ประชุมพระราชนิพนธ์ ภาคเบ็ดเตล็ด 2508
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมหลวงประจวบ กล้วยไม้ (จมื่นเทพสุรินทร์) ณ เมรุวัดสังเวชวิศยาราม กำหนดงานวันที่ ๔ กันยายน ๒๕๐๘ นายเปรมจิตต์ กล้วยไม้ ณ อยุธยา ผู้เป็นบุตร ได้มาติดต่อกับเจ้าหน้าที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ขออนุญาตจัดพิมพ์หนังสือ เรื่อง ประมวลพระราชนิพนธ์เบ็ดเตล็ด ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อแจกเป็นอนุสรณ์ในงานนี้ กรมศิลปากรยินดีอนุญาตให้จัดพิมพ์ได้
พระราชนิพนธ์เบ็ดเตล็ดที่นำมารวมพิมพ์ในเล่มนี้ ได้เคยตีพิมพ์อยู่ในหนังสือต่างๆ เช่น วารสารศิลปากร นิตยสารศิลปากร หนังสือพระราชวิจารณ์เรื่องความทรงจำ ของกรมหลวงนรินทรเทวี เรื่องสมเด็จพระบรมศพ และอื่นๆ เป็นเรื่องในแนวต่างๆ กัน มีทั้งเรื่องการศึกษา ราชประเพณี ขนบธรรมเนียม ศิลป และเรื่องเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ บางเรื่องก็คัดจากต้นพระราชหัตถเลขา เช่น เรื่องพระนามพระเจ้าแผ่นดิน เป็นต้น เรื่องต่างๆ ดังกล่าวนี้ นอกจากจะให้ความรู้แก่ผู้อ่าน ยังเป็นเครื่องชี้ให้เห็นพระราชอุตสาหะและพระปรีชาสามารถของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่ามิได้ทรงสามารถแต่เฉพาะในด้านปกครองประเทศด้านเดียว แต่ยังทรงสนพระทัยค้นคว้าวิชาในแขนงอื่นๆ อีกมาก แล้วยังทรงมีพระมหากรุณาธิคุณทรงพระราชนิพนธ์เรื่องราวเหล่านั้นไว้ให้เป็นมรดกอำนวยความรู้แก่ประชาชนคนไทยในสมัยต่อมาอีกด้วย กรมศิลปากรหวังว่าท่านที่ได้รับหนังสือนี้คงจะพอใจทั่วกัน
กรมศิลปากรขออนุโมทนากุศลราศีทักษิณานุปทาน ที่เจ้าภาพได้มีจิตศรัทธาบำเพ็ญอุทิศแด่ผู้วายชนม์ และได้ให้จัดพิมพ์หนังสืออันมีค่านี้เป็นการบำเพ็ญกุศลเผยแพร่วิทยาทาน ขออำนาจกุศลทั้งนี้จงเป็นปัจจัยส่งเสริมให้ หม่อมหลวงประจวบ กล้วยไม้ (จมื่นเทพสุรินทร์) ได้ประสบแต่อิฏฐคุณมนุญผล เสวยอิฏฐารมณสมบัติในสัมปรายภพ สมตามเจตจำนงของเจ้าภาพทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๒๗ สิงหาคม ๒๕๐๘
พระราชหัตถเลขา ว่าด้วยพระราโชบายเกี่ยวกับการศึกษาของชาติ
/*1ทรงมีถึง เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
เมื่อยังเป็นที่พระยาไพศาลศิลปศาสตร์ ตำแหน่งเจ้ากรมตรวจการศึกษาในกระทรวงธรรมการ พ.ศ. ๒๔๕๓
สวนดุสิต
วันที่ ๒๑ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
องค์หญิงพิศมัยเอาสมุดรายงานตรวจโรงเรียนเมืองญี่ปุ่นมาให้ดู จริงอยู่ ไม่ได้อ่านตลอดเพราะเวลาน้อยนัก แต่ได้พลิกดูหมดทั้งเล่ม เพราะจำได้ว่าได้เคยอ่านครั้งหนึ่ง มีความเสียใจว่า การที่อ่านคำเล็กเชอร์ของญี่ปุ่นนั้น เจ้ากับข้าดูคนละทางแท้ๆ
ตามรายงานที่เล่าถึงจัดการโรงเรียนเมืองญี่ปุ่น เหมือนอย่างเรานึกจะสร้างตึกขึ้นในเมืองลาว แล้วส่งคนไปดูตึกที่เมืองลอนดอน เมืองปารีส อย่างที่สุดก็ดูที่กรุงเทพฯ ว่าสร้างกันอย่างไร เช่น กรมขุนสรรพสิทธิ ลองประมาณดูว่า ถ้าจะสร้างตึกแถวอย่างเช่นกรุงเทพฯ /*2ที่เมืองอุบล จะต้องทำอะไร ๆ บ้าง หาอะไรบ้าง กว่าจะเป็นตึกขึ้นได้จะเป็นราคาถึงห้องละ ๓๐๐๐ บาท ยังไม่ได้คิดว่าจะเอาเงินที่ไหนมาทำ เป็นแต่คิดตัวอย่างว่าที่นั่นเขาทำเช่นนั้น ที่นี่เขาทำเช่นนี้
แต่ที่จริงที่กรุงเทพฯ ทำตึกขึ้นได้ก็สะดวกในเร็วๆ นี้เอง แต่การตั้งต้นของบางกอกได้ตั้งมาอย่างไร ควรจะต้องแลดูก่อน
ในสมุดเล็กเชอร์นี้เอง เขาได้วางระเบียบที่จะกล่าวเป็นชั้นๆ ตั้งต้นแต่พงศาวดารแลการปกครองบ้านเมืองฤๅปกครองท้องที่ แล้วจึงว่าด้วยซิสเต็มแลสุเปอวิชั่นคอนโตรลอินสเป๊กชั่นไปตามลำดับ เหตุใดจึงต้องกล่าวเท้าถึงการปกครอง เพราะเป็นที่ตั้งของการที่จะสำเร็จ
อย่างเช่นอิสตอริคเคอลสเค็ตช ที่เป็นทางควรสังเกต หน้า ๖๘-๖๙ หน้า ๗๔ หน้า ๗๙ เช่นนี้ นั่นเป็นที่ตั้งของความสำเร็จ เป็นทัพสัมภาระ ซึ่งสำหรับจะก่อสร้าง ข้อความเหล่านี้เป็นข้อที่ข้าตั้งใจแลดู แลอยากจะรู้ละเอียดในการที่เขาทำ ขัดข้องอย่างไร สำเร็จอย่างไร หนักเบาอย่างไร หาได้เห็นรายงานที่กล่าวถึงต้นรากเช่นนี้ไม่เลย
มีแต่รายงานซึ่งว่าด้วยวิธีการเล่าเรียน วิธีปกครอง การซึ่งตั้งขึ้นเป็นรูปแล้ว ให้เดินไปอย่างเช่นรายงานที่เจ้าเขียน
จริงอยู่มีตอนหนึ่งซึ่งว่าด้วยเรื่องโรงเรียนผู้ดีว่าเป็นเงินเรี่ยไร แต่ถึงจะมีปรากฏในข้อนั้น ไม่ใช่เป็นสำคัญ เป็นรากของการศึกษาที่จะดำเนินไปได้ ฤๅจะว่าให้ตรงเป็นรากของความสำเร็จทั่วไป ความอยากรู้ที่ตั้งแห่งความสำเร็จ แต่ไม่เคยได้ความสะใจ แลยังนึกวิตก/*3เป็นอันมากว่า สามารถจะทำให้เจ้าเข้าใจได้ฤๅไม่ในความประสงค์อันนี้ ถ้าหากว่าไม่ทำให้เข้าใจได้แล้ว จะพูดยาวไปก็ป่วยการ เพราะเกี่ยวแก่การปกครองบ้านเมือง ไม่ใช่คิดว่าจะสอนอะไรจึงจะดี เพราะฉะนั้นจะว่าเป็นหน้าที่ของกรมศึกษาแท้ก็ไม่ได้ เป็นหน้าที่ของเสนาบดีที่เป็นรัฐบาล จะคิดผ่อนผันตั้งไลน์ออฟปอลิซี ซึ่งหากว่าเวลานี้ยังไม่มีตัวจะทำได้เท่านั้น
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
---
สวนดุสิต
วันที่ ๔ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
หนังสือที่พิศมัยนำมาให้ดู ๒ เล่ม ได้อ่านทันทีแต่เล่มเดียว วิทยาจารย์อ่านค้างมาทีละน้อยๆ พึ่งสำเร็จลง ได้เห็นแล้วว่าความคิดจัดการเดินเข้าถูกรอย ไม่เป็นปลูกต้นมะฮอกกินีในกระถาง เหตุที่กล่าวเช่นนั้น ได้แก่หวังจะสอนความรู้ที่ดี ไม่มีความรู้ชั้นต่ำแพร่หลายทั่วไปเหมือนภูมิพื้นแผ่นดิน แล้วจึงค่อยเลือกคัดขึ้นมา เมื่อควรจะดีถึงยอดได้เพียงใด ก็จะได้โดยแม่นยำ ไม่เหมือนสอนตอนยอดไม่มีภาคพื้นซึ่งจะลงทุนไปเท่าใด ความรู้ไม่แพร่หลายติดอยู่ในแผ่นดินตายสูญไปกับชีวิตมนุษย์ อาการสั่งสอนเช่นนั้นซึ่งกล่าวว่า ปลูกต้นมะฮอกกินีในกระถาง
/*4อนึ่ง อยากจะบอกให้รู้ความรำคาญใจอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งน่าที่จะมีผู้เข้าใจว่า อยากจะให้ใช้ศัพท์ไทย ไม่ใช่ศัพท์ฝรั่ง เช่นได้ตักเตือนไปยังกระทรวงด้วยคำว่า เทอม จะเข้าใจไปว่ารังเกียจคำต่างประเทศ อยากจะให้ใช้คำไทยเท่านั้น ความจริงไม่เป็นเช่นนั้น ถ้าคำที่จะใช้สำหรับคนสามัญเข้าใจทั่วไป เช่นประกาศกำหนดเวลาเรียน คนที่จะไม่รู้จักคำว่า เทอม นั้นมาก จึงแนะนำไปให้หาคำอื่นใช้ให้คนทั้งปวงเข้าใจง่าย แต่บางทีคำที่มาคิดขึ้นใหม่จากภาษาสังสกฤตฤๅภาษามคธ ซึ่งเป็นคำแปลกๆ ไม่ใคร่เคยได้ยิน จำยากกว่าภาษาอังกฤษเช่นนี้ ไม่เป็นประโยชน์อันใด ถ้าพูดกันเองในชั้นผู้รู้ภาษาต่างประเทศไม่มีความรังเกียจ
ข้อซึ่งไม่ชอบแท้นั้น คือ สำแดงความโง่ของกรมศึกษา เช่นในหนังสือวิทยาจารย์เล่ม ๑๐ ตอน ๘ วันที่ ๑๕ เมษายน หน้า ๓๑๓ มีคำเรียกชาติแขกว่า แตมิลู แล้วมีหมึกแดงฆ่าตีนอู เหลือแต่ แตมิล นี่เป็นความเขลา ซึ่งปรากฏในตำราเรียน ฤๅข่าวของกรมศึกษา เพราะแขกชาตินี้ เรารู้จักมาแต่ไหนแต่ไร จนเป็นคำด่า นับว่าเป็นคำผรุสวาท มีในภาษามคธแลที่แปลเป็นภาษาไทยเป็นอันมากว่า ทมิฬ ให้ดูพงศาวดารลังกา เสียงเอาอย่างฝรั่งโง่ เพราะหลงฝรั่งเช่นนี้เป็นที่เดือดร้อนรำคาญ ถ้าหากว่าจะอยากอวดดีจะว่าอังกฤษเขาเรียกแตมิล ซึ่งไทยเราเคยใช้ว่าทมิฬ เช่นนั้นก็ยังจะค่อยเป็นภูมิรู้สักหน่อยหนึ่ง นี่เป็นตัวอย่างที่ยกขึ้นให้เห็นแต่เรื่องเดียว ยังมีอื่นๆ อีกมาก /*5เช่น เวียงจันทน์ เรียก เวียนเทียน ตามภาษาญวน ปากน้ำเซ เรียก ปักเส เมืองเมาะตมะ เรียก มาตาบาน เมืองทวาย เรียก ตีวอย เมือง ตนาวศรี เรียก เตนแนสเซอริม ยังเมืองพม่า เมืองจีน บรรดาที่มีชื่ออยู่ในพงศาวดารแลในหนังสือไทย กลับเรียกตามเสียงฝรั่งไปหมด เช่น เมืองอ้ายมุ่ย เรียก เอมอย เมืองเซี่ยงไฮ้ เรียก แซงไค เป็นต้น หนักกว่าหนัก เรื่องนี้ทนไม่ไหว ถ้าพยายามจะพูดฝรั่งเดี๋ยวนี้ว่า ไอเดนติไฟ ชื่อเมืองที่เคยมีในภาษาไทยให้ใช้ภาษาไทย อย่าให้จดหมายแลพงศาวดารแตกสูญเสียได้จะดี ถ้าขืนเอาอย่างฝรั่งตะพัดตะเพิดไปจะหลง ไม่รู้หัวนอนปลายตีน เมืองเก่า ๆ ที่เรียกชื่อไว้ในหนังสือ จะกลายเป็นเมืองในเรื่องพระอไภยไปหมด พาให้นักเรียนโง่ไปแน่แล้ว การเช่นนี้มีจนกระทั่งในกรุงเทพฯ เช่น หัวลำโพง ฝรั่งเรียกไม่ชัด ไทยเราพลอยเรียกตามว่า วัวลำพอง นี่เป็นเรื่องที่ควรจะฟาดเคราะห์จริง ๆ ในวิทยาจารย์มีเรื่องเช่นนี้มากหลายแห่ง แต่ไม่ได้จดจำไว้ที่สำหรับจะยกขึ้นกล่าวในเวลานี้.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
---
สวนดุสิต
วันที่ ๑๙ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
ถึง พระยาไพศาล
นี่เหลือที่จะอดกลั้นแล้ว รู้สึกคันอยู่ในเนื้อที่หนาๆ เช่น ซ่นเท้า เกาไม่ถึงก็ปานกัน คือหนังสือกรุงเทพฯ เดลิเมล์ ออกเมื่อวานนี้ /*6วันที่ ๑๘ แต่ในหนังสือนั้นเอง ลงวันที่ ๑๙ เล่าว่า มีคนไปจากเมืองไทยอยู่อเมริกา ชื่อจีนเอง จีนแฉ่ง เป็นฝาแฝด ดังนี้เขาเล่าสำหรับให้เป็นประโยชน์แก่คนไทย ซึ่งไม่มีใครรู้ ให้รู้ไว้ ด้วยชาติอื่นภาษาอื่นเขารู้กันหมดเป็นเรื่องโด่งดัง แต่เราเจ้าของเองไม่รู้ เขามีสติปัญญาได้เรียนหนังสือฝรั่ง รู้ภาษาฝรั่งแปลได้ ได้กระทำสงเคราะห์ญาติชาติภูมิเช่นนี้
เป็นน่าพิศวงด้วยนักเรียนชั้นแผ่นดินพระจุลจอมเกล้านี้ ความรู้หูตาแลความคิดช่างคับแคบราวกับรูเข็ม ไม่รู้ไม่เห็นการอะไรเกิน ๓ ปีขึ้นไป พูดไทยก็ไม่ชัดเป็นอันขาด เพราะถ้าจะพูดออกมาให้ชัดสำเนียงฝรั่งจะแปร่ง แลการที่คะเนเดาอะไรต่าง ๆ นั้นก็เกี่ยวกับด้วยภูมิปัญญา
แต่เรื่องนี้พ่อนักเรียนชั้นใหม่ผิดแน่ละ เด็กอมมือมันก็รู้เรื่องคนแฝดคู่นี้ เพราะหนังสือเรื่องเมืองไทยจะไม่มีคนแฝดนี้ไม่ได้ คนไทยเราก็ได้ไปพบที่อเมริกา เขาชื่ออินคนหนึ่ง จันคนหนึ่ง แต่เพราะเรียกภาษาฝรั่ง อิน จัน ไม่ชัด จึงเป็น เอง แฉ่ง เมื่อเป็น เอง แฉ่ง ไปแล้ว หน้าตาสมเป็นเจ๊ก ก็ติดหางหนูให้เสียด้วย
นี่แหละจะเป็นนักเรียนของพระยาไพศาลฤๅมิใช่ ไม่มีใครจำโนทย์โจตนา แต่มันคันไม่รู้จะเกาทางไหน ก็กล่าวโทษพระยาไพศาลไปตามที่เคย เคยกล่าวมาแล้วเรื่องเรียกชื่อตามสำเนียงฝรั่ง
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
(สำเนา)
/*7วันที่ เดือน ร.ศ. ๑๒๙
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
พระราชหัตถเลขา ลงวันที่ ๑๙ เดือนนี้ พระราชทานพระบรมราชกระแสเรื่องหนังสือพิมพ์กรุงเทพฯ เดลิเมล์ อวดอ้างทำเป็นทีหนึ่งว่า สงเคราะห์ญาติชาติภูมิ แต่กลับเป็นสำแดงความเขลาความคับแคบของตัวเองนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับทราบเกล้าฯ ทุกประการแล้ว พระมหากรุณาเป็นล้นเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าได้สืบทราบความตลอดว่า เอดิเตอร์ของหนังสือพิมพ์ฉบับนี้ เป็นนักเรียนโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบรุ่นก่อนข้าพระพุทธเจ้า ได้สอบไล่ประโยค ๒ ได้แต่รัตนโกสินทรศก ๑๐๘ แลได้ออกรับราชการมาแล้วหลายกระทรวง ได้เคยอยู่กรมราชเลขานุการ แล้วในที่สุดไปอยู่กรมเจ้าท่า เที่ยวเร่ร่อนจับจดอยู่เช่นนี้ จนกระทั่งตกมาเป็นเอดิเตอร์หนังสือพิมพ์สยามออบเซอร์เวอร์ แล้วมาเป็นเอดิเตอร์หนังสือพิมพ์กรุงเทพฯ เดลิเมล์ รู้ภาษาอังกฤษบ้างเล็กน้อยไม่ได้เคยเรียนในโรงเรียน แต่มีคนครึ่งชาติเป็นกำลังช่วยในการแปลอยู่คนหนึ่ง เมื่อพบกับข้าพระพุทธเจ้าก็ได้สารภาพว่า เป็นผู้กะให้แปล แลเป็นผู้ตรวจแก้เอง แต่พลอยตื้นไปตามผู้ช่วย จะขอลงแก้ไม่ให้เป็นการลวงเด็กที่เกิดชั้นหลัง ๆ ให้หลงผิดต่อไป
/*8คนเช่นนี้ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า คงจะมีได้อีกหลายคน แต่เมื่อเทียบกับจำนวนผู้ที่ได้เล่าเรียนทั้งหมดแล้ว หวังด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นแต่ส่วนน้อยนิดเดียว ถ้ามีมากก็จะยิ่งเพิ่มความลำบากในการฝึกสอนเด็กชั้นเล็กๆ ต่อไปไม่ใช่น้อย เพราะนักเรียนจำจะต้องเป็นผู้ได้อ่านได้ฟังเป็นลำดับไป ถ้าไปอ่านหรือฟังที่ผิด ก็จะพลอยหลงผิดแลเขลาไปตามกันด้วย
ความข้อนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้มีวิตกอยู่มาก ยิ่งขยายการเล่าเรียนให้แพร่หลาย จำนวนครูจะต้องทวีขึ้นโดยรวดเร็ว ครูที่ความรู้อ่อนคงจะมีมากต่อมาก การจัดจำต้องแลดูให้กว้างแลไกล ข้าพระพุทธเจ้าได้พยายามเต็มสติกำลังภายในหน้าที่แลความสามารถที่จะทำได้ แม้กระนั้น พระราชอาญาก็คงไม่พ้นเกล้าฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
(ลงนาม) ข้าพระพุทธเจ้า พระยาไพศาลศิลปศาสตร์
ขอเดชะ
---
สวนดุสิต
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
ได้รับจดหมายตอบเรื่องเอดิเตอร์หนังสือเดลิเมล์ ได้ทราบแล้วซึ่งอุตส่าห์ไปสืบสวนให้รู้เรื่องนั้นเปนที่พอใจ ความจริงไม่ได้คิดจะ/*9ผูกพันเอาเจ้าเป็นผู้รับผิดชอบ แต่มันคันกระดิบๆ พอที่จะพูดกับเจ้าเสียให้ทุเลาคันก็พูด ขออย่าถือว่าต้องรับผิดรับชอบทั่วไป ซึ่งเป็นการเหลือบ่ากว่าแรงอยู่เอง ขอไว้แต่เพียงว่าถ้าคันขึ้นมาให้ได้แก้คันพอเป็นที่สำหรับปรึกษาปรารภสำหรับที่จะได้ป้องกันการข้างหน้าเท่านั้น
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
สวนดุสิต
วันที่ ๖ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
การโต้เถียงกันด้วยเรื่องกรมศึกษาเรียกค่าเล่าเรียนในหนังสือพิมพ์ ลงมาไม่หยุดนานแล้ว วันนี้มีผู้ไดลงหนังสือพิมพ์ไทย เซ็นชื่อปรวาที ค่อยเข้ารูป
จริงอยู่ถ้อยคำของคนที่ลงพิมพ์นี้ เป็นผู้ที่มีความรู้เกิดขึ้นทางหูได้ยินแว่ว ๆ แล้วเดาผสมเสียเป็นพื้น ไม่ใช่มีความรู้กว้างขวางอันใด ส่วนความคิดนั้นเล่า ก็คิดไปตามการซึ่งมาปรากฏเฉพาะนัยน์ตา ได้เคยเห็นดีเพียงไหนก็คิดว่าดีที่สุดเพียงนั้น คนที่แต่งหนังสือส่งไปลงพิมพ์เป็นคนเช่นนี้โดยมาก จึงไม่น่าจะควรถือเขาเป็นข้อคำนึง แต่ก่อนมาพระบรมราโชบายอันใดที่จะทำไป ไมใคร่จะได้แสดงให้ราษฎรทราบเพราะเหตุว่า ถึงทราบก็ปราศจากความคิด ฤๅกลับคิดเห็นการให้ผิดไปโดยมิได้แกล้ง เพราะความไม่เข้าใจเป็นที่ตั้ง จึงเป็นธรรมเนียมใช้นิ่งเสีย ไม่บอกว่ากระไร จัดไปทำไปทีเดียว ผิดกับประเทศอื่นๆ
/*10การซึ่งได้ให้บอกเล่าเช่นหมอตรวจว่า ข้าวขาวเป็นต้นเหตุให้เกิดโรคบวม รัฐบาลอังกฤษถามมาว่า เราจะมีความคิดอย่างไรบ้าง ตัวข้าเองเป็นผู้ได้โกรธหมอไฮเอ็ต ตั้งแต่เมื่อกลับมาจากประชุมเมืองมนิลา ว่าไปเอออวยกับเขา เมื่อยังมิได้ทดลองให้เห็นจริงแน่นอนเลย เห็นว่าเป็นเหตุที่จะให้สะดุ้งสะเทือนในการค้าขาย จึงให้กระทรวงเกษตรออกเซอร์คูลาร์ให้โรงสีทั้งปวงทราบ ถามความเห็นว่าเขาเห็นอย่างไร แลคิดอ่านให้จัดการทดลองในกระทรวงเกษตร เซอร์คูลาร์อันนี้เองมีคนเข้าใจว่า รัฐบาลห้ามไม่ให้สีข้าวขาวเสียแล้ว การพูดให้คนทราบยากที่จะทำให้เข้าใจ แม้แต่ในพวกพ่อค้าซึ่งคล่องแคล่วกว่าคนธรรมดาเป็นอันมาก ยังมีผู้เข้าใจผิดเช่นนี้ได้ เพราะฉะนั้น แต่ก่อนมาจึงไม่ใคร่จะบอกให้รู้เสียทีเดียว
แต่บัดนี้มีความคิดเห็นอย่างหนึ่งเกิดขึ้นในใจ ว่าในเมืองเรานี้มีคนจำพวกหนึ่ง ซึ่งไม่ได้มีความรู้เล่าเรียนมาแต่เล็กแต่น้อย แต่ทำท่าคึกคักเหมือนรู้อะไรต่ออะไรพอพูดโวไปกับเขาได้ พวกนี้ได้ความรู้มาจากไหน จากคำที่โจษกัน ฟังคนนั้นพูดนิดคนนี้พูดหน่อย แต่น่าจะได้จากหนังสือพิมพ์เสียเป็นพื้น จึงมีความสงสัยว่า หนังสือพิมพ์นี้ไม่มีประโยชน์ที่จะถึงนำปัปลิคโอปิเนียนให้เดินตามก็จริงอยู่ แต่พวกที่หาความรู้ร่อน ๆ น่ากลัวจะเรียนจากหนังสือพิมพ์มากกระมัง บางคราวจึงเกิดรำคาญ เมื่อสำแดงความโง่ออกมา มีท่าทางที่จะชักพาให้คนอื่นคิดตาม แล้วไม่มีผู้ใดแก้ ก็ดูเหมือนความคิดนั้นถูก ก็ยิ่งจะชักพา/*11คนพวกนั้นงมเงาหนักลงไป จึงเห็นว่า ถ้าหากว่าหนังสือพิมพ์ลงกล่าวเฉไฉนัก น่าที่เจ้าพนักงานในกระทรวงนั้นจะแก้ไขบอกความจริงเสีย อย่าปล่อยให้ความเข้าใจผิดติดอยู่ในหนังสือเปล่า ๆ เป็นอันได้ทำการสั่งสอนพวกเรียนด้วยหูด้วยตา ให้คิดอะไรใกล้ข้างถูกขึ้น ในเวลานี้คนพวกนั้นยังมีอยู่มาก ซึ่งคงจะหมดไปจริงอยู่แหล่แต่จะยังนาน แลคนพวกนั้นมักจะเป็นคนที่ฝรั่งเรียกเอปปิวปล หูตาว่องไว จึงได้ก้อร่อก้อกางอยู่ได้ ถ้าสะกิดให้รู้จักทางถูกเสียสักเล็กน้อย บางทีจะเป็นผลดีได้บ้างกระมัง
เช่นการเล่าเรียนที่หลงไปว่า เป็นหน้าที่ของรัฐบาลจะหาคนใช้ ไม่ใช่หน้าที่ของคนทั้งปวง ซึ่งจะต้องฝึกหัดตัวของตัวในวิชาความรู้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความประพฤติดี ความสุขแลโภคทรัพย์ ตามทางที่พูดๆ กันอยู่ในเวลานี้ ว่าโดยย่อ ก็เรียนเป็นเสมียนซึ่งหวังใจว่า จะคืบขึ้นไปเป็นเสนาบดีด้วยกันทั้งหมด ไม่รู้จักหน้าที่ของตัวที่จะปลูกฝังตัวเองให้เป็นพลเมืองคนหนึ่ง ซึ่งมีความรู้แลทางหากินเสมอเหมือนพลเมืองประเทศอื่น
แลทำให้ความคิดแคบสั้น แลดูเฉพาะหมู่เฉพาะเหล่า เพราะตั้งต้นจะสั่งสอนไว้สำหรับให้ทำราชการเหมือนอย่างกับคิดหัดละครโรงหนึ่ง ให้ได้คนพอเล่นละครแล้วก็แล้วกัน การเล่าเรียนของรัฐบาลจัดเหมือนหนึ่งว่า ถ้าเดินไปพอได้คนพอทำราชการไม่ขัดสนแล้ว ก็เป็น/*12อันยุติ หมดความรู้ของผู้ที่เรียนด้วยตาด้วยหูร่อนๆ กันอยู่เพียงเท่านั้น ความคิดที่จะคิดว่า ทำไฉนจะให้คนทั้งพระราชอาณาเขตได้มีโอกาสเล่าเรียนให้ทั่วถึง เช่นนี้ไม่เคยมีปรากฏแก่ญาณของพวกเหล่านั้นเลย
จึงเห็นว่ากรมศึกษาเองน่าจะดำเนินความคิดอันนี้ เพาะปลูกความคิดของคนให้รู้จักหน้าที่ของตัว แลรู้จักความคิดกว้างขวาง ซึ่งจะเป็นประโยชน์ทั้งชาติทั้งประเทศ แต่ถ้าเป็นตำราก็ไม่อ่าน พวกนักเรียนหูนักเรียนตาเหล่านี้ เขามักจะหาความรู้ด้วยโฉบเอา เพราะมีทิฐิว่าไม่เป็นศิษย์ใคร ตรัสรู้เองเสียแล้วดังนี้เป็นที่ตั้ง จึงต้องเหมือนโยนข้าวปั้นไปให้โฉบอย่างกา จะดีฤๅร้ายอย่างไรบอกไม่ได้แน่ นึกในใจขึ้นมาเช่นนี้ก็พูดไปแก่เจ้าดูที เพราะเหตุที่มันเป็นความคิดนอกทางอยู่ จึงไม่ส่งไปยังกระทรวง พูดถึงเจ้าเพื่อจะไม่ให้เป็นทางราชการ.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
---
(สำเนา)
วันที่ ๗ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๙
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานพระราชหัตถเลขา ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ พระราชทานพระราชปรารภเรื่องการโต้เถียงกันด้วยเรื่องกรมศึกษาเรียกค่าเล่าเรียนในหนังสือพิมพ์ ซึ่งได้มีมาไม่หยุดหย่อนนั้นแล้ว พระมหากรุณาเป็นล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
/*13ความเป็นไปในเรื่องหนังสือพิมพ์ แลคนที่ได้ความรู้ความคิดจากการฟังเกี่ยวข้องด้วยหนังสือพิมพ์มีอยู่เป็นพื้นในทุกวันนี้นั้น ต้องด้วยพระราชกระแสทุกประการ เรื่องโต้เถียงกันต่างๆ นี้ ไม่ใช่อื่นไกล เกิดแต่ความไม่เข้าใจตลอดอย่างเดียว ในชั้นเดิมถ้าได้มีประกาศรับพระบรมราชโองการอธิบายความประสงค์ในการเรียกค่าเล่าเรียนนี้ให้ชัดเจน แลประกาศให้แพร่หลายแล้ว เชื่อด้วยเกล้าฯ ว่าน่าจะไม่ต้องมีปากเสียงกันเหมือนเช่นนี้ แต่ประกาศที่ได้ออกนั้นเป็นประกาศสั้นๆ ลงพิมพ์ในวิทยาจารย์ แลส่งไปยังโรงเรียนทั้งปวง ซึ่งเป็นประกาศเฉพาะในวงโรงเรียนเท่านั้น คนทั้งหลายที่ต้องการออกความเห็นได้เห็นแต่ข่าวในหนังสือพิมพ์ ซึ่งผู้เขียนข่าวก็ไม่สามารถทราบเหตุผลตลอดเหมือนกัน กับบางทีจะได้ทราบจากบุตรหลานที่เป็นนักเรียนอยู่บ้างก็ออกความเห็นเขวไปต่าง ๆ สังเกตดูในหนังสือพิมพ์แผนกภาษาต่างประเทศ ก็ไม่เห็นมีข้อคัดค้านอย่างใด มีดกอยู่แต่ในส่วนภาษาไทยเท่านั้น ความจงรักภักดีของราษฎรทั้งหลายต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท แลความเชื่อถือไว้ใจในพระบรมราโชบาย ยากที่จะหาราษฎรของประเทศอื่นเปรียบได้เพียงใด ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานยืนยันได้ผู้หนึ่ง เพราะฉะนั้น ในเรื่องเช่นนี้ ในชั้นต้นถึงแม้ว่าเป็นการยากที่จะให้คนทั้งหลายเข้าใจเหตุผลได้ทั่วกันก็ดี เพียงแต่เป็นประกาศดำเนินกระแสพระบรมราชโองการเท่านั้นก็พอเสียแล้ว
/*14ความเห็นในหนังสือพิมพ์เหล่านี้ ได้ให้ข้าพระพุทธเจ้าแลเจ้าหน้าที่ทั้งหลายกระวนกระวายอยู่เสมอ หากติดด้วยปอลิซีของราชการ จึงมิได้มีการแก้ไขตลอดมา ถึงกระนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้พยายามทางอ้อม ได้พบพูดแลเขียนชี้แจงถึงเอดิเตอร์เป็นไปรเวตอยู่เนืองๆ แต่คิดด้วยเกล้าฯ ว่าสู้พูดแลจัดเป็นทางราชการโดยตรงไม่ได้ เพราะการทั้งนี้อาจให้ผลเป็นเสื่อมเสียแก่ผู้อ่านผู้ฟังดังพระราชปรารภได้เป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เห็นด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าได้มีประกาศกระทรวงธรรมการหรือกรมศึกษาธิการอธิบายความให้ชัดเจนในหนังสือพิมพ์รายวันทุกฉบับ แล้วกำชับเอดิเตอร์ให้แข็งแรง การก็คงจะสำเร็จเรียบร้อยได้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
(ลงนาม) ข้าพระพุทธเจ้า พระยาไพศาลศิลปศาสตร์
ขอเดชะ.
---
สวนดุสิต
วันที่ ๗ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
ได้รับหนังสือตอบของเจ้าแล้ว ความคิดเป็นหลักฐานถูกต้องดีนัก ได้จดหมายสั่งไปยังพระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ฉบับหนึ่ง ให้คิดร่างประกาศ ให้เจ้าช่วยกันเรียบเรียงให้ดี ข้อความในประกาศญี่ปุ่นต้นสมุด/*15เรื่องเอดูเคชันเมืองญี่ปุ่นลงเนื้อความกันกับเมืองเราได้ดี เรื่องราวนั้นก็เป็นเหมือนกัน แต่ต่างด้วยกาลเทศะ ฝ่ายประเทศเขาแบ่งคนเป็นสี่ตระกูล สือ หลง คง เสี่ยง ผู้ที่ถือว่าต้องเรียนแต่สือพวกเดียว แต่สือต้องเรียนก็ว่าเพราะประโยชน์ของรัฐบาล เพียงให้รัฐบาลใช้เงิน เขาจึงประกาศว่าไม่เฉพาะแต่สือ ให้เรียนทั่วกันหมดแลเป็นหน้าที่ของคนทั่วไปจะต้องหาวิชาใส่ตัว
ฝ่ายเมืองเราถึงไม่ได้จำกัดพวกใด แต่ผู้เรียนรู้สึกเสียว่าเรียนสำหรับประโยชน์ราชการ ฤๅประโยชน์ตนอันจะได้ทำราชการความก็เป็นอันรูปเดียวกันนั่นเอง แต่ฝ่ายเขาดูเหมือนจะมีผู้เข้าใจการแข่งขันในระหว่างพลเมืองเขาต่อพลเมืองชาติอื่น แต่ข้างเรานั้นไม่มีเสียเลย ถ้าขึ้นชื่อว่าฝรั่งแล้วก็ยอมแพ้ตายราบ ถ้าเจ๊กก็ดูถูกหนักไป แลเกินไปเสียทั้ง ๒ อย่าง จนจะตกเป็นเย่อหยิ่งไม่เอาการ นี่เป็นข้อที่เดือดเนื้อร้อนใจอยู่มาก ถ้าหากว่าเรียงคำประกาศสะกิดให้เป็นทางความคิด อย่าให้แหลมเฉียบขาดถึงยุฤๅยั่วมากนัก แต่พอให้รู้เค้า ๆ ได้ น่าจะชักนำใจคนให้ดีขึ้น.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
---
/*16(ต้นฉบับส่งไปทูลเกล้าฯ ถวายที่เพชรบุรี เมื่อวันที่ ๒๓ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๙)
(สำเนา)
ประกาศกระแสพระบรมราชโองการ เรื่อง การศึกษาของประเทศสยาม
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ทรงพระอนุสรณ์คำนึงถึงการเล่าเรียนของประเทศสยามซึ่งได้มีสืบมาแต่โบราณ คือ วัดเป็นสำนักที่เล่าเรียนหนังสือ แลบ้านเป็นที่เรียนศิลปวิชาการเลี้ยงชีพต่าง ๆ ตามเหล่าตามตระกูลตลอดมาจนตราบเท่าทุกวันนี้นั้น
บัดนี้การติดต่อกันระหว่างนานาประเทศทั่วโลกมีมากขึ้นแล้ว ทางทะเลก็มีเรือกลไฟ ทางบกก็มีรถไฟ ความต้องการแลกเปลี่ยนสินค้ากระทำให้นานาประเทศคบหาสมาคมกัน อันเป็นเหตุให้ความรู้ทั้งฝ่ายวิชาแลฝ่ายศิลปการทำด้วยฝีมือ ต้องหันเหียนเปลี่ยนไปหาที่ถูกที่ดี แลที่ได้ประโยชน์ยิ่ง วิชาหรือศิลปะใดแพ้ก็เสื่อมไป หรือต้องเปลี่ยนแปลงไปให้สู้กันได้ในประเภทเดียวกัน
อันความยิ่งหย่อนเป็นลุ่มๆ ดอนๆ ในส่วนศิลปวิชาการทั้งปวงนี้ เมื่อครั้งการไปมาระหว่างนานาประเทศยังไม่ติดต่อถึงกันได้สะดวก ความยิ่งแลหย่อนเป็นลุ่ม ๆ ดอนๆ นี้ก็อาจมีอาจเป็นอยู่ได้ในที่ต่าง ๆ กัน แต่ครั้นความติดต่อกันได้มาถึงเข้าแล้วดังในสมัยนี้ ความรู้ศิลปวิชาการทั้งปวงจำต้องหันเข้าหาความสม่ำเสมอเป็นลำดับไปทุกที
/*17เพราะเหตุสมัยแลความเป็นไปของประเทศบ้านเมืองได้เปลี่ยนมาฉะนี้ จึงจำเป็นต้องคิดบำรุงศิลปวิชาการทั้งปวงของเราให้เจริญขึ้น ป้องกันไม่ให้เสื่อมทรามลงได้ด้วยอำนาจที่ต้องแข่งขันกับเขาอื่น ความทะนุบำรุงแลป้องกันเช่นนี้ ก็ได้แต่รีบจัดการฝึกหัดสั่งสอนกันให้เกิดความรู้แลความสามารถยิ่งยวดขึ้น
จำเดิมแต่รัฐบาลได้เริ่มตั้งโรงเรียนมาเป็นเวลานานแล้วก็ดี แต่โดยที่ความประสงค์ในชั้นต้นต้องหัดคนสำหรับราชการก่อน จึงทำให้เกิดความเข้าใจผิดไปว่า การเล่าเรียนนั้นสำหรับแต่ผู้ที่จะรับราชการ ไม่ใช่หน้าที่ของคนทั้งปวง ซึ่งจะต้องฝึกหัดตัวของตัวในวิชาความรู้ แล้วเมื่อได้ขยายการเล่าเรียนให้แพร่หลายออกไปทั่วพระราชอาณาเขต จึงพากันหลงงงงวยไปว่า การเล่าเรียนทั้งหลายต้องเป็นหน้าที่ของรัฐบาลที่จะออกทุนรอนให้หมด ความเข้าใจผิดอันนี้เป็นเครื่องหน่วงความเจริญของบ้านเมืองให้เนิ่นช้า
แท้จริงการเล่าเรียนนี้เป็นเครื่องชักจูงให้เกิดความฉลาด ให้รู้จักประพฤติตัวดี ให้สามารถในศิลปวิชาการหาเลี้ยงชีพ ไม่ว่าวิชาแลศิลปะใด ตั้งแต่เป็นครู เป็นแพทย์ตลอดไปจนเป็นพ่อค้าแลเป็นช่างย่อมต้องเรียนก่อน จึงจะรู้สำเร็จเป็นอย่างดีได้ ก็คนเกิดมาจำต้องหาเลี้ยงชีพในทางใดทางหนึ่งทุกคนด้วยกัน เหตุฉะนั้น มรดกที่บิดามารดาเด็กจะให้แก่เด็ก อะไรไม่ดียิ่งกว่าวิชาความรู้ ซึ่งจะได้เป็นทุนหนุน/*18ตนให้สูงขึ้น ให้เป็นที่ตั้งแห่งความประพฤติดี ความสุข แลโภคทรัพย์ได้แท้จริง ดียิ่งเสียกว่ามรดกที่ให้เป็นทุนทรัพย์ ซึ่งอาจจะหมดเปลืองแลสูญสิ้นไปได้นั้นอีก
เมื่อได้ทรงพระราชดำริดังนี้ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่า
แต่บัดนี้ไป ให้เป็นหน้าที่ของบิดามารดาและผู้ปกครองเด็กที่จะสั่งสอนและแสวงหาการเล่าเรียนให้แก่เด็กโดยสมควรแก่ฐานานุรูปแลกำลังทุนทรัพย์ ฝ่ายรัฐบาลก็จะได้วางรูปโครงการของการเล่าเรียนสำหรับชาติบ้านเมืองลงไว้ให้เป็นหลัก ดังที่เจ้าหน้าที่ คือ กระทรวงธรรมการ จะได้ประกาศให้ทราบทั่วกันเป็นลำดับต่อไป ความประสงค์จำนงหมายในการสั่งสอนฝึกหัดกันนั้นให้มุ่งต่อผลสำเร็จดังนี้ คือ
ให้เป็นผู้แสวงหาศิลปวิชาเครื่องอบรมปัญญาความสามารถแลความประพฤติดีประพฤติชอบ ให้ดำรงรักษาวงศ์ตระกูลของตน ให้โอบอ้อมอารีแก่พี่น้อง ให้มีความกลมเกลียวร่วมทุกข์ร่วมสุขกันในระหว่างสามีภริยา ให้มีความซื่อตรงต่อกันในระหว่างเพื่อน ให้รู้จักกระเหม็ดกระแหม่เจียมตัว ให้มีเมตตาจิตแก่ผู้อื่นทั้งปวง ให้อุดหนุนสาธารณประโยชน์อันเป็นประโยชน์ร่วมกันทั้งหมด ให้ปฏิบัติตนตามพระราชกำหนดกฎหมาย เมื่อถึงคราวจะต้องช่วยชาติแลบ้านเมือง ให้มอบกายสวามิภักดิ์ด้วยกล้าหาญ และด้วยจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้ระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ แลมีความจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์อยู่ทุกเมื่อ
/*19เมื่อใดความรู้สึกต่อหน้าที่เหล่านี้ทั้งหมด ได้เข้าฝังอยู่ในสันดานคน ปรากฏด้วยอาการกิริยาภายนอกแล้ว เมื่อนั้นความสั่งสอนฝึกหัดชื่อว่าสำเร็จ แลผู้ใดได้เล่าเรียนถึงผลสำเร็จเช่นนี้แล้ว ผู้นั้นชื่อว่าเป็นราษฎรอันสมควรแก่ประเทศสยามยิ่งนัก
ประกาศมา ณ วันที่........กันยายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๙ ตรงกับวันที่.........ในรัชกาลปัจจุบันนี้
-------------------
สวนดุสิต
วันที่ ๑๐ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
พระยาไพศาล
จะบอกความลับอะไรสักอย่างหนึ่ง การศึกษามีท่าทางที่จะได้เงินจากผู้ให้ไม่น้อยแต่ความปรารถนาไม่อยากจะให้ละลายไป ให้เปนทุนอยู่ แลให้ใช้ในการเล่าเรียนที่จะเป็นผลแก่ชาติแท้ ไม่ใช่อย่างแจกคนขอทานให้เกียจคร้านมากขึ้น แลความปรารถนาเฉพาะสงเคราะห์ชาติไทยเป็นธรรมดา นึกอะไรมาให้ดี ๆ จึงจะให้รู้ชัด
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
--------------
(สำเนา)
/*20วันที่ ๑๑ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๙
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานพระราชหัตถเลขา ลงวันวานนี้แล้ว พระมหากรุณาเป็นล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
พอข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านตลอด ให้รู้สึกความปีติด้วยเกล้าฯ ซ่าไปทั่วตัว การศึกษาของบ้านเมืองจะสำเร็จได้แท้จริงตั้งแต่บัดนี้แล้ว ถ้าจะเขียนพงศาวดารการศึกษาของเมืองไทย น่าจะต้องตั้งต้นวันแห่งความเจริญแต่บัดนี้ไป นับแต่พระราชทานพระราชวโรกาสพระบรมราโชบาย แลพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นพระมหากรุณาธิคุณที่ให้เกิดประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่บ้านเมืองส่วนหนึ่ง ตั้งแต่ข้าพระพุทธเจ้าได้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณมาในกรมศึกษาธิการ ก็คงจะพ้นความติดขัดอัดอั้นตันใจแต่บัดนี้ไป ราชการทุกๆ อย่างจะเป็นเหมือนหนึ่งพายเรือตามน้ำ จะทั้งเร็วด้วยทั้งคล่องใจด้วย เครดิตของกรมศึกษาธิการในที่เฉพาะหน้าคนทั้งหลาย จะตั้งขึ้นได้ ณ บัดนี้ ซึ่งจะได้เป็นโอกาสให้ราชการกรมศึกษาธิการสะดวกแลแตกหักได้มาก
เรื่องเงินเป็นข้อติดขัดของกรมศึกษาธิการยิ่งกว่าอื่น ๆ ราชการได้ทวีขึ้น แต่งบประมาณซึ่งต่ำอยู่แล้วนั้น ใน ๓ ปีที่แล้วมานี้ มีแต่คงที่แลลดลง จะโทษคลังก็ไม่ได้เพราะเจ้าของเงิน ถ้าผู้ขอไม่อาจ/*21สำแดงให้เห็นชัดได้ว่าจะทำประโยชน์ แลทั้งไม่มีเครดิตที่จะให้เชื่อแล้ว ก็ให้ไม่ได้เป็นธรรมดา
ทุนรอนที่ต้องการในการจัดการศึกษาของบ้านเมืองนี้ แบ่งเป็น ๒ ประเภท คือ ที่จ่ายประจำ เช่นเงินเดือนแลค่าใช้สอยต่างๆ เป็นต้น ซึ่งควรเป็นเงินในงบประมาณรัฐบาลทั้งสิ้นประเภทหนึ่ง กับเงินการจร เช่นการสร้างถาวรวัตถุ ได้แก่สร้างโรงเรียน เงินทุนสำหรับให้เกิดประโยชน์เลี้ยงโรงเรียนให้มั่นคงไม่มีเวลาล้มซวน เงินทุนเล่าเรียนสำหรับอุดหนุนคนฉลาดคนอนาถา เหล่านี้เป็นต้น ซึ่งควรเป็นเงินรัฐบาลอุดหนุนแต่พอสมควร นอกนั้นเป็นเงินการกุศลที่มีผู้ให้ปัน ซึ่งรัฐบาลเป็นผู้จัดการแลรักษาให้สำเร็จ แลเป็นไปตามเจตนาของผู้ให้ตลอดกาลประเภทหนึ่ง
ในประเภทที่ ๒ นี้ การปลูกสร้างโรงเรียนเป็นการด่วน แลจำเป็นอย่างยิ่งในการขยายการศึกษา โรงเรียนใหญ่ที่รโหฐานจัดได้ถูกกว่า แลสะดวกกว่าโรงเรียนย่อยเล็ก ๆ ในเวลานี้จำนวนนักเรียนทวีขึ้นเร็วกว่ากำลังสำหรับขยายสถานที่ไว้รับนักเรียนเข้า ถ้าได้มีการปลูกสร้างขยายโรงเรียนที่เหมาะๆ จัดให้เป็นโรงเรียนใหญ่รโหฐานได้แล้ว จะเป็นสง่างามแลเป็นความเจริญรุ่งเรืองแก่บ้านเมืองมาก ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า โรงเรียนเทพศิรินทร์แห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นโรงเรียนมัธยมพิเศษ มีคนนิยมมาก เวลานี้มีนักเรียน ๓๙๒ คน ตั้งสอนกระจัดกระจายอยู่ตามศาลาเล็กๆ ด้วยเด็กที่มาจดชื่อขอเข้า แต่/*22ยังรับไว้ไม่ได้ เพราะไม่มีที่จะเบียดเสียดให้ ยังมีอยู่มากเสมอไม่ได้ขาด โรงเรียนนี้สำหรับเลี้ยงโรงเรียนอุดมศึกษาทั้งหลายเป็นสำคัญอยู่แห่งหนึ่ง ถ้าได้ปลูกขึ้นอีกหลังหนึ่งในที่ตรงข้าม คือด้านใต้ของสนามหน้าวัดเทพศิรินทร์ ให้รับกันเป็นคู่กันกับตึกโรงเรียนด้านเหนือ แล้ววงถนนจากประตูวัดเข้าโบสถ์เสียใหม่ให้คู้เป็นข้อศอกมากขึ้น สนามจะได้เป็นสี่เหลี่ยม เป็นที่เล่นของนักเรียนได้สะดวก เชื่อด้วยเกล้าฯ ว่านักเรียนจะเต็มทันที แลจะเป็นโรงเรียนอย่างรโหฐานได้แห่งหนึ่ง ค่าปลูกสร้างคงจะถึง ๙๐,๐๐๐ บาท จึงจะสมกับหลังเก่า
โรงเรียนราชบุรณะ นักเรียนก็ยัดเยียดกันเต็มที แต่ได้ทราบเกล้าฯ ว่า วัดกำลังจะหาทุนทำให้อีกในเร็ว ๆ นี้
ยังโรงเรียนประถมอื่นๆ อีกมาก เช่นโรงเรียนวัดพระเชตุพน โรงเรียนวัดมหรรณพาราม โรงเรียนวัดมหาพฤฒาราม เป็นต้น ที่อาจขยายให้เป็นโรงเรียนใหญ่รโหฐานสำหรับชั้นประถมได้ แต่เมื่อธรรมเนียมที่ให้เงินปลูกสร้างโรงเรียนนี้ซู่ซ่าขึ้นแล้ว คิดด้วยเกล้าฯ ว่าคงมีพ่อค้าราษฎรพากันเห็นอานิสงส์ในการสร้างศาลาธรรมทานเช่นนี้ แลคงจะให้เงินช่วยกันเป็นกำลังได้
การให้ทุนเล่าเรียนอุดหนุนคนฉลาดแลคนอนาถานั้น ในเวลานี้กรมศึกษาธิการก็ได้วางระเบียบไว้แล้ว ดังข้าพระพุทธเจ้าได้คัดสำเนาสอดซองทูลเกล้าฯ ถวายมาพร้อมด้วยหนังสือนี้ กว่าจะต้องแก้ไขเพิ่มเติมอีกก็คงนาน การอุดหนุนควรให้เงินเป็นทุนฝากแบงก์ให้ได้ดอกเบี้ยเป็นรายปี เท่ากับที่จะต้องเสียค่าเล่าเรียนในโรงเรียน แลให้/*23เป็นประจำเฉพาะโรงเรียน ควรเป็นโรงเรียนชั้นสูง เช่นสวนกุหลาบวิทยาลัย ซึ่งเรียกค่าเล่าเรียนเดือนละ ๑๒ บาทนั้นก่อน
ทุนโรงเรียนสำหรับให้เป็นสมบัติเกิดประโยชน์เลี้ยงโรงเรียนไม่ให้ล้มซวนนั้นแท้จริงต้องการทุกโรงเรียน แต่ที่ไม่ควรเป็นโรงเรียนหลวงต้องการมากที่สุด โรงเรียนเชลยศักดิ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยเช่นนี้ ในเวลานี้ ถ้าโรงเรียนใดจะเลี้ยงตัวเองได้เมื่อใด โดยมีผู้ศรัทธาให้ทุนพอเพียง รัฐบาลก็ควรยกโรงเรียนนั้น ให้ตั้งอยู่ในนามของผู้ให้ความอุดหนุน ถ้ายังขาดเหลืออีกเท่าใด รัฐบาลก็ช่วยอุดหนุนไปก่อน ยังดีกว่าที่โรงเรียนเกือบทั้งหมด รัฐบาลต้องเข้าไปเป็นเจ้าของออกทุนเสียเองทุกอย่างดังในเวลานี้
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ความชักชวนให้มีผู้อุดหนุนการสาธารณประโยชน์เช่นนี้ เป็นเครื่องเหนี่ยวโน้มความคิดความรู้สึกของราษฎรให้กว้างขวางออกไป แก้ความคับแคบที่เป็นอยู่เฉพาะคนดังพระราชปรารภนั้นด้วย เมื่อได้ทรงพระกรุณาให้เป็นตัวอย่างลงไปแล้ว คนทั้งหลายก็คงจะโดยเสด็จเป็นลำดับไป
อาศัยเหตุเหล่านี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความปีติยินดีเป็นล้นเกล้า ฯ แลระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ อันมีแก่ข้าพระพุทธเจ้าโดยเฉพาะ แลแก่การศึกษาของบ้านเมืองโดยทั่วไปหาที่สุดมิได้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
(ลงนาม) ข้าพระพุทธเจ้า พระยาไพศาลศิลปศาสตร์
ขอเดชะ
(สำเนา)
(ลายพระราชหัตถ์ถึงกระทรวงทางราชการ)
/*24ที่ ๒๑/๘๐๐
สวนดุสิต
วันที่ ๑๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙
ถึง พระยาวิสุทธสุริยศักดิ์
ได้นึกปรารภถึงที่จะอุดหนุนการเล่าเรียนในเมืองเรา ซึ่งอยู่ข้างจะตันอยู่ในเวลานี้ ให้ดำเนินแพร่หลายเร็วขึ้น เบื้องต้นก็เดินทางให้ถูก คือ ทำพื้นให้กว้างจึงจะได้ยอดที่งามตามที่ได้ปรารภแล้วนั้น แต่การที่จะปรารภอย่างไร เมื่อไม่มีกำลังหนุนก็จะสำเร็จไม่ได้ จึงจะได้หากำลังในเวลานี้ เห็นว่าลูกหญิงเล็กเยาวมาลย์นฤมล กรมขุนสวรรคโลกย์ตายลง ทรัพย์สมบัติมีอยู่ ซึ่งจะชักออกน้อมไปเพื่อสาธารณประโยชน์สำหรับแก่ชาติไทย ประมาณสัก ๘๐,๐๐๐ บาท จะยอมให้เงินรายนี้ใช้ในการศึกษา เพื่อให้เป็นประโยชน์แก่การเล่าเรียนของชาติ แลให้เป็นส่วนข้างสมบัติตั้งอยู่ไม่ใช้จ่ายสูญไป เพื่อจะได้เป็นที่ระลึกถึงผู้ตาย ให้ญาติพี่น้องเขาได้อนุโมทนา จะเป็นสร้างโรงเรียนที่วัดเทพศิรินทร์ซีกข้างใต้หรืออย่างไรก็ตามแต่จะคิดเห็นเป็นประโยชน์ ถ้าเงินจะยังขาดเพียง ๑๐,๐๐๐ – ๒๐,๐๐๐ บาท คงจะหาเติมได้
การที่ลงมือเช่นนี้ เพื่อจะให้ปรากฏเป็นแบบอย่างแก่ผู้ซึ่งจะมีใจศรัทธาสามารถจะทำได้ ข้อสำคัญนั้นต้องรักษาความยินดีของผู้บริจาคอย่าให้ตกไปเสียได้นั้นเป็นข้อสำคัญ ถ้าดำเนินทางให้พอสมควรดี /*25น่าจะมีความยินดีต่อไป การครั้งนี้ขอให้นึกว่า ทำตัวอย่างให้คนเห็น ต้องหมายใจไว้ว่า ภายหน้ายังมีอีกมาก จะคิดแบบอย่างต้องการอย่างไร ฤๅมุ่งหมายจะทำอย่างอื่นเป็นประโยชน์กว่า ก็ขอให้คิดมาให้ทราบ
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
---
วันที่ ๒๗ กันยายน ร.ศ. ๑๒๙
พระยาไพศาล
มีอะไรจะเล่าให้ฟังเรื่องหนึ่ง เมื่อเฉลิมพระชนพรรษาคราวนี้ โรงเรียนกุลสตรีวังหลัง ส่งหนังสือแมคเอซินวัฒนาวิทยามาให้ ๖ เล่ม เป็นหนังสือประจำเดือน บางทีเจ้าก็จะได้เคยเห็นแล้ว เวลาเฉลิมพระชนมพรรษาเป็นช่องว่าง จึงได้มองดูหนังสือนั้นตลอดทั้ง ๖ เล่ม ความรู้สึกในใจเกิดอย่างไร
ชั้นต้นคะเนสำนวนว่า ฉบับไหนเป็นสำนวนฝรั่งแต่ง ฉบับไหนเป็นสำนวนไทยแต่ง แปลกกันสักกี่คน ได้กันลงเป็นพวกไว้ชั้นหนึ่ง แล้วจึงพิจารณาสัปเยกต์ว่า เขาเลือกเอาเรื่องอะไรมาใช้บ้าง ได้ความว่า ผู้ที่คิดทำหนังสือตั้งใจจะให้เป็นสุภาษิตอย่างหนึ่ง ให้เป็นวิธีรักษาไข้เจ็บแลรักษาความสะอาดอย่างหนึ่ง แต่ในความมุ่งหมายทั้ง ๒ อย่างนี้ จำจะต้องหาเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ซึ่งมีข้อความกล่าวถึงผู้ประพฤติตัวดี/*26นั้นเคร่งครัดในศาสนา ด้วยหวังจะให้เป็นตัวอย่าง เขาก็ช่างเลือกนักหนาเกือบจะได้สมปรารถนาหมด เว้นไว้แต่เพื่อจะไม่ให้หนังสือแห้งเกินไป ฤๅแคบเกินไป จึงเปิดให้เรื่องอื่นๆ ลงบ้าง เช่นคอเรสปอนเดนต์ กล่าวถึงสุจริตไตรทวารเป็นต้น กับมีอีกอย่างหนึ่งซึ่งเป็นทีว่าเปิดความรู้ให้นักเรียนรู้การต่างประเทศ คือ กล่าวถึงเจ้าแผ่นดินอังกฤษที่ล่วงไปแล้ว แลองค์ใหม่กับทั้งมเหสีเป็นต้น จึงรวมความได้ว่า ทางที่แต่งเป็น ๔ อย่าง เช่นที่กล่าวมาข้างต้นนี้
ความรู้สึกในใจเมื่ออ่าน ตั้งต้นนึกว่า อ้อพวกมิชชันนารีนี้เขารู้ภาษาไทยดีอยู่ อ้อผู้หญิงนักเรียนของเราก็รู้ภาษาฝรั่งดีอยู่ แต่เมื่อพิเคราะห์ดูโดยละเอียดแล้ว เห็นว่าความรู้ของผู้ที่เขียนหนังสือนี้ รู้เท่าเพียงในวงที่ขีดให้รู้ เพราะมีข้อความที่พลาดพลั้งในนั้นมาก เช่น โยกราฟี่ ฤๅฮีสตอรี่ ไม่มีความรู้เลย เป็นต้น รู้แต่เรื่องที่เลือกลงเกณฑ์เกี่ยวด้วยศาสนา ซึ่งเป็นข้อพอของครูนั้น ดูก็น่าสงสารนักเรียนที่ต้องเขียนวงให้นั่งเช่นนั้น
อีกข้อหนึ่งซึ่งขาดมากนั้นคือ ไม่มีธรรมะอันใดซึ่งจะยั่วให้เกิดแปตรอยติค ไม่แต่ขาด กลับจะเป็นการทำลายเสียด้วย อรรถแห่งทางที่สอน คือทางเขาตั้งเอาก๊อดเป็นเหมือนเจ้าแผ่นดิน โลกเป็นเหมือนกับพระราชอาณาเขต ผู้ที่เกิดมาในโลกก็นับว่าเป็นพลเมืองของก๊อด ความซื่อตรงต่อก๊อดนั้นเป็นแปตรอยติค ธรรมดาบ้านเมืองไม่ใช่มีแต่เจ้าแผ่นดิน ต้องมีเจ้ามีนายลงมาเป็นลำดับ เจ้าแลนาย/*27เหล่านั้น เมื่อถืออาณาเขตของก๊อดเป็นที่ตั้งเช่นนี้ ก็ต้องแลดูผู้ซึ่งประพฤติตาม อันจะเป็นที่โปรดปรานสบเสียของก๊อดเป็นผู้มีอำนาจเป็นที่พึ่ง ด้วยเหตุฉะนั้น เจ้าแผ่นดินคริสตังทั้งหลาย จึงเป็นผู้ที่ควรเคารพอย่างสูง ถัดลงมาก็คริสตังทั้งหลายเป็นพลเมืองอย่างดี พวกที่ไม่เป็นคริสตังย่อมปรากฏเห็นเป็นพวกอันธพาลทั้งนั้น ความรู้สึกเช่นนี้ ดูเหมือนพูดจะหาความให้มากไป แต่ถ้าหากว่าผู้ใดอ่านหนังสือทั้ง ๖ เล่มนั้นแล้ว แลวางอารมณ์อย่าถือเราถือเขา ดูตามคุณสมบัติตามโวหารในหนังสือนั้น ความรู้สึกในใจจะเป็นอย่างเช่นที่ว่านี้
จึงมาสันนิษฐานในใจได้ว่า การสั่งสอนของพวกมิชชันนารีนี้ ทำให้คนเรามีความรู้แลมีความฉลาดได้บางอย่าง แต่มีโทษซึ่งดูเหมือนจะปลูกแปตรอยติค เพราะได้ทำลายเสียโดยที่ตั้งแห่งทางสั่งสอนแล้ว เป็นข้อที่ควรจะพิจารณาอยู่ มีแห่งหนึ่งซึ่งได้กล่าวเกือบจะว่าถึงลิบเบอตี ซึ่งน่าที่ไทยเราจะไม่เข้าใจ เมื่อกล่าวถึงจลาจลในประเทศอินเดีย สังเกตดูว่ายังไม่เคยสอนกันในทางนั้น พึ่งจะออกมาใหม่
มีสำนวนหนึ่งซึ่งอีเหละเปะปะ จ่าหน้าว่าความเห็นของผู้รู้ ซึ่งได้ติดสินบนว่า ถ้าใครแปลเป็นอังกฤษให้ให้แจ่มแจ้งได้จะให้ ๑๐ ปอนด์ ถ้าแปลเป็นภาษาไทยให้แจ่มแจ้งจะให้ ๑๐๐ บาท เหตุด้วยไม่ได้แต่งในภาษาไทยฤๅภาษาอังกฤษแลไม่ใช่แอสปารันโต เป็นภาษามัสควิโต ผู้แต่งจำสำนวนได้ เว้นแต่ท่อนข้างท้ายที่ยายแหม่มจะเห็นรุ่มร่ามหนักจึงเติมความลงไปให้ สำนวนจึงได้เป็น ๒ ตอน ไม่กินกัน
/*28ทำไมจึ่งได้เขียนหนังสือออกยืดยาวเช่นนี้ เพราะเหตุที่ได้อ่านแล้วไม่รู้ที่จะใช้อะไรได้ นึกว่าก็จะเป็นคติของเรา ซึ่งจะได้ตรึกตรองวางทางเล่าเรียน เราควรจะมุ่งหมายตั้งประณิธานบำรุงพระราชอาณาจักรของโลกซึ่งเราอยู่เฉพาะ ไม่ใช่อาณาจักรของพระเจ้า เช่นมิชชันนารีตั้ง ซึ่งจะเทียบกับประเทศใดประเทศหนึ่ง ก็คงผิดจากปรินซิปลของการเล่าเรียนสั่งสอนประจำเมืองนั้น เว้นไว้แต่มิชชันนารีทั่วไปจะสอนกันเช่นนี้ทั้งสิ้นฤๅ แลจะสำเร็จได้จริงฤๅ ไม่เชื่อว่าทำได้ในที่อื่น นอกจากหลอกผู้หญิงที่ใจอ่อนๆ แลไม่มีความรู้จะเดินตามไปได้จริงบ้าง ถึงดังนั้นก็ยังน้อย ดูเหมือนว่าพวกที่เรียนความรู้จากสำนักนี้จะตกในที่เก้อเขินมากกว่า จะไหว้พระก็อายฝรั่ง จะบอกตัวถือศาสนาฝรั่งก็กระดากไทย คนเช่นนี้มีมาก ไม่ใช่พลเมืองอย่างดีของเราที่จะเป็นเช่นนั้น ขอให้จำไว้การศาสนาไม่สำคัญอะไร ศาสนาไหนๆ ก็เก่าเกินไปทุกอย่าง ที่จะเอามาลงกับการปัจจุบันไม่ได้ เว้นไว้แต่จะตั้งขึ้นใหม่ให้อัปตูเดต แต่เราตั้งศาสนาไม่ได้ เราจึงควรวางแผนทางดำเนินให้ควรแก่สมัย แทนศาสนาที่อัปตูเดต จะไปเอาเรื่องที่ ๒,๐๐๐ ปีล่วงมาแล้ว มาเถียงกันป่วยการเวลาเปล่า ๆ.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
(คัดจากวารสารศิลปากร ปีที่ ๓ เล่ม ๓ พ.ศ. ๒๔๙๒ หน้า ๑-๑๘)
หมายเหตุ พระราชหัตถเลขาและสำเนาหนังสือกราบบังคมทูลของพระยาไพศาลศิลปศาสตร์ทั้งหมดนี้ ได้รับความเอื้อเฟื้อจากทายาทของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี กรุณาคัดสำเนาส่งมาเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติ โดยความขอร้องของพระยาอนุมานราชธน เมื่อยังอยู่ในตำแหน่งอธิบดีกรมศิลปากร
พระบรมราชวินิจฉัย เรื่องเจ้าต่างกรม
/*29บัดนี้จะตั้งวินิจฉัยในเรื่องเจ้าต่างกรมแปลว่ากระไร เหตุไฉนชื่อเจ้ากรมจึงเหมือนกับชื่อเจ้า ข้อนี้วินิจฉัยง่าย คือเจ้าฟ้าก็ดี พระองค์เจ้าก็ดี ที่มีข้าไทเลกสมสังกัดขึ้นมาก การบังคับบัญชาคนข้าไทเหล่านั้น ต้องมีข้าของเจ้าคนหนึ่งสองคนฤๅสามคนเป็นผู้ควบคุมผู้คนมากด้วยกัน จะเป็นแต่จางวาง นายเวร สมุห์บาญชี ชื่อเดิมควบคุมคนมากๆ ก็ดูไม่สมควร เจ้าแผ่นดินจึงได้โปรดให้ยกคนหมู่นั้นขึ้นเป็นกรมต่างหากกรมหนึ่ง คงอยู่ในเจ้าองค์นั้น เจ้าองค์นั้นมีอำนาจตั้งเจ้ากรมเป็นพระยา พระ หลวง ขุน หมื่น ปลัดกรมเป็น พระ หลวง ขุน หมื่น สมุห์บาญชีเป็นหลวง ขุน หมื่น มีชื่อตำแหน่ง ส่วนเจ้าซึ่งเป็นผู้ปกครองกรมนั้น เป็นเจ้าฟ้าก็คงเป็นเจ้าฟ้า เป็นพระองค์เจ้าก็คงเป็นพระองค์เจ้า แต่การที่ผู้ใดจะออกพระนามเดิมจริง ๆ ดูเป็นการไม่เคารพ เช่นกับจะออกพระนามกรมหลวงจักรเจษฎาว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าลา เช่นนี้ก็ดูเป็นการต่ำสูง จึงเรียกเสียว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา ตามชื่อเจ้ากรมซึ่งเป็นหัวหน้าข้าไทของท่าน ส่วนพระองค์เจ้าเล่า ตามอย่างเก่าๆ เขายังเรียกพระองค์เจ้ากรมหมื่นนั่น พระองค์เจ้ากรมหมื่นนี่ คำที่ใช้จ่าหน้าบาญชีเจ้านาย ก็ใช้ว่าพระองค์เจ้ามีกรม แลพระองค์เจ้ายังไม่มีกรมเช่นนี้เป็นตัวอย่าง ชื่อเจ้ากรมปลัดกรมอย่างเก่าๆ ไม่ได้ใช้คำสูงวิเศษอะไร แลไม่ได้ใช้เป็น/*30ผู้หญิงผู้ชาย เช่น เจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทิพย์ เจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาเทพ ก็เห็นได้ตรงว่า พระนารายณ์คงไม่ได้ตั้งพระขนิษฐาให้ชื่อโยธาทิพย์องค์หนึ่ง แลพระราชบุตรีให้ชื่อโยธาเทพ ซึ่งเป็นชื่อทหารผู้ชายเช่นนั้น เห็นชัดว่าเป็นชื่อสำหรับเจ้ากรมเท่านั้น
การค่อยๆ เข้าใจผิดกันมาทุกที เพราะเรียกพระนามกรมจนจับหน้าเจ้าองค์นั้นเสียแล้ว จึงกลายเป็นชื่อเจ้าองค์นั้น ชื่ออย่างเจ้ากรมของตัว คงเหลืออยู่แต่เจ้าฟ้า ซึ่งได้รับพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนามเป็นเจ้าฟ้าก่อนเป็นกรม เช่นเจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ ใช้ทั้ง ๒ อย่าง การที่ชักเลอะนั้น เพราะเจ้าฟ้าที่ไม่ได้รับพระสุพรรณบัฏ แลชื่ออย่างไทยๆ เช่นชักตัวอย่างเจ้าฟ้าลา กรมหลวงจักรเจษฏามานั้น เป็นเหตุให้ฟั่นเฟือนได้ประการหนึ่ง
สมเด็จพระบรมราชชนนี แต่ไหนแต่ไรมาใช้ว่า กรมพระเทพามาตย์ คงเป็น “มาตย” ไม่ใช่ “มาตุ” ที่แก้เป็นมาตุนั้นแก้ตามความหลง ถ้าจะเอามาวินิจฉัยว่า พระราชชนนีทำไมจึงไม่ใช้สมเด็จ แต่พระอัครมเหสียังใช้สมเด็จได้ ฤๅเจ้านายอื่นๆ ยังตั้งเป็นกรมสมเด็จได้ ถึงทีพระราชชนนี เหตุใดจึงตั้งเป็นแต่กรมพระ ความข้อนี้วินิจฉัยได้ง่าย สมเด็จนั้นอยู่หน้าคำนำ ตามแบบโบราณเขาใช้สมเด็จพระพันปีหลวง ฤๅสมเด็จพระราชมารดา สมเด็จพระราชชนนี สมเด็จพระบรมราชชนนี ถ้าหากว่าพระนามของท่านเป็นคำไทยๆ เช่นสมเด็จพระบรมราชชนนี รัชกาลที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ใครเลยจะกล้าออกพระนามไทยๆ ต่อท้ายสมเด็จได้ เพราะเหตุฉะนั้น สมเด็จพระ/*31พันปีหลวงแต่โบราณ ก็มีพระนามไทยๆ เขาจึงเรียกสมเด็จพระพันปีหลวง กรมพระเทพามาตย์ แต่ด้วยความเคารพยิ่งขึ้นไป จึงไม่ออกพระนามแม้แต่สมเด็จพระพันปีหลวง เรียกแต่ชื่อเจ้ากรม ว่ากรมพระเทพามาตย์ทีเดียว
การที่เปลี่ยนชื่อเจ้ากรมในรัชกาลที่ ๒ เป็นพระอมรินทรามาตย์ ด้วยความประสงค์จะแก้จืดแลจะให้สูงขึ้น ได้ยกสมเด็จซึ่งเป็นคำนำพระพันปีหลวง มาใช้นำชื่อกรม เป็นสมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ “สมเด็จ” ฤๅจะว่า “สมเด็จของ” กรมพระอมรินทรามาตย์ มีปรากฏในหมายเก่าใช้ “สมเด็จกรมพระอมรินทร์” “สมเด็จกรมพระศรีสุลาลัย” ทุกแห่ง ยังถูกต้องดีอยู่
ข้อซึ่งมาเกิดฟั่นเฟือนมากไปนั้น ด้วยในรัชกาลที่ ๔ มีพระราชบัญญัติ พระศรีภูริปรีชารับพระบรมราชโองการ ออกหมายลงวันเดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีชวด จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๑๔ ก่อนข้าพเจ้าเกิดปีหนึ่ง สาเหตุข้อพระราชบัญญัตินี้แลเป็นความมุ่งหมายอย่างแท้ เหตุที่เกิดขึ้นนั้นดังนี้
ทรงได้ยินคำกราบทูลว่า สมเด็จพระเดชา แลสมเด็จพระปรมานุชิต เป็นต้น ทรงระแวงไปว่า ดูเหมือนบรรดาศักดิ์จะเสมอสมเด็จพระราชาคณะ อันเรียกว่า สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระพุฒาจารย์แลอื่นๆ อีกอย่างหนึ่งนั้น มีผู้กราบทูลเรียกพระนามกรมพระว่า พระราม พระพิพิธ พระพิทักษ์ ก็จะเหมือน พระพิพิธเดชะ พระอินทรเทพ แลอื่นๆ ไป จึงได้บัญญัติลงว่า
/*32“จะออกพระนามพระเจ้าอยู่หัววังหลวงวังหน้าให้ใช้ “พระบาท” นำสมเด็จ ถ้าจะออกพระนามสมเด็จพระเดชา สมเด็จพระปรมานุชิต ให้ใช้ “กรม” นำหน้าสมเด็จ จะได้ผิดกับสมเด็จพระราชาคณะ ถ้าจะใช้พระนามกรมพระรามอิศเรศ กรมพระพิพิธ กรมพระพิทักษ์ ให้ใช้ “กรม” นำหน้า “พระ”
มีข้อความปรากฏอยู่ในหนังสือวชิรญาณวิเศษ เล่ม ๒ หน้า ๓๕๘
พระราชบัญญัติอันนี้ไม่ได้ทรงระลึกถึงแบบเดิม ซึ่งเคยใช้สมเด็จกรมพระอมรินทร์ สมเด็จกรมพระศรีสุลาลัย ซึ่งคงใช้อยู่จนถึงเวลาออกพระราชบัญญัตินั้นเลย พระราชประสงค์แต่จะแก้ข้อขัดข้องที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่ง ซึ่งเป็นเวลาหลงเอาชื่อเจ้ากรมมาเป็นชื่อเจ้าเสียช้านานแล้วนั้น
คำที่ใช้ว่า “พระบาท” นำหน้าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินนั้น น่าจะมาจากศุภอักษร ซึ่งมีข้อความว่า “ท่านเสนาธิบดินทร์นรินทรามาตย์ผู้ภักดีบำเรอพระบาทสมเด็จพระเอกาทศรฐ” เป็นต้น ถ้าจะชักเอาพระบาทให้ขาดวรรค “ผู้ภักดีบำเรอ พระบาทสมเด็จพระเอกาทศรฐ” ก็เป็นอันเข้าใจใช้ได้ว่า สมเด็จในพระนามของพระเจ้าแผ่นดิน ควรจะมีพระบาทนำ แต่ก็เป็นบัญญัติใหม่ เพื่อจะให้ผิดจากสมเด็จพระราชาคณะนั้นเอง ของเก่าๆ หาได้ใช้เป็นหลักฐานมั่นคงไม่
/*33แต่กรมนำหน้าสมเด็จ ไม่สนิทเหมือนพระบาทนำสมเด็จ กรมนำเข้าข้างหน้าต้องเข้าใจว่า เจ้าองค์นั้นพระนามเหมือนเจ้ากรม ถ้าเอากรมต่อท้ายสมเด็จตามแบบเก่า ได้ความว่าเจ้าองค์นั้นเป็นสมเด็จ กรมที่ต่อข้างท้ายนั้นเป็นชื่อของเจ้ากรม สำเร็จรูปเป็นเนื้อความว่า “สมเด็จของกรมซึ่งพระปรมานุชิตเป็นเจ้ากรม” เรียกสั้นเป็นสมเด็จกรมพระปรมานุชิต เมื่อมีกรมอยู่ข้างท้ายสมเด็จเช่นนี้ จะเหมือนสมเด็จพระราชาคณะที่ไหนได้
ส่วนกรมพระที่ทิ้งกรมข้างหน้าเสียนั้นผิดแท้ ไม่ทราบว่าเหตุผลอย่างไร จะเป็นด้วยสั้นแลง่าย เคยได้ยินที่สุดจนเจ้านายในกรมนั้นเอง เช่นพระองค์เจ้าชิดเชื้อพงษ์ หม่อมเจ้ายินดี ก็มักจะเรียก ว่าพระพิพิธ พระองค์เจ้าสิงหนาท แลหม่อมเจ้าลมุน ก็เรียกพระพิทักษ์ เว้นไว้แต่ถ้าพูดกันมากๆ จึงจะเรียกแต่ว่าในกรม เหมือนหม่อมเจ้าทั้งปวงเรียกบิดา ข้อที่หลงไปเรียกชื่อเจ้ากรมเป็นเจ้า เช่นพระพิพิธ พระพิทักษ์นี้ เป็นหลงอย่างเอก
พระราชบัญญัติที่ได้ยกมากล่าวนี้ ไม่บัญญัติไปถึงพระนามสมเด็จพระพันปีหลวงก็จริง แต่เมื่อบัญญัติลงว่า เจ้านายอันเป็นสมเด็จจำจะต้องมีกรมนำ จึงจะผิดกับสมเด็จพระราชาคณะเช่นนั้นแล้ว ก็ลามมาถึงพระนามสมเด็จพระพันปีหลวง กลายเป็นกรมสมเด็จพระอมรินทร์ กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทร์ กรมสมเด็จพระศรีสุลาลัย ตลอดจนกรมสมเด็จพระเทพศิรินทร์ ก็เป็นเช่นนั้นด้วย จนสมเด็จพระ/*34เจ้าพี่นางเธอรัชกาลที่ ๑ ซึ่งเป็นต้นเหตุแห่งเรื่องที่กล่าวอยู่บัดนี้ อันเป็นเจ้าฟ้าทั้ง ๒ พระองค์ ก็ต้องเลิกเจ้าฟ้า เติมกรมนำหน้าสมเด็จ เป็นกรมสมเด็จพระเทพสุดาวดี กรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ไปด้วย
แต่ครั้นมาในชั้นหลัง จะทรงระแวงขึ้นมา ว่าสมเด็จพระบรมราชชนนี ไปเหมือนกันเข้ากับกรมสมเด็จต่างๆ ฤๅอย่างไร จะถวายเทศนาโปรดให้หยอดท้าย เช่น กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ สมเด็จพระบรมราชชนนี พระที่ลืมหยอดท้ายเช่นนี้ต้องถูกลงจากธรรมาสน์ไปก็มี แต่ไม่ได้เติมในฉลากสดับปกรณ์ การจึงได้เป็นแบบอย่างมาจนทุกวันนี้
ข้อซึ่งพาให้เลอะลืมต้นเหตุแห่งการตั้งกรมมีอีก คือยกตัวอย่างกรมพระราชวังบวรสถานมงคล กรมพระราชวังบวรสถานภิมุข นับว่าเป็นเจ้านายอย่างสูงชั้นพระราชา ก็ใช้ว่ากรมพระราชวัง ไม่ได้ใช้ว่ากรมพระยาราชวัง ความวินิจฉัยอันนี้ผิดมาก ที่วังหน้าและที่วังหลังนี้เขาไม่ได้เรียกตามชื่อบุคคล ผู้ที่เป็นข้าราชการสองกรมนั้นมีมากด้วยกัน เขาจึงเรียกเอาตามที่ชื่อวัง วังหน้าเรียกว่า วังบวรสถานมงคล วังหลังเรียกว่า วังบวรสถานภิมุข ส่วนพระองค์เองท่านเป็นสมเด็จพระอนุชาธิราช แลสมเด็จพระเจ้าหลานเธอต่างหาก การที่พาเลอะเพราะเอากรมไปนำวังเข้าอีก ที่จริงกรมในที่นี้ใช้แทนคำว่าฝ่าย เป็นหมวดเป็นแพนก ไม่ควรจะเอาไปเทียบกับยศเจ้านาย ที่เรียกตามยศเจ้ากรมนั้นเลย
/*35ทางที่พาเลอะอีกเรื่องหนึ่งนั้น คือตามกฎหมายเดิม ไม่มีคำนำพระนามเจ้านายที่เป็นผู้ใหญ่กว่าพระเจ้าแผ่นดิน จะเป็นพระอัยกาก็ตาม พระอา พระพี่ก็ตาม ใช้คำนำว่า พระเจ้าน้องยาเธอเท่านั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่าเป็นการบกพร่อง ถ้าจะเป็นการถือเกียรติยศก็ไม่เข้าเรื่อง จึงทรงพระราชดำริแก้เรื่องนี้ แต่แรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ มีข้อความปรากฏอยู่ในประกาศ อันข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะได้นำมาลงในหนังสือวชิรญาณวิเศษไว้ คงจะอยู่ในเล่มเดียวกับที่ได้อ้างถึงนี้ ฤๅก่อนขึ้นไปเล่มหนึ่ง
พระราชปรารภนั้น ว่าข้อซึ่งบัญญัติให้เรียกพระเจ้าพี่ยาเธอ พระเจ้าพี่นางเธอนี้ ไต่ตามตัวอย่างที่เคยมีมาในรัชกาลที่ ๑ เรียกสมเด็จพระพี่นางทั้ง ๒ พระองค์ ควรจะเดินตามแบบอย่างนั้น จึงบัญญัติให้เรียกพระเจ้าพี่ยาเธอ พระเจ้าพี่นางเธอ
แต่เมื่อบัญญัติลงเช่นนี้แล้ว คำนำเช่นนั้นย่อมทั่วไปถึงกรมขุนพิพิธภูเบนทร์ กรมหมื่นพิทักษ์เทเวศร์ พระองค์เจ้าทินกร เพื่อจะยกกรมขุนเดชอดิศร ให้สูงยิ่งขึ้นไปกว่าเจ้านายที่ออกพระนามมาแล้ว จึงได้พระราชทานเพิ่มคำสมเด็จนำพระนาม แลให้เจ้ากรมเป็นพระยาเทียบอย่างสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่ ในรัชกาลที่ ๑
แต่มาขาดความพิจารณาไม่ทั่วถึงเสียในระยะนี้เอง ด้วยสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่รัชกาลที่ ๑ ท่านเป็นเจ้าฟ้า สมเด็จเป็นคำนำของเจ้าฟ้า แต่หากไม่เรียกออกพระนามเจ้าฟ้า เรียก/*36แต่สมเด็จเปล่า เอาต่อกับชื่อเจ้ากรม ว่าสมเด็จกรมพระยาเทพสุดาวดี เลยหลงไปว่า สมเด็จนั้นเป็นชั้นของเจ้าต่างกรมอย่างยอด อันมีเจ้ากรมเป็นพระยา สมเด็จใช้แทนคำว่าพระยาอยู่แล้ว จึงเรียกสำเร็จรูปเป็นกรมสมเด็จพระเทพสุดาวดี ตามบัญญัติกรมนำหนำสมเด็จ คราวนี้ก็คลาดรอยจับรูปไม่ติดทีเดียว ครั้นตั้งกรมขุนเดชอดิศร จะให้เป็นต่างกรมอย่างสูงที่สุด จึงได้เป็นกรมสมเด็จพระเดชาดิศร
แต่ครั้นเมื่อพิเคราะห์ไป ยศเช่นนี้ไปทันกันกับสมเด็จพระพันปีหลวง แลสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ รัชกาลที่ ๑ ซึ่งท่านเป็นเจ้าฟ้าหาที่แปลกกันมิได้ จึงโปรดให้เติมคำนำลงเสียหน้าสมเด็จว่า “พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร” “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิต” แก้ไขยักเยื้องไปพอให้แปลกกัน เมื่อลงรูปเช่นนี้จะเป็นอย่างอื่นไม่ได้ นอกจากจะต้องเข้าใจว่า พระองค์เจ้ามั่งองค์นี้ พระนามเดชาดิศร แต่เหตุไฉนเจ้ากรมจึงมาชื่อพ้องกัน ไม่เคยยกขึ้นสู่ความวินิจฉัย แต่ในชั้นหลังๆ มาเมื่อเกิดเซ็นชื่อกัน เจ้านายต่างกรมบางองค์มีความเดือดร้อน ว่าลายเซ็นของตัวเหมือนกับเจ้ากรม ไม่ทันพิศ บางคนหลงว่า ลายเซ็นของเจ้ากรม เป็นลายพระหัตถ์ของเจ้า
ในเรื่องเจ้านายซึ่งไม่ได้เป็นเจ้าฟ้า ได้รับยศเป็นสมเด็จนี้ชอบกลอยู่ น่าจะมีเค้ามูลอย่างหนึ่งอย่างใด จะว่าสูงเกินไปจนถึงไม่มีเลยเป็นแน่ก็ว่าไม่ได้ แต่ขุนนางยังเป็นสมเด็จเจ้าพระยาได้ มี/*37ตัวอย่างที่ข้าพเจ้าระงับไว้ยังไม่ได้วินิจฉัยนานมาแล้วเรื่องหนึ่ง คือเมื่อเวลาเรียงพระราชประวัติสามรัชกาลสำหรับเทศนากระจาดใหญ่ เมื่อสมโภชพระนคร ข้าพเจ้าเป็นผู้เรียบเรียงรัชกาลที่ ๓ แลรัชกาลที่ ๔ เมื่อเก็บข้อความทั้งปวงรวบรวมจะเรียงขึ้นนั้น กรมหลวงบดินทร์รับสั่งยืนยันว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จออกไปขัดทัพปากแพรกเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม เจ้ากรมเป็นแต่หมื่น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้ออกพระนามในท้องตราว่า “สมเด็จพระจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์” ท่านรับสั่งยืนยันเป็นแน่นอน ไม่ใช่อย่างเลอะๆ แต่เวลานั้นหนังสือที่ต้องค้นคว้าเรียบเรียงมาก เวลามีไม่พอ จึงได้ทูลขอระงับไว้เสีย ว่าถ้าจะลงความข้อนี้ในพระราชประวัติ จะต้องหาหลักฐานไว้ต่อสู้เขาให้ดี หน่อยจะเกิดเป็นปากเสียงว่ายกย่องเกินไป ครั้งนี้รับไว้เสียทีหนึ่งเถิด การก็ค้างกันมา
เมื่อพิเคราะห์ดูเจ้านายที่ไม่ใช่เจ้าฟ้า เช่นกรมสมเด็จพระปรมานุชิต กรมสมเด็จพระเดชาดิศร เป็นสมเด็จด้วยอะไร เป็นได้ด้วยพระราชทานให้เป็น ไม่ใช่พระราชทานให้เป็นเจ้าฟ้า เป็นสมเด็จอย่างสมเด็จเจ้าพระยา อย่างสมเด็จพระราชาคณะ จึงมาคิดเห็นว่าน่าจะมีแบบอย่างอะไรมาแต่ก่อนบ้าง ถ้าหากว่าคำที่กรมหลวงบดินทร์รับสั่งนี้เป็นความจริง ก็น่าจะอย่างเช่นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์นี้เป็นตัวอย่าง แต่เวลานั้นคิดเห็นไม่ได้ เหตุด้วยเรื่องบัญญัติเอากรมนำหน้าสมเด็จเข้าไปขวาง ที่จะคิดเห็นไปว่า พระบาท/*38สมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ความยกย่องเป็นกรมสมเด็จพระเจษฎาบดินทร์ไม่ได้เป็นอันขาด ไม่มีจดหมายข้อความในที่สถานใดเลย จึงเป็นข้อที่ฉงน ต้องขอระงับไว้ก่อน แต่ถ้าหากว่าสมเด็จเป็นแต่คำนำไม่เกี่ยวแก่กรมตามแบบเก่า เช่นเคยใช้สมเด็จกรมพระอมรินทร์ สมเด็จกรมพระศรีสุลาลัยแล้ว จะใช้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ฤๅอย่างสั้นว่า สมเด็จกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ก็จะขัดข้องอันใด ก็อย่างเดียวกันกับสมเด็จกรมพระยาเดชาดิศร สมเด็จกรมพระปรมานุชิต จะว่าเหมือนสมเด็จพระราชาคณะก็ไม่เหมือน เพราะมีกรมอยู่ท้ายสมเด็จ เห็นว่าแยบคายดีหนักหนา ดีกว่าพระราชบัญญัติแก้ให้ใช้กรมนำสมเด็จ
ตัวอย่างความลำบากซึ่งเคยอึดอัดใจอย่างยิ่ง ได้เกิดขึ้นเมื่อครั้งกรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ ท่านเป็นกรมพระอยู่แล้ว แต่เพื่อจะยกย่องให้สูง เช่นสมเด็จพระปรมานุชิต ฤๅสมเด็จพระเดชา แต่พระองค์ท่านเป็นเจ้าฟ้า เป็นสมเด็จอยู่ในคำนำพระนามเดิมแล้ว แลตั้งเป็นกรมสมเด็จอีกซ้ำหนึ่ง สมเด็จเดิมทิ้งเสียก็ไม่ได้ สมเด็จใหม่ไม่เติมเข้าก็ไม่สำเร็จกิจการเลื่อนกรม จึงต้องลงทั้งสองอย่าง กลายเป็น “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์” สมเด็จถึงสองหนเผยิบผยาบเต็มที ถ้าหากว่าวินิจฉัยลงว่า คำซึ่งกรมหลวงนรินทรเทวี เรียกสมเด็จพระพี่นางรัชกาลที่ ๑ นี้ถูกต้องตามแบบอย่างความมุ่งหมายเดิมแล้ว จะเรียกได้ง่ายว่า “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์” สนิทสนมดีมาก
/*39ถ้าหากว่าความวินิจฉัยอันนี้ตกลง ผลที่จะเรียกในแผ่นดินปัจจุบันนี้ จะออกพระนามได้ดังเช่นกล่าวต่อไป
๑. สมเด็จพระเจ้าบรมปัยยิกาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี
๒. สมเด็จพระเจ้าบรมปัยยิกาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
๓. สมเด็จพระบรมราชปัยยิกา กรมพระอมรินทรามาตย์ ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์
๕. สมเด็จพระบรมราชอัยยิกา กรมพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จกรมพระศรีสุริเยนทรามาตย์
๕. สมเด็จพระราชมหาปัยยิกา กรมพระศรีสุลาลัย ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จกรมพระศรีสุลาลัย
๖. สมเด็จพระบรมราชชนนี กรมพระเทพศิรินทรามาตย์ ฤๅเรียกอย่างย่อว่า สมเด็จกรมพระเทพศิรินทรามาตย์
๗. สมเด็จพระเจ้าบรมอัยยิกาเธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร
/*40๘. สมเด็จพระเจ้าอัยกาเธอ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
๙. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร
๑๐. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
๑๑. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ฤๅสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์
เช่นนี้เป็นต้น อาจจะลงร่องรอยได้ เห็นผิดกันที่ในระหว่างที่เป็นเจ้าฟ้า แลมิได้เป็นเจ้าฟ้า แลผิดกันกับสมเด็จพระราชาคณะ
จึงเห็นว่าข้อความซึ่งกรมหลวงนรินทรเทวีเรียก สมเด็จตรัสสา เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี แลสมเด็จตรัสสา เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ น่าจะถูกต้องแยบคายดีหนักหนา.
ธรรมเนียมขุนนางไทยโบราณ
/*41ขุนนางในเมืองเรานี้ ไม่ได้เป็นสืบตระกูลเหมือนดังประเทศข้างตะวันตก เป็นธรรมเนียมคล้ายกับเมืองจีน ยศบรรดาศักดิ์กับออฟฟิศร่วมกัน เมื่อมียศบรรดาศักดิ์แล้ว ก็มีออฟฟิศว่าด้วย ถ้าออกจากออฟฟิศก็เป็นสิ้นยศบรรดาศักดิ์ไป เว้นแต่ที่พระเจ้าแผ่นดินโปรดให้มียศคงอยู่ โดยผู้นั้นได้มีความชอบมาแต่เดิม เพราะฉะนั้น ขุนนางจึ่งได้รับราชการตลอดอายุโดยมาก เมื่อขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ดี มีบุตรต้องถวายตัวพระเจ้าแผ่นดินเป็นมหาดเล็กรับราชการ เป็นแต่การใช้สอยเล็กน้อยใกล้เคียงพระเจ้าแผ่นดิน มีเบี้ยหวัดบ้างนิดหน่อย เมื่อได้รับราชการอยู่ใกล้พระเจ้าแผ่นดินดังนั้น ก็ได้ยินได้ฟังราชการซึ่งขุนนางเจ้าพนักงานนำมากราบทูล แลเจ้าแผ่นดินรับสั่งไป เป็นการเรียนราชการอยู่เสมอ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเห็นว่า ผู้นั้นคุ้นเคยในราชการเข้าบ้างแล้ว ก็ใช้ให้ไปตรวจการต่างๆ นำความมากราบทูล แลใช้ให้ไปสั่งเสียด้วยราชการต่างๆ บ้าง มหาดเล็กผู้นั้นต้องคิดเรียบเรียงถ้อยคำที่จะกราบทูลด้วยปากบ้าง ด้วยหนังสือบ้าง เป็นเหมือนหนึ่งเอเซ จนพระเจ้าแผ่นดินเห็นว่า ผู้นั้นสมควรจะมีตำแหน่งราชการ ก็ค่อยเลื่อนยศขึ้นไปทีละน้อยๆ ตามลำดับ ไม่ว่าบุตรขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย แล้วแต่พระเจ้าแผ่นดินจะโปรดองค์เดียว เพราะธรรมเนียมเป็นดังนี้ ถ้าขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยผู้ใดมีบุตรดีที่ได้ทดลองแล้วพระเจ้าแผ่นดินเห็นสมควรที่จะ/*42ได้รับราชการสืบตระกูลบิดาได้ ก็ได้เลื่อนยศให้สืบตระกูลบิดาไปบ้าง แต่ที่ไม่ได้สืบตระกูลเสียนั้นโดยมาก เพราะบุตรไม่ดีเหมือนบิดา กำหนดบรรดาศักดิ์ขุนนางพระเจ้าแผ่นดินต้องตั้งนั้น ตั้งแต่ศักดินา ๔๐๐ ขึ้นไป ยกเสียแต่นายรองหุ้มแพรมหาดเล็ก ซึ่งเป็นบุตรขุนนางดังเช่นว่าไว้แล้วในข้างต้น มีศักดินาแต่ ๓๐๐ พระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งเอง เพราะเป็นคนใช้อยู่ใกล้เคียง เพราะเหตุฉะนั้น กรมมหาดเล็กนี้เป็นกรมสำคัญยิ่งกว่ากรมอื่นๆ ถึงตัวนายที่ได้รับสัญญาบัตรจะมีศักดินาน้อย ก็เป็นที่ยำเกรงนับถือของคนทั้งปวง มากกว่าขุนนางซึ่งมีศักดินาสูงๆ กรมอื่นๆ ด้วยเหตุที่เป็นบุตรขุนนางมีตระกูลประการหนึ่ง ไม่รู้ว่าจะเป็นอย่างไรต่อไปประการหนึ่ง เป็นผู้ใกล้เคียงได้ฟังกระแสพระเจ้าแผ่นดินแน่แท้ประการหนึ่ง เป็นผู้เพ็ดทูลได้ง่ายประการหนึ่ง จึ่งได้มีเกียรติยศเป็นที่นับถือมาก
ขุนนางซึ่งเป็นธรรมเนียม มีตำแหน่งมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบันนี้แบ่งเป็นสองพวก พวกหนึ่งฝ่ายทหาร พวกหนึ่งฝ่ายพลเรือน บรรดาเลกไพร่หลวงซึ่งขึ้นในกรมฝ่ายทหาร ก็เป็นไพร่หลวงทหาร ขึ้นฝ่ายพลเรือนก็เป็นไพร่หลวงพลเรือน ถ้าเวลาจะจ่ายคนชักคนในฝ่ายพลเรือน พันพุฒซึ่งเป็นเจ้าพนักงานในกรมมหาดไทยเป็นผู้จ่าย ถ้าเป็นไพร่หลวงทหาร พันเทพราชซึ่งเป็นเจ้าพนักงานในกรมพระกลาโหมเป็นผู้จ่าย
/*43แต่ถึงแบ่งเป็นสองส่วนไว้อย่างนี้แล้วก็ดี เมื่อมีการทัพศึกต้องเกณฑ์เป็นทหารไปรบทั้งสองฝ่าย ทั้งขุนนางแลไพร่ ถ้าจะว่าที่แท้แล้ว ในเวลาสงบไม่มีทัพศึกก็เป็นพลเรือนทั้งสองฝ่าย ถ้ามีการทัพศึกก็เป็นทหารทั้งสองฝ่าย ทหารพลเรือนนั้น แบ่งแต่พอรู้กำหนดว่าสองฝ่ายเท่านั้น ถ้าเวลาเข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดิน พลเรือนเฝ้าฝ่ายขวาของพระเจ้าแผ่นดิน ฝ่ายซ้ายของผู้ที่หันหน้าเข้ามาทางพระเจ้าแผ่นดิน ทหารเฝ้าฝ่ายซ้ายของพระเจ้าแผ่นดิน ฝ่ายขวาของผู้ที่หันหน้าเข้ามาทางพระเจ้าแผ่นดิน แต่นับถือกันว่าทหารเฝ้าขวา พลเรือนเฝ้าซ้าย ต้องไว้ช่องกลางเหมือนอย่างเช่นออกแขกเมือง ฤๅดังเช่นออกขุนนางทุกคราว ในตำแหน่งทหารพลเรือนทั้งสองฝ่ายนี้ มีท่านอัครมหาเสนาบดีเป็นหัวหน้าอยู่ฝ่ายละคนเรียกว่าสมุห คือเจ้าหมู่ สมุหนายกฝ่ายพลเรือน สมุหพระกลาโหม ฝ่ายทหาร กรมอื่นๆ นอกจากนั้น ต้องขึ้นสองกรมนี้ทั้งสิ้น แต่มิใช่ขึ้นอยู่ในบังคับทีเดียว กรมต่างๆ ต้องฟังบังคับพระเจ้าแผ่นดินองค์เดียว เป็นแต่ขึ้นอยู่ในบาญชีแลเป็นผู้รวบรวมบาญชีที่จะกะเกณฑ์แลแจกเบี้ยหวัด กำกับยื่นหางว่าวสักเลกแลการอื่น ๆ ไม่มีอำนาจที่จะบังคับบัญชาสิ่งไรในกรมอื่นๆ ที่เป็นกรมใหญ่ ๆ ได้ นอกจากกรมมหาดไทย กรมกลาโหมซึ่งเป็นกรมของตัวแท้ๆ
ตำแหน่งขุนนางนั้น ได้ตั้งเป็นธรรมเนียมขึ้นครั้งแรกแต่ครั้งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถที่ ๑ ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติในกรุงเก่า เมื่อจุลศักราช ๗๙๖ เป็นแบบสืบมาดังนี้ อัครมหาเสนาบดี ๒ ฝ่าย /*44พลเรือนคนหนึ่ง คือเจ้าพระยาจักรี ฝ่ายทหารคนหนึ่ง คือเจ้าพระยาอัครมหาเสนาธิบดี เป็นชั้นที่ ๑ รองลงไปจัตุสดมภ์ ๔ คือ พระคลัง เจ้าพระยาศรีธรรมราช วัง เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ พระนครบาล เจ้าพระยายมราช เกษตราธิบดี เจ้าพระยาพลเทพ ทั้ง ๔ นี้เป็นจัตุสดมภ์เสนาบดี คำว่า จัตุสดมภ์นั้น แปลว่าเป็นเครื่องค้ำเครื่องจุนทั้ง ๔ ถัดลงไป เสนาบดี พระยาสีหราชเดโชไชย แม่ทัพบกพระยาสีหราชฤทธิไกร แม่ทัพเรือ ขุนนางทั้ง ๘ ข้างบนที่ว่ามาแล้วนี้ถือศักดินา ๑๐,๐๐๐ เสมอกันตามธรรมเนียมที่ว่ากันโดยโวหาร เป็นสำนวนโบราณ ว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นใจเมือง อัครมหาเสนาบดี ๒ เป็นตาเมือง จัตุสดมภ์ ๔ เป็นตัวเมืองเป็นตีนเมือง เดโชสีหราชเป็นมือเมือง ที่เป็นตำแหน่งโบราณสืบมาจนทุกวันนี้ ถัดนั้นลงไป เสนาบดีหรือมนตรี ๖ คือ พระยาเพชรพิไชย ว่ากรมล้อมพระราชวัง ซึ่งเป็นคนสนิทของพระเจ้าแผ่นดิน พระยาราชสุภาวดี ว่ากรมพระสุรัสวดี คือรวมบาญชีเลกทั้งฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือน ถ้าฝ่ายทหารก็ดี พลเรือนก็ดี จะจ่ายเลกชักเลก ต้องพร้อมด้วยกรมพระสุรัสวดีเป็นกลาง พระยาราชภักดีคลังมหาสมบัติ เป็นผู้รักษาเงินแลจ่ายเงินรับเงินทั้งแผ่นดิน พระยาพระเสด็จบังคับพระสงฆ์ทั้งแผ่นดิน พระศรีภูรีปรีชา กรมอาลักษณ์เป็นผู้สำหรับรักษาพระราชกำหนดกฎหมายฉบับข้างที่ ซึ่งเป็นกลางแลเป็นผู้แต่งพระราชสาส์นซึ่งมีไปมาต่อพระเจ้าแผ่นดินทั้งปวง แลเป็นผู้รับพระบรมราชโองการ แลประกาศพระราชกฤษฎีกาต่างๆ พระยา/*45อุไทยธรรม พนักงานกรมพระภูษามาลา สำหรับรักษาเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์แลเครื่องราชูปโภค สำหรับพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดิน แลบังคับการในโรงแสงต้นแสงหอกดาบ ซึ่งเป็นที่ไว้อาวุธหอกดาบทั้งปวงซึ่งเป็นกำลังแผ่นดิน แลรักษาหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีที่ได้ทำต่อประเทศทั้งปวง ขุนนางทั้ง ๖ นี้ ถือศักดินาคนละ ๕,๐๐๐ เสมอกัน เว้นแต่พระยาพระเสด็จ ถือศักดินา ๑๐,๐๐๐
(คัดจากหนังสือวารสารศิลปากร ปีที่ ๕ เล่ม ๓ หน้า (๒) – (๔)
เรื่อง พระมหามนเทียรในกรุงเก่า
/*46เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ สร้างพระราชวัง ที่วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ เมื่อจุลศักราช ๗๑๒ ปี มีปรากฏในพระราชพงศาวดารแต่ว่าสร้างปราสาทสามองค์ พระราชมนเทียรนอกนั้นไม่กล่าว
ต่อไปภายหลัง แผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร กล่าวว่าเสด็จออกทรงศีล ณ พระที่นั่งมังคลาภิเศก ทอดพระเนตรเห็นพระบรมสารีริกธาตุเสด็จปาฏิหาริย์ข้างทิศบูรพ์ จึงได้สร้างพระมหาธาตุ พระที่นั่งมังคลาภิเศกนี้ไม่ใช่เปลี่ยนชื่อปราสาท แลไม่ใช่เป็นปราสาท เป็นพระที่นั่งตามธรรมดา
ครั้นเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เสด็จไปตีเมืองนครหลวงกรุงกัมพูชาได้ เมื่อศักราช ๗๘๓ ให้พระนครอินทรราชบุตรครองราชสมบัติเมืองนครหลวง ให้เอารูปพระโครูปสิงสัตว์ทั้งปวงมาด้วย ครั้นถึงพระนครแล้ว จึงให้เอารูปสัตว์ทั้งปวงไปไว้ ณ พระศรีรัตนมหาธาตุบ้าง วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์บ้าง
การที่ออกชื่อวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ในเวลานี้ ใช่กาลที่จะกล่าว เพราะที่วัดนั้นยังเป็นวังอยู่ แลสังเกตดูในวงกำแพงพระราชวัง ก็หาควรจะมีวัดพร้อมกันกับวังเช่นพระราชวังชั้นหลังนี้ไม่ ถ้าจะมีวัดสำหรับ/*47พระราชวังเวลานั้นคงจะเป็นวิหารแกลบ รูปสัตว์นี้จะบูชาไว้ที่วิหารแกลบ ฤๅในเวลานั้นจะเรียกว่า วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ด้วยก็ได้ ฤๅไม่ฉะนั้นก็ตั้งไว้ในวังทีเดียว เมื่อยกวังเป็นวัดแล้ว รูปสัตว์นั้นก็ตั้งไว้ในที่เดิม
ในแผ่นดินเดียวกันนั้น เมื่อศักราช ๗๘๘ เพลิงไหม้พระราชมนเทียรสถาน ศักราช ๗๘๙ เพลิงไหม้พระที่นั่งตรีมุข มีเนื้อความดังนี้
คะเนดูพระราชวังครั้งนั้น ปราสาทสามองค์ คือ พระที่นั่งไพฑูริย์มหาปราสาท พระที่นั่งไพชยนต์มหาปราสาท พระที่นั่งไอสวรรย์มหาปราสาท คงจะเปนวิหารยอด ซึ่งตั้งอยู่ในระหว่างพระเจดีย์ ๓ องค์ ที่เห็นปรากฏอยู่จนบัดนี้ คงจะเป็นปราสาทสี่เหลี่ยมไม่ได้ย่อเก็จ อย่างย่อมๆ เท่าที่เห็นอยู่นี้ ไม่สู้จะเป็นที่ประทับสบายนัก จึงได้มีพระที่นั่งตรีมุข พระราชมนเทียร แลพระที่นั่งมังคลาภิเศก
ถ้าจะคะเนดูพระที่นั่งตรีมุขนั้น คงจะเป็นที่เสด็จออกมุขหน้า อีกสองมุขเป็นที่ประทับ พระราชมนเทียรอยู่หลังเข้าไป ลักษณะอย่างพระราชวังเดิมที่กรุงเทพฯ ซึ่งเป็นพระราชวังกรุงธนบุรีฤๅในพระบรมมหาราชวัง พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระที่นั่งไพศาลทักษิณเป็นตรีมุข พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเป็นพระราชมนเทียร แต่ขนาดใหญ่เล็กเทียบดูปราสาทคงจะไม่ใหญ่ เช่นหมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเป็นแน่ น่าที่จะเท่าๆ กับพระราชวังเดิม แลที่ซึ่งตั้งนั้น ที่ไหนไม่เหมาะเท่าที่พระวิหารใหญ่ด้านตะวันออก
/*48พระที่นั่งมังคลาภิเศกในพระราชวังเก่านี้ เป็นที่ทรงศีลฤๅเป็นที่ประทับสำราญ ไม่ใช่ที่ประทับอยู่เป็นนิจ ที่ซึ่งควรจะตั้งมีอยู่สองแห่ง คือ อยู่แนวกำแพงแก้วพระที่นั่งตรีมุข เช่นหอพระปริตสาตราคม ฤๅพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ในพระบรมมหาราชวัง ฤๅพระที่นั่งมังคลาภิเศก พระที่นั่งเอกอลงกฎในพระราชวังบวรฯ อย่างหนึ่ง ฤๅไม่ฉะนั้นก็อยู่ตรงมุขเหนือมุขใต้ของพระที่นั่งตรีมุข เช่นหอพระเจ้า หอพระอัฐิซึ่งต่อกับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ จะออกไปตั้งอยู่ข้างหน้าทีเดียวไม่ได้ เพราะถ้าตั้งอยู่ข้างหน้าทีเดียว สมเด็จพระราเมศวรที่ไหนจะไปเห็นท้าวมณเฑียรนั่งขวางทาง เพราะผิดตำแหน่งเป็นข้างหน้า แต่ถ้าหากว่าจะเป็นพระที่นั่งข้างในทีเดียวก็ไม่ได้ เพราะพระราชวังหันหน้าตะวันออก ที่ไหนจะทอดพระเนตรเห็นพระสารีริกธาตุตกลงในที่ซึ่งสร้างวัดมหาธาตุได้ จึงสันนิษฐานว่าจะตั้งอยู่เหมือนหอพระเจ้า หอพระอัฐิในพระบรมมหาราชวัง
เมื่อได้ความสันนิษฐานเช่นนี้ จึงเห็นเหมาะว่า พระที่นั่งตรีมุข แลพระราชมนเทียรตั้งอยู่ในที่พระวิหารหลวงด้านตะวันออก พระที่นั่งมังคลาภิเศกคงจะตั้งอยู่ที่วิหารหลังพระอุโบสถ เป็นตรงปลายตรีมุขข้างหนึ่ง แลข้างเหนือคงมีอีกองค์หนึ่ง ซึ่งไม่มีเหตุจะกล่าวถึง ถึงพระที่นั่งจอมทอง ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวทรงธรรมออกบอกหนังสือพระ ก็คงจะเป็นชื่อเก่า ไม่ใช่ตั้งใหม่ เป็นชื่อของพระที่นั่งเย็น เช่นดุสิดาภิรมย์ อยู่มุมกำแพงท้องพระโรง แต่ที่วิหารสามหลังเดี๋ยวนี้ จะเคลื่อนคลาดจากที่เดิมก็เป็นได้ ด้วยพระวิหารใหญ่นั้นโตมาก คงต้องขยายที่ออกไป
/*49ต่อพระราชมนเทียรไปตามแนวพระระเบียงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์เดี๋ยวนี้คงเป็นเรือนจันทน์ แล้วจึงมีกำแพงอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งกั้นเป็นข้างหน้าข้างใน พระเจดีย์ซึ่งแทรกในหว่างกลางปราสาทนั้น คงจะเป็นสมเด็จพระรามาธิบดี ที่ ๒ สร้างบรรจุพระอัฐิ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เพราะมีปรากฏว่า
ศักราช ๘๓๖ ประดิษฐานพระอัฐิธาตุสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเจ้าในพระมหาสถูป คงเป็นในพระเจดีย์ ๓ องค์นี้ องค์ใดองค์หนึ่ง น่าจะเป็นองค์กลางฤๅองค์ตะวันออก แลถ้าจะเดาต่อ อีก ๒ องค์นั้น คงจะได้บรรจุพระอัฐิสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ แลสมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร
พระราชวังใหม่
ศักราช ๗๙๖ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ยกวังทำเป็นวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ เสด็จลงไปตั้งพระราชนิเวศน์ประทับอยู่ริมน้ำ สร้างพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาทองค์หนึ่ง พระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทองค์หนึ่ง ๒ องค์เท่านั้น หาใช่ ๓ อย่างแต่ก่อนไม่ ปราสาทองค์ใดที่อยู่ริมน้ำ ปราสาทองค์นั้นน่าจะเป็นเบญจรัตน
ต่อนั้นมาพงศาวดารนิ่งเสียมิได้กล่างถึงพระที่นั่งเลย จนกระทั่งราชาภิเษกก็ไม่กล่าวว่าทำที่ไหน มากล่าวถึงราชาภิเษกสมเด็จพระเอกาทศรฐแห่งหนึ่ง พระเจ้าอยู่หัวปราสาททองแห่งหนึ่ง กล่าว/*50เป็นแบบเดียวกันด้วยความตั้งใจจะเลียนกัน เพราะอยากจะมีบุญเหมือนกัน กล่าวว่าเสด็จขึ้นไพชยนต์มหาปราสาท คำที่เรียกว่าไพชยนต์ในที่นี้ ไม่ได้กล่าวเฉพาะเป็นนามประจำของพระที่นั่งองค์ใด เป็นสามัญนามของปราสาททั่วไป แต่เข้าใจได้ว่าหมายจะกล่าวถึงพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท
อนึ่งพระที่มังคลาภิเศกในพระราชวังใหม่นี้ พึ่งกล่าวครั้งแรกในแผ่นดินสมเด็จพระเอกาทศรฐ แต่คงจะได้สร้างมาก่อนแล้วช้านาน แลไม่ใช่มียอดเป็นปราสาท สังเกตดูตามที่ว่าในการพระราชพิธีราชาภิเษกตั้งแต่สรงจนขึ้นภัทรบิฐอัฐทิศ จะได้ทำที่พระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท แต่เสด็จออกถวายราชสมบัติแลเฉลิมพระราชมนเทียรมาทำที่พระที่นั่งมังคลาภิเศก
มีคำที่เรียกกล้ำอยู่แห่งหนึ่ง เมื่อตระเตรียมการจะราชาภิเษกพระเจ้าปราสาททองว่า “ให้โหราธิบดีหาฤกษ์ ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษกในพระที่นั่งมังคลามหาปราสาท” คำที่เรียกว่ามังคลามหาปราสาทนี้ จะเป็นเขียนควงพระที่นั่ง มังคลามหาปราสาท}เช่นนี้ก็ได้ แปลว่าทำทั้งสองแห่ง เพราะเมื่อถึงงานเข้าจริง ก็เสด็จไปขึ้นไพชยนต์มหาปราสาท กอปีจากสมเด็จพระเอกาทศรฐ
การสร้างพระมหาปราสาทวิหารสมเด็จ มาปรากฏกล่าวขึ้นว่า ศักราช ๙๙๙ ให้สร้างพระมหาปราสาทวิหารสมเด็จ คำที่กล่าวเรียกว่าวิหารสมเด็จขึ้นมาในที่นี้ เห็นจะเป็นเขียนเรื่องราวนี้ภายหลัง เมื่อ/*51เปลี่ยนชื่อเป็นวิหารสมเด็จแล้ว แต่ความจริงในเวลาเมื่อสร้างขึ้นเป็นปราสาทนั้น จะยังคงเรียกว่ามังคลาภิเศกมหาปราสาทฤๅปราสาททอง มาจนศักราช ๑๐๐๕ เมื่อไฟไหม้ก็ยังกล่าวอยู่ว่า “ไหม้แต่พระที่นั่งมังคลาภิเศกที่ชื่อปราสาททอง พระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท แลพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทจะได้ไหม้ด้วยหามิได้” แล้วมีความปรากฏชัดว่า “ให้ช่างจับการก่อพระมหาปราสาท ทำคลังแลเรือนข้างในทั้งปวง ๓ เดือนเรือนข้างในเสร็จ แต่พระมหาปราสาทปีหนึ่งจึงเสร็จ ให้นามชื่อพระวิหารสมเด็จ” ดังนี้
ข้อซึ่งจะให้เป็นพยานปรากฏว่า พระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาทยังคงอยู่จนแผ่นดินพระเจ้าปราสาททองนั้น มีจดหมายไว้ว่า “จุลศักราช ๑๐๑๗ ปีมะแม สัปตศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงประชวรหนัก แปลงสถานลงไปอยู่พระที่นั่งเบญจรัตน”
พระที่นั่งสุริยามรินทร์ พึ่งออกชื่อเป็นครั้งแรกในแผ่นดินพระเพทราชา เมื่อเชิญพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์ลงมาจากลพบุรี ขึ้นประดิษฐานไว้พระที่นั่งสุริยามรินทร์
ในเวลานั้นมีปราสาทสามองค์ คือ วิหารสมเด็จ สรรเพ็ชญปราสาท เบญจรัตนมหาปราสาท สององค์แรกชื่อยังคงอยู่ ต้องเข้าใจว่า พระที่นั่งเบญรัตนนั้นเอง แปลงนามเป็นพระที่นั่งสุริยามรินทร์เพราะอยู่ริมน้ำ เชิญพระศพมาทางเรือก็ขึ้นตั้งที่นั้น พระเจ้าอยู่หัว/*52ปราสาททองก็สวรรคตที่นั้น แลตั้งพระบรมศพที่นั้น แต่ข้อซึ่งมาเรียกชื่อพระที่นั่งสุริยามรินทร์ในที่นี้ เห็นจะเร็วไป เป็นด้วยผู้แต่งหนังสือภายหลังเรียกชินปาก จะยังคงเป็นเบญจรัตนอยู่ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาศน์ พระเพทราชาสร้างใหม่ทีเดียว เมื่อจุลศักราช ๑๐๔๙ ในที่นี้พงศาวดารกล่าวชัดว่าเป็น ๔ ปราสาทด้วยกัน ทั้งเก่าสามคือ พระที่นั่งวิหารสมเด็จ พระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท พระที่นั่งสุริยามรินทร์
คำที่เรียกว่าพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์ พึ่งมาปรากฏภายหลัง พระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐ รื้อพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทลงทำใหม่ ปิดทองยอดแลช่อฟ้าบราลี แล้วจึงซ่อมพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาศน์ เมื่อเสร็จแล้วจึงทำพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์ใหม่ ภายหลังจึงซ่อมพระที่นั่งวิหารสมเด็จ การที่เปลี่ยนสุริยามรินทร์ เป็นสุริยาศน์อัมรินทร์ เห็นจะเป็นพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐเปลี่ยน เพื่อจะให้คล้องกันทั้ง ๓ พระที่นั่ง
ตามที่กล่าวมานี้ เพื่อจะค้นหาพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาท ซึ่งหายอยู่องค์หนึ่งนั้น เห็นว่าจะเป็นพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์นี้เอง เพราะ
๑. เมื่อแรกสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสร้าง กว่าเสด็จลงไปอยู่ริมน้ำปราสาทมี ๒ องค์ เมื่อสรรเพ็ชญ์ปราสาทไม่ได้อยู่ริมน้ำ ก็คงต้องเป็นเบญจรัตนอยู่ริมน้ำ
๒. พระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ทรงพระประชวรแปลงสถานลงไปอยู่พระที่นั่งเบญจรัตน คำว่า ลงไป นี้ แปลว่าลงไปริมน้ำ จะแปล/*53ว่าลงไปทางทิศตะวันตก คือไปอยู่บรรยงก์รัตนาศน์ก็ไม่ได้ เพราะยังไม่ได้สร้าง จะเดาว่ารากอิฐซึ่งเดี๋ยวนี้ปักฉลากไว้ว่า พระที่นั่งทรงปืนเป็นพระที่นั่งเบญจรัตนก็ไม่ได้ เพราะพระที่นั่งเบญจรัตนสร้างแต่แผ่นดินพระบรมไตรโลกนาถ ที่ไหนจะไปทำไว้ท้ายวังแลไม่ใกล้น้ำด้วย ทั้งเวลาทรงพระประชวรจะขึ้นลงก็ยาก ด้วยสูงมาก แลคงจะคับแคบ
๓. ไม่ปรากฏในชั้นแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐซึ่งซ่อมพระที่นั่งทั่วทุกแห่งว่าได้ซ่อมพระที่นั่งเบญจรัตน เมื่อปราสาทยังอยู่ดี ๆ จนถึงแผ่นดินพระเพทราชาจะหายสูญไปข้างไหนได้ การที่เปลี่ยนชื่อคงจะได้เปลี่ยนในแผ่นดินพระเพทราชา เมื่อซ่อมแซมพระราชวังในครั้งนั้น จึงเห็นว่าพระที่นั่งสุริยามรินทร์นี้เองเป็นเบญจรัตนมหาปราสาท
ความเห็นประกอบแผนที่พระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ พระที่นั่งนี้ได้ความเป็นแน่ ว่าตั้งอยู่บนกำแพงพระราชวังทิศตะวันออก แลทีจะไม่สู้ห่างจากมุมวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ เป็นปราสาทตรีมุข ด้านหลังมีตำหนักใหญ่องค์หนึ่ง เล็กต่อไปข้างท้ายอีกสองคล้ายพระปรัศว์มีชาลาถมพื้นสูง เดินได้รอบ ตำหนักทั้ง ๓ นี้ มุขหน้าด้านตะวันออก ดูน่าจะมีมุขเด็จ เพราะกว้างมากแลมีพนักกำแพงแก้วเดินได้รอบปราสาท เว้นไว้แต่ตรงมุขเด็จจะมีอัฒจันทร์ขึ้น ฤๅบางทีจะไม่มีมุขเด็จเลยก็ได้ ถ้าจะเทียบที่คะเนว่าจะคล้ายนั้น คือ
/*54ด้านหน้าถ้าไม่มีมุขเด็จ คงจะเหมือนพระที่นั่งสุทไธสวรรย์กรุงเทพฯ มุขตะวันออก
มุขเหนือมุขใต้สั้น เช่นพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ กรุงเทพฯ
พนักกำแพงแก้วรอบปราสาท ทำนองพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์เหมือนกัน
ด้านตะวันตกไม่ต่อกับพระตำหนัก มีอากาศว่าง ทำนองพระที่นั่งคชกรรมประเวศ กับพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ในพระราชวังบวรฯ บนชานพระมหาปราสาทด้านตะวันตก ซึ่งว่ามีทิมดาบสองหลังนั้น คงจะถ่ายแบบลงมาทำทีหลังพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ เป็นศาลาช่อฟ้าใบระกาสองห้อง เป็นที่ตำรวจเวรขึ้นไปประจำรักษาพระทวาร
กำแพงพระราชวังคงมาต่อที่มุขเหนือมุขใต้ กำแพงพระตำหนักคงจะกั้นสามด้าน คือด้านเหนือด้านใต้แลด้านตะวันตก ส่วนด้านตะวันออกนั้นมาชนผนังพระตำหนัก กำแพงจะห่างพระตำหนักออกมามากน้อยเท่าใดน่าจะค้นดู แต่ถ้าหากว่าไม่พบ เป็นสันนิษฐานได้ว่าไม่มีกำแพง การที่จะกั้นข้างหน้าข้างในคงใช้พนักกำแพงแก้วสูงพ้นตา เช่นพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ตอนข้างในแต่ก่อนนั้น พระที่นั่งนี้สังเกตดูตามคำที่กล่าวว่ามีเกยสามเกย คือเกยช้างเกยขวาเป็นเกยข้างหน้า น่าจะตั้งอยู่ที่ตรงอัฒจันทร์ขึ้นชาลาหว่างปราสาทกับตำหนัก เพราะที่นั้นเป็นข้างหน้า อีกเกยหนึ่งว่าเป็นเกยข้างใน เห็นจะเป็นเกยหลังพระที่นั่ง
/*55ข้อซึ่งทำให้คิดเห็นว่าจะมีกำแพงรอบพระที่นั่งนี้ เพราะเหตุว่าถ้าทรงพระราชยานทองแล้วย่อมเสด็จขึ้นเกยข้างหน้า ถึงเสด็จออกมาตามฉนวนด้วยพระราชยานทอง ซึ่งไม่ได้แห่เครื่องสูง มีแต่บังสูรย์ก็ประทับเกยข้างหน้า แลย่อมจะเป็นเกยขวาทุกครั้ง แต่ถ้าเสด็จลงเกยในแล้วทรงพระเสลี่ยงงาทุกครั้ง นึกว่าซุ้มประตูกำแพงนั้นจะเตี้ย
คะเนเค้ามูลที่ใกล้เคียงพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ หลังพระที่นั่งจักรวรรดินี้มีกำแพงชั้นใน ฤๅเขื่อนเพชรหันหน้าเข้าข้างใน หน้ากำแพงนั้นมีโรงช้าง ในกำแพงเข้าไปเป็นพระคลังพิเศษ ด้านใต้ฤๅด้านหลังของพระตำหนักนั้นคงจะมีฉนวนซึ่งไม่มีหลังคา เดินไปจนถึงเข้าประตูกำแพง แล้วเลี้ยวไปหลังพระคลังพิเศษ แล้วจะตรงลงไปตะวันตกเข้าบรรจบฉนวนวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ซึ่งเป็นฉนวนมีหลังคาไม่มีผนังเหมือนฉนวนในพระราชวังบวรฯ ฤๅมีผนังทั้งสองข้างเช่นฉนวนวัดพระศรีรัตนศาสดารามแต่ก่อน แบ่งเขตสระแก้วอยู่ข้างตะวันตกของฉนวนเป็นตำหนักแลคลังต่าง ๆ ข้างหน้าส่วนฟากฉนวนข้างตะวันออกจะเป็นคลังแสงสรรพยุทธ์ ห้องภูษามาลาแลพนักงานต่าง ๆ ทำนองเดียวกันกับพระที่นั่งภาณุมาศเดี๋ยวนี้ เดิมก็เป็นโรงแสงปืนโรงใหญ่ พระแสงปืนต้น พระแสงหอกดาบภูษามาลา ถ้าค้นในที่นี้คงจะได้รากโรงแสงห้วยคลังต่าง ๆ ซึ่งเป็นของสำหรับวังชั้นแรก ๆ โรงแสงที่ไว้รูปพระนเรศร์จะอยู่ในที่นี้ แต่ในชั้นเมื่อเสด็จลงไปอยู่ข้างท้ายสระ คงจะมีอะไรๆ อยู่ข้างสระแก้ว เพราะฉะนั้น โรงแสงจึงได้ปรากฏว่าเป็น ๒ โรงอยู่ /*56ถ้าจะชี้รูปให้เข้าใจชัดสำหรับเดาค้น ขอให้ถือว่าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานทั้งหมู่ตั้งแต่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยเข้าไป เป็นพระที่นั่งวิหารสมเด็จ ฉนวนวัดพระแก้วอยู่อย่างไร คลังโรงแสงทิมสงฆ์อยู่ข้างฉนวนก็เป็นทำนองเดียวกัน เป็นแต่ผิดทิศที่พระที่นั่งกรุงเก่าหันไปตะวันออก ฉนวนตามตะวันตก ตะวันออก เป็นฉนวนออกพระที่นั่งจักรวรรดิ เช่นฉนวนประตูราชสำราญไปประตูศักดิไชยสิทธิ ฉนวนออกวัดนั้น เช่นฉนวนตั้งแต่ประตูดุสิตศาสดาไปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ส่วนข้างทิศใต้พระที่นั่งจักรวรรดิ เห็นจะนอกฉนวนออกไป ติดกับวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์นั้นมีพระคลังใน คือคลังในซ้าย คลังในขวา เพราะฉะนั้น ปักต้นกัลปพฤกษ์ในการพระศพคู่หนึ่งตรงพระคลังพิเศษ คู่หนึ่งตรงพระคลังในคืออยู่เหนือพระที่นั่งจักรวรรดิแลอยู่ใต้พระที่นั่งจักรวรรดิ จึงได้ทรงโบกพัชนีฝักมะขามให้ทิ้งทานจึงเห็นถนัดได้ คำที่กล่าวถึงฉนวนในพระราชวังมีเช่นนี้
“ต่อเพลาตี ๑๑ ทุ่มจะรุ่งขึ้น ณ วัน ๔ ๑๔ฯ ๓ ค่ำ เสด็จมาแต่พระราชวังบวรฯ ขุนทิพไพชนต์คุมพระเสลี่ยงงาลงไปรับเสด็จ ณ ขนานน้ำประจำท่าพระราชวังหลวง จึงเสด็จขึ้นมาตามพระฉนวนใหญ่ ออกฉนวนพระศรีสรรเพ็ชญ์ เลี้ยวมาตามฉนวนประทับเกยข้างในนั้น ได้แห่แต่บังพระสูรย์ แต่เครื่องอภิรุมนั้นจะได้แห่ด้วยหามิได้”
/*57ฉนวนที่ออกชื่อแรกแปลว่าฉนวนตำหนักแพ เพราะที่กรุงเก่าเสด็จลงขนานน้ำโดยทางในฉนวน เหมือนพระราชวังบวรฯ ในกรุงเทพฯ ที่เรียกว่าฉนวนพระศรีสรรเพ็ชญ์ คือฉนวนเหนือไปใต้ซึ่งไปวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ แต่ทางที่เสด็จนี้หาได้ไปจนสุดฉนวนเข้าในวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ไม่ ถ้าเสด็จเข้าวัดคงจะไม่ทรงพระเสลี่ยงเลี้ยวซ้ายมือเข้าฉนวนอีกฉนวนหนึ่ง ซึ่งยืนไปทางตะวันออก คือฉนวนพระที่นั่งจักรวรรดิไปประทับเกยข้างใน คือเกยที่ย้อยอยู่ข้างหลังในแผนที่นั้นตามที่ว่านี้ เป็นได้ความชัดเจนว่าพระที่นั่งจักรวรรดิตั้งอยู่อย่างไร ทางเดินไปอย่างไร ฉนวนพระที่นั่งจักรวรรดินี้เอง ซึ่งเราจงใจจะกล่าวว่าคล้ายฉนวนออกวัดพระศรีรัตนศาสดาราม คือไปใกล้ๆ พระที่นั่งวิหารสมเด็จ เช่นฉนวนวัดพระศรีรัตนศาสดารามใกล้พระที่นั่งอมรินทรฉะนั้น
ในการซึ่งตรวจตราตามหนังสือเห็นปรากฏว่า พระที่นั่งจักรวรรดิจะมีกำแพงล้อมสามด้าน แลมีฉนวนต่อไปข้างหน้าหลังนั้น มีเหตุขัดข้องซึ่งปรากฏในงานศพ คือพระมหาพิไชยราชรถตั้งที่ประตูตัดขวา เหมือนกันกับครั้งพระบรมศพพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระก็ว่าตั้งที่ประตูตัดขวา ประตูตัดขวานเข้าใจว่าสกัดตะวันออก ประตูตัดซ้ายเป็นสกัดตะวันตก คือเป็นประตูในระหว่างกำแพงพระราชวังกับกำแพงเมืองเช่นที่กรุงเทพฯ เรียกว่าสกัดเหนือสกัดใต้ แต่เขาไม่เรียกตัดตะวันตกตัดตะวันออก ทีจะยืดยาว จึงเรียกตัดซ้ายตัดขวา แปลว่าขวาซ้ายของพระที่นั่งสุริยามรินทร์
/*58ในการที่เชิญพระศพลงจากพระที่นั่งนั้น เชิญพระโกศขึ้นตั้งบนเสลี่ยง เคลื่อนลงจากพระที่นั่งจักรวรรดิ แลมีคู่แห่ห้าคู่มาตามประตูฝ่ายซ้าย ประตูฝ่ายซ้ายนี้แปลว่า ประตูกำแพงพระที่นั่งจักรวรรดิข้างเหนือเตี้ย จึงต้องหามมาแต่ด้วยเสลี่ยงมาขึ้นพระยานุมาศสามคานซึ่งตั้งอยู่นอกประตูนั้น ถ้าหากว่าไม่มีกำแพง คงจะเอาพระยานุมาศสามคานเข้าไปตั้งถึงเชิงบันไดพระที่นั่งจักรวรรดิ
เมื่อขึ้นพระยานุมาศสามคานแล้วจึงมีโยงโปรย แลเพิ่มคู่แห่เป็น ๓๐ คู่ แต่ไม่เชิญไปทางในกำแพงไปออกประตูตัด จะเป็นด้วยเหตุขัดข้องอย่างใดอย่างหนึ่ง มีติดประตูสกัดแห่งใดอยู่อีกฤๅคับแคบจึงเดินนอกกำแพง เจ้าแผ่นดินเสด็จลงเกยขวาออกนอกกำแพงผ่านหน้าพระที่นั่งจักรวรรดิ ตามพระศพลงไปที่พระมหาพิไชยราชรถ แล้วจึงกลับมาประทับพระที่นั่งจักรวรรดิเมื่อเดินกระบวนแห่
ทางเสด็จพระราชดำเนินออกพระเมรุนั้น ทรงพระราชยานทองแห่พระกรรภิรมย์ที่เกยฝ่ายขวา ไปออกประตูนครไชย แล้วไปตามฉนวนถึงพระเมรุทุกๆ วัน วันแห่พระอัฐิกลับ พระอัฐิแห่มาทางนอกวัง เสด็จกลับทางฉนวนเข้าประตูนครไชย แล้วออกประตูฉนวนฝ่ายขวา คำที่เรียกว่าฉนวนฝ่ายขวานี้ จึงทำให้เข้าใจว่า ฉนวนนั้นเยื้องอยู่ข้างขวาพระที่นั่งจักรวรรดิ ไม่ได้ตรงออกมาจากพระราชวังจดประตูหลังพระที่นั่งจักรวรรดิ คงจะมาข้างท้ายพระที่นั่งข้างทิศตะวันตกเหมือนฉนวนออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ เมื่อไปตามฉนวนนี้แล้ว เข้าประตูแสดงราม เป็นประตูพระราชวังชั้นใน เช่นประตูราชสำราญ แต่พื้นที่วังกรุงเก่าตรงนั้นไม่ได้เป็นที่ข้างใน เป็นหมู่โรงแสงห้วยคลัง/*59เช่นกล่าวมาแล้ว จึงไปออกประตูหลังพระคลังพิเศษ ประทับเกยลาที่ฉนวนวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ทรงพระดำเนินไปที่วิหารซึ่งจะบรรจุพระอัฐิ เป็นพยานให้เห็นว่าไม่ได้ทรงพระเสลี่ยงในวัด ถึงในวันเลี้ยงพระสามหาบรุ่งขึ้น เสด็จมาขึ้นขนานน้ำพระราชวังหลวงเสด็จทางฉนวนใหญ่ ออกฉนวนพระศรีสรรเพ็ชญ์เลี้ยวมาตามฉนวน คือเลี้ยวที่คลังพิเศษมาตามฉนวนนั้น คือฉนวนพระที่นั่งจักรวรรดิประทับเกยข้างในไม่มีแห่พระอภิรุม แล้วจึงเสด็จขึ้นเกยขวาข้างหน้า แล้วแห่เสด็จไปตามฉนวนออกประตูนครไชย ถึงพระเมรุ เสด็จกลับ ก็มาหยุดที่พระที่นั่งจักรวรรดิเกยฝ่ายขวา แล้วจึงทรงพระเสลี่ยงจากเกยข้างในไปทอดพระเนตรโรงแสงสรรพยุทธ์ โรงแสงสรรพยุทธ์นี้คงอยู่ในหมู่เดียวกันกับคลังพิเศษ คือในระหว่างวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์กับพระที่นั่งวิหารสมเด็จตะวันออกฉนวนวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ทอดพระเนตรแล้วจึงเสด็จไปตามฉนวนวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ แล้วไปตามฉนวนใหญ่ถึงขนานน้ำประจำท่า เสด็จกลับพระราชวังบวรฯ ขอให้สาธยายฉนวนนี้ไว้ให้คล่องใจ จะค้นอะไรได้อีกมาก
แต่ประตูนครไชยนั้น น่าจะไม่ใช่ประตูซ้ายพระที่นั่งจักรวรรดิเช่นประตูศักดิไชยสิทธิตามที่พระยาโบราณคะเนนั้น เพราะเหตุว่าถ้าประตูนั้นเป็นประตูนครไชย จะต้องกั้นฉนวนเลียบริมนอกกำแพงไป ส่วนที่ถนนแห่พระบรมศพ ในฉนวนแห่เสด็จดูไม่เข้าทีเลย แห่พระอัฐิกลับก็อย่างเดียวกัน ตามที่คิดเห็นในเรื่องที่กล่าว ดูเหมือนว่ากำแพงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ไม่ได้ออกไปถึงแนวกำแพงพระราชวังจะเป็นทางซอก ๆ เช่นตั้งแต่จวนกลางล้อมวังไปจนป้อมเผด็จดัษกร ฤๅถ้าจะให้ถูกทิศ ตั้งแต่ฉนวนท้ายพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ไปตามถนน/*60สวนกุหลาบ นึกเสียว่าสวนกุหลาบเป็นวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ตรงไปถึงป้อมพิศาลสีมา ที่ตรงป้อมพิศาลสีมาที่กรุงเก่าไม่มีป้อม ตรงนั้นจะเป็นประตูนครไชย แล้วจึงกั้นฉนวนจากประตูนครไชยข้ามถนนไปวัดพระเชตุพน ซึ่งต่างว่าเป็นพระเมรุ ถึงประตูออกวัดพระเชตุพนที่กรุงเทพฯ คือประตูวิจิตรบรรจง ก็เป็นความคิดอย่างเดียวกัน เป็นแต่เคลื่อนลงไปข้างตะวันตกมากหน่อยหนึ่ง
เพราะฉะนั้น ถ้าจะคิดว่ามีกำแพงนอกวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์อีกสักสายหนึ่งจะได้ฤๅไม่ได้ น่าจะตรวจดู คือชักแนวตั้งแต่มุขใต้หน้าพระที่นั่งจักรวรรดิขึงตรงไป จะไปชนวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ฤๅห่างกันเป็นคนละแนว ถ้าเป็นคนละแนวแล้วมีกำแพงวังอีกชั้นหนึ่งเป็นแน่ แต่ทีจะถูกรื้อลงมากรุงเทพฯ เสียหมด ซึ่งไม่รื้อกำแพงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ เพราะมีศาลาแลวิหารใกล้เคียงอยู่มาก จะออกกลัวบาป เมื่อตรวจตราได้ยังไรอยากจะทราบ
อนึ่ง ท่าปราบนั้น เป็นที่สงสัยว่าจะไม่ใช่ถนนหน้าจักรวรรดิ เพราะเหตุว่า แห่พระอังคารมาจากพระเมรุแล้วไปเข้าในกำแพง มาตามหลังศาลาลูกขุนออกประตูท่าปราบ จะเป็นประตูซึ่งเขียนไว้ว่าเสาธงชัยในแผนที่กรมขุนราชสีห์เสียดอกกระมัง แต่ไม่มีหลักอะไรยิ่งกว่านี้
จะได้คัดเรื่องหมายพระบรมศพนี้ส่งขึ้นไปให้ดูภายหลัง
พระราชทานพระยาโบราณบุรานุรักษ์
วันที่ ๑๘ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๓๕ ๑๒๑
(คัดจากหนังสือเรื่องสมเด็จพระบรมศพ หน้า ๒๙-๔๓)
พระบรมราชาธิบาย
เรื่อง แบบกราบบังคมทูลพระกรุณานำแขกเมืองถวายเครื่องราชบรรณาการ แลการทูลเบิกกราบถวายบังคมลา
/*61เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีพระราชหัตถเลขาถึงพระยาศรีสหเทพ ราชปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย พระราชทานแบบกราบบังคมทูลพระกรุณา นำแขกเมืองถวายเครื่องราชบรรณาการมาเพื่อถือเป็นหลักปฏิบัติ กับได้ทรงพระราชทานคำแนะนำเรื่องการทูลเบิกกราบถวายบังคมลา ตามที่พระยาศรีสหเทพสงสัย เรื่องการทูลเบิกกราบถวายบังคมลาว่าอย่างไร ควรจะมีดอกไม้ธูปเทียน อย่างไรไม่ต้องมี ดังสำเนาต่อไปนี้
/*62(สำเนา) พระราชหัตถเลขา
ที่ ๘๑/๗๐๔
พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๓๓ ๑๑๙
ถึง พระยาศรีสหเทพ
ด้วยเจ้าพึ่งเป็นปลัดทูลฉลองขึ้นใหม่ๆ ไม่รู้ขนบธรรมเนียมที่จะทูลเบิกแขกเมือง ยากที่จะไปค้นคว้าแห่งใด เพราะธรรมเนียมของเราใช้จำกันมากกว่าจด จึงได้เรียบเรียงแบบอย่างส่งมาให้ตามที่ได้เคยเห็น แลได้เคยเป็นเจ้านายรับยศอย่างนี้มาจนเป็นเจ้าแผ่นดิน ให้เอาแบบอย่างนี้เก็บไว้ในศาลาเป็นหลักฐานสืบไปด้วย
แบบกราบบังคมทูลพระกรุณา นำแขกเมืองถวายเครื่องราชบรรณาการ
แขกเมืองต่างประเทศ คือ พม่า สิงหล ญวน แลมลายู ประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ คำนำกราบบังคมทูลขึ้น สรวมชีพ
คำ สรวมชีพ แปลว่า ขอชีวิต คำนี้ใช้ได้แต่สำหรับกราบบังคมทูลพระเจ้าแผ่นดินองค์เดียว พระอัครมเหสี สมเด็จหน่อพุทธเจ้า แลพระมหาอุปราช จะใช้คำนำว่า สรวมชีพ ไม่ได้ เพราะเหตุว่าท่านทั้งหลายนั้น จะลงอาชญาประหารชีวิตผู้หนึ่งผู้ใดไม่ได้ จึงใช้แต่พระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งทรงพระบรมเดชานุภาพอาจจะประหารชีวิตได้
/*63ลักษณะที่จะใช้กราบทูลสรวมชีพ จะยกแต่นำแขกเมืองมลายูถวายเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งยังคงใช้อยู่ในปัจจุบันนี้ ๓ ปีครั้งหนึ่งนั้นดังนี้
“สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณา ให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ด้วยข้าพระพุทธเจ้า เจ้าพระยาฤทธิสงครามรามภักดี ศรีสุลตานมหมัตร์ รัตนราชมุนินทร์ สุรินทรวิวังษาผดุง ทะนุบำรุงเกดะนคร อมรรัตนนาเขตร ประเทศราไชยสวริยาธิบดี วิกรมสีห เจ้าพระยาไทรบุรี ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลไทรบุรี แต่งให้ตนกู (ออกชื่อ) สีตวันกรมการ (เท่านั้น) นาย คุมต้นไม้ทองเงิน เครื่องราชบรรณาการเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ต้นไม้ทอง ต้น ๑ สูง...กิ่ง...ก้าน...ดอก...ใบ ต้นไม้เงินต้น ๑ สูงต่ำมีกิ่งก้านดอกใบเหมือนต้นไม้ทอง เครื่องราชบรรณาการ หอกคอทอง เถลิงทอง ฯลฯ”
ถ้ามีเมืองอื่นก็ว่าต่อไปตามลำดับเมืองจนหมด แล้วจึงรวมความข้างท้ายว่า
“บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้า ตนกู (ออกชื่อบรรดาผู้ที่เข้ามาเฝ้าในเวลานั้น) สีตวันกรมการเมืองไทรบุรี รวม (เท่านั้น) นาย (เมื่อมีเมืองอื่นอีกก็ออกชื่อแล้วว่า สีตวันกรมการเมืองนั้นเท่านั้นนาย) เข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะ”
/*64ต่อนี้ไปควรจะรู้แบบพระราชปฏิสันถารตามอย่างโบราณ ถ้าเป็นทูตมาแต่พระเจ้าแผ่นดินเอกราช ซึ่งแต่ก่อนมีเมืองพม่า เมืองลังกา เมืองญวน มีพระราชปฏิสันถาร ๗ นัด คือ พูดด้วย ๗ คำ ปลัดทูลฉลองจะต้องเตรียมรับสั่งแลกราบทูล ๗ ครั้ง ถ้าแขกเมืองมาแต่ประเทศอันไม่ได้เป็นข้าขอบขัณฑสีมา คือเมืองทวาย แลเมืองมลายู ในเกาะสุมาตรา แลเมือง ๑๙ เจ้าฟ้า เข้ามาสวามิภักดิ์ มีพระราชปฏิสันถาร ๕ นัด ถ้าเมืองประเทศราชข้าขอบขัณฑสีมาถวายต้นไม้ทองเงินแลเครื่องราชบรรณาการตามกำหนดปี มีพระราชปฏิสันถาร ๓ นัด แต่พระราชปฏิสันถารในชั้นหลังๆ มา ยักเยื้องไปจากแบบบ้าง บางทีกว่า ๓ นัดบ้าง ในเมื่อตัวเจ้าประเทศราชเข้ามาเองเปนต้น ก็ต้องรับรับสั่งแลกราบบังคมทูลตามที่มีพระราชปฏิสันถารนั้น
เมื่อมีพระราชปฏิสันถารจบลงนัด ๑ ปลัดทูลฉลองต้องกราบทูลรับสั่งว่า
“ข้าพระพุทธเจ้า ขอรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” แล้วจึงไปพูดด้วยแขกเมือง
เมื่อจะนำคำแขกเมืองกราบบังคมทูลพระกรุณา ต้องขึ้นต้นว่า “สรวมชีพ ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ด้วยข้าพระพุทธเจ้าสีตวันกรมการ/*65เมืองไทรบุรี (ออกชื่อเมืองที่มาทุกเมือง) ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ฯลฯ ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ”
แต่เมืองลาวประเทศราช หาได้เคยเห็นกราบบังคมทูลนำด้วยคำ สรวมชีพ นี้ไม่ จะเป็นด้วยคุ้นเคยใกล้ชิดฤๅประการใด ใช้นำกราบบังคมทูล “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม” ข้าพระพุทธเจ้า เจ้าสุริยพงษผริตเดช (สร้อย) เจ้าอุปราช เจ้าราชวงษ เจ้าบุรีรัตน์ เจ้าราชบุตร จัดให้ผู้นั้นคุมต้นไม้เงินทอง แลเครื่องราชบรรณาการ จำนวนรัตนโกสินทรศก ๑๑๙ ลงมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ฯลฯ”
เมื่อมีพระราชปฏิสันถาร ปลัดทูลฉลองรับสั่งว่า “ข้าพระพุทธเจ้า ขอรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” เมื่อไปพูดกับแขกเมืองแล้วจะนำความขึ้นกราบบังคมทูล เริ่มว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า (ผู้นั้นๆ) ให้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ฯลฯ ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ”
คำกราบทูลเริ่มด้วยขอเดชะเช่นที่กล่าวมาแล้วนี้ ใช้ได้ในพระอัครมเหสี แลสมเด็จหน่อพุทธเจ้า อันได้รับอุปราชาภิเษกเวลาออกแขกเมือง
/*66ส่วนสมเด็จหน่อพุทธเจ้าอันยังไม่ได้รับอุปราชาภิเษก แลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าเวลาออกแขกเมือง เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปลัดทูลฉลองฤๅปลัดบาญชีนำเฝ้า เคยใช้คำนำกราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า (ผู้นั้นๆ) จัดให้ (ผู้นั้นนำสิ่งนั้น) มาทูลเกล้าถวาย ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม”
เมื่อตรัสปราศรัย รับรับสั่งว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอรับใส่เกล้าใส่กระหม่อม” เมื่อจะนำความขึ้นกราบทูล ใช้คำนำว่า “ขอเดชะฝ่าละอองพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า (ผู้นั้น) ให้กราบบังคมทูลว่า (ดังนั้น) ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม”
การที่เจ้าฟ้าออกแขกเมืองเช่นนี้ เปนการพิเศษ มีหมายกระทรวงตั้งพระแท่นแลเครื่องยศ มีเจ้ากรม ปลัดกรม จ่าตำรวจนอก ตำรวจสนมเฝ้า ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนทุกๆ กระทรวง ประมาณสัก ๓๐ ฤๅ ๔๐ คน เฝ้าซ้ายขวาเหมือนเสด็จออก ถ้าหากว่าไม่ได้โปรดให้ออกเช่นนี้ ก็ไปเฝ้าเหมือนอย่างเฝ้าเจ้านายตามธรรมเนียม ไม่มีทูลเบิกแลไม่มีรับรับสั่ง แต่เจ้านายนอกจากเจ้าฟ้าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้แห่หอกแลมีเรือตั้งนำแล้ว จะทูลเบิกเช่นนี้ไม่ได้เลย
(ร่างเพิ่มเติม แบบกราบบังคมทูลพระกรุณานำแขกเมืองถวายเครื่องราชบรรณาการ ให้เขียนต่อท้ายฉบับก่อน)
/*67มีข้อซึ่งเกลือกว่าจะเป็นที่สงสัย จึงเพิ่มเติมลงไว้เสียให้รู้ว่า เมื่อในปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีทูตฝรั่งเข้ามาเฝ้า ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เติมคำกราบบังคมทูลนำแขกเมืองว่า
“สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาในที่ประชุมพระบรมวงศานุวงศ์ ท่านเสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท” เช่นนี้ เกิดขึ้นเมื่อราวปีขาลอัฐศก จุลศักราช ๑๒๒๘ โดยหมายความว่า กราบทูลในที่ประชุมคือ อินเคานซิล เพราะจะเห็นจากคำที่ว่า ออเดอร์ อินเคานซิล แลเพื่อจะยกยศให้เสนาบดีว่าการทั้งปวง เป็นอันไม่สิทธิ์ขาดแต่พระเจ้าแผ่นดินองค์เดียว ต้องปรึกษาพร้อมด้วยเสนาบดี คำกราบทูลเช่นนี้ ได้ใช้กราบทูลมาจนถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ประมาณสัก ๕-๖ ปี เราเห็นว่าเป็นความเข้าใจผิดของผู้เป็นประธานในราชการเวลานั้น ยินดีในเกียรติยศอันไม่เป็นเกียรติยศอันใด แลผลของการที่กราบบังคมทูลยืดยาวเช่นนั้น ทำให้มีการที่มีพระราชปฏิสันถารแลกราบทูลเนิ่นช้าอย่างยิ่ง แลเกิดเหตุบ่อยๆ ที่ฝรั่งผู้เข้ามาก็อาละวาด ปลัดทูลฉลอง คือ พระยาพิพัฒนโกษา (เสพ) ก็ถูกกริ้ว เพราะกราบทูลไม่ถูก จนต้องย้ายไปเป็นพระยาอภัยพิพิธ เลื่อนพระสุรินทรามาตย์ (ทับ) มาเป็นพระยาพิพัฒนโกษา การกราบทูลนั้นก็ถูกต้อง แต่ฝรั่งก็ไม่หายอึดอัด ด้วย/*68จะกราบทูลครั้งหนึ่งก็ต้องเสกยาว ๆ เช่นนั้น จึงได้สั่งให้เลิกเสีย ใช้คงตามแบบโบราณ แต่แบบใหม่นี้ปลัดทูลฉลองมหาดไทย กลาโหม ไม่เคยทูลเลยสักครั้งเดียว ใช้แต่แขกเมืองฝรั่งอย่างเดียวเท่านั้น
อนึ่ง คำ สรวมชีพ เมื่อรับรับสั่งคือว่า “สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า ขอรับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” เช่นนี้ก็เคยใช้บ้าง แต่เห็นว่าฟั้นเฝือไป จึงได้สั่งให้ยกเสีย คงใช้อยู่แต่พราหมณ์แลพระอาลักษณ์รับพระบรมราชโองการเป็นปฐม แลเป็นทุติยในเวลาบรมราชาภิเษก
คำมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ซึ่งได้ยกเสียนั้น นึกสงสัยว่าแบบโบราณในครั้งใดครั้งหนึ่งเขาจะรับรับสั่งทั้ง ๒ องค์ คือพระราชโองการแลพระราชบัณฑูร เพราะเหตุว่า มาน นั้นแปลว่า มี เหมือนกัน คำซึ่งว่า “มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูร” จะเป็นสั่งทั้งวังหลวงวังหน้าไปดอกกระมัง แต่ที่ใช้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ใช้เป็นสร้อยพระบรมราชโองการ เพราะเหตุว่าไม่มีข้อเคลือบแคลงสงสัย ด้วยวังหน้ารับพระบวรราชโองการ ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ วังหน้ารับพระราชบัณฑูร จึงได้งดเลิกเสียตั้งแต่ปีจอ ฉศก จุลศักราช ๑๒๓๖ คงใช้แต่พระบรมราชโองการทั่วไป
/*69ซึ่งกล่าวถึงแบบที่เลิกแล้วนี้ เพราะเหตุว่า จะมีผู้ซึ่งเคยได้ยินจำได้กล่าวทักท้วงให้เป็นที่สงสัย ว่าธรรมเนียมที่กล่าวมาข้างต้นจะยังบกพร่องอยู่ จะได้รู้ไว้เสียให้ตลอด
สยามินทร์
(สำเนา) คำกราบบังคมทูลเรื่องขอพระราชทานแบบคำทูลเบิกกราบถวายบังคมลา
ที่ ๑๔๔/๔๑๓๗
ศาลาว่าการมหาดไทย
วันที่ ๒๕ เดือนสิงหาคม ร.ศ. ๑๑๙
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานพระราชหัตถเลขา ที่ ๘๑/๗๐๔ ลงวันที่ ๒๓ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๙ พระราชทานแบบการทูลเบิกแขกเมือง แลทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ใช้แลเก็บไว้ในศาลา เป็นหลักฐานสืบไปนั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
การที่พระราชทานแบบแผนเช่นนี้ ข้าพระพุทธเจ้าถือว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณอันใหญ่ยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้จัดพิมพ์ไว้เป็น/*70หลายฉบับ เพื่อเป็นหลักฐานในศาลาสำหรับข้าพระพุทธเจ้า แลข้าราชการผู้จะรับราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป
อนึ่ง การทูลเบิกกราบถวายบังคมลานั้น ตามแบบที่ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้าฯ เคยมีดอกไม้ธูปเทียน แลขึ้นคำกราบบังคมทูลเบิกว่า “ดอกไม้ธูปเทียนของข้าพระพุทธเจ้า (ออกชื่อ) ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลา กลับไปบ้านเมือง ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ” ดังนี้
แต่การที่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียน มีด้วยเหตุใด แลทูตหรือแขกเมืองต่างประเทศ แลหัวเมืองประเทศราชชั้นใดควรมีดอกไม้ธูปเทียน แลชั้นใดไม่ควรมี แลควรขึ้นข้อความนำกราบบังคมทูลเบิกลาประการใด ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานพระบรมราโชวาท เพื่อได้เป็นแบบแผนสืบไป
อนึ่ง ข้าราชการหัวเมืองที่กราบถวายบังคมลา ข้าพระพุทธเจ้าได้สังเกตมาแต่ก่อน เห็นบางคราวมีดอกไม้ธูปเทียนบ้าง ไม่มีบ้าง การต่อไปจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีฤๅงด ฤๅจะควรประการใด ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานพระบรมราโชวาท
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอเดชะ
(ลงนาม) ข้าพระพุทธเจ้า พระยาศรีสหเทพ
ราชปลัดทูลฉลอง
(สำเนา) พระราชหัตถเลขาพระบรมราชาธิบาย
/*71ที่ ๘๕/๗๑๙
พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๖ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๓๓ ๑๑๙
ถึง พระยาศรีสหเทพ ด้วยได้รับหนังสือที่ ๑๔๔/๔๑๓๗ ลงวันวานนี้ ตอบรับแบบการทูลเบิกแขกเมืองที่ได้ส่งไปให้ กับขอความแนะนำในการทูลเบิกกราบถวายบังคมลา ว่าอย่างไรควรจะมีดอกไม้ธูปเทียน อย่างไรไม่ต้องมีนั้น
เรื่องดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลานี้ เคยสังเกตมาว่าใช้แต่เฉพาะผู้ว่าราชการกรมการหัวเมืองซึ่งจะออกไปอยู่หัวเมืองนานๆ ซึ่งตามกฎหมายบังคับว่า มิได้มีท้องตราให้หา จะกลับเข้ามากรุงเทพฯ ไม่ได้ เพราะฉะนั้น ผู้ว่าราชการเมืองกรมการที่เข้ามารับตำแหน่งแล้วจะกลับไป ฤๅมาด้วยข้อราชการอย่างหนึ่งอย่างใดแล้วจะกลับไป ๆ อย่างไม่มีกำหนดกลับ ต้องมีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา แต่ถ้าเป็นข้าหลวงออกไปราชการ เช่นชำระความผู้ร้าย ซึ่งแต่ก่อนข้าหลวงเกือบจะออกไปแต่เฉพาะเรื่องผู้ร้ายเท่านั้น ดังนี้ไม่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียน ฤๅจะว่าอีกนัยหนึ่ง ถ้าผู้ใดได้รับตำแหน่งราชการซึ่งจะออกไปประจำอยู่หัวเมืองช้านาน ผู้นั้นต้องมีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา ถ้าเป็นแต่ข้าหลวงออกไปเฉพาะราชการจร ไม่มีตำแหน่งในหัวเมือง ไม่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียน
/*72แต่ถ้าจะเทียบด้วยการทุกวันนี้ ข้าหลวงแปลกกว่าแต่ก่อน คือเป็นข้าหลวงเทศาภิบาล ข้าหลวงผู้รักษาเมือง ข้าหลวงมหาดไทย ข้าหลวงคลัง เหล่านี้ ถ้าจะว่าตามแบบเก่า เรียกว่าข้าหลวงไม่ได้ เป็นคนที่อยู่ในจำพวกที่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา
ถ้าเป็นข้าหลวงออกไปหัวเมือง เช่น พระโกชาอิศหากออกไปเมืองไทรบุรี พระไปรสนีย์ธุรานุรักษ์ ขึ้นไปตรวจสายโทรเลข เช่นนี้ไม่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียน
เว้นไว้แต่มีตัวอย่างแต่ก่อนอีกอย่างหนึ่ง ในพวกข้าราชการหัวเมืองซึ่งได้รับพระบรมราชานุญาตให้เข้ามาเฝ้าได้ไม่ต้องมีท้องตราให้หา ซึ่งมีแต่น้อยคน มักเป็นหัวเมืองใกล้ๆ เช่นรัชกาลที่ ๔ พระยาดำรงราชพลขันธ์ บิดาพระยามหาโยธา แผ่นดินปัจจุบันนี้ พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ (เนตร) พระยานครไชยศรี (จุ้ย) เป็นต้น เช่นนี้ไม่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา ฤๅไม่ต้องกราบถวายบังคมลาเลยทีเดียว เป็นไปๆ มาๆ
แต่ผู้ที่ได้รับพระบรมราชานุญาตให้มาได้เช่นนี้เหมือนกัน แต่เป็นหัวเมืองไกล เช่น พระยาสุนทรานุรักษ์ (เนตร) เมื่อจะกลับไปเขาก็มีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา
จึงควรสันนิษฐานว่า ข้าราชการผู้ใดมีตำแหน่งราชการอยู่ในหัวเมือง จะกลับออกไปประจำรักษาราชการ ผู้นั้นต้องมีดอกไม้ธูปเทียน เว้นไว้แต่ผู้ที่ได้รับพระบรมราชานุญาตให้เข้ามาเฝ้าทูลละออง/*73ธุลีพระบาทเนืองๆ แลผู้ซึ่งไปราชการจรแล้วจะกลับมา เช่นพระยาศรีสหเทพ ขึ้นไปตรวจราชการมณฑลลาวเฉียงดังนี้ ไม่ต้องมีดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลา
อนึ่ง วิธีทูลเบิกถวายดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลานั้น ไม่ว่าแขกเมืองประเทศราชฤาหัวเมืองชั้นใน เริ่มกราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ดอกไม้ธูปเทียนของข้าพระพุทธเจ้า (ออกชื่อ) ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย กราบถวายบังคมลา ออกไปรักษาราชการบ้านเมือง ออกไปรับราชการบ้านเมือง ออกไปบ้านเมือง ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ”
คำรับรับสั่งแลคำกราบบังคมทูลในเวลาแขกเมืองประเทศราชกราบถวายบังคมลา ทั้งแขกทั้งลาว เมื่อมีพระราชดำรัสแล้ว ต้องทูลรับว่า “ข้าพระพุทธเจ้า ขอรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” เหมือนอย่างเมื่อแรกเฝ้า แต่เมื่อจะนำข้อความซึ่งแขกเมืองให้กราบบังคมทูลพระกรุณาเปลี่ยนใช้แต่เพียง “ขอเดชะ ฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า (ออกชื่อ) ให้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า (ข้อความ) ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ”
อนึ่ง ถึงเป็นข้าราชการที่ไม่ใช่แขกเมืองก็ดี แต่จะกราบบังคมทูลด้วยวาจาตนเองไม่ได้ ปลัดทูลฉลองรับรับสั่งอีกต่อหนึ่งแล้ว คำรับนั้นใช้ “พระพุทธเจ้าข้า ขอรับใส่เกล้าใส่กระหม่อม” ตามธรรม/*74เนียม แต่เวลาที่จะนำข้อความขึ้นกราบบังคมทูล ต้องใช้ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ทุกครั้ง.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
(คัดจากหนังสือนิตยสารศิลปากร ปีที่ ๘ เล่ม ๒ หน้า ๕๓-๖๐)
พระบรมราชวินิจฉัย เรื่องพระราชพิธีลงสรงเจ้าฟ้าลูกหลวงเอก
/*75ร. ๕ ทรงพระราชนิพนธ์ ล้อนายกุหลาบ
ข้าพระพุทธเจ้า นายกุหลาบ ขอพระราชทานคัดลอกพระราชพิธีลงสรงเจ้าฟ้ากรุงเก่า ซึ่งได้รับลอกต่อมาจากฉบับกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสนั้น ทูลเกล้าฯ ถวายประดับพระบารมีในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอเดชะฯ
หนังสือเรื่องนี้ นายกุหลาบอ้างว่าเป็นของเจ้าพระยาอภัยมนตรีครั้งกรุงเก่าแต่ง แต่สงสัยกันว่า นายกุหลาบเที่ยวคัดเก็บความจากหนังสืออื่นๆ มาเรียบเรียงเอาเอง แล้วปลอมเอาชื่อเจ้าพระยาอภัยมนตรี แลอ้างว่าเป็นฉบับของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส กรมหลวงเทววงศวโรประการนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ก็ทรงพระราชดำริดังนั้น เพราะทรงจำสำนวนแลจับข้อที่เคลื่อนคลาดผิดประเพณีได้มาก จึงแกล้งทรงพระราชนิพนธ์เติมลงให้เห็นโทษของสำนวนปลอม ที่นอกวงเล็บมือเป็นความเดิม ในวงเล็บมือเป็นพระราชนิพนธ์ทรงเติม
เรื่องพระราชพิธีลงสรงเจ้าฟ้าลูกหลวงเอก กรุงทวาราวดีศรีอยุธยา
เจ้าพระยาอภัยมนตรี (ผู้เชี่ยวชาญในการเดาการปลอม) รับพระสิงหนาทราชโองการใส่เหนือเกล้าเหนือกระหม่อม ให้ตั้งการ/*76พระราชพิธีลงสรงสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าลูกหลวงเอก (พระนามอะไรไม่ทราบ) ตามขัตติยราชประเพณีโบราณ สั่งให้เจ้าพนักงานทั้งปวงทุกกระทรวงจัดการตามอย่างธรรมเนียมต่างๆ นานาครบครัน ฝ่ายเจ้าพนักงานตั้งพระราชพิธีมณฑลบนพระที่นั่งสรรเพ็ชญมหาปราสาท ภายในพระที่นั่งสรรเพ็ชญมหาปราสาทนั้น ตั้งพระแท่นสุพรรณเบญจา (ชั้นกู่แผงแรแลซุ้มใหญ่น้อย) หุ้มทองคำจำหลักลายกุดั่นทั้งสรรพางค์สถิตภายใต้พระมหาเศวตฉัตร ๙ ชั้น (อันแล้วด้วยทองคำจำหลักสรรพางค์ถมราชาวดีประดับด้วยเนาวรัตน์) อยู่ท่ามกลางพระมหาปราสาท ภายในเป็นพระแท่นทรงประทับออกทัก (แลผูก) ถามแขกเมืองใหญ่ แลเมืองประเทศราช ถวายบรรณาการแลสุวรรณหิรัญมาลามาลัยตาม (จารีตนครบาลเวลาจะเสด็จขึ้นลง ต้องประทับในโกศกลมยอดเหมบุษบกพุ่มทรงข้าวบิณฑ์ มีเทพนมพรหมพักตร์ทองคำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์ กาบพรหมสร กลีบบุษบงบวรลงยาราชาวดี ประดับเนาวรัตน์เหมือนพระเกรินโกยตะพานนาค) บนพระแท่นเบญจานั้น ตั้งพานทองคำสองชั้นจำหลักลงยาทั้งสรรพางค์ รองรับพระพุทธปฏิมากรพระชัยทองคำ บรรจุพระบรมสารีริกธาตุองค์ ๑ ยังข้างฝ่ายขวาพระแท่นเบญจานั้นเล่า ตั้งพระที่นั่งอัฐทิศๆ นั้น ตั้งพระพุทธปฏิมากรห้ามสมุทร (หุ้มด้วยทองคำทรงเครื่องต้นถมยาราชาวดีประดับด้วยเนาวรัตน์มีค่า) องค์ ๑ ยังข้างฝ่ายซ้ายพระแท่นเบญจานั้นอีกเล่า ตั้งพระที่นั่งภัทรบิฐๆ นั้น ตั้งพระพุทธปฏิมากร/*77นาคปรก (เครื่องทรงแลนาคจำหลักลายถมยาราชาวดีกุดั่นทั้งสรรพางค์) องค์ ๑ แต่ที่หน้าพระแท่นเบญจาออกมาห่าง ๒ ศอก (๔ นิ้ว ๒ กระเบียด) ตั้งเตียงแว่นฟ้า (ประดับกระจก พนักงานถักหวาย มีเสาแลเพดานระบาย ๓ ชั้น ขลิบทองคำ) มีเครื่องนมัสการทองคำ (จำหลักสรรพางค์) สำรับใหญ่ (พานพุ่มดอกไม้ปากกว้าง ๑ ศอก ๕ นิ้ว พานข้าวตอกปากกว้าง ๑ คืบ ๑๐ นิ้ว เชิงเทียน, เชิงธูป สูง ๑ ศอก ๑๑ นิ้ว ให้ทำขึ้นใหม่ให้สมกับพระแท่นแว่นฟ้าใหญ่) แลมีเทียนชัย, เทียนฤกษ์, เทียนเท่าพระชันษา รวมเทียน ๓ เล่ม ตั้งหน้าเตียงแว่นฟ้า (ยาวสั้นเท่าใดหาทราบไม่) ถัดเทียนชัยออกมาห่าง ๔ ศอก (คืบ ๒ นิ้ว กับกระเบียดหนึ่ง) ตั้งเตียงจมูกสิงห์ปิดทอง (คำเปลว มิใช่จำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) ตั้งพานทองคำ ๒ ชั้น เชิงครุฑปากแฉกจำหลักเป็นรูปเทพนมรองรับพระราชลัญจกร (คำราชลัญจกรนี้ ในปัจจุบันยังหาได้เรียกไม่ แต่เห็นว่าภายหน้าจะเรียกจึงเรียกไว้) ๕ ดวง คือ ตรามหาโลโต สำหรับประทับพระราชสาส์นจิ้มก้องกรุงปักกิ่ง ตรานารายณ์ทรงครุฑเป็นพาหนะสำหรับประทับพระราชสาส์นไปในทิศเหนือ (ตราดวงนี้เป็นตราครั่งประจำผนึก แต่ถ้าไม่รู้จะใช้ชาดก็ได้ เป็นแต่ลายขาดหรอไปหน่อยหนึ่ง) แลตราหงส์อยู่บนพิมาน สำหรับประทับพระราชสาส์นไปในทิศตะวันตก แลตราสังข์อยู่ในปราสาท สำหรับประทับพระราชสาส์นไปในทิศใต้ (แต่อึกดวงหนึ่งนั้นหายเสียนึกเดาไม่ถูก คงแต่ ๔ ดวง) รวมอยู่ใน/*78พานเดียว ถัดมามีเตียงไม้สิบสองประดับกระจก (ไม่เคยมี ก็ให้เอาแว่นฟ้าชั้นต้น ที่ตั้งโกศศพมาใช้แทน) ตั้งเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ทั้งห้า ตั้งหน้าพระแท่นเบญจา (ทองคำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) พระมหาเศวตฉัตรนั้น คือ พระมหามงกุฎ ๑ พระแสงขรรค์ ๑ ธารพระกร ๑ ฉลองพระบาทเชิงงอนกระหนกนาค ๑ (เหมือนเกือกเสี้ยวกางที่เขียนหลังบานประตู) พระสังวาลมหานพรัตน์ ๑ (เพราะแต่ครั้งโน้นท่านเซอะกัน ไม่รู้ว่าอะไรเป็นเบญจราชกกุธภัณฑ์) เบื้องซ้ายพระแท่นเบญจา ตรงหน้าพระที่นั่งภัทรบิฐนั้น ตั้งเครื่องมหาพิชัยสงครามทั้งห้าคือ พระมหามาลา ๑ พระแสงศร ๑ แต่ก่อนใช้เล่มเดียว จะเป็นพรหมมาด, ประลัยวาต อัคนีวาต อันใดเดาไม่ถูก) พระแสงง้าว ๑ พระแสงหอก ๑ พระแสงขอ ๑ เบื้องขวาพระแท่นเบญจาตรงหน้าพระที่นั่งอัฐทิศนั้น ตั้งเครื่องมหาพิชัยยุทธนาการ คือธงธุชพระครุฑ กระบี่ มีต่างๆ นานา (กี่คัน รูปร่างอย่างไรให้เจ้าพนักงานนึกเอาเถิด) และโล่เขนเกาทัณฑ์ธนู หมู่สรรพาวุธทั้งปวง (อะไร ๆ ก็ได้ ต่าง ๆ นานา มากองให้ท่วมศีรษะ) ที่ตรงหน้าพระแท่นเบญจา (ทองคำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) ออกมาห่างเตียง เครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ต่อออกมาอีกนั้น ตั้งบันไดแก้วพาดพระแสงปราบณรงค์พ่าย ๑ พระแสงขรรค์ชัยศรีศักดิเดช ๑ (พิเศษสุริยอังคอมรอินทร์) พระแสงดาบบาดตราใจเพชร ๑ พระแสงของ้าว ชื่อเจ้าพระยาแสนพลพ่าย ๑ (อันพระบาทสมเด็จพระนเรศวร/*79มหาราช ทรงกระทำยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชารามัญมีชัยชนะ) พระแสงดาบคาบปีนค่าย ๑ (อันพระบาทสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงคาบปีนค่ายรามัญ ซึ่งมีคำทำนายว่า ภายหน้าจะเรียกแต่คาบค่ายเพราะตื่น) พระแสงปืนนกสับยาวเจ็ดคืบ ชื่อพระแสงข้ามแม่น้ำสโตง ๑ (อันพระบาทสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทรงยิงสุรกรรมา นายทัพรามัญตาย) พระแส้ขนจามรีสีขาว ๑ พระแส้ขนหางช้างเผือก ๑ (พระองค์นี้ยังไม่มี ให้เจ้าพนักงานทำ เมื่อเชิญต่างว่าเอาเถิด) พระแสงขอกัลเม็ด ชื่อพระแสงตีช้างล้ม ๑ (อันพระบาทสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทรงตีข้างข้าศึกรามัญล้ม) หน้าบันไดแก้วออกตั้งพระแท่นถมยาตะทองรองรับพระมหามาลา (แฮลเมดขาว เครื่องลงยาราชาวดีประดับเพชร พระมาลามหาจักรี พระมาลาแก๊ป) เส่าสูง เส่าสะเทิน พระมหามาลาเบี่ยง ๑ พระยี่กา ๑ พระชฎาเดินหน ๑ แลพัดวาลวีชนี (อันเอาไปนับว่าเป็นราชกกุธภัณฑ์นั้นไม่ถูก) พระสังวาลมะยม ๑ พระสังวาลดอกหมาก ๑ พระประหล่ำ ๑ (แลพระเต้าประดับทับทิมสำหรับผูกข้อพระกร) พระประคำรณยุทธ ๑ พระธำมรงค์วิสุทธิสงคราม เก้ายอด สามยอด ต่อหน้าพระแท่นเบญจา ออกมากลางหน้ามุขพระมหาปราสาทนั้น ปูพระสุจหนี่หักทองขวางเทศ (ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าหาทราบว่า เขาเรียกกันว่า ราชาอาสน์ หรือราชอาสน์ไม่นั้น) แล้วตั้งเครื่องอนันตราชูปโภค มีพานพระขันหมากสองชั้น (อย่าให้ใช้พานพระขันหมากชั้นเดียว เพราะของไม่เคยมี จะ/*80ต้องทำใหม่ลำบาก พานนั้น) ทองคำลงยาราชาวดีเชิงจำหลักรูปครุฑจับนาคราชประดับพลอยต่างสี ๑ พานพระสุพรรณศรีทองคำลงยา ๑ (ให้ช่างทองเร่งทำพานรองขึ้นใหม่) พานทองคำรองพระร่วม ๑ (ให้เบิกทองคำให้ช่างทองทำพานใหม่ให้ปากกว้างศอกหนึ่ง พระร่วมจึงจะลงได้) แลพระสุพรรณราชทองคำประดับ ๑ (เนาวรัตน์รองพานจำหลักลงยาเชิงเป็นรูปครุฑลายเทพนม) พระคนทีทองประดับ ๑ พระเต้าบุษบง ๑ พระเต้าเบญจคัพย์ ๑ พระเต้าพระครอบ ๑ (สำหรับทำอะไร ต้นหมายผู้รับสั่งยังหาเคยพบไม่ทั้งสิ้น) แต่ล้วนทองคำประดับถมยาทั้งสิ้น แลเครื่องราชอุปโภคต่างๆ นานา (อะไรบ้างก็ไม่ทราบ ตามแต่จะหาหยิบได้) ตั้งพร้อมครบครันตามที่, ตามทาง, ตามอย่าง, (ตาม) ธรรมเนียมแต่ก่อนมา ฝ่ายข้างมุขด้านเหนือพระที่นั่งสรรเพ็ชญมหาปราสาทนั้น ตั้งพระแท่นจมูกสิงห์ปิดทองคำเปลว (มิใช่ทองคำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) ตั้งพระอิศวรองค์ ๑ พระอุมาองค์ ๑ พระพิฆเนศวรองค์ ๑ รวม ๓ องค์เตียงเดียวกัน (พระเป็นเจ้าทั้งนี้ ดูเหมือนในพงศาวดาร มีเครื่องต้นทองคำจำหลักลงยาแต่ลืมไป หาไม่จะอร่อยดี ไม่ทันดู) ฝ่ายข้างมุขด้านใต้พระมหาปราสาทนั้น ตั้งพระแท่นจมูกสิงห์ ตั้งพระนารายณ์องค์ ๑ พระลักษมีองค์ ๑ พระมเหศวรองค์ ๑ รวม ๓ องค์ตั้งเตียงเดียว มีเครื่องสักการบูชา ข้าวตอกดอกไม้ ถวายทั้ง ๒ แห่ง หน้าพระแท่นพระนารายณ์ออกมาห่าง ๔ ศอก (กับอนุกระเบียด ๑) ตั้งเตียงลา/*81ประดับกระจก บนเตียงลาตั้งพระเต้าประทุมนิมิต พระเต้าดินปั้นเป็นรูปพรหม ๔ หน้า ได้มาแต่สุโขทัย พระเต้าทองคำ, พระเต้านาค, พระเต้าเงิน, พระเต้าศิลา...........บัลลังก์ (ซึ่งเป็นของแต่ครั้งนางมณโฑหุงน้ำทิพย์ในทวาประยุคนั้น) พระเต้าศิลาอ่อนมาแต่กรุงลังกา พระเต้าหยกมาแต่กรุงจีน (พระเจ้าฮั่นโกโจทรงยินดีมา) แลพระครอบเบิกไพร พระครอบชัยฤกษ์ พระครอบสัมฤทธิ์โตสามกำ ชื่อพระประทุมราชา รูปพรรณดุจดอกบัวบาน มีกลีบ ๑๐๘ กลีบ เป็นของพระเจ้าประทุมสุริยวงศ์กรุงกัมพูชา พระมหาสังข์ทักษิณาวรรต ๑ (ที่ขุดได้แต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีอู่ทอง เมื่อแรกสร้างกรุง) พระสังข์อุตราวัฏ ๒ พระสังข์แก้วผลึก ๑ พระสังข์ศิลาบัลลังก์มาแต่สิงหลลังกา พระสังข์แก้วเจียระไนมาแต่กรุงปักกิ่ง ๑ (ซึ่งพระเจ้าถังไทจง คือหลีซิบิ๋นทรงยินดีมา) พระสังข์ทอง, นาค, เงิน อิกสามองค์ หน้าพระแท่นพระอิศวรนั้น ตั้งเครื่องมณฑลพิธีพลีกรรมบำบวงตามไสยเวทเวทางค์สาตราคม พร้อมทุกประการ (จะเป็นอะไรบ้างไม่ทราบ นึกไม่ออก กระเบื้องถ้วยกะลาแตก อะไรก็เอาเถิด) หลังพระแท่นเบญจามหาเศวตฉัตรนั้นตั้งพระแท่นแว่นฟ้าองค์น้อย (ที่สำหรับใช้การตั้งกรมเจ้านาย) แล้วตั้งหม้อน้ำพระพุทธปริตรแลบาตรแก้วสมเด็จพระสังฆราช แลบาตรดินเนาวโลหะ (ให้เร่งคิดตำราดินเนาวโลหะขึ้นใหม่ให้ทันราชการ) ตามมุมมุขพระมหาปราสาทชั้นใน ริมฝ้านั้น ตั้งต้นดอกไม้ทองคำ/*82แลต้นไม้เงิน เป็นแถวเรียงไปตามฝาผนัง ตามหว่างช่องพระบัญชรนั้น ตั้งเศวตฉัตรคัน แลกำพูทองคำประดับพลอย ซ้าย ๔ คัน ขวา ๔ คัน เรียงรายไป (แต่เศวตฉัตรทั้ง ๘ นี้ไม่เคยมีมาแต่โบราณ ให้กรมอภิรมณ์เร่งทำขึ้นใหม่) ต่อมาตั้งมยุรฉัตรคันแลกำพูระบายทองทั้งสิ้น ตั้งซ้าย ๔ คัน ขวา ๔ คัน (มยุรฉัตรรูปพรรณฉันใด ให้เดาเอาเถิด ทำขึ้นให้ทันราชการ) แลตั้งอภิรุมชุมสายธงสามชายแลธงทอง (รูปร่างอย่างไร ใครไม่รู้จักก็ชั่งมึงเป็นไร) พัชนี, พัดโบก, จามร, ซอนตะวัน, บังสุริย์, บังแทรก (อันเครื่องสูงเหล่านี้ รูปร่างอย่างไร อะไรเรียกอย่างไร จะเดาไปก็เหลือกำลัง) อันเครื่องสูงเหล่านี้ แต่ล้วนทองแดงหุ้มคัน แลกำพูแลยอดทั้งสิ้น เครื่องสูงเหล่านี้ตั้งบนฐานไม้จำหลักลายสรรพางค์วางเรียงรายไปในพระมหาปราสาททุกช่องบัญชร (พอให้รก ๆ เล่น ตามที่จะมีที่ตั้งฤๅไม่มีชั่งเป็นไร) ที่ผนังพระมหาปราสาทนั้น ประดับพระแสงทวนทองพู่สีต่างๆ (สีอะไรบ้าง ให้นึกเดาเอาเถิด สีสวรรค์มีฤๅไม่ ให้ย้อมเอาใหม่หลายๆ สี) แลหอกง้าว, กระบี่, เกาทัณฑ์ สรรพศัสตราวุธทุกสิ่งทั้งสิ้น เป็นสง่างามตามราชอิสริยยศพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ปางก่อนมา (ใครอย่าได้นึกว่า ข้าพเจ้าผู้ต้นหมายนึกเอาเองเลย แม้นไม่จริงถวายพระอาชญา) ตามช่องพระบัญชรพระมหาปราสาทนั้น แขวนพวงพู่จามรีสีเศวตทุกช่องพระบัญชร (เป็นการวิเศษกว่าแต่กาลก่อนไม่เคยมี จะได้เหมือนวิมานที่เขียนตามวัด) /*83ที่มุขเด็จหน้าพระที่นั่งสรรเพ็ชญพระมหาปราสาทนั้น ตั้งพระแท่นบุษบกทองคำ (ทำขึ้นใหม่ แล้วให้เกณฑ์คลังทองมาเฝ้าอยู่อัตรา หาไม่จะถูกขโมย) ในหน้ามุขโถงๆ (ให้เร่งก่อต่อขึ้นใหม่) นั้น ตั้งเครื่องสังเวยเทพยดาการพลีบัตร ๙ ชั้น ชีพ่อพราหมณ์ประจำอยู่ ๔ ทิศ พระแท่นบุษบก (ให้ผิดกับการแต่ก่อนๆ...ที่เคยใช้โหรบูชามานั้น) แต่ที่บนหน้าฉานชานชาลาพระมหาปราสาทนั้น ปลูกพลับพลายกเป็นจตุรมุข หลังคาดาดผ้าแดงลายทองดาวกระจาย มีช่อฟ้าหางหงส์นาคสะดุ้ง แต่มุขหลังนั้นกั้นม่านลายทองทรงข้าวบิณฑ์ (มิใช่แผ่ลวด ให้ใช้ผ้าห่มนอนลายเขียนทองแทนเอาก็ได้) เป็นที่ทรงพักเปลื้องพระเครื่องต้นแลเครื่องทรง เปิดโถงเต็มขนาด เป็นพลับพลาทรงประทับเปลื้องเครื่องในเวลาเสด็จมาทรงฟังพระสงฆ์เจริญพระปริตร ตามทิมดาบคดบนชานชาลาพระมหาปราสาทนั้น มีเครื่องบรรเลงไม้บัณเฑาะว์พิณสามสาย (ให้หมายขึ้นไปถึงพระอินทร์ ณ ดาวดึงส์พิภพให้ส่งเบญจสิขรเทพบุตรลงมาดีด อย่าให้เสียราชการได้) โหรพราหมณ์คอยถวายเสียงอยู่ที่ทิมดาบคดซ้าย แต่ที่ทิมดาบคดขวานั้น มีเครื่องดุริยางค์ดนตรีแตรสังข์กลองชนะคอยประโคมถวาย เมื่อพระฤกษ์มงคลกาล ตามเสาที่ทิมดาบคดทั้งสองแถวนั้น ผูกเครื่องพิชัยยุทธ์พิชัยสงครามพร้อมทุกประการ (ให้เจ้าพนักงานสรรพยุทธ์เอาอาวุธออกเสีย ให้เหลือแต่ฝักหาไม่จะเกิดขบถขึ้น) ในระหว่างกลางทิมดาบคดหน้ามุขเด็จชั้นล่างนั้น ตั้งกลาบาตพลีกรรมบวงสรวงเทพยดา ๘ ทิศ (แต่ก่อน/*84มาใช้เรียกคนยืนถืออาวุธในราชวัติรั้วข่าย ว่ายื่นกลาบาตไม่ถูก แต่ที่ถูกจะมีเรียกอะไร หาทราบไม่) หลังทิมดาบคดนั้น ปลูกโรงศาลาใหญ่ ๒ หลัง เป็นที่พักพระราชวงศานุวงศ์แลเจ้าประเทศราชหลัง ๑ เป็นแบบตั้งขึ้นใหม่ ให้เจ้าประเทศราชนั่งกับเจ้านายเอาอย่างที่จะมีไปภายหน้า เจ้าฝรั่งมา เห็นเคยนั่งกับเจ้านาย แต่หลังในเป็นที่พักข้าทูลละอองธุลีพระบาทหลัง ๑ เป็นการแต่งโดยประณีตบรรจงรจนางาม (ตามเสาให้พันผ้าขาวผ้าแดง ชายเพดานเป็นระบาย ตรงเสาให้ผูกธงช้างแลเอาใบไม้มาทำเป็นเฟืองแขวนพันในที่ทั้งปวงตามเคย) แต่โรงพระราชพิธีชีพ่อพราหมณ์ ทั้งที่ท้ายโรงปืนพระพิรุณเป็นที่พราหมณ์เข้ามณฑลประชุมที่นั้น ก่อนการพระราชพิธี ๗ วัน (รวมเป็นพราหมณ์ต้องทำพระราชพิธี ๑๕ วัน ดูแย่ตารักดีชั่งแกเป็นไร) การในพระราชฐาน ก็ตกแต่งสะอาดสะอ้านรจนาพิจิตรต่างๆ ไปด้วยสรรพวิเศษ
ที่ท่าน้ำนั้น เจ้าพนักงานทำการผูกแพไม้ไผ่ มาประทับที่ท่าพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรี บนหลังแพไม้ไผ่นั้น ทำเป็นมณฑปรจนา ทำด้วยไม้อุทุมพรแลไม้ชัยพฤกษ์ หลังคาพระมณฑป (ซึ่งทำด้วยไม้มะเดื่อนั้น) เป็นดังยอดบุษบก แต่หุ้มผ้าขาวมีกระจังแลกรอบเป็นลวดลายเครือวัลย์ ทำด้วยไม้มะเดื่อ ปิดทองตามลายทั้งสิ้น พระมณฑป (ไม้มะเดื่อ) นั้น ตั้งอยู่ท่ามกลางแพไม้ไผ่ ระหว่างในกลางพระมณฑป (ไม้มะเดื่อ) หลังแพนั้น มีช่องเป็นกรงที่สรงน้ำ (อันเจ้าเงาะ/*85อยู่ในภายในพระมณฑป (ไม้มะเดื่อ) ที่พื้นกรงปูด้วยกระดาน ข้างกรงล้อมด้วยซี่กรงไม้จริงชั้นหนึ่ง แล้วถึงตารางไม้ไผ่อีกชั้นหนึ่ง แล้วจึงมีร่างแหอีกชั้นหนึ่ง เรียกว่าไข่เพชร (มิใช่ข่ายเพชร) แล้วจึงถึงผ้าขาวไทยกรุชั้นนอก ผ้าขาวเทศกรุห้อมอิกชั้นหนึ่ง ข้างในร่างแห แต่ชั้นที่สุดหุ้มด้วยผ้าขาวมาแต่เมืองเทศ มีกระดานเรียบรอบนอกเสมอพื้นกรง พอคนลงไปยืนได้ ๔ มุมกรง ภายในกรงนั้นก็กรุผ้าขาวเทศรอบกรง ถึงชั้นล่างก้นกรงด้วย แต่ข้างกรงด้านตะวันออกนั้น มีบันไดทอง (คำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์ ประดับเนาวรัตน์) ด้านตะวันตกนั้นมีบันไดเงิน (จำหลักสรรพางค์) แต่ด้านใต้ริมหน้าพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรีนั้น ทำเป็นอัฒจันทร์หุ้มผ้าขาวมาแต่เทศ บนอัฒจันทร์ชั้นบนนั้น ทำเป็นรูปดอกบัวบานดอกหนึ่ง จีบด้วยผ้าขาวเทศสำหรับรองฝ่าพระบาทยุคล เมื่อหยุดประทับปากกรง (ให้คล้ายพระพุทธองค์) ข้างอัฒจันทร์ลาดผ้าขาวนั้น มีราวหุ้มขาวสองข้างอัฒจันทร์ สมมุติเรียกว่าบันไดแก้ว ในพระมณฑป (อันทำด้วยไม้มะเดื่อ) ด้านเหนือนั้น ไม่มีบันได เป็นที่ว่างเปล่าอยู่ จึงตั้งพระแท่นแว่นฟ้า ๒ ชั้น (หุ้มทองคำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) สำหรับเป็นที่ทรงสรงสนานน้ำมุรธาภิเษก หน้าพระแท่นแว่นฟ้าต่อมาตั้งพระแท่นจมูกสิงห์ รับพานทองคำแว่นฟ้าสองชั้น ที่รองรับผลมะพร้าวห้าวงอก ปิดทอง, ปิดนาค, ปิดเงิน, แลรูปสัตว์ กุ้งทอง, กุ้งนาค, กุ้งเงิน, ปลาทอง, ปลานาค, ปลาเงิน ใส่รวมอยู่ในพานทองคำด้วยผลมะพร้าวห้าวนั้นด้วยกัน (แต่/*86พานนี้เห็นจะต้องให้ช่างทองทำใหม่เหมือนกัน เพราะจะต้องใหญ่มาก) บนพระแท่นจมูกสิงห์ด้านเหนือนั้น ตั้ง... ... ...พระครอบ ใส่ใบมะตูม, ใบชัยพฤกษ์, ใบเสนียด, ใบส้มป่อย, ใบเงิน, ใบทอง แลพระครอบพระเต้าพระสังข์ต่างๆ ที่เชิญแบ่งมา แต่พระมหาปราสาทนั้น (พระเต้าแบ่งเหมือนพระสงฆ์ เพราะจะรดน้ำพิธีเสียหมด จะไม่มีอะไรรดต้นไม้) หน้าพระแท่นจมูกสิงห์ต่อมา ตั้งเตียงลารองพานทองคำปักพุ่มข้าวตอก ดอกไม้ ปักเทียนชัย เทียนฤกษ์ เทียนเท่าพระชันษา (จะบูชาใครก็ไม่ทราบ รับสั่งเช่นนั้น แต่เทียนนั้นเล่มอยู่ข้างโตกว่าเตียง ให้กลึงเท้าไม้ไว้สำหรับปักด้วย) เพดานพระมณฑปดาดผ้าขาว มีดาวกระจายเขียนลายทองทุกช่องคูหา (ซึ่งมณฑปมีคูหา ๔ ทิศ เป็นประตู นี้เป็นอย่างซึ่งคิดขึ้นใหม่ ให้) ห้อยพู่จามรี ตามคูหาหน้าซุ้มทั้งสี่ที่เป็นประตูพระมณฑปทุกช่อง เพดานกลางพระมณฑป แขวนพระมหาเศวตฉัตร ๕ ชั้น (เรียกพระมหาเศวตฉัตร แต่ก่อนเคยใช้แต่ ๙ ชั้น ครั้งนี้ให้เรียก ๕ ชั้น ว่ามหาด้วยจะได้สมกับที่คนเซอะ) มีพู่ทองคำห้อย ๔ ด้านพระมหาเศวตฉัตร เรียกว่าสุวรรณมาลัย (แต่จะทำเป็นดอกอะไร ให้นึกเอาเถิด) พระมหามณฑปนั้น มีฝาเรียบเรียงตามมุมทั้ง ๔ ด้าน ด้านกลางพระมณฑปนั้น ทำเป็นซุ้มประตูคูหาราห์ มีม่านสองไข กรองด้วยด้ายขาวปักทองเป็นช่อดอกไม้ร่วง (ถ้าจะกรองใหม่ไม่ทัน ให้ซื้อของฝรั่งมาปักทองเอาก็ได้ ฤๅไม่ฉะนั้น ให้ใช้ม้าปักทองแล่งเขกก็ได้) /*87ตามมุมพระมณฑป ข้างนอกมีราชวัติทรงเครื่อง ทำด้วยไม้จริงจำหลักปิดทองคำเปลว (มีใช่หุ้มทองคำจำหลักลายกุดั่น) ล้อมสามรอบ มีฉัตรทองล้อมพระมณฑปชั้นหนึ่ง ฉัตรนาคชั้นหนึ่ง ฉัตรเงินชั้นหนึ่ง (ปักให้ดีถึงสามชั้น อย่าให้ฉัตรเบียดกันได้) พราหมณ์ปโรหิตวิทยาจารย์ตั้งพระแท่นแว่นฟ้าภายในมุมกรงทั้งสี่ด้าน รองน้ำกรดน้ำสังข์บูชาเทพยดาถวายชัยมงคล (แท่นแว่นฟ้าใช้มาก ให้ทหารในเร่งทำขึ้นใหม่ให้ทันราชการ) ราชวัติชั้นต้น มีราชบัณฑิตโหรพราหมณ์แต่งกายพรรณ (พรรณให้อ่านว่า พระะณะ จึงจะเพราะ) นุ่งขาวใส่เสื้อครุยสำรดทอง ใส่พอกเกี้ยวดอกไม้ไหวทอง มือถือดอกบัวนั่งพับพนังเชิงอยู่สามด้านๆ ละ ๖ คน (แต่ดอกบัวนั้น จะเป็นทำด้วยกระดาษมีขันตะเภาข้างใน ฤๅดอกบัวจริงขอตรองดูก่อน) ราชวัติชั้นกลาง มีทหารนั่งถือทวนพู่จามรีด้ามหุ้มทอง นั่งอยู่ทั้งสามด้านๆ ละ ๑๐ คน (ทวนทอง ๓๐ เล่มนี้ ให้ช่างทองหุ้มขึ้นใหม่ให้ทันราชการ ไม่ต้องจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์) หว่างราชวัติชั้นนอก มีทหารนั่งถือดาบโล่ทั้งสามด้านๆ ละ ๑๕ คน แลมีทหารถือดาบรายริมแพนอกราชวัติทั้งสามด้านๆ ละ ๑๖ คน มีทหารนั่งถือดาบเขนนั่งอยู่ริมแพในราชวัติสามด้านๆ ละ ๑๖ คน มีทหารนั่งถือปืนคาบศิลา นั่งอยู่นอกราชวัติทั้งสามด้านๆ ละ๑๘ คน (ให้คล้ายๆ กับขงเบ้งเรียกลมซึ่งมีในหนังสือพิมพ์สามก๊ก ๔ เล่มโน้น) ทหารทั้งปวงที่ถืออาวุธนั่งตามแพทุกด้านนั้น แต่ล้วนแต่งตัวใส่เสื้อเสนากุฎ ใส่กางเกงเชิงเจียระบาด ใส่หมวกหนังท้าย/*88เทริด (เป็นหมวกอย่างใหม่ แผลงมาจาก “ทายเทิด” คือถือเขาว่าด้วยอาวุธ แต่แผลงเป็นหมวกก็จะงามดี) ที่แพพระมณฑป (ซึ่งทำด้วยไม้มะเดื่อ) ด้านใต้ตรงหน้าพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรีนั้นไม่มีทหารนั่งอยู่ เพราะ (ที่พระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรีนั้น) เป็นทางท่า ช่องที่จะเสด็จพระราชดำเนินลงช่องนั้น ๆ อยู่หน้าท่าพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรี ๆ นั้น มีเรือพระที่นั่งบัลลังก์สีสักหลาดจอดขนานอยู่หน้า (พระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรี) สองลำต่อทางที่จะเสด็จลงมาจากพระฉนวนน้ำ (ประจำท่าวาสุกรี) นั้น แต่นอกแพพระมณฑป (ซึ่งทำด้วยไม้มะเดื่อ) นั้น มีเรือพิฆาต เรือชัย เรือรูปสัตว์ต่าง ๆ นานา เรือกระบี่ เรือครุฑ เรือสุรวายุภักษ์ (ซึ่งทรงรักเป็นดวงชีวิต) เรือหงส์ เรือกิ่ง เรือเหรา เรือชัยต่างๆ สีมีครบ เรือแซง เรือดั้ง เรือกันย์ เรือกระบวนทั้งหลาย รวมร้อยลำ (จำชื่อไม่ได้) ทอดทุ่นล้อมวงเหนือน้ำท้ายน้ำรายรอบล้อมวงพระมณฑป (ทำด้วยไม้มะเดื่อ) มีพายทองแลพายธรรมดา สำหรับประจำทุกลำเรือ พลพายใส่เสื้อแดงหมวกแดง แต่ในคฤหกัญญากลางลำเรือนั้น มีนายลำตามบรรดาศักดิ์ นั่งถือแพหางนกยูงประจำทุกลำ แลมีพิณพาทย์ฆ้องกลองแตรสังข์กลองชนะกลองโยน (รูปร่างอย่างไรยังไม่มี เห็นจะเข้าเค้ากลองซุ้มที่ใช้กันที่เชียงใหม่ แต่ครั้งนี้ไม่ใช้เช่นนั้น ให้เอาลูกคลีใส่ในกลอง แล้วเอาเชือกผูกหูกลอง แขวนไว้กับกัญญาเรือ เวลาประโคมให้โยนกลองไปๆ มาๆ ให้ดังปุงๆ ฤๅคลุกๆ ประจำเรือชัย ๆ ทั้งปวง/*89นั้น มีกลองแขกพิณพาทย์ทุกลำ (ลำหนึ่งให้มีพิณพาทย์ กลองโยน ลำละสำรับๆ ให้มีเรือใส่ลำหนึ่งทุกๆ สำรับ) แลมีเรือหมอจระเข้ เรือทอดแห เรือชาวประดาน้ำ อยู่ในเรือที่ล้อมวงที่ท่าพระฉนวนน้ำ (ประจำท่าวาสุกรี) ขึ้นมาหน่อยนั้น ปลูกเป็นพลับพลายกเปลื้องเครื่องหลังหนึ่งสามมุข ที่หลังพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรีเป็นที่พักทรงเปลื้องเครื่องเช้า (จะทรงเปลื้องที่พลับพลาท่าพระฉนวนน้ำประจำท่าวาสุกรี ๆ นั้นจะเป็นที่เปลื้องเครื่อง) แลเจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่หน้าหลังทั้งปวงพร้อมสรรพ เกณฑ์จัดเอาบุตรข้าทูลละอองธุลีพระบาท ๒๐๐ คน แต่งกายพรรณนุ่งสองปักลายทองขาวจีบโจงหางหงส์ (ให้ดูกระปุกกระปุยงามดี) ใส่สนับเพลาปักกรองทอง (ไหมตาประชุม จะได้ห้อยหย่อนร่องแร่งรับกับเสื้อครุย) ใส่เสื้อครุยสำรดทองกรองต้นแขนปลายแขน แลกลองเชิงใส่พอกเกี้ยวกระจังทอง ปักดอกไม้ไหวทองทุกคน (ทั้ง ๒๐๐ อยู่ข้างจะฉิบหาย แต่ให้ทนเอาเถิด เบี้ยหวัด ๙ ปี ๑๐ ปีคุ้ม) แต่งเป็นเทวเสนาเดินกระบวนหน้า ๔ แถว ๆ ละ ๕๐ คน รวม ๒๐๐ คน มีสารวัดตรวจตราทุกแถว มีนายมหาดเล็กหุ้มแพรคุมต้นเชือกปลายเชือกทุกระยะเป็นตอนๆ (ใครอย่าว่าข้าพเจ้าเซอะ ถึงว่าสารวัดคู่แห่เด็กเคยใช้มหาดไทยกลาโหมก็แต่ใหม่ๆ นี้ ครั้งโน้นท่านจะใช้มหาดเล็ก ใครจะว่ากระไรก็ว่าไป แต่หุ้มแพรต้นเชือกปลายเชือกมี ๔ นั้น ให้ใช้เงาอีก ๔ เป็น ๘ จึงจะพอ) ทั้ง ๔ แถวเกณฑ์นางพนักงานพรหมจารี เชิญพระมยุรแซ่/*90คนหนึ่ง (แต่โบราณมาเรียกว่า มยุรฉัตร ตามคำราชการ คำสามัญเรียกว่าพระแซ่ แต่ต้นหมายเห็น ว่าควรเรียกมยุรแซ่เป็นกลาง จะได้ดูอุทานดี) แต่งกายพรรณนุ่งสังเวียนจีบเปลือย ห่มสไบสะพักสองบ่า ใส่กรรเจียกจุไรเกล้า เดินนำหน้าพระยานุมาศ หน้าพระยานุมาศต่อนางเชิญพระมยุรแซ่ออกไปนั้น เกณฑ์มหาดเล็กหุ้มแพร เชิญพระแสงหอก พระแสงดาบ พระแสงง้าว พระแสงตรี พระแสงทวน เชิญพนมมืออยู่ข้างหน้า ๕ นาย เรียกว่า เบญจเสนา (เบื้องหลังสองเรียกว่าโทเสนา) เกณฑ์หัวหมื่นมหาดเล็กแลนายเวรมหาดเล็กเดินแซงแห่แถวในริ้วเคียงมหาดเล็กที่เชิญพระแสง เรียกว่านายมหาดต้นริ้ว ต้นเชือก รับสั่ง (แต่ก่อนใช้ชาววังกำกับเครื่อง คราวนี้เปลี่ยนใหม่ให้เซอะเป็นพระเกียรติยศ) พวกมหาดเล็กหุ้มแพรแลนายเวรหัวหมื่นทั้งนั้น แต่งกาย (พรรณ) นุ่งสองปักลายท้องขาว ใส่สนับเพลานุ่งหางหงส์ ใส่เสื้อครุยสำรดทอง (ปาเข้าไปกับเนื้อๆ เย็นสบายดี) ใส่พอกเกี้ยวกระจังทองปักดอกไม้ไหวทองคำทุกคน (เหมือนมหาดเล็กเลว) เกณฑ์เจ้าพระยาจตุสดมภ์มุขมนตรี ที่ได้รับพระราชทานเจียดหมากพานทองคำ คนโททองคำ (แต่ก่อนโน้นไม่มีกระโถนทองคำ ใครได้รับพระราชทานพานทอง ต้องหากระโถนทองคำ ใครได้รับพระราชทานพานทอง ต้องกะโหลกมะพร้าวบ้วน) กระบี่บั้งทองคำเป็นเครื่องอิสริยยศนั้น มาเป็นคู่เคียงแห่เสด็จ สมเด็จเจ้าฟ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าลูกหลวงเอกคู่เคียงทั้งนั้นล้วนแต่งกายพรรณนุ่งสอง/*91ปักลายท้องขาว นุ่งจีบโจงหางหงส์ ใส่สนับเพลา ใส่เสื้อสำรดทอง (วางลงไปกับเนื้อ ๆ) ใส่ลำพอกเกี้ยว กระจังทองปักดอกไม้ไหวทุกคน (ให้แต่งอย่างเดียวกับคู่แห่มหาดเล็กเลว อย่าให้ผิดกันได้) เดินพนมมือถือเชือกแลถือพัด (รำเพลงจีนไปตามทาง) เป็นแถวๆ เป็นริ้วในพวกเทวดาเดินหน (ที่เคยเข้าดลใจนางรจนาให้อยากจะใคร่ดูเงาะเฉพาะเป็น) เป็นริ้วนอก ๖๐๐ คน แต่งกายเครื่องขาวตามธรรมเนียม (เหมือนบ่าวตามศพนายแห่ไปสู่เมรุฉะนั้น) แต่กระบวนแห่หน้า มีพลถือสังข์แตรปี่กลองชนะกลองโยน (แขวนไปกับคานมีคนหาม มีคนคอยโยนกลองประจำทุกใบ) มีมโหระทึก (ซึ่งเคยใช้แห่แต่พระเจ้าแผ่นดิน แต่ครั้งนี้ไม่ทรงทราบ รับสั่งให้ใช้ไปโดยเชอะ) เดินไปหน้า แต่ล้วนแต่งกายนุ่งกางเกงสลับตูแดง ใส่เสื้อสลับตูแดง ใส่หมวกฝักแคแดง ร้อยสามสิบหกคนทั้งจ่าปี่จ่ากลอง (คล้ายกันกับทหารคู่พระทัยพระบาทสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระเจ้าแผ่นดินที่ในกรุงทวารวดีศรีอยุธยานี้ แต่จะมีอะไรตี อะไรเป่าทุกคนฤๅไม่ ชั่งหัวมัน ไม่มีอะไรก็ให้มันผิวปากไปก็ได้) ยังมีกระบวนพลถือมยุรฉัตร (รูปร่างอย่างไร กรมอภิรมณ์นึกไม่ได้จะเฆี่ยน ๕๐) เศวตฉัตรขนาดอภิรุมชุมสาย (กรมพระราชวังทรงอิจฉา ว่าเจ้าฟ้าปรื๋อองค์นี้ มียศมากกว่าพระองค์อีก ได้แห่ด้วยชุมสาย) บังสูรย์ บังแทรก กลอดกลิ้ง คันชิง (เช่นกับแห่ขุนนางฤๅแห่ช้างแน่ ถ้าช้างใช้คันชิง (เกลด) ขุนนางใช้แดง) ธงฉาน ธงชัยไพโรจน์ตาม/*92ประเพณี กระบวนเหล่านี้แต่งกายนุ่งเกี้ยวกรวยเชิง ใส่สนับเพลาคาดเจียระบาด ใส่เสื้อทรงประพาส (อย่างใหม่อันใครในโลกนี้ไม่เคยเห็น) ใส่เทริดทอง (คำจำหลักลายกุดั่นสรรพางค์ลงยาราชาวดี ประดับเนาวรัตน์ยอดเป็นนภศูล มีเทพนมพรหมพักตร์ กาบพรหมสร) ทั้งสิ้นทุกคน กระบวนเหล่านี้เรียกว่า กระบวนอินทรพรหม (อันเกลียวกลมไปกับอะไรต่ออะไร ซึ่งจะขืนเรียกไป คงไม่ถูก เสียแรงต้นหมายเป็นเจ้าพระยา ทำคมในฝักไว้ดีกว่า เห็นด้วยฤๅไม่) แต่กระบวนหน้าปลายเชือกนั้น มีตำรวจองครักษ์ ๑๐๐ คน นุ่งสองปักลายคาดราตคตใส่เสื้อสนอบ ถือหวายเส้นหวายกำบ้าง พนมมือเดินหน้าแถว (เป็นตับๆ ครั้นมาถึงทิมแถวตรงพลับพลาเปลื้องเครื่อง ก็ให้เป่าเขาควายถวายคำนับอย่างข่า) แต่กระบวนหลังนั้น มีนางงามเชิญเครื่องราชูปโภคครบตามตำแหน่ง (แต่เครื่องนั้นจะมีอะไรไม่รู้ เพราะเปิดฝาชี ดูไม่ได้) แต่งกายล้วนเครื่องขาวทั้งสิ้น นุ่งผ้าจีบเปลือยห่มสไบสะพักสองบ่า ถัดมามีนางสระสนาน (แต่ก่อนโน้นเจ้าลงสรงตั้งเกยพราหมณ์ประน้ำกระบวนเหมือนคเชนทรัศวสนาน) เดินตามท้าย ๒๐๐ คน ปันเป็น ๔ แถวๆ ละ ๕๐ คน แต่งกายเครื่องขาวเหมือนนางเชิญเครื่องอุปโภค (ฉิบหายให้ทนเอา) ครั้นจัดกระบวนแห่เสร็จแล้ว ถึงพระฤกษ์มงคลวาร สมเด็จพระเจ้าลูกหลวงเจ้าฟ้าสำอางองค์ทรงเครื่องราชกุมาราภรณ์พร้อมเสด็จ ทรงพระภูษาพื้นขาวปักทอง (คำกุดั่นจำหลักลายประดับเนาวรัตน์) ทรงจีบโจงหางหงส์ /*93ทรงฉลองพระองค์ในซับชั้นใน อย่างน้อยพื้นขาวปักทอง (กุดั่นจำหลักสรรพางค์) แล้วทรงฉลองพระองค์ซับชั้นนอกอย่างเทศพื้นขาวกรองทองเป็นลายทรงข้าวบิณฑ์ทองประดับเลื่อมแลปีกแมลงทับ (รูปร่างเหมือนหลวงนนทเกษใส่ แต่เอาตาชุนปะข้างนอก ดูกระปุกกระปุยน่าเอ็นดู) ทรงเจียระบาดตาดเทศพื้นขาวดอกทองล้วน (ไม่ได้ประดับเนาวรัตน์) ทรงตาบทิศ ตาบหน้า ตาบปฤษฎางค์ทองคำประดับพลอย (ครั้นจะเรียกตามชื่อเครื่องต้นในหมาย คนจะไม่เข้าใจ จึงเรียกภาษาไพร่ที่มารดาข้าพเจ้าเคยเรียก จะได้เข้าใจกันง่ายๆ) ทรงพระสังวาลนพรัตน์องค์น้อย (ให้ทำใหม่) ทรงพระสนับเพลาเชิงงอนทองประดับ (ทับพระภูษาเข้าอีกชั้นหนึ่ง) ทรงพระพาหุรัดทองประดับทรงชายไหวชายแคลงกระหนกหงส์ทองประดับเพชร (ทับเจียระบาดอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งไม่เคยมีใครแต่งในโลกนี้ เว้นไว้แต่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าปรื๋อลูกหลวงเอกองค์นี้) ทรงทองพระกรทองพระบาทคาดรัดพระองค์สายเทศประจำยามเก้าทิศทองประดับเพชร (เปรเลียนซึ่งทรงซื้อจากห้างมาแลบยูเลี่ยนปากคลองตะเคียน) ทรงพระธำมรงค์เพชรอันมีค่าครบทุกนิ้วพระหัตถ์ (เป็นสิบทั้งพระอุตคุต) ทรงพระจุฑามณีองค์ใหญ่ทองคำประดับเพชร แลยอดปักดอกไม้ไหวเพชร (แต่เท่านั้น มิให้ทรงพระเกี้ยวฤๅพระมาลัยอันใดเลย จะได้งามลุ่นตุ้นดี) ทรงพระเครื่องต้นอย่างพระราชกุมาราภรณ์พร้อมเสร็จ แล้วพระราชวงศา/*94ฝ่ายในรับเชิญเสด็จออกมาจากพระที่นั่งสุริยามรินทรมหาปราสาท ขึ้นประทับคอยพระฤกษ์อยู่ที่ชานพักหน้าพระมหาปราสาท ในขณะนั้นมหาเมฆตั้งมาแต่ทิศปราจีนแล้ว (เกลื่อนไปอากาศ)
หมายเหตุ คัดจากจดหมายเหตุ ร. ๕ ชื่อพระราชพิธีลงสรงกรุงเก่า เรื่องทรงวินิจฉัยพระราชพิธีลงสรง เลขที่ ๔๒๓ ร. ๕ ๔๖/๖
(คัดจากหนังสือวารสารศิลปากร ปีที่ ๘ เล่ม ๘ พ.ศ. ๒๔๙๘ หน้า ๕๓ ถึง ๖๕)
ว่าด้วยพระนามพระเจ้าแผ่นดิน
/*95เรื่องพระนามพระเจ้าแผ่นดินได้เคยเอาใจใส่สังเกตมาช้านานแล้ว มีหลักที่ควรคิดควรสังเกตอยู่บางอย่าง คือ
๑. พระนามพระเจ้าแผ่นดินฝ่ายเหนือ ซึ่งเขาปันเป็นโยนกประเทศ คือ เชียงแสน เชียงราย นครลำพูน นครลำปาง เชียงใหม่ น่าน เจ้าแผ่นดินจะเป็นชาติไทยฤๅชาติละวะก็ตาม ในเรื่องพงศาวดารใดๆ ทั้งลาวทั้งไทย คงจะเป็นชื่อฝ่ายพุทธศาสนา ฤๅคุณนาม ไม่ได้ใช้ชื่ออิศวรนารายณ์ ถ้าจะมีอินทร์มีพรหม ก็อินทร์พรหมในพุทธศาสนา ฤๅไม่ฉะนั้นก็เจือภาษาพม่า
เจ้าแผ่นดินข้างฝ่ายลาว คือ เมืองเวียงจันทน์ เมืองหลวงพระบาง เมืองนครจัมปาศักดิ์ ตลอดออกไปจนถึงเมืองพวน ก็คล้ายกันกับประเทศโยนก ต่างแต่ที่เป็นคำพม่าเจือนั้นกลายเป็นคำญวนเจือ ตอนข้างล่างมีคำเขมรเจือบ้าง ไม่เกี่ยวอิศวรนารายณ์เลย
ข้างฝ่ายเหนือเราเองที่อยู่ในเขตโยนก เช่น สวรรคโลก สุโขทัย กำแพงเพชร จนถึงพิษณุโลก ซึ่งชื่อเมืองเป็นศาสนาพราหมณ์ เพราะเป็นที่บ้านพราหมณ์อยู่ เจ้าแผ่นดินก็ยังชื่อเป็นภาษาไทยอยู่โดยมาก อย่างเช่นพระร่วง พระลือ ฤๅดัดเป็นภาษามคธไปบ้าง แต่ไม่ชื่อพระอิศวรพระนารายณ์ จนถึงอินฟลวนซ์เขมรแผ่ขึ้นไปถึง จึงมีพ่อ/*96ขุนรามกำแหง สมเด็จกมรแตงอัดศรีสุริยพงษรามมหาธรรมราชาธิราช ในระยะนี้ตกมาถึงเป็นเมืองส่วยพระนครหลวงเสียแล้ว ถ้าจะว่าข้างนอกประเทศออกไป รามัญซึ่งใกล้กว่าประเทศอื่น มีเมืองหลวงตั้งอยู่ที่เมืองอรินทมะ คือเมาะตะมะ ฤๅเมื่อเลื่อนขึ้นไปตั้งเมืองพะโคเป็นเมืองหงสาวดี ชื่อเจ้าแผ่นดินทั้งนั้น เขานับได้มากกว่าเรา ก็ไม่มีชื่อที่เกี่ยวพระอิศวรพระนารายณ์ เป็นชื่อคล้ายข้างลาวแลคล้ายข้างพม่า มีคนเดียวซึ่งว่ามารดาเป็นไทย เข้ามาตีเมืองไทย ซึ่งชื่อเดิมเขาก็มีแต่อีกชื่อหนึ่ง แต่เรียกกันว่า พระยานเรศ ซึ่งสร้างพระเจดีย์ภูเขาทองนั้น
เมื่อจะดูขึ้นไปถึงฝ่ายพม่า ชื่อเจ้าแผ่นดินก็เป็นภาษามคธ แต่จะใคร่สืบเชื้อวงศ์มาทางขัตติยราชทั้งนั้น ไม่มีผู้ใดพยายามที่จะเป็นพระอิศวรพระนารายณ์เลย
โอบลงมาข้างล่างแถวกาญจนบุรี ราชบุรี นครไชยศรี ก็เป็นชื่ออย่างไทยๆเช่น พระยากง พระยาพาล ฤๅเจือรามัญ
เมื่อกันวงเข้ารอบเช่นนี้แล้ว จึงได้ความว่า ชื่อซึ่งเกี่ยวด้วยอิศวรนารายณ์คงจะใช้กันอยู่ในพวกกัมโพชประเทศ คือละโว้ อยุธยา นครหลวง นครราชสีมา แลประเทศจาม ฤๅอาจจะตลอดถึงนครศรีธรรมราชก็จะได้ ในประเทศเหล่านี้มีชื่อนเรศร นารายณ์ พระราม อรชุน แลชื่ออันเกี่ยวข้องด้วยเรื่องนั้น ข้อซึ่งชื่อเขมรไปปรากฏข้าง/*97เหนือ เช่น ขุนรามกำแหง เป็นอันมีได้ด้วยปราบปรามขึ้นไปถึง ฤๅมีวิวาหมงคลแก่กัน เช่น พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก ยกพระราชธิดาให้ดวงเกรียงกฤษณ์ราช เจ้าเขมรเมืองนครหลวงเป็นต้น ข้อซึ่งเมืองกาญจนบุรี ราชบุรี นครไชยศรี คงเป็นชื่อไทยๆ อยู่ได้ก็เห็นจะเป็นไปได้ชั่วคราว เพราะเหตุที่มีแม่น้ำกั้นอยู่ถึงสองชั้น นครหลวงจะไปปราบปรามยาก
๒. ถ้าจะเทียบพยานหลักฐานเช่นเทวรูป เทวสถาน ข้างโยนกประเทศมีน้อย จะว่าไม่มีเลยก็เกือบจะได้ แต่ข้างกัมโพชประเทศเกลื่อนกลาดดาษดาไปด้วยเทวรูป ขุดเมื่อใดก็ยังได้ ถึงพระพุทธรูปใหญ่ข้างโยนกประเทศ เขามีพระพุทธรูปที่ตั้งใจสร้างเกือบจะทั้งนั้น ส่วนข้างกัมโพชประเทศ จะว่าเป็นพระพุทธรูปแปลงฤๅไปข้างพุทธเวตาลโดยมาก
๓. ข้อสันนิษฐานในเรื่องนี้ ว่าข้างตอนโยนกประเทศนั้นคงเป็นพวกฮินดูแถบข้างมคธชนบท คือเบงกอลเข้ามาเป็นครู พวกนั้นนับถือพระพุทธศาสนาโดยมาก ข้างกัมโพชประเทศเห็นจะเป็นพวกมัทราษฎ์ ซึ่งห่างจากพระพุทธเจ้าเข้ามาเป็นครู การที่เข้ารีตศาสนาพระพุทธ พวกโยนกจะได้เข้ารีตเสียก่อนช้านาน เพราะพระอรหันต์ฤๅพระสงฆ์ที่จะมาสอนศาสนาคงจะเดินบก แตในเวลาแรกน่าจะเป็นถือลัทธิอย่างมหายานทั้งนั้น เพราะพวกนั้นในชั้นต้นสู้พวกที่เขาเรียกว่าหินยานไม่ได้ จึงกระจัดกระจายมาในแถบข้างนี้ ครั้นภายหลังพวกมหายานกลับมีอำนาจ พวกหินยานจึงลงไปรุ่งเรืองอยู่เมืองลังกา ครั้นเมื่อไปมา/*98ค้าขายถึงกัน พวกลังกาจึงเข้ามาแปลงศาสนา มาทางนครศรีธรรมราชทางหนึ่ง เดินขึ้นไปถึงเชียงใหม่ มาทางพะโคทางหนึ่ง เดินขึ้นไปถึงเมืองพม่า แต่ไม่ช้าเท่าใดนัก ศาสนามะหะหมัดก็ตามมา เพราะฉะนั้นเมืองชายทะเลแลเกาะเกียนทั้งปวง จึงกลายเป็นถือศาสนามะหะหมัดไปเสียโดยมาก ความข้อนี้สันนิษฐานได้มาจากพุทธศาสนิกนิกายในเมืองญี่ปุ่น แลเรื่องราวศาสนาในประเทศชวา เป็นเครื่องประกอบ
๔. เมื่อจะรวมความเหล่านี้เข้าวินิจฉัยพระนามพระเจ้าแผ่นดิน จะต้องแลดูพงศาวดารบ้าง ว่าอำนาจประเทศทั้งปวงในที่ใกล้เคียงเหล่านี้ ประเทศใดมีอำนาจก่อนอำนาจหลัง เปลี่ยนกันไปเปลี่ยนกันมาเป็นลำดับ ในประเทศโยนกชั้นแรก เจ้าแผ่นดินที่มีอำนาจมากคงอยู่เมืองหาง เมืองเชียงแสน เมืองเชียงราย ข้างลาวอยู่หลวงพระบาง เวียงจันทน์ ข้างกัมโพชประเทศอยู่พระนครหลวง แลละโว้ซึ่งน่าที่พลเมืองจะเป็นละวะฤๅลั้วะแต่คงเจือเขมรมาก ข้างฝ่ายกาญจนบุรี ราชบุรี พลเมืองคงเป็นของเจือรามัญมาก ในย่านกลางระหว่างกัมโพชประเทศกับโยนกประเทศ กล่าวคือตั้งแต่เชียงใหม่ลงมาจนถึงนครสวรรค์ น่าจะยังเป็นป่าๆ อยู่มาก จึงมีผู้พยายามคิดที่จะสร้างเมือง เช่นหริภุญชัย สวรรคโลก เลื่อนลงมาตามลำดับ จนถึงเมืองหลวงข้างเหนือย้ายลงมาตั้งเชียงใหม่ เพื่อจะให้อยู่ในหว่างกลางอาณาเขตทั้งข้างเหนือข้างใต้ ภายหลังจึงค่อยเดินลงมา เช่นพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกลงมาสร้างเมืองพิษณุโลก พยายามที่จะทำไมตรี/*99กับเจ้าแผ่นดินในกัมโพชประเทศ เช่นนี้เป็นตัวอย่าง ใช่ว่าจะเป็นแต่แม่น้ำแควใหญ่ ข้างแควน้อยก็คงจะเดินลงมาอย่างเดียวกัน จึงมาตั้งยั้งอยู่เมืองตาก เมืองกำแพงเพชร แลผลัดกันแพ้ผลัดกันชนะในการรบมากต่อมาก ใช่แต่เท่านั้น ยังมีพวกมอญอรินทมะเข้ามาข่มเหงรบกวนข้างแถบราชบุรี กาญจนบุรี เลยตีเข้าไปถึงละโว้ได้ก็มี ข้างฝ่ายเขมรนครหลวงนั้นเล่า ก็รบกับนครไชยศรี รบกับละโว้ ผลัดกันแพ้ผลัดกันชนะ ในระหว่างนี้เองที่ได้ตั้งเมืองเสนาราชนครแลเมืองอยุธยา แต่ในเมืองเหล่านี้ ประเพณีบ้านเมืองเป็นอย่างกัมโพชประเทศ คือถือพระอิศวรพระนารายณ์ปนกันกับพระพุทธศาสนา แลบางทีก็มีอำนาจแผ่ขึ้นไปถึงข้างเมืองเหนือจนกระทั่งถึงสวรรคโลก ที่กล่าวนี้คงเป็นระหว่างพระร่วงก่อนที่เรียกว่าอรุณมหาราช แลพระร่วงหลังที่สานชะลอมตักน้ำ อันจะมีบุญเอาอย่างกันนั้น พระร่วงหลังนี้ไม่ได้อยู่สวรรคโลก ตั้งตัวแลอยู่เมืองสุโขทัยทีเดียว พระมหาธรรมราชาเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าไม่ได้เป็นเชื้อสายพระเจ้าอรุณมหาราช เป็นเชื้อสายของพระยาร่วงคนหลัง ซึ่งเป็นผู้เป็นขบถเขมรในเวลาที่เขมรอำนาจลดลง ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป แต่เห็นจะไม่อำนาจลด เพราะหัวเมืองแถบนี้เป็นขบถ เป็นด้วยวิวาทกันเอง พวกหนึ่งวิ่งไปหาญวน ห่วงศึกญวนข้างตะวันออก จึงจำต้องทิ้งให้ข้างตะวันตกกำเริบ ผู้มีบุญที่ตั้งตัวในเวลานั้นไม่ใช่แต่พระยาร่วง มีพวกไทยที่ถูกข่มเหงจากพม่ายกหนีเข้ามาหลายพวก แย่งชิงเมืองจากพวกลั้วะในโยนกประเทศ/*100ระลงมา อาทิตยราชที่มีชื่อเสียงโด่งดังเพราะเป็นผู้ตั้งเชียงใหม่ ก็หนีเขาลงมาจากเชียงรายเหมือนกัน ในเวลานั้นเป็นอำนาจข้างเหนือแผ่ลงมาข้างใต้ สบเหมาะกับที่เวลาข้างเขมรเป็นศึกกับญวน เวลานั้นเมืองละโว้แลเมืองอยุธยาคงจะเป็นเมืองของเขมรมาตี แล้วทิ้งเสียร้างอยู่ พระเจ้าอู่ทองจึงมาเลือกที่สร้างกรุงขึ้นใหม่ในที่ใกล้เคียงเมืองอยุธยาเก่า เพราะเหตุที่เตรียมรับศึกเขมร จึงไม่ตั้งเมืองฝั่งตะวันออกซึ่งเป็นที่เมืองเดิม ไปตั้งฝั่งตะวันตก เอาแม่น้ำขวางหน้า ความคิดอย่างเดียวกันกับย้ายเมืองกาญจนบุรีเขาชนไก่มาตั้งเสียปากแพรกฝั่งตะวันออก ย้ายราชบุรีมาตั้งเสียฝั่งตะวันออกดังนี้
๕. เชื้อวงศ์พระเจ้าอู่ทองข้างฝ่ายบิดา น่าจะเป็นพวกในกัมโพชประเทศ จะเป็นแสนปมฤๅผู้อื่นก็ตาม เป็นไทยอยู่แต่ข้างฝ่ายพระมารดา เมื่อตั้งเมืองชั้นหลังนี้จึงเป็นไทย แต่มีลัทธิคล้ายเขมรตามพื้นเมือง คือเป็นไทยปนรามัญ แลปนเขมรซึ่งมีอำนาจมาแต่ก่อน ข้างฝ่ายเชียงใหม่เป็นไทยปนลั้วะแลเจือพม่า ซึ่งมีอำนาจแทรกเข้ามาบ่อยๆ เพราะฉะนั้น พระนามเจ้าแผ่นดินจึงใช้ชื่อพระอิศวร พระนารายณ์ ไม่เหมือนข้างแผ่นดินในโยนกประเทศ
๖. ว่าด้วยพระนาม นามรามาธิบดีมีเจ้าแผ่นดินเขมรหลายองค์ชื่อตรงๆ กันดังนั้น ที่ยักเยื้องไปก็เป็นพระนารายณ์รามา พระหริรักษรามา เจ้าเขมรน้อยคนที่จะไม่ได้ชื่อพระนารายณ์ เช่น ประทุม/*101สุริยวงศ์ จึงเข้าใจว่า ในการที่พระเจ้าอู่ทองรับพระนาม รามาธิบดี นี้ คงจะมาได้ครูบาอาจารย์พราหมณ์ซึ่งมาอยู่ในแผ่นดิน พราหมณ์ซึ่งมาอยู่ในแผ่นดินกัมโพชประเทศคงมีมาก แลเป็นผู้รู้เรื่องรามเกียรติ์ดีกว่าที่คนไทยอ่านจากหนังสือรามเกียรติ์มาก จึงได้ตั้งสร้อยพระนามตรงเป็นรามาธิบดีศรีสุนทร บรมบพิตร เพราะเหตุที่พระรามนารายณ์อวตารนั้น เรียกว่ารามสุนทระ แต่ควรจะสังเกตได้อีกอย่างหนึ่งว่า ดูเหมือนว่าพระเจ้าอู่ทองฤๅเชื้อวงศ์นั้น เคยปราบเมืองเขมรอยู่ในอำนาจได้แล้ว จึงได้มาตั้งเมืองทวาราวดี ถ้าหากว่าไม่อยู่ในอำนาจมาก่อนแล้ว ไหนเลยจะสั่งกับพระราเมศวร “ว่าขอมแปรพักตร์ เร่งให้ไปกระทำเสีย” นี่แปลว่าเขมรกลับใจ อีกประการหนึ่ง คงจะได้ปราบปรามหัวเมืองที่ใกล้เคียงเสียราบหมดแล้ว จึงได้มาตั้งเมืองทวาราวดี ถ้าหากจะคิดว่าพึ่งเป็นใหญ่เมื่อมาตั้งเมืองทวาราวดี เหตุไฉนจะอ้างได้ในเวลาแรกสร้างเมืองว่าไปมีประเทศราชขึ้น ๑๖ เมือง ข้อที่มาตั้งเมืองทวาราวดีเป็นเมืองหลวงแลรับพระนามรามาธิบดี แปลว่าปราบปรามเสร็จแล้วจึงตั้งเมืองหลวงของเอมปาย แลรับพระนามเป็นเอมเปรอ แทนเจ้าเขมรที่เคยเป็นอยู่แต่ก่อน อันนามอู่ทองนั้นมิใช่เป็นนามสามัญ เป็นนามเจ้าอย่าง พระยากง พระยาพาล พระยาร่วง พระยาลือ แต่เห็นจะเห็นว่าเป็นนามกิงจึงเปลี่ยนใช้นามเอมเปรอ ซึ่งเจ้าแผ่นดินในพระนครหลวงเคยชื่อมา แลเจ้าแผ่นดินในพระนครหลวงเคยมีอำนาจขึ้นไปถึงสวรรคโลกดังกล่าวแล้ว แลเป็นเรื่องเดียวกันที่จะ/*102กู้เมืองหลวงเก่าให้คงคืน จึงได้ให้พระราเมศวรไปครองเมืองลพบุรี ซึ่งในเวลานั้นคงยังจำได้แจ่มแจ้งว่าเป็นที่ตั้งเมืองหลวง ขอให้สังเกตว่า จนตกมาถึงแผ่นดินพระนารายณ์ เขายังจำได้แจ่มแจ้งกว่าเดี๋ยวนี้มากว่าเคยเป็นเมืองหลวง ถ้าจะเปรียบเห็นจะราวกันกับชาวบางกอกจำได้ว่ากรุงเก่าเป็นเมืองหลวง
๗. ว่าด้วยเรื่องพระราชลัญจกร ครุฑพ่าห์ ควรจะสังเกตว่า เมืองซึ่งใช้ตราครุฑเป็นตราเจ้าเมืองมาแต่ไหนแต่ไรมีอยู่สองเมืองคือ เมืองพระตะบองแลเมืองสุโขทัย จนสันนิษฐานได้ฤๅไม่ว่า เมืองพระตะบองนั้นอยู่ในแดนพระนครหลวง แต่หากเจ้าพระยาอภัยภูเบศรมาตั้งอยู่เสียพัตบอง ตราจึงติดมาอยู่เมืองพัตบอง หาไม่ก็จะอยู่พระนครหลวง เจ้าแผ่นดินในพระนครหลวงชื่อรามาธิบดี น่าจะใช้ตราครุฑเป็นต้นเดิม ครั้นเมื่อพระร่วงสานชะลอมตั้งตัวแข็งเมืองต่อพระนครหลวง แผ่อาณาเขตลงมาข้างใต้ ฤๅทำให้เจ้าแผ่นดินในนครหลวงอยู่ในอำนาจได้แล้ว จะถือเอาตราครุฑนั้นไปใช้ จึงไปมีอยู่ที่สุโขทัยอีกแห่งหนึ่ง ครั้นเมื่อพระรามาธิบดีปราบปรามได้เช่นกับพระร่วง จึงใช้ตราครุฑบ้าง แต่กลัวจะไปเหมือนสองเมืองที่เขายังคงใช้อยู่ เพราะเหตุว่าเขายังคงเป็นเจ้าอยู่ทั้งสองเมือง จึงแถมองค์พระนารายณ์ลงไปให้แปลกเสียกว่าสองเมือง แปลว่าเป็นใหญ่ยิ่งกว่าสองเมืองนั้นกระมัง
๘. เรื่องตราไอราพตจะสำหรับกับนามพระอินทราชาผู้ครองเมืองนครหลวงฤๅไม่ เจ้าแผ่นดินเขมรซึ่งทรงนามอินทราชามีองค์เดียว /*103เมื่อจุลศักราช ๗๘๓ เป็นพระราชโอรสที่ ๒ ของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ สามพระยา ซึ่งรู้ว่าเป็นพระราชโอรสที่ ๒ นั้น เพราะพระเชษฐาเป็นพระราเมศวร ได้สืบสันตติวงศ์ทรงพระนามสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แลมีพยานซึ่งจะกล่าวได้ว่า นามอินทราชานี้ไม่ได้ตั้งขึ้นสำหรับเป็นเจ้าปกครองเมืองเขมร เพราะมีนามเป็นคู่ๆ กันดังจะกล่าวต่อไปนี้ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ มีพระราชโอรสทรงพระนามพระราเมศวร เมื่อพระราเมศวรเสวยราชย์ครั้งที่ ๒ จับเจ้าทองลั่นโอรสบรมราชาธิราชที่ ๑ ประหารชีวิตเสีย เวลานั้นเมืองสุพรรณว่าง
พระโอรสสมเด็จพระราเมศวรทรงนามพระยาราม คำที่เรียกเจ้าว่าพระยามาจากมอญ อย่างเช่นพระนเรศร มอญเรียกบินยานเรศรเป็นตัวอย่างพม่าก็เช่นกัน ที่จะรามเปล่าๆ นั้นคงไม่ราม คงจะเป็นราเมศวร แต่เมื่อเรียกพระราชบิดาว่าราเมศวรอยู่ตามเดิม จึงเรียกแต่รามเปล่าๆ เพื่อจะให้รู้จักว่าใครเป็นใคร ถ้าหากว่าเป็นเช่นนั้น พระราชโอรสใหญ่คงทรงนามราเมศวรครั้งที่ ๒
ส่วนพระนครอินทรฤๅอินทราชา ซึ่งครองเมืองสุพรรณที่เข้ามาเป็นเจ้าแผ่นดินต่อพระยารามนั้น สังเกตตามหลักฐานในพงศาวดารน่าจะเป็นพระโอรสพระราเมศวรองค์ที่ ๑ ซึ่งเป็นเจ้าแผ่นดิน คงจะทรงนามรามาธิบดีที่ ๒ เป็นน้องพระราเมศวร ซึ่งเรียกว่า พระยาราม เพราะเหตุว่า
/*104(ก) เมื่อเจ้าทองลั่นตายแล้วไม่มีใครเป็นเจ้าเมืองสุพรรณ คงจะตั้งพระโอรสองค์ใหญ่เป็นพระราเมศวร พระโอรสองค์ที่ ๒ ให้เป็นพระอินทราชา ไปครองเมืองสุพรรณ
(ข) ในการที่เจ้าพระยามหาเสนาถอดพระยาราม ซึ่งควรเป็นพระรามาธิบดีที่ ๓ นั้นเสีย จึงไปเชิญพระอินทราชามาเป็นเจ้าแผ่นดิน โดยไม่ต้องนัดหมายอย่างไรกันก่อน เช่นครั้งพระเทียนราชา เพราะรู้อยู่ว่าเป็นเจ้าองค์ถัดลงไป ซึ่งควรจะครองสมบัติ
(ค) เพราะเหตุว่ารามาธิบดีที่ ๓ กับพระอินทราชาเป็นพี่น้องท้องเดียวกันแท้จึงไม่ได้ฆ่าฟันกัน ครั้นจะให้ไปกินเมืองสุพรรณไกลไป จึงให้กินเมืองปทาคูจาม รามาธิบดีที่ ๓ นี้ คงจะทรงเขลาฤๅทรงฉุนเฉียวดุร้ายอย่างไรสักอย่างหนึ่ง จนไม่เป็นที่นิยมของคน จนไม่น่ากลัวอันตราย ลักษณะเดียวกันกับทาราวดี แลเมงดงเมง เจ้าแผ่นดินพม่า
พระอินทราชาองค์นี้นับว่าเป็นพระโอรสที่ ๒ ของเจ้าแผ่นดินซึ่งทรงนามอินทราชาครั้งแรก
พระอินทราชาองค์นี้ มีพระราชโอรสทรงนาม เจ้าอ้าย เจ้ายี่ เจ้าสาม เหมือนกันกับเรียกว่า องค์ใหญ่ องค์กลาง องค์เล็ก น่าจะเดาว่าเจ้าอ้ายคงเป็นพระราเมศวร เจ้ายี่คงเป็นพระอินทราชา เจ้าสามคงเป็นบรมราชา องค์ที่ ๓ นี้ เยื้องกันอยู่นิดหนึ่งกับคำจารึกศิลาที่/*105พระบาท ๔ รอย อันอยู่เมืองชัยนาทก่อน ในนั้นว่าทรงพระนามสมเด็จบรมบาล ครั้นเมื่อได้เป็นเจ้าแผ่นดิน จึงใช้นามบรมราชาธิราชเป็นครั้งที่ ๒ ถ้าหากว่าที่เดานี้ถูก เจ้าอ้ายพระยาเป็นพระราเมศวรครั้งที่ ๓ เจ้ายี่พระยาเป็นพระอินทราชาครั้งที่ ๒ เจ้าสามพระยาเป็นบรมราชาครั้งที่ ๒
ราชโอรสของบรมราชาธิราชที่ ๒ องค์ใหญ่ทรงนามราเมศวรซึ่งภายหลังเป็นบรมไตรโลกนาถ เป็นราเมศวรองค์ที่ ๔ โอรสที่ ๒ เป็นพระอินทราชา ซึ่งไปครองนครหลวง เป็นพระอินทราชาครั้งที่ ๓
แผ่นดินพระบรมไตรโลกนาถ ที่นี่พงศาวดารพิสดารกับสังเขป เถียงกันแต่พงศาวดารพิสดารเลอะไม่ควรเชื่อฟัง เอา ๒ แผ่นดินเข้าทบกันเป็นแผ่นดินเดียว ควรจะสวรรคตในศักราช ๘๑๑ ก็ข้ามไปเสีย แลเห็นความปรากฏแตกกันอยู่ แต่ประหลาดที่แผ่นดินนี้ไม่มีราเมศวร ไปมีอินทราชา จะเป็นท่านราเมศวรสิ้นพระชนม์ไปเสีย ฤๅอินทราชาน้องที่ไปครองเมืองเขมร จะมาเป็นเจ้าแผ่นดินต่อได้กระมัง เพราะเสวยราชย์ก็ไม่สู้นานนัก แต่พงศาวดารย่อเขากล่าวว่า เป็นพระราชโอรสก็จะต้องเชื่อไว้ที เอาเป็นพระอินทราชาเมืองเขมรสิ้นพระชนม์ ราชโอรสจึงเป็นพระอินทราชา ควรจะมีราเมศวรนับเป็นองค์ที่ ๔ แต่ไม่มีร่องรอยเลยต้องงดไว้ แต่อินทราชาองค์นี้นับว่าเป็นที่ ๔
ต่อนี้ไปเปลี่ยนธรรมเนียมเลิกตำแหน่งเจ้าพระยามหาอุปราช ยกพระเจ้าลูกเธอ พระบรมราชา อันควรจะนับว่าเป็นองค์ที่ ๓ เป็น/*106มหาอุปราช ท่านองค์นี้เป็นรามาธิบดี ซึ่งในพงศาวดารนับว่าเป็นที่ ๒ แต่น่าจะนับว่าที่ ๔
ต่อนี้ไป พระอาทิตยวงศ์ซึ่งปรากฏว่าบรมราชามหาพุทธางกูรคงจะเป็นนามเมื่อครั้งเป็นพระมหาอุปราช นับว่าเป็นบรมราชาที่ ๔ แต่เมื่อเป็นเจ้าแผ่นดินแล้ว คงเป็นรามาธิบดีนับเป็นที่ ๕
ต่อท่านองค์นี้ พระรัษฎาทำนายไม่ถูกว่าจะได้เป็นตำแหน่งอะไรฤๅไม่ เห็นว่าเด็กนัก พระไชยราชาก็โดดมาเป็นเจ้าแผ่นดิน พระยอดฟ้าก็เด็ก พระเทียนราชาก็เป็นชั้นที่ ๒
ครั้นเมื่อพระมหาจักรพรรดิเป็นเจ้าแผ่นดินรื้อตั้งแบบเก่านั้นอีก คือพระราชโอรสองค์ใหญ่เป็นพระราเมศวร องค์ที่ ๒ ก็เป็นอินทราชา แต่เพิ่มมหาเข้าข้างหน้าจึงเป็นมหินทร ควรนับว่าเป็นราเมศวรที่ ๕ อินทราชาที่ ๕ ต่อนั้นมาจึงเป็นอันเลิกไม่ใช้พระนามทั้ง ๒ นี้อีก
เมื่อพิจารณาดูเหตุผลตามที่มีตัวอย่าง พระราเมศวร ๕ อินทราชา ๕ มาเช่นนี้ จึงเห็นไปไม่ได้ว่า ตำแหน่งพระอินทราชาเป็นผู้ครองเมืองอินทปัตถือตราไอราพตตราเขมรไม่ปรากฏว่าเป็นรูปช้างเลยในที่หนึ่งที่ใด จึงเห็นว่าถ้าหากจะเป็นตราพระอินทราชา คงจะเป็นพระอินทราชาที่ครองกรุงทวาราวดีนั้นเอง
๙. ในระยะนี้น่าจะวินิจฉัยเรื่อง ว่าเจ้าแผ่นดินจะทรงพระนามรามาธิบดีทั้งหมดฤๅใช้พระนามอย่างอื่นบ้าง มีเหตุที่น่าจะวินิจฉัยว่าคงจะทรงพระนามอย่างอื่นบ้างเป็นแน่ ดังที่จะกล่าวต่อไปนี้
/*107พระเจ้าอู่ทองนั้นทรงพระนามรามาธิบดีเป็นแน่
พระราเมศวรคงจะทรงพระนามรามาธิบดีเหมือนพระบิดา ไม่พึงสงสัย ควรจะนับว่าเป็นที่ ๒
เมื่อพระรามาที่ ๒ ตั้งขึ้นเสียแล้ว พระบรมราชาเมืองสุพรรณเข้ามาแย่งแผ่นดิน คงมีปรารถนาที่จะเป็นต้นวงศ์บ้าง ฤๅกระดากที่เจอกันบ้าง จึงเติมท้ายธิราชเป็นบรมราชาธิราชนับเป็นที่ ๑ ท่านองค์นี้พวกลาวรู้จักกันมาก เพราะขึ้นไปปราบปรามกันเสียหลายเที่ยวหลายคราว ในหนังสือเหล่านั้นไม่เคยกล่าวว่าพระรามาธิบดีเลย เหตุฉะนั้นจึงเห็นว่าไมใช้ทรงนามรามาธิบดี
พระยารามเป็นเจ้าแผ่นดินอยู่ถึง ๕-๖ ปี คงได้ตั้งพระนาม ถ้าตั้งแล้วคงไม่ตั้งอย่างอื่น คงเป็นรามาธิบดีนับเป็นที่ ๓ เป็นแล้ว
พระอินทราชาที่มาแต่สุพรรณขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดิน เจ้าของชื่อรามาธิบดียังมีชีวิตอยู่อย่างหนึ่ง ฤๅจะนึกว่าไม่อยากให้คนทั้งปวงเข้าใจว่าเป็นลูกพระยาราม เช่นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่อยากจะให้ต่อไปภายหน้าคนเข้าใจว่าเป็นลูกพระนั่งเกล้า จึงไม่ใช้นามรามาธิบดี
เจ้าสามพระยาเป็นพระบรมราชาอยู่เดิม จะถือว่าแบบเขามีแล้ว เข้ามาได้บ้านเมืองก็เป็นอัศจรรย์อย่างเดียวกับบรมราชาธิราชที่ ๑ แลอินทราชาธิราชที่ ๑ จึงคงพระนามบรมราชา เติม ธิราช เป็นองค์ที่ ๒
/*108พระราเมศวรขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดิน น่าจะชื่อรามาธิบดีหนักหนา ฤๅจะได้ชื่อแล้วเปลี่ยนเสียเมื่อทรงพระราชศรัทธายกวังเป็นวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ เป็นพระบรมไตรโลกนาถ แต่นามบรมไตรโลกนาถนี้ ไม่ใช่นึกขึ้นใหม่ เป็นนามเจ้าแผ่นดินเมืองศรีอยุธยาเดิม เรียกว่า พระไตรโลกนาถ ปรากฏอยู่ในพงศาวดารเชียงใหม่ก็มี เทียบศักราชดูก่อนท่านองค์นี้นาน ชะรอยจะนึกอะไรขึ้นมาสักอย่างหนึ่งเกี่ยวแก่การสร้างเมือง เติมบรมลงไปข้างหน้ามากกว่านามเดิมด้วย แลที่จะเปลี่ยนให้ชื่อรามาธิบดีไม่ได้เป็นอันขาด ชื่อเสียงท่านโด่งดังมาก
พระอินทราชาที่ ๒ คงเอาอย่างอินทราชาที่ ๑ ใช้พระนามเดิม ซึ่งไม่ใช้พระนามบรมไตรโลกนาถ เป็นที่ ๒ เห็นจะเป็นด้วยรู้อรรถธรรมน้อย เพราะท่านองค์เก่าที่มีอยู่ในพงศาวดารเชียงใหม่นั้นก็เป็นผู้ที่รู้อรรถธรรม แลทรงพระราชศรัทธามากเหมือนกัน
พระบรมราชาเป็นรามาธิบดีในพงศาวดารว่าที่ ๒ ซึ่งถ้านับอย่างที่นับมาแล้วควรจะเป็นที่ ๔ นี่มาแปลกไม่มีเค้ามูลว่า เหตุใดจึงได้มารื้อเป็นรามาธิบดีขึ้นอีก ส่อให้คิดไปว่า ฤๅพระบรมไตรโลกนาถเมื่อยังไม่ได้ยกวังเป็นวัด จะใช้นามรามาธิบดีดอกกระมัง
พระอาทิตยวงศ์ ซึ่งเป็นพระบรมราชามหาพุทธางกูร คงจะเป็นรามาธิบดี นับเป็นที่ ๕ เป็นแน่
พระรัษฎาธิราชกุมารคิดไม่เห็น กลัวจะไม่ได้ตั้งพระนาม
/*109พระไชยราชา น่าจะตั้งชื่อใหม่ เพราะอยากจะชนะคะคานอยู่ ฝรั่งก็เรียกพระไชยราชาเสียด้วย จะเดาให้เป็นรามาธิบดีก็แก่อยู่สักหน่อย
พระยอดฟ้านั้น ก็เห็นจะไม่เป็นอันตั้งแต่งอันใด เพราะคิดไว้อย่างอื่นเสียแล้ว
ขุนวรวงษาอีก น่ากลัวจะตั้งตัวเป็นรามาธิบดี เพราะผลัดวงศ์ใหม่ แต่พงศาวดารเราไม่นับ
พระมหาจักรพรรดินั้นจะชื่ออย่างอื่นไม่ได้เป็นแน่นอน เว้นไว้แต่ถ้าจะชื่อรามาธิบดีมาก่อน เปลี่ยนเป็นมหาจักรพรรดิเมื่อได้ช้างเผือกเช่นกับบรมไตรโลกนาถ เช่นนั้นอาจจะเป็นได้
พระมหินทร์ คงจะไม่ได้เปลี่ยน ถ้าจะนับว่าเป็นอินทราชาที่ ๓ เห็นจะเป็นได้ แต่คงมีมหาอยู่หน้าเช่นนั้น
พระมหาธรรมราชานี้เป็นพระสรรเพ็ช วงษกรุยโสดม นี่เป็นตำแหน่งพม่าตั้งตำแหน่งชานสเตตของพม่า เป็นเช่นนี้โดยมาก มีตัวอย่างเทียบ ซึ่งจะคัดได้จากกาเสตเตียเมืองพม่า แต่เมื่อจะพูดให้ใกล้เจ้าฟ้าเมืองเชียงแขง ชื่อเจ้าหม่อมมหาศรีสัพเพชังกูรพุทธวงษา เป็นใกล้ ถ้าหากว่าจะไม่ได้รับชื่อนั้นใช้จริง ต่อมาภายหลังคงจะไม่ปรากฏอีกเลย นี่มาปรากฏเนืองๆ ตกมาชั้นหลังเห็นจะเห็นกลับมาเป็นดีกันเสียแล้ว
/*110แผ่นดินพระนเรศวรไม่มีเวลาหายใจ เห็นจะไม่ได้ตั้งแต่งอะไรกัน
แผ่นดินเอกาทศรฐ พระนามก็โด่งดังเสียมากแล้ว จึงไม่คิดเปลี่ยน ข้อซึ่งเห็นว่าไม่ได้เปลี่ยนนั้น เห็นเจ้าแผ่นดินหลังๆ เอาพระนามนั้นมาใช้เนืองๆ เหตุด้วยเป็นพระนามที่โด่งดัง มีตบะเดชะมาก
พระศรีเสาวภาค ยากที่จะวินิจฉัยอยู่หน่อยหนึ่ง ให้วิตกไปว่าจะใช้สุวรรณบัฏแผ่นเดียวกัน ตั้งแต่พระมหาธรรมราชามาตลอดพระศรีเสาวภาค
พระเจ้าทรงธรรม ไปนึกชอบใจพงศาวดารขุนหลวงหาวัดที่เรียกว่า พระไตรโลกนาถทรงธรรม ให้นึกเชื่อถือว่าจะได้มีพระนามบรมไตรโลกนาถ เพราะชำนาญในทางอรรถธรรม แลพระราชศรัทธาก็กล้าหาญ แต่ตอนข้างปลายนี้น่ากลัวจะเรียวเสียเต็มที่แล้ว จะไม่เข้าใจเหตุผลแบบธรรมเนียมเก่ากันมากนัก บางทีจะเป็นแต่ธรรมิกราชก็จะพอ เช่นตั้งชื่อวัดไว้
ต่อนั้นลงมาอีกก็จะโร ๆ เร ๆ ใช้โน่นบ้างนี่บ้าง ประเดี๋ยวเป็นเอกาทศรฐ ประเดี๋ยวเป็นสรรเพ็ช บางทีก็หลายๆ อย่างผสมกันตามแต่อาลักษณ์เขาจะเขียนพระนารายณ์เห็นเลอะเทอะนัก เพราะเป็นผู้ร่ำเรียนรู้หนังสือมาก อยากจะตั้งนามให้วิเศษแต่เลือกไม่ตกลงใจว่าจะเอาอะไรดี เห็นนั่นก็ดี นี่ก็ดี จึงได้เก็บรวบรวมนามเจ้าแผ่นดิน/*111ที่ดีๆ มาลงให้หมด เลยเป็นคัดลอกพระนามเจ้าแผ่นดิน ซึ่งอาจจะนับได้ดังต่อไปนี้ ๑. บรมราชาธิราช ๒. รามาธิบดี ๓. สรรเพ็ช ๔. มหาจักรพรรดิ ๕. ราเมศวร ๖. ธรรมราชาธิบดี ธรรมิกราช (หมายความว่า ทรงธรรม) ๗. สุริเยนทราธิบดี (หมายความ อาทิตยวงศ์) ๘. เอกาทศรฐ ๙. ไตรโลกนาถ ๑๐. ประทุมสุริยวงศ์ นี่เป็นพยานชัดอย่างหนึ่งว่าเจ้าแผ่นดินมีชื่อต่าง ๆ ไม่ใช่ชื่อว่ารามาธิบดีอย่างเดียว ถ้าชื่อรามาธิบดีอย่างเดียว พระนารายณ์ก็คงจะพอ ด้วยเหตุว่าเข้าที่ในทางอวตารมาตั้งแต่พระนารายณ์ทำเหตุเรื่องนี้ขึ้น ต่อมาเจ้าแผ่นดินจะชื่ออะไรๆ ก็ได้ทั้งนั้น สุดแต่นึกจะต้องการมากฤๅต้องการน้อย จนเลยไม่มีใครเรียก กลายเป็นเรียกชื่อเดิม ฤๅเรียกชื่อบ่าวตั้งเช่น พระเพทราชา ขุนหลวงเสือ เป็นต้น แต่เขาก็วางไว้ เช่น
พระเพทราชา เป็นสมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม จะเป็นถ่อมตัวฤๅประการใด จึงไม่ใช้คัดลอกของพระนารายณ์ แต่แผ่นดินขุนหลวงเสือ ขุนหลวงท้ายสระ ขุนหลวงบรมโกษฐ ความรู้ไม่พอเสียแล้ว ที่จะเลือกฟั้นว่าอะไรเป็นอะไร บางทีสุวรรณบัฎเจ้าแผ่นดินมีกี่แผ่นๆ จะบรรทุกลงไว้ในหีบเดียวกัน เวลาราชาภิเษกก็นำไปถวายทั้งหีบ ไม่ต้องจารึกใหม่เลย แผ่นดินขุนหลวงหาวัดก็อย่างเดียวกัน แต่ครั้นมาถึงแผ่นดินสุริยามรินทร์คิดขนานพระนามอะไรเขลา ๆ ขึ้น เติมเข้าอีกแผ่น ๑ ก็เป็นบรมราชามหากษัตริย์บวรสุจริต เป็นเรื่องเขลาทั้งนั้น เอาเป็นนิยายไม่ได้
/*112แผ่นดินตากนั้นก็เถื่อนระเหิดทีเดียว ดูจะไม่มีผู้รู้ผู้จัดการงานอะไร ทำกระท้อมกระแท้มไปตามที ความคิดที่ตั้งพระนามใหม่เป็นสยามยอดโยดาวจรนั้น ลักษณะเดียวกันกับมหากษัตริย์บวรสุจริต ถึงราชาภิเษกพระพุทธยอดฟ้าครั้งแรก ที่เรียกว่าสังเขป ก็เป็นอย่างเดียวกัน ต่อการราชาภิเษกครั้งหลัง ทำสังคายนากันใหญ่ จึงตกลงใช้นามพระนารายณ์ที่เป็นคัดลอกนั้น มาแก้ไขตัดรอนที่รุงรังออกเสีย เป็นรูปเช่นพระนามที่รู้กันอยู่แล้วนั้น แต่ดูเหมือนจะพยายามใคร่ที่จะให้เป็นรามาธิบดีอู่ทองมาก เพราะเหตุที่จะต้องการเป็นผู้สร้างกรุง จึงเลือกรามาธิบดีเป็นสำคัญ แต่เหตุไฉนจึงเป็นศรีสินทร มาจากคำแช่งน้ำฤๅอะไร ไม่เป็นศรีสุนทรอย่างเดิมได้ ความคิดที่อยากเป็นรามาธิบดีที่ ๑ นี้ ต่อเรื่อยมาจนกระทั่งถึงสร้างพระพุทธยอดฟ้า พระพุทธเลิศหล้า สำหรับถวายบังคมในวันถือน้ำ
ครั้นตกมาแผ่นดินพระพุทธเลิศหล้าแลพระนั่งเกล้า ก็ไม่แก้ไขอันใด จึงเหมือนกันทั้ง ๓ องค์
พระจอมเกล้าทรงพระราชดำริอย่างไรได้กล่าวไว้แล้วข้างต้น
แผ่นดินปัจจุบันนี้ ก็เป็นของทูลหม่อมท่านทรงไว้ อีกนัยหนึ่ง กำลังเฟื่องในเรื่องคิดชื่อต่าง ๆ ไม่อยากให้เหมือนใครที่ถือกันอยู่ในเวลานั้นจนถึงเวลานี้ ชักให้ตั้งใจว่าจะเปลี่ยนกันเสมอไม่ให้ซ้ำ จึงได้กลายเป็นถวายพระนามแผ่นดินที่ล่วงแล้ว ๓ พระองค์นั้นต่อไปด้วย อีกนัยหนึ่ง เข็ดเรียกชื่อเดิมฤๅชื่อบ่าวตั้ง จึงได้คิดเสียให้เสร็จ แล/*113ไม่นับที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ เพราะกลัวจะหลง ฤๅจะไปใส่คะแนนอย่างอื่นที่จำง่ายกว่า เช่น รามาธิบดีอู่ทอง บรมราชาธิราช ขุนหลวงพะงั่ว บรมราชาธิราช สามพระยา เช่นนี้เป็นต้น จึงลงสันนิษฐานว่า พระนามเจ้าแผ่นดินที่ใช้มา เกือบจะอยู่ในพระนามพระนารายณ์ทั้งหมด ยกอินทราชาฤๅมหินทร์เสีย เห็นจะเป็นด้วยถือว่า ชื่อเสียงเกียรติยศ.
ตัวอย่างชื่อพม่า
เจ้าแผ่นดินเมงดงเมง
นาม ศิริปบวรไชยานันทรัฐบัณฑิต มหาธรรมราชาธิราช
เจ้าแผ่นดินทีบอเมง
นาม ศิริปวราทิตยโลกาธิปดิปัณฑิต มหาธรรมราชาธิราช
พระมเหสีใหญ่ นาม ๑๐ พยา ของเมงดงเมง
นาม ศิริปวรมหาราชินทาธิปดิรัตนเทวี
พระมเหสี ภายหลังเปลี่ยนเป็นเมื่อสะเดาะเคราะห์
นาม ศิริปวรดิลกรัตนเทวี
มเหสีกลาง มเหสีเหนือ มเหสีตะวันตก คงจะมีชื่อแต่ไม่ปรากฏ แม่ทีบอ เลวลงไปกว่าชั้นที่ไม่ได้ชื่อแต่ปรากฏ ชื่อว่านันทาเทวี อินแซะแผ่นดินปกันเมง เฮลียงเมง เป็นพระอนุชา มีชื่อยศ ศิริสุธรรมราชา
/*114อินแซะแผ่นดินเมงดงเมง ชื่อคะนองเมง พระอนุชามีชื่อยศ มหาสุธรรมราชา
โอรสใหญ่เมงดงเมง
นาม ศิริมหาธรรมราชา
เมคราเมง ลูกเธอชั้นมิงนี้ เห็นจะเป็นชั้นลูกได้รับชื่อยศเป็น ศิริมหาสุธรรมราชา
ลูกพระมหาอุปราช เจ้าปเดียน เป็นมหาศิริธรรมราชา
ลูกเธอหลานเธอผู้หญิง ได้รับชื่อยศเวลาเจาะหู
องค์หญิงใหญ่เป็นเมียลูกอุปราช ชื่อ ศิริศุขัสวดีเทวี
สุพยากยี (นางพระยาใหญ่) ชื่อ ศิริสรัตนมังคลาเทวี
สุพยาลัด (นางพระยากลาง) ชื่อ ศิริสุประภารัตนเทวี
สุพยาเล (นางพระยาเล็ก) ชื่อ ศิริสุประภารัตนเทวี
องค์อื่นๆ อีก ชื่อจำยาก คล้ายลูกกรมนรา ดังนี้
ศิริสุรัตนเทวี
สุศิริรัตนเทวี
สุประภาเทวี
ศิริมังคลาเทวี
ลูกวังหน้าชื่อ ศิริสุสันทาเทวี
แลอื่นๆ ยังมีอีกคล้ายกันดังนี้
/*115ชื่อเจ้าประเทศราช
เมืองเชียงรุ้ง ชื่อ เกยียงยุงยี โสตถิ นัครา มหาสีหปวร สุธรรมราชา
เมืองตองเปง ชื่อ สีหประภาราชา
ชื่อพระ
อาจารย์เมงดงเมง เสดาะฤๅสโดะ จันทีมา ศิริตสุปวรมหาธรรมราชาธิราชกุรุ
ครั้งทีบอเมง ๒ องค์ เห็นจะเป็นสังฆราชองค์หนึ่ง รองสังฆราชองค์หนึ่ง ชื่อ ศาสนธัชชะ ธรรมศิริธิปดิ มหาธรรมราชาธิราชกุรุ องค์หนึ่ง ชาคณาหิ ธัชชะศาสนปาละธรรมเสนาบดี มหาธรรมราชาธิราชกุรุ.
กองแก้วกองทอง
/*116พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
(เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชปรารภให้จัดการตกแต่งพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรซึ่งได้ทรงสถาปนาขึ้น ด้วยวิธีตกแต่งหลายอย่าง มีเขียนรูปภาพอันเป็นศิลปะอย่างประณีต เป็นต้น สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงรับหน้าที่เป็นผู้เขียนภาพด้วยพระองค์หนึ่ง เมื่อจะทรงเขียนภาพพุทธประวัติ ตอนราชาภิเษกสมโภชพระสิทธารถ ทรงสงสัยในข้อที่จะเขียนกองแก้วใต้ตั่ง ว่าจะเขียนแก้วอะไร แลรูปร่างอย่างไร จึงกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชาวินิจฉัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชหัตถเลขาพระราชทานดังสำเนาต่อไปนี้)
ที่ ๑๐๘/๒๓๑๓
วันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก ๑๒๑
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
ด้วยจดหมายของเธอ ลงวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ ถามด้วยเรื่อง กองแก้วใต้ตั่ง ซึ่งฉันได้ตอบด้วยปากไปแล้ว แต่มาคิดเห็นว่า /*117เธอคิดจะรวบรวมเรื่องที่ปรึกษาหารือกันครั้งนี้ไม่ได้เขียนไว้เป็นหนังสือดูจะจากไป จึงคิดอ่านเขียนลงบัดนี้ เพื่อจะได้รวบรวมไว้ด้วย
แก้ว ๗ ประการตามซึ่งเธอค้นมานั้น ถูกต้องตามที่ฉันได้ทราบอยู่แล้ว แลได้เคยวินิจฉัยในเรื่องนั่งกองแก้วกองทอง เช่นนิทานทั้งปวงกล่าวเป็นอันมาก ด้วยได้นัยจากหนังสือนครกัณฑ์
คือว่าถ้าจะนั่งบนกองแก้วกองทองเช่นที่ว่าๆ กัน จะนั่งอย่างไร ขึ้นลงก็ยาก นั่งลงไปก็จะทลาย ฉันเคยติเตียนผู้แต่งว่าแต่งไม่มีความคิด แต่ครั้นเมื่อนึกนครกัณฑ์ในคำที่ว่า “สถิตเหนือพระที่นั่งบัลลังก์แก้วกระหนกมณี เบื้องบนรัตนราศีอันโอภาส” จึงมาคิดเห็นว่ามีบัลลังก์ต่างหาก รัตนราศีนั้นอยู่ใต้บัลลังก์ หาได้นั่งทับรัตนราศีลงไปเปล่า ๆ ไม่ เมื่อได้ความเช่นนี้ก็เป็นที่พอใจ หายกริ้วเรื่องนั่งกองแก้วนานมาแล้ว เป็นแต่นินทาว่าผู้แต่งไม่มีความคิด มักง่ายเกินไป สู้นครกัณฑ์ไม่ได้ แต่ไม่ได้นึกต่อไปอีกว่า กองแก้วนั้นจะได้กองรูปร่างอย่างไร ครั้นมาฟังปัญหาครั้งนี้ เพราะได้คิดไว้แต่เดิมมาแล้ว จึงตอบได้ทันที ด้วยได้ทราบอยู่แล้วว่า สมบัติที่เขาสะสมกันในประเทศอินเดีย สะสมเพชรพลอยเป็นอันมาก แลเพชรพลอยที่สะสมไว้นั้นไม่ได้เก็บไว้ในชามปากไปล่ตั้งมิวเซียมเช่นเมืองเตอรกี เขาผูกเป็นเครื่องประดับมีคิวัยยเป็นต้น เมื่อเวลาต้องการจะแต่งตัวประดับประดาให้มาก จะซ้อนลงไปกี่ชั้นก็ได้ มีตัวอย่างที่ได้เห็นดังนี้ คือลูกมหารายาวิเชียรนคระ อ่านสำเนียงว่า วิเชียรนาครา ขี่ม้าให้ฉันดูที่วังพักของพ่อเขาที่เมือง/*118เบนนาริล สวมเสื้อ ๓ ชั้น ชั้นนอกเป็นเสื้อยาว มีสร้อยคอมรกตโพกผ้าใหญ่ มียี่ก่าเพชรใหญ่ ครั้นเวลาจะออกมาขี่ม้า ปลดสร้อยคอนั้นออกแล้วถอดเสื้อ เปลี่ยนผ้าโพกเป็นหมวก ซึ่งมียี่ก่าอีกเหมือนกันแต่ย่อมลงมา เสื้อซึ่งเหลืออยู่ข้างในเสมอเพียงเข่า มีสร้อยคอเพชร ๒ สายซ้อนกัน ขึ้นขี่ม้าควบขับไป จนเป็นทีว่าร้อน ฤๅเพราะเหตุที่จะขี่ม้ากระโดดโลดโผน จึงเปลื้องเครื่องชั้นนั้นอีกทั้งสร้อยคอด้วย เหลือเสื้อขาวก็มีสร้อยคออีกคราวนี้เป็นไข่มุกแต่ไม่สู้จะยืดยาว เปลี่ยนหมวกอีก คราวนี้ไม่มีเครื่องประดับหมวก เป็นสมกกิงแก๊บกลายๆ ควบม้าขึ้นไปบนกระดานซึ่งทำเหมือนเชิงตะพานช้าง แล้วให้ม้าโดดจากที่นั้น เครื่องประดับที่ประจำคงอยู่นั้น คือวงแหวนซึ่งสอดอยู่ในช่องหูข้างหนึ่ง ที่จมูกซึ่งเขาเจาะร้อยวงแหวนลวดทอง มีเพชรเป็นรูปกลมห้อยทั้งที่จมูกแลหู นี่เป็นตัวอย่างการแต่งตัวซ้อนหลายๆ ชั้น แต่ที่ไม่ซ้อน แต่งออกงานออกการนั้น ว่ากันเสียเกือบเป็นสร้อยนวม
ได้ความว่าพวกเจ้าแขกเหล่านี้ไม่ได้สะสมอย่างพวกฝรั่ง คือมีเงินฝากแบงก์เอาดอกเบี้ย แบงก์ของเขาคือมีเงินแล้วซื้อเพชรพลอยทำเครื่องประดับเหล่านี้เก็บไว้มาก ๆ การที่เอาออกมาแต่งเมื่อใดนับว่าเป็นดอกเบี้ยที่ได้ สมบัติเหล่านี้มีที่ซ่อนเร้นเช่นขุมทรัพย์มากต่อมากนั้น
มาคิดเห็นอีกอย่างหนึ่งว่า การบูชาโพไทธิบาทว์ ซึ่งเป็นวิธีมาแต่อินเดีย เขาก็ใช้พวงเงินพวงทองมาแขวนไว้เป็นมิ่งขวัญ ในการอภิเษกเช่นนี้ จึงเอารัตนราศีคือแก้วอันเป็นสมบัติมาไว้ใต้ที่นั่ง เห็นว่า/*119จะไม่ได้เอาเงินแท่งทองแท่งฤๅเงินเหรียญทองเหรียญมากอง แล้วเอาเพชรพลอยโรย คงจะเป็นเพชรพลอยซึ่งผูกเป็นรูปพรรณอันเก็บไว้เป็นสมบัตินั้น มาประดับประดาไว้ในใต้ที่นั่ง ฤๅจะเป็นสมบัติอันบิดามารดายกให้เป็นของขวัญในเวลานั้นก็จะได้ เพราะฉะนั้น จึงขอวินิจฉัยว่าการซึ่งนั่งกองแก้วนั้นคงจะนั่งบนบัลลังก์ซึ่งอยู่เหนือกองแก้ว หาได้นั่งทับกองแก้วซึ่งเป็นของเลื่อนได้ไม่
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
(คัดจากหนังสือวารสารศิลปากร ปีที่ ๓ เล่ม ๒ หน้า ๑-๒)
พระบรมราชวินิจฉัย เรื่อง บายศรี
/*120เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชปรารภให้จัดการตกแต่งพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตร ซึ่งพระองค์ได้ทรงสถาปนาขึ้นด้วยวิธีตกแต่งหลายอย่าง มีการเขียนภาพด้วยฝีมืออันประณีต เป็นต้น ดังพระราชปรารภตอนหนึ่งว่า “คือ คิดถึงการที่จะเป็นภาพอันงดงามมากกว่าที่จะให้เป็นการแสดงธรรม แต่ถ้าจะเขียนให้งาม แลมีธรรมในนั้นด้วยก็ยิ่งดี แต่คงจะถือรูปภาพเป็นสำคัญ เพราะถือว่าเป็นเครื่องประดับฝาผนัง ไม่ใช่เอาฝาผนังเป็นธรรมกถึก” จึงได้มีพระราชดำรัสสั่งให้สมเด็จฯ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อครั้งทรงดำรงพระยศเป็นกรมขุน ทรงรับหน้าที่เขียนภาพด้วยพระองค์หนึ่ง แลสมเด็จฯ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ได้กราบบังคมทูลรับจะทำการสนองพระเดชพระคุณจนเต็มความสามารถ ดังข้อความตอนหนึ่งแห่งลายพระหัตถ์ฉบับหนึ่งว่า “ข้าพระพุทธเจ้าจะทำให้ถึงคนเก่าเขาเท่านั้น เพื่อให้ปรากฏว่า คนรู้วิชาช่างเขียนเต็มตามวิธีของชาติแห่งตน ยังมีมาจนถึงรัชกาลของใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท” เมื่อจะทรง/*121เขียนภาพพุทธประวัติ ตอนราชาภิเษกสมโภชพระสิทธารถ ตามพระราชกระแสทรงดำริจะเขียนภาพบายศรีแลพิธีสมโภช จะได้ท่างาม แต่เมื่อให้ภาพนั้นมีลักษณะถูกต้องตามขนบธรรมเนียมแลประเพณี จึงได้ทรงค้นเรื่องอภิเษก ที่ปรากฏในหนังสือวรรณคดีพระราชนิพนธ์ เรื่องรามเกียรติ์ บทละครเรื่องอิเหนา แลบทละครเรื่องสังข์ทอง พร้อมกับมีบันทึกความเห็นแลวิธีสมโภชขึ้นกราบบังคมทูล ขอพระบรมราชวินิจฉัย ก่อนที่จะทรงเขียนภาพทูลเกล้าถวายเพื่อทอดพระเนตรดังสำเนาพระราชหัตถเลขา แลสำเนาลายพระหัตถ์กราบบังคมทูลต่อไปนี้
(สำเนา) ลายพระหัตถ์สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
/*122ที่ ๗
กระทรวงโยธาธิการ
วันที่ ๑๐ มกราคม ร.ศ. ๑๒๑
ขอเดชะ ฯ
ข้าพระพุทธเจ้ามีความผูกพันที่ใคร่เขียนซีนอภิเษก เพราะเป็นซีนสำคัญในตอนเสวยสุข แต่คิดดูติดขัดไป คือว่าจะเขียนเมื่อรดน้ำ ก็จะมีพระมหาสัตว์ทรงขาว ปราศจากเครื่องอาภรณ์ มีพราหมณ์เข้าไปล้อมอยู่เท่านั้น เป็นซีนที่จะหางามไม่ได้ ถ้าเป็นละคร ก็เป็นซีนตลก จะไม่มีใครเข้าใจว่า ชี อะไร-อาบน้ำ ครั้นจะเขียนเวลาเวียนเทียนตามอย่างเขาเขียนกันชุมๆ ก็ไม่พอใจ ไปนั่งเกาะบายศรีอยู่สองข้าง ไม่ถูกไม่ใกล้ต่อความจริง คิดยักย้ายไปท่าอื่นก็หางามไม่ได้ จึงได้พลิกดูหนังสืออิเหนาเทียบ ว่าการอภิเษกนอกจากรดน้ำกับเวียนเทียนจะมีอะไรอีกบ้าง ก็ไม่พบมีอะไรกว่านั้น แต่ไปเห็นความว่าใช้บายศรีสองก็ได้ จึงได้สติว่า เขียนบายศรีสองหาท่างามได้ดังแผนที่นี้
/*123๑. พระมหาสัตว์
๒. ๓ นางพัด
๔. ๕ บายศรี
๖. ๗ ๘ พราหมณ์เบิกแว่น
ฤๅอีกนัยหนึ่ง ๒. จะเป็นพระพุทธบิดาก็ได้ ๓. จะเป็นยโสธราก็ได้ แล ๗, ๘. จะเปลี่ยนเป็นอมาตย์ ฤๅกษัตริย์พระญาติ ฤๅกษัตริย์ข้างหนึ่ง อมาตย์ข้างหนึ่งก็ได้ ความเห็นวิธีสมโภช ได้ลงไว้ข้างท้ายจดหมายบันทึก ซึ่งได้จดไว้เมื่อต้น แลทูลเกล้าฯ ถวายมานี้แล้ว ขอพระราชทานพระราชวินิจฉัย
จะควรประการใดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอเดชะ
(ลงพระนาม) ข้าพระพุทธเจ้า นริศ.
จดหมายบันทึกเรื่องบายศรี
๑. อิเหนา เล่ม ๑ หน้า ๒๓ กล่าวถึงสมโภชอิเหนาคราวแรกประสูติ ใช้บายศรีทองสองสำรับ (ไม่มีแก้วแลเงิน) ว่าดังนี้ “ตั้งบายศรีทองสองสำรับ แซมยอดสอดประดับดอกไม้ไหว สังข์กรดแว่นเวียนเทียนชัย แต่งไว้เสร็จถ้วนทุกสิ่งอัน”
/*124๒. อิเหนา เล่ม ๓ หน้า ๘๙๗ กล่าวเมื่อท้าวกาหลังสมโภชพระธิดาว่า “บัดนั้น จึงมหาเสนาทั้งสี่ ครั้นได้ฤกษ์งามยามดี ให้ลั่นฆ้องสามทีเป็นสำคัญ แล้วจุดเทียนเวียนแว่นไปเบื้องขวา รับส่งต่อมาเป็นหลั่นๆ” จะแปลว่าเหม ๔ ใบด้วยฤๅมิใช่
๓. อิเหนา เล่ม ๒ หน้า ๙๗๕ กล่าวเมื่อโสกันต์สียะตราว่า “ได้ฤกษ์พระโหรให้เบิกบายศรีขวัญ ลั่นฆ้องเข้าเป็นสำคัญ สังข์แตรแซ่สนั่นเป็นโกลา ตำมะหงงคลานไปจุดเทียน ติดแว่นแล้วเวียนไปเบื้องขวา” ที่นี้คนเดียวเบิกแว่น จะแปลว่า เหมใบเดียว ฤๅ ๔ ใบ ฤๅ ๓ ใบอย่างเดี๋ยวนี้ แต่เบิกคนเดียว
๔. อิเหนา เล่ม ๒ หน้า ๒๒๒๔ กล่าวเมื่ออภิเษกอิเหนากับนางกษัตริย์ว่า “เหล่าพวกกรมวังตั้งบายศรี เจ็ดชั้นล้วนมณีศรีใส หุ้มตาดสุวรรณอันอำไพ แว่นชัยสำหรับติดเทียนทอง” นี่จะเป็นบายศรีแก้วแต่อันเดียวฤๅอย่างไร ส่วนการเบิกแว่นกล่าวต่อไปในหน้า ๒๒๒๘ ว่า “ตำมะหงงตรงเข้าไปจุดเทียน ติดแว่นวิเชียรเจิมจันทน์หอม” ที่นี้เป็นเบิกคนเดียวเหมือนกัน แต่จะเป็นเหมใบเดียว ฤๅหลายใบเกือบจะได้ความในที่นี้ แต่ก็ยังไม่ได้ความ เพราะกล่าวรัวเต็มที ว่าดังนี้ “ครั้นครบเจ็ดรอบตามตำรับ ตำมะหงงประจงจับทีละสอง มาปักลงไว้ในขันทอง ใบพลูรองอัคคีแล้วคลี่คลาย” จะเข้าใจว่าเหมสองใบก็ได้กระมัง ตอนนี้อยู่หน้า ๒๒๒๙
/*125๕. อิเหนา เล่ม ๒ หน้า ๒๓๖๖ กล่าวเมื่ออภิเษกสังคามาระตากับกุสุมาว่า “ครั้นเวียนเทียนสำเร็จครบเจ็ดรอบ ตามระบอบเสกสมภิรมย์ขวัญ โหรารับดับเทียนโบกควัน ถวายจันทน์จุณเจิมเฉลิมพักตร์” ในที่นี้เป็นโหรเบิกแว่น
๖. รามเกียรติ์ เล่ม ๑ หน้า ๓๑๗ กล่าวเมื่อสมโภชพระรามว่า “ตั้งทั้งบายศรีนากทอง เงินงามเรืองรองลายเลขา พานสุวรรณรองแว่นรัตนา สุคนธาเทียนชัยรูจี” แล้วกล่าวการเบิกแว่นในหน้า ๓๒๐ ว่า “บัดนั้น ปุโรหิตพฤฒาผู้ใหญ่ ได้ฤกษ์ก็จุดเทียนชัย ติดในแว่นแก้วรจนา” ในที่นี้บายศรีเป็นสามชัด เบิกแว่นคนเดียวอีกเห็นชัดในที่นี้ ว่าแต่ก่อนหาได้ใช้เทียนติดแว่นพร้อมเสร็จ ปักกับข้าวสารในเหม ฤๅในขันเช่นเดี๋ยวนี้ไม่ ใช้แว่นรวมไว้ในพาน จุดเทียนชัยซึ่งอยู่ที่ไหนยังไม่ได้ความชัดนั้นก่อน แล้วจึงเอาติดแว่นส่งเวียนไป
๗. รามเกียรติ์ เล่ม ๑ หน้า ๔๐๓ กล่าวเมื่ออภิเษกพระรามกับนางสีดาว่า “แว่นแก้วมรกตรูจี เทียนชัยบายศรีซ้ายขวา” แล้วกล่าวการเบิกแว่นเบิกบายศรีต่อไป หน้า ๔๐๖ ว่า “ได้ฤกษ์โหราให้เบิกบายศรี ลั่นฆ้องประโคมดนตรี กาหลอึ่งมี่โกลา องค์ท้าวสหัสนัยน์ก็จุดเทียน ส่งแว่นเวียนซ้ายไปขวา” ในที่นี้ปรากฏเป็นบายศรีสองโดยนิยมเป็นซ้ายขวา แลเบิกบายศรีก่อนจึงเวียนเทียน ไม่ใช่เวียนแล้วสามรอบ จึงเบิกอย่างเดี๋ยวนี้
/*126๘. รามเกียรติ์ เล่ม ๑ หน้า ๔๕๔ กล่าวเมื่อเตรียมอภิเษกพระรามเป็นยุพราชว่า “แล้วตั้งกรดสังข์บัลลังก์รัตน์ เศวตฉัตรบายศรีซ้ายขวา” เป็นบายศรีคู่เหมือนคราวอภิเษกกับสีดา
๙. รามเกียรติ์ เล่ม ๔ หน้า ๒๐๓๔ กล่าวเมื่ออภิเษกพิเภกว่า “เพดานห้อยพวงพู่กลิ่น หอมประทิ่นดังทิพย์พิมานสวรรค์ บายศรีแก้วทองพรายพรรณ เจ็ดชั้นประดับเนาวรัตน์” แลการเบิกบายศรีแว่น กล่าวในหน้า ๒๐๓๖ ว่า “ได้ฤกษ์โหราให้เบิกบายศรีขวัญ ประโคมฆ้องกลองนี่นัน แตรสังข์สนั่นเป็นโกลา ฝ่ายว่าปุโรหิตก็จุดเทียน ติดแว่นส่งเวียนไปเบื้องขวา” ในที่นี้ก็กล่าวไม่ได้แปลกเป็นอย่างอื่นไป
๑๐. รามเกียรติ์ เล่ม ๔ หน้า ๒๑๓๐ ดังกล่าวอภิเษกพระรามเมื่อเสร็จศึกว่า “บายศรีแก้วกาญจน์นพมาศ โอภาสด้วยมณีโลหิต แว่นวิเชียรเทียนทองชวลิต ครบเครื่องพิธีปราบดา” แลเบิกใบศรีกล่าวในหน้า ๒๑๓๖ ว่า “บัดนั้น ปุโรหิตโหราผู้ใหญ่ ให้เบิกบายศรีแก้วแววไว แล้วจุดเทียนชัยพรายพรรณ ติดแว่นมณีนพมาศ รัศมีโอภาสฉายฉัน” ที่นี้ก็ไม่แปลกไป
๑๑. รามเกียรติ์ เล่ม ๔ หน้า ๒๒๓๘ กล่าวเมื่ออภิเษกไพนาสุริวงษ์ว่า “แว่นทองแว่นแก้วแพรวพรรณ บายศรีเจ็ดชั้นซ้ายขวา” เบิกหน้า ๒๒๔๐ ว่า “ได้ฤกษ์โหราให้เบิกบายศรีขวัญ จึง/*127ลั่นฆ้องชัยเป็นสำคัญ แตรสังข์เสียงสนั่นโกลา ปุโรหิตผู้เฒ่าก็จุดเทียน ติดแว่นส่งเวียนไปเบื้องขวา” ที่นี้เกือบจะสันนิษฐานได้ว่าแว่นใช้สองอัน
๑๒. รามเกียรติ์ เล่ม ๕ หน้า ๒๗๘๔ กล่าวเมื่ออภิเษกพระมงกุฎแลพระลพว่า “พื้นล่างพรมสุจหนี่ลาด ม่านไขเครือมาศฉาบฉาย บายศรีทองชั้นพรรณราย แว่นแก้วแพรวพรรณรายรุจี” นี่เป็นบายศรีเดี่ยว แลการเบิกว่า “ครั้นได้เวลาศุภฤกษ์ ราชครูให้เบิกบายศรี จึงเอาเทียนทองจุดอัคคี ติดแว่นมณีรจนา”
๑๓. รามเกียรติ์ เล่ม๕ หน้า ๒๙๐๔ กล่าวเมื่ออภิเษกที่ไกรลาสว่า “เพดานห้อยพวงพู่กลิ่น มาลัยประทิ่นหอมหวาน บายศรีแก้วทองโอฬาร แว่นรัตน์ชัชวาลเทียนชัย” ส่วนการเบิกกล่าวในหน้า ๒๙๐๖ ว่า “ได้ฤกษ์ให้ฆาตฆ้องชัย สหัสนัยน์เป่าสังข์บันลือลั่น องค์พระอิศวรทรงธรรม์ ก็จุดเทียนสุวรรณมณี เข้าติดประทับกับแว่นแก้ว เสร็จแล้วส่งให้พระฤๅษี”
๑๔. สังข์ทอง หน้า ๒๔๐ ว่า “บัดนั้น ปุโรหิตผู้เฒ่าทั้งสอง จึ่งจุดเทียนติดกับแว่นทอง กรประคองคำรพอภิวันท์”
เมื่อได้ตรวจดูตลอดทุกแห่งที่บันทึกไว้แล้ว สันนิษฐานใจตกลงได้เช่นนี้ คือ
(ก) บายศรีไม่จำต้องใช้ ๓ เสมอไป จะใช้ ๑ ก็ได้ ๒ ก็ได้ ฤๅ ๓ ก็ได้
/*128(ข) แลบายศรีนั้น จะเป็นแก้วแลทองเงินนากสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฤๅสองสิ่ง ฤๅเจือกัน เช่นทองแกมแก้ว ฉะนั้นก็ได้
(ฃ) เทียนซึ่งสำหรับเวียนเรียกว่า เทียนชัย ย่อมเห็นได้ว่า เป็นเทียนสำคัญที่จะมีตั้ง ๔-๕ เล่มนั้นไม่ได้ จะต้องน้อยที่สุดราวกับว่าจะเล่มเดียว ฤๅเท่ากับบายศรีสำรับละเล่ม เทียนนี้จะวางไว้ในพานแว่นฤๅจะปักเชิง จะเป็นเทียนที่ตาโหรจุดแล้วว่า “วันทิตตวาอาจาริยปาทํ” นั้นเองก็เป็นได้
(ค) แว่นจะเป็นโลหะ ฤๅแก้ว ฤๅแกมกันก็ได้ มีเท่าเทียนชัย ฤๅน้อยกว่า เอาเทียนชัยติดรวมลงสองสามเล่มในแว่นอันเดียวก็ได้ แว่นนี้จะวางไว้ในพานที่จะเป็นพานที่รองเครื่องเจิมนั้นเอง
(ฅ) ขันซึ่งมีใบพลู สำหรับวางคะแนนแลดับไฟนั้น คงจะเป็นขันหมาก เพราะบายศรีเป็นตัวสำรับ
(ฆ) ขันน้ำควรจะมีด้วยอีกอย่างหนึ่ง แต่ดูเหมือนเดี่ยวนี้จะไม่ได้ตั้ง
สิ่งที่จำเป็นควรมีคงจะเป็นเท่านี้ แต่ในเดี๋ยวนี้ตั้งอะไรๆ เกินไปอีกหลายอย่าง ซึ่งสันนิษฐานเห็นว่าผิด คือ
(๑) สำรับคาวหวาน นี่เติมเข้าเมื่อปราศจากความรู้ว่าบายศรีเป็นสำรับเสียแล้ว ไม่เป็นสิ่งซึ่งควรมี
(๒) เป็ดแป้ง นี่ก็เป็นของกิน ควรจะอยู่ในบายศรี แต่ที่มีพานรองตั้งไว้ต่างหากนั้น จะเป็นเดิมทีจะมีเจ้าสัวอะไรเขาทำเป็ด/*129พะโล้มาถวาย เห็นว่าเป็นของกินอย่างดี จึงให้เอาไปตั้งสมโภช แต่จะบรรจุลงในพานบายศรีก็ไม่มีระหว่างพอ จะทำลายให้เป็นชิ้นเล็กๆ ก็เสียดาย จะเสียงามไป จึงตั้งไว้ต่างหากเหมือนของเคียง ต่อมางานหลังๆ ไม่มีเจ้าสัวเอามาถวาย ครั้นจะไม่มีอย่างงานก่อนก็จะเลวไป ครั้นจะจัดทำขึ้นเป็ดไก่ก็หายาก จึงทำเป็ดอิมิเตชั่นขึ้นตั้ง พอมิให้เกียรติยศตกต่ำไปตามที่ได้เคยมี ไม่เป็นสิ่งซึ่งควรมีเสมอไป
(๓) มะพร้าวนี้ก็ควรจะอยู่ในบายศรี แต่ที่มาอยู่ข้างนอกก็เพราะจัดลงในบายศรีไม่ได้เหมือนกัน แท้จริงแต่ก่อนคงไม่จำเป็นต้องมีมะพร้าว ที่มาจำเป็นขึ้นเพราะมามีธรรมเนียมกินย่อเกิดขึ้น คือ ตักของกินทั้งหลายอย่างละน้อยรวมลงในมะพร้าวแล้ว แลตักน้ำมะพร้าวจิบพอเป็นทีว่ากินแล้ว ซึ่งงานชาวบ้านยังทำอยู่เช่นนี้ในทุกวันนี้ แต่ส่วนงานหลวงเห็นทำเช่นนั้นเป็นอาการอันปฏิกูล จึงย่อลงคงแต่ตักลมข้างบายศรีเติมลงในมะพร้าว เพราะฉะนี้ มะพร้าวนอกบายศรีจึงเป็นสิ่งอันไม่จำเป็นต้องมี จะตักขนมอย่างหนึ่งอย่างใดป้อนก็ได้เหมือนกัน
ส่วนผู้จุดเทียนชัยติดแว่นส่งให้เวียนไปนั้นต้องเป็นผู้ใหญ่อันมีความรู้ (ในทางเวท) จึงตกหน้าที่เป็นปุโรหิต ที่กล่าวเป็นเสนาผู้ใหญ่บ้าง โหรบ้าง พราหมณ์บ้าง นั้นก็เป็นชนิดคนอันเป็นอย่างเดียวกัน เพราะปุโรหิตก็เป็นตำแหน่งเสนาผู้ใหญ่ แลชาติกำเนิดก็ต้องเป็นพราหมณ์ ทรงซึ่งคัมภีร์เวทแลโหราศาสตร์ จะใช้คนเดียวก็ได้ ฤๅมากคนแต่ไม่เกินกว่าจำนวนเทียนชัยก็ได้
/*130ที่ ๘
กระทรวงโยธาธิการ
วันที่ ๑๒ มกราคม ร.ศ. ๑๒๑
ขอเดชะ ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายร่างรูปอภิเษกพระสิทธารถด้วยอาการที่ตั้งบายศรี ซึ่งเป็นแต่ร่างชั้นแรก ค้นหาทรงที่งามเท่านั้น ยังไม่ได้ที่ ยังหาได้จักเส้นไม่นั้น มาทอดพระเนตรโดยพระราชประสงค์เป็นอันกุละทั้งสิ้น ในหนังสือปฐมสมโพธิมีแต่เพียงว่า “สมเด็จบรมกษัตริย์ก็ราชาภิเษกพระมหาบุรุษให้เสวยราชสมบัติ ตั้งพระพิมพาเป็นองค์อัครมเหสี” สิ้นความเพียงเท่านี้ ดูไม่มีทางวิวาหะอาวาหะเจือเลย รูปร่างเป็นอันนับว่าถูก แต่เป็นอย่างใหม่ไม่ใช่ครั้งพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าออกเสียดายที่จะยกเสีย ไม่เอาเข้าคอมปีตกัน เพราะว่าดูทีงามอยู่ ถ้าหากจะเขียนแก้เป็นบายศรีตองจะเข้าคอมปีตได้ ข้าพระพุทธเจ้าจะรับใส่เกล้าฯ แก้เสีย แลจัดเส้นขึ้นให้ดี
จะควรประการใดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอเดชะ
(ลงพระนาม) ข้าพระพุทธเจ้า นริศ
(สำเนา) พระราชหัตถเลขาเรื่องราชาภิเษกพระสิทธารถ
/*131พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๑๒ มกราคม รัตนโกสินทรศก๓๕ ๑๒๑
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
ได้รับจดหมายแลบันทึกเรื่องบายศรี ซึ่งจะวินิจฉัยสำหรับเขียนหน้าต่างช่องที่ ๒ นั้นแล้ว ได้วินิจฉัยเรื่องบายศรีมาในแผ่น ๑ ต่างหาก
บัดนี้จะว่าด้วยเรื่องการราชาภิเษกพระมหาสัตว์ ฉันให้เกิดความสงสัยขึ้นมาเสียแล้วว่า รูปที่เห็นนั่งเกาะบายศรีนั้น จะเป็นพระมหาสัตว์กับพระพิมพา ฤๅพระพุทธบิดากับพระพุทธมารดาไฉนแน่ พิเคราะห์ดูเนื้อความตามปฐมสมโพธิ ในราชาภิเษกบริวัตร ความย่อนักย่อหนา ความที่กล่าวพิสดารอยู่ในวิวาหมงคลบริวัตร อันเป็นส่วนพระพุทธบิดาแลพระพุทธมารดา แต่ถึงดังนั้นก็ได้ความแน่ว่า เวลานั้นยังหามีบายศรีไม่ เป็นนั่งกองแก้วจับพระหัตถ์ซึ่งกันแลกัน ท้าวสุทธาวาสมหาพรหมถวายพุทธาภิสิญจน และประโคมเกิดอัศจรรย์ต่างๆ ต่อไปทีเดียว ดูปฐมสมโพธิ หน้า ๓๕ ฉันเห็นว่า ที่เขียนบายศรีช่างแต่ก่อนเห็นจะงมงายเกินไป ดูไม่น่าจะเขียนเสียแล้ว
อนึ่ง รดน้ำมุรธาภิเษกในที่นี้ ฤๅที่อื่นๆ เช่น เวสสันดรชาดก เห็นจะไม่ได้หมายว่าขึ้นมณฑปพระกระยาสนาน, อาบน้ำทั้งตัว ทำนองจะเป็นอย่างขึ้นพระที่นั่งอัฐทิศ ฤๅยังไม่มีอัฐทิศก็ขึ้นภัทรบิฐทีเดียว /*132รวบรวมความก็นั่งเบื้องบนรัตนราศี เป็นตรงคำกว่าอื่น แลน้ำมุรธาภิเษกในเวลานั้น รดแต่พระเศียร ไม่ใช่สรง ถ้าจะคิดไปตามทางความคิดเดิม ซึ่งเธอคิดจะขึ้นภัทรบิฐเข้าทีกว่ามาก แต่อย่าใช้เก้าอี้เจ๊กอย่างของเรา เสียอยู่หน่อย ที่ครั้งพระมหาสัตว์ไม่มีเทวดา ถ้าเหมือนครั้งวิวาหมงคลบริวัตรจะเขียนได้งาม
อนึ่ง ในการราชาภิเษกนั้น จะได้ทำวิวาหมงคลด้วยฤๅไม่ความก็ไม่สู้ชัด แต่เห็นจะได้ทำดอกกระมัง ขอให้พิเคราะห์ดูในปฐมสมโพธิ หน้า ๑๐๕ ถ้าหากว่าวิวาหมงคลด้วย ก็เป็นนั่ง ๒ คน ยึดมือกัน เครื่องที่จะขังน้ำอภิเษกนั้น สมกันทุกแห่ง ในหนังสือข้างฝ่ายพราหมณ์ มีมหาภารตเป็นต้น แลเวสสันดรชาดก ว่าใช้สังข์ ในมหาภารตใช้สังข์ทองคำโตพิลึกลั่นทีเดียว ในนครกัณฑ์ก็มีสังข์ทอง แต่มีทักษิณาวรรตแลเงินด้วยเป็น ๓ นี่ท่านจะเอามาจากอรรถกถาฎีกาอันใดฤๅ
สำนวนหม่อมไกรสร อยากจะอวดว่าเข้าธรรมเนียมเหมือนพระราชนิพนธ์พระพุทธยอดฟ้า จึงจำต้องปล่อยให้บทยาวๆ มีมากเพราะบรรจุคำลงไปไม่ใคร่เหมาะ อยากจะให้เพราะแลแน่นแฟ้นทำนองพระราชนิพนธ์พระพุทธเลิศหล้า แต่เพราะไม่ถือทางเดียว ไปเอาอย่างอื่นด้วย จึงต้องเลยไป เช่นในบันทึกหมายเลข ๔ ที่ว่า “ตำมะหงงประจงจับทีละสอง” ไม่ได้ตั้งใจจะกล่าวเช่นนั้น แต่/*133กลอนมันเป็นเช่นนั้น ครั้นจะว่าดาด ๆ ไปไม่มีใจความ ก็กลัวจะไม่เหมือนพระพุทธเลิศหล้า จึงต้องเอาเนื้อความลงว่าไปตามบุญตามกรรม ท้องเรื่องที่คิดมันก็จืด จึงต้องเลยติดตลกหกคะเมนเลอะไป เช่นอิเหนาไปหาจินตะหรา ก็ไม่ใช่ความคิดของตัวเองอีก เลียนพระราชนิพนธ์ละครนอกของพระพุทธเลิศหล้า
เพราะฉะนั้น การที่จะจับเอาหนังสือเหล่านี้เป็นหลักวินิจฉัยยาก พระราชนิพนธ์พระพุทธยอดฟ้า ถึงตั้งใจจะให้เข้าแบบอย่างสักเท่าใดก็แต่งด้วยความคิดจะให้วิเศษอย่างปฐมสมโพธิ ถึงจะเกินจริงไปสักเท่าใดไม่ว่า พระราชนิพนธ์พระพุทธเลิศหล้ารักษากลอน ต้องการจะทำบทให้คล่อง ขาดบ้างก็ไม่ว่า สำนวนหม่อมไกรสรแล้วแต่จะเป็นไปอย่างไรๆ ก็ดี ความที่กล่าวในหนังสือทั้งปวงนี้ เป็นชั้นกรุงเทพฯ ทั้งสิ้น
ตามความเห็นของฉัน ว่าบายศรีเงินบายศรีทองที่เป็นพานซ้อนๆ กันนี้ น่าจะเกิดในปลายแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้านี้เอง บายศรีแก้วจะมาทีหลังด้วยซ้ำไป เพราะบายศรีเล็ก มีแต่ทองกับเงิน แก้วเพิ่งมีขึ้นแผ่นดินพระจอมเกล้า ไม่ปรากฏในหนังสือแห่งหนึ่งแห่งใดเก่าๆ ว่าตั้งบายศรีแก้วทองเงินสมโภชอะไรต่ออะไร รูปเขียนก็ไม่เห็นมี เห็นมีแต่บายศรีตอง การที่ประดับประดาบายศรีด้วยทองด้วยแก้ว ฉันเข้าใจว่า ที่เราใช้รัดด้วยทองหน้าตะกู สลักฟักทองมะละกอติดเป็นลวดลาย แปลว่าเงินทอง ติดแววเข้าก็เป็นพลอย ถ้าหากว่าจะได้ตกแต่งบายศรีด้วยเงิน ทอง เพชร พลอย จริง ก็น่าจะเอาสายสร้อย/*134มารัดเอวบายศรี เอาพลอยหัวแหวนต่างๆ ประดับ ฤๅถ้าจะว่าให้แกรนด์ขึ้นไป ก็มีเครื่องเพชรพลอยสำหรับประดับบายศรีไว้ประจำราชการ แต่เห็นจะเป็นเอาอะไรต่ออะไรบรรดาที่มี มาผูกติดเข้าอย่างผูกกระบังหน้าโสกันต์ใช้ชั่วคราว บายศรีจึงต้องแต่งกันหนักแต่งกันหนา ไม่ใช่สั่งให้ท้าวมังศรีเอามาตั้งง่ายๆ เช่นเดี๋ยวนี้
บายศรีที่ใช้ในกรุงเทพฯ นี้ แต่แรกคงจะใช้ไม้แกะตามธรรมเนียม จะให้งามแลให้แน่นหนา จึงได้ทำบายศรีลองทองเหลืองขึ้นเป็นครั้งแรก แล้วจึงได้มีบายศรีเงิน บายศรีทองเพิ่มขึ้น บายศรีแก้วนั้นเป็นมีขึ้นภายหลังที่สุด
ต่อนี้จะได้แก้บันทึกตามลำดับตัวเลข แต่ขอยกรามเกียรติ์ขึ้นว่าก่อนตามอายุ
หนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์
๖. ซึ่งกล่าวถึงบายศรีมากในที่นี้ แปลว่าไม่มีของจริงจะเอามายกขึ้นกล่าวให้เหมือน กล่าวไปเพื่อจะให้เห็นว่า แกรนด์เหมือนอย่างเช่นฉันแต่งนิทราชาคริต
๗. ไม่ปรากฏว่าบายศรีทำด้วยอะไร แต่แว่นเป็นมรกตเสียแล้ว ทีบายศรีก็จะทำด้วยมรกตประดับเพชรพลอย
๘. บายศรีไม่ปรากฏว่าทำด้วยอะไร
๙. ฉันเข้าใจว่า บายศรีตองประดับด้วยทองแลเพชรพลอยอย่างเช่นที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น
/*135๑๐. เข้าใจว่าทำนองเดียวกัน เป็นแต่ใช้บายศรีเดียวแล ๒
๑๑. บายศรีซึ่งจะได้ว่าในที่อื่น
เอาไปจากสังข์ ๓ ของเราก็ไม่รู้ แต่เป็นแต่งตัวรดน้ำ ไม่ใช่แต่งเครื่องถอด ซึ่งกลัวว่าจะเป็นยายชี ผู้ที่รดน้ำครั้งนี้คงเป็นพระพุทธบิดา ถ้ามีเวลาวันนี้ฤๅพรุ่งนี้ไปสอบที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ดูว่าบายศรีทำขวัญใครแน่ บางทีจะมี.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
คำวินิจฉัยบันทึกเรื่องบายศรี
ในการที่จะแก้บันทึกเรื่องบายศรี จำจะต้องพิจารณาก่อนว่าออทอริตีที่อ้างเป็นหลัก ได้แต่งขึ้นในสมัยใด
หนังสือรามเกียรติ์เป็นหนังสือแต่งแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า แก้บทเก่าซึ่งขุนหลวงตาก เปลี่ยนแปลงเลอะเลือนไป เดิมทีค้นหาฉบับไม่ได้สูญเสียเมื่อกรุงเสียขาดกระท่อนกระแท่น การแต่งหนังสือรามเกียรติ์ครั้งนั้น ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแลผู้จำบทเก่าได้เรียบเรียงแก้ไข เมื่อถวายทรงแก้แล้วเสร็จเรียกว่า พระราชนิพนธ์
อิเหนาเป็นหนังสือมีมาเก่า ถ้อยคำไพเราะดีอยู่แล้วโดยมากเพราะเป็นหนังสือใหม่ของกรุงเก่า ไม่ได้แก้ใหม่ในแผ่นดินพระพุทธ/*136ยอดฟ้า มาลงมือแก้ในแผ่นดินพระพุทธเลิศหล้า ตอนต้นครั้งพระบรมศพพระพุทธยอดฟ้า จึงได้เล่นงานเมรุสนุกนัก ตอนกลางเล่นครั้งสมโภชพระยาเศวตกุญชร ตอนหลังที่สุดเล่นฉลองวัดอรุณ จับโสกันต์สียะตราจนถึงสึกชี หมดพระราชนิพนธ์เพียงเท่านั้น
อิเหนาตอนปลาย เนินเรื่องที่ชาววังซึ่งเป็นละครเอง ตั้งแต่ท้าววรคณานันทมาลัยมา ไม่รู้จัก ไม่เคยได้ยิน เข้าใจว่าจะได้แต่งขึ้นเมื่อหม่อมไกรสรเล่นละคร ประสงค์จะให้แปลกแลให้จบ แต่ไม่ไม่ใช่สำนวนหม่อมไกรสร ประชุมกันแต่งอย่างพระราชนิพนธ์พระพุทธยอดฟ้า โวหารจึงไม่เสมอ
สังข์ทอง เป็นพระราชนิพนธ์พระพุทธเลิศหล้าแท้
ทีนี้จะว่าด้วยความมุ่งหมายในการแต่ง
พระราชนิพนธ์พระพุทธยอดฟ้า ตั้งใจจะให้ถ้วนถี่ต้องแบบอย่าง ด้วยต้องการให้ถ้อยคำลึกแลไพเราะ ทั้งเป็นอัศจรรย์ด้วย ไม่รังเกียจข้อที่จะยืดยาวจนเล่นละครดูเบื่อ
พระราชนิพนธ์พระพุทธเลิศหล้า คิดย่นให้สั้น ไม่ให้บทยาวเยิ่นเยื้อ ดูละครเบื่อเป็นที่ตั้ง แต่เลือกคำให้ไพเราะ ให้ถูกต้องด้วยแบบธรรมเนียม แต่ไม่พยายามที่จะว่าให้ครบครัน ยอมให้เลยไปตามกลอนบ้าง
๑๒.ชัดว่าเนินบายศรีทอง บางทีเมื่อแต่งมาถึงนี่ บายศรีทองจะมีแล้ว
/*137๑๓.กลับวนลงไปน่าจะปนกันเสียอีก
พระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนา
๑. บายศรีทองมีแล้วแน่
๒ } เบื่อที่จะกล่าวถึงบายศรีซ้ำซาก
๓.
๔. อยากจะว่าเอาอย่างรามเกียรติ์ แลอวดดีถี่ถ้วนต่าง ๆ
๕. ไม่มีบายศรีจะวินิจฉัย
พระราชนิพนธ์บทละครเรื่องสังข์ทอง
๑๔. ไม่ต้องการจะพูดถึงบายศรี
แต่นี้ไปจะได้ตอบคำวินิจฉัยของเธอ
(ก) ถูกแล้ว ถึงเดี๋ยวนี้ก็ยังถูก
(ข) เข้าใจว่านากไม่เคยมีเลย แก้วทองเงิน ฤๅทองเงินแต่ ๒ อย่าง ยังสมโภชลูกเธอองค์หญิงอยู่จนเดี๋ยวนี้ ทองอันเดียวยังสมโภชพระที่นั่งอยู่จนเดี๋ยวนี้ แต่ที่จะเจือกันไม่มี ที่เจือกันนั้น เข้าใจว่า บายศรีตองประดับเป็นอย่างโบราณ
(ฃ) เทียนชัยนั้นแปลว่า เทียนซึ่งถ้าเป็นบายศรีตอง เขาเสียบไม้กลัดเหน็บไว้ที่ยอดบายศรี บางทีก็ใช้ปิดทอง เช่น ไหว้ครูละครเป็นต้น ถ้าเป็นบายศรีเงินทอง ใช้เชิงเทียนเงินแลทองเหมือนกัน ปักเทียนชัยตั้งอยู่ตรงบายศรี เพราะจะไปเหน็บด้วยไม้กลัดกับพานไม่ได้ คือ เทียนที่ตาโหรแกจุดแล้วว่า วันติวา ถูกแล้ว แต่ที่ในวังเขาใช้ปัก/*138บนยอดพุ่มเมื่อเวลาสมโภชพระที่นั่ง แลเทียนชัยนี้ ไม่ได้เอาออกติดแว่นเวียน แต่เมื่อเวลาดับ จำเป็นจะต้องเอาเทียนชัยนี้เข้าประกับกับเทียนที่แว่นดับด้วยทุกครั้ง เมื่อเวลาจะมาผูกมือ ถึงต้องขีดๆ ไฟขึ้นจุดใหม่ จึงเข้าใจว่า เทียนที่สำหรับเวียนเทียนนั้น เห็นจะเป็นของเพิ่มขึ้นใหม่ ดูให้ครึกครื้น แต่จุดแลดับนั้นจึงยังคงยืนเทียนชัยไว้เป็นสำคัญ คนแต่สมโภชเจ้านายเด็กๆ ด้วยบายศรีนมแมว เอาเทียนชัยที่ปักนั้นมาวงรอบๆ ตัว ๓ หน แล้วจึงดับก็มี
(ค) แว่นจะเป็นอะไรก็ได้ถูกแล้ว แต่แก้วแกมเงินที่เรามีอยู่เดี๋ยวนี้เป็นแก้วห้อยระย้า เทียนไข ซึ่งมีอยู่ในวังลูฟ เมืองปารีส ซึ่งทีจะส่งมาเป็นบรรณาการ แต่มันจะหักหายไปเสียข้างไหน เหลือแต่แก้วที่ห้อยอันใด กลับเอาข้างล่างขึ้นข้างบนต่อด้าม ทีแต่ก่อนก็จะไม่มีมาก พานรองเครื่องเจิมอยู่ข้างจะเล็กกว่าที่จะรับแว่น แต่ฤๅจะเล็กลง เมื่อไม่ใช้วางแล้วก็จะได้กระมัง
(ฅ) ถูกแล้ว
(ฆ) ทำขวัญอย่างเล็กๆ เขาก็มีขันน้ำ ตลอดจนบายศรีทอง แต่เมื่อมีเวียนเทียนไม่มีขันน้ำ เหมเห็นจะเป็นขันน้ำเสียจริง
สิ่งซึ่งเธอเห็นว่าเกินไป สันนิษฐานว่าผิดนั้น บางทีแต่ก่อนเขาก็จะรู้ แต่อยากจะเติมให้หรูขึ้น เพราะถือว่าเป็นของกินด้วยกัน ทำนองเช่นเครื่องสังเวย มีแต่บายศรีก็พอแล้ว เทวดาก็กินอิ่ม ฤๅสมมตว่ากินอิ่ม แต่เติมเครื่องสังเวยลงไปภายหลังด้วย จะให้เห็นว่ากินได้จริงๆ /*139ใช่แต่เท่านั้นยังซ้ำเครื่องสังเวยตำแหน่งจีนก็จัดแจงขึ้นอีก จึงเห็นว่าเป็นด้วยหรู แต่ไม่จำเป็นจะต้องมี
(๑) สำรับนั้นเกินไป
(๒) - (๓) เป็ดแป้งนั้นมันชอบกลอยู่สักหน่อย ในท้องมันมีไข่อยู่ลูกหนึ่ง ทำขวัญบายศรีนมแมว เขามีไข่เป็นสำคัญ เสียบอยู่ยอดกรวยข้าว ทำขวัญแล้ว เขาให้กินไข่นั้นเอง เรียกว่า ไข่ขวัญ คำว่า ไข่ขวัญ นี้ ดูก็เป็นที่จับอกจับใจคน เข้าใจกันซึมทราบมาก เช่นเจ้าพระยามหินทร์แกเรียกละครของแกว่า ไข่ขวัญ ก็ดูไม่มีใครต้องถาม ว่าแปลว่ากระไรสักคนเดียว เข้าใจหมด แต่ทำขวัญบายศรีตองฤๅบายศรีอื่นๆ อย่างใหญ่ไม่มีไข่ ฤๅแต่เดิมเขาจะมีไข่อยู่ในบายศรีนั้นแล้ว เมื่อไม่จัดของคาวบรรจุในบายศรี ก็เลิกไข่เสียด้วยลืมไป แล้วเลยไม่รู้มูลเหตุ ถ้าหากว่าจะมีเจ๊กเอาเป็ดมาถวาย จะไม่ใช่พะโล้ จะเป็นเป็ดยัดไส้ ในไส้นั้นจะยัดไข่เข้าไปด้วยกระมัง ท่านผู้ที่ได้รับของถวายก็จะร้องว่า เออไข่ขาดอยู่ดีทีเดียว จึงได้เอาไปตั้ง แต่นั้นมา เป็ดไก่หายาก อย่างเช่นที่ว่า จึงได้เอาไข่ยัดไว้ในเป็ดแป้ง ถ้าจะเลิกเป็ด จำจะต้องมีไข่ในบายศรี ฤๅอย่างไรจึงจะถูก มะพร้าวนั้นถูกแล้ว
เรื่องผู้จุดเทียนชัยนั้น ตามที่ว่าก็ถูกอยู่ เดิมเห็นจะเป็นเช่นนั้น แต่ชั้นหลังๆ มา เมื่อหาพราหมณ์ไม่ได้ ก็สมมตเสนาบดีผู้ใหญ่ซึ่ง/*140ไม่ใช่เป็นพราหมณ์ให้จุดเทียนชัย เช่นแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้าว่าเจ้าพระยารัตนาพิพิธเป็นผู้เคยจุด เหนจะเป็นมาแต่แผ่นดินตากเมื่อไม่มีพราหมณ์ อย่างเช่นเมืองลาวที่ไม่มีพราหมณ์ เขาก็มีตำแหน่งพระยาพรมปัญญาเป็นหน้าที่ทำขวัญ แล้วเรียกว่า พาม ด้วยมาภายหลังในแผ่นดินพระพุทธเลิศหล้า ฤๅปลายแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ซึ่งเป็นเชื้อพราหมณ์รับตำแหน่งนั้น ไม่ได้ใช้พราหมณ์มวย ๆ ตลอดมาจนแผ่นดินพระนั่งเกล้า กลายเป็นเสนาบดีผู้ใหญ่จุด การสมโภชข้างใน เป็นต้นว่า โสกันต์ พิธีตรุษ สมโภชสมเด็จพระเจ้าลูกเธอประสูติ ๓ วันแลเดือน ๑ ชั้นหลังสมโภชพระชนมพรรษา ใช้ท้าวนางจุดเทียนชัยเบิกแว่นทั้งสิ้น ตลอดลงมาจนถึงเมื่อทำขวัญฉันเอง ก็ยังว่าใช้ท้าวนางจุดแว่นเมื่อทำขวัญ ๓ วัน ต่อทำขวัญเดือน จึงได้ตั้งต้นเอาพราหมณ์เข้ามาจุดแว่น ท่านเล่ากันมาว่าเช่นนี้ เพราะฉะนั้น การซึ่งกล่าวว่าคนนั้นบ้างคนนี้บ้าง เห็นจะว่าไปตามเวลากาล แต่ผู้ที่ควรจุดแท้นั้นคงต้องเป็นปุโรหิต แลเข้าใจว่าแต่ก่อนใช้คนเดียวมากกว่าที่ใช้ ๒ คน ฤๅ ๓ คน
เหม ๔ ใบนั้นไม่มีแน่ เสนาบดีคงไปตีฆ้องเสียบ้าง
(คัดจากหนังสือนิตยสารศิลปากร ปีที่ ๘ เล่ม ๔ หน้า ๒๖-๓๙)
เรื่องพลับพลาที่เสวยกับเรื่องเสาหงส์
/*141พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ทรงมีไปมากับ สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
(สำเนาหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย)
เรื่อง ถวายแบบพลับพลาที่เสวยกับเรื่องเสาหงส์
วันที่ ๑๒ มีนาคม ร.ศ. ๑๒๒
ขอเดชะฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายแบบพระเสาวคนธกุฎีที่เสวยสวนแง่เต๋ง ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำขึ้นเป็นสองแบบมีลายน้อยแบบหนึ่ง มีลายมากเต็มตำราแบบหนึ่ง แบบใดจะชอบด้วยพระราชประสงค์ แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
เนื้อที่ในประธาน มียาว ๓ วา กว้าง ๖ ศอก แลยังมีเกยลากว้าง ๓ ศอก อีกรอบตัว คิดด้วยเกล้าฯ ว่าคงจะพอเพียงโดยพระราชประสงค์ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ทำให้มีฝา เพราะว่าไม่เห็นเหตุที่จำเป็นที่จะต้องมี จะเป็นที่บังทึบ ทำให้ไม่สำราญพระราชหฤทัย
/*142แบบนี้ข้าพระพุทธเจ้าทำด้วยตกใจอยู่สักหน่อย พระสถิตยว่าได้ทำแบบทูลเกล้าฯ ถวายคราวหนึ่งแล้ว ต้องพระราชตำหนิว่ารูปดื่น ข้าพระพุทธเจ้าจึงหลีกจากธรรมดาไปมากสักหน่อย เพื่อให้พ้นรูปดื่นเลยออกจะครบๆ อยู่ฤๅยังไรก็จะเป็นได้ ถ้าทรงพระราชดำริเห็นครบ จะเขียนแก้เสียใหม่หันลงมาหาให้ใกล้รูปดื่นนั้นง่าย แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
อนึ่งแบบที่ทำนี้ ฝรั่งจะว่าเอาอย่างได้แต่บันไดอย่างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่อยากเขียนอย่างนั้น แต่หากไม่มีที่ไป จะทำบันไดหน้าเดียวมีพลสิงห์ก็ทึบ ไม่เข้ากันกับบังอวดโปร่ง จะทำราวก็สั้นเพราะบันไดมีน้อยชั้น ส่วนราวไม่งาม ลองทำอัฒจันทร์ก็ยื่นออกไปเร่อร่าอยู่มาก จึงตกลงต้องบีบเป็นอัฒจันทร์ฝรั่ง อยู่ข้างจะเสียใจ ถ้าจะให้พ้นได้ก็อย่างเดียว แต่ต้องมีรูปสิงห์ยืนแท่นขนาบข้างบันไดซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่าเกินต้องการไป
กระบวนแต่งผิวนั้นก็ทำได้หลายอย่าง ถ้าจะแต่งให้ดีเต็มที่ก็ต้องปิดทองทั้งตัว ถัดลงมาเป็นปิดทองล่องชาด ถ้าหากจะหลบทองคิดด้วยเกล้าฯ ว่าไม่ทำอะไรหมด ให้เป็นไม้อยู่เฉยๆ ดูจะก็เก๋ดี แต่ดูจะไม่แล้วอยู่สักหน่อยฤๅกระไร ถ้าจะเขยิบขึ้นไปอีกหน่อยก็เพียงใช้สอดไส้ลายด้วยสีเขียวแดง พื้นทั่วไปคงเป็นเนื้อไม้ วิธีนี้ตามแบบที่เขาเขียนปราสาทวิมานกันมาแต่ก่อนๆ ต้องกันกับแบบเก่าข้างประเทศรุสเซีย เห็นจะเป็นอย่างดีพอแก่พระเกียรติยศ ถ้าทาสีต่างๆ เห็นจะ/*143เลวเป็นศาลาวัดไป จะควรประการใดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ต่อไปนี้จะได้กราบบังคมทูลพระกรุณาในเรื่องเสาหงส์ ข้าพระพุทธเจ้าได้ตริตรองหาที่มาของเสาหงส์ เห็นความไปอย่างหนึ่งเรื่องที่กรมหลวงดำรงเล่า ข้าพระพุทธเจ้าก็เคยได้ฟัง แต่ไม่จับใจ เพราะเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า เป็นทำนองเดียวกับเรื่องบอกรูปยายกะตาตำข้าวในดวงพระจันทร์ ไม่ยินดีที่จะถือเอาว่าเป็นหลักอันถูกต้อง
ในฉันท์อนิรุทธกล่าวชมเมืองว่า “มีฉัตรากรธงชัย เหนือตรีบุรีไร ประดับด้วยแก้วแกมกล” ในฉันท์สมุทรโฆษว่า “ธงชัยทำนุกใบ แลสะบัดคือกรกาย” ในเรื่องอื่นที่เก่าๆ เกือบจะทุกเรื่องที่ชมเมืองแล้ว ต้องกล่าวถึงเสาธงทำนองนี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เป็นเครื่องประดับสถานที่อย่างหนึ่ง ฉัตรนั้นต้องอยู่ยอดเสา ธงออกจะยาวห้อยเป็นธงจระเข้ อันนี้ก็ต้องกันกับธรรมเนียมจีน ที่ใช้ธงยาวมีตัวหนังสือแลยอดผูกกิ่งไผ่นั้น
ธงจะเห็นงามได้ก็แต่กลางวัน กลางคืนไม่เห็นอะไรเป็นเครื่องประดับให้หรูหรา จึงชักโคมขึ้นแทนที่ธง แต่โคมเป็นของหนา เมื่อชักขึ้นกับรอกเบียดเสาตะแคงไป จึงต้องต่อไม้ลูกคลักยื่นออกมาเมื่อคราวปรารถนาจะให้ประณีตหน่อย ปลายไม้ลูกคลักนั้นก็เลยบากเสียเป็นกระหนกรูปศีรษะหงส์ให้พริ้งเพราขึ้น เสาโคมชัยพิธีจองเปรียงเป็นตัวอย่างอันเปอเฟกต์ เสาหงส์ตามวัด เดิมทีก็จะคือเสาโคมชัยเรานี่/*144เอง กลางคืนชักโคม กลางวันชักธงประดาก เป็นเครื่องแต่งวัดยกขึ้นเวลามีงาน
ทีนี้จะต้องคิดว่าปลายไม้ลูกคลักจำเป็นอย่างไร จึงเฉพาะต้องบากเป็นรูปศีรษะหงส์ ก็เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าเป็นเหมาะกว่ารูปอื่น เพราะว่าหงส์เมื่อสังเกตตามรูปเก่าๆ มักจะไม่ใคร่อยู่ปากเปล่า คงจะคาบอะไรๆ อยู่เสมอ นึกได้ในลายเสาพระนครวัดหงส์ก็คาบพู่ดอกไม้ ในลายบานมุกวัดบรมพุทธารามก็คาบกระหนก เรือหงส์ซึ่งไม่เข้าในลวดลายก็ยังอุตส่าห์ทรงพู่ห้อย ยังในบทกลอนก็มีเช่น ในฉันท์อนิรุทธว่า “พริ้งพรายเหมหงส์พ บูคาบวัลทองดู ประดุจกระพือยาบยาบ” บทร้องหนังเกริ่นเชิดฉิ่งก็มีว่า “ระเนระนงหงส์คาบใบโพธิ์” ลายประดับหมากพนมหงส์ก็คาบใบโพธิ์ แบบลายมีดังนี้จึงเป็นอันควรที่จะแขวนโคมกับปากหงส์ เป็นอันเข้าแบบงามกว่าแขวนกับอื่น
ต่อมาเมื่อเห็นเสาธงนั้นงาม ประสงค์จะให้มีประจำที่อยู่เสมอ จึงทำขึ้นให้ประณีตแลถาวร คือฉัตรยอดใช้โลหะปรุเป็นลายแทนกระดาษไม้ลูกคลักสลักเป็นหงส์เสียทั้งตัว เป็นทรงทวยอย่างนี้ แต่เป็นไม้แบนอย่างทวย ทีหลังคงจะได้มีช่างอะไรเขลาๆ แต่อยากทำของให้ดี จึงคิดสลักเป็นหงส์ตัวกลม เมื่อทำดังนั้นก็เป็นอันติดข้างเสาไม่ได้ ต้องตั้งบนปลายเสาชิงที่ฉัตร ฉัตรไม่มีที่ปักก็เลยต้องปักร้อยลงไปบนหลัง โคมที่ชักในคราวแรก ก็คงจะชักที่ปากหงส์ แต่ไม่ใช้ได้สักกี่วันหงส์ก็คงคะมำลงมา เพราะว่าที่ติดมีอยู่แต่เฉพาะที่ปลายเท้ามีแรง/*145เหนี่ยวที่ปลายปากมาก ก็เป็นอันงัดตัวให้เดือยที่เท้าโยกคลอนถอน ฤๅหักได้ง่าย ภายหลังจึงต้องทำไม้ลูกคลักชักธงอย่างเดิม หงส์จึงขึ้นไปอยู่ไม่มีมูล ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้ยินชาววัดเขาเรียกว่า เสาโคม กันโดยมาก นั่นเป็นคำส่อให้เห็นว่าหงส์ไม่ได้เป็นปรินสิเปอลในเสานั้น เมื่อเห็นเหตุฉะนี้แล้ว ปริศนาที่จะทำเสาหงส์นั้นก็เป็นอันคิดตก คือยอดจะทำเป็นฉัตรเพียง ๓ ชั้น ใต้นั้นลงมาจะเป็นหงส์ อย่างมากพนม ๔ ตัว ยืนผินหลังเข้าหาคันฉัตร ผินหน้าออกสี่ทิศ คาบโคมพู่ เท้าหงส์จะยืนรวมอยู่บนปัทมกระลับ มีเชิงตั้งบนเม็ดกำแพงแก้ว เมื่อดูเข้ากันหมดทั้งทรงจะเป็นพุ่มระย้ากินนรตั้งบนเม็ดกำแพงแก้ว ฝรั่งจะว่าเอาอย่างฤๅกระไรก็ตามที.
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
(ลงพระนาม) ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
(สำเนาพระราชหัตถเลขา)
ที่ ๘๕/๒๐๔๓
สวนดุสิต
วันที่ ๒๑ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๓๖ ๑๒๒
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
ด้วยตั้งแต่ได้รับหนังสือวันที่ ๑๓ มีการกีดเกะกะ ทั้งมีเวลาสบายแทรกจนบรรจบรอบเช้าวันนี้ (วัน ๑ ที่ ๒๐)
/*146อย่างที่พระสถิตยเขียนมานั้น ไม่ใช่แต่รูปดื่นธรรมดา มันออกจะโก้งโค้งโก้งขวิดเป็นวัดบวรสถาน เหตุด้วยอยู่ตรงหน้าบ้านดูชินตาไปฤๅกระไร ทั้งโตเกินที่มากไปด้วย ส่วนกว้างยาวที่กะมานี้ดีแล้ว แต่ช่างเหมาะลงที่ศาลามุงจากอยู่ ๒ หลังเดี๋ยวนี้จริงๆ แต่เดิมฉันคิดว่าจะทำพอไปนั่งดูงาน ครั้นไปนั่ง ๆ อยู่เสมอ กลับนึกว่าน่าจะรื้อไม่ได้ ด้วยมันช่างเหมาะดีเสียจริง ๆ ทั้งทางลมแลหนทางเข้าออก จึงได้บอกว่าอยากจะเอาทั้ง ๒ อย่าง คือไว้ซ้ายหลังหนึ่ง ขวาหลังหนึ่ง นี่เป็นความคิดเกิดขึ้นใหม่ทีหลังสั่งให้เขียนอย่าง แต่ยังไม่ได้วัดสอบดูพื้นที่ แต่กว้างถมไป ลงได้ง่าย คิดว่าหลังหนึ่งจะยกพื้นในประธาน แต่พื้นอีกหลังหนึ่งจะให้เสมอกันกับเฉลียง ที่เธอเรียกว่าเกยลาสำหรับใช้ตั้งเก้าอี้ เผื่อผู้ที่เขาชอบนั่งเก้าอี้มาหาฤๅจะนั่งด้วยกันมากๆ ถ้ายกพื้นขึ้นไว้เช่นนั้นจะเป็นเฉพาะที่พระราชาองค์เดียว ไม่มีใครอาจขึ้นไปนั่ง ส่วนที่เดิมนั้น แต่แรกคิดว่า จะทำให้เป็นที่ใครๆ มาหา เข้าไปนั่งได้ลักษณะเดียวกันโดยยกพื้นแต่ห้องเดียว ฤๅตั้งพระแท่นนั่งกันได้อย่างไทย ๆ ถ้าจะมีการเลี้ยงน้ำร้อนน้ำชาอย่างฝรั่ง ยกเตียงไปเสีย แต่ที่ตรงนั้นเป็นช่องแดด จึงได้นึกถึงฝา แต่ถ้าทำ ๒ หลังนี้แล้ว จะทำ/*147ขึ้นอีกในที่นั้นทีจะฟั่นเฝืองดเสียจะดีกว่า เพราะพลับพลาตำรวจเขาให้มีอยู่หลังหนึ่งแล้ว ที่นั้นจะปลูกต้นไม้ให้งดงามได้
ข้อซึ่งฝรั่งจะหาว่าเอาอย่างนั้น เห็นจะไม่สู้ดูบันได ถ้าจะว่าน่าจะกล่าวว่า เป็นอย่างพม่าด้วยประดับประดามาก แต่เรื่องพม่าเคยว่าเอาอย่าง ไทย เห็นจะไม่มีใครว่าไร
เรื่องปิดทองทั้งตัวนั้น จะถูกฝรั่งติว่าเป็นอย่างออเรียลเตอล อันศัพท์นั้นแปลว่าตะวันออกเท่านั้น แต่เวลามันใช้ราวกับจะมีคำต่อว่าก็ป่าเถื่อนเท่านั้นเพราะข้างเขาถ้าปิดทองแล้วเขาเอาไว้ในร่ม ที่สลักทิ้งไว้เปล่าๆ เช่น ท้องพระโรงเจ้านาย ดูของเขาก็แล้วดีอยู่จะเป็นทางที่กล่าวกันได้ฤๅไม่ว่าลายสลักอยู่กลางแจ้ง ไม่ลงรักแลทาสีผุเร็ว เธอจะได้เคยเห็นตัวอย่างความจริงอย่างไร
เรื่องเสาหงส์นั้นยอมแล้วว่าถูก ในเรื่องใช้เสาธงตามเมืองโบราณนั้นได้ใช้มาก ไม่แต่เท่านั้น รถพระอินทร์ก็ใช้ธงเสียหนักหนาทีเดียว มิใช่ปักแต่ปลายงอน ข้างแขกก็ใช้ที่ฝังศพซึ่งทำด้วยศิลา ๕ ชั้นบ้าง ๓ ชั้นบ้าง จึงถึงยอด ตามชั้นเหล่านั้นมีเสาธงทำด้วยเหล็กปักลายรอบทุกชั้น ว่าเวลางานชักธงผืนผ้า แต่ไม่ได้เคยเห็นเวลาชัก ความคิดที่จะทำเห็นจะงามดีอยู่ ฉัตรนั้นไม่จำเป็นนักที่จะต้องเป็นตะเกียง ถ้าหงส์คาบโคมพู่ดวงเขื่องหน่อยก็จะสว่างพออยู่.
(พระปรมาภิไธย) สยามินทร์
(สำเนาหนังสือทูลเกล้า ฯ ถวาย)
/*148เรื่อง พลับพลาสวนแง่เต๋ง
วันที่ ๒๒ มีนาคม ร.ศ. ๑๒๒
ขอเดชะ ฯ
พระราชหัตถเลขาลงวันที่ ๒๑ ได้ทราบเกล้า ฯ แล้ว
พลับพลาหลังหนึ่ง ซึ่งทรงพระราชดำริจะให้ทำพื้นไม่ลดนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า มีอันตรายอยู่ เพราะเหตุว่า แบบนั้นข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้คิดทำเป็นพลับพลามีเฉลียง เป็นแต่ได้ส่งเชิงชายให้ยาวผิดกว่าที่เขาทำกันตามปรกติ แลที่พื้นทำเกยลา (ฤๅจะเรียกอย่างต่ำก็คือนอกชาน) ประกอบเข้ารอบพื้นพลับพลา กว้างพอเสมอปลายเชิงชาย ให้ดูเข้ากันเป็นทีว่าเฉลียงก็ได้ พอที่จะอาศัยใช้เกยลานั้นร่มไอแดดได้เท่าดาดปะรำเท่านั้น ถ้าฝนตกพื้นเกยลาคงเปียกอาศัยไม่ได้ คงอาศัยได้แต่บนพื้นพลับพลาที่ยกสูงไว้ ถ้าหากว่าลดพื้นในประธานลงเสมอเกยลาแล้ว เวลาฝนตกเห็นน้ำจะนองพื้นหมดทั้งหลัง ไม่มีที่ใช้ได้เลย เพราะเหตุฉะนั้น ถ้าจะโปรดเกล้า ฯ ให้พื้น/*149เสมอกัน จะต้องให้ทำฐานเล็กกว่าแบบเขียนเข้าไปสักหน่อย พอให้ชายคายื่น น้ำตกห่างพ้นพื้นสักหน่อย จึงจะห่างจากอันตราย
ส่วนเรื่องลายสลักอยู่กลางแจ้งไม่ลงรักทาสีนั้นความจริงเป็นผุเร็ว ข้าพระพุทธเจ้าหาทันได้คิดเห็นในวันนั้นไม่ ท้องพระโรงเจ้านายก็ใช้สลักกันแต่เพียงหย่องเท่านั้น ซึ่งไม่เป็นที่ถูกน้ำฝนจังนัก ตัวอย่างสิ่งที่ทำสลักมากในที่แจ้งแท้ ก็เป็นของอย่างดีที่ต้องปิดทองเสียโดยมาก มิฉะนั้นก็ทาแดง ที่เป็นไม้เปล่าเห็นมีแต่รูปที่เขาเขียนไว้เก่า ๆ ข้าพระพุทธเจ้ากราบบังคมทูลก็แต่ตามที่ได้เห็นรูปเขียนมี ที่แท้ของจริงไม่ได้เห็นมีเลย แต่ถึงอย่างไรก็ดี บัดนี้ได้เห็นโทษแล้วว่าทำทิ้งเนื้อไม้ไว้เปล่าไม่ทนต้องคิดทาสี แต่ถ้าจะทาแดงตามแบบเก่า ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเป็นอย่างไรไปไม่ทราบเกล้า ฯ ช่างไม่รักเสียจริง ๆ จะทาสีต่าง ๆ อย่างข้างไทยก็ต้องใช้สีสด ก็ดูไม่พ้นท่าด้วยฟักทองมะละกอ บางทีทาสีไม้ทั้งตัวจะเป็นดีกว่าอื่น ความดูรู้สึกก็จะเท่าไม้เปล่า ฤๅบางทีจะทำไปอย่างอื่นได้อย่างไรที่ดีกว่านั้น เวลานี้ยังคิดไม่เห็นได้ ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ตริตรองแลลองป้ายสีดู จะเข้าทีอย่างไร จะได้กราบบังคมทูลให้ทราบฝ่า ฯลฯ ในภายหน้า
แบบที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดทูลเกล้า ฯ ถวายนั้น หลักก็อยู่เอาที่เอาเครื่องยอดมาประดับกับคฤห ตกเป็นมณฑปหลังคายาวไม่แหลมเท่านั้น ถ้าพิจารณาละเอียดไม่มีอะไรเป็นอย่างพม่า แต่ถ้าดูแต่เค้าแล้วพ้นกันไปไม่ได้ เพราะความจริงไทย ลาว เขมร พม่า กระบวนอาคีเต็ก/*150เป็นแบบอันหนึ่งอันเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเคยคิดตัดสินว่า ใครจะเชี่ยวชาญกว่า ใครเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า พม่าที่ ๑ ไทยที่ ๒ เขมรที่ ๓ ลาวที่ ๔
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
(ลงพระนาม) ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
(คัดจากวารสารศิลปากร ปีที่ ๒ เล่ม ๔ พ.ศ. ๒๔๙๓ หน้า ๓๐-๓๕)
พระบรมราชาธิบาย ว่าด้วยลายจีนซึ่งเขียนเครื่องถ้วยกระเบื้องกังไส
/*151บรรดาเครื่องภาชนะต่าง ๆ ที่ทำด้วยกระเบื้องกังไส มีลายเขียนครามก็ดี สีก็ดี บรรดาที่ทำในเมืองจีนแล้ว ย่อมมีเค้ามูลเป็นที่ตั้งทั้งสิ้น ตามคำกล่าวมาว่า มีพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่ง ทรงพระราชดำริที่จะผูกลายสำหรับเขียนภาชนะต่าง ๆ จึงให้ประชุมนักปราชญ์ ซึ่งมีความรู้แลสติปัญญา คิดผูกลายขึ้นให้อ่านออกเป็นการแสดงสวัสดิมงคล ลายซึ่งนักปราชญ์ทั้งหลายได้คิดขึ้นนั้นต่างๆกัน นับด้วยร้อยเป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เครื่องภาชนะอันมาแต่เมืองจีน จึงมีเป็นลายอย่างหนึ่งเหมือนกันมากๆ ถึงว่าจะต่างโดยวิธีวางหย่อมวางระยะ ก็ยังสังเกตได้เป็นพวกๆ เช่น ลายภาพ ฮก ลก ซิ่ว ลายโป๊ยเซียนเป็นต้น หาได้เขียนถ่ายอย่างจากของที่เป็นอยู่จริงอย่างเช่นฝรั่ง ฤๅเขียนตามกระบวนลายซึ่งเป็นความคิดของช่างผูกขึ้น เช่นลายกระหนก ลายทรงข้าวบิณฑ์ ซึ่งออกจากใบไม้ดอกไม้อย่างไทยเราเขียนไม่ ลายที่จีนเขียนโดยลำพังตัวเองแล้วย่อมเป็นนิมิตมงคล ตามที่นักปราชญ์ทั้งหลายได้ผูกขึ้นไว้แล้วทั้งสิ้น ยกเสียแต่ลายซึ่งทำตามตัวอย่าง เช่นเทพ เทพนม นรสิงห์ เป็นต้น ซึ่งเราเขียนสั่งออกไป ฤๅเป็นลายใหม่ ๆ ซึ่งผู้เขียนเป็นแต่ช่างเขียนสามัญ คิดจะยักลายให้แปลกไปไม่รู้เค้ามูล จะเขียนขึ้นโดยไม่มีนิมิตมงคลบ้าง ของเช่นนี้โดยจะมีก็น้อย แลย่อมเป็นของใหม่ๆ ทั้งสิ้น
/*152ในลายซึ่งนักปราชญ์ได้ผูกขึ้นเหล่านั้น ย่อมประกอบด้วยนิมิตมงคล ใน ๓ อย่าง คือ ฮก ๑ ลก ๑ ซิ่ว ๑ เป็นพื้นทั่วไปโดยมาก นอกจากฮก ลก ซิ่ว มีมงคลอื่นเจือปนอีกนั้น คือ ในกระบวนโป๊ยเซียน คือ เทวดาผู้สำเร็จทั้งแปด มงคลแปด ยันต์แปด แลประกอบด้วยธาตุทั้งหลาย คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ ทอง ฤๅไม้ด้วยอีกอย่างหนึ่งบ้าง ผู้ซึ่งชอบตรวจดูลายของจีนที่เขียนในภาชนะต่าง ๆ ควรจะสังเกตดูตามแม่ลายฤๅที่ตั้งแห่งนิมิตมงคล ซึ่งเขาผูกขึ้นไว้ อันจะได้กล่าวโดยสังเขป พอเป็นตัวอย่าง ดังจะว่าต่อไปนี้
อะไรเป็น ฮก ลก ซิ่ว
ฮก คือ วาสนา
ลก ความบริบูรณ์ด้วยโภคสมบัติ แลบริวารสมบัติ
ซิ่ว ความยั่งยืน
ว่าด้วยต้นคิดสิ่งซึ่งพึงปรารถนา ๓ ประการนี้ จะเกิดขึ้นที่ใด เมื่อใด
ธรรมที่พึงปรารถนา ๓ ประการนี้ ได้เกิดนึกกันขึ้นเมื่อใดที่ใด เห็นว่าจะเกิดขึ้นในหมู่ประชุมชน ซึ่งอยู่ฝ่ายเหนือประเทศอินเดียต่อแดนจีนนั้นก่อน เพราะอาจจะเทียบได้ในระหว่างคติจีน แลคติศาสนาพราหมณ์ จะยกแต่อย่างเดียวพอเป็นเอกเทศว่า ตามลัทธิข้างอินเดียซึ่งมาในคัมภีร์เวท คนที่อยู่สันโดษไม่เปิดช่องให้มีบุตร ผู้นั้นเป็นชนบาป ผู้ใดไม่มีบุตรซึ่งสำหรับจะเซ่นสรวงส่งสักการะเมื่อเวลาตาย ผู้/*153นั้นเป็นคนอาภัพ เพราะฉะนั้น ผู้ใดไม่มีบุตร ต้องรับผู้ใดผู้หนึ่งเป็นบุตรเพื่อจะได้ส่งสักการะศพเมื่อเวลาตัวตายดังนี้ การที่ถือเช่นนี้ ฝ่ายจีนถือเหมือนกัน ไม่คลาดเคลื่อนเลย จึงต้องเห็นว่าเป็นลัทธิเดียวกัน เกิดขึ้นในฝ่ายเหนือประเทศอินเดียแลประเทศจีน แล้วถือตามกันแพร่หลายลงมาจนถึงชายทะเล ทั้ง ๒ ประเทศ
ข้อซึ่งว่าเกิดขึ้นเมื่อใดนั้น ย่อมถือกันว่า เป็นธรรมเนียมมีมาแต่สร้างโลก แต่การสร้างโลกของชาติใดประเทศใด ย่อมกล่าวต่างๆ กัน แต่เมื่อจะคิดเอาส่วนข้างแน่นอนที่สุด ฮก ลก ซิ่ว นี้ คงเกิดขึ้นไม่ต่ำกว่า ๖,๐๐๐ปี เพราะพงศาวดารจีนที่ได้จดหมายไว้ มีเกินกว่ากำหนด ๖,๐๐๐ ปี แลคงจะเป็นเวลาพร้อมกับพระอิศวรพระนารายณ์ ตามที่มีเรื่องราวของสองประเทศนั้นยันถึงกัน
เทียบ ฮก ลก ซิ่ว ด้วยพระเป็นเจ้าทั้ง ๓
ฮก ลก ซิ่ว นี้ ถ้าจะเทียบด้วยพระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ซึ่งนับถือกันในประเทศอินเดีย ก็เกือบจะลงรูปกันได้ คือ ตามในคัมภีร์มหาภารตะย่อมกล่าวยกย่องพระนารายณ์เป็นใหญ่ หาใช่พระอิศวรเป็นใหญ่ เช่นเราเข้าใจกันไม่ การที่ถือว่าผู้ใดเป็นใหญ่ เห็นจะเป็นไปตามหมู่ลัทธิต่างกัน ฤๅความปรารถนาของคนจำพวกนั้นต่างกัน พระนารายณ์เป็นพระเดชสำหรับที่สังหารผลาญโลก จะทำคุณให้แก่โลกนี้ก็ด้วยปราบปรามสัตว์บาปหยาบคาย จึงนับว่าเป็นผู้มีอานุภาพ มีวาสนาใหญ่ /*154พระนารายณ์มีครุฑเป็นสิริประจำธงหน้างอนรถ ฤๅจะว่าทรงครุฑก็ตาม ถ้าหากว่า พวกจีนจะแปลคำ ฮก นี้ ว่าเป็นพระนารายณ์ ก็น่าจะเป็นได้ เพราะฮกมีอาการคล้ายพระนารายณ ส่วนสิริฤๅพาหนะเป็นค้างคาว ค้างคาว เป็นสัตว์ประหลาดอย่างหนึ่ง ซึ่งมีขามีแขนเหมือนสัตว์สี่เท้า แต่มีปีก จะว่าเป็นเครื่องหมายแห่งครุฑเลือนๆ มา ก็ชอบกลอยู่
ส่วนพระอิศวรนั้น ข้างฝ่ายอินเดียถือว่าเป็นผู้ให้โภคสมบัติแลบริวารสมบัติแก่มนุษย์ทั้งปวง จึงเรียกว่า พระคุณ พระอิศวรมีโคเป็นพาหนะ ส่วน ลก ข้างจีนนั้นเล่า เป็นที่ตั้งแต่งโภคสมบัติแลบริวารสมบัติ มีกวางอันเป็นสัตว์สี่เท้าเป็นพาหนะทำนองเดียวกัน
พรหม ตามลัทธิข้างอินเดีย ใกล้ข้างเทวดาน้อยกว่าใกล้ข้างพระ พรหมย่อมเกิดขึ้นจากฤๅษีต่างๆ ด้วยความประพฤติดี มีอายุอยู่ยืนนานจนเลยเป็นพรหมไป ฤๅจุติไปเป็นพรหม ๆ มีหงส์ฤๅห่านเป็นพาหนะ ข้างฝ่ายจีน ซิ่ว เป็นผู้มีอายุยืนอย่างเดียวกัน สัตว์ที่ใช้เป็นเครื่องหมายสำหรับ ซิ่ว คือนกดำ เป็นสัตว์สองเท้าคล้ายกับห่าน
การที่ยกขึ้นเทียบกันนี้ เป็นว่าโดยความคิดเทียบเคียงกันดู เพื่อจะให้เห็นว่า ธรรมที่ยกขึ้นว่าพึงปรารถนา ๓ ประการมาจากที่ใด แต่จะหาหลักอ้างอิงให้แน่นอนว่าเป็นครูเดียวกัน ยังหาเคยพบไม่ เพราะฉะนั้น การที่เทียบนี้ ต้องนับว่าเป็นแต่ลองเทียบดูเท่านั้น
/*155ฮก ลก ซิ่ว โดยนาม
ฮก ลก ซิ่ว ถ้าจะไม่ตั้งรูปอะไรเป็นที่หมาย กล่าวแต่กิริยาของความเป็นไปแห่งอาการ ๓ อย่าง ซึ่งเป็นนามธรรมแล้วก็เป็นดังนี้
ฮก คือวาสนา ได้แก่ความเป็นใหญ่ เป็นอิสระ ฤๅมียศบรรดาศักดิ์ อาจจะให้การทั้งปวงสำเร็จได้ด้วยอานุภาพ
ลก ความบริบูรณ์ด้วยโภคสมบัติ คือ ประกอบพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค แก้วแหวนเงินทอง แลบริบูรณ์ด้วยบริวารสมบัติ มีบุตร ภรรยา ญาติมิตร คนใช้สอย เป็นต้น
ซิ่ว เป็นผู้มีอายุยืนนาน เพราะไม่มีโรค เป็นต้น
ธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมเป็นที่ปรารถนาของมนุษย์ทั้งปวง เมื่อผู้ใดประกอบด้วยธรรมอย่างใด ก็นับว่าผู้นั้นเป็นฮก เป็นลก เป็นซิ่ว ฤๅผู้ใดประกอบพร้อมทั้ง ๓ ประการ ก็กล่าวว่าผู้นั้นประกอบพร้อมทั้งฮก ทั้งลก ทั้งซิ่ว ดีจริงหนอ ดังนี้ เพราะเหตุฉะนั้น ฮก ลก ซิ่ว จึงนับว่าเป็นมงคล เป็นที่ตั้งแห่งการซึ่งจะอำนวยพรแก่กัน
แสดง ฮก ลก ซิ่ว โดยรูปมนุษย์
ฮก ลก ซิ่ว นี้ เมื่อจะกระทำนิมิตเครื่องหมาย ย่อมจะทำได้หลายอย่างหลายประการ เมื่อจะแสดงเครื่องหมายโดยรูปมนุษย์ซึ่งเป็นสัตว์ประเสริฐกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง ข้างจีนย่อมทำรูปดังนี้
ฮก เป็นรูปเจ้าฤๅขุนนางสวมหมวก มีใบหูกางออกไป ๒ ข้าง มีมือถือยู่อี่ แสดงวาสนา
/*156ลก เป็นรูปเศรษฐี สวมหมวกมีเส้าข้างหลังสูง มีผ้าคลุมลงไปเบื้องหลัง แสดงโภคสมบัติ มีมืออุ้มเด็ก แสดงบริวารสมบัติ
ซิ่ว เป็นรูปคนแก่ ถือไม้เท้ามือหนึ่ง ถือผลโถมือหนึ่ง แสดงความเป็นผู้มีอายุยืนแลมั่นคง
แสดง ฮก ลก ซิ่ว โดยรูปสัตว์
ฮก ใช้หมายด้วยค้างคาว ซึ่งเป็นสัตว์มีแขนมีขาเป็นสี่เท้า แต่มีปีก เป็นสัตว์ซึ่งไม่รู้จักลงยังแผ่นดินเหมือนนกทั้งปวง เป็นที่หมายแห่งวาสนา
ลก ใช้รูปกวางดาวซึ่งมีดวงขาว ๆ พร้อมไปตามตัว เปรียบดังกระแปะ แสดงโภคสมบัติ
ซิ่ว หมายด้วยนกดำ ซึ่งเป็นสัตว์ที่ไม่มีผู้ใดได้เห็นตายอยู่ในที่แห่งใด เช่นกับเราพูดกันว่า กาไม่รู้จักตาย นอกจากมีผู้ทำอันตราย เพราะไม่ได้เห็นศพกาตายอยู่ในที่แห่งใด
แสดง ฮก ลก ซิ่ว โดยเครื่องประดับท้องฟ้า
เมื่อจะแสดง ฮก ลก ซิ่ว โดยเอาเครื่องประดับในท้องฟ้าเป็นนิมิต
ฮก ใช้รูปพระอาทิตย์ เพราะมีอานุภาพ อาจจะทำอันตรายแก่คนทั้งปวง ฤๅสิ่งทั้งปวงได้โดยรัศมีอันเร่าร้อน แต่รัศมีอันเร่าร้อนนั้นเอง อาจจะให้แสงสว่างแลให้ชีวิตแก่สัตว์แลพืชพันธุ์ทั้งปวงให้เป็นอยู่ได้
/*157ลก ใช้พระจันทร์เป็นเครื่องหมาย เพราะมีรัศมีแจ่มใส เป็นที่ควรยินดี แลเป็นที่อุปการะแก่น้ำขึ้นลง เป็นต้น
ซิ่ว ใช้ดาวเป็นเครื่องหมาย เพราะดาวเป็นของไม่มีขึ้นมีแรม ย่อมตั้งอยู่ในท้องฟ้ายั่งยืน
แสดง ฮก ลก ซิ่ว โดยพฤกษชาติ แลบุปผชาติ
เมื่อจะแสดง ฮก สก ซิ่ว โดยพฤกษชาติแลบุปผชาติเป็นนิมิต
ฮก ใช้ดอกพุดตาน ฤๅโบตั๋น ซึ่งข้างจีนถือกันว่า เป็นดอกไม้วิเศษ ถ้าปลูกลงไว้แห่งใด ปลูกต้นไม้อื่นๆ ร้อยอย่างล้อมรอบ คงจะโน้มยอดฤๅหันดอกเข้าหา เป็นพระยาดอกไม้
ลก ใช้ดอกเบญจมาศ ซึ่งมีกลีบสลับซับซ้อน แสดงความมั่งคั่ง
ซิ่ว ใช้ต้นสน เพราะเหตุว่า ต้นสนเป็นไม้ที่ใหญ่ แลทนยิ่งกว่าไม้อื่นๆ ในเมืองจีน
แสดง ฮก ลก ซิ่ว ด้วยผลไม้
เมื่อจะแสดง ฮก ลก ซิ่ว ด้วยผลไม้เป็นนิมิต
ฮก ใช้ส้มมือซึ่งเป็นผลไม้อันงาม ฤๅจะว่าเป็นอัศจรรย์เพราะมีสัณฐานอย่างมือ มีนิ้วเหยียดออกดังมือฮกก็ว่าได้
ลก ใช้ผลทับทิม ซึ่งมีเมล็ดมาก แสดงความบริบูรณ์
ซิ่ว ใช้ผลโถ ซึ่งเป็นผลไม้มีรสบริโภคชุ่มชื่นน้ำใจ เป็นอุปการะแก่ความมีอายุยืนนาน
/*158เมื่อเขียนภาชนะต่างๆ อันเป็นที่แคบเช่น ปากขวด เชิงขวด เป็นต้น จะนำลายใหญ่ๆ ไปเขียนลงไม่ได้ นักปราชญ์ทั้งหลายนั้นจึงได้คิดลายอันเป็นเครื่องหมายเล็กๆ ให้เหมาะแก่ที่ซึ่งจะเขียนเป็นลายต่างๆ มากอย่าง จะยกขึ้นกล่าวเป็นตัวอย่างแต่สำรับเดียว คือ ฮก ทำเป็นลายมีสัณฐานคล้ายรูปค้างคาวต่อๆ กัน ฤๅคล้ายกระจัง เช่นเราเรียกกันว่า คอเสื้อ เป็นเครื่องหมายของ ฮก
ลก ใช้ลายสัณฐานคล้ายลูกคลื่น อันเขียนโดยกระบวนลาย มิใช่คลื่นจริงๆ เมื่อเขียนรีดผอมหนักเข้าก็เป็นรูปคล้ายๆ รั้ว ซึ่งเราเรียกกันว่า ลายราชวัติ เป็นเครื่องหมายของ ลก
ซิ่ว ลายซึ่งขีดไปเป็นเส้นๆ แล้ววงม้วนกลับ แปลว่ายาว ซึ่งเราเรียกกันว่า ประแจจีน เช่นนี้ เป็นเครื่องหมายของ ซิ่ว
หลักเครื่องสังเกต ฮก ลก ซิ่ว
การซึ่งผู้ใดจะคิดพยายามพรรณนาเครื่องหมายแห่ง ฮก ลก ซิ่ว ให้ทั่วถึงถ้วนถี่ได้ในเวลานี้ ยังเป็นการที่พ้นวิสัยจะทำได้อยู่ เพราะเหตุที่เราทั้งหลายเพิ่งได้ลงมือสังเกต แลจะหาจีนเป็นครูบาอาจารย์ก็ยาก เพราะเหตุว่า ผู้ซึ่งไม่ได้เป็นนักปราชญ์แลเป็นช่างจะบอกชื่อลาย ซึ่งนักปราชญ์แลช่างเขาคิดผูกพันขึ้นไว้ นอกจากได้สังเกตมากๆ อาศัยเค้าเงื่อนที่รู้แล้วค่อยเดาต่อไปนั้นไม่ได้
แต่ควรสังเกตไว้เป็นหลักว่า ถ้าเครื่องหมายสำหรับ ฮก แล้ว คงจะเป็นสิ่งซึ่งวิเศษหายาก มีอานุภาพมาก มีสง่า ฤๅรุ่งเรืองมาก/*159เป็นเกณฑ์ ถ้า ลก แล้ว มักจะเป็นสิ่งซึ่งมากโดยประมาณนับ ฤๅเป็นพืชพันธุแพร่หลายเป็นเครื่องเย็นชุ่มชื่น เป็นเครื่องมั่งคั่งสมบูรณ์เป็นเกณฑ์ ซิ่ว คงจะเป็นเครื่องที่ทนทานถาวร ฤๅยืดยาวเป็นเกณฑ์ เมื่อสังเกตตามทางเช่นนี้ คงจะเห็นได้ว่าลายอันนี้ ผู้เขียนตั้งใจจะให้เป็นนิมิตเครื่องหมายมงคลอันใด
เครื่องหมายด้วยตัวหนังสือ
ในที่สุด เมื่อไม่ได้คิดลวดลายเป็นปริศนาอย่างหนึ่งอย่างใด ก็เขียนด้วยตัวหนังสือตรง ๆ ว่า ฮก ฤๅลก ฤๅซิ่ว เช่นนั้น แต่รูปแห่งตัวหนังสือที่เขียนนั้น ย่อมยักเยื้องไปได้ตั้งร้อยอย่าง คงอ่านว่าฮก ว่าลก ว่าซิ่ว อย่างเดียวกัน บางทีก็ประกอบด้วยลายขอบ เช่นลายซิ่วยาว อ่านว่า ซิ่ว แต่มักจะเขียนลายน้ำลงไว้ข้างล่าง เขียนคอเสื้อไว้ข้างบน ก็อ่านเป็น ฮก ลก ซิ่ว ได้เหมือนกัน
เขียน ฮก ลก ซิ่ว ไม่ครบสาม
สิ่งของบางสิ่ง เขียน ฮก ลก ซิ่ว ไม่ครบ ๓ อย่าง บางทีมีแต่ ๒ อย่าง บางทีมีแต่อย่างเดียวเช่นนี้ มักจะเป็นปริศนาให้ต้องคิดผสมกับภาชนะนั้น เช่น ถ้วยมีลาย ฮก อย่างหนึ่ง ซิ่ว อย่างหนึ่ง เมื่อรินน้ำลงในถ้วยนั้นเป็น ลก นับว่าเป็นครบ ฮก ลก ซิ่ว เช่นนี้ก็มี แต่บางสิ่งมีแต่อย่างเดียว จะเป็นเขาเขียนมงคลแต่อย่างเดียวสองอย่างรายไปตามชิ้น เช่นนั้นมีบ้างฤๅประการใด ยังสังเกตไม่ได้แน่
/*160ลองเทียบ ฮก ลก ซิ่ว อย่างใหม่
การซึ่งจะกล่าวพรรณนาถึงเครื่องหมายแห่ง ฮก ลก ซิ่ว ไม่ถ้วนนั้น เพราะเหตุว่า ถ้าหากว่าเราจะลองคิดเครื่องหมาย ฮก ลก ซิ่ว เอาเอง ก็อาจจะคิดได้ให้สนิทสนมดี จนถึงถ้าหากว่าเราพบนักปราชญ์ ซึ่งเป็นต้นคิดตำรานิมิต ฮก ลก ซิ่ว เกือบจะเชื่อใจได้ว่า จะเห็นชอบว่าใช้ได้อยู่ คือ ถ้าจะถือเอาดอกกุหลาบ เป็น ฮก เพราะเป็นดอกไม้ที่งามรุ่งเรืองในเมืองเรา ดอกบานชื่น เป็น ลก เพราะเหตุมีเกสรแลเมล็ดมาก ดอกบานไม่รู้โรย เป็น ซิ่ว เพราะเหตุที่เป็นดอกไม้ทนทานเช่นนี้ ก็หวังใจว่าจะเข้าภูมิแบบลาย ฮก ลก ซิ่ว ได้
จัดโต๊ะให้เข้า ฮก ลก ซิ่ว
เมื่อลงปลายที่จะจบเรื่องกล่าวด้วย ฮก ลก ซิ่ว สังเขปนี้ จึงต้องกล่าวว่า ฮก ลก ซิ่ว แสดงธรรม ๓ ประการ ซึ่งมนุษย์ปรารถนาด้วยกันทั่วหน้า เมื่อผู้ใดปรารถนาจะให้พรผู้ใด โดยการที่จะจัดตั้งโต๊ะ จึงจำเป็นต้องจัดให้ประกอบด้วย ฮก ลก ซิ่ว ทั้ง ๓ ประการ ตามแต่ที่สามารถจะจัดให้เป็นได้ เช่น มีชาม ๒ ใบ ขวดใบหนึ่ง ชามใบหนึ่ง บรรจุผลส้มมือ ชามใบหนึ่งขังน้ำ ขวดปักไม้สน เช่นนี้ อาจจะนับว่าเป็น ฮก ลก ซิ่ว ได้ ถึงในสิ่งอื่นๆ ก็อาจจะประกอบให้เป็น ฮก ลก ซิ่ว ได้ ในภาชนะอันเดียว ฤๅแยกภาชนะได้ เช่นลายเขียนเหมือนกัน ถ้าตั้งเข้าในวิธีแสดงมงคลได้เช่นนั้น ก็นับว่าเป็นตั้งโต๊ะดี
/*161เรื่องโป๊ยเซียน
ยังมาตราอื่นที่นับว่าเป็นมงคลใช้วาดเขียน นอกจาก ฮก ลก ซิ่ว ก็มีอยู่อีกมาก เช่นเซียนฤๅผู้สำเร็จ ข้างจีนเป็นที่นับถือ เขียนแต่ลำพังลายนั้นเป็นลายมากอย่างหนึ่ง มักจะเขียนแทรกแซง ใน ฮก ลก ซิ่ว ก็มีชุม ถ้าจะแบ่งเป็นลาย ซึ่งช่างมักจะหยิกยกมาเขียน ก็เป็นส่วนรูปของเซียนผู้นั้นอย่างหนึ่ง สัตว์ซึ่งเป็นพาหนะฤๅกำกับเซียนผู้นั้นอย่างหนึ่ง อาวุธฤๅบริขารของเซียนผู้นั้นอย่างหนึ่ง บางทีก็เขียนแต่รูปแลอาวุธฤๅบริขาร บางทีก็เขียนแต่เครื่องบริขาร ผู้ซึ่งจะสังเกตลายข้างจีน ควรจะเรียนรู้รูปเซียน ทั้งพาหนะแลอาวุธฤๅบริขารไว้ด้วย จึงจะสังเกตที่มาของลายนั้นได้ เมื่อเขาเขียนหยอดแทรกแซมไว้ในที่แห่งใด ใช้คุมเข้าเป็น ฮก ลก ซิ่ว ได้บ้าง เป็นมงคลเนื่องมาจากโป๊ยเซียนบ้าง จะได้อ่านออก
มงคลแปด
ยังมีเกณฑ์ที่สำหรับเขียนแทรก ฮก ลก ซิ่ว คือ เป็นมงคล ๘ อย่าง ข้างจีน ๒ อย่าง ๆ หนึ่ง คือมักจะเขียนอยู่ในหมวดลายฮ่อ แต่บางทีไปเขียนหยอดลงไว้ในลายอื่นแต่อย่างเดียว สองอย่างก็มีบ้าง บางทีก็ยกไปประกอบเป็น ฮก ลก ซิ่ว
ยันต์แปดคณะฉันท์
ยังมีลายอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นแต่เส้นขีด ๆ ไว้ระยะต่างกันทั้ง ๘ อย่าง ซึ่งเข้าใจได้ชัดเจนว่าเป็นคณะฉันท์ ซึ่งใช้หมายแทน/*162ครุ ลหุ เช่นนี้ก็มีเขียนบ้าง ลายซึ่งเป็นคณะฉันท์เช่นนี้ เป็นพยานให้แลเห็นชัดว่า คำที่กล่าวมาแล้วแต่ก่อนว่า ต้นเหตุแห่งลายนี้มาแต่ประเทศข้างเหนืออินเดีย เพราะฉะนั้น วิธีกำหนดคณะฉันท์จึงได้เป็นแบบเดียวกันกับภาษามคธ ลายเช่นนั้นมักจะมาแต่เมืองธิเบต ซึ่งหลวงจีนเป็นผู้ครองเมือง แลเมืองเกาหลีถือเป็นยี่ห้อสำหรับแผ่นดินด้วย
ลายปลา ๒ ตัวอมหางกัน
ลายอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นรูปปลาไม่มีเกล็ด เขียนไว้แต่ตาอมหางกันเป็นวงกลม ย่อมใช้ประกอบกับลายคณะฉันท์แปด ซึ่งกล่าวแล้วข้างบนนั้นเป็นนิจ แต่บางทีเขียนแต่เฉพาะลายปลา กล่าวแล้วข้างบนนั้นเป็นนิจ แต่บางทีเขียนแต่เฉพาะลายปลาอมหาง อย่างเดียวผสมไว้ในลายอื่นๆ บ้าง พิเคราะห์ดูลายอันนี้ น่าจะเป็นลายที่สืบมาแต่ประเทศอินเดียเหมือนกัน แต่ที่ประเทศอินเดียเขาใช้หน้าปลาชนกัน หางปลาชนกัน ฤๅชนแต่หน้าปลาหางห่างกันออกไป เครื่องหมายอันนี้ว่า เป็นเครื่องหมายสำหรับพุทธศาสนา แต่เกาหลีก็รับเอาไปใช้เป็นยี่ห้อสำหรับแผ่นดินเหมือนกัน แต่ข้างจีนใช้ว่าเป็นเครื่องป้องกันฤๅเป็นสวัสดิมงคลในที่ต่างๆโดยมาก
เกณฑ์แม่ลายอย่างอื่น
จะพรรณนาด้วยเครื่องประกอบ เป็นที่ตั้งของการเขียนลวดลาย ซึ่งเป็นเกณฑ์แทรกนอกจาก ฮก ลก ซิ่ว ซึ่งได้กล่าวมาบ้างแล้วข้างบน ก็เป็นอันยากที่จะกล่าวให้ทั่วถึงได้ การที่ตรวจสังเกตก็ยังไม่/*163ทั่วถึงกัน แลไม่รู้ทั่วถึงในประเทศบ้านเมือง ของข้างจีนที่จะสังเกตประกอบยาก เช่นเครื่องหมายตระกูล ฤๅจำพวกของมนุษย์ซึ่งเขาแบ่งในเมืองจีน เป็นอ่านหนังสือพวกหนึ่ง หาบฟืนพวกหนึ่ง ตกเบ็ดพวกหนึ่ง จูงกระบือพวกหนึ่ง อันเป็นเครื่องประกอบฤๅเป็นหลักของลายเขาไม้เช่นนี้ เป็นต้น คงยังจะมีอีกมากซึ่งผู้ศึกษาลายข้างจีนควรจะค้นคว้าต่อไป จะพรรณนาในที่นี้คงจะไม่ทั่วถึงไปได้
ธาตุ
อีกประการหนึ่ง กำหนดด้วยธาตุข้างจีน ก็มักจะใช้ประกอบในการสวัสดิมงคล นำมาเป็นนิมิตในการวาดเขียนได้ เช่น ดิน น้ำ ลม ไฟ ทอง ฤๅไม้ด้วย แต่ธาตุทั้งปวงนี้ก็มักจะรวมใช้เป็น ฮก ลก ซิ่ว ได้ เช่น ไฟ เป็น ฮก เป็นต้น เมื่อผู้ศึกษาลายได้พิจารณาโดยถ้วนถี่ คงจะสังเกตจับที่ตั้งของลายเขียนแห่งจีนว่าไม่ได้เขียนถ่ายจากของที่เป็นจริง ฤๅเขียนเดาๆ ไป คงมีเค้ามูลซึ่งเป็นเกณฑ์ที่ตั้งสำหรับจะเขียนแสดงสวัสดิมงคลสิ้นทุกลาย ด้วยประการฉะนี้แล
(จบพระราชนิพนธ์เพียงนี้)
พระราชหัตถเลขานิมัยปัจฉิมลิขิตในรัชกาลที่ ๕
/*164(พระราชหัตถเลขา ๖ ฉบับที่นำมาลงพิมพ์ไว้ต่อไปนี้ เป็นพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงมีพระราชกระแสดำรัสสั่งให้อาลักษณ์เขียนเพื่อนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทรงลงพระบรมนามาภิไธย แต่ไม่ทันจะได้ถวาย ทรงพระประชวรหนัก เสด็จสวรรคตเสียก่อน จึงควรนับได้ว่าเป็นปัจฉิมลิขิตในรัชกาลที่ ๕ - บ.ก.)
สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง เจ้าพระยายมราช
ได้รับหนังสือที่ ๔๔/๗๒๔๕ ลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ ว่าเครื่องแต่งตัวพลตระเวนที่ใช้อยู่เวลานี้ โดยเฉพาะหมวกอยู่ข้างหนักแลร้อน ทั้งไปเหมือนกับพลตระเวนแขกในเมืองสิงคโปร์ บัดนี้ได้คิดเครื่องแต่งตัวขึ้นใหม่ทั้งนายแลพลตระเวน คือเครื่องแต่งตัวเต็มยศสำหรับนายพลตระเวน ควรเปลี่ยนใช้ผ้าสักหลาดสีกากีมีแถบกางเกง แลคอบ่าเสื้อสีแดงเลือดหมู มีแถบเงินที่บ่าแลคอเสื้อ ดังเช่นนายตำรวจภูธร แต่เทียบกับลำดับชั้นนายทหารบก ผู้บังคับการกรมกอง/*165ตระเวนมีลวดลายที่คอแลบ่าเสื้อ เทียบชั้นนายพลเจ้ากรม ปลัดกรมกองตระเวนเทียบชั้นนายพัน สารวัดใหญ่ สารวัดแขวง นายหมวด เทียบชั้นนายร้อย นายยามใหญ่ เทียบชั้นจ่านายสิบ ส่งรูปตัวอย่างฤๅเครื่องแต่งตัวมาหารือนั้นทราบแล้ว
สีที่เรียกว่ากากีนั้นแปลว่ากระไร เข้าใจฤๅไม่ จะแปลให้ฟัง ภาษาเปอร์เซียน กากีว่า แผ่นดิน สีกากีแปลว่า สีแผ่นดิน แผ่นดินเมืองเปอร์เซียนเป็นทะเลทราย สีจึงได้เป็นเช่นนี้ ไทยเราแต่งสีนั้นก็เข้ากับผิวเนื้องามดีอยู่ ใช้ได้.
สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง พระยาวงษานุประพัทธ์
ได้รับหนังสือที่ ๕๔/๑๐๙๐๔ ลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ ว่าชายยุคลทิฆัมพรชี้แจงว่า ที่ดินในมณฑลนครศรีธรรมราช เป็นพื้นที่อุดม ราษฎรทำการเพาะปลูกเรือกสวนไร่นามาก แลตั้งแต่ทำสัญญาทางพระราชไมตรีกับกรุงอังกฤษแล้ว ชาวอังกฤษได้มาขอถือที่ดินสำหรับทำการเพาะปลูกมากขึ้น เห็นสมควรจะจัดให้มีข้าหลวงเกษตรสำหรับตรวจตราแนะนำวิธีการเพาะปลูกให้มีผลเจริญขึ้นต่อไป ส่วน/*166ผู้ที่จะเป็นข้าหลวงเกษตร เห็นว่าหลวงแผ้วพลภักดิ์ข้าหลวงมหาดไทยมณฑลนครศรีธรรมราช มีวุฒิสามารถจะรับราชการในตำแหน่งนี้ได้ ขออนุญาตตั้งหลวงแผ้วพลภักดิ์เป็นข้าหลวงเกษตร เป็นข้าหลวงออกโฉนดแลเป็นกรมการตำแหน่งนา ในมณฑลนครศรีธรรมราช ในชั้นต้นจะให้เงินเดือนๆ ละ ๓๐๐ บาท ตั้งแต่พฤศจิกายน ศกนี้ เป็นต้นไปนั้นได้ทราบแล้ว อนุญาตให้ตั้ง.
สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง เจ้าพระยายมราช
ได้รับหนังสือมีมายังกรมขุนสมมตอมรพันธุ์ ที่ ๓๙๐/๗๒๔๖ ลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ เรื่องรถรางทับคนตายที่ถนนเจริญกรุง ริมปากตรอกท่าบริษัทเรือเมล์จีนสยาม ตำบลบางรักเมื่อวันที่ ๑๖ เดือนนี้ นายเล็กคนขับหนี จับตัวยังไม่ได้นั้น ทราบแล้ว เป็นธรรมเนียมถ้ารถทับแล้วหนีรอดทุกคราวเช่นนี้ ไม่ได้ตัวเลยฤๅจึงได้ๆ ใจกันหนัก.
/*167สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ
ได้รับหนังสือมีมายังกรมขุนสมมตอมรพันธุ์ ที่ ๒๓๗/๖๐๙๒ ลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ เรื่องปลูกศาลาบ่อน้ำที่เมืองฮอมเบิกว่า บัดนี้ พระยาศรีธรรมศาส์น มีบอกมาว่า แฮร์วันเตอร์เลอบเค ตำแหน่งเบอร์เกอมาสเตอร์ ของเมืองฮอมเบิก แจ้งว่า เมื่อลงมือปลูกสร้างศาลาเสร็จแล้ว จะมีการฉลองแลได้ทำบาญชีรายชื่อผู้เกี่ยวข้องแก่การนั้นมาขอตรา ๘ นาย พระยาศรีธรรมศาส์นเห็นว่าเป็นการล่วงลามมากอยู่ ถ้าจะให้ก็ควรให้แต่ ๓ นาย และการปลูกสร้างศาลานี้ มิสเตอร์ลอตซ์ รับแต่ที่จะรับหีบเครื่องไม้ที่ส่งจากกรุงเทพฯ ให้แก่เจ้าพนักงานของเมืองฮอมเบิก ส่วนการปลูกสร้างเป็นธุระมิวนิสิเปอลของเมืองฮอมเบิก แลว่ามิสเตอร์ลอตซ์แจ้งว่า มิวนิสิเปอลได้บอกว่าบ่อน้ำที่เจาะไว้แต่เดิม เอมเปอเรอได้ให้ผู้อำนวยการย้ายที่มาเจาะขึ้นใหม่ในที่ใกล้ๆ กับบ่อที่เป็นส่วนของเอมเปอเรอให้เจาะเป็นคู่กัน ได้ใช้จ่ายเงินค่าย้ายบ่อ ๒๕,๐๐๐ มาร์ค ขอให้มิสเตอร์ลอตซ์ ช่วยขอเงินใช้ให้แก่เมืองฮอมเบิกด้วย มิสเตอร์ลอตซ์ได้บอกให้มิวนิสิเปอลพูดมายังสถานทูต พระยาศรีธรรมศาส์นได้คอยฟังการเรื่องนี้ ยังหาได้รับคำชี้แจงจากมิวนิสิเปอลประการใดไม่ ส่งสำเนาใบบอกพระยา/*168ศรีธรรมศาส์น กับสำเนาคำแปลหนังสือเบอร์เกอมาสเตอร์มาด้วยนั้นทราบแล้ว เรื่องราวมันจะลำบากเสียแล้ว ดูเข้าใจกันไปคนละทาง ๒ ทาง เห็นจะไม่จบง่าย ๆ.
สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง กรมหมื่นจันทบุรีนฤนารถ
ได้รับหนังสือที่ ๘๐๒๙/๙๓ ลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ ส่งบาญชีเปลี่ยนแปลงอัตราเงินเดือนกองป้องกันกาฬโรค ซึ่งกระทรวงมหาดไทยส่งมาขอเปลี่ยนแปลงใหม่ ตั้งแต่สิงหาคม ศกนี้เป็นต้นไป จำนวนเงินแลคนคงเดิม แต่ขอขยายอัตราสูงขึ้นบ้างบางตำแหน่ง รวมในช่องถัวเดือนละ ๓,๔๒๐ บาท กระทรวงพระคลังเห็นสมควรอนุญาตได้ ขออนุญาตให้กระทรวงมหาดไทยถือจ่ายเงินเดือนกองป้องกันกาฬโรคตามบาญชีเปลี่ยนแปลงที่ส่งมาตั้งแต่สิงหาคม ศกนี้ เป็นต้นไปนั้น ได้ทราบแล้ว อนุญาต.
/*169สวนดุสิต
วันที่ ๒๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๔๓ ๑๒๙
ถึง เจ้าพระยายมราช
ได้รับหนังสือที่ ๔๕/๗๒๔๗ ลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ ว่าการที่จะจัดทำโคมไฟฟ้าในถนนราชดำเนินกลาง ถนนราชดำเนินใน ถนนหน้าพระลาน กรมสุขาภิบาลได้กำหนดจะให้มีดวงโคมตลอดไปจนถึงถนนมหาราชแลเลยไปตามถนนสนามชัย จนถึงป้อมมณีปราการ ส่งแผนที่กำหนดดวงไฟมาให้ดู แลหารือมาว่าถนนหน้าพระลานตั้งแต่ถนนราชดำเนินในไปถึงป้อมอินทรรังสรรค์ แลถนนสนามชัยตั้งแต่ถนนราชดำเนินในถึงป้อมมณีปราการทั้ง ๒ นี้ จะควรปักเสาสับเป็นฟันปลา ฤๅปักเสาแต่ด้านเดียวด้านใดนั้น ทราบแล้ว ให้ปักข้างสนาม.
(คัดจากวารสารศิลปากร ปีที่ ๔ เล่ม ๓ พ.ศ. ๒๔๙๓ หน้า ๑-๓)