พระอภัยมณี ๒ ReplaceSaraAm
ตอนที่ ๓๖
พระอภัยมณีทำผูกคอตายได้นางละเวง
๏ ฝ่ายยุพาผการำภาสะหรี	ซึ่งล่าหนีตามทางหว่างไศล
ไม่รั้งรอพอรุ่งถึงกรุงไกร	ตรงเข้าในนัคเรศนิเวศน์วัง
ต่างเข้าเฝ้าเจ้าลังกาวัณฬาราช	อภิวาททูลตามเนื้อความหลัง
ชาวผลึกศึกเสือเหลือกำลัง	ชำนาญทั้งสงครามแลความคิด
พระบาทหลวงลวงล่อจะรอทัพ	เขาก็กลับปลอมปนเป็นคนสนิท
เข้าจุดไฟไหม้ด่านผลาญชีวิต	ไม่ทันคิดรบสู้ทุกผู้คน
เขาได้เขาเจ้าประจัญแล้ววันนี้	จะตามตีมาประชิดติดสิงหล
จะเสียวังลังกาเข้าตาจน	จงผ่อนปรนโปรดตริดำริการ ฯ
๏ นางฟังเล่าเศร้าจิตอนิจอนาถ	ให้หวั่นหวาดวิญญาณ์จึงว่าขาน
ซึ่งข้าศึกฮึกโหมมาโรมราญ	เราเสียด่านก็เหมือนดังเสียลังกา
เป็นการด่วนจวนจนต้องอ้นอั้น	เจ้าช่วยกันตรองตรึกได้ปรึกษา
แม้สงครามตามติดประชิดมา	จะพูดจาคิดอ่านประการใด
เออนี่แน่แม่จะถามทรามสวาท	พระสังฆราชนั้นเจ้าเห็นเป็นไฉน
เมื่อเสียทีหนีทันหรือบรรลัย	จะได้ใครคิดอ่านการสงคราม ฯ
๏ นางยุพาว่าประหลาดพระบาทหลวง	คนทั้งปวงปะใครก็ไต่ถาม
จะเป็นตายหายไปไม่ได้ความ	ด้วยสงครามเหลือรู้จะสู้รบ
ถึงใครดีมีศักดาอานุภาพ	มาช่วยปราบก็เห็นจะไม่สงบ
เว้นแต่องค์พระอภัยเจ้าไตรภพ	จะเกลื่อนกลบให้แผ่นดินสิ้นศัตรู ฯ
๏ นางฟังคำรำพึงแล้วจึงตอบ	เจ้าว่าชอบอยู่แต่จิตคิดอดสู
ตั้งแต่พามาไว้มิได้ดู	ให้เธออยู่ในห้องถึงสองวัน
สุลาลีนี้เป็นคนปรนนิบัติ	เห็นข้องขัดเคืองแค้นแสนกระสัน
ไม่สรงเสวยเลยเฝ้าแต่จาบัลย์	จะผ่อนผันคิดอ่านประการใด ฯ
๏ นางยุพาว่าพระองค์ไม่สงสาร	ทรมานเหมือนหนึ่งว่าเลือดตาไหล
จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าพระทัย	ขอลาไปช่วยชีวิตพระบิดา
แล้วบังคมก้มกรานค่อยคลานคล้อย	ชวนน้องน้อยร่วมจิตขนิษฐา
ไปปรางค์ทองห้องในที่ไสยา	ค่อยแอบฝาคอยฟังกำบังกาย ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยอยู่ในห้อง	แต่ตรึกตรองไม่สมอารมณ์หมาย
ครั้นห่างนางสร่างมนต์กระวนกระวาย	ให้คิดอายอกใจกระไรเลย
มิรอรั้งบังอาจประมาทหมิ่น	มาหลงลิ้นลังกานิจจาเอ๋ย
โอ้ยามเคราะห์เพราะนิยมจะชมเชย	โอ้ไม่เคยเลยแสนจะแค้นใจ
จนจวนแก่แพ้รู้อีผู้หญิง	ประหลาดจริงเจียวน่าเลือดตาไหล
นอนไม่หลับกลับนั่งคลั่งพระทัย	หวนอาลัยลูกยานุชาชาญ
เคยเห็นพี่มิได้เห็นทุกเย็นเช้า	จะโศกเศร้าโศกาน่าสงสาร
ทั้งเสียเมียเสียพงศ์ทั้งวงศ์วาน	เพราะเสียการกลศึกไม่ตรึกตรา
โอ้เอ็นดูสุมาลีเจ้าพี่เอ๋ย	จะลับเลยหลงคอยละห้อยหา
โอ้ลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ทั้งสุดสาครพ่อจะท้อใจ
ยิ่งรัญจวนป่วนจิตคิดวิตก	เหมือนหนึ่งนกเข้าเพนียดเบียดไม่ไหว
ลงนอนเอกเขนกอึ้งตะลึงตะไล	ทุกข์พระทัยถึงพระองค์ทั้งวงศ์วาน ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาที่มาเฝ้า	เห็นโศกเศร้าซูบทรงน่าสงสาร
กระทั่งไอให้เสียงแล้วเมียงคลาน	มากราบกรานทรงศักดิ์ตรงพักตรา
จึงทูลถามความในใจจะใคร่รู้	พระมาอยู่เมืองหม่อมฉันนั้นหรรษา
หรือเศร้าหมองข้องขัดพระอัชฌา	ลูกพึ่งมามิได้อยู่ในบูรี ฯ
๏ พระผันแปรแลเห็นหน้ายุพาพักตร์	กลับนึกรักวัณฬามารศรี
สะอื้นพลางทางว่าบิดานี้	สู้เสียพี่น้องมาเอกากาย
ได้เห็นแต่แม่วัณฬาพอมาถึง	ก็โกรธขึ้งทิ้งขว้างให้ห่างหาย
ชีวิตพ่อก็ไม่รอดจะวอดวาย	พลางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาปรีชาฉลาด	อภิวาทว่าพระองค์อย่าสงสัย
พระชนนีมิใช่จะมาละไป	เพราะรักใคร่จึงได้พามาธานี
จะนบนอบมอบสมบัติพัสถาน	ให้พระผ่านไตรจักรเป็นศักดิ์ศรี
ที่การศึกนึกว่าไม่ราวี	จะเป็นที่พึ่งอาณาประชาชน
เหตุไฉนให้พระน้องยกกองทัพ	มาเคี่ยวขับรบพุ่งกรุงสิงหล
แกล้งอุบายถ่ายเททำเล่ห์กล	ไม่ผ่อนปรนปรองดองครองสัจจา
จึงน้อยใจไม่เข้ามาเฝ้าแหน	เห็นทั้งแค้นทั้งรักนั้นหนักหนา
สู้คิดอ่านการศึกไปตรึกตรา	อยู่พลับพลาชมจันทร์ข้างชั้นใน
ลูกไปเฝ้าเล่าก็ตรัสกระจัดแจ้ง	ว่าเสียแรงรักพระองค์ไม่สงสัย
ส่วนทรงฤทธิ์คิดอุบายให้ตายใจ	ต้องเสียไพร่พลเมืองเคืองรำคาญ ฯ
๏ พระตันอกตกตะลึงแล้วจึงว่า	อนิจจังอนิจจาน่าสงสาร
เมื่อสงสัยไม่แถลงให้แจ้งการณ์	จะสาบานให้เห็นจริงทุกสิ่งอัน
ซึ่งน้องรักหักหาญทำการศึก	เห็นจะนึกแหนงว่าข้าอาสัญ
แม้รู้ว่ามาเป็นคู่อยู่ด้วยกัน	ศรีสุวรรณก็จะกลับกองทัพไป
มิได้ถามความจริงมานิ่งโกรธ	ช่วยขอโทษด้วยเถิดแม่ไปแก้ไข
ว่าจริงจิตบิตุรงค์นี้จงใจ	ความรักใคร่แม่ละเวงยิ่งเกรงกลัว
ซึ่งพวกเราชาวผลึกทำฮึกหาญ	จะทัดทานถ้าใครขัดจะตัดหัว
อย่าแหนงนึกตรึกตรองให้หมองมัว	จะยอมตัวไปจนตายเหมือนหมายมา
เจ้าช่วยพ่อขอให้พบประสบพักตร์	อย่าหาญหักห่างเหเสน่หา
แม้ไม่เห็นเว้นหายหลายเวลา	เห็นชีวาพ่อไม่รอดคงวอดวาย ฯ
๏ นางว่าเคราะห์เพราะจะไม่ให้สำเร็จ	มิรู้เสร็จศึกเสือเบื่อใจหาย
แม้จริงจังดังพระโอษฐ์โปรดภิปราย	จะสบายบ้านเมืองไม่เคืองใจ
จงหยุดยั้งรั้งรออยู่พอค่ำ	ลูกจะนำไปพลับพลาที่อาศัย
ถึงจะกริ้วโกรธว่าลูกพาไป	จะแก้ไขขอโทษคงโปรดปราน
หม่อมฉันรู้อยู่ว่าในพระทัยอ่อน	ถ้าอ้อนวอนแล้วก็คงจะสงสาร
มานิ่งไว้ใจเย็นมิเป็นการ	กระหม่อมฉานจะช่วยคิดด้วยบิตุรงค์
แต่รู้ข่าวเศร้าสร้อยก็พลอยทุกข์	จะหาสุขไม่สำเร็จเสร็จประสงค์
เชิญชำระสระสนานสำราญองค์	ที่โศกทรงเศร้าสร้อยจะค่อยคลาย
แล้วเรียกน้องของเสวยที่เคยแต่ง	มาจัดแจงเรียงเรียบเทียบถวาย
พระอภัยใจอิ่มค่อยยิ้มพราย	สรงสุหร่ายแล้วมานั่งบรรลังก์ทอง ฯ
๏ เสวยพลางทางว่าถ้ามิม้วย	พ่อจะช่วยปลูกฝังเจ้าทั้งสอง
ให้สมสุดบุตรีทั้งพี่น้อง	จะปกป้องไปจนตายวายชีวี
จริงนะลูกปลูกฝังพ่อมั่งเถิด	เหมือนช่วยเชิดชูพักตร์เป็นศักดิ์ศรี
ไปว่าขานมารดาให้ปรานี	คุณจะมีอยู่กับพ่อจนมรณา ฯ
๏ นางรับรสพจนารถฉลาดฉลอง	พระคุณของทรงศักดิ์นั้นหนักหนา
ด้วยรักใคร่ใช้ชิดเหมือนธิดา	จึงอุตส่าห์สุจริตไม่ปิดบัง
อยากจะใคร่ให้พระชนนีนาถ	รักพระบาทบิตุรงค์เหมือนจงหวัง
แต่เดินป่ามาถึงเขตนิเวศน์วัง	มิสมดังปรารถนาลูกอาภัพ
วันนี้ค่ำจำจะพาไปถึงห้อง	ถ้าฟ้องร้องก็จะเสียบาทเบี้ยปรับ
แต่จะรักจะชังจะบังคับ	สุดจะรับสั่งได้ด้วยไม่เคย ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายสบายจิต	พ่อคิดผิดไปแล้วลูกแก้วเอ๋ย
มันน่าแสนแค้นใจกระไรเลย	ช่างเฉยเมยมีแต่กลัวนั้นทั่วไป
ถ้าแม้เป็นเช่นนั้นแล้ววันนี้	ช่วยหยิกตีให้บิดาน้ำตาไหล
พระสรวลพลางเสวยพลางสว่างใจ	อิ่มพระทัยอิ่มโอชโภชนา ฯ
๏ พอพลบค่ำย่ำระฆังเสียงวังเวก	ชอุ่มเมฆมืดมิดทุกทิศา
ส่วนสองนางพลางเชิญดำเนินมา	ขึ้นพลับพลาชมจันทร์เป็นหลั่นลด
เดินบันไดในนั้นขึ้นชั้นสูง	แกล้งขับฝูงสาวใช้ลงไปหมด
ถึงชั้นสุดหยุดยั้งนั่งประณต	ให้ทรงยศเยื้องย่องเข้าห้องใน
ดูแจ่มแจ้งชวาลาระย้าระยับ	กระจกจับเพลิงกระจ่างสว่างไสว
เห็นนางเอกเขนกนั่งกระทั่งไอ	นางตกใจเหลียวเห็นทำเป็นเมิน
แต่ใจรู้ว่ายุพาให้มาพบ	สุดจะหลบเหลืออายระคายเขิน
ให้พรั่นพรั่นหวั่นไหวฤทัยสะเทิน	ทำนั่งเมินเหมือนไม่รู้จะดูที ฯ
๏ พระเห็นนางหมางหมองค่อยย่องย่าง	เข้าเคียงข้างค่อยค่อยเบียดพอเสียดสี
ยิ่งหอมรื่นชื่นชวนให้ยวนยี	เหมือนมาลีลอยฟ้ามายาใจ
จะจุมพิตคิดขยับแล้วกลับยั้ง	แต่รอรั้งรวนจิตหวิดหวิดไหว
พอเหลือบเหลียวเสียวซาบวาบฤทัย	พระเคลิ้มใจจุมพิตนางหวีดดัง
แล้วว่าดูสินี่พระเหมือนจะแกล้ง	มาแอบแฝงโจมจับเอาลับหลัง
นี่ใครพาหรือว่ามาแต่ลำพัง	ไม่รู้รั้งรอบ้างเป็นอย่างไร ฯ
๏ พระว่าพี่นี้เหมือนอกวิหคหงส์	ต้องติดกรงตรึงตราน้ำตาไหล
เขาปล่อยปละปะคู่ที่ชูใจ	สุดจะให้เหินห่างจึงอย่างนี้
ส่วนน้องรักหนักหน่วงเฝ้าแหนหวง	ส่วนพี่แสนเสนหามารศรี
มิผ่อนผันกรุณาจงฆ่าตี	เสียเถิดพี่จะขอลาแก้วตาตาย
แม้ยังเป็นเห็นน้องก็ต้องรัก	สุดจะหักห้ามสวาทให้ขาดหาย
ถึงปลดปลงคงจะกอดเจ้าวอดวาย	ไม่วางสายสุดสวาทแล้วชาตินี้
พลางอิงแอบแนบน้องประคองเคล้า	นางหยิกเพลาผลักหัตถ์น่าบัดสี
เมื่อแรกพบคบค้านึกว่าดี	เพราะพระพี่ให้สัตย์ปฏิญาณ
ไม่รบพุ่งกรุงลังกาจะหย่าทัพ	จึงได้รับมานิเวศน์เขตสถาน
เหตุไฉนให้ลูกมารุกราน	เข้าตีต้านรบพุ่งถึงกรุงไกร
ยังจะมาว่าไม่รักทำกักขัง	ก็ใครมั่งจะไม่น่าน้ำตาไหล
แต่เสียรู้สู้อดระทดใจ	เชิญพระไปกองทัพกำกับพล
ได้คิดอ่านราญรอนเหมือนก่อนนั้น	มารบกันกับผู้หญิงเมืองสิงหล
ไม่หลบลี้หนีหายสู้วายชนม์	อย่าแต่งกลลวงล่อต่อไปเลย ฯ
๏ พระวิงวอนอ่อนหวานประทานโทษ	อย่ากริ้วโกรธตรึกตรองก่อนน้องเอ๋ย
ไม่ณรงค์สงครามกับทรามเชย	อย่าคิดเลยพี่จะเล่าให้เข้าใจ
เมื่อแจ้งความทรามสงวนประชวรหนัก	พี่ทุกข์นักจะใคร่เห็นว่าเป็นไฉน
จึงเป่าปี่ที่ในทัพให้หลับไป	มิทันได้แพร่งพรายว่าร้ายดี
กับธิดาพากันตามทรามสวาท	มาทันราชรถนางกลางวิถี
ซึ่งพวกทัพกลับกล้าเข้ามาตี	หมายว่าพี่ล้มตายวายชีวา
ไว้ธุระจะให้เรียบเงียบสงบ	มิให้รบพุ่งกันได้หรรษา
ไม่เหมือนคำรำพันที่สัญญา	จงเข่นฆ่าพี่เสียแทนที่แค้นใจ
จริงนะเจ้าเยาวลักษณ์จงหนักหนวง	ไม่ล่อลวงนวลหงส์อย่าสงสัย
จะทำศึกตรึกตราไปว่าไร	พี่มิให้แก้วตาต้องราวี
ทั้งแผ่นภพรบได้พี่ไม่แพ้	กลัวก็แต่แม่วัณฬามารศรี
จะโกรธกริ้วนิ่วหน้าไม่พาที	มิรู้ที่ที่จะปลอบให้ชอบใจ
จงแย้มเยื้อนเบือนหน้าพูดจาบ้าง	อย่าหมองหมางเมินพักตร์เฝ้าผลักไส
พลางลูบต้องลองเล่ห์เสน่ห์ใน	นางว่าไฮ้น่าเบื่อเหลือรำคาญ
ขืนจู้จี้นี้ก็หยิกเอาอิกดอก	เฝ้ายวนหยอกแยบคายไม่วายหวาน
เพราะพาซื่อถือสัตย์ปฏิญาณ	จึงเสียด่านบ้านเมืองขุ่นเคืองใจ
เดี๋ยวนี้พระจะมารับระงับศึก	ไม่สมนึกเหมือนหนึ่งคำจะทำไฉน
ถึงสัญญาว่าขานประการใด	ไม่มีใครที่จะกล้าไปฆ่าตี
ด้วยพวกพ้องของพระองค์ประสงค์ทรัพย์	จึงเคี่ยวขับรบพุ่งเอากรุงศรี
ข้างฝ่ายพระจะมาชวนให้ยวนยี	ทำเช่นนี้นึกดูเหมือนรู้กัน
แม้จริงจังดังรับจะดับเข็ญ	ทำให้เห็นจริงก่อนจะผ่อนผัน
นี่สงครามตามรุกมาทุกวัน	จะผูกพันผ่อนปรนเป็นจนใจ ฯ
๏ พระฟังนางพลางว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เชื่อเลยหนอกรรมจะทำไฉน
เมือตัดขาดญาติกาไม่อาลัย	พี่จึงได้ติดตามแม่งามมา
แม้ใครรบพบปะจะได้ห้าม	ให้เห็นความจริงจังที่กังขา
ถ้าผู้ใดไม่ฟังอหังการ์	จะเข่นฆ่าเสียให้ตายวายชีวี
นี่ศึกเหนือเสือใต้ที่ไหนเล่า	เนื้อแท้เจ้าจะแกล้งอางขนางหนี
เฝ้าหน่วงหนักกักขังเสียดังนี้	ชีวิตพี่จะมิตายหรือสายใจ
เจ้าสัญญาว่าถึงเมืองไม่เคืองขัด	จะซ้ำผัดต่อตะบึงไปถึงไหน
มิปรานีก็มิฟังชั่งเป็นไร	แม้แม่ไม่เมตตาจงฆ่าฟัน ฯ
๏ พระว่าพลางกางกรประคองกอด	เยาวยอดข่วนหยิกผลักพลิกผัน
นางว่าพระจะมารุกทำบุกบัน	เถิดเช่นนั้นแล้วก็ลึกอย่านึกเลย
น้องชอบหูอยู่แต่ปลอบไม่ชอบปล้ำ	ถ้าขืนทำเจ็บปวดแล้วชวดเสวย
จงยั้งหยุดพูดจาประสาเคย	อย่าคิดเลยว่าจะได้ด้วยไม้มือ
ที่เมืองใหม่ได้พบได้รบรับ	พระยังจับน้องไม่ได้ลืมไปหรือ
ที่ตื้นลึกปรึกษาค่อยหารือ	ไม่ดึงดื้อดอกแต่ว่าต้องช้าที
พระรักใคร่ใจน้องยังครองสัตย์	ใช่จะขัดคิดอางขนางหนี
จงรั้งรอพอให้รุ่งขึ้นพรุ่งนี้	ศึกจะตีมากระทั่งถึงลังกา
แม้โปรดปรามห้ามทัพให้สรรพเสร็จ	ศึกสำเร็จแล้วจะรักให้หนักหนา
แม้เลี่ยงหลีกอีกทีนี้พระพี่ยา	จึงเข่นฆ่าน้องเสียบ้างให้วางวาย
จงผ่อนผันวันเดียวค่อยเหนี่ยวหน่วง	ไม่ล่อลวงเลยน้องจะกองถวาย
สืบสนองรองบาทไม่คลาดคลาย	อย่าให้อายอัปยศจงอดออม ฯ
๏ พระอ้นอั้นตันทรวงต้องหน่วงหนัก	เพราะความรักวรนุชสุดถนอม
จึงว่าพี่นี้ระทมด้วยตรมตรอม	เพราะอดออมอกดังจะพังโทรม
ได้อิงแอบแนบกายค่อยคลายโศก	เหมือนคนโรคซึ่งได้รสโอสถโสม
มาซึมซาบอาบอุราประชโลม	ที่ทรุดโทรมหนักนั้นค่อยบรรเทา
ถ้าน้องรักกักขังเหมือนครั้งก่อน	อกพี่ร้อนเหมือนหนึ่งไฟประลัยเผา
ขออยู่ให้ใกล้องค์กับนงเยาว์	จะคอยเฝ้าปรนนิบัติช่วยพัดวี
อีกวันเดียวเจียวเป็นแน่นะแม่น้อง	อย่าปิดป้องผัดเกี่ยงหลีกเลี่ยงหนี
ศึกจะมาหรือมิมาก็ตามที	ในพรุ่งนี้เป็นเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ นางขวยเขินเมินยิ้มพริ้มพระพักตร์	เธอแสนรักร่ำว่าน่าสงสาร
ทำเสแสร้งแกล้งว่าเบื่อเหลือรำคาญ	น่าขี้คร้านพูดซ้ำให้ช้ำทรวง
ซึ่งจะให้ใกล้เคียงแต่เพียงนั้น	พอจะผันผ่อนตามไม่ห้ามหวง
แต่สิ่งของน้องระวังอยู่ทั้งปวง	อย่าลามล่วงเหลือเกินเชิญบรรทม
แล้วแต่งที่ยี่ภู่นางปูปัด	ปรนนิบัติทรงฤทธิ์สนิทสนม
แล้วเผยแกลแลสว่างน้ำค้างพรม	เชิญพระชมดวงดาวดูพราวตา ฯ
๏ น้องจะยังนั่งเล่นเย็นเย็นก่อน	ข้างในร้อนจะต้องออกไปนอกฝา
พระโอบอุ้มจุมพิตวนิดา	ไม่ให้ลาแล้วจะอุ้มเจ้าคุมไว้
พี่รู้เท่าเจ้าเสียแล้วนะแก้วพี่	วานซืนนี้เหมือนหนึ่งว่าเลือดตาไหล
อย่าเลี่ยงหลีกอีกเลยจะเคยใจ	จงอยู่ในแท่นทองเถิดน้องรัก
สายสมรร้อนรนจะปรนนิบัติ	ช่วยนั่งพัดให้บรรทมพอสมศักดิ์
แล้วอิงแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	นางพลิกผลักแล้วก็ว่าน่ารำคาญ
เห็นน้องนิ่งแล้วก็เฝ้าแต่เซ้าซี้	ทำเช่นนี้หรือว่ารักแกล้งหักหาญ
ให้ชอกช้ำสำหรับแต่อัประมาน	ไม่สงสารสมเพชเวทนา
น้องตามใจไม่ถือเพราะซื่อสัตย์	ปรนนิบัติบทเรศพระเชษฐา
มิชุบเลี้ยงเที่ยงธรรม์เหมือนสัญญา	จะเงยหน้าดูมนุษย์ก็สุดอาย
เพราะเอออวยด้วยพระองค์ลุ่มหลงรัก	จึงเสื่อมศักดิ์เสียตระกูลเป็นสูญหาย
แม้นคลาดแคล้วแล้วไม่อยู่จะสู้ตาย	ไม่เสียดายชีวิตสักนิดเลย ฯ
๏ พระสวมสอดกอดแอบแนบถนอม	งามละม่อมแม่อย่าหมองเลยน้องเอ๋ย
สักแสนปีมิได้ร้างให้ห่างเชย	ไม่ละเลยลืมสัตย์ปฏิญาณ
ถึงม้วยดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร	ไม่สิ้นสุดความรักสมัครสมาน
แม้เกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร	ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา
แม้เนื้อเย็นเป็นห้วงมหรรณพ	พี่ขอพบศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา
แม่เป็นบัวตัวพี่เป็นภุมรา	เชยผกาโกสุมปทุมทอง
เจ้าเป็นถ้ำอำไพขอให้พี่	เป็นราชสีห์สมสู่เป็นคู่สอง
จะติดตามทรามสงวนนวลละออง	เป็นคู่ครองพิศวาสทุกชาติไป
เป็นสัจจังหวังจิตสนิทถนอม	งามละม่อมมิ่งขวัญอย่าหวั่นไหว
จงโอนอ่อนผ่อนตามความอาลัย	ให้ชื่นใจเสียรู้แล้วเถิดแก้วตา ฯ
๏ พลางอิงแอบแนบน้องประคองเคล้า	นางผลักเพลาพลิกปัดพระหัตถา
แล้วว่าเบื่อเหลือล้ำคำสัญญา	ยิ่งไม่ว่าก็ยิ่งทำให้ก้ำเกิน
อย่าลามลวนกวนใจที่ได้ห้าม	มิผ่อนตามน้องบ้างจะห่างเหิน
เยี่ยมบัญชรก่อนเถิดให้เพลิดเพลิน	โน่นแน่เชิญชมฟ้าดาราราย
ดูโชติช่วงดวงดาวบ้างขาวเหลือง	ประจำเมืองสุกเหมือนดังเดือนฉาย
พระอิงแอบแนบนางไม่ห่างกาย	แสนสบายบรรทมเมื่อลมเชย
เฉื่อยเฉื่อยชื่นรื่นรินกลิ่นกุหลาบ	หอมอังกาบแกมลำดวนหวนระเหย
ชื่นอารมณ์ยมโดยโรยรำเพย	พระชื่นเชยปรางน้องประคองกร
ประคองกอดสอดหัตถ์สัมผัสเคล้า	ค่อยเคล้นเต้าเต่งทรวงดวงสมร
นางผลักพลิกหยิกหัตถ์สลัดกร	เมื่อไม่นอนนิ่งบ้างเป็นอย่างไร
เฝ้าจับกุมหยุมหยิมไม่อิ่มหนำ	จะลูบคลำเคล้าคลึงไปถึงไหน
จงหยุดหย่อนผ่อนสบายให้หายใจ	อย่าเพ่อให้ชอกช้ำระกำตรอม ฯ
๏ พระเชยโฉมโลมเล้าว่าเจ้าพี่	สุมาลีแล้วหรือกลิ่นจะสิ้นหอม
ไม่อิ่มหนำน้ำใจเพราะไม่ยอม	ต้องอดออมอกใจดังไฟฮือ
เหมือนอยากน้ำกล้ำกลืนแต่กล้วยกล้าย	จะเหือดหายหิวในน้ำใจหรือ
จึงจับต้องของรักไม่หนักมือ	แม่อย่าถือโทษเลยที่เชยชม
แล้วเบือนเบียดเสียดชิดจุมพิตพักตร์	เหมือนคู่รักร่วมจิตสนิทสนม
จนดึกเดือนเลื่อนสว่างน้ำค้างพรม	นางชวนชมดาวเดือนแกล้งเชือนแช
กระซิบบอกหยอกนางว่าข้างใต้	ชื่อดาวไก่กกนางไม่ห่างแห
โน่นดาวสาวขาวผ่องตรงช่องแกล	ถ้าใครแลดูนักมักขี้อาย
นางว่าเบื่อเหลือใจเที่ยวไล่ว่า	เช่นนี้น่าหนวกหูไม่รู้หาย
จะนอนเล่นเย็นลมชมสบาย	เฝ้ากอดก่ายกวนใจกระไรเลย
แล้วหลบพักตร์ชักผ้าเช็ดหน้าแต้ม	มาปิดแก้มก้มแอบแนบเขนย
พระสวมสอดกอดน้องประคองเกย	จนลืมเลยหลับไปในไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองศรีบุตรีเลี้ยง	นอนอยู่เพียงชั้นล่างที่ข้างฝา
มิให้เหล่าสาวใช้ผู้ใดมา	จนเวลารุ่งรางสว่างวัน
จึงจัดแจงแต่เครื่องแล้วเยื้องย่าง	ไปตั้งข้างแท่นทองนอกห้องกั้น
ของเสวยเนยนมทั้งน้ำจัณฑ์	สารพันเสร็จสรรพแล้วกลับไป ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ตื่นไสยาสน์ยามรุ่งสะดุ้งไหว
ค่อยขยับหับบานบัญชรชัย	มิให้องค์พระอภัยตื่นไสยา
แล้วลดเลื่อนเคลื่อนองค์นางนงลักษณ์	มาสรงพักตร์แล้วก็ออกมานอกฝา
เห็นบุตรีพี่น้องทั้งสองรา	ร้องเรียกมานั่งใกล้แกล้งใส่ความ
ไม่บอกเล่าเจ้าไปพาเธอมาไว้	ให้กวนใจจ้วงจาบทำหยาบหยาม
ถ้างวยงงหลงเชื่อก็เหลืองาม	นี่หากห้ามใจได้จึงไม่อาย
เจ้าก็รู้อยู่ว่าพวกฝรั่ง	เขาชิงชังพระอภัยนี่ใจหาย
จะให้ห้ามปรามทัพมากลับกลาย	มิวุ่นวายขึ้นแล้วเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาปรีชาฉลาด	อภิวาทว่าพระแม่พอแก้ไข
ด้วยข้าเฝ้าท้าวพระยาเสนาใน	ไม่มีใครอาจองออกสงคราม
จงให้หามาประชุมนุมวันนี้	ให้พร้อมที่ข้างหน้าปรึกษาถาม
แม้ใครใครไม่รับไปปราบปราม	จึงแต่งตามกลเล่ห์เพทุบาย
จะลวงล่อต่อตามด้วยความลับ	เอาศึกกลับเป็นมิตรเหมือนคิดหมาย
ให้ห้ามทัพกลับไปได้ง่ายดาย	คนทั้งหลายก็เห็นคงจะปลงใจ
นางวัณฬาว่าเจ้าคิดสนิทนัก	เจ้าดวงจักขุแม่ช่วยแก้ไข
กระนั้นเจ้าเข้าไปอยู่ด้วยภูวไนย	แม่จะไปข้างหน้าบัญชาการ
แล้วเทวีลีลาออกมานั่ง	บนบัลลังก์เลขาตรงหน้าฉาน
ให้ตีกลองร้องเรียกข้าราชการ	มากราบกรานพร้อมพรักตรงพักตรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ตรัสประภาษการศึกแล้วปรึกษา
ซึ่งสงครามตามติดประชิดมา	พวกเสนาจะคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างคนก็จนจิต	เป็นสุดคิดสุดพรั่นให้หวั่นไหว
ที่ขี้ขลาดชาติหญิงก็นิ่งไป	ที่จิตใจแกล้วกล้าว่าข้านี้
จะสู้ซื่อถือสัตย์พิพัฒน์ผล	รบไปจนสิ้นชีวิตไม่คิดหนี
สนองคุณมุลิกาฝ่าธุลี	ตายอยู่ที่ท้องทุ่งริมกรุงไกร ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบจิต	เราก็คิดผันแปรยังแก้ไข
จะถ่ายเทเล่ห์กลให้คนไป	ลวงให้องค์พระอภัยมาในวัง
แล้วจะล่อให้ละเลิงในเชิงรัก	คงคิดหักห้ามทัพให้กลับหลัง
แล้วตัดปลายสินต้นก่นกำบัง	ขุนนางทั้งปวงจะเห็นเป็นอย่างไร
พวกเสนาว่าคงสมอารมณ์นึก	ชนะศึกมั่นคงไม่สงสัย
ตามพระแม่จะบำรุงซึ่งกรุงไกร	ข้าจะได้พึ่งพาบารมี
นางโฉมยงทรงสดับกำชับสั่ง	จงระวังตรวจตราทุกหน้าที่
เผื่อข้าศึกฮึกโหมมาโจมตี	จะเสียทีไม่ทันคิดซึ่งกิจการ
จงรบรับทัพใหญ่ไว้ให้หยุด	อย่าให้รุดรุกราษฎร์มาอาจหาญ
ฝรั่งรับกลับไปพร้อมป้อมปราการ	เยาวมาลย์เสด็จมาพลับพลาทอง
พอเห็นองค์พระอภัยตื่นไสยาสน์	ธิดานาฏพร้อมพรั่งอยู่ทั้งสอง
จึงหยุดยั้งนั่งที่เก้าอี้รอง	ให้ยกของที่เสวยนมเนยมา
มีดตะเกียบเทียบทำไว้สำเร็จ	ทั้งไก่เป็ดขนมปังเครื่องมังสา
ฝ่ายบุตรีพี่น้องสองสุดา	รินสุราคอยประคองให้สององค์ ฯ
๏ พระอภัยไม่เคยเสวยเหล้า	แต่รักเขาก็ต้องตามด้วยความหลง
เก้าอี้ตั้งข้างเตียงเคียงพระองค์	พึ่งสอนทรงหยิบตะเกียบไม่เรียบเลย
ค่อยค่อยคีบหนีบพลัดให้ขัดข้อง	นางยิ้มย่องหยิบช้อนช่วยป้อนเสวย
สุกรไก่หมูหันชิ้นมันเนย	น้ำส้มเชยตับแพะลิ้นแกะแกม
นางนั่งชี้นี่นั่นรำพันบอก	สุราจอกจับจิบคอยหยิบแถม
พระอภัยไม่อิ่มนั่งยิ้มแย้ม	นางป้อนแกล้มกล้ำกลืนยิ่งชื่นใจ
แล้วหยิบช้อนป้อนบ้างนางไม่รับ	ให้นางกลับป้อนพระองค์ด้วยหลงใหล
ทั้งเมาเหล้าเมาเล่ห์เสน่ห์ใน	แล้วลูบไล้ลดเลี้ยวพูดเกี้ยวพาน ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพศรีสุวรรณราช	กับหน่อนาถสินสมุทรหยุดทหาร
ครั้นฤกษ์ดีตีฆ้องก้องกังวาน	ยกจากด่านเจ้าประจัญสนั่นดัง
สินสมุทรสุดคะนองเป็นกองหน้า	ทหารห้าหมื่นแห่ล้วนแตรสังข์
ทรงสิงห์กลิ้งกลดกั้นบดบัง	พลดาบดั้งเดินดำเนินธง
พี่เลี้ยงพราหมณ์สามนายปีกซ้ายขวา	ต่างขี่ม้าเครื่องกระหนกวิหคหงส์
ให้เดินทัพขับทหารเข้าดานดง	ดูทวนธงปลาบปลิวเป็นทิวมา
ศรีสุวรรณนั้นขึ้นทรงรถที่นั่ง	พวกกองหลังหลายหมื่นถือปืนผา
ยกทหารขานโห่เป็นโกลา	เหมือนเสียงฟ้าครื้นครั่นสนั่นดัง
ฝูงเนื้อเบื้อเสือสีห์หมูหมีเม่น	ต่างตื่นเต้นแตกเตลิดระเสิดระสัง
ทั้งนกหกตกร่วงจากรวงรัง	ด้วยเสียงสังข์เสียงกลองก้องกังวาน
พวกบ้านรายชายหญิงชาวสิงหล	บ้างแบกขนหมอนฟูกอุ้มลูกหลาน
ไม่สู้รบหลบหนีตะลีตะลาน	ทหารขานโห่ลั่นสนั่นไป
พอตกทุ่งกรุงลังกาเวลาพลบ	เห็นหอรบเชิงเทินดังเนินไศล
ล้วนธงทิวปลิวระยับวับวับไว	ดูไรไรเรียงรอบขอบกำแพง ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรไม่หยุดยั้ง	ด้วยกำลังห้าวหาญชาญกำแหง
ขับทหารล่วงทางไปกลางแปลง	ใกล้กำแพงเมืองนั้นสักพันวา
จึงหยุดทัพยับยั้งให้ตั้งค่าย	ทั้งทัพพราหมณ์สามนายปีกซ้ายขวา
ทั้งทัพหลังตั้งเคียงเรียงกันมา	ถึงปากป่าชายทุ่งริมกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาเห็นข้าศึก	พลผลึกโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
ไม่รอรั้งยั้งหยุดฉวยชุดไฟ	ยิงปืนใหญ่เยี่ยมศึกเสียงครึกครื้น
ไฟวับถึงตึงตามถูกสามค่าย	ระเนียดแตกแหลกทลายลงหลายหมื่น
ต้องถอยค่ายไปให้ห่างในกลางคืน	แล้วตอกปืนหลักลั่นเสียงครั่นครึก ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายชายหญิงชาวสิงหล	เสียงไพร่พลโห่ร้องดังก้องกึก
แผ่นดินลั่นหวั่นไหวอกใจทึก	รู้ว่าศึกเข้ามาล้อมป้อมกำแพง
ต่างตัวสั่นงันงกสะทกสะท้าน	อลหม่านทั้งประเทศทุกเขตแขวง
มีตู้หีบรีบหามไปตามแรง	หิ้วหม้อแกงหม้อข้าวแบกเตาไฟ
ที่ลางคนขนของไปกองทิ้ง	แต่ตัววิ่งเวียนวงด้วยหลงใหล
บ้างแบกเบาะเมาะฟูกหิ้วหูกไน	ได้โอ่งไหใส่แสรกแบกกระบุง
บ้างฉวยได้แพรพรรณลูกขันเชี่ยน	ที่เงินเหรียญมีมากก็ลากถุง
ที่แก่งมซมซานลูกหลานจุง	หอบหมอนมุ้งม้วนเสื่อเสื้อกางเกง
ที่ง่อยเปลี้ยเสียขาคว้าไม้เท้า	สะดุดสะเด่าเดินกระโดดโลดเขย่ง
เวทนาตาบอดกอดกันเอง	ออกโก้งเก้งร้อนตัวด้วยกลัวภัย ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาพระยาหญิง	ได้ยินยิงปืนรบพิภพไหว
ให้ถามดูรู้แจ้งไม่แคลงใจ	ว่าทัพใหญ่ยกมาถึงธานี
จึงทูลองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	พระน้องรักมาประชิดติดกรุงศรี
จะให้รบหรือจะห้ามก็ตามที	ในครั้งนี้แล้วจะใคร่เห็นใจจริง ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายปลอบ	พี่แสนชอบช่างพลอดแม่ยอดหญิง
อย่านึกแหนงแคลงในน้ำใจจริง	ไม่ทอดทิ้งมิ่งแม่ให้แดดาล
จะออกไปให้พระน้องเลิกกองทัพ	พากันกลับไปประเทศเขตสถาน
ที่สัญญาว่ากันไว้วันวาน	เยาวมาลย์แม่อย่าลืมนะปลื้มใจ ฯ
๏ นางฟังคำทำเป็นว่าฉาพระพี่	พูดเช่นนี้แค้นน่าเลือดตาไหล
พระอนุชามารับจะกลับไป	พอเข้าใจอยู่ดอกอย่าพักพาที
จะห้ามทัพดับเข็ญไม่เห็นด้วย	เห็นจะช่วยรบพุ่งเอากรุงศรี
เสียแรงรักหากพามาธานี	หวังพระพี่ว่าจะอยู่เป็นคู่ครอง
นี่เนื้อเคราะห์เพราะซื่อด้วยถือสัตย์	สารพัดเนื้อตัวก็มัวหมอง
เมื่อรู้ว่าข้าศึกไม่ตรึกตรอง	จะขืนครองชีวาไปว่าไร
แล้วแกล้งทำกล้ำกลืนสะอื้นอั้น	กันแสงศัลย์สำออยละห้อยไห้
พระตันอกตกประหม่าด้วยอาลัย	เข้าลูบไล้โลมปลอบให้ชอบที
พี่พูดตามความซื่อควรหรือน้อง	มามัวหมองว่าจะอางขนางหนี
ก็ตามแต่แม่จะสั่งเถิดครั้งนี้	จะให้พี่ทำไฉนจะได้ตาม
แม้มิตายวายวอดไม่ทอดทิ้ง	สมรมิ่งแม่ละเวงอย่าเกรงขาม
พลางช่วยเช็ดชลนาพะงางาม	จงเห็นความจริงบ้างอย่าหมางใจ ฯ
๏ นางฟังคำทำงอนอ่อนจริต	ว่าน้องคิดว่าจะตรงไม่สงสัย
เมื่อสัญญามาในทางที่กลางไพร	ไม่อาลัยแล้วเป็นขาดญาติวงศ์
จะโปรดเกล้าเข้ารีตฝรั่งด้วย	จึงเอออวยอ่อนใจอาลัยหลง
แม้วงศามาประสบพบพระองค์	จะยุยงต่างต่างให้จางใจ
คำโบราณท่านผูกว่าลูกเขย	ไม่ชอบเลยกับพ่อตาอย่าสงสัย
ญาติกาสามีกับพี่สะใภ้	เล่าก็ไม่ชอบกันเป็นมั่นคง
ถึงเจ้าตัวผัวเมียมิขัดข้อง	ฝ่ายพวกพ้องญาติกาก็ว่าหลง
ถ้าแม้พระจะช่วยห้ามปรามณรงค์	จงโปรดทรงอักษรคิดผ่อนปรน
เป็นสำคัญมั่นหมายลายพระหัตถ์	ไปทานทัดน้องรักเสียสักหน
แม้พวกพ้องกองทัพมิกลับพล	จึงขึ้นบนพลับพลาหน้าธานี
เขามารบพบปะจะได้ว่า	ตามประสาพี่น้องไม่หมองศรี
ถ้าขืนบุกรุกโรมเข้าโจมตี	จึงเป่าปี่ให้หลับแล้วจับเป็น
ช่วยปราบปรามตามทำเนียบพอเรียบร้อย	แล้วจึงปล่อยไปเมืองไม่เคืองเข็ญ
พวกฝรั่งทั้งชมพูจะอยู่เย็น	จึงจะเห็นว่าพระรักประจักษ์ใจ ฯ
๏ พระฟังนางพลางตอบว่าชอบแล้ว	พระน้องแก้วคิดดีจะมีไหน
จะฟังคำทำตามแม่ทรามวัย	พี่มิให้แก้วตาอนาทร
พระว่าพลางร่างสารแล้วอ่านสอบ	นางเห็นชอบจึงประจงลงอักษร
ครั้นเสร็จสรรพพับจีบด้วยรีบร้อน	ให้บังอรองค์ละเวงด้วยเกรงใจ
นางยินดีตีตราพระราหู	ให้เป็นคู่ควรความตามวิสัย
เรียกธิดามาสั่งที่ข้างใน	เจ้าจงไปตรวจตราในราตรี
ให้พรั่งพร้อมป้อมประตูคอยสู้ศึก	จะหาญฮึกรบพุ่งเอากรุงศรี
ต่อรุ่งแจ้งแต่งทูตที่พูดดี	เอาสารศรีไปให้พระอนุชา ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างรับคำนับน้อม	เที่ยวตรวจป้อมปืนรายทั้งซ้ายขวา
ให้ทหารขานยามตามเวลา	มิให้ข้าศึกเข้ามาเล้ารุม
แล้วเกณฑ์กองป้องกันที่ชั้นนอก	ทั้งปืนหอกให้ระวังออกนั่งสุม
มีกองกลางหว่างป้อมพร้อมชุมนุม	ระวังทุ่มยามเรียกเพรียกกันไป ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพยับยั้งอยู่ชายป่า	ต่างตรวจตราเตรียมกันอยู่หวั่นไหว
พอลมแดงแรงเร็วเหมือนเปลวไฟ	พัดธงชัยสามทัพหักพับลง
แล้วหอบหวนป่วนปั่นเป็นควันกลุ้ม	ผงคลีคลุ้มเวียนวุ่นทั้งฝุ่นผง
พอลมหายสายรุ้งก็พลุ่งตรง	จำเพาะลงกลางค่ายแล้วหายไป ฯ
๏ จอมกษัตริย์อัดอั้นให้หวั่นหวาด	ทั้งหน่อนาถนึกพรั่นให้หวั่นไหว
ให้เปลี่ยนทรงคันธงขึ้นทันใด	แล้วรีบไปที่เฝ้าพระเจ้าอา
พอสามพราหมณ์ตามหลังมาพรั่งพร้อม	ประณตน้อมนั่งฝ่ายทั้งซ้ายขวา
จอมกษัตริย์ตรัสถามตามสงกา	ไฉนมาเป็นลางขึ้นอย่างนี้ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์รู้อยู่ว่าร้ายแกล้งทายกลับ	กิตติศัพท์สรรเสริญเจริญศรี
ซึ่งเสาธงยุทธนาเคยราวี	พายุตีหักยับทุกทัพชัย
จะสำเร็จเสร็จสงบที่รบพุ่ง	เหมือนอย่างมุ่งมั่นคงไม่สงสัย
ซึ่งสายรุ้งพลุ่งพร่างสว่างไป	พระจะได้บ้านเมืองรุ่งเรืองงาม
เป็นนิมิตกฤษฎาอานุภาพ	จะเกิดลาภปราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
เชิญพระองค์ทรงตริดำริความ	ทำสงครามคราวนี้ให้มีชัย ฯ
๏ พระฟังเตือนเอื้อนอรรถดำรัสสนอง	ฉันตริตรองกริ่งจิตคิดสงสัย
อันพระพี่ชีวันไม่บรรลัย	จะมาได้ความสุขหรือทุกข์ทน
ดูท่าทางนางละเวงวัณฬาเล่า	ก็เห็นเขาจะไม่รักเป็นพักผล
ด้วยฆ่าพ่อพี่ชายเขาวายชนม์	จึงแต่งกลแก้แค้นจะแทนทด
บัดนี้เล่าเขาก็พาเอามาได้	เกรงจะให้ย่อยยับอัปยศ
จะรีบรบพบองค์พระทรงยศ	หรือจะงดรอรั้งคอยฟังความ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์พร้อมน้อมนอบตอบสนอง	ดูทำนองนางละเวงก็เกรงขาม
ด้วยสุจริตคิดอ่านการสงคราม	จึงทำตามตัวถนัดเป็นสตรี
ไปลวงล่อพอได้พาเธอพาไว้	หมายมิให้รบพุ่งเอากรุงศรี
ถึงชิงชัยยังมิกล้าให้ฆ่าตี	เห็นท่วงทีจะผดุงบำรุงบำเรอ
ฝ่ายพระพี่ผีปากที่ฝากรัก	ก็แหลมหลักเหลือดีไม่มีเสมอ
ผู้หญิงคงงงงวยลงอวยเออ	จะฆ่าเธอที่ไหนได้คงไม่ตาย
ด้วยวิสัยในประเทศทุกเขตแคว้น	ถึงโกรธแค้นความรักย่อมหักหาย
อันความจริงหญิงก็ม้วยลงด้วยชาย	ชายก็ตายลงด้วยหญิงจริงดังนี้
แม้พระองค์หลงไปอยู่กับผู้หญิง	ไหนจะนิ่งเสียให้เราเข้ากรุงศรี
จะห้ามปรามตามวิสัยเป็นไมตรี	ในพรุ่งนี้คงจะแจ้งที่แคลงใจ
พระอนุชาว่าฉันเห็นก็เช่นนั้น	ถ้าแม่นมั่นเหมือนหนึ่งคำจะทำไฉน
ต่างตรองตรึกนึกรำพึงคะนึงใน	จนมิได้นิทราในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาเวลาเช้า	ชวนน้องสาวขึ้นพลับพลาหลังคาสี
เรียกข้าเฝ้าเข้ามานั่งฟังคดี	ให้รู้ทีทางความจะห้ามทัพ
แล้วเชิญราชสารใส่ลงในกล่อง	มีพานทองเรือนเก็จเพชรประดับ
ทั้งเอมโอชโภชนาห้าสำรับ	ครั้นเสร็จสรรพยกขึ้นตั้งบัลลังก์รถ
มีเกณฑ์แห่แตรสังข์ข้างหลังหน้า	ชักรถามากลางกางพระกลด
ทูตฝรั่งทั้งสามแต่งตามยศ	แล้วนำรถตรงออกนอกบุรี
ประโคมฆ้องกลองแตรเซ็งแซ่เสียง	เครื่องสูงเรียงแลระยับสลับสี
ถึงกองทัพยับยั้งฟังคดี	พอโยธีออกมาถามตามสงกา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสั่งความให้ล่ามพูด	เราเป็นทูตของสมเด็จพระเชษฐา
มาเยี่ยมทัพกับพระอนุชา	อย่ารอรารับเราจะเข้าไป
ฝ่ายพวกทัพกลับถามได้ความชัด	ก็รีบรัดเข้าไปแจ้งแถลงไข
จอมกษัตริย์ตรัสสั่งเสนาใน	ให้ออกไปรับทูตมาพูดจา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งบังคมบรมนาถ	ทูลว่าราชสารสมเด็จพระเชษฐา
กับของเครื่องเอมโอชโภชนา	ให้ข้ามาถวายองค์พระทรงธรรม์
ที่เครื่องทองของพระหน่อวรนาถ	สำหรับราชกษัตริย์ทรงจัดสรร
กับสามพราหมณ์สามสำรับลำดับกัน	พระทรงธรรม์โปรดปรานประทานมา
แล้วสั่งบอกนอกสารเป็นการลับ	ว่ากองทัพลำบากยากหนักหนา
จะจำหน่ายจ่ายเสบียงเลี้ยงโยธา	ให้รีบล่ากองทัพยกกลับไป ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราช	เชิงฉลาดแหลมปัญญาอัชฌาสัย
ไม่ออกโอษฐ์พจมานประการใด	แต่สั่งให้พราหมณ์อ่านสารสุนทร
ในสารทรงองค์อภัยมณีนาถ	บรมบาทบพิตรอดิศร
เฉลิมวังลังกาสถาวร	กับบังอรอัคเรศเกศสตรี
ทั้งกรุงไกรไพร่ฟ้าประชาราษฎร์	พึ่งพระบาทบงกชบทศรี
นิคมคามร้อยเอ็ดเขตบุรี	ไม่ย่ำยีราษฎรให้ร้อนรน
ไฉนพระอนุชาพาทหาร	มารอนราญรบพุ่งกรุงสิงหล
ให้ลำบากยากใจแก่ไพร่พล	ทุกตำบลบ้านเมืองเคืองรำคาญ
อันตัวเราเอาแต่ปากมาฝากรัก	ได้องค์อัคเรศประเทศสถาน
จะบำรุงกรุงไกรให้สำราญ	อย่าเป็นภารธุระพระอนุชา
จงเลิกทัพกลับไปอยู่ชมพูทวีป	ช่วยชูชีพชนชาติพระศาสนา
อันพวกเราชาวฝรั่งเมืองลังกา	จะไปค้าขายบ้างทางไมตรี
แม้นมิฟังหนังสือไม่ถือญาติ	จะหมายมาดรบพุ่งเอากรุงศรี
ขอเชิญพระอนุชาเข้าราวี	ผู้ใดดีก็จะได้ดังใจจง
พอจบความพราหมณ์กราบพระทราบเหตุ	ว่าพระเชษฐายังกำลังหลง
จะเลิกทัพกลับไปไกลพระองค์	ก็แสนสงสารพระพี่จะมีภัย
จะขืนอยู่ดูดังไม่ฟังห้าม	จะมีความแคลงจิตคิดสงสัย
ให้ขัดสนอ้นอั้นตันพระทัย	จึงเกลี่ยไกล่กล่าวคำเป็นท่ามกลาง
แม้ทรงเดชเชษฐาบัญชาสั่ง	จะเชื่อฟังสารพัดไม่ขัดขวาง
แต่ขอถามความขำอย่าอำพราง	ด้วยเดิมนางอยู่ที่เขาเจ้าประจัญ
ให้ม้าใช้ไปแถลงบอกแจ้งเหตุ	ว่าจับเชษฐาจะฆ่าให้อาสัญ
จึงหักด่านรานรุกไล่บุกบัน	มาโรมรันรบพุ่งกรุงลังกา
ประเดี๋ยวนี้มีสารมาทานทัด	ว่าสมบัติของสมเด็จพระเชษฐา
อย่างไรอยู่ผู้ถือหนังสือมา	จงพูดจาให้เราแจ้งที่แคลงใจ
วานซืนนี้ตีทัพได้รับรบ	แล้วกลับคบเคียงชิดพิสมัย
ภิเษกสองครองกันเมื่อวันใด	ช่วยเล่าให้เห็นจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ฝรั่งทูตพูดตามเนื้อความสั่ง	เดิมก็หวังว่าจะฆ่าให้อาสัญ
ครั้นลอบพามาถึงเขาเจ้าประจัญ	พอเกิดควันมืดมนสนธยา
เทพเจ้าเข้าประคองสองกษัตริย์	ใส่พระหัตถ์เหาะเร่ขึ้นเวหา
มาส่งถึงในวังเมืองลังกา	ให้สองรารักใคร่เป็นไมตรี
ชาวกรุงไกรไพร่นายฝ่ายฝรั่ง	จึงพร้อมพรั่งให้เป็นเอกภิเษกศรี
ด้วยนายทัพกลับมาอยู่ธานี	พระจึงตีได้เขาเจ้าประจัญ
ซึ่งสงสัยไม่ประจักษ์ตระหนักแน่	จงดูแต่ลายพระหัตถ์ที่จัดสรร
พระทรงเขียนมาให้เห็นเป็นสำคัญ	ทั้งตรานั้นชื่อราหูคู่นคร ฯ
๏ พระฟังทูตพูดดีเป็นที่ยิ่ง	มันอ้างอิงเอาหลักที่อักษร
เป็นความลับกลับกลอกแกล้งยอกย้อน	ไม่แน่นนอนนิ่งคิดพินิจดู
ก็จำได้ลายพระหัตถ์กระจัดแจ้ง	กับตราแดงดวงหน้าพระราหู
จึงแกล้งว่าตัวเราเจ้าชมพู	ยกมาอยู่ใกล้วังเมืองลังกา
แม้จริงจังดังคำที่ร่ำเล่า	จงให้เราเฝ้าสมเด็จพระเชษฐา
จะทูลความตามประสงค์จำนงมา	ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์พระทรงยศ
แม้วันนี้มิได้เฝ้าเหมือนเราสั่ง	ฝ่ายฝรั่งราชทูตก็พูดปด
จะรบพุ่งกรุงไกรมิได้งด	ตามกำหนดนัดกันในวันนี้
อันตัวเราเหล่าทหารกับหลานรัก	จะไปพักเพียงประตูบูรีศรี
ท่านกลับไปในกำแพงแจ้งคดี	ให้พระพี่ทราบความตามกิจจา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังตรัสเห็นตัดขาด	แสนฉลาดแหลมหลักนั้นหนักหนา
ต่างคำนับรับรสพจนา	แล้วทูลลากลับหลังเข้าวังใน
ทูลแถลงแจ้งคดีบุตรีเลี้ยง	เหมือนไล่เลียงเล่าแจ้งแถลงไข
เห็นไม่ฟังหนังสือที่ถือไป	ว่าแม้ไม่พบองค์จะสงคราม ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาสุดาสดับ	นางกำชับนายทหารชาญสนาม
แม้มาเฝ้าเราจึงช่วยกันห้ามปราม	ให้ทำตามเยี่ยงอย่างวางสาตรา.
แม้ฟังคำนำไปแล้วให้นั่ง	ที่ตึกฝังคนตายข้างฝ่ายขวา
ใส่ประแจแม่เหล็กแล้วลอบมา	เรียกโยธาไปให้พร้อมแล้วล้อมไว้
สั่งสำเร็จเสร็จสรรพมากับน้อง	เข้าเฝ้าสองกษัตราอัชฌาสัย
แล้วทูลความตามหนังสือที่ถือไป	พระน้องไม่กลับจะเข้าเฝ้าพระองค์ ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังยิ่งคั่งแค้น	ด้วยสุดแสนรักใคร่อาลัยหลง
ว่าครั้งนี้ก็เห็นขาดญาติวงศ์	ในจะคงฆ่าฟันให้บรรลัย
แล้วเล้าโลมละเวงวัณฬาราช	นุชนาฏนวลหงอย่าสงสัย
แม้เขามาหาข้างนอกจะออกไป	หรือจะให้สงครามก็ตามที ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงสินสมุทร	จะรีบรุดรบพุ่งเอากรุงศรี
ชลีกรวอนว่าเป็นอารี	จะฆ่าตีพี่น้องไม่ต้องการ
เชิญเสด็จขึ้นพลับพลาหน้าหอรบ	ให้มาพบพูดจาได้ว่าขาน
แม้ดื้อดึงขึงขัดที่ทัดทาน	จึงคิดอ่านปราบปรามตามทำนอง ฯ
๏ พระฟังนางช่างดีอารีเหลือ	มิให้เชื้อวงศ์ผัวนั้นมัวหมอง
จึงตอบความทรามสงวนนวลละออง	พวกพี่น้องของพี่ไม่ดีเอง
แม่โอบอ้อมพร้อมพรักด้วยรักพี่	ส่วนเขามีแต่จะรุมกันคุมเหง
จะไปว่าถ้าทีนี้เขามิเกรง	แม่ละเวงวัณฬาอย่าอาลัย
จะจับมาผ่าทรวงเอาดวงจิต	ออกเพ่งพิศให้เห็นว่าเป็นไฉน
จริงนะเจ้าพี่ไม่ลวงแม่ดวงใจ	พลางลูบไล้เล้าโลมแม่โฉมยง
นางแย้มยิ้มพริ้มพรายชม้ายหมอบ	ให้ชื่นชอบชั้นเชิงละเลิงหลง
เจียนหมากดิบหยิบพระศรีบุหรี่ทรง	ถวายองค์พระอภัยอยู่ใกล้เคียง ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณครั้นฝรั่ง	กลับมาวังพอนาฬิกาเที่ยง
จึงปรึกษากับพราหมณ์สามพี่เลี้ยง	จะบ่ายเบี่ยงแก้ไขไฉนดี
เราไปเฝ้าเล่าก็เห็นจะห้ามทัพ	ให้คืนกลับไปสถานเหมือนสารศรี
ครั้นจะละพระพี่ไว้กับไพรี	เห็นชีวีคงไม่รอดจะวอดวาย
ครั้นจะอยู่ดูเหมือนเช่นเป็นขบถ	พระทรงยศยิ่งจะเดือดมิเหือดหาย
ใครจะเห็นเป็นไฉนทั้งไพร่นาย	ช่วยอุบายบอกความให้งามใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถราชบุตร	สินสมุทรมีปัญญาอัชฌาสัย
ทูลพระอาว่าเห็นมิเป็นไร	เราอ้างเอาท้าวไทพระอัยกา
กับองค์พระอัยกีให้มีสาร	มาด้วยการร้อนให้รีบไปหา
มิไปตามความผิดอยู่บิดา	พระเจ้าอาอย่าฟังชั่งเป็นไร
ศรีสุวรรณสรรเสริญเจริญจิต	พ่อช่างคิดแก้ดีจะมีไหน
พระตรัสพลางทางให้หาเสนาใน	มาสอนให้เป็นทูตมาพูดจา
แล้วแต่งสารลานทองใส่กล่องแก้ว	สำเร็จแล้วจึงให้จัดขึ้นรถา
พร้อมกันชิงกลิ้งกลดรจนา	ทั้งซ้ายขวาจามรชอนตะวัน
กระบวนแห่แต่ล้วนฝ่ายนายทหาร	เคยรอนราญเรี่ยวแรงแข็งขยัน
กำชับสั่งครั้งนี้ที่สำคัญ	คอยดูชั้นเชิงฝรั่งชาวลังกา
ให้เจ้าพราหมณ์สามนายอยู่ค่ายตั้ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ถ้าเหะหะจะได้ยินปืนสัญญา	ยกโยธาหนุนกันให้ทันการ
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	สินสมุทรกับพระอาล้วนกล้าหาญ
ทั้งสององค์พระยาอาชาชาญ	ให้แห่สารข้ามทุ่งเข้ากรุงไกร
ประโคมทั้งสังข์แตรแซ่สนั่น	เสียงครื้นครั่นกลองชนะปี่ไฉน
ฝ่ายฝรั่งลังกาให้ม้าใช้	ไปห้ามให้หยุดประทับตรงพลับพลา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นจึงว่าเหวยฝรั่ง	นิเวศน์วังของสมเด็จพระเชษฐา
เปิดประตูกูจะเข้าในพารา	ถ้านิ่งช้าโทษมึงจะถึงตาย
ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกข้าเฝ้า	จึงว่าเราถือกำหนดพระกฎหมาย
แม้จะเข้าเฝ้าข้างในได้แต่นาย	ไพร่ทั้งหลายนั้นให้อยู่นอกบูรี
ตามเยี่ยงอย่างต้องวางสรรพาวุธ	บริสุทธิ์จึงเข้าเฝ้าเจ้ากรุงศรี
พระอนุชาว่าเองห้ามปรามทั้งนี้	ชอบแต่ที่ข้าบาทราชการ
กูเป็นพระอนุชานรารักษ์	ประเสริฐศักดิ์กษัตรามหาศาล
ย่อมทรงรถคชบาทราชยาน	มีทหารแห่เข้าไปถึงในวัง
ต่อจวนใกล้ได้เห็นองค์พระทรงยศ	จึงจะลดลงอย่างแต่ปางหลัง
นี่เหตุใดจึงมาห้ามตามลำพัง	จะให้ยั้งหยุดช้าอยู่ว่าไร ฯ
๏ ฝรั่งว่ามาทางต่างประเทศ	จะเข้าเขตราชวังยังไม่ได้
จะบอกกล่าวท้าวนางทูลข้างใน	ต่อโปรดให้เข้าเฝ้าจึงเข้ามา
แล้วขุนนางต่างไปบอกบุตรีเลี้ยง	เหมือนทุ่มเถียงคึกคักกันหนักหนา
ฝ่ายสองนางฟังแถลงแจ้งกิจจา	ไปวันทาทูลยุบลพระชนนี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ให้หวั่นหวาดวิญญาณ์มารศรี
แอบชะอ้อนวอนพระอภัยมณี	เชิญพระพี่ขึ้นพลับพลาบนปราการ
จงแต่งองค์ทรงสำอางอย่างฝรั่ง	เป็นเจ้าลังกาเขตประเทศสถาน
พวกเสนาข้าบาทในราชการ	จะสำราญรักใคร่พร้อมใจกัน
ทั้งถือตราราหูคู่กษัตริย์	ใครแข็งขัดเข่นฆ่าให้อาสัญ
ทั้งห้ามแหนแสนสุรางค์นางกำนัล	ไม่หวงกันตามประสงค์จำนงใน
น้องจะขอเป็นแต่เหล่านางเถ้าแก่	ช่วยดูแลตามประสาอัชฌาสัย
เชิญพระองค์สรงสนานสำราญใจ	เสด็จไปออกข้างหน้าพลับพลาทอง ฯ
๏ พระฟังนางทางตอบให้ชอบชื่น	ไม่ขัดขืนคำเจ้าให้เศร้าหมอง
ที่ปราบปรามห้ามทัพจะรับรอง	ผู้ใดข้องเคืองขัดจะตัดคอ
ซึ่งน้องรักจักไปเข้าเป็นเถ้าแก่	สงสารแต่จะต้องรับกำกับหมอ
หม่อมห้ามออกนอกวังตามหลังวอ	พี่จะขอเข้าประสมเป็นกรมวัง
ได้พบเห็นเย็นเช้ากับเฒ่าแก่	ประจ๋อประแจ๋กว่าจะสมอารมณ์หวัง
พระหยอกนางพลางเสด็จจากบัลลังก์	ขึ้นนั่งตั่งสรงชลสุคนธา
นางจัดเครื่องเมืองฝรั่งตั้งถวาย	ล้วนเพชรพรายพลอยระยับจับเวหา
พระอภัยไม่เคยทรงให้สงกา	ถามวัณฬาทูลฉลองยิ้มย่องกัน
พระสอดซับสนับเพลาเนาสำรด	รัตคตพรรณรายสายกระสัน
ฉลององค์ทรงเสื้อเครือสุวรรณ	สลับชั้นเชิงหุ้มดุมวิเชียร
สายปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรประดับ	สอดสลับซ้อนระบายล้วนลายเขียน
ทัดพระมาลาทรงประจงเจียน	ดูแนบเนียนเนาวรัตน์ชัชวาล
ใส่เกือกทองรองเรืองเครื่องกษัตริย์	เพชรรัตน์รจนามุกดาหาร
มีนวมนุ่มหุ้มพระชงฆ์อลงการ	สอดประสานสายสุวรรณกัลเม็ด
ธำมรงค์วงรายพรายพระหัตถ์	เนาวรัตน์วุ้งแววล้วนแก้วเก็จ
ทรงกระบี่มีโกร่งปรุโปร่งเพชร	แล้วห้อยเช็ดหน้ากรองทองประจง
มาหยุดยั้งนั่งที่เก้าอี้รัตน์	นางกษัตริย์ชื่นชมสมประสงค์
ถวายตราราหูเป็นคู่องค์	สำหรับทรงว่าขานการพารา
ให้ลูกเลี้ยงเคียงคำนับคอยรับสั่ง	ใช้ฝรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
แล้วเลือกเหล่าสาวสุรางค์สำอางตา	เชิญเครื่องชาชุดกล้องประคองพาน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงกระบี่แล้วลีลาศ	ธิดานาฏนำมาข้างหน้าฉาน
ขึ้นประทับพลับพลาตรงปราการ	พนักงานฆาตฆ้องกลองสัญญา
พระหยุดยั้งนั่งที่เก้าอี้อาสน์	ธิดานาฏเฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายขุนนางข้างฝรั่งเมืองลังกา	ต่างก็มาเฝ้าฟังรับสั่งความ ฯ
๏ พระผันแปลแลเล็งเพ่งพระพักตร์	เห็นลูกรักกับพระน้องที่ท้องสนาม
กับรถทรงราชสารตระหง่านงาม	ไม่ทราบความคิดอ่านประการใด
จึงตรัสสั่งนางยุพาให้หาทัพ	นางน้อมรับพจนาอัชฌาสัย
จึงโบกธงส่งภาษาให้ม้าใช้	ไปบอกให้นายเข้ามาเฝ้าพลัน ฯ
๏ ฝ่ายม้าใช้ไปแถลงให้แจ้งอรรถ	สองกษัตริย์เคลื่อนพหลพลขันธ์
มาปักธงตรงพลับพลาพร้อมหน้ากัน	ศรีสุวรรณพิศดูภูวไนย
เห็นแต่งองค์ทรงสำอางอย่างฝรั่ง	ครั้นจะบังคมพระองค์ก็สงสัย
สินสมุทรสุดแสนที่แค้นใจ	แกล้งทำไม่รู้จักเมินพักตรา ฯ
๏ พระอภัยใหลหลงทรงพิโรธ	ตรัสคาดโทษน้องรักโอรสา
มายืนดูอยู่ด้วยกันไม่วันทา	หรือจะมารบพุ่งเอากรุงไกร ฯ
๏ ศรีสุวรรณพรั่นจิตคิดขยาด	เชิงฉลาดทูลแจ้งแถลงไข
แม้มิโปรดโทษทัณฑ์ก็บรรลัย	ซึ่งมิได้กราบก้มบังคมคัล
ด้วยถือสารการแผ่นดินปิ่นกษัตริย์	บุรีรัตน์รัตนามหาศวรรย์
ให้ข้าพามาถึงองค์พระทรงธรรม์	กับราชมัลมนตรีทั้งสี่นาย
ขอพระองค์จงรับราชสาร	ตามโบราณอย่าให้ช้ำระส่ำระสาย
แล้วตัวข้าสามนต์พลนิกาย	จะถวายวันทาฝ่าธุลี ฯ
๏ พระอภัยได้สดับกลับได้คิด	เราหลงผิดพี่น้องพลอยหมองศรี
โอ้สงสารพระชนกชนนี	ต้องให้มีสารแสดงมาแจ้งการ
จึงลดองค์ลงจากเก้าอี้อาสน์	น้อมคำนับอภิวาทราชสาร
ให้เสนาอาลักษณ์พนักงาน	เชิญมาอ่านที่ตรงหน้าพลับพลาชัย
สารสมเด็จบิตุราชมาตุรงค์	สองพระองค์ทรงภพสบสมัย
แสนคะนึงถึงโอรสยศไกร	พระอภัยมณีศรีโสภา
แต่พลัดพรากจากเขตนิเวศน์สถาน	ก็เนิ่นนานตั้งแต่คอยละห้อยหา
ไม่เห็นหายฝ่ายเราเฒ่าชรา	มีโรคาเยี่ยมเยือนทุกเดือนปี
จะอาสัญวันใดก็ไม่รู้	ไม่มีผู้จะบำรุงซึ่งกรุงศรี
ถ้าศึกเหนือเสือใต้พวกไพรี	มาย่ำยีเขตแคว้นจะแค้นเคือง
พวกไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
เสียดายองค์ทั้งสงสารแก่บ้านเมือง	จึงแต่งเรื่องราชสารเป็นการร้อน
ให้เสนีสี่นายมาพรายแพร่ง	หวังให้แจ้งลูกรักในอักษร
แม้สงสารมารดากับบิดร	จงรีบร้อนเร็วมายังธานี
จะรอใจไว้ท่ากว่าจะถึง	หวังจะพึ่งบุญเจ้าช่วยเผาผี
แม้ธุระพระอภัยสิ่งไรมี	จงให้ศรีสุวรรณน้องอยู่ป้องกัน
แม้มิมาครานี้เป็นที่สุด	เป็นขาดบุตรบิดาจนอาสัญ
พอจบสารกรานก้มบังคมคัล	ศรีสุวรรณอัญชลีพระพี่ยา ฯ
๏ พระอภัยใจขยับจะกลับหลัง	แต่มนต์คลั่งเคลิ้มรักนั้นหนักหนา
ยิ่งเห็นลูกผูกพันถึงวัณฬา	จึงตรึกตราตรัสสนองพระน้องรัก
ราชสารการร้อนมาเร่งรัด	ถ้าผ่อนผัดบิดพลิ้วจะกริ้วหนัก
อันตัวพี่นี้ก็ป่วยระหวยนัก	จะผ่อนพักพอให้คลายก็หลายวัน
เจ้ากับหลานภารธุระหามีไม่	จงรีบไปรัตนามหาศวรรย์
เผื่อข้าศึกฮึกโหมมาโรมรัน	ช่วยป้องกันกรุงไกรทั้งไพร่นาย
ช่วยกราบทูลมูลเหตุว่าเชษฐา	เป็นโรคาขุกไข้ยังไม่หาย
พอโรคร้อนหย่อนลงจะทรงกาย	ไปถวายวันทาฝ่าธุลี ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นได้ฟังรับสั่งตรัส	จึงทานทัดทูลฉลองด้วยหมองศรี
ซึ่งมีสารการรับสั่งมาครั้งนี้	ให้พระพี่รีบรัดไปจัดการ
อันตัวข้าว่าให้อยู่ดูข้างหลัง	มีรับสั่งสิทธิ์ขาดในราชสาร
จะขืนไปให้เคืองเบื้องบทมาลย์	เหมือนหม่อมฉานขัดรับสั่งไม่บังควร ฯ
๏ พระฟังน้องข้องขัดตัดบังคับ	ด้วยเรื่องรับสั่งมีมาถี่ถ้วน
จะตอบคำทำเป็นครางอย่างประชวร	เวลาจวนจับไข้ไม่สบาย
พระอนุชาพาทูตไปหยุดพัก	แล้วจึงจักคิดอ่านการทั้งหลาย
เป็นสำเร็จเสร็จศึกอย่านึกร้าย	ทั้งสองฝ่ายจะเป็นมิตรสนิทกัน
แม้ผู้ใดไม่ฟังเราบังคับ	จะเฆี่ยนขับเข่นฆ่าให้อาสัญ
แล้วหยิบสารลานทองของสำคัญ	จรจรัลจากพลับพลาเข้ามาวัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาจึงพาหลาน	กับทหารกองทัพนั้นกลับหลัง
มาอยู่ค่ายนายไพร่ให้ระวัง	จะคอยฟังข่าวที่พระพี่ยา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมณีนาถ	ขึ้นปราสาทสามชั้นด้วยหรรษา
นั่งบนเตียงเคียงลูกสาวเจ้าลังกา	แจ้งกิจจาตามความที่ห้ามทัพ
ศรีสุวรรณสินสมุทรก็หยุดยั้ง	พี่ซ้ำสั่งขาดเด็ดเป็นเสร็จสรรพ
แม้ผู้ใดไม่ฟังพี่บังคับ	จะเฆี่ยนขับฆ่าฟันให้บรรลัย
แต่สมเด็จพระบิดาให้หาพี่	ใช้เสนีนำสารมาขานไข
พี่บอกป่วยด้วยเป็นห่วงเจ้าดวงใจ	ไม่ขอไกลกลอยสวาทแล้วชาตินี้
วันนี้วันสัญญาแล้วหนาน้อง	อย่าขัดข้องคิดอางขนางหนี
นางคมค้อนซ่อนหน้าแล้วพาที	ชะพระพี่เพทุบายได้หลายทาง
พระบิตุราชมาตุรงค์ของทรงศักดิ์	เป็นที่รักหรือจะตัดยังขัดขวาง
แกล้งบอกป่วยด้วยจะหน่วงเป็นห่วงค้าง	แล้วจะร้างแรมวังเป็นรังกา
พระกลับไปอาณาจักรถึงหลักแหล่ง	ไม่ขาดแคลงดอกที่เล่ห์เสน่หา
กลัวจะหลงลืมเลยเชยวัณฬา	สงสารหน้าน้องจะคล้ำดังน้ำคราม
หนึ่งพระน้องกองทัพไม่กลับหลัง	ก็สุดหวังว่าจะเตียนที่เสี้ยนหนาม
แม้ศึกเงียบเรียบราบพระปราบปราม	จะยอมตามคำรับไม่กลับกลาย
นี่ทัพยังตั้งล้อมอยู่พร้อมพรัก	สุดจะรักทูลกระหม่อมยอมถวาย
พระไม่ไปไหนเลยพระน้องชาย	จะเคลื่อนคลายกองทัพถอยกลับไป
ฉวยได้ทีตีตลบเข้ารบพุ่ง	จะเสียกรุงลังกาเลือดตาไหล
หรือทรงฤทธิ์คิดอ่านประการใด	ที่จะให้กองทัพกลับโดยดี ฯ
๏ พระฟังนางพลางว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เชื่อเลยแม่วัณฬามารศรี
ถึงกองทัพกลับกล้าเข้าราวี	จะผลาญชีวีมันให้บรรลัย
น้องก็รู้อยู่ว่าท้าวเจ้าละมาน	ยังต่อต้านลมปี่พี่ไม่ไหว
ถึงคนอื่นหมื่นแสนทุกแดนไตร	จะผลาญให้วอดวายตายทุกทัพ
เว้นเสียแต่แม่ละเวงพี่เกรงฤทธิ์	ด้วยสุดคิดเป่าปี่ก็มิหลับ
ของ้อรักสักเท่าไรก็ไม่รับ	เฝ้าคอยจับผิดพี่ไปทีเดียว
บอกว่าไม่ไปจากไม่อยากเชื่อ	น่าหยิกเนื้อหนักหนาจนขาเขียว
สัญญาแน่แท้เที่ยงแล้วเลี่ยงเลี้ยว	เฝ้าหน่วงเหนี่ยวนึกระแวงแคลงวิญญาณ์
พระชนกชนนีของพี่นั้น	มิใช่ท่านยากไร้จะไปหา
แต่แจ้งการสารศรีที่มีมา	ก็จำว่าเจ็บป่วยด้วยนิดน้อย
พี่ไม่ไปใครจะกล้ามาว่ากล่าว	มิใช่บ่าวใช่ไพร่เช่นใช้สอย
ซึ่งกองทัพรับสั่งมาตั้งคอย	นานเข้าหน่อยหนึ่งก็เหลือที่เบื่อใจ
คงเลิกทัพกลับหมดเพราะอดอยาก	จะกรำกรากแรมปีอยู่ที่ไหน
แต่ตัวพี่ชีวันมิบรรลัย	ก็มิให้นิ่มน้องเจ้าหมองนวล
จนแก่เฒ่าเฝ้าแอบแนบถนอม	สู้อดออมอุส่าห์รักษาสงวน
วันนี้วันสัญญาเวลาจวน	อย่าหยิกข่วนข้องขัดเสียสัจจา ฯ
๏ นางแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายสนอง	อันตัวน้องซื่อสุดไม่มุสา
แม้กองทัพกลับไปไกลลังกา	สมสัญญาแล้วไม่ห้ามตามพระทัย
แต่สมบัติพัสถานการทั้งหลาย	ขอถวายตามพระอัชฌาสัย
ทั้งห้ามแหนแสนสนมกรมใน	ยังจัดไว้พร้อมเพรียงทั้งเวียงวัง
โปรดให้เข้าเฝ้าแห่งตำแหน่งห้าม	ให้ต้องตามเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
แล้วหลีกออกนอกสุวรรณบัลลังก์	เลี้ยวมานั่งตึกลมที่ชมจันทร์
จึงเรียกสองธิดารำภาสะหรี	มานั่งที่เงียบสงัดให้จัดสรร
บรรดาเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	จงแบ่งปันกะเกณฑ์เป็นเวรการ
พวกสาวใหญ่ได้ระเบียบที่เรียบร้อย	สำหรับคอยเครื่องต้นสุคนธ์สนาน
ที่เชิงชั้นสันทัดหัดชำนาญ	เป็นอยู่งานงามพร้อมละม่อมละไม
ที่เวรจัดมัสการพานพระศรี	เลือกที่มีกิริยาอัชฌาสัย
เจ้าพาเข้าเฝ้าดูพระภูวไนย	จะเห็นใจจริงจังในครั้งนี้
ถามถึงข้าว่าไปเที่ยวตรวจทหาร	ระวังการรบพุ่งนอกกรุงศรี
ทั้งสามนางต่างรับพระเสาวนีย์	ดูบาญชีเบี้ยหวัดจัดชาววัง
ให้ท้าวนางตั้งเกณฑ์เวรหม่อมห้าม	เป็นโมงยามตามอย่างแต่ปางหลัง
ที่เล่นเบี้ยเสียห้ามปรามไม่ฟัง	ส่งไปคลังราชการเป็นงานกลาง
ที่สาวใหญ่ไม่สมัครรักไปบ้าน	ให้ลบบาญชีเบี้ยหวัดไม่ขัดขวาง
ขรัวนายรับนับถ้วนจำนวนนาง	จัดสุรางค์รายนามตามบาญชี ฯ
๏ ฝ่ายสนมกรมในทั้งใหญ่น้อย	บ้างเศร้าสร้อยบ้างก็เปรมเกษมศรี
ด้วยว่างเว้นเป็นม่ายมาหลายปี	พึ่งจะมีเวรเฝ้าไม่เปล่าดาย
บ้างอาบน้ำกุหลาบอาบน้ำกลั่น	กระแจะจันทน์เจือเนื้อให้เหงื่อหาย
บ้างเข้าห้องส่องกระจกกระจ่างกาย	ลองชม้ายหมอบก้มประนมนิ้ว
บ้างเรียกข้ามาสีขี้ไคลให้	ขมิ้นใส่น้ำส้มระบมผิว
บ้างหวีผมคมสันบ้างกันคิ้ว	บ้างบีบสิวใส่ยาผัดหน้าทับ
บ้างปิดป้องห้องหับให้ลับลี้	แล้วสีชี่ให้ฟันเป็นมันขลับ
ที่ผมบิดติดขี้ผึ้งตรึงกระชับ	เอาหมึกจับเขม่าซ้ำให้ดำดี
บ้างอบน้ำร่ำกลิ่นให้หอมฟุ้ง	เลือกผ้านุ่งผ้าห่มที่สมสี
บ้างเข้าห้องลองหัดพัชนี	ทำท่วงทียิ้มพรายชายชำเลือง
ที่มีมิตรคิดจะออกก็บอกป่วย	ทำระทวยทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ลอบบนบานท่านผู้ใหญ่มิให้เคือง	ช่วยปลดเปลื้องปล่อยตามความสบาย
ที่ขัดสนจะใคร่ออกนอกตำแหน่ง	แต่คิดแคลงคนนอกจะหลอกขาย
ทั้งเบี้ยหวัดจะไม่ได้ให้เสียดาย	จะสู้ตายอยู่กับรังที่วังใน
พอเวลาห้าโมงพวกหม่อมห้าม	ต่างแต่งตามกิริยาอัชฌาสัย
ตามท้าวนางย่างเยื้องชำเลืองไป	ชึ้นเฝ้าในมนเทียรวิเชียรพราย
สะพรั่งพร้อมน้อมคำนับหมอบพับเพียบ	ได้ระเบียบมิให้สไบขยาย
บ้างขวยเขินเมินเมียงบ้างเอียงอาย	บ้างชม้ายชม้อยดูพระภูวไนย
เห็นพระองค์ทรงโฉมประโลมลักษณ์	ให้นึกรักร่วมจิตหวิดหวิดไหว
ดูยิ้มเยื้อนเหมือนจะชวนให้ยวนใจ	ตะลึงตะไลแลลืมปลื้มอารมณ์
เจ้าขรัวยายฝ่ายที่พระพี่เลี้ยง	ถวายเวียงวังสุรางค์นางสนม
ทั้งเฝ้าเวรเกณฑ์ยามอยู่ตามกรม	แล้วบังคมคอยสดับรับบัญชา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมสวาท	เชิงฉลาดแลชม้ายดูซ้ายขวา
เห็นห้ามแหนแสนสุรางค์สำอางตา	แต่ละหน้านวลละอองเป็นยองใย
บ้างพ่วงพีมีแต่เนื้อเหลือจะอ้วน	แต่เลือกล้วนลักขณาอัชฌาสัย
บ้างเอวบางร่างน้อยน่ากลอยใจ	งามวิไลหลายอย่างต่างต่างกัน
บ้างงามเกศเนตรรับกับขนง	พักตร์อนงค์เรือนผมก็คมสัน
บ้างขาวผ่องสองสีฉวีวรรณ	ล้วนรู้ชั้นเชิงฉลาดในราชการ
ชำเลืองสบหลบเลี่ยงเมียงชม้อย	ทั้งใหญ่น้อยน่ารักสมัครสมาน
สักประเดี๋ยวเสียวมนต์ดลบันดาล	ให้ซาบซ่านโศกศัลย์ถึงวัณฬา
แกล้งขับเหล่าสาวสุรางค์นางทั้งหลาย	เออเจ้านายอยู่ที่ไหนไม่ไปหา
แม้พบองค์จงแถลงแจ้งกิจจา	ว่าเชิญมาปรางค์มาศปราสาททอง ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์ต่างสดับ	รู้ว่าขับมิให้เฝ้าก็เศร้าหมอง
ต่างนอบนบหลบเลี่ยงเที่ยวเมียงมอง	มาถึงท้องพระโรงหลังที่วังใน
เห็นโฉมยงองค์ละเวงต่างเกรงกราบ	ทูลให้ทราบกิจจาอัชฌาสัย
พระปิ่นเกล้าเจ้าลังกาบัญชาใช้	ให้เชิญไปมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
๏ นางฟังเหล่าสาวสรรค์กลั้นพระสรวล	มารบกวนคนเหลือเบื่อใจหาย
จะเอ็นหลังนั่งเล่นเย็นสบาย	นางทั้งหลายอย่าไปว่าพบข้าเลย
แล้วตรัสเรียกนางยุพาเข้ามาใกล้	รับสั่งให้หาแล้วลูกแก้วเอ๋ย
มิอยากไปให้ปะเธอจะเคย	ทำเกินเลยล้ำเหลือน่าเบื่อใจ
เจ้าเคยเฝ้าเข้าไปดูสักครู่หนึ่ง	ถ้าถามถึงทำไม่รู้ว่าอยู่ไหน
นางน้อมรับกลับสนองให้ต้องใจ	เห็นจะให้ตามหาทุกตาปี
แล้วทูลลามาปราสาทฉลาดเลี่ยง	ทำส่งเสียงเรียกเหล่านางสาวศรี
ใครอยู่บ้างนั่งยามตามอัคคี	แกล้งพาทีเพทุบายภิปรายเปรย ฯ
๏ พระอภัยได้ยินเสียงลูกเลี้ยงพูด	แหวกวิสูตรเรียกยุพาผกาเอ๋ย
สายสุดใจไม่ช่วยพ่อด้วยเลย	แม้เฉยเมยเสียแล้วพ่อจะมรณา
ประหลาดแท้แม่ละเวงยิ่งเกรงจิต	ยิ่งเบือนบิดห่างเหเสนหา
จนค่ำพลบหลบไปเสียไม่มา	เจ้าช่วยพาพ่อไปตามนางทรามวัย ฯ
๏ นางยุพานารีชลีกราบ	ลูกไม่ทราบว่าพระองค์อยู่ตรงไหน
วานซืนนี้ที่พลับพลาลูกพาไป	เจียนจะได้ผิดด้วยก็ป่วยการ
แต่ร่วมอาสน์คลาดเคลื่อนไม่เหมือนคิด	หรือจะติดตามออกไปนอกสถาน
เหมือนคเชนทร์เจนขอเหลือหมอควาญ	ใครจะหาญขี่ขับช่วยจับกุม ฯ
๏ พระฟังเปรียบเรียบร้อยค่อยค่อยว่า	เหมือนลมกล้ายาเย็นเป็นสุขุม
ไม่หายโศกโรคจึงจำรึงรุม	ต้องหาพุมเสนประสมให้ลมคลาย
เจ้าช่วยพ่อพอให้เสร็จสำเร็จรัก	จะรู้จักบุญคุณไม่สูญหาย
ถ้าทีนี้มิได้มิใช่ชาย	จะสู้ตายเสียให้พ้นที่ทรมาน ฯ
๏ นางนิ่งนั่งฟังคำพระร่ำตรัส	เห็นถือสัตย์ซื่อตรงก็สงสาร
จึงทูลว่าข้าเห็นไม่เป็นการ	จะเนิ่นนานนับเดือนด้วยเชือนแช
แม้ทรงฤทธิ์คิดทำเหมือนคำลูก	เป็นจะผูกศอม้วยลูกช่วยแก้
ไปทูลสารมารดาคงมาแท้	ขอเสียแต่อย่าให้แจ้งว่าแต่งกล ฯ
๏ พระสรวลพลางทางตอบชอบแล้วลูก	เอาผ้าผูกต่างเชือกเสลือกสลน
แล้วพันเข้าไว้ทางที่ข้างบน	ทำเล่ห์กลเสร็จสรรพแล้วดับไฟ ฯ
๏ ฝ่ายยุพาลาออกมานอกห้อง	ไปตึกทองทูลแจ้งแถลงไข
เชิญเสด็จพระมารดารีบคลาไคล	พระภูวไนยผูกศอจะมรณา
นางโฉมยงองค์สั่นให้หวั่นหวาด	มาปราสาททรงเดชพระเชษฐา
เห็นทวารบานปิดเรียกธิดา	จุดเทียนมาทรงส่องที่ห้องใน
เห็นพระองค์ทรงกระสันพันพระศอ	เข้ายุดข้อหัตถาชิงผ้าได้
พระยุดแย่งแกล้งสะบัดทำขัดใจ	นางกราบไหว้วอนว่าโศกาพลาง
อย่ากริ้วโกรธโปรดเถิดทูลกระหม่อม	น้องจะยอมสารพัดไม่ขัดขวาง
พระฟังวอนอ่อนหวานสงสารนาง	ค่อยช้อนคางเคียงน้องประคองเชย
หากว่ารักหนักหนาแม้หาไม่	ไม่เห็นใจพี่แล้วน้องแก้วเอ๋ย
อย่าปัดมือดื้อดึงหน่อยหนึ่งเลย	พลางก่ายเกยกอดแอบไว้แนบทรวง
ค่อยสอดกรช้อนชิดจุมพิตพักตร์	นางพลิกผลักปิดป้องที่ของหวง
แล้วตรองตรึกนึกแคลงหรือแกล้งลวง	ดูเห็นท่วงทีชื่นรื่นสำรวล
ผิดสำเหนียกเรียกหาธิดาหาย	เอะดีร้ายรู้กันนางกลั้นสรวล
พลางเสแสร้งแกล้งว่าพระเจ้ากระบวน	อย่าเฝ้ากวนไปเลยเขารู้เท่าทัน
ความคิดใครไฉนหนอพ่อหรือลูก	มาแกล้งผูกคอได้ไม่น่าขัน
ทำย้อนยักซักซ้อมสมยอมกัน	เถิดเช่นนั้นแล้วก็ไม่พอใจยอม
พระยิ้มพลางทางว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เห็นเลยรักนุชสุดถนอม
จะผูกศอก็ว่าปดทำคดค้อม	จะไม่ยอมจริงจังหรืออย่างไร
อย่าสำคัญมั่นหมายว่าทายถูก	นี่ก็ผูกอีกดอกจะบอกให้
นางว่าชะพระพี่มิผูกไย	น้องจะได้ดูเล่นให้เห็นจริง
พระแกล้งว่าอย่าห้ามนะคราวนี้	ตายเป็นผีจะมาอยู่เข้าสู่สิง
แม้ชายใดใครล่วงมาช่วงชิง	เข้าแอบอิงน้องรักจะหักคอ
แล้วเหลียวหาผ้าแพรทำแก้ขวย	เอะใครฉวยเอาไปไว้ข้างไหนหนอ
แกล้งเหลียวหาหน้าหลังทำรั้งรอ	นางหัวร่อนี่แนะท่านเจ้ามารยา
อะไรเล่าเฝ้าหัวเราะเยาะไปได้	จะหยิกให้ห้อเลือดเดือดหนักหนา
พลางแนบเน้นเคล้นพุ่มปทุมมา	นางค่อนว่าน่าเบื่อเหลือละอาย
จะผูกศอก็ไม่ผูกจะถูกหยิก	ขืนจุกจิกหนีไปเสียให้หาย
พระว่าพี่มิได้กอดจะวอดวาย	ได้กอดก่ายแล้วก็ฟื้นค่อยชื่นใจ
พลางโอบอุ้มจุมพิตสนิทถนอม	งามละม่อมละมุนจิตพิสมัย
ร่วมภิรมย์สมสองทำนองใน	แผ่นดินไหวจนกระทั่งหลังอานนท์
ในนทีตีคลื่นเสียงครื้นครึก	ลั่นพิลึกโลกาโกลาหล
หีบดนตรีปี่พาทย์ระนาดกล	ไม่มีคนไขดังเสียงวังเวง
อัศจรรย์ลั่นดังระฆังฆ้อง	เสียงกึกก้องเก่งก่างโหง่งหง่างเหง่ง
ปืนประจำกำปั่นก็ลั่นเอง	เสียงครื้นเครงครึกโครมโพยมบน
สุนีบาตฟาดเสียงเปรี้ยงเปรี้ยงเปรื่อง	กระดอนกระเดื่องดินฟ้าเป็นห่าฝน
ทุกธารถ้ำน้ำพุทะลุล้น	ท่วมถนนแนวฝั่งเกาะลังกา
สองสนิทชิดชมอารมณ์ชื่น	ระเริงรื่นเริ่มแรกแปลกภาษา
พระลืมองค์พงศ์พันธุ์สวรรยา	นางลืมวังลังกาไม่อาลัย
พระหลงรื่นชื่นกลิ่นดินถนัน	นางหลงชั้นเชิงชิดพิสมัย
แต่คลึงเคล้าเย้ายวนรัญจวนใจ	จนระงับหลับไปในไสยา ฯ

ตอนที่ ๓๗
ศรีสุวรรณกับสินสมุทรถูกเสน่ห์
๏ ครั้นรุ่งรางนางตื่นสะอื้นอ้อน	ให้อาวรณ์ถึงญาติศาสนา
เสียดายกายอายฝรั่งทั้งลังกา	จะเอาหน้าหนีไปแฝงเสียแห่งไร
ยิ่งตรึกตรองหมองจิตด้วยผิดเพศ	น้ำพระเนตรคลอคลอหลั่งหล่อไหล
แล้วผันแปรแลดูภูวไนย	กลับอาลัยลืมสะอื้นชื่นอารมณ์
เห็นร้อนรนปรนนิบัติพัดให้หลับ	ด้วยรักจับดวงจิตสนิทสนม
เรียกธิดามาในห้องทองบรรทม	ประชดชมเจ้าช่างคิดประดิษฐ์ดี
จะดับเข็ญเย็นได้เหมือนไฟดับ	หรือจะกลับแสนแค้นแสนบัดสี
เมื่อศึกยังตั้งอยู่ในบูรี	เร่งให้มีผัวน่าระอาอาย
ต้องเป็นน้อยย่อยยับยิ่งคับแค้น	ยังซ้ำแสนอดสูไม่รู้หาย
หรือคิดเห็นเป็นผลกลอุบาย	จะยักย้ายอย่างไรเห็นไม่ฟัง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาก้มหน้ายิ้ม	ด้วยนึกอิ่มอารมณ์ที่สมหวัง
จึงว่าพี่รำภาดูน่าชัง	จะเหมือนดังเรื่องราวท่านกล่าวไว้
ว่ารักนักมักหน่ายมักหายรัก	ถ้าคิดนักมักงงมักหลงใหล
แม้เสร็จศึกนึกหมายข้างภายใน	แล้วจะได้ผ่อนผันตามปัญญา
อันศึกนอกออกตีด้วยฝีปาก	เห็นไม่ยากใจนักไม่หนักหนา
เป็นการเบาเท่านี้พี่รำภา	จะอาสาปราบได้ดังใจจง ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเปรียบเห็นเฉียบแหลม	ค่อยยิ้มแย้มชื่นชมสมประสงค์
พอเห็นพระอภัยฟื้นตื่นพระองค์	เชิญให้สรงเสวยตามความสบาย
แล้วหยิบชิ้นดินถนันสำคัญของ	ใส่จานทองนพคุณทูลถวาย
แล้วเล่าเรื่องเคืองขัดที่พลัดพราย	เจียนจะตายเสียในป่าพนาลัย ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าน่าสงสาร	หากว่าท่านเทพเจ้าเขาไศล
อุปถัมภ์บำรุงเจ้ากรุงไกร	พี่จึงได้ตามติดมาชิดเชื้อ
แล้วหยิบชิ้นดินถนันสำคัญของ	เสวยลองรสชาติประหลาดเหลือ
ให้ชื่นใจไม่รู้หิวทั้งผิวเนื้อ	ไม่มีเหงื่อหอมรื่นทุกคืนวัน
เสวยอิ่มยิ้มย่องว่าน้องรัก	ขอบใจนักที่ได้กินดินถนัน
จะชุ่มชื่นยืนยืดสืบพืชพันธุ์	เป็นเพื่อนขวัญเนตรน้องอยู่ห้องใน ฯ
๏ นางคมค้อนอ่อนโอษฐ์ว่าโปรดเกล้า	พระคุณเท่าดินฟ้าชลาไหล
แต่น้องนี้วิตกในอกใจ	กลัวจะไม่เหมือนรสพจมาน
เขาย่อมเปรียบเทียบความว่ายามรัก	แต่น้ำผักต้มขมชมว่าหวาน
ครั้นจืดจางห่างเหินไปเนิ่นนาน	แต่น้ำตาลก็ว่าเปรี้ยวไม่เหลียวแล
ด้วยโอรสอนุชาเข้ามารับ	กลัวจะกลับทิ้งขว้างไปห่างแห
อันอารมณ์ลมหวนมักปรวนแปร	จะขอแต่คำมั่นที่สัญญา
จะจากกันวันใดอย่าไปเปล่า	ช่วยตัดเกล้าน้องให้ขาดเหมือนปรารถนา
พอให้พ้นทนทุเรศเวทนา	แล้วผ่านฟ้าจึงไปตามความสบาย ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มเพราว่าเจ้าพี่	ไม่หน่ายหนีนุชนาฏอย่ามาดหมาย
ซึ่งสิ่งไรได้รับไม่กลับกลาย	จะเป็นตายอย่างไรไม่ไกลกัน
ถึงแก่กกงกเงิ่นเดินไม่รอด	จะสู้กอดแก้วตาจนอาสัญ
ซึ่งพระน้องกองทัพมารับนั้น	ถึงผูกพันพวกลากไม่อยากไป
พอน้ำข้าวลำเลียงเสบียงหมด	ก็จะอดอ่อนหูไม่อยู่ได้
ห้ามฝรั่งลังกาอย่าให้ใคร	ไปส่งให้ข้าวน้ำเป็นลำเลียง ฯ
๏ นางละเวงเกรงเหล่าชาวผลึก	จะทำศึกว้าวุ่นจึงทูลเถียง
พระน้องมาธานีจะมิเลี้ยง	ก็ผิดเยี่ยงอย่างกษัตริย์ขัตติยา
จะแต่งโต๊ะตามอย่างข้างฝรั่ง	ถวายทั้งสององค์ตามวงศา
ทั้งนายทัพกับพราหมณ์สามเวลา	เหล่าโยธาจ่ายเสบียงให้เลี้ยงกัน
เชิญพระองค์ส่งสารอาการไข้	ไปบอกให้เห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันโอรสกับพระน้องทั้งสองนั้น	จะพากันมาเฝ้าก็เข้ามา ฯ
๏ พระฟังนางทางว่าจะหาไหน	ที่จะได้เหมือนนุชนี้สุดหา
ไม่ห้ามปรามตามแต่จิตวนิดา	แล้วเขียนอาการไข้ส่งให้นาง
นางน้อมรับพับจีบหนีบพระหัตถ์	ทูลลาภัสดามาตึกขวาขวาง
ขึ้นนั่งเพียงเตียงทองที่ห้องกลาง	ร้องเรียกนางรำภามาพาที
เจ้าเอ็นดูชูช่วยเราด้วยเถิด	อย่าให้เกิดรบพุ่งถึงกรุงศรี
จะปราบปรามห้ามได้ด้วยไมตรี	เนื้อความนี้เจ้าก็รู้อยู่ด้วยกัน
ศรีสุวรรณนั้นเป็นใหญ่อยู่ในทัพ	เจ้าเคยรับรบสู้เป็นคู่ขัน
เจ้าพูดล่อพอให้หลงลืมพงศ์พันธุ์	ตัวสำคัญเอามาขังไว้วังใน
เห็นแว่นแคว้นแดนดินจะสิ้นศึก	หรือเจ้าตรึกตรองเห็นเป็นไฉน
ช่วยธุระอนุกูลอย่าสูญใจ	เราจะได้รักกันจนวันตาย ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีชลีฉลอง	พระคุณของบาทมูลไม่สูญหาย
ถึงเสียตัวชั่วช้าชีวาวาย	จะสู้ตายมิได้ขัดพระอัชฌา
แต่ตรองตรึกนึกเห็นเช่นหม่อมฉัน	ศรีสุวรรณจะไม่มาดปรารถนา
จะอดสูผู้ชายอายวิญญาณ์	ทั้งขายฝ่าบาทบงสุ์แม่นงเยาว์ ฯ
๏ นางยิ้มแย้มแต้มเติมช่วยเสริมส่ง	กลัวจะงงจิกปีกเสียอีกเจ้า
แป้งสุคนธ์มนตราตำราเรา	จะให้เจ้าจูงจมูกมาผูกไว้
แล้วโฉมยงทรงเขียนให้เรียนมนต์	เสกสุคนธ์ใส่เวทข้างเพทไสย
แล้วว่าเจ้าเอาหนังสือนี้ถือไป	อาการไข้ให้แก่พระอนุชา
ขอบาญชีที่ทัพจะรับเลี้ยง	ให้พร้อมเพรียงไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ทั้งเครื่องของสองกษัตริย์ขัตติยา	ว่าของข้าให้ไปด้วยใจจง ฯ
๏ นางคำนับรับสั่งมายังห้อง	จัดข้าวของพร้อมตามความประสงค์
เครื่องสุคนธ์มนต์เสกเขียนเลขลง	ทำเป็นผงลงผ้าเช็ดหน้านวล
แล้วอาบน้ำซ้ำอาบกุหลาบกลั่น	กระแจะจันทน์เจิมพร้อมให้หอมหวน
แล้วทาแป้งแต่งตัวให้ยั่วยวน	กระหมวดม้วนมวยรัดกระหวัดเวียน
แล้วใส่ช้องป้องพักตร์จำหลักเพชร	สะพักเช็ดหน้านางเหมือนอย่างเขียน
นุ่งริ้วเครือเสื้อแบบดูแนบเนียน	สังวาลเวียนประดับดูวับวาว
แล้วเลือกสรรบรรดาเหล่าข้าหลวง	ที่งามท่วงทีละมุนพึ่งรุ่นสาว
เชิญเครื่องทองของประทานทั้งหวานคาว	แล้วมีท้าวนางกำกับสำหรับยศ
ทั้งหีบทองของนางเป็นอย่างเอก	ใส่เครื่องเสกผ้าเช็ดหน้าบุหงาสด
ครั้นแล้วออกนอกวังขึ้นนั่งรถ	คนกั้นกลดตรงมาท้ายธานี
ถึงริมค่ายนายประตูมาขู่ถาม	จึงบอกนามว่ารำภาสะหรี
จะมาเฝ้าเล่าตามเนื้อความมี	อย่าช้าทีทูลแถลงแจ้งกิจจา ฯ
๏ นายประตูรู้รีบไปทูลสนอง	พระตรึกตรองกริ่งใจจึงให้หา
นางดีใจไปคำนับที่พลับพลา	พอเห็นหน้านางมนต์เข้าดลใจ
ตะลึงจิตพิศดูเป็นครู่พัก	ยิ่งนึกรักรูปทรงจนหลงใหล
ดูคมขำสำอางทุกอย่างไป	จะดูไหนงามนั่นเป็นขวัญตา
ขนงเนตรเกศแก้มเมื่อแย้มยิ้ม	ดูจิ้มลิ้มเหลือเอกเหมือนเมขลา
พระหลงรักทักถามตามสงกา	เจ้างามขำรำภามาว่าไร ฯ
๏ นางทูลตอบนอบน้อมว่าหม่อมฉาน	เชิญอาการออกมาแจ้งแถลงไข
ทั้งองค์พระมเหสีมีพระทัย	ทำโต๊ะใหญ่อย่างฝรั่งเมืองลังกา
ถวายองค์ทรงยศโอรสราช	หวังพระบาทสององค์เหมือนวงศา
ทั้งหม่อมฉันพรั่นตัวกลัวอาญา	หมายจะมาลุแก่โทษได้โปรดปราน
อันหีบทองของใส่มาในนั้น	ของหม่อมฉันขอสมาที่ว่าขาน
กับซับพักตร์ชักมาคราวป่าตาล	ขอประทานโทษกายถวายคืน ฯ
๏ พระพรายพริ้มยิ้มเยื้อนแล้วเอื้อนโอษฐ์	ไม่ถือโทษโฉมตรูใช่ผู้อื่น
เมื่อพานพบรบราญกันวานซืน	ก็ได้ชื่นจิตอยู่ไม่รู้ลืม
รำลึกถึงพึ่งจะพบประสบพักตร์	เคยรู้จักกันก็ให้น้ำใจปลื้ม
อันหมวกของน้องรักพี่จักยืม	ไว้พอลืมตรอมตรมได้ชมเชย
จะยอมใจให้พี่เป็นที่ชื่น	หรือจะคืนเอาเดี๋ยวนี้เจ้าพี่เอ๋ย
ได้พบเห็นเป็นบุญเหมือนคุ้นเคย	อย่าละเลยลืมคำที่รำพัน
ถ้าแม้นได้เนื้อน่วมไว้ร่วมห้อง	จะเลี้ยงน้องให้เป็นเอกไม่เสกสรร
แล้วถอดเพชรเก็จกุหร่าราคาพัน	ให้รางวัลด้วยประสงค์จำนงนาง
แล้วเอื้อนโอษฐ์โปรดประทานพานพระศรี	กินหมากพี่บ้างเถิดน้องอย่าหมองหมาง
จะรักใคร่ให้ยืดไม่จืดจาง	อย่าเหินห่างหวงห้ามความอาลัย ฯ
๏ นางคำนับรับแหวนแสนสุภาพ	ทำเกรงกราบกิริยาอัชฌาสัย
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดปรานประการใด	จะรับใส่เศียรสิ้นด้วยยินดี
แต่บุญน้อยถอยถดทั้งยศศักดิ์	จะรับรักเหมือนหนึ่งตรัสน่าบัดสี
ขอเป็นข้าฝ่าละอองรองธุลี	อย่าเลื่อนที่ยศศักดิ์ขึ้นหนักเลย
ฉันเจียมตัวกลัวจะตกหัวอกแตก	สุดจะแบกหน้าหยิบหมากดิบเสวย
พวกข้าเฝ้าเขาจะเยาะหัวเราะเย้ย	ยังไม่เคยรับประทานถึงพานทอง
รับสั่งให้มาเฝ้าด้วยเศร้าโศก	ทูลพระโรคร้อนรนที่หม่นหมอง
กระดาษเขียนพระอาการในพานรอง	ฝ่าละอองอ่านดูของภูวไนย ฯ
๏ ศรีสุวรรณฟั่นเฟือนเหลือเลือนหลง	รู้สึกองค์อ่านแจ้งแถลงไข
ว่าทรงพระประชวรรัญจวนใจ	ให้จับไข้กลางวันสั่นสะท้าน
ครั้นกลางคืนคลื่นเหียนอาเจียนด้วย	หอบระหวยหิวเหลือเบื่ออาหาร
ทั้งจุกเสียดเคียดระดมเป็นลมดาน	หมออยู่งานก็ไม่หายหลายเวลา
ให้เมื่อยขัดปัตคาดไฟธาตุหย่อน	สะอึกซ้อนสามชั้นหวั่นผวา
ยังไม่ไปจังหวัดรัตนา	เห็นเนิ่นช้ากว่าจะหายก็หลายเดือน
วิตกจิตคิดจะใคร่ให้พระน้อง	ไปเฝ้าสองกษัตริย์แทนก็แม้นเหมือน
ถ้าน้องแหนงแคลงจิตว่าบิดเบือน	เชิญมาเยือนเยี่ยมบ้างที่ข้างใน
พอจบคำรำพันกลั้นพระสรวล	ทำประชวรเชือนแชพูดแก้ไข
พอเห็นสินสมุทรมาพลับพลาชัย	จึงสั่งให้อ่านความตามอาการ
นัดดาดูรู้แจ้งจึงแกล้งพูด	เข้าตรีทูตถึงตัดอติสาร
เป็นโรคาสารบิดพิสดาร	ดูอาการเกือบสวรรคครรไล ฯ
๏ พระทานทัดนัดดาอย่าว่ากล่าว	คอยฟังข่าวฟังความตามวิสัย
แล้วแกล้งถามนางรำภาว่าเจ้าไป	สักเมื่อไรจึงจะออกมาบอกกัน
พี่อยู่หลังตั้งแต่นี้ไม่มีสุข	ไหนจะทุกข์ถึงพระโรคที่โศกศัลย์
ไหนจะคอยกลอยสวาทไม่ขาดวัน	ไหนจะกลั้นกลืนรักไว้หนักทรวง
ไหนจะเศร้าเปล่าจิตคิดวิตก	เหมือนอย่างยกเมรุไกรไศลหลวง
เห็นแท้เที่ยงเพียงรำภาสุดาดวง	จะดับทรวงให้พี่สร่างสว่างใจ
เป็นสัจจังหวังถนอมเป็นจอมมิตร	อย่าควรคิดเคลือบแคลงแหนงไฉน
แม้ปลดเปลื้องเคืองขัดตัดอาลัย	เหมือนตัดใจพี่ให้ขาดสวาทวาย ฯ
๏ นางฟังคำทำชม้อยให้ช้อยชด	น้อมประณตนึกสมอารมณ์หมาย
แกล้งทูลตอบขอบพระโอษฐ์โปรดภิปราย	แม้มิตายจะต้องคิดเป็นนิจนิรันดร์
แม้เป็นข้าฝ่าละอองสองกษัตริย์	จะปรนนิบัติผ่านฟ้าจนอาสัญ
มิได้คลาดราชกิจจะติดพัน	กระหม่อมฉันทูลลาพระคลาไคล
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดว่าให้มาเฝ้า	จนด้วยเกล้าเกศามาไม่ได้
แม้โปรดใช้ให้ออกมาเวลาไร	ก็จะได้กลับมาทูลอาการ ฯ
๏ พระห้ามว่าช้าก่อนสมรมิ่ง	แม้ใจจริงจะรักสมัครสมาน
จะทูลขอก็เห็นจะโปรดประทาน	ถวายจานทองคำตามธรรมเนียม
จริงจริงนะนางรำภาไม่ว่าเล่น	จะเลี้ยงเป็นเพื่อนตายไม่อายเหนียม
นางทูลว่าข้าพเจ้าไม่เท่าเทียม	ก็คิดเจียมใจตัวด้วยกลัวภัย
ถ้าทูลขอก็จะมาเป็นข้าบาท	สำหรับกวาดพลับพลาที่อาศัย
ช่วยแบกหามตามประสาเป็นข้าไท	จะรับใช้ชิดชมไม่สมควร
พระว่าพี่มิให้น้องต้องเศร้าสร้อย	ไม่ใช้สอยจะอุตสาห์รักษาสงวน
แล้วเสแสร้งแกล้งถามความประชวร	เวลาจวนจะเข้าไปเห็นไม่ทัน
ช่วยทูลพระมเหสีพรุ่งนี้เช้า	จะไปเฝ้าฟังพระโรคที่โศกศัลย์
จงมาคอยหน่อยหนึ่งนะให้ปะกัน	พอตะวันสายเราจะเข้าไป ฯ
๏ สินสมุทรหยุดฟังเห็นสั่งซ้ำ	จึงว่ากรรมเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
พระบิตุรงค์หลงคลั่งอยู่วังใน	พระจะไปเข้าซองเป็นสองโรง
มิเสียทีอีฝรั่งมันช่างล่อ	จะตามต่อเอาด้วยลิ้นให้สิ้นโขลง
พระก็รู้อยู่ว่าลังกาโกง	ขืนตะโกรงกระไรเลยไม่เคยพบ
แต่ศพเดียวเขี้ยวเข้มก็เต็มปล้ำ	ยังจะซ้ำตายต้องเป็นสองศพ
จนชั้นอีขี้ข้าไม่น่าคบ	ขืนเร้ารบรักใคร่เป็นไมตรี ฯ
๏ นางรำภาลาองค์พระทรงยศ	มาขึ้นรถเรียกเหล่านางสาวศรี
จากกองทัพกลับมาเข้าธานี	ฝูงนารีตามหลังมาพรั่งพรู ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาว่ากับหลาน	ไม่ต้องการที่จะให้ได้อดสู
ถึงชั่วดีมิใช่จะไม่รู้	เขาเป็นผู้หญิงมาบอกอาการ
ก็ปราศรัยไต่ถามไปตามเล่ห์	มาโว้เว้ว่ากล่าวให้ร้าวฉาน
วิสัยชายหมายชู้คู่สำราญ	ก็เกี้ยวพานพูดจาให้น่าฟัง
เขาบอกกล่าวข่าวไข้มิไปเยี่ยม	ผิดธรรมเนียมเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
พรุ่งนี้เช้าจะเข้าไปที่ในวัง	เจ้าอยู่หลังค่ายคูจงดูแล
แล้วให้ยกหีบทองเข้าห้องหับ	เป็นของลับสิ่งไรยังไม่แน่
นึกพะวงสงสัยไขประแจ	ก็เห็นแต่เครื่องต้นสุคนธ์ธาร
กับเช็ดหน้ายาดมพระชมชื่น	ยิ่งหอมรื่นก็ยิ่งรักสมัครสมาน
คิดถึงปล้ำรำภาที่ป่าตาล	ยิ่งซาบซ่านเสียวทรวงจนง่วงงง
เห็นเงาผีที่เข้าสิงว่าหญิงสาว	ดูรูปราวกับรำภาผวาหลง
กอดเขนยเชยแอบไว้แนบองค์	พิศวงหวังว่านางอยู่ข้างเคียง
ค่อยจุมพิตคิดพลางว่านางข่วน	ทรงพระสรวลคิกคิกระริกเสียง
สินสมุทรกับสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	ต่างหมอบเมียงมองดูภูวไนย
เห็นกรกุมอุ้มแอบแนบเขนย	เอะกรรมเอ๋ยอีกองค์แล้วหลงใหล
ต่างอึ้งอั้นตันอกตกฤทัย	คลานเข้าไปอัญชลีที่ไสยา
แล้วทูลเตือนเหมือนจะให้พระได้คิด	ข้าเห็นว่าพระจริตผิดหนักหนา
ในหีบทองของอะไรเขาให้มา	จนผ่านฟ้าฟั่นเฟือนไม่เหมือนเคย ฯ
๏ พระเห็นสินสมุทรสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	มาหมอบเมียงเคียงค้อนซ่อนเขนย
ตรัสว่าเบื่อเหลือใจกระไรเลย	มาเยาะเย้ยหยาบคายน่าอายใจ
เมื่อนอนอยู่เห็นว่าเป็นบ้าเพ้อ	คะข้าเซ่อเสียจริตผิดวิสัย
มิใช่การงานดอกถอยออกไป	บ้าจะไล่เตะตีคนดีตาย ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสามพราหมณ์สินสมุทรหลาน	แสนสงสารภูวไนยจิตใจหาย
ครั้นจะกวนหวนหุนจะวุ่นวาย	ต่างถวายอภิวันท์กลั้นน้ำตา
แล้วถอยไปให้ลับนั่งปรับทุกข์	มาเกิดยุคอย่างเพศพระเชษฐา
เหตุทั้งนี้ที่ทำอีรำภา	มันแกล้งมาคลอเคลียจนเสียการ
กลศึกลึกลับไม่รับรบ	กลับตลบเอาด้วยรักหักประหาร
สินสมุทรสุดแค้นแสนรำคาญ	จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรดี
เจ้าสานนท์บ่นว่าเป็นยาแฝด	มาติดแปดปนทั้งกำลังผี
ถ้าได้ดูรู้เริ่มแต่เดิมที	จะบัตรพลีแก้ไขดังใจจง
นี่คลั่งไคล้ใครจะห้ามเมื่อยามคลั่ง	จะเชื่อฟังคำใครด้วยใหลหลง
พระโอรสจงอุส่าห์รักษาองค์	มันก็คงจะมาชักไปสักคราว
สินสมุทรสุดแค้นว่าแสนชาติ	ฉันไม่ปรารถนาดูอีชู้สาว
เสร็จธุระจะไปบวชจนหนวดยาว	มิให้ฉาวเช่นบิดาพระอาเลย
พรุ่งนี้พระจะไปหาอีฝรั่ง	มิพลาดพลั้งเสียทีหรือพี่เอ๋ย
พี่ช่วยห้ามปรามพระอาประสาเคย	อย่าละเลยให้ไปถึงในวัง
เจ้าพราหมณ์ว่าข้าวิตกเพียงอกแตก	ด้วยเห็นแปลกพระจริตผิดแต่หลัง
ถึงเราทูลห้ามไว้ก็ไม่ฟัง	ด้วยคลุ้มคลั่งเคลิ้มสกนธ์กระวนกระวาย
แม้มิให้ไปประสบได้พบปะ	พระอุระก็จะแยกแตกสลาย
ต้องปล่อยให้ไปตามความสบาย	ด้วยเคราะห์ร้ายฤกษ์ยามตามตำรา
พอปลายปีมีผู้จะชูช่วย	ไม่มอดม้วยด้วยอำนาจวาสนา
คราวนี้ห้ามเห็นไม่หยุดสุดปัญญา	จะโกรธาว้าวุ่นเป็นฟุนไฟ ฯ
๏ สินสมุทรสุดจนให้อ้นอั้น	จึงว่าฉันเห็นพระองค์ลุ่มหลงใหล
จะปล่อยปละละวางเสียอย่างไร	จะต้องไปตามด้วยช่วยระวัง
ถึงอับจนคนเดียวจะเคี่ยวขับ	ฆ่าให้ยับนับร้อยไม่ถอยหลัง
พี่คุมไพร่ไปอยู่ประตูวัง	ฉวยพลาดพลั้งก็จะได้แก้ไขกัน ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ตอบชอบอยู่อย่าดูหมิ่น	ชาติทมิฬเหมือนยักษ์มักกะสัน
แต่ครั้งนี้ฉันเห็นไม่เช่นนั้น	เป็นกลกันช้างโขลงเข้าโรงใน
จะทำต่อล่อลวงเหมือนบ่วงดัก	ด้วยความรักรัดตีนดิ้นไม่ไหว
พรุ่งนี้พระจะรักษาพระอาไป	ที่วังในนั้นเหมือนหลงเข้าดงรัก
ล้วนรูปแต่งแป้งขมิ้นใส่กลิ่นหอม	ละมุนละม่อมเหมาะหมดมียศศักดิ์
ทั้งสาวแส้แลลออนรลักษณ์	อย่าหลงรักรูปเขาอย่าเบาความ
แม้หลงเลยเชยชมเข้าสมทบ	เหมือนสองศพแล้วมิหนำยังซ้ำสาม
อันพวกพลมนตรีกับพี่พราหมณ์	จะถึงความมรณาชีวาลัย ฯ
๏ พระโกรธกริ้วนิ่วหน้าแล้วว่าพี่	อันชาตินี้น้องไม่หลงอย่าสงสัย
ถึงนางฟ้ามาล่อไม่พอใจ	มิตบให้ยับย่อยก็คอยดู
แต่พระอามาเป็นไปเช่นนี้	เสียศักดิ์ศรีเสียยศต้องอดสู
จะแก้ไขไม่หยุดเป็นสุดรู้	พูดกันอยู่ที่พลับพลาจนราตรี ฯ
๏ พอรำภามาถึงวังกำลังพลบ	ไปนอบนบนางวัณฬามารศรี
ทูลแถลงแจ้งตามเนื้อความมี	วันพรุ่งนี้เธอจะมาดูอาการ
แล้วทูลที่ศรีสุวรรณรำพันปลอบ	ได้โต้ตอบตามรักสมัครสมาน
สินสมุทรพูดจาว่าประจาน	ว่าหม่อมฉานช้างต่อไปล่อลวง
คงจะเป็นเช่นชนิดพระบิดา	เขาลวงมาหลงคลั่งอยู่วังหลวง
เห็นจะตัดทัดทานการทั้งปวง	ให้เสียท่วงทีทำให้รำคาญ
นางวัณฬาว่าสุคนธ์พระมนต์ขลัง	คงหลงคลั่งตามมาเหมือนว่าขาน
นางรำภาว่าฉันเห็นไม่เป็นการ	ถึงมาหลานก็จะตามมาห้ามอา ฯ
๏ นางละเวงเกรงกริ่งลงนิ่งตรึก	เห็นเสร็จศึกสมมาดปรารถนา
จึงว่าเจ้าเอาธุระที่พระอา	นางยุพาข้าจะวานผูกหลานไว้
ไปห้องหับหลับนอนอย่าร้อนเร่า	การของเจ้าตามแต่จะแก้ไข
ประภาษพลางนางวัณฬาลุกคลาไคล	เสด็จไปห้องยุพาในราตรี
ขึ้นบัลลังก์นั่งใกล้มิให้ห่าง	ธิดานางน้อมประณตบทศรี
นางลูบหลังลูกยาแล้วพาที	ทุกวันนี้ยุคเข็ญไม่เห็นใคร
แต่ลูกน้อยพลอยทุกข์พลอยสุขด้วย	เจ้าจงช่วยทุกข์แม่ช่วยแก้ไข
ช่วยดับทุกข์ขุกเข็ญให้เย็นใจ	พออย่าให้บ้านเมืองเคืองรำคาญ
แล้วเล่าความตามรำภาเขามาเล่า	เขาจะเข้ามาปราสาทราชฐาน
สินสมุทรพูดจาติดสามานย์	จะคิดอ่านเอาขังไว้วังใน
เจ้าช่วยล่อพอระเริงด้วยเชิงรัก	คอยรับพักตร์ผูกจิตพิสมัย
พระมนต์ขลังสั่งสอนแต่ก่อนไร	ผู้ใดใกล้ได้กลิ่นก็ยินดี ฯ
๏ ฝ่ายยุพาฝรั่งได้ฟังตรัส	สุดจะขัดสุดจะคบสุดหลบหนี
อภิวาทบาทยุคลพระชนนี	ลูกไม่มีใจรักเหมือนยักษ์มาร
ดูน่ากลัวหัวหยิกหลุกหลิกหลอก	เขี้ยวก็งอกหน้าก็โง่ทั้งโวหาร
มุทะลุดุดันในสันดาน	จะประทานให้เป็นผัวลูกกลัวภัย
แม้ลวงล่อพอให้ตายวายชีวิต	ลูกจะคิดมิให้ขัดอัชฌาสัย
ด้วยแสนแค้นแสนชังไม่หวังใจ	จะเข้าใกล้เกลียดหน้าระอาอาย ฯ
๏ นางโฉมยงองค์ละเวงเกรงจะฉาว	จึงว่ากล่าวไกล่เกลี่ยเสียให้หาย
แม้ฆ่าตีชีวันเป็นอันตราย	รู้ระคายเคืองแค้นจะแทนทด
จะกลับทุกข์ยุคเข็ญทุกเส้นหญ้า	เพราะเหตุว่าเชื้อสายไม่ตายหมด
เขาหน่อเนื้อเชื้อวงศ์องค์โอรส	เกียรติยศยิ่งกว่าทุกสากล
อันสตรีนี้จะเลือกรูปบุรุษ	ก็ยากสุดแสนเข็ญไม่เป็นผล
เหมือนหนึ่งแม่แต่แรกไม่แปลกปน	แต่จำจนด้วยเจ้าทำให้จำเป็น
เดี๋ยวนี้ถูกลูกแก้วบ้างแล้วหรือ	จึงดึงดื้อมิได้ทุกข์ถึงยุคเข็ญ
เมื่อมิรับดับร้อนให้ผ่อนเย็น	คงจะเป็นเสี้ยนหนามสงครามไป ฯ
๏ นางยุพาสารภาพกราบพระบาท	อย่ากริ้วกราดกริ่งจิตคิดไฉน
ซึ่งทูลความตามชังไม่หวังใจ	คิดจะใคร่สังหารผลาญชีวี
เมื่อไม่เห็นเช่นว่าแล้วข้าบาท	ก็ไม่อาจขัดข้องให้หมองศรี
ถึงเสียตัวชั่วช้ายิ่งกว่านี้	ก็ตามทีเถิดไม่ขัดพระอัชฌา
นี่เหล่ากอหน่อเนื้อเป็นเชื้อแถว	ไม่เลือกแล้วลูกจะรักให้หนักหนา
ถึงจะเถือเนื้อกินไม่นินทา	พระแม่อย่าเคืองขัดถึงตัดรอน ฯ
๏ นางชื่นชอบตอบว่าอย่าประชด	เมื่อถึงบทกลัวจะรักไม่พักสอน
พรุ่งนี้ผัวตัวจะมาหาบิดร	เจ้าจงงอนให้ออกชดเป็นรถทรง
แล้วเทวีลีลากลับมาห้อง	ขึ้นแท่นทองทูลความตามประสงค์
บอกอาการผ่านเกล้าถึงเผ่าพงศ์	พรุ่งนี้องค์อนุชาจะมาเยือน ฯ
๏ พระอภัยได้สดับลงปรับทุกข์	จะทำจุกจับไข้นั้นไม่เหมือน
เขาคงเห็นเป็นแน่ว่าแชเชือน	จะบิดเบือนแก้ไขอย่างไรดี
นางฟังคำทำเป็นว่าถ้าเช่นนั้น	กระหม่อมฉันจะช่วยว่ารำภาสะหรี
ไปชวนพระอนุชานั่งพาที	อยู่แต่ที่ห้องกลางให้ห่างองค์ ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางตอบว่าชอบแล้ว	พระน้องแก้วคิดควรนวลหง
จะคอยทายาชโลมของโฉมยง	จะแอบองค์อุ่นใจให้ไข้คลาย
ถึงเจ็บจุกสุขุมให้กลุ้มกลัด	จะได้นัดยาดมให้ลมหาย
พลางแนบชิดพิศวาสไม่คลาดคลาย	แสนสบายบรรทมเฝ้าชมเชย
ต่างชื่นแช่มแย้มยิ้มให้อิ่มจิต	ถนอมสนิทเนื้อน่วมร่วมเขนย
จนน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	พระก่ายเกยกอดประทับจนหลับไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาเวลาดึก	หวนรำลึกลืมองค์ให้หลงใหล
หอมสุคนธ์มนตรายิ่งอาลัย	เชยสไบบางต่างนางรำภา
นึกถึงทรงวงพักตร์ที่ลักพิศ	ยังเห็นติดเนตรให้อาลัยหา
คิดถึงคำพร่ำไว้อาลัยลา	พระชลนาคลอคลอท้อฤทัย
เผยพระแกลแลดูดวงบุหลัน	เห็นพระจันทร์แจ่มฟ้าพฤกษาไสว
ดูเวียงวังลังกายิ่งอาลัย	แม้เหาะได้จะไปหาสุดาดวง
ได้อิงแอบแนบชิดสนิทสนม	ถนอมชมร้อยชั่งในวังหลวง
จะอุ่นเหลือเนื้อนุ่มเจ้าพุ่มพวง	กระเพื่อมทรวงแสนจะชื่นทุกคืนวัน
เสียงแจ้วแจ้วแว่วว่ารำภาเรียก	นิ่งสำเหนียกฟังไปเป็นไก่ขัน
เห็นขอบฟ้าฝ้าแดงด้วยแสงจันทร์	ว่าตะวันรุ่งรางค่อยสร่างใจ
ออกจากห้องร้องเรียกโยธาหาญ	ไม่เห็นขานขอรับยังหลับใหล
ยิ่งโกรธาด่าวุ่นเป็นฟุนไฟ	พระฉวยไม้ไล่หวดทุกหมวดกอง
เห็นคนนั่งตั้งนาฬิกาทุ่ม	ทำคองุ้มโหงกหงุบเธอทุบถอง
จนเวลาฟ้าเหลืองขึ้นเรืองรอง	ไม่ย่ำฆ้องรุ่งบ้างเป็นอย่างไร
พวกกองทัพหลับใหลตกใจตื่น	เสียงครึกครื้นเรียกกันสนั่นไหว
พอรู้ว่าพระองค์ผู้ทรงชัย	เธอก็ได้สติกลับเข้าพลับพลา ฯ
๏ สินสมุทรกับสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	เที่ยวไล่เลียงไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ไม่ได้ความถามไต่กันไปมา	จึงทราบว่าภูวไนยเธอไล่ตี
ชะรอยองค์ทรงฤทธิ์คิดว่ารุ่ง	ด้วยหมายมุ่งจะไปหารำภาสะหรี
ต่างตรองตรึกปรึกษาในราตรี	มิรู้ที่จะผ่อนผันเป็นฉันใด
จนดาวเดือนเลื่อนลับพยับฟ้า	พระสุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
ให้นายหมวดตรวจพหลพลไกร	ต่างเตรียมไว้รับเสด็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาเวลาเช้า	เสด็จเข้าที่ชำระสระสนาน
แล้วปรายประพระสุคนธ์วิมลมาลย์	พนักงานพัชนีนั่งวีลม
พระสอดใส่สนับเพลาเนากระหนก	ทรงผ้ายกพื้นตองปักทองถม
ใส่ห้อยหน้าผ้าทิพย์ขลิบมะยม	ชายไหวลมพัดแกว่งแย่งเครือวัลย์
ฉลององค์ทรงรัดให้ครัดเคร่ง	คาดปั้นเหน่งเพชรพรายสายกระสัน
กรองศอรับทับทรวงดวงดอกจันทน์	สังวาลวรรณแวววับประดับพลอย
ทรงมหาพาหุรัดดูตรัจเตร็จ	ทองกรเพชรน้ำวิ่งดังหิ่งห้อย
พระธำมรงค์วงรายประพรายพร้อย	สลับพลอยเพชรแพรววะแววไว
แล้วสวมทรงมงกุฎบุษยรัตน์	กรรเจียกจัดจอนรายดอกไม้ไหว
ห้อยอุบะมะลิลาสวมมาลัย	หมายจะไปเกี้ยวชู้ได้ดูงาม
เสด็จออกหน้าฉานเห็นหลานรัก	อยู่พร้อมพรักนายไพร่จึงไต่ถาม
พระนัดดาว่าประชวรฉันควรตาม	ไปฟังความข่าวไข้ที่ในวัง ฯ
๏ ศรีสุวรรณอั้นอ้นยิ่งจนจิต	จะห้ามผิดเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
ถึงมิให้ไปตามห้ามไม่ฟัง	แต่รอรั้งตรึกตราไม่พาที
แล้วรำพึงถึงรำภาจะว่าปด	ขึ้นทรงรถให้นัดดาเป็นสารถี
ออกจากค่ายฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามเสนี	คุมโยธีติดตามออกหลามมา
ถึงประตูบูรีที่ประทับ	จึงบอกกับตัวนายทั้งซ้ายขวา
ว่าโอรสกับพระอนุชา	เสด็จมาเฝ้าพระภูวไนย ฯ
๏ นายประตูรู้รีบไปบอกเล่า	หลวงแม่เจ้าทูลแจ้งแถลงไข
นางทรงฟังสั่งสะหรีด้วยดีใจ	จงช่วยไปรับตัวกับขรัวนาย ฯ
๏ นางรำภาลาองค์นางนงลักษณ์	มาตำหนักนึกสมอารมณ์หมาย
รีบผลัดผ้าทาแป้งจัดแจงกาย	ชวนขรัวนายนาดเดินดำเนินมา
ถึงประตูดูแลออกแซ่ซ้อง	เห็นพระน้องหน่อกษัตริย์บนรถา
นางคำนับอภิวันท์จำนรรจา	รับสั่งมารับเข้าไปที่ในวัง ฯ
๏ พระยิ้มหยอกบอกว่ามาแต่เช้า	ต้องคอยเจ้าเหนื่อยเหน็บนั่งเจ็บหลัง
นึกพรั่นจิตคิดว่าทิ้งเสียจริงจัง	ผู้รับสั่งพึ่งจะออกมาบอกความ
เสด็จจากรถทรงด้วยองอาจ	พระหน่อนาถตามเสด็จไม่เข็ดขาม
เข้าในวังลังกาสง่างาม	รำภาตามทูลหนทางมาข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาออกมานั่ง	สนมพรั่งพร้อมหน้าอัชฌาสัย
นางยุพามาถึงห้องทองประไพ	อาบน้ำในแม่ขันอันบรรจง
แล้วนุ่งห่มสมเป็นที่บุตรีเอก	จุดเทียนเสกมนต์ตามความประสงค์
แป้งน้ำมันจันทน์ลูบทั้งรูปทรง	สุคนธ์ผงผัดผ่องละอองนวล
น้ำมันแก้วแววตาเจิมหน้าผาก	แล้วสีปากจิ้มแก้มแล้วแย้มสรวล
กระจกส่องลองเยื้อนเบือนกระบวน	ให้ยั่วยวนแย้มยิ้มทำพริ้มพราย
แล้วหวีผมกลมกวดกระหมวดเกล้า	ปักปิ่นเนาวรัตน์จำรัสฉาย
ใส่กรอบช้องป้องพักตร์จำหลักลาย	แซมดอกไม้ไหวรายดูพรายพราว
ส่านสีม่วงดวงดอกห่มนอกเสื้อ	จับผิวเนื้อนวลปลั่งกำลังสาว
ใส่แหวนเนื่องเรืองอร่ามแวววามวาว	เล็บมือยาวย้อมเทียนเจียนประจง
ครั้นสรรพเสร็จเด็ดดอกกุหลาบซ้อน	ลงอักษรเสกมนต์ให้คนหลง
สำหรับมือถือเดินดำเนินตรง	มาเฝ้าองค์อัคเรศเกศลังกา
ประนมนอบหมอบเรียงเข้าเคียงอาสน์	ตำแหน่งราชบุตรีมียศถา
นางละเวงเพ่งพิศดูธิดา	ยิ้มในหน้านึกกริ่มกระหยิ่มใจ
พอองค์พระอนุชาถึงปราสาท	ทั้งหน่อนาถนางรำภาอัชฌาสัย
ยิ่งชื่นชมสมประสงค์จำนงใน	จึงเชิญให้นั่งยังบัลลังก์รัตน์
พนักงานพานสลาออกมาตั้ง	ถวายทั้งพี่น้องสองกษัตริย์
บ้างนบนอบหมอบกรานอยู่งานพัด	นางแกล้งตรัสปราศรัยเป็นไมตรี
ซึ่งทรงยศอตส่าห์เข้ามาเยี่ยม	ตามธรรมเนียมวงศาเป็นราศี
ทั้งไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะยินดี	ได้เป็นที่พึ่งพาข้างหน้าไป ฯ
๏ พระอนุชาว่าหม่อมฉันกับหลานรัก	สาพิภักดิ์มั่นคงอย่าสงสัย
ซึ่งหักหาญราญรอนแต่ก่อนไร	ด้วยมิได้แจ้งกระจัดเป็นสัจจา
ประเดี๋ยวนี้พี่นางเหมือนอย่างพี่	ด้วยภักดีต่อสมเด็จพระเชษฐา
จึงสู้ซื่อถือสัตย์ทั้งนัดดา	อุส่าห์มาหมายให้เห็นใจจริง
ซึ่งพระโรคโศกศัลย์หม่อมฉันอ่าน	พระอาการเจ็บจุกเป็นทุกสิ่ง
ยังดำรงคงได้พอไหวติง	หรือแน่นิ่งไปไม่ฟื้นทุกคืนวัน ฯ
๏ นางแกล้งยิ้มพริ้มพรายภิปรายตอบ	หมอประกอบยากินเข้าดินถนัน
เสวยชอบหอบเหียนอาเจียนนั้น	ค่อยผ่อนผันบรรเทาฟื้นดูชื่นบาน
เวลาเช้าข้าวตังรังนกเสวย	กับนมเนยน้ำองุ่นทั้งวุ้นหวาน
ลมบรรเทาเข้าบรรทมหลับนมนาน	เห็นอาการค่อยเป็นสุขขึ้นทุกที
บรรทมตื่นขึ้นมาจะทูลฉลอง	ให้ทั้งสององค์เข้าเฝ้าในที่
แล้วเสแสร้งแกล้งเยื้อนเตือนบุตรี	บังคมพี่เสียบ้างนางยุพา
นางฟังคำทำอายชม้ายชม้อย	ชำเลืองช้อยชายเนตรดูเชษฐา
พอเนตรสบนบนอบยอบกายา	ภาวนาอาคมเป่าลมปราณ ฯ
๏ ฝ่ายหน่อนาถชาติเชื้อผีเสื้อน้ำ	ผีจะทำมิใคร่ได้ด้วยใจหาญ
แต่ฤทธิ์เดชเวทมนตร์ดลบันดาล	ให้ซาบซ่านเสียวรักหักอารมณ์
ดูที่ไหนให้เพลินเจริญจิต	ประไพพิศเพราพริ้งทุกสิ่งสม
ทั้งสองแก้มแย้มยิ้มน่าชิมชม	ป่วนอารมณ์ก้มพักตร์สู้หักใจ ฯ
๏ นางโฉมยงองค์ละเวงให้เกรงกริ่ง	เห็นเฉยนิ่งก้มหน้าไม่ปราศรัย
บอกธิดาว่าเจ้าเอาดอกไม้	ไปยื่นให้เชษฐาต่างยาดม
นางก้มกรานคลานหมอบทำยอบย่อ	ถวายต่อพระหัตถ์ชิดสนิทสนม
สินสมุทรสุดซื่อรับถือดม	พอสูดลมแล่นวับเข้าจับใจ
ทั้งผีวิ่งสิงซ้ำละล่ำละลัก	จะห้ามรักหักรักหักไม่ไหว
จะลดเลี้ยวเกี้ยวพานประการใด	ก็ยังไม่เคยขยั้นพรั่นวิญญาณ์
แต่ความรักหักอายภิปรายปลอบ	พี่คิดขอบคุณของน้องหนักหนา
แล้วแก้เก้อเออนี่แน่แม่ยุพา	ชันษาโฉมเฉลาสักเท่าไร ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาก้มหน้ายิ้ม	ดูพรายพริ้มพจนาอัชฌาสัย
อันชันษาข้าพเจ้าไม่เข้าใจ	มาซักไซ้ไล่เลียงน้องไม่ต้องการ
หรือทรงเดชเชษฐาโหราเอก	จะลงเลขสูตรศูนย์ทั้งคูณหาร
อย่าพูดเล่นเช่นนั้นหม่อมฉันวาน	ดูอาการบิตุรงค์แล้วทรงทาย ฯ
๏ สินสมุทรสุดสะเทิ้นให้เขินขาม	จะตอบความลำบากยากใจหาย
แต่อิดเอื้อนเยื้อนย้ำคำภิปราย	ฉันทำนายทายไม่เป็นเช่นประชวร
ฉันจะแก่หรือว่าแม่แก่กว่าฉัน	เพราะเท่านั้นดอกจึงถามทรามสงวน
นางละเวงเกรงความจะลามลวน	จึงแปรปรวนแก้ไขมิให้อาย
ยุพานั้นวันพุธเขาพูดมาก	เสาร์เป็นปากวาจากล้าใจหาย
ระกาไก่ได้สิบเก้ากับเดือนปลาย	จะถวายให้เป็นน้องของพระองค์
สินสมุทรสุดกริ่มแย้มยิ้มเยื้อน	เพราะโปรดเหมือนหมายจิตคิดประสงค์
สมคะเนทูลไปอย่างใจจง	ฉันนี้คงรักนางไม่ห่างไกล
แล้วเหลียวมาว่าประทานฉันนะน้อง	หรือจะข้องขัดรับสั่งชิงชังไฉน
มิฝากตัวแก่ฉานเถิดนานไป	จะหยิกให้ขาเขียวเจียวไม่ฟัง
นางยุพาว่าหม่อมฉันไม่หาญขัด	สารพัดจะทำตามรับสั่ง
จะให้หามก็จะหามตามกำลัง	เชิญพระนั่งยังบ่าจะพาไป
สินสมุทรสุดแก้แพ้ฝีปาก	อุส่าห์ฝากไมตรีตามวิสัย
ว่าเช่นนั้นฉันจะจำถ้อยคำไว้	พระอาได้รู้เห็นเป็นพยาน ฯ
๏ ศรีสุวรรณเห็นว่านัดดาแพ้	แกล้งพูดแก้เกี้ยวรำภาค่อยว่าขาน
เจ้ากับพี่นี้มานั่งฟังอาการ	ต้องรู้เห็นเป็นพยานรำคาญใจ
เออจะถามความจริงมิ่งสมร	ที่หลับนอนน้องรักตำหนักไหน
บอกตำแหน่งแจ้งบ้างแม้อย่างไร	จะแวะไปเยี่ยมเยือนเพื่อนชีวัน ฯ
๏ นางรำภาว่าพระคุณการุญถาม	จะบอกตามความจริงทุกสิ่งสรรพ์
อยู่ตึกขวางข้างปรัศว์อัฒจันทร์	ห้องหม่อมฉันคับแคบพอแอบกาย
มิได้มีที่นั่งตั้งพระแท่น	เหมือนห้ามแหนพนักงานท่านทั้งหลาย
มิควรคู่ภูวไนยจะใกล้กราย	จะพลอยขายบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ พระว่าพี่นี้หรือไม่ถือศักดิ์	ถ้าใครรักรักจนตายไม่หน่ายหนี
เหมือนหนึ่งเจ้าเผ่าพงศ์วงศ์ผู้ดี	ทั้งเป็นที่ท่านเจ้าเมืองก็เลื่องลือ
อย่าถ่อมถดยศถาบรรดาศักดิ์	พี่นี้รักแล้วก็ใจมิใคร่ถือ
เคยพบเห็นเป็นกุศลแต่ต้นมือ	เดี๋ยวนี้หรือมาสนิทได้ชิดเชื้อ
ถึงคับที่มีผู้ว่าอยู่ได้	แต่คับใจอยู่ยากลำบากเหลือ
เจ้าเป็นโสดโปรดปรานเหมือนว่านเครือ	ช่วยแผ่เผื่อพี่บ้างอย่าหมางเมิน ฯ
๏ นางละเวงเกรงจิตคิดอดสู	จะนั่งอยู่ที่นั่นด้วยก็ขวยเขิน
แกล้งพาทีมิให้ฤทัยสะเทิน	หม่อมฉันเชิญอยู่จนหายเห็นหลายวัน
แล้วแสร้งสั่งนางรำภาว่าไปจัด	พระปรัศว์แท่นทองที่ห้องกั้น
เจ้าเป็นคนปรนนิบัติหัดกำนัล	คอยนวดฟั้นเฝ้าพระอนุชา
สั่งบุตรีที่ในห้องของเจ้าอยู่	จงปัดปูจัดไว้ให้เชษฐา
ให้หน่อไทอยู่ห้องของน้องยา	ตามประสาซื่อตรงเป็นวงศ์วาน
ฉันจะกลับเข้าไปดูพระภูวนาถ	ตื่นไสยาสน์ช่วยชโลมโซมสนาน
จะทูลถามความมาบอกอาการ	นางแหวกม่านคลานเข้าในที่ไสยา ฯ
๏ พระอภัยยังไม่หลับคอยตรับเสียง	มองอยู่เพียงชั้นกลางริมข้างฝา
ฟังโอรสลดเลี้ยวเกี้ยวยุพา	ชอบอัชฌายิ้มย่องอยู่ช่องแกล
ศรีสุวรรณนั้นชำนาญในการเกี้ยว	พูดลดเลี้ยวสกัดนางไม่ห่างแห
สินสมุทรสุดเคอะเลอะเทอะแท้	จะใคร่แก้แทนลูกให้ถูกใจ
พอละเวงวัณฬาเข้ามาเฝ้า	นางรู้เท่าทูลแจ้งแถลงไข
จะป้องปัดทัดทานประการใด	เกรงหน่อไทกับพระอนุชา ฯ
๏ พระพาทีมิให้ดังว่าชั่งเขา	จะยั่วเย้ายุให้รักนั้นหนักหนา
เหมือนพันผูกปลูกฝังไว้ลังกา	อย่าไปว่าเขาเลยน้องไม่ต้องการ
เขาก็เขาเราก็เราหนอเจ้าหนอ	พี่เป็นต่อที่ได้กอดยอดสงสาร
แล้วอุ้มนางวางที่แท่นแสนสำราญ	อยู่ในม่านไม่มีใครเหมาะใจจริง ฯ
๏ สินสมุทรหยุดปากให้ยากใจ	เฝ้าซักไซ้ไล่สำออยพูดอ้อยอิ่ง
แม่ยุพาอย่าระแวงแคลงประวิง	ฉันไม่ทิ้งแม่ยุพาผกาเลย
พระมารดรสอนสั่งอย่างไรเล่า	ทำไมเจ้าไม่ไปแต่งแกล้งทำเฉย
ไหนที่ห้องน้องบรรทมขอชมเชย	จะได้เคยคุ้นไว้เวียนไปมา
นางว่าห้องน้องนั้นแน่มีแต่เบาะ	ไม่หมดเหมาะเหมือนนิเวศน์พระเชษฐา
ทั้งม่านมุ้งรุงรังเหมือนรังกา	มิอยากพาพระไปดูอดสูใจ ฯ
๏ สินสมุทรว่าเมื่อกี้มีรับสั่ง	น้องไม่ฟังแล้วจะดื้อหรือไฉน
ว่าดีดีมิพาพี่คลาไคล	ฉันขัดใจนี่ก็ฟ้องให้ต้องตี ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นว่าแต่มานั่ง	ก็เจ็บหลังเหลือระอารำภาสะหรี
ห้องปรัศว์จัดไว้ที่ไหนมี	ขอให้พี่เอนหลังประทังกาย ฯ
๏ นางรำภาว่าพุคะจะไปจัด	แล้วลาลัดเลยไปเสียให้หาย
เข้าห้องนอนซ่อนหน้าระอาอาย	วันนี้ชายชิดแล้วไม่แคล้วเลย
นึกถึงเช่นเคล้นคลำเมื่อปล้ำปลัก	กระดากกระดักสารยำแล้วกรรมเอ๋ย
เป็นท่าทางอย่างไรด้วยไม่เคย	จะก่ายเกยกอดรัดอึดอัดใจ
โอ้แก้มเอ๋ยเคยแต่งเอาแป้งลูบ	จะต้องจูบเสียแล้วแก้มไม่แจ่มใส
อกเอ๋ยอกปกป้องประคองไว้	จะถูกไม้มือน่วมบวมระบม
เหลือลำบากยากที่จะมีผัว	กลัวเหมือนกลัวบอระเพ็ดให้เข็ดขม
รักก็รักอักอ่วนป่วนอารมณ์	เปลื้องผ้าห่มเสียด้วยร้อนนั่งถอนใจ
แล้วนึกว่าถ้าแม้จะมากอด	จะทำทอดทับตักพลิกผลักไส
เมื่อเคล้าเคล้นเน้นน้องจะร้องไฮ้	เลยหลงใหลควักค้อนข่วนหมอนอิง
ครั้นรู้สึกนึกอายใจหายวูบ	ลงง่วงงูบตรึกตราประสาหญิง
ฉวยมีท้องต้องอายเขาตายจริง	ซบหน้านิ่งนอนคะนึงรำพึงไป ฯ
๏ สินสมุทรสุดรักไม่ยักนิ่ง	เฝ้าอ้อยอิ่งตามประสาอัชฌาสัย
พี่รำภาเข้าไปจัดปรัศว์ไว้	เจ้าไม่ไปจัดห้องเล่าน้องรัก
พี่ก็เป็นเช่นพระอาขาเป็นเหน็บ	แล้วก็เจ็บสันหลังดังจะหัก
ไหนนี่ห้องน้องช่วยนำไปสำนัก	อย่าเมินพักตร์ผินหน้ามาพาที ฯ
๏ นางยุพาผกาว่าหน้าน้อง	หม่นมัวหมองมอมเปื้อนจึงเบือนหนี
จะไปห้องน้องตรงนั้นหม่อมฉันชี้	ทำไมมิไปเล่ามาเฝ้ากวน
ฉันมีราชการมารักษาไข้	คอยฟังให้รู้แน่ที่แก้ผวน
พระก็มาด้วยธุระที่ประชวร	หรือมากวนให้น้องไปห้องนอน
หรือเสียพระจักขุอายุสูง	จะต้องจูงขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
สินสมุทรหยุดคิดเหมือนติดกลอน	ฝีปากอ่อนออกปากว่ายากจริง
คารมจัดขัดข้องเหมือนป้องโล่	เรายิ่งโง่ก็ยิ่งใหญ่ไปทุกสิ่ง
ยิ่งนึกไปใจอ่อนเฝ้าวอนวิง	ฉันรักจริงเจียวนะจ๊ะยุพาผกา ฯ
๏ นางบ่นร่ำกรรมเอ๋ยฉันเฉยอยู่	เออก็ดูเถิดมารักฉันหนักหนา
พอโฉมยงองค์ละเวงวัณฬามา	บอกพระอาการเห็นเป็นประทัง
แล้วสั่งให้ไปรูดวิสูตรพลาง	อยู่ห่างห่างเห็นพระองค์ดำรงนั่ง
ต่างนบนอบหมอบชม้อยจะคอยฟัง	ด้วยคลุ้มคลั่งเคลิ้มเฟือนอยู่เหมือนกัน ฯ
๏ พระอภัยใส่กลเหมือนคนง่อย	ครางตะบอยบอกโรคที่โศกศัลย์
พี่เจ็บมากหากว่ายาสำคัญ	เขาแก้ทันจึงได้รอดไม่วอดวาย ฯ
๏ พระน้องฟังคลั่งเคลิ้มเฉลิมฉลอง	จะจัดห้องนอนให้แล้วไปหาย
พระเชษฐาว่าแต่พอผูกคอตาย	ก็สมหมายเหมือนได้ผ่านพิมานพรหม
สินสมุทรว่าไม่ได้ก็ไม่กลับ	จะรักรับเลี้ยงดูเป็นคู่สม
พระบิดรสอนว่าอย่าปรารมภ์	อยู่บรรทมที่ในวังฟังอาการ
สุดแต่แม่ละเวงวัณฬาเถิด	ด้วยชูเชิดชวนรักสมัครสมาน
แกล้งทำครางอย่างประชวรหวนรำคาญ	ให้ชักม่านปิดป้องอยู่ห้องใน ฯ
๏ พอพลบค่ำย่ำระฆังเสียงหง่างเหง่ง	ประโคมเครงครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
นางโฉมยงองค์ละเวงคิดเกรงใจ	พาหน่อไทไปที่ห้องของธิดา
แสงโคมเวียนเทียนสว่างอยู่กลางห้อง	มีแท่นทองช่องชั้นฉากกั้นฝา
จึงว่าพ่อหน่อไทจงไสยา	นางยุพาปรนนิบัติคอยพัดวี
เรียกเครื่องทองของเสวยอย่าเฉยนะ	บำรุงพระเชษฐาของมารศรี
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดยินดี	จึงว่าพระชนนีมีเมตตา
ช่วยกำชับลับหลังสั่งพระน้อง	อย่าให้ย่องหนีออกไปนอกฝา
จะซื่อสัตย์ปฏิญาณเหมือนมารดา	อยู่ลังกากับพระชนนี
นางโฉมยงสงสารด้วยหวานหู	แสร้งค้อนขู่นางยุพามารศรี
จะต้องแก้แผลดื้อผูกมือตี	อยู่เพื่อนพี่นะอย่าขัดพระอัชฌา
กำชับพลางนางออกมานอกห้อง	เห็นพระน้องหน้าจ๋อยนั่งคอยหา
เรียกบุตรีลีวันแม่ขวัญตา	เชิญพระอาไปที่ห้องต้องพระทัย
ได้เอนองค์สรงน้ำสว่ำเสวย	เหมือนอย่างเคยอย่าให้ขัดอัชฌาสัย
แล้วลาพระอนุชาพลางคลาไคล	เข้าเสียในม่านทองห้องวิเชียร ฯ
๏ สุลาลีปรีชานำหน้าเสด็จ	ไปตึกเจ็ดห้องฝาหลังคาเขียน
ค่อยนำทางย่างย่องมือส่องเทียน	แกล้งพาเวียนวนวงลงบันได
ถึงตึกทองห้องที่สะหรีอยู่	เห็นประตูเปิดกระจ่างสว่างไสว
พรั่งพร้อมหน้าข้าหลวงคอยช่วงใช้	เขาเตรียมไว้แต่หัวค่ำนางรำภา ฯ
๏ พระเข้าห้องช่องฉากหลากสลับ	หยุดประทับแท่นสุวรรณที่กั้นฝา
พอโต๊ะทองของเครื่องเชิญเนื่องมา	นางรำภาคลานเข้าไปเฝ้าพลัน
แล้วทูลเตือนให้พระองค์ทรงเสวย	เครื่องนมเนยน้ำสาชูกับหมูหัน
แล้วนางจัดจอกทองรองน้ำจัณฑ์	อภิวันท์ส่งถวายชม้ายตา ฯ
๏ พระรับพลางทางตรัสเป็นตัดพ้อ	เออใครหนอน้องแก้วพี่แล้วหนา
มาจัดแจงแล้วก็แกล้งแฝงกายา	ให้เนิ่นช้านั่งคอยน้อยหรือนาง ฯ
๏ นางเสแสร้งแกล้งว่าองค์พระทรงตรัส	สั่งให้จัดก็มาจัดไม่ขัดขวาง
ไหนจะเลือกรูปเหล่าสาวสุรางค์	ให้ใช้ข้างแท่นที่นั้นมีครบ
ราชการงานก็ทำไว้สำเร็จ	คอยเสด็จอยู่ที่นี่ไม่หนีหลบ
เสด็จถึงจึงหมอบเฝ้านอบนบ	พรั่งพร้อมครบเครื่องเสวยไม่เฉยเชือน ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าน่าหัวเราะ	ช่างพูดเพราะนี่กระไรใครจะเหมือน
สารพัดขัดคิดแกล้งบิดเบือน	แล้วกลบเกลื่อนไกล่เกลี่ยมิเสียแรง
มาร่วมโต๊ะกันกับพี่เถิดซิเจ้า	อย่านั่งเหงาอายเหนียมฟุบเฟี้ยมแฝง
กินด้วยกันกระนั้นกระนี้ได้ชี้แจง	ถึงคอแห้งเห็นหน้าน้องค่อยคล่องคอ ฯ
๏ นางรำภาว่าไม่ควรชวนร่วมเสวย	อย่าตรัสเลยเช่นนั้นหม่อมฉันขอ
เป็นคนใช้ไม่ทะลึ่งขึ้นถึงวอ	โปรดแต่พอควรเถิดประเสริฐครัน
พระว่าพี่นี้หรือไม่ถือศักดิ์	สุดแต่รักแล้วถนอมเป็นจอมขวัญ
นางยิ้มพลางทางถวายจอกน้ำจัณฑ์	แม้รักฉันเชิญเสวยอย่าเฉยเชือน ฯ
๏ พระว่าพี่นี้ไม่เคยกินเลยนะน้อง	แต่ว่าต้องตามน้ำใจใครจะเหมือน
พลางจิบซ้ำน้ำจัณฑ์ยิ่งฟั่นเฟือน	นางยิ่งเตือนเติมแกล้มแกมสุรา
จนสำเร็จเสร็จเสวยไม่เงยพักตร์	ละล่ำละลักเนตรพรายทั้งซ้ายขวา
ไม่เคยเมาเหล้าเข้มเต็มประดา	เรียกรำภาอิงเขนยเลยหลับไป ฯ
๏ นางชื่นชมสมคิดค่อยปิดม่าน	มิให้ผ่านฟ้าตื่นฟื้นขึ้นได้
กำชับเหล่าสาวสรรค์ซึ่งปันไว้	ให้อยู่ใช้ข้างที่อย่าหนีนอน ฯ
๏ ฝ่ายสินสมุทรเวลาค่ำก็จำเสวย	อิ่มแล้วเลยขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
เฝ้าลดเลี้ยวเกี้ยวยุพาด้วยอาวรณ์	เชิญขึ้นนอนเสียบนที่พี่จะพัด
จนดึกดื่นขืนมานั่งอยู่อย่างนี้	เหมือนไม่มีม่านมุ้งยุงจะกัด
พลางเข้าใกล้ไล่ยึดนางฮึดฮัด	แกล้งเคืองขัดขึงขู่ดูทำนอง
เออพระพี่นี่อย่างไรมาไล่ฉัน	ทำเช่นนั้นนี้ก็ได้ไปทูลฉลอง
สำคัญว่าปรานีเหมือนพี่น้อง	มาเลียมลองลามเหลือน่าเบื่อใจ ฯ
๏ สินสมุทรหยุดกลัวถอยตัวหนี	ว่าไหนนี่ถูกต้องน้องที่ไหน
พาโลเล่นเห็นว่ารักแล้วหนักไป	หรือใครได้รู้เห็นเป็นพยาน
แต่หยุดยั้งนั่งคิดเห็นผิดประหลาด	เราหมายมาดไม่สมอารมณ์สมาน
เมื่อใกล้ชิดนิดหน่อยก็คอยพาล	จะคิดอ่านแก้ไขฉันใดดี
เป็นขัดสนจนจิตยิ่งพิศเพ่ง	ยิ่งงามปล่งปลื้มจิตด้วยฤทธิ์ผี
ผียิ่งร้อนรักอักอ่วนให้ยวนยี	ปลอบโดยดีก็หนักหนาไม่อาลัย
จะตายเป็นเล่นข้างดื้อเถิดหรือนะ	ร้องก็จะจุกปากหายากไม่
ถึงมารดาว่าขานประการใด	เราคงได้กอดจูบได้ลูบโลม
แม้ละไว้ไหนจะสมอารมณ์รัก	เสียดายพักตร์พิสมัยวิลัยโฉม
ยิ่งฉุนชื่นขืนหน่วงเพียงทรวงโทรม	เข้าถึงโถมกอดนางไม่วางมือ
อย่าร้องนะจะต้องจุกจมูกปาก	มิให้ฝากรักใคร่จะได้หรือ
ถึงมอดม้วยด้วยเจ้าเขาก็ลือ	ไม่พ้นมือพี่เสียแล้วนะแก้วตา ฯ
๏ นางผลักพลิกหยิกข่วนแต่ล้วนเล็บ	สู้ทนเจ็บจูบซ้ายแล้วย้ายขวา
ประคองนางวางลงในที่ไสยา	เสน่หาหอมระรินด้วยกลิ่นนาง
นางผลักไสไม่หลุดก็สุดคิด	สุดจะปิดสุดจะปัดสุดขัดขวาง
ซังตายว่าน่าแค้นแม้นมิวาง	จะต้องค้างเดี๋ยวนี้และพลางแกะมือ
อะไรเล่าเฝ้ามารัดจนอัดอั้น	ข่มเหงฉันเช่นนี้เห็นดีหรือ
ยิ่งสู้นิ่งยิ่งฉุดเฝ้ายุดยื้อ	ยิ่งไม่ถือแล้วยิ่งทำนั้นร่ำไป
ถ้าจริงจังหวังจะรักเป็นพักผล	น้องจะพ้นมือพระพี่ไปที่ไหน
ขืนรักเร้าเย้ายีอย่างนี้ไป	จะกลั้นใจตายเสียดอกบอกจริงจริง
พอขาดคำทำระทวยจะม้วยมุด	สินสมุทรนั้นไม่รู้เท่าผู้หญิง
เสียดายนางวางนอนแนบหมอนอิง	ไม่ไหวติงตกใจกระไรเลย
เห็นอัดอั้นกลั้นจิตผิดสำเหนียก	ค่อยค่อยเรียกนางยุพาผกาเอ๋ย
ไม่รบกวนลวนลามแล้วทรามเชย	อย่าตายเลยลืมตาขึ้นพาที ฯ
๏ นางแกล้งว่าถ้ากระนั้นฉันจะเชื่อ	เดี๋ยวนี้เนื้อตัวน้องก็หมองศรี
จะสู้ซื่อถือสัตย์สวัสดี	คนอื่นมิให้ต้องเป็นสองชาย
แต่ทูลขอพอให้พ้นเป็นคนชั่ว	จะฝากตัวตามประสงค์จำนงหมาย
แม้เลียมเล่นเช่นชู้อยู่ก็อาย	จะสู้ตายเสียให้สิ้นความนินทา ฯ
๏ สินสมุทรสุดสวาทไม่อาจขัด	ด้วยซื่อสัตย์แสนรักเขาหนักหนา
ซึ่งให้ขอก็จะคิดทูลบิดา	แต่สัญญาโดยดีแล้วมิฟัง
ถึงวันนี้มิให้ชื่นวันอื่นเล่า	คงได้เจ้าชมสมอารมณ์หวัง
อยู่รอเรียงเคียงกันบนบัลลังก์	ขอชมมั่งนิดหน่อยเถิดกลอยใจ ฯ
๏ นางนึกว่าหน้าโง่โตเสียเปล่า	จะหน่วงเจ้าไว้ให้ช้าเลือดตาไหล
จึงเสแสร้งแกล้งว่าให้อาลัย	แม้รักใคร่จริงจังจงฟังคำ
จะขอนอนผ่อนพักเสียสักงีบ	อย่าแหนบหนีบหยุมหยิมไม่อิ่มหนำ
ขืนยั่วเย้าเคล้าคลึงจะถึงกรรม	แล้วแกล้งทำหลับลวงดูท่วงที ฯ
๏ สินสมุทรหยุดกอดทอดใจใหญ่	เอะหลับใหลแล้วก็จะสละหนี
ลุกขึ้นนั่งตั้งตาดูนารี	เสน่ห์ผีช่วยชักให้รักแรง
เห็นแก้มอะหลั่งปลั่งเปล่งเต้าเต่งตั้ง	ยังระวังไม่ใคร่หลับขยับแฝง
แล้วเอนเอกเขนกเรียงเคียงตะแคง	ค่อยพลิกแพลงเพลิงกระจ่างสว่างนวล
หน้าแฉล้มแก้มคางช่างน่าจูบ	พลางค่อยลูบเลียมประคองของสงวน
นางว่าไฮ้อะไรเล่ามาเฝ้ากวน	ขืนลามลวนลูบคลำนั้นร่ำไป
ชะพระพี่นี่แลหรือว่าซื่อสัตย์	สบถสะบัดเสียประเดี๋ยวเจียววิสัย
นี่หรือรักหากด่วนมากวนใจ	เถิดมิได้แล้วทีนี้ดีแล้วคะ
ลุกขึ้นนั่งตั้งสง่านุ่งผ้ารัด	เสื้อกระหวัดเฉวียงวกปกอุระ
ขู่สำทับรับหมดไม่ลดละ	เป็นคนจะกลัวตายนึกอายจริง
ถึงวายวางกลางฟูกกระดูกร้อง	ผิดก็ต้องตีด่าประสาหญิง
พลางชม้อยถอยหลังมานั่งอิง	หมายให้วิงวอนแค่นด้วนแสนงอน ฯ
๏ สินสมุทรสุดขยั้นประหวั่นจิต	ตะลึงคิดเอะไฉนใจสมร
เมื่อแรกรับกลับผัดแล้วตัดรอน	จะยอกย้อนคิดอย่างไรผิดใจจริง
จะปลักปลอบตอบโต้เราโง่กว่า	ชะปัญญาเอ๋ยไม่รู้เท่าผู้หญิง
เหมือนลมหวนปรวนเปรประเวประวิง	พูดจริงจริงก็เป็นเท็จเข็ดคารม
ผิดก็ถือดื้อดึงให้ถึงแต้ม	ได้ชื่นแช่มเชยชิดสนิทสนม
ยิ่งเพ่งพิศติดใจจะใคร่ชม	เข้าเกลียวกลมกอดรัดกระหวัดกร ฯ
๏ นางเบือนหยิกพลิกแพลงวัดแว้งวุ่น	พระกอดอุ่นแนบทรวงดวงสมร
นางเหนื่อยเหน็ดเข็ดใจพิไรวอน	อย่าเพ่อก่อนเช่นนั้นฉันไม่เคย
คิดว่าหยอกดอกมาเล่นถึงเช่นนี้	คิดบัดสีพระมาทำเคราะห์กรรมเอ๋ย
ไม่พูดจาพาทีโดยดีเลย	ขืนก่ายเกยปลุกปล้ำด้วยกำลัง ฯ
๏ สินสมุทรว่าพี่แพ้แต่ฝีปาก	เรี่ยวแรงมากไม่ยักพ้นเหมือนหนหลัง
ไม่โอนอ่อนผ่อนให้ก็ไม่ฟัง	อุยน่ายังหยิกเล่าดูเอาซิ
พลางสวมสอดกอดเกยชมเชยชิด	นางสุดคิดสุดขัดถึงปัตนิ
ข่วนเท่าไรไม่เจ็บจนเล็บลิ	อโหสิสู้เมินด้วยเกินการ ฯ
๏ พระกอดเกี้ยวเกลียวกลมประทมประทับ	นางคำนับน้อมรักสมัครสมาน
ไม่ห่างเหินเพลินเชิงละเลิงละลาน	เหมือนคชสารสู้หมอลงขอฟัน
จนเลือดฟูมฮูมแปร้นแล่นเตลิด	ระเห็จระเหิดงางวงทะลวงถลัน
ลงแทงเงาเซาซึมกระหึ่มมัน	ขยับยั่นยำขอระย่อยืน
พายุพยับกลับกลอกเมฆหมอกกลุ้ม	ดูมืดคลุ้มฝนฟ้าก็ฝ่าฝืน
ที่ในวังครั้งนั้นเสียงครั่นครื้น	ดังเหมือนปืนตูมตามเข้าสามตึง
ฝนตกพรำน้ำเหนือก็เหลือล้น	ท่วมพื้นพ้นปถพีหยั่งมิถึง
เมื่อแรกรักปลักปลื้มลืมตะลึง	เห็นดาวดึงส์ลิบลิบเหมือนทิพรส
ด้วยรุ่นสาวคราวหนุ่มต่างชุ่มชื่น	ลืมอื่นอื่นอับอายก็หายหมด
นางยุพานั้นแต่ก่อนนั้นงอนชด	ครั้นรู้รสเชิงชายเหือดหายงอน
ระทวยทับกับตักไม่พักง้อ	เฝ้าเคลียคลอเคล้ากันบนบรรจถรณ์
ทำจุดหลังนั่งแนบแอบชะอ้อน	แต่เก่าก่อนก้ำเกินขวยเขินอาย
ประทานโทษโปรดน้องขอรองบาท	จนสิ้นชาติชาตินี้ไม่หนีหาย
ไม่แกล้งว่าฟ้าผี่ถ้าผัวตาย	มิให้ชายอื่นมาเป็นสามี ฯ
๏ สินสมุทรสุดสวาทไม่คลาดเคลื่อน	พี่รักเหมือนดวงชีวิตไม่คิดหนี
จะเคียงคู่อยู่จนตายวายชีวี	แต่ฟังพี่พี่นี้เจ็บด้วยเล็บยาว
พลางกอดเกยเชยชิดจุมพิตพักตร์	วิไลลักษณ์รวบรวนมักชวนหนาว
เกิดอัศจรรย์ครั้นว่าดังทุกครั้งคราว	ป่วยการกล่าวแกล้งข้ามไปตามเกิน
นางยุพาฝรั่งหล่อนช่างชะอ้อน	สารวอนแนบข้างไม่ห่างเหิน
หน่อนรินทร์สินสมุทรก็สุดเพลิน	เฝ้าหยอกเอินแอบประทับเลยหลับไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาเวลาเช้า	สร่างแต่เมามนต์ยังคงให้หลงใหล
ฝันว่าสอดกอดนางเหมือนอย่างใจ	พอนางไปก็พอตื่นฟื้นพระองค์
ยิ่งนึกยิ้มอิ่มเอิบกำเริบจิต	ด้วยต้องจิตใจกระบวนนวลหง
จึงเผยม่านชั้นกลางนางอนงค์	ถวายสรงพระพักตร์กับซับพักตรา ฯ
๏ พระแต่งองค์ทรงเสวยตามเคยเสร็จ	แกล้งเสด็จดูห้องเที่ยวมองหา
ถึงห้องสุดหยุดเขม้นเห็นรำภา	นั่งผัดหน้านวลแป้งดังแสงจันทร์
จึงย่างย่องมองเมียงขึ้นเตียงตั่ง	ถนอมนั่งแนบน้องประคองขวัญ
ค่อยเบนเบียดเสียดเชยเหมือนเคยกัน	นางหวาดหวั่นเห็นพระองค์ต้องลงฟุบ ฯ
๏ พระแก้เก้อเออดอกไม้หรือในจอก	พี่ขอดอกเถิดหนานี่ดอกยี่หุบ
นางเสแสร้งแกล้งว่าพระมาตะครุบ	จนจิตวุบตกใจกระไรเลย
อย่าหยอกเล่นเช่นนั้นหม่อมฉันแค้น	ที่ข้างแท่นถมไปสิไม่เสวย
มาลักโลมโจมจู่เหมือนชู้เชย	ฉันไม่เคยคบชายให้อายใจ ฯ
๏ พระว่าเจ้าเปล่าอยู่ดอกหรือออกหาก	พึ่งจะจากมาเมื่อจวนปัจจุสมัย
อุแม่เอ๋ยเลยลืมปลื้มอาลัย	เมื่อคืนใครเล่าพี่กอดตลอดคืน ฯ
๏ นางลูบอกตกประหม่านิจจาเอ๋ย	แม้คุ้นเคยเหมือนหนึ่งตรัสไม่ขัดขืน
เนื้อความยังทั้งนั้นมายันยืน	อะไรคืนนี้ฉันได้เข้าใกล้เคียง
แต่สำเร็จเสร็จเสวยก็เลยหลับ	หม่อมฉันกลับมาอยู่ห้องจึงต้องเถียง
เขาพร้อมพรั่งนั่งยามตามตะเกียง	จงไล่เลียงไต่ถามเอาความจริง ฯ
๏ พระฟังคำรำพึงหรือหนึ่งฝัน	มายืนยันหยาบคายนึกอายหญิง
แล้วแสแสร้งแกล้งว่านางช่างอ้างอิง	ใครจะวิ่งเข้าไปเห็นเป็นพยาน
เมื่อว่าเปล่าเจ้าไม่รับปรับเอาพี่	ก็ตามทีเถิดหรือน้องจะฟ้องศาล
พี่กับนางไปอยู่กลางตุลาการ	ค่อยคิดอ่านสู้ความตามสำเนา
แพ้ชนะก็จะอยู่เป็นคู่สร้าง	พระตรัสพลางทางประโลมโฉมเฉลา
นางหักนิ้วพลิ้วพลิกหยิกพระเพลา	หรือผ่านเกล้าแกล้งจะทำให้ช้ำใจ
จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงคู่อยู่ที่นี่	มเหสีเคยคู่จะอยู่ไหน
ไม่ถึงปีนี่ก็จะสละไป	กลัวจะไม่เหลียวหลังดูลังกา
หม่อมฉันรู้อยู่นะจอมกระหม่อมแก้ว	ไม่หมายแล้วที่อำนาจวาสนา
พระรักฉันฉันทุพลคนต่ำช้า	หน่อยน้ำตาก็จะตกต้องอกตรม
พระมีศักดิ์รักไหนก็ได้คล่อง	จะปกครองคู่ไพร่เห็นไม่สม
กษัตราหาแต่ราชบุตรีชม	อย่านิยมอย่างเช่นน้องมิต้องการ
ใช่สาวแส้แก่เรื้อมันเหลือสาว	มะพร้าวห้าวไม่เหมือนอ่อนทรามช้อนหวาน
อย่ากล่าวเกลี้ยงเลี่ยงเลี้ยวพูดเกี้ยวพาน	กระหม่อมฉานขอตัวคิดกลัวภัย ฯ
๏ พระว่าห้ามความอื่นพอขืนหัก	จะห้ามรักนี้พี่ห้ามปรามไม่ไหว
วาสนาถ้าแม้พี่มีฉันใด	จะเลี้ยงให้แม้นเหมือนไม่เคลื่อนคลาย
มเหสีมีอยู่ชมพูทวีป	จะสิ้นชีพสิ้นชาติไม่มาดหมาย
ไม่นับถือซื่อราวกับลาวตาย	ไม่แยบคายคมขำเหมือนรำภา
พี่เห็นเจ้าเยาวลักษณ์ก็รักเหลือ	ช่วยแผ่เผื่อผ่อนผันให้หรรษา
พลางสอดกรช้อนชมภิรมยา	นางซบหน้าขวยเขินสะเทิ้นใจ
มิโปรดบ้างกลางวันยังแสกแสก	อกจะแตกกรรมเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
อย่ารีบรุดหยุดยั้งรั้งพระทัย	น้องนี้ไม่พ้นองค์พระทรงยศ
แม้ชุบเลี้ยงหม่อมฉันอย่างนั้นแน่	สุดแล้วแต่ทูลกระหม่อมจะยอมหมด
แต่โปรดรอพอตะวันลับบรรพต	นางเปลื้องปลดปลิดหัตถ์สะบัดกร ฯ
๏ พระกอดแอบแนบเนื้อว่าเหลือรัก	สุดจะหักห้ามหายนะสายสมร
พระสุริยันนั้นสว่างกลางอัมพร	เรานั่งนอนอยู่ในตึกนี่ลึกลับ
เปรียบเหมือนอย่างกลางคืนคนอื่นเล่า	ใช่การเขาใครจะรู้มาจู่จับ
ซึ่งคืนวันนั้นไซร้ใช่บังคับ	ใครจะปรับไหมได้หรือไรนาง
พลางอิงแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	นางพลิกผลักพระหัตถ์คอยขัดขวาง
แล้วว่าพระจะมาคิดให้ผิดทาง	อายผีสางเทวดาหนักหนานัก ฯ
๏ พระแย้มพรายชายชม้อยค่อยค่อยว่า	เทวดานั้นมิใช่ไม่รู้จัก
เธอมีคู่สู่สมภิรมย์รัก	กลัวจะหนักไปเสียกว่าพวกมนุษย์
อย่าถือเลยเคยคู่จึงชูชัก	เพราะสุดรักสุดรั้งสุดยั้งหยุด
มิผ่อนตามห้ามหวงเห็นทรวงทรุด	เจ้าสายสุดสวาทน้องอย่าป้องกัน
พลางกอดเกี่ยวเกลียวกลมสมสังวาส	ไม่เคลื่อนคลาดเคล้าเคล้นเหมือนเช่นฝัน
ดวงดาวเดือนเลื่อนสว่างออกกลางวัน	อัศจรรย์จวนเที่ยงเหมือนเสียงโทน
ทั้งมดท้าวเจ้าเข้าถูกเหล้าเข้ม	จนเมาเต็มประดาออกท่าโขน
ซัดชาตรีตีกรับขยับโยน	รำเพลงโทนเทิ้มเทิ้มระเริ่มระริก
อานนท์ใหญ่ใต้แผ่นดินดิ้นขยับ	ต่างกลิ้งกลับกลอกเกลือกกระเดือกกระดิก
พระสุเมรุเอนทบพิภพพลิก	พลอยถึงมิคสัญญีกลียุค
ทั้งหญิงชายหมายเห็นกันเป็นเนื้อ	เข้าแล่เถือแทงทำถึงปล้ำปลุก
ครั้นโลกีย์พิกลเกิดฝนชุก	น้ำท่วมทุกฝากฝั่งถึงวังใน ฯ
๏ นางลืมอายหายกลัวมีผัวลูก	เหมือนเพชรถูกน้ำค้างสว่างไสว
เฝ้าหมอบเมียงเคียงชิดด้วยติดใจ	ขออภัยได้ผิดพลั้งแต่หลังมา
อย่าถือโทษโปรดน้องขอรองบาท	จนสิ้นชาติสิ้นชีวังสิ้นสังขาร์
แม้ทิ้งขว้างห่างเหให้เอกา	ต้องน้อยหน้าน้องจะขอเชือดคอตาย ฯ
๏ พระยิ้มย่องของหวงพี่ล้วงได้	ต้องร้องไห้เศร้าซูบจนรูปสลาย
หรือฝันเห็นเช่นกับพี่แล้วดีร้าย	มามุ่งหมายจริงจังเมื่อครั้งไร ฯ
๏ นางค่อนว่าน่าเบื่อพระเชื่อรูป	จนเกินซูบแล้วน่าเลือดตาไหล
พระว่าเปล่าเล่าก็ดีแต่นี้ไป	ฉันมิได้เป็นหม่อมห้ามอย่าลามลวน ฯ
๏ พระลูบโลมโฉมเฉลาว่าเจ้าพี่	ช่วยว่าที่แทนหม่อมห้ามเถิดทรามสงวน
อุส่าห์เฝ้าเช้าเย็นให้เป็นนวล	สักเดือนถ้วนจะถึงหม่อมจอมมารดา
พลางกอดเกยเชยชมภิรมย์รัก	เฝ้าเฟ้นฟักฟูมฟายทั้งซ้ายขวา
ความเพลิดเพลินเนิ่นนานทั้งหลานอา	อุปมาเหมือนหนึ่งหนังตั้งประชัน
พระบิตุรงค์หลงเพลงละเวงน้อย	พระน้องพลอยรักรำภาหลับตาฝัน
โอรสหลงองค์ยุพาวิลาวัณย์	เหมือนช้างมันหมอชโลงโยงเข้าซอง
ทั้งน้ำหญ้าสารพัดเขาจัดป้อน	จึงลืมดอนดงป่าทุ่งนาหนอง
เหมือนสามองค์หลงเชิงเริงคะนอง	ไม่จากห้องห่างเหเสน่ห์ใน ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสามพราหมณ์อยู่ประตูนอก	ไม่เห็นออกมาสักองค์นึกสงสัย
จนจวนค่ำซ้ำสั่งไปครั้งไร	ไม่มีใครกลับออกมาบอกความ
ต้องคอยค้างต่างก็คิดผิดประหลาด	หรือหน่อนาถจะไปเล่นเข้าเป็นสาม
คิดว่าให้ไปช่วยรั้งเป็นหางยาม	ยังหลงตามติดกับไม่กลับมา
พอรุ่งเช้าเข้าไปสั่งอีกครั้งหนึ่ง	ทูลให้ถึงทรงยศโอรสา
แม้วันนี้มิได้ปะเราจะพา	พวกเสนานายไพร่เข้าไปตาม
ท่านข้างในไปฉลองละอองบาท	อยู่ปราสาทพร้อมพรั่งกันทั้งสาม
ศรีสุวรรณนั้นว่าเขาไม่เบาความ	ไปสั่งพราหมณ์เสียให้ชัดเถิดนัดดา
ให้เลิกทัพกลับไปเสียให้หมด	เราจะงดตามเสด็จพระเชษฐา
สินสมุทรพูดไว้แต่ไรมา	นึกระอาอายพราหมณ์ทั้งสามนาย
แต่จำใจไปบอกมิออกปาก	ลาลงจากอัฒจันทร์รีบผันผาย
ถึงประตูดูดำเนินสะเทิ้นอาย	พอสามนายเข้ามาหาจึงพาที
พระเจ้าอาว่าให้กลับทัพเสียเถิด	อย่าให้เกิดรบพุ่งในกรุงศรี
ครั้งเสร็จคำอำลาไม่ช้าที	จะเดินหนีสามพราหมณ์ยุดห้ามไว้
แล้วว่าพ่อหน่อนาถประหลาดนัก	ไปพลอยรักด้วยแล้วกรรมทำไฉน
อยู่ในวังทัพยังค้างอยู่กลางไพร	เชิญออกไปยังทัพที่พลับพลา ฯ
๏ สินสมุทรสุดอายซังตายตอบ	ฉันไม่ชอบผู้หญิงจริงหนาจ๋า
จะอยู่ดูทรงฤทธิ์พระบิดา	พอโรคาค่อยระงับจะกลับไป
พี่พราหมณ์กลับทัพเถิดไม่เกิดศึก	อย่าได้นึกเคลือบแคลงแหนงไฉน
อันองค์พระมเหสีดีสุดใจ	กลับรักใคร่ซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
พี่พราหมณ์จ๋าหาชาววังมั่งไหมเล่า	จะได้เฝ้าฟักฟูมเป็นภูมิฐาน
ฉันจะพามาให้เห็นได้การ	จะคิดอ่านการอื่นอื่นไม่ชื่นใจ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์รู้อยู่ว่าคลั่งกำลังหลง	ยิ่งแสนสงสารน่าน้ำตาไหล
ว่าตัวพี่นี้นะพ่อมิพอใจ	สิ้นอาลัยชาววังเพราะชังเล็บ
แล้วก็เขาเจ้ากระบวนสำนวนมาก	ทั้งฝีปากจุกจิกหยิกก็เจ็บ
แต่รู้จักปักสะดึงตรึงกรองเย็บ	กับรู้เก็บถอนไรจุกไม่ทุกข์ร้อน
พ่อรักใคร่ไปอยู่ไม่รู้อิ่ม	เพราะหลงชิมชาววังไม่ฟังสอน
น้อยหรือแผลแลลายทั้งกายกร	ชะเล็บหล่อนแหลมเหลือเสือในวัง
ฟังพี่ว่าอย่าไปอยู่ศัตรูเก่า	จะมัวเมาว่านยาเป็นบ้าหลัง
แม้ว่ากล่าวคราวนี้ถ้ามิฟัง	เหลือกำลังแล้วก็เห็นไม่เป็นการ
จะเศร้าสร้อยพลอยพาน้ำตาตก	ด้วยเปล่าอกไกลองค์น่าสงสาร
สินสมุทรสุดสะเทิ้นเขินรำคาญ	แกล้งว่าฉานมาอยู่ช้าจะลาไป
ทั้งสามพราหมณ์ห้ามว่าช้าขอรับ	ต่างเข้าจับมือยุดฉุดไม่ไหว
พระเลี้ยวลัดตัดทางมาปรางค์ชัย	เข้าห้องในแนบนางไม่ห่างกาย ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนเป็นจนจิต	สุดความคิดคิดไปก็ใจหาย
พาพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	มาอยู่ค่ายคอยหาปรึกษาความ
เดี๋ยวนี้เราเจ้านายก็กลายกลับ	ไปติดกับเสียในวังสิ้นทั้งสาม
เราทั้งหลายนายไพร่เหมือนไฟลาม	มีแต่ความร้อนรุกมาทุกที
จะบอกข่าวราวเรื่องไปเมืองผลึก	ให้รู้สึกองค์พระมเหสี
เชิญสุดสาครมาวิชาดี	ได้ไล่ผีอีฝรั่งเมืองลังกา
เห็นพร้อมจิตคิดทำเป็นคำบอก	ใส่กลักพอกครั่งปิดผนิดฝา
ให้ม้าใช้ไปยังฝั่งชลา	ลงเภตราข้ามคุ้งไปกรุงไกร ฯ

ตอนที่ ๓๘
นางสุวรรณมาลีข้ามไปเมืองลังกา
๏ ฝ่ายนางสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์ไสยาสน์ให้หวาดไหว
ด้วยสามีวิปริตในจิตใจ	ให้หม่นไหม้มิ่งขวัญก็รัญจวน
คิดถึงพระอภัยที่ไปทัพ	นอนไม่หลับเลยให้อาลัยหวน
ได้ลำบากยากแค้นแม้นประชวร	จะคร่ำครวญถึงน้องตรึกตรองตรอม
สรงเสวยเคยอร่อยจะถอยรส	ต้องออมอดโอ้พระรูปจะซูบผอม
เข้ารบพุ่งฟุ้งฝุ่นจะมุ่นมอม	ทูลกระหม่อมเมียเอ๋ยมิเคยเป็น
นางครวญคร่ำรำลึกจนดึกดื่น	หลับลงคืนวันนั้นให้ฝันเห็น
ว่าเดือนหงายฉายช่วงดวงกระเด็น	มาติดเป็นเพลิงร้อนเผากรกาย
แล้วสตรีมีศัสตราวิ่งมาตัด	ทั้งสองหัตถ์นางนาฏนั้นขาดหาย
ความเจ็บแสบแทบไม่รอดจะวอดวาย	พอมีชายเหาะมาแต่ปราจิม
เอาน้ำมันมาให้ใส่เป็นขวด	ที่เจ็บปวดหายเห็นเป็นปัจฉิม
แล้วซ้ำหยิบทิพรสให้ซดชิม	นางกลืนอิ่มอมฤกรู้สึกองค์
พอรุ่งรางนางคิดนิมิตฝัน	ยิ่งหวาดหวั่นพรั่นจิตพิศวง
หรือผ่านเกล้าเข้าประจญรณรงค์	จะเสียองค์อับปางเป็นอย่างไร
หรือว่าการบ้านเมืองจะเคืองเข็ญ	หรือจะเป็นสุริย์วงศ์พระองค์ไหน
จะเกิดเหตุเภทพาลประการใด	จึงดลใจให้วิบัติอัศจรรย์
ดำริพลางทางให้หาโหราเฒ่า	เข้ามาเฝ้าเล่าตามเนื้อความฝัน
พระโหรดูรู้โชคโฉลกวัน	ฝันว่าจันทร์แจ่มฟ้าในราตรี
ต้องตำราว่าหญิงช่วงชิงคู่	ไปเป็นชู้เชยชมประสมศรี
ซึ่งเดือนหงายกลายเห็นเป็นอัคคี	ต้องอินทรีย์สายสมรให้ร้อนรน
จะเกิดความลามลุกถึงยุคเข็ญ	ให้จำเป็นรวนเรระเหระหน
ซึ่งหัตถ์ขาดญาติที่รักร่วมพระชนม์	จะมีคนเขามาพรากให้จากไป
ซึ่งมีผู้รู้วิชาคืออารักษ์	จะช่วยชักชายแก่มาแก้ไข
อันกลืนน้ำอมฤกนึกสิ่งไร	ก็จะได้เสร็จสมนิยมยิน
เห็นแม่นมั่นวันนี้จะมีข่าว	มาบอกกล่าวให้ประจักษ์ทิศทักษิณ
แล้วอวยชัยให้พระองค์ทรงแผ่นดิน	ได้เพิ่มภิญโญยศปรากฏไป
นางประทานส่านเหลืองเครื่องคำนับ	ดำรัสรับพรพราหมณ์ตามวิสัย
โหรคำนับรับประทานสำราญใจ	กลับออกไปเคหาพฤฒาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงทรงเสวยเหมือนเคยแล้ว	ชมลูกแก้วสั่งสอนด้วยอ่อนหวาน
ถึงเวลาเคยว่าราชการ	ออกวิมานบุษบกกระจกบัง
เบิกสุวรรณบัญชรสุนทรถาม	ถึงถ้อยความเกี่ยวค้างแต่ปางหลัง
เหล่าลูกขุนทูลละอองอ่านฟ้องดัง	นางทรงฟังฝ่ายโจทก์จำโนทความ
แล้วสอบคำจำเลยเคยชำระ	ต้องบทพระอัยการวิตถารถาม
พอปากน้ำนำผู้ถือหนังสือพราหมณ์	มาทูลความตามที่ทัพถึงอับจน
นางทรงฟังสั่งให้เปิดใบบอก	มาอ่านออกเนื้อความตามนุสนธิ์
พราหมณ์วิเชียรโมรากับสานน	ทั้งสามคนขอประณตบทมาลย์
แด่องค์พระมเหสีผู้มีศักดิ์	ซึ่งอยู่รักษาเขตนิเวศน์สถาน
ด้วยกองทัพขับนิกรเข้ารอนราญ	ได้แดนด่านจนกระทั่งถึงลังกา
นางละเวงเกรงทัพไม่รับรบ	กลับตลบเอาด้วยเล่ห์เสน่หา
ทั้งสามองค์หลงกลด้วยมนตรา	จะวอนว่าสักเท่าไรไม่ไยดี
พระทรงศักดิ์รักละเวงวัณฬาราช	พระนุชนาถเสนหารำภาสะหรี
หน่อนรินทร์สินสมุทรกับบุตรี	ประเดี๋ยวนี้เข้าไปอยู่ในวัง
สั่งให้ทัพกลับมาพาราผลึก	เป็นเสร็จศึกสิ้นตามเนื้อความหลัง
เห็นพระองค์หลงเหลือจะเชื่อฟัง	เกรงฝรั่งจะทำร้ายเมื่อปลายมือ
ข้าพเจ้าเหล่านี้สิ้นที่พึ่ง	จนใจจึงแจ้งความตามหนังสือ
เหมือนดินหูอยู่ใกล้กองไฟฮือ	ลมกระพือพัดวับดับชีวัน
ขอองค์พระมเหสีเป็นที่พึ่ง	ช่วยชุบซึ่งชีพพหลพลขันธ์
กลศึกลึกล้ำเป็นสำคัญ	จะผ่อนผันโปรดปรานประการใด ฯ
๏ นางฟังเรื่องเคืองขัดให้อัดอั้น	น้ำเนตรนั้นครั้นจะกลืนก็ขืนไหล
โมโหหึงรึงรุมดังสุมไฟ	ยิ่งแค้นใจสินสมุทรเหมือนบุตรา
อยู่ที่นี่อีผู้หญิงชิงกันเกี้ยว	ยังโกรธเกรี้ยวกริ้วกราดไม่ปรารถนา
ประเดี๋ยวนี้อีฝรั่งชาวลังกา	มันชักพาเอาไปติดกับบิตุรงค์
ชิชะพระอนุชาก็น่าแค้น	ทำหนุ่มแน่นลองเชิงละเลิงหลง
ยังสอนหลานหว่านเครือเอาเชื้อวงศ์	จะบอกองค์อัคเรศเกษรา
ดำริพลางนางว่ากับข้าเฝ้า	พระผ่านเกล้ากลับชาติศาสนา
จำจะตามข้ามฝั่งไปลังกา	ให้เรือใช้ไปหาสุดสาคร
แล้วก็ให้ไปบุรีรมจักร	แจ้งพระอัคเรศความตามอักษร
เร่งชำระพระที่นั่งเมืองมังกร	กับเรือจรเจ็ดลำเป็นกำลัง
พอป้องกันอันตรายทั้งซ้ายขวา	เป็นกองหน้าปีกป้องทั้งกองหลัง
สั่งเสร็จสรรพหับบานบัญชรบัง	เหมือนจะคลั่งเป็นบ้าเพราะสามี
พอมารดาพาสองพี่น้องน้อย	มานั่งคอยจะใคร่ถามความกรุงศรี
จึงเล่าเรื่องเมืองลังกาพระสามี	ประเดี๋ยวนี้เธออยู่ปรางค์นางละเวง ฯ
๏ พระชนนีขี้หึงเหมือนหนึ่งลูก	ฟังไม่ถูกในอารมณ์ว่าข่มเหง
ทำมนตรายาแฝดมันแปดเพลง	อีละเวงนั้นและลูกทำหยูกยา
จะโกรธพระอภัยอย่างไรเล่า	เธอมัวเมาไปด้วยมนต์ดลคาถา
ยุหลานน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ช่วยกันด่าอีละเวงอย่าเกรงมัน
พระธิดาว่ามิใช่พระไม่ทราบ	ถ้าเข็ดหลาบแล้วก็ใจไม่ใฝ่ฝัน
นี่ท้าวเธอเอออวยไปด้วยกัน	กระหม่อมฉันจะขอลาฝ่าธุลี
ไปลังกาพาลูกน้อยฉันไปด้วย	จะได้ช่วยด่าวัณฬามารศรี
คงได้ปะพระอภัยเป็นไรมี	มะรืนนี้ลูกจะลาพระคลาไคล ฯ
๏ พระมารดาว่าจะใคร่ตามไปด้วย	จะได้ช่วยพูดจาอัชฌาสัย
นางกราบบาทมารดาพระอย่าไป	อยู่วังในไว้ยศให้งดงาม
ลูกจะไปครั้งนี้ถึงศีรษะ	ใครจะฉะเสียให้เด็ดไม่เข็ดขาม
แม้การนี้มิเสร็จสำเร็จความ	มิขอข้ามคืนมายังธานี ฯ
๏ ฝ่ายเสนามานั่งสั่งเสมียน	ให้เร่งเขียนสารสองบุรีศรี
ครั้นเสร็จสรรพพับปิดผนิดดี	ให้เสนีเรือใช้รีบไคลคลา
บ้างจัดแจงแต่งเรือพระที่นั่ง	บัลลังก์มังกรประกอบมีกรอบฝา
บุษบกกระจกกระจังบนหลังคา	ท้ายเภตราแวววามอร่ามเรือง
อันหัวท้ายสายชโลงระโยงแย่ง	สร้อยทองแดงใบดาดล้วนตาดเหลือง
มาเทียบจอดทอดท่าที่หน้าเมือง	ทั้งเรือเครื่องรองทรงปักธงทอง
กองหน้าหลังตั้งกันกำปั่นแห่	ใส่ใบแพรสีฉาดผาดผยอง
ปักธงเทียวเขียวเหลืองดูเรืองรอง	ตีฆ้องกลองแตรสังข์ตั้งกระบวน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมเหสี	สุมาลีเศร้าสร้อยละห้อยหวน
ครั้นโหรเบิกฤกษ์พาเวลาจวน	จึงตรัสชวนสองธิดาสรงวารี
แล้วโฉมยงทรงเครื่องแต่เก่าเก่า	ด้วยยามเศร้าซูบหมองไม่ผ่องศรี
ใส่เครื่องทรงมงกุฎพระบุตรี	พระอัยกีตามส่งมาลงแพ
พวกแสนสาวชาววังร้องสั่งห้อง	เสียงแซ่ซ้องสั่งต่อกันจ๋อแจ๋
พอฤกษ์ดีตีฆ้องฆาตกลองแตร	ทหารแห่โห่ทั้งเรือดั้งกัน
นางกราบกรานมารดาทูลลาแล้ว	ชวนลูกแก้วทั้งสองประคองขวัญ
พระพี่เลี้ยงเคียงคลอจรจรัล	ลงกำปั่นพระที่นั่งบัลลังก์ทอง
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาอยู่ขวาซ้าย	เจ้าขรัวนายนั่งระวังอยู่ทั้งสอง
ออกจากท่าหน้าเมืองมาเนืองนอง	เป็นหลั่นล่องเลื่อนมาอ่าวสาคร
นางทรามเชยเคยทะเลมาหลายครั้ง	นางชาววังเคยคลื่นนั่งยืนสลอน
พอเวลาสายัณห์ตะวันรอน	ลมอ่อนอ่อนออกกลางให้กางใบ
บ่ายกำปั่นลั่นปืนเสียงครื้นครึก	แลพิลึกลำทรงทวนธงไสว
ทั้งหน้าหลังดั้งกันเป็นหลั่นไป	ต่างใช้ใบลอยสล้างกลางคงคา ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสมร	เผยบัญชรฉากฉายทั้งซ้ายขวา
ชวนลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ชมฝูงปลาแปลกอย่างต่างต่างกัน
หมู่ราหูงูเงือกขึ้นเกลือกกลอก	ตามระลอกลมกระพือหือรือหัน
ฉนากฉลามตามคลื่นนับหมื่นพัน	บ้างดำดั้นโดดดิ้นในสินธู
เห็นมัจฉาหน้าคนขึ้นกล่นเกลื่อน	ต่างเคล้าเพื่อนเหมือนมนุษย์สุดอดสู
เหราร้ายว่ายล่องขึ้นฟ่องฟู	เป็นคู่คู่เขาไม่พลัดกระจัดกระจาย
แต่ตัวน้องท่องเที่ยวมาเปลี่ยวจิต	ไม่มีมิตรเหมือนมัจฉาปลาทั้งหลาย
ยิ่งรำลึกนึกฝืนสะอื้นอาย	จะเหลียวซ้ายแลขวาก็น่ากลัว
พอเย็นย่ำค่ำพลบดูกลบกลุ้ม	ท้องฟ้าคลุ้มคล้ำหมดสลดสลัว
เหมือนมืดในใจน้องให้หมองมัว	มาตามผัวผัวก็ไม่อาลัยแล
ชิชะพระอภัยพระทัยเอ๋ย	เจ็บก็เคยยังไม่จำยังซ้ำแผล
รู้ว่าต่อแล้วยังล่อมาตอแย	ไม่เจียมแก่เกี้ยวชู้จนอยู่มัน
ยิ่งคิดแค้นแสนรักสลักอก	แสนวิตกแต่ชั้นหลับก็กลับฝัน
ข้ามทะเลเตร่เตร็จมาเจ็ดวัน	ถึงเขตคันขอบฝั่งข้างลังกา
ขึ้นเมืองใหม่ไพร่พลอลหม่าน	นายทหารรมจักรอยู่รักษา
ทราบว่าพระมเหสีบุตรีมา	ต่างก็หามันกลอยกล้วยอ้อยตาล
มารวบรอมพร้อมพรั่งตั้งถวาย	นางทักทายถามสิ้นถึงถิ่นฐาน
สั่งให้จัดเสื้อผ้ามาประทาน	กรมการกราบก้มประนมกร ฯ
๏ นางตรัสสั่งทั้งหลายพวกนายทัพ	เราจะยับยั้งทหารชาญสมร
ถึงช้าหน่อยคอยท่าสุดสาคร	มาถึงก่อนจึงจะยกขึ้นบกไป
พวกนายทัพรับสั่งอยู่พรั่งพร้อม	นอนกองล้อมวงวังตั้งอาศัย
ถึงราตรีตีฆ้องให้กองไฟ	ประทับอยู่เมืองใหม่พร้อมไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายเรือข่าวชาวผลึกออกลึกแล่น	ไปตามแผนที่ทะเลคะเนหมาย
ทุกคืนค่ำร่ำแล่นแสนสบาย	ให้ท้องสายสาคเรศประเทศธาร
ลำหนึ่งถึงพาราการะเวก	เข้าหาเอกอำมาตย์แจ้งราชสาร
เวลาเฝ้าเข้าท้องพระโรงธาร	ทูลแล้วอ่านออกความตามสารา ฯ
๏ ในราชสารสุมาลีศรีสวัสดิ์	เชิญกษัตริย์ทรงยศโอรสา
ให้รีบตามข้ามฝั่งไปลังกา	ช่วยบิดาเหมือนได้แก้มาแต่เดิม
เมื่อได้รูปซูบบ้างพอยังชั่ว	นี่ได้ตัวสมนึกยิ่งฮึกเหิม
ประเดี๋ยวนี้พี่ยาทั้งอาเติม	ไปพูนเพิ่มพิสมัยอยู่ในวัง
แล้วยกความพราหมณ์บอกนั้นออกอ่าน	ราชสารเบื้องต้นแต่หนหลัง
พระลูกยามาช่วยด้วยสักครั้ง	แม่จะรั้งรอท่าอย่าช้าการ ฯ
๏ กษัตริย์สุริโยไทยได้สดับ	เป็นเรื่องรับรสรักสมัครสมาน
ผิดขนบรบสู้แต่บูราณ	จึงบรรหารตรัสว่าสุดสาคร
จงพาสองน้องรักรีบไปช่วย	อย่าเข้าด้วยพวกฝรั่งนะฟังสอน
สนองบาทราชการพระมารดร	ดูผันผ่อนหน้าหลังระวังภัย
พระบิดาอาพี่เจ้าดีนัก	เข้ารบรักรักติดปลิดไม่ไหว
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าก็รุ่นเหมือนฟุนไฟ	จะไปใกล้ดินดำพ่อรำคาญ
อย่าคบค้าฝรั่งจะพลั้งพลาด	ตัดให้ขาดความรักหักประหาร
ช่วยชีวิตบิตุรงค์ทั้งวงศ์วาน	สำเร็จการแล้วก็พากันมาเมือง ฯ
๏ สุดสาครอ่อนน้อมว่าหม่อมฉัน	ถึงทุกวันนี้ยังทรงหนังเสือเหลือง
เหมือนหนึ่งเณรเจนจิตคิดเนืองเนือง	มิได้เปลื้องกาสาของอาจารย์
ถ้าแผ่นดินสิ้นทุกข์สิ้นยุคเข็ญ	บ้านเมืองเป็นผาสุกสนุกสนาน
ได้ไปลาตาที่เกาะพิสดาร	กระหม่อมฉานจึงจะสึกเหมือนตรึกตรอง ฯ
๏ พระบิดาว่าอย่าเชื่อหนังเสือเหลือง	กลัวจะเปลื้องมิใคร่ทันเหมือนฉันของ
แม้ใกล้ชิดคิดคบสบทำนอง	หนังเสือครองหรือจะขัดจะทัดทาน
ท่านผู้รู้ผู้สำเร็จยังเข็ดรัก	ไม่ปลอมปลักปลีกไปเสียไพรสาณฑ์
แม้อยู่เฝ้าเคล้าเคลียจะเสียการ	จงคิดอ่านออกองค์ให้จงดี ฯ
๏ พระรับสั่งบังคมประนมสนอง	ไม้เท้าของครูให้เคยไล่ผี
ถึงเสน่ห์เล่ห์ลมอาคมดี	เอาไม้ตีหายฤทธิ์ประสิทธิ์นัก
ซึ่งโปรดให้ไปกับสองพระน้องนั้น	เป็นห่วงฉันเหลือจะห่วงเพียงทรวงหัก
กนิษฐานารีเป็นที่รัก	ใครรู้จักทักทายก็อายใจ
ขอให้อยู่บูรีที่ปราสาท	ให้รองบาทพระบิดาอัชฌาสัย
แต่องค์พระอนุชาจะพาไป	ด้วยจะได้เห็นหน้าปรึกษากัน ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	งามประโลมรุ่นราวดังสาวสวรรค์
สิบเอ็ดปีศรีปลั่งเพียงเพ็งจันทร์	ไม่เว้นวันเล่นสนุกตุ๊กตา
เคยนอนหลับกับพระสุดสาครพี่	ด้วยถ้อยทีซื่อตรงเหมือนวงศา
ครั้นเจ้าพี่มิให้นางไคลคลา	พระชลนาผอยผอยด้วยน้อยใจ
จึงว่าชะพระพี่นี้เป็นหนุ่ม	จะต้องอุ้มต้องถือหรือไฉน
เมื่อคราวนั้นนั่นเป็นไรจึงให้ไป	ประเดี๋ยวนี้ทำไมจึงอายคน
หรือน้องนี้ขี้ฉ้อทรลักษณ์	ให้ขายพักตร์พระเจ้าพี่สักกี่หน
ทั้งผูกแก้วแววตารักษาตน	ไม่กลัวคนใครจะกล้ามาว่าไร ฯ
๏ พระเชษฐาว่าถ้าแม้เหมือนแต่ก่อน	ยังเด็กอ่อนก็ไม่ห้ามตามวิสัย
ประเดี๋ยวนี้ว่าพี่มิพาไป	ใครใช้ให้เป็นสาวขึ้นเล่าน้อง
พี่ปรานีมิพาไปให้ได้ยาก	จะต้องตากลมฝนจะหม่นหมอง
ธรรมเนียมสาวเขาก็เพียรเรียนร้อยกรอง	จะเที่ยวท่องไปทำไมมิใช่การ ฯ
๏ นางว่าชะปรานีหนอพี่เจ้า	เขารู้เท่าดอกอย่ามาเฝ้าว่าขาน
ถ้าไปด้วยฉวยจะขัดจะทัดทาน	จะเสียการพี่ยาไม่พาไป
แต่เขาอ้วนขึ้นก็เห็นว่าเป็นสาว	แกล้งว่ากล่าวแค้นน่าน้ำตาไหล
ส่วนองค์พระอนุชาจะพาไป	เป็นผู้ใหญ่ลำเอียงไม่เที่ยงธรรม์ ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงพระสรวล	จึงว่าควรเขาเป็นชายต้องผายผัน
เจ้าจงอยู่ดูสุรางค์นางกำนัล	ทะเลาะกันเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
แล้วตรัสสั่งเสนาวายุพัด	จงเร่งรัดเภตราโยธาทหาร
ให้พี่น้องสองตามความสำราญ	ทั้งตัวท่านจงไปด้วยช่วยระวัง ฯ
๏ อำมาตย์รับอภิวาทมาบาดหมาย	ทหารฝ่ายฝึกฝนแต่หนหลัง
เลกขุนนางต่างกรมสมกำลัง	มาพร้อมพรั่งไพร่นายเร่งจ่ายปืน
แล้วแต่งลำกำปั่นสุวรรณมาศ	ใส่ใบตาดใหญ่น้อยสักร้อยผืน
ผลัดเชือกเสาเพลานอกสายรอกยืน	ประจำปืนท้ายหน้าจังก้าตรง
ทั้งปืนช่องสองข้างสล้างสลับ	แล้วเสร็จสรรพฟ่องฟูดูระหง
ทั้งเรือเครื่องเฟื่องฟ่องเรือรองทรง	ปักทวนธงทอดท่าในสาคร
คนประจำลำละพันล้วนสันทัด	ถือหอกซัดขัดดาบกำซาบศร
เคยตามเจ้าห้าวหาญรบราญรอน	เสด็จจรจึงประจำอยู่ลำทรง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อปรเมศเกศกษัตริย์	ชวนพระหัสไชยน้องเข้าห้องสรง
โซมสุคนธ์ปนทองทั้งสององค์	แล้วต่างทรงผ้าต้นกำพลรัต
คาดกระสันปั้นเหน่งดูเปล่งปลั่ง	พระสอดสังวาลวิเชียรเฉวียนฉวัด
ตาบประดับทับทรวงดุนดวงชัด	พาหุรัดทองกรสอดซ้อนซับ
ทรงมหามงกุฎบุษย์กระจาย	กรรเจียกพรายพร่างไสวดอกไม้ประดับ
อุบะห้อยพรอยแพรววาวแวววับ	ครั้นเสร็จสรรพจับไม้เท้าของเจ้าตา
พระน้องนาถอาจองทรงพระขรรค์	จรจรัลตามเสด็จพระเชษฐา
ไปห้องทองสองกษัตริย์ขัตติยา	ต่างทูลลากราบก้มบังคมคัล
พระเชษฐาลาเสาวคนธ์น้อง	อย่าขัดข้องเคืองค้อนให้พรฉัน
พี่จะไปไม่ช้าสิบห้าวัน	จะพากันกลับมายังธานี ฯ
๏ นางเสาวคนธ์อ้นอั้นให้ตันจิต	ไม่นั่งชิดเชษฐาผินหน้าหนี
มิไปไยไปดีก็มาดี	ฉันไม่มีพี่น้องจึงต้องอาย
สะอื้นอั้นกลั้นไว้อยู่ในหน้า	ส่วนน้ำตากลืนกลั้นมันไม่หาย
ยิ่งแค้นหนักหักมั่งยิ่งพรั่งพราย	ทั้งพี่ชายชลนัยน์ก็ไหลนอง
พระวงศ์วานมารดากับบิตุเรศ	น้ำพระเนตรหล่อหลั่งด้วยทั้งสอง
พอฤกษ์งามยามดีเขาตีฆ้อง	พระพี่น้องกราบก้มบังคมลา
พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์	อวยสวัสดิ์ทรงยศโอรสา
ต่างตามส่งลงกำปั่นกลั้นน้ำตา	พระเรียกหาม้ามังกรขึ้นตอนท้าย
หน่อกษัตริย์หัสไชยนั้นได้สิงห์	ร้องเรียกวิ่งตามได้ดังใจหมาย
ต่างโปรดปรานพานทองรองปลาตาย	ให้กินหลายเวลาประสาใจ
แล้วตั้งโห่โล้ออกไปนอกอ่าว	พอลมว่าวริ้วริ้วหวิวหวิวไหว
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องทั้งกลองชัย	ต่างใช้ใบเรียงตามกันหลามลำ
ต้นหนนั่งตั้งเข็มให้เล็มแล่น	ไปตามแผนภูมิพื้นทุกคืนค่ำ
ด้วยอยู่เยื้องเมืองผลึกออกลึกล้ำ	ได้ลมร่ำรีบมาไม่ราใบ ฯ
๏ สุดสาครกับพระน้องอยู่ห้องท้าย	ฝาพระฉายฉากช่องม่านสองไข
เฝ้าพูดพลอดกอดรัดพระหัสไชย	หวนอาลัยโฉมเฉลาเสาวคนธ์
จะเหลียวกลับลับนุชสุดสังเกต	น้ำพระเนตรหยดย้อยดังฝอยฝน
นิจจาเอ๋ยเคยมาในสาชล	เป็นสามคนขาดหน้าก็อาลัย
อนุชาว่าพระองค์ทรงกันแสง	ฉันไม่แจ้งเคืองเข็ญเป็นไฉน
พระว่าพี่นี้นึกรำลึกไป	ให้อาลัยกนิษฐาจึงจาบัลย์
พระน้องพลอยรำลึกสะอึกสะอื้น	ไม่ฝ่าฝืนฟุบแฝงกันแสงศัลย์
พอโพล้เพล้เวลาเข้าสายัณห์	พระรับขวัญนุชน้องประคองเคียง
สั่งให้เหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ร้องดอกสร้อยลำนำเฉื่อยฉ่ำเสียง
ประสานซอหน้าทับรับจำเรียง	เสียงพร้อมเพรียงเพราะพร้องทำนองใน
อนุชาว่าพระพี่ช่วยตีทับ	ฉันจะขับตามประสาอัชฌาสัย
โอ้แลเหลียวเปลี่ยวสุดสมุทรไท	จะแลไหนน้องก็เปล่าเศร้าวิญญาณ์
จะแลซ้ายสายเนตรน้องพรายพร่าง	เห็นแต่หว่างวงทะเลกับเวหา
จะแลแหงนแสนสูงสุดสายตา	เห็นแต่ฟ้าหมอกเมฆวิเวกใจ
จะแลขวาสาครกระฉ่อนคลื่น	ไม่มีพื้นพสุธาจะอาศัย
โอ้เปลี่ยวสิ้นดินฟ้านภาลัย	เหมือนเปลี่ยวในใจฉันทุกวันเอย ฯ
๏ สุดสาครกรกอดว่ายอดมิ่ง	พ่อขับพริ้งเพราะพร้องจริงน้องเอ๋ย
จะขับมั่งฟังความนะทรามเชย	แล้วทรงเอ่ยเอื้อนเสียงสำเนียงนวล
โอ้ยามหนาวดาวเคลื่อนเดือนก็คล้อย	น้ำค้างพร้อยพร่างพรมเมื่อลมหวน
คิดถึงเนื้อเจือจันทร์ยิ่งรัญจวน	เหมือนจะชวนชื่นจิตคิดคำนึง
เสาวคนธ์มณฑาจำปาเทศ	มาลับเนตรให้พี่นึกรำลึกถึง
แก้วพี่เอ๋ยเคยเฝ้าแต่เคล้าคลึง	เมื่อไรจึงจะได้มาเห็นหน้าน้อง
โอ้แลเหลียวเปลี่ยวใจให้ละห้อย	สงสารสร้อยเสาวคนธ์จะหม่นหมอง
มาลับนุชสุดสงวนนวลละออง	กอดแต่น้องน้อยอุ่นละมุนทรวง
พระขวัญเอ๋ยเคยนอนบรรจถรณ์แท่น	มาเที่ยวแล่นเรือเร่ทะเลหลวง
โอ้ดวงเดือนเหมือนจะส่องให้ต้องดวง	พระพักตร์พ่วงผ่องเพียงจะเคียงเดือน
ถึงดินแดนแผ่นฟ้าจะหาอื่น	มาชูชื่นจิตพี่ไม่มีเหมือน
ขนงเนตรเกศแก้มแย้มยิ้มเยื้อน	เหมือนจะเตือนอารมณ์ให้ชมเอย ฯ
๏ พระน้องน้อยพลอยฟังให้วังเวก	เอกเขนกนิ่งหลับกับเขนย
พระเอนแอบแนบน้องประคองเชย	พระกรเกยกอดประทับเลยหลับไป ฯ
๏ สุดสาครนอนวันนั้นก็ฝันร้าย	ว่าลงว่ายกลางมหาชลาไหล
ไม่เห็นฝั่งดังชีวันจะบรรลัย	ปะงูใหญ่ผุดขึ้นพบได้รบกัน
มันกอดเกี้ยวเกลียวกลมจมสมุทร	ทะลึ่งผุดเพียงชีวาจะอาสัญ
แต่พอแม่มัจฉาว่ายมาทัน	ได้ดื่มถันกล้ำกลืนค่อยชื่นใจ
พระโยคีที่เป็นครูมาอยู่ด้วย	ที่เจ็บป่วยบาดแผลท่านแก้ไข
พอพลิกฟื้นตื่นตะลึงคะนึงใน	จนรุ่งให้โหรทายให้หายแคลง ฯ
๏ โหรชำระพระสุบินจนสิ้นเสร็จ	ไล่ฤกษ์เกร็ดคูณหารวิตถารแถลง
ฝันว่าว่ายสายสมุทรจนสุดแรง	จะพลัดแพลงถิ่นฐานรำคาญเคือง
ซึ่งงูรัดกัดขบจะพบคู่	ได้สมสู่กับสตรีฉวีเหลือง
ข้างต้นร้ายปลายมือรื้อประเทือง	จะรุ่งเรืองฤทธิรงค์สืบวงศ์วาน ฯ
๏ พระรับพรถอนฤทัยใจเห็นแน่	นึกถึงแม่มัจฉาน่าสงสาร
ลูกพลัดพรากจากมาก็ช้านาน	คิดรำคาญเคืองเข็ญมิเห็นกัน
หรือเมื่อค่ำรำลึกนึกถึงลูก	จิตจึงผูกผ่านเกล้ามาเข้าฝัน
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งจาบัลย์	สะอื้นอั้นอ่อนองค์ลงโศกา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเข้าไปกอด	ชะอ้อนพลอดถามเหตุพระเชษฐา
พระเป็นไรไม่แถลงแจ้งกิจจา	เฝ้าโศกาบ่อยบ่อยจะถอยแรง
คิดถึงใครให้ประจักษ์บ้างสักหน่อย	ฉันจะพลอยทุกข์ด้วยช่วยกันแสง
อย่าปิดงำอำพรางให้คลางแคลง	น้องไม่แพร่งพรายให้ผู้ใดฟัง ฯ
๏ สุดสาครถอนสะอื้นสู้กลืนกล้ำ	สุดจะร่ำเรื่องต้นแต่หนหลัง
จึงว่าพี่นี้อาลัยถึงในวัง	คิดถึงทั้งบิตุราชมาตุรงค์
แม่นงเยาว์เสาวคนธ์จะบ่นร่ำ	ทุกเช้าค่ำขาดเคยเสวยสรง
พระน้องพลอยกำสรดสลดลง	กันแสงทรงโศกาด้วยอาลัย
พระแย้มสรวลชวนน้องเข้าห้องสรง	สำอางองค์เอี่ยมละอองดูผ่องใส
ขึ้นบัลลังก์บังลมที่ร่มใบ	พระหัสไชยเอนทับลงกับเพลา
พลางทูลถามนามมหาสาคเรศ	ทุกขอบเขตโขดเกาะละเมาะเขา
สุดสาครอ่อนโน้มประโลมเล้า	แล้วตรัสเล่าเขตแขวงตำแหน่งนาม
นับสิบห้าราตรีไม่มีหยุด	ให้เร่งรุดรีบเสด็จไม่เข็ดขาม
ถึงฟากฝั่งลังกาท่าสงคราม	ต่างไต่ถามแจ้งยุบลพระชนนี
จึงชวนน้องหัสไชยขึ้นไปเฝ้า	ต่างก้มเกล้ากราบพระมเหสี
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดากุมารี	ต่างไหว้พี่พูดจาหรรษากัน ฯ
๏ นางลดองค์ลงประคองสองโอรส	โศกสลดเล่าแจ้งกันแสงศัลย์
พระบิตุรงค์องค์อาเชษฐานั้น	ไปได้กันกับฝรั่งแล้วคลั่งไคล้
ทั้งสามคู่อยู่ปราสาทราชฐาน	ทิ้งทหารสามพราหมณ์ห้ามไม่ไหว
พ่อมาด้วยช่วยเอ็นดูพระภูวไนย	ไปแก้ไขเสียให้ฟื้นกลับคืนเป็น ฯ
๏ สุดสาครอ่อนคำนับอภิวาท	ข้าพระบาทจะขอรับช่วยดับเข็ญ
พระต้องมนต์รนร้อนไม่หย่อนเย็น	จึงเคลิ้มเคล้นคลั่งรักสู้หักอาย
จะแก้ไขไล่ตีขับผีสาง	ให้สิ้นรางควานทับก็กลับหาย
แต่อยู่ห่างอย่างนี้ที่ดีร้าย	จะมุ่งหมายนั้นไม่แน่เหมือนแลดู ฯ
๏ นางตรัสตอบชอบแล้วลูกแก้วแม่	เหมือนช่วยแก้เกียรติยศที่อดสู
แต่ระวังครั้งนี้จะตีงู	มันคงสู้หมอแล้วไม่แคล้วเลย
แม้หลงใหลไปเป็นเช่นพระพี่	แม่สิ้นที่พึ่งแล้วลูกแก้วเอ๋ย
พลางจูบเกล้าเผ้าผมนั่งชมเชย	ชวนเสวยพร้อมพรั่งทั้งธิดา
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพกำชับสั่ง	ให้พร้อมพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พรุ่งนี้เช้าเราจะยกกับลูกยา	ไปลังกาเตรียมกันให้ทันการ ฯ
๏ พวกนายทัพรับสั่งมาบังคับ	กำหนดนับหมู่หมวดตรวจทหาร
ทั้งเสนีพี่น้องสองกุมาร	ต่างเตรียมการพร้อมพรั่งริมฝั่งชล
พอแสงทองส่องฟ้าห้ากษัตริย์	สรงสหัสธาราดังห่าฝน
น้ำกุหลาบอาบองค์ทรงสุคนธ์	ใส่เครื่องต้นตามอย่างต่างต่างกัน
แม้องค์พระมเหสีผู้มียศ	ขึ้นทรงรถพรายเพริศดูเฉิดฉัน
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาวิลาวัณย์	ขึ้นร่วมบัลลังก์รถพระกลดบัง
สุดสาครทรงนิลสินธพ	ทหารครบรักษาทั้งหน้าหลัง
พระน้องทรงสิงห์คะนองลองกำลัง	พลตั้งโห่แห่สังข์แตรเกรียว ฯ
๏ พระพี่น้องกองหน้าพาทหาร	เข้าดงดานแดนดอนสิงขรเขียว
ดำเนินทางทางรถต้องลดเลี้ยว	ดูธงเทียวปลายปลิวเป็นทิวไป
นางโฉมยงองค์พระมเหสี	ทุกข์ทวีไปตามทางหว่างไศล
คิดจะใคร่ได้ดูแต่ภูวไนย	เห็นอะไรอย่างอื่นไม่ชื่นตา
แต่พี่น้องสองศรีบุตรีน้อย	ชะโงกคอยเอื้อมหัตถ์ริมรถา
พอรถเรียงเคียงต้นผลผกา	ชิงกันคว้าหักกิ่งเก็บปริงปราง
ฝูงสาวสรรค์กัลยาพวกข้าหลวง	ต่างหยิบช่วงชิงกันอยู่ชั้นล่าง
ที่หอมรื่นยื่นถวายเจ้านายพลาง	ทั้งสองข้างเหน็บรอบริมขอบรถ
สุดสาครขับม้าพาพระน้อง	เที่ยวเก็บช้องนางหาบุปผาสด
เก็บกระถินอินจันข้างบรรพต	มาริมรถให้พระน้องสองบังอร
แล้วอ้อมทางกลางป่ามาหน้าทัพ	ให้เร่งขับพลเดินเนินสิงขร
ครั้นพลบค่ำทำพลับพลาพนาดร	ประทับนอนรุ่งทวีปแล้วรีบไป ฯ
๏ ถึงดงตาลด่านกลางขุนนางพร้อม	ต่างนบน้อมนางกษัตริย์ตรัสปราศรัย
ประทานทรัพย์เสื้อผ้าแล้วคลาไคล	เสด็จไปถึงเขาเจ้าประจัญ
เห็นปืนรายค่ายคูประตูด่าน	ป้อมปราการแม้นเหมือนหนึ่งเขื่อนขัณฑ์
ยังตีได้ไม่ข้ามถึงสามวัน	สติปัญญาเลิศประเสริฐชาย
ควรหรือหลงงงงวยไปด้วยหญิง	น่าแค้นจริงเป็นเจ้าชู้ไม่รู้หาย
นางหึงหวงง่วงหงิมไม่ยิ้มพราย	จนเบี่ยงบ่ายตรัสบัญชาให้คลาไคล
ออกจากเขาเจ้าประจัญเสียงครั่นครึก	เข้าดงลึกแดนด่านห้วยธารไศล
เป็นป่าหลวงจวงจันทน์พรรณดอกไม้	ทั้งเปลือกใบรากหอมมีพร้อมเพรียง
พฤกษาดอกออกช่อลอออ่อน	แย้มเกสรภู่ผึ้งหึ่งหึ่งเสียง
ที่จอมเขาสาวหยุดพุดพุมเรียง	ลำพักเคียงขอนดอกออกระย้า
นางโฉมยงทรงรถอดไม่ได้	เด็ดดอกไม้มาพลางข้างรถา
ให้ลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	จนพ้นป่าไม้หอมตรอมฤทัย
ออกทุ่งกว้างทางเลี่ยนเตียนตะล่ง	พออัสดงเดือนกระจ่างสว่างไสว
รีบเดินพลจนรุ่งถึงกรุงไกร	ไปค่ายใหญ่ที่ตั้งล้อมลังกา ฯ

ตอนที่ ๓๙
นางสุวรรณมาลีมีสารตัดพ้อ
๏ พอข้าเฝ้าเจ้าพราหมณ์ทั้งสามทัพ	มาคอยรับอภิวันท์ด้วยหรรษา
ทูลเชิญพระมเหสีให้ลีลา	ขึ้นพลับพลาที่องค์พระทรงยศ
แท่นสุวรรณบรรจงที่ทรงเสวย	เหมือนอย่างเคยพร้อมพรั่งอยู่ทั้งหมด
พระบุตรีพี่น้องสองโอรส	อยู่ชั้นลดใกล้พระชนนี ฯ
๏ นางออกนั่งยังหน้าพลับพลาโถง	ท้องพระโรงทิวทุ่งริมกรุงศรี
แสนรำลึกตรึกตราถึงสามี	จะอยู่ที่ห้องไหนหนอในวัง
เขม่นจิตคิดหึงคำนึงนึก	หรืออยู่ตึกแต้มทองที่สองหลัง
เฝ้าคลึงเคล้าเช้าค่ำแต่ลำพัง	ยิ่งแค้นคั่งเคืองขืนกลืนน้ำตา
จึงเอื้อนอรรถตรัสถามความพี่เลี้ยง	อยู่พร้อมเพรียงไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พวกฝรั่งยังไม่แจ้งแห่งเรามา	จะพูดจาคิดอ่านประการใด ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์พร้อมน้อมนอบตอบสนอง	แล้วแต่ต้องพระปัญญาอัชฌาสัย
ด้วยเผ่าพงศ์วงศ์วานการข้างใน	อันพวกไพร่พรั่นพระราชอาชญา
นางเห็นจริงนิ่งตรึกจารึกสาร	คิดว่าขานเขียนความตามประสา
ฉบับหนึ่งถึงกษัตริย์ภัสดา	แล้วตีตราพับปิดผนิดดี
ฉบับสองถึงละเวงวัณฬาราช	เนื้อความพาดถึงผการำภาสะหรี
ฉบับสามถามนุชาด้วยปรานี	ฉบับสี่ให้โอรสยศไกร
เลือกแต่งนางช่างพูดเป็นทูตถือ	นำหนังสือศุภสารไปขานไข
มีเครื่องยศงดงามตามข้างใน	พวกสาวใช้เชิญตามให้งามยศ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์จัดรถาแห่หน้าหลัง	ทั้งแตรสังข์ตามธรรมเนียมตระเตรียมหมด
แล้วเชิญพานสารตั้งบัลลังก์รถ	มีกลิ้งกลดชุมสายถือรายเรียง ฯ
๏ ฝ่ายนารีที่เป็นทูตช่างพูดเพราะ	จะทะเลาะชาวลังกากินยาเสียง
มาแต่เมืองเครื่องหอมมีพร้อมเพรียง	ขึ้นนั่งเตียงแต่งตัวให้ยั่วยวน
ตั้งคันฉ่องส่องหวีเกศีเส้น	มีขนเม่นน้อยน้อยสอยสงวน
ไรจุกดิบกริบผมพอสมควร	เอาแป้งนวลผัดหน้าด้วยมาไกล
นุ่งลายอย่างช่างจีบกลีบสลับ	ห่มสีทับทิมทองดูผ่องใส
แล้วทูลลาพาเหล่านางสาวใช้	เดินออกไปที่รถาขึ้นหน้ารถ
พวกเกณฑ์แห่แตรสังข์ประดังเสียง	เครื่องสูงเคียงกรรชิงทั้งกลิ้งกลด
สาวใช้นางย่างเยื้องเชิญเครื่องยศ	พลางแห่รถข้ามทุ่งเข้ากรุงไกร
ถึงประตูบูรีที่ประทับ	จึงหยุดยับยั้งแจ้งแถลงไข
แล้วบอกกล่าวข่าวสารท่านข้างใน	เร่งทูลให้ทราบความตามสำเนา ฯ
๏ นายประตูรู้จำเอาคำสั่ง	ไปในวังเล่าตามเนื้อความเขา
พวกท้าวนางต่างว่าฉาวแล้วชาวเรา	รีบเข้าเฝ้าทูลแถลงแจ้งกิจจา
บัดนี้พระมเหสีผู้มียศ	กับโอรสบุตรีมียศถา
เสด็จตามข้ามฝั่งมาลังกา	อยู่พลับพลาพลพร้อมล้อมพระองค์
แต่งสตรีมีชื่อมาสื่อสาร	จะว่าขานข้อความตามประสงค์
แม้รับเฝ้าก็จะเข้ามาเฝ้าองค์	มิรับคงจะเข้ามาไม่ช้าที ฯ
๏ พระอภัยให้หาน้องกับโอรส	มาพร้อมหมดทั้งวัณฬามารศรี
พลางปรึกษาว่าคงฉาวแล้วคราวนี้	นางมาลีหล่อนช่างพาลูกมาตาม
จะหวงหึงดึงดื้อถือทิฐิ	เขาแล้วสิใจเพชรไม่เข็ดขาม
เชิญพระน้องลองออกไปบอกความ	ช่วยห้ามปรามให้เขากลับกองทัพไป ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นอายทูลบ่ายเบี่ยง	แต่มาเพียงนี้นั่งยังไม่ไหว
ให้เมื่อยเหน็บเจ็บกายทุกหายใจ	จงโปรดให้สินสมุทรไปพูดจา ฯ
๏ สินสมุทรทรุดหมอบตอบสนอง	ฉันยังย่องไม่ถนัดให้ขัดขา
แต่ทาไพลไม่หายหลายเวลา	พลางนิ่วหน้านวดเพลาเข้ากระบวน ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสินสมุทร	กับหน่อนุชน้องนั้นแกล้งผันผวน
พลางเอนองค์ลงเสียบ้างอย่างประชวร	ทำปวดมวนไม่สร่างครางฮือฮือ ฯ
๏ นางวัณฬาว่าคราวนี้สิ้นที่พึ่ง	เขามาถึงทูนหัวกลัวเขาหรือ
เมื่อเกี้ยวพานทานบนแต่ต้นมือ	ว่าจะถือเพศฝรั่งอยู่ลังกา
เป็นขาดญาติขาดมิตรเหมือนปลิดปลด	ไม่ร่วมรสร่วมชาติศาสนา
เดี๋ยวนี้เขาเอาหนังสือให้ถือมา	ไม่บัญชาทำประชวรแกล้งครวญคราง
หรือจะใคร่ให้หม่อมฉันไปกรานกราบ	โปรดให้ทราบสารพัดไม่ขัดขวาง
จะให้เขาเข้ามาหึงจนถึงปรางค์	ก็ผิดอย่างยิ่งจะช้ำระกำกรม
เป็นอันขาดชาตินี้แล้วชีวิต	ไม่ขอคิดสักเท่าซีกกระผีกผม
แต่เจ็บใจได้ทะนงเพราะหลงลม	นางซบก้มพักตราโศกาลัย ฯ
๏ พระดูนางรางควานให้ลานรัก	ประคองพักตร์ผูกจิตพิสมัย
ปลอบประโลมโฉมละเวงด้วยเกรงใจ	นี่คือใครทิ้งสัตย์เฝ้าขัดเคือง
ทุกวันนี้พี่ก็ว่าเป็นฝรั่ง	ให้ชิงชังชาวชมพูเบื่อหูเหือง
แต่เขารื้อดื้อดึงมาถึงเมือง	ให้มีเรื่องสารามาพาที
จึงสู้นิ่งชิงชังไม่ฟังสาร	เพราะขี้คร้านพบปะสละหนี
ยังโกรธเกรี้ยวเขี้ยวเข็ญไม่เห็นดี	จะให้พี่คิดอ่านประการใด
ดวงสมรสอนสั่งมั่งสิเจ้า	จะขับเขาหรือจิตจะคิดไฉน
อันตัวพี่นี้ไม่ห้ามจะตามใจ	ว่าอย่างไรคงจะช่วยว่าด้วยกัน ฯ
๏ นางว่าชะพระองค์ช่างทรงสัตย์	ไม่อาจขัดแต่งแก้ให้แปรผัน
ถ้ามิเลี้ยงเที่ยงแท้แน่กระนั้น	ให้สาวสรรค์ไปเอาสารมาอ่านฟัง
จึงตัดรอนค่อนว่าให้สาหัส	แม้ขืนขัดขู่ขับให้กลับหลัง
เมื่อหวงหึงถึงหม่อมฉันดันทุรัง	ก็ไม่ฟังจะขอฝากฝีปากไป ฯ
๏ พระพลอยว่าถ้าสู้สองต่อสอง	คงแพ้น้องมั่นคงไม่สงสัย
จะฟังคำทำตามน้องทรามวัย	ให้ใครไปรับสารมาอ่านดู ฯ
๏ นางรับรสพจมานพระผ่านเกล้า	จึงสั่งเถ้าแก่ว่าน่าอดสู
ช่วยพาเหล่าสาวใช้ไปประตู	พูดกับผู้ที่ถือหนังสือมา
ว่ารับสั่งบังคับให้รับสาร	เข้ามาอ่านที่ในวังด้วยกังขา
เถ้าแก่รับเสาวนีย์ชลีลา	แล้วเรียกข้าหลวงออกไปนอกวัง
เห็นรถทรงราชสารทหารแห่	อยู่เซ็งแซ่ซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
จึงบอกทูตพูดเสียงสำเนียงดัง	มีรับสั่งให้มาถามตามโบราณ
ว่าสารามาเดี๋ยวนี้กี่ฉบับ	โปรดให้รับไปปราสาทราชฐาน
ท่านอยู่ทิมริมวังคอยฟังการ	ส่งแต่สารมาให้เราจะเอาไป ฯ
๏ ฝ่ายนารีที่เป็นทูตเห็นพูดผิด	จึงแกล้งคิดเอาให้เก้อเออไฉน
ส่วนสารเจ้าเราแห่มาแต่ไกล	ตามวิสัยกษัตราทุกธานี
ควรหรือใช้ให้ขี้ข้าออกมารับ	ไม่มีเครื่องสำหรับรับสารศรี
ไม่ยำเยงเกรงอาญาฝ่าธุลี	หรือเชื่อดีที่ว่าได้ไว้ในมือ
เจ้าของกูเป็นคู่ราชาภิเษก	ไม่เป็นเอกยิ่งกว่าลังกาหรือ
ชาติฝรั่งฟังเขาพูดเล่าลือ	ว่าด้านดื้อได้มาเห็นเหมือนเช่นมึง
ทั้งเจ้านายหมายสมอารมณ์คิด	จะแกล้งปิดปักกะตูเขารู้ถึง
ไม่ต่ำต้อยน้อยหรือทำดื้อดึง	หรือพวกมึงหมายว่าไม่ใช่เชลย
ไม่แห่รับนับถือหนังสือสาร	ราชการกูเป็นสูญจะทูลเฉลย
หยิบหนังสือถือเอาไปกูไม่เคย	อย่าช้าเลยไปแถลงให้แจ้งความ ฯ
๏ นางฝรั่งคั่งแค้นแสนสาหัส	จะตอบตัดตามติดก็คิดขาม
จึงว่าทูตพูดอะไรฟังไม่งาม	ลิ้นลมลามเหลือตัวไม่กลัวเกรง
อย่าพูดมากปากจะอมส้มไม่ได้	กูมิใช่ชาติเชลยเคยข่มเหง
อย่าประมาทชาติฝรั่งใส่กังเกง	จะเท้งเต้งตัวเปล่าตามเจ้านาย
แล้วหน้าเง้าเข้าในวังกำลังโกรธ	ต่างกล่าวโทษทูลตามความทั้งหลาย
นางโฉมยงทรงทราบที่หยาบคาย	สั่งขรัวนายช่วยประกอบให้ชอบที
จัดพานทองรองสารใส่คานหาม	ให้สมตามยศพระมเหสี
ไม่เคยแห่แต่โบราณสารสตรี	แม้นมันมิให้รับขับมันไป
อีพวกเราเจ้าคารมมีถมอยู่	ออกไปสู้เขาสิวะเป็นไฉน
เจ้าขรัวนายหมายสั่งพวกข้างใน	จัดวอใหม่ผูกม่านตั้งพานทอง
แล้วเลือกเหล่าสาวสำอางที่คางเพชร	ไปแก้เผ็ดนางพวกทูตพูดจองหอง
ให้โขลนหามตามแห่มาแซ่ซ้อง	ครั้นถึงร้องเรียกทูตพูดสำทับ
นี่แน่เจ้าชาวผลึกเป็นปึกแผ่น	เครื่องแห่แหนสารศรีมีสำหรับ
ส่งสารามาเถิดเจ้าเรามารับ	หรือไม่ให้จะได้ขับเจ้ากลับไป ฯ
๏ ทูตผลึกฮึกเหิมว่าเริ่มแรก	เจ้าเจ้าแปลกเมืองผลึกแล้วนึกได้
ให้วอทองรองพานเชิญสารไป	พอจะให้ตามอย่างทางโบราณ
แต่พวกเจ้าเหล่านี้อีขี้ข้า	มิเข้ามาอภิวาทราชสาร
ใส่ด้วยบทกฎหมายถึงวายปราณ	เร่งกราบกรานรับพระเสาวนีย์
ฝรั่งรุมทุ่มเถียงขึ้นเสียงแซ่	ตัวถือแต่สารพระมเหสี
เราถือรับสั่งลังกาพระสามี	ไม่ต้องที่คำนับรับสารา
นางทูตเถียงเยี่ยงอย่างแต่ปางก่อน	เจ้านครมีกำหนดด้วยยศถา
นี่ตัวเป็นเช่นแต่ไพร่เจ้าใช้มา	ไม่วันทาโทษมีตีให้ยับ ฯ
๏ นางฝรั่งบ้างก็แพ้บ้างแก้คล้อย	ถึงผู้น้อยก็ต้องทำตามตำรับ
แม้ส่งสารมาเมื่อไรเราได้รับ	จะคำนับหนังสือไม่ถือตัว
นี่ท่านทูตพูดจาชักหน้าเง้า	ดูมัวเมามึนตึงเหมือนหึงผัว
หรือผู้ชายรายเรือเขาเบื่อตัว	ต้องยกครัวข้ามฝั่งมาลังกา
เร็วเร็วเข้าเราจะรับราชสาร	พูดป่วยการเก่งกาจไม่ปรารถนา
บ้างก็ว่าแต่ชั้นสารก็มารยา	ยังมีหน้าอภิเษกเป็นเอกองค์ ฯ
๏ ทูตผลึกฮึกเหิมซ้ำเติมตอบ	จนหิวหอบเสียงแห้งเป็นแป้งผง
คะข้าเจ้าเปล่าทรวงให้ง่วงงง	ชายไม่ปลงจิตหมายเพราะร้ายแรง
จึงอุส่าห์หาหมอขอเสน่ห์	อุปเท่ห์ร้อยแปดยาแฝดแฝง
จนหลงใหลไม่คลาดไม่ขาดแคลง	ถึงปลอมแปลงเปลี่ยนหน้าสารยำ
เป็นผู้หญิงชิงผัวเขายั่วเย้า	เหมือนแกงข้าวขอชิมไม่อิ่มหนำ
ต้องเจ็บอกยกครัวตัวเจ้ากรรม	ต้องระยำยุ่งเก๋เหมือนเทครัว
เราโกรธขึ้งหึงคู่เพราะผู้หญิง	ไม่เหมือนชิงผัวเขาเถียงเจ้าผัว
ไม่อดสูรู้สึกสำนึกตัว	เขาลือชั่วชาติทมิฬลิ้นลังกา
แล้วเชิญสารใส่พานทองประคองตั้ง	พวกฝรั่งบังคมก้มเกศา
รับขึ้นวางกลางวอแล้วรอรา	ต่างตอบว่าฝรั่งนี้ยังมีอาย
เขาขอสู่อยู่กับที่จึงมีผัว	มิใช่ตัวดิ้นรนเที่ยวขวนขวาย
ก็ชายทิ้งหญิงตะกลามเที่ยวตามชาย	ไม่มีอายดอกหรือไรจะใคร่รู้
อันฝรั่งลังกาใครมาเกี้ยว	ก็ผัวเดียวเมียเดียวเจียวทุกคู่
มิฟั่นเฟือนเหมือนเหล่าชาวชมพู	ประเดี๋ยวชู้ประเดี๋ยวผัวดูพัวพัน ฯ
๏ นางทูตตอบชอบอยู่ชมพูภพ	เป็นคู่คบร่วมชีวาจนอาสัญ
ด้วยเมียชู้คู่ความย่อมตามกัน	จึงผูกพันภัสดาด้วยอาลัย
ใครชิงคู่สู้ตามไม่ขามเข็ด	คงแก้เผ็ดมันให้สาเลือดตาไหล
ถึงเสียทองเท่าตัวเสียหัวไป	แต่มิให้เสียผัวสู้ตัวตาย
ดูเยี่ยงเขาชาวลังกาไม่หาผัว	เพราะล้อมรั้วรักเพื่อนซ่อนเงื่อนสาย
แต่เขารู้อยู่ว่าตับเจ้ากลับกลาย	ไม่ง้อชายเชื่อเพื่อนก็เหมือนกัน
จนเมืองอื่นตื่นมาอาสารบ	เจ้าเคยคบทุกทิศไม่บิดผัน
พอพบเห็นเป็นจำนำแล้วกำนัล	นั่นแล้วนั่นนั่นแลเจ้าข้าเข้าใจ
ประเดี๋ยวนี้ที่มาอยู่ชู้หรือผัว	จะออกตัวหรือจะปิดคิดไฉน
หรือผูกขาดมาดหมายไม่ขายใคร	ไม่อายใจเจ้าของบ้างหรือนางงาม ฯ
๏ พวกฝรั่งสั่งลำว่าน้ำหน้า	มันจะมาแก้เผ็ดไม่เข็ดขาม
เที่ยวหึงหวงล่วงว่าเป็นบ้ากาม	ไยมิล่ามเชือกผัวของตัวไว้
ทั้งผู้ดีขี้ข้าก็หน้าแห้ง	ออกเต้นแร้งเต้นกาเลือดตาไหล
ทะเลาะพลางนางฝรั่งเข้าวังใน	ตามกันไปปรางค์มาศปราสาททอง
จึงเชิญพานสารศรีทั้งสี่ฉบับ	ขึ้นคำนับบาทมูลทูลฉลอง
แล้วเล่าความตามพูดทูตเป็นรอง	นางยิ้มย่องหยิบสารบนพานมา
มีตรานอกบอกตรงขององค์นั้น	สารสำคัญจะใคร่ฟังที่กังขา
จึงแจกไปให้โอรสอนุชา	แล้ววัณฬาถวายองค์พระทรงธรรม์
แต่ของนางวางไว้ยังไม่อ่าน	เห็นจะพานเผ็ดร้อนค่อยผ่อนผัน
พระอภัยได้สารทรงอ่านพลัน	ว่าหม่อมฉันอภิวาทบาทมูล
คอยเสด็จเจ็ดปีเข้านี่แล้ว	จะกวาดแผ้วไพรินให้สิ้นสูญ
ชาวชมพูสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	ได้เพิ่มพูนพึ่งพาพระบารมี
เหตุไฉนไม่กลับทัพทหาร	คืนไปผ่านพิภพอยู่ชมพูศรี
พระศาสนาสามัญทุกวันนี้	ก็ไม่มีใครบำรุงให้รุ่งเรือง
พฤฒามาตย์ราษฎรเดือดร้อนสิ้น	อกแผ่นดินจะเป็นบ้าฟ้าจะเหลือง
ทั้งประเทศเขตแดนให้แค้นเคือง	ก็เพราะเรื่องรบพุ่งกรุงลังกา
เดี๋ยวนี้พระจะมาอยู่กับชู้ชื่น	เหมือนกับฟื้นโลกธาตุศาสนา
อันลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	กับสุดสาครเศร้าทุกเช้าเย็น
ทูลกระหม่อมจอมทวีปประทีปแก้ว	มาลับแล้วก็ไม่มีที่จะเห็น
แม้ตัดชาติขาดเสร็จเด็ดกระเด็น	ใครจะเป็นปิ่นกษัตริย์ในปัถพี
จึงออกแขกแบกหน้าตามมาเฝ้า	แม้โปรดเกล้ากลับไปอยู่ชมพูศรี
โอรสาข้าพระบาทราชบุตรี	จะได้มีผาสุกสิ้นทุกคน
อันครั้งนี้มิกลับไม่นับเนื้อ	จะถือเชื้อชาติหญิงในสิงหล
โปรดประทานผลาญชีวิตให้วายชนม์	จึงจะพ้นเคืองขัดพระหัทยา
แม้ชีวีมีอยู่เป็นผู้หญิง	สุดจะทิ้งทูลเกศพระเชษฐา
ถ้าตัวตายหมายจะฝังไว้ลังกา	แม้เมตตาแล้วจงกลับกองทัพไป ฯ
๏ พระทรงอ่านสารสิ้นถวิลหวัง	จะกลับหลังแล้วพะวงให้หลงใหล
เห็นโฉมยงองค์ละเวงยิ่งเกรงใจ	ถอนฤทัยเศร้าทรวงให้ง่วงงง ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นก็อ่านสารอักษร	ว่าอวยพรภูวนาถดังราชหงส์
ควรสิงสู่คูหารักษาองค์	หรือมาหลงแกมกาที่สาธารณ์
นางห้ามแหนแสนสนมในรมจักร	ล้วนอุดมสมศักดิ์อัครฐาน
มาคบหาทาสีสตรีพาล	ไม่สงสารอัคเรศเกษรา
แรกพระองค์ลงเรือมารบด้วย	หมายจะช่วยชูเดชพระเชษฐา
ยังมิหนำซ้ำมาจัดให้นัดดา	เสวยฝาหรั่งพลอยอร่อยใจ
จะอยู่จริงทิ้งเพศประเทศถิ่น	ไม่ถือศิลเสียแล้วหรือมาถือไสย
ขอทราบความตามประสงค์จำนงใน	จะบอกไปรมจักรนัครา ฯ
๏ พอจบคำรำลึกนึกขึ้นได้	ตกพระทัยกลัวจะขาดพระศาสนา
นึกประเดี๋ยวเฉียวฉุนด้วยคุณยา	รักรำภาพูดแก้ที่แผลเป็น
พี่สุวรรณมาลีนี้ขี้หึง	สักหน่อยหนึ่งก็จะนำมาทำเข็ญ
แต่พวกเรานี้วิสัยเขาใจเย็น	หึงไม่เป็นปากก็หง่อยดังหอยปู ฯ
๏ นางรำภาว่าแต่ศรีพี่สะใภ้	ยังเสียวไส้เหลือแล้วถึงแก้วหู
แม้นงลักษณ์อัคเรศสังเกตดู	จะข่มขู่ให้ช้ำระกำตรม
คงออกฉาวคราวนี้ไม่ลี้ลับ	จะสมกับตรัสไว้หรือไม่สม
พระตอบคำร่ำว่าอย่าปรารมภ์	มิให้ข่มเหงเราชาวลังกา ฯ
๏ สินสมุทรคลี่สารออกอ่านมั่ง	ว่าแม่ตั้งแต่จะคอยละห้อยหา
จึ่งพาน้องสองพระอนุชา	ติดตามมาหมายจะพบประสบกัน
เห็นแต่พ่อหน่อนาถแล้วชาตินี้	จะเผาผีมารดาเมื่ออาสัญ
จะปลูกฝังตั้งจิตคิดทุกวัน	ให้สืบพันธุ์พงศ์กษัตริย์สวัสดี
ที่ควรคู่สุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	แม่หมายจัดไว้เป็นเอกภิเษกศรี
อย่าปนแปดแพศยาหญิงกาลี	จะราคีขัดข้องไม่ต้องการ
เอ็นดูแม่แต่ให้สมอารมณ์หวัง	ได้ปลูกฝังฟักฟูมเป็นภูมิฐาน
เข้าอยู่วังลังกาก็ช้านาน	มาหามารดามั่งจะนั่งคอย ฯ
๏ พออ่านสิ้นสินสมุทรสุดสังเวช	น้ำพระเนตรหยดเหยาะลงเผาะผอย
สงสารน้องสองสุดานุชาน้อย	พากันพลอยเหนื่อยยากลำบากมา
กลับรู้สึกนึกคิดผิดทุกสิ่ง	มารักหญิงยาแฝดแพศยา
ลุกขยับกลับใจจะไคลคลา	นางผกากุมพระหัตถ์สะบัดมือ
ครั้นเห็นหน้ายามนต์เข้าดลจิต	ให้กลับคิดรักใคร่ทำไขสือ
จะไปห้องน้องนุชเฝ้าฉุดมือ	แล้วก็รื้อหมอบกรานแอบม่านบัง ฯ
๏ นางยุพาว่าหม่อมฉันเห็นกันแสง	นึกว่าแปลงเปลี่ยนสัตย์พลัดเป็นถัง
พระราชสารมารดาฉันน่าฟัง	จะปลูกฝังฝากผีพิรี้พิไร
จะหาคู่สุริย์วงศ์พระองค์เอก	อภิเษกปีนี้หรือปีไหน
เมื่อไรจ๊ะพระเจ้าพี่ฉันดีใจ	ที่ตรัสไว้เห็นจะกลายเมื่อปลายมือ ฯ
๏ สินสมุทรยุดหยอกบอกว่านี่	มิใช่พระมเหสีของพี่หรือ
คนเขารู้อยู่ทั้งเมืองออกเลื่องลือ	คือหล่อนชื่อแม่ยุพาพะงางอน
รูปก็งามนามก็เพราะฉอเลาะเหลือ	แก้มก็เจือจันทน์จรุงปรุงเกสร
แต่ว่าเขาชาวฝรั่งนะบังอร	นางคมค้อนขวยเขินสะเทินที ฯ
๏ นางละเวงเกรงความจะหยามหยาบ	แต่อยากทราบทรงอ่านดูสารศรี
ว่าโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	เจริญราชไมตรีนีฤมล
ถึงโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	กษัตริย์ชาติเชื้อหญิงในสิงหล
เหมือนจามรีที่รู้จักรักษ์สกนธ์	ไม่แปดปนต่างภาษาเป็นราคี
ไปรบพุ่งกรุงผลึกเป็นศึกสู้	คนเขารู้เฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ได้ภิเษกเอกฉัตรสวัสดี	หรือไม่มีการเมืองให้เลื่องลือ
ทั้งลูกสาวบ่าวไพร่ได้ภิเษก	ร่วมเสวกฉัตรเดียวกันเจียวหรือ
ล้วนรุ่นราวสาวทึนทึกได้ฝึกปรือ	เป็นชักสื่อสายสนล้วนคนเคย
ร้อยภาษามาประชุมล้วนหนุ่มแน่น	ไม่เป็นแก่นสารปละสละเฉย
เดี๋ยวนี้ปะพระอภัยกระไรเลย	เธอช่างเชยชอบเชิงละเลิงลืม
สมคะเนเทครัวเข้ามั่วสุม	เป็นรักรุมรวมรักเฝ้าปลักปลื้ม
เที่ยวชิงรักหักดิบไม่หยิบยืม	จะทำลืมเสียแล้วหรือด้วยถือตัว
ธรรมดานารีผู้ดีไพร่	เมียน้อยไหว้กราบเขาเจ้าของผัว
นี่เห็นถูกหยูกยาหูตามัว	จึงตั้งตัวสูงเสริมเห็นเหิมฮึก
อันเป็นหญิงชิงคู่เขาชูชื่น	เหมือนกล้ำกลืนของสำลักมักสะอึก
ช่วยเตือนใจให้จำรู้สำนึก	จงตรองตรึกรับพระเสาวนีย์
แม้คิดทราบบาปบุญที่คุณโทษ	อย่าตอบโกรธกราบประณตบทศรี
จะไว้หน้าตามประสาเป็นนารี	ถ้าเกินดีก็จะได้ผิดใจกัน ฯ
๏ นางฟังเรื่องเคืองคำชุบน้ำฉีก	ช่างตีปีกค่อนขอดยอดขยัน
แล้วทูลองค์ทรงยศประชดประชัน	เขาว่าฉันชิงผัวไม่กลัวเกรง
พระผ่านเกล้าเล่าก็ตรัสให้สัตย์ไว้	ว่ามิให้ชาวผลึกฮึกข่มเหง
เดี๋ยวนี้เล่าเขาก็ขืนมาครื้นเครง	แม้มิเกรงภูวไนยก็ไม่ลด
จะตอบต่อข้อความให้งามหน้า	ให้เลือดตาตกเผาะเหยาะเหยาะหยด
น้อยหรือชะจะให้ไปไหว้ประณต	มาไว้ยศยังกะว่าเป็นข้าไท
นี่เนื้อเคราะห์เพราะพระองค์จึงหลงถ้อย	ต้องเป็นน้อยนึกน่าน้ำตาไหล
จะออกโอษฐโปรดปรานประการใด	จะกลับไปหรือจะอยู่พระภูธร ฯ
๏ พระว่าพี่นี้ไม่เข้ากับเขาดอก	เขามันนอกรีตฝรั่งไม่ฟังสอน
เฝ้ารบกวนจวนจะแก่ยิ่งแง่งอน	เจ้าคิดค่อนขอดว่าให้สาใจ
พี่จะทำคำตัดสลัดสละ	ไม่ปนปะเป็นมิตรพิสมัย
แล้วสั่งพระอนุชาพากันไป	คิดแก้ไขคำตอบให้ชอบเชิง ฯ
๏ พระรับรสพจนาทั้งอาหลาน	ตาลีตาลานลืมองค์ด้วยหลงเหลิง
ต่างเข้าห้องทองบรรทมภิรมย์เริง	นางรู้เชิงชวนชิดสนิทใน ฯ
๏ ฝ่ายนางพวกช่างพูดทูตผลึก	ต่างเหิมฮึกมาพลับพลาที่อาศัย
ทูลแถลงแจ้งความนางทรามวัย	เหมือนดังได้ด่าฝรั่งแล้วบังคม ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลียินดีด้วย	ข้าหลวงช่วยด่าว่าให้สาสม
โปรดประทานส่านสุหรัดแล้วตรัสชม	เจ้าคารมรู้หึงให้ถึงใจ
จะคอยฟังครั้งนี้อีฝรั่ง	มันจะตั้งปึ่งชาว่าไฉน
นางนึกแค้นแสนขัดหัดสาวใช้	ให้เข้าใจหึงผัวทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	ปิ่นนิกรเกศหญิงในสิงหล
ไม่เคยทราบหยาบคายซังตายทน	ยิ่งอั้นอ้นโอ้ว่ากรรมช่างจำเป็น
ประดาเสียเมียน้อยนี่ร้อยชาติ	เป็นอันขาดไม่ขอคบก็พบเห็น
ความเจ็บแสบแทบพาเลือดตากระเด็น	ถ้าใครเป็นเช่นข้าจะว่าจริง
เมื่อคราวชื่นกลืนฉ่ำดังน้ำวุ้น	คราวเฉียวฉุนเช่นกับยามหาหิงคุ์
เจ็บคารมคมปากเหมือนทากปลิง	เขาว่าชิงผัวเขาให้เราอาย
แต่ความในใจจริงก็ชิงเขา	เนื้อความเรามันจึงเสียเขาเบี้ยหงาย
จะเกลื่อนกลบทบทับให้กลับกลาย	พอแก้อายหมู่อำมาตย์ราษฎร
จึงคิดทำคำตอบประกอบแก้	ให้เป็นแต่ไฟสุขุมเหมือนสุมขอน
แล้วแอบองค์ทรงฤทธิ์คิดชะอ้อน	ทรงอักษรตอบประทานหม่อมฉานชม ฯ
๏ พระอภัยใจปลื้มไม่ลืมอิ่ม	แต่เฝ้าชิมเชยชิดสนิทสนม
เสนหาพาเหิมเคลิ้มอารมณ์	รู้สึกสมประดีกลับจับกระดาน
ประดิษฐ์คำทำร่างให้นางชอบ	เป็นความตอบตัดรักหักประหาร
นางแต่งแต้มแซมซ้ำคำประจาน	พระโปรดปรานเขียนความให้ตามใจ
จนเสร็จสรรพพับส่งให้นงลักษณ์	ประคองพักตร์เชยชิดพิสมัย
พูดภาษาฝรั่งช่างพิไร	เฝ้าลูบไล้เลียมรักสะพักพิง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอนุชาเวลาค่ำ	ยิ่งรักรำภาสะหรีด้วยผีสิง
นางนั่งแนบแอบชะอ้อนเฝ้าวอนวิง	แม่โปรดจริงพระจงทำคำสารา
ให้สมตรัสตัดให้ขาดทั้งญาติมิตร	จะสนิทถนอมรักให้หนักหนา
พระเขียนความตามคำให้รำภา	แล้วตรัสว่าพี่ก็ปละสละทิ้ง
แต่รู้จักรักรู้มีชู้สาว	ที่รุ่นราวคราวกันสักพันหญิง
พี่รักเขาเล่าก็มีอยู่ที่จริง	แต่ไม่ยิ่งยอดอย่างนางรำภา
ถึงสมบัติพัสถานการอื่นอื่น	ก็ไม่ชื่นเหมือนปรางนางซ้ายขวา
พลางยิ้มยวนชวนชิดแนบนิทรา	จนเบื่อว่าอัศจรรย์ทุกวันคืน ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรก็สุดหลง	เขายุยงสารพัดไม่ขัดขืน
รักยุพาฝรั่งดังจะกลืน	ในกลางคืนคิดทำคำสารา
ชอบใจนางอย่างไรก็ไม่ขัด	เป็นความตัดเผ่าพงศ์พระวงศา
แล้วเขียนอ่านทานสอบชอบอัชฌา	ให้ยุพาพับปิดผนิดเนียน ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางนางผการำภาสะหรี	เอาสารศรีสองพระองค์ที่ทรงเขียน
มาถวายนางวัณฬาหน้ามนเทียร	ไม่ติเตียนคำตอบชอบพระทัย
จึงสั่งนางเถ้าแก่อย่าแห่แหน	เป็นตอบแทนทางความตามวิสัย
บอกขุนนางข้างหน้าให้ม้าใช้	เอาไปให้กองทัพแล้วกลับมา ฯ
๏ เถ้าแก่น้อมพร้อมคำนับแล้วรับสาร	ประคองพานเยื้องย่างไปข้างหน้า
บอกสนมกรมวังสั่งกิจจา	เร่งจัดม้าใช้ไปให้กองทัพ ฯ
๏ ฝ่ายม้าใช้ได้หนังสือถือรับสั่ง	เผ่นขึ้นหลังพาชีเตือนตีขวับ
ม้าก็เต้นเผ่นน้อยซอยยับยับ	มาถึงทัพเล่าแถลงแจ้งกิจจา
ให้สารศรีสี่ฉบับแล้วกลับหลัง	มาเวียงวังแจ้งความตามประสา
ฝ่ายพวกพ้องกองทัพรับสารา	มาวันทาทูลองค์นางนงคราญ ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ให้เคืองขัดในวิญญาณ์ไม่ว่าขาน
สั่งเสนาอาลักษณ์พนักงาน	จงอ่านสารสินสมุทรสุดอาลัย ฯ
๏ อาลักษณ์รับอภิวาทราชสาร	พลางคลี่อ่านจะแจ้งแถลงไข
ว่าสารทรงองค์โอรสยศไกร	ให้ทราบใต้ฝ่าพระบาทมาตุรงค์
มาอยู่วังลังกาอาณาจักร	ได้คู่รักร่วมอารมณ์สมประสงค์
พระบุตรีศรีสวัสดิ์ขัตติยวงศ์	พอสมพงศ์สมพักตร์ศักดิ์ตระกูล
อันพงศ์เผ่าที่อยู่ชมพูทวีป	จนสิ้นชีพสิ้นชาติเป็นขาดสูญ
ไม่นับเนื้อเชื้อวงศ์พงศ์ประยูร	จึงจำทูลเสียให้เสร็จสำเร็จการ
ขอเชิญกลับเสียเถิดประเสริฐกว่า	แม้อยู่ช้าเห็นจะฉาวจนร้าวฉาน
ถ้ารักองค์จงเหือดที่เดือดดาล	อย่าก่อการเกินไปจะได้อาย ฯ
๏ พอจบคำช้ำจิตผิดสังเกต	น้ำพระเนตรหลั่งไหลพระทัยหาย
สินสมุทรสุดสุภาพไม่หยาบคาย	นี่ดีร้ายอีฝรั่งสิ้นทั้งนั้น
โอ้ลูกเอ๋ยเลยหลงลืมวงศ์ญาติ	เหมือนตัดขาดเกศาแม่อาสัญ
สะอื้นร่ำพร่ำว่าแล้วจาบัลย์	อุสาห์กลั้นกลัวจะขาดราชการ ฯ
๏ จึงให้อ่านสารศรีสุวรรณราช	ว่าอุปราชลังกามหาสถาน
แจ้งพี่นางต่างมีรสพจมาน	ด้วยหม่อมฉานฉุนคิดอนิจจัง
ชาวชมพูทั้งบูรีไม่มีสัตย์	สบถสะบัดเสียประเดี๋ยวไม่เหลียวหลัง
ทั้งถือผิดคิดรังเกียจให้เกลียดชัง	ฝ่ายฝรั่งถือศิลสิ้นทุกคน
มีผัวเดียวเมียเดียวไม่เลี้ยวลด	ไม่โป้ปดลวงล่อคิดฉ้อฉล
จึงมาอยู่สู่สุขสิ้นทุกคน	ไม่กังวลวงศ์ญาติเป็นขาดกัน
เขาจะตรงลงนรกที่หมกไหม้	ฉันจะไปสู่สถานพิมานสวรรค์
จึงตัดเสียเมียลูกไม่ผูกพัน	เป็นขาดกันแล้วอย่าอ้างเหมือนอย่างเคย ฯ
๏ พอจบเรื่องเคืองขัดจึงตรัสว่า	แม่เกษราแม่อรุณแม่คุณเอ๋ย
อยู่หาไหนไม่มาฟังเธอมั่งเลย	ลูกไม่เคยสุดขืนกลืนน้ำตา
จะเก็บไว้ให้ฟังสิ้นทั้งสอง	จะได้ร้องไห้รักให้หนักหนา
แล้วอ่านสารสำคัญของวัณฬา	เจ้าลังกาปิ่นเกศนิเวศน์วัง
มาถึงพระมเหสีบุรีผลึก	อย่าเหิมฮึกหึงสาเป็นบ้าหลัง
ก็ย่อมรู้อยู่ทุกสิ่งที่จริงจัง	เพราะเพลี่ยงพลั้งลึกซึ้งต้องถึงตัว
มิใช่ข้าหาสัดจองไปท่องเที่ยว	ถึงน้ำเขียวขึ้นบนเกาะเที่ยวเสาะผัว
คิดความหลังมั่งเถิดเจ้าอย่าเมามัว	ตัวของตัวเมื่อเป็นสาวก็ฉาวลือ
อุศเรนพี่ของเราขอเจ้าได้	เจ้ามิใช่มเหสีพระพี่หรือ
กลับมีชู้สู่ผัวไม่กลัวมือ	ยังจะถือตัวดีหรือพี่สะใภ้
ว่าชิงผัวชั่วช้าส่วนฆ่าผัว	มันไม่ชั่วมั่งดอกหรือถือไฉน
จนเกิดยุครุกรบทั้งภพไตร	ก็เพราะใครเล่าขานางมาลี
แพศยาฆ่าคู่เขารู้ทั่ว	ไปลักผัวนางผีเสื้อลงเรือหนี
ส่วนตัวแสนแค้นว่าข้าชิงสามี	ส่วนฆ่าพี่เขาสิไม่ให้เขาแค้น
พระทรงยศอดสูมิอยู่ด้วย	ยังแร่รวยลามล่วงมาหวงแหน
แต่ผัวนางข้างหนึ่งก็หึงแทน	เจ้ามันแสนสันทัดได้หัดปรือ
มาตามเก้อเธอก็ไม่ออกไปหา	จะให้ข้าอุ้มพระองค์ไปส่งหรือ
มาโกรธาหน้ามืดทำฮืดฮือ	ยังด้านดื้อว่าเป็นผัวไม่กลัวอาย
จงมาขุดอุศเรนไปเป็นคู่	พระนี้ชู้มิใช่ผัวอย่ามัวหมาย
สงสารเจ้าเปล่าเปลี่ยวอยู่เดียวดาย	แม้เป็นชายจะช่วยโลมนางโฉมงาม
ให้หายเหือดเดือดดิ้นถวิลสวาท	เป็นพระราชสามีอยู่ที่สาม
มิใช่เช่นเป็นเชลยไม่เคยลาม	ยิ่งหยาบหยามยิ่งจะซ้ำระยำยับ
เหมือนหยั่งน้ำเห็นปลิงจริงนะเจ้า	นัยน์ตาเขาลืมได้มิใช่หลับ
พี่มาลีศรีผลึกกินลึกลับ	อย่าให้น้องต้องขับจงกลับไป ฯ
๏ พอสารจบสบเจ็บให้เหน็บแน่น	ยิ่งแสนแค้นดังเขาเชือดเอาเลือดไหล
มันเติมแต้มแนมเหน็บน่าเจ็บใจ	ชะกระไรหนอกระนี้อีละเวง
เห็นผัวรักซักถามเอาความหลัง	กระทบกระทั่งทับถมจะข่มเหง
ทะเลาะเราเจ้าผัวไม่กลัวเกรง	มันชั่วเองว่าเขาเป็นเหมือนเช่นตัว
ชะได้เชือดเลือดเนื้อเถือเป็นชิ้น	กูจะกินเสียจริงจริงอีชิงผัว
มาอ้างความสามสองให้หมองมัว	เขารู้ทั่วตัวของมันสักพันชาย
แล้วให้อ่านสารองค์พระทรงเดช	จะโปรดเกศอนุกูลหรือสูญหาย
แต่เพียงนี้นี่ก็เบื่อเหลือละอาย	จะได้ตายเสียให้แล้วได้แคล้วกัน
พนักงานอ่านเนื้อความออกตามเรื่อง	พระมิ่งเมืองจอมลังกามหาสวรรย์
ด้วยทราบตามความขำที่สำคัญ	นางสุวรรณมาลีที่มีคาว
เหมือนเต่าใหญ่ไข่ปิดให้มิดหลุม	จะคุ้ยขุมขุดรื้อออกอื้อฉาว
ยังมิหนำซ้ำแล่นข้ามแดนดาว	มาว่ากล่าวนางละเวงไม่กรงกลัว
จะกรวดน้ำคว่ำขันไม่พลันคบ	มิขอพบขอเห็นไม่เป็นผัว
มีลูกเต้าเฒ่าแก่ก็แต่ตัว	ใจยังมัวเหมือนหนึ่งว่าสิบห้าปี
ข้ารับแพ้แต่เมื่ออยู่ชมพูภพ	ยังตามรบกวนอีกต้องหลีกหนี
เป็นขาดเด็ดเสร็จสั่งเสียครั้งนี้	เดือนแปดปีวอกวันจันทร์ข้างแรม
เรื่องสารศรีนี้แหละคือหนังสือหย่า	อย่ามาว่าปรายเปรียบดูเฉียบแหลม
ถ้ารักตัวกลัวเจ็บอย่าเหน็บแนม	ขืนลอมแลมแล้วจะอายเมื่อปลายมือ
เจ้าครองกรุงรุ่งเรืองเป็นเมืองเอก	อภิเษกตัวใหม่ไม่ได้หรือ
พอจบคำช้ำใจดังไฟฮือ	เห็นสุดมือไม่มีใครอาลัยแล
ไหนจะช้ำคำนางละเวงเล่า	ทั้งผ่านเกล้าเล่าก็หย่าไม่แยแส
จะพึ่งที่ศรีสุวรรณก็ผันแปร	เคยเห็นแต่สินสมุทรก็หลุดลอย
ยิ่งแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าสังเวช	น้ำพระเนตรหยดเหยาะลงเผาะผอย
สุดจะทรงองค์นั่งกำลังน้อย	กำสรดสร้อยซวนซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายบุตรีพี่น้องสองโอรส	พลอยกำสรดเซ็งแซ่เข้าแก้ไข
ทั้งแสนสาวท้าวนางพวกข้างใน	ร้องเรียกให้หมอบดโอสถเร็ว
หมอผู้หญิงวิ่งออกมานอกม่าน	หลงนวดท่านตาหมอหลอจนคอเหลว
หมอเพชรคงหลงคั้นตามบั้นเอว	ข้าหลวงเลวร้องหวีดกราดกรีดเกรียว ฯ
๏ ครั้นฟื้นองค์นงลักษณ์อัคเรศ	พูนเทวษหวั่นไหวอาลัยเหลียว
เหมือนสิ้นเหล่าเผ่าพงศ์อยู่องค์เดียว	ยิ่งเปล่าเปลี่ยวในใจให้วังเวง
ดูเวียงวังลังกายิ่งพาแค้น	จะทดแทนเสียให้สมที่ข่มเหง
ถึงชีวันบรรลัยก็ไม่เกรง	อีละเวงจะให้ยับลงกับมือ
ถึงแม้ว่าสามีจะมิเลี้ยง	ให้แท้เที่ยงเถิดไม่ฟังแต่หนังสือ
จะสู้ตายวายชนม์ให้คนลือ	คงจะดื้อเข้าไปถึงในวัง
ขอประสบพบองค์พระทรงยศ	สองโอรสช่วยกำกับเป็นทัพหลัง
มิให้เราเข้าไปก็ไม่ฟัง	จะรบพังปากประตูเข้าบูรี
อีสาวใช้ไปช่วยด้วยให้หมด	ให้ลือยศหญิงผลึกไม่นึกหนี
ได้เห็นหน้าข้ากับเจ้ากันคราวนี้	แม้ใครมีชัยชนะกูจะเลี้ยง
นางสาวใช้ใหญ่น้อยพลอยประจบ	จะตีตบอีฝรั่งมันชั่งเถียง
ต่างจีบปากอยากทะเลาะให้เพราะเพรียง	มาหมอบเมียงพร้อมหน้าทุกข้าไท ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิสร	สุดสาครขัตติยาอัชฌาสัย
ทูลทัดทานมารดาด้วยอาลัย	พระอย่าไปปนกับกาที่สาธารณ์
เหมือนทองคำชัมพูรู่กระเบื้อง	จะลือเลื่องชั่วกัลปาวสาน
จงรอรั้งฟังกิจค่อยคิดการ	พรุ่งนี้ฉานจะขอเข้าไปเฝ้าฟัง
แม้เกี่ยวข้องต้องเสน่ห์ลมเพลมพัด	จะเป่าปัดแก้กลด้วยมนต์ขลัง
รู้สึกองค์คงจะออกมานอกวัง	เดี๋ยวนี้คลั่งเคลิ้มองค์เหมือนหลงเดิม
หนังสือนี้ดีร้ายฝ่ายฝรั่ง	มันจะนั่งยุยงคอยส่งเสริม
เห็นสร่างมนต์ดลทำเฝ้าซ้ำเติม	จึงพูนเพิ่มพิศวาสไม่คลาดคลา
มิควรฟังหนังสืออย่าถือโกรธ	ประทานโทษบิตุเรศกับเชษฐา
วันนี้จวนสุริยนสนธยา	พระมารดาจงระงับดับพระทัย ฯ
๏ นางฟังสุดสาครค่อยอ่อนจิต	พ่อช่วยคิดผันแปรเคยแก้ไข
แต่แม่นี้วิตกในอกใจ	กลัวจะไปเข้าที่เป็นสี่องค์ ฯ
๏ พระโอรสอดสูว่าผู้หญิง	ถึงงามยิ่งอย่างไรก็ไม่หลง
หนังเสือเหลืองเครื่องไตรยังใส่องค์	ไม่เปลื้องปลงเปรมปรีดิ์กับสีกา ฯ
๏ นางทรงฟังยังพรั่นให้หวั่นจิต	ด้วยเคยติดตังรักมันหนักหนา
จึงว่าพ่อก็วิเศษเวทวิชา	คิดรักษาพระองค์ให้จงดี
ถ้าแม้เจ้าเข้าไปติดชีวิตแม่	เห็นตายแท้แล้วขอฝากแต่ซากผี
นางสอนบุตรสุดสวาทราชบุตรี	จงพึ่งพี่ทั้งสององค์เป็นพงศ์พันธุ์
ด้วยแสนแค้นแน่นเหน็บให้เจ็บจิต	เหมือนชีวิตมารดาจะอาสัญ
พลางแนบชิดธิดายิ่งจาบัลย์	สะอื้นอั้นตรอมอารมณ์ไม่สมประดี
จนพลบค่ำย่ำฆ้องยิ่งหมองเศร้า	เสด็จเข้าในพลับพลาหลังคาสี
แสนรำลึกตรึกตราถึงสามี	ทรงโศกีกำสรดสลดใจ ฯ
๏ ฝ่ายบุตรีพี่น้องสองโอรส	อยู่ชั้นลดตามประสาอัชฌาสัย
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาร้อยมาลัย	พระหัสไชยช่วยปลิดนั่งชิดกัน
พูดพุคะจ๊ะจ๋าประสารุ่น	ด้วยเคยคุ้นเคียงใกล้ไม่ใฝ่ฝัน
วิชาธรจรมาเวลานั้น	ให้ไหวหวั่นจิตกษัตริย์หัสไชย
นึกฉุนรักลักชม้ายชายชม้อย	ดูโฉมสร้อยสุวรรณน้องอันผ่องใส
ลอออิ่มพริ้มพร้อมละม่อมละไม	งามวิไลแลเหมือนจะเยื้อนยิ้ม
ยิ่งพิศเพ่งเปล่งปลั่งกำลังรุ่น	เนื้อละมุนน่าอุ้มดูนุ่มนิ่ม
อันน้องนางอย่างพี่ดังตีพิมพ์	นึกอะลิ้มเอลี่ยนั่งเคลียคลอ
คิดใคร่รู้ว่าผู้ใหญ่เขาได้เสีย	เป็นผัวเมียกันอย่างไรที่ไหนหนอ
ไม่เข้าใจในทีต้องรีรอ	แต่เฝ้าคลอคิดกริ่มใคร่ชิมเชย ฯ
๏ ส่วนสองนางต่างองค์ยังหลงเล่น	ด้วยว่าเป็นเด็กอยู่ไม่รู้เฉย
แต่หัสไชยจะใคร่พลอดใคร่กอดเกย	ยังไม่เคยขามเขินสะเทินใจ
ยิ่งแลเล็งเพ่งพิศยิ่งคิดรัก	สุดจะหักห้ามจิตคิดไฉน
ต้องถอยถดอดอั้นกลั้นฤทัย	ไปนอนใกล้เชษฐาสุดสาคร ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างร้อยดอกไม้เสร็จ	ตามเสด็จขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
ถวายทรงองค์ละพวงช่วยสวมกร	แล้วนางนอนริมพระพี่ไม่มีแคลง
ดึกสงัดหัสไชยยังไม่หลับ	เห็นอัจกลับข้างที่ริบหรี่แสง
นางนอนใกล้ได้กลิ่นผินตะแคง	ค่อยค่อยแพลงพลิกเบียดพอเฉียดเชย
ยิ่งหอมชื่นรื่นรินกลิ่นกุหลาบ	ยิ่งเสียวซาบทรวงริกนาสิกเสย
แต่เดิมทีนั้นมิใช่จะไม่เคย	เลยก่ายเกยจูบกอดพูดพลอดกัน
แต่น้ำจิตมิได้คิดพิศวาส	เหมือนอย่างญาติเย้ายอมถนอมขวัญ
ครั้นรู้รักจักเป็นดังเช่นนั้น	กลับขยั้นพรั่นตัวคิดกลัวเกรง
พินิจน้องสองนางกระจ่างแจ่ม	งามแฉล้มอะเหลาะเฉาะล้วนเหมาะเหมง
อันโลกีย์มิต้องสอนเหมือนกลอนเพลง	มันเป็นเองในอารมณ์ใคร่ชมชิม
ถ้าเชยชื่นฟื้นตัวกลัวจะร้อง	ว่าพี่น้องเล้ารุมทำหยุมหยิม
แต่มุ่งมองสองแก้มดูแย้มยิ้ม	ค่อยจ่อจิ้มจุมพิตยิ่งติดใจ
ด้วยมาแขกแรกเริ่มประเดิมรัก	ไม่รู้จักจืดเปรี้ยวฉุนเฉียวไฉน
สวาทซาบปลาบปลื้มแล้วลืมไป	หลับอยู่ในแท่นที่ทั้งสี่องค์ ฯ

ตอนที่ ๔๐
สุดสาครถูกเสน่ห์
๏ ครั้นรุ่งสายฝ่ายสุดสาครคิด	ถึงพระบิดายังกำลังหลง
น้อมคำนับอภิวาทพระมาตุรงค์	ลูกกับองค์อนุชาทูลลาไป
แม้ได้เฝ้าเข้าชิดกับบิตุเรศ	จะสังเกตดูแลคิดแก้ไข
พระมารดาอย่าประหวั่นพรั่นฤทัย	ลูกมิให้อายเขาชาวลังกา ฯ
๏ นางโฉมยงทรงสดับกำชับสั่ง	คอยระวังยาหยูกนะลูกหนา
จะเข้าวังทั้งพระน้องเป็นสองรา	มันมากกว่าเกลือกจะรุกเข้าบุกบัน
ช่วยทูลองค์ทรงฤทธิ์พระบิตุเรศ	มิโปรดเกศกลับไปไอศวรรย์
เชิญเสด็จเมตตามาฆ่าฟัน	ให้ชีวันวอดวายก็หายความ
แม้รู้เห็นเป็นคนทนไม่ได้	จะเข้าไปตามเสด็จไม่เข็ดขาม
จะเคืองขัดตัดคอเสียก็ตาม	มิขอข้ามคงคาไปธานี ฯ
๏ พระโอรสจดจำคำรับสั่ง	ถวายบังคมลามารศรี
พลางชวนพระอนุชาสรงวารี	ในห้องที่ทำลับแลไว้แต่เดิม
หนังเสือเหลืองเครื่องทรงบรรจงจีบ	ชฎากลีบเกล้าเวียนพระเศียรเสริม
ประดับเครื่องเรืององค์ประจงเจิม	พักตร์เฉลิมจันทน์จุณเหมือนมุนี
พระน้องนุ่งยกอย่างไว้หางหงส์	แล้วสอดทรงเครื่องกษัตริย์จำรัสศรี
มงกุฎนวมสวมเกล้าพระเมาลี	พระเจ้าพี่ทรงไม้เท้าของเจ้าตา
พระน้องนาถอาจองทรงพระขรรค์	จรจรัลตามเสด็จพระเชษฐา
มาหยุดยั้งนั่งประทับที่พลับพลา	จัดบรรดาหนุ่มน้อยสองร้อยคน
เป็นคู่หัดจัดเอามาแต่การะเวก	ทหารเอกอาจรบถึงหลบฝน
องค์ละร้อยคอยรับเมื่ออับจน	ผูกสิงห์ต้นตัวกำลังม้ามังกร
ทั้งสององค์ทรงพระยาพาหนะ	เรียงระกะมหาดเล็กเด็กสลอน
ขุนนางนั้นกั้นกลดบทจร	สุดสาครควบม้าเข้าธานี ฯ
๏ พวกลังกาฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	เห็นม้ากลายกลัวจะขบก็หลบหนี
เสียงครึกครื้นตื่นกันดูทั้งบูรี	ตำรวจตีห้ามปรามไปตามทาง
บ้างว่าม้าหน้าเหมือนมังกรร้าย	เข้าใกล้กรายกลัวจะดีดไม่กีดขวาง
พระแกล้งขับกลับตลบกระทบทาง	ให้ฟาดหางหวดคนหลบลนลาน
หน่อกษัตริย์หัสไชยแกล้งไสสิงห์	ไล่ผู้หญิงล้มลุกสนุกสนาน
ถึงท้ายวังลังกานอกปราการ	หยุดทหารพร้อมพรั่งแล้วสั่งความ ฯ
๏ นายประตูรู้ว่าหน่อวรนาถ	นึกขยาดยำเยงด้วยเกรงขาม
ไม่รู้จักซักไซ้ได้พระนาม	ไปแจ้งความกับท้าวนางที่ข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวนางต่างเข้าไปเฝ้าแหน	แล้วทูลแทนคำแจ้งแถลงไข
สุดสาครกับกษัตริย์หัสไชย	สั่งมาให้ทูลเนื้อความตามกิจจา
ว่าบังคมสมเด็จพระบิตุราช	ทั้งพระมาตุรงค์ทรงยศถา
ได้ทราบความตามประชวรจึงด่วนมา	เฝ้าพระอาพระเจ้าพี่ทั้งสี่องค์ ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาวัณฬาราช	นึกประหลาดหลากจิตพิศวง
จึงทูลความถามโอรสยศยง	เกิดด้วยองค์อัคเรศประเทศใด ฯ
๏ พระเล่าความตามยุบลแต่หนหลัง	ให้นางฟังจะแจ้งแถลงไข
นางแกล้งถามความคิดฤทธิไกร	พระเล่าให้รู้ฤทธิ์ถึงวิทยา
มีไม้เท้าดาวบสดังกรดกริช	สุจริตแจ้งจำคำสิกขา
หนังเสือเหลืองเครื่องทับประดับประดา	ถือศีลห้าอายุสิบแปดปี ฯ
๏ นางคาดถูกลูกจะมารักษาพ่อ	จำจะล่อไว้บำรุงซึ่งกรุงศรี
จึงเสแสร้งแกล้งว่าเหมือนปรานี	บุตรพระพี่มัจฉาน่าเอ็นดู
แต่ยังไม่ได้พบประสบพักตร์	ยังน่ารักรสถ้อยอร่อยหู
อย่าปล่อยไปให้ประสมชาวชมพู	ให้หล่อนอยู่เสียในวังที่ลังกา
โปรดประทานฉันจะใคร่ได้เป็นลูก	แล้วจะปลูกฝังรักให้หนักหนา
พลางสอพลอพ้อตัดพระภัสดา	นี่หรือว่าโปรดเกล้าตรัสเปล่าไป
มเหสีที่ฉลาดเขาคาดถูก	จึงได้ลูกสองสามตามวิสัย
เหมือนหม่อมฉันนั้นไม่รื่นชื่นพระทัย	จึงไม่ได้ลูกเต้าเหมือนเขาเลย
พระเล้าโลมโฉมฉายสายสวาท	อย่าประมาทมือเก่านะเจ้าเอ๋ย
เมื่อว่าไรไม่ตามนี่ทรามเชย	เพราะนิ่งเฉยมันจึงช้าอุสาห์จำ
อันโอรสยศไกรพี่ให้เจ้า	โฉมเฉลาจงช่วยชุบอุปถัมภ์
สุดสาครสอนสั่งรู้ฟังคำ	ให้เป็นกรรมสิทธิ์วนิดา ฯ
๏ นางยินดีที่ได้สมอารมณ์นึก	จะปราบศึกนั้นด้วยเล่ห์เสน่หา
ลาพระบาทยาตรเยื้องชำเลืองมา	ห้องสุลาลีวันเข้าชั้นใน
ขึ้นนั่งเตียงเคียงประโลมโฉมลูกน้อย	พลางค่อยค่อยเล่าแจ้งแถลงไข
จริงจริงเจียวเดี๋ยวนี้พระภูวไนย	ขอเจ้าให้กับโอรสยศยง
แม่ก็ยอมพร้อมใจยกให้แล้ว	นะลูกแก้วแก้ไขให้ใหลหลง
ล่อให้อยู่บูรีทั้งสี่องค์	ได้ดำรงช่วยรักษาพาราเรา ฯ
๏ ฝ่ายสุลาลีวันนั้นก็รุ่น	เห็นเขาอุ่นแอบผัวแต่ตัวเหงา
ด้วยอยู่ใกล้ได้เห็นทุกเย็นเช้า	จึงพลอยเมาเหมือนหนึ่งฝิ่นได้กลิ่นอาย
พระมารดาพาทีให้มีผัว	หน้าเหมือนบัวบังร่มด้วยสมหมาย
แต่ซ่อนเงื่อนเหมือนรังเกียจเกลียดผู้ชาย	กราบถวายวันทาแล้วพาที
พระชุบเลี้ยงเพียงบุตรสุจริต	ถึงชีวิตวอดวายไม่หน่ายหนี
แต่จะให้ไปเป็นเหมือนเช่นนี้	มิรู้ที่คิดอ่านประการใด
ด้วยไม่เคยเลยหม่อมฉันประทานโทษ	อย่ากริ้วโกรธกริ่งตรึกนึกไฉน
นางฟังคำร่ำปลอบให้ชอบใจ	กลัวทำไมมีผัวอย่ากลัวเลย
ไม่ลำบากยากเย็นเป็นแต่เขา	เข้าคลึงเคล้าต้องถูกดอกลูกเอ๋ย
ชื่นอะไรนั้นไม่รื่นเหมือนชื่นเชย	กลัวจะเคยเสียหนักอีกอย่าหลีกตัว
ไม่ว่าเล่นเป็นผู้หญิงจริงจริงนะ	ถ้าเจ้าจะเล่นเพื่อนไม่เหมือนผัว
เขาชวนเชยเคยเองอย่าเกรงกลัว	จงแต่งตัวตามตำรับให้จับตา
ถึงปลุกเสกเลขยันต์ประกันแก้	ไม่ดูแลหลงเล่ห์เสน่หา
เข้าต้องถูกผูกจิตด้วยวิทยา	เสื่อมวิชาชายก็คงจะหลงรัก
แม่จะให้ไปรับคำนับเขา	แล้วก็เจ้าจะได้ดูให้รู้จัก
สายอยู่แล้วแก้วตาอย่าช้านัก	นางนงลักษณ์ออกมานั่งสั่งขรัวนาย
เรียกสุรางค์นางน้อยน้อยมาคอยท่า	ตามสุลาลีวันจะผันผาย
เชิญเครื่องยศกลดกั้นพรรณราย	อย่าให้อายจะออกหน้าเวลานี้ ฯ
๏ ขรัวนายน้อมพร้อมพรั่งสั่งกำชับ	นางสำหรับเครื่องอานพานพระศรี
สาวน้อยน้อยคอยตามรูปงามดี	มาพร้อมที่ชาลาคอยท่านาง ฯ
๏ ฝ่ายสุลาลีวันลงยันต์เลข	นั่งปลุกเสกสารพัดไม่ขัดขวาง
แล้วอ่าองค์สรงน้ำทรงสำอาง	สยายสางผมเผ้าพลางเกล้ามวย
กระหมวดมุ่นรุนปิ่นฝังนิลปัก	ช้องจำหลักแซมดอกไม้ไหวสลวย
ลูบสุคนธ์มนตรามหาละลวย	ให้รื่นรวยรสสุคนธ์วิมลมาลย์
แล้วนุ่งห่มสมทรงประจงจัด	คาดเข็มขัดเพชรพรายสายประสาน
ใส่สร้อยนวมสวมทรงวงสังวาล	ทองกรบานพับเพชรแก้วเก็จแกม
ธำมรงค์วงวาวดูพราวพร้อย	ล้วนเพชรย้อยรุ่งเรี่ยมเจ็ดเหลี่ยมแหลม
กรรเจียกจรซ้อนใส่ดอกไม้แซม	กรอบหน้าแนมเนาวรัตน์จำรัสเรือง
แล้วร่ายมนต์คนดูให้ชูโฉม	งามประโลมเปล่งปลั่งอลั่งเหลือง
ใส่เกือกทองรองบาทแล้วยาตรเยื้อง	นางเชิญเครื่องรุ่นงามตามลีลา
ลงจากปรางค์นางที่พระพี่เลี้ยง	ประคองเคียงกลั้นกลดมียศถา
พร้อมด้วยเหล่าสาวสรรค์กัลยา	ลีลามาริมปราการทวารวัง
เห็นพี่น้องสององค์ล้วนทรงลักษณ์	ประไพพักตร์ผิวฉวีดังสีสังข์
ค่อยมองเมียงเพียงบานทวารบัง	เห็นนุ่งหนังเสือเหลืองใส่เครื่องทรง
ดูน่ารักนักสิทธ์ชนิดหนุ่ม	ล้วนรัดกุมกรเกศเนตรขนง
พระน้องงามยามรุ่นละมุนองค์	พิศวงหวั่นไหวฤทัยสะเทิน
ขืนอารมณ์ก้มกรานค่อยคลานเข่า	เข้าไปเฝ้าทูลความยิ่งขามเขิน
สองกษัตริย์ขัตติยาให้มาเชิญ	เสด็จเดินไปปราสาทราชวัง ฯ
๏ สุดสาครค้อนเคืองชำเลืองพิศ	ระรื่นฤทธิ์รสสุคนธ์ต้องมนต์ขลัง
ให้เสียวซาบปลาบปลื้มจนลืมชัง	เห็นเปล่งปลั่งพรั่งพร้อมละม่อมละไม
ดำริรักสักครู่ก็รู้สึก	อนาถนึกวิปลาสให้หวาดไหว
มิเสียทีอีฝรั่งช่างกระไร	มนต์มันใส่ฉุนเฉียวให้เสียวรัก
นี่หรือชะพระบิดาพระอาพี่	จึงเสียทีจำเป็นเห็นประจักษ์
พลางนึกภาวนาในพระไตรลักษณ์	พอกันรักรู้พระองค์ไม่หลงเลย
แล้วชวนพระอนุชาลงม้าสิงห์	ไม่ดูหญิงแกล้งเมินทำเดินเฉย
ถามว่านางทางไหนยังไม่เคย	จะหลงเลยไปเสียดอกช่วยบอกทาง
นางทูลว่าอย่าได้ทรงพระวิตก	วังไม่รกเหมือนหนึ่งป่ารุกขาขวาง
แล้วเหลียวมาว่ากล่าวให้ท้าวนาง	เดินนำทางหน่อไทเข้าในวัง ฯ
๏ พระพี่น้องสองเดินดำเนินหน้า	นางสุลาลีงามเดินตามหลัง
พวกห้ามแหนแสนสาวเหล่าชาววัง	มาคอยนั่งดูหน้าสุดสาคร
เห็นสององค์ทรงโฉมประโลมสวาท	ยุรยาตรเยื้องย่างอย่างไกรสร
ดูคมคายส่ายสอดค่อยทอดกร	ชะอ้อนอ่อนเอวองค์ทรงสำอาง
บ้างนึกรักอักอ่วนรัญจวนจิต	ดัดจริตเมียงเมินทำเดินขวาง
บ้างตามหลังนั่งยิ้มอยู่ริมทาง	สาวสุรางค์รักใคร่อาลัยแล
บ้างเยี่ยมห้องร้องบอกกันออกวุ่น	งามเหมือนหุ่นหนอเจ้าหนอเสียงจ๋อแจ๋
ที่สาวใหญ่ใจคอนั้นท้อแท้	เสียดายแก่เกินเธอชะเง้อเงย
พระหน่อนาถยาตรเยื้องชำเลืองเหลียว	เขากวักเกี้ยวหยอกเอินแกล้งเดินเฉย
ใครเลียมล่อตอแยไม่แลเลย	ด้วยคิดเคยเข็ดขยาดไม่พาดพิง
พระหัสไชยให้สติลัทธิว่า	ภาวนาไว้ให้มั่นกันผู้หญิง
มันตามดูพรูพรั่งน่าชังชิง	พระพี่นิ่งเดินมาชาลาลาน
พอถึงปรางค์นางวัณฬาออกมารับ	พระคำนับน้อมองค์น่าสงสาร
นางเชิญนั่งตั้งที่พระศรีประทาน	อยู่นอกม่านหมายจะดูให้รู้ที
เรียกธิดามาใกล้ไหว้คำนับ	แล้วตรัสกับพี่น้องทั้งสองศรี
พระโอรสอุสาห์มาถึงธานี	แม่ยินดีได้เห็นหน้าสุดสาคร
ไฉนหนอพ่อจึงนุ่งหนังเสือเหลือง	มิทรงเครื่องอย่างกษัตริย์ประภัสสร
ไม่หาคู่สู่สมสยมพร	จะรีบร้อนไปสวรรค์หรือฉันใด
พระบิตุรงค์โองการให้ฉันแล้ว	เป็นลูกแก้วกลอยจิตพิสมัย
อยู่เวียงวังลังกาเถิดอย่าไป	หรือพ่อไม่ปลงจิตจะบิดเบือน ฯ
๏ สุดสาครอ่อนตามความรับสั่ง	พระคุณดังดินฟ้าไม่หาเหมือน
แม้ชุบเลี้ยงเที่ยงแท้ไม่แชเชือน	จะเยี่ยมเยือนเหมือนพระบาทมาตุรงค์
แต่ไม่รักนัคเรศนิเวศน์สถาน	ชอบสำราญราวป่าเป็นอานิสงส์
ถือนิโรธโดดเดี่ยวเที่ยวธุดงค์	จึงสู้ทรงหนังเสือเหลืองเครื่องสิทธา
ได้ทราบเหตุว่าประชวรจึงด่วนข้าม	มาฟังความเบาหนักช่วยรักษา
พอโรคร้ายหายสูญจะทูลลา	พระมารดาบิตุรงค์ไปดงดาน
แม้บ้านเมืองเคืองขัดจะจัดทัพ	มาช่วยรับรบศึกที่ฮึกหาญ
แล้วแกล้งถามความว่าพระอาการ	ร้อนรำคาญขัดขวางเป็นอย่างไร ฯ
๏ นางรู้ว่ายาหยูกมิถูกต้อง	ด้วยมีของคุ้มองค์ไม่หลงใหล
จะยอกย้อนผ่อนปรนด้วยกลใด	ให้เอาไม้เท้าวางเสียห่างองค์
ให้ผู้หญิงอิงแอบเข้าแนบเนื้อ	หน่อยก็เหลือรักใคร่จนใหลหลง
ดำริพลางนางบอกว่าบิตุรงค์	ค่อยฟื้นองค์ขึ้นแล้วเห็นไม่เป็นไร
เมื่อตะกี้นี้บรรทมลมปะทะ	ตื่นจึงจะทูลแจ้งแถลงไข
แล้วนวลนางย่างย่องเข้าห้องใน	พระอภัยพยักหน้าให้มาเคียง ฯ
๏ พลางตรัสถามความสองพี่น้องน้อย	นางค่อยค่อยทูลกระซิบอุบอิบเสียง
หม่อมฉันรักจักใคร่เอาไว้เลี้ยง	แต่เธอเลี่ยงหลีกไปไม่ไยดี
พระโปรดด้วยช่วยกักไว้สักหน่อย	อย่าเพ่อปล่อยไปให้พระมเหสี
ค่ำจึงให้พระธิดาสุลาลี	คุมไว้ที่ในห้องลองสักคราว
เมื่อเป็นไรไปก็ตามไม่ห้ามรัก	พอสมพักตร์สมภูมิสมหนุ่มสาว
ได้สืบวงศ์พงศ์พืชให้ยืดยาว	อย่างว่ากล่าวพระจะเห็นเป็นกระไร ฯ
๏ พระชื่นชอบตอบนางว่าอย่างเอก	อภิเษกเสียในห้องให้ผ่องใส
บอกให้มาหาพี่ที่ข้างใน	จะสอนให้ลูกรักรู้จักดี ฯ
๏ นางคำนับรับสั่งไปนั่งนอก	แล้วตรัสบอกพระพี่น้องทั้งสองศรี
แม่ทูลแล้วแก้วตาอย่าช้าที	ไปเฝ้าที่ห้องในแท่นไสยา ฯ
๏ พระคำนับรับสั่งทั้งพี่น้อง	คลานเข้าช่องฉากชั้นที่กั้นฝา
แลเห็นองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	ไม่โรยราโรคภัยสิ่งใดมี
แต่พระรูปซูบซีดลงนิดหน่อย	พระพักตร์สร้อยเศร้าหมองด้วยต้องผี
เข้ากอดบาทบิตุรงค์ทรงโศกี	มิพอที่ทูลกระหม่อมมาตรอมตรม
จนมารดามาตามด้วยความทุกข์	ไม่มีสุขสักเท่าซีกกระผีกผม
เพราะพระถูกหยูกยาต้องอาคม	ทุกข์ระทมทั่วไปทั้งไพร่นาย
จึงโปรดให้ไปหาลูกมาด้วย	จะได้ช่วยแก้ไขเสียให้หาย
แล้วกราบทูลมูลความตามอุบาย	อันผู้ชายต้องเสน่ห์ลมเพลมพัด
เอาไม้เท้าดาวบสจรดอุระ	จึงร่ายพระคาถามหาจำกัด
ปีศาจตายคลายมนต์ดลชะงัด	จะรีบรัดเร่งรักษาฝ่าธุลี
แต่ตัวเขาเจ้าตำราทำยาหยูก	อย่าให้ถูกองค์อีกเร่งหลีกหนี
จงโปรดให้ได้รักษาเวลานี้	อย่าให้มีผีผู้หญิงเข้าสิงองค์ ฯ
๏ พระอภัยใจเหิมเคลิ้มเหมือนบ้า	เธอหมายว่าเธอไม่ถูกพระลูกหลง
สำรวลพลางทางว่าเจ้าเง่าโง่งง	เขายุยงพลอยเห็นว่าเป็นจริง
นางสุวรรณมาลีเธอขี้หึง	นั่นเขาจึงว่าบิดาต้องยาหญิง
พระลูกน้อยพลอยแหนงแคลงประวิง	คราวนี้นิ่งเสียหนาอย่าพูดไป
อันโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	กษัตริย์ชาติเชื้อลังกาภาษาไสย
เขารักเจ้าเท่ากับบุตรสุดอาลัย	จนหล่อนให้พระธิดาสุลาลี
ให้อยู่วังฝังปลูกเหมือนลูกเต้า	เออก็เจ้าควรหรือกลับถือผี
แต่พี่ยาอายังเห็นว่าเป็นดี	เขามามีคู่ครองทั้งสองคน
อันสตรีที่อื่นอื่นสักหมื่นแสน	ไม่มีแม้นเหมือนหญิงชาวสิงหล
ทั้งสาวแก่แม่ม่ายเหมือนไก่ชน	เขารู้กลปรนนิบัติภัสดา
ถึงผัวทุกข์ปลุกปลื้มให้ลืมทุกข์	มีแต่สุขสรวลเสเสน่หา
ไม่คบเขาชาววังเมืองลังกา	ที่อื่นให้ไปหาเลือดตากระเด็น
เจ้าได้นางอย่างนี้ดีนะลูก	จะช่วยปลูกเสียต่อตาบิดาเห็น
ให้หายห่วงทรวงร้อนจะผ่อนเย็น	จงอยู่เป็นเขยขวัญนางวัณฬา ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตผิดสังเกต	น้ำพระเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ทั้งน้องน้อยพลอยสะอื้นกลืนน้ำตา	แต่สุดสาครซ้ำร่ำพิไร
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมจอมมนุษย์	จะละพุทธเสียแล้วหรือมาถือไสย
จะขวางขัดทัดทานประการใด	เล่าก็ไม่ควรตัวกลัวพระองค์
พระเกิดเกล้าเจ้าประคุณการุญเลี้ยง	ลูกจะเถียงที่ไหนได้ว่าใหลหลง
เป็นเวรามาทันลูกมั่นคง	จึงได้ทรงคิดเห็นเป็นเช่นนั้น
ลูกเกิดมาอาภัพอัปภาคย์	พบแต่ยากดังชีวาจะอาสัญ
ให้เปลี่ยวใจไร้วงศ์ทั้งพงศ์พันธุ์	สุดจะผันผินหน้าไปหาใคร
จึงอุสาห์ลาแม่มาแต่น้อย	จะตายร้อยพันคราน้ำตาไหล
ครั้นว่าปะพระบิดาดังอาลัย	ก็ทุกข์ใจให้สงสารพระมารดา
จะอยู่เดียวเปลี่ยวเปล่าทุกเช้าค่ำ	เห็นแต่น้ำในทะเลกับเวหา
แม้เจ็บไข้ใครเล่าจะเอายา	มารักษาชนนีไม่มีเลย
โอ้ใจลูกผูกพันจนฝันเห็น	มิได้เว้นวายวิตกเลยอกเอ๋ย
จึงถือบวชกรวดน้ำไปตามเคย	ไม่ละเลยลืมพระคุณกรุณา
มาพึ่งบุญทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	ได้สืบขัตติยราชพระศาสนา
เดี๋ยวนี้พระจะบำรุงกรุงลังกา	กลับเป็นฝาหรั่งกลายเมื่อปลายมือ
ก็ฝ่ายลูกผูกชฎารักษากิจ	ศีลประสิทธิ์ศักราชไม่ขาดหรือ
ทุกถิ่นฐานบ้านเมืองจะเลื่องลือ	คนเดียวถือสองฝ่ายน่าอายจริง
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดลูกจะปลูกฝัง	หม่อมฉันยังไม่รู้จักรักผู้หญิง
ครั้นมีคู่ผู้ชายมักหมายชิง	ต้องยุ่งยิ่งยุคเข็ญเหมือนเห็นมา
เป็นอันขาดชาตินี้ไม่มีคู่	จะไปอยู่ปรนนิบัติแม่มัจฉา
แม้แม่ตายหมายจิตเป็นสิทธา	เดี๋ยวนี้มาเลื่อนลอยพลอยรำคาญ
จะพึ่งบุญทูลกระหม่อมให้พร้อมญาติ	ก็ตัดขาดญาติวงศ์พงศ์สถาน
จะพึ่งบาทมาตุรงค์พระวงศ์วาน	ก็เกินการดาลเดือดไม่เงือดงด
จะพึ่งบุญพี่ยาพระอาเล่า	ก็มาเข้ารีตเมียไปเสียหมด
กระหม่อมฉันก็จะลารักษาพรต	เป็นดาบสอยู่ริมหิมพานต์ ฯ
๏ พระฟังคำรำลึกรู้สึกบ้าง	คิดถึงนางมัจฉาน่าสงสาร
สักประเดี๋ยวเสียวมนต์ดลบันดาล	รื้อสำราญสำรวลชวนโอรส
ขืนจะใคร่ไปบวชชวดมีลูก	นุ่งหนังผูกคากรองทั้งต้องอด
อยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองมีเครื่องยศ	ลองชิมรสลูกฝรั่งมั่งเป็นไร
อร่อยจริงยิ่งกว่ากินลูกลิ้นจี่	จะหานางอย่างนี้หาที่ไหน
เขมรลาวชาวละครทั้งมอญไทย	พ่อก็ได้ลองแล้วนะแก้วตา
ที่รูปดีขี้มักไม่รักผัว	เพราะเชื่อตัวว่าไม่ขาดคนปรารถนา
บ้างดึงดื้อถือยศไม่ลดลา	บ้างดูหน้าบางบางแต่คางเพชร
บ้างรู้แต่แง่งอนไม่อ่อนหวาน	บ้างจัดจ้านจ้วงจาบจึงหลาบเข็ด
มีเมียเดียวเจียวจึงหาที่กลเม็ด	เป็นสำเร็จราชการสำราญรมย์
พอนึกได้ไม่ทันพักพยักหน้า	ทั้งวงศาสุจริตสนิมสนม
ส่วนท่วงทีดีเหลือไม่เบื่อชม	เขามักคมในฝักชักออกวาว
ถึงยามร้อนผ่อนสบายให้หายร้อน	ยามหนาวนอนแนบกายให้หายหนาว
อันหญิงอื่นหมื่นแสนในแดนดาว	ไม่สู้ชาวลังกาสัจจาจริง
เจ้าไม่เคยเลยพ่อนี้คอเก่า	จนแก่เฒ่าก็ไม่เรื้อเบื่อผู้หญิง
โอรสฟังนั่งง่วงไม่ท้วงติง	พระก็ยิ่งใหลหลงอยู่องค์เดียว ฯ
๏ ฝ่ายสองนางฟังยิ้มอยู่ริมฉาก	ชมฝีปากหน่อนาถฉลาดเฉลียว
ไม่รู้จักรักผู้หญิงจริงจริงเจียว	จึงเด็ดเดี่ยวไม่ถูกมนต์หยูกยา
ไม้เท้านี้ดีจริงแม้หญิงจับ	เห็นจะกลับเสื่อมมนต์ดลคาถา
เข้าเลียมลองต้องตัวให้มัวตา	หน่อยหนึ่งหน้าก็จะก่ำดังตำลึง
ถ้าจะให้ไปห้องสองกับเจ้า	ชิงไม้เท้าเสียให้ได้เข้าให้ถึง
นางแอบฟังนั่งนึกกันลึกซึ้ง	อันดื้อดึงได้ผัวอย่ากลัวอาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยพิไรสอน	สุดสาครบิดเบือนไม่เหมือนหมาย
จนจวนค่ำทำเล่ห์เพทุบาย	กริ้วลูกชายช่างไม่รู้รักผู้ดี
มาพบเห็นเป็นลูกจะปลูกฝัง	ว่าไม่ฟังปล่อยปละก็จะหนี
พลางตรัสเรียกธิดาสุลาลี	มาข้างที่พระบัลลังก์สั่งกำชับ
ช่วยคุมเขาเจ้าคนนี้ไว้ทีหนึ่ง	เขาดื้อดึงอยู่อย่าปล่อยคอยกำกับ
หัสไชยไว้ธุระพ่อจะรับ	อยู่นอนกับบิดาได้พาที ฯ
๏ สุดสาครอ่อนหวานประทานโทษ	แม้ไม่โปรดให้ไปก็ไม่หนี
ถวายชีวิตสิทธิ์ขาดแล้วชาตินี้	ตามแต่ที่บุญกรรมได้ทำมา
ถึงเนื้อเลือดเชือดถวายเหมือนหมายมาด	ขอแต่อย่าให้ขาดพระศาสนา
ถ้าเดี๋ยวนี้มิสงสารพระมารดา	ลูกจะฆ่าตัวถวายให้หายแคลง
นี่ห่วงใยไม่ตายเป็นกายอยู่	ก็จะสู้ปรนนิบัติไม่ขัดแข็ง
พลางนึกแค้นแสนเทวษพระเนตรแดง	ก้มกันแสงเศร้าจิตด้วยบิดร ฯ
๏ พระอภัยให้ธิดาพาไปห้อง	เอาแต่น้องไว้สุวรรณบรรจถรณ์
นางลีวันนั้นพาสุดสาคร	มาห้องนอนขึ้นนั่งบัลลังก์ทอง
จัดเครื่องอานพานสลานั้นมาตั้ง	แล้วแกล้งนั่งเคียงล่อสองต่อสอง
พอมืดกลุ้มคลุ้มค่ำเขาย่ำฆ้อง	ประทีปส่องแสงสว่างกระจ่างตา
สุดสาครร้อนตัวกลัวผู้หญิง	ไม้เท้าพิงพาดวางไว้ข้างขวา
นั่งกอดเข่าเซาซึมพึมภาวนา	นางพูดจาว่ากระไรก็ไม่เงย
คิดถึงน้องต้องไปอยู่ไกลพี่	เคยร่วมที่แอบองค์สรงเสวย
เวลานี้มิได้เห็นเหมือนเช่นเคย	โอ้อกเอ๋ยเป็นเคราะห์ต้องเกาะกุม
พระบิตุรงค์หลงใหลแล้วไม่สา	ยังจะพาลูกให้ซ้ำถลำหลุม
ไม่ยอมรักกักขังให้นั่งคุม	ให้นึกกลุ้มกลัดใจด้วยไม่เคย
นางลีวันนั้นเอาเครื่องมาเทียบถวาย	ไม่สบายพระทัยก็ไม่เสวย
เขาวอนเตือนเชือนแชไม่แลเลย	อิงเขนยนั่งภาวนาไป ฯ
๏ นางเห็นนิ่งยิ่งล้อยิ่งพ้อตัด	กอดพระหัตถ์เจ่าจุกเป็นทุกข์ไฉน
เฝ้าบ่นงึมพึมพำร่ำพิไร	หรือตรึกไตรตรองคำทำเพลงยาว
หรือแต่งสารสังวาสนิราศเรื่อง	มาจากเมืองมัวหมองถึงน้องสาว
เสียดายนุชสุดสวาทต้องขาดคราว	พระพี่หนาวหนักหนาไม่มาตาม
เสาวคนธ์มณฑายุพาพักตร์	มิงามนักแล้วหรือหนอน้องขอถาม
สุดสาครร้อนใจดังไฟลาม	มันออกนามกนิษฐาต้องพาที ฯ
๏ กระไรเจ้าเฝ้าพ้อเฝ้าล้อเล่น	ดูหน้าเป็นสารพัดไม่บัดสี
เอานามน้องของข้ามาพูดกาลี	โน่นหล่อนดีดอกไม่เป็นเหมือนเช่นตัว
พึ่งรุ่นราวสาวแส้กระแตวับ	ไม่นอนหลับเลียปากให้อยากผัว
เฝ้าพูดจาว่าแต่เขาช่างเมามัว	เจ้ามันตัวสันทัดได้หัดปรือ
จนดึกดื่นขืนเฝ้าแต่เซ้าซี้	จะไม่มีผัวนี้ไม่ดีหรือ
พระเคืองแค้นค่อนขอดนั่งกอดมือ	นางไม่ถือคิดว่าผัวเฝ้ายั่วเย้า ฯ
๏ นางว่าข้าไม่มีผัวตัวพระพี่	จะไม่มีเมียได้หรือไม่เล่า
เห็นเมินนิ่งยิ่งล้อขอไม้เท้า	ขยับเข้าแย่งยุดพระฉุดชิง
เดชะฤทธิ์สิทธารักษาไม้	ครั้นหญิงใกล้กลับเป็นงูไล่ผู้หญิง
ดูยาวเฟื้อยเลื้อยมาน่ากลัวจริง	นางหวีดวิ่งวุ่นวายกลับหายวับ
ยังตัวสั่นหวั่นหวาดไม่อาจชะอ้อน	สุดสาครแค้นอารมณ์ลมจะจับ
เสียดายเหลือเหงื่อชโลมออกโซมซับ	สลบกับที่นิ่งไม่ติงกาย ฯ
๏ พระสะอื้นฟื้นองค์ดำรงนั่ง	ดูหน้าหลังแลเปล่าไม้เท้าหาย
คู่ชีวาอาวุธสุดเสียดาย	พระฟูมฟายชลนัยน์สงสัยความ
ลงจากเตียงเลี่ยงออกไปนอกห้อง	เที่ยวหาของคู่ชีวิตไม่คิดขาม
เห็นสาวสาวชาววังที่นั่งยาม	แวะเข้าถามถึงไม้เท้าก็เปล่าไป
แล้วถามถึงพระเจ้าอาเชษฐานั้น	พระทรงธรรม์ทั้งสองอยู่ห้องไหน
เขาทูลแจ้งอยู่ที่แสงสว่างไฟ	เสด็จไปแฝงฟังกำบังองค์
เห็นพี่เอกเขนกแอบแนบผู้หญิง	เฝ้าอ้อยอิ่งโอบอุ้มดูลุ่มหลง
อีฝรั่งนั่งเรียงอยู่เคียงทรง	เข้าแอบองค์เอียงแก้มยิ้มแย้มพราย
แล้วมิหนำซ้ำชะอ้อนป้อนชานหมาก	น่าเหียนรากรังเกียจเกลียดใจหาย
จะเข้าเฝ้าเล่าก็เบื่อเหลือละอาย	ค่อยแฝงกายเยื้องย่องไปห้องอา
ไม่แจ้งความถามเหล่านางสาวใช้	ว่าอยู่ในฉากชั้นที่กั้นฝา
มองเขม้นเห็นพระองค์ทรงสกา	นางรำภาแพ้นับเบี้ยทับคะแนน
ถึงเจ็ดเบี้ยเสียหายถวายแก้ม	พระจูบแถมเถียงท้วงทำหวงแหน
ต้องจูบคืนยืนดูอดสูแทน	ทำหนุ่มแน่นน่าเบื่อเหลือรำคาญ ฯ
๏ กระแอมไอให้เสียงแล้วเมียงนั่ง	พระเหลียวหลังแลเขม้นเห็นพระหลาน
เรียกให้ขึ้นบนที่นั่งอลังการ	พ่อมาป่านนี้ไยไม่ไสยา
สุดสาครอ่อนเกล้าเล่าถวาย	ไม้เท้าหายเสียทีเดียวจึงเที่ยวหา
แล้วทูลความตามสมเด็จพระบิดา	ให้สุลาลีขังไว้วังใน ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นหัวเราะว่าเคราะห์เจ้า	เมื่อไม้เท้าอยู่กับกายให้หายได้
จงมีเมียเสียเถิดหลานสำราญใจ	นึกเหมือนไพร่มันว่าตำราบุราณ
มีเมียเคล้ามีข้าวกินแล้วสิ้นทุกข์	อยู่ไหนไหนได้เป็นสุขสนุกสนาน
แล้วลืมองค์หลงเลี้ยวพูดเกี้ยวพาน	สามกระดานแล้วหนาจำนางรำภา ฯ
๏ สุดสาครร้อนรุ่มให้กลุ้มอก	เหมือนมาตกกลางทะเลเสนหา
จะพึ่งพี่มิได้พึ่งมาถึงอา	อาก็พาผูกรักชักชโลง
โอ้เหมือนอย่างช้างเถื่อนที่เพื่อนเบียด	เข้าเพนียดแดดิ้นจนสิ้นโขลง
เหมือนตัวเราเล่าจะถูกเข้าผูกโรง	เพราะญาติโยงยั่วเย้าให้เข้าซอง
ขี้เกียจฟังนั่งนานรำคาญจิต	อารมณ์คิดถึงไม้เท้ายิ่งเศร้าหมอง
บังคมลามาสิงหาสน์ปราสาททอง	เที่ยวเดินมองหาไม้อาลัยแล ฯ
๏ ฝ่านสุลานารีบุตรีน้อย	สะกดรอยฟังความตามกระแส
เห็นโศกศัลย์ฟั่นเฟือนเที่ยวเชือนแช	ด้วยของแก้อิทธิฤทธิ์ไม่ติดตัว
ยิ้มละไมในหน้าสมาบาป	คงตายราบน้องแล้วไม่แคล้วผัว
ทำแกล้งเดินเมินหน้าเหมือนตามัว	เข้ากอดตัวยุดไว้ว่าใครยืน
แล้วเป่ามนต์สนจิตประสิทธิ์ประสาท	เสียวสวาทประดิพัทธ์ไม่ขัดขืน
พลางทำเป็นเห็นฟางว่ากลางคืน	พระมายืนอยู่ไยไม่ไสยา
ให้อยู่ห้องต้องขังไม่นั่งนิ่ง	ติดผู้หญิงอยู่ที่ไหนหรือไปหา
เที่ยวเชือนแชแต่หัวค่ำไม่อำลา	แล้วจูงมาเข้าห้องอยู่สองคน
หับทวารบานไว้เสียให้แน่น	แล้วขึ้นแท่นสังเกตดูเหตุผล
สุดสาครร้อนจิตด้วยฤทธิ์มนต์	ทั้งผีดลจิตชักให้รักนาง
นึกหอมกรุ่นฉุนเฉียวเสียวแสยง	พระพักตร์แดงดูก่ำดังน้ำฝาง
ลืมความรู้ครูสอนแต่ก่อนปาง	ให้รักนางบุตรีลาลีวัน
พินิจชมคมขำล้ำมนุษย์	ดูงามสุดสิ้นอย่างนางสวรรค์
ตะลึงหลงลงกระดูกให้ผูกพัน	จนสุดกลั้นผันผ่อนพูดงอนง้อ
ประหลาดจริงยิ่งดึกยิ่งนึกหนาว	เป็นลมว่าวข้าวเบาหนอเจ้าหนอ
เมื่อพลบค่ำย่ำระฆังเฝ้านั่งล้อ	ไยไม่พ้ออีกเล่าหรือหาวนอน
นางรู้ทีผีวิ่งเข้าสิงสู่	นึกว่าอยู่แล้วเหมือนถูกเล่นลูกศร
จะเชือนแชแก้เผ็ดให้เข็ดงอน	ทำคมค้อนบึ้งหน้าแล้วพาที ฯ
๏ พระบิตุรงค์ทรงศักดิ์ให้กักขัง	จึงต้องนั่งคุมตัวกลัวจะหนี
แต่หัวค่ำร่ำว่าเป็นกาลี	ประเดี๋ยวนี้จะให้ล้อพูดก่อความ
แล้วก็พระจะได้ด่าให้สาหัส	สารพัดจ้วงจาบทำหยาบหยาม
ยังเจ็บอกฟกช้ำดังน้ำคราม	อย่าลวนลามเลียมล้อไม่พอใจ ฯ
๏ สุดสาครผ่อนแก้นี่แน่น้อง	พี่แกล้งลองใจดอกจะบอกให้
ไม่ถือโทษโกรธตอบขอบฤทัย	จะรักใคร่ครองกันจนวันตาย
อันตัวเจ้าเยาวมาลย์ประทานพี่	ให้เป็นที่รักสมอารมณ์หมาย
อย่าควรคิดปลิดเปลื้องเคืองระคาย	ขอฝากกายแก้วตาสุลาลี
แล้วเอนแอบแนบน้องประคองหัตถ์	นางป้องปัดผลักพลิกแล้วหลีกหนี
อะไรเล่าเฝ้ากวนทำยวนยี	น้อยหรือพี่พูดเลี้ยวมาเกี้ยวน้อง
กระหม่อมฉันมันตอแหลกระแตวับ	อย่ามาจับต้องตัวจะมัวหมอง
ขืนเลี่ยงเลียบเทียบเทียมทำเลียมลอง	คงร้องก้องไปทั้งวังไม่ฟังเลย
ว่าประทานฉันทำไมฉันไม่รู้	พระมาตู่เอาเปล่าเปล่าแม่เจ้าเอ๋ย
อย่าเลียมเล่นเช่นนั้นฉันไม่เคย	ไม่ยอมเลยแล้วพระองค์อย่าสงกา ฯ
๏ พระแก้เกี้ยวเลี้ยวประโลมโฉมเฉลา	ทำไมเล่ามิให้ชิดกนิษฐา
เจ้าเป็นน้องของพี่เพียงชีวา	ควรหรือมาข้องขัดคอยปัดมือ
ประเวณีพี่น้องก็ต้องลูบ	แล้วกอดจูบกันเป็นไรไม่ได้หรือ
ส่วนตัวพี่นี้เจ้าฉุดแย่งยุดมือ	ก็ไม่ถือโทษเห็นว่าเป็นน้อง
ซึ่งว่าหยอกออกเจ็บจะเก็บโกรธ	พี่ขอโทษเถิดนะเจ้าอย่าเศร้าหมอง
พลางลูบกายสายสมรกรตระกอง	นอนเถิดน้องพี่จะกล่อมถนอมนวล
ประคองอุ้มจุมพิตเชยชิดโฉม	เลียมประโลมลูบต้องของสงวน
นางผลักพลิกหลีกเลื่อนเบือนกระบวน	แกล้งหยิกข่วนแก้เผ็ดให้เข็ดมือ
แล้วว่าเบื่อเหลือที่เป็นพี่น้อง	มาลูบต้องเหมือนเช่นชู้ได้อยู่หรือ
เหมือนพระพี่นี้น้องต้องยุดมือ	ด้วยน้องซื่อสุจริตพระคิดคด
นางเสาวคนธ์มณฑาจะมาหึง	สักหน่อยหนึ่งน้องจะยับอัปยศ
พระเป็นชายหมายจะลิ้มลองชิมรส	แล้วจะปลดเปลื้องปละสละไป
น้องก็รู้อยู่สิ้นว่าลิ้นถอด	ไม่ตลอดลึกซึ้งไปถึงไหน
มามูมมามลามลวนทำกวนใจ	น้องจะได้ความอายเมื่อปลายมือ ฯ
๏ พระว่าเจ้าเสาวคนธ์วิมลพักตร์	เหมือนน้องรักร่วมครรภ์พี่นั้นหรือ
ขอเสียเถิดอย่าปัดให้ฟัดครือ	นี่แหละสื่อเท่าตัวสมผัวเมีย
จะคลึงเคล้าเฝ้ากอดจนมอดม้วย	จงเอออวยอนุกูลอย่าสูญเสีย
พลางขยับทับเพลาเข้าเคล้าเคลีย	อะลิ้มเอลี่ยลูบต้องประคองโลม ฯ
๏ สุลาลีมีแต่หยิกแล้วพลิกผลัก	นี่หรือรักน้องหนักทำหักโหม
ข่มเหงเล่นเช่นชู้ทำจู่โจม	แล้วเล้าโลมลูบคลำให้ช้ำมือ
สาธุสะพระก็ถือเป็นฤๅษี	มายวนยียุ่งหยาบไม่บาปหรือ
แม้รักจริงทิ้งเมืองให้เลื่องลือ	เชิญมาถือเพศฝรั่งเมืองลังกา
หนังเสือเหลืองเครื่องพรตจงปลดเสีย	จึงมีเมียจะได้ขาดพระศาสนา
แม่ทำตามความฉันจำนรรจา	จะเห็นว่ารักจริงไม่กริ่งใจ ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่าให้ลาพรต	เสียวสลดรำลึกนึกขึ้นได้
ด้วยพระเดชะพระกุศลเข้าดลใจ	เสียดายไม้เท้าสะอื้นกลืนน้ำตา
นางรู้ทีแกล้งจี้ที่สีข้าง	เหลียวเห็นนางนึกรักเป็นหนักหนา
จึงว่าพี่นี้ไม่ขัดหัทยา	อยากเป็นฝาหรั่งเล่นเย็นเย็นใจ
แล้วลาพรตปลดเปลื้องเครื่องหนังเสือ	ทรงใส่เสื้อเส้นทองดูผ่องใส
ด้วยโลกีย์นี้มันปลื้มให้ลืมไตร	เหมือนสึกใหม่มีเมียเฝ้าเคลียคลอ
เข้าคลึงเคล้าเฝ้าพลอดทางกอดเกี้ยว	เราผัวเดียวเมียเดียวกันเจียวหนอ
นางแกล้งว่าอย่าเพ่อหวังคอยรั้งรอ	น้องไม่ล่อลวงจริงจะยิงยอม
แต่รอรักสักหน่อยค่อยค่อยรัก	มิใช่จักโหยหิวให้ผิวผอม
ดูฤกษ์พานาทีให้ดีพร้อม	น้องจะยอมอย่างประสงค์จำนงใน
พระอิงแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	จะผัดรักรื้อตะบึงไปถึงไหน
อันอดอื่นหมื่นแสนทั้งแดนไตร	พี่อดได้อยู่ดอกด้วยนอกกาย
แต่ครั้งนี้ที่จะอดซึ่งรสรัก	สุกจะหักห้ามสวาทให้ขาดหาย
เขาเป็นทั้งลังกาไม่น่าอาย	อย่ากลับกลายแกล้งว่าทารกรรม
พลางกอดเกี้ยวเกลียวกลมภิรมย์รื่น	ถนอมชื่นเชยชิมไม่อิ่มหนำ
นางว่าเบื่อเหลือเข็ญเฝ้าเคล้นคลำ	จะชอกช้ำไปเสียแล้วไม่แคล้วเลย
ห้ามเท่าไรไม่ยั้งไม่ฟังห้าม	ตามเถิดตามบุญกรรมแกล้งทำเฉย
พระกอดช้อนกรต้องประคองเชย	ต่างไม่เคยขามเขินเผอิญเป็น
กระดี้กระดิกพลิกเพลี่ยงเบือนเบี่ยงบิด	เหมือนเรือติดตมตื้นจะขืนเข็น
แต่สาวหนุ่มชุ่มชื่นระรื่นเย็น	บังเกิดเป็นอัศจรรย์ไม่ทันรู้
ด้วยรวดเร็วเปลวไฟประลัยราค	เหมือนขึ้นปากนกหินใส่ดินหู
พอลั่นฉับสับไกก็ไฟฟรู	เสียงฟุบฟู่ฟุ้งฟูมดังตูมตึง
ต่างละเลิงเชิงชมภิรมย์รื่น	อันรสอื่นหรือจะเปรียบประเทียบถึง
นางเมียยั่วผัวเย้าเฝ้าเคล้าคลึง	จนเหนื่อยจึงเคลิ้มหลับระงับไป ฯ
๏ อันเรื่องราวคราวสุดสาครคลั่ง	ด้วยกำลังโลกีย์เป็นวิสัย
ถึงนักสิทธ์ฤทธิรงค์ทั้งทรงไตร	เข้าเคียงใกล้โลกีย์แล้วมิพ้น
พอแจ่มแจ้งแสงสีรวีจำรัส	จบจังหวัดฟากฟ้าเวหาหน
หน่อกษัตริย์หัสไชยอยู่ไพชยนต์	บรรทมบนแท่นทองที่รองทรง
ครั้นรู้สึกนึกรำพึงถึงพระพี่	ฉวยเสียทีอีผู้คุมจะลุ่มหลง
ค่อยขยดลดเลื่อนพระองค์ลง	มาโสรจสรงพักตราแล้วคลาไคล
ถึงห้องที่ลาลีวันกำนัลนั่ง	ถามว่ายังไสยาสน์อนาถไฉน
คอยฟังเสียงเมียงมองเข้าห้องใน	เห็นหลับใหลแลแปลกแต่แรกมา
มองเขม้นเห็นเปลื้องเครื่องหนังเสือ	ใส่แต่เสื้อสมเพชพระเชษฐา
กอดผู้หญิงอิงแอบแนบนิทรา	คลอน้ำตาตกใจกระไรเลย
ตะลึงคิดผิดทีพระพี่เจ้า	มาหลงเข้าซองซ้ำแล้วกรรมเอ๋ย
จนรุ่งแจ้งแสงสายยังก่ายเกย	ไม่เห็นเลยว่าจะเป็นถึงเช่นนี้
เข้าปลุกสั่นบรรทมริมบรรจถรณ์	สุดสาครรู้สึกนึกบัดสี
ด้วยแรกตื่นฝืนอารมณ์ได้สมประดี	ลงจากที่แท่นทองกอดน้องน้อย
ทรุดพระองค์ลงนั่งนึกสังเวช	น้ำพระเนตรหยดเหยาะลงเผาะผอย
พี่ผิดพลั้งครั้งนี้เพราะผีพลอย	เหมือนตายน้อยน้องเอ๋ยไม่เคยเป็น
วิปริตจิตใจให้ไหลเลื่อน	อยู่ก็เชือนเฟือนฟั่นเหมือนฝันเห็น
แล้วตรัสกับอนุชาเวลาเย็น	ไม้เท้าเป็นงูหายเสียดายนัก
พลางสะอื้นกลืนกลัดให้ขัดข้อง	กอดพระน้องแนบประทับไว้กับตัก
ประโลมลูบจูบจอมถนอมพักตร์	เหมือนเคยรักรู้สึกด้วยนึกมนต์ ฯ
๏ อนุชาว่าพระพี่หนีเถิดจ๊ะ	ขืนอยู่นะคิดเห็นไม่เป็นผล
เรารีบออกนอกห้องทั้งสองคน	ข้างพระชนนีคงจะหลงคอย ฯ
๏ นางสุลาลีฟังเห็นคลั่งหาย	เชื่อน้องชายฉุนแค้นแน่นคอหอย
ลุกมานั่งข้างเตียงเมียงชม้อย	แล้วว่าน้อยหรือพระพี่เธอดีจริง
เห็นนอนฝันพันผูกถึงลูกสวาท	เหลือประหลาดแล้วผู้ชายกลายเป็นหญิง
พอเห็นนางวางน้องต้องประวิง	พระก็นิ่งนั่งพินิจด้วยคิดเกรง
รูปก็งามนามก็เพราะฉอเลาะแหลม	ทั้งสองแก้มเหมือนอย่างมะปรางเปล่ง
ดูผิวผ่องเพียงพระจันทร์เมื่อวันเพ็ง	ชำเลืองเล็งแลแฉล้มแล้วแย้มยิ้ม ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเห็นใหลหลง	กำสรดทรงสร้อยเศร้านั่งเหงาหงิม
แค้นฝรั่งช่างไม่อายทำพรายพริ้ม	เข้านั่งริมผัวแอบไว้แนบเนื้อ
นึกด่าทอตอแหลชอบแต่ตบ	ไม่เคยพบหน้าเป็นทะเล้นเหลือ
ชะเช่นนี้มีมีดจะกรีดเนื้อ	ให้ทานเสือเสียให้สิ้นลิ้นลังกา
จะนั่งดูอยู่ก็แสนจะแค้นคั่ง	สุชลหลั่งคลอเนตรดูเชษฐา
เหลือเจ็บช้ำน้ำใจอาลัยลา	กลับออกมาห้องกลางที่ปรางค์ใน ฯ
๏ พอบิตุรงค์องค์ละเวงวัณฬาราช	ตื่นไสยาสน์เรียกหาแล้วปราศรัย
ให้แต่งองค์ทรงเสวยสว่างใจ	พระหัสไชยกราบก้มบังคมลา
จ่ามหาดเล็กอยู่ประตูนอก	จึงไปบอกไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พระจะกลับไปประทับที่พลับพลา	ได้ปล่อยม้าปล่อยสิงห์วิ่งสบาย ฯ
๏ นางละเวงเกรงไม่กลับกำชับสั่ง	คืนมาวังนะอย่าไปให้สูญหาย
แล้วเหลียวหลังสั่งตัวเจ้าขรัวนาย	ช่วยถวายพระกลดทรงองค์โอรส
บอกสาวสาวเหล่าสุรางค์นางน้อยน้อย	ให้มาคอยตามหลังไปทั้งหมด
หน่อกษัตริย์หัสไชยฤทัยระทด	น้อมประณตลามาชาลาลาน ฯ
๏ ข้าหลวงตามหลามทางท้าวนางกั้น	กลดสุวรรณกันแสงพระสุริย์ฉาน
เสด็จมาหน้าประตูดูอาการ	เห็นทหารหิวโหยโรยกำลัง
จึงขับเหล่าสาวใช้ไปเถิดนะ	แล้วคงจะพบกันอีกวันหลัง
แล้วบอกกล่าวเล่าให้นายไพร่ฟัง	ขึ้นทรงนั่งสิงห์ขับไปพลับพลา ฯ

ตอนที่ ๔๑
นางสุวรรณมาลีหึงหน้าป้อม
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	สุดสาครคลาดคล้อยเฝ้าคอยหา
แต่ราตรีมิได้วายฟายน้ำตา	อยู่พลับพลาริมทุ่งจนรุ่งเช้า
นั่งชะแง้แลตะลึงรำพึงคิด	หรือไปติดปมเชือกตามเถือกเถา
หรือพระจะแกล้งพรากไปจากเรา	ยิ่งคิดเศร้าเสียใจอาลัยแล
ไม่แต่งองค์ทรงเสวยให้เลยอิ่ม	ความแค้นปริ่มเป็นฝีเขาตีแผล
แต่กลืนน้ำช้ำพระศอให้ท้อแท้	เหมือนอยู่แต่กายสิ้นซึ่งวิญญาณ์ ฯ
๏ พอเหลือบเห็นหัสไชยมาใกล้ทัพ	นางแลรับลูกเธอชะเง้อหา
ไม่เห็นหนจนกุมารคลานเข้ามา	บนพลับพลากราบก้มบังคมคัล
แล้วทูลความตามเข้าไปมิได้แก้	พระพี่แพ้ผู้หญิงทิ้งหม่อมฉัน
ไปสมสู่อยู่กับอีลาลีวัน	แล้วรำพันถึงเสน่ห์ทำเล่ห์กล ฯ
๏ มเหสีตีทรวงเสียงผางผาง	น้ำเนตรพร่างพรายพร้อยดังฝอยฝน
ชิชะอีฝรั่งมันขลังมนต์	เหมือนผูกคนขังไว้ที่ในกรง
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณของเมียเอ๋ย	กระไรเลยฟั่นเฝือเห็นเหลือหลง
ให้พลอยทุกข์ลูกเต้าทั้งเผ่าพงศ์	ทั้งเสียองค์ไอศวรรย์เพราะวัณฬา
ทีนี้หมดมดหมอไม่หลอเหลือ	เห็นสิ้นเชื้อสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
แม้มิห่วงดวงจิตด้วยธิดา	จะกลืนยาพิษให้บรรลัยลาญ
อยู่เป็นคนทนอายนั้นหลายอย่าง	ธุระพ่างเพียงระบมด้วยคมขวาน
ยิ่งคิดแค้นแม้นกายจะวายปราณ	คำโบราณว่าเอาชื่อให้ลือชา
จะดื้อดึงถึงสถานพระผ่านเกล้า	ตบอีเจ้ายาแฝดแพศยา
มิให้ปะก็จะพังเมืองลังกา	เข้าไปหาให้ได้พบประสบองค์
แม้ไม่เลี้ยงเที่ยงแท้แล้วแม่นี้	ถวายชีวีตามความประสงค์
จะเชือดคอให้ตายทำลายลง	จำเพาะตรงพักตราพระสามี ฯ
๏ แล้วสั่งพราหมณ์สามนายอยู่ค่ายใหญ่	เราจะไปรบพุ่งชาวกรุงศรี
ทหารเราชาวผลึกล้วนฝึกดี	ช่วยกันตีชาวลังกาอย่าช้านาน
พวกผู้หญิงยิงธนูเคยสู้รบ	แต่งสมทบทัพด้วยช่วยทหาร
ทั้งสาวสาวเหล่ากำนัลพนักงาน	ที่จัดจ้านเอาไปด้วยได้ช่วยกู
จะฝีมือหรือฝีปากไม่อยากพรั่น	มึงช่วยกันรุมทะเลาะให้เพราะหู
ให้เลื่องลือชื่อเราชาวชมพู	คงจะสู้ทนเจ็บจนเย็บตา ฯ
๏ ฝ่ายหญิงชายชาวพหลพลผลึก	อึกทึกแต่งกายทั้งซ้ายขวา
ถือทวนง้าวหลาวแหลนแสนสาตรา	แล้วผูกม้าพระที่นั่งบัลลังก์รถ
อภิรุมชุมสายลายจำรัส	มยุรฉัตรกรรชิงทั้งกลิ้งกลด
พวกสตรีสี่ร้อยคอยประณต	อยู่ริมรถถือธนูเป็นคู่เคียง
ทั้งสามสาวเจ้าคารมหาส้มเปรี้ยว	ไปขับเคี่ยวคอแห้งได้แต่งเสียง
ล้วนจ้านจัดหัดซ้อมไว้พร้อมเพรียง	ทหารเรียงรายริ้วเป็นทิวธง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ให้กษัตริย์สามพี่น้องเข้าห้องสรง
ประดับเครื่องเรืองอร่ามทั้งสามองค์	ส่วนนางทรงเครื่องเก่าเศร้าวิญญาณ์
ชวนบุตรีพี่น้องกับหน่อนาถ	ขึ้นทรงราชรถแก้วแววเวหา
พระหน่อน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	นั่งอยู่หน้ารถก้มประนมกร
ให้เดินทัพขับพลพหลโห่	ทหารโล่เขนดั้งหน้าหลังสลอน
ประโคมฆ้องกลองแห่สังข์แตรงอน	เสียงสะท้อนสะท้านทุ่งมากรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาบนหน้าที่	เห็นโยธีธงทิวปลิวไสว
เป็นทัพศึกกึกก้องมีกลองชัย	พวกนายไพร่ขึ้นพร้อมป้อมเสมา
ปิดประตูบูรีคลี่ธงรบ	เตรียมอยู่ครบครั่นครื้นเครื่องปืนผา
คอยรับสู้หมู่หมวดเที่ยวตรวจตรา	ให้เขามารบก่อนจึงรอนราญ ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระมเหสีถึงที่ป้อม	สะพรั่งพร้อมซ้ายขวาโยธาหาญ
หยุดรถทรงตรงพลับพลานอกปราการ	สั่งกุมารหน่อกษัตริย์หัสไชย
พ่อเคยเข้าเฝ้าองค์พระทรงฤทธิ์	ช่วยทูลกิจจาแจ้งแถลงไข
จะขอเข้าเฝ้าพระภูวไนย	แม้นมิให้พบพระองค์จะสงคราม ฯ
๏ กุมาราว่าขอรับอภิวาท	ลงจากราชรถเสด็จไม่เข็ดขาม
บอกฝรั่งนั่งประตูต่างรู้ความ	ไม่ห้ามปรามเปิดให้เข้าในวัง
ตรงขึ้นบนมนเทียรทูลฉลอง	ให้ทราบสองกษัตริย์ตามเนื้อความหลัง
ไม่ให้เฝ้าคราวนี้ก็มิฟัง	จะรบพังประตูเข้าบูรี
พระอภัยใหลหลงทรงพระสรวล	เฝ้ารบกวนเกเรมเหสี
ให้พวกเราเข้าสู้ดูสักที	ไหนจะตีเข้ามาได้ในประตู ฯ
๏ นางละเวงเกรงศึกที่ฮึกหึง	จะอื้ออึงอัปยศให้อดสู
คิดผ่อนปรนกลศึกฝึกต่อครู	จะลองสู้ศึกรักให้หักทบ
ออกรับหน้าพาผัวไปยั่วเล่น	ขี้หึงเห็นใจจะหมองต้องสลบ
แล้วเสแสร้งแกล้งว่าเขามารบ	จะใคร่พบภูวไนยจงไปรับ
แม้จะรักครองสัตย์จงตัดเขา	มิโปรดเกล้ายั่งยืนจงคืนกลับ
จะตามไปให้เห็นกายนางนายทัพ	ได้ยินกับสองหูดูกับตา
หรือว่าพระจะไม่ไปอย่างไรเล่า	พลางหยิกเพลาเป่ามนต์ดลคาถา
พระโอนอ่อนผ่อนผันตามวัณฬา	ไปสิพากันไปล้อให้พอการ ฯ
๏ นางรับสั่งบังคมประนมน้อม	มาสั่งพร้อมแสนสาวชาวทหาร
ข้าหลวงเหล่าเจ้าคารมมานมนาน	ไปออกงานเสียด้วยกันประชันโรง
แล้วก็มาอ่าองค์สรงน้ำกลั่น	เจิมน้ำมันจันทน์ทาให้อ่าโถง
มุ่นกระหมวดกวดเกล้าเป็นเงาโง้ง	ปักปิ่นโปร่งกระจ่างจับประดับพลอย
ทรงภูษาค่าเมืองเรืองจำรัส	คาดเข็มขัดเพชรพริ้งเหมือนหิ่งห้อย
ฉลององค์ทรงนางเสื้ออย่างน้อย	แล้วสอดสร้อยสังวาลประสานทรง
เฉลิมช้องป้องพักตร์จำหลักเพชร	กรรเจียกเก็จนกอย่างเช่นหางหงส์
ทองกรเพชรเตร็จตรัจกระหวัดวง	ธำมรงค์รายพระหัตถ์จำรัสเรือง
แล้วร่ายมนต์ดลจิตให้พิศเพ่ง	ดูปลั่งเปล่งผิวผ่องละอองเหลือง
เสร็จแต่งองค์เอี่ยมอร่ามงามประเทือง	แล้วย่างเยื้องมายังองค์พระทรงยศ ฯ
๏ เข้าหมอบเมียงเอียงแก้มแล้วแย้มยิ้ม	พระเชยชิมชื่นใจดอกไม้สด
นางเชิญองค์สรงชลสุคนธรส	ทรงเครื่องยศอย่างฝรั่งเจ้าลังกา
ล้วนเครื่องดำสำคัญวันอาทิตย์	ตามจริตศักราชพระศาสนา
อร่ามเรืองเครื่องสำหรับประดับประดา	พระมาลาสวมสอดใส่ยอดเพชร
ทรงรองบาทชาติฝรั่งนวมหนังนุ่ม	พระชงฆ์หุ้มคลุมสนับแล้วสรรพเสร็จ
กระบี่ทรงองค์กุดั่นกัลเม็ด	แล้วเสด็จนำนางจากปรางค์ทอง
พวกห้ามแหนแสนสุรางค์นางเชิญเครื่อง	ค่อยยาตรเยื้องยอบก้มประนมสนอง
ข้าหลวงเหล่าเถ้าแก่ออกแซ่ซ้อง	มาตามท้องทางใหญ่ที่ในวัง
ขึ้นตรวจพลบนเชิงเทินพระเดินหน้า	นางวัณฬาเหล่าหม่อมห้ามเดินตามหลัง
ท่านท้าวนางกางกลดให้บดบัง	จนกระทั่งถึงประทับที่พลับพลา
เห็นกองทัพนับหมื่นดูดื่นดาษ	วรนาฏนางกษัตริย์ทรงรถา
เห็นลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	พระชลนาแนวนองจะร้องทัก
กลับเคลิ้มองค์หลงลืมพระลูกแก้ว	รู้จักแล้วแล้วก็ดูไม่รู้จัก
นางเสแสร้งแกล้งเมียงเข้าเคียงพักตร์	ทำชี้ชักชวนให้ดูหมู่โยธา
แกล้งเยาะเย้ยมเหสีที่ทรงรถ	ยุดทรงยศเหยียดกรป้อนสลา
แล้วยืนดูอยู่ตรงทัพที่พลับพลา	แกล้งรอเรียงเคียงหน้าพระสามี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ	ทอดพระเนตรบนพลับพลาหลังคาสี
ไม่รู้จักพักตร์พระอภัยมณี	ด้วยภูมีเหมือนฝรั่งเมืองลังกา
นึกว่าใครไหนหนอมาคลอหญิง	ดูเย่อหยิ่งกั้นกลดมียศถา
สองนงเยาว์เข้าชิดทูลกิจจา	พระบิดานะพุคะพระชนนี
นางสงสัยให้เคลื่อนรถพระที่นั่ง	ไปหยุดยั้งใกล้พลับพลาหลังคาสี
เห็นประจักษ์พักตราพระสามี	อัญชลีแล้วสะอื้นกลืนน้ำตา
ยิ่งแสนแค้นแน่นอัดตรัสไม่ออก	เหมือนเสี้ยนยอกเนตรสลายทั้งซ้ายขวา
สุดจะขืนกลืนกลั้นตันอุรา	ทรงโศกากรรมเอ๋ยไม่เคยเป็น
รู้ฉะนี้มิเป็นคนทนเทวษ	จะควักเนตรเสียมิให้ได้มาเห็น
พระชลนัยน์ไหลซกตกกระเซ็น	เจียนจะเป็นบ้าหลังคลั่งอารมณ์ ฯ
๏ พระอภัยได้เห็นพักตร์อัคเรศ	ยังชื่นเนตรนึกคิดสนิทสนม
พอลูกสาวเจ้าลังกาเป่าอาคม	เคลิ้มอารมณ์รื้อค้อนว่างอนเกิน
กระต่ายแก่แร่ข้ามมาตามติด	ช่างไม่คิดขวยอายระคายเขิน
เขาเบื่อใจไม่อยู่จนสู้เมิน	มาก้ำเกินดูเบาเพราะเมามัว
มาตามข้าว่ากระไรใครเป็นหนี้	หรือเดิมทีช่วยไถ่ไว้เป็นผัว
หรือข้าเป็นขอเฝ้ามาเอาตัว	ข้านี้กลัวเจ้าแล้วเจ้านางเฒ่ารึง
ได้เริศร้างต่างคนก็ต่างอยู่	ยังมิรู้สึกตัวมามัวหึง
ชะร้องไห้ไม่ฟื้นสะอื้นอึง	ชาติหน้าจึงจะช่วยปลอบให้ชอบใจ ฯ
๏ มเหสีตีทรวงเข้าฮักอัก	อกมิหักแล้วหรือกรรมจะทำไฉน
นางแสนแค้นแสนละห้อยน้อยพระทัย	สลบไปเป็นครู่แล้วรู้องค์
สะอื้นพลางทางว่านิจจาเอ๋ย	กระไรเลยภูวไนยช่างใหลหลง
เสียแรงน้องปองจิตเหมือนบิตุรงค์	รักพระองค์อุสาห์ตามข้ามคงคา
ไม่มีโทษโกรธตรัสถึงตัดขาด	เหมือนพระบาทฟาดฟันบั่นเกศา
แต่ลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	มาวันทาพระไม่ทักเลยสักคำ
เคยพึ่งบุญทูลกระหม่อมเหมือนฉัตรแก้ว	ไม่มีแล้วใครจะชุบอุปถัมภ์
จะสู้ตายมิให้เป็นซึ่งเวรกรรม	แต่อย่าซ้ำแนมเหน็บให้เจ็บใจ
อันฝรั่งลังกาเป็นข้าศึก	ไม่เคยนึกว่าพระองค์จะหลงใหล
แม้พวกอื่นหมื่นแสนทั้งแดนไตร	น้องมิได้ข้องขัดพระอัชฌา
นี่ศัตรูงูพิษมันคิดคด	ให้เสียยศเสียชาติพระศาสนา
เสียโอรสหมดทั้งพระอนุชา	แต่ธิดาเด็กนิดยังคิดชัง ฯ
๏ พระฉุนรักพักตร์สลดกำสรดเศร้า	ละเวงเป่ามนต์เสียวกลับเหลียวหลัง
หลงรักข้างนางวัณฬาว่าไม่ฟัง	น้อยหรือนั่งร่ำไห้พิไรครวญ
จนแก่เฒ่าเง้างอดทำออดแอด	ลูกฝาแฝดของเจ้าจงเฝ้าสงวน
เขาไม่มาดปรารถนาอย่ามากวน	เจ้ากระบวนล้นเหลือจนเบื่อฟัง ฯ
๏ ส่วนลูกสาวเจ้าลังกาออกมาขวาง	ชิชะนางโฉมงามลืมความหลัง
แกล้งใส่หน้าว่าเสียดน่าเกลียดชัง	ชาติฝรั่งนี่แลเจ้าเขาเล่าลือ
ว่าคบชู้สู่หาแกล้งฆ่าผัว	อันความชั่วตัวปิดสนิทหรือ
มาเลียมลามปามไปดังไฟฮือ	แต่ก่อนถือว่าเป็นพี่ศรีสะใภ้
ประเดี๋ยวนี้ดีแตกแหลกแล้วคะ	เขาไม่ละลดดอกจะบอกให้
พระตัดขาดศาสนาไม่อาลัย	อย่าร่ำไรสำออยตะบอยวอน ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำแค้นยิ่งแสนแสบ	ความเจ็บแทบถึงกระดูกดังลูกศร
น้อยหรือเสียงเปรี้ยงแปร้นมันแสนงอน	กลับมาค่อนขอดขุดถึงอุศเรน
พระพานเกล้าเคล้าคลึงถึงขนาด	จนเลือดฝาดขึ้นหน้าดังทาเสน
มายืนดูคู่เคียงส่งเสียงเกน	เห็นเอียงเอนสมนึกแล้วฮึกไป
ว่าเดิมทีพี่ตัวเป็นผัวรัก	ไม่รู้จักน้ำหน้าว่าคนไหน
พระชนนีภิเษกให้ภูวไนย	ข้ามิได้ดื้อตะครุบเอางุบงิบ
แต่รุ่นราวสาวแส้จนแก่เฒ่า	ไม่เหมือนเจ้าองค์เอกภิเษกดิบ
ได้สุคนธ์มนต์เจือดังเนื้อทิพย์	ขึ้นจนลิบลอยเหลิงกว่าเชิงเทิน
แต่ก่อนไรไม่หลงก็ทรงโปรด	ไม่พิโรธเริศร้างระคางเขิน
เหตุเพราะมึงพระจึงได้ละเมิน	ถึงก้ำเกินก็ไม่ว่าเป็นสามี
มาแต้มเติมเสริมความตามพระโอษฐ์	นางตัวโปรดเปรื่องประสิทธิ์เพราะฤทธิ์ผี
แต่กระดาษวาดรูปจูบเป็นปี	ประเดี๋ยวนี้องค์เธอบำเรอเอง
ถึงออกโรงโจ่งครึ่มเป็นทึมทึก	แต่สาวฝึกฉอเลาะไว้เหมาะเหมง
ร้อยภาษามาสู่เคยรู้เพลง	นางละเวงแต่ละว่าชาละวัน
แต่เพียงพี่แล้วมิหนำยังซ้ำน้อง	โอรสสองแทรกเจือเหลือขยัน
เหมือนไหมย้อมปลอมเส้นเบญจพรรณ	จึงต้องฟั่นเฝือผดุงบำรุงบำเรอ
ข่มเหงเขาเจ้าของจองหองเหิม	ยุส่งเสริมสารพันอีปั้นเจ๋อ
ไม่เจียมกายอายเหนียมทำเทียมเธอ	ขึ้นเสมอแม่เจ้าเอ๋ยเคยเคล้าคลอ
มิเกรงพระจะไปจับมาสับเชือด	ให้สิ้นเลือดสิ้นเนื้อไม่เหลือหลอ
ถึงตัวตายก็จะหมายมาหักคอ	เป็นคนขอแก้แค้นอีแสนเพลง ฯ
๏ นางวัณฬาว่าเหม่มเหสี	ขึ้นอ้ายอีออกทะเลาะล้วนเหมาะเหมง
เพราะปากกล้าว่าผัวไม่กลัวเกรง	จึงเท้งเต้งต้องอดเหมือนมดตะนอย
ชะจะเชือดเลือดเนื้อเถือกระดูก	อย่าดูถูกชาวลังกาไม่ล่าถอย
สักหน่อยหนึ่งก็จะพาเลือดตาย้อย	กูก็คอยจะใคร่เชือดเอาเลือดเนื้อ
ไปเซ่นศพอุศเรนกับบิตุเรศ	ใครต้นเหตุอยู่ที่ไหนมิให้เหลือ
ชะลูกสาวเจ้าผลึกทึมทึกเทื้อ	มิเต็มเรื้อหรือจึงข้ามมาตามทวง
ประทานโทษโปรดปรานเถิดผ่านเกล้า	ช่วยคลึงเคล้าคลอเคลียเหมือนเสียขวง
ได้ดับทุกข์ยุคเข็ญให้เย็นทรวง	อย่าให้ง่วงงุ่นง่านทะยานทะเยอ ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังยิ่งคั่งแค้น	มันตอบแทนทับทวีตีเสมอ
เพราะผ่านเกล้าเข้าด้วยพลอยอวยเออ	ได้ท้ายเธอปรักปรำยิ่งซ้ำเติม
กันแสงพลางทางว่าอีฝาหรั่ง	มึงขึ้นซังสมนึกทำฮึกเหิม
อันข้อพ่อพี่ชายตายแต่เดิม	ว่ากูเริ่มเหตุผลแต่ต้นมือ
แค้นแต่กูภูวไนยมึงไม่แค้น	เธอทดแทนถึงที่กลับดีหรือ
อีแสนกลคนเขาออกเล่าลือ	ไม่พ้นมือกูดอกวะอีละเวง
แล้วโศกาว่าพระทูลกระหม่อมแก้ว	ไม่เลี้ยงแล้วให้เมียน้อยคอยข่มเหง
เพราะให้ท้ายหมายได้จึงไม่เกรง	อีละเวงมันจองหองกับน้องนัก
มิเมตตาฆ่าเมียเสียให้ม้วย	แต่อย่าช่วยเสริมซ้ำมาปรำปรัก
เสียแรงน้องรองบาทาสาพิภักดิ์	พระเหมือนหลักโลกเที่ยงอย่าเอียงเอน ฯ
๏ พระอภัยใหลหลงทรงพระสรวล	ถึงบทครวญแล้วหรือเจ้าไม่กราวเขน
เมื่อตะกี้นี้ออกเปรี้ยงขึ้นเสียงเกน	เดี๋ยวนี้เบนเบือนหน้ามาหารือ
ช่างเป็นไรไยมิตายอยู่ขายหน้า	เดี๋ยวนี้ข้าได้เป็นผัวของตัวหรือ
เจ้ากับข้าสารพัดไม่ฟัดครือ	ข้าก็ถือเมียของข้าว่าไม่แพ้
นางวัณฬาว่าชอบเขาตอบโต้	ตัวโมโหที่เขาถากถูกปากแผล
ยิ่งแสนงอนอ่อนคอทำท้อแท้	ไม่เจียมแก่เกะกะเที่ยวระรั้ว ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำแค้นยิ่งแสนเจ็บ	เมียน้อยเหน็บแล้วมิหนำยังซ้ำผัว
ส่วนฝ่ายข้างนางละเวงพระเกรงกลัว	เห็นเมามัวมนต์มันอีวัณฬา
ทั้งลูกเต้าเล่าก็พลอยขาดลอยหมด	ใครจะปลดเปลื้องมนต์ดลคาถา
จะลืมองค์หลงคลั่งอยู่ลังกา	สุดปัญญายิ่งระย่อท้อระทด
ด้วยทุกข์ร้อนซ้อนซมระดมทับ	จนลมจับนงลักษณ์พักตร์สลด
ล้มสลบทบทับอยู่กับรถ	เจียนจะปลดเปลื้องชีวานิคาลัย ฯ
๏ สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาผวาหวีด	ร้องกราดกรีดกอดแม่เข้าแก้ไข
ต่างนวดฟั้นสั่นเพลาสักเท่าไร	มิหวาดไหวกายายิ่งจาบัลย์
นางกรีดก้องร้องทูลพระบิตุเรศ	พระทรงเดชโปรดด้วยช่วยหม่อมฉัน
เร็วเร็วพระชนนีสิ้นชีวัน	พลางทรงกันแสงสงสารพระมารดา ฯ
๏ นางละเวงเกรงองค์จะสงสาร	แกล้งว่าขานด้วยจิตริษยา
มเหเสือเหลือการเจ้ามารยา	พระพลอยว่าจริงหนอเจ้าเฝ้าสำออย
เธอร้องตอบบุตรีว่าขี้หึง	นั่นแหละจึงลมจับลงพับผอย
ชักไปเผาเอากระดูกเถิดลูกน้อย	อย่ามาพลอยเรียกพ่อมิขอพบ
นางวัณฬาหน้าเปรมเป็นเหมฮึก	เห็นสมนึกนิ่งเกลือกเสือกสลบ
แกล้งเชิญองค์ลงมาหน้าหอรบ	พอจวนพลบกลับเข้าไปเสียในวัง ฯ
๏ สองบุตรีตีทรวงสะอื้นอ้อน	โอ้บิดรเด็ดเดี่ยวไม่เหลียวหลัง
เรียกเท่าไรไม่หยุดสุดกำลัง	ทรุดลงนั่งนวดเพลาพระเสาวนีย์
ร้องเรียกเหล่าสาวสุรางค์ขึ้นข้างรถ	ต่างกำสรดด้วยพระมเหสี
ทั้งโยธาข้าเฝ้าเศร้าโศกี	พระบุตรีกรีดกราดเพียงขาดใจ
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของลูกแก้ว	สิ้นเสียแล้วลมริกริกไม่พลิกไหว
พอเหลียวเห็นหน่อกษัตริย์หัสไชย	ยืนบนใบเสมาร้องว่าวอน
ลมจับพระชนนีเจ้าพี่จ๋า	รู้หยูกยาอย่างไรมั่งช่วยสั่งสอน
พระพี่ช่วยด้วยเถิดคะพระบิดร	ท่านตัดรอนเสียแล้วไม่เห็นใครเลย ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยตกใจวิ่ง	ด้วยรักจริงอยากจะใคร่ได้เป็นเขย
มาสั่งให้ไขประตูเขารู้เคย	ไม่ห้ามเผยให้เธอออกนอกกำแพง
ขึ้นรถทรงตรงเข้านวดพระเพลาพลาง	เห็นสองนางจาบัลย์พลอยกันแสง
จนโพล้เพล้เวลาท้องฟ้าแดง	ค่อยมีแรงริกริกนางพลิกฟื้น
พิมเสนผงทรงดมรอลมถวาย	ระทวยกายกัลยาไม่ฝ่าฝืน
ด้วยเจ็บช้ำน้ำจิตดังพิษปืน	ถอนสะอื้นวรองค์ทรงฤทัย
ให้เลิกทัพกลับมาพลับพลาพัก	แต่นงลักษณ์ลุกนั่งยังไม่ไหว
ยุดพระศอหน่อกษัตริย์หัสไชย	ค่อยแข็งใจจากที่นั่งบัลลังก์รถ
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาอยู่ขวาซ้าย	เจ้าขรัวนายห้อมล้อมมาพร้อมหมด
ขึ้นพลับพลาอาศัยฤทัยระทด	โศกกำสรดไสยาสน์เหนืออาสน์ทอง
พอมืดค่ำคล้ำคลุ้มชอุ่มฝน	ยิ่งมัวหม่นมุ่นในฤทัยหมอง
ประโคมขับตรับฟังแตรสังข์ซ้อง	เสียงฆ้องกลองกลุ้มใจกระไรเลย
ให้สาวใช้ไปปรามห้ามแซ่เสียง	สะอื้นเอียงอ่อนองค์ไม่สรงเสวย
ให้ร้อนรนคนผลัดพัดรำเพย	ด้วยไม่เคยขัดข้องให้หมองมัว
อันโศกอื่นหมื่นแสนในแดนโลก	มันไม่โศกลึกซึ้งเหมือนหึงผัว
ถึงเสียทองของรักสักเท่าตัว	ค่อยยังชั่วไม่เสียดายเหมือนชายเชือน
ถึงสมบัติวัตถาบรรดาศักดิ์	ลูกที่รักร่วมใจก็ไม่เหมือน
ทั้งแสนแค้นแสนรักคอยตักเตือน	จนฟั่นเฟือนใฝ่ฝันถึงวัณฬา
ละเมอเห็นเป็นว่าพบนางตบต่อย	ข่วนเป็นรอยร้องกรีดหวีดผวา
ร้องเรียกเหล่าสาวใช้ริมไสยา	จิกหัวมาตบซ้ำให้หนำใจ ฯ
๏ ฝ่ายสาวสาวเจ้าสั่งระวังผิด	ใครนั่งชิดฉุดคร่าไม่ปราศรัย
บ้างทุ่มเถียงเสียงก้องทั้งห้องใน	นางกลับได้คิดห้ามปรามทั้งปวง
จะบรรทมกรมฤทัยมิใคร่หลับ	ด้วยทุกข์ทับเทียมเท่าภูเขาหลวง
เหมือนเสี้ยนยอกชอกช้ำระกำทรวง	ให้งุบง่วงงีบสะดุ้งจนรุ่งราง
กำเริบโรคโศกรักสลักจิต	ด้วยสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
เห็นบุตรีพี่น้องทั้งสองนาง	นั่งอยู่ข้างแท่นรัตน์กับหัสไนย
จึงตรัสถามความองค์พระทรงศักดิ์	ซึ่งลูกรักได้ไปเห็นเป็นไฉน
ทั้งเชษฐาอานั้นทำฉันใด	พ่อเล่าให้ฟังความแต่ตามจริง ฯ
๏ กุมาราว่ายังกำลังหลง	แต่ละองค์แอบอยู่กับผู้หญิง
อีฝรั่งนั่งชะอ้อนเฝ้าวอนวิง	ทำพาดพิงพูดยั่วให้ผัวรัก
ทุกเวลานาทีไม่มีอื่น	สำรวลรื่นเริงริกเสียงขิกขัก
แค้นทรงฤทธิ์บิดาหนักหนานัก	ช่างแสนรักเรียกมันแม่วัณฬา ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเล่าเศร้าสะอื้น	เหมือนจะฟื้นความแค้นให้แสนสา
เสียดายองค์ทรงสวัสดิ์ภัสดา	พระชลนาคลอคลอท้อพระทัย
จึงว่าแม่แลเหลียวให้เปลี่ยวจิต	สุดจะคิดผันแปรที่แก้ไข
พ่อจัดแจงแต่งสารแจ้งการไป	ถึงท้าวไทบิตุราชมาตุรงค์
เผื่อหมอมนต์คนดีจะมีมั่ง	มาแก้คลั่งเคลิ้มคลายให้หายหลง
มิช่วยแก้แม่นี้เห็นไม่เป็นองค์	จะปลดปลงลงกระดูกด้วยถูกยา ฯ
๏ พระคำนับรับสั่งมานั่งนอก	เป็นที่ออกขุนนางพร้อมข้างหน้า
ให้อาลักษณ์นักการแต่งสารตรา	ไปกรุงการะเวกทูลมูลความ
ครั้นเสร็จสรรพพับให้ม้าใช้รับ	ขึ้นควบขับม้าระเห็จไม่เข็ดขาม
ไปฝั่งน้ำตำบลถนนพระราม	ลงเรือข้ามตัดมาตรงธานี ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าบุรีรมจักร	กับองค์อัครชายามารศรี
ทั้งโฉมแก้วเกษราปิ่นนารี	องค์อรุณรัศมีศรีโสภา
ต่างเศร้าสร้อยคอยศรีสุวรรณราช	ทั้งพระญาติใหญ่น้อยละห้อยหา
แต่ปีขาลป่านนี้ถึงปีระกา	ยังหามาเมืองไม่ทั้งไพร่พล
จะเคืองเข็ญเป็นไฉนก็ไม่รู้	ให้หมอดูบ่อยบ่อยสักร้อยหน
บนอารักษ์ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรณ	แขวนเบี้ยบนเป็นระนาวทุกเจ้านาย
ข้างครอบครัวตัวไพร่ที่ไปทัพ	ผัวหากลับมาไม่ก็ใจหาย
จะนั่งนอนร้อนรนกระวนกระวาย	ต่างขวนขวายเช้าค่ำด้วยจำเป็น
ที่หญิงดีมีศักดิ์รู้รักผัว	ก็ซ่อนตัวมิให้ชายทั้งหลายเห็น
ถึงยามนอนหมอนฟูกกระดูกเย็น	น้ำตากระเด็นดังหนึ่งกายจะวายวาง
ที่เช่นชั่วผัวต้องไปกองทัพ	พอผัวลับแล้วก็เต้นออกเล่นหาง
ที่กินลึกฝึกลูกเลี้ยงไว้เคียงข้าง	ถึงผัวร้างสามปีไม่มีชู้
ท่านผู้หญิงริงเรือที่เหลือโศก	กลายเป็นโรคเรอหาวลมผ่าวหู
ให้บ่าวนวดปวดกระดูกถูกเส้นครู	กลายเป็นงูพันกันประชันโรง
ที่ผัวไปหลายปีจึงมีท้อง	เหลือจะป้องปิดกันเหมือนควันโขมง
บ้างคิดถึงหึงผัวกลัวจะโกง	ไปลงโรงเรือนใหม่เหมือนไฟรุม
ด้วยเมียผัวทั่วโลกที่โศกถึง	เปรียบเหมือนหนึ่งเรือร้างค้างมรสุม
ถึงตัวไปใจอยู่เป็นคู่คุม	ทั้งแก่หนุ่มนึกเห็นก็เช่นกัน
พอรู้ข่าวราวเรื่องเมืองผลึก	อึกทึกถามเหตุทั้งเขตขัณฑ์
บ้างว่าทัพกลับมาเวลานั้น	ต่างตื่นกันวิ่งพลอยมาคอยรับ
พวกห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	ต่างอบรมคอยเสด็จไว้เสร็จสรรพ
จนสารตรามาถึงวังคนคั่งคับ	ขุนนางรับสารเข้าเฝ้าพระองค์ ฯ
๏ อ่านแถลงแจ้งความสามกษัตริย์	ซึ่งข้องขัดเข้าเชิงละเลิงหลง
เหมือนเรื่องหลังฟังหมดท้าวทศวงศ์	หยิบสารตรงขึ้นปราสาทนั่งอาสน์ทอง
อยู่พร้อมพรั่งมเหสีบุตรีหลาน	ให้อ่านสารฟังความตามสนอง
ว่าพระองค์หลงเชิงละเลิงลอง	ไปครอบครองนางรำภาเจ้าป่าตาล
มเหสีมิรู้หึงตะลึงนึก	ชนะศึกเสียองค์น่าสงสาร
นางฝรั่งยังจะรู้จักอยู่งาน	ให้สำราญหรือจะยากลำบากองค์
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมต้องถ่อมศักดิ์	เพราะผีชักผูกไว้จึงใหลหลง
จะมัวมอมผอมซูบทั้งรูปทรง	ให้แสนสงสารสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ พระชนนีขี้หึงเหมือนหนึ่งเสือ	จึงว่าเบื่อเสียแล้วรักนั้นหนักหนา
เขาชิงผัวกลัวเขาเฝ้าโศกา	ไม่รู้ด่ามันให้มั่งมานั่งเซา
อีฝรั่งลังกาอีหน้าด้าน	มันคิดอ่านพันพัวลูกผัวเขา
หน่อนรินทร์สินสมุทรเหมือนบุตรเรา	ล้วนพงศ์เผ่าภัสดาเจ้าอย่ากลัว
แม่มาลีพี่สะใภ้หล่อนไปแล้ว	พาลูกแก้วไปกับแม่ได้แก้ผัว
แล้วทูลท้าวคราวนี้มันตีครัว	ลูกเขยมัวเมียฝรั่งคิดยังไร ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงวิตก	ว่าเอออกเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
ข้าจะพาลูกยานัดดาไป	ช่วยแก้ไขเขยขวัญตามปัญญา
ท่านยายอยู่บูรีเถิดขี้หึง	ไปอื้ออึงวุ่นวายจะขายหน้า
แต่แรกสาวราวกับเสือเหลือระอา	นึกจะหย่าเสียกับยายก็หลายครั้ง
แม่เกษราอย่าเชื่อยายเสือเฒ่า	ผัวของเจ้าจะระคายเมื่อภายหลัง
ถึงหยาบช้าด่าทอค่อยรอรั้ง	เมื่อหายคลั่งแล้วคงกลับมากับเรา ฯ
๏ นางพระยาว่าแม่เอ๋ยไม่เลยแล้ว	ผัวเหมือนแก้วตาใครจะให้เขา
เหมือนท้าวตรัสตัดคำว่าทำเนา	ให้เหมือนเต่าต้มสุกสนุกจริง
แม้มีผัวกลัววิวาทแล้วชาตินี้	มิได้มีผัวเหมือนเพื่อนผู้หญิง
สุดแต่มีอีทั้งปวงมันช่วงชิง	ให้นั่งนิ่งเป็นม่ายน่าอายใจ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงพระสรวลว่าจวนค่ำ	ยังจะร่ำรื้อหึงไปถึงไหน
พระตรัสพลางทางให้หาเสนาใน	มาสั่งให้จัดแจงแต่งเภตรา
ทั้งเรือใช้ใหญ่น้อยสักร้อยถ้วน	ตั้งกระบวนปีกหางอย่างปักษา
จะข้ามชลวนวังไปลังกา	ในเวลาตีสิบเอ็ดให้เสร็จการ ฯ
๏ เสนาทราบกราบลารีบมาสั่ง	ให้เกณฑ์ทั้งมหาดไทยฝ่ายทหาร
กรมท่าพาต้นหนพวกคนงาน	ลงแต่งกว้านเสารอกสายนอกใน
ที่นั่งหงส์องอาจดูผาดเผ่น	เหมือนอย่างเป็นปีกหางระยางไสว
ผ้าโมรีสีชาดเอาดาดใบ	มีปืนใหญ่หน้าท้ายปืนรายเรียง
มีห้องกั้นบัลลังก์ที่นั่งเล่น	ประดับเป็นช่องกั้นชั้นเฉลียง
พวกเสนีรี้พลขนเสบียง	ลงพร้อมเพรียงไพร่นายรายระวาง
ทอดประจำลำทรงตรงฉนวน	ตั้งกระบวนแบบหัดไม่ขัดขวาง
เป็นทัพหงส์องอาจผาดนภางค์	มีปีกหางครบถ้วนกระบวนบิน ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	ถ้วนทุกกรมรู้ทั่วเตรียมตัวสิ้น
เสื่อที่นอนหมอนรองเครื่องของกิน	ล้วนใส่ปิ่นโตตั้งกำบังมิด
ขี้เกียจกล่าวชาววังล้วนรังแต่ง	กระแจะแป้งเป็นต้นด้วยสนจิต
แหนบมีดพับกับหวีคู่ชีวิต	ไปไหนติดตัวนางไม่ห่างกาย
ท่านท้าวนางต่างหาสินค้าของ	ใส่สำรองปากเรือไว้เผื่อขาย
จะซื้อเครื่องเมืองฝรั่งทั้งผ้าลาย	มาจำหน่ายเมืองเราเอากำไร
ต่างเรียกหาข้าคนมาขนของ	จนย่ำฆ้องคบกระจ่างสว่างไสว
บ้างลืมเสื่อเสื้อผ้าบ้างมาไป	ออกขวักไขว่แซ่เสียงจนเที่ยงคืน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมแก้วเกษราเวลาค่ำ	ยิ่งโศกซ้ำโศกาไม่ฝ่าฝืน
คิดถึงองค์ทรงธรรม์สู้กลั้นกลืน	ทุกค่ำคืนเคยอยู่เป็นคู่ครอง
โอ้ครั้งนี้อีฝรั่งมันขังรัก	ให้ลับพักตร์ผ่านเกล้าจะเศร้าหมอง
เมื่อไรพระจะได้มาเห็นหน้าน้อง	แต่ตรึกตรองตรมจิตไม่นิทรา
จนสิบทุ่มรุ่มร้อนอาวรณ์เทวษ	น้ำพระเนตรพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
สู้ฝืนองค์นงลักษณ์สรงพักตรา	มาเตรียมคอยพระบิดาจะคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	พระบุตรีมัวหมองไม่ผ่องใส
ด้วยบิตุเรศเชษฐาที่อาลัย	ไปหลงใหลล้นเหลือเบื่ออารมณ์
ไปครั้งนี้อีฝรั่งช่างชะอ้อน	จะขอดค่อนด่าว่าให้สาสม
แต่สู้ขืนกลืนแค้นด้วยแสนตรม	นิ่งบรรทมมิใคร่หลับนึกอับอาย
จนจวนแจ้งแต่งองค์สรงสนาน	พนักงานเครื่องต้นสุคนธ์ถวาย
สำอางองค์ทรงเครื่องแล้วเยื้องกราย	เจ้าขรัวนายพี่เลี้ยงเคียงประคอง
ข้าหลวงเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	เชิญเครื่องคอยกราบก้มประนมสนอง
เสด็จมาสู่หน้ามนเทียรทอง	คอยท่าสองภูบาลกับมารดา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	ตื่นไสยาสน์โสรจสรงทรงภูษา
ประดับเครื่องเรืองงามตามชรา	ทรงมหามงกุฎแก้วดูแวววาว
มเหสีมียศยังสดชื่น	นุ่งลายพื้นเขียวตองห่มกรองขาว
พระธำมรงค์วงรายพรอยพรายพราว	ดูเหมือนสาวสุดสะอาดระวาดระไว
ครั้นพร้อมเสร็จเสด็จออกมานอกห้อง	ตรัสชวนสองกษัตราอัชฌาสัย
พร้อมห้ามแหนแสนสนมกรมใน	พระคลาไคลไปลงเรือหงส์ทอง
พระธิดานารีบุตรีนั้น	อยู่ห้องกั้นบัลลังก์มีทั้งสอง
พร้อมแสนสาวชาวแม่ต่างแซ่ซ้อง	อยู่ตามห้องหีบหมอนที่นอนเรียง
พอได้ฤกษ์เบิกอรุณขุนทหาร	ตีฆ้องขานโห่ลั่นสนั่นเสียง
ทั้งหน้าหลังสังข์แตรแซ่สำเนียง	ออกรายเรียงลำสล้างมากลางชล
ทั้งเรือใช้ใหญ่น้อยแปดร้อยถ้วน	เดินกระบวนเป็นลำดับไม่สับสน
ออกชะวากปากมหาชลาวน	พวกต้นหนหันเข็มตั้งไปลังกา
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ต่างแล่นออกอ่าวรายทั้งซ้ายขวา
ถึงน้ำเขียวเปลี่ยวใจนัยนา	เห็นแต่ฟ้าสุดสูงสิ้นฝูงนก
ออกน้ำลึกครึกครื้นด้วยคลื่นคลุ้ม	กลิ้งมาทุ่มเรือกำปั่นให้หันหก
ที่นั่งหงส์กงวานสะท้านสะทก	ท้าวเธอตกพระทัยกระไรเลย
เข้าในห้องร้องเตือนนางห้ามว่า	ภาวนานะชาววังอย่านั่งเฉย
สาวสนมกรมในล้วนไม่เคย	แม่เจ้าเอ๋ยลูกไม่รอดลงทอดตัว
บ้างซบเซาเมาทะเลโซเซล้ม	พะอืดพะอมอาเจียนวิงเวียนหัว
ต่างเข้าห้องร้องไห้ด้วยใจกลัว	แม้มีผัวแล้วจึงตายไม่อายเลย
มาทะเลเหลืออายต้องตายดิบ	จะลอยลิบไปในน้ำแล้วกรรมเอ๋ย
เขาว่ายวางอย่างไรเราไม่เคย	ที่ไหนเลยลูกจะได้กลับไปวัง
บ้างตัวสั่นงันงกตกประหม่า	ภาวนาในใจจะไม่ขลัง
คุณพระช่วยด้วยเจ้าข้าว่าดังดัง	ด้วยกำลังกลัวตายไม่อายใคร
พอพลบค่ำคล้ำมัวทั่วทุกทิศ	ยิ่งมืดมิดมิ่งขวัญประหวั่นไหว
น้ำกระจายพรายแดงดังแสงไฟ	แล่นมาในแนวคลื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	อดิเรกเรืองเดชทุกเขตขัณฑ์
ออกอมาตย์มาตยาเวลานั้น	พอราชมัลนำผู้ถือหนังสือมา
ทูลแถลงแจ้งข่าวว่าหน่อนาถ	บังคมบาทบอกเหตุพระเชษฐา
ทั้งสี่องค์หลงคลั่งอยู่ลังกา	ทราบสาราร้อนใจดังไฟฮือ
ชะความรู้ผู้หญิงดีจริงหนอ	หน่วงเอาหมอไปได้มิใช่หรือ
เราเห็นเหตุเภทผลแต่ต้นมือ	ลูกอ่อนถือหนังเสือเหลืองเครื่องสิทธา
เมื่อหนุ่มสาวราวกับไฟใกล้ดินหู	สุดจะสู้ศึกรักนั้นหนักหนา
พระตรัสพลางทางถามขุนโหรา	ให้ชำระพระชาตาสุดสาคร ฯ
๏ โหรบังคมก้มตรึกรำลึกโฉลก	ลงเลขโชควิภังค์เข้าสังหรณ์
อังคารรึงตรึงทับพระจันทร	ชลีกรกราบก้มบังคมทูล
พระเคราะห์องค์ทรงยศโอรสร้าย	ถึงอับอายอานุภาพเพียงสาบสูญ
ผู้ทรงธรรมสมณะจะอนุกูล	ให้เพิ่มพูนภิญโญเดโชชัย ฯ
๏ พระฟังคำทำนายเคยทายแน่	สงสารแต่เดี๋ยวนี้กรรมจะทำไฉน
ยิ่งตรึกตราอาวรณ์ร้อนฤทัย	กลับเข้าในมนเทียรวิเชียรพราย
จึงบอกองค์นงลักษณ์อัคเรศ	เหมือนอย่างเหตุหนหลังสิ้นทั้งหลาย
มเหสีดังชีวีจะวางวาย	แสนเสียดายลูกยาสุดสาคร
อยู่ที่นี่ดีจริงหล่อนนิ่งเฉย	แม่เจ้าเอ๋ยอีฝรั่งมันช่างสอน
แม้ภูวไนยไม่ช่วยคงม้วยมรณ์	จะผันผ่อนโปรดปรานประการใด ฯ
๏ พระฟังนางทางว่าพี่ปรารภ	ไม่เคยพบเคยเห็นเป็นไฉน
นึกจะข้ามตามไปเองก็เกรงใจ	ด้วยพระอภัยเข้าไปอยู่ในบูรี
แต่นงลักษณ์อัคเรศอยู่เขตค่าย	เราเป็นชายไปถึงพระมเหสี
จะพูดจาปราศรัยก็ไม่ดี	ครั้นจะมิเจรจาก็น่าชัง
ซึ่งดีชั่วทั่วโลกไม่เล็งเห็น	เกลือกจะเป็นรอยร้ายไปในภายหลัง
จะแต่งให้ใครข้ามตามไปฟัง	ก็คิดยังไม่เห็นใครจะไปเลย ฯ
๏ ฝ่ายนางจันทวดีโศกีร่ำ	โอ้กรรมกรรมใครจะแก้เจ้าแม่เอ๋ย
จะคลุ้มคลั่งอย่างไรเจ้าไม่เคย	เมื่อไรเลยลูกยาจะมาวัง
แม่รักเท่าเสาวคนธ์มาจนใหญ่	หรือจะไปลิบลับไม่กลับหลัง
สะอื้นอ้อนอ่อนองค์ทรงกำลัง	คิดความหลังขึ้นมาทูลสามี
ท่านทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ผู้วิเศษสัตย์ซื่อเหมือนฤๅษี
ชันษากว่าร้อยยี่สิบปี	เห็นท่วงทีท่านจะรู้เรื่องบูราณ
เชิญไปด้วยช่วยพระหน่อวรนาถ	ให้หายขาดคืนเขตนิเวศน์สถาน
พระตรัสตอบชอบอยู่ครูอาจารย์	ท่านเชี่ยวชาญชาวเมืองย่อมเลื่องลือ
แล้วเป็นครูสืบวงศ์พงศ์กษัตริย์	จนถัดถัดมาถึงเราเล่าหนังสือ
อายุยืนตื้นลึกได้ฝึกปรือ	ทั้งสัตย์ซื่อไม่สอพลอพูดล่อลวง
ครั้งแผ่นดินปิ่นเกล้าพระเจ้าปู่	ให้ตึกอยู่ตามควรในสวนหลวง
จะไปหามาเหมือนเหล่าเขาทั้งปวง	เป็นที่ล่วงเกินครูรู้วิชา
พี่จะไปให้ถึงจึงจะชอบ	ได้นบนอบตามจริตเป็นศิษย์หา
วันนี้ไปไม่ควรจวนเวลา	ต่อรุ่งพระสุริยาจึงคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์ยิ่งหม่นหมอง	คิดถึงน้องถึงพี่ป่านนี้ไฉน
นางนึกแค้นอีฝรั่งยิ่งคลั่งใจ	สะอื้นไห้ฮักฮักซบพักตรา
แล้วทูลองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ	ลูกฟังฟังสังเวชพระเชษฐา
ได้เป็นพี่มีคุณขอทูลลา	ไปพามาเสียให้พ้นพวกคนพาล ฯ
๏ ทั้งสององค์ทรงฟังพระลูกรัก	ไม่รู้จักเดียงสาน่าสงสาร
ดูสัตย์ซื่อถือเหมือนสาวคราวโบราณ	จะทัดทานก็เหมือนสอนให้งอนความ
อนึ่งแก้วแคล้วคลาดก็คาดอยู่	เคยรบสู้ศึกเสร็จไม่เข็ดขาม
ถ้าครั้งนี้มิให้ไปก็ไม่งาม	ต้องปล่อยตามวาสนาประสาเคย
ดำริพลางทางว่าบิดานี้	มิรู้ที่พูดถูกเลยลูกเอ๋ย
ตามแต่ใจพ่อไม่ห้ามดอกทรามเชย	ด้วยเจ้าเคยไปไหนไปด้วยกัน
แต่ครั้งนี้พี่เขาเห็นว่าเป็นสาว	จึงว่ากล่าวแกล้งให้อยู่ไอศวรรย์
จะตามไปไกลเนตรต่างเขตคัน	พ่อคิดพรั่นเพราะเป็นหญิงนี้สิ่งเดียว
จะวอนวานท่านปาโมกข์โลกเชษฐ์	ผู้วิเศษไสยศาสตร์ฉลาดเฉลียว
ไปด้วยเจ้าคราวนี้ก็ดีเจียว	ร่วมลำเดียวจะได้ถามความโบราณ
แล้วท้าวหาข้าเฝ้าเข้ามาสั่ง	เร่งจัดทั้งนาวาโยธาหาญ
ที่นั่งใหญ่ให้ธิดากับอาจารย์	ไปแก้การกลฝรั่งเมืองลังกา ฯ
๏ มนตรีกราบทราบความตามรับสั่ง	ออกจากวังนั่งริมโรงทิมขวา
ให้เสมียนเขียนหมายจ่ายโยธา	ทั้งข้างหน้าข้างในตามใหญ่น้อย
พวกขุนนางต่างทำตามตำแหน่ง	บ้างเปลี่ยนแปลงเชือกใบเครื่องใช้สอย
ที่เรือใช้ไพร่ประจำลำละร้อย	บ้างรีบถอยเรือแพออกแซ่ซ้อง
ทั้งนายไพร่พร้อมหน้ากันว้าวุ่น	ชุลมุนเอิกเกริกเบิกข้าวของ
ที่คร่ำคร่ายาชันกันใต้ท้อง	ที่เป็นช่องตอกหมันกันข้อเกร็ง
ทำห้องหับจับรั่วต่างตั้งสิว	โซมตั้งอิ้วเขียนฝาหลังคาเก๋ง
ที่บ่าวไพร่ไม่มาด่าระเบง	ระดมเร่งสารวัตรรีบจัดการ
ที่นั่งครุฑบุษบกยาวหกเส้น	ดูผาดเผ่นเรี่ยวแรงกำแหงหาญ
ห้องสุวรรณบัลลังก์ดังวิมาน	สูงตระหง่านงามสง่าในสาคร
ทั้งเรือน้อยร้อยถ้วนกระบวนแห่	มาลอยแลคั่งคับสลับสลอน
เหล่าล้าต้าต้นหนพลนิกร	ล้วนเคยจรเจนทางกลางทะเล
มาทอดท่าหน้าฉนวนพอจวนค่ำ	ที่ลางลำลมปั่นให้หันเห
บ้างน้ำเชี่ยวเหนี่ยวพวนอยู่รวนเร	เสียงฮาเฮโห่ร้องก้องโกลา ฯ
๏ จนรุ่งสายฝ่ายพระองค์ดำรงราชย์	ตื่นไสยาสน์โสรจสรงทรงภูษา
พร้อมสุรางค์นางนาฏราชธิดา	เครื่องบูชาจานทองล้วนรองพาน
ทั้งแก้วแหวนแทนข้าวตอกกับดอกไม้	ตามวิสัยกษัตรามหาศาล
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมาหน้าพระลาน	มนตรีกรานกราบก้มบังคมคัล
พระทรงอาสน์ราชยานทหารแห่	พระแสงแส้เครื่องยศพระกลดกั้น
สองพระองค์ทรงวอจรจรัล	ฝูงกำนัลแวดล้อมมาพร้อมเพรียง
มาตามทางหว่างฉนวนถึงสวนหลวง	ไพร่ทั้งปวงอยู่ต่างหากห้ามปากเสียง
นางสาวสาวชาววังเที่ยวนั่งเมียง	ตำรวจเรียงรายห้ามตามทำนอง ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสชวนนางนงลักษณ์	กับลูกรักพนักงานเชิญพานของ
เข้าในสวนล้วนแผ่นศิลารอง	พระพาสองนางเดินดำเนินชม ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	เป็นพราหมณ์เทศเทวฤทธิ์อิศยมภ์
มีสมบัติพัสถานพานอุดม	แต่อารมณ์ไม่สู้รักด้วยมักน้อย
ตึกประทานบ้านตั้งหลังสวนหลวง	ทาสทั้งปวงจัดไว้พอใช้สอย
แต่ท่านยายขายเพชรเมล็ดพลอย	อายุร้อยสิบเก้าแก่คราวกัน
ดูรูปเห็นเป็นชราแต่หน้าอ่อน	ฟันไม่คลอนเลยทีเดียวเคี้ยวขยัน
แต่ผมหงอกดอกจึงแลดูแก่ครัน	นอกกว่านั้นดีอยู่ทั้งหูตา ฯ
๏ ออกหน้าหอตึกก่อใต้ต้นสน	เสียงผู้คนมากมายมองซ้ายขวา
เห็นองค์ท้าวเจ้าประเทศเสด็จมา	พราหมณ์พฤฒาดีใจลงไปรับ
เชิญพระองค์ตรงขึ้นบนตึกขวาง	มีหนทางทอดทำไว้สำหรับ
พนักงานพานทองของคำนับ	ตั้งลำดับเรียงกันบนบัลลังก์ ฯ
๏ สามกษัตริย์มัสการอาจารย์เฒ่า	แล้วท้าวเล่าเรื่องต้นแต่หนหลัง
สุดสาครหล่อนประมาทจนพลาดพลั้ง	ไปงวยงงหลงฝรั่งเมืองลังกา
ข้างบุตรีนี้เป็นน้องเฝ้าร้องไห้	จะลาไปฟังเหตุพระเชษฐา
ไม่มีใครไปช่วยคิดกับธิดา	เห็นแต่อาจารย์เจ้าเหมือนเผ่าพงศ์
แม้สบายหมายจะเชิญไปด้วยหลาน	ช่วยแก้การคุณไสยด้วยใหลหลง
ช่วยดูทีพี่น้องทั้งสององค์	จะสืบวงศ์ได้บ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ทรงไตรเพทพิทยาภาษาไสย
สังเกตยามตามนวางศ์เป็นทางใน	เห็นจะได้คืนคงสืบพงศ์พันธุ์
จึงเคารพนบนอบตอบสนอง	พระคุณของสองกษัตริย์ดังฉัตรกั้น
ได้อยู่เย็นเป็นสุขทุกคืนวัน	เพราะพระองค์ทรงธรรม์ทศพิธ
เสด็จมาหาหม่อนฉานถึงบ้านช่อง	พระคุณของทรงศักดิ์เป็นอักนิษฐ์
ข้าพเจ้าเล่าก็มีแต่ชีวิต	ย่อมคงคิดกตัญญูรู้พระคุณ
แต่ฝรั่งครั้งนี้ใช้ผีหญิง	เข้าแทรกสิงเสียทีเดียวให้เฉียวฉุน
ลงลึกซึ้งถึงกระดูกดังถูกคุณ	นี่หากบุญของพระหน่อไม่มรณา
อยู่ในวังรังควานประมาณมาก	เห็นแสนยากยิ่งนักจะรักษา
แก้ไม่หายฝ่ายหมอจะมรณา	จะอุสาห์สาพิภักดิ์ไปสักครั้ง
กับท่านยายฝ่ายวิชามารยาหญิง	ทราบทุกสิ่งมาแต่สาวเมื่อคราวหลัง
ไปด้วยกันนั้นจะได้เข้าในวัง	ดูกำลังลมเล่ห์เสน่ห์ใน
แล้วเพ่งพิศธิดาเจ้าการะเวก	เป็นองค์เอกเอี่ยมอ่องดูผ่องใส
นรลักษณ์อัคเรศเกศกรุงไกร	แต่เป็นไฝแฝงโอษฐ์จะโกรธร้าย
ดูราศรีปีหน้าชาตาตก	จะกระกรกกระกรำระส่ำระสาย
จึงทูลความตามตำราพฤฒาทาย	พระเคราะห์ร้ายครั้งนี้ทั้งพี่น้อง
จึงเผอิญเหินห่างให้ร้างเริศ	ประดักประเดิดเดินหนต้องหม่นหมอง
เมื่อปลายมือรื้อกระเดื่องจะเรืองรอง	ได้ครอบครองสุริย์วงศ์สืบพงศ์พันธุ์ ฯ
๏ ท้าวฟังคำทำนายค่อยวายเศร้า	ด้วยครูเฒ่าถึงเอกไม่เสกสรร
จึงว่าผู้รู้วิชาที่สามัญ	ไม่เทียมทันชันษาท่านอาจารย์
จะเปรียบรู้ผู้ใดไม่มีเทียบ	ปัญญาเปรียบสมุทรไทอันไพศาล
จึงรู้รอบขอบฟ้าจักรวาล	ช่วยตามหลานรับมาอยู่ธานี
คุณยายได้ไปด้วยช่วยหลานสาว	พึ่งรุ่นราวไม่รู้ว่าประสาประสี
ช่วยสั่งสอนหล่อนให้เรียบระเบียบดี	เย็นวันนี้เชิญไปลงลำทรงนาง
แล้วโอภาปราศรัยอภัยโทษ	เหมือนได้โปรดทั้งสองเมื่อหมองหมาง
แล้วท้าวลาตาพราหมณ์อวยพรพลาง	พาสองนางกลับหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายสาวสาวเหล่าข้าหลวงที่เลือกจัด	ล้วนเคร่งครัดกิริยาอัชฌาสัย
จะได้ตามพระบุตรีต่างดีใจ	บ้างลงไปคอยท่าอยู่หน้าแพ
พอบ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งจะถึงฤกษ์	เสียงเอิกเกริกเรียกเร่งกันเซ็งแซ่
เรือที่นั่งตั้งขนัดอยู่อัดแอ	ต่างคอยแลดูเสด็จให้เสร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	สระสรงโซมมุรธากระยาสนาน
ประดับเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	เหมือนชายชาญเชิงณรงค์ทรงสำอาง
แล้วลงมาหน้าโรงสิงโตเลี้ยง	ด้วยอยู่เคียงปรางค์รัตน์ไม่ขัดขวาง
เคยป้อนข้าวเช้าเย็นไม่เว้นวาง	ร้องเรียกนางสิงโตวิ่งโผมา
เข้าเคล้าเคลียเลียชงฆ์นางนงลักษณ์	ด้วยรู้จักแจ้งความตามภาษา
นางรับมิ่งสิ่งขวัญจำนรรจา	น้องจะพาไปเป็นเพื่อนเหมือนชีวัน
อย่าเศร้าสร้อยน้อยใจไปกับน้อง	นางสิงห์ร้องเหมือนจะรับขยับหัน
นางเรียกมาหน้าปรัศว์อัฒจันทร์	พร้อมกำนัลน้อยน้อยคอยธิดา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์กับอัคเรศ	บ่ายโมงเศษสระสรงทรงภูษา
พร้อมพระวงศ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	กับธิดามาหยุดพักตำหนักชล
คอยอาจารย์ท่านครูเป็นผู้ใหญ่	จะมาให้ฤกษ์พาสถาผล
สิงโตทรงนงเยาว์เสาวคนธ์	เข้าปะปนหมอบเมียงอยู่เคียงนาง ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์ทั้งเมียผัว	ต่างแต่งตัวสระหวีเกศีสาง
ถึงผมขาวเกล้ามวยสวยสำอาง	ประพฤติอย่างพราหมณ์พรตดาบสนี
สวมประคำสำหรับร่ายพระเวท	ห่มเศวตพัสตร์ผ่องละอองศรี
แล้วเจิมพักตร์อักขระพระศุลี	เด็กถือกลี่กล่องย่ามมีสามคน
ออกเดินตามงามสง่าประสาแก่	ขึ้นขี่แคร่คนหามตามถนน
ลงฉนวนส่วนสมเด็จพระภูวดล	เชิญนั่งบนเจียมรองทั้งสองรา
ต่างอำนวยอวยพรถาวรสวัสดิ์	ทั้งกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
พอฤกษ์ดีตีฆ้องสองพฤฒา	นำธิดาลงบัลลังก์ที่นั่งครุฑ
ประโคมฆ้องกลองแตรอยู่แซ่เสียง	ออกเรือเรียงรายสล้างกลางสมุทร
เสียงโห่ร้องก้องบุรินทร์เพียงดินทรุด	ต่างล่องรุดเรียงมาตามวารี ฯ
๏ พอออกจากปากอ่าวลมว่าวส่ง	ที่นั่งทรงล้วนแต่ใบแพรสี
ทั้งเรือน้อยลอยลำได้ลมดี	ต่างก็คลี่ใบแล่นตามแผนทาง
พวกนายท้ายหมายเกาะลังกาทวีป	ออกแล่นรีบเร็วรัดไม่ขัดขวาง
ข้าหลวงเหล่าสาวสรรค์กำนัลนาง	นั่งท้าวคางบ้างก็เอกเขนกพิง
บ้างแอบเพื่อนเหมือนหนึ่งน้องประคองปลอบ	ชวนชื่นชอบชมชลาประสาหญิง
บ้างเบียดผลักควักค้อนชะอ้อนอิง	บ้างช่วงชิงที่นั่งทำรังแก ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์อยู่ห้องท้าย	ข้างท่านยายเคียงข้างไม่ห่างแห
เห็นกุ้งกั้งมังกรสลอนแล	ประสาแก่กอดเข่านั่งเฝ้ามอง ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	งามประโลมเลิศสตรีไม่มีสอง
เมื่อจากพี่วิบัติพลัดพระน้อง	พระพักตร์ผ่องมัวเหมือนเดือนพยับ
อยู่แท่นทองห้องกลางกระจ่างกระจก	บุษบกบัลลังก์บังสลับ
พอเวลาภานุมาศลีลาศลับ	ดูดังดับดวงลงในคงคา ฯ
๏ โอ้เมื่อครั้งพรั่งพร้อมพระน้องพี่	เคยชวนชี้ชมสัตว์หมู่มัจฉา
เคยคิดบอกดอกสร้อยสักวา	คราวนี้มาเหงาเงียบระเยียบเย็น
น้องแลรอบขอบฟ้าสาคเรศ	ทุกขอบเขตแขวงแควไม่แลเห็น
นี่เนื้อเคราะห์เพราะกรรมให้จำเป็น	ต้องยากเย็นแยกย้ายพลัดพรายกัน ฯ
๏ นางครวญคร่ำรำลึกดึกสงัด	น้ำค้างหยัดหยิมหยิมเมื่อคิมหันต์
โอ้อกเอ๋ยยามหนาวเมื่อคราวนั้น	เคยเบียดกันบรรทมเมื่อลมเชย
นี่หนาวใจไม่มีที่จะพลอด	ใครจะกอดน้องเล่าลมว่าวเอ๋ย
อย่าพัดต้องน้องรักนี้หนักเลย	น้องไม่เคยนอนหนาวให้เปล่าใจ
ถึงผู้คนอักนิษฐ์ในจิตเปลี่ยว	เหมือนมาเดียวดังจะพาน้ำตาไหล
โอ้พระจันทร์ดั้นฟ้าขึ้นมาไย	น้องมิได้ชมจันทร์แล้ววันนี้
น้อยหรือดาววาววามอร่ามแสง	กระจ่างแจ้งแจ่มฟ้าทั่วราศี
น้องอยากดูอยู่แต่ไม่มีใครชี้	โอ้พระพี่เอ๋ยช่างไม่อาลัยน้อง
ป่านฉะนี้พี่จะนึกรำลึกเหมือน	หรือมีเพื่อนปรีดิ์เปรมเกษมสอง
พระเชษฐาน่าจะอยู่กับคู่ครอง	แต่พระน้องจะอยู่ไหนก็ไม่รู้
แค้นพระพี่มีเมียเสียแต่เล็ก	ดูดังเด็กแข็งคดไม่อดสู
อีคนไรใครที่รักกับพี่กู	จะได้ดูน้ำหน้าด่าให้ยับ
ยิ่งแค้นคั่งนั่งนึกสะอึกสะอื้น	จนดึกดื่นดาวเคลื่อนทั้งเดือนดับ
ไม่หลับใหลไสยาสน์ให้หวาดวับ	จนฟ้าจับแสงทองผ่องโพยม ฯ
๏ นางฟื้นองค์สรงชลสุคนธรส	นั่งชั้นลดร่มรื่นให้ชื่นโฉม
คอยแลดูสุริยงดังวงโคม	แย้มโพยมปริ่มน้ำขึ้นรำไร
ประเดี๋ยวหนึ่งครึ่งดวงขึ้นช่วงแสง	เป็นดวงแดงวงกระจ่างสว่างไสว
เห็นอื่นอื่นรื่นเริงบรรเทิงใจ	ชวนสาวใช้ชมปลาประสาสบาย
ด้วยสาวรุ่นฉุนเฉียวประเดี๋ยวหนึ่ง	ครั้นตรัสถึงเล่นสนุกก็ทุกข์หาย
ไม่เหมือนตัวผัวเมียเขาเสียดาย	บ่นน้ำลายฟูมปากด้วยอยากพบ
แล่นเภตรามากับครูผู้วิเศษ	จึงหายเหตุคลื่นลมระงมสงบ
ถึงฟากฝั่งลังกามหรณพ	พอบรรจบรมจักรนัครา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ตรงขึ้นตั้งอยู่วังใหม่	ทั้งนายไพร่รมจักรอยู่รักษา
นางเสาวคนธ์ขึ้นประทับอยู่พลับพลา	ต่างรู้ว่าวงศ์วานสำราญใจ
โฉมเฉลาเสาวคนธ์วิมลพักตร์	องค์เอกอัครธิดาอัชฌาสัย
จึงชวนเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	เสด็จไปอัญชลีทั้งสี่องค์ ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าเมืองรมจักร	เห็นนงลักษณ์เลิศล้วนนวลหง
จึงปราศรัยไต่ถามถึงนามวงศ์	ครั้นทราบสงสารนางอย่างนัดดา
ยังเด็กนักรักพี่เป็นที่ยิ่ง	ไม่ทอดทิ้งทุกข์เทวษด้วยเชษฐา
ฝ่ายนงลักษณ์อัคเรศเกษรา	ขยับมานั่งชิดด้วยคิดรัก
แม่อ่อนกว่าอรุณรัศมี	จงเป็นพี่น้องกันเถิดประเสริฐศักดิ์
พลางโลมลูบจูบจอมถนอมพักตร์	ด้วยความรักร่วมจิตเหมือนธิดา
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	รู้โอนอ่อนฝากองค์เหมือนวงศา
ขอพึ่งบุญชนนีพระพี่ยา	กรุณาสั่งสอนด้วยอ่อนความ ฯ
๏ ฝ่ายอรุณรัศมีอารีรัก	ด้วยสมศักดิ์สุภาพไม่หยาบหยาม
ต่างปราศรัยไพเราะเสนาะความ	ด้วยสองทรามรุ่นรักรู้จักกัน
จนเย็นจวนชวนน้องเข้าห้องหับ	อยู่นอนหลับชื่นชวนกันสรวลสันต์
สมทบเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	อยู่ด้วยกันเมืองใหม่ใกล้ทรงยศ ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสนมเมืองรมจักร	แต่ล้วนนักเลงเพื่อนเหมือนกันหมด
ด้วยเมื่ออยู่บูรีภิรมย์รส	เพราะท้าวทศวงศาไม่ว่าไร
จนเคยเล่นเป็นธรรมเนียมนางรมจักร	ทั้งร่วมรักร่วมชีวิตพิสมัย
กลางคืนเที่ยวเกี้ยวเพื่อนออกเกลื่อนไป	เป็นหัวไม้ผู้หญิงลอบทิ้งกัน
เห็นสาวสาวชาวเมืองการะเวก	ที่เอี่ยมเอกต้องใจจนใฝ่ฝัน
แกล้งพูดพลอดทอดสนิทเข้าติดพัน	ทำเชิงชั้นชักชวนให้ยวนใจ ฯ
๏ พวกพาราการะเวกไม่รู้เล่น	คิดว่าเช่นซื่อตรงไม่สงสัย
ต่อถูกจูบลูบต้องทำนองใน	จึงติดใจไม่หมายให้ชายเชย
หนุ่มหนุ่มเกี้ยวเบี้ยวบิดไม่คิดคบ	เหตุเพราะสบเชิงเพื่อนจึงเชือนเฉย
แต่เมืองเราชาวบุรีนี้ไม่เคย	อย่าหลงเลยเล่นเพื่อนไม่เหมือนจริง
อันรมจักรนัครากับการะเวก	อภิเษกเสนหาประสาหญิง
ออกอื้ออึงหึงหวงเพราะช่วงชิง	ถึงลอบทิ้งทุบตีเพราะที่รัก ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงวิตก	จะรีบยกไปลังกาอาณาจักร
สั่งนายหมวดตรวจไพร่ให้พร้อมพรัก	ชวนลูกรักนัดดาสรงวารี
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ	กระจ่างจับผิวผ่องละอองศรี
พร้อมสุรางค์นางกำนัลพวกขันที	เสด็จลีลาเลยมาเกยลา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงรถกับอัคเรศ	แล้วรถเกษราทรงกับวงศา
ส่วนบุตรีพี่น้องสองสุดา	ร่วมรถาที่นั่งอลังกรณ์
พวกหม่อมห้ามงามยศขึ้นรถประเทียบ	นั่งพับเพียบพิงพนักเยี่ยมพักตร์สลอน
ทั้งหน้าหลังตั้งถ้วนกระบวนจร	เดินนิกรกองทัพสลับพล ฯ
๏ ท่านทิศาปาโมกข์กับเมียแก่	ขึ้นขี่แคร่นำทางไปกลางหน
สิงโตทรงนงเยาว์เสาวคนธ์	พลอยเดินปนชาววังตามหลังรถ
ทหารแห่แตรสังข์ประดังเสียง	เครื่องสูงเรียงฉัตรกรรชิงทั้งกลิ้งกลด
ต้องขึ้นเนินเดินหว่างกลางบรรพต	เสียงกงรถเหล็กดังกึงกังโกง
กระทบหินบิ่นบิบ้างลิแหลก	งอนแปรกเพลาพนักแตกหักโผง
ถึงโกรกลงกงกลิ้งวิ่งโกรงโกรง	ต้องแย่งโยงเชือกด้วยช่วยกำลัง
พอเข้าป่าสาลวันจักจั่นแจ้	เสียงระเบงเซงแซ่กลบแตรสังข์
สุธาพื้นรื่นร่มพนมบัง	เป็นป่ารังรุกขชาติประหลาดมี
บ้างผลิตดอกออกผลทุกต้นกิ่ง	บ้างตูมติ่งแตกประทับสลับสี
ประดู่ออกดอกระย้าสารภี	มะลุลีลำดวนรำจวนใจ
นางสาวสาวน้าวกิ่งชิงกันเก็บ	ให้นายเหน็บริมรถสดไสว
นางห้ามแหนแสนสนมกรมใน	ต่างคว้าไขว่ปริงปรางไปข้างรถ
พวกขอเฝ้าเจ้าข้างในแบกไม้สอย	ออกวิ่งร่อยรายหาบุปผาสด
มาส่งให้พี่เลี้ยงเคียงประณต	อยู่ท้ายรถส่งถวายสายสุดใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีทั้งพี่น้อง	นั่งร้อยกรองตามประสาอัชฌาสัย
อรุณร้อยสร้อยอ่อนซ้อนดอกไม้	ประทานให้โฉลมเฉลาเสาวคนธ์
กนิษฐ์น้อยร้อยสังวาลแลบานพับ	ถวายกับเฟื่องห้อยแลสร้อยสน
นางโฉมยงองค์อรุณร้อยกุณฑล	นางเสาวคนธ์ร้อยจอนซ้อนดอกจันทน์
อรุณน้อยร้อยตาบเป็นกาบกิ่ง	ประสาหญิงตรึงกลัดช่างจัดสรร
ต่างประจงทรงอวดประกวดกัน	แล้วชมพรรณพฤกษาระย้าย้อย
พวงพะยอมหอมรื่นดูชื่นสด	ลงระรถรวบหักไม่พักสอย
ที่สูงลิบกลีบหล่นเวียนวนลอย	นกน้อยน้อยจับจิกดูพลิกแพลง
ทั้งพลับพลวงม่วงปรางลูกลางสาด	มะตูมตาดแต่ละต้นพวงผลแฝง
หญ้าฝรั่นจันทน์อินส่งกลิ่นแรง	สมุลแว้งแจงจวงร่วงเรณู
ฝูงนกหกผกโผนโจนโจมจับ	บ้างขันรับร้องเรียกกันเพรียกหู
นกโนรีสัตวาน่าเอ็นดู	เป็นคู่คู่เคล้าคลอจ้อเจรจา ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างคะนึงถึงพระพี่	เคยพาทีไต่ถามนามปักษา
มาจากน้องต้องข้ามติดตามมา	ชลนาคลอคลองทั้งสององค์
ทั้งอัคเรศเกษรามาบนรถ	โศกกำสรดเศร้าจิตพิศวง
เหมือนมาเดียวเปลี่ยวใจอยู่ในดง	เฝ้าซบทรงโศกาถึงสามี ฯ
ตอนที่ ๔๒
หัสไชยแก้เสน่ห์
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองฝรั่ง	ที่ในวังวัณฬามารศรี
ได้ครองคู่อยู่กับพระอภัยมณี	แต่เดือนยี่ยามหนาวคราวเหมันต์
เฝ้าคลึงเคล้าเช้าเย็นไม่เว้นว่าง	จนถึงกลางเดือนห้าหน้าคิมหันต์
พอฝนตกหกห่าเวลานั้น	สบกำลังตั้งครรภ์นางวัณฬา
เคลิ้มระงับหลับใหลมิใคร่ตื่น	ฝันว่ากลืนดาวจระเข้ในเวหา
มีเทวัญพลันเสด็จระเห็จมา	ถือสายฟ้าฟาดนางเหมือนอย่างไฟ
แล้วก็ควักจักษุทั้งสองสิ้น	ไม่เห็นดินเห็นฟ้าเลือดตาไหล
ตื่นผวาคว้าปะพระอภัย	ร้องทูลให้ช่วยด้วยจะม้วยมรณ์ ฯ
๏ พระแว่วเสียงเคียงน้องประคองกอด	ระทวยทอดประทับทรวงดวงสมร
แม่เป็นไรไหวหวั่นขวัญบังอร	อย่าอาวรณ์เชิญแถลงให้แจ้งการ
นางก้มเกล้าเล่าตามเนื้อความฝัน	ยังหวาดหวั่นวรองค์น่าสงสาร
พระแย้มสรวลชวนชื่นรื่นสำราญ	เยาวมาลย์มีท้องแล้วน้องรัก
เตรียมยี่ภู่อู่ทองไว้เถิดเจ้า	พี่เลี้ยงเหล่านางนมให้สมศักดิ์
ลูกผู้ชายสายใจวิไลลักษณ์	อย่าเมินพักตร์ผินหน้าพูดจากัน
เห็นแล้วหรือมือเก่านะเจ้าพี่	ไม่ถึงปีก็ได้เชื้อเหลือขยัน
ไม่นับถือหรือจะว่าเล่นพนัน	คนละปีมิให้คั่นจนวันตาย ฯ
๏ นางอายเอียงเถียงองค์พระทรงศักดิ์	อย่ามาทักทายหม่อมฉันพรั่นใจหาย
ถ้าท้องไส้ใหญ่โตต้องโย้ย้าย	อายเขาตายเสียแล้วกรรมทำอย่างไร
โอ้แสนเข็ญเห็นไม่รอดเมื่อคลอดลูก	ต้องกินหยูกกินยาเลือดตาไหล
ยังมิหนำซ้ำจะร้อนต้องนอนไฟ	ยิ่งทุกข์ใจเฝ้าสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ พระสวมสอดกอดประทับแล้วรับขวัญ	อย่าหวาดหวั่นพรั่นจิตกนิษฐา
จะช่วยครางบ้างให้เจ้าเบาโรคา	แม้กินยาขมขื่นจะกลืนแทน
พลางแย้มสรวลชวนชิดพิศวาส	พี่ผูกขาดของหลวงอย่าหวงแหน
นางว่าเบื่อเหลือระอาช่างน่าแค้น	ยังขืนแค่นไค้แคะเฝ้าและเลียม
แต่ตรงที่มีท้องน้องเป็นทุกข์	จะต้องซุกซ่อนกายเพราะอายเหนียม
ยิ่งตรึกตราปรารมภ์ให้ตรมเกรียม	อย่าและเลียมเลยมิได้แล้วไม่ยอม
จะเหมือนนางมาลีมีฝาแฝด	จนแก่แรดโรครูปก็ซูบผอม
เป็นสตรีมีลูกต้องทุกข์ตรอม	ทูลกระหม่อมเป็นผู้ชายสบายใจ
พระจุมพิตชิดชวนสำรวลเย้ย	นิจจาเอ๋ยมีท้องก็ร้องไห้
พลางยั่วเย้าเฝ้าล้ออรไท	ตามวิสัยเซ้าซี้ด้วยปรีดา
จนรุ่งรางต่างองค์สรงสนาน	พนักงานคอยถวายเครื่องซ้ายขวา
ตั้งโต๊ะทองของเสวยสามเวลา	พระผ่านฟ้าฟั่นเฟือนไม่เคลื่อนคลาย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	ตั้งอุทรทุกข์ใจมิใคร่หาย
คิดถึงฝันนั้นก็รู้อยู่ว่าร้าย	พระทำนายยังไม่สิ้นที่กินใจ
อันพี่น้องสองสุดาตำราแน่	จะให้แก้ฝันเห็นว่าเป็นไฉน
ดำริพลางย่างย่องจากห้องใน	เสด็จไปตึกลมที่ชมจันทร์
ให้หาสองธิดารำภาสะหรี	มานั่งที่พระแกลแล้วแก้ฝัน
ตั้งแต่ต้นจนสิ้นสุบินนั้น	เจ้าช่วยกันทำนายร้ายหรือดี ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาธิดาผู้ใหญ่	นางเข้าใจจับยามตามดิถี
ด้วยได้เรียนรู้ตำราพระบาลี	เห็นจะมีเหตุร้ายจึงทายทูล
ซึ่งชมชื่นกลืนดาวจระเข้นั้น	จะทรงครรภ์สืบปิ่นบดินทร์สูร
ได้ปรากฏยศยงพงศ์ประยูร	ให้เพิ่มพูนภิญโญในโลกา
ซึ่งอารักษ์ควักเนตรนั้นเหตุใหญ่	จะจำให้ห่างเหเสนหา
เป็นเหตุใหญ่ไพรีจะมีมา	กำหนดไว้ในสิบห้าทิวาวัน
นางฟังคำทำนายใจหายวับ	เคยได้นับถือแน่เชิงแก้ฝัน
จึงตรัสว่าถ้าจะเป็นไปเช่นนั้น	จะผันแปรแก้กันทำฉันใด
นางยุพาผกาทูลแถลง	จะต้องแต่งบัตรพลีคัมภีร์ไสย
ประตูทั้งแปดทิศให้ปิดไว้	อย่าให้ใครเข้าออกบอกกิจจา
ในเจ็ดวันนั้นพระองค์จงทรงศิล	ตัดให้สิ้นพยาบาทปรารถนา
สังเวยไหว้ไทเทวโลกา	ให้รักษาสะเดาะพระเคราะห์นาม
นางวัณฬาว่าเจ้ารู้เอ็นดูแม่	สุดแล้วแต่เจ้าจะสั่งเถิดทั้งสาม
ปิดประตูผู้คนเร่งห้ามปราม	จงทำตามแบบฉบับระงับภัย ฯ
๏ นางรำภาว่าหม่อมฉันฝันประหลาด	ว่าฟ้าฟาดเปรื่องเปรี้ยงวังเวียงไหว
แต่ขวานฟ้ามาเหมือนแก้ววับแววไว	วาบเข้าในปากกลืนพอตื่นนอน
นางยุพาว่าหม่อมฉันก็ฝันเห็น	ว่าเมฆเป็นเกลียวกลีบมีครีบหงอน
เหมือนสายรุ้งพุ่งลงตรงอุทร	พอตื่นนอนนึกอนาถประหลาดใจ
สุลาลีว่าหม่อมฉันก็ฝันหลาก	ว่าอ้าปากกลืนแผ่นดินกินเสียได้
ต้องว่ายน้ำสำลักกระอักกระไอ	ตื่นตกใจก็พอแจ้งแสงตะวัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬาสุดาสดับ	รู้ตำรับเรื่องทายทำนายฝัน
จึงว่าเจ้าเหล่านี้จะมีครรภ์	ช่างพร้อมกันกับข้าน่ารำคาญ
อย่าบอกให้ใครรู้อดสูเขา	ช่างมาเข้าท้องพลุกทั้งลูกหลาน
แต่ปลายฝันนั้นสังเกตเป็นเหตุการณ์	จงคิดอ่านกันไปจัดตั้งบัตรพลี
ทั้งสามนางต่างคำนับพลางรับสั่ง	ออกไปนั่งหน้าพลับพลาหลังคาสี
เรียกสนมกรมวังสั่งคดี	องค์เทพีจะสะเดาะพระเคราะห์ร้าย
ประตูรอบขอบวังให้ตั้งศาล	เครื่องคาวหวานนมเนยสังเวยถวาย
สุกรแกะแพะโคสิงโตควาย	ล้มถวายกว่าจะเสร็จทั้งเจ็ดวัน
ปิดประตูผู้คนห้ามให้ขาด	ใครล่วงราชอาชญาถึงอาสัญ
เร่งปักธงตรงทวารศาลสำคัญ	ให้ทันวันฤกษ์รุ่งขึ้นพรุ่งนี้ ฯ
๏ ฝ่ายสนมกรมวังรับสั่งพร้อม	ประนมน้อมลามาเกณฑ์หน้าที่
บ้างปลูกศาลบ้างก็จัดทำบัตรพลี	เครื่องพลีกรรมแกะทั้งแพะโค
ปักธงเทียวเขียวดำประจำศาล	เขียนรูปท่านพระมหาเยวาโห
ทั้งแปดด้านศาลเทวอิศโร	ให้ภิญโญอย่างฝรั่งตั้งบูชา
ประตูทั้งแปดทิศก็ปิดหมด	บอกกำหนดนายประตูผู้รักษา
แต่งสำเร็จเสร็จสรรพแล้วกลับมา	แจ้งกิจจาตัวนายทูลรายงาน ฯ
๏ ฝ่ายสามนางต่างจัดปรัศว์ซ้าย	ให้วงสายสิญจน์ตั้งที่นั่งสนาน
น้ำมนต์รดกลดสังข์ให้ตั้งพาน	ดาดเพดานม่านบังบัลลังก์ทรง
ครั้นเสร็จสรรพกลับมาเฝ้าเยาวราช	อภิวาททูลความตามประสงค์
อรุณฤกษ์เบิกแสงพระสุริยง	เชิญพระองค์สรงน้ำสุรามฤต
แล้วแต่งองค์ทรงดำทั้งสำรับ	ไปคำนับศาลสุรากลากิจ
วันละหนจนทั่วทั้งแปดทิศ	เทวฤทธิ์จะรักษาให้ถาวร ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาสุดาสดับ	ดำรัสรับตามคำแล้วร่ำสอน
ทั้งสามเจ้าเหล่านี้มีอุทร	ที่เผ็ดร้อนสิ่งไรอย่าได้กิน
จะคลอดบุตรสุดลำบากยากสาหัส	จงถือสัตย์สุจริตเป็นนิจสิน
ไปด้วยกันวันทาเจ้าฟ้าดิน	จะได้สิ้นทุกข์โศกทั้งโรคภัย
กลัวแต่พระจะเสด็จออกไปด้วย	ให้นึกขวยเขินจิตจะคิดไฉน
ทั้งสามนางต่างว่าถ้าเสด็จไป	ที่ร่วมใจเห็นจะตามทั้งสามองค์
ต่างชื่นแช่มแย้มยิ้มพริ้มพระพักตร์	ด้วยผัวรักไม่รู้เบื่อจนเหลือหลง
นางวัณฬาว่าค่ำเย็นย่ำลง	ทั้งสามองค์เจ้าจงกลับไปหลับนอน
ทั้งสามนางต่างคำนับแล้วกลับหลัง	ขึ้นนั่งยังสุวรรณบรรจถรณ์
ต่างแอบผัวยั่วเย้าเฝ้าชะอ้อน	แต่ล้วนหล่อนล่อแพนแสนสันทัด
เมื่อคราวมัวผัวเหมือนหนึ่งขี้ผึ้งเคล้น	จะปั้นเป็นรูปอะไรก็ไม่ขัด
ปูว่าหอยพลอยว่าด้วยสารพัด	เพราะรู้กลปรนนิบัติช่างดัดแปลง ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาพระยาหญิง	ชะอ้อนอิงพระอภัยพิไรแถลง
หม่อมฉันฝันข้างปลายเห็นร้ายแรง	ให้จัดแจงจะสะเดาะพระเคราะห์ร้าย
เวลารุ่งพรุ่งนี้จะพลีศาล	ทุกทวารวังเวียงจนเที่ยงสาย
เชิญบรรทมชมนางห้ามตามสบาย	อย่าใกล้กรายกว่าจะเสร็จเพียงเจ็ดวัน
พระกอดเกยเชยปรางว่านางอื่น	ไม่ชุ่มชื่นเหมือนกับกลิ่นดินถนัน
เจ้าจากไปไกลพักตร์เพียงสักวัน	เหมือนจากกันร้อยปีไม่มีสบาย
เจ้าอยู่ใกล้ได้เห็นอยู่เช่นนี้	ถึงจะมีทุกข์ร้อนก็ผ่อนหาย
จะไปด้วยช่วยสะเดาะพระเคราะห์ร้าย	ลูกผู้ชายเหมือนพ่อหน่อนงลักษณ์ ฯ
๏ นางว่าเบื่อเหลือรำคาญด้วยผ่านเกล้า	ขืนยั่วเย้ายามวิตกเพียงอกหัก
พระกอดเกยเชยชิดจุมพิตพักตร์	เสียงขิกขักซักไซ้จนไสยา ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องบาทหลวงเฒ่า	เมื่อเสียเขาเจ้าประจัญขันอาสา
แปลงเป็นเหล่าชาวพลคนชรา	ลูกศิษย์พาไปอยู่บ้านสะพานยนต์
แต่ตรอมจิตคิดอายไม่หายเหือด	เจียนจะเชือดคอตายเสียหลายหน
สำคัญว่าข้าศึกทำซ้อนกล	ที่แยบยลหญิงลวงไม่ล่วงรู้
ให้คนใช้ไปลอบคอยฟังข่าว	ได้เรื่องราวจริงหมดคิดอดสู
พระอภัยไม่ตายกลายเป็นชู้	เข้าไปอยู่กับลูกสาวเจ้าลังกา
แขกฝรั่งทั้งหลายพวกนายไพร่	ก็พร้อมใจกันให้ขาดศาสนา
ยิ่งแค้นขัดอัดอั้นตันอุรา	ดังเลือดตาแกจะตกตีอกตึง
คิดน่าแค้นตัวของตัวจนหัวหงอก	เด็กมันหลอกลวงได้ไม่รู้ถึง
จนฟุ้งเฟื่องเลื่องลือออกอื้ออึง	ดูประหนึ่งโง่เง่าเหมือนเต่าตาย
แกชกหัวตัวเองเสียงโกกโกก	กำเริบโรครากเลือดไม่เหือดหาย
สลบล้มลมจับพับเจียนตาย	ศิษย์ทั้งหลายแก้ไขจึงได้ฟื้น
เจ็บอยู่ป่าห้าเดือนเหมือนจะม้วย	แต่รอดด้วยหยูกยาค่อยฝ่าฝืน
พอพ่วงพีมีกำลังลุกนั่งยืน	ทุกค่ำคืนแค้นลูกสาวเจ้าลังกา
จึงบอกเหล่าชาวบ้านทหารศิษย์	เดิมกูคิดกลศึกลึกหนักหนา
แนะความในให้มันอีวัณฬา	เจียนจะฆ่าพระอภัยได้หลายครั้ง
มันสับปลับกลับเอาเขาเป็นผัว	ช่างชาติชั่วผิดคนแต่หนหลัง
ถึงฆ่าฟันฉันใดกูไม่ฟัง	จะไปวังด่าว่าให้สาใจ ฯ
๏ แล้วจัดแจงแต่งตัวกลัวจะช้า	เหล่าพวกสานุศิษย์หามตามไสว
ออกจากบ้านดั้นดงตัดตรงไป	หนทางไกลกับลังกาสามราตรี
ค่ำที่ไหนให้ประทับคนรับสิ้น	ทุกบ้านถิ่นนับถือเหมือนฤๅษี
บ้างช่วยหามตามมาในธานี	ชาวบูรีพรูวิ่งทั้งหญิงชาย
มาดาษดื่นยื่นไหว้แล้วไต่ถาม	ได้แจ้งความหนหลังสิ้นทั้งหลาย
นางวัณฬาจะสะเดาะพระเคราะห์ร้าย	พอแดดสายจะออกมาบูชายัญ
บาทหลวงดูรู้การว่าศาลนี้	ชื่อพลีโลกาบูชาขยัน
นางวัณฬาน่าที่จะมีครรภ์	คงพบกันแล้วสินะกูจะคอย
ถึงจะมาฆ่าตีเอาชีวิต	กูไม่คิดแล้วกูแค้นแน่นคอหอย
แล้วหยุดยั้งนั่งหน้าศาลาน้อย	ให้ศิษย์คอยนั่งดูประตูกลาง ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาเวลาอรุณ	น้ำมันมุ่นมวยประจงทรงพระสาง
ประดับองค์ทรงดำดูสำอาง	พร้อมสามนางสามกษัตริย์ภัสดา
แล้วเชิญองค์ทรงยศบทบาท	ออกลีลาศนำนางไปข้างหน้า
ศรีสุวรรณนั้นนำนางรำภา	สองสุดาสินสมุทรสุดสาคร
ขึ้นเชิงเทินเดินเรียงเคียงเคียงคู่	ข้าหลวงหมู่นางห้ามตามสลอน
ต่างเดินดูหมู่พหลพลนิกร	ที่สัญจรเดินทางข้างกำแพง
แล้วดูพลบนปราการข้างด่านนอก	ถือดาบหอกปืนประจำล้วนกำแหง
ตั้งรายรอบขอบเมืองเขียวเหลืองแดง	เลียบกำแพงวังสูงดูฝูงคน ฯ
๏ ถึงประตูบูรพาตรงหน้าศาล	สมมติท่านเทวาสถาผล
นางยั้งหยุดจุดเทียนเวียนมณฑล	เจิมสุคนธ์จวงจันทน์แล้ววันทา
บรรดาสัตว์มัดเชือดเอาเลือดสด	สุรารดเซ่นถวายทั้งซ้ายขวา
ขอสังเวยเนยนมทั้งถั่วงา	สวดมนตราสะเดาะพระเคราะห์นาม
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมาบูชาศาล	ทุกทวารถวายของที่สองสาม
อร่ามเรืองเครื่องบูชาสง่างาม	แล้วเลียบตามเชิงเทินดำเนินมา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ศิษย์ทั้งปวงบอกว่านางมาข้างหน้า
โมโหหุนหมุนออกนอกศาลา	เห็นลูกสาวเจ้าลังกาเคียงสามี
เลียบเชิงเทินเดินดูเป็นคู่กัน	ศรีสุวรรณเคียงหน้ารำภาสะหรี
เป็นสี่คู่ทั้งยุพาสุลาลี	แต่ล้วนมีท้องทั่วทุกตัวคน
พลอยขายหน้าฝรั่งทั้งประเทศ	เสียประเภทพวกหญิงชาวสิงหล
ยิ่งฉุนคิดแม้ว่ากายกูวายชนม์	จะให้คนเลื่องชื่อออกอื้ออึง ฯ
๏ พลางเดินมาหน้าประตูร้องอุเหม่	อีเจ้าเล่ห์ลวงกูไม่รู้ถึง
กูเจ็บแค้นแทนด้วยจึงช่วยมึง	เพราะคิดถึงคุณท้าวเจ้าลังกา
ยังลวงหลอกกลอกกลับไปรับชู้	มาเป็นคู่หลู่ขาดพระศาสนา
มึงผ่าเหล่าเผ่าพันธุ์อีวัณฬา	คบขี้ข้าเข้ามาเลี้ยงไว้เคียงตัว
อีลาลีอีผการำภาสะหรี	ล้วนตัวดียอดรักช่วยชักผัว
หาให้เจ้าเอาเองไม่เกรงกลัว	แต่ล้วนตัวตอแหลกระแตวับ
มึงลวงกูรู้กันทำผันผ่อน	เหมือนหนึ่งหนอนบ่อนไส้กินไตตับ
จนด่านแตกแยกย้ายล้มตายยับ	เพราะมึงกลับกลายแกล้งไปแปลงความ
จนฝรั่งลังกาเป็นข้าเขา	เพราะมึงเข้าเพศภาษาสยาม
เป็นเมียน้อยช้อยชดช่างงดงาม	เมียหลวงตามเข้ามาหึงถึงประตู
กูรักใคร่ให้วิชาสารพัด	ไม่ซื่อสัตย์ซ้ำปดให้อดสู
แกล้งคิดอ่านพาลโกรธยกโทษกู	เมื่อจืดแล้วจึงจะรู้จักคุณเกลือ
จงเร่งมาฆ่ากูจะสู้ม้วย	ให้ตายด้วยพี่พ่ออย่าหลอเหลือ
กูแค้นนักจักเชือดเอาเลือดเนื้อ	อีลูกเสือลูกจระเข้เนรคุณ ฯ
๏ นางวัณฬาฝรั่งเห็นสังฆราช	มากริ้วกราดโกรธเกรี้ยวอยู่เฉียวฉุน
ไม่ถือโทษโกรธตอบด้วยขอบคุณ	ท่านการุญรักใคร่จึงได้แค้น
นางนบนอบตอบว่าสมาบาป	ที่ปรามปราบศึกเสือยากเหลือแสน
ทุกภาษาสมทบช่วยรบแทน	ก็แตกแตนตายยับทุกทัพไป
จนศึกข้ามตามมาประดารบ	หลายตลบเหลือจิตจะคิดไฉน
ด้วยเป็นหญิงยิ่งยากลำบากใจ	สงสารไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย
จึงมีผัวกลัวว่าวงศ์ฝรั่ง	ในเกาะลังกาทวีปจะฉิบหาย
สิ้นที่พึ่งจึงต้องรับความอับอาย	ศึกจึงวายรบพุ่งที่กรุงไกร
ประทานโทษโปรดเกล้าเถิดเจ้าคะ	ไม่ทิ้งพระศาสนาหามิได้
เจ้าคุณมาธานีฉันดีใจ	นิมนต์ไปวัดวาให้ถาวร ฯ
๏ พระฝรั่งฟังนางค่อยสร่างโกรธ	จึงยกโทษที่ไม่ทำตามคำสอน
จนข้าศึกฮึกหาญมาราญรอน	แผ่นดินร้อนไปทั่วเพราะผัวมึง
แต่ทัพชายนายไพร่ยังไม่กลับ	เดี๋ยวนี้ทัพเมียหลวงล่วงมาถึง
เจ้าช่างคิดกลศึกอย่างลึกซึ้ง	ทำไมจึงหลบตัวน่าหัวเราะ ฯ
๏ นางละเวงเกรงกลัวพาผัวรัก	รีบหลบพักตร์ท่านผู้เฒ่าเดินเหย่าเหยาะ
ทั้งสามนางต่างเรียงเถียงทะเลาะ	เป็นเหตุเพราะผู้เป็นเจ้าเฒ่าชรา
ออกไปด้วยช่วยแก้ก็แพ้พ่าย	เช่นนั้นอายหรือไม่เล่าพระเจ้าข้า
ที่ด่านเขาเจ้าประจัญคุณสัญญา	ให้เข่นฆ่าแล้วกระไรจึงไม่ตาย ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเกาอกโกรธงกเงิ่น	อุสาห์เดินตามด่าแหงนหน้าหงาย
อีแม่สื่อถือดีไม่มีอาย	เที่ยวชักชายชักผัวให้ตัวเอง
ไม่ถึงปีมีท้องกระปองเหยาะ	ยังมีหน้ามาทะเลาะล้วนเหมาะเหมง
อวดฝีมือถือตัวไม่กลัวเกรง	จะเท้งเต้งตามกันเป็นมั่นคง
กูสัญญาว่าจะทำให้สำเร็จ	มึงกลับเท็จลวงให้กูใหลหลง
จึงเสียทีชีวิตแทบปลิดปลง	มึงจะลงขุมนรกหกคะเมน
เพราะสับปลับลับลวงกูผู้มีศีล	ทั้งมือตีนจะต้องถ่างบนกางเขน
น้อยหรือรุมทุ่มเถียงขึ้นเสียงเกน	อีเมียเถนเทวทัตสัตว์นรก
ทำปั้นเจ๋อเย่อหยิ่งเป็นกิ้งก่า	หน้าจะดำคล้ำฝ้าน้ำตาตก
อีกาฝากปากกล้าทำลามก	กลับมายกโทษทัณฑ์ให้พันพัว
ทั้งสามนางต่างล้อว่าขอถาม	อยากแจ้งความอนุกูลเถิดทูนหัว
ว่ามีท้องมองเห็นมันเป็นตัว	หรือตามัวดูให้แน่อย่าแลเกิน ฯ
๏ นางละเวงเกรงบาปไม่หยาบช้า	จึงได้พาสามนางไปห่างเหิน
แกตามด่ามาจนรอบขอบเชิงเทิน	นางนิ่งเมินลงบันไดเข้าในวัง
บาทหลวงเฒ่าจะเข้าไปไม่ได้ด้วย	หอบระหวยหิววับต้องกลับหลัง
ลูกศิษย์หามข้ามทุ่งพะรุงพะรัง	ไปหยุดยั้งวัดวาประสาใจ ฯ
๏ จะกล่าวท้าวทศวงศ์ดำรงร่าง	ซึ่งแรมทางทัพเดินเนินไศล
ทั้งโยธาการะเวกสองเวียงชัย	ถึงกรุงไกรลังกาพอราตรี
เข้าค่ายศรีสุวรรณพร้อมกันหมด	ท้าวทรงยศขึ้นพลับพลาหลังคาสี
ฝ่ายโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	พาบุตรีกับกษัตริย์หัสไชย
ไปเฝ้าท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	อภิวาทวันทาต่างปราศรัย
น้อมคำนับรับกันเป็นหลั่นไป	แล้วท้าวไทถามเรื่องเมืองลังกา ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีมีแต่เศร้า	จะร่ำเล่าแล้วให้แค้นนั้นแสนสา
ต้องทูลตามความหลังหลั่งน้ำตา	พรรณนาตามเรื่องเคืองรำคาญ
พอสิ้นคำสำลักพักตร์สลด	ทรงกำสรดทรวงผ่าวเพียงร้าวฉาน
บรรดาเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	พลอยสงสารโศกาด้วยอาลัย
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังแล้วนั่งบ่น	ชะเวทมนตร์มันขลังอย่างไฉน
ทั้งหนุ่มแก่แปรปรวนรัญจวนใจ	ใครเข้าไปก็เป็นสิทธิ์เหมือนติดตัง
แล้วตรัสเล่าเสาวคนธ์มาตามพี่	ได้พราหมณ์ชีโลกเชษฐ์พระเวทขลัง
แกรับว่าถ้าแม้ออกมานอกวัง	จะแก้คลั่งเสียให้หายเหมือนหมายใจ
แต่เดี๋ยวนี้สี่องค์ยังหลงอยู่	ท่านพราหมณ์ครูจะได้ปะพระที่ไหน
จะพูกจาว่าขานประการใด	จึงจะได้พานพบประสบองค์ ฯ
๏ นางทูลว่าอาการนั้นพานเคลิ้ม	แต่ความเดิมจำได้ไม่ใหลหลง
แม้ทราบว่าฝ่าพระบาทญาติวงศ์	มาถึงคงจะออกมาเฝ้าฝ่าธุลี
แล้วทูลความตามที่ให้คนไปอยู่	คอยสืบรู้สารพัดน่าบัดสี
เสด็จมาหน้าฉานเมื่อวานนี้	พร้อมทั้งสี่คู่เปรียบเที่ยวเลียบเดิน
เขาเห็นแซ่แลดูด้วยอยู่สูง	ผัวนั้นจูงมือนางไม่ห่างเหิน
นางเมียนั้นลอยดอกให้หยอกเอิน	เลียบเชิงเทินเที่ยวสะเดาะพระเคราะห์นาม
หน่อกษัตริย์หัสไชยเคยไปเฝ้า	แต่ก่อนเข้าออกได้เขาไม่ห้าม
แต่เดี๋ยวนี้ที่คนไปสืบความ	ว่าห้ามปรามกวดขันหลายวันมา
ปิดประตูผู้คนห้ามเข้าออก	มิให้บอกถ้อยความห้ามหนักหนา
ต่อเจ็ดวันจึงจะเลิกสิ้นฤกษ์พา	ต้องรอท่ากว่าจะได้ไขทวาร ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์เห็นกลศึก	นางนิ่งนึกตรึกตราแล้วว่าขาน
ถ้าละไว้ให้เสร็จสำเร็จการ	จะเชี่ยวชาญเชิงมนต์กลวิชา
คิดเข้าไปให้ถึงจึงจะค้าง	ทำลายล้างพิธีดีหนักหนา
อันท่านครูผู้เจริญซึ่งเชิญมา	มีตำรารู้จบภพไตร
จะพรายแพร่งแจ้งรหัสที่ขัดข้อง	ให้ทั้งสองพราหมณ์แก่คิดแก้ไข
การเพียงนี้ทีเห็นไม่เป็นไร	คงจะได้ด้วยปัญญาท่านอาจารย์
จำจะให้ไปอยู่ที่เงียบเงียบ	ตามระเบียบพฤฒามหาศาล
หน่อกษัตริย์หัสไชยเห็นได้การ	จึงกราบกรานทูลความตามปัญญา
อันค่ายที่พี่สินสมุทรตั้ง	ยังพร้อมพรั่งไพร่พลคนรักษา
เชิญพี่นางไปประทับที่พลับพลา	กับพฤฒาทั้งสองตริตรองการ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังตรัสสรรเสริญ	ฉลาดเกินชันษาหนักหนาหลาน
ทั้งสององค์จงพาท่านอาจารย์	ไปคิดอ่านอนุกูลอย่าสูญใจ
พระพี่น้องสองสดับแล้วรับสั่ง	ไปอยู่ยังพลับพลาที่อาศัย
พวกแสนสาวท้าวนางอยู่ข้างใน	ทั้งนายไพร่พร้อมหน้ารักษาองค์ ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีกับสี่กษัตริย์	ยังนั่งตรัสความเมืองด้วยเรื่องหลง
แต่โฉมแก้วเกษรานั้นว่าตรง	จะโทษองค์ภูวไนยนั้นไม่ควร
เขาทำถูกหยูกยานิจจาเอ๋ย	จึงหลงเลยลืมอารมณ์ดั่งลมหวน
จะหิวหอบบอบช้ำประช่ำประชวร	น้องใคร่ครวญให้สงสารรำคาญแทน ฯ
๏ พระมารดาว่าผัวของตัวรัก	มันหาญหักชิงช่วงไม่หวงแหน
ชอบชี้หน้าด่ามันให้ทันแค้น	ทำทดแทนจึงจะถูกสิลูกรัก
แม่มาลีดีจริงใครชิงผัว	มันถือตัวตบมันให้ฟันหัก
ท้าวทศวงศ์ทรงพระสรวลเสียงคักคัก	ท่านยายยักษ์อย่าไปสอนลูกอ่อนเลย
เมื่อชาติหน้าข้าจะมีสักทีหนึ่ง	ยายจึงหึงให้แทบตายเถิดยายเอ๋ย
แม่เกษรามาลีหล่อนมิเคย	อย่าหึงเลยลูกรักขายพักตรา
ถึงดีชั่วผัวผิดอย่าคิดโรธ	รู้สึกโทษแล้วเธอรักเสียหนักหนา
แม้หึงหวงล่วงพระราชอาชญา	จะขัดเคืองเบื้องหน้าเป็นราคี
นางฟังคำไม่คำนับไม่รับสั่ง	ด้วยแค้นคั่งเคืองอุรามารศรี
พอโพล้เพล้เวลาเข้าราตรี	สุมาลีลากลับคืนพลับพลา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	ถามน้องรักรู้เหตุพระเชษฐา
เป็นทุกข์ร้อนซ่อนสะอื้นกลืนน้ำตา	พอเวลาย่ำฆ้องชวนน้องชาย
ไปบูชาปาโมกข์โลกเชษฐ์	แล้วเล่าเหตุหนหลังสิ้นทั้งหลาย
นางวัณฬาสะเดาะพระเคราะห์ร้าย	หรืออุบายล่อลวงจะหน่วงนาน ฯ
๏ พฤฒาเฒ่าเข้าใจทางไสยศาสตร์	จึงว่าราชพิธีบัตรพลีศาล
เขาทรงครรภ์ฝันร้ายกลัววายปราณ	จึงบนบานบวงสรวงไม่ลวงใคร
นางวอนว่าการุญพระคุณช่วย	จะแก้ด้วยมนต์เวทวิเศษไฉน
ทั้งหยูกยาสารพัดให้หัสไชย	เข้าไปได้ถึงที่ทั้งสี่องค์ ฯ
๏ พราหมณ์พฤฒาว่ากระนั้นวันพรุ่งนี้	จะแก้ผีภูตพรายให้หายหลง
แล้วพราหมณ์เอาทองคำทำเป็นธง	มาเขียนลงอักขระพระศุลี
แล้วลงยันต์พระพิเนกเสกสะกด	ดังจักรกรดพระนารายณ์ทำลายผี
ให้น้องนางพลางสอนซ่อนให้ดี	ไปให้พี่เผ่าพงศ์องค์ละคัน
แม้ถือธงคงหายเคลื่อนคลายคลั่ง	อย่ารอรั้งพามานี่ขมีขมัน
ที่ประตูผู้คนเขาป้องกัน	จงผ่อนผันพูดความตามอุบาย
แล้วลงเลขเสกข้าวตอกเป็นดอกฟ้า	ล้ำบุปผาในแผ่นดินสิ้นทั้งหลาย
ยื่นดอกไม้ให้กุมารเหมือนหลานชาย	สอนอุบายที่จะให้เข้าในวัง ฯ
๏ พระพี่น้องสองสมอารมณ์นึก	พอจวนดึกคำนับลากลับหลัง
มาเข้าห้องน้องรักร่วมบัลลังก์	บรรทมฟังกล่อมขับเลยหลับไป ฯ
๏ พอดาวเดือนเลื่อนลับพยับโพยม	เสียงประโคมดนตรีปี่ไฉน
ต่างฟื้นองค์สรงสนานสำราญใจ	พระหัสไชยแต่งองค์ทรงสำอาง
โฉมเฉลาเสาวคนธ์ช่วยผัดพักตร์	ให้น้องรักแล้วหวีเกศีสาง
เกล้ากระหมวดกวดรัดปิ่นกลัดกลาง	เคยเป็นช่างเกล้าเจ้าจุกตุ๊กตา
แล้วแต่งองค์ทรงเสื้อสีม่วงอ่อน	ธงทองซ่อนไปกับกายทั้งซ้ายขวา
สังวาลวงทรงประดับทับอุรา	เหน็บสาตรากริชสั้นไว้ชั้นใน
เอาพานทองรองใส่ดอกไม้เสก	กลีบเป็นเลขลงอักษรซ้อนไสว
ผู้ใดดมสูบกลิ่นสิ้นจัญไร	ถึงเจ็บไข้ค่อยสบายไม่วายวาง ฯ
๏ ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมาหน้าสนาม	พี่เลี้ยงตามเคียงประคองทั้งสองข้าง
หนุ่มขนาดมหาดเล็กลูกขุนนาง	ล้วนรูปร่างรุ่นราวคราวพระองค์
เชิญเครื่องอานพานพระศรีพระแสงเพชร	ตามเสด็จยุรยาตรดังราชหงส์
ให้ผูกสิงห์มิ่งม้ามังกรทรง	ไปรับองค์เชษฐาสุดสาคร
แล้วทรงนั่งหลังสิงห์กั้นกลิ้งกลด	เผ่นพยศเยื้องไล่เช่นไกรสร
ตำรวจเรียงเคียงข้างหนทางจร	เข้านครเสด็จมาถึงหน้าวัง
หยุดสิงห์ทรงตรงประตูเขารู้จัก	ต่างถามทักทุกคนเหมือนหนหลัง
พระเรียกหาฝรั่งเฝ้าเล่าให้ฟัง	เราออกนั่งหน้าพระลานชานชาลา
พอฟ้าแลบแปลบสว่างเห็นนางหนึ่ง	มาเขียนซึ่งลายลิขิตติดบุปผา
แล้วฝากไว้ให้ลูกสาวเจ้าลังกา	ว่าธิดาเคราะห์ร้ายให้คลายดี
แล้วร่ำบอกดอกฟ้านี้ปรากฏ	ใครสูบรสบุปฝาเป็นราศี
แล้วโปรดให้นายประตูดูมาลี	อักษรมีอย่างที่เราไม่เข้าใจ
พระมาตุรงค์ทรงมหาอานุภาพ	คงจะทราบมั่นคงไม่สงสัย
เร่งไปบอกท้าวนางที่ข้างใน	ไปทูลให้แจ้งกิจจาสารพัน ฯ
๏ นายประตูผู้กำกับว่ารับสั่ง	ให้ระวังเวียนตรวจกันกวดขัน
ใครเข้าออกบอกกิจจาให้ฆ่าฟัน	กระหม่อมฉันกลัวพระราชอาชญา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่าเองโฉดเขลา	ชอบแต่เอาตัวมัดตัดเกศา
ซึ่งห้ามปรามความแผ่นดินถิ่นสุธา	นี่เทวาอวยชัยจะให้ลือ
แม้ปิดบังของหลวงให้ร่วงหล่น	ตัวจะพ้นความตายฉิบหายหรือ
เป็นขุนนางช่างโง่เหมือนโคกระบือ	ดีแต่ดื้อไม่รู้จักที่หนักเบา
กูเข้าออกนอกในไม่ทรงห้าม	มึงห้ามปรามจะเป็นโทษอ้ายโฉดเขลา
ไม่แจ้งความตามคำก็ทำเนา	เปิดประตูกูจะเข้าไปเฝ้าเอง ฯ
๏ นายประตูรู้น้อยพลอยเห็นชอบ	เธอรอบคอบกล่าวเพราะช่างเหมาะเหมง
ต้องงอนง้อขอตัวด้วยกลัวเกรง	จะเปิดเองก็ขยาดพระอาชญา
ขอบอกกล่าวท้าวนางให้ทูลก่อน	จงหยุดหย่อนงดโทษโปรดเกศา
แล้วไปบอกในวังเช่นฟังมา	เหมือนวาจาหน่อกษัตริย์หัสไชย
พวกในวังฟังว่าดอกฟ้าเกิด	ฟ้าผี่เถิดจะใคร่เห็นเป็นไฉน
จะปิดป้องของสำคัญก็พรั่นใจ	ต้องจำไปทูลลูกสาวเจ้าลังกา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงไม่เกรงกริ่ง	คิดว่าจริงจะใคร่ดูดอกบุหงา
หลงอุบายหมายจิตว่าเทวา	เอาดอกฟ้าลงมาให้คุ้มภัยพาล
จึงสั่งให้ไปเปิดประตูรับ	ศาลสำหรับเซ่นวักหักทุกศาล
เห็นศักดิ์สิทธิ์วิทยาพฤฒาจารย์	พระกุมารดีใจเข้าในวัง
ถึงตึกเย็นเห็นนางอยู่ข้างนอก	ถวายดอกไม้งามทูลความหลัง
นางหลงกลล้นเหลือทรงเชื่อฟัง	ด้วยเห็นยังย่อมเยาว์ไม่เข้าใจ
หยิบบุปผามาพินิจพิศดูดอก	อ่านไม่ออกอักขระเรียงไสว
นิ่งตะลึงอึ้งอั้นตันพระทัย	จึงสั่งให้หายุพาสุลาลี
นางน้อยน้อยคอยคำนับถือรับสั่ง	แยกไปยังพี่น้องทั้งสองศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	สองบุตรีรีบมาพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเห็นได้ช่อง	ลามาห้องหาพี่ขมีขมัน
เข้านั่งใกล้ให้ธงองค์ละคัน	แล้วรำพันชี้แจงให้แจ้งใจ
สุดสาครร้อนจิตได้คิดหมด	เสียดายยศราวกับว่าเลือดตาไหล
หยิบธงทองน้องยารีบคลาไคล	พากันไปห้องที่พระพี่ยา
ประณตนอบยอบองค์ยื่นธงให้	เอาความในแจ้งเหตุพระเชษฐา
สินสมุทรถือธงทรงศักดา	ที่ฤทธิ์ยาแฝดเฟือนก็เคลื่อนคลาย
รู้สึกตัวกลัวจะช้ารีบพาน้อง	เข้าในห้องบิตุรงค์ยื่นธงถวาย
พระอภัยได้ธงดำรงกาย	ที่คลั่งคลายเคลิ้มตะลึงคำนึงใน ฯ
๏ นางวัณฬาแอบมองตามช่องฉาก	พอเห็นหลากจิตพรั่นประหวั่นไหว
เข้าชิงธงที่องค์พระอภัย	มาหักให้ย่อยยับสำทับความ
น้อยหรือเจ้าเหล่านี้หนามาถึงแท่น	ทะลวงแล่นเข้ามาเองไม่เกรงขาม
แล้วว่าชะพระองค์ถือธงงาม	จะวิ่งตามเขาไปไหนจะใคร่รู้
พระกลับหลงธงหักให้รักหญิง	พลอยว่าจริงเหมือนแม่ว่าน่าอดสู
ทะลวงทะลึ่งตึงตังมาพรั่งพรู	พลางขับขู่เคืองค้อนขว้างหมอนอิง ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเข้าไปฉุด	สินสมุทรกับพระพี่วิ่งหนีหญิง
แต่พอออกนอกได้ดีใจจริง	ขึ้นทรงสิงห์ทรงพระยาม้ามังกร
ไปกองทัพพลับพลาตรงมาที่	ห้องสุวรรณมาลีศรีสมร
ต่างกราบกรานมารดาด้วยอาวรณ์	พระมารดรดีใจวิ่งไปรับ
แล้วกอดจูบลูบหลังเจ้าทั้งสอง	พ่อคุณของแม่ฟื้นได้คืนกลับ
สินสมุทรสุดสาครอ่อนคำนับ	แล้วลมจับนิ่งซบสลบไป ฯ
๏ พระชนนีตีอกตกประหม่า	ร้องเรียกหาหมอออกแซ่ช่วยแก้ไข
ไม่ฟื้นกายหมายมั่นว่าบรรลัย	ต่างตกใจวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
ท้าวทศวงศ์องค์อรุณพอรู้เหตุ	ทั้งแก้วเกษรามารศรี
มากองทัพพลับพลาสุมาลี	พอพระพี่น้องฟื้นค่อยชื่นใจ
นางเชิญองค์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	พร้อมพระญาติวงศาอัชฌาสัย
ท้าวทศวงศ์สงสารสองหน่อไท	จึงปราศรัยสินสมุทรค่อยพูดจา
คนนี้หรือชื่อสุดสาครน้อง	ดูผุดผ่องน่ารักเป็นนักหนา
พระพี่น้องสองคำนับรับบัญชา	แล้วไหว้อาสะใภ้นางให้พร ฯ
๏ ฝ่ายอรุณรัศมีเป็นที่น้อง	บังคมสองพี่ชายสายสมร
จอมกษัตริย์ตรัสว่าสุดสาคร	อายุอ่อนแต่เป็นที่พระพี่ยา
จงรู้จักรักใคร่กันไว้เถิด	เสียแรงเกิดร่วมชาติวาสนา
เออหลากจิตบิตุรงค์องค์พระอา	ไยไม่มาด้วยกันเหตุฉันใด ฯ
๏ สินสมุทรสุดสาครถอนสะอื้น	อุสาห์ฝืนพักตร์แจ้งแถลงไข
เหมือนความหลังพลั้งพลาดประมาทใจ	จนเสียไม้เท้าครูคู่ชีวี
อันทรงฤทธิ์บิดาพระอานั้น	ผู้หญิงมันคุมตัวกลัวจะหนี
เข้าชิงชักหักธงเป็นผงคลี	จึงเสียทีผีซ้ำประจำไว้ ฯ
๏ สุมาลีขี้หึงว่าถึงหาย	เธอเสียดายอีวัณฬาไม่มาได้
แต่ถือธงลงยันต์ไว้กันภัย	ยังนิ่งได้ให้มันหักเพราะรักมัน
นางเกษราว่าสงสารพระผ่านเกล้า	โอ้ใครเล่าจะช่วยแก้ให้แปรผัน
ถึงกระไรได้ธงที่ลงยันต์	พอทรงธรรม์รู้องค์แล้วคงมา
ประเดี๋ยวนี้อีฝรั่งมันขังไว้	จะได้ใครลอบลักไปรักษา
เสียแรงตามข้ามฝั่งมาลังกา	ถึงกระไรได้วันทาพระสามี
แม้ไม่เลี้ยงเคียงองค์พระทรงศักดิ์	จะสมัครอยู่เป็นข้าเหมือนทาสี
วิบากกรรมถึงรำภาจะด่าตี	ก็ตามทีเถิดสู้ทนไปจนตาย
สนองคุณมุลิกาฝ่าพระบาท	จนสิ้นชาติชาตินี้ไม่หนีหาย
ถึงชาติอื่นหมื่นชาติไม่คลาดคลาย	พลางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
พระญาติวงศ์สงสารรำคาญจิต	เป็นสุดคิดพลอยพาน้ำตาไหล
แต่สุวรรณมาลีว่านี่อะไร	เฝ้าร้องไห้สมเพชแม่เกษรา
จะยอมเป็นทาสีอีฝรั่ง	ไม่ขอฟังแล้วฉันแค้นมันแสนสา
แม้มิตายหมายมั่นอีวัณฬา	จะแล่เนื้อเกลือทาให้สาใจ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงตรึกเห็นลึกซึ้ง	ไม่รู้ถึงบาดแผลจะแก้ไข
จึงห้ามว่าอย่าหึงให้อึงไป	เร่งคิดให้ได้ผัวของตัวมา
ไปบนบานท่านปาโมกข์โลกเชษฐ์	ให้แจ้งเหตุธงหักได้รักษา
จะไปด้วยช่วยอ้อนวอนพฤฒา	แล้วท้าวพาเผ่าพงศ์รีบตรงไป
ถึงที่อยู่ผู้เฒ่าเข้าไปพร้อม	คำนับน้อมพฤฒาอัชฌาสัย
พราหมณ์คำนับรับเสด็จด้วยดีใจ	ถวายชัยมงคลด้วยมนต์พราหมณ์
แล้วทูลว่าข้าแต่พระทรงภพ	แม้ปรารภข้อไรจงไต่ถาม
ท้าวทศวงศ์โองการวิถารความ	เล่าให้พราหมณ์ตามผู้หญิงมันชิงธง
แต่สินสมุทรสุดสาครหล่อนมาได้	พระอภัยศรีสุวรรณนั้นยังหลง
ช่วยแก้ไขให้ฟื้นกลับคืนคง	ทั้งเงินทองสององค์คงรางวัล
ฝ่ายสองนางต่างว่าข้าพเจ้า	จะกราบเท้าทองคำเต็มกำปั่น
คนละลำบำรุงพระคุณครัน	ช่วยแก้กันผ่อนปรนให้พ้นภัย ฯ
๏ พราหมณ์เคารพนบนอบตอบสนอง	พระคุณของวนิดาจะหาไหน
แต่ตรองตรึกนึกวิตกในอกใจ	ด้วยอยู่ในเวียงวังกำบังกาย
ถ้าแม้ว่าข้าพเจ้าได้เข้าชิด	คงจะคิดแก้ไขเสียให้หาย
นี่ยากนักจักใคร่วานให้ท่านยาย	คิดอุบายแก้ไขเข้าในวัง
ซึ่งพี่น้องสองออกมานอกได้	มันจะใช้ผีทับให้กลับหลัง
ภาวนาอย่าประมาทให้พลาดพลั้ง	ด้วยเคราะห์ยังอีกสิบห้าทิวาวัน
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังจึงสั่งซ้ำ	จงฟังคำอาจารย์นะหลานขวัญ
สองกุมารกรานก้มบังคมคัล	ต่างพากันสอบถามพราหมณ์พฤฒา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	รู้ประจักษ์แจ้งเหตุว่าเชษฐา
ออกมาได้ไปอยู่ห้องสองพฤฒา	อยากเห็นหน้าพระพี่ด้วยดีใจ
จึงมาที่ท่านผู้เฒ่าคลานเข้าห้อง	พอเห็นสองเชษฐาเธอปราศรัย
นางไหว้องค์พงศ์กษัตริย์ถัดถัดไป	แต่ไม่ไหว้เชษฐาสุดสาคร
แค้นว่าพี่มีเมียพลอยเสียหน้า	พระบิดาสอนสั่งไม่ฟังสอน
ด้วยนางถือซื่อแท้ไม่แง่งอน	สะกิดกรเชษฐาแล้วพาที
พระอยู่วังลังกาสาพิภักดิ์	ได้ยศศักดิ์สมคะเนมเหสี
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงโศกี	ถึงพระพี่เช้าเย็นไม่เว้นวัน
จึงใช้ให้ฉันข้ามมาตามเสด็จ	แม้หลาบเข็ดเชิญไปไอศวรรย์
หรือรักเมียเสียญาติเป็นขาดกัน	กระหม่อมฉันจะได้ลาพระคลาไคล ฯ
๏ สุดสาครถอนสะอื้นแล้วฝืนพักตร์	ปลอบน้องรักร่ำว่าอัชฌาสัย
พี่ผิดแล้วแก้วตาว่าอย่างไร	ก็มิได้เคืองขัดเป็นสัจจา
มิห่วงน้องสองชนกที่ปกเกล้า	พี่จะเผาตัวตายเพราะขายหน้า
ถึงอยู่ไปก็ไม่พ้นคนนินทา	จนม้วยฟ้าสูญดินไม่สิ้นอาย
จนพระน้องต้องข้ามมาตามด้วย	แล้วได้ช่วยแก้ไขจึงได้หาย
จะตามไปรอใจยังไม่ตาย	พอถวายอภิวาทบาทบงสุ์
ได้ทูลลาฝ่าละอองสองกษัตริย์	แล้วจะตัดโลกข้ามตามประสงค์
พระร่ำพลางทางระทดระทวยองค์	กำสรดทรงโศกาไม่พาที ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์จึงตรัสห้าม	อย่าวู่วามเลยพี่น้องทั้งสองศรี
แม่ก็รู้อยู่ว่าเป็นไปเช่นนี้	เพราะว่าพี่ตามติดพระบิดา
จะเด็ดด่วนชวนชักไปนัคเรศ	สองทรงเดชใครจักช่วยรักษา
เอ็นดูพ่อรอรั้งอยู่ลังกา	ช่วยพระอาบิตุรงค์ให้คงคืน
แม่นงเยาว์เสาวคนธ์อย่าบ่นโกรธ	พี่ขอโทษสารพัดไม่ขัดขืน
ซึ่งผิดพลั้งทั้งนั้นจงกลั้นกลืน	ใช่คนอื่นคนไกลหาไหนมา ฯ
๏ นางตกใจได้คิดผิดถนัด	ชลีหัตถ์ก้มเกศกราบเชษฐา
น้องว่าหยอกดอกเมื่อกี้พระพี่ยา	ฉันขมาขอโทษได้โปรดปราน ฯ
๏ พระญาติวงศ์ทรงพระสรวลไม่ควรโกรธ	รู้ขอโทษพร่ำว่าน่าสงสาร
สินสมุทรพูดกลับไม่อัประมาน	กระหม่อนฉานดอกไม่ตายไม่อายใคร
มันติฉินนินทาฆ่ามันเสีย	แต่มีเมียนี่หรืออายจนตายได้
ยิ่งได้แปลกแขกฝรั่งทั้งมอญไทย	ยิ่งดีใจอีกขอรับไม่อับอาย
เขาได้เมียได้ผัวทั่วพิภพ	เขาไม่หลบหลีกลี้ไม่หนีหาย
ก็เห็นอยู่ผู้ใหญ่เขาไม่ตาย	เราจะอายเขาไยเล่าไม่เข้ายา ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตถึงบิตุเรศ	ไม่แจ้งเหตุเห็นจะคอยละห้อยหา
จึงพรายแพร่งแจ้งความพราหมณ์พฤฒา	อันหยูกยาของมันขลังทั้งรังควาน
จึงแก้ไขไม่ถนัดมันขัดข้อง	พระคุณสองโปรดประสาทนุญาตหลาน
จะลาไปเกาะแก้วพิสดาร	นิมนต์ท่านโยคีซึ่งมีพรต
มาแก้ไขให้คลายหายเคลิ้มคลั่ง	ด้วยผีทั้งจักรวาลกลัวท่านหมด
แล้วร่ำเล่าคราวกระนั้นตกบรรพต	พระดาบสช่วยทันไม่บรรลัย ฯ
๏ ตาพราหมณ์ตอบชอบอยู่ท่านครูเฒ่า	เขาลือเล่าเหลือดีจะมีไหน
ต่างพูดกันผันผ่อนพอหย่อนใจ	ต่างลาไปพลับพลาทั้งนารี
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลพักตร์	กับน้องรักร่วมพลับพลาหลังคาสี
สินสมุทรอยู่พลับพลาสุมาลี	ต่างพาทีไต่ถามเนื้อความกัน ฯ
ตอนที่ ๔๓
นางเสาวคนธ์ยิงแก้ม
๏ จะกล่าววังลังกาวัณฬาราช	เสียหน่อนาถนึกหมายเหมือนทายฝัน
กับรำภาผกาสุลาลีวัน	ปรับทุกข์กันเห็นจะมีหมอดีมา
เพราะหัสไชยได้ธงลงอักษร	มาถอดถอนเวทมนตร์ดลคาถา
ไม่ทันรู้จู่ไปเสียไกลตา	จะตรึกตราแก้ไขฉันใดดี ฯ
๏ นางละเวงเกรงว่าพวกข้าศึก	จะหาญฮึกรบพุ่งเอากรุงศรี
อนึ่งพระอนุชากับสามี	ได้หมอดีมาแก้จะแปรปรวน
ทางปรึกษาปรารมภ์ระทมทุกข์	ไม่มีสุขเศร้าสร้อยละห้อยหวน
เขาชิงรักหักหาญเป็นการจวน	จะก่อกวนการศึกให้นึกกลัว
นางยุพาลาลีทั้งพี่น้อง	ไม่จากห้องร้องไห้อาลัยผัว
คิดถึงที่มีท้องให้หมองมัว	ต่างซ่อนตัวซบสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	คิดถึงบาทหลวงครูคู่ปรึกษา
จำจะไปงอนง้อขอสมา	ขอวิชาช่วยประจญคนทั้งปวง
จึงแจ้งความสามนางเหมือนอย่างนึก	จะไปตึกสังฆราชพระบาทหลวง
ถึงโกรธาด่าทอว่าล่อลวง	เราทั้งปวงง้องอนคงอ่อนใจ
อย่าถือโทษโกรธขึ้งไปพึ่งพระ	เห็นพระองค์คงจะไม่เสียได้
จงรีบจัดรถาหาดอกไม้	จะรีบไปขอสมาท่านอาจารย์ ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างรับคำนับน้อม	มาเตรียมพร้อมรถาที่หน้าฉาน
เทียนข้าวตอกดอกไม้จัดใส่พาน	พร้อมทหารแห่แหนมาแน่นนันต์
นางวัณฬาอ่าองค์แล้วทรงเครื่อง	ค่อยย่างเยื้องขึ้นรถพระกลดกั้น
นางรำภายุพาสุลาลีวัน	ขึ้นนั่งชั้นลดเลื่อนให้เคลื่อนคลา
ถึงกุฎีที่ฝรั่งสังฆราช	ค่อยลีลาศเลียบบันไดขึ้นไปหา
เห็นพระนั่งตั้งธูปเทียนบูชา	ขอสมาหมอบเรียงเคียงเคียงไป ฯ
๏ บาทหลวงแก่แลเห็นเขม้นมุ่ง	โมโหฟุ้งร่ำด่าไม่ปราศรัย
อีตอแหลแร่ออกมาหากูไย	กูมิได้ปรารถนาคบค้ามึง
ทั้งเจ้าข้าหน้าสดปดเป็นครอก	มีแต่หลอกลวงกูไม่รู้ถึง
ไปรับตัวผัวเขามาเคล้าคลึง	เมียเขาหึงโรมโรมเหมือนโหมโรง
อียุพาลาลีอีตอแหล	ไม่ทันแก่จะเป็นม่ายอีตายโหง
ช่างชักสื่อหาผัวอีตัวโกง	จนท้องโป่งป่องหยอดยอดตำแย ฯ
๏ นางวัณฬาสารภาพกราบบาทหลวง	ฉันทั้งปวงผิดหมดปดตอแหล
รู้สึกในใจตัวว่าชั่วแท้	สุดแล้วแต่เจ้าคุณกรุณา
ยังเคืองแค้นแม้นว่าจะลงโทษ	ไม่ถือโกรธเลยสักนิดผิดหนักหนา
ฉันไม่มีที่เห็นเป็นกำพร้า	จงเมตตาหลานรักอีกสักครั้ง
จะสัตย์ซื่อถือพระละพยศ	ไม่โป้ปดตอแหลเหมือนแต่หลัง
บาทหลวงด่าว่ากูไม่พอใจฟัง	นางชาววังปากหวานน้ำตาลทา
ถ้าถึงที่มีการมาวานใช้	ส่วนบุญไม่ได้ทำกรรมหนักหนา
กูคิดถึงคุณท้าวเจ้าลังกา	กรุณานับถือคนซื่อตรง
ครั้นมาถึงมึงได้ครองไอศูรย์	ผ่าประยูรเสียศักดิ์กูรักหลง
เสียดายเหลือเชื้อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	ไม่ดำรงรักศักดิ์รักแต่ตัว
พลอยให้หญิงสิงหลปะปนเปื้อน	แต่เล่นเพื่อนแล้วมิหนำยังซ้ำผัว
กูเป็นพระละชีวิตไม่คิดกลัว	มึงจะคั่วหรือจะยำมิทำไย
อันร่างเหมือนเรือนโรครับโศกสุข	ตายแล้วทุกข์มันจะมีมาที่ไหน
กูสัตย์ซื่อถือมั่นแม้บรรลัย	จะขึ้นไปเป็นพระอินทร์กินสุรา
นี่ธุระอะไรที่ไหนหรือ	จึงด้านดื้อมากุฎีอีมุสา
หรือรู้ตัวกลัวบาปที่หยาบช้า	จะสมาโทษทัณฑ์หรือฉันใด
กูก็จะอนุญาตไม่คาดโทษ	หาถือโกรธให้มึงตกนรกไม่
ถือคุณพระให้ดีแต่นี้ไป	จงอย่าได้โป้ปดประชดกู
จงป้องกันอันตรายเสียดายศักดิ์	แม้ไม่รักษายศจะอดสู
เห็นพวกพ้องของเขาชาวชมพู	มาตั้งอยู่พร้อมพรั่งระวังภัย ฯ
๏ นางฟังพระอนุญาตประภาษถาม	จึงเล่าความจริงแจ้งแถลงไข
แล้วหยิบธงลงอักษรที่ซ่อนไว้	กับดอกไม้ยื่นให้ดูอยากรู้ความ ฯ
๏ บาทหลวงรับจับต้องมองพินิจ	อักษรผิดลังกาภาษาสยาม
เคยเรียนครูรู้ว่าคือหนังสือพราหมณ์	จึงอ่านตามปริศนาว่าอย่าทำ
ใครผูกไว้ไม่แก้เป็นแม่ม่าย	เคยนอนหงายมาแต่ก่อนจะนอนคว่ำ
พออ่านออกดอกร่วงยับระยำ	รู้ว่าทำด้วยข้าวตอกเป็นดอกฟ้า
แล้วดูธงลงยันต์พระพิเนก	ประจุเสกล้างเล่ห์เสนหา
จึงว่าออหมอเฒ่าเจ้าตำรา	เห็นจะมากับกษัตริย์หัสไชย
คือทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ผู้วิเศษการะเวกเสกมาให้
ทั้งปริศนาว่าเหน็บให้เจ็บใจ	นึกจะใคร่ลองฤทธิ์ไม่คิดกลัว
เกลียดแต่มึงซึ่งตอแหลมาแต่หลัง	ให้นึกชังน้ำหน้ากะลาหัว
แล้วร่ำบอกดอกฟ้าเขาว่าตัว	เป็นผู้หญิงชิงผัวไม่กลัวใคร
ซึ่งแต่ก่อนนอนหงายจะกลายคว่ำ	เป็นข้อคำเยาะเย้ยเฉลยไข
มีผัวเหมือนเดือนหงายสบายใจ	พอผัวไปจะต้องคว่ำกินน้ำตา ฯ
๏ นางฟังคำร่ำบอกยิ่งชอกช้ำ	ทั้งแค้นคำค่อนคิดเป็นปริศนา
จึงวิงวอนผ่อนผันด้วยปัญญา	เจ้าคุณด่าดีใจเหมือนให้พร
แต่ครั้งนี้มิช่วยเห็นม้วยมิด	อย่าถือผิดหนหลังช่วยสั่งสอน
แม้ได้ตัวสินสมุทรสุดสาคร	เหมือนแต่ก่อนเห็นจะกลับกองทัพไป ฯ
๏ พระฝรั่งฟังคำยังอ้ำอึ้ง	เขาวอนถึงหลายหนทนไม่ได้
จึงว่ากูสู้สลัดตัดอาลัย	หมายจะไปสู่สวรรค์ชั้นวิมาน
เหตุเพราะมึงจึงต้องทำบาปกรรมด้วย	แม้มิช่วยก็จะฉาวจะร้าวฉาน
จงพร้อมกันตั้งสัตย์ปฏิญาณ	กูคิดการให้แล้วทำตามคำกู ฯ
๏ ทั้งสี่นางรับคำแล้วทำสัตย์	ไม่ข้องขัดคิดคดให้อดสู
มิสัตย์ซื่อถือมั่นกตัญญู	พระเยชูจงสังหารผลาญชีวี ฯ
๏ บาทหลวงว่าสาธุสะกูจะรับ	ให้ผัวกลับมาอีกไม่หลีกหนี
แต่พวกเขาเล่าไม่ชั่วล้วนตัวดี	เราใช้ผีแพ้เขาเราก็อาย
จะต้องเชือดเลือดอกออกประสม	กับน้ำนมฝิ่นเสกเมฆฉาย
แม้ใครกินโลหิตไม่คิดกาย	รักจนตายทั้งชาติไม่คลาดคลา
ให้หอมเนื้อเหลืออดซึ่งรสราค	เหมือนเด็กอยากนมแม่ชะแง้หา
ค่ำวันนี้อียุพาผกาสุลา	จงเอายาพาย่องตอดดอดออกไป
ให้มันเข้าเป่ามนต์สะกดทัพ	แม้ไม่หลับพราหมณ์แก่คิดแก้ไข
เองเป็นหญิงยิงเกาทัณฑ์ข้ามมันไป	พอมนต์ไสยเสื่อมหายให้พรายทับ
จึงเอายาทาลิ้นอ้ายสินสมุทร	กับอ้ายสุดสาครทั้งนอนหลับ
ปลุกให้ตื่นกลืนน้ำนมอาคมวับ	จะรักกลับตามมาในราตรี
นางละเวงวัณฬารำภาเล่า	ทำเหมือนเขาอย่าให้ผัวเอาตัวหนี
คอยระวังขังไว้พอได้ที	ออกไปตีกองทัพไล่จับตัว
บรรดาเหล่าเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์	ทั้งข้าเฝ้าเอามามัดแล้วตัดหัว
เอาไพร่ไว้ใช้เล่นเหมือนเช่นวัว	ตัวกับผัวจะได้อยู่เป็นคู่กัน
ต้องลงยันต์ฟันลิ้นให้สิ้นเสร็จ	ถึงพูดเท็จก็เห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
แล้วเรียกไปในตึกจารึกยันต์	ลงลิ้นฟันให้สตรีทีละคน
แล้วเอามีดกรีดถันคั้นโลหิต	ทำยาติดเกลือกกินแทรกฝิ่นฝน
รสสตรีแม้บุรุษปุถุชน	ให้รักทนไปไม่รอดต้องกอดกัน
แล้วสอนว่าครั้งนี้มิตีทัพ	เขาจะจับตัวฆ่าให้อาสัญ
ทั้งสี่นางต่างรับอภิวันท์	พอสายัณห์กราบลามาในวัง
เรียกย่องตอดยอดรักมาซักซ้อม	มันรับพร้อมใจสมอารมณ์หวัง
ต่างผูกม้ามาประทับแล้วยับยั้ง	ขึ้นหยุดนั่งหน้าพลับพลาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	เสกทรายเวทอาถรรพณ์ให้กันผี
โรยรอบค่ายควายธนูประตูมี	ในราตรีตรวจตราเรียกหากัน
บ้างตีฆ้องกองไฟมิให้หลับ	เห็นคนจับเข่นฆ่าให้อาสัญ
กองตระเวนเกณฑ์รบไว้ครบครัน	คอยป้องกันเจ้านายรายระวัง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีปรานีบุตร	กลัวสินสมุทรจะไม่ชื่นคิดคืนหลัง
เหมือนนกผู้คู่พรากมาจากรัง	ใจจะยังปั่นป่วนถึงนวลนาง
จำจะจัดสตรีที่น้อยน้อย	ให้เคียงคอยปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
แล้วฝึกหัดจัดเหล่าสาวสุรางค์	ที่รูปร่างรุ่นราวสาวน้อยน้อย
ให้สำหรับขับกล่อมอยู่พร้อมพรัก	ให้ลูกรักร่วมใจเรียกใช้สอย
ถือโทนทับพับเพียบล้วนเรียบร้อย	ร้องดอกสร้อยเสียงหวานประสานเพลง
ย้ายลำนำฉ่ำเฉื่อยระเรื่อยเสียง	สอดสำเนียงระนาดฆ้องหน่องหน่องเหน่ง
เสียงผู้หญิงนิ่งฟังยิ่งวังเวง	จนดึกดื่นครื้นเครงบรรเลงลาน ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	กับน้องรักสิ้นทุกข์สนุกสนาน
แต่งละครฟ้อนรำเล่นสำราญ	ร้องนิทานพระมณีเปรียบพี่ยา
ให้คนรำทำบทกำสรดเศร้า	คิดถึงเจ้ายอพระกลิ่นถวิลหา
เป็นทุกข์ร้อนนอนอู้อยู่ศาลา	แล้วรับช้าปี่นอกแกล้งหยอกกัน ฯ
๏ สุดสาครนอนดูรู้ว่าเย้ย	พลอยชมเชยชื่นชวนกันสรวลสันต์
ด้วยสามองค์จงรักดั่งร่วมครรภ์	มาถึงกันก็สนิทไม่คิดแคลง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาลาลีสองพี่น้อง	ถึงยามสองดาวฤกษ์ขึ้นเบิกแสง
ต่างขึ้นม้าพากันออกนอกกำแพง	ย่องตอดแต่งตัวนำช่วยกำบัง
มาริมค่ายนายไพร่มิได้เห็น	เสียงยังเล่นทุกพลับพลาทั้งหน้าหลัง
ค่อยลัดแลงแฝงลับคอยตรับฟัง	ถึงที่ฝังอาถรรพณ์เป็นควันโพลง
เหมือนเพลิงพลามลามไหม้ในพิภพ	ย่องตอดหลบหลีกโลดกระโดดโหยง
ทั้งม้านางต่างเต้นเผ่นตะโพง	ฉุดชโลงลากไว้มิใคร่ฟัง
ออกห่างค่ายหายวับเพลิงดับหมด	เห็นปรากฏว่าเขากันอาถรรพณ์ฝัง
สองนางใช้ย่องตอดตาบอดบัง	กลับเข้ายังกองทัพที่พลับพลา
น้าวธนูผู้หญิงขึ้นยิงข้าม	หลังคาพราหมณ์ไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ภูมิเจ้าที่หนีออกนอกพลับพลา	เสียงโศกาแซ่ซ้องกึกก้องไป ฯ
๏ พอเสื่อมมนต์คนเล่นเห็นประหลาด	เสียงหวีดหวาดเผืองฝาหลังคาไหว
ย่องตอดเข้าเป่ามนต์ดลฤทัย	ทั้งนายไพร่สามทัพหลับระเนน
นางละครฟ้อนรำยังทำบท	ล้มหลับหมดมือเท้ายังกราวเขน
พวกหน้าที่ตีฆ้องกลองตระเวน	ล้มระเนนนิ่งเงียบเซียบสำเนียง
เสนาะเสียงจังหรีดวะหวีดแว่ว	ทั้งแจ้วแจ้วจักจั่นสนั่นเสียง
ฝ่ายพี่น้องสองราขับม้าเรียง	ย่องตอดเคียงเข้าประตูธนูควาย
มันขวิดขวับตับปอดย่องตอดแตก	กระดูกแหลกย่อยยับแล้วกลับหาย
ชักพร้าโต้โย้ตัวไม่กลัวตาย	เข้าฟันควายคึกคักจะหักคอ
แล้วฟันฟาดพลาดมือกระบือสู้	สองนางรู้แยบคายว่าควายหมอ
น้าวธนูคู่มือแล้วถือรอ	หมายแต่พอตรงข้างสองนางยิง
พอถูกควายหายเห็นแต่เส้นตอก	มนต์ต้องออกหนีธนูอีผู้หญิง
พลทั้งหลายนายไพร่ไม่ไหวติง	ระเนนนิ่งนอนหลับทุกทัพชัย
แต่ปาโมกข์โลกเชษฐ์วิเศษขลัง	ร่ายมนต์บังนิ่งระงับไม่หลับใหล
แต่ความรู้ผู้หญิงแก้สิ่งไร	ก็เสื่อมไปเป็นว่าแก้ได้แต่ตัว ฯ
๏ ส่วนยุพาลาลีสองพี่น้อง	เที่ยวทุกห้องพลับพลามองหาผัว
นางลีวันนั้นถือกริชไม่คิดกลัว	มาพบตัวภัสดาสุดสาคร
เห็นหลับเรียงเคียงน้องทั้งสองข้าง	ชิดกับนางเสาวคนธ์บนบรรจถรณ์
หมายว่าชู้รู้แท้ด้วยแสงอน	นึกเคืองค้อนคิดจะทำให้หนำใจ
เข้าถีบเอาเสาวคนธ์ที่บนอาสน์	แต่แคล้วคลาดพลาดผิดคิดสงสัย
เดชะสัตย์อัศจรรย์ให้พรั่นใจ	จำจะใส่กลแกล้งให้แคลงกัน
จึงยั้งหยุดจุดเทียนเขียนหนังสือ	ทำลายมือเหมือนของผัวตัวขยัน
แกล้งกล่าวกลอนค่อนว่าสารพัน	แล้วลีวันจึงวางข้างเสาวคนธ์
เอายาใส่ให้ผัวของตัวตื่น	พระหอมชื่นซาบชุ่มทุกขุมขน
กลับคลุ้มคลั่งดั่งเดิมเคลิ้มสกนธ์	รู้สึกตนลืมตาเห็นลาวัน
จึงผวาคว้ากอดสอดมือยุด	นางทำผลุดผลุนปัดสะบัดหัน
สุดสาครร้อนใจดังไฟกัลป์	ตามลีวันวิ่งมาขึ้นพาชี ฯ
๏ ฝ่ายยุพามาถึงพลับพลาสุด	เห็นสินสมุทรกับพระมเหสี
นางสำหรับขับไม้มโหรี	หลับกับที่เกลื่อนกลาดดาษดา
ให้นึกแสนแค้นพวกชาวผลึก	เป็นข้าศึกจะใคร่จับสับเกศา
แต่คิดกลัวผัวจะขัดหัทยา	ไม่เข่นฆ่าแต่จะทำให้หนำใจ
ให้แจ้งความว่าเราเข้ามาชิด	แม้จะปลิดเอาศีรษะก็จะได้
คิดแล้วลักชักดาบอันปลาบไฟ	เอาพาดไว้กับอุรานางมาลี
แล้วเที่ยวส่องมองดูตามหมู่หญิง	ไม่ไหวติงต้องมนต์สะกดผี
พลางเลี้ยววงตรงมาเห็นสามี	หยิบขยี้ยาใส่ค่อยไหวติง
สะดุ้งตื่นกลืนน้ำนมอารมณ์รื่น	ให้ฉุนชื่นเชยสตรีเพราะผีสิง
เห็นยุพามาใกล้ดีใจจริง	ผวาวิ่งตามมาแล้วคว้ามือ
พลางกอดจูบลูบคลำแล้วซ้ำว่า	ไปไหนมาให้พี่คอยน้อยไปหรือ
นางผลักไสไม่หยุดพระยุดยื้อ	แล้วจูงมือกันออกมาขึ้นพาชี
ต่างควบขับกลับหลังเข้าวังใน	ต่างพาไปเข้าห้องทั้งสองศรี
เมื่อคราวผัวมัวยาในราตรี	นางเมียมิอยากนอนจนอ่อนแรง
ครั้นรุ่งเช้าเป่ามนต์ดลประทับ	เห็นเธอหลับแล้วไปเฝ้าเล่าแถลง
ต่างยิ้มหัวผัวมาหน้าตาแดง	ไม่หน้าแห้งเหมือนเมื่อผัวจากตัวไป ฯ
๏ นางวัณฬาว่าระวังนะครั้งนี้	หมอคงมีมาเป็นแน่จะแก้ไข
คอยป้องกันอันตรายข้างภายใน	แต่พอได้ท่วงทีจะตีทัพ
จะเอาใจไพร่นายฝ่ายฝรั่ง	ให้พร้อมพรั่งปกปิดกิตติศัพท์
พรุ่งนี้ป่าวชาวพาราให้มารับ	จะแจกทรัพย์ให้ทั่วทุกตัวคน
ทั้งสามนางต่างฟังสรรเสริญ	จะจำเริญยศยิ่งในสิงหล
แล้วทูลลามาข้างนอกบอกยุบล	ให้ป่าวคนเข้ามารับหน้าพลับพลา ฯ
๏ จะกล่าวความสามทัพหลับสนิท	ครั้นรุ่งฤทธิ์มนต์สร่างต่างผวา
รู้สึกตัวทั่วทัพทุกพลับพลา	ต่างเที่ยวหาสินสมุทรสุดสาคร
นางเสาวคนธ์อัดอั้นให้พรั่นจิต	เห็นลิขิตที่สุวรรณบรรจถรณ์
ว่าสารศรีพี่ยาสุดสาคร	เจริญพรโฉมเฉลาเสาวคนธ์
เมื่อแรกเริ่มเดิมทีเราพี่น้อง	หมายจะครองความรักเป็นพักผล
บุญหาไม่ให้พี่จากนีฤมล	เป็นต่างคนขาดกันแต่นั้นมา
เดี๋ยวนี้พี่มีคู่ที่ชูชื่น	อันหญิงอื่นตัดขาดไม่ปรารถนา
ซึ่งน้องตามข้ามฝั่งมาลังกา	พระบิดาจะให้อยู่เป็นคู่ครอง
เดี๋ยวนี้พี่เข้ารีตฝรั่งแล้ว	จะคลาดแคล้วเสาวคนธ์อย่าหม่นหมอง
จะรับเจ้าเข้ามาเลี้ยงเคียงประคอง	ฝรั่งสองเมียห้ามบอกตามจริง
จึงออกมาหาให้พบประสบพักตร์	พอสมรักร่วมห้องแม่น้องหญิง
จงกลับหลังยังนครอย่าวอนวิง	อุส่าห์นิ่งนอนอยู่กับบูรี
คงได้คู่สู่ขอหน่อกษัตริย์	ครองสมบัติการะเวกภิเษกศรี
นี่เป็นหญิงวิ่งมาเหมือนกาลี	จะไม่มีใครสู่เป็นคู่ครอง
หรือรักเราเจ้าไม่กลับจะรับเลี้ยง	อย่าทุ่มเถียงทะเลาะเขาเป็นเจ้าของ
จงวันทาลาลีเป็นที่รอง	จะเลี้ยงลองไว้สักครั้งที่ลังกา ฯ
๏ พอจบคำนางรำพึงตะลึงคิด	ความนี่ผิดทรงเดชพระเชษฐา
ชะรอยอีลีวันมันมารยา	มาแกล้งว่าจะให้ขาดญาติวงศ์
แต่มิใช่ลายมือหนังสือฝรั่ง	สำนวนทั้งลายลิขิตน่าพิศวง
ดูคลับคล้ายลายพระหัตถ์จัดประจง	เห็นมั่นคงเชษฐาสุดสาคร
ยิ่งแค้นคั่งดังชีวิตจะปลิดปลด	โศกกำสรดเศร้าทรวงดวงสมร
คิดเหมือนพี่ที่กำเนิดร่วมอุทร	ควรหรือค่อนขอดน้องให้หมองมัว
แต่เด็กมาอายุถึงเพียงนี้	ก็ยังมิได้รู้จักรักชู้ผัว
มาตามพี่มิได้คิดชีวิตตัว	กลับเป็นชั่วเชษฐาว่ากาลี
กรรมเอ๋ยกรรมซ้ำร้ายอายอดสู	แม้ใครรู้สารพัดจะบัดสี
เพราะตามติดผิดพลั้งเสียครั้งนี้	ถึงจะดีก็เหมือนชั่วมัวมลทิน
เป็นสาวแส้แร่วิ่งมาชิงผัว	อันความชั่วดังเอามีดเข้ากรีดหิน
ถึงจะคิดปิดหน้าสิ้นฟ้าดิน	ก็ไม่สิ้นสุดอายเป็นลายมือ
มิขออยู่สู้ตายวายชีวิต	นางชักกริชข้างองค์มาทรงถือ
คิดจะแทงที่คอแล้วรอมือ	อารมณ์รื้อรักน้องเป็นสองใจ
สงสารพระชนนีที่ปกเกศ	ไม่ทราบเหตุเคืองเข็ญเป็นไฉน
จะพรายแพร่งแจ้งกระจัดกับหัสไชย	จะเสียใจพระน้องไม่ต้องการ
จำจะปิดกิตติศัพท์ให้ลับลี้	พบพระพี่ภายหน้าจึงว่าขาน
ให้เห็นจริงสิ่งสัตย์ปฏิญาณ	แล้วจะผลาญชีวีอีลีวัน
ดำริพลางนางซ่อนหนังสือไว้	ให้เจ็บใจดังชีวาจะอาสัญ
ยิ่งคิดถึงเชษฐายิ่งจาบัลย์	สะอื้นอั้นมิได้ออกนอกพลับพลา
พวกสาวศรีพี่เลี้ยงอยู่เคียงข้าง	คิดว่านางพูนเทวษถึงเชษฐา
พระหัสไชยไปเที่ยวค้นแล้ววนมา	ถึงพลับพลาเข้าในที่ทูลพี่นาง
ไม่ทราบเหตุเชษฐาหามิได้	เห็นจะไปตามสตรีเพราะผีสาง
นางฟังคำทำประชวรแกล้งครวญคราง	สะอื้นพลางตรัสบอกพระอนุชา
พี่ปวดเศียรเจ็บหลังนั่งไม่ได้	พระน้องไปองค์เดียวเถิดเที่ยวหา
แล้วนิ่งนอนถอนสะอื้นกลืนน้ำตา	อนุชาตกใจกระไรเลย
เรียกหาหมอรอฟังอยู่พรั่งพร้อม	เตรียมยาหอมเครื่องอานคาวหวานเสวย
กำชับสั่งสี่พี่เลี้ยงที่เคียงเคย	อย่าละเลยคอยระวังฟังอาการ
พระเข้านอกออกในมิได้หยุด	อุตลุดเลี้ยวมาข้างหน้าฉาน
ให้ไพร่นายนั่งจุกทุกทวาร	ตรวจทหารพร้อมพรั่งระวังภัย ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีไม่มีชื่น	สะอึกสะอื้นอ่อนซบสลบไสล
ท้าวทศวงศ์พงศาพวกข้าไท	ช่วยแก้ไขพร้อมเพรียงเคียงประคอง
นางรู้สึกนึกถึงสินสมุทรหาย	กับน้องชายคืนหลังไปทั้งสอง
เห็นแก้ไขไม่หยุดสุดทำนอง	ยิ่งฟูมฟองชลนาโศกาลัย
แล้วทูลท้าวทศวงศ์ผู้ทรงยศ	มันสะกดกองทัพให้หลับใหล
แล้วมิหนำซ้ำย่องเข้าห้องใน	เอาดาบไว้ริมอาสน์พาดอุรา
อันไพรีมีฤทธิ์ความคิดมาก	เห็นแสนยากยิ่งนักจะรักษา
คิดถึงองค์พงศ์กษัตริย์ภัสดา	นางโศกากำสรดสลดใจ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์สงสารรำคาญจิต	ให้มืดมิดไม่เห็นแผลจะแก้ไข
ตรัสว่าเราก็เห็นจนไม่พ้นภัย	จำจะไปวอนว่าท่านอาจารย์
ช่วยแก้ไขให้หายเหมือนหมายพึ่ง	หรือจะถึงโรคตัดอติสาร
แล้วพาเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	มาหาท่านพราหมณ์พร้อมน้อมประณต
แล้วเล่าความยามสองพวกกองทัพ	พากันหลับเหมือนกับต้องมนต์สะกด
ประเดี๋ยวนี้พี่น้องสองโอรส	หายไปหมดมิได้รู้ทุกผู้คน
เป็นผีสางนางใช้ให้มารับ	หรือจะกลับไปด้วยหลงงงฉงน
เขาศักดิ์สิทธิ์ฤทธิ์เดชด้วยเวทมนตร์	จะผ่อนปรนคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	จึงแจ้งเหตุให้พระองค์สิ้นสงสัย
หม่อมฉันเล่าก็เฝ้านั่งระวังภัย	คอยแก้ไขผีสางปะรางควาน
แต่เหตุด้วยผีป่านัยน์ตาบอด	มันรู้ถอดชีวาจึงกล้าหาญ
ควายธนูสู้มันประจัญบาน	บรรลัยลาญแล้วก็กลับเข้าจับควาย
ซึ่งป้องกันมันไม่อยู่เพราะผู้หญิง	มันลอบยิงข้ามหลังคาคาถาสลาย
จึงได้เข้าเป่ามนต์พลนิกาย	ทั้งไพร่นายนอนหลับพากลับไป
ซึ่งสตรีผีป่าเข้ามาปล้น	พระเวทมนตร์ป้องกันมันไม่ไหว
จะตั้งกรรมทำมันให้บรรลัย	เล่าก็ได้ดอกแต่ผิดในกิจพราหมณ์
เพราะถือศิลกินบวชสวดสวัสดิ์	ไม่ฆ่าสัตว์ทำบาปที่หยาบหยาม
ได้แต่ทำกำราบเพียงปราบปราม	ก็เสียความข้องขัดด้วยสตรี
แม้มีใครไปถึงจึงจะเสก	นกการเวกการวิกให้จิกผี
โลหิตออกนอกกายจึงหายดี	แต่ไม่มีใครจะไปถึงในวัง
ครั้นจะให้ท่านยายไปขายนก	ก็วิตกกลัวจะไม่เหมือนใจหวัง
ขอบพิตรคิดด้วยช่วยกำลัง	ได้เข้าวังแล้วก็เห็นจะเป็นการ
แม้กลับหลังครั้งนี้อีผู้หญิง	มาตามชิงแล้วจงแปลงแต่งทหาร
มิให้กลับจับจำทำประจาน	แต่อย่าผลาญชีวันให้บรรลัย ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสรับคำนับน้อม	ต่างยินยอมยินดีจะมีไหน
พอเวลาสายัณห์พรั่นพระทัย	ต่างลาไปพลับพลาตรวจตราพล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกข้าเฝ้า	เที่ยวร้องเป่าชายหญิงชาวสิงหล
ให้รู้รอบขอบประเทศเขตมณฑล	ทั้งคนจนเข็ญใจไพร่ผู้ดี
พรุ่งนี้เช้าเจ้านายจะจ่ายทรัพย์	เข้าไปรับหน้าพลับพลาหลังคาสี
ฝ่ายฝรั่งฟังรู้ทั้งบูรี	แต่ราตรีมาบ้างที่ทางไกล
พอเช้าตรู่ผู้คนอลหม่าน	แน่นพระลานยัดเยียดเบียดไม่ไหว
ยังมาหลามตามทุ่งนอกกรุงไกร	ต่างเข้าไปเตรียมรับที่พลับพลา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์ยิ่งหม่นหมอง	แต่ตรึกตรองตรอมจิตกนิษฐา
คิดบอกป่วยด้วยจะกลับไปพารา	แต่รอรั้งหวังจะฆ่าอีลาลี
พอรู้ว่าเจ้านายฝ่ายฝรั่ง	จะออกนั่งยังพลับพลาหลังคาสี
จะปลอมแปลงแต่งเป็นชายชาวบุรี	ไปดูทีเผื่อจะพาเมียมาตาม
อีฝรั่งครั้งนี้แล้วศีรษะ	กูจะฉะเสียให้เด็ดไม่เข็ดขาม
ไหนก็ขาดญาติวงศ์จะสงคราม	เราจะข้ามคุ้งไปทำไมมี
ด้วยแรกรุ่นฉุนเฉียวไม่เหนี่ยวหน่วง	สั่งข้าหลวงเหล่านางอยู่ข้างที่
เราธุระจะไปดูชาวบูรี	อยู่ที่นี่นะอย่าให้ใครสงกา
แล้วทรงดำสำหรับสัประยุทธ์	เหน็บอาวุธไว้กับกายทั้งซ้ายขวา
แล้วลัดแลงแฝงออกนอกพลับพลา	แขกกะลาสีตามสองสามคน
ขึ้นพาชีรี่มาทางหน้าป้อม	เข้าเดินปลอมชายหญิงชาวสิงหล
ผู้ใดเห็นว่าเป็นชายพวกนายพล	เข้าไปจนถึงพลับพลาหน้ากำแพง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	ครั้นแดดอ่อนสุริย์ฉายเมื่อบ่ายแสง
พร้อมบุตรีสี่กษัตริย์ต่างจัดแจง	เลียบกำแพงมาประทับที่พลับพลา
ให้ชาวคลังนั่งรายจำหน่ายทรัพย์	ให้คนรับคนละขันด้วยหรรษา
ที่รับได้ไปบ้างที่ยังมา	นางวัณฬานั่งดูกับภูวไนย
นางพี่น้องสองสุดากับสะหรี	เคียงสามียิ้มย่องสนองไข
ทั้งสี่คู่อยู่ที่บนพลับพลาชัย	เอาทองในคลังโกยมาโปรยปราย ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	คิดจะยิงเสียให้สมอารมณ์หมาย
พอเห็นหน้าลาลีเคียงพี่ชาย	จึงขึ้นสายเกาทัณฑ์ค่อยผันแปร
จะยิงล่อพอให้เมียนั้นเสียโฉม	เมื่อผัวโลมจะได้เห็นว่าเป็นแผล
พอลีวันผันเพ่งไปเล็งแล	นางหมายแน่ยิงขวับกลับอัสดร
พอถูกปรางนางฝรั่งเข้าดังปุ	แก้มทะลุลูกตลอดไม่ถอดถอน
นางร้องกรีดหวีดคว้าสุดสาคร	ประคองกรกอดเมียนึกเสียใจ
ดูคนยิงวิ่งหนีเห็นขี่ม้า	ใส่เสื้อผ้าสีดำพอจำได้
ยิ่งกริ้วโกรธโดดลงหน้าพลับพลาชัย	ทะลวงไล่เลี้ยวลัดสกัดสะแกง
กนิษฐากล้าหาญในการรบ	แกล้งหลีกหลบล่อลั่นเกาทัณฑ์แผลง
พระโถมทันกั้นกางไว้กลางแปลง	เข้าจับแพลงพลัดพลาดประหลาดจริง
เขม้นดูรู้ว่าน้องร้องอุเหม่	ช่างโว้เว้วิปริตผิดผู้หญิง
เขาว่าไรให้มั่งจึงชังชิง	มาลอบยิงแก้มเมียเขาเสียงาม ฯ
๏ กนิษฐาว่าน้อยหรือพี่เจ้า	ส่วนว่าเขาละก็เจ็บดังเหน็บหนาม
หรือเห็นเมียว่าหอยพลอยว่าตาม	มันหยาบหยามเย่อหยิ่งจึงยิงมัน
ถ้ารักเมียเสียญาติขาดกันหมด	อย่าละลดเลยมาฆ่าให้อาสัญ
เชิญเชษฐาพาอีลาลีวัน	มาสู้กันกับน้องทั้งสองคน ฯ
๏ สุดสาครค่อนแค้นว่าแสนแง่	เหมือนอีแม่ค้าถั่วหัวถนน
แล้วนึกห่วงเมียรักพะวักพะวน	ละลานละลนแล่นกลับมาพลับพลา
เห็นเมียป่วยช่วยประคองแล้วร้องชะ	เป็นแผลหวะเห็นไม่หายทั้งซ้ายขวา
นางละเวงเกรงกษัตริย์ภัสดา	ให้หามมาปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
๏ นางลีวันรันทดสลดสลบ	จนค่ำพลบลุกนั่งยังไม่ไหว
สุดสาครนอนประคองอยู่ห้องใน	เอายาใส่แผลแก้มแต้มน้ำมัน
ถึงว่าแผลแลตลอดไม่มอดม้วย	เพราะเหตุด้วยได้กินดินถนัน
จึงจานเจือเนื้องอกออกมาทัน	ไม่ถึงวันแผลติดสนิทดี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	พยาบาทองค์พระมเหสี
มันแกล้งใช้ให้มาฆ่าสุลาลี	จะออกตีตอบแทนแก้แค้นมัน
จึงลอบสั่งนางรำภาผกาด้วย	วันนี้ช่วยกำกับกองทัพขันธ์
ให้ยันตังทั้งวิรุญกับกุนตัน	ไปตั้งกันกองทัพจะกลับไป
แล้วเร่งลากปืนใหญ่ขึ้นใส่ป้อม	ยิงค่ายอ้อมเสียให้ยับยกทัพไล่
สกัดสะแกงแทงฟันให้บรรลัย	แม้ถอยไปกองซุ่มเร่งรุมรบ
ให้พวกเราตีประดาล้อมหน้าหลัง	อย่าให้ตั้งติดแยกแตกตลบ
พรุ่งนี้เช้าเราจะยกทัพสมทบ	ออกประจบจับไว้ทั้งไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างบังคมประนมสนอง	จะเกณฑ์กองทัพไว้ไม่ขัดสน
ถึงไพรีมีปีกหลีกไม่พ้น	แล้วต่างคนต่างลารีบคลาไคล
เที่ยวลอบสั่งทั้งหลายพวกนายทัพ	เป็นความลับเล่าแจ้งแถลงไข
พวกขุนนางต่างยอมเห็นพร้อมใจ	ต่างเตรียมไว้พร้อมกันตามสัญญา
พอเย็นย่ำค่ำคลุ้มชอุ่มอับ	ต่างยกทัพแยกย้ายตามซ้ายขวา
บ้างโอบหลังตั้งหลีกเป็นปีกกา	สกัดหน้าปิดทางที่กลางไพร ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์อยู่บนตำหนัก	แต่น้องรักก็ไม่แจ้งแถลงไข
ด้วยอ่อนศักดิ์หนักเบาไม่เข้าใจ	มิให้ใครล่วงรู้ทุกผู้คน
ครั้นพลบค่ำย่ำฆ้องทุกกองทัพ	ตรวจกำชับโยธาโกลาหล
ท่านปาโมกข์โลกเชษฐ์ร่ายเวทมนตร์	ช่วยคุ้มพลคุ้มกษัตริย์กำจัดภัย ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาเวลาดึก	เห็นข้าศึกสามทัพจะหลับใหล
พอฤกษ์ดีตีฆ้องฆาตกลองชัย	ยิงปืนใหญ่เป็นสัญญาเข้าราวี
ทั้งปืนป้อมพร้อมพรั่งยิงพังค่าย	หักทำลายชายหญิงออกวิ่งหนี
ทัพฝรั่งตั้งโห่ต้อนโยธี	เข้ารุมตีตึงตังประดังปืน ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องกองทัพออกรับรบ	บ้างหลีกหลบลุยแฝกบ้างแตกตื่น
ไม่แลเห็นหนทางด้วยกลางคืน	เสียงครึกครื้นตายยับแทบอับจน ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ร่ายพระเวทวิทยาเป็นห่าฝน
ให้ถูกตัวทั่วไปทั้งไพร่พล	ต่างคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
แล้วบังตัวผัวเมียเสียให้หาย	อยู่สบายในพลับพลาที่อาศัย
นางเสาวคนธ์เร่งกษัตริย์หัสไชย	พ่อรีบไปช่วยรักษาแม่มาลี
แล้วโฉมยงทรงสิงห์หญิงน้อยน้อย	ทั้งห้าร้อยเจนจบไม่หลบหนี
ออกรับรองป้องกันประจัญตี	เสียงโยธีฮึกโห่เป็นโกลา ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีเสียทีทัพ	ทหารยับแยกย้ายทั้งซ้ายขวา
จูงลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
พวกผู้หญิงวิ่งหลามมาตามเจ้า	เรียกขอเฝ้าเหล่าขุนนางไปข้างไหน
พอเหลียวเห็นหน่อกษัตริย์หัสไชย	นางดีใจจูงกรแล้ววอนวิง
พ่อช่วยแม่แก้ไขพอให้รอด	แล้วอย่าทอดทิ้งน้องทั้งสองหญิง
หน่อกษัตริย์หัสไชยชอบใจจริง	ฉันไม่ทิ้งมารดาอย่าปรารมภ์
แล้วเชิญองค์ทรงรถขับลดเลี้ยว	ให้คนเที่ยวต้อนเหล่านางสาวสนม
พวกมดหมอขอเฝ้าทั้งเจ้ากรม	บ้างหกล้มหลงทางเพราะกลางคืน
พวกผู้หญิงวิ่งตลบเข้ารบพุ่ง	เหลือผ้านุ่งมาไม่ถึงสักครึ่งผืน
ตกประหม่าข้าศึกเสียงครึกครื้น	ด้วยเสียงปืนทัพฝรั่งดังระดม ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์อรุณกับอัคเรศ	ทั้งแก้วเกษราสุรางค์นางสนม
อุตลุดยุดเหนี่ยวกันเกลียวกลม	ทั้งสี่กรมเข้าประสมเป็นกรมเดียว
ข้างหน้าออกนอกประตูคนอยู่หลัง	ช่วยกันรั้งยุดยื้อล้วนมือเหนียว
จอมกษัตริย์ขัดเขมรออกเป็นเกลียว	หม่อมห้ามเหนี่ยวเหนื่อยหอบบอบเต็มที ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามนายออกรายรบ	เห็นไพร่หลบหลีกหายพลัดพรายหนี
จึงรีบจัดรถาเทียมพาชี	มาเทียบที่ริมพลับพลาหน้าพระลาน
แล้วเชิญท้าวทศวงศ์ขึ้นทรงรถ	อยู่พร้อมหมดมเหสีบุตรีหลาน
ข้าหลวงเหล่าเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน	ปีนทะยานยุดตะกายขึ้นท้ายรถ
บ้างพลัดตกหกคะเมนโคลนเลนเปื้อน	นางตัวเพื่อนพยุงย่องค่อยจ้องจด
ทั้งสามพราหมณ์ตามระวังหน้าหลังรถ	อ้อมบรรพตผ่านมาข้างป่ารัง
พบกุนตันกั้นกางออกขวางทัพ	ต้องถอยกลับทวนทบตลบหลัง
พวกห้ามแหนแสนสาวนางชาววัง	เหลือกำลังล้มลุกลงคลุกคลาน
เห็นแสงไฟไหม้ขอนเขาทอนสุม	เสือตะคุ่มคิดว่าโยธาหาญ
ที่ขลาดเลาทิ้งดาบลงกราบกราน	โปรดประทานชีวาอย่าฆ่าตี
เสือโฮกปีบถีบไปจิตใจหาย	ลงนอนหงายแน่นิ่งไม่วิ่งหนี
ฝรั่งกลุ้มรุมรุกไล่คลุกคลี	แต่ถ้อยทีแทงฟันไม่บรรลัย
ด้วยถูกฝนทนคงทรงชีวิต	ที่เหนื่อยจิตเจ็บจุกลุกไม่ไหว
ที่กลัวตายชายหญิงวิ่งร่ำไป	ฝรั่งไล่รบพุ่งจนรุ่งราง ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาอยู่หน้าป้อม	เตรียมไพร่พร้อมพอเวลาฟ้าสางสาง
จึงคุมพลคนละกองกับสองนาง	ยกแยกทางซ้ายขวาเข้าราวี
นางรำภาหาพวกรมจักร	จะหาญหักเกษรามารศรี
นางวัณฬาหาสุวรรณมาลี	เที่ยวไล่ตีไพร่พลอยู่จนเช้า
นางยุพามาที่เสาวคนธ์อยู่	จะเชือดหูแก้แค้นแทนน้องสาว
เห็นรบรับขับเคี่ยวเสียงเกรียวกราว	สั่งให้บ่าวโบกธงเข้ายงยุทธ์
สมทบทัพขับฝรั่งจะพังค่าย	ขึ้นปีนป่ายตีต่อไม่รอหยุด
บ้างพุ่งซัดศัสตราแกว่งอาวุธ	อุตลุดจับกุมตะลุมบอน ฯ
๏ ฝ่ายโยธาการะเวกทั้งเล็กน้อย	ไม่หนีถอยรบรับสลับสลอน
อันฝูงคนฝนช่วยไม่ม้วยมรณ์	ครั้นแดดอ่อนฤทธิ์หายค่อยคลายมนต์
กลับแทงฟันกันตายทั้งนายไพร่	ทะลวงไล่รบรับกันสับสน
ส่วนโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์	เห็นนายพลนางผกาออกมารบ
จึงขับสิงห์วิ่งออกมานอกค่าย	ห้ามไพร่นายน้อยใหญ่ให้สงบ
แล้วร้องว่านางผกาเรามาพบ	ให้พลรบกันทำไมมิใช่การ
แต่ฆ่าฟันกันตายเสียหลายหมื่น	มิได้คืนเคหาน่าสงสาร
มาเราสองลองกันประจัญบาน	ให้ทหารเห็นทั่วไม่กลัวกัน
เราเด็กกว่าอายุก็ยังอ่อน	เจ้าฝึกสอนมาแต่ผัวตัวขยัน
เร่งออกมาราวีทั้งมีครรภ์	ไม่ควรพรั่นดอกอุส่าห์เอาผ้ารัด
นางยุพาผกาไม่กล้าศึก	ด้วยได้ฝึกไว้แต่กลปรนนิบัติ
ที่ยิงแย้งแทงฟันไม่สันทัด	แต่ปากจัดร้องชะเจ้าเสาวคนธ์
สุดสาครหล่อนไม่เลี้ยงเพราะเปรี้ยงแปร้น	มาคุมแค้นลอบยิงชาวสิงหล
ใช่เผ่าพงศ์วงศ์วานใช่การตน	พลอยคุมพลมารบสมทบทัพ
วานซืนนี้พี่ผัวพบตัวแล้ว	หรือน้องแก้วติดใจยังไม่กลับ
พระธิดาการะเวกภิเษกลับ	จะรบรับเรานั้นไม่พรั่นใจ
แต่ตัวเจ้าเล่าเดี๋ยวนี้อยู่ที่ล้อม	ยังไม่ยอมแพ้หรือถือไฉน
ถึงตัวดีมีปีกจะหลีกไป	ก็เห็นไม่พ้นมาวันทาเรา ฯ
๏ นางเสาวคนธ์ฟังคำยิ่งซ้ำแค้น	จึงว่าแสนส่ำสามใส่ความเขา
พระเชษฐามาเป็นผัวเพราะมัวเมา	มึงอีเจ้ากลเสน่ห์ทำเล่ห์ลวง
พระพี่มาหากูอยู่ที่ทัพ	มึงพากลับเข้าไปขังไว้วังหลวง
จึงยิงน้องของมึงแถมให้แก้มกลวง	เพราะล่อลวงเชษฐาสุดสาคร
น้อยหรือชะพระธิดาอีกาฝาก	แต่ต้นรากก้านกิ่งอยู่สิงขร
มิคิดที่มีครรภ์จะบั่นรอน	สมที่ค่อนว่าเขาเพราะเมามัว ฯ
๏ นางยุพาว่าน้อยหรือช้อยชด	นางงอนรถรักพี่ไม่มีผัว
เขาหุ้มห้อมล้อมไว้ยังไม่กลัว	จะจับตัวทารกรรมให้หนำใจ
จึงร้องว่าฝรั่งสิ้นทั้งทัพ	ถ้าใครจับตัวศัตรูให้กูได้
จะแต่งตั้งดังมหาเสนาใน	แล้วจะให้ทองคำพันตำลึง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายพวกนายไพร่	ประมาทใจว่าเป็นหญิงต่างวิ่งถึง
เข้าจับกุมกลุ้มกลมพลาดล้มตึง	สิงห์ทะลึ่งไล่กัดทั้งฟัดยี
เขย่งตบขบเขี้ยวลดเลี้ยวไล่	ทั้งนายไพร่กลาดกลิ้งบ้างวิ่งหนี
นางขยับขับสิงโตไล่โยธี	เที่ยวต้อนตีแตกพลัดกระจัดกระจาย ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกายืนม้ามุ่ง	เห็นรบพุ่งขึ้นคันเกาทัณฑ์หมาย
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์คอยชม้าย	พอลั่นสายเสียงขวับนางรับทัน
ถึงสามทีมิถูกรับลูกได้	ด้วยว่องไวไสสิงห์วิ่งถลัน
จะฆ่าเสียเมียพี่ทั้งมีครรภ์	เข้าตีรันนางผกาตกพาชี
พอย่องตอดลอดลัดสกัดจับ	จะฟันสับสักเท่าไรมันไม่หนี
แทงทะลุปรุยับแล้วกลับดี	รู้ว่าผีตาบอดถอดเกาทัณฑ์
นางยิงถูกลูกตาถึงห้าดอก	มันชักออกหักทิ้งวิ่งถลัน
สิงโตตบขบขย้ำนางซ้ำฟัน	ดิ้นยันยันประเดี๋ยวหนึ่งลุกตึงตัง ฯ
๏ นางยุพาผกาขึ้นม้าได้	ขับแต่ไพร่พรั่งพร้อมเข้าล้อมหลัง
นางเสาวคนธ์รนร้อนอ่อนกำลัง	พวกฝรั่งไล่รุกเข้าคลุกคลี
คิดจะฆ่าตาบอดให้มอดม้วย	ไม่รบด้วยแกล้งผละสละหนี
กลับเข้าค่ายให้ทหารออกต้านตี	นางไปที่โลกเชษฐ์แจ้งเหตุการณ์
อ้ายผีป่าตาบอดดอดมาด้วย	ฆ่าไม่ม้วยมรณามันกล้าหาญ
ขอความคิดวิทยาคุณอาจารย์	ให้หลานผลาญตาบอดให้วอดวาย ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกเชษฐ์แจ้งเหตุสิ้น	เสกสายสิญจน์สามเกลียวลงเรียวหวาย
ส่งให้นางพลางให้มนต์กลอุบาย	อย่าให้ตายแต่พอหลาบทำปราบปราม ฯ
๏ นางคำนับรับหวายกับสายเชือก	วิ่งเสลือกสลนมาหน้าสนาม
ขึ้นทรงสิงห์วิ่งตรงออกสงคราม	ทหารตามตีฝรั่งไม่รั้งรอ ฯ
๏ ย่องตอดเห็นเผ่นมาเงื้อพร้าโต้	ฟันสิงโตผิดตัวมันหัวร่อ
นางชักด้ายสายสิญจน์ไปสวมคอ	มันกลัวงอยอบยุบลงฟุบตัว
นางได้ทีตีซ้ำด้วยลำหวาย	มันดิ้นหงายใจริกริกเข้าจิกหัว
ไปผูกไว้ในค่ายเหมือนควายวัว	ย่องตอดกลัวนอนนิ่งไม่ติงกาย
นางขับไพร่ไล่ฆ่าพวกฝรั่ง	ก็แตกพังหลบลี้วิ่งหนีหาย
ทหารนางต่างสกัดไล่พลัดพราย	ทิ่มแทงตายตีล้มลงซมซาน ฯ
๏ นางยุพาผกาขับม้าหนี	ด้วยเสียทีเสียย่องตอดยอดทหาร
ทั้งสามทัพยับย่นไม่ทนทาน	เที่ยววิ่งพล่านพลัดพรายกระจายกัน
นางยุพามาพบพวกนายทัพ	ต่างรอรับพวกพหลพลขันธ์
ประชุมได้ไพร่นายเป็นหลายพัน	สมทบกันตามลูกสาวเจ้าลังกา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์ขับพลไล่	เก็บของได้ดาษดื่นดาบปืนผา
เที่ยวตามน้องสองทัพที่อัปรา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์ตามท้าวรมจักร	ทหารชักรถทรงเที่ยวหลงใหล
ทั้งสาวสรรค์กัลยาเสนาใน	ข้าศึกไล่รบพุ่งจนรุ่งราง
พอพบกับทัพรำภาพวกฝรั่ง	มาคับคั่งคอยสกัดก็ขัดขวาง
ต้องรอรั้งยั้งหยุดอยู่หว่างกลาง	สมนึกนางรำภาจะฆ่าฟัน
ขับฝรั่งพรั่งพร้อมเข้าล้อมรบ	ตีตลบหุ้มทัพถึงขับขัน
บ้างยิงแย้งแทงรุกไล่บุกบัน	เสียงครื้นครั่นคราวทัพเข้าอับจน
พวกขอเฝ้าสาวสนมชาวรมจักร	ละล่ำละลักวิ่งเสือกเสลือกสลน
พราหมณ์วิเชียรโมราเจ้าสานน	ทั้งสามคนขับม้าเข้าราวี ฯ
๏ เจ้าโมราฝ่าฟันถลันไล่	ทั้งนายไพร่พลัดพรายกระจายหนี
วิเชียรนั้นลั่นธนูสู้ไพรี	ยิงไปทีละเจ็ดลูกถูกไพร่พล
บ้างล้มตายหลายร้อยก็ถอยหลัง	ไล่ฝรั่งแตกยับวิ่งสับสน
ที่ทัพขวางข้างขวาเจ้าสานน	ไล่ฟันพลพวกผรั่งแตกพังไป
แต่รำภาสะหรีไม่หนีหน้า	ต้อนโยธาหุ้มห้อมเข้าล้อมไล่
ต่างยิงแย้งแทงฟันกันบรรลัย	ฝรั่งได้ทีโห่ก้องโกลา
พอยันตังทั้งทหารมาพานพบ	ช่วยรุกรบรำขวานเข้าด้านขวา
ฟันขอเฝ้าสาวใช้ไล่โยธา	รุกเข้ามาริมรถท้าวทศวงศ์ ฯ
๏ จอมกษัตริย์กวัดแกว่งพระแสงสู้	ตะโกนกู่พราหมณ์พี่เลี้ยงจนเสียงหลง
เห็นศึกชิดติดตามพาสามองค์	กระโดดลงจากรถเลี้ยวลดไป
เจ้าพราหมณ์กลับขับม้ารบฝรั่ง	ยิงยันตังตกม้าเลือดตาไหล
พวกขอเฝ้าเข้าไปฟันจนบรรลัย	บ้างแทงไพร่พลตายลงก่ายกัน ฯ
๏ นางรำภากล้าหาญถือขวานพ่อ	ไม่รั้งรอเร็วรวดรบหวดหัน
ใครกีดขวางเหวี่ยงขวานประหารฟัน	วิเชียรกั้นหน้านางนางขว้างคลี
เจ้าพราหมณ์หลบรบรุมเข้ากลุ้มกลัด	แกล้งสกัดกั้นหน้ารำภาสะหรี
แต่มีครรภ์ครั้นว่าจะฆ่าตี	พระหน่อที่ครรภ์นางจะวางวาย
จึงแหวกทางพลางว่านางฝรั่ง	เดิมเราหวังว่าจะห้ามสงครามหาย
ให้สัญญาว่าเป็นมิตรไม่คิดร้าย	มาปล้นค่ายฆ่าฟันด้วยอันใด ฯ
๏ นางรำภาว่าใครก่อข้าขอถาม	ทั้งสามพราหมณ์ไม่รู้ไปอยู่ไหน
เมื่อวานนี้พี่สาวเจ้าหัสไชย	ปลอมเข้าไปหน้าพลับพลายิงลาลี
ว่าไม่รู้อุแหม่มาแก้เก้อ	เพราะพวกเธอทิ้งสัตย์ไม่บัดสี
จึงแก้แค้นแทนบ้างเหมือนอย่างนี้	ยังจะมีหน้าว่าน่าไม่อาย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์แจ้งแกล้งว่าฉาหม่อมห้าม	ดูรูปงามปากกล้าประดาหาย
หากธิดาการะเวกทำวุ่นวาย	จะคิดร้ายรบแก้ก็แต่กัน
ตัวเป็นแต่พระสนมเมืองรมจักร	ควรจะรักอย่างเป็นข้านราสรรค์
บัดนี้ท้าวทศวงศ์พาพงศ์พันธุ์	มาพร้อมกันอัคเรศเกศสตรี
จงไปเฝ้าเคารพอภิวาท	จะพ้นราชอาชญารำภาสะหรี
แม้มิฟังยังจะดื้อเฝ้าถือดี	โทษจะมีไม่แคล้วแล้วนะนาง ฯ
๏ นางรำภาสามารถชาติทหาร	จึงว่าขานอะไรปากมาถากถาง
ถึงชาตินี้ชีวิตจะวายวาง	ไม่ไหว้นางอัคเรศเกษรา
พระผ่านเกล้าเข้ารีตเป็นสิทธิ์ขาด	ไม่นับญาตินับวงศ์เผ่าพงศา
เป็นอุปราชราชวังอยู่ลังกา	เราได้ว่าที่พระเสาวนีย์
แต่บรรดามาอยู่ก็รู้หมด	เรามียศอย่างพระมเหสี
ตัวเป็นข้าฝ่าละอองรองธุลี	ชอบภักดีด้วยเราเป็นเจ้านาย
จะได้เกียรติเจียดกระบี่ได้มียศ	ให้ปรากฏกตัญญูไม่รู้หาย
อันข้าครอกนอกเจ้าบ่าวนอกนาย	หลังจะลายเลอะล้นถึงต้นคอ
แม้เจ้าพราหมณ์สามส่งองค์กษัตริย์	ให้เราตัดชาติเชื้อไม่เหลือหลอ
จะทูลให้เป็นเจ้าทั้งเหล่ากอ	ไม่ลวงล่อเลยนะเจ้าเราจะเลี้ยง ฯ
๏ สามพราหมณ์ฟังคั่งแค้นแทนกษัตริย์	ต่างเคืองขัดคิดเกลียดขี้เกียจเถียง
จึงว่ากูผู้เป็นพระพี่เลี้ยง	มีชื่อเสียงศักดินาเจ้าธานี
อันพวกเจ้าเหลาวิเรนเป็นเดนห้าม	มาหยาบหยามต่อกษัตริย์น่าบัดสี
ถึงโปรดเจ้าเล่าก็เลี้ยงแต่เพียงนี้	ไม่ทันที่จะถึงหม่อมจอมมารดา
จะให้เกียรติเจียดกระบี่เป็นที่พึ่ง	ไม่คิดถึงต่างชาติวาสนา
มาจาบจ้วงล่วงพระราชอาชญา	โทษถึงผ่าปากเจ้านางชาววัง
แม่สี่องค์ทรงทราบว่าหยาบหยาม	นางหม่อมห้ามเห็นจะยับไม่กลับหลัง
แล้วยิงขาม้าคะมำด้วยกำลัง	นางพลาดพลั้งพลัดหงายตะกายอาน
เผ่นขึ้นนั่งหลังม้าไม่กล้ารบ	ควบสินธพเที่ยวหาโยธาหาญ
ประชุมได้ไพร่นายเหลือวายปราณ	มาประมาณสามพันตามวัณฬา ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามนายหญิงชายพร้อม	ไม่เห็นจอมกษัตริย์สกัดหา
พอเห็นออกนอกชะง่อนก้อนศิลา	ต่างเชิญมาทรงนั่งบัลลังก์รถ
กรุงกษัตริย์ตรัสกับสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	เดี๋ยวนี้เล่าเราเสบียงลำเลียงหมด
จะรบรับขับเคี่ยวเที่ยวเลี้ยวลด	จะมิอดหรือจะไปข้างไหนดี ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังบังคมประนมสนอง	จำจะต้องตามพระมเหสี
กับกษัตริย์หัสไชยรบไพรี	จะเสียทีหรือพระองค์ยังสงคราม
แม้พบปะจะสมทบช่วยรบรับ	โยธาทัพพร้อมพรั่งกันทั้งสาม
เดี๋ยวนี้น้อยถอยกลับแม่ทัพตาม	จะเสียความขัดขวางทุกอย่างไป ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	เจ้าเคยรู้ผันแปรช่วยแก้ไข
เจ้าพราหมณ์รับนับพลสกลไกร	ทั้งนายไพร่ติดตามสักสามพัน
รถฝรั่งลังกามันล่าทิ้ง	เก็บให้หญิงขี่ไปในไพรสัณฑ์
ทั้งเครื่องมือถือรบมีครบครัน	แล้วพากันตัดทางมากลางไพร ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีหนีฝรั่ง	ไปกับทั้งหญิงชายพร้อมนายไพร่
แต่สองยามตามกษัตริย์หัสไชย	หมายจะไปยังเขาเจ้าประจัญ
ทัพฝรั่งตั้งซุ่มออกรุมรบ	ต้องหลีกหลบเลี้ยวเวียนเที่ยวเหียนหัน
ออกทางใหญ่ไปพอแจ้งแสงตะวัน	พบวิรุญกุนตันออกกั้นทาง
จะหักไปเห็นไม่พ้นด้วยคนน้อย	จะกลับถอยหลีกลัดก็ขัดขวาง
พอเหลียวหลังยังเห็นคนข้างต้นทาง	กองทัพนางวัณฬาออกมาตาม
สกัดล้อมพร้อมพรั่งทั้งหลังหน้า	ดาษดาดูคนออกล้นหลาม
สุมาลีมีทหารต้านสงคราม	ประมาณสามสี่ร้อยน้อยเท่านั้น
นางตกใจไหวหวาดจะขาดจิต	เห็นสุดคิดเขาจะฆ่าให้อาสัญ
กอดธิดานารีร่วมชีวัน	สะอื้นอั้นอารมณ์ไม่สมประดี
พระหัสไชยใจกล้าว่าพระแม่	อย่าท้อแท้ทุกข์ทำไมฉันไม่หนี
ถึงโกฏิแสนแน่นมามากกว่านี้	ลูกจะตีตัดออกไปคงไม่ฟัง
พวกขอเฝ้าชาววังสิ้นทั้งหมด	คอยรุนรถตามทางไปข้างหลัง
พระมาตุรงค์ทรงพระแสงแกว่งระวัง	สองน้องนั่งบังฝารถาไว้
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาว่าพระพี่	แล้วอย่าหนีน้องรักให้ตักษัย
สุมาลีศรีสวัสดิ์กอดหัสไชย	ไม่เห็นใครแล้วพ่อคุณกรุณา
ถึงแม่นี้มิรอดจะมอดม้วย	พ่อจงช่วยชีวิตกนิษฐา
แม่ยกให้ไว้เป็นน้องทั้งสองรา	เจ้าเมตตาน้องหญิงอย่าทิ้งกัน ฯ
๏ พอเสียงโห่โยธาเข้ามาใกล้	พระหัสไชยลุกขยับจับพระขรรค์
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาต่างจาบัลย์	นางช่วยกันยุดคร่าเชษฐาไว้
พวกฝรั่งลังกามันมากลุ้ม	จะจับกุมแล้วพระพี่นี้ไปไหน
อยู่ช่วยฉันมารดาเถิดอย่าไป	พระหัสไชยจูบกอดพูดพลอดพลาง
พี่จะไปไล่ฆ่าอ้ายฝรั่ง	คอยระวังพระน้องอย่าหมองหมาง
แล้วลูบหลังสั่งน้องทั้งสองนาง	พอนางวางหัตถาออกหน้ารถ
ขึ้นทรงสิงห์วิ่งเข้ารับทัพฝรั่ง	ต่างแตกพังล้มตายกระจายหมด
ใครกีดกั้นฟันฉะไม่ละลด	แล้วนำรถฝ่าฟันป้องกันไป ฯ
๏ ฝ่ายวิรุณกุนตันมันแรงร้าย	ทั้งสองนายเห็นทหารต้านไม่ไหว
ต่างหัวร่อหน่อกษัตริย์หัสไชย	เหมือนลูกไก่กระจ้อยร่อยมาพลอยตาย
ต่างชัยม้าถาโถมเข้าโจมจับ	กุมารรับรุกไล่มิได้ขยาย
ฟาดพระขรรค์ฟันต้องทั้งสองนาย	คอขาดตายตกม้าไล่ฆ่าพล
พวกฝรั่งทั้งทัพไม่รับรบ	ต่างหลีกหลบล้มเสือกเสลือกสลน
นางละเวงเกรงจะไปเสียได้พ้น	เร่งต้อนพลหุ้มห้อมเข้าล้อมรถ
พระป้องกันฟันฟาดตายดาษดื่น	อ้ายพวกอื่นเข้ามาอีกไม่หลีกหลบ
พอยุพารำภายกมาพบ	เข้าช่วยรบรุมสกัดจับหัสไชย
พระควบสิงห์วิ่งระวังหน้าหลังรถ	จนแรงหมดฆ่าฟันมันไม่ไหว
ทั้งสามนางขับพลสกลไกร	เข้ารุกไล่จับกุมตะลุมบอน
เดชะแก้วแคล้วคลาดก็พลาดเพลี่ยง	พระเหนื่อยเพียงสิ้นแรงหยุดแผลงศร
บ้างถูกเหน็บเจ็บป่วยบ้างม้วยมรณ์	มันยิ่งต้อนกันเข้าไปมิได้ลด
พวกตามเจ้าชาวผลึกไม่นึกรอด	หมายม้วยมอดมิได้คิดชีวิตหมด
ทั้งชายหญิงวิ่งวุ่นเข้ารุนรถ	เที่ยวเลี้ยวลดหลบพัลวันมา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยมิได้หยุด	ออกรบรุดแหลกทางไปข้างขวา
เห็นรถทรงองค์ลูกสาวเจ้าลังกา	จึงร้องว่าถากถางนางละเวง
เป็นผู้หญิงชิงเอาผัวเขาไว้	แล้วยังไม่สาสมทำข่มเหง
เขารู้เช่นเห็นชั่วไม่กลัวเกรง	มารำเพลงอาวุธยุทธนา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงนึกเกรงฤทธิ์	ลูกนิดนิดมันแข็งแรงหนักหนา
แต่ยังเล็กเด็กอ่อนหย่อนปัญญา	จะพูดจาล่อลวงดูท่วงที
แล้วห้ามไพร่ให้สงบที่รบสู้	หมายจะดูเหลี่ยมเล่ห์มเหสี
จึงเสแสร้งแกล้งว่านางมาลี	ใช้ให้พี่สาวเจ้าถือเกาทัณฑ์
ไปยิงแก้มนางลาลีหน้าที่นั่ง	จึงตรัสสั่งให้มาฆ่าให้อาสัญ
แต่ตัวเจ้าเขายุจึงดุดัน	จะผ่อนผันปล่อยไปมิให้ตาย
นางมาลีนี้ข้าแค้นแสนสาหัส	จะต้องตัดเอาศีรษะไปถวาย
แม้จะใคร่ได้รอดไม่วอดวาย	อย่าอับอายออกมาพูดจากัน
แม้งอนง้อขอโทษไม่โกรธขึ้ง	นั่นแหละจึงจะไม่ฆ่าให้อาสัญ
แม้มิฟังตั้งปึ่งทำดึงดัน	จะห้ำหั่นเสียให้แร้งมันแย่งกิน
จะบอกเจ้าเราให้ทัพไปนับแสน	ตั้งปิดแดนด่านท่าชลาสินธุ์
อย่าว่าแต่แม้เพียงจะเดินดิน	จึงจะบินขึ้นบนไม่พ้นมือ
ด้วยมากมายหลายทัพจะจับเจ้า	น้อยกว่าเรานี้จะสู้ได้อยู่หรือ
จงตรองตรึกไปปรึกษาพูดหารือ	แม้นดึงดื้อก็จะได้ไล่ตะลุย ฯ
๏ พระหัสไชยไม่กลัวกลับหัวเราะ	ตบมือเยาะยิ้มย่องร้องกุ๋ยกุ๋ย
เมื่อตะกี้นี้ตายกระจายกระจุย	จนต้องลุยเลือดนองดังท้องธาร
ถึงโกฏิแสนแน่นมากเหมือนหยากเยื่อ	เราเหมือนเชื้อเพลิงน้อยจะคอยผลาญ
ไม่ย่อท้อง้องอนมารอนราญ	อย่ามาพาลผิดที่นะพี่ยา
เมื่อพี่นางครางครวญประชวรไข้	หมอยังไปพร้อมพรักอยู่รักษา
พาโลเขาเอาแต่โทษมาโจทนา	ไม่ปรารถนาง้องอนจะรอนราญ ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีอยู่ที่รถ	ได้ยินหมดเมื่อวัณฬาร้องว่าขาน
จะฆ่าเราเอาโทษตัวโปรดปราน	มันคิดอ่านแอบรับสั่งสิ้นทั้งนั้น
จะตายร้ายตายดีก็ทีหนึ่ง	โมโหหึงหมกมุ่นให้หุนหัน
จึงแต่งองค์นงเยาว์ถือเกาทัณฑ์	ออกยืนยันหน้ารถไม่ลดละ
แล้วร้องว่าฉาฉีอีฝรั่ง	ขึ้นเสียงดังข่มขู่กูหรือหวะ
มาแต่งกลปล้นคายหมายชนะ	เห็นว่าพระหลงใหลแล้วได้ที
จะให้กูผู้ใหญ่นี้ไหว้กราบ	ช่างหยามหยาบยิ่งกว่ากะลาสี
ถึงชั้นไพร่ในจังหวัดปถพี	ก็ไม่มีผู้ใดไหว้เมียน้อย
มึงอย่าพักยักยอกตะคอกขู่	ถึงม้วยสู้ไว้ยศไม่ถดถอย
เห็นเอนเอียงเพลี่ยงพล้ำมาซ้ำพลอย	อีกิ่งก้อยก็จะแปรเป็นแม่มือ
แม้มึงกล้าก็มาสู้ตามผู้หญิง	พลางหมายยิงเยื้องคันเกาทัณฑ์ถือ
เห็นแม่นมั่นสันทัดเคยหัดปรือ	ขยับมือขวาขวับดูฉับไว
ถูกที่ถันวัณฬาผวาหวีด	แต่เกราะกีดขีดเชือดพอเลือดไหล
ครั้นยิงซ้ำนางรำภาฉวยคว้าไว้	ละเวงได้สมประดีดูที่ทรวง
เอาเสื้อปิดมิดแผลร้องแก้หน้า	กูจะผ่าอกเสียอีเมียหลวง
แล้วเร่งทัพขับไล่ไพร่ทั้งปวง	ลุยทะลวงไล่ล้างให้วางวาย
ฝรั่งล้อมห้อมหุ้มเข้ารุมรบ	ตีตลบเลี้ยวไล่ไพร่ทั้งหลาย
พระหัสไชยไล่ฆ่าโยธาตาย	แตกข้างซ้ายฝ่ายขวาเข้าราวี
ต้องรบเวียนเหียนหันป้องกันรถ	เที่ยวเลี้ยวลดลัดป่าจะล่าหนี
ฝรั่งรุมกลุ้มกลัดสกัดตี	เสียงโยธีครื้นครั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ทั้งสามพราหมณ์ตามเที่ยวเลี้ยวตลบ	มาพบรบชุลมุนช่วยหนุนหลัง
ให้โยธีตีรุดไม่หยุดยั้ง	ฟันฝรั่งล้มตายลงก่ายกัน
พระหัสไชยได้ทีตีกระทบ	ฝรั่งรบรวนเรระเหหัน
ทั้งสามนางต่างขับทัพประจัญ	เสียงครื้นครั่นครึ้มฟ้าสุธาธาร
พอนงเยาว์เสาวคนธ์คุมพลรบ	มาพานพบพวกฝรั่งไล่สังหาร
ต่างตื่นแตกแยกย้ายกลัววายปราณ	อลหม่านเมื่อเวลาจะสายัณห์ ฯ
๏ นางละเวงเกรงกลับขับสินธพ	เลี้ยวตลบหลีกไปในไพรสัณฑ์
นางรำภากล้าหาญแกว่งขวานฟัน	คอยป้องกันลูกสาวเจ้าลังกา ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าชาวผลึกรมจักร	กลับฮึกฮักโห่ลั่นด้วยหรรษา
ทั้งสามทัพขับกันไล่ฟันมา	พลลังกาแตกพลัดกระจัดกระจาย ฯ
ตอนที่ ๔๔
กษัตริย์สามัคคี
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชคอยคาดศึก	เสียงครื้นครึกเกรียวกราวแต่เช้าสาย
จนจวนเย็นเห็นพหลพลนิกาย	ที่เหลือตายแตกมาถึงธานี
จึงรีบพาสานุศิษย์ซึ่งอยู่ด้วย	จะไปช่วยนางวัณฬามารศรี
ให้พวกพ้องร้องป่าวชาวบุรี	ผู้ใดมีกตัญญูตามกูมา
ไปช่วยเจ้าคราวนี้เสียทีทัพ	จะสูญลับศักราชศาสนา
แม้เจ้าตายฝ่ายฝรั่งทั้งลังกา	จะเป็นข้าครอกเขาชาวชมพู
คนทั้งหลายชายหญิงเห็นจริงด้วย	ต่างคว้าฉวยอาวุธชุดดินหู
ออกแล่นหลามตามหลังมาพรั่งพรู	ออกประตูแต่งทัพให้นับพล
ได้ห้าพันบรรดาซึ่งมาด้วย	จะไปช่วยลูกสาวเจ้าสิงหล
ให้ถือคบครบทั่วทุกตัวคน	แล้วแบ่งพลกองละพันสำคัญคบ
เข้าตีทัพสัประยุทธ์เร่งจุดพร้อม	จึงรวมรอมอ้อมกันเข้าบรรจบ
คอยฟังกลองกองทัพสำหรับรบ	เร่งสมทบช่วยกันให้ทันที ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชขึ้นรถเหล็ก	ลูกศิษย์เด็กขับม้าเป็นสารถี
แยกโยธาห้ากองฆ้องกลองตี	พอราตรีเกรียวกราวโห่ฉาวมา ฯ
๏ ฝ่ายปีโปบาลีมีหนังสือ	ให้หญิงถือมาถึงวังอยู่ข้างหน้า
สั่งให้ทูลมูลกิจพระธิดา	นางสุลาลีแจ้งจึงแข็งใจ
ไปรับเหล่าชาวบ้านสิกคารนำ	มาในตำหนักถามความสงสัย
ฝ่ายหญิงเฒ่าเล่าตามเนื้อความไป	แล้วหยิบให้หนังสือที่ถือมา ฯ
๏ สุลาลีคลี่อ่านเป็นการลับ	ว่าเกณฑ์กลับศักราชศาสนา
เกณฑ์ชมพูอยู่ที่ฉัตรวัฒนา	เกณฑ์ลังกาหมายชนะจะประลัย
ถ้ารบพุ่งพวกฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	จะล้มตายพ่ายแพ้คิดแก้ไข
ให้พวกพ้องขององค์พระอภัย	ช่วยชิงชัยจึงจะเสร็จสำเร็จการ
สุลาลีดีใจจบใส่ผม	พระปรารมภ์ทุกข์ร้อนสั่งสอนหลาน
แล้วให้จัดเสื้อผ้ามาประทาน	ให้ชาวบ้านน้าป้าพวกย่ายาย ฯ
๏ แล้วได้ข่าวคราวทัพถึงยับย่อย	ยิ่งเศร้าสร้อยเสียใจมิใคร่หาย
ยังเจ็บแผลแก้ไขใช้อุบาย	ทำฟูมฟายชลนารีบคลาไคล
เข้าทูลองค์ทรงฤทธิ์พระบิตุเรศ	มิโปรดเกศลูกรักจะตักษัย
พวกกองทัพเกือบกระทั่งถึงวังใน	สังหารไพร่ล้มตายลงก่ายกัน
พระชนนีพี่ผกาพากันหนี	ทั้งสะหรีสูญไปแต่ไก่ขัน
ฝ่ายองค์พระอภัยตกใจครัน	เรียกศรีสุวรรณสินสมุทรสุดสาคร
มาแจ้งความตามที่ลาลีเล่า	ต่างโศกเศร้าแสนเสียดายสายสมร
นางลีวันกันแสงแกล้งอ้อนวอน	ถึงภูธรไม่สงสารพระมารดา
เห็นแก่องค์ทรงยศโอรสราช	มาเอาชาติชีวังจะสังขาร์
พระทรงฟังคั่งแค้นแทนวัณฬา	จึงตรัสว่าพ่อจะไปชิงชัยเอง
ใครฆ่าฟันวัณฬาจะฆ่าเสีย	ถึงลูกเมียไม่เอาไว้ให้ข่มเหง
มารบพุ่งกรุงไกรมันไม่เกรง	แม่ละเวงก็ไม่บอกจะออกตี
แล้วชวนพระอนุชาพาโอรส	มาพร้อมหมดทั้งธิดามารศรี
นาลาลีดีใจเห็นได้ที	เรียกเสนีฝรั่งมาสั่งการ
จัดโยธาห้าหมื่นถือปืนรบ	จุดเพลิงคบถ้วนทั่วตัวทหาร
ผูกพระยาม้าที่นั่งบัลลังก์อาน	สำเร็จการกษัตราทรงพาชี
พระอภัยให้พระน้องสองโอรส	แยกไปหมดมุ่งหามารศรี
ทัพละหมื่นดื่นป่าพนาลี	แสงอัคคีคบสว่างดังกลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายทัพพราหมณ์สามกษัตริย์สกัดป่า	ตามวัณฬาเลี้ยวลัดสะพัดผัน
พอบาทหลวงล่วงหน้ารีบมาทัน	เข้าป้องกันลูกสาวเจ้าลังกา
ให้จุดคบรบรับทัพผลึก	กำดัดดึกครึกครื้นเสียงปืนผา
แล้วคุมพลด้นดั้นพาวัณฬา	รีบลัดป่าจะไปลงข้างดงยาง
พอเสียงโห่โยธาเมืองการะเวก	ทหารเอกออกสกัดก็ขัดขวาง
ต้องถอยทัพกลับวนมาต้นทาง	ฝ่ายองค์นางเสาวคนธ์ขับพลตาม
ตีทัพหลังสังฆราชพระบาทหลวง	ไพร่ทั้งปวงแตกล่าเข้าป่าหนาม
พอโยธีศรีสุวรรณมาทันพราหมณ์	จะเร่งตามนางวัณฬาหาให้พบ
เห็นพวกพ้องกองทัพกระสับกระส่าย	ต่างเรียงรายรวมกันเข้าบรรจบ
นางเสาวคนธ์พลน้อยก็ถอยรบ	ฝรั่งหลบหลีกไปในไพรวัน ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์พี่น้องสองกษัตริย์	เข้าสกัดรบไปจนไก่ขัน
ฟันฝรั่งตายดื่นนับหมื่นพัน	มาพบกันสามทัพจึงยับยั้ง
ท้าวทศวงศ์สงสารลูกหลานรัก	เห็นเหนื่อยนักพลน้อยจะถอยหลัง
จึงปรึกษาว่าเราหย่อนอ่อนกำลัง	พวกฝรั่งชาวเมืองหนุนเนื่องมา
เสียงโห่ร้องก้องกึกอยู่ครึกครื้น	ดูนับหมื่นมากมายทั้งซ้ายขวา
เราแรงน้อยรบรับจะอัปรา	ไปพลับพลาพักพลสกลไกร
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้ากินอาหาร	เผื่อว่าการผันแปรจึงแก้ไข
เห็นพรักพร้อมรวมทัพถอยกลับไป	เข้าค่ายใหญ่ที่ตั้งล้อมลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพวกอยู่รู้แจ้งแต่งสำรับ	ไว้เสร็จสรรพเรียงรายทั้งซ้ายขวา
พอพวกพ้องกองทัพถึงพลับพลา	หุงข้าวปลากินตามความสบาย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ตามพระบาทหลวงนั้นรีบผันผาย
กับสองนางต่างพลัดกระจัดกระจาย	ครั้นศึกวายวิ่งมาทางธานี
พอเสียงโห่โยธามาครื้นครึก	คิดว่าศึกแซงสกัดจะลัดหนี
พระฝรั่งสั่งให้ทัพดับอัคคี	ขึ้นคีรีรวมพลสกลไกร
แล้วหยุดหย่อนซ่อนอยู่บนภูเขา	ต่อรุ่งเช้าเห็นแน่ได้แก้ไข
แล้วจัดพลคนกล้าลัดป่าไป	เข้ากรุงไกรบอกกิจจาลาลีวัน
ให้แบ่งพลบนเชิงเทินเนินหอรบ	มาสมทบกองทัพถึงขับขัน
ที่พวกอยู่ภูผาทั้งห้าพัน	ให้เกณฑ์กันเก็บศิลาไว้ราวี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยคุมไพร่พร้อม	เที่ยวอ้อมค้อมค้นหามารศรี
คบสว่างกลางป่าในราตรี	เห็นแต่ผีพลตายเรี่ยรายไป
ต้องเหยียบศพทบทับระดับดาษ	ลุยเลือดฝาดฟูมฟองออกนองไหล
ฝรั่งพบศพญาติจะขาดใจ	เสียงร้องไห้แซ่ซ้องทั้งกองทัพ
พระอภัยใจหายเห็นตายมาก	ดูศพซากซ้อนสมแทบลมจับ
เร่งโยธาฝรั่งเดินคั่งคับ	ไม่พบทัพเที่ยวมาถึงป่าแดง
ประหลาดจริงยิงปืนเสียงครื้นครึก	ครั้นยามดึกเงียบสิ้นให้กินแหนง
หรือโฉมฉายวายวางนึงคลางแคลง	จนจวนแจ้งยังไม่พบพวกรบกัน
คิดถึงนางรางควานให้ร่านรัก	ละล่ำละลักหลงใหลเหมือนใฝ่ฝัน
จะลดเลี้ยวเที่ยวหาเห็นช้าพลัน	ละเวงวัณฬาน้องจะหมองมัว ฯ
๏ จำจะเป่าปี่ลองเรียกน้องรัก	ให้ประจักษ์แจ้งความมาตามผัว
ทั้งพวกเราชาวผลึกรู้สึกตัว	จะเกรงกลัวลมปี่หลบหนีไป
ดำริพลางทางสั่งให้ยั้งหยุด	ทหารจุดคบกระจ่างสว่างไสว
ให้รายรอบขอบป่าพนาลัย	คอยรับไพร่พวกเราจะเข้ามา
แล้วพระองค์ลงจากม้าที่นั่ง	ขึ้นหยุดยั้งอยู่บนเนินเชิงเทินผา
คิดรำพึงถึงลูกสาวเจ้าลังกา	หยิบปี่มาเป่าดังเป็นกังวาน
แต่ไม่ให้ไพร่พลผู้คนหลับ	ให้วาบวับแว่วเพลงวังเวงหวาน
วิเวกโหวยโหยไห้อาลัยลาน	โอ้ดึกป่านนี้แล้วแก้วกลอยใจ
แม่วัณฬานารีศรีสวัสดิ์	จะพรากพลัดไพร่พลไปหนไหน
น้ำค้างย้อยพรอยพรมพนมไพร	จะหนาวในทรวงน้องจนหมองนวล
โอ้ยามสามยามนี้เจ้าพี่เอ๋ย	พี่เคยเกยกอดน้องประคองสงวน
แม่ยอดหญิงมิ่งขวัญจะรัญจวน	เสียดายนวลเนื้ออุ่นละมุนทรวง
เคยไสยาสน์อาสน์อ่อนบรรจถรณ์แท่น	มาเดินแดนดงรังใช่วังหลวง
ขอเชิญแก้วแววตาสุดาดวง	มาชมพวงมาลีด้วยพี่ยา
ล้วนชื่นแช่มแย้มบานทุกก้านกิ่ง	ยิ่งคิดยิ่งหวนหอมบนจอมผา
พี่อยู่เดียวเปลี่ยวใจนัยนา	แม่วัณฬาหลบแฝงอยู่แห่งไร
จนดาวเคลื่อนเดือนดับยิ่งลับน้อง	เห็นแต่ห้องหิมวาพฤกษาไสว
มาหาพี่นี่หน่อยเถิดกลอยใจ	จะกล่อมให้บรรทมได้ชมเชย
ถึงยากไร้ไม่มีที่พระแท่น	จะกางกอดทอดแขนแทนเขนย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	ใครจะเชยโฉมน้องประคองเคียง
เคยอยู่วังฟังนางสุรางค์เห่	มาฟังเรไรเพราะเสนาะเสียง
วิเวกแว่วแจ้วเจื้อยเรื่อยสำเนียง	เสนาะเพียงพิณเพลงบรรเลงลาน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งสิ้นได้ยินปี่	ที่หลบลี้หนีมาอยู่หน้าฉาน
ส่วนลูกสาวเจ้าลังกากับอาจารย์	ซุ่มทหารกองทัพค่อยตรับฟัง
เสนาะคำร่ำเรียกสำเหนียกแน่	นางเหลียวแลลืมขยับจะกลับหลัง
แล้วรู้ตัวกลัวอาจารย์จะพานชัง	จึงบอกสังฆราชว่าเธอมารับ
จะควรไปให้พบหรือหลบเสีย	เผื่อลูกเมียเขามาแก้จะแปรกลับ
พระบาทหลวงล่วงรู้ขู่สำทับ	ผัวมารับไยไม่ไปจะได้นอน
ทั้งอาคมถ่มน้ำมันทำกันไว้	ชีวิตไม่ม้วยมุดไม่หลุดถอน
จงตั้งจิตคิดอ่านที่ราญรอน	ไปวิงวอนว่าผัวให้มัวมนต์
ให้ฆ่าตีพี่น้องพวกพ้องเขา	คงตามเราสารพัดไม่ขัดสน
นางโฉมยงจงไปกับไพร่พล	กูก็พ้นทุกข์ธุระแล้วจะลา
พลางลงเนินเดินพาบรรดาเด็ก	ขึ้นเกวียนเหล็กไปในไพรพฤกษา
นางโฉมยงทรงนั่งหลังอาชา	กับพลห้าพันบรรจบถือคบไฟ
ให้ตัดทางไปในดงตรงเสียงปี่	พบบุตรีกับรำภาต่างปราศรัย
ทั้งพระน้องสองโอรสยศไกร	ต่างขับไพร่พลมาพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างเข้าไปเฝ้าผัว	ทำสั่นรัวกลัวแกล้งกันแสงศัลย์
นางวัณฬาว่าพระองค์ให้พงศ์พันธุ์	มาฆ่าฟันไพร่ฟ้าไม่ปรานี
ไม่ช่วยห้ามกองทัพให้กลับหลัง	เหลือกำลังแล้วน้องจะต้องหนี
เชิญพระองค์จงพานางมาลี	เข้าบุรีราชวังอยู่ลังกา
เป็นปิ่นเกล้าสาวสนมชมสมบัติ	ทั้งกษัตริย์เผ่าพงศ์สืบวงศา
แต่ตัวของน้องนี้ขอชีวา	ไปทำไร่ไถนาอยู่ป่าดอน ฯ
๏ พระฟังนางทางว่านิจจาเอ๋ย	อย่าแคลงเลยพี่ไม่ทิ้งมิ่งสมร
ซึ่งเผ่าพงศ์วงศ์วานมาราญรอน	มีโทษกรณ์กฎหมายถึงวายวาง
จะตามทัพจับมาเข่นฆ่าเสีย	ทั้งลูกเมียนอกรีตไม่กีดขวาง
ต่างปราศรัยไต่ถามเนื้อความนาง	จนสว่างเวลารุ่งราตรี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงรู้เพลงผัว	เห็นเมามัวมนต์ประสิทธิ์ด้วยฤทธิ์ผี
จึงเสแสร้งแกล้งว่าได้ปรานี	ชาวบุรีแรงน้อยจะย่อยยับ
พระโปรดเกล้าเป่าปี่ขึ้นดีกว่า	ให้โยธาทั้งหลายหญิงชายหลับ
พอให้หลาบปราบปรามทั้งสามทัพ	แต่เพียงจับเอาไปส่งเสียคงคา ฯ
๏ พระตรัสสรวลควรอยู่เป็นรู้แล้ว	เหมือนกวาดแผ้วไพรีดีหนักหนา
นางนบนอบลอบสั่งชาวลังกา	ให้ไปหาดินปืนทั้งฟืนไฟ
เห็นกองทัพหลับสิ้นเอาดินออก	จุดไฟครอบเสียทั้งทัพเมื่อหลับใหล
แล้วเกณฑ์กันบรรดาพวกม้าใช้	ให้แยกย้ายรายไปสืบไพรี
พอได้ความสามทัพไปยับยั้ง	อยู่ค่ายยังชายทุ่งริมกรุงศรี
เอาเค้ามูลทูลพระอภัยมณี	พระภูมีสั่งน้องสองโอรส
ทั้งยุพาลาลีสะหรีด้วย	ยกไปช่วยกันล้อมให้พร้อมหมด
ฝ่ายสามคู่อยู่พร้อมน้อมประณต	ลงบรรพตพากันมาทรงพาชี ฯ
๏ ศรีสุวรรณเคียงม้ารำภาชม้อย	พระหน่อน้อยคอยยุพามารศรี
สุดสาครเคียงม้าสุลาลี	เดินโยธีทัพละหมื่นเสียงครื้นเครง
พวกฝรั่งลังกามัดหญ้าแฝก	บ้างก็แบกดินประสิวหิ้วเขนง
จะไปเผาเจ้าผัวไม่กลัวเกรง	นางละเวงสมถวิลก็ยินดี
จึงเชิญองค์ทรงยศขึ้นรถราช	พระนางนาฏนั่งหน้าเป็นสารถี
ทหารแห่แต่ล้วนเหล่าชาวบุรี	ยกโยธีตัดทางไปข้างธาร ฯ
๏ จะกลับกล่าวเก้าองค์พงศ์กษัตริย์	ให้พราหมณ์จัดพลรบสมทบทหาร
คอยรับรองป้องกันประจัญบาน	พอแจ้งการกองนอกมาบอกความ
ว่าบัดนี้สี่องค์พานงนุช	ให้รีบรุดยกพลมาล้นหลาม
ท้าวทศวงศ์องค์สั่นให้ครั่นคร้าม	จะคิดความแก้ไขอย่างไรดี
จะรบสู้ผู้คนไพร่พลน้อย	จำจะถอยทัพล่าโยธาหนี
ฝ่ายอัคเรศเกษราสุมาลี	สองนางตีทรวงแสนที่แค้นใจ
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	กระไรเลยลืมองค์จนหลงใหล
ลำพังพระจะมาฟันให้บรรลัย	ก็มิได้สู้ผัวด้วยกลัวเกรง
แต่ครั้งนี้อีวัณฬามันมาด้วย	ถึงมอดม้วยก็ไม่ให้ใครข่มเหง
จะต้องสู้ดูดีอีละเวง	ไม่ครื้นเครงคราวนี้ก็ที่ตาย
นางเกษราว่าสงสารพระผ่านเกล้า	ถึงจะเอาศีรษะจะถวาย
จะหลีกหลบรบรับก็อับอาย	ขอสู้ตายอยู่ตรงหน้าพระสามี
ท้าวทศวงศ์สงสารลูกหลานรัก	จึงว่าจักอยู่รบไม่หลบหนี
อันฝรั่งลังกาพอราวี	กลัวแต่ปี่เธอจะเป่าให้หาวนอน
แล้วปรึกษาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ท่านรู้เวทมนตร์ขลังช่วยสั่งสอน
พระยกทัพขับทหารมาราญรอน	จะผันผ่อนคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกเชษฐ์ว่าเหตุนี้	เพราะฤทธิ์ผีพาพระองค์ให้หลงใหล
จึงพาคู่ผู้หญิงออกชิงชัย	จะแก้ไขขัดขวางด้วยห่างกัน
แต่จะช่วยด้วยวิชาสถาผล	อย่าให้คนเข่นฆ่ากันอาสัญ
ซึ่งเป่าปี่ขี้ผึ้งก้อนหนึ่งนั้น	เอาปิดกรรณเสียเห็นไม่เป็นไร
แต่รบพุ่งรุ่งค่ำคงลำบาก	ข้างเขามากเราจะต้านทานไม่ไหว
ข้ามีครูรู้เรียนจุดเทียนชัย	ออกชื่อไปก็จะรู้ถึงหูกัน
อันโยคีที่เป็นครูอยู่ที่เกาะ	เธอรู้เหาะเหินเวทวิเศษขยัน
คงแจ้งเหตุเจตนาบูชายัญ	กำหนดวันหนึ่งจะมาไม่ช้านาน
แม้โยคีมิช่วยจะม้วยมอด	เอาตัวรอดเถิดท้าวเหล่าทหาร
ข้าจะอยู่ภูผาสมาทาน	กระทำการแก้ไขช่วยไพร่พล
แม้ศึกมาอย่าเพ่อรบสงบอยู่	คอยปิดหูดูสังเกตซึ่งเหตุผล
พระองค์กับมเหสีนีฤมล	เสาวคนธ์กับกษัตริย์หัสไชย
ออกห้ามทัพรับองค์พระทรงศักดิ์	ให้พบพักตร์พูดจาอัชฌาสัย
แม้คลุ้มคลั่งสั่งผู้หญิงเข้าชิงชัย	จึงปล่อยให้ปักษาออกราวี
แล้วเสกเข็มเล่มใหญ่ให้ใส่พก	กลายเป็นนกการวิกคอยจิกผี
แล้วเสกสายกายสิทธิ์ด้วยฤทธี	ให้เสนีนายใหญ่ทั้งไพร่พล
คงกระพันฟังแทงก็แพลงพลาด	ทั้งแคล้วคลาดสาตราสถาผล
แล้วพราหมณ์ลาพาเด็กอีกหลายคน	ขึ้นไปบนเขาเขินเนินศิลา
เอาหินต่างธรรมาสน์เหมือนอาสน์สงฆ์	ปักฉัตรธงเทียนข้าวตอกดอกบุปผา
แล้วพราหมณ์เฒ่าเข้านั่งตั้งบูชา	บนเนินผ้าขาวลาดดาดเพดาน
จึงจุดเทียนเขียนชื่อพระฤๅษี	ตั้งพิธีทำสัตย์อธิษฐาน
เอาจิตวางทางกสิณอภิญญาณ	ไปถึงท่านโยคีผู้ปรีชา ฯ
๏ ฝ่ายเก้าองค์พงศ์กษัตริย์อติเรก	ได้นกเสกพราหมณ์มนต์ดลคาถา
ค่อยอุ่นใจไม่พรั่นหวั่นวิญญาณ์	ต่างตรวจตราเตรียมรับกองทัพชัย ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังการำภาสะหรี	สุลาลีนางผกาอัชฌาสัย
ยกโยธามากับผัวไม่กลัวใคร	ถึงค่ายใหญ่แยกหลีกเป็นปีกกา
เข้าโอบอ้อมล้อมทัพไว้คับคั่ง	ทั้งหน้าหลังตั้งรายทั้งซ้ายขวา
พอรถทรงองค์ละเวงวัณฬามา	ถึงตรงหน้าค่ายล้อมอยู่พร้อมกัน
ดูคั่งคับนับหมื่นเสียงครื้นครึก	เห็นข้าศึกนิ่งเฉยก็เย้ยหยัน
ว่าพวกผิดคิดขบถหมดทั้งนั้น	สมคบกันรบพุ่งเจ้ากรุงไกร
ไม่เกรงใจมเหสีสี่กษัตริย์	จะต้องตัดเอาศีรษะเสียบไสว
แม้รักตัวกลัวชีวันจะบรรลัย	ก็กราบไหว้พวกฝรั่งชาวลังกา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	จึงรีบจัดแจงองค์ทรงภูษา
ด้วยเชื่อคำทำตามพราหมณ์พฤฒา	ให้เสนาใหญ่น้อยนิ่งคอยฟัง
สองพระองค์ทรงยศขึ้นรถราช	ธิดานาฏหลานยานั่งหน้าหลัง
พี่เลี้ยงพราหมณ์สามนายรายระวัง	ตรงออกยังทัพที่ศรีสุวรรณ
บอกฝรั่งทั้งสิ้นว่าปิ่นปัก	รมจักรจอมวังนรังสรรค์
ให้หาพระอนุชาลังกานั้น	มาด้วยกันกับรำภาอย่าช้าที ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งคั่งแค้นใคร่แทนทด	เข้าล้อมรถรอบไว้มิให้หนี
เป็นพงศ์พันธุ์ครั้นว่าจะฆ่าตี	เกรงจะมีโทษทัณฑ์ถึงบรรลัย
ต้องบอกต่อข้อความที่พราหมณ์สั่ง	ให้คนหลังทูลแจ้งแถลงไข
ศรีสุวรรณฟั่นเฟือนเลื่อนเปื้อนไป	จึงว่าใครหนอสั่งมาดังนี้
ให้แหวกทัพขับพระยาม้าที่นั่ง	มาพร้อมพรั่งทั้งม้ารำภาสะหรี
เห็นรถทรงนงนุชพระบุตรี	ทั้งชนนีบิตุเรศเสด็จมา
รู้สึกองค์ลงจากม้าพระที่นั่ง	นางฝรั่งเคียงเข้าเป่าคาถา
กลับกลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งขึ้นหลังม้า	ตวาดว่าลูกเมียไปเสียไป
ถ้าขืนอยู่จู้จี้เดี๋ยวนี้แหละ	จะต้องแหวะปากเชือดให้เลือดไหล
พระอัคเรศเกษราโศกาลัย	แล้วทรามวัยวันทาทูลสามี
จงโปรดเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม	น้องจะยอมเป็นข้ารำภาสะหรี
ไม่ล่วงราชอาชญาฝ่าธุลี	อย่าฆ่าตีชีวันให้บรรลัย ฯ
๏ นางอรุณฉุนแค้นว่าแสนชาติ	กูหาปรารถนาเป็นข้าไม่
ถึงบิดาฆ่าฟันให้บรรลัย	กูก็ไม่คบค้าสมาคม ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีเห็นทีกล้า	จึงแกล้งว่าน้อยหรือกลับมาทับถม
ช่างขึ้นเสียงเถียงบิดาค้าคารม	นางแสนคมคอจะหักไปสักที
ท้าวทศวงศ์โองการห้ามหลานรัก	จะขายพักตร์พูดจากับทาสี
ได้ฟังคำรำภายุสามี	จงฆ่าตีเสียให้หมดทั้งรถทรง
ศรีสุวรรณฟั่นเฟือนเขยื้อนขยับ	แล้วก็กลับคิดได้กลับใหลหลง
พราหมณ์พี่เลี้ยงเคียงรถท้าวทศวงศ์	ต่างปลอบองค์ศรีสุวรรณจำนรรจา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ขึ้นทรงสิงห์ทหารรายทั้งซ้ายขวา
ออกจากค่ายหมายตรงพระพี่ยา	เห็นสุดสาครพี่เคียงลีวัน
ยิ่งแค้นคิดพิศแลเห็นแผลแก้ม	แกล้งยิ้มแย้มเปรียบเปรยทำเย้ยหยัน
ฝรั่งวิ่งสิงห์ไล่เข้าใกล้กัน	นางลีวันยุให้ผัวจับตัวไว้
สุดสาครแลเขม้นเห็นพระน้อง	นึกจะร้องเรียกหามาปราศรัย
แล้วลืมองค์หลงเพ้อเอออะไร	เฝ้ากวนใจจู้จี้ไปทีเดียว
เป็นผู้หญิงวิ่งรุกมาจุกจิก	จะใคร่หยิกหนักหนาให้ขาเขียว
นางว่าชะพระพี่เช่นนี้เจียว	มากราดเกรี้ยวโกรธแค้นเถียงแทนเมีย
จนไม้เท้าดาบสก็หมดม้วย	ไม่เขินขวยขายหน้าประดาเสีย
น้อยหรือเคียงเรียงรอเดินคลอเคลีย	จงปล่อยเมียออกมาสู้ดูผีมือ ฯ
๏ สุดสาครค้อนน้องแล้วร้องตอบ	จะมาลอบยิงเขาอีกเล่าหรือ
ยิ่งห้ามปรามลามไปดังไฟฮือ	ดีแต่ดื้อดุดันไม่บรรเทา
เมียของข้าลาลีเป็นพี่สะใภ้	ตัวไม่ไหว้แล้วมิหนำลอบทำเขา
จนเสียแก้มแต้มยายังมาเย้า	มาทำเข้าเถิดทีนี้แล้วดีจริง ฯ
๏ ซึ่งเชษฐาว่าอีนี่พี่สะใภ้	ข้าไม่ไหว้มันอีพวกผีสิง
ชาตินี้ข้าจองหองจึงต้องยิง	พระก็ทิ้งความสัตย์ถึงตัดรอน
จะรบสู้ดูดีอีฝรั่ง	ไม่เชื่อฟังเชษฐาอย่ามาสอน
แล้วโถมไล่ลาลีวันจะฟันฟอน	สุดสาครขวางน้องคอยป้องกัน
สุลาลีมิได้กลัวเพราะผัวช่วย	ถึงแก้มป่วยปากคารมยังคมสัน
จึงว่าชะจะเข้ามาไล่ฆ่าฟัน	อย่าปิดควันไว้เลยเจ้าข้าเข้าใจ
นี่น้องหรือดื้อดึงมาหึงพี่	หรือเดิมทีเป็นผัวของตัวไฉน
ประเดี๋ยวนี้ชีวันจะบรรลัย	พลางขับไพร่พลล้อมไว้พร้อมเพรียง
นางเสาวคนธ์ด้นดั้นจะฟันฆ่า	แต่เชษฐากีดกั้นช่วยมันเถียง
ทะเลาะพลางทางไล่เข้าใกล้เคียง	ลาลีเลี่ยงล้อเล่นเป็นเฮฮา ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์แสนสลดทรงรถา
กับลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ได้เห็นหน้าอยู่แต่พระหัสไชย
ช่วยขับรถอุส่าห์สาพิภักดิ์	ถึงศึกสักหมื่นพันไม่หวั่นไหว
ออกจากค่ายหมายจะปะพระอภัย	พระหัสไชยขับม้าอยู่หน้ารถ
แกล้งร้องว่าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	หลีกเจ้านายออกไปเสียให้หมด
แล้วตรงมาท่าเดียวไม่เลี้ยวลด	จนใกล้รถพระอภัยกลางไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายละเวงเกรงผัวกลัวจะกลับ	คอยกำกับเสกเป่าเป็นเก้าหน
แล้วคุมเชิงชิงจะจับเมื่ออับจน	พระต้องมนต์นางวัณฬาลืมมาลี
ไม่รู้จักอัคเรศพระเนตรเฝื่อน	แล้วแลเหมือนพักตร์พระมเหสี
ครั้นจำได้ในอารมณ์ไม่สมประดี	เรียกบุตรีตรัสว่าแม่มาไย
อยู่กับพ่อหนออย่ากลับไปกับแม่	แล้วเหลียวแลลืมองค์ด้วยหลงใหล
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาโศกาลัย	พระภูวไนยไม่สงสารพระมารดา
ให้ฝรั่งพรั่งพร้อมมาล้อมจับ	จนแตกทัพคืนนี้แล้วมิสา
ยังมิหนำซ้ำลูกสาวเจ้าลังกา	ยังจะให้มาฆ่าพระชนนี
ลูกขอม้วยด้วยพระแม่บังเกิดเกล้า	จึงมาเฝ้าให้ฟันบั่นเกศี
ฝ่ายโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	กราบสามีวอนว่าด้วยอาลัย
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	เวรวิบัติบาปสร้างแต่ปางไหน
มันเฝ้าทำซ้ำเติมเคลิ้มพระทัย	จนหม่นไหม้มัวหมองเพราะต้องมนต์
เมื่อตามมาฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	จะฆ่าตายเสียวันละพันหน
ต้องรบพุ่งรุ่งค่ำเพราะจำจน	จนเสียพลไพร่นายล้มตายครัน
คราวนี้ปะพระองค์ดำรงราชย์	ขอเชิญบาทบรเมศไปเขตขัณฑ์
บำรุงราษฎร์ศาสนาในสามัญ	เป็นฉัตรกั้นเกศาประชาชน
พระฟังเชิญเมินเฉยกลัยเลยหลง	ด้วยลืมองค์ลืมสังเกตซึ่งเหตุผล
ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาพิรากล	คอยเป่ามนต์ร่ำไปมิให้คลาย
ครั้นเห็นองค์ทรงธรรม์ยังพันผูก	ไม่ฆ่าลูกเมียได้ดังใจหมาย
แกล้งพูดขวางทางความตามอุบาย	แน่ะนางนายทัพผลึกกินลึกลับ
เพราะพระองค์งงงวยมาช่วยแก้	หรือว่าแม่เปล่าใจนอนไม่หลับ
หรือเหลือทนจนต้องข้ามมาตามรับ	เธอไม่กลับแกล้งว่าจะฆ่าฟัน
มารบพุ่งมุ่งหมายทำร้ายผัว	จะจับตัวเข่นฆ่าให้อาสัญ
แล้วสั่งไพร่ให้ล้อมไว้พร้อมกัน	นางสุวรรณมาลีไม่มีกลัว
จึงร้องท้าว่าละเวงเองมาสู้	กันกับกูก่อนเถิดมึงอย่าพึ่งผัว
จะชนะจะแพ้ก็แต่ตัว	กูไม่กลัวมึงดอกนะอีละเวง
นางวัณฬาว่าพระองค์ไม่ทรงโปรด	ให้เขาโกรธอึกทึกฮึกข่มเหง
ค้าคารมข่มขู่ขึ้นกูเอง	ไม่กลัวเกรงบาทาฝ่าธุลี
แล้วมิสาซ้ำว่าทำยาแฝด	เห็นเกินแรดไปแล้วพระมเหสี
จะฆ่าฟันบรรลัยก็ไม่ดี	ชอบเป่าปี่ขึ้นให้หลับแล้วจับเป็น ฯ
๏ พระจับปี่ที่ใส่ไว้ในเสื้อ	เอาน้ำเจือลิ้นปี่บุตรีเห็น
จึงปล่อยนกผกโผนโจนกระเด็น	ปักษาเผ่นผันผยองทั้งสองตัว
นกกาสักปักษีเห็นผีสาง	เข้าจิกนางการวิกเข้าจิกผัว
จะตีรันมันเท่าไรมันไม่กลัว	จะจับตัวก็ไม่อยู่มันสู้รบ
พระอภัยไม่ทันเป่าเฝ้าแต่ปัด	จนปี่พลัดตกลงพะวงหลบ
นางละเวงเกรงทัพชัยสินธพ	ให้เข้ารบรุมกันไล่ฟันแทง
ต่างตีฆ้องกลองศึกเสียงครึกครื้น	ระดมปืนหลักลั่นเกาทัณฑ์แผลง
เดชะสายกายสิทธิ์ฤทธิแรง	ให้พลาดแพลงแคล้วคลาดซึ่งสาตรา
พระหัสไชยไม่หนีตีสินธพ	ชักรถรบไพร่นายทั้งซ้ายขวา
เสียงทหารขานโห่เป็นโกลา	นางรำภาตีฆ้องเร่งกองทัพ
ให้จับท้าวทศวงศ์องค์อรุณ	ฝรั่งวุ่นวิ่งกลุ้มเข้ารุมจับ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังดูคั่งคับ	เจ้าพราหมณ์รับประจัญเข้าฟันแทง ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์สั่นคอยกันหลาน	ช่วยรอนราญรบฉะด้วยพระแสง
มันโรมรันฟันฟาดก็พลาดแพลง	รำภาแกว่งขวานโถมกระโจมฟัน
ถูกรถทรงกงแตกแปรกหัก	พระทรงศักดิ์เซซานยึดหลานขวัญ
คอยรบสู้อยู่ในรถหมดด้วยกัน	รำภาฟันฟาดผิดหวิดหวิดไป
เห็นจวนจริงทิ้งนกไล่จกจิก	รำภาพลิกแพลงรบหลบไม่ไหว
จึงกลับมาหาผัวด้วยกลัวภัย	มันซ้ำไล่จิกตีศรีสุวรรณ
ต่างวุ่นวายนายไพร่ใกล้กระทบ	ลาลีรบเสาวคนธ์ขับพลขันธ์
เข้าห้อมหุ้มกลุ้มกลัดสกัดกัน	สิงโตผันผกโผนกระโจนรับ
ทหารนางทั้งสิงห์ไม่ทิ้งเจ้า	แกว่งขวานเข้าฟันฟาดเสียงฉาดฉับ
ฝรั่งแตกแยกย้ายล้มตายยับ	ที่เหลือกลับกลุ้มกันเข้าฟันฟอน
นางเสาวคนธ์วนไล่พวกไพร่หนี	เห็นลาลีไล่รันด้วยคันศร
สุลาลีหนีปนพลนิกร	สุดสาครขับม้าขวางหน้าน้อง
นางแค้นใจไล่รันกระชั้นชิด	พระพี่ปิดป้องกันผันผยอง
นางปล่อยนกผกโผนโจนคะนอง	เข้าจิกท้องแขนขาสุดสาคร
แล้วไล่ตีลาลีวันหลบพันผัว	ต่างจวนตัวตีรันด้วยคันศร
พอนายทัพขับทหารรุกราญรอน	นางก็ต้อนไล่กระชั้นประจัญบาน
นางผกาพาสินสมุทรผัว	ไปเพื่อนตัวตีไพร่ไล่ทหาร
พวกเฝ้าค่ายนายต้อนออกรอนราญ	ต่างต่อต้านตอบตีไม่หนีเร้น ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงห่วงลูกสาวเจ้าสิงหล	ขึ้นอยู่บนป้อมปืนยืนเขม้น
ดูโยธีตีค่ายจนบ่ายเย็น	ยังไม่เห็นแตกแตนน่าแค้นใจ
ให้กองนอกบอกคนที่ปล้นค่าย	ให้ไพร่นายหลีกปืนอย่ายืนใกล้
เห็นพลแยกแหวกกว้างเป็นทางไป	ยิงปืนใหญ่กังกึงเสียงตึงตัง
แต่ละลูกถูกค่ายทลายยับ	แล้วยิงพลับพลาทลายลงหลายหลัง
พวกมดหมอขอเฝ้านางชาววัง	พลับพลาพังพากันวิ่งเป็นสิงคลี ฯ
๏ พวกโยธาการะเวกเมืองรมจักร	ต่างรบหักออกทุ่งข้างกรุงศรี
พวกผลึกศึกกล้าพาสตรี	ประดังตีตัดทางออกข้างซ้าย
ต่างตามเจ้ากราวเกรียวเลี้ยวตลบ	ตีกระทบรบฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
ทั้งสามทัพกลับเข้าพบเจ้านาย	ทั้งสองฝ่ายแทงฟันประจัญบาน
พลฝรั่งครั้งนั้นมันไม่หนี	เหตุด้วยสี่กษัตราอยู่หน้าฉาน
แตกแล้วกลับซับซ้อนเข้ารอนราญ	เสียงสะท้านสะเทื้อนทั้งเกาะลังกา ฯ
๏ พออากาศฟาดเปรี้ยงเสียงสนั่น	เป็นหมอกควันมืดมิดทุกทิศา
พวกรบสู้ดูเหมือนไม่มีตา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
ประเดี๋ยวดังหงั่งเหง่งเสียงเครงครึก	ลั่นพิลึกโลกาสุธาไหว
เป็นฝนฟุ้งทุ่งท่าพนาลัย	ทุกนายไพร่หนาวทั่วทุกตัวคน
ไม่รู้ที่หนีไปข้างไหนรอด	เหมือนตาบอดมืดเขม้นไม่เห็นหน
หนาวสะท้านคลานคลำด้วยจำจน	เสียงแต่ฝนซู่ซู่เข้าหูตา
ดูมืดสิ้นดินสวรรค์เป็นควันโขมง	แต่เพลิงโพลงพลุ่งอยู่ที่ภูผา
เห็นหนทางต่างคลานทะยานมา	พวกโยธาโถมชิงกันผิงไฟ
แต่บรรดาข้าศึกไม่นึกร้าย	ทั้งสองฝ่ายเหลือทนปนกันได้
ด้วยเพลิงอุ่นรุนเบียดเสียดเข้าไป	ทั้งนายไพร่ล้อมรอบขอบคิรี
บรรดาเหล่าเผ่าพงศ์องค์กษัตริย์	มาเยียดยัดอยู่กับเหล่านางสาวศรี
เพลิงสว่างต่างอุ่นเห็นมุนี	พระโยคีนั่งอยู่ในกองไฟฮือ
กับปาโมกข์โลกเชษฐ์สังเกตแน่	ดูรู้แท้พวกทัพต่างนับถือ
ทิ้งหอกดาบกราบก้มประนมมือ	ไม่อึงอื้ออุบอิบซุบซิบกัน
ที่ต้องถูกหยูกยาถูกฟ้าฝน	ก็สร่างมนต์เหมือนก่อนดังนอนฝัน
ฝ่ายพวกพระอภัยมณีศรีสุวรรณ	มาพร้อมกันกราบก้มประนมกร
ทั้งพวกข้างนางละเวงก็เกรงหมด	น้อมประณตนั่งนิ่งริมสิงขร
ทั้งไพร่พลฝนช่วยไม่ม้วยมรณ์	นั่งสลอนแลดูพระมุนี ฯ
๏ ขณะนั้นค่อนดึกศึกสงบ	ต่างนอบนบนับถือพระฤๅษี
ไม่กริบเกรียบเงียบสงัดทั้งปัถพี	พระโยคีเทศนาในอาการ
คือรูปรสกลิ่นเสียงไม่เที่ยงแท้	ย่อมเฒ่าแก่เกิดโรคโศกสงสาร
ความตายหนึ่งพึงให้เห็นเป็นประธาน	หวังนิพพานพ้นทุกข์สนุกสบาย
ซึ่งบ้านเมืองเคืองเข็ญถึงเช่นนี้	เพราะโลกีย์ตัณหาพาฉิบหาย
อันศีลห้าว่าอย่าทำให้จำตาย	จะตกอบายภูมิขุมนรก
หนึ่งว่าอย่าลักเอาของเขาอื่น	มาชมชื่นฉ้อฉลคนโกหก
หนึ่งทำชู้คู่เขาเล่าลามก	จะตายตกในกระทะอเวจี
หนึ่งสูบฝิ่นกินสุรามุสาวาท	ใครทำขาดศิลห้าสิ้นราศี
ใครสัตย์ซื่อถือมั่นในขันตี	จะถึงที่พระนิพพานสำราญใจ
อย่าโกรธขึ้งหึงสาพยาบาท	นึกว่าชาติก่อนกรรมจะทำไฉน
เหมือนดุมวงกงเกวียนวนเวียนไป	อย่าโทษใครนี่เพราะกรรมจึงจำเป็น
ประการหนึ่งซึ่งขาดพระศาสนา	ทั้งโลกาเกิดทุกข์ถึงยุคเข็ญ
ซึ่งจะกลับดับร้อนให้ผ่อนเย็น	ก็ต้องเป็นไมตรีปรานีกัน
จงฟังคำจำศิลจนสิ้นชาติ	ไม่แคล้วคลาดจะไปผ่านพิมานสวรรค์
ซึ่งชอบผิดคิดเห็นให้เป็นธรรม์	อย่าหึงกันนะทีนี้นางสีกา
กูคนซื่อถือสัตย์จะตัดสิน	ให้หายสิ้นโมโหที่โทษา
ด้วยแรกเริ่มเดิมนั้นนางวัณฬา	จะลวงฆ่าพระอภัยเสียให้ตาย
ข้างโน้นมีปี่เป่าเป็นเจ้าเล่ห์	ฝ่ายข้างนี้มีเสน่ห์เหมือนนึกหมาย
แต่สตรีดีกว่าจึงพาชาย	ให้หลงตายติดขังอยู่วังใน
แต่ลูกสาวเจ้าลังกาไม่ฆ่าเสีย	ยอมเป็นเมียนั้นคิดผิดวิสัย
เขาหึงหวงล่วงว่าให้สาใจ	จะโทษใครโทษจิตที่ผิดพลั้ง
นางมาลีมีโทโสโมโหมาก	เมื่อผัวจากมาสงครามรู้ความหลัง
ใช่รักใคร่ใจจริงต่างชิงชัง	เพราะพลาดพลั้งที่ทัพจึงกลับกลาย
ไม่แก้ไขแล้วมิหนำยังซ้ำหึง	จนได้ถึงเกิดศึกไม่นึกหมาย
แม้วัณฬาฆ่าผัวของตัวตาย	ต้องเป็นม่ายเปล่าเปล่าเพราะเบาความ
ลูกทั้งสองน้องยาจะมาแก้	ก็พลอยแพ้ฝรั่งสิ้นทั้งสาม
ยังซ้ำเหล่าเผ่าพงศ์มาสงคราม	แทบถึงความตายทั่วทุกตัวคน
จนเขาซ้ำทำเธอให้เพ้อพก	เหตุเพราะยกทัพมาโกลาหล
หากปาโมกข์โลกเชษฐ์รู้เวทมนตร์	ช่วยคุ้มคนทั้งหลายไม่วายปราณ
อย่าโทษเขาเราก็ผิดให้คิดเห็น	จึงจะเป็นสัตย์ธรรม์ในสัณฐาน
จงปรองดองครองสัตย์ปฏิญาณ	ถือศีลทานเถิดอย่าหมายทำร้ายกัน
ทั้งชาตินี้มีสุขไม่ทุกข์ร้อน	เมื่อม้วยมรณ์ก็จะได้ไปสวรรค์
เป็นผัวเมียเสียตัวได้พัวพัน	จงรักกันเถิดสีกาดีกว่าชัง
มีลูกเต้าเล่าก็คงเป็นวงศ์ญาติ	ได้สืบชาติเชื้อสายไปภายหลัง
กูว่านี้ดีเหลือแม้เชื่อฟัง	จงเร่งตั้งสัจจาอย่าช้าที ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาสิบห้ากษัตริย์	ต่างจบหัตถ์สาธุสะพระฤๅษี
โปรดปรึกษาว่าให้เป็นไมตรี	ข้าเห็นดีพร้อมพรักจะรักกัน
แล้วองค์พระอภัยจึงให้สัตย์	ไม่ข้องขัดขึ้งเคียดคิดเดียดฉันท์
จะปกครองสองนางด้วยทางธรรม์	จนถึงวันเวลาชีวาวาย
สุมาลีศรีสวัสดิ์ให้สัตย์บ้าง	ไม่โกรธนางฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
จะรักใคร่ให้เหมือนญาติไม่คลาดคลาย	ขอถวายสัจจาเหมือนพาที
ฝ่ายละเวงเกรงกราบไม่หยาบหยาม	ข้าสิ้นความแค้นพระมเหสี
จะสู้ซื่อถือสัตย์สวัสดี	หมายเหมือนพี่ร่วมครรภ์จนบรรลัย ฯ
๏ พระโยคีปรีดาว่าสาธุ	สืบอายุยืนยงอสงไขย
แล้วเคลื่อนคลายหายวับไปฉับไว	อโณทัยใสสว่างกระจ่างตา
คนทั้งสิ้นยินดีเป็นที่ยิ่ง	ทั้งชายหญิงพร้อมอยู่ที่ภูผา
พวกกองทัพกับฝรั่งเมืองลังกา	ต่างพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	อภิวาทองค์พระมเหสี
สะอื้นอ้อนวอนว่าพระสามี	เมื่อเดิมทีทำผิดด้วยคิดกลัว
บัดนี้ทราบบาปบุญการุญโปรด	อย่าถือโทษบาปกรรมที่ทำชั่ว
ไปเมื่อหน้าฝ่าละอองอย่าหมองมัว	จะฝากตัวไปจนตายวายชีวา
ขอเชิญองค์ทรงศักดิ์อัคเรศ	เข้านิเวศน์ทั้งพระวงศ์เผ่าพงศา
หยุดประทับยับยั้งอยู่ลังกา	ให้ช้าช้าสักหน่อยจึงค่อยไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมสวาท	ครั้นปิศาจสร่างองค์สิ้นหลงใหล
ลืมความต้นหนหลังที่คลั่งไคล้	โปรดปราศรัยสองนางด้วยทางธรรม์
ซึ่งนุชน้องสององค์ดำรงรัก	ให้งามพักตร์พี่ดังได้ไปสวรรค์
จะรักน้องสองเจ้าให้เท่ากัน	เหมือนร่วมครรภ์ครองสัตย์ปฏิญาณ
แล้วตรัสถามนามวงศ์เหล่าพงศา	ครั้นทราบว่าเกี่ยวดองพี่น้องหลาน
จึงยอบองค์ลงประณตบทมาลย์	พระผู้ผ่านรมจักรนัครา
ขอบพระคุณสองพระองค์ผู้ทรงเดช	ซึ่งโปรดเกศน้องรักนั้นหนักหนา
สู้ติดตามข้ามฝั่งมาลังกา	ขอเชิญฝ่าพระบาทยั้งอยู่วังใน
แล้วตรัสเรียกเสาวคนธ์วิมลพักตร์	กับน้องรักสองราเข้ามาใกล้
พระกอดจูบลูบหลังพระหัสไชย	น่ารักใคร่กระไรเลยพลางเชยชม
แม่เสาวคนธ์มณฑายุพาพักตร์	พ่อเคยรักร่วมจิตสนิทสนม
ความรักเจ้าเท่าลูกผูกอารมณ์	จะได้สมนึกหวังในครั้งนี้
พ่อจะไปให้พบพระบิตุเรศ	ของดวงเนตรพี่น้องทั้งสองศรี
ได้สืบวงศ์ทรงจังหวัดปัถพี	เป็นไมตรีกว่าชีวันจะบรรลัย
พระพี่น้องสองกุมารก้มกรานกราบ	ด้วยเรียบราบกิริยาอัชฌาสัย
ฝ่ายสามนางห่างผัวคิดกลัวภัย	ต่างกราบไหว้ขอสมาพระสามี
แล้วรำภามาเคารพอภิวาท	พระนางนาฏเกษรามารศรี
นางยุพาลาลีวันมาอัญชลี	กราบบุตรีโฉมเฉลาเสาวคนธ์
แล้วทูลว่าข้าบาทชาติฝรั่ง	มีแต่ตั้งกตัญญูเป็นกุศล
อาสาเจ้ากว่ากายจะวายชนม์	หวังให้คนชาวเมืองเขาเลื่องลือ
เมื่อรบพุ่งมุ่งหมายทำลายล้าง	ได้เอื้อมอ้างหยาบช้าพระอย่าถือ
ขอรองบาทมาดหมายเมื่อปลายมือ	จะสู้ซื่อสารพัดเป็นสัจจา ฯ
๏ ฝ่ายอัคเรศเกษราพระยาหญิง	ไม่มีสิ่งโกรธขึ้งที่หึงสา
รับคำนับรับคำนางรำภา	แล้วพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
ข้างนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	ลูบประโลมพี่น้องทั้งสองศรี
วิสัยศึกตรึกตราจะฆ่าตี	ไม่ถือที่หยาบหยามเป็นความจริง
จะรักใคร่ให้เหมือนน้องทั้งสองเจ้า	จริงนะเราไม่ดูถูกลูกผู้หญิง
ต่างผันผ่อนอ่อนน้อมด้วยยอมยิง	ต่างสิ้นสิ่งหึงสาสัจจาใจ ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	ผู้วิเศษทราบความตามวิสัย
ถือไม้เท้าฤๅษีที่ฝากไว้	มาส่งให้กษัตราสุดสาคร
แล้วบอกความตามหนังสือพระฤๅษี	เขียนไว้ที่แผ่นผาหน้าสิงขร
แล้วพฤฒาลากลับไปหลับนอน	สุดสาครดีใจได้ไม้เท้า
จบพระคุณพระมุนีเหนือศิโรตม์	ด้วยมาโนชกตัญญูต่อครูเฒ่า
เคยดับร้อนสอนสั่งแต่ยังเยาว์	ยังโปรดเกล้ากรุณาถึงครานี้ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาสิบห้ากษัตริย์	ใคร่แจ้งอรรถตามหนังสือพระฤๅษี
มาที่แท่นแผ่นผาหน้าคิรี	เห็นบาลีลายลักษณ์อักขรา
ว่าทุกข์สุขชั่วดีทั้งสี่สิ่ง	ให้ชายหญิงหยั่งคิดเป็นปริศนา
กับข้อหนึ่งซึ่งเกิดกำเนิดมา	มีหูตาปากจมูกสิ้นทุกคน
ที่ต้องใจนัยนาก็พาชื่น	ดูอื่นอื่นเห็นแจ้งทุกแห่งหน
ที่คิ้วตาหน้าผากปากของตน	ถ้าแม้คนใดเห็นจะเป็นบุญ
แม้ไม่เห็นเป็นกระบือทั้งดื้อดุ	มุทะลุเลโลโมโหหุน
ไม่เห็นผลประโยชน์ที่โทษคุณ	ย่อมหมกมุ่นเมามัวว่าตัวดี
เมื่อใครไม่เห็นหน้าหากระจก	จะช่วยยกเงาส่องให้ผ่องศรี
อนึ่งนั้นตัณหาตาไม่มี	ไม่เห็นที่ทางสวรรค์เป็นสันดาน
อนึ่งว่าตาบอดสอดตาเห็น	ให้คิดเป็นทางธรรมพระกรรมฐาน
สืบกุศลผลผลาปรีชาชาญ	ตามโบราณรักษาสัจจาใจ ฯ
๏ ไทยฝรั่งพรั่งพร้อมนั่งล้อมคิด	ต่างแจ้งจิตใจความตามวิสัย
ทั้งเสนีรี้พลสกลไกร	ต่างเข้าใจตามประสาปัญญามี
พวกลังกาว่าดีที่สัตย์ซื่อ	พวกไทยถือว่าศิลพระชินศรี
พวกขุนนางต่างว่ายศปรากฏดี	เจ้าว่ามีความสุขสนุกสบาย
ต่างคิดเห็นเช่นประสงค์จำนงนึก	อึกทึกทุ่มเถียงจนเที่ยงสาย
ฝ่ายองค์พระอภัยสั่งไพร่นาย	ให้ตั้งรายตาริ้วเป็นทิวธง
ทั้งรถรัถพลัดแพลงจัดแจงจับ	เทียบประทับถวายตามความประสงค์
ส่วนกษัตริย์ขัตติยาสิบห้าองค์	ต่างขึ้นทรงรถที่นั่งเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังการำภาสะหรี	สุลาลีนางยุพาอัชฌาสัย
ให้ชาววังลังกาพวกข้าไท	จัดตึกใหญ่ตึกน้อยนับร้อยพัน
ให้ห้ามแหนแสนสุรางค์ท้าวนางอยู่	แล้วเลี้ยงดูชายหญิงทุกสิ่งสรรพ์
บรรดาเหล่าเผ่าพงศ์ของทรงธรรม์	อยู่ช่องชั้นตึกต้นเหมือนมนเทียร
ประทีปแก้วแวววับจับกระจ่าง	แกล้งจัดวางแจ่มฟ้าหลังคาเขียน
ที่พื้นรองทองลาดดาษเดียร	ฉากวิเชียรตั้งสลับเป็นลับแล
นางสาวสาวชาวชมพูเที่ยวดูห้อง	เห็นพวกพ้องพูดจ้อประจ๋อประแจ๋
บ้างไขกลดนตรีมีทุกแกล	เสียงเซงแซ่ไปทั้งวังเมืองลังกา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรภพ	ครั้นค่ำพลบโพล้เพล้ในเวหา
กับลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	อยู่ไสยาแท่นทองที่ห้องกลาง
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	อยู่ปรัศว์ฝ่ายขวาชาลากว้าง
ปรัศว์ซ้ายฝ่ายวัณฬาธิดานาง	จัดสุรางค์ขับกล่อมไว้พร้อมเพรียง
ศรีสุวรรณนั้นอยู่กับมเหสี	ในตึกที่แท่นสุวรรณชั้นเฉลียง
ท้าวทศวงศ์องค์อัคเรศเคียง	อยู่ตึกเรียงศรีสุวรรณเป็นหลั่นไป
นางเสาวคนธ์กับอรุณรัศมี	สถิตที่ห้องทองม่านสองไข
สินสมุทรสุดสาครกับหัสไชย	อยู่ตึกใหญ่ร่วมเตียงเคียงบรรทม
ด้วยถ้อยทีมีสัตย์ไม่ขัดข้อง	เหมือนพี่น้องร่วมชิดสนิทสนม
ทั้งข้าเฝ้าสาวสุรางค์นางต่างกรม	ต่างชิดชมชาววังเมืองลังกา ฯ
๏ นางละเวงเกรงองค์พระทรงศักดิ์	ว่าไม่รักเผ่าพงศ์พระวงศา
แต่งโต๊ะทองของเสวยสามเวลา	เลี้ยงบรรดาพงศ์กษัตริย์สวัสดี
แล้วทูลองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ทั้งองค์อัครชายามารศรี
ที่ท้ายวังลังกาสวนมาลี	มีคิรีรังเก็จเกิดเพชรนิล
อันรุ้งแก้วแวววาวเขียวขาวเหลือง	อร่ามเรืองรายงอกออกนอกหิน
แล้วร่วงหล่นกล่นกลาดดาษแผ่นดิน	ไม่รู้สิ้นสืบสำหรับกับลังกา
ต้องก่อทำกำแพงแลงล้อมรอบ	ตารางครอบเบื้องบนคนรักษา
สำหรับท้าวเจ้าแผ่นดินเก็บจินดา	ตีราคาขายได้เงินให้ทาน
เชิญพระองค์วงศาพาสนม	ไปเที่ยวชมเนินสวนฉนวนสนาน
ไม่ห้ามปรามตามประโยชน์จะโปรดปราน	เชิญสำราญอยู่ให้ช้าหลายราตรี ฯ
ตอนที่ ๔๕
นางเสาวคนธ์ขุดโคตรเพชร
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ไม่สิ้นรักวัณฬามารศรี
คิดจะพาไปอยู่ร่วมบูรี	เกรงสุวรรณมาลีจะมิยอม
ดูผิวพรรณวัณฬาผิดกว่าเก่า	พระพักตร์เศร้าโศกรูปก็ซูบผอม
ยิ่งทอดทิ้งยิ่งจะตรมอารมณ์ตรอม	จะหายหอมดินถนันเพราะรัญจวน
จะปราศรัยไม่ถนัดให้ขัดข้อง	พระยิ้มย่องตอบความทรามสงวน
เวลารุ่งพรุ่งนี้พี่จะชวน	ไปชมสวนเพชรนิลดังจินดา
แล้วแลดูสุมาลีทำทีหึง	เกรงใจจึงตรองตรึกเป็นปรึกษา
จะหยุดพักสักสองสามเวลา	ให้โยธาชื่นทั่วทุกตัวคน
แล้วเลิกทัพกลับไปเมืองรมจักร	เสกหลานรักร่วมชีวาสถาผล
เหมือนตัดห่วงบ่วงหลังสิ้นกังวล	จะได้พ้นทุกข์ร้อนนอนสำราญ
แล้วจะได้ไปพาราการะเวก	คิดจะเสกฝังปลูกทั้งลูกหลาน
คิดจะใคร่ให้วัณฬายุพาพาล	ไปช่วยงานอภิเษกเอกโอรส
แต่คนอยู่บูรีหามีไม่	หนทางไกลเกลือกว่าจะเกิดกบฏ
จงครองวังลังการักษายศ	เลี้ยงโอรสที่ในครรภ์ของกัลยา
พี่จากไปใจจริงไม่ทิ้งขว้าง	พอว่างว่างวายธุระจะมาหา
ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงบัญชา	กลั้นน้ำตาตอบรสพจมาน
ได้พึงบุญทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	ดังชั้นฉัตรกั้นเกศประเทศสถาน
ฤกษ์ใดดีวิวาห์ปรึกษาการ	โปรดให้ฉานทราบความจะตามไป
เป็นสัจจังหวังจิตสนิทสนอง	ตามทำนองน้ำเนื้อในเชื้อไข
แม้ลังกาธานีไม่มีภัย	จะตามไปธานีกับพี่นาง
ขอเป็นน้องรองบาทเหมือนมาดมุ่ง	โปรดบำรุงรับสัตย์อย่าขัดขวาง
แม้ทุกข์โศกโรคภัยถึงไกลทาง	ให้ทราบบ้างน้องจะได้เวียนไปเยือน ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีปรานีสนอง	สงสารน้องหาไหนจะได้เหมือน
จะรักใคร่ให้สนิทไม่บิดเบือน	ประสาเพื่อนผู้หญิงไม่ทิ้งกัน
จริงจริงนะจะใคร่ได้แม่ไปด้วย	จะได้ช่วยว่ากล่าวฝูงสาวสรรค์
สาพิภักดิ์รักองค์พระทรงธรรม์	ไม่เดียดฉันท์โฉมยงอย่าสงกา
แม่ทรงครรภ์รัญจวนประชวรไฉน	พี่จะได้ฟูมฟักเฝ้ารักษา
ด้วยลูกเจ้าเล่าก็น้องของธิดา	ไม่ฉันทาทิ้งขว้างให้ห่างไกล
ไม่โกรธขึ้งหึงหวงล่อลวงน้อง	อย่าเศร้าหมองหมางจิตคิดไฉน
จะร่วมรู้คู่ชีวิตร่วมจิตใจ	เชิญแม่ไปบูรีกับพี่ยา ฯ
๏ นางละเวงเกรงตอบให้ชอบโสต	ซึ่งทรงโปรดน้องรักคุณหนักหนา
แม้มิกีดรีตฝรั่งในลังกา	จะอุส่าห์ตามปองสนองคุณ
ด้วยบรรดาฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายมีบุตรได้อุดหนุน
เฝ้ากล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษาด้วยการุญ	ครั้นสิ้นบุญแม่พ่อมรณา
ฝ่ายลูกเต้าเอาศพไปกลบฝัง	คอยระวังเวียนพิทักษ์อยู่รักษา
ถ้าทิ้งไว้ไปบุรีกับพี่ยา	จะนินทาทั่วจังหวัดปัถพี
ว่าทิ้งญาติศาสนาพวกฝรั่ง	จะรุมชังรบพุ่งเอากรุงศรี
นิคมคามพราหมณ์มหุ่มกระฎุมพี	ไม่มีที่พึ่งพาจะอาดูร
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดน้องจะครองเลี้ยง	พระคุณเพียงฟ้าดินไม่สิ้นสูญ
เห็นมั่นคงทรงพระอนุกูล	จะเพิ่มพูนผาสุกทุกเวลา
ขอยั้งอยู่บูรีสักปีหนึ่ง	เป็นที่พึ่งพวกญาติศาสนา
รำลึกถึงจึงจะได้เวียนไปมา	ขอพึ่งพาพี่นางจนวางวาย ฯ
๏ ทั้งสองข้างต่างคิดสนิทสนอง	เหมือนพี่น้องน้ำเนื้อในเชื้อสาย
ทั้งองค์พระอภัยพระทัยสบาย	พลอยอภิปรายปรองดองทั้งสองนาง
แต่โฉมยงองค์ละเวงกริ่งเกรงตรึก	จะอยู่ดึกนึกก็คิดเหมือนกีดขวาง
ชลีลาสามีทั้งพี่นาง	ค่อยเยื้องย่างเข้าในห้องทองประทม
แต่องค์พระมเหสีอยู่ที่เฝ้า	คิดอายเหล่าห้ามแหนแสนสนม
จะว่าเราเฝ้าจนดึกนึกนิยม	น้อมบังคมคืนไปห้องไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมสวาท	เชิงฉลาดในเล่ห์เสนหา
รู้ทำนองสองนางต่างอัชฌา	แกล้งหลีกลาไปเสียห้องจะลองเรา
ดูท่าทางนางละเวงเห็นเกรงมาก	หมายจะฝากพวกพ้องพี่น้องเขา
นางมาลีนี่ก็ใจดีไม่เบา	จะเล่นเราท่าไรก็ไม่รู้
อันถ่านเก่าเถ้าคงจะต่อติด	แต่ให้คิดเขินขวยด้วยอดสู
แล้วหวนฮึกนึกว่าเราก็เจ้าชู้	ถึงจะขู่ก็คงปลอบให้ชอบใจ
แต่นั่งยิ้มกริ่มตรึกจนดึกดื่น	จนเที่ยงคืนกาลศัพท์คนหลับใหล
คลุมประทมห่มองค์แล้วตรงไป	เข้าห้องในทัศนาสุมาลี
เห็นนางยังนั่งสอนสาวน้อยน้อย	ให้ตะบอยเจียนหมากดิบจีบพระศรี
เข้าแอบหลังนั่งเฉยเหมือนเคยดี	นางสาวน้อยถอยหนีไปที่นอน
นางเห็นองค์ทรงธรรม์แล้วกลั้นยิ้ม	ลดลงริมแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
ตั้งเครื่องอานพานพระศรีชลีกร	เขนยอ่อนแอบอิงให้พิงองค์
ทำผินผันหันคว้าหาพระแส้	เที่ยวดูแลเป่าปัดสลัดผง
ช่วยพัดวีมิได้ถือทำซื่อตรง	คอยฟังองค์ภัสดาจะพาที
พระอภัยใจพรั่นหวั่นหวิวหวิว	ทำนับนิ้วพลางว่ากับมารศรี
พี่พลัดพรากจากน้องมาสองปี	บัดเดี๋ยวนี้ได้คิดที่ผิดพลั้ง
อันความเก่าเรายกเสียเถิดหนอ	คิดแต่ต่อไปข้างหน้าดีกว่าหลัง
จวนจะกลับหลับนอนผ่อนกำลัง	อย่านิ่งนั่งทนหนาวจะหาวนอน
พี่จะมาหารืออย่าถือผิด	เชิญสถิตแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
เมื่อเคราะห์ร้ายพรายพลัดกำจัดจร	ไม่ม้วยมรณ์ก็ได้มาเห็นหน้ากัน ฯ
๏ นางยิ้มเยื้อนเหมือนจะเย้ยเฉลยฉลอง	อันใจน้องไม่รังเกียจคิดเดียดฉันท์
แต่อายเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	จึงป้องกันผ่อนปรนให้พ้นภัย
เขาจะว่ามาถึงก็หึงผัว	เฝ้าคุมตัวมิได้ห่างไปข้างไหน
ทำรังแกแม่ละเวงไม่เกรงใจ	เชิญพระไปห้องนางเหมือนอย่างเคย
จะมาพลอยน้อยจิตว่าปิดป้อง	อย่าขัดข้องบิดเบือนทำเชือนเฉย
ได้คลาดแคล้วแล้วก็พระสละเลย	ใช่ไม่เคยนอนเดียวต้องเปลี่ยวทรวง
ซึ่งอุส่าห์มาตามด้วยความยาก	หมายจะฝากชีวาเป็นข้าหลวง
อันห้ามแหนแสนสุรางค์นางทั้งปวง	ไม่หึงหวงห้ามปรามตามพระทัย ฯ
๏ พระฟังเปรียบเฉียบแหลมยิ้มแย้มหยอก	จะออกนอกราชการคิดอ่านไฉน
ที่โทษผิดติดพันมาฉันใด	พี่จะให้ดอกเบี้ยไม่เสียดาย
หรือจะมาลาบวชให้ชวดอีก	จึงเลี่ยงหลีกลดเลื่อนซ่อนเงื่อนสาย
แต่ฝ่ายพี่นี้เห็นเมียยังเสียดาย	จะเป็นม่ายอยู่เปล่าเปล่าจึงเฝ้าง้อ
เจ้าปล่อยปละละเลยทำเฉยได้	ไม่อะไรกันกับพี่แล้วสิหนอ
แต่หากว่าถ้าปลอบเห็นชอบพอ	จะปลูกหอขึ้นให้งามเพราะความรัก
จะอ่อนน้อมยอมดีกับพี่อีก	หรือจะหลีกไปไฉนให้ประจักษ์
ถึงเริศร้างนางวัณฬาไม่ช้านัก	ด้วยเคียงพักตร์พบเห็นทุกเย็นเช้า
แต่จากน้องสองปีเข้านี่แล้ว	ต้องคลาดแคล้วมิได้เห็นเหมือนเช่นเขา
ครั้นมาหาว่าให้นอนก็ค่อนเอา	จะให้เปล่าไปแล้วหรือทำดื้อดึง ฯ
๏ นางว่าเบื่อเหลืออดสูกระทู้หลวง	ครั้นห้ามหวงแล้วว่าตามมาหึง
ครั้นไม่ห้ามความเห็นเป็นมึนตึง	ว่าดื้อดึงจึงให้อายในใจคอ
เพราะปีเถาะเคราะห์กรรมเกิดน้ำมาก	ขึ้นท่วมปากท่วมลิ้นเสียสิ้นหนอ
ตามแต่ว่าสารพัดจะตัดพ้อ	จะปลูกหอให้หม่อมฉันไม่ทันรู้
จะอุส่าห์ทาขมิ้นใส่กลิ่นด้วย	ไว้ผมมวยปักพุ่มใส่ตุ้มหู
ด้วยเข้าหอพอให้เห็นน่าเอ็นดู	จะได้อยู่ห้องน้องสักสองปี
จึงจะไม่ได้เปล่าทุกเช้าค่ำ	ไม่ต้องจำใจรักสมศักดิ์ศรี
เหมือนเช่นน้องของเก่าลูกเต้ามี	มันสิ้นดีไปเสียหมดไม่งดงาม
แต่อยู่ใกล้ในห้องก็ต้องกริ้ว	ว่าบิดพลิ้วห่างเหินไม่เขินขาม
คงขัดเคืองเรื่องที่พากันมาตาม	จะปราบปรามให้เหมือนไก่อยู่ในมือ
หรือพระมีที่รักไม่พักเรียก	เคยสำเหนียกนึกได้ทันใจหรือ
น้องจนใจไม่สันทัดได้หัดปรือ	ต้องดึงดื้อด้วยวิบากกระดากกระเด็น ฯ
๏ น้อยหรือเจ้าเฝ้าแต่แกะแคะแผลเจ็บ	ทั้งเขี้ยวเล็บซ่อนไว้มิให้เห็น
เจ้าแหละหรือซื่อราวกับลาวเป็น	เคยรู้เช่นชาวผลึกที่ลึกซึ้ง
ถึงเฒ่าแก่แม่ลูกอ่อนยังงอนช้อย	สาวน้อยน้อยก็ไม่เปรียบประเทียบถึง
สังเกตดูรู้ดอกเจ้ายังเพราพรึง	ไม่รู้หึงหวงห้ามช่างตามใจ
จริงจริงนะจะขอถามทรามสงวน	จะกระบวนให้ตะบึงไปถึงไหน
ฝีปากพี่นี้ยอมแพ้มาแต่ไร	เคยลวงได้หลายหนแต่ต้นมือ
บวชเมื่อสาวคราวหนึ่งครั้นถึงแก่	จะปรวนแปรเลี่ยงหลีกไปอีกหรือ
ใช่คนอื่นตื้นลึกเคยฝึกปรือ	มิควรถือโทษทัณฑ์รำพันพ้อ
ยิ่งเชื้อเชิญก็เหมือนกับจะจับผิด	สำแดงฤทธิ์ราวกับงูจะสู้หมอ
นี่แน่นางอย่างไรในใจคอ	ให้เจ้าของต้องง้อต่อความคิด
ก็ตามทีพี่จะของ้ออีกเล่า	ขอเชิญเจ้าสาวน้อยมากลอยจิต
ความรักนางดังจะดิ้นสิ้นชีวิต	อย่าตะบิดตะบอยอยู่หน่อยเลย ฯ
๏ นางยิ้มเยือนเอื้อนอายธิบายแก้	เหมือนสาวแส้สมจะเรียงเคียงเขนย
นี่ก็รู้อยู่ว่าเบื่อด้วยเหลือเคย	จึงเฉยเมยมิได้เหมือนเพื่อนทั้งปวง
เป็นเจ้าของน้องก็รู้อยู่แล้วละ	เมื่อพบปะพระองค์คงเสียขวง
ไปพบอื่นชื่นชุ่มเหมือนพุ่มพวง	ไม่หลอกลวงดอกเจ้าข้าว่าให้ควร
มาประเดี๋ยวเฉียวฉุนให้ขุ่นขิ่น	เหมือนเงี่ยนฝิ่นใฝ่ฝันหุนหันหวน
ว่าชักช้าทารกรรมทำกระบวน	พระจะด่วนไปข้างไหนหรือใครคอย ฯ
๏ พระแกล้งว่าข้านี้แพ้แก้ไม่หลุด	เจ้ามันสุดแสนงอนเหมือนช้อนหอย
กลับถามไต่ใครเล่าเฝ้าตะบอย	ให้ข้าคอยข้างเดียวต้องเที่ยวเชือน
จะหาไหนได้เหมือนเจ้าถึงเฒ่าแก่	นางสาวแส้เหล่านี้ไม่มีเหมือน
เมื่อกระนั้นนั่นสิน้องไม่ต้องเตือน	เดี๋ยวนี้เบือนบิดตะกูดช่างพูดเพราะ
เกือบจะเป็นเช่นเขาร่ำร้องจ้ำจี้	แม่ม่ายขี่คอนเรือมะเขือเปราะ
อยากจะใคร่ได้ลูกมาปลูกเพาะ	กลับกะเทาะหน้าแว่นเพราะแสนงอน
พี่ก็รู้อยู่ว่ายากกระดากกระเดื่อง	ด้วยเต็มเคืองสุขุมเหมือนสุมขอน
ถึงรักใคร่ใจจริงจะวิงวอน	ก็เคืองค้อนร่ำไรพูดไค้แคะ
ถือว่าเราเจ้าของไม่ต้องห้าม	ถึงถ้อยความสู้กันกระนั้นแหละ
พลางอิงแอบแนบหลังนั่งกระแซะ	ปะเหลาะปะแหละลูบต้องทำนองใน
ประคองนางวางแท่นแสนสวาท	สัมผัสพาดเพิ่มจิตพิสมัย
อัศจรรย์ลั่นเลื่อนสะเทื้อนไป	ที่ถ่านไฟเก่าดับก็กลับโพลง
เหมือนเมื่อปีมีวันจันทร์อังฆาต	โลกธาตุเลื่อนลั่นควันโขมง
เขาเนมินท์อิสินธรเคลื่อนคลอนโคลง	ทะเลโล่งลมคลื่นเสียงครื้นครึก
พวกสำเภาเหล่าที่รอค้างมรสุม	ออกแล่นกลุ้มกลางคืนจนดื่นดึก
สู้กรำฝนทนหนาวออกอ่าวลึก	ต่างสมนึกเลยหลับระงับไป ฯ
๏ แต่ตึกที่ศรีสุวรรณนั้นยังตื่น	คิดจะคืนกองทัพกลับไม่หลับใหล
แว่วยามสองฆ้องเร้าเข้าห้องใน	พระปราศรัยอัคเรศเกษรา
เสียแรงพี่นี้ชำนาญในการยุทธ	มาโทรมซุดเสียด้วยเล่ห์เสนหา
ให้ฟั่นเฟือนเหมือนไม่มีนัยนา	นึกก็น่าอดสูพึ่งรู้ฤทธิ์
จนถึงน้องสองกษัตริย์ต้องจัดทัพ	มาตามรับครั้งนี้โทษพี่ผิด
โฉมเฉลาเจ้าก็เหมือนเพื่อนชีวิต	อย่าควรคิดขุ่นข้องจะหมองนวล
แม้ขัดเคืองเรื่องไรอย่าได้นิ่ง	แม่แจ้งจริงเจ้าจงห้ามเถิดทรามสงวน
ด้วยครั้งนี้พี่ก็ผิดคิดก็ควร	เจ้าจงข่วนเสียให้สมที่ตรมตรอม
จะหาไหนได้เหมือนเจ้าเพื่อนยาก	สู้ลำบากตามผัวจนตัวผอม
จะกลับไปไตรจักรให้พรักพร้อม	งามละม่อมแม่อย่าหมางระคางความ
ได้พบกันวันนี้ยินดีสุด	ไฉนนุชห่างเหินเหมือนเขินขาม
เมื่อตะกี้ตีฆ้องย่ำสองยาม	เชิญโฉมงามขึ้นบนเตียงเคียงพี่ยา ฯ
๏ นางฟังตรัสมธุรสพจนารถ	แสนสวาทหวั่นจิตกนิษฐา
สู้กลืนกลั้นน้ำเนตรเวทนา	ขอสมาหมอบเมียงค่อยเคียงคลาน
ขึ้นแท่นรัตน์หัตถ์ประนมบังคมบาท	ภูวนาถแอบองค์น่าสงสาร
สะอื้นร่ำกำสรดแล้วพจมาน	โปรดประทานโทษาฝ่าธุลี
น้องก็รู้อยู่ว่าข้ามมาทำศึก	ใช่จะนึกเสนหารำภาสะหรี
แต่ฤทธิ์เดชเวทมนตร์ดลเขาดี	จึงเสียทีถูกเสน่ห์หลงเล่ห์กล
ได้ทราบความตามมาว่าจะช่วย	เจียนจะม้วยเสียวันละพันหน
นี่หากมีพี่พราหมณ์ทั้งสามคน	จึงได้พ้นภัยตลอดไม่วอดวาย
เดชะบุญทูลกระหม่อมอยู่พร้อมพรั่ง	คิดความหลังแล้วก็ให้จิตใจหาย
ไม่หึงหวงจ้วงจาบให้หยาบคาย	ขอถวายความสัตย์ปฏิญาณ
ซึ่งร้องไห้ใช่จะเคืองที่เรื่องร้าง	ด้วยเหินห่างพระองค์ก็สงสาร
เคยผุดผ่องหมองคล้ำคิดรำคาญ	จะอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
ทั้งมดหมอเล่าก็มีพรุ่งนี้เช้า	จะให้เขาทำครบประคบผงม
พระรับขวัญกัลยาอย่าปรารมภ์	ให้เจ้ากรมหมอมาพยาบาล
ตั้งแต่พี่มิได้พบประสบเจ้า	ดูโศกเศร้าซูบลงน่าสงสาร
เพราะเริศร้างห่างชมมานมนาน	อย่าอยู่งานเลยขยับมาหลับนอน
พี่ก็ซูบรูปเจ้าก็เศร้าผอม	แต่ยังหอมอยู่ไม่หายเลยสายสมร
พลางอิงแอบแนบน้องประคองกร	ถนอมช้อนเชยพุ่มปทุมทอง
กอดประทับกับกายสายสวาท	นุชนาฏถนอมจิตสนิทสนอง
เสน่ห์แนบแอบเอียงเคียงประคอง	ตามทำนองสองสนิทไม่บิดพลิ้ว
อัศจรรย์หวั่นไหวไม่เร่งรัด	เป็นลมพัดเรื่อยเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว
ช่อใบไม้ไหวกระดิกริกริกริ้ว	ระหวยหิวหอบระเหยเลยหลับไป ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	อนาถนอนนิ่งตรับไม่หลับใหล
ฟังปรึกษาว่าจะกลับกองทัพไป	สองกรุงไกรเริ่มงานการวิวาห์
เห็นทีพระจะไปขอต่อบิตุเรศ	ให้สมสองครองนิเวศน์กับเชษฐา
แค้นพระพี่ที่ไม่รักพระพักตรา	น้อยหรือมามีเมียจนเสียตัว
จนลูกเต้าเล่าก็มีกับอีฝรั่ง	มันก็หวังว่าเราวิ่งมาชิงผัว
ยิ่งนึกนึกตรึกตรองยิ่งหมองมัว	จะหลีกตัวออกได้ฉันใดดี
แม้มิพ้นจนใจจะให้อยู่	คงจะสู้ซอกซอนสัญจรหนี
พรุ่งนี้เช้าเราจะลาไปธานี	อยู่ที่นี่อีทมิฬจะนินทา
แต่นิ่งนึกตรึกไตรมิใคร่หลับ	ให้กระสับกระส่ายจิตกนิษฐา
ทั้งโฉมยงองค์อรุณขุ่นวิญญาณ์	ด้วยตรึกตราโกรธพระพี่ว่ามีเมีย
จะเสกสองครองคู่ดูเป็นน้อย	ต้องต่ำต้อยเต็มอายสู้ตายเสีย
คะนึงนอนร้อนฤทัยดังไฟเลีย	น้ำตาเรี่ยรดแขนแน่นอุรา
แว่วสำเนียงเสียงเสาวคนธ์สะอื้น	รู้ว่าตื่นค่อยค่อยถามตามประสา
แม่เป็นไรให้สะท้อนถอนวิญญาณ์	หรือโรคาขัดขวางเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์คิดอ้นอั้น	ข้อสำคัญสุดจะแจ้งแถลงไข
พลางประเทียบเปรียบปราบเป็นภายใน	น้องตรอมใจตรองตรึกให้นึกกลัว
เกิดเป็นหญิงสิ่งสำหรับอัปยศ	ต้องถอยยศศักดิ์ศรีเพราะมีผัว
พิเคราะห์ดูบุรุษก็สุดมัว	น้องนี้กลัวจะเป็นน้อยถึงย่อยยับ
จะตั้งสัตย์ตัดขาดเสียชาตินี้	ไม่ขอมีคู่ครองร่วมห้องหับ
ขอพี่นางต่างพยานที่การลับ	แม้กลายกลับก็มิใช่ใจสตรี ฯ
๏ อรุณน้อยพลอยว่าถ้าเช่นนั้น	ก็เช่นกันกับวิตกในอกพี่
จะถือคำทำสัตย์สวัสดี	ไม่ขอมีคู่ครองเหมือนน้องนึก
ต่างคาดคั้นสัญญาประสารุ่น	ให้เฉียวฉุนขุ่นข้องไม่ตรองตรึก
ต่างหยิบมีดขีดหัตถาเหมือนจารึก	ลืมรำลึกจะได้เห็นเหมือนเช่นตรา
ต่างตรึกไตรไม่หลับกระสับกระส่าย	ทั้งเสียดายทั้งรักก็หนักหนา
พอรุ่งเช้าเสาวคนธ์สุมณฑา	ค่อยลอบมาแจ้งความยายพราหมณี
จะลาออกนอกวังสั่งกำชับ	ฉันจะกลับข้ามคุ้งไปกรุงศรี
ทั้งสาวสรรค์บรรดาฝูงนารี	ใครอยู่ที่ไหนให้ไปเรียกมา ฯ
๏ ยายพราหมณ์ฟังนั่งคิดผิดสังเกต	ก็เห็นเหตุโกรธขึ้งด้วยหึงสา
จึงทูลความห้ามให้ไว้อัชฌา	ด้วยได้มารบพุ่งถึงกรุงไกร
เข้าเหยียบวังลังกาได้ปรากฏ	เกียรติยศยืนยงอสงไขย
เข้าเตรียมกันวัณฬาจะพาไป	ชมดอกไม้แก้วเตร็จกับเพชรนิล
แม่จะได้ไปด้วยจะช่วยแนะ	อย่าเก็บแกะเพชรออกอยู่นอกหิน
อันเพชรดีมีอยู่คู่แผ่นดิน	เป็นมวกหินหุ้มพอกดังดอกบัว
อยู่กลางโขดโคตรเตร็จเป็นเพชรเอก	สีเหมือนเมฆหมอกหมดสดสลัว
แม้นเขาให้ได้มาแล้วอย่ากลัว	จะฦๅทั่วไทท้าวทุกด้าวแดน
เอาไปใส่ในภูเขาเมืองเรานั้น	จะเกิดพลันเพชรสำหรับประดับแหวน
เป็นเพชรงอกออกเหมือนดังว่ารังแตน	สำหรับแผ่นดินเมืองได้เลื่องฦๅ
จงหยุดยั้งฟังยายอย่าอายเหนียม	ตามธรรมเนียมนิ่งเฉยไม่เคยถือ
อย่าด่วนทำน้ำพระทัยดังไฟฮือ	ให้เลื่องฦๅซื่อตรงตามวงศ์วาน
นางคำนับรับคำยายพราหมณ์เฒ่า	ลาไปเข้าที่ทรงสรงสนาน
บรรดาเหล่าเยาวลักษณ์พนักงาน	เตรียมเครื่องอานไว้แต่เช้าคอยเจ้านาย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬามารศรี	สุลาลีนางผกาเวลาสาย
ให้ระคางร้างคู่ไม่สู้สบาย	แต่ซังตายฝืนหน้าทุกนารี
มาเฝ้าองค์พระอภัยเชิญไปสวน	ต่างชื่นชวนปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ท้าวทศวงศ์นงนุชพระบุตรี	มาพร้อมที่พระอภัยทั้งใหญ่น้อย
นางวัณฬาพาสิบห้ากษัตริย์เสด็จ	ไปเนินเพชรกับนางในพวกใช้สอย
เที่ยวชมสวนล้วนบุปผาระย้าย้อย	ทั้งสนสร้อยสายหยุดพุดพะยอม
อีกสุกกรมนมแมวแก้วกุหลาบ	เหล่าอังกาบโกฐกระถินส่งกลิ่นหอม
นางสาวสาวเหล่าผู้หญิงเหนี่ยวกิ่งน้อม	บ้างพลอยปลอมเก็บปลิดที่ติดพวง
ถึงสระศรีสี่เหลี่ยมต่างเยี่ยมหยุด	ชมปลาผุดเห็นตัวทั้งบัวหลวง
บ้างแตกขาวง่าวงอกเป็นดอกดวง	เกสรร่วงโรยรายขจายจร
ปลาเงินทองล่องลอยขึ้นคอยคาบ	กลีบอังกาบโกมินทร์กินเกสร
ดอกบัวเผื่อนเหมือนจีบเป็นกลีบซ้อน	บานสลอนแลขาวดังดาวราย
ที่ร่มรอบขอบสระรุกขชาติ	แปลกประหลาดหลากหลากดูมากหลาย
มีที่แท่นแผ่นผาศิลาลาย	เก้าอี้รายสำหรับชมทุกร่มไม้
บ้างก็หยุดบ้างก็เดินเพลินประพาส	รุกขชาติช่อดอกออกไสว
มะเดื่อดูกลูกเหลืองมะเฟืองมะไฟ	นางสาวใช้ชิงกันเก็บเสียเล็บเยิน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเดินไปหน้า	สองธิดาเคียงข้างไม่ห่างเหิน
มเหสีลีลาศนาดดำเนิน	กำนัลเชิญเครื่องตามล้วนงามคม
ท้าวทศวงศ์องค์อรุณอัคเรศ	ทั้งแก้วเกษราสุรางค์นางสนม
เที่ยวเก็บลูกรุกขชาติประพาสชม	ระรื่นร่มรวยรินกลิ่นผกา
เก็บยี่สุ่นให้อรุณรัศมี	กับบุตรีต่างคำนับรับบุปผา
แล้วเก็บให้นางห้ามที่ตามมา	นางพระยายังไม่ได้ขัดใจจริง
ว่าเก็บให้แต่เหล่านางสาวแส้	สวนคนแก่เหมือนหนึ่งไม่ใช่ผู้หญิง
เข้าหยิกทึ้งหึงหวงพลางช่วงชิง	เอามาทิ้งให้ข้าหลวงที่ช่วงใช้
ท้าวทศวงศ์ทรงพระสรวลสำรวลร่า	นี่ยายบ้าวิ่งแร่มาแต่ไหน
แล้วนำนางย่างเยื้องชำเลืองไป	ชมดอกไม้ต่างต่างริมทางเดิน
แต่นงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	กับพวกหญิงสาวตามไม่ขามเขิน
ทั้งองค์พระอนุชาพาดำเนิน	ซังตายเพลินหลีกเลี่ยงค่อยเมียงบัง
ศรีสุวรรณนั้นนำสินสมุทร	กับทั้งสุดสาครจรตามหลัง
เก็บดอกไม้ให้สาวสาวนางชาววัง	ประทานทั้งกนิษฐาสุดาดวง
สุดสาครร้อนจิตค่อยพิศพักตร์	เห็นน้องรักเดินหน้าพวกข้าหลวง
พระลดเลี้ยวเที่ยวหาบุปผาพวง	ได้ดอกดวงแล้วปลิดให้ติดใบ
ให้นงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	นางยอกรรับบุปผาอัชฌาสัย
น่าหัวร่อหน่อกษัตริย์หัสไชย	คิดอาลัยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
เก็บดอกไม้ได้ดีจำปีขาว	ซ่อนพี่สาวเสียมิให้ได้บุปผา
ตามกระบวนพระอภัยรีบไคลคลา	ให้จำปาพระน้องทั้งสององค์
นางดีใจว่าพี่อยู่นี่เถิด	อย่าเตลิดไปเสียนะฉันจะหลง
แล้วนงนุชยุดมือด้วยซื่อตรง	อยู่เคียงองค์เชษฐาทั้งขวาซ้าย
พระหัสไชยไม่กล้าพูดจาเกี้ยว	แต่พาเที่ยวเดินชมนิยมหมาย
นางเด็ดดอกมาลีให้พี่ชาย	ไม่รู้อายหยอกเอินคอยเดินตาม ฯ
๏ นางวัณฬาพาเดินขึ้นเนินเพชร	ดูพรายเตร็จรัศมีสีอร่าม
ตะวันส่องต้องแก้วดูแวววาม	เรืองอร่ามทั้งเนินน่าเพลินใจ
นางวัณฬาว่าองค์พงศ์กษัตริย์	จะเก็บจัดเอาไปเล่นเป็นไฉน
ไม่ห้ามปรามตามประสงค์จำนงใน	แต่ต้องใส่ฉลองบาทจึงยาตรา
ไม่ใส่เกือกเลือกเพชรแล้วเตร็จยอก	จะช้ำชอกเช่นกับมีดขีดมังสา
แล้วจะได้ไปสรงพระคงคา	ที่เนินหน้าเขาใหญ่ไขวาริน ฯ
๏ ฝ่ายเหล่าองค์พงศ์กษัตริย์ไม่ขัดข้อง	ทรงฉลองพระบาทเดินขึ้นเนินหิน
ชำเลืองเลียบเหยียบเตร็จชมเพชรนิล	กระจ่างจินดาดวงดูร่วงรุ้ง
เรืองจำรัสรัศมีสีต่างต่าง	บ้างเขียวด่างสีกุหร่าดังตากุ้ง
บ้างเหลือบลายพรายแพรวแววนกยูง	อร่ามรุ่งเรืองงามอยู่วามแวม
บ้างเขียวขาวพราวพร้อยทั้งน้อยใหญ่	เหมือนเจียระไนเรียบเรียมเป็นเหลี่ยมแหลม
สีเมฆหมอกดอกตะแบกขึ้นแซกแซม	บ้างเกิดแกมเตร็จแก้วดูแพรวพราว
ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี	เลือกเพชรดีไปประทานให้หลานสาว
สอนให้รู้ดูเพชรถึงเจ็ดคราว	แม้นแตกร้าวอย่าเอาไปจัญไรร้าย
เออนั่นแม่แม่เอ๋ยเหมือนมรกต	ดูน้ำสดสังวาลประสานสาย
นั่นทับทิมริมเตร็จเม็ดเพริศพราย	ราคาขายสามสิบหยิบเอาไว้
ริมก้อนหินนิลสีบริสุทธิ์	นั่นก็บุษราคัมดูน้ำใส
แต่ก้อนเหลี่ยมเรียมเรี่ยดังเจียระไน	คือเพชรไพฑูรย์ขาวดูวาววับ
ที่แดงก่ำปัทมราชดังชาดเสน	แก้วโกเมนโมรามุกดาสลับ
โน่นหมู่เม็ดเพชรหลีกปีกแมงทับ	ดูซ้อนซับใหญ่น้อยล้วนพลอยเพชร
แก้วการีสีอินทนิลคล้ำ	นั่นเพชรน้ำตะกั่วตัดดูตรัจเตร็จ
เหมือนหิ่งห้อยพรอยพรายกระจายเม็ด	เกิดกับเตร็จก้อนหินซอกศิลา
นางสอนหลานวานเก็บให้มากมาก	เอาไปฝากเผ่าพงศ์พระวงศา
ทั้งจัดแจงแต่งตัวให้ตุ๊กตา	พระนัดดาอายเอียงหลีกเลี่ยงเดิน ฯ
๏ แต่นงเยาว์เสาวคนธ์ใส่กลเฉย	ไม่เก็บเลยเลียบทางทำห่างเหิน
นางละเวงเกรงใจปราศรัยเชิญ	ไยแม่เมินไม่ดูเตร็จเก็บเพชรนิล
นางนบนอบตอบว่าถ้าแม้โปรด	จะขอโคตรไข่เพชรก้อนเตร็จหิน
นางวัณฬาว่าสิ่งไรในแผ่นดิน	ฉันให้สิ้นสารพัดไม่ขัดใจ
นางเสาวคนธ์ค้นเพชรพบเตร็จงอก	ดูดังดอกบุษบงไม่สงสัย
ค่อยสั่นคลอนถอนหลุดหลากสุดใจ	แผ่นดินไหวเลื่อนลั่นเสียงครั่นครื้น
ทวีปวังลังกาสุธาหย่อน	เหมือนจะคลอนโคลงคว่ำน้ำเป็นคลื่น
ทุกแถวทางหว่างถนนผู้คนยืน	ถลาลื่นล้มลุกสนุกจริง
ชาวบ้านช่องท้องตลาดวิ่งกลาดเกลื่อน	บ้างโดนเพื่อนวุ่นวายทั้งชายหญิง
ดูปั่นป่วนหวนเหียนอยู่เวียนวิง	ทั้งสัตว์สิงวิ่งตื่นอยู่ครื้นเครง
สาวสนมล้มปะทะบ้างผละผลัก	กระชากชักผ้าห่มว่าข่มเหง
เห็นครึกโครมโฉมยงองค์ละเวง	ให้กริ่งเกรงกราบกษัตริย์ภัสดา
เหตุไฉนไหวหวั่นเป็นฉันนี้	ไม่เคยมีมาแต่หลังให้กังขา
พระอภัยไม่สู้รู้ตำรา	จึงตรัสว่าวันนี้ฤกษ์ดีนัก
มาชมเตร็จเพชรนิลแผ่นดินไหว	เพราะจะได้ปรากฏเป็นยศศักดิ์
ไม่วุ่นวายร้ายรองดอกน้องรัก	ทั้งไตรจักรจะเป็นสุขสนุกสบาย
นางคำนับรับพรถาวรสวัสดิ์	เชิญกษัตริย์สิ้นทั้งนั้นให้ผันผาย
ขึ้นสรงชลบนบัลลังก์ที่นั่งราย	เขาไขสายกลไกข้างใต้ดิน
น้ำทะลุพุพุ่งขึ้นฟุ้งฟ้า	ดูดังห่าฝนกระจายเป็นสายสินธุ์
ลงโซมองค์สรงชลสิ้นมลทิน	ระรื่นกลิ่นกลั่นฟุ้งจรุงใจ
เหมือนอาบฝนบนอากาศซึ่งสาดซัด	โสมนัสนั่งเล่นน้ำเย็นใส
ทั้งห้ามแหนแสนสนมกรมใน	สำราญใจพอเวลาตีห้าโมง
นางวัณฬาพาองค์พระทรงศักดิ์	มาหยุดพักพุ่มพฤกษ์เป็นตึกโถง
นั่งเก้าอี้ที่ห้องท้องพระโรง	ข้างนอกโล่งเลี่ยนรื่นพื้นสุธา
ต้นไม้ร่มลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยพัด	โต๊ะเขาจัดแต่งไว้ทั้งซ้ายขวา
พอพร้อมกันลั่นระฆังสั่งสัญญา	โต๊ะก็มาเกลื่อนกล่นด้วยกลไก
ลูกล้อกลิ้งวิ่งเวียนเหมือนเกวียนขับ	พร้อมสำรับหวานคาวขวดเหล้าใส่
เสียงกริ่งกร่างต่างเขม้นไม่เห็นใคร	แต่โต๊ะใหญ่ไปถึงทั่วทุกตัวคน
นางเชิญองค์พงศาบรรดากษัตริย์	เสวยมัจฉะมังสาผลาผล
นางหม่อมห้ามนั่งเรียงเคียงโต๊ะกล	ข้าหลวงคนใช้นั้นเป็นหลั่นไป
บ้างลองลิ้มชิมเหล้าจนเมาหมด	เปรียบประชดเถียงกันเสียงหวั่นไหว
ส่วนเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์นั้นหัสไชย	สนุกใจชิมเหล้าอยากเมาลอง
ฤทธิ์สุรากล้าหาญให้ร่านรัก	ชวนนงลักษณ์ร่วมบัลลังก์อยู่ทั้งสอง
ส่งสุราว่าอร่อยแม่น้อยน้อง	เสวยลองเล่นสักนิดจะติดใจ
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดารับมาเสวย	ยังไม่เคยเมาเหลือจนเหื่อไหล
ต่างองค์โทษโกรธกษัตริย์หัสไชย	ว่าลวงให้กินเหล้าจนเมามาย
เข้าหยิกตีมิหนำยังซ้ำข่วน	ใครใช้ชวนฉันทำไมแก้ให้หาย
หน่อกษัตริย์ปัดป้องประคองกาย	ได้กลิ่นอายแอบอิงเหมือนผิงไฟ
พงศ์กษัตริย์ขัตติยาบรรดาเสวย	แกล้งเมินเฉยตามประสาอัชฌาสัย
ด้วยยังเยาว์เมามายสบายใจ	พระหัสไชยชิงปล้ำถอดธำมรงค์
เพชรรังแตนแหวนมณฑปนพรัตน์	มาใส่หัตถ์ชื่นชมสมประสงค์
แกล้งเลียนล้อขอน้องทั้งสององค์	นางโฉมยงยกให้มิได้แคลง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผการำภาสะหรี	ไขดนตรีที่ตั้งกำบังแฝง
เหมือนคนตีปี่พาทย์ไม่พลาดแพลง	เสียงกระแสงซ้อนเพลงวังเวงใจ
กระจับปี่สีซอเสียงกรอกรีด	บัณเฑาะว์ดีดดนตรีปี่ไฉน
นางสำหรับขับร้องทำนองใน	บ้างขับไม้มโหรีให้ปรีดิ์เปรม
เป็นภาษาฝรั่งว่าครั้งนี้	จะเป็นที่เสน่ห์สนุกสุขเกษม
จะชื่นแช่มแย้มยิ้มให้ปริ่มเปรม	เที่ยวชมเหมหงส์อื่นไม่ชื่นเลย
บรรดานั่งฟังขับให้วับวาบ	ด้วยเสียวซาบโสตเสนาะเฉลาะเฉลย
บ้างชมผลกลไกด้วยไม่เคย	กระไรเลยลั่นเองเป็นเพลงการ
ครั้นอิ่มหนำสำเร็จสิ้นเสร็จสรรพ	โต๊ะก็กลับกลิ้งไปเข้าในม่าน
ข้าหลวงเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	แสนสำราญกับฝรั่งชาวลังกา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	เห็นพร้อมพรักเผ่าพงศ์พระวงศา
จึงทูลความทรามชมก้มวันทา	ลูกขอลาเลิกทัพกลับธานี
พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์	อย่าเคืองขัดขุ่นข้องให้หมองศรี
มาหยุดยั้งตั้งทัพอยู่นับปี	พระชนนีบิดาจะอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ด้วยความรักเสาวคนธ์วิมลสมร
จะห้ามปรามทรามวัยมิให้จร	จะอาวรณ์ด้วยยังกำลังเยาว์
จึงเรียกมาหน้าที่นั่งบัลลังก์รัตน์	ยื่นพระหัตถ์ลูบประโลมโฉมเฉลา
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นทุกเย็นเช้า	พ่อรักเท่าเชษฐาสุดสาคร
เป็นเพื่อนยากฝากชีวิตสนิทนัก	ยังอ่อนศักดิ์รู้ฟังคำสั่งสอน
พ่อไม่ห้ามตามแต่แม่จะจร	ไปนครด้วยคิดถึงบิดา
แม่ไปถึงจึงช่วยทูลมูลเหตุ	ว่าบิตุเรศฝากรักไว้หนักหนา
จะรั้งรอพอกำหราบปราบประชา	แล้วบิดาจะตามไปในทางเรือ ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีนารีราช	แสนสวาทเสาวคนธ์นั้นล้นเหลือ
เคยอยู่ด้วยช่วยชีวิตได้ชิดเชื้อ	เหมือนหนึ่งเนื้อพี่น้องทั้งสององค์
แล้วสวมสอดกอดจูบแล้วลูบไล้	แสนอาลัยทรามสงวนนวลหง
มิเสียทีมีฝีมือทั้งซื่อตรง	แม่นี้สงสารเจ้ายังเยาว์นัก
จะหาไหนได้เหมือนแม่เพื่อนยาก	จะจำจากใจหายเสียดายหนัก
สะอื้นไห้ไม่หยุดด้วยสุดรัก	นางซบพักตร์ลงเช็ดพระชลนัยน์
ทั้งนงเยาว์เสาวคนธ์หล่อชลเนตร	พระบิตุเรศวงศาน้ำตาไหล
เป็นทุกข์แท้แต่กษัตริย์หัสไชย	เหลืออาลัยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
นั่งอยู่ใกล้ได้สั่งนางทั้งสอง	พี่จะต้องไปประเทศกับเชษฐา
แค้นพี่นางช่างไม่ไว้อัชฌา	มาด่วนลาไปก่อนพระภูวไนย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครขัตติยาอัชฌาสัย
เห็นเสาวคนธ์มณฑาทูลลาไป	นึกตกใจเห็นจะเคืองด้วยเรื่องเรา
ไม่ปรึกษาหารือยังถือแค้น	พระคิดแสนโศกทรวงให้ง่วงเหงา
แล้วแข็งขืนกลืนกลั้นให้บรรเทา	มาก้มเกล้ากราบชิดพระบิดา
ลูกขอลาฝ่าละอองด้วยน้องรัก	ไปพร้อมพรักกับพระกนิษฐา
ด้วยจากทั้งสองกษัตริย์ขัตติยา	มานานช้าเหินห่างเพราะทางไกล ฯ
๏ พระอภัยใจอาวรณ์ถอนสะอื้น	สุดจะขืนกลืนกล้ำน้ำตาไหล
ต่างครวญคร่ำร่ำว่าด้วยอาลัย	พระหัสไชยโศกาด้วยอาวรณ์
สุมาลีมิได้วายเสียดายสุด	รักเหมือนบุตรเกิดกับกายสายสมร
สาพิภักดิ์หักหาญช่วยราญรอน	จะจำจรจากแม่ไปแลลับ
กอดกษัตริย์หัสไชยไห้สะอื้น	ไม่มีชื่นช้ำอารมณ์จนลมจับ
ท่านเถ้าแก่แซ่ซ้องประคองรับ	แก้ไขกลับฟื้นอารมณ์สมประดี
ต่างอำนวยอวยพรถาวรสวัสดิ์	ให้กำจัดเหตุภัยในวิถี
พอโพล้เพล้เวลาเข้าราตรี	กลับมาที่ปรางค์มาศปราสาททอง
นางเสาวคนธ์ตรงมาพลับพลาค่าย	แต่น้องชายแวะสั่งนางทั้งสอง
ฝ่ายเชษฐาอารมณ์ให้ตรมตรอง	คอยท่าน้องหน่อกษัตริย์หัสไชย
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาว่ากับพี่	ไปธานีน้องด้วยกันเถิดฉันไหว้
ต่างห้ามปรามตามประสาคิดอาลัย	พระหัสไชยก็มิอาจจะคลาดคลาย ฯ
๏ ฝ่ายสุลาลีวันมีครรภ์อ่อน	สุดสาครเขาจะไปก็ใจหาย
เห็นง่วงเหงาเศร้าหมองคอยน้องชาย	ทำเดินกรายเข้าไปใกล้ก็ไม่ทัก
คิดถึงที่มีคุณทั้งบุญบาป	คลานมากราบผัวลงที่ตรงตัก
สะอื้นไห้ใจหายเสียดายนัก	พระเคยรักร่วมห้องมาสองปี
จะจำจากพรากไปน่าใจหาย	เหมือนพระแกล้งแหนงหน่ายเสน่ห์หนี
โอ้พระมิ่งทูลกระหม่อมจอมโมลี	ในชาตินี้มิได้มาเห็นหน้าน้อง
ไม่มีครรภ์ฉันหมายจะวายวอด	ไม่ขอรอดอยู่เป็นคนให้หม่นหมอง
นี่เวทนาอาลัยลูกในท้อง	จึงจะต้องอยู่เป็นคนทนทรมาน
แต่ปางหลังหวังใจจะได้พึ่ง	ก็ไม่ถึงยืดยาวมาร้าวฉาน
อย่าเคืองขัดตัดประโยชน์จงโปรดปราน	ขอประทานโทษาฝ่าธุลี ฯ
๏ สุดสาครร้อนใจอาลัยรัก	แต่เกรงนักด้วยพระน้องทั้งสองศรี
สู้กลืนกลั้นชลนาแล้วพาที	อยู่จงดีเถิดข้าจะลาแล้ว
แม้คลอดลูกปลูกเลี้ยงไว้เคียงพักตร์	ให้สืบศักดิ์ว่านเครือเป็นเชื้อแถว
แม้มิตายหมายมาดไม่คลาดแคล้ว	เมื่อเคราะห์แล้วก็ให้เป็นไปเช่นนี้
แล้วถอดแหวนแทนองค์ออกส่งให้	จงใส่ไว้แหวนยันต์ได้กันผี
แม้นคลอดลูกผูกหัตถ์สวัสดี	กลับไปที่เถิดเจ้าอย่าเศร้าใจ ฯ
๏ ฝ่ายสุลาลีวันกลั้นสะอื้น	น้ำตาขืนก็กลับตกซกซกไหล
เฝ้าอวยพรวอนวิงทุกสิ่งไป	ประเดี๋ยวใจพระจะกลับไปลับองค์
ขอนั่งอยู่ดูให้เต็มนัยน์เนตร	พระปิ่นเกศกษัตริย์ชาติราชหงส์
ถึงหมื่นปีมิได้พบประสบองค์	ธำมรงค์ลูกรักต่างพักตรา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์เตรียมพลพร้อม	ให้คนด้อมดูเหตุพระเชษฐา
เห็นเขายังสั่งกันจำนรรจา	กับสุลาลีวันที่บัลลังก์
ทั้งให้แหวนแทนองค์ไว้วงหนึ่ง	ยิ่งตรึกถึงความต้นแต่หนหลัง
ด้วยรุ่นรักหักใจเห็นไม่ฟัง	จึงตรัสสั่งเสนาบรรดานาย
ให้ยกพวกพลรบจุดคบส่อง	ตามแถวท้องทางเถื่อนดังเดือนหงาย
รถที่นั่งลังกาให้ตายาย	ขึ้นนั่งท้ายรถาไม่พาที
รถพี่เลี้ยงเคียงตามอร่ามคบ	พลรบรู้แนวแถววิถี
ออกตามทุ่งกรุงลังกาในราตรี	แสงอัคคีโคมสว่างหนทางเดิน
พอเดือนขึ้นชื่นฉ่ำด้วยน้ำค้าง	เข้าป่ากว้างหว่างลำเนาภูเขาเขิน
ทั้งข้าไทใหญ่น้อยก็พลอยเพลิน	ต่างหยอกเอินกันไปพลางในกลางไพร ฯ
๏ ฝ่ายสุดสาครนั่งสั่งผู้หญิง	ข้าหลวงวิ่งมาแจ้งแถลงไข
ว่าองค์พระกนิษฐายกคลาไคล	พระตกใจเรียกพระอนุชา
ออกจากวังสั่งสี่พระพี่เลี้ยง	ให้พร้อมเพรียงไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้ดูฤกษ์เลิกทัพจากพลับพลา	พลางสั่งพระอนุชาด้วยอาวรณ์
พระน้องจงทรงรถได้ร่มฝน	พาไพร่พลเดินทางหว่างสิงขร
แล้วพระองค์ทรงพระยาม้ามังกร	อัสดรโดดร้องก้องโกลา
ขับม้าลัดตัดทุ่งกรุงสิงหล	บัดเดี๋ยวดลทางเดินขึ้นเนินผา
อุส่าห์ตามยามสองทันน้องยา	เทียบขึ้นหน้ารถนางเหมือนอย่างเคย
อายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	แกล้งสังเกตกัลยาทำหน้าเฉย
แล้วว่าแม่แร่มาไม่ช้าเลย	หรือทรามเชยขัดเคืองด้วยเรื่องไร ฯ
๏ นางฟังคำทำเป็นว่าน่าหัวร่อ	จะมีข้อขัดเคืองที่เรื่องไหน
แต่พวกพ้องน้องนี้ไม่มีใคร	เป็นห่วงใยยกมาประสาสบาย
เหมือนพระพี่มีห่วงต้องหน่วงหนัก	จะตัดรักหักสวาทไม่ขาดหาย
ถึงตัวไปให้แหวนไว้แทนกาย	น้องนึกหมายว่าจะมาเวลาเช้า ฯ
๏ สุดสาครถอนใจไฉนหนอ	มาเสียดส่อร้อนใจดังไฟเผา
ปลอบประโลมโฉมยงว่านงเยาว์	เนื้อความเก่าเหมือนดังกายพี่วายชนม์
ประเดี๋ยวนี้เกิดใหม่ด้วยได้คิด	ใช่จะติดใจหญิงชาวสิงหล
เมื่อได้ฤกษ์เลิกทัพจะกลับพล	ก็กังวลอยู่ด้วยพระอนุชา
ลาทั้งสองน้องนุชนางยุดไว้	ต่างร่ำไรสั่งความตามประสา
ลีวันนั้นเพียงมาขอสมา	ที่ต้องช้าอยู่ถนัดเพราะหัสไชย
ประเดี๋ยวนี้พี่ให้น้องป้องกองทัพ	พี่รีบขับม้าเดินตามเนินไศล
มาตามน้องป้องกันให้ครรไล	พี่จะได้เคียงข้างไม่ห่างกัน ฯ
๏ นางยิ้มพลางทางว่าเป็นขากลับ	ต่างเดินทัพจะสมทบไม่ขบขัน
ทั้งคราวนี้มิใช่ว่ามาด้วยกัน	เชิญไปบรรทมตามความสบาย
ด้วยน้องได้ท่านครูเป็นผู้ใหญ่	มาคุ้มภัยไม่วิตกกลัวหกหาย
สุดสาครร้อนจิตให้คิดอาย	แกล้งกลับกลายเกลี่ยไกล่เสียให้ดี
เมื่อครูเฒ่าท่านมารักษาน้อง	พี่ไม่ต้องรักษามารศรี
จงบรรทมโสมนัสสวัสดี	แต่ตัวพี่จะคอยท่านุชาชาญ
กลับลงนั่งหลังม้าเวลาดึก	อนาถนึกเอ้องค์น่าสงสาร
สะอื้นอั้นตันใจอาลัยลาน	เหลือประมาณเหมือนครั้งเมื่อยังเยาว์
แต่หยุดม้าปรารมภ์ให้ตรมจิต	จะแก้ผิดพูดประโลมโฉมเฉลา
หวั่นฤทัยในอารมณ์ให้ซมเซา	กำสรดเศร้าเสียใจกระไรเลย
สงสารน้องหมองเศร้าเพราะเราผิด	สุดจะคิดคืนดีเจ้าพี่เอ๋ย
คะนึงนึกตรึกความถึงทรามเชย	จนหลับเลยอยู่บนหลังม้ามังกร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยอยู่ในรถ	ทุกข์ระทดถึงพี่น้องสองสมร
เคยพูดเล่นเจรจาให้อาวรณ์	มาจำจรจากน้องทั้งสององค์
โอ้จนจิตคิดไฉนจะได้นุช	เห็นยากสุดที่จะสมอารมณ์ประสงค์
เฝ้ากอดจูบลูบคลำธำมรงค์	คิดถึงองค์อาลัยด้วยไกลกัน
เคยพูดพลอดกอดพี่เป็นที่รัก	ไม่รู้จักรังเกียจคิดเดียดฉันท์
นึกจะเกี้ยวเจียวเมื่อไปอยู่ใกล้กัน	กลับหวนหันไปเสียได้เจียวใจคอ
นึกคะนึงถึงที่เขาเป็นเจ้าชู้	จะเรียนรู้ไว้อย่างไรที่ไหนหนอ
ผู้หญิงรักลักลอบมาชอบพอ	แม้พบหมอเหมือนเช่นนั้นขยันจริง
จะเรียนร่ำทำอะไรไม่ลำบาก	มันยอดยากอย่างเดียวเกี้ยวผู้หญิง
ถึงยามดึกนึกนอนแนบหมอนอิง	เรไรหริ่งเรื่อยริมหิมวา
เสียงจังหรีดแว่ววับตรับสำเหนียก	ว่าร้องเรียกนึกสงสารร้องขานจ๋า
จนรู้สึกนึกสะอื้นกลืนน้ำตา	ตามประสามิตรจิตมิตรใจ ฯ
๏ สุดสาครนอนหลับพอทัพถึง	ตื่นตะลึงลืมองค์นึกสงสัย
พอเห็นคนพลรบถือคบไฟ	จึงจำได้เดินมาหากองทัพ
ขึ้นรถทองน้องนอนค่อยอ่อนแอบ	ถนอมแนบอนุชานิทราหลับ
ดำริพลางทางสั่งให้ตั้งทัพ	ลงเรือกลับข้ามคุ้งไปกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาตรึกตราเหตุ	ซึ่งอาเพศเพชรนิลแผ่นดินไหว
จะร้ายดีมิได้แจ้งยังแคลงใจ	จึงตรัสใช้นางรำภาอย่าช้าการ
ไปแจ้งความถามพระสังฆราช	ซึ่งหวั่นหวาดไหวสิ้นทุกถิ่นฐาน
จะดีร้ายภายหน้าให้อาจารย์	ท่านแจ้งการแล้วมาเล่าให้เราฟัง ฯ
๏ นางรำภาลาออกนอกตำหนัก	มีพร้อมพรักคนหามมาตามหลัง
ครั้นถึงครูผู้เฒ่าเล่าให้ฟัง	ฝ่ายพระสังฆราชเล่าก็เข้าใจ
กูจับยามตามตำราไตรดายุค	ยังเป็นทุกข์ที่ว่าสุธาไหว
โศลกว่านารีจะหนีไป	เอาหัวใจเมืองออกนอกบุรินทร์
นางรำภาว่าเห็นแน่แล้วแต่ต้น	เมื่อเสาวคนธ์ขอเพชรก้อนเตร็จหิน
กระชากฉุดหลุดก็ไหวในแผ่นดิน	ฉันได้ยินเที่ยงแท้เห็นแน่ความ
พระสังฆราชตวาดก้องร้องขู่คุ	แกเดือดดุด่าละเวงไม่เกรงขาม
มันรักผัวชั่วช้าอีบ้ากาม	ช่างบอกความเพชรนิลจนสิ้นตัว
เสียแผ่นดินถิ่นที่แล้วมิหนำ	ยังกลับซ้ำปั้นเจ๋อบำเรอผัว
เอาเพชรดีสีออกเหมือนหมอกมัว	เท่าดอกบัวอยู่บนโขดเป็นโคตรเพชร
มันให้เขาเอาไปเสียได้แล้ว	ที่เนินแก้วก็จะเริศไม่เกิดเตร็จ
มันมีครูรู้ตำรากาลเม็ด	เอาโคตรเพชรไปสำหรับประดับเมือง
แม้ใส่ไว้ในศิลาข้าจะบอก	เป็นเพชรงอกแวววาวเขียวขาวเหลือง
จะบริบูรณ์สมบัติไม่ขัดเคือง	แต่พวกเมืองลังกาจะอาดูร
แต่ลูกมันนั้นประเสริฐเกิดมาเล่า	จะกลับเอามาได้ยังไม่สูญ
จะต้องขาดญาติวงศ์พงศ์ประยูร	เพราะเค้ามูลแม่เพชรเตร็จมณี
ไปบอกเล่าเจ้ามึงหมายพึ่งผัว	ไม่รอดตัวเช่นบำรุงซึ่งกรุงศรี
เร่งรำลึกตรึกตรองคืนของดี	มาไว้ที่ลังกาให้ถาวร ฯ
๏ นางรำภานารีชลีฉลอง	จะตรึกตรองตามพระคุณการุญสอน
แล้วกราบลามาวังทูลบังอร	นางทุกข์ร้อนรู้ว่าคิดนั้นผิดพลั้ง
เป็นคราวเคราะห์เพราะว่ากรรมจะทำเข็ญ	เผอิญเป็นผิดอย่างแต่ปางหลัง
ไม่บอกกล่าวเล่าให้ผู้ใดฟัง	ที่ผิดพลั้งตื้นลึกไม่ตรึกตรอง
แล้วเปิดหีบหยิบชิ้นดินถนัน	ดูสีสันนั้นยังดีไม่มีหมอง
นางเชือดใส่ในจานรองพานทอง	เป็นส่วนของสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
แต่ส่วนพระมเหสีนั้นที่หนึ่ง	มิให้หึงจะให้รักนั้นหนักหนา
ให้บุตรีพี่น้องสองสุดา	ถือตามมาหาสุวรรณมาลี
ให้พี่น้องสององค์วางตรงหน้า	นางวันทาถวายพระมเหสี
แล้วเล่าความตามที่หลงในพงพี	ไปถึงที่เขาอังกาศเพียงขาดใจ
เป็นบุญช่วยด้วยว่ากินดินถนัน	จึงผิวพรรณพักตร์หมองก็ผ่องใส
ฝ่ายองค์พระมเหสีดีพระทัย	ว่าขอบใจแม่วัณฬาหนักหนานัก
ความรักพี่ดีจริงทุกสิ่งสิ้น	สมเป็นปิ่นปถพีที่มีศักดิ์
ทั้งชาตินี้พี่กับน้องจะครองรัก	สาพิภักดิ์พึ่งพาพระบารมี
แล้วหยิบชิ้นดินถนันนั้นเสวย	พลางชวนเชยสองรามารศรี
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดากุมารี	อัญชลีแล้วเสวยชื่นเชยชม
ต่างโอภาปราศรัยด้วยใจซื่อ	มิได้ถือชอบชิดสนิทสนม
เดชะฌานท่านโยคีให้นิยม	ปลงอารมณ์รักกันไม่ฉันทา ฯ
ตอนที่ ๔๖
พระอภัยมณีกลับเมือง
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ชวนน้องรักมาในตึกแล้วปรึกษา
จะเลิกทัพกลับคืนไปพารา	แต่งวิวาห์สินสมุทรกับบุตรี
ช่วยบำรุงกรุงผลึกเฉลิมราชย์	อุปราชว่าขานการกรุงศรี
ตามวิสัยในจังหวัดปัถพี	จะเห็นดีด้วยกันหรือฉันใด
ศรีสุวรรณอัญชลีพระพี่เจ้า	ซึ่งโปรดเกล้านี้ก็งามตามวิสัย
จะจัดแจงแต่งงานประการใด	ตามพระทัยไม่ขัดพระอัชฌา ฯ
๏ พระชื่นชมสมหวังแล้วสั่งน้อง	เตรียมพวกพ้องพลนิกายทั้งซ้ายขวา
พรุ่งนี้เช้าเราจะได้ยกไคลคลา	พระอนุชาน้อมคำนับรับโองการ
ออกพลับพลาหน้าวังสั่งอำมาตย์	ให้เตรียมราชรถาโยธาหาญ
ประเทียบเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	ล้วนใส่ม่านเคียงคั่นเป็นหลั่นไป
เกณฑ์กองนำทำทางไปข้างหน้า	ปลูกค่ายทัพพลับพลาที่อาศัย
จัดสำเร็จเสร็จสรรพกองทัพชัย	พอจวนใกล้สุริยาจะสายัณห์ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่าขุนหมื่น	แต่ล้วนพื้นกองพหลพลขันธ์
เก็บเอาเกวียนพวกฝรั่งสิ้นทั้งนั้น	มาจัดบรรทุกเสบียงไว้เรียงราย
บ้างซื้อหาผ้าผ่อนเพชรนิลนาก	เป็นของฝากชู้เมียสู้เสียหาย
จะกลับทัพหลับนอนผ่อนสบาย	ทั้งไพร่นายสรวลเสเสียงเฮฮา ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	ทุกหมู่กรมเตรียมจัดเครื่องรถา
ให้บ่าวไพร่ไปกำกับกำชับกำชา	ทั้งหีบผ้าเครื่องแต่งแป้งน้ำมัน
บ้างซื้อเครื่องเมืองฝรั่งดังหมายมาด	ทั้งโหมดตาดอัตลัดเข็มขัดขัน
ทั้งเครื่องแก้วเครื่องทองของสำคัญ	ขอแบ่งปันซื้อหาราคาแพง
ให้ข้าคนขนใส่มาในรถ	ทั้งเครื่องยศหวีแหนบเหน็บแอบแฝง
บ้างหาบหีบรีบรัดไปจัดแจง	จุดคบแดงเดินไขว่กันไปมา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ไม่เสียชาติเชื้อวงศ์เผ่าพงศา
จึงพรายแพร่งแจ้งเหตุกับเกษรา	นางรำภาเดี๋ยวนี้ก็มีครรภ์
พี่จะใคร่ให้ของสำคัญไว้	แหวนกำไลปะวะหล่ำเครื่องทำขวัญ
สำหรับผูกลูกเต้าเป็นเผ่าพันธุ์	จะได้กันครหาข้างหน้าไป
นางทูลตอบขอบพระคุณทูลกระหม่อม	ซึ่งโอบอ้อมเอื้อเฟื้อกับเนื้อไข
พระเอ็นดูกุมารประการใด	น้องมิได้เคืองขัดเป็นสัจจา
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายไม่หน่ายรัก	ด้วยนงลักษณ์รักสนิทไม่อิจฉา
ให้คนใช้ไปแถลงแจ้งกิจจา	นางรำภาดีใจจะใคร่ฟัง
ไม่จัดแจงแต่งตัวเพราะผัวร้าง	ค่อยเยื้องย่างเข้าในตึกให้นึกหวัง
เห็นทรงศักดิ์อัคเรศร่วมบัลลังก์	ประณตนั่งน้อมนบอภิวันท์ ฯ
๏ มเหสีดีใจปราศรัยทัก	สงสารนักชันษาอ่อนกว่าฉัน
ได้ร่วมคู่รู้จักจะรักกัน	เหมือนพงศ์พันธุ์พี่น้องอย่าหมองใจ
เจ้าเป็นหญิงจริงอยู่แต่สู้รบ	หากว่าพบคู่ชีวิตพิสมัย
เมื่อเธอมีโอรสยศไกร	ก็จะได้เป็นน้องของบุตรี
แล้วถอดธำมรงค์เพชรเจ็ดกะรัต	จากพระหัตถ์ให้รำภามารศรี
นางคำนับรับไว้ด้วยไมตรี	อัญชลีแล้วสนองให้ต้องความ
ขอบพระคุณสุนทราเมตตาโปรด	ไม่ถือโทษจ้วงจาบทำหยาบหยาม
ซึ่งผิดพลั้งครั้งณรงค์ในสงคราม	อย่าคุมความโทษาขออาภัย ฯ
๏ นางรับคำร่ำว่าประสาซื่อ	มิได้ถือทำสงครามตามวิสัย
ไม่ดูถูกลูกผู้หญิงอย่ากริ่งใจ	จะรักใคร่ให้เหมือนเพื่อนชีวี
ศรีสุวรรณนั้นเห็นหน้ารำภาน้อย	ไม่แช่มช้อยผุดผ่องเหมือนต้องผี
แต่อาลัยใจซื่อฝีมือดี	จึงพาทีเพทุบายภิปรายเปรย
นางรำภาข้าจะกลับกองทัพแล้ว	จะคลาดแคล้วฟูกหมอนที่นอนเขนย
ยังรำลึกนึกเห็นเหมือนเช่นเคย	ใช่จะเฉยเลยลืมปลื้มอาลัย
จะชวนเจ้าเยาวลักษณ์ไปนัคเรศ	จะถือเพศพุทธกิจหรือคิดไฉน
หรือรักรีตกีดขวางเป็นอย่างไร	ก็ตามใจใช่จะขัดอัธยา
นางนบนอบตอบรสพจนารถ	โปรดประภาษเพียงนี้ดีหนักหนา
แต่ข้าบาทชาติฝรั่งเกาะลังกา	จะพูดจาก็ไม่ชัดสันทัดไทย
อนึ่งเล่าเจ้าลังกาเมตตาเลี้ยง	พระคุณเพียงแผ่นภพสบสมัย
แม้ชาตินี้ชีวันมิบรรลัย	ก็ตั้งใจจะเป็นข้ายุพาพาล
เชิญพระองค์นงลักษณ์ไปนัคเรศ	คืนประเทศธานินทร์ถิ่นสถาน
แต่หนหลังพลั้งผิดกิจการ	โปรดประทานโทษาอย่าราคี ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายโปรด	ไม่ถือโทษโทษารำภาสะหรี
ถึงไม่ไปชมพูร่วมบูรี	จะช่วยพี่นางบำรุงกรุงลังกา
ก็ตามใจได้เป็นคู่เคยรู้จัก	ขอฝากรักไว้กับนางต่างภาษา
แล้วยื่นของรองพานประทานรำภา	เกี้ยวจินดาปะวะหล่ำทั้งกำไล
สร้อยสังวาลบานพับสำหรับบุตร	อย่าให้สุดสิ้นเชื้อเป็นเนื้อไข
รำลึกถึงจึงค่อยพาลูกยาไป	ชมเมืองไทยบ้างเถิดนางอย่าหมางเมิน
นางคำนับรับของสนองตอบ	พระรอบคอบคุณนั้นสุดสรรเสริญ
ย่อมทราบความตามเคราะห์จำเพาะเพลิน	ถึงมิเมินก็เหมือนเมินด้วยเกินกาย
แม้บุญปลอดคลอดบุตรสุดสวาท	จะพาราชตระกูลไปทูลถวาย
นางทูลความยามดึกให้นึกอาย	ค่อยก้มกรายกราบลากลับมาเตียง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาชาติฝรั่ง	เห็นผัวนั่งแท่นสุวรรณชั้นเฉลียง
พอคนว่างนางค่อยแฝงแสงตะเกียง	ชม้ายเมียงหมอบกรานถือพานทอง
ตั้งเทียนธูปบุปผาสมาผัว	ค่อยยอบตัวกราบก้มประนมสนอง
แต่ก่อนไรได้เป็นข้าฝ่าละออง	ทำให้ข้องเคืองขัดพระอัชฌา
ประทานโทษโปรดให้อภัยผิด	อย่าได้คิดขุ่นแค้นถึงแสนสา
กระหม่อมฉันถึงเสด็จมิเมตตา	กรุณาหน่อไทที่ในครรภ์
ความทุกข์ทนล้นเหลือแต่เมื่อคลอด	จะได้รอดชีวาหรืออาสัญ
ขอบุญญาฝ่าละอองช่วยป้องกัน	อย่าให้อันตรายมีทางนี้เลย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	คิดถึงบุตรบ่นว่านิจจาเอ๋ย
แต่ก่อนไรได้อยู่เป็นคู่เชย	จะจำเลยลาลับไปนับนาน
น้ำใจพี่ที่จริงไม่ทิ้งขว้าง	ใคร่พานางไปนิเวศน์ประเทศสถาน
แต่เกรงเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	จะว่าขานครหาเป็นราคี
ด้วยเคยถูกหยูกยาข้างฝรั่ง	จะว่าคลั่งเคลิ้มอีกจึงหลีกหนี
เป็นเคราะห์แล้วแคล้วคลาดในชาตินี้	ถึงจะมีผัวข้าไม่ว่าความ
แต่ลูกเต้าเอามาให้ข้าเลี้ยง	ตั้งชื่อเสียงตามข้าภาษาสยาม
เป็นเชื้อไขไว้ยศให้งดงาม	ได้ถือตามภาษาพาราเรา
อย่ากลัวนะจะบอกเมื่อออกลูก	เอาผ้าผูกโยงเหนี่ยวไว้เจียวเจ้า
ที่ปวดป่วนครวญครางค่อยบางเบา	เห็นอย่างเขาเคยทำจึงจำไว้ ฯ
๏ นางผกากล้าปากมิอยากลด	ทูลประชดชี้แจงแถลงไข
ซึ่งนอบน้อมยอมอยู่ด้วยภูวไนย	เพราะชิงชัยเพลี่ยงพล้ำต้องจำเป็น
อันภาษาฝรั่งถึงทั้งชั่ว	ไม่มีผัวสองเลยเช่นเคยเห็น
ถึงขัดสนรนร้อนไม่หย่อนเย็น	จะตามเล่นเพื่อนผู้หญิงเสียจริงเจียว
ซึ่งโปรดว่าข้าเมื่อกี้ให้มีผัว	ถึงทั้งชั่วให้อินทรามาเขียวเขียว
ไม่ขอเห็นเว้นแต่ตรงพระองค์เดียว	ถ้าลดเลี้ยวลงอาญาฝ่าธุลี
จงคอยจับปรับไหมชายฝรั่ง	เฆี่ยนให้หลังลายส่งไปโรงสี
ขอพึ่งบุญมุลิกาเป็นสามี	พอไพรีรู้ทั่วได้กลัวเกรง ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ	ทั้งแผ่นภพพี่มิให้ใครข่มเหง
แม้ศึกมีพี่ยาจะมาเอง	ไม่กลัวเกรงฤทธิ์ท้าวทุกด้าวแดน
แล้วถอดธำมรงค์บุษย์ที่สุดอย่าง	ยื่นให้นางแล้วว่าพี่มีแต่แหวน
เก็บไว้เถิดเกิดลูกได้ผูกแทน	ถ้ามาตรแม้นชีวันไม่บรรลัย
จะกลับมาหาเจ้าอย่าเศร้าสร้อย	ไม่ขาดลอยลืมมิตรพิสมัย
พลางลูบหลังตามเคยชะเลยใจ	เหมือนเปลวไฟฝอยนิดก็ติดเชื้อ
เข้าเคียงข้างพลางพลอดแล้วกอดก่าย	ไม่รู้หายหอมให้อาลัยเหลือ
ระรื่นกลิ่นดินถนันจวงจันทน์เจือ	ไม่รู้เบื่อรสฝรั่งเมืองลังกา
อัศจรรย์นั้นเพียงตะเกียงดับ	หิ่งห้อยวับแวมเรืองริมเฝืองฝา
เฝ้าสั่งซ้ำร่ำไห้อาลัยลา	แล้วต่างไปไสยาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	เสียงประโคมยามสองให้หมองศรี
จะไปสั่งนางวัณฬาเกรงมาลี	แกล้งพาทีเพทุบายให้ตายใจ
พรุ่งนี้เช้าเราจะกลับกองทัพแล้ว	นะน้องแก้วงีบระงับให้หลับใหล
แต่ตัวพี่นี้จะลาน้องยาไป	พูดเกลี่ยไกล่ผูกพันนางวัณฬา
ให้ฝากตัวกลัวเราหนอเจ้าพี่	อย่าให้มีศึกเสือเบื่อหนักหนา
นางยิ้มแย้มแช่มช้อยพลอยเจรจา	พระไปหาเห็นจะราบเพราะปราบปราม
แม้ไม่ไปไหนเลยจะเสร็จศึก	จวนจะดึกเชิญเสด็จอย่าเข็ดขาม
พระขวยเชินเมินหมางเห็นขวางความ	จึงว่าตามแต่จะว่าแล้วคลาไคล
เข้าตึกทองห้องละเวงวัณฬาสนิท	เห็นม่านปิดป้องลับหรือหลับใหล
แหวกวิสูตรรูดกระจ่างสว่างไฟ	เห็นนางนอนถอนฤทัยทั้งไสยา
เหมือนจะรู้อยู่ว่าโศกเพราะโรครัก	สงสารนักนั่งชิดกนิษฐา
เห็นสาวน้อยพลอยสะอื้นฝืนพักตรา	พระชลนาคลอคลองประคองเคียง
ค่อยสวมสอดกอดประทับนางกลับตื่น	ว่าคนอื่นแอบนุชร้องสุดเสียง
เห็นทรงฤทธิ์คิดอายชม้ายเมียง	ยังคมเคียงขอสมาพระสามี
ไม่ทันรู้จู่มาเวลาดึก	น้องนี้นึกเกรงพระมเหสี
จะขัดเคืองเบื้องหน้าเป็นราคี	หรือพระมีธุระมาจะว่าไร ฯ
๏ พระลูบโลมโฉมเฉลาเยาวลักษณ์	ไม่สิ้นรักร่วมชีวิตพิสมัย
ถึงตัวพี่นี้จะพรากจากเจ้าไป	แต่จิตใจอยู่เฝ้าทุกเช้าเย็น
แม่โฉมยงจงสำราญผ่านสมบัติ	ให้ศรีสวัสดิ์สิ้นทุกข์สิ้นยุคเข็ญ
เป็นเคราะห์กรรมจำจากกระดากกระเด็น	ต้องจำเป็นจำไปจำไกลกัน
จริงนะน้องตรองตรึกให้ลึกซึ้ง	ใช่จะขึ้งโกรธรังเกียจคิดเดียดฉันท์
ขอฝากบุตรสุดใจที่ในครรภ์	ให้สืบพันธุ์พงศ์กษัตริย์สวัสดี
แล้วเปลี่ยนเปลื้องเครื่องทรงทั้งมงกุฎ	ให้นงนุชนางวัณฬามารศรี
สำหรับทรงองค์โอรสเครื่องยศนี้	เหมือนตัวพี่ผู้บิดาให้ถาวร ฯ
๏ นางคำนับรับประทานใส่พานตั้ง	บนบัลลังก์ริมสุวรรณบรรจถรณ์
ระทวยทับกับพระเพลาเฝ้าชะอ้อน	แต่ชาติก่อนกรรมน้องมากเหมือนพรากนก
เป็นกำพร้ามาแต่น้อยให้สร้อยเศร้า	เดี๋ยวนี้เล่าผัวก็พรากไปจากอก
ไม่เห็นใครในทวีปจะหยิบยก	ทุกข์ในอกออกให้เบาบรรเทาทรวง
ที่ทรงครรภ์นั้นก็ทุกข์ถึงสุขุม	เหมือนหนึ่งอุ้มเมรุไกรอันใหญ่หลวง
อาภัพใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	ไม่เหมือนทรวงวัณฬาเหลืออาภัพ
ได้พึ่งบุญทูลกระหม่อมเหมือนฉัตรแก้ว	จะคลาดแคล้วคล้อยเคลื่อนเหมือนเดือนดับ
โอ้จันทราคลาคลาดลีลาศลับ	ยังคืนกลับมาสว่างเมื่อกลางเดือน
พระจากไปไหนจะมาเห็นหน้าน้อง	เหมือนเดือนส่องภพไตรใครจะเหมือน
จะนับปีมิได้กลับมาเยี่ยมเยือน	ยิ่งกว่าเดือนลับฟ้าเหลืออาลัย
จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าทุกเช้าค่ำ	โอ้ว่ากรรมน้องสร้างแต่ปางไหน
นางครวญคร่ำกำสรดระทดฤทัย	สะอื้นไห้ไม่วายฟายน้ำตา ฯ
๏ พระกอดองค์นงลักษณ์อัคเรศ	น้ำพระเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ประคองนางทางเช็ดชลนา	อย่าโศกานักน้องจะหมองนวล
จะหาไหนได้เหมือนเจ้าเยาวมิ่ง	เป็นยอดยิ่งในมนุษย์สุดสงวน
ไม่ทอดทิ้งมิ่งขวัญอย่ารัญจวน	เหมือนเพชรล้วนควรบำรุงให้รุ่งเรือง
แม่ก็รู้อยู่ว่าพี่เป็นที่รัก	อย่าทุกข์หนักเนื้อละม่อมจะผอมเหลือง
ไปจัดแจงแต่งงานอยู่บ้านเมือง	พอปลดเปลื้องสิ้นธุระไม่ละเลย
จะกลับมาหานุชเยี่ยมบุตรบ้าง	ให้เหมือนอย่างดวงเดือนไม่เชือนเฉย
พลางเอนแอบแนบน้องประคองเกย	ถนอมเชยปรางน้องทั้งสองปราง
แอบปทุมอุ้มประทับนางรับพักตร์	ภิรมย์รักร่วมสัมผัสไม่ขัดขวาง
เหมือนไขกลดนตรีดุริยางค์	เสียงต่างต่างตีย้ายได้หลายเพลง
กระจับปี่สีซอกรีดกรอเสียง	ระนาดเรียงรับฆ้องเสียงหน่องเหน่ง
ดีดบัณเฑาะว์เคาะระฆังเสียงวังเวง	เหมือนชมเพลงเพลินประทมภิรมยา
เมื่อยามปลื้มลืมทุกข์สุขเกษม	ต่างปรีดิ์เปรมประดิพัทธ์มนัสสา
ต่างยิ้มสรวลยวนยีให้ปรีดา	เหมือนหนึ่งว่าหนุ่มสาวไม่หาวนอน
พอเวลานาทีตีสิบเอ็ด	จวนเสด็จให้เสียดายสายสมร
จะจากวังลังกาให้อาวรณ์	สท้อนถอนหฤทัยอาลัยลาน
ลูบประโลมโฉมละเวงเกรงจะโกรธ	จะออกโอษฐ์สั่งนุชสุดสงสาร
สู้กลืนกล้ำน้ำตาอยู่ช้านาน	สุดจะหาญห่างรักหักอาลัย
จะลาจากปากเอ่ยเผยไม่ขึ้น	ให้มืดมึนเหมือนจะพาเลือดตาไหล
อุส่าห์ฝืนขืนแกล้งแข็งพระทัย	เอาสไบซับพระชลนา
แล้วสั่งความทรามสงวนว่าจวนรุ่ง	จะจากกรุงเตรียมองค์ตามวงศา
แม่เนื้อคู่อยู่จงดีพี่ขอลา	นางโศกากอดบาทไม่คลาดคลาย
ทูลกระหม่อมจอมทวีปประทีปแก้ว	จะลับแล้วเช้าเย็นไม่เห็นหาย
ไม่มีท้องน้องจะขอเชือดคอตาย	ไม่เสียดายชีวิตสักนิดเลย
ได้พบเห็นเย็นเช้าเคยเฝ้าแหน	อยู่ข้างแท่นที่พระองค์สรงเสวย
ตั้งแต่นี้มิได้เห็นเหมือนเช่นเคย	จะละเลยแลเหลียวเปลี่ยววิญญาณ์
ถึงคนอยู่ผู้อื่นสักหมื่นแสน	ไม่เหมือนแม้นทูลกระหม่อมจอมเกศา
จะเย็นเยียบเงียบทั้งเกาะลังกา	กินน้ำตาต่างข้าวทุกเช้าเย็น
โอ้ยามนี้มีแต่จะแลลับ	มิได้กลับทวนทบมาพบเห็น
เหมือนตัดรักหักสวาทขาดกระเด็น	ไหนจะเว้นวายวิตกในอกน้อง
ทั้งจะรับอับอายเป็นม่ายผัว	เหมือนหญิงชั่วอกช้ำเป็นน้ำหนอง
นางครวญคร่ำร่ำว่าน้ำตานอง	พระประคองเคียงปลอบด้วยขอบใจ
จงกลืนกลั้นกันแสงขืนแข็งจิต	อย่าครวญคิดเคลือบแคลงแหนงไฉน
พลางรับขวัญวัณฬาแล้วคลาไคล	เสด็จไปสรงชลสุคนธาร
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	ทั้งกษัตริย์สุริย์วงศ์พลอยสงสาร
ครั้นเสร็จสรรพกลับมาหน้าพระลาน	พระวงศ์วานพรั่งพร้อมมาล้อมรวม
ขึ้นรถรัตน์จัดกระบวนจวนจะออก	พระแสงหอกดาบถอดแล้วสอดสวม
แต่พวกนางวัณฬาล้วนตาบวม	เหมือนน้ำท่วมปากเปี่ยมต้องเจียมตัว
มาตามส่งตรงพลับพลาที่หน้าป้อม	ประณตน้อมยอกรให้พรผัว
พอฤกษ์ดีตีฆ้องให้หมองมัว	จะทรงตัวมิใคร่ไหวฤทัยระทวย ฯ
๏ พระอภัยได้ฤกษ์ให้เลิกทัพ	ลมก็จับใจหวิวหิวระหวย
ทั้งสองข้างต่างพะวงให้งงงวย	เจียนจะม้วยมรณาด้วยอาลัย
พอกองทัพลับตานางฝรั่ง	จะกลับวังให้ผเอิญเดินไม่ไหว
เรียกสาวสาวเหล่าสนมกรมใน	พยุงไปตึกทองที่ห้องนอน
เคยเห็นหน้าสามีมิได้เห็น	ให้หนาวเย็นเยือกกระดูกทั้งฟูกหมอน
ยิ่งหอมกลิ่นวิญญาณ์ยิ่งอาวรณ์	สะอื้นอ้อนอ่อนอารมณ์ระทมทวี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมาในรถ	ครั้นเลี้ยวลดลับวัณฬามารศรี
เสียพระทัยในอารมณ์ไม่สมประดี	ไม่รู้ที่ทำกระไรที่ไหนเลย
ทั้งลูกรักอัคเรศมาในรถ	ยามระทดให้สะเทิ้นทำเมินเฉย
แกล้งเหลียวแลแก้เก้อชะเง้อเงย	อิงเขนยเอกเขนกวิเวกใจ
จะเหลียวกลับลับทางวังนิเวศน์	พระชลเนตรคลอคลอชะลอไหล
อุส่าห์กลั้นกันแสงแข็งพระทัย	หมายมิให้อัคเรศรู้เหตุการณ์
แต่สุวรรณมาลีรู้ทีผัว	เห็นหมองมัวเหมือนจะหลงก็สงสาร
ให้พี่น้องสองสุดายุพาพาล	ช่วยอยู่งานนวดฟั้นพระบรรทม
พระผ่านเกล้าหาวเรอเพราะเธอโศก	กำเริบโรคร้างรักมาหมักหมม
กลัวว่าพระจะรัญจวนประชวรลม	หยิบยาดมยอบถวายชม้ายเมิน ฯ
๏ พระอภัยไม่หลับกระสับกระส่าย	สะอื้นอายอางขนางระคางเขิน
ในอารมณ์ชมอะไรก็ไม่เพลิน	ให้เผอิญแต่อาวรณ์ถอนฤทัย
คิดถึงวังลังกาวัณฬาน้อย	จะโศกสร้อยซอนซบสลบไสล
อยู่หลัดหลัดพลัดนางมากลางไพร	เหลืออาลัยแลเหลียวเปลี่ยววิญญาณ์
ทำแข็งขืนฝืนรูดวิสูตรกว้าง	ชวนสองนางลูกรักชมปักษา
แล้วเคลิ้มองค์หลงว่าแน่แม่วัณฬา	นกสาลิกาจิกตะโกโน่นโนรี
แล้วรู้สึกนึกเก้อทำเรอแก้	ชำเลืองแลดูเล่ห์มเหสี
ฝ่ายอัคเรศเวทนาพระสามี	แกล้งพาทีทำว่าน่าเสียดาย
ฉันอยากใคร่ได้วัณฬาหล่อนมาด้วย	จะได้ช่วยบุตรีพัดวีถวาย
พระฟังเปรียบเฉียบแหลมยิ้มแย้มพราย	เจ้าเสียดายหรือว่าเจ้าตีเค้าลอง
นางเสแสร้งแกล้งว่านิจจาเอ๋ย	เมื่อหล่อนเคยเชยชิดสนิทสนอง
ถึงว่าพระมเหสีเธอมีท้อง	ก็เป็นน้องของฉันแม่วัณฬา
จึงรำลึกนึกถึงไม่หึงหวง	เพราะเห็นพวงผลไม้ไพรพฤกษา
มาพร้อมพรักจักได้ชมภิรมยา	เก็บผกานางแย้มให้แซมมวย
พระเยื้อนยิ้มพริ้มพรายซังตายตอบ	เจ้ารู้รอบเปรียบปราบช่างฉาบฉวย
พี่ขอบใจไรซ้ำที่สำรวย	ดีกว่ามวยผมฝรั่งฟังคารม
นางทูลว่าถ้าพระทัยรักไรจุก	เห็นไม่ทุกข์ร้อนระทวยถึงมวยผม
พระว่าที่มีไรอยากใคร่ชม	ชอบอารมณ์รักงามจึงตามมา
นางนบนอบตอบคำว่าจำจาก	เดี๋ยวนี้อยากใคร่เหาะไปเสาะหา
พระเคลิ้มคล้ายหมายมั่นว่าวัณฬา	ทรงภาษาฝรั่งตอบบังอร
นางยิ้มพลางทางว่าภาษาฝรั่ง	หม่อมฉันยังไม่สันทัดช่วยตรัสสอน
รู้ภาษาถ้าแปลได้แน่นอน	จะผันผ่อนพูดฝรั่งรับสั่งความ
พระแก้เก้อเออผิดพูดติดปาก	ต้องพูดยากหนักหนาเข้าป่าหนาม
แล้วเฉยเชือนเตือนกระบวนให้ด่วนตาม	เป็นตัดความเดินป่าพนาลัย ฯ
๏ ถึงฟากฝั่งลังกามหาสมุทร	ประทับหยุดโยธาที่อาศัย
พร้อมพระองค์วงศาเสนาใน	พระอภัยนั่งที่เก้าอี้ทอง
ให้ยกโทษโปรดฝรั่งทั้งระเด่น	ที่จับเป็นคุมขังไว้ทั้งสอง
พอเข็ดหลาบปราบปรามตามทำนอง	แล้วคืนของข้าไทที่ไม่ตาย
ให้ทั้งลำกำปั่นสลุบแล่น	ไปเขตแดนตามประสงค์จำนงหมาย
แขกฝรั่งทั้งเจ้าทั้งบ่าวนาย	กราบถวายบังคมลาไปธานี ฯ
๏ ฝ่ายทุกองค์พงศ์กษัตริย์ต่างจัดทัพ	ลงเรือกลับข้ามคุ้งไปกรุงศรี
ต่างถึงเมืองเรืองสำราญผ่านบุรี	พอเดือนยี่ยามหนาวคราวเหมันต์ ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	สุดสาครหัสไชยถึงไอศวรรย์
ทั้งพราหมณ์เฒ่าเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	อภิวันท์หมอบเรียงเคียงกันไป ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสถามถึงความหลัง	พฤฒาฟังสำแดงแถลงไข
ตั้งแต่ต้นจนถึงซึ่งกรุงไกร	ส่วนท้าวไทสรรเสริญเจริญยศ
ไม่เสียทีมีศักดาอานุภาพ	ไปช่วยปราบลังกาให้ปรากฏ
สุดสาครร้อนฤทัยให้รันทด	โศกกำสรดโศกาวันทาทูล
ลูกผิดพลั้งครั้งนี้เหมือนชีวิต	จะเปลื้องปลิดจากกายไปหายสูญ
หากพระน้องสององค์พงศ์ประยูร	กับทั้งทูลกระหม่อมช่วยไม่ม้วยมรณ์
สิ้นธุระจะขอรองละอองบาท	จนสิ้นชาติจะเชื่อฟังพระสั่งสอน
ท้าวสรวลพลางทางว่าสุดสาคร	แต่ก่อนอ่อนอายุก็ดุดัน
ประเดี๋ยวนี้ดีอยู่เป็นผู้ใหญ่	ด้วยคิดได้บาปบุญไม่หุนหัน
แต่ดูรูปซูบผอมทั้งผิวพรรณ	จะทำขวัญลูกรักเสียสักคราว ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์ไม่ปนพี่	ไปหมอบที่ห้ามแหนพวกแสนสาว
ถวายเพชรเตร็จแก้วก้อนแวววาว	ให้สองท้าวทัศนาต่อหน้าพราหมณ์
แล้วทูลท้าวว่าเข้าขุดพอหลุดเคลื่อน	สุธาสะเทื้อนโคลงเคลงน่าเกรงขาม
เป็นโคตรเพชรเตร็จตรัจรู้ชัดความ	เพราะยายพราหมณ์บอกตำราสารพัน
จอมกษัตริย์ตรัสว่าของหายาก	บุญเรามากจึงได้เพชรมาเขตขัณฑ์
ให้เงินทองสองถังเป็นรางวัล	ทั้งแพรพรรณเสื้อผ้าบูชาพราหมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกเชษฐรู้เหตุใหญ่	จะเกิดไพรีเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
จึงทูลท้าวเจ้าเมืองตามเรื่องความ	โทษยายพราหมณ์คราวนี้ถึงที่ตาย
ไม่ห้ามนางช่างแนะให้แกะเตร็จ	ทำให้เพชรเขาสูญประยูรหาย
ให้ชาวเมืองเคืองแค้นแสนเสียดาย	จะคิดร้ายรบพุ่งถึงกรุงไกร ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าธิดาชอบ	บุญประกอบแล้วก็กรรมทำไฉน
จะคืนเขาเล่าก็ดูอดสูใจ	ประจุไว้ภูผานอกธานินทร์
ให้ชื่อเขาเนาวรัตน์จัดสำเร็จ	เมื่อเกิดเพชรจะได้ชมสมถวิล
ฝ่ายพฤฒาลาท้าวเจ้าแผ่นดิน	ไปสู่ถิ่นฐานพราหมณ์ตามสำราญ ฯ
ตอนที่ ๔๗
อภิเษกสินสมุทร
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ให้อาลักษณ์ตรึกตรองจำลองสาร
ไปนัดฤกษ์อนุชาวิวาห์การ	ตามโบราณร่วมจังหวัดปถพี
ฉบับหนึ่งถึงพาราการะเวก	ว่าจะเสกลูกรักเป็นศักดิ์ศรี
บรรณาการพานทองล้วนของดี	ทูตทั้งสี่นายรับกำกับไป
เชิญลงลำกำปั่นสุวรรณหงส์	เป็นลำทรงราชสารไปขานไข
พอลมดีคลี่คลายขยายใบ	แล่นไปในแถวทางกลางทะเล
ระลอกคลื่นครื้นครึกเสียงกึกก้อง	กระทบท้องกำปั่นให้หันเห
นายท้ายบ่ายหัวทิศาอาคเนย์	ข้ามทะเลลอยแล่นแสนสำราญ
ไม่ขัดข้องล่องลมถึงรมจักร	ขึ้นตึกพักแขกเมืองแจ้งเรื่องสาร
ทั้งเพชรนิลจินดาบรรณาการ	พนักงานพาเข้าเฝ้าพระองค์ ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นออกนั่งบัลลังก์โถง	ท้องพระโรงตรัสความตามประสงค์
แสนเสนาข้าบาทพระญาติวงศ์	เฝ้าพระองค์อภิวาทดาษดา
พนักงานคลานก้มบังคมบาท	ทูลเบิกราชทูตประเทศพระเชษฐา
เข้าเฝ้าทูลมูลความตามกิจจา	แล้วให้อาลักษณ์อ่านสารสุนทร ฯ
๏ ในสารทรงองค์อภัยมณีนาถ	บรมบาทบพิตรอดิศร
มาถึงพระอนุชาสถาวร	เจริญพรพูนสวัสดิ์ปถพี
ด้วยเยี่ยงอย่างปางก่อนบวรนาถ	เสวยราชย์ร่วมรักเป็นศักดิ์ศรี
ย่อมสู่ขอหน่อนาถราชบุตรี	ตั้งพิธีทำงานการวิวาห์
อันโฉมยงองค์อรุณราชบุตร	กับสินสมุทรสมอำนาจวาสนา
จะเสกสองครองบุรีแทนพี่ยา	ตามประสาสุริย์วงศ์สืบพงศ์พันธุ์
เชิญพระน้องตรองตริดำริสาร	ตามโบราณรัตนามหาสวรรย์
พอจบสารกรานก้มบังคมคัล	ศรีสุวรรณสมถวิลที่จินดา
จึงปราศรัยไต่ถามผู้ถือสาร	ถึงวงศ์วานวังนิเวศน์พระเชษฐา
ยังไพบูลย์พูนสวัสดิ์วัฒนา	หรือโรคารำคาญประการใด ฯ
๏ ฝ่ายเสนีสี่ทูตที่ถือสาร	ต่างกราบกรานทูลแจ้งแถลงไข
ด้วยเดชะพระเดชปกเกศไป	สำราญใจไพร่ฟ้าทั้งธานี ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งทูตให้หยุดพัก	ตึกตำหนักนอกประตูบูรีศรี
แล้วหยิบสารลานทองกล่องมณี	จรลีไปประณตท้าวทศวงศ์
ถวายสารอ่านจบแล้วนบนอบ	ท้าวเธอชอบชื่นอารมณ์สมประสงค์
ว่าควรแล้วพี่น้องทั้งสององค์	จะดำรงร่วมคู่ตามบุราณ
มเหสีดีใจดังได้แก้ว	เป็นรู้แล้วพ้นทุกข์ทั้งลูกหลาน
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	ตระเตรียมการไว้เสียเจียวประเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ ศรีสุวรรณทูลลาออกมาสั่ง	ให้ตอบทั้งบรรณาการตอบสารศรี
ทั้งข้าวเกลือเสื้อผ้าบรรดามี	ประทานสี่ทูตถือหนังสือมา
ทูตคำนับรับสารก้มกรานกราบ	ต่างได้ลาภทั่วกันก็หรรษา
ลงเรือใช้ใบขึงตะบึงมา	ไปกรุงการะเวกถึงทางครึ่งเดือน
ประทับทอดจอดท่าขึ้นหาล่าม	ต่างแจ้งความดีใจใครจะเหมือน
บ้างทักถามตามธรรมเนียมมาเยี่ยมเยือน	เคยเป็นเพื่อนกันเมื่อครั้งรบลังกา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีสี่นายครั้นสายแสง	ต่างตกแต่งตามกำหนดมียศถา
แล้วเชิญเครื่องบรรณาการกับสารตรา	ตามเสนานำเข้าไปในพระโรง ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างแต่งตำแหน่งนั่ง	พานหมากตั้งทั้งคนโทล้วนโอ่โถง
พอเวลานาทีถ้วนสี่โมง	เข้าพระโรงคอยพระองค์ผู้ทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายปิ่นปักนัคราการะเวก	อดิเรกเรืองเดชทุกเขตขัณฑ์
สถิตแท่นแม้นมหาเวชยันต์	บนสวรรค์บัณฑุอาสน์อมรินทร์
สาวสุรางค์นางบำเรอเสนอบาท	บำรุงราชรู้เชิงบันเทิงถวิล
บ้างร้องรับขับเพลงบรรเลงพิณ	บำเรอปิ่นปถพีให้ปรีดา
ครั้นสายแสงแต่งองค์สรงสนาน	พนักงานเครื่องถวายทั้งซ้ายขวา
ทรงสุคนธ์ปนทองประคองทา	ผลัดภูษาค่าเมืองเรืองระยับ
ฉลององค์ทรงสวมเกราะนวมกระหนก	ทับทรวงอกปิดทรวงดวงประดับ
กระหวัดองค์ทรงสังวาลผูกบานพับ	ปั้นเหน่งทับทิมอร่ามแวววามแวม
แล้วสวมทรงมงกุฎบุษยรัตน์	ดูเตร็จตรัจเรียงซ้อนสลอนแหลม
ทองกรเพชรเม็ดรอบประกอบแกม	กระจ่างแจ่มธำมรงค์เรียงวงวาว
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จเดินนางเชิญเครื่อง	ผิวเนื้อเหลืองเหมือนหุ่นพึ่งรุ่นสาว
เชิญพระแสงแต่งเล็บไว้ยาวยาว	ต่างตามท้าวออกที่นั่งบัลลังก์ทอง
พระลดองค์ลงบนที่ทอดยี่ภู่	มีนางอยู่งานนั่งรับสั่งสนอง
ประโคมทั้งสังข์แตรออกแซ่ซ้อง	ท้าคู่กลองแขกเสนาะเพราะสำเนียง
ปี่ไฉนได้ทำนองกลองชนะ	เสียงเปิงปะเปิงครึ่มกระหึ่มเสียง
อำมาตย์หมอบนอบน้อมอยู่พร้อมเพรียง	บังคมเคียงคอยสดับรับโองการ ฯ
๏ กรมวังบังคมบรมนาถ	ทูลเบิกราชทูตถือหนังสือสาร
มาเฝ้าพร้อมน้อมประณตบทมาลย์	อาลักษณ์อ่านออกความตามกิจจา ฯ
๏ ในลักษณ์อักษรสารศรีสวัสดิ์	ปิ่นกษัตริย์ทรงเดชพระเชษฐา
เจริญราชไมตรีด้วยปรีดา	มาถึงพระอนุชาให้ถาวร
เป็นปิ่นปักนัคราการะเวก	อดิเรกเรืองฤทธิ์อดิศร
พระทรงธรรม์กรุณาสุดสารคร	เหมือนบิดรเลี้ยงดูให้อยู่เย็น
ทั้งนงเยาว์เสาวคนธ์คุมพลรบ	ไปสมทบช่วยทุกข์เมื่อยุคเข็ญ
เหมือนหนึ่งญาติมาดหมายไม่วายเว้น	ขอไว้เป็นธิดาด้วยอาลัย
ขอพระองค์จงประสิทธิ์มิตรภาพ	อย่าให้สาบสูญเชื้อเหมือนเนื้อไข
ประการหนึ่งซึ่งกษัตริย์หัสไชย	ได้ตามไปสมทบรบลังกา
สนิทนักจักขอเป็นหน่อนาถ	ร่วมพระญาติประยูรวงศ์เผ่าพงศา
อันลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	พระอนุชาช่วยเลี้ยงเพียงบุตรี
อันนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	สุดสาครพี่น้องทั้งสองศรี
สุดแต่พระอนุชาจะปรานี	ด้วยเป็นที่บิตุราชมาตุรงค์
ขอร่วมฉัตรปัถพีศรีสวัสดิ์	สืบกษัตริย์สมตามความประสงค์
ในเดือนสี่นี้จะพร้อมพระญาติวงศ์	ช่วยทำมงคลงานการวิวาห์
อภิเษกสินสมุทรกับบุตรน้อง	เป็นคู่ครองนคเรศแทนเชษฐา
แล้วเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์ขัตติยา	จึงจะมาเมืองพระน้องครองไมตรี
จนตราบสิ้นดินฟ้าสุทธาวาส	ดำรงราชย์ร่วมบำรุงซึ่งกรุงศรี
ได้ดับเข็ญเช่นฉัตรชาวปถพี	จะเป็นที่พึ่งจบทั้งภพไตร ฯ
๏ พอจบสารกรานกราบพระทราบสิ้น	สมถวิลหวังสนิทพิสมัย
ไม่บัญชาว่าขานประการใด	จึงปราศรัยเสนีทั้งสี่นาย
พระเชษฐามาบำรุงกรุงผลึก	ค่อยว่างศึกเสร็จสมอารมณ์หมาย
หรือวงศ์วานบ้านเมืองเคืองระคาย	หรือสบายบริบูรณ์ประยูรวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายเสนีสี่ทูตพูดฉลาด	อภิวาททูลความตามประสงค์
พระเดชาอานุภาพปราบณรงค์	เสมอองค์อวตารผลาญไพริน
ให้ราบเรียบเงียบสงบที่รบพุ่ง	ทรงบำรุงศาสนารักษาศิล
เสนาในไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน	ได้ทำกินค้าขายสบายใจ ฯ
๏ พระชื่นชมสมหวังสั่งอำมาตย์	ให้นำราชทูตาไปอาศัย
แล้วจากอาสน์ยาตรย่างเข้าปรางค์ใน	ตรัสบอกให้อัคเรศแจ้งเหตุการณ์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมจันทวดีชลีสนอง	ดูทำนองนั้นเห็นรักสมัครสมาน
เพราะใคร่ได้พระองค์เป็นวงศ์วาน	จึงว่าขานเลี่ยงเลียบเป็นเปรียบเปรย
หัสไชยไปลังกาอาสาศึก	เจ้าผลึกจะใคร่ได้ไว้เป็นเขย
ก็คิดเห็นเป็นบุญที่คุ้นเคย	ไม่แคลงเลยแล้วจะคงเป็นวงศ์วาน
ตามแต่พระทรงเดชเกศกษัตริย์	จะตอบตัดหรือจะตามเนื้อความสาร
พระว่าพี่นี้ตริดำริการ	จะแต่งงานเสียให้สิ้นที่นินทา
ไหนไหนได้เป็นลูกจะปลูกฝัง	ให้พร้อมพรั่งเผ่าพงศ์พระวงศา
สองกษัตริย์ตรัสอยู่ในที่ไสยา	จนนิทราเลยหลับระงับไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าท้าวออกพระโรงหลวง	พร้อมกระทรวงเสนาอัชฌาสัย
ตรัสประภาษราชการสำราญใจ	แล้วสั่งให้ตอบสารลงลานทอง
เป็นข้อความตามมีไมตรีกษัตริย์	พูนสวัสดิ์สืบวงศ์ดำรงสนอง
เขียนสำเร็จเสร็จสารใส่พานทอง	กับสิ่งของมีราคาบรรณาการ
ทั้งข้าวเกลือเสื้อผ้าเงินตราแจก	ให้พวกแขกเมืองมาพร้อมหน้าฉาน
ทั้งนายไพร่ได้ลาภต่างกราบกราน	แล้วรับสารสองฉบับรีบกลับไป
ถึงพาราพากันเข้าเฝ้าพร้อม	ประณตน้อมทูลแจ้งแถลงไข
แล้วถวายสิ่งของสองกรุงไกร	พระสั่งให้พนักงานอ่านสารตรา ฯ
๏ ในสารศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บังคมบาทบทเรศพระเชษฐา
ซึ่งบุตรีศรีสวัสดิ์กับนัดดา	จะวิวาห์นั้นก็งามตามโบราณ
พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์	ไม่ข้องขัดพร้อมพรักสมัครสมาน
ขอเชิญพระเสด็จมาวิวาห์งาน	จะจัดการไว้ให้พร้อมไพบูลย์ ฯ
๏ แล้วให้อ่านสารการะเวกตอบ	ว่านบนอบจอมปิ่นบดินทร์สูร
จะสืบวงศ์ทรงพระอนุกูล	ให้เพิ่มพูนภิญโญในโลกา
ขอบพระคุณสุนทรถาวรสวัสดิ์	ประดิพัทธ์ภูธเรศพระเชษฐา
อันหลานน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ชันษาคราวทัดกับหัสไชย
ขอรับเลี้ยงเพียงบุตรสุจริต	ถนอมสนิทเหมือนหนึ่งเนื้อในเชื้อไข
การวิวาห์ถ้าจะเลื่อนไปเดือนใด	ตามพระทัยไม่ขัดพระอัชฌา ฯ
๏ พอสิ้นสารอ่านจบแล้วนบนอบ	พระชื่นชอบสรวลสันต์ด้วยหรรษา
จึงตรัสสั่งทั้งอำมาตย์ชาติเสนา	เร่งตรวจตราเตรียมกำปั่นสักพันลำ
บรรดาเหล่าชาวพลคนทั้งหลาย	ทั้งไพร่นายนุ่งห่มให้คมขำ
สำหรับเมืองเครื่องเล่นพวกเต้นรำ	ทั้งมวยปล้ำเมืองเราจัดเอาไป
เล่นประชันกันกับเขาชาวเมืองโน้น	ละครโขนแต่งงามตามวิสัย
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จขึ้นปราสาทชัย	สั่งข้างในทุกตำแหน่งจัดแจงการ ฯ
๏ ฝ่ายเวียงวังคลังนาพวกข้าเฝ้า	เตรียมสำเภาตรวจตราโยธาหาญ
เลือกล้าต้าต้นหนพวกคนงาน	เปลี่ยนรอกกว้านเสาใบใหม่ทั้งนั้น
ทั้งเสื้อผ้าประทานให้ไว้ใส่แห่	โหมดตาดแพรกำมะหยี่ต่างสีสัน
พวกรำเต้นเป็นงานการประชัน	สมทบกันเข้าระดมประสมมือ
บ้างจัดแจงแต่งชฎาเจิมหน้าโขน	กลองตะโพนฉิ่งกรับเครื่องนับถือ
บ้างไหว้ครูหมูไก่จะให้ลือ	อุส่าห์ซื้อเสื้อแสงจัดแจงการ
พวกนายหนังช่างเขียนแปลงเปลี่ยนย้อม	บ้างหัดซ้อมพากย์เจรจาจะว่าขาน
ทั้งจอแผงแต่งใหม่จะไปงาน	บ้างแต่งร้านฆ้องระนาดตรึงกราดกลอง ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	จัดเสื่อพรมหมอนเจียมตระเตรียมของ
ตะไกรหนีบหีบหมากเครื่องนากทอง	มีพานรองขันน้ำโต๊ะสำรับ
ที่ชาววังรังหนี้ไม่มีแหวน	ทำเป่าแล่นกาไหล่ใส่ประดับ
บ้างซื้อเชื่อเผื่อเบี้ยหวัดด้วยขัดทรัพย์	บ้างปลี่ยนสับยืมเขาพวกชาววัง
ทั้งเครื่องแต่งแป้งน้ำมันมุ้งหมอนเสื่อ	ขนลงเรือเรียกข้าหน้าเป็นหลัง
ลงลำทรงหงส์สุวรรณบัลลังก์	ลำที่นั่งสินสมุทรเรือครุฑบิน
มาทอดท่าหน้าแพเรือแห่แหน	อเนกแน่นในมหาชลาสินธุ์
บ้างร้องรำทำเพลงบรรเลงพิณ	คอยท่าปิ่นปถพีด้วยปรีดา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ชวนลูกรักอัคเรศโอรสา
เข้าที่สรงทรงเครื่องย่างเยื้องมา	ลงเภตราพร้อมสนมกรมใน
ออกลำทรงหงส์บินฝ่ายสินสมุทร	ออกเรือครุฑครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
เสียงสังข์แตรแซ่ซ้องลั่นฆ้องชัย	พลไพร่พร้อมโห่โล้สำเภา
พอออกจากปากน้ำก็ค่ำพลบ	จุดเพลิงคบโคมรายขึ้นปลายเสา
เป็นเดือนสามยามหนาวลมข้าวเบา	พัดเพลาเพลาพอได้ใช้ใบสบาย
ลำที่นั่งดั้งกันเป็นหลั่นแล่น	ไปตามแผนที่ทะเลคะเนหมาย
ล้วนเคยคลื่นชื่นใจทั้งไพร่นาย	นั่งสบายบังลมแลชมดาว
พวกผู้หญิงพิงเพื่อนดูเดือนแจ่ม	จับผิวแก้มแลล้วนเป็นนวลขาว
ที่ปั่นป่วนครวญครุ่นพึ่งรุ่นราว	ร่างเพลงยาวเยาะเย้ยเปรียบเปรยกัน ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสชวนมเหสี	กับบุตรีชมดาวทั้งสาวสรรค์
เหมือนโคมเคียงเรียงรอบเป็นขอบคัน	ล้อมพระจันทร์แจ่มฟ้านภาลัย
บอกบุตรีชี้หัตถ์แล้วตรัสว่า	ที่กลางฟ้าเรืองยาวนั้นดาวไถ
โน่นดาวธงตรงหน้าอาชาไนย	ดาวลูกไก่เขาก็เรียกสำเหนียกนาม
พระบุตรีพี่น้องค่อยส่องเนตร	ที่สังเกตสงสัยทูลไต่ถาม
พระชี้หัตถตรัสแถลงให้แจ้งความ	ทั้งหม่อมห้ามหม่อมแหนนั่งแหงนคอ
จนเดือนดับลับรุ่งสะดุ้งตื่น	ไปกลางคืนมิได้จอดทอดสมอ
ฝูงปลาร้ายว่ายเรียงเข้าเคียงคลอ	ชะเง้อคอคอยดูทุกผู้คน
เห็นงูเงือกเกลือกกลอกขึ้นหยอกยุด	อุตลุดโลดเสือกเสลือกสลน
หางเหมือนอย่างหางปลาในสาชล	หน้าเหมือนคนแปลกเหลือตามเรือเรียง
ไม่ขัดข้องล่องลมถึงรมจักร	เสียงคึกคักฆ้องกลองแซ่ซ้องเสียง
ทหารโห่โล้ล้อมมาพร้อมเพรียง	เข้าทอดเรียงรายท่าหน้าธานี ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	ช่วยตรวจจัดตำหนักตามศักดิ์ศรี
ให้แขกมาอาศัยไพร่ผู้ดี	จัดทั้งที่ไพชยนต์พระมนเทียร
ประทีปแก้วชวาลาระย้ายับ	กระจ่างจับแลหลากขึงฉากเขียน
ตะเกียงรายสายสร้อยห้อยโคมเวียน	แท่นวิเชียรชัชวาลมีม่านบัง ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นลงมาหน้าฉนวน	จัดกระบวนเสนาแห่หน้าหลัง
รับองค์พระอภัยเข้าในวัง	พร้อมสะพรั่งนักสนมกรมใน
ขึ้นไพชยนต์มนเทียรวิเชียรรัตน์	ตึกปรัศว์สาวสุรางค์ต่างอาศัย
พวกเสนีรี้พลสกลไกร	ปลูกโรงใหญ่ขึ้นให้อยู่ตามหมู่กรม
ท้าวทศวงศ์พงศาก็มาเยี่ยม	ตามธรรมเนียมชอบชิดสนิทสนม
คิดจัดแจงแต่งงานสำราญรมย์	จนพระประทมแทบจะหลับจึงกลับไป ฯ
๏ หยุดสบายหลายคืนต่างชื่นแช่ม	พอเดือนแรมฤกษ์ดีพิธีไสย
ให้หมายเวรเกณฑ์บอกสมนอกใน	ทั้งนายไพร่พร้อมวงศ์พงศ์ประยูร
ปลูกโรงราชพิธีสิบสี่ห้อง	มีมุขช่องมณฑปนภศูล
ประดับเครื่องเรืองแอร่มแจ่มจำรูญ	ที่พื้นพูนปูนลาดดาดศิลา
ปูเสื่ออ่อนซ้อนเจียมเอี่ยมสะอาด	เพดานดาดห้อยห่วงพวงบุปผา
ประทีปจัดอัจกลับประดับประดา	แก้วระย้าเพชรห้อยดูพรอยพราย
พระแท่นที่อภิเษกเอกฉัตร	ล้วนแก้วเก้าเนาวรัตน์จำรัสฉาย
ทั้งกลดสังข์ตั้งเคียงอยู่เรียงราย	บายศรีซ้ายขวาขวัญจุณจันทน์เจิม
ทั้งกองแก้วแล้วก็กองทองประกอบ	ที่ริมรอบราชวัติฉัตรเฉลิม
พวกนายช่างทั้งปวงข้าหลวงเดิม	คอยแต้มเติมติเตียนผลัดเปลี่ยนแปลง ฯ
๏ ฝ่ายพวกถูกปลูกโรงสำหรับเล่น	บ้างลากเข็นล้อเกวียนบ้างเขียนแผง
ผูกภูเขาเอาไม้ดัดขึ้นจัดแจง	ต่างคิดแต่งต่างกันประชันโรง
มีสายรอกนอกในลวดไต่เล่น	ทำป้อมเป็นเมืองพลับพลาดูอ่าโถง
ที่หน้าฉานร้านยาวผ้าขาวโยง	มีเกราะโกร่งเตรียมสำรองทั้งสองเมือง
ที่พวกถูกปลูกพลับพลาดาดผ้าสี	ม่านมู่ลี่เลขาเขียนฝาเฝือง
ราชวัติฉัตรเบญจรงค์เรือง	ให้ปักรอบขอบเมืองเครื่องมงคล
หุ่นละครมอญรำทำโรงงิ้ว	เป็นแถวทิวสองข้างทางถนน
เด็กผู้ใหญ่ไพร่ฟ้าประชาชน	มาเกลื่อนกล่นกลาดกลุ้มประชุมกัน ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสนมเมืองรมจักร	ล้วนรู้หลักเหลือสาวเพลงยาวขยัน
กับสาวสาวชาวเมืองผลึกนั้น	รู้จักกันแต่เมื่อครั้งไปลังกา
ล้วนเคยเป็นเล่นอีกไม่หลีกเลี่ยง	นัดเพื่อนเลี้ยงโต๊ะกันด้วยหรรษา
ที่มีทรัพย์รับเพื่อนก็เยื้อนมา	ได้หน้าตาตั้งปึ่งท่าขึงคม
ที่รักใคร่ให้ของเครื่องทองนาก	กระจกฉากมีดน้อยไม้สอยผม
ที่ขัดทรัพย์รับเพื่อนต้องเลื่อนกรม	ผ้านุ่งห่มหอบจำนำมาทำยศ
ท่านท้าวนางต่างจัดขนัดแห่	บ้างเชิญแส้พระแสงตามล้วนงามหมด
ที่ถวายชายชม้อยทำช้อยชด	ต้องทำบทเป็นครูให้รู้ที
หัดให้ยอบหมอบกรานอยู่งานพัด	ประจงจัดเครื่องอานพานพระศรี
ทั้งสาวใหญ่เก็บไรจุกลูกผู้ดี	รู้ท่วงทีถูกต้องทำนองใน ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรีรมจักร	เห็นพร้อมพรักยินดีจะมีไหน
ให้โหราหาฤกษ์เจริญชัย	ประจวบได้เจ็ดค่ำเป็นสำคัญ
โขนละครนอนโรงตีโกร่งซ่าว	เสียงเกรียวกราวกรุงไกรมไหศวรรย์
พวกโยธีชีพราหมณ์พรหมจรรย์	มาพร้อมกันสี่หมวดสวดพิธี
ปุโรหิตติดเทียนคอยเวียนแว่น	พลูคะแนนจันทน์เจิมเฉลิมศรี
โหรคอยท่าหาฤกษ์เบิกบัตรพลี	ระวังตีฆ้องสำคัญเป็นสัญญา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	กับนางนาฏมเหสีมียศถา
ต่างทรงเครื่องเรืองงามตามชรา	ใส่มหามงกุฎใหญ่ถือไม้ท้าว
แล้วสั่งพระมเหสีไปที่หลาน	ดูงานการตักเตือนเป็นเพื่อนสาว
เหมือนมาแขกแรกรักอีกสักคราว	ข้างเพื่อนบ่าวข้าจะเป็นได้เล่นกัน
แล้วแย้มสรวลชวนพระวงศ์พงศ์กษัตริย์	มาแท่นรัตน์โรงพิธีที่ทำขวัญ
อยู่พร้อมพรั่งทั้งกษัตริย์ศรีสุวรรณ	คอยนับชั้นฤกษ์พาเวลากาล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	จูงลูกรักเข้าในมณฑลสถาน
ประโคมฆ้องกลองดังกังสดาล	พราหมณ์ก็อ่านมนต์สนองประคองเคียง
ค่อยรินรดกลดสังข์หลั่งพระเต้า	บัณเฑาะว์เป่าสังข์แตรเซงแซ่เสียง
ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องต้นขึ้นบนเตียง	พี่เลี้ยงเคียงคอยหยิบจีบประจง
สนับเพลาเพราพรายปลายกระหนก	ทรงผ้ายกแย่งอย่างไว้หางหงส์
ห้อยชายแครงแฝงใส่ชายไหวทรง	ฉลององค์อินทรธนูชมพูนุท
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรอร่าม	สังวาลวามแวมวับประดับบุษย์
ทั้งทองกรซ้อนทรงธำมรงค์ครุฑ	ใส่มงกุฎกรรเจียกซ้อนจอนมณี
อุบะห้อยพรอยแพรววาวแวววับ	กระจ่างจับพักตร์ผ่องละอองศรี
พระบิดาพาไปเข้าโรงพิธี	ให้นั่งที่บนบัลลังก์ตั้งมณฑล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณให้ขุ่นคิ่น	แต่ได้ยินเริ่มวิวาห์สถาผล
คิดถึงองค์นงเยาว์เสาวคนธ์	ให้ทัณฑ์บนไว้ที่วังเมืองลังกา
ว่าตัดขาดชาตินี้ไม่มีผัว	แต่แสนกลัวบิตุเรศพระเชษฐา
จะเอามีดกรีดศอให้มรณา	ก็ไม่กล้าทำได้จนใจจริง
จะต้องดื้อถือสัตย์ขัดรับสั่ง	สู้ทนทั้งตีด่าประสาหญิง
แกล้งทำหลับจับไข้ไม่ไหวติง	บรรทมนิ่งนึกสะอื้นฝืนฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์เกษราราช	นึกประหลาดหลากจิตคิดสงสัย
ดูอรุณขุ่นหมองเข้าห้องใน	ตั้งแต่ให้เริ่มงานการวิวาห์
หรือหนีนอนซ่อนกายเพราะอายเหนียม	ไม่ไปเยี่ยมเผ่าพงศ์พระวงศา
นิ่งฉะนี้มิควรจวนเวลา	จะไปว่าวิงวอนให้อ่อนใจ
ลงจากอาสน์ยาตรย่างเข้าปรางค์รัตน์	เสียงสงัดเงียบระงับหรือหลับใหล
พวกสาวศรีพี่เลี้ยงหลีกเลี่ยงไป	ด้วยเข้าใจจะต้องวุ่นถึงขุ่นเคือง
นางเข้าในไสยาสน์ประหลาดนัก	เห็นลูกรักเศร้าศรีฉวีเหลือง
เอะเป็นไรเศร้าศัลย์แม่ขวัญเมือง	ไม่รู้เรื่องดีร้ายมาหลายวัน
ประโลมนางพลางว่าเวลานี้	ตั้งพิธีสรงน้ำจะทำขวัญ
พระอัยกาพาพระองค์เผ่าพงศ์พันธุ์	ไปพร้อมกันคอยเจ้าเยาวมาลย์
แม่สายใจไปวิวาห์สถาผล	รดน้ำมนต์มุรธากระยาสนาน
พระบุตรีพิลาปก้มกราบกราน	กระหม่อมฉานจับไข้ไม่สบาย
จะรดน้ำซ้ำหนาวยิ่งคราวจับ	จะเด็ดดับปีวันเหมือนมั่นหมาย
แม้หาญหักจักขอผูกคอตาย	สู้ถวายชีวาไม่อาลัย ฯ
๏ นางลูบอกตกตะลึงแล้วจึงว่า	จวนเวลาแล้วกรรมจะทำไฉน
จะเรียนดื้อหรือเห็นเป็นอย่างไร	รำคาญใจไม่รู้ที่จะเจรจา
จะหาไหนได้เหมือนพ่อสินสมุทร	ประเสริฐสุดสมชาติวาสนา
จึงจัดแจงแต่งงานการวิวาห์	ตามประสาพี่น้องให้ครองกัน
ควรแล้วหรือดื้อดึงไม่พึ่งพี่	ไม่พอที่จะรังเกียจคิดเดียดฉันท์
พลางแนบชิดธิดาวิลาวัณย์	อย่าจาบัลย์บิดเบือนทำเชือนแช
แม้มิไปอัยกามาเดี๋ยวนี้	จะหยิกตีย่อยยับไม่นับแผล
แข็งฤทัยใจคออย่าท้อแท้	ไปกับแม่เถิดมาแม่อย่ากลัว
อันตัวเจ้าเป็นสาวย่อมเปล่าเปลี่ยว	อยู่คนเดียวก็ไม่ดีเหมือนมีผัว
บุญพระพี่มีมากคิดฝากตัว	คนจะกลัวเกรงจบภพไตร ฯ
๏ อรุณน้อยสร้อยเศร้าเฝ้ากำสรด	สุดจะปดป้องปิดคิดไฉน
จึงทูลตามความจริงทุกสิ่งไป	หม่อมฉันได้ปฏิญาณสาบานตัว
กับนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	เป็นความจริงชาตินี้ไม่มีผัว
เหมือนพระพี่สินสมุทรลูกสุดกลัว	มิใช่ตัวเปลี่ยวเปล่าเมียเขามี
ทั้งลูกเต้าเล่าก็ยังอยู่ทั้งท้อง	จะไปต้องน้อยหน้าชาติทาสี
มิขออยู่สู้ตายวายชีวี	พระชนนีโปรดด้วยช่วยสักครั้ง ฯ
๏ นางฟังคำทำพิโรธเหมือนโกรธขึ้ง	ช่างขี้หึงแค้นเคืองถึงเรื่องหลัง
เมื่อต้องผีมิได้ทำแต่ลำพัง	ครั้นหายคลั่งก็มาเข้าข้างเผ่าพงศ์
ถึงฝ่ายข้างนางยุพาผกาเล่า	มีลูกเต้าเก้อเก้อเพราะเธอหลง
พระลูกรักจักภิเษกเป็นเอกองค์	จะเกรงตรงอีขี้ข้าว่ากระไร
ยิ่งวอนวิงก็ยิ่งดื้อว่าถือสัตย์	กอดพระหัตถ์กรรมกรรมจะทำไฉน
จะให้ร้างค้างงานรำคาญใจ	แล้วลุกไปกริ้วสุรางค์นางกำนัล
นางพี่เลี้ยงเอี้ยงดูอยู่ไหนเล่า	ไม่โลมเล้าเจ้านายให้ผายผัน
จวนเวลานาทีแม้มิทัน	จะพากันกินหวายหลังลายงาม ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงเสียงกริ้วต่างนิ่วหน้า	แล้วลอบมาเชิญเสด็จไม่เข็ดขาม
พลางขู่ขับกลับว่าอีบ้ากาม	ต้องเป็นความจำจนสู้ทนทาน ฯ
๏ ฝ่ายโหรนั่งตั้งนาฬิกากำกับ	กำหนดนับนาทีสุริย์ฉาน
พอฤกษ์ดีตีฆ้องก้องกังวาน	พนักงานสังข์แตรขึ้นแซ่ซ้อง
พวกเต้นรำทำขวัญสำคัญฤกษ์	เสียงเอิกเกริกรำเต้นเล่นฉลอง
พระอภัยใคร่คิดผิดทำนอง	จะขัดข้องข้างในวังจึงดังนี้
ท้าวทศวงศ์สงสัยเข้าในม่าน	ให้เดือดดาลว่าอุเหม่มเหสี
อย่างไรไม่ใคร่มาฤกษ์พาดี	ทำให้ตีฆ้องเก้อเอออะไร
ไม่ว่าขานหลานลูกช่วยปลูกฝัง	ออกมานั่งพูดพร่ำจะทำไฉน
เข้าไปเองเร่งให้ออกมาไวไว	ถ้ามิได้โทษมีอยู่ที่ยาย ฯ
๏ นางพระยาว่ารำคาญเพราะหลานลูก	ให้พลอยถูกกริ้วกราดไม่ขาดสาย
รีบไปปรางค์นางอรุณเสียงวุ่นวาย	เห็นโฉมฉายเกษรากริ้วข้าไท
โกรธบุตรีดีจริงช่างนิ่งเฉย	ให้ลูกเขยคอยท่าเลือดตาไหล
พระบิดาว้าวุ่นเป็นฟุนไฟ	ทำไมไม่จัดแจงไปแต่งงาน
พระธิดาว่าเขาดื้อถือทิฐิ	เหลือสติปัญญาจะว่าขาน
ปลอบเท่าไรไม่เชื่อเหลือรำคาญ	เชิญพระมารดาถามเนื้อความดู ฯ
๏ นางพระยาว่าไม่ไปได้หรือนะ	การเขาจะเสียหมดต้องอดสู
มาไปหาว่ากระไรจะใคร่รู้	ผิดก็อยู่กับเจ้าไม่เข้าใจ
แล้วเข้าห้องสององค์ตรงขึ้นแท่น	เห็นนางแสนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
กลับสงสารหลานรักนั่งซักไซ้	เออเป็นไรแม่คุณให้วุ่นวาย
นางสู้ดื้อถือสัตย์ทูลขัดข้อง	อดสูน้องเสาวคนธ์วิมลฉาย
เขาถือมั่นฉันจะกลับก็อับอาย	ขอสู้ตายตามจะโปรดมีโทษทัณฑ์
พระอัยกีตีอุราว่าประหลาด	ตัดสวาทก็เหมือนตัดสมบัติสวรรค์
อันใจหญิงสิ่งสบายทั้งหลายนั้น	ไม่เทียมทันเท่าผัวร่วมหัวใจ
ถึงนงเยาว์เสาวคนธ์ที่ทนดื้อ	จะขืนถือว่าไม่มีได้ที่ไหน
เสร็จการเราเข้าเดือนหกจะยกไป	แต่งงานให้เชษฐาสุดสาคร
เมื่อผู้ใหญ่ให้ภิเษกร่วมเอกฉัตร	ไม่เสียสัตย์ดอกจงฟังยายสั่งสอน
ไปสรงชลมุรธาจะพาจร	นางวิงวอนกราบไหว้พระอัยกี
เสียแรงพระถนอมเฝ้ากล่อมเกลี้ยง	บำรุงเลี้ยงหลานรักเป็นศักดิ์ศรี
ความน้อยหน้าฝรั่งในครั้งนี้	ต้องเสียชีวีถวายสู้วายชนม์
ด้วยเกิดมาอาภัพให้ลับเสีย	ไม่เป็นเมียน้อยหญิงชาวสิงหล
จงโปรดให้ไปภิเษกแม่เสาวคนธ์	เข้ามณฑลต่อทีหลังขอรั้งรอ ฯ
๏ พระอัยกีตีทรวงเข้าผางผึง	กลับขี้หึงยิ่งกว่าข้าหนักหนาหนอ
โน่นฝรั่งข้างเราเป็นเหล่ากอ	คงมาง้อสิ้นทั้งเมืองลังกา
สุดสาครเขาเป็นน้องต้องทีหลัง	เราต้องตั้งก่อนเหตุเป็นเชษฐา
จะขืนดื้อถือสัตย์ขัดวิวาห์	คงน้อยหน้าอีฝรั่งจงฟังยาย ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นช้าให้ข้าหลวง	คนทั้งปวงไปเตือนก็เชือนหาย
ท้าวทศวงศ์สงสัยไม่สบาย	ด้วยเกรงฝ่ายเกี่ยวดองจะหมองใจ
ลงจากอาสน์พลาดล้มสนมช่วย	พยุงด้วยมิได้เมินเดินใกล้ใกล้
พระงุ่นง่านพาลด่าพวกข้าไท	ตรงเข้าไปปรางค์รัตน์ห้องนัดดา
เห็นพระมเหสีบุตรีพร้อม	ช่างมาล้อมลูกหลานนานหนักหนา
นี่ขัดขวางอย่างไรไม่ไคลคลา	ท่านยายมาแล้วก็เชือนไม่เตือนเลย
เขาตีฆ้องกลองเอิกเกริกอยู่	ไม่มีหูหรือกระไรทำใจเฉย
ให้คอยนั่งตั้งแต่ชะแง้เงย	กระไรเลยพูดมากน้ำหมากพรู
นางพระยาว่ามันกลายเป็นหลายเรื่อง	มาขัดเคืองคนวอนจนอ่อนหู
มาว่าขานหลานสาวของท้าวดู	ฉันไม่รู้ที่จะว่าน่ารำคาญ ฯ
๏ อรุณกลัวตัวสั่นซบกันแสง	ท้าวเธอแกล้งเมินพักตร์ด้วยรักหลาน
เสด็จออกนอกห้องแล้วร้องพาล	หลานของท่านยายสอนแต่ก่อนมา
ไม่พาไปให้ทันทำขวัญเขา	ก็ดูเอาวันนี้แหละสิหนา
ทำฮึดฮัดตรัสเร่งเร็วเร็วมา	นางพระยาตกใจกระไรเลย
โกรธบุตรีนี้ก็เช่นจะเป็นใบ้	ไม่ว่าไรลูกมั่งมานั่งเฉย
แล้ววิงวอนผ่อนตามว่าทรามเชย	ไม่หวังเลยลูกผัวอย่ากลัวเกรง
เมื่อไม่ยอมพร้อมใจก็ใครเล่า	จะกล้าเข้าชิดชมทำข่มเหง
พระอัยกามายืนกริ้วครื้นเครง	ควรจะเกรงกลัวพระราชอาชญา
ไปสรงน้ำทำขวัญเสียสักครู่	แล้วมาอยู่ที่นี่ประสีประสา
ค่อยวิงวอนผ่อนผันด้วยปัญญา	พระนัดดาเชื่อฟังน้อมบังคม
แล้วทูลว่าถ้าหม่อมฉันทำขวัญแล้ว	อย่าให้แผ้วพานพบประสบสม
ยายรับคำซ้ำว่าอย่าปรารมภ์	ให้นุ่งห่มขาวผ่องละอององค์
แล้วพาออกนอกห้องประคองข้าง	ไปเข้ากลางมณฑลน้ำมนต์สรง
พร้อมสุรางค์นางนาฏพระญาติวงศ์	ช่วยกันสรงน้ำนางล้อมข้างเตียง
พราหมณ์ผู้เฒ่าเป่าสังข์เสียงวังเวก	เครื่องภิเษกสังข์แตรขึ้นแซ่เสียง
บัณเฑาะว์ดังกังสดาลขานสำเนียง	นางพี่เลี้ยงหมอบกรานอยู่งานพัด
ทรงภูษาค่าเมืองเรืองอร่าม	รัดองค์วามแววแวมแจ่มจำรัส
ฉลององค์ทรงสวมค่อยรวมรัด	ใส่ดุมกลัดกลมกล่อมละม่อมละมุน
สังวาลแก้วแววเวียนวิเชียรช่วง	สร้อยทับทรวงสอดสวมใส่นวมหนุน
สไบบังอังสากรองตาชุน	มงกุฎกุณฑลประดับเพชรทับทิม
เสร็จสำอางนางทรุดลงหยุดนั่ง	ด้วยกำลังโศกเศร้าให้เหงาหงิม
สองกษัตริย์ตรัสเตือนไม่เยื้อนยิ้ม	พระเนตรปิ่มเปี่ยมล้นชลนา
สู้ทนแรงแข็งขืนค่อยยืนย่าง	ท่านท้าวนางเจ้าขรัวนายเคียงซ้ายขวา
เกณฑ์แห่หัดจัดพร้อมห้อมล้อมมา	ค่อยลีลาเยื้องย่างตามทางไป ฯ
๏ เข้ามณฑลมณฑปอภิวาท	ประยูรญาติโยคีฤๅษีไสย
มโหระทึกกึกก้องทั้งฆ้องชัย	พระอภัยน้อมประณตท้าวทศวงศ์
แล้วลีลามาพยูงจูงโอรส	ตามทรงยศยุรยาตรดังราชหงส์
ขึ้นกองแก้วแพรวพร่างกระจ่างองค์	ท้าวทศวงศ์จูงหัตถ์พระนัดดา
ขึ้นนั่งกองทองงามอร่ามเหลือง	พาประเทืองเปล่งปลั่งพระมังสา
ให้เกี่ยวก้อยหน่อยหนึ่งนางดึงมา	พระอัยกาขืนเหนี่ยวให้เกี่ยวไว้
นางพลิกนิ้วพลิ้วแพลงแกล้งให้หลุด	สินสมุทรหนีบติดบิดไม่ไหว
พวกพราหมณ์สวดมนต์นารายณ์ถวายชัย	พอจบให้โห่สนั่นเสียงครั่นครึก
ทั้งแตรสังข์กังสดาลประสานเสียง	แซ่สำเนียงฆ้องกลองเสียงก้องกึก
ทั้งโรงงานขานโห่มโหระทึก	เสียงพิลึกโลกาทั้งธานี
ปุโรหิตติดเทียนให้เวียนแว่น	มาข้างแท่นถวายท้าวเจ้ากรุงศรี
ท้าวทศวงศ์ส่งให้พระอัยกี	สุมาลีเกษราธิดาดวง
แล้วส่งไปให้พระวงศ์พวกพงศ์เผ่า	หลวงแม่เจ้าจอมจ่านางข้าหลวง
ถึงพวกชายฝ่ายขุนนางต่างกระทรวง	คอยรับช่วงชูเทียนส่งเวียนไป
ประโคมฆ้องกลองแตรเซงแซ่เสียง	เสนาะสำเนียงดนตรีปี่ไฉน
ดุริยางค์วังเวงเจ้งจับใจ	ตีโทนทับขับไม้มโหรี
เสียงสุรางค์วังเวงร้องเพลงขับ	ซอกระจับปี่กรีดนิ้วดีดสี
ข้างชั้นในไขกลเพลงดนตรี	พร้อมพราหมณ์ชีช่วยกันเวียนเทียนเจ้านาย
ถ้วนสำเร็จเจ็ดรอบได้ชอบโชค	ดับเทียนโบกควันเฉลิมเจิมถวาย
ให้สององค์ทรงตรารูปนารายณ์	เป็นที่ฝ่ายหน้าพระชนกา
ต่างอำนวยอวยพรสุนทรสวัสดิ์	ทั่วกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ส่วนสององค์ลงจากกองทองจินดา	นางก้มลาหลีกไปเสียในวัง ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์อติเรก	เสร็จภิเษกสองสมอารมณ์หวัง
พอแดดร่มลมชายเบี่ยงบ่ายบัง	ออกพร้อมพรั่งนั่งพลับพลาหน้ากำแพง
พวกรำเต้นเล่นงานละครโขน	เสียงตะโพนกลองประชันล้วนขันแข่ง
พวกโหม่งครุ่มทุ่มกลองเล่นกลางแปลง	คุลาแต่งตัวดีเดินตีไม้
เล่นประชันกันกับวงพวกโหม่งครุ่ม	เป็นกลุ่มกลุ่มกลางแปลงแทงปิไส
หกคะเมนเล่นหน้าพลับพลาชัย	ขึ้นกระไดดาบทะลวงลอดบ่วงเพลิง
บ้างขึ้นไต่ไม้สูงสามต่อตั้ง	รำแพนทั้งโจนร่มตามลมเหลิง
บ้างสรวลเสเฮฮาเสียงร่าเริง	ทำชั้นเชิงรำเต้นเล่นประชัน
ริมป้อมโถงโรงโขนเมืองรมจักร	ขึ้นเล่นชักรอกเวียนเหาะเหียนหัน
เป็นอินทร์องค์ทรงพระยาเอราวัณ	ค่อยขึ้นคันศรสาตร์พรหมมาสตร์เมียง
บทพระลักษณ์ศักดาป้องหน้าแหงน	คนพากย์แทนทำชม้อยชดช้อยเสียง
อินทรชิตฤทธิรงค์เอี้ยวองค์เอียง	วางศรเปรี้ยงเสียงดังกำลังแรง
ต้องพระลักษณ์ปักอกพลัดตกรถ	ต้องทำบทวายุบุตรฉุดพระแสง
พวกพลลิงกลิ้งเกลื่อนลงกลางแปลง	พวกยักษ์แผลงพระโอดอุโฆษกลอง
เสียงกลองโยนโขนเมืองผลึกเล่น	ทำบทเป็นละครด้วยช่วยฉลอง
เล่นบุตรลบพลบค่ำต้องจำจอง	ขึ้นขาหยั่งนั่งยองยองนองน้ำตา
นายโรงรำทำบทกำสรดเศร้า	นั่งกอดเข่าคิดถึงแม่ชะแง้หา
สะอึกสะอื้นฝืนเช็ดชลนา	ทั้งร้องช้าปี่เอกวิเวกใจ
ผู้หญิงดูอยู่ข้างโขนเมืองผลึก	บ้างก็นึกเวทนาน้ำตาไหล
หุ่นละครมอญรำระบำไทย	เพลงปรบไก่เทพทองร้องค้างคาว
คนมาดูผู้ดีปนขี้ข้า	แก่ชราเด็กอุ้มทั้งหนุ่มสาว
เที่ยวดูเล่นเต้นรำจำเรื่องราว	ด้วยการคราวครั้งนั้นประชันเมือง
พวกชาววังนั่งหน้าพลับพลาสี	เลิกมู่ลี่แลล้วนเป็นนวลเหลือง
ดูรำเต้นเป็นแต่แลชำเลือง	เห็นชาวเมืองเมินหน้าไม่กล้าดู ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์องค์กษัตริย์	สั่งให้จัดมวยดีมาทีละคู่
พอมวยมาหน้าที่นั่งคนพรั่งพรู	ชิงกันดูชุลมุนซวนซุนเซ
พวกตำรวจหวดไล่จะให้นั่ง	บ้างถอยหลังพัลวันดูหันเห
คอยหลบหวายซ้ายขวาเสียงฮาเฮ	ดูซวนเซแทรกเสียดยัดเยียดกัน
พอมวยชกยกแรกคอยแลกหมัด	ขยับปัดปิดป้องทุบถองถลัน
ไล่ถลาคว้าหวิดตามติดพัน	พัลวันเตะต่อยต่างทอยทุบ
เข้าท่าจับกลับกลอกใส่ศอกเข่า	คนดูเอาเออรับดังปับปุบ
ถูกปากฟกชกถูกจมูกยุบ	ลงหมอบฟุบฝ่ายขุนนางให้รางวัล ฯ
๏ ฝ่ายกระบี่มีคู่สู้กับดั้ง	บังคมตั้งท่าเวียนรำเหียนหัน
ต่างเยื้องกรายร่ายเรียงเข้าเคียงกัน	ตั้งประจัญตามทำนองตีกลองแปลง
ตั้งถลันฟันกระบี่ตีประทับ	เสียงเขวียวขวับพัลวันด้วยขันแข็ง
กระชั้นชิดปิดปัดเพลี่ยงพลัดแพลง	ต่างเลือดแดงทั้งสองข้างให้รางวัล ฯ
๏ จะร่ำว่าช้าเรื่องที่เครื่องเล่น	สมมตเป็นเสร็จเสริมเฉลิมขวัญ
พร้อมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์	อยู่สุวรรณปรางค์มาศราชวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ทราบว่านุชน้องเคืองด้วยเรื่องหลัง
แต่เสร็จงานการวิวาห์คอยท่าฟัง	จนกระทั่งถึงสิบห้าทิวาวัน
ไม่เห็นส่งองค์อรุณมาร่วมแท่น	ยิ่งโศกแสนเศร้าพระทัยเฝ้าใฝ่ฝัน
จะออกปากยากยิ่งทุกสิ่งอัน	สะอื้นอั้นอารมณ์ระทมทวี
เวลาดึกตรึกไตรมิใคร่หลับ	โอ้อกอับอายพักตร์เสียศักดิ์ศรี
มาเศร้าสร้อยคอยค้างอยู่อย่างนี้	ชาวบูรีรู้สิ้นจะนินทา
น้อยไปหรือถือโทษเฝ้าโกรธขึ้ง	เพราะหวงหึงเห็นจะขาดวาสนา
แต่นิ่งนึกตรึกอารมณ์ตรมอุรา	อายเสนานักสนมกรมใน
อนาถนอนกรพาดนลาฏนึก	ยิ่งยามดึกดังจะพาน้ำตาไหล
จะม่อยหลับกลับฟังด้วยหวังใจ	เสียงสาวใช้นั่งยามไอจามดัง
ว่ามารดามาส่งองค์อรุณ	ให้เฉียวฉุนชื่นอารมณ์ด้วยสมหวัง
สไบทรงบงเฉียงค่อยเมียงฟัง	หมายจะนั่งคำนับรับชนนี
แล้วกลับเงียบเชียบสงัดกำดัดดึก	หวนรำลึกถึงพระน้องให้หมองศรี
ขึ้นสู่แท่นแสนศัลย์พันทวี	มิรู้ที่จะคิดอ่านประการใด
ยามเสวยเคยอร่อยก็ถอยรส	กับทั้งอดบรรทมเลยลมใส่
ให้วิงเวียนเหียนหิวหวิวหวิวใจ	จนจับไข้กลางวันสั่นสะท้าน ฯ
๏ สาวสุรางค์ต่างเห็นเจ้านั้นเศร้าโศก	กลายเป็นโรคบีฑาน่าสงสาร
ไปทูลกิจบิตุรงค์พระวงศ์วาน	ตามอาการหน่อไทไข้ประชวร
พระอภัยได้ฟังก็หยั่งรู้	เพราะอดสูเศร้าสร้อยละห้อยหวน
จะบัญชาว่ากระไรก็ไม่ควร	จึงตรัสชวนสองธิดาสุมาลี
ไปไพชยนต์มนเทียรที่ลูกรัก	เห็นเผือดพักตร์ผอมรูปเศร้าซูบศรี
เข้าเคียงองค์สงสารแสนทวี	สุมาลีเหลือแค้นแน่นอุรา
ค่อยต้ององค์ทรงยศโอรสร้อน	นางกอดกรถอนฤทัยพิไรว่า
เป็นเคราะแล้วแก้วแม่เห็นแก่ตา	ดูไม่น่าจะประชวรควรหรือเป็น
วาสนาอาภัพเหมือนกับแม่	ให้มีแต่หมองมัวด้วยตัวเข็ญ
สุดจะรับดับร้อนให้ผ่อนเย็น	เหตุเพราะเป็นกาฝากใช่รากรัก
รู้กระนี้มิอยากของ้อมาเกิด	ไม่ประเสริฐสมตระกูลประยูรศักดิ์
โอ้อาภัพอัปภาคย์พูดยากนัก	พระลูกรักหรือประชวรไม่ควรเลย
จะว่ามั่งยังเป็นกรรมด้วยน้ำมาก	ขึ้นท่วมปากแม่เสียแล้วลูกแก้วเอ๋ย
พระอภัยได้แต่ห้ามนางทรามเชย	เฝ้าบ่นเบยราวกับบ้าน่ารำคาญ
ไม่เลือกหน้าว่ากันเองเขาอื่นมั่ง	กระทบกระทั่งไปเสียสิ้นทุกถิ่นฐาน
แล้วสั่งให้ไปเรียกหมอมาอยู่งาน	พยาบาลนวดฟั้นให้บรรทม ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นรู้ว่านัดดาไข้	ก็เข้าใจว่าเพราะรักนั้นหมักหมม
จึงตรัสกับเกษราด้วยปรารมภ์	นัดดาตรมตรอมใจเป็นไข้รัก
อันยาดีมีสำหรับแก้กับโรค	จะดับโศกนั้นไม่ได้ทั้งไตรจักร
เมื่อหนุ่มสาวคราวเราก็เศร้านัก	อันหลานรักนี้ก็เป็นเหมือนเช่นเรา
เสร็จวิวาห์มาก็นานถึงปานนี้	ส่วนบุตรียังมิได้ส่งให้เขา
จนเจ็บไข้หลายวันไม่บรรเทา	ทั้งพงศ์เผ่าพี่น้องจะหมองใจ
พระเชษฐาน่าจะเคืองว่าเยื้องยัก	ทั้งหลานรักมัวหมองไม่ผ่องใส
หรือนงเยาว์เจ้าเห็นเป็นอย่างไร	จึงตามใจธิดาน่ารำคาญ ฯ
๏ พระอัคเรศเกษราสารภาพ	พระไม่ทราบเหลือปัญญาจะว่าขาน
เหมือนคเชนทร์เจนขอเหลือหมอควาญ	กระหม่อมฉานวอนว่าสารพัน
แค้นว่าพี่มีคู่ไม่อยู่ด้วย	จะสู้ม้วยมรณาให้อาสัญ
ไปทูลให้อัยกีช่วยตีรัน	ก็ผินผันพักตราไม่คลาไคล
พระบุตรีมิใช่ชั่วไม่กลัวม้วย	ไม่เห็นด้วยถ้อยคำจะทำไฉน
พระภัสดาว่าไม่ฟังช่างเป็นไร	ไปทูลให้ทราบถึงพระอัยกา
ว่าสินสมุทรสุดโศกเป็นโรคร้อน	โปรดให้หล่อนออกไปด้วยช่วยรักษา
พี่จะไปอยู่ห้องของนัดดา	ตรัสแล้วมามนเทียรวิเชียรพราย
เห็นพระพี่ที่บัลลังก์ตั้งประณต	มธุรสกลบเกลื่อนที่เงื่อนสาย
พระหลานไข้ไม่รู้ไม่สู้สบาย	ด้วยวุ่นวายอยู่ในใจมิได้มา
แล้วถามผู้อยู่งานอาการไข้	เขาว่าไฟธาตุหย่อนอ่อนหนักหนา
พระเห็นชอบปลอบตรัสกับนัดดา	เสวยยาหอมรื่นให้ชื่นใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ	นางแก้วเกษราหมองไม่ผ่องใส
เรียกสาวสรรค์กัลยาตามคลาไคล	เสด็จไปเฝ้าพระชนนี
เห็นทรงฤทธิ์บิตุเรศอยู่พร้อมพรั่ง	ค่อยหมอบนั่งนอมประณตบทศรี
กราบทูลท้าวกล่าวโทษโกรธบุตรี	คุมแค้นพี่นี่กระไรว่าไม่ฟัง
จนเดี๋ยวนี้พี่ชายประชวรไข้	ก็ไม่ไปดูแลเหมือนแต่หลัง
ปลอบเท่าไรไม่เชื่อเหลือกำลัง	ช่วยโปรดบังคับให้หล่อนไปเยือน ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์สงสารสินสมุทร	เพราะโศกสุดเสียใจใครจะเหมือน
เสร็จวิวาห์มาก็ถึงได้ครึ่งเดือน	ไม่ตักเตือนเจือจานเลยท่านยาย
ไม่ว่าขานหลานสาวนั่งท้าวแขน	จะหวงแหนเอาไว้หรือจะซื้อขาย
นิ่งดูเล่นเป็นผู้ใหญ่ช่างไม่อาย	เหตุเพราะยายสั่งสอนแต่ก่อนกาล
จนขี้หึงดึงดื้อน้อยหรือนั่น	เหมือนใจกันก็เห็นดีไม่ตีหลาน
แม้มิให้ไปรักษาพยาบาล	ได้เล่นงานกันแล้วไม่แคล้วยาย ฯ
๏ นางพระยาหน้านิ่วกริ้วลูกสาว	ไม่ว่ากล่าวเตือนกันให้ผันผาย
หม่อมฉันหึงถึงจะหนักก็หักคลาย	ไม่มากมายเหมือนหลานสาวของท้าวไท
ประหลาดจริงยิ่งกว่าเสือมันเหลือหึง	ใครไม่ถึงทั้งพิภพสบสมัย
เมื่อแม่พ่อก็ไม่ว่าช่วยพาไป	มารุมใช้แต่ข้าน่ารำคาญ
แล้วทูลลาสามีลุกลีลาศ	กับองค์ราชธิดาไปหาหลาน
เข้าเคียงข้างพลางแถลงให้แจ้งการ	เมื่อเย็นวานสินสมุทรทรุดประชวร
พวกพงศ์เผ่าเขาไปเยือนอยู่เพื่อนไข้	นี่อะไรแม่อรุณทำหุนหวน
เมื่อคราวดีมิได้ห้ามตามกระบวน	เมื่อไข้ควรจะรักษาพยาบาล
แม้มิไปอัยกาจะมากริ้ว	อย่าบิดพลิ้วเชือนเฉยเลยนะหลาน
จงแต่งองค์สรงน้ำให้สำราญ	ยายกับมารดามาจะพาไป ฯ
๏ ฝ่ายอรุณขุ่นหมองเพราะครองสัตย์	สู้ทูลทัดพจนาอัชฌาสัย
เมื่อทำขวัญบัญชาให้คลาไคล	ก็ตามใจไม่ขัดพระอัชฌา
ประเดี๋ยวนี้พี่ป่วยให้ช่วยนั้น	กระหม่อมฉันไม่รู้จักจะรักษา
ข้อรับสั่งครั้งนั้นเป็นสัญญา	โปรดอย่าพาไปให้พบประสบกัน ฯ
๏ นางพระยาว่ายายเสียดายนัก	ใจไม่รักที่จะให้แม่ผายผัน
แต่จนใจอัยกาบิดานั้น	ให้พาขวัญเนตรไปที่พระพี่ยา
แม้ไม่ไปไม่ดีเป็นพี่น้อง	จะขัดข้องเผ่าพงศ์ขาดวงศา
จะเคืองจิตบิตุรงค์องค์อัยกา	ฟังยายว่าบ้างเถิดแม่อย่าแชเชือน ฯ
๏ นางฟังคำร่ำว่าสารพัด	ให้อั้นอัดอายใจใครจะเหมือน
มิตอบบ้างนางกษัตริย์ยิ่งตรัสเตือน	แกล้งบิดเบือนบอกป่วยระทวยกาย
นางพระยาว่าไม่ไปจะได้หรือ	พลางฉุดมือหลานขวัญให้ผันผาย
ดูดู๋ดื้อถือตัวไม่กลัวยาย	ทำเหลียวซ้ายแลขวาหาไม้เรียว
แล้วนางตีที่ตรงน่องนั้นสองแปะ	เข้ากอดแกะยุดยื้อทำมือเหนียว
พลางหยิกเพลาเบาบิดนิดนิดเดียว	ทำเข่นเขี้ยวขู่ทีนี้กลัวมิกลัว ฯ
๏ นางกันแสงแกล้งว่าขอลาบาท	ให้สิ้นชาติชีวีไม่มีผัว
พลางหยิบมีดพับมาจะฆ่าตัว	สองนางกลัวร้องกรีดชิงมีดไว้ ฯ
๏ นางพระยาว่าอย่าตายเลยยายขู่	จะให้อยู่ตามประสาอัชฌาสัย
พลางอ้อนวอนผ่อนปรนด้วยกลใน	ถึงแม่ไม่ไยดีด้วยพี่ยา
ก็นับเนื้อเชื้อไขกันไปอีก	อย่าเลี่ยงหลีกลืมวงศ์เผ่าพงศา
เคยร่วมเตียงเคียงนอนแต่ก่อนมา	มันไม่น่าจะอายพี่ชายเลย
ไปเยี่ยมเยือนเหมือนเจ้ายังเยาว์อยู่	ทำไม่รู้ไม่เห็นทำเป็นเฉย
ทำปราศรัยไต่ถามกันตามเคย	จะเกินเลยได้หรือเราซื่อตรง
อย่าให้ผิดติดอยู่ที่ผู้ใหญ่	เป็นว่าได้ให้ตามความประสงค์
เมื่อมีน้ำใจไม่อยู่เป็นคู่คง	ญาติวงศ์ใครจะมาว่ากระไร
สินสมุทรสุดโง่เหมือนโคฝูง	ตามจะจูงจมูกย่างไปข้างไหน
เหมือนครั้งยายเป็นสาวกับท้าวไท	ยังอยู่ในถ้อยคำไม่ก้ำเกิน
พี่ของตัวกลัวไยออกไปเยี่ยม	ตามธรรมเนียมนั้นแหละงามอย่าขามเขิน
ไม่พอที่วิตกสะทกสะเทิ้น	ทำห่างเหินให้เขาว่าดูน่าชัง ฯ
๏ อรุณน้อยพลอยเห็นเหมือนเช่นสอน	จะผันผ่อนเพทุบายต่อภายหลัง
อันครั้งนี้มิไปเห็นไม่ฟัง	จึงน้อมนั่งนบนอบตอบบัญชา
ซึ่งจะให้ไปเยือนกันเหมือนญาติ	พร้อมพระบาทมาตุรงค์เผ่าพงศา
จะตามไปให้ถึงที่พระพี่ยา	เสด็จมาแล้วจะตามอย่าห้ามไว้ ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ยายจะรู้กันกับแม่ช่วยแก้ไข
แล้วแกล้งว่าน่าเบื่อล้วนเหงื่อไคล	มาแม่ไปสรงน้ำให้สำราญ
แล้วจูงนางย่างย่องเข้าห้องสรง	สำอางองค์ขัดสีฉวีหลาน
กันกระหมวดกวดเกล้าให้เยาวมาลย์	สุคนธารแผ้วผัดให้นัดดา
แล้วนุ่งห่มสมศรีฉวีเหลือง	ประดับเครื่องอย่างเอกเหมือนเมขลา
ครั้นเสร็จพระอัยกีชวนลีลา	นำธิดาหลานขวัญกำนัลใน
ขึ้นไพชนยต์มนเทียรวิเชียรรัตน์	พร้อมขนัดวงศาอัชฌาสัย
น้อมคำนับรับกันเป็นหลั่นไป	ถามข่าวไข้โอรสยศยง ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีได้ทีแถลง	เป็นโรคแรงเพราะพระภูมิให้ลุ่มหลง
จะผันแปรแก้บนหาคนทรง	มาช่วยลงเจ้านายถามร้ายดี
ก็อดสูหมู่ประชาพวกข้าเฝ้า	จะบอกเล่าเลื่องลือว่าถือผี
ขอพึ่งบุญมุลิกาฝ่าธุลี	ช่วยชีวีลูกรักฉันสักคราว ฯ
๏ นางพระยาว่าไม่ทิ้งจริงนะแม่	แต่คนแก่ฟั่นเฟือนไม่เหมือนสาว
เป็นลมเคียดเสียดอกเหงื่อตกพราว	ด้วยเป็นคราวเคราะห์โศกเกิดโรคภัย
แล้วแกล้งเฉยเผยม่านเรียกหลานรัก	มาตรงพักตร์เชษฐาอัชฌาสัย
เห็นหลับนิ่งยิ่งสงสารรำคาญใจ	สะกิดให้นัดดาดูอาการ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	เห็นพักตร์พี่เผือดลงก็สงสาร
เพราะโศกเศร้าเปล่าใจอาลัยลาน	นางรำคาญข้องขัดด้วยสัจจา
มิอายเขาเสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ไม่ทอดทิ้งทุกข์เทวษให้เชษฐา
แล้วผูกจิตคิดแค้นแน่นอุรา	พระชลนาคลอเนตรสังเวชใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถไสยาสน์หลับ	พอสร่างจับระหวยหิวหวิวหวิวไหว
เห็นอรุณฉุนชื่นรื่นฤทัย	นั่งขึ้นได้ไหว้องค์พระอัยกี
นางพระยาว่าอย่าก้มบรรทมเถิด	โรคจะเกิดขัดข้องให้หมองศรี
แล้วสั่งหลานพานยาหยิบมาที	ให้พระพี่เสวยบ้างสว่างใจ ฯ
๏ นางรับสั่งบังคมประนมน้อม	ยกยาหอมถ้วยฝาอัชฌาสัย
ตั้งบนพานคลานประคองเข้าห้องใน	ถวายไทเชษฐาด้วยปรานี ฯ
๏ สินสมุทรสุดชื่นระรื่นรส	ด้วยโอสถเสนหามารศรี
สร่างประชวรสรวลสันต์ได้ทันที	พระอัยกีดีใจกระไรเลย
เรียกสาวใช้ให้เชิญเครื่องมาตั้ง	อรุณนั่งพัดวีให้พี่เสวย
ของคาวหวานพานส้มทั้งนมเนย	นางเทียบเคยรู้ทีพระพี่ยา ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรชวนนุชน้อง	เสวยของด้วยกับฉันให้หรรษา
นางนบนอบตอบรสพจนา	เชิญเชษฐาเสวยให้ได้ครันครัน
สินสมุทรสุดสบายเหมือนหายไข้	เสวยได้เต็มสามชามกุดั่น
นางชี้ลงตรงไหนของในนั้น	ทั้งหวานมันดีทุกสิ่งจริงจริงเจียว
จนอิ่มหนำสำเร็จเสร็จเสวย	ถวิลเชยโฉมอรุณให้ฉุนเฉียว
ยิ่งหอมรื่นชื่นอารมณ์ใคร่กลมเกลียว	จะพูดเกี้ยวเกรงใจพระอัยกี ฯ
๏ ฝ่ายพระวงศ์พงศาคณาญาติ	เห็นหน่อนาถอิ่มเอมเกษมศรี
ต่างชื่นชมสมถวิลพลอยยินดี	เห็นชอบทีกษัตราต่างลาไป
แต่สองนางต่างอยู่ส่งองค์อรุณ	กลัวจะวุ่นวิ่งตามห้ามไม่ไหว
พระอัยกีปรีชาปัญญาไว	ทำปราศรัยสั่งหลานด้วยมารยา
แม่อรุณรัศมีอยู่นี่ด้วย	จะได้ช่วยสังเกตดูเชษฐา
คอยว่ากล่าวสาวสรรค์กัลยา	ต่างตัวข้ากับพระชนนี
แล้วลาหน่อวรนาถจากอาสน์รัตน์	ทั้งกษัตริย์เกษรามารศรี
อรุณน้อยพลอยลาจะจรลี	พระอัยกีห้ามไว้ก็ไม่ฟัง
ต้องอยู่บนมนเทียรเปลี่ยนกันปลอบ	นางไม่ตอบแต่ขยับจะกลับหลัง
เฝ้าว่าขานหลานน้อยคอยระวัง	กำกับนั่งอยู่ด้วยนางจนกลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ครั้นลูกรักสร่างโรคที่โศกศัลย์
อยู่พร้อมพระอนุชาปรึกษากัน	พรุ่งนี้วันเดือนหกจะยกพล
ไปพาราการะเวกเสกโอรส	ให้ปรากฏการวิวาห์สถาผล
พระน้องรับอภิวาทบาทยุคล	มาเตรียมพลพร้อมเสร็จสำเร็จการ
แล้วเข้าวังสั่งพระมเหสี	อันบุตรีนั้นให้นำลงลำหลาน
นางคำนับรับรสพจมาน	เตรียมเครื่องอานตรวจตราในราตรี
แล้วสั่งเหล่าเถ้าแก่หลวงแม่เจ้า	พรุ่งนี้เช้านำธิดามารศรี
ไปก่อนข้าอย่าให้แจ้งแห่งคดี	ลงลำที่สินสมุทรเรือครุฑา ฯ
๏ ฝ่ายแสนสาวท้าวนางต่างรับสั่ง	เตรียมระวังวุ่นวายทั้งซ้ายขวา
ครั้นรุ่งรางต่างกษัตริย์ขัตติยา	ไปทูลลาบิตุราชมาตุรงค์
พระเชษฐาพามิ่งมเหสี	กับบุตรีลงที่นั่งบัลลังก์หงส์
หน่อนรินทร์สินสมุทรลงครุฑทรง	เข้าซ่อนองค์อยู่สบายท้ายเภตรา
ศรีสุวรรณนั้นกับองค์อนงค์นาฏ	ลงเรือราชสีห์ทรงพร้อมวงศา
ทั้งหน้าหลังตั้งกระบวนจวนเวลา	ให้เร่งราชธิดาจะคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายท้าวนางต่างไปทูลอรุณน้อย	เสด็จคอยกริ้วกราดอยู่หวาดไหว
ใช้ให้ข้ามาเร่งเร็วเร็วไว	นางตกใจทรงภูษาละล้าละลัง
ครั้นเสร็จสรรพกับพี่เลี้ยงเคียงลีลาศ	จากปราสาทท้าวนางเดินข้างหลัง
ขึ้นทรงวอช่อฟ้าไปหน้าวัง	ลงที่นั่งสินสมุทรเรือครุฑา
ออกเรือแห่แตรสังข์ประดังเสียง	เรือดั้งเคียงคู่รายทั้งซ้ายขวา
ทหารโห่โล้เลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ออกมหาสมุทรใหญ่คลี่ใบกาง
พวกนายท้ายหมายพาราการะเวก	ล้วนตัวเอกเคยสันทัดไม่ขัดขวาง
ดูแผนที่มีหนังสือคอยถือกาง	สังเกตทางกลางทะเลทุกเวลา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	สถิตที่แท่นทองของเชษฐา
ไม่พบพานมารดรพระบิดา	จนออกมาถึงทะเลว้าเหว่ใจ
จึงถามสี่พี่เลี้ยงอยู่เคียงอาสน์	พระบิตุราชชนนีอยู่ที่ไหน
นี่เราหลงลงมาเภตราใคร	ทำไมไม่ไปกับพระชนนี
พี่เลี้ยงนางต่างคนใส่กลแก้	ท่านเถ้าแก่ว่าให้พามารศรี
ทั้งท้าวนางต่างนำลงลำนี้	แล้วก็หนีกลับไปมิได้มา
อรุณฟังนั่งคิดว่าผิดเหลือ	ดีร้ายเรือทรงเดชพระเชษฐา
พี่ไปถามความเขาเหล่าเสนา	นี่เภตราลำทรงพระองค์ใด
พี่เลี้ยงรับกลับออกไปนอกห้อง	ถามนายกองปืนแดงแถลงไข
ว่าลำทรงองค์โอรสยศไกร	จึงเข้าไปทูลแถลงแจ้งคดี ฯ
๏ นางตกใจไม่ทันรู้อยู่แล้วสิ	เสียสติองค์สั่นมิ่งขวัญหนี
นึกสังเกตเหตุเป็นขึ้นเช่นนี้	เพราะชนกชนนีให้พี่ยา
จะแอบแฝงแห่งไรไฉนหนอ	ให้แต่พอลับเนตรพระเชษฐา
นั่งสะอื้นฝืนเช็ดชลนา	นึกก็น่าโจนน้ำให้จำตาย
แต่จะอยู่สู้อีกไม่หลีกเลี่ยง	สั่งพี่เลี้ยงเหล่าสุรางค์นางทั้งหลาย
จงอยู่เพื่อนเหมือนอย่าให้เราได้อาย	ดูแยบคายคอยนั่งระวังระไว
แม้นทรงเดชเชษฐามาที่นี่	อย่าลุกหนีที่ทางไปข้างไหน
แม้นครั้งนี้หนีเร้นไม่เห็นใจ	จะเหลาไม้เรียวตีไม่มีเบา
แล้วนางหยิบมีดพับไว้กับหัตถ์	มิได้ตรัสแย้มยิ้มหงอยหงิมเหงา
ยิ่งเย็นย่ำค่ำพลบยิ่งซบเซา	กำสรดเศร้าอยู่แต่ในห้องไสยา ฯ
๏ จะยกข้อหน่อนรินทร์สินสมุทร	ได้นงนุชมาด้วยกันก็หรรษา
สถิตแท่นแสนสบายท้ายเภตรา	คอยเวลาที่จะลอบไปปลอบนาง
แต่เกรงกริ่งสิ่งเดียวด้วยเกี้ยวยาก	ทั้งฝีปากติดจะจัดคอยขัดขวาง
กระบวนกระบิดมิดแม้นไม่เห็นทาง	จะทำอย่างไรหนอให้ง้อเรา
จำจะถามความรู้เจ้าชู้ก่อน	ไปผันผ่อนพูดประโลมโฉมเฉลา
แล้วตรัสสั่งนายประจำลำสำเภา	หาคนเก่ามีคู่ชิดชู้เมีย
มาซักถามความเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	เดิมพาดพิงพูดอย่างไรจึงได้เสีย
หรือมีหมอบริกรรมช่วยทำเยีย	หรือคลอเคลียคลำต้องทำนองใน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าชู้ผู้ชายหลายประเทศ	อวดวิเศษตามประสาอัชฌาสัย
บ้างทูลว่าข้าพเจ้าแอบเข้าไป	จะหยอกให้หญิงรักจี้รักแร้
พอหัวร่อก็เข้ารัดกระหวัดกอด	ไม่มีรอดเริศร้างไปห่างแห
บ้างทูลว่าถ้าแม้เกี้ยวไม่เหลียวแล	ต้องตอแยยักคิ้วยุดนิ้วมือ
ถึงจะว่าด่าทอกอดคอติด	จึงสมคิดเคยจับได้นับถือ
บ้างทูลว่าข้าสันทัดเคยหัดปรือ	ดีดนิ้วมือเกี้ยวผู้หญิงทิ้งปูนพลู
ปิดขมับจับเขม่าหย่งเผ้าผม	มียาดมหรือยานัตถุ์ไว้ทัดหู
เดินลอยชายส่ายไหล่ผู้ใดดู	อยากใคร่รู้เล่นจริตรักติดใจ
แต่ล้วนเหล่าเจ้าชู้ประตูข้าง	มีต่างต่างทูลความตามวิสัย
บ้างมีมนต์กลเล่ห์เสน่ห์ใน	กราบทูลให้แจ้งกระจัดตามสัจจา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสขับไม่นับถือ	มันเกี้ยวดื้ออย่างประดาษไม่ปรารถนา
แต่นิ่งนึกตรึกตรองถึงน้องยา	จนเวลาเย็นย่ำจะค่ำพลบ
ชื่นอารมณ์ลมเฉื่อยระเรื่อยรื่น	ระลอกคลื่นรายเรียบเงียบสงบ
พวกต้นหนคนงานทหารรบ	ต่างจุดคบโคมรอบตามขอบเรือ
พระแต่งองค์สรงสนานน้ำกุหลาบ	สำอางอาบลูบไล้ชื่นใจเหลือ
ทรงสุคนธ์ปนสุวรรณจวงจันทน์เจือ	จับผิวเนื้อนวลผ่องละอององค์
ขึ้นเตียงนั่งตั้งพระฉายชม้ายส่อง	ชำเลืองลองเหลือบชายปรายขนง
นุ่งเขียนทองจ้องพระหัตถ์จัดประจง	สไบทรงสีทับทิมแล้วยิ้มพราย
พระศรีดิบหยิบเสวยเลยลีลาศ	เลียบประพาสพลเรือเห็นเหลือหลาย
ลมระเรื่อยเฉื่อยชื่นคลื่นก็คลาย	พลางเดินกรายมาถึงห้องพระน้องยา
ค่อยย่องแฝงแสงไฟเข้าในที่	ฝูงนารีหนีออกไปนอกฝา
เห็นโฉมยงนงลักษณ์ซบพักตรา	ชวาลาส่องสว่างสำอางนวล
เข้านั่งแนบแอบน้องนางร้องหวีด	ขยับมีดเมินประคองของสงวน
แล้วถอยถดลดเลื่อนเบือนกระบวน	จะมากวนก่อกรรมให้จำตาย
แล้วนางแกล้งแต่งธูปเทียนดอกไม้	มาตั้งไว้ขอสมาวันทาถวาย
จะเคียงคู่อยู่ไปก็ได้อาย	ขอสู้ตายเสียให้พ้นคนนินทา
ได้ผิดพลั้งครั้งใดอภัยโทษ	อย่าถือโกรธเลยเป็นขาดวาสนา
แล้ววางพานกรานก้มบังคมลา	หยิบมีดมาสินสมุทรฉวยฉุดชิง
แล้วว่าชะประหลาดแท้แม่อรุณ	ช่างเฉียวฉุนหงุดหงิดผิดผู้หญิง
นี่แน่ะจ๊ะจะขอถามแต่ตามจริง	โกรธแค้นสิ่งใดหรือจะดื้อตาย
พระบิตุราชมาตุรงค์ก็ปลงให้	ควรหรือใจจึงมาเดือดไม่เหือดหาย
มิเมตตาปรานีแล้วพี่ชาย	จะได้ตายเสียด้วยกันขยันดี ฯ
๏ นางฟังคำทำระทดกำสรดสนอง	ไม่ขัดข้องคิดอางขนางหนี
เมื่ออยู่วังลังกาได้พาที	กับเทวีเสาวคนธ์ทัณฑ์บนตัว
แล้วทูลความตามซื่อเพราะถือสัตย์	จึงข้องขัดข้อนี้ไม่มีผัว
จะยอมอยู่คู่สองก็หมองมัว	จะฆ่าตัวเสียให้ตายวายชีวา
แม้นทรงศักดิ์รักใคร่อาลัยน้อง	ช่วยปกครองโปรดเกศเหมือนเชษฐา
จะจงรักภักดีพระพี่ยา	จงเมตตาอย่าให้น้องนี้ต้องตาย ฯ
๏ สินสมุทรสุดซื่อกอดมือนิ่ง	ประหลาดจริงเจียวหนอใจคอหาย
แม้นขืนใจเห็นไม่รอดจะวอดวาย	จะลงร้ายว่าเราพามาฆ่าตี
ให้คิดลึกนึกกลัวไปทั่วทิศ	ชำเลืองพิศพักตร์น้องให้หมองศรี
เสียน้ำใจในอารมณ์ไม่สมประดี	ไม่รู้ที่จะคิดอ่านประการใด
ดูพระนุชสุดเสียดายไม่วายเทวษ	น้ำพระเนตรนั้นจะกลืนก็ขืนไหล
สะอื้นอิงพิงหมอนถอนฤทัย	พลางคิดได้ด้วยปัญญาจึงพาที
ไปพาราการะเวกเสกพระน้อง	เป็นคู่ครองศฤงคารตามสารศรี
แม้นข้องขัดตัดใจไม่ไยดี	ทำให้พี่อับอายเพียงวายปราณ ฯ
๏ นางฟังคำร่ำว่าประสาซื่อ	สุดจะถือความแค้นแสนสงสาร
จึงโอนอ่อนผ่อนตามความโบราณ	แม้แต่งงานเสาวคนธ์สุมณฑา
เขายอมอยู่คู่ครองแล้วน้องรัก	จะเป็นอัคเรศพระเชษฐา
นางวิงวอนผ่อนผันจำนรรจา	ด้วยมารยาแยบคายให้ตายใจ ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินดีเป็นที่ยิ่ง	ว่าจริงจริงนะอย่าเบือนเชือนไฉน
อันพระน้องสององค์คงปลงใจ	พี่จะได้แม่อรุณแอบอุ่นทรวง
แต่เดี๋ยวนี้พี่จะขอแต่พอชื่น	สำราญรื่นร่วมแท่นอย่าแหนหวง
ที่สิ่งใดได้ห้ามความทั้งปวง	ไม่ลามล่วงเลยจริงจริงอย่ากริ่งกลัว ฯ
๏ นางว่าถ้าจะมาอยู่เหมือนคู่ชื่น	ฝ่ายคนอื่นเขาก็เห็นว่าเป็นผัว
แม้นเมตตาอย่าให้มีราคีมัว	ขอครองตัวตามสัตย์ปฏิญาณ
จงรั้งรอพอให้หายที่ขายพักตร์	ถึงคราวรักจึงค่อยรักสมัครสมาน
พระก็รู้อยู่ว่าช้าเป็นการ	อย่าหักหาญให้หม่อมฉันถึงบรรลัย ฯ
๏ พระฟังคำจำตามด้วยความรัก	เสียดายนักนึกน่าน้ำตาไหล
พระว่าพี่นี้จะผอมเพราะตรอมใจ	หนักอะไรจะเหมือนรักหนักอุรา
อดอะไรจะเหมือนอดที่รสรัก	อกจะหักเสียด้วยใจอาลัยหา
ไม่เห็นรักหนักดิ้นในวิญญาณ์	จะเป็นบ้าเสียเพราะรักสลักทรวง
จะรอใจไปจนสมอารมณ์รัก	ทุกข์จะหนักดังคะเนทะเลหลวง
แล้วพิศพักตร์ลักขณาสุดาดวง	ให้เหงาง่วงหงอยจิตหงุดหงิดใจ
จึงว่าพี่นี้จะลาแล้วหนาน้อง	อย่ามัวหมองมิ่งขวัญประหวั่นไหว
ออกจากห้องน้องยาเหลืออาลัย	ถอนฤทัยเรรวนจนซวนเซ
เข้าห้องท้ายทอดกายลงกำสรด	แสนสลดสละนางมาห่างเห
หมายจะเชยไม่ได้ชมสมคะเน	เป็นกรรมเวราสร้างให้ร้างรัก
คบชาววังครั้งไรก็ได้ทุกข์	ไม่มีสุขแสนวิตกเพียงอกหัก
ดูหญิงชายฝ่ายอื่นเขาชื่นพักตร์	ต่างตอบรักใคร่กันจนพันพัว
ประหลาดแท้แต่เราเกี้ยวเขาบ้าง	พบแต่นางตัวดีไม่มีผัว
ยิ่งไม่ปล้ำยำเยงด้วยเกรงกลัว	ยิ่งเล่นตัวนี่กระไรเจ็บใจจริง
น่าเบื่อจิตคิดก็จะสละบวช	ให้มันชวดผัวอยู่อีผู้หญิง
แต่ความรักหนักจิตเหมือนปลิดปลิง	อนาถนิ่งอยู่ในห้องทองบรรทม ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเห็นเจ้าโศก	ต่างรู้โรคในอุระซึ่งสะสม
บ้างพูดกันสรรเสริญเจริญชม	ผู้หญิงรมจักรเพชรกูเข็ดใจ
ทำเชิงชั้นปั้นปึ่งจนถึงแผด	เหมือนหนังแรดใครจะเกี้ยวเหนี่ยวไม่ไหว
กระบวนกระบิดติดจะมากเหมือนรากไม้	ทั้งกิ่งใบคดคอดตลอดปลาย
บ้างว่าจริงยิ่งลงมาชั้นข้าหลวง	มันล่อลวงเลี้ยวลดปดใจหาย
บ้างพูดเล่นเจรจาประสาชาย	ด้วยเจ้านายเศร้าสร้อยพลอยรำคาญ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	คิดถึงพี่สินสมุทรสุดสงสาร
ช่างแสนซื่อถือสัตย์ปฏิญาณ	จะเกี้ยวพานพูดอะไรก็ไม่เป็น
เพราะเช่นนี้อีฝรั่งจึงขังเสีย	ช่างกลัวเมียกระไรเลยไม่เคยเห็น
ไม่รู้กลจนจากกระดากกระเด็น	เหมือนหนึ่งเช่นลาวตายน่าอายใจ
โอ้สงสารป่านนี้พระพี่เจ้า	จะโศกเศร้ามัวหมองไม่ผ่องใส
ขอเทวัญชั้นฟ้าสุราลัย	ให้เห็นในใจหญิงทุกสิ่งอัน
ว่าชอบปลอบชอบง้อสอพลอพลอด	ถึงเง้างอดง้องอนพูดผ่อนผัน
ยิ่งข่วนหยิกพลิกผละไม่ละกัน	เออกระนั้นหรือจะได้ดังใจนึก
นางตรึกตราอาลัยอยู่ในห้อง	จนยามสองเสียงสงัดกำดัดดึก
เผยพระแกลแลมหาชลาลึก	อนาถนึกหนาวใจกระไรเลย
โอ้เช่นนี้พี่ยาจะมาอยู่	ก็ไม่สู้กลัวเจ้าดอกหนาวเอ๋ย
นี่อายเธอเก้อใจด้วยไม่เคย	คิดจนเลยลืมอารมณ์ไม่สมประดี ฯ
ตอนที่ ๔๘
นางเสาวคนธ์หนี
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	หวังภิเษกลูกรักเป็นศักดิ์ศรี
ด้วยเดือนเจ็ดเสร็จพระอภัยมณี	มาบุรีเริ่มงานการวิวาห์
พอเดือนหกตกแรมดำรัสสั่ง	ให้แต่งวังที่ประทับรับวงศา
เป็นสามแห่งแต่งไว้ใกล้คงคา	เสร็จคอยท่าเกี่ยวดองทั้งสองเมือง
หน่อกษัตริย์หัสไชยไปกำกับ	ทำวังรับเมืองผลึกตึกฝาเฝือง
ล้วนก่ออิฐปิดทองดูรองเรือง	มุงกระเบื้องโบกปูนทั้งพูนดิน ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	เป็นทุกข์โทมนัสในฤทัยถวิล
แต่ทูตถือหนังสือมาถึงธานินทร์	นางทราบสิ้นศุภสารการวิวาห์
ครั้นจะอยู่สู้ดื้อด้วยถือสัตย์	สุดจะขัดบิตุรงค์พระวงศา
วิบากกรรมจำหนีพระพี่ยา	นางตรึกตราเตรียมการมานานครัน
คิดความลับกับกะเทยที่เคยใช้	ชื่อมาลัยมาลาปัญญาขยัน
อยู่ในวังทั้งสองพี่น้องกัน	เลี้ยงเป็นชั้นคนสนิทช่วยคิดการ
ให้ลอบทำสำเภายาวเก้าเส้น	สำหรับเล่นทะเลลึกฝึกทหาร
เลือกล้าต้าต้นหนพวกคนงาน	ล้วนชำนาญนาวาในสาชล
พวกนารีที่เป็นข้าทั้งห้าร้อย	เคยใช้สอยการศึกได้ฝึกฝน
จะไปด้วยช่วยเจ้าเมื่อคราวจน	ทั้งพวกพลขอเฝ้าตามเจ้านาย
ขนข้าวน้ำลำเลียงเสบียงไพร่	บรรทุกไว้ในเรือนั้นเหลือหลาย
กำหนดนัดจัดแจงไม่แพร่งพราย	ทั้งไพร่นายพันร้อยรอคอยฟัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยใช้ใบแล่น	เรือแห่แหนซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
ทั้งทัพพระอนุชาดาประดัง	ลำที่นั่งสินสมุทรอยู่สุดท้าย
ได้เดือนหนึ่งถึงพาราการะเวก	ต้นหนเอกหยั่งดิ่งให้ทิ้งสาย
ทอดสมอรอเคียงอยู่เรียงราย	เสนานายนำข่าวทูลท้าวไท ฯ
๏ ฝ่ายปิ่นปักนัคราการะเวก	จึงสั่งเอกเสนาอัชฌาสัย
จัดเกณฑ์แห่แตรสังข์เรือดั้งไว้	เราจะไปรับกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างตำแหน่งจัดแจงเสร็จ	พระเสด็จจรลีเข้าที่สรง
ครั้นเสร็จสรรพกับโอรสยศยง	ต่างลงทรงเรือที่นั่งบัลลังก์ทอง
ไปเชิญพระอภัยเจ้าไตรจักร	เรือคู่ชักดั้งกันผันผยอง
ประโคมทั้งสังข์แตรเสียงแซ่ซ้อง	ทั้งฆ้องกลองก้องมาถึงธานี
ประทับท่าหน้าแพเกณฑ์แห่แหน	ชุนนางแน่นแนวทางกลางวิถี
เชิญเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์สวัสดี	มาพร้อมที่ปรางค์มาศปราสาทชัย
เชิญนั่งที่ยี่ภู่ซึ่งปูลาด	ตรัสประภาษพูดจาอัชฌาสัย
ทั้งเผ่าพงศ์วงศ์พระสุริโยไทย	บังคมพระอภัยศรีสุวรรณ
ด้วยอ่อนกว่าสององค์ลงเป็นน้อง	กษัตริย์สองอวยชัยเจ้าไอศวรรย์
ส่วนสามพราหมณ์มเหสีบุตรีนั้น	ต่างคำนับรับกันจำนรรจา ฯ
๏ กษัตริย์สุริโยไทยปราศรัยสนอง	ขอบคุณสองทรงเดชพระเชษฐา
สู้ล้าเลื่อยเหนื่อยเหน็ดเสด็จมา	ในมรรคาข้ามสุดสมุทรไท
อันเสนีรี้พลพหลทหาร	ร้อนรำคาญเคืองเข็ญเป็นไฉน
หรือพร้อมมูลพูนสวัสดิ์กำจัดภัย	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งหรือยังมา ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสสนองว่ากองทัพ	มาเสร็จสรรพพร้อมกันต่างหรรษา
เดชะสัตย์ปัถพีจะปรีดา	กลางชลาลมคลื่นรื่นสำราญ
เหมือนจะส่งตรงมากรุงการะเวก	ช่วยอภิเษกสืบสมบัติพัสถาน
แม้สามเมืองเคืองขัดขอปฏิญาณ	ให้มีสารทราบด้วยจะช่วยกัน
เจ้าพาราการะเวกก็รับสัตย์	โสมนัสตรัสชวนกันสรวลสันต์
ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางกำนัล	ล้วนรู้ชั้นเชิงฉลาดราชการ
เวลาเลี้ยงเมียงหมอบคอยนอบน้อม	เชิญเครื่องพร้อมทั้งพระเต้าของคาวหวาน
เทียบถวายรายองค์พระวงศ์วาน	นางอยู่งานที่เสวยล้วนเคยใช้
ช้อยจริตกรีดกระหวัดปัดพระแส้	ชำเลืองแต่หางตาอัชฌาสัย
นางสำหรับขับร้องทำนองใน	ก็ท้าทับขับไม้มโหรี
ร้องลำนำทำนองพระทองหวน	เสนาะสำนวนนิ้วกรีดเพลงดีดสี
ซอประสานหวานเสียงสำเนียงดี	ดังดนตรีไกรลาสสังวาสวอน
นางสำหรับจับระบำก็ทำบท	น้อมประณตน่าเอ็นดูด้วยครูสอน
ใส่จริตกรีดกรายถวายกร	ชะอ้อนอ่อนเอวองค์ตีวงเวียน
ไว้จังหวะประท้าวก้าวสกัด	ประคองเกี้ยวเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
ดูช้อยชดบทแบบช่างแนบเนียน	เหมือนนางเขียนคิ้วค้อมละม่อมละไม
สามกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ประจงเสวย	นางรำเพยพัดประคองให้ผ่องใส
ฟังขับลำคำร้องทำนองใน	เพลินพระทัยทุกองค์พระวงศ์วาน
บ้างกรายกรีดดีดเพลงกระจับปี่	รับซอสีเสียงเอกวิเวกหวาน
จนอิ่มหนำสำรวลสรวลสำราญ	ดูงานการฟ้อนรำระบำบรรพ์ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเห็นใกล้พลบ	ลาปิ่นภพภูวไนยเจ้าไอศวรรย์
มาอยู่วังตั้งทัพลำดับกัน	ศรีสุวรรณอัคเรศเกษรา
นางโฉมยงองค์อรุณรัศมี	ไปอยู่ที่บิตุเรศหนีเชษฐา
สินสมุทรหยุดประทับอยู่พลับพลา	คอยวิวาห์หวังใจจะได้พลอย
หน่อกษัตริย์หัสไชยไปอยู่ที่	สุมาลีอาศัยให้ใช้สอย
พอพูดเล่นเห็นสองพระน้องน้อย	ด้วยรักสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
พระบิตุราชมาตุรงค์ก็ปลงให้	แกล้งทำไม่รู้ความตามประสา
หน่อกษัตริย์จัดตุ๊กตางา	ให้น้องยาหลากหลากฉากเล็กเล็ก
นางเกล้าจุกตุ๊กตาตัดผ้าถุง	ให้ลูกนุ่งเหมือนหนึ่งลาวสาวเด็กเด็ก
หน่อกษัตริย์จัดแจงแต่งเป็นเจ๊ก	ตัวเล็กเล็กเล่นกับลาวลูกสาวนาง
แต่เปรียบเทียบเลียบและกระแชะชิด	จะมอบมิตรไม่ถนัดยังขัดขวาง
พูดกับพี่ทีน้องข้องระคาง	ครั้นปลอบนางน้องทีข้างพี่ชัง
ต้องของ้อของอนวิงวอนปลอบ	จะชวนชอบชิดชมไม่สมหวัง
จนราตรีมิได้ไปที่ในวัง	อยู่เล่นฟังขับร้องกับน้องยา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	จะจำจรจากประเทศหนีเชษฐา
คิดอาลัยในพระอนุชา	ทั้งบิดามารดรจะร้อนรน
ครั้นจะอยู่บุรีร่วมภิเษก	ไม่เป็นเอกอายหญิงชาวสิงหล
ยิ่งตรึกตราอาวรณ์ยิ่งร้อนรน	สายสุชลเนตรนางลงพร่างพราย
เพราะเพลงยาวคราวลังกาเก็บมาไว้	อ่านทีไรแค้นเดือดไม่เหือดหาย
เป็นมนุษย์สุดจะรับความอับอาย	ไปสู้ตายเสียให้พ้นคนนินทา
จึงตรัสสั่งทั้งหลายฝ่ายข้าหลวง	ให้ทั้งปวงปิดความใครถามหา
บอกว่าเราเข้าบำเพ็ญภาวนา	ไม่พูดจากว่าจะเสร็จสักเจ็ดวัน
แล้วเขียนคำอำลาสมาโทษ	ตามประโยชน์อยากจะใคร่ไปสวรรค์
กับเพลงยาวคราวลังกาเก็บมานั้น	ไว้บนบรรจถรณ์สถิตปิดทวาร
สลักในใส่ซ้ำพอค่ำพลบ	ค่อยหลีกหลบลงปราสาทราชฐาน
กับพวกหญิงสิงห์ทรงของนงคราญ	ออกไปชานชายทะเลลงเภตรา
ให้ใช้ใบไปทางทิศพายัพ	ออกลึกลับลำเดียวเปลี่ยวหนักหนา
หมายจะเข้าอ่าวสินธุ์มิถิลา	สายคงคายมนาแนวสาชล
ด้วยโฉมยงทรงเพียรเรียนตำรับ	ได้ฉบับโลกเชษฐ์แจ้งเหตุผล
ดูแผนที่มีสังเกตเขตตำบล	กับพวกพลพันร้อยแล่นลอยไป ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	จวนอภิเษกฤกษ์แรมอันแจ่มใส
แต่บุตรีศรีสวัสดิ์กับหัสไชย	ไปไหนไม่เห็นหายหลายเวลา
มเหสีอัญชลีสนองถ้อย	พระหน่อน้อยนั้นเห็นรักเขาหนักหนา
ไปสิงสู่อยู่ที่น้องสองสุดา	ไม่เข้ามาในวังกำลังเพลิน
อันบุตรีมิได้ออกข้างนอกห้อง	เห็นทำนองนั้นจะอายระคายเขิน
แต่ทัพกลับกับพี่ทีสะเทิน	เรียนเจริญบำเพ็งเห็นเคร่งครัน
แล้วสั่งเหล่าสาวใช้ให้ไปหา	มาทูลว่าห้ามกำกับกันขับขัน
ปิดทวารบานบังเสียทั้งวัน	เข้าผลักดันดูข้างในก็ใส่ดาล
พระบิตุรงค์ทรงพระสรวลว่าครวญใคร่	เห็นน้ำใจเจ้าสาวจะร้าวฉาน
หน่อยจะคิดบิดเบือนให้เลื่อนงาน	ไปว่าขานเกลี่ยไกล่เสียให้ดี
นางคำนับรับรสพจนารถ	มาปราสาทพระธิดามารศรี
ผลักทวารบานติดเห็นผิดที	ให้หาพี่เลี้ยงทั้งหลายก็หายไป
เห็นผิดอย่างนางกษัตริย์จึงตรัสสั่ง	ให้ชาวคลังเปิดทวารลูกดาลไข
สลักเลื่อนเคลื่อนคล่องเข้าห้องใน	ไม่เห็นใครในปราสาทประหลาดนัก
ดูบนที่มีหนังสือหยิบถืออ่าน	ได้ทราบสารแสนวิตกเพียงอกหัก
จะเสกลูกปลูกฝังกำลังรัก	มาลับพักตร์หนีหายไปหลายวัน
วิบากกรรมจำเป็นไม่เว้นว่าง	ให้อ้างว้างวิญญาณ์เพียงอาสัญ
ระทวยองค์ลงบนที่บุตรีนั้น	สะอื้นอั้นอ่อนซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายแสนสาวท้าวนางต่างเข้าแก้	เห็นนิ่งแน่จึงว่ากรรมจะทำไฉน
ไปทูลท้าวเจ้านครร้อนฤทัย	เสด็จไปสู่ปราสาทราชบุตรี
เข้าเคียงนางข้างแท่นเห็นแผ่นกระดาษ	ภูวนาถนิ่งอ่านดูสารศรี
ทราบพระทัยในอารมณ์ไม่สมประดี	มิรู้ที่คิดอ่านประการใด
ทั้งเกี่ยวดองสองเมืองมาเนืองแน่น	ความอายแสนสุดจิตคิดไฉน
สงสารท้าวหาวหวอดทอดฤทัย	สลบไปเป็นครู่ไม่รู้องค์ ฯ
๏ พวกผู้หญิงวิ่งเพรียกร้องเรียกหมอ	ให้ผูกคอกรมวังกำลังหลง
บ้างไปทูลพระโอรสยศยง	ทราบถึงองค์พระอภัยไหววิญญาณ์
ชวนพระน้องสองพระมเหสี	ทั้งบุตรีพร้อมหมดโอรสา
ตามกษัตริย์หัสไชยรีบไคลคลา	ขึ้นมหาปรางค์ทองเข้าห้องกลาง
พอสององค์ทรงฟื้นลุกขึ้นนั่ง	เห็นพร้อมพรั่งเกี่ยวดองยิ่งหมองหมาง
ท้าวถวายลายมือหนังสือนาง	ให้อ่านกลางสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร ฯ
๏ ข้าพเจ้าเสาวคนธ์วิมลสมร	ชลีกรกราบปิ่นบดินทร์สูร
ซึ่งพระองค์ทรงพระอนุกูล	จะเพิ่มพูนอภิเษกเป็นเอกองค์
อายฝรั่งลังกาเหมือนข้าชั่ว	ไปชิงผัวเขามาตามความประสงค์
จึงจำลาฝ่าพระบาทญาติวงศ์	ไปเที่ยวทรงศีลวัตรตามศรัทธา
เป็นอันขาดชาตินี้ไม่มีคู่	จะบวชสู่สุขสวรรค์ให้หรรษา
ด้วยเพลงยาวคราวครั้งเมืองลังกา	เหมือนศัสตราตรึงประจำให้ช้ำใจ
ขอพระองค์จงสละอนุญาต	อย่ากริ้วกราดเคลือบแคลงแหนงไฉน
แม้พระพี่มีคู่แล้วรู้ไป	จึงจะได้คืนมาเยี่ยมธานี
อย่าควรคิดติดตามด้วยความยาก	จงบริจาคให้ลูกถือเป็นฤๅษี
ขอพระคุณมุลิกาฝ่าธุลี	จงเปรมปรีดิ์โปรดช่วยอำนวยพร ฯ
๏ พอจบคำซ้ำให้อ่านสารฝรั่ง	ต่างทรงฟังศุภลักษณ์ในอักษร
ว่าสารศรีพี่ยาสุดสาคร	เจริญพรโฉมเฉลาเสาวคนธ์
เมื่อแรกเริ่มเดิมทีเราพี่น้อง	หมายจะครองความรักเป็นพักผล
บุญหาไม่ให้พี่จากนีรมล	เป็นต่างคนขาดกันแต่วันมา
เดี๋ยวนี้พี่มีคู่ที่ชูชื่น	อันหญิงอื่นตัดขาดไม่ปรารถนา
ซึ่งน้องตามข้ามฝั่งมาลังกา	พระบิดาจะให้อยู่เป็นคู่ครอง
เดี๋ยวนี้เราเข้ารีตฝรั่งแล้ว	จึงคลาดแคล้วเสาวคนธ์อย่าหม่นหมอง
จะรับเจ้าเข้าไปเลี้ยงเคียงประคอง	ฝรั่งสองเมียห้ามบอกตามจริง
จึงออกมาหาให้พบประสบพักตร์	พอสมรักร่วมห้องแม่น้องหญิง
จงกลับหลังยังนครอย่าวอนวิง	อุส่าห์นิ่งนอนอยู่ในบูรี
คงได้คู่สู่ขอหน่อกษัตริย์	ครองสมบัติการะเวกภิเษกศรี
นี่เป็นหญิงวิ่งมาเหมือนกาลี	จะไม่มีใครสู่เป็นคู่ครอง
หรือรักเราเจ้าไม่กลับจะรับเลี้ยง	อย่าทุ่มเถียงทะเลาะเขาเป็นเจ้าของ
จงวันทาลาลีเป็นที่รอง	จะเลี้ยงลองไว้สักครั้งที่ลังกา ฯ
๏ พอจบเรื่องเคืองจิตบิตุเรศ	จึงว่าเหตุนิดหนึ่งมาหึงสา
หนังสือนี้อีลีวันใช้ปัญญา	ประดิษฐ์แต่งแกล้งว่าสุดสาคร
แต่ลูกเราเฉาโฉดหลงโกรธขึ้ง	ไม่รู้ถึงกลศึกที่ฝึกสอน
มาปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน	จะง้องอนเอามาไว้ทำไมมี
สู้กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลูกจะปลูกฝัง	ว่าไม่ฟังแล้วมิหนำยังซ้ำหนี
ให้เสียงานการค้างถึงอย่างนี้	ก็เสียทีเลี้ยงไว้จนใหญ่มา ฯ
๏ พระอภัยให้ระทดกำสรดเศร้า	สงสารเสาวคนธ์น้อยละห้อยหา
ทั้งพระน้องสองนางต่างโศกา	เวทนานงเยาว์เสาวคนธ์
จึงทูลท้าวเจ้าพาราการะเวก	จะอภิเษกศรีสวัสดิ์ยังขัดสน
ซึ่งบุตรีหนีไปกับไพร่พล	เพราะอายคนขอจงโปรดซึ่งโทษทัณฑ์
จะตามหาว่ากล่าวค่อยน้าวโน้ม	ปลอบประโลมทรามวัยมาไอศวรรย์
ถึงเร็วช้ากว่าจะได้พร้อมใจกัน	ไม่เดียดฉันท์โฉมเฉลายังเยาว์ความ
ไว้ธุระจะขอลาพาพระน้อง	รีบยกกองทัพไปเที่ยวไต่ถาม
แม้โฉมตรูอยู่ไหนจะไปตาม	ให้ได้ทรามสวาทมายังธานี
ขอพระองค์ทรงพระอนุญาต	อย่ากริ้วกราดโกรธามารศรี
จะสืบวงศ์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	ไม่ราคีเคืองระคางที่ค้างงาน ฯ
๏ กษัตริย์สุริโยไทยได้สดับ	น้อมคำนับรับสุนทรด้วยอ่อนหวาน
ซึ่งทรงธรรม์กรุณาบัญชาการ	กระหม่อมฉานมิได้ขัดพระอัชฌา
จะทำตามพระประสงค์จำนงสนอง	ด้วยหวังสองทรงเดชเป็นเชษฐา
แม้ตามไปได้องค์ธิดามา	จะวิวาห์เสกสองให้ครองกัน ฯ
๏ สุดสาครถอนสะอื้นสู้ฝืนพักตร์	ทูลทรงศักดิ์ตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันหนังสือคืออีลาลีวัน	กระหม่อมฉันมิได้ทราบที่หยาบคาย
เพราะเหตุนี้ศรีสวัสดิ์จึงขัดข้อง	เป็นกรรมของลูกจึงช้ำระส่ำระสาย
แม้นงเยาว์เล่าแจ้งให้แพร่งพราย	มันหยาบคายควรว่าจะฆ่าตี
นี่ทรามวัยไม่แถลงให้แจ้งเรื่อง	มาขัดเคืองคิดอางขนางหนี
ด้วยสาราน่าแค้นแสนทวี	เหตุทั้งนี้ก็เพราะลูกต้องถูกมนต์
พลอยพระน้องข้องขัดต้องพลัดพราก	จะลำบากทางทะเลระเหระหน
ขอกราบบังคมลาฝ่ายุคล	ไปตามจนจะได้พบประสบกัน
แล้วจะฆ่าลาลีเอาศีรษะ	มาให้พระน้องหญิงเห็นจริงฉัน
ยิ่งฉุนแค้นแสนเสียดายทั้งอายครัน	สะอื้นอั้นอ่อนซบสลบไป ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์	เห็นอั้นอัดนิ่งแน่เข้าแก้ไข
ค่อยฟื้นกายฝ่ายพระสุริโยไทย	จึงเกลี่ยไกล่ตรัสว่าสุดสาคร
อย่าโกรธาฝรั่งทำหนังสือ	ไม่รู้หรือกลศึกเขาฝึกสอน
น้องสาวเจ้าเฉาโฉดถือโทษกรณ์	ปัญญาอ่อนกว่าอีลาลีวัน
อย่าเพ่อคิดติดตามคอยถามข่าว	ได้เรื่องราวมั่นหมายจึงผายผัน
อันฝรั่งลังกาอย่าฆ่าฟัน	เสียสัตย์ธรรม์ทศพิธผิดโบราณ ฯ
๏ สุดสาครร้อนอกวิตกนัก	ด้วยน้องรักร้างเขตนิเวศน์สถาน
จึงทูลความตามใจอาลัยลาน	ลูกสงสารแสนสุดด้วยนุชน้อง
แม้พบปะจะได้ให้ความสัตย์	ศรีสวัสดิ์จะสว่างที่หมางหมอง
ประการหนึ่งถึงมิอยู่เป็นคู่ครอง	เป็นพี่น้องอยู่ด้วยกันจนวันตาย
ได้พบเห็นเย็นเช้าเคยเฝ้าแหน	ลูกสุดแสนอาลัยจิตใจหาย
ขืนให้อยู่แล้วอุระจะทลาย	พลางฟูมฟายชลนาร่ำพาที
โอ้น้องเอ๋ยเคยเห็นทุกเย็นเช้า	จะเปลี่ยวเปล่าวิญญาณ์มารศรี
ทั้งเป็นหญิงทิ้งขว้างเสียอย่างนี้	จะรู้ที่ผินหน้าไปหาใคร ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์ต่างสงสาร	ทั้งวงศ์วานเวทนาน้ำตาไหล
วิบากกรรมจำจะปละสละไป	จึงสั่งให้โหรทายทำนายนาง
โหรชำระพระชาตาธิดาท้าว	เห็นจวบคราวเคราะห์วิบัติจึงขัดขวาง
จึงทูลความตามดิถีต้องตรียางค์	ว่าไปทางทิศพายัพจะลับนาน
แม้ตามไปในตำราว่าจะพบ	แต่เกลื่อนกลบกลับกลายหลายสถาน
ต่อสิบสี่ปีเศษสังเกตกาล	เยาวมาลย์จึงจะมาอยู่ธานี ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	แต่งกำปั่นไปเที่ยวหามารศรี
สุดสาครวอนว่าจะช้าที	ลูกจะขี่แต่พระยาม้ามังกร
ไปตามนางกลางชลามหรณพ	กว่าจะพบพุ่มพวงดวงสมร
เห็นท้าวนิ่งกริ่งใจมิให้จร	ชลีกรกราบก้มบังคมลา
ไปแต่งองค์ทรงไม้ท้าวของดาบส	น้อมประณตนึกพระคุณอุ่นเกศา
แล้วรีบออกนอกวังไม่รั้งรา	ขึ้นทรงม้าที่นั่งนิลมังกร
หมายพายัพขับใหญ่วิ่งไวว่อง	ระเริงร้องเร็วรีบโถมถีบถอน
ถึงหาดทรายชายชลาลงสาคร	อัสดรโดดน้ำด้วยกำลัง
ประเดี๋ยวเดียวเหลียวกลับลับประเทศ	ทุกข์เทวษหวั่นทรวงเป็นห่วงหลัง
เห็นแต่ปลาสาชลกับวนวัง	อุส่าห์ตั้งตามสำเภาเสาวคนธ์ ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรก็สุดเศร้า	แต่หมอบเฝ้าฟังรหัสเห็นขัดสน
หมายว่าน้องสองสมรเข้าผ่อนปรน	จะพลอยพ้นทุกข์ด้วยก็ป่วยการ
เขาซ้ำเป็นเช่นนี้แล้วที่ไหน	เราจะได้ร่วมรักสมัครสมาน
จะดึงดื้อถือสัตย์ปฏิญาณ	เหลือรำคาญคิดถนอมยิ่งตรอมตรม
ดูอรุณฉุนเฉียวเสียวสวาท	ใจจะขาดเสียด้วยรักที่หมักหมม
กำเริบโรคโศกสะอื้นฝืนอารมณ์	จนเป็นลมจับนิ่งไม่ติงกาย ฯ
๏ สามกษัตริย์อัศจรรย์ให้หวั่นหวาด	เห็นหน่อนาถนิ่งไปก็ใจหาย
ช่วยแก้ไขพอค่อยทรงดำรงกาย	แกล้งอุบายบ่นว่าเคยมาพบ
ผู้ที่นั่งทั้งปราสาทประหลาดนัก	หมายว่ารักเสาวคนธ์จนสลบ
ทั้งหัสไชยในอุราให้ปรารภ	กันแสงซบโศกีถึงพี่ยา
ทั้งอาลัยในลูกสาวเจ้าผลึก	จวนสมนึกจะได้ชิดกนิษฐา
จะเหินห่างร้างรักไปนัครา	ยิ่งโศกาตรอมจิตดังพิษปืน
ทั้งพงศ์เผ่าเศร้าหมองจนฆ้องย่ำ	ต่างกลืนกล้ำกันแสงสู้แข็งขืน
หน่อกษัตริย์หัสไชยมิใคร่ฟื้น	สะอึกสะอื้นอืดอืดยังยืดยาว
เพราะรักหญิงจริงจังคนทั้งนั้น	ว่าโศกศัลย์โศกีถึงพี่สาว
ฝ่ายองค์พระอภัยทูลไทท้าว	พรุ่งนี้เช้าฉันจะใช้ใบเภตรา
ขอพระองค์จงสำราญผ่านสมบัติ	ไม่เคืองขัดคิดคงเป็นวงศา
สามกษัตริย์ตรัสไว้อาลัยลา	แล้วลงมาที่ประทับหยุดยับยั้ง ฯ
๏ กษัตริย์สุริโยไทยตามไปส่ง	พร้อมพระวงศ์อวยไชยดังใจหวัง
จนดึกดื่นคืนเขตนิเวศน์วัง	ยังรอรั้งอยู่แต่พระหัสไชย
ค่อยสั่งสองน้องน้อยละห้อยละเหี่ย	ต่างสั่งเสียเศร้าหมองไม่ผ่องใส
นางให้ลูกตุ๊กตากับผ้าสไบ	พระหัสไชยให้แหวนทดแทนกัน ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	เห็นหน่อกษัตริย์สินสมุทรสุดโศกศัลย์
ต่อจะไม่ได้เขาเปล่าทั้งนั้น	มาด้วยกันทีเดียวกรรมทำอย่างไร
เห็นท่าทางนางจะลวงแกล้งหน่วงเหนี่ยว	ไม่รู้เกี้ยวก็ไม่ดื้อดอกหรือไฉน
ช่างโง่งงสงสารรำคาญใจ	จำจะไปสอนสิกขาเป็นอาจารย์
จึงลงลำกำปั่นสินสมุทร	เห็นอยู่สุดท้ายเภตราน่าสงสาร
เข้าห้องแนบแอบโอรสแล้วพจมาน	พ่อรำคาญขัดขวางเป็นอย่างไร
หรือทุกข์โศกโรคร้อนมานอนนิ่ง	บอกจริงจริงเถิดนะแม่จะแก้ไข
ความรักเจ้าเท่าชีวิตเป็นจิตใจ	เห็นหม่นไหม้แม่นี้ไม่มีสบาย
ไม่อยู่ห้องน้องสาวหรือร้าวฉาน	จงแจ้งการเถิดจะให้เหมือนใจหมาย
สินสมุทรทรุดคำนับแล้วกลับอาย	แต่ก้มกายแกะเล็บนึกเจ็บใจ
จะมิทูลมูลความแต่ตามซื่อ	ก็สุดมือมิได้ชิดพิสมัย
แต่ยิ้มเยื้อนเอื้อนอึ้งตะลึงตะไล	อยากใคร่ได้แยบยลของชนนี
จึงทูลฟ้องน้องรักที่หนักหน่วง	ว่าลามล่วงแล้วก็เห็นจะเป็นผี
อ้อนวอนเขาเท่าไรไม่ไยดี	เหตุทั้งนี้วาสนาลูกอาภัพ
แต่กลางวันนั้นจะไปปราศรัยบ้าง	ก็เมินหมางมัวหมองปิดห้องหับ
แรกลงเรืออยู่แต่สองในห้องลับ	ฉวยมีดพับมาจะขอเชือดคอเอง
ถ้าขืนทำจำตายไปภายหน้า	ก็จะว่าลูกรักหักข่มเหง
จึงหนีนอนซ่อนตัวด้วยกลัวเกรง	เห็นสุดเพลงที่จะปลอบให้ชอบที ฯ
๏ นางฟังคำรำพันกลั้นพระสรวล	ทำเบือนบ้วนโอษฐ์เลยเสวยพระศรี
จะแนะให้ไม่ถนัดเป็นสตรี	แกล้งพาทีชักทำเนียบมาเปรียบปราย
อันวิสัยใจจริงหญิงมนุษย์	รักบุรษสุดรักสมัครหมาย
ซึ่งมารยาพาทีเพราะมีอาย	เขาไม่ตายจริงดอกบอกให้รู้
ด้วยรุ่นราวสาวแส้แล้วแต่แรก	เปรียบเหมือนแขกคิดเดียดด้วยเกลียดหมู
ต่อเมื่อไรได้เป็นเหมือนเช่นชู้	จึงกลับรู้รักชายถวายตัว
อรุณเขาเจ้ากระบวนสำนวนมาก	ทั้งฝีปากคารมจะข่มผัว
ถ้าทีหลังฟังแม่ว่าเถิดอย่ากลัว	เข้าถึงตัวแล้วไม่ตายสบายใจ
ถ้าแม้น้องของพ่อม้วยลงด้วยรัก	แม่นี้จักไปช่วยรับที่ปรับไหม
แล้วเสสรวลจวนเวลาจะคลาไคล	นางกลับไปสู่พลับพลาพระสามี
เห็นกษัตริย์หัสไชยยังไม่กลับ	นั่งพูดกับพี่น้องทั้งสองศรี
รักลูกเขยเลยมานั่งพาที	ชนนีนี้จะลาพ่อคลาไคล
พระลูกน้อยค่อยอยู่อย่ารู้โรค	จงดับโศกเศร้าหมองให้ผ่องใส
รำลึกถึงจึงทูลลาบิดาไป	หาแม่ได้เล่นกับน้องทั้งสองรา
แต่เดี๋ยวนี้พี่นางไปกลางสมุทร	มิได้หยุดยั้งจะตามเที่ยวถามหา
พลางลูบหลังสั่งสะอื้นกลืนน้ำตา	พอเวลาย่ำสามยามประโคม ฯ
๏ ได้ฤกษ์ดีศรีสุวรรณให้ลั่นฆ้อง	เสียงแซ่ซ้องสังข์แตรพลแห่โหม
ทั้งโห่รับทัพผลึกเสียงครึกโครม	พระชวนโฉมธิดาสุมาลี
ออกลำทรงหงส์บินฝ่ายสินสมุทร	ออกเรือครุฑรีบล่องกลัวน้องหนี
ทั้งสองทัพรับโห่เสียงโยธี	ปถพีเพียงคว่ำจะทำลาย
พอออกจากปากน้ำเกณฑ์กำปั่น	ให้แยกกันไปทุกทิศเหมือนคิดหมาย
พระอนุชาลาแล่นแสนสบาย	ไปฝั่งฝ่ายรมจักรนัครา
พระอภัยให้แล่นตามแผนนอก	ต่างตัดออกลึกรายไปฝ่ายขวา
พระทรงส่องกล้องสว่างกลางคงคา	เหมือนต่อตาช่วงโชติสามโยชน์ยาว
แลเขม้นเห็นรอบทั้งขอบเขต	สาคเรศเรือใช้ใบขาวขาว
พบลูกค้ามาทุกเมืองถามเรื่องราว	ไม่ได้ข่าวเลยมาในสาคร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถราชบุตร	สินสมุทรตั้งแต่พระแม่สอน
ค่อยคิดเห็นเล่นสนุกไม่ทุกข์ร้อน	ร้องละครเมื่ออิเหนาเข้ามะละกา
พระอุ้มองค์นงลักษณ์ใส่ตักไว้	ชี้ขวนให้ศรีสวัสดิ์ชมมัจฉา
หนุ่มน้อยน้อยคอยรับทับรำมะนา	ค่อยช้าช้าเฉื่อยเสียงสำเนียงนวล
แล้วลืมองค์หลงร้องว่าน้องเอ๋ย	อยากใคร่เชยชื่นอารมณ์เมื่อลมหวน
ได้นั่งตักสักทีจะชี้ชวน	ชมแต่ล้วนเหล่าปลาในวาริน
แล้วรู้สึกนึกอายแปลงปลายบท	เป็นพระรถชมสวนหวนถวิล
พลางตีทับขับเพลงบรรเลงพิณ	จนพลบสิ้นสุริยงลับคงคา
ดาวสว่างกลางคืนทั้งคลื่นเงียบ	ดูเรือเลียบแล่นรายทั้งซ้ายขวา
พระแต่งองค์สรงชลสุคนธา	ลีลามาเข้าห้องพระน้องนาง
ขึ้นนั่งเตียงเคียงองค์นางนงลักษณ์	ยิ้มพยักคนสนิทไม่กีดขวาง
รับขวัญน้องลองลูบพระปฤษฎางค์	นางข่วนพลางผลักพลิกซ้ำหยิกตี
แล้วว่าเบื่อเมื่อสัญญาว่าเป็นแน่	สุดแล้วแต่นุชน้องทั้งสองศรี
เขายอมกันฉันจะได้รับไมตรี	นี่เขาหนีไปเสียแล้วเป็นแคล้วกัน
ยังกลับมาหาสู่ทำจู้จี้	ประเดี๋ยวนี้ก็ได้วุ่นจะหุนหัน
มาทำเทียมเลียมเล่นเหมือนเช่นนั้น	ผิดก็ฉันเชือดคอให้มรณา ฯ
๏ พระยิ้มเยาะเคราะห์กรรมก็จำดื้อ	ไม่รู้หรือว่าพี่รักนั้นหนักหนา
ถึงพระน้องสองศรีหนีวิวาห์	เจ้าสัญญาว่าจะยอมให้พร้อมใจ
จริงไหมเล่าเจ้าว่าต่อหน้าพี่	พยานมีแม่นแท้อย่าแก้ไข
จะคอยน้องสองราอยู่ว่าไร	เมื่อพี่ได้แต่งงานประทานน้อง
มิเคียงคู่อยู่ตามความรับสั่ง	เหมือนชิงชังจึงไม่ชมประสมสอง
จะเคืองขัดอัธยาฝ่าละออง	จึงจำต้องตามรับสั่งไม่ฟังกัน ฯ
๏ นางนิ่งนั่งฟังพระพี่ตีฝีปาก	ดีขึ้นมากกว่าแต่ก่อนรู้ผ่อนผัน
หรือใครสอนวอนว่าสารพัน	อัศจรรย์จำจะลวงดูท่วงที
ซึ่งโปรดให้ใช่จะสั่งให้สังวาส	ให้รับราชกิจการผ่านกรุงศรี
จึงต้องตามความรับสั่งมาดังนี้	หมายพระพี่คงจะไม่ทำไมน้อง
ถ้าขืนคิดชิดเชื้อเหนือรับสั่ง	ห้ามไม่ฟังแล้วก็จะทูลฉลอง
อย่าเลียมล่อคลอเคลียใช่เมียรอง	ฉันเป็นน้องไม่ใช่อย่างนางยุพา ฯ
๏ สินสมุทรพูดคล่องว่าน้องแก้ว	พี่ทิ้งแล้วลูกฝรั่งชังน้ำหน้า
จะเชยชมสมสองกับน้องยา	อย่าขืนว่ารักฝรั่งเหมือนอย่างนี้
จะใคร่ให้ประจักษ์ว่ารักสุด	ตรงพระนุชคู่เสน่ห์มเหสี
มีรับสั่งทั้งชนกชนนี	พระอัยกีอัยกาส่งมาเรือ
ให้จูบกอดยอดหญิงจริงนะน้อง	พี่ก็ต้องตามคำไม่ล้ำเหลือ
พลางอิงแอบแนบสนิททำชิดเชื้อ	แม่ไม่เชื่อทูลถามเถิดทรามวัย
จงโอนอ่อนผ่อนตามความรับสั่ง	พลางลูบหลังนงลักษณ์นางผลักไส
เออพระพี่นี้ข่มเหงไม่เกรงใจ	มาลูบไล้เลียมทำให้ช้ำมือ
หมายว่าพี่ที่พึ่งเหมือนหนึ่งพี่	ไม่ปรานีน้องแก้วแน่แล้วหรือ
จะสู้ตายวายชนม์ให้คนลือ	ทำเอื้อมมือหยิบมีดจะกรีดคอ
สินสมุทรยุดแย่งแล้วแกล้งลูบ	แต่ถูกจูบนิดก็เดือดจะเชือดศอ
ไว้ค่อยตายภายหลังจงรั้งรอ	เดี๋ยวนี้ข้อความผิดยังติดพัน
ไม่อ่อนน้อมยอมตามความรับสั่ง	พี่ก็ยังมิให้เจ้าไปสวรรค์
แม้จะใคร่ได้ตายง่ายง่ายนั้น	จงผ่อนผันพอได้หว่านเป็นว่านเครือ
ให้สำเร็จเสร็จสรรพข้อรับสั่ง	แล้วทีหลังจึงค่อยตายสบายเหลือ
แล้วพาดพิงอิงแอบอุ้มแนบเนื้อ	นางว่าเบื่อเบือนหยิกทำพลิกแพลง
ทั้งข่วนผลักสักเท่าไรก็ไม่เจ็บ	จนเสียเล็บหักหมดกำสรดกันแสง
พระสวมสอดกอดกระหวัดนางวัดแวง	จนสิ้นแรงอ่อนพับนิ่งหลับตา
พระกอดเกยเชยปรางถึงอย่างยอด	เสียงฟอดฟอดเฟ้นซ้ายแล้วย้ายขวา
ถนอมแนบแอบอรุณอุ่นอุรา	เหมือนสายฟ้าแลบรอบขอบทะเล
สลาตันลั่นพิลึกเสียงครึกครื้น	โคลงเคลงคลื่นโดนดันกำปั่นเห
กลับท้ายหกผกโผนดังโยนเปล	ปลิงทะเลลอยเกลือกทั้งเงือกงู
ข้างในน้ำดำด้นไล่ชนเงือก	ลงงาเกลือกเสยกลอกกระบอกหู
นาคราชผาดผยองพ่นฟองฟู	เสียงซู่ซู่สายฝนปนน้ำเค็ม
สำเภาโยงโคลงเคลงเขย่งโขยด	ทะลึ่งโลดเลี้ยวท้ายตามปลายเข็ม
ถูกคลื่นสาดดาดฟ้าคงคาเต็ม	ต้องและเล็มแล่นกระดืดด้วยมืดมัว
เมื่อเดิมทีพี่น้องร่วมห้องหับ	แล้วก็กลับได้เสียเป็นเมียผัว
นางน้องสาวคราวอ่อนวอนฝากตัว	ฉันได้ชั่วดีด้วยช่วยเอ็นดู
อย่าทิ้งขว้างร้างเสียมีเมียอื่น	ทั้งอย่าคืนไปที่เคยเสวยหมู
สินสมุทรสุดอุ่นคิดคุณครู	คราวนี้รู้ฤทธิ์ผู้หญิงไม่วิงวอน
แม้พบปะแล้วประเดี๋ยวเกี้ยวสำเร็จ	กัลเม็ดมีอยู่เหมือนครูสอน
ถ้าพบปะอนุชาสุดสาคร	จะบอกหล่อนเสียให้รู้เชิงชู้เชย
แล้วชมโฉมโลมลูบเฝ้าจูบกอด	พี่ไม่ทอดทิ้งแล้วน้องแก้วเอ๋ย
เนื้อละมุนอุ่นใจกระไรเลย	ต่างชื่นเชยชิดเสียดเบียดกระแซะ
นาสิกสูดพูดหยอกว่าดอกไม้	ไม่ชื่นใจเหมือนหนึ่งเนื้อเจือกระแจะ
พระแนบเน้นเคล้นไคล้เฝ้าไค้แคะ	ปะเหลาะปะแหละโลมเล้าคลึงเคล้ากัน ฯ
๏ อันหว่างทางถ้ากล่าวจะยาวเรื่อง	ไปถึงเมืองเสียเถิดท่านอ่านขยัน
อันองค์พระอภัยมณีศรีสุวรรณ	เกณฑ์กำปั่นไปทุกทิศเที่ยวติดตาม ฯ
ตอนที่ ๔๙
นางเสาวคนธ์แปลงเป็นฤๅษี
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	เป็นยอดหญิงเจนศึกไม่นึกขาม
นางแปลงองค์ทรงสำอางเหมือนอย่างพราหมณ์	กับคนตามพันร้อยแล่นลอยไป
ถึงน้ำเขียวเดี่ยวโดดโขยดคลื่น	เสียงครืนครืนโตเท่าภูเขาใหญ่
ทุกเช้าเย็นเห็นแต่เมฆวิเวกใจ	นางอยู่ในฉากฉายท้ายเภตรา
เผยพระแกลแลเหลียวให้เปลี่ยวจิต	ดูทั่วทิศล้วนทะเลกับเวหา
หวนรำลึกตรึกตรองถึงน้องยา	พระบิดามารดรจะร้อนทรวง
ต้องเสียงานการวิวาห์จะว้าวุ่น	คงเคืองขุ่นไปทั้งในวังหลวง
อีกไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	จะเหงาง่วงเงียบเชียบยะเยียบเย็น
โอ้ยามนี้มีแต่จะแลลับ	มิได้กลับพานพบประสบเห็น
วิบากกรรมจำพรากกระดากกระเด็น	จะบวชเป็นดาบสสู้อดออม
นางโศกาอาดูรพูนเทวษ	ได้เดือนเศษโศกซูบจนรูปผอม
พวกพี่เลี้ยงเคียงบัลลังก์อยู่พรั่งพร้อม	บดยาหอมให้เสวยเชยชโลม
แล้วชวนตีปี่พาทย์ระนาดฆ้อง	บ้างรับร้องรวยรื่นให้ชื่นโฉม
จนเข้าเขตพาราวาหุโลม	ทางขึ้นโรมวิสัยเมืองใหญ่พราหมณ์
เห็นเกาะเพลิงเริงแรงแสงสว่าง	ลุกอยู่กลางเกาะเองน่าเกรงขาม
ตีนสิงขรล่อนโล่งพลุ่งโพลงพลาม	ยาวสักสามสิบเส้นล้วนเป็นไฟ
จึงดูแดนแผนที่มีหนังสือ	ว่าเกาะชื่อชุมเพลิงเชิงไศล
มีเรื่องราวกล่าวแถลงให้แจ้งใจ	ว่าเกาะใหญ่พระยานาคมีมากมาย
ขึ้นพ่นพิษฤทธิ์เริงดังเพลิงพลุ่ง	เป็นควันฟุ้งฟ้าดินสิ้นทั้งหลาย
ถูกเทวาสารพัดสิงสัตว์ตาย	พระนาราย์รู้เรื่องเปลื้องอาดูร
มาปิดปล่องช่องชะวากที่นาคผุด	ถอนพิษภุชงค์ร้ายให้หายสูญ
เหลือเปลวปล่งตรงปล่องเหมือนกองกูณฑ์	เป็นไฟฟูนสักเท่าเขาคิริน ฯ
๏ นางอ่านดูรู้โฉลกโลกเชษฐ์	ที่เขาเขตขวางแควกระแสสินธุ์
ว่าไหลมาแต่สวรรค์ชั้นพระอินทร์	ผู้ใดกินแก้บาปอาบก็ดี
ตายจะได้ไปกำเนิดเกิดสวรรค์	ลำน้ำนั้นมาแต่หน้าพาราณสี
พวกถือไสยในจังหวัดปถพี	เอาซากผีนั้นมาทิ้งทั้งหญิงชาย
ด้วยเชื่อฟังหนังสือตามถือไสย	จะให้ไปเกิดสวรรค์เหมือนมั่นหมาย
นางอ่านดูรู้เรื่องว่าเมืองร้าย	จะเข้าฝ่ายฝั่งชลาขึ้นธานี
จึงแปลงองค์ทรงหนังเฉียงอังสา	มุ่นชฎาจุณเจิมเฉลิมศรี
สมาทานถือศีลครองอินทรีย์	เป็นฤๅษีทรงพรตดูงดงาม
เปลี่ยนชื่อพระอัคนีมีสง่า	นำพวกข้าโดยเสด็จไม่เข็ดขาม
ทั้งหญิงชายแปลงกายเป็นชีพราหมณ์	ต่างเปลี่ยนนามบวชทั่วทุกตัวมี
ให้บอกกล่าวว่าเราชาวกบิลพัสดุ์	เที่ยวโปรดสัตว์ตามจริตกิจฤๅษี
แล้วนางนึกตรึกตราถึงธานี	แม้พระพี่รู้ความจะตามทัน
จึงทำตามความรู้ของครูเฒ่า	เขียนสำเภาอักขราเป็นอาถรรพณ์
บริกรรมซ้ำเสกปลุกเลขยันต์	เอาเรือนั้นลอยลงในคงคา
ใครตามเห็นเป็นสำเภาที่เราขี่	ให้พระพี่ลดเลี้ยวเที่ยวหลงหา
แล้วสั่งให้นายท้ายบ่ายเภตรา	เข้าอ่าววาหุโลมแล่นดูแดนไตร
เห็นปากน้ำทำป้อมคร่อมภูเขา	จำเพาะเข้าออกเดินเนินไศล
แลพิลึกตึกกว้านสำราญใจ	เข้าจอดใกล้เมืองด่านชานบุรี
สังเกตดูผู้คนบนตลิ่ง	ทั้งชายหญิงโพกผมนุ่งห่มสี
ส่วนเครื่องขาวเจ้านายฝ่ายผู้ดี	พวกเสนีทุกตำแหน่งแต่งทั้งนั้น
แต่ไพร่นายฝ่ายทหารชาญกำแหง	ใส่เสื้อแสงสีดำล้วนล่ำสัน
ด้วยห้ามปรามตามแพนกให้แปลกกัน	สีหมอกนั้นเป็นของคนพลเรือน
ล้วนเสื้อกลีบจีบนุ่งคาดพุงทับ	ไม่สลับสีไหนก็ให้เหมือน
เห็นเรือจอดทอดท่าลงมาเยือน	ดูเดินเกลื่อนตามตลิ่งทั้งหญิงชาย
นายด่านใหญ่ให้ล่ามถามไปว่า	เรือนี้มารบหรือมาซื้อขาย
ฝ่ายขอเฝ้าเหล่าข้าบรรดาชาย	จึงอุบายบอกเหล่าชาวบุรี
อันพวกเราชาวบุรินทร์กบิลพัสดุ์	รักษาสัตย์ศีลถือเป็นฤๅษี
เที่ยวประโยชน์โปรดสัตว์ในปถพี	ไม่คิดที่รบสู้กับผู้ใด
ซึ่งมานี้มีกิจคิดประสงค์	จะธุดงค์เที่ยวไปชมโรมวิสัย
แล้วถามล่ามตามประสงค์จำนงใน	นี่เมืองใดใครเป็นเจ้าชาวพารา ฯ
๏ ฝ่ายล่ามบอกออกอรรถกระจัดแจ้ง	อันเขตแขวงโรมวิสัยไกลหนักหนา
ไปแต่นี้ปีเศษเขตอาณา	ถึงเมืองวาหุโลมนี้สิ้นที่แดน
อันเมืองกลางทางไปทั้งใหญ่น้อย	ก็นับร้อยพลโจษนับโกฏิแสน
นับถือผู้รู้ไตรเพททุกเขตแคว้น	บูชาแทนเทวดาเป็นอาจารย์
ทั้งถือพระอาทิตย์อิศเรศ	เป็นดวงเนตรในแผ่นดินทุกถิ่นฐาน
ทรงสัตย์ธรรม์กรุณาเวลากาล	มาโปรดปรานส่องแสงให้แรงมี
ครั้นพระกลับหลับสบายทั้งชายหญิง	พระคุณยิ่งได้พำนักเป็นศักดิ์ศรี
หนึ่งผู้รู้ไตรเพทวิเศษดี	เรียนบาลีโลกสิ้นทั้งดินฟ้า
ใครเจ็บป่วยช่วยระงับให้ดับโรค	ถึงเคราะห์โศกสิ่งไรก็ไปหา
ท่านดูแลแน่เหมือนเช่นเห็นแก่ตา	ให้รู้ว่าเป็นตายร้ายหรือดี
ทั้งฤกษ์พาฟ้าฝนบนสวรรค์	มีสูรย์จันทร์แจ้งสิ้นถิ่นวิถี
เป็นที่พึ่งจึงว่าครูความรู้ดี	ก็ฤๅษีเชี่ยวชาญประการใด
ซึ่งเที่ยวมาว่าประโยชน์จะโปรดสัตว์	ให้แก้วเก้าเนาวรัตน์หรือไฉน
หรือจะรับดับโศกดับโรคภัย	ซึ่งจะให้เป็นประโยชน์เที่ยวโปรดปราน ฯ
๏ ฝ่ายฤๅษีพี่เลี้ยงออกเถียงล่าม	ซึ่งคนความรู้ตำราเหมือนว่าขาน
ไม่ควรหลงสรรเสริญให้เกินการ	เป็นเดรฉานวิชาเที่ยวหากิน
อันเราถือฤๅษีนั้นดีสุด	เป็นภูมิพุทธวิชารักษาศิล
อันแก้วแหวนแสนทรัพย์นับเหมือนดิน	มีแล้วสิ้นเสียเปล่าไม่เข้าการ
อันกุศลผลผลาอานิสงส์	จะช่วยส่งเป็นสมบัติพัสถาน
ใครถือธรรมจำศิลอภิญญาณ	ถึงนิพพานพูนสวัสดิ์อยู่อัตรา
แม้จะใคร่ได้สดับรับโอวาท	ทำธรรมาสน์พุทธเพทเทศนา
จะให้ศิลภิญโญในโลกา	ที่คิดสารพัดได้ดังใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายล่ามว่าถ้ากระนั้นขยันยิ่ง	ใคร่ฟังสิ่งซึ่งว่าดีไม่มีสอง
แล้วกลับมาหน้าค่ายบอกนายกอง	ทั้งพวกพ้องพูดจาปรึกษากัน
อันฤๅษีดีอย่างไรเราไม่รู้	จะลองดูให้เห็นจริงเป็นทุกสิ่งสรรพ์
จึงจัดแจงแต่งธรรมาสน์อาสน์สุวรรณ	แล้วชวนกันหามมาหน้าประตู
ทั้งเทียนธูปบุปผาสารพัด	มาตั้งจัดแจงไว้ทั้งไก่หมู
ที่พวกพ้องของใครบอกให้รู้	ไปฟังผู้วิเศษท่านเทศน์ธรรม์
ศีลฤๅษีที่จะให้ผู้ใดรับ	ดีกว่าทรัพย์สินยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
บรรดาเหล่าชาวบ้านเมืองด่านนั้น	ต่างสำคัญว่าเป็นของที่ต้องการ
บ้างแบกกระบุงถุงไถ้ไปใส่ศิล	มาพร้อมสิ้นซ้ายขวาแน่นหน้าฉาน
แล้วล่ามตรงลงเภตราว่าอาจารย์	นิมนต์ท่านเทศน์ธรรม์เหมือนสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายนงลักษณ์อัคนีฤๅษีเอก	อดิเรกรู้ธรรมคำสิกขา
คิดประโยชน์โปรดทมิฬดังจินดา	จึงครองผ้าผูกคาดราดประคต
ชฎากลีบจีบเวียนกระเสียนพระศก	พัดขนนกป้องหน้าอย่างดาบส
พวกฤๅษีพี่เลี้ยงเคียงประณต	ขึ้นเดินทางกางพระกลดไปบดบัง
เณรพี่น้องสองกะเทยที่เคยใช้	ต่างถือไม้เท้าย่ามเดินตามหลัง
ถึงหน้าป้อมพร้อมกันที่บัลลังก์	นางขึ้นนั่งเหนือธรรมาสน์อาสน์โอฬาร์
พวกข้าเฝ้าเหล่าฤๅษีพระพี่เลี้ยง	อยู่ข้างเคียงเรียงรายทั้งซ้ายขวา
พระอัคนีมีพัดป้องพักตรา	สำรวมท่ารักษาพรตดาบสนี ฯ
๏ ฝ่ายพวกฟังทั้งสิ้นทมิฬหมด	ไม่ประณตนับถือพระฤๅษี
ต่างดูของมองเขม้นไม่เห็นมี	บ้างพาทีไต่ถามตามสงกา
ศีลฤๅษีที่เอามาว่าจะให้	อยู่ที่ไหนไม่เห็นเขม้นหา
ต่างเข้าไปใกล้ธรรมาสน์ดาษดา	จะดูหน้าว่าฤๅษีมีสิ่งใด
ศิษย์ฤๅษีพี่เลี้ยงเคียงธรรมาสน์	ต่างตวาดว่าห้ามปรามไม่ไหว
จึงบอกความตามภาษาว่าผู้ใด	จะใคร่ได้ศีลมั่งก็นั่งลง
แล้วองค์พระอัคนีผู้มีพรต	บอกกำหนดศีลห้าอานิสงส์
ผู้ใดฟังทั้งหมดเมื่อปลดปลง	บุญจะส่งไปสวรรค์ชั้นวิมาน
ไม่มีโรคโศกทุกข์กินสุกดิบ	เสวยทิพย์โอชากระยาหาร
อุส่าห์สร้างทางกุศลผลทาน	ถึงนิพพานผาสุกไปทุกวัน
พอจบคำสำเร็จเป็นเสร็จสิ้น	พวกทมิฬหัวเราะเยาะเย้ยหยัน
ว่าศีลมีขี้ปดหมดทั้งนั้น	ลวงให้กันเอากระบุงถุงย่ามมา
เมื่อเทศน์ไปไม่เห็นเหมือนเช่นเทศน์	ถือผิดเพศฤๅษีนี่มุสา
เที่ยวลวงล่อพอได้กินสินบูชา	หรือหมายมาเมืองนี้จะตีชิง
บ้างว่าดูผู้สำแดงจะแปลงเพศ	เสียงสังเกตรูปร่างเหมือนอย่างหญิง
เข้าเหยียบย่านบ้านไหนจัญไรจริง	ขุดดินทิ้งเสียในวนชลธาร
ไม่นับถือฤๅษีพวกชีป่า	ไม่ขายค้าขอกินทุกถิ่นฐาน
เราขับไล่ไปเสียอย่าให้ช้าการ	เสียกบาลให้เสียเจียวประเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ ฝ่ายดาบสอดจิตด้วยคิดบาป	มันหยามหยาบก็ทำเมินลุกเดินหนี
ชาวด่านเตรียมเสียมพร้าตะกร้ามี	คอยขุดที่รอยเท้าทุกก้าวไป
พวกศิษย์หาดาบสเหลืออดกลั้น	มันกระชั้นชิดนักต่างผลักไส
แกล้งแยกย้ายรายเที่ยวลดเลี้ยวไป	หมายจะให้ตามขุดจนสุดแรง ฯ
๏ ฝ่ายนายด่านพาลจะดุมุโมโห	ว่าคนโซเที่ยวเล่นจะเป็นแขนง
ให้บ่าวไพร่ไล่ลัดสกัดแสกง	ใครขัดแข็งฆ่าฟันให้บรรลัย
พวกทมิฬยินนายทั้งชายหญิง	พากันวิ่งคึกคักไล่ผลักไส
ฝ่ายฤๅษีที่ไม่เคร่งเก่งสุดใจ	ตีด้วยไม้เท้ามันรุมฟันแทง
พวกโยธาสานุศิษย์ไม่คิดบาป	ชิงหอกดาบโดดฟันด้วยขันแข็ง
ทมิฬตายวายวางลงกลางแปลง	ต่างพลัดแพลงวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
ขุนด่านไล่ไพร่พลที่บนป้อม	ลงพรักพร้อมนายไพร่ไล่ฤๅษี
ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์พระอัคนี	เห็นเสียทีถอยมาริมสาชล ฯ
๏ ฝ่ายนายไพร่ในสำเภาเห็นชาวด่าน	ไล่รอนราญรบรับกันสับสน
ฉวยศัสตราสำหรับตัวทั่วทุกคน	วิ่งขึ้นบนบกมาช่วยราวี
ต่างแกว่งกลอกหอกดาบกำซาบศร	เข้าราญรอนรับมือทั้งฤๅษี
ฝ่ายทหารด่านสมุทรก็สุดดี	ปะทะตีแทงฟันกระชั้นชิด
บ้างพุ่งซัดศัสตราพวกการะเวก	ล้วนตัวเอกหลบเลี่ยงพลาดเพลี่ยงผิด
กลับไล่เหล่าชาวด่านผลาญชีวิต	ต่อไม่ติดแตกพลัดกระจัดกระจาย
พวกชีพราหมณ์ตามฆ่าโยธาหาญ	เข้าในด่านได้สมอารมณ์หมาย
โห่สนั่นฟันทมิฬลงดิ้นตาย	แต่ตัวนายคงกระพันประจัญรบ
รุมแทงฟันมันไม่ไหวจึงใช้หญิง	เอาศรยิงปากปุทะลุสลบ
จับนายได้ไพร่หมอบลงนอบนบ	ไม่สู้รบรับแพ้ขอแต่ตัว
พวกฤๅษีชีพราหมณ์คุกคามขู่	ใครรบสู้ขืนขัดจะตัดหัว
แม้ไม่สู้กูไม่ฆ่าดอกอย่ากลัว	แล้วหามตัวนายด่านขึ้นศาลกลาง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีกับพี่เลี้ยง	เข้าอยู่เพียงตึกโถงที่โรงขวาง
พวกเหลือตายนายมุลหมื่นขุนนาง	บ้างหลบบ้างเข้าหาเป็นข้าไท
พอจวนเย็นเห็นแต่คนแก่เฒ่า	ถือไม้เท้าจดจ้องเดินร้องไห้
พวกชีพราหมณ์ถามว่าท่านมาไย	ต่างกราบไหว้ว่าจะมาหาเจ้านาย
จะห้ามปรามตามอย่างแต่ปางก่อน	ราษฎรจะได้พึ่งเหมือนหนึ่งหมาย
แม้มิโปรดโทษปากผิดมากมาย	ก็ยอมตายแต่จะห้ามดูตามบุญ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีรู้ทีศึก	ฉลาดลึกหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
เห็นคนแก่แซ่มาก็การุญ	จะเอาบุญบทจรไปต้อนรับ
เชิญผู้เฒ่าเก้าคนขึ้นบนศาล	นั่งสำราญเรียงกันเป็นอันดับ
แล้วตรัสห้ามปรามว่าอย่าคำนับ	จะพูดกับดีฉานประการใด ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเหล่าทมิฬได้ยินตรัส	โสมมัสนึกว่าดีจะมีไหน
แต่รูปร่างอย่างหญิงนึกกริ่งใจ	พวกผู้ใหญ่ยิ่งรักพระอัคนี
ต่างทูลว่าข้าพเจ้าคนเฒ่าแก่	ยังก็แต่จะตายกลายเป็นผี
เห็นทหารท่านมาไล่ฆ่าตี	ชาวบุรีใหญ่น้อยก็พลอยตาย
จึงอุส่าห์มาห้ามตามขนบ	ธรรมเนียมรบเมืองได้เหมือนใจหมาย
แม้ครองแคว้นแดนด้าวเป็นเจ้านาย	คนทั้งหลายก็จะมาเป็นข้าไท
ถ้าจะเอาข้าวของเงินทองนาก	ก็ได้มากเหมือนจินดาอัชฌาสัย
จะฆ่าตีชีวันให้บรรลัย	นั้นเห็นไม่เป็นประโยชน์จงโปรดปราน
ซึ่งปรารถนามาห้ามปรามทั้งนี้	เพราะปรานีหนุ่มสาวชาวลูกหลาน
แม้จะเอาข้าวของที่ต้องการ	กระหม่อมฉานจะไปป่าวชาวพารา ฯ
๏ พระอัคนีดีใจปราศรัยสนอง	อันเงินทองถือขาดไม่ปรารถนา
เมื่อเดิมทีมีธรรมาสน์ไปราธนา	จึงขึ้นมาเทศน์ธรรม์ให้มันฟัง
ไม่นับถือฤๅษีแล้วมิหนำ	ขับไล่ซ้ำว่าคนโซทำโอหัง
ให้ขุดรอยน้อยหรือทำแต่ลำพัง	ลูกศิษย์ทั้งปวงแค้นจึงแทนทด
ให้เห็นมือฤๅษีที่มีศิล	พวกทมิฬมาดหมายกลับตายหมด
อันถิ่นฐานบ้านเมืองแลเครื่องยศ	เราสร้างพรตมิได้ปองเอาของใคร
ท่านมาห้ามปรามนี้ก็ดีนัก	จงประจักษ์จริงแจ้งแถลงไข
ช่วยบอกเล่าให้เขารู้ว่าผู้ใด	ไม่สู้ไม่ฆ่าฟันทำอันตราย
จงกลับมาหากินตามถิ่นฐาน	ให้สำราญไร่นาที่ค้าขาย
เราจะยั้งรั้งรออยู่พอสบาย	ให้เหือดหายเมื่อยล้าจะลาไป
ประการหนึ่งซึ่งเราถือเป็นฤๅษี	ใครเห็นดีโดยจริงจงทิ้งไสย
มาถือพุทธสุดดีไม่มีภัย	อาวุธไม่ต้องตนเป็นมลทิน
ใครรักมีฝีมือเหมือนฤๅษี	มาที่นี่เราจะได้ช่วยให้ศิล
นางแกล้งสั่งหวังจะให้ใจทมิฬ	นิยมยินยอมสมัครมาภักดี ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเก้าคนทุพพลภาพ	ต่างก้มกราบนับถือพระฤๅษี
แล้วลามาว่ากล่าวชาวบุรี	ให้ภักดีดาบสถือพรตธรรม์ ฯ
๏ พอเวลาราตรียังมีเด็ก	ลูกเล็กเล็กชายหญิงวิ่งถลัน
มาศาลกลางทางว่าพ่อข้านั่น	ใครแทงฟันสักเท่าไรก็ไม่ตาย
พวกฤๅษีมีฤทธิ์คิดไฉน	จึงฆ่าได้ให้ตระกูลเราสูญหาย
เราพี่น้องสองบุตรนี้สุดอาย	จะตามตายแต่ขอพบศพบิดา ฯ
๏ พระอัคนีมีจิตคิดสงสาร	ด้วยกุมารพูดความตามประสา
ดูพี่น้องผ่องพักตร์ลักขณา	เห็นแปลกตากว่าทมิฬสิ้นทั้งนั้น
จึงเรียกหามาใกล้ซักไซ้ถาม	ได้ข้อความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
บุตรหญิงชายนายด่านชาญฉกรรจ์	พี่สาวนั้นได้สิบเอ็ดน้องเจ็ดปี
ให้นึกเห็นเช่นกับองค์ของนงลักษณ์	เคยเคียงพักตร์กับพระน้องทั้งสองศรี
คิดจะใคร่ได้เป็นลูกผูกไมตรี	จึงพาทีทำเป็นว่าน่าเสียดาย
มาตามศพพบพ่อจะขอม้วย	เราจะช่วยชุบชีวิตเหมือนคิดหมาย
ให้พ่อฟื้นคืนรอดไม่วอดวาย	จะถือฝ่ายพุทธหรืออย่าดื้อดึง ฯ
๏ สองเด็กว่าถ้าแม้เป็นให้เห็นแน่	ท่านดีแท้ใครจะเปรียบประเทียบถึง
ถึงเลือดเนื้อเมื่อจะเอาข้าเจ้าจึง	จะเถือทึ้งแทนคุณกรุณา
จะนับถือฤๅษีผู้วิเศษ	จะฟังเทศน์ถือพุทธไม่มุสา
ถ้าชุบขึ้นคืนชีวิตให้บิดา	จะเป็นข้าพระฤๅษีทั้งพี่น้อง ฯ
๏ พระอัคนีดีใจจะได้ลูก	เปรียบเหมือนผูกพ่อไว้มิให้หมอง
เป็นแยบยลกลศึกนางตรึกตรอง	นายด่านต้องศรซบสลบไป
จะเสกทำน้ำมนต์ให้คนเห็น	ว่าชุบเป็นมั่นคงไม่สงสัย
จะลือชาปรากฏยศไกร	จึงสั่งให้สานุศิษย์ตั้งพิธี
ชุมนุมนั่งบังศพจะกลบเหตุ	ให้ลับเนตรพี่น้องทั้งสองศรี
แล้วโฉมยงนงลักษณ์พระอัคนี	เสกวารีพรมพรำนั้นร่ำไป
ฤๅษีหมอขอเฝ้าแฝงเข้านวด	ที่เจ็บปวดบาดแผลปิดแก้ไข
พิมเสนรอพอชื่นมื่นฤทัย	นายด่านได้สมประดีค่อยมีแรง
เห็นลูกยามานั่งอยู่ทั้งสอง	ให้พวกพ้องข้าศึกให้นึกแหนง
เรียกมาใกล้ไต่ถามดูตามแคลง	ครั้นรู้แจ้งใจจิตให้คิดคุณ
หมอบคำนับกลับถือพระฤๅษี	น้ำใจดีจริงเจียวไม่เฉียวฉุน
ชุบให้มีชีวาเพราะการุญ	ขอบพระคุณควรเชื่อเห็นเหลือดี
จะทิ้งชาติศาสนาข้างวาหุ	ขอสาธุถือศิลพระชินศรี
อันพี่น้องสองราบุตรข้านี้	แม่ไม่มีอุปถัมภ์เป็นกำพร้า
ถวายไว้ในพระองค์จงช่วยบวช	ให้รู้สวดศักราชพระศาสนา
ทั้งข้านี้มิได้ขัดอัธยา	พระสิทธาสั่งสอนจะผ่อนตาม ฯ
๏ พระอัคนีปรีชาว่าสาธุ	เห็นจะลุละบาปที่หยาบหยาม
จึงปราศรัยให้พรสั่งสอนความ	แล้วไต่ถามถึงประเทศของเขตคัน ฯ
๏ นายด่านเล่าว่าเจ้าวาหุโลมราช	กษัตริย์ชาติเชื้อยักษ์มักกะสัน
เลี้ยงนกไก่ไว้กินสิ้นทั้งนั้น	สารพันสัตว์ที่มีปีกบิน
อันกุ้งปลาสาครเรียกหนอนน้ำ	ไม่กรายกล้ำเกลียดคิดพินิจสถิล
ทั้งสัตว์อื่นหมื่นแสนในแดนดิน	ก็ไม่กินกินแต่ไข่เป็ดไก่นก
เอาขนไว้ใส่ประดับสำหรับแต่ง	หมวกเสื้อแสงสวมตนขนวิหค
แต่องค์ท้าวเจ้าเมืองมีเครื่องยก	เหมือนรูปนกสวมองค์ออกสงคราม
บินไปได้ไกลเป็นร้อยเส้นเศษ	ปราบประเทศร้อยเอ็ดย่อมเข็ดขาม
ชนบทจรดเขตประเทศพราหมณ์	นิคมคามรายรอบเป็นขอบคัน
ข้าอยู่ด่านชานสมุทรเป็นสุดถิ่น	คุมทมิฬหมื่นเศษเฝ้าเขตขัณฑ์
ขึ้นไปนี้มีเมืองเนื่องเนื่องกัน	ยี่สิบวันถึงพาราวาหุโลม
เจ้าบุรีมีบุตรสุดวิเศษ	รู้พระเวทวิทยาชื่อวาโหม
บิดาใช้ให้ไปยอมอ่อนน้อมโน้ม	ถึงเมืองโรมวิสัยได้วิชา
เข้าสิบสี่ปีถ้วนอ้วนเป็นพ้อม	จะเป็นจอมสุริย์วงศ์สืบพงศา
ซึ่งธุระพระฤๅษีจะลีลา	ไปพาราโรมวิสัยทางไกลครัน
จะบอกกล่าวราวเรื่องไปเมืองหลวง	ตามกระทรวงทูลเหตุเจ้าเขตขัณฑ์
ขอเบิกด่านท่านให้เสร็จทั้งเจ็ดชั้น	ได้ผายผันไปตามความสบาย ฯ
๏ พระอัคนีชี้ชอบว่าขอบจิต	ท่านช่วยคิดให้เราสมอารมณ์หมาย
ได้เบิกทางอย่างว่าจะลานาย	พลางภิปรายปราศรัยเป็นไมตรี
ดึกหนักหนาพาบุตรไปหยุดยั้ง	แล้วตรัสสั่งพี่น้องทั้งสองศรี
เมื่อคิดถึงจึงลาจรลี	ลงไปที่เภตราพูดจากัน ฯ
๏ นายด่านว่าข้านิมนต์อยู่บนศาล	ให้สำราญรับครองเครื่องของฉัน
จะว่ากล่าวเหล่าทมิฬสิ้นทั้งนั้น	มาฟังธรรม์เทศนาตามบาลี
แล้วจัดแจงแต่งศาลเพดานดาด	ปูเสื่อสาดอาสนะพระฤๅษี
จุดโคมเวียนเทียนประทีปให้ดิบดี	ลาไปที่หลับนอนผ่อนสบาย
ครั้นรุ่งเช้าป่าวร้องทำของเลี้ยง	มาพร้อมเพรียงชาวบ้านคาวหวานถวาย
ชมฤๅษีดีจริงทั้งหญิงชาย	ด้วยคนตายชุบเป็นเห็นแก่ตา
ต่างถือธรรมจำศิลทั้งกินบวช	อุส่าห์สวดศักราชศาสนา
บุตรหญิงชายนายด่านพานศรัทธา	ถือศีลห้าอยู่กับพระอัคนี ฯ
๏ ฝ่ายทหารด่านแตกเมื่อแรกรบ	ที่หลีกหลบเหล่าชายพลัดพรายหนี
เที่ยวบอกเล่าเจ้าเมืองเอกโทตรี	ว่าโจรตีด่านได้นายใหญ่ตาย
ต่างบอกข่าวราวเรื่องไปเมืองหลวง	ด่านทั้งปวงเกณฑ์ตรวจทุกหมวดหมาย
จะยกไปหลายทัพจับโจรร้าย	พอพวกนายด่านถือหนังสือมา
ผิดสำเหนียกเรียกเอาสำเนาอ่าน	ขอเบิกด่านว่าฤๅษีดีหนักหนา
เนื้อความกลับทัพยั้งหยุดรั้งรา	รีบส่งม้าใช้ถือหนังสือไป
ถึงพาราวาหุโลมขึ้นกรมท่า	หาเสนาตามตำแหน่งแถลงไข
พวกขุนนางต่างซักประจักษ์ใจ	พาเข้าไปเตรียมเฝ้าเจ้าบุรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช	กษัตริย์ชาติเชื้อยักษ์กินปักษี
พระชันษาห้าสิบพอดิบพอดี	ทั้งพ่วงพีผิวดำดังน้ำรัก
พระเนตรแดงแสงปลั่งเหมือนดังชาด	บรมนาถหนวดรกลงปรกตัก
มีเขี้ยวงอกออกพอเห็นว่าเป็นยักษ์	ยี่สิบนักขาดำดังน้ำนิล
เกศานั้นพันกลุ่มเป็นปุ่มเปาะ	เหมือนผมเงาะเหลืองหงอกดอกกระถิน
ผ่านประเทศเขตเขาชาวบุรินทร์	อยู่ตึกหินทำผนังและหลังคา
ให้เวียงวังตั้งตึกพิลึกสลับ	ล้วนปรุงปรับแน่นแฟ้นด้วยแผ่นผา
ปราสาทศรีที่สถิตอิศรา	ล้วนศิลาเลื่อมลายพรายโพยม
อยู่ด้วยพระมเหสีมีโอรส	เฉลิมยศฝ่ายหน้าชื่อวาโหม
กษัตริย์สองครองพาราวาหุโลม	เป็นสุขโสมนัสาทั้งธานี
ครั้งรุ่งเช้าเจ้าเมืองทรงเครื่องต้น	ใส่เสื้อขนนกประดับสลับสี
ใส่หมวกหงอนวิหคนกอินทรี	แล้วหน็บตรีคทาธรถือศรทรง
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จออกมานอกห้อง	สอดฉลองบาทอย่างงอนหางหงส์
นางเชิญเครื่องเยื้องย่องจ้องประจง	ตามพระองค์ออกอำมาตย์นั่งอาสน์ทอง ฯ
๏ โอรสาข้าเฝ้าก้มเกล้ากราบ	ศิโรราบตรับฟังรับสั่งสนอง
เสนาทูลมูลความตามทำนอง	หนังสือสองฉบับบอกกลอกกลับกลาย
แล้วอ่านความตามเรื่องเจ้าเมืองด่าน	ส่งทหารมาให้ถามความทั้งหลาย
ว่าฤๅษีตีด่านสังหารนาย	ให้ล้มตายตัวจึงหนีรอดชีวา
หัวเมืองรายฝ่ายใต้จะไปจับ	เกณฑ์กองทัพเมืองละหมื่นล้วนปืนผา
ประเดี๋ยวนี้มีผู้ถือหนังสือมา	เนื้อความว่านายด่านชานชลธี
บอกธุระพระนักธรรม์สักพันเศษ	ทั่วประเทศนับถือเรียกฤๅษี
ทรงเวทมนตร์คนตายวายชีวี	ช่วยชุบชีวิตรอดไม่วอดวาย
จะไปโรมวิสัยให้หม่อมฉาน	ขอเบิกด่านเดินไปดังใจหมาย
แม้ฤๅษีมีพรตประทษร้าย	ขอถวายชีวิตข้าฝ่าธุลี ฯ
๏ พระทราบเรื่องเคืองขัดตรัสประภาษ	มันสามารถมีหนังสือรับฤๅษี
สรรเสริญเกินสังเกตอันเหตุนี้	เห็นท่วงทีถ่ายเททำเล่ห์กล
ที่รบราฆ่าฟันมันไม่บอก	ทำย้อนยอกแยบคายเป็นสายสน
มันเชื่อถือฤๅษีว่ามีมนต์	จะปลอมปล้นเมืองเราเป็นเจ้านาย
จึงตรัสขู่ผู้ถือหนังสือถาม	ได้ข้อความว่าทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ถือฤๅษีผีสิงทั้งหญิงชาย	จึ่งสั่งฝ่ายกรมท่าเสนาใน
จงบอกเรื่องเมืองตะวันด่านชั้นสาม	ไปปราบปรามด่านมหาชลาไหล
อ้ายนายด่านมารยาสองหน้าไป	ฆ่าเสียให้สิ้นโคตรตามโทษทัณฑ์
ทั้งฤๅษีชีไพรอย่าให้เหลือ	จะเป็นเชื้อช่วยกันฆ่าให้อาสัญ
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จจากอาสน์สุวรรณ	เข้าสู่บรรทมแท่นแสนสบาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนามานั่งสั่งเสมียน	ให้เร่งเขียนข้อรับสั่งสิ้นทั้งหลาย
ฝ่ายม้าใช้ได้ตรากราบลานาย	ขึ้นม้ารายไปทุกเมืองแจ้งเรื่องความ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาราหูคนผู้เฒ่า	ซึ่งเป็นเจ้าเมืองตะวันด่านชั้นสาม
รู้เวทมนตร์ทนคงเคยสงคราม	ครั้นทราบความตามรับสั่งไม่รั้งรา
เกณฑ์ทหารบาญชีสิบสี่หมื่น	ถือหอกปืนปีกซ้ายทั้งฝ่ายขวา
บ้างถือทวนล้วนแต่ดีขี่อูฐลา	แต่ตัวราหูขี่สัตว์กิเลน
สูงกว่าม้าลางามสักสามศอก	แม้ขับออกควบวิ่งเหมือนจิ้งเหลน
หน้าเหมือนคนกลศึกได้ฝึกเจน	แล้วกะเกณฑ์เกวียนลำเลียงเสบียงพล
ครั้นเสร็จสรรพทัพบกยกทหาร	จากเมืองด่านออกเดินตามเนินถนน
ค่ำที่ไหนให้ชาวบ้านย่านตำบล	เลี้ยงไพร่พลพวกทหารทุกย่านมา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีอยู่ที่ด่าน	พวกชาวบ้านปรนนิบัติหัดภาษา
จนพูดเป็นเช่นทมิฬเหมือนจินดา	คอยรอท่าผู้ถือหนังสือไป
ขอเบิกด่านท่านจะให้หรือไม่หนอ	จะได้ต่อขึ้นไปชมโรมวิสัย
ทุกเช้าค่ำรำพึงคะนึงใน	ตั้งพระทัยแต่จะหนีพระพี่ยา
บุตรนายกองสองคนอยู่ปรนนิบัติ	คอยนวดพัดวีถวายทั้งซ้ายขวา
นางให้นามตามสนิทชื่อธิดา	น้องชื่อว่าโอรสยศไกร
พวกศิษย์หาพากันเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	ต่างพาดพิงผูกมิตรพิสมัย
บ้างลวงหลอกบอกสิกขาประสาใจ	ที่บวชใหม่กินแต่งาถั่วสาคู
พวกบวชเก่าเข้ากระดูกรู้ผูกศิล	ตามจะกินเป็ดไก่นกไข่หมู
พวกชาวด่านพานซื่อเชื่อถือครู	ขอเรียนรู้รักฤๅษีผู้ปรีชา
แต่ยับยั้งฟังข่าวเจ้าประเทศ	สองเดือนเศษจนสนิทกับศิษยหา
พอเบี่ยงบ่ายนายด่านลนลานมา	บอกว่าม้าใช้ถือหนังสือไป
ขอเบิกด่านท่านว่าเป็นขบถ	แกล้งเลี้ยวลดลวงพระองค์คิดสงสัย
ให้ทัพบกยกมาคนม้าใช้	ลอบหนีได้มาแถลงแจ้งคดี
ว่าราหูผู้เฒ่าจะเอาโทษ	ให้สิ้นโคตรคนที่ถือพระฤๅษี
เป็นเคราะห์กรรมจำตายวายชีวี	พระมุนีจะคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์รู้กลศึก	ฉลาดลึกแหลมปัญญาอัชฌาสัย
จึงเสแสร้งแกล้งตอบว่าขอบใจ	ที่รักใคร่เจ้านายสู้วายปราณ
แต่ตัวดีมิได้ผิดเขาคิดโกรธ	จะฆ่าโคตรพลอยถูกทั้งลูกหลาน
ไม่ไต่ถามความสัตย์ปฏิญาณ	ผิดโบราณเรื่องราวท้าวพระยา
อนึ่งเล่าเราก็ถือเป็นฤๅษี	ไม่ฆ่าตีชีวิตริษยา
จะต่อสู้ดูฝีมือให้ลือชา	คิดรักษาครอบครัวอย่ากลัวมัน
ทำไมกับทัพทมิฬเหมือนริ้นล่อง	มาเข้ากองไฟฟ้าจะอาสัญ
นายด่านนั่งฟังยุพลอยดุดัน	จริงกระนั้นคุณว่าไม่น่าตาย
ไม่ไต่ถามความจริงมากริ่งโกรธ	จะลงโทษถึงขบถผิดกฎหมาย
น่าน้อยใจไม่เอาเป็นเจ้านาย	ขอสู้ตายอยู่กับเท้าของเจ้าคุณ
ทหารเราชาวบุรีก็มีอยู่	จะรบสู้กันจนสิ้นดินกระสุน
ด้วยสัตย์ซื่อถือพระเดชะบุญ	ข้าคิดอุ่นใจตัวไม่กลัวมัน
แล้วกราบลามาเที่ยวตรวจหมวดทหาร	ป้อมปราการกำกับกันขับขัน
ชุดไฟฟืนปืนผาสารพัน	ตระเตรียมกันพร้อมพรั่งระวังภัย ฯ
๏ ฝ่ายราหูแม่ทัพกับทหาร	มาถึงด่านแดนมหาชลาไหล
ให้ตั้งค่ายรายเรียงเคียงกันไป	ปักธงไชยเมืองตะวันเป็นสัญญา
แล้วตัวขี่กิเลนไม่เกณฑ์แห่	ให้ตามแต่สี่นายเคียงซ้ายขวา
จากกองทัพขับกิเลนเผ่นโผนมา	ถึงตรงหน้าป้อมปืนหยุดยืนดู
ให้พวกพ้องร้องเรียกนายด่านใหญ่	เยี่ยมออกไปพูดจากับราหู
จึงแจ้งความตามรับสั่งตั้งกระทู้	ตัวเป็นผู้รั้งเมืองย่อมเลื่องลือ
ท่านชุบเลี้ยงเพียงนี้มีเครื่องยศ	เป็นขบถเจ้านายไม่อายหรือ
เหมือนแมลงเม่าเข้าในกองไฟฮือ	เราผู้ถือรับสั่งมาครั้งนี้
จะไกล่เกลี่ยเสียให้นายค่อยหายผิด	อย่าควรคิดนับถือพวกฤๅษี
เร่งเปิดรับทัพเราเข้าบุรี	จะพ้นที่โทษทัณฑ์ไม่บรรลัย ฯ
๏ ฝ่ายนายด่านหาญศึกไม่นึกพรั่น	จึงผ่อนผันพูดจาอัชฌาสัย
เรานับถือฤๅษีเพียงนี้ไซร้	ผิดอย่างไรหนักหนาจะฆ่าฟัน
ท่านผู้รู้ผู้วิเศษเที่ยวเทศน์โปรด	เป็นประโยชน์ที่จะได้ไปสวรรค์
ไม่ถามไต่ไล่เลียงให้เที่ยงธรรม์	ต้องจำกันตัวไว้มิให้ตาย
ถ้าท่านจะอนุกูลช่วยทูลเรื่อง	ที่ขัดเคืองแค้นเดือดให้เหือดหาย
เราจะได้ไปเฝ้าถึงเจ้านาย	อย่าทำร้ายกันเลยกลับกองทัพไป ฯ
๏ ฝ่ายเสนาราหูคนผู้เฒ่า	จึงว่าเจ้านี้คิดผิดวิสัย
ตัวเป็นข้าถ้าไม่สู้กับภูวไนย	ควรขึ้นไปทูลความแต่ตามตรง
จะนิ่งอยู่ดูเหมือนเช่นเป็นขบถ	จะตายหมดเหมือนอย่างเบื่อไม่เหลือหลง
ฟังเราว่าถ้าจะเข้าเฝ้าพระองค์	จะช่วยส่งไปให้สมอารมณ์ปอง ฯ
๏ ฝ่ายนายด่านพาลจะซื่อด้วยถือสัตย์	กลัวเคืองขัดคิดชอบตอบสนอง
ท่านร่ำว่าปรานีเหมือนพี่น้อง	ขอตรึกตรองสักเวลาปรึกษากัน
แล้วไปหาดาบสประณตนั่ง	เล่าให้ฟังตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ท่านราหูผู้เฒ่าเจ้าเมืองตะวัน	เป็นมิตรกันมาแต่ก่อนช่วยผ่อนปรน
ข้าจะใคร่ไปเฝ้าเจ้าเมืองหลวง	เห็นได้ท่วงทีถวายฝ่ายกุศล
ถึงฆ่าตีชีวิตให้ปลิดชนม์	ก็ตายคนเดียวได้เป็นไรมี
อันลูกหลานว่านเครือในเชื้อสาย	ขอถวายไว้ธุระพระฤๅษี
ช่วยรักษาอย่าให้ตายวายชีวี	วันพรุ่งนี้ข้าจะลาพระคลาไคล ฯ
๏ พระอัคนีปรีชาเห็นอาเพศ	สมสังเกตยินดีจะมีไหน
พลางจับยามความก็เห็นไม่เป็นไร	จึงเกลี่ยไกล่แกล้งว่าเจ้ากล้าดี
เป็นคนซื่อถือสัตย์จะขัดไว้	ก็มิใช่เป็นจริตกิจฤๅษี
จะไปเฝ้าเราไม่ห้ามดอกตามที	แต่ให้มีแยบคายคิดรายคน
เข้าปลอมอยู่บุรีละยี่สิบ	ค่อยซุบซิบสังเกตดูเหตุผล
แล้วบอกให้นายด่านรู้การกล	ถึงอับจนก็จะได้แก้ไขกัน
ลูกศิษย์เราเล่าจะให้ปลอมไปด้วย	จะได้ช่วยสั่งสอนคิดผ่อนผัน
ท่านไปเฝ้าหากมิโปรดต้องโทษทัณฑ์	จงคิดกันกับคนใช้ที่ไปตาม
นายด่านว่าสาธุสะคุณพระช่วย	จะรอดด้วยกลเม็ดไม่เข็ดขาม
แล้วเรียกบ่าวเหล่าสนิทมาคิดความ	ให้ปลอมตามขึ้นไปอยู่ทุกบูรี ฯ
๏ จัดสำเร็จเสร็จสรรพกลับไปสั่ง	ให้คนทั้งปวงถือพระฤๅษี
ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์พระอัคนี	เขียนบาลีให้กะเทยที่เคยใช้
ปลอมไปด้วยฉวยฉุกมีทุกข์ร้อน	เอาอักษรดูแลคิดแก้ไข
ทหารดีที่สำหรับกำกับไป	นางสอนให้รู้ทั่วทุกตัวคน
ต่างจัดแจงแปลงกายตามนายด่าน	พวกทหารร้อยเศษรู้เหตุผล
พอรุ่งสายนายใหญ่นำไพร่พล	ต่างแบกขนของออกนอกประตู
ตรงไปค่ายนายทัพผู้รับสั่ง	คำนับนั่งพูดจากับราหู
ข้าคนซื่อถือมั่นกตัญญู	ไม่รบสู้จะไปเฝ้าเจ้าชีวิต
ทูลให้ทราบบาปบุญที่คุณโทษ	ท่านช่วยโปรดผ่อนปรนให้พ้นผิด
แม้ปลดปลอดรอดตายไม่วายคิด	พระคุณติดก็จะต้องสนองคุณ ฯ
๏ ฝ่ายราหูผู้เฒ่าคนเจ้าเล่ห์	สมคะเนหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
จะยกไว้ไม่ฆ่าด้วยการุญ	ช่วยทำคุณขังกรงบอกส่งไป
เป็นขบถลดละก็จะผิด	อย่าน้อยจิตเจ้าเลยกรรมจะทำไฉน
จะกริ้วโกรธโปรดปรานประการใด	เราจะได้รอทัพอยู่ตรับฟัง
แล้วสั่งให้ไพร่จำตัวนายด่าน	ห้าประการมั่นคงใส่กรงขัง
ทหารตามสามร้อยคอยระวัง	ทั้งบอกหนังสือสำหรับกำกับไป
พวกทหารด่านสมุทรเดินสุดท้าย	ทำตามนายหาบหามตามวิสัย
เขาส่งตัวหัวเมืองเนื่องเนื่องไป	พวกบ่าวไพร่ปลอมเข้าอยู่ทุกบูรี
ยี่สิบวันบรรลุถึงเมืองหลวง	ส่งกระทรวงกรมท่าเจ้าภาษี
กราบทูลท้าวเจ้าจังหวัดปถพี	เหมือนคำที่นายด่านให้การมา
ซึ่งนับถือฤๅษีผู้วิเศษ	ทรงไตรเพทเวทมนตร์ดลคาถา
ซากอสุภชุบเป็นเห็นแก่ตา	จึงอุส่าห์นอบน้อมเกลี้ยกล่อมไว้
เป็นอาจารย์บ้านเมืองเรืองพระยศ	จะขบถมุลิกานั้นหาไม่
กราบทูลความตามจริงทุกสิ่งไป	หวังจะให้เป็นประโยชน์ช่วยโปรดปราน ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสว่าข้านอกเจ้า	ชาติโฉดเฉาชาวทะเลเดรฉาน
ช่างเชื่อถือฤๅษีพวกชีพาล	มาให้การสรรเสริญจนเกินดี
ใช้อุบายหมายว่ากูไม่รู้เท่า	จะให้เข้ารีตถือพวกฤๅษี
อันวิสัยในจังหวัดปถพี	จะชุบชีวีเป็นไม่เห็นใคร
อันฤๅษีมีแต่พระสยมภุ์	ตระกูลพรหมวาโหมโรมวิสัย
รู้ชุบคนสนชีวิตถอดจิตใจ	อายุได้อยู่ยืนนับหมื่นพัน
นี่แกล้งบอกหลอกเจ้าข้าวนอกหม้อ	กูไม่ขอคบฆ่าให้อาสัญ
ตระเวนไปให้รอบขอบเขตคัน	อย่าให้มันดูเยี่ยงทั้งเวียงชัย
ให้ราหูผู้เป็นนายฝ่ายทหาร	จับชาวด่านแดนมหาชลาไหล
ที่นับถือฤๅษีมีเท่าไร	ฆ่าเสียให้สิ้นเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ มนตรีรับอภิวาทมาบาดหมาย	ตำแหน่งนายเพชฌฆาตอันอาจหาญ
ถือดาบแดงแซงสลอนนครบาล	เอานายด่านปากน้ำมาจำจอง
ติดคาคอข้อมือใส่ขื่อเล็ก	สายโซ่เหล็กล่ามรั้งไว้ทั้งสอง
พวกตรวจตรัดพัศดีเดินตีฆ้อง	สอนให้ร้องโทษทัณฑ์ที่พันพัว
ใครอย่าดูเยี่ยงข้าคนขบถ	คิดเลี้ยวลดลวงกษัตริย์ให้ตัดหัว
นายด่านหมายตายแท้สุดแก้ตัว	ถึงนึกกลัวก็ต้องเฉยไม่เวยวาย ฯ
๏ ฝ่ายมาลามาลัยไพร่ชาวด่าน	เห็นเกินการแก้ไขก็ใจหาย
ฉีกหนังสือฤๅษีออกคลี่คลาย	ได้แยบคายเข้าไปอยู่แทรกผู้คุม
บอกอุบายนายด่านเป็นการลับ	นายด่านกลับกล้าใจเหมือนไฟสุม
เห็นชายหญิงวิ่งพรูมาดูชุม	พอผู้คุมตีฆ้องแกล้งร้องอึง
เดิมให้หามาเฝ้ากลับเอาโทษ	ไม่มีโจทก์จับจะฆ่าใส่คาขึง
รู้กระนี้มิมาเป็นข้ามึง	จะดื้อดึงชิงเอาทั้งด้าวแดน
แม้รบสู้กูจะต่อให้พ่อลูก	จับไปผูกพันธนาตัดขาแขน
ถึงกูตายฝ่ายลูกจะผูกแค้น	มาทดแทนทารกรรมให้หนำใจ
จงบอกกล่าวเจ้ามึงให้พึงรู้	แม้กูสู้หรือน้ำหน้าจะฆ่าได้
แม้ฤๅษีตีบ้านด่านวันใด	เจ้าเมืองใหญ่ญาติวงศ์เป็นผงคลี
ว่าจริงจริงหญิงชายอยู่ภายหลัง	จงเชื่อฟังนับถือพระฤๅษี
แล้วร้องว่าฆ่าเสียเจียวประเดี๋ยวนี้	พวกกูมีจะได้มาคอยฆ่ามึง
พวกผู้คุมรุมตีมิให้ว่า	แกล้งเหวี่ยงคาตบปากแล้วลากขึง
แต่ชายหญิงวิ่งฮือเสียงอื้ออึง	จนทราบถึงองค์ท้าวเจ้านคร ฯ
๏ เจ้าพาราวาหุโลมเหงื่อโซมหน้า	มันหยาบช้าแค้นจิตดังพิษศร
แม้ฆ่าตายฝ่ายอำมาตย์ราษฎร	จะขอดค่อนว่ามันมาแล้วฆ่าฟัน
จะปล่อยไปให้มันสู้ดูสักพัก	ให้เห็นศักดาเดชทุกเขตขัณฑ์
จึงจับมาฆ่าเสียลูกเมียมัน	ให้พร้อมกันกับฤๅษีพวกชีไพร
ดำริพลางทางหาเข้ามาขู่	มึงจะสู้ฝีมือกูหรือไฉน
ยังไม่ฆ่าถ้ากูจะปล่อยไป	กลัวจะไม่ต่อตีจะหนีกู ฯ
๏ นายด่านเห็นเป็นต่อหัวร่อร่า	ให้เหมือนว่าแต่สักหนจะบนหมู
อย่าพักเย้ยเลยถ้าปล่อยจงคอยดู	แม้ไม่สู้ภูวไนยมิใช่ชาย
กลัวแต่พระจะไม่แน่พูดแต่ปาก	หรือจะอยากให้เราริบให้ฉิบหาย
สิบห้าวันนั้นจะมาฆ่าให้ตาย	แกล้งท้าทายจะให้ถอดรอดชีวี ฯ
๏ ท้าวเคืองขัดตรัสว่าแม้ฆ่าเสีย	พวกลูกเมียมันจะอพยพหนี
จะปล่อยไปให้มันสู้จะดูดี	แล้วให้มีธงหนังสือให้ถือไป
ว่าโปรดให้นายด่านคิดการขบถ	ไม่ห้ามหมดเมืองแขวงตำแหน่งไหน
จะเข้าด้วยนายด่านประการใด	ให้ตามไปเป็นขบถหมดทั้งนั้น
แล้วเอาตรามาประทับคำรับสั่ง	อย่ากักขังเข่นฆ่าให้อาสัญ
แล้วปลดเปลื้องเครื่องพิฆาตราชทัณฑ์	ธงสำคัญส่งไปให้รีบไคลคลา ฯ
๏ นายด่านรับจับธงเดินตรงออก	แกล้งโบกบอกหญิงชายทั้งซ้ายขวา
เราจะไปให้ผู้รู้วิชา	มาเข่นฆ่าโคตรท้าวเจ้าบุรี
ใครเจ็บแค้นแม้นจะเข้ากับเราด้วย	จงชูช่วยรบพุ่งในกรุงศรี
จะสิ้นสูญบุญท้าวแล้วคราวนี้	ใครต่อตีตายเปล่าไม่เข้าการ
แล้วโบกธงตรงออกนอกเมืองหลวง	คนทั้งปวงรู้สิ้นทุกถิ่นฐาน
ฝ่ายมาลามาลัยใจสำราญ	คุมทหารปลอมอยู่ในบูรี ฯ
ตอนที่ ๕๐
นางเสาวคนธ์ได้เมืองวาหุโลม
๏ จะกลับกล่าวชาวบ้านด่านสมุทร	เป็นที่สุดนับถือพระฤๅษี
นางโฉมยงนงลักษณ์อัคนี	ขึ้นอยู่ที่ป้อมปืนทุกคืนวัน
ทั้งพี่เลี้ยงเคียงอาสน์ต่างคาดว่า	นายด่านกล้าขึ้นไปถึงไอศวรรย์
เห็นทีท้าวเจ้าพาราจะฆ่าฟัน	เมื่อวันนั้นนึกจะห้ามก็ขามใจ
แม่ก็รู้อยู่ทำไมจึงไม่ห้าม	หรือต้องตามกลศึกนึกไฉน
นางยิ้มพลางทางว่าเห็นไม่เป็นไร	ปล่อยขึ้นไปได้ทีดีข้างเรา
ถึงเจ้าเมืองเคืองขัดจะตัดหัว	ตายแต่ตัวนายกองกรรมของเขา
ฝ่ายพวกพ้องต้องโทษทั้งโคตรเค้า	จะช่วยเรารบรุดจนสุดมือ
ได้รายทางวางคนทำกลศึก	ฉันตรองตรึกเห็นกระนี้ไม่ดีหรือ
แม้รบเราเผาเมืองให้เลื่องลือ	ทั้งฝีมือความคิดวิทยา
อันนายด่านฉันให้ไปมิได้ห้าม	ด้วยจับยามเห็นว่ายังไม่สังขาร์
ให้หนังสือถือไปมาลัยมาลา	ใช้ปัญญาดูสักครั้งจะอย่างไร
พี่เลี้ยงฟังบังคมชมฉลาด	แม่คิดคาดเหลือดีจะมีไหน
ต่างจับยามตามตำราประสาใจ	เห็นจะได้คืนกลับไม่อับจน
ต่างเตรียมศึกฝึกเหล่าพวกชาวบ้าน	ให้รอนราญรุกรบถึงหลบฝน
ฝ่ายโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์	ขึ้นอยู่บนป้อมชั้นเชิงบรรพต ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านถึงบ้านไหน	เกลี้ยกล่อมได้เพื่อนสนิทคิดขบถ
เป็นหลายร้อยพลอยสมัครด้วยรักยศ	ล้วนคนคดเขาไม่เอาเข้าบาญชี
ไปตามทางกลางถนนคนทั้งหลาย	ไม่ใกล้กรายเกลียดกลัวเอาตัวหนี
พวกนายด่านพาลทะนงด้วยธงมี	ทำท่วงทีเป็นสุภาตุลาการ
ถึงบ้านไหนได้คำนับธงรับสั่ง	เรียกเอาทั้งเหล้าข้าวของคาวหวาน
ข่มเหงเล่นเป็นโสดด้วยโปรดปราน	จะไปด่านคิดสู้กับภูมินทร์
ชาวบ้านเมืองเคืองแค้นแสนสาหัส	โกรธกษัตริย์กระซิบว่านินทาสิ้น
ทำธงให้อ้ายขบถคดแผ่นดิน	มาขู่กินเล่นสนุกปรับทุกข์กัน
นายด่านได้ไพร่พลมาอลหม่าน	เข้าถึงด่านดังหนึ่งมาถึงสวรรค์
พวกลูกเต้าบ่าวไพร่ดีใจครัน	มาพร้อมกันอยู่ที่พระอัคนี
นายด่านกราบราบเรียบพับเพียบพลอด	ครั้งนี้รอดเพราะหนังสือพระฤๅษี
แล้วเล่าความตามท้าวเจ้าบูรี	ให้ฆ่าตีตอบโต้โมโหฮึก
กำลังโกรธโปรดปรานประทานยศ	ให้เป็นขบถคิดอ่านทำการศึก
ตีตราธงส่งให้เหมือนใจนึก	เหลือรำลึกถึงคุณพระมุนี
ช่างฉลาดคาดแน่เหมือนแลเห็น	หรือพระเป็นเทวดาในราศี
โปรดประหารผลาญท้าวเจ้าบุรี	ขึ้นนั่งที่แทนกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ พระดาบสอดยิ้มพริ้มพระโอษฐ์	ภิปรายโปรดว่าเราขาดปรารถนา
ไม่นิยมสมบัติกษัตรา	หมายโสดาแดนสวรรค์ชั้นวิมาน
แต่เมื่อเป็นเช่นนี้จะมิช่วย	สงสารด้วยศิษย์หาโยธาหาญ
ถ้าเขารบเราก่อนจึงรอนราญ	อันเมืองด่านแดนเดินเนินบรรพต
จงหัดให้ไพร่พลรู้กลรบ	ที่หลีกหลบไล่ล้อมพร้อมกันหมด
เดินกระบวนส่วนเดียวไม่เลี้ยวลด	ชื่อว่าทศโยธาแสนยากร
เป็นสิบกองต้องหัดให้ผลัดเปลี่ยน	กระหวัดเวียนวกหลังเหมือนสั่งสอน
สำคัญกลองฆ้องขานเข้าราญรอน	ให้พลผ่อนผลัดรบบรรจบกัน ฯ
๏ นายด่านฟังดังหนึ่งได้ชัยชนะ	สาธุสะศึกเสือเหลือขยัน
ไม่กลัวใครได้ครูจะสู้กัน	ไล่ห้ำหั่นกินดิบในพริบตา
แล้วสั่งให้ไปจัดหัดทหาร	ให้ชำนาญหนีไล่เลี้ยวซ้ายขวา
ได้หลายหมื่นล้วนทมิฬสิ้นโยธา	ทั้งพลการะเวกนั้นด้วยพันร้อย
แบ่งพวกหญิงชาญธนูอยู่กำกับ	ทั้งสิบทัพคุมไพร่คอยใช้สอย
เห็นแทงฟันมันไม่ม้วยจึงช่วยพลอย	ยิงให้ลอยข้ามทัพพออัปรีย์
เป็นสิบหมู่รู้กันสำคัญฆ้อง	ให้ตีกลองว่องไวทีไล่หนี
สงบให้เขามารบราวี	จึงตามตีติดพันเหมือนสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายราหูผู้รับสั่งที่ตั้งทัพ	มิได้กลับด้วยยังไม่ได้ให้หา
พอรู้ข่าวท้าวปล่อยคนโทษมา	ทั้งมีตราสั่งกำชับให้จับเป็น
เห็นวิปริตผิดอย่างแต่ปางก่อน	ราษฎรจะได้ทุกข์เกิดยุคเข็ญ
มิควรทำลำบากให้ยากเย็น	แต่จำเป็นก็จะต้องฉลองคุณ
จึงสั่งฝ่ายนายรองทั้งกองทัพ	ให้กำกับกันแต่พื้นพวกหมื่นขุน
จะปีนเข้าเผาเมืองให้ชุลมุน	ทั้งทัพหนุนหน้าหลังประดังกัน
นายกองรับกลับออกมาบอกไพร่	เตรียมเชื้อไฟดินดำกำมะถัน
ทั้งสายโซ่โยทะกาผ้าน้ำมัน	บ้างทำบันไดปีนตีนกำแพง
ส่วนราหูผู้ชำนาญในการรบ	แต่งตัวครบเครื่องยุทธ์อาวุธแฝง
ถือโลหะจรีเหมือนตรีแทง	คันทองแดงสี่ศอกเม็ดดอกบัว
กิเลนขี่มีเกราะโลหะหุ้ม	หมวกโหม่งครุ่มครอบสวมใส่กรวมหัว
มันยักคิ้วหลิ่วตาดูน่ากลัว	ตัวเหมือนตัวพยัคฆาหน้าเหมือนคน
แล้วตีฆ้องกลองศึกพิลึกลั่น	ธงสำคัญโบกคว้างมากลางหน
ต่างโห่ร้องซ้องเสียงสำเนียงพล	ขับกันกล่นเกลื่อนมาล้อมป้อมปราการ
แล้วหยุดทัพยับยั้งสั่งให้บ่าว	ร้องว่าชาวทะเลเดรฉาน
เป็นขบถคดโกงพระโองการ	จะรอนราญเร่งออกมาอย่าช้าที
แม้นิ่งอยู่กูจะเข้าไปเอาโทษ	ให้สิ้นโคตรคนถือพระฤๅษี
ใครนับถือซื่อต่อเจ้าธรณี	มาภักดีจะโปรดที่โทษกรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนเชิงเทินเนินหอรบ	ไม่หลีกหลบต้านศึกเหมือนฝึกสอน
เหวยราหูผู้เฒ่าเจ้านคร	เมื่อคราวก่อนก็อุบายปดนายกู
ให้ออกไปใส่กรงส่งเมืองหลวง	ทำล่อลวงเลี้ยวลดไม่อดสู
ยังมีหน้ามาอีกเล่าเฒ่าหัวงู	แล้วนายกูจะไปจับมาสับฟัน ฯ
๏ ราหูฟังคั่งแค้นขับทหาร	เข้าหักด่านเข่นฆ่าให้อาสัญ
พลางตีฆ้องกลองรบสมทบกัน	โห่สนั่นครั่นครื้นยิงปืนไฟ
บ้างโยนโซ่โยถกาขาเกี่ยวติด	ไต่ประชิดแทงฟันเสียงหวั่นไหว
ชาวด่านเอาเสาทิ้งกลิ้งลงไป	ถูกนายไพร่เจ็บป่วยบ้างม้วยมรณ์
ที่เหลือตายนายขับขึ้นรับรบ	จุดเพลิงคบขว้างทิ้งบ้างยิงศร
ชาวด่านแทงแพลงพลาดสาดน้ำร้อน	ต่างแทรกซ่อนรอนรันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายนงลักษณ์อัคนีอยู่ที่ป้อม	เห็นทัพล้อมพร้อมพรักเข้าหักหาญ
ได้ท่วงทีตีฆ้องก้องกังวาน	ทหารขานโห่รับทั้งทัพชัย
เปิดประตูตรูตรงออกยงยุทธ์	อุตลุดไล่ฟันเสียงหวั่นไหว
ทั้งสิบทัพนับหมื่นยิงปืนไฟ	ถูกนายไพร่ตายล้มไม่สมประดี
พวกราหูสู้รบบ้างหลบเลี่ยง	ไม่พร้อมเพรียงพลัดพรายกระจายหนี
พวกชาวด่านรานรุกเข้าคลุกคลี	ผลาญโยธีกองทัพลงนับพัน
แต่เสนาราหูยังสู้รบ	เลี้ยวตลบหลีกลัดสกัดกั้น
ขับกิเลนเผ่นโผนโจนประจัญ	ไล่แทงฟันหันคว้างอยู่กลางพล
พวกด่านห้อมล้อมรุมกลุ้มสกัด	ต่างพุ่งซัดศัสตราดังห่าฝน
ถูกราหูสู้ดำรงด้วยคงทน	ถึงอับจนคนเดียวสิ้นเรี่ยวแรง ฯ
๏ ฝ่ายนายด่านชาญสมุทรขี่อูฐรบ	เลี้ยวตลบไล่ทหารชาญกำแหง
เห็นราหูจู่โจมโถมเข้าแทง	ราหูแรงน้อยรบหลบไม่ทัน
ถูกหอกหกตกกิเลนลุกเผ่นโผน	นายด่านโจนจับมัดรัดกระสัน
ทหารแตกแยกย้ายพลัดพรายกัน	นายด่านฟันไพร่นายล้มตายยับ
พวกโยธาราหูไม่สู้รบ	ลงนอบนบนั่งไหว้ยอมให้จับ
พระอัคนีตีกลองเรียกกองทัพ	ต่างคืนกลับเกลื่อนมาหน้าปราการ ฯ
๏ นายด่านพาราหูคนผู้เฒ่า	มาหมอบเฝ้าที่ตรงป้อมพร้อมทหาร
นางเห็นหน้าราหูคนบุราณ	คิดสงสารคนแก่ให้แก้มัด
เห็นเหน็ดเหนื่อยเมื่อยเหน็บยังเจ็บปวด	ให้หมอนวดหลายคนปรนนิบัติ
ทั้งเอมโอชโภชนาสารพัด	มาตั้งจัดแจงให้เป็นไมตรี
แล้วตรัสว่าราหูเป็นผู้เฒ่า	อันตัวเรานี้ถือเป็นฤๅษี
คิดประโยชน์โปรดสัตว์ในปถพี	ไม่ฆ่าตีหญิงชายให้วายชนม์
เราหมายมาว่าจะชมโรมวิสัย	ด้วยจงใจเจตนาสถาผล
เจ้าเมืองใหญ่ใช้ท่านมาไล่ฆ่าคน	จึงจำจนจำสู้ให้รู้ฤทธิ์
เราจับได้ให้สงสารท่านราหู	อย่าไปอยู่แปดปนกับคนผิด
จะยกโทษโปรดให้ไว้ชีวิต	จะสัตย์ซื่อหรือจะคิดเบือนบิดไป ฯ
๏ ราหูฟังสั่งสอนสุนทรปลอบ	พลอยเห็นชอบเชิงความตามวิสัย
สารภาพกราบฤๅษีด้วยดีใจ	พระคุณใครไม่เหมือนคุณพระมุนี
มารบรับจับได้ไว้ชีวิต	จะขอคิดนับถือพระฤๅษี
อยู่เป็นข้ากว่าจะตายวายชีวี	พระมุนีอย่าได้แหนงแคลงพระทัย
อันองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช	จะสิ้นวาสนาคิดผิดวิสัย
ให้ธานีมีศึกไม่ตรึกไตร	จะพาไพร่พลตายวายชีวัน ฯ
๏ พระอัคนีปรีชาว่าราหู	ท่านย่อมรู้ความจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันชิงชัยได้ชนะจะละกัน	ชื่อว่าจับไม่มั่นคั้นไม่ตาย
ท่านไปด้วยช่วยกำกับเป็นทัพหน้า	ปราบบรรดาเมืองทมิฬสิ้นทั้งหลาย
พวกกองทัพจับได้ทั้งไพร่นาย	ยังมากมายมอบให้ท่านใช้การ ฯ
๏ ราหูฟังบังคมประนมสนอง	จะเป็นกองทัพหน้าไปว่าขาน
แม้เมืองไหนไม่อ่อนจะรอนราญ	สังหารผลาญชีวันให้บรรลัย
แล้วทูลลาพาบ่าวมาเข้าค่าย	ทั้งไพร่นายยินดีจะมีไหน
ทุกหมู่หมวดตรวจพลสกลไกร	ยังอยู่ได้ห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์
ทั้งเกวียนม้าลาที่เคยขี่ขับ	เตรียมสำหรับรับนายจะผายผัน
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสำคัญ	โห่สนั่นลั่นเลื่อนยกเคลื่อนคลา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีกับพี่เลี้ยง	จัดพร้อมเพรียงไพร่นายทั้งซ้ายขวา
คอยอยู่หลังนั่งคะเนดูเวลา	ให้ทัพหน้าเดินไปก่อนได้ค่อนวัน
พอแดดร่มลมตกยกทหาร	ออกจากด่านเดินพหลพลขันธ์
ต่างขานฆ้องกองทัพรับโห่กัน	นายด่านนั้นนำหน้าพลากร
นางโฉมยงทรงสิงห์กั้นกลิ้งกลด	เผ่นพยศเยื้องไหล่เยี่ยงไกรสร
ประโคมฆ้องกลองแห่ทั้งแตรงอน	อ้อมสิงขรขึ้นทางไปหว่างเนิน
พวกขอเฝ้าเหล่าสี่พระพี่เลี้ยง	ประคองเคียงข้างนางไม่ห่างเหิน
ต้นยางยูงสูงสล้างริมทางเดิน	ต่างมุ่งเมินเดินชมพนมไพร
พฤกษาออกดอกดวงเป็นพวงห้อย	ระย้าย้อยช้อยชดสดไสว
พวกผู้หญิงชิงช่วงพวงดอกไม้	ต่างเด็ดได้ไปถวายพระอัคนี
ริมเชิงเขาสาวหยุดพุทธชาด	เดียรดาษดอกประดับสลับสี
รสสุคนธ์มณฑาสารภี	มะลุลีลั่นทมน่าชมเชย
สองข้างทางนางแย้มแกมกุหลาบ	แก้วอังกาบพุดพะยอมหอมระเหย
นางชมชื่นรื่นร่มลมรำเพย	คิดถึงเคยคราวครั้งไปลังกา
เคยพร้อมพรั่งทั้งสองพระน้องพี่	ได้ชวนชี้ชมไม้ไพรพฤกษา
มาห่างแหแต่นี้พระพี่ยา	ไม่เห็นหน้าน้องแล้วจะแคล้วกัน
ยิ่งตรึกตราอาลัยจะใคร่กลับ	แต่ล่าทัพอับอายจำผายผัน
พระพักตร์เศร้าเปล่าใจในไพรวัน	สู้อัดอั้นกลั้นสะอื้นฝืนฤทัย
รีบเดินทางกลางวันได้พันเส้น	ครั้นจวนเย็นทำพลับพลาหยุดอาศัย
ครั้นเช้าตามทัพหน้าเคลื่อนคลาไคล	ตลอดไปตามทางหว่างคีรี ฯ
๏ ฝ่ายราหูผู้เฒ่าเข้าแดนด่าน	ห้ามชาวบ้านน้อยใหญ่มิให้หนี
เที่ยวบอกเล่าเจ้าเมืองเอกโทตรี	ว่ามุนีมีบุญกรุณา
เมืองเล็กน้อยพลอยเห็นเช่นราหู	ไม่รบสู้สาพิภักดิ์ด้วยหนักหนา
คอยรับทัพคับคั่งตั้งบูชา	ล่วงด่านมาห้าชั้นไม่อันตราย ฯ
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองด่านทหารเอก	ชื่อตรีเมฆคุมทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ครั้นรู้ว่าราหูคบผู้ร้าย	ชวนหญิงชายภักดีด้วยชีไพร
จะยกมาชวนเราให้เข้าด้วย	จำต้องช่วยเจ้าปราบราบให้ได้
จึงรีบรัดจัดพลสกลไกร	ทั้งนายไพร่พร้อมหน้าถืออาวุธ
แล้วยกออกนอกด่านด้วยหาญฮึก	จะปราบศึกเสี้ยนแผ่นดินให้สิ้นสุด
ทั้งสี่หมื่นพื้นทหารชำนาญยุทธ์	ไม่ยั้งหยุดยกเดินขึ้นเนินทราย
พอพบกับทัพหน้าพวกราหู	ต่างรอดูท่วงทีไม่หนีหาย
บ้างแกว่งกลอกหอกดาบปลาบประกาย	นายต่อนายออกหน้าร้องพาที
ตรีเมฆว่าราหูเป็นผู้เฒ่า	ไยไปเข้านับถือพระฤๅษี
เสียแรงท้าวเจ้าจังหวัดปถพี	ประทานที่บ้านเมืองแลเครื่องยศ
ให้ยกทัพนับแสนไปแดนด่าน	สังหารผลาญผู้ผิดคิดขบถ
เหตุไฉนใจจิตจึงคิดคด	ทรยศยกมาจะราวี ฯ
๏ ฝ่ายราหูผู้เฒ่าจึงเล่าเรื่อง	เดิมคิดเคืองคนนับถือพระฤๅษี
เรายกไปให้ทหารเข้าต้านตี	จนเสียทีชีวันจะบรรลัย
พระฤๅษีมีคุณการุญโปรด	ไม่ถือโทษเมตตาอัชฌาสัย
ให้กลับมาว่ากล่าวทูลท้าวไท	มิให้ไพร่พลเมืองเคืองรำคาญ
ด้วยฤๅษีประโยชน์จะโปรดสัตว์	ไม่นิยมสมบัติพัสถาน
เรานำหน้ามาแถลงให้แจ้งการณ์	จะรุกรานท่านผู้ใดก็ไม่มี
ท่านเลิกทัพขับไพร่ไปเสียเถิด	อย่าให้เกิดรบพุ่งเอากรุงศรี
ช่วยทูลท้าวเจ้าจังหวัดปถพี	ให้ภักดีดาบสทรงพรตธรรม์
จะก่อศึกฮึกหาญเป็นการชั่ว	จะร้อนทั่วทุกประเทศทั้งเขตขัณฑ์
ท่านกับเราเล่าก็มีไมตรีกัน	จงผ่อนผันพอให้ควรอย่าลวนลาม ฯ
๏ ตรีเมฆว่าราหูคบผู้ร้าย	คิดอุบายเบียดเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
เป็นข้าครอกนอกเจ้าข้าวนอกชาม	ช่วยติดตามรบราญด่านเข้ามา
ตัวเองนี้เราเห็นเป็นคนคด	ทรยศต่อแผ่นดินสิ้นขายหน้า
ไม่คิดคุณทูลกระหม่อมชุบย้อมมา	ซ้ำอาสานำขบถมาปดเรา
เร่งถอยทัพกลับไปเสียให้พ้น	ไม่คบคนหือรือโหดพวกโฉดเฉา
มิฟังว่าราหูอย่าดูเบา	จะตัดเอาศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ ราหูว่าฉาฉีอ้ายตรีเมฆ	กลับโหยกเหยกก่อศึกพูดฮึกหาญ
จะทำให้ไพร่เมืองเคืองรำคาญ	กูจะผลาญเสียให้ตายวายชีวี
ขับกิเลนเผ่นโผนกระโจนจับ	ตรีเมฆขับแรดรบไม่หลบหนี
ต่างรับรองป้องกันประจัญตี	ปะทะทีฟันแทงต่อแย้งยุทธ์
เหล่าทหารต่อทหารรุกราญรบ	ไม่หลีกหลบกลอกกลับสัประยุทธ์
ต่างพุ่งซัดศัสตราแกว่งอาวุธ	อุตลุดตะลุมบอนไล่ฟอนฟัน
ทั้งสองฝ่ายนายไพร่ต่างไวว่อง	ต่างรับรองเรี่ยวแรงล้วนแข็งขัน
พอนายด่านชานชลายกมาทัน	โห่สนั่นหนุนกลุ้มเข้ารุมรบ
บ้างโอบอ้อมล้อมหลังไล่สังหาร	พวกพลด่านตายยับซ้อนซับศพ
ทั้งสองทัพขับโยธีตีสมทบ	ตรีเมฆหลบหลีกล่าเข้าป่ารัง
ราหูไล่นายด่านเข้าต้านหน้า	พวกโยธาหุ้มห้อมล้อมหน้าหลัง
ตรีเมฆรับสัประยุทธ์สุดกำลัง	ตกจากหลังแรดล้มไม่สมประดี
ทหารรุมกลุ้มกลัดจับมัดมั่น	ไล่ฆ่าฟันไพร่นายพลัดพรายหนี
พอทัพหลังทั้งองค์พระอัคนี	มาถึงที่รบทัพตั้งพลับพลา ฯ
๏ ฝ่ายสองทัพจับได้ไพร่ชาวด่าน	มาประมาณสามหมื่นล้วนปืนผา
ราหูให้ไพร่มัดตรีเมฆมา	หมอบตรงหน้าเฝ้าพระอัคนี
แล้วทูลความตามพบได้รบสู้	นี่ตัวผู้รั้งด่านชานกรุงศรี
นางทรงฟังสั่งว่าอย่าฆ่าตี	ให้แก้ตรีเมฆออกแล้วบอกความ
เราถือศิลจินตนารักษากิจ	มิได้คิดการบาปที่หยาบหยาม
เจ้าของท่านไม่ควรทำลวนลาม	นายด่านห้ามก็ไม่ฟังอหังการ์
ไม่ทำบุญฉุนเฉียวซ้ำเกรี้ยวโกรธ	จะฆ่าโคตรญาติวงศ์เผ่าพงศา
จึงจำช่วยด้วยสมเพชเวทนา	หมายจะมาว่ากล่าวกับท้าวไท
ให้ถือธรรมจำศิลสิ้นมานะ	แล้วเราจะขึ้นไปชมโรมวิสัย
ท่านซื่อตรงจงบำรุงเจ้ากรุงไกร	ให้อยู่ในศีลสัตย์สวัสดี ฯ
๏ ตรีเมฆนั่งฟังตรัสมธุรส	น้อมประณตนับถือพระฤๅษี
ท่านคิดชอบขอบคุณพระมุนี	ขอเป็นที่พึ่งให้พ้นภัยพาล
จะไปด้วยช่วยส่งถึงเมืองหลวง	คนทั้งปวงปะข้าจะว่าขาน
ให้เปิดด่านชั้นเจ็ดสำเร็จการ	ได้พบพานพูดกับท้าวเจ้าแผ่นดิน
ให้ท้าวหายร้ายดุด้วยสุภาพ	ไม่ทำบาปหยาบช้ารักษาศิล
ได้เย็นใจไพร่ฟ้าเห็นอาจิณ	จะเพิ่มภิญโญยศปรากฏไป
ขอพระองค์จงพาโยธาหาญ	เข้าในด่านอย่าแคลงแหนงไฉน
แล้วนำหน้าพาพลสกลไกร	เข้าอยู่ในด่านสิ้นดังจินดา
แล้วเร่งใช้ให้บ่าวไปป่าวร้อง	ชาวบ้านช่องหญิงชายทั้งซ้ายขวา
แต่งสำรับกับข้าวทั้งเหล้ายา	เลี้ยงบรรดาพลพรรคพระอัคนี
แล้วบอกเล่าเหล่าทมิฬสิ้นทั้งนั้น	ให้พร้อมกันนับถือพระฤๅษี
ครั้นรุ่งเช้าเข้ามาว่าข้านี้	ขอเป็นที่ทัพหน้าล่วงคลาไคล
ไปบอกเล่าเจ้านครเขื่อนเพลิงนั้น	ให้ด่านชั้นเจ็ดแจ้งแถลงไข
เปิดทางทัพรับพระองค์ให้ตรงไป	เห็นจะได้ด้วยเป็นมิตรสนิทกัน ฯ
๏ พระอัคนีดีใจมิได้ห้าม	สุดแต่ความคิดนายเร่งผายผัน
ตรีเมฆลาพาทหารขาวด่านนั้น	หมื่นห้าพันเข้าประจำนำลีลา
ตรีเมฆนั่งหลังแรดผาดแผดร้อง	พาพวกพ้องพลเดินบนเนินผา
แล้วองค์พระอัคนีผู้ปรีชา	ตรัสสั่งราหูให้ยกไปตาม
ตะวันบ่ายนายทหารด่านปากน้ำ	ยกทัพนำหน้าเสด็จไม่เข็ดขาม
ทั้งทัพหลังทัพหลวงล่วงสามยาม	จึงยกตามสามทัพกำกับไป ฯ
๏ จะกล่าวความนามพระกาลชาญสมร	เจ้านครเขื่อนเพลิงเชิงไศล
คุมทหารด่านสำคัญอยู่ชั้นใน	ให้ม้าใช้สืบเรื่องหัวเมืองราย
รู้ข่าวว่าราหูกับตรีเมฆ	คิดโหยกเหยกคบขบถจึงจดหมาย
เป็นความเมืองเรื่องราวทูลเจ้านาย	แล้วแจกจ่ายเสื้อหมวกให้พวกพล
ทั้งปืนผาอาวุธเครื่องยุทธ์ครบ	จะคอยรบทัพศึกเตรียมฝึกฝน
ตระเวนระวังนั่งทางทุกตำบล	แล้วขับพลขึ้นประจำป้อมกำแพง
ให้ลงขวากลากปืนเข้าจุกช่อง	ทุกหมวดกองเกณฑ์กันล้วนขันแข็ง
หอรบรายค่ายป้อมให้ซ่อมแปลง	รีบจัดแจงอาวุธยุทธนา ฯ
๏ ฝ่ายตรีเมฆเสนีที่ไปก่อน	ถึงนครเขื่อนเพลิงริมเชิงผา
เห็นพวกพลล้นหลามตามเสมา	เดินตรวจตราเตรียมการจะราญรอน
จึงรอรั้งตั้งค่ายอยู่ชายทุ่ง	พอย่ำรุ่งเรียกเสมียนเขียนอักษร
ให้บ่าวไปในเมืองแจ้งเรื่องร้อน	เจ้านครรับอ่านดูสารพลัน ฯ
๏ หนังสือนี้ตรีเมฆเจ้าเมืองด่าน	ขอแจ้งการณ์เวียงชัยไอศวรรย์
อย่าโมโหโกรธาคิดฆ่าฟัน	จงอดกลั้นตรองความให้งามดี
เร่งถือธรรมจำศิลสิ้นโทโส	ได้ภิญโญยศบำรุงชาวกรุงศรี
เดิมราหูผู้เฒ่ากับเรานี้	ออกต้านตีแตกทัพได้อับอาย
เธอจับได้ไม่สังหารผลาญชีวิต	จึงเห็นฤทธิ์ว่าฤๅษีดีใจหาย
ใครรบสู้ผู้นั้นจะอันตราย	คนทั้งหลายเลื่อมใสพร้อมใจกัน
จงรู้เถิดเปิดด่านให้ท่านด้วย	จะได้ช่วยโปรดให้ไปสวรรค์
เราบอกความตามจริงทุกสิ่งอัน	แม้ป้องกันกีดฤๅษีจะมีภัย ฯ
๏ พระกาลฟังคั่งแค้นแสนพิโรธ	สู้อดโกรธรักษาอัชฌาสัย
จึงเสแสร้งแกล้งตอบว่าขอบใจ	ที่ชวนชักรักใคร่จะให้ดี
ทั้งบอกกล่าวราวเรื่องให้รู้เหตุ	ผู้วิเศษจะบำรุงเจ้ากรุงศรี
แม้จริงจังดังว่าอย่าช้าที	บอกให้ตรีเมฆมาพูดจากัน ฯ
๏ ฝ่ายผู้ถือหนังสือลับกลับมาค่าย	บอกความนายตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ตรีเมฆฟังนั่งรำพึงอยู่ครึ่งวัน	คิดพรั่นพรั่นเพื่อนเราจะเผาเรือน
แม้มิไปไม่ดีเหมือนขี้ขลาด	ไม่องอาจอายใจใครจะเหมือน
พอพระกาลให้ม้าใช้ออกไปเตือน	ไม่บิดเบือนบอกว่าเราจะเข้าไป
เรียกบ่าวตามสามคนเข้าเมืองด่าน	ฝ่ายพระกาลยินดีจะมีไหน
จับเสนีตรีเมฆลงเหล็กไว้	แล้วคุกคามถามไต่จงให้การ
ตัวเป็นข้าฝ่าพระบาทบดินทร์สูร	ได้เพิ่มพูนยศศักดิ์อัครฐาน
เคยถือน้ำทำสัตย์ปฏิญาณ	กินเมืองด่านแดนประเทศเขตนคร
เหตุไฉนใจคอจึงทรยศ	เป็นขบถบพิตรอดิสร
มาชวนเราเข้าด้วยให้ม้วยมรณ์	ทำยอกย้อนอย่างนั้นด้วยอันใด
เคยเป็นมิตรคิดว่าดีดูตรีเมฆ	มาโหยกเหยกอย่างนี้ผิดวิสัย
จะต้องเอาเข้ากรงบอกส่งไป	จะว่าไรเร่งว่าอย่าช้าที ฯ
๏ ตรีเมฆฟังคั่งแค้นแหงนหัวร่อ	กูไม่ง้อขอชีวิตไม่คิดหนี
นึกว่าเพื่อนเหมือนเขาว่าเพราะปรานี	มึงกลับตีเอาเรือไม่เชื่อฟัง
ถึงกูตายภายหน้ากรรมมาถึง	พวกของมึงจึงจะตายเมื่อภายหลัง
กูซื่อตรงหลงประมาทจึงพลาดพลั้ง	มึงระวังหัวเถิดวะอ้ายพระกาล ฯ
๏ เจ้าเมืองฟังสั่งให้ใส่กรงไว้	แต่บ่าวไพร่ปล่อยออกไปบอกทหาร
ว่านายผิดคิดร้ายจะวายปราณ	พวกชาวด่านเป็นแต่ไพร่มิได้คิด
พากันมาหาเราไม่เอาโทษ	จะช่วยโปรดผ่อนปรนให้พ้นผิด
ให้จงรักภักดีเจ้าชีวิต	อย่าควรคิดขัดขวางเหมือนอย่างนาย ฯ
๏ ฝ่ายโยธีตรีเมฆสักหมื่นเศษ	ครั้นรู้เหตุย่อท้อใจคอหาย
แต่นายกองร้องห้ามตามอุบาย	เขาลวงนายเราเข้าไปจับใส่กรง
เราเข้าหาน่าที่จะมีผิด	มันคงคิดจับกุมอย่าลุ่มหลง
รักษาค่ายไว้ด้วยกันให้มั่นคง	เมื่อมันส่งเมืองหลวงจึงช่วงชิง
ช่วยแก้แค้นแทนนายเหมือนหมายมาด	เราล้วนชาติชายใช่น้ำใจหญิง
ทั้งพวกไพร่ใหญ่น้อยพลอยเห็นจริง	หวังจะชิงนายด่านคอยราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายราหูผู้กำกับอยู่ทัพหน้า	ยกโยธามาตามทางหว่างสิงขร
พอแดดลบหลบสิ้นแสงทินกร	ใกล้นครเขื่อนเพลิงเชิงคิรี
จึงหยุดทัพยับยั้งอยู่หลังเขา	คอยจับชาวเมืองข้างทางวิถี
ให้ม้าใช้ไปที่ค่ายฟังร้ายดี	พอพวกตรีเมฆมาบอกว่านาย
เขาจับได้ใส่กรงเหล็กขังไว้	จะส่งไปให้เสมียนเขียนจดหมาย
ราหูฟังสั่งความตามอุบาย	ไปอยู่ค่ายคอยดูชาวบูรี
แม้พระกาลเกณฑ์ทหารออกห้อมล้อม	อุส่าห์พร้อมใจรบอย่าหลบหนี
แล้วพวกพ้องกองเราจะเข้าตี	ชิงบุรีเห็นจะเสร็จสำเร็จการ
ปลัดทัพรับลากลับมาค่าย	บอกอุบายถ้วนทั่วตัวทหาร
ต่างดีใจไม่นอนจะรอนราญ	แม้ชาวด่านมาจับจะรับรบ ฯ
๏ ฝ่ายพระกาลหาญศึกนั่งปรึกษา	กับบรรดาขุนนางผู้รู้ขนบ
พวกโยธีตรีเมฆไม่นอบนบ	เห็นจะรบรอราอยู่ท่าทัพ
ถ้าพวกพ้องของมันนั้นมามาก	จะทำยากจริงเจียวต้องเคี่ยวขับ
อยู่แต่ไพร่ไม่ยอมน้อมคำนับ	ไปล้อมจับตัวมันเสียวันนี้
พวกนายรองกองทะลวงหลวงปลัด	จงรีบรัดเรียกกันขมันขมี
พอคุมคนพรักพร้อมออกล้อมตี	เป็นพลสี่กองรบสมทบกัน ฯ
๏ ฝ่ายนายรองกองทะลวงหลวงปลัด	รับคำจัดพวกพหลพลขันธ์
ถืออาวุธจุดคบมีครบครัน	แล้วชวนกันยกออกนอกกำแพง
เข้าโอบอ้อมล้อมรอบริมขอบค่าย	จุดคบรายเรียงสว่างกระจ่างแสง
บ้างถอนขวากลากเหนี่ยวด้วยเรี่ยวแรง	ชาวด่านแย้งยิงปืนเสียงครื้นครึก
ทั้งสี่ทัพขับระดมเข้าสมทบ	เร่งให้รบตีกลองเสียงก้องกึก
โห่สนั่นลั่นเลื่อนสะเทื้อนสะทึก	กำดัดดึกครึกครื้นด้วยปืนรบ ฯ
๏ ฝ่ายราหูรู้ว่าคนออกปล้นค่าย	ขับไพร่นายหนุนกันแล้วบรรจบ
เข้าล้อมหลังชาวบุรีตีกระทบ	ฟันจนศพซ้อนซับลงทับกัน
พวกนายรองกองทะลวงหลวงปลัด	แตกกระจัดกระจายเวียนวิ่งเหียนหัน
พวกโยธีตรีเมฆหมื่นสี่พัน	ออกไล่ฟันไพร่นายวอดวายวาง
พลบุรีสี่หมื่นตายดื่นดาษ	กลิ้งเกลื่อนกลาดกลางทุ่งจนรุ่งสาง
บ้างหลบลี้หนีจนวนอยู่กลาง	บ้างเจ็บบ้างตายล้มไม่สมประดี ฯ
๏ ฝ่ายพระกาลหาญเหี้ยมยืนเยี่ยมป้อม	เห็นศึกล้อมเหล่าทหารลนลานหนี
เร่งยกทัพขับออกนอกบุรี	ตัวขึ้นขี่โลโตไล่โยธา
รุมระดมสมทบรบราหู	เป็นหมวดหมู่มากมายทั้งซ้ายขวา
พอแดดสายนายด่านชานชลา	ยกโยธามาสำทับช่วยรับรบ
ทัพราหูอยู่กลางข้างนายด่าน	ล้อมพระกาลไว้อีกไม่หลีกหลบ
เป็นห้าทัพขับโยธีตีกระทบ	ต่างรุกรบรับกันประจัญบาน
พอทัพพระอัคนีกับพี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงแซ่เซงเร่งทหาร
แซงสกัดลัดทางข้างพระกาล	ผลาญชาวด่านตายกลาดดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องของฤๅษีทั้งยี่สิบ	คอยซุบซิบอยู่ในด่านนานหนักหนา
ขึ้นปลอมดูผู้คนบนเสมา	เห็นโยธาทัพพระอัคนี
จึงช่วยกันฟันคนอลหม่าน	เปิดทวารออกไปรับทัพฤๅษี
พวกพลล้อมพร้อมพรูเข้าบูรี	ไล่ฆ่าตีรี้พลบนกำแพง
พวกอยู่ป้อมล้อมวงโดดลงวิ่ง	ตกใจจริงทิ้งอาวุธลงมุดแฝง
ฝ่ายพระกาลราญรอนจนอ่อนแรง	เห็นทัพแซงเกรียวกรูเข้าบูรี
จะถอยกลับทัพฤๅษีสกัดไว้	ทั้งพวกไพร่พลตายพลัดพรายหนี
เห็นศึกเสือเหลือจะสู้พวกมุนี	จริงของตรีเมฆบอกไม่หลอกลวง
จึงขับโลโตวิ่งทิ้งทหาร	ไม่เข้าด่านแยกเยื้องไปเมืองหลวง
ที่เหลือตายนายรองกองทะลวง	ต่างเสียท่วงทีทัพอัปรา
ทิ้งอาวุธทรุดหมอบนบนอบน้อม	ต่างร้องยอมสาพิภักดิ์ด้วยหนักหนา
พระอัคนีมีจิตคิดเมตตา	เรียกโยธาถอยกลับทั้งทัพชัย
ต่างล้าเลื่อยเหนื่อยหนักเข้าพักผ่อน	อยู่นครเขื่อนเพลิงเชิงไศล
เหล่าฤๅษีรี้พลสกลไกร	สำราญใจสรวลเสเสียงเฮฮา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีถอดตรีเมฆ	ตั้งเป็นเอกอำมาตย์อาจอาสา
แล้วเลี้ยงดูหมู่พหลพลโยธา	อยู่พาราเขื่อนเพลิงเริงสำราญ ฯ
๏ จะกลับกล่าวท้าววาหุโลมราช	สถิตอาสน์ออกเสนาแน่นหน้าฉาน
พอรู้ข่าวราวเรื่องเมืองพระกาล	ว่าเสียด่านทั้งหกก็ตกใจ
จึงตรัสว่าข้าศึกมันฮึกหาญ	เพราะพวกด่านแดนมหาชลาไหล
ลวงเกลี้ยกล่อมพร้อมเพรียงชาวเวียงชัย	กูจะไปรบเองไม่เกรงกลัว
น้อยหรือหวาชะล่าใจอ้ายตรีเมฆ	มันโหยกเหยกสาหัสจะตัดหัว
ทั้งฤๅษีที่โกหกพูดยกตัว	กูไม่กลัวดอกจะจับมาสับฟัน
อ้ายพวกด่านบ้านนอกมันหลอกเจ้า	ทั้งโคตรเค้าเข่นฆ่าให้อาสัญ
พระเคืองขัดตรัสด่าสารพัน	ยังมิทันขาดคำเธอสำลัก
พอพระกาลด่านในหนีไปถึง	เสียงกริ้วอึงอึกทึกใจตึกตัก
จะผ่อนตัวกลัวว่าจะช้านัก	อุส่าห์หักใจคอไม่รอรั้ง
คลานเข้ามาหน้าฉานก้มกรานกราบ	สารภาพทูลตามเนื้อความหลัง
ได้รบทัพสัประยุทธ์สุดกำลัง	สงครามครั้งนี้ล้นพ้นประมาณ
ด้วยมากมายหลายทัพดูนับแสน	มาเนืองแน่นหนุนหนักเข้าหักหาญ
ทั้งราหูจู่โจมมาโรมราญ	จึงเสียด่านเมืองหลวงเสียท่วงที
พระเดือดด่าราหูตรีเมฆด้วย	น้อยหรือช่วยกันรบคบฤๅษี
คงเห็นกันมันกับกูได้ดูดี	เหวยมนตรีเร่งรัดไปจัดทัพ
ทั้งหน้าหลังตั้งกองสักสองแสน	ให้ทันแค้นกูจะไปล้อมไล่จับ
อำมาตย์หมอบนอบนบเคารพรับ	ไปจัดทัพทวยหาญชำนาญรบ
เป็นเกียกกายซ้ายขวากองหน้าหลัง	ถือดาบดั้งโล่เขนล้วนเจนจบ
ทั้งปีกป้องกองตระเวนเกณฑ์สมทบ	ถือเครื่องรบครบทั่วทุกตัวคน
บ้างขี่ม้าลีลาชุมพาแพะ	ขี่กวางแกะเลียงผาโกลาหล
ตั้งกระบวนถ้วนหน้าตรวจตราพล	ผูกเสือต้นลายเหลืองเรืองระยับ
มีเบาะอานผ่านอกผ้าปกข้าง	แก้วกระจ่างแจ่มเม็ดเพชรประดับ
มาเรียงเรียบเทียบเกยเคยประทับ	ต่างเตรียมรับสรรพเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช	ยุรยาตรอ่าองค์สรงสนาน
ประดับเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	เกราะประสานสร้อยกระสันกันอาวุธ
แล้วเหน็บตรีมีฝักสะพักศร	คทาธรถือสำหรับสัประยุทธ์
กริชทองแดงแฝงองค์เครื่องยงยุทธ์	มายั้งหยุดยืนดูหมู่โยธา
เห็นพร้อมพรั่งคั่งคับขับทหาร	ให้พระกาลกำกับกองทัพหน้า
พระทรงนั่งหลังพยัคฆ์อันศักดา	ให้เคลื่อนคลาพลออกนอกบุรี
ทหารโห่โกลาทั้งหน้าหลัง	ดูคับคั่งเกลื่อนกลางทางวิถี
อึกทึกกึกก้องฆ้องกลองตี	ทั้งผงคลีคลุ้มฟ้านภาดล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีอยู่ที่ด่าน	ปรนทหารเหิมฮึกแล้วฝึกฝน
ทั้งไล่หนีทีโถมโจมประจญ	ให้รู้กลการณรงค์ในสงคราม
เรียกราหูผู้เฒ่าเข้ามาสั่ง	ตรีเมฆทั้งนายด่านชาญสนาม
บอกนายรองกองร้อยให้รู้ความ	เป็นคนสามสิบกองคอยป้องกัน
จนล่วงหน้าพากันไปแม้ใครรบ	เลี้ยวตลบล้อมทัพให้ขับขัน
คอยวงเวียนเปลี่ยนผลัดสกัดฟัน	ชื่อกลกันโขลงช้างจับกลางแปลง
พวกนายทัพรับว่าสาธุสะ	คงชนะข้าศึกไม่นึกแหนง
แล้วทูลลาพากันออกนอกกำแพง	ต่างจัดแจงพร้อมพลสกลไกร
พวกปากน้ำนำหน้าโยธาหาญ	โห่สะท้านสะเทื้อนลั่นเสียงหวั่นไหว
แล้วเสนีตรีเมฆยกหนุนไป	กำหนดไกลร้อยเส้นพอเห็นกัน
แล้วราหูผู้กำกับกองทัพหลัง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายยกผายผัน
แล้วทัพพระอัคนีนารีนั้น	คุมฉกรรจ์สี่หมื่นเสียงครื้นครึก
รีบยกตามสามทัพคนคับคั่ง	ประโคมสังข์แตรกลองเสียงก้องกึก
โห่สนั่นครั่นครึ้มกระหึมฮึก	สะเทื้อนสะทึกทั่วป่าพนาดร ฯ
๏ ฝ่ายกองหน้าวาหุโลมรีบกองทัพ	พอพบกับนายด่านชาญสมร
พระกาลขับทัพทหารเข้าราญรอน	นายด่านต้อนพลขันธ์ประจัญรับ
พวกฤๅษีทีรบรู้หลบเลี่ยง	เห็นพลาดเพลี่ยงผลุนฟาดเสียงฉาดฉับ
พวกวาหุโลมล้มตายไพร่นายยับ	พระกาลขับโลโตต้อนโยธี
ถือทวนแกว่งแทงทหารชาวด่านโดด	เลี่ยงหลีกโลดหลบผิดศิษย์ฤๅษี
ยิ่งเดือดใจไล่รุกเข้าคลุกคลี	นายด่านขี่อูฐขับเข้ารับรบ
ถือหอกแกว่งแทงพระกาลถูกซานทรุด	ทิ้งทวนหลุดสุดกำลังกลับหลังหลบ
เหล่าทหารด่านกลุ้มเข้ารุมรบ	ตีกระทบพระกาลไม่ทานทน
ทั้งไพร่นายตายยับลงนับหมื่น	เหลือตายตื่นแตกทัพวิ่งสับสน
เจ้าวาหุโลมโถมไล่พวกไพร่พล	ขับเสือต้นเผ่นโผนโจนทะยาน
เสียงโฮกปีบถีบถลาเหลือกตาเขียว	ยืนแยกเขี้ยวขวางหน้าโยธาหาญ
พวกโยธีรี้พลหลีกลนลาน	เห็นนายด่านปากน้ำด่าสำทับ
กูเลี้ยงมึงถึงขนาดอ้ายชาติข้า	ทำมารยาย้อนยอกคิดกลอกกลับ
ให้ฤๅษีที่มึงคบช่วยรบรับ	มาสู้กับกูเดี๋ยวนี้ดูฝีมือ ฯ
๏ นายด่านตอบยอบตัวทำหัวเราะ	เป็นเหตุเพราะภูวไนยหาไม่หรือ
ให้รบพุ่งฟุ้งเฟื่องจนเลื่องลือ	ครั้นสุดซื่อสิจะล้างให้วางวาย
จึงอุส่าห์มาตามความรับสั่ง	ลองกำลังภูวนาถเหมือนมาดหมาย
มิคิดบุญคุณท้าวว่าเจ้านาย	พระจะวายชีวาเวลานี้
จะตอบแรนแทนคุณทูลกระหม่อม	จงนบน้อมนับถือพระฤๅษี
ทรงศีลธรรม์กรุณาทั่วธานี	จะได้มีเกียรติยศปรากฏไป
อันถิ่นฐานบ้านเมืองแลเครื่องยศ	พระดาบสไม่จำนงอย่าสงสัย
จะสั่งสอนผ่อนปรนให้พ้นภัย	ตั้งพระทัยทำบุญกับมุนี ฯ
๏ พระโกรธกริ้วนิ่วหน้าด่านายด่าน	อ้ายเดรฉานชาติโกหกยกฤๅษี
มึงจองหองลองกับกูดูเดี๋ยวนี้	แม้มึงดีให้เป็นเจ้าชาวพารา
แล้วขับเสือเงื้อกระบองร้องตวาด	เข้าตีพลาดพลิ้วกายทั้งซ้ายขวา
นายด่านหันกันกระบองป้องปัดมา	แกล้งล่อล่าลวงให้เธอไล่ตาม
พอเธอห่างพรั่งพร้อมเข้าล้อมหุ้ม	เป็นศึกรุมรอบข้างกลางสนาม
ต้องด้วยกลรณรงค์ในสงคราม	แยกเป็นสามสิบกองคอยป้องกัน
สกัดตีรี้พลอลหม่าน	สังหาญผลาญโยธาให้อาสัญ
นายด่านกลับทัพประจบรบประจัญ	ตัวนายนั้นล้อมท้าวเจ้าบุรี
พระเห็นหน้าราหูว่าอุเหม่	อ้ายโว้เว้กลับไปถือพวกฤๅษี
ราหูว่าข้าพเจ้าเข้าด้วยนี้	เพราะเสียทีเธอไม่ล้างให้วางวาย
จึงทราบว่าดาบสละยศศักดิ์	มิใคร่รักเงินทองของทั้งหลาย
จะไปชมโรมวิสัยให้สบาย	จึงมุ่งหมายจะมาเฝ้าทูลท้าวไท
ที่นับถือฤๅษีผู้มีพรต	ไม่คิดคดต่อพระองค์อย่าสงสัย
ขืนรบสู้บูรีจะมีภัย	ทั้งนายไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย ฯ
๏ พระเดือดด่าราหูอ้ายงูเฒ่า	กลับหลอกเจ้าจองหองนี่ใจหาย
อันคนดีที่เขารักเจ้านาย	ถึงวอดวายไว้ชื่อให้ลือชา
มึงนี้หมายขายเจ้าเอาประโยชน์	หือรือโหดฮึกฮักขึ้นหนักหนา
มาล่อลวงล่วงพระราชอาชญา	จะเข่นฆ่าเสียให้ตายวายชีวี
พลางขับเสือเงื้อง่าคทาโถม	เข้ารุกโรมราหูก็สู้หนี
แกล้งรบรับขับทหารเข้าต้านตี	พอพบตรีเมฆมาขวางหน้าไว้
แกล้งร้องว่าฝ่าพระบาทประมาทนัก	เมื่อคนรักหรือพระองค์มาสงสัย
พระฤๅษีนี้ประเสริฐเลิศไกร	ตั้งพระทัยทำบุญกรุณา
ไม่ชื่นชมสมบัติพัสถาน	จะโปรดปรานไปสวรรค์ให้หรรษา
ขอพระองค์จงเป็นมิตรกับสิทธา	จะได้ผาสุกสวัสดิ์กำจัดภัย
เดี๋ยวนี้เล่าเขาก็ล้อมไว้พร้อมพรั่ง	เหมือนเสือขังกรงสิ้นดิ้นไม่ไหว
มิโอนอ่อนผ่อนปรนให้พ้นภัย	จะเสียไพร่เสียองค์พระทรงยศ ฯ
๏ พระชี้หน้าว่าอุเหม่อ้ายตรีเมฆ	พลอยโหยกเหยกเอกกะระอ้ายขบถ
กลับมาขู่กูให้ยอมน้อมประณต	มึงเหลือคดควรทำลายให้วายปราณ
พลางโถมตีตรีเมฆก็ไม่ต้อง	คอยปัดป้องปิดทางขวางทหาร
เจ้าพาราวาหุโลมไล่โรมราญ	จะออกด้านไหนก็ไปมิใคร่พ้น
ดูโยธามาด้วยก็ม้วยมอด	ที่ยังรอดรวนเรระเหระหน
ศึกสมทบรบรับถึงอับจน	เที่ยวหันเหียนเวียนวนอยู่หว่างกลาง
จนค่ำพลบคบล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	ข้างหน้าหลังไล่สกัดให้ขัดขวาง
ออกด้านไหนไพร่นายยิ่งวายวาง	ด้วยเพลิงแดงแสงสว่างดังกลางวัน
พระอัคนีมีจิตคิดสงสาร	ให้ทหารเรียกพหลพลขันธ์
ใครออกมาหาเราเข้าด้วยกัน	ไม่ทำอันตรายสบายดี ฯ
๏ ฝ่ายพวกไพร่ได้สดับไม่รับรบ	ออกนอบนบนับถือพระฤๅษี
ต่างเรียกเพื่อนเกลื่อนมาในราตรี	ที่ต่อตีตัวนายก็วายปราณ ฯ
๏ เจ้าพาราวาหุโลมเหงื่อโซมเสื้อ	เที่ยวขับเสืออยู่แต่องค์น่าสงสาร
จนรุ่งเช้าท้าวไปปะกับพระกาล	หาทหารนายไพร่ก็ไม่มี
แต่พวกล้อมพร้อมพรั่งดูคั่งคับ	เห็นกองทัพแลพบแต่ศพผี
ถามพระกาลท่านกับเราอยู่เท่านี้	จะต่อตีต้านทานประการใด ฯ
๏ พระกาลฟังบังคมบรมนาถ	ขอรองบาทบริรักษ์จนตักษัย
เชิญพระองค์ทรงศักดิ์รบหักไป	ถึงกรุงไกรเตรียมทัพกลับมารบ
จะขับเคี่ยวเดี๋ยวนี้แม้มิถอย	เหมือนน้ำน้อยดับไฟไม่สงบ
ด้วยข้าศึกฝึกฝนพลสมทบ	จึงรุมรบครั้งนี้ได้มีชัย ฯ
๏ พระฟังคำรำพึงแล้วจึงตอบ	ท่านว่าชอบชี้ทางสว่างไสว
แต่หยุดพักสักหน่อยจึงค่อยไป	เดี๋ยวนี้ให้หิวโหยโรยกำลัง
ทอดพระองค์ลงจากหลังพยัคฆ์	เข้าหยุดพักพุ่มไม้เหมือนใจหวัง
พระกาลนั้นกตัญญูดูระวัง	อุส่าห์นั่งนวดพัดกษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัคนีที่ตีทัพ	ขึ้นหยุดยับยั้งอยู่บนภูผา
ครั้นอุทัยไตรตรัดทัศนา	เห็นโยธาทัพล้อมอยู่พร้อมกัน
แต่พลท้าวเจ้าวาหุโลมราช	ตายเกลื่อนกลาดกลางป่าพนาสัณฑ์
พอเสนีตรีเมฆราหูนั้น	มาพร้อมกันกับนายด่านชานชลา
ทูลว่าท้าวเจ้าบุรินทร์สิ้นทหาร	กับพระกาลเข้าอาศัยใต้พฤกษา
แม้เห็นพระจะโมโหผินโผมา	คอยรักษาพระองค์ให้จงดี ฯ
๏ พระยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ	เราคิดคาดใจท้าวเจ้ากรุงศรี
จะใส่ปีกหลีกพหลพลโยธี	ไปบุรีคิดการมาราญรอน
ให้ปีกป้องกองตระเวนพวกเกณฑ์หัด	ไปสกัดตามทางหว่างสิงขร
เมื่อเหนื่อยหนักจักลงในดงดอน	จึงไล่ต้อนตีตะพัดจับมัดมา
กองตระเวนเจนทางต่างรับสั่ง	ยกไปตั้งซุ่มอยู่ริมภูผา
พระอัคนีตีฆ้องกลองสัญญา	ให้โยธารบพุ่งเจ้ากรุงไกร
ฝ่ายทัพล้อมพร้อมพรั่งก็ตั้งโห่	สำเนียงโกลาลั่นสนั่นไหว
บ้างก็พุ่งศัสตรายิงมาไป	ไล่เข้าใกล้กลัวสง่าจะฆ่าฟัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช	กษัตริย์ชาติเชื้อยักษ์มักกะสัน
จะหักทัพกับพระกาลชาญฉกรรจ์	ใส่ปีกขันควงทองทั้งสองกร
แล้วจัดแจงแต่งองค์ขึ้นทรงพยัคฆ์	สอดสะพักสะพายแล่งพระแสงศร
ท้าวนำหน้าพาพระกาลออกราญรอน	คทาธรถือเงื้อขับเสือทะยาน
โขยกปีบถีบกระโชกแล้วโฮกขบ	สองมือตบตีนฟัดประหัตประหาร
พระได้ทีรี้พลหลบลนลาน	ทั้งพระกาลกุมทวนคอยสวนแทง
พวกทัพล้อมห้อมหุ้มเข้ากลุ้มกลัด	รบสกัดกั้นหน้าล้วนกล้าแข็ง
ต่างตีรันฟันฟาดพลิกพลาดแพลง	ทั้งกองแซงเข้าสมทบช่วยรบรับ
เจ้าพาราวาหุโลมเข้าโหมหัก	จนหอบฮักเหงื่อโซมแทบลมจับ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังดูคั่งคับ	ต้องหันรับรบขวางอยู่กลางพล
จนอาวุธหลุดพระหัตถ์แล้วลัดหลีก	กระพือปีกบินเร่ขึ้นเวหน
ถีบถลาถาโถมพโยมบน	พวกไพร่พลพากันตามออกหลามไป ฯ
๏ ฝ่ายพระกาลราญรอนจนอ่อนจิต	เป็นสุดฤทธิ์รบต้านทานไม่ไหว
ถลาล้มลมจับวับหัวใจ	ตรีเมฆให้ไพร่รัดผูกมัดมา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์รีบบินหนี	ไปถึงที่ทางเดินบนเนินผา
ให้เหนื่อยอ่อนร่อนลงริมหิมวา	สิ้นศัสตราอาวุธสุดกำลัง
พวกทัพซุ่มรุมกันแทงฟันฟาด	พอล้มพลาดจับได้มัดไพล่หลัง
ต่างโห่ร้องก้องเสียงสำเนียงดัง	พาไปยังที่อยู่พระมุนี
พอพร้อมทั้งพระกาลทหารเอก	ที่ตรีเมฆมัดเข้ามาหน้าฤๅษี
พระนักสิทธ์พิศดูท้าวเจ้าบูรี	เห็นท่วงทีถือตัวไม่กลัวตาย
แต่โฉมยงสงสารโองการตรัส	ให้แก้มัดมิให้ช้ำระส่ำระสาย
เชิญนั่งแท่นแผ่นผาศิลาลาย	พลางภิปรายปราศรัยเป็นไมตรี
นี่แท้ท้าวเจ้าเมืองเรืองพระยศ	เราสร้างพรตเพราะว่าถือเป็นฤๅษี
ไม่นิยมสมบัติในปถพี	มาทั้งนี้นึกจะใคร่ให้ได้บุญ
เป็นเหตุเพราะเคราะห์กรรมต้องทำศึก	พระไม่นึกหน่วงเหนี่ยวจึงเฉียวฉุน
เราจับได้ไม่ฆ่าเพราะการุญ	จะทำคุณคืนให้ทั้งไพร่พล
จะปล่อยให้ไปสำราญผ่านสมบัติ	รักษาสัตย์สืบสร้างทางกุศล
ถือศีลธรรม์กรุณาประชาชน	จะได้พ้นภัยพาลสำราญใจ ฯ
๏ ท้าวทมิฬยินคำที่ร่ำโปรด	ค่อยหายโกรธตรึกตราอัชฌาสัย
จึงเอื้อนอรรถตรัสตอบว่าขอบใจ	แต่เราไม่ขอตัวไม่กลัวตาย
ด้วยเสียทัพกับท่านรำคาญจิต	อยู่ไปคิดอดสูไม่รู้หาย
จงฆ่าตีชีวิตให้วอดวาย	จะสู้ตายเสียให้ลับอัประมาน ฯ
๏ พระอัคนีมีจิตคิดสังเวช	จึงตรัสเทศนาว่าวิถาร
ธรรมดาสามัญในสันดาน	คำโบราณว่าไว้แต่ไรมา
อันต่อตีมีแต่แพ้ชนะ	มิใช่จะเสียชาติวาสนา
เราจับได้ไม่สังหารผลาญชีวา	ท่านจะมาชิงตายเสียดายนัก
จงกลับไปให้สำราญผ่านสมบัติ	สืบกษัตริย์สุริย์วงศ์ซึ่งทรงศักดิ์
โอรสพระมเหสีเป็นที่รัก	ไม่หน่วงหนักนึกเสียดายจะวายปราณ ฯ
๏ ท้าวทมิฬยินคำที่ร่ำปลอบ	จึงโต้ตอบตามวิสัยน้ำใจหาญ
เราก็รู้อยู่บ้างทางโบราณ	เป็นชายชาญชอบแต่ตามจามรี
สงวนศักดิ์รักยศสู้ปลดปลิด	รักชีวิตเหมือนไม่รักยศศักดิ์ศรี
ซึ่งร่ำปลอบขอบคุณพระมุนี	เราจะมีหนังสือให้ถือไป
ให้ลูกยาวาโหมน้อมโน้มจิต	มิให้คิดเคลือบแคลงแหนงไฉน
พลางฉะเชือดเลือดพระหัตถ์ออกบัดใจ	เขียนสไบบอกบุตรด้วยสุดอาย
ให้พระกาลท่านจงถือหนังสือนี้	ไปบุรีแจ้งการท่านทั้งหลาย
แล้วเอามีดกรีดศอเชือดคอตาย	ระทวยกายอยู่บนแท่นแผ่นศิลา ฯ
๏ พระอัคนีมีจิตคิดสงสาร	เกณฑ์ทหารไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ทำมณฑปศพท้าวเจ้าพารา	ด้วยดอกดวงพวงผกาสุมาลี
ผูกเพดานม่านบังที่นั่งสวด	ให้สำรวจตามจริตศิษย์ฤๅษี
แล้วโฉมยงองค์พระอัคนี	ขึ้นสู่ที่พลับพลาหน้าบรรพต
ให้พระกาลด่านในไพร่ทั้งหลาย	ที่เหลือตายหลายหมื่นคืนไปหมด
ต่างรับสั่งพรั่งพร้อมน้อมประณต	จากบรรพตหมายมุ่งไปกรุงไกร ฯ
๏ สองวันครึ่งถึงเมืองนำเรื่องข่าว	เฝ้าหน่อท้าวทูลแจ้งแถลงไข
วาโหมอ่านสารศรีที่สไบ	ว่าพ่อไปรบรับอัปรา
พระฤๅษีมิได้ทำให้จำม้วย	สู้ตายด้วยขายพักตร์นั้นหนักหนา
หวังจะใคร่ไว้ชื่อให้ลือชา	พระลูกยาจงสำราญผ่านบุรี
อย่ารบพุ่งมุ่งร้ายเมื่อภายหลัง	จงเชื่อฟังนับถือพระฤๅษี
อุปถัมภ์ทำบุญกับมุนี	เอาเป็นที่พึ่งพาข้างหน้าไป
พอจบคำร่ำว่าเจ้าวาโหม	น้ำตาโซมซึมตกซกซกไหล
เห็นโลหิตบิดายิ่งอาลัย	ยกขึ้นใส่กลางเกล้าเฝ้าโศกา ฯ
๏ โอ้พระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	มารีบรัดตัดชาติวาสนา
เสียแรงลูกผูกยนต์รู้มนตรา	กำบังตาล่องหนทั้งทนคง
ครั้นศึกมีก็มิให้ลูกไปด้วย	ไม่ได้ช่วยสงครามตามประสงค์
จนเสียทีชีวิตพระบิตุรงค์	มาปลดปลงเปล่าใจกระไรเลย
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม	เลี้ยงถนอมลูกมานิจจาเอ๋ย
เคยจูบเกล้าเผ้าผมเคยชมเชย	มาละเลยลูกไว้ให้ได้อาย
โอ้ม้วยดินสิ้นฟ้ามหรณพ	มิได้พบภูวนาถเหมือนมาดหมาย
สะอื้นอ้อนอ่อนลงไม่ทรงกาย	เจียนจะวายชีวาด้วยอาลัย ฯ
๏ ทั้งเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ต่างสงสารโศกาน้ำตาไหล
บ้างนบนอบปลอบโอรสยศไกร	ควรรีบไปให้พบศพพระองค์
ได้เชิญมาธานีบุรีรัตน์	อย่างกษัตริย์สูงชาติราชหงส์
พระฟังคำจำฝืนยืนดำรง	ถือผ้าทรงเยื้องย่างเข้าปรางค์ใน
ทูลยุบลชนนีไม่มีชื่น	สะอึกสะอื้นกันแสงแถลงไข
นางทรงฟังดังชีวันจะบรรลัย	ดูสไบอ่านจบสลบลง ฯ
๏ ฝ่ายแสนสาวท้างนางต่างเข้านวด	บ้างรินขวดน้ำดอกไม้ลูบไล้สรง
เกษรสดรดรื่นค่อยฟื้นองค์	กันแสงทรงโศกาถึงสามี
โอ้สงสารผ่านเกล้าเจ้าประคุณ	เคยมีบุญเลี้ยงบำรุงซึ่งกรุงศรี
มาประมาทพลาดพลั้งลงครั้งนี้	ถึงชีวีวายวางลงกลางไพร
พระสุดแสนแค้นเดือดเชือดพระศอ	ไม่รั้งรอเลยหนอกรรมจะทำไฉน
เป็นสามีที่พึ่งถึงกระไร	ให้เห็นใจเจ้าประคุณกรุณา
โอ้ทีนี้มีแต่จะแลลับ	เหมือนเดือนดับมืดมิดทุกทิศา
ทั้งลูกน้อยพลอยซ้ำเป็นกำพร้า	โอ้อุราเหมือนจะต้องพุพองพัง
เคยพึ่งบุญพูนสวัสดิ์เหมือนฉัตรแก้ว	พระทิ้งเมียเสียแล้วไม่กลับหลัง
ละลูกรักอัคเรศนิเวศน์วัง	ไม่เหลียวหน้ามาสั่งเมียมั่งเลย
เคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงบุตรสุดถนอม	มาสิ้นบุญทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย
จนสิ้นชาติคลาดเคลื่อนไม่เหมือนเคย	เมื่อไรเลยเมียจะวายฟายน้ำตา
นางครวญคร่ำร่ำสะอึกสะอื้นไห้	ชลนัยน์พรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
บรรดาเหล่าสาวสรรค์กัลยา	พลอยโศกาก้องเสียงทั้งเวียงวัง ฯ
๏ ครั้นสร่างโศกนางกษัตริย์ให้จัดรถ	พร้อมเครื่องยศแหนแห่ทั้งแตรสังข์
ใส่โกศรัตน์ชัชวาลมีม่านบัง	ทหารตั้งตาริ้วเป็นทิวไป
นางพระยาวาโหมขึ้นทรงรถ	โศกกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาใน	จากกรุงไกรตรงมาพนาดร
สองวันครึ่งถึงทัพหยุดยับยั้ง	พร้อมสะพรั่งชายหญิงริมสิงขร
นางพระยาพาโอรสบทจร	กับนิกรกัลยาฝูงนารี
ไปประทับพลับพลาหน้ามณฑป	ต่างนอบนบนับถือพระฤๅษี
ผ่ายโฉมยงนงลักษณ์พระอัคนี	เห็นเทวีวาโหมก็โสมนัส
จึงยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ	ด้วยนางนาฏญาติวงศ์พงศ์กษัตริย์
อันตัวเราชาวบุรินทร์กบิลพัสดุ์	ละสมบัติบวชประโยชน์โพธิญาณ
ได้บอกกล่าวท้าวไทเธอไม่หยุด	จนสิ้นสุดเสียองค์น่าสงสาร
ได้สวดทั้งบังสุกุลทำบุญทาน	ช่วยทำการปลูกมณฑปสวมศพไว้
วันนี้วงศ์พงศาพวกข้าเฝ้า	มาถึงเรายินดีจะมีไหน
เชิญขึ้นบนมณฑปชักศพไป	ทำบุญให้ได้สวรรค์ชั้นวิมาน ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสว่าสาธุสะ	นิมนต์พระไปประเทศนิเวศน์สถาน
ด้วยหน่อท้าวเยาว์อยู่ไม่รู้การ	ถวายท่านพระสิทธาจงการุญ
ช่วยสั่งสอนอ่อนบ้างเหมือนอย่างบุตร	ด้วยสิ้นสุดญาติเชื้อช่วยเกื้อหนุน
พลางจูงกรสอนให้ไปไหว้คุณ	นางการุญเรียกมาใกล้ด้วยไมตรี
แล้วตรัสว่าน่ารักลักขณะ	ควรที่จะบำรุงชาวกรุงศรี
พลางถามวันชันษาด้วยปรานี	ได้สิบสี่ปีรุ่นสมบูรณ์ครัน
จึงอวยพรสอนคำพระกรรมฐาน	ให้วงศ์วานวายวิโยคที่โศกศัลย์
แล้วพาเหล่าชาววังสิ้นทั้งนั้น	กับเผ่าพันธุ์พงศาเสนาใน
ขึ้นชั้นบนมณฑปดูศพท้าว	เสียงแสนสาวแซ่ซ้องนั่งร้องไห้
มเหสีตีอุราโศกาลัย	ทั้งหน่อไทกราบพระศพซบโศกา
สงสารนางข้างในใจจะขาด	ยกพระบาทบดินทร์สูรทูลเกศา
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณกรุณา	ครั้งนี้มาปลดปลงอยู่ดงดาน
เคยพร้อมเหล่าสาวสุรางค์ในปรางค์มาศ	มาจากอาสน์เอองค์น่าสงสาร
บรรทมที่พระยี่ภู่เคยอยู่งาน	มานิพพานเพิงผาพนาดร
โอรสาว่าพระคุณการุญเลี้ยง	ให้ชื่อเสียงสารพัดจะตรัสสอน
มาสิ้นบุญทูลกระหม่อมจอมนคร	จะผันผ่อนผินหน้าไปหาใคร
พระวงศาว่าทีนี้สิ้นที่พึ่ง	พระเหมือนหนึ่งโพธิ์ทองอันผ่องใส
จะสูญลับนับปีแต่นี้ไป	ไม่มีใครครอบครองช่วยป้องกัน
นางห้ามแหนแสนสุรางค์ว่าปางก่อน	เคยดับร้อนร่มเกล้าฝูงสาวสรรค์
พระเลี้ยงดูชูชื่นทุกคืนวัน	จะเลยลับกัปกัลป์พุทธันดร
พวกเสนาว่าพระองค์ดำรงราชย์	เคยพึ่งบาทบพิตรอดิศร
เป็นสัตย์ธรรม์กรุณาประชากร	จะกลับร้อนเริงรุมดังสุมไฟ
ต่างครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น	ดังเสียงคลื่นในมหาชลาไหล
บ้างเป็นลมล้มกลิ้งนิ่งแน่ไป	ต่างแก้ไขค่อยสว่างสร่างวิญญาณ์ ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสให้เชิญพระศพ	จากมณฑปใส่โกศขึ้นรถา
มีจามรชอนตะวันเป็นหลั่นมา	มยุราฉัตรพัชนีวี
โยงผ้าขาวดาวบสขึ้นรถชัก	พิงพนักอ่านหนังสือของฤๅษี
ออกจากเนินเดินทางหว่างคิรี	พระอัคนีนำหน้าเคลื่อนคลาไคล
พวกเกณฑ์แห่แตรสังข์ประดังเสียง	ก้องสำเนียงกลองชนะปี่ไฉน
พระญาติวงศ์พงศาเสนาใน	ต่างร่ำไรเรียงตามกันหลามมา
พระลูกรักอัคเรศอยู่รถหลัง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ครั้นพลบค่ำทำประทับที่พลับพลา	ตลอดมานคเรศนิเวศน์วัง
แล้วขุดหินศิลาปลูกปราสาท	ประชุมญาติยกศพไปกลบฝัง
คอยนะบีมีบุญกรุณัง	จะมาสั่งบุญบาปจึงทราบความ ฯ
๏ แล้วเชิญองค์พระอัคนีศรีสวัสดิ์	อยู่ปรางค์รัตน์ราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
ทั้งขอเฝ้าเหล่าลูกศิษย์ที่ติดตาม	พลอยได้ความสุขทั่วทุกตัวคน
อยู่พาราวาหุโลมโยมสาวสาว	ทั้งเย็นเช้าปรนนิบัติไม่ขัดสน
แต่องค์พระอัคนีมีกังวล	กลัวไม่พ้นเชษฐาสุดสาคร
ครั้นยามดึกปรึกษาสี่พี่เลี้ยง	ที่อยู่เคียงแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
จะทำศึกตรึกการเที่ยวราญรอน	น้องนี้อ่อนอกใจมิใคร่วาย
อันแว่นแคว้นแดนทมิฬถิ่นประเทศ	มีขอบเขตข้างเหนือนั้นเหลือหลาย
ล้วนถือไสยใจบาปทั้งหยาบคาย	ไม่กลัวตายร้ายกาจชาติทมิฬ
จะไปชมโรมวิสัยยังไกลอยู่	ไม่มีผู้ศรัทธารักษาศิล
จะสมทบรบสู้ทุกบุรินทร์	กว่าจะสิ้นศึกเสือนั้นเมื่อไร
แต่เพียงนี้ปีหนึ่งจึงสำเร็จ	น้องคิดเข็ดคนบาปปราบไม่ไหว
ต้องทำศึกตรึกตราระอาใจ	จะผันแปรแก้ไขอย่างไรดี ฯ
๏ พี่เลี้ยงตอบปลอบประโลมโฉมเฉลา	พี่แสนเศร้าด้วยพระน้องมัวหมองศรี
ไม่ทันถึงครึ่งทางสิอย่างนี้	เป็นทุกข์ที่มรรคาข้างหน้าไป
แม้นพบเหล่าชาวทมิฬถิ่นประเทศ	ที่ทนคงทรงพระเวทข้างเพทไสย
ฉวยเสียทีรี้พลสกลไกร	จะบรรลัยแหลกลงเป็นผงคลี
แม้นมีผู้รู้เห็นว่าเป็นหญิง	มีแต่สิ่งสารพัดจะบัดสี
ด้วยชิงชัยไม่สันทัดเป็นสตรี	จะเสียทีเสียดายไม่วายคิด
โบราณว่าสี่ท้าวยังก้าวพลาด	เป็นนักปราชญ์แล้วก็ยังรู้พลั้งผิด
อันทำศึกเหมือนสู้กับงูพิษ	จงทรงคิดใคร่ครวญให้ควรการ
กลับไปลำสำเภาเถิดเจ้าพี่	เที่ยวชมที่ธานินทร์ทุกถิ่นฐาน
ได้ใช้ใบไปตามความสำราญ	จะพ้นพาลไพรีไม่บีฑา ฯ
๏ นางฟังสี่พี่เลี้ยงประโลมปลอบ	จึงตรัสตอบว่าจิตกนิษฐา
จะกลับไปในทะเลลงเภตรา	น้องคิดอายขายหน้ายิ่งกว่ารบ
ถึงศึกเสือเหลือร้ายข้างภายนอก	ก็ง่ายดอกด้วยว่ามีที่หนีหลบ
เกรงแต่ที่พี่ยาตามมาพบ	จะต้องรบรักเหลือจะเบื่อใจ ฯ
๏ พี่เลี้ยงว่าน่าสมเพชพระเชษฐา	จะตรึกตราโกรธขึ้งไปถึงไหน
แต่ดาบตัดกัทลียังมีใย	หรือตัดใจขาดเด็ดไม่เมตตา
แสนสงสารปานฉะนี้พระพี่เจ้า	จะโศกเศร้าสืบความเที่ยวตามหา
จะซูบผอมตรอมตรองถึงน้องยา	เวทนาน่าสงสารรำคาญใจ ฯ
๏ นางฟังคำรำลึกนึกสังเวช	น้ำพระเนตรคลอคลอชะลอไหล
ไม่บัญชาว่าขานประการใด	สะอื้นอ้อนถอนฤทัยอาลัยลาน
คิดถึงครั้งลังกาก็น่าแค้น	คิดถึงแสนซื่อตรงก็สงสาร
จะไปชมโรมวิสัยเกรงภัยพาล	เหลือรำคาญคิดจะกลับก็อับอาย
แต่อักอ่วนป่วนใจมิได้ตรัส	ให้อั้นอัดอาดูรไม่สูญหาย
ทุกค่ำเช้าเศร้าพระทัยไม่สบาย	ระทวยกายกำสรดสู้อดออม
จนลืมองค์สรงเสวยเลยเป็นโรค	ทุกข์กับโศกซ้ำให้รูปนั้นซูบผอม
พวกข้าไม่เป็นสุขพลอยทุกข์ตรอม	มาแวดล้อมพร้อมพรั่งฟังอาการ
นายพระยาวาโหมพลอยโทมนัส	ปรนนิบัติบนปราสาทราชฐาน
พวกมดหมอก็ให้มาพยาบาล	กำหนดนานหลายเดือนไม่เคลื่อนคลา ฯ
ตอนที่ ๕๑
สุดสาครตามนางเสาวคนธ์
๏ จะกล่าวหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครตามติดกนิษฐา
จนล่วงเข้าอ่าวสินธุ์ถิ่นนาคา	เห็นภูผาวุ้งเวิ้งเชิงคิริน
ดูโพลงพลุ่งรุ่งโรจน์โชติสว่าง	อยู่ท่ามกลางเกลียวมหาชลาสินธุ์
จะแลซ้ายฝ่ายขวาล้วนนาคิน	ขึ้นไล่กินกุ้งปลาในสาชล
รู้ทำนองปล่องนาคจึงบากข้าม	ตัดไปตามคลื่นทะเลระเหระหน
พอเห็นลำสำเภาที่เสาวคนธ์	ทำด้วยมนต์หมายว่าเภตราทรง
ขับมังกรถอนถีบเร็วรีบไล่	เห็นไรไรไม่รู้ถึงตะลึงหลง
เลี้ยวละเมาะเกาะเกียนวกเวียนวง	จนสุริยงเย็นรอนอ่อนกำลัง
เห็นลิบลิบถีบถลาข้างหน้าลับ	ครั้นเหลียวกลับแลเขม้นเห็นข้างหลัง
เอะผิดทีผีหลอกดอกกระมัง	ให้หลงตั้งติดตามถึงสามวัน
จึงลงเลขเสกเป่าไม้เท้าทิพย์	ชื่อมนต์นิพพารนาแก้อาถรรพณ์
ชี้สำเภาเป่าไปเป็นไฟกัลป์	สำเภานั้นหายวับไปกับตา ฯ
๏ พอแลเห็นเป็นชะวากที่ปากอ่าว	มีเกาะยาวใหญ่ขวางอยู่ข้างหน้า
ควันโขมงสงสัยในวิญญาณ์	จึงขับม้าขึ้นละเมาะเกาะค้างคาว
เห็นโรงใหญ่ไปดูพบผู้เฒ่า	นั่งชันเข่าเหลาตอกผมหงอกขาว
เป็นชายอยู่ผู้เดียวหญิงเกรียวกราว	ล้วนสาวสาวน้อยน้อยสักร้อยคน
บ้างนั่งเรียงเคียงรอบริมขอบแคร่	พระแลแลหลากจิตคิดฉงน
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าผัวตามัวมน	มองเห็นคนขับเมียไปเสียไกล
แลดูม้าน่ากลัวก้มหัวกราบ	จะใคร่ทราบซักถามตามสงสัย
จะมาหาข้าหรือจะธุระอะไร	จงโปรดให้แจ้งจิตในกิจจา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสถามตามสุภาพ	อย่ากรานกราบเลยธุระจะมาหา
แล้วลงนั่งยังชะง่อนก้อนศิลา	ร้องเรียกมาซักถามตามพระทัย
แน่ท่านครูผู้เฒ่าจงเล่าเรื่อง	อยู่บ้านเมืองแห่งหนตำบลไหน
เกิดวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร	มาอยู่ในเกาะแก่งตำแหน่งนี้ ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเล่าความไปตามซื่อ	ข้าเจ้าหรือชาวพาราสาวัตถี
เมื่อหนุ่มนั้นภรรยาข้าไม่มี	เกี้ยวสตรีโกรธาเที่ยวด่าทอ
จนขอสู่ผู้ใหญ่ยกให้พร้อม	ยังไม่ยอมเป็นเมียต้องเสียหอ
อายมนุษย์สุดกำลังไม่รั้งรอ	จะผูกคอเสียให้ตายวายชีวา
ขึ้นไปบนต้นกระแมงลายแทงผุด	จึงทราบสุดซึ่งเล่ห์เสนหา
กลับไปเที่ยวเกี้ยวสาวชาวพารา	พอปะตาต้องจิตสนิทใน
ประการหนึ่งคลึงเคล้าเย้ายั่วหญิง	ให้หลงลิงโลดจิตพิสมัย
ถึงแม่พ่อก็ให้ลืมด้วยปลื้มใจ	เหตุด้วยได้แยบคายในลายแทง
ถึงแก่เฒ่าสาวรักอักนิษฐ์	พอใจชิดชวนแนบนั่งแอบแฝง
รู้ถึงท้าวเจ้าเมืองคิดเคืองแคลง	จึงกลับแกล้งแสร้งว่าเป็นกาลี
ด้วยแก่เฒ่าเคล้าเคลียมีเมียสาว	มาปล่อยอ่าวพาราสาวัตถี
จึงสิงสู่อยู่เกาะละเมาะนี้	พวกนารีทั้งนั้นเป็นภรรยา
ขอถามพระจะไปไหนอยากใคร่ทราบ	แสนสุภาพน่ารักนั้นหนักหนา
พระตรองตรึกนึกจะใคร่ได้วิชา	ให้น้องยายอมบ้างเหมือนอย่างใจ
จึงเล่าความตามเรื่องที่เคืองข้อง	มาตามน้องมิได้แจ้งตำแหน่งไหน
ท่านตาครูรู้เล่ห์เสน่ห์ใน	ช่วยสอนให้แยบคายตามลายแทง
ถ้าสมหวังดังคำที่ร่ำกล่าว	ให้ได้สาวประดิพัทธ์ไม่ขัดแข็ง
จะแทนบุญคุณบ้างอย่าคลางแคลง	ช่วยจัดแจงเภตราออกมารับ ฯ
๏ ฝ่ายตาครูรู้ว่าเป็นกษัตริย์	ไม่ขืนขัดไขความตามตำรับ
เชิงสัมผัสสตรีที่ลี้ลับ	สังเกตจับจิกเล็บที่เทพจร
จะปลาบปลื้มลืมหลงปลงสวาท	อย่าให้คลาดเคลื่อนจำเหมือนคำสอน
รู้จับแน่แก่สาวย่อมหาวนอน	สุดสาครขอประสิทธิ์สมคิดไว้
แล้วถามว่าตาครูอยู่ที่นี่	เห็นเภตรามาทางนี้บ้างหรือไฉน
เฒ่าชราว่าเขม้นเห็นไรไร	เขาแล่นไปแต่เดือนสี่เมื่อปีกลาย
ออกน้ำเขียวฝ่าคลื่นขึ้นข้างเหนือ	ใหญ่กว่าเรือไปมาเที่ยวค้าขาย
สังเกตแดนแผนที่บุรีราย	จะเข้าฝ่ายฝั่งพาราวาหุโลม
แล้วจับยามตามไปจะได้ปะ	สงสารพระผอมซูบเสียรูปโฉม
ช่างเดินทางกลางคลื่นครึกครื้นโครม	ต้องทุกข์โทมนัสสาน่าปรานี ฯ
๏ พระฟังคำร่ำเล่าสำเภาใหญ่	จะตามไปเพื่อจะพบประสบศรี
จึงบัญชาว่าท่านครูอยู่จงดี	ธุระมีจะขอลาท่านคลาไคล
แล้วขึ้นนั่งหลังมังกรรีบถอนโถม	โจนกระโจมลงมหาชลาไหล
ออกน้ำลึกครึกครื้นตามคลื่นไป	กำหนดในทิศทางข้างอุดร ฯ
๏ สิบห้าวันครั้นเย็นแลเห็นด่าน	มีปราการก่อป้อมคร่อมสิงขร
สำเภาจอดทอดท่าริมสาคร	เห็นแน่นอนนางจะมาเภตรานี้
เมื่อแรกทำจำได้ทั้งใบเสา	ผิดสำเภาชาวเมืองมีเครื่องสี่
ขับม้าทรงตรงมาพอราตรี	ก็ถึงที่ฝั่งทะเลขึ้นเภตรา
เห็นคนอยู่รู้จักจึงทักถาม	ถึงเรื่องความตามติดกนิษฐา
เขาทูลความตามเรื่องจากเมืองมา	จนชิงชัยได้พาราวาหุโลม ฯ
๏ พระฟังคำร่ำแถลงแจ้งประจักษ์	เหมือนพบพักตร์เสาวคนธ์วิมลโฉม
เป็นฤๅษีพี่จะได้ไปเป็นโยม	ปลอบประโลมลองวิชาของตาครู
แม้สมนึกสึกชีเหมือนอิเหนา	ไม่ปลอดเปล่าเปลื้องปลดที่อดสู
จะบวชตามทรามวัยลอบไปดู	มิให้ผู้อื่นแจ้งจะแพร่งพราย
จึงแปลงองค์ทรงนุ่งหนังเสือเหลือง	ประดับเครื่องครองเลิศล้วนเฉิดฉาย
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันพรรณราย	จึงสั่งนายพวกที่เฝ้าสำเภาทรง
ให้จ้างเขาชาวด่านบ้านปากน้ำ	ได้คนนำทางตามความประสงค์
ถือไม้เท้าดาวบสจรดประจง	ไปขึ้นทรงนั่งหลังม้ามังกร
กับผู้นำตำบลหนทางนั้น	ต่างผายผันพาเดินเนินสิงขร
เข้าแดนด่านบ้านป่าพนาดร	ประทับร้อนแรมทางมากลางไพร ฯ
๏ จะกล่าวพระอัคนีนารีราช	แต่อาพาธพักตร์หมองไม่ผ่องใส
ให้โหยหิวหวิววับลมจับใจ	สะอึกไอไห้สะอื้นทุกคืนวัน
เสวยยาสารพัดจัดถวาย	ไม่เหือดหายคลายโรคที่โศกศัลย์
พี่เลี้ยงน้อมพร้อมหน้าปรึกษากัน	ด้วยพระชันษายี่สิบห้าปี
เป็นคราวเคราะห์เพราะว่าพระราหู	มาสมสู่สุริยาในราศรี
อังคารถึงซึ่งพฤหัสบดี	ตกต้องที่ช้างฉัททันต์อันตราย
จงสึกหาลาพรตให้ปลดเปลื้อง	ได้แต่งเครื่องพลีกรรมทำถวาย
จะเชือดแพะแกะสะเดาะพระเคราะห์ร้าย	ให้เคลื่อนคลายหายโศกสิ้นโรคภัย ฯ
๏ นางเชื่อคำตำราจึงลาพรต	ทรงเครื่องยศอย่างพราหมณ์ตามวิสัย
ตั้งบวงสรวงดวงชาตาสุราลัย	ให้เชือดแพะแกะไก่ไหว้เทวัญ
ค่อยฟื้นองค์สรงเสวยนมเนยหอม	หายผ่ายผอมผิวฉวีเป็นสีสัน
พี่เลี้ยงเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	คอยป้องกันห้ามมิให้ใครเข้ามา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	คิดจะจรจากนิเวศน์หนีเชษฐา
คืนวันนั้นครั้นสามยามเวลา	เคลิ้มนิทราม่อยลงทรงสุบิน
ว่าองค์พระอนันตนาคราช	เผ่นผงาดมาทางลำแม่น้ำสินธุ์
เข้ารัดนางกลางคืนจะกลืนกิน	ร้องจนสิ้นเสียงสะดุ้งพอรุ่งราง
รู้ตำราว่างูคือบุรุษ	ยิ่งแสนสุดตรึกตรองคิดหมองหมาง
ตรัสเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงนาง	ไม่อำพรางทางเล่าให้เข้าใจ
ประหลาดสุดภุชงค์ตรงมารัด	จะเป็นศัตรูตรึกนึกไฉน
จะว่าพี่ที่เป็นคู่ก็อยู่ไกล	แล้วใจไม่ยินดีจึงหนีตัว
ถึงพบพานฉันจะตัดจะขัดข้อง	ขอเป็นน้องเป็นพี่ไม่มีผัว
แต่กริ่งใจในฝันเห็นพันพัว	นาคนั้นกลัวว่าจะได้แก่ไพรี ฯ
๏ พี่เลี้ยงช่วยอวยพรสมรมิ่ง	จะใหญ่ยิ่งยศถามารศรี
อันศึกเสือเหนือใต้เห็นไม่มี	เพราะพระพี่ผูกพระทัยอยู่ในน้อง
จึงฝันเห็นเป็นคู่ที่ชูชื่น	ใช่ผู้อื่นจะระคนอย่าหม่นหมอง
นางขวยเขินเมินนึกนิ่งตรึกตรอง	อยู่ในห้องให้รัญจวนปั่นป่วนใจ ฯ
๏ จะกล่าวสุดสาครหยุดหย่อนบ้าง	ผู้นำทางร่ำเดินเนินไศล
ยี่สิบวันครั้นรุ่งถึงกรุงไกร	จึงปล่อยให้ม้ามังกรผ่อนกำลัง
สั่งผู้นำตำบลสองคนนั้น	ให้พากันกลับไปเหมือนใจหวัง
แต่พระองค์ตรงมาถึงหน้าวัง	เข้าหยุดยั้งนั่งหน้าศาลาลัย
พอขอเฝ้าเยาวมาลย์มาพานพบ	เข้านอบนบยินดีจะมีไหน
พระรู้จักทักถามถึงทรามวัย	เขาทูลให้แจ้งจิตไม่ปิดบัง
อันฤๅษีที่เป็นหมอพวกขอเฝ้า	เคยเดินเข้าออกได้เหมือนใจหวัง
เชิญพระองค์ตรงไปเข้าในวัง	อย่าให้ทั้งปวงแจ้งจะแพร่งพราย ฯ
๏ พระชื่นชอบตอบคำให้นำหน้า	ขอเฝ้าพามาปราสาทเหมือนมาดหมาย
เห็นฤๅษีพี่เลี้ยงอยู่เรียงราย	แกล้งเมียงม่ายมิให้รู้ว่าผู้ใด
ครั้นเห็นเมินเดินด้อมแอบอ้อมเสา	ค่อยแฝงเงาม่านทองที่สองไข
เห็นน้องนอนซ่อนหน้านึกอาลัย	เข้านั่งใกล้แกล้งประคองลองตำรา
นางซาบเสียวเหลียวดูรู้ว่าพี่	ไม่หน่ายหนีนึกสมเพชพระเชษฐา
พระแอบอุ้มจุมพิตวนิดา	พี่อุส่าห์ติดตามด้วยความรัก
พลางรับขวัญมั่นหมายว่าตายราบ	นางก้มกราบซบทับลงกับตัก
พระลูบโลมโฉมเฉลาเยาวลักษณ์	นางแกล้งผลักพลางว่าไม่ปรานี
พอมาถึงคลึงเคล้าเฝ้าเย้ายั่ว	ไม่เกรงกลัวบาปหรือเป็นฤๅษี
พระปลอบนางข้างนอกดอกเป็นชี	แต่ใจพี่เป็นคฤหัสถ์อยู่อัตรา
พลางปลดเปลื้องเครื่องครองออกกองไว้	เครื่องทรงในนั้นเป็นพราหมณ์งามหนักหนา
กอดประทับรับขวัญจำนรรจา	อย่าหน่วงช้าทารกรรมให้ช้ำใจ
อันตัวพี่นี้เหมือนแมงภู่ผึ้ง	มาพบซึ่งเสาวรสอันสดใส
สุดจะห้ามความรักหักฤทัย	พลางลูบไล้โลมน้องประคองเชย
ถนอมแนบแอบชิดจุมพิตพักตร์	ภิรมย์รักร่วมเรียงเคียงเขนย
นางเบือนหนีนี่อะไรฉันไม่เคย	พระก่ายเกยกอดประทับไว้กับทรวง
พอสบเชิงเริงรื่นชูชื่นแช่ม	ต่างยิ้มแย้มหย่อนตามไม่ห้ามหวง
มณฑาทิพย์กลีบหุ้มเป็นพุ่มพวง	ขยายดวงเด่นกระจ่างเมื่อกลางวัน
เกษมสุขทุกสถานพิมานทิพย์	เห็นลิบลิบลอยสล้างกลางสวรรค์
พวกรำเต้นเล่นงานค้างการนั้น	กลับประชันโรงรำตามลำพัง
เหมือนราตรีมีโขนละครหุ่น	กลางวันวุ่นวิ่งเต้นกลับเล่นหนัง
ตะโพนฆ้องกลองตีไม่มีดัง	เหมือนสองสังวาสสวาทไม่คลาดคลา
พระคลึงเคล้าเย้ายวนให้ป่วนปลื้ม	นางหลับลืมหลงเล่ห์เสนหา
พระเอนแอบแนบชิดวนิดา	อุ่นอุราพลอยหลับระงับไป ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงแว่วเสียงตรัส	กลับสงัดเงียบระงับหรือหลับใหล
ค่อยแหวกม่านคลานแลอยู่แต่ไกล	เห็นเนาในแท่นทองทั้งสององค์
นึกเอะใจใครหนอนอนคลอเคล้า	พลางเคียงเข้าพินิจพิศวง
สังเกตจำสำคัญได้มั่นคง	รู้ว่าองค์เชษฐาสุดสาคร
มาเมื่อไรได้เสร็จสำเร็จคิด	ถนอมสนิทแนบทรวงดวงสมร
เดิมพระน้องข้องขัดถึงตัดรอน	กลับโอนอ่อนอัศจรรย์ไม่ทันรู้
น่าหัวเราะเพราะหนีอภิเษก	มาลอยเมฆเหมือนเขาว่าน่าอดสู
นางถอยกลับลับม่านขี้คร้านดู	ทำไม่รู้เสียเถิดหนอหัวร่อกัน
บ้างค่อยว่าตาขยิบซุบซิบพูด	เทวทูตท่านมาเตือนจึงเฟือนฝัน
นึกว่าใครไหนจะคิดมาติดพัน	มิรู้ว่าพระอนันตนาคา
บ้างพลอยว่าสาแก่จิตที่บิดพลิ้ว	เดี๋ยวนี้หิวเห็นจะรักเธอหนักหนา
จะคอยดูอยู่เมื่อตื่นฟื้นกายา	จะพูดจาว่ากระไรจะใคร่ฟัง
บ้างค่อยว่าน่าสงสัยหรือไม่รู้	เธอจะจู่มาเมื่อหลับลอบลับหลัง
บ้างค่อนว่าถ้ากระนั้นก็น่าชัง	ดูเหมือนดังดินอิฐใช่จิตใจ
จนผู้ชายก่ายกอดสอดสัมผัส	ยังไม่ฟัดไม่ครือหรือไฉน
ต่างหัวร่อต่อกระซิกขิกขิกไป	ด้วยยินดีที่จะได้ไปพารา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	ปลื้มประโลมหลับเนตรแนบเชษฐา
ครั้นเต็มตื่นฟื้นกายอายวิญญาณ์	กลับซบหน้านึกแน่นแค้นใจตัว
แต่เดิมทีหนีหายไม่หมายคบ	เธอมาพบหรือเผอิญกลับเพลินผัว
ผิดวิสัยใจเรามาเมามัว	เหมือนหญิงชั่วชายเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
วิบากกรรมจำจนให้อ้นอั้น	สุดจะผันสุดจะแปรสุดแก้ไข
สุดจะอายขายหน้าพวกข้าไท	น่าน้อยใจใจเอ๋ยไม่เคยคิด
จะใคร่ล้วงดวงใจออกให้เห็น	ว่ามันเป็นอย่างไรหนอในจิต
จึงริรักมักง่ายให้ชายชิด	ช่างไม่คิดเกรงกลัวมืดมัวเมา
เมื่อหลบลี้วิวาห์เมืองการะเวก	มาภิเษกเสียตัวกับผัวเขา
ชะน่าแค้นแม้นมิใช่จิตใจเรา	จะใคร่เอาเกลือทาให้สาใจ
ลงจากแท่นแค้นสี่พระพี่เลี้ยง	เรียกมาเคียงค่อนว่าไม่ปราศรัย
นั่งอยู่นี่พี่ยามาเมื่อไร	ไม่บอกให้แจ้งจิตแกล้งปิดบัง
เป็นลมจับหลับอยู่ไม่รู้แจ้ง	นี่เนื้อแกล้งจะให้อายเมื่อภายหลัง
ให้นอนเคียงเรียงกันบนบัลลังก์	เห็นงามทั้งห้าไร่จะได้ดู
คิดว่าดีพี่เลี้ยงก็เพียงพี่	ทีนี้ดีแตกหมดน่าอดสู
แกล้งรู้เห็นเป็นใจทำไม่รู้	ให้จู่ลู่ลามลวนไม่ควรเป็น ฯ
๏ พี่เลี้ยงฟังนั่งตะลึงแล้วจึงว่า	นี่เธอมาแต่เมื่อไรก็ไม่เห็น
ดู๋อยู่อยู่จู่จรมาซ่อนเร้น	ควรจะเป็นโทษทั่วทุกตัวคน
บ้างบ่นว่ามาตรงตรงก็คงปะ	ชะรอยพระลอดช่องเช่นล่องหน
บ้างบ่นว่าข้าเห็นทีจะมีมนต์	จึงบังตนเข้ามาได้ในไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถไสยาสน์ตื่น	ยังหอมรื่นรสกุหลาบอาบนาสา
สำอางองค์ทรงศักดิ์สรงพักตรา	พอเห็นหน้าพี่เลี้ยงหมอบเมียงมอง
จึงแกล้งตรัสตัดพ้อเออออหม่อม	ฉลาดพร้อมพูดเพราะเสนาะสนอง
เจ้าเป็นที่พี่เลี้ยงเคียงประคอง	พาพระน้องหนีมาจากธานี
ช่างแนะนำทำศึกที่ฝึกสอน	เที่ยวราญรอนรบพุ่งทุกกรุงศรี
ไม่ห้ามปรามตามลำพังทำดังนี้	เจ้าเห็นดีแล้วสิหนอไม่รอรา
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงกำสรด	ทุกข์ระทดทั้งพระวงศ์เผ่าพงศา
ด้วยเริศร้างค้างงานการวิวาห์	เพราะตัวพาพระบุตรีหนีนคร
เจ้าเป็นที่พี่เลี้ยงรู้เยี่ยงอย่าง	จึงได้วางพระทัยให้สั่งสอน
ถึงพระน้องข้องขัดให้ตัดรอน	ควรผันผ่อนเพ็ดทูลมูลิกา
นี่กลับเห็นเป็นดีพาหนีหาย	โทษถึงตายหรือไม่เล่าหม่อมเจ้าขา
ซึ่งทั้งปวงล่วงพระราชอาชญา	ให้เรามาตัดศีรษะเสียบประจาน
จะรับองค์นงนุชสุดสวาท	กลับไปราชนิเวศน์เขตสถาน
เร่งรู้ความตามโทษที่โปรดปราน	จงให้การแก้ผิดที่ติดพัน ฯ
๏ พี่เลี้ยงนางต่างว่าข้าพเจ้า	มีโทษเท่าดินฟ้าควรอาสัญ
ถ้าลงพระอาญาให้ฆ่าฟัน	สุดจะผันผ่อนตนให้พ้นตาย
ได้ทูลห้ามสามครั้งไม่ฟังห้าม	ต้องติดตามทรามสวาทเหมือนมาดหมาย
สืบสนองรองบาทไม่คลาดคลาย	แม้เจ้านายไปถึงไหนก็ไม่ทิ้ง
ด้วยเป็นข้าสาพิภักดิ์ถึงจักม้วย	สู้ตายด้วยพระธิดาประสาหญิง
ไม่แกล้งว่าสารพัดเป็นสัตย์จริง	สุดจะทิ้งเจ้าพระคุณกรุณา ฯ
๏ พระฟังคำทำเป็นเคืองชำเลืองค้อน	ที่โทษกรณ์ก็รู้จักว่าหนักหนา
จะหยุดยั้งรั้งพระราชอาญา	ให้คิดหาความชอบปลอบพระน้อง
ให้เจ้านายหายดื้อได้หรือไม่	ไปกรุงไกรแล้วก็จะทูลฉลอง
ให้พ้นโทษโปรดปรานกินพานทอง	จงตรึกตรองเกรงพระราชอาชญา ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างรู้ว่าขู่หยอก	จึงว่านอกจากสมเด็จพระเชษฐา
สุดจะฝืนขืนขัดพระอัชฌา	เสด็จมาแล้วก็เห็นจะเป็นการ ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์รู้กลพี่	ทำห้ามสี่กัลยาอย่าว่าขาน
ช่วยกันหาฝรั่งมาตั้งพาน	ติดบนท่านผู้รับสั่งจึงบังควร
พระชื่นชอบตอบว่าลูกฝรั่ง	พี่นี้ชังกลิ่นฉุนให้หุนหวน
ถ้าแม้บนผลมะปรางสำอางนวล	จะสงวนเชยชื่นทุกคืนวัน
จะละวางบ้างอยู่ไม่ขู่เข็ญ	มิให้เป็นโทษกรณ์ช่วยผ่อนผัน
มิตามคำสำรองของกำนัล	ได้เกาะกันวันนี้ไม่มีรอ ฯ
๏ นางว่าชะพระพี่ผู้รับสั่ง	ได้ขึ้นซังครั้งนี้แล้วสิหนอ
อย่าเพ่อนึกฮึกฮักมิยักง้อ	ไม่รักขอโทษตัวไม่กลัวตาย
มีรับสั่งอย่างไรแล้วไม่ขัด	เชิญช่วยตัดเอาศีรษะไปถวาย
พระตอบว่าสรรพางค์รูปร่างกาย	มิสูญหายเสียหรือเจ้าเยาวมาลย์
จริงนะน้องจะต้องตามความรับสั่ง	พาไปทั้งรูปทรงส่งสัณฐาน
พลางอิงแอบแนบองค์อุ้มนงคราญ	ขึ้นแท่นรัตน์ชัชวาลรูดม่านบัง
พี่เลี้ยงออกนอกห้องสองกษัตริย์	โสมนัสนงนุชนั่งจุดหลัง
อยู่ปรางค์ทองห้องสุวรรณร่วมบัลลังก์	ตามลำพังพิศวาสไม่คลาดคลา
นางโฉมยงหลงละเลิงด้วยเชิงชื่น	พระหลงรื่นรสสุคนธ์ปนบุปผา
นางลืมวงศ์พงศ์พันธุ์สวรรยา	พระลืมลาลีวันกำนัลใน
ต่างบันเทิงเริงรื่นชุ่มชื่นแช่ม	ทั้งขึ้นแรมร่วมจิตพิสมัย
ไม่เริศร้างห่างเหินเพลิดเพลินใจ	กำหนดได้หลายเดือนไม่เคลื่อนคลาย ฯ
๏ อยู่วันหนึ่งจึงองค์นางนงลักษณ์	คิดอายพักตร์พวกทมิฬสิ้นทั้งหลาย
แม้มีผู้รู้แจ้งจะแพร่งพราย	ทั้งระคายคิดถึงองค์จะทรงครรภ์
จึงแจ้งเหตุเชษฐาเมื่อมารบ	ได้สมทบพวกพหลพลขันธ์
จะจัดแจงแต่งตั้งให้รางวัล	เหมือนผูกพันมั่นไว้ด้วยไมตรี
มีธุระก็จะได้ใช้ทหาร	ช่วยรอนราญรบพุ่งกันกรุงศรี
แต่ตัวน้องนี้จะต้องเป็นมุนี	ออกนั่งแท่นที่สุวรรณพรรณราย
เสร็จธุระจะได้ไปเสียให้ลับ	จึงสึกกลับแปลงนามให้ความหาย
อยู่ที่นี่มีผู้รู้ระคาย	จะได้อายอัประมานรำคาญใจ ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าจะลาบวช	ฉันมิชวดอยู่หรือกรรมจะทำไฉน
นางว่าเบื่อเหลือแล้วคะภูวไนย	ฉันมิใช่ชาติฝรั่งลิ้นลังกา
พระสวมสอดกอดประคองว่าน้องรัก	บวชแต่สักสองวันเท่านั้นหนา
พลางแย้มสรวลชวนชิดวนิดา	จนหลับใหลไสยาในราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยงนางทรงพรต	น้อมประณตศีลถือเป็นฤๅษี
ข้าหลวงล้อมพร้อมตามพระมุนี	ออกนั่งที่แท่นรัตน์ชัชวาล
พร้อมเสนาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	อภิวาทดาษดาแน่นหน้าฉาน
พระอัคนีศรีสวัสดิ์ดำรัสการ	ตามโบราณมอบสมบัติสวัสดี
ให้โอรสยศยงองค์วาโหม	ครองพาราวาหุโลมเฉลิมศรี
นางธิดาชันษาสิบห้าปี	ให้เป็นที่อัคเรศเกศกำนัล
อันนายด่านชานชลาซึ่งสามารถ	เป็นอุปราชราชวังนรังสรรค์
ฝ่ายราหูผู้เป็นเจ้าเมืองตะวัน	ตรีเมฆนั้นเป็นมหาเสนาบดี
ฝ่ายพระกาลด่านในให้ไปอยู่	คงเป็นผู้รั้งด่านชานกรุงศรี
ที่นอกนั้นบรรดาช่วยราวี	ให้แทนตรีเมฆราหูเป็นผู้รั้ง
ทั้งบุตรชายนายด่านประทานยศ	เช่นโอรสรักเหมือนลูกช่วยปลูกฝัง
อายุได้สิบปีมีกำลัง	เป็นผู้รั้งเมืองด่านชานชลา
ทั้งเงินทองของประทานทหารรบ	ได้ถ้วนครบไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ต่างเริงรื่นชื่นชมบังคมลา	ไปรักษาแดนด่านสำราญใจ ฯ
๏ พระอัคนีปรีชาสั่งวาโหม	จงอยู่โสมนัสสาอัชฌาสัย
อุปถัมภ์บำรุงชาวกรุงไกร	ตั้งอยู่ในยุติธรรมอย่าลำเอียง
ปรึกษาความตามบทในกฎหมาย	อย่ากลับกลายว่ากล่าวให้ก้าวเฉียง
ผู้ดีใดมีวิชาเอามาเลี้ยง	จึงต้องเยี่ยงอย่างกษัตริย์ขัตติยา
คิดกำจัดศัตรูโจรผู้ร้าย	ให้หญิงชายชื่นจิตทุกทิศา
มีโทษกรณ์ผ่อนผันกรุณา	ให้เย็นใจไพร่ฟ้าประชาชน
หนึ่งม้ารถคชสารทหารรบ	ให้รู้จบเจนศึกเฝ้าฝึกฝน
แม้มีผู้ยุยงอย่าหลงกล	อย่าคบคนสอพลอทรลักษณ์
ใครข้องขัดทัดทานอย่าหาญฮึก	ค่อยตรองตรึกชอบผิดคิดหน่วงหนัก
แม้มีผู้รู้มาสาพิภักดิ์	ให้ยศศักดิ์สมควรอย่าชวนชัง
จงฟังคำร่ำว่ารักษาศิล	จะเพิ่มภิญโญไปเหมือนใจหวัง
รูปขอลาวาโหมโยมชาววัง	กลับไปยังฝั่งทะเลลงเภตรา
เที่ยวหลีกบ่วงห่วงสัตว์ตัดสงสาร	ไปวิมานเมืองสวรรค์ให้หรรษา
วาโหมฟังหลั่งหล่อคลอน้ำตา	ด้วยความอาลัยในพระอัคนี ฯ
๏ จึงทูลว่าข้าคิดเหมือนบิตุเรศ	เคยฟังเทศน์ถือศิลพระชินศรี
พระจะไปไกลวังเสียครั้งนี้	ไม่มีที่อุปถัมภ์ก็จำจน
ด้วยฝ่ายพระประโยชน์เที่ยวโปรดสัตว์	สุดจะขัดทัดทานการกุศล
แม้สบายภายหลังสิ้นกังวล	ขอนิมนต์กลับมายังธานี ฯ
๏ พระรับคำอำลากลับมาห้อง	พร้อมพวกพ้องพหลพลฤๅษี
พอโพล้เพล้เวลาจวนราตรี	ชวนพระพี่รีบออกนอกนคร
พระทรงเดชเชษฐาทรงม้ามิ่ง	นางทรงสิงห์ตามเดินเนินสิงขร
น้ำค้างย้อยพรอยพรำแต่อัมพร	เข้าดงดอนแดนป่าพนาลัย
พวกขอเฝ้าสาวศรีเหล่าพี่เลี้ยง	ส่งโคมเคียงข้างทางสว่างไสว
ประทับค้างตามทางมากลางไพร	ถึงบ้านไหนรับเลี้ยงพร้อมเพรียงกัน
ด้วยนับถือฤๅษีเป็นที่ยิ่ง	ทั้งชายหญิงอยากจะใคร่ไปสวรรค์
แต่แรมทางกลางย่านสำราญครัน	ถึงเขตคันด่านสมุทรที่หยุดยั้ง
เจ้าเมืองทำตำหนักไว้พรักพร้อม	ทั้งกระท่อมน้อยน้อยสักร้อยหลัง
ให้ศิษย์หาหลับนอนผ่อนกำลัง	อยู่ริมฝั่งหาดทรายสบายใจ ฯ
๏ พระอัคนีมิได้ลาสิกขาบท	ดูทรงยศพี่ยาจะว่าไฉน
อยู่ตำหนักชักประคำนั้นร่ำไป	เรียกมาลามาลัยไว้ใช้การ
พวกขอเฝ้าสาวสรรค์พากันสึก	ต่างสมนึกแสนสุขสนุกสนาน
แต่องค์สุดสาครร้อนรำคาญ	ด้วยเยาวมาลย์มารยาไม่ลาพรต
อยู่กุฎีที่พระน้องมีห้องกั้น	ทุกคืนวันวอนว่าพระดาบส
นางผ่อนผัดขัดข้องก็ต้องงด	สู้ออมอดอกใจดังไฟลาม
คิดจะทำตามตำรับให้กลับสึก	แล้วตรองตรึกเกรงบาปไม่หยาบหยาม
แต่พากเพียรเวียนวอนไม่อ่อนตาม	จนถึงสามเดือนแล้วไม่แผ้วพาน
เวลานั้นหันหุนให้ฉุนแค้น	ขึ้นนั่งแท่นเทียมสิทธาแล้วว่าขาน
นี่แน่ะคะพระบรมสมภาร	บวชมานานยิ่งนิ่งก็ยิ่งลวง
จะบวชไปให้เป็นขรัวใช่ตัวเปล่า	เป็นเมียเขาเจ้าของยังครองหวง
เหมือนเป็นหนี้มิใช่น้อยเขาคอยทวง	จะลุล่วงไปได้หรือขืนดื้อดึง
เร่งสึกหาลาศีลเสียเถิดคะ	ไม่ลดละแล้วจริงจริงอย่านิ่งขึง
มิฟังคำทำดื้อได้อื้ออึง	ไปฟ้องถึงไหนก็ไปเถิดไม่กลัว
พระบิตุราชมาตุรงค์ก็ปลงให้	แล้วก็ได้เป็นพี่เป็นที่ผัว
ขืนผ่อนผัดขัดข้องให้หมองมัว	เดี๋ยวนี้ตัวเปล่าหรือถืออย่างไร ฯ
๏ นางฟังคำทำเป็นขึงแล้วจึงว่า	เมื่อศรัทธายังไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
ไม่สึกหาฆ่าฟันเป็นฉันใด	ตามพระทัยเถิดไม่ขัดพระอัชฌา
ด้วยชาตินี้มีกรรมจึงลำบาก	ต้องพลัดพรากสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
จะถือศิลภิญโญโมทนา	ไปชาติหน้าจะได้สุขไม่ทุกข์ทน
ถึงจะเชือดเลือดเนื้อเมื่อมิโปรด	ไม่ขึ้งโกรธดอกจะใคร่ได้กุศล
จะสู้ซื่อถือศิลไม่ดิ้นรน	อุส่าห์ทนจนถึงกายจะวายปราณ ฯ
๏ พระว่าชะจะนิ่งจริงหรือน้อง	จะได้ลองชมศรัทธาที่กล้าหาญ
จะแล่เถือเนื้อน้องไม่ต้องการ	โปรดประทานแต่ที่เคยได้เชยชิด
จะกอดจูบลูบต้องที่ของรัก	อย่าพลิกผลักมือนะจ๊ะพระนักสิทธ์
ช่วยเอียงแก้มแย้มเยื้อนให้เหมือนคิด	พลางเข้าชิดโฉมฉายยิ่งอายใจ
จึงว่าพระจะข่มเหงไม่เกรงบาป	ทำหยามหยาบหยอกฤๅษีผิดวิสัย
พระชื่นชวนสรวลสันต์นั่นเป็นไร	ปากว่าได้ใจเบือนไม่เหมือนคำ
อย่าขัดเขาเจ้าของไม่ต้องที่	สึกดีดีเถิดนะน้องไม่ต้องปล้ำ
ขืนหน่วงหนักชักช้าทารกรรม	แก้มจะช้ำเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ ฯ
๏ นางเสแสร้งแกล้งว่าพระเป็นคฤหัสถ์	จะมาตัดกิจกรมพรหมวิหาร
แม้เลือดเนื้อเถือได้ควรให้ทาน	นี่เป็นการบาปกรรมที่สำคัญ
จึงหลีกตัวกลัวพระพี่จะมีโทษ	ด้วยประโยชน์อยากจะใคร่ไปสวรรค์
จะจับต้องกองไฟประลัยกัลป์	ครั้นจะผันผ่อนให้ก็ไม่ควร
พระมิใช่ไม่เคยเชยชมน้อง	เคยถูกต้องชิดเชื้อเนื้อสงวน
นี่บาปกรรมจำห้ามขืนลามลวน	พระเห็นควรหรือไฉนจะใคร่ฟัง ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าสิกขาบท	พี่รู้หมดมิใช่ว่าเป็นบ้าหลัง
แม้รักใคร่ใจจริงไม่ชิงชัง	จะจับมั่งก็ไม่บาปไม่หยาบคาย
แม้ฤๅษีมีผัวหนีตัวบวช	ให้ผัวชวดรักใคร่บาปใจหาย
ไม่สึกหาถ้าแม้คู่ข้างผู้ชาย	เขากอดก่ายกรรมอยู่กับมุนี
จริงจริงนะจะต้องปล้ำอย่าทำดื้อ	พี่เคยถือศีลห้าก่อนมารศรี
นางขืนขึ้งบึ้งหน้าไม่พาที	จะเซ้าซี้สักเท่าไรไม่เจรจา
พระกอดรัดขัดใจอุ้มใส่ตัก	นางเฉยพักตร์หลับเนตรแกล้งเชษฐา
พระแนบเน้นเคล้นพุ่มปทุมา	แล้วจูบซ้ายย้ายขวาให้สาใจ
เสาวคนธ์ทนจูบให้ลูบต้อง	พระจี้ลองร้องกรีดหวีดหวั่นไหว
ผลักพระหัตถ์บัดสีนี่กระไร	เฝ้าลูบไล้เหลือเบื่อเหลือจะลาม
แค้นหนักหนาฟ้าผี่เถิดซินะ	ไม่บวชละจะเป็นบาปเพราะหยาบหยาม
พลางลาพรตปลดเปลื้องทรงเครื่องพราหมณ์	พระเดินตามเข้าในห้องแนบน้องยา
สาแก่ใจไยจึงมิดึงดื้อ	ไม่รู้หรือว่าพี่รักนั้นหนักหนา
สู้ติดตามข้ามทะเลเร่ร่อนมา	กินน้ำตาต่างข้าวทุกเช้าเย็น
มาพบปะจะได้ชื่นขืนให้ชวด	กลับถือบวชตรวจน้ำแกล้งทำเข็ญ
เฝ้าห่างเหเรรวนไม่ควรเป็น	ดูเหมือนเช่นมิใช่คู่ไม่รู้รัก
หรือชิงชังรังเกียจไม่เฉียดชิด	อย่าเกรงจิตจงแถลงแจ้งประจักษ์
ต้องง้องอนวอนว่าหนักหนานัก	เสียดายรักที่ได้รักหนักอุรา
มิคิดถึงทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	ก็ไม่ขัดขืนจิตกนิษฐา
จะขอถามตามวิสัยใจสุดา	ซึ่งหนีมาหมายจะไม่ไปบุรี
หรือกระไรใคร่แจ้งที่แคลงจิต	ใช่จะคิดเคืองข้องให้หมองศรี
สิ้นอาลัยในชนกชนนี	แล้วหรือพี่จะได้ลาเจ้าคลาไคล ฯ
๏ เสาวคนธ์อ้นอั้นให้ตันจิต	สุดจะคิดออกช่องทำนองไหน
จึงว่าเพราะเคราะห์กรรมได้ทำไว้	จะกลับไปเฝ้าแหนก็แสนอาย
อันชาตินี้มิขออยู่จะสู้ม้วย	พระพี่ช่วยเอาศีรษะไปถวาย
จริงจริงนะจะขอลาก้มหน้าตาย	อยู่ก็อายไปก็รับอัประมาน
นางซบพักตร์ลงบนแท่นแสนระทด	โศกกำสรดเศร้าถวิลถึงถิ่นฐาน
สุดสาครช้อนโฉมประโลมลาน	แสนสงสารสวมสอดกอดประคอง
อย่าครวญคร่ำกำสรดสลดนัก	แม่ยอดรักเสาวคนธ์จะหม่นหมอง
พี่แกล้งว่าเล่นดอกหยอกพระน้อง	อย่าขัดข้องคิดตายวายชีวา
พระชนกชนนีโมลีโลก	จะซ้ำโศกสิ้นวงศ์เผ่าพงศา
แม้ศึกเสือเหนือใต้ที่ไหนมา	หรือโรคาเคืองเข็ญไม่เห็นใคร
หนึ่งพระน้องหมองเศร้าทุกเช้าค่ำ	แม่ไม่รำลึกบ้างหรือถือไฉน
จะสูญวงศ์พงศาไม่อาลัย	น้อยหรือใจเจ้าจะตายวายชีวี ฯ
๏ นางฟังว่าอาวรณ์ถอนสะอื้น	อุส่าห์ฝืนพักตร์สนองทั้งหมองศรี
ซึ่งน้องคิดผิดพลั้งลงครั้งนี้	ด้วยเดิมทีมิได้ตรึกให้ลึกซึ้ง
อันพระน้องสองชนกที่ปกเกล้า	ทุกค่ำเช้าเศร้าใจอาลัยถึง
จะกลับไปใจน้องตรองรำพึง	จะอื้ออึงอดสูไม่รู้วาย
พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์	ยังเคืองขัดแค้นเดือดไม่เหือดหาย
มีแต่ผิดคิดน่าระอาอาย	นึกระคายขวยเขินสะเทินใจ
ถ้าหากว่าฝ่าละอองสองกษัตริย์	เกิดวิบัติแปรปรวนประชวรไข้
หรือธานีมีศึกนึกจะไป	ทำชอบให้หายผิดที่ติดพัน ฯ
๏ พระเชยโฉมโลมเล้าว่าเจ้าพี่	แม่คิดดีดวงสมรจะผ่อนผัน
แต่งเรือน้อยคอยเหตุไปเขตคัน	แม้มีอันตรายมาถึงธานี
ไปช่วยการบ้านเมืองเมื่อเคืองแค้น	พอทดแทนทำผิดที่คิดหนี
หนอแม่หนอรอรั้งฟังคดี	ต่างเปรมปรีดิ์ปรองดองกันสองรา ฯ
๏ แล้วองค์สุดสาครบวรนาถ	ออกนั่งอาสน์สั่งช่างทั้งซ้ายขวา
ต่อเรือใช้ไพร่ประจำลำนาวา	ให้คืนคลาไปนิเวศน์ฟังเหตุการณ์
อันเรื่องราวเสาวคนธ์วิมลสมร	สุดสาครคู่รักสมัครสมาน
คอยฟังข่าวเช้าค่ำค่อยสำราญ	อยู่เมืองด่านชานชลาริมวารี ฯ
ตอนที่ ๕๒
พระอภัยมณีทำศพท้าวสุทัศน์
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองลังกาพวกฝรั่ง	นิเวศน์วังนางวัณฬามารศรี
ทั้งรำภานางยุพาสุลาลี	ตั้งแต่ปีผัวกลับกองทัพไป
ต่างครองครรภ์รันทดสลดจิต	ด้วยจากมิตรมัวหมองไม่ผ่องใส
ทุกเช้าค่ำคร่ำครวญรัญจวนใจ	จนครรภ์ได้สิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
อันโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	คลอดหน่อนาถเมื่อวันเข้าพรรษา
เป็นชายเฉิดเลิศลักษณ์ดวงพักตรา	เหมือนบิดาประหนึ่งหล่อลออองค์
ผิวฉวีสีสังข์สำอางค์อ่อน	เหมือนมารดรแต่พระเกศเนตรขนง
ดูคมขำอำไพวิไลทรง	มาตุรงค์ให้ชื่อพระมังคลา
นางรำภาสะหรีมีโอรส	เหมือนทรงยศศรีสุวรรณกรรณหัตถา
ทั้งผิวเหลืองเรืองรองดังทองทา	ชื่อวลายุดางามสรรพางค์
นางยุพานารีก็มีบุตร	เหมือนสินสมุทรเนตรแดงดังแสงฝาง
ผิวเนื้อเขียวเขี้ยวแหลมเกศแก้มคาง	ไม่ผิดอย่างบิดาชื่อวายุพัฒน์
แล้วลาลีมีบุตรสุดสวาท	เป็นชายชาติเชื้อวงศ์พงศ์กษัตริย์
ไม่เพี้ยนผิดบิตุรงค์ทรงสันทัด	ทั้งเอวบางร่างรัดชื่อหัสกัน ฯ
๏ พระมังคลากับวลายุดาราช	อยู่กับบาทหลวงใหญ่ในไอศวรรย์
กุมาราวายุพัฒน์หัสกัน	ทั้งสองนั้นอยู่ที่พระปีโป
ตั้งพากเพียรเรียนหนังสือถือฝรั่ง	อาจารย์สั่งสอนสิกขาเยวาโห
ดูตำราฟ้าดินค่อยภิญโญ	ไม่มีโรคาพานสำราญใจ ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	การภิเษกขัดข้องไม่ผ่องใส
ครั้นเกี่ยวดองสองทัพยกกลับไป	พระหัสไชยสร้อยเศร้าเปล่าอุรา
คิดคะนึงถึงลูกสาวเจ้าผลึก	ไม่วายนึกนอนฝันกระสันหา
โอ้น้องน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	เสียดายมาถึงแล้วกลับแคล้วกัน
นิจจาเอ๋ยเคยหอมถนอมสนิท	เคยนอนชิดชมน้องประคองขวัญ
เคยยิ้มสรวลชวนชื่นทุกคืนวัน	เมื่อกระนั้นน้อยหรือใจไม่ไยดี
ได้ร่วมเรียงเคียงเขนยชมเชยกอด	เจ้าเคยพลอดจุกจิกพี่พลิกหนี
แม้รักใคร่ในนางเหมือนอย่างนี้	ให้ฟ้าผี่เถิดสินะไม่ละเลย
เมื่ออยู่ทัพพลับพลาลังกานั้น	เหมาะเบาบันหรือช่างเฉาเจียวเราเอ๋ย
ให้อายใจได้แต่เบียดชิดเฉียดเชย	มิได้เกยกอดชมสมคะเน
มาเมืองนี้พี่ก็หมายไม่คลายคลาด	กลับนิราศเริศร้างไปห่างเห
อันกรุงไกรไกลทางขวางทะเล	สุดคะเนนึกสะอื้นกลืนน้ำตา
โอ้แต่นี้มิได้พบประสบแล้ว	เสียดายแก้วนัยน์เนตรของเชษฐา
เมื่อรบรับกับฝรั่งเมืองลังกา	พระมารดายกให้เหมือนใจคิด
เคยกอดพี่มิให้ออกไปนอกรถ	หอมแป้งสดแสนชื่นระรื่นจิต
เคยกอดจูบลูบต้องประคองชิด	มาเปลื้องปลิดเปล่าใจจำไกลกัน
ถึงยามนอนกรพาดนลาฏนึก	เหลือรำลึกหลงเพ้อละเมอฝัน
จนใช้เหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	หลงเรียกชื่อสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
แต่ดิ้นโดยโหยหวนคร่ำครวญคิด	มิรู้ลืมปลื้มจิตกนิษฐา
จำจะคิดบิดผันจำนรรจา	ลาบิดาชนนีตามพี่นาง
แล้วจะได้ไปเมืองผลึกน้อง	ได้พบสองศรีสวัสดิ์ไม่ขัดขวาง
รำพึงความยามเศร้าค่อยเบาบาง	พอสว่างเวลารุ่งราตรี
จึงโสรจสรงทรงเครื่องแล้วเยื้องย่าง	พร้อมด้วยเหล่าสาวสุรางค์นารีศรี
มาขึ้นเฝ้าพระชนกชนนี	อัญชลีแล้วสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสถามด้วยความรัก	เป็นไรพักตร์เผือดรูปซูบหนักหนา
โอรสรับอภิวันท์จำนรรจา	ลูกตรึกตรากตรอมใจมิได้วาย
ด้วยพี่นางช่างกระไรมิได้เหตุ	ทั้งพระเชษฐาตามสูญความหาย
ฉวยขัดขวางอย่างไรจะได้อาย	ขอถวายบังคมลาฝ่ายุคล
ไปเที่ยวตามถามข่าวสืบราวเรื่อง	ตามบ้านเมืองเกาะแก่งทุกแห่งหน
หรือเสียเรือเผื่อจะค้างอยู่กลางชล	ถึงอับจนจะได้พามาธานี
พระฟังความห้ามบุตรสุดสวาท	เขาตัดขาดเชื้อสายจึงหน่ายหนี
อย่าตามไปให้ลำบากยากโยธี	อยู่บูรีเช้าค่ำให้สำราญ ฯ
๏ พระฟังตรัสตัดรอนถอนสะอื้น	อุส่าห์กลืนชลนาน่าสงสาร
ศิโรราบกราบประณตบทมาลย์	ขอประทานโทษที่พระพี่ยา
ซึ่งแค้นเคืองเรื่องราวคราวฝรั่ง	ไม่จงหวังร่วมนิเวศน์กับเชษฐา
จึงหลบลี้หนีงานการวิวาห์	ได้ล่วงราชอาชญาฝ่าธุลี
แต่ส่วนลูกผูกใจอาลัยหนัก	เคยเห็นพักตร์พี่น้องกันสองศรี
ทั้งเป็นหญิงทิ้งขว้างเสียอย่างนี้	จะรู้ที่ผินหน้าไปหาใคร
พลางโศกาอาดูรพูนเทวษ	พระชลเนตรนองตกซกซกไหล
พระบิตุรงค์สงสารรำคาญใจ	มิให้ไปก็จะเศร้าเฝ้าโศกา
จึงว่าพ่อก็ไม่ห้ามตามแต่จิต	เมื่อขืนคิดรักใคร่ก็ไปหา
ตามลำพังพี่น้องกันสองรา	แต่อย่าว่าข้าใช้ให้ไปตาม ฯ
๏ พระรับสั่งบังคมบรมนาถ	จากปราสาทเสด็จมาหน้าสนาม
ขึ้นหยุดยั้งนั่งพลับพลาสง่างาม	จึงสั่งความแก่มหาเสนาใน
จงแต่งลำกำปั่นสุวรรณมาศ	ใช้ใบตาดธงทองให้ผ่องใส
เปลี่ยนรอกใบสายสมอเชือกช่อใบ	ทำด้วยไหมเบญจพรรณให้ทันการ
คนประจำกำปั่นสักพันถ้วน	เลือกแต่ล้วนเข้มแข็งกำแหงหาญ
ทั้งล้าต้าต้นหนพวกคนงาน	ที่ชำนาญนาวาจะคลาไคล
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จกลับผู้รับสั่ง	ไม่รอรั้งเรียกกันเสียงหวั่นไหว
บ้างเปลี่ยนเชือกเลือกเสาผลัดเพลาใบ	สมอไหมเบญจพรรณฟั่นเป็นพวน
บรรทุกน้ำลำเลียงเสบียงเพียบ	ทอดประเทียบประทับท่าหน้าฉนวน
พร้อมปืนผาอาวุธชุดชนวน	ทหารถ้วนพันประจำในลำทรง ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงสูรย์จำรูญจำรัส	หน่อกษัตริย์จรลีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์	แล้วสอดทรงเครื่องกษัตริย์จำรัสเรือง
มงกุฎเก็จเพชรกระจ่างสว่างวับ	เป็นนวลจับแจ่มศรีฉวีเหลือง
สอดฉลองพระบาทแล้วยาตรเยื้อง	นางเชิญเครื่องงามงามตามลีลา
ลงกำปั่นบัลลังก์ขึ้นนั่งอาสน์	พร้อมมหาดเล็กพี่เลี้ยงเคียงซ้ายขวา
นายทหารขานโห่เป็นโกลา	ยิงปืนหน้าเรือตึงกึงกึงกัง
ประโคมฆ้องกลองฤกษ์เอิกเกริกเสียง	เสนาะสำเนียงเซงแซ่ทั้งแตรสังข์
ลอยลำเลื่อนเคลื่อนคลาจากหน้าวัง	ได้กำลังลมดีให้คลี่ใบ
แล่นออกจากปากอ่าวลมว่าวส่ง	สะบัดธงปลายปลิวหวิวหวิวไหว
ดูอ้างว้างกลางทะเลว้าเหว่ใจ	ชลาไลยลมคลื่นเสียงครื้นครึก ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสสั่งให้ตั้งเข็ม	ออกแล่นเล็มจะไปเข้าอ่าวผลึก
พอแดดลบพลบค่ำออกน้ำลึก	เรือสะทึกสะท้านเลื่อนสะเทื้อนคลอน
ถูกลมแดงแคลงคลื่นทะมึนมืด	เป็นเกลียวยืดใหญ่กลิ้งเท่าสิงขร
เยือกเขยื้อนเคลื่อนโขยดโลดกระดอน	กำปั่นคลอนโคลงป่วนซุนซวนเซ
ยิ่งดึกดื่นคลื่นสาดบนดาดฟ้า	ลมสลาตันผันพัดหันเห
คนเข้าห้องท้องคลอนดังนอนเปล	จนถึงเวลาสว่างไม่สร่างลม
พวกล้าต้าฆ่าไก่ตั้งไหว้เจ้า	ทั้งเหล้าข้าวเครื่องสังเวยนมเนยขนม
จนเบี่ยงบ่ายคลายคลื่นต่างชื่นชม	กลับเป็นลมว่าวแล่นแสนสบาย ฯ
๏ พระขึ้นนั่งบัลลังก์ท้ายบาหลี	ผูกม่านสีซุ้มหลังคาฝาพระฉาย
ชมมัจฉาคลาเคลื่อนลอยเลื่อนราย	เห็นคล้ายคล้ายว่ายเคล้าสำเภาทอง
ทั้งกุ้งกั้งมังกรสลอนสล้าง	บ้างดำบ้างผุดฟูเป็นคู่สอง
พวกเหราม้าน้ำคล่ำคะนอง	บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าฝูงปลาวาฬ
เหล่ากระโห้โผล่ผุดไล่วุดวาด	ฉนากฟาดงวงฟัดอยู่ฉัดฉาน
เสือสมุทรผุดโผนโจนทะยาน	คชสารสินธูขึ้นชูงา
บ้างตัวเหมือนวัวควายมีหลายอย่าง	เหมือนแรดกวางหางพลัดเป็นมัจฉา
บ้างเหมือนหอยลอยเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ครั้นเยี่ยมหน้าออกเหมือนหมีต่างชี้ดู
เงือกมนุษย์ผุดกลุ้มทั้งหนุ่มสาว	ล้วนผมยาวปรกบ่ามีตาหู
บ้างเหมือนแพะแกะกายกลายเป็นงู	ขึ้นฟ่องฟูฟันคลื่นเสียงครื้นเครง
ฝูงโลมากาสิกผุดพลิกโพล่ง	ที่ใหญ่โล่งงวงโง้งกระโทงเหง
ฮุบกันติดบิดสะบัดฟัดกันเอง	ดูน่าเกรงกลัวปลาในสาชล
มังกรว่ายสายสมุทรขึ้นผุดขวาง	ยาวเหมือนอย่างโขดเขินเนินถนน
เห็นกำปั่นหันเหียนวงเวียนวน	ต้องเผาขนไก่กันด้วยควันไฟ
พอสัตว์จมลมเงียบเชียบสงัด	ไม่แกว่งกวัดธงทิวริกริ้วไหว
ดูน้ำนิ่งวิ่งพร่างเป็นหางไป	เหมือนน้ำในสระซึ้งอั้นอึ้งลม
ต้องเลื่อนลอยคอยวายุพาพัด	ให้ฆ่าสัตว์เซ่นพระกาลเผาสารส้ม
แล้วตีกลองฆ้องระฆังดังระดม	พอได้ลมแล่นตัดตามอัธยา
ด้วยหมายมุ่งกรุงผลึกออกลึกล้ำ	เห็นแต่น้ำในทะเลกับเวหา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา	จนเวลาค่ำพลบจุดคบโคม ฯ
๏ พระนั่งเล่นเย็มลมชมอากาศ	พระพายผาดพัดเรื่อยเฉื่อยชื่นโฉม
ดูดาวเดือนเกลื่นสว่างกลางโพยม	ยิ่งนึกโทมนัสในใจรัญจวน
คิดคะนึงถึงพี่เป็นที่รัก	เคยพร้อมพรักปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
เคยคิดบอกดอกสร้อยน้องคอยทวน	เคยชี้ชวนชมฟ้าดาราราย
โอ้ยามนี้วิบัติต้องพลัดพราก	ต่างจำจากจำไกลจิตใจหาย
ทุกค่ำเช้าเปล่าเปลี่ยวอยู่เดียวดาย	มิได้วายวันนึกนิ่งตรึกตรอง
แล้วรำพึงถึงลูกสาวเจ้าผลึก	จะรำลึกถึงพี่มั่งหรือทั้งสอง
ฝาแฝดคู่ดูดีทั้งพี่น้อง	ประไพพริ้มยิ้มย่องละอองนวล
ดูรูปร่างช่างเหมือนไม่เคลื่อนคลาด	เหลือประหลาดลืมองค์ทรงพระสรวล
คิดถึงเคยเชยชื่นรื่นรัญจวน	ยิ่งอักอ่วนป่วนจิตคิดคะนึง ฯ
๏ ดูเรือช้ากว่าทุกครั้งสั่งคนใช้	ให้แทรกใบซ้ายขวาผูกผ้าขึง
ทุกคืนค่ำร่ำใช้ใบตะบึง	จนเข้าถึงอ่าวผลึกดึกสองยาม
ทอดสมอรอราอยู่หน้าด่าน	พวกทหารเห็นรู้จักร้องทักถาม
ด้วยเกี่ยวดองสองเมืองรู้เรื่องความ	ไม่ห้ามปรามปล่อยให้ขึ้นไปวัง
กำปั่นจอดทอดท่าหน้าฉนวน	ขุนนางชวนกันมารับคอยคับคั่ง
พระทรงอาสน์ราชสุวรรณบัลลังก์	เข้าในวังคอยเฝ้าเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมณีนาถ	บรมบาทบพิตรอดิศร
สถิตแท่นแวนฟ้าสถาวร	พร้อมนิกรกัลยาคณานาง
คอยขับรำบำรุงกรุงกษัตริย์	บริบูรณ์พูนสวัสดิ์ไม่ขัดขวาง
ครั้นสายแสงแต่งองค์ทรงสำอาง	พร้อมขุนนางน้อมประณตบทมาลย์ ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเข้าไปเฝ้า	พระเรียกเข้าไปที่แท่นแสนสงสาร
พานพระศรีที่บัลลังก์ตั้งประทาน	ให้กุมารร่วมเสวยชมเชยพลาง
แล้วตรัสถามตามทำนองถึงสองกษัตริย์	ยังไพบูลย์พูนสวัสดิ์หรือขัดขวาง
แต่จากมากว่าปีอันพี่นาง	ยังได้ข่าวคราวบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับทูลแจ้งแถลงไข
อันสองกษัตริย์ขัตติยาเสนาใน	ทั้งพลไพร่พร้อมดีบริบูรณ์
แต่พี่นางทั้งสมเด็จพระเชษฐา	ไม่ทราบว่าดีร้ายไปหายสูญ
แสนละห้อยคอยหาให้อาดูร	จึงมาทูลถามความตามสงกา
ด้วยเกณฑ์เรือเหนือใต้ไปเที่ยวค้น	ทุกตำบลเกาะแก่งแสวงหา
ไม่เห็นหายหมายที่พระพี่ยา	จะแวะมาเฝ้าบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่านิจจาเอ๋ย	จะหลงเลยลึกซึ้งไปถึงไหน
ที่จริงจิตบิดรไม่นอนใจ	ให้เวียนไปสืบเรื่องทุกเมืองราย
แต่เรือใช้ใหญ่น้อยสักร้อยเศษ	คอยฟังเหตุเช้าเย็นก็เห็นหาย
หมอดูดีที่ไหนก็ให้ทาย	ว่าไม่ตายแต่จะมายังช้านาน
พ่อทุกข์ถึงเสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ด้วยเป็นหญิงยากแค้นแสนสงสาร
ทั้งเห็นเจ้าเศร้าสร้อยพลอยรำคาญ	จะคิดอ่านเตรียมพลเที่ยวค้นคว้า
จงฟังข่าวราวเรื่องอยู่เมืองนี้	คอยพวกที่แยกย้ายเที่ยวรายหา
ทั้งใต้เหนือเผื่อไปปะเขาจะมา	เราจึงพากันไปตามนางทรามวัย ฯ
๏ พระตรัสพลางทางชวนพระหน่อนาถ	ขึ้นปราสาทด้วยสนิทพิสมัย
ฝ่ายองค์พระมเหสีดีพระทัย	เข้าลูบไล้ลูกเขยนั่งเชยชม
แม่รำลึกนึกถึงพึ่งได้เห็น	พ่อเคยเป็นเพื่อนชีวิตสนิทสนม
น้อยหรือรูปซูบผอมด้วยตรอมตรม	เพราะระทมทุกข์ทวีถึงพี่นาง
แม่เสาวคนธ์มณฑานิจจาเอ๋ย	กระไรเลยละน้องให้หมองหมาง
เที่ยวสืบถามตามติดทุกทิศทาง	น้อยหรือช่างแคล้วคลาดประหลาดใจ ฯ
๏ พระฟังตรัสมธุรสประณตสนอง	พระคุณสองกษัตราจะหาไหน
ถึงทุกข์ทนผลกรรมได้ทำไว้	ก็มิได้ลืมพระคุณกรุณา
น้ำใจลูกผูกพันทุกวันนี้	เหมือนชนนีที่กำเนิดเกิดเกศา
เที่ยวตามพี่มิได้แจ้งแห่งกิจจา	จึงแวะมาอภิวาทบาทบงสุ์ ฯ
๏ นางฟังหน่อวรนาถฉลาดฉลอง	นั่งยิ้มย่องชื่นชมสมประสงค์
เรียกบุตรีพี่น้องทั้งสององค์	ให้โฉมยงอัญชลีพระพี่ยา
พระรับหัตถ์ตรัสทักด้วยรักใคร่	สบายใจอยู่หรือสองพระน้องจ๋า
นางรับจ๊ะอภิวันท์จำนรรจา	ตามประสาซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
พระมารดาว่าพ่อก็เหมือนบุตร	จงยั้งหยุดอยู่ปราสาทราชฐาน
ได้เห็นเจ้าเช้าค่ำค่อยสำราญ	อยู่กับมารดาได้ใกล้ใกล้กัน
แล้วทูลลาพาพระหน่อวรนาถ	ไปปราสาทสั่งเหล่านางสาวสรรค์
ทอดยี่ภู่ปูลาดอาสน์สุวรรณ	มีฉากกั้นบรรจถรณ์อ่อนสำอาง
นางอยู่งานพานพระศรีมีสำหรับ	คอยกล่อมขับปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
แต่บุตรีพี่น้องทั้งสองนาง	อยู่ห้องกลางต่างหากจัดหมากพลู
ด้วยรู้ทีพี่ชายก็อายเหนียม	เห็นและเลียมเล่นตาน่าอดสู
กลัวสาวสาวเหล่าข้าหลวงจะล่วงรู้	แกล้งซ่อนอยู่เสียมิได้ไปใกล้กราย
แต่เช้าเย็นเป็นธุระเครื่องเสวย	เหมือนอย่างเคยต้องไปเรียบเทียบถวาย
พระหัสไชยใจรักตรัสทักทาย	ชวนสองสายสวาทเสวยเหมือนเคยกัน
นางอายเอียงเมียงเมินเชิญพระพี่	พระเซ้าซี้ซ้ำชวนนางสรวลสันต์
พระวอนวิงจริงนะเมื่อกระนั้น	กินด้วยกันหรือรังเกียจคิดเกลียดชัง ฯ
๏ สองสุดาว่าพระองค์สิทรงยศ	น้องถอยถดวาสนากว่าแต่หลัง
มิควรเคียงเรียงชิดกลัวผิดพลั้ง	ไม่ชิงชังเชิญเสวยแล้วเลยลา
แกล้งหลีกออกนอกฉากไปจากห้อง	พระตรัสร้องเรียกก็ไม่กลับไปหา
พระหัสไชยไม่เสวยเลยนิทรา	พวกสาวสรรค์กัลยาปรึกษากัน
จะเชิญเครื่องกลับไปมิได้เสวย	ฉวยเกินเลยลงหวายเสียดายสัน
ต้องรอรั้งตั้งค้างจนกลางวัน	นางสาวสรรค์พรั่นกลัวทุกตัวนาง ฯ
๏ พอโฉมยงองค์พระมเหสี	ออกจากที่เฝ้ามามุขขวาขวาง
เห็นเครื่องอานพานตั้งยังคั่งค้าง	จึงถามนางสาวสรรค์กำนัลใน
เขาทูลความตามเรื่องที่เคืองข้อง	ชวนพระน้องไม่เสวยเลยหลับใหล
มาตุรงค์สงสารรำคาญใจ	เสด็จไปเข้าห้องสองธิดา
จึงแกล้งขู่ดูดู๋ดื้อถือทิฐิ	จะเรียนริตัดวงศ์เผ่าพงศา
ร่วมเสวยเคยแต่ครั้งไปลังกา	เดี๋ยวนี้มาขัดขวางเป็นอย่างไร
แม้ทราบถึงบิตุรงค์คงจะกริ้ว	ทำบิดพลิ้วเช่นนี้เห็นดีไฉน
อย่าขัดขวางห่างแหไปแม่ไป	ปลุกพี่ให้เธอเสวยเหมือนเคยกัน ฯ
๏ สองบุตรีขี้ขลาดมิอาจขัด	ชลีหัตถ์หักอายจำผายผัน
มาชวนเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	เข้าเคียงบรรจถรณ์ที่พระพี่ยา
ค่อยยอบองค์ลงคำนับอภิวาท	สะกิดบาทบทเรศพระเชษฐา
พระเหลือบดูรู้ว่าน้องสองสุดา	แกล้งชักผ้าคลุมพระพักตร์ไม่ทักทาย
จันทร์สุดาว่าพระพี่มิอยากหลับ	เชิญช่วยรับเครื่องเสวยเคยถวาย
สร้อยสุวรรณนั้นว่าเหลือเบื่อจะตาย	จนเบี่ยงบ่ายช้านานรำคาญครัน
แกล้งหลับเฉยเลยนิ่งจริงนะจ๊ะ	จะให้พระชนนีมาตีฉัน
น้องจะมาเสวยด้วยพลางช่วยกัน	เฝ้าปลุกสั่นเซ้าซี้พระพี่ยา ฯ
๏ พระแช่มชื่นฝืนองค์ดำรงนั่ง	แกล้งผินหลังลองจิตกนิษฐา
สร้อยสุวรรณนั้นถวายสรงพักตรา	จันทร์สุดาเรียงเรียบเทียบเครื่องอาน
แล้วต่างอ้อนวอนว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เสวยโภชนากระยาหาร
จะให้น้องต้องโทษไม่โปรดปราน	แต่ก่อนกาลก็ไม่เป็นเหมือนเช่นนี้
จริงจริงนะพระช่างไม่อาลัยน้อง	จึงขัดข้องคิดอางขนางหนี
อย่าอดเสวยเลยถ้าแม้นแค้นเต็มที	จะหยิกตีตามจะทำให้หนำใจ
พระฟังคำร่ำว่าน่าสงสาร	ช่างอ่อนหวานวาจาอัชฌาสัย
จึงว่าพี่มิได้เฉยเคยอย่างไร	ก็รักใคร่อย่างนั้นไม่ฉันทา
จริงจริงนะพระน้องทั้งสองอีก	แกล้งเลี่ยงหลีกหลบพักตร์เสียหนักหนา
เคยชิดเชื้อเมื่อครั้งอยู่ลังกา	เดี๋ยวนี้มาห่างเหินเผอิญเป็น
ชวนเสวยไม่เสวยแกล้งเลยหลบ	ไม่อยากพบไม่รอไม่ขอเห็น
อยู่ดีดีวิบากกระดากกระเด็น	ไกลสักราวเก้าเส้นสิบห้าวา
นี่หากพระชนนีจะตีน้อง	ดอกจึงต้องตามบังคับกลับมาหา
ถ้าหาไม่ไหนพระน้องสองสุดา	จะกลับมาหาพี่ไม่มีเลย ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างยิ้มว่าอิ่มเหลือ	พระชวนเมื่อเช้าจึงไม่ได้เสวย
แต่เพียงนี้มิใช่ว่าไม่เคย	มิควรพระจะว่าเฉยว่าเลยละ
คุณพระพี่ที่ลังการบข้าศึก	น้องก็นึกอยู่ทุกสิ่งจริงจริงหนะ
อย่าพักร่ำลำเลิกเลยพุคะ	มิใช่จะลืมพระคุณกรุณา
น้องก็รู้อยู่ในจิตว่าสิทธิ์ขาด	เป็นข้าบาทบทเรศพระเชษฐา
ฆ่าก็ตายขายก็ขาดตามอาชญา	จงเมตตาอย่าให้น้องนี้ต้องตี ฯ
๏ แม่สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาหนักหนานัก	มิควรจักแกล้งว่าเป็นทาสี
ทีหลังถ้าว่ากล่าวเหมือนคราวนี้	จะทูลพระชนนีให้ตีน้อง
แล้วลีลามานั่งที่ตั้งเครื่อง	แลชำเลืองเหลียวหลังดูทั้งสอง
นางเรียงเรียบเทียบสุวรรณภาชน์ทอง	ส้อมฉลองพระหัตถ์จัดประจง
พระเห็นสองทรามวัยไม่เสวย	แกล้งนิ่งเฉยเสียไม่ชวนนวลหง
นางรู้เท่าเฝ้าอ้อนวอนพระองค์	ไม่โปรดทรงเสวยบ้างเป็นอย่างไร
พระค้อนพลางทางถามทรามสงวน	แม่ไม่ควรเสวยหรือถือไฉน
เมื่อตะกี้นี้สัญญาว่ากระไร	ทำลืมไปเสียแล้วหรือแก้วตา ฯ
๏ นางฟังคำร่ำตรัสสุดขัดข้อง	ยกชามทองมาตั้งทั้งซ้ายขวา
พระแย้มสรวลชวนน้องสองสุดา	เสวยเครื่องพระกระยากับนารี
นางหยิบลงตรงไหนพระหยิบมั่ง	นางหยุดยั้งยิ้มพรายชม้ายหนี
พระซักถามนามกับข้าวแกล้งเซ้าซี้	นางทูลชี้ถวายพลางต่างต่างกัน
ไก่พะแนงแกงเผ็ดกับเป็ดหั่น	ห่อหมกมันจันลอนสุกรหัน
ทั้งแกงส้มต้มขิงทุกสิ่งอัน	กุ้งทอดมันม้าอ้วนแกงบวนเนื้อ
พระฟังนางช่างฉลองของเล็กน้อย	พลอยอร่อยรสชาติประหลาดเหลือ
จนอิ่มหนำซ้ำเสวยของหวานเจือ	ค่อยชิดเชื้อชอบชื่นระรื่นใจ ฯ
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จเสวยเหมือนเคยรัก	ต่างแย้มพักตร์พจนาอัชฌาสัย
แล้วพี่น้องสองสุดาทูลลาไป	พระหัสไชยสร้อยเศร้าเปล่าอุรา
ขึ้นไสยาสน์อาสน์อ่อนบรรจถรณ์แท่น	ยิ่งสุดแสนเศร้าสร้อยละห้อยหา
คิดถึงน้องสองสมรแต่ก่อนมา	เคยพูดจาชมเชยเช่นเคยรัก
เมื่อยังเยาว์เฝ้ากวนเฝ้าชวนพลอด	ไม่พูดกอดจี้พี่จักดี้หนัก
พระนึกหลงทรงพระสรวลเสียงคักคัก	คิดอายพักตร์สาวสรรค์กำนัลใน
อนาถนอนกรเกยเขนยหนุน	ให้คร่ำครุ่นครวญคิดพิสมัย
จะโลมเล้าเยาวมาลย์ประการใด	ยิ่งคิดให้มืดเม้นไม่เห็นทาง
จะลดเลี้ยวเกี้ยวสร้อยสุวรรณพี่	ก็กีดที่จันทร์สุดาเข้ามาขวาง
จะเกี้ยวน้องลองสักทีกีดพี่นาง	ไม่เหมือนอย่างใจนึกยิ่งตรึกตรา
ดูทำนองสององค์พระนงนุช	ยังซื่อสุจริตรักเราหนักหนา
แต่คราวเคราะห์เพราะมาพ้องกันสองรา	ต้องเกี้ยวฝาแฝดคู่อยู่จริงจริง
การอะไรให้ทำไม่ลำบาก	มันยอดยากอย่างเดียวเกี้ยวผู้หญิง
กระบิดกระบวนรวนเรประเวประวิง	ยิ่งคิดยิ่งปั่นป่วนรัญจวนใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีทั้งพี่น้อง	แต่งเครื่องของตามเวลาอัชฌาสัย
เป็นกังวลปรนนิบัติพระหัสไชย	นางมิให้พี่ยาอนาทร
เครื่องสุคนธ์ปนปรุงจรุงรส	ดอกไม้สดสารพันใส่บรรจถรณ์
บุหรี่นางช่างพันเจือจันทน์ขจร	พระศรีเจียนเซี่ยนอ่อนซอยซ้อนซับ
ถึงราตรีมีสุรางค์นางน้อยน้อย	ล้วนเรียบร้อยรู้พร้อมทั้งกล่อมขับ
เป็นเวรเวียนเปลี่ยนยามสามสำรับ	คอยสำหรับปรนนิบัตินวดพัดวี ฯ
๏ ฝ่ายพระสินสมุทรหน่อวรนาถ	เป็นอุปราชราชการผ่านกรุงศรี
ทราบว่าหัสไชยมาถึงธานี	ชวนอรุณรัศมีศรีโสภา
ไปถามข่าวเสาวคนธ์วิมลพักตร์	ช่างซื่อสัตย์ตัดรักเสียหนักหนา
นางขวยเขินเมินพักตร์ไม่พูดจา	พระพี่ยายิ้มแย้มกระแอมไอ
แล้วชวนนางย่างเยื้องยุรยาตร	มาทรงราชยานทองอันผ่องใส
นางทรงวอช่อฟ้าตามคลาไคล	กำนัลในนางห้ามตามลีลา
ไปเฝ้าพระชนนีที่ปราสาท	อภิวาทนางกษัตริย์ตรัสเรียกหา
พระบุตรีพี่น้องสองธิดา	มาพร้อมหน้าทั้งกษัตริย์หัสไชย
ต่างคำนับรับหัตถ์ตรัสประภาษ	อุปราชเรียกนุชามาปราศรัย
ถามถึงที่พี่นางเป็นอย่างไร	พระหัสไชยทูลแถลงแจ้งกิจจา
เที่ยวสืบถามตามรอบทุกขอบเขต	ทั่วประเทศใหญ่น้อยร้อยภาษา
ไม่ได้ข่าวคราวที่พระพี่ยา	ทั้งเชษฐาสูญความไปตามกัน ฯ
๏ สินสมุทรคาดสังเกตว่าเหตุนี้	เพราะเทวีเสาวคนธ์เวทมนตร์ขยัน
ให้เฟือนความตามไปจึงไม่ทัน	คนอื่นนั้นนึกเห็นไม่เป็นการ
สุดสาครหล่อนคงหากว่าจะปะ	หน่อยก็จะคืนเขตนิเวศน์สถาน
พระน้องอย่าอาวรณ์ร้อนรำคาญ	อยู่ชมบ้านเมืองพี่ให้ปรีดา
ทั้งด้าวแดนแม้นประสงค์จำนงไฉน	จะหาให้สมมาดปรารถนา
ฝ่ายอรุณรัศมีว่าพี่ยา	แม้รู้ว่านงเยาว์เสาวคนธ์
จะคิดหนีพี่จะได้ไปด้วยน้อง	มิให้ต้องอายหญิงชาวสิงหล
จะสร้างพรตอตส่าห์บวชเรียนสวดมนต์	ก็จะพ้นอับอายสบายใจ
สินสมุทรว่านี่แน่แม่อรุณ	อยากได้บุญง่ายดอกจะบอกให้
ถือศีลห้าอย่าหึงโกรธขึ้งใคร	ก็จะได้โสดาไม่ช้าที
พระหน่อนาถมาตุรงค์ทรงพระสรวล	นางค้อนข่วนเชษฐาเบือนหน้าหนี
ต่างพูดเล่นเจรจาจนราตรี	ลาไปที่ปรางค์รัตน์ชัชวาล ฯ
๏ จะกลับกล่าวท้าวสุทัศน์ขัตติเยศ	มงกุฎเกศรัตนามหาสถาน
ครองประเทศเขตแคว้นแสนสำราญ	พระชนมานร้อยยี่สิบปีปลาย
ให้ลืมหลงสรงเสวยพานเลยละ	ลมปะทะพระหทัยมิใคร่หาย
คนแก่เฒ่าสาวใหญ่มิให้กราย	คิดระคายเคืองขัดพระหัทยา
ชอบพระทัยใช้สอยแต่สาวสาว	ที่รุ่นราวรู้หลักโปรดหนักหนา
ลืมบรรทมลมจับวับวิญญาณ์	พอเวลาไก่ขันสวรรคต
ฝ่ายองค์พระมเหสีสามีม้วย	ระทดระทวยทอดองค์ทรงกำสรด
สิ้นกำลังทั้งชราพิลาลด	พระชนม์ปลดเปลื้องสวรรคครรไล
พระวงศาข้าเฝ้าเหล่าสนม	ทุกหมู่กรมแซ่ซ้องเสียงร้องไห้
สะอึกสะอื้นครื้นเครงวังเวงใจ	ทั้งข้างในข้างหน้าปรึกษากัน
เชิญศพสองท้าวไทใส่โกศรัตน์	ตามกษัตริย์ทรงเดชเจ้าเขตขัณฑ์
ไว้ปรางค์มาศราชวัติฉัตรสุวรรณ	เป็นช่องชั้นซ้อนสลับประดับประดา
ประโคมยามตามอย่างนางร้องไห้	พวกชีไพรพราหมณ์บวชสวดคาถา
แล้วเสนาธิบดีผู้ปรีชา	แต่งสาราเรื่องราวสองท้าวไท
ไปทูลองค์ทรงยศโอรสราช	จัดอำมาตย์มีปัญญาอัชฌาสัย
ให้ถือสารคุมสำเภาเหล่าพลไกร	รีบใช้ใบตามคลื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ สามเดือนครึ่งถึงบุรีรมจักร	ขึ้นหาอัครเสนาพาผายผัน
เข้าสู้ห้องท้องพระโรงทูลทรงธรรม์	อภิวันท์อ่านตามเนื้อความมี
ใบบอกว่าข้าพเจ้าเหล่าอำมาตย์	บังคมบาทบงกชบทศรี
ด้วยองค์พระชนกชนนี	จอมโมลีโลกาสถาวร
เดือนแปดปีวอกตะวันสายัณห์ย่ำ	สิบเอ็ดค่ำพุธวันขึ้นบรรจถรณ์
ฤกษ์อรุณทูลกระหม่อมจอมนคร	สองภูธรเธอสวรรคครรไล
จึงจัดแจงแต่งพระศพครบเยี่ยงอย่าง	ไว้บนปรางค์ปราสาททองอันผ่องใส
ต้องขึ้นป้อมล้อมวงระวังภัย	จงทราบใต้บงกชบทมาลย์ ฯ
๏ กษัตริย์ศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ	หทัยวับหวั่นวิโยคโศกสงสาร
สงสัยหนักซักว่าพระอาการ	ไม่ประทานบอกมาบ้างเป็นอย่างไร
อ้ายพวกแพทย์พิทยาโหราศาสตร์	มันไม่คาดชันษาอยู่หาไหน
หนึ่งแสนสาวท้าวนางพวกข้างใน	ทำไมไม่รู้ที่จะนิพพาน ฯ
๏ อำมาตย์ฟังบังคมบรมนาถ	เชิงฉลาดผ่อนผันตามบรรหาร
พระทรงธรรมค่ำคืนรื่นสำราญ	อันอาการโรคภัยมิได้มี
หมอประจำค่ำเช้าทั้งเถ้าแก่	คอยดูแลพร้อมเหล่านางสาวศรี
พระโหรพราหมณ์รามราชก็คาดปี	ถึงร้อยยี่สิบถ้วนควรบรรลัย
เมื่อวันพระจะนิพพานสำราญรื่น	จนเที่ยงคืนฟังศัพท์เหมือนหลับใหล
เงียบสงัดตัดบ่วงไม่ห่วงใย	ทั้งเวียงชัยชมบุญมุลิกา ฯ
๏ พระฟังคำร่ำทูลพูนเทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ให้เลี้ยงดูผู้ถือหนังสือมา	เงินเสื้อผ้าแจกให้ทั้งไพร่นาย
แล้วสั่งให้ไปทูลมูลเหตุ	เชิญพระเชษฐานั้นรีบผันผาย
ว่าพวกเราเหล่าพหลพลนิกาย	จะถวายบังคมลาล่วงหน้าไป
แล้วตรัสสั่งเสนีสี่ตำรวจ	ให้เตรียมตรวจพลนิกายทั้งนายไพร่
ลงประจำกำปั่นจะครรไล	แล้วเข้าในมนเทียรวิเชียรพราย
ทูลสนองสองกษัตริย์ให้ทราบเหตุ	ทั้งอัคเรศร่วมชีวันจะผันผาย
พวกแสนสาวชาวครัวเจ้าขรัวนาย	ต่างวุ่นวายวิ่งไขว่กันไปมา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ถือหนังสือบอก	พอพลบออกเรือข้ามตามทิศา
ฝ่ายเสนีสี่ตำรวจต่างตรวจตรา	พร้อมล้าต้าต้นหนพวกคนงาน
ลงประจำกำปั่นสุวรรณมาศ	ทั้งอำมาตย์มูลนายฝ่ายทหาร
พอราตรีตีสิบเอ็ดสำเร็จการ	คอยผู้ผ่านพาราริมวารี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ครั้นอุทัยไตรตรัดจำรัสศรี
ชวนนงลักษณ์อัคเรศร่วมชีวี	พร้อมเสนีนักสนมกรมใน
ลงกำปั่นบรรดาโยธาหาญ	ประโคมขานโห่ลั่นสนั่นไหว
ออกอ่าวลึกครึกครื้นเสียงปืนไฟ	ต้นหนให้หันหน้าเภตราจร
ออกแล่นข้ามตามเส้นไม่เห็นฝั่ง	เรือหน้าหลังดั้งกันเป็นหลั่นสลอน
ทางสามเดือนเคลื่อนคลาพลากร	ไม่แรมร้อนรีบมาในสาชล
ถึงจังหวัดรัตนามหาสถาน	พระวงศ์วานมาคอยรับวิ่งสับสน
พระชวนมิ่งมเหสีนีรมล	ขึ้นไพชยนต์แก้วกุดั่นพรรณราย
เห็นโกศทองสองพระศพอภิวาท	นึกอนาถอเนจในพระทัยหาย
สะอึกสะอื้นฝืนทรงดำรงกาย	พระเนตรฟายชลนาร่ำจาบัลย์ ฯ
๏ โอ้สิ้นบุญทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	เหมือนใครตัดเกศาลูกอาสัญ
จะคลาดเคลื่อนเดือนปีทุกวี่วัน	จนล่วงลับกัปกัลป์พุทธันดร
พระกล่อมเลี้ยงเลี้ยงลูกจะปลูกฝัง	ถึงผิดพลั้งสารพัดได้ตรัสสอน
เวรวิบัติพลัดพรากจากนคร	ให้จำจรจำพรากจำจากไป
หมายว่าพระจะสำราญผ่านสมบัติ	แม้ข้องขัดคงจะแจ้งแถลงไข
ครั้งนี้พระสวรรคครรไล	ไม่เห็นใจเจ้าประคุณกรุณา
พระครวญคร่ำรำพันพูนเทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ทั้งนงลักษณ์อัคเรศเกษรา	พลอยโศกากำสรดระทดใจ
ครั้นบรรเทาเศร้าหมองสองกษัตริย์	อยู่ปรางค์รัตน์รจนาที่อาศัย
ถึงเวลาว่าขานการกรุงไกร	เสนาในน้อมประณตบทมาลย์
จึงตรัสสั่งทั้งสี่เสนีเอก	ให้เกณฑ์เลกมหาดไทยฝ่ายทหาร
ทำพระเมรุเกณฑ์ทุกกรมระดมการ	ปลูกโรงงานเต้นรำไว้สำรอง
คอยท่าองค์ทรงเดชพระเชษฐา	เสด็จมาทำการงานฉลอง
พุ่มระทาราเชนทร์พระเมรุทอง	ทำให้ต้องตามธรรมเนียมตระเตรียมการ ฯ
๏ อำมาตย์รับอภิวาทไปบาดหมาย	สั่งไพร่นายเกณฑ์กันตามบรรหาร
บ้างกล่อมเสาสำส้างยกร่างร้าน	เสียงสิ่วขวานถากฟันสนั่นไป ฯ
๏ ฝ่ายทูตถือหนังสือถึงเมืองผลึก	ขึ้นอยู่ตึกตามตำแหน่งแถลงไข
พวกเสนาพาเข้าเฝ้าภูวไนย	พระสั่งให้อ่านตามเนื้อความมี
ใบบอกว่าข้าพเจ้าเหล่าอำมาตย์	บังคมบาทบงกชบทศรี
ด้วยองค์พระชนกชนนี	จอมโมลีโลกาสถาวร
เดือนแปดปีวอกตะวันสายัณห์ย่ำ	สิบเอ็ดค่ำพุธวันขึ้นบรรจถรณ์
ฤกษ์อรุณทูลกระหม่อมจอมนิกร	สองภูธรท้าวสวรรคครรไล
จึงจัดแจงแต่งพระศพครบเยี่ยงอย่าง	ไว้บนปรางค์ปราสาททองอันผ่องใส
ต้องขึ้นป้อมล้อมวงระวังภัย	จงทราบใต้บาทบงสุ์พระทรงยศ ฯ
๏ พระทรงฟังดังหนึ่งใจจะขาด	นึกอนาถพิงพนักพระพักตร์สลด
ตะลึงองค์งงงวยระทวยระทด	โศกกำสรดอุส่าห์ขืนฝืนพระทัย
ถามเสนาว่าบุรีรมจักร	พระน้องรักรู้หนังสือแล้วหรือไฉน
อำมาตย์ว่าข้าพเจ้าแวะเข้าไป	กราบทูลให้ทราบความตามนิพพาน
พระรีบรัดตรัสว่าเวลารุ่ง	จะไปกรุงรัตนามหาสถาน
เร่งให้ข้ามาประณตบทมาลย์	เชิญพระผ่านนัคเรศไปเขตคัน ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งสินสมุทรว่า	เร่งตรวจตราเตรียมพหลพลขันธ์
เจ้าไปด้วยช่วยบรรจบสมทบกัน	เกณฑ์กำปั่นยี่สิบจะรีบไป
พระสั่งเสร็จเสด็จขึ้นปรางค์ปราสาท	ภูวนาถเศร้าหมองไม่ผ่องใส
บอกนงลักษณ์อัคเรศร่วมฤทัย	เหมือนหนึ่งได้ข่าวมาแต่ธานี
ศรีสุวรรณนั้นหล่อนไปก่อนแล้ว	กับทั้งแก้วเกษรามารศรี
พี่จะไปในเมื่อรุ่งขึ้นพรุ่งนี้	เจ้าจงอยู่บูรีแทนพี่ยา ฯ
๏ นางฟังเล่าเศร้าสร้อยพลอยสังเวช	น้ำพระเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ชลีกรวอนกษัตริย์ภัสดา	จงโปรดพาน้องไปด้วยได้ช่วยการ
แม้ให้อยู่ดูเหมือนเฉยแกล้งเลยละ	ข้างฝ่ายพระอนุชาจะว่าขาน
ขอให้ได้ไปประณตบทมาลย์	ส่งสการภูวเรศเหมือนเกษรา ฯ
๏ พระเล้าโลมโฉมเฉลาว่าเจ้าพี่	พระชนนีชรานักอยู่รักษา
ทั้งลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	เหมือนมณฑามาลีซึ่งมีรส
ภุมรินบินเคล้าแม้เจ้าของ	ไม่ปกป้องดอกดวงจะร่วงหมด
อันน้ำตาลหวานวางไว้ข้างมด	มดจะอดได้หรือน้องตรึกตรองดู
แต่เท้ามีสี่เท้ายังก้าวพลาด	จะเสียชาติเสียยศได้อดสู
คำโบราณท่านว่าไว้เป็นครู	เจ้าจงอยู่สอนสั่งระวังระไว ฯ
๏ นางนบนอบตอบรสพจนารถ	โปรดประภาษควรความตามวิสัย
แต่ซึ่งข้อหน่อกษัตริย์หัสไชย	ได้ยกให้ไว้แต่ครั้งรบลังกา
หล่อนจงรักภักดีนั้นที่สุด	เหมือนหนึ่งบุตรสุดสวาทอาจอาสา
ถ้าหาไม่ไหนน้องสองธิดา	จะรอดมาเหมือนกระนี้ไม่มีเลย
อนึ่งเล่าเจ้าพาราการะเวก	หวังภิเษกหน่อไทเป็นไขเขย
จึงไม่ห้ามตามบุญด้วยคุ้นเคย	แกล้งทำเฉยอยู่เหมือนดังแต่หลังมา
ดูท่วงทีกิริยามารยาท	ก็ไม่อาจออกตัวกลัวหนักหนา
หนึ่งลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ที่จะผ่าเหล่าไปก็ไม่เป็น
จะดูวัวชั่วดีก็ที่หาง	จะดูนางดูแม่เหมือนแลเห็น
แม้ลูกยางห่างต้นหล่นกระเด็น	ก็จะเป็นเช่นเหล่าตามเผ่าพันธุ์ ฯ
๏ พระกลั้นยิ้มพริ้มพักตร์เห็นรักเหลือ	ช่างชิดเชื้อชมเชยลูกเขยขวัญ
จึงว่าพี่นี้ก็รักหล่อนหนักครัน	จะหวงกันลูกไว้ทำไมมี
แต่จะใคร่ให้งามตามกษัตริย์	มอบสมบัติอติเรกภิเษกศรี
เดี๋ยวนี้เล่าเขามาอยู่ในบูรี	เจ้ากับพี่ครั้นจะพาธิดาไป
เหมือนแกล้งพรากจากกันจะรันทด	โศกกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
จะให้อยู่ดูเหมือนเช่นเราเป็นใจ	จะแกล้งให้ลูกยาเป็นราคี
เจ้าอยู่ด้วยช่วยบำรุงกรุงผลึก	ทั้งข้าศึกเกรงสง่ามารศรี
จัดแต่เหล่าสาวสรรค์พวกขันที	ไปกับพี่แต่พอให้ช่วงใช้การ ฯ
๏ นางเห็นจริงนิ่งฟังรับสั่งตรัส	สุดจะขัดคำนับรับบรรหาร
มาเลือกเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	จัดเครื่องอานตรวจตราจนราตรี ฯ
๏ ฝ่ายพระสินสมุทรมาพลับพลาน้ำ	ให้แต่งกำปั่นใหญ่ใส่ใบสี
ปืนประจำลำละร้อยลอยวารี	ได้ถ้วนยี่สิบลำพอย่ำฆ้อง
เหล่าล้าต้าต้นหนพลรบ	ต่างจุดคบสับสนวิ่งขนของ
หน่อนรินทร์สินสมุทรกับนุชน้อง	ลงเรือทองพระที่นั่งบัลลังก์ทรง
ครั้นรุ่งสายฝ่ายพระภูวนาถ	ยุรยาตรลงกำปั่นสุวรรณหงส์
ทหารโห่โล้ลำตามน้ำลง	พอลมส่งออกมหาชลาลึก
ต้นหนนั่งตั้งเข็มข้างทิศเหนือ	ออกแล่นเรือรัวกลองเสียงก้องกึก
ลำดั้งกันลั่นปืนครื้นเครงครึก	อึกทึกไปตามทางกลางคงคา
จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าทุกเช้าค่ำ	เห็นแต่น้ำในทะเลกับเวหา
ทางเสด็จเจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา	ถึงจังหวัดรัตนาขึ้นธานี
พระอนุชาพาพระวงศ์ลงมารับ	ไปประทับปรางค์มาศปราสาทศรี
เห็นศพพระชนกชนนี	อัญชลีแล้วสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรทั้งนุชน้อง	ก้มกราบสองพระศพซบเกศา
ทั้งสี่องค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ชลนานองตกซกกระเซ็น ฯ
๏ พระอภัยว่าพระคุณทูลกระหม่อม	นิพพานพร้อมเสียมิให้ลูกได้เห็น
เคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงดูให้อยู่เย็น	โอ้จำเป็นเพราะวิบากให้จากไป
สินสมุทรร่ำว่าเคยมาเฝ้า	พระโปรดเกล้านัดดาตรัสปราศรัย
ครั้งนี้พระสวรรคครรไล	ให้เปล่าใจนัดดาเหลืออาวรณ์
อรุณพร่ำร่ำว่านิจจาเอ๋ย	เคยชมเชยหลานขวัญรำพันสอน
แต่นี้นับกัปกัลป์พุทธันดร	พระภูธรมิได้ตรัสกับนัดดา
ทั้งองค์พระอภัยฤทัยระทด	โศกกำสรดทั้งพระวงศ์เผ่าพงศา
ต่างจุดเทียนข้าวตอกดอกมาลา	ขอสมาบิตุราชมาตุรงค์
แล้วทำบุญมุนีฤๅษีสิทธิ์	อวยอุทิศผลผลาอานิสงส์
ทั้งเสนาพฤฒามาตย์พระญาติวงศ์	ทำบุญส่งสองกษัตริย์เปลี่ยนผลัดกัน
แล้วเร่งรัดจัดเกณฑ์ทำเมรุใหญ่	สมทบไพร่พวกพหลพลขันธ์
อึกทึกครึกครื้นทุกคืนวัน	แต่การนั้นยังไม่เสร็จสำเร็จการ ฯ
ตอนที่ ๕๓
มังคลาครองเมืองลังกา
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองลังกาวัณฬาราช	ครั้นหน่อนาถกับนัดดาใหญ่กล้าหาญ
อันองค์พระมังคลาปรีชาชาญ	หนุ่มประมาณชันษาสิบห้าปี
รู้วิสัยไตรเพทประเทศถิ่น	ภูมิแผ่นดินทั้งทวาทศราศี
ทั้งพระน้องสองนัดดาปัญญาดี	เกิดร่วมปีเป็นแต่แก่เดือนตรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ไปหาบาทหลวงที่ตึกแล้วปรึกษา
จะเสกหน่อวรนาถราชนัดดา	ครองลังกานคเรศคุ้มเขตคัน
เจ้าวลายุดาปรีชาฉลาด	เป็นอุปราชราชวังณรังสรรค์
ฝ่ายซ้ายขวาวายุพัฒน์เจ้าหัสกัน	ได้ฤกษ์วันใดพระคุณกรุณา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ลงเลขดวงลัคน์จันทร์ดูชันษา
จึงว่าเดือนสี่ฤกษ์เบิกราชา	ขึ้นสิบห้าค่ำนั้นเป็นวันดี
เออนี่แน่แม่เพชรอันเตร็จตรัจ	สำหรับกษัตริย์ซึ่งบำรุงชาวกรุงศรี
จงจัดแจงแต่งสารการไมตรี	ให้เสนีที่เป็นทูตรู้พูดจา
ไปว่ากล่าวเจ้าพาราการะเวก	จะภิเษกทรงยศโอรสา
ขอแม่เพชรเตร็จตรัจให้นัดดา	กูเห็นว่าจะได้สมอารมณ์ปอง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงวิวาท	มิเหมือนมาดขัดขวางจะหมางหมอง
จึงนบนอบตอบความตามทำนอง	อันสิ่งของให้เขาจะเอามา
เหมือนย้อนยอกกลอกกลับอัปยศ	ต้องเสียยศด้วยเขาจะครหา
ในเดือนสี่นี้จะสั่งตั้งราชา	แล้วกราบลาเข้าในเขตนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาปรีชาฉลาด	ก้มกราบบาทหลวงถามถึงความหลัง
ท่านขรัวครูผู้เฒ่าเล่าให้ฟัง	แต่คราวครั้งเจ้าลังกาครองธานี
ขอลูกสาวเจ้าผลึกให้ลุงเจ้า	ถึงเดือนเก้าไปวิวาห์มารศรี
เขากลับให้เสียกับพระอภัยมณี	ลุงไปตีเมืองกับตาเขาฆ่าตาย
แม่จึงต้องครองวังแต่ยังสาว	พึ่งรุ่นราวรบพุ่งยุ่งใจหาย
พ่อเจ้ามาราวีทั้งพี่ชาย	ฆ่ากันตายดาษดื่นนับหมื่นพัน
นางวัณฬาพากูไปสู้รบ	หลายตลบเหลือการเจียวหลานขวัญ
เขาลอบลักรักใคร่จนได้กัน	กูไม่ทันรู้ด้วยแทบม้วยมรณ์
มาอยู่วังทั้งอาเชษฐาเจ้า	แต่ว่าเขาไม่ฟังกูสั่งสอน
อันเนินเพชรเจ็ดสีที่นคร	เกิดด้วยก้อนเก็จแก้วดูแววไว
เมื่อลูกสาวเจ้าพาราการะเวก	เอาเพชรเอกออกจากหินแผ่นดินไหว
จึงเมืองเราเศร้าหมองเสียของไป	เขาเอาไว้เมืองเขาเกิดเนาวรัตน์
ถ้าแม้นหลานผ่านพาราลังกาแล้ว	คิดคืนแก้วโคตรเพชรอันเตร็จตรัจ
กลับมาไว้ได้อุดมโสมนัส	ให้สมบัติมั่งคั่งในลังกา
จงสัตย์ซื่อถือพระเยวาโห	เหมือนกับโมเซสังวาสพระศาสนา
อย่าไปคิดกิจการกับมารดา	มันจะว่ากูสอนคอยผ่อนปรน
คิดเกลี้ยกล่อมซ้อมหัดจัดทหาร	ให้ชำนาญการศึกค่อยฝึกฝน
หาผู้รู้ผู้วิเศษทรงเวทมนตร์	ทั้งคงทนปรนปรือให้ลือชา
อันเมืองน้อยร้อยประเทศทุกเขตขอบ	จะนบนอบสาพิภักดิ์ด้วยหนักหนา
ทั้งแว่นแคว้นแดนฝรั่งเกาะลังกา	ไม่สิ้นผู้รู้ตำราวิชาการ
เมื่อรบพุ่งกรุงผลึกเป็นศึกใหญ่	ได้ใช้อ้ายย่องตอดยอดทหาร
เจ้าครองวังลังกาไปช้านาน	จงคิดอ่านเอามาเลี้ยงไว้เวียงชัย
แม้คนดีมีมากไม่ยากจิต	จึงค่อยคิดปราบปรามตามวิสัย
ไปขอเพชรเตร็จตรัจถ้าขัดไว้	จึงยกไปคืนเอาของเรามา
แม้ตามติดคิดรับให้ยับย่อย	จะเลิศลอยลืออำนาจวาสนา
อย่านึกขลาดชาติกษัตริย์นะนัดดา	พระมังคลารับคำจะทำตาม
แล้วว่าหลานผ่านพาราลังกาแล้ว	จะกวาดแผ้วเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
พอจวนค่ำอำลาจากอาราม	ขี่คานหามแห่ไปเข้าในวัง ฯ
๏ ครั้นสว่างนางพระยาวัณฬาราช	ออกนั่งอาสน์อำไพด้วยใจหวัง
พวกขุนนางต่างเข้ามาหน้าบัลลังก์	ยืนสะพรั่งฟังรสพจมาน
นางเอื้อนอรรถตรัสสั่งเสนาใหญ่	มหาดไทยกับทั้งนายฝ่ายทหาร
เราครองวังลังกามาช้านาน	จะแต่งงานอภิเษกเอกโอรส
ให้ทรงตราราหูคู่ทวีป	รักษาชีพชาติฝรั่งสิ้นทั้งหมด
เจ้าวลายุดาน้องให้รองลด	เป็นฝ่ายหน้าปรากฏยศไกร
เจ้าหัสกันนั้นเป็นฝ่ายซ้ายกษัตริย์	วายุพัฒน์ฝ่ายขวาอัชฌาสัย
จงสั่งความตามธรรมเนียมตระเตรียมไว้	วันเพ็ญให้พร้อมกันทันเวลา ฯ
๏ ขุนนางพร้อมน้อมคำนับอภิวาท	เขียนประกาศบาดหมายแจกซ้ายขวา
ให้เมืองน้อยร้อยเอ็ดเขตลังกา	มาเปลี่ยนตราถือน้ำตามธรรมเนียม
แล้วแต่งตั้งบัลลังก์ราชาภิเษก	ที่องค์เอกอุปราชสะอาดเอี่ยม
ทั้งขวาซ้ายฝ่ายเป็นกรมลาดพรมเจียม	บ้างตระเตรียมแตรสังข์กังสดาล
บ้างเทียบรถกลดกั้นสุวรรณรัตน์	เกณฑ์แห่หัดเดินกระบวนล้วนทหาร
ทำแถวทางพ่างพื้นรื่นสำราญ	ที่โปรยทานเรียบรอบขอบบุรี
ถึงวันฤกษ์เบิกอรุณพูนสวัสดิ์	อโณทัยไตรตรัจจำรัสศรี
พวกเสนาพฤฒามาตย์ราชกวี	มาพร้อมที่พระโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ นางละเวงวัณฬาบัญชาตรัส	ให้หน่อกษัตริย์สี่พระองค์สรงสนาน
ประดับเครื่องเรืององค์อลงการ	แก้วประพาฬเพชรพลอยแพรวพรอยพราย
แล้วต่างองค์ทรงมหามาลาแฉล้ม	มณีแนมเนาวรัตน์จำรัสฉาย
สวมฉลองพระบาทแล้วนาดกราย	มาถวายบังคมพระชนนี
นางวัณฬาพาพระหน่อวรนาถ	ขึ้นนั่งอาสน์อดิเรกภิเษกศรี
ให้วลายุดานั้นอัญชลี	ขึ้นนั่งที่อุปราชอาสน์โอฬาร์
เจ้าหัสกันนั้นให้นั่งบัลลังก์ซ้าย	เจ้าวายุพัฒน์พี่ชายนั่งฝ่ายขวา
นางมอบตราราหูคู่พารา	ให้องค์พระมังคลาปรีชาชาญ
ทั้งพระแสงแต่งตั้งสั่งประกาศ	ให้ครองราชนิเวศน์ประเทศสถาน
ฝ่ายเสนาข้าบาทในราชการ	ต่างก้มกรานกราบช่วยอำนวยชัย
ชาวประโคมก็ประโคมเสียงโครมครึก	มโหระทึกทั้งดนตรีปี่ไฉน
เป่าสังข์แตรแซ่ซ้องลั่นฆ้องชัย	ตามวิสัยเสกกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพระเยวาโหปุโรหิต	ยืนแปดทิศถือบวชสวดคาถา
แล้วขุนนางต่างจับจอกสุรา	ถวายพระมังคลาเจ้าธานี
พระทรงรับกลับประทานพวกข้าเฝ้า	ต่างกินเหล้าลูบหน้าเป็นราศี
แล้วตรัสสั่งตั้งอำมาตย์ราชกวี	ให้เลื่อนที่ถือน้ำตามอัตรา
ครั้นเสร็จสรรพจับพระแสงสำหรับยศ	ไปทรงรถพรรณรายแห่ซ้ายขวา
โปรยเงินทองสองข้างตามทางมา	ชาวพาราคั่งคับคอยรับทาน
ต่างชื่นช่วยอวยพรถาวรสวัสดิ์	ให้สืบวงศ์ทรงสมบัติพัสถาน
เลียบกรุงไกรไปจนรอบขอบปราการ	แสนสำราญรัถยาพอสายัณห์
เข้าสู่วังนั่งกลางปรางค์ปราสาท	พร้อมพระญาติวงศ์เฝ้าทั้งสาวสรรค์
วลายุดาวายุพัฒน์เจ้าหัสกัน	สามองค์นั้นต่างไปเขตนิเวศน์วัง
อันไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายชื่นชมด้วยสมหวัง
ทุกถิ่นฐานบ้านช่องฆ้องกลองดัง	พวกฝรั่งเริงรื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาปรีชาฉลาด	บำรุงราษฎร์ราชัยมไหศวรรย์
จะทำศึกตรึกตรองคิดป้องกัน	ที่ขอบขัณฑ์เขตแคว้นแดนลังกา
ถึงฤกษ์ดีปีใหม่ชัยโชค	ต้องโฉลกเฉลิมวันชันษา
ให้ชุมนุมอำมาตย์มาตยา	ตั้งโต๊ะเรียงเลี้ยงสุราปรึกษาการ
แต่ก่อนมาธานีเรามีศึก	เมืองผลึกรมจักรมาหักหาญ
เผาเมืองใหม่ไล่บุกเที่ยวรุกราน	เสียดงตาลด่านเขาเจ้าประจัญ
จะก่อป้อมซ่อมแปลงกำแพงใหม่	ให้สูงใหญ่ไว้เหมือนเป็นเขื่อนขัณฑ์
ให้พระน้องครองด่านชั้นในกัน	ดงตาลนั้นนัดดาวายุพัฒน์
ที่เมืองใหม่ให้หัสกันอยู่	ทำค่ายคูจัดแจงแขวงจังหวัด
ฝึกพหลพลขันธ์ให้สันทัด	คอยปราบศัตรูให้บรรลัยลาญ
อนึ่งเล่าเราจะทำคำหนังสือ	ให้คนถือไปทุกเขตประเทศสถาน
เกลี้ยกล่อมผู้รู้ตำราวิชาการ	ที่เชี่ยวชาญช่วยบำรุงกรุงลังกา
ผู้ใดมาสาพิภักดิ์ก็จักเลี้ยง	ให้ชื่อเสียงสมขนาดวาสนา
เราคิดเห็นเช่นแถลงแจ้งกิจจา	แต่บรรดาขุนนางเห็นอย่างไร ฯ
๏ พวกข้าเฝ้าเคารพอภิวาท	ชมฉลาดเหลือดีจะมีไหน
จะลือชาปรากฏพระยศไกร	เหมือนร่มไทรซึ่งจะผ่อนให้หย่อนเย็น
ด้วยเดชะพระปัญญาอานุภาพ	จะเรียบราบบ้านเมืองไม่เคืองเข็ญ
ทั้งศึกเสือเหนือใต้จะวายเว้น	ควรจะเป็นปิ่นจังหวัดปถพี ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งให้ทำคำประกาศ	พวกนักปราชญ์เปรียบเหมือนเพชรทั้งเจ็ดสี
ไม่มีทองรองรับเป็นเรือนมณี	รัศมีไม่สว่างกระจ่างตา
เหมือนคนดีมีครูซึ่งรู้รอบ	ไม่ทำชอบช่วยกษัตริย์ขัดยศถา
ต้องตกอับลับชื่อไม่ลือชา	ดังจินดาไร้เรือนก็เหมือนกัน
อันตัวเราเจ้าลังกาอาณาจักร	บำรุงรักษ์นัคเรศขอบเขตขัณฑ์
จะเลี้ยงผู้รู้วิชาสารพัน	ให้ควรกันกับความชอบประกอบการ
ประการหนึ่งซึ่งผู้รู้ตำรับ	เป็นแม่ทัพทำศึกฝึกทหาร
รู้กลแก้แพ้ชนะรู้ประมาณ	รู้รอนราญราวีให้มีชัย
อนึ่งเรียนกลอุบายให้ตายจิต	ปัจจามิตรลุ่มหลงไม่สงสัย
รู้แอบอ้อมปลอมพลสกลไกร	เข้าเป็นไส้ศึกสังหารผลาญไพรี
รู้ย่องเบาเป่ามนต์ให้คนหลับ	ลอบฆ่าแต่แม่ทัพแล้วกลับหนี
รู้ทายลางทั้งหลายจะร้ายดี	รู้แผนที่ทิศทางต่างตำบล
อนึ่งรู้ดูชาตาโหราศาสตร์	รู้จักคาดเวลาลมฟ้าฝน
หนึ่งเรียนรู้สู้ณรงค์อยู่คงทน	รู้แต่งพลโรมรันไม่อันตราย
หนึ่งเรียนรู้ดูดาวสำแดงเหตุ	รู้มนต์เวทปลุกเสกเมฆฉาย
รู้ดูดินถิ่นที่จะดีร้าย	รู้อุบายเกลี้ยกล่อมให้พร้อมใจ
รู้สืบข่าวราวเรื่องบ้านเมืองอื่น	หนึ่งคนตื่นเซ็งแซ่รู้แก้ไข
หนึ่งรู้ดำน้ำทนห้ามฝนไฟ	ทำกลไกอาวุธยุทธนา
หนึ่งผู้รู้ดูลักษณะแน่	เป็นหมอแก้เจ็บป่วยช่วยรักษา
รู้อุบายหลายอย่างฝึกช้างม้า	มีวิชาเป็นช่างต่างต่างกัน
รู้จัดการบ้านเมืองเครื่องประดับ	รู้ตำรับดีร้ายทำนายฝัน
รู้สังเกตเท็จจริงทุกสิ่งอัน	รู้แก้กันผีสางขับรางควาน
หนึ่งรู้เรียนเขียนหนังสือลายมือเอก	ลูกคิดเลขนับประมูลคิดคูณหาร
รู้วิสัยไตรภูมิพงศาวดาร	รู้จักว่านยาสิ้นระบิลไม้
หนึ่งผู้รู้อักษรกาพย์กลอนกล่าว	เรียบเรียงรายเรื่องความตามวิสัย
รู้กฎหมายฝ่ายขุนนางฝ่ายข้างใน	รู้พิชัยสงครามตามกระทรวง
รู้ตั้งค่ายหลายชั้นป้องกันศึก	รู้ตื้นลึกแลคะเนทะเลหลวง
รู้แปลความตามภาษาทั้งปวง	รู้ล่อลวงราวีให้มีชัย
หนึ่งชำนาญปืนใหญ่ยิงไวแน่	แก้อาถรรพณ์ผันแปรแก้คุณไสย
รู้เล็ดลอดสอดแนมสืบความใน	ทำนาได้ผลดีรู้ที่ทำ
อันวิชาห้าสิบประการนี้	ผู้ใดมีเราจะชุบอุปถัมภ์
แต่อย่างเดียวเจียวถ้าแม้นรู้แม่นยำ	ดังคัดคำเขียนหมึกจารึกไว้
จะรางวัลนั้นให้ควรแก่ความชอบ	แม้รู้รอบหลายประการชำนาญไฉน
จะให้เจียดเกียรติยศปรากฏไป	แล้วสั่งให้เขียนลงที่แผ่นศิลา
ไว้ประตูบูรีทั้งสี่ด้าน	ให้คนอ่านแจ้งจิตทุกทิศา
แจกเมืองน้อยร้อยเอ็ดเขตลังกา	ปิดไว้หน้าเมืองรอบทั้งขอบคัน
แล้วแต่งผู้รู้เกลี้ยกล่อมปลอมพาณิช	ไปทุกทิศทุกประเทศทุกทุกเขตขัณฑ์
ใครได้ผู้รู้วิชาสารพัน	จะรางวัลความชอบให้ตอบแทน
แล้วเกณฑ์ไพร่ให้พระน้องกับสองหลาน	ไปสร้างด่านสามตำบลคนละแสน
ต่อกำปั่นพันลำประจำแดน	สำหรับแล่นลาดตระเวนที่เกณฑ์การ ฯ
๏ แล้วพระองค์ทรงยศก็อตส่าห์	ออกนั่งหน้าจักรวรรดิ์หัดทหาร
ฝึกพหลพลนิกรให้รอนราญ	ชำนิชำนาญหนีไล่ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาประชาราษฎร์	ต่างรู้ความตามประกาศเหมือนมาดหมาย
ที่มีผู้รู้วิชาบรรดาชาย	มาถวายตัวกับพระมังคลา
ให้ทดลองต้องตามมีความรู้	ให้ที่อยู่ยศศักดิ์รวยหนักหนา
ฝ่ายองค์พระวลายุดานุชา	คุมโยธาทำที่ด่านปราการใน
ให้ก่อป้อมคร่อมทางปิดหว่างเขา	จำเพาะเข้าออกเดินเนินไศล
ปีกกานั้นชั้นบนล้วนกลไก	ที่ล่อไล่ล้วนสังหาญผลาญไพรี
ถึงโยธามาสักยี่สิบแสน	จะตอบแทนทำศึกไม่นึกหนี
ทั้งฝึกไพร่ให้ชำนาญการราวี	รู้ไล่หนีตีประชุมตะลุมบอน ฯ
๏ ฝ่ายวายุพัฒน์นัดดาปรีชาหาญ	อยู่ดงตาลด่านกลางหว่างสิงขร
ป้อมกำแพงแต่งการไว้ราญรอน	เป็นมังกรกินปลาตำราเรียน
แล้วฝึกไพร่ให้ชำนาญในการรบ	รู้หลีกหลบเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
ล่อศึกให้ไล่หลงเลี้ยววงเวียน	คอยผลัดเปลี่ยนแทรกแซงโถมแทงฟัน ฯ
๏ เจ้าหัสกันนั้นตั้งอยู่เมืองใหม่	ก่อป้อมใหญ่แปดป้อมล้อมเขื่อนขัณฑ์
กำแพงหินศิลาปีกกากัน	ชื่อกลจั่นจับพยัคฆ์ดักกุญชร
ที่เนินทรายชายฝั่งให้ตั้งค่าย	หอรบรายเรียงรับสลับสลอน
กำปั่นรบครบพันกันนคร	ตั้งฝึกสอนสงครามตามทำนอง
กระบวนครุฑยุดนาคมีปากปีก	ทั้งหางหลีกเลี้ยวหันผันผยอง
แล้วย้ายตั้งดังพระยาเหราคะนอง	ขึ้นลอยล่องลัดเลี้ยวแล่นเกี้ยวกัน
แล้วยักอย่างหางปากเป็นนาคราช	เลื้อยลีลาศเลี้ยวกระหวัดสะพัดผัน
แล้วตั้งรายค่ายเพชรเป็นเจ็ดชั้น	กองกำปั่นพันลำล้วนชำนาญ
ได้ลัทธิบาลีปีโปฝึก	รู้กลศึกสารพัดหัดทหาร
แต่งเรือใช้ไปไม่ขาดสืบราชการ	ตระเวนด่านฟังเหตุทุกเขตคัน ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าเจ้าลังกาปลอมพาณิช	ไปทุกทิศจนถึงยักษ์มักกะสัน
เที่ยวหาผู้รู้วิชาสารพัน	เมืองสุตันเมืองชลามะดาวิล
เมืองฉ่ามะหรุ่มอุ่มไบ่ไสมโข	ไอคุปโตโกสัมพีระดีระดิ่น
กะนาอันบันดระเมืองกะริน	เมืองกบิลพัสดุ์เมืองมัดชนะ
เมืองมะหุดกุสสราตวิลาศละหม่าน	กริบสว่านเหมือนสังกัสหัสสละ
เมืองโกบิลสินธุ์ทะเลเมืองเอละ	เมืองกุเหร่ามะเกามะกะเมืองละวน
ได้จีนจามพราหมณ์ฝรั่งแขกอังกฤษ	ล้วนหาญจิตเจนศึกได้ฝึกฝน
ทั้งผู้รู้ผู้วิเศษทรงเวทมนตร์	รู้ทำกลต่างต่างช่างชำนาญ
พาไปเฝ้าเจ้าลังกาสาพิภักดิ์	ให้ยศศักดิ์พร้อมสิ้นทั้งถิ่นฐาน
ตั้งฝึกฝนพลนิกรรู้รอนราญ	ล้วนเชี่ยวชาญชั้นเชิงละเลิงใจ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระหัสกันด่านชั้นสุด	ตระเวนสมุทรกลับมาแจ้งแถลงไข
ว่าธิดาการะเวกหนีเสกไป	ทั้งโอรสยศไกรไปด้วยกัน
ทั้งได้ข่าวเจ้าผลึกรมจักร	สองทรงศักดิ์ยกพหลพลขันธ์
ไปจังหวัดรัตนาพารานั้น	อยู่ดูแลแต่สุวรรณมาลี
จึงบอกความสามเมืองตามเรื่องหลัง	ขึ้นไปลังกาประณตบทศรี
ฝ่ายองค์พระมังคลาเจ้าธานี	เห็นได้ทีทำศึกที่ตรึกตรา
ไปปราสาทมาตุรงค์ทรงพระยศ	น้อมประณตบังคมก้มเกศา
พรุ่งนี้เช้าเกล้ากระหม่อมจะทูลลา	ไปตรวจตราแดนด่านชานนคร ฯ
๏ ขณะนั้นวัณฬามารดานาถ	อนุญาตหน่อกษัตริย์แล้วตรัสสอน
พ่อเอาใจไพร่พหลพลนิกร	ให้ถาวรพูนสวัสดิ์กำจัดภัย
พระรับสั่งบังคมก้มศิโรตม์	สมประโยชน์ยินดีจะมีไหน
ออกที่นั่งสั่งมหาเสนาใน	จงเตรียมพลสกลไกรจะไคลคลา
ประเทียบเหล่าสาวสรรค์กำนัลนาฏ	จะประพาสเข้าในไพรพฤกษา
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จไปห้องไสยา	พวกเสนารีบรัดไปจัดแจง
เกณฑ์กระบวนล้วนฝรั่งกำลังหนุ่ม	ใส่เสื้อหุ้มเกราะกระสันล้วนขันแข็ง
ทั้งหน้าหลังดั้งดาบกำซาบแซง	ตามตำแหน่งแต่งถ้วนกระบวนทัพ
รถที่นั่งหลังคาฝากระจก	เกริ่นกระหนกกระหนาบเตร็จเพชรประดับ
ใส่สามงอนอ่อนแอกแปรกรับ	เทียบอาชามาประทับกับเกยลา
รถสุรางค์ข้างใสล้วนใส่ม่าน	กระจกบานพับประกอบตรึงกรอบฝา
ทุกหมู่หมายนายหมวดวิ่งตรวจตรา	พอแสงทองส่องฟ้าพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางฝรั่ง	ที่ในวังวิ่งไขว่แต่ไก่ขัน
รีบแต่งตัวกลัวว่าไปจะไม่ทัน	อาบน้ำกลั่นกลิ่นฟุ้งจรุงรวย
กระจกใหญ่ไฟส่องมองเขม้น	กระจายเส้นผมนางหวีสางสวย
แล้วกวดเกล้ายาวเฟื้อยเลื้อยละลวย	กระหมวดมวยแซมดอกไม้ไหวระยับ
แป้งปรัดผัดนวลล้วนแฉล้ม	ยาฟันแต้มติดฟันเป็นมันขลับ
นุ่งล้วนแต่แพรจีบจัดกลีบพับ	เสื้อสลับสีกระจ่างสำอางตา
ใส่สร้อยนวมสวมสะอิ้งดังหิ่งห้อย	ตุ้มหูพลอยเพชรพรายทั้งซ้ายขวา
ทองปลายแขนแหวนสำหรับประดับประดา	ล้วนอย่างดีมีราคาทุกนารี
ครั้นรุ่งรางนางห้ามตามทำเนียบ	ขึ้นประเทียบรถาหลังคาสี
บรรดาเหล่าสาวสรรค์พวกขันที	มาพร้อมที่คอยเสด็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาอยู่ปราสาท	ตื่นไสยาสน์อ่าองค์สรงสนาน
น้ำกุหลาบซาบสกนธ์สุคนธาร	พนักงานงามงอนกรายกรพัด
พระแต่งองค์ทรงสำอางอย่างฝรั่ง	สอดสวมกังเกงประพาสคาดเข็มขัด
แล้วใส่เสื้อเครือสุวรรณกระสันรัด	ขัดดุมเพชรเตร็จตรัจจำรัสเรือง
คาดผ้าทิพย์ขลิบทองกรองศอทับ	เพชรประดับดังดาวเขียวขาวเหลือง
ทรงมหามาลาค่าควรเมือง	มณีเนื่องเนาวรัตน์ชัชวาล
เหน็บพระแสงแฝงองค์ประจงจัด	กระทัดรัดพรรณรายสายประสาน
หุ้มพระชงฆ์ทรงเกือกแก้วประพาฬ	แล้วห่มส่านสีทับทิมดูพริ้มพราย ฯ
๏ ครั้นสรรพเสร็จจึงเสด็จยุรยาตร	ออกทรงราชรถาฝาพระฉาย
โห่สนั่นลั่นเลื่อนให้เคลื่อนคลาย	พลนิกายเกณฑ์แห่เสียงแซ่ซ้อง
ทหารม้าพาชีขับขี่แข่ง	เป็นคู่แซงซอยเต้นเผ่นผยอง
เป่าสังข์แตรแห่โหมประโคมกลอง	เสียงกึกก้องโกลาจากธานี
เข้าป่าสูงฝูงมฤคถึกเถลิง	ตื่นกระเจิงกระจัดกระจายพลัดพรายหนี
สะเทื้อนสะท้านดานดงเป็นผงคลี	เดินโยธีตามทางหว่างบรรพต
เป็นเดือนสามยามหนาวคราวน้ำค้าง	พฤกษาสล้างแลชอุ่มชื้นชุ่มสด
ทรงดอกดวงพวงห้อยดูช้อยชด	เสาวรสรวยรื่นชื่นอารมณ์
นางสาวสาวน้าวกิ่งชิงดอกไม้	ต่างเด็ดได้ยิ้มแย้มสอดแซมผม
พระมังคลาเยี่ยมหน้าบัญชรชม	เพิงพนมเนินผาโอฬารึก
แลสลับซับซ้อนชะง่อนเงื้อม	บ้างลายเลื่อมตละแววแก้วผลึก
บ้างเหมือนก่อต่อติดพินิจนึก	เหมือนเตียงตึกแต่งตั้งน่านั่งนอน
ที่เนินสูงวุ้งเวิ้งเป็นเพิงชะโงก	ชะงุ้มโกรกกรวยกรอกซอกสิงขร
พฤกษาออกดอกช่ออรชร	ภู่ผึ้งร่อนคลึงเคล้าเสาวคนธ์
ดูน่ารักปักษาคณานก	บ้างเกาะกกกิ่งไม้บ้างไซ้ขน
บ้างเคล้าคู่ชูชื่นบ้างตื่นคน	เห็นพวกพลโผผินขึ้นบินโบย
ตะวันบ่ายฝ่ายชะนีผีโขมด	เสียงอุโฆษร่ายไม้ร้องไห้โหย
เรียกคู่ครองของตัวผัวผัวโวย	วิเวกโหวยโหยเสียงแอบเมียงมอง
ฝูงมฤคถึกกระทิงสิงหนัท	ต่างตื่นตัดหน้าฉานผ่านผยอง
กิเลนโลโตเต้นเผ่นลำพอง	ทหารจ้องปืนยิงเสือสิงห์ตาย
พลธนูคู่แห่แลเห็นนก	ต่างยิงตกลงทั้งฝูงเหมือนมุ่งหมาย
ล้วนแคล่วคล่องว่องไวทั้งไพร่นาย	ลองถวายมือพลางตามทางจร ฯ
๏ จนเวลาสายัณห์หยุดประทับ	พระขึ้นพลับพลาสำราญชานสิงขร
ฝ่ายฝรั่งลังกาพลากร	ต่างหลับนอนนั่งยามตามตะเกียง
บ้างไขกลดนตรีทำปี่พาทย์	ประโคมฆาตฆ้องระฆังประดังเสียง
พวกห้ามแหนแสนสุรางค์นางจำเรียง	ประคองเคียงข้างที่พัดวีลม
นางอยู่งานคลานเข้าเฝ้านวดฟั้น	รู้เชิงชั้นใช้ชิดสนิทสนม
พอดาวเดือนเลื่อนสว่างน้ำค้างพรม	เคลิ้มบรรทมหลับไปในไสยา ฯ
๏ ครั้นล่วงสามยามสงัดกำดัดดึก	เสียงคึกคึกกึกก้องท้องเวหา
นภางค์พื้นครื้นครั่นลั่นโลกา	เป็นสายฟ้าฝ่าเสียงเปรี้ยงเปรี้ยงดัง
บรรดาคนพลนิกายทั้งนายไพร่	ตื่นตกใจจับศัสตราเหลียวหน้าหลัง
ทุกหมู่หมวดตรวจไตรระไวระวัง	พอเสียงดังผลุงลงตรงพลับพลา
เหมือนสีรุ้งพลุ่งพรายเป็นสายแสง	เขียวเหลืองแดงดูสว่างพร่างพฤกษา
พวกไพร่พร้อมล้อมวงต่างสงกา	พระมังคลาตื่นสะดุ้งพอรุ่งราง
เสียงแซ่ซ้องก้องกึกให้นึกแหนง	จับพระแสงเสด็จมาชาลาขวาง
ที่รุ้งพรายหายหลบขึ้นนภางค์	เห็นแต่นางเนื้อเหลืองย่างเยื้องกราย
เส้นเกศานารีเหมือนสีชาด	แลประหลาดหลากยิ่งหญิงทั้งหลาย
ใส่คราบงูดูดังเสื้อเรืองเรื่อลาย	จักษุซ้ายขวาดำดังน้ำนิล
ยังเยาว์อยู่ดูสักสิบขวบเศษ	พอสบเนตรนางนั้นเดินผันผิน
พระเดินตามถามว่ายุพาพิน	อยู่ที่ถิ่นตำบลแห่งหนใด
จงพรายแพร่งแจ้งความอย่าขามเขิน	นางเมียงเมินมิได้แจ้งแถลงไข
ฝ่ายฝรั่งพรั่งพร้อมช่วยล้อมไว้	ทั้งนายไพร่คั่งคับจะจับตัว
เข้าใกล้นางกางนิ้วกลายเป็นนาค	หลุดออกจากหัตถาทั้งห้าหัว
ล้วนยาวเฟื้อยเลื้อยไล่นายไพร่กลัว	ต่างหลบตัวล้มลุกลงคลุกคลาน
แล้วนางนั่งหลังศิลาตรงหน้าถ้ำ	ร้องลำนำฉ่ำเสียงสำเนียงหวาน
แลละห้อยคอยหาอยู่ช้านาน	เมื่อไรจะพานพบพระมังคลา
จะได้อยู่ชูช่วงดวงประทีป	ให้รอดชีพชีวันชันษา
โอ้เจ้าดาวจระเข้เทวดา	อยู่ที่ไหนไม่มาหาน้องเอย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาโยธาทัพ	ได้ฟังขับคำเสนาะฉอเลาะเฉลย
พิศวงสงสัยกระไรเลย	ยังไม่เคยพบเห็นเหมือนเช่นนี้
พระนิ่งนึกปรึกษาพวกข้าเฝ้า	จะเป็นชาวชั้นฟ้าในราศี
หรือผีสางกลางป่าพนาลี	ใครเห็นดีร้ายบ้างเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์ราชครูผู้ดำริ	รู้ลัทธิทูลแจ้งแถลงไข
อันสตรีนี้ประเสริฐเลิศไกร	เห็นมิใช่ผีสางพวกรางควาน
เมื่อตะกี้ชี้นิ้วเป็นนาคราช	ชะรอยชาตินาคาปรีชาหาญ
พระฝึกฝนพลนิกรจะรอนราญ	บุญบันดาลให้คนดีสตรีมา
จะได้อยู่ชูเฉลิมเพิ่มพระยศ	ให้ปรากฏบุญฤทธิ์ทั่วทิศา
เหมือนย่องตอดยอดทหารพระมารดา	เสด็จไปได้ที่ป่ากาลวัน
แล้วเล่าความสามเมืองตามเรื่องรบ	ให้ฟังจบแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันนางนี้มีศักดาดีกว่านั้น	คนสำคัญควรเลี้ยงไว้เวียงชัย
ข้าฟังคำร่ำร้องต้องประสงค์	ใคร่พบองค์ออกพระนามตามสงสัย
อย่าละเสียเกลี้ยกล่อมถนอมไว้	จะได้ใช้ชิดพระองค์ทำสงคราม ฯ
๏ พระฟังคำอำมาตย์ฉลาดฉลอง	นิ่งตรึกตรองกริ่งใจจึงไต่ถาม
เราฟังคำร่ำร้องทำนองความ	ซึ่งออกนามเราว่าพระมังคลา
แล้วเจ้าดาวจระเข้นั้นใครเล่า	อารมณ์เราคิดยังให้กังขา
ฝ่ายผู้เฒ่าเล่าแถลงแจ้งกิจจา	ได้แก่ฝ่าบาทบงสุ์พระทรงยศ
เมื่อตั้งครรภ์ฝันว่ากลืนดาวจระเข้	พระเป็นเทวดามาให้ปรากฏ
พระมาตุรงค์ทรงสวัสดิ์มธุรส	ให้โหรจดหมายไว้ข้าได้ดู
ประการหนึ่งถึงสตรีเป็นปีศาจ	ก็ไม่อาจสู้ตราพระราหู
จงตรัสความตามจริงให้หญิงรู้	เห็นจะอยู่เป็นข้าด้วยบารมี ฯ
๏ พระทราบสิ้นยินดีเป็นที่ยิ่ง	เข้าใกล้หญิงยืนตรงหน้ามารศรี
แล้วว่าเราเจ้าจังหวัดปถพี	พระชนนีให้ชื่อพระมังคลา
เจ้าออกนามความประสงค์จำนงไฉน	เราชอบใจให้คิดรักเจ้าหนักหนา
เชิญไปนั่งยั้งประทับที่พลับพลา	ได้พูดเล่นเจรจาประสาสบาย ฯ
๏ นางฟังรสพจนารทประภาษตรัส	หวาดประวัติหวานหูไม่รู้หาย
พิศพระพักตร์ลักษณาดาราราย	ทั้งกรกายพรายศรีฉวีวรรณ
รู้ว่าเจ้าดาวศีรษะจระเข้	แต่แสร้งแสใส่จริตเบือนบิดผัน
แล้วว่าพระมังคลาเจ้าสามัญ	มีสำคัญฉันใดจะใคร่รู้ ฯ
๏ พระว่าเราเจ้าประเทศเขตจังหวัด	ถือศีลสัตย์ทรงตราพระราหู
แล้วหยิบตราอานุภาพปราบศัตรู	ให้นางดูดวงแก้วพรอยแพรวพราย ฯ
๏ นางเห็นตราราหูคู่ทวีป	ดังประทีปเทียนสว่างกระจ่างฉาย
คุกเคารพนบนอบนั่งยอบกาย	ยอมถวายกายาเป็นข้าไท
พระตรัสถามนามวงศ์นางหลงเคลิ้ม	ลืมความเดิมมิได้แจ้งแถลงไข
พระปรานีมิให้นางระคางใจ	ชวนคลาไคลไปประทับที่พลับพลา
เลี้ยงเป็นนางข้างที่ด้วยมีฤทธิ์	อยู่ใช้ชิดเชิญพระแสงตำแหน่งขวา
เครื่องนากทองของสำหรับประดับประดา	ทั้งเสื้อผ้าสารพัดจัดประทาน
แล้วตั้งนามตามมาเมื่อฟ้าฟาด	ให้ชื่อนางสุนีบาตด้วยอาจหาญ
แล้วยกทัพนับหมื่นดื่นดงตาล	มาถึงด่านแดนเขาเจ้าประจัญ ฯ
๏ พระอนุชามารับคำนับน้อม	เที่ยวตรวจป้อมปืนประตูคูเขื่อนขันธ์
หยุดพักพลมนตรีอยู่สี่วัน	สมทบกันยกมาเมืองป่าตาล ฯ
๏ เจ้าวายุพัฒน์นัดดาออกมารับ	หยุดประทับตรวจตราโยธาหาญ
ดูกำแพงแลงล้อมป้อมปราการ	ที่ต่อต้านตีตลบมีครบครัน
ชอบอารมณ์ชมหลานชำนาญศึก	รู้ตรองตรึกฝึกพหลพลขันธ์
แล้วเกณฑ์คนพลรบสมทบกัน	ล้วนรู้ชั้นเชิงชำนาญการศัสตรา
แล้วยกทัพนับแสนจากแดนด่าน	เดินทหารแห่แหนดูแน่นหนา
ครั้นเย็นร้อนผ่อนประทับที่พลับพลา	ตลอดมาเมืองใหม่พร้อมไพร่นาย ฯ
๏ พระหัสกันนั้นมารับเข้ายับยั้ง	อยู่ในวังทั้งสุรางค์นางทั้งหลาย
พระอนุชาพาทหารกับหลานชาย	อยู่ค่ายรายซ้ายขวาริมสาชล ฯ
ตอนที่ ๕๔
มังคลาชิงโคตรเพชร
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงราชสมบัติ	เจ้าจังหวัดทวีปภาษาสิงหล
ทรงคิดอ่านการศึกทั้งฝึกพล	ทำเรือยนต์กลอาวุธยุทธนา
แล้วออกนั่งยังที่เก้าอี้อาสน์	หมู่อำมาตย์เฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
อยู่พร้อมพรั่งทั้งพระน้องสองนัดดา	จึงปรึกษาสงครามตามทำนอง
อันพาราการะเวกใช่วงศ์ญาติ	หมิ่นประมาทเมืองเราให้เศร้าหมอง
เอาโคตรเพชรค่าเมืองงามเรืองรอง	ซึ่งเป็นของคู่ลังกาไปธานี
จึงเมืองเราเบาบางโรยร้างเริศ	ไม่ก่อเกิดแก้วเพชรทั้งเจ็ดสี
เราเจ็บจิตคิดแค้นแสนทวี	จะไปตีคืนเอาของเรามา
ให้รุ่งเรืองเมืองเราเหมือนเก่าก่อน	ราษฎรจะเป็นสุขทุกทิศา
พวกข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์ราชเสนา	แต่บรรดาขุนนางเห็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเฝ้าฟังรับสั่งตรัส	จึงทูลทัดทานห้ามตามนิสัย
อันพาราการะเวกพระเวียงชัย	เป็นเมืองใหญ่ไพร่พลพ้นคณนา
มีราชครูผู้ชื่อโลกเชษฐ์	ผู้วิเศษเวทมนตร์ดลคาถา
ทหารเสือเมื่อครั้งรบลังกา	ล้วนแกล้วกล้ากลางณรงค์อยู่คงทน
ทั้งแคล้วคลาดพลาดเพลี่ยงหลีกเลี่ยงหลบ	ฝีมือรบรับรองไม่ต้องฝน
ซึ่งแก้วเก็จเพชรของเราเสาวคนธ์	ขอพระชนนีให้ด้วยไมตรี
ใช่หาญหักลักฉกจะยกทัพ	ไปโจมจับรบพุ่งถึงกรุงศรี
จะสงครามลามลุกขึ้นทุกที	ชาวบุรีราษฎรจะร้อนรน
แม้รู้เรื่องเมืองผลึกรมจักร	จะพร้อมพรักยกมาโกลาหล
รุมรบพุ่งกรุงไกรเสียไพร่พล	ต้องทุกข์ทนทั่วทั้งเกาะลังกา
เสียไมตรีมิหนำเสียอำนาจ	ต้องขาดญาติขาดวงศ์เผ่าพงศา
แม้จะใคร่ได้เพชรแก้วเก็จมา	ควรพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
เขาขอเราเราก็ขอต่อเขาบ้าง	ตามเยี่ยงอย่างต่างบำรุงซึ่งกรุงศรี
ขอพระองค์ทรงจังหวัดปถพี	อย่าให้มีเสี้ยนศึกจงตรึกการ ฯ
๏ เจ้าหัสกันนั้นว่าคำของอำมาตย์	เหมือนสตรีขี้ขลาดไม่อาจหาญ
กลัวเหนื่อยยากอยากจะใคร่ได้สำราญ	อยู่เรือนบ้านกอดกันกับภรรยา
จึงขัดขวางอย่างนี้เพราะขี้เกียจ	ให้เสื่อมเกียรติยศศักดิ์เสียหนักหนา
เมื่อของเราเขาเอาไว้ไปเอามา	จะกลับว่าผิดนั้นด้วยอันใด
ถึงขัดเคืองเมืองผลึกรมจักร	พระไม่รักชาติเชื้อนับเนื้อไข
เขากับเราเล่าก็จะกลัวอะไร	ใครดีได้ดูกันสมันเกอ
อันเกิดมาสามัญเป็นอันขาด	ย่อมรักชาติชีวีไม่มีเสมอ
พระชุบย้อมหม่อมฉานเป็นหลานเธอ	ขออย่าเพ่อด่วนเสด็จเหนื่อยเหน็ดองค์
จะขอรับอาสาไปการะเวก	เอาเพชรเอกอันเป็นของต้องประสงค์
แม้มิได้ให้เคืองเบื้องบาทบงสุ์	ขอให้ลงโทษหม่อมฉานผลาญชีวัน ฯ
๏ พระฟังคำดำริตริตรองตรึก	พลอยเหิมฮึกเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
พระตรัสยอหน่อกษัตริย์หัสกัน	เจ้าคิดนั้นเหมือนในน้ำใจอา
อันพวกเราเหล่าฝรั่งเชื่อฟังพระ	ไม่ปนปะเป็นญาตินอกศาสนา
เจ้ายกไปให้ทูตเข้าพูดจา	ฟังเจ้าการะเวกก่อนคิดผ่อนปรน
เจ้าวายุพัฒน์จัดทัพกำกับน้อง	ไปเป็นกองหนุนหลังฟังเหตุผล
อย่าโมโหโต้ตอบให้ชอบกล	คิดผ่อนปรนปราบปรามตามทำนอง
แม้ขัดขวางอย่างไรให้รู้ด้วย	เราจะช่วยหนุนหลังเจ้าทั้งสอง
แล้วอวยชัยไปดีทั้งพี่น้อง	ให้ได้ของโคตรเพชรแก้วเก็จมา ฯ
๏ เจ้าวายุพัฒน์หัสกันรับบรรหาร	ต่างกราบกรานรับพรอ่อนเกศา
ไปจัดพลคนประจำลำนาวา	เป็นทัพหน้าร้อยลำประจำธง
ปืนจังก้าหน้าท้ายทั้งรายข้าง	แลสล้างสลับสลอนเป็นหงอนหงส์
มีปีกหางกางกระโจมโรมณรงค์	กำปั่นทรงธงทองมีกลองรบ
พอฤกษ์ดีตีระฆังดังสนั่น	ต่างยิงปืนครื้นครั่นควันตลบ
ออกจากฝั่งลังกามหรณพ	พลรบรับโห่ก้องโกลา ฯ
๏ ฝ่ายทัพหลังตั้งกระบวนล้วนกำปั่น	เป็นดั้งกันเกียกกายปีกซ้ายขวา
มีปีกหางอย่างครุฑยุทธนา	เป็นเรือห้าร้อยถ้วนกระบวนทัพ
ที่ลำทรงธงทองทั้งท้ายหน้า	ปืนจังกาขานกยางสล้างสลับ
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องโห่ร้องรับ	เรือสำหรับนำทางก็กางใบ
ออกแล่นนำกองทัพไม่สับสน	ดูเกลื่อนกล่นกลางมหาชลาไหล
ประโคมฆ้องกลองแตรเซ็งแซ่ไป	ต่างใช้ใบเลี่ยงแล่นตามแผนทาง ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	การภิเษกขัดข้องคิดหมองหมาง
ด้วยบุตรีหนีหายบุตรชายร้าง	ให้อ้างว้างวิญญาณ์ด้วยอาลัย
แสนวิโยคโศกทรวงให้ง่วงเหงา	จนซูบเศร้าศรีหมองไม่ผ่องใส
ทั้งข้าเฝ้าท้าวพระยาเสนาใน	พลอยหม่นไหม้ใจเศร้าด้วยเจ้านาย
พวกห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	ไม่หวีผมผัดหน้าเกศาสยาย
ทั้งไพร่ฟ้าม้าช้างก็วางวาย	ฝูงวัวความตายห่าทั้งธานี
สงัดสิ้นพิณพาทย์ระนาดฆ้อง	สยดสยองเย็นเยียบเงียบกรุงศรี
ครั้นกลางวันควันมัวทั่วบุรี	กลางคืนมีดาวหางเป็นลางเมือง
อากาศลั่นครั่นครื้นเหมือนปืนก้อง	กาก็ร้องเอาวาท้องฟ้าเหลือง
อุกกาบาตผาดพุ่งแสงรุ่งเรือง	ตกกลางเมืองมีลางต่างต่างกัน ฯ
๏ คืนหนึ่งเจ้าพารานิทราหลับ	ให้วาบวับหวั่นจิตนิมิตฝัน
ว่าจระเข้เหราไล่มาทัน	เข้าคาบคั้นขบกัดฟาดฟัดยี
ความเจ็บปวดยวดยิ่งพระกลิ้งล้ม	ลุยเลนตมตกน้ำแล้วดำหนี
พอสองหน่อวรนาถราชบุตรี	ไล่ฆ่าตีเหรากุมภาพาล
แล้วอุ้มองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ขึ้นแท่นรัตน์รจนามุกดาหาร
พระทรงเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	พอเสียงขานฆ้องรุ่งสะดุ้งองค์
รู้ว่าฝันนั้นร้ายไม่วายตรึก	ตะลึงนึกในนิมิตพิศวง
ยิ่งทุกข์ร้อนถอนสะอื้นฝืนดำรง	ตรัสบอกองค์อัคเรศเกศสตรี
ตั้งแต่ต้นจนสิ้นสุบินนิมิต	นางนิ่งคิดขัดข้องพลอยหมองศรี
สะอื้นอั้นวันทาทูลสามี	จะร้ายดีมิได้แจ้งคลางแคลงครัน
เชิญทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	มาเล่าเหตุให้ท่านทายทำนายฝัน
พระนึกได้ให้เอาพระเสลี่ยงสุวรรณ	ไปรับท่านครูมาอย่าช้าการ ฯ
๏ พวกท้าวนางข้างในออกไปสั่ง	กรมวังวิ่งออกนอกราชฐาน
ตำรวจไล่ไพร่ตามหามราชยาน	ตรงเข้าบ้านปาโมกข์ชะโงกมอง ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์ครูผู้ใหญ่อยู่ในตึก	กับเมียนึกสนุกนั่งอยู่ทั้งสอง
เล่นดอกสร้อยปล่อยแก่แก้กันลอง	ท่านยายร้องตารับหน้าทับตาม
ถึงท่อนปลายกลายร้องเป็นอุณรุท	ยายเป็นอุษาเมินขวยเขินขาม
ท่านตารำทำบทดูงดงาม	โลมยายพราหมณ์ตามทำนองยิ้มย่องกัน
พอเสียงเขามาเรียกสำเหนียกแน่	รู้กระแสว่ารับสั่งนรังสรรค์
ออกจากห้องย่องหยกเดินงกงัน	คนทั้งนั้นไหว้ว่ากับอาจารย์
รับสั่งใช้ให้เอาพระเสลี่ยงประดับ	ออกมารับคุณเข้าไปในราชฐาน
ปาโมกข์ฟังสังเกตมีเหตุการณ์	ไม่หน่วงนานนุ่งห่มพอสมตัว
ท่านยายว่าข้าจะเข้าไปเฝ้าบ้าง	ไม่ห่างข้างขึ้นเสลี่ยงนั่งเคียงผัว
ไปตามทางกลางถนนผู้คนกลัว	ต่างยอบตัวตลอดไปถึงในวัง
ลงจากพระเสลี่ยงทองค่อยย่องย่าง	ขึ้นบนปรางค์ปราสาทชัยเหมือนใจหวัง
พระลดองค์ทรงธรรม์จากบัลลังก์	เชิญไปนั่งแท่นทองทั้งสองรา
ชลีหัตถ์มัสการอาจารย์เจ้า	แล้วตรัสเล่าความหลังที่กังขา
จนสิ้นความตามฝันพรรณนา	เชิญพฤฒาทำนายร้ายหรือดี ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกเชษฐ์ทราบเหตุฝัน	ลงเลขวันยามนิมิตสอบดิถี
ก็รู้ความตามวิสัยว่าไพรี	จะย่ำยีหยาบช้าให้อาดูร
แล้วชำระพระเคราะห์จำเพาะร้าย	จะพลัดพรายโภไคยเสียไอศูรย์
ราหูเสาร์เข้าถึงที่รวีมูล	จึงเทียบทูลทำนายว่าร้ายนัก
อันจระเข้เหราคือข้าศึก	จะเหิมฮึกให้พระลดเสียยศศักดิ์
แต่หน่อนาถราชบุตรีเป็นที่รัก	จะพร้อมพรักหักหาญผลาญไพรี
ให้พระองค์ทรงมหาอานุภาพ	ได้ปรามปราบปรปักษ์สูงศักดิ์ศรี
ข้างต้นร้ายปลายมือกลับรื้อดี	ในเดือนสี่นี้แหละร้ายหลายประการ
จะเกิดเพลิงเริงแรงข้างแขวงใต้	ลุกลามไหม้หมดสิ้นทุกถิ่นฐาน
ฝูงสัตว์สิงหญิงชายจะวายปราณ	เพราะพวกพาลไพรีจะบีฑา
เหมือนพระรามข้ามสมุทรไปหยุดทัพ	ไมยราพณ์จับจำขังแทบสังขาร์
ต้องสะเดาะเคราห์ชำระพระชาตา	ตามตำราแก้ไขพอให้คลาย ฯ
๏ พระจบหัตถ์มัสการอาจารย์เจ้า	ท่านผู้เฒ่าที่พึ่งเหมือนหนึ่งหมาย
ช่วยผันแปรแก้กันอันตราย	พอเคลื่อนคลายเคราะห์นามตามตำรา ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกเชษฐ์พระเวทขลัง	จึงให้ตั้งศาลสถิตแปดทิศา
ริมรอบวังฝังอาถรรพณ์เกลือธัญญา	เพลิงไหม้มามิให้ไหม้ถึงในวัง
แล้วลงยันต์กันปืนธนูแผลง	ข้ามกำแพงมิได้พ้นด้วยมนต์ขลัง
เสกสะเดาะเคราห์เมืองเครื่องสูปัง	บายศรีตั้งสังเวยนมเนยครบ
แล้วปักธงข้างประตูศัตรูเข้า	ให้มัวเมามืดคลุ้มกลุ้มตลบ
จุดธูปเทียนเวียนรอบแล้วนอบนบ	กว่าจะครบเจ็ดวันป้องกันภัย
ทั้งท่านครูอยู่กับองค์พระทรงยศ	เสกน้ำกลศสังข์สุคนธ์ด้วยมนต์ไสย
สรงสะเดาะเคราะห์ท้าวเจ้ากรุงไกร	ตั้งอยู่ในศีลสัตย์สวัสดี ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ตั้งเตรียมการรบศึกไม่นึกหนี
กรมวังนั่งยามตามอัคคี	ขึ้นหน้าที่ทุกตำแหน่งจัดแจงการ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกากองหน้านั้น	เจ้าหัสกันกำกับทัพทหาร
ต่างแล่นข้ามตามเข็มเต็มชำนาญ	หมายประมาณมุ่งมาทิศอาคเนย์
ออกกลางกึ่งถึงที่ชื่อสะดือสมุทร	อุตลุดเหล่ากำปั่นป่วนหันเห
พวกพหลพลนิกรขึ้นนอนเปล	คลื่นทะเลใหญ่ขย้อนเรือคลอนโคลง
บ้างย้ายแยกแตกกระบวนบ้างทวนกลับ	ยิงปืนรับเรียกกันควันโขมง
ต้องคลี่คลายสายข้างระยางโยง	ให้ใบโป่งเปิดสูงพยูงลำ
พอออกพ้นวนลึกเสียงครึกครื้น	ใช้ใบไปตามคลื่นทุกคืนค่ำ
ครั้นน้ำหมดอดหนักหยุดตักน้ำ	แล้วเรียงลำลอยแล่นแสนสบาย
เข้าเขตแคว้นแดนพาราการะเวก	ต้นหนเอกเอาแผนที่ชี้ถวาย
พระทรงส่องกล้องสว่างกระจ่างประกาย	เห็นเรือรายไรไรยังไกลครัน ฯ
๏ ฝ่ายนาวาการะเวกตระเวนด่าน	มากประมาณร้อยเศษตรวจเขตขัณฑ์
ต่างเที่ยวใช้ใบสลุบสลับกัน	เห็นกำปั่นแล่นสล้างมากลางชล
สักร้อยลำคล่ำคล้ายตามสายคลื่น	จึงยิงปืนเป็นสัญญาโกลาหล
แล้วแล่นสวนออกไปเข้าใกล้จน	เห็นหน้าคนแขกล่ามร้องถามไป
เหวยฝรั่งอย่างไรจึงไม่หยุด	จะแล่นรุดรีบตะบึงไปถึงไหน
ฝ่ายฝรั่งลังกาไม่ราใบ	ครั้นเรือใกล้แกล้งลวงดูท่วงที
จะไปเฝ้าเจ้าพาราการะเวก	อย่าโหยกเหยกขัดข้องไม่ต้องที่
เคยมีตรามาไปเป็นไมตรี	ถึงมึงนี้มิให้ไปก็ไม่ฟัง
ชาวค่ายว่าอย่าเข้าไปยังไม่ชอบ	ผิดระบอบเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
ถึงไมตรีมีตรามาทุกครั้ง	ต้องหยุดยั้งอยู่แต่นอกจะบอกไป
จงส่งคำสำเนาให้เราอ่าน	ราชการร้อนเย็นเป็นไฉน
แม้ขืนดื้อถือตัวไม่กลัวใคร	จะยิงให้ล่มคว่ำจมน้ำตาย ฯ
๏ ฝรั่งว่าถ้าเป็นทูตถือรับสั่ง	ควรยับยั้งตามบทในกฎหมาย
นี่องค์ท่านหลานท้าวเป็นเจ้านาย	มาแต่ฝ่ายฟากฝั่งกรุงลังกา
นามกรหัสกันพันธุ์บพิตร	อาชญาสิทธิ์สูงชาติวาสนา
ไม่ควรค้างกลางทะเลเหมือนเสนา	มึงอย่ามากั้นกางกีดขวางไว้
กองตระเวนเจนสมุทรจึงพูดแก้	อย่าว่าแต่สุริย์วงศ์พระองค์ไหน
ถึงหน่อนาถราชโอรสยศไกร	มาแต่ไกลก็ต้องห้ามตามทำนอง
หยุดให้เราเฝ้าแหนนอกแดนก่อน	ต่อแน่นอนแล้วจึงจะทูลฉลอง
อย่าล่วงด่านหาญฮึกจงตรึกตรอง	ให้ถูกต้องตามวิสัยเป็นไมตรี ฯ
๏ ฝรั่งว่าข้ากลับบังคับเจ้า	ช่างโฉดเฉาชั่วช้ากะลาสี
จะตรงไปให้ถึงท้าวเจ้าธานี	อย่าพาทีทุ่มเถียงหลีกเลี่ยงทาง ฯ
๏ ฝ่ายตระเวนเห็นฝรั่งไม่ยั้งหยุด	ต่างแล่นรุดล้อมสกัดเข้าขัดขวาง
ฝ่ายฝรั่งลังกาแล่นฝ่ากลาง	ตระเวนวางปืนปึงเสียงตึงตัง
ตัดหางเสือเรือลังกาเสาหน้าหัก	ฝรั่งชักค่ายแขวนผูกแผ่นหนัง
เหล็กหลังคาตารางกางกำบัง	ปล่อยปืนจังกาลั่นเสียงครั่นครื้น
ถูกใบเสาชาวด่านยิงต้านรับ	ดูกลอกกลับกลางชลาแล่นฝ่าฝืน
จนค่ำพลบรบรุดไม่หยุดปืน	เสียงครึกครื้นคลื่นลมระดมดัง
กองตระเวนเกณฑ์ให้เรือใช้กลับ	ขอกองทัพทูลตามเนื้อความหลัง
แล้วสมทบรบรุดไม่หยุดยั้ง	สกัดตั้งปิดทางกลางคงคา ฯ
๏ ฝ่ายเรือใช้ไปถึงกรุงพอรุ่งเช้า	กราบทูลท้าวไทธิราชนาถนาถา
ว่าหัสกันนั้นเป็นเจ้าชาวลังกา	จะเข้ามาห้ามไว้ก็ไม่ฟัง
ขืนหักด่านราญรุกทำอุกอาจ	ยิงปืนสาดรบสู้อยู่ข้างหลัง
แต่ลมเข้าเขารุกมาทุกครั้ง	ขอทัพช่วยด้วยฝรั่งคับคั่งมา ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	เจ้าหัสกันก็เหมือนวงศ์เผ่าพงศา
ด้วยเป็นบุตรสุดสาครให้หล่อนมา	ให้กรมท่าเร่งรับมาฉับไว ฯ
๏ ผู้รับสั่งบังคมบรมนาถ	ลงเรือลาดตระเวนมาชลาไหล
แล้วบอกความห้ามทหารด่านกรุงไกร	โปรดมิให้รบรับทัพลังกา
แล้วข้าเฝ้าเข้าไปหาพวกฝรั่ง	บอกรับสั่งทราบว่าองค์เผ่าพงศา
ให้เชิญหน่อวรนาถราชนัดดา	เข้าพาราให้เรารับกองทัพไป ฯ
๏ พวกลังกาพาไปลงลำทรงนั้น	พระหัสกันกล่าวแกล้งแถลงไข
เหวยข้าเฝ้าเจ้าพารามาว่าไร	กูมิใช่เชื้อวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
เพราะลูกสาวเจ้าพาราการะเวก	ลักเพชรเอกมาไว้ในไอศวรรย์
จะมาทวงดวงจินดาพูดจากัน	พวกมึงนั้นกั้นกางปิดทางไว้
เข้าระดมสมทบรบฝรั่ง	เขารบมั่งมันก็ต้านทานไม่ไหว
กูแค้นนักจักต้องทำให้หนำใจ	ยกเข้าไปไล่สังหารผลาญชีวี
เออเองรู้อยู่บ้างหรือปางก่อน	อันโคตรก้อนแก้วเก็จเป็นเจ็ดสี
ของลังกามาอยู่ในบูรี	เอาไว้ที่แห่งหนตำบลใด ฯ
๏ อำมาตย์รู้กิริยาของข้าศึก	มิได้นึกกลัวแกล้งแถลงไข
เมื่อคราวครั้งลังกาข้าก็ไป	ตามหน่อไทเที่ยวดูทั่วบูรี
นางวัณฬาพาเดินบนเนินเพชร	ให้แก้วเก็จกับธิดามารศรี
ครั้นเลิกทัพกลับมาถึงธานี	ปลูกไว้ที่เนินเขาเนาวรัตน์
ท่านจะมาว่าลักคิดหักหาญ	เหมือนแกล้งพาลพูดดื้อไม่ถือสัตย์
แล้วลวงเหล่าชาวด่านที่ทานทัด	ว่าเป็นนัดดาบุตรสุดสาคร
จึงโปรดใช้ให้มารับด้วยนับหน้า	สำคัญว่าเชื้อวงศ์พระทรงศร
ยังหยิบผิดคิดการจะราญรอน	ทำยอกย้อนอย่างนี้ไม่มีอาย
หมายจะทำซ้ำเติมพูดเหิมฮึก	อย่าพึงนึกว่าจะสมอารมณ์หมาย
แม้ซึ่งหน้ามาที่ไหนทั้งไพร่นาย	จะต้องตายอยู่ที่ด่านชานชลา ฯ
๏ หัสกันหันหุนด้วยรุ่นหนุ่ม	ดังเพลิงสุมทรวงแค้นนั้นแสนสา
ให้จับจำอำมาตย์ลงอาชญา	สั่งเสนาฝรั่งทั่วทุกตัวนาย
ให้รุมเข้าเผาพาราการะเวก	มันโหยกเหยกแย่งริบให้ฉิบหาย
แต่สาวสาวเอาไว้ใช้อย่าให้ตาย	พบผู้ชายจงฟันให้บรรลัย ฯ
๏ ฝ่ายนายทัพรับสั่งแล้วตั้งโห่	เฮโลโล้กำปั่นเสียงหวั่นไหว
ต่างรีบเข้าอ่าวเมืองแน่นเนื่องไป	ไม่มีใครรบสู้ทั้งบูรี
พอทัพหลังลังกายกมาถึง	อึงคะนึงหนุนเข้าอ่าวกรุงศรี
คนทั้งหลายหมายว่ามาโดยดี	ยืนดูที่ริมตลิ่งทั้งหญิงชาย
พอทัพหน้ามาถึงวังไม่ยั้งหยุด	ขึ้นฝั่งจุดเพลิงไหม้เหมือนใจหมาย
ตีกลองศึกครึกครื้นปืนประกาย	พังทลายตึกกว้านเผาบ้านเมือง
พวกทัพหลังคั่งคับช่วยทัพหน้า	เที่ยวจุดไฟไหม้หลังคาติดฝาเฝือง
เสียงผางโผงโพลงพลุ่งเพลิงรุ่งเรือง	ชาวบ้านเมืองวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
บ้างฉวยคว้าผ้าผ่อนแบกหมอนฟูก	บ้างอุ้มลูกจูงหลานลนลานหนี
บ้างคลานคลุกลุมล้มไม่สมประดี	บ้างพลัดพี่พลัดน้องร้องตะโกน
นางลูกค้าคว้าถุงกระบุงกระบะ	แบกกระทะโอ่งอ่างกระถางกระโถน
ที่ผ้าผ่อนล่อนโล่งวิ่งโทงโทน	สะดุดโดนเด็กผู้ใหญ่ขวักไขว่กัน
บ้างหอบของร้องไห้มุดใต้ถุน	ต่างว้าวุ่นวนเวียนวิ่งเหียนหัน
พวกฝรั่งลังกาไล่ฆ่าฟัน	สกัดกั้นกลอกกลับไล่จับกุม
พวกผู้หญิงวิ่งบุกเที่ยวซุกซ่อน	บ้างซอกนอนหนีไฟอยู่ในหลุม
บ้างหลบตัวกลัวเหลือเอาเสื่อคลุม	บ้างมุดตุ่มลงแต่หัวตัวโก้งโค้ง
พวกข้าศึกครึกครื้นยิงปืนใหญ่	ไฟยิ่งไหม้มืดกลุ้มคลุ้มโขมง
จะเหลียวแลไปทางไหนไฟลุกโพลง	ติดเรือนโรงโผงผางสว่างไป
เสียงช้างม้าลาร้องออกซ้องแซ่	ฮูมแปร้นแปร๋แซ่สนั่นวิ่งหวั่นไหว
คนยิ่งตื่นครื้นครั่นหนีควันไฟ	ไฟยิ่งไหม้ไปจนรอบขอบกำแพง ฯ
๏ จนพลบค่ำกำลังเพลิงพลั่งพลุ่ง	สว่างรุ่งเรืองโรจน์ช่วงโชติแสง
พวกพหลพลนิกรต่างร้อนแรง	โจนกำแพงลงไปนั่งกำบังไฟ
ฝรั่งยิ่งยิงปืนเสียงครื้นครึก	กระหึมฮึกโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
ฝ่ายห้ามแหนแสนสนมกรมใน	ต่างตื่นไฟในอารมณ์ไม่สมประดี
ร้องโปรดช่วยด้วยเถิดพระทูลกระหม่อม	เพลิงไหม้ล้อมรอบจะวายตายเป็นผี
บ้างเลยหลงวงวิ่งเป็นสิงคลี	มาข้างนี้ไปข้างโน้นตะโกนกัน
บ้างเก็บของทองนากลากไปทิ้ง	ฉวยเชี่ยนวิ่งวางเชี่ยนเปลี่ยนหยิบขัน
บ้างฉวยผ้าคว้าถุงคาดพุงพัน	บ้างยกคันฉ่องกับหวีวิ่งหนีไฟ
ที่พวกมากลากจูงพยุงยุด	อุตลุดเลี้ยววงเวียนหลงใหล
ที่รักเพื่อนเหมือนชีวิตร่วมจิตใจ	อุส่าห์ใส่สะเอวอุ้มกอดกุมมือ
ท่านท้าวนางต่างวิ่งล้มกลิ้งเกลือก	อุส่าห์เสือกไปตามทางครางหือหือ
บ้างงันงกตกใจเห็นไฟฮือ	วิ่งกระพือผ้าหลุดไม่หยุดแล
พวกเจ้าจอมหม่อมคุณตระกูลสูง	บ้างพยูงอยู่ข้างข้างไม่ห่างแห
บ้างวิ่งวนจนหอบหมอบกระแต	ที่เฒ่าแก่โก้งโค้งลากโครงคราง
ข้าหลวงเหล่าสาวใช้ตื่นไฟวิ่ง	กระตุ้งกระติ้งตาปลกตีอกผาง
มุดใต้ถุนลุนช่องเที่ยวมองทาง	เห็นรางรางลดเลี้ยวเที่ยวเลาะลัด ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพาราการะเวก	กับองค์เอกอัคเรศเกศกษัตริย์
ทั้งห้ามแหนแสนสุรางค์อยู่ปรางค์รัตน์	เมื่อลมพัดเพลิงไหม้มาใกล้วัง
จะหนีออกนอกประตูท่านครูห้าม	รู้ว่ายามเคราะห์ค่อยคิดถอยหลัง
จนค่ำไฟไหม้ครื้นเสียงปืนดัง	อุตส่าห์นั่งนิ่งภาวนามนต์ ฯ
๏ ฝ่ายทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์	อ่านพระเวทวิทยาเป็นห่าฝน
ให้ไฟดับลับตาประชาชน	ต่างมืดมนไม่เห็นทางในกลางคืน
ทั้งโยธาข้าศึกซึ่งฮึกโหม	ถูกฝนโซมเสื้อผ้าไม่ฝ่าฝืน
กลับลงลำกำปั่นลั่นแต่ปืน	ให้คนตื่นแตกพลัดกระจัดกระจาย
จนรุ่งเช้าชาวบูรีต่างหนีเร้น	แลไม่เห็นผู้คนทั้งฝนหาย
ทั้งสองทัพกลับไล่พวกไพร่นาย	ขึ้นตั้งค่ายราบรอบขอบกำแพง ฯ
๏ เจ้าวายุพัฒน์หัสกันเกณฑ์ทหาร	ให้ถือขวานคนละเล่มล้วนเข้มแข็ง
ฟันประตูดูประหลาดพลิ้วพลาดแพลง	จนสิ้นแรงรู้ว่าฤทธิ์วิทยา
เอาไม้ลำทำบันไดไต่ไปพาด	ขึ้นปีนพลาดพลัดคะมำถลำถลา
บ้างหัวหกตกดิ้นสิ้นชีวา	บ้างแขนขาหักตายเสียหลายคน
บ้างปวดหัวมัวตาให้หน้ามืด	เป็นหอบหืดเห็นวิบัติคิดขัดสน
จึงอุบายถ่ายเททำเล่ห์กล	ให้พวกพลร้องว่าชาวธานี
กองทัพเราเข้ามาล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	เปรียบเหมือนขังไก่ไว้มิให้หนี
แม้ผู้ใดใครออกมาหาโดยดี	จะให้มีชื่อเสียงชุบเลี้ยงไว้
เร่งเร็วเถิดเปิดประตูอย่าอยู่ช้า	จะพลอยพากันตายทั้งนายไพร่
จงทำชอบนอบน้อมคิดพร้อมใจ	ก็จะให้เงินทองของดีดี ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าชาวบุรินทร์สิ้นทั้งหลาย	ทั้งไพร่นายรายรักษาทุกหน้าที่
ต่างเยี่ยมมองช่องเสมาร้องพาที	เหวยอ้ายผีพวกฝรั่งเกาะลังกา
ทั้งลวงหลอกยอกย้อนทำซ่อนเงื่อน	เผาบ้านเรือนร้ายกาจนอกศาสนา
หากพระองค์ทรงคิดถึงบิดา	โปรดให้มามึงจึงได้มาใกล้กราย
ถ้าหาไม่ไหนน้ำหน้าอ้ายฝรั่ง	จะเห็นวังเวียงราชอย่ามาดหมาย
แต่รบกับทัพเรือก็เหลือตาย	อยู่ที่ปลายแดนด่านชานชลา ฯ
๏ เจ้าหัสกันสั่งให้ไพร่ว่าอ้ายโง่	มึงเหมือนโคคอกขังจะสังขาร์
วิสัยศึกลึกล้ำเป็นธรรมดา	มีปัญญาย่อมจะได้ด้วยง่ายดาย
ผู้ใดเซอะเคอะคะจะเป็นเหยื่อ	เปรียบเหมือนเนื้อทั้งปวงติดบ่วงหวาย
จงกลับใจไหว้กราบอย่าหยาบคาย	บอกเจ้านายมึงให้รู้ว่ากูนี้
ตามมาทวงดวงเพชรอันเตร็ดตรัจ	พวกมึงขัดจึงได้เข้าเผากรุงศรี
ว่าไม่รู้กูเข้ามารบธานี	ประเดี๋ยวนี้เล่าก็รู้นิ่งอยู่ไย
ยังเข้าปีกหลีกหลบไม่รบสู้	จะปิดประตูตายหรือถือไฉน
ถ้าแม้ว่ากล้าจริงออกชิงชัย	ใครดีได้เห็นกันเป็นมั่นคง ฯ
๏ พวกขุนนางต่างว่าเหวยฝรั่ง	พระจอมวังวรนาถเหมือนราชหงส์
จะสู้กาหน้าดำที่ต่ำวงศ์	จะเสียทรงเสียนวลไม่ควรเลย
แล้วก็รู้อยู่ว่ามึงไม่ถึงไหน	ไม่เข้าได้ในกำแพงจึงแกล้งเฉย
เขาเกลียดเห็นเป็นว่ากลัวพูดยั่วเย้ย	อ้ายลูกเชลยลืมพ่อคิดล่อลวง
อียุพาลาลีที่เป็นแม่	ก็เป็นแต่ตัวเมียเขาเสียขวง
ยังมีหน้าพาฝรั่งสิ้นทั้งปวง	มาลามล่วงลอบเข้าเผาพารา ฯ
๏ วายุพัฒน์หัสกันให้ตันจิต	ต่างคนคิดคั่งแค้นนั้นแสนสา
จะเข้าไปสังหารผลาญชีวา	พิฆาตฆ่าโคตรมันให้บรรลัย
ก็ต้องมนต์คนปีนมือตีนอ่อน	จำจะผ่อนผันแปรคิดแก้ไข
จึงรอรั้งสั่งพหลพลไกร	ให้ฆ่าไก่เป็ดแพะแกะโคควาย
เอาเลือดฝาดสาดรอบทั้งขอบเขต	ทำลายเวทมนตร์ไสยให้เสื่อมหาย
แล้วเร่งทัพขับพหลพลนิกาย	ฟันทลายประตูปีนตีนกำแพง
พาดบันไดไต่พะองเข้ายงยุทธ์	พุ่งอาวุธฟาดฟันล้วนขันแข็ง
สับสายโซ่โย้เหนี่ยวด้วยเรี่ยวแรง	ชาวเมืองแทงถูกตายเป็นหลายคน
แล้วทิ้งหินศิลาพุ่งอาวุธ	อุตลุดรบรับกันสับสน
พวกข้าศึกครึกครื้นยิงปืนกล	ข้ามไม่พ้นกำแพงสิ้นแรงปืน
พวกบนป้อมหลอมตะกั่วคั่วทรายสาด	น้ำร้อนราดโยธาไม่ฝ่าฝืน
ต่างต่อแย้งแทงฟันเสียงครั่นครื้น	ระดมปืนป้อมทลายค่ายลังกา
ถูกฝรั่งทั้งปวงตกร่วงหรุบ	บ้างตายฟุบตัวตะแคงเสียแข้งขา
ที่เหลือตายฝ่ายฝรั่งถอยหลังมา	เขารักษาค่ายมั่นขยั้นใจ ฯ
๏ เจ้าวายุพัฒน์หัสกันเห็นกองทัพ	จะเคี่ยวขับชาวบุรีตีไม่ไหว
ให้เสนีที่ต้องจำนั้นนำไป	ขุดหินได้เแก้วเก็จโคตรเพชรมา
ทลายเขาเนาวรัตน์ด้วยขัดแค้น	เก็บหัวแหวนเกิดใหม่ได้หนักหนา
ให้กองทัพจับเหล่าชาวพารา	ลงเรือล่าเลิกทัพถอยกลับไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราการะเวก	หมองเหมือนเมฆมืดมิดปิดสุริย์ใส
ต้องถอยถดยศถาเสียข้าไท	บ้านเมืองไหม้ไพร่นายล้มตายครัน
เป็นคราวเคราะห์เพราะประมาทจึงพลาดพลั้ง	แทบเสียทั้งนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
หากท่านครูผู้เฒ่าเหมือนเผ่าพันธุ์	ช่วยผันแปรแก้กันไม่อันตราย
จึงตรัสกับมเหสีพี่กับเจ้า	มีลูกเต้ามันไม่เหมือนเพื่อนทั้งหลาย
เห็นเหลือมือดื้อจริงทั้งหญิงชาย	พากันหายสูญเพลิงละเลิงใจ
จนครั้งนี้มีศัตรูมาดูถูก	ไม่เห็นลูกเต้ามีอยู่ที่ไหน
เหมือนลูกยางห่างต้นหลุดหล่นไป	ดังมิใช่ลูกเต้าเผ่าพงศ์พันธุ์ ฯ
๏ มเหสีอัญชลีฉลองตอบ	เคราะห์ประกอบให้เป็นเหมือนเช่นฝัน
เพราะยังเยาว์เบาความไปตามกัน	ด้วยผูกพันพิศวาสไม่คลาดคลา
เป็นเหตุเพราะเคราะห์วิบัติให้พลัดพราก	ต้องลำบากเบญจเพสทั้งเชษฐา
พอเคราะห์ดีพี่น้องทั้งสองรา	จะกลับมาเขตขัณฑ์เป็นมั่นคง
ซึ่งเกิดเข็ญเป็นศึกน้องนึกแน่	เพราะไปแก้พระอภัยเมื่อใหลหลง
ธิดานาฏราชโอรสยศยง	ช่วยณรงค์รบพุ่งกรุงลังกา
จึงฝรั่งคั่งแค้นมาแทนทด	ให้เสียยศเสียศักดิ์เสียหนักหนา
ควรจะใช้ให้ทหารถือสารตรา	ไปพูดจาแจ้งกับพระอภัยมณี
ด้วยพวกพ้องของท่านล้วนหลานลูก	มาดูถูกรบพุ่งเผากรุงศรี
ให้ทราบความตามวิสัยเป็นไมตรี	ดูท่วงทีเธอบ้างจะอย่างไร ฯ
๏ พระเห็นชอบตอบว่าปัญญาน้อง	ช่างคิดต้องกันกับพี่จะมีไหน
แล้วอ่าองค์ทรงเครื่องย่างเยื้องไป	ออกนั่งในพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมพระวงศ์พงศาพฤฒามาตย์	เสนาชาติหมอบเมียงเคียงขนาน
สั่งเสนาอาลักษณ์พนักงาน	ให้แต่งสารตามเรื่องเมืองลังกา
ไปถึงท้าวเจ้าผลึกลงหมึกเขียน	ไม่ผิดเพี้ยนเพริศพรายลายเลขา
แล้วใส่กล่องทองคำประจำตรา	ให้เสนารีบถือหนังสือไป ฯ
๏ ผู้รับสั่งบังคมด้วยโสมนัส	มาเร่งรัดจัดกันเสียงหวั่นไหว
เอาเรือรองสองลำล่องน้ำไป	รีบใช้ใบร่ำมาในสาคร ฯ
ตอนที่ ๕๕
มังคลาจับนางสุวรรณมาลีและท้าวทศวงศ์
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกล่าทัพ	ได้สินทรัพย์สุโขสโมสร
ข้ามมหาสาคโรชโลธร	เข้านครเขตฝั่งข้างลังกา
ขึ้นเมืองใหม่ไปเฝ้าเจ้าสิงหล	ทูลยุบลบังคมก้มเกศา
ถวายเพชรเตร็จตรัจให้ทัศนา	พระมังคลาทราบสิ้นก็ยินดี
ดูดวงเพชรเก็จแก้วแววสว่าง	แจ่มกระจ่างพร่างพรายเป็นหลายสี
กลัวจะอึงถึงพระชนนี	ให้มนตรีลอบไปฝังไว้ลังกา
ห้ามมิให้ใครพูดถึงโคตรเพชร	หัวจะเด็ดขาดลงทั้งวงศา
พวกหญิงชายนายไพร่ที่ได้มา	ชาวเมืองการะเวกนั้นเจ็ดพันคน
ใช้สีข้าวเช้าค่ำต้องตรำตราก	ตำดินตากตักน้ำทำถนน
เวลารุ่งหุงข้าวเลี้ยงชาวพล	ใช้แบกขนฉุดลากเหนื่อยยากครัน ฯ
๏ ฝ่ายมนตรีที่ตัวโปรดถือโคตรเพชร	พาแก้วเก็จไปถึงวังณรังสรรค์
ลอบฝังแก้วแล้วออกมาเวลานั้น	แผ่นดินลั่นครั่นครึกสะทึกสะท้อน
ตลอดทั้งวังเวียงเพียงจะคว่ำ	อีเลิ้งน้ำเป็นระลอกกระฉอกกระฉ่อน
ตึกเรือนโรงโงงเงงโคลงเคลงคลอน	สะท้านสะท้อนทั่วทั้งเกาะลังกา
ดูต้นไม้ไกวกวัดสะบัดโบก	เขยื้อนโยกขย้อนทุกต้นรุกขา
ฝูงนกหกตกใจบินไปมา	ช้างม้าลาล้มลุกตะคลุกคลาน
ทะเลลึกครึกครื้นเป็นคลื่นคลั่ง	กระทบฝั่งฟูมฟาดเสียงฉาดฉาน
ชายหญิงยืนขึ้นก็ล้มต้องก้มคลาน	ต่างเซซานซวนทรงไม่ตรงกาย
ถึงสามวันนั้นจึงสิ้นแผ่นดินไหว	เป็นควันไฟมืดมนอยู่จนสาย
ต่างสงสัยไม่รู้ที่จะดีร้าย	ทั้งหญิงชายโจษกันจำนรรจา ฯ
๏ นางละเวงเกรงตรึกนึกประหลาด	ไปหาบาทหลวงถามความกังขา
เหตุไฉนไหวทั้งเกาะลังกา	มีตำรารู้บ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชไม่อาจบอก	พูดนอกคอกเคลือบแฝงแถลงไข
เหตุเพราะผัวตัวจะมาเหมือนอาลัย	ดินจึงไหวให้วิบัติอัศจรรย์
สักหน่อยหนึ่งมึงจะท้องกระป่องเหยาะ	น่าหัวเราะรักผัวตัวขยัน
แกล้งพูดพร่ำทำนายนางอายครัน	ต้องผินผันพักตราเมินพาที
เจ้าคุณเฝ้าเย้ายั่วผัวที่ไหน	เอาอะไรมาว่าน่าบัดสี
คิดขายหน้าลาพระจรลี	กลับไปที่ราชฐานรำคาญครัน
คิดถึงลางนางนึกเกรงศึกใหญ่	จะรบพุ่งกรุงไกรไอศวรรย์
เรียกรำภานางยุพาสุลาลีวัน	มาเคียงบรรจถรณ์นางที่ข้างใน
แล้วตรัสถามสามนางว่าลางเกิด	จะประเสริฐหรือว่าเห็นเป็นไฉน
นางยุพาว่าตำรับกัปประลัย	คือลมไฟดินน้ำเป็นสำคัญ
ธาตุทั้งสี่นี้สุภาพเรียบราบรื่น	จะชุ่มชื่นชูใจทั้งไอศวรรย์
แม้ธาตุสี่นี้วิบัติอัศจรรย์	จะมีอันตรายทั่วทุกตัวคน
ซึ่งดินไหวในตำราไม่ผาสุก	จะเกิดยุคยุทธนาโกลาหล
ข้าจับยามตามตำราจลาจล	ตั้งแต่ต้นปีเถาะเป็นเคราะห์ครัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ฟังคำคาดหวาดวิโยคยิ่งโศกศัลย์
จึงตรัสว่าถ้าจะเป็นเหมือนเช่นนั้น	จะแก้กันได้บ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ นางยุพาว่าตำรับระงับเหตุ	ภูมิเทศผันแปรจะแก้ไข
ให้ไพร่ฟ้าข้าเฝ้าทั้งท้าวไท	ตั้งอยู่ในศีลสัตย์สวัสดี
ทั้งบวงสรวงดวงชาตาสุรารักษ์	ซึ่งพิทักษ์ทวาทศราศี
ปลูกศาลรอบขอบจังหวัดตั้งบัตรพลี	คนกาลีลอยสะเดาะเคราะห์บุรินทร์
ตัดโลโภโมหะละเมียผัว	กินแต่ถั่วผักงารักษาศิล
ไหว้ลมไฟไหว้ชลาไหว้ฟ้าดิน	ถ้วนปีหนึ่งจึงจะสิ้นมลทินภัย ฯ
๏ นางวัณฬาว่าตำรับบังคับขาด	ประชาราษฎร์หรือมันจะละวิสัย
ต้องถือศิลกินบวชนั้นรวดไป	เห็นไม่ได้ดังตำราทั้งธานี
จะเกิดเข็ญเป็นทุกข์ถึงลูกหลาน	ไปตรวจด่านการบำรุงชาวกรุงศรี
กลัวจะทำล้ำเหลือจะเชื่อดี	ไปเที่ยวตีเมืองเขาด้วยเยาว์ความ
ถึงชนะก็ไม่สิ้นอรินราช	พยาบาทเบียดเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
ต้องหนักจิตคิดอ่านการสงคราม	แม่มีความเกลียดเหลือด้วยเบื่อใจ
อันลูกเราเยาว์อยู่ไม่รู้ทุกข์	จะอาจอุกทำเข็ญเป็นไฉน
จะร้ายดีมิได้รู้ด้วยอยู่ไกล	หรือจะให้หามาเสียธานี ฯ
๏ นางรำภาว่าวิสัยไตรดายุค	ย่อมเป็นศึกแล้วเป็นสุขทุกกรุงศรี
เมื่อถึงคราวชาวบุรินทร์อยู่กินดี	ก็ไม่มียุคเข็ญย่อมเว้นวาย
เมื่อถึงคราวชาวนครจะร้อนนั้น	จะป้องกันฉันใดก็ไม่หาย
ไม่ถึงกรรมทำอย่างไรก็ไม่ตาย	ถ้าถึงกรรมทำลายต้องวายปราณ
อันพระหน่อวรนาถชาติกษัตริย์	รู้จักจัดเกลี้ยกล่อมซ้อมทหาร
เลี้ยงคนดีมีปัญญาวิชาชาญ	คิดทำการต้องที่ผู้มีบุญ
เมื่อเกิดเข็ญเช่นนึกมีศึกเสือ	ช่วยส่งเกลือข้าวกินดินกระสุน
เที่ยวตรวจตราธานีนั้นมีคุณ	ด้วยแรกรุ่นรู้รอบเห็นชอบกล
ให้อยู่วังดังสตรีแม้มีศึก	ที่ตื้นลึกไม่สันทัดจะขัดสน
เสด็จไปได้สังเกตเขตตำบล	ที่ชุมพลกลศึกได้ฝึกปรือ
จะหนีทุกข์ยุคเข็ญเหมือนเช่นว่า	อยู่ใต้ฟ้าหนีฝนจะพ้นหรือ
แม้เมืองใดใช้คนดีมีฝีมือ	จะเลื่องชื่อลือเลิศประเสริฐชาย
ชาวชมพูบุรินทร์สิ้นทั้งนั้น	จะขยั้นอยู่ไม่อาจประมาทหมาย
จงโปรดให้ไปตามความสบาย	เธอเป็นชายใช่สตรีจะมีภัย ฯ
๏ นางฟังคำราภาบัญชาตอบ	เจ้าว่าชอบเชิงความตามวิสัย
แต่ยังเยาว์เราจะทำคำสอนไป	ช่วยเตือนใจไว้มั่งพอรั้งรา
แล้วเขียนคำกำหนดทศพิธ	ใส่กล่องแก้วแล้วปิดผนิดฝา
ให้ม้าใช้ได้รับสั่งขึ้นหลังม้า	ออกจากวังลังกาเข้าป่าไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	ออกอำมาตย์พร้อมสิ้นเมื่อดินไหว
เป็นควันคลุ้มกลุ้มชลานภาลัย	ลูกคลื่นใหญ่อย่างจะเททะเลวน
เรือกำปั่นพันถ้วนเชือกพวนขาด	ขึ้นค้างหาดฟาดฝั่งหลังถนน
น้ำท่วมทั้งวังใหม่นายไพร่พล	ขึ้นอยู่บนเนินเขาอดข้าวปลา
ถึงสามวันครั้นหายฝ่ายฝรั่ง	กลับลงตั้งอยู่ในค่ายทั้งซ้ายขวา
ต้องซ่อมลำกำปั่นตอกหมันยา	พระมังคลาลอบสั่งโหรทั้งนั้น
ให้ทำนายทายที่ความดีไว้	ให้ชื่นใจไพร่พหลพลขันธ์
แล้วให้หามาประชุมชุมนุมกัน	ให้โหรนั้นทายลางจะอย่างไร ฯ
๏ พวกโหราว่าเพชรแก้วเก็จเอก	จากการะเวกมาถึงถิ่นแผ่นดินไหว
จะลือชาปรากฏพระยศไกร	ได้เป็นใหญ่ยอดกษัตริย์ในปถพี
ทั้งดินฟ้าสาครกระฉ่อนช่วย	ร้องอำนวยพรเพิ่มเฉลิมศรี
แม้ขัดเคืองเมืองไหนยกไปตี	ก็จะมีชัยสิ้นทั้งดินแดน
ด้วยเดชะพระมหาอานุภาพ	จะได้ปราบเมืองอื่นนับหมื่นแสน
บรรดาท้าวเจ้าประเทศทุกเขตแคว้น	จะพึ่งแผ่นดินฝรั่งกรุงลังกา ฯ
๏ พระทรงฟังรางวัลให้โหรเฒ่า	พวกข้าเฝ้าพลขันธ์ต่างหรรษา
พอผู้ถือหนังสือสารพระมารดา	มาวันทาถวายองค์พระทรงยศ
พระยินดีคลี่สารอ่านอักษร	ว่าอวยพรลูกยาให้ปรากฏ
ด้วยบิตุรงค์ทรงธรรม์สวรรคต	มีโอรสรักเหมือนใจนัยนา
อนึ่งหลานว่านเครือเชื้อกษัตริย์	เหมือนกรหัตถ์อยู่กับกายทั้งซ้ายขวา
แต่เจ้าไปไกลสถานใจมารดา	ให้คิดปรารมภ์ร้อนไม่หย่อนเย็น
ประการหนึ่งซึ่งสุธาลังกาไหว	เป็นลางใหญ่ไพร่เมืองจะเคืองเข็ญ
แม่คิดไปใจหายไม่วายเว้น	ด้วยพ่อเป็นปิ่นจังหวัดปถพี
ทั้งโภไคยไอศูรย์พร้อมมูลหมด	พระเกียรติยศเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
สงวนศักดิ์รักษาแต่ธานี	อย่าคิดตีบ้านเมืองให้เคืองกัน
ประเพณีที่อุดมบรมจักร	บำรุงรักษ์ราชัยมไหศวรรย์
เสวยสุขทุกเวลาทิวาวัน	เพราะทรงธรรม์ทศพิธวิสดาร
ประการหนึ่งซึ่งรักษาเมตตาตั้ง	ให้สัตว์ทั้งปวงเป็นสุขทุกสถาน
ใครยากเย็นเข็ญใจจงให้ทาน	อภิบาลบำรุงทั้งกรุงไกร
หนึ่งคู่ครองของเขามีเจ้าของ	อย่าได้ปองเป็นมิตรพิสมัย
หนึ่งสมบัติพัสดุของผู้ใด	อย่าอยากได้ไปเอาของเขามา
ประการหนึ่งซึ่งคำจะดำรัส	ดำรงสัตย์ซื่อสุทธิ์ไม่มุสา
หนึ่งผู้ผิดมิตรญาติแลอาตมา	จงตรึกตราตัดสินความตามสัจจัง
อนึ่งบทกฎหมายอย่าคลายเคลื่อน	อย่าลดเลื่อนละอย่างแต่ปางหลัง
หนึ่งใครนำคำเสนออย่าเพ่อฟัง	เห็นจริงจังจึงค่อยตรัสตามสัตย์ธรรม์
หนึ่งเอ็นดูผู้ที่มีความชอบ	รางวัลตอบตามวิสัยเจ้าไอศวรรย์
หนึ่งเลี้ยงเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	เป็นสัตย์ธรรม์เที่ยงธรรมอย่าลำเอียง
หนึ่งอย่าคิดริษยาพยาบาท	อย่ามุ่งมาดหมายถวิลรูปกลิ่นเสียง
คนสอพลอทรลักษณ์อย่ารักเลี้ยง	ให้แท้เที่ยงทางธรรมจึงจำเริญ
รักษายศอตส่าห์ทรงดำรงจิต	เทวฤทธิ์ทุกชั้นจะสรรเสริญ
อย่าถือผิดคิดอ่านทำการเกิน	อย่าละเมินหมั่นอ่านคำมารดร ฯ
๏ พระฟังจบนบนอบเห็นชอบสิ้น	ให้ถือศิลสัตย์ธรรม์รำพันสอน
แต่ได้ใช้ให้หลานไปราญรอน	คืนแก้วก้อนเก็จมาไว้ธานี
ต้องคิดอ่านการศึกฝึกทหาร	คอยรอนราญรบพุ่งกันกรุงศรี
แล้วพับสารมารดาไม่พาที	เก็บซ่อนไว้ในที่ศรีไสยา
ทุกเช้าเย็นพระไปเล่นท้องสนาม	หัดสงครามครึกครื้นยิงปืนผา
คอยรอรั้งฟังความสามพารา	แต่งลูกค้าคอยเหตุทุกเขตคัน ฯ
๏ ฝ่ายเสนาการะเวกที่ถือสาร	ไปประมาณเดือนเศษถึงเขตขัณฑ์
ขึ้นเมืองผลึกตึกสำหรับรับแขกนั้น	พอพบกันกับพวกพระหัสไชย
รีบพาเข้าเฝ้าพระหน่อวรนาถ	ทูลเรื่องราชการแจ้งแถลงไข
พระทรงฟังคั่งแค้นแน่นพระทัย	รีบเข้าไปทูลยุบลพระชนนี ฯ
๏ ฝ่ายนงลักษณ์อัคเรศเกศกษัตริย์	ฟังพระหัสไชยฉลองพลอยหมองศรี
ออกข้างหน้าข้าบาทราชเสนี	หมู่มนตรีกราบก้มบังคมคัล
สั่งให้อ่านสารว่าเจ้าการะเวก	เสวยเอกฉัตรชัยไอศวรรย์
บังคมองค์ทรงยศทศธรรม์	ซึ่งร่วมสุวรรณจังหวัดปถพี
หวังเฉลิมเพิ่มพูนประยูรยศ	ให้ปรากฏเกียรติบำรุงชาวกรุงศรี
สองเวียงชัยไพร่ฟ้าประชาชี	ได้เป็นที่ชุ่มชื่นทุกคืนวัน
ฝ่ายฝรั่งลังกาวัณฬาราช	มีหน่อนาถเนื้อไขเจ้าไอศวรรย์
ให้นัดดาวายุพัฒน์หัสกัน	คุมกำปั่นใหญ่น้อยหกร้อยลำ
ไปพาราเห็นว่าหลานเปิดด่านรับ	ด้วยใจนับถือว่าจะอุปถัมภ์
ครั้นเข้าได้ในบุรีได้ทีทำ	ทลายกำแพงเข้าเผาพารา
ครั้นเพลิงไหม้ไล่ฆ่าประชาราษฎร์	ตายวินาศนับหมื่นถูกปืนผา
เข้าล้อมวังพังทวารพาลพูดจา	ว่าธิดาลักเพชรแก้วเก็จไว้
ครั้นข้าเฝ้าชาวบุรีตอบตีมั่ง	พวกฝรั่งรบต้านทานไม่ไหว
ไปขุดเขาเอาเพชรแก้วเก็จไป	จับพวกไพร่หญิงชายไปหลายพัน
เพราะนับถือซื่อตรงเหมือนพงศ์เผ่า	จึงได้เผาเมืองฆ่าคนอาสัญ
ดูกิริยาวายุพัฒน์หัสกัน	เหมือนผูกพันพยาบาทราชธิดา
จะขัดเคืองเรื่องไรก็ไม่รู้	ด้วยไปอยู่กับสมเด็จพระเชษฐา
ครั้นกลับยังธานีไพรีมา	ยกโทษผิดธิดายุพาพาล
ฝ่ายฝรั่งลังกาพาราผลึก	ก็เสร็จศึกสืบวงศ์ดำรงสถาน
แต่ข้าน้อยพลอยรับอัประมาณ	ขอประทานทูลถามตามสงกา
แม้แก้วเก็จเพชรเขาชาวสิงหล	เสาวคนธ์ลอบลักผิดหนักหนา
พระทราบเหตุเภทผลแต่ต้นมา	โปรดบัญชาชี้แถลงให้แจ้งใจ ฯ
๏ พอจบสารสุมาลีตีอุระ	น้อยหรือชะเคลือบแฝงแถลงไข
แม่นงเยาว์เสาวคนธ์ขอเพชรไป	เราก็ได้รู้เห็นเป็นพยาน
กลับพาโลโกหกว่าฉกลัก	ไม่รู้จักชาติเชื้อมันเหลือหลาน
ช่างเหมือนแม่แต่ละคนพ้นประมาณ	สันดานพาลพวกฝรั่งน่าชังครัน
แล้วตรัสกับเสนาชาวการะเวก	มันโหยกเหยกหยาบช้าจะอาสัญ
ขอรั้งรอพอให้องค์พระทรงธรรม์	มาเขตคันคงจะแค้นแทนธิดา
ด้วยรู้เห็นเป็นพยานพระผ่านเกล้า	มิได้เข้าด้วยฝรั่งอย่ากังขา
คงแก้แค้นแทนพระอนุชา	ได้วุ่นทั้งลังกาไม่ช้าที ฯ
๏ พระหัสไชยให้แสนแค้นฝรั่ง	ถวายบังคมพระมเหสี
มันฮึกนักจักลาไปธานี	ยกไปตีตัดศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ นางฟังลาอาลัยใจจะขาด	ด้วยหน่อนาถเปลี่ยวองค์น่าสงสาร
สะอื้นพลางนางกษัตริย์ก็ทัดทาน	พ่อฟังมารดาว่าอย่าเพ่อรบ
แม่จะให้ไปเชิญเสด็จกลับ	ทั้งกองทัพพระเจ้าอามาบรรจบ
ทั้งลูกยามาด้วยช่วยสมทบ	เข้ารุมรบไพรีให้มีชัย ฯ
๏ พระนบนอบตอบว่าพวกฝรั่ง	แต่ลูกยังเยาว์อยู่ยังสู้ได้
ถึงมันมากหมากเยื่อลูกเชื้อไฟ	จะผลาญให้สิ้นทั้งเกาะลังกา ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำห้ามทรามสวาท	อย่าองอาจองค์เดียวเปลี่ยวหนักหนา
เมื่อหักหาญราญรอนแต่ก่อนมา	พระพี่ยาอยู่ด้วยได้ช่วยกัน
อย่าดูถูกลูกรักจงหนักหน่วง	จะเสียท่วงทีพาคนอาสัญ
ซึ่งลูกรักจักไปกรุงไกรนั้น	สองทรงธรรม์คงละห้อยน้อยพระทัย
แม่จะทำคำสารส่งไปด้วย	เจ้าจึงช่วยชี้แจงแถลงไข
แล้วแต่งสารอ่านสอบชอบพระทัย	ใส่กล่องให้ผู้ถือหนังสือมา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยกลับไปห้อง	เห็นหน้าสองน้องน้อยละห้อยหา
สะอื้นอัดตรัสสั่งทั้งน้ำตา	พี่จะลาไปแล้วแก้วกลอยใจ
พอขาดคำกล้ำกลืนสะอื้นอก	น้ำตาตกซกโซมชโลมไหล
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาเหลืออาลัย	พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
ต่างนอบนบซบพักตร์กับตักพี่	กราบลงที่บาทาเกศาสยาย
พระสวมสอดกอดน้องประคองกาย	สงสารสายสุดสวาทจะคลาดคลา
พระกรเกยเชยโฉมค่อยโลมลูบ	ประจงจูบแก้มซ้ายแล้วย้ายขวา
นางตามใจไม่ขัดพระอัชฌา	สะอื้นอ้อนวอนว่าด้วยอาลัย
น้องไม่มีที่เห็นด้วยเป็นหญิง	อย่าทอดทิ้งน้องรักให้ตักษัย
กลัวแต่จะละเลยเชือนเฉยไป	สักเมื่อไรจักได้มาเห็นหน้าน้อง ฯ
๏ พระว่าพี่นี้ถึงไปก็ใจอยู่	มิได้รู้เริศร้างอย่าหมางหมอง
แม่โฉมงามทรามสงวนนวลละออง	ทั้งสองน้องครององค์ให้จงดี
เสร็จธุระจะมาไม่ช้านัก	ไม่ลืมรักพักตร์น้องอย่าหมองศรี
มิเหมือนหมายสายสวาทแล้วชาตินี้	พี่ไม่มีเมียแล้วนะแก้วตา
เป็นสัจจังหวังใจอยู่ในน้อง	แม่เหมือนสองนัยน์เนตรของเชษฐา
ทั้งสองนางต่างสะอื้นกลืนน้ำตา	พระโลมลาลุกขยับแล้วกลับยั้ง
สะท้อนถอนฤทัยอาลัยน้อง	กรประคองกอดจูบโลมลูบหลัง
อาลัยรักหนักหน่วงเพียงทรวงพัง	เฝ้ารอรั้งสั่งสวาทไม่คลาดคลา
แล้วแข็งขืนกลืนกล้ำด้วยจำจาก	ออกนอกฉากแล้วก็ยังเหลียวหลังหา
ขืนแข็งใจไปเข้าเฝ้ามารดา	ชลีลาแล้วสะท้อนถอนฤทัย ฯ
๏ นางกษัตริย์อัดอั้นกลั้นสะอื้น	น้ำเนตรขืนนองตกซกซกไหล
กันแสงร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย	เจ้าจะไปจากแม่จะแลลับ
โอ้อกเอ๋ยเคยเห็นอยู่เย็นเช้า	เมื่อไรเจ้าสายใจจะได้กลับ
ต้องแคล้วคลาดวาสนาแม่อาภัพ	จะนั่งนับวันคอยแก้วกลอยใจ
พระบิดามาถึงจึงจะเสร็จ	เชิญเสด็จดับเข็ญให้เย็นใส
พ่อไปดีศรีสวัสดิ์กำจัดภัย	ความเจ็บไข้คลาดแคล้วอย่าแผ้วพาน ฯ
๏ พระรับพรอ่อนเกล้าลงเคารพ	กันแสงซบพักตราน่าสงสาร
สะอื้นอั้นตันใจอาลัยลาน	เป็นช้านานจึงว่าเคราะห์จำเพาะเป็น
มาพึ่งพาฝ่าละอองสองกษัตริย์	เกิดวิบัติบ้านเมืองขุ่นเคืองเข็ญ
ไปปราบยุคทุกข์ร้อนค่อยหย่อนเย็น	จะมาเป็นเกือกทองรองธุลี
ถึงตัวไปใจลูกยังผูกคิด	เคยสนิทนุชน้องทั้งสองศรี
ต้องจำพรากจากยุคลพระชนนี	อย่าขู่ตีกริ้วโกรธจงโปรดปราน
แล้วกราบลามาลงเรือกำปั่น	ออกพร้อมกันกับเรือถือหนังสือสาร
เป็นสามลำน้ำขึ้นรื่นสำราญ	เหล่าทหารขานโห่ก้องโกลา
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ต่างแล่นออกอาคเนย์หมายเวหา
พระเหลียวกลับลับอ่าวเปล่าวิญญาณ์	ให้ห่วงหน้าห่วงหลังเป็นกังวล ฯ
๏ เวลาค่ำน้ำพราวดาวสว่าง	จันทร์กระจ่างแจ่มฟ้าเวหาหน
พระหัสไชยไม่เป็นสุขแสนทุกข์ทน	ขึ้นนั่งบนบาหลีที่บัลลังก์
ระทวยองค์ลงเอกเขนกเขนย	พระกรเกยพระนลาฏสวาทหวัง
คิดถึงคู่อยู่เขตนิเวศน์วัง	ได้เคยนั่งแนบน้องประคองเคียง
เคยคิดบอกดอกสร้อยกลอยสวาท	ประสานพาทย์พิณเพราะเสนาะเสียง
เคยฟังน้องร้องลำนำฉ่ำสำเนียง	วิเวกเพียงพิณเพลงวังเวงใจ
โอ้ยามนี้มาในลำเรือกำปั่น	ฟังแต่คลื่นครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
จะแลเหลียวเปลี่ยวสุดสมุทรไท	ทั้งเปลี่ยวใจเปล่าตาในสาคร
เคยหอมชื่นรื่นรินกลิ่นกุหลาบ	มาเหม็นสาบฝูงปลาเหราสลอน
เคยไสยาสน์อาสน์สุวรรณจันทน์ขจร	มาจำนอนน้ำค้างพรมพร่างพราว
โอ้ยามเข็ญเช่นนี้เจ้าพี่เอ๋ย	ได้ชมเชยโฉมฉายจะหายหนาว
จะอุ้มแอบแนบทรวงชมดวงดาว	จะหอมราวรสสุคนธ์สุมณฑา
จนเคลิ้มองค์หลงชมมหาดเล็ก	แอบอุ้มเด็กดังหนึ่งมิตรกนิษฐา
ดูดาวเด่นเล่นด้วยกันแม่จันทร์สุดา	เสียดนาสาสูดชิดจุมพิตพักตร์
เพ่งพินิจผิดน้องเสียงร้องเอะ	ถีบปะเตะตกพระแท่นจนแขนหัก
สาแก่ใจให้กูหลงว่านงลักษณ์	แล้วเมินพักตร์ผินผันเข้าบรรทม
คะนึงน้องสองสุดานิจจาเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้ชิดสนิทสนม
เสนหาอาวรณ์ร้อนอารมณ์	จะบรรทมมิใคร่หลับทุกข์ทับทรวง
จนเดือนดับลับทวีปเข้ากลีบเมฆ	แสนวิเวกว้าเหว่ทะเลหลวง
พระสุริยงส่งแสงขึ้นแดงดวง	ยิ่งเศร้าทรวงโศกสะอื้นฝืนวิญญาณ์ ฯ
๏ เห็นร่มรื่นขึ้นไปนั่งบัลลังก์อาสน์	พร้อมมหาดเล็กถวายเครื่องซ้ายขวา
พระผันแปรแลชมยมนา	ดูฝูงปลาแปลกอย่างต่างต่างกัน
บ้างกลับกลายกายเป็นเช่นฉนาก	มีปีกปากคางคอเหมือนอรหัน
หางเป็นปลาหน้าเป็นลิงลอยยิงฟัน	บ้างหน้ามันเหมือนวัวตัวเหมือนงู
บางตัวเป็นเช่นหอยผุดลอยรี่	ปากเหมือนหมีซี่ฟันมันเหมือนหนู
บ้างน่ากลัวตัวเป็นเหมือนเช่นปู	หน้าเหมือนจีนกินหมูหางหนูยาว
ฝูงหญิงชายฝ่ายเงือกขึ้นเกลือกกลอก	ตามระลอกไล่คู่เป็นชู้สาว
บ้างตัวปลาหน้าเป็นเบื้อเป็นเสือดาว	กระกริวกราวเต่าผาหน้าเป็นคน
พระเพลินชมยมนาสาคเรศ	หลายประเภทพวกสัตว์ปฏิสนธิ์
มังกรกระโห้โลมาในสาชล	บ้างผุดพ่นฟองฟุ้งขึ้นพลุ่งโพลง
จระเข้เหราหน้าต่างต่าง	มีเขากางเกะกะนั่นตะโขง
ปลาวาฬใหญ่ไล่กระเพื่อมแลเลื่อมโล้ง	ครีบกระโดงดูเป็นพืดยาวยืดครัน
ยิงปืนใหญ่ไฟฟูมตึงตูมซ้ำ	มันจมน้ำวนเวียนวงเหียนหัน
ต้องติดวนจนเวลาลงสายัณห์	จึงกำปั่นออกไปพ้นที่วนปลา
รีบใช้ใบไปตามคลื่นทุกคืนค่ำ	เห็นแต่น้ำในทะเลกับเวหา
ไม่คลาดเคลื่อนเดือนครึ่งตะบึงมา	ถึงกรุงการะเวกเข้าอ่าวบุรี
เห็นรอยไฟไหม้รอบขอบจังหวัด	หน่อกษัตริย์ขัดพระทัยให้หมองศรี
เข้าทอดท่าหน้าวังทั้งมนตรี	ไปเฝ้าที่พระโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าเมืองอันเรืองยศ	เห็นโอรสกับอำมาตย์ถือราชสาร
สั่งเสนาอาลักษณ์พนักงาน	ให้คลี่สารอ่านตามเนื้อความมี
ในสารองค์อัคเรศเกศกษัตริย์	เจริญสวัสดิ์ถึงพระน้องทั้งสองศรี
ด้วยองค์พระชนกชนนี	จอมบุรีรัตนานิคาลัย
พระเชษฐาพาพระวงศ์ไปปลงศพ	ตามโบราณผ่านพิภพสบสมัย
ปีมะแมเดือนเจ็ดเสด็จไป	ยังมิได้กลับมาถึงธานี
ซึ่งพระองค์ส่งสารแจ้งการศึก	ฝรั่งฮึกหักเข้าเผากรุงศรี
แล้วจ้วงจาบหยาบช้าพาลพาที	ว่าบุตรีลักเพชรแก้วเก็จมา
มันโกหกยกโทษเพราะโกรธแค้น	เหมือนตัดแผ่นดินขาดนอกศาสนา
ซึ่งแก้วเก็จเพชรนั้นนางวัณฬา	ให้ธิดาก็ได้รู้อยู่ด้วยกัน
พระรับเคราะห์เพราะเรื่องเมืองผลึก	จึงเกิดศึกพาเหตุถึงเขตขัณฑ์
ฝ่ายยุดาวายุพัฒน์หัสกัน	ล้วนพงศ์พันธุ์ภัสดาชะล่าลาม
เป็นธุระผู้บำรุงกรุงผลึก	จะปราบศึกเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
ไม่ควรเคืองเมืองพระองค์ต้องสงคราม	จึงต้องตามยุติธรรม์พันธมิตร
อันทรงเดชเชษฐานราราช	ย่อมเชื้อชาติบุรุษสุจริต
ถึงลูกหลานว่านเครือที่เชื้อชิด	ใครทำผิดผู้นั้นคงบรรลัย
ขอองค์พระอนุชาอย่าปรารภ	มิได้คบคนคิดผิดวิสัย
จงรั้งรอพอให้พระภูวไนย	มาเมื่อไรไพรินสิ้นชีวัน
อันเมืองผลึกกับพาราการะเวก	จะร่วมเอกฉัตรชัยไอศวรรย์
จนสุดสิ้นดินฟ้าทั้งสามัญ	โดยทรงธรรม์ทศพิธสนิทใน ฯ
๏ พอจบสารอ่านสิ้นพระปิ่นปัก	ตรัสชมอัครชายาจะหาไหน
ช่างตอบสารหวานฉ่ำทุกคำไป	สมเป็นใหญ่ยอดสตรีเธอดีจริง
แล้วเคืองขัดหัสไชยมาไยเล่า	ไปเถิดเจ้าจงไปเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
ไม่ระวังทั้งปวงจะช่วงชิง	ธุระสิ่งไรหรือมาถึงธานี ฯ
๏ พระหัสไชยได้สดับอภิวาท	เชิงฉลาดทูลฉลองด้วยหมองศรี
ซึ่งข้าคิดผิดพลั้งไปทั้งนี้	ก็ควรที่ถึงตายวายชีวัน
ประทานโทษโปรดเกล้าด้วยเบาจิต	มิได้คิดเห็นเหตุข้างเขตขัณฑ์
ซึ่งน้อยหน้าวายุพัฒน์หัสกัน	กระหม่อมฉันจะขอต่อสงคราม
ไปกำจัดศัตรูที่ดูหมิ่น	ให้สูญสิ้นสัตว์บาปที่หยาบหยาม
แต่ยังเยาว์เล่าก็ทราบเคยปราบปราม	มันลวนลามแล้วก็ไม่ไว้ชีวี ฯ
๏ พระฟังบุตรสุดสวาทองอาจศึก	จึงตรองตรึกตรัสว่าพระมเหสี
ได้ตอบความตามสารการไมตรี	ก็ต้องที่อยู่ทุกข้อควรรอฟัง
ถ้าแม้พระอภัยมิไปรบ	จะเกลื่อนกลบกลับกลายเมื่อภายหลัง
เราจึงขับทัพพหลข้ามวนวัง	ไปลุยฆ่าฝรั่งให้แหลกลาญ
นี่ลูกเต้าเขาผิดคิดถึงพ่อ	จึงรั้งรอบอกกล่าวไม่ร้าวฉาน
คำโบราณท่านว่าช้าเป็นการ	ถึงจะนานก็เป็นคุณอย่าวุ่นวาย
วิสัยศึกตรึกตรองจึงต้องที่	ยกไปตีก็ให้ได้ดังใจหมาย
แม้ยับย่อยถอยกลับก็อับอาย	ยิ่งซ้ำร้ายขายหน้าประชาชน
ให้เรือใช้ไปฟังกำลังศึก	รู้ตื้นลึกแล้วมาแจ้งแห่งนุสนธิ์
คอยรอรั้งฟังข่าวฝึกชาวพล	ให้รู้กลการอาวุธยุทธนา ฯ
๏ พระหัสไชยได้ฟังตรัสสั่งสอน	ชลีกรอภิวันท์ด้วยหรรษา
ออกมานั่งสั่งอำมาตย์มาตยา	จัดเสนาตัวดีได้สี่นาย
ให้คุมเรือเกลือข้าวสารน้ำตาลพร้อม	ทำแปลงปลอมไปลังกาเที่ยวค้าขาย
กองตระเวนเกณฑ์ให้ใช้ใบราย	ฟังแยบคายสืบเหตุทุกเขตคัน
ตรงหน้าวังตั้งค่ายเป็นหลายด้าน	นายทหารหัดพหลพลขันธ์
ทั้งทัพเรือเหนือใต้หนีไล่กัน	เข้าโรมรันรับรองดูว่องไว ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	สุมาลีเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ให้กองทะเลเสนารีบคลาไคล	ไปกรุงไกรรัตนาเชิญสามี
แล้วแต่งสารลานทองของสิบอย่าง	ไปถึงนางวัณฬามารศรี
เลือกสรรใส่ในหีบแล้วดิบดี	ให้เสนีนายทหารถือสารไป
ถึงฟากฝั่งลังกามหรณพ	เห็นเรือรบรายเรียงเคียงไสว
พวกกองทัพจับถามรู้ความใน	คุมขึ้นไปเฝ้าพระมังคลา ฯ
๏ ฝ่ายเอกองค์ทรงยศโอรสราช	ออกอำมาตย์เฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
ถามเสนีที่ถือหนังสือมา	ในสาราว่ากระไรจะใคร่ฟัง ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าชาวผลึกไม่นึกพรั่น	จึงผ่อนผันพูดตามเนื้อความหลัง
จะขึ้นไปให้ถึงเขตนิเวศน์วัง	ตามรับสั่งสารพระเสาวนีย์
ถวายองค์นงเยาว์เจ้าสิงหล	ไม่ให้คนอื่นอ่านเรื่องสารศรี
อย่าทานทัดขัดขวางทางไมตรี	จะเสียทีอย่างเยี่ยงพระเวียงชัย ฯ
๏ พระมังคลาว่าเราเจ้าสิงหล	เป็นจอมพลผ่านพิภพสบสมัย
ได้ว่าขานการบำรุงทั้งกรุงไกร	ควรจะได้รับสารแทนมารดา
ขืนดื้อดึงมึงไม่รู้จักกูหรือ	อ้ายทูตถือสารผลึกฮึกหนักหนา
พลางตรัสใช้ให้ทหารค้นสารมา	แล้วฉีกตราอ่านตามเนื้อความมี ฯ
๏ ศุภสารสุมาลีประดิพัทธ์	เจริญสวัสดิ์นางวัณฬามารศรี
เราพี่น้องครองสัตย์สวัสดี	ไม่ราคีเคืองขัดอัธยา
ข้างฝ่ายน้องครองกรุงบำรุงรักษ์	ได้สืบศักดิ์สุริยวงศ์พร้อมพงศา
เสวยรมย์สมบัติวัฒนา	ชาวพาราเริงรื่นทุกคืนวัน
แม่เสาวคนธ์มณฑากรุงการะเวก	ขอเพชรเอกเอาไปไว้ไอศวรรย์
ให้นัดดาวายุพัฒน์หัสกัน	ไปโรมรันรบเร้าเผาธานี
คืนเอาแก้วแล้วเอาทั้งข้าวของ	ริบเงินทองสารพัดน่าบัดสี
กวาดไพร่พลคนผู้มาบูรี	หรือราคีขัดเคืองด้วยเรื่องไร
แม่ก็รู้อยู่ว่ากรุงการะเวก	ร่วมภิเษกสืบเนื้อเป็นเชื้อไข
ขืนคิดทำย่ำยีดังนี้ไซร้	เขาว่าไว้หยิกเล็บแล้วเจ็บเนื้อ
จะตัดขาดญาติมิตรไม่คิดบ้าง	เหมือนลบล้างเหล่ากอไม่หลอเหลือ
อนึ่งหน่อวรนาถเป็นชาติเชื้อ	ไม่ไว้เยื่อใยติดผิดโบราณ
แม่รู้เห็นเป็นใจหรือไม่รู้	พิเคราะห์ดูยังไม่แจ้งจึงแต่งสาร
ให้ทราบความตามเรื่องเคืองรำคาญ	ควรสมานไมตรีซึ่งมีมา
แม้เห็นดีมิได้คิดถึงมิตรญาติ	ก็ควรขาดราชวงศ์เผ่าพงศา
สามประเทศเขตแคว้นแผ่นสุธา	กับลังกาก็จะขาดราชไมตรี
ขอเชิญน้องตรองตริดำริเถิด	ถ้าศึกเกิดรบพุ่งถึงกรุงศรี
ชั้นลูกเล็กเด็กผู้ใหญ่ไพร่ผู้ดี	ก็ไม่มีสุขทั่วทุกตัวคน
จงคิดครั้งพรั่งพร้อมจอมกษัตริย์	ประดิพัทธ์ผูกรักเป็นมรรคผล
ได้ผาสุกทุกอาณาประชาชน	ประจวบจนประเดี๋ยวนี้ไม่มีภัย
พี่กับเจ้าเล่าก็จิตสนิทนัก	จึงลอบลักเล่าแจ้งแถลงไข
ถึงลูกเต้าเบาความส่วนทรามวัย	เป็นผู้ใหญ่อย่าให้มีราคีเคือง ฯ
๏ พอจบสารดาลเดือดไม่เงือดงด	กูเหลืออดอวดรู้คันหูเหือง
เป็นผู้ใหญ่ไม่เป็นหลักพูดยักเยื้อง	เข้ากับเมืองการะเวกโหยกเหยกครัน
ส่วนของเราเอาไปไว้สิไม่ว่า	คืนเอามาเป็นผิดพูดบิดผัน
พระอนุชาวายุพัฒน์พ่อหัสกัน	เห็นอาธรรม์หรือไม่เล่ายายเฒ่ารึง ฯ
๏ ทั้งสามองค์ลงเนื้อเห็นเหมือนเช่นว่า	ยายสุมาลีคนนี้แกขี้หึง
แกล้งลอบทำคำหนังสือมาอื้ออึง	พลอยโกรธขึ้งไปด้วยเขาไม่เข้าการ ฯ
๏ พระมังคลาว่าจริงจริงนิ่งไม่ได้	แล้วสั่งให้จำผู้ถือหนังสือสาร
ปรึกษาน้องสองนัดดาปรีชาชาญ	พวกวงศ์วานเราไม่มีใครดี
แม้กองทัพกลับมาพาราผลึก	คงเกิดศึกรบพุ่งถึงกรุงศรี
ทั้งบิตุรงค์องค์อาสองธานี	จะรุมตีเมืองเราด้วยเข้ากัน ฯ
๏ พระอนุชาว่าเห็นจะเป็นแน่	จำจะแก้การก่อนคิดผ่อนผัน
เรายกไปไล่รุกรบบุกบัน	จับพงศ์พันธุ์พวกพ้องสองพารา
มาขังไว้ให้เป็นห่วงเหมือนหน่วงศึก	จะเหือดฮึกหายลงเพราะวงศา
ได้เป็นต่อพอให้ท่านเห็นปัญญา	พระมังคลาว่าขยันแยกกันไป
จงจัดพลคนละกองฝ่ายน้องรัก	ไปรมจักรตามแต่จิตจะคิดไฉน
สองนัดดาพาพลสกลไกร	รีบยกไปเมืองผลึกเหมือนตรึกการ ฯ
๏ ฝ่ายวายุพัฒน์จัดพลเป็นกลศึก	เอาเรือผลึกล่วงไปก่อนซ่อนทหาร
ทั้งสามลำนำตำบลชลธาร	ไปประมาณครึ่งวันตามสัญญา
แล้วหัสกันคุมกองเรือสองร้อย	สกดรอยเรียงรายไปซ้ายขวา
พอลับตาวายุพัฒน์จัดโยธา	ออกนาวาสามร้อยแล่นลอยตาม ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระอนุชาเรือห้าร้อย	ปืนใหญ่น้อยนายทหารชาญสนาม
ล้วนฝึกฝนรณรงค์ร่านสงคราม	ออกเรือข้ามสายสมุทรรีบรุดไป ฯ
๏ ฝ่ายกองหน้าวายุพัฒน์แล่นตัดคลื่น	สิบห้าคืนข้ามมหาชลาไหล
เข้าปากอ่าวชาวตระเวนเห็นแต่ไกล	จำเรือได้ว่าผู้ถือหนังสือมา
ไม่ห้ามปรามถามทักรู้จักแน่	ต่างเชือนแชแล่นรายไปซ้ายขวา
พอพลบค่ำลำฝรั่งพวกลังกา	เข้าถึงหน้าเมืองผลึกดึกสามยาม
ขึ้นฝั่งน้ำลำละพันแยกกันออก	เข้าทางตรอกบ้านช่องท้องสนาม
เที่ยวจุดไฟไหม้โขมงพลุ่งโพลงพลาม	แสงเพลิงลามลุกรอบขอบบุรี
พวกเฝ้าป้อมล้อมวังกำลังตื่น	ยินเสียงปืนใหญ่ยิงต่างวิ่งหนี
ฝ่ายฝรั่งทั้งปวงได้ท่วงที	ไล่ฆ่าตีตายกลาดดื่นดาษทาง
เที่ยวจุดจ่อต่อไปจนใกล้รุ่ง	เสียงผางโผงโพลงพลุ่งไหม้ยุ้งฉาง
ทุกถิ่นฐานบ้านช่องวิ่งร้องคราง	บ้างตายบ้างล้มลุกตะคลุกคลาน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมเหสีนารีราช	เห็นเพลิงไหม้ใกล้ปราสาทราชฐาน
กับลูกรักนักสนมนางอยู่งาน	พาพระมารดาออกนอกมนเทียร
ทั้งค่อมเค้าเฒ่าแก่หลวงแม่เจ้า	ต่างรุมเร้าเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
จะไปไหนไม่พ้นเที่ยววนเวียน	ตกใจเจียนใจขาดหวาดระวัง ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องกองตระเวนเห็นกำปั่น	เป็นหลั่นหลั่นแล่นหลามมาตามหลัง
ยิงปืนใหญ่ห้ามไว้ก็ไม่ฟัง	ฝ่ายฝรั่งรับปืนเสียงครื้นครึก
ชาวด่านน้อยถอยเข้าอ่าวปากน้ำ	ฝรั่งร่ำรุกร้นมาจนดึก
เห็นเพลิงรอบขอบปราการสะท้านสะทึก	พวกข้าศึกซ้ำโห่ก้องโกลา
บรรดาเหล่าชาวด่านไม่หาญรบ	ต่างหลีกหลบขึ้นตลิ่งวิ่งถลา
พอรุ่งเช้าเหล่าฝรั่งคับคั่งมา	ชาวพาราเรี่ยรายพลัดพรายกัน
พวกกองทัพคับคั่งขึ้นฝั่งพร้อม	ตั้งกองล้อมรอบกำแพงดูแข็งขัน
เจ้าวายุพัฒน์จัดทหารถือขวานนั้น	ระดมฟันประตูวังพังทลาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมเหสีถือตรีสู้	ขวางประตูห้ามฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
จะเข้ามาว่ากระไรใครเป็นนาย	อย่าวุ่นวายบอกเราให้เข้าใจ
เจ้าหัสกันนั้นว่าพระมเหสี	กับนงนุชบุตรีอยู่ที่ไหน
พระจอมวังลังกาบัญชาใช้	ให้รับไปด้วยเป็นวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
นางทราบว่าฝรั่งมาตั้งรบ	จะหลีกหลบเห็นไม่พ้นพลขันธ์
จึงว่าเขาเจ้าพาราลังกานั้น	จะนับกันก็เป็นน้องสองบุตรี
เหตุไฉนไม่คิดถึงบิตุราช	มาองอาจรบพุ่งถึงกรุงศรี
ตัวเราหรือชื่อสุวรรณมาลี	นี่บุตรีสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ถ้าแม้หน่อวรนาถรักชาติเชื้อ	จะก่อเกื้อเชื้อวงศ์เผ่าพงศา
จงเลิกทัพกลับหลังไปลังกา	จะเห็นว่าสุจริตต่อบิดร ฯ
๏ เจ้าหัสกันนั้นว่าโยธาหาญ	เป็นพวกท้าวเจ้าละมานชาญสมร
มาเผาเมืองเคืองฆ่าประชากร	จึงรีบร้อนยกทัพมารับองค์
กับบุตรีพี่สาวเจ้าทวีป	จงเร่งรีบไปตามความประสงค์
พอรู้จักศักดิ์ตระกูลประยูรวงศ์	จะมาส่งนคราไม่ช้านาน ฯ
๏ นางรู้เท่าเข้าใจแต่ไม่ตรัส	ถ้าขืนขัดจะไม่กลับทัพทหาร
ไปตามเคราะห์เพราะไม่พ้นพวกคนพาล	จึงกราบกรานชนนีชลีลา
พระแม่อยู่ดูอาณาประชาราษฎร์	หมู่อำมาตย์ข้าเฝ้าได้เข้าหา
พลางนอบนบซบสะอื้นกลืนน้ำตา	พระมารดาดังจะดิ้นสิ้นชีวัน
กอดลูกสาวหาวเรอพูดเพ้อพร่ำ	โอ้เคราะห์กรรมแก่ชราจะอาสัญ
อ้ายโกหกยกมาไล่ฆ่าฟัน	ใครไม่ทันรบสู้ไม่รู้เลย
แล้วมิหนำซ้ำจะพรากให้ยากแค้น	โอ้สุดแสนสงสารลูกหลานเอ๋ย
เผอิญเป็นเช่นนี้ยังมิเคย	คอยลูกเขยเขาก็ไม่ใคร่จะมา
แม่จะใคร่ไปด้วยถ้าป่วยไข้	เจ้าจะได้ฟูมฟักช่วยรักษา
สะอื้นพลางกางหัตถ์กอดนัดดา	ทรงโศกาเพียงพินาศถึงขาดใจ
นางทัดทานมารดาอย่าเสด็จ	จะเหนื่อยเหน็ดลุกนั่งยังไม่ไหว
อยู่บูรีดีกว่าพร้อมข้าไท	พระอภัยก็จะมาพยาบาล
พลางกราบบาทมาตุรงค์ทรงกำสรด	อ่อนระทดระทวยองค์น่าสงสาร
เฝ้าฝากฝังสั่งกำนัลพนักงาน	ช่วยรักษาพยาบาลพระมารดา
แล้วกลืนกลั้นกันแสงแสนเทวษ	พระชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ชวนลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ลีลามานอกเขตนิเวศน์วัง
ข้าหลวงเหล่าสาวใช้ร้องไห้แซ่	ทั้งเถ้าแก่วิ่งหลามมาตามหลัง
นางตรัสห้ามปรามอย่างไรก็ไม่ฟัง	ตามฝรั่งลงกำปั่นกลั้นน้ำตา ฯ
๏ วายุพัฒน์หัสกันก็ลั่นฆ้อง	เรียกพวกพ้องพลนิกายทั้งซ้ายขวา
โยธาทัพจับเหล่าชาวพารา	ทั้งเสนานายไพร่ไล่ลงเรือ
แล้วคลอกปืนฟืนไฟสุมให้ยับ	เก็บสินทรัพย์แบกขนไปล้นเหลือ
ต่างเต็มลำซ้ำเผาฉางข้าวเกลือ	แล้วล่องเรือรีบข้ามแล่นหลามไป ฯ
๏ ฝ่ายโยธาข้าเฝ้าชาวผลึก	เมื่อเกิดศึกซ่อนหนีตามวิสัย
ครั้นทัพกลับลับลี้ต่างดีใจ	ทั้งนายไพร่กลับมาเข้าธานี
จตุสดมภ์กรมวังที่ยังเหลือ	เที่ยวดับเชื้อเพลิงลากเก็บซากผี
พวกหญิงชายฝ่ายอาณาประชาชี	บ้างพลัดพี่เสียน้องนองน้ำตา
ที่ลูกเมียเสียหายพลัดพรายผัว	รอดแต่ตัวติดตามเที่ยวถามหา
ที่แก่เฒ่าเจ้าโมโหหุนโกรธา	ตะโกนด่าพวกฝรั่งด้วยคลั่งใจ
บ้างเย็บจากลากเสาถากเกลากล่อม	ปลูกกระท่อมเคหาพออาศัย
ส่วนข้าเฝ้าท้าวพระยาเสนาใน	หมายเกณฑ์ไพร่หัวเมืองแน่นเนืองมา
บวกปูนป้อมซ่อมแปลงกำแพงผนัง	ที่หักพังแตกแตนกลับแน่นหนา
ทุกหมู่หมายนายหมวดต่างตรวจตรา	รักษาหน้าที่พร้อมรายล้อมวัง
เป็นเวรเวียนเปลี่ยนผลัดใครขัดขาด	บังคับคาดโทษทวีเฆี่ยนตีหลัง
ทั้งนอกในไม่ประมาทเคยพลาดพลั้ง	ตระเวนระวังนั่งยามตามอัคคี
ความโรงศาลบ้านเมืองที่เคืองขัด	ลูกขุนตัดสินฟ้องไม่ต้องที่
พากันเข้าเฝ้าเสนอพระชนนี	ทูลคดีชี้ขาดพระอาชญา ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ลืมหลงเลือน	สติเฟือนเหมือนยังฝันสูงชันษา
เห็นข้าเฝ้าเศร้าจิตถึงธิดา	รำพันด่าจตุสดมภ์กรมวัง
เห็นศึกมาตาขาวทิ้งเจ้าเสีย	นอนกอดเมียมุดหัวกลัวฝรั่ง
เลี้ยงไว้เสียเบี้ยหวัดไม่สัจจัง	ดีแต่บังเลกกินเงินสินบน
มึงนิ่งให้อ้ายศัตรูมาดูถูก	พาหลานลูกกูไปไว้สิงหล
ชอบส่งไปใส่คุกเสียทุกคน	นางนั่งบ่นด่าว่าแล้วจาบัลย์ ฯ
๏ พวกเสนาสารภาพกราบพระบาท	ขอรับราชอาชญาถึงอาสัญ
ด้วยศัตรูจู่มาไล่ฆ่าฟัน	ใครไม่ทันรู้ทั่วทุกตัวคน
ครั้นเพลิงไหม้ไพร่นายพลัดพรายหมู่	ข้ารบสู้ไม่ถนัดจึงขัดสน
ซึ่งเสียพระมเหสีนิฤมล	ความผิดล้นพ้นที่จะพรรณนา
ถ้าใส่บทกฎหมายตายทั้งโคตร	แม้ยกโทษข้าทั้งหลายหมายอาสา
ไปรบรับจับฝรั่งเกาะลังกา	พิฆาตฆ่าโคตรมันให้บรรลัย ฯ
๏ นางพระยาว่ากูเป็นผู้หญิง	ไม่รู้สิ่งศึกเสือเหลือวิสัย
ราชการภารธุระพระอภัย	ไสหัวไปเสียให้พ้นจากมนเทียร ฯ
๏ ขุนนางลามาตำแหน่งระแวงผิด	ราชกิจเกณฑ์รายทนายเสมียน
พวกล้อมวังดั้งเขนเป็นเวรเวียน	ใครขาดเฆี่ยนตีทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาโยธาทัพ	ต่างแล่นกลับเกลื่อนทางไปกลางหน
ถึงฟากฝั่งลังกาท่าสาชล	พร้อมไพร่พลฝรั่งคับคั่งกัน
สองนัดดาคลาไคลขึ้นไปเฝ้า	กราบทูลเจ้าลังกานราสรรค์
เหมือนเผาเมืองเรื่องหลังสิ้นทั้งหลาย	ได้สุวรรณมาลีบุตรีมา ฯ
๏ พระทรงฟังสรรเสริญเจริญสวัสดิ์	ตบพระหัตถ์สรวลสันต์ด้วยหรรษา
ให้จัดแจงแต่งโต๊ะตั้งสุรา	เลี้ยงโยธาทั้งขุนนางให้รางวัล
พระพี่น้องสองหลานประทานเครื่อง	ประดับเนื่องเนาวรัตน์ล้วนจัดสรร
อันองค์พระมเหสีบุตรีนั้น	กับครัวบรรดาได้นายไพร่มา
ให้ส่งไปไว้ที่ด่านดงตาลตั้ง	ทหารพรั่งพร้อมพรักอยู่รักษา
เกณฑ์ชายใช้ไขน้ำตั้งทำนา	หญิงเย็บผ้าเสื้อหมวกแจกพวกพล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระวลายุดานั้น	คุมกำปั่นแล่นสล้างไปกลางหน
สังเกตแดนแผนที่มีตำบล	อ้อมถนนนอกเรียวเลี่ยงเลี้ยวมา
ได้เดือนครึ่งจึงเข้าอ่าวรมจักร	หยุดผ่อนพักพลนิกายกองซ้ายขวา
ให้ปลอมแปลงแต่งเป็นเหล่าชาวชวา	ใครถามว่าข้าเฝ้าท้าวอุเทน
กองละร้อยคอยตามกันสามทัพ	ปืนสำหรับรบทั้งโล่ดั้งเขน
รีบใช้ใบไปพอปะกองตระเวน	หัสเกนสั่งให้ไพร่ใส่แว่นตา
ยิงปืนกลบนอากาศเกลื่อนกลาดกลุ้ม	เป็นควันคลุ้มมืดทะเลทั้งเวหา
กองตระเวนเจนสมุทรหยุดนาวา	ไม่รู้ว่าใต้เหนือทอดเรือราย
พวกฝรั่งยังเห็นทางสว่างแว่น	เข้าในแดนด่านได้ดังใจหมาย
ยิงปืนกลบนตลิ่งฝูงหญิงชาย	ต่างเมามายมืดมัวทุกตัวคน
ต่างร้องว่าข้าศึกเสียงครึกครื้น	ต่างแตกตื่นต่างเขม้นไม่เห็นหน
ทั้งเวียงวังบังตัวมืดมัวมน	ด้วยปืนกลยิงซ้ำกระหน่ำไป
พอกองทัพขับพลขึ้นบนฝั่ง	เข้าในวังโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
พวกข้าเฝ้าเจ้าพระยาเสนาใน	ไม่มีใครรบสู้ทั้งบูรี
ด้วยมืดคลุ้มกลุ้มกลบพอพลบค่ำ	บ้างเดินคลำซมซานคุกคลานหนี
บ้างโดนกันหันล้มไม่สมประดี	ฝรั่งตีเตะส่งวิ่งวงวก
บ้างเวียนวนชนกำแพงตะแคงคว่ำ	บ้างหัวตำตอไม้ไหว้ปลก
บ้างโดนเสาเตาหม้อหน้านอฟก	บ้างพลัดตกลงในท่อตกบ่อน้ำ
พวกหนุ่มสาวชาวบ้านซมซานวิ่ง	โดนผู้หญิงล้มหงายชายล้มคว่ำ
บ้างโดยรั้วตัวโงงโก้งโค้งคลำ	บ้างขึ้นบกตกน้ำคลานคลำโคลน
สาวสนมกรมในตกใจร้อง	เที่ยวย่างย่องเหยียบอ่างกระถางกระโถน
ที่ข้าไทไม่อยู่กู่ตะโกน	สะดุดโดนเฝืองฝาหน้าตาฟก
บ้างฟั่นเฟือนเหมือนหนึ่งว่านัยน์ตาบอด	จะไปไหนไม่รอดนั่งกอดอก
บ้างลุกล้มซมซานสะท้านสะทก	เหยียบกระจกหวีแตกแหลกกระจาย
เสียงข้าศึกครึกครื้นยิ่งตื่นวิ่ง	เสียงผู้หญิงกราดกรีดหวีดหวีดหวาย
บ้างตกเรือนเปื้อนเปียกตะเกียกตะกาย	บ้างกลัวตายต้องคุดคู้อยู่ในมุ้ง ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์สั่นอยู่งันงก	พลาดพลัดตกจากเตียงเสียงดังผลุง
สาวสุรางค์นางพระยาอุส่าห์พยุง	พอจวนรุ่งรางรางค่อยสร่างควัน
ฝรั่งแกล้งแปลงแปลกเป็นแขกขู่	ใครขืนอยู่กูจะะฆ่าให้อาสัญ
พระปิ่นเกล้าชาวชวามดาวัน	องค์อสัญแดหวาให้หาตัว
แม้ไปเฝ้าเจ้านายจะหายผิด	ใครขืนคิดข้องขัดจะตัดหัว
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังกำลังกลัว	ขอโทษตัวอย่าเพ่อทำให้จำตาย
จะไปด้วยช่วยขอโทษให้โปรดเลี้ยง	กลับมาเวียงวังได้ดังใจหมาย
จะบนทองสองกระสอบลอบให้นาย	ฝรั่งกลายแกล้งว่าอย่าปรารมภ์
แล้วเชิญองค์ทรงศักดิ์กับอัคราช	ประยูรญาติวงศ์ท้าวสาวสนม
ลงกำปั่นลั่นฆ้องกลองระดม	ชาวเมืองรมจักรตื่นเสียงครื้นครึก
เห็นกองทัพกลับแกล้งเปลี่ยนแปลงแปลก	หมายว่าแขกชาวชวาเป็นข้าศึก
ทั้งชายหญิงวิ่งอึงอึกทึก	ทหารฮึกโห่ร้องก้องโกลา
ล่องออกจากปากน้ำพบกำปั่น	คอยหนุนทัพรับกันต่างหรรษา
กราบทูลพระวลายุดานุชา	ดังได้ท้าวเจ้าพาราฝูงนารี ฯ
๏ พระชื่นชมโสมนัสแล้วตรัสสั่ง	อย่ากักขังขุ่นข้องให้หมองศรี
รีบใช้ใบไปข้างหน้าอย่าช้าที	พวกเรานี้จะรอรั้งหนุนหลังไป
แล้วฆาตฆ้องกลองสัญญาโยธาหาญ	โห่สะท้านสะเทื้อนลั่นเสียงหวั่นไหว
ออกกำปั่นหันกลับเลิกทัพชัย	ต่างใช้ใบแล่นหลามไปตามกัน ฯ
๏ ฝ่ายบุตรพราหมณ์สามนายเป็นชายฉลาด	ล้วนทรงศาสตร์ไสยเวทวิเศษขยัน
ที่ลูกยาสานนอุบลนั้น	ชื่อยุขันความคิดเหมือนบิดร
คนหนึ่งนามพราหมณ์มะหุดบุตรวิเชียร	พ่อให้เรียนรบสู้ธนูศร
บุตรเจ้าโมราพราหมณ์นามมังกร	เหมือนบิดรชำนาญในการกล
เมื่อศรีสุวรรณนั้นจะไปมิได้สั่ง	พี่เลี้ยงทั้งสามประเทศเกรงเหตุผล
ต่างเกณฑ์ไพร่ให้เจ้าพราหมณ์บุตรสามคน	คุมพวกพลคนละพันป้องกันเมือง ฯ
๏ ทั้งศรีสุดานารีมีโอรส	กับทรงยศศรีสุวรรณผิวพรรณเหลือง
ชื่อองค์พระกฤษณาเดชาเรือง	อยู่นอกเมืองมีวังลำพังเธอ
อันบุตรพราหมณ์สามนายชายฉลาด	กับหน่อนาถรักใคร่เวียนไปเสมอ
ฝึกละครฟ้อนรำเครื่องบำเรอ	เหตุด้วยเธอหนุ่มนักรักสำราญ
เมื่อโยธาฝรั่งเข้าวังนั้น	เห็นหมอกควันมืดสิ้นทุกถิ่นฐาน
ไม่สังเกตเหตุผลแก้กลการณ์	ทั้งทหารไม่เห็นทางตาฟางเฟือน
ต่อรุ่งเช้าเข้าไปดูจึงรู้ชัด	เสียกษัตริย์ตกใจใครจะเหมือน
ทั้งเสนาสามนต์พลเรือน	ต่างตกประหม่าหน้าเฝื่อนฟั่นเฟือนใจ ฯ
๏ พระกฤษณาว่าทัพพึ่งกลับดอก	ยังไม่ออกลึกซึ้งไปถึงไหน
เร็วเถิดเราเจ้าพราหมณ์รีบตามไป	เห็นพร้อมใจจัดแจงแต่งนาวา
พลประจำลำละพันกำปั่นรบ	อาวุธครบปืนรายรอบซ้ายขวา
เป็นสี่ลำนำลงแล่นตรงมา	ฝ่ายเสนาใหญ่น้อยต่างพลอยตาม
ลงเรือรบครบสรรพอาวุธ	อุตลุดคับคั่งตามหลังหลาม
ฝ่ายวิเชียรโมราสานนพราหมณ์	ต่างรู้ความทั่วว่าเสียธานี
แขกชวาพาองค์พระทรงเดช	จากนิเวศน์ไปทั้งพระมเหสี
ต่างตกใจในอารมณ์ไม่สมประดี	เกณฑ์พลขี่ม้าขับมาฉับพลัน
ถึงเวียงวังทั้งสามถามอำมาตย์	ว่าหน่อนาถกับลูกชายตามผายผัน
ต่างตกใจไม่อยู่ช้ารีบพากัน	ลงกำปั่นคนละลำล่องน้ำไป
พอออกจากปากอ่าวเห็นชาวด่าน	เกณฑ์ทหารให้รีบนำสายน้ำไหล
เป็นนาวาห้าสิบสามตามหน่อไท	รีบใช้ใบตามคลื่นทั้งคืนวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระกฤษณารีบมาก่อน	เจ้ามังกรมะหุดตามพราหมณ์ยุขัน
กับเสนามาข้างหลังสิ้นทั้งนั้น	สิบห้าวันทันฝรั่งพวกลังกา
ไม่เห็นเป็นเช่นแขกแปลกประหลาด	ล้วนเชื้อชาติชาวฝรั่งคิดกังขา
ครั้งเข้าใกล้ให้ล่ามถามกิจจา	มึงพาพระอัยกามาว่าไร
เร่งคืนองค์ส่งสองกษัตริย์กลับ	จะล่าทัพถอยหนีพ้นที่ไหน
แม้มิส่งองค์พระภูวไนย	จะจุดไฟเผาเรือไม่เหลือตาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระวลายุดาสั่ง	ให้ถามมั่งดังประสงค์จำนงหมาย
เรียกอัยกาว่าขานเหมือนหลานชาย	กลับคิดร้ายเราที่ผู้มีคุณ
แขกชวาพาหนีเราตีได้	ด้วยนับในญาติเชื้อช่วยเกื้อหนุน
จะพาไปไว้พาราด้วยการุญ	ยังมาวุ่นวายว่าจะราวี
อันเราหรือชื่อวลายุดานาถ	โอรสราชรมจักรทรงศักดิ์ศรี
ตัวมาตามนามใดไพร่ผู้ดี	เมื่อแขกตีเมืองทำไมจึงไม่ชิง
เดี๋ยวนี้มาว่าขานจะพาลผิด	พูดอวดฤทธิ์รบพุ่งทำสุงสิง
ทำเกะกะเราจะให้ปืนใหญ่ยิง	ต้องตายกลิ้งกลางคลื่นไม่คืนคง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระกฤษณาฟังฝรั่ง	รู้ความหลังตอบความตามประสงค์
ตัวเราหรือคือโอรสยศยง	ชื่อว่าองค์กฤษณาอยู่ธานี
อันน้องข้าเจ้าวลายุดานั้น	เกิดกับครรภ์มารดารำภาสะหรี
แม้จริงจังดังว่าเหมือนพาที	เราเป็นพี่มิใช่ใครหาไหนมา
จะพาเจ้าเข้าไปชมรมจักร	หยุดผ่อนพักพลขันธ์ให้หรรษา
ได้เฝ้าองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	จะพาพระอัยกาไปว่าไร ฯ
๏ ฝ่ายวลายุดารู้ว่าพี่	ออกยืนที่แท่นทองสนองไข
อันตัวเราเล่าก็คิดตั้งจิตใจ	จะใคร่ไปอภิวาทบาทยุคล
เดี๋ยวนี้รู้อยู่ว่าองค์พระทรงภพ	ไปปลงศพสองกษัตริย์ยังขัดสน
จะรอท่าช้านานป่วยการพล	เป็นกังวลเวียงวังข้างลังกา
อันสองท้าวสาวสรรค์กำนัลนาฏ	ก็นับญาติอยากให้รักให้หนักหนา
พาไปไว้ให้สนิทจนบิดา	เสด็จมานคเรศนิเวศน์วัง
จึงจะพามาเฝ้าเอาความชอบ	ตามระบอบเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
จริงนะพี่มิได้ว่าอิจฉาชัง	ช่วยทูลทั้งบิตุราชมาตุรงค์
ว่าน้องยามาเฝ้าจะเคารพ	ไม่ประสบสมจิตคิดประสงค์
อีกปีหนึ่งจึงจะต้องเชิญสององค์	กลับมาส่งนคเรศนิเวศน์วัง
พี่กลับไปไอศวรรย์ฟังฉันว่า	แขกชวามันจะยกเข้าวกหลัง
เหมือนคราวนี้พี่ประมาทจึงพลาดพลั้ง	อย่ารอรั้งรีบกลับกองทัพไป ฯ
๏ พระฟังคำอ้ำอึ้งคะนึงนึก	จึงตรัสปรึกษาพราหมณ์ตามสงสัย
เขาห้ามเราเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร	พวกพราหมณ์ไม่เชื่อพระอนุชา
แม้นน้องรักต้องเคารพนอบนบพี่	นี่ท่วงทีถือชาตินอกศาสนา
แม้มิส่งองค์พระอัยกา	มันเป็นข้าศึกแน่มาแก้มือ
ถึงรบพุ่งกรุงไกรอ้ายฝรั่ง	แกล้งทำดังแขกเหรื่ออย่าเชื่อถือ
ข้าจะอ่านอาคมให้ลมฮือ	พัดกระพือทวนทัพถอยกลับมา
เราเข้าเรือเหนือลมระดมไล่	เผาเรือให้อ้ายฝรั่งสิ้นสังขาร์
พระเห็นตามพราหมณ์ยุขันจำนรรจา	จึงร้องว่าเจ้าวลานุชาชาญ
อันสององค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ไม่ควรพลัดพระนิเวศน์เขตสถาน
แม้นับถือซื่อตรงเป็นวงศ์วาน	อย่าทำการเกินพระราชอาชญา
จงรอรั้งยั้งหยุดพระนุชน้อง	คืนส่งสองทรงเดชให้เชษฐา
แม้ขืนขัดตัดขาดญาติกา	ก็เป็นข้าศึกจะได้ผิดใจกัน ฯ
๏ ฝรั่งได้ฟังคำแกล้งทำตอบ	จะชิงชอบเชิญเสด็จไปเขตขัณฑ์
ได้บอกความตามจริงทุกสิ่งอัน	ไม่ผ่อนผันพูดให้เจ็บใจจริง
จะคิดข้อก่อกวนชวนวิวาท	เราก็ชาติชายใช่วิสัยหญิง
มิฟังห้ามลามล่วงจะช่วงชิง	ก็เห็นจริงทีจะขาดญาติวงศ์วาน ฯ
๏ พระแค้นคั่งสั่งพหลพลรบ	ให้เตรียมคบครบทั่วตัวทหาร
เตือนยุขันนั้นให้คิดในกิจการ	เจ้าพราหมณ์อ่านอาคมเรียกลมพลัน
เปิดมหาวาโยเตโชธาตุ	นภากาศวิปริตเห็นผิดผัน
โพยมพยับเป็นพายุขึ้นปัจจุบัน	ทวนกำปั่นพวกฝรั่งถอยหลังมา ฯ
๏ เรือบุตรพราหมณ์สามนายหน่อกษัตริย์	ต่างหลีกลัดแล่นรายไปซ้ายขวา
ขึ้นเหนือลมสมคะเนสั่งเสนา	มัดฟางหญ้าชุบชันน้ำมันยาง
โยนเชื้อไฟใส่ลำเรือกำปั่น	ไหม้เป็นควันพลุ่งโพลงผึงโผงผาง
ติดใบเพลาเสากระโดงระโยงระยาง	บ้างจมบ้างคลื่นซ้ำล่มคว่ำไป
ที่ยังเหลือเรือฝรั่งสิ้นทั้งนั้น	ระดมปืนครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
พระกฤษณากล้ารบแกว่งคบไฟ	เข้าจุดไหม้ใบวลายุดาโพลง ฯ
๏ ฝรั่งกลุ้มรุมดับบ้างรับรบ	เรือกระทบกระแทกข้างเสียงผางโผง
ต่างแทงฟันลั่นปืนลูกคลื่นโคลง	เสากระโดงกระดานแตกแยะแยกลำ
ไม่หลีกหลบรบรับเข้าคับคั่ง	เสียงตึงตังแตกจมบ้างล้มคว่ำ
ต่างเสียเรือเหลือตายต่างว่ายน้ำ	บ้างยุดปล้ำซ้ำกันแทนฟันตาย
เรือยุขันนั้นล่มจมสมุทร	ลำมะหุดรับได้ไพร่ทั้งหลาย
เรือพี่น้องสองกษัตริย์แตกพลัดพราย	ทั้งไพร่นายว่ายวนปะปนกัน
พอข้าเฝ้าชาวพาราตามมาปะ	ช่วยรับพระกฤษณาไม่อาสัญ
ข้างฝ่ายพระวลายุดานั้น	เรือกองทัพรับทันไม่บรรลัย
พอพลบค่ำกำลังลมยังพัด	แตกกระจัดกระจายกันเสียงหวั่นไหว
สักสองยามพราหมณ์ยุขันกลับพรั่นใจ	บันดาลให้ลมหายคลื่นคลายลง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาเวลาค่ำ	ไม่เห็นลำแล่นระเหิดเตลิดหลง
เลี้ยวละเมาะเกาะเกียนวกเวียนวง	แต่ลำทรงตรงก้าวออกอ่าวลึก ฯ
๏ ฝ่ายบุตรพราหมณ์สามนายรายเรือหา	พบลำพระกฤษณาเวลาดึก
ต่างปรึกษาว่าไม่สมอารมณ์นึก	ด้วยข้าศึกหลายร้อยเราน้อยนัก
ยังเหลือแต่เจ็ดลำทั้งอำมาตย์	หัวหมื่นมหาดเล็กเจ้ากรมรมจักร
จึงหยุดจอดทอดสมอแต่พอพัก	คิดจะหักหาญศึกปรึกษากัน ฯ
๏ ฝ่ายพวกสามพราหมณ์พี่เลี้ยงรายเรียงแล่น	ออกสุดแดนนคเรศสิ้นเขตขัณฑ์
พอรุ่งเช้าเข้าสิบห้าทิวาวัน	ก็พบกันกับทั้งสามพราหมณ์ลูกยา
โยนสมอรอเรียงเรือเคียงใกล้	ลูกชายไหว้พร้อมทั้งพระกฤษณา
ฝ่ายสามพราหมณ์ถามถึงพระอัยกา	แขกชวาพาไปหนตำบลใด ฯ
๏ หน่อนราว่าฝรั่งสิ้นทั้งนั้น	อย่าสำคัญแขกชวาหามิได้
แล้วเล่าความตามจริงเหมือนชิงชัย	เข้าลุยไล่ไฟจุดไม่หยุดยั้ง
เผากำปั่นมันทลายล้มตายยับ	จับแม่ทัพแทบจะได้ดังใจหวัง
พอเรือล่มจมน้ำเหลือกำลัง	เล่าให้ฟังดังได้มาพูดจากัน ฯ
๏ พราหมณ์ว่าทั้งข้าเจ้ายังเยาว์นัก	จะหาญหักรบรอนต้องผ่อนผัน
นี่ทำด้วยมุทะลุเดือดดุดัน	ไม่เป็นอันจะได้องค์พระทรงยศ
ทั้งสองท้าวสาวสุรางค์นางสนม	จะพลอยจมน้ำด้วยมอดม้วยหมด
อย่าหักหาญดาลเดือดจงเงือดงด	จะเสียยศถอยศักดิ์ซ้ำหนักไป
ผิดเสียแล้วแคล้วคลาดประมาทจิต	ต้องค่อยคิดผันแปรตามแก้ไข
เกณฑ์สมทบรบพุ่งถึงกรุงไกร	คงจะได้อัยกากลับมาเมือง
จะตามจับขับเคี่ยวประเดี๋ยวนี้	มิถึงที่วายวางก็คางเหลือง
เสนาในไพร่นายจะตายเปลือง	กลับไปเมืองจะได้คิดกิจการ
ครั้นเสร็จสอนถอนสมอไม่รอรั้ง	รีบเข้ายังนคเรศเขตสถาน
เขียนบอกกล่าวข่าวนครที่รอนราญ	ไปทูลสารสองกษัตริย์กรุงรัตนา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายแล่นพรายพลัด	เที่ยวเลี้ยวลัดเกาะแก่งแสวงหา
แต่ลำทรงองค์ท้าวเจ้าพารา	มันรีบพาไปทางกลางทะเล
เมื่อลมหวนป่วนปัดตุหนัดตุเหน่ง	เรือโคลงเคลงคลื่นปั่นให้หันเห
นางค่อมเค้าสาวสนมล้มซวนเซ	คลื่นยิ่งเททุ่มโถมครื้นโครมเครง ฯ
๏ สงสารท้าวหาวเรอพูดเพ้อพร่ำ	คนก็ทำน้ำลมพลอยข่มเหง
นางพระยาว่ามันโคลงกะโตงกะเตง	นั่งโงงเงงโงกหงุบฟุบกระแต
เจ้าขรัวนายหงายล้มเลยลมจับ	ชักผงับผง้อนอ่อนป้อแป้
บ้างร้องกรีดหวีดว้ายลูกตายแท้	เสียงเซ็งแซ่แก่สาวพวกชาววัง
บ้างไหว้พระเดชะบุญคุณแม่พ่อ	ว่ากอขอกอกาหน้าเป็นหลัง
บ้างสวดมนต์บ่นภาวนาดัง	อนิจจังอนัตตมไม่สมประดี ฯ
๏ ฝ่ายต้นหนคนท้ายนายทหาร	บ้างทุบสารส้มเผาเซ่นเหล้าผี
เชือดคอแพะแกะขว้างกลางนที	พอลมดีรีบรุดไม่หยุดยั้ง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระวลายุดานั้น	ทอดกำปั่นรอรับพวกทัพหลัง
สัญญาปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	มาพร้อมพรั่งพลเรือที่เหลือไฟ
ที่เพลิงไหม้ไพร่นายตายในน้ำ	ห้าสิบลำมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
พอเย็นรอนถอนสมอขึ้นช่อใบ	รีบแล่นไปในทะเลทุกเวลา
ตามลมคลื่นครื้นครึกออกลึกลิบ	พอถ้วนสิบห้าวันทันทัพหน้า
สมทบทัพคับคั่งเข้าลังกา	ขึ้นเฝ้าพระมังคลาเจ้าธานี
กราบทูลความตามเรื่องรบเมืองได้	องค์ท้าวไทมาทั้งพระมเหสี
พระกฤษณาข้าเฝ้าชาวบุรี	มาตามตีแตกยับถอยกลับไป ฯ
๏ พระตรัสชมว่าสมเป็นอุปราช	เฉลียวฉลาดเหลือดีจะมีไหน
จึงปลดเปลื้องเครื่องกษัตริย์อันตรัสไตร	ประทานให้องค์พระวลานุชา
เงินทองทั้งกังเกงกับเสื้อหมวก	แจกให้พวกไพร่นายทั้งซ้ายขวา
อันสองท้าวสาวสรรค์ฝูงกัลยา	ตรัสสั่งให้ไปรักษาไว้ป่าตาล
แล้วคิดความสามเมืองจะเคืองขัด	จึงจัดหัสเกนฝ่ายนายทหาร
เป็นกองคอยร้อยลำล้วนชำนาญ	ตระเวนด่านในมหาชลาลัย ฯ
ตอนที่ ๕๖
หัสไชยตีด่านเมืองลังกา
๏ จะกลับกล่าวเสาวคนธ์วิมลสมร	สุดสาครขัตติยาอัชฌาสัย
คอยรอรั้งฟังข่าวสองท้าวไท	พอเรือใช้กลับมาทูลอาการ
ว่าฝรั่งลังกาชื่อวายุพัฒน์	กับชื่อหัสกันหนุ่มคุมทหาร
ข้ามมหาสาครมารอนราญ	จุดเผาบ้านเมืองไหม้ฆ่าไพร่พล
พังภูเขาเอาเพชรแก้วเก็จได้	จับพวกไพร่ชายหญิงไปสิงหล
พระภูวนาถราษฎรได้ร้อนรน	ทุกตำบลบุรีไม่มีสบาย
นางเสาวคนธ์อ้นอั้นให้ตันจิต	ยิ่งซ้ำผิดเพิ่มทวีเพราะหนีหาย
แค้นฝรั่งดังอุระจะทลาย	พระพี่ชายช่วยว่าอย่าช้าที
เกณฑ์โยธาวาหุโลมเข้าสมทบ	ยกไปรบลังกาเถิดมารศรี
ได้แก้แค้นแทนที่มาเผาธานี	นางเห็นดีได้คิดแข็งจิตใจ
จึงจัดแจงแต่งคำทำหนังสือ	ให้ทูตถือขึ้นไปแจ้งแถลงไข
ฝ่ายอุปราชมาตยาเสนาใน	นำเข้าไปทูลตามเนื้อความมี ฯ
๏ เจ้าวาโหมโสมนัสจบหัตถ์รับ	เป็นคำนับนับถือพระฤๅษี
แล้วให้อ่านสารว่าพระอัคนี	พบพระพี่มาแถลงให้แจ้งการ
ว่าลังกาฝรั่งทำบังอาจ	มารบราชนิเวศน์ประเทศสถาน
พระบิตุราชมาตุรงค์ทั้งวงศ์วาน	ร้อนรำคาญเคืองแค้นทั้งแดนไตร
จะสึกออกบอกโยมวาโหมด้วย	ยกไปช่วยปราบปรามตามวิสัย
ทั้งสองเมืองเบื้องหน้าได้มาไป	เป็นมิตรไมตรีกันไม่ฉันทา ฯ
๏ ฝ่ายวาโหมโสมนัสตรัสประภาษ	สั่งอำมาตย์มูลนายทั้งซ้ายขวา
พระอัคนีนี้เราคิดเหมือนบิดา	จะอาสาซื่อตรงต่อทรงธรรม์
จงเร่งรัดจัดพหลพลทหาร	ที่รอนราญเรี่ยวแรงเข้มแข็งขัน
สักห้าหมื่นยืนยงคงกระพัน	ทัพหน้านั้นน้องเราเจ้าโอรส
กับเรือใช้ใหญ่น้อยสักร้อยเศษ	ไปปราบประเทศลังกาให้ปรากฏ
เสนาฟังพรั่งพร้อมน้อมประณต	มารีบจดหมายเวรกะเกณฑ์พล
เป็นโยธาห้าหมื่นถือปืนดาบ	ศรกำซาบสู้ศึกได้ฝึกฝน
ใส่หมวกศีรษะกระตั้วทุกตัวคน	สาวนเสื้อขนสกุณีขี่ลีลา
เจ้าวาโหมโซมสนานสำราญรื่น	สุคนธรสสดชื่นรื่นนาสา
ทรงเสื้อเหลืองเครื่องสำหรับประดับประดา	พระมาลางามล้ำทำด้วยทอง
แล้วถือหอกออกมาตรวจตราทัพ	ครั้นเสร็จสรรพทรงระมาดผาดผยอง
ยกพลออกนอกเมืองเดินเนืองนอง	เสียงฆ้องกลองก้องลั่นสนั่นไป
ตัดทางตรงลงด่านชานสมุทร	ประทับหยุดอยู่พลับพลาที่อาศัย
นางเสาวคนธ์อ้นอั้นตันฤทัย	ต้องแข็งใจจัดแจงแต่งกายา
เหมือนอย่างพราหมณ์งามพริ้มพระยิ้มเยื้อน	นางอิดเอื้อนอายองค์พระเชษฐา
แข็งพระทัยให้พระพี่นำลีลา	ออกบัลลังก์นั่งหน้าพลับพลาชัย
สั่งให้หาวาโหมมาก้มกราบ	เห็นสุภาพพจนาโปรดปราศรัย
เราลาพรตปลดเปลื้องซึ่งเครื่องไตร	ด้วยจะไปรบฝรั่งเมืองลังกา
พระองค์นี้พี่เราจงเคารพ	เลิศลบลือฤทธิ์ทุกทิศา
เป็นแม่ทัพรับสั่งฟังบัญชา	พึ่งพระเดชเชษฐาข้างหน้าไป ฯ
๏ เจ้าวาโหมโสมนัสไม่ขัดข้อง	ประสานสองหัตถ์ประนมบังคมไหว้
หน่อกษัตริย์ตรัสช่วยอำนวยชัย	แล้วปราศรัยสนทนาประสาชาย
แกล้งชวนชอบปลอบประโลมวาโหมน้อย	ให้เรียบร้อยรักใคร่เหมือนใจหมาย
แล้วว่าเช้าเราจะยกพลนิกาย	ให้ไพร่นายลงประจำลำนาวา ฯ
๏ วาโหมฟังบังคมประนมหัตถ์	มารีบจัดพลนิกายทั้งซ้ายขวา
ลงเรือรบครบอาวุธยุทธนา	ลำละห้าร้อยถ้วนกระบวนทัพ
เจ้าโอรสคุมทหารด่านปากน้ำ	สิบห้าลำลำละร้อยลอยสลับ
ล้วนเรือตระเวนเจนจบเคยรบรับ	เป็นกองทัพนำหน้าเจ้าวาหุโลม ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครเสาวคนธ์วิมลโฉม
ครั้นอุทัยไขสว่างนภางค์โพยม	ทรงชโลมสายสหัสนที
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ	เพชรประดับดวงจำรัสรัศมี
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมาฝั่งวารี	พอฤกษ์ดีตีฆ้องก้องโกลา
พระลงลำกำปั่นโห่ลั่นเลื่อน	ให้คลาเคลื่อนพลนิกายทั้งซ้ายขวา
ต่างวางเล็มเข็มตั้งตรงลังกา	แล้วรีบใช้ใบมาในสาคร ฯ
๏ จะกล่าวพระหัสไชยฤทัยระทด	โศกกำสรดสุดเสียดายสายสมร
มาอยู่วังดังอยู่ในกองไฟฟอน	จะนั่งนอนร้อนรนกระวนกระวาย
คิดถึงน้องสององค์ที่จงรัก	จนจวนจักได้สมอารมณ์หมาย
มาจำใจไกลแดนแสนเสียดาย	มิได้วายหวั่นสะอื้นทุกคืนวัน
พอกองนอกบอกเรื่องเมืองผลึก	ว่าข้าศึกตีได้ไอศวรรย์
อันองค์พระมเหสีบุตรีนั้น	ฝรั่งมันจับไปขังไว้ลังกา ฯ
๏ พระทราบข่าวผ่าวร้อนอาวรณ์สวาท	เหมือนแขนขาดจากกายทั้งซ้ายขวา
อั้นอารมณ์ลมจับวับวิญญาณ์	พวกเสนานวดฟั้นค่อยบรรเทา
จึงทูลองค์ทรงฤทธิ์บิตุราช	ลูกเป็นชาติเชื้อชายคิดอายเขา
จะนิ่งให้อ้ายศัตรูมาดูเบา	เหมือนหนึ่งเรารับแพ้ไม่แก้แค้น
ลูกขอลาพาทหารไปราญรบ	ฟันให้ศพซ้อนซับลงนับแสน
จึงจะได้ไว้ยศได้ทดแทน	ถ้ามาตรแม้นเพลี่ยงพลั้งพวกลังกา
จงห้ำหั่นบั่นศีรษะข้าพระบาท	ให้สิ้นชาติชีวังสิ้นสังขาร์
ขอพระองค์ทรงพระกรุณา	ให้ลูกยายกไปปราบไพรี ฯ
๏ พระจอมวังฟังบุตรสุดสวาท	เห็นองอาจออกศึกไม่นึกหนี
จึงว่าพ่อก็ไม่ห้ามแล้วตามที	จะไปตีแต่ว่าเจ้าอย่าเบาความ
จงคอยรับทัพผลึกรมจักร	ให้ถึงพรักพร้อมพรั่งกันทั้งสาม
อย่าประมาทอาจองในสงคราม	แม้คิดความขัดขวางเป็นอย่างไร
จงหยุดทัพยับยั้งบอกหนังสือ	ให้ทูตถือมาแจ้งแถลงไข
ไว้ธุระบิดรไม่นอนใจ	จะยกไปไล่ล้างให้วางวาย
แล้วตรัสช่วยอวยพรถาวรสวัสดิ์	ให้ปราบศัตรูได้ดังใจหมาย
สวัสดีมีชัยทั้งไพร่นาย	อันตรายราคีอย่าบีฑา ฯ
๏ โอรสฟังบังคมบรมนาถ	พร้อมอำมาตย์มูลนายทั้งซ้ายขวา
ต่างรีบรัดจัดพหลพลโยธา	เป็นเรือห้าร้อยถ้วนกระบวนทัพ
คนประจำลำละร้อยลอยสล้าง	มีขุนนางนายหมวดตรวจกำกับ
ปีกซ้ายขวาหน้าหลังแลคั่งคับ	เรือสำหรับรองทรงใส่ธงทอง
ที่นั่งครุฑบุษบกกระหนกกระหนาบ	เป็นนกคาบเครือวัลย์ผันผยอง
ทั้งใบดาดตาดเหลืองดูเรืองรอง	เป็นแถวถ่องเทียบท่าในสาชล ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	สรงสหัสธาราดั่งห่าฝน
น้ำหอมฟุ้งปรุงประพระสุคนธ์	ทรงเครื่องต้นแต่ล้วนแก้วพรายแพรวพรรณ
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จเดินนางเชิญเครื่อง	ตามแน่นเนื่องเยื้องย่างดังนางสวรรค์
ลงเรือครุฑหยุดนั่งบัลลังก์สุวรรณ	ได้ฤกษ์ลั่นฆ้องโห่เป็นโกลา
ประโคมฆ้องกลองแตรเซ็งแซ่เสียง	ออกเรือเรียงลำรายทั้งซ้ายขวา
ได้ลมส่งธงปลิวละลิ่วมา	ชาวพาราชื่นช่วยอำนวยพร
พอออกจากปากน้ำรายกำปั่น	เป็นดั้งกันเกณฑ์แห่แลสลอน
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังเหมือนมังกร	เป็นเจ็ดตอนแล่นตามกันหลามไป ฯ
๏ สงสารหน่อวรนาถราชโอรส	โศกกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เสียดายน้องสองสุดาเหลืออาลัย	สายสุดใจจากวังไปลังกา
ต้องกักขังครั้งนี้เจ้าพี่เอ๋ย	จะแลเลยลับเนตรของเชษฐา
จะทุกข์ร้อนนอนสะอื้นกลืนน้ำตา	ทุกเวลาแลเหลียวจะเปลี่ยวใจ
ทั้งสงสารมารดรจะร้อนจิต	จะสุดคิดแค้นน่าเลือดตาไหล
จะซูบผอมตรอมตรมระทมฤทัย	การลำบากยากไร้พระไม่เคย
โอ้ป่านนี้พี่น้องจะตรองตรึก	จะรำลึกถึงพี่แล้วแก้วพี่เอ๋ย
เป็นเคราะห์กรรมทำไว้ฉันใดเลย	จะชวดเชยเช้าค่ำระกำตรอม
สงสารนุชบุตรีเคยมีสุข	ถึงยามทุกข์พระรูปจะซูบผอม
ต้องลมแดดแผดส่องจะหมองมอม	จะหายหอมเหือดสิ้นกลิ่นสุคนธ์
พี่อุส่าห์มาตามข้ามสมุทร	ยังไม่สุดสายทะเลระเหระหน
พอถึงฝั่งลังกาจะพาพล	ขึ้นรบจนจะได้น้องสองสุดา
แม้มิได้ไม่กลับกองทัพแล้ว	ไม่ละแก้วนัยน์เนตรของเชษฐา
ถึงยงยุทธ์สุดคิดสิ้นฤทธา	เกาะลังกานั้นเหมือนกับเรือนตาย
แต่ครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น	จะข่มขืนหักรักหักไม่หาย
ดูเวหาว่าเดชะขอพระพาย	ช่วยส่งท้ายไปให้ถึงเหมือนหนึ่งนึก
ด้วยรุ่นหนุ่มคลุ้มคลั่งกำลังเคราะห์	เหมือนจะเหาะข้ามน้ำไปทำศึก
ไม่เข้าคุ้งมุ่งหมายออกสายลึก	เสียงสะทึกสะท้านคลื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ เข้าแว่นแคว้นแดนลังกาเห็นฝรั่ง	ตระเวนระวังจังหวัดสกัดกั้น
ไม่รอรั้งสั่งให้รุกรบบุกบัน	ยิงกำปั่นปืนปึงตูมตึงตัง
เรือลังกาห้าสิบพวกถีบด่าน	ยิงตอบต้านแต่ว่าน้อยต้องถอยหลัง
กองทัพไล่ไม่ละยิงประดัง	ถูกฝรั่งเรือทลายล้มตายยับ
ฝ่ายพวกพ้องกองลังกาเรือห้าร้อย	ที่ตั้งคอยรายทางสล้างสลับ
รุมระดมสมทบออกรบรับ	ยิงกองทัพรับปืนเสียงครื้นครึก
พวกหน่อไทไล่ปะทะตีกระทบ	เร่งให้รบรัวกลองเสียงก้องกึก
ไม่ย่อท้อต่อต้านต่างหาญฮึก	อึกทึกถึงกันฟาดฟันแทง
พวกกองทัพรับรบรู้หลบเลี่ยง	พอเรือเคียงขึ้นกำปั่นล้วนขันแข็ง
ฝรั่งรันฟันฟาดพลิกพลาดแพลง	พวกทัพแทงถูกตายลงก่ายกัน
กองลังกาฝรั่งหนุนหลังรบ	เรือกระทบทิ่มแทงด้วยแข็งขัน
พวกการะเวกเอกกะระโถมฉะฟัน	ปีนกำปั่นรบรุกไล่คลุกคลี
ฝรั่งตายนายไพร่ที่ไม่ม้วย	บ้างเจ็บป่วยบอบช้ำโจนน้ำหนี
พวกกองทัพจับได้เรือไพรี	สองร้อยยี่สิบลำพอค่ำพลบ ฯ
๏ พระหน่อนาถฆาตกลองหยุดกองทัพ	ต่างตีรับเรียกกันเข้าบรรจบ
ทอดสมอรอรั้งตั้งสมทบ	ตามขนบนาคราชไม่คลาดคลา
ที่ได้เรือเสื้อหมวกพวกฝรั่ง	เสบียงทั้งเครื่องรบครบปืนผา
พอลมเข้าเผาปล่อยให้ลอยมา	พายุพาลมประดังเข้าฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งยังเหลือพวกเรือรบ	ต่างหลีกหลบล่าทัพถอยสับสน
กองกำปั่นชั้นในหนีไฟพ้น	ทั้งพวกพลบนบกตื่นตกใจ
ประจุปืนยืนรายทุกค่ายตั้ง	ออกคับคั่งคอยรบจุดคบไสว
ทุกหมู่หมวดตรวจพลสกลไกร	ทั้งนายไพร่พรั่งพร้อมป้อมเสมา
ด้วยมืดมัวกลัวศึกจะฮึกโหม	เข้ารุกโรมเรียงยืนจ้องปืนผา
ฝ่ายองค์พระมังคลาวลายุดา	กับทั้งวายุพัฒน์เจ้าหัสกัน
ต่างรู้ว่าข้าศึกมาฮึกหาญ	ตีเรือด่านแตกเหมือนเสียเขื่อนขัณฑ์
ให้หอคอยปล่อยปืนกะปิตัน	ยิงกำปั่นเชื้อไฟเสียให้ยับ
แต่ละลูกถูกกระจายทลายล่ม	ลำเรือจมน้ำไปเปลวไฟดับ
เกณฑ์กำปั่นกันฝั่งออกตั้งรับ	อย่าให้ทัพรุกมาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายหน่อท้าวเจ้าพาราการะเวก	ปรึกษาเอกอำมาตย์ชื่อราชสีห์
เรารั้งรอต่อพอรุ่งขึ้นพรุ่งนี้	ยกเข้าตีเมืองจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายมหาเสนาปรีชาหาญ	จึงทัดทานทูลห้ามตามวิสัย
เราหักด่านวันนี้ก็มีชัย	ทั้งนายไพร่พลนิกรอ่อนกำลัง
ทั้งลมเข้าเราจะยกขึ้นบกนั้น	ถ้าแม้มันโอบอ้อมออกล้อมหลัง
ระดมปืนฟืนไฟใส่ประดัง	จะเสียเรือเหลือกำลังระวังภัย
จงรออยู่ดูทีไพรีก่อน	จะแข็งอ่อนผ่อนปรนเล่ห์กลไฉน
เห็นชนะจะได้รุกบุกเข้าไป	ตีเมืองใหม่ไล่ล้างให้วางวาย ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ท่านรอบรู้ราชการประมาณหมาย
แล้วสั่งให้ไพร่พหลพลนิกาย	ทั้งตัวนายนั่งนอนผ่อนผลัดกัน
แต่พระองค์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	ไม่ไสยาสน์ยามวิโยคเฝ้าโศกศัลย์
คิดถึงสองน้องน้อยสร้อยสุวรรณ	กับทั้งจันทร์สุดาจะอาวรณ์
อ้ายฝรั่งขังไว้แม้ไม่รบ	ไหนจะพบน้องหญิงมิ่งสมร
แต่นิ่งนึกตรึกการจะราญรอน	จนทินกรรุ่งรางสว่างวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาพวกฝรั่ง	อยู่พร้อมพรั่งพวกพหลพลขันธ์
เห็นกองทัพคับคั่งเรือดั้งกัน	ดูเรียงรันราวกับนาคปากหางมี
พินิจดูรู้ว่าพวกการะเวก	ทหารเอกองอาจดังราชสีห์
จึงปรึกษาฝรั่งว่าครั้งนี้	พวกไพรีรบสันทัดล้วนจัดเจน
จะฆ่าฟันกันตายเสียดายเหลือ	มันเหมือนเกลือแกลบจะรุมแลกพุมเสน
จะคิดให้ไพร่นายตายระเนน	แล้วสั่งเกณฑ์กลศึกเหมือนตรึกตรา
ให้วายุพัฒน์ลัดล่องเรือสองร้อย	รีบไปคอยปิดทางอยู่ข้างขวา
เจ้าหัสกันนั้นกำกับทัพโยธา	สองร้อยห้าสิบถ้วนกระบวนรบ
ไปปิดทางข้างซ้ายสายสมุทร	คอยยั้งหยุดอยู่ให้เรียบเงียบสงบ
เรือกองกลางข้างละร้อยคอยสมทบ	ออกรุกรบล่อให้ไล่ประดัง
เห็นจวนใกล้ได้ทีเรือสี่ร้อย	สองข้างคอยโอบอ้อมออกล้อมหลัง
ยิงปืนใหญ่ไฟจุดอย่าหยุดยั้ง	เผาเสียทั้งกองทัพให้ยับเยิน ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์มาตยานัดดาน้อง	เห็นดีพร้องพร้อมกันสรรเสริญ
พระทรงยศทศธรรมจะจำเริญ	เทพเชิญมาเป็นเจ้าชาวลังกา
แล้วจัดแจงแต่งทัพตามรับสั่ง	ค่อยเลียบฝั่งแฝงไปทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายองค์พระวลายุดานุชา	คอยรักษาฟากฝั่งพร้อมพรั่งกัน
แม้ไพรีหนีตายขึ้นชายหาด	ยิงปืนสาดซ้ำฆ่าให้อาสัญ
ฝ่ายกองกลางฟางหญ้าผ้าน้ำมัน	ตระเตรียมกันครบทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ พอฤกษ์ดีตีฆ้องเรือสองร้อย	ออกเรียงลอยแล่นสล้างไปกลางหน
เห็นกองทัพคับคั่งที่วังวน	ให้ไพร่พลร้องถามตามอุบาย
เหวยพวกโจรปล้นเรือเชื้อสลัด	กูจะตัดเอาศีรษะไปถวาย
มาตีด่านชานสมุทรประทุษร้าย	ใครเป็นนายโจรมาพูดจากัน
แม้ไม่ถือดื้อดุลุแก่โทษ	จะปล่อยโปรดเสียไม่ฆ่าให้อาสัญ
มิฟังว่าถ้าแม้มึงดึงดื้อดัน	จะห้ำหั่นฟันศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ พวกนายกองร้องว่าเหวยฝรั่ง	อวดอหังการ์เกเรเดรฉาน
เจ้านายมึงซึ่งเป็นโจรจัณฑาลพาล	เที่ยวรุกรานร้ายกาจชั่วชาตินัก
พระปิ่นเกล้าเจ้าพาราการะเวก	ให้องค์เอกโอรสทรงยศศักดิ์
มาผลาญเผ่าเหล่ากออ้ายทรลักษณ์	ให้สิ้นพรรคพวกฝรั่งเกาะลังกา
พวกของมึงถึงที่วันนี้แล้ว	ไม่คลาดแคล้วคมดาบด้วยบาปหนา
เร่งนบนอบหมอบกรานคลานเข้ามา	ให้กูฆ่าโคตรขโมยเสียโดยดี ฯ
๏ พวกลังกาว่าอุแหม่กูแลแปลก	อ้ายพราหมณ์แขกกะละหนากะลาสี
พวกการะเวกเลกเชลยกูเคยตี	มาก็ดีแล้วจะได้ไว้ใช้การ
อันพวกพ้องของมึงเหมือนหนึ่งบ่าว	ใช้ต้มเหล้าสีเสบียงเลี้ยงทหาร
ยังฮึกฮักหักโหมมาโรมราญ	เหมือนฝูงฟานจะเป็นภักษ์พยัคฆา ฯ
๏ พระหัสไชยได้ฟังก็คั่งแค้น	จะตอบแทนทำศึกจึงปรึกษา
เห็นสมจิตคิดคะเนเถิดเสนา	เรือมันมาสองร้อยน้อยกว่าเรา
เข้ารุกโรมโหมหักเสียพักนี้	ระดมตีเมืองใหม่เอาไฟเผา
แม้ละไว้อ้ายศัตรูจะดูเบา	เห็นลมเข้าเราจะได้ด้วยง่ายดาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนาว่ามันน้อยมาลอยล้อ	จะแกล้งล่อให้เราไล่เหมือนใจหมาย
จะรบรุมซุ่มพลกลอุบาย	แบ่งแต่นายกองสู้ดูกำลัง
ขอพระองค์จงกำกับเรือทัพใหญ่	เผื่อพวกไพรีจะยกออกวกหลัง
จึงแยกรับทัพละร้อยคอยระวัง	แม้ฝรั่งไม่อุบายออกรายรบ
ดูกองหน้าถ้าแม้ยกขึ้นบกได้	จะจุดไฟเป็นสำคัญให้ควันกลบ
ขอพระองค์จงระดมเข้าสมทบ	ขึ้นรุมรบไพรีให้มีชัย ฯ
๏ พระเห็นชอบตอบว่าปัญญาลึก	คาดข้าศึกสุดดีจะมีไหน
ท่านคุมทัพสัประยุทธ์ขึ้นจุดไฟ	ข้างหลังไว้เป็นธุระจะระวัง ฯ
๏ ฝ่ายนายรองกองละร้อยออกถอยรบ	ฝรั่งหลบเลี่ยงคอยจะถอยหลัง
ต่างตอบปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	เสียงตึงตังแตกทะลุปุปะไป
พวกหน่อนาถอาจอุกไล่รุกรบ	ฝรั่งหลบหลีกเลี่ยงไม่เคียงใกล้
ที่คลื่นโยนโดนฟัดพวกหัสไชย	โดดขึ้นไล่แทงฟันรุมรันรบ
พวกฝรั่งลังกาแกล้งล่าล่อ	ไม่อาจรอเรือเคียงหลีกเลี่ยงหลบ
พวกหน่อไทได้ทีตีกระทบ	เข้ารุมรบเรือฝรั่งถอยหลังรับ
พระหัสไชยได้ช่องยกกองหลวง	เรือทั้งปวงสามร้อยลอยสลับ
ชุลมุนหนุนหลังเข้าคั่งคับ	ฝรั่งกลับแล่นหลีกชักปีกกา
วายุพัฒน์หัสกันกำปั่นรบ	เลี้ยวตลบล้อมรายรอบซ้ายขวา
ระดมปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	ยิ่งลมกล้ากลัดกลุ้มเข้ารุมรบ
พวกโยธาการะเวกเอกอำมาตย์	ล้วนองอาจต่อตีไม่หนีหลบ
ฝรั่งยิ่งยิงระดมเข้าสมทบ	ทิ้งเพลิงคบไปแต่ไกลไม่ใกล้ชิด
พวกกองทัพดับไฟมิได้หยุด	มันซ้ำจุดเพลิงพลามลุกลามติด
จะแก้ไขไม่หยุดยิ่งสุดคิด	ต่างจนจิตโจนลงในคงคา
พวกนายกองร้องว่าเรารีบเข้าฝั่ง	ต่างคับคั่งขึ้นตลิ่งวิ่งถลา
ฝ่ายพวกพลบนฝั่งชาวลังกา	สกัดหน้าฆ่าฟันให้บรรลัย ฯ
๏ พระหน่อนาถอาจองขึ้นทรงสิงห์	ขึ้นตลิ่งเหลือตายทั้งนายไพร่
คอยรอราท่าพลสกลไกร	ที่ขึ้นได้ไม่ตายเป็นหลายพัน
ที่เรือเสียเรี่ยรายขึ้นชายหาด	ยังเกลื่อนกลาดวิ่งเวียนวนเหียนหัน
พอโพล้เพล้เวลาจะสายัณห์	เที่ยวหากันขวักไขว่ทั้งไพร่นาย
บ้างถือล้วนทวนธนูคู่ชีวิต	หอกดาบติดตัวไว้มิให้หาย
วิ่งหาเพื่อนเกลื่อนกลาดบนหาดทราย	บ้างพบนายพบไพร่ดีใจจริง ฯ
๏ พระหัสไชยใจหนุ่มยังชุ่มชื่น	อุส่าห์ยืนอยู่ริมฝั่งบนหลังสิงห์
คอยทั้งหลายนายไพร่มิได้ทิ้ง	ยิ่งดึกยิ่งมากมาปรึกษากัน
จะรบแก้แต่ว่ายังกำลังอ่อน	ต่างหยุดยั้งนั่งนอนคิดผ่อนผัน
ฝ่ายข้าเฝ้าเหล่าฝรั่งริมฝั่งนั้น	คอยป้องกันกองทัพจะจับเป็น
ด้วยพลบค่ำกำลังควันยังกลุ้ม	ดูมืดคลุ้มทั่วไปมิได้เห็น
ไว้วันรุ่งพรุ่งนี้ถึงหนีเร้น	คงจับได้ใช้เล่นเป็นเชลย
แล้วสูบฝิ่นกินแหล้าทั้งบ่าวไพร่	ประมาทใจไม่ระวังนอนนั่งเฉย
สูบกัญชามาระกู่อยู่เหมือนเคย	ต่างคนเลยหลับนอนผ่อนสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสไชยยังใจชื้น	จนกลางคืนคอยคุมชุมนุมทหาร
ให้นับได้ไพร่นายเหลือวายปราณ	มากประมาณสามหมื่นยิ่งชื่นใจ
สังเกตดูผู้คนที่บนฝั่ง	พวกฝรั่งเงียบระงับนอนหลับใหล
กำดัดดึกปรึกษาเสนาใน	เราก็ไม่มีเสบียงจะเลี้ยงพล
จะรบพุ่งรุ่งเช้าข้างเขามาก	เราอดอยากสารพัดจะขัดสน
วันนี้ดึกศึกหลับเราขับพล	ขึ้นตีปล้นอ้ายฝรั่งรบสั่งลำ ฯ
๏ พวกเสนาว่าเห็นได้ชัยชนะ	เดชะบุญคุณพระจะอุปถัมภ์
แล้วสั่งไพร่ใหญ่น้อยให้คอยจำ	ผ้าเปียกน้ำโพกหัวทุกตัวคน
จัดพวกพ้องกองละพันสำคัญรบ	รู้หลีกหลบล้างศึกเคยฝึกฝน
ค่อยแฝงฝั่งบังไฟทั้งไพร่พล	ลอบขึ้นบนบกได้เหมือนใจนึก
เห็นฝรั่งยังหลับอยู่นับหมื่น	เก็บหอกปืนเสื้อผ้าพวกข้าศึก
กินเหล้าข้าวคาวหวานยิ่งหาญฮึก	ต่างคนนึกแค้นใจพวกไพรี
เที่ยวห้ำหั่นฟันฟาดเสียงฉาดฉับ	บ้างคอพับหัวกระเด็นตายเป็นผี
บ้างทิ่มแทงแกว่งขวานผลาญชีวี	ลอบฆ่าตีตายดื่นนับหมื่นพัน
ที่รู้สึกคึกคักแล้วผลักเพื่อน	เห็นตายเกลื่อนกลับกลัววิ่งตัวสั่น
สะดุดศพทบทับประกับกัน	ทหารฟันเจ็บป่วยบ้างม้วยมุด
บ้างร้องว่าข้าศึกสะอึกวิ่ง	หกล้มกลิ้งวิ่งปะทะอุตลุด
พวกหน่อไทได้ทีตามตีรุด	เอาเพลิงจุดเรือนโรงขึ้นโพลงควัน
ฝรั่งตื่นครื้นครึกข้าศึกไล่	ต่างหลงใหลตลบเวียนวิ่งเหียนหัน
พระมังคลากับวลายุดานั้น	วายุพัฒน์หัสกันอยู่ชั้นใน
เสียงครึกครื้นขึ้นเชิงเทินเนินหน้าที่	เรียกมนตรีตรวจกันเสียงหวั่นไหว
หอรบป้อมพร้อมพรั่งระวังภัย	เห็นเพลิงไหม้ไพรีเข้าตีพล
ให้ยิงปืนครื้นครั่นกันข้าศึก	เสียงก้องกึกโกลาดังห่าฝน
หน่อกษัตริย์หัสไชยเร่งไล่พล	ขึ้นปีนปล้นชิงค่ายชายชลา
เหล่าทหารราญรบไม่หลบเลี่ยง	เข้าพร้อมเพรียงไพร่นายหนุนซ้ายขวา
ทั้งสองข้างต่างตายวายชีวา	จนเวลารุ่งรางสว่างวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาตรวจหน้าที่	เห็นไพรีเรี่ยวแรงเข้มแข็งขัน
ให้นัดดากับวลายุดานั้น	ออกช่วยกันไล่ไพร่รบไพรี ฯ
๏ ฝ่ายโยธาการะเวกเอกอำมาตย์	เผ่นพิฆาตข้าศึกไม่นึกหนี
ต่างต่อแย้งแทงฟันประจัญตี	ได้ท่วงทีโถมไล่พวกไพร่พล
พวกฝรั่งพรั่งพร้อมล้อมสกัด	ต่างพุ่งซัดศัสตราดังห่าฝน
พระหัสไชยไสสิงห์วิ่งเวียนวน	เห็นนายพลเผ่นโผนโจนทะยาน
แกว่งพระขรรค์ฟันวลาวายุพัฒน์	ต่างรับรองป้องปัดประหัตประหาร
ทั้งหัสกันหันเหซวนเซซาน	ต่างลนลานหลบปนพลไกร
พวกโยธาฝรั่งออกคั่งคับ	ช่วยรบรับโรมรันเสียงหวั่นไหว
เข้าหุ้มห้อมล้อมพระหัสไชย	ขับสิงห์ไล่ไพร่พลัดกระจัดกระจาย ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพสุดสาครรีบ	ถึงทวีปลังกาเวลาสาย
เห็นเพลิงไหม้ไฟกรุ่นดูวุ่นวาย	เรือทลายล่มลอยล้วนรอยไฟ
พวกโยธาการะเวกที่ว่ายน้ำ	รับขึ้นลำเล่าแจ้งแถลงไข
รู้กระแสแน่ว่าพระหัสไชย	รีบตรงไปเข้าฝั่งเกาะลังกา
พระทรงหลังมังกรขึ้นก่อนทัพ	รีบควบขับโจนโจมโถมถลา
แลเขม้นเห็นพระอนุชา	เข้ารบราฝรั่งกลุ้มตะลุมบอน
แกว่งไม้เท้าน้าวหวดเร็วรวดรบ	ข้าศึกหลบล้มทับสลับสลอน
ถูกไพร่นายตายสลบเสือกซบซอน	ม้ามังกรกีดกัดฟาดฟัดตาย
พวกโยธาการะเวกเอกอำมาตย์	เห็นหน่อนาถนึกสำเร็จเหนื่อยเหน็ดหาย
กลับโห่ครื้นชื่นใจทั้งไพร่นาย	ทั้งขวาซ้ายแทรกซ้อนเข้ารอนราญ ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	ชวนวาโหมขึ้นบกยกทหาร
ยับโยธาวาหุโลมโถมทะยาน	เข้ารุกรานรบฝรั่งเมืองลังกา
กองทมิฬบินบกสูงหกศอก	แกว่งดาบหอกหวดฝรั่งดับสังขาร์
ที่เหลือตายพ่ายพังถอยหลังมา	ทั้งวลายุพัฒน์เจ้าหัสกัน
เห็นกองหนุนวุ่นวายมาหลายพวก	ใส่เสื้อหมวกเหมือนอย่างนกโผผกผัน
ต่างถอยทัพกับฝรั่งสิ้นทั้งนั้น	เข้าตั้งมั่นเมืองใหม่ในกำแพง
ขึ้นรักษาหน้าที่ทั้งสี่ด้าน	ป้อมปราการเกณฑ์กันล้วนขันแข็ง
ทั้งซ้ายขวาสารวัดตรวจจัดแจง	ตามตำแหน่งนายทัพกำกับพล ฯ
๏ ฝ่ายหัสไชยได้ค่ายริมชายฝั่ง	ยกเข้าตั้งตามถนัดไม่ขัดสน
มีข้าวน้ำสำหรับแก้อับจน	ทั้งเสาวคนธ์เชษฐาสุดสาคร
ยกขึ้นตั้งฝั่งน้ำประจำค่าย	พร้อมไพร่นายหลายทัพสลับสลอน
พระหัสไชยไหว้พี่ชลีกร	ต่างอวยพรอนุชาแล้วพาที
ถามถึงการบ้านเมืองตามเรื่องหลัง	เมื่อฝรั่งรบพุ่งเผากรุงศรี
อนึ่งพระชนกชนนี	ยังกริ้วพี่นักหรือจะค่อยประทัง ฯ
๏ น้องคำนับกลับเล่าความเก่าก่อน	เหมือนทุกข์ร้อนเรื่องต้นแต่หนหลัง
จนทูลลาพาพลข้ามวนวัง	มารบรับกับฝรั่งพวกลังกา
ครั้นเสียเรือเหลือคนเข้าปล้นค่าย	ฆ่าไพร่นายตายดื่นได้ปืนผา
ต้องรบพุ่งรุ่งค่ำนั้นร่ำมา	หากเชษฐาสององค์ช่วยยงยุทธ์
มันจึงแตกแยกย้ายได้ค่ายตั้ง	พอโยธีมีกำลังได้ยั้งหยุด
โน่นพวกไหนได้สมทบช่วยรบรุด	ดูดังครุฑบินได้ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายเสาวคนธ์นงเยาว์จึงเล่าเรื่อง	เหมือนรบเมืองหมู่ทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ตามความหลังตั้งแต่ต้นมาจนปลาย	พระน้องชายชอบทีชมพี่นาง
แล้วเสาวคนธ์บ่นว่าแม้ข้าศึก	พอจะตรึกตรองกำจัดไม่ขัดขวาง
นี่เหล่ากอหน่อเนื้อเป็นเยื่อยาง	จะรบล้างลูกหลานรำคาญใจ
ถึงชั่วช้าทารกจะยกผิด	ก็ควรคิดถึงคนดีตามวิสัย
ทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์สั่งหัสไชย	ให้รอไว้คอยท่าสองธานี
เป็นธุระพระบิดาพาราผลึก	จะปราบศึกทรงบำรุงสามกรุงศรี
จะทำเองเกรงจะขาดราชไมตรี	พ่อควรที่ผ่อนผันตามบัญชา
เราบอกเรื่องเมืองผลึกรมจักร	ให้ทรงศักดิ์ทราบเหตุทั้งเชษฐา
คอยรั้งรอพอให้เสร็จเสด็จมา	เถิดหรือพระอนุชาช้าจะดี ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยคิดใฝ่ฝัน	ถึงสร้อยสุวรรณจันทร์สุดามารศรี
จึงตอบว่าฝรั่งคิดครั้งนี้	ใช่แต่ตีเมืองเราจะเบาความ
มันรบพุ่งกรุงผลึกรมจักร	เอามากักขังข่มเหงไม่เกรงขาม
เราเจ็บแค้นแทนพระองค์มาสงคราม	จะได้ความผิดคิดเห็นผิดที
ถึงเข่นฆ่าฝรั่งเสียทั้งหมด	ได้ท้าวทศวงศ์องค์มเหสี
กับมาตุรงค์นงนุชพระบุตรี	คืนบุรีดีกว่าไว้ช้าการ
จะละให้อ้ายลูกดูถูกพ่อ	ก็เป็นข้อครหาจะว่าขาน
มันกักขังรั้งราไว้ช้านาน	แสนสงสารสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
จะซูบผอมตรอมตรมระทมเทวษ	ไม่สมเพชบ้างหรือจ๊ะพระเชษฐา
สุดสาครผ่อนผันจำนรรจา	ซึ่งพ่อว่านี้ก็ควรมันกวนใจ
แม่เสาวคนธ์มณฑาก็ว่าชอบ	ด้วยรอบคอบคิดเผื่อว่าเนื้อไข
เวลารุ่งพรุ่งนี้พี่จะไป	ให้พบไอ้มังคลาพูดจากัน
ให้คืนน้องสององค์วงศ์กษัตริย์	แม้นขืนขัดจึงค่อยฆ่าให้อาสัญ
พระบิตุรงค์องค์อาเชษฐานั้น	ถึงเขตคันคงจะมาช่วยราวี
พ่อบอกเหตุเชษฐาให้ข้าเฝ้า	ไปเมืองเราทูลประณตบทศรี
ให้ทราบถึงพระชนกชนนี	พอคลายที่กริ้วโกรธได้โปรดปราน
แล้วบอกความตามเรามารบศึก	ให้เมืองผลึกส่งเสบียงเลี้ยงทหาร
เป็นนับถือซื่อตรงตามวงศ์วาน	ช่วยทำการแก้แค้นแทนพระองค์
น้องคำนับรับสั่งแต่งหนังสือ	ให้ทูตถือไปตามความประสงค์
พอพลบค่ำย่ำอัสดงลง	จึงต่างองค์ต่างไปค่ายเรียงรายกัน ฯ
ตอนที่ ๕๗
สุดสาครรบมังคลา
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลาคิดปรารภ	ศึกสมทบหลายทัพเห็นคับขัน
จึงปรึกษาฝรั่งสิ้นทั้งนั้น	จะผ่อนผันคิดอ่านประการใด
พวกคนเก่าเหล่าขุนนางแต่ปางก่อน	เคยราญรอนรู้เห็นเป็นไฉน
ที่ยกเพิ่มเติมมาคือว่าใคร	หมวกเสื้อใส่ปีกปกเหมือนนกกา ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเฝ้าฟังรับสั่งถาม	จึงทูลตามความหลังที่กังขา
ซึ่งขี่หลังมังกรตีต้อนมา	คือสุดสาครรณรงค์คงกระพัน
กันนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ซึ่งทรงสิงห์เหมือนพราหมณ์สงครามขยัน
แต่พวกหนึ่งซึ่งเหมือนนกวิหคนั้น	แต่ก่อนมันมิได้มาช่วยราวี
ดูเหมือนแขกแปลกหน้าถีบถาโถม	โจนกระโจมโหมหักดังปักษี
แต่ปางหลังครั้งเมื่อพระชนนี	มารบที่เมืองใหม่ทำไกกล
สินสมุทรจุดไฟเที่ยวไล่จับ	เราจุดรับรอบกำแพงทุกแห่งหน
ปัจจามิตรติดกับถึงอับจน	พอเกิดฝนตกระงับเพลิงดับไป
พระบิตุรงค์ทรงปี่โยธีทัพ	พากันหลับกลิ้งกลาดไม่หวาดไหว
พระชนนีปรีชาช่วยข้าไท	ล่อลวงพระอภัยหลงใหลรัก
จึงปลุกทัพกลับให้นายไพร่ตื่น	ได้กลับคืนไปลังกาอาณาจักร
อันครั้งนี้ทีศึกดูฮึกฮัก	เห็นจะหนักกว่าแต่หลังระวังภัย ฯ
๏ พระมังคลาว่าทหารพาลประมาท	จึงพลั้งพลาดเสียทัพเพราะหลับใหล
ซึ่งข้าศึกฮึกหาญประการใด	จะแก้ไขคิดล้างให้วางวาย
อันแยบยลกลหนูสู้พยัคฆ์	เขารู้จักจึงไม่ได้ดังใจหมาย
ที่แปลกอย่างต่างหากมีมากมาย	จะยักย้ายแก้ไขผลาญไพรี
เราเห็นว่าข้าศึกจะนึกคาด	ว่าไม่อาจรบรับถอยทัพหนี
ทั้งพวกเพิ่มเติมมาเวลานี้	เห็นท่วงทีจะประมาทองอาจใจ
จะให้พวกชาวละหม่านทหารเสือ	ลอบเผาเรือขึ้นที่ท่าชลาไหล
ให้พวกพ้องกองทัพลงดับไฟ	เราล้อมไล่ให้มันลงข้างคงคา
ชิงเอาค่ายชายฝั่งออกตั้งมั่น	จงเกณฑ์กันออกสักแสนให้แน่นหนา
พวกฝรั่งบังคมชมปัญญา	จัดโยธาห้าหมื่นถือปืนรบ
ทั้งทวนยาวหลาวแหลนเป็นแสนหนึ่ง	ไม่อื้ออึงเอะอะเงียบสงบ
เห็นเพลิงไหม้ให้ระดมออกสมทบ	เข้ารุมรบพร้อมกันตามสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องกองละหม่านทหารยักษ์	เกลี้ยกล่อมมาสาพิภักดิ์รักอาสา
ออกหลังป้อมอ้อมลงข้างคงคา	ต่างประดาน้ำทนดำด้นไป
ขึ้นเรือรบครบร้อยค่อยค่อยย่อง	เห็นพวกกองเรือระงับนอนหลับใหล
ค่อยเลี่ยงหลีกฉีกชุดแล้วจุดไฟ	เผาให้ไหม้เชื้อชันน้ำมันยาง
แล้วฆ่าคนบนลำลงน้ำโพล่ง	เพลิงก็ลามพลามโพลงเสียงโผงผาง
บ้างไหม้เพลาเสากระโดงระโยงระยาง	บ้างติดกลางติดท้ายลุกรายเรียง ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนค่ายทั้งนายไพร่	เห็นเพลิงไหม้เรือเรียกกันเพรียกเสียง
ลงช่วยดับสับสนขนเสบียง	บ้างแบกเหวี่ยงวิ่งสะพรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาเห็นข้าศึก	อึกทึกทุกทัพวิ่งสับสน
เปิดทวารด้านใต้ต้อนไพร่พล	ออกเกลื่อนกล่นกลางคืนยิงปืนไฟ
บ้างรุมกันฟันแทงบ้างแกว่งขวาน	ไล่ประหารโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
พวกทัพล้อมป้อมค่ายพลัดพรายไป	พระหัสไชยเชษฐาสุดสาคร
ทั้งนงเยาว์เสาวคนธ์ขับพลรบ	ศึกสมทบหลายทัพสลับสลอน
พวกวาโหมโรมรันช่วยฟันฟอน	ฝรั่งซ้อนแทรกกันประจัญบาน
ทั้งสามองค์ทรงพาหนะที่นั่ง	ฟันฝรั่งมอดม้วยช่วยทหาร
ที่เหลือตายนายต้อนเข้ารอนราญ	ต่างต่อต้านตีรันฟาดฟันแทง
ทั้งซ้ายขวาฝรั่งออกคั่งคับ	พอเพลิงดับมืดเขม้นไม่เห็นแสง
ทหารตามสามกษัตริย์ต่างพลัดแพลง	พระอ่อนแรงรอลงข้างคงคา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายชิงค่ายได้	ทั้งนายไพร่พร้อมพรักเข้ารักษา
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์ถอยพลมา	พบเชษฐากับทั้งพระหัสไชย
ทั้งโยธาวาหุโลมวาโหมนั้น	ถึงเสียทีมิได้พรั่นประหวั่นไหว
ต่างตีฆ้องกลองสำหรับเรียกทัพชัย	ประชุมไพร่พร้อมพรั่งริมฝั่งชล
ยังเหลือตายหลายหมื่นดูดื่นดาษ	ยกเลียบหาดขึ้นไปตั้งหลังถนน
แล้วโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์	รู้ผ่อนปรนปราบศึกตรองตรึกการ
ได้ตำราปาโมกข์โลกเชษฐ์	ปราบประเทศท้าวทมิฬได้ถิ่นฐาน
จึงว่าจะละเมินไว้เนิ่นนาน	สงสารทหารหิวโหยโรยกำลัง
จะยกทัพกลับไปตีพรุ่งนี้เช้า	เข้าชิงเอาเมืองใหม่เหมือนใจหวัง
บอกอุบายนายไพร่เล่าให้ฟัง	แต่งตัวเป็นฝรั่งได้ตั้งพัน
ต่างแอบอ้อมปลอมเข้าไปแต่ในดึก	กำลังศึกสับสนพลขันธ์
เข้าเมืองมั่งบ้างอยู่ค่ายเรี่ยรายกัน	ใครไม่ทันเพ่งพิศไม่คิดแคลง ฯ
๏ ส่วนนงเยาว์เสาวคนธ์แบ่งพลทัพ	นายกำกับกองละพันล้วนขันแข็ง
ห้าสิบสองกองสกัดคัดจัดแจง	ตามตำแหน่งหนุนกันให้ทันที
พระเชษฐาพาทหารไปชานเขา	คอยจับเจ้ามังคลาจะล่าหนี
พวกกองหน้าวาหุโลมเข้าโจมตี	เหล่าเสนีน้อยใหญ่เข้าในเมือง
สกัดฆ่าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	ถึงมิตายรอดบ้างก็คางเหลือง
พอจวนแจ้งแสงทองขึ้นรองเรือง	ต่างยกเนื่องหนุนตามกันหลามไป
ถึงค่ายรายชายฝั่งต่างตั้งโห่	กึกก้องโกลาลั่นเสียงหวั่นไหว
ฝรั่งรายค่ายละหมื่นยิงปืนไฟ	ทั้งปืนใหญ่ยิงลั่นเสียงครั่นครึก
ฝ่ายพวกแต่งแปลงปลอมอยู่พร้อมพรั่ง	ฟันฝรั่งร้องว่าพวกข้าศึก
ต่างหันเหเซปะทะอึกทึก	ทหารฮึกหักโหมรุกโรมรัน
ฝรั่งวิ่งทิ้งค่ายทั้งนายไพร่	กองทัพไล่เลี้ยวลัดสะพัดผัน
พวกปีกป้องกองแซงรุมแทงฟัน	ค่อยหนุนกันกั้นสกัดตามจัดแจง
จนรุ่งเช้าเจ้าวลาวายุพัฒน์	พบพวกหัสไชยรบหลีกหลบแฝง
ต่างถอยทัพกลับเข้าไปในกำแพง	ทั้งพวกแปลงปลอมพลพลอยปนไป
พวกนั่งป้อมล้อมวังสิ้นทั้งนั้น	ระดมปืนครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
พวกวาโหมโรมรบขว้างคบไฟ	ที่เข้าในกำแพงปลอมแทงฟัน
ไล่ฆ่าเหล่าเฝ้าประตูผู้กำกับ	เปิดรับทัพทั้งปวงทะลวงถลัน
ต่างเข้าได้ในเมืองหนุนเนื่องกัน	ไล่ฆ่าฟันไฟจุดไม่หยุดยั้ง
พระมังคลาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	เหลือต้านทานทัพล้อมเข้าพร้อมพรั่ง
ขึ้นทรงม้าพาสนมกรมวัง	ออกทางหลังเมืองใหม่พลัดไพร่พล ฯ
๏ พระหัสไชยไล่จับรอรับรบ	หลีกไปพบพวกทัพถอยสับสน
อ้อมออกทางข้างเขาพบเสาวคนธ์	ไล่ฆ่าพลพวกฝรั่งมังคลา
พอพบน้องสองหลานช่วยราญรบ	เลี้ยวตลบหลีกทางไปข้างขวา
สาวสุรางค์นางห้ามตามหลามมา	พบสุดสาครขวางหนทางไว้
ตวาดถามความว่าเหวยฝรั่ง	ตัวชื่อมังคลาหรือชื่อไฉน ฯ
ลงจากม้ามาดีดีอย่าหนีไป	จึงจะไว้ชีวาไม่ฆ่าฟัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลาควบม้าหนี	นางสุนีติดไปในไพรสัณฑ์
พระหน่อไทไล่ลัดสกัดกัน	พอมาทันโถมจับกลับรับรบ
ด้วยฤทธาตราแก้วให้แคล้วคลาด	ต่างฟันฟาดพลาดเพลี่ยงหลีกเลี่ยงหลบ
เห็นห่างหันผันผินขับสินธพ	ครั้นทันรบรับประจัญฟาดฟันฟอน
มังกรกัดฟัดม้าเจ้าฝรั่ง	สิ้นกำลังล้มกลิ้งริมสิงขร
พระมังคลาอาวุธหลุดจากกร	สุดสาครโจนจับล้มทับกัน
กอดกระหวัดรัดแน่นรวบแขนเข้า	จะทึ้งเถาวัลย์มัดรัดกระสัน
พอนางสุนีที่มาด้วยเข้าช่วยทัน	พ่นเป็นควันออกมาจากปากสตรี
เหมือนเพลิงพรายสายรุ้งพลุ่งพลุ่งพลั่ง	สุดสาครอ่อนกำลังถอยหลังหนี
พอฟ้าแลบแวบสว่างนางสุนี	หายจากที่ไปทั้งพระมังคลา ฯ
๏ สุดสาครร้อนรนร่ายมนต์เป่า	หายมึนเมามีกำลังคิดกังขา
อีคนนี้มีพิษตามติดมา	มันช่วยพาผัวหนีได้ดีจริง
แล้วขึ้นนั่งหลังนิลสินธพ	เลี้ยวตลบลัดป่าเที่ยวหาหญิง
ไม่เห็นหนจนจิตคิดประวิง	รีบขับมิ่งม้ามาพบวายุพัฒน์
เห็นเหมือนพี่สีเขียวมีเขี้ยวแฝง	ทั้งเนตรแดงดูพลางขวางสกัด
ฝ่ายฝรั่งยั้งหยุดยืนเยียดยัด	พอเห็นหัสกันมาเหมือนลาลี
จึงร้องห้ามตามภาษาข้างฝรั่ง	กูมาตั้งคอยจับอย่ากลับหนี
อ้ายนายทัพขับพลสองคนนี้	ลูกลาลีนางยุพาหรือว่าไร ฯ
๏ พี่น้องดูรู้ว่าอารู้ว่าพ่อ	แกล้งลวงล่อเคลือบแคลงแถลงไข
ท่านแลดูรู้จักแกล้งซักไซ้	จงบอกให้รู้บ้างอย่าพรางนาม ฯ
๏ สุดสาครฟังคำทำหัวร่อ	กูเป็นพ่อไม่รู้จักมาซักถาม
แม่ไม่บอกดอกหรือไม่เข้าใจความ	กูนี้นามชื่อว่าสุดสาคร
มึงลูกหลานว่านเครือไม่เผื่อแผ่	นับถือแต่ฝรั่งมันสั่งสอน
ทำก่อศึกฮึกหาญไปราญรอน	เผานครการะเวกโหยกเหยกครัน
ไปรบพุ่งกรุงผลึกรมจักร	ไม่รู้รักวงศาจะอาสัญ
อันองค์พระมเหสีบุตรีนั้น	ล้วนพงศ์พันธุ์พี่อาปู่ย่าเอง
ทั้งสองท้าวสาวสนมรมจักร	จับมากักขังไว้ไล่ข่มเหง
ทำโอหังตั้งตัวไม่กลัวเกรง	โทษของเองสู้พ่อพวกทรชน
ถึงฆ่าตายภายหน้าเกิดมาอีก	จะสับซีกเล็กน้อยสักร้อยหน
ไม่สาจิตคิดดูผิดผู้คน	ช่างมืดมนมิได้รู้จักผู้ใด
กูพบปะจะสังหารผลาญชีวิต	ก็ยังคิดอายเหลือว่าเนื้อไข
จะรั้งรอพอให้หัวติดตัวไว้	จับส่งไปถวายพระชนกา
ตามจะโปรดโทษมึงที่ดึงดื้อ	ไม่นับถือซื่อตรงต่อวงศา
อย่าเกะกะจะลำบากลงจากม้า	ให้กูพาไปดีดีทั้งพี่น้อง ฯ
๏ วายุพัฒน์หัสกันพรั่นพรั่นจิต	มิได้คิดนบนอบตอบสนอง
ซึ่งชั่วดีมีสติต้องตริตรอง	ไม่ฟังฟ้องฝ่ายโจทก์กล่าวโทษทัณฑ์
ถ้าแม้ไม่ไล่เลียงให้เที่ยงแล้ว	ใครว่าแก้วในอุราก็อาสัญ
จะผ่าแผ่แล่เนื้อด้วยเชื่อกัน	ไม่สัตย์ธรรม์ธรรมดาปรึกษาความ
ว่าเป็นพ่อข้อนี้ก็มิรู้	อย่าจู่ลู่จ้วงจาบทำหยาบหยาม
แม้จริงจิตบิดรจะผ่อนตาม	นี่ฟังความขวางหูอดสูใจ
จะมัดผูกลูกเต้าให้เขาอื่น	ไม่ผิดขืนจะว่าผิดคิดไฉน
ส่วนพวกพ้องของท่านเข้ากันไป	ผิดวิสัยธรรมดาในฟ้าดิน
แม้พ่อแม่แลเห็นลูกเหลนหลาน	ย่อมสงสารมีจิตคิดถวิล
แต่ร้ายกาจชาติเสือเหลือทมิฬ	ก็ไม่กินลูกหลานวงศ์ว่านเครือ
นี่ว่าพ่อก็จะมาฆ่าลูกหลาน	ผิดโบราณร้ายกล้ายิ่งกว่าเสือ
จะนอบน้อมยอมตายเสียดายเนื้อ	กินข้าวเกลือเปลืองมากไม่อยากตาย
แม้จริงจังดังว่าเมตตาบุตร	เหมือนมนุษย์ในแผ่นดินสิ้นทั้งหลาย
อย่ากีดขวางกางกั้นทำอันตราย	ให้ไพร่นายฝ่ายฝรั่งไปลังกา ฯ
๏ สุดสาครอ่อนใจอาลัยบุตร	ทั้งแสนสุดสังเวชลูกเชษฐา
แล้วกลับคิดผิดพลั้งแต่หลังมา	จึงตอบว่าลูกดีเป็นที่รัก
แม้ลูกชั่วหัวดื้อทำซื้อรู้	จนพี่ป้าย่าปู่ไม่รู้จัก
ผลาญพงศ์เผ่าเหล่ากอทรลักษณ์	ชื่อว่าอกตัญญูชาติงูพิษ
เหมือนพวกมึงซึ่งไม่รู้จักกูนี้	ดังทรพีวัดรอยจะคอยขวิด
ถึงเหล่ากอหน่อเนื้อที่เชื้อชิด	เหมือนโลหิตที่ในกายเกิดร้ายแรง
ก็ต้องกลอกออกให้สิ้นมลทินโทษ	ถ้าลูกโฉดชาติชั่วเช่นหัวแข็ง
ใจจองหองข้องขัดเหลือดัดแปลง	ไม่ควรแต่งต้องทำลายให้วายวาง
แล้วขับม้าถาโถมเข้าโจมจับ	ฝรั่งรับรบสกัดคอยขัดขวาง
พระฟันฟาดกลาดเกลื่อนลงกลางทาง	บ้างตายบ้างครางล้มเสือกซมซบ
วายุพัฒน์หัสกันหนีดั้นป่า	ต่างขับม้าพลัดแพลงลัดแลงหลบ
พระหน่อไทไล่จับขับสินธพ	ตามไม่พบพอเวลาจะราตรี
จึงกลับม้าพาพหลพลไพร่	มาเมืองใหม่พบพระน้องทั้งสองศรี
ให้รวมรอมพร้อมสิ้นต่างยินดี	เข้าอยู่ที่ตึกรามตามสำราญ
ได้ปืนผาสารพันกำปั่นรบ	หอกดาบครบเครื่องเสบียงเลี้ยงทหาร
พวกพาราการะเวกเลกรองงาน	ต่างพบพานเจ้านายสบายใจ
จับฝรั่งลังกาได้กว่าหมื่น	ใช้ผ่าฟืนตักน้ำตามวิสัย
คนสามพันบรรดาพวกข้าไท	ส่งคืนไปพาราด้วยปรานี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกล่าทัพ	ต่างแตกยับแยกย้ายพลัดพรายหนี
บุกรกเรี้ยวเลี้ยวหลงในพงพี	เข้าราตรีมิได้เห็นเขม้นมอง
บ้างเดินโดนโคนตอยองย่อยอบ	ลงฟุบหมอบมือนวดปวดขมอง
บ้างบุกหนามความกลัวหนังหัวพอง	ตุ๊กแกร้องบ้างล้มกลิ้งบ้างวิ่งโทง
บ้างออกทุ่งมุ่งเมินเดินโก้งเก้ง	เสื้อกางเกงก็ไม่มีเหมือนผีโป่ง
บ้างล้าเลื่อยเหนื่อยบอบหิ้วหอบโครง	ลงโก้งโค้งคลานตามหนีความตาย
ครั้นกลางวันบรรดาโยธาหาญ	ต่างพบพานพวกฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
ต่างติดตามถามข่าวถึงเจ้านาย	แล้วมุ่งหมายรีบมาเมืองป่าตาล ฯ
๏ ฝ่ายวายุพัฒน์หัสกันหนีดั้นด้น	พบพวกพลไพร่นายฝ่ายทหาร
เห็นห่างศึกนึกหมายไม่วายปราณ	รีบไปด่านกลางได้ดังใจจง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลานราราช	สุนีบาตอุ้มเที่ยวลดเลี้ยวหลง
พระเหนื่อยอ่อนซอนซบสลบลง	ระทวยองค์แอบอังสาข้างขวานาง
นางสุนีหนีมาเวลาค่ำ	ถึงธารน้ำลำเนาภูเขาขวาง
ยิ่งดึกดื่นชื่นฉ่ำด้วยน้ำค้าง	เดือนกระจ่างแจ่มฟ้าดาราเรียง
จังหรีดร้องลองไนก้องไพรสัณฑ์	จักจั่นเจื้อยแจ้วแว่วแว่วเสียง
ไก่กระชั้นขันเร้าริมเขาเคียง	เสียงผึ้งเพียงฆ้องลั่นหวั่นวิญญาณ์
ยามพระพายชายเชยระเหยหวน	หอมลำดวนดอกไม้ไพรพฤกษา
ค่อยแช่มชื่นฟื้นองค์คิดสงกา	เห็นแต่หน้านางสุนีไม่มีใคร
คิดเป็นครู่รู้ว่าหนีข้าศึก	แล้วนิ่งนึกนางนี้เยาว์อุ้มเราไหว
ช่วยชีวิตชิดชอบคิดขอบใจ	จึงปราศรัยไต่ถามดูตามแคลง
เจ้าพาพี่หนีมาพ้นข้าศึก	กำดัดดึกเดือนสว่างกระจ่างแสง
หยุดเสียบ้างข้างเขาค่อยเบาแรง	ต่อรุ่งแจ้งจึงค่อยพากันคลาไคล
แล้วให้นางวางองค์ชวนนงลักษณ์	เข้าหยุดพักเพิงผาพออาศัย
ตรัสถามทางกลางป่าพนาลัย	ไกลเมืองใหม่มาแล้วหรือแก้วตา ฯ
๏ นางสุนีอัญชลีทูลแถลง	ข้าลัดแลงเลียบเดินตามเนินผา
ไม่เห็นทางกลางคืนสู้ฝืนมา	ไม่ทราบว่าแห่งหนตำบลใด ฯ
๏ พระฟังนางวังเวงเกรงจะหลง	ดูแดนดงดาษดาพฤกษาไสว
เสียทีศึกนึกสะท้อนถอนฤทัย	ทั้งนายไพร่พลัดพรายล้มตายครัน
เป็นคราวเคราะห์เพราะประมาทจึงพลาดพลั้ง	ถึงสองครั้งดังชีวาจะอาสัญ
อนุชาวายุพัฒน์หัสกัน	จะหลบลี้หนีทันหรือบรรลัย
ยิ่งระลึกตรึกตรมอารมณ์เทวษ	น้ำพระเนตรคลอคลอชะลอไหล
ทั้งหิวโหยโรยแรงแข็งพระทัย	ปูสไบลงบนแท่นแผ่นศิลา ฯ
๏ แล้วเอนองค์ลงบรรทมพนมมาศ	สุนีบาตนั้นอุส่าห์หาบุปผา
มาโรยรายถวายพระมังคลา	แล้วอุส่าห์นวดฟั้นให้บรรทม
เห็นทุกข์ร้อนถอนฤทัยมิใคร่หลับ	จึงกล่อมขับคำประดิษฐ์สนิทสนม
โอ้เย็นฉ่ำน้ำค้างพร่างพรายพรม	ระรื่นร่มรังสล้างเหมือนปรางค์ทอง
บรรทมแท่นแผ่นผาศิลาอ่อน	ต่างบรรจถรณ์ทูลเกล้าอย่าเศร้าหมอง
ฟังสำเนียงเสียงผึ้งหึ่งหึ่งร้อง	เหมือนเสียงฆ้องยามย่ำประจำวัง
จักจั่นหวั่นแว่วแจ้วแจ้วเจื้อย	ลองไนเรื่อยแร่แร่ดังแตรสังข์
เสียงสินธุพุลั่นสนั่นดัง	เหมือนกลองระฆังกังสดาลขานประโคม
ขอเดชะพระพายช่วยชายกลิ่น	มารวยรินเรื่อยรื่นให้ชื่นโฉม
ดวงดาวเดือนเกลื่อนกลางนภางค์โพยม	เหมือนอย่างโคมชวาลาระย้าระยับ
เสียงเป็ดผีปี่แก้วแว่วแว่วหวีด	จังหรีดกรีดเกรียวกริ่งดังฉิ่งกรับ
ทั้งไก่แก้วแว่วเสียงจำเรียงรับ	เหมือนโทนทับขับกล่อมทูลหม่อมเอย ฯ
๏ พระทรงฟังวังเวงวิเวกเสียง	หวนสำเนียงเสนาะน้ำคำเฉลย
ฉลาดขับจับใจกระไรเลย	น่าใคร่เชยชมโฉมประโลมลาน
แต่ดูเด็กเล็กเหลือหรือเนื้อน้อย	กระจ้อยร่อยรูปทรงน่าสงสาร
แล้วคิดแหนงแรงล้นพ้นประมาณ	เมื่อเสียด่านเดินมาตามม้าทัน
เห็นท่วงทีมีฤทธิ์นิมิตไว้	ตามวิสัยสารพางค์นางสวรรค์
แล้วอุ้มเราเข้าป่ามากว่าวัน	เห็นแม่นมั่นมิใช่ว่ากุมารี
ดำริพลางทางดำรงพระองค์นั่ง	ค่อยลูบหลังเลียบประโลมนางโฉมศรี
พี่แสนยากจากวังมาครั้งนี้	เห็นสุนีบาตเหมือนเพื่อนชีวิต
มิม้วยมอดวอดวายไปภายหน้า	จะอุส่าห์โอบอ้อมถนอมสนิท
อย่านบนอบหมอบเมียงมาเคียงชิด	ให้ชื่นจิตพี่บ้างเหมือนอย่างใจ ฯ
๏ ส่วนพิกลสตรีสุนีบาต	เมื่อหน่อนาถมังคลาเธอปราศรัย
จึงนบนอบตอบตามเนื้อความใน	พระเป็นใหญ่ในฝรั่งทั้งลังกา
ที่คู่บุญรุ่นราวสาวสนม	ควรภิรมย์สมรักนั้นหนักหนา
ฉันลูกเด็กเล็กน้อยติดต้อยมา	ช่วยรักษาฝ่ายุคลให้พ้นภัย
เสร็จธุระจะต้องลาไม่ช้านัก	อย่ารื้อรักชักชิดพิสมัย
เชิญพระองค์จงไปชมสนมใน	ฉันมิใช่คนชนิดน่าชิดเชย ฯ
๏ พระฟังนางคลางแคลงใคร่แจ้งจิต	ถนอมสนิทนางสุนีเจ้าพี่เอ๋ย
ขอถามความตามซื่ออย่าถือเลย	เจ้าคุ้นเคยอยู่ด้วยกันทุกวันมา
ช่วยอุ้มพี่หนีได้จึงใจพี่	ให้ปรานีนึกรักเจ้าหนักหนา
จะปลูกฝังหวังสวาทไม่คลาดคลา	มิควรหนีพี่ยาให้อาวรณ์
ไฉนเล่าเจ้าจึงว่าจะลาจาก	ประหลาดหลากเหลือเสียดายสายสมร
อย่าปละเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน	จะผันผ่อนหย่อนตามแต่ทรามวัย ฯ
๏ นางฟังปลอบขอบคุณการุญโปรด	สมาโทษทูลแจ้งแถลงไข
ด้วยองค์พระมหาสุราลัย	บัญชาให้ฉันลงมาเป็นทารก
ช่วยธุระพระองค์ให้คงชีพ	แล้วกลับรีบไปรักษาพลาหก
แม้มีผัวชั่วช้าอุลามก	จะต้องตกอยู่แผ่นดินสุดสิ้นฤทธิ์
ซึ่งอุ้มแอบแนบกายแต่ภายนอก	ก็ได้ดอกด้วยบัญชาประกาศิต
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดเกล้าให้เข้าชิด	เป็นจนจิตจำขัดพระอัธยา ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่านิจจาเอ๋ย	จะกลับเลยละให้อาลัยหา
เคยอยู่ด้วยช่วยพี่รอดชีวา	ทุกเวลาเช้าเย็นเคยเห็นกัน
แม้จากไปไหนพี่จะมีสุข	จะแสนทุกข์แทบชีวาจะอาสัญ
ถึงสตรีมีดื่นสักหมื่นพัน	ไม่เหมือนขวัญเนตรพี่เพื่อนชีวิต
จงอยู่วังลังกาเถิดอย่ากลับ	จะประคับประคองถนอมเป็นจอมจิต
ประการหนึ่งถึงมิได้เหมือนใจคิด	ขอชื่นชิดเชยชมให้สมรัก
พระปลอบนางพลางแอบแนบถนอม	ค่อยโอบอ้อมอุ้มนางขึ้นวางตัก
ประคองกอดสอดสนิทจุมพิตพักตร์	นางกระดักกระดิกกระเดียมอายเหนียมชาย
พระยียวนชวนชิดนางบิดพลิ้ว	แต่เพียงผิวพอจะน้อมยอมถวาย
จะสิ้นฤทธิ์คิดเฉลียวเสียวเสียดาย	ต่อศึกวายวันอื่นจึงชื่นชม
จะได้เดินเชิญพระองค์ไปส่งด่าน	เป็นทหารแล้วจึงจะเป็นสนม
พลางแอบองค์ทรงธรรม์ให้บรรทม	เคลิ้มหลับในไพรพนมใต้ร่มรัง ฯ
๏ พอเช้าตรู่รู้สึกนึกวิตก	ศึกจะยกวกทางมาข้างหลัง
พอเห็นทางนางสุนีมีกำลัง	เชิญขึ้นนั่งบนบ่าแบกพาเดิน
ผินพักตร์ต่อหรดีวิถีทิศ	สำแดงฤทธิ์เร็วเราะดังเหาะเหิน
ข้ามละหานชานเขาลำเนาเนิน	พระเพลิดเพลินพลอยสบายเคลื่อนคลายใจ
ให้นางอุ้มจุมพิตสนิทแนบ	ชะอ้อนแอบอุ่นจิตพิสมัย
สัพยอกหยอกนางมากลางไพร	ชมนกไม้ต่างต่างสล้างเรียง
ต้นร้อยลิ้นอินทร์จันทน์ขนันขนุน	หอมกลิ่นกรุ่นตูมตาดมะหาดเหียง
ฝางฝาหรั่งทั้งอินทนิลพะเนียง	เสลาเสลี่ยงแสลงพันกรวยกันเกรา
กระถินกระทุ่มตูมกามณฑาเทศ	ตะโกเกดแก้วงอกตามซอกเขา
เคี่ยมคล้อเขลงเต็งตะเคียนกระเบียนกระเบา	เข็มคัดเค้าสาวหยุดพุดพะยอม
พระชมชื่นยื่นเล็บเก็บนางคลี่	ให้สุนีบาตชมแซมผมหอม
นางเก็บจันทน์คันธรสประณตน้อม	ถวายจอมกษัตริย์ตรัสชมเชย
เห็นนมนางข้างเขาเต่งเต้าตั้ง	พระรอรั้งเรียกสุนีเจ้าพี่เอ๋ย
มันน่ารักจักใคร่ได้กระไรเลย	นางขวยเขินเมินเฉยแกล้งเลยเดิน
ดูไม้สูงฝูงนกวิหคจับ	บ้างเรียกรับร้องเร้าริมเขาเขิน
นกแซงแซวแก้วกรอดพูดพลอดเพลิน	ที่หว่างเนินนกยูงเป็นฝูงฟ้อน
ทั้งไก่ฟ้าพระยาลอขันจ้อเสียง	เค้าโมงเมียงมาจับสลับสลอน
กระลุมพูคู่เคียงประเอียงอร	ขมิ้นอ่อนป้อนลูกยอดมูกมัน
ฝูงสร้อยร้าบ้าระบุ่นนกขุนแผน	กระเหว่ากระแวนสัตวากระทาขัน
กระลิงกระลางกางเขนเบญจวรรณ	นกนวลจันทร์จิบจาบคุ่มขาบเคียง
บนเขาสูงฝูงหงส์บุหรงร้อง	ดังพิณก้องกังวานประสานเสียง
ระวังไพรไก่แก้วแจ้วจำเรียง	วิเวกเพียงพิณพาทย์สวาทวอน ฯ
๏ ต่างชมเพลินเดินมาเวลาพลบ	พอพานพบพวกตามหลามสลอน
เชิญพระองค์ทรงรถบทจร	จากดงดอนด่วนมาเมืองป่าตาล
ขึ้นประทับพลับพลาฝ่ายฝรั่ง	มาพร้อมพรั่งทั้งพระน้องกับสองหลาน
พระเล่าตามความหลังแล้วสั่งการ	ให้ทหารตรวจตราเตรียมอาวุธ
ทั้งนายไพร่ให้พร้อมทุกป้อมค่าย	หอรบรายเรียงรับสัประยุทธ์
แล้วคิดอ่านการรณรงค์จะยงยุทธ์	เราเสียด่านชานสมุทรสุดเสียดาย
ด้วยเดิมทีตีได้ดังใจนึก	พวกข้าศึกเสียทีแตกหนีหาย
ทหารเราเบาใจทั้งไพร่นาย	จึงเสียค่ายเมืองใหม่แก่ไพรี
เราแตกยับอัปราฝ่ายข้าศึก	จะเหิมฮึกรบพุ่งถึงกรุงศรี
จะผันแปรแก้ไขอย่างไรดี	จึงจะตีคืนได้เมืองใหม่มา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังถามสิ้นความรู้	ไม่มีผู้สามารถอาจอาสา
แต่องค์พระวลายุดานุชา	จึงทูลว่าไพรีมีกำลัง
ครั้นตีแตกแยกยับกลับตลบ	สมทบรบเราได้ดังใจหวัง
อย่าโดยด่วนข้าขอให้รอรั้ง	บอกพระสังฆราชครูให้รู้ความ
ท่านเคยศึกลึกล้ำช่วยกำจัด	จึงจะตัดศึกเตียนที่เสี้ยนหนาม
เห็นชนะจะได้ตรงออกสงคราม	คิดปราบปรามไพรีให้มีชัย ฯ
๏ พระมังคลาว่าชอบท่านรอบรู้	เคยรบสู้ดูแลคิดแก้ไข
ให้เขียนบอกลอกฉบับแล้วฉับไว	ให้ม้าใช้ไปลังกาบอกอาจารย์
แล้วตรัสสั่งบังอลูคนรู้รอบ	รีบไปลอบสั่งเวรเกณฑ์ทหาร
ยี่สิบหมื่นปืนผาอย่าช้าการ	มาเมืองด่านได้สมทบรบไพรี ฯ
๏ บังอลูผู้ถือหนังสือลับ	ต่างกำชับเรียกหากะลาสี
สะพายย่ามตามออกนอกบุรี	ขึ้นม้าขี่ควบตรงเข้าดงดาน
ถึงระยะประทับหยุดยับยั้ง	มีตึกตั้งโต๊ะเรียงเลี้ยงทหาร
อิ่มแล้วไปไม่ขาดราชการ	เป็นย่านย่านเรียดทางไปกลางไพร
ถึงเวียงวังลังกาเข้าอาวาส	กราบพระบาทหลวงแจ้งแถลงไข
พระอาจารย์อ่านอักษรแล้วถอนใจ	จึงว่าอ้ายนอกครูทำจู่โจม
จับพวกพ้องของตัวมามั่วสุม	ศึกจึงรุมพร้อมพรักมาหักโหม
ไม่จัดแจงแบ่งเบาค่อยเล้าโลม	เที่ยวรุกโรมสงครามทั้งสามเมือง
เออกระนั้นมันจึงได้ดินไหวหวั่น	เป็นหมอกควันทุกเวลาท้องฟ้าเหลือง
อ้ายลูกถ่อยพลอยให้ผู้ใหญ่เคือง	ไม่ได้เรื่องราวทำระยำบอน
จะเกิดทุกข์ยุคเข็ญเสียเป็นแน่	หน่อยหนึ่งแม่มันจะมาว่ากูสอน
แกกอดเข่าเจ่าจุกเป็นทุกข์ร้อน	แล้วลุกถอนใจใหญ่เข้าในกุฎี
ดูตำรับทัพศึกที่ลึกซึ้ง	เห็นบทหนึ่งชื่อทวาทศราศรี
ผูกผนิดปิดตราไม่ช้าที	ให้เสนีมึงเอาไปส่งให้นาย ฯ
๏ ฝ่ายม้าใช้ได้ตำรับไม่ยับยั้ง	เรียกบ่าวทั้งปวงนั้นรีบผันผาย
ออกหน้าวัดจัดแจงตกแต่งกาย	ขึ้นม้าหมายมุ่งมาเมืองป่าตาล ฯ
ตอนที่ ๕๘
นางละเวงวัณฬาช่วยนางสุวรรณมาลีแลท้าวทศวงศ์
๏ ฝ่ายฝรั่งบังอลูผู้รับสั่ง	บอกกรมวังสั่งเวรเกณฑ์ทหาร
รีบเร่งรัดจัดกันให้ทันการ	อำเภอบ้านหัวเมืองส่งเนื่องมา
พวกไปทัพสับสนหาบขนของ	เดินเนืองนองนับหมื่นแบกปืนผา
รู้เข้าไปในวังนางรำภา	ทั้งยุพาผกาสุลาลี
ให้สืบดูรู้ว่าปัจจามิตร	มาตั้งติดรบพุ่งถึงกรุงศรี
ต่างตกใจไปเฝ้าพระเสาวนีย์	ทูลคดีที่ได้แจ้งยังแคลงใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬาพระยาหญิง	ตะลึงนิ่งนึกพรั่นประหวั่นไหว
ให้ซักเหล่าสาวสุรางค์พวกข้างใน	ศึกถึงไหนไปเที่ยวถามเนื้อความดู
ได้รู้แน่แต่ว่าเวรเกณฑ์ทหาร	ราชการเร็วร้อนไพร่อ่อนหู
จึงให้หาฝรั่งบังอลู	มาถามดูรู้ว่าสุดสาคร
กับหัสไชยได้ด่านชานสมุทร	พระราชบุตรอยู่ดงตาลด่านสิงขร
จึงถามเหตุเภทพาลแรกราญรอน	มันยอกย้อนผ่อนแก้พูดแต่ดี
ครั้นซักไซ้ให้สบถปดไม่ได้	ทราบว่าไปรบพุ่งสามกรุงศรี
ท้าวทศวงศ์พงศาสุมาลี	ทั้งบุตรีกวาดมาไว้ป่าตาล
นางตีอกตกใจด้วยไม่ทราบ	ช่างหยามหยาบยิ่งนักทำหักหาญ
ข่มเหงเหล่าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน	แสนสงสารสองธิดาสุมาลี
นางวัณฬาปรารมภ์จนลมจับ	ระทวยทับธิดารำภาสะหรี
นวดอังสายาดมค่อยสมประดี	นางโศกีตีอุราร่ำจาบัลย์
แสนสงสารบ้านเมืองจะเคืองแค้น	ทุกเขตแคว้นไพร่ฟ้าจะอาสัญ
แล้วตรัสถามสามนางเป็นอย่างนั้น	จะผ่อนผันคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างคิดเห็นผิดนัก	เหลือที่จักผันแปรคิดแก้ไข
ต่างอัดอั้นตันตึงตะลึงตะไล	ถอนใจใหญ่ให้สะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ แต่ลีวันนั้นว่าเพราะพระสังฆราช	สอนให้ขาดญาติวงศ์เผ่าพงศา
ถ้าไปห้ามปรามพระมังคลา	ให้งอนข้อขอสมาสุมาลี
ทั้งทรงยศทศวงศ์เห็นคงรับ	ให้สององค์คงกลับไปกรุงศรี
ถึงลูกผิดคิดถึงพระชนนี	กลัวแต่ที่เธอไม่วอนไม่อ่อนตาม ฯ
๏ นางวัณฬาว่าไม่ฟังพระสังฆราช	คงวิวาทขาดเด็ดไม่เข็ดขาม
จะให้เจ้าเหล่านี้ไปไม่ได้ความ	ข้าต้องตามไปให้ปะจึงจะดี
นางรำภามาไปด้วยกันเจ้า	ช่วยโลมเล้าพี่น้องทั้งสองศรี
แล้วสั่งกรมวังว่าอย่าช้าที	เทียมรถที่มีฝาหลังคาบัง
อีสาวใช้ไปข้างนอกบอกขอเฝ้า	เร็วเร็วเข้าเราจะไปเหมือนใจหวัง
พวกท้าวนางต่างประหม่าละล้าละลัง	กรมวังวิ่งพัลวันไป
เทียมรถรัตน์จัดเร่งกันเซงแซ่	ทั้งเกณฑ์แห่กลองชนะปี่ไฉน
รถสำหรับรับรำภาเสนาใน	มาเทียบไว้เกยลาหน้าพระลาน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬารำภานาฏ	สำอางอาตม์อ่าองค์สรงสนาน
ประดับเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	พนักงานพัชนีพัดวีลม
ทรงเกือกทองรองบาทต่างยาตรเยื้อง	นางเชิญเครื่องเนื่องตามล้วนงามสม
ขุนหมื่นหมอขอเฝ้าทั้งเจ้ากรม	กราบบังคมคอยตามกันหลามไป
ทั้งสององค์ทรงรถพระกลดกั้น	รถกำนัลนั่งเคียงเรียงไสว
สารถีตีม้าเคลื่อนคลาไคล	ปี่ไฉนกลองชนะตีประโคม
ขนัดนอกหอกดาบกำซาบสะพรั่ง	ทั้งหน้าหลังสังข์แตรเป่าแห่โหม
อภิรุมชุมสายพรายโพยม	ครั้นค่ำโคมคบสว่างตามทางไป
ต่อย่ำฆ้องสองยามหยุดประทับ	ครั้นรุ่งขับคนเดินเนินไศล
กำลังทุกข์ยุคเข็ญเห็นสิ่งใด	นางมิได้ชื่นชมด้วยตรมทรวง
แต่ขอเฝ้าเจ้าชู้ไม่รู้ทุกข์	แสนสนุกเสนหานางข้าหลวง
เก็บดอกไม้ในป่าบุปผาพวง	ทั้งมะม่วงมะปรางให้นางใน
นางสาวสาวน้าวกิ่งชิงกันเก็บ	จนเสียเล็บแลหาน้ำตาไหล
บ้างท้าวแขนแหงนชมพนมไพร	ดูนกไม้ต่างต่างตามทางมา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องกองร้อยรายคอยข่าว	รู้เรื่องราวรีบเดินตามเนินผา
ถึงด่านเข้าเฝ้าพระมังคลา	ทูลว่าพระมารดามาในไพร ฯ
๏ ฝ่ายเอกองค์ทรงยศโอรสราช	ฟังประหลาดหลากจิตคิดสงสัย
ปรึกษาน้องสองหลานรำคาญใจ	หรือใครไปเพ็ดทูลจึงวุ่นวาย
พระอนุชาว่าเห็นจะเป็นแน่	จะคิดแก้อย่างไรเห็นไม่หาย
อย่าให้พบหลบลี้ดูดีร้าย	ให้แต่ฝ่ายผู้เฒ่าอยู่เฝ้าฟัง
พระมังคลาว่าจริงพี่กริ่งตรึก	ที่พวกผลึกรมจักรซึ่งกักขัง
แม้พบปะจะปล่อยคอยระวัง	แล้วตรัสสั่งนายทหารเป็นการลับ
อาญาสิทธิ์ผิดชอบจงลอบบอก	กองในนอกนายประตูดูกำกับ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังสั่งกำชับ	ครั้นเสร็จสรรพชวนพระน้องสองนัดดา
ขึ้นอยู่ป้อมพร้อมพรั่งกันทั้งสี่	คิดแต่ที่ทำศึกต่างปรึกษา
ฝ่ายนายหมวดตรวจกำกับกำชับกำชา	บอกกิจจาแจ้งทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายนางนาถมาตุรงค์ทรงพระยศ	เร่งรีบรถแรมทางมากลางหน
ถึงดงตาลด่านใหญ่ดูไพร่พล	ไม่เห็นหนผู้ใดเดินไปมา
นอกประตูอยู่แต่คนแก่เฒ่า	จึงเรียกเข้ามาประณตริมรถา
แล้วตรัสถามตามระแวงแคลงวิญญาณ์	พระมังคลาไปอยู่หนตำบลใด ฯ
๏ พวกผู้เฒ่าเฝ้าฟังรับสั่งถาม	จึงทูลความเคลือบแฝงแถลงไข
พระหน่อนาถราชโอรสยศไกร	เสด็จไปลังกาได้ห้าวัน
ปิดประตูผู้ใดเข้าในด่าน	จะประหารชีวาให้อาสัญ
ข้าพเจ้าเข้ามาแต่อารัญ	ต้องพากันขัดค้างอยู่อย่างนี้ ฯ
๏ นางดำริตริตรึกนิ่งนึกแหนง	เห็นจะแกล้งไม่ให้พบคิดหลบหนี
จึงซักไซ้ใครเล่าเฝ้าบุรี	หรือไม่มีตัวทหารประการใด
พวกคนแก่แก้ว่าข้าพเจ้า	มิได้เข้าไปเห็นว่าเป็นไฉน
นางทรงฟังสั่งบรรดาพวกข้าไท	จงเรียกให้เปิดบานทวารบัง
นายประตูผู้ใดมิได้ขาน	เป็นช้านานนางให้ซ้ำร้องคำหลัง
มิให้เราเข้าไปก็ไม่ฟัง	จะฟันพังประตูเข้าบูรี
สักครู่หนึ่งจึงเห็นคนบนหอรบ	นั่งนอบนบนางวัณฬามารศรี
ร้องถามชายนายขอเฝ้าพระเสาวนีย์	ออกมานี้ราชการสถานใด ฯ
๏ ขอเฝ้าว่ามาช่วยหน่อวรนาถ	ดำริราชสงครามตามวิสัย
ทั้งเยี่ยมเยือนเหล่าพลสกลไกร	ตามพระทัยกรุณาทั้งธานี
เร็วเร็วเถิดเปิดบานทวารรับ	รถจะได้ไปประทับพลับพลาศรี
จะขัดขวางค้างอยู่นอกบูรี	โทษจะมีเหมือนขบถประทษร้าย ฯ
๏ พวกหอรบหลบหน้าโยธาหาญ	จึงเปิดบานประตูได้ดังใจหมาย
เข้าในเมืองเนื่องมาประดานาย	กราบถวายวันทาพร้อมหน้ากัน
เชิญประทับพลับพลาตรงหน้าป้อม	ทหารล้อมวงรอบเป็นขอบขัณฑ์
นางกษัตริย์ตรัสสั่งคนทั้งนั้น	เองพากันไปบอกพระมังคลา
ให้พาน้องสองหลานทหารเก่า	มาหาเราเราธุระจะมาหา
ฝ่ายขุนนางพรางความตามสัญญา	พระไปวังลังกาได้ห้าวัน
วางพระทัยให้ข้ารักษาด่าน	ราชการเตรียมตรวจกันกวดขัน
นี่หากพระเสด็จมาจึงพากัน	มาคอยรับอภิวันท์ฟังบัญชา ฯ
๏ นางตรัสถามความเรื่องเมืองผลึก	มาขังตึกไว้ที่ไหนจะไปหา
ทั้งพระยศทศวงศ์ซึ่งส่งมา	มึงช่วยพาไปให้พบประสบกัน
ฝ่ายฝรั่งฟังตรัสให้ขัดข้อง	กลัวจะต้องโทษกรณ์พูดผ่อนผัน
ไม่ทราบความตามจริงทุกสิ่งอัน	กระหม่อมฉันข้าทหารใช้ราญรอน
นางเคืองขัดตรัสด่าพวกข้าเฝ้า	มึงโฉดเฉาช่างไม่บอกพูดหลอกหลอน
จะทำให้ไพร่ฟ้าประชากร	ได้เดือดร้อนรบราต้องฆ่าฟัน
กูเคยพบรบสู้เคยรู้เห็น	ที่ยุคเข็ญเย็นร้อนคิดผ่อนผัน
มึงสอพลอยอเจ้าทิ้งเผ่าพันธุ์	จะพากันฉิบหายล้มตายไป
กูเลี้ยงลูกปลูกฝังเห็นพลั้งผิด	จึงตามติดคิดแต่จะแก้ไข
มึงขัดขวางอย่างนี้จะมีภัย	ไสหัวไปให้พ้นอ้ายคนพาล ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีเห็นที่ขัด	เข้าห้องผลัดเครื่องประดับสำหรับทหาร
ใส่เกราะเพชรเตร็จตรัจชัชวาล	แล้วถือขวานออกหน้าพลับพลาพลัน
ประกาศว่าข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	เป็นข้าบาทบทเรศทั้งเขตขัณฑ์
ใครเสียสัตย์ขัดข้องคิดป้องกัน	กูจะฟันเสียให้ตายทำลายลง ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลคนผู้เฒ่าชาวผลึก	ต้องเฝ้าตึกปัดเป่ากวาดเผ้าผง
ได้ยินความถามไต่ดังใจจง	จึงเดินตรงเข้าไปทูลซึ่งมูลความ
อันองค์พระมเหสีบุตรีผลึก	ต้องใส่ตึกกักขังอยู่ทั้งสาม
ทหารล้อมพร้อมคุมทุกทุ่มยาม	จงทราบความตามจะโปรดที่โทษทัณฑ์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬารำภาสะหรี	ต่างยินดีด้วยได้จริงทุกสิ่งสรรพ์
จากพลับพลาพาขอเฝ้าเหล่ากำนัล	ผู้เฒ่านั้นนำไปเหมือนใจจง
ถึงตึกขังบังห้องทั้งสองตึก	พวกผลึกทูลความตามประสงค์
ฝ่ายฝรั่งพรั่งพร้อมพวกล้อมวง	เห็นโฉมยงองค์ละเวงกลัวเกรงครัน
ต้องหลีกเหล่าชาววังไปทั้งพวก	แล้วถอดหมวกเหมือนไหว้เจ้าไอศวรรย์
กุญแจใส่ใบบานเอาขวานฟัน	แล้วตามกันเข้าในห้องทั้งสองนาง ฯ
๏ เห็นองค์พระมเหสีบุตรีน้อย	ซูบเศร้าสร้อยมิได้หวีเกศีสาง
เข้ากราบลงตรงที่เพลาพี่นาง	สะอื้นพลางนางวัณฬาโศกาลัย
โอ้พระพี่วิบากมายากแค้น	ต้องโศกแสนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
มิควรเป็นเวรสร้างแต่ปางใด	จึงทำให้ขัดขวางถึงอย่างนี้
เพราะลูกชั่วตัวน้องก็ต้องผิด	อย่าเพ่อคิดถือโกรธโปรดเกศี
เสียแรงน้องครองสัตย์สวัสดี	นึกเหมือนพี่ร่วมครรภ์ไม่ฉันทา
เพราะเจ้ากรรมทำเข็ญให้เป็นโทษ	เสียประโยชน์ญาติวงศ์เผ่าพงศา
แต่ทราบข่าวเช้าค่ำกลืนน้ำตา	เหมือนน้องฆ่าพี่นางให้วางวาย ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีเห็นดีนัก	กอดน้องรักร้องไห้จิตใจหาย
สะอื้นอ้อนอ่อนระหวยระทวยกาย	พระหัตถ์ฟายชลนาร่ำจาบัลย์
เป็นบุญแท้แม่ละเวงวัณฬาน้อง	เหมือนร่วมท้องดีจริงทุกสิ่งสรรพ์
สาพิภักดิ์รักพี่เหมือนชีวัน	จะสู้ม้วยด้วยกันไม่ฉันทา
ถึงลูกเต้าเขาชังก็ช่างเขา	แต่ใจเราเรายังรักกันหนักหนา
ลูกกำเนิดเกิดครรภ์แม่วัณฬา	เหมือนลูกพี่มิได้ว่าแม่อาธรรม์
ทั้งสองนางต่างสลดกำสรดสะอื้น	สุดจะขืนฝืนแรงกันแสงศัลย์
สิ้นกำลังทั้งสองตระกองกัน	สะอื้นอั้นอ่อนซบสลบลง
ทั้งรำภาสะหรีโศกีร่ำ	เรียกเอาน้ำหอมชโลมโสรจโซมสรง
เกสรสดรสรื่นค่อยฟื้นองค์	ต่างดำรงหฤทัยให้ประทัง
นางวัณฬาว่าน้องจะเชิญพระพี่	ไปส่งที่เมืองใหม่เหมือนใจหวัง
ทั้งทรงยศทศวงศ์ดำรงวัง	คืนไปยังรมจักรนครา
สุมาลีดีใจปราศรัยสนอง	ขอบคุณของน้องรักนั้นหนักหนา
อันทรงยศทศวงศ์ซึ่งส่งมา	เขามิให้ไปหาพูดจากัน
แม่ควรช่วยด้วยเป็นวงศ์ของทรงเดช	คืนนิเวศน์เวียงชัยไอศวรรย์
นางคำนับรับคำชวนกำนัล	เชิญสุวรรณมาลีบุตรีมา
เข้าตึกท้าวทศวงศ์เห็นทรงยศ	ต่างประณตน้อมประนมก้มเกศา
ส่วนสององค์ทรงศักดิ์เพ่งพักตรา	เห็นแม่นมั่นวัณฬาสุมาลี
ลดพระองค์ลงใกล้ไห้สะอื้น	ต้องแตกตื่นตายเป็นไม่เห็นผี
เพราะลูกเจ้าเอามาขังไว้ดังนี้	มิรู้ที่ทำกระไรที่ไหนเลย
หรือทดแทนแค้นเคืองแต่เรื่องหลัง	ต้องพลาดพลั้งพลอยทุกข์เพราะลูกเขย
ก็คิดว่าการุญได้คุ้นเคย	มิควรเลยจริงจริงนะแม่ละเวง ฯ
๏ นางวัณฬาสารภาพพึ่งทราบเกล้า	ว่าลูกเต้าเจ้ากรรมทำข่มเหง
ไม่บอกแม่แต่มันคิดกันเอง	ไม่ยำเยงเกรงพระราชอาชญา
แต่ลูกนี้มิได้เป็นใจด้วย	จะคิดช่วยกำจัดตัดเกศา
ทั้งสององค์ทรงธรรม์จงกรุณา	แต่ตัวข้านี้ได้โปรดยกโทษทัณฑ์
ที่ลูกหลานพาลผิดคิดขบถ	มันคนคดควรฆ่าให้อาสัญ
จะเชิญองค์ทรงเดชคืนเขตคัน	ทั้งกำนัลเสนาชาวธานี ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ว่าอ่อพ่อขอโทษ	มาหลงโกรธแม่วัณฬารำภาสะหรี
เออลูกเต้าเล่าก็เป็นไปเช่นนี้	ไม่พอที่ทำข่มเหงกันเองเลย
นางพระยามานั่งลูบหลังไหล่	แม่ขอบใจแม่วัณฬานิจจาเอ๋ย
ได้พบเห็นเป็นบุญได้คุ้นเคย	อย่าโกรธเลยลูกเต้าเหมือนเผ่าพันธุ์
ถึงเด็กผิดคิดอาลัยผู้ใหญ่ซื่อ	มิควรถือโทษกรณ์พอผ่อนผัน
แม่วัณฬามาลีนี้ดีครัน	รู้รักกันนี่กระไรขอบใจจริง
จะรุ่งเรืองเลื่องลือมีชื่อเสียง	ได้สืบเยี่ยงอย่างเลิศประเสริฐหญิง
รักกันไปให้ตลอดอย่าทอดทิ้ง	มีแต่สิ่งสรรเสริญเจริญใจ ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างคำนับน้อมรับสั่ง	อยู่พร้อมพรั่งทั้งรำภาอัชฌาสัย
เชิญสองท้าวสาวสรรค์กำนัลใน	เสด็จไปรถประทับที่พลับพลา
ท้าวทศวงศ์องค์พระมเหสี	รำภาสะหรีมียศร่วมรถา
สุมาลีพี่น้องสองธิดา	ทั้งวัณฬาร่วมรถบทจร
พวกไพร่พลคนผลึกรมจักร	มาพร้อมพรักพรูตามหลามสลอน
ฝ่ายฝรั่งลังกาพลากร	ต่างใส่กลอนปิดบานทวารบัง
นายทหารด้านเหนือใส่เสื้อหมวก	เป็นพวกพวกขี่ม้าล้อมหน้าหลัง
แล้วร้องว่าอย่าทำแต่ลำพัง	พระเจ้าลังกากษัตริย์ตรัสกำชับ
ให้ขุนนางต่างพระทัยนัยน์เนตร	รักษาเขตคอยเสด็จจนเสร็จกลับ
แม้ผู้ใดไม่ฟังบทบังคับ	ก็จะจับฆ่าฟันให้บรรลัย
เมืองผลึกรมจักรเป็นนักโทษ	ยังไม่โปรดพระจะมาพาไปไหน
คืนส่งมาข้าพเจ้าจะเอาไป	ใส่ไว้ในตึกขังจึงบังควร ฯ
๏ ขณะนั้นวัณฬารำภาสะหรี	ฟังเสนีเนรคุณคิดหุนหวน
ออกยืนด่าข้าเฝ้าเจ้าสำนวน	มึงไม่ควรขัดข้องจองหองนัก
กูบำรุงกรุงไกรยกให้ลูก	ช่วยฝังปลูกแปลกกูไม่รู้จัก
พลอยสอพลอก่อศึกทำฮึกฮัก	พวกอ้ายอกตัญญูเหมือนงูพิษ
มึงคิดร้ายหมายสู้กูหรือนี่	ว่าไม่มีวาสนาอาชญาสิทธิ์
ขืนขัดขวางทางไว้มึงไม่คิด	ประเดี๋ยวนี้ชีวิตจะวายวาง ฯ
๏ ฝ่ายเสนาว่าพระองค์ดำรงราชย์	ก็สิทธิ์ขาดสารพัดไม่ขัดขวาง
ครั้นตรัสมอบขอบคันสวรรยางค์	ให้ขุนนางเชื่อฟังพระมังคลา
ต้องถือน้ำทำสัตย์เพราะตรัสสั่ง	จึงเชื่อฟังทรงยศโอรสา
เดี๋ยวนี้พระจะกลับบังคับบัญชา	เจ้าลังกาก็จะต้องเป็นสององค์
แม้ออกโอษฐ์โปรดขอต่อหน่อนาถ	อนุญาตยอมตามความประสงค์
ไม่ขัดเคืองเบื้องบาทมาตุรงค์	ซึ่งพระองค์จะมาทำแต่ลำพัง
เหมือนถอดหน่อวรนาถราชโอรส	ให้เสียยศเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
ข้าทูลห้ามปรามไว้พระไม่ฟัง	โทษข้าทั้งปวงนี้ถึงที่ตาย
แต่พวกพ้องสองเมืองที่เคืองขัด	จะต้องตัดเอาศีรษะไว้ถวาย
ไม่รบสู้อยู่เกล้าเป็นเจ้านาย	คนอื่นหมายมิให้ออกนอกกำแพง ฯ
๏ นางรำภาว่าอุเหม่อ้ายเดรฉาน	ยังต้านทานทุ่มเถียงขึ้นเสียงแข็ง
มากั้นกางขวางขัดสกัดสแกง	มึงจะแกล้งกลบพระเสาวนีย์
ธรรมเนียมนาถมาตุรงค์มิ่งมงกุฎ	ควรช่วยบุตรบำรุงซึ่งกรุงศรี
ถึงหน่อไทไม่อยู่ในบูรี	พระชนนีชี้ขาดราชการ
ก็ควรฟังทั้งหมดช่วยปลดเปลื้อง	ให้บ้านเมืองเรืองสมบัติพัสถาน
ถ้าทำผิดกิจกษัตริย์ไม่ทัดทาน	จะเกิดการยุคเข็ญไม่เว้นวาย
ทุกวันวุ่นขุ่นเคืองด้วยเรื่องรบ	จะเกลื่อนกลบเกลี่ยไกล่เสียให้หาย
มึงขืนขวางทางไว้ทั้งไพร่นาย	จะต้องตายโหงทั่วทุกตัวคน
แล้วแต่งองค์ทรงม้ามือคว้าขวาน	ไล่ทหารมิให้ขวางทางถนน
ทั้งนายไพร่ไม่รบหลีกหลบวน	นางเร่งพลขับรถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายโยธาฝรั่งออกตั้งรับ	ล้อมหน้าหลังคั่งคับสลับสลอน
นางรำภากล้าหาญไล่ราญรอน	มันกลับย้อนแยกวิ่งจับหญิงชาย
ฉุดลากเหล่าชาวผลึกรมจักร	เสียงคึกคักร้องกรีดหวาดหวีดหวาย
นางไล่ฟันโยธาข้างหน้าตาย	มันเข้าท้ายรถไล่ฆ่าไพร่พล
พวกขอเฝ้าเจ้ากรมออกสมทบ	ช่วยเจ้ารบรอนรับกันสับสน
นางรำภาฆ่านายตายหลายคน	มันฆ่าพลพวกตามตายครามครัน ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์นงลักษณ์อัคเรศ	คิดสมเพชพวกโยธาที่อาสัญ
จึงตรัสห้ามรำภาสะหรีนั้น	อย่าฆ่าฟันให้ตายวายชีวา
จะกลับไปให้เขาขังไว้ดังเก่า	ด้วยพวกเรายับย่อยน้อยหนักหนา
นางละเวงเกรงว่าพระมังคลา	จะให้ฆ่าห้ากษัตริย์ด้วยขัดใจ
จึงร้องว่าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	บอกเจ้านายมึงให้แจ้งแถลงไข
อันพวกพ้องสองพารากูพาไป	รักษาไว้ในวังเมืองลังกา
ถ้าลูกกูรู้จักรักพ่อแม่	อย่าถือแต่ยศศักดิ์ให้หนักหนา
แล้วให้กลับขับรถเลี้ยวลดมา	นางรำภาอยู่หลังระวังระไว
เปิดทวารบานบังออกหลังด่าน	เหล่าทหารมิได้ห้ามปรามไฉน
รีบแรมทางกลางป่าพนาลัย	ถึงกรุงไกรพร้อมเพรียงเข้าเวียงวัง
ให้สองท้าวสาวสนมรมจักร	สำนักพักตึกทองทั้งสองหลัง
ทอดยี่ภู่ปูสุวรรณบัลลังก์	แท่นที่ตั้งอย่างกษัตริย์ขัตติยา
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	อยู่ตึกจัตุรมุขเป็นสุขา
ทั้งลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	พร้อมทั้งข้าหลวงเหล่าพวกสาวใช้
นางวัณฬาอารีปรนนิบัติ	มิได้ขัดเคืองวิญญาณ์อัชฌาสัย
เลี้ยงทั้งเหล่าชาวพลสกลไกร	ทั้งนายไพร่ได้เป็นสุขทั่วทุกคน ฯ
๏ แต่ฝ่ายข้างนางละเวงวัณฬาราช	แค้นหน่อนาถนึกเห็นไม่เป็นผล
แกล้งแอบแฝงแต่งให้พวกไพร่พล	ไล่ฆ่าคนข่มเหงไม่เกรงใจ
ข้างพวกพ่อก็ทำระยำยับ	ทั้งไม่นับถือแม่พูดแก้ไข
พลางตรัสถามสามนางคิดอย่างไร	ลูกกลับไปเป็นศัตรูมาดูแคลน
ทั้งสามนางต่างว่าหนักหนาหนัก	เหมือนเลี้ยงรักลูกเสือร้ายเหลือแสน
จะช่วยชุบอุปถัมภ์กลับทำแค้น	เหมือนเหยียบแผ่นดินผิดจนจิตใจ
นางวัณฬาว่าเพราะพระสังฆราช	สอนให้ขาดญาติวงศ์จึงหลงใหล
น่าแค้นเหลือเชื่อพระจำจะไป	ต่อว่าให้ขาดกันเสียวันนี้
จึงแต่งองค์ทรงเครื่องแล้วเยื้องย่าง	พร้อมสามนางกับเหล่านางสาวศรี
ทั้งสี่องค์ทรงวอจรลี	ถึงกุฎีขึ้นบันไดเข้าในประตู ฯ
๏ พอผันแปรแลเห็นพระสังฆราช	นั่งบนอาสน์อิงหมอนมือยอนหู
ไม่ก้มเกล้าเข้าไปนั่งตั้งกระทู้	ท่านขรัวครูสอนสั่งเจ้ามังคลา
เหมือนลูกเสือเหลือเอกลอยเมฆแท้	ขาดพ่อแม่เผ่าพงศ์พวกวงศา
คิดว่าช่วยแม่บำรุงกรุงลังกา	มิรู้มากลับเป็นไปเช่นนี้
ช่างยุยงส่งเสริมให้เหิมฮึก	จนเกิดศึกรบพุ่งถึงกรุงศรี
เพราะสั่งสอนบอนบอกนอกบาลี	จนเกิดดีดีแตกแหลกระยำ
เสียแรงเชื่อถือว่าเหมือนตาปู่	จะค้ำชูช่วยชุบอุปถัมภ์
มาหลงเชื่อเสือเฒ่าตัวเจ้ากรรม	ช่างแนะนำทำให้ขาดญาติกา ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งตะลึงแล้วจึงถาม	มันเกิดความอย่างไรมึงอึงหนักหนา
ว่าปากบอนสอนสั่งมังคลา	กูพูดจาว่ากระไรบอกให้รู้
ไม่ไต่ถามหยามหยาบบาปนะวะ	กูเป็นพระจะทะเลาะไม่เพราะหู
ถึงลูกเต้าเอามาไว้ที่ในกู	สอนให้รู้สารพัดกลับขัดใจ ฯ
๏ นางวัณฬาว่าเพชรก้อนเก็จแก้ว	เขาขอให้ไปเสียแล้วเป็นไหนไหน
ใครบอนบอกออกให้รู้ครูหรือใคร	สอนให้ไปชิงเขาเผาพารา
เที่ยวรบพุ่งกรุงผลึกรมจักร	ให้เสียศักดิ์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
จับสองท้าวสาวสรรค์กัลยา	กับสร้อยสุวรรณจันทร์สุดาสุมาลี
มาขังไว้ในด่านดงตาลตึก	จนเกิดศึกรบพุ่งถึงกรุงศรี
เสียเมืองใหม่ไพร่นายวายชีวี	ตัวต้องหนีเข้าไปอยู่หมู่ดงตาล
ครั้นรู้ความตามไปจะไกล่เกลี่ย	ก็หลบเสียให้แม่พบแต่ทหาร
ให้รบแม่แต่ล้วนอ้ายน้ำใจพาล	เพราะอาจารย์ฝึกหัดจึงตัดรอน
จนรบราฆ่าฟันกันออกวุ่น	เพราะเจ้าคุณหรือมิใช่หรือใครสอน
อยู่กุฎีมีสุขไม่ทุกข์ร้อน	เหมือนเสือนอนกินควายสบายครัน ฯ
๏ บาทหลวงว่ามาพาโลอีโกหก	สัตว์นรกเนรคุณทำหุนหัน
ไม่ไต่ถามความหลังสิ้นทั้งนั้น	กูบอกมันตามจริงผิดสิ่งใด
บวชเป็นพระจะให้ว่ามุสาวาท	จะมิขาดศิลถือหรือไฉน
ข้าตัดรอนสอนสั่งเมื่อครั้งไร	มาแกล้งใส่โทษว่าสารพัด
อันลูกเต้าเหล่ากอกับพ่อแม่	ก็สุดแท้แต่น้ำใจวิสัยสัตว์
เหมือนอย่างผัวตัวบ้างกูง้างคัด	มึงจะตัดหรือวะอีละเวง
อ้ายมังคลาบ้าลำโพงโกงเหมือนแม่	มันเอาแต่ตามอารมณ์ทำข่มเหง
ลูกในท้องของตัวไม่กลัวเกรง	มาครื้นเครงโกรธกูเป็นครูบา
โทษเอาผัวตัวมึงจึงจะถูก	ที่ทำลูกล้างวงศ์เผ่าพงศา
มาลบหลู่กูแก่ชแรชรา	มึงฟันฆ่าเสียเถิดวะเป็นพระบอน
เมื่อผัวอยู่กูก็ผิดกูคิดสู้	ถึงลูกเต้าเล่าก็กูเป็นครูสอน
ต้องอับอายหลายทีทีนี้นอน	ให้มึงถอนเถือเนื้อใส่เกลือกิน
ใครหายใจไม่ออกถึงนอกฟ้า	ผิดก็มาอยู่กับกูไม่รู้สิ้น
กูอาศัยในแดนรักแผ่นดิน	มึงกลับนินทาว่าสารพัน ฯ
๏ นางวัณฬาว่าเป็นครูรู้ว่าผิด	ไม่ห้ามศิษย์สั่งสอนช่วยผ่อนผัน
จนเกิดศึกครึกครื้นทุกคืนวัน	ไม่ช่วยห้ามปรามมันคิดฉันใด ฯ
๏ บาทหลวงว่าวิสัยในมนุษย์	ฟันจะหลุดแล้วก็ห้ามปรามไม่ไหว
ห้ามเกศาว่าอย่าหงอกยังนอกใจ	มันขืนหงอกออกจนได้มันไม่ฟัง
กูทำดีมีแต่ผิดไม่คิดหลาบ	มึงมาหยาบหยามว่าเหมือนบ้าหลัง
สาพิภักดิ์จักตายเสียหลายครั้ง	เหลือกำลังช่างใครไม่ใช่การ ฯ
๏ นางละเวงเกรงบาปไม่หยาบหยาม	คิดถึงความซื่อตรงก็สงสาร
ชลีลาพาหญิงพวกศฤงคาร	ไปปราสาทราชฐานรำคาญใจ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลามหาราช	ได้แบบบาทหลวงแจ้งแถลงไข
รู้ตำรับทัพศึกต้องตรึกไตร	แล้วฝึกไพร่พลรบรู้ครบครัน
ให้ตั้งค่ายใหญ่น้อยร้อยแปดค่าย	เป็นหลั่นรายเรียบไปในไพรสัณฑ์
แบ่งคนไว้ไพร่นายค่ายละพัน	ธงสำคัญสัญญารบราวี
มีปืนลากขวากล้อมไว้พร้อมหมด	ชื่อค่ายทศเทวาเป็นราศี
ร้อยแปดค่ายหมายได้แม้ไพรี	มาโจมตีมิได้รอดตลอดไป
ริมธานีมีลำแม่น้ำกว้าง	เหมือนลำรางลงเชี่ยวเป็นเกลียวไหล
จัดเรือน้อยร้อยลำประจำไว้	จะได้ใช้สอยสำหรับจับไพรี ฯ
ตอนที่ ๕๙
พระอภัยมณีศรีสุวรรณไปเมืองลังกา
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยเจ้าไตรภพ	ทำการศพกับพระน้องทั้งสองศรี
พอเสร็จเมรุเดือนอ้ายเป็นปลายปี	ได้ฤกษ์ดีสี่ค่ำเป็นสำคัญ
มาพร้อมพรักชักศพสองกษัตริย์	เข้าเมรุรัตน์รุ่งเรืองดังเมืองสวรรค์
มีโขนละครมอญรำระบำบรรพ์	บ้างรำเต้นเล่นประชันเสียงครั่นครึก
พอราตรีมีดอกไม้ไฟสว่าง	โป้งปีบช้างชิงร้องเสียงก้องกึก
เล่นหนังฆ้องกลองสนั่นลั่นพิลึก	อึกทึกครึกครื้นทุกคืนวัน
พวกไพร่ฟ้ามาประชุมแก่หนุ่มสาว	เจ๊กมอญลาวแขกไทยทั้งไอศวรรย์
เป็นหมู่หมู่ดูงานการประชัน	เกษมสันต์สรวลเสกันเฮฮา
หนุ่มตะกอพอใจเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	เข้าพาดพิงพวกนางต่างภาษา
เขมรเมียงเคียงทวายทำชายตา	ว่านักเอ๊ยตุยนาสะลามะลู
นางทวายอายเอียงพูดเสียงแปร่ง	มะแวงแฉ่งพะเอเปอะสู
เจ้ามอญว่าอาละกูลทิ้งปูนพลู	ลาวบ่ฮู้บ่หันบ่ยั่นน้อ
พวกไทยปาตลีบุตรว่าหยุดก่อน	ชาวละครร้องฮื้อทำพรื้อพ่อ
เจ๊กเห็นสาวชาวชวาร้องว่าฮ้อ	แขกว่ายอละเดไพล่เผลความ
บ้างเพลิดเพลินเดินดูงานการฉลอง	ออกเนืองนองท้องแถวแนวสนาม
ลูกสาวหายหลายแห่งเพราะแต่งงาม	พ่อแม่ตามถามไต่ก็ไม่พบ
สมโภชถึงครึ่งเดือนไม่เคลื่อนคลาด	พร้อมพระญาติประยูรวงศ์ปลงพระศพ
แล้วเก็บพระอัฐิท้าวเจ้าพิภพ	ไว้มณฑปจบเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ พอผู้ถือหนังสือเรื่องเมืองผลึก	บอกข่าวศึกรมจักรซึ่งหักหาญ
ถึงพร้อมกันวันฤกษ์เมื่อเลิกงาน	พระอ่านสารทราบว่าเสียธานี
ตกพระทัยไหวหวาดอนาถนัก	พระวรพักตร์หม่นหมองทั้งสองศรี
จะเลิกทัพกลับไปปราบไพรี	ยังไม่มีกษัตริย์ครองรัตนา
จึงมอบแดนแผ่นดินให้สินสมุทร	อรุณนุชดำรงสืบวงศา
ศึกสำเร็จเสร็จสรรพจะกลับมา	ให้อำมาตย์มาตยารักษาไว้
จัดสำเร็จเสร็จลงทรงกำปั่น	ทั้งศรีสุวรรณลอยลำตามน้ำไหล
ฝ่ายอนุชาทูลลาพี่ยาไป	เยี่ยมกรุงไกรรมจักรนัครา
พระอภัยไปกับสินสมุทร	ไม่ยั้งหยุดแยกทางต่างทิศา
ตามขอบคุ้งมุ่งหมายสายคงคา	ทุกคืนค่ำร่ำมาไม่ราใบ ฯ
๏ ฝ่ายพระน้องล่องลมถึงรมจักร	เสียทรงศักดิ์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
พระอัคเรศเกษราโศกาลัย	ถึงท้าวไทบิตุราชมาตุรงค์
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมจะตรอมโศก	ชราโรครุมเติมจะเคลิ้มหลง
จะง่วงเหงาเศร้าหมองทั้งสององค์	จะซูบทรงสรงเสวยจะเลยละ
พระพลัดพรากจากวังไปทั้งสอง	เหมือนตัวของน้องนี้เสียศีรษะ
จะกำสรดอดบรรทมลมปะทะ	สงสารพระจะระทดสลดพระทัย
ทั้งมดหมอก็ไม่ได้เอาไปด้วย	ใครจะช่วยดูแลคิดแก้ไข
แสนสงสารผ่านฟ้าเหลืออาลัย	สะอื้นไห้ไม่หยุดทั้งบุตรี ฯ
๏ ศรีสุวรรณกันแสงขืนแข็งจิต	ให้แค้นคิดขุ่นข้องมัวหมองศรี
จะติดตามข้ามไปปราบไพรี	ออกนั่งที่พระโรงรัตน์ชัชวาล
เสนาน้อมพร้อมพรั่งสั่งพี่เลี้ยง	ให้อยู่เวียงวังนิเวศน์ประเทศสถาน
จัตุสดมภ์กรมนาอย่าช้าการ	เกณฑ์ทหารห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์
ให้บุตรพราหมณ์สามนายเป็นซ้ายขวา	เจ้ากฤษณานำพหลพลขันธ์
ทัพหลวงเข้าบรรจบสมทบกัน	จัดกำปั่นร้อยลำประจำพล ฯ
๏ ผู้รับสั่งบังคมมาสมทบ	จัดเรือรบกองทัพวิ่งสับสน
ใส่ข้าวน้ำลำเลียงเสบียงคน	บ้างก็ขนเครื่องอาวุธยุทธนา
เจ้ามะหุตกำกับกองทัพซ้าย	เจ้ายุขันนั้นฝ่ายข้างปีกขวา
มังกรนำกำกับทัพโยธา	พระกฤษณากองหนุนเป็นขุนพล
แล้วจัดแจงแต่งชำระเรือพระที่นั่ง	ลงพร้อมพรั่งล้าต้าแลต้นหน
ทั้งเรือแห่แลสล้างลอยกลางชล	บรรจุพลพร้อมเพรียงเรียบเรียงกัน ฯ
๏ กษัตราอ่าองค์สรงสุหร่าย	สกนธ์กายเปล่งฉวีดังสีบุหลัน
แล้วปรายประพระสุคนธ์ปนอำพัน	ทรงสุคันธรสรื่นชื่นชูใจ
จัดประจงทรงเครื่องเรืองระยับ	มงกุฎจอนซ้อนประดับดอกไม้ไหว
ครั้นเสร็จสรรพจับคทาแล้วคลาไคล	กำนัลในนางห้ามตามลีลา
เสด็จลงทรงกำปั่นสุวรรณรัตน์	พร้อมขนัดพลนิกายกองซ้ายขวา
นายทหารขานโห่ก้องโกลา	ปืนสัญญายิงลั่นสนั่นดัง
ออกลอยลำกำปั่นเป็นหลั่นล่อง	เสียงฆ้องกลองเซ็งแซ่ทั้งแตรสังข์
ออกมหาสาชลข้ามวนวัง	ทั้งหน้าหลังแล่นตามกันหลามทาง ฯ
๏ ฝ่ายเรือพระอภัยมาในสมุทร	รีบแล่นรุดเร็วลัดไม่ขัดขวาง
ต้นหนหมายสายน้ำมาท่ามกลาง	กำหนดทางสามเดือนไม่เคลื่อนคลาย
ถึงกรุงไกรไม่เห็นพักตร์อัคเรศ	อนาถเนตรนึกในพระทัยหาย
สงสารบุตรสุดแค้นแสนเสียดาย	ระทวยกายลงบนอาสน์เพียงขาดใจ
ทั้งแสนแค้นแสนสลดระทดเทวษ	น้ำพระเนตรมิรู้สิ้นรินรินไหล
โอ้กรรมเอ๋ยเคยสร้างไว้ปางไร	ลูกในไส้หรือมาเป็นไปเช่นนี้
นึกแค้นด้วยว่าเป็นเนื้อไม่เกื้อหนุน	ซ้ำทารุณรบพุ่งเอากรุงศรี
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาสุมาลี	ป่านฉะนี้เป็นไฉนเหลือไกลกัน
เมื่อเรือแตกแยกย้ายเหมือนตายแล้ว	กลับได้แก้วกลอยใจมาไอศวรรย์
เมื่อทุกข์มีพี่คลั่งไปครั้งนั้น	ทมิฬมันมาสมทบรบบุรี
เจ้าคุมทัพรับท้าวเก้าประเทศ	ไม่เสียเขตแขกตายพลัดพรายหนี
ทัพลังกาฝรั่งมาครั้งนี้	กลับเสียทีทั้งตัวจากผัวไป
โอ้เป็นเคราะห์เพราะประมาทจึงพลาดพลั้ง	ด้วยนึกหวังว่าเป็นเนื้อในเชื้อไข
จะคิดอ่านผลาญมันให้บรรลัย	แล้วแข็งใจกลืนกล้ำกลั้นน้ำตา ฯ
๏ ไปปราสาทมาตุรงค์พระทรงยศ	น้อมประณตบังคมก้มเกศา
แล้วทูลถามความโศกโรคชรา	นางพระยายังไม่รู้ว่าผู้ใด
ทรงแว่นส่องมองเขม้นเห็นลูกเขย	พ่อคุณเอ๋ยมาดีจะมีไหน
อ้ายฝรั่งลังกาคุมข้าไท	มาจุดไฟไหม้รอบขอบบุรี
อันเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ไม่ต้านทานราญรบต่างหลบหนี
พวกกองทัพจับธิดาสุมาลี	ไปฆ่าตีหรือจะอยู่ไม่รู้เลย
แล้วโศกาว่าสงสารพระหลานรัก	เสียยศศักดิ์สิ้นบุญพ่อคุณเอ๋ย
จะลำบากยากไร้ยังไม่เคย	เมื่อไรเลยจะได้มาเห็นหน้ากัน
อันตัวแม่แก่ชราหูตามืด	ไม่ยาวยืดยืนชีวาจะอาสัญ
พ่อมียศทดแทนแก้แค้นมัน	คืนสุวรรณมาลีบุตรีมา ฯ
๏ พระนบนอบตอบถ้อยให้ค่อยชื่น	คงได้คืนเวียงวังไม่กังขา
ลูกจะตามข้ามฝั่งไปลังกา	พิฆาตฆ่าโคตรมันให้บรรลัย
พระมาตุรงค์สรงเสวยอย่าเลยละ	พระโรคจะผันแปรแก้ไม่ไหว
แล้วทูลลาพาสนมกรมใน	เสด็จไปพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมพฤฒาข้ารองละอองบาท	อภิวาทดาษดาแน่นหน้าฉาน
พระเอื้อนอรรถตรัสประภาษราชการ	เรามีภารธุระไปไกลบุรี
ได้สั่งเหล่าท้าวพระยาพวกข้าเฝ้า	อยู่แทนเราบำรุงซึ่งกรุงศรี
ตัวละให้อ้ายฝรั่งทำดังนี้	โทษจะมีบ้างหรือไม่จะใคร่รู้ ฯ
๏ พวกข้าเฝ้าท้าวพระยาสารภาพ	ต่างก้มกราบเกรงกลัวตัวเป็นหนู
ซึ่งเสียวังจังหวัดแก่ศัตรู	ไม่ทันรู้สู้รบคิดหลบกาย
ข้าพเจ้าเหล่านี้ล้วนมีโทษ	ถึงสิ้นโคตรฆ่าริบให้ฉิบหาย
แม้ยกโทษโปรดไว้อย่าให้ตาย	ทั้งไพร่นายขออาสาฝ่ายุคล
ไปรบพุ่งกรุงลังกาฆ่าฝรั่ง	ให้สิ้นทั้งชายหญิงชาวสิงหล
ถ้าต่อตีมิได้ทั้งไพร่พล	สับให้ป่นไปทั้งโคตรอย่าโปรดปราน ฯ
๏ พระตรัสตอบขอบใจทั้งใหญ่น้อย	เคยใช้สอยซื่อตรงก็สงสาร
จึงสั่งเวรเกณฑ์กันให้ทันการ	เลือกทหารชาญณรงค์เคยยงยุทธ์
ทั้งหน้าหลังตั้งกระบวนให้ถ้วนแสน	จะแก้แค้นเคี่ยวขับสัประยุทธ์
ลงเรือรบครบสรรพอาวุธ	ให้สินสมุทรทัพหน้าตรวจตราพล ฯ
๏ พวกเสนีดีใจอภัยโทษ	ไม่กริ้วโกรธกราบงามลงสามหน
กลับออกมาหน้าชื่นขึ้นทุกคน	รีบจัดพลสิบหมื่นพื้นฉกรรจ์
ลงประจำลำเรือเบิกเสื้อหมวก	แจกให้พวกโยธีต่างสีสัน
ลำละร้อยลอยกระบวนเรือถ้วนพัน	ลำที่นั่งดั้งกันเป็นหลั่นเรียง
สินสมุทรลงกำกับกองทัพหน้า	ให้ตรวจตราเตรียมเรียกกันเพรียกเสียง
จนจุดคบพลบค่ำขนลำเลียง	มาพร้อมเพรียงพอสว่างกระจ่างตา ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยมณีเข้าที่สรง	น้ำกุหลาบอาบองค์ทรงภูษา
ประดับเครื่องเรืองระยับจับพักตรา	มงกุฎห้ายอดกระจ่างพลอยพร่างพราย
แล้วทรงปี่ลีลาศยาตรย่างเยื้อง	นางเชิญเครื่องเนื่องกันตามผันผาย
ลงลำทรงตรงขึ้นนั่งบัลลังก์ท้าย	ทั้งไพรนายน้อมประนมก้มกราบกราน
พอฤกษ์ดีตีฆ้องโห่ร้องรับ	ยกกองทัพเรือเรียงเคียงขนาน
ขนัดแห่แตรสังข์กังสดาล	ประโคมขานฆ้องกลองก้องโกลา
ออกอ่าวลึกครึกครื้นดูดื่นดาษ	อยู่เกลื่อนกลาดเรียงรายทั้งซ้ายขวา
มีหัวหางกลางทะเลเหมือนเหรา	ลอยชลาแล่นหลามไปตามกัน
สิบห้าคืนคลื่นลมระดมพัด	ไม่ข้องขัดข้ามพหลพลขันธ์
พอพร้อมพรั่งทั้งโยธีศรีสุวรรณ	ถึงเขตคันขึ้นฝั่งข้างลังกา ฯ
๏ สุดสาครต้อนรับกับพระน้อง	บังคมสองทรงเดชพระเชษฐา
จึงทูลความตามครั้งรบมังคลา	วลายุดาวายุพัฒน์หัสกัน
ถึงห้าครั้งตั้งแต่แพ้ชนะ	จึงแตกละเมืองใหม่เข้าไพรสัณฑ์
สกัดตีหนีได้จับไม่ทัน	ไปตั้งมั่นโยธาอยู่ป่าตาล
แล้วเชิญขึ้นวังใหม่อยู่ในตึก	ให้พวกผลึกรมจักรพักทหาร
แต่งม้าใช้ไปไม่ขาดสืบราชการ	จะคิดอ่านผลาญศึกต่างตรึกตรา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเป็นใหญ่ยิ่ง	นั่งอาสน์อิงนิ่งนึกแล้วปรึกษา
จะขับไล่พลหาญผลาญลังกา	จะนินทาว่าไม่ถามวู่วามนัก
คิดจะใคร่ให้ผู้ถือหนังสือสาร	ไปว่ากล่าวตามโบราณอย่าหาญหัก
แม้ดื้อดึงจึงค่อยปรามตามฮึกฮัก	หรือน้องรักเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร
ศรีสุวรรณอัญชลีว่าดีเหลือ	ด้วยเหล่ากอหน่อเนื้อในเชื้อไข
ให้หามาถ้ามันขัดตัดอาลัย	จึงฆ่าให้สิ้นโคตรตามโทษกรณ์
พระทรงฟังสั่งให้ทำเป็นคำสาร	แล้วเทียบทานถูกฉบับพับอักษร
ให้เสนีที่ชำนาญการนคร	ไปผันผ่อนพูดจาดูท่าทาง ฯ
๏ อำมาตย์รับอภิวันท์แล้วผันผาย	มาแต่งกายเร็วรัดไม่ขัดขวาง
เรียกบ่าวออกนอกประตูต้นหูกวาง	ขึ้นม้าวางห้อไปในไพรวัน
พบฝรั่งนั่งทางออกขวางหน้า	ต่างพูดจาแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
พวกลังกาพาผู้ถือหนังสือนั้น	รีบเดินดั้งดงมาในป่าตาล
กราบทูลพระมังคลาให้หาทูต	เข้ามาพูดจาถามเนื้อความสาร
แล้วตรัสใช้ให้อาลักษณ์พนักงาน	คลี่ออกอ่านอักษรบวรลักษณ์ ฯ
๏ สารสมเด็จเกศกษัตริย์อติเรก	พระองค์เอกอิศราอาณาจักร
ทั้งองค์พระอนุชานราลักษณ์	ประเสริฐศักดิ์สุริย์วงศ์ทรงแผ่นดิน
ฝ่ายฝรั่งลังกาอาณาเขต	พระอัคเรศครองจังหวัดทรงสัตย์ศิล
ผลึกทั้งลังกาสองธานินทร์	เป็นแผ่นดินเดียวกันไม่ฉันทา
พระเทวีมีพระหน่อวรนาถ	ก็เป็นราชโอรสทรงยศถา
ที่จอมวงศ์องค์พระมังคลา	วลายุดาวายุพัฒน์หัสกัน
ล้วนเหล่ากอหน่อเนื้อในเชื้อชาติ	บำรุงราชนราชัยมไหศวรรย์
เหตุไฉนไม่ดำรงรักพงศ์พันธุ์	โดยทางธรรม์ทศพิธผิดโบราณ
ไปรบร้าการะเวกรมจักร	ทั้งหาญหักเมืองผลึกทำฮึกหาญ
กวาดต้อนเหล่าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน	มาทรมานไว้นั้นด้วยอันใด
เรายกตามข้ามฝั่งมาครั้งนี้	ด้วยปรานีนับเนื้อในเชื้อไข
จะอุปถัมภ์บำรุงซึ่งกรุงไกร	ช่วยเกลี่ยไกล่ให้เป็นมิตรสนิทกัน
ให้มังคลาพาวลายุดาน้อง	กับทั้งสองนัดดานราสรรค์
เชิญสองท้าวสาวสุรางค์นางกำนัล	องค์สุวรรณมาลีบุตรีมา
จะสั่งสอนผ่อนปรนให้พ้นผิด	ตามจริตราชวงศ์เผ่าพงศา
จะฆ่าฟันกันเองเกรงนินทา	เหมือนมือขวาถือมีดกรีดมือซ้าย
เมื่อมือซ้ายฟันฟาดบาดมือขวา	ตัวต้องหายาแก้แผลจึงหาย
ใครผลาญวงศ์พงศ์พันธุ์ให้อันตราย	เหมือนมือซ้ายขาดด้วนไม่ควรคิด
วิสัยญาติพลาดพลั้งเหมือนอย่างแผล	มียาแก้แผลก็จะกลับสนิท
คนอื่นนั้นครั้นประมาทจึงขาดมิตร	ต่อไม่ติดแตกห่างอย่างศิลา
แม้ลูกหลานอ่านฟังในหนังสือ	ยังนับถือบิตุรงค์เผ่าพงศา
อย่าควรคิดบิดผันพากันมา	หาบิดาโดยดีทั้งสี่องค์
แม้น้ำใจไม่รักสมัครสมาน	จะต้านทานทำศึกนึกประสงค์
ก็ตามใจให้เป็นขาดญาติวงศ์	ทั้งสี่องค์จงดำริตริตรองการ ฯ
๏ พอจบคำทำเป็นสั่งบังอะโละ	จงแต่งโต๊ะเลี้ยงผู้ถือหนังสือสาร
ให้หลับนอนผ่อนตามความสำราญ	พนักงานรับลาแล้วพาไป
พระตรองตรึกปรึกษากับข้าเฝ้า	ฝ่ายพวกเราใครจะเห็นเป็นไฉน
จะแข็งอ่อนผ่อนผันทำฉันใด	ช่วยตรึกไตรใครครวญให้ควรความ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังตรัสให้ขัดข้อง	ต่างตรึกตรองเกรงผิดให้คิดขาม
จะขัดขวางอย่างไรก็ไม่งาม	ครั้นตรัสถามหลายคำก็จำทูล
เหลือปัญญาข้าพเจ้าเหล่าอำมาตย์	ด้วยเป็นชาติเชื้อปิ่นบดินทร์สูร
อันวิสัยในพระวงศ์พงศ์ประยูร	แล้วแต่ทูลกระหม่อมจอมโลกา ฯ
๏ พระฟังความถามพระน้องทั้งสองหลาน	ซึ่งเรื่องสารสั่งให้เราไปหา
เห็นไฉนใจพระน้องสองนัดดา	จงตรึกตราตรองความให้งามใจ
ฝ่ายสามองค์ทูลว่าข้าทั้งสาม	สุดแต่ตามพระปัญญาอัชฌาสัย
พระมังคลาว่าพระเจ้าสอนเราไว้	ควรเลื่อมใสในคัมภีร์ยีโฮวะ
แม้ผิดชาติศาสนาข้างฝรั่ง	อย่าเชื่อฟังคบค้าวิสาสะ
พวกพงศ์เผ่าเขาไม่ถือหนังสือพระ	มิควรจะปะพบไปคบค้า
จะพลอยให้ไปตกนรกดอก	เขาคนนอกโอวาทพระศาสนา
ถือพระเจ้าเราเถิดน้องสองนัดดา	เมื่อยกมาแล้วก็คงทำสงคราม
พระบารมียีโฮวะคงจะช่วย	ไม่เข้าด้วยสัตว์บาปที่หยาบหยาม
เราคิดทำคำตอบระบอบความ	ให้งดงามตามอารมณ์ชาวชมพู
แล้วแต่งสารอ่านเขียนไม่เพี้ยนผิด	พับผนิดปิดตราพระราหู
ใส่หีบไปให้บิดาทั้งตราชู	ส่งให้ผู้ทูตถือหนังสือมา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพระอภัยได้รับหีบ	ขึ้นม้ารีบมาในไพรพฤกษา
ครั้นค่ำค้างหว่างเขากินข้าวปลา	ครั้นรุ่งมาห้าวันไม่อันตราย
ถึงเมืองใหม่ใกล้ค่ำพอย่ำฆ้อง	เชิญหีบของหน่อไทเข้าไปถวาย
พระอภัยให้มหาเสนานาย	งัดทลายหีบดูตราชูมี
เข้าพระทัยในความที่หยามหยาบ	จะใคร่ทราบสั่งให้อ่านเรื่องสารศรี
อาลักษณ์รับกราบงามลงสามที	ฉีกสารศรีอ่านความตามกิจจา ฯ
๏ ในลักษณะพระราชสารสวัสดิ์	จอมกษัตริย์สิงหลภาษา
ภิเษกเสริมเฉลิมวังกรุงลังกา	บำรุงราษฎร์ศาสนาให้ถาวร
มีเมืองน้อยร้อยเอ็ดมาอภิวาท	พึ่งพระบาทบุญฤทธิ์อดิศร
แก้วประเสริฐเกิดสำหรับประดับนคร	เมื่อมารดรครองสมบัติให้ฉัตรชัย
ฝ่ายลูกสาวเจ้าพาราการะเวก	เอาเพชรเอกออกจากถิ่นแผ่นดินไหว
เปลี่ยนกษัตริย์ขัตติยาเสนาใน	ชุมนุมให้คืนเพชรแก้วเก็จมา
จึงง้องอนวอนขอต่อกษัตริย์	ก็ข้องขัดตัดขาดวาสนา
จับฝรั่งสังหารผลาญชีวา	จึงเกิดฆ่าฟันกันเป็นอันตราย
ไปแจ้งเรื่องเมืองผลึกรมจักร	ไม่นับพักตร์แผ่เผื่อว่าเชื้อสาย
ยังซ้ำให้ไล่ขับได้อับอาย	นึกเสียดายด้วยจะขาดญาติประยูร
จึงเชิญวงศ์พงศารับมาไว้	ด้วยอาลัยมิให้ญาตินั้นขาดสูญ
ตามวิสัยใจรักศักดิ์ตระกูล	ให้พร้อมมูลพูนสวัสดิ์อยู่อัตรา
ใช่ปล้นวิ่งชิงสมบัติพัสถาน	ซึ่งทำการก็ประสงค์เป็นวงศา
หวังว่าพระจะเห็นดีด้วยปรีชา	มิใช่พามาสังหารผลาญชีวัน
พระหัสไชยใช่ญาติทำอาจหาญ	มารุกรานจึงจะฆ่าให้อาสัญ
สุดสาครซ่อนซุ่มออกรุมกัน	เข้าโรมรันรุกรานชิงด่านไว้
กลับรักเขาเข้าด้วยไม่ช่วยญาติ	ดูตัดขาดชาติเชื้อในเนื้อไข
เดี๋ยวนี้พระเสด็จมาให้หาไป	ทั้งจะให้คืนส่งพระวงศ์วาน
ไม่โปรดไว้ใยเยื่อให้เหลือบ้าง	เหมือนลบล้างห่างรักสมัครสมาน
อย่าเคืองขัดตัดประโยชน์จงโปรดปราน	ขอประทานวงศาไว้ธานี
ให้สนิทชิดเชื้อนับเนื้อหน่อ	เหมือนช่วยชะลอลังกาเป็นราศี
เสด็จกลับทัพไปอยู่ยังบูรี	อีกสามปีจึงจะพาวงศาไป
รมจักรนัคราลังกาผลึก	เหมือนทองปึกเดียวดีตามวิสัย
แม้ปลดเปลื้องเคืองขัดตัดอาลัย	จะขืนให้หักโหมรุกโรมรัน
ข้าพเจ้าเหล่านี้ทั้งพี่น้อง	สิ้นพวกพ้องวงศาเหมือนอาสัญ
จะพลอยพาห้าพระองค์ผู้พงศ์พันธุ์	ต้องมอดม้วยด้วยกันเป็นมั่นคง ฯ
๏ พอจบเรื่องเคืองขัดให้อัดอั้น	เพราะหมายมั่นไม่เหมือนจิตคิดประสงค์
พระหัสไชยให้รันทดกำสรดทรง	เสียดายองค์สร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
อยู่ในมันครั้นว่าจักทำหักหาญ	มันจะพาลผลาญชีวิตกนิษฐา
ทุกข์อารมณ์ลมจับวับวิญญาณ์	เสือกซบหน้าแน่นิ่งไม่ติงกาย
สุดสาครช้อนน้องประคองอุ้ม	เห็นอ่อนนุ่มนิ่งไปจิตใจหาย
ทั้งเสาวคนธ์เข้าประคองเคียงน้องชาย	ต่างวุ่นวายเรียกหมอวิ่งสอมา
พระอภัยศรีสุวรรณช่วยกันแก้	เห็นนิ่งแน่นวดหลังบีบอังสา
หมอเข้าไปไม่ถึงพระอนุชา	เอาขวดยานัตถุ์เป่าส่งเสาวคนธ์
หมอนวดเน้นเคล้นคลำอัมพฤกษ์	ค่อยรู้สึกสังเกตฟังเหตุผล
ทรงยาดมพรมกุหลาบซาบสกนธ์	หอมสุคนธรสรื่นชื่นพระทัย
ระทวยจิตคิดถวิลเหมือนกลิ่นน้อง	น้ำเนตรคลองคลอคลอหลั่งหล่อไหล
เหลือรำลึกนึกสะท้อนถอนฤทัย	ทูลลาไปเข้าห้องทองบรรทม
ทอดพระองค์ลงบนแท่นแสนสลด	ระทวยระทดทุกข์รักนั้นหมักหมม
จนผิดรูปซูบผอมด้วยตรอมตรม	เพราะหวังชมชวดชื่นสะอื้นอาย ฯ
๏ ฝ่ายบดินทร์ปิ่นเกล้าเจ้าผลึก	จะทำศึกตรึกการประมาณหมาย
ออกอำมาตย์มาตยาเสนานาย	หมอบเฝ้าฝ่ายซ้ายขวาพร้อมหน้ากัน
จึงตรัสว่าฝรั่งซึ่งตั้งรับ	จะตีทัพจับฆ่าให้อาสัญ
แต่พวกเราเล่าก็ไปอยู่ในมัน	จะมีอันตรายบ้างหรืออย่างไร
แม้สืบดูรู้ว่าพวกฝรั่ง	มันกักขังห้าองค์ไว้ตรงไหน
จะผันแปรแก้กลให้พ้นภัย	แล้วจะได้ไล่ล้างให้วางวาย
พระอนุชาว่าไปจับทัพฝรั่ง	มาซักถามความหลังสิ้นทั้งหลาย
ไม่ยากเย็นเห็นจะได้ด้วยง่ายดาย	แล้วสั่งฝ่ายนายทหารชาญสงคราม
จงคุมคนด้นทางไปกลางป่า	จับมันมาให้ได้จะไต่ถาม
ทหารรับอภิวันท์ไม่ครั่นคร้าม	จัดคนสามสิบคนดั้นด้นไป
พอฝรั่งนั่งทางจะย่างเนื้อ	บ้างแล่เถืออยู่ที่ธารละหานไหล
บ้างเดินบ้างนั่งยืนก่อฟืนไฟ	เข้าล้อมไล่ลัดแลงทิ่มแทงฟัน
ที่วิ่งหนีตีชกให้หกล้ม	เข้าจิกผมผูกมัดรัดกระสัน
ได้ห้าคนด้นกลับมาฉับพลัน	เข้าเขตคันเมืองใหม่ทั้งไพร่นาย
กราบทูลพระอภัยสั่งให้ถาม	เขียนข้อความตามให้การอ่านถวาย
ได้ทราบว่าห้ากษัตริย์ไม่พลัดพราย	อยู่ตึกท้ายพาราเมืองป่าตาล
นางวัณฬามารับจะกลับส่ง	ทั้งห้าองค์คืนเขตประเทศสถาน
ฝ่ายฝรั่งสังกัดทูลทัดทาน	ปิดเมืองด่านมิให้ออกนอกบุรี
นางรำภาฆ่าขุนนางขวางถนน	ตายสามคนพลไพร่มันไม่หนี
ข้างชาวด่านผลาญขอเฝ้าเหล่าเสนี	ตายสักสี่สิบศพสู้รบกัน
นางวัณฬาพาพระองค์พงศ์กษัตริย์	ไปจังหวัดเวียงชัยไอศวรรย์
ทั้งข้าไทไพร่นายอีกหลายพัน	ไปด้วยกันพร้อมพรั่งอยู่ลังกา ฯ
๏ พระทราบข่าวราวเรื่องเคืองโอรส	ทรยศหยาบคายร้ายหนักหนา
แล้วเอื้อนอรรภตรัสกับพระอนุชา	นางวัณฬาหล่อนก็ดีอารีรัก
รำภาเล่าเขาก็ซื่อด้วยถือสัตย์	ประดิพัทธ์เพิ่มพูนประยูรศักดิ์
แต่ลูกเต้าเหล่ากอทรลักษณ์	ไม่รู้จักพ่อแม่ถือแต่ดี
จะฆ่าฟันมันให้ตายทำลายล้าง	เกรงใจนางวัณฬารำภาสะหรี
ส่วนพวกเราเขาเอาไปไว้บุรี	จะฆ่าตีลูกเขาเหมือนเบาความ
คิดจะใคร่ให้วัณฬาหล่อนมาด้วย	จะได้ช่วยกันกำราบที่หยาบหยาม
แต่จะได้ใครชำนาญการสงคราม	ช่วยติดตามข้ามด่านถือสารไป
ศรีสุวรรณอัญชลีพระพี่เจ้า	ซึ่งโปรดเกล้านี้ดีจะมีไหน
จะจัดแจงแต่งทหารชำนาญไพร	ให้อ้อมไปในป่าพนาลี ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสไชยเห็นได้ช่อง	ใคร่พบน้องสองสุดามารศรี
จึงทูลพระอภัยว่าเดิมข้านี้	ดูแผนที่ทั่วทั้งเกาะลังกา
มีหนทางข้างพายัพเขาซับซ้อน	ต้องซอกซอนแหวกเดินบนเนินผา
ฝ่ายฝรั่งตั้งด่านไว้นานมา	เขาเรียกว่าด่านบ้านสะพานยนต์
จะอาสาพาทหารหักด่านตั้ง	ตีขึ้นไปให้กระทั่งวังสิงหล
สองกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบกล	นางเสาวคนธ์ว่ากับพระอนุชา
เจ้าจงเอาตัวเจ้าวาโหมนั้น	ไปด้วยกันการศึกได้ปรึกษา
น้องคำนับรับรสพจนา	นางสั่งวาโหมให้ไปกับน้อง
แล้วว่าเจ้าเข้าไปได้ในด่าน	ถ้าเห็นการเกินกำลังเจ้าทั้งสอง
จงรอรั้งตั้งทัพอยู่รับรอง	พอให้กองทัพใหญ่ยกไปตี
จงรบล่อพอพะวงพวกดงตาล	แบ่งทหารไปอีกคอยหลีกหนี
เราตีค่ายรายทางไปข้างนี้	เห็นท่วงทีแทบจะได้ด้วยง่ายดาย ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	แม่รอบรู้ราชการประมาณหมาย
แล้วสั่งพระอนุชาเสนานาย	ขุนนางฝ่ายอาลักษณ์อักขรา
ให้เขียนความตามเรื่องที่เคืองขัด	กับกษัตริย์ทรงยศโอรสา
ครั้นเสร็จสรรพพับผนิดแล้วปิดตรา	จึงบัญชาสั่งกษัตริย์หัสไชย
พ่อไปถึงจึงช่วยปลอบให้ชอบจิต	ที่ชอบผิดผันแปรช่วยแก้ไข
แทนบิดาอาพี่ที่อาลัย	ให้ชอบใจนางวัณฬาสามนารี ฯ
๏ พระรับรสพจนาชวนวาโหม	ต่างน้อมโน้มกราบประณตบทศรี
มารีบรัดจัดทหารผลาญไพรี	ล้วนตัวดีมีศักดากล้าสงคราม
พวกวาโหมกองหน้าห้าร้อยถ้วน	ใส่เกราะล้วนเหล็กเพชรไม่เข็ดขาม
พวกหน่อนาถมหาดเล็กเด็กหนุ่มงาม	เคยติดตามแต่น้อยน้อยห้าร้อยคน
ล้วนขับขี่ลีลาเลียงผาผยอง	ไม่ขัดข้องข้ามเนินเหมือนเดินถนน
ต่างร่างเริงเชิงณรงค์ทั้งคงทน	สมทบพลพันถ้วนล้วนฉกรรจ์ ฯ
๏ หน่อนราอ่าองค์สอดทรงเครื่อง	จับผิวเหลืองเรืองจำรัสขัดพระขรรค์
เจ้าวาโหมชโลมสินธุ์ใส่กลิ่นจันทน์	ทรงเครื่องมั่นเหมือนอย่างครุฑยุทธนา
ครั้นเสร็จสรรพกับพระหน่อวรนาถ	ดำเนินอาจตรวจพหลพลซ้ายขวา
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสัญญา	วาโหมลาหน่อกษัตริย์หัสไชย
ขึ้นทรงแรดแผดร้องยกกองทัพ	ล่วงหน้าลับเหลี่ยมเดินเนินไศล
แล้วทัพหลังทั้งนั้นตามกันไป	พระหัสไชยทรงสิงห์วิ่งทยาน
ขุนนางนำจำแดนดูแผนที่	อ้อมคิรีมีน้ำลำละหาน
เป็นเหวห้วยตรวยเตรินเดินกันดาร	ต้องทำสะพานทอดข้ามด้วยความเพียร
ครั้นค่ำค้างหว่างเขาลำเนาโขด	ด้วยสูงโสดซ้อนซับเหมือนกับเขียน
ต้นยูงยางขวางขัดให้ตัดเตียน	อุส่าห์เพียรทำทางไปกลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณรับเป็นทัพหน้า	ให้ลูกยาคุมพหลพลขันธ์
กับบุตรพราหมณ์สามนายชายหนุ่มนั้น	กำกับกันกองหน้ายกคลาไคล
แล้วพระองค์ทรงยศทรงรถที่นั่ง	ยกทัพหลังทั้งนั้นเสียงหวั่นไหว
ไปวันหนึ่งจึงองค์พระอภัย	ตรัสสั่งให้ลูกยาสุดสาคร
กับนงเยาว์เสาวคนธ์เป็นทัพหน้า	ยกโยธาคั่งคับสลับสลอน
นางทรงสิงห์กลิ้งกลดบทจร	สุดสาครขับม้าเคลื่อนคลาไคล
หน่อนรินทร์สินสมุทรเป็นแม่ทัพ	ทรงสิงห์ขับพลขันธ์เสียงหวั่นไหว
ไปวันหนึ่งจึงองค์พระภูวไนย	ยกทัพใหญ่หนุนมาเมืองป่าตาล ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสไชยมาในป่า	กับเจ้าวาโหมขับทัพทหาร
ควบลาลีขี่กิเลนเผ่นทะยาน	ข้ามโตรกตรวยห้วยธารสำราญเริง
ล้วนรุ่นหนุ่มชุ่มชื่นเสียงครื้นครึก	เห็นเหวลึกแล่นกระโดดโลดเถลิง
ต่างควบข้ามตามกันต่างบันเทิง	มาถึงเชิงเขาด่านสะพานยนต์
พอฝรั่งนั่งทางออกขวางทัพ	ตีประดังคั่งคับมาสับสน
เสียงวุ่นวายนายไล่ต้อนไพร่พล	มาเกลื่อนกล่นกลุ้มทางที่กลางไพร ฯ
๏ ฝ่ายกองหน้าวาโหมรุกโรมรบ	ตีตลบไล่ฟันเสียงหวั่นไหว
ฝรั่งรับขับเคี่ยวประเดี๋ยวใจ	ทั้งนายไพร่พลัดพรายตายระเนน
พวกกองหนุนหนุนรบทบกองหน้า	ไล่ฟันฆ่าฝรั่งวิ่งดังจิ้งเหลน
เหลือกำลังทั้งปลัดหัสเกน	ลงโคลนเลนหลบตัวด้วยกลัวตาย
พระหัสไชยได้ด่านทหารพร้อม	เข้าอยู่ป้อมปืนใหญ่เหมือนใจหมาย
พวกแก่เฒ่าชาวบ้านพิการกาย	ทั้งหญิงชายชวนกันมาวันทา
ถวายตัวกลัวฤทธิ์ไม่คิดรบ	ต่างขอศพเผ่าพงศ์พวกวงศา
พระโปรดให้ไม่ขัดตามอัชฌา	แต่บรรดาฝรั่งราบกราบบังคม
ไปเที่ยวลากซากศพมากลบฝัง	แล้วแต่งตั้งโต๊ะเหล้ากับข้าวขนม
เลี้ยงกองทัพรับประทานสำราญรมย์	ต่างชื่นชมสมคะเนเสียงเฮฮา
พวกทมิฬกินแต่ไข่เป็ดไก่เหล่า	บ้างมัวเมาเย้านางต่างภาษา
เห็นสาวแก่แม่ม่ายเที่ยวไล่คว้า	เสียงเฮฮาร่าเริงบันเทิงใจ ฯ
๏ ฝ่ายทหารด่านแตกต่างแยกย้าย	เที่ยวเรี่ยรายเวียนวงเดินหลงใหล
บ้างไปเขาเจ้าประจัญด่านชั้นใน	บ้างตัดไปดงตาลข้างด่านกลาง
พบพวกพ้องกองเกณฑ์ตระเวนป่า	แจ้งกิจจาสารพัดที่ขัดขวาง
ตระเวนพาพวกฝรั่งที่นั่งทาง	รีบเดินกลางป่ามาถึงธานี
เข้าทูลความตามศึกที่ฮึกหาญ	ตีได้ด่านชาวป่าพนาสี
ฆ่าไพร่นายตายล้มไม่สมประดี	เห็นจะตีตามมาเมืองป่าตาล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลานราราช	ดำริคาดข้าศึกเห็นฮึกหาญ
จะวงหลังตั้งล้อมป้อมปราการ	ตีดงตาลด่านเขาเจ้าประจัญ
จึงสั่งพระอนุชาวายุพัฒน์	จงรีบรัดจัดพหลพลขันธ์
ไปขัดขวางทางลัดสกัดกัน	อย่าให้มันประจบทัพคอยรับรอง ฯ
๏ ฝ่ายวลายุดาวายุพัฒน์	ชลีหัตถ์รับสั่งแล้วทั้งสอง
มาแต่งองค์ทรงเสื้อหมวกเครือทอง	ใส่เกราะกรองรองบาทเหน็บสาตรา
ไปตรวจพลบนป้อมได้พร้อมพรั่ง	เป็นหน้าหลังกองละหมื่นพร้อมปืนผา
แล้วสององค์ทรงนั่งหลังอาชา	วายุพัฒน์นัดดาเคลื่อนคลาไคล
พอแลลับทัพหลังให้ตั้งโห่	กึกก้องโกลาลั่นเสียงหวั่นไหว
รีบยกตามหลามทางมากลางไพร	หนทางไกลสามวันเร่งกันเดิน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสไชยหยุดไพร่พร้อม	อยู่บนป้อมปิดทางหว่างเขาเขิน
ปืนใหญ่จุกทุกเสมาตรงหน้าเนิน	เที่ยวเวียนเดินดูรอบขอบกำแพง
พอพลบค่ำย่ำระฆังประดังเสียง	โคมตะเกียงแก้วกระจ่างสว่างแสง
พระทรงนั่งยังที่เก้าอี้แดง	คิดจัดแจงแต่งทหารคอยต้านตี
แล้วปรึกษาวาโหมเราโจมทัพ	ให้แตกยับแยกย้ายพลัดพรายหนี
เจ้าคุมคนพลไพร่ไล่ไพรี	ทำท่วงทีทัพใหญ่ซุ่มไพร่พล
เรากับไพร่ห้าสิบจะรีบร้อน	ถืออักษรขึ้นไปยังวังสิงหล
เจ้ารบล่อฝรั่งเป็นกังวล	เผื่ออับจนจึงล่าไปเมืองใหม่เรา ฯ
๏ เจ้าวาโหมโสมนัสจบหัตถ์รับ	จะเคี่ยวขับขวางทางอยู่หว่างเขา
ถึงศึกเสือเหลือกำลังจะบังเงา	เข้าตัดเกล้ากองทัพให้ยับเยิน
พระยิ้มพลางทางตอบให้ชอบจิต	เจ้าเรืองฤทธิ์ราวกับครุฑสุดสรรเสริญ
ทั้งวาโหมโสมนัสฟังตรัสเพลิน	ทหารเดินตรวจตราทุกราตรี
อยู่หกวันครั้นเย็นแลเห็นทัพ	ธงสลับหลายอย่างต่างต่างสี
ต่างเตรียมกายนายไพร่ด้วยได้ที	จะโจมตีรอนรุมตะลุมบอน ฯ
๏ ฝ่ายทัพหน้าวายุพัฒน์ไม่ขัดขวาง	รีบแรมทางมาถึงด่านชานสิงขร
ไม่เห็นศึกฮึกหาญออกราญรอน	หรือซุ่มซ่อนแอบแฝงอยู่แห่งใด
ไม่รอทัพขับคนพวกพลพร้อม	เข้าล้อมป้อมปิดทางหว่างไศล
บ้างเร่งรัดจัดกันให้ฟันไม้	ทำบันไดต่อตีนปีนกำแพง
ฝ่ายพวกพลบนเสมาพุ่งอาวุธ	เข้าต่อยุทธ์ฟาดฟันด้วยขันแข็ง
ฝรั่งรบหลบหลีกพลาดพลิกแพลง	พวกทัพแทงถูกตายลงก่ายกอง
พอทัพวลายุดายกมาพบ	เข้าสมทบรบศึกเสียงกึกก้อง
พวกบนป้อมพร้อมเพรียงคอยเมียงมอง	เห็นตรงช่องแกว่งชุดต่างจุดปืน
เสียงตูมตึงกึงกังฝรั่งล้ม	กอดกันกลมกลิ้งกลาดตายดาษดื่น
ปืนใหญ่น้อยปล่อยลั่นเสียงครั่นครื้น	ฝรั่งตื่นแตกกระจัดวิ่งพลัดแพลง ฯ
๏ พระหัสไชยได้ทีขึ้นขี่สิงห์	พร้อมไพร่ชิงขึ้นหน้าล้วนกล้าแข็ง
เปิดประตูตรูออกนอกกำแพง	ไล่โจมแทงฟันฝรั่งถอยหลังรบ
พวกโยธาวาโหมต่างโถมถึง	ตีตูมตึงตายยับซ้อนซับศพ
พวกหน่อไทได้ทีตีกระทบ	ฝรั่งหลบหลีกลัดแล่นพลัดพราย
วลายุดาวายุพัฒน์สกัดไพร่	แกว่งดาบไล่ให้เขารบมันหลบหาย
พระหัสไชยไล่ฆ่าโยธาตาย	เห็นตัวนายหนุ่มหนุ่มประชุมพล
ขับสิงโตโฮ่โฮกกระโชกขบ	ฝรั่งรบรุมรับอยู่สับสน
วลายุดาวายุพัฒน์ต่างพลัดพล	ขับม้าด้นดั้นป่าพอราตรี
พวกโยธาวาโหมรุกโรมไล่	ฟันนายไพร่ล้มตายพลัดพรายหนี
จนมืดมนคนเป็นไม่เห็นมี	กลับมาที่หน้าป้อมพรักพร้อมกัน ฯ
๏ พระหัสไชยให้วาโหมคุมทหาร	อยู่ทำการราญรอนคิดผ่อนผัน
กับเสนีขี่ม้าห้าสิบนั้น	ต่างพากันออกจากด่านสะพานยนต์
ถึงยากเย็นเป็นไฉนก็ไม่ว่า	ให้เห็นหน้าน้องหญิงอยู่สิงหล
ด้วยรู้แห่งแขวงย่านบ้านตำบล	เดินดั้นด้นดงรังไปลังกา ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าฝ่ายเจ้าวาโหมนั้น	ให้เก็บคันธงฝรั่งที่สังขาร์
แต่งม้าใช้ไประวังฟังกิจจา	ปักธงกลางทางมาใกล้ป่าตาล ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระอภัยที่ไปหน้า	พระกฤษณานายทัพขับทหาร
หนทางบกหกวันเดินกันดาร	ถึงดงตาลเห็นแต่ค่ายตั้งรายเรียง
ทั้งใหญ่น้อยร้อยแปดมีธงปัก	ทหารรักษาเรียบเงียบเชียบเสียง
จึงขับไพร่ให้ล้อมเข้าพร้อมเพรียง	ฝรั่งเรียงรายค่ายคอยรายรบ
ต่างโห่ร้องก้องกึกเสียงครึกครื้น	ระดมปืนตอบกันควันตลบ
ทั้งบุตรพราหมณ์สามทัพรับสมทบ	ต่างรีบรบเร็วรวดประกวดกัน ฯ
๏ ฝรั่งล่อพอให้ไล่เข้าในค่าย	มันวงสายสิญจน์ผูกถูกอาถรรพณ์
ไม่เห็นหนมนมืดเป็นหมอกควัน	ต่างตัวสั่นซบหมอบหอบหายใจ
ทั้งบุตรพราหมณ์สามนายเข้าสายสิญจน์	กำลังสิ้นเสือกซบสลบไสล
พระกฤษณาพาทหารรุกรานไป	เข้าค่ายใหญ่ไพร่นายเหยียบสายมนต์
ต่างมัวเมาหาวนอนอ่อนป้อแป้	นัยน์ตาแลเล็งเขม้นไม่เห็นหน
ต่างเสียทีสี่ทัพถึงอับจน	เสียงไพร่พลร้องเรียกกันเพรียกไป
ด้วยผู้รู้ผู้วิเศษทรงเวทขลัง	ใช้จังงังบังคนด้วยมนต์ไสย
แม้ฆ่าตีที่ไม่ตายเคลื่อนคลายใจ	จึงขังไว้ในค่ายจนวายปราณ
พอโยธีศรีสุวรรณมาทันถึง	เสียงอื้ออึงอึกทึกนึกสงสาร
ให้สอบดูรู้ว่ามนต์ดลบันดาล	ขับทหารให้เข้ารบพอพลบลง
ฝรั่งรับสัประยุทธ์แกล้งจุดคบ	แล้วหลีกหลบล่อให้รุกไล่หลง
พอเข้าทางหว่างค่ายในสายวง	เหมือนหมอกลงแลเขม้นไม่เห็นทาง
ศรีสุวรรณนั้นนั่งบัลลังก์รถ	จะเลี้ยวลดหลีกลัดก็ขัดขวาง
ทั้งไพร่พลวนเวียนอยู่หว่างกลาง	เหมือนตาฟางต่างเฟือนเรียกเพื่อนกัน ฯ
๏ ฝ่ายวลายุดาวายุพัฒน์	ที่แตกพลัดไพร่นายต่างผายผัน
พอร่วมทางหว่างเขาเจ้าประจัญ	ยังอีกวันหนึ่งจะมาถึงป่าตาล
เจ้าวลายุดาเจ้าวายุพัฒน์	กับปลัดเหลือตายนายทหาร
ทั้งโยธีหนีหลบมาพบพาน	ได้ประมาณสามพันเหลือบรรลัย
จึงตั้งค่ายรายทางที่กลางป่า	อยู่รักษาสามพันคิดหวั่นไหว
พระอนุชาว่าปลัดรีบรัดไป	ขอพลไกรเพิ่มมาช่วยราวี
ปลัดรับกับบ่าวถือหลาวแหลน	เข้าดงแดนเดือนจำรัสรัศมี
ออกตามทุ่งรุ่งเช้าเข้าบุรี	ต่างไปที่เฝ้าพระมังคลา
กราบทูลความตามที่เสียทีทัพ	ถอยมารับรออยู่หว่างภูผา
ขอทัพช่วยด้วยสงครามติดตามมา	แม้เนิ่นช้าชีวันจะบรรลัย ฯ
๏ พระตรัสว่าข้าศึกมาฮึกโหม	ยังรุกโรมรบกันเสียงหวั่นไหว
ผู้วิเศษเวทมนตร์บังคนไว้	แต่ยังไม่หมดทัพคอยรับรอง
พวกไพรีตีด่านเข้าด้านหลัง	จะไปด้วยช่วยกำลังเจ้าทั้งสอง
ฝ่ายข้างนี้มีชัยดังใจปอง	พระตรึกตรองแล้วจึงตรัสสั่งหัสกัน
เจ้าอยู่รับทัพผลึกเป็นศึกใหญ่	ล่อเข้าในค่ายขังฝังอาถรรพณ์
แม้สิ้นทัพสรรพเสร็จสักเจ็ดวัน	จะพากันบรรลัยทั้งไพร่นาย
แล้วแบ่งไพร่ในบุรีได้สี่หมื่น	ยกกลางคืนขับกันรีบผันผาย
พระทรงรถกลดกั้นพรรณราย	เดินเดือนหงายเงาร่มพนมเนิน ฯ
๏ นางสุนีที่เป็นห้ามตามตำแหน่ง	เชิญพระแสงเคียงข้างไม่ห่างเหิน
ถึงยากเย็นเห็นหน้าค่อยพาเพลิน	ได้หยอกเอินแอบอิงพาดพิงองค์
รีบเดินทัพขับพลจนสว่าง	ถึงที่ทางร่มรุกขาป่าระหง
วลายุดาวายุพัฒน์ขัตติย์วงศ์	ทั้งสององค์ตรงไปเฝ้าเจ้าลังกา
แล้วทูลความตามที่ได้ตีด่าน	มันต่อต้านแตกตื่นต้องปืนผา
เหลือคนตามสามพันพากันมา	สกัดป่าปิดทางไม่วางใจ
ให้สืบดูรู้ว่าปัจจามิตร	มาทุกทิศธงทิวปลิวไสว
แม่ทัพนั้นคือกษัตริย์หัสไชย	กับพวกใส่ปีกรบสมทบกัน ฯ
๏ พระมังคลาว่าศึกยังฮึกหาญ	อย่ารุกรานรอทัพที่คับขัน
ให้ผู้รู้ครูเอกลงเลขยันต์	ฝังอาถรรพณ์ทุกค่ายโรยทรายมนต์
ปลูกประทับพลับพลาตรงหน้าเขา	แต่งแมวเซาเฝ้าแฝงทุกแห่งหน
ที่หุบห้องช่องทางเที่ยววางคน	คิดผ่อนปรนกลการคอยราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระอภัยมาในป่า	ตามทัพหน้านำเดินเนินสิงขร
ทั้งเสาวคนธ์มณฑาสุดสาคร	ยกมาก่อนถึงด่านดงตาลราย
ปะฝรั่งตั้งรับขับเข้ารบ	ตีตลบเลี้ยวไล่ไพร่ทั้งหลาย
มันแกล้งล่อรอรบแล้วหลบกาย	เข้าหว่างค่ายนายไพร่ไล่กระพือ
เห็นพวกพ้องกองหน้าโยธาหาญ	ลงคลุกคลานคลำทางร้องครางหือ
พอเห็นเข้าเมาสิ้นอ่อนตีนมือ	เรียกกันอื้ออึงไปทั้งไพร่นาย
สินสมุทรแม่ทัพขับทหาร	ช่วยรอนราญผลาญฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
มันรบล่อพอให้หลงเข้าวงทราย	มือตีนตายคาตัวมืดมัวมน
ไม่เห็นทางต่างร้องเรียกกองทัพ	จะถอยกลับกลิ้งเกลือกเสลือกสลน
แต่สินสมุทรสุดสาครนางเสาวคนธ์	ไม่ต้องมนต์ยืนม้าปรึกษากัน
นางทูลว่าฝรั่งมันตั้งค่าย	แล้วโรยทรายเสกขลังฝังอาถรรพณ์
ใครเข้าไปให้เห็นเหมือนเช่นควัน	ให้อัดอั้นอกดังจะพังตาย
แต่ตำราว่าให้เชือดเอาเลือดสด	มาราดรดรอบทัพจะกลับหาย
แม้ละไว้ไม่รอดจะวอดวาย	พระเป็นชายช่วยทำตามตำรา
พระพี่รับขับนิลสินธพ	ฝรั่งรบเรียงรายทั้งซ้ายขวา
สุดสาครรอนราญผลาญชีวา	กระโจมคว้าฝรั่งได้มิให้ตาย
แล้วควบขับกลับมาหาพระน้อง	ฟันแล้วรองเลือดสาดมนต์ขาดหาย
ที่ถูกอาถรรพณ์ฟั่นเฟือนก็เคลื่อนคลาย	ทั้งไพร่นายฟื้นทั่วทุกตัวคน
พอทัพพระอภัยมาใกล้ด่าน	เห็นทหารถอยทัพดูสับสน
จึงตีกลองกองทัพหยุดรับพล	ต่างเกลื่อนกล่นกลับมาพร้อมหน้ากัน
แล้วทูลความตามสมทบรบฝรั่ง	นายทัพทั้งสองกองต้องอาถรรพณ์
หากนงเยาว์เสาวคนธ์รู้มนต์มัน	ช่วยแก้กันจึงได้ฟื้นกลับคืนมา ฯ
๏ พระทรงฟังสรรเสริญศรีสะใภ้	รู้แก้ไขในมนุษย์สุดจะหา
แล้วตรัสสั่งทั้งพระอนุชา	ให้โยธาทำค่ายริมชายไพร
หยุดประทับยับยั้งคอยฟังข่าว	พวกนางท้าวเจ้าลังกาจะว่าไฉน
ทุกหมู่หมวดตรวจพลสกลไกร	ให้นั่งยามตามไฟพร้อมไพร่พล ฯ
ตอนที่ ๖๐
พระอภัยมณีรบกับมังคลา
๏ ส่วนกษัตริย์หัสไชยมิได้หยุด	ขับสิงห์รุดเร่งไพร่เดินไพรสณฑ์
ออกทุ่งกว้างทางเตียนไม่เวียนวน	ถึงสิงหลลังกาไปหน้าวัง
พบหนุ่มสาวชาวผลึกอยู่ตึกนอก	ถามเขาบอกเรื่องต้นจนหนหลัง
หาท้าวนางพวกข้างในเล่าให้ฟัง	ตามรับสั่งสารศรีที่มีมา
ฝ่ายท้าวนางต่างไปเฝ้าพระเยาวเรศ	ปิ่นประเทศเกศสิงหลภาษา
เหมือนหัสไชยให้ทูลมุลิกา	นางวัณฬาสุมาลีต่างดีใจ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์พระมเหสี	สมถวิลยินดีจะมีไหน
ลงจากปรางค์ต่างตามกันหลามไป	รับกษัตริย์หัสไชยเข้าในวัง
ให้นั่งบนมนเทียรวิเชียรรัตน์	พร้อมกษัตริย์ตรัสถามเนื้อความหลัง
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาละล้าละลัง	วิ่งมาทั้งสองศรีเห็นพี่ยา
ยังซูบทรงสงสารต่างคลานเข้า	ไปกราบเพลาพี่ชายทั้งซ้ายขวา
ทั้งแสนแค้นแสนรักซบพักตรา	ชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย ฯ
๏ พระสวมสอดกอดสองพระน้องนุช	สงสารสุดสวาทให้จิตใจหาย
สะอึกสะอื้นฝืนดำรงไม่ทรงกาย	ทั้งพี่ชายน้องซบสลบลง
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	เข้ากอดหัสไชยชิดพิศวง
มเหสีทรงยศท้าวทศวงศ์	ต่างองค์ทรงโศกาด้วยอาลัย
นางละเวงเร่งรำภาให้หาหมอ	วิ่งสอสอเซ็งแซ่มาแก้ไข
บ้างโบกลมพรมพร่ำน้ำดอกไม้	ค่อยชื่นใจได้อารมณ์สมประดี
ต่างเล่าความตามเรื่องที่เคืองขัด	ให้พระหัสไชยอ่านเรื่องสารศรี
ในสาราว่าพระอภัยมณี	จอมโมลีโลกาสถาวร
เมื่อครองวังลังกาวัณฬาราช	พระวรนาถร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
ทรงทศธรรม์กรุณาประชากร	ราษฎรได้เป็นสุขทุกตำบล
จนเกิดบุตรสุดสวาทราชโอรส	ได้ปรากฏยศยิ่งในสิงหล
กลับผ่าเผ่าเหล่ากอเป็นทรชน	เหมือนลูกยางห่างต้นเที่ยวปล้นเมือง
แล้วซ้ำเผาข้าวปลากระยาหาร	ให้เกิดการโกลาท้องฟ้าเหลือง
ให้ผู้อื่นหมื่นแสนได้แค้นเคือง	จับสามเมืองมาขังไว้ลังกา
หากพระน้องครองสัตย์บรรทัดเที่ยง	ไม่รักเลี้ยงลูกจระเข้เสนหา
จึงเชิญองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ไปไว้วังลังกาพยาบาล
ถึงโทษบุตรทุจริตทำผิดเหลือ	เป็นหน่อเนื้อนวลหงก็สงสาร
ช่วยว่ากล่าวน้าวโน้มประโลมลาน	ให้ลูกหลานคิดคงเป็นพงศ์พันธุ์
จะผาสุกทุกอาณาประชาราษฎร์	ได้สืบชาติเชื้อฝรั่งนรังสรรค์
ไม่อ่อนน้อมยอมด้วยจึงช่วยกัน	ทำโทษทัณฑ์ลูกหลานอย่างมารดา
ฝ่ายพวกพี่มิใช่แม่เป็นแต่พ่อ	จึงรั้งรอการศึกมาปรึกษา
แม้คิดเห็นเป็นธรรม์เชิญวัณฬา	ยกโยธามากระหนาบช่วยปราบปราม
จะปรากฏยศไกรเมืองใหญ่น้อย	จะเรียบร้อยราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
ขอเชิญน้องตรองตริดำริความ	ให้สมตามลูกเต้าพงศ์เผ่าพันธุ์ ฯ
๏ นางฟังจบนบนอบเห็นชอบด้วย	จะไปช่วยเข่นฆ่าให้อาสัญ
แล้วจะเถือเนื้อพะแนงเที่ยวแบ่งปัน	ให้พงศ์พันธุ์พ่อแม่กินแก้แค้น
เคยเลี้ยงดูสู้ถนอมเฝ้ากล่อมเกลี้ยง	เหมือนหลงเลี้ยงลูกเสือมันเหลือแสน
สู้แม่พ่อทรยศคิดทดแทน	ให้หายแค้นคิดหมายไม่วายวัน
แล้วทูลสั่งสุมาลีศรีสวัสดิ์	ทั้งกษัตริย์หัสไชยอยู่ไอศวรรย์
แต่รำภายุพาลาลีวัน	ไปด้วยกันจะได้คิดเรื่องกิจการ
สั่งให้หาพวกฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	ล้วนหมื่นขุนมุลนายฝ่ายทหาร
ให้ถือน้ำทำสัตย์ปฏิญาณ	คุมไพร่พร้อมล้อมปราการทวารวัง
พระหัสไชยให้สำหรับบังคับขาด	ตามประกาศกฎหมายอยู่ภายหลัง
ใครขัดขวางล้างชีวาเสียอย่าฟัง	พลางตรัสสั่งหัสเกนเวรศาลา
จัดโยธีสี่ทัพสำหรับรบ	ให้สมทบทัพละหมื่นล้วนปืนผา
อำมาตย์รับอภิวาทกลัวอาชญา	เร่งตรวจตราเตรียมพลสกลไกร
หมวดละหมื่นพื้นพวกเสื้อหมวกสี	เหน็บกระบี่แบกปืนยืนไสว
ทหารแห่แลล้วนทวนธงชัย	ทั้งนอกในหน้าหลังคนคั่งคับ
รถที่นั่งหลังคามีฝากระจก	เทียมม้าหกคู่เคียงเรียงสลับ
รถสามนางต่างเตรียมเทียมประทับ	คอยคำนับรับเสด็จสำเร็จการ ฯ
๏ ส่วนลูกสาวเจ้าลังกาเวลาสว่าง	ชวนสามนางนวลหงสรงสนาน
ประดับเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	แก้วประพาฬเพชรพลอยแพรวพรอยพราว
แล้วทรงช้องป้องพักตร์ปิ่นปักผม	ดูสวยสมคมคายคล้ายกับสาว
พระธำมรงค์ทรงสลับวะวับวาว	ดูพลอยพราวนิ้วพระหัตถ์จัดประจง
ครั้นเสร็จสรรพจับกระบี่แล้วลีลาศ	ยุรยาตรเยื้องย่างดังนางหงส์
เห็นไพร่พร้อมน้อมประณตขึ้นรถทรง	ดำเนินธงทัพละหมื่นเสียงครื้นครึก
ลาลีวันนั้นกำกับกองทัพหน้า	ยกโยธาโห่ร้องเสียงก้องกึก
ทัพยุพาคลาเคลื่อนสะเทือนสะทึก	ทหารฮึกโหมแห่เซ็งแซ่ซ้อง
ถึงทัพกลางนางละเวงเสียงเครงครื้น	ม้าลาตื่นแตกเต้นเผ่นผยอง
แล้วทัพหลังนางรำภารถาทอง	รีบเดินกองทัพหลามไปตามกัน
ทั้งหน้าหลังสังข์แตรเป่าแห่โหม	กลองประโคมครื้นป่าพนาสัณฑ์
ค้างคืนหนึ่งถึงเขาเจ้าประจัญ	ลาลีวันทัพหน้าปัญญาไว
ร้องเรียกคนบนเชิงเทินเนินหอรบ	มานอบนบอยู่ตรงหน้านางปราศรัย
จงเปิดรับทัพเสด็จจะด่วนไป	ช่วยชิงชัยให้แผ่นดินสิ้นสงคราม ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างว่าข้าพเจ้า	จะรับเล่าเกรงผิดให้คิดขาม
จะบอกไปให้ทูลมูลความ	คอยฟังตามแต่รับสั่งโปรดรั้งรอ
นางลาลีชี้หน้าด่าอำมาตย์	หัวจะขาดญาติเชื้อไม่เหลือหลอ
แค้นลูกเต้าเมามุมึงยุยอ	ให้สู้พ่อสู้แม่ถือแต่ดี
ฝ่ายพระบาทมาตุรงค์พระทรงยศ	ถอดโอรสรับบำรุงชาวกรุงศรี
ลูกเมียมึงซึ่งอยู่ในบูรี	โทษจะมีเพราะมึงขัดพระอัชฌา
ส่วนฝรั่งทั้งหลายนายทหาร	เห็นเสียการเกิดไส้ศึกต่างปรึกษา
ขุนนางเก่าเข้าข้างนางวัณฬา	เคยเป็นข้ามาแต่ก่อนไม่ร้อนรน
เพราะลูกหลานผ่านกรุงทำยุ่งยิ่ง	พลอยฉิบหายชายหญิงทั้งสิงหล
เปิดทางรับทัพเสด็จให้เดินพล	จึงจะพ้นโทษทั่วทุกตัวนาย
พวกที่มาสาพิภักดิ์รักโอรส	ว่าแต่แรกแจกบทมีกฎหมาย
ให้เชื่อฟังบังคับแล้วกลับกลาย	เราเป็นชายควรฟังพระมังคลา
พระชนนีเป็นวิสัยน้ำใจหญิง	จะทอดทิ้งถอยยศโอรสา
แล้วทำไมจึงไม่ทวงเอาดวงตรา	มาชิงว่าราชการเปิดด่านทาง
อำมาตย์เก่าเข้ากันอย่างขันแข็ง	ไล่ฟันแทงทัพปลัดพวกขัดขวาง
เปิดประตูดูทัพคอยรับนาง	ฝ่ายพวกข้างมังคลาไล่ฆ่าฟัน
ขุนนางเก่าบ่าวไพร่พร้อมใจรบ	ต่างหลีกหลบเลี้ยวลัดสะพัดผัน
ทั้งสองข้างต่างตายล้มก่ายกัน	ลาลีวันขับทหารเข้าราญรอน
ช่วยขุนนางต่างก็เปิดประตูรับ	ทั้งหน้าหลังคั่งคับสลับสลอน
พวกมังคลากล้าหาญเข้าราญรอน	จนเหนื่อยอ่อนออกประตูบูรพา
พวกเกลี้ยกล่อมยอมสมัครล้วนรักเจ้า	ต่างหนีเข้าเขาไม้ไพรพฤกษา
พอทัพหลังนางวัณฬารำภาผกา	ตามทัพหน้ามาถึงเขาเจ้าประจัญ
นางลาลีดีใจออกไปรับ	ทั้งสามทัพขับพหลพลขันธ์
เข้าอาศัยที่ในด่านปราการกัน	ขึ้นอยู่ชั้นเชิงเทินเนินหอรบ
แต่งกองร้อยคอยเหตุทุกเขตขอบ	ตระเวนรอบรายกันเที่ยวบรรจบ
พอมืดมนสนธยาเวลาพลบ	จุดโคมคบเพลิงสว่างดังกลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายนายทหาร	หนีจากด่านดั้นไปในไพรสัณฑ์
มาถึงค่ายรายทางกลางอรัญ	ต่างพากันเข้าไปเฝ้าเจ้าลังกา
กราบทูลความตามที่ชนนีนาถ	มาถอดราชโอรสจากยศถา
ขุนนางเก่าเขาไม่ขัดพระอัธยา	แต่พวกข้าคนใหม่มิให้รับ
มันรุมกันฟันแทงทั้งแย้งยุทธ์	รบจนสุดแรงเรี่ยวเหลือเคี่ยวขับ
พวกคนใหม่ไพร่นายล้มตายยับ	มันไล่จับกลับพลัดกระจัดกระจาย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลานุชาหลาน	เห็นเกิดการเกินคาดประมาทหมาย
ยิ่งแสนแค้นแสนสลดเหลืออดอาย	มากลับกลายกลางศึกเหลือตรึกตรอง
แต่พ่อมาราวีแล้วมิหนำ	แม่ยังซ้ำทำเข็ญให้เป็นสอง
เหลือดีแท้แม่พ่อเราหนอน้อง	จะรับรองรบราญประการใด ฯ
๏ วลายุดาวายุพัฒน์คิดขัดขวาง	แค้นสี่นางอย่างว่าเลือดตาไหล
สะอื้นอั้นตันตึงตะลึงตะไล	พอม้าใช้ชาวด่านดงตาลมา
กราบทูลความตามรับทัพผลึก	ขังข้าศึกไว้ในค่ายทั้งซ้ายขวา
ถึงแปดทัพกลับคืนฟื้นกายา	ยังกลับมารายล้อมป้อมปราการ
พระหัสกันนั้นกำกับกองทัพรบ	หลายตลบเหลือกำลังทั้งทหาร
ส่วนข้าศึกฮึกโหมเข้าโรมราญ	ขอประทานทัพสมทบช่วยรบรับ ฯ
๏ พระมังคลาฝรั่งได้ฟังบอก	พูดไม่ออกอั้นอารมณ์จนลมจับ
เอนอิงหมอนอ่อนท้อพระศอพับ	พระน้องรับกับหลานอยู่งานพลาง
ร้องเรียกหมอรอลมยาดมรื่น	ฝืนสะอื้นอกอัดลมขัดขวาง
กลับทอดองค์ลงประชวรคร่ำครวญคราง	พวกขุนนางต่างก็มาพยาบาล
พยุงให้ไสยาสน์บนอาสน์อ่อน	ต่างทุกข์ร้อนสอนห้ามปรามทหาร
อย่าให้ใครพูดจาพระอาการ	สั่งนายด่านนอกในตรวจไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลานิทราตรึก	ถึงการศึกนึกจะชิงเอาสิงหล
อุสาห์ฝืนขืนกำลังประทังทน	พวกหมอฝนยาถวายละลายสุรา
เสวยเหล้าเมามายพอคลายทุกข์	ทำผาสุกสรวลสันต์เหมือนหรรษา
เชิญผู้รู้ผู้วิเศษเวทวิชา	มาพูดจาแจ้งเรื่องเคืองรำคาญ
พระมาตุรงค์ลงมาเป็นข้าศึก	สมทบกับทัพผลึกเห็นฮึกหาญ
ท่านโปรดด้วยช่วยคิดกิจการ	เอาถิ่นฐานที่ตั้งเมืองลังกา ฯ
๏ ส่วนผู้รู้ผู้วิเศษเห็นเหตุใหญ่	ผิดวิสัยในมนุษย์สุดอาสา
จะสู้พ่อต่อต้านผลาญมารดา	จะนินทาทั่วจังหวัดปัถพี
จึงทูลห้ามตามอย่างแต่ปางก่อน	อันบิดรมารดาเป็นราศี
ไม่ควรรบนบนอบจึงชอบที	คงคืนดีด้วยพระองค์อย่าสงกา
จะรบพุ่งมุ่งหมายทำลายล้าง	ผิดเยี่ยงอย่างควรจำบาปกรรมหนา
ทุกแว่นแคว้นแดนดินจะนินทา	แม้คิดฆ่าแม่พ่อเหมือนทรยศ
แม้ว่าพระจะกำจัดที่สัตว์บาป	จะอยู่ด้วยช่วยบำราบปราบให้หมด
แต่พระบิตุราชมาตุรงค์พระจงงด	ควรจะทดแทนคุณอย่าวุ่นวาย ฯ
๏ พระฟังคำร่ำเรื่องคิดเคืองขัด	ก็กริ้วตรัสกลบเกลื่อนที่เงื่อนสาย
ดูดู๋ผู้วิเศษผิดเพศชาย	ที่ดีร้ายก็ย่อมรู้อยู่ด้วยกัน
เรารบรับกับพาราการะเวก	เพราะเพชรเอกเอามาไว้ไอศวรรย์
พระบิตุราชมาตุรงค์เผ่าพงศ์พันธุ์	ไม่เที่ยงธรรม์ไต่ถามตามโบราณ
มารบรุมคุมเหงเองก็รู้	ให้ศัตรูดูถูกล้างลูกหลาน
ซึ่งผู้ใหญ่ไม่ตรงผลาญวงศ์วาน	แต่โบราณมีบ้างหรืออย่างนี้
เหมือนพวกมึงพึ่งพาเข้ามาอยู่	คิดว่าผู้วิเศษเป็นเปรตผี
ให้แพ้เขาเอาสิเหวยเฮ้ยเสนี	จับอ้ายสี่คนจำตรากตรำไว้
ได้ฤกษ์ทัพจับมัดตัดศีรษะ	จะชนะสงครามตามวิสัย
ตำรวจรับจับตัวจิกหัวไป	โซ่ตรวนใส่เต็มตัวทั่วทุกคน
ครั้นเสร็จสรรพกลับดูผู้วิเศษ	หายจากเขตตามจับวิ่งสับสน
ไม่พบเห็นเป็นเหตุด้วยเวทมนตร์	แล้วต่างคนเข้าไปทูลมูลความ
พระมังคลาอาลัยกลับได้คิด	ทำความผิดผู้วิเศษนึกเข็ดขาม
ยิ่งมานะจะณรงค์ทำสงคราม	จึงสั่งความหมื่นขุนพวกมุลนาย
จงพาคนพลไพร่ลอบไปเข้า	พวกด่านเขาเจ้าประจัญเหมือนมั่นหมาย
ยกไปตีทีจะได้ด้วยง่ายดาย	แล้วสั่งฝ่ายน้องหลานคิดอ่านกัน
แม้นพวกเราเข้าได้เป็นไส้ศึก	เวลาดึกเดินพหลพลขันธ์
ตีด้านใต้ไล่ประชิดตามติดพัน	เข้าเขตขัณฑ์คืนเอาวังเมืองลังกา ฯ
๏ ส่วนขุนนางต่างรับคำนับน้อม	มาจัดพร้อมไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ไปด่านเขาเจ้าประจัญตามบัญชา	ต่างเข้าหาพวกพ้องพี่น้องกัน
พาเข้าเฝ้าเยาวมาลย์สงสารไพร่	ให้รับไว้ไม่รังเกียจคิดเดียดฉันท์
แล้วนางนาฏมาตุรงค์สามองค์นั้น	ปรึกษากันแต่งสารเตรียมการไว้
ให้ม้าใช้ไปหาเจ้าวาโหม	พูดเล้าโลมเล่าแจ้งแถลงไข
บอกเรื่องความตามกษัตริย์หัสไชย	รับสั่งให้ไปเฝ้าพระเสาวนีย์ ฯ
๏ ฝ่ายวาโหมโสมนัสไม่ขัดขวาง	ทรงเครื่องอย่างยศศักดิ์เหมือนปักษี
แล้วขึ้นนั่งหลังแรดเรียกมนตรี	ตามแต่สี่คนมากับม้าใช้
ถึงด่านเขาเจ้าประจัญพากันเข้า	ไปที่เฝ้านางวัณฬาอัชฌาสัย
ดูรูปกายคล้ายครุฑวุฒิไกร	ทั้งสูงใหญ่จ้ำม้ำเหมือนน้ำรัก
จึงออกโอษฐ์โปรดประทานพานพระศรี	ให้นั่งที่โอรสสมยศศักดิ์
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายทัก	เจ้ารู้จักกันไว้ได้ไปมา
พระหัสไชยให้ถือหนังสือลับ	ไปกองทัพทูลพระบาทนาถนาถา
พลางให้สารพานทองรองสารา	ส่วนเจ้าวาโหมรับคำนับนาง
แล้วทูลว่าถ้าพระองค์ประสงค์ไฉน	บัญชาใช้สารพัดไม่ขัดขวาง
แล้วกราบกรานคลานออกมาพาขุนนาง	ตัดไปทางด่านบ้านสะพานยนต์
ให้เสนาการะเวกระวังด่าน	คุมทหารอยู่รับทัพสิงหล
แล้วขึ้นนั่งหลังแรดบ่าวแปดคน	ข้ามเขาด้นเดินทางตามหว่างเนิน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสไชยฤทัยชื่น	ทุกค่ำคืนเคียงนางไม่ห่างเหิน
สุมาลีมิได้ห้ามปล่อยตามเกิน	ร่ำสรรเสริญเพลินตรัสกับหัสไชย
สู้อุส่าห์มาตามด้วยความรัก	สงสารนักภักดีจะมีไหน
เมื่อกองทัพจับมาแม่อาลัย	พ่อเคยได้อยู่ด้วยช่วยชีวา
รบฝรั่งครั้งแรกเมื่อแตกทัพ	ได้รอดกลับเพราะพ่อคุณบุญหนักหนา
เดี๋ยวนี้เล่าเขาขังไว้ลังกา	พ่อตามมาแม่หมายไม่วายวาง
พ่อรักใคร่ใจจริงไม่ทิ้งสัตย์	พ่อปรารถนาสารพัดไม่ขัดขวาง
ตรัสจนค่ำย่ำฆ้องมาห้องกลาง	แต่สองนางพี่น้องอยู่ห้องใน
กับทั้งหน่อวรนาถร่วมอาสน์รัตน์	นั่งนวดพัดพี่ยาอัชฌาสัย
ต่างพูดพลอดกอดรัดพระหัสไชย	พระลูบไล้โลมประคองเคียงสองนาง
ถนอมเชยเคยชมโสมนัส	ยังข้องขัดอยู่นิดด้วยกีดขวาง
ที่ความในให้เผอิญเขินระคาง	ด้วยพี่น้องสองนางไม่ห่างไกล
พระแกล้งเฉยเลยหลับนิ่งตรับเสียง	เงียบสำเนียงนึกว่าหลับขยับไหว
จะโลมพี่มิทันต้องนางน้องไอ	พระตกใจจำค้างคิดหมางเมิน
ครั้นพี่หลับกลับประคองเคียงน้องสาว	พอพี่หาวหันจามก็ขามเขิน
แต่เคล้าเคล้นเล่นนอกเฝ้าหยอกเอิน	ไม่ห่างเหินเพลินพระทัยเมื่อไสยา
ยามกลางวันนั้นไปตรวจหมวดทหาร	ป้อมปราการไพร่นายทั้งซ้ายขวา
แล้วหยุดยั้งนั่งประทับบนพลับพลา	พระตรึกตราตรองความถึงทรามเชย
จะผ่อนผันฉันใดไฉนหนอ	มาคร่อมตอเสียอย่างนี้เจ้าพี่เอ๋ย
ถึงร่วมเตียงเคียงใกล้เมื่อไรเลย	จะได้เชยชมชิดสนิทใน
คะนึงความยามรักยิ่งหนักอก	เหมือนอย่างยกเมรุมาศไม่หวาดไหว
หวนระลึกนึกสะท้อนถอนฤทัย	เสด็จไปปรางค์มาศปราสาททอง
ระทวยองค์ลงบนแท่นแสนระทด	นางประณตแนบนั่งอยู่ทั้งสอง
พระพาดพิงอิงเอียงเคียงประคอง	ต่างยิ้มย่องยียวนรัญจวนใจ ฯ
๏ ส่วนวาโหมโสมนัสเดินดัดดั้น	จากด่านชั้นเชิงเทินเนินไศล
พอพ้นดงตรงมาชลาลัย	ถึงเมืองใหม่รู้ว่าไปป่าตาล
รีบติดตามสามคืนถึงค่ายตั้ง	เข้าไปนั่งน้อมกายถวายสาร
พระอภัยได้หนังสือรื้อรำคาญ	คลี่ออกอ่านอักขระดูฉะฟัน ฯ
๏ ในสาราว่าละเวงกลัวเกรงกราบ	อิสรภาพจอมวังนรังสรรค์
ด้วยโอรสยศยงเผ่าพงศ์พันธุ์	ไม่เหมือนกันกับฝรั่งทั้งลังกา
จะเหมือนใครก็ไม่ทราบทำหยาบหยาม	เที่ยวลวนลามญาติวงศ์เผ่าพงศา
ไปตีทัพจับกษัตริย์ขัตติยา	มากักขังยังแต่ว่าจะฆ่าฟัน
ตามไปขอก็ไม่ให้ใช้ทหาร	ออกรอนราญเข่นฆ่าคนอาสัญ
ได้สองท้าวสาวสุรางค์พี่นางนั้น	กับสร้อยสุวรรณจันทร์สุดามาธานี
ถนอมไว้ในวังที่บังร่ม	ทั้งแดดลมมิได้ต้องให้หมองศรี
จะรีบส่งนงลักษณ์ด้วยภักดี	มันคอยตีตัดทางอยู่กลางไพร
จึงจนจิตคิดสงสารพระผ่านเกล้า	จะเปลี่ยวเปล่าเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เพราะลูกเต้าเจ้ากรรมให้ช้ำใจ	ช่างกระไรไม่เหมือนแม่แต่สักคน
จึงขัดขวางทางเดินต้องเนิ่นช้า	จะไปมาสารพัดก็ขัดสน
ต่อหัสไชยไปแถลงแจ้งยุบล	จึงทราบว่าฝ่ายุคลคุมพลมา
ความยินดีที่ว่าจะพึ่งพระเดช	ช่วยโปรดเกศแก้คดโอรสา
จะสั่งสอนผ่อนผันสุดปัญญา	จึงยกมาหมายจะจับช่วยสับฟัน
พวกฝรั่งมังคลารักษาด่าน	ออกต่อต้านทานรับที่คับขัน
สุลาลีตีได้เขาเจ้าประจัญ	เข้าตั้งมั่นกั้นหลังข้างลังกา
ขอพระองค์จงเข้าตีตัดศีรษะ	เป็นของพระบิตุราชนาถนาถา
อันพวกพ้องของหม่อมฉานเป็นมารดา	จะแล่ผ่าอกล้วงเอาดวงใจ
จะได้ส่งองค์พระมเหสี	คืนบุรีร่วมห้องให้ผ่องใส
ข้าทั้งสี่นี้จะช่วยกันอวยชัย	สิ้นห่วงใยอยู่ประสาเป็นนารี ฯ
๏ พอจบคำรำพันเหลือกลั้นสรวล	ฟังสำนวนรู้เล่ห์มเหสี
พระอนุชาว่าถึงหึงก็ดี	ไม่เหมือนพี่นางผลึกเหลือครึกโครม
ต่างแย้มสรวลชวนสบายพอคลายจิต	แล้วทรงฤทธิ์ตรึกตราสั่งวาโหม
ไปอยู่กำกับทัพพาราวาหุโลม	คอยรุมโรมรบระวังข้างลังกา
วาโหมรับอภิวันท์แล้วผันผาย	ทั้งบ่าวนายรีบเดินตามเนินผา
พระอภัยให้พระอนุชา	เป็นทัพหน้าพาทหารเข้าราญรอน
สินสมุทรให้กำกับกองทัพหนุน	ล้วนหนุ่มรุ่นราญศึกเคยฝึกสอน
เสาวคนธ์มณฑาสุดสาคร	คุมนิกรเกียกกายตั้งรายเรียง
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องฆาตกลองศึก	ทหารฮึกโห่ลั่นสนั่นเสียง
ต่างขับไพร่ไล่ล้อมเข้าพร้อมเพรียง	ฝรั่งเรียงรายทัพออกรับรบ
เจ้าหัสกันนั้นเป็นหนุ่มคุมทหาร	เกณฑ์ละหม่านห้าพันเข้าบรรจบ
ทั้งกองร้อยคอยระดมช่วยสมทบ	ออกตั้งรบรับกันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายบุตรพราหมณ์ตามติดพระกฤษณา	ขับโยธารมจักรเข้าหักหาญ
ต่างแหกค่ายไล่บุกเข้ารุกราน	ฝรั่งต้านต่อแย้งทิ่มแทงฟัน
ทั้งสองฝ่ายตายล้มพวกรมจักร	ยิ่งหนุนหนักหักโหมโถมถลัน
ผลาญฝรั่งทั้งหลายวายชีวัน	หัสกันกระชั้นทัพเข้ารับรบ
พวกละหม่านหาญกล้าต้องอาวุธ	ล้มแล้วผุดลุกอีกไม่หลีกหลบ
ไล่โยธีตีกลมล้มกระทบ	ต่างถอยรบรับปืนเสียงครื้นครึก
พวกฟันเสี้ยมเหี้ยมห้าวถือหลาวแหลน	ทะลวงแล่นไล่ล้างมากลางศึก
เป็นกลุ่มกลมรมจักรแตกคักคึก	ทัพผลึกไล่ทหารเข้าราญรอน
สินสมุทรขับสิงห์วิ่งกระโดด	ทะลวงโลดไล่ละหม่านชาญสมร
บ้างรบรับจับกุมตะลุมบอน	สุดสาครเสาวคนธ์ช่วยพลรบ
บ้างรุกโรมโหมหักยักษ์ละหม่าน	บ้างต่อต้านตายยับซับซ้อนศพ
เจ้าหัสกันหันกลับขับสินธพ	ทหารหลบล้มตายแตกพรายพลัด
พลผลึกครึกโครมไล่โหมหัก	ทั้งรมจักรพรักพร้อมล้อมสกัด
นางเสาวคนธ์วนเที่ยวไล่เลี้ยวลัด	พอเห็นหัสกันบุตรสุดสาคร
นางควบสิงห์วิ่งขวางหนทางถาม	ตัวนายนามใดบอกอย่าหลอกหลอน
แม้บุตรลาลีวันเป็นมารดร	จะหยุดหย่อนยังไม่ล้างให้วางวาย
หัสกันนั้นเห็นว่าเป็นหญิง	ยืนม้านิ่งดาลเดือดไม่เหือดหาย
มาหมิ่นกูดูถูกลูกผู้ชาย	นี่ดีร้ายเสาวคนธ์สุมณฑา
จึงย้อนถามนามนางบอกบ้างก่อน	สุดสาครเขาเป็นผัวหรือมัวหา
พลางหุนหันฟันฟาดด้วยสาตรา	นางล่อล่าลวงให้เลี้ยวไล่ทัน
หวดด้วยทวนม้วนคว่ำเอาด้ามฟาด	ถูกแพลงพลาดพลิกพลัดต่างผัดผัน
ขับม้าวิ่งสิงห์สกัดจับหัสกัน	พัลวันเวียนปนพลรบ
สินสมุทรสุดสาครไล่ต้อนหลัง	ฟันฝรั่งตายยับกลับตลบ
หัสกันนั้นลงวิ่งทิ้งสินธพ	พอค่ำพลบรบรุมตะลุมบอน
อ่อนระอาพาไพร่เข้าในด่าน	บ้างเซซานซ้อนซับสลับสลอน
มิทันสิ้นสินสมุทรสุดสาคร	ไล่ตีต้อนเข้าไปในกำแพง
กองทัพหน้าพาทหารเข้าด่านได้	จุดคบไฟเพลิงสว่างกระจ่างแสง
เห็นตะคุ่มรุมกันไล่ฟันแทง	สกัดสแกงฆ่าฝรั่งพวกลังกา
ฝ่ายกองล้อมป้อมหอรบต่างหลบวิ่ง	เห็นจวนจริงโจนกำแพงเสียแข้งขา
หัสกันนั้นผู้รู้วิชา	พาขึ้นม้าฝ่าฟันป้องกันไป
เปิดประตูพรูออกได้นอกด่าน	ต่างลนลานเลี้ยววงเวียนหลงใหล
หัสกันนั้นพาพวกข้าไท	รีบตรงไปเฝ้าพระมังคลา
ส่วนกองทัพพระอภัยเข้าในด่าน	พร้อมทหารไพร่นายทั้งซ้ายขวา
หยุดเลี้ยงดูหมู่หมวดต่างตรวจตรา	กินเหล้ายาฮาลั่นสนั่นไป ฯ
๏ ฝ่ายพระอนุชนัดดาพาทหาร	เข้าตีด่านเจ้าประจัญเสียงหวั่นไหว
พวกไส้ศึกครึกครื้นจุดฟืนไฟ	เปิดด่านให้ทัพล้อมเข้าพร้อมเพรียง
ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬารำภาสะหรี	กับบุตรีหนีเพลิงลงเชิงเฉลียง
ขึ้นทรงม้าพาขอเฝ้าเหล่าพี่เลี้ยง	รีบหลีกเลี่ยงหลบออกนอกกำแพง
พบโยธาวายุพัฒน์สกัดกั้น	พวกลังกาฝ่าฟันล้วนขันแข็ง
ต่างพุ่งหอกกลอกทวนเข้าสวนแทง	ถูกเลือดแดงดื่นตายลงก่ายกัน
นางละเวงเกรงศึกเห็นดึกดื่น	พวกพลตื่นแตกไปในไพรสัณฑ์
ชวนรำภาผกาสุลาลีวัน	ขับม้าดั้นด้นทางมากลางคืน
เหลือพวกพลคนตามสามสี่ร้อย	ต่างคอยค่อยบุกป่าไม่ฝ่าฝืน
เสียงทัพไล่ใกล้กระชั้นโห่ครั่นครื้น	พากันตื่นตัดทางไปกลางดง
พอเดือนดับลับฟ้าในป่ามืด	เดินเป็นยืดชักเพื่อนฟั่นเฟือนหลง
เห็นรางรางนางวัณฬาขับม้าทรง	วกเลี้ยวลงไปทางบ้านสะพานยนต์ ฯ
๏ ฝ่ายวลายุดาเจ้าวายุพัฒน์	ต่างรีบรัดจะไปชิงเอาสิงหล
ให้จุดคบครบทั่วทุกตัวคน	ออกเดินพลทัพละหมื่นเสียงครื้นเครง
พบพวกหมอขอเฝ้าคนเฒ่าแก่	ริบเอาแต่ผ้าห่มทำข่มเหง
บ้างถอดเครื่องเปลื้องทั้งเสื้อกังเกง	ต่างเท้งเต้งเที่ยวตะโกนเดินโดนกัน
ด้วยพลพระชนนีถึงสี่หมื่น	ล้มตายดื่นดาษป่าพนาสัณฑ์
เสียหูตาขาแข้งถูกแทงฟัน	เรียกเพื่อนกันครวญครางอยู่กลางแปลง
ฝ่ายวลาวายุพัฒน์เร่งรัดไพร่	จุดคบไต้ตามทางสว่างแสง
ทั้งคนม้าล้าเลื่อยด้วยเหนื่อยแรง	อุส่าห์แข็งใจตามกันหลามไป ฯ
๏ ฝ่ายโยธาการะเวกวาโหมพร้อม	รักษาป้อมปิดทางที่หว่างไศล
สืบเรื่องราวข่าวฝรั่งระวังระไว	พอม้าใช้มาแถลงแจ้งคดี
ว่ากองทัพพระอภัยตีได้ด่าน	พวกป่าตาลแตกตายพลัดพรายหนี
พวกหนึ่งมาว่าเมื่อเย็นเห็นโยธี	ยกไปตีด่านเขาเจ้าประจัญ
จึงแต่งองค์ขึ้นทรงแรดที่นั่ง	ยกพลพรั่งไพร่นายรีบผายผัน
เข้าหว่างเนินเดินทางกลางอรัญ	พบพวกวัณฬามาในป่ารัง
เห็นโฉมยงทรงม้าพาทหาร	ก้มกราบกรานทูลถามถึงความหลัง
นางเทวีดีใจเล่าให้ฟัง	เสียด่านทั้งเสียทัพแทบอับจน
จะกลับวังลังกาเกรงข้าศึก	จะเหิมฮึกขึ้นไปชิงเอาสิงหล
ไม่เห็นทางกลางดงเที่ยวหลงวน	ท่านพาพลมาทำไมในไพรวัน ฯ
๏ วาโหมทูลมูลความตามรับสั่ง	ให้ระวังลังกามหาสวรรค์
ทราบว่าศึกฮึกโหมเข้าโรมรัน	จึงพากันรีบมาช่วยราวี
ซึ่งเสียด่านการศึกจะฮึกโหม	ไปรุกโรมรบพุ่งถึงกรุงศรี
เชิญกลับยังลังกาพวกข้านี้	จะภักดีด้วยพระองค์ช่วยสงคราม
นางดีใจให้ทหารชำนาญป่า	เป็นกองหน้านำเสด็จไม่เข็ดขาม
พบฝรั่งลังกาพากันตาม	ได้สักสามพันถ้วนรีบด่วนเดิน ฯ
๏ ฝ่ายหัสกันนั้นพาโยธาหาญ	จากดงตาลตัดทางหว่างเขาเขิน
ถึงค่ายตั้งมังคลาตรงหน้าเนิน	ลงม้าเดินเข้าไปเฝ้าเจ้าลังกา
กราบทูลความตามด่านดงตาลแตก	ทหารแยกย้ายไปไพรพฤกษา
ทัพผลึกฮึกเหิมซ้ำเติมมา	พระมังคลาเหลือวิตกตันอกใจ
ตะลึงนิ่งอิงองค์ดำรงนั่ง	พอฝรั่งเข้ามาแจ้งแถลงไข
ว่าองค์พระอนุชานัดดาไป	เข้าตีได้ด่านเขาเจ้าประจัญ
แล้วยกทัพนับหมื่นเมื่อคืนนี้	จะรีบตีตามไปไอศวรรย์
พระทราบสิ้นยินดีที่สำคัญ	พอยับยั้งตั้งมั่นประจัญบาน
จะรอรับทัพใหญ่อยู่ในป่า	เราน้อยกว่าข้าศึกจะฮึกหาญ
แล้วหลีกทัพที่มาแต่ป่าตาล	ไปตั้งด่านเจ้าประจัญที่มั่นคง
แล้วคิดว่าธานีจะตีได้	หรือจะไม่เหมือนจิตคิดประสงค์
สารพัดขัดขวางอยู่กลางดง	จึงสั่งองค์นัดดาอย่าช้าที
จงจัดทัพขับไพร่ตามไปด้วย	จะได้ช่วยรบพุ่งเอากรุงศรี
พอเสร็จตรัสหัสกันอัญชลี	มาเตรียมกรีธาพลสกลไกร
เกณฑ์โยธาห้าพันล้วนสันทัด	ถือหอกซัดปืนดาบกำซาบไสว
แล้วแต่งองค์ทรงม้าเคลื่อนคลาไคล	ขับพลไพร่พร้อมเดินขึ้นเนินทราย ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระอนุชาวายุพัฒน์	ต่างเร่งรัดพลขันธ์รีบผันผาย
พอพ้นดงลงเนินเดินสบาย	ตะวันบ่ายปลายรังถึงลังกา
เห็นพวกพลบนเชิงเทินเนินหอรบ	อาวุธครบไพร่นายรายรักษา
จึงหยุดทัพยับยั้งรอรั้งรา	ขับม้ามาหน้ากำแพงแจ้งคดี
พระปิ่นเกล้าเจ้าลังกาบัญชาใช้	ให้คุมไพร่มาบำรุงชาวกรุงศรี
เร็วเร็วเถิดเปิดประตูพระบูรี	อย่าช้าทีโทษมึงจะถึงตาย ฯ
๏ ฝ่ายนายกองร้องว่าพระมาตุรงค์	มิให้องค์โอรสถือกฎหมาย
พระหัสไชยได้ตราว่าไพร่นาย	อย่าใกล้กรายกลับไปเสียให้พ้น
พระอนุชาว่าภิเษกเอกโอรส	ย่อมรู้หมดชายหญิงทั้งสิงหล
ให้พราหมณ์แขกแปลกภาษาเข้ามาปน	จะพาพลไพร่นายวายชีวัน
เหวยฝรั่งพรั่งพร้อมจงยอมเข้า	ด้วยปิ่นเกล้าเจ้าลังกานราสรรค์
ช่วยกันมัดหัสไชยพร้อมใจกัน	จะรางวัลเงินทองที่ต้องใจ ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างเมินแกล้งเดินหนี	พวกชาวที่ทูลแจ้งแถลงไข
เขาวุ่นวายฝ่ายกษัตริย์หัสไชย	ไม่ห่างไกลสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
อยู่ในห้องสองนางเคียงข้างที่	พูดเซ้าซี้สรวลสันต์ด้วยหรรษา
พระชวนน้องสององค์ทรงสกา	ทอดหกห้าหูช้างได้ข้างซ้าย
นางทอดถูกลูกบาศก์เดินพลาดแต้ม	ต้องปรับแถมทับเบี้ยต้องเสียหาย
ต้องถูกจูบลูบแก้มยิ้มแย้มพราย	พอขรัวนายเข้ามาทูลมูลความ
ว่ากองทัพคับคั่งมาตั้งล้อม	ดูพรั่งพร้อมไพร่พลออกล้นหลาม
พระหัสไชยไม่พรั่นคิดครั่นคร้าม	ทูลลาสามกษัตริย์สองพระน้องนาง
พี่จะไปไล่ฆ่าอ้ายฝรั่ง	อยู่ในวังเถิดน้องอย่าหมองหมาง
พลางจัดแจงแต่งองค์ทรงสำอาง	ทั้งสองนางนั่งพัดพระหัสไชย ฯ
๏ พระสอดซับสนับเพลาเนากระหนก	ทรงผ้ายกแย่งทองผุดผ่องใส
คาดเข็มขัดรัดหน่วงขัดควงไก	แล้วสอดใส่เสื้อสวมเกราะนวมทับ
สังวาลแววแก้ววาวดังดาวช่วง	ใส่ทับทรวงสายสร้อยพลอยประดับ
ทองพระกรชัชวาลผูกบานพับ	มงกุฎเก็จเพชรสลับดูวับวาม
ธำมรงค์ทรงรายพรายพระหัตถ์	พระขรรค์ขัดเอวเสร็จไม่เข็ดขาม
สองน้องนุชยุดไว้วอนไปตาม	กับทั้งสามกษัตริย์ปลอบหัสไชย
ขอไปด้วยช่วยรับทัพฝรั่ง	อยู่ในวังยังให้พรั่นประหวั่นไหว
พระทูลทัดตรัสห้ามสองทรามวัย	อย่าตามไปให้ระวังเป็นกังวล
แล้ววอนน้องสองนางให้วางหัตถ์	ต่างองค์ช่วยอวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
พระรับพรถอนฤทัยจากไพชนต์	ขึ้นตรวจพลบนเชิงเทินเที่ยวเดินกราย ฯ
๏ เห็นฝรั่งตั้งทัพอยู่คับคั่ง	ยิ่งคิดชังดุเดือดไม่เหือดหาย
จึงเลือกสรรบรรดาเสนานาย	เป็นเกียกกายซ้ายขวากล้าสงคราม
ให้คุมคนพลรบพอครบหมื่น	ต่างเริงรื่นรับเสด็จไม่เข็ดขาม
กับเสนีที่สนิทเคยติดตาม	ได้ฤกษ์ยามยกออกนอกกำแพง
พระทรงนั่งหลังสิงห์กั้นกลิ้งกลด	เผ่นพยศแยกเขี้ยวเสียวแสยง
สี่เท้าเต้นเล่นหางมากลางแปลง	ทหารแซงซ้ายขวาแกว่งอาวุธ
วลายุดาวายุพัฒน์จัดทหาร	ออกต่อต้านตีทัพสัประยุทธ์
ต่างป้องกันฟันแทงต่างแย้งยุทธ์	อุตลุดตะลุมบอนไล่รอนราญ
พวกกองทัพคับคั่งประดังรบ	ต่างพุ่งหลบแหลนหลาวฟาดง้าวขวาน
เข้าต่อแย้งแทงฟันประจัญบาน	ต่างต้านทานหาญฮึกเสียงครึกโครม
ฝ่ายบุตรท้าวเจ้าพาราการะเวก	ทหารเอกพร้อมพรักเข้าหักโหม
ไล่ห้ำหั่นฟันฟาดเลือดสาดโซม	ขับสิงห์โถมฆ่าตายเรี่ยรายไป ฯ
๏ พวกกองทัพยับแยกต่างแตกตื่น	ทั้งสองหมื่นครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
วิ่งกระจายพรายพลัดพวกหัสไชย	ชวนกันไล่ลัดแลงทิ่มแทงฟัน
พระหัสไชยไล่วลาวายุพัฒน์	ต่างเลี้ยวลัดสะบัดเวียนวนเหียนหัน
พระตามติดคิดว่าจะฆ่าฟัน	เป็นพงศ์พันธุ์พี่ยาสุดสาคร
นึกเกรงใจด้วยไม่ควรพอจวนค่ำ	จะต้องทำมันเสียมั่งเหมือนสั่งสอน
พลางควบสิงห์วิ่งทะยานเข้าราญรอน	อัสดรโดดหนีไล่ตีรัน
ถูกวลาวายุพัฒน์ต่างพลัดตก	น้ำตาซกซบหน้าเพียงอาสัญ
พระยืนดูอยู่ตรงหน้าไม่ฆ่าฟัน	แกล้งเย้ยหยันเยาะว่าช่างน่าอาย
ยังอ่อนแอแม่พ่อก็ต่อสู้	ตีเมืองกูรวบริบเอาฉิบหาย
หือรือโหดโทษมึงจะถึงตาย	แต่กูอายแก่ใจจึงไว้มือ
ส่วนสององค์ฝืนกำลังขึ้นหลังม้า	กระซิบว่าแต่เบาเบาเอาเถิดหรือ
พึ่งแรกรุ่นฉุนใจดังไฟฮือ	ขับม้ารื้อรำทวนเข้าสวนแทง
พระหัสไชยไวว่องปัดป้องปิด	ไล่ตามติดโรมรันด้วยขันแข็ง
วลายุดาวายุพัฒน์หลบลัดแลง	ต่างพลัดแพลงพลบค่ำถูกซ้ำเติม
พวกตามไล่ไต้คบจุดรบศึก	บ้างแทงฟันครั่นครึกต่างฮึกเหิม
พวกทัพหลังทั้งปวงข้าหลวงเดิม	ขับพลเพิ่มเสริมไล่ล้างไพรี ฯ
ตอนที่ ๖๑
สังฆราชบาทหลวงเผาเมืองลังกา
๏ ฝ่ายบาทหลวงล่วงรู้เมื่อสู้รบ	ครั้นค่ำพลบพลัดพรายกระจายหนี
จึงนึกว่าพวกฝรั่งรบครั้งนี้	เสียท่วงทีทุกครั้งเพราะยังเยาว์
อ้ายสี่คนพลน้อยจะย่อยยับ	เขาหลายทัพถึงจะแก้ก็แพ้เขา
ทั้งพวกพ่อก็จะโกรธทำโทษเรา	ว่าบอกเล่าความหลังกับมังคลา
ไม่ถือพระจะทำด้วยอำนาจ	ล้วนหยาบคายร้ายกาจนอกศาสนา
ไม่พ้นผิดคิดดูเป็นครูบา	อยู่ลังกาน่าที่จะมีภัย
วลายุดามาตีเดี๋ยวนี้เล่า	ก็แตกเขาเฝ้าแต่แพ้ต้องแก้ไข
ยังไล่จับสัประยุทธ์จะจุดไฟ	ให้เพลิงไหม้มันจะกลับกองทัพมา
แกคิดพลางทางพาบรรดาเด็ก	ขึ้นเกวียนเหล็กลูกไฟใส่ซ้ายขวา
เที่ยวบอกเล่าเหล่าฝรั่งว่าลังกา	จะขาดชาติศาสนาเป็นป่าไป
ใครถือพระจะสมทบช่วยรบสู้	มาตามกูดูแลจะแก้ไข
ฝรั่งฟังสังฆราชก็หวาดใจ	ต่างฉวยได้ดาบหอกออกวิ่งดาม
ต่างรู้ความทำนายทั้งชายหญิง	พากันวิ่งตามถนนออกล้นหลาม
ถึงโรงรายท้ายวังหยุดสั่งความ	บรรดาตามกูมาช่วยราวี
แม้เกิดไฟไหม้วังคนทั้งหลาย	จะแตกตื่นแยกย้ายพลัดพรายหนี
จับกษัตริย์หัสไชยพวกไพรี	ผลาญชีวีเสียให้ได้อย่าไว้มือ
แล้วหยิบชุดจุดประทัดทั้งมัดใหญ่	เป็นลูกไฟติดต่อบินปร๋อปรื๋อ
ตกตึกรามลามไหม้เปลวไฟฮือ	เสียงอึงอื้ออึกทึกดังครึกครื้น
พวกผู้หญิงวิ่งผวาถลาล้ม	ผ้านุ่งห่มหายไปไม่ได้สักผืน
พวกฝรั่งสังฆราชซ้ำสาดปืน	ต่างวิ่งตื่นแตกพลัดกระจัดกระจาย
เหล่าล้อมวังนั่งเชิงเทินเนินหอรบ	ต่างหลีบหลบล้มคว่ำคะมำหงาย
ทิ้งหน้าที่หนีไฟทั้งไพร่นาย	ล้วนวุ่นวายวิ่งพรูทุกหมู่กรม ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์พระมเหสี	สุมาลีกับลูกรักนักสนม
อุตลุดยุดเหนี่ยวกันเกลียวกลม	บ้างลุกล้มหลบลี้เที่ยวหนีไฟ
เป็นฝูงฝูงจูงกันวิ่งหันเหียน	เลี้ยววนเวียนวิ่งวงเที่ยวหลงใหล
ควันตลบกลบกลุ้มมืดคลุ้มไป	จนหายใจไม่ใครออกวิ่งซอกซอน
ร้องสั่งให้ไขประตูต่างกรูวิ่ง	พวกผู้หญิงชิงกันเบียดเสียดสลอน
อัดหลามหลังคั่งคับแซกซับซ้อน	ที่ผ้าผ่อนล่อนแลเห็นแต่กาย
ท้าวทศวงศ์ทรงแกว่งพระแสงง้าว	นำแสนสาวชาววังสิ้นทั้งหลาย
พากันออกนอกประตูพบผู้ชาย	ฝรั่งรายรุมจับพระรับรบ
สุมาลีมีพระแสงกวัดแกว่งฟาด	ถูกตายกลาดดาษดื่นพวกอื่นหลบ
พอพวกพ้องสองพาราตามมาพบ	ช่วยกันรบรับพลางตามทางไป ฯ
๏ ฝ่ายหน่อนาถอาจหาญออกผลาญศึก	เสียงสะทึกสะเทื้อนลั่นสนั่นไหว
เหมือนคนตื่นยืนแลมาแต่ไกล	เห็นไฟไหม้เวียงวังพลุ่งพลั่งโพลง
เปลวเพลิงแรงแสงปลาบวาบสว่าง	เป็นควันกลางฟ้ากลุ้มคลุ้มโขมง
เรียกกองทัพขับสิงห์วิ่งตะโพง	เห็นติดโรงร้านตลาดราษฎร
ดูริมวังยังวิ่งชายหญิงวุ่น	ซวนเซซุนสาวแก่แซ่สลอน
พระควบสิงห์วิ่งผ่าพลากร	เห็นภูธรทศวงศ์ทำสงคราม
ฝรั่งพร้อมห้อมหุ้มเข้ารุมจับ	พระรบรับรำคว้างอฺยู่กลางสนาม
เข้าขวางหน้าฆ่าไพร่มันไล่ตาม	ตายสักสามสี่ร้อยแตกถอยไป
ท้าวทศวงศ์พงศาคณาญาติ	เห็นหน่อนาถยินดีจะมีไหน
พวกห้ามแหนแสนสนมกรมใน	พบหัสไชยชื่นจิตต่างติดตาม
หน่อนราพาองค์พงศ์กษัตริย์	รีบรบตัดไปทางกลางสนาม
บาทหลวงเห็นเป็นเชิงละเลิงลาม	ต้อนคนตามล้อมจับเธอรับรอง ฯ
๏ พวกกองทัพกลับมาโยธาหาญ	ต่างไปบ้านเรือนตนแบกขนของ
ทั้งหนุ่มสาวเฒ่าแก่เสียงแซ่ซ้อง	ทุกบ้านช่องชุลมุนวิ่งวุ่นวาย ฯ
๏ ฝ่ายวลาวายุพัฒน์ต่างพลัดไพร่	เห็นเพลิงไหม้อึกทึกข้าศึกหาย
รวมพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	ที่เหลือตายหลายพันพากันมา
เห็นเมืองไหม้ไพร่พลสับสนวิ่ง	ฝูงชายหญิงแยกย้ายทั้งซ้ายขวา
ให้ทหารขานโห่ก้องโกลา	เที่ยวตามหาพวกกษัตริย์หัสไชย
เห็นรถเหล็กเด็กขับเข้าอภิวาท	พระสังฆราชเล่าแจ้งแถลงไข
ทั้งสองทราบกราบพระคุณค่อยอุ่นใจ	ครั้งนี้ได้ทีเห็นจะเป็นการ
ฝ่ายฝรั่งสังฆราชประกาศสั่ง	ชาวเมืองทั้งปวงด้วยช่วยทหาร
แล้วแยกคนค้นหาฝ่ายอาจารย์	กำกับหลานไล่ค้นเที่ยววนเวียน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสไชยมาใกล้ป้อม	เห็นทัพอ้อมออกสกัดฉวัดเฉวียน ฯ
เชิญสองท้าวสาวสุรางค์ขึ้นต่างเกวียน	ออกทางเตียนตัดไปข้างไพรวัน
พอพบกับทัพวลาวายุพัฒน์	ตั้งสกัดล้อเกวียนกลับเหียนหัน
พอเสนาห้าสิบรีบมาทัน	ช่วยป้องกันกับกษัตริย์หัสไชย
ฝ่ายทัพล้อมพร้อมพรั่งบ้างตั้งโห่	รำแหลนโล่ไล่กระชั้นเสียงหวั่นไหว
พวกห้ามแหนแสนสนมกรมใน	ต่างตกใจจวนตัวด้วยกลัวตาย
เห็นใกล้ชิดปิดตาซบหน้าร้อง	เสียงแซ่ซ้องทรวงสั่นมิ่งขวัญหาย
พระหัสไชยไล่ฆ่าโยธาตาย	ทหารซ้ายขวาแซงโถมแทงฟัน
พวกฝรั่งสังฆราชตายกลาดกลิ้ง	ยิงฆ่ายิ่งเยียดยัดสกัดกั้น
ครั้นหักออกนอกได้มันไล่ทัน	ต้องรบกันชาววังเป็นกังวล ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาตามวาโหม	ให้ส่องโคมคบไต้เดินไพรสณฑ์
พอออกทุ่งมุ่งเมินรีบเดินพล	ถึงสิงหลเห็นไฟยังไม่โทรม
ดูในวังพังทลายลงหลายแห่ง	นอกกำแพงเพลิงฮือกระพือโหม
เห็นหัสไชยไล่บุกรบรุกโรม	พวกวาหุโลมล้อมไล่ฟันไพร่นาย
ทั้งโยธาการะเวกตัวเอกอาจ	ไล่พิฆาตฆ่าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
ลูกดาบหอกกลอกเกลือกซบเสือกกาย	ต่างเรี่ยรายรบพุ่งจนรุ่งราง ฯ
๏ บาทหลวงกลับขับเกวียนเที่ยวเวียนวก	เข้าบุกรกเลี้ยวลัดเดินขัดขวาง
เถาวัลย์เหนี่ยวเกี่ยวกระหวัดแกตัดพลาง	เสียงโกร่งกร่างกรวบกราบสวบสาบไป
ฝ่ายหัสกันนั้นขับทัพมาพบ	กำลังรบรับกันเสียงหวั่นไหว
เห็นวลาวายุพัฒน์หนีหัสไชย	รีบขับไพร่พร้อมพรั่งหนุนคั่งคับ
ระดมปืนครื้นครั่นคอยกันหลัง	พวกฝรั่งแตกตื่นต่างคืนกลับ
รุมระดมสมทบช่วยรบรับ	เป็นสามทับซับซ้อนเข้ารอนราญ ฯ
๏ ฝ่ายโยธาการะเวกพวกวาโหม	ไล่รุกโรมเร็วรวดหวดประหาร
มันแทงฟันหันเหซวนเซซาน	สู้ต้านทานทนคงทรงกำลัง
ไม่หลีกหลบรบศึกเสียงครึกครื้น	แต่ถูกปืนปีกทะลุดังปรุหนัง
นางละเวงเร่งขับทัพประดัง	ช่วยรบทั้งสุมาลีบุตรีนาง ฯ
๏ ฝ่ายรำภากล้าหาญถือขวานพ่อ	ขึ้นม้าห้อหกดีดคนกีดขวาง
ไล่หวดรันฟันทหารรำขวานคว้าง	ทั้งสองนางหนุนหลังเข้าคั่งคับ
พวกทมิฬบินรบไม่หลบหลีก	กระพือปีกป้องกันประจัญจับ
ฝรั่งตายหลายร้อยต่างถอยรับ	ทั้งสามทัพยับแยกแตกกระจาย
นางรำภากล้าหาญเห็นหลานลูก	ยิ่งคิดผูกพยาบาทมุ่งมาดหมาย
ไล่วลาวายุพัฒน์วิ่งพลัดพราย	ยิงลูกชายเฉียดตาตกพาชี
นางฉวยขวานรานรุกพระลูกกลับ	ขึ้นม้าขับข้ามโขดกระโดดหนี
ยุพาฟันลูกชายผิดหลายที	สุลาลียิงสกัดหัสกัน
ต่างหลบเลี่ยงเพลี่ยงพลาดขยาดแม่	ไม่เหลียวแลหลบไปในไพรสัณฑ์
ต่างรวมได้ไพร่นายเหลือตายนั้น	จวนสายัณห์เย็นพยับเลิกทัพไป ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสลด	เมืองไหม้หมดมัวหมองไม่ผ่องใส
เสียเผ่าพงศ์วงศาเสนาใน	เสียพระทัยไห้สะอื้นกลืนน้ำตา
ชวนสามนางย่างเยื้องชำเลืองเนตร	นึกสมเพชพวกฝรั่งที่สังขาร์
ทั้งหญิงชายตายกลาดดาษดา	พระชลนานางตกซกซกลง
แสนอาลัยไพร่นายทั้งชายหญิง	ยิ่งดูยิ่งเยือกจิตพิศวง
เป็นลมเวียนเหียนคลื่นฝืนดำรง	แต่ซวนลงสามนางพลางประคอง
สุมาลีศรีสวัสดิ์หัตถ์ประทับ	แก้ลมจับนวดอุระพระขนอง
ทั้งแสนสาวชาวแม่ออกแซ่ซ้อง	เสียงร่ำร้องไห้อึงคะนึงไป
พวกชาวบ้านร้านตลาดเที่ยวกลาดเกลื่อน	เสียเหย้าเรือนเคหาที่อาศัย
เห็นศพกลาดญาติกายิ่งอาลัย	เสียงร้องไห้แซ่ทั้งเมืองลังกา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเสียงเครงครื้น	ค่อยพลิกฟื้นคืนดำรงเห็นวงศา
สะอื้นร่ำรำพันจำนรรจา	น้องเกิดมาอาภัพอัประมาณ
เมื่อครั้งสาวคราวศึกผลึกเล่า	เสียพงศ์เผ่าเสียตัวเพราะผัวผลาญ
ครั้นมีลูกปลูกฝังกลับจังฑาล	เสียถิ่นฐานปรางค์ปราสาทราชวัง
เสียทีอยู่ผู้เฒ่าแต่เก่าก่อน	เพราะไฟฟอนร้อนศพที่กลบฝัง
เสียสมบัติข้าวของสิบสองพระคลัง	เสียฝรั่งราษฎรได้ร้อนรน
หมายบำรุงกรุงไกรให้เป็นสุข	กลับได้ทุกข์ทั้งลังกาโกลาหล
เพราะลูกเต้าเหล่ากอมันทรชน	อยู่เป็นคนทนระกำทุกค่ำคืน
ถึงแค้นใครไม่เหมือนลูกที่ผูกแค้น	ดังศรแสนเสียบอุราสุดฝ่าฝืน
ยิ่งเคืองแค้นแสนศัลย์สุดกลั้นกลืน	สะอึกสะอื้นขืนอุทัยมิใคร่คลาย ฯ
๏ สุมาลีพี่นางไม่ห่างน้อง	เคียงประคองร้องไห้ฤทัยหาย
ปลอบวัณฬาว่าแม่คุณอย่าวุ่นวาย	ตีตัวตายก่อนไข้ก็ไม่ควร
ที่โศกแสนแค้นเคืองพอเปลื้องปลิด	แต่ชีวิตแม่อุตส่าห์รักษาสงวน
ยังหิวหอบบอบช้ำอย่าคร่ำครวญ	จะประชวรโฉมยงจงระงับ
แม่แต่ตายชายหญิงทั้งสิงหล	จะมืดมนแม้นเหมือนดังเดือนดับ
ชั้นลูกเล็กเด็กน้อยจะพลอยยับ	แม่อยู่ด้วยช่วยระงับเคยดับร้อน
ราชการบ้านเมืองที่เคืองเข็ญ	จะกลับเป็นสุขสบายเพราะสายสมร
เหมือนโปรดเกล้าเหล่าอำมาตย์ราษฎร	ให้หายเหือดเดือดร้อนดังก่อนมา ฯ
๏ นางฟังปลอบนอบน้อมสู้ออมอด	เชิญท้าวทศวงศ์เหล่าเผ่าพงศา
เข้าสู่วังตั้งประทับอยู่พลับพลา	เกณฑ์โยธาซ่อมแปลงกำแพงวัง ฯ
๏ ส่วนวลายุดาวายุพัฒน์	พบกับหัสกันสมอารมณ์หวัง
รวบรวมทัพกลับมาในป่ารัง	รีบไปยังด่านเขาเจ้าประจัญ
เข้าเฝ้าพระมังคลาวันทาแถลง	กราบทูลแจ้งตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ตามที่ไฟไหม้กรุงรบพุ่งกัน	ทั้งคืนวันฟั่นเฝือเหลือกำลัง ฯ
๏ พระมังคลาว่าศึกเห็นฮึกเหิม	ยังจะเพิ่มเติมมาล้อมหน้าหลัง
พลางตรองตรึกนึกขยาดหวาดระวัง	พอพระสังฆราชมาอุ่นอารมณ์
เชิญให้นั่งยังที่เก้าอี้อาสน์	อภิวาทหวังจิตสนิทสนม
น้ำชาตั้งทั้งพระศรีพัดวีลม	แล้วกราบก้มเกศาบอกอาจารย์
ข้าพเจ้าคราวนี้สิ้นที่พึ่ง	เหมือนโรคถึงที่ตัดอติสาร
พระโปรดด้วยช่วยคิดกิจการ	จะลวงล่อต่อด้านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงง่วงเหงาบนเก้าอี้	ว่าเดิมทีสิไม่แจ้งแถลงไข
ไปจับวงศ์พงศาเขามาไว้	ศึกจึงใหญ่ยกมารุมราวี
แม้ผู้รู้อยู่ด้วยจะช่วยรบ	ไม่นอบนบหยาบคายให้หน่ายหนี
จนศึกเสือเหลือกำลังแล้วดังนี้	ด้วยเดิมทีทำผิดกิจการ
อีวัณฬาว่ากูเป็นครูสอน	ว่าปากบอนค่อนด่าช่างว่าขาน
พลอยรับเคราะห์เพราะว่าเป็นอาจารย์	คิดสงสารจึงอุตส่าห์ออกมาดู
เดี๋ยวนี้ทัพพระอภัยไล่มาติด	ตั้งประชิดหน้าด่านเตรียมการอยู่
แล้วแม่เองอีวัณฬาถ้ามันรู้	มันต้องจู่มาขนาบช่วยปราบปราม
จะต้องสู้ดูสักครั้งเหมือนสั่งศึก	ถ้าสมนึกก็จะเตียนที่เสี้ยนหนาม
จงหาคนปลอมพงศ์รูปทรงงาม	มาสอนความมารยาให้พาที
ให้ช่างแต่งแปลงกายเหมือนหมายมั่น	เคลือบผิวพรรณเผ้าผมให้สมครี
ไว้ลวงแม่แลข้างพระอภัยมณี	ให้ไพรีชะงักฉงนชื่อกลกัน ฯ
๏ พระมังคลาอาหลานก้มกรานกราบ	เห็นจะปราบศึกได้มไหศวรรย์
แล้วให้พระอนุชานัดดานั้น	เที่ยวเลือกสรรเลกระบาดที่กวาดมา
คนสามเมืองเหลืองขาวหนุ่มสาวพร้อม	พูดเล้าโลมโน้มน้อมยอมอาสา
ให้ขุนนางช่างทำสีน้ำยา	เคลือบผิวหน้าเนื้อหนังเหมือนทั้งนั้น
แล้วซ่อนไว้ให้คนปรนนิบัติ	ตรวจเตรียมจัดแจงรับที่คับขัน
เที่ยวซุ่มคนกลรบทำครบครัน	เป็นหลายชั้นกันศึกตรองตรึกการ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ยังซ่อมแปลงแต่งปราสาทราชฐาน
จึงเกณฑ์พลคนหมื่นพื้นชำนาญ	จะไปด่านได้สมทบรบโอรส
ท้าวทศวงศ์พงศาเข็ดฝรั่ง	ไม่อยู่วังจะไปช่วยกันด้วยหมด
พร้อมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงพระยศ	ขึ้นทรงรถเรียงกันเป็นหลั่นไป
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องยกกองทัพ	ต่างโห่รับครื้นครั่นสนั่นไหว
กองทัพหน้าฝรั่งกองหลังไทย	พระหัสไชยไปกับน้องสองสุดา
พวกไปทัพนับหมื่นคนอื่นทุกข์	เธอเป็นสุขสามองค์ทรงรถา
เฝ้ายียวนสรวลสันต์จำนรรจา	เสียงจ๊ะจ๋าจ๋อแจ๋ตรงแกลทอง
ส่วนเจ้าพี่ชี้พนมชมนกไม้	นางซักไซ้เสียงเพราะเสนาะสนอง
พระเชษฐาว่านกเงือกเลือกคู่ครอง	ครั้นคลอดฟองของตัวให้ผัวฟัก
ปิดโพรงไม้ไว้ช่องพอมองเห็น	กลัวจะเล่นชู้ชั่วหึงผัวหนัก
ตัวเมียไปได้ชู้เป็นคู่รัก	ลืมผัวฟักฟองไข่ทิ้งให้ตาย
ต่างยิ้มสรวลชวนชมพนมพนัส	ปักษาสัตว์จตุบาทประหลาดหลาย
สิงโตเต้นเล่นหางฝูงกวางทราย	เที่ยวแวดชายรายเรียงม่ายเมียงเมิน
เหล่าคนป่าม่าเหมียวเที่ยวเป็นฝูง	บ้างอุ้มจูงลูกเต้าเลียบเขาเขิน
นางถามพี่ชี้บอกแล้วหยอกเอิน	ต่างเพลิดเพลินเดินรถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเร่งทหาร	เข้าดงดานเดินทางหว่างสิงขร
พอลงเขาเจ้าประจัญตะวันรอน	ให้หยุดหย่อนโยธาหน้ากำแพง
ทั้งสี่ทัพยับยั้งต่างตั้งมั่น	เป็นขอบคันขุดแซะตีแตะแผง
ทั้งซ้ายขวาสารวัดวิ่งจัดแจง	ตามตำแหน่งนายหมวดต่างตรวจตรา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนกำแพงตำแหน่งป้อม	ตั้งโต๊ะล้อมเลี้ยงกันทำหรรษา
พูดหยาบหยามตามเล่ห์เสียงเฮฮา	บ้างเยี่ยมหน้ายืนมองดูกองทัพ
เห็นพวกพ้องร้องเตือนอ้ายเพื่อนเอ๋ย	อย่าอยู่เลยหลบลี้หลีกหนีกลับ
พวกผลึกฮึกดีทีนี้ยับ	เจ้ากูจับจำไว้ทั้งไพร่นาย
สักครู่หนึ่งจึงจะพามาฆ่าเสีย	ให้ลูกเมียดูหัวผัวทั้งหลาย
มึงอย่าอยู่ผู้น้อยจะพลอยตาย	บอกเจ้านายเลิกทัพถอยกลับไป
ฝ่ายฝรั่งลังกาพูดจาฉาว	ทั้งนายบ่าวบอกกันเสียงหวั่นไหว
ข้างเผ่าพงศ์องค์กษัตริย์หัสไชย	ต่างว่าอ้ายโป้งโหยงโกงทั้งนั้น
จนสิ้นคิดปิดประตูกลับขู่เสือ	มันเหมือนเบื้อเชื่อว่าปัญญาขยัน
แล้วสั่งให้ไพร่นายท้าทายมัน	อ้ายพวกเขาเจ้าประจัญถึงวันตาย
ผีมันเข้าเจ้าข้าพากันหลอก	ไยไม่ออกรบพุ่งเหมือนมุ่งหมาย
เห็นฮึกมาตาขาวทั้งบ่าวนาย	คิคอุบายหลายอย่างดังรางควาน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชประกาศสั่ง	ลูกศิษย์ทั้งหลายฝ่ายนายทหาร
ยกเสารอกซอกเสมาบนปราการ	ใส่กระดานดังหนึ่งหิ่งห้อยชิงช้า
เอารูปแปลงแต่งเป็นเช่นกษัตริย์	มาผูกมัดห้อยแขวนขึงแขนขา
พระอภัยศรีสุวรรณเรียงกันมา	ทั้งลูกยาสินสมุทรสุดสาคร
รูปนงเยาว์เสาวคนธ์ใส่กลร้อง	เรียกพวกพ้องครวญครางเหมือนอย่างสอน
ฝ่ายฝรั่งลังกาพลากร	เห็นแน่นอนว่าเจ้านายวุ่นวายกัน
บ้างทูลเหล่าเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์	ต่างองค์ตรัสว่าไม่จริงทุกสิ่งสรรพ์
มันทูลมากหลากในฤทัยครัน	ต่างพากันออกไปแลดูแต่ไกล
เห็นรูปแขวนแม้นเหมือนไม่เคลื่อนคลาด	ทั้งเอวองค์วงวิลาสคิดหวาดไหว
ต่างแลเล็งเพ่งพิศชิดเข้าไป	พลางจำได้ใจหายเพียงวายวาง
ให้อัดอั้นตันตึงตะลึงจิต	เป็นสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
ส่วนรูปแขวนแสนกลดิ้นรนคราง	ร้องสั่งนางสั่งน้องห้ามกองทัพ
จงหลบลี้หนีไปทั้งใหญ่น้อย	อยู่จะพลอยบรรลัยมิได้กลับ
ทั้งสิบองค์หลงใหลจิตใจวับ	ต่างเซล้มลมจับทบทับกัน
พวกข้าเฝ้าเถ้าแก่บ้างแซ่ซ้อง	เข้าประคองนวดเคล้นเป็นจ้าละหวั่น
ค่อยพลิกฟื้นฝืนองค์เผ่าพงศ์พันธุ์	สะอื้นอั้นอ่อนกายฟายน้ำตา ฯ
๏ สุมาลีตีทรวงกันแสงร่ำ	เนื้อว่ากรรมเจ้าประคุณทูลเกศา
ลูกในไส้ให้กำเนิดได้เกิดมา	ควรหรือฆ่าพ่อตัวไม่กลัวอาย
ยังมัดถ่างกางเขนตระเวนแขวน	โอ้แสนแค้นแสนชาติไม่ขาดหาย
เมื่อเกิดมาอาภัพต้องกลับกลาย	จะสู้ตายก่อนองค์พระทรงธรรม์
นางชักกริชพระธิดาวัณฬายุด	ชิงอาวุธวอนว่าอย่าอาสัญ
ทำถอยทัพกลับไปตามใจมัน	จะฆ่าฟันหรือจะยังรอรั้งไว้
คอยดูทีดีกว่าอย่าช้านัก	สงสารองค์ทรงศักดิ์จะตักษัย
แม้วันนี้ชีวันไม่บรรลัย	คิดแก้ไขให้พระองค์คงชีวา ฯ
๏ นางเห็นจริงนิ่งดูพระภูวนาถ	ใจจะขาดน้อมนบซบเกศา
ฝายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสุดา	จึงร้องว่าเหวยฝรั่งรอรั้งไว้
มึงบอกทั้งสังฆราชกับลูกรัก	อย่าฆ่าองค์ทรงศักดิ์ให้ตักษัย
ไม่รบสู้กูจะกลับกองทัพไป	แม้ขืนให้ฆ่าฟันทำอันตราย
ไม่งดอยู่กูจะกลับสัประยุทธ์	กว่าจะสุดสิ้นชาติเหมือนมาดหมาย
แล้วถอยทัพขับพหลพลนิกาย	ไปอยู่ชายทุ่งกว้างห่างกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงลวงลองพวกกองทัพ	เห็นถอยกลับกลัวสิ้นไม่กินแหนง
จึงสั่งให้ไพร่พลพาคนแปลง	ไปจัดแจงหน้าเขาเจ้าประจัญ
คอยดูพระอภัยที่ในค่าย	เคยเดินกรายตรวจพหลพลขันธ์
เห็นมาใกล้ให้คนรูปกลนั้น	ขึ้นนั่งขันควงรอกแขวนหลอกไว้
พวกฝรั่งฟังพระสังฆราช	ชมฉลาดเหลือดีจะมีไหน
ต่างกราบลาพากันไปทันใด	ตระเตรียมไว้พร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรภพ	ออกหอรบที่ริมป้อมพร้อมทหาร
กับพระน้องสองโอรสรับพจมาน	คิดอ่านการจะทำลายค่ายลังกา
พอเห็นคนบนรอกออกสล้าง	ผูกไม้กางเขนแขวนมัดแขนขา
สุมาลีพี่น้องสองธิดา	รูปเจ้าวาโหมชัดทั้งหัสไชย
ท้าวทศวงศ์องค์นางพระยานั้น	ดูสำคัญมั่นคงไม่สงสัย
บอกพระน้องสองโอรสยศไกร	ต่างตกใจในอารมณ์ไม่สมประดี ฯ
๏ ฝ่ายรูปกลคนแปลงมันแกล้งร้อง	เหมือนเสียงสองพระธิดามารศรี
พระบิตุรงค์องค์พระอาจงปรานี	อย่าต่อตีเลิกทัพถอยกลับไป
พระมังคลาว่าจะส่งองค์กษัตริย์	ไปเวียงวังจังหวัดหาช้าไม่
แม้ทัพยังตั้งประชิดติดเวียงชัย	เขาจะให้ฆ่าฟันเสียวันนี้
แล้วรูปนางต่างร้องห้ามกองทัพ	จงโปรดกลับไปบำรุงซึ่งกรุงศรี
ฝ่ายพวกพ้องของพระอภัยมณี	มิรู้ที่จะคิดอ่านประการใด
นางเสาวคนธ์มณฑาเห็นหน้าน้อง	ต้องจำจองพันธนาน้ำตาไหล
เป็นลมจับวับวิงซบนิ่งไป	พอเกือบใกล้สุริยนสนธยา
พระอภัยไม่รู้ว่าผู้อื่น	สะอึกสะอื้นอัดอั้นตันนาสา
จึงร้องตอบปลอบฝรั่งพวกลังกา	อย่าเพ่อฆ่าพงศ์พันธุ์ให้บรรลัย
พรุ่งนี้เช้าเราจะกลับทัพทหาร	ไม่คิดการราญณรงค์อย่าสงสัย
ฝรั่งว่าถ้าจริงไม่ชิงชัย	ถอยทัพไปเสียทีเดียวประเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ พระฟังคำสำคัญผิดอั้นอ้น	ถึงอับจนจำเราจะเปาปี่
จึงสั่งพระอนุชาอย่าช้าที	เร่งเอาขี้ผึ้งปั้นปิดกรรณไว้
สินสมุทรสุดสาครอย่านอนหลับ	ช่วยกันจับอ้ายสี่คนให้จนได้
ฝ่ายสามองค์ลงจากหอรบไป	บอกนายไพร่ปิดหูให้รู้การ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเห็นใกล้ค่ำ	จึงวักน้ำลูบปี่อธิษฐาน
เป่าเสียงสูงฝูงคนเหลือทนทาน	ก้องกังวานวาบวับเสียวจับใจ
ให้ปลาบปลื้มลืมอื่นบ้างยืนนั่ง	โยธาทั้งสามทัพเคลิ้มหลับใหล
แต่องค์พระมังคลาคาดตราไว้	ตกพระทัยวิ่งมาเข้าหาครู
บาทหลวงยังนั่งกินเหล้าเสียงเป่าปี่	ฉวยทองหยิบบีบขยี้เข้าที่หู
ฉุดมังคลาว่าไวไวไปกับกู	ออกประตูตะวันตกวิ่งวกวน
ดูม้าช้างต่างหลับเห็นทัพล้อม	ตั้งค่ายอ้อมโอบสกัดคิดขัดสน
เข้าบุกป่าฝ่าหนามไปตามจน	แต่สองคนด้นเดินเนินบรรพต ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณสินสมุทรสุดสาคร	เจ้ามังกรเจ้ายุขันพร้อมกันหมด
พระกฤษณาสามารถราชโอรส	ต่างปิดหูรู้กำหนดหมดด้วยกัน
ครั้นกองทัพหลับสงบพอพลบค่ำ	บันไดทำไว้สำหรับทุกทัพขันธ์
ปีนเข้าได้ในกำแพงแจ่มแสงจันทร์	ด้วยเป็นวันเพ็ญบูรณ์เห็นหุ่นกล
คนประจำสำหรับก็หลับอยู่	ต่างพิศดูรู้อุบายเป็นสายสน
มิใช่องค์พงศ์กษัตริย์มันจัดคน	สวมรูปกลแขวนรอกร้องหลอกลวง
ต่างจุดไฟเที่ยวส่องทุกห้องหับ	หมายจะจับหน่อนาถกับบาทหลวง
เห็นโยธาฝรั่งสิ้นทั้งปวง	ถือคันควงขันรอกกรนครอกดัง ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยมณีทรงปี่เป่า	เห็นน้องเข้าด่านได้ดังใจหวัง
ยินดีสุดหยุดปี่มีกำลัง	ไม่รอรั้งรีบเข้าไปในกำแพง
พบพระน้องร้องถามตามวิตก	ต่างหยิบยกรูปหุ่นทูลแถลง
ใช่เผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์มันจัดแจง	ทำกลแกล้งจะให้ทัพถอยกลับไป
แล้วต่างองค์ทรงพระสรวลเสียงคักคัก	ที่ผิวพักตร์เผือดหมองก็ผ่องใส
พระสั่งน้องสองโอรสยศไกร	ไปจับอ้ายมังคลาอย่าช้าที
พระกฤษณาพาพราหมณ์ไปเที่ยวค้น	ในตึกกลบนพลับพลาหลังคาสี
หน่อนรินทร์สินสมุทรจุดอัคคี	ขึ้นดูที่บนหอรบพบนัดดา
ผูกมือมัดหัสกันนั้นมาก่อน	สุดสาครถือเทียนเที่ยวเวียนหา
เห็นวายุพัฒน์มัดแน่นลากแขนมา	ผูกไว้หน้าตึกขวางที่กลางลาน
พระกฤษณาพบวลายุดาหลับ	ผูกมือจับจูงมาที่หน้าฉาน
พออุทัยไตรตรัสชัชวาล	ต่างกราบกรานทูลองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ สมเด็จพระอภัยวิไลลักษณ์	เสียดายศักดิ์กษัตรานราสรรค์
จึงเอื้อนอรรถตรัสโปรดยกโทษทัณฑ์	อ้ายเหล่านี้ชีวันถึงบรรลัย
สุดแล้วแต่แม่เขาเหล่าฝรั่ง	จะกักขังฆ่าตีตามวิสัย
เอาตรึงตราทารกรรมจองจำไว้	กว่าจะได้ไปปะนางละเวง
อันโยธาฝรั่งกำลังหลับ	ตื่นจะกลับตะโกรงทำโฉงเฉง
ปลุกด้วยปี่ถึงตื่นไม่ครื้นเครง	ด้วยฟังความตามเพลงวังเวงใจ
แล้วขึ้นนั่งยังเก้าอี้เป่าปี่แก้ว	วิเวกแจ้วสำเนียงส่งเสียงใส
โอ้แสงทองส่องฟ้านภาลัย	ดวงดอกไม้ชื่นช่ออรชร
ลมเฉื่อยเฉื่อยเรื่อยรินกลิ่นกุหลาบ	ละอองอาบซาบทรวงดวงสมร
แสนสงสารบ้านเรือนเพื่อนที่นอน	จะอาวรณ์ว้าเหว่อยู่เอกา
เจ้าพี่เอ๋ยเคยเรียงอยู่เคียงข้าง	จะอ้างว้างห่างเหเสน่หา
โอ้ยามตื่นขึ้นแล้วนะแก้วตา	จะลับหน้านึกถึงคะนึงครวญ
แม้เสร็จศึกดึกดื่นยามตื่นหลับ	ภิรมย์รับขวัญประคองครองสงวน
ห่างถนอมหอมอื่นไม่ชื่นชวน	ไม่เหมือนนวลเนื้อหอมถนอมเชย
เวลาเช้าสาวหยุดก็สุดหอม	ไม่เหมือนกล่อมกลิ่นเกลี้ยงเคียงเขนย
รสระรื่นชื่นใจสิ่งใดเลย	ไม่เหมือนเชยโฉมชื่นระรื่นเย็น
อยู่บ้านถิ่นสิ้นทุกข์เป็นสุขสุด	มายงยุทธ์ยากแค้นถึงแสนเข็ญ
สาพิภักดิ์เจ้านายไม่วายเว้น	อยากไปเห็นถิ่นฐานบ้านเรือนเอย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังฟื้นตื่นขึ้นสิ้น	คิดถึงถิ่นฟูกหมอนที่นอนเขนย
ที่รอนราญการศึกไม่นึกเลย	ต่างแหงนเงยเห็นพระอภัยมณี
แล้วถอดหมวกพวกฝรั่งต่างคำนับ	เป็นลำดับน้อมประณตบทศรี
ขอเป็นข้ากว่าจะตายวายชีวี	พระเปรมปรีดิ์ปราศรัยทั้งไพร่นาย
เราทำศึกนึกแสนแค้นลูกหลาน	ไม่ถือโทษโกรธททารท่านทั้งหลาย
จงอยู่เย็นเป็นสุขสนุกสบาย	แล้วสั่งฝ่ายนายหมวดเร่งตรวจตรา
เมืองด่านนี้มีประตูทั้งสี่ทิศ	อย่าป้องปิดเลยไปเปิดเสียเถิดหนา
ไม่ห้ามปรามตามแต่ใครจะไปมา	เครื่องศัสตราเก็บหอมรวบรอมไว้ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งบังคมชมพระเดช	ซึ่งโปรดเกศกรุณาจะหาไหน
ทั้งไพร่นายฝ่ายทหารสำราญใจ	ก็ลาไปตรวจตราด่านธานี ฯ
ตอนที่ ๖๒
พระอภัยเข้าเมืองลังกา
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาโยธาทัพ	ต่างเคลิ้มหลับลืมอารมณ์เพราะลมปี่
เมื่อปลุกตื่นฟื้นสิ้นต่างยินดี	รู้ว่าพระอภัยมณีเธอมีชัย
เห็นประตูบูรีเปิดสี่ด้าน	ถามทหารรู้แจ้งแถลงไข
นางสุวรรณมาลีก็ดีใจ	ทั้งหัสไชยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี	รำภาสะหรีลีวันต่างหรรษา
มาพร้อมพรั่งทั้งวัณฬายุพาผกา	ต่างวันทาทรงยศท้าวทศวงศ์
เชิญเข้าไปในด่านปราการใหญ่	ฝ่ายพระอภัยชื่นชมสมประสงค์
ชวนพระน้องสองโอรสยศยง	พร้อมพระวงศ์พงศ์เผ่าทั้งเสาวคนธ์
มารับท้าวเจ้าบุรีรมจักร	เสียงคึกคักคนตามหลามถนน
ขึ้นตึกกลางกว้างใหญ่มีไกกล	เชิญนั่งบนแท่นทองอันรองเรือง ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี	ทรงโศกีเล่าความไปตามเรื่อง
ยังแต่ตัวผัวเมียเมื่อเสียเมือง	ต้องตรมตรอมผอมเหลืองไม่เปลื้องทุกข์
แม่วัณฬามารับไปกับหล่อน	ค่อยวายร้อนหย่อนเย็นได้เป็นสุข
พ่อมาปราบราบที่กลียุค	จะสิ้นทุกข์สุขเกษมได้เปรมปรีดิ์ ฯ
๏ พระอภัยได้สดับอภิวาท	ด้วยข้าบาทกับพระน้องทั้งสองศรี
ไปเยี่ยมศพพระชนกชนนี	สองภูมีสู่สวรรคครรไล
ฝ่ายลูกหลานหาญฮึกเป็นศึกเสือ	เสียว่านเครือเหลือจะห้ามปรามไม่ไหว
เกิดฆ่าฟันกันยุ่งทั้งกรุงไกร	แต่เนื้อไขก็ให้เป็นถึงเช่นนี้
การณรงค์คงจะดับให้สรรพเสร็จ	เชิญเสด็จไปบำรุงชาวกรุงศรี
ประทานโทษโปรดข้าฝ่าธุลี	อย่าราคีข้องขัดพระหัทยา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังสรรเสริญ	จงเจริญพงศ์พันธุ์ชันษา
ซึ่งเกิดเข็ญเห็นว่ากรรมเคยทำมา	ไม่โกรธาอย่าระแวงแคลงพระทัย
แม่วัณฬามาลีหล่อนดีนัก	รู้จักรักกันเหลือเหมือนเนื้อไข
จบจังหวัดปัถพีไม่มีใคร	จะเหมือนใจแม่วัณฬาสุมาลี ฯ
๏ พระอภัยพรายพริ้มเยื้อนยิ้มย่อง	พลางผินพักตร์ทักสองมเหสี
เหมือนเกิดใหม่ได้มาเห็นกันเช่นนี้	เหตุเพราะมีลูกเต้าผ่าเผ่าปราณ ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างรับอภิวาท	วัณฬาฉลาดผันผ่อนพูดอ่อนหวาน
อันชาตินี้มีแต่รับอัประมาน	พลอยวงศ์วานบ้านเมืองขุ่นเคืองใจ
นี่หากว่าพระเสด็จมาดับเข็ญ	จะค่อยเว้นเวลาน้ำตาไหล
แม้ครั้งนี้มิได้พระหัสไชย	ไหนจะได้อภิวาทบาทบงสุ์
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายตรัส	เรียกพระหัสไชยชาติราชหงส์
มานบนอบหมอบเมียงอยู่เคียงองค์	เห็นซูบทรงสงสารรำคาญครัน
พลางกอดจูบลูบไล้ปราศรัยถาม	พ่อสงครามครั้งนี้เศร้าสีสัน
ต้องทำศึกดึกดื่นทุกคืนวัน	จึงผิดพรรณเผือดพักตร์เพราะหนักแรง
พ่อรักเจ้าเท่าบุตรสุจริต	อย่าเคืองจิตคิดอางขนางแหนง
รักสิ่งไรไม่ขัดจะจัดแจง	ช่วยตกแต่งอุปถัมภ์ให้จำเริญ ฯ
๏ พระหัสไชยได้ฟังรับสั่งถาม	จะทูลความขามจิตให้คิดเขิน
ขยับเขยื้อนเอื้อนอายชม้ายเมิน	เกรงจะเกินก้มหน้าอยู่ช้านาน
แต่โปรดให้ได้ช่องสนองถ้อย	ทูลค่อยค่อยขอจงโปรดโทษหม่อมฉาน
จะรองบาทมาดหมายจนวายปราณ	ขอประทานสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา ฯ
๏ พระฟังคำสำรวลด้วยควรคู่	แล้วก็รู้อยู่ว่ารักนั้นหนักหนา
จึงว่าน้องของเจ้าแต่เยาว์มา	ชอบอัชฌาก็จะมอบให้ครอบครอง
ความรักใคร่ในเจ้าเท่าโอรส	ไม่ปลิดปลดขัดขวางอย่าหมางหมอง
ฝ่ายบุตรีหนีคลานเข้าม่านทอง	เหล่าพวกพ้องชมกษัตริย์หัสไชย
ช่างทูลขอต่อหน้าประสาหนุ่ม	เห็นจะรุมรึงรักหักไม่ไหว
เพราะห่างชมตรมตรอมจึงผอมไป	พระโปรดให้เห็นจะอ้วนเป็นนวลแตง
ท้าวทศวงศ์ทรงพระสรวลว่าควรคู่	รู้ขอสู่รู้รักสมศักดิ์แสง
เห็นพร้อมวงศ์พงศ์กษัตริย์ช่วยจัดแจง	คิดตกแต่งจัดงานการวิวาห์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	อภิวาทว่าฉันรักหล่อนหนักหนา
ขอจัดแจงแต่งตั้งไว้ลังกา	กับธิดาทั้งสองครอบครองวัง
พระอภัยไม่ขัดจึงตรัสตอบ	พี่จะมองให้เป็นลูกจงปลูกฝัง
ช่วยตรองตรึกศึกเสือเหลือกำลัง	ฝ่ายฝรั่งเป็นของเจ้าเยาวมาลย์
อ้ายวลายุดาวายุพัฒน์	กับทั้งหัสกันนั้นมันก็หลาน
รับธุระจะส่งให้นงคราญ	ช่วยว่าขานปราบปรามตามแต่ใจ ฯ
๏ นางวัณฬาสารภาพกราบกับบาท	แล้วแต่ราชอาชญาอัชฌาสัย
ถ้าแม้นพระเสด็จอยู่แดนไกล	ฉันจับได้จะได้ทำแต่ลำพัง
นี่ผ่านเกล้าเล่าก็อยู่ฉานผู้หญิง	จะต้องนิ่งตามสำเนาเหมือนเท้าหลัง
อันใจเสือเหลือจะเลี้ยงไว้เวียงวัง	ชาติฝรั่งก็ไม่เห็นเป็นเช่นนี้ ฯ
๏ พระฟังนางช่างเปรียบเห็นเฉียบแหลม	จึงยิ้มแย้มเยื้อนว่ารำภาสะหรี
ทั้งยุพาผกาสุลาลี	อ้ายเหล่านี้ลูกเต้าเจ้าทั้งนั้น
มันทำผิดคิดมิชอบจะมอบให้	จะเลี้ยงไว้หรือจะฆ่าให้อาสัญ
ตามแต่ใจไม่ว่าปรึกษากัน	ด้วยอุ้มท้องครองครรภ์เลี้ยงกันมา ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างคำนับอภิวาท	ความเจ้บแค้นแสนชาติไม่ปรารถนา
อันลูกเต้าเจ้าฝรั่งเกาะลังกา	เขาไม่ฆ่าแม่เลยไม่เคยมี
นี่กระไรใจจิตเห็นผิดนัก	เหมือนอย่างยักษ์อย่างเปรตประเภทผี
อันรำภายุพาสุลาลี	ไม่ขอมีลูกหยาบเข็ดหลาบกลัว
สินสมุทรพูดว่าฉาแม่เจ้า	ส่วนลูกเต้าเฉาโฉดมาโกรธผัว
อย่าเปรียบเปรยเลยนะน้องให้หมองมัว	จะแก้ตัวเสียใหม่ให้ได้ดี
จอมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงพระสรวล	ฟังสำนวนล้วนละเมียดต่างเสียดสี
ทั้งโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	ยิ้มยินดีด้วยได้เขยไว้เชยชม ฯ
๏ ฝ่ายพ่อครัวหัวป่าพวกฝรั่ง	ต่างแต่งตั้งโต๊ะเหล้าหวานคาวขนม
มาเรียบเรียงเคียงตั้งแล้วบังคม	ถวายบรมกษัตริย์ขัตติยา
ท้าวทศวงศ์องค์พระมเหสี	เสวยที่แท่นสุวรรณด้วยหรรษา
พระอภัยมณีศรีสุวรรณเป็นหลั่นมา	พร้อมบรรดาสุริย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
กับข้าวไข่ไก่พะแนงแกงเป็ดต้ม	จอกน้ำส้มสายชูจิ้มหมูหัน
ซ่อมมีดพับสำหรับทรงองค์ละคัน	เหล้าบรั่นน้ำองุ่นเฉียวฉุนดี
แต่กษัตริย์หัสไชยยังไม่เสวย	ด้วยเธอเคยคอยพระน้องทั้งสองศรี
ฝ่ายโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	รู้ท่วงทีหน่อกษัตริย์หัสไชย
ให้พี่น้องสององค์ไปเทียบถวาย	นางแอบอายอิดเอื้อนเตือนไม่ไหว
แต่ขยับลับล่อพอพระอภัย	เรียกหัสไชยมาเสวยด้วยเคยกัน
พระชนนีตีลูกสาวเล็บยาวหยิก	ทั้งสองนางต่างกระซิกกันแสงศัลย์
อยู่เฝ้าพี่ที่เสวยเคยทุกวัน	ทำเชิงชั้นหมั่นไส้กระไรเลย ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาทั้งฝรั่ง	กินโต๊ะตั้งต่างสำเร็จเสร็จเสวย
ต่างพูดจาการุญต่างคุ้นเคย	ล้วนไขเขยเกี่ยวดองพี่น้องกัน
คราวสงครามสามทัพคนนับโกฏิ	ต้องจ่ายโภชนาปรนพลขันธ์
อยู่สำราญด่านเขาเจ้าประจัญ	ถึงสามวันครั้นเวลาเป็นราตรี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งสามมีความรู้	ซึ่งเป็นผู้วิเศษถือเหมือนฤๅษี
เมื่อคราวครั้งมังคลาจะฆ่าตี	เที่ยวหลบหนีอยู่ในป่าพนาวัน
ครั้นรู้ว่าพระอภัยตีได้ด่าน	ต่างสงสารศิษย์หาจะอาสัญ
จึงลักวลาวายุพัฒน์หัสกัน	จากด่านเขาเจ้าประจัญแยกกันไป
ครั้นเช้าตรู่ผู้คุมเที่ยวค้นหา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลไหน
เห็นหายสูญกราบทูลพระอภัย	พระตรัสใช้นายทหารด่านลังกา
เกณฑ์ทัพบกหกทัพกับอำมาตย์	ไปจับบาทหลวงขบถโอรสา
หัวเมืองเล็กเอกโทตรีจัตวา	ให้จับวลาวายุพัฒน์หัสกัน ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาวัณฬาฉลาด	อภิวาทเชิญเสด็จไปเขตขัณฑ์
มอบสมบัติให้พระหัสไชยนั้น	กับลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายตอบ	เจ้าคิดชอบขอบจิตกนิษฐา
จะจัดแจงแต่งสารการวิวาห์	ให้สุดสาครไปจึงได้การ
เชิญองค์พระอนุชาเมืองการะเวก	ช่วยภิเษกสืบสมบัติพัสถาน
แล้วตรัสสั่งอาลักษณ์พนักงาน	แต่งเรื่องสารให้โอรสยศไกร
สุดสาครรับสั่งตั้งแห่แหน	มาเมืองแดนด่านท่าชลาไหล
จัดเภตราห้าสิบแล้วรีบไป	ต่างใช้ใบแล่นสล้างกลางชลา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	เชิญทรงศักดิ์ทศวงศ์เผ่าพงศา
ต่างตระเตรียมเทียมรถผูกคชา	ทัพฝรั่งลังกานำหน้าไป
ท้าวทศวงศ์องค์ศรีสุวรรณราช	กับหน่อนาถกฤษณาอัชฌาสัย
ทั้งบุตรพราหมณ์สามคนกับพลไกร	ตั้งโห่ให้เดินธงเข้าดงแดน
สินสมุทรนั้นกำกับทัพผลึก	เสียงเครงครึกคั่งคับคนนับแสน
แบกหอกดาบหาบโพล่ถือโล่แพน	ตั้งแห่แหนโห่ฮึกเสียงครึกโครม
พระหัสไชยให้กำกับกองทัพหลัง	ทรงรถทั้งเสาวคนธ์วิมลโฉม
เดินธงทัพขับโยธาวาหุโลม	เจ้าวาโหมแห่หน้าเคลื่อนคลาไคล
อันโยธีสี่ทัพคนนับแสน	ต่างแห่แหนโห่สนั่นเสียงหวั่นไหว
ตีฆ้องกลองก้องกึกครื้นครึกไป	ฝูงนกหคตกใจไปจากรัง
ทั้งเสือช้างต่างตื่นครึกครื้นวิ่ง	ทหารยิงชิงกันเถือเอาเนื้อหนัง
นางห้ามแหนแสนสาวพวกชาววัง	แหวกม่านนั่งเยี่ยมยิ้มอยู่ริมรถ
เห็นดอกไม้ในป่าระย้าย้อย	ชะแง้คอยแหงนหน้าคว้าเอาหมด
เข้าดงเดินเนินอรัญริมบรรพต	หนทางรถราบเลี่ยนเตียนสบาย
พระอภัยไปกับทัพฝรั่ง	รถบัลลังก์หลังคาฝาพระฉาย
นางวัณฬาฝรั่งนั่งข้างซ้าย	ที่นั่งฝ่ายข้างขวาสุมาลี
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดานั่งหน้ารถ	พระทรงยศยิ้มย่องชวนสองศรี
ชมลำเนาเขาเขินเนินคีรี	ดอกมาลีหล่นกลาดดาษดา
พระเด็ดดวงพวงพะยอมหอมระรื่น	แล้วแบ่งยื่นให้ข้างซ้ายแลฝ่ายขวา
ให้บุตรีพี่น้องสองธิดา	ตรัสภาษาฝรั่งพูดทั้งไทย
ทั้งสองนางต่างยิ้มต่างพริ้มพักตร์	ด้วยจงรักชักชิดพิสมัย
ต่างแย้มสรวลชวนธิดาร้อยมาลัย	ถวายองค์พระอภัยสวมใส่กร
ท้าวทศวงศ์ทรงนั่งบัลลังก์รถ	ชมบรรพตพูดโอ้สโมสร
มเหสีขี้หึงตะบึงตะบอน	ถึงเฒ่าแก่แต่ว่างอนไม่หย่อนคลาย
ศรีสุวรรณนั้นใช้พระกฤษณา	ให้เที่ยวหาดอกไม้เอาไปถวาย
นางพระยาว่าตะคอกหยอกหลานชาย	ส่วนย่ายายนี้ไม่ให้ดอกไม้เลย
ท้าวทศวงศ์ทรงพระสรวลว่าจวนล่ม	คารี้คารมยังไม่หายอีกยายเอ๋ย
นางพระยาว่าถึงแก่อุแม่เอย	เห็นสาวแส้แลเงยเฝ้าเชยชม
แต่สินสมุทรสุดเศร้าเปลี่ยวเปล่าจิต	ไม่มีหญิงมิ่งมิตรสนิทสนม
คิดคะนึงถึงอรุณอุ่นอารมณ์	เคยชี้ชมนกไม้มาไกลกัน
คิดจะใคร่ไปหายุพาเล่า	มันก็เจ้าคารมแสนคมสัน
จะบิดเบี้ยวเลี้ยวลดประชดประชัน	ต้องปล้ำมันเหมือนทีหลังทุกครั้งคราว
พระหัสไชยไปบนรถเลี้ยวลดหา	พวงบุปผามาลีให้พี่สาว
มาห่างนางวังเวงคิดเพลงยาว	เป็นเรื่องราวคราวนิราศเคลื่อนคลาดคลา
พี่ทูลขอก็ได้สมอารมณ์แล้ว	กลับไกลแก้วกลอยจิตกนิษฐา
ยังห่างเหินเนิ่นนานการวิวาห์	สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาจะอาวรณ์
สรงเสวยเคยร่วมสุวรรณภาชน์	เคยไสยาสน์อยู่ด้วยน้องสองสมร
มาว้าเหว่เอกาอนาทร	มิได้นอนแนบเนื้อที่เจือจันทน์
เจ้าพี่เอ๋ยเคยชมภิรมย์รื่น	นอนกลางคืนหลับใหลเฝ้าใฝ่ฝัน
ยังนึกเห็นเช่นเชยอย่างเคยกัน	แนบเขนยเลยสำคัญว่าจันทร์สุดา
ค่อยเบือนเบียดเฉียดโฉมเล้าโลมลูบ	ประจงจูบปรางซ้ายแล้วย้ายขวา
ครั้นกลับเห็นเป็นหมอนอ่อนอุรา	นึกอายหน้าสารถีที่ขับรถ
ด้วยแรกรุ่นฉุนเฉียวเปล่าเปลี่ยวจิต	มาจากมิตรคิดถึงตะลึงสลด
จนเวลาสายัณห์ยิ่งรันทด	ซบกำสรดไห้สะอื้นไม่ชื่นบาน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยไปกองหน้า	ถึงลังกาเข้าเขตนิเวศน์สถาน
แล้วเชิญเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	อยู่ตึกกว้านพร้อมสิ้นต่างยินดี
พระหัสไชยไปทีหลังเขาทั้งหมด	ไม่ทันรถจะประเทียบเหยียบสารถี
กระโดดลงตรงไปตึกพระชนนี	สองบุตรีหนีคลานเข้าม่านทอง
พระมารดาปราศรัยเรียกให้นั่ง	ร้องเรียกทั้งธิดามาทั้งสอง
ให้เจียนสลาหาพระศรีทั้งพี่น้อง	พระยิ้มย่องยื่นลูกจันทน์ให้กัลยา
นางคำนับรับประทานแล้วคลานหนี	พระชนนีรู้เล่ห์เสนหา
จึงว่าพ่อก็ยังเหนื่อยล้าเลื่อยมา	ไปพูดจาเล่นกับน้องที่ห้องใน ฯ
๏ พระรับสั่งบังคมด้วยสมนึก	เข้าในตึกเตียงทองม่านสองไข
เห็นสององค์นงนุชเข้ายุดไว้	พลางกอดจูบลูบไล้ชื่นใจจริง
แล้วว่าพี่มิได้พบไปรบศึก	เหลือรำลึกนึกถึงสองแม่น้องหญิง
อยู่หว่างกลางนางเคียงเอนเอียงอิง	นางนั่งนิ่งแกล้งเฉยให้เชยชิม
เธอจูบหนักจักกระจี้เบือนหนีหน้า	ต่างบ่นว่าน่าเบื่อเหลือหยุมหยิม
พระเรียงรอขอแถมนางแย้มยิ้ม	ไม่รู้อิ่มรู้หนำน่ารำคาญ
พระสวมสอดกอดกระซิบว่าทิพรส	เหลือจะอดจะออมทั้งหอมหวาน
พี่ทูลขอต่อพระโอษฐ์โปรดประทาน	อย่ารำคาญเลยไม่แคล้วแล้วแก้วตา ฯ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองนางว่าปางก่อน	ฉันยอมหย่อนตามประสงค์เหมือนวงศา
พระคิดวุ่นทูลขอเป็นบริจา	เสร็จวิวาห์สิพุคะจึงจะควร
พลางผลักพลิกหลีกเลี่ยงเบือนเบี่ยงบิด	พระชื่นชิดติดตามทรามสงวน
นางว่าเบื่อเหลือห้ามยิ่งลามลวน	หม่อมฉันข่วนนี้ก็ได้เลือดไหลนอง ฯ
๏ พระว่าพี่ก็เป็นพี่ศรีสวัสดิ์	จะมาตัดขัดขวางให้หมางหมอง
ถึงทูลขอก็ยังไม่ได้ครอบครอง	คงเป็นน้องนี่ทำไมไม่ให้เชย
เสร็จวิวาห์ถ้าได้ชมได้สมสู่	จึงเป็นคู่ร่วมเรียงเคียงเขนย
จะห้ามปรามตามลำพังไม่ฟังเลย	พลางกอดเกยเชยชิดวนิดา
ด้วยแต่หลังยังเยาว์คุ้มเท่าใหญ่	เคยเคียงใกล้ใจรักกันหนักหนา
ครั้นรุ่นราวสาวหนุ่มเหมือนภุมรา	พบผกาเกสรเฝ้าฟอนชม
แต่ขัดข้องสองนางขวางจังหวะ	ไม่เลยละพระไม่รู้ที่สู่สม
พระหัสไชยใจเหมือนฝีที่ระบม	เข้าเกลียวกลมกลัดหนองจะพองพัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมณีนาถ	อยู่ปราสาทเสร็จศึกสมนึกหวัง
ดูสาวศรีที่เป็นเวรเกณฑ์ระวัง	ล้วนฝรั่งรูปสลวยสวยโสภา
แต่สองพระมเหสีมิได้เห็น	หรือเคืองเข็ญเคียดขึ้งหวงหึงสา
ดูท่วงทีดีกันไม่ฉันทา	หยั่งปัญญายากยิ่งจริงจริงเจียว
กระต่ายแก่แต่ละตนล้วนกลมาก	ทั้งฝีปากเปรื่องปราดฉลาดเฉลียว
ต้องง้องอนอ่อนจิตบิดเป็นเกลียว	จะต้องเกี้ยวกันเหมือนสาวทุกคราวไป
พอยามค่ำย่ำระฆังเสียงหงั่งเหง่ง	ประโคมเครงครื้นครั่นเสียงหวั่นไหว
สำอางองค์ทรงภูษาแล้วคลาไคล	เสด็จไปตึกขวาห้องมาลี
เห็นโฉมยงทรงยาทานลาฏ	ขึ้นนั่งอาสน์โอภาถามมารศรี
เป็นไรเจ้าเศร้าโศกหรือโรคมี	หรือปวดที่ศีรษะลมตะกัง ฯ
๏ นางทูลตอบหมอบก้มว่าลมปะทะ	ปวดศีรษะริ้วริ้วร้อนผิวหนัง
พิมเสนฝนปนยาทาประทัง	แต่หิวโหยโรยกำลังยังไม่มี
ขอทูลความตามจริงสักสิ่งหนึ่ง	ด้วยคิดถึงแม่วัณฬามารศรี
ต้องตกยากจากวังมาครั้งนี้	หล่อนช่วยชีวิตไว้จึงไม่ตาย
ทั้งอุปถัมภ์ล้ำเหลือช่วยเกื้อหนุน	คิดขอบคุณหล่อนอยู่ไม่รู้หาย
โปรดไปหาปราศรัยให้สบาย	อย่าให้อายอางขนางเหินห่างกัน
แม้อยู่วังลังกาข้าพระบาท	ขอนอกราชการก่อนโปรดผ่อนผัน
แม้เลิกทัพกลับเสด็จไปเขตคัน	จึงหม่อมฉันจะสนองรองบาทา ฯ
๏ พระนิ่งนั่งฟังคำคิดอ้ำอึ้ง	นึกเหมือนหึงหนึ่งเหมือนรักกันหนักหนา
เป็นเชิงชั้นกัลเม็ดเข็ดปัญญา	จึงตรัสว่าน่าหัวเราะจำเพาะเป็น
ลูกก็เสียเมียก็หมดต้องอดรัก	เปรียบเหมือนสักวาไปมิได้เล่น
รู้กระนี้วิบากต้องยากเย็น	จะเกิดเป็นเช่นกะเทยชวดเชยชม ฯ
๏ นางฟังตรัสขัดเคืองว่าเยื้องยัก	เจ็บเหมือนจักเจ็ดซีกกระผีกผม
จึงว่าพระจะระแวงว่าแต่งลม	ก็จะก้มหน้ารับอัประมาน
คิดไม่ถึงจึงขอออกนอกตำแหน่ง	กลับเคลือบแคลงแกล้งตรัสประหัตประหาร
ว่าบิดพลิ้วกริ้วโกรธไม่โปรดปราน	ขอประทานโทษหม่อมฉันไม่ทันคิด
ตั้งแต่นี้มิม้วยหายป่วยเจ็บ	จึงจะเย็บปากตรึงให้ตึงติด
ไม่พูดจากว่าจะตายวายชีวิต	ต้องเจียมตัวกลัวผิดเจ็บจิตใจ ฯ
๏ พระว่าพี่นี้ก็รู้อยู่ว่ายาก	จะต้องตีฝีปากไม่อยากไหว
เคยสำทับรับแพ้มาแต่ไร	เหมือนเต่าใหญ่ไข่กลบให้ลบเลือน
เมื่อครั้งสาวคราวหนีเป็นชีเล่า	ต้องแหงนเปล่าเศร้าใจใครจะเหมือน
มีลูกเต้าเฒ่าแก่ยังแชเชือน	เคยรู้ฤทธิ์บิดเบือนไม่เคลื่อนคลาย
ขี้เกียจเกี้ยวเคี่ยวขับข้ารับแพ้	กระต่ายแก่แม่ปลาช่อนงอนไม่หาย
ลงจากอาสน์คลาดคล้อยเดินลอยชาย	เข้าตึกซ้ายเห็นวัณฬาเลือกมาลี
ลดพระองค์ลงนั่งบัลลังก์อาสน์	ละเวงนาฏน้อมประณตบทศรี
ตั้งเครื่องอานพานสลาให้สามี	หยิบมาลีเลือกถวายมีหลายพรรณ
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายว่าสายสวาท	ยังผุดผาดผิวฉวีเป็นสีสัน
อย่าห่างเหินเมินเมียงอยู่เพียงนั้น	มาบนบรรจถรณ์ให้ใกล้พี่ยา ฯ
๏ นางเคารพนบนอบตอบสนอง	พระคุณของทรงศักดิ์นั้นหนักหนา
ฉันชาตินี้มีกรรมได้ทำมา	ขอเป็นข้ากว่าชีวันจะบรรลัย
แต่ห่างเหินเนิ่นนานหม่อมฉานเล่า	มีลูกเต้ามัวหมองไม่ผ่องใส
เคยชิดชมขมหวานประการใด	มิใช่ไม่เคยเห็นจงเอ็นดู
สิบแปดปีนี่แล้วแต่เป็นม่าย	จนเหลืออายอัปยศต้องอดสู
มีลูกเต้าเล่าก็พลัดเป็นศัตรู	คิดก็รู้อยู่ว่ากรรมให้จำเป็น
เมื่อรุ่นสาวคราวพบต้องรบผัว	ครั้นแก่ตัวรบกับลูกถูกแต่เข็ญ
แสนอาภัพรับแต่ร้อนไม่หย่อนเย็น	พระก็เห็นก็รู้อยู่ด้วยกัน
แม้ใช้งานการอื่นไม่ขืนขัด	จะซื่อสัตย์สุจริตไม่บิดผัน
โปรดปล่อยปละละวางที่อย่างนั้น	กระหม่อมฉันหลาบเข็ดจงเมตตา ฯ
๏ พระฟังนางช่างพลอดกอดพระหัตถ์	เห็นข้องขัดตัดรักเสียหนักหนา
จึงว่าพี่นี้มิได้เวียนไปมา	เพราะธุระพระบิดานิคาลัย
มาพบเจ้าคราวนี้ศรีสวัสดิ์	ก็เคืองขัดตัดจิตพิสมัย
แต่ดาบตัดกัทลียังมีใย	ไม่อาลัยพี่แล้วหรือแก้วตา
ถึงใจน้องหมองหมางไปอย่างนี้	แต่ใจพี่ยังรักนั้นหนักหนา
เหมือนแมลงภู่อยู่ที่พุ่มปทุมา	จะรอรายั้งหยุดนั้นสุดใจ
พลางลดองค์ลงแอบแนบสนิท	เหมือนที่เคยเชยชิดพิสมัย
ประโลมลูบจูบปรางทำอย่างไร	นางก็ไม่ข้องขัดไม่ตัดรอน
พระอุ้มขึ้นแท่นทองประคองถนอม	นางไม่ยอมขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
กลับถอยหลังนั่งนิ่งแล้ววิงวอน	จงหยุดหย่อนอย่าให้เมียถึงเสียตัว
แต่หยิกหยอกนอกกายถวายได้	มิใช่ใจไม่สมัครไม่รักผัว
กลัวแต่ที่มีบุตรนั้นสุดกลัว	เพราะลูกชั่วตัวต้องช้ำระกำใจ
จงโปรดเกล้าเอาบุญเถิดทูลกระหม่อม	น้องไม่ยอมแล้วที่จะพิสมัย
ถึงโกรธาฆ่าฟันสู้บรรลัย	พลางกราบไหว้วอนว่าจงปรานี ฯ
๏ พระฟังนางทางว่าถ้าเช่นนั้น	จะผ่อนผันสัญญาให้มารศรี
แม้อิงแอบแนบถนอมยอมโดยดี	เว้นแต่ที่ห้ามปรามจะตามใจ
พลางประคองสองแขนขึ้นแท่นรัตน์	นางไม่ขัดสามีตามวิสัย
ครั้นเคล้าคลึงถึงประคองทำนองใน	นางพลิกไพล่ทูลห้ามอย่าลามลวน
ประโลมลูบจูบกอดสอดสัมผัส	นางปิดปัดปกป้องของสงวน
แต่เคล้นเคล้าเซ้าซี้เฝ้ายียวน	เธออักอ่วนอกดังจะพังพอง
จนเหนื่อยอ่อนวอนว่าวัณฬาเอ๋ย	อย่ากลัวเลยเชยชมประสมสอง
จะสัญญาถ้าทีนี้เจ้ามีท้อง	จึงขัดข้องขาดกันตามสัญญา ฯ
๏ นางวัณฬาว่าไฮ้ฉันไม่เชื่อ	อย่าล้ำเหลือล่อเล่ห์เสนหา
เชิญผ่านเกล้าเข้าที่ศรีไสยา	จะอุส่าห์นวดฟั้นให้บรรทม
พลางนบนอบหมอบกรานประทานโทษ	ด้วยมาโนชญ์นั่งชิดสนิทสนม
กรีดพระหัตถ์ดัชนีพัดวีลม	จนบรรทมหลับไปในไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณกระสันสวาท	แรมนิราศห่างเหเสนหา
รัญจวนจิตคิดรำพึงถึงรำภา	ไม่เห็นมาเฝ้าแหนหรือแค้นเคือง
ด้วยวิสัยใจดื้อซื่อต่อเจ้า	เสียลูกเต้านิ่งตรอมจนผอมเหลือง
จะไปหาถ้าไม่รักจะยักเยื้อง	ถึงขัดเคืองคงจะปลอบให้ชอบที
จึงสรงน้ำสำอางแล้วย่างย่อง	เข้าในห้องเห็นหน้ารำภาสะหรี
ตั้งโต๊ะกินรินสุราเห็นสามี	อัญชลีเชิญให้นั่งบัลลังก์ทอง
พระแนบนางพลางว่านิจจาเจ้า	ดูโศกเศร้าซูบศรีฉวีหมอง
เมื่อรุ่นสาวขาวอ้วนนวลละออง	แก้มทั้งสองของพี่อยู่ที่รำภา
พลางแอบอุ้มจุมพิตสนิทถนอม	อ่อยังหอมอยู่ไม่หายทั้งซ้ายขวา
เสียดายดวงพวงพุ่มปทุมา	แต่คลาดคลาเคลื่อนคล้อยไปหน่อยเดียว ฯ
๏ นางฝรั่งฟังคำเฉื่อยฉ่ำชื่น	ไม่ขัดขืนกลืนกลั้นกระสันเสียว
จึงว่าพระละทิ้งเสียจริงเจียว	ไม่แลเหลียวเกือบจะเข้าสิบเก้าปี
นี่หากว่าเกิดรบสมทบทัพ	จึงได้กลับมาหารำภาสะหรี
มีบุตรชายคล้ายพ่อใช่พอดี	เหมือนยักษีผีเสื้อเหลือกำลัง
จริงนะพระจะคิดสนิทถนอม	น้องไม่ยอมแล้วเช่นอย่างแต่ปางหลัง
ไปนับปีมิใช่ของสำรองรัง	จะมานั่งคลอเคลียเป็นเมียเดิน
ให้ลูบต้องน้องนี้เห็นว่าเป็นผัว	จะหลีกตัวกลัวเธอจะเก้อเขิน
คลึงเคล้นเคล้าเท่านั้นเถิดอย่าเพลิดเพลิน	จะเหลือเกินเชิญพระไปที่ไสยา ฯ
๏ ชะรำภาสารพัดจะขัดขวาง	ว่าทิ้งขว้างห่างเหเสนหา
เมื่อจะกลับทัพไปไกลลังกา	เกษราหล่อนก็รักเฝ้าชักชวน
พี่ก็อ้อนวอนจะใคร่เอาไปด้วย	จะได้ช่วยปกป้องประคองสงวน
เจ้าผ่อนผัดขัดคำทำกระบวน	เออก็ควรหรือมาพลอดว่าทอดทิ้ง
ถึงลูกเต้าเจ้าสิเลี้ยงดูเยี่ยงเจ้า	จึงผ่าเหล่าว่านเครือเหมือนเสือสิงห์
ลูกแม่อื่นสิเรามีดีจริงจริง	ทั้งผู้หญิงผู้ชายไม่ร้ายรอง
เจ้าเป็นเมียเสียตัวผัวมาหา	ราวกับว่ามาแขกแปลกเจ้าของ
ไม่ยอมดีพี่ไม่ละดอกนะน้อง	ไปร้องฟ้องเถิดว่าไม่ได้เป็นเมีย
ที่โลมลูบจูบจับจะปรับไหม	สักเท่าไรก็ไม่รู้จะสู้เสีย
พลางพูดพลอดกอดคอเคล้าคลอเคลีย	จูงมือเมียเข้าในห้องประคองเคียง ฯ
๏ นางรำภาสามีคลุกคลีเคล้า	เหมือนถ่านเก่าเพลิงพลุ่งสิ้นสุ้งเสียง
เข้าอิงแอบแนบข้างอยู่กลางเตียง	เหมือนนกเอี้ยงเลี้ยงควายตะกายเลน
อัศจรรย์นั้นเหมือนเช่นเขาเล่นโขน	ตีกลองโยนแยกเท้าท่ากราวเขน
เขย่งหย่งก่งศรเอี้ยวอ่อนเอน	ต่างจัดเจนจับกุมตะลุมบอน
เปรียบเหมือนบททศพักตร์เข้าหักหาญ	พระอวตารแผลงถูกเล่มลูกศร
เข้าปักอกหกคะเมนระเนนนอน	ค่อยหายเหือดเดือดร้อนผ่อนสำราญ
รำภาสะหรีศรีสุวรรณนั้นได้ชื่น	ต่างเริงรื่นร่วมรักสมัครสมาน
แต่องค์พระอภัยไม่ได้การ	คิดรำคาญค้างเติ่งเสียเชิงนาง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	จากพระนุชนิ่มน้องให้หมองหมาง
มาทางไกลไร้ทั้งเหล่าสาวสุรางค์	คิดคะนึงถึงนางยุพาผกา
แต่รั้งรอพอค่ำน้ำกุหลาบ	สำอางอาบซาบองค์ทรงภูษา
ขลิบทองคล้องสองไหล่แล้วไคลคลา	เข้าแฝงฝาตึกทองแล้วมองเมียง
เห็นยุพาผกาผัดหน้านั่ง	เข้าข้างหลังฉากกั้นชั้นเฉลียง
จ้องนิ้วชี้จี้นางแอบข้างเคียง	นางร้องกรีดหวีดเสียงสำเนียงดัง
สินสมุทรยุดมือนางรื้อร้อง	เขม้นมองเห็นผัวทรุดตัวนั่ง
นางน้อยน้อยถอยออกจากที่ฉากบัง	ยุพาตั้งพานสลาแล้วพาที
หม่อมฉันธุระจะทูลลาช้าไม่ได้	รับสั่งใช้ให้เขามาหาเมื่อกี้
มิใคร่คลาดราชการหม่อมฉานมี	จะลุกหนีสินสมุทรก็ยุดไว้
รำลึกถึงจึงอุส่าห์มาหาอีก	จะเลี่ยงหลีกหลบลี้หนีไปไหน
แล้วแกล้งแย่งภูษาผ้าสไบ	นางจนใจไปไม่รอดนั่งกอดมือ
แล้วว่าพระจะมาปล้ำทำเช่นนั้น	ผัวหม่อมฉันมีอยู่ไม่รู้หรือ
ใช่ตัวเปล่าชาวเมืองก็เลื่องลือ	ขืนต้องถือทำละเมิดจะเกิดความ ฯ
๏ พระเชื่อคำอ้ำอึ้งแล้วจึงว่า	เมียของข้าใครหนอจะขอถาม
ทำไมเล่าเจ้าจึงหย่อนโอนอ่อนตาม	มีผัวสองต้องห้ามตามกระทรวง
อันผัวมีทีหลังดังกิ่งก้อย	เป็นผัวน้อยของตัวข้าผัวหลวง
มีลูกเต้าเหล่าฝรั่งสิ้นทั้งปวง	เขาก็ล่วงรู้เห็นเป็นพยาน
เคยได้เสียเมียของข้าเจ้าอย่าดื้อ	พลางฉุดมือมาบนตักทำหักหาญ
นางผลักผละพระขยำทำประจาน	ประเดี๋ยวใจได้การสำราญเริง
อัศจรรย์นั้นเหมือนอย่างช้างเป็นบ้า	สะบัดงางวงแกว่งแทงเถลิง
คนถือพัดผัดให้ไล่ละเลิง	แล่นเตลิดเปิดเปิงเข้าเซิงซุ้ม
พอมืดมนฝนอู้ซู่ซู่สาด	คเชนทร์ฟาดฟูมหน้าถลาหลุม
ตะคลุกคลานควาญหมอขี่คอคุม	เหมือนสาวหนุ่มชุ่มชื่นต่างตื่นนอน
ที่มีคู่อยู่ไหนก็ไม่ทุกข์	เกิดสนุกสุโขสโมสร
สามบุรีมีนักเลงโขนละคร	เล่นรำฟ้อนวันคืนเสียงครื้นครึก ฯ
ตอนที่ ๖๓
อภิเษกหัสไชย
๏ จะกล่าวสุดสาครบวรนาถ	คุมเรือราชสาราลังกาผลึก
ตั้งเข็มข้ามตามแผนออกแล่นลึก	เสียงสะทึกสะท้านคลื่นทุกคืนวัน
ถึงพาราการะเวกเข้าวังราช	เฝ้าพระบาทบิตุเรศเจ้าเขตขัณฑ์
ทูลเล่าความตามจริงทุกสิ่งอัน	ถวายบรรณาการทั้งสารตรา ฯ
๏ พระทราบข่าวราวเรื่องว่าลูกรัก	สำราญพรักพร้อมกันก็หรรษา
จึงตรัสสั่งพระศรีภูริปรีชา	คลี่สาราเรื่องสารออกอ่านความ
สารพระองค์ทรงบำรุงกรุงผลึก	ไปปราบศึกเสร็จเตียนที่เสี้ยนหนาม
พระหัสไชยไปด้วยช่วยสงคราม	แล้วทูลความขอพระน้องสองธิดา
พระปลงให้ไม่ขัดดำรัสสั่ง	จะปลูกฝังหวังพระองค์เป็นวงศา
ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาพะงา	ขอจัดแจงแต่งวิวาห์ไว้ธานี
มอบประเทศเขตแคว้นแสนสมบัติ	ให้พระหัสไชยครองกับสองศรี
มารวมรอมพร้อมอยู่สามบูรี	ด้วยเปรมปรีดิ์ปรารถนาวิวาห์การ
หนึ่งนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ก็เป็นหญิงยากแค้นแสนสงสาร
ซึ่งบิดพลิ้วกริ้วโกรธจงโปรดปราน	ขอประทานโทษธิดาได้ปรานี
ขอเชิญพระอนุชากรุงการะเวก	ช่วยภิเษกพูนเพิ่มเฉลิมศรี
อันเหล่ากอหน่อนาถราชบุตรี	สามบุรีร่วมจิตเหมือนบิตุรงค์
พอจบสารหวานโสตโปรดประภาษ	ตามแต่วาสนาจิตคิดประสงค์
พระเชษฐาปรานีสุริย์วงศ์	จะสืบพงศ์กษัตริย์ให้วัฒนา
จะไปด้วยช่วยชูภูธเรศ	ให้ฟุ้งเฟื่องเรืองพระเดชพระเชษฐา
จะเดินทางกลางทะเลจัดเภตรา	สักสิบห้าลำใหญ่ใส่ใบกล
ทั้งข้างหน้าข้างในจงไปด้วย	จะได้ช่วยอวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
อำมาตย์รับอภิวาทบาทยุคล	พระขึ้นมนเทียรรัตน์ชัชวาล
จึงบอกองค์อัคเรศว่าเชษฐา	ให้สุดสาครถือหนังสือสาร
ลูกชายไปได้ธิดายุพาพาล	จะจัดแจงแต่งงานการวิวาห์ ฯ
๏ นางนบนอบตอบว่าลูกฝาแฝด	จะติดแปดเป็นบุตรีสุนิสา
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์ฝูงกัลยา	ให้ตรวจตราเครื่องอานเตรียมการไว้ ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์บาดหมายพวกนายหมวด	เหล่าตำรวจเรียกกันอยู่หวั่นไหว
แต่งกำปั่นบรรดาจะคลาไคล	เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบติดไกกล
ทั้งข้าวน้ำลำเลียงเสบียงเบิก	เสียงเอิกเกริกจ่ายแจกต้องแบกขน
ปืนประจำลำไว้พร้อมไพร่พล	ทั้งต้นหนล้าต้าพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าจอมหม่อมห้ามที่ตามเสด็จ	ได้แหวนเพชรผ้าประทานทั้งพานขัน
ทั้งหีบทองเครื่องแต่งแป้งน้ำมัน	กระแจะจันทน์หวีกระจกปิดปกไป ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพาราการะเวก	กับองค์เอกชายาอัชฌาสัย
พร้อมห้ามแหนแสนสนมกรมใน	เสด็จไปลงกำปั่นสุวรรณรัตน์
แท่นที่นั่งหลังคาท้ายบาหลี	ล้วนมณีนิลแนมแจ่มจำรัส
ได้ฤกษ์ดีมีลมโสมนัส	พวกเกณฑ์หัดโห่ลั่นปืนสัญญา
ธงไชยโชคโบกบอกออกกำปั่น	ลำดั้งกันพรรณรายเรียงซ้ายขวา
ออกน้ำเค็มเข็มมุ่งกรุงลังกา	ได้ลมใช้ใบมาในสาคร
ออกลึกล้ำน้ำเขียวดูเกลียวคลื่น	โตทะมื่นกลอกกลิ้งเท่าสิงขร
กระเดื่องกระโดงโงงเงงโคลงเคลงคลอน	เขยื้อนขย่อนผู้หญิงร้องก้องสำเนียง
สาธุสะพระช่วยด้วยเจ้าข้า	ภาวนามิได้หยุดร้องสุดเสียง
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายเรียง	เข้าคลอเคียงเคล้าคู่ดูคล่ำไป
พอลมคลายสายคลื่นก็รื่นราบ	ธงตะขาบปลายปลิวริ้วริ้วไหว
ดูกว้างขวางกลางทะเลว้าเหว่ใจ	จะดูไหนใจหายสุดสายตา ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสชวนมเหสี	ออกนั่งที่แท่นรัตน์ชมมัจฉา
ดูน่ากลัวจระเข้ทั้งเหรา	ล้วนโตโตโลมาเหล่าปลาวาฬ
ฝูงฉนากปากมันเหมือนฟันเลื่อย	ขึ้นยาวเฟื้อยฟันฟาดเสียงฉาดฉาน
ชิ้นไก่หมู่ผู้หญิงทิ้งให้ทาน	ชิงอาหารฮุบฟัดไล่กัดกัน
ฝูงมังกรซอนฟองตระกองเกี้ยว	ต่างเลื้อยเลี้ยวไล่เวียนวนเหียนหัน
ผู้หญิงนั่งแข็งตัวว่ากลัวมัน	เห็นเงือกน้ำสำคัญว่าคนลอย
หางเป็นปลาหน้าเป็นหนูนั่งดูเล่น	เป็นเสือสีห์หมีเม่นตัวเป็นหอย
พวกสาวใช้ไว้จุกลูกน้อยน้อย	ทิ้งกล้วยอ้อยอาหารให้ทานปลา
ครั้นพลบค่ำคล้ำคลุ้มชอุ่มเมฆ	แลวิเวกกลางทะเลพระเวหา
ไปเดือนหนึ่งถึงฝั่งเกาะลังกา	พระสุดสาครเชิญขึ้นเดินทาง
ทั้งรถรัตน์หัตถีมีสำหรับ	เขาคอยรับสารพัดไม่ขัดขวาง
พวกห้ามแหนแสนสาวท่านท้าวนาง	ขึ้นขี่ช้างกูบทองดูรองเรือง
สองกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ขึ้นทรงรถ	กั้นกลิ้งกลดคันทองผุดผ่องเหลือง
ทหารแห่แซ่ซ้องดูนองเนือง	ขึ้นจากเมืองใหม่ตรงเข้าดงดอน
ไปตามทางหว่างเนินเพลินประพาส	พนมมาศไม้งอกซอกสิงขร
บ้างผลิดอกออกช่ออรชร	หอมเกสรเสาวคนธ์ที่หล่นโรย
เข้าป่าสูงฝูงนกวิหคร้อง	เสียงแซ่ซ้องลิงค่างครวญครางโหย
หอมดอกโมกโศกสุกรมทั้งยมโดย	พระพายโชยชื่นใจทั้งไพร่นาย ฯ
๏ สุดสาครขับม้าขึ้นหน้าทัพ	เกณฑ์ไพร่กับกรมวังสิ้นทั้งหลาย
เก็บดอกไม้หลายหลากได้มากมาย	คอยอยู่ข้างทางถวายข้างท้ายรถ
สองกษัตริย์จัดแจงแบ่งบุปผา	ให้วงศาสาวสรรค์ทั่วกันหมด
ชื่นอารมณ์ชมเพลินเนินบรรพต	เป็นหลั่นลดเลื่อมลายพรอยพรายตา
ห้วยละหานธารถ้ำมีน้ำพุ	ไหลทะลุปรุออกตามซอกผา
ครั้นพลบค่ำทำประทับที่พลับพลา	จนถึงวังลังกาเจ็ดราตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	กับสองอัครชายามารศรี
พระน้องหน่อวรนาถราชบุตรี	ไปคอยรับประทับที่ทวารา
เชิญพระน้องสององค์พงศ์กษัตริย์	ขึ้นปรางค์รัตน์เรือนจันทร์ด้วยหรรษา
ต่างคำนับรับกันจำนรรจา	ตามประสาสุริย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์ ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาเกณฑ์ฝรั่ง	แต่งโต๊ะตั้งเลี้ยงกษัตริย์ล้วนจัดสรร
กับข้าวแขกแทรกเนื้อแพะผัดน้ำมัน	มัสมั่นข้าวบุหรี่ลู่ตี่โต
กับข้าวไทยใส่ต้มส้มแกงต้มขิง	นกคั่วปิ้งยำมะม่วงด้วงโสน
แกงปลาไหลไก่พะแนงแกงเทโพ	ผัดปลาแห้งแตงโมฉู่ฉี่มี
รมจักรนัคเรศวิเสทเจ๊ก	ต้มตับเหล็กเกาเหลาเหล้าอาหนี
เป็ดไก่ถอดทอดม้าอ้วนแต่ล้วนดี	แกงร้อนหมี่หมูต้มเค็มใส่เต็มจาน
ตั้งโต๊ะเรียงเลี้ยงวงศ์พงศ์กษัตริย์	สารพัดเหล้าข้าวของคาวหวาน
ต่างเสวยเนยนมน้ำชัยบาน	พนักงานฟ้อนรำต่างบำเรอ
บ้างไขกลดนตรีเป่าปี่แก้ว	ซอสีแจ้วจำเรียงเสียงเสมอ
พวกเผ่าพงศ์วงศ์วานลูกหลานเธอ	ดูฟ้อนรำบำเรอสำรวลกัน
วิเสททำสำรับไปเรียงตั้ง	เลี้ยงนายทั้งทัพพหลพลขันธ์
พวกพาราการะเวกโหยกเหยกครัน	เมาบรั่นเรียกสาวสาวชาวลังกา
พูดเกี้ยวนางอย่างไรเขาไม่ตอบ	ด้วยคำปลอบพราหมณ์แขกแปลกภาษา
บ้างยุดมือยื้อสไบบ้างไขว่คว้า	บ้างยักคิ้วหลิ่วตาเฮฮากัน
อันเรื่องราวกล่าวสี่บุรีพร้อม	มารวมรอมอยู่ลังกามหาสวรรค์
ฝ่ายทรงยศทศวงศ์จอมพงศ์พันธุ์	ปรึกษากันเสกสมสยมพร ฯ
๏ ฝ่ายองค์อัครชายาเมืองการะเวก	ขอภิเษกเสาวคนธ์วิมลสมร
ด้วยเป็นที่พี่ยาให้ถาวร	ครองนครเขตฝรั่งอยู่ลังกา
ให้หัสไชยไปบำรุงกรุงการะเวก	สองบุตรีอภิเษกเป็นซ้ายขวา
ต่างยินยอมพร้อมกันจำนรรจา	ให้โหรหาฤกษ์ยามตามโบราณ
ปลูกโรงราชพิธีสิบสี่ห้อง	เป็นชั้นช่องช่อฟ้ามุกดาหาร
ทุกซุ้มเสาเนาวรัตน์ชัชวาล	พื้นเพดานดาวรายพรอยพรายแพรว
เอาทองคำธรรมชาติทำราชวัติ	สลับฉัตรเงินทองเป็นถ้องแถว
ที่มุขเด็จเพชรประดับดูวับแวว	จัดกองทองกองแก้วพรอยแพรวพราย
ฉัตรกุดั่นกัลเม็ดซ้อนเจ็ดชั้น	ปักกางกั้นอภิรุมแลชุมสาย
ระย้าห้อยพรอยแพรวพวงแก้วราย	ฉากพระฉายรายรอบริมขอบคัน
ครั้นจัดแจงแต่งทำแล้วสำเร็จ	กำหนดเสร็จเจ็ดค่ำจะทำขวัญ
ฝ่ายกษัตริย์ขัตติย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์	มาพร้อมกันอยู่ที่มณฑลพิธี ฯ
๏ ส่วนโอรสบิตุรงค์ช่วยทรงจัด	ให้ทรงเครื่องเรืองจำรัสรัศมี
ฝ่ายสามองค์นงนุชพระบุตรี	พระชนนีทรงเครื่องให้เรืองรอง
ออกจากวังสังข์แตรเป่าแห่โหม	กองประโคมโครมครึกเสียงกึกก้อง
เข้าโรงราชพิธีทั้งพี่น้อง	ขึ้นนั่งกองแก้วสุวรรณเป็นหลั่นมา
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลสร้อย	ให้เกี่ยวก้อยกระหวัดพระหัตถา
พระหัสไชยให้พระน้องสองสุดา	เกี่ยวก้อยขวาก้อยซ้ายฝ่ายละกร
ฝ่ายโยคีชีพราหมณ์รามราช	สำรวมศาสตร์อิศโรสโมสร
สวดพิธีอภิรมย์สยมพร	ให้ถาวรสืบกษัตริย์สวัสดี
ได้เวลาฟ้าร้องตีฆ้องฤกษ์	พฤฒาเถ้าเข้าเบิกขวัญบายศรี
บัณเฑาะว์ดังกังวานขานดนตรี	พวกโหรตีฆ้องโห่ก้องโกลา
ปุโรหิตติดแว่นวิเชียรเทียน	จุดเพลิงเวียนวงซ้ายไปฝ่ายขวา
โหมพิณพาทย์ฆาตฆ้องก้องลังกา	แตรฝรั่งบั้งกล่ากลองมลายู ฯ
๏ ฝ่ายพวกเล่นเต้นรำละครโขน	ตีตะโพนกลองประชันสนั่นหู
ผู้ใหญ่เด็กเจ๊กฝรั่งมาพรั่งพรู	เป็นหมู่หมู่ดูงานการประชัน
เวียนสำเร็จเจ็ดรอบได้ชอบโชค	ดับเทียนโบกควันเจิมเฉลิมขวัญ
พระบิตุราชมาตุรงค์เผ่าพงศ์พันธุ์	อยู่พร้อมกันชื่นช่วยอำนวยพร ฯ
๏ เป็นสำเร็จเสร็จภิเษกเอกกษัตริย์	ประดิพัทธ์ภิญโญสโมสร
เสาวคนธ์มณฑาสุดสาคร	พ้นโทษกรณ์อยู่บำรุงกรุงลังกา
พระหัสไชยได้สองพระน้องนาฏ	เป็นคู่ชมสมมาดปรารถนา
พาน้องน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ไปพาราการะเวกเป็นเอกองค์ ฯ
ตอนที่ ๖๔
พระอภัยมณีออกบวช
๏ ศรีสุวรรณนั้นคะนึงถึงนิเวศน์	ทูลลาเชษฐาตามความประสงค์
แล้วเชิญองค์ทรงยศท้าวทศวงศ์	ไปดำรงรมจักรนัครา
แต่องค์พระอภัยมิได้เสร็จ	ด้วยไม่เสร็จศึกขบถโอรสา
ซ้ำสองนางต่างขัดพระอัชฌา	แต่ตรึกตราอารมณ์ให้ตรมตรอม
ทั้งแสนแค้นแสนรักสลักอก	แสนวิตกจนพระรูปซีดซูบผอม
น้อยหรือเมียเสียได้มันไม่ยอม	พูดอ้อมค้อมขัดข้องจองหองฮึก
คิดจะใคร่ไปบวชจนหนวดขาว	ให้มันหนาวนอนสะอื้นไม่คืนสึก
แต่ครวญคร่ำรำพึงคะนึงนึก	จนจับไข้ให้สะทึกสะท้านองค์ ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างสงสารพระผ่านเกล้า	ต่างเข้าเฝ้าทูลถามตามประสงค์
ทูลกระหม่อมผอมซูบทั้งรูปทรง	ขอพระองค์จงประทานอาการประชวร ฯ
๏ พระฟังคำชำเลืองค้อนเคืองขัด	มิได้ตรัสตอบความทรามสงวน
ครั้นถามซ้ำทำว่าชะเจ้ากระบวน	อย่ามากวนเซ้าซี้ที่นี่เลย
แล้วเอนองค์ลงบรรทมทรงห่มส่าน	สั่นสะท้านทำเบือนแกล้งเชือนเฉย
ทั้งสองนางต่างเห็นผิดจริตเคย	พระเฉยเมยไม่เหมือนอย่างแต่หลังมา
เห็นจะเคืองเรื่องที่ขัดไม่ตรัสด้วย	มิให้ช่วยฟูมฟักเฝ้ารักษา
พลางสั่งเหล่าสาวใช้อย่าได้ช้า	เรียกหมอนวดหมอยามาไวไว ฯ
๏ แล้วสองนางต่างว่าน่าสงสาร	พระอาการก็ไม่แจ้งแถลงไข
จะวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร	มาเข้าไปด้วยกันแม่วัณฬา
ได้ทูลอ้อนวอนถามตามจะโปรด	ถึงกริ้วโกรธจะฟันบั่นเกศา
ก็ตามทีพี่น้องเราสองรา	จะก้มหน้าสู้ม้วยเสียด้วยกัน
แล้วสองนางต่างเข้าเคียงบรรจถรณ์	ชลีกรก้มตัวกราบผัวขวัญ
ค่อยหมอบกรานคลานขึ้นแท่นสุวรรณ	ต่างนวดฟั้นฝ่าพระบาทไม่คลาดคลา
พระเห็นนางข้างสุวรรณบรรจถรณ์	ชำเลืองค้อนโฉมฉายทั้งซ้ายขวา
ค่อยเคลื่อนคลายหายสั่นจึงบัญชา	แม่นางมาลีนะนางละเวง
แกล้งเป็นหมอคอเดียวกันเจียวเจ้า	ใครเชิญเล่าเข้ามารุมกันคุมเหง
สารพัดขัดคำไม่ยำเกรง	วาสนาของข้าเองมันอาภัพ
ตัวคนเดียวเจียวจิตไม่คิดอยู่	ตายเสียรู้แล้วไปเถิดไข้จับ
อย่างรักษาอย่ามาทำขยำยับ	พากันกลับไปเสียหนาข้าจะนอน ฯ
๏ ฝ่ายวัณฬามาลีศรีสวัสดิ์	เห็นกริ้วตรัสกราบยุคลบนบรรจถรณ์
อย่าปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน	มีโทษกรณ์เป็นไฉนตรัสให้ฟัง
ธรรมดาข้ากับเจ้าเหมือนเขาว่า	เมื่อเต็มขาแล้วจะได้รับใส่หลัง
ฉันโฉดเฉาเบาจิตแม้ผิดพลั้ง	โปรดสักครั้งหนึ่งก่อนพอสอนใจ
พระชุบเลี้ยงเพียงนี้เป็นที่สุด	พระคุณดุจดินฟ้าชลาไหล
ถึงจะลงโทษทัณฑ์ทำฉันใด	ก็มิได้ตอบโกรธจงโปรดปราน
เชิญเสด็จเมตตาอุส่าห์เสวย	อย่าละเลยโภชนากระยาหาร
ทั้งพวกหมอขอเข้ามาพยาบาล	จะอยู่งานให้ค่อยฟื้นทุกคืนวัน ฯ
๏ พระอภัยใจหวิวหวิวให้หิวโหย	ทั้งแรงโรยร้อนโรคเศร้าโศกศัลย์
จึงว่าน้อยหรือคำช่างรำพัน	พูดกระนั้นกระนี้พิรี้พิไร
ลืมแล้วหรือถือตัวให้ผัวง้อ	ช่างถูกคอคืนคำทำไถล
สารพัดขัดขวางจืดจางใจ	เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าก็ไม่ได้เป็นเมีย
จริงนะจะตรวจน้ำคว่ำกะโหลก	แม้หายโรคเจ็บปวดจะบวชเสีย
อย่าย้อนยอกหลอกล้อเฝ้าคลอเคลีย	มิใช่เบี้ยพอปากจะมากความ ฯ
๏ นางฟังคำร่ำตรัสที่ขัดขวาง	ทั้งสองนางต่างสะเทิ้นคิดเขินขาม
จึงว่าพระจะผนวชจะบวชตาม	อย่าห้ามปรามโปรดข้าฝ่าละออง
ขอฟูมฟักรักษากว่าจะฟื้น	ทุกค่ำคืนคอยระวังอยู่ทั้งสอง
แล้วหลีกมาหน้าสิงหาสน์ปราสาททอง	จัดแจงของเอมโอชโภชนา
ให้สาวใช้ไปเชิญสินสมุทร	พระราชบุตรทรงศักดิ์มารักษา
นางสาวใช้ไปแถลงแจ้งกิจจา	พระรีบมาหมอบเฝ้าสองเยาวมาลย์
สุมาลีชี้แจงแถลงเล่า	พระโศกเศร้าซูบทรงน่าสงสาร
แม่ทั้งสองต้องโทษไม่โปรดปราน	พระอาการดาลเดือดไม่เหือดเลย
พ่อมาอยู่ดูบ้างอย่าห่างเหิน	จะได้เชิญให้พระองค์ทรงเสวย
แล้วจัดแจงแต่งขนมเครื่องนมเนย	อย่าช้าเลยพ่อเข้าไปอยู่ในปรางค์
เชิญโอสถบดไว้เข้าไปด้วย	จะได้ช่วยปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
หน่อนราว่าขอรับคำนับนาง	เข้าไปข้างแท่นทองประคองพาน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยตื่นไสยาสน์	เห็นหน่อนาถราชบุตรสุดสงสาร
ตรัสบอกโรคโศกศัลย์สั่นสะท้าน	เบื่ออาหารหิวโหยให้โรยรา ฯ
๏ สินสมุทรทรุดหมอบทูลตอบถ้อย	หมอมาคอยพร้อมพรักจะรักษา
แล้วตั้งเครื่องเอมโอชโภชนา	ถวายยาหอมรื่นชื่นอารมณ์
พระอภัยได้รสโอสถสว่าง	ค่อยเสื่อมสร่างพลางเสวยเนยขนม
พระทรวงเส้นเป็นเหน็บเจ็บระบม	หมอบังคมก้มกรานอยู่งานพลาง
แต่นั้นหน่อวรนาถไม่คลาดเคลื่อน	คอยทูลเตือนปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
ที่ร้อนโรคโศกเศร้าค่อยเบาบาง	คิดระคางเคืองวัณฬาสุมาลี
ทั้งลูกเมียเสียหมดมันปลดปละ	จะสละไปถือเป็นฤๅษี
พอสามเดือนเคลื่อนคลายค่อยหายดี	พระยิ่งมีศรัทธาตรึกตราตรอง
ทั้งสองนางต่างพากันมาเฝ้า	พระโศกเศร้าตรัสสั่งนางทั้งสอง
นี่แน่เจ้าเล่าก็มีบุรีครอง	ทั้งเงินทองมองมูลประยูรยศ
อยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองไปเบื้องหน้า	จะปรารถนาหาอะไรก็ได้หมด
เราจะไปในอรัญอยู่บรรพต	รักษาพรตพรหมจรรย์บรรพชา
ด้วยชาตินี้วิบัติให้พลัดพราก	เหลือวิบากยากแค้นนั้นแสนสา
จะสืบสร้างทางกุศลผลผลา	เมื่อชาติหน้าอย่าให้เป็นเหมือนเช่นนี้ ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างแคลงว่าแกล้งตรัส	ไม่ทานทัดทูลสนองทั้งสองศรี
ขอตามติดคิดคุณพระมุนี	เป็นหลวงชีปรนนิบัติด้วยศรัทธา
ยิ่งไปอยู่เกาะแก้วแล้วขยัน	อยากพบพี่ศรีสุพรรณมัจฉา
สุมาลีว่านี่แน่แม่วัณฬา	แม่ช่วยหาหนังเสือเผื่อสักไตร ฯ
๏ พระฟังนางพลางว่าแน่แม่ปลาช่อน	งอนจริงจริงยิ่งกว่าช้อนกว่างอนไถ
พาหนังเสือเหลือยากลำบากใจ	แล้วก็ไม่สู้ดีเหมือนชีเปลือย
พูดด้วยยากปากกล้าสมาบาป	เป็นกิ่งกาบหลาบเข็ดเหลือเหน็ดเหนื่อย
ดูเลี้ยวลดคดคู้เหมือนงูเลื้อย	พูดไม่เมื่อยลูกคางต้องกางกัน
ไม่รักของ้อผู้หญิงจริงจริงนะ	สิ้นธุระก็จะสร้างทางสวรรค์
แล้วให้หาข้าเฝ้าเผ่าพงศ์พันธุ์	มาพร้อมกันสินสมุทรสุดสาคร ฯ
๏ พระขึ้นบนมนเทียรวิเชียรรัตน์	จึงปลดเปลื้องเครื่องกษัตริย์ประภัสสร
ทรงเครื่องขาวดาวบสประณตกร	อุทุมพรทับเฉียงเฉวียงองค์
แล้วจัดจีบกลีบชฎารักษาพรต	เป็นดาบสบุตรพรหมสมประสงค์
สอดสวมด้ายสายธุรำประจำทรง	ตั้งดำรงศิลห้าสมาทาน
ถือพัดวาลวิชนีแล้วลีลาศ	ขึ้นนั่งอาสน์อิศรามุกดาหาร
พร้อมโอรสยศยงพระวงศ์วาน	โปรดประทานเทศนาตามบาลี
ทรงแก้ไขในข้อพระบรมัตถ์	วิสัยสัตว์สิ้นพิภพล้วนศพผี
ย่อมสะสมถมจังหวัดปัถพี	ไพร่ผู้ดีที่เป็นคนไม่พ้นตาย
พระนิพพานเป็นสุขสิ้นทุกข์ร้อน	เปรียบเหมือนนอนหลับไม่ฝันท่านทั้งหลาย
สิ้นถวิลสิ้นทุกข์เป็นสุขสบาย	มีร่างกายอยู่ก็เหมือนเรือนโรคา
ทั้งแก่เฒ่าสาวหนุ่มย่อมลุ่มหลง	ด้วยรูปทรงลมเล่ห์เสน่หา
เป็นผัวเมียเคลียคลอครั้นมรณา	ก็กลับว่าผีสางเหินห่างกัน
จงหวังพระปรมาศิวาโมกข์	เป็นสิ้นโศกสิ้นสุดมนุษย์สวรรค์
เสวยสุขทุกเวลาทิวาวัน	เหลือจะนับกัปกัลป์พุทธันดร
แต่บรรดามาฟังอยู่ทั้งสิ้น	จงถือศิลภิญโญสโมสร
สินสมุทรเจ้าจงพาพลากร	ไปถิ่นฐานนันดรเหมือนก่อนมา ฯ
๏ ฝ่ายนงลักษณ์อัคเรศครั้นเทศน์จบ	เจียนสลบด้วยเห็นขาดวาสนา
พระทรงศิลสิ้นเสร็จมิเมตตา	ต่างโศกากอดบาทไม่คลาดคลาย
ต่างทูลว่าข้าขอรับบรรพชิต	พอเป็นศิษย์สาพิภักดิ์สมัครหมาย
แม้เลยละจะขอเชือดคอตาย	สู้ถวายชีวาไม่อาลัย
ทั้งโอรสยศยงพวกพงศ์เผ่า	ต่างโศกเศร้าโศกาน้ำไหล
ทั้งข้าเฝ้าสาวสนมกรมใน	ร่ำร้องไห้แซ่เสียงทั้งเวียงวัง ฯ
๏ พระฤๅษีมีจิตคิดสงสาร	พวกวงศ์วานหลานลูกได้ปลูกฝัง
จึงหยุดยั้งยังสุวรรณบัลลังก์	ตรัสถามทั้งวัณฬาสุมาลี
เราตัดขาดญาติมิตรเปลื้องปลิดปลด	ไม่รักยศรักกายคิดหน่ายหนี
เจ้าจะสร้างทางพรตดาบสนี	อย่ายินดีที่ผัวคิดพัวพัน
ไปเที่ยวอยู่ภูเขาลำเนาถ้ำ	ถือศีลธรรมบำเพ็ญเบญจขันธ์
สมมติเหมือนเพื่อนจงกรมพรหมจรรย์	ให้แม่นมั่นสัญญาจะพาไป ฯ
๏ ทั้งสองนางน้อมคำนับตามรับสั่ง	เป็นสัจจังยังไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
พระประโยชน์โพธิญาณประการใด	จะตามใต้บาทาสารพัน
กว่าจะถึงซึ่งมหาศิวาโมกข์	สิ้นฟ้าดินสิ้นโอฆสิ้นโศกศัลย์
แม้พลั้งพลาดขาดพรตทศธรรม์	จึงห้ำหั่นบั่นศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่าสาพิภักดิ์	เห็นพร้อมพรักรักพระองค์ก็สงสาร
สิ้นแสนงอนอ่อนพยศจึงพจมาน	โปรดประทานโทษให้เหมือนใจจง ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างบังคมด้วยสมนึก	ลามาตึกเตียงทองเข้าห้องสรง
ต่างชำระสระสนานสำราญองค์	แล้วก็ทรงเครื่องพรตดาบสนี
ชฎากลีบจีบจัดฉวัดเฉวียน	ล้วนขาวเขียนลายทองผุดผ่องศรี
ประคำพลอยห้อยพระศอจรลี	ไปนั่งที่แท่นสุวรรณริมบัลลังก์
ดาบสพระอภัยให้ศีลห้า	ว่านำหน้านางชีว่าทีหลัง
จนจบปัญจสีลาสิกขาปทัง	สองนางนั่งกราบงามลงสามที
แล้วนั่งเคียงเรียงกันเป็นหลั่นลด	รักษาพรตงดงามสามฤๅษี
จอมกษัตริย์ยถาถามตามบาลี	นางก็รับสัพพีด้วยปรีดา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร	สินสมุทรสุดสาครโอรสา
ดูบิตุรงค์สงสารทั้งมารดา	จะกลับไกลไปป่าเหลืออาลัย
ต่างกราบกรานมารดรทั้งบิตุเรศ	ชลเนตรนองตกซกซกไหล
ระทวยทอดกอดบาทเพียงขาดใจ	ต่างพิไรร่ำว่าสารพัน ฯ
๏ สินสมุทรสุดเศร้าว่าเปล่าจิต	เคยตามติดบิตุเรศทุกเขตขัณฑ์
กำพร้าแม่เห็นแต่องค์พระทรงธรรม์	ทุกคืนวันเวลาไม่อาวรณ์
พระกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลูกช่วยปลูกฝัง	ถึงเบาจิตผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
พระบิตุรงค์ทรงพรตจะบทจร	พระมารดรก็ไม่สั่งลูกมั่งเลย
ทั้งสามองค์ทรงผนวชบวชเสียสิ้น	ให้ลูกกินแต่น้ำตานิจจาเอ๋ย
ไปเฝ้าพระจะไม่เห็นเหมือนเช่นเคย	จะแลเลยลิบลับไปนับปี
สุดสาครอ่อนแรงกันแสงสะอื้น	สู้กล้ำกลืนกราบประณตบทศรี
ทูลกระหม่อมจอมจังหวัดปัถพี	เคยเป็นที่พึ่งลูกคิดผูกพัน
พระบิตุราชมาตุรงค์รีบทรงพรต	สละหมดเหมือนจะเลยเสวยสวรรค์
จะรำพึงถึงพระบาทไม่ขาดวัน	ด้วยไม่ทันรู้รหัสพระศรัทธา
ทูลกระหม่อมจอมทวีปประทีปแก้ว	จะลับแล้วเหลือแลชะแง้หา
ยิ่งคิดให้ใจหายฟายน้ำตา	ซบโศกากำสรดสลดใจ
ทั้งนงเยาว์เสาวคนธ์ให้อ้นอั้น	พลอยโศกศัลย์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
สะอื้นร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย	พระจะไปป่าหนามทั้งสามองค์
จะลำบากยากจนนั้นล้นเหลือ	บรรทมเหนือปถพีธุลีผง
ลูกพลัดพรากจากตระกูลประยูรวงศ์	หวังพระองค์อุ่นจิตเหมือนบิดา
ทั้งสองพระชนนีเป็นที่พึ่ง	ก็เหมือนหนึ่งพระกำเนิดเกิดเกศา
เคยอุ้มวางกลางพระเพลาแต่เยาว์มา	เหมือนธิดาโอรสให้งดงาม
ถ้าแม้พระจะเสด็จไปทางอื่น	จะฝ่าฝืนตามเสด็จไม่เข็ดขาม
นี่ทางพรตอตส่าห์พยายาม	สุดจะคิดติดตามจะห้ามบุญ
พระทรงศักดิ์รักลูกช่วยปลูกฝัง	ถึงผิดพลั้งดังหนึ่งบุตรช่วยอุดหนุน
ในชาตินี้มิได้ละลืมพระคุณ	ที่การุญรักใคร่แต่ไรมา
แล้วกราบลงตรงบาทพระบิตุเรศ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายฝูงนางข้างฝรั่งเมืองลังกา	นางรำภายุพาสุลาลี
เคยพึ่งพาอาศัยใจจะขาด	เข้ากอดบาทนางวัณฬามารศรี
เจ้าประคุณบุญญาบารมี	เคยเป็นที่พึ่งฝรั่งทั้งลังกา
แต่ปางก่อนรอนราญทำการศึก	ที่การอื่นตื้นลึกเคยปรึกษา
ครั้งนี้พระเป็นชีมีศรัทธา	มิให้ข้าทั้งสามทราบความเลย
พระชุบเลี้ยงเพียงบุตรสุดถนอม	เจ้าพระคุณทูลกระหม่อมของลูกเอ๋ย
จะอยู่ดงพงไพรพระไม่เคย	เคยเสวยโต๊ะทองของโอชา
จะไปฉันมันเผือกผลาผล	จะร้อนรนทนลำบากยากหนักหนา
จะเผือดผิวหิวโหยร่วงโรยรา	จะไสยาอยู่กับพระธรณี
ข้าทั้งสามจะขอตามเสด็จด้วย	จนมอดม้วยเหมือนหมายไม่หน่ายหนี
ขอบวชบ้างอย่างเช่นพระเป็นชี	อยู่ข้างที่รับใช้เหมือนได้เคย
จะเก็บเลือกเผือกมันพรรณลูกไม้	มาปอกให้สามพระองค์ทรงเสวย
อย่าขัดเคืองเปลื้องปละสละเลย	ลูกไม่เคยเริศร้างเหินห่างไกล
นางละเวงเกรงผัวกลัวจะกริ้ว	จึงนบนิ้วทุลแจ้งแถลงไข
นางฝรั่งทั้งสามจะตามไป	จงโปรดให้บวชบ้างเป็นนางชี
จึงตรัสว่านารีที่มีผัว	จะบวชตัวก็ต้องลาเหมือนทาสี
แม้ผัวยอมพร้อมใจเป็นไรมี	บวชเป็นชีก็จะได้ดังใจจง ฯ
๏ ยุพาฟังบังคมสมถวิล	ทูลลาสินสมุทรตามความประสงค์
จะบวชตามสามกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	ขอพระองค์อนุกูลอย่าสูญใจ
หน่อกษัตริย์ตรัสว่าจะลาบวช	ข้ามิชวดแล้วหรือถือไฉน
อยู่ดีดีนี่จะมาขอลาไป	ข้ามิให้บวชดอกบอกจริงจริง
นางผกาฝรั่งคิดคั่งแค้น	จึงว่าแสนยากเย็นเพราะเป็นหญิง
สิบแปดปีนี้แล้วพระสละทิ้ง	มาท้วงติงตัดเด็ดไม่เมตตา
ถึงกฎหมายชายทิ้งหญิงอย่างนั้น	ก็ขาดกันอย่าให้ต้องถึงฟ้องหา
เหมือนปล่อยเต่าเอาบุญกรุณา	อย่าข้องขัดศรัทธาจงปรานี
พระว่าบทกฎหมายชายทิ้งหญิง	ก็ขาดจริงเพราะห่างระคางหนี
ข้ากับเจ้าเล่าก็คืนวานซืนนี้	ไม่คืนดีกันหรือเจ้าหรือเปล่าใจ ฯ
๏ ฝ่ายลีวันนั้นทูลลาสุดสาคร	ชลีกรวอนว่าอัชฌาสัย
อย่าข้องขัดทัดทานประการใด	จงโปรดให้บวชตามสามพระองค์
ฝ่ายว่าสุดสาครพูดอ่อนหวาน	ราชการเกี่ยวข้องต้องประสงค์
เจ้าก็รู้อยู่ว่าพระมาตุรงค์	ได้โปรดปลงให้บำรุงกรุงลังกา
ด้วยศึกเสือเหนือใต้ยังไม่ราบ	จะต้องปราบปรามศึกได้ปรึกษา
เจ้าเคยได้ใช้ฝรั่งแต่หลังมา	ช่วยตรวจตราอย่าเพ่อบวชให้ชวดเลย
สุลาลีมีฝีปากพูดถากถาง	มาขัดขวางทางบุญพ่อคุณเอ๋ย
แต่ก่อนนั้นได้มาอยู่เป็นคู่เชย	แล้วปล่อยปละละเลยเฉยเมยไป
ถ้าหากว่าลาลีจะมีผัว	ก็ไม่กลัวที่จะจับมาปรับไหม
มาห้ามหวงหน่วงเหนี่ยวเกี่ยวเกาะไว้	ดูเหมือนไม่ได้ทราบที่บาปกรรม
เดี๋ยวนี้ก็รู้อยู่ว่าเป็นข้าบาท	แม้ไม่ขาดคงจะชุบอุปถัมภ์
เหมือนลูกชั่วผัวช่วยปราบให้หลาบจำ	นี่พลอยซ้ำทำให้ร้อนไม่ผ่อนปรน
ตัวคนเดียวเปลี่ยวใจจะใคร่บวช	กลับให้ชวดสืบสร้างทางกุศล
เขาทำบุญสุนทานมารประจญ	ช่างเหลือทนลูกผัวล้วนตัวดี
สุดสาครวอนว่าลาลีเอ๋ย	อย่างเพ่อเลยหลีกผัวเอาตัวหนี
ถ้าลูกมีทีหลังเป็นอย่างนี้	จึงเป็นชีเถิดไม่ห้ามตามใจนาง ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีชลีสนอง	ซึ่งพี่น้องสองกษัตริย์ยังขัดขวาง
ข้าน้อยนี้มีแต่ตัวลูกผัวร้าง	ขอบวชบ้างสร้างกุศลผลผลา
พระอภัยได้ฟังว่ายังขัด	ด้วยผัวเจ้าเขาไม่ตัดเสนหา
ยังหวงแหนแม้นจะรับบรรพชา	ไม่เป็นดาบสจะซ้ำเป็นกรรมไป ฯ
๏ แล้วเอื้อนโอษฐ์โปรดปรานว่าหลานลูก	จงพันผูกพี่น้องให้ผ่องใส
พอรุ่งเช้าเราจะพากันไคลคลา	ไปอยู่ไพรพฤกษาตามบาลี
ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายทั้งชายหญิง	จงพึ่งพิงผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ผู้เป็นใหญ่ได้เมตตาคิดปรานี	ให้เปรมปรีดิ์ปราโมทย์ยกโทษกรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายเผ่าพงศ์วงศาพวกฝรั่ง	พร้อมสะพรั่งฟังคำที่พร่ำสอน
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดสาคร	กราบบิดรวอนว่าด้วยอาลัย
ซึ่งสามพระจะเสด็จไปเดินป่า	ไม่ทราบว่าจะไปหนตำบลไหน
พระชนนีมิเคยเดินดำเนินไพร	จะเจ็บไข้ได้ยากลำบากองค์
ลูกจะขอปวรณาฝ่าพระบาท	มิให้ขาดที่ธุระพระประสงค์
นิมนต์พักจักไปสร้างที่กลางดง	เป็นที่ทรงจงกรมพรหมจรรย์
จะให้มีศาลาพระอาศรม	แต่พอร่มฝนฟ้าหน้าวสันต์
ตามประโยชน์โปรดเกล้าแต่เท่านั้น	อย่าด้นดั้นไปให้สูญประยูรวงศ์ ฯ
๏ พระฟังว่ากล้าหาญการกุศล	รับนิมนต์จึงว่าตามความประสงค์
เหมือนอินทรามานิมิตด้วยฤทธิรงค์	ที่เขาวงกตถวายก็คล้ายกัน
หน่อนรินทร์ยินดีทั้งพี่น้อง	ต่างยิ้มย่องชื่นชวนกันสรวลสันต์
นิมนต์ไว้วังลังกาสิบห้าวัน	กว่าจะได้ถวายบรรณศาลา
แล้วเกณฑ์ไพร่ไปลำเนาเขาสิงคุตร์	ที่สูงสุดกว้างใหญ่ไพรพฤกษา
มีโตรกตรวยห้วยละหานธารธารา	เงื้อมศิลาเลื่อมลายพรอยพรายแพรว
พฤกษาสูงยูงยางขึ้นข้างเขา	ชะลูดเสลาแลลิ่วเป็นทิวแถว
มะม่วงโมกโศกสุกรมต้นนมแมว	พิกุลแก้วกาหลงประยงค์พะยอม
ทุเรียนลำไยไม้ออกช่อดอกผล	บ้างร่วงหล่นลูกขนุนกลิ่นกรุ่นหอม
ต้นโศกไทรใหญ่ยิ่งยื่นกิ่งค้อม	จะให้คล่อมอาศรมร่มสำราญ
จึงปลูกบรรณศาลาก่ออาศรม	ที่รื่นร่มรุกโขรโหฐาน
โรงฉันที่สรงน้ำริมลำธาร	เป็นชั้นชานชะวากเหมือนฉากบัง
ด้วยหน่อไทไปกำกับกำชับช่าง	อาศรมสร้างสุดงามทั้งสามหลัง
ดูครึ้มครื้นรื่นรมย์ที่ร่มรัง	มีเขื่อนกั้นบัลลังก์น่านั่งนอน
ริมกุฎีมีสระปทุมชาติ	ระดะดาษดอกดวงบัวหลวงสลอน
สมถวิลสินสมุทรสุดสาคร	สิ้นทุกข์ร้อนรีบมาถึงธานี
ให้ตระเตรียมเทียมรถรับเสด็จ	ครั้นสรรพเสร็จไปประณตบทศรี
ทูลพระองค์ทรงพรตดาบสนี	เหมือนทำที่ไว้ถวายท้ายบรรพต ฯ
๏ พอเดือนยี่สี่ค่ำนำพระบาท	ทรงรถราชญาติวงศ์ตามส่งหมด
เป็นสิ้นความสามพระองค์อยู่ทรงพรต	ที่บรรพตสิงคุตร์ดุจนิมนต์
ยอดคิรีมีต้นโรทันใหญ่	น้ำปลายใบหยดย้อยเหมือนฝอยฝน
ครั้นแสงแดดแผดส่องต้องมณฑล	เป็นหมอกมนมีอยู่แต่บูราณ
ด้วยคิรีนี้เป็นหลักลังกาทวีป	ยอดเหมือนกลีบจงกลมณฑลสถาน
ครั้นถึงสิบห้าวันก็บันดาล	เป็นฝนซ่านโซมสาดไม่ขาดคราว
โซ่เหล็กล่ามสามสายฝ่ายเหนือใต้	ต่างกระไดปีนป่ายเหนี่ยวสายสาว
จึงนับถือลือเลื่องเป็นเรื่องราว	มีรูปเจ้าสิงคุตร์สุดคิริน
เมื่อแรกตั้งลังกาลงมาเกิด	กล่าวกำเนิดน่าฟังหวังถวิล
ว่ารูปทรงองค์สิงคุตร์บุตรพระอินทร์	ดำเหมือนนิลกินถั่วงากินสาคู
ครั้นสิ้นเหล่าชาวลังกาจึงฝรั่ง	ยกมาตั้งทั้งเจ๊กจีนจึงกินหมู
แต่ก่อนเขาเล่ามาถึงเราจึงรู้	เท็จจริงอยู่กับผู้เฒ่าที่เล่ามา ฯ
๏ พระอภัยไปตั้งหลังบรรพต	รักษาพรตพรหมจรรย์ด้วยหรรษา
รำภาสะหรีลีวันยุพาผกา	คุมโยธาฝรั่งอยู่ทั้งพัน
เก็บส้มสูกลูกไม้เผือกมันมั่ง	ถวายทั้งสามองค์ให้ทรงฉัน
เป็นป่ากว้างทางเดินเนินอรัญ	ไปสามวันจึงถึงวังเมืองลังกา
สินสมุทรไปบำรุงกรุงผลึก	ได้ปราบศึกสืบวงศ์เผ่าพงศา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา	ครองลังกาผาสุกสนุกสบาย
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม	ไปพาราวาหุโลมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย	นางสุนีหนีกายสูญหายไป ฯ
นิทานเรื่องพระอภัยมณี ต่อจากคำกลอนที่พิมพ์แล้ว
ฝ่ายพระมังคลาเมื่อเสียท่วงทีทัพแล้ว หนีไปกับสังฆราชบาทหลวง ไปถึงบ้านเศรษฐีแห่งหนึ่ง พระมังคลาได้นางยาใจลูกสาวนางเซียมวิไลแม่ม่ายเมียเศรษฐีเป็นเมีย รวบรวมกำลังได้บ้างเล็กน้อย และพระมังคลากับสังฆราชบาทหลวงก็ลงเรือกำปั่นแล่นกลับมาเกาะลังกา แต่เผอิญถูกลมจัดพัดพาไปเข้าอ่าวเมืองกำพลเพชร ประจวบท้าวรามเดชเจ้าเมืองพิราลัย ไม่มีโอรสธิดา นางกฤษณามเหสีสำเร็จราชการแผ่นดิน พระมังคลาจึงเข้าไปฝากตัวอยู่กับนางกฤษณา นางกฤษณาเห็นพระมังคลารูปร่างงดงามก็มีความรักใคร่ให้เฝ้าแหนใกล้ชิดสนิทสนมจนได้ร่วมรักสมัครสังวาสกัน แต่ปกปิดมิให้อำมาตย์ราษฎรทราบเรื่อง แสดงให้เปิดเผยแต่เพียงว่า รับเลี้ยงพระมังคลาไว้ในฐานเป็นบุตรบุญธรรม มอบอำนาจให้โดยลำดับ ถึงที่สุดยกพระมังคลาขึ้นครองราชสมบัติ โดยอ้างเหตุว่าตนชรา ไม่สามารถจะว่าราชการแผ่นดินได้ พระมังคลาจึงได้ผ่านสมบัติมีอำนาจสิทธิ์ขาดในเมืองกำพลเพชร ฝ่ายสังฆราชบาทหลวงผู้เป็นอาจารย์ก็ช่วยขวนขวายเกลี้ยกล่อมหาผู้คนดี ๆ ไว้เป็นกำลัง พระมังคลาได้กำลังในเมืองกำพลเพชรนี้หลายประการ คือพระขรรค์วิเศษ ฟันถูกผู้ใดก็เกิดเป็นไฟไหม้ พวกพลทหารก็ใช้แม่เหล็กเป็นอาวุธ อาวุธของข้าศึกศัตรูถูกเข้าก็อ่อนยู่ไปหมด ทั้งนางกฤษณาก็เป็นคนกว้างขวาง มีเจ้าบ้านผ่านเมืองอื่นเป็นพวกพ้องมาก
ฝ่ายวลายุดากับอาจารย์เจนธนู พากันหนีเล็ดลอดลงโดยสารกำปั่นอังกฤษไปทางทิศใต้จนถึงเมืองสินชัย ไปได้นางบุญจารีลูกสาวเศรษฐีเป็นเมียคนหนึ่ง ได้นางกรีกุน ลูกสาวพราหมณ์เป็นเมียอีกคนหนึ่ง ในเวลานั้นกษัตริย์เจ้าเมืองสินชัยมิได้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม หมกมุ่นอยู่ด้วยกามกิเลส ให้อำมาตย์เที่ยวฉุดคร่าหาสตรีที่รูปงามมาถวาย มิได้เลือกว่าบุตรภรรยาของผู้ใด จนอาณาประชาราษฎร์ได้รับความเดือดร้อน จึงเป็นโอกาสให้อาจารย์เจนธนูได้ช่องเกลี้ยกล่อมผู้คนชิงราชสมบัติให้แก่วลายุดาได้ ส่วนตนก็ได้รับตำแหน่งอุปราชและตั้งอยู่ในฐานเป็นอาจารย์
ส่วนวายุพัฒน์กับอาจารย์สุริยันหนีไปทางทิศตะวันออก ไปถึงเมืองเซ็นของพวกแขกทมิฬ เจ้าเมืองชื่อท้าวกบิล ที่เมืองนี้มีความเดือดร้อนสำคัญอยู่อย่างหนึ่ง คือในสามปีมียักษ์ตนหนึ่งมาจับคนกินครั้งหนึ่งดังนี้เสมอ ท้าวกบิลไม่สามารถจะหาอุบายต่อสู้กับยักษ์ได้ จึงต้องส่งคนให้ยักษ์กินทุกคราวที่มา ครั้งหนึ่งยักษ์มาพบเข้ากับวายุพัฒน์ พอได้กลิ่นก็กลัวยืนตัวแข็งอยู่ ด้วยวายุพัฒน์เป็นสายโลหิตของนางผีเสื้อ ซึ่งมีอำนาจครอบงำยักษ์จำพวกนี้ วายุพัฒน์จึงจับเอายักษ์นั้นใช้ขี่เป็นพาหนะไปในที่ต่าง ๆ ท้าวกบิลทราบว่าวายุพัฒน์ปราบยักษ์ให้อยู่ในอำนาจได้ ก็ยกนางศศิธรธิดาให้เป็นเมียและสถาปนาวายุพัฒน์ให้เป็นอุปราช
ฝ่ายหัสกันกับอาจารย์สุบันเยหนีไปทางทิศเหนือ ไปถึงเมืองอินตรา อาจารย์สุปันเยเที่ยวรับเป็นหมอรักษาฝีของชาวเมือง จนมีชื่อเสียงทราบถึงท้าวมุลาเจ้าเมือง จึงให้เชิญไปรักษาฝีในท้องของตน อาจารย์สุปันเยเห็นว่าเป็นฝีที่รักษาไม่หาย จึงบอกว่าจะตายใน ๕ วันนี้ ท้าวมุลาโกรธ สั่งให้เอาสุปันเยจำคุกไว้ พอตกเวลากลางคืน อาจารย์สุปันเยก็ร่ายมนต์เล็ดลอดออกมาได้ ลอบเข้าไปตัดศีรษะท้าวมุลาเจ้าเมืองเสีย แล้วพาหัสกันหนีไปพักอยู่ที่ศาลเจ้าแห่งหนึ่งในกลางป่า เทพารักษ์ที่สิงอยู่ในศาลจึงบอกให้ไปทางทิศตะวันตกจะได้พบลาภอันประเสริฐ หัสกันและสุปันเยก็พากันไปตามเทวดาแนะนำ ไปพบเวชายันกับนางวันชายาพี่น้องเป็นลูกของฝรั่งใหญ่เมืองสุลาลัย เวชายัน นางวันชายาเล่าถึงเรื่องที่อาเขยชิงเอาสมบัติเสีย จึงพากันหนีมาแต่สองคน หัสกันและสุปันเยรับรองว่าจะช่วยคิดเอาสมบัติกลับคืนให้ จึงซ่องสุมเกลี้ยกล่อมได้ผู้คนพอเป็นกำลังแล้ว ก็ยกทัพมายังเมืองสุลาลัย พวกขุนนางเก่าของเวชายันและนางวันชายากลับไปเข้าเสียกับเจ้านายของตน อาเขยสู้ไม่ได้ก็พากันหนีไป พวกเสนาพฤฒามาตย์จึงพร้อมกันอัญเชิญเวชายันขึ้นครองราชสมบัติ แต่เวชายันไม่รับ ขอถวายแก่หัสกัน หัสกันและสุปันเยจึงอยู่ครองเมืองสุลาลัยต่อมา
ฝ่ายข้างเมืองผลึก นางมณฑาถึงแก่กรรมลง สินสมุทรจึงมีสารไปถึงสุดสาคร ขอให้เชิญพระอกัยมณี นางสุวรรณมาลี และนางละเวงไปในการปลงศพ สุดสาครจึงจัดเรือกำปั่นให้พระอภัยมณีไปเมืองผลึก แต่กำปั่นถูกลมพัดพาหลงไปเข้าอ่าวเกาะกัลปังหา นางเทพเทพิน นางนิลกัณฐีกับตรีพลำน้องชาย ซึ่งเป็นลูกเทวดาเจ้าเกาะ แต่มารดาเป็นมนุษย์ ออกมาว่ายน้ำเล่น พบพระอภัยมณีเข้าก็มีความนับถือรักใคร่ จะขอติดตามไปอยู่เรียนวิชาความรู้ด้วย ครั้นพระอภัยยอมแล้ว จึงช่วยกันเอาไม้กัลปังหาต่อเรือใหญ่ขึ้นลำหนึ่งแล่นออกจากเกาะกัลปังหาบ่ายหน้ามายังเมืองผลึก
ฝ่ายสินสมุทรเห็นผู้ถือหนังสือไปเมืองลังกาช้าผิดปกติก็สงสัย จึงแต่งเรือเร็วให้ไปสืบข่าว ได้ความว่าพระอภัยมณีออกจากเมืองลังกามานานแล้ว แต่หาได้มาถึงเมืองผลึกไม่ก็ตกใจ จึงจัดกำลังทัพเรือให้เที่ยวแยกย้ายกันไปตามในทิศต่าง ๆ จนถึงเมืองการะเวกและรมจักร ทางสุดสาครก็ให้แต่งเรือเร็วออกติดตามไปในทิศต่าง ๆ เหมือนกัน เรือเมืองลังกาและเมืองผลึกตามไปพบพระอภัยมณีกำลังถูกเรือจีนโจรสลัดล้อมไว้ จึงเข้าช่วยรบขับไล่พวกโจรแตกหนีไป แล้วเชิญพระอภัยมณีมาถึงเมืองผลึก
ฝ่ายศรีสุวรรณ หัสไชย และสุดสาคร เมื่อทราบว่าพระอภัยมณีไปถึงเมืองผลึกแล้ว ต่างก็พากันมาช่วยงานศพนางมณฑาที่เมืองผลึกพร้อมกัน พระกฤษณา พระเทวัญ และนางอัมพวันโอรสธิดาของศรีสุวรรณซึ่งเกิดกับนางศรีสุดา กับนางเทพเทพิน นางนิลกัณฐี ตรีพลำเห็นกันเข้าก็มีความรักใคร่กันเป็นคู่ ๆ
ฝ่ายพระมังคลาอยู่ที่เมืองกำพลเพชร ได้ทราบว่าพระบิดามารดาออกบวชเป็นฤๅษี สุดสาครกับนางเสาวคนธ์ครองเมืองลังกา กับได้ทราบว่าน้องและหลานหนีรอดพ้นอันตรายไปตั้งตนได้ ก็มีความยินดี แต่สังฆราชบาทหลวงยังผูกความเจ็บแค้นอยู่เสมอ เมื่อเห็นว่าพระมังคลามีกำลังมากพอจะคิดคืนเอาเมืองลังกาได้ จึงเข้าไปยุยงว่านางละเวงทำให้ขายหน้าตา ไม่ปลูกฝังลูกหลานของตน ไปยกย่องผู้อื่น ควรจะยกทัพไปปราบปรามเอาเมืองลังกาคืนจึงจะชอบ พระมังคลาเห็นชอบด้วย จึงให้ไปแจ้งแก่น้องและหลานชายว่าให้ช่วยกันยกทัพไปรบเมืองลังกา ส่วนตนก็เกณฑ์ทหารเมืองกำพลเพชรยกไป
ส่วนวลายุดา วายุพัฒน์ และหัสกัน จึงปรึกษากับอาจารย์ของตนว่า ควรจะยกไปช่วยพระมังคลาหรือไม่ อาจารย์จึงคัดค้านว่าไม่สมควรจะไปเข้ากับพระมังคลา ซึ่งถูกสังฆราชบาทหลวงผู้กอปรด้วยความริษยายุยงต่าง ๆ แล้ว และไปรบกับพ่อแม่ปู่ย่าตายายของตนเอง ควรตั้งตัวเป็นกลาง แต่จะไม่ยกไปก็จะเสียไมตรี ควรยกไปให้พบกับพระมังคลาแล้วห้ามปรามดู ถ้าไม่ฟังก็ควรจะรบกับพระมังคลาเอง ป้องกันเมืองลังกาไว้ วลายุดา วายุพัฒน์ และหัสกันเห็นชอบด้วย จึงยกทัพเรือมายังเมืองลังกา มาพร้อมกันก่อนหน้าพระมังคลา จึงแต่งสารให้คนถือเข้าไปให้นางรำภา นางยุพาผกา และนางสุลาลีวัน รับสารภาพผิด และจะขอช่วยป้องกันเมืองลังกาไว้ นางทั้งสามได้รับสารแล้วสงสัยว่าจะเป็นอุบาย จึงสั่งให้เอาตัวทูตที่ถือสารไปฆ่าเสีย แต่เมื่อเห็นพวกทูตแสดงความองอาจไม่หวาดกลัวคล้ายจะเป็นความจริง จึงสั่งให้งดการฆ่าเป็นแต่ให้กักตัวไว้ แล้วให้เรือเร็วรีบไปแจ้งข่าวศึกแก่สุดสาครที่เมืองผลึก ศรีสุวรรณจึงให้สุดสาคร นางเสาวคนธ์ กับพระกฤษณา รีบกลับไปรักษาเมืองลังกา
ฝ่ายพระมังคลาพอยกทัพมาถึงเมืองลังกาก็ให้ยกเข้าตีทีเดียว วลายุดา วายุพัฒน์ หัสกันก็ยกทัพไปพร้อมกับพระมังคลา ทำเป็นทีจะรบแล้วยกกลับมาเสีย แล้วแต่งสารฉบับหนึ่งให้เรือเร็วลอบไปดักให้สุดสาคร ฝ่ายทางเมืองลังกา นางรำภา นางยุพาผกา และนางสุลาลีวันต่อสู้ป้องกันเป็นสามารถ พระมังคลาก็ไม่อาจหักเอาได้
ส่วนสุดสาครยกข้ามมาถึงเมืองลังกา ได้รับหนังสือของวลายุดา วายุพัฒน์ หัสกัน ในกลางทาง ในหนังสือนั้นมีความสำคัญข้อหนึ่งคือ เรื่องพระขรรค์วิเศษ วายุพัฒน์รับอาสาจะลักเอาให้ได้ พอขึ้นเรือแล้ว สุดสาคร พระกฤษณา และนางเสาวคนธ์ ก็ยกออกรบกับพระมังคลา นางเสาวคนธ์คลอดบุตรในเวลาออกรบคนหนึ่งชื่อนรินทร์รัตน์ พระมังคลาจะหักเอาเมืองไม่ได้ก็เสียใจยิ่งนัก นางกฤษณาแม่เลี้ยงจึงเข้าไปเล้าโลม แล้วแต่งให้คนใช้ไปเกณฑ์กองทัพเมืองต่าง ๆ ที่เป็นเมืองขึ้นแก่เมืองกำพลเพชร และขอกำลังกองทัพเมืองที่เป็นสัมพันธมิตรกับท้าวรามเดชให้มาช่วยตีเมืองลังกา สุดสาครได้ทราบความจึงแต่งเรือเร็วให้ไปแจ้งข่าวศึกแก่ศรีสุวรรณ ศรีสุวรรณ สินสมุทร และหัสไชยก็ยกทัพไปเมืองลังกา พระอภัยมณี นางสุวรรณมาลี นางละเวง ก็พาพระเทวัญ นางอัมพวัน นางเทพเทพิน นางนิลกัณฐี ตรีพลำ ซึ่งบวชหน้าไฟทั้ง ๕ คน ลงเรือกัลปังหากลับไปอยู่ ณ เขาสิงคุตร์ เมื่อสามทัพถึงเมืองลังกาแล้ว ก็ตระเตรียมออกรบกับพระมังคลา
ส่วนวายุพัฒน์ซึ่งรับอาสาไว้กับสุดสาครว่า จะลักเอาพระขรรค์วิเศษจากพระมังคลาให้ได้นั้น ก็พายักษ์ไปอยู่กับพระมังคลา แสร้งกล่าวโทษวลายุดากับหัสกันว่าเอาใจออกหาก จนพระมังคลาเชื่อถือ พอได้โอกาสจึงให้ยักษ์เข้าแย่งพระขรรค์จากพระมังคลาได้ พระมังคลาตามไปอ้อนวอนขอพระขรรค์คืน วายุพัฒน์จึงว่าถ้าเลิกทัพกลับไปและไม่คิดจะรบกับเมืองลังกาต่อไปอีกแล้ว จะให้พระขรรค์คืน พระมังคลาโกรธ ให้ทหารเข้าล้อมจับ จึงเกิดรบกันขึ้น วายุพัฒน์ขี่ยักษ์รบถอยไปจนลงเรือของตนได้ พระมังคลาให้ยกทัพเรือตามตีต่อไป วลายุดากับหัสกันทราบเหตุก็มาช่วยวายุพัฒน์รบกันเรือพระมังคลาไว้ ศรีสุวรรณเห็นเป็นโอกาสดีก็ให้กองทัพระดมตีอีกฝ่ายหนึ่ง กองทัพพระมังคลาเหลือกำลังจะต้านทานก็แตกถอยกลับไป วลายุดา วายุพัฒน์ และหัสกัน จึงพร้อมกันเข้าไปหาศรีสุวรรณ สินสมุทร สุดสาคร ขอขมาโทษ แล้วศรีสุวรรณจึงพาไปเฝ้าพระอภัยมณี ณ เขาสิงคุตร์
ฝ่ายพระมังคลาล่าทัพไปตั้งอยู่ทางทิศใต้เมืองลังกา คอยรับทัพประเทศราชและสัมพันธมิตรที่จะยกมาช่วย พอทัพเหล่านั้นยกมาถึงพร้อมกัน พระมังคลาก็ยกกลับมาตั้งประชิดเมืองลังกาอีก ศรีสุวรรณก็ให้ยกกองทัพออกต่อสู้เป็นสามารถ จนทัพประเทศราชต้องล่าถอย และรู้ความว่า นางกฤษณาได้ผัวหนุ่มหลงใหล ขอทัพมาช่วยพระมังคลาทำศึกกับวงศ์วาน ต่างก็โกรธ ยกทัพกลับไปหมด พระมังคลาหักเอาเมืองลังกาไม่ได้สมประสงค์ ก็คิดจะกลับไปยังเมืองกำพลเพชร แต่นางกฤษณาค้านว่าบ้านเมืองที่เคยอยู่ในอำนาจรู้ว่าพระขรรค์วิเศษตกไปอยู่แก่ศัตรูเสียแล้ว คงจะกระด้างกระเดื่องจะกลับเป็นศัตรูขึ้น ควรจะหลบไปทางอื่นคอยฟังข่าวคราวเสียก่อน จึงตกลงล่าทัพไปทางทิศหรดี นางกฤษณาไปคลอดโอรสแฝดตามทาง ๓ คน ชื่อ เทวสินธุ์คนหนึ่ง เทพจินดาคนหนึ่ง ราเมศร์คนหนึ่ง แล้วนางกฤษณาโจนน้ำตาย พระมังคลาจึงพาลูกทั้ง ๓ คนไปถึงเกาะกาหวี เป็นเมืองโบราณผู้คนไม่มี ผีห่ากินเสียหมด เหลือแต่ตึกกว้านบ้านเรือนและปราสาทราชวัง พระมังคลาก็ขึ้นอยู่ที่เกาะนั้น
พอทัพที่พลัดกับพระมังคลากลับไปถึงเมืองกำพลเพชร พวกเสนาที่รักษาเมืองจึงจัดเรือออกตามไปทางทิศหรดี ไปถึงเมืองสำปันหนา ท้าวรายาเจ้าเมืองรับรองช่วยเหลือ จัดกำปั่นให้แยกย้ายกันออกติดตามไปในทิศต่าง ๆ พวกเมืองกำพลเพชรไปได้ข่าวพระมังคลาจากพราหมณ์ผู้เฒ่าคนหนึ่ง ที่เกาะถนนนาคิน จึงติดตามต่อไปจนถึง เกาะกาหวี ทราบว่านางกฤษณาตายเสียแล้ว จึงเชิญให้พระมังคลากลับไปครองเมืองกำพลเพชร พระมังคลาจึงให้กุมารทั้งสามอยู่ครองเมืองกาหวี แล้วพาสังฆราชบาทหลวงลงเรือมากับพวกเมืองกำพลเพชร มาถึงเมืองสำปันหนาจึงขึ้นไปเฝ้าท้าวรายา ท้าวรายามีความสงสารจึงเชิญให้ท้าวมังคลาพักอยู่ที่นั่นก่อน พระมังคลาก็พักอยู่ในเมืองสำปันหนา ได้ลอบลักรักใคร่กับนางดวงแขธิดาท้าวรายา แต่ท้าวรายายังหาทราบความไม่
ทางเมืองลังกา พระอภัยมณีกับศรีสุวรรณ ก็จัดการอภิเษกพระกฤษณากับนางเทพเทพิน แล้วสั่งให้ไปอยู่เมืองรมจ้กร ส่วนวลายุดา วายุพัฒน์และหัสกัน ครั้นเสร็จการศึกแล้วจึงลากลับไปยังเมืองของตน ๆ
ฝ่ายพระมังคลาลอบลักทำชู้กับธิดาท้าวรายาอยู่เนือง ๆ จนนางดวงแขมีครรภ์ขึ้น ท้าวรายาทราบความก็เลยจัดการอภิเษกให้เป็นอุปราช นางดวงแขมีธิดาคนหนึ่ง ชื่อระเด่นกินเรศ ต่อมาสังฆราชบาทหลวงกับพระมังคลาคิดจะไปแก้แค้นเมืองลังกาอีก จึงขอกองทัพเรือท้าวรายา ยกออกจากเมืองสำปันหนาไปยังเมืองกำพลเพชร เกณฑ์คนเมืองกำพลเพชรเข้าสมทบ แล้วยกทัพจู่ไปยึดเมืองใหม่ได้ ศรีสุวรรณ สินสมุทร สุดสาคร ก็ช่วยกันระดมตีทัพพระมังคลาแตกกลับไป
ครั้งนั้นมีโจรสุหรั่งคนหนึ่งชื่อมะหุต มีอำนาจมาก เที่ยวปล้นเรือพวกลูกค้าวาณิชอยู่ในทะเลและตามเกาะเล็กเกาะน้อย ภายหลังเกิดขัดสนเสบียงอาหารขึ้น จึงยกทัพมาตีด่านปากน้ำเมืองรมจักร พระกฤษณายกทัพออกไปรบเกือบจะเสียที แต่พราหมณ์โมรา สานน และวิเชียรยกมาช่วยทัน จึงช่วยป้องกันไว้ได้ แต่ยังตั้งรบติดพันกันอยู่
ฝ่ายศรีสุวรรณเมื่อศึกเมืองลังกาสงบแล้ว จึงทูลลาพระอภัยมณีจะกลับเมืองรมจักร พระอภัยมณีจึงให้นางนิลกัณฐีและตรีพลำมาด้วย มาถึงปากน้ำเมืองรมจักรในเวลากลางคืน พบทัพเรือโจรสุหรั่งกำลังรบติดพันอยู่กับทางในเมือง จึงสั่งให้กองทัพเรือตีขนาบเข้าไป พวกโจรสุหรั่งเห็นเหลือกำลังจะสู้ไม่ได้ ก็ยอมสวามิภักดิ์ ศรีสุวรรณจึงอภิเษกพระเทวัญกับนางนิลกัณฐี และตรีพลำกับนางอัมพวันให้ปกครองกันตามประเพณี
ฝ่ายมังคลากับสังฆราชบาททลวง เมื่อแตกทัพจะกลับไปเมืองกำพลเพชร แต่ถูกคลื่นลมจัดพัดหลงทางไปถึงเกาะกาวิน เทวดาผู้รักษาเกาะชี้ทางให้ไปทางทิศทักษิณ พระมังคลาก็แล่นเรือต่อไปจนถึงเมืองโรมวิสัย สังฆราชบาทหลวงจึงไปขอเรียนวิชาผูกภาพยนตร์กับอาจารย์พรหมพักตร์ อาจารย์พรหมพักตร์ชี้แจงให้ไปขออนุญาตจากเจ้าเมืองเสียก่อนจึงจะสอนให้ พระมังคลากับสังฆราชบาทหลวงจึงไปเฝ้าท้าววาหุโลม พรรณนาถึงเรื่องศาสนา ท้าววาหุโลมมีความเลื่อมใสให้อนุญาตและขอเรียนศาสนาด้วย ครั้นสังฆราชบาทหลวงเรียนวิชาผูกภาพยนตร์สำเร็จแล้ว จึงลาท้าววาหุโลมแล่นเรือไปในมหาสมุทร ไปถึงเมืองโรมพัฒน์ จึงขออนุญาตสร้างที่พักสอนศาสนาอยู่ที่เมืองด่าน มีผู้คนรักใคร่นับถือมาก จนท้าวโกสัยเจ้าเมืองสงสัยว่าจะก่อการจลาจล คิดจะปราบปรามเสียก่อน แต่สังฆราชบาทหลวงรู้เท่าจึงผูกภาพยนตร์ยักษ์ทำทีเป็นทูตสวรรค์ให้ไปขู่ท้าวโกสัยในเวลากลางคืน ให้ไปอ่อนน้อมต่อพระมังคลา ท้าวโกสัยมีความกลัวจึงออกไปเฝ้าพระมังคลา ยอมสามิภักดิ์และยอมยกนางบุษบงธิดาให้พระมังคลา พระมังคลาหลงนางบุษบงอยู่ในเมืองนั้นมิได้คิดจะทำศึก สังฆราชบาทหลวงจึงไปต่อว่าต่าง ฯ ให้รีบไปแก้แค้นเมืองลังกา พระมังคลาอดรนทนไม่ได้ก็ให้ท้าวโกสัยเกณฑ์ทัพเมืองโรมพัฒน์ยกตรงมาเมืองลังกา และพานางบุษบงมาด้วย มาพบผีเสื้อชื่อกาลวาตในกลางทางเกิดรบกันขึ้น พระมังคลาเอาตราราหูฟาดถูกผีเสื้อจมหายลงไปในท้องสมุทร แล้วพระมังคลายกมาถึงเมืองใหม่ ให้เข้าระดมตีเมืองใหม่แล้วสังฆราชบาทหลวงก็จัดการผูกภาพยนตร์ขึ้นเป็นอันมาก ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองใหม่นั้น
ฝ่ายสุดสาครเห็นกำลังข้าศึกแข็งแรง จึงมีหนังสือให้เรือเร็วรีบไปให้ศรีสุวรรณ สินสมุทร หัสไชย วลายุดา วายุพัฒน์ หัสกันให้รีบยกมาช่วย แล้วให้วาโหมเป็นทัพหน้ารีบยกไปตีเมืองใหม่ได้ รบกันเป็นสามารถ สุดสาครสังเกตเห็นพลรบของพระมังคลาเข้มแข็งผิดมนุษย์ สงสัยว่าจะเป็นเวทมนตร์ จึงให้ขุนพลคนหนึ่ง สะกดเข้าไปดูรู้ว่าเป็นภาพยนตร์แล้วจึงให้คนเร็วรีบไปตามอาจารย์จักรา ศิษย์ทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์มาช่วยแก้ พระมังคลารู้ว่ามีคนดีมาแก้วิชาภาพยนตร์ได้ก็แค้นเคืองยิ่งนัก จึงให้ระดมพลเข้ารบเป็นสามารถ ทัพทางลังกาก็ต้านทานสู้รบไว้อย่างแข็งแรง ยังไม่แพ้ชนะกัน
ฝ่ายเทวสินธุ์โอรสพระมังคลา ซึ่งครอบครองเกาะกาหวีอยู่นั้น ตั้งแต่พระมังคลาจากมาแล้วหลายปี มิได้รับข่าวคราวประการใดก็มีความวิตก จึงชวนเทพจินดาและราเมศร์อนุชาทั้งสอง ยกทัพเรือออกจากเมืองกาหวีมาแวะที่เมืองสำปันหนา ท้าวรายาทราบว่าเป็นโอรสพระมังคลามาเที่ยวตามหาบิดา จึงเตรียมทัพเรือยกออกจากเมืองสำปันหนามากับพระเทวสินธุ์ มาถึงเมืองกำพลเพชร ได้ความว่าพระมังคลากับสังฆราชบาทหลวงยกไปเมืองลังกาหลายปีแล้วไม่ได้ข่าวคราวประการใด ให้เรือไปตามก็ยังไม่ได้ความ ท้าวรายากับโอรสพระมังคลาทั้งสามจึงยกออกจากเมืองกำพลเพชร มาพบปีศาจเจ้าละมาน ปีศาจเจ้าละมานให้แก้ววิเศษแก่พระเทวสินธุ์ดวงหนึ่ง มาถึงเมืองลังกา กำลังกองทัพศรีสุวรรณ สินสมุทร หัสไชย วลายุดา วายุพัฒน์ หัสกัน ซึ่งยกมาช่วยสุดสาครเป็นทัพกระหนาบตีทัพพระมังคลาแตกยับเยินร่นถอยออกจากเมืองใหม่ไปอยู่ริมทะเล พระเทวสินธุ์จึงรับพระมังคลาลงเรือ ครั้นรวบรวมได้พร้อมแล้ว ท้าวโกสัยจึงมีหนังสือไปถึงเมืองขึ้นและมิตรสหายให้ยกมาช่วย แต่ถูกศรีสุวรรณตีแตกต้องถอยออกไป ศรีสุวรรณให้เก็บเครื่องศัสตราอาวุธและเสื้อผ้าส่งคืนไปให้พระมังคลา กับมีหนังสือไปถึงว่าไม่ควรจะมาขับเคี่ยวสู้รบกันเอง ขอให้เข้าไปสารภาพผิดต่อพระอภัยมณีผู้เป็นบิดาเสีย จะคืนเมืองลังกาให้ สังฆราชบาทหลวงเห็นว่าเป็นอุบาย แต่ท้าวรายาเห็นว่าเป็นความจริง สังฆราชบาทหลวงโกรธ ให้พระมังคลาไล่ท้าวรายาเสีย ท้าวรายาได้รับความอัปยศ จึงลาพระมังคลากลับมาเรือพร้อมด้วยเทวสินธุ์ เทพจินดา และราเมศร์ พอท้าวรายาไปแล้ว สังฆราชบาทหลวงจึงตั้งพิธีทำหุ่นภาพยนตร์เตรียมจะไปตีเมืองใหม่อีก แต่มนต์เสื่อมทำไม่เป็น สังฆราชบาทหลวงโทษว่า เพราะนางบุษบงมาอยู่ด้วยจึงทำให้วิชาเสื่อม ให้พระมังคลาไล่นางเสีย พระมังคลาพานางไปส่งไว้ที่เรือริมเกาะแห่งหนึ่ง แล้วกลับมาหาสังฆราชบาทหลวง พอตกกลางคืนก็หนีไปอยู่เสียกับนางบุษบง สังฆราชบาทหลวงทราบว่าพระมังคลาหนีก็โกรธ จึงยกไปตีเมืองโหม่ ให้ท้าวโกสัยกับเมืองขึ้นเป็นทัพหนุนยกเข้าตีทางเรือ ศรีสุวรรณและสุดสาครเห็นข้าศึกยกกลับมา ก็ยกออกรบเป็นสามารถ สังฆราชบาทหลวงใช้ไฟกรดและควันพิษ เป่าเข้าไปถูกสินสมุทรกับวายุพัฒน์สลบ ปีศาจนางผีเสื้อมาบอกยาแก้ให้ แล้วบาทหลวงทำยาเบื่อขึ้นไปโรยทางเหนือน้ำ ปีศาจนางผีเสื้อก็มาบอกมิให้ใช้น้ำในแม่น้ำและลำคลอง แต่สังฆราชบาทหลวงพยายามทำเล่ห์กลต่าง ๆ อยู่หลายคราว ก็ยังไม่สำเร็จ จึงตั้งขับเคี่ยวกันอยู่
ฝ่ายพระอภัยมณีรักษาพรตอยู่ ณ เขาสิงคุตร์หลายปี ไม่เห็นมีใครไปเยี่ยม จึงชวนนางสุวรรณมาลี นางละเวงเข้าไปเยี่ยม พบน้องชายและลูกหลานทำสงครามกันอยู่ จึงขอร้องต่อสังฆราชบาทหลวงให้เลิกแล้วต่อกัน จะแบ่งเมืองลังกาให้อยู่คนละครึ่ง สังฆราชบาทหลวงกลับบริภาษพระอภัยมณีต่าง ๆ และให้ยกระดมเข้าตีอีก สินสมุทรจึงเป่าปี่ขึ้น สังฆราชบาทหลวงเห็นจะไม่เป็นการ ก็รีบยกกองทัพหนีลงเรือกับท้าวโกสัย หนีไปทางท้ายเกาะเมืองลังกา พบเรือทราบว่าเป็นพวกพระมังคลา จึงสั่งให้ตามไปจับให้ได้ พระมังคลาทราบว่าสังฆราชบาทหลวงตามมาจะจับ ก็รีบหนีไปยังเมืองกำพลเพชร พอถึงปากอ่าวก็พบกับท้าวรายาและโอรสทั้งสาม จึงพร้อมกันเข้าไปอยู่ในเมืองกำพลเพชร
ฝ่ายทางเมืองลังกา เมื่อสังฆราชบาทหลวงหนีไปแล้ว สุดสาคร ศรีสุวรรณ สินสมุทร หัสไชย วลายุดา วายุพัฒน์และหัสกันก็กลับไปยังเมืองของตน หัสกันพอกลับไปถึงเมืองก็ได้อภิเษกกับนางวันชายา พระอภัยมณีกับนางสุวรรณมาลี นางละเวงก็กลับไปยังเขาสิงคุตร์
คืนวันหนึ่งพระอภัยมณีระลึกถึงพระโยคีและนางเงือกที่เกาะแก้วพิสดาร จึงเข้าฌานเหาะไปเยี่ยมอาจารย์ และสั่งสอนนางเงือกให้รักษาศีล ๕ ประการ แล้วกลับมายังเขาสิงคุตร์
ส่วนสังฆราชบาทหลวงกับท้าวโกสัยตามพระมังคลาไปทางเมืองกำพลเพชร ไปถึงเมืองปตาหวี ท้าวกุลาเจ้าเมืองรับรองให้อยู่ในเมือง ยอมตัวเป็นศิษย์ ยกเมืองส่วยให้เป็นอันมาก สังฆราชบาทหลวงจึงจัดเรือให้ไปสืบข่าวพระมังคลา พวกสืบข่าวไปถึงเมืองกำพลเพชร รู้ว่าพระมังคลากลับมาแล้ว จึงเข้าไปแจ้งความว่าสังฆราชบาทหลวงไปได้กำลังเป็นใหญ่เป็นโตอยู่ในเมืองปตาหวี ให้พระมังคลาไปหา ถ้าไม่ไปจะยกทัพมาจับ พระมังคลาก็ตอบท้าทายต่าง ๆ สั่งให้กลับไปบอกสังฆราชบาทหลวง ๆ ได้ทราบดังนั้นก็โกรธจึงเข้าไปหาท้าวกุลา เอารูปนางบุษบงให้ดู แล้วบอกว่าเป็นน้องสาวพระมังคลา ท้าวกุลาได้เห็นรูปนางบุษบงก็หลงใหล จึงให้ยกทัพไปยังเมืองกำพลเพชร พอถึงเมืองด่านก็ให้รอทัพไว้ เข้าไปในเมืองแต่โดยลำพังกับสังฆราชบาทหลวงก่อน
พระมังคลาได้ทราบจึงชวนนางบุษบงออกมาต้อนรับสังฆราชบาทหลวงและท้าวกุลา สังฆราชบาทหลวงกระซิบท้าวกุลาให้ดูนางบุษบง ท้าวกุลาพอได้เห็นตัวนางบุษบงก็ยิ่งมีความรักใคร่ยิ่งขึ้น ถึงกับเตือนสังฆราชบาทหลวงให้ขอให้ สังฆราชบาทหลวงแกล้งผัดล่อไว้ ฝ่ายท้าวโกสัยรู้อุบายของสังฆราชบาทหลวง มีความเกลียดชังและเบื่อหน่าย จึงหนีเข้าไปหาพระมังคลา บอกเรื่องราวที่สังฆราชบาทหลวงคิดไว้ให้ทราบทุกประการ พระมังคลาจึงให้พราหมณ์สุทัตเตรียมพลไว้เพื่อต่อสู้ สังฆราชบาทหลวงรู้ว่าท้าวโกสัยหนีไปอยู่กับพระมังคลาก็ยิ่งโกรธมากขึ้น จึงไปหาพระมังคลาอีกครั้งหนึ่ง และขอให้พระมังคลายกนางบุษบงให้แก่ท้าวกุลา จะได้เอาไว้ใช้เป็นกำลังไปทำศึกกับเมืองลังกา พระมังคลาขอผัด ๗ วัน ครั้นสังฆราชบาทหลวงไปแล้ว พระมังคลาก็ให้ทหารขึ้นประจำหน้าที่ไว้พร้อมกัน ครั้นครบกำหนด ๗ วัน สังฆราชบาทหลวงไม่ได้รับตอบ จึงบอกท้าวกุลาว่าพระมังคลาไม่ยอมให้น้องสาว จะต้องรบแย่งเอาให้จงได้ ท้าวกุลาเห็นชอบด้วย จึงให้ระดมพลเข้าตีเมืองกำพลเพชร ฝ่ายทางในเมืองก็ต่อสู้ป้องกันเป็นสามารถ สังฆราชบาทหลวงยึดเมืองด่านได้ ก็ตั้งมั่นอยู่ในเมือง
พระมังคลาเห็นข้าศึกมีกำลังมากจึงมีหนังสือไปถึงศรีสุวรรณ สินสมุทรและสุดสาคร รับสารภาพผิดและขอให้ยกทัพมาช่วย ศรีสุวรรณ พระกฤษณา ตรีพลำ สินสมุทรและสุดสาครก็รีบยกกองทัพมาช่วย พระมังคลาก็ระดมเข้ารบทางบก ทัพพวกศรีสุวรรณก็เข้ารบทางน้ำ สังฆราชบาทหลวงกับท้าวกุลาต้านทานไม่ได้ก็แตกไปจากเมืองด่าน เรือไปตกลงในน้ำวน พราหมณ์คาวุฒิผู้วิเศษมาช่วยขึ้นไว้ได้ สังฆราชบาทหลวงกับท้าวกุลาหนีไปจนถึงเมืองกาศึก ท้าวสินชัยเจ้าเมืองรับรองอย่างดี และขอเป็นศิษย์สังฆราชบาทหลวง ๆ จึงได้พักอยู่ในเมืองกาศึกกับท้าวสินชัยนั้น
ครั้นสังฆราชบาทหลวงและท้าวกุลาแตกหนีไปแล้ว พระมังคลาจึงไปเฝ้าศรีสุวรรณ สินสมุทรและสุดสาคร เชิญให้เข้าไปพักในเมือง ครั้นได้จัดการบ้านเมืองเสร็จเรียบร้อยแล้ว พระมังคลาพร้อมด้วยกองทัพฝ่ายศรีสุวรรณก็ยกออกจากเมืองกำพลเพชรจะไปเฝ้าพระอภัยมณีที่เมืองลังกา แต่เรือถูกคลื่นลมจัดพัดเข้าไปในอ่าวเมืองของวายุพัฒน์ วายุพัฒน์จึงรับเข้าไปในเมือง วายุพัฒน์รู้ว่าพระมังคลากลับตัวได้แล้วจึงคืนพระขรรค์วิเศษให้ พระมังคลากับพวกศรีสุวรรณก็แล่นเรือไปถึงเมืองลังกา ไปเฝ้าพระอภัยทูลขอโทษแล้วต่างก็ลากลับไปยังบ้านเมืองของตน ๆ
ฝ่ายพระมังคลากลับไปถึงเมืองกำพลเพชรแล้ว พอท้าวรายาให้มาเชิญไปเฝ้าการโสกันต์ระเด่นกินเรศบุตรีที่เมืองสำปันหนา พระมังคลาไปจัดการโสกันต์แล้วพานางดวงแขมาอยู่เมืองกำพลเพชร
ฝ่ายเท้ากุลาซึ่งพักอยู่ในเมืองกาศึกกับสังฆราชบาทหลวงนั้น ไปเห็นนางดวงประไพธิดาของท้าวสินชัยก็มีความรักใคร่ จึงอ้อนวอนสังฆราชบาทหลวงให้ช่วยจัดการขอให้ ท้าวสินชัยก็ยินยอม ท้าวกุลาจึงได้อกิเษกกับนางดวงประไพแล้วพากันกลับไปอยู่เมืองปตาหวี แต่สังฆราชบาทหลวงยังพักอยู่ในเมืองกาศึก เพื่อสอนวิชาให้ท้าวสินชัย
ทางเมืองลังกา วันหนึ่งสุดสาครฝันเห็นนางมัจฉาผู้เป็นมารดาที่เกาะแก้วพิสดาร ตื่นขึ้นมีความวิตกและคิดถึงเป็นอันมาก จึงเรียกม้ามังกรมาแล้วขึ้นขี่ไปยังเกาะแก้วพิสดาร เมื่อได้เยี่ยมพระโยคีและมารดาแล้วก็ลากลับ มาแวะเยี่ยมท้าวสุริโยทัยและพระกฤษณา แล้วกลับมายังเมืองลังกา ไปเฝ้าพระอภัยมณี ณ เขาสิงคุตร์ เล่าความที่ได้ไปเยี่ยมมารดาและพระโยคีให้พระอภัยฟัง
ฝ่ายทางเมืองรัตนาตั้งแต่ท้าวสุทัศน์ทิวงคตแล้ว ว่างเว้นกษัตริย์ผู้ปกครองมาช้านาน พวกเสนาจึงพากันไปเฝ้าศรีสุวรรณที่เมืองรมจักร ทูลขอให้ตั้งใครไปปกครอง ศรีสุวรรณจึงเฝ้าพระอภัยมณีที่เมืองลังกา พระอภัยมณีอนุญาตให้แล้วแต่ศรีสุวรรณ ๆ จึงให้มีสารไปเชิญพระมังคลา วลายุดา วายุพัฒน์และหัสกันมาปรึกษา ก็ไม่มีใครเต็มใจจะไปครองเมืองรัตนา ศรีสุวรรณจึงปรึกษาจะให้นรินทร์รัตน์ลูกสุดสาครที่เกิดกับนางเสาวคนธ์ไปปกครอง เมื่อเห็นชอบพร้อมกันแล้วจึงทูลพระอภัยมณี ๆ ก็เห็นชอบด้วย ศรีสุวรรณจึงมีสารไปถึงสินสมุทร หัสไชยและวาโหม ให้มาช่วยงานอภิเษกนรินทร์รัตน์ เมื่อวงศาคณาญาติมาพร้อมกันแล้ว พระอภัยมณีก็ให้เตรียมการไปเมืองรัตนา ครั้นจัดการอภิเษกนรินทร์รัตน์ครองเมืองรัตนาเสร็จแล้ว ต่างก็กลับไปยังบ้านเมืองของตน พระอภัยมณีก็กลับไปอยู่ ณ เขาสิงคุตร์
ต่อมานรินทร์รัตน์ตั้งอาจารย์พรหมเมศไว้ในที่เป็นปุโรหิต และมีหนังสือไปถึงพระมังคลา ขอราเมศร์มาเป็นอุปราช พระมังคลาจึงแจ้งความไปให้สุดสาครทราบ สุดสาครเห็นชอบด้วยจึงจัดการอภิเษกราเมศร์ให้เป็นอุปราชเมืองรัตนา
ครั้งนั้นยังมีกษัตริย์องค์หนึ่ง ทรงนามว่าท้าวกัมพลรัตน์ครองเมืองเหมรา มีมเหสีชื่อว่าบุปผา มีธิดาองค์หนึ่งชื่อว่าเกศพัฒน์ ท้าวกัมพลรัตน์รักใคร่สงวนธิดาเป็นอย่างยิ่ง เจ้าเมืองต่างประเทศพากันมาสู่ขอก็ไม่ยอมยกให้ จึงเป็นเหตุให้เกิดศึก คือ ท้าวสเกศ เมืองโรมพัฒน์ ท้าวอำไพ เมืองสาโรช ท้าวไกรจักร เมืองสาลี ท้าวไพรชน เมืองอุบลธานี ท้าวหัสดิน เมืองอัสดางค์ ท้าวจักรวรรดิ์ เมืองลัชวี ท้าวไชยเสน เมืองเนาวรัตน รวม ๗ นคร ยกทัพมาล้อมเมืองเหมรา ท้าวกัมพลรัตน์ต้องทำศึกขับเคี่ยวกับเจ้าเมืองทั้ง ๗ พระนคร
ฝ่ายนรินทร์รัตน์ ราเมศร์และอาจารย์พรหมเมศได้ทราบว่า ๗ นครยกทัพไปล้อมเมืองเหมรา ก็ยกทัพไปช่วยท้าวกัมพลรัตน์ พอถึงก็โอบตีทัพทั้ง ๗ นครแตกกระจัดพลัดพรายไปหมด ท้าวกัมพลรัตน์มีความพอใจนรินทร์รัตน์ที่มาช่วยรบกู้บ้านเมืองไว้ได้ คิดจะยกธิดาให้ จึงมีหนังสือไปถึงพระอภัยมณีและวงศ์ญาติให้มาช่วยงาน พระอภัยมณีกับวงศ์ญาติก็มีความยินดี จึงพร้อมกันไปช่วยจัดการที่เมืองเหมรา เสร็จแล้วก็กลับไปยังบ้านเมืองของตน ส่วนท้าวกัมพลรัตน์คิดจะใคร่ตอบแทนบุญคุณของราเมศร์ และอยากจะได้ไว้เป็นญาติด้วย จึงได้จัดการขอนางประภาธิดาท้าวอภัยนุสิน เจ้าเมืองสารัน ซึ่งเป็นญาติให้ราเมศร์ แล้วนรินทร์รัตน์กับราเมศร์ก็ลาท้าวอภัยนุสินและท้าวกัมพลรัตน์ไปอยู่ ณ เมืองรัตนา
ครั้งนั้นยังมีกษัตริย์องค์หนึ่งทรงนาม เจตรัตน์ เป็นเชื้อพราหมณ์ ครองนครวายุภักษ์ มเหสีทรงนามว่าอุทุมพร มีโอรสองค์หนึ่งทรงนามภัทวงศ์ เมื่อภัทวงศ์อายุได้ ๑๕ ปี ท้าวเจตรัตน์คิดจะให้โอรสครองราชสมบัติ แต่ตามประเพณีของเมืองนี้จะต้องให้พระโอรสไปไหว้พระอิศวรที่เมืองรามราชเสียก่อน แล้วจึงจะครองราชย์ได้ ภัทวงศ์จึงต้องไปยังเมืองรามราช ครั้นได้ทำการบวงสรวงเสร็จแล้วก็เดินทางกลับมา เรือลูกคลื่นลมจัดพัดพาเข้าไปในอ่าวเมืองลังกา ภัทวงศ์จึงให้แวะเข้าไปซื้อเสบียงอาหาร สุดสาครได้ทราบจึงให้จัดข้าวปลาอาหารและเสื้อผ้าไปประทานให้ มิต้องให้ซื้อหา ภัทวงศ์มีความยินดีจึงขึ้นไปเฝ้าสุดสาคร สุดสาครก็รับรองให้พักอยู่ในเมืองลังกา วันหนึ่งสุดสาครพาภัทวงศ์ไปชมเพชรนิลที่ท้ายเกาะเมืองลังกา พร้อมทั้งนางเสาวคนธ์ และนางสุมาลัยธิดาซึ่งเกิดกับนางสุลาลีวัน ภัทวงศ์เห็นนางสุมาลัยก็มีความรักใคร่ ภัทวงศ์พักอยู่ในเมืองลังกา ๕ วันก็ลากลับ สุดสาครก็ให้จัดเรือไปส่งพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการที่จะถวายท้าวเจตรัตน์เป็นอันมาก เมื่อภัทวงศ์มาถึงเมืองวายุภักษ์แล้วก็เล่าเรื่องที่ตนได้พลัดเข้าไปในอ่าวเมืองลังกา สุดสาครได้เอื้อเฟื้อต่าง ๆ ที่สุดจะได้ไปเห็นนางสุมาลัย ขอให้ท้าวเจตรัตน์ไปขอให้ ท้าวเจตรัตน์จึงให้เตรียมเรือพาภัทวงศ์ไปเฝ้าสุดสาคร ขอธิดาตามประเพณี สุดสาครจึงพาท้าวเจตรัตน์และภัทวงศ์ไปเฝ้าพระอภัยมณีทูลถึงเรื่องที่ท้าวเจตรัตน์ต้องประสงค์จะเป็นเกี่ยวดอง พระอภัยมณีเห็นชอบด้วย สุดสาครจึงให้เชิญบรรดาเมืองที่เป็นญาติและเกี่ยวดอง มาประชุมกันจัดการอภิเษกภัทวงศ์กับนางสุมาลัย ณ เมืองลังกา ครั้นเสร็จการอภิเษกแล้ว ต่างก็กลับไปยังเมืองของตน แต่ท้าวเจตรัตน์กับภัทวงศ์อยู่ที่เมืองลังกา
ฝ่ายสังฆราชบาทหลวงยังมีความเคียดแค้นลังกาอยู่ไม่รู้หาย จึงใช้ศิษย์คนหนึ่ง ชื่อกาวิดมาทวงเมืองลังกาคืน สุดสาครท้าทายให้ยกมารบ สังฆราชบาทหลวงโกรธจึงเตรียมทัพยกมาจะตีเมืองลังกา เวลานั้นท้าวเจตรัตน์ยังอยู่ที่เมืองลังกา พอทราบว่าเมืองลังกาจะต้องเกิดศึกจึงกลับไปเมืองวายุภักษ์ พาพราหมณ์ ๔ คนผู้เป็นอาจารย์มาช่วยคิดการสงคราม พราหมณ์ ๔ คนจึงตั้งพิธีเสกน้ำรอบเกาะลังกาให้แข็งลุกเป็นไฟออกไปข้างละ ๑๐ โยชน์ สังฆราชบาทหลวงยกทัพมาจวนจะถึงเมืองลังกา เห็นน้ำแข็งจึงหาวิธีแก้ต่าง ๆ แต่น้ำไม่ละลาย สังฆราชบาทหลวงหมดความคิดก็ยกทัพกลับไป ท้าวเจตรัตน์กับภัทวงศ์ก็ลาสุดสาครกลับไปยังเมืองวายุภักษ์ ตั้งภัทวงศ์ไว้ในที่อุปราช
ส่วนนางมัจฉาตั้งแต่พระอภัยมณีไปสอนให้รักษาศึล ๕ ก็อุตส่าห์รักษาอย่างเคร่งครัดมิได้ด่างพร้อย และอุตส่าห์ขึ้นมาฟังคำสั่งสอนพระโยคีอยู่เสมอ จนร้อนถึงพระอินทร์ลงมาตัดหางให้ นางมัจฉาก็ได้อัตภาพเป็นมนุษย์ พระโยคีจึงไปบอกให้สุดสาครทราบ สุดสาครก็จัดเรือไปรับนางมัจฉาเข้ามาเมืองลังกา พระอภัยมณีได้ทราบความ จึงพานางสุวรรณมาลีและนางละเวงมาเยี่ยม นางมัจฉาจะขอบวชเป็นชีบ้าง แต่พระอภัยมณีไม่ยอมให้บวช โดยอ้างว่ากำเนิดเป็นสัตว์เดียรฉานบวชไม่ได้ สุดสาครคิดจะใคร่ฉลองมารดา จึงบอกไปยังท้าวเจตรัตน์ภัทวงศ์และธิดาทั้งนรินทร์รัตน์เมืองรัตนา ขอให้มาช่วยงานด้วย ครั้นมาพร้อมกันแล้ว สุดสาครก็ทำการฉลองนางมัจฉาผู้เป็นมารดา และทั้งสถาปนานามใหม่ว่า จันทวดีพันปีหลวง ครั้นเสร็จการฉลองแล้ว พระอภัยมณี นางสุวรรณมาลี และนางละเวง ก็กลับไปยังเขาสิงคุตร์ ท้าวเจตรัตน์ ภัทวงศ์และนรินทร์รัตน์ก็กลับไปยังบ้านเมืองของตน
จบเรื่องพระอภัยมณีเท่านี้