กวีนิพนธ์บางเรื่องของชิต บุรทัต 1
ชิต บุรทัต
คำนำ
หนังสือกวีนิพนธ์บางเรื่องของ ชิต บุรทัต นี้ กรมศิลปากรได้รวบรวมผลงานกวีนิพนธ์ส่วนหนึ่งของ ชิต บุรทัต จากหนังสือต่างๆ ซึ่งได้ตีพิมพ์ตั้งแต่เมื่อครั้ง ชิต บุรทัต ยังมีชีวิตอยู่ งานเขียนของ ชิต บุรทัต ที่นำมารวบรวมพิมพ์ครั้งนี้ บางบทแต่งขึ้นจากเค้านิทานชาดก บางบทแต่งพรรณนาชมธรรมชาต บางบทแต่งเป็นคำฉันท์สดุดี และบางบทก็แต่งแสดงความคิดเปรียบเทียบอุปมาอุปไมยเกี่ยวกับเรื่องของชีวิตมนุษย์ กวีนิพนธ์ทุกเรื่องของ ชิต บุรทัต แสดงให้เห็นความสามารถในนาวทางการเป็นกวีของท่านได้เป็นอย่างดี
ชิต บุรทัต เป็นกวีที่มีชื่อเสียงเป็นเอกในการแต่งคำประพันธ์ประเภทฉันท์ มีผลงานปรากฏอยู่ป็นจำนวนมาก และตีพิมพ์อยู่ในหนังสือเอกชน ประตูใหม่ ศรีกรุง ไทยหนุ่ม ฯลฯ จนอาจกล่าวได้ว่าไม่มีกวีคนใดในสมัยเดียวกันจะทำงานได้มากและมีชื่อเสียงแพร่หลายเท่า ชิต บุรทัต
บัดนี้ ชิต บุรทัต ได้ล่วงลับไปเป็นเวลาเกินกว่าสามสิบปีแล้ว ผลงานของท่านคงกระจัดกระจายอยู่ตามที่ต่างๆ กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร เห็นควรรวบรวมตีพิมพ์เผยแพร่งานของท่านให้แพร่หลาย เพื่อเป็นเครื่องประกาศเกียรติคุณของท่านในฐานะกวีเอกของชาติ ให้เป็นที่ปรากฏยืนยงอยู่ในหมู่อนุชนสืบไป จึงได้มอบให้ น.ส. นงพงา สุขวนิช นักอักษรศาสตร์ ๔ ค้นคว้ารวบรวมงานและเรียบเรียงประวัติของท่านตีพิมพ์เผยแพร่ และเมื่อมีโอกาสก็จะได้รวบรวมงานกวีนิพนธ์เรื่องอื่นๆ มาพิมพ์เผยแพร่ต่อไป
หวังว่าคงเป็นที่พอใจแก่บรรดา นักเรียน นิสิต นักศึกษา และผู้สนใจในวรรณคดีตามสมควรทั่วกัน
กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์กรมศิลปากร
๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๒๑
ชิต บุรทัต
(๒๔๓๕-๒๔๘๕)
ชิต บุรทัต นามสกุลเดิม ชวางกูร เกิดเมื่อวันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๕ บิดาชื่อ ชู มารดาชื่อ ปริก บิดาเป็นครูสอนภาษาบาลี อยู่โรงเรียนวัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม มีความรู้ความชำนาญในการอ่านคำประพันธ์ประเภทร้อยกรองเป็นทำนองเสนาะ ชิต บุรทัต จึงได้เรียนรู้เรื่องกาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ จากบิดามาตั้งแต่เด็ก
ชิต บุรทัต เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนวัดราชบพิธฯ ที่บิดาสอนอยู่จนจบชั้นประถม แล้วเข้าเรียนต่อชั้นมัธยมที่โณงเรียนวัดสุทัศน์เทพวราราม เมื่อเรียนหนังสืออยู่นั้น ชิต บุรทัต ได้รับเลือกให้เป็นต้นบทร้องเพลงสรรเสริญบารมี บทร้องเพลงในหนังสือดอกสร้อยสุภาษิต และสวดโอ้เอ้วิหารรายที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามอยู่เสมอ พ.ศ. ๒๔๔๙ เรียนจบชั้นมัธยม ขณะนั้นอายุได้ ๑๕ ปี บิดาจัดการให้บรรพชาเป็นสามเณร เพื่อเรียนนักธรรมที่วัดราชบพิธฯ โดยมีพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราช ทรงเป็นพระอุปัชฌาย์ บวชได้ ๒ พรรษา ก็สึกออกมาทำงาน
ชิต บุรทัต เริ่มทำงานครั้งแรกในกรมตำรวจ ได้รับเงินเดือนๆละ ๒๐ บาท แต่ทำอยู่ได้ไม่ถึงปี บิดาก็ให้ลาออกเพราะเห็นว่า ชิต บุรทัต ดื่มเหล้าและเที่ยวอย่างหัวราน้ำ คงจะเอาดีทางรับราชการไม่ได้ แล้วจัดการส่งตัว ชิต บุรทัต ไปอยู่กับญาติผู้ใหญ่ที่จังหวัดสุพรรณบุรี ให้เป็นครูสอนหนังสือที่วัดจันทร์ แต่ ชิต บุรทัต ก็ยังคงดื่มจัดอยู่อย่างเดิม ญาติปรามไม่อยู่ ส่งตัวกลับมาให้บิดาที่กรุงเทพฯ บิดาจึงจัดการให้บวชเป็นสามเณรอีกครั้งหนึ่งที่วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๒ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) ขณะมีสมณศักดิ์เป็นพระธรรมไตรโลกาจารย์ เป็นพระอุปัชฌายะ ชิต บุรทัต จำพรรษาอยู่ที่วัดเทพศิรินทราวาสระยะหนึ่ง แล้วจึงย้ายไปจำพรรษาที่วัดบวรนิเวศวิหาร ได้ศึกษาภาษาไทย บาลี และอังกฤษ เพิ่มเติมโดยเป็นศิษย์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส และทำหน้าที่เป็นเลขานุการของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสด้วย ในช่วงนี้เองที่ ชิต บุรทัต ได้เริ่มฝึกฝนการแต่งกวีนิพนธ์และส่งไปลงพิมพ์ในหน้าหนังสือพิมพ์
ชิต บุรทัต จำพรรษาศึกษาปริยัติธรรมจนมีความรู้แตกฉาน ถึงปลายปี พ.ศ. ๒๔๕๔ อายุครบบวช สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงโปรดให้อุปสมบทพร้อมกับ ม.จ. จุลดิศ ดิศกุล พระยามานวราชเสวี และพระยานิพนธ์พจนาตถ์ พ.ศ. ๒๔๕๖ จึงลาสิกขาบทออกมาเป็นฆราวาสและเข้ารับราชการอีกครั้งในกระทรวงธรรมการ โดยเป็นครูสอนในโรงเรียนฝึกหัดครู แต่อยู่ได้ไม่ถึงปีก็ต้องลาออกเพราะการดื่มเหล้าและเที่ยวเตร่ ออกจากกระทรวงธรรมการแล้ว ชิต บุรทัต จึงเริ่มต้นการเขียนหนังสืออย่างจริงๆ โดยเข้าทำงานที่หนังสือพิมพ์ศรีกรุงรายเดือน พ.ศ. ๒๔๕๗ ออกจากศรีกรุงไปเป็นบรรณาธิการผู้ช่วยหนังสือพิมพ์พิมพ์ไทย ทำอยู่จนถึง พ.ศ. ๒๔๖๗ ปีที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต หนังสือพิมพ์พิมพ์ไทยถูกโอนเข้าเป็นสมบัติพระคลังข้างที่ ชิต บุรทัต จึงลาออกจากตำแหน่งบรรณาธิการผู้ช่วยพร้อมกับตัวบรรณาธิการ กลับไปอยู่ศรีกรุงพักหนึ่งแล้วก็ออกมาเขียนหนังสืออยู่กับบ้านเป็นเวลาประมาณ ๒ ปี ถึง พ.ศ. ๒๔๕๗ ได้ไปร่วมทำหนังสือพิมพ์โฟแท็กซ์ ของนายประสาท สุขุม เมื่อโฟแท็กซ์ล้มก็ไปเข้าทำ ไทยหนุ่ม ร่วมกับ นายหอม นิลรัตน์ ณ อยุธยา เมื่อไทยหนุ่มเลิกไป ก็ว่างงานอยู่ระยะหนึ่ง แล้วจึงไปเข้าทำงานบริษัทยาทอง ของนายเสวียน โอสถานุเคราะห์ ทำอยู่ประมาณ ๖ เดือน ก็ออกมาทำหนังสือพิมพ์อีก โดยเข้าทำที่หนังสือพิมพ์เทอดรัฐธรรมนูญ ของขุนเลิศดำริการ จนกระทั่งหนังสือหยุดกิจการ ก็กลับเข้าไปทำหน้าที่ตรวจปรู๊ฟที่หนังสือพิมพ์พิมพ์ไทย แล้วออกไปทำหนังสือเอกชนจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต
ชีวิตการทำงาน ชิต บุรทัต ไม่สู้ราบรื่นนัก นับตั้งแต่เริ่มทำงาน ชีวิตก็ต้องพบกับอุปสรรค และความฉุกละหุกหลายครั้งหลายหน บางครั้งความไม่ราบรื่นนั้นเกิดจากชีวิตการทำงานหนังสือพิมพ์ ซึ่งต้องพบความล้มลุกคลุกคลานของหนังสือพิมพ์ฉบับแล้วฉบับเล่า แต่ความรักงานหนังสือพิมพ์ทำให้ชีวิตต้องคลุกคลีอยู่กับวงการหนังสือพิมพ์จนตลอดชีวิต แต่หลายครั้งที่ชีวิตต้องเบนออกไปจากจุดหมายเพราะการดื่มสุรา ชิต บุรทัต หัดดื่มสุรามาตั้งแต่เมื่ออายุยังน้อย และติดสุราอย่างหนัก ถึงขนาดที่ว่าผูกพันตนเองเอาไว้เป็นส่วนหนึ่งที่แยกจากกันไม่ได้ จึงทำให้ชีวิตทั้งส่วนตัวและการทำงานได้รับอิทธิพลโดยตรงจากความผูกพันดังกล่าว ชิต บุรทัต ต้องหันเข็มชีวิตจากการรับราชการกรมตำรวจ และการเป็นครูก็เพราะการดื่มเหล้าและแม้จะต้องบรรพชาเป็นสามเณรถึง ๒ ครั้ง ก็ยังไม่สามารถจะหยุดการดื่มเหล้าได้ ในชีวิตส่วนตัวนั้นเมื่อเริ่มต้นชีวิตแต่งงานในปี ๒๔๖๙ กับนางจั่น หญิงหม้าย ซึ่งมีอายุแก่กว่า ๕ ปี ชิต บุรทัต ก็เลิกดื่มเหล้าไประยะหนึ่ง แต่ไม่นานนักก็กลับเข้ารูปเดิม ชิต บุรทัต ดื่มและเที่ยวจนนางจั่นภรรยา ไม่อาจทนอยู่ด้วยได้ หนีออกจากบ้านไป บิดาเองก็โกรธที่ไม่สามารถหาทางให้ลูกชายเป็นคนดีได้ จึงขายบ้านและสมบัติส่วนตัวจนหมด ชีวิต ชิต บุรทัต ในช่วงนี้จึงค่อนข้างจะผิดหวังและขมขื่น จนกระทั่งได้รู้ข่าวภรรยาซึ่งหนีไปอยู่กับญาติพี่น้องที่สมุทรสงคราม และได้ไปเป็นพี่เลี้ยงพระโอรสในกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ อยู่ประมาณปีกว่า ชิต บุรทัต จึงตามไปขอคืนดีและพากลับมาอยู่ด้วยกันจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต
งานกวีนิพนธ์ของ ชิต บุรทัต ชิต บุรทัต เริ่มงานเขียนกวีนิพนธ์ครั้งแรกเมื่ออายุได้ ๑๘ ปี ขณะเมื่อยังบวชเป็นสามเณรจำพรรษาอยู่ที่วัดบวรนิเวศวิหาร งานชิ้นแรกที่ประสบความสำเร็จนั้นได้ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ใช้นามปากกาว่า “เอกชน” เมื่องานชิ้นแรกได้ประกาศถึงฝีมือ ที่เป็นเยี่ยมทางการเขียนกวีนิพนธ์แล้ว งานชิ้นต่อๆ มาก็ได้ปรากฏในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่อยู่เป็นประจำ และได้รับรางวัลในการประกวดการแต่งโคลงกระทู้ ในหน้าหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ตลอดมา จนกระทั่งถึงขั้นที่ได้รับเชิญให้เป็นผู้คัดเลือกบทกวีสำหรับลงพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ เพราะความปรีชาสามารถในทางการประพันธ์ ทำให้ ชิต บุรทัต มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักทั่วไป สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งในขณะนั้นดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย และองค์สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณได้ทรงพอพระทัยในผลงานของ ชิต บุรทัต ที่เขียนสดุดีพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชิ้นที่ชื่อ กาพย์สรรเสริญพระเกียรติคุณ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พระปิยมหาราช จึงมีพระประสงค์ขอพบตัว ชิต บุรทัต โดยได้มีรับสั่งให้บรรณาธิการ เป็นผู้พามาเข้าเฝ้าที่หอพระสมุด ทรงมอบหนังสือให้เป็นที่ระลึกและให้กำลังใจแก่ ชิต บุรทัต เป็นอย่างสูง และในปี ๒๔๕๔ ก็ได้รับอาราธนาให้เข้าร่วมแต่งฉันท์สมโภชพระมหาเศวตฉัตร ร่วมกับกวีเอกคนอื่นๆ คือ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ (น.ม.ส) และหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) เพื่อใช้สวดสังเวยในงานพระราชพิธีฉัตรมงคล ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้รับพระราชทานเงินเป็นรางวัล ๒ ชั่ง
เวลาได้ช่วยให้ความเชี่ยวชาญทางการประพันธ์ของ ชิต บุรทัต เพิ่มมากขึ้นและเมื่อมีชื่อเสียง งานเขียนก็เพิ่มตามมา หนังสือพิมพ์ที่ออกในยุคนั้นต่างก็มีความต้องการงานเขียนของ ชิต บุรทัต และนอกเหนือไปจากงานกวีนิพนธ์ที่ปรากฏในหน้าหนังสือพิมพ์แล้ว ชิต บุรทัต ก็ยังแต่งบทละครร้องซึ่งกำลังเป็นที่นิยมในสมัยนั้นให้กับคณะละครปราโมทัย ของพระโสภณอักษรกิจ โดยใช้นามปากกาในการแต่งว่า “เจ้าเงาะ”
จากการที่มีงานเข้ามามากมาย มีชื่อเสียงนี่เองได้ทำให้ ชิต บุรทัต มีความประสงค์ที่จะสึกออกมาใช้ชีวิตการเป็นฆราวาส เพื่อได้ทำงานที่ใจรักได้อย่างสะดวก ขณะเมื่อยังเป็นสามเณร แต่ถูกบิดาและสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส องค์อุปัชฌายะทัดทานไว้ให้อยู่จนอายุครบอุปสมบท ชิต บุรทัต จึงจำใจจำพรรษาอยู่ต่อมา จนกระทั่งผ่านการอุปสมบทและจึงได้ลาสิกขาบทในปี ๒๔๕๖ ออกมาทำงานที่หนังสือพิมพ์ศรีกรุงก็ได้ตั้งนามปากกาใหม่ขึ้นอีกนามหนึ่งคือ “แมวคราว” ในช่วงนี้เองที่งานของ ชิต บุรทัต ได้ตีพิมพ์แพร่หลายให้หน้าหนังสือพิมพ์หลายฉบับ อาทิ พิมพ์ไทย สยามราษฎร์ ฯลฯ
ด้วยความสามารถในการเป็นกวีเอกทำให้ ชิต บุรทัต ได้รับเกียรติสูงสุดในชีวิต นั่นคือได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในครั้งนั้น ชิต บุรทัต ได้เขียนบทกวีนิพนธ์ ปลุกใจ ส่งไปลงหนังสือสมุทรสาร นิตยสารรายเดือนของราชนาวีสมาคม บทปลุกใจนั้น มีว่า
“เกิดเป็นคนไทย	ทั้งใจและนาม
ทั้งสองปองความ	หมายคงตรงกัน
ชื่อตนคนไทย	แต่ใจเหหัน
เป็นอื่นพื้นพรรค์	พาลโหดโฉดเขลา
หมายความนามไทย	คือใช่ข้าทาส
ไปมีใครอาจ	ลบหลู่ดูเบา
ยืนยงคงทาน	มากาลนานเนา
ควรที่ชาวเรา	ตรองตรึกนึกดู”
ปรากฏว่า ได้เป็นที่พอพระทัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงเป็นผู้อำนวยการของหนังสือเล่มนั้น ถึงกับโปรดให้ภาพถ่ายผู้เขียนโคลงลงประกอบไว้ด้วย และนับเป็นครั้งแรกที่สมุทรสารได้ลงพิมพ์เรื่องของบุคคลภายนอก นอกจากนั้นก็ยังทรงรับสั่งกับพระยาธนกิจรักษา ผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์พิมพ์ไทยให้ ชิต บุรทัต เขียนประวัติสกุลขึ้นทูลเกล้า เพื่อจะทรงพระราชทางนามสกุลให้ ซึ่งได้ทรงพระราชทานนามสกุล “บุรทัต” ให้เมื่อ ชิต ทูลเกล้าฯ ขอพระราชทานนามสกุลในเวลาต่อมา
งานกวีนิพนธ์ส่วนใหญ่ของ ชิต บุรทัต เป็นคำประพันธ์ประเภทฉันท์ มีทั้งที่แต่งขึ้นด้วยจินตนาการของความเป็นกวี ชมธรรมชาติ บทอุปมาเปรียบเทียบซึ่งส่วนใหญ่เป็นบทสั้นๆ ที่แต่งเป็นเรื่องยาวๆ ก็ได้แก่เรื่องในชาดก คำฉันท์สดุดี เฉลิมพระเกียรติ บทพรรณนา เช่น ฉันท์เฉลิมพระเกียรติงานพระเมรุทองท้องสนามหลวง กรุงเทพคำฉันท์ คนชั่วอกตัญญู อิลลิสชาดกในเอกนิบาต เป็นต้น
แม้ว่าชีวิตส่วนตัวของ ชิต บุรทัต เป็นชีวิตที่ไม่อยู่ในกรอบที่ดีนักก็ตาม แต่ในทางงานการเขียนหนังสือแล้ว ชิต บุรทัต มีฝีมือระดับครู นับเป็นกวีเอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ความสามารถพิเศษของ ชิต บุรทัต ก็คือการแต่งคำประพันธ์ประเภทฉันท์และกาพย์ ชิต บุรทัต มีลีลาในการแต่งที่ไม่อาจมีกวีใดเทียบได้ มีความเชี่ยวชาญในการเลือกใช้ถ้อยคำตลอดจนการเล่นสำนวนโวหารได้อย่างไพเราะ ขณะเดียวกับที่เคร่งครัดต่อกฎเกณฑ์ของคำประพันธ์นั้นๆ งานกวีนิพนธ์ของ ชิต บุรทัต จึงมีคุณค่าทางความงามของภาษาพร้อมมูล งานชิ้นเอกของ ชิต บุรทัต คือเรื่องสามัคคีเภทคำฉันท์ ซึ่งมีชนิดของคำฉันท์ถึง ๓๐ ประเภท ที่สามารถใช้เป็นต้นแบบของคำฉันท์ได้อย่างดี
งานกวีนิพนธ์ของชิต บุรทัต เท่าที่รวบรวมได้แล้ว มีดังนี้
ประเภทสดุดี	สรรเสริญพระคเณศร, มหานครปเวศคำฉันท์, ฉันท์ราชสดุดี และอนุสาวรียกถา, กาพย์เฉลิมพระเกียรติงานพระเมรุทองท้องสนามหลวง, ฉันท์เฉลิมพระเกียรติงานพระเมรุทองท้องสนามหลวง, เฉลิมฉลองวันชาติ, ปรีดิปรารมภ์, ชาติปิยานุสรณ์, สำแดงสดุดีศัพท์, ต้อนรับทหารหาญ, กล่อมช้างสวรรค์, กรุงเทพคำฉันท์, คนไทยใจเพชรฯ
ประเภทคติคำสอน	ตู้ทองของปราชญ์, กันก่อนแก้, ทำลายง่ายกว่าสร้าง, สัญชาติอีกา, เบื้องหน้าชีวิตมนุษย์, เลิกความคิดชนิดเขลาหลงเสีย, หน้าที่สามประการของเรา, คนชั่วอกตัญญู, คติของพวกเราชาวไทย, ตาโป๋คำฉันท์, เสียงสิงคาล, สัตว์หน้าขน, แถลงสุภาษิต, ไม่อดทนต่อคำสั่งสอน, เหตุและผล
ประเภทชาดก	สามัคคีเภทคำฉันท์, ลิลิตสุภาพจุลธนุคคหะบัณฑิต, ลิลิตสุภาพพาโลทกชาดกในทุกนิบาต, อิลลิสชาดกในเอกนิบาต, เวทัพพชาดกคำฉันท์, กกุฎวานิชคำโคลง
ประเภทชมธรรมชาติ	อุปมาธรรมชาติ, วารวิสาขะมาส, วัสสานฤดู, เหมันตฤดู, เหมือนพระจันทร์ข้างแรม, ข้าพเจ้านั่งอยู่ชายทะเล, ดรุณรำพึงคำฉันท์, ภาพที่หลับตาเห็น, เอกเขนกขอบสระ, ดรุณจตุราภิรมย์, นิราศนครราชสีมา, นิราศแมวคราว, ชีวิตเราเปรียบด้วยนกบิน
ประเภทเบ็ดเตล็ด	ความรู้, สหลักษณ์, กวีสี่, กำเนิดแห่งสตรีคำโคลง, สละกันเพราะแต่งงาน, เราจน, บุญตามาพบ, หนาวอะไร, ความรักของแม่, ผิดกัน ฯ
ชิต บุรทัต ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน ๒๔๘๕ ด้วยโรคลำไส้พิการ ที่บ้านถนนวิสุทธกษัตริย์ ซึ่งคณะหนังสือพิมพ์ต่างๆ ได้ร่วมกันเป็นเจ้าภาพเผาศพเมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๗๕ รวมอายุได้ ๔๙ ปี
สรรเสริญพระคเณศวร
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ อ้าองค์พระทรงพระศิริลักษณ์	คชพักตร์ประไพพรรณ
อาภรณ์บวรวิจิตระสรร	พะสกนธะก่องแสง ฯ
๏ ลูบไล้พิเลปน์จุรณะจัน-	ทนะอันอร่ามแดง
กำยำพระกายะยละแขง	พลขันธะยรรยง ฯ
๏ หาญห้าวมหิทธิ์พหุทโห-	ทระหัตถะธำรง
เชือกบาศและอังกุษะพระทรง	วรอาศน์มุสิกยาน ฯ
๏ เชี่ยวศรีกวีวิทยาวาท	วุฒิศาสตร์วิเศษสาร
ส่ำสิ้นสกลศิลปการ	พระประกอบประกาศผอง ฯ
๏ ตำราพิชาภรณะอัก-	ขรลักษณ์ตลอดมอง
มูลมวลละล้วนนิติละบอง	บทะแบบระบิลบรรพ์ ฯ
๏ จอมจินต์กวีบวระวา-	กยะสาระโคลงฉันท์
กาพย์กลอนลิลิตวิวิธะวรร	ณคดีประดามาน ฯ
๏ ทรงโปรดประสาททนุประสิท	ธิอุทิศประดิษฐาน
เทอดไว้วิธีระบุวิธาน	พิธะถ่องแถลงสอน ฯ
๏ ครูเดิมอดุลย์อุดมะสา-	ธุมหาคุณาทร
สืบสนธิศิษยะนิกร	ลุวิสัยประเสริฐสุนทร์ ฯ
๏ ข้าน้อมพระจอมกวิวิเศษ	พระคเณศวร์อนันต์คุณ
สรวมจงพระจงนิจะกรุณ	เฉพาะเพื่อจะเอาภาร ฯ
๏ ศิษย์ผู้ประกอบนิสยะมี	ณกวีวิชาการ
รักเรียนเจริญพิริยะนาน	บมิหน่ายและคลายเพียร ฯ
๏ โปรดดลกมลขณะจรด	นยะบทระเบียบเขียน
โดยแบบก็แนบพจนะเนียน	เพราะสนิทณสำนวน ฯ
๏ เชิงอรรถก็ขัดกระจะกระจ่าง	บมิพรางฉงนชวน
เชิงความงามก็งามนยะขบวน	ดุจะภาพพินิจเห็น ฯ
๏ เชิงคำก็สัมผัสประดับ	เสนาะจับหทัยเย็น
เชิงเรื่องก็เรียบผิวะจะเป็น	ผลเหตุบห่อนเฟือน ฯ
๏ นึกใดสิได้ประดุจะดำ	ริหะจำบลืมเลือน
เขลามักจะชักชวนะเชือน	และฉงานกระจายสูญ ฯ
๏ ยิ่งเรียนก็ยิ่งอุดมะยิ่ง	คุณะยิ่งภิโยภูน
ถึงหากมิมากก็บริบูรณ์	ดุจะที่กระทำมา ฯ
๏ ตามมีสมรรถะปฎิภาณ	พลญาณและปัญญา
อย่าด้อยแลถอยพิทยะหา	ยนะให้กษัยหาย ฯ
๏ จักยังประโยชน์ณกวิสา-	ระวิชาบเสื่อมคลาย
สืบจินต์กวีวิสยะสาย	อนุสนธิ์มิเสียที ฯ
๏ ไว้นามนิยมเพราะบมิขาด	กวิปราชญ์ณเพรงมี
ไว้ปากและวากยะวจี	จิรเนื่องฉนำนาน ฯ
๏ เป็นเกียรติอาภรณะเทียร	ฆะสเถียรสถิตธาร
เป็นศรีนครนระจะขาน	ระบุชื่อระบือชม ฯ
มหานครปเวศน์คำฉันท์
๑๑
๏ กรุงเทพมหานคร	อมรรัตนะโกสินทร์
พารามหาอิน-	ทระอยุธนิโยดม
๏ โมฬีดิลกภพ	นพรัตน์บุรีรมย์
เริงราษฎร์ประชาสม	สุขะโสตถิ์เกษมสานต์
๏ เป็นที่สถิตรา-	ชนิวาสะโนฬาร
พิศแล้วพิไลบาน	มนะเบกมิเบื่อชม
๏ สูงลิ่วสล้างยอด	ดุจย้อยพิมานพรหม
ใหญ่งามสง่าสม	กละเทพชะลอลง
๏ ได้ส่วนละล้วนสิท-	ธิพิจิตระบรรจง
ยิ่งยวดและทรวดทรง	ศุภะแพร้วพพรายสี
๏ ปราการประกิตล้อม	ระยะป้อมประดิษฐ์ดี
มั่นคงประกอบมี	ณระหว่างประจำเนือง
๏ นอกในนครดู	ชละคูประตูเมือง
ศัตรูริปูเปลือง	พละเปล่าจะต่อตี
๏ แถวถลถนนตาม	ระบุนามอเนกมี
รื่นเรียบระเบียบดี	และสะอ้านสะอาดตา
๏ ผาดผ่านสะพานข้าม	ยละงามและแน่นหนา
ใครใดจะไปมา	ก็สะดวกสบายเดิน
๏ บ้านตึกคฤห์ครึกตั้ง	สรพรั่งตระหง่านเมิล
ปราโมทย์กระมลเพลิน	จระพลางพินิจยล
๏ เดิมเราสิเนาพา-	หิระคามะแห่งหน
บอบช้ำระกำทน	ทุระทุกขะลำเค็ญ
๏ พบแต่ประชุมชาว	พนะชนบทเป็น-
ผู้ห่างจะรู้เห็น	คุณะโทษประโยชน์ผล
๏ ไกลความสนุกทุก-	ขณะสุขบได้ดล
บัดนี้สิมายล	พระมหานครหลวง
๏ พ้องพบประสบข้า-	วระบาทธุลีปวง
น่าเปรมเกษมดวง	จิตปลื้มมิลืมชม
๏ สมเด็จบรมนารถ	อธิราชนโรดม
โปรดเกล้าฯ สฤษดิ์สม	กิจะรัฐเจริญเรือง
๏ รู้รอบระบอบสรรพ์	ระบุบรรพ์อนันต์เนื่อง
เหตุการณ์ณบ้านเมือง	ก็ประจักษ์พิจารณ์ญาณ
๏ เว้นชั่วประพฤติชอบ	ธุระประกอบทวีการ
สัตย์ธรรมประดิษฐาน	ดุจะอ้างละอย่างยล
๏ ห้าวหาญทหารบก	กิจะยกอรินทร์รณ
ป้องเขตประเทศชน-	บทะทั่วไผทไทย
๏ ทุกกรมและกองหลาย	พละหมายประชิดชัย
เชิงยุทธศาสตร์ไกร	วิธะเกริกกระบวนหาญ
๏ เหิมราญทหารเรือ	คณะเหลือประมวลมาณ
รายห้องริปูราน	รัฐะถิ่นทะเลชล
๏ ล้วนเชี่ยวเฉลียวส่ำ	กิจะชำนิไกกล
เอาธูรพิทักษ์ยล	ประดิยุทธะนาวา
๏ ผ่านเห็นพหลเสือ-	พนะเหลือพิไลตา
กิจจานุกิจปรา-	รภะปรีชะเปรื่องสม
๏ “เสียชีพมิเสียสัตย์”	ศิริวัจน์วโรดม
นิตย์ตรึกระลึกรม-	ยะประดับณดวงมาน
๏ เหล่าสรรพะลูกเสือ	คณะเจือประจงการ
ฝึกหัดมนัสบาน	บมิคิดจะบิดเบือน
๏ แม้รุ่นดรุณอยู่	สติรู้ระลึกเตือน
รักชาติบแชเชือน	พิศะชวนคะนึงชม
๏ อีกพลตระเวนวาง	ระยะทางวิถีคม
ไวว่องประลองสม	กิจะสิทธิรักษา
๏ ป้องกันนิกรพาล	จะระรานและพาธา
กำกับระงับอา-	ดุระเหตุระไวระวัง
๏ นักเรียนก็เพียรหา	วิทยานิยมหวัง
ซึ่งศิลปศาสตร์กัง-	วละนึกและฝึกสอน
๏ ปรุงเชาวน์เฉลาปราชญ์	วุฒิวาทกระวีวร
เพิ่มพูนสถาพร	คุณะภาพพิชาชาญ
๏ ข้าราชการปวง	ณกระทรวงทบวงการ
ทุกกรมนิยมภาร	ธุระกอบก็เที่ยงธรรม์
๏ ทั้งทัศนาสงฆ์	ชินวงศ์วิสุทธิ์สรรพ์
งามศีละพรหมจรร-	ยะวินัยสุศึกษา
๏ ครองบรรพชิตหมาย	ยุติกายและวาจา
ใจมั่นณสัมมา-	ปฏิบัติพระสัทธรรม
๏ สืบศาสโนวาท	อนุศาสน์ประกาศนำ
เกื้อสุจริตกรรม	อนุกูลประโยชน์การณ์
๏ ทั้งหลายละล้วนชวน	มนะควรเกษมสานต์
ไว้วางกระมลมาน	บมิน่าจะกังวล
๏ นี้เหตุพระเป็นเจ้า	ภพะเฝ้าประชาชน
ทรงมุ่งผดุงจน	รัฐะรุ่งจรุงรมย์
๏ ควรที่จะคำนึง	พระคุโณปการสม-
เด็จปิ่นปิโยดม	นิจะวันและเวลา
๏ ขอชัยมงคล	พรผลพิเศษสา-
ธรเลิศ ณ โลกมา	ดละเสริมประสิทธิ์พูน
๏ พุทธานุภาพเรือง	อดิเรกวราดูลย์
ธรรมานุภาพบูรณ์	สุขะบถคุโณฬาร
๏ สังฆานุภาพสรรพ์	สุภะขันธสันดาน
เทวานุภาพชาญ	สุระฤทธิเกริกไกร
๏ สรวมจงพิทักษ์รักษ์	อธิราชนเรนทร์ไท
ให้ทรงเสวยไอ-	ศุริย์ราชย์เจริญเทอญ ฯ
ฉันท์ราชสดุดี และ อนุสาวรียกถา
วสันตดิลกฉันท์ ๑๕
๏ ที่หนึ่งนิยมมกร มา-	สะมหาสมัยดล
คือกาละน่านิกร ชน	นระในไผทสยาม
๏ จักพึงคะนึงพระกรุณา-	ธิประการะโดยความ
บรรยายอเนกนยะ ณ ยาม	อนุสรฌ์ ลุโอฬาร
๏ ทั้งนี้เพราะวีระวรขัต-	ติยฉัฏฐภูบาล
ไท้นั่นสวรรคตะประมาณ	ประลุครบประจบปี
๏ วันมาสเฉลิมพระชนมา	ยุมหาพิธีศรี
เสริมหวังสวัสดิ์สิริทวี	สุภวัฒน์สถาวร
๏ ขวบนี้พระลี้ ประลุศิวา-	ลยะอ้าพญามรณ์
เว้นเมตตะเหตุจะอุปกรณ์	คณะสัตว์ ณ โลกสรรพ์
๏ ถึงคราก็คร่าชีวะและยึด	ลุมฤตยุหัตถ์พลัน
ไป่รู้ ณ รัตติ์ทินะนิรัน-	ตระรวบประจวบตรง
๏ แต่เฉกพระเอกอดุละเธียร	วุฒิเกียรติ์กษัตริย์ทรง
นามาภิไธยอุดมะมง-	กุฎะเกล้าพระเจ้าเศียร
๏ ไม่น่าพญามฤตยู	จะเจาะจู่ผจญเบียน
จองบีบพระชีพมละเสถียร	ทิพโลกสวรรค์เสวย
๏ ทิ้งโศกวิโยคเพราะพระประลาต	ก็แหละราษฎร์พศกเคย
ยลหวังสิว่างนยนะเลย	สละลับมิกลับคืน
๏ เห็นแต่อนุสสรณวัต-	ถุมนัสจะกลัดกลืน
กล้ำเศร้าก็สุดสติจะฝืน	และมิใฝ่หทัยถวิล
๏ “รามหก-สะพาน” พิระมหา-	ปิยะราชะทินจินตน์
จับศัพท์และโสตเสนาะมมิภิน-	ทนะตราบพิภพสลาย
๏ โอกาสพระราชบรมสม-	ภพภิรมย์นิยมกลาย
เพียรมั่นกตัญญุตะและหมาย	มนะนึกนิรันดร
๏ อ้างคุณวิบุลย์บวระเดช	ยละเชษฐะภูธร
ไท้ผู้ลุสู่ศิวะอมร	ภพะแมนพิมานเมือง
๏ สรวมพึงสะพานพระอภิไธย	ถิระในสภาพเนือง
เนื่องเนิ่นเจริญจิระประเทือง	ธุระรอบจะกอปรทำ
๏ เทอดลาภสภาพพิพิธะผล	ลุอนนต์อเนกนำ
ผลดีทวีทะนุประจำ	มิประจากกระจายสูญ
๏ สรวมบารมีและพระมหา-	กรุณานุภาพพูน
ราชปัจจุบันพระอนุกูล	กิจะรัฐะธำรง
๏ พร้อมองค์พระเอกบรมรา-	ชินยาธิพงศ์ทรง
เสพสันติสิทธิ์กิจะประสงค์	เฉพาะราชปรารถนา
๏ อ้างอาทิ์พระพรจตุรพิธ	ขณะนิตย์ประมวลมา
สู่สมพระราชนิยม สา-	ธระโสตถิ์เกษม—เทอญ ฯ
กาพย์เฉลิมพระเกียรติ งานพระเมรุทองท้องสนามหลวง
สรวมชีพบังคมบาท	พระบรมนารถพระทรงธรรม์
พระจอมมไหสวรรย์	สยามเขตประเทศไทย
