เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ ว.๑๐๐
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์
เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์
พระประวัติและบทร้อยกรองบางเรื่อง
คำนำ
ในการพิมพ์ฉบับตรวจสอบชำระ
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ หรือที่กล่าวพระนามถึงกันเป็นสามัญว่า เจ้าฟ้ากุ้ง ทรงเป็นกวีที่ยอดเยี่ยมพระองค์หนึ่งของไทยในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย มีพระประวัติดังที่ข้าพเจ้าได้เรียบเรียงและนำมาพิมพ์ไว้ในเล่มนี้แล้ว พระประวัติและพระนิพนธ์บทร้อยกรองของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศแต่ละเรื่อง ได้เคยนำออกพิมพ์เผยแผ่ในโอกาสต่างๆ กัน หลายครั้งแล้ว แม้จะปรากฏว่าบทพระนิพนธ์เหล่านั้น บางเรื่องก็ขาดหายไปบ้าง มีเหลือมาและรวบรวมค้นหากันได้ไม่ครบ แต่ยังไม่เคยนำเอาบทพระนิพนธ์ที่รวบรวมไว้ได้นั้นมาตีพิมพ์รวมไว้ในเล่มเดียวกัน และบางเรื่องที่ตีพิมพ์ไปแล้ว ก็ดูเหมือนจะรีบคัดลอกขึ้นพิมพ์ในเวลากะทันหันในชั้นแรกแล้ว ในคราวพิมพ์ครั้งหลัง ได้นำเอาฉบับที่เคยตีพิมพ์ไว้ครั้งแรกนั้นมาเป็นต้นฉบับสำหรับตีพิมพ์ในครั้งต่อมา จึงปรากฏข้อความขาดตกบกพร่องไปบ้าง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้พยายามชำระและตรวจสอบกับฉบับสมุดไทยบรรดาที่มีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ แล้วนำเอาบทร้อยกรองทุกเรื่องตามที่มีฉบับเหลือมาและค้นหาได้ ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นบทพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ มารวมพิมพ์ลงไว้ในเล่มเดียวกัน เพื่อท่านผู้อ่านซึ่งรักวรรณคดีไทยและสนใจเรียนรู้เรื่องราวของกวีเจ้าฟ้าพระองค์นี้จะไม่เสียเวลาค้นหาจากหลายแห่ง นอกจากนั้น การรวมบทนิพนธ์ของกวีแต่ละท่านมาไว้ในที่แห่งเดียวกัน เช่นเรื่องเจ้าฟ้าธรรมธิเบศในเล่มนี้ อาจช่วยให้เราเรียนรู้เรื่องราวของกวีผู้นั้นได้สะดวกและละเอียดกว้างขวางยิ่งขึ้น และสามารถ หยั่งทราบเห็นซึ้งไปถึงจินตนาการอันสุขุมคัมภีรภาพที่แฝงอยู่ในบทนิพนธ์นั้นๆ ได้ เป็นอย่างดี
บทเห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ เป็นพระนิพนธ์ที่มีค่าสูงสุดในวงวรรณคดีไทย และถือกันเป็นฉบับครูที่ใช้เป็นแบบในการแต่งกาพย์เห่เรือกันมาทุกยุคทุกสมัย ทั้งยังใช้เป็นบทเห่เรือขบวนเสด็จพยุหยาตราทางชลมารคอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้ นับว่าเป็นบทกวีชิ้นอมตะที่มีชีวิตชีวาอยู่ตลอดกาล ส่วนบทเห่เรื่องกากี ก็เป็นบทพระนิพนธ์ที่แสดงถึงพระวิถีชีวิตของกวีเจ้าฟ้าที่สำแดงออกมาในด้านจินตนาการเป็นอย่างดี ซึ่งท่านผู้อ่านจะคำนึงเห็นได้ในเมื่ออ่านควบกันไปกับพระประวัติที่นำมาพิมพ์รวมไว้ในเล่มนี้ แต่บทเห่สังวาสและเห่ครวญนั้น ไม่แน่ใจว่าเป็นพระนิพนธ์ของพระองค์ท่าน แต่ก่อนเคยนำมาพิมพ์ไว้ด้วยกัน จึงนำมาพิมพ์รวมไว้ด้วย อาจเป็นพระนิพนธ์ของพระองค์ท่านก็ได้ กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศกนั้น แต่ก่อนเคยเรียกกันมาว่า นิราศพระบาท แต่ในบทพระนิพนธ์เรื่องนี้เอง ได้ทรงอ้างถึงการเสด็จประพาสธารโศก ดังปรากฏในบทกาพย์และโคลงที่ ๘๕ หน้า ๔๑ ในเล่มนี้จึงเรียกไว้ในฉบับนี้ว่า กาพย์ห่อโคลง นิราศธารโศก เพื่อให้เป็นคู่กับกาพย์ห่อโคลง นิราศธารทองแดง ตามที่เคยเรียกกันมาแต่ก่อน เสียดายที่กาพย์ห่อโคลง นิราศธารทองแดงค้นพบฉบับที่เหืลอมาได้ไม่ครบถ้วน มีบอกไว้ชัดเจนในต้นฉบับสมุดไทย หมายเลข ๕๕ ว่า มีพระกาพย์ ๒๐๕ บท มึพระโคลงประจำกาพย์ ๒๐๕ บท กับพระโคลง (นำเรื่องและท้ายเรื่องอีก) ๗ บท แต่เท่าที่พบฉบับในบัดนี้ คงมีกาพย์เพียง ๑๐๘ บท และโคลงประจำกาพย์ ๑๐๘ บท กับโคลงท้ายเรื่องอีก ๕ บท ยังคงค้นไม่พบอีกราวครึ่งเรื่อง เข้าใจว่าตอนต้นคงหายไปราวหนึ่งเล่มสมุดไทยทั้งบทเห่เรือและกาพย์ห่อโคลง นิราศธารโศกและนิราศธารทองแดง ดูจะมีมูลเหตุให้ทรงพระนิพนธ์เกี่ยวกับการเสด็จประพาสบริเวณท้องที่พระพุทธบาท จังหวัดสระบุรีด้วยกัน จึงนำบันทึกเรื่องซึ่งข้าพเจ้าเรียบเรียงและพิมพ่ไว้ในที่อื่นมาพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกในเล่มนี้ พร้อมกับนำแผนที่แสดงที่ตั้งของพระพุทธบาทและธารโศกกับธารทองแดง มาพิมพ์ไว้ให้ท่านผู้อ่านได้ทราบตำแหน่งแห่งที่ด้วย ท่านผู้ใดประสงค์จะเดินทางไปชมสถานที่เหล่านั้น ก็ไปได้สะดวก ส่วนบทพระนิพนธ์เรื่อง นันโทปนันท-สูตรคำหลวงกับพระมาลัยคำหลวงนั้น ได้ฉบับมาครบบริบูรณ์ทั้งสอง เรื่องและได้นำบันทึกเกี่ยวกับที่มาของคัมภีร์ทั้งสองนี้มาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกแล้ว นักศึกษาที่สนใจใคร่รู้โปรดพลิกไปอ่านดูได้ แต่กลอนเพลงยาว ๓ บทนั้น แม้จะยังมีข้อสงสัยกันอยู่บ้าง แต่ก็มีฉบับบอกไว้ท้ายบทนั้นๆ ว่าเป็นของเจ้าฟ้ากุ้ง คือเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ และในบทที่ ๒ ก็มีกล่าวเท้าความถึงเรื่องระหว่างใครสองคนซึ่งมีความเกี่ยวข้องกัน และคนหนึ่งไปพระพุทธบาท ดูเป็นมีความในอะไรชอบกลอยู่ อาจเป็นบทพระนิพนธ์ของพระองค์ท่านจริงๆ ก็ได้ จึงนำมาพิมพ์รวมไว้เพื่อให้เรื่องสมบูรณ์ในเล่มนี้ และเพื่อให้หนังสือเล่มนี้สมบูรณ์ยิ่งขึ้นจึงจัดหาภาพประกอบเรื่องมาพิมพ์ไว้ด้วย
มีผู้กล่าวว่า “การศึกษา ตามธรรมดาก็สอนให้เรารู้จักนำเอาความคิด และภาษาชองผู้อื่นมาใช้บรรยายความรู้สึกของเราเอง การศึกษาอบรมแบบนี้จึงเป็นสิ่งตรงข้ามโดยแท้จริง กับหลักการทุกชนิดชองศิลปะ” วรรณคดีเป็นศิลปะชนิดหนึ่ง ซึ่งสำแดงจินตนาการของศิลปินผู้สร้างคือกวี ให้ปรากฏสุนทรียะออกมาเป็นลายลักษณ์อักษรดังท่านผู้อ่านจะสังเกตเห็นได้จากบทพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ แต่อักษรที่สำแดงจินตนาการออกมาเป็นสุนทรียะนั้น บางเรื่องก็ไม่เป็นไปตามบังคับเอกโทของการแต่งโคลงที่กำหนดเป็นหลักการศึกษาในปัจจุบัน เช่นที่ปรากฏอยู่หลายแห่งในกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศกและนิราศธารทองแดง ทั้งนี้อาจเป็นเพราะในสมัยนั้น ยังมิได้มีการวางหลักเกณฑ์และข้อบังคับเช่นที่กำหนดกันในกาลต่อมาก็ได้ หรืออาจเป็นด้วยพระองค์ผู้ทรงนิพนธ์ทรงมุ่งถึงสุนทรียะอันเป็นหลักการทางศิลปชองกวีเป็นสำคัญ มิได้ทรงคำนึงถึงบังคับเอกโทของการแต่งโคลงก็ได้ จึงหวังว่าท่านผู้อ่านคงจะพอใจที่จะได้มีหนังสือวรรณคดีไทย เช่น เรื่องเจ้าฟ้าธรรมธิเบศนี้ เกิดขึ้นในวงวรรณคดีไทยของเราอีกเล่มหนึ่ง
ในที่สุดนี้ ข้าพเจ้าขอแสดงความชอบคุณแก่นายยิ้ม ปัณฑยางกูร เปรียญ และ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ ที่ได้พากเพียรช่วยข้าพเจ้าชำระตรวจสอบหนังสือเรื่องเจ้าฟ้าธรรมธิเบศนี้ ให้ถูกถ้วนสมบูรณ์เท่าที่จะทำได้ ให้ปรากฏไว้ ณ ที่นี้ด้วย
ธนิต อยู่โพธิ์
กรมศิลปากร ๑๖ กันยายน ๒๕๐๕
อธิบายตำนานเห่เรือ
พระนิพนธ์
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
เวลาคนมากทำการอันใด ซึ่งจะต้องออกแรงในขณะเดียวกัน มักใช้ศัพท์สัญญาอย่างหนึ่งอย่างใดสำหรับบอกจังหวะให้ทำพร้อมๆ กัน ยกอุทาหรณ์อย่างตํ่า เช่น ช่วยกันลากซุงก็มักร้อง “สาระพา เฮโล” เป็นต้น เป็นศัพท์สัญญา พายเรือก็ทำนองเดียวกัน เรือลำใดคนพายมากก็ย่อมมีศัพท์สัญญาให้ฝีพายๆ พร้อมๆ กัน อันนี้เป็นมูลเหตุที่เกิดมีเห่เรือ คงมีมาตั้งแต่เริ่มใช้เรือยาวเป็นยานพาหนะ และคงมีในประเทศอื่นๆ ด้วย
เมื่อว่าแต่เฉพาะเรื่องเห่เรือชองไทยเรา ดูเหมือนลักษณะการเห่เรือแต่เดิมมาจะเปน ๒ ประเภทต่างกัน คือ เห่เนื่องเป็นการพระราชพิธี เช่น เห่เรือพระที่นั่งพระเจ้าแผ่นดิน เมื่อเสด็จพยุหยาตราทางชลมารค เป็นต้น จะเรียกต่อไปว่า “เห่เรือหลวง”ประเภท ๑ และเห่สำหรับเล่นเรือเที่ยวเตร่กันในพื้นเมือง จะเรียกว่า “เห่เรือเล่น” ประเภท ๑ มีเค้าเงื่อนพอเป็นที่สังเกตอยู่ทั้ง ๒ ประเภท
เห่เรือหลวงนั้น ดังเช่นเวลาพายช้ามีคนต้นบทชักคำว่า “เหยอว” ฝีผายรับพร้อมกันว่า “เย่อว” ซึ่งยังใช้อยู่จนทุกวันนี้ และเวลาพายจ้ำ เช่น เมื่อแข่งเรือ ต้นบทชักคำว่า “อีเยอวเยอว” ฝีผายรับ “เย่อว” ดังนี้ กับทั้งบทซึ่งเรียกว่า สวะเห่ ก็อยู่ในประเภทเดียวกัน ด้วยบทเหล่านี้โดยมากเป็นคำภาษาอื่น มิใช่ภาษาไทย เหตุใดจึงเอามาใช้เมื่อพายเรือกระบวนหลวง เรื่องนี้ข้าพเจ้าไปพบเค้าเงื่อนในอินเดีย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ เวลาพักอยู่ ณ เมืองพาราณสี วันจะข้ามไปแม่น้ำคงคาไปหามหาราชาเจ้าเมืองพาราณสีที่รังรามนคร มหาราชาให้เอาเรือขนานสำหรับรับแขกเมืองมารับ เรือนั้นมีคฤหตั้งเก้าอี้ที่นั่งอยู่ข้างท้าย เวลาพายเรือข้ามแม่น้ำคงคา มีต้นบทคนหนึ่งชักบทเป็นภาษาสันสกฤตขึ้นด้วยคำว่า “โอม รามะ” แล้วว่าอะไรต่อไปอีก แต่ข้าพเจ้าไม่เข้าใจ พอหมดบทฝีผายทั้งลำก็รับเสียงดัง “เย่อว” พร้อมกัน เห่ไปอย่างนี้จนถึงท่ารามนคร เห็นชอบกลจึงถามขุนนางผู้กำกับ เขาบอกอธิบายว่า พวกฮินดูถือว่าเมื่อพระรามจะไปจากโลกนี้ได้ลงไปทางแม่น้ำคงคา เพราะเหตุนั้น เมื่อจะข้ามแม่น้ำคงคาจึงสวดคำนมัสการพระรามเพื่อเป็นสวัสดิมงคล ได้ความดังนี้ จึงสันนิษฐานว่าเห่เรือหลวงนั้นเห็นจะเป็นมนตร์ในตำราไสยศาสตร์ ซึ่งพวกพราหมณ์พาเข้ามาแต่ดึกดำบรรพ์ เดิมก็คงจะเห่เป็นภาษาสันสกฤต แต่นานมาก็เลือนไป จึง กลายเป็น “เหยอวเย่อว” อย่างทุกวันนี้ แต่ยังเรียกในตำราว่า “สวะเห่” “ช้าลวะเห่” และ “มูลเห่” พอได้เค้าได้ว่ามาแต่อินเดีย
เห่เรือเล่นนั้นก็คงมีมาตั้งแต่แรกใช้เรือยาว เพื่อความรื่นเริงและให้ ฝีผายๆ พร้อมๆ กัน จึงหาบทในภาษาไทยอันจะชวนให้รื่นเริงมาเห่เรือ ถ้าจะยกตัวอย่างเทียบ ก็ทำนองเดียวกับให้ทหารเดินกระบวนร้องเพลงพอเพลิดเพลินอย่างทุกวันนี้ แต่กระบวนพายเรือเล่นใช้จังหวะแต่ ๒ อย่าง คือ จังหวะจํ้าอย่าง ๑ กับจังหวะปรกติอย่าง ๑ จังหวะช้าอย่างพาย “นกบิน” เรือหลวงหาใช้ไม่ บทสำหรับเห่เรือเล่นเมื่อพายจํ้า ตามที่สังเกตมา ดูเหมือนไม่มีต้นบท บทอันใดฝีผายขึ้นใจก็เอามาใช้ร้อง พร้อมๆ เช่น “หุย ฮา โห่ฮิ้ว” “มาละเหวยมาละวา” “สาระพา เฮโล” เหล่านี้ เป็นต้น แต่ ส่วนบทเห่สำหรับปรกตินั้น ใช้เป็นบทกลอนมีต้นบทขึ้นก่อนแล้วฝีผายรับต่อไป อธิบายที่กล่าวมานี้เป็นเค้าเงื่อนต้นเดิมของเห่เรือ คือว่ามีเห่เรือหลวงอย่าง ๑ เห่เรือเล่นอย่าง ๑ มาแต่โบราณ
ถ้าว่าถึงบทเห่เรือ เรือกระบวนหลวงแต่โบราณจะใช้บทอันใดเห่ ข้อนี้หาทราบไม่ บทที่ใช้เห่เรือกระบวนหลวงในปัจจุบันนี้ เอาบทเห่เรือเล่น ซึ่งเจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงแต่งเมื่อตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยามาใช้ และพึ่งเอามาใช้เมื่อในรัชกาล ที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทร์ แต่ปรากฏอยู่ในบทเห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ตอนชมเรือพระที่นั่ง ว่า
“เรือครุฑยุดนาคหิ้ว	ลิ่วลอยมาพาผันผยอง
พลพายกรายพายทอง	ร้องโหเห่โอ้เห่มา”
เป็นอันแสดงว่ามีบทสำหรับเห่เรือพระที่นั่ง แต่ที่ว่า “ร้องโหเห่โอ้เห่” ดูตรงกับ คำในสวะเห่ ชะรอยจะใช้บทสวะเห่นั่นเองเป็นบทสำหรับเห่เรือหลวงดอกกระมัง บางทีแต่โบราณสวะเห่นั้นจะมีกระบวนเห่เป็นอย่างหนึ่งยิ่งเห่ได้ยืดยาว พึ่งตัดเสียให้สั้นเพียงรักษาไว้มิให้สูญเสียทีเดียว เมื่อเอาบทเห่เรือเล่นมาใช้เห่เรือหลวง บทเห่ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ อีกแห่งหนึ่ง ว่า
“เรือชัยไวว่องวิ่ง	รวดเร็วจริงยิ่งอย่างลม
เสียงเส้าเร้าระดม	ห่มท้ายเยิ่นเดิรคู่กัน”
บทนี้ความส่อว่าเรือกระบวนแห่เสด็จ ให้กระทุ้งเส้าให้จังหวะฝีพายแทนเห่
ลักษณะเห่เรือเล่นนั่น เหตุด้วยในแขวงจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและหัวเมืองที่ใกล้เคียงเป็นท้องทุ่งที่ลุ่ม หน้าแล้งมีแม่น้ำลำคลองสำหรับใช้เรือได้แทบทุกหนทุกแห่ง ถึงหน้านํ้าๆ หลากท่วมทุ่งทั่วไป การใช้เรือและเล่นเรือจึงเป็นเครื่องนิยมของชาวเมืองทุกชั้นบรรดาศักดิ์ ความนิยมยังมีต่อมาจนในกรุงรัตนโกสินทร์ แม้เป็นสมัยใช้รถยนต์และเรือยนต์กัน บัดนี้ก็ยังมีคนชอบเล่นเรือพายตามอย่างโบราณอยู่ไม่ขาด ในสมัยเมื่อกรุงศรีอยุธยายังเป็นราชธานี ฤดูการเล่นเรือดูเหมือนจะเริ่มแต่ออกพรรษา ตั้งแต่เดือน ๑๑ แรมคํ่า ๑ ไปจนสิ้นเดือน ๑๒ ในเวลาฤดูเล่นเรือนั้น นัดกันไปไหว้พระและทอดกฐินตามวัดต่างๆ ในเวลากลางวัน และนัดกันไปทอดผ้าป่าในเวลากลางคืน ตามตำบลหนึ่งก็มืเรือยาวลำ ๑ หรือ ๒ ลำ พวกชาวบ้านในตำบลนั้นลงเรือไปด้วยกัน (ยังมีเป็นประเพณีอยู่ตามหัวเมือง คือพระนครศรีอยุธยาเป็นต้นจนทุกวันนี้) แต่โบราณเจ้านายและขุนนางต่างก็เห็นจะมีเรือยาวให้ผู้คนข้าไทพายไปเข้าประชุมเรือเล่นกับราษฎรในฤดูเล่นเรือเช่นกล่าวมา เวลาพายเรือไปก็เห่เรือ ครั้นไปถึงที่ประชุมจอดเรือแล้วก็เล่นเพลงและดอกสร้อยสักวาต่อไป เป็นเครื่องรื่นเริง การเห่เรือเล่นแต่โบราณนั้นสันนิษฐานว่าจะคิดบทเป็นกลอนสดเช่นเดียวกับเล่นเพลงและดอกสร้อยสักวา ถ้าเจ้าของเรือเล่นเป็นคนชำนิชำนาญการแต่งกลอนก็แต่งเอง ถ้าไม่สามารถจะแต่งได้เองก็ต้องหาผู้อื่นไปเป็นผู้คิดบอกบทเห่เรือ และบทดอกสร้อยสักวา ในคนเดียวกันนั้นเอง บทเห่เรือคงมีมาก แต่หากสูญไปเสียด้วยไม่มีใครจดไว้ บทเห่เรือครั้งกรุงศรีอยุธยาจึงเหลืออยู่แต่บทของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ เพราะนับถือกันว่าแต่งดีเป็นอย่างยิ่ง
บทเห่เรือที่ปรากฏอยู่ และรวบรวมพิมพ์ไว้ในสมุดเล่มนี้ (เว้นแต่บทของ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์) ล้วนเป็นบทแต่งสำหรับเห่เรือเล่นทั้งนั้น ก็เหตุใดจึงเอามาใช้เห่เรือพระที่นั่ง ข้อนี้ไม่พบจดหมายเหตุ ได้แต่สันนิษฐานเห็นเค้าเงื่อนมีอยู่ด้วยเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระราชปรารภว่า ประเพณีการลอยพระประทีปแต่ก่อนมา เจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่ต้องทำกระทงใหญ่ถวาย ลอยเป็นพุทธบูชาทุกๆ ปี ต้องลงทุนรอนกันมากนัก จึงทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้แก้ไขระเบียบการเกณฑ์ให้ทำเป็นเรือขนาดย่อม ปักเทียนรายตามกระทงเรือถวายทรงจุดแล้วลอยเป็นพุทธบูชาแทนกระทงใหญ่ ให้เจ้านายทำตามแบบอย่างเรือพระที่นั่ง เจ้าฟ้าและต่างกรมผู้ใหญ่ชั้นกรมสมเด็จกับกรมพระ ทำเป็นเรือพระที่นั่งกิ่ง ต่างกรมชั้นรองลงมาทำเป็นเรือพระที่นั่งศรี พระองค์เจ้าทำเป็นเรือพระที่นั่งกราบ ขุนนางผู้ใหญ่ทำเรือตามทำเนียบตำแหน่งของตน ตั้งแต่เรือรูปสัตว์ลงมาจนเรือกันและเรือแซงเป็นเรือกระบวนลอยถวายตัว ส่วนพระยาโชฎึกราชเศรษฐีนั้นให้ทำเป็นเรือสำเภา เรือกระทงที่เกณฑ์ให้ทำดังกล่าวมา ทำหนเดียวแล้วก็ลอยเสมอไปทุก ๆ ปี ไม่ต้องทำใหม่ อนึ่ง เมื่อถึงคราวลอยพระประทีปเดือน ๑๒ โปรดฯ ให้แต่งเรือพระที่นั่งกิ่งจริงๆ ๒ ลำ ลำ ๑ ตั้งพระชัยวัฒน์ในบุษบก อีกลำ ๑ ตั้งพานทองสองชั้นมีพุ่มดอกไม้พุทธบูชา ทำฉัตรเทียนเป็นเครื่องสูงตั้งรายสำหรับทรงจุด เมื่อเสด็จลงลอยพระ ประทีป โปรดฯ ให้เรือกิ่งใหญ่ลำที่ทรงพระชัยวัฒน์มาเทียบที่เรือบัลลังก์ก่อนเรืออื่น เสด็จลงทรงจุดไฟเครื่องนมัสการแล้วเสด็จขึ้นประทับบนเรือบัลลังก์ ในเวลาที่จุดไฟตามเครื่องสูงในเรือนั้น โปรดฯ ให้เห่เรือใช้บทของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศบ้าง บทพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยบ้าง ถวายทรงตามพอพระราชหฤทัยแล้วจึงให้เคลื่อนเรือนั้นไป สันนิษฐานว่าที่เอาบทเห่เรือเล่นมาใช้เห่เรือหลวงจะเริ่มเกิดขึ้นเมื่อเปลี่ยนระเบียบการลอยพระประทีป แล้วจึงโปรดฯ ให้ใช้ในเวลาเสด็จพยุหยาตราทางชลมารคต่อมา
ว่าตามที่เคยสังเกตเห็น ลักษณะเห่เรือกระบวนหลวง ซึ่งตั้งเป็นแบบมาแต่รัชกาลที่ ๔ นั้น เมื่อเสด็จลงประทับในเรือพระที่นั่งแล้ว หลวงพิศณุเสนีกับขุนรามเภรีผู้เป็นต้นบท (จะเป็นโดยตำแหน่งหรือโดยเฉพาะตัวข้าพเจ้าไม่ทราบแน่) คนหนึ่งนั่งคุกเข่าประนมมือเห่โคลงนำกาพย์ บางทีเรียกกันว่า เกริ่นโคลง ก็เคยได้ยินเมื่อจบบทโคลงแล้วบ่อโทนจึงบอก “ออกเรือพระที่นั่ง” พลพายนกบินจังหวะช้าเพราะ (เสด็จไปพระราชทานพระกฐินวัดอรุณราชวรารามระยะทางใกล้กับท่าราชวรดิฐและ) เรือตามนํ้าไม่หนักแรงผจงพายเอางามได้ ใช้ทำนองเห่ช้า เข้าใจว่าได้กับที่เรียกในตำราว่าช้าลวะเห่ พอจวนจะถึงที่ประทับ ต้นบทก็ชักสวะเห่ คำนี้จะหมายความอย่างไรยังคิดไม่เห็น คะเนพอจบบทเรือพระที่นั่งก็ถึงท่าฉนวนที่จอด ครั้นขากลับเรือทวนนํ้าต้องพายหนักจึงพายจังหวะเร็วขึ้นใช้เห่ทำนองเร็ว มีพลพายรับ “ฮะไฮ้” นั้น เข้าใจว่าได้กับที่เรียกในตำราว่ามูลเห่ คงหมายความว่าเห่เป็นพื้นเมื่อจบบทพายจํ้า ๓ ทีส่งทุกบท ลักษณะการเห่เรือหลวงเคยเห็นดังกล่าวมานี้
ทีนี้จะกล่าวถึงตำนานเห่เรือที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ต่อไป
บทเห่เรือชองเจ้าฟ้าธรรมธิเบศมี ๒ เรื่อง เรื่องที่ ๑ ชมพยุหยาตราทางชลมารค ขึ้นต้นแต่ “พระเสด็จโดยแดนชล ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย” ต่อชมกระบวนเรือ ว่าด้วยชมปลา ชมไม้ ชมนก เป็นนิราศ บทเห่เรือนี้เห็นได้ในสำนวนว่า เจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงนิพนธ์สำหรับเห่เรือพระที่นั่งของท่านเองเวลาตามเสด็จขึ้นพระบาท ออกจากจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเช้า พอเย็นก็ถึงท่าเจ้าสนุก
บทเห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศเรื่องที่ ๒ นั้นเป็นคำสังวาส เอาเรื่อง พระยาครุฑลักนางกากีมานำบท ขึ้นต้นว่า “กางกรโอบอุ้มแก้ว เจ้างามแพร้วสบสรรพางค์” แล้วว่าต่อไปเป็นกระบวนสังวาสจนจบ ถ้าสังเกตจะเห็นได้ในสำนวนว่า เอาเรื่องจริงอันเป็นความขำลี้ลับในพระหฤทัยของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศออกมาว่าตลอดทั้งเรื่อง เรื่องที่ว่านั้น อาจจะรู้ได้ในปัจจุบันนี้ ด้วยมีปรากฏอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดารที่ได้กล่าวถึงเจ้าฟ้าธรรมธิเบศลอบผูกสมัครรักใคร่กับเจ้าฟ้าสังวาล จึงเข้าใจว่าบทเรื่องหลังนี้ ว่าด้วยเรื่องสังวาสเจ้าฟ้าสังวาลทั้งสิ้น ด้วยเหตุนี้แต่เดิมเห็นจะใช้บทเรื่องนี้เห่แต่เฉพาะเวลาทรงเรือประพาสโดยลำพัง เช่น เที่ยวทุ่ง เป็นต้น
บทเห่เรือพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ตั้งแต่ชมกับข้าวของกิน ขึ้นว่า “มัศหมั่นแกงแก้วตา หอมยี่หร่ารสร้อนแรง” เป็นต้น ตลอดจนว่าด้วยงานนักขัตฤกษ์ เข้าใจว่าทรงพระราชนิพนธ์แต่เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ผู้หลักผู้ใหญ่เล่ากันมาว่า พระราชนิพนธ์นี้ทรงชมสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี แต่ยังเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ ด้วยกระบวนแต่งเครื่องเสวยไม่มีผู้ใดจะดีเสมอ ในครั้งนั้น บทเห่เรือซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชนิพนธ์ก็สำหรับเห่เรือเสด็จประพาส มิได้ใช้ในราชการ เรื่องเห่เรือในราชการนั้น โคลงพยุหยาตราพระกฐิน ซึ่งกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์เมื่อรัชกาลที่ ๓ ไม่ได้กล่าวถึงเห่เรือเลย จึงเข้าใจว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯ ให้เอาบทเห่เรือทั้งบทครั้งกรุงศรีอยุธยาและบทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ มาใช้เห่เรือในราชการแต่เมื่อในรัชกาลที่ ๔
บทเห่พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ นั้นมี ๔ บท คือ ชมสวนบท ๑ ชมนกบท ๑ ชมไม้บท ๑ ชมโฉมบท ๑ ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อใช้บทเห่เรือเล่นเห่เรือหลวงเป็นประเพณีมาแต่รัชกาลก่อนแล้ว สำหรับให้เห่ถวายเวลาเสด็จลงลอยพระประทีปดังกล่าวมา ไม่ใคร่จะได้ใช้ในที่อื่น นานๆ ได้ยินเอาไปเห่กระบวนพระกฐินพยุหยาตราครั้ง ๑
บทเห่พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๖ ทรงพระราชนิพนธ์พระราชทาน สำหรับพิมพ์ในหนังสือสมุทสาร อุดหนุนราชนาวีสมาคม เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๕๗ เอาเค้าเรื่องบทเห่เรือเก่ามาเทียบสิ่งซึ่งเป็นอยู่ในสมัยเมื่อทรงพระราชนิพนธ์ เป็นต้นว่าเห่เก่าชมกระบวนเรือพาย ซึ่งเป็นเรือพระที่นั่งและเรือรบเรือไล่ในครั้งนั้น
พระราชนิพนธ์ทรงชมเรือพระที่นั่งและเรือรบเรือไล่ ซึ่งเป็นเรือกลไฟในเวลานี้ ถึงบทอื่นก็ทรงเทียบให้ตรงกับการที่เป็นอยู่ ทั้งในทางที่พรรณนาและในทางกลอนสังวาส ถ้าผู้เป็นนักเรียนโบราณคดีอ่านด้วยความสังเกตบทเห่เรือตั้งแต่แต่งครั้งกรุงศรีอยุธยา และที่แต่งครั้งรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร์และพระราชนิพนธํในรัชกาลที่ ๖ จะได้ประโยชน์ความเข้าใจการที่เปลี่ยนแปลงมาโดยลำดับ ทั้งความนิยมและการงานนอกจากประโยชน์ที่ได้ในทางอ่านหนังสือกลอนที่แต่งดีอีกส่วน ๑
บทเห่เรือพระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์นั้น สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทูลเชิญให้ทรงพระนิพนธ์ เมื่องานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยมีการสมโภชส่วนกระทรวงทหารเรือสนองพระเดชพระคุณ เมื่อวันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๔ มีการตกแต่งสถานที่ในกรมทหารเรือแถวท่าราชวรดิฐทั้งสองฟากแม่นํ้า ตลอดถึงวัดอรุณราชวราราม และมีกระบวนแห่เรือในแม่นํ้า บทเห่เรือนี้เห่ในเรือพระที่นั่งกิ่งเมื่อมาจอดถวายชัยมงคลที่ท่าราชวรดิฐ ตำนานของบทเห่เรือมีดังแสดงมานี้.
พระประวัติเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ไชยเชษฐสุริยวงศ์ มีพระนามที่เรียกกันเป็น สามัญว่า “เจ้าฟ้ากุ้ง” เป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ ในสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ และสมเด็จพระพันวัสสาใหญ่ ซึ่งโปรดให้สถาปนาเป็น กรมหลวงอภัยนุชิต เป็นพระมารดา เจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงมีพระภคินีร่วมพระชนนีอีก ๖ พระองค์ รวมเป็น ๗ พระองค์ด้วยกัน คือ เจ้าฟ้าหญิงบรม (กรมขุนเสนีนุรักษ์) ๑ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ๑ เจ้าฟ้าหญิงธิดา ๑ เจ้าฟ้าหญิงรัศมี ๑ เจ้าฟ้าหญิงสุริยวงศ์ ๑ เจ้าฟ้าหญิงสุริยา ๑ เจ้าฟ้าหญิงนุ่ม หรือ อินทสุดาวดี ๑ และทรงมีพระเจ้าน้องยาและน้องนางต่างพระชนนีอีกหลายองค์ เมื่อสมเด็จพระราชบิดาได้เสวยราชย์แล้ว โปรดให้สถาปนาพระอิสริยยศเจ้าฟ้าธรรมธิเบศเป็นเจ้าฟ้าต่างกรม มีพระนามว่า เจ้าฟ้าฯ กรมขุนเสนาพิทักษ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๒๗๖
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์ ทรงเป็นกวีเอกองค์หนึ่งของไทย ได้ทรงนิพนธ์บทร้อยกรองไว้หลายเรื่อง แต่บทที่นับถือกันว่าไพเราะอย่างยอดเยี่ยมเป็นที่ขึ้นชื่อลือชาก็คือ บทเห่เรือ ๔ บท บทเห่เรื่องกากี ๓ บท เห่สังวาส และ เห่ครวญ อีกอย่างละ ๑ บท กับ กาพย์ห่อโคลง นิราศธารโศก และ นิราศธารทองแดง รวม ๒ เรื่อง บทเห่เรือก็คือ บทเห่ชมเรือกระบวน บทเห่ชมปลา และชมนกชมไม้เป็นต้น ซึ่งเราท่านย่อมรู้จักกันดีแล้วเป็นส่วนมาก เพราะเป็นแบบฉบับของบทเห่เรือสำนวนต่างๆ ซึ่งแต่งกันต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ส่วนกาพย์ห่อโคลงนั้น ทรงนิพนธ์เป็นอย่างนิราศ นอกจากทรงนิพนธ์ร้อยกรองพรรณนาเรื่องราวอย่างอื่นแล้ว ยังพรรณนาถึงลักษณะของป่าและสัตว์นานาพันธุ์ใว้อย่าง ไพเราะ
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ทรงมีเจ้าฟ้าชาย “ลูกพี่ลูกน้อง” ซึ่งควรกล่าวถึงอยู่พระองค์หนึ่ง คือ เจ้าฟ้านเรนทร์ กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ และเป็น สมเด็จพระเจ้าหลานเธอในสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ซึ่งปรากฏว่าสมเด็จพระเจ้าบรมโกศทรงโปรดปรานรักใคร่มาก แต่เจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ เสด็จออกทรงผนวชเป็นพระภิกษุในพระบวรพุทธศาสนา เมื่อสมเด็จพระเจ้าท้ายสระทรงประชวรหนัก จึงโปรดมอบราชสมบัติให้แก่เจ้าฟ้าอภัยพระราชโอรสอีกองค์หนึ่ง สมเด็จพระเจ้าบรมโกศซึ่งขณะนั้นทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชไม่พอพระทัย และตรัสว่าถ้าโปรดมอบราชสมบัติให้แก่เจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์จึงจะยอมถวาย สมเด็จพระมหาอุปราชกับเจ้าฟ้าอภัยจึงได้รบพุ่งแย่งราชสมบัติกันขึ้น และในที่สุดเจ้าฟ้าอภัยพ่ายแพ้ พระมหาอุปราชได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ส่วนเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์คงทรงผนวชพระและเสด็จประทับอยู่ในวัดยอดเกาะมิได้ลาผนวช ด้วยเหตุนี้ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศกรมขุนเสนาพิทักษ์คงจะทรงเหนียนหน่าย ด้วยทรงเกรงว่าเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ จะเป็นศัตรูราชสมบัติจึงคิดหาทางกำจัดอยู่ตลอดมา แต่พิจารณาดู เจ้าฟ้าลูกพี่และเจ้าฟ้าลูกน้องสองพระองค์นี้ ทรงมีวิถีชีวิตประสานกันในบางตอน ทั้งในส่วนที่เป็นศัตรูกันและเกื้อกูลกัน
แต่วิถีชีวิตชองเจ้าฟ้าธรรมธิเบศนั้น นอกจากเป็นอัจฉริยะในทางกวีแล้ว ในฐานะเป็นเจ้าฟ้าและเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของพระเจ้าแผ่นดิน ทรงดำรงอยู่ในตำแหน่งรัชทายาท จะได้สืบราชสมบัติเป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ต่อมา ชึ่งเป็นพระราชอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ แต่ก็ทรงมีวิถีชีวิตโลดโผนมาก ประดุจทรงมีเส้นชีวิตอยู่ ๒ เส้น กล่าวคือ เส้นหนึ่งกำลังแล่นขึ้นสู่พระราชอิสริยยศอันยิ่งใหญ่และอีกเส้นหนึ่งกำลังแล่นลงต่ำเพื่อรับพระราชอาชญากรรมอันมหันต์ เส้นวิถีชีวิตทั้งสองนี้ต่างก็แข่งขันชิงความมีชัยชำนะแก่กัน ดังจะเห็นได้ต่อไป
เมื่อปี พ.ศ. ๒๒๗๘ ขณะที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงพระประชวร และประทับอยู่ในพระราชวัง เจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ก็เสด็จเข้ามาประทับอยู่ ณ วัดโคกแสง ภายในพระนคร และเสด็จเข้าเยี่ยมพระอาการประชวรเนืองๆ ครั้นราตรีกาลวันหนึ่ง เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์จึงตรัสใช้ให้พระองค์เจ้าชื่น และพระองค์เจ้าเกิด พระธิดาชองพระองค์เอง ไปทูลลวงนิมนต์เจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ในวัดโคกแสง ให้เสด็จเข้ามาเยี่ยมพระอาการประชวรชองสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ส่วนเจ้าฟ้าธรรมธิเบศก็ทรงพระแสงดาบแอบพระทวารคอยทีอยู่ พอเจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์เสด็จผ่านพระทวารเข้ามา เจ้าฟ้าธรรมธิเบศก็จ้วงฟันด้วยพระแสงดาบ บังเอิญฟันไม่เข้า บางทีเจ้าฟ้าพระจะอยู่ยงคงกระพันชาตรี จึงเพียงแต่จีวรขาดไป ท่านจึงเสด็จเลยเข้าไปเฝ้าเยี่ยมพระอาการประชวรสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถึงในพระที่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตรเห็นจีวรขาดจึงตรัสถาม เจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ ก็ถวายพระพรว่า เจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงหยอกเล่น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพิโรธเป็นอันมาก พอเจ้าฟ้าพระเสด็จกลับแล้ว จึงมีพระราชโองการตรัสให้ค้นหาตัวเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ จนทั่วพระราชวังก็ไม่พบ คงได้ตัวแต่พระองค์เจ้าชื่นและพระองค์เจ้าเกิด จึงมีพระราชดำรัสสั่งให้เอาไปสำเร็จโทษเสียทั้งสององค์ ส่วนเจ้าฟ้าธรรมธิเบศนั้นทรงกลัวพระราชอาชญา รีบเสด็จหนีไปยังตำหนักพระชนนี กรมหลวงอภัยนุชิตก็ตกพระทัย จึงเสด็จไปเฝ้าเจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์วิงวอนขอให้ทรงช่วย เจ้าฟ้าพระทรงแนะนำให้เสด็จออกทรงผนวชเสีย กรมหลวงอภัยนุชิตจึงทรงพาเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไปทรงผนวชอยู่ ณ วัดโคกแสง มีพระนามฉายาในสมณเพศว่า “สิริปาโล” จึงเป็นอันว่า ผ้ากาสาวพัสตร์ได้ช่วยให้รอดพ้นจากพระราชอาชญากรรมมาได้ครั้งหนึ่ง
ในระยะที่ทรงผนวชอยู่ ณ วัดโคกแสงนี้ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศได้ทรงศึกษาและใช้พระปรีชาญาณทางกวี ทรงนิพนธ์วรรณคดีแห่งพระพุทธศาสนาขึ้น ๒ เรื่อง คือ ทรงนิพนธ์นันโทปนันทสูตรคำหลวง เมื่อ พ.ศ. ๒๒๗๙ และทรงนิพนธ์พระมาลัยสูตรคำหลวง เมื่อ พ.ศ. ๒๒๘๐ ครั้นในปลายปี พ.ศ. ๒๒๘๐ นั้น กรมหลวงอภัยนุชิตผู้เป็นพระชนนีทรงประชวรหนัก ได้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวขอพระราชทานอภัยโทษให้เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดพระราชทาน แล้วกรมหลวงอภัยนุชิตก็สิ้นพระชนม์ ฝ่ายเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์ทรงทราบว่าพ้นโทษแล้ว ก็ทรงลาผนวช เสด็จเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเหมือนอย่างแต่ก่อนกาล เส้นวิถีพระชนมชีพในทางพระราชอิสริยยศก็มีทางที่จะสูงส่งต่อไป
ต่อมาอีก ๔ ปี กล่าวคือ ใน พ.ศ. ๒๒๘๔ พระราชโกษา (ปาน) บ้านข้างวัดระฆัง (ซึ่งเข้าใจกันว่าที่เรียกวัดวรโพธิเดี๋ยวนี้) ได้กราบทูลขอให้ทรงสถาปนา เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์ขึ้นเป็นพระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงตรัสให้ประชุมเสนาบดี ครั้นประชุมปรึกษาเห็นชอบพร้อมกันแล้ว จึงโปรดให้ตั้งการพระราชพิธีอุปราชาภิเษก ทรงสถาปนาเจ้าฟ้าฯ กรมขุนเสนาพิทักษ์ ขึ้นดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และโปรดให้สถาปนา เจ้าฟ้าหญิงอินทสุดาวดี พระราชธิดา ซึ่งเป็นกนิษฐภคินีร่วมพระชนนีกับกรมพระราชวังบวรฯ เป็นกรมขุนยิสารเสนี หรือพิศาลเสนี แล้วพระราชทานให้เป็นอัครมเหสีของกรมพระราชวังบวร เมื่อเสด็จดำรงพระราชอิสริยยศเป็นกรมพระราชวังบวรฯ อยู่นั้น ได้ทรงอำนวยการเป็นแม่กองปฏิสังขรณ์วัดพระศรีสรรเพชญ์และทรงควบคุมงานต่อพระเศียรพระมงคลบพิตร และรื้อมณฑปที่ประดิษฐาน พระมงคลบพิตรก่อใหม่ แปลงเป็นวิหาร ทรงคุมงานอยู่ ๒ ปี จึงเสร็จและทรงอำนวยการซ่อมพระที่นั่งวิหารสมเด็จอีกด้วย นอกจากทรงมีกรมขุนยิสารเสนีเป็นพระอัครมเหสีอยู่แล้ว กรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์ยังทรงมีพระชายาและเจ้าจอมหม่อมห้ามอีกหลายองค์และหลายคน มีรายนามเท่าที่สอบค้นได้ดังนี้
(๑) พระอัครชายา ในพระราชพงศาวดารว่าเจ้าฟ้าหญิงอินทสุดาวดี พระกนิษฐภคินีร่วมพระชนนีเดียวกัน ชื่งได้รับสถาปนาขึ้นเป็นกรมขุนยิสารเสนี ดังกล่าวมาข้างต้น แต่บางแห่งก็ว่าเจ้าฟ้านุ่ม พระธิดากรมหลวงพิพิธมนตรี พระพันวสาน้อย เป็นพระกนิษฐภคินีต่างมารดากัน ไม่ปรากฏว่ามีพระโอรสธิดา
(๒) เจ้าฟ้าหญิงเส มีพระธิดา ทรงพระนามเจ้าฟ้าศรี
(๓) หม่อมพัน มีพระโอรสพระนามว่าพระองค์เจ้าอาทิตย์ ภายหลัง ได้เป็นกรมหมื่นพิทักษ์ภูเบศ
(๔) หม่อมเหม หรือ เหญก มีพระโอรสหรือธิดาพระนามว่าพระองค์ เจ้าฉาย หรือ ฉัตร หรือเกิด (คงจะเป็นองค์ที่ถูกลงพระราชอาชญาสิ้นชีวิตในคราวไปลวงนิมนต์เจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์)
(๕) หม่อมเจ้าหญิงสวย มีพระราชธิดา ๓ คือ พระองค์เจ้าหญิงมิตร พระองค์เจ้าหญิงทับ และพระองค์เจ้าหญิงชื่น (ถูกลงพระราชอาชญาสิ้นชีวิตในคราวไปลวงนิมนต์เจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์)
(๖) หม่อมจัน มีพระโอรส คือพระองค์เจ้าศรีสังข์
(๗) หม่อมสรวย มีพระธิดา คือพระองค์เจ้าหญิงตา
(๘) หม่อมทองแดง มีพระโอรส คือพระองค์เจ้าชายแม้น
(๙) หม่อมเจ้าหญิงสร้อย มีพระธิดา คือพระองค์เจ้าหญิงดารา
(๑๐) หม่อมสุ่น มีพระธิดา คือพระองค์เจ้าหญิงชี และพระองค์เจ้า
หญิงชาติ
(๑๑) หม่อมต่วน มีพระโอรส คือพระองค์เจ้าชายมิ่ง
กรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์ ทรงเป็นนักรักนักพิศวาสที่ลือชื่อพระองค์หนึ่ง นอกจากจะมีพระชายาและเจ้าจอมหม่อมห้าม ดังปรากฏพระนามข้างต้นแล้ว คงจะทรงมี “นางรักนักสนม” อีกหลายคน ดังปรากฏในกาพย์ห่อโคลง ซึ่งพระองค์ทรงพระนิพนธ์ไวัว่า
“เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ	ไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ทรง
นางรักนักสนมองค์	อ่าห้อชล้อมพร้อมบริบูรณ์
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศเชื้อ	รพิพงศ์
ไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ทรง	เลิศหล้า
นางรักนักสนมองค์	อภิชาติ
คับคั่งนั่งเรียงหน้า	เฟ่าพร้อมบริบูรณ์”
เมื่อมาถึงตอนนี้ แสดงว่าเส้นวิถีแห่งพระชนมชีพในทางอิสริยยศของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กำลังสุกใสรุ่งโรจน์และสูงส่งด้วยพระราชอิสริยยศและอำนาจอันยิ่งใหญ่
แต่ได้กล่าวมาแล้วว่า เส้นชีวิตของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศมี ๒ เส้น ต่างก็ชิงกันแล่นแข่งขันแย่งชัยจะเอาชำนะแก่กัน ธรรมดาคนเราถึงจะดีแสนดี ก็อย่าหวังเลยว่าตนเองจะมีแต่มิตร มีแต่คนรักปราศจากศัตรู อันที่จริงคนเรา เมื่อตัวและตำแหน่งหน้าที่ยังเล็ก ศัตรูก็ยังมีตัวเล็กๆ อยู่ เมื่อเราใหญ่โตขึ้น ศัตรูก็ใหญ่โตขึ้นตามตัว เมื่อวิถีชีวิตด้านหนึ่งกำลังรุ่งโรจน์ด้วยอำนาจและอิสริยยศอันสูงส่ง อีกด้านหนึ่งก็กำลังแล่นตํ่าเข้าสู่อาชญากรรมอย่างมหันต์ เมื่อนึกถึงอาชญากรรม ก็ย่อมทำให้คนเรามีสติเกิดความระมัดระวัง แต่เมื่ออยู่ในอำนาจและอิสริยยศ ก็ย่อมพาให้สรรพสัตว์ลุ่มหลงทะนงตน ลืมเกรงกลัวบาปกรรม เฉกเช่นพระยาครุฑผู้เป็น ราชาแห่งปักษีชาติ สถิตอยู่ถึงทิพยสถานพิมานสิมพลีมีฤทธิ์อำนาจมาก สามารถบินข้ามสัปตนทีสีทันดรมาสู่เมืองมนุษย์ แล้วแปลงกายเป็นมานพน้อยชาญสกา ไปท้าเล่นพนันกันกับพระเจ้าพรหมหัตก็ได้ แต่พอเหลือบเห็นนางกากีอัครมเหสีสำอางโฉมของพระเจ้าพรหมทัต ก็เกิดจิตปฏิพัทธ์ลืมบาปกรรม ประกอบด้วยความทะนงตนว่ามีฤทธิ์และอำนาจ ครั้นเลิกเล่นสกา ออกมาจากพระราชมนเทียรของพระเจ้าพรหมทัตแล้ว ก็ประพฤติตนไปตามฤทธิ์และอำนาจเช่นที่กล่าวว่า
กาพย์
สุบรรณสำแดงฤทธิ์	ให้มืดมิดปิดอัมพร
ร่อนลงตรงบัญชร	จรสู่น้องแก้วกากี
กล่าวรสพจนาท	สายสุดสวาทเจริญศรี
ผินหน้ามาพาที	พี่คือชายชาญสกา
ประสงค์จำนงรัก	จึงลอบลักเข้ามาหา
หวังเชิญแก้วกานดา	ไปสู่ฟ้าพิมานจันทร์
เสวยรมย์สมบัติพี่	ในสิมพลีเกษมสันต์
แล้วจะพาเจ้าจรจรัล	เที่ยวชมชั้นพระเมรุธร
พี่จะชี้ชมทรายแก้ว	งามพรายแพร้วเชิงสิงขร
แม้น้ำสีทันดร	สิงขรกั้นเป็นกันกง
จะพาชมพิทยาธร	ฝูงกินนรแลเหมหงส์
เหล่าสัตว์ตระกูลวงศ์	อยู่ในดงเขาสัตตภัณฑ์
จะได้ชมนารีผล	งามสกลดังแสร้งสรรค์
อยู่ยอดเขาอัสกรรณ	ฝูงคนธรรพ์มาเชยชม
จะพาไปไกรลาส	เฝ้าเบื้องบาทพระสยม
ดูเทพมาบังคม	จับระบำรำผาลา
เทพบุตรตีวงซ้าย	สาวสวรรค์ย้ายมาฝ่ายขวา
แลกเปลี่ยนเวียนไปมา	กรคว้าไขว่ไล่พัลวัน
อย่าอาลัยมนุษย์เลย	ไปชมเชยพิมานสวรรค์
ว่าพลางทางติดพัน	ผันจุมพิตติดชมนาง ฯ
โคลง
กากีกรป้องปัด	กรครุฑ
ไยจึ่งมายื้อยุด	เหนี่ยวน้อง
ไม่เกรงพระปิ่นมกุฎ	จอมราช เลยนา
มาอาจออกคำพร้อง	ล่อเลี้ยวเจรจา ฯ
กางกรอุ้มโอบแก้ว	กากี
ปีกกระพือพาศรี	สู่งิ้ว
ฉวยฉาบคาบนาคี	เป็นเหยื่อ
หางกระหวัดรัดหิ้ว	สู่ไม้รังเรียง ฯ
บทร้อยกรองเรื่องกากี ที่คัดมาเฉพาะบางบทและบางตอนนี้ คือ บทเห่เรื่องกากี พระนิพนธ์ชองเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ พระองค์ผู้ทรงดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลพระองค์หนึ่ง ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ถ้าพิจารณาตามบทพระนิพนธ์เรื่องนางกากี และพระยาครุฑก็ประดุจมีความหมายอันแฝงไว้ซึ่งเหตุการณ์ตอนสำคัญที่สร้างอวสานแห่งชีวประวัติของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ เพราะปรากฏว่า ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๒๙๘ ขณะที่กรมพระราชวังบวรฯ กำลังทรงประชวร เป็นพระโรคคุดทะราดอยู่ วันหนึ่งมีพระบัณฑูรให้ตำรวจมาเอาตัวเจ้ากรม ปลัดกรม นายเวร ปลัดเวร ในกรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ และกรมหมื่นเสพภักดี มาถามว่า เจ้ากรมเป็นแต่หมื่น ตั้งกันในกรมขึ้นเป็นขุน ทำสูงกว่าศักดิ์ ให้ลง พระราชอาชญาโบยหลังคนละ ๑๕ ทีบ้าง ๒๐ ทีบ้าง กรมหมื่นทั้งสามพระองค์นั้น เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมโกศและเป็นพระอนุชาต่างชนนีกับกรมพระราชวังบวรฯ และคงจะเป็นด้วยเหตุนี้ กรมหมื่นสุนทรเทพจึงทรงผูกอาฆาต ได้นำเรื่องราวขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นการลับว่า กรมพระราชวังบวรฯ ลอบเสด็จเข้าไปเป็นชู้กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ถึงในพระราชวัง เป็นหลายครั้ง (ทำพระองค์เป็นพระยาครุฑ) เจ้าฟ้าสังวาลย์เป็นพระมเหสีองค์หนึ่งของสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ และทรงมีพระราชโอรสธิดากับสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ๔ พระองค์ คือ เจ้าฟ้ากุณฑล ๑ เจ้าฟ้าอาภรณ์ ๑ เจ้าฟ้ามงกุฎ ๑ และเจ้าฟ้าสังคีต ๑ สมเด็จพระเจ้าบรมโกศจึงมีพระราชโองการให้ชำระ เจ้าฟ้าสังวาลย์ก็ทรงรับเป็นสัตย์ แล้วมีพระราชโองการให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงธิดาและเจ้าฟ้าหญิงสุริยวงศํให้ไปเชิญเสด็จกรมพระราชวังบวรฯ ลงมาเฝ้า เจ้าฟ้าทั้งสองกราบทูลว่าเป็นอริกันอยู่ จะไปเชิญเสด็จมิได้ จึงดำรัสใช้เจ้าจอมจันทน์ ให้ขึ้นไปทูลเชิญเสด็จกรมพระราชวังบวรฯ ครั้นเสด็จมาถึงจึงมีพระราชดำรัสสั่งพระมหาเทพให้ลงพระราชอาชญาจำห้าประการ และให้มีกระทู้ซักถามตามคำฟ้อง กรมพระราชวังบวรฯ ก็ทรงรับเป็นสัตย์ตลอดข้อหา ครั้นถึงวันแรมค่ำหนึ่ง เดือนเก้า (พ.ศ. ๒๒๙๘) มีพระราชดำรัสให้ผูกกรมพระราชวังบวรฯ แล้วให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนได้ยี่สิบที เกิดลมจุก กรมหมื่นสุนทรเทพขึ้นไปกราบทูลว่าจุกหนัก จะขอพระราชทานให้แก้เสีย จึงมีพระราชโองการสั่งให้ริบ ถึง ณ วันแรมสองคํ่าให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนอีกสองยกเป็นหกสิบที และให้นาบพระบาทด้วย แล้วดำรัสสั่งให้เฆี่ยนยกสามสิบทีไปจนกว่าจะครบสองร้อยสามสิบที โปรดให้เสนาบดีและลูกขุนพิพากษาโทษว่าจะเป็นประการใด เสนาบดีและลูกขุนปรึกษากันว่า ต้องด้วยพระราชกำหนดกฎมนเทียรบาล จึงกราบทูลว่าโทษกรมพระราชวังบวรฯ เป็นมหันตโทษ ถึงประหารชีวิตเป็นหลายข้อ จะขอพระราชทานให้สำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ตามขัตติยประเพณี จึงทรงพระกรุณาตรัสขอชีวิตไว้ แต่ให้นาบพระนลาฏ ถอดเสียจากเจ้าเป็นไพร่ กรมพระราชวังบวรฯ ต้องรับพระราชอาชญา เฆี่ยนอีกสี่ยกเป็นร้อยแปดสิบทีก็ดับสูญสิ้นพระชนม์ ส่วนเจ้าฟ้าสังวาลย์นั้น ให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนหนึ่งยก สามสิบที ให้ถอดเป็นไพร่ จำไว้กว่าจะตาย เจ้าฟ้าสังวาลย์อยู่ได้สามวันก็สิ้นพระชนม์ ก็สมด้วยพระนิพนธ์กาพย์เห่ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศเอง ตอนกากีตอบเป็นเชิงเตือนพระยาครุฑว่า
ตอบรสพจน์วาที	ตัวเจ้านี้อหังการ
ไม่เกรงพระภูบาล	ทั้งภัยพาลในอบาย
ถึงเป็นชายชาญสกา	ไม่เจตนาอย่าพักหมาย
ฝ่ายเจ้าก็เลิศชาย	สายสุริยวงศ์พงศ์เทวัญ
เสวยทิพยพิมานทอง	ฝูงนางน้องล้วนสาวสวรรค์
ไม่ควรมาผูกพัน	จะพากันตกนรกานต์
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ จึงโปรดให้เอาพระศพกรมพระ ราชวังบวรฯ กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ไปฝังไว้ด้วยกัน ณ วัดไชยวัฒนาราม เข้าใจว่าเจ้าฟ้ากากีและเจ้าฟ้าพระยาครุฑ ทั้งสองพระองค์นี้คงจะสิ้นพระชนม์ในเวลาใกล้เคียงกัน ระหว่างวันแรม ๒ คํ่า ถึงวันแรม ๕ คํ่า เดือน ๙ ปีกุน สัปตศก พ.ศ. ๒๒๙๘ กล่าวคือราว ๒๐๗ ปีมาแล้ว เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์ คงจะมีพระชนม์สืบมาจนถึงวันทิวงคตไม่เกิน ๔๐ พระพรรษา ถ้าสามารถเสด็จดำรงพระราชอิสริยยศและทรงพระชนมชีพอยู่ได้ตลอดมาอีกประมาณสัก ๓ ปี ก็จะได้เสวยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยา สืบสนองพระองค์สมเด็จพระราชบิดา ซึ่งเสด็จสวรรคตด้วยพระโรคชรา เมื่อ พ.ศ. ๒๓๐๑ และถ้าเหตุการณ์เป็นไปดังกล่าว คาดหมายนี้ วรรณคดีไทยในรัชสมัยของ พระองค์คงจะรุ่งเรืองขึ้นอีกหาน้อยไม่ และบางทีกรุงศรีอยุธยาราชธานีอันรุ่งเรืองยิ่งของไทย จะยังไม่วอดวายด้วยความเหลวแหลกภายในและยุทธภัยภายนอก ดังที่เป็นมาแล้ว ซึ่งเป็นเรื่องน่าคิด ทั้งนี้แสดงให้เห็นว่า เส้นวิถีชีวิตของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศในด้านพระราชอาชญากรรม ย่อมมีกำลังแล่นเร็วและแข็งแรงกว่า สามารถแย่งเอาชัยชำนะด้านพระอิสริยยศไปได้อย่างหวุดหวิด
พระราชอิสริยยศอันรุ่งโรจน์และพระราชอาชญากรรมอันเป็นมหันตโทษ ซึ่งเจ้าฟ้าพระองค์นั้นได้เสพเสวยก็ดับสูญไปตามกระแสชีวิต เป็นเวลาล่วงมากว่า ๒๐๐ ปีแล้ว อดีตกาลอันมืดมัวได้ปิดบังให้เราลืมเหตุการณ์เหล่านั้นเสียสิ้นโดยไม่มีใครนำมาใส่ใจ แต่สิ่งที่ยังทำให้เราพากันรำลึกได้และยังต้องรำลึกถึงเจ้าฟ้าพระองค์นั้นด้วยความเคารพยกย่องเป็นอย่างยิ่ง ก็คือ วรรณกรรมอันลํ้าเลิศชองพระองค์ ซึ่งทรงนิพนธ์ขึ้นไว้ด้วยพระปรีชาญาณอันสุขุมคัมภีรภาพ
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์นับเป็นกวีเอกองค์หนึ่งชองไทย ทรงมีฝีพระโอษฐ์อันไพเราะสละสลวยจับใจ บทพระราชนิพนธ์กาพย์เห่เรีอและกาพย์ห่อโคลงทุกเรื่อง ย่อมมีมธุรสซาบซึ้งหวานจับใจเกินกว่าที่กวีคนใดจะร้อยกรองขึ้นได้เทียมเท่า เสมือนหนึ่งว่าอักษรทุกตัวนั้นทรงเขียนไว้ด้วยเส้นลายลิขิตที่ฉาบชุบให้ชุ่ม แช่ด้วยนํ้าผึ้งอันแสนหวาน ส่วนบทร้อยกรองเรื่องนันโทปนันทสูตรคำหลวงและพระมาลัยสูตรคำหลวงนั้นเล่า ก็ดูช่างทรงพินิจแบบแห่งการประพันธ์เลือกสรรเอามาร้อยกรองให้เหมาะแก่เรื่อง ซึ่งเป็นหลักธรรมได้เป็นอย่างดีแม้เพียงแต่ได้ฟังจังหวะแห่งกระแสเสียงที่มีผู้กำหนดอ่านไปตามลักษณะแห่งบทกวีนิพนธ์ ก็สามารถโน้มน้าวดวงจิตชองผู้อ่านและผู้ฟังให้เกิดความเชื่อ ความเลื่อมใสไปตามกระแสเสียง พาดวงจิตให้ปลอดโปร่งซาบซึ้งต่อรส พระสัทธรรมและซึมซาบในรสวรรณคดีควบกันไป วรรณคดีของกวีเจ้าฟ้ากรุงเก่าพระองค์นี้จึงนับเป็นวรรณคดีไทยอันทรงค่าอย่างลํ้าเลิศหาที่เปรียบมิได้

ลำดับปีในพระชนมายุของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ
พ.ศ. ๒๒๖๗	ดำรงพระยศเป็นเจ้าฟ้าฯ กรมขุนเสนาพิทักษ์
พ.ศ. ๒๖๗๘	เสด็จหนีพระราชอาชญา ออกทรงผนวช
พ.ศ. ๒๒๗๙	ทรงนิพนธ์นันโทปนันทสูตรคำหลวง
พ.ศ. ๒๒๘๐	ทรงนิพนธ์พระมาลัยสูตรคำหลวง
พ.ศ. ๒๒๘๔	ดำรงพระยศเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
พ.ศ. ๒๒๙๘	ต้องพระราชอาชญาเฆี่ยนถึงทิวงคต
งานวรรณคดีของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ
พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์ จะมีเรื่องอื่นใดบ้าง หาทราบตลอดไม่ แต่วรรณคดีอันเป็นพระนิพนธ์ที่เหลือสืบมาถึงเราบัดนี้ มีดังนี้
(๑) บทเห่เรือ ๔ บท
(๒) บทเห่เรื่องกากี ๓ ตอน
(๓) บทเห่สังวาสและเห่ครวญอย่างละบท
(๔) กาพย์ห่อโคลง นิราศธารโศก
(๔) กาพย์ห่อโคลง นิราศธารทองแดง
(๖) ลิลิตนันโทปนันทสูตรคำหลวง
(๗) ลิลิตพระมาลัยคำหลวง
นอกจากนี้ ยังมีเพลงยาว ซึ่งกล่าวกันว่า เป็นบทของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศเหลือมาบางบท เช่นนำมาพิมพ์ไว้ในเล่มนี้
บทเห่เรือ
๑. เห่ชมเรือกระบวร
โคลง
ปางเสด็จประเวศด้าว	ชลาไลย
ทรงรัตนพิมานไชย	กิ่งแก้ว
พรั่งพร้อมพวกพลไกร	แหนแห่
เรือกระบวรต้นแพร้ว	เพริศพริ้งพายทอง ฯ
ช้าลวะเห่
พระเสด็จโดยแดนชล	ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย
กิ่งแก้วแพร้วพรรณราย	พายอ่อนหยับจับงามงอน
นาวาแน่นเปนขนัด	ล้วนรูปสัตว์แสนยากร
เรือริ้วทิวธงสลอน	สาครลั่นครั่นครื้นฟอง
เรือครุฑยุดนาคหิ้ว	ลิ่วลอยมาพาผันผยอง
พลพายกรายพายทอง	ร้องโห่เห่โอ้เห่มา
สรมุขมุขสี่ด้าน	เพียงพิมานผ่านเมฆา
ม่านกรองทองรจนา	หลังคาแดงแย่งมังกร
สมรรถไชยไกรกาบแก้ว	แสงแวววับจับสาคร
เรียบเรียงเคียงคู่จร	ดังร่อนฟ้ามาแดนดิน
สุวรรณหงส์ทรงภู่ห้อย	งามชดช้อยลอยหลังสินธุ์
เพียงหงส์ทรงพรหมินทร์	ลินลาศเลื่อนเตือนตาชม
เรือไชยไวว่องวิ่ง	รวดเร็วจริงยิ่งอย่างลม
เสียงเส้าเร้าระดม	ห่มท้ายเยิ่นเดิรคู่กัน
มูละเห่
คชสีห์ทีผาดเผ่น	ดูดังเปนเห็นขบขัน
ราชสีห์ทียืนยัน	คั่นสองคู่ดูยิ่งยง
เรือม้าหน้ามุ่งน้ำ	แล่นเฉื่อยฉ่ำลำระหง
เพียงม้าอาชาทรง	องค์พระพายผายผันผยอง
เรือสิงห์วิ่งเผ่นโผน	โจนตามคลื่นฝืนฝ่าฟอง
ดูยิ่งสิงห์ลำพอง	เปนแถวท่องล่องตามกัน
นาคาหน้าดังเปน	ดูขะเม่นเห็นขบขัน
มังกรถอนพายพัน	ทันแข่งหน้าวาสุกรี
เลียงผาง่าเท้าโผน	เพียงโจนไปในวารี
นาวาหน้าอินทรี	มีปีกเหมือนเลื่อนลอยโพยม
ดนตรีมี่อึงอล	ก้องกาหลพลแห่โหม
โห่ฮึกครึกครื้นโครม	โสมนัสชื่นรื่นเริงพล
กรีฑาหมู่นาเวศ	จากนคเรศโดยสาชล
เหิมหื่นชื่นกมล	ยลมัจฉาสารพันมี ฯ

๒. เห่ชมปลา
โคลง
พิศพรรณปลาว่ายเคล้า	คลึงกัน
ถวิลสุดาดวงจันทร์	แจ่มหน้า
มัตสยาย่อมพัวพัน	พิศวาส
ควรฤพรากน้องช้า	ชวดเคล้าคลึงชม ฯ
ช้าลวะเห่
พิศพรรณปลาว่ายเคล้า	คิดถึงเจ้าเศร้าอารมณ์
มัตสยายังรู้ชม	สาสมใจไม่พามา
นวลจันทร์เปนนวลจริง	เจ้างามพริ้งยิ่งนวลปลา
คางเบือนเบือนหน้ามา	ไม่งามเท่าเจ้าเบือนชาย
เพียนทองงามดั่งทอง	ไม่เหมือนน้องห่มตาดพราย
กระแหแหห่างชาย	ดั่งสายสวาทคลาศจากสม
ทรงแปลง
แก้มช้ำช้ำใครต้อง	อันแก้มน้องช้ำเพราะชม
ปลาทุกทุกข์อกกรม	เหมือนทุกข์พี่ที่จากนาง
มูละเห่
น้ำเงินคือเงินยวง	ขาวพรายช่วงสีสำอาง
ไม่เทียบเปรียบโฉมนาง	งามเรืองเรื่อเนื้อสองสี
ปลากรายว่ายเคียงคู่	เคล้ากันอยู่ดูงามดี
แต่นางห่างเหิรพี่	เห็นปลาเคล้าเศร้าใจจร
(
หางไก่ว่ายแหวกว่าย	หางไก่คล้ายไม่มีหงอน
คิดอนงค์องค์เอวอร	ผมประบ่าอ่าเอี่ยมไร
ปลาสร้อยลอยล่องชล	ว่ายเวียนวนปนกันไป
เหมือนสร้อยทรงทรามไวย	ไม่เห็นเจ้าเศร้าบวาย
เนื้ออ่อนอ่อนแต่ชื่อ	เนื้อน้องหรืออ่อนทั้งกาย
ใครต้องข้องจิตชาย	ไม่วายนึกตรึกตรึงทรวง
ปลาเสือเหลือที่ตา	เลื่อมแหลมกว่าปลาทั้งปวง
เหมือนตาสุดาดวง	ดูแหลมล้ำขำเพราคม
แมลงภู่คู่เคียงว่าย	เห็นคล้ายคล้ายน่าเชยชม
คิดความยามเมื่อสม	สนิทเคล้าเจ้าเอวบาง
หวีเกศเพศชื่อปลา	คิดสุดาอ่าองค์นาง
หวีเกล้าเจ้าสระสาง	เส้นเกศสลวยรวยกลิ่นหอม
ชะแวงแฝงฝั่งแนบ	ชะวาดแอบแปบปนปลอม
)
พิศดูหมู่มัจฉา	ว่ายแหวกมาในสาคร
คะนึงนุชสุดสายสมร	มาด้วยพี่จะดีใจ ฯ

เห่ชมไม้
โคลง
เรือชายชมมิ่งไม้	มีพรรณ
ริมท่าสาครคันธ์	กลิ่นเกลี้ยง
เพล็ดดอกออกแกมกัน	ชูช่อ
หอมหื่นรื่นรสเพี้ยง	กลิ่นเนื้อนวลนาง ฯ
ช้าลวะเห่
เรือชายชมมิ่งไม้	ริมท่าไสวหลากหลายพรรณ
เพล็ดดอกออกแกมกัน	ส่งกลิ่นเกลี้ยงเพียงกลิ่นสมร
ชมดวงพวงนางแย้ม	บานแสล้มแย้มเกสร
คิดความยามบังอร	แย้มโอษฐ์ยิ้มพริ้มพรายงาม
จำปาหนาแน่นเนือง	คลี่กลีบเหลืองเรืองอร่าม
คิดคนึงถึงนงราม	ผิวเหลืองกว่าจำปาทอง
ประยงคุ์ทรงพวงห้อย	ระย้าย้อยห้อยพวงกรอง
เหมือนอุบะนวลลออง	เจ้าแขวนไว้ให้เรียมชม
พุดจีบกลีบแสล้ม	พิกุลแกมแซมสุกรม
หอมชวยรวยตามลม	เหมือนกลิ่นน้องต้องติดใจ
สาวหยุดพุทธชาด	บานเกลื่อนกลาดดาษดาไป
นึกน้องกรองมาไลย	วางให้พี่ข้างที่นอน
มูละเห่
พิกุลบุนนาคบาน	กลิ่นหอมหวานซ่านขจร
แม้นนุชสุดสายสมร	เห็นจะวอนอ้อนพี่ชาย
เต็งแต้วแก้วกาหลง	บานบุษบงส่งกลิ่นอาย
หอมอยู่ไม่รู้หาย	คล้ายกลิ่นผ้าเจ้าตราตรู
มลิวันพันจิกจวง	ดอกเปนพวงร่วงเรณู
หอมมาน่าเอ็นดู	ชูชื่นจิตคิดวนิดา
ลำดวนหวลหอมตระลบ	กลิ่นอายอบสบนาสา
นึกถวิลกลิ่นบุหงา-	รำไปเจ้าเศร้าถึงนาง
รวยรินกลิ่นรำเพย	คิดพี่เคยเชยกลิ่นปราง
นั่งแนบแอบเอวบาง	ห่อนแหห่างว่างเว้นวัน
ชมดวงพวงมาลี	ศรีเสาวภาคหลากหลายพรรณ
วนิดามาด้วยกัน	จะอ้อนพี่ชี้ชมเชย ฯ

เห่ชมนก
โคลง
รอนรอนสุริยโอ้	อัสดงค์
เรื่อยเรื่อยลับเมรุลง	ค่ำแล้ว
รอนรอนจิตจำนง	นุชพี่ เพียงแม่
เรื่อยเรื่อยเรียมคอยแก้ว	คลับคล้ายเรียมเหลียว ฯ
ช้าลวะเห่
เรื่อยเรื่อยมารอนรอน	ทิพากรจะตกต่ำ
สนธยาจะใกล้ค่ำ	คำนึงหน้าเจ้าตราตรู
เรื่อยเรื่อยมาเรียงเรียง	นกบินเฉียงไปทั้งหมู่
ตัวเดียวมาพลัดคู่	เหมือนพี่อยู่ผู้เดียวดาย
เห็นฝูงยูงรำฟ้อน	คิดบังอรร่อนรำกราย
สร้อยทองย่องเยื้องชาย	เหมือนสายสวาทนาดนวยจร
สาริกามาตามคู่	ชมกันอยู่สู่สมสมร
แต่พี่นี้อาวรณ์	ห่อนเห็นเจ้าเศร้าใจครวญ
นางนวลนวลน่ารัก	ไม่นวลพักตร์เหมือนทรามสงวน
แก้วพี่นี้สุดนวล	ดั่งนางฟ้าหน้าใยยอง
นกแก้วแจ้วแจ่มเสียง	จับไม้เรียงเคียงคู่สอง
เหมือนพี่นี้ประคอง	รับขวัญน้องต้องมือเรา
มูละเห่
ไก่ฟ้ามาตัวเดียว	เดิรท่องเที่ยวเลี้ยวเหลี่ยมเขา
เหมือนพรากจากนงเยาว์	เปล่าใจเปลี่ยวเหลียวหานาง
แขกเต้าเคล้าคู่เคียง	เรียงจับไม้ไซ้ปีกหาง
เรียมคนึงถึงเอวบาง	เคยแนบข้างร้างแรมนาน
ดุเหว่าเจ่าจับร้อง	สนั่นก้องซ้องเสียงหวาน
ไพเราะเพราะกังวาน	ปานเสียงน้องร้องสั่งชาย
โนรีสีปานชาด	เหมือนช่างฉลาดวาดแต้มลาย
ไม่เท่าเจ้าโฉมฉาย	ห่มตาดพรายกรายกรมา
สัตวาน่าเอนดู	คอยหาคู่อยู่เอกา
เหมือนพี่ที่จากมา	ครวญหาเจ้าเศร้าเสียใจ
ปักษีมีหลายพรรณ	บ้างชมกันขันเพรียกไพร
ยิ่งฟังวังเวงใจ	ล้วนหลายหลากมากภาษา ฯ
บทเห่เรื่องกากี
ช้าลวะเห่
สุบรรณแผลงเดชล้ำ	บินบน
กางปีกบังสุริยน	มืดฟ้า
ร่อนลงสู่ไพชยนต์	ปรางค์มาศ
เข้านั่งแอบนุชเคล้า	แนบเนื้อนวลสมร ฯ
มูละเห่
สุบรรณสำแดงฤทธิ์	ให้มืดมิดปิดอัมพร
ร่อนลงตรงบัญชร	จรสู่น้องแก้วกากี
กล่าวรสพจนาท	สายสุดสวาทเจริญศรี
ผินหน้ามาพาที	พี่คือชายชาญสกา
ประสงค์จำนงรัก	จึงลอบลักเข้ามาหา
หวังเชิญแก้วกานดา	ไปสู่ฟ้าพิมานจันทร์
เสวยรมย์สมบัติพี่	ในสิมพลีเกษมสันต์
แล้วจะพาเจ้าจรจรัล	เที่ยวชมชั้นพระเมรุธร
พี่จะชี้ชมทรายแก้ว	งามพรายแพร้วเชิงสิงขร
แม่น้ำสีทันดร	สิงขรกั้นเป็นกันกง
จะพาชมพิทยาธร	ฝูงกินนรแลเหมหงส์
เหล่าสัตว์ตระกูลวงศ์	อยู่ในดงเขาสัตตภัณฑ์
จะได้ชมนารีผล	งามสกลดังแสร้งสรรค์
อยู่ยอดเขาอัสสกรรณ	ฝูงคนธรรพ์มาเชยชม
จะพาไปไกรลาส	เฝ้าเบื้องบาทพระสยม
ดูเทพมาบังคม	จับระบำรำผาลา
เทพบุตรตีวงซ้าย	สาวสวรรค์ย้ายมาฝ่ายขวา
แทรกเปลี่ยนเวียนไปมา	กรคว้าไขว่ไล่พัลวัน
อย่าอาไลยมนุษย์เลย	ไปชมเชยพิมานสวรรค์
ว่าพลางทางติดพัน	ผันจุมพิตชิดชมนาง ฯ
ช้าลวะเห่
กากีกรป้องปัด	กรครุฑ
ไยจึงมายื้อยุด	เหนี่ยวน้อง
ไม่เกรงพระปิ่นมกุฎ	จอมราช เลยนา
มาอาจออกคำพร้อง	ล่อเลี้ยวเจรจา ฯ
มูละเห่
กากีกรป้องปัด	ต้องสำผัสด้วยปักษา
เสียวซ่านดาลกรีฑา	มานะใจให้อัปมาน
ตอบรสพจน์วาที	ตัวเจ้านี้โอหังการ
ไม่เกรงพระภูบาล	ทั้งไภยพาลในอบาย
ถึงเป็นชายชาญสกา	ไม่เจตนาอย่างพักหมาย
ฝ่ายเจ้าก็เลิศชาย	สายสุริย์วงศ์พงศ์เทวัญ
เสวยทิพย์พิมานทอง	ฝูงนางน้องล้วนสาวสวรรค์
ไม่ควรมาผูกพัน	จะพากันตกนรกานต์
ซึ่งว่าจะพาชม	บรมสุขสนุกสนาน
ขอบรสพจมาน	ไม่ควรการอย่าเจรจา
ครุฑฟังสายสุดสวาท	ปรามาสกนิษฐา
เจ้าดวงทิพย์มณฑา	วาจาจัดสารพัดงอน
พี่ประมาทอาจหาญนัก	เพราะจงรักเจ้าสายสมร
เท่าฟ้าแผ่นดินดอน	ห่อนกลัวเวรเพราะหวังใจ
ขอฝากไมตรีจิต	กว่าชีวิตจะตักไษย
ว่าพลางทางคว้าไขว่	สัพยอกเย้าหยอกนาง ฯ
โคลง
กางกรอุ้มโอบแก้ว	กากี
ปีกกระพือพาศรี	สู่งิ้ว
ฉวยฉาบคาบนาคี	เป็นเหยื่อ
หางกระหวัดรัดหิ้ว	สู่ไม้รังเรียง ฯ
กางกรอุ้มโอบแก้ว	เจ้างามแพร้วสบสรรพางค์
ปีกปกอกเอวนาง	พลางคลึงเคล้าเต้าจรจรัล
ฉวบฉาบคาบนาคา	เป็นภักษาพาผกผัน
หางกระหวัดรึงรัดพัน	ดั้นเมฆามาสิมพลี
ดลสถานพิมานมาศ	เกลียวกลมสวาทนาฎกากี
เหิมหวลยวลกามี	ปรีดาแนบแอบอิงองค์
เริงรื่นชื่นเชยปราง	พลางคลึงเคล้าเต้าบุษบง
กอดเกื้อเนื้อนวลหง	ปลงสวาทชมสมเสพย์สมร
กากีแน่งน้อยนาฎ	อภิวาทประนมกร
ก้มเกล้ากล่าวชอ้อน	ซอนซบหน้าตาเมียงมัน
ปักษีกรีฑาชม	ภิรมเปรมเกษมสันต์
กลมเกลียวเกี่ยวกรพัน	ผันยั่วเย้าเคล้าคลึงชม
สองสุขสองสังวาส	แสนสุดสวาทสองสู่สม
สองสนิทนิทรารมณ์	กลมเกลียวชู้สู่สมสอง
แย้มยิ้มพริ้มพักตรา	สาภิรมสมจิตปอง
แสนสนุกสุขสมพอง	ในห้องแก้วแพรวพรรณราย
ลมพัดกลัดเมฆเกลื่อน	ฟ้าลั่นเลื่อนแลบแสงพราย
วลาหกตกโปรยปราย	สายสินธุ์นองท้องธารา
เหราร่าเริงรื่น	ว่ายเคล้าคลื่นหื่นหรรษา
สองสมกลมกรีฑา	เปนผาสุกทุกนิรันดร์ ฯ
เห่สังวาส
โคลง
พี่ชมพี่เชยแล้ว	พลางถาม
เจ้ามิอืออำความ	ไป่พร้อง
เจ้าเอื้อนมิเออขาม	เขินพี่ อยู่ฤๅ
ผินพักตรมาอย่าข้อง	ขัดแค้นเคืองเลย ฯ

ช้าลวะเห่
พี่ชมพี่เชยพลาง	พี่ถามนางเจ้าไม่อือ
เจ้าเอื้อนอายพี่ฤๅ	พี่ขอถามความจริงนาง
พิศวงทรงรวยรูป	พลางกอดจูบลูบคอคาง
ฉุดชักสไบบาง	พลางคลึงเคล้าเย้ายวนสม
พิศรูปก็น่ารัก	พิศพักตรก็น่าชม
อ้อนแอ้นอรเอวกลม	ชมชวัญน้องต้องตาชาย
ใครเห็นเป็นขวัญเนตร	ลืมทุกข์เทวษเจตน์จงหมาย
มาดนุชสุดเสมอกาย	บ่วายรักสักนาที ฯ
มูละเห่
โหยหวนครวญใคร่นาง	อกเพียงพ่างล้างชีวี
นั่งนอนห่อนฤๅมี	สิ่งซึ่งสุขทุกเวลา
คิดเคยเชยชมน้อง	ไม่ห่างห้องสองเสนหา
เป็นสุขทุกเวลา	มาจากได้ให้อาวรณ์
อกเอ๋ยเคยสังวาส	กรรมบำราศคลาศคลาสมร
นับเดือนเลื่อนปีจร	ห่อนเห็นแล้วแก้วตาเรียม
พุ่มพวงดวงดอกฟ้า	ในใต้หล้าหาไหนเทียม
โฉมงามทรามเสงี่ยม	เรียมรักเจ้าเท่าดวงใจ ฯ
เห่ครวญ
โคลง
รอนรอนสุริยคล้อย	สายัณห์
เรื่อยเรื่อยเรื่อแสงจันทร์	ส่องฟ้า
รอนรอนจิตกระสัน	เสียวสวาท แม่เอย
เรื่อยเรื่อยเรียมคอยถ้า	ที่นั้นห่อนเห็น ฯ
กาพย์
เรื่อยเรื่อยมารอนรอน	สุริยาจรเข้าสายัณห์
เรื่อรองส่องสีจันทร์	ส่งแสงกล้าน่าพิศวง
ลิ่วลิ่วจันทร์แจ่มฟ้า	เหมือนพักตราหน้านวลผจง
สูงสวยรวยรูปทรง	ส่งสีเจ้าเท่าสีจันทร์
เอวอ่อนชอ้อนองค์	โฉมอนงค์ทรงสาวสวรรค์
หาไหนไม่เทียมทัน	ขวัญเนตรพี่นี้น่ารัก
ขาวสุดพุดจีบจีน	เจ้ามีสีนพี่มีศักดิ์
ทั้งวังเขาชังนัก	แต่พี่รักเจ้าคนเดียว
นอนนั่งตั้งอาลัย	สายสุดใจไม่แลเหลียว
หวังชมสมกลมเกลียว	ควรฤๅน้องข้องใจเคือง ฯ
ช้าลวะเห่
ขาวสุดพุดซ้อนแซม	เนื้อแอร่มอร่ามเหลือง
โฉมอ่ากว่าทั้งเมือง	หนแห่งใดไม่เหมือนเลย
ได้น้องทองนพมาศ	มาสังวาสพาดชมเชย
ร่วมเรือนเพื่อนพิงเขนย	เคยวิงวอนอ่อนหวานคำ
ฝนตกยกปีกป้อง	ฟ้าร้องต้องเอาตนงำ
ชิดเชื้อเนื้อนวลขำ	อ่อนลมุนอุ่นอกเรียม
รักนุชสุดสายใจ	ต้องหฤทัยไม่เท่าเทียม
ขอต้องน้องอายเหนียม	เกรียมจิตเจ้าเฝ้าทุกข์ทน
ฝนตกฝนหากตก	แก้วกับอกอย่าโกรธฝน
ลมพัดรับขวัญบน	แก้วโกมลมานอนเนา
ฝนตกไม่ทั่วฟ้า	เยนแหล่งหล้าในภูเขา
ไม่เยนในอกเรา	เพราะเพื่อนเคล้าเจ้าอยู่ไกล
มูละเห่
เรียมร่ำน้ำตาตก	อกร้อนรุ่มดังสุมไฟ
แสนคนึงถึงสายใจ	เจ้าไกลสวาทนิราศเรียม ฯ
โคลง
เสียงสรวลระรี่นี้	เสียงใด
เสียงนุชพี่ฤๅใคร	ใคร่รู้
เสียงสรวลเสียงทรามวัย	นุชพี่ มาแม่
เสียงบังอรสมรผู้	อื่นนั้นฤๅมี ฯ
มูละเห่
เสียงสรวลระรี่นี้	เสียงแก้วพี่ฤๅเสียงใคร
เสียงสรวลเสียงทรามวัย	สุดสายใจพี่ตามมา
ลมชวยรวยกลิ่นน้อง	หอมเรื่อยต้องคลองนาสา
เคลือบเคล้นเห็นคล้ายมา	เหลียวหาเจ้าเปล่าวังเวง
ยามสองฆ้องยามย่ำ	ทุกคืนค่ำย่ำอกเอง
เสียงปี่มีครวญเครง	เหมือนเรียมคร่ำร่ำครวญนาน
ล่วงสามยามปลายแล้ว	จนไก่แก้วแว่วขันขาน
ม่อยหลับกลับบันดาล	ฝันเห็นน้องต้องติดตา
เพรางายวายเสพย์รส	แสนกำสรดอดโอชา
อิ่มทุกข์อิ่มชลนา	อิ่มโศกาหน้านองชล
เวรามาทันแล้ว	จึ่งจำแคล้วแก้วโกมล
ให้แค้นแสนสุดทน	ทุกข์ถึงเจ้าเศร้าเสียดาย
งามทรงวงดังวาด	งามมารยาทนาดกรกราย
งานพริ้มยิ้มแย้มพราย	งามคำหวานลานใจถวิล
แต่เช้าเท่าถึงเยน	กล้ำกลืนเขญเปนอาจิณ
ชายใดในแผ่นดิน	ไม่เหมือนพี่ที่ตรอมใจ ฯ
โคลง
เรียมทนทุกข์แต่เช้า	ถึงเยน
มาสู่สุขคืนเขญ	หม่นไหม้
ชายใดจากสมรเปน	ทุกข์เท่า เรียมเลย
จากคู่วันเดียวได้	ทุกข์ปิ้มปานปี ฯ

สวะเห่
เห่แลเรือ เหละเห่เห เห่โหวเห่โห เหโหวเห่เห้ เห่เหเห่เหเห่ โอละเห่
สาละวะเห่ โหเห่เห เหเห่ เหเห่เห โอละเห่
ช้าลวะเห่ เหเห่ เห่เหเห่ โอละเห่ เจ้าเอยก็พาย พี่ก็พาย พายเอยลง พายลงให้เต็มพาย โอวโอวเห่
ช้าลวะเห่ โหเห่เห เหเห เหเห่เห โอละเห่ มูละเหเห่เห้ โอเห้มารา โอเห้เจ้าข้า โอ้เห่เจ้าข้า มารา ไชโย สีเอยไชย สีไชยแก้วเอย ไชยเอยแก้ว ไชยแก้ว พ่อเอย โอวโอว ฯ
กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก
เจ้าฟ้า ธรรมท่านแท้	พยายาม
ธิเบศร์ กุมารนาม	บอกแจ้ง
ไชยเชษฐ ปัฐาคาม	ภิรภาพ
สุริยวงศ์ ทรงกาพย์แกล้ง	กล่าวเกลี้ยงโคลงการ ฯ
กาพย์โคลงชมเถื่อนถ้ำ	ไพรพง
เจ้าฟ้าธิเบศร์ทรง	แต่งไว้
อักษรบวรผจง	พจนาดถ์
ใครอ่านวานว่าให้	เรื่อยต้องกลโคลง ฯ
๑
สองชมสองสมพาส	สองสุดสวาทสองเรียงสอง
สองกรสองตระกอง	สองคลึงเคล้าเฝ้าชมกัน ฯ
สองชมสมพาสสร้อย	ศรีสมร
สองสมพาสสองเสมอนอน	ครุ่นเคล้า
สองกรก่ายสองกร	รีบรอบ
สองนิทร์สองเสน่ห์เหน้า	แนบน้องชมเชย ฯ
๒
ชมเผ้าเจ้าดำขลับ	แสงยับยับกลิ่นหอมรวย
ประบ่าอ่าสละสลวย	คือมณีสีแสงนิล ฯ
ชมเกศดำขลับเจ้า	สาวสลวย
แสงระยับหอมรวย	กลิ่นแก้ว
ละเอียดเสียดเส้นสวย	ประบ่า
คือมณีเนื้อแล้ว	คลับคล้ำ แสงนิล ฯ
๓
ไรน้อยรอยระเรียบ	เปนระเบียบเทียบตามแนว
ริมเกล้าเพราสองแถว	ปีกผมมวยรวยไรนาง ฯ
ไรน้อยรอยแหนบทึ้ง	ถอนแถว
เป็นระเบียบตามแนว	รอบเกล้า
ริมเผ้าเพราพริ้งแวว	แลเลิศ
ผมมวยรวยปีกเจ้า	เรียบร้อยไรงาม ฯ
๔
พิศงามตามนะลาต	สายสุดสวาทผาดผายขึง
ราบผ่องดวงพอพึง	ฤๅดีกลุ้มคลุ้มดวงแด ฯ
พิศพรรณนะลาตเจ้า	ใครถึง
สุดสวาทผาดผายขึง	อ่าหน้า
ราบผ่องดวงพอพึง	ใจโลก
ยวลฤดีในหล้า	คลั่งคลุ้มใฝ่ฝัน ฯ
๕
ชมขนงก่งเกาทัณฑ์	ดำเป็นมันกันเฉิดปลาย
เป็นระเบียบเรียบรอยราย	ชายชำเลืองเยื้องยวลงาม ฯ
ภมูธนูหน่วงน้าว	เหมือนหมาย
ดำมีมันกันปลาย	เฉิดช้อย
ระเบียบเรียบงามชาย	ชมชื่น
เหลือบแลแต่สักน้อย	เพริดพริ้งเพราคม ฯ
๖
ชมน้องสองไนยนา	แลมาชายละลายอารมณ์
เพราพริ้มยิ้มตาคม	เป็นมันเคลือบเหลือบแลงาม ฯ
พิศน้องสองเนตรพริ้ม	เพราคม
ขนเนตรงามสวยสม	สั่งด้วย
เมียงม่ายชายเชยชม	แสนลาภ
เป็นโทษหรือเกรงม้วย	เษกซร้องมองดู ฯ
๗
นาสาอ่าแลเลิศ	งามประเสริฐเกิดด้วยบุญ
เหมือนของามลมุน	ลม่อมเจ้าเพราเพริศจริง ฯ
นาสิกแลเลิศล้ำ	ใครปุน
งามแง่แท้เที่ยงบุญ	เลื่องหล้า
คือของอสวยสุน	ทเรศ
เพราเพริศพริ้งจริงเจ้า	อ่าพ้นฝูงหญิง ฯ
๘
โอฐงามยามยิ้มแย้ม	คางแสล้มแก้มเปรียบปราง
ทองแท่งแกล้งขัดกลาง	ทาผิวเนื้อเยื่อใยนวล ฯ
โอฐงามยามยั่วยิ้ม	แดงสอง
แฉล้มคางปรางเปรียบทอง	ก่องแก้ม
ผิวพรรณสุวรรณปอง	เทียบทาบ
นิ่มเนื้อเมื่อสรวลแย้ม	ยิ่งเย้าใจชาย ฯ
๙
พิศฟันรันเรียงเรียบ	เป็นระเบียบเปรียบแสงนิล
พาทีพี่ได้ยิน	ลิ้นบกระด้างช่างเจรจา ฯ
ชมทันต์รันเรียบริ้ว	เรียบถวิล
ระเบียบเรียบแสงนิล	ย่องย้อย
พาทีพี่ฟังยิน	พจนาดถ์
ลิ้นเล่ห์เสนาะเพราะถ้อย	กล่าวเกลี้ยงเสียงใส ฯ
๑๐
พิศกรรณอันนฤมล	กลีบอุบลยลเปรียบปลาย
หูไวใจแม่นหมาย	คอยสั่งใดได้ยินเร็ว ฯ
กรรณาน้อยแน่งเนื้อ	นฤมล
คือกลีบอุบลยล	เลื่องเหล้า
หูไวใจแม่นผล	บุญแต่ง
เรียมคอยสั่งใดเจ้า	ด่วนได้ยินพลัน ฯ
๑๑
พิศพักตร์ลักขณาน้อง	เป็นนวลผ่องก่องกลมหมาย
แจ่มจันทร์วันเพ็ญฉาย	นวลงามนักพักตร์อรเหมือน ฯ
ชมพักตร์ลักษณ์อ่าอ้าง	โฉมฉาย
นวลผ่องก่องกลมหมาย	มุ่งต้อง
แจ่มจันทร์วันเพ็ญคลาย	มูลเมฆ
นวลพักตราแห่งน้อง	พี่นี้มีเหมือน ฯ
๑๒
พิศพรรณกัณฐาน้อง	ริ้วตกปล้องนวลผจง
กล่อมเทียบเปรียบคอหงส์	ไม่ยาวยื่นชื่นชมงาม ฯ
กัณฐาพิศเพ่งเจ้า	สมองค์
ริ้วปล่องผ่องนวลผจง	เปล่งปล้อง
กลมเทียบเปรียบคอหงส์	รวยรูป
สวยสมกลมคอน้อง	ห่อนหยื้นยาวงาม ฯ
๑๓
ชมบ่าอ่างามผาย	อกหมายราบปราบกดานทอง
นมเคร่งเต่งทั้งสอง	คือบงกชสดดอกขาว ฯ
ชมกายผายบ่าเจ้า	ชายปอง
ทรวงราบปราบกดานทอง	เรียบร้อย
นมเคร่งเต่งเต้าสอง	เคียงคู่
คือบงกชสดน้อย	เต่งตั้งดวงขาว ฯ

๑๔
กรน้อยทั้งสองข้าง	เปรียบงวงช้างพระอินทรา
เปลากลมสมกายา	ยามเมื่อเจ้าเท้าแขนงาม ฯ
กรน้อยเปรียบเช่นช้าง	ไอยรา-
วัณแต่งวงเอามา	เทียบเจ้า
เปลากลมสมกายา	เรียวรูป
คราวเมื่อน้องนั่งเท้า	อ่อนล้ำแขนงาม ฯ
๑๕
นิ้วนางพี่พิศเพี้ยน	เล็บย้อมเทียนแสงเฉิดฉัน
นิ้วแดงแสงมีพรรณ	กลมคือปั้นฟั่นเทียนกลึง ฯ
นิ้วนางเรียวรูปต้อง	ตาเรียม
เล็บแดงทับทิมเทียม	ก่ำแก้ว
นิ้วแดงใคร่และเลียม	โลมลูบ
งามเปรียบเทียนฟั่นแล้ว	ช่างซ้ำเกลากลึง ฯ
๑๖
เอวอรอ่อนรทวย	สอาดสวยรวยรูปจริง
น้องอ่ากว่าฝูงหญิง	งามแต่เจ้าเล่าฦาโฉม ฯ
เอวอรอ่อนพี่หย้อม	แอบอิง
สมสอดสวยรวยจริง	จึ่งเหล้า
น้องอ่ากว่าฝูงหญิง	ในโลก
รูปร่างงามแต่เจ้า	เลื่องหล้าฦาโฉม ฯ
๑๗
นาภีพี่นอนแนบ	บางระแทบแอบอิงองค์
ตระโพกรัดบขัดทรง	รวาดรวายชายพอใจ ฯ
นาภีพี่แนบเน้น	นวลผจง
บางระแทบแอบองค์	นิ่มน้อง
ตะโพกรัดบขัดทรง	รวยรูป
สูงระวาดชายต้อง	ชอบเนื้อพึงใจ ฯ
๑๘
ชมเพลาเจ้าเรียวรวย	คือต้นกล้วยสวยสดเปลา
เข่าแข้งงามกว่าเพลา	หรือพรหมกลึงจึงนางงาม ฯ
อุรูดูเรียบร้อย	คือเหลา
ลำกล้วยกลมปลายเปลา	ห่อนแห้ง
ชังฆาธนูเหลา	เฉลิมรูป
หรือว่าพรหมกลึงแกล้ง	แต่งให้นางงาม ฯ
๑๙
บาทางค์นางทั้งคู่	ดูก็งามตามกายา
นิ้วน้อยสร้อยสมสา	รูปของเจ้าเพราครบครัน ฯ
บาทางค์ทั้งคู่ต้อง	เตือนตา
ชมแต่บนเกศา	ตราบเท้า
นิ้วกลมสมลักขณา	นวลนิ่ม
ชมชื่นร่างของเจ้า	เพริศพร้อมสมควร ฯ
๒๐
ชมล้วนถ้วนสารพางค์	สุดแต่นางร่างเฉิดฉิน
นารีที่แดนดิน	คนใดใดไม่เสมอสมร ฯ
ชมล้วนถ้วนสิ่งสิ้น	สรรพางค์
งามแต่นางควรวาง	แท่นไว้
นารีที่ดินทาง	ภูวโลก
หาแห่งใดไม่ได้	ดั่งน้องเสมอสมร ฯ
๒๑
กรรมใดให้จำจาก	เปนวิบากพรากกันจร
ไกลข้างร้างแรมอร	ให้พี่คร่ำร่ำโศกา ฯ
กรรมใดจำจากเจ้า	สายสมร
ลำบากพรากเจียวจร	จากข้าง
ไกลข้างร้างแรมอร	วรภาคย์
เรียมคร่ำครวญอ้างว้าง	แหบไห้โหยหา ฯ
๒๒
ย่ำฆ้องเจ้าพี่เอ๋ย	พี่ย่อมเคยเชยพักตรา
จุดไฟให้บูชา	พระพุทธเจ้าเจ้าเคยเตือน ฯ
จตุรารุณเรื่องเรื้อง	เพลา
เรียมย่อมชมพักตรา	นั่งน้อม
จุดไฟให้บูชา	นบนอบ
พระพุทธเจ้าเจ้าหย้อม	นั่งเฝ้าคอยเตือน ฯ
๒๓
โมงเช้าแล้วเจ้าพี่	เจ้าถ้วนถี่ดีการเรือน
หญิงใดไม่มีเหมือน	ใช้สอยดีพี่เคยชม ฯ
โมงหนึ่งคนึงเจ้าเร่ง	สติเฟือน
เจ้าถ้วนถี่การเรือน	สั่งชี้
หญิงใดไม่มีเหมือน	นางเนตร
รู้นพครบการผี้	ช่วยต้องใจชม ฯ
๒๔
สองโมงเช้าหึ่งหึ่ง	พี่ตลึงกอดเข่าเหงา
เวลามาทันเรา	พี่กับเจ้าไม่เห็นเลย ฯ
สองโมงหุ่ยหุ่ยเช้า	เรียมคนึง
พี่กอดเข่าเหงาตลึง	โศกเศร้า
เวลาเท่าทันถึง	จำพราก
กรรมพี่กับกรรมเจ้า	หากให้เห็นกัน ฯ
๒๕
เพลาสามโมงเช้า	เจ้าแต่งองค์ทรงน้อยงาม
พูดจาว่าถ้อยความ	ตามมีกิจนิตย์เนืองมา ฯ
ไตรยานาฬิกเช้า	โฉมยง
ตกแต่งอรองค์ทรง	แน่งน้อย
พูดจาว่าความจง	ภักดิ์เลิศ
มีกิจพิดทูลถ้อย	แก่เรี้ยมเสมอมา ฯ
๒๖
เจ้าพี่สี่โมงเช้า	ดูกับเข้าแลของหวาน
เสร็จเจ้าเอามากราน	หมอบพัดวีพี่เกษมสันต์ ฯ
สี่โมงเช้าเจ้าพี่หย้อม	ดูการ
เครื่องเข้าเล่าของหวาน	แต่งไว้
เสร็จเจ้าเข้ามากราน	กรายแซ่
โบกปัดพัดวีให้	พี่นี้สำราญ ฯ
๒๗
เพลาห้าโมงเช้า	เรียมกินเข้าเจ้ามาคัล
ว่องไวใช้สอยขยัน	หานางใดไม่เหมือนเลย ฯ
ห้าโมงยามเมื่อเช้า	เชยอร
กินเข้าชมนวลสมร	หมอบเฝ้า
ว่องไวใช้สอยสอน	นางอื่น
หาสตรีเปรียบเจ้า	ห่อนได้เหมือนเลย ฯ
๒๘
ย่ำเที่ยงเข้าหึ่งหึ่ง	เคยเคล้าคลึงรึงกายา
เสน่ห์สนิทนิทรามา	บัดนี้พี่บเห็นเลย ฯ
ย่ำเที่ยงหึ่งหึ่งก้อง	นาฬิกา
เคยเกลือกคลึงกายา	ไขว่ข้าง
สมสนิทนิทราสา	ทรภาพ
ไกลพี่เปลี่ยวอ้างว้าง	คลาศเคล้าฤาเห็น ฯ
๒๙
บ่ายโมงพี่โกรงกลุ้ม	จิตคลั่งคลุ้มสุมดวงแด
เจ้าพี่พี่จะแปร	หน้าไปต่อรอใครเลย ฯ
บ่ายโมงทุกข์พี่กลุ้ม	คอยแล
จิตคลั่งทรวงดวงแด	สลัดหลิ้ม
แก้วพี่จะปรวนแปร	สมสู่
หญิงอื่นฤาจักยิ้ม	ต่อด้วยใครเลย ฯ
๓๐
ตีฆ้องสองโมงบ่าย	ทุกข์พี่ชายฟายน้ำตา
ร้อนรนบ่นครวญหา	ไกลพี่แล้วแก้วกลอยใจ ฯ
ตีสองโมงบ่ายก้อง	แครงมา
พี่ชายฟายน้ำตา	ร่ำร้อง
ร้อนรนบ่นถามหา	สายสวาท
พี่ห่างแก้วแล้วน้อง	แน่งน้อยนงคราญ ฯ
๓๑
เพลาสามโมงเย็น	เพื่อนเรียมเห็นเปนทุกข์ทน
เขาถามความกังวล	จะบอกไปไป่ได้เลย ฯ
เพลาสุริยบ่ายเบื้อง	เวหน
เพื่อนเห็นเปนทุกข์ทน	บ่นบ้า
ถี่ถามความกังวล	ทนเทวษ
บอกบ่ได้เลยหน้า	เฝื่อนเลี้ยวเดิรหนี ฯ

๓๒
เจ้าพี่สี่โมงเย็น	เร่งเปนเข็ญเห็นสาวศรี
อื่นมาหายินดี	มิได้เลยเคยชมนาง ฯ
เพลาสุริยอ่อนเรื้อย	รังสี
พิศเพ่งเลงสาวศรี	เชื่องใช้
สาวอื่นพูดพาที	นบนอบ
ไม่ชื่นจริงยิ่งได้	เดือดร้อนคลึงนาง ฯ
๓๓
เพลาห้าโมงเย็น	เรียมลำเค็ญด้วยโฉมตรู
นางเดียวเที่ยวแลดู	แก้วพี่อยู่ห่างหนใด ฯ
บ่ายชายมาหึ่งซ้ำ	ตาฟู
ทุกข์เพื่อเฉิดโฉมตรู	โศกสร้อย
นางเดียวเที่ยวทางดู	แดนโลก
แก้วพี่นางสาวน้อย	อยู่แคว้นแดนใด ฯ
๓๔
ย่ำฆ้องค่ำแล้วเจ้า	เพลาเล่าเข้าสนธยา
จุดเทียนเวียนส่องหา	เจ้าแห่งใดไม่เห็นเลย ฯ
ราตรีรวีเลื่อนเลี้ยว	ลับตา
มัวมืดมนสนธยา	ค่ำแล้ว
ถือเทียนเวียนส่องหา	นางทั่ว
อยู่แห่งใดน้องแก้ว	ห่อนได้เห็นเลย ฯ
๓๕
ทุ่มหนึ่งย่อมคลึงเคล้า	เนื้อพี่เจ้าเข้าแนบเนียน
สาวลม่อมย่อมจุดเทียน	ถือเทียนไว้ให้สูบยา ฯ
ทุ่มหนึ่งพี่ย่อมเคล้า	คลึงเศียร
จูบกอดอรนอนเนียน	แนบไว้
สาวลม่อมย่อมจุดเทียน	ยาวยื่น
เจ้าจับเทียนไว้ให้	พี่นี้สูบยา ฯ
๓๖
สองทุ่มรุมอกพี่	ฆ้องเขาตีพี่เจ็บตาง
กลุ่มใดไห้ครวญคราง	โหยไห้พลางนางฤาเห็น ฯ
สองทุ่มค่อนอกเข้า	ผางผาง
ฆ้องตีพี่เจ็บตาง	ปุ่มฆ้อง
กลุ้มใจไห้ครวญคราง	หาอยู่
โหยไห้ช้างนางน้อง	พี่นี้ฤาเห็น ฯ
๓๗
ยามหนึ่งคนึงเคยเคล้า	จูบกอดเจ้าเฝ้าชมกัน
เวรามาตามทัน	ให้ไกลข้างร้างแรมสอง ฯ
ยามหนึ่งคลึงสวาทหน้า	นวลจันทร์
จูบกอดพลอดชมกัน	เกลือกเคล้า
เวราติดตามทัน	ทำโทษ
ไกลค่างห่างชมเจ้า	เริศร้างแรมสอง	 ฯ
๓๘
ราตรีสี่ทุ่มแล้ว	โอ้นางแก้วแคล้วคลาศไป
หมอนกอดทอดฤทัย	หายใจใหญ่ให้รำคาญ ฯ
ราตรีสี่ทุ่มแล้ว	ลับไกล
น้องแก้วแคล้วเรียมไป	ขาดพร้อง
กอดหมอนทอดฤทัย	ทบท่าว
ลมแล่นพัดขัดข้อง	สวาทได้รำคาญ ฯ
๓๙
เพลาห้าหึ่งทุ่ม	คือเพลิงรุมสุมกลางใจ
ร้อนเรียมเทียมร้อนไฟ	อีกหนามรุมกลุ้มเสียบทรวง ฯ
เพลาห้าทุ่มพี่	คนึงใน
เพลิงผ่าวเผาดวงใจ	คลั่งคลุ้ม
ร้อนเรียมเทียบร้อนไฟ	ลนล่าว
อีกหนามหนามากลุ้ม	เสียบไส้ในทรวง ฯ
๔๐
ย่ำฆ้องสองยามเข้า	พี่ไกลเจ้าเหงาตลึง
นิทราผ้าคลุมขึง	หญิงใดวอนห่อนเจรจา ฯ
สองยามย่ำฆ้องพี่	รำพึง
ไกลเจ้าเหงาเงียบตลึง	ยิ่งไข้
นิทราผ้าคลุมขึง	ไสยาศน์
หญิงอื่นวอนห่อนได้	กล่าวเกลี้ยงพาที ฯ
๔๑
เจ็ดทุ่มรุมความทุกข์	ไม่เปนสุขขุกคำนึง
ว้าวุ่นครุ่นคิดถึง	แต่นวลเจ้าทุกเพรางายฯ
เจ็ดทุ่มรุคุณร้อน	รำพึง
สุขบมีคำนึง	ก่อนกี้
ว้าวุ่นครุ่นครวญถึง	สังวาส
คิดแค้นวรนุชนี้	ค่ำเช้าเพรางาย ฯ
๔๒
แปดทุ่มกลุ้มทุกข์ชาย	ลเมอลมายคล้ายเหมือนมา
เรียมตื่นฟื้นกายา	เที่ยวหาไหนไม่พบเลย ฯ
แปดทุ่มกลุ้มเทวษสร้อย	โศกา
นอนลเมอเหมือนมา	แนบใกล้
เรียมฟื้นตื่นกายา	แลเปล่า
หาที่ไหนไป่ได้	สบน้องเรียมเลย ฯ
๔๓
สามยามความรักกัน	เร่งโศกศัลย์หวั่นใจถึง
ยามค่ำร่ำรำพึง	ถึงสามยามตามกรุณา
สามยามความเสน่ห์เคล้า	เคยคลึง
โศกศัลย์หวั่นใจถึง	ทุ่มนี้
พลบค่ำร่ำรำพึง	คนึงเนื่อง
ถึงสามยามแล้วถี้	พี่เอื้อเอ็นดู ฯ
๔๔
สิบทุ่มเจ้าพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะพบพาน
งามนักพักตร์เบิกบาน	จะหาได้แต่ใดมา ฯ
สิบทุ่มนางแน่งน้อย	นงคราญ
กี่เมื่อจะพบพาน	คู่เคล้า
งามนักพักตร์เบิกบาน	เรียมร่อ
เรียมจักเที่ยวหาเจ้า	ห่อนได้มาเลย ฯ
๔๕
ตีสิบเอ็ดเสร็จครวญหา	แต่เช้ามาคุ้มราตรี
จวบจนพระสุริย์ศรี	เสร็จรถทองส่องสกล ฯ
สิบเอ็ดเสร็จคร่ำไห้	หาศร
ในทิวาราตรี	แหล่งหล้า
จวบจวนพระสุริย์ศรี	ล่าเลื่อน
เสร็จรถทองท่องฟ้า	ส่องแคว้นแดนดิน ฯ
๔๖
แสงทองเรืองรองราง	ขึ้นกระจ่างสว่างเวหา
รุ่งแล้วแก้วกัลยา	สุดเสน่หาไม่มาเลย
แสงเงินแสงนากผุ้ง	แสงทอง
แสงสว่างเรืองรังรอง	อร่ามฟ้า
รุ่งแล้วแคล้วเคยสอง	สังวาส
โอ้สายสุดสวาทข้า	ห่อนได้เห็นเลย ฯ

ครวญตาม วัน เดือน ฤดู ปี
๔๗
วันอาทิตย์นิทร์นอนแนบ	เคยอิงแอบแทบอกชาย
ทิพากรซ่อนนางสาย	สุดสวาทพี่นี้ฤาไฉน ฯ
อาทิตย์นิทร์แนบน้อง	โฉมฉาย
อิงแอบแทบทรวงชาย	ริกรี้
ทิพากรซ่อนนางสาย	สมรมิ่ง
แสนสุดสวาทพี่นี้	แนบเนื้อชมโฉม ฯ
๔๘
วันจันทร์พันกันอยู่	เจ้าโฉมตรูคู่เคียงหมอน
ยามจันทร์เกลือกจันทร	พาซ่อนไว้ให้เรียมศัลย์ ฯ
จันทรกรพาดน้อง	แนบนอน
เคยคู่เคียงเรียงหมอน	แนบข้าง
ยามจันทร์เกลือกจันทร	โลมล่อ
พาซ่อนไว้ให้ร้าง	เริศน้องนานวัน ฯ
๔๙
ครั้นถึงวันอังคาร	เรียมรำคาญพลางพลุ่งไป
อังคารรำคาญใจ	ฤาซ่อนไว้ให้เรียมตอม ฯ
วันอังคารเริศร้าง	อรไกล
เรียมร่ำรำคาญไป	เพื่อน้อง
อังคารรำคาญใจ	เรียมรอด
ฤาซ่อนไว้ในห้อง	ฟากฟ้าเมืองแมน ฯ
๕๐
วันพุธเดิรพุธคุ้ม	นางอุ่นอุ้มคลุมนอนใน
พระพุธยุดนางไป	ลักลอบชมสมพาสฤา ฯ
วันพุธพุธพร่ำคุ้ม	ฤาไกล
นางย่อมคลุมนอนใน	อุ่นอุ้ม
พระพุธยุดนางไป	สมพาส
เกรงเกลือกอายคนกลุ้ม	ซ่อนน้องโฉมฉาย ฯ
๕๑
วันพระหัสกำหนัดนาง	บห่างครึ่งกึ่งนิ้วมือ
พระหัตถ์ยื่นมือถือ	ข้อมืออรช้อนชมไฉน ฯ
วันพระหัสกำหนัดน้อง	คราวครือ
บ่ห่างหว่างนิ้วมือ	กิ่งก้อย
พระหัตถ์ยื่นมือถือ	เมียมิ่ง
ชมชื่นอื่นอรสร้อย	นิ่มเนื้อไปไฉน ฯ
๕๒
วันศุกร์รสสมพาส	เจ้าสุดสวาทอาจเสมอใจ
วันศุกร์จะสุขไฉน	ด้วยไกลข้างร้างแรมสมร ฯ
วันศุกร์สมพาสน้อง	นอนใน
สุดสวาทขาดกลางใจ	แอบอ้าง
วันศุกร์จะสุขไฉน	ทนเทวษ
ด้วยมีใจเริศร้าง	ห่างน้องแรมศรี ฯ
๕๓
วันเสาร์เดือนคุมรอด	เจ้างามสอดกอดถนัดมือ
เสาร์พักตร์รักนางฤา	เสาร์ซ่อนไว้ในเรือนเสาร์ ฯ
วันเสาร์กุมเจ้ารอด	คลึงครือ
งามสอดกอดถนัดมือ	กลิ่นใกล้
เสาร์พักตร์รักนางฤา	เสาร์ซ่อน
เมียมิ่งพี่นี้ไว้	แห่งห้องพิมานเสาร์ ฯ
๕๔
สงสารร่ำรักกัน	ถ้วนเจ็ดวันอันใจชาย
รักเมียเสียตัวตาย	สายสุดใจไม่เห็นเลย ฯ
สงสารร่ำรักเจ้า	โฉมฉาย
ถ้วนเจ็ดวันใจชาย	ชื่นชี้
รักเมียเสียตัวตาย	ดีกว่า
สายสุดสวาทที่นี้	ห่อนได้เห็นเลย ฯ
๕๕
เดือนห้าอ่าโฉมงาม	การออกสนามตามพี่ไคล
สงกรานต์การบุญไป	ไหว้พระเจ้าเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
เดือนห้าอ่ารูปล้ำ	โฉมฉาย
การออกสนามเหลือหลาย	หลากเหล้น
สงกรานต์การบุญผาย	ตามพี่
พระพุทธรูปฤาเว้น	แต่งเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
๕๖
เดือนหกสรกฝนสวรรค์	จรดนังคัลตามพิธี
แรกนาเข้าธรณี	พี่ดูเจ้าเปล่าใจหาย ฯ
เดือนหกตกครั่นครื้น	ฝนสวรรค์
พิธีจรดนังคัล	ก่อเกล้า
แรกนาจอมไอศวรรย์	กรุงเทพ
พี่แลบเห็นเจ้า	เปล่าแล้วใจหาย ฯ
๕๗
เดือนเชฐเจ็ดค่ำแล้ว	พี่ยิ่งแคล้วแก้วกัลยา
ร่างระทวยสวยโสภา	พี่ว้าวุ่นขุ่นอารมณ์ ฯ
เดือนเชฐเจ็ดค่ำแล้ว	อกอา
เรียมเร่งไกลกัลยา	ขาดพร้อง
รูปน้อยสร้อยโสภา	วรภาคย์
ใจพี่วุ่นขุ่นข้อง	ขัดแค้นอารมณ์ ฯ
๕๘
เดือนแปดเจ้าพี่คลา	เข้าพระวษาสังฆาราม
พรั่งพร้อมเจ้าย่อมตาม	ไปด้วยพี่สีฟันถวาย ฯ
เดือนแปดพุทธบุตรเข้า	พระวษา
ทายกมีศรัทธา	ต่างเต้า
โฉมงามตามเรียมคลา	นบนอบ
เมี่ยงหมี่สีฟันเข้า	ธูปน้อมเทียนถวาย ฯ
๕๙
เดือนเก้าเข้าค่ำหนึ่ง	พี่รำพึงถึงเทวี
หลับนอนบห่อนมี	สิ่งซึ่งสุขทุกข์คอยนาง ฯ
สาวนดลมาศร้อน	รนหา
เรียมรำพึงชายา	แหบไห้
หลับนอนห่อนสบายอา	รมณ์รอด
สุขบ่มีแต่ได้	โศกสร้อยคอยศรี ฯ
๖๐
เดือนสิบเจ้าสร้อยสวาท	พิธีราชตามโบราณ
ช้างม้าอ่าสระสนาน	ผัดพานไล่ไม่เห็นอรฯ
ภัทรบทดลมาศแล้ว	สงสาร
สารทพิธีโบราณ	ห่อนเว้น
ช้างม้าอ่าสระสนาน	วรรูป
เขาผัดพานไล่เหล้น	ไป่ได้เห็นอร ฯ
๖๑
เดือนสิบเบ็ดเสร็จสำแดง	เรือกิ่งแข่งตามพิธี
พายงามตามชลธี	พี่แลเจ้าเปล่าเปนดาย ฯ
อาสุชดลมาศแคว้น	กรุงไกร
เรือกิ่งกระพรหมไชย	ชื่นสู้
กิ่งไกรสรจักรไคล	เทียบเท่า
ทองอร่ามงามแข่งชู้	พี่นี้คนเดียว ฯ
๖๒
เดือนสิบสองถ่องแถวโคม	แสงสว่างโพยมโสมนัสา
เรืองรุ่งกรุงอยุธยา	วันทาแล้วแก้วไป่เห็น ฯ
กติกมาศก้อง	แถวโคม
แสงสว่างแลลอยโพยม	ผ่องแผ้ว
อยุธยาเปรียบแสงโสม	ใสส่อง
ชมชื่นวันทาแล้ว	นิ่มน้องฤาเห็น ฯ
๖๓
เดือนอ้ายผายกรุงท้าว	พิธีว่าวกล่าวกลแสดง
เดือนนี้พิธีแคลง	กลุ้มท้องฟ้าคลาอรไกล ฯ
มฤคเศียรดลมาศเกล้า	ลมแรง
ว่าวง่าวพิธีแสดง	แหล่งหล้า
เรียกชื่อพิธีแขลง	โดยที่
สาวส่งขึ้นลอยฟ้า	ร่ายร้องคนึงสาว ฯ
๖๔
เดือนยี่เจ้าพี่เอ๋ย	เจ้าย่อมเคยตามพี่ชาย
ดูรำยัมพวาย	พิธีท่านผ่านอยุธยา ฯ
บุศมาศตามพี่ด้วย	เดือนฉาย
อรอ่าพี่รัมพรายกาย	ดวงหน้า
ดิรำปาวายสบาย	ดูเลิศ
พิธีท่านผ่านฟ้า	ครอบแคว้นแดนดิน ฯ
๖๕
เดือนสามเคยตามพี่	ดูพิธีธานย์เทาะห์แสดง
เผาเข้าเจ้างามแฝง	พงศ์พวกพ้องน้องคอยดู ฯ
มาฆมาศอาจเปล่งถ้อย	เรียมแคลง
ธานย์เทาะห์พิธีแสดง	บอกเบื้อง
เผาเข้าเจ้าเคยแฝง	พงศ์พวก
โนนาดยุรยาตรเยื้อง	ย่างหน้าเอ็นดู ฯ
๖๖
เดือนสี่พิธีตรุษ	เจ้างามสุดผุดผาดดี
ชำระพระชินศรี	หมดผงเผ่าเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
การบุญผคุณมาศน้อง	นารี
ขาวสุดผุดผาดดี	ส่องแก้ว
ชำระสระสรงสี	พุทธรูป
ผงเผ่าเท่าหมดแล้ว	แต่งเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
๖๗
สงสารเรียมคลาศน้อง	สิบสองเดือนเลื่อนครบปี
รัญจวนครวญหาศรี	สุดสวาทพี่นี้อยู่ไหน ฯ
สงสารเรียมคลาศแคล้ว	สตรี
สิบสองเดือนเลื่อนครบปี	ขวบเข้า
รัญจวนครวญหาศรี	แสนสวาท
โออกว่านวลเจ้า	พี่นี้เปนไฉน ฯ
๖๘
ฤดูรูคิมหันต์	สาวโฉมสวรรค์พี่สูญหาย
ร้อนรนสกนธ์กาย	ชายนั่งนอนห่อนฤาเย็น ฯ
ฤดูสุริยเดชร้อน	โลกา
โฉมสวรรค์พรรณโสภา	พี่แคล้ว
เรียมร้อนอรกายา	ชลแช่
นอนนั่งคลั่งคลึงแก้ว	ก่ายรื้อฤาเย็น ฯ
๖๙
ฤดูรูวัสสันต์	เนื้อนวลจันทร์พัญเอิญสูญ
ไม่สุขทุกอาดูร	พูลเพิ่มคร่ำน้ำตาฝน ฯ
ฤดูสารทพร้อม	พรรสันต์
นึกเนื่องเนื้อนวลจันทร์	พี่เหล้า
ไม่สุขทุกข์เนืองนันต์	นองเนตร
พูลเพิ่มเติมทุกข์เร้า	คร่ำน้ำตาฝน ฯ
๗๐
ฤดูรูเหมันต์	เนื้อกลิ่นจันทน์อันหอมรวย
น้ำค้างว่างลมชวย	ด้วยไกลสมรที่นอนเย็น ฯ
ฤดูวู้ว่าวห้อง	หาวบน
เกรี้ยงกลิ่นจันทน์นฤมล	เฟื่องฟุ้ง
น้ำค้างว่างลมทน	ฤารอด
ใครจะกอดค่ำหรุ้ง	อุ่นเนื้อเสมอสมร ฯ
๗๑
สงสารรักนางงาม	สามฤดูอยู่โหยหา
รูปเอี่ยมของเรียมอา	คลาคลาศเจ้าเศร้าอกกรม ฯ
สงสารการพรากแก้ว	หัทยา
สามฤดูโหยหา	คู่เคล้า
สนิทเรียมเอี่ยมเอกา	ยายิ่ง
สุดสวาทคลาศคลาเจ้า	อกว้างเกรียมกรม ฯ
๗๒
ปีชวดชวดเชยชา	โฉมหลากหล้าน่าเอ็นดู
ปีชวดเปนชื่อหนู	เพื่อเรียมร้างอ้างกาลปี ฯ
อุนทรงทรงเทวษด้วย	ตราตรู
โฉมชื่นน่าเอ็นดู	ด่วนร้าง
ปีชวดชื่อแห่งหนู	โดยคลา
เพื่อเจ้าไคลเรียมอ้าง	ถี่ถ้วนกาลปี ฯ
๗๓
ปีฉลูรู้ชื่อโค	เจ้าโฉมโอ่โสภาพร
ใจพี่นี้อักอร	เจ้าเพื่อนนอนห่อนเห็นเลย ฯ
พฤศภำจำเรียกรู้	ทังมวล
โฉมโอ่โสภาควร	คู่เคล้า
ใจพี่เร่งอักอ่วน	ทรงเทวษ
พรากเพื่อนนอนสมรเจ้า	ห่อนได้เห็นเรียม ฯ
๗๔
ปีขาลว่าชื่อเสือ	นางอุ่นเนื้อเรื่อขาวเหลือง
คนระบือฦาทั่วเมือง	โฉมเจ้างามทรามเชยหาย ฯ
พยัคเฆนทรชื่อถั้ว	ทังเมือง
สมรรูปเรื่อขาวเหลือง	หลากเหล้า
ฝูงคนเล่าฦาเนือง	ในโลก
เขาว่างามนักเจ้า	พี่นี้มาหาย ฯ
๗๕
ปีเถาะจำเพาะกระต่าย	เคราะห์พี่ร้ายเจ้าหายไป
เทียวหาลาแห่งใด	ใจเรียมฝ่อบเห็นนาง ฯ
สสานาเมศอ้าง	อรไคล
เคราะห์พี่ร้ายนางไกล	โศกสร้อย
เรียมเดียวเที่ยวแดนใด	ดูทั่ว
ใจพี่เท่าหิ่งห้อย	ฝ่อแล้วอรเอย ฯ
๗๖
ปีมะโรงชื่อนาคราช	สายสุดสวาทคลาศไกลตา
เร่งคิดอนิจจา	โอ้น้องรักจักเปนไฉน ฯ
พรรสันต์ผันเนตรน้อง	ไกลตา
ชลเนตรนองไนยนา	หยดย้อย
เร่งคิดอนิจจา	ในโลก
โอ้นุชคลาศคล้อย	ป่านฉนี้เปนไฉน ฯ
๗๗
ปีมะเสงเลงชื่องู	เจ้าตาตรูอยู่ทิศใด
เทพาพาน้องไป	ชมสู่สองห้องฟ้าฤา ฯ
วัสสนะนาเมศเจ้า	มาไกล
ตาตรูอยู่ทิศใด	นิ่มน้อง
เทวาพานางไป	นิทร์แนบ
สมสู่ชมในห้อง	ฟากฟ้าสวรรค์ฤา ฯ
๗๘
ปีมะเมียเสียเมียรัก	พี่รักน้องจักษุเทียม
กรรมใดไล่ทันเรียม	หรือปีมาพานางเหิร ฯ
มะเมียเมียมิ่งแคล้ว	อกเรียม
พี่รักจักษุเทียม	เท่าแท้
กรรมใดไล่ทันเรียม	ลักลอบ
ปีมิ่งม้าพาแว้	วากเว้หาหาย ฯ
๗๙
ปีมะแมแต่จากเจ้า	บกินเข้าเช้าราตรี
สัมกินไม่ยินดี	ครองชีพไว้ใคร่เห็นนาง ฯ
ปีอัชพลัดหนุ่มน้อย	สาวศรี
โภชน์บ่กินเปนปี	เนิ่นช้า
สัมกินบ่ยินดี	ปานโภชน์
ครองชีพเรียมไว้ถ้า	ใคร่ได้เห็นนาง ฯ
๘๐
ปีวอกออกใหม่แล้ว	พี่เร่งแคล้วดวงสมร
ปีวอกชื่อวานร	เจ้าเพื่อนร้อนเรียมหายไป ฯ
พรรษาพาลิศเจ้า	จำจร
เรียมเร่งไกลดวงสมร	ขาดเคล้า
ปีวอกชื่อพานร	นับเนื่อง
นางเพื่อนร้อนเรียมเจ้า	พี่นี้หายไป ฯ
๘๑
ปีระกาคลาคลาศเจ้า	พี่สร้อยเศร้าแหบโหยหา
โฉมเฉลาเจ้าพี่อา	อ่อนอาไลยใคร่ตรอมตาย ฯ
กุกกุฏสุดเสน่ห์เจ้า	ไกลตา
เศร้าสร้อยหิวโหยหา	ร่ำร้อง
โฉมเฉลาเจ้าพี่อา	อรเอี่ยม
อ่อนฤไทยแล้วน้อง	ใคร่กลั้นใจตาย ฯ
๘๒
ปีจอร่อแร่นัก	อกหอกสลักจักจำตาย
ครวญนักรักโฉมฉาย	พี่ชายห่างร้างแรมศรี ฯ
คิดทุกข์กุกกุระได้	ปีปลาย
ทรงหอกสลักจำตาย	เกือบใกล้
ครวญนักรักโฉมฉาย	เฉลิมรูป
กรรมก่อนตามทันให้	เริศร้างแรมสมร ฯ
๘๓
ปีกุญครุ่นอ้างว้าง	เรียมไกลข้างห่างเทพี
ศรีสวัสดิ์ไปจงดี	อย่ามีไข้ให้สำราญ ฯ
ปีกุญสุกเรศแคล้ว	คลาศรี
เรียมห่างร้างเทพี	ค่ำเช้า
ศรีสวัสดิ์อยู่จงดี	สุขภาพ
หายโรคโพยไภยเจ้า	สุขล้ำสำราญ ฯ
๘๔
สงสารการโหยไห้	นางไกลจรอรนาร
ร่ำร้องสิบสองปี	พี่เร่งแคล้วแก้วกัลยา ฯ
สงสารการแหบไห้	แสนทวี
หายห่างอรนารี	ฝ่ายเฝ้า
ร่ำร้องสิบสองปี	ฤาเหนื่อย
กรรมพี่เร่งแคล้วเจ้า	แก่นแก้วกัลยา ฯ

ชมไม้ ชมอาภรณ์
๘๕
พระเจ้าเกล้านรนาถ	เสด็จยุรยาตรคลาศคลาไคล
ธารโศกเรียมโศกใจ	ด้วยไกลน้องหมองอารมณ์ ฯ
พระบาทนรนาถเจ้า	กรุงไกร
เสด็จพยุหบาตรไป	เถื่อนถ้อง
ธารโศกช่วยโศกใจ	จักขาด
ด้วยพี่ไกลพักตรน้อง	ขุ่นคล้ำอกกรม ฯ
๘๖
พรึบพร้อมหมู่เสนา	พลช้างม้าดากันไป
ทรงช้างระวางใน	เทพลิลาหลังคาทอง ฯ
พรั่งพรูหมู่มากซร้อง	เสนา
แตรแขกแตรลันดา	แหร่แหร้
ทรงช้างระวางขวา	สูงใหญ่
เทพลิลาหลังคาแหน้	ธินั่งไล้เลือนทอง ฯ
๘๗
เครื่องสูงเคียงคู่กัน	กลิ้งกลดคันเพียงขวัญตา
บังแสงพระสุริยา	อีกโบกปัดพัชนีกาย ฯ
เครื่องสูงเคียงขู้เรียบ	เรียงไสว
เขนพระขรรค์เดิรใน	รวางเขรื้อง
ง้าวงอนโตมรไชย	เชิญแห่
โบกปัดพัชนีเยื้อง	ยาบเลื้องทองวาว ฯ
๘๘
เขาเจ้าเหล่าเขาแม่	นุ่งห่มแพรแลริ้วทอง
ขี่กูบขี่จำลอง	ผ่องผิวหน้าอ่าองค์อร ฯ
สาวสนมกรมฝ่ายห้าม	ทังผอง
นุ่งห่มเรืองริ้วทอง	ก่องแก้ม
ขึ้นกูบขี่จำลอง	ลายเลิศ
ผิวผ่องย่องยิ้มแย้ม	เพริศหน้าตาเพรา ฯ
๘๙
เรียมเห็นแต่นางอื่น	ไม่ชูชื่นเหมือนสายใจ
คิดถึงคำนึงไป	โหยละห้อยคอยเล็งแล ฯ
สาวฉกรรจ์สะพรั่งพร้อม	นางใน
เห็นบ่เหมือนสายใจ	ละห้อย
รำพึงตลึงไป	เนืองเทวษ
พรากพรากน้ำเนตรย้อย	มุ่งม้องคองแล ฯ
๙๐
สุขรมย์ชมหมู่ไม้	ชมนกในไพรพงสถาน
เขาแดงแหล่งห้วยธาร	ร่มรื่นสนุกขุกคำนึง ฯ
สุขรมย์ชมหมู่ไม้	เลือนลาน
ชมนกไพรพงสถาน	หลากเหล้น
เขาเชียวทุ่งห้วยธาร	รื่นรี่
ร่มรื่นลำน้ำเต้น	แก่งก้องคนึงนาง ฯ
๙๑
ไม้แก้วกลิ่นแก้วกราย	หอมบวายวังเวงใจ
ทุกข์ลืมปลื้มอาไลย	ว่ากลิ่นแก้วแล้วเรียมหา ฯ
ไม้แก้วแก้วพี่เยื้อง	หอมสไบ
หอมกลิ่นหอมชวยไป	ทั่วแคว้น
ทุกข์ลืมปลื้มอาไลย	ลานกลิ่น
กลกลิ่นนางน้องแหม้น	แต่เที่ยวแลหา ฯ
๙๒
ไม้เกดคิดเกศนาง	เมื่อสะสางเกล้าผมมวย
กลิ่นรื่นชื่นหอมรวย	ว่ากลิ่นเจ้าเปล่าใจหาย ฯ
ไม้เกดคนึงเกศเจ้า	สดสลวย
ถือเสนียดสางผมมวย	เกศแก้
กลิ่นรื่นชื่นหอมรวย	ดีหลาก
ว่ากลิ่นเจ้าเปล่าแท้	รุ่มร้อนใจหาย ฯ
๙๓
มะกรูดสองแถวทาง	คิดมะกรูดนางสางสะผม
แก้เกล้าเจ้าผึ่งลม	กลิ่นขจรจายเรียมสบายใจ ฯ
ต้นมะกรูดสองเถื่อนถ้อง	แถวพนม
มะกรูดเหมือนนางสะผม	พ่างเพี้ยง
แก้เกล้าเจ้าผึ่งลม	รวยระรื่น
ขจรสุคนธ์กลิ่นเกลี้ยง	รื่นล้ำเรียมสบาย ฯ
๙๔
ต้นน้ำดอกไม้เทศ	กลิ่นวิเศษนึกเหมือนน้ำ
ดอกไม้ย้อมดอกคำ	รำชมภูดูห่มงาม ฯ
น้ำดอกไม้เทศแท้	เปรียบปาน
น้ำกลิ่นเมืองเทศปาน	กลิ่นเกล้า
สมรอดดอกคำจาน	ขันคู่
รื่นร่ำชมภูผ้า	ห่มเจ้าหอมงาม ฯ
๙๕
การเกดเพศผิวเนื้อ	ดูเหลืองเรื่อเยื่อใยทอง
หอมกล้าการเกดปอง	เปรียบกลิ่นเจ้าเศร้าอับอาย ฯ
การเกดผิวผ่องเนื้อ	รังรอง
เหลืองเนื้อเยื่อใยทอง	ห่อนเศร้า
หอมกล้าการเกดปอง	ปูนเปรียบ
กรายรอต่อตมูกเจ้า	พ่ายแพ้อับอาย ฯ
๙๖
ต้นกรายเหมือนนางกราย	เดิรหิ้วชายหมายตาคม
น้องนาฏผาดผายสม	พี่รักเจ้าเท่าตัวเรียม ฯ
ต้นกรายคิดย่างเยื้อง	เอวกลม
เดิรหิ้วชายตาคม	เลื่องหล้า
น้อยนาฏผาดผายสม	ทิพรูป
พี่นี่รักแต่เจ้า	เท่าด้วยตัวเรียม ฯ
๙๗
อัญชันคิดอัญชัน	ทาคิ้วมันกันเฉิดปลาย
ชำเลืองเยื้องตาชาย	ชายชมนักมักแลตาม ฯ
อัญชันคนึงอ่าเจ้า	โฉมฉาย
คิ้วเคลือบมันกันปลาย	เฉิดช้อย
ชำเลืองเยื้องตาชาย	เนืองนั่ง
ชมเพลินเดิรคล้ายคล้อย	บ่ายหน้าแลตาม ฯ
๙๘
เรียมคนึงถึงนวลนาง	หมู่ไม้สล้างชื่อช้างเช้า
คิดช่างนางชาญเฉลา	ทำสิ่งใดได้งามดี ฯ
เรียมคนึงนวลแน่งเนื้อ	นงเยาว์
ไม้ชื่อช้างเช้าเรา	ว่าไว้
คิดนางช่างชาญเฉลา	ฉลักภาพ
ทำสิ่งใดย่อมได้	รูปล้ำทรงดี ฯ
๙๙
กุหลาบบานกลีบช้อย	คิดกะทงน้อยวางพานทอง
หอมรื่นชื่นชมสอง	หยิบดอกไม้ให้นางดม ฯ
กุหลาบกลิ่นเฟื่องฟุ้ง	เนืองนอง
นึกกะทงใส่พานทอง	ก่ำก้าว
หอมรื่นชื่นชมสอง	สังวาส
หยิบรอจมูกเจ้า	บ่ายหน้าเบือนเสีย ฯ
๑๐๐
จำปาป่าบานบน	คิดสร้อยสนเจ้าเคยกรอง
นอนแนบแอบอิงสอง	เจ้าถวายพี่ที่บรรทมฯ
จำปาบานชื่นช้อย	เนืองนอง
คนึงสร้อยสนนางกรอง	เกี่ยวแหน้น
นอนแนบแอบองค์สอง	ไสเยศ
ถวายพี่วางบนแถ้น	แว่นฟ้าบรรทม ฯ
๑๐๑
พุทธชาตดวงน้อยน้อย	คิดเจ้าร้อยพวงมาไลย
จำปาสายสุดใจ	แซมเกศเกล้าเจ้าถอดถวาย ฯ
พุทธชาตดวงน้อยกลิ่น	เปรมใจ
เจ้าช่างกรองมาไลย	เลิศแล้ว
จำปาเสียบแซมใน	มวยมุ่น
หอมพี่ชมน้องแก้ว	ถอหยื้นทูลถวาย ฯ
๑๐๒
ลำดวนเจ้าเคยร้อย	กรองเปนสร้อยลำดวนถวาย
เรียมชมดมสบาย	พี่เอาสร้อยห้อยคอนาง ฯ
ลำดวนปลิดกิ่งก้าน	สนสาย
กรองสร้อยลำดวนถวาย	ค่ำเช้า
ชูชมดมกลิ่นสบาย	ใจพี่
เอาสร้อยห้อยคอเจ้า	แนบหน้าชมโฉม ฯ
๑๐๓
มาลุดีดอกน้อยน้อย	คิดเจ้าร้อยพวงมาไลย
เวลามานอนใน	สวมมือพี่ที่ไสยา ฯ
มาลุดีกลกลิ่นเกลี้ยง	เอาใจ
เจ้าย่อมร้อยมาไลย	แต่งตั้ง
เพลาเข้านอนใน	ไสยาสน์
สวมข้อมือพี่ทั้ง	คู่ให้หอมรวย ฯ
๑๐๔
นางนวลคิดนวลนาง	ผลหมากปรางคิดปรางทอง
ช้างน้าวน้าวคอสอง	ยามพี่น้าวเคล้าคลึงกัน ฯ
นางนวลนึกนิ่มเนื้อ	นวลลออง
ปรางพี่นึกปรางทอง	ก่องแก้ม
ข้างน้าวน้าวสอสอง	จุมพิต
พี่น้าวเคล้าคลึงแย้ม	ยั่วยิ้มชมกัน ฯ
๑๐๕
เห็นไม้ชื่อเทพี	คิดเทวีพี่ย่อมเคย
ภิรมย์ชมชวนเชย	เมื่อไรเลยจะเห็นนาง ฯ
เทพีเปนชื่อไม้	ฤาเสบย
คิดเมื่อเทวีเคย	ครุ่นเคล้า
ภิรมย์ชมชวนเชย	นอนแนบ
ไฉนจักเห็นหน้าเจ้า	หนุ่มน้อยโฉมสมร ฯ
๑๐๖
เห็นไม้ชื่อนางแย้ม	คิดนางแย้มโอฐพริ้มพราย
สาวหยุดยุดมือชาย	พี่ย่อมยุดสุดเสน่ห์ชม ฯ
นางแย้มเปนชื่อไม้	สูงเสลา
ตรึกเมื่อแย้มโอฐเพรา	เพริศหน้า
สาวหยุดยุดมือเรา	ชมชื่น
พี่ยุดสุดเสน่ห์เกล้า	กอดน้องชมเชย ฯ
๑๐๗
ไม้ขนานเคยขนานหน้า	หัวร่อร่าตาเมียงมัน
พุมเรียงเรียงหน้ากัน	ยามเมื่อก่อนบ่ห่อนไกล ฯ
ไม้ขนานขนานแนบหน้า	นวลจันทร์
หัวร่าตาเมียงมัน	ต่อต้อง
พุมเรียงรื่นเรียงกัน	พักตรแนบ
ยามเมื่อก่อนฤาน้อง	ห่างผ้างเจียรไกล ฯ
๑๐๘
จิงจ้อคราวพูดจ้อ	ย่อมหริกร่อต่เย้ายวน
ไม่เรอเหมือนเรอสรวล	หัวร่อรื่นชื่นชมศรี ฯ
จิงจ้อคราวพูดจ้อ	เรียมกวน
หริกร่อก่อยียวน	ยั่วยิ้ม
ไม้เรออย่างเรอสรวล	พลางพลอด
หัวร่ารื่นชื่นพริ้ม	ต่อต้องตาสมร ฯ
๑๐๙
ต้นปริกคิดปริกตลับ	เจ้าประดับพลอยแหวนราย
หีบแป้งแต่งก่องกาย	อาบน้ำพัดผัดเปนนวล ฯ
ปริกคิดปริกตลับเจ้า	โฉมฉาย
นางประดับพลอยแหวนราย	ร่วงรุ้ง
หีบแป้งแต่งสกนธ์กาย	แลเลิศ
ทาแป้งพัดกลิ่นฟุ้ง	ผองหน้านวลงาม ฯ
๑๑๐
กลำพ้อจำเพาะนัก	ไม่รังรักคิดรักอร
สีเสียดเสียดนางนอน	หว้าวานว่าให้นางคืน ฯ
กลำพ้อจำเพาะแต่ด้วย	สายสมร
รังรักนึกรักอร	แนบข้าง
สีเสียดเสียดนางนอน	นุชแนบ
วานว่าว่ามาบ้าง	เร่งให้นางคืน ฯ
๑๑๑
ไม้เลียบเลียบมาหมด	ต้นสรรพะรศรสคำสมร
เชิงจำจำคำสอน	ต้นส้มเช้าเช้าเคยฝาน ฯ
ต้นเลียบเลียบแล้วห่อน	เห็นอร
สรรพะรศรสคำสมร	สว่างไข้
เชิงจำจำคำสอน	เรียมสั่ง
ต้นซ่มเช้าเช้าได้	ปอกเจ้าถวายยา ฯ
๑๑๒
กลุมพอพอเรียมคิด	เรียมฝ่อจิตมะฝ่อชุม
มะรุมทุกข์รึงรุม	ต้นมังเรเรียมเร่หา ฯ
กลุมพอพอตรึกร้อน	เพลิงสุม
ใจฝ่อมะฝ่อชุม	หลีกเลี้ยว
มะรุมทุกข์รึงรุม	อกอยู่
ต้นมังเร่เรียมเถี้ยว	ร่ำร้องเร่หา ฯ
๑๑๓
สรลสร้อยสร้อยหาน้อง	ต้นมะต้องต้องตาไฉน
สบ้าบ้าจิตใจ	ต้นไก่ไห้ไห้หานางฯ
สรลสร้อยสร้อยโศกด้วย	นางไกล
หมากต้องต้องตาไฉน	ห่างแก้ว
สบ้าบ้าจิตใจ	จักขาด
ต้นไก่ไห้ไห้แล้ว	ครุ่นให้คนึงนาง ฯ
๑๑๔
กำจัดกำจัดพี่	มะตูมตีที่องค์อูร
หิ่งหายนางหายสูญ	ต้นเต่าร้างร้างแรมปี ฯ
กำจัดจัดแล้วห่อน	สมบูรณ์
มะตูมตีทรวงอูร	ขัดข้าง
หิ่งหายเจ้าหายสูญ	แลเปล่า
ต้นเต่าร้างเรียมร้าง	อ่อนน้อยแรมปี ฯ
๑๑๕
ไม้โรคคิดโรคา	พังอาดยาชะโลมให้
มะไฟร้อนคือไฟ	ต้นประเจ้าเคยประยา ฯ
ไม้โรคคนึงโรคร้อน	ภายใน
พังอาดยาเย็นใส	ลูบไล้
มะไฟเผ่าเพียงไฟ	ลนลวก
ต้นประประยาให้	พี่เจ้าชะโลมเนือง ฯ
๑๑๖
ชมพู่ชมพูนาง	ช่างย้อมร่ำก่ำสีใส
แปลบปลาบทราบอกใจ	ติดขลิบตาดประหลาทดี ฯ
ชมพู่กลิ่นพ่าเจ้า	ตาตรู
สดชื่นชมพูดู	ยอดย้อม
แปลบปลาบทราบในอู	ระเรียม ไซ้นา
ติดขลิบตาดงามพร้อม	เพริศหน้าสมสวย ฯ
๑๑๗
ระกำลำลูกสล้าง	คิดผ้านางตาระกำโฉม
สมรพี่มีขลิบโลม	ใจทั่วโลกโศกศัลย์หาย ฯ
ระกำลำลูกขึ้น	สองทาง
คนึงผ้าตาระกำบาง	นิ่มน้อง
มีขลิบหยิบทรงพลาง	โลมโลก แลนา
มีโรคโศกศัลย์ข้อง	ขัดแค้นเห็นหาย ฯ
๑๑๘
หงอนไก่คิดเหนือเศษ	ชมพูเทศมีขลิบรอย
หน้าทองก่องสายสร้อย	ห่มยางเยื้องชำเลืองแล ฯ
หงอนไก่คนึงผ้ากำ	สาวสร้อย
ชมพูเทศมีขลิบช้อย	กลิ่นเฝื้อง
หน้าทองน้องห่มลอย	รางร่าง
เดิรสำอางย่างเยื้อง	แช่มช้าเหลือบแล ฯ
๑๑๙
ทัมทิมตรึกผ้าสี	น้องห่มมีสีทับทิม
ขลิบทองทั้งสี่ริม	หน้ากระจายพรายพรุยทอง ฯ
ดอกแดงแสงก่ำไม้	คือพิมพ์ เดียวนา
นึกห่มสีทับทิม	ก่ำผ้า
ขลิบมีสีด้านริม	รึงรอบ
เส้นกระจายพรายหน้า	อ่าพริ้งพรุยทอง ฯ
๑๒๐
ไม้มะต้องต้องตาพี่	ตรีผ้าสีหมากสุกนาง
ติดขลิบหยิบห่มบาง	เห็นรางรางพอยียวลฯ
หมากต้องต้องเนตรเถี้ยว	พลางพลาง นึกนา
ผ้าผ้าหมากสุกนาง	หยุดยั้ง
ปลิวปลิวไสบบางบาง	ยองย่อง
รางรางคู่คู่ตั้ง	ใคร่เห็นยอนยอน ฯ
๑๒๑
กรรณิกาก้านสีแสด	คิดผ้าแสดติดขลิบนาง
เห็นเนื้อเรื่อโรงราง	ห่มสองบ่าอ่าโนเน ฯ
ผ้าสีมีขลิบเนื้อ	บางดี
ก้านกรรณิกาสี	แสดเถ้า
โนเนนาดน้องลี	ลาเลิศ
เมียมิ่งเรียมดูเจ้า	ห่อนได้วางตา ฯ
๑๒๒
ฟ่ายแดงพอสบตา	พี่นึกผ้าสีแดงเอง
หอมกลิ่นฟุ้งวังเวง	ติดขลิบใหญ่ไหมแกมทอง ฯ
เห็นฟ่ายแดงดอกต้น	โกงเกง
คนึงผ้าสีแดงเอง	อีกเหล้า
น้องห่มอ่าโถงเถง	นวยนาด
ติดขลิบใหญ่ไหมเจ้า	คั่นผุ้งแกมทอง ฯ
๑๒๓
เห็นห่านในชลธี	ถวิลผ้าสีลูกห่านสาย-
สมรพี่ติดขลิบพราย	ทองช่องไหมในริ้วเรืองฯ
เห็นห่านลงท่องท้อง	ชลหลาย
สีลูกห่านผ้าสาย	สวาทข้า
นึกนางห่มกรุยกราย	โนนาด
ขลิบทองช่องไหมหน้า	อร่ามล้วนทองทราย ฯ
๑๒๔
บัวบานในคงคา	นึกผ้าสีบัวโรยบาง
นวลลอองอ่องขลิบนาง	น้องเราห่มลอยชายงาม ฯ
บัวบานงามพี่ดิ้น	แดโดย
นึกผ้าสีบัวโรย	กลิ่นเฝื้อง
ทรงขลิบอ่องชายโชย	ยวลผาด
เห็นห่มสมบนเบื้อง	บ่าเจ้าลอยชาย ฯ
๑๒๕
ต้นครามพี่คิดผ้า	สีฟ้าอ่อนอรเคยทรง
เรียมคิดติดขลิบวง	เวียนรอบหน้าอ่าครุยทอง ฯ
ต้นครามนึกผ้าเจ้า	บรรจง
สีฟ้าอ่อนอรทรง	เลิศฟ้า
เรียมพิศติดขลิบวง	เวียนรอบ
นางประดิษฐ์ติดหน้า	อ่าฝั้นครุยทอง ฯ
๑๒๖
ไม้มะพูดผ้าสาวสวัสดิ์	หน้าสีรัดติดครุยทอง ฯ
สดชื่นพื้นใบตอง	พี่ชมสมเจ้าห่มรวย ฯ
มะพูดถวิลพ่าเจ้า	นวลลออง
หน้าสีรัดครุยทอง	ก่ำเนื้อ
สดชื่นพื้นใบตอง	ขลิบมาศ
เรียมย่อมเชยชมเหมื้อ	ห่มเหล้นตามวัน ฯ
๑๒๗
มะม่วงไพรใบอ่อนมี	คิดผ้าสีม่วงอ่อนแทน
ขลิบอ่าตาตักแตน	หน้าทอทองกรองข่ายทรง ฯ
มะม่วงใบอ่อนเจ้า	เรียมแหงน ดูนา
คิดมะม่วงอ่อนอรแทน	ผิดผ้า
รึงขลิบตาตักแตน	ริมเรื่อง
ถักทองกรองข่ายหน้า	ประหลาทเจ้าเคยทรง ฯ
๑๒๘
เรียมเห็นดวงอัคคี	ถวิลผ้าสีควันเพลิงสมร
ขาวเหลืองห่มอรชร	เห็นรักร่อนอย่างโชยชาย ฯ
หุงโภชน์ควันคื่นกลุ้ม	อัคคี
ผ้าห่มควันไฟสี	สวาทข้า
มีขลิบหยิบทรงสี	ลาเลื่อน
เห็นรักร่อนอ่อนหน้า	ย่างเยื้องโชยชาย ฯ
๑๒๙
เห็นเมฆเบื้องบนฟ้า	เรียมคิดผ้าโกหร่านาง
ขลิบทองย่องยงบาง	เจ้าสบัดชายกรีดกรายงาม ฯ
เห็นเมฆลิ่วล่องฟ้า	ชมพลาง
นึกพ่าโกหร่านาง	ร่างน้อย
ขลิบทองย่องยงบาง	ลนเลื่อน แววนา
เจ้าสบัดชายพ่าช้อย	กรีดนิ้วกรายโฉม ฯ
๑๓๐
บัวขาวคิดผ้าขาว	งามเลิศล้ำส่ำน้ำดี
เจ้าห่มการพิธี	หน้าเจ็ดชั้นคั่นทองรวย ฯ
บัวขาวคิดพ่าน้อง	สาวศรี
ขาวฉ่ำน้ำเนื้อดี	เอกนั้น
คราวสงฆ์พิธีมี	โดยขนาด
เจ้าห่มหน้าเจ็ดชั้น	เนื่องริ้วทองพราย ฯ
๑๓๑
ผึ้งร้างพี่นึกปอง	ผ้าขาวกรองลายดอกงาม
ย่อมห่มเข้าอาราม	หน้าเจียรบาดประหลาทตา ฯ
ผึ้งหลวงรวงเก่าร้าง	เรียมปอง
ผ้าห่มขาวผูกกรอง	ลูกไม้
สำหรับพับเฉียงทอง	ลอยดอก
หน้าเจียรบาดประหลาทให้	แซ่ซ้องชมโฉม ฯ
ชมสัตว์ บทส่งท้าย
๑๓๒
ดูนกผกโผผาด	บนอากาศดาษเหลือหลาย
ร่างไม้ไล่เรียงราย	ย่อมเคล้าคู่พี่อยู่เดียว ฯ
สกุณินบินร่อนร้อง	โผผาย
อากาศดาษเหลือหลาย	ม่ายขู้
ร่ายไม้ไล่เรียงราย	พลางพลอด
เมียเกลือกคลึงตัวผู้	พี่นี้เดิรเดียว ฯ
๑๓๓
กระเหว่าคิดเสียงนาง	นางนวลพลางนึกนวลสมร
ชายชมพูคิดผ้าอร	โนรีผ้าตาระกำเหมือน ฯ
เสียงกระเหว่าคิดนิ่มเนื้อ	สรวลสอน
นางนวลครวญถึงสมร	ขุ่นข้อง
ชายชมพูสีอ่อน	แสงก่ำ
โนรีศตาระกำน้อง	หมู่นั้นมีเหมือน ฯ
๑๓๔
นกขมิ้นเหลืองขมิ้นเจ้า	นกนอนเคล้าเคล้านงพงา
กวักกว่ากว่าจะมา	เห็นยางเจ่าพี่เจ่าคอย ฯ
นกขมิ้นคิดขมิ้นเจ้า	ลลายทา
แอ่นเคล้าพี่เคล้าพงา	พี่เคล้า
กวักกว่ากว่าจะมา	สมสู่
เห็นนกยางเจ่าเจ้า	เจ่าแล้วเรียมคอย ฯ
๑๓๕
ลับแลเร่งแลลับ	นกหว้าขับไปว่าวอน
ชายใดได้ดวงสมร	วานนกหว้าว่าขอคืน ฯ
นกลับแลเร่งแคล้ว	ลับจร
นกว่าวอนว่าวอน	ด่วนได้
ชายใดได้ดวงสมร	เสมอชีพ
นกว่าวอนว่าให้	ส่งน้องขอคืน ฯ
๑๓๖
นกอุกใครอุกนัก	มาลอบลักอรรคชายา
นกกระเวนวานกระเวนหา	วานนกออกออกชื่อเร็ว ฯ
นกอุกใครอุกพ้น	ควรมา
ลอบลักอัคชายา	ซ่อนไว้
นกกระเวนกระเวนหา	จงทั่ว
นกออกออกชื่อให้	ด่วนด้วยการเร็ว ฯ
๑๓๗
ตบยุงเคยโบกยุง	กรานในมุ้งถือแส้วี
ยุงขบพี่ฤามี	เพราะเพื่อเจ้าเฝ้าพยาบาล ฯ
นกตบยุงนึกน้อง	เทพี
ถือแส้หมอบพัดวี	ค่ำเช้า
ยุงขบพี่ฤามี	สักหยาด
เพราะเพื่อนวลของเจ้า	เฟ่าเฟื้ยมพยาบาล ฯ
๑๓๘
ชมดเชียงตรึกกลิ่นเจ้า	ทากระแจะเช้าเย็นวังเวง
กลิ่นน้องของเรียมเอง	พี่รู้อยู่แดนใน ฯ
ชมดเชียงกลกลิ่นเจ้า	กลเพรง
ทากระแจะวังเวง	กลิ่นเกล้า
กลิ่นน้องของเรียมเอง	หายห่าง
เรียมบ่รู้ว่าเจ้า	อยู่ด้าวแดนใด ฯ
๑๓๙
เห็นช้างที่งอนงา	คนึงขนตาเจ้างอนงาม
ครวญใคร่ใจว้ำหวาม	เจ้าสาวสวัสดิ์สารพัดงอน ฯ
งาคชงอนเฉิดช้อย	ขึงขาม นึกหน้า
ขนเนตรนางงอนงาม	ส่องเสื้อง
ครวญใคร่ใจว้ำหวาม	หาอยู่
เรียมร่ำรำพึงเหนื้อง	พรากน้องนานเห็น ฯ
๑๔๐
เห็นทองรัดงาช้าง	เรียมคิดบ้างนางตาตรู
แหวนประดับกับแหวนงู	เจ้าสอดใส่ในนิ้วน้อย ฯ
ทองสวมงาคชไฝ้	ตาตรู
แหวนประดับแหวนงู	รูปแก้ว
ถมยาศิลาทองดู	มีมาก
สวมใส่นิ้วน้องแล้ว	กรายช้อยชมงาม ฯ
๑๔๑
เห็นสมุนเจ้าอุ่นเนื้อ	คิดสมุนเสื้อเมื่อซับทรง
ขนกลับเข้ากับองค์	เสื้อริ้วทองปล้องน้อยงาม ฯ
เห็นสมุนอุ่นแอบเนื้อ	แนบนอน
คิดสมุนเสมอสมร	ใส่เสื้อ
ขนกลับเข้ากับอร	องค์อ่า
เสื้อริ้วทองน้อยเนื้อ	เอกปล้องขจิตงาม ฯ
๑๔๒
น้ำธารสีเขียวเขียว	ปลาเปนเกลียวว่ายพรูพัน
รายเรียงเคียงคู่กัน	แต่พี่อยู่ผู้เดียวดาย ฯ
ชลธินนิลเผื้อเฉก	นิลวรรณ
ปลาว่ายพรูดูพัน	แอบข้าง
ฝูงปลาย่อมชมกัน	เคียงครุ่น
แต่พี่อยู่อ้างว้าง	บ่นบ้าคนเดียว ฯ
๑๔๓
นวลจันทร์นึกนวลสมร	ปลาเนื้ออ่อนอ่อนเอวสาย
สมรย่างปลาย่างกาย	นึกโชยชายกรายกรงาม ฯ
นวลจันทร์นึกผ่องหน้า	เดือนหมาย
เนื้ออ่อนอ่อนเอวสาย	สวาทหยิ้ง
สมรย่างปลานางกราย	คนึงเนื่อง
ยูรย่างช่างเดิรพริ้ง	เพริศพร้อมกรงาม ฯ
๑๔๔
ปลาทุกทุกข์โศกละห้อย	เห็นปลาสร้อยสร้อยอาไลย
แก้มช้ำเรียมช้ำใจ	ด้วยไม่พบสบสมศรี ฯ
ปลาทุกทุกข์โศกด้วย	อรไทย
ปลาสร้อยสร้อยอาไลย	ขุ่นข้อง
แก้มช้ำพี่ช้ำใจ	ใจฝ่อ
ด้วยไม่พบพานน้อง	คลาศแคล้วสมศรี ฯ
๑๔๕
กฤษดิยุคสุขสบายจริง	ทังชายหญิงสิ่งเกษมสรรพ์
นฤไภยไม่พรากกัน	อยู่ชื่นชมสมสำราญ ฯ
กฤษดิยุคเปนสุขแท้	ทรงธรรม์
บุรุษสัตรีเกษมสรรพ์	สวัสดิ์ล้ำ
นฤไภยไม่พลัดกัน	รักร่วม
สมสู่สนิทเสน่ห์ซ้ำ	สิ่งสึ้งสำราญ ฯ
๑๔๖
ไตรดายุคพระรามา	จากสีดาอ่าโฉมสมร
พระผลาญยักษ์มารมรณ์	ได้สีดาอ่าองค์คืน ฯ
ไตรดาราเมศร้าง	แรมอร
องค์สีดาดวงสมร	หลากหล้า
พระผลาญหมู่มารมรณ์	ลาญชีพ
ได้สีดาสมรหน้า	อ้าเคล้าคลึงองค์ ฯ
๑๔๗
ทวาบรยุคพระอนิรุทธ	จากนงนุชนางอุษา
สองคร่ำร่ำโศกา	นานมาไซ้ได้นางคืน ฯ
ทวาบรกลอนกล่าวอ้าง	อนิรุทธ
จากอุษาสมรนุช	แหบไห้
สองครวญป่วนโศกสุด	แสนเสน่ห์
ยามเมื่อนานมาได้	แนบน้องครองคืน ฯ
๑๔๘
กลียุคเรียมจากเจ้า	เมื่อใดเล่าจะกลับมา
โอน้องของพี่อา	ไกลพี่แล้วแกล้วกลอยใจ ฯ
กลียุคเรียมจากน้อง	นงพงา
ไฉนจะกลับคืนมา	เร่งแคล้ว
โอ้น้องของเรียมอา	พลัดพราก
ไกลพี่นางน้องแก้ว	สวาทกล้ำกลางใจ ฯ
๑๔๙
ชมโฉมโลมสมพาส	บทนิราศจากชายา
นักปราชญ์ย่อมแต่งมา	เล่ห์ท่าทางอย่างเรียมทำ ฯ
ชมโฉมสมพาสแก้ว	ไนยนา
พลัดพรากจากชายา	ชื่นชี้
นักปราชญ์ย่อมแต่งมา	ในโลก
เล่ห์ท่าทางอย่างนี้	ชอบด้วยเรียมทำ ฯ
๑๕๐
จบเสร็จคร่ำครวญกาพย์	บทพิลาปถึงสาวศรี
แต่งตามประเวณี	ใช่เมียรักจักจากจริง ฯ
โคลงครวญกลอนกล่าวอ้าง	นารี
โศรกสร้อยถึงสาวศรี	เษกหว้า
แต่งตามประเพณี	ธิรภาคย์
เมียมิ่งพรั่งพร้อมหน้า	ห่อนได้จากกัน ฯ
๑๕๑
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ	ไชยเชฐสุริย์วงศ์ทรง
นางรักนักสนมองค์	อ่าห้อมล้อมพร้อมบริบูรณ์ ฯ
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศเชื้อ	รพิพงศ์
ไชยเชฐสุริย์วงศ์ทรง	เลิศหล้า
นางรักนักสนมองค์	อภิชาติ
คับคั่งนั่งเรียงหน้า	เฟ่าพร้อมบริบูรณ์
๑๕๒
นักปราชญ์หมู่เมธา	มีปัญญาอันฉับไว
พินิจผิดบทใด	วานช่วยแซมแต้มเขียนลง ฯ
กลกลอนบวรเกลี้ยง	คำแขง ก็ดี
นักปราชญ์ฉลาดวานแปลง	เปลี่ยนให้
กลอนเกินเขินคำแคลง	ขัดข้อง
วานเพิ่มเติมลงไว้	อยู่ยื้นหญิงชาย ฯ
จบ จนจอมโลกเจ้า	คืนวัง
บ พิตรสถิตบัลลังก์	เลิศหล้า
ริ ร่างกาพย์โคลงหวัง	ชนโลก อ่านนา
บูรณ์ พระโคลงเจ้าฟ้า	ธิเบศร์เจ้าจงสงวน ฯ
เจ้าฟ้า หนุ่มน้อยราช	กุมาร
ธรรม พงศ์ทรงกลอนการ	อยู่แย้ม
ธิเบศร์ วราสถาน	ไชยเชฐ
สุริย์วงศ์ ทรงโคลงแต้ม	แต่งไว้อ่านสงวนฯ
เจ้าฟ้า เลิศล้ำโพธิ	สมภาร
กรมขุน หลวงพญากราน	กราบเกล้า
เสนา นราบาล ใจชื่น	ชมนา
พิทักษ์ รักษาเช้า	ค่ำด้วยใจเกษม ฯ