สุภาษิตเล่าจื้อ
คำนำ
ในจำพวกสุภาษิตด้วยกัน มีสุภาษิตของเล่าจื๊ออยู่หมวดหนึ่ง คล้ายสุภาษิตโบราณของไทยจำพวกที่เรียกกันว่าประดลธรรมของเก่า สุภาษิตพระร่วง สวัสดิรักษา และอื่นๆ ซึ่งไม่จำเป็นจะต้องยกมาเทียบเคียงโดยท่านผู้ใดใคร่รู้ก็พอจะค้นหาอ่านได้ไม่ยาก จึงนับว่าเป็นคติควรรู้ควรจำ เพราะเป็นคำสอนที่ดีอันหนึ่ง.
เล่าจื๊อเป็นศาสดาต้นลัทธิเต๋าหรือเต๋ากย่าวอันเป็นลัทธิสำคัญอันหนึ่งในประเทศจีน. หลักของลัทธิเต๋าเป็นอย่างไร จะไม่กล่าวในที่นี้. ขอเล่าแต่ประวัติส่วนตัวเล่าจื๊อเท่าที่ค้นหามาได้จากหนังสือต่างๆ เพื่อประกอบความรู้ในการอ่านสุภาษิตบ้างเท่านั้น.
ประวัติเล่าจื๊อรู้ได้น้อยเต็มที. เท่าที่ทราบคร่าวๆ ว่า บิดาเป็นชาวนา แต่งงานเมื่ออายุ ๗๐ ฝ่ายหญิงคือมารดาเล่าจื๊ออายุ ๓๕ ปีเศษ. ปีเกิดของเล่าจื๊อว่า ๖๓ ปีก่อนพุทธศกบ้าง ๒๒ ปีก่อนพุทธศกบ้าง (สมัยเดียวกับพระพุทธเจ้า) หมู่บ้านที่เกิดเรียกว่าคูยิ้ง อยู่ในแขวงลี่ มณฑลโค้ว แคว้นขู่. ตามตำนานกล่าวว่าเล่าจื๊ออยู่ในครรภ์ ๗๒ ปี อีกแห่งหนึ่งว่า ๖๒ ปี แต่บางแห่งว่า ๗๑ ปี. เมื่อคลอดออกมาผมหงอกขาวหมดทั้งศีร์ษะ จึงได้ชื่อว่า เล่าจื๊อ แปลว่า เด็กแก่. เล่าจื๊อมีชื่อจริงว่าอี๋ แซ่ลี้. ชื่อที่เรียกกันในขณะเล่าจื๊อมีชีวิตอีกชื่อหนึ่งว่า ลี้โปยัง เมื่อถึงแก่กรรมแล้วเรียกกันว่า ลี้ตัน.
เรื่องราวเล่าจื๊อตามคัมภีร์ในลัทธิเต๋าคล้ายคลึงกับเรื่องราวของพระนารายณ์ในลัทธิพราหมณ์มาก. ในที่นี้จะเขียนเรื่องราวของลัทธิพราหมณ์ลงเป็นเค้าเพื่อให้ท่านผู้อ่านเข้าใจเสียชั้นหนึ่งก่อน. ลัทธิพราหมณ์แบ่งยุคของโลกออกเป็นสี่ คือ กฤตะยุค ไตรดายุค ทวาบรยุค กลียุค. กฤตะยุคเป็นยุคที่มีสัตยธรรมมั่นคง โลกไม่มีสิ่งใดบกพร่อง. ชนมีความสัตย ความรู้ เหมือนกันหมด ปราศจากทุกข์โศกโรคภัย. โลภะ โทษะ โมหะ ฤษยา พยาบาทไม่มี. ในยุคนี้ไม่มีเทวดา ยักษ์รากษสเลย (มีแต่พระปรพรหมองค์เดียวเป็นที่นับถือของนรชน) ชนประกอบกรณียะ เลื่อมใสมั่นคงในองค์พระปรพรหมองค์เดียว กำหนดเวลาในยุคนี้มี ๑,๗๒๘,๐๐๐ ปี. ไตรดายุค สัตยธรรมเสื่อมลง ๑ ใน ๔. เกิดมีพลีกรรมต่างๆ ชนหวังผลานิสงส์จากพลีกรรมและบำเพ็ญทาน มิได้พอใจในการบำเพ็ญตบะหรืออวยทานโดยมุ่งต่อกรณียะอย่างเดียวเช่นในกฤตะยุค. กำหนดเวลาในยุคนี้มี ๑,๒๙๖,๐๐๐ ปี. ทวาบรยุค สัตยธรรมเสื่อมลง ๒ ใน ๔. พยาธิ ตัณหา ภัย เกิดขึ้นเบียดเบียฬมนุษย์. กำหนดเวลาในยุคนี้มี ๘๖๔,๐๐๐ ปี. กลียุค สัตยธรรมเหลืออยู่เพียง ๑ ใน ๔. ทุกข์ โศก โรค ภัย อุปัทวอันตรายต่างๆ เกิดขึ้นเป็นลำดับ. นรชนเสื่อมลงทุกที. กำหนดเวลาในยุคนี้มี ๔๓๒,๐๐๐ ปี. เนื่องจากสัตยธรรมเสื่อมถอยลงเช่นนี้ ได้บังเกิดมีเหตุภัยต่างๆ ขึ้นในโลก. พระนารายณ์มีหน้าที่บริหารโลกจึงต้องอวตารลงมาเพื่อดับเข็ญ ตามความนิยมโดยมากว่ามีสิบปางคือ ในกฤตะยุค ๔ ปาง ในไตรดายุค ๒ ปาง ในทวาบรยุค ๒ ปาง ในกลียุค ๒ ปางคือเป็นพระพุทธเจ้าปางหนึ่ง กับที่จะมีมาข้างหน้าอีกปางหนึ่ง. ตามคัมภีร์ในลัทธิเต๋าก็มีเรื่องราวว่า เล่าจื๊อได้อวตารลงมาเกิดในสมัยวงศ์กษัตริย์ดึกดำบรรพ์ที่ครองประเทศจีนเป็นลำดับกันลงมาสิบวงศ์ทุกๆวงศ์ โดยเป็นรูปต่างๆ และมีนามต่างๆ เหมือนกัน. ทั้งนี้เป็นด้วยเล่าจื๊อรู้ว่าความเสื่อมของเต๋าได้มีมาตั้งแต่กฤตะยุค จึงอวตารลงมาเพื่อดับเข็ญ. ปางแรกทีเดียวได้เป็นบุรุษมีนามว่ายวนชุงฟาเส ปรากฎในรัชชสมัยแรกของยุคซามอ๋อง คือสามราชาธิราช (三皇 มีพระเจ้าเทียนวั่งสี พระเจ้าตีวั่งสี พระเจ้ายิ่นวังสี) ซึ่งเป็นยุคต้นของพงศาวดารจีนดึกดำบรรพ์อันนับว่าเป็นยุครุ่งเรืองยิ่ง (เทียบกฤตะยุค). ต่อจากนั้นก็อวตารเรื่อยมาไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าสิบปางจนกระทั่งได้เป็นเล่าจื๊อในยุคใหม่ของจีน.