ซึ่งเสด็จเฉลิมฉัตร	ผดุงรัฐดิเรกใน
มงคลมหาสมัย	ดิเรกฤกษ์อุดมวาร
พระองค์ก็ดั่งองค์	ภุชพงศ์พระอวตาร
แบ่งภาคมาสังหาร	อสุรร้ายมลายสูญ
ให้เทพเป็นต้น	เกษม มน สราญพูน
เพิ่มสุขพระอนุกูล	ประกอบด้วยพระการุณ
ก็ทราบตามเรื่องมา	ปรัมปรามิเห็นคุณ
เป็นที่จับจิตจุน	จะให้เกิดประสาทอัน
เย็นฉ่ำกมลชื่น	บ มีอื่นจะเทียมทัน
ครั้นจอมนรินทร์ปัญ	จมรัชกาลทรง
เสด็จมาสู่โลกนี้	และควรที่จะพิศวง
ด้วยเหตุอันพระองค์	สฤษดิ์ไว้แก่ชาวเรา
เทียบกับวัตถุหนัก	ยิ่งๆ นักก็ยังเบา
ดินแดนอุทกเขา	ก็ บ เทียบ บ เทียมทัน
เพราะทรงพระมหา	กรุณาธิคุณอนันต์
ควรเสริญพระคุณสรรพ์	สถิตไว้ระหว่างเศียร
บัดนี้จะกล่าวพจน์	ยอพระยศแลพระเกียรติ
เพื่อไว้ให้จำเนียร	ระลึกรู้จิรังกาล
พระราชสมภพ	ฉนำสบฉลูวาร
ทศมาสขึ้นอังคาร	ดิถีฤกษ์อุดมกล
ตรงกับวันทวิ	สติมีอย่าฉงน
เดือนนามกันยายน	ร.ศ. เจ็ดสิบสองไข
เป็นวันพระองค์มา	อุบัติภาคะภพใน
ฤกษ์ยามบวรไฉน	จะมิควรมหัศจรรย์
ทรงพระเจริญมา	พระก็หานุสาน์สรรพ์
นานาพิชาอัน	อุดมเอกพระเชี่ยวชาญ
ควรรู้พระรู้รอบ	พระรอบคอบกมลมาน
พระฉลาดพระอาจหาญ	พระยิ่งด้วยพระปัญญา
บรรลุพระชนม์โส-	ฬสโอ้ พระชนกา-
ธิเบศร์พระองค์มา	เสด็จสู่ศิวาลัย
พระองค์ถวัลย์รัช	เฉลิมฉัตรดิลกชัย
แทนปิ่นชนกไอ	สุริย์สิ้นไผทสยาม
ผ่านกรุงผดุงชาติ	นิกรราษฎร์นิคมคาม
เขตทั่วสุธาตาม	บุรพแบบประเพณี
ในกาละเอกา	ทศวาระอันมี
มาสพฤศจิกามี	ร.ศ. แปดสิบเจ็ดดล
ครั้นเมื่อพระองค์ได้	เสวยไอสวรรย์อนนต์
พระองค์ก็ทรงชน	ม ระหว่างปฐมวัย
กษัตริย์อดีตกาล	บุราณมีฉะนี้ไฉน
ที่ทรงพระชนม์ใน	ฉนำนี้และเชี่ยวชาญ
ด้วยศิลปาคม	อุดมยิ่งปรีชาญาณ
สามารถและอาจหาญ	ก็ยากหาและหอนเห็น
ตั้งแต่พระองค์ได้	ครองมไหสวรรย์เป็น
ปิ่นเขตชอุ่มเย็น	ศิรเกล้านิกรสยาม
ทรงเปลี่ยนและดัดแปลง	และจัดแจงนิคมคาม
แว่นแคว้นไผทตาม	สมัยโลกนิยมชม
อีกความประพฤติสรร	พ สิ่งอันประเสริฐสม
กับเหตุที่ปรารมภ์	ประเทศเอกราชเรา
ขนบธรรมเนียมอัน	บุราณสรรก็แบ่งเบา
ที่ควรพระองค์เอา	เป็นเยี่ยงอย่างมิคืนคลาย
สิ่งใดที่ไม่ควร	จะเป็นส่วนคะเนหมาย
ไม่ควรจะบรรยาย	ให้เป็นแบบฉบับไป
พระองค์ก็เลิกถอน	และลดหย่อนให้เบาใจ
แก่ราษฎรใน	ประเทศของพระองค์แล
โทษใดที่เดือดร้อน	แก่นิกรก็ผันแปร
เลิกเปลี่ยนให้ห่างแห	ประทุษฐ์โทษร้ายแรง
กฎหมายคดีศาล	ก็โองการให้ดัดแปลง
ถูกโลกนิยมแถลง	บ มิอาจจะท้วงติง
สรรพสิ่งที่เรียบร้อย	พระก็คอยจะอ้างอิง
เหตุให้เราเห็นจริง	ประดุจดั่งพระองค์แสดง
ที่สุดการประดับร่าง	ขนบอย่างบุราณแผลง
ให้งามสง่าแปลง	สะอาดยลกว่าหนหลัง
กิจการ ณ บ้านเมือง	หรือก็เปลืองพระทรัพย์ดัง
หลั่งไหลมาเองหวัง	ต่อประโยชน์เจริญงาม
เปลืองค่าบำรุงนี้	ก็เป็นศรีประเสริฐตาม
จึงทรงพยายาม	มิเบื่อหน่ายพระทัยเลย
พระทรงผดุงพุท	ธศาสน์สุดมิเชือนเฉย
ควรชื่นภิรมย์เชย	ประชาชาติประเทศปวง
อาวาสพยาบาล	สภาคารโรงเรียนหลวง
อีกกรมและกระทรวง	สถานที่ต่างต่างงาม
ตึกรามและร้านห้าง	ดูสำอางสะอาดหลาม
แลลิ่วสล้างตาม	ถนนพิศละลานตา
โรงเลื่อยและโรงสี	ก็มากมีเสมอมา
หุ้นคอมปนีพา	ณิชกรรมธนาคาร
สารพัดอเนกมี	สถานที่ที่สำราญ
ปลุกปลื้มหทัยบาน	เพราะเปลี่ยนแปลงตระการงาม
ทางไกลก็เหมือนใกล้	เพราะรถไอรถไฟหลาม
ควรจักกระทำตาม	ประเทศใดก็ทำลง
ที่รกก็กลายเป็น	ถนนเห็นน่าพิศวง
เพราะเหตุพระองค์ทรง	พระปรีชาจะหาไหน
โทรศัพท์ก็สรรเสก	โทรเลขก็ดังใจ
ปานทิพโสตใน	บุราณกาลจะมีหรือ
ในเขตนครหลวง	ประชาปวงระบือลือ
อื้อเอิกเกริกอือ	สะพรั่งตามถนนหลวง
มีพลตระเวนราย	ประจำสายสถลปวง
ไฟฟ้าสว่างดวง	ประจำรัตติกาลควร
ป้องกันคณาพาล	มิให้ราญรังแกกวน
แก่ราษฎรมวล	เพราะสว่างกระจ่างแสง
ถนนก็สะอาดสะอ้าง	มิรกร้างอาศัยแรง
ค่าจ้างผดุงแปลง	พนักงานบำรุงเสมอ
พฤกษาประจำราย	ตลอดสายถนนเลอ
แลลิ่วละลานเออ	ก็ชอุ่มตระการงาม
พิศเพ่งสะพานผอง	ที่ข้ามคลองตลอดตาม
ถนนหลวงและมีนาม	ประจำด้วยตะลึงหลง
เหล็กหินชะลอหล่อ	ประหลาดหนอช่างบรรจง
ราวกับว่าไม้งง	หฤทัยเพราะความงาม
ฝ่ายสถลตระการหลาก	ชลมารคก็ห่อนทราม
สองหากตลิ่งหลาม	ตลอดด้วยนาวาแพ
น่านน้ำนครเขต	นคเรศร์ก็จอแจ
เรือขึ้นและล่องแล	บ มิขาด ณ แถวชล
นามเรือต่างต่างมาก	เป็นอันยากยุบลยล
แล่นหลีกอยู่สับสน	พิศดูก็งามตา
แพตั้งสินค้าขาย	ประจำรายตลอดมา
สุดที่จะพรรณนา	ภิปรายให้ละเอียดละออ
พระองค์มีเมตตาจิต	ดำริคิดจะทรงชะลอ
สินค้าให้เพียงพอ	เพราะเนื่องกับประเทศผอง
ให้รุ่งเจริญพา	ณิชการะมูลมอง
เป็นหัตถกรรมของ	วิเทศอันอุดมผล
ทรงมีวิจารณ์ญาณ	สมานจิตประชาชน
ต่างชาติภาษาจน	จะทรงทำได้เพียงใด
บำรุงให้เป็นสุข	นิรทุกข์ บ มีภัย
เท่ากับประชาใน	สยามรัฐมิแปรผัน
เพื่อหวังคุณาสาร	จิรกาลมิเร็ววัน
ให้ทั่วให้ถึงกัน	เพราะทรงมีพระการุณ
ทรงเห็นประโยชน์เนิ่น	ความเจริญจะเป็นทุน
เกิดได้ก็เพราะคุณ	ผดุงราชไมตรี
กับต่างประเทศอัน	อุดมสรรพ์ประเสริฐศรี
ด้วยวิทยาปรีช์	เจริญทันสมัยกาล
เหตุนี้พระองค์จึง	สละซึ่งพระสำราญ
ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์	ของพระองค์มิอาลัย
สู้ยากพระกายหน่าย	พระสุขคลายเสด็จไป
สู่แดนยุโรปไกล	วิเทศต่างทวีปกาล
เมื่อคราวฉนำร้อย	สิบหกสร้อยนิยมขาน
ข้ามโอฆะกันดาร	มหาสมุทรชเลไกล
ฝ่าคลื่นและฝืนลม	ระทมทุกข์พระกายไป
เพื่อหวังประโยชน์ใน	ประเทศนั้นและนำมา
เป็นคุณแก่บ้านเมือง	ให้ประเทืองดำเนินหา
ความศิวิไลซ์พา	ประกอบตามแต่ส่วนดี
ไท้มีพระทัยอ่อน	จะเชิดช้อนพระไมตรี
กับต่างประเทศมี	อนุสนธิเนื่องกัน
ในสิ่งที่ควรอ่อน	พระองค์อ่อนมิแปรผัน
ควรเสริญ เจริญนัน-	ทมนัสชโลมใจ
พระองค์เสด็จแดน	ณ แว่นแคว้นกษัตริย์ใด
ชื่นอัธยาศัย	บ มิหน่ายพระทัยเธอ
ทั่วทุกประเทศจัด	ประดิษฐ์รัฐดิเรกเลอ
ต้อนรับและบำเรอ	โดยเสด็จประพาสแดน
ควรเจริญสง่าศรี	และเป็นที่ภิรมย์แสน
เสวยสุขมิขาดแคลน	ขณะคราวเสด็จดล
ใช่แต่จะทรงปัน	พระสัมพันธมิตรผล
ทั้งราชกิจยล	ตลอดทุกประเทศไป
ทรงทอดพระเนตรการ	อันไพศาล ณ ที่ใด
ทราบชัดพระหฤทัย	ก็ทรงจำเป็นตำรา
เพื่อจัดเป็นแบบอย่าง	ระหว่างกิจที่ทรงหา
ใคร่เพื่อจะนำมา	เป็นฉบับประกอบตาม
ไทยเราจะเทียมเทียบ	เสมอเปรียบมิเสื่อมทราม
คู่เคียงสง่างาม	เจริญทันประเทศเขา
หลายมาสเสด็จกลับ	แต่นั้นนับเถอะไทยเรา
แต่ก่อนก็หย่อนเยาว์	จะย่างสู่วิไลเสมอ
สมดังมโนมาตร	มิแคล้วคลาดวิจารณ์เออ
ไทยเราเพราะใครเหนอ	พินิจเถิดนะเราไทย
เปลี่ยนโน่นกระทำนี่	ให้ทวีเจริญใจ
ควรทัศนานัยน์	ประดิษฐ์แปลกเสมอกาล
ทั่วทั้งสยามรัฐ	สารพัดจะสำราญ
ถึงไกลและช้านาน	ประดุจใกล้และเร็ววัน
นาเนกประการมี	ก็สุดที่จะรำพัน
รวบรวมสรุปสรรพ์	อดิเรกอุดมสม
นับว่าเจริญได้	ประเทศไทยนิยมชม
ควรที่จะปรารมภ์	ประคุณูประการของ
พระจอมดิลกปัญ-	จมรัชกาลครอง
เขตรัฐสยามผอง	เจริญขึ้นประการใด
เห็นได้สะดวกดาย	มิบรรยายก็เข้าใจ
ปรากฏกระจ่างนัยน์	นิกรเราก็เล็งเห็น
เป็นฝ่ายอาณาจักร	พระพิทักษ์ผดุงเย็น
เกล้าชาวสยามเป็น	สุขด้วยพระการุณ
พระทรงดำรงกิจ	ทศพิธอดุลคุณ
คือราชธรรมสุน-	ทรเลิศประเสริฐสม
ไพบูลย์มิบกพร่อง	และถูกต้องนิยมชม
ของปราชโญดม	อนุมัติพิพัฒน์ผล
พระญาติวงศ์ผอง	พระก็ต้องเป็นกังวล
บำรุงผดุงจน	ตลอดทั่วทุกพระองค์
ฝ่ายหน้าและฝ่ายใน	หฤทัยพระจำนงค์
ใคร่ให้เสวยมง	คละสุขเกษมสานต์
มุขมาตย์ อมาตย์ปวง	ทุกกระทรวงทบวงการ
ผู้ใดที่เชี่ยวชาญ	วิทยานานามี
รู้รอบประกอบกิจ	สุจริตะธรรมศรี
เที่ยงตรงสุขุมปรีช์	สมรรถฉลาดและอาจหาญ
พระองค์ก็บำรุง	ผดุงยศและเจือจาน
ด้วยราชะบำนาญ	ตลอดทรงพระการุณ
ควรน้อมสิโรตม์ก้ม	หัตถ์ประนมบังคมคุณ
เป็นที่พิเศษสุน	ทรนับคุณากร
นั่นแหละจะเป็นศรี	สวัสดีสุภาภรณ์
แก่เราผู้ราษฎร	นิจกาลมิแปรผัน
ฝ่ายพุทธจักรเล่า	พระผ่านเผ้าผู้ทรงธรรม์
ก็มีพระคุณนัน-	ทนปรุงผดุงเสมอ
บำรุงพระอาราม	วิหารงามสง่าเลอ
หลายแห่งพระทัยเธอ	มิทอดทิ้งให้เสื่อมสูญ
ปวงบรรพชิตฝ่าย	ทุกนิกายก็เพิ่มพูน
รับภาระเป็นธูร	พระอาวาสพิหารหลวง
หมู่สงฆบรรดา	ภิกษุสามเณรปวง
ได้สุขสบายทรวง	บ มิยากลำเค็ญเข็ญ
บำรุงพระพุทธวัจน์	ปริยัติธรรมเป็น
ส่วนอันพิเศษเห็น	ประกอบด้วยประโยชน์หลาย
พระเกรงจะเสื่อมทราม	พระก็ตามขยับขยาย
เปิดเผยให้มากมาย	ก็จัดสอบพิชาอัน
เป็นส่วนมคธพากย์	อุดมหลากพิสุทธิ์ธรรม
รวมเก้าประโยคสันห์	อธิบายยุบลแสดง
ภิกษุและสามเณรก	ก็จัดเจนพระธรรมแถลง
บาลีก็แจ้งแจง	และเข้าสอบพิชาชาญ
สงฆ์ใดพิเศษรู้	เถระผู้วิจารณ์ญาณ
สามารถและอาจหาญ	อรรถะธรรมคโณดม
ก็ทรงพระราชทาน	ยศให้นิยมชม
เป็นอนุกรมสม	พิเศษตามลำดับไป
พัดแฉกประดับยศ	และปรากฏด้วยนามไข
มีนิจภัตรใน	ระหว่างมาสพระราชทาน
ฐานานุกรมจัด	ก็รับพัดปัจจัยทาน
อีกฝ่ายเปรียญชาญ	ฉลาดอรรถธรรมปรีช์
พัดปักตระการงาม	ดูอร่ามสง่าศรี
ตามชั้นประโยคมี	นิตยภัตรอุดมสม
ทรงตั้งสมณศักดิ์	ก็เพราะจักให้ชื่นชม
ในธรรมวโรดม	จะได้สืบนุสนธิ์นาน
ก็แตกก็ฉานใน	วรไตรปิฎกธาร
เพราะเหตุพระองค์สมาน	พุทโธวาทให้โสภณ
ทรงเป็นประธานนำ	พุทธศาสนิกชน
ให้เร่งแสวงผล	วิบากสิ่งที่ชอบธรรม
เป็นส่วนกุศลวัตร	ปฏิบัติดำเนินนำ
สรรพสุจริตกรรม	จรสู่นิสัยตน
ถ้าว่าพระองค์ทรง	สละปลงมิกังวล
พุทธศาสน์ก็หมองมล	จะรุ่งเรืองแต่ไหนมา
อาณาประชาราษฎร์	ก็จะขาดประพฤติหา
ซึ่งธรรมะสัมมา	ปฏิบัติก็ทรุดลง
นี่หากพระองค์นำ	ประพฤติธรรมประเสริฐทรง
พระราชศรัทธาคง	สถิตอยู่จนถาวร
เป็นที่ปิโยดม	นิยมชมและอนุสรณ์
ของเหล่าประชานิกร	สมณพราหมณาจารย์
ทั่วทั้งสยามเขต	และวิเทศก็สาธุการ
บรมโพธิสมภาร	อีกพระอัธยาศัย
เป็นที่เฉลิมเนตร	อันพิเศษเฉลิมฤทัย
ครั้งสองเสด็จไป	ยุโรปอีกสมัยกาล
ศกร้อยยี่สิบหก	นิยมยกลิขิตขาน
เพื่อใคร่จะสำราญ	พระกายส่วนพระองค์เอง
นานาประเทศราช	เอกราชก็ยำเยง
กษัตริย์บุราณเพรง	เจริญราชไมตรีเคย
มีอยู่ก็คราวหนึ่ง	จะยกซึ่งนิเทศเฉลย
อ้างเหตุภิปรายเปรย	อยุธยาสมัยกาล
สมเด็จพระนารายณ์	ธ ประภาษวโรงการ
บัญชาในนายปาน	ราชทูตจรัลไป
สู่ถิ่นนครเขต	ฝรั่งเศสเจริญไม
ตรีกับวิเทศใน	บุราณกาลก็คราวเดียว
นอกนั้นก็ห่อนมี	กษัตริย์ที่จะทรงเฉลียว
เสด็จไปมิมีเทียว	ดุจะดั่งพระองค์เลย
นับแต่พระองค์ครอง	สยามผองภิรมย์เชย
ชื่นชอบกมลเฉลย	บรรลุสี่สิบสามปี
คำนวณคะเนมาก	กษัตริย์ภาคบุราณมี
ทุกทุกพระองค์จี-	ระกาลก็ บ มิปาน
ทั้งความทวีวัฒน์	ผดุงรัฐก็เอาฬาร
กว่าในอดีตกาล	ฉะนั้นนั่นมิใช่หรือ
ไทยเราก็เทียบเทียม	เจริญสู่วิไลลือ
เอื้อมเอาจะถึงมือ	และจะสมประสงค์พลัน
โอ้ โอ๋ เผอิญเคราะห์	ช่างเฉพาะฉกาจฉกรรจ์
มัจจุราชช่างหุนหัน	ขณะนี้มิควรหนอ
จ้วงจับพระทรงฤทธิ์	บ มิคิดจะรั้งรอ
พระชนม์ประจวบพอ	บังควรสู่เสวยสวรรค์
โอ้น่าอนาถหนอ	กระไร รอพระโรคัน
วักกะพิการฉกรรจ์	มาประสบพระทรงชัย
พระองค์ประชวรกาล	ก็เจ็ดวารมิทันไร
โอเหลือจะอาลัย	พระองค์สุดจะพรรณนา
แพทย์ผู้ประจงจัด	มิเต็มหัตถ์ที่คัดหา
เครื่องห้ามพระโรคพา	ธ โอสถประกอบถวาย
พระชนมายุยังน้อย	แต่ล่วงคล้อยจะบรรยาย
ครบห้าสิบแปดหมาย	คณนาฉนำตาม
ในวันคำรบยี่-	สิบสองมีจะกล่าวความ
มาสนั้นและมีนาม	ตุลาคมสมัยขาน
ร.ศ. นิยมร้อย	ยี่สิบสร้อยอีกเก้ากราน
ตรงกับ ณ แรมวาร	สี่ค่ำเสาร์ดิถีเดือน
สิบเอ็ดและปีจอ	สมัยก็นิยมเหมือน
ตรงกันมิฟั่นเฟือน	ประจวบรัตติกาลถึง
สองยามและนาที	มีเศษสี่สิบห้า จึง
เคราะห์ฆาฏฉกาจรึง	ระรานปิ่น ผไท ไท
เอกองค์พระทรงยศ	สวรรคตพระครรไล
ละโลกมนุษย์ไป	สถิตโลกวิมานแมน
รุ่งขึ้นนิกรสยาม	ก็ทราบความตลอดแดน
เศร้าโศกกำสรดแสน	ระทดสุดจะกำสรวล
ชาวเราสยามโอ้	วิปโยคะทุกข์ครวญ
มีเหตุที่บังควร	สลดมาอุบัติมี
ดินฟ้าอากาศพิศ	พินิจดูก็เศร้าศรี
เฉกช่วยประชาชี	สยามชาติคะนึงถึง
แต่นี้ผิว์เราจัก	สามิภักดิ์และรำพึง
ร้อนเร่าระรุมรึง	อุระรุ่มสักปานใด
ก็ห่อนประสบเห็น	อิศวเรนทร์ ไผทไกร
องค์เดียวเสด็จไป	ระลึกแล้วก็โหยหวน
ใช่แต่สยามเรา	จะสร้อยเศร้าสลดครวญ
แม้ต่างประเทศชวน	กันระทดแทบทุกแดน
ทราบเหตุก็อาลัย	คะนึงในพระองค์แทน
เสด็จสู่วิมานแมน	รึจะวายกมลครวญ
โอ้ตั้งแต่นี้ปิ่น-	ปรมินทร์มเหศวร
แห่งชาวสยามมวล	เสด็จลับมิคืนครอง
ได้แต่จะบังคม	พระบรมโกศทอง
บำเพ็ญกุศลของ	อุทิศทักษิณาทาน
เพื่อได้ฉลองพระเดช	พระจุนเจตนาการ
เป็นส่วนกุศลสาร	ถวายแด่พระองค์ไป
บัดนี้ประจวบการ	มโหฬารดิเรกไกร
เกริกชาวนิกรไทย	จะสนองคุณากร
คือจักถวายพระเพลิง	เถลิงเกียรติพระภูธร-
เมรุมาศอันบวร	สมัยนี้จะได้ยล
ชาวเราสยามชาติ	จะแคล้วคลาดมิเห็นหน
โกศทองพระภูวดล	ดิลกโอ้อนาถหนา
แม้เสด็จสวรรคต	ก็ปรากฏพระคุณมา
มากมายดั่งรจนา	แสดงแล้วมิฟั่นเฟือน
เท่ากับพระองค์ทรง	ดำรงซึ่งพระชนม์เตือน
จิตเราระลึกเหมือน	พระองค์ยังดำรงชนม์
เอกองค์อันอำรุง	ผดุงภูวมณฑล
เป็นสุขเกษมมน	นิกรราษฎร์สยามผอง
ก็คือพระหน่อนาถ	มกุฎราชที่ทรงครอง
ฉัตรแก้วปกเกศของ	คณาข้าพระบาทแทน
จอมจักรชนกนาถ	อภิชาติมิขาดแคลน
รื่นร่มภิรมย์แสน	อุดมโดยสวัสดี
สยามเขตประเทศไทย	จะวิไลเจริญศรี
ดั่งก่อนและจักทวี	พิพัฒน์ยิ่งประเสริฐสม
ขอให้พระจอมขัต-	ติยฉัตรวโรดม
ทรงวายพระทุกข์ระทม	อุปัทว์อันตรายภัย
ส่ำพาลพิบัติสา-	รพัดกาละใดใด
จุ่งหลีกปราศไกล	อย่ามาพ้องมาแผ้วพาน
จงทรงพระชนม์เจริญ	จิระเนิ่นเกษมปาน
เทเวศร์สถิตสถาน	วรทิพพิมานบน
ปวงหมู่ริปูราช	จงปราศทุกแห่งหน
นอบน้อมศิโรตม์ตน	เพราะพระเดชมโหฬาร
ดั่งข้าพระพุทธเจ้า	กระวีเหล่านิพนธ์สาร
สมญานวะทวาร	ถวายพรฉะนี้เทอญ ฯ
ร.ศ. ๑๒๙
ฉันท์เฉลิมพระเกียรติ
งามพระเมรุทองท้องสนามหลว
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
ปวงข้าสมาชิกะสโม	สระนพทวาสนาม
สุดแสนจะอาลยะและความ	วิปโยคฤๅห่างหาย
โอ้ปิ่นนรินทร์บรมะนาถ	ปิยะราชพระองค์วาย
ชนม์สูญพระชีพพระวระกาย	อุปบัติดุสิตสรวง
คงแต่พระนามพระคุณะอัน	พระสถิตเสถียรปวง
คัมภีระภาพสุขุมะตวง	ละก็ปัถะพีดล
ไหนเลยจะธารพระคุณะเทียบ	บมิเทียบมิพอขน
ลงสู่มหาสมุทชล	ก็ บ อาจจะเต็มตาม
ที่ได้ขยายยุบละกาพย์	บทะทราบภิปรายความ
ภักดีนะปิ่นรัฐะสยาม	ปรมินทร์พระภูเบนทร์
นับแต่ทิวาจระสวรร	คตะปัญจมาสเจน
จวบเชิญพระโกศจระพระเมรุ	และถวายพระเพลิงกาล
ก่อนเคยประณตกระประนม	ทสะนัขสโมธาร
พรั่งพร้อม ณ มาสละทวิวาร	อภิวาทย์ถวายพวง
บุปผาและมาลยะประทีป	สุวคันธ์ระรื่นทรวง
บูชาสการะนระปวง	อภิรมย์จะหาไหน
ครั้งนี้และเป็นทิวัสะปัจ	ฉิมะทัศนานัยน์
แม้เราจะปรารภะฤทัย	จะคะนึงก็ห่อนเห็น
ข้าน้อยจะกล่าวพจนะอัก	ขระพรรคสุภาณเป็น
ฉันท์พากย์ฉลองพระคุณะเย็น	ศิระเกล้ากระวีผอง
สำแดงแถลงบทะลิขิต	ขณะพิศพระเมรุทอง
ชาวไทยทฤษฎ์คุณะสนอง	และถวายพระเพลิงเป็น
เครื่องรู้ระลึกกมละมาน	ฐิติกาลมิลืมเห็น
เป็นที่ชโลมหทยะเย็น	ขณะเมื่อวิจารณ์ฉันท์ ฯ
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
เอกูนะติงสา	ธิกะสัตสมัยพรรษ์
โสฬสนิยมวัน	พฤหัสบดิ์ มีนาคม
เป็นการประจวบวา-	ระถวายพระเพลิงบรม-
ศพปิ่นปิโยดม	ปรมินทร์บดินทร
เริ่มการกุศลวัตร	อดิเรกะบวร
ถึงวารทิวาตอน	สุริย์ป่ายประชุมกัน
อัญเชิญพระศพปิ่น	ธิบดินทร์พระทรงธรรม์
พร้อมพรั่งพระวงศ์สรร	พะอมาตย์อเนกมา
เคลื่อนคล้อยพระโกศจาก	พระสุวรรณะเบญจา
สู่ยานมาศคลา	คณะชาวประโคมเคียง
แตรสังข์สนั่นกลอง	ชนะร่ำประจำเรียง
วังเวงวิเวกเสียง	และมโหรทึกดัง
ปืนใหญ่ระดมยิง	สรนาทสนั่นฟัง
เสียงลั่นสะท้านวัง	ระยะหยุดละนาที
คลาเคลื่อนขบวนโดย	ทิศะทางทวารศรี
สุนทรอธึกมี่	จระออกทวารนาม
เทวาภิรมย์เคลื่น	อนุกรมขบวนตาม
ดำเนินพินิจงาม	นยะเนตรตะลึงชม ฯ
โดยมรรคมหาราช	ยุรยาตรสง่าสม
ปวงราษฎร์มโนรม-	ยตลอดถนนหลาม
ปิ่นฉัฐสยามเขต	อิศวเรศร์พระทรงนาม
พร้อมด้วยพระวงศ์ตาม	วระโกศเสด็จถึง
วัดเชตุพนปวง	มุขะเสวกาจึง
จัดแจงขบวนอึง	อดิเรกมโหฬาร
อัญเชิญพระโกศขึ้น	บุษบกประดิษฐาน
พิไชยนต์รถกาญ	จนะทาบประเทืองงาม
ตั้งริ้วพยุหยาตร	รุจิเรขประกอบงาม
คู่เคียงประจำราม	ระยะเรียบสะพรึบพราย
เครื่องสูงก็พรักพร้อม	อภิรุมและชุมสาย
แตรสังข์และกลองราย	และมโหระทึกขาน
สมเด็จพระจอมสง	ฆสุธรรมสมาจาร
ไพบูลย์วิจารณ์ญาณ	ประทับราชรถทรง
อ่านพุทธพจน์คือ	อภิธรรมประเสริฐมง-
คล, นำพระโกศบง	ศุภลักษณ์พิไลตา
สามโมงก็คล้อยเคลื่อน	พระบรมศพคลา
ดำเนินขบวนมา	ณ ถนนสนามชัย
ภูมินทร์สยามขัต-	ติยะฉัฐะปิ่นไทย
ทั่วด้วยผไทไกร	ก็เสด็จพระดำเนิน
พร้อมด้วยบรมวง-	ศะอเนกขบวนเหิน
แห่แหนพินิจเพลิน	จระตามถนนหลวง
อัครราชทูตแทน	รัฐะบาลประเทศปวง
เสนาบดีกระทรวง	คณะเจ้าพระยาผอง
อีกเจ้าประเทศราช	และอมาตย์ก็เนืองนอง
เลขานุการของ	คณะทูตสถานมวล
ข้าราชการปวง	ณ กระทรวงก็เดินขบวน
ลำดับมิสับสวน	ระยะงามสง่าฉงน
เมียงมองพระโกศมาศ	คณะราษฎร์สกลยล
กลับเศร้าระทมมน	บมิรื่นระเริงเลย
คราวเมิลขบวนแห่	ขณะแลภิรมย์เชย
ครั้นเมิลพระโกศเอ๋ย	อุระตื้นฤทัยตน
พิศเพ่งพระโกศมาศ	บ มิอาจจะกลั้นชล
เนตรราษฎรยล	ณ ระหว่างวิถีสอง
แทบทุกนิกรต่าง	ก็สะอื้นสุชลนอง
เช็ดชลเนตรมอง	พระบรมโกศพลาง
บางเหล่าก็รำพัน	คุณะนันต์พระองค์บาง
เหล่าพร่ำวิโยควาง	กรเหนือศิโรตม์ตน
โอ้โอ๋พระปิ่นแก้ว	พระจะแคล้วเสด็จหน
ใดเล่าพระจอมพล	อุระข้าจะทำลาย
แต่นี้จะห่อนเห็น	บ มิเห็นพระโกศหาย
สูญแล้วจะคืนคลาย	และประสบ ณ กาลไหน
โกศลับประหนึ่งชี-	พิตะจักประลัยไป
แทบทั่วมิเว้นใคร	ก็ละห้อยเพราะเสียดาย ฯ
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
อัญเชิญพระโกศบรมะโกศ	สุวิโรจน์สุวรรณราย
ถับถึงพระเมรุก็ขยาย	พระบรมะโกศกาญจน์
ขึ้นยานุมาศเศวตระฉัตร	รุจิเรขมเหาฬาร
เวียนเมรุมาศตติยะวาร	ก็สถิต ณ เมรุทอง
งามโกศพระโกศบรมนาถ	ปิยะราชมิมีสอง
งามพรายพพรายวิมละมอง	ก็มลังมเลืองพราย
งามลายสลักวิจิตระลัก	ษณะเลิศประดับลาย
งามดุจประดุจวชิระฉาย	ชวลิตกระจังเงา
งามเด่นสง่าวระสง่า	สุภะพร่าพแพรวเพรา
งามพิศพิพิธรุจิเฉลา	จิตระกรรมประจงทำ
งามสมอนุจฉวิกะสม	พระบรมะศพนำ
งามมาสโมสระจะจำ	ปริยายก็สุดแสน
งามเมรุมาศพิศะตระการ	กลเทพพิมานแมน
งามยอดตลอดอธิกะแทน	ทิพยะชั้นดุสิตสรวง
งามสรรพลักษณะผนัง	ฉลุลายเฉลาปวง
งามหลากสลักบุษปะดวง	พิศะเหลืองและเพดาน
งามดาวประดับดุจะประดิษฐ์	ระดะด้วยมณีฉาน
งามฉัตรประจำระยะตระการ	และเศวตรฉัตรชัย
งามสุดประเสริฐวระวิสูตร	ก็วิจิตระสองไข
งามฉากขจิตรพิละพิไล	สุภะภาพะเลขา
งามเมรุทิศดุจะสุวรร	ณระยับชโลมทา
งามพู่และพวงบุษปะมา-	ลยะรื่นระรวยคันธ์
งามราชอาสน์ศุภะสะอาด	ก็ยะเยี่ยมประณีตครัน
งามเครื่องสังเค็ตอุดมะสรร	พะระดับอร่ามพราว
ชมแก้วระย้าระยะระยับ	รัศมีวะแวววาว
ชมสีประภัสะระและขาว	นิละเหลืองวะวามนัยน์
ชมยามพระพายก็ประพัด	พยุกวัดกวะแกว่งไกว
ชมแสงประเล่ห์วชิระใส	ศุภะสุกสะอาดตา
ชมหงส์สุพรรณพิหคะหงส์	ดุจะร่อนระรี่มา
ชมเชยพระเมรุบรมะรา	ชะเสมือนจะมีใจ
ชมแล้วก็หงส์สกุณช่วย	มุขะคาบประทีปไฟ
ชมแสงประหนึ่งรชะนิใน	นภะภาคทิฆัมพร
ชมโคมสว่างประดุจะแก้ว	นพะรัตน์อลงกรณ์
ชมดั่งจะลอยและจะมิจร	วะวะวับสลับศรี
ชมดูอร่ามกละจะแข่ง	ศศิธรมิราคี
ชมชมก็เฉกดุจะมณี	ฆนะเจียระไนครัน
ชมที่พระราช ธ ประทับ	วรนามะทรงธรรม์
ชมช่อกระหนกสกละกรร	ณิกะแลก็ลำยอง
ชมยอดยะเยี่ยมพินิจะกาญ	จนะก้านก็เรืองรอง
ชมทั่ว ณ เบื้องอุปริผอง	ก็จรัสจรูญพราย
ชมสิ้นตลอด ณ บริเวณ	วระเมรุ สุพรรณราย
ชมเพลินมนัสจะอธิบาย	ก็บสิ้นบสุดลง
รวบรวมก็งามพิมละงาม	รุจิเรขะยรรยง
ดังเทพมหิทธิพละทรง	นฤมิตสฤษดิ์หวัง
สำหรับสถิตบรมะศพ	ธิบดินทร์พระจอมวัง
จึงได้วิไลประดุจะดั่ง	ทิพะเวชยันต์ครัน
มากมวลพระวงศ์บรมะวง-	ศก็ทรงประชุมกัน
มุขมาตย์อมาตย์สมุหะสรร-	พกระทรวงอเนกา
ปวงชาวสยามสมณะพราหม-	ณและราษฎรพา
กันมาถวายบุษปะมา-	ลยะแลประทีปราย
พร้อมพรักสะพรั่งก็อลวน	พิศะดูก็มากหลาย
โขมพัสตร์ประดับสริระกาย	ก็สะอ้านสะอาดดี
ชาวต่างประเทศคณะประมาณ	ก็อเนกอนันต์มี
ไว้ทุกขะตามนิมะยะจี-	ระประเพณิทำมา
เรือนงามสง่าคณะสยา-	มะนิกายอเนกา
เนืองแน่นกุลาหละมนา	ทระสามิภักดิ์คง
มาตรแม้นพระมิ่งมกุฎปิ่น	ปรมินทร์จุฬาลง-
กรณ์เกศสยามะรัฐะทรง	พระเจริญพระชนม์ยล
ความงามฉะนี้พระก็จะปลื้ม	หทเยศสวัสดิ์ผล
เป็นที่เฉลิมวระกมล	และจะทรงพระสำราญ
คิดคิดก็แค้นมัตยุรา	ช ฉกรรจ์ฉกาจหาญ
จ้วงจาบพระชีพพระชนมาน	บ มิรู้จะทำไฉน
ในวาระโสฬสมะวาร	รัตติกาลนรินทร์ไทย
ท้าวทรงเสด็จจระคระไล	ณ พระเมรุ ถวายเพลิง
ครั้นแล้วก็ฝ่ายบรมะวง	ศถวายประทีปเถลิง
ฝ่ายในตลอดทิปะเถกิง	ก็เสด็จนิวัติพลัน
ข้าน้อยจะขอยุตินิพนธ์	บทะพากย์ชเลงฉันท์
เรื่องชมพระเมรุ ฅุภะสุวรร-	ณ ณกาละนี้แล
โอ้องค์ภูวนารถเจ้า	จอมสยาม
ปัญจมะรัชกาลยาม	วิโยคแล้ว
คงสฤษฎิ์แด่พระนาม	อันประกอบ พระคุณนา
เลื่องลั่นบรรลือแผ้ว	โลกซร้องสรรเสริญ
อัญเชิญไตรรัตน์ทั้ง	เทพทรง ฤทธิ์เฮย
จงพิทักษ์บริรักษ์องค์	เอกหล้า
สมเด็จพระปรเมนทร์มง	กุฎเกศ สยามนา
เจริญจตุรพิธพรข้า	บาทน้อยถวายชัย พระเทอญฯ
เมษายน ร.ศ. ๑๓๐
คติของพวกเราชาวไทย
กาพย์ยานี ๑๑
เราไทยอุบัติใน	ประเทศไทยวิไลครัน
ชนกชเนติพัน-	ธุเราเล่าก็ล้วนไทย
ซ้ำบริหารตน	พยุงชนม์เจริญวัย
ในไทยนิราศภัย	ภิรมย์สุขมิขุกเข็ญ
นี้เพราะพระจอมไทย	ธิราชไท้ไทยเป็น
ฉัตรแก้วกำบังเย็น	สริราพยพเรา
เหตุนี้และเราไทย	เร่งคิดไว้อย่าใจเบา
เชื้อชายปรีชาเชาว์	มโนหาญและชาญศิลป์
เร่งครวญอนุสร์รู้	กตัญญูพระภูมินทร์
กัตเวทีเร่งจิน-	ตนานึกคะนึงสอง
พระเดชพระคุณปิ่น	มหินทร์เทพยโพธิ์ทอง
ซึ่งทรงอำนาจครอง	ไทยรัฐละเราไทย
ดลยามสยามรมณ์	เป็นบรมสุขใน
กาลใดสมัยใด	คณะเราก็เปรมปรีดิ์
ผิว์ยามสยามทุกข์	บมีสุขเกษมศรี
เหตุหมู่ริปูมี	เป็นอาทิมาบีฑา
เราไทยก็ควรจัก	สวามิภักดิ์ประกอบสา-
มัคคีทั้งจิตกา-	ยะเพื่อหวังกำจัดภัย
รักษาองค์อิศวเรนทร์	สมาเมนทรกุฎไกร
รักษาประเทศไทย	ไทยชาติเฉลิมชู
รักษาพระพุทธศาสน์	วระวาทบรมครู
โดยความกตัญญู	กัตเวทิ์ของไทยเรา
ควรม้วยก็ยอมม้วย	ชีวะด้วยมรณภัย
ความดีขจรไป	ตลอดฟ้าและดินสูญ
ชาติเช่นกับนาวา	มโหฬาระยาตรยูร
จอมจักรมไหสูรย์	พระประดุจนายเรือ
ส่ำราษฎรใน	ผไทคือคณาเผือ
อาศัยนาวาเหลือ	พรรณนาอเนกนันต์
ผิว์เรือจะอับปาง	ลงณกลางสมุทรอัน
ลึกล้ำมหันต์ครัน	ก็จะม้วยมิเหลือหลง
เราไทยควรคิดว่า	จะช่วยพานาวาตรง
ข้ามมหาสมุทรคง	คืนสู่ถิ่นนิเวศน์สถาน
ฉันใดณไทยเรา	ก็บเขลากมลมาน
ชาติชายชาตรีชาญ	ควรจะคิดผดุงชู
ไทยเราให้ยิ่งเยี่ยม	เจริญเทียมวิเทศภูว์
สมนามและสมบู-	รพะชนนิยมกัน
เสียชีพอย่าเสียสัตย์	วระวัจน์พระทรงธรรม์
ระลึกทุกคืนวัน	สถิตเหนือศิโรตม์ เทอญ ฯ
ชาติปิยานุสรณ์
โคลงกระทู้วิชชุมมาลาฉันท์
เกิด กายสายชนกพื้น	ภูมิสยาม
เป็น เอกอิสรภาพนาม	แว่นแคว้น
คน ผู้อยู่ในความ	เจริญรอบ แล้วแฮ
ไทย เทศผิวะเทียบแม้น	ดั่วด้าวแดนสรวง ฯ
ทั้ง ปวงเราอุบัติได้	โดยศิริ สวัสดิ์ฮา
ใจ จะควรปิติ	ไม่น้อย
แล ตั้งกมลตริ	ตรองนึก ดูนอ
นาม ชาติไทยใช้อย	ต่ำด้วยประการใด ฯ
พร้อม กันในหมู่เชื้อ	ชาวผไทย ไทยเทอญ
สอง ประการกายใจ	จุ่งพร้อม
ปอง ผลเพื่อศิวิไลซ์	ลุแหล่ง หล้าแล
ความ สุขความเจริญห้อม	หอบอุ้มอวยพยุง ฯ
หมาย มุ่งชูเชิดช้อน	ชาติไทย เราแฮ
คง อยู่คู่ดินไตร	ตราบฟ้า
ตรง เดินสู่เจริญไพ	บูลย์ยิ่ง ยิ่งรา
กัน เหตุอันเป็นข้า	ศึกให้สูญหาย ฯ
ชื่อ ชายไทยชาติต้อง	สมเป็น ไทยนา
ตน มิควรคิดเห็น	ประโยชน์สั้น
คน อื่นจะยากเย็น	ก็ช่าง ใครเฮย
ไทย เพราะชื่อเท่านั้น	ชนิดนี้ดีไฉน ฯ
ส่วน ในสองให้มั่น	เสมอมอบ เสมือนนา
ใจ และกายประกอบ	กิจเกื้อ
เห พรากจากกันขอบ	ฤๅชั่ง ดูฤๅ
หัน ส่ายคลายสัตย์เมื้อ	ละเมิดทิ้งไทยนาม ฯ
เป็น ความเสียอย่างร้าย	ฤๅสม ควรเลย
อื่น จากไทยใครชม	ชอบบ้าง
พื้น เพพวกเดียวนิยม	เยี่ยงอย่าง กันแล
พรรค ประเภทนั้นอ้าง	อื่นแท้ไทยไฉน ฯ
พาล วิสัยต่ำช้า	ทุรชน
โหด หากเห็นแก่ตน	มากล้ำ
โฉด หวังแต่แสวงผล	คิดเพื่อ ตนเฮย
เขลา ก็เขลายังซ้ำ	แส่ด้วยดีอะไร ฯ
หมาย ไว้เยี่ยงนี้อย่า	พึงเอา อย่างเลย
ความ ที่ควรชาวเรา	จักรู้
นาม ชาติก็เหมาะเบา	ฤๅระลึก ดูฤๅ
ไทย เหตุใช่ทาสผู้	อื่นให้คะนึงเห็น ฯ
คือเป็นอิสรภาพทั้ง	เอกะ ราชฮา
ใช่ จะเป็นเช่นนระ	ชาติผู้
ข้า เขาสิเขาประ	ทุษบีบ คั้นแฮ
ทาส ต่ำต้องจำสู้	นิ่งให้ข่มเหง ฯ
ไป เกรงเสื่อมศักดิ์แท้	ไทยดิลก ประเทศฮา
มี ชาติชาวโลกยก	ใหญ่แล้ว
ใคร พอพละภาพ	ครองอยู่ ได้นา
อาจ ประสบเจริญแผ้ว	แผ่พ้นเขาฉิน ฯ
ล่วง หมิ่นเกิดจากผู้	อื่นเกรง ไฉนนา
หลู่ พวกเดียวกันเอง	เท่านั้น
ดู น่าติเตียนเพรง	นี้ระงับ อย่าพ่อ
เบา จิตคิดประมาทกั้น	กีดห้ามความเจริญ ฯ
ยืน นานเนิ่นแม้นับ	คะเนไทย ชาติฤๅ
ยง ยิ่งหลายรอบขัย	ขวบร้อย
คง ทนบ่ท้อใน	เหตุยาก ประจวบนา
ธาร ซึ่งตนแต่น้อย	เนื่องคุ้งทีฆะกาล ฯ
มา ด้วยมานมั่นพร้อม	พริโย ฬารแล
กาล ประกอบโชคโอ	กาสให้
นาน เนื่องนับใหญ่โต	ยังยิ่ง อีกนา
เนา อยู่เป็นไทยได้	สะดวกเข้าเขตเกษม ฯ
ควร เปรมปราโมทย์น้อย	ไปหรือ พ่อเอย
ที่ ชาติไทยเถลิงลือ	ทั่วหล้า
ชาว ไทยใช่ใครคือ	สืบชนก ไทยแน
เรา ก็ควรจักอ้า	โอษฐ์ซร้องสาธุการ ฯ
ตรอง สมานสมัครพร้อม	เพียงนิรันดร์ เทอญรา ฯ
ตรึก ว่าเราไทยสมัญญ	สมรรถเชื้อ
นึก เห็นประโยชน์อัน	ใดหนึ่ง มีนา
ดู จะเห็นผลเกื้อ	แก่ด้าวดีไฉน ฯ
แล ใจจงอย่าท้อ	ถอยเพียร เทียวพ่อ
ควร สฤษดิ์กิจใดเสถียร	เถิดทั้ง
รัก สงบอย่าเบียดเบียน	กันและ กันเลย
นาม หมู่เดียวเหนี่ยวรั้ง	ร่วมน้ำใจกัน ฯ
ถือ ฉันท์พี่น้องร่วม	แดนดิน เดียวฮา
ความ รักในพรรคถวิล	อย่าเว้น
กลม กลืนมิตรภาพจิน-	ตนะกิจ สนิทนอ
เกลียว แห่งไมตรีเน้น	แน่นตรึ้งตรึงสมาน ฯ
เป็น สมะการแล้วแต่	สติพล เทอญพ่อ
จิต อย่าคิดปลีกตน	แตกร้าว
อัน สามัคคีผล	คุณพิเศษ
เดียว นี่แหละควรน้าว	หน่วงเต้าตามประคอง ฯ
รัก ตนต้องรู้จัก	ขจัดมล เหตุแฮ
ชาติ เกิดกำเนิดตน	ก็ต้อง
เชิด ไว้อย่าให้ชน	ปรชาติ หมิ่นนา
ชู แต่ใช่เช่นร้อง	ประกาศโอ้อวดเขา ฯ
สงวน เท่าที่แท้กะ	กำหนด ควรนา
ศักดิ์ แห่งชาติไม่กด	เพื่อด้อย
รัก คือคิดแทนทด	คุณแด่ ชาติแล
สัตย์ ซื่อสุจริตพร้อย	เพริศแพร้ววราภรณ์ ฯ
รัก บวรนาถเจ้า	จอมประเทศ
ขัติย์ ดิลกปกเกศ	อยู่เกล้า
ปิ่น ฉัตรรัฐเกษตร	เกษมทั่ว
ภูว์ ภพสบโสตถิ์เผ้า	ผริต (แผ่ไป) ด้วยบารมี ฯ
รัก ศรีสุนทรอรรถล้ำ	โอฬาร
ศาสน์ พุทธประดิษฐาน	เทอดไว้
บรม วาทศาสดาจารย์	จอมรัตน์
ครู ประเสริฐเลิศให้	ห่วงป้องปองสงวน ฯ
จึ่ง ควรที่ได้เกิด	กายใน ไทยนา
สม กับตนเป็นไทย	สืบเชื้อ
นาม ไทยอีกไทยใจ	จริงต่อ ไทยแฮ
ไทย อยู่เป็นไทยเยื้อ	ยืดฟ้าดินสลาย ฯ
อย่า วายว่างเว้นเมื่อ	มีโอ กาสนา
เฉย อยู่สู่โท	มนัสแท้
เลย ละประดุจโค	หายเพราะ โจรฤๅ
เรา จะล้อมคอกแก้	เกี่ยวกั้นกันไฉน ฯ
เชิญ ไทยอย่าทอดทิ้ง	ธูรบำ รุงเทอญ
เข้า ส่วนธนสารสำ	หรับเกื้อ
เรี่ย รายแต่ตามกำ	ลังแห่ง ตนแฮ
ราย ละมากน้อยเอื้อ	ออกให้กรรมการ ฯ
สร้าง ยุทธยาน แกว่นแกล้ว	กลางมหา สมุทรแฮ
เรือ “พระร่วง” รณพาห์	เพื่อไว้
รบ สู้ศัตรูมา	หมายเบียด เบียนแล
ถวาย พระจอมมกุฎไท้	อุทิศด้วยกตัญญู ฯ
ให้ ดูรายละเอียดอ้าง	อันทรัพย์ นั้นนา
ได้ มากหากจักนับ	หนึ่งล้าน
โดย เศษอีกหลายรับ	รวมร่วม แล้วพ่อ
ไว หน่อยเถิดรั้วบ้าน	จักได้สมถวิล ฯ
เห็น นาวินว่องน้ำ	นาม “พระ ร่วง” ฤๅ
เรือ ที่ชาวเราสละ	ทรัพย์สร้าง
แล่น คะนองฟ่องลำผงะ	ผงาดผาด พิศแฮ
อ้าว เอิกเพิกชลคว้าง	ควั่งล้ำเลยครา ฯ
เข้า มาในน่านน้ำ	สยามวัน ไรฤๅ
อ่าว จะเต็มชนสรรพ์	แซ่ซร้อง
วัน นั้นแหละวันอัน	ไทยอิ่ม ใจแล
ใด จะปรีดิ์เปรียบพ้อง	พบพ้องของประสงค์ ฯ
เรา บงบเบื่อตื้น	เต็มปี ตินอ
จัก คิดอุ่นจิตทวี	ส่วนล้ำ
ปลื้ม เหตุที่ไทยมี	ความภัก ดีแฮ
ใจ ร่วมรวมนับน้ำ	หนึ่งน้อมสมานฉันท์ ฯ
พร้อม กันเปล่งศัพท์ร้อง	ชโย
เอื้อน โอษฐ์ออกอุทานโส-	มนัสซร้อง
อวย ชัยอิทธิเดโช	ดมแด่ เรือเทอญ ฯ
พร ประสิทธิ์ชยสิทธิ์ป้อง	ริปุแพ้ภินท์สลาย เทียวแล ฯ
เฉลิมฉลองวันชาติ
ภุชงคประยาตรฉันท์
เพราะเปี่ยมปีติปลื้มปลาบ	ระลึกทราบเสมอกาล
ณ “วันชาติ” เฉลิมวาร	ฉลองวาระมาถึง
พสกส่ำสิสำแดง	ฤดีแจ้งประจำจึง
สมานจิตรำพึง	ประดุจพี่และน้องผอง
ละล้วนพันธุ์เผ่าไทย	สถิตในขนบครอง
ณ ขอบเขตวิถีของ	ระบอบรัฐธรรมนูญ
ประชาธิปไตย ชื่อ	จะชี้หรือก็คือมูล
เพราะราบเรียบและเพียบพูน	พิพิธภาวะพึงมี
ประมวลผลจะดลได้	อะไรใดอุดมดี
ประโดยสรรพะเสรี	สรุปสิทธิอิสสร
มิผิดแผกมิแยกชั้น	เสมือนกันนิรันดร
ก็ถึงแท้และแน่นอน	ตระหนักในหทัยเรา
ลุปีเก้าจะเข้าปัจ-	จุบันพรรษสิพร้อมเพรา
สะพรั่งพัฒนาเนา	อเนกสิ่งประโยชน์สาร
ประสบแจ้งประจักษ์ตา	และใจมาตลอดกาล
อดีตเนื่องฉนำนาน	ฉะนี้น่าจะปรารมภ์
ระลึกรู้ระหว่างราษฎร์	ณ “วันชาติ” และชื่นชม
ประชุมฉันทะชอบสม	สมัยสันนิบาตวาร
สมัครหวังและยั้งยึด	ประพฤติพฤทธิ์ธรรมฐาน
กระทั่งเกี่ยวกระทำการ	เสาะสรรสร้างสฤษดิ์ผล
ทวีแผ่เพราะแพร่เริ่ม	ผดุงเติมเผดิมดล
ลุแด่ชาติประเทศตน	เจริญเต็มและเข้มแข็ง
ณ “วันชาติ” ประชาชาติ	เพราะมุ่งมาตรกมลแรง
ฤดีจิตผจงแจง	จรดพากย์ประพันธ์ฉันท์
เฉลิมวาระวันชาติ	ฉลองมาสสมัยอัน
อุดมสิทธิครบสรรพ์	ประสบทั่ว ณ ไทยชน
ชโย! พรบวรวัฒน์	สวัสดิ์ภัทรพิบุลดล
นิรันดรผเดิมพล	สมรรถเพียบภิย์โยพูน
ประเทศชาติพระศาสน์ขัต-	ติย์ราชรัชมไหสูรย์
สรุปรัฐธรรมนูญ	จิรัตถีติกาล เทอญฯ
๒๔ มิถุนายน ๒๔๘๔
ปรีดิปรารมภ์
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
หลับตาตะลึงตละจะเห็น	อุระเต้นกระหยิ่มยล
ภาพเรือ “พระร่วง” ประดุจะดล	เฉพาะจักษุคลองครัน
แล่นฟ่อง ณะท้องสมุทะสา	คะระฝ่าคะนองฟัน
ฟองคลื่นผงาดผงะถงัน	พิศะงง สง่างาม
เงาภาพก็ปลาบกมละปลื้ม	มนะดื่มฤดียาม
ยลจริงจะยิ่งรมยะความ	สุมนัสะเพียงไหน
เพราะพริ้งพระราชะทินะนาม	พิเคราะห์ความตระหนักใน
เหตุสมนิยมนยุปไมย	เหมาะบมเสมอสอง
เพรงราชพระร่วงบรมะขัติ	อธิปัติปฐมครอง
ไทยชาติชนกทะนุประคอง	ปริคุปตะควรคง
ไทยหล้าเถลิงอิสระโล	กะภิโยพยุงยง
ยืนยาวลุคราวสมยะสง	เคราะหะสบเจริญสรรพ์
คำนวณคะเนสณนะมาก	สตภาคอนันต์พรรษ์
ดำเนินระหว่างวัฒนะมรร	คะก็สุดประสบรอย
กอปรด้วยปรักกมะพิรี	ยะบมีจะท้อถอย
ใดเห็นจะเป็นริปุก็คอย	อุปฉินท์พิเฉทเสีย
แสนยากและหากผิวะมิใช่	พละไทยก็เต็มเพลีย
แผกผันกระนั้นนฤจะเจีย	ระประจักษ์มลักเห็น
ต่อนี้แหละฤๅผิขณะไหน	คณะไทยจะเปลี่ยนเป็น
นามอื่นก็ยอมศิระกระเด็น	ชิวะเด็ดเถอะดีโดย
แลกชาติมิมาทมนะจะคิด	วิปริตและแปรโปรย
ไทยนามะภาวะสละโรย	กิติยศสมัญญา
ไทยเราก็เหล่าชนกะไทย	ผิวะใครแสดงปรา-
กฏกายฤฝ่ายพจนะสา	หสะส่อนิสัยเขา
ว่าตัวสิมัวปิยะกะชาติ	ก็จะขาดประโยชน์เรา
ป่วยกิจจะอาทระและเอา	ธุระใดบได้ดี
เขาผู้ บ รู้วิรุธะถ้อย	พจะพล่อยกระนี้มี
ร่างกายละม้ายกละสรี-	ระมนุษย์ประดุจยนต์
ใช่ไทยและใจบุรุษะภาพ	ผิวะบาปลุทันดล
ดาลให้ประลัยชิวะสกนธ์	ก็เหมาะกว่าจะมีปราณ
ปวงโคกระบืออัศวะหัต-	ถิก็สัตว์ติรัจฉาน
มีชีวะดีณกิจะงาน	ขณะตายสิตัวมัน
อาทิ์มังสะหนังนขะกระดูก	ก็จะปลูกประโยชน์สรร
เป็นภักษะโภชนะและภัณฑ์	พิธะภาชนานนต์
ดีกว่าประดามนุษะพรรค์	มุหะอันธพาลชน
ตายเน่าก็เผาและคุณะผล	จะไฉนก็ไป่มี
เป็นคนกตัญญตะมนัส	สุภะกัตเวที
สัตย์ธรรมะขันติทมะศี-	ละบพ้องบพานใจ
ยากที่จะดีอุดมะรอด	ดนุปลอดตลอดไป
ยึดบ้างและอย่างผิจะอะไร	คุณะโสตถิคงสม
เราไทยกระไรจะนฤสา-	ธระการะปรารมภ์
รักชาติและวงศ์กุละนิยม	ถิระนามะว่าไทย
ชาติเล่าก็เนาบวระพุท-	ธพิสุทธิศาสน์ไกร
เกริกเลื่องกระเดื่องอดุละไตร-	ภพะเลอระบือลือ
บ้านเมืองก็เนื่องดิลกะรัช-	ขกษัตริย์พระองค์คือ
ผู้ทรงผดุงรัฐะและฤๅ	ดุจะดั่งบิดรชน
รักชาติและศาสนะมหา	ขัติยาธิเบศร์ตน
สามรักสิร่วมสกละกล	ปิยะหนึ่งคะนึงดู
โดยเอกะพัทธะผิวะภักดิ์	บริรักษ์สงวนชู
จึ่งสัตย์อุบัติกรณะมู-	ละสมัครสมานการ
นิตย์หวังณวูปสมะภาพ	และวะปราบอรินทร์พาล
ผู้หมิ่นถวิลทุษะระราน	รณะพ่ายมลายสูญ
ความสุขจะเกิดก็เพราะประกอบ	กิจะรอบระวังธูร
อัพภันตร์และพาหิรกะมูล	จะอะไรไฉนมี
เหมือนคำบุราณะคติภา	ษิตะว่าผิคาวี
หายแล้วและล้อมวชะจะดี	ฤก็เปลืองก็เปล่าผล
ง่ายเทียบก็เปรียบประดุจบ้าน	นระคร้านบกังวล
กั้นรั้วระวังฆระจะทน	ทุระโจระเจียวหรือ
จำตนจะต้องวิตกะพรั่น	และเสาะสรรพะเครื่องมือ
ถัมภาทิพัตถุพิธะถือ	นิติโลกโศลกวาง
พึงกันแหละก่อนกษณะแก้	บมิแพ้มิผิดทาง
ทุกข์ในอนาคตะณปาง	จะลุหนอบรอใคร
ผู้มีประมาทจิตระเสมอ	สติเผลอมิกันภัย
ภายหลังจะตั้งทุมนะใน	อุระร้อนบห่อนคลาย
ฉันใดประเทศก็กลกัน	เพราะฉะนั้นนิรันดร์หมาย
จำนง ณ ความสุขะสบาย	และระงับสงบภัย
ต้องจำจะดำริบริหาร	อนุบาลเสมอไป
ครบถ้านฤควรทะนุไฉน	ก็กระทำและทำรุง
ใดกิจสมิทธิ์ก็เพราะสมัคคิ์	น่ะแหละหลักจะชักจุง
สัมฤทธิ์มโนรถะผดุง	ผละได้สะดวกดี
บัดนี้ก็มีคณะสมา-	คมะราชะนาวี
แห่งนามสยามปฤถพี	อุปการะเอาภาร
สร้างยานะยุทธ์สมุทะพา-	หนะถาปนาการ
สัญโจทน์อุโฆษวจนะขาน	สรกล่าวประกาศเกียรณ์
ตามทุนและตามพละจะให้	บมิใช่จะเบียดเบียน
แท้เที่ยงฤเลี่ยงยุติเสถียร	ธุระรับและรวมธน
แม้พอมิพักหทยะสง-	สยะคงจะได้ยล
เป็นทัสสนานุสระผล	สุประสาทะสมใจ
ควรเราประชุมนระสยา-	มะประชานิกายไทย
ออกทรัพย์สมานประมุทะใน	กิจะนี้จะดีครัน
ฉันใดมิได้ยละพระร่วง	รณะเรือ ณ เร็ววัน
กาลนี้ก็ใกล้ขณะจะบรร-	ลุประณิธิ์ประสิทธิ์สม
ศรีกรุงประพันธ์นิกระมี	มนะปรีดิปรารมภ์
ถ้วนหน้าสภาคณะนิยม	ปริจาคะเจือจุน
ตามมีสมรรถะพละมาก	ลหุภาคและพอทุน
ไป่เสียสมัคคิบถะบุญ	เพราะอุบัติณแดนไทย
ทั้งมีมนัสมฤทุสา	ธระภาวะเต็มใจ
จักเปรียบ บ เทียบประดุจะใน	ขณะอันประเสริฐสาร
ปอลผลนิพนธ์พจนะฉัน-	ทะสุนันทะสำนาน
ขอแจ้งแถลงรมยะการ	อุปกรประกาศนำ
เพื่อเพื่อนประชาชนะสดับ	เสนาะศัพทะควรคำ
เริงรื่นสโรชะรสะดำ-	ริหะพ้องบแผกกัน
ช่วยกิจประกอบดุจะประกาศ	สุประสาทสมานฉันท์
ควรชอบระบอบกุศละมรร	คก็น่านิยมชม
ขอคำลิขิตจิตะปรา-	รภะข้าประสงค์สม
เจตน์จุ่งจรุงหทยะรมย์	นระร่วมไผทเทอญ ฯลฯ
เขาย่อมเป็นผู้เก้อเขิน
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
เมืองใดผิไร้นรบดี	ก็ บ มีสราญรมย์
ชุมราษฎร์อนาถมะระทม	ทุรทุกข์ขะขุกเข็ญ
หาผู้จะพึงสรณะผ่อน	อุระร้อนประเทืองเย็น
แลเหลียวก็เปลี่ยว บ ยนะเห็น	มุขะใครจะมาครอง
โรงการละเล่นผิและจะขาด	พิณะพาทย์ตะโพนกลอง
นักลำก็ทำบทะละบอง	บถนัดเพราะขัดเขิน
ที่เล่นจะเป็นดุจะสุสาน	มิสนานสนุกเพลิน
พลอยเหงาและเปล่าสุขะเจริญ	นยะน์รื่นจรุงชม
เคหาสน์ผิปราศยุวะกุมา-	ระประสาวิสัยสม
โดยธานะทารกะนิยม	กิละย่อมกระซิกสรวล
เรือนเหย้าก็เซาสรคะครื้น	บ มิชื่นมิชูชวน
เซือมซึมคะครึมกมละครวญ	เพราะสงบสงัดเสียง
เหล่านี้จะเงียบและผิจะเหงา	ก็มิเท่ามิเทียบเคียง
ความเงียบจะเปรียบก็ บ มิเพียง	อุปไมยเสมอเหมือน
เงียบดั่งแสดงนยุปมา	บ มิน่าคะนึงเฟือน
ใฝ่เฝ้าระเร่าอดุระเตือน	จิตะครุ่นละอายใคร
เงียบเล่ห์แถลงแหละ บ มิยาก	ผิวะหากจะแก้ไข
ง่ายดายสะดวกประดุจะใจ	แลประสิทธิ์ประสงค์เรา
เงียบใด บ ดุจมนุษะเงียบ	เพราะมิเฉียบมิชาญเชาวน์
เข้าที่ประชุมกษณะเขา	สหะสนทนากัน
ในสาระวากยะประโยค	คติโลกคดีธรรม์
ลึกซึ้งสภาพสุขุมะสัณห์	นยะศัพทะภาษา
ส่วนตนสิใช่ชนพหู	สุตะผู้จะพูดจา
กับเขาเพราะเขลานิระวิชา	ปฏิภาณจะทานเถียง
มีปากก็เป็นประดุจจะเปล่า	กลเต่าและหอยเพียง
แย้มโอษฐ์จะเอื้อนพจนะเสียง	ก็ บ ออก บ อาจเผย
สุดแสนจะแค้นหทยะยาก	และกระดากกระไรเลย
จักนิ่งจะนั่ง บ มิเฉลย	พจิใดก็ดูเขิน
ทนฟังและตั้งมนะไฉน	ก็มิได้เพราะไป่เพลิน
อายใจก็จำจิตะแลเดิน	ละปราศจากสภาไป
ความจริงฉะนี้แหละนระเรา	กุละเหล่าอุบัติใน
โลกเลอเสนอนิยมะไพ-	บุละชาติสมัญชาย
ควรฤๅจะให้บุรุษะชน	ณประชุมละเมิดหมาย
หมิ่นหยามและเหยียดเพราะดนุบาย	บ มิอาจจะเอ่ยคำ
เหตุเราสิไร้พิทยะวุฒิ	พหุสุตและทรงจำ
แจ้งสรรพะสาระคติธรรม	คติโลกตลอดมวล
พึงมีสมรรถกมละมั่น	นิจะหมั่นและสอบสวน
เพื่อว่องวิชาคมะขบวน	บทะแบบฉบับบูรพ์
ทราบเจนประจักษ์กิจะสมัย	นิติใหม่และเก่ามูล
รู้รอบจะกอปรสกละธูร	พิธะถ่องนะธรรมเนียม
ถูกฐานะนามะพหูสูต	ผิจะพูดก็พลเทียม
ทันเพื่อนก็เพื่อนจะเหลาะแหละเลียม	และเยาะเล่น บ มีเลยฯ
กุมภาพันธ์ ๒๔๕๙
ลิลิตสุภาพ จุลธนุคหะบัณฑิต
(จากชาดกในปัญจกนิบาต)
ร่าย
ศรีสิทธิชัยไอสวรรย์ สรรพส่ำโภคเสริมพูน สมบูรณ์เพียบสมบัติพิพัฒนากร สถาพรเพ็ญทุกข์เปรียบ เทียบทิพโลกแหล่งสถาน สำราญราษฎร์สำเริง บันเทิงทุกข์บรรเทา ทั่วทวยเนาในเขต สยามประเทศเทิดหล้า เกศเกษมสุดอ้า โอษฐ์อ้างอธิบาย ฯ
โคลง ๔
ทั้งหลายเล่านี้เพราะ	พระอา นุภาพนา
สมเด็จพระปรเมนทรา	ธิราชเจ้า
ดิลกฉัตรขัตติยะมหา	ราชหาก ผดุงแฮ
ทรงพระคุณปกเกล้า	ปิ่นเกล้าชาวสยาม
พระนามปรากฏหล้า	โลกสรร เสริญนา
พระยศยิ่งชนอนันต์	นิตย์ซร้อง
พระเกียรติเกริกไกรวรร	ณ นาสุด สิ้นฤๅ
พระฤทธิ์ ผลิตร่ำพร้อง	พร่ำล้วนควรนิยม
เสร็จชมบารเมศ	จอมฉัฏ-ฐรัชแฮ
จะกล่าวชาดกอรรถ-	ออกอ้าง
จุลธนุคคหะจัด	พจน์แจก แจงนา
กลอนลิลิตสฤษดิ์สร้าง	สืบเชื้อเชิงกวี ฯ
ร่าย
เบื้องบรรพ์มีราชา นครพาราณสี มีพระนามนิยม พรหมทัตขัตติยะนาถ เสวยราชย์สมบัติ กาสีรัฐเจริญสุข ทุกนิคมคามสถาน กาลนั้นพระโพธิสัตว์ อุบัติเป็นโกสีย์ ยังมีหนึ่งมาณพ ปรารภเรียนวิทยา ลาบิดามารดร จรเท้าทางพนาเวศ ลุบุเรศตักกะศิลา สู่ทิศาปาโมกข์ กอปรประโยคพยายาม ตามอุปนิสัยสามารถ สืบศิลปศาสตร์ร่ำเรียน เพียรชอบรอบรู้จริง วิชายิงธนูแม่น แกว่นแกล้วกล้าปรากฏ นามกำหนดโดยคุณ จุลธนุคคหะบัณฑิต วันหนึ่งคิดคำนึง ถึงบิตุมาตา ผู้ชราภาพแล้ว ควรเพื่อจักเมื้อแคล้ว คลาดคล้อยคืนสถาน เดิมนา ฯ
โคลง ๒
ลาอาจารย์บอกแจ้ง	ท่านย่อมสุดกล่าวแย้ง
เหตุห้ามตามใจ	เขานา
โคลง ๓
ทันใดท่านดำริ	ตริว่ามาณพนี้
อันศิษย์เราแต่กี้	ก่อนไซร้ ไป่เทียม เขาเลย
รู้ยิ่งเยี่ยมศิลปศาสตร์	สามารถ ทราบหมดได้
ควรตอบความชอบให้	บุตรน้อยรางวัล เขานอ
พลันปลงเปรมปรารภ	แก่มาณพ หนุ่มนั้น
สัมฤทธิ์สมรสหมั้น	หมดข้อกังขา ฯ
โคลง ๔
ปราโมทย์ใครไป่แม้น	มาณพ นั้นแล
ขอบจิตอาจารย์จบ	หัตถ์ไหว้
รับมอบชอบเคารพ	รีบจัด การแฮ
เพื่อจะเดินทางให้	เสร็จพร้อมพลันนา
ลาอาจารย์ทั้งคู่	เขาสอง
ธ ประสิทธิ์พรผอง	ผ่องแผ้ว
สามีภริยาครอง	รักใคร่ กันเทอญ
เสร็จต่างอำลาแล้ว	ลับลี้ลีลา
ร่าย
หลายราตรีทิวา สองภรรดาทาระ ดำเนิน ณ ดงดอน โดยสีขรเขตทุ่ง มุ่งลัดเลาะละเมาะไม้ ได้ลำบากลำบน ทนทุกข์ยากกรากกรำ ข้ามลำธารห้วยโตรก หินชะโงกเงื้อมง้ำ น้ำเนื่องพรรณผลไม้ ในป่าได้เป็นภักษ์ พำนักนอนกลางดิน ยินแต่เสียงส่ำสัตว์ เป็นเพื่อนพนัสยามยาก ตรากลมตรำน้ำค้าง เท้าสองข้างพุพอง ระบมหนองโลหิต ไต่เต้าติดตามกัน บรรลุถึงป่าเปลี่ยว คชหนึ่งเที่ยวดุ่มเดิน บังเอิญมาพานพบ มาณพกับภรรยา แล่นไล่ถลาแปร๋แปร๋น ทะลึ่งโลดโดยโกรธแค้น เคียดร้องคำรณ อยู่นา ฯ
โคลง ๒
มาณพยลเหตุนั้น	บ ห่อนนึกหนีขยั้น
หยุดสู้ธนูศร	แผลงนา
ถูกกุญชรชีพม้วย	ล้มอยู่ที่นั้นด้วย
พิษร้อนศรผลาญ
เสร็จสังหารคชร้าย	เข้าคู่ผัวเมียผ้าย
มรรคพ้นผายผัน
ร่าย
หลายวันลุดงซึ่ง โจรพวกหนึ่งสำนัก พรรคพวกห้าสิบคน แต่ละตนใจฉกรรจ์ ฟันฆ่าคนเดินทาง วางวิ่งชิงสมบัติ มากสมรรถมือผจญ ชนพากันแสยงสยอน บางหมู่จรมาพบ ประสบสองเมียผัว เขากลัวขานกล่าวห้าม มาณพไป่ครั่นคร้าม ด่วนด้นดลสถาน โจรแล ฯ
โคลง ๓
ยลบริวารวนะโจร	ทมิฬโมนกาจแกล้ว
รายแทบริมทางแคล้ว	ฆ่าเนื้อเถือกิน กันนา
ผินพักตร์พอบรรสพ	นายมาณพหนุ่มน้อย
สองกับภริยาคล้อย	สู่เงื้อมมือเขา
อาภรณ์เพราพราวกาย	ราคาหลายเลิศล้น
โลภจิตคิดใคร่ปล้น	แกล่กลุ้มรุมโผน ชิงนา
โคลง ๔
นายโจรตระหนักแจ้ง	ใจพินิจ
ประจักษ์ลักษณะพิศ	เพ่งรู้
ห้ามพวกอย่าพึงคิด	พิฆาต เขาเลย
เชื่อแน่บุรุษผู้	เผ่าฉะนี้ดีครัน
ปรารมภ์มั่นรู้แม่น	มาณพ คะนึงนา
โจรไป่รอนราญรบ	รุกเร้า
คงเกรงเครื่องมือครบ	ครันครั่น คร้ามแฮ
ควรจักขอเนื้อเจ้า	พวกนี้ลองดู
สูเอยให้เนื้อย่าง	แก่เรา หน่อยรา
ไม้หนึ่งพอบรรเทา	ที่ข้า
หิวโหยประทังเอา	บุญเถิด สูเอย
แน่ะแม้อย่านิ่งช้า	รับเนื้อมาเทอญ
เชิญเถิดท่านอยากด้วย	เดินทาง ไกลนา
หัวหน้าโจรตอบพลาง	ส่งซั้น
ให้เนื้อย่างแก่นาง	ไม้หนึ่ง
ฝ่ายพวกบริวารนั้น	นึกแค้นใจเคือง
เปลืองเปล่าประโยชน์ได้	เยียใด
เนื้อสุกให้ทำไม	หมดสิ้น
เนื้อดิบจุ่งเอาไป	เป็นภักษ์ ภุญชน์เทอญ
นี่แน่ะ นางหนึ่งชิ้น	เชือดให้เอาบุญ ฯ
ร่าย
จุลธนุคคหะบัณฑิต จิตโกรธกล่าวท้าทาย พวกเจ้าหมายอย่างไร ไยจึ่งดูแคลนเรา เห็นว่าเขลาหรือขลาด บังอาจลบหลู่ได้ ไว้วางตัวเกินเหตุ หมดความเมตตาจิต ไป่คิดตอบอารี ขอโดยดีควรเอื้อ นี่กลับแกล้งให้เนื้อ ดิบฉะนี้ดีไฉน ฯ
เหล่าโครไพรใจเดือด ไป่หายเหือดโทสะ กล่าวประกาศแก่กัน บรรดาเราทั้งหลาย ชื่อว่าชายใช่หญิง จริงในการประจัญ ชายเหมือนกันกลัวไฉน ใครอื่นยัง บ่ เคย กล่าวเกินเลยลบคม หลู่คารมข่มเรา ยอมฤๅเขาบังอาจ ชวนวิวาทด่าว่า พวกเราอย่าลดมือ ฮือเข้าช่วงชิงทรัพย์ เฮเข้าจับฟันฆ่า พล่าชีวิตผัวเสีย แล้วพาเมียมันไป นิ่งไยนั่งอยู่ช้า จงช่วยกันเถิดฮา ฮะเฮ้ยพวกเรา ฯ
โคลง ๒
เหล่าโจรพรูพรั่งพร้อม	ฉุกละหุกลุกล้อม
ไล่เลี้ยวพัลวัน
รายกันเรียงรอบกั้น	อาวุธครบมือมั่น
มุ่งจ้องหมายประจญ
โรมรญรุกรบเร้า	ขับหมวดคุมหมู่เข้า
เข่นเขี้ยวแข็งขัน
โคลง ๓
โจนโจมฟันฉาดฉับ	มาณพรับ ต่อแย้ง
ป้องปัดวัดเหวี่ยงแว้ง	ไป่ต้องกายตน
ยลแกล้วกล้าสามารถ	โจรมิอาจชิดใกล้
ส่งดาบที่มือให้	นิ่มเนื้อนวลนาง
โคลง ๔
พลางหยิบธนูพาดแหล้ง	เล็งหมาย
มือแม่นยิงโจรตาย	แตกม้วย
รวมสี่สิบเก้านาย	วินาศ ชีพนา
ยังแต่นายโจรด้วย	สุดสิ้นลูกธนู
นับดูได้ห้าสิบ	สอดประจุ แหล้งนา
แต่หากยิชคชดุ	หนึ่งแล้ว
ยิงโจรลูกสมุนมุ-	ทะลุมอด มรณ์นอ
หมายหมดลูกธนูแกล้ว	จิตกล้าราวี
ตีโจรตัวโจกล้ม	ลงกับ ดินแล
เหยียบอกขู่สำทับ	สั่งถ้อย
แม่เอยแม่งามสรรพ	ดาบส่ง พี่เทอญ
จักฆ่าโจรให้คล้อย	ชีพแคล้วบรรลัย ฯ
ร่าย
หญิงจัญไรใจร้าย แลนา คิดยักย้ายวิปริต แลนา ผิดนอกใจสามี แลนา ยินดีรักนายโจร แลนา จิตเอนโอนหมดอาย แลนา หมายให้โจรฟันฆ่า แลนา พล่าชีพผัวตัวม้วย แลนา แล้วไปด้วยกับชู้ แลนา ผู้เป็นนายโจรไพร แลนา ทันใดจึ่งส่งดาบ แลนา โดยจิตบาปหยาบนัก แลนา
ทางฝักให้สามี แลนา โจรได้ทีจับด้าม แลนา บ่ ครั่นคร้ามชักปราด แลนา ฟันฟาดลงตรงคอ แลนา เต็มพอแรงแห่งหัตถ์ แลนา ตาวคมตัดคอชาย แลนา นายมาณพน้อยบุญ แลนา ศีรษะผลุนผลันพราก แลนา จากคีวะกระเด็น แลนา เลือดกระเซ็นซ่านล้า อนิจอาตม์อนาถอ้า อนัตโอ้อาสัญ ฯ
โคลง ๒
เหิมหรรษ์ปีติตื้น	หัวหน้าโจรชื่นชื้น
แช่มช้อยชูใจ	ยิ่งนา
รอดบรรลัยเพราะน้อง	บุญประสบพบพ้อง
พี่นี้ขอถาม	หน่อยเทอญ
ตระกูลนามแน่งน้อย	วานแม่ จุ่งตอบถ้อย
ถิ่นบ้านสถานใด	แม่เอย
ไยจึงมากับเจ้า	มาณพหนุ่มน้อยเข้า
เขตแคว้นแดนไพร	นี้นอ ฯ
โคลง ๔
ไปแห่งไรร้องชั่ง	เชิญแถลง
วานอย่าอางขนางแหนง	นะน้อง
บอกเถิดไป่ควรแคลง	คลางกริ่ง เกรงเลย
เรียมรอดปลอดชีพต้อง	ตอบบ้างบุญคุณ
การุญเช่นนั้นก็	ควรนัก แล้วพี่
บ่ คิดฆ่าข้าจัก	บอกแจ้ง
ขอเป็นที่พิงพัก	ภายภาค หน้าเทอญ
พี่อย่ารังเกียจแกล้ง	เกลียดไร้อารี
น้องบุตรีท่านผู้	ทิศาปา-โมกข์นา
สำนักตักกะศิลามา-	ณพนี้
เนาเรียนวิชาสา	มารถทราบ เสร็จแฮ
เสมอท่านบิดาชี้	ช่วยซั้นสรรสอน
บิดรจึ่งยกน้อง	เป็นราง-วัลนา
ข้อยสุดขืนขัดขวาง	ท่านแท้
วันนี้ที่เดินทาง	โดยถิ่น ท่านแล
เพื่อกลับบ้านเขาแล้	เล่านี้ตามจริง
น้องหญิงอย่ากริ่งข้อง	คิดสง สัยเลย
พี่ทราบความจำนง	จิตน้อง
ส่งด้ามดาบโดยจง	ใจฆ่า เขาฤๅ
คงถูกดั่งพี่พร้อง	เพราะฉะนั้นพรั่นไฉน
ไปกับพี่เถิดน้อง	นวลพธู
พี่รักจักเลี้ยงดู	ไป่ทิ้ง
เป็นสุขสบายชู	ชมนิ-รันดร์นา
ใช่พูดกลับกลอกกลิ้ง	กล่าวด้วย ใจตรง ฯ
ร่าย
ต่างตกลงปรองดอง ทั้งสองพากันไป นายโจรไพรดำริ ตริว่าผู้หญิงผู้นี้ ใช่กี้ใช่การเรา เอาไปไป่เป็นผล สามีตนยังฆ่า หากว่าเป็นชายอื่น จิตเหิมหื่นรักเขา คงฆ่าเราแม่นแท้ คิดเกี่ยงแก้เกียจกัน ทอดทิ้งมันเสียเถิด ประเสริฐกว่าพาไป หญิงจัญไรเช่นนี้ ใครพบควรหลบลี้ หลีกให้ไกลตา ฯ
โคลง ๒
พามาถึงแม่น้ำ	ตื้นแต่ดูลึกล้ำ
กล่าวเลี้ยวหลอกลวง
ดวงใจผู้คู่สร้าง	มองแม่น้ำใหญ่กว้าง
ลึกทั้งกุมภีร์	ดุนา
ไม่มีแพพ่วงข้าม	พี่นึกรู้สึกคร้าม
แม่น้องทำไฉน	เล่านอ ฯ
โคลง ๓
นางขานไขตอบคำ	ไยจึ่งทำจิตท้อ
ความคิดน้องหนึ่งข้อ	บ่ ข้องขัดเลย
พี่เอยเอาอาวรณ์	ข้ามสาคร ฟากโน้น
วางพักยังฝั่งโพ้น	ผ่อนข้ามคืนมา
พาน้องว่ายข้ามฟาก	โดยเร็วจากที่นี้
อย่าปลีกหลีกเลี่ยงลี้	ละทิ้งกลางทาง เล่านา
โคลง ๔
ว่าพลางนางเปลื้องเครื่อง	ประดับ
ทุกสิ่งทั้งสิ้นสรรพ	ส่งให้
นายโจรรีบเร็วรับ	รวบห่อ รวมแฮ
โดยจิตยินดีได้	ทรัพย์พร้อมโดยประสงค์
ลงสู่สาคระแสร้ง	เสกล ลวงนอ
ทำเช่นกับว่ายชล	เชี่ยวล้ำ
ตะเกียกตะกายทุรน	ทุรายเล่ห์ ลึกแล
ลุล่วงยังฝั่งน้ำ	ฟากโน้นดังหวัง
เหลียวหลังมาเยาะยิ้ม	ไยไพ
แสดงท่าจะคลาไคล	คลาดคล้อย
นางเพรียกเรียกร้องใย	รออยู่ เล่าพี่
รีบกลับมารับน้องน้อย	อย่าช้าเชือนเฉย
พี่เอยเครื่องประดับทั้ง	ปวงใน ห่อนอ
พี่ก็นำข้ามไป	หมดแล้ว
มามาเถิดไวไว	หน่อยพี่ นาพี่
กู่ก้องอยู่แจ้วแจ้ว	จะไจ้ใจความ
โจรตอบตามตัดพ้อ	พูดหลัก แหลมนา
อ้า แม่ผู้เจริญพักตร์	ฝ่ายข้า
ใช่ผู้ที่เจ้าจัก	ควรนับ ถือนอ
โดยพึ่งได้พบหน้า	ก่อนนั้นฤๅเคย
ชมเชยชิดชื่นแม้	เพียงขณะ หนึ่งนา
เพราะเหตุไรเจ้าจะ	นอบน้อม
นับถือเทียบเช่นกะ	ผัวก่อน เจ้าฤๅ
อย่าพูดหวานหว่านล้อม	ไป่ต้องการฟัง
ผัวเจ้ายังฆ่าได้	โดยใจ ชั่วนา
ผิว่าเราพาไป	ปะพ้อง
พบชายหนึ่งหนุ่มใด	คงดั่ง นี้นอ
อาจพิฆาตเราบ่ข้อง	ขัดแท้ทีเดียว
คอยเหลียวหาผู้หึ่ง	พักอีก เทอญแม่
แต่ว่าเราขอปลีก	ปละเปลื้อง
นายโจรกล่าวพลางหลีก	พลันล่วง
ลัดเลาะเหยาะย่างเยื้อง	ยาตร์เข้าไพรสาณฑ์
ร่าย
หญิงพาลอยู่ผู้เดียว เหลียวหาใครไป่เห็น จักมาเป็นที่พึ่ง ถึงซึ่งความพินาศ ปราศจากผัวจากชู้ เพราะเป็นผู้เลวทราม ความปรารถนาเกินส่วน น้ำจิตควรรวนเร โลภโลเลเหลือล้น พ้นพากย์พรรณาได้ นั่งร้องไห้โหยหา น้ำตานองเนตรชุ่ม อยู่ยังพุ่มตะไคร่น้ำ อกระบมบ่มช้ำ ชอกน้อยใจทวี ฯ
โคลง ๔
สุชัมบดีเทเวศร์ไท้	โพธิสัตว์
เล็งทิพเนตรทราบชัด	จึ่งท้าว
ทรงดำริกิจวัตร	หวังเสด็จ
ไปเพื่อบริภาษน้าว	หน่วงพ้อพอละอาย
บรรยายเทวราชเจ้า	จัดทรง
สั่งเทพบุตรธำรง	ฤทธิ์กล้า
ปัญจสีขรองค์	มาตะ ลีแล
ตามเสด็จหยุดณหล้า	แหล่งใกล้ชลธี ฯ
โคลง ๒
มีโองการโปรดให้	ปัญจสีขรเทพไท้
เพศเพี้ยนจำแลง
เป็นนกแรงเรี่ยวแท้	ฝ่ายเทพมาตลีแล้
กลับแกล้งเป็นปลา
สัตว์สิงคาละไซร้	สมเด็จอมเรนทร์ไท้
ธแสร้งแปลงสรรพ์ ฯ
ร่าย
เสร็จเบือนผันเบี่ยงเพศ อมเรศร์สิงคาลแปลง สำแดงกายสภาพ คาบก้อนเนื้อดำเนิน เดินสู่นางโดยด่วน ส่วนมัสยามาตลี แสดงอินทรีย์แล่นโลด โดดขึ้นจากนที โกสียสิงคาลเห็น ทำเป็นคายเนื้อพลัน หันเข้าคาบมัจฉา ปลาโดดน้ำดำหนี ทันทีจึ่งปักษิณ บินลงจากอากาศ ผาดผันคาบก้อนเนื้อ พาบินเมื้อลับไป ท้าวสหัสนัยน์จิ้งจอก ย้อนยอกยอบหมอบกาย เสียดายเนื้อแลปลา ทำกิริยาหงอยเหงา หน้าซบเซาเศร้าจิต เพ่งพิศกอตะไคร่น้ำ โศกยิ่งโศกเหลือล้ำ ล่อให้แลเห็น ฯ
โคลง ๒
เป็นน่าขันยิ่งแล้	จิ้งจอกโง่เง่าแท้
ดั่งนี้นางคะนึง
ปรารถนารึงเร้า	โลภมากลาภหายเศร้า
โศกน้อยใจตัว
ชวนหัวเราะเยาะเย้า	ขันยิ่งขันจริงเจ้า
อดเนื้อแลปลา	เสพย์นอ
สิงคาละสดับถ้อย	กล่าวตอบนางแน่งน้อย
เสนาะน้ำคำเสนอ
โคลง ๔
โอหนอ เออที่นี้	นึกขำ ขันนา
มิใช่สถานนครรำ	ขับร้อง
ใครหนานี่มาทำ	เพลงสนุก สนานนา
เสนาะศัพท์จับใจพร้อง	เพราะพริ้งจริงหนอ
อ่อ อ้อ แม่ผู้	เพ็ญพักตร์
รูปร่างสำอางนัก	แน่งน้อย
เราสนเท่ห์ขอทัก	ถามหน่อย เถิดนา
เหตุที่หัวเราะข้อย	ประโยชน์ข้อใดมี
ไฉนนี่สุนัขจิ้ง	จอกพาล
มิใช่กิจใช่การ	เกี่ยวเจ้า
เอ็งสิสัตว์ซมซาน	เซอะโง่ งมเฮย
ไยไม่นิ่งซบเซ้า	เสือกหน้ามาถาม
ปัญญาความคิดน้อย	นักหนา
จึงอดเสพย์เนื้อปลา	เปล่าสิ้น
สันดานโลภเจตนา	นึกน่า อายนอ
ลาภขาดปราศคุณชิ้น	ชาติเจ้าเขลาจริง
คิดยิ่งขันนักแฮ้	เหตุคน เรานอ
โทษท่านผู้อื่นยล	หยิบอ้าง
ได้โดยง่ายดายจน	จบเรื่อง ราวแฮ
พูดไป่มีติดค้าง	ขุดคุ้ยคุยขยาย
ฝ่ายโทษตนนั้นสิ	แสนสา หัสเฮย
เห็นยากหากผลปรา-	กฏได้
ปกปิดมิดชิดหา	เหตุห่อน แสดงแฮ
เหมือนเช่นกับหล่อนไซร้	เสื่อมทั้งสองสถาน
ตรองการณ์ลึกแล้วหล่อน	แลเรา
เหตุที่ต้องซบเซา	โศกฉะนี้
โทษสองฝ่ายคิดเขา	เปรียบชั่ง ดูเทอญ
น้ำหนักหน้าเขาชี้	ชัดให้แลเห็น
หล่อนเป็นผู้เสื่อมสิ้น	จากสา มีแล
ยังมิหนำซ้ำมา	ม่ายชู้
นั่งเศร้าเจ่าจุกหา	หนแห่ง พึ่งแฮ
คิดว่าเขาไม่รู้	เรื่องร้ายตนฤๅ
คือหล่อนทำให้หล่อน	ลำเค็ญ เองแล
ยากยิ่งสิ่งที่เย็น	ว่าร้อน
กงจักรไฉนเห็น	เป็นดอก บัวแม่
หล่อนอย่าเหมาเราข้อน	ทุกข้อความจริง
ร่าย
โดยคำสิงคาลกล่าว ผะผ่าวจิตหญิงพาล สิ้นโวหารจักแก้ แพ้สุนัขจิ้งจอก ชอกช้ำจิตคิดอาย แสนเสียดายกายตน เป็นมลทินโทษร้าย สุดยักย้ายบ่ายเบี่ยง เกี่ยงแก้แปรคืนดี มีคำปราชญ์เบาราณ ท่านกล่าวขานตักเตือน เหมือนเพชรงามครามครัน สดสีสรรน้ำนวล ควรราคาค่ายิ่ง เป็นสิ่งของเขานิยม ชมกันทั่วทุกผู้ หากเขารู้รอยสลาย ร่อยร้าวรายร่องสลัว มัวพร่างพร่าราคี มีราคาหย่อนเยา ผู้ซื้อเขารังเกียจ เกลียด บ่ อยากต้องกา เห็นปานฉะนี้ฉันใด ในหมู่สตรีมวล ควรยลอย่างนางนี้ ชี้ให้เห็นฉันนั้น ครั้นรู้สึกตนสิ เหลือดำริตริแก้ ก็ดุจเพชรร้าวแล้ จักให้คืนดี ได้ฤๅ ฯ
โคลง ๒
แสนบัดสียิ่งล้ำ	อกระบมบ่มช้ำ
ชอกน้อยใจนาง
พลางร้องไห้เกลือกกลิ้ง	กล่าวตอบสุนัขจิ้ง-
จอกท้าวโกสีย์
โคลง ๓
ข้ามีความรู้สึก	นึกเห็นโทษที่อ้าง
ทุกสิ่งทั้งสิ้นข้าง	ท่านได้แสดงมา
สารภาพรับผิดใน	คำใดท่านกล่าวแล้ว
คำเหล่านั้นไม่แคล้ว	คลาดล้วนเป็นจริง
ประวิงหวังพะวง	จำนงใจแน่นแฟ้น
ไป่จะทำข้อแค้น	ขุ่นข้องราศี
ได้สามีอื่นอีก	มิขอปลีกปลดเปลื้อง
ความรักบ่ ยักเยื้อง	อย่างนี้สืบไป
จักอยู่ในถ้อยคำ	อำนาจผัวแน่แท้
จึงดั่งข้าว่าแล้	ประพฤติล้วนควรการณ์
โคลง ๔
ฟังสารสุนัขจิ้ง-	จอกหัว เราะฮา
ใครจักเชื่อใจรัว	แต่นี้
จิตหญิงที่เมามัว	มักมาก
เหมือนเช่นภาษิตชี้	ชัดแท้แปลไข
ผู้ใดสามารถน้อม	นำไป
ซึ่งภาชนะดินใจ	ชอบแล้ว
ผู้นั้นก็เร็วไว	หวังจัก-
พาภาชน์สำริดแคล้ว	คลาดได้โดยพลัน
ฉันใดความชั่วล้วน	ลามก
ที่หล่อนทำแล้วยก	อย่างนี้
ต่อไปก็คงตก	ลงดุจ เดิมแล
จะประพฤติดั่งกี้	ก่อนแท้เราทาย ฯ
ร่าย
บรรยายเย้ยหยันเยาะ ข้อนขอดเคาะขานคำ ทำอิสตรีนั้นให้ ได้รับความอับอาย ปรายเปรยปริภาษเสร็จ สมเด็จไท้เทวินทร์ อมรินทราธิราช เหินเวหาส บ่ หึง สู่ดาวดึงส์พิภพ เลอแหล่งลพเทวะโลก โศกเศร้าจิตหญิงพาล ผู้เดียวดาลทุเรศ เหตุเมามัวชั่วชาติ ประวิงหวาดประหวั่นว้า ถวิลโอ้เทวษอ้า อกเพี้ยงพังลาน แลนา ฯ
โคลง ๔
นิทานชักนิทัสนชี้	ชาดก
นิบาตแจ้งณเบญจก	แจกอ้าง
นิยมหยิบนิยายยก	ยลเยี่ยง หญิงเทอญ
นิเทศส่ำนิโทษสร้าง	สืบเชื้อกวีชาย
นายชิต บุรทัตผู้	ผูกพจน์
เดาแต่งดูตามบท	แบบอ้าง
แปลเขียนเปลี่ยนคำมคธ	คิดคัด
คงพลาดขาดพลั้งบ้าง	บอกให้อภัยทัณฑ์
สรรสฤษดิ์ลิขิตไว้	หวังผล
อ่านเล่นเห็นแยบยล	เยี่ยงบ้าง
พอเกลากล่อมกมล	มาโนช
เพ่งประโยชน์ บ่ ร้าง	บ่ ไร้คงมี
เป็นศรีสวัสดิ์สร้อย	ศุภลักษณ์
แห่งคณะพธุชัก	เชิดชี้
รู้ไว้ใช่ว่าจัก	เทินบ่า แบกนา
เก็บเลือกเปลือกกะพี้	เพื่อทิ้งเทไป
ใดเป็นประโยชน์เกื้อ	แก่นสาร
หากคิดเห็นควรการ	เก็บไว้
เพื่อประดับดวงมาลย์	สมรแม่ แลแม่
สิ่งชั่วเกรงแกล่ใกล้	เกลือกกลั้วกลัวขาม
เพชรจะงามที่แท้	เรือนทอง รับนา
จึ่งประเทืองเรืองรอง	อร่ามได้
สตรีรูปงามผอง	พอจัก พอฤๅ
ประพฤติดี บ่ ไร้	 โลกรู้งามเจริญ
เชิญอนงค์อนุชเอื้อ	อาทร
ตามสาสน์บุราณสอน	สืบไว้
ความดีจะพาขจร	ขจายชื่อ โฉมนา
หอมยิ่งหอมดอกไม้	ไม่แม้นเหมือนเสมอ
ร่าย
สารเสนอสาส์นสนอง บทละบองแบบละเบง แลชเลงลักษณ์เฉลย พจน์พิเปรยพากย์ภิปราย อธิบายอรรถบท แจงจรดจดจรุง เพื่อพยุงผลภิโย ชเอมโอชะอรโอษฐ์ เห็นประโยชน์หากประหยัด นิพัธสุขนิพันธ์โสตถิ์ ประลาตโทษประลัยทุกข์ นิราศขุกนิรเข็ญ จรัสเพ็ญจรูญพูน ชูตระกูลเชิดตระการ ลิลิตสารลิสาสสร้อย ประมาณถ้วนประมวลถ้อย สฤษดิ์สิ้นสรุปเสริม โสตถิ์เทอญฯ
พ.ศ. ๒๔๗๑
ลิลิตสุภาพ
พาโลทก ชาดก ในทุกนิบาต
รังสฤษดิ์ประดิษฐ์ถ้อย	สาธก
ทุกนิบาตยก	กล่าวไว้
พาโลทกะชาดก	โดยย่อ ย่อนา
เป็นเครื่องปรุงใจได้	กอบเกื้อทางธรรม
เบื้องบรรพบุรพกาล กษัตริย์ผ่านพระบุรีร พาราณสีกรุงไกร ทรงนามไท้พรหมทัต ผดุงราชย์รัฐสากล ประชาชนเกษมสานต์ ณ กาลหนึ่งนั้นไซร้ จึ่งไท้กรีฑาพหล พยุห์พลมากมาย นับหลายหมื่นหลายพัน ปราบปัจจันต์ชนบท อันทรยศดูแคลน ท้าวตีแดนนั้นได้ มีชัยชำนะเสร็จ กิจสำเร็จเรียบร้อย จึ่งเคลื่อนคล้อยกองทัพ เสด็จกลับพระนคร ภูธรมีพระบัญชา สั่งเสนาผู้ใหญ่ ให้ตกแต่งสุราบาน น้ำผลจันทน์ผลองุ่น เพื่อเกื้อหนุนพลยุทธ โดยที่สุดสินธพ พาหนะรบริปู กากเหลืออยู่นั้นไซร้ ให้คั้นเป็นน้ำหาง รสเมาจางจืด ให้ลาที่ได้สำหรัรบ ชาวกองทัพนั่นใช้ ขนสะเบียงก็ให้ ดื่มสิ้นบเหลือ แลนา ฯ
สินธพเชื้อชาติม้า	อาชา ไนยแฮ
เมื่อเสพรสแรงสา	หัสฉะนั้น
ไป่ฮึกไป่เหิมกา	ยาปรก ติเฮย
ไป่กีดเกะกะกั้น	เอิกอื้ออึงเสียง
หมู่ลาเพียงดื่มน้ำ	อันจาง นั้นนา
ต่างวุ่นต่างวิ่งวาง	กึกก้อง
อึงเอ็ด ณ ท่ามกลาง	กองทัพ นั่นแฮ
ต่างก็ต่างแผดร้อง	เหตุด้วยรสสุรา
ราชาทรงสดับถ้อย	เสียงอุโฆษใช่น้อย
ท่านไท้ซักถาม
ทรงทราบความพิศดาร	ธโองการตรัสให้
อมาตย์ใหญ่ได้	ทราบสิ้นทุกประการ
อาจารย์ปุโรหิต ยศสถิตราชครู แลนา สดับภูธรตรัส แลนา ทราบตามอรรถแจ้งใจ แลนา จึงทูลไขพจนาถ แลนา สองบทบาทคาถา แลนา ให้ราชาทรงทราบ แลนา คนชาติหยาบต่ำทราม แลนา กับมีความเกิดดี แลนา ยลเครื่องชี้เทียบแสร้ง สินธพกับลาแจ้ง แจกให้เห็นสม
ข้าแต่บรมนาถผู้	ทรงธรรม
ลาดื่มน้ำจางอัน	รสน้อย
ความเมาเกิดขึ้นพลัน	แก่หมู่ ลาแฮ
รสชาติจางจืดจ้อย	เช่นนี้เมาไฉน
ฉันใดชนชาติเชื้อ	เลวทราม
ใช่สัปบุรุษนาม	เช่นนั้น
ยศศักดิ์นิดหน่อยความ	เมาก็ เกิดแฮ
เปรียบดั่งหมู่ลานั้น	แหละไท้นรินทร
อัสดรเชื้อชาติม้า	มีตระกูล สูงนา
ดื่มรสเข้าทวีคูณ	ประณีตคั้น
ความเมาเสื่อมสร่างสูญ	ไป่เกิด เลยพ่อ
น้ำแรกแรงเช่นนั้น	หมู่ม้าห่อนคะนอง
ทรงตรองดูเถิดข้อ	นี้ชน
มีตระกูลของตน	เลิศแล้
คราวยศศักดิ์มาดล	ก็ไป่ เมานา
เฉกดุจหมู่ม้าแม้	รสนั้นเมาไฉน
ขานไขสังเขปเบื้อง	บูรพ์ชา ดกเฮย
จบเสร็จลงในกา	ละนี้
เอวังก็มีมา	เหมือนดัง แสดงแล
ผู้ประพันธ์พจน์ชี้	ชื่ออ้าง “เอกชน”
นิพนธ์ผิว์ผิดพลั้ง	บทคำ ใดนา
ขาดตกบกพร่องสำ	เหนียกแสร้ง
เชิญปองปราชญ์ผู้ชำ	นาญประดิษฐ์ ใหม่เทอญ
วานอย่าเผยพจน์แกล้ง	เยาะเย้ย สรวลเส ฯ
ร.ศ. ๑๒๙
๑. มกรา
มาณวกฉันท์
๑. มกรา -	คราปฏิสนธิ์
แน่ละ, เพราะชน	คิดและกระทำ
เนื่องมนะน้อม	พร้อมจะแนะนำ
เกี่ยวนยะคำ	ควรจะประสงค์ ฯ
๑. มกรา -	มาอุบัติ
บ่งเพราะมนัส	หวังและพะวง
ว่า, คติเก่า	เข้าและเจาะจง
สาระก็คง	คืบคุณาการณ์ ฯ
๑. มกรา -	คราประลุขวบ
ใหม่เหมาะประจวบ	แจ้งกิจะการ
รัฐประศาสน์	ราษฎร์ก็ประสาน
สม ธ ประธาน	มุ่ง นะหทัย
๑. มกรา -	ปรารภะเหตุ
ใครปฏิเสธ	มาน่ะ ไฉน ?
เรานระชาติ	ราษฎร์ระบุ, ไทย
เชิญเถอะน่ะ-ชัย-ยะ !	ชโย ชโย !
๑ มกราคม ๒๔๘๔
อิลลิสชาดก ในเอกนิบาต
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
จักกล่าวนิยายสาร	จิรกาลภิปรายมา
ชาดกนิทานวา	ทประโยชน์อเนกนอง
ยังมีตระกูลหนึ่ง	บริโภคทรัพย์ครอง
คับคั่งสะพรั่งของ	อุปโภคพหุภัณฑ์
นามอ้างยุบลอิล	ลิสเศรษฐีปางบรรพ์
พาราณสีอัน	ธ สถิตสถานคาร
เป็นง่อยกระจอกเทศ	นยเนตรก็เหล่ลาน
ทั้งกายวิการพาล	และตระหนี่ก็เหลือหา
กาลหนึ่งและเศรษฐี	มนะมีกระหายอา
หารเสพย์สุราปา	น ฉะนั้นก็สุดแสน
แต่มีหทัยมัจ	ฉลิย์โลภะเป็นแดน
เกิดความตระหนี่แหน	บ มิอยากจะกลั่นใน
คามตนุเพราะกลัวเพื่อน	ฆรอื่นจะมีใจ
ใคร่เสพย์ไฉนใคร	จะมิเผื่อและเจือจาน
จัดวัตถุเครื่องกลั่น	จรดั้นวนาสานฑ์
พลางกลั่นสุราบาน	บริโภคะผู้เดียว
ฝ่ายข้างสถานกา	ล มิช้าประเดี๋ยวเดียว
ผู้คนอเนกเหลียว	ก็ประสบประดุจกาย
เศรษฐี บ เพี้ยนผิด	มนคิดประหลาดหลาย
เอื้อนอรรถภิเปรยปราย	ภริยาก็สั่งการ
ให้ขนธนานัน	ตะจะปันจะแจกทาน
ป่าวร้องสนองสาร	และก็แจกก็จ่ายไป
ต่างคิดคะนึงหมาย	มนะอัธยาศัย
ว่าเมาสุราใจ	ก็แปลกก็เปลี่ยนแปลง
ต่างคนก็รับทาน	อลหม่านมิมีแคลง
สงสัยและหน่ายแหนง	ธนมากอนันต์พรรค์ ฯ
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
บุรุษหนึ่งก็ได้โค	และเกวียนโมทนาพลัน
ก็ขึ้นสู่สกัดผัน	คระไลล่วงพนัสพลาง
ประสิทธิ์พาทประสาทพร	ตลอดดอนวนากลาง
สถลมรรคลุล่วงทาง	สถิตวุฒิเศรษฐี
ณ บัดนั้นและท่านมา	พินิจกายะคาวี
และเกวียนจำถนัดดี	มโนแน่และของเรา
วิวาทกับบุรุษหา	คดีว่าขะโมยเขา
กระทำโบยประหารเอา	บุรุษนั้นก็สู้เถียง
จะสู้ชายก็ไม่ได้	ก็ปล่อยไป ฤ กายเพียง
สลายภินทนาเอียง	กระเด็นจากอุราตน
จรีดุ่มจรัลด่วน	คระไลหวนจะกลับยล
นิกรชาวบุรีชน	หิรัญวัตถุเนืองนอง
วิวาทมาตลอดทาง	ระหว่างกลางถนนปอง
ลุถึงที่สถิตของ	ธ จึงนายทวารพลัน
แถลงห้ามมิให้เข้า	สถานเนาว์ก็เกียจกัน
สนองอรรถเสนออัน	ยุบลห้ามเพราะเศรษฐี ฯ
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
ฝ่ายเศรษฐีเดิม โมหะหุ้มเหิม โทสะมากมี เข้าราชนิเวศน์ ทูลเหตุคดี โจรปลอมกายี เป็นข้าพระองค์
ขนทรัพย์ศฤงคาร จำแนกแจกทาน ตามความประสงค์ ข้าขออำนาจ แห่งบาทบงสุ์ ขอพระองค์ทรง โปรดเรียกจำเลย
ฝ่ายปิ่นธานี พาราณสี ดำรรัสอรรถเฉลย ดูก่อนเศรษฐี หาดีไม่เลย เมื่อกี้ใครเหวย มาบอกกับตู
ว่าจักแจกจัด พัสดุสารพัด ก็คือตัวสู แลจักถวายหลวง นานล่วงหรือดู เดี๋ยวเดียวตาครู เหลาะแหละโลเล
เรานี้ไม่รับ ให้เจ้าขนกลับ เป็นทานทอดเท ซ้ำพลอยบันเทิง รื่นเริงด้วยเอ ออเฒ่าเสเพล จักเดินแต้มไหน
ฝ่ายเศรษฐีเดิม ทูลตอบพจน์เสริม แต่ตามตรงใจ ถ้าว่าพระองค์ ยังทรงสงสัย รับสั่งหาใคร มาเป็นพยาน ฯ
อุปชาติฉันท์ ๑๑
พระจอมนรินทร์ตรับ	สุรศัพท์เฉลยสาร
ดำรัสประภาษการ	จะประสงค์คดีความ
พระสั่งอมาตย์ให้	จรไปและจงตาม
ตัวคู่คดีถาม	ยุติธรรมไฉนหนอ
อมาตย์ก็ด่วนเดิน	บ มิเนิ่นมินานพอ
พบแล้วมิรั้งรอ	กรยึดก็พาไป
ลุถึงนิเวศน์เห็น	เอะ ละเป็นประการใด
โจทก์อีกจำเลยใคร	ฤ จะทราบเพราะเหมือนกัน
บ เพี้ยน บ ผิดแปลก	บ มิแผกมิผวนผัน
สันฐานฉวีวรร	ณ ประดุจจะพิมพ์เดียว
และต่างก็ต่างอ้าง	อภิปรายเสนอเทียว
ว่าตนละแน่เจียว	บ มิปิด มิอำพราง
จะถามก็ไป่รู้	และ บ แน่ บ ไว้วาง
โจทก์อ้างพยานทาง	ฆรเพื่อพินิจเคย
พยานก็ชี้พลัน	นรนั่นสิจำเลย
จริงดังภิปรายเปรย	และก็ต่างก็เถียงขรม
และโจทก์ก็อ้างบน	ศิรตนละมีปม
นายช่างประดิษฐ์ผม	และจะทราบฤทัยเธอ
ธิราช ธ ตรัสสั่ง	กลบกพินิจเออ
จักแปลกกระมังเหนอ	ฤ จะเท็จจะจริงใด
สดับอรรถสาธก	กลบกก็ยลใน
สองศีรษะสองใคร	ดุจเดียวและมีปม
ธ จึงแสดงวา	กยสารวัจน์สม
คาถาเฉลยลม	สุภดั่งนิพนธ์ยล
“อุโภ ขัญ์ชา อุโภ กุณี	อุโภ วิสมจัก์ขุกา
อุภิน์นํ ปิฬกา สีเส	นาหํ ชานามิ อิล์ลิสํ”
สองคนสองกระจอกทั้ง	สองคน ง่อยแฮ
สองจักษุสองวิกล	ส่องแล้
สองมีต่อมผุดบน	ศิระเช่น เดียวนา
สองชื่ออิลลิสแท้	ไป่รู้คนไหน ฯ
วสันดิลกฉันท์ ๑๔
ฝ่ายโจทก์สดับพจนอัน	กลบกแสดงใน
คาถาก็วาบกมลไหว	สติหวิวเพราะเสียดาย
เสียยศและเสียมนหิรัญ	ธนสรรพ์ก็เสียหาย
พลางเกลือกและกลิ้งสริรกาย	ก็สยบสลบลง
ส่ำชนสโมสรประชุม	คณะกลุ่มก็ต่างสง
สารเกรงจะม้วยมรณะปลง	อึกทึกกุลาหล
พลางช่วยพิทักษชุลมุน	และก็แก้ก็ไขจน
เศรษฐีธสร่างจิตวิกล	สติสมฤดีมา
จำเลยก็กลายมนุษย์เพศ	พลเดชมหิทธา
เป็นอินทรโกสิยมหา	สุรศักดิ์ก็เหิรหาว
ท่ามกลางระหว่างนภสถิต	สุภพิศประไพราว
กับแท่งสุวรรณวชิรพราว	ณ นภาวราภรณ์
พลางเปล่งประกาศพระสุรสุน	ทรเสียงพระอินทร
เรานี้แหละเทพยอมร	บิตุเรศเสด็จมา
เหตุเจ้าตระหนี่พัสดุนับ	คณทรัพย์ก็เหลือตรา
ไป่ใคร่จะจ่าย ธนะและหา	บริจาคกระทำทาน
เรื่องเมื่อเสวยอุดมสม	บัติในมนุษย์นาน
ศรัทธามิหน่ายกุศลการ	สละมิโภคะบำเพ็ญ
ใกล้จักมลายชิวก็ยก	มรดกอเนกเห็น
ว่าเจ้าจะกู้กุศลเป็น	ดุจดั่งบิดาทำ
ครั้นเจ้ามิได้ประพฤติการ	บริหารกุศลกรรม
เป็นเหตุฉะนี้จะอุปถัม	ภ มิให้มลายสูญ
จึ่งได้นิราศวรสถาน	ทรมานตระกูลพูน
เพิ่ให้ประพฤติดุจประยูร	คณญาติสืบไป
เศรษฐีก็รับวจนสาร	ปฏิญาณประดุขไข
ของพระองค์พระอินทร์บิดรใน	ขณะนั้นมิผันแปร
เอกองค์อมรอิศวเรศร์	ก็เสด็จระเห็จแล
ลิ่วลิ่วเสมอสุริยแข	จรสู่พิมานชัย
จบ สุนทรพากย์พร้อง	เพรงกาล
จบ เรื่องอิลลิสนิทาน	เท่านี้
จบสิ้นระบิลสาร	สรรใส่ ฤทัยพ่อ
จบ พจน์บทฉันท์ชี้	เชิญช้อยเชิญยล
“เอกชน” ใช่ปราชญ์ณู้	หลักแหลม เลยพ่อ
เปรมจิตสนุกแกม	จึงได้
ประพันธ์พจน์จรดแซม	เสริมโสต กวีนา
อีกจักปลุกกมลให้	ช่มชื่นเชาวน์กระแส
ครุแลลหุทั้ง	ทำนอง ระบอบฤๅ
ฉันทพากย์ร้อยกรอง	ยากแท้
สัมผัสฟาดฟัดตรอง	ตรึกห่อน ง่ายเฮย
ผิวปราชญ์ช่วยโปรดแก้	ถูกไว้ตามเดิม เทอญรา ฯ
เวทัพพะชาดกคำฉันท์
๏ นอบน้อมพระจอมอาจารย์	คเณศเวทชาญ
กวีลุวากย์ วุฒิไกร ฯ
อินทรวงศ์ฉันท์ ๑๒
๏ ขอขานสุภาณภา-	ษิตะสาระฉันทนัย
วาจกวจีไข	คติเรื่องบุราณนิทาน
๏ ชักจุงพยุงปลุก	สติยุกติและปรีชะญาณ
ปราโมทย์ประโยชน์สาร	สุตะอรรถนิทัศน์กถา
๏ มาในนิบาตเอ-	กะนิเทศะพรรณนา
เวทัพพะชื่อชา-	ดกะแจ้งประจักษ์วิจารณ์
๏ สาธกละโมภโทษ	ทุระโหดและอาจประหาร
ชีพิตพินาศลาญ	ลุพิบัติอนัตถะผล
๏ ดำเนินอดีตนัย	ณ สมัยพระภูวดล
พาราณสีมณ-	ฑละรัฐประเทศไผท
๏ ไท้พรหมทัตราช	วรนารถชนาดิศัย
ผ่านกรุงผดุงไอ-	สุริยราชย์นราภิบาล
๏ ครั้นนั้นและมีพราหม-	ะ ณะนามสมัญญะขาน
เวทัพพะโดยการณ์	ธ เฉลียวฉลาดณมนต์
๏ สังเกตผิว์อากาศ	และประกอบกะฤกษะ บน
ร่ายอิทธิมนต์ฝน	วิธะวัตถุรัตน์ประการ
๏ ตกได้เพราะฤกษ์บน	นภะดลและเป็นประมาณ
หาไม่พิรุณธาร	ทิพะนั้นบสมประสงค์
๏ ปางโพธิสัตว์เบื้อง	อุปบัติพระชาติพระองค์
เป็นกุลบุตร จง	จิตะสืบเสาะสนแสวง
๏ เวทัพพ พราหมณ์ อา-	จริยานุสาสน์แสดง
ซึ่งศิลปศาสตร์แจง	แนะประสิทธิวิทยา
๏ สำนักสมัครหมั่น	มนะมั่นเสมออุสาห์
โดยชอบประกอบคา-	รวะเรียนและเพียรนิรันดร์
๏ อาจารย์ก็จำนง	จิตะสงเคราะห์ศิลปะสรรพ์
สอนไสยศาสตร์บรร-	พะระบอบระบิลยุบล ฯ
อุเปนทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ ณกาละวันหนึ่ง	วุฒิครูพิเศษมนต์
กิจานุกิจตน	ขณะมีกระนี้พราหมณ์
๏ จะต้องคระไลไป	ธุระในนิคมคาม
ลุเจตะรัฐนาม	ทุระเขตประเทศฐาน
๏ ระหว่างวิถีจร	และก็ค่อนจะกันดาร
อเนกนิกรพาล	ผิวะพบจะบีฑา
๏ ณวาระจากคาม	พฤฒิพราหมณ์ก็ชวนพา
พระโพธิสัตว์คลา	ทวิเพื่อนพนาสัย
๏ และต่างก็พากัน	บทะมรรคะครรไล
ทุรัศ ทุเรศไป	ณระหว่าง วนาสัณฑ์
๏ จะถึงนิคมถ้า	คณนาก็หลายวัน
อนาถพนัศครัน	และสยดสยองภัย
๏ ทิวาและราตรี	ฤ จะมีสบายใจ
ระอิด ระอาใจ	ขณะพักจะกินนอน
๏ ระแรมระรอนเถื่อน	ทวีเพื่อนพเนจร
ลุถึงสถลตอน	วนะเวิ้งวิเวกเหลือ
๏ พนัสสงัดคลุม	ทุมะซุ้มคระครุมเครือ
ระย่อยะเยือกเจือ	จิตนึกระทึกหนาว
๏ จรัลอรัญผลู	อุระครูและศิษย์คราว
สะทกสะท้านสาว	บทะรีบ ระวังภัย
๏ ลุที่สถิตโจ-	ระสถานะอาศัย
เลาะซุ่มประชุมใน	ระยะทางระหว่างเดิน ฯ
สุรางคนางค์ฉันท์ ๒๘
๏ ละผู้ละคน ละล้วนกมล มุโมหะเกิน
ณพฤกษะไพร ผิว์ใครเผอิญ เคราะห์ชักเผชิญ ปะพบละมัน
๏ ก็ไล่เลาะลัด และก้าวสกัด ฉกาจฉกรรจ์
เพราะโลภะทรัพย์ ก็สับก็ฟัน ประทุษทัณฑ์ ดุร้ายระราน
๏ มนุษย์นิกร แสยงสยอน อะไรมิปาน
เพราะกลัวประสล พะพบพะพาน บอาจบหาญ จะไคลจะคลา
๏ จะลับตะวัน และโจระพรรค์ ประมวลคณา
ก็คอยกระทำ ทุกรรมณกา ละนั้นและมา ประชุมสมาน
๏ พระโพธิสัตว์ กะพราหมณ์เลาะลัด ลุในพนานต์
ตระบัดก็สรร พะอันธพาล ก็โห่ก็ขาน ประกาศกะกัน
๏ ก็พรั่งก็พรู ก็เกรียวก็กรู ก็เกริ่นก็พลัน
ทะมัดทะแมง และแบ่งละพรร คะหัตถะสรร พะสาตถว์คระวี
๏ ก็ควบก็คุม คะคึกระรุม ก็ล้อมและตี
ตรลบตลอด บรอดจะหนี ละหมู่และมี ประทุษสถุล
๏ ประดุจะกา กระนั้นสิมา ปะลูกสกุณ
ระดมเกาะกวน บหวนกรุณ ประโยชน์จะภุญ ชะภักษ์ประสงค์
๏ ทมิฬทโมน มหิจฉะโจร ก็จับทิชงค์
กะโพธิสัตว์ ก็มัดจะปลง ชีพิตพระองค์ และพฤฒิพราหมณ์ ฯ
สาลินีฉันท์ ๑๑
๏ ชุมนุมโจรพวกนั้น	วิสัยธรรมะดาตาม
เยี่ยงอย่างอันเคยความ	นิยมยึดประพฤติมา
๏ จับคนสองคนได้	ผิว์คิดใคร่แสวงหา
ธนแทนถ่ายชีวา	บห่อนคิดจะปลิดปลง
๏ มีทรัพย์สำหรับให้	ก็ปล่อยไปและยังคง
เหลือคนหนึ่งจำนง	จะไว้เป็นประกันตน
๏ ครั้งนั้นครั้นจับโพ-	ธิสัตว์พราหมณ์พิเศษมนต์
ครูศิษย์ทั้งสองคน	ก็ให้สัจวาจา
๏ ปล่อยไปไป่ฝ่าฝืน	จะขอคืน ณ เคหา
นำทรัพย์แลกลับมา	จะมอบหมายและถ่ายชนม์
๏ โจรยอมพร้อมปล่ยโพ-	ธิสัตว์เพื่อประโยชน์ธน
คุมพราหมณ์ไว้เป็นคน	ประกันชีวะสัญญา ฯ
วังสัฏฐฉันท์ ๑๒
๏ พระโพธิสัตว์เมื่อ	ธจะเมื้อนิราศะคลา
นิวัตินิวาสคา-	มะก็สั่งกระซิบกะพราหมณ์
๏ ประมาณมินานช้า	ผิวะข้าพเจ้า ลุคาม
จะกลับก็สองสาม	ทินะแน่ บแปรบปรวน
๏ ก็โจรดุร้ายนัก	สิและจักกระทำ มิควร
ณทัณฑะทั้งมวล	เถอะก็สู้ ระงับหทัย
๏ สะกดและอดเอา	จิตะเขา บ เป็นกระไร
มิควร จะทำใจ	เหลาะแหละท้ออุสาหะทน
๏ ไฉนก็ตามเทอญ	คะรุเชิญประหยัดกมล
มิควรจะตีตน	ขณะก่อนพยาธิภัย
๏ เพราะดำริเกรงว่า	ผิวะข้าพเจ้าสิไป
บทันจะถึงไหน	มนะ ท่านมิทาน มิทน
๏ ประกอบระกำกาย	ก็จะร่ายวฤทธิมนต์
และหากผิว์รัตน์ฝน	ทิพะตกประดุจประสงค์
๏ กระนั้น ละแน่อัน	ชิวะท่านจะปลดจะปลง
เพราะโจระมั่นคง	บมิเห็นจะรอดไฉน
๏ พระโพธิสัตว์สั่ง	กิจะเสร็จก็ลาคระไล
นิวัติโดยใน	พนะมรรคะเมื่อ ธ มา ฯ
มาณวกฉันท์ ๗
๏ พราหมะณะผู้	ครูพฤฒิเฒ่า
ศิษย์จระเข้า	แนววนะคลา
สับนัยะน์บถ	หมดมิตระหา
ใครบมิอา	ทรอุปการ
๏ ดวงสุริย์ด่วน	จวนอัสดง
ลับนภะลง	แสงอวสาน
โจระก็จัด	มัดบมินาน
พันธนะปาน	เปรียบอยะตรึง
๏ พื้นปถพี	ที่นิทระขอน
กัษฐะและหมอน	หนุนศิระรึง
สุขฤจะหา	กายะก็ตึง
พราหมณะถึง	ทุกขะประการ
๏ มดฤก็ไต่	ไรฤก็ตอม
ยุงฤก็ล้อม	กัดและระราน
อาดุระผล	ทนทรมาน
เวทนะปาน	ในอวิจี
๏ โจระระวัง	ตั้งคณะคุม
อรรคนิสุม	มันและขมี
กลัวภยะใด	ใจบมิหนี
ต่างจิตะปรีดิ์	เปรมอภินันท์
๏ คุยสิโขมง	โยงมนะชื่น
หาสิยะรื่น	เริงหฤหรรษ์
กิจอวะหาร	การดุฉกรรจ์
กักขฬะพรรณ	พื้นขะระคำ
๏ พราหมะณะนอน	ค่อนจะอนาถ
หวิววนะหวาด	หวามทุษะกรรม
แห่งทุระโม่ห์	โจระกระทำ
สาหัศะลำ	บากดุจะวาย
๏ โอ้อุระกู	ดูก็ประหลาด
อยู่คฤหาสน์	แสนจะสบาย
อยากดละที่	ชีวะมลาย
ใคร่เคราะห์ตะกาย	กรรมะกระไร
๏ ยิ่งทุมนัศ	อัดอุระตื้น
โศกะสะอื้น	อัสสุก็ไหล
พักตระชุ่ม	กลุ้มหฤทัย
ใคร่มุติภัย	พ้นคณะพาล
๏ หวั่นวิปโยค	โศกมนะพลาง
เพ่งณนภางค์	ทัศนะการ
เหตุอุปบัติ	อัจฉริย์วาร
จินตนะนาน	แน่นภะดล
๏ ฤกษะนิมิต	พิศผิว์ฉะนี้
ไสยะวิธี	ร่ายวระมนต์
พลันจะอุบัติ	รัตนะฝน
แท้ทิพะธน	เที่ยงอนุมาน
๏ ง่ายกิจะงาม	พราหมะณะครู
พลางพิศะดู	ดำริหะการณ์
ชีวิตะกู	อยู่ก็จะลาญ
แหลกบมินาน	แน่ละซิหนอ
๏ ศิษย์น่ะจะคอย	หน่อยจะมิกลับ
ฤๅผิวะทรัพย์	ได้บมิพอ
โจระไฉน	ไยนะจะรอ
กูละก็คอ	ขาดละกระมัง
๏ ทนทุระเข็ญ	เป็นนฤสุข
รับขะระทุกข์	สุดจะประทัง
กูก็ประสิทธิ์	วิทยะขลัง
ยอมดุจะดัง	นี้ก็มิดี
๏ จำจะขยาย	ร่ายวระเวท
มนตะวิเศษ	ศาสตระวิธี
วรรษะอุทก	ตกปถพี
โจรก็จะมี	ความกรุณา
๏ ได้ธนะรัตน์	วัตถุอนันต์
แจกคณะปัน	ต่างก็จะคลา
ปล่อยชิวะกู	สูคฤหา
เลี่ยงละพญา	มัจจุผจญ ฯ
อุปชาติฉันท์ ๑๑
๏ ตริการณ์ประจักษ์ชัด	สุมนัส ณ บัดดล
พราหมณ์ผู้พิเศษมนต์	ก็ประกาศกะโจรผอง
๏ ดูก่อนนิกรท่าน	ผิวะท่านหทัยปอง
ประสงคะเงินทอง	ธนะสาระสิ่งสรรพ์
๏ ก็จักสะดวกได้	ดุจะใจนิยมพลัน
เออเราจะให้บรร-	ลุประสิทธิทรัพย์สม
๏ ไป่เป็นอุบายเจ-	ตนะเล่หะลวงลม
เพราะมีวิชาคม	จะกระทำก็เป็นมา
๏ เถอะแก้ประจากพัน-	ธนะสรรพะตรึงตรา
ผ่อนกายสบายสา-	ทระภัตตะการกิน
๏ อีกาคบอุทกชำ-	ระสกนธะมลทิน
ธุลีละอองดิน	รชะปราศสะอาดพรรณ
๏ และเราก็จักร่าย	วระฤทธิเวทพลัน
ให้สัตรัตน์วรร-	ษะปวัตตนาการ
๏ พวกโจรก็ดีใจ	ขณะได้สดับสาร
และต่างก็ลนลาน	อุปฐากกระทำตาม
๏ มิช้าก็สำเร็จ	กิจะเสร็จประดุจพราหมณ์
มิปรารถนาความ	สุขการะพร้อมสรรพ์
๏ เชิญพราหมณ์สถิตอา-	สนะสูงและแบ่งพรรค์
พิทักษ์ระวังกัน	ยละฤกษ์และคอยฝน ฯ
ฉบัง ๑๖
๏ พราหมณ์ครูพลางดูฤกษ์บน	โอมอ่านอิทธิมนต์
พระเวทวิเศษทันใด
๏ บันดาลมืดมัวทั่วไป	เมฆคลุ้มกลุ้มใน
นภาพิลึกเหลือหลาย
๏ วิทยุปลาบแลบแปลบปราย	อากาศประกาย
คะนองสนั่นครั่นครวญ
๏ พายุพัดตรลบทบทวน	แห่งห้องหาวหวน
คระโหยคระหึมครึมคราง
๏ สารพัดอัศจรรย์หลากลาง	ลพภูว์เพียงพาง
จะหล่มจะล่มแลพัง
๏ อำนาจสิทธิเดชเวทขลัง	บัดเดี๋ยวสมดัง
มโรรถะประสงค์
๏ บังเกิดวลาหกตกลง	ที่นั้นพลันบง
พิรุณก็หายทันใด
๏ เกลื่อนกลาดดาษดาเต็มไป	ด้วยรัตนามัย
ประมวลละล้วนแหล่หลาม
๏ เงินทองกองแก้วแวววาม	สุกสดงดงาม
ละสิ่งละอย่างพร่างพราย
๏ ธนะสารสมบัติทั้งหลาย	มั่วมูลมากมาย
ณ เมทนีดลสถาน
๏ ปวงโจรเอิกเกริกเบิกบาน	ต่างตนลนลาน
และกอบและเก็บตามกัน
๏ รวบรมสำเร็จเสร็จสรรพ์	ปล่อยพราหมณ์เร็วพลัน
แสะต่างก็ต่างชุมพล
๏ พากันกลับแหล่งแห่งตน	โดยทางวนาสณฑ์
และพราหมณ์ก็ตามครรไล
๏ วิถีถิ่นแถวแนวไพร	จำเป็นจำไป
กะโจรก่อนจึงถึงทาง
๏ ที่แยกกันได้ในกลาง	ป่าเป็นอันวาง
กมลมิพรั่นอันใด
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
๏ นิกายโจรและพราหมณ์จร	พนันดรมิถึงไหน
ก็เกิดอันตรายใน	ระหว่างมาอุบัติมี
๏ ประสบโจระอีกพวก	ละล้วนพาละราวี
และต่างตนก็ตัวดี	ดุกราดเกรี้ยวมิเกรงใคร
๏ สกัดซุ่มประชุมหมู่	ประทุษผู้จะมาไป
ณ ผลูพฤกษะพงไพร	ประสงค์ทรัพย์เสมอมา
๏ ก็เร้นกายสงบศัพท์	ระงับซ่อน ณ ทางคลา
ระวังตัวระแวงตา	ขมึงมองเขม้นหมาย
๏ ตระหนักเสียงสิมีคน	และเดินด้นสถลชาย
พนัสชัฏถนัดหลาย	ละแน่แล้วมิแคล้วไป
๏ และต่างตนก็เตรียมตัว	บ่คิดกลัวอะไรใด
ตระเตรียมชุดและจุดไฟ	สว่างโพลงโขมงเพลิง
๏ ก็ครบมือและถือสรร-	พะอาวุธระวังเชิง
กระลึงมั่นกระสันเริง	ฤดีเรียกและเพรียกเสียง
๏ ก็โห่ฮึกคะคึกห้อม	สะพรั่งพร้อมสะพรึบเพรียง
ขนานหน้ากระดานเรียง	ประชิดต่างระดมตี
๏ เลาะลัดโอบตรลบอ้อม	ตลอดล้อมจะลอดหนี
ณ ช่องไหนก็ไป่มี	และหมดทางจะต้านทาน
๏ นิกรโจระพวกก่อน	ประมาทห่อนระวังวาร
จะป้องกันบทันกาล	ก็แพ้พ่ายกระจายพล
๏ ประมวลหมู่มิติดต่าง	วะวุ่นวางวะวิ่งวน
ละล้า ล่าละลานลน	พว้าหน้าพะวงหลัง
๏ ปะป่วนป่นปะปนไป	มิเป็นใครและใครฟัง
บได้ศัพท์ประสานดัง	ประดาอึกกะทึกอึง
๏ ประชุมโจระพวกหลัง	เหมาะท่าแล้วฉะนั้นจึง
กระโจนโถมกระโจมถึง	ก็จับได้สะดวกดาย
๏ บเหลือเลยและแม้ถึง	จะคนหนึ่งมิพึงหมาย
จะหลีกปลอดจะรอดกาย	ตลอดจนทิชาจารย์ ฯ
สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ ๑๙
๏ โจรพวกก่อนบมิพรางและพลางพจนะขาน
แก่หมู่อมิตรพาล	ณ พลัน
๏ เราโจรท่านและก็โจรประดุจะกัน
รู้เชิงและรู้ทัน	สกล
๏ ท่านจับเราก็เพราะจงประสงคะเฉพาะธน
เท่านั้นกมลหวัง	แสวง
๏ อยากได้บ้างก็บังจะบอกยุบละแจง
ตามจริงจะคลางแคลง	ไฉน
๏ จับเราไว้ก็มิได้ประโยชน์ผละอะไร
พราหมณ์นี่สิดีใคร	จะปาน
๏ จับได้เถิดจะประเสริฐประสงคะธนะสาร
ทุกสิ่งผิว์ต้องการ	ก็สม
๏ โดยแกมีพิทยาคมากระอุดม
ได้มนต์มหาพรหม	ประสิทธิ์
๏ อาจให้ฝนทิพะธนปวัตตนะวิวิธ
สัมฤทธิจิต ปรารถ-	ะนา
๏ พวกเราได้ก็เพราะใครเพราะพราหมะณะชรา
ร่ายมนต์วิเศษมา	อุบัติ
๏ โจรพวกหลังขณะฟังก็แสนจะสุมนัส
โลภเจตนารัด	หทัย
๏ จึ่งปล่อยโจรคณะเดิมประดาวิมุติภัย
ทั้งหมดและทันใด	ก็คม
๏ พราหมณ์ครูไว้เพราะละโมบมหิจฉะก็ประชุม
ปลอบขู่และรุมขอ	กะพราหมณ์ ฯ
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
๏ เวทัพพ์ทิชงค์สวนะพลัน	อุระหวั่นวะหวิวหวาม
นิ่งขึงประหนึ่งสริระดาม	ดรุท่อน ตะลึงดู
๏ หนีเสือสิมาปะจรเข้	เฉพาะเวระกรรมกู
พ้นปากพญามฤตยู	ภยะแล้วบแคล้วไป
๏ มาพบประสบทุเคราะหะอีก	สิจะหลีก ณ ทางใด
จำเป็นก็จำจิตะไข	พจนารถะวิงวอน
๏ พ่อมิพึงมนะพิโรธ	นฤโกรธและอาทร
ผ่อนโทษประทังทุษะปกรณ์	ดุจะข้าขมาขอ
๏ อันสรรพะทรัพย์ก็นฤสง-	สยะคงจะได้พอ
ความปรารถนานิยมะรอ	ศุภะฤกษ์นิมิตมาน
๏ บัดนี้จะร่ายวิทยะมนต์	ทิพะฝนมิบันดาล
ฤกษ์บน บ มีประดุจะกาล	คณะโจระก่อนขอ
๏ ปีหน้า ณ ปลายสมยะขวบ	ลุประจวบประจักษ์พอ
ร่ายมนต์จะมีธนะเพราะรอ	อุปสรรคะขัดขวาง
๏ ผัดก่อนผิวกาลกษณะนั้น	แลจะบรรลุลาภวาง
ใจเคืองประเทืองประนุทะจาง	จิตะกุธประทุษกรรม
๏ ทวยโจรสดับ ทวิชะอา-	จริยาภิยาจนดำ
ต่างตนก็ต่าง มุทะลุดำ-	ริหะเดือด ณ ทันใด
๏ ดังอัคคิขันธะ ขณะกรุ่น	นระก่อก็โพลงไฟ
คุกคามตะคอกผรุสะไข	วจะว่ากะพราหมณ์ ครู
๏ เฒ่านี่กระนี้และนะอุเหม่	เหลาะแหละเล่หะลวงกู
เอื้อนอำอุบายพิเคราะหะดู	บมิมั่นมิคงคำ
๏ พวกโน้น ประสงค์แหละเพราะไฉน	ธนะได้สะดวกทำ
พวกเราอนาคตะ ฉนำ	ลุและจึ่งจะบันดาล
๏ หวังคุณกรุณวิรุธะโทษ	อประโยชน์ ก็ป่วยการ
ปล่อยไปและไว้ชิวิตะปราณ	ก็บเห็นจะเป็นผล
๏ ว่าพลางก็เงื้อติขิณะตาว	บทะก้าวและสุดพล
ฟันฟาดณมัชฌิมะสกน-	ธะก็ขาด ณ ทันใด
๏ ริกริกสรีระทวิขัณฑ์	พิศะควรสลดใจ
ชีวาตมอนาถอนิจะใน	ขณะนั้นก็พลันมรณ์ ฯ
อุปัฏฐิตาฉันท์ ๑๑
๏ ครั้นเสร็จกิจะปลง	ทวิชงคะชีพรอน
จึ่งโจระนิกร	ก็ประกาศกะกันพลัน
๏ ต่างอาวุธะครบ	กรทายนิกายปัน
เตรียมเพื่ออนุพันธ์	คณะโจระพวกเดิม
๏ แซศัพทะกุลา-	หละลาละวนเหิม
เอาฤกษ์ชะยะเสริม	สุระโห่สนั่นไพร
๏ เร่งรีบจระถั่น	บทะมรรคะตามไป
โจรก่อนสิคระไล	บมิช้าก็มาทัน
๏ รุกไล่ปะทะหลัง	แลบรั้งบรอพลัน
ไป่ฟังพจะพรร-	ณนะขานประการใด
๏ โจตีมิละยั้ง	มนะหวังจะเอาชัย
ต่างตนตะละใจ	มุหะเหี้ยมอหังการ
๏ ฤๅผ่อนขณะพัก	ปรปักษ์จะต้านทาน
หมายมุ่งจะประหาร	ชิวะจ้วงทะลวงฟัน
๏ แย้งยุทธะพิฆาฏ	บมิอาจจะหนีทัน
หักด้วยพละขัน	พละเข้าตลุมบอน
ฟันฟาดระดะดาษ	ศิระขาดตะลุมบอน
ปั่นกายะลุมรณ์	ยละน่าอนาถใจ
๏ กลาดเกลื่อนปถพี	ฉวะชีวิตักษัย
ทั้งสิ้นและประลัย	บมิเหลือจะรอดชนม์
๏ ครั้นแล้วทุระพา-	ละก็เก็บก็รวมธน
แห่งโจระสกล	ปะระพรรคะอันมรณ์
๏ เสร็จสรรพก็ประมวล	พละชวนนิวัติจร
สู่ซ่องพนะดอน	ดละกึ่งวิถีเผือน ฯ
กมลฉันท์ ๑๒
๏ อุปบัติเหตุหา-	ยนะภาวะมาเยือน
คณะโจระลืมเลือน	มิตระพันธะไมตรี
๏ เพราะลุโลภะอำนาจ	วิปลาสและต่างมี
พหุเจตนาปี-	ฬิตะมุ่งละโมภครัน
๏ บมิยอมก็เกี่ยงแย้ง	ขณะแบ่งและปันกัน
ตะละคนก็ดึงดัน	ทะเลาะเชิงวิวาทชวน
๏ ธุระข้าแหละเหนื่อยยาก	ธนะมากสิจึงควร
เกะกะโกงกระนี้กวน	กุธะจิตบคิดเครง
๏ เฉพาะนี่สิของกัน	และก็นั่นซิของเอง
ยุติธรรมะนักเลง	ก็เหมาะแล้วมิถูกหรือ
๏ ตะละตนก็ต่างใจ	ดุจะไฟกระโหมฮือ
กละห์เมธคาถือ	ทิฐิต่างบยอมกัน
๏ และก็แยกก็ยกพวก	ทวิภาคเสมอพรรค์
เอะอะโทษะโมหันธ์	ชุลมุน และวุ่นวาย
๏ ทวิหัตถะศาสตรา-	วุธะคว้ากระลึงทาย
คณะตนกมลหมาย	ชิวะหมู่ริปูตน
๏ ก็กระโจนกระโจมยุทธ์	อุตลุดและสับสน
มิระย่อมิท้อทน	ปะทะเข้าประจัญบาน
๏ บมิเห็นกะชีวิต	มนะคิดจะหักหาญ
พละใครผิว์ต้านทาน	บมิได้ก็วายชนม์
๏ อวสานต์สมัยหยุด	ยุคะยุทธะแย่งธน
คณะโจรประดาดล	ชิวิตันตะรายราย
๏ ศพะเรียงระดาษกลาด	ระกะขาดสกนธ์กาย
ศิระวิ่นและบ้างตาย	เพราะประหารฟันแทง
๏ ทัศนาสินองโล-	หิตะโอ้อนาถแดง
ตละภูมิพึงแสยง	จิตะเยือกสยดยล
๏ คณนาอเนกเมือ	ชีวะเหลือแหละสองคน
ทวิมิตรชไมชน	ธนะสารพันผอง
๏ และก็รวบก็รวมห่อ	พหุพอหทัยปอง
ทุระโจระทั้งสอง	อนุจรอรัญคลา ฯ
วิชชุมาลาฉันท์
๏ สองโจรครรไล	มาใกล้เขตคาม
แห่งหนึ่งจึงความ	หิวโหยมีมา
เหน็ดเหนื่อยเมื่อยอ่อน	จำผ่อนกายา
หยุดพักเพื่อหา	ภักษ์ภุญชาหาร
๏ ซุกซอนซ่อนทรัพย์	ไว้ลับกำบัง
โจรหนึ่งจึงนั่ง	รักษาธนสาร
เฝ้าคุมกุมดาบ	คมปลาบปราบพาล
อันจักมาราญ	รังแกรังกล
๏ อีกคนหนึ่งเล่า	ถือข้าวสารไป
ยืมหม้อขอไฟ	ตามหมู่บ้านคน
หาอาหารเพื่อ	มาเผื่อเพื่อนตน
สั่งกนบัดดล	โดยด่วนครรไล
๏ โจรผู้เฝ้าทรัพย์	กลายกลับความคิด
เหตุโลภหากจิต	ให้แปรปรวนไป
มุ่งหมายร้ายกาจ	ชีพฆาตมาทใจ
เพื่อมิตรบรรลัย	เสียโดยเร็วพลัน
๏ หวนฮึกตรึกว่า	แม้ถ้าเพื่อนกู
มีชีวิตอยู่	ลาภถอยน้อยครัน
๏ ทรัพย์ควรส่วนสอง	จำต้องแบ่งปัน
ไปเป็นของมัน	ภาคหนึ่งแน่นอน
๏ อย่าเลยอย่างนั้น	เอามันไว้ไย
อ้ายเพื่อนจัญไร	เหมือนกับหญ้าบอน
๏ ในกำมือเรา	จักเอาชีพมรณ์
เมื่อไรคงรอน	สำเร็จดังใจ
๏ จึ่งโจรจัณฑาล	โหดพาลหีนเพศ
จองจิตจงเจตน์	ผลาญชีวาลัย
แห่งมิตรคิดว่า	หากมาเมื่อไร
ฟันให้ตายไป	ด้วยดาบทันที
๏ ฝ่ายโจรผู้ไป	อยู่ในหมู่บ้าน
หุงหาอาหาร	เห็นช่องคล่องดี
พลางปรารภพลัน	ทรัพย์สรรพ์อันมี
เพื่อนคงชีวี	ลำบากยากใจ
๏ แบ่งสรรพ์ปันสอง	เป็นของเขาส่วน
นึกไปไม่ควร	ให้มันทำไม
ยาพิษติดตัว	อยู่กลัวมันไย
จักเจือเบื่อใน	หม้อข้าวส่วนมัน
๏ ข้าวสุกสำเร็จ	กินเสร็จสรรพแล้ว
จึ่งโจรใจแกล้ว	โรยยาพิษพลัน
๏ ถือกุมภ์ดุ่มเต้า	เร่งเท้าผายผัน
ถับถึงเพื่อนกัน	ปลงหมอพอวาง
๏ โจรผู้คอยฆ่า	สบท่าได้ที
ไม่ผ่อนให้มี	เวลาท่าทาง
๏ เงื้อดาบโดดปราด	ฟันฉาดขาดกลาง
กายดิ้นแด่วพลาง	ชีวันบรรลัย
๏ เสร็จฆ่าเพื่อนแล้ว	ผ่องแผ้วล้นพ้น
ค้นข้าวกินจน	อิ่มหนำช่ำใจ
๏ พิษยาซ่าซ่าน	เสือกคลานซานไป
โจรนั้นทันใด	ถึงซึ่งความตาย
๏ เหลือแต่ทรัพย์สรรพ์	มากครันอันทิ้ง
เกลื่อนกลาดดาษกลิ้ง	ตกอยู่เรี่ยราย
บรรดาโจรหาก	โลภมากลาภหาย
ชีวาตม์วางวาย	ดุจกล่าวแล้วมา ฯ
โตฏกฉันท์ ๑๒
๏ คณโจระก็หาย	ยละฝ่ายคะรุตน
ก็บมีเอะพิกล	วิปลาศละซิหนา
๏ อนุกรมจระจัก-	ษุมลักทศนา
ยละริมรถะยา-	บถะเรี่ยระกะราย
๏ ธนะอากิณะสรรพ์	พหุภัณฑะกระจาย
พระประจักษ์กิจะหมาย	มนะแม่นอนุมาน
๏ คะรุอาตม์เพราะมิเอา	พจะเราอุปการ
กะนิกรหินะพาล	นิระผลคุณะภาว์
๏ ธ และผองนระพรร-	คะอนันต์คณนา
ลุพินาศนฤสา-	ระประโยชนะผล
๏ อนุจรจรัล	ขณะพลันพระก็ยล
ทิชะพราหมณ์วุฒิมนต์	ณวิถีถละคลา
๏ ทุระพาละพิฆาต	ชิวะขาดธวิชา
สริราพยพะกา-	ยะอนาถนิทระมรณ์
๏ พระก็เที่ยวละเลาะตัด	ตะรุกัษฐะก็ทอน
และประกอบอุปกร	กิจะอรรคะนิขันธ์
๏ อุปการะกะสา-	ธนะฌาปนะพลัน
ธุระเสร็จพระก็สัญ-	จระเก็บบุษบา
๏ อนุสรคุณะสาร	และสการกสะมา
ครุด้วยจิตะคา-	ระวะแล้วก็คระไล ฯ
อีทิสังฉันท์ ๒๐
๏ พบประดาทุพาละชีพกษัย
แหละเกลื่อนระหว่าง ณ ทางธไป	ประมาณหลาย
๏ ข้าวและหม้อก็ทิ้งกระจัดกระจาย
พระแจ้งประจักษ์มิพักฉงาย	ฉงนความ
๏ การณ์ประกอบวิบัติอนัตถะตาม
ปวัตติมาก็น่าจะขาม	และสังเวช
๏ ผองกะลีก็โลภะมูละเหตุ
มุหันธะจิตมหิจฉะเจตน์	ผจญผลาญ
๏ หน่อพิสุทธิพุทธะพงศ์ณวาร
แสดงสลดก็กล่าวอุทาน	พระวาจา
๏ เชิญสดับคดีฤดีประสา-
ทะเนติ์ ณจันทพรรณนา	เสนอกรรณ์ ฯ
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ โอเหล่ามนุษย์โลก	ภพะโอฆอนาถครัน
โลภเหลิงละเลิงบรร-	ลุพินาศฉกาจหนา
๏ ฟุ้งซ่านทะยานคิด	ณอนิษฐะเหตุปรา-
รภเพื่อแสวงหา	กิจะสิ่งประสงค์สรรพ์
๏ อันใช่อุบายชอบ	มิประกอบระบอบธรรม์
ฤๅปราศประโยชน์อัน	จะลุปรารถนาสม
๏ อยากได้สิเกินไป	ผิว์บได้ก็เกรียมกรม
ยิ่งหาจะปรารมภ์	คติผิดและดำเนิน
๏ อีกใคร่จะได้ที่-	บมิมีละโมภเกิน
ใช่ฐานะอย่าเพลิน	ผิวะพลาดละเต็มที
๏ ถึงแม้ผิว์จักได้	ดุจะใจนิยมมี
อย่าเพ่อมะเมอปี-	ติตะเกียกตะกายหา
๏ ใคร่ครวญจะควรเหตุ	ผิว์ลุเจตน์จะนำมา
ซึ่งคุณประโยชน์ผา-	สุกะผลประการใด
๏ ได้โดยประกอบโทษ	อประโยชน์และนำภัย
มาสู่ดะนูใน	ขณะหนึ่งก็พึงถอน
๏ อย่าหลวงพะวงตั้ง	สติหยั่งประหยัดรอน
ห้ำหั่นและบั่นทอน	ก็จะเปลื้องประเทืองเบา
๏ รู้สึกระลึกตน	อกุศลกุศลเรา
จักอวยวิบากเอา-	ธุระสุดจะเป็นไป
๏ คราวควรจะได้คง	ลุประสงค์ บ เป็นไร
ดลคราวมิได้ใคร	จะทะเยอทะยานหวัง
๏ ดังฤๅจะสำเร็จ	ผละเผล็ดจะตึงตัง
ตื่นเหิ่มกระเหิมกัง-	วละไปก็ป่วยการ
๏ ผลไม้วิสัยมัน	รสะธรรมะชาติหวาน
ยังติดกะต้นวาร	ผละดิบประดุจกัน
๏ ด้วยกินละพอเคี้ยว	ก็จะเปรี้ยวแลฝาดครัน
รอสุกซิหวานมัน	พิเคราะห์ดูไฉนดี
๏ อันโลภะโทษนั้น	สิมหันต์อนันต์มี
เช่นฉันทวาที	นยะเล่าแถลงมา
๏ โจรเจตะรัฐเหตุ	สุภะเจตนาพา
เวทัพพะ พราหมณ์คลา	ดละเพื่ออนัตถ์ภัย
๏ โลภมากก็ลาภหาย	ชิวะวายวินาศไป
ควรจัดนิทัศน์ใคร	ยละเยี่ยงพยานตรง ฯ
สัทธราฉันท์ ๒๑
๏ ภาษิตปรารภก็จบลง	วระทศะพละองค์
โพธิสัตว์พงศ์	ธ เลือกสรร
๏ ทรัพย์สิ่งทิ้งใคร บ เกียจกัน	พิพิธะธนะและภัณฑ์
พจน์กะภารอัน	จะนำไป
๏ กลับสู่เคห์คามะอาศัย	มิละพิริยะหทัย
ถอยละทิ้งใน	ประโยชน์สาร
๏ เพียบพูนไพบูลย์ ณบุญทาน	นิยมะสุคติฐาน
ตามสะดวกการ-	ณเป็นไป
๏ ครอบครองชีพิตสถิตใน	มนุษะภพะสมัย
ควรกะขัยวัย	ระหว่างมี
๏ ได้ยังข้อมรรคะอันดี	ศุภะกุศละนิธี
บุญะราศี	ณโอสาน ฯ
๏ สาธกชาดกพจมาลย์	เวทัพพ์นิทาน
ณบรรพะจบบริบูรณ์	ฯลฯ
กกุฏวาณิชคำโคลง
๑๏ แถลงเลศนิเทศพร้อง	เพรงนิทาน
ชาดกโดยดำนาน	เนติ์นี้
เป็นศุภคติสาส์น	เชิญสดับ
ปรุงสติปัญญาชี้	เชิดข้อคุณไข
๒๏ สมัยกาลอดีตท้าว	พรหมทัต
ครองพระราชสมบัติ	ผ่านหล้า
พาราษสีรัฐ	นคเรศ ใหญ่แฮ
ปกเกศปวงไพร่ฟ้า	เฟื่องแคว้นแดนดิน
๓๏ ชินพงศ์สรรเพชญ์สร้อย	โพธิสัตว์
ปางพระองค์อุบัติ	บุตรผู้
พาณิชตระกูลปฏิ	สนธิชาติ พระนา
นามว่าบัณฑิตรู้	รอบค้าการขาย
๔๏ มีสหายหนึ่งนั้น	นามสฤษดิ์
เรียอติบัณฑิต	เพื่อนได้
เป็นผู้ร่วมพาณิช	การกับ ท่านแล
ร่วมทุกข์ร่วมยากไร้	ร่วมทั้งทางไกล
๕๏ เคยไปเป็นเพื่อนค้า	ขายภัณฑ์ ผองแฮ
ต่างรักโดยสมัครฉันท์	ชอบเชื้อ
กำไรแบ่งปันกัน	ตามมาก น้อยนา
กอบกิจวาณิชเกื้อ	ประโยชน์เลี้ยงชีวา
๖๏ เป็นมาอย่างนี้นิจ	นิรัน ดรนอ
พาณิชอติบัณ-	ฑิตนั้น
นิสัยใฝ่อาธรรม์	ฤๅเที่ยง ตรงเลย
ตั้งแต่คิดคาดคั้น	คดแท้คอยที
๗๏ มีทางโกงแล้วก็	โกงที เดียวแล
ยังมิเหมาะช่องตี	สนิทไว้
โพธิสัตว์ทราบคดี	โดยผ่อน ปรนนา
จึงคบเพื่อนมาได้	ยืดด้วยปัญญา
๘๏ พาราณสิกผู้	สองพา ณิชแล
เตรียมส่ำสินค้าสา-	รพัดซื้อ
มากเล่มนับคณนา	ในหมู่ เกวียนแฮ
บรรทุกเทียบเพียบอื้อ	อีกทั้งเสบียงทาง
๙๏ สองต่างพาพวกแคล้ว	คลาเกวียน ออกนา
สู่เทศเขตพาเหียร	ห่างคร้าน
มุ่งไปไม่จำเนียร	จำหน่าย หมดนอ
รวมทรัพย์เสร็จกลับบ้าน	บ่ายหน้ามาถึง
๑๐๏ จึงแบ่งทุนต้นกับ	กำไร กันแฮ
อติบัณฑิตใจ	เจตน์จ้อง
หมายเอาเปรียบเกินไป	ปองโลภ เหลือแฮ
เห็นท่าไป่ขัดข้อง	คาดได้โดยคะนึง
๑๑๏ รำพึงเพื่อแย้งส่วน	เอาสอง
ให้เพื่อนภาคหนึ่งมอง	มั่นได้
ด้านพูดอย่างคำของ	คนโหด พาลเฮย
ทรัพย์นี่สองส่วนให้	แก่ข้าจึงควร
๑๒๏ ส่วนเดียวของท่านแท้	ถูกธรรม์ นักนอ
ท่านชื่อบัณฑิตสมัญญ์	เรียกร้อง
นามเราอติบัณ-	ฑิตเหตุ นั้นนา
สองส่วนทรัพย์จำต้อง	ตกข้าควรการณ์
๑๓๏ หน่อพิชิตมาร ตอบถ้อย	ทันใด
เออเพื่อนพูดอะไร	เช่นนั้น
ธรรมเนียมที่ไหนใคร	บัญญัติ ไว้พ่อ
จึ่งเกี่ยงลำเอียงชั้น	ชื่อฉะนี้มีฤๅ
๑๔๏ ทุนหรือสินค้าแหละ	พาหนะ ก็ดี
ของท่านกับเราจะ	มากน้อย
เท่ากันก็ควรกะ	ปันกึ่ง กันแล
ท่านแบ่งเอาสองข้อย	หนึ่งได้เยียใด
๑๕๏ ทำไมไม่ถูกต้อง	พูดตาม เหตุนา
เพราะว่าสมญานาม	ท่านนั้น
เรียกบัณฑิตโดยความ	หมายขีด คั่นฤๅ
เป็นชื่อสามัญนั้น	ต่ำทั้งยังเยาว์
๑๖๏ ฝ่ายเรามีชื่อตั้ง	อติบัณ ฑิตพ่อ
ดีกว่าท่านยืนยัน	อย่างนี้
ความยิ่งและหย่อนมัน	มีอยู่
สองส่วนควรเราชี้	ชื่อนั้นเป็นประมาณ
๑๗๏ เป็นการขันท่านจ้อ	เจรจา ดีฤๅ
พูดง่ายฟังยากหนา	เยี่ยงนี้
คนทั้งโลกเขาหา	เห็นชอบ ด้วยเลย
แบบอย่างใครแต่กี้	ก่อนนั้นมีไฉน
๑๘๏ อันวิสัยชื่อสิ้น	สมมติ หมายนา
สูงต่ำจักกำหนด	ไม่ได้
อาศัยเพื่อความจด	จำเรียก กันแล
ใช่เหตุสำคัญให้	ยกขึ้นมาแสดง
๑๙๏ สองต่างแย้งต่างโต้	ตอบความ
สองไป่ตกลงตาม	ต่อสู้
สองเกิดทุ่มเถียงลาม	ถึงทะเลาะ แล้วนา
สองแตกกับเหตุผู้	หนึ่งนั้นอาธรรม์
๒๐๏ เป็นอันรำงับถ้อย	ไปที หนึ่งนา
สองต่างมีธุระมี	เมื่อแล้ว
จักหาท่านผู้ปรี-	ชาตัด สินแฮ
อติบัณฑิตแคล้ว	คลาดเข้าเรือนตน
๒๑๏ กังวลหวังเพื่อได้	ดังหมาย
ตรองตรึกนึกเล่ห์หลาย	ลึกล้ำ
เห็นช่องคล่องอุบาย	บทหนึ่ง
แน่จิตสมคิดก้ำ	เก่งแท้ทางโกง
๒๒๏ คุยโผงพูดเพ้อกับ	ตัวเอง
ชิชะช่างเหมาะเหมง	คิดแก้
คงชนะจะเกรง	กลัวกริ่ง ใดฤๅ
บัณฑิตเพื่อนจักแพ้	เพื่อนด้วยเชาวน์เรา
๒๓๏ เข้าไปหาแล้วบอก	บิดา ตนนา
ทรัพย์ใหญ่จักมีมา	แม่นแท้
ได้โดยสะดวกหา	เห็นง่าย จริงเฮย
หากพ่อช่วยด้วยแล้	ลาภนั้นพลันสม
๒๔๏ คนนิยมพฤกษ์ใหญ่โน้น	นักหนา
ถือว่าศักดิ์สิทธิ์ปรา-	กฏทั้ง
มีรุกขเทวดา	สิงสถิต
ขนนบเคารพตั้ง	แต่เบื้องเบาราณ
๒๕๏ พฤกษ์สถานโน้นแหละ	โพรงมี ใหญ่แฮ
ปกปิดมิดชิดดี	ดั่งนั้น
พ่อจงซ่อนทำที	เหมือนเทพย์ รุกข์เทอญ
คอยอยู่ที่นั่นครัน	พวกข้ามาถึง
๒๖๏ จึงจักขอให้พ่อ	พินิจฉัย
ความแบ่งแห่งกำไร	เรื่องนี้
ควรได้แก่ผู้ใด	โดยส่วน ไฉนนา
แลพ่อก็จงชี้	ชัดพร้องไปพลัน
๒๗๏ ใครนามบัณฑิตได้	ส่วนปัน หนึ่งเฮย
คนชื่ออติบัณ-	ฑิตแล้
ได้สองภาคโดยธรรม์	ทางที่ ถูกพ่อ
พูดดั่งข้าสั่งแก้	เกี่ยงแย้งคงยอม
๒๘๏ ด้วยความน้อมเทพท้อ	เทวทัณฑ์
บัณฑิตจำเป็นปัน	ส่วนได้
เป็นสองเสร็จเพราะวัญ-	จนะวากย์ แห่งพ่อ
ซ้อมสั่งกำชับให้	ทราบสิ้นทุกประการ
๒๙๏ มาบ้านบัณฑิตผู้	โพธิสัตว์
พลันบอกความตามนัด	พ่อไว้
แน่ะท่านเรื่องเราขัด	ใจแห่ง กันแฮ
ต่างไม่ตกลงได้	ดั่งนั้นฤๅควร
๓๐๏ จะมาชวนท่านให้	ไปหา
พฤกษเทพยดา	หนึ่งผู้
ศักดิ์สิทธิ์เดชสา-	มารถบอก แบ่งแฮ
นั่นแหละเราจักรู้	เรื่องนั้นเป็นไฉน
๓๑๏ เป็นไรไปเล่าถ้า	ยุติธรรม จริงแล
เราก็ต้องตามคำ	ไป่ค้าน
จะสงบวิวาทสำ-	เร็จเรื่อง ไปนา
ความยุ่งเป็นอย่างคร้าน	ใคร่เปลื้องเร็วพลัน
๓๒๏ บัณฑิตพลางกล่าวแล้ว	ครรไล
แต่จิตคิดสงสัย	ไม่สิ้น
พะวงเพื่อนคงใจ	คิดจัก โกงนอ
ดีก็ดีหากปลิ้น	ปลอกร้ายฤๅยอม
๓๓๏ สองพร้อมสู่ต้นพฤกษ์	ไพรสถาน
ต่างก็นอบกายกราน	กราบไหว้
กล่าวมูลคดีการณ์	กลหะ ขึ้นแฮ
ขอจุ่งรุกขเทพไท้	ท่านเกื้อกรุณา
๓๔๏ เทวดาปลอมผู้พ่อ	พาณิช โกงนา
ทำปรกติศัพท์ผิด	แผกถ้อย
สองเจ้านี่ขัดจิต	แตกจาก กันนอ
ด้วยเหตุนิดหนึ่งน้อย	เท่านั้นอันมี
๓๕๏ เพียงนี้ก็เดือดร้อน	ถึงเรา ด้วยฤๅ
เจ้านับถือมาเคา-	รพข้า
เถอะจะช่วยแบ่งเบา	ธุระแห่ง สูเฮย
ตามกิจเทวดาฮ้า	แน่ะแฮ้จงฟัง
๓๖๏ ทั้งโลกหากขึ้นชื่อ	เทวดา แล้วแฮ
อันจะเที่ยงตรงหา	ยากแท้
ผู้เดียวแต่ข้าอา-	ธรรม์ไม่มีเลย
ฟังตัดสินจักแก้	กล่าวให้เห็นจริง
๓๗๏ ความยิ่งแลหย่อนแล้ว	เป็นหลัก นาพ่อ
ชื่อต่ำต่ำตามศักดิ์	เสื่อมแล้
ชื่อสูงผิวะสูงหนัก	นามประ เสริฐเฮย
ด้วยเหตุผลดั่งแก้	กฎอ้างวางมี
๓๘๏ ชี้ขาดพิพากษ์ข้าง	อติบัณ ฑิตแล
ได้ส่วนสองเถียงกัน	ไม่ได้
เทวดาโกรธลงทัณฑ์	คอหัก เทียวเฮย
ไปเถิดไปแบ่งให้	เสร็จสิ้นกันที
๓๙หน่อชินสีห์สดับถ้อย	เทวรุกข์
วินิจฉัยใช่ยุกติ์	อย่างนั้น
ดำริตริจักอุ-	อาจเล่น ลองนา
เพื่อทราบอัตภาพนั้น	ใฝ่รู้ความจริง
๔๐๏ เทพสิงพฤกษ์นี้แท้	เทวดา แน่ฤๅ
ฤๅมิใช่คงปรา-	กฎแจ้ง
โพรงไม้ใหญ่นักหนา	มนุษย์อยู่ ได้แฮ
เผื่อจะมีใครแสร้ง	ซ่อนเร้นเป็นกล
๔๑๏ ขวนขวายหญ้าแห้งหอบ	หามา
กอบเพียบโพรงพฤกษา	เสร็จต้อง
เอาไฟไล่เทวดา	ดูฤทธิ์ ทีฤๅ
ธกล่าวพลางจ่อจ้อง	จุดเชื้อเพลิงพลัน
๔๒๏ ทันใดไฟติดหญ้า	ควันโขมง
ลามลุกเปลวเพลิงโพลง	พลุ่งไหม้
ฝ่ายเทวดาโกง	ตะโกนเอ็ด
เหนี่ยวลอดตามโพรงไม้	ไต่ขึ้นทางบน
๔๓๏ โหนตนต่องแต่งห้อย	หันหก
ตัวสั่นดุจลูกนก	สติสิ้น
ปีนไปป่ายมาตก	ตูมใหญ่
ลงที่ดินนอนดิ้น	แด่วร้องครางเครือ
๔๔๏ ร้อนเหลือทนละข้า	ขอขมา เถิดพ่อ
ไม่อยากเป็นเทวดา	ดั่งนี้
รับบาปอย่างหยาบหา	คุณห่อน มีเลย
เพราะลูกอัปรีย์ปลี้	ปลีกแท้ทำกู
๔๕๏ พาณิชผู้โฉดเจ้า	อติบัณ ฑิตนา
นั่งเจ่ากอดเข่ารัน-	ทดแท้
สังเวชพ่อสุดปัญ-	ญาผ่อน ผันแฮ
ทุจริตจะคิดแก้	ก็สิ้นโกงกล
๔๖๏ เทพทนร้อนไม่ได้	พลางแสดง
โทษแห่งโกงร้ายแรง	อย่างนี้
ทำเราที่มาแฝง	กายช่วย โกงนอ
พลอยถูกไฟป่นปี้	ปวดเนื้องหนังพอง
๔๗๏ สองคนคนชื่อตั้ง	บัณฑิต
ยังประโยชน์สฤษดิ์	เรียบร้อย
ประกอบสุจริตจิต	ตรงต่อ เพื่อนแล
บ่ห่อนผิดสักน้อย	หนึ่งแท้โดยธรรม์
๔๘๏ อติบัณฑิตผู้	บุตรเรา
ดีชื่อสูงกว่าเขา	เท่านั้น
คอยคิดคดโกงเอา	เปรียบเพื่อน
หาประเสริฐแม้ชั้น	แต่น้อยฤๅมี
๔๙๏ พาทีกันแล้วต่าง	กลับไป บ้านแฮ
เสร็จกิจพาณิชชไม	มิตรครั้น
ตกลงแบ่งกำไร	คนละ ครึ่งแล
กาลนับลำดับนั้น	แยกค้าคลาขาย
๕๐๏ ตามสบายยังให้ชีพ	เป็นไป
ทนทุกข์ระคนใน	สุขบ้าง
โดยธรรมะดาวิสัย	ภพชาติ
สุดแต่กรรมนำสร้าง	ส่งเอื้ออวยผล ฯ
-----------------------------
๏ อันคนทุจริตแล้ว	พึงเล็ง เห็นเทอญ
อวดฉลาดแกมโกงเก็ง	แต่ได้
ไม่ลองชั่งตราเต็ง	กับฝ่าย เสียเลย
ไหนจะหนักจักให้	โทษร้อนถึงตน
๏ เห็นคนอื่นไป่รู้	อะไร เทียวพ่อ
โง่เง่าเต่าตุ่นไป	เช่นนั้น
ว่าทราบไม่ถึงใน	กลเล่ห์ ตนแล
คอยแต่จักขบคั้น	เข่นเขี้ยวโกงเขา
๏ เหมาชาติเลียก็ได้	คนพรรค์ นั้นนอ
ไป่ละพระพฤติวัน	หนึ่งแล้
ความทุกข์ขุกเข็ญภยัน-	ตรายเยี่ยม เยียนนา
มิพักสนเท่ห์แท้	ชนิดนี้มีหลาย
๏ หมายเชื่อมั่นเถิดด้วย	ธรรมดา
ควันแห่งไฟใครมา	ปิดไว้
ต้องปรากฏแก่ตา	โลกสัก วันนอ
ชาดกสาธกไว้	สดับแล้วควรคะนึง บารนี ฯลฯ
ตาโป๋คำฉันท์
๒
๒๏ ผิว์ทราบเรื่องตลอดไซร้	ท่านว่าขออย่าได้
อ่านซ้ำอีกเลย	แลนา
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ ยังมีทุพลภา-	วะชรา ปะรังเค
แข้งขาพิการเป๋	เปะปะนามะตาโป๋
๏ อยู่ท่าเขมาเค-	หะสถานกระท่อมโซ
ห่อนใช่จะใหญ่โต	ขรุขระจวนจะพังเค
๏ แกทำอะไรใด	ก็มิได้เพราะขาเป๋
แต่ดีเพราะมีเอ-	กะวิชาและเจนใจ
๏ เป่าปี่ชวาดี	ผิว์มิมีมนุษย์ใด
ดีกว่าก็คือใคร	ล่าก็คือชราโป๋
๏ หากกาละใดแก	และจะแผ่วิชาโชว์
ผู้คนเสาะสนโส-	มนะมากและมาฟัง
๏ เข้าของก็ให้ตอบ	และก็ชอบ บ ชิงชัง
ชื่อเสียงสิโด่งดัง	ดุจะปี่ชวาแก
๏ เช้าวาระวันหนึ่ง	กิจะซึ่งจะต้องแล
ตัวแกมิแยแส	กะอะไรและใครเลย
๏ ฉวยปี่ชวาได้	แขยะไป ณ ที่เคย
คือป่าสมอเฉย	จิตะครึ้ม ณ อารมณ์
๏ เห็นตอสมอใหญ่	เหมาะกะใจนิยมสม
ที่นี่แหละดีลม	ก็ระรื่นสบายหนอ
๏ วางสักกะเท้านั่ง	อุตุยังสมอตอ
ขาเป๋แหมะไว้พอ	บ มิคว่ำคะมำหงาย
๏ คว้าปี่ชวาเป่า	เหมาะเจาะเร้าระเบงระบาย
ลมดีก็ดัง-อ๋าย	แอะอิแอ้อิแอ๋ออย
๏ แก้มตุ่ยกระแสแซ่	เตาะติแต้ติต่อยตอย
โหยแหบและหวนลอย	เสนาะจังหวะกังวาน
๏ เกิดการณ์ บ ควรเหตุ	เฉพาะเจตนาพาล
เป่าไปมิได้นาน	ทุระพาละมามี
๏ ด้วยเจ้าชะนีอุต-	ตริสุดละแสนดี
รู้เรื่องก็เกิดปี-	ติและอยากจะใคร่ฟัง
๏ ไต่เถาสะบ้าแอบ	น่ะแน่ะแทบจะถึงหลัง
โป๋ครูครึคร่ำยัง	บมิเห็น ฤรู้ตัว
๏ ฝ่ายเจ้าชะนีเล่า	ก็เขย่าสะบ้ารัว
เฒ่าโป๋ก็ยังมัว	มนะมุ่นกะปี่แก
๏ สั่นใหญ่อะไรหวา	ผะหงะหน้าเผยอแล
พอรู้ก็ร้อง-แหม!	อะพิโธ่พิถังเอ๋ย!!
๏ มากวน บ ควรที่	ชิ ชะนีมิดีเลย
เป่าเอาอะไรเหวย	เถอะวะเลิกละป่วยการ
๏ เงื้อไม้จะปามัน	ก็มิทันละลนลาน
ได้ทีชะนีพาล	ละเลาะโผนกระโจนหนี
๏ พอใบสมอมา	แปะปะตา ณ ทันที
โป๋ครูก็รู้ดี	ชะชะกูมิดูเสีย
๏ ต่อไปจะเป่าปี่	ผิว์ฉะนี้ละนัวเนีย
ต้องดูแลตรวจเยีย-	จะมิควร ฤ ควรไฉน
๏ ถ้าดูมิดีเรา	ก็ บ เป่าละต่อไป
พูดแล้ว ณ ทันใด	เกะกะลุกเงอะเงโง
๏ กลับท่าเขมาบ้าน	เหยาะแหยะซานเซอะเซโซ
เรื่องเฒ่าพิการโป๋	ยุติทีก็ดีเอย ฯ
๒
๒๏ หากมิเชื่อจุ่งได้	เปิดแบบเรียนเร็วให้
อ่านแล้วแลดู	รูปเทอญ ฯลฯ
เสียงสิงคาล
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ ดำเนินนิทานพรร	ณนะฉันทะดำเนิน
โดยนัยประหนึ่งเชิญ	กวิชาติวิจารณ์ฉันท์
๏ สังเขปสรุปข้อ	นยะย่อและพอยัน
เย้าให้หทัยหัน	คติแห่งมิถูกเหิน
๏ หวนหาวิถีธรรม	และมิพลำเพราะจำเริญ
รอยปราชญ์ฉลาดเดิน	ดุจะธีระมีหวัง
๏ วุฒิ์ว่องสนองสม	กะนิยมนิยายยัง
กล่าวด้วยฤดีฝัง	พจิฝาก บ เฟือนเฝือ
๏ ผิดบ้างผิพลั้งหน่อย	ผลน้อยก็เนื่องเจือ
จริงเจตน์ณเหตุเหลือ	จะแถลงเฉลยความ
๏ หากเพลงมิแกล้งพลาด	ก็ บ ขาดประคองนาม
“ศรีกรุง” พยุงพยายาม	ปฏิสนธิสืบเสริม ฯ
ฉบัง ๑๖
๏ เรื่องนี้นัยมีมาเดิม	อินเดียราชย์เฉลิม
พระนามไฉนไม่แถลง
๏ สอบสมนิยมอย่างแฝง	พระนามตามแสดง
ที่เล่าคือเค้าคำเฉลย
๏ ธโง่งมโมหะเปรย	ปรารมภ์ชมเชย
แต่เรื่องล้วนเหลวเลวเขลา
๏ ตีขลุมพลุ่มพล่ามยามเอา	โทษผิดสะกิดเกา
มิรู้ดำริพิจารณ์
๏ เหตุเป็นเช่นนี้เนื่องนาน	เนื่องถึงซึ่งกาล
จะเกิดอุบาทว์บัดดล
๏ ท้าวกลุ้มโกรธรุมรึงกมล	คืนค่ำคำรน
ตระหนักสำเนียงเสียงหอน
๏ ราชฐานปานทิพย์อมร	แมนสถิตถึงตอน
ราตรีฉะนี้น่าเสบย
๏ แต่ไรกาลไหนไม่เคย	จูจู่อยู่เฉย
ชิพวกอ้ายหมามารุม
๏ ราชวังพรั่งชนชุมนุม	นระทั่วมั่วสุม
สะพรั่งและพร้อมล้อมวัง
๏ เพียงสุนัขจักไล่ไม่ฟัง	เหลือพละประทัง
และฤๅอมาตย์อาจหาญ
๏ อำมาตย์สนองราชโองการ	แด่พระนฤบาล
ณ นามสรณะคมนีย์
๏ ขอเดชบารเมศภูมี	มากรวมสรวมศี
ระทวยทุคคตะเต็มเข็ญ
๏ คือพรรคสุนัขพันธุ์นั้นเป็น	สัตว์ต่ำบำเพ็ญ
พิธีคะนองของมัน
๏ ที่แท้แพร่ทราบศัพท์สรรพ์	ครวญคร่ำรำพัน
และหวนเพราะโหยโดยหนาว
๏ จึ่งราช ธ ประภาษในราว	เรื่องคดีมี่ฉาว
ฉะนี้ไฉนใคร่ฟัง
๏ หมาเห่าเหล่านั้นมันหวัง	เหตุใดให้ดัง
ฤดีด้วยมีปรารถนา
๏ เจ้ารู้อยู่จงบ่งมา	บอกหมายมาดหา
เห็นได้ก็ได้ดุจประสงค์
๏ อำมาตย์แจ้งราชจำนง	ทูลพนอขอจง
ทราบใต้ฝ่าเบื้องบทธุลี
๏ แท้จริงสิงคาลมานสรี-	ระหนาวร้าวนี-
ระสุขสยองเย็นครัน
๏ ใคร่สบความอบอุ่นอัน	มีแห่งเหมันต์
ฤดูระดมลมหนาว
๏ ผ้าเสื้อเพื่อใช้ในคราว	น้ำค้างพร่างพราว
จะห่อจะหุ้มคลุมกาย
๏ เทวะ ! พระอย่าดูดาย	มิฉะนั้นมันตาย
จะต้องบาปข้องบทมาลย์
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ ทราบโดยสดับเส	วกะเจตนาการ
ทูลแสร้งแถลงสาร	ปริยายขยายสม
๏ จอมภูมิผู้โง่	พหุโมหะงงงม
แต่ราชะปรารมภ์	มุทิตาและการุณ
๏ ทรงโปรดประสิทธิ์พาท	อนุญาตเพราะเจตน์จุน
จำนงประสงค์สุน-	ทรสุขณสิงคาล
๏ ตรัสสั่งกะเสวก	ธุระตกพนักงาน
โดยฉันทะบรรหาร	ดุจะเผือประภาษไข
๏ เบิกทอง ณ ท้องคลัง	เถอะจะรั้งจะรอไย
เร็วเรียกสิรีบไป	ณตลาดตลอดหา
๏ ซื้อสรรพะภัณฑ์พัต-	ถะและวัตถุนานา
ส่วนนวมสนอบอา-	ทระสร้างกุฎีเสริม
๏ เพื่อสานติภาพคราว	อุตุหนาวสุนัขเดิม
เย็นเยือกเพราะเหตุเหิม	หิมะนั้นจะพลันหาย ฯ
มาณวกฉันท์ ๘
๏ ชอบหฤทัย	ใครบมิปาน
สมมนะมาน	มุ่ง ณอุบาย
ดำริและหวัง	ดั่งปริยาย
เสวกะหมาย	เจตนะหมุน
๏ เบิกธนทรัพย์	นับคณะถ้วน
กาญจนะล้วน	ทองนพคุณ
ค้าผลโดย	โปรยปริภุญช์
เพื่อเฉพาะขุน	อาตมะเอง
๏ อีกก็เฉลี่ย	เกลี่ยเพราะฉลาด
แบ่งกะอมาตย์	เล่นกลเพลง
อวยสหมิตร	ปิดมุขะเกรง
กร้าวภยะเยง	ย่อมจะมิเผย ฯ
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
๏ ล่วงกาละมามิจิระนับ	สรศัพท์สุนัขเคย
เห่าหอนกระฉ่อนก็บมิเฉย	และกระโชกกระชั้นฉาว
๏ บางรัตติมัชฌิมะก็หวน	ระยะครวญ ณ ค่ำคราว
พึงเยือระย่อหทยะราว	ทะลุโสตสยองเย็น
๏ จึ่งไท้ผทมกษณะหลับ	ธสดับสะดุ้งเป็น-
เหตุตื่นพระฟื้นนยะประเด็น	คติดั่งอดีตความ
๏ พรุกรุ่งพระเรียกมุขะอมัจจ์	พจนัตถะตรัสถาม
เยียใดสุนัขนิยมะนาม	ทุรสัตว์ติรัจฉาน
๏ ชุมร้องและซร้องสรสดับ	สุรศัพทะกังวาน
ทุกหน ณมณฑิระสถาน	บริเวณบวายมี
๏ อันว่าประกาศิตะณเรา	เฉพาะเจ้าก็แจ้งดี
คือจุ่งผดุงธุระพะลี	อุปการะหมาผอง
๏ สูไป่กระทำและผิวะทำ	จะมิทำ ณทำนอง
ตูสั่งกระมัง, เอะก็และทอง	ขณะนี้น่ะอยู่หรือ
๏ เสวกบตกจิตะสนอง	นยะคล่อง, จะควรฤๅ-
ไป่ควรก็ทรงกรุณะคือ	กิจะข้อวโรงการ
๏ เผื่อพร้อมกระทำประดุจะราช	พจนาตถะบรรหาร
ทั้งผองมิผิดอุทิศะทาน	ทะนุซึ่งสุนัขสรรพ์
๏ ทรงหล้า ธ ปรารภะประหลาด	มนะราชประภาษพลัน
หากแน่ไฉนก็คณะมัน	เอะอะเห่าจะเอาใด ฯ
อิทิสังฉันท์ ๒๐
๏ เอกอมาตย์ฉลาดเฉลียวกระไร
พระราชะถาม บ คร้ามหทัย	และทูลความ
๏ ทรงพินิจเถอะผิดฤชอบก็ตาม
ไฉนจะคลาดพระราชคาม-	ภิโรบาย
๏ ข้าพระพุทธเจ้าจะขอถวาย
วิสัชนากถาภิปราย	พระโปรดทราบ
๏ มันแสดงก็โดยนิสัยสภาพ
กตัญญุตาณกาละลาภ	ลุบรรสบ
๏ เนื่องเพราะพายุวาระพ้องกระทบ
กระทั่งจะวายสลายสลบ	และเหลือทน
๏ หนาวกระสับกระส่ายกระเสือกกระสน
ก็เห่าและหอนเพราะเหตุทุรน	ทุรายครัน
๏ จึ่งพระองค์สิทรงกรุณกะมัน
พระราชทานอภัยและภัณ-	ฑะทั้งหลาย
๏ อาทิผ้าและเสื้อก็มากก็มาย
สฤษดิ์กุฏิประกอบสบาย	บ พานลม
๏ ด้วยสวามิภักดิรักบรม
กษัตริย์เสมือนมนุษย์นิยม	มิหย่อนคลาย
๏ เออก็กาละนี้แหละน่าจะหมาย
แสดงสดุดิ์ประดุจจะนาย	กะบ่าวทาส
๏ แม่นแหละหมายถวายชยาภิวาทน์
บมีอะไรจะไขประกาศ	ก็เกริ่นเสียง
๏ สาธุการประสานกระแสเผดียง
เผดิมพระพรก็ไพเราะเพียง	กะเพลงพิณ
๏ ควรมิควรละล้วนประจักษ์พระจิน-
ตนาพินิจบพิตรก็ยิน	ตลอดยาม ฯ
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
๏ อโห ! โอ-กระนั้นแน่	แหละจริงแท้ถนัดความ
บมีสิ่ง ณ โลกสาม	อะไรสิ่งจะจริงเหมือน
๏ พระราชาธปรารม-	ภะเห็นสมคดีเตือน
ประโมทย์ปีติไป่เลือน	ละลายลืมเพราะปลื้มเหลือ
๏ ระลึกบุญเหตุแห่ง	พระองค์แจ้งและจุนเจือ
กรุณแรงบแฝงเฝือ	กระทำใฝ่จะให้เห็น
๏ สุเมตธรรมะจรรยา	นุวัตรฐานะบำเพ็ญ
อภัยทานพิทักษ์เป็น	นิรันดร์ป้อง ณ สัตว์ปวง
๏ ประโยชน์อ้างนิยายอัน	แถลงสรรพ์เสนอดวง-
กมลผู้แสวงสรวง	เสวยสานติ์สราญรมย์
๏ ผิไป่ถึงกระนั้นเพียง	พิภพเยี่ยงมนุษย์สม
ประสงค์สบสุโขดม	ก็อาจได้และไป่สูญ
๏ แนะปัญหาสุภาษิต	จะพึงคิด ณ เค้ามูล
นิทานนี้ก็เปรียบปูน	ประหนึ่งเพชร ณ หินแล
-(ตรองเทอญ)-ฯ
สัตว์หน้าขน
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
๏ อดีตกาละคราหนึ่ง	จะกล่าวถึงพระราชา
พระองค์เคยเสวยรา-	ชะสมบัติณรัฐไหน
๏ มิจำเป็นจะต้องแจ้ง	เฉลยแพร่งแถลงนัย
พิจารณ์เรื่องเถอะเครื่องไข	สุภาษิตคดีสาร
๏ พระราชาพระองค์นั้น	ธทรงธรรมกรุณมาน
ประกอบเมตจิตฐาน	ชนกแห่งประชากร
๏ อนึ่งอัธยาศัย	พระรักใคร่และอาทร
เพราะโปรดรักนิรันดร	ณ สัตว์นามะ ว่า “ลิง”
๏ พระปรารมภะเปรมราช-	หทัยปรารถนาจริง
ฉะนั้นใครจะท้วงติง	และแท้ต้องนิยมตาม
๏ ก็ยังมีกระบี่หนึ่ง	ฉลาดซึ่งกระทำความ
ผดุงราชกมลงาม	สงวนรักสุภักดี
๏ พระราชาเสด็จไหน	ก็โดยในขบวนมี
อมาตย์สรรพะเสนี	ขนัดห้อมและแห่แหน
๏ ณ วังในผิ ชนนอก	จะเข้าออกสิกลัวแกลน
สวานั่นประหนึ่งแทน	ประมุขราชมณเฑียร
๏ และแม้เมื่อ ธ สู่ราช-	ผทมอาสน์ก็ยังเพียร
พิทักษ์ภาระเพื่อเกียร-	ติยศเยี่ยงกะอยู่งาน
๏ ณ มือขวาขยับพัด	ผจงปัดและโบกราน
มิให้ริ้นและยุงพาน	พะพ้องร่างพระราชา ฯ
ฉบัง ๑๖
๏ ข้อแน่แท้นั้นธรรมดา	จอมรัฐขัตติยา-
ธิราชที่ราชบรรทม
๏ บห่อนเว้นซ่อนสิ่งนิยม	อ้างขรรค์อันคม
เป็นอาทิเป็นสาตราประหาร
๏ เตรียมเผื่อเพื่อไสยาการ	หากเหตุเภทพาล
พิบัติอุปบัติเบียนมี
๏ จักได้ใช้พลันทันที	กันภัยไว้ดี
กว่าแก้หรือแก้กาลหลัง
๏ ขณะนั้นบันดาลการณ์บัง-	เกิดเห็นเช่นดัง
กะแกล้งกะแสร้งเสกสรร
๏ เนื่องฉะนี้ด้วยมีแมลงวัน	ตัวหนึ่งซึ่งพลัน
วะว่อนวะวู่จู่บิน
๏ เสมือนเห็นราชเป็นก้อนดิน	ฤๅคูถเคยกิน
ก็เกาะก็กวนลวนลาม
๏ ตอมไต่ไชชอนพรอนตาม	สรีระไท้ไป่ขาม
หลบพัดลิงพัดลมพาน
๏ จู่หนีจากนี่รี่ราน	เราะโน่นโผนทะยาน
ขยับเขยื้อนเคลื่อนไป
๏ เล่ห์ล้อล่อวอกตัวไว	เต้นอยู่ไหวไหว
โดดบ้างและบ้างพลางบิน ฯ
วิชชุมาลาฉันท์ ๘
๏ วานร ตัวยง	บัดบงเหตุนั้น
จิตโหดโกรธพลัน	โม่ห์มึนขึ้นถวิล
นี่ไฉนหนออ้าย-	สัตว์ร้ายหมายจินต์
กวนราชอาจนิน-	ทาถึงซึ่งกู
๏ เอาชีพเสียเถิด	ทางเลิศเกิดผล
เราฤๅเรียกตน	เต็มตั้งกตัญญู
มือเอื้อมหยิบขรรค์	คมครันอันอยู่
ใต้ที่ยี่ภู่	แห่งภูธรผทม
๏ เงือดเงื้อเพื่อหมาย	ทำลายชีวิต
ให้แมลงวันปลิด	ปลงชีพปลื้มชม
เชื่อชัดกัตเวทิ์	หวังเหตุเห็นสม
เอิบรื่นอารมณ์	เริงร่าง่าขรรค์
๏ แมลงวันกลั่นกล้า	บินถามาไป
บัดนั้นทันใด	โผจับฉับพลัน
ตรงยอดทรวงราช	สมมาตรขมีขมัน
ลิงล้ำสำคัญ	จ้วงแสงแทงลง ฯ
โตฏกฉันท์ ๑๒
๏ เหมาะกะอกทะลุอาสน์	ชิวะราชประลุปลง
ดุจะมัจจุประสงค์	อวสานะสมัย
๏ คตินี่จะแนะหมาย	อธิบายอุปมัย
อุปมานยะไข	พิเคราะห์เหตุผลมวล
๏ ก็เพราะราชอุปกา-	ระณฐานะมิควร
อประโยชนะทวน	ดละไท้ผิจะถาม
๏ ระบุเล่ห์ทุระลา-	มกะวานระนาม
น่ะแหละสัตว์หินะทราม	มุขะโลมะแถลง
๏ สิก็เห็นผลโหด	นิรโสตถิบแพลง
กลวาทะแสดง	ปริยายยละเทอญ ฯ
อุปมาธรรมชาติ
๏ อ้าสูริย์อันส่องด้าว	เด่นแสง
เป็นใหญ่ในทิวากาล	ก่องจ้า
พรายโชนช่วงโชติแรง	โรจน์เลิศ งามแล
คือเครื่องแต่งฟ้าหล้า	แหล่งศรี ฯ
๏ อ้าจันทร์อันเจิดห้อง	หนหาว
เป็นใหญ่ในราตรี	ตรู่แคล้ว
เกลื่อนกลาดดาดดวงดาว	ดูปลั่ง เปล่งแฮ
ประดับโลกให้แผ้ว	ผ่องงาม ฯ
๏ อ้าไพรอันพรั่งพร้อม	พฤกษพน เฝือนฮา
ยังเหล่าเขาเล็กหลาม	ใหญ่สล้าง
เนืองนับสรรพสัตว์บน	บกหลาก ชนิดนา
งามสุดดุจแสร้งสร้าง	แต่งสรร ฯ
๏ อ้าสมุทรอันมากซึ้ง	สายชล เชี่ยวฮา
เกลียวคลื่นครืนโครมครัน	ครั่นครื้น
กอปรส่ำสัตว์น้ำยล	งามยิ่ง งามแฮ
งามแห่งภาพห้วงพื้น	แผ่นทะเล ฯ
๏ ธรรมชาติอาทิ์สิ่งอ้าง	อรรถแถลง มาแล
หากอุปมาโดยเอ-	กเทศไซร้
ฉันใดอุปมัยแสดง	ดุจดั่ง ด้าวฤๅ
สาธกยกถ้อยให้	ตริเห็น ฯ
๏ แดนใดมั่งคั่งพร้อม	เพรียงประชา ชนแฮ
สามัคคีบำเพ็ญ	จิตพ้อง
ประพฤติยึดจรรยา	นิยมถูก ธรรมนอ
อีกเชี่ยวความรู้ซร้อง	ศึกษา ฯ
๏ รักกันพันผูกน้อม	ในพรรค ตนพ่อ
บเบียดเบียนบีฑา	โทษบ้าย
หมายสงบมั่นสงวนศักดิ์	พยุงสู่ เจริญแล
ดีมุ่งใดแม้ร้าย	รีบถอน ฯ
๏ ฤๅคิดลบหลู่ล้าง	กันแล กันเลย
ประโยชน์ตนตัดรอน	สละให้
แก่หมู่บ่รู้แปร	ปรวนสัตย์
ต่อชาติศาสน์ทั้งให้	เทอดเศียร ฯ
๏ นิตย์ระมัดจัดกั้น	กันริปู
ชื่อว่าภัยพาเหียร	หากพ้อง
เราจะปล่อยประตู	เปิดโร่ อยู่ฤๅ
ฤๅรีบทำรั้วป้อง	ปิดเสีย ฯ
๏ มิควรคุยโอ่โอ้	อวดโผง พูดเลย
ประมาทอาจพลาดเพลีย	เพลี่ยงพลั้ง
ผู้ใหญ่ท่านชักโยง	ชอบเยี่ยง แล้วพ่อ
เห็นถ่องถูกต้องตั้ง	จิตทำ ฯ
๏ บเบี่ยงเบนเลี่ยงลี้	หลีกกิจ
อันจะควรให้สำ-	เร็จได้
ถึงชีพก็รีบปลิด	ปลงเพื่อ ผลเทอญ
ชูชื่อเชิดช้อนไว้	ว่าดี ฯ
ราษฎร์เมืองใดเมื่อได้	มีอุดม ฉะนี้แล
ควรนับว่าเป็นศรี	แห่งแคว้น
งามเกียรติตระการสม-	บูรณ์ศักดิ์
เครื่องประดับใดสู้แม้น	บ่มี ฯ
วัสสานฤดู
กมลฉันท์ ๑๒
นฤโฆษคะนองศัพ-	ทะสดับคะเครงครืน
ณนภางคะกลางคืน	ขณะบ้างก็กลางวัน
พละวายุพาเมฆ	อดิเรกระเรียงรัน
ตะละก้อนและกลุ่มอัน	ชระอุ่มคะคลุ้มฝน
ละเลาะฟ่องละล่องฟ้า	จระฝ่าโพยมยล
แน่ะพยับชะอับจน	ระวิจันทร์ก็เจื่อนแสง
บ สว่าง และบางที	อสนีก็สำแดง
สุรฤทธิเริงแรง	ระยะแลบปละแปลบหาว
และจะเห็นมิเว้นห่าง	นภะคราง, ณบางคราว
เหมาะก็ผ่าก็ซ่าพราว	พระพิรุณธโรยฝน
ผิวะใฝ่หทัยเฝ้า	พิเคราะห์, เราก็ร้อนรน
เพราะฤดูสิสู้ทน	ทรมานประมวลวัน
ก็มีน้อยและคอยแต่	ตริจะแปรจะเปลี่ยนผัน
ภพะ “อุณหภูมิ” อัน	ระอุเฝือก็เหลือฝืน
วิเคราะห์เห็นเพราะเป็นตาม	อุตุยามนิยมฝืน
คติเยี่ยงจะเลี่ยงขืน	ละก็ขัดกะโลกเขา
ขณะนี้แหละที่นับ	ณระดับฤดูเรา
ปะทะร้อนจะผ่อนเพลา	และก็พลันจะสำราญ
ระบุวาระอาณัติ	ดุจะวัตถุสัญญาณ
ยุติโดยบันดาล	มรสุมสมัยมา
ประลุมาสและยาตรย่าง	ณ ระหว่างและเวลา
ปริวรรตนะวัสสา-	น ฤดูก็ดีใจ
รุจิจิต บ ผิดเรา	นระเขาและใครไหน
ก็นิยมจะรมย์ใน	ทินฤกษะเบิกเย็น
และก็ย่อมจะพร้อมชื่น	มนะรื่นระเริงเป็น
สุขะกายสบายเพ็ญ	พละภาพภิย์โยชนม์
ก็เพราะธรรมชาติช่วย	ทะนุด้วยผดุงปรน
ประดิพัทธ์กะสัตว์คน	และกะของแน่ะมองดู
ดรุพฤกษ์สะพรั่งหญ้า	และลดาระดาษภูว์
ก็ผลิช่อละออชู	ผลดอกและออกใบ
สระและบึง ณ บางแห่ง	 ชละแหล่งสิแลไป
ก็ปทุมกระพุ่มไพ-	จิตรภาพพินิจเห็น
ณนภาทิชาพร้อง	สรร้องจรัลเป็น
รมสุขมิทุกข์เข็ญ	ยุคะร้อนจะผ่อนหาย
ฯลฯ ฯลฯ ลักษณาการ	กลผ่านประสบภาย
ณวิถีและที่หมาย	เหมาะจะเพ่งจะพึงมอง
ก็ประมวลละล้วนผา-	สุกะสาวะภาพผอง
ผิพิจารณาตรอง	จะตระหนักประจักษ์ใจ
เฉพาะอ้างแหละอย่างยิ่ง	น่ะก็หญิงและชายใน
วยะสาวและหนุ่มไส-	ยนะตื่นก็ชื่นบาน
บทจร ณ ตอนเช้า	พิศเพราพะพราวปาน
บุษบาผกามาลย์	ณ สมัยอุทัยเทียว
วารวิสาขะมาส
กาพย์สุรางคนาง ๒๘
วิสาขะมาส	นิยมประกาศ
พิเศษะกาล	ลุเพ็ญพระจันทร์
ณ วันและวาร	เสมอสมาน
เสมือนสมัย
พระพุทธองค์	ประสูติและทรง
สุภาภิไธย	ลุธรรมะเลิศ
ประเสริฐพิสัย	วิมุตติภัย
ปรินิพพาน
ก็กาลฉะนี้	สิน่าจะปี-
ติเปี่ยมณฐาน	มหัศจรรย์
อนันต์ประมาณ	ประโมทย์ผสาน
กรัญชลี
ระลึกพระคุณ	พระเอกอดุลย์
ดิลกมุนี	ศิราภิวาท
พระนาถณตรี-	พิภพบดี
อุดมสุธรรม
ประสาทพระสาสน์	วราธิวาท
แถลงแนะนำ	คนึงพระสงฆ์
ธ ทรงและจำ	ประสิทธิคำ
พระพุทธสอน
และแล้วประกอบ	สบถระบอบ
วิวัธน์บวร	ละเว้นวิถี
กลีและถอน	ทุโทษปกรณ์
ณไตรทวาร
กระนี้แหละเช่น-	กะจักษุเห็น
พระธรรมพิศาล	มิเสียประสบ
สุภพและมาน	มนุษย์ขนาน
สมัญญะนาม
ประจักษะเหตุ	สนองพระเดช
พระคุณเพราะความ-	มนัสตระหนัก
สู่ภักดิงาม	ถนัด ณ สาม
พระรัตน์จรูญ
ประหนึ่งกะปู-	ชนีย์พระครู
สวัสดิมูล	ประมวลประโยชน์
มโนชมนูญ-	ญ ผลพิบูล
ประดุจแสดง ฯ
เหมันตฤดู
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
หยิมหยิมยะย้อยหยด	หิมะสดสะอาดยล
พราวพราวสะพรั่งบน	ติณะพฤกษะแพรวพรอย
หยาดหยาดยะเยือกเย็น	ชละเป็นละอองฝอย
ลิ่วลิ่วละล่องลอย	นภะแหล่งแสดงโดย
ทุกทุกสถานเห็น	ระบุเช่นกะลมโชย
เฉื่อยเฉื่อยระเรื่อยโบย	ดรุบัตรสะบัดไหว
ว่าว่าฤดูวัน	ณ วสันต์จะพลันไคล
เคลื่อนเคลื่อนและแคล้วไป	ประลุกาละคราหนาว
ถึงถึงละหนึ่งปี	ก็จะมีจะมาคราว
หนึ่งหนึ่งและซึ่งขาว	ชนโลกและสัตว์สรรพ์
จำจำจะต้องพบ	และประสบเสมอกัน
น่าน่าจะรู้ทัน	คติธรรมชาติมี
แน่นแน่นมนุษย์สัตว์	อุปบัติณโลกีย์
ใดใดจะโดดหนี	ละอนิจธรรมไป
นั่นนั่นมิได้แน่	และจะแปรจะแก้ไข
เข้าเข้ากะข้อใน	มนะปรารถนาผล
แท้แท้ บ เป็นตาม	ดุจะความประสงค์ตน
นี่นี่ตระหนักยล	วิเคราะห์อย่างกะป่างวัน
คล้อยคล้อยคระไลเคลื่อน	ขณะเลื่อนละวัสสันต์
มามาลุเหมัน-	ตฤดูแหละธรรมดา ฯ
เหมือนพระจันทร์ข้างแรม
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
จากวันพระจันทร์กระจ่าง	ณ นภางค ราตรี
งามในสมัยบุรณมี	ระยะมาสเสมอมา
แต่นั้นสิพรรณศศิประไพ	พิศะไปประจักษ์ตา
เต็มดวงจะล่วงจะจรลา	ละแอร่มเพราะแรมวาร
ยิ่งคืนก็พื้นนภะก็พัก	เฉพาะปักขะปางกาล
กลายมืดและจืดนยนะปาน	กะอะไรนะเราปวง
แสงดาววะวาวระกะวะวับ	ดุจะดับ บ เด่นดวง
แขลับก็กลับพิภพะสรวง	มิสะพรึบ พะพราวเพรา
เคยเห็น ณ เพ็ญพระรัศมี	รชนีถนัดเนา
เหนือนั่นแน่พลันจะสละเงา	กลเงินอร่ามงาม
สู่แหล่งแสลงกมละจัก-	ษุตระหนักคะนึงความ
เป็นอุปมาพิเคราะห์ตาม	อุปมัยประมวลมา
เหมือนวันพระจันทร์แจร่ม	ขณะแรมจรัลคลา
มืดเทียบก็เปรียบนรมิปรา-	รภปรีดิเปรมคุณ
ใคร่แต่จะเสพนิยมะเสื่อม	คติเหลื่อมละทางบุญ
ทำบาปและเบียนชนสกุล	และกระทั่งประชาชน
คบหาสมาคมะกะหมู่	มิตรผู้ทุพาลคน
หลักเลวก็เหลวเลอะและผล	คุณะดีบมีใด
เขานั้นแหละพลันจะประจุหา-	ยนภาวะเป็นไป
ปานกันกะจันทรสมัย	ทินะมืดฉะนั้นแล ฯ
ข้าพเจ้านั่งอยู่ชายทะเล
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
จะเหลียวซ้ายก็งามตา	จะเหลือบขวาก็เพลินใจ
จะดูเบื้องพบูไป	ตลอดล้วนจะชวนแล
ผิพิศสูงสิแสงโสม	อร่ามโคมโพยมแข
ตะลึงหลงพะวงแด	ฤดีงงเพราะความงาม
ณ ชายหาดสะอาดทราย	และกรวดทรายประกายวาม
วะวาบวับระยับยาม	ผสานแสงพระจันทร์เพ็ญ
ทะเลแลกระแสหลั่ง	อุทกพลั่งถะถั่งเห็น
ผสมสีขจีเป็น	ประหนึ่งแก้วตระการเขียว
พระพายฮือกระพือหวน	ประมวลม้วนสมุทรเกลียว
ระดมพัด ณ บัดเดี๋ยว	ขยายแยกและแตกฉาน
อุบัติเป็นระลอกลูก	สะท้อนถูกสะเทื้อนธาร
คะนองศัพทะกังวาน	สนั่นพัดกระจายฟอง
กระทั่งหาดผะผาดผัง	กระทบฝั่งประนังนอง
กระฉอกเนื่องเฉนียรมอง	ระเมียรซ่านกระเซ็นสาย
ประปรอยโรยประโปรยฝอย	ก็เห็นหอยและกรวดทราย
ประดุจรัตน์จรัสราย	สกาวก่องประกอบกาญจน์
ถนัดจักษุบทรอบ	จรดขอบ ณ เขตฐาน
ก็ฟ้าน้ำประจำธาร	อธึกคลื่นคระครืนเครง
และนอกนี้ก็มีเหล่า	สิขรเขาขนัดแลง
ละล้วนสรรพะเป็นเอง	สภาพสร้างและแต่งสรร
ตระหง่านเมิลถะมอเมื่อม	ชะงุ้มเงื้อมชะโงกงัน
ชะง่อนผาศิลาอัน	ตะป่ำปุ่มตะคุ่มขาว
ณ บางหมู่ก็ดูยอด	ตลอดทอดและทิวยาว
ยะเยี่ยมเยี่ยงจะเคียงหาว	พยักเย้ยโพยมยล
อเนกนกทะเลร่อน	แฉลบว่อนถลาวน
แสวงมัจฉภุญช์ผล	ระเริงร้องขรมเสียง
ดนูเอกเขนกนอน	ณ แท่นก้อนศิลาเรียง
ตะลึงภาพทะเลเพียง	สถิตโลกทิพาลัย
โอะโอโลกมนุษย์นี้	ผิทุกข์มีมิเป็นไร
เพราะมีเครื่องประเทืองใจ	นิยมปลุกสราญรมย์
อโห ! ธรรมชาติช่าง	สฤษดิ์สร้างละอย่างสม
จะเชิญชวนเกษมชม	พยุงชื่นภิโยชนม์ ฯ
ดรุณรำพึงคำฉันท์
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
โอ้กาละราตรี	รัศมีพระจันทร์เพ็ญ
ผุดผ่องนภางค์เย็น	มนะเพลินเจริญตา
ดูเดียรดาษดาว	สิก็วาวณเวหา
แวดล้อมพระจันทรา-	ธิปะรัชนีกร
พื้นปัถพีดล	สุวิมลประภัสสร
สุกเพียงสุภาภรณ์	พิศะผาดประไพลี
อากาศสะอาดสุด	บริสุทธิ์อุดมดี
โดยฆานะราคี	มิระคายระคนปน
ลมโชยประโปรยปรอย	หิมะย้อยยะหยัดยล
หยดหยาดระยับบน	ติณะชาติระบัดใบ
แสงขาววะวาวสด	มรกตวะวามใส
แววสีวิเชียรไพ-	ฑุริย์ก่องก็กลกัน
กอปรกับสถานสวน	สุขะส่วนเกษมสันต์
พฤกษาผกาวัล-	ลิลดาประดามี
มวลกลิ่นประทินเก-	สระเรณุมาลี
หวนหอมระเหยปรี-	ดิระเรื่อยฉะเฉื่อยฉม
สิ่งสรรพะสำหรับ	จะประดับมโนรมย์
ฟูเฟื่องประเทืองลม	คติโลกะธรรมดา
โอ, ธรรมชาติสร้าง	ตละอย่างนิยมมา
เพื่อปรุงผดุงรา-	คะฤดีระดมโหม
เริงชื่นระรื่นชุ่ม	มนะหนุ่มเสน่ห์โรม
รักหญิงประวิงโลม	ประเหลาะเล้าประลองเลียม
ยามอื่นผิหมื่นแสน	บมิแม้นเสมอเทียม
ยามกรมระทมเกรียม	ปฏิพัทธะผูกพัน
โอ้อกดรุณรุ่น	ขณะครุ่นคะนึงครัน
คร่ำใฝ่หทัยฝัน	จิตะนึกระทึกหนาว
แม้อยู่ ณ ที่เช่น	ศศิเด่นพะแพรวพราว
สวนงามสงัดคราว	หิมะพร่างพะพรายพรอย
อา? ดวงฤดีเธอ	ก็จะเผลอจะพลั้งลอย
ลงเล่ห์จะหลับผอย	เพราะพะวงสวาทหวัง
ฉันใดจะได้พบ	จะประสบประสงค์ดัง
ลดโดยอดูรกัง-	วละถึงพธูเดียร์
โหปมิตรสวีตฮาร์ท	น่าจะคลาดจะเฟเลีย
กรุ่มยิ้มกระหยิ่มเชียร์	อุระชมผิสมหมาย
เคร่งขรึมคระครึมครวญ	สละหวนบเหือดวาย
สุดยกวิตกคลาย	สติเคลิ้มผะผ่าวเผลอ
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
อ้าแม่พิมลสกละโฉม	ศิริโลมชะลอเลอ
หลั่งโลกสมรสุภะเสมอ	วระรูปะแฟรี
ร่อนฟ้าและมาจุตินิมิต	สุประดิษฐะเลดี
แลใดจะตำหนิติบมี	อรชรชะอ้อนงาม
ผ่องใสพิสุทธิ์ประดุจะหยด	หิมะสดสะอาดวาม
วับบนอุบลบัตระยาม	บมิพ้องรพีแสง
พักตร์สีฉวีสุขุมวรรณ	กละจันทร์จรัสแรง
เรือนวลมลักมละแมลง	ธุลีปวงแปมปน
ผมสวยสลยสละและเรียบ	ผิวะเปรียบประหนึ่งขน-
กาน้ำสิดำกระแจะสุคน-	ธะประปรุงจรุงจันทน์
สุดขำก็คือนยนะเนตร	ยุพเรศและดำมัน
คมขาวน่ะดาวประดุจกัน	วะวะวับประกายวาม
สองแก้มแฉล้มวิลยะหล่อ	กละช่อกุหลาบยาม
เผยแย้มพเยียผิยละงาม	มนะพึงตะลึงหลง
ฝีโอษฐ์ชะเออนิน๊ะพะพริ้ม	ขณะยิ้มสิสมทรง
ลิ้นจี่แหละจิ้มกระแจะประจง	แจะ, ระเรื่อระเรืองสี
คราวเผยเฉลยเฉลาะยุบล	พิศะทนต์ฤราคี
ขัดเรียบระเบียบและบมิมี	ระยะร่องสลายรอย
เช่นหัตถะฌกศละสลัก	ฉลุลักษณ์เฉลาพลอย
ไข่มุกประดิษฐ์ระดะประดอย	และประดับประดาดี
ดูใดก็ดูเถอะนะจะดู	ศิริรูปะอินทรีย์
ดูมารยาทกุละสตรี	กิริยาก็น่าดู
สมศักดิ์สมธนะอุดม	ศุภะสมวิชาชธ
ชาญเชี่ยวเฉลียวกิจะพธู	จริยาสง่างาม
งามเงื่อนจะเตือนบุรุษะเพศ	จิตเจตน์พยายาม
ไหวหวั่นกระสันอุระหวาม	กระอุวาบวะวับหวิว
แต่งตนก็ตามดรุณิวัย	ศิวิไลซ์สมัยนิว-
แฟชั่นนิยมดุจะจะปลิว	จระจากสวรรค์เวียง
ภาษาจะสรรลิขิตะความ	เหมาะกะงามบพอเพียง
ร้อยหน้ากระดาษพจนะเรียง	ก็มิหมดประมวลชม
โอ๊ะ? เรียมน่ะหรือมละรัก	นุชะหนักมนารมณ์
เพียงพูนเพราะพูนจิตะระทม	อุระแทบจะทำลาย
คิดคิดก็เหลือมนัสคิด	ผิวะคิดมิสมหมาย
ใจจนทุรนทุระทุราย	จะเทวษบเว้นวัน
โอ้ทำไฉนนินะจะสัม	ผัสะแขนขนิษฐ์อัน
ขาวนวลประเล่หะคชทันต์	กระเกี่ยวตระกองกุม
โอ้ทำไฉนนินะจะปรี-	ดิฤดีประคองคุม
ปรางอุ่นละมุ่นสมระจุม-	พิตะรื่นณนาสา
โอ้ทำไฉนนะจะสดับ	สุระศัพทะสัญญา
หล่อนรับกะเรียมมธุระอา-	ทระเอื้อชอรเอม
เออ? ถ้าฉะนี้ละก็ไฉน	อุระใครจะไม่เปรม
โปร่งปลื้มฤลืมสุขะเกษม	รสะดื่มทวีถวิล
ชีวิตมนุษย์ณอิธโลม	ผิวิโยคนิยมยิน-
ดี, รักสิจักดละประวินท์	สุขภาพบเพียงพอ
โอ้ โลกนะโลกเฉพาะจะหมุน	จระวุ่นฤรีรอ
หนุ่มสาวณคราวขณะพะนอ	และพะเน้าพะนึงหวัง
โอ้จันทราธิอดิเรก	ฆนะเมฆชอุ่มบัง
มืดมัวสลัวประดุจดัง	กะตริแกล้งบบังควร
โอ้พายุเฉื่อยสริระโชย	ก็มิโบยมิโบกหวล
เสียงเงียบสงัดกละจะชวน	จิตะเศร้าซะเซาซึม
โอ้น่าอนาถดรุณะดำ-	ริหะคร่ำกระโหยขรึม
ครวญเพ้อพิลาปพจนะพึม	นิทระง่วงระลวงเหงา
เว้อว้าถลาเกะกะทลึ่ง	เอะอะอึงผวาเงา
อิมพอสสิเบิ้ล?? เอ๊ะอุบ๊ะ? เรา	ชิชะ หลับ ละเมอเอย ฯ
ภาพที่หลับตาเห็น
วสันตดิลกฉันท์ ๑๔
ตั้งตาและตั้งกมละตั้ง	สตินั่งพินิจชม
ภาพผาก็ผาสุกะภิรมย์	จิตระรื่นสราญเพลิน ฯ
เนื่องแนวคานคณนะโยชน์	คณะโขดศิขรเขิน
สูงลิ่วประมาณนยนะเมิล	ระยะเมฆเสมอหมาย ฯ
แลลานสล้างยละตลอด	ตละยอดระเรียงราย
ไกรลาศสุเมรุอภิปราย	ปจิเปรียบก็เทียบทัน ฯ
เล็งหลากสลอนศิระละเลื่อม	และทะเมื่อมทะมอมัน
แง่งงุ้มชะโงกศิริถงัน	ผงะเงื้อมชะง่อนเขา ฯ
เว้าวุ่งชะวากสิขระเวิ้ง	ทะลุเชิงชะงึมเงา
ป่ำปุ่มตะคุ่มนคะเสลา	ศิละแง่ก็แลงาม ฯ
บางก้อนประกายกลละแก้ว	ก็วะแวววะวาววาม
วาววับระยับกษณะยาม	ระวิส่องผสานแสง ฯ
ที่เหลือบก็เลื่อมนยนะปลาบ	นิลาขาบระคนแดง
หมอกมัวสลัวสลิละแปลง	ยลเปลี่ยนและเพี้ยนสี ฯ
ที่ขาวก็ขาวประดุจะบุษย์	บริสุทธิ์สะอาดดี
ที่เขียวก็เขียวนิละมณี	มรกตก็ปานกัน ฯ
ที่แดงก็ดั่งปัทมราช	รตะผาดอุไรพรรณ
ที่เหลืองก็เหลืองพิจิตระวรรณ	วิยะบุศราคำ ฯ
เป็นเองผิเพ่งพิพิธะดู	ดุจะผู้ประดับทำ
ฤๅเช่นกะช่างศิลปะชำ-	นิประดิษฐ์ ประดอยเขียน ฯ
บางแห่งก็หินฆนะระดับ	และประกับสนิทเนียน
บางแห่งก็แหว่งทะลุระเมียร	ขรุขระร้าวและร่อยราน ฯ
บ้างแตกแยะแยกเพราะบมิทน	ชละพ่นฉะฉาดฉาน
เชี่ยวหลั่งถะถั่งอุทกะธาร	ยละสินธุสิ้นสาย ฯ
น้ำตกก็แตกสลิละอย่าง	หิมะพร่างสะพรั่งพราย
หยาดย้อยประปรอยระเหยาะประปราย	ผิวะแตกก็แตกดัง ฯ
เสียงซ่าฉะฉ่าชละกระเซ็น	พุและเผ่นผะผาดผัง
ต้องผาศิลาศิละก็พัง	กระเทาะหลุดสลายหลาย ฯ
ซ่านซบกระทบสริระโดย	ชละโปรยละอองราย
แม้ร้อนก็ผ่อนกระอุสบาย	และจะเยือกสยองเย็น
รอบเหลี่ยมไศลระกะสล้าง	คะรุต่างชนิดเป็น
สุมทุมชอุ่มนยนเห็น	สะพรึบและทึบผา ฯ
เล็กใหญ่ไสวระบุระบัด	ดุจะจัดประจงมา
ปลูกสร้างละอย่างนิยมะพา	พิศะชื่นระรื่นรมย์ ฯ
ไม้ดอกขจายขจระเก-	สรเรณุชวนดม
ผลไม้ก็ชักหทะยะชม	รสลิ้มและชิมลอง ฯ
พรรค์แห่งพิหคสกุณะหลาก	พิศะมากประมาณผอง
ว่อนบินถวิลจระจะปอง	ผลพฤกษะอาหาร ฯ
เริงร้องขรมประดุจะมี	จิตปรีดิเบิกบาน
ผึ้งภู่ก็หมายบุษปะมาลย์	เกาะและเกลือก ประทินเกลา ฯ
เพลิดเพลินเจริญมนะสราญ	ณ สถานศิขรเขา
เช่นฉันท์ประพันธ์พจนะเดา	ดนุคิดลิขิตเขียน ฯ
ที่แท้ก็แลประดุจภาพ	ผิวะไม่สนิทเนียน
หากผิดก็ผิดสิกะวิเธียร	ติไฉนอภัยเทอญ ฯ
เอกเขนกขอบสระ
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
ดนูเอิบกมลอิ่ม	สราญริมสระศรีแสน
เกษมเทียบสถิตแมน	สถานเวิ้งสวรรค์เวียง ฯ
ตฤณสีขจีเดียว	ระบัดเขียวชอุ่มเพียง
ผจงลาดและดาดเรียง	ระดับเรียบระเบียบงาม ฯ
ณ ที่นี้แหละตูเอก	เขนกนั่งสบายยาม
ตะวันเย็นนิยมความ	เจริญชีพจรุงชู ฯ
พระพายชวยระรวยชื่น	สเริงรื่นภิรมย์ตู
จะส่ายตาพินิจดู	ตลอดเหลือละลานใจ ฯ
อุทกเอ่อเสมอขอบ	เฉนียนรอบกระแสใส
สะอาดน่านสะอ้านนัยน์	คะนึงน่าสนานสานต์ ฯ
สลิลเอื่อยระเรื่อยริ้ว	ระริวผิวกระเพื่อมธาร
ณ เมื่อลมกระทบพาน	ระบายพัดสะบัดโบย ฯ
สล้างแลสลอนหลาย	สะพรั่งรายระดาษโย
อุดมด้วยอุบลโชย	สุคันธ์ชื่นตระหลบฉม ฯ
สยายก้านตระการดอก	ตระบอกบงบเบื่อชม
สะพรึบใบไสวรม-	ยะรื่นเนตรมิหน่ายยล ฯ
ประเภทต่างละอย่างเช่น	ชนิดเบญจพิธกล
ประกอบแกมปะแปมปน	สลับสอดผสานสี ฯ
แสดงภาพประดุจผู้	ผจงดูพิจารณ์ดี
ประดิษฐ์วาดและวางมี	ระเบียบเรียบระดับเรียง ฯ
แมลงภู่และหมู่ผึ้ง	วะหวู่หึ่งคระหึมเสียง
ระรี่ร่อนวะว่อนเมียง	จะหมายสูบสุเกสร
คละเคล้ารสคละคลึงเร-	ณุร้องเร่ร่อนระงมจร
ประสาสัตว์วิสัยซอน	ซะซร้องเสียดกุสุมภ์ฉม ฯ
จะเมิลมัสยามวล	ก็ดูชวนฤดีชม
เสมือนมันมิรู้ตรม	ตระหนักทุกข์ระทมใจ ฯ
ละเลิงเล่นสลิลโลด	สลัดโดดและโดยไว
ละตัวว่ายวะไหวไหว	ละตัวแหวกจะว่ายหนี ฯ
กระจ๋อมจุ๋มประทุมสั่น	ระริกหวั่น ณ วารี
ระเริงร่าประดาปรี-	ดิพ่นฟองฟะฟุ้งฝอย ฯ
ดนูเพลินเจริญใจ	ประหนึ่งในหทัยลอย
เพราะเพลิงหลับระงับผอย	ฉะนี้ภาพก็พลันหาย ฯ
ดรุณจตุราภิรมย์
๑.จันทรังสี
๑๑
โอ้ชุณหปักข์ครา	ลุนิสา สมัยกาล
ใดเปรียบประเทียบปาน	ศศิธรบเทียมสอง
ช่วงโชติพิโรจน์คว้าง	ณ นภางคะเรืองรอง
ใสสุทธิลำยอง	ยละเล่หะเงินยวง
โอภาสประภาเพ็ญ	พิศะเด่นจรัสดวง
งามโดยประการปวง	ปริวรรตมณฑล
พื้นคัคนากาศ	ก็สะอาดสะอ้านยล
อย่างเสตะกัมพล	ศุภะลาด ณ แหล่งหาว
ดอกดวงก็ดั่งดา-	รกะพร่าประกายพราว
พรอยแพรววะแวววาว	วะวะวับระยับแสง
เฉกหัตถการเอา	มณิอัคคะอันแพง
มาเจียระไนแจง	รจิจัดผจงสรร
โปรยรายประปรายบน	นภดลก็กลกัน
สีสุกสกาวพรร-	ณถกลตระการกานต์
๏ จันทูปเกลศสี่	นฤมีจะมาพาน
พ้องคาธระคนราญ	รัศมีพระจันทร
โสมโสดแอร่มส่อง	ศิริผ่องประภัสสร
รอบรัชนีกร	ก็ประดับประดาดาว
แสนงาม ณ ยามชม	อภิรมยะห้องหาว
แม้จักประจวบคราว	จิตะโศกก็ซาสูญ ฯ
๒. ยุวนารี
โอ้เยาว์พธูลัก-	ษณะศักดิสมบูรณ์
เป็นที่ประเทืองพูน	ปิยะชวนเสน่ห์ชาย
ยามยลพยุงใจ	พิสมัยคะนึงหมาย
แนบชิดสนิทกาย	กรกอดตระกองชม
งามโฉมประโลมแล	ฤจะแปรประจากสม
ถูกจิตมิคิดรม-	ยะนิราศสวาทขวัญ
งามสรรพประดับร่าง	นุชะช่างประดิษฐ์ครัน
ห่มนุ่งจรุงพรร-	ณะสุคนธะอบอวล
งามยิ้มสมรเย้า	และกระเซ้ากระซี้สรวล
สาวแย้มแสล้มยวน	นยะน์ยั่วก็ยินดี
งามอรฉะอ้อนออ-	เซาะพะนอพะเน้าปรีดิ์
เพราพริ้งและยิ่งมี	มนะเปรมเกษมสอง
งามแสร้งละห้อยไห้	และพิไรระงมปอง
สำออยสะอื้นลอง	กลเล่ห์ตะลึงหลง
งามมารยาทวัตร	ปฏิบัติจริตปลง
เพื่อชายประนอมจง	จิตะน้อมถนอมโฉม
ปางทุกข์ก็บรรเทา	ประเหลาะเล้าละเลิงโลม
ปางสุขกระสันต์โหม	สุขะเหิมกระหายหวน
แสนเอิบสบายอิ่ม	อุระกริ่มกระหยิ่มยวน
จักเปรียบก็จวบจวน	จะลุโลกทิพาลัย ฯ
๓. อุทยานสถาน
โอ้อุทยานอัน	รมะนันทะกอปรไป
ด้วยพฤกษะดอกใบ	รกะแลสล้างหลาย
สุมทุมและซุ้มหย่อม	รยะย่อมและใหญ่ราย
เรียบรุกขะริมสาย	รดะแนวสนามสวน
ต่างสีสลับสรรพ์	ระบุบรรณระบัดชวน
ชมไม้ชนิดมวล	บมิรู้จะจืดตา
ยังเหล่าลดาวัลย์	สุวคันธะบุปผา
เผยคลี่ผลิคลายมา-	ลยะแย้มพะเยียสยาย
ก้านช่อละอออ่อน	อรชรสลอนราย
หมู่ผึ้งภมรกราย	จระเกลือกประทินเกลา
ต่างร้องและร่อนแข่ง	เกาะจะแย่งประจำเนา
ดูดโอษฐะดื่มเอา	มธุเป็นรสาหาร
ยามเรื่อระวีรัต-	ติสงัดสงบกาล
ลมชวยระรวยพาน	พะสะบัดระบายโบย
พากลิ่นผกากำ-	จระนำจรุงโชย
ฉมชื่นระรื่นโรย	รสะอบตระหลบฆาน
เป็นที่สราญโส-	มนะโอชะหอมหวาน
แม้ว่างระหว่างวาร	จะวินิจ ณ กิจใด
พลันโล่งและโปร่งปลอด	ลุตลอดและเร็วไว
อุทยานะอาศัย	สุขะสุดเกษมศรี ฯ
๔. ดุริยดนตรี
โอ้ศัพทะเบญจางค์	ดุริยางคะดนตรี
สังคีตประโคมมี	พิธะถ้วนประมวลมาน
ครบสิ่งประสมวง	และประจงประนังขาน
บรรเลง ณ เพลงการ	เสนาะกรรณสนั่นเสียง
เอกทุ้มประชุมพร้อม	คณะกล่อมและกลมเพียง
เดี่ยวซร้อง ณ สำเนียง	บมิผิดกระแสผวน
เครื่องคอยจะคล้อยจัง-	หวะระวังระไวควร
เคล้าเสียงผสมจวน	รยะหยุดก็ยั้งรอ
คราเรื่อยก็เอื่อยให้	ขณะไว้ระหว่างคลอ
คราวเร็วก็เร่งพอ	บมิขัดวิธีควร
นักร้องสิร้องส่ง	บทะลงและขึ้นหวน
เฉื่อยฉ่ำ ณ สำนวน	เพราะสนิทสุสำนาน
กังวานผสานแว่ว	สรแจ้วสดับปาน
เสียงการเวกหวาน	อุระวาบวะหวิวไหว
ยิ่งฟังก็ดั่งเช่น	กะจะเต้นจะเป็นไป
ตามเพลงเพราะเพลินไพ-	เราะเสมือนกมลลอย
กำดัดประหวัดหน่วง	มนะง่วงผวาผอย
เผลอหลงพะวงคอย	จะระงับนิทรารมณ์
ลิงโลดประโมทย์มา	ธุระสาธราคม
เปลื้องทุกข์ระทมกรม	กระอุให้ประทังหาย ฯ
---------------
ชีวิตชายชั้นรุ่น	ดรุณราว นั้นฤๅ
เรียบรื่นราบคาบคราว	ครุ่นครึ้ม
สุขในสี่นี่ยาว	ยืนชีพ ได้นา
ผิวะมากหลงละโมบปลื้ม	ปลดน้อยถอยชนม์ บารนี ฯลฯ
นิราศนครราชสีมา
ศรีสุขทุกวันคืน พรุ่งมะรืนนิจนิรันดร์ อันพระเจ้าพระองค์ ทรงอนุญาตชีวิต พวกเราสถิตในโลก โชคดีได้เพียงไร เพียงนั้นใจและกาย พึงสบสบายอย่างร้าง ล้างภัยพาลราญเข็ญ เป็นดุจหมายทั้งหมด เถอะรสชาดศรีกรุง ชาวคณะปรุงไม่จืด ยืดยาวก้าวดำเนิน เดินอย่างฟรีถี่เร้า รีบออกหน้าเพื่อนเข้า เขตแคว้นความเจริญ
ยอเยินเพลินพล่ามให้	พรนัว นุงนอ
ล้วนพูดเข้ากับตัว	เท่านั้น
ขึ้นต้นอย่างอื่นกลัว	เกรงจัก
คิดไม่ออกอัดอั้น	อึดตื้อตันสมอง
จบแล้วตรองแต่งได้	สะดวกดี ขึ้นนา
พวกระจิตการี	ทุกผู้
ถือกันว่าขลังมี	คุณมาก
แต่ท่านต้องการรู้	เรื่องแล้วเหลือแสดง
เสร็จแจงแจกสี่เบี้ย	บรรยาย
ดูค่อยหายใจสบาย	หน่อยแล้ว
เริ่มเรื่องนิราศขยาย	ยามเมื่อ เรียมฤๅ
จำจากหวานใจแคล้ว	คลาดน้องนานไกล
กระไรเวรกรรมก่อสร้าง	เสียจริง เจียวนอ
พระเคราะห์องค์ไหนสิง	ส่งให้
แต่โศกวิโยคชิง	ชังฉุด
โอกาสสุขเสียได้	ดั่งนี้ดีไฉน
ไปทั่วโลกแล้วเสร็จ	กิจมี ก่อนแล
กลับไม่ทันไรดี	ธุระห้อม
ท่านผู้ประธานศรี-	กรุงโหวด
ที่ประชุมเห็นพร้อม	พรั่งนิ้วชูประดัง
คำสั่งแอ็บสลุตแท้	เหลือทน เทียวพ่อ
บังคับ “แมวคราว” จน	จิตล้ำ
สั่งไปเพื่อเป็นคน	จัดกิจ การนา
ออฟฟิศริมแม่น้ำ	ใหญ่นั้น นามโขง
กิจชักโยงให้พวก	ลาวคน ป่าแล
แถบอุดรอุบล	เหล่านั้น
ทั่วแขวงเขตมณฑล	คามนิ คมนา
บอกข่าวศรีกรุงคั้น	คาดซื้อเร็วไว
จำใจจากเจ้าช่อ	ยัสมิน แม่เอย
ความโศกกำสรดถวิล	เหว่ว้า
มีสักเท่าไรชิน	หูท่าน แล้วนา
ไม่อยากกล่าวให้ช้า	ชักฟุ้งฟังอิม
สั่งจุ๋มจิ๋มเรียบแล้ว	เรียมลา
ฝ่าจิตฝืนจากมา	มุ่งเต้า
เร็วด่วนสู่สถา-	นีรถ ไฟแฮ
รีบเร่งซื้อตั๋วเข้า	นั่งเอ้เตขรึม
พำพึมซึมเซื่องเพ้อ	ภาวนา
สะกดจิตแต่ตา	ตื่นจ้อง
ขืนใจมิให้คลา	คลายกลับ บ้านเลย
สละสลัดละน้อง	เสน่ห์เร้าฤๅหาย
อ๋าย? ห้ามไม่หยุดแล้ว	เลยตาม เลยวา
มันจะนึกเหลวตาม	เลื่อนเปื้อน
ช่างเถิดแต่พยายาม	อย่าปล่อย นักพ่อ
พลางลุกเขยิบเขยื้อน	ขยับแข้งแลชม
สตีมระดมรถเปิดอ้าว	ออกหวิว อกเวย
หนีทุ่งนาทิวริว	เรื่อยเจื้อย
ทิ้งกรุงเทพฯ เฉื่อยฉิว	ชวนทัศ-นานา
ดูประดุจงูเลื้อย	แล่นเร้าเร็วตะบึง
ปรึงปรึงเสียงเครื่องก้อง	กบหู
คลอกับในอกตู	ถี่เต้น
ตึกตักขลุกขลักดู	แดหวาด
ชีพจะดับฤๅเร้น	รอดม้วยคงคืน
เรียมยืนตรงหน้าต่าง	ตามอง
ภูมิประเทศทั้งผอง	ผ่านคล้อย
แทบทุกถิ่นจินต์จอง	จดจ่อ
อยู่แต่ยอดรักละห้อย	ละเหี่ยว้าหวิวหวาม
ถึง “สามเสน” ให้นึก	คะนึงนาม เดิมนอ
เขาเรียกสามแสนความ	สับไขว้
คิดเกรงกริ่งกลัวทราม	สวาทพี่ แลแม่
จิตจักเปลี่ยนแปรได้	ดั่งนั้นเจียวฤๅ
“บางซื่อ” บรรลุแล้ว	แลนึก ใหม่นา
คงไม่เป็นเช่นตรึก	ตริไว้
บางซื่อชื่อก็ลึก	ลับอยู่
ช่วยสะกิดจิตหล่อนให้	ซื่อแท้ตรงเรียม
กมลเกรียมรถเนื่องบ้าน	นาม “บาง-เขน” นา
คิดคู่เขนเชิดพลาง	นึกพร้อง
เขนคู่น่าอางขนาง	หนังปรุ
ปราศซึ่งวิญญาณข้อง	ขัดโอ้ควรอาย
เรียงรายสเตชั่นคล้อย	คลาดล
“หลักสี่” พี่ยังฉงน	เงื่อนนี้
สัตย์, สุจริต, กังวล-	เสน่ห์, รัก, พี่ฤๅ
สี่หลักหล่อนจักปลี้-	ปลีกทิ้งจริงเจียว?
สักประเดี๋ยวดั้นดึ่ง	“ดอนเมือง”
ลุ่มไม่ช้าน่าเคือง	ขุ่นแค้น
กลับขึ้นสู่ดอนเปลือง	คิดเปล่า
หล่อมมิลุ่มดอนแม้น	เล่ห์ละม้ายดอนเมือง
ละชำเลืองไม่ช้า	มาฉิว
ถึง “หลักหก” หวนหวิว	วุ่นว้าง
หกหลักปักเป็นทิว	บนอก พี่เอย
แน่นบ่เท่ารักร้าง	ตอกรึ้งตรึงตรา
มา “คลองรังสฤษดิ์” ยั้ง	หยุดรถ
คลองรัฐบาลกำหนด	แต่งไว้
เอกโฉมแม่ปรากฏ	งามยิ่ง
เทพหากรังสฤษดิ์ให้	พี่เคลิ้มใหลหลง
ตรงต่อไปถิ่นชี้	นาม “เชียง-ราก” แฮ
รากแห่งเมืองชื่อเสียง	แปลกแท้
จักแน่นเท่าไรเพียง	พลเทียบ
ราคโลกกลัวนิวาสแล้	หลุดทึ้งถอนไฉน
บัดใจบรรลุอ้าง	“บางปะอิน” นามนา
พระราชวังบดินทร์	ดิลกหล้า
อินอินออกเสียงถวิล	ว่าลูก อินเอย
หวนนึกโฉมแม่น่า	แน่งน้อยนวลอิน
“บ้านโพธิ์” มุนินทร์หน่อเนื้อ	ชิเนนทร์ พระเอย
ประทับตรัสรู้เจน	ประจักษ์แจ้ง
รูปรสกลิ่นเสียงเบน	เบือนตัด ขาดนอ
แต่พี่ไฉนจะแคล้ว	บ่วงคล้องคือกาม
ธานินทร์นามเพรียกพร้อง	เพรง “กรุง-เก่า” เฮย
เก่าบ่ห่อนใหม่คุง	คู่หล้า
สมัญญานี่ควรพยุง	หยั่งสติ ตรองแม่
ทิ้งเก่าเปลี่ยนใหม่อ้า	อกโอ้อายเมือง
“บ้านม้า” เคืองแต่ม้า	พาพระ รถแล
หนีแม่เมรีผละ	ผลักได้
ใครเป็นพระรถจะ	นึกอย่าง ไรหนอ
เหตุเพราะม้าก่อให้	ยุ่งแท้ดูขัน
“มาบพระจันทร์” ชื่อนี้	ขวนคะนึง
จันทร์ส่งรัศมีถึง	มาบห้วย
ตัวเรียมอยู่ไกลจึง	จำฝาก
แสงแห่งไมตรีด้วย	ส่องให้สมรเห็น
“พระแก้ว” เช่นพระแก้ว	กับนาง แก้วนา
พระเอกนางเอกวาง	ศัพท์ไว้
สมคู่อยู่ครองจาง	จืดเจื่อน รักฤๅ
พี่และหล่อนอย่าให้	เหตุร้ายมาราญ
“บ้านภาชี” ม้าฤทธิ์	พระรถ อีกฤๅ
มาสิอย่าทำพยศ	เยี่ยงโน้น
รับเรียมหน่อยจักทด	แทนขอบ คุณพ่อ
พาสี่สู่น้องโพ้น	เปล่าเพ้อฤๅมี
สถานีต่อเนื่องนั้น	นาม “หนอง-กวย” นอ
คราวครุ่นวุ่นจิตตรอง	ตรึกท้อ
ไหนหนอชื่อกวยมอง	มันไม่ มีเลย
ขันยิ่งปัญหาข้อ	คิดบ้านหนองกวย
รถแล่นชวยหยุดบ้าน	บอก “หนอง-แซง” นา
นึกเหตุให้เราลอง	สุขนี้
ธุระยุ่งมุ่งมาจอง	จงแทรก แซงพี่
เพื่ออกบ่มหนองชี้	ชื่อบ้านหนองแซง
แรงสตีมพาแคล้วลุ	“ตลาด” นาม บ้านเฮย
ชาวตลาดผ่านพี่ตาม	เหลือบคล้อย
หาไหนจะมีงาม	โฉมเช่น สมรแม่
เศษหนึ่งในส่วนร้อย	ยากแท้แลหา
“หนองสีดา” ชื่อตั้ง	เตือนจิต
นึกเรื่องรามเกียรติ์คิด	คาดคั้น
ความงามแห่งหญิงผิด	แผกอื่น ไปฤๅ
พวกยักษ์ตายศึกนั้น	นับด้วยอสงขัย
ต่อไป “ป๊อกแป๊ก” บ้าน	หมายความ อะไรนอ
อย่างเยี่ยงแบบบ้านนาม	อย่างนี้
คู่ทุกข์ร่วมสุขความ	จริงจิต ไฉนนา
ควรบอกกันทราบชี้	ชัดรู้เหตุผล
ดลสถานีใหญ่พร้อง	“ปากเพรียว” ชื่อแฮ
รำลึกโฉมเพรียวเปรียว	โปร่งพริ้ง
มือแม่อ่อนนิ้วเรียว	กระทัดรัด รูปฤๅ
โอ๋ย? สะโอดสะองสอิ้ง	เฉิดชะอ้อนอ้อนอรเพรียว
ครู่เดียวบรรลุบ้าน	“หนองบัว”
บัวแต่ชื่อพี่มัว	เหม่อจ้อง
ถึงเห็นก็ยั่วหัว	ใจสั่น เปล่าแม่
ไม่ดั่งบัวคู่น้อง	นุ่มเนื้อควรถนอม
“แก่งคอย” ตรอมจิตว้า	วังเวง
มาไม่คอยพบเกรง	กริ่งขึ้น
สั่งหน่อยแก่งคอยเล็ง	แลหล่อน บ้างพ่อ
แม้แม่มาอย่าอึ้ง	โปรดอ้อนวอนคอย
คล้อยคลามาถิ่นถ้อย	“ทับกวาง” เรียกแล
ใดทับกวางขัดขวาง	จะชี้
แต่ที่พี่เดินทาง	ทนทุกข์
ทับอกพี่ครั้งนี้	หนักแท้เต็มทน
ดล “หินลับ” ชื่อลับ	ลึกกะไร หล่อนฤๅ
จักลับลมคมใน	แน่ฉะนั้น ?
เชื่อเถิดไม่อาจไป	เป็นเช่น นั้นเลย
อย่าเพ่อแกล้งกลั่นปั้น	ป่วนน้ำเป็นตัว
“มวกเหล็ก” ยั่วหยั่งให้	เห็นความ
ชายอื่นจะมาตาม	ติดเกี้ยว
ใจเด็ดเหล็กเพชรงาม	เงื่อนใฝ่ ฝันแม่
ฝังมั่นใครจะเลี้ยว	ล่อเล้าโลมไฉน ?
ต่อไป “ปากช่อง” เข้า	เขตดง ใหญ่แฮ
มิใช่รถไฟคง	ไม่เข้า
ปากช่องรกเรี้ยวพง	ทึบป่า เขานา
ช่องแห่งอันตรายเร้า	ดุร้ายเหลือสยอง
แคล่วคล่องคลาแล่นเจื้อย	ลุ “จัน-ทึก” เฮย
อกที่ทึกทักพลัน	สร้างลิ้น
ออกจากปากช่องอัน	พิลึกน่า กลัวนา
นับว่าเคราะห์ดีชิ้น	หนึ่งพ้นคราเข็ญ
ขะมักเขม้นลุ “บ้านลาด-	บัวขาว”
ไหนเล่าลาดบังยาว	ยืดสล้าง
ชูดอกออกฝังพราว	พรางโผล่ น้ำฮา
งามยิ่งสระสวรรค์อ้าง	ทีนี้มีหรือ
บ้านชื่อ “หนองน้ำขุ่น”	คิดใน ใจนา
ขุ่นคล่ำบมิใส	สักน้อย
น้ำขุ่นอาจแก้ไข	ขุ่นขาด ได้เฮย
ขุ่นวิตกในอกข้อย	สุดข้นขังเสมอ
ผ่านเจอ “สีคิ้ว” แหล่ง	นามสถา นีแฮ
อา? พี่คิดคิ้วพงา	เงื่อนล้ำ
ดำขลับรับขอบตา	เตือนยั่ว ยวนพี่
ดกเก่งหาไหนก้ำ	กึ่งแม้นแทนทัน
บรรลุถึงบ้านชื่อ	“สูงเนิน”
ใจพี่ลดต่ำเกิน	ก่นเศร้า
ดูใดไป่เพลิดเพลิน	พลุ่งพล่าน จิตนา
สูงแต่เนินชื่อเย้า	ยั่วเย้ยยลแหนง
โดยแรงแล่นอ้าวถั่น	ถึง “กุฏ-จิก” แฮ
ลางหลากกระทบหยุด	เยือกสะอื้น
กุฏเพื่อหากพี่สุด	สูญชีพ ฝังฤๅ
คิดสลดอนาถตื้น	วิตกซ้ำตันทรวง
ล่วงเข้า “โคกกรวด” แค้น	เคืองเข็ญ
โคกก็ขึ้นยากเย็น	อยู่แม้
มิหนำสิซ้ำเป็น	พื้นกรวด อีกพ่อ
สองทุกข์ถมทับแท้	พี่ท้อเหลือทน
ดล “ภูเขาลาด” แล้ว 	เหลือทาย
ขึ้นนี่ยากเกือบตาย	แต่ถ้า
ลงลาดจะสบาย	เบาอย่าง ไรนอ
หวาดทุกข์สมทบคว้า	รวบเร้ารุมรึง
ถับถึงโคราชสิ้น	แสงสูริย์
ลาเหลี่ยมโลกยาตร์ยูร	ย่ำแล้ว
วิญญาณ์ยิ่งอาดูร	แดโศก
ยินศัพท์จับโสตแจ้ว	เรียกเจื้อยฟังหวาน
ค่ำนานแล้วนี่แม้	ทำไม
คุณช่างนอนขรึมไฉน	ป่านนี้
ลุกเถิดค่ะเชิญไป	รับประ ทานเทอญ
สำรับเสร็จตะกี้	อยู่ข้าจักหิว
หลิ่วตาตะลึงรู้สึก	ตัวลุก ขึ้นแฮ
มือจับป๊อกเก๊ตบุ๊ค	เพ่งค้าง
เออความคิดเราคลุก	คละวุ่น จริงวา
คลั่งคิดผิดแปลกข้าง	พล่ามฟุ้งพูนฝัน
งานมันมากกลุ้มยุ่ง	เหยิงใน ใจนา
อ่านระยะทางรถไฟ	เท่านั้น
อยากจำก็ดูไป	เพื่อติด ตาแฮ
นึกเรื่องนิราศฟั้น	เลือกเฟ้นเอาความ
ตามจินต์กวีเก่าได้	ดำเนิน แล้วเฮย
ดูชื่อสถานีเพลิน	พลอดจ้อ
สำนวนแบบเก่าเดิน	ดุจท่าน แต่งแล
แต่มิใช่เลียนล้อ	ริแล้วลองชิม ฯ
นิราศแมวคราว
ศรีสุขสวัสดิผล ดลแด่ตูผู้แต่ง แบ่งส่วนสู่ผู้อ่าน ผ่านถึงเพื่อนทั้งผอง จองจำนงจักนำ คำครรโลงนิราศ มาตรใครอ่านสำนวน ควรจักเฉยหากชอบ หากผิดระบอบแบบสาร ควรประทานอภัยโทษ โปรดอย่าขุ่นเคืองถือ เพื่อปรนปรือความสนุก เป็นสุขตายามดู เป็นสุขหูยามฟัง หวังปลดทุกข์ยามง่วง หน่วงยามเหงารำงับ หลับสบายยามนอน ขอสุนทรประโยชน์ถ้อย จุ่งสมเจตน์เหตุข้อยคิดด้วยประสงค์ดี
จบพจีจำแนกข้อ	คำนำ
จักกล่าวความตามกำ-	หนดไว้
คราวข้าพเจ้าจำ	จากมิ่ง สมรนา
ไปเที่ยวทั่วโลกให้	ท่านแจ้งความจริง
ยามยุ่งยิ่งยากแท้	เต็มที
โดยธุระกรณี	กิจนั้น
คือท่านผู้ประธานศรี-	กรุงสั่ง
อย่าเด็ดขาดคาดคั้น	สุดค้านขานขืน
กลางคืนคำสั่งเร้า	เร็วจี๋ มาแฮ
รัดเร่งให้รีบลี-	ลาศเต้า
ไปรอบพิภพปี	หนึ่งกลับ
ในรุ่งพรุ่งนี้เช้า	อย่าช้าเชือนแช
เพื่อแผ่เผยศัพท์ซร้อง	สรรเสริญ
เหตุที่ “ศรีกรุง” เจริญ	ยืดเยื้อ
ประกาศข่าวขอเชิญ	ชาวทวีป
ทั่วโลกทั้งหลายเอื้อ	อ่านซื้อศรีกรุง
มั่นมุ่งหมายออกหน้า	แมคา-ซีนแล
ฉบับอื่นหมื่นแสนหา	ห่อนสู้
ศรีกรุงมาตรเมล็ดงา	หักนิด หนึ่งเอย
เราคิดต่างหากผู้	อื่นค้านเชิญเขา
ของเราเราก็ต้อง	ตอบดี แหละพ่อ
สมชื่อสมชาติทวี	วัฒน์ล้ำ
ศรีกรุงเช่นกรุงศรี	สุขหาก สมแฮ
ควรคู่พระนครค้ำ	เขตช้อนชูเฉลิม
เห่อเหิมห่ามโห่ฮิ้ว	หุยหุย
มัวแต่อวดตัวฉุย	เช่นบ้า
ลืมเรื่องนิราศตะลุย	เตลิดเปิด เปิงแล
พล่ามนักก็จักช้า	ชักเฟ้อเฟือนเฝือ
คลุมเครื่อเจือไข้จิต	เจ็บระบม ทรวงพี่
คราววิโยคโศกถม	ทับแท้
รันทดระทวยระทม	ระทึกหม่น หมองนา
โรคจากฤๅจักแก้	กอปรให้ไกลหาย
จำคลายจำคลาดโอ้	ฟีออง เซเอย
จำจิตจำจากครอง	สักครั้ง
กายไปส่วนใจปอง	เป็นห่วง
ปีหนึ่งนับตั้ง	แต่นี้นานเห็น
เคยเคล้นคลึงคู่เคลา	เคลียคลอ
เคยแนบนิทร์เนืองพะนอ	สนิทน้อง
เคยพูดพิศพักตร์พอ	จิตพี่
เคยต่างๆ จักต้อง	ตัดสิ้นไกลสาว
แมวคราวดึกร้องหง่าว	แหงวแหงว
หาคู่มันแทวแทว	เที่ยวโอ้
อกเรียมก็เทียมแมว-	คราวนั่น แหละแม่
เปลี่ยวเปล่าจิตโท่ โท้	ทุ่มสะท้อนทรวงถวิล
อินทร์พรหมทวยเทพอ้าง	องค์ใด ก็ดี
ท่านอยู่ที่ไหนใคร	จะรู้
ยืมจมูกท่านหายใจ	เห็นจัก ได้ฤๅ
หวนคิดฝากฝังผู้	อื่นนั้นควรไฉน ?
อื้อหือ ใครจักคุ้ม	คุมของ เรานอ
หล่อนแหละควรปกครอง	หล่อนแล้
สัตย์ซื่อสุจริตจอง	ใจต่อ พี่นา
เที่ยงดั่งปืนเที่ยงแท้	อยู่ท่าคอยเรียม
เจียมตัวอยู่กับเหย้า	เรือนตน
อย่าเที่ยวไปไหนคน	จักแกล้ง
ค่ำมืดดึกดื่นหน-	ทางเปลี่ยว
ภัยมากหากมันแว้ง	ลอบด้อมลองดู
ประตูหน้าต่างทั้ง	ทางครัว
จงปิดมิดชิดกลัว	จู่จ้วง
เก็บปลาย่างอย่ามัว	หมิ่นเหม่อ
แมวและหมาจักล้วง	ลักคว้าไปกิน
ทั้งสิ้นกะปิน้ำ	ปลาดี
นานหน่อยหนอนมันมี	แม่น้อง
กลางวันตากทันที	เทียวหล่อน
อะไรหากรกเกลื่อนห้อง	กวาดให้สะอาดเตียน
เวียนสั่งเสียใกล้รุ่ง	อรุณรัง-สีฤๅ
ชิชะออกนึกชัง	ช่างแกล้ง
ลากันไป่ทัน, ยัง	ยวนยั่ว อยู่เฮย
เร็วด่วนจวนจะแจ้ง	จากแล้วจำลา
สองขาพาข้อยดุ่ม	เดินตาม ถนนแฮ
วิตกอกหวิวหวาม	วาบว้า
หวนคะนึงคิดถึงทราม-	สวาทสร่าง โศกฤๅ
เร็วรีบขึ้นรถม้า	มุ่งเลี้ยวเหลียวหลัง
อาบังทูนกระจาดร้อง	โร๊ศตี
ขายขนมปังมี	มากอื้อ
โอ ความหนักบาศีร-	ษะเปรียบ
กับอกพี่หนักรื้อ	รักเร้าเบาไฉน ?
แลในโรงกับข้าว	ขายแกง
อั้งโล่ใส่ไฟแดง	พัดซ้ำ
ผัดหมี่ฉี่ฉู่แรง	ฤทธิ์ถ่าน
เส้นกรอบเกรียมไหม้ช้ำ	ฉ่าเคล้าคลุกระคน
ถ่านร้อนรนเปรียบร้อน	ใจเรียม ร้อนฤๅ
เส้นหมี่กรอบไหม้เกรียม	นั่นแล้
พันร้อนหมื่นกรอบเทียม	เทียบกับ
ร้อนราคเกรียมรักแม้	มาตรน้อยหนึ่งไฉน ?
เห็นอะไรมันให้คิด	ถึงเมีย จริงวา
โหยอ่อนหัวอกเพลีย	จิตไหม้
ฉันใดเล่าไมเดียร์	จักสู่ สมนอ
เพราะเหตุพี่ไม่ให้	แม่น้องตามมา
แม้ว่ามีฤทธิ์แม้น	หัวละมาน นะแม่
จักเหาะเหินหาวทะยาน	ยาตรเต้า
โอบอุ้มนุชนงคราญ	ครองรับ ขวัญฤๅ
แต่นี่เป็นข้าพเจ้า	จึ่งต้องทนระทม
ตรองตรมตรอมจิตว้า	ตกภวังค์
ถือปากกากำลัง	คิดค้าง
เสียงคิกคิก ข้างหลัง	เอ๊ะอะ ไรนอ
ไหนเล่าแม่คู่สร้าง	หล่อนจ้องโคลงเขียน
แม้เจียนจักทุบด้วย	โทสะ
แต่หากความรักปละ-	ปล่อยได้
พูดไปก็เปลืองประ-	โยชน์เปล่า
เลยส่งกระดาษให้	หล่อนแก้ขวยเขิน
“แหม, เพลินใหญ่นะเค้อ	คุณขา
นิราศอย่างนี้หา	ยากแท้”
“เปล่า, สนุกขึ้นมา	เขียนเล่น งั้นแล
อยู่ว่างๆ หวังแก้	ง่วงเกื้อกูลสมอง”
จบลองเล่นลิ้นเล่ห์	เฉลยไข
เรื่องนิราศอะไร	ไม่รู้
ทั้งโลกไม่เห็นใคร	เขาแต่ง กันเลย
มีแต่ “แมวคราว” ผู้	พล่ามล้นคนเดียว
(จริงซี---เอดิเตอร์)
แถลงสุภาษิต
ปราชญเปรียวความรู้คร่ำ	เพรงครู เราฤๅ
อวยเวทกระวีชู	เชิดไว้
วางแบบระบอบบู-	ราณบรรพ บอกเฮย
หวังมอบมรดกได้	แด่ผู้ภายหลัง ฯ
ดั่งฤๅเราผู้ศิษย์	ศึกษา ส่ำพ่อ
จักมิยึดวิทยา	อย่างนี้
เป็นพลีเพื่อบูชา	ชอบเยี่ยง
ทายาทปราชญ์กวีกี้	ก่อนได้แสดงสอน ฯ
สืบนามกรว่าข้า	คืออนุ ชาติฮา
เป็นศิษย์ตามครูระบุ	บ่งชั้น
ยิ่งเพียรเพื่อถึงอุ-	ดมเอก
เรียกว่าอภิชาตินั้น	นั่นแล้ดีเหลือ ฯ
เรียนเพื่อรู้รอบแจ้ง	จริงมิ ใช่ฤๅ
ฉะนั้นหากอยากเรียนริ	เริ่มแล้ว
อย่าท้อหย่อนระย่อพิ-	ริยภาพ
ผิสละละทิ้งแต้ว	เติ่งช้าชวนเฟือน ฯ
เกือบเลือนกาลล่วงเข้า	เขตสมัย ใหม่พ่อ
กวีว่องวิทยาใน	บัดนี้
ปราศความนิยมไป	เป็นเหตุ
ห่างศิษย์คิดหลู่ลี้	ลบข้อครูสอน ฯ
พิทยาภรณ์เพริศพริ้ง	เพรงงาม
ศิษย์ใหม่มาพาทราม	เสื่อมฉะนี้
ชุมเราศิษย์เก่าขาม	เขาเหตุ ไรเฮย
มาเถิดเชิดวิชากี้	เก่าฟื้นฟูผยอง ยิ่งเทอญ ฯ
ชีวิตเราเปรียบด้วยนกบิน
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
ชื่อว่าทิชาชาติ	ละก็อาจ ณ อัมพร
จักใกล้จะไกลจร	สิประจักษเจนชิน
เป็นสัตว์ถนัดปีก	จะเลาะหลีกแฉลบบิน
โผผกบตกดิน	และละดวงจะดำเนิน
แต่ถ้าชะล่าแล่น	พละแกว่นกระมลเกิน
กายอาจจะพลาดเผิน	นภะแหล่งเพราะแข็งขืน
คนขว้างและบ้างถูก	ภยะลูกกระสุนปืน
อยู่ฟ้าสิยังฝืน	อุปสรรคมิซาจาง
มีปีก บ หลีกรอด	และตลอดกระทั่งหาง
มีอยู่ บ รู้ทาง	ปะทะหลบกะลมบน
สาธกแน่ะนกบิน	วิเคราะห์จินตนายล
หยั่งเห็นก็เช่นคน	ระบุเขาและเราหมาย
ทราบไว้เถอะในชีพ	นระรีบจะเร็วตาย
คือสิ้นและซ้ำทาย	บมิถูกวิถีถึง
แท้ทางระหว่างชี-	วิตะแน่จะคำนึง
แน่เช่นกะเส้นขึง	เฉพาะโค้งมิตรงไป
ฟากฟ้าสิหาสิ่ง	จะพะพิงจะพึ่งใด
ยึดเหนี่ยวและเหลียวไหน	ก็ บ เห็น บ พึงหา
พร้อมเหตุจะขัดข้อง	ปะทะพ้องพะภัยมา
มีเมฆและลมอา-	ทิกระทบประทุษฐ์รอน
เราเปรียบประเทียบนก	ผิจะผกจะโผจร
ตั้งต้นก็แต่ตอน	ปฐพีและที่บิน
เบื้องต่ำ ณ ลำดับ	ก็ขยับเผยอบิน
โผขึ้นละพื้นดิน	พิเคราะห์ดี บ รีรอ
ร่อนรีบและถีบถึง	ระยะหนึ่งและใดพอ
พักเหนื่อยระเรื่อยคลอ	จรเลื่อนลุลงเลย
ชีวิตชนิดชี้-	ดุจะนี้น่ะตามเคย
คือเช่นกะเฉยเฉย	จะมิเชิดมิเฉิดฉาย
ตอนขึ้นก็คือชน-	มสกนธร่างกาย
ความคิดและกิจหมาย	เหมาะเจริญจิรังกาล
ตอนลงก็เล่ห์อา-	ยุสภาวะสังขาร
ความคิดและกิจพาน-	พะกะเสื่อมลุเหลื่อมทราม
สุดท้ายเถอะตายแล	ผิจะแน่ก็แต่นาม
เนื่องดีและชั่วตาม	คติย่อมมิย่อยสูญ
เรานกมนุษย์นับ	คุณสรรพสมบูรณ์
ด้วยชาติอุบัติมูล	และก็มากสมรรถผล
เพียรบินก็บินสุด	ประลุจุดประสงค์จน-
สูงสุดและสุดผล	ชนะเลิศแหละดีเหลือ
หางปีกประหนึ่งธรรม	สติสัมปชัญญ์เจือ
จุนใจมิให้เผื่อ	ขณะฝ่าประดาภัย
พึงรู้เถอะผู้งาม	กิร์ตินาม ณ ทางไหน
ตามเถิดจะเกิดใน	กุลต่ำก็ตามที
ความหมาย ณ ฝ่ายสูง	จะจรูงเจริญดี
แด่อาตม์และอาจมี	กะอเนกนิกรชน
เป็นในวิสัยแท้	และก็แน่จะนำดล
เด่นฐษนะถึงผล	มนะมาตรมิพลาดหมาย
เรื่องม้วยน่ะป่วยกล่าว	ปะลุคราวก็คงตาย
แต่ชื่อจะลือฉาย-	คุณชีพมิเสื่อมเฉา
อย่าบิน ณ เบื้องต่ำ	ผิวะพล้ำและจำเรา-
จักตกก็ตกเอา-	ผลใดมิได้เลย (เทียวแล) ฯ
สัญชาติอีกา
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
เช้าตรู่ดนูตรอง	ธุรผองจะพึงทำ
ใดบ้างระหว่างดำ-	ริก็ได้สดับเสียง
แจ๊ก แจ๊ก !-จ๊ะ แจ๊ก !!-จ้ำ	สรซ้ำสิสำเนียง
นกร้องขรมเพียง	ชนพูดนะภาษา
“ช่วยด้วยซิ!---ช่วยด้วย!	น่ะแน่ะช่วยเถอะเร็วรา
มีอ้ายอะไรมา	ก็มิรู้หละ รังแก !”
เสียงนั้นกระชั้นดัง	ดนุฟังกระทั่งแปร
ถี่รัวเพราะกลัวแล	เพราะจะหลบจะหลีกภัย
อ้า ! อาตม์มิอาจเว้น	อุระเต้นและเห็นไป
เป็นภาพก็ทราบใน	ขณะนั้น ณ ทันที
รู้สึก บ่ เป็นสุข	และก็ลุกมิรอรี
รีบมอง ณ ช่องมี	เหมาะกะเนตรถนัดเห็น
รั้วหนามมะขามเทศ	ระยะเขตคามเป็น
เชิงซุ้มและพุ่มเพ็ญ	พิธพฤกษ์ลดาพัน
กางเขนสกุณคู่	เฉพาะอยู่และยินมัน
เคยร้องเพราะพร้องครัน	พิเคราะห์เห็นก็เอ็นดู
ทุกเช้าสิเฝ้าตรับ	เสนาะศัพท์สนั่นหู
ทุกเย็นมิเว้นตู	จะปะตาเพราะมารัง
ผัวเมียคละเคลียร่วม	รสะรวมฤดีหวัง
สืบพันธุ์สกุณดัง	นระดุจเดียวกัน
เช้านี้แน่ะอีกา	เกะกะกล้าฉกาจครัน
คงหวังเพราะรังมัน	น่ะแหละแม่นละมีฟอง
อีกาชะล่าไว	แวะเจอะไข่ขโมยของ-
มันได้จะไปปอง	ปริภุญชะพอเพียง
สมเพชพิหคสอง	สรก้องกะเกริ่นเสียง
ทั้งคู่เกาะอยู่เคียง	และขยับเผยอกาย
ด้วยธรรมชาติแท้	วิเคราะห์แม้วิหคหมาย
ตัวนิดมิคิดตาย	และจะตามบคร้ามกลัว
สองปีกขยับป้อง	มุขะมองมิเหม่อตัว
เมียกั้นกระชั้นผัว	ก็สกัดกะศัตรู
เข้าซ้ายและย้ายขวา	สิพะว้าพะวังดู
คุมเชิงจะสู้ชู	ศิระร้องระวังภัย
สัญชาติอุบาทว์กา	ละก็ว่าวิสัยใจ
เจือริษยาไป	ประลุกัลปบกลับกลาย
ลูกมันละมันรัก	และก็ฟักก็ฟูมฟาย
ลูกเขาละเฝ้าหมาย	จะกระชากจะฉีกกิน
แม้ฟองก็ปองริบ	ปะเหมาะหยิบมิไยยิน
มึงร้อง บ ต้องจิน-	ตนะแจ้งจะแกล้งครัน
ในปากน่ะหากไข่	ประจุไว้มิว่างพลัน
หาไม่ละคงมัน	จะมิเว้นวิหคสอง
อีกาก็พาไข่	ทิชะไปประดุจปอง
ตูเห็นเขม้นมอง	มานะนึกระลึกหวน
หยั่งเหตุพิเศษทราบ	ปิยภาพพิหคควร
เป็นที่ประเทืองชวน	พิศะชอบนะเชิงความ
แท้รักประจักษ์รู้	คติ ดูเถอะ เป็นตาม
ทุกรูปและทุกนาม	นระหรือดิรัจฉาน
ร้ายกาจก็อีกา	กลิภาวะชาติพาล
ตัวดำและสันดาน	ดุจะร่างสรุปเลว-(เหลือแล)
ไม่อดทนต่อคำสั่งสอน
อันธรรมดาผู้จัก	จองดล
ความสวัสดีแก่ตน	แต่ดื้อ
มักโกรธกระด้างปน	ไปกับ หยิ่งแล
มากโมห์มานะรื้อ	ยากให้คลายถอน ฯ
บิดรมาดระผู้	เพียบความ การุณฤๅ
ครูส่ำสมณะพราหมณ์	พฤติทั้ง
ญาติมิตรที่สนิทหลาม	หลายอีก อื่นนอ
กล่าวแต่ทรงคุณตั้ง	อาตม์ต้องธรรมนิยม ฯ
ปรารมภ์รักแท้มาก	เมตตา ตนแล
ปองประสงค์ดีสา-	รพัดเอื้อ
ไป่คิดจิตเจตนา	นำชั่ว สู่เลย
ใดชอบประกอบเกื้อ	กิจให้ตามควร ฯ
เขาทั้งมวลแม้หาก	เห็นอะไร ผิดฤๅ
ฤๅประจักษ์ตนใจ	จักฟุ้ง
หลงเดินเพลิดเพลินใน	ทางผิด อยู่นา
ทุกข์ยากภายหน้าคุ้ง	บีบคั้นทันถึง ฯ
เขาจึงว่ากล่าวตัก-	เตือนสอน
ควรจะถึงโทษกรณ์	ก็ต้อง
ทำตามหน้าที่ทอน	ธุระเหตุ เสียแฮ
บ้างแนะนำพร่ำพร้อง	เพราะพริ้งเพราคำ ฯ
ศาสน์ส่ำสาธกถ้อย	สาธร ทั่วแล
หวังประโยชน์ตัดรอน	สิ่งร้าย
แต่ตนไป่อาวรณ์	เอาวากย์ ใครเลย
คำสั่งสอนแสบละม้าย	มีดแกล้งแทงกรรณ ฯ
มันท์หากมุทะลุให้	เห็นผิด-
เป็นชอบปล่อยตามจิต	โกรธขึ้ง
พลันส่อนิสัยจริต	แรงรั่ว ออกแล
กลัวแหละจำนิ่งอึ้ง	อึดแค้นเคืองใจ ฯ
ไป่อยากฟังไป่ต้อง	ทำตาม คำเลย
ไป่เชื่อไป่พยายาม	หยุดยั้ง
ไป่เห็นโทษแห่งความ	ประพฤติชั่วนอ
ไป่คิดถึงใครทั้ง	หมดผู้มีคุณ ฯ
ทารุณทุจริตท้น	ถมทับ ท่วมเฮย
หากติดสันดานจับ	แน่นไซร้
ลึกนักจักถอนกลับ	กลายยาก นักพ่อ
แม้มากเวลาได้	สตินั้นแลสม ฯ
นิยมเปรียบด้วยคลื่น	โดยความ
ไม่อดทนทำตาม	ศาสน์ถ้อย
แท้โทสะมูลลาม	ลุกก่อ ก่อนแฮ
แรกเกิดแต่เล็กน้อย	เนื่องร้ายแรงครัน ฯ
อันธรรมชาติเช่นน้ำ	ในมหาสมุทรฤๅ
ราบรื่นโดยธรรมดา	ดั่งนั้น
เมื่อลมไม่พัดพา	พานหอบ หวนฮือ
จักอาจเป็นคลื่นชั้น	แต่น้อยมีไฉน ฯ
ผู้ใดใจกอบด้วย	ถัมภะ
โกรธต่อคำสอนสละ	ศาสน์แล้ว
อย่าหวังว่าตนจะ	เจริญต่อ ไปเลย
ปวงทุกข์ภัยไป่แคล้ว	คลาดแท้คงถึง ฯ
พึงชนผู้เหนี่ยวรั้ง	เจริญใน ตนนา
จงชนะภูมิภัย	อย่าแพ้
ถอยถ่อมทิฐิใจ	ขจัดโกรธ
เชื่อศาสน์อาทรสดับแม้	ชอบถ้อยทำตาม ฯลฯ
เหตุ และ ผล
กลอนกถาภาษิต
๏ เหตุ ความดีมีอยู่ในหมู่มาก	ผล เหล่านี้ชี้วิบากหากตรองเห็น
เหตุ เกลือกกลั้วทั่วไปในประเด็น	ผล เป็นเช่นชั่วดีมีความจริง
เหตุ เพราะชั่วมั่วเมาเข้าเหยียบย่ำ	ผล คือกรรมก่อนั้นพลันสู่สิง
เหตุ ความดีมีไว้ปราศใครชิง	ผล ดีวิ่งว่าย วนดลบันดาล
เหตุ ที่สุขสนุกสนานก็ปานนั้น	ผล ย่อมพลันบรรลุสุขะสานต์
เหตุ พิเคราะห์เหมาะแม้แก้รำคาญ	ผล เดือดดาลร่านเร้าก็เบาคลาย
เหตุ ทั้งนี้มีทั้งนั้นหากมั่นมุ่ง	ผล ดีผดุงแต่ตนน่าขวนขวาย
เหตุ ภาษิตชนิดนี้มีบรรยาย	ผล มุ่งหมายตามสมัยใครก็รู้
เหตุ เพราะเรามิเอาใจจองใฝ่ฝึก	ผล ความนึกระลึกชั่วจึงกลั้วอยู่
เหตุ เสริมรอนทอนดำริตริตรองดู	ผล ร้ายดีมีในหมู่นามผู้คน
เหตุ ดีใดใครหวังสอบสังเกต	ผล ต้องทราบสภาพเลศตามเหตุผล
เหตุ ชอบใดเชิงดีมีในตน	ผล คือขวนขวายประกอบโดยรอบพลัน
เหตุ ผิดใดไร้ประโยชน์เกิดโทษทั่ว	ผล คือชั่วกลัวเกลียดพึงเกียดกั้น
เหตุ สรุปบริสุทธิ์ยุติธรรม์	ผล สบสันติภาพตรองทราบ เทอญฯ
ความรู้
โคลงดั้นบาทกุญชรฯ
ความรู้ทุกอย่างแม้น	มีคุณ
ยังประโยชน์ให้สำ-	เร็จได้
อีกเป็นเครื่องอุดหนุน	นำชีพ
เป็นอยู่สะดวกแล้วไซร้	น่าประสงค์
สมควรรวบคว้ารีบ	เรียนความ รู้นอ
ผลที่ดีแน่คง	คาดได้
เวลาพยายาม	เสียเปล่า แลฤๅ
แต่หากคิดใช้ให้	ถูกทาง
อันความรู้เหล่านั้น	โดยสภาพ
มีอยู่เป็นของกลาง	กล่าวฉะนั้น
ทุกคนก็ย่อมทราบ	ดีว่า
บห่อนมีผู้กั้น	กีดหวง
มีวีริยะแล้วอย่า	รอหยุด อยู่เลย
เต็มรักจงตักตวง	ตัดคร้าน
ควรได้เท่าไรสุด	พละภาพ เทียวพ่อ
ใครมิมาห้ามค้าน	ขัดคอ
มีอย่างเดียวทราบด้วย	กันทุก คนแล
โอกาสเรียนไม่พอ	เท่านั้น
ความเป็นมนุษย์ขลุก-	ขลักอยู่
กำหนดกาลนี้สั้น	นักหนา
ไหนจะมีคู่แล้ว	มีลูก มาแล
ไหนจะเลี้ยงชีวา	อีกด้วย
ไหนจะประกอบปลูก	เจริญแก่ สกุลฤๅ
ไหนจะตริต้องม้วย	ต่อไป
เกิดเป็นมนุษย์นี้แน่	รุงรัง จริงพ่อ
เรียนตลอดอายุขัย	ไม่ได้
เราควรเร่งคิดหวัง	เรียนหาก
เลี้ยงชีพมิให้ไร้	แหละดี
รู้น้อยรู้มากนั้น	มิเป็น ประมาณ เลย
สุดแต่ปัญญามี	อ่อนกล้า
มือใครผิวะยาวเห็น	ของชอบ ใจแล
ควรจะสาวได้คว้า	รวบเอา
ความรู้ประกอบอ้าง	อาทิ ประพฤติแฮ
จัดว่าดีพร้อมเพรา	เพริศแพร้ว
ความรู้ท่วมหัวสิ	มีอยู่ ไยพ่อ
ตนรอดมิได้แล้ว	เหมาะไฉน
ท่านสุนทรภู่ ผู้	จอมนัก กลอนฤๅ
กล่าวว่า รู้อะไร	ไม่สู้
รู้วิชา, แต่รู้รัก-	ษาอาตม์ รอดแล
เป็นยอดดีล้ำรู้	วิชา
พึงจำพจนาตถ์นี้	ดีนัก
เราจะเรียนอะไรหา	ที่ให้
คุณประโยชน์แลจัก	เจริญรอด ตนฤๅ
จึ่งนับว่าใช้ได้	สะดวกสม
รู้ใดรู้ตลอดแม้	อย่างเดียว ก็ดี
ไม่สักแต่ลมลม	ว่ารู้
สามารถปราชญ์เปรื่องเปรียว	ในสิ่ง นั้นนา
เรียกว่ารู้แท้ผู้	หนึ่งแล
แม้รู้มากยิ่งร้อย	พันประมาณ ก็ดี
ผิดเหตุกาละเทศแปร	ปราศทั้ง
ผู้ที่จะใช้การ	ก็ไม่ มีเลย
เท่ากับไม่รู้ตั้ง	แต่สูญ
เป็นหมันหมดไป่ได้	ผลดี ใดเลย
ตนกลับจะอาดูร	เดือดร้อน
โดยเชื่อว่าตนมี	มูลค่า มากเฮย
แบกแต่ความรู้ก้อน	ใหญ่โต
ขายใครไม่ซื้อทำ	ผิดเชิง แล้วพ่อ
เสียสติวิปริตโท-	มนัสเศร้า
เหลวเตลิดเปิดเปิง	ไปมาก มายแฮ
นี่แหละความรู้เข้า	ฆ่าตน
รวบความว่าหากรู้	อะไรก็ดี
ยึดหลักที่สุดผล	เพื่อได้
ชีพตนรอดอยู่ใน	โลกมนุษย์ แลนา
อย่าเพ่อคิดเอื้อมให้	สุดสูง
บุญเพรงบริสุทธิ์ได้	อบรม มีฤๅ
คงจะช่วยชักจูง	ประจักษ์แท้
แต่ยึดประพฤติสม	กับที่ รู้เทอญ
วันหนึ่งไม่พ้นแล้	ลุเรา
เรียนรู้ไม่ถี่ถ้วน	วิชาใด ก็ดี
คิดคาดคุยอวดเขา	อีกผู้
เรียนรู้แต่เพียงใคร	ปรารภ อะไรฤๅ
คอยจะหาถ้อยสู้	แส่เถียง
ตรองมองไม่พบแม้	ฤๅมี
ประโยชน์ตนแต่เพียง	กึ่งก้อย
ประโยชน์ท่านก็ดี	ดู บ่ เห็นเลย
เขาเกลียดนับร้อยน้อย	ประมาณ
ความรู้เช่นนี้ก่อ	เกิดผล ร้ายเฮย
คนที่มีสมาจาร	สุภาพผู้
จักไม่เห่อเหิมตน	ตามพรรค นั้นเลย
รู้มากสอนให้รู้	สึกดี
อันผู้รู้น้อยมัก	แสดงตน
เหมือนว่ารู้มากมี	มากไซร้
ผู้รู้มากกลับยล	ยังพร่อง แท้แฮ
รู้แต่เล็กน้อยไขว้	สับสวน
รู้ใดรู้ถ่องแท้	ทำเนา เถิดนา
เป็นประโยชน์ตามควร	แก่ชั้น
ความรู้ว่าตัวเรา	ดีกว่า ใครพ่อ
ปราชญ์เรียกความรู้นั้น	ว่าเลว
ความรู้ดั่งว่านั้น	ของคน โฉดเฮย
มีแต่ผิดแลเหลว	แหลกแล้
ผู้ได้ศึกษายล	คุณโทษ แล้วแฮ
คงไม่เห็นฉะนั้นแม้	สักคน
โง่ก่อนห่อนโทษโอ้	อวดฉลาด ก่อนฤๅ
พล่ามพล่อยหน่อยพลาดตน	ติดค้าง
คมสิผิวะชักปราด	สนิมเปรอะ เทียวพ่อ
ป่วยกล่าวเปล่าถ้อยร้าง	นฤผล
คมก็คมเถอะให้	รู้แสดง คมพ่อ
แม้มิควรให้ยล	อย่าง้าง
เห็นเป็นค่าอันแพง	สักหน่อย
คราวที่จำต้องอ้าง	อวดเทอญ
ทำในใจบ่อยเข้า	คงเห็น
รู้มากหากดำเนิน	ผิดไซร้
ให้โทษอประโยชน์เป็น	ยาพิษ เทียวพ่อ
ประกอบชอบแล้วได้	ประโยชน์ดี ฯ
----------
โคลงดั้นอันระจิตนี้	นามใน คณะฤๅ
เรียกว่า “แมวคราว” พี-	ริยะพร้อง
เป็นคุณใช่คุณไฉน	มิทราบ เลยพ่อ
ผู้อ่านอ่านแล้วต้อง	คิดเอง ฯลฯ
สหลักษณ์
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
เชลงคำเฉลยไข	พจีนัยผจงนำ
แสดงโดยสดับดำ	ริคาดเห็นจะเป็นจริง ฯ
ผิใครชอบก็เชิญอ่าน	บถูกฐานจะค้านติง
จะพูดพ้อจะพาดพิง	จะหยันหยามก็ตามที ฯ
อุทิศผู้จะฝึกใฝ่	กระมลในวิชาดี
แถลงโดยประเภทมี	จตุพิพิธ จะเพียรเรียน ฯ
อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑
เรียนผูกประพันธ์พจน์	ก็จรดจรุงเขียน
คำแนบสนิทเนียน	นยะเรียบระเบียบควร ฯ
แยกย้ายขยายอัตถ์	บมิขัด ณ สำนวน
ซึมทราบ ณภาพชวน	นระอ่านพิจารณ์ฟัง ฯ
เรื่องดีเพราะที่แต่ง	กระจะแจ้งและจริงจัง
เงื่อนงำมิกำบัง	ขณะจบประจักษ์ความ ฯ
เรียนรำระบำฟ้อน	กรอ่อนชะอ้อนงาม
ท่วงทีกระทำตาม	บทะดัดมิขัดเขิน ฯ
ท่าขันก็ชอบเชิง	บมิเพลิงมิเลยเกิน
ลุกนั่งกระทั่งเดิน	ดุจะบทจะเป็นไป ฯ
ท่ารักและท่าเกลียด	ดุและเคียดประการไร
ถูกต้องลบองใน	กิริยาจริตเสียง ฯ
เรียนขับประโคมดีด	ดุริย์คีตก็จำเรียง
เฉื่อยฉ่ำ ณ สำเนียง	เสนาะนันทะสำนาน ฯ
กล่อมกลมผสมจัง-	หวะประนังผสานขาน
เพลงโลมก็ฟังลาน	จิตะเสียวกระสันต์กาม ฯ
เพลงโศกก็เศร้าใจ	ฉุระโหววะหวิวหวาม
เพลงเดินก็ชวนตาม	สรศัพทะดนตรี ฯ
เรียนจิตรกรรมโก-	ศละการประการมี
เขียนลายระบายสี	พิศะเส้นก็เห็นสวย ฯ
วาดลง ณ แผ่นแผน	ยละแสนจะงงงวย
เด่นงามอร่ามทวย	นระหลากตะลึงลาน ฯ
ภาพซึ้งประหนึ่งชี-	วิตะมีกระมลมาน
ชวนชมนิยมปาน	ดุจะจริงประจักษ์ครัน ฯ
สี่นี้แหละมีลัก-	ษณะหลักเสมือนกัน
เนื่องในนิสัยฝัน	นิจะฝึกและศึกษา ฯ
ต้องทำและบำเพ็ญ	บ มิเว้นระหว่างครา
ไป่คร้านและนานกา-	ละก็อาจจะดีเอง ฯ
หัดใหม่ผิใครหมิ่น	และติฉินก็ตามเพลง
ควรจำและยำเยง	เฉพาะผู้พระครูบา ฯ
เรียนใดจะสำเร็จ	ผลเผล็ดเพราะศึกษา
ใครที่จะดีมา	ณ อุทรบห่อนมี ฯ
สี่นี้แหละเป็นสา-	ระวิชากระวีตรี
รู้จริงและรู้ดี	จะประสบประสงค์ผล ฯ
กวีสี่
โคลง ๔ สุภาพ
วรรณนาจำแนกเชื้อ	ชนกวี
จตุพิธประเภทมี	มาตรรู้
ย่อมนับว่าเป็นศรี	สุวพิท ยานา
หลากอย่างต่างชนิดผู้	ผูกพร้องเชิงประพันธ์ ฯ
๑ จินตกวี
สมัญญ์นามพวกหนึ่งแจ้ง	จินต์กวี
พร่ำพจน์โดยวิธี	ท่านนั้น
วางโครงแห่งเรื่องดี	ดำริ ตลอดแล
จึ่งระจิตอีกชั้น	หนึ่งได้ดังประสงค์ ฯ
๒. สุตกวี
พวกหนึ่งยงยิ่งด้วย	ความจำ
ทราบเรื่องโดยสดับสำ-	เหนียกแล้ว
เชลงความแต่งตามลำ-	ดับแห่ง เรื่องแฮ
เรียกสุตะกวีแกล้ว	กล่าวถ้อยทางฟัง ฯ
๓. อัตถกวี
ยังพวกหนึ่งชื่ออ้าง	อัตถะ กวีฤๅ
สบสิ่งเป็นจริงประ-	จักษ์แจ้ง
ฤๅทราบสรรพสภาพะ	พานเนตร ท่านนา
เก็บลิขิตประดิษฐ์แสร้ง	สฤษดิ์ต้องตามความ ฯ
๔. ปฏิภาณกวี
กวีนางหนึ่งนั้นพรรค	ปฏิภาณ
เฉียบเชี่ยวชวนะญาณ	ยิ่งผู้
อาจเฉลยเอ่นคำขาน	คำแห่ง ท่านแฮ
เป็นวากย์เชิงกวีรู้	รอบล้ำเลอเฉลียว ฯ
กำเนิดแห่งสตรีคำโคลง
ดูเดือนเพ็ญเด่นแผ้ว	พึงชม
ยกกล่าวความเกลากลม	กล่อมเกลี้ยง
จากดวงพระจันทร์สม	เสริมหยิบ ให้แฮ
มาเปรียบพอเทียบเพี้ยง	ภาคแม้นพึงหมาย
อันกายคล่องแคล่วชั้น	เชิงเหลียว
แลสละสลวยเปรียว	โปร่งคล้อย
พะวงหลังระวังเดี๋ยว	ดูกลับ หน้าตา
หยิบจากงูส่วนน้อย	หนึ่งให้ดวงสมร
อ่อนโยนโอนยั่วเย้า	ยวนยี
มารยาทกิริยาดี	ย่อมได้
จากเถาชื่อวัลลี	ลดาประกอบเอย
เป็นส่วนหนึ่งมอบไว้	แก่เนื้อนวลจันทร์
หวั่นกลัวตัวสั่นเทิ้ม	ทำนอง
หวาดแต่อันตรายผอง	หวีดว้า
กายระริกระรัวสยอง	สยดเยือก สยบเอย
ส่วนแบ่งแห่งใบหญ้า	หยิบให้ยลเห็น
ความเป็นผู้เพริศพริ้ง	เพราเพรียว
เฉลารูปชะลูดเรียว	ร่างนั้น
นำใจบุรุษเสียว	สวาทซ่าน เสน่ห์นอ
ได้จากไม้เลื้อยฟั้น	เลือกเฟ้นเกณฑ์ปัน
สรรพางค์ละเอียดเนื้อ	นวลฉวี
มังสะกัลยาณี	น่าใคล้
ธรรมชาตินิ่มหยุ่นมี	ความอ่อน แอนา
สรรภาคจากดอกไม้	นุ่มแม้นเสมอนวล
ทุกส่วนร่างน้อยอ่อน	องค์เยาว์
ย่อมหย่อนอ้อนแอ้นเกลา	กล่อมพร้อม
สรีราพยพเบา	แบบบอบ บางเอย
เลือกจากปุยนุ่มน้อม	เนื่องชี้ความเบา
เอาท่วงทีที่ค้อน	คมขำ
แลเหลือบเมินอายทำ	ท่าชม้อย
สบจิตพิสมัยจำ-	นงแห่ง ชายแฮ
จากเนตรลูกเนื้อน้อย	หนึ่งได้โดยนิยม
สมสะอาดสะอ้านโอ่	สำอาง
เอี่ยมละออบ่จาง	จัดได้
จากดวงพระสุริยางค์	ยามเยี่ยม โพยมเอย
สัมฤทธิ์รังสิตให้	แก่เจ้าเยาว์พงา
อาดูรโดยออดอ้อน	สำออย
โศกคร่ำโอดครวญคอย	แต่เศร้า
ชลนัยน์หลั่งไหลปรอย	ปรายอาบ ปรางเอย
ได้จากหมอกกาลเช้า	ไม่ช้าคลาหาย
ความคลายสนเท่ห์สิ้น	สงสัย ยากแล
ไม่แน่นอนในใจ	วุ่นคว้า
อย่างนี้สิกลายไป	เป็นอย่าง โน้นนา
ได้จากลมพัดกล้า	กลับคว้างวนหวน
ส่วนความขลาดขาดใช้	สตินึก
พินิจเหตุผลตรึก	ตริทั้ง
ตื่นเต้นอุระระทึก	กระทบซึ่ง ภัยแฮ
กระต่างธรรมดาตั้ง	แต่งให้มาเป็น
ความเห็นตนว่าล้ำ	เลอสวย
แสนโอ่อวดสำรวย	ยาตรเยื้อง
กรายกรีดกระชดกระชวย	กระชุ่ม ชมแฮ
กำเนิดมยุรชาติเปลื้อง	ปลดแสร้งแปลงไป
ละมุนละไมน่าเอื้อ	เอาดู
งามเงื่อนเตือนตาตรู	ยิ่งแท้
ถอยถ่อมอ่อนน้อมชู	โฉมแม่ งามเอย
เกิดแห่งแสงทองแล้	เลือกให้เป็นมา
วาทีมธุระถ้อย	สุนทร
เสนาะโสตโอษฐ์เอมอร	เอ่ยเอื้อน
หวานวิเวกแว่วอาวรณ์	วางสวาท วายฤๅ
เสียงนกนางแอ่นเยื้อน	ยกสร้างสรรแปลง
ความแข็งกระด้างเมื่อ	จักแข็ง ขึ้นแล
แข็งกระด้างร้ายแรง	เรี่ยวล้ำ
เหลือที่จะชี้แจง	ให้อ่อน ได้นา
แข็งเกิดแต่เพชรก้ำ	กึ่งแม้นมาผสม
ควรชมชูเชิดไว้	ความหวาน
สารพัดทุกประการ	ลึกซึ้ง
สามารถอาจประหาร	บุรุษเหตุ หลงเฮย
แบ่งภาคจากน้ำผึ้ง	เพื่อเชื้อชวนถนอม
ยามตรอมตรมทุกข์แม้	มหุจิต ก็ดี
โทสะสุดจะปลิด	ปล่อยได้
ร้ายกาจอาจหาญผิด-	ชอบไป่ รู้เลย
เกิดจากพยัคฆชาติให้	สืบสร้างเสริมสรร
อันความพลุ่งพล่านร้อน	เร็วหุน หันแฮ
ดับยากหากเฉียวฉุน	ใช่น้อย
ใจร้อนห่อนเห็นคุณ	แลโทษ ไฉนนา
กำเนิดอัคนีคล้อย	เคลื่อนเมื้อวาแปลง
ร้อนแรงเช่นนั้นย่อม	เร็วสลาย หายแล
ร้อนย่อมเป็นเย็นกลาย	กลับได้
แสนเย็นเยือกเย็นสบาย	เย็นสุด เย็นนอ
ความแต่งแห่งหินให้	อุบัติสร้างความเย็น
อีกเป็นผู้ปากโป้ง	ปรวนแปร กล่าวเฮย
ช่างประจ๋อประแจ๋	ใฝ่เฟ้อ
ฟังต้นจวบปลายแปล	ความเปล่า ประโยชน์นอ
จากนกขุนทองเพ้อ	พูดแม้นแทนทัน
ยามขวัญเนตรสวาทน้อม	ถนอมนวล
เสน่ห์ยั่วประนอมยวน	หยอกเย้า
สมสนิทครุ่นจิตชวน	ฤดีชื่น ชมเอย
ได้จากนกเขาเคล้า	คู่คล้ายคลึงโฉม
เครื่องประโลมล่อเร้า	ดำฤษณ์ ราคแล
ความทุกข์สุขชีวิต	วุ่นคว้าง
ความไม่วิมุติปลิด	ปลดชาติ ภพนา
คือโลกสันนิวาสอ้าง	เหตุให้มัวเมา บารนี ฯ
“สละกันเพราะแต่งงาน”
(ละครฉันท์)
เป็นอินทรวิเชียรฉันท์	เพราะฉะนั้นนะองก์ยาว
ความเนื่องแนะเรื่องราว	ระยะเว้นมิเป็นฉันท์
(องก์ ๑ ฉันพูด-หล่อนฟัง)
เปิดม่านสถานสวน	พิศล้วนสล้างพรรณ
สิ่งสรรพประดับอัน	อุทยานจะควรมี
วันล่วงลุเวลา	ขณะกาละราตรี
แขไขประไพศรี	ณ นภางค์สว่างผอง
ส่ายจักษุจับซุ้ม	เฉพาะพุ่มผกากรอง
ภาพมีสตรีมอง	อรชรฉะอ้อนโฉม
พร้อมพรหมจารีย์	ดรุณีณวัยโลม
โลกให้ตะลึงโหม	มุหเหตุสิเนหา
เก้าอี้สนามตั้ง	เหมาะและบังกระทั่งตา
คนผู้จะจู่มา	เจอะตลอดจะสอดฟัง
สาวน้อยสินั่งนิ่ง	กลกริ่งกมลยัง
หนักอกวิตกฝัง	หฤทัยและใฝ่ฝืน
จักเชื่อก็เหลือเชื่อ	จะมิเชื่อก็เหลือกลืน
ความรักประจักษ์ยืน	ดุจทิพย์พยานตรึง
ใกล้ร่างมิห่างลูบ	และจะจูบก็แทบถึง
คือภาพบุรุษพึง	พิศวาสระหว่างสาว
นั่งชิดพินิจโฉม	มนะโน้มสนิทราว
ชู้รักสุภักดิ์คราว	ปิยะใคร่คละเคลียครอง
สัมผัสหัตถ์กุม	กรนุ่มประหนึ่งยอง-
ใยหยุ่นและครุ่นปอง	ปฏิพัทธ์กระหวัดเคียง
ปากสั่นกระสันต์เย้า	ยุกระเส่ากระแสเสียง
พร่ำพรอดและออดเพียง	ชีวะปลงกะนงคราญ
กายใจอะไรยุต-	ติอนุชจะเรียกขาน
ยอมยอบเพราะมอบปราณ	กะอนงค์นิรันดร
หลากหลายขยายพจน์	มธุรส ณ บทกลอน
ยากกล่าวและยาวยอน	อุระเยาวดีดล
เจ้าหล่อนจะงอนแง่	พจิแก้ก็เพียงกล
เนื่องนั่งและฟังจน	ดุษณีคะนึงคำ
ลงท้ายก็คลายทิ-	ฐิและจิตจางจำ
รับรักตระหนักนำ	แนะประนอมก็ยอมชาย
เกินจับและเกินจุม-	พิตกุมตระกองกาย
เกินเพลินและเกินหมาย	เพราะพจีผจงแจง ฯ
(องก์ ๒ เจ้าหล่อนพูด-ฉันฟัง)
เปิดม่านสถานฉาก	คฤหะฉากจะสำแดง
โดยใดก็ดัดแปลง	เหมาะกะเรื่องเถอะรู้กัน
เริ่มแรก บ แผกผิด	กะชนิดบุรุษพรรค์
รุ่นหนุ่มกระชุ่มมัน	รสรับประเดิมโรง
หวังสาวปะคราวสม	อภิรมย์กระไรโมง
ตุ้มนาฬิกาโคลง	และคระไลลุเร็วเหลือ
ไม่อยากจะจากห่าง	สละต่างก็ต่างเจือ
จุนเปรมประดุจเรือ	จรรับกะลมฉิว
แล่นเฉื่อยระเรื่อยสิน-	ธวะถิ่นและชมทิว
แทบฝั่งสะพรั่งริว	ระยะรุกขะรำไร
เป็นที่ประเทืองรื่น	รติหื่นจะหาไหน
เปรอเปรียบประเทียบใจ	จุเสน่ห์ ณ หนุ่มสาว
ยิ่งวันและวันเปลี่ยน	ทินะเวียนลุวารยาว
ยิ่งรักและรักราว	กะจะกลืนก็คืนกลาย
ค่อยกลับและนับแน่	ขณะแต่จะแปรปราย
เหมือนผัวกะเมียราย	พระเคราะห์ผิด ณ สมพงษ์
โดยเทพธิดาเธอ	ศุภเลอลุเลยธง
แหล่งฐานะพางง	และเพราะโง่จะโอ่งาม
เห็นเมืองมนุษย์เป็น	ภพเช่นสวรรค์หลาม
แหล่ล้วนประมวลความ	สุขะคว้าจะมาถึง
มีนี่จะเอานั่น	และกระนั้นกระนี้จึง
จักสมนิยมพึง	หฤทัยมิใคร่พอ
ตั้งแง่กะแหน่เง้า	ปะเหลาะเล้าและเลียมขอ
ไม่ให้ก็ใช้คลอ	ชลนัยน์พิไรครวญ
ได้แล้วมิแคล้วเลิก	ธนะเบิก บ วายกวน
กิจบ้านสิพาลชวน	จะละเว้นมิเป็นธูร
ภายหลังก็ตั้งต้น	บทบ่น บ มีมูล
เรื่องน้อยสิคอยคูณ	ทวิตรีพจียาว
แส่หาประดาเหตุ	ทะเลาะเลศและชวนฉาว
ตูรับสดับราว	กะมิรู้จะดูที
เจ้าหล่อนจะย้อนหยั่ง	สติดั่งสตรีดี
หรือไม่รึใช้ชี-	วิตะเช่นกะเป็นมา
(องก์ ๓ ทั้งเจ้าหล่อนและฉันพูด-เพื่อนบ้านฟัง)
เปิดม่านสถานสน-	ธิก็กลกะก่อนคลา
คราวโชคและชาตา	ปริวรรตระหว่างสอง
ทั้งสิ้นมิกินกัน	สหะฉันทะปรองดอง
เริ่มจางจะหมางหมอง	มิเสมอเสมือนมาน
เสียงค่อยและถ้อยพ่น	พิษะบ่น บ แรงงาน
ยิ่งดังกระทั่งดาล	ทุษะแดและแหวเสียง
เกรี้ยวกราดตวาดด่า	เอะอะท้าขรมเพียง
แหกปากกระชากเถียง	ทุรพจน์มิลดคำ
ขู่ปลอบ บ ชอบเพื่อ	พิเคราะห์เชื่อและเกรงยำ
ถือสิทธิคิดทำ	ดุจใจมิให้ขวาง
ปุลลึงคะพึงทราบ	เถอะสภาพสตรีนาง
สมยุค ณ ทุกทาง	คติโลกเจริญเลอ
วิชาและสามารถ	ก็ฉลาดและอำเภอ
ใจทำ บ พล่ำเผลอ	ผลเผล็ดสิเพลาเกียรติ
เช่นชุดบุรุษกิต-	ติสถิตสฤษดิ์เรียน
หญิงย่อมจะพร้อมเพียร	ประลุเท่าและทันชาย
แม่บ้านก็ปานมา-	ดรฐานะแท้หมาย
เป็นใหญ่มิใช่ควาย	และบุรุษจะฉุดจูง
มากมูลเพราะพูนโท-	สะอะโขลุขีดสูง
สุดธรรมจะอำรุง	กุธะรั้งเพราะฟังคำ
แซ่ม้าณขวาหัตถ์	ก็ทะมัดทะแมงกำ
หวดป่า บ ช้าทำ	สิกะร่างมิพอครือ
ดีมากนะปากกล้า	แน่แหละข้าก็แข็งมือ
ที่สุดบุรุษคือ	ปุถุชน บ ทนหยาม
เยี่ยสรรพะภรรดา	ภริยาผิหาความ
ร้อนหูมิรู้ความ	นิติหญิงนะสิ่งควร
เลือดน้องแน่ะนองหน้า	เพราะสวามิทัณฑ์ทวน
กึ่งก้ำกะสำนวน	นิรคุณและข่มผัว
ทันใดก็ได้ผล	พหุดล ณ เขตครัว
เรือนแค่และแม้มัว	นิทระม่อยก็พลอยมอง
กาลเนื่องก็เนื่องกา-	รณะน่าระอาของ
เพื่อนเหย้าเพราะเราปอง	ชนะด่าและตีกัน
(องก์ ๔ ศาลพูด-ฉันกับเจ้าหล่อนฟัง)
เปิดม่านสถานสิท-	ธิพินิจคดีอัน
เผยยุติธรรมสรร-	พะเผด็จ ณ ดุษฎี
ความแพ่งเพราะภรรยา	สละหย่ากะสามี
เนื่องมาลุการีย์	ธุระผู้พิพากษา
รับฟ้องและถ่วงถ้วน	ณ กระบวนพิจารณ์ตรา
ตรวจสอบประกอบฐา-	นะพยานจะค้านติง
เสร็จสิ้นระบิลลัก-	ษณะหลักประจักษ์อิง
สำนวน ณ ส่วนหญิง	ละนิยมและข่มชาย
ฝ่ายผัว บ ชั่วเช่น	กะประเด็นก็เด่นหลาย
ข้อเกี่ยวประทุษกาย	และมิรักการุณเมีย
แม้เลี้ยงจะเที่ยงธรรม	เถอะก็ดำริเริ่มเสีย
มาก่อนและผ่อนเพลีย	ปริยะพร่องประพฤติคลา
ไม่ผ่อนกะอ่อนเพศ	พิเคราะห์เหตุเพราะภรรยา
ยั่วโกรธะโทสา	คติแทรกก็แผกแผลง
ยกบทพระกฎหมาย	ปริยายยุบลแจง
ขิงราและข่าแรง	กลกันกะนั้นเทียว
ผัวเมียผิเกลี้ยไกล่	บ มิได้เพราะใช้เคียว
กุมคนละเล่มเจียว	เจอะก็จ้องประจญกัน
เช่นนี้จะมีผา-	สุกภาวะสามัญ
เพียงเพื่อนก็เบือนผัน	ผลสุข บ สู่สม
อยู่กันนิรันดร์ไป	ก็จะไร้ประโยชน์รมย์
รังแต่จะแปรตรม	อุระตราบสภาพแปลง
ไป่ตายก็หน่ายร้าง	เฉพาะข้างมิคลางแคลง
คู่ครองมิหมองแหนง	มนะคลายและกลายดี
ยากนักจะชักกลับ	ผิวะนับนะโลกีย์
แต่ตั้งกระทั่งจี-	ระสมัยมิใคร่เห็น
ชี้ขาดพิพาทยุต-	ติประดุจแสดงเป็น
เหตุผลมิพ้นเข็ญ	อุปสรรคะเสื่อมเสีย
ให้พรากประจากฐา-	นะสภาวะผัวเมีย
แห่งกันและกันเสีย	ดุจยุติธรรมยล
เรื่องรักจะยักแยก	และจะแตกเพราะต่างคน
ต่างกล้าและท้าทน	บ มิไหวก็ลานวาร (หนึ่งแล) ฯ
จบตอน-ละครฉันท์
“สละกันเพราะแต่งงาน”
เพียงนี้แหละเป็นกาล เหมาะกะคำจะสำแดง