไส้ใจคอถ่อตะบึง
เสียงปังปึงน้ำกระแทกแทบแตกจม
พอพ้นแก่งนี้ไปค่อยใจชื่น
พบที่อื่นยังระอามาก็ถม
แต่ไม่เท่าคุ้งนี้เขานิยม
มีนามสมญาแปลกเรียกแถกคอย
ถ้าพวกญวนขึ้นล่องต้องปลูกศาล
มัสการกราบไหว้น้ำใจจ๋อย
ขึ้นบวงสรวงทุกลำขอตามรอย
ชาวฮานอยนับถือเลื่องฦๅกัน
ได้รอดมาสาธุลุแก่ลาภ
เดชะภาพที่ได้ร่ำธรรมขันธ์
ด้วยจิตรเราเคารพอภิวันท์
ความกตัญญูด้วยช่วยประทัง
พวกกุลีมันก็มาภาษายาก
ทำแพพากเพียรพายเปนหลายหลัง
ล่องตามกันเปนจังหวะสิ้นระวัง
ได้นอนนั่งหายเหนื่อยเรื่อยลงมา
เห็น/*127นาคว่ายในน้ำแล้วดำผุด
เที่ยวแหวกมุดเวียนวนพ้นมัจฉา
ยิ่งคิดถึงสร้อยสุวรรณกัลยา
ทำเหมือนปลาลอยว่ายคงตายวัน
แม้นมีผู้จู่จงประสงคน้อง
มาด้อมมองเวียนจับเข้ารับขวัญ
เห็นไม่พ้นจนปัญญาเข้าตาตัน
ยิ่งรำพรรณก็ยิ่งไห้อาไลยวน
น้อยฤๅนาคน้ำไพรมาได้เห็น
อยากจะเค้นคอฆ่าให้ตาถลน
ด้วยก่อเกิดปัจจัยที่ได้ยล
เปนสัตว์ต้นหวนระแวงแสลงตา
คิดก็แสนแค้นใจอาไลยหวง
ถึงดอกดวงประทุมถันของฉันหนา
เหมือนพิกุลอุ่นใจเมื่อไสยา
ชื่นนาสาหวนหอมถนอมดม
ถึงจำปาสารภียี่สุ่นซ้อน
กลิ่นขจรฟุ้งซ่านใส่พานถม
ยังหาทันจับบีบกลีบระบม
ไม่อบรมเหมือนพิกุลอดุลย์ดวง
ได้นอนแพหนักอกหกวันเศษ
ก็สิ้นเขตรความระอาของข้าหลวง
ถึงทันควันด่านใหญ่สบายทรวง
ทั้งแพพ่วงได้มานาวาญวน
ต้องขนของเทถ่ายกันไม่หยุด
อุตลุดเหมือนแม่ค้ามาแต่สวน
กว่าจะเสร็จจนพลบครบจำนวน
ตั้งกระบวรถ่อแจวเปนแถวมา ฯ
/*128๏ คืนหนึ่งถึงคำเข้ทำเลพัก
ก็พร้อมพรักหยุดยั้งที่ฝั่งฝา
แต่เปนบุญที่จะทุ่นมรคา
เห็นนาวาบรรทุกของกองสเบียง
ใช้จักรจี๋มีฝรั่งนั่งเขม้น
เซนเยมเห็นลุกยืนขึ้นส่งเสียง
ขอโดยสานอาไศรยกลับไปเวียง
กัปตันเอียงหูมองร้องว่าวี
แปลว่าเออขากลับจะรับได้
จงเตรียมไว้แต่เช้าเราไม่หนี
ว่าเท่านั้นเรือไกลไปทุกที
รุ่งราตรีกลับมาทอดจอดเหมือนนัด
พากันลงกำปั่นพร้อมกันหมด
ค่อยเต็มยศอโขโตถนัด
สิ้นตอนแพนาวาสารพัด
ไม่เยียดยัดเปนสุขสนุกสบาย
เจ้ากุลีที่นอนบนตลิ่ง
พากันวิ่งออกไขว่เหมือนใจหมาย
ที่เจ็บป่วยช่วยพยุงจูงกันดาย
เพราะจวนสายกำปั่นไม่ทันรอ
ที่ล้มลงตรงตลิ่งนิ่งดับจิตร
เหมือนกับพิษอสุนีมาตีสอ
ไม่ทันดิ้นสิ้นแรงตะแคงคอ
ต้องตายงอคนดูเปนหมู่มุง
เรือกลไฟใช้จักรไม่พักรับ
ที่นั่งสับเงาวิตกตบอกผลุง
ที่ผ้าผ่อนไม่มีพันพอกันยุง
นั่งลูบพุงพูด/*129ไม่ออกลงกลอกตา
แสนสงสารคนไข้กระไรเอ๋ย
เชื้อชะเลยข้องขัดสหัสสา
ลงไม่ทันเรือไฟเขาไคลคลา
อนิจจาไม่มีที่พุทโธ
ถึงคนญวนร่วมแซ่ไม่แลเหลียว
ถือคนเดียวเอกเทศวิเศษโส
ตัวของใครก็รักษาเวลาโซ
ที่จะโอ้โลมกันนั้นไม่มี
เปนเหตุให้ส่อชาติวาสนา
ดวงชะตาไม่บำรุงซึ่งกรุงศรี
บังเอิญต้องแตกหลักสามัคคี
แดนบุรีตังเกี๋ยเสียนคร
กุลีที่เอาไปนั้นแปดสิบ
เปนผีดิบตายกลิ้งตามสิงขร
กับหนีลัดตัดทางที่กลางดอน
ได้กลับจรสี่สิบพอดิบดี ฯ
๏ ครั้นสองทุ่มถึงฮานอยพลอยเปนสุข
สบายทุกทั่วหน้าเปนราษี
ต้องรอพักขี้นอยู่บนบุรี
กว่าจะมีเรือไฟไปไฮฟอง
เวลานั้นเกาวนาให้ค่ากับ
เงินสำหรับเบี้ยเลี้ยงไปเสี่ยงของ
วันละสามเหรียญดีได้มีครอง
ซื้อผักดองหมูไก่จ่ายมาทำ
แต่คุณพระไปโฮเตลอยู่เปนนิจ
ให้สถิตย์ตามเคยเลยถลำ
สุขสบายทั่วกันวัน/*130ประจำ
มีเข้าน้ำพ่อครัวเปนตัวตน
แต่เงินจ่ายอ้ายเบ๊บไปคอยรับ
มาซื้อกับสารพัดไม่ขัดสน
พอรุ่งขึ้นจะมาเข้าตาจน
อ้ายเบ๊บบ่นว่าทรัพย์รับมาแดง
ดีสองเหรียญซื้อได้จ่ายแต่น้อย
แล้วไปคอยขอเปลี่ยนเวียนแสวง
กลับมาบอกว่ารำคาญป่วยการแรง
เขาว่าแดงไม่มีเปลี่ยนอย่าเวียนมา
แต่ตัวเราไม่เชื่อเผื่ออ้ายเบ๊บ
ฤๅมันเก็บสับเล่นเปนมุสา
ด้วยคนญวนไม่หยอกออกระอา
มีปัญญาโกงมะโรงชื่อโด่งดัง
ครั้นรุ่งเช้าลงเมล์เอ้เต้กลับ
ทอดประทับไฮฟองขึ้นครองหลัง
โฮเตลใหญ่ใหม่ดีที่ประทัง
ไปกินกวังตุ้งแยกแปลกกระบวร
แต่พากันจามไอไปทั้งสิ้น
ด้วยแผ่นดินร้อนวู่ฤดูหวน
ทั้งน้ำเค็มเต็มกร่อยไม่ค่อยควร
ยิ่งเรรวนทุกเวลาหน้าตาตึง
แต่ตัวเราขุนปราบต้องจับไข้
แทบบรรไลยหนาวร้อนลงนอนขึง
ครางจนก้องโฮเตลเช้าเย็นอึง
แต่ไม่ถึงอสัญสองวันคลาย
ท่านขุนปราบนั้นยังกำลังจับ
นอนไม่หลับกริ่มกริ่งสวิงสวาย
หลวงคำณวนก็จวนจะถึงตาย
แต่/*131ท่านหายก่อนหน้าเพราะยาไทย
พวกฝรั่งโฮเตลเปนโมโห
ลุกโยงโย่รากก้องจนท้องไหว
ด้วยผิดน้ำทำท้องร้องเอาใคร
ต้องอยู่ไปทุกเวลารักษากัน
พอรุ่งขึ้นลงเรือเมล์ทเลใหญ่
อาการไข้ท่านขุนเปนบุญขัน
มีเรี่ยวแรงดีเหลือลงเรือพลัน
ออกกำปั่นไฮฟองมาฮ่องกง
ทั้งคลื่นลมไม่พัดสงัดเงียบ
กำปั่นเลียบเกาะไหหลำตามประสงค์
กับหน้าเมืองกวางตุ้งเปนคุ้งวง
น้ำขึ้นลงไม่รู้แล่นลู่มา ฯ
๏ สองวันครึ่งถึงละเมาะเกาะเฮียงกั๋ง
เปนของอังกฤษอนงค์คงรักษา
เห็นตึกรามตามเขาไม่เปล่าตา
เหมือนไปทาดินสอพองมองออกพราว
ถึงเช่นนั้นก็ยังเหลือเนื้อไศล
ด้วยโตใหญ่สูงเยี่ยมขึ้นเทียมหาว
เหมือนลูกคลื่นในสมุทดูสุดยาว
เปนภู่ขาวโล้นเลี่ยนช่างเตียนดี
แต่ตึกอยู่ดูเลาะสะเดาะเขา
ฉะเวิกเว้าแหว่งว่างสร้างวิถี
ตั้งเลียบหลามทำอยู่เปนบุรี
เขามั่งมีความคิดอังกฤษเจน
ริมตลิ่งเซาะกรีดเหมือนมีดฝาน
ล้วนหิน/*132ดาลดูแดงดังแสงเสน
ก่อกำชับเพิ่มพูลปูนสิเมน
เหมือนทำเล่นเหลือสบายทลายลง
มีหนทางตลอดถึงยอดเขา
ก่อตึกเฝ้านั่งยามตามประสงค์
เปนทีป้อมตั้งหลักปักเสาธง
คนขึ้นลงเห็นวิ่งเท่าลิงไพร
ที่พื้นเมืองชานบุรีมีแต่เจ๊ก
รูปร่างเล็กน่าเกลียดเบียดไม่ไหว
ทั้งเจ๊สัวตัวกุลีที่มาไป
เดินออกไขว่เหมือนมดได้รสตาล
แต่เรือจ้างขึ้นล่องสองพันกว่า
แจวออกซ่าเหมือนจะปล้นคนโดยสาน
กับเรือใหญ่ใบแขงพอแรงการ
รับทำงานบรรทุกของลงท้องเมล์
สังเกตเสาราวกับต้นหมากสวน
แลเปนพรวนแล่นจอดบ้างทอดเป๋
น่าจะโดนกันล่มจมทเล
เสียงโว้เว้ชักใบขึ้นใส่เรียว
ทั้งเรือจ้างประจำกำปั่นเล็ก
ล้วนแต่เจ๊กเต็มเรือห่มเสื้อเขียว
เปนหลายสิบแล่นลอยที่คอยเทียว
ถึงคนเดียวก็ส่งคงเอาเซ็น
เรือทเลเมริกันนั้นสี่เสา
ระวางเปล่าสองปล่องที่มองเห็น
กับเรือเมล์ที่ทอดจอดกระเด็น
ได้นับเล่นสามสิบออกลิบตา
อีกฝั่งหนึ่งพึ่งวางสร้างลงใหม่
เปนบ้านใหญ่/*133ปึกแผ่นดูแน่นหนา
เที่ยวทลายเขาเล่นเปนศิลา
ตามปัญญาคนอังกฤษที่คิดตรอง
อันอ่าวนี้รูปร่างเหมือนอ่างใหญ่
ทางชะไลชะลุมาเปนผ่าสอง
แต่ดูเปนฝั่งตันขันจริงมอง
ที่แท้ช่องออกทเลเปนเหโล
ว่าที่สองค้าขายเมืองในโลก
ของชาวโอฆประเทศวิเศษโส
เปนท่ารับทรัพย์สินค่อยภิญโญ
ยิ่งสุโขบริบูรณ์พูลทวี
เขาว่าแต่ก่อนนี้ไม่มีบ้าน
เปนถิ่นฐานพวกสลัดมันซัดหนี
แล้วอังกฤษคิดอยู่เปนบุรี
ห้าสิบปีได้ผดุงเอารุ่งเรือง ฯ
๏ ฝ่ายพวกเราคราวเรือประทับจอด
ขึ้นพักทอดตึกสง่ามีฝาเฝือง
อยู่โฮเตลนามพระนางสำอางเมือง
สมญาเนื่องเข้าอิกวิกตอเรีย
แถวถนนกวินซลิศสนิทเนตร
กว่าประเทศข้างหลังเมืองตังเกี๋ย
ทั้งหอห้างใหญ่ดีมีอาเฮีย
นั่งคลอเคลียเชิญซื้อว่าลื้อไทย
สารพัดที่จะมีดีๆเหลือ
ล้วนพวกเสือกินทรัพย์นับไม่ไหว
เราก็นุ่งกุงเกงไม่เกรงใคร
เอาทำไมเจ๊กมาร้องว่าเซียม
ชาวเมืองพูดอังกฤษสนิทหมด
ไม่เปนรสก็แต่เราให้/*134เขาเสียม
ต้องบอกว่าลิเติลมาเดินเทียม
มักซักเลียมลองมาเราว่าโน
จะซื้ออะไรไปบ้างก็ทั้งยาก
ต้องพึ่งปากขุนปราบจึ่งทราบโข
แกพูดได้หลายภาษาไม่ว่าโว
วิเศษโสเกินล่ามธรรมดา
ฝรั่งเศสเยอรมันดันอังกฤษ
ถ้าพูดติดกลับมาจีนชินภาษา
ได้ชวนกันเที่ยวเล่นเปนเวลา
ตามอัชฌาพอสะดวกเปนพวกกัน
มีห้างขายเกือกร่มพรมไม้เท้า
หนังกระเป๋าปืนพกกระจกหัน
หมึกปากกามีดซองกล้องอำพัน
แปรงถูฟันแว่นหนีบหีบหนอยนอย
ถาดกาไหล่ลูกบิดขอติดฝา
นาฬิกาเดินกรุ่มลูกตุ้มหยอย
ปัสตันน้ำมันแก๊สแคสออย
ทั้งโคมห้อยหิ้วระย้าอาละมัง
เหล็กสกรูตะปูห่วงควงไขขวด
เครื่องสจ๊วดรถถีบกับหีบหนัง
สมุดแผนแดนหลักนัครัง
กระดาษครั่งเข็มทองเหลืองเครื่องกาแฟ
ที่เสมียนเขียนอักษรกลอนบานพับ
หนังสนับกันชีพบีบแปบแป๋
ปืนกาไหล่ไรเฟิลเอาเงินแร
ขวดเครื่องแช่ปินโตหีบโซดา
เล่าบ้าหรั่นเบียกะมุดจุด/*135ไฟติด
นพณิตเครื่องกะป๋องครองมัจฉา
ควงทองเหลืองเครื่องโซ่โยทะกา
มนิลาเชือกรอกที่ก๊อกเท
ฟิลเตอกรองน้ำที่ทำกุ๊ก
สมุดบุ๊กแบบขายเปนลายเก๋
ประทัดฟุตวงเวียนเรียนคะเน
แผนทเลมีสำหรับของกัปตัน
เครื่องดับไฟไกเหน็บจักรเย็บผ้า
ที่ล้างหน้าโต๊ะยกกระจกขัน
มีสร้อยนาคทองกะไหล่สายสุวรรณ์
แกะอำพันปากนกวิหคไพร
นาฬิกาล๊อกเก๊ดเพ็ชร์กระรัด
จี้เข็มขัดแต่ละตัวดูหัวใส
แหวนกุณฑลทองคำอิกกำไล
มีเดือยในพราวตาราคาแพง
สักหลาดผ้าพับสลับชื่อ
กระดุมมือเชิดแลบใส่แอบแฝง
ผ้าผูกคอเข็มสอยติดพลอยแดง
ทั้งหวีแปรงขวดน้ำมันคันธรส
ร้านจีนแสขายยาสารพัด
เขาตั้งจัดใส่โถล้วนโอสถ
บันไดทองเกาเหลาน่าเข้าซด
ไม่สมยศคนโตต้องโฮเตล
เก้าอี้หวายขายดีมีต่างๆ
ทั้งโอ่งอ่างหีบอบให้กลบเหม็น
ร้านขายตั๋วแลกทรัพย์รับเอาเซ็น
ต้องจำเปนทอนทดลดราคา
ที่ขายเครื่องยี่ปุ่นเปนตุ่นเต่า
หีบมุกเขา/*136ลิ้นชักทั้งกลักฝา
เรือตะเภาเสาแซะแกะด้วยงา
ตุ๊กตารูปสัตว์พัชนี
ของจุกจิกจิ้ดจ้อยที่ห้อยลาก
มีทั้งฉากรูปเซงอีกเก๋งกี๋
ถ้วยคนโทชามอ่างล้วนอย่างดี
ม่านมู่ลี่กรวยตะกร้ารูปปลาจาน
ที่ขายนกคิรีบูรพ่อคุณเอ๋ย
กระไรเลยเสียงเกรียวเหมือนเคี้ยวเข้าสาร
กรงละร้อยสองร้อยห้อยเพดาน
ทั้งหน้าร้านขายผ้าราคาเยาว์
นกจิ้งโคลงวาสนามาจองหอง
ตัวละสองเหรียญงามได้ถามเขา
ใส่กรงพูดคอพองร้องไม่เบา
อยู่เมืองเรากินไส้เดือนเข้าเรือนซวย
เหลือจะชมสมมุตหยุดเอาบ้าง
เมื่อยลูกคางท่านผู้อ่านรำคาญขวย
แต่คิดถึงนฤมลคนสำรวย
แม้นมาด้วยก็จะดิ้นเหมือนกินรี
หล่อนเปนคนอยากจ่ายจะได้สะ
ถ้าพบปะชอบใจไม่ตระหนี่
ขี้คร้านเสียค่าส่งลงบาญชี
เห็นของดีอยากได้มิใช่จน
อารมณ์รักแก้วแหวนแสนสมบัติ
เหลือจะขัดซื้อเจียดขี้เกียจขน
แล้วชอบยอคอเค็มอยู่เต็มตน
หล่อนเปน/*137คนรักงามต้องตามใจ
ถึงมาจริงคงจะนิ่งด้วยเราหน่วง
ในการจ้วงซื้อหาอัชฌาไศรย
ถ้าไม่คิดรักชื่อจะดื้อไป
คงจะได้ความกระเดื่องต้องเคืองกัน ฯ
๏ คืนวันหนึ่งเดินไปในวิถี
เห็นผู้ดีรูปร่างเหมือนนางสวรรค์
อยู่บนตึกสูงลอยแช่มช้อยครัน
ถึงสามชั้นร้องเชิญเกินผู้ดี
นึกละอายนี่เขาขายอะไรหนอ
ไม่เห็นห่อกล้วยซ่มขนมอี๋
ฤๅเกาเหลาเตาไฟก็ไม่มี
นั่งเก้าอี้โคมสว่างหน้าต่างพับ
เปนฝรั่งทั้งยี่ปุ่นดรุณภาพ
เหมือนมีลาภห่อเข้ามาเคล้ากับ
แต่ยั้งใจไม่ภาษาขัดตาทัพ
พยักรับที่เขาเชิญแล้วเมินไป
ช่างไม่หวงลูกเต้าเปนสาวแซ่
นี่พ่อแม่โฉมตรู่ไปอยู่ไหน
มายินยอมพร้อมพรักสมัคไทย
เห็นสดใสอยู่ที่เราจะเคล้าคลึง
เมินเสียเถอะชาตินี้ไม่มีแล้ว
กลัวน้องแก้วของข้าจะมาหึง
เหมือนหงส์ทองล่องลมมาจมบึง
ได้สลึงเสียบาทขาดจำนวน
ไม่คิดอยู่ฮ่องกงคงจะกลับ
ถึงจะรับอภิเษกเอกสงวน
ให้อยู่ตึกสามชั้นกว่าขวัญ/*138ญวน
อย่ารัญจวนไปเลยน้องไม่ต้องการ
รักษาสัตย์ตัดรักมาแต่ไหน
เขาว่าไว้อดเปรี้ยวได้เคี้ยวหวาน
เมื่อเคยพบปะบุรีที่กันดาร
ยังไม่ร่านริออกไปนอกทาง
ขนมปังหนังเหนียวเคี้ยวลำบาก
ไม่ชอบปากชิวหาเหมือนปลาหาง
รสเนยนมขมลิ้นยังกินจาง
แสนสำอางแต่น้ำพริกทุกวิกวัน
หัวอกใครจากเชยที่เคยพบ
มันไม่ลบความคิดตรงจิตรฉัน
แผลในอกฤๅจะยกมาเชิดชัน
ความกระสันแลเปนยอดตลอดกาย
สุดคนึงถึงยุพินถวิลหา
อยากรีบมาเสียด้วยแสนแค้นสหาย
มิใช่ว่าอกเขาตัวเปล่าดาย
ช่างไม่หมายมุ่งมิตรสักนิดเลย
ฤๅจะอยู่ฮ่องกงคงสลัด
จะทิ้งสัตย์ไปเปนถังนิจังเอ๋ย
ดูหน้าหมดสดใสใจสเบย
ช่างเฉยเมยเหมือนหนึ่งว่ารักษากรรม
อันเมืองนี้น่าสนุกดูซุกซิก
แผ่นดินพลิกแพลงดาดลาดถลำ
เขาก่อเปนตึกเตียนตั้งเพียรทำ
ถนนร่ำโรยหินสิ้นทุกทาง
แต่ใช้เกี้ยวรถเจ๊กเล็กๆลาก
เพราะคนมากเดินพรูดู/*139เปนหาง
แล้วถนนก็แคบจึ่งแบบบาง
ริมทำรางถือสิเมนจึ่งเปนดี
แต่เดินมักเมื่อยขาเวลาเที่ยว
ทางลดเลี้ยวแลโก่งเหมือนวงหวี
ด้วยเปนชั้นเชิงเทินเนินคิรี
ช่างเหลือที่ทัศนาได้มาดู
มีโปลิศอินเดียนทะเบียนแขก
หน้าตาแปลกใจทะมิฬไม่กินหมู
เที่ยวเดินยามตามจังหวัดกันศัตรู
มีหางหนูแล้วก็ต้องมองระวัง
ได้ดูเล่นเปนสุขสนุกสนาน
กินอาหารโฮเตลเกือบเปนถัง
แล้วออกจากที่พักนัครัง
ลงบัลลังก์เรือเมล์ชื่อเทวะวงศ์
แล่นก็ไวใส่พระนามดูงามสุด
ไม่วิมุติเหมือนได้มานาวาหงส์
แต่กัปตันเลยไถลไม่มาตรง
แล่นย้อนลงซัวเถาเช้าก็ดล ฯ
๏ ที่ปากน้ำมีเกาะดูเหมาะเหมง
สร้างตึกเก๋งป้อมหอก่อถนน
ตลิ่งล้วนเขาโล่งโปร่งตำบล
แต่ผู้คนเงียบสงัดทัศนา
กับป้อมดินตามฝั่งต้องสังเกต
เพราะกินเนตรมีทหารการรักษา
ดูเรือเมล์เข้าน้อยถอยราคา
ได้ไปมามากลำก็สำเภา
มีตึกว่างสร้างใหม่ก็/*140หลายหลัง
เหมือนพึ่งตั้งแต่งตัวเมืองซัวเถา
ได้แขงใจขึ้นดูหมู่ลำเนา
เพราะว่าเราแต่งฝรั่งไม่อย่างไทย
มีตึกร้านบ้านเจ๊กขายเล็กน้อย
เครื่องใช้สรอยหม้อกระถางกับอ่างไห
แต่ในเมืองเขาไม่อาจขี้ขลาดไป
ด้วยทราบในสันดานว่าพาลชุม
กัปตันว่าไม่หยอกปอกเอาหมด
มันถอดยศแก้พกแล้วหมกหลุม
ถ้าขืนไปก็จะต้องประคองกุม
จะหมดหนุ่มเสียหน้าตาดีๆ
ถึงอย่างนั้นมันมาล้อมหน้าหลัง
ต้องระวังไม่ให้เบียดเข้าเสียดสี
บ้างแลดูแล้วนึกว่าแขกตานี
บางคนชี้ว่าอั้งหมอชลอมา
บางคนว่ายี่ปุ่นฤๅคุณเถา
บ้างว่าชาวกรุงสยามตามภาษา
มันพูดจีนจ๋อแจ๋แลดูตา
ขุนปราบว่าอั๊วใจไล้เถ้าแก
ท่านเปนล่ามช่างเทศวิเศษพูด
อั๊วเปนทูตเที่ยวไปในกระแส
มาเดินเล่นตามสะเบยไม่เคยแล
เปนไทยแท้เล่ายั้วอั๊วขุนนาง
แล้วก็ลงเรือเมล์เหมือนเคหา
พอสุริยาแจ่มแจ้งขึ้นแสงสาง
ออกกำปั่นลั่นไกไขดังกราง
ตั้งเข็มวางสิงคโปรสุโขจริง
มีเจ๊ก/*141เมืองซัวเถามาเก้าร้อย
แน่นไม่น้อยเต็มที่เหมือนผีสิง
ทั้งท้องเรือดาดฟ้าหน้าเหมือนลิง
บ้างตีชิงตุ๊ยกันทุกวันไป
มีผู้หญิงคนสยามมาสามสาว
รูปร่างขาวควรคิดพิสมัย
นุ่งกางเกงสวมเสื้อเหลือวิไลย
มาแปลงไทยซัวเถาไม่เข้าที
เขาว่ามาฝังศพกลบหลุมเตี่ย
จึ่งกลับเสียเพราะเสร็จสำเร็จผี
คิดขึ้นมาน่าหึงช่างถึงดี
มากินหมี่หัวผักกาดไม่ฝาดคอ
เออไม่อยู่จนแก่เล่าแม่เอ๋ย
หัดพะเกยไว้เปียเสียสิหนอ
ฤๅคิดถึงอยุธยาน้ำตาคลอ
มีห้องหอเคหามาก็นาน
ช่างเข้าที่พระอไภยเมื่อได้สึก
เจ้าผลึกยอมเชิญให้เดินสาร
ออกจากแนวเกาะแก้วพิสดาร
จนเกิดการเรือแตกแยกกันจร
แต่ต้องยอมปฏิเสธด้วยเหตุบุตร
สินสมุทไม่มีแลกแบกสมร
ถ้าเปนจริงก็จะม้วยด้วยมังกร
ทั้งคู่ขอนของเก่าจะหาวลม
เรือกลไฟใช้จักรไม่พักวก
คิดได้หกวันปลายสบายสม
ครั้นถึงแหลมเจียวฮอต่อนิคม
บุรีรมย์ปลายแพนกเปนแขกจาม
พ้น/*142นั้นก็เปนถิ่นเรียกหินขาว
ต่อไลฮาวซ์เหมือนสันดอนตอนสยาม
ปะทะถูกคลื่นลมเสียงโครมคราม
มีอีกนามว่าชะลันสำคัญทาง ฯ
๏ ถึงหน้าเมืองสิงคโปร์โกลาหล
มีผู้คนเรือแพแลสล้าง
ทอดสมอรอไฟไขระวาง
ชักธงหางคลี่หยอยห้อยบันได
แต่ทอดอยู่ห่างฝั่งเพราะยั้งยับ
เข้าถ่ายรับสินค้าอัชฌาไศรย
กับปล่อยจีนจับกังขึ้นฝั่งไป
เข้าเมืองไทยสามร้อยจึงน้อยลง
อันตัวเรานั้นยกบกไม่ขึ้น
ต้องนั่งมึนจนใจเหมือนไต้ก๋ง
ด้วยทอดอยู่วันกว่าก็ลาธง
แล่นมาตรงอ่าวสยามตามสบาย
ไม่มีทุกข์สุโขสโมสร
ลงนั่งนอนนึกกริ่มยิ้มไม่หาย
ได้หกเดือนเศษครึ่งไปขึงกาย
สู้ฝักฝ่ายเหนื่อยยากคิดพากเพียร
เพราะความมุ่งผดุงกิจไม่คิดแก่
ตามเบาะแสรับการด้านเสมียน
ด้วยดวงจิตรครวญคร่ำอยู่จำเนียร
ถึงเวรเวียนสมมาดราชการ
เรือกลไฟมาได้สี่วันครึ่ง
ก็พอถึงกรุงเทพเสพย์สถาน
ขึ้นเย่าเรือนเหมือนเคยเลยสำราญ
ก็ชื่นบานพูลพิพัฒน์สวัสดี ฯ
/*143๏ ข้าพเจ้าผู้เกลากลอนนิราส
ไม่สามารถเชิดชูให้ฟูศรี
เพราะว่าอ่อนสอนซ้อมน้อมกวี
ยังเปนที่เคลือบแคลงแสดงกลอน
ที่ได้จดระยะทางต่างประเทศ
เพราะเห็นเหตุทัศนาอุทาหรณ์
มาแถลงแจ้งความตามสุนทร
ด้วยทางจรไม่มีใครเคยไปมา
ครั้นจะเขียนเปนบทจดหมายเหตุ
ดูสังเวชจืดจิ๋วแก่ชิวหา
เหมือนส้มเปรี้ยวต้องเคี้ยวกับน้ำปลา
ตามภาษาพากย์พจน์รสชาววัด
แต่ใจความตามจริงทุกสิ่งหมด
ไม่มีปดแน่ใจเหมือนใบสัตย์
ที่โอดครวญบางแห่งจงแจ้งชัด
เปนกำดัดของนิราสขาดไม่ดี
ท่านผู้อ่านวานช่วยอำนวยผล
ตั้งแต่ต้นเบื่อหูอย่าจู๋จี๋
ขอให้แล้วตามประสงค์คงไปที
ไม่ต้องมีจำเปนได้เอ็นดู
แต่ความอายโวหารนั้นก็มาก
พูดเปนฉากเหมือนว่าหลับตาหู
ที่ถูกผิดมิได้คิดศึกษาครู
เต็มประตูไปด้วยจัดอัตโน
อันตัวฉันมีนามตามนุสนธิ์
ใช่เปนคนรู้เหตุวิเศษโส
มาได้พึ่งฐานอุดมเหมือนร่มโพธิ์
ค่อยภิญโญเจริญไวยเมื่อไปญวน
/*144อยู่ออฟฟิศกรมท่าฝ่าพระบาท
ที่ตึกราชวัลลภจบสงวน
จึงได้เกิดเชาวน์นิยมพอสมควร
เรียงสำนวนรายทางได้อย่างใจ
ขอผลาอานิสงส์คงแก่ข้า
เปนมรรคาที่ประเสริฐเกิดนิไสย
จงหมดโทษมลทินสิ้นอไภย
เสียแรงได้อุส่าห์จงถาวร
ตามสมภพสบไถงไสมยนี้
เพราะบุรีรุ่งสง่ากว่าแต่ก่อน
ควรจะซื้ออ่านรู้กระทู้กลอน
อย่าง้องอนยืมมิตรจะผิดกัน
ให้เหงื่อเปื้อนเลือนน้ำหมากเขาถากถาง
ว่ารูปร่างประเปรียวเหนียวขยัน
เฟื้องสลึงอย่าให้ใครจำนรรจ์
เปิดกำปั่นซื้อมาดีกว่าเอย ฯ
จบนิราสตังเกี๋ยแต่เพียงนี้
---