ยุคใหม่ของจีน (เทียบกลียุคของพราหมณ์) ตั้งต้นในสมัยพระเจ้าฟูฮี (ฮกฮีสี) ที่จีนถือว่าเป็นปฐมกษัตริย์ในประวัติศาสตร์จีน ทรงราชย์ณเมืองเชน ในแคว้นโฮน่านราว ๒๓๐๙ ปีก่อนพุทธศก. พระเจ้าฟูฮีเป็นผู้นำความเจริญมาให้แก่จีนหลายอย่าง เช่น (๑) วางระเบียบการสมรสให้เป็นหลักฐาน (ซึ่งแต่ก่อนไม่มี มนุษย์รู้จักแต่แม่ ไม่รู้จักพ่อ) (๒) แบ่งพลเมืองออกเป็นแซ่เป็นเหล่า (๓) คิดตัวอักษรขึ้นแทนวิธีขอดเชือกเป็นปมซึ่งใช้เป็นเครื่องหมายในกิจการต่างๆ มาแต่โบราณดึกดำบรรพ์. อักษรที่คิดแบ่งออกเป็น ๘ เหล่า เป็นเครื่องหมายแทน ๑. ฟ้า ๒. น้ำ ในบึงและทะเลสาป ๓. ไฟ ฟ้าแลบและแสงตะวัน ๔. ฟ้าร้อง ๕. ลม และไม้ ๖. น้ำ เช่นที่มีอยู่ในฝน น้ำพุ ลำธาร เมฆ และดวงเดือน ๗. ภูเขา ๘. แผ่นดิน. นอกจากนั้นพระเจ้าฟูฮียังสอนให้พลเมืองไหว้ผี. พระองค์เองทำพิธีเซ่น นับว่าเป็นครั้งแรกที่ได้มีการเซ่นไหว้ผีปีศาจขึ้นในประเทศจีน. ในสวนของพระองค์เลี้ยงสัตว์บ้านไว้ ๖ ชะนิด ทำพิธีเส้นปีละ ๒ ครั้ง คือในวันที่ ๒๑ มิถุนายนครั้งหนึ่ง กับในวันที่ ๒๑ ธันวาคมครั้งหนึ่ง (วันที่กล่าวนี้เป็นวันที่อาทิตย์โคจรไปสุดทางเหนือและสุดทางใต้ ข้าพเจ้าเคยอธิบายเรื่องนี้ไว้ในไทยเขษมฉะบับพฤศจิกายน ๒๔๗๒ แล้ว) เนื่องจากพระเจ้าฟูฮีเป็นกษัตริย์องค์แรกที่เปลี่ยนแปลงแบบแผนประเพณี มีทำการเซ่นไหว้ผีปีศาจ จนพวกเต้าหยินเต้าสือหรือพวกที่ถือลัทธิเต๋าทั้งหลายพากันโทษว่าพระองค์เป็นกษัตริย์ที่ประพฤติผิดทำนองคลองธรรมโบราณ อันเป็นผลทำให้นรชนเสื่อมลง และกษัตริย์องค์หลังๆ ก็ “ขัดขืนฟ้าและดิน” นรชนเสื่อมจากคุณงามความดี กลายเป็นชั่วช้าสามานย์. ฉะนั้นเล่าจื๊อจึงอวตารลงมาล้างความชั่วร้าย โดยเกิดเป็นเล่าจื๊อ. มีความกล่าวในคัมภีร์เต๋าว่า เล่าจื๊อร้องว่า “เราจะทำให้นรชนกลับไปใช้เชือกปม” การอวตารของเล่าจื๊อในยุคใหม่นี้ เมื่อเทียบกับข้างลัทธิพราหมณ์แล้วจะเห็นว่าตรงกับปางพุทธาวตารของพระนารายณ์ในกลียุคที่อวตารลงมาเป็นพระพุทธเจ้า. สมัยของพระพุทธเจ้ากับเล่าจื๊อร่วมกันด้วย.
ตามคัมภีร์ในลัทธิเต๋า มีความกล่าวว่า มารดาเล่าจื๊อตั้งครรภ์ในขณะที่เห็นดาวจุติ เป็นดาวดวงหนึ่งในกลุ่มดาว Great Bear คือดาวจรเข้. (ดาว Great Bear เรามักแปลกันไปเสียว่าดาวหมีใหญ่. แท้จริง Great Bear นั้นตรงกับที่ไทยเรียกว่าดาวจรเข้. ที่อังกฤษเรียกว่า Great Bear นั้นเรียกตามคำสันสกฤตที่เรียกดาวกลุ่มนี้ว่า “ฤกษ” ซึ่งแปลได้ว่า “หมี”. ดาวกลุ่มนี้เรียกเป็นคำละตินว่า Ursa Major มี ๗ ดวง ซึ่งข้างลัทธิพราหมณ์กำหนดเป็นฤๅษี ๗ ตน เป็นฤๅษีชั้นสูงสุดในลัทธิพราหมณ์ เรียกว่าประชาบดีพรหมฤๅษี นับเป็นโอรสของพระพรหมาซึ่งเทียบได้กับพระยโฮวาของฝรั่ง หรือพระอ้าหล่าของแขก. ความเชื่อข้างจีนถือว่ามนุษย์คือดาวในท้องฟ้าจุติลงมาเกิด ฉะนั้นการที่ดาวจรเข้มาเป็นเล่าจื๊อ หรือเล่าจื๊อคือดาวจรเข้ลงมาเกิด จึงเข้ากันดีกับที่จีนเขานับถือว่าเล่าจื๊อคือท้าวมหาพรหม) เล่าจื๊ออยู่ในครรภ์ ๘๐ ปี คลอดใต้ต้นลี้ พอคลอดออกมาก็พูดได้ ชี้มือไปยังต้นลี้พลางกล่าวว่า “ลี้จะเป็นแซ่ของเรา” ผู้แต่งคัมภีร์ในชั้นหลังๆ กล่าวว่า พอเล่าจื๊อคลอดก็แสดงปาฏิหาริย์เหาะขึ้นไปบนอากาศ มือซ้ายชี้ไปบนฟ้า มือขวาชี้ลงยังแผ่นดิน ออกอุทานวาจาว่า “ในฟ้าเบื้องบน และดินเบื้องล่าง เต๋าเท่านั้นควรเป็นที่สักการะ”. ลักษณะของเล่าจื๊อปรากฎว่าผิวขาวเหลือง หูใหญ่ ตาโต คิ้วงาม ฟันหลอ จมูกขึ้นเป็นสันคู่ ปากสี่เหลี่ยม เท้ามีนิ้วข้างละ ๑๐ นิ้ว มือมีลายข้างละ ๑๐ เส้น.
เรื่องราวเล่าจื๊อตามคัมภีร์เต๋าจะอย่างไรก็ตาม แต่เล่าจื๊อก็มีประวัติที่ปรากฎตามประวัติศาสตร์ที่สุมาเจี๋ยนนักประวัติศาสตร์คนแรกของจีน (ราว พ.ศ. ๔๐๐ เศษ) แต่งไว้เป็นที่ควรเชื่อได้ไม่น้อย. ประวัติเล่าจื๊อตอนปฐมวัยไม่ปรากฎ ได้ความในตอนหลังเพียงว่าได้เข้ารับราชการในตำแหน่งซิ้วชั้งจือกี้ซือ ซึ่งจะแปลเป็นไทยว่าผู้รักษาจดหมายเหตุ หรืออาลักษณ์ หรือผู้รักษาหอพระสมุดหลวง หรือผู้รักษาพิพิธภัณฑ์อย่างหนึ่งอย่างใดข้างไทยไม่ชัด ในราชสำนักของกษัตริย์ราชวงศ์จิว. สมัยกษัตริย์ราชวงศ์จิวนี้เป็นสมัยที่แผ่นดินจีนแยกออกไปเป็นแคว้นๆ คือยุคที่จีนเรียกว่าเลียดก๊ก มีเจ้าปกครองแคว้นเหล่านั้นสิทธิ์ขาดดุจพระราชา และพวกเจ้าต่างแคว้นเหล่านี้ได้พยายามที่จะขยายอำนาจของตน จึงเกิดการต่อสู้รบพุ่งซึ่งกันและกันปั่นป่วนไปทั้งแผ่นดิน. ดังนั้นเพื่อประสานสามัคคีธรรมในระหว่างชาติ เล่าจื๊อจึงประกาศสอนธรรมแก่ประชาชนชาวจีนและประกาศลัทธิเต๋าด้วย. ในสมัยเดียวกันนี้ได้เกิดมีนักปราชญ์ขึ้นอีกคนหนึ่งคือขงจื้อ ซึ่งพยายามสอนธรรมเพื่อหวังให้จีนสามัคคีดีกันอีกคนหนึ่ง. ขงจื๊อผู้นี้นับเป็นศาสดาผู้หนึ่งของจีน เป็นต้นศาสนาที่เรียกกันว่าขงจื๊อหรือขงจู๊อันเป็นศาสนาสำคัญอันหนึ่งในประเทศจีน.
ในระหว่างเวลาที่เล่าจื๊อรับราชการมีความปรากฎว่าเล่าจื๊อได้พบกับขงจื๊อ. เหตุที่คนทั้งสองพบกันมีความกล่าวไว้หลายนัย แห่งหนึ่งว่าขงจื๊อไปพบเล่าจื๊อเพื่อไต่ถามถึงจารีตประเพณี และพิธีโบราณเก่าๆ ของแคว้นจิว ซึ่งจะค้นได้ก็ที่หอหลวงเท่านั้น. แห่งหนึ่งว่าขงจื๊อไปพบเล่าจื๊อเพื่อมอบหนังสือเล่มหนึ่งให้เก็บรักษาไว้ในหอสมุดหลวง. แห่งหนึ่งว่าขงจื๊อไปหาเล่าจื๊อเพื่อขอศึกษาลัทธิหรือรับคำสั่งสอนจากเล่าจื๊อโดยตรง. อย่างไรก็ตามได้ความทางประวัติขงจื๊อว่า ขงจื๊อได้ไปเที่ยวเมืองหลวง (คือแคว้นจิว) คราวหนึ่ง และความมุ่งหมายสำคัญก็เพื่อไปพบเล่าจื๊อ ปีที่พบกันอยู่ใน พ.ศ. ๒๖ อายุขงจื๊อราว ๓๕ ปี ส่วนอายุเล่าจื๊อปรากฏตามคำชวังจื๊อผู้เป็นศิษย์ของเล่าจื๊อว่า ๕๑ ปี จึงน่าเชื่อว่าขงจื๊อไปหาเล่าจื๊อเพื่อศึกษา เพราะเล่าจื๊อนั้นถ้าพิจารณาตามตำนานต่างๆ จะเห็นว่าเป็นศาสดาเจ้าลัทธิอันหนึ่งโดยตรงทีเดียว. คำสอนของเล่าจื๊อเป็นไปในทางคดีธรรมแท้ๆ ส่วนขงจื๊อไม่ใช่เจ้าลัทธิ เป็นแต่เพียงนักปราชญ์สั่งสอนนิกรชนให้ประพฤติดีเพื่อประโยชน์ความศุขในชาตินี้ นับว่าเป็นไปในทางคดีโลกเท่านั้น. อนึ่งการพบปะสนทนาของคนทั้งสองก็ปรากฎว่า ขงจื๊อเคารพและยกย่องเล่าจื๊ออยู่ เช่นเมื่อมาพบกันในตอนหนึ่งขงจื๊อได้กล่าวสรรเสริญเยินยอคนโบราณให้เล่าจื๊อฟังยืดยาว เล่าจื๊อพูดตัดบทว่า “คนที่ท่านพูดถึงแหลกเป็นผงไปหมดแล้วจนกระทั่งกระดูก ยังคงอยู่ก็แต่คำพูดของเขาเท่านั้น คนขั้นสูงถ้าประสบช่อง เขาก็ได้ขึ้นรถมีตำแหน่งแห่งที่ ถ้าไม่ประสพช่อง ชีวิตรก็เป็นไปประดุจฟ่อนฟางกะจ้อยร่อยที่กลิ้งอยู่บนทราย ข้าพเจ้าเคยได้ยินว่าพ่อค้าดีคนหนึ่งมีสินค้าเต็มโรงไม่มีทุนสำรองเลย กับคนชั้นสูงประเสริฐพร้อมมีลักษณความโง่เขลาอยู่ภายนอก ข้าแต่ท่าน จงละความทะเยอทะยาน ความปราถนาดิ้นรน ละความเห็นชั่วแล่น ความคิดฟุ้งส้านต่างๆ ของท่านเสียเถิด สิ่งเหล่านี้ไม่เป็นผลดีแก่ท่านเลย ข้อที่ข้าพเจ้าจะพูดกับท่านก็มีเท่านี้แหละ” ขงจื๊อหมดทางที่จะพูดต่อไปก็ลากลับออกมาพูดกับพวกศิษย์ว่า “เรารู้ว่านกบินได้ รู้ว่าปลาว่ายน้ำได้ รู้ว่าสัตว์วิ่งได้ แม้กระนั้นสัตว์ที่วิ่งได้ก็อาจติดบ่วง ปลาก็อาจติดเบ็ด นกก็อาจถูกลูกธนู แต่มีมังกรอีกอย่างหนึ่ง เราบอกไม่ได้ว่ามังกรนั้นเหาะตามลมเข้ากลีบเมฆขึ้นบนสวรรค์อย่างไร วันนี้เราได้มาเห็นเล่าจื๊อ เห็นว่าพอจะเปรียบกับมังกรได้ทีเดียว” ในตอนหลังขงจื๊อยังได้กล่าวกับศิษย์ของตนอีกว่า “เวลาท่านพูดเราอ้าปากหวอ ลิ้นร่อ จิตต์ใจป่วนชอบกล”.
เล่าจื๊อรับราชการอยู่นานเท่าใดไม่ปรากฎ ในตอนสุดท้ายได้ความว่า เล่าจื๊อสังเกตเห็นความเสื่อมของกษัตริย์ราชวงศ์จิว (เวลานั้นเจ้าแคว้นจิ๋น แคว้นลู้ แคว้นเจ่ กำลังมีอำนาจมาก) ก็เลยลาออกจากราชการ ออกเดิรทางมุ่งตรงไปทางทิศตะวันตก โดยความเชื่อมั่นว่าจะได้พบ “พระผู้ศักดิสิทธิ์ที่สุด” ในทิศตะวันตก (ลัทธินิยมของชาติโบราณในสมัยดึกดำบรรพ์ โดยมากถือว่าแดนทางตะวันตกเป็นแดนที่วิญญาณของผู้ตายไปสู่ แต่ “พระผู้ศักดิสิทธิ์ที่สุด” จะหมายถึงใคร จำเป็นจะต้องค้นหนังสืออธิบายนอกเรื่องกันมาก ของด) เมื่อมาถึงด่านหั้นกูกวน ยินสีนายด่านผู้เป็นเต้าหยินก็ออกมากระทำปัจจุคมนาการ ต้อนรับท่านศาสดาจารย์เป็นอันดี และได้ยกที่น้ำชาออกมาตั้งรับ เล่าจื๊อจึงนั่งลงดื่มน้ำชาสนทนากันเป็นที่สำราญ (ประเพณีเจ้าบ้านรับแขกด้วยน้ำชาในประเทศจีนเกิดมีขึ้นตั้งแต่ครั้งนี้เป็นทีแรก ชานั้นถือกันว่าเป็นยาอายุวัฒนะ).
ในการสนทนา ยินสีได้ทราบว่าเล่าจื๊อลาออกจากราชการจะไปอยู่ป่าแสวงหาความสุขส่วนตัว ก็ขอให้เล่าจื๊อรจนาคัมภีร์ขึ้นเล่มหนึ่งก่อนที่จะไป. เล่าจื๊อก็รับคำและได้รจนาคัมภีร์ที่เรียกว่า เต้าเต็กเก็งขึ้นเล่มหนึ่ง แบ่งออกเป็นสองหมวด หมวดหนึ่งว่าด้วยเต๋า (แปลว่าทาง) อิกหมวดหนึ่งว่าด้วยเต็ก (แปลว่าความดี) เป็นอักษรราว ๕๐๐๐. เมื่อเขียนเสร็จแล้วเล่าจื๊อก็มอบคัมภีร์ให้ไว้กับยินสี กล่าวคำอำลา เสร็จแล้วก็ออกเดิรทาง สาปศูนย์ไปตั้งแต่นั้น.
เรื่องราวข้างฝ่ายคัมภีร์เต๋าในตอนหลังนี้ มีความว่า เมื่อเล่าจื๊อไปถึงด่านหั้นกูกวน เห็นยินสีนายด่านมีอุปนิสสัยจะเป็นสาวกได้ ก็ยอมพักอยู่ชั่วคราวเพื่อสั่งสอนลัทธิเต๋าให้. ครั้นเล่าจื๊อบอกลา ยินสีก็วิงวอนขอตามไปด้วย แต่เล่าจื๊อห้ามไว้ ยินสีจึงขอให้เล่าจื๊อแต่งคัมภีร์ว่าด้วยลัทธิเต๋าขึ้น คือคัมภีร์เต้าเต็กเก็ง.
ในตอนจะออกเดิรทาง มีอุปสัคเกิดขึ้น โดยคนใช้ชื่อซิวเกียซึ่งรับใช้เล่าจื๊อมา ๒๐๐ ปีโดยไม่ได้รับค่าจ้าง รู้ว่านายจะเดิรทางไปโดยไม่มีกำหนด ก็ทวงค่าจ้างที่ค้าง คิดเป็นเงินราว ๑๑๖,๐๘๐ บาท แต่เรื่องนี้ซิวเกียกลัวเล่าจื๊อ ไม่กล้าเข้าหน้า ได้ขอให้ผู้ชอบพอคนหนึ่งไปพูดกับยินสีให้ช่วยจัดการให้. ผู้ชอบพอคนนั้นคิดว่าซิวเกียรวยก็จะยกบุตรสาวสวยให้เป็นภรรยา ซึ่งทำให้ซิวเกียมีน้ำใจมั่นคงขึ้น. เมื่อความทราบถึงเล่าจื๊อ เล่าจื๊อเรียกตัวซิวเกียไปว่า “เราจ้างเจ้าทำงานอย่างเบาที่สุด ฐานะของเจ้ายากจน ไม่มีใครที่เขาจะจ้างเจ้าเช่นนี้ เราได้ให้เครื่องรางอายุวัฒนะแก่เจ้า เพราะของนี้อันเดียวเจ้าจึงอยู่มาได้จนทุกวันนี้ แล้วเหตุไฉนเจ้าจึงลืมบุญคุณที่เรามีอยู่กับเจ้าเป็นนักเป็นหนา โดยทำให้เราได้รับคำครหานินทาเช่นนี้. บัดนี้เราจะออกเดิรทางไปสู่ทะเลตะวันตก (ทะเลคัสเปียน) ตั้งใจจะแวะอาณาจักร์ตาจิ๋น (โรมันเอมไปร์) อาณาจักร์เคปิน (คาบูล) อาณาจักร์ตินชู (อินเดีย) อาณาจักร์กันเซ (ปาร์เทีย) ให้เจ้าทำหน้าที่สารถีขับรถไป เมื่อกลับมาเราจะใช้ที่เราเป็นหนี้เจ้าให้หมด” แต่ซิวเกียก็คงปฏิเสธไม่ยอมรับ. เมื่อเป็นเช่นนี้ เล่าจื๊อจึงสั่งให้ซิวเกียเอนตัวเข้าไป แล้วให้อ้าปากขึ้น ทันใดนั้นเครื่องรางก็หลุดออกมาจากริมฝีปาก ร่างกายกลายเป็นกองกระดูกขาวไปในทันที.
ตามคำอ้อนวอนของยินสี ซิงเกียกับมีชีวิตใหม่ ได้รับค่าจ้างราว ๑๗,๘๐๐ บาทแล้วก็ออกจากหน้าที่. เมื่อหมดอุปสัคแล้ว เล่าจื๊อก็ลาผู้รักษาด่าน ขึ้นขี่เมฆหายไปในท้องฟ้า.
มีข้อความในบางคัมภีร์กล่าวถึงเล่าจื๊อในตอนออกจากด่านหั้นกูกวนไปสู่ป่า ซึ่งควรจะนำมาเล่าไว้ในที่นี้อีกเล็กน้อย. ในนั้นกล่าวว่าเมื่อเล่าจื๊อออกจากด่านไปแล้ว ได้ไปนั่งบำเพ็ญฌาณอยู่ใต้ต้นหม่อน ๓ ราตรี มีสตรีทรงโฉมสคราญตาพากันไปยั่วยวนเล่าจื๊อแต่เล่าจื๊อรำพึงว่า “นางงามเหล่านี้เป็นแต่เพียงถุงหนังใส่เลือดเข้าไว้เต็ม หากไม่มองและไม่พูดด้วยเสียอย่างเดียว เต๋าก็ย่อมสำเร็จได้. ทุกวันนี้นารีรุ่นกำดัดกับสัตรีทรงโฉมเป็นเหมือนของประเสริฐของโลก ส่วนการเลี้ยงชีวิตอย่างฟุ่มเฟือยกับเหล้าก็ทำให้จรรยาของประเทศเสียหมด”
เรื่องราวของเล่าจื๊อตามคัมภีร์เต๋า เราจะเห็นว่าเป็นไปในทำนองเดียวกับลัทธิพราหมณ์ มีกล่าวถึงอวตารปางต่างๆ ของเล่าจื๊อดังกล่าวแล้ว แต่ประวัติส่วนตัวเล่าจื๊อโดยมากกลายมาคล้ายคลึงกับลัทธิพุทธศาสนาแทบทั้งหมด. ตอนเล่าจื๊อเกิด มีกล่าวถึงว่าคลอดใต้ต้นลี้แล้วเหาะขึ้นไปบนอากาศ ร้องว่า “ในฟ้าเบื้องบนและดินเบื้องล่าง เต๋าเท่านั้นควรเป็นที่สักการะ” ก็คล้ายกับตอนพระพุทธเจ้าประสูติ ซึ่งมีความกล่าวไว้ในคัมภีร์ทางพุทธศาสนาว่าประสูติใต้ต้นรัง ย่างพระบาทไปเจ็ดก้าวตรัสออกมาว่า “อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺมี” แปลว่า “อาตมานี้ประเสริฐใหญ่ยิ่งในโลก หาผู้จะประเสริฐเสมอบมิได้”. ตอนเล่าจื๊อออกไปสู่ป่าที่กล่าวไว้ข้างบนก็คล้ายคลึงกับตอนพระพุทธเจ้าเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม ได้ตรัสรู้แก่พระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว เสด็จไปประทับภายใต้ไม้โพธิ์ มีนางตัณหา นางราคา นางอรดี มาฟ้อนรำยั่วยวน และพระพุทธองค์ได้ยกเอาเหตุนี้ขึ้นกล่าวในเรื่องนางสามาวดี ตอนพราหมณ์มาคัณฑียะพาลูกสาวไปถวายว่า “ทิสฺวาน ตัณฺหํ อรติญฺจ ราคํ นาโหสิ ฉนฺโท อปิ เมถุนสฺมี กิเมวิทํ มุตฺต กรีสปุณฺณํ ปาทาปิมํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ” แปลว่า “แม้ได้เห็นนางตัณหา ราคา อรดี เราก็ยังไม่มีความพอใจในเมถุน ร่างกายธิดาของท่านเต็มไปด้วยมูตรและคูธ ไฉนจักมีความพอใจเล่า แม้แต่เท้าก็ไม่อยากแตะต้อง.” การที่ประวัติของเล่าจื๊อในลัทธิเต๋ามาคล้ายกับลัทธิพราหมณ์และลัทธิพุทธศาสนาดังว่ามานี้ จะถือว่าถ่ายจากกันหรือไม่ ก็แล้วแต่ท่านผู้อ่านจะวินิจฉัย.
อย่างไรก็ตาม ความจริงมีอยู่ว่า เล่าจื๊อได้ออกจากราชสำนักกษัตริย์ราชวงศ์จิวไปสู่ป่า แล้วก็สาปศูนย์ไปไม่ปรากฎเรื่องราวมาแต่นั้น. มีความบางแห่งกล่าวว่าเล่าจื๊อมีบุตร์ชายคนหนึ่ง ชื่อ จุง ได้เป็นแม่ทัพในแคว้นไหว ต่อมาได้รับที่ดินเป็นบำเหน็จความชอบที่ตำบลตวนกัน. สกุลของเล่าจื๊อนับตั้งแต่จุง สืบลงมาโดยตรงได้ห้าชั่วคน คนสุดท้ายตั้งภูมิลำเนาอยู่ในแคว้นเจ่ ต่อจากนั้นก็ขาดตอน รู้ไม่ได้ว่าไปอย่างไรต่อไป.
ตรงบ้านเกิดของเล่าจื๊อที่ตำบลคูยิ้ง มีศาลสร้างไว้เป็นที่ระลึกในท่านศาสดาจารย์ผู้นี้. ในรัชชสมัยของพระเจ้าฮวนตี่กษัตริย์องค์ที่ ๑๐ ในราชวงศ์ตั้งฮั่นซึ่งทรงราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๖๙๐ ถึง พ.ศ. ๗๑๑ ลัทธิเต๋าเฟื่องฟูขึ้น จึงมีพิธีเซ่นไหว้เป็นของหลวงณที่ศาลมาตั้งแต่ครั้งนั้น.
สุภาษิตเล่าจื๊อที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ อยู่ในคัมภีร์กันยิงปิน แปลเป็นคำไทยว่า คัมภีร์รางวัลและโทษทัณฑ์. ใครเป็นผู้รวบรวมและรวบรวมขึ้นเมื่อไรไม่ได้ความชัด แต่นักปราชญ์ฝรั่งสันนิษฐานว่าคงรวบรวมมากว่า ๔๐๐ ปี เป็นของที่นับถือกันว่าดีที่สุดเรื่องหนึ่งในจำพวกคำสอนของจีน ตามโรงพิมพ์ต่างๆ พิมพ์กันไม่ขาด โดยมีผู้ศรัทธาสร้างขึ้นแจกคนขัดสนที่ไม่มีเงินซื้อเรื่อยอยู่เสมอ. ภาษาไทยนี้แปลจากภาษาฝรั่ง ซึ่งเขาแปลจากภาษาจีนอิกต่อหนึ่ง จึงหวังว่าจะได้รับอภัยในข้อผิดพลั้งคลาดเคลื่อน.
กาญจนาคพันธ์
สุภาษิตเล่าจื๊อ
เคราะห์ดีเคราะห์ร้ายของคนไม่ได้มีเกณฑ์อยู่ข้างหน้า คนนำเคราะห์มาสู่ตนโดยความประพฤติของตนเอง ผลแห่งความดีความชั่วย่อมติดตามดุจเงาตามตัว
จงดำเนิรตามทางที่ชอบ และถอยจากทางที่ผิด
อย่าเดิรทางคด
อย่าเอาความลับในบ้านไปไข
สะสมความดีและสร้างกุศล
มีเมตตาต่อสัตว์
จงมีความซื่อตรงและกตัญญูต่อพ่อแม่ มีใจรักใคร่ในพวกน้องๆ และนับถือพวกพี่ๆ
จงฝึกตนและคนอื่น
ปราณีผู้กำพร้า กรุณาต่อหญิงหม้าย
เคารพคนแก่ เอ็นดูเด็กๆ
อย่าทำอันตรายสัตว์แมลง ไม้เล็ก ไม้ใหญ่
สมเพชผู้อื่นเมื่อเขาได้ทุกข์
พลอยยินดีเมื่อเขาได้สุข
ช่วยเหลือผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือ
ช่วยคนที่ตกอยู่ในอันตราย
พลอยยินดีในความสำเร็จของผู้อื่น และพลอยเสียใจในสิ่งที่ตรงกันข้าม ดุจตัวท่านเองประสพผลนั้น
อย่าประจารความผิดของผู้อื่น
อย่าอวดอ้างความวิเศษของตนเป็นอันขาด
ปรามความชั่ว ยกย่องความดี
เสียสละให้มาก ถือเอาแต่น้อย
จงรับความเอื้อเฟื้อของเจ้านายด้วยความกลัวเกรง
ให้ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่โดยไม่หวังตอบแทน
บริจาคด้วยความเต็มใจ
คนที่ประพฤติได้อย่างนี้ได้ชื่อว่าคนดี คนทั้งหลายย่อมนับถือ พระย่อมคุ้มครองป้องกัน โชคและฐานะย่อมคอยอำนวย ปีศาจย่อมหนี เทวดาย่อมรักษา ผู้นั้นย่อมสำเร็จในกิจการทุกอย่างที่ตนกระทำลง และย่อมมีหวังในความไม่ตาย
คนที่ปราถนาเป็นผู้ไม่ตายของเทวโลก ต้องทำกุศลกรรม ๑๓๐๐ อย่าง คนที่ปราถนาเป็นผู้ไม่ตายของมนุษยโลก ต้องทำกุศลกรรม ๓๐๐ อย่าง
ผู้ใดมีความคิดตรงข้ามกับความยุติธรรม จะกระทำการตรงข้ามกับเหตุผล
อย่าอวดตัวในเชิงเก่งกาจ
ผู้ใดมีน้ำใจเป็นอมนุษย์จะกระทำกับผู้อื่นด้วยความทารุณ
อย่าประพฤติทุจริตในที่ลับ
(ชวังจื๊อ กล่าวว่า “คนประพฤติทุจริตในที่แจ้ง จะถูกมนุษย์ลงโทษ แต่คนประพฤติทุจริตในที่ลับ จะถูกผีลงโทษ”)
อย่าดูแคลนเจ้านาย และบิดามารดาของตนในที่ลับ
อย่าต้องการให้ครูเคารพท่าน
อย่าทรยศต่อผู้ที่ตนรับใช้สอย
อย่าถือเอาความไม่รู้ของผู้อื่นเป็นประโยชน์ ในการที่จะลวงเขาด้วยคำโกหก
อย่าแกล้งใส่ร้ายเพื่อนนักเรียนด้วยกัน
อย่าปั้นเท็จ หรือใส่กลปนปลอม
อย่าขยายความชั่วของพ่อแม่เป็นอันขาด
อย่าเป็นคนแข็งกระด้างโหดร้ายใจทมิฬ
อย่าหุนหันพลันแล่นไปตามความคิดที่ชั่วเป็นอันขาด
อย่าถือผิดเป็นชอบเป็นอันขาด
พึงสังเกตุความแตกต่างระหว่างเพื่อนที่ควรคบกับที่ควรหลีกเลี่ยง
อย่าเหยียดผู้น้อยเพื่อหาความดีเป็นอันขาด
อย่าสอพลอผู้ใหญ่เพื่อหวังให้ท่านเอื้อ
อย่าเป็นคนหลงๆ ลืมๆ ในผลประโยชน์ต่างๆ
อย่ามุ่งพยาบาท
อย่าดูเบาชีวิตมนุษย์ (อย่าคิดว่าชีวิตมนุษย์ไม่สำคัญ)
อย่าเปลี่ยนแปลงกิจการบ้านเมืองอันจะนำมาซึ่งความเดือดร้อน
อย่าให้รางวัลคนทุจริต
อย่าทำโทษคนไม่มีผิด
อย่าฆ่าคนเพราะเห็นแต่ได้
อย่าปัดผู้อื่นเพื่อเอาตำแหน่งของเขา
อย่าล้างเหล่าสัตรูที่ยอมแพ้ หรือฆ่าสัตรูที่ยอมอ่อนน้อม
อย่าขับไล่สาธุชนหรือละเลยบัณฑิตย์
อย่าดูแคลนผู้กำพร้าหรือกดขี่หญิงหม้าย
อย่าละเมิดกฎหมายและรับของกำนัล
อย่าถือสิ่งที่ตรงเป็นคด สิ่งที่คดเป็นตรง
อย่าถือความบกพร่องเป็นความผิด
อย่าลุอำนาจโทษะในการลงโทษผู้ผิด
เมื่อท่านเห็นความบกพร่องในตัวเอง ให้แก้เสีย
เมื่อท่านรู้ว่าอย่างใดถูก ให้ทำอย่างนั้น
อย่าซัดความผิดของตนให้ไปตกอยู่กับผู้อื่น
อย่าทำอันใดให้เป็นที่ขัดขวางแก่ทางช่างและทางค้าขาย
อย่าปรามาทใส่ความบรรพชิตและบัณฑิตย์
อย่าดูถูกและประพฤติเหี้ยมโหดต่อผู้ที่ศึกษาเหตุผลและความดี
อย่ายิงนกหรือล่าสัตว์
อย่าไล่แมลงออกจากรังหรือทำให้นกที่นอนตื่นตกใจ
อย่าอุดรูแมลงหรือทำลายรังนก
อย่าฆ่าสัตว์ตัวเมียที่มีลูกอ่อนหรือทำไข่นกแตก
อย่าคิดที่จะให้ผู้อื่นประสพเคราะห์ร้าย
อย่าทำลายความดีที่ผู้อื่นได้
อย่าเบี่ยงอันตรายไปให้ผู้อื่น เพื่อเอาตัวรอด
อย่าแสวงหาประโยชน์ตนโดยผู้อื่นเสียหาย
อย่าเอาสินค้าเลวแลกเปลี่ยนสินค้าดี
อย่าเพิกถอนสาธารณประโยชน์เพื่อส่วนตัวบุคคล
อย่าดูดสมองของผู้อื่น
อย่าปิดบังความดีของผู้อื่น
อย่าขยายข้อพิรุธของผู้อื่น
อย่าเปิดเผยเรื่องส่วนตัว
อย่าลักเล็กลักน้อยทรัพย์สิ่งของของคนอื่น
อย่าพรากผัวพรากเมีย ซึ่งสมานกันดุจดังเนื้อกับกระดูก
อย่าช่วยผู้อื่นทำความชั่ว
อย่าลุอำนาจแก่กิเลส หรือหาทางกดขี่เอาโดยพลการ
อย่ากดคนอื่นเพื่อเชิดตัว
อย่าทำลายพืชที่กำลังงอก
อย่าทำให้การแต่งงานแตกสลาย
อย่าหาเงินโดยไม่สมควรหรือกระหยิ่มในโชคลาภ
หากท่านพ้นโทษไปได้ โดยเคราะห์ยังดีอยู่ ท่านก็ยังจะต้องรู้สึกอับอายเพราะความผิดนั้นอยู่เสมอ
อย่าแย่งความชอบของผู้อื่น หรือซัดความบกพร่องของตนให้ไปตกอยู่กับเขา
อย่าแต่งงานกับผู้อื่น เพื่อให้เขารับเคราะห์ของตน หรือขายความผิดของตน
อย่าซื้อความสรรเสริญอันปราศจากเหตุผล
อย่าซ่อนใจคดไว้ข้างใน
อย่าติเตียนความดีของผู้อื่น หรืออำพรางข้อพิรุธของตนเอง
อย่าใช้อำนาจข่มเหงหรือกดขี่ผู้อื่น
อย่าประพฤติเหี้ยมโหด ผลาญชีวิตและทำให้บาดเจ็บ
อย่าตัดผ้าโดยปราศจากเหตุสมควร
อย่าฆ่าสัตว์บ้านเปนอาหาร นอกจากเวลาเซ่น
อย่าทำลายหรือทิ้งเข้าเปลือกห้าชนิด
อย่ารบกวนและทำทุกข์แก่คนและสัตว์
อย่าทำให้การครองเรือนพินาส หรือทำให้เขาเสียทรัพย์
อย่าเปิดทำนบให้น้ำท่วมหรือวางเพลิงเพื่อล้างผลาญบ้านช่องของผู้อื่น
อย่าเขาความคิดและความมุ่งหมายของผู้อื่น เพื่อทำลายความดีของเขา
อย่าทำลายเครื่องมือของคน (เช่นดินสอของนักเรียน อาวุธของทหาร เครื่องมือของช่างไม้) ให้เสีย
เมื่อเห็นผู้อื่นรุ่งเรืองเป็นสง่าราศี อย่าใคร่ที่จะเห็นเขาถูกขับไล่เสียจากบ้านเมือง
ในเมื่อเห็นผู้อื่นมั่งมีศรีสุก ไม่พึงปราถนาว่า ไฉนหนอเขาจะพึงวิบัติฉิบหายเสียจากทรัพย์สมบัติเหล่านั้น
ไม่พึงฤษยาความสวยงามของผู้อื่น
[รูปที่สวยงามย่อมล่อให้โลกหลงแต่ย่อมไม่ลวงสวรรค์]
อย่าอยากให้เจ้าหนี้ของท่านตาย
อย่าเกลียดชังแช่งชักผู้ที่ไม่เต็มใจทำตามใจท่าน
อย่าลงเอาว่าความฉิบหายของผู้อื่นเป็นเพราะความบกพร่องของเขา
อย่าหัวเราะคนพิการ
อย่าขัดขวางการเลื่อนตำแหน่งของคนที่มีปัญญา และสมควรสรรเสริญ
อย่าฝังรูป เพื่อทำให้ผีอำเขา
[หมายถึงการฝังรูปคนที่ทำด้วยไม้เพื่อให้เขาตาย ทำนองนี้มีมาก ดังเมื่อเร็วๆ นี้ ที่เซี่ยงไฮ้และที่อื่นๆ มีคนต้องหาในเรื่องทำกระดาดเป็นรูปคน ซึ่งทำให้ชาวเมืองหายใจไม่ออกตายในเวลานอนหลับ]
อย่าใช้ยาพิษฆ่าต้นไม้เพื่อนบ้านของท่าน
อย่าปิดบังความคิดชั่วต่อครูต่อท่าน
อย่ารั้นและอย่าทำให้ขัดใจบิดาและพวกพี่ๆ
อย่ายินดีในการเก็บของตกได้และการขะโมย
อย่าเอารวยในทางโจรกรรมและทารุณกรรม
อย่าหาทางเลื่อนตำแหน่งโดยทางคดโกง
อย่าร้องว่า รางวัลและการลงโทษไม่ยุตติธรรม
อย่าเห็นแก่ความสดวกและสบาย
อย่าเข้มงวดกวดขันเอาผิดผู้น้อย แกล้งเหยียบย่ำเขา
อย่าทำให้คนที่มีทุกข์อยู่แล้วสดุ้งตกใจกลัว
อย่าโทษฟ้าเมื่อมีเคราะห์หรือโทษคนทั้งปวง
อย่าด่าว่าลมฝน
อย่าก่อการวิวาทโต้เถียงกัน
อย่าสมาคมคนชั่ว
อย่าฟังคำภรรยาหลวง ภรรยาน้อยพูด
อย่าฝ่าฝืนคำตักเตือนของบิดามารดา
อย่าหลงใหม่ลืมเก่า
อย่าพูดสิ่งที่ท่านไม่ตั้งใจเป็นอันขาด
อย่าลุ่มหลงลโมภทรัพย์ หรืออาศัยความโกงเป็นเครื่องลวงผู้ใหญ่ของท่าน
อย่าแกล้งเสกสรรนินทาคนที่ไม่มีโทษ
อย่าติฉินนินทาผู้อื่น แล้วพูดยกตัวว่าซื่อสัตย์สุจริต
อย่าติเตียนผีสางเทวดา และว่าตนเองเป็นคนดี
อย่าสละน่าที่อันเหมาะแก่เหตุผล หรือหัดทำสิ่งที่ขัดกับเหตุผล
อย่าหันหลังให้บิดามารดาบังเกิดเกล้า แล้วเที่ยวหาใหม่
อย่าเอาฟ้าและดินมาเป็นพยานความบริสุทธิแห่งหมู่ญาติของท่านที่ต้องโทษ
อย่าชวนให้เทวดาชำเลืองดูการทำชั่ว
อย่าให้ทานที่จะบังเกิดความเสียใจในภายหลัง
จงใช้สิ่งที่ท่านได้ขอยืมไป
อย่าแสวงหาสิ่งที่เกินกว่าฟ้ากำหนดให้
อย่าทุ่มเทกำลังลงไปจนหมดสิ้น เพื่อให้ได้บันลุผล
[คำโบราณว่าไว้ ถ้าท่านมีกำลังและอำนาจ อย่าทุ่มเทลงไปจนหมด]
อย่าปล่อยตัวให้เพลิดเพลินเกินประมาณ
อย่าแสร้งทำเป็นมีความกรุณาในดวงหน้าเมื่อมีความดุร้ายอยู่ในใจ (หน้าเนื้อใจเสือ)
อย่าให้อาหารเสียแก่คนกิน
อย่าชักจูงฝูงชนไปในทางที่ผิดด้วยคำเท็จ
อย่าใช้ชั่งเกียจทนานโกง พิกัดมาตราไม่เที่ยงตรง
อย่าเจือปนสินค้า
อย่าหากำไรในทางโกง
อย่าบังคับคนดีให้หากินในทางชั่ว
อย่าลวงคนที่ไม่มีผิด และล่อให้เขาตกหลุมพราง
อย่าลโมภมักได้สมบัติของคนอื่น
อย่าสบถสาบานความบริสุทธิ์ของท่านต่อเทวดา
อย่ารักเหล้าหรือปล่อยตัวให้เหลิง
อย่าทุ่มเถียงทะเลาะเบาะแว้งกับญาติสนิท
ถ้าจะเป็นผู้ชาย จงซื่อตรง
ถ้าจะเป็นผู้หญิง จงอ่อนโยนและอยู่ในถ้อยคำ
จงอยู่สมัครสมานกลมเกลียวกับภรรยาของตน
ภรรยา ต้องเคารพต่อสามี
อย่ามักอวดอ้าง
อย่าลุอำนาจความอิจฉาฤษยา
จงประพฤติสุขุมต่อบุตร์ภรรยา
ภรรยาต้องไม่ละเลยน่าที่ปฏิบัติพ่อผัวแม่ผัว
อย่าดูถูกผีปู่ย่าตายาย
อย่าขัดคำสั่งผู้หลักผู้ใหญ่
อย่าทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่มีประโยชน์
อย่าปิดบังความลังเลในใจ
อย่ากล่าวคำแช่งชักตนและคนอื่น
อย่าลำเอียงด้วยอคติ
[ถ้าคนดีพบเห็นบัณฑิตย์ ย่อมรักใคร่ คนชั่วพบเห็น ย่อมเกลียดชัง แต่ถ้าท่านเกลียดชังใครโดยไม่ยุตติธรรม ท่านก็หลับตาต่อส่วนที่ดีของเขา และถ้าท่านรักใครโดยความลำเอียง ท่านก็ทำตาบอดในความผิดของเขา]
อย่ากระโดดลงไปในบ่อน้ำหรือเตาไฟ
[บ่อน้ำหรือเตาไฟย่อมมีเจ้าสิงอยู่ ถ้าท่านกระโดดลงไป ไม่เพียงแต่ดูถูกเจ้าเท่านั้น ซ้ำสะแดงว่าท่านได้ลืมของทั้งสองอันเป็นต้นกำเนิดชีวิตของคนด้วย]
อย่าข้ามกรายอาหารหรือคน
[คัมภีร์ซันกวานเก็งกล่าวว่า “ผู้ที่ไม่มีความเคารพต่อเมล็ดเข้า ทำโสมมโดยข้ามไป จะต้องถูกเหยียบย่ำเหมือนกันฉันนั้น” ขงจื๊อกล่าวว่า “ผู้ที่แกะรูปบรรพบุรุษลงที่ไม้ใช้ในพิธีที่เกี่ยวกับผู้ตาย จะสาปศูนย์สกุลวงศ์ เพราะเขาทำให้เหมือนกับคนจริงๆ]
อย่าฆ่าลูกของตนในครรภ์หรือนอกครรภ์
อย่าทำอะไรๆ ให้เปนเงื่อนงำหรือผิดปกติวิสัย
[ขงจื๊อกล่าวว่า “เราไม่เอาอย่างผู้ที่ค้นคว้าหาสิ่งที่ซ่อนเร้นและที่ทำสิ่งแปลกๆ เพื่อทำนายกาลข้างหน้า”]
อย่าขับร้องเต้นรำในวันสิ้นเดือนหรือสิ้นปี
[ในวันสิ้นเดือน เจ้าประจำเตาไฟซึ่งสิงอยู่เหนือชีวิตคน ขึ้นไปสวรรค์แจ้งความดีความชั่วของผู้นั้นๆ ในวันสิ้นปีเทวดาทั้งในเทวโลกและมนุษยโลกสำรวจบุญบาปของมนุษย์เพื่อปูนบำเหน็จรางวัลหรือลงโทษ]
อย่าส่งเสียงเอ็ดอึงหรือโกรธเกรี้ยวในวันที่หนึ่งของเดือน หรือในเวลาเช้า
อย่าร้องไห้หรือถ่มน้ำลายไปทางทิศเหนือ
[ทิศเหนือเปนที่สถิตย์ขององค์เทวดาประจำกลุ่มดาวเหนือ ขั้วโลกเหนือเปนขั้วของฟ้า ถ้าท่านบังอาจร้องไห้หรือถ่มน้ำลายไปทางทิศเหนือ ท่านก็หยามเทวดาและลบหลู่ จัดว่าท่านทอนชีวิตที่ฟ้าอำนวยให้]
อย่าร้องเพลงหรือร้องไห้หน้าเตาไฟ
อย่าเผาเครื่องหอมด้วยไฟที่เอามาจากเตา
อย่าหุงหาอาหารด้วยฟืนที่โสโครก
อย่าลุกขึ้นโดยเปลือยกายและไม่ปกปิดร่างกายในเวลาค่ำคืน
[ในเวลากลางคืนเจ้าเดิรไปมา ผู้ที่ลุกขึ้นโดยเปลือยกายและไม่ปกปิดร่างกายในเวลากลางคืนจัดว่าทำความผิดอย่างหนัก]
อย่าทำโทษ (แก่ใครๆ) ในแปดระยะที่เรียกว่า ปาเจียะ คือวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ที่ ๒๑ มีนาคม ที่ ๖ พฤษภาคม ที่ ๒๑ มิถุนายน ที่ ๘ สิงหาคม ที่ ๒๓ กันยายน ที่ ๘ พฤศจิกายน ที่ ๒๒ ธันวาคม
[ทุกๆ ระยะทั้งแปด ต้นธรรมชาติของตัวผู้ตัวเมียย่อมสำเร็จผลแก่กัน และในเวลาเดียวกันนี้ การเปลี่ยนแปลงบังเกิดขึ้นในร่างกายมนุษย์ด้วย ถ้าทำโทษโบยตีตามระยะที่กล่าวไว้ ผู้ผิดมักจะตายด้วยการลงโทษนั้นๆ]
อย่าถ่มน้ำลายเวลาดาวตก
[ดาวตกเปนลางซึ่งพระผู้เปนใหญ่ยิ่งส่งมาตักเตือนนรชนให้กลับใจจากบาป เพราะฉะนั้นมนุษย์ควรเกรงกลัว ควรประพฤติความดี ควรทำการเซ่นบูชา เพื่อปัดเป่าภัยพิบัติที่คุกคามตน]
อย่าชี้รุ้งกินน้ำ
[เมื่อขงจื๊อแต่งคัมภีร์ว่าด้วยกตัญญูจบแล้ว ได้ถืออดอาหารอย่างเคร่ง ครั้นแล้วบ่ายหน้าตรงไปยังดาวเหนือ อธิบายเหตุที่ทำให้เขาแต่งคัมภีร์นั้นขึ้นโดยเคารพ ขณะนั้นรุ้งกินน้ำสีแดงได้ตกลงมาจากฟ้า กลายเปนหยกสีเหลือง ขงจื๊อได้น้อมรับไว้ด้วยความเคารพอย่างซาบซึ้ง]
อย่าชี้ตะวันเดือนดาวโดยอาการหยาบคาย
อย่าเพ่งดูตะวันหรือเดือน
อย่าจุดป่าหาสัตวในฤดูใบไม้ผลิ
[ฤดูใบไม้ผลิเป็นฤดูที่ต้นไม้ต่างๆ ตั้งต้นแตกงอกออกใบ แมลงทั้งหลายเลี้ยงลูกอ่อน ในเวลานี้ธรรมชาติย่อมอำนวยชีวิตและยังสิ่งที่มีชีวิตทั้งปวงให้เจริญ ถ้าเราทำให้สิ่งเหล่านี้พินาศฉิบหาย จัดว่าเราทรยศต่อฟ้า และทำลายสรรพสัตว์ของฟ้า]
อย่ากล่าวคำหยาบไปทางทิศเหนือ
อย่าฆ่าเต่าและงูโดยไม่จำเป็น
[เต่ากับงูได้กับกลุ่มดาวทางทิศเหนือที่เรียกว่าฮวนวู ดังนั้นเมื่อใครฆ่าสัตว์เหล่านี้โดยไม่มีข้อแก้ตัวอันสมเหตุสมผลจัดว่าผู้นั้นก่อเคราะห์ที่น่ากลัวให้บังเกิดขึ้นแก่ตนเอง]
ผู้ที่ฆ่าบุคคลอันหาโทษมิได้ ย่อมเป็นเหมือนศัตรูที่เปลี่ยนอาวุธฆ่ากันเอง
ผู้ที่ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นโดยไม่ยุตติธรรม ย่อมเป็นประดุจคนที่พยายามระงับความหิวด้วยเนื้อที่เสีย หรือแก้กระหายด้วยเหล้าที่เจือด้วยยาพิษ ถึงแม้ว่าผู้นั้นจะบรรเทาความหิวกระหายได้ชั่วขณะ ความตายก็จะต้องมาถึงแน่นอน
ถ้าท่านมีใจไปในทางดี แม้ท่านจะไม่ได้ทำดี เทวดาดีก็ติดตามท่าน ถ้าท่านมีใจไปในทางชั่ว แม้ท่านจะไม่ได้ทำชั่ว เทวดาชั่วก็ติดตามท่าน
ถ้าคนทำผิดแล้วมารู้สึกโทษผิดและแก้เสีย ผิวเขางดเว้นจากการทำชั่วและทำแต่ความดี ลงท้ายเขาก็จะได้รับความชื่นบานและความบันเทิง นี่เรียกว่ากลับเคราะห์ร้ายให้กลายมาเป็นเคราะห์ดี
คนดีย่อมดีในถ้อยคำ ในกิริยามรรยาท ในกิจการทั่วไป นรชนผู้ใดประพฤติสุจริตทั้งสามนี้ทุกวัน ครบสามปีฟ้าจะหลั่งพรลงมายังผู้นั้น คนชั่วย่อมชั่วในถ้อยคำ ในกิริยามรรยาท ในกิจการทั่วไป นรชนผู้ใดประพฤติทุจริตทั้งสามนี้ทุกวัน ครบสามปีฟ้าจะส่งความพิบัติมายังผู้นั้น
ก็ฉะนี้แล้ว ไยเราจึงไม่บังคับตัวเราให้ทำดีเล่า