ประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม รัชชกาลที่ ๕ ทุคคตะสอนบุตร
จันทน์
/*6*/
คำนำ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร รับสั่งมายังกรมศิลปากร ขอให้เป็นธุระชำระและจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง “ทุคคตะสอนบุตร” ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย จะทรงพิมพ์แจกเป็นที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าจอมมารดาทับทิม ในรัชชกาลที่ ๕ และในขณะที่จัดพิมพ์หนังสือนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย ได้ทูลขอให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเรียบเรียงคำปรารภ และประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม ส่งมาให้พิมพ์ไว้ด้วย กรมศิลปากรจึงได้จัดพิมพ์ถวายตามพระประสงค์
หนังสือเรื่องทุคคตะสอนบุตรนี้ ปรากฎตามโคลงท้ายเรื่องว่า ผู้แต่งชื่อจันทน์ และแต่งเสร็จเมื่อวันจันทร์ ขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๑๐ ปีจอ โทศก จุลศักราช ๑๒๑๒ ตรงกับวันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๓ เป็นปลายรัชชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร์ ส่วนถ้อยคำสำนวนกลอนเป็นอย่างไรนั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงพิจารณาในทางวรรณคดี ดังปรากฏในคำปรารภของพระองค์ท่าน ซึ่งได้พิมพ์ไว้ท้ายคำนำนี้แล้ว.
กรมศิลปากร
๑ มีนาคม ๒๔๘๑
คำปรารภ
ในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าจอมมารดาทับทิม รัชชกาลที่ ๕ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงประเวศวรสมัย กับ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร พระธิดาและโอรสของท่านผู้ถึงอสัญกรรม มีพระประสงค์จะพิมพ์หนังสืออนุสสรณ์ สำหรับแจกสนองคุณผู้ไปช่วยงานให้เป็นประโยชน์ทั้งคดีโลกและคดีธรรม กรมหลวงสิงหฯ จะทรงพิมพ์หนังสือแสดงพรหมวิหาร ซึ่งเจ้าจอมมารดาทับทิมเคยเลื่อมใสถือเป็นวิหารธรรมของท่านเรื่อง ๑ พระองค์หญิงประเวศ ฯ เสด็จมาปรึกษาข้าพเจ้าถึงหนังสือส่วนคดีโลกซึ่งพระองค์จะทรงพิมพ์ ตรัสขอให้ข้าพเจ้าช่วยแต่งเรื่องประวัติของเจ้าจอมมารดาทับทิม ข้าพเจ้าก็เต็มใจรับแต่งถวาย ด้วยเจ้าจอมมารดาทับทิมท่านเป็นน้าและได้มีคุณูปการแก่ข้าพเจ้ามาแต่ก่อน จะเป็นโอกาสให้ข้าพเจ้ามีส่วน/*2*/สนองคุณได้บ้าง หนังสือนอกจากประวัตินั้น พระองค์หญิงประเวศฯ ตรัสบอกว่า นานมาแล้วเจ้าจอมมารดาทับทิมท่านได้อ่านหนังสือ เรื่อง ๑ เป็นกลอนสุภาสิต เรียกชื่อว่า “ทุคคตะสอนบุตร” ท่านชอบคำสั่งสอนในหนังสือเรื่องนั้น ถึงให้คัดสำเนาไว้และกล่าวว่าถ้าจะพิมพ์แจกในงานศพของท่านก็ได้ แต่ข้าพเจ้านึกไม่ออกว่าเคยอ่านหนังสือเรื่องนั้นมาแต่ก่อนหรือไม่ พระองค์หญิงประเวศ ฯ จึงประทานฉะบับมาให้ข้าพเจ้าพิจารณาในทางวรรณคดี ว่าหนังสือเรื่องทุคคตะสอนบุตรนั้นจะสมควรพิมพ์แจกได้หรือไม่ ถ้าข้าพเจ้าเห็นไม่เหมาะจะหาหนังสือเรื่องอื่นถวายให้พิมพ์ก็ได้
หนังสือสุภาสิตต่างๆ ที่แปลหรือแต่งเป็นภาษาไทยมีมาก แต่ถ้าว่าโดยรูปความต่างกันเป็น ๓ ประเภท (เวลาแต่งคำนำนี้ ข้าพเจ้าไม่มีหนังสือจะตรวจหาตัวอย่างได้กว้างขวาง จะว่าแต่ที่จำได้)
/*3*/ประเภทที่ ๑ เป็นคำสอนของผู้แต่ง เช่นสุภาสิตพระร่วง และสวัสดิรักษาของสุนทรภู่เป็นต้น ประเภทที่ ๒ แต่งเป็นแก้ปฤษณา เช่นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดพุทไธสวรรย์แก้อัฏฐธรรมปฤษณาของสมเด็จพระเพทราชาธิราช และประคนธรรมของพระอมราภิรักขิต (เกิด) วัดบรมนิวาสเป็นต้น ประเภทที่ ๓ แต่งอาศัยอ้างนิทานเก่าที่มีอยู่แล้วหรือแต่งนิทานขึ้นใหม่ ให้คนหนึ่งสอนคนอื่นที่มีตัวในนิทานนั้นด้วยกัน เช่นสุภาสิตนางกฤษณาสอนน้อง พาลีสอนน้อง และอัษฎาพานร ที่จารึกแผ่นศิลาติดไว้เป็นตำราในวัดพระเชตุพนเป็นต้น เรื่องทุคคตะสอนบุตรก็อยู่ในสุภาสิตประเภทที่ ๓ ตามว่ามานี้
แต่งเรื่องนิทานว่ามีผัวเมียเป็นคนยากจน ๒ คน พยายามทำมาหากินเลี้ยงลูกชายยังเป็นเด็กอายุ ๙ ขวบ คน ๑ ลูกหญิงอายุ ๗ ขวบ คน ๑ อยู่มาทั้งผัวเมียมีอาการเจ็บป่วยเกิดขึ้นจนทุพลภาพ ไม่/*11*/สามารถจะไปทำมาหากินได้ดังแต่ก่อน ต้องเอาทรัพย์สมบัติที่ยังมีเหลืออยู่กับตัวออกขายกินจนจวนจะสิ้นเนื้อประดาตัว คืนหนึ่งเวลานอนอยู่ในเรือน ผัวปรารภกับเมียว่า ในไม่ช้าเห็นจะพากันอดอยากถึงตาย แต่เป็นห่วงลูกเป็นกำพร้าจะได้ความเดือดร้อน ขณะนั้นลูกนอนอยู่ในห้องติดกันได้ยินพ่อแม่ปรารภเช่นนั้นก็สงสารพ่อแม่เป็นกำลัง ครั้นรุ่งเช้าจึงพากันเข้าไปหาพ่อแม่ อ้อนวอนขอให้เอาตัวทั้ง ๒ คนไปขายเป็นทาส เอาเงินมาเลี้ยงชีวิตอย่าให้ถึงตายแต่พ่อแม่รักลูกไม่ยอมเอาไปขายเป็นทาส ข้างฝ่ายลูกก็วิงวอนขอให้เอาไปขาย มิฉะนั้นจะฆ่าตัวตายตามพ่อแม่ไปด้วย พ่อแม่ก็จนใจจำต้อง รับจะทำตามประสงค์ของลูก เมื่อก่อนจะพาไปขายนั้นพ่อให้โอวาทสั่งสอนลูกให้รู้หน้าที่ของทาสกรรมกร อันเป็นตัวสุภาสิตของเรื่องทุคคตะสอนบุตรีนี้ ที่เจ้าจอมมารดาทับทิมท่านชอบ เพราะเป็น/*5*/คำสั่งสอนวัตรปฏิบัติของคนชั้นต่ำ ผิดกับเรื่องสุภาสิตอื่นซึ่งมักสอนแต่วัตรปฏิบัติของบุคคลชั้นสูงโดยมาก เรื่องนิทานมีต่อไป ว่าพ่อพาลูก ๒ คนนั้นไปขายไว้กับเศรษฐีคนหนึ่งซึ่งเป็นคนใจดี เด็กทั้ง ๒ คนไปประพฤติตัวตามโอวาทของพ่อจนเศรษฐีรักใคร่ยกขึ้นเป็นลูกเลี้ยง ฝ่ายพอแม่ได้เงินค่าตัวลูกมาใช้รักษาตัวจนหายทุพลภาพ กลับทำมาหากินได้อย่างแต่เดิม และที่สุดเมื่อเศรษฐีจะตายไม่มีลูกจะสืบสกุลก็มอบทรัพย์สมบัติให้เด็กคนพี่ชายครอบครองสืบสกุลต่อไป เมื่อลูกชายได้เป็นเศรษฐีแล้ว ก็ไปรับพ่อแม่มาเลี้ยงดูสนองคุณให้เป็นสุขสบายมาจนตลอดชีวิต สิ้นเรื่องนิทานเท่านี้
หนังสือทุคคตะสอนบุตรนี้ ข้าพเจ้าไม่ทราบว่าใครเป็นผู้แต่ง สังเกตสำนวนกลอนดูชอบแต่งตามอย่างกลอนของสุนทรภู่ และหนังสือสุภาสิตซึ่งแต่งเป็นกลอนแปดมักชอบแต่งกันเมื่อสมัยสุนทรภู่/*6*/มีชื่อเสียงเลื่องลือแล้ว ข้าพเจ้าจึงสันนิษฐานว่า เรื่องทุคคตะสอนบุตรนี้ เห็นจะแต่งในตอนปลายรัชชกาลที่ ๓ หรือในรัชชกาลที่ ๔ ดูสำนวนบางแห่งแต่งดี แต่บางแห่งยังบกพร่อง เช่นใช้ถ้อยคำอย่างว่า “ขอไปที” หรือ “กลอนพาไป” มีอยู่บ้าง จะนับว่าเป็นสำนวนกวีชั้นสูงไม่ได้ แต่ก็ไม่เลวนัก ข้าพเจ้าเคยถือเป็นคติมาช้านาน ว่าหนังสือซึ่งจะพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงศพท่านผู้ใด ถ้ามีหนังสือซึ่งท่านผู้นั้นได้แต่งไว้เอง หรือเป็นเรื่องที่ท่านชอบโดยฉะเพาะ ควรพิมพ์หนังสือเช่นนั้น ต่อไม่มีจึงหาเรื่องอื่น ก็หนังสือเรื่องทุคคตะสอนบุตรนี้ เจ้าจอมมารดาทับทิมท่านชอบจนถึงได้ออกปากไว้ว่าควรพิมพ์ในงานศพของท่าน ต้องตามคติของข้าพเจ้า อีกประการหนึ่งหนังสือเรื่องนี้ดูเหมือนจะยังไม่เคยพิมพ์ คนทั้งหลายยังไม่เคยอ่านกันโดยมาก ข้าพเจ้าจึงทูลขอให้พระองค์หญิงประเวศ ฯ /*7*/ทรงพิมพ์เรื่องทุคคตะสอนบุตร สำหรับแจกในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าจอมมารดาทับทิม แม้เรื่องอยู่ข้างสั้น ถ้าพิมพ์ในเล่มเดียวกันกับเรื่องประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิมที่ข้าพเจ้าแต่งถวาย ก็เห็นจะพอได้ขนาดหนังสือแจกในงานเมรุ พระองค์หญิงก็ทรงพระดำริเห็นชอบด้วยจึงโปรดให้พิมพ์สมุดเล่มนี้
ข้าพเจ้าขอถวายอนุโมทนาพระกุศลบุญราศีซึ่งพระองค์เจ้าหญิงประเวศวรสมัย และกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร กับทั้งหม่อมเจ้าหลาน ๆ บำเพ็ญสนองพระคุณเจ้าจอมมารดาทับทิม และหวังใจว่าท่านทั้งหลายบรรดาได้รับหนังสือแจก คงจะถวายอนุโมทนาทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ>
เมืองปินัง ที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑
/*15*/นับจากซ้ายไปขวา
๑. พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมหลวงนครชัยศรีสุรเดช
๒. พระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย
๓. พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร
๔. หลัง-เจ้าจอมมารดาทับทิม
/*16*/เจ้าจอมมารดาทับทิม ป.จ.
พ.ศ. ๒๔๐๐ - ๒๕๕๑
ประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม
/*9*/สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์
เจ้าจอมมารดาทับทิม ป จ. รัตนาภรณ์ ม ป ร ๕. จ ป ร ๒. ว ป ร ๒. พระสนมเอกในรัชชกาลที่ ๕ เกิดเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๙ ธันวาคม ปีมะเสง พ.ศ. ๒๔๐๐ เป็นธิดาพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) ขรัวยายอิ่มเป็นมารดา สกุลของท่านเป็นข้าหลวงเดิม ทั้งในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้เป็นต้นสกุลชื่อ “บุญเรือง” เป็นตำเเหน่งหลวงวัง กรมการจังหวัดสวรรคโลก เมื่อสมัยกรุงธนบุรี ได้รับราชการอยู่ในบังคับบัญชาของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุพาโลก เมื่อ/*10*/ก่อนเสวยราชย์ ตามเสด็จทำศึกสงครามเช่นรบพะม่าเมื่อครั้งอะแซหวุ่นกี้ตีเมืองพิษณุโลกเป็นต้น มีความชอบต่อพระองค์มา ครั้นเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติปราบดาภิเศก จึงทรงนับหลวงวังบุญเรืองอยู่ในพวกซึ่งสมควรจะได้รับบำเหน็จ ทรงพระกรุณาโปรดฯ ตั้งให้เป็นที่พระจันทราทิตย์ เจ้ากรมสนมพลเรือน ปรากฏชื่อในคำปรึกษาการพูนบำเหน็จเมื่อแรกเสวยราชย์ (พิมพ์อยู่ในหนังสือพงศาวดารรัชชกาลที่ ๑) ต่อมาได้เลื่อนขึ้นเป็นพระยาจันทราทิตย์ในรัชชกาลที่ ๑ นั้น (มีชื่อปรากฎอยู่ในหนังสือ “พระราชวิจารณ์” ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์) พระยาจันทราทิตย์ บุญเรือง มีบุตรชื่อเลี้ยงคน ๑ คงได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กมาแต่ในรัชชกาลที่ ๑ แต่ไม่ปรากฏว่าได้มียศศักดิ์อย่างใด ทั้งในรัชชกาลที่ ๑ และรัชกาลที่ ๒ จนถึงรัชชกาลที่ ๓ ได้เป็นที่/*11*/จมื่นอินทรประพาสในกรมวังวังหน้า จมิ่นอินทราประพาส เลี้ยง มีบุตรคน ๑ ชื่อ ดิศ เกิดแต่ในรัชชกาลที่ ๑ (คือพระยาอัพกันตริกามาตย์บิดาของเจ้าจอมมารดาทับทิม) พระยาจันทราทิตย์ บุญเรือง ผู้เป็นปู่อยู่มาจนรัชชกาลที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๕ มีการพระราชพิธีลงสรงเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระยาจันทราทิตย์นำเด็กดิศ หลานชาย เวลานั้นอายุได้ ๗ ขวบ ถวายสมโภช จึงได้เป็นมหาดเล็กรับใช้ในพระองค์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตั้งแต่ยังดำรงพระยศเป็นพระราชกุมารตลอดมาจนเสวยราชย์เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๔ สกุลจึงเป็นข้าหลวงเดิมต่อมาอีกชั้นหนึ่ง ข้อนี้เป็นมูลซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามสกุลว่า “โรจนดิศ” คำหน้ามาแต่นามเดิมของพระยาจันทราทิตย์ และคำหลังมาแต่นาม/*12*/เดิมของพระยาอัพภันตริกามาตย์ โดยสกุลมีเรื่องประวัติดังกล่าวมา
เจ้าจอมมารดาทับทิมเกิดในรัชชกาลที่ ๔ พออายุได้ ๖ ขวบ บิดาก็ให้เข้าไปอยู่ในพระบรมมหาราชวังกับเจ้าจอมมารดาเที่ยงพระสนมเอก ซึ่งเป็นพี่คนใหญ่ เป็นเหตุให้เจ้าจอมมารดาทับทิมได้รับความอบรมและศึกษาที่ในพระบรมมหาราชวังแห่งเดียวมาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก ข้อนี้เป็นโอกาสดีที่สุดซึ่งที่จะพึงได้ เพราะในสมัยนั้นโรงเรียนสำหรับสอนเด็กผู้หญิงอย่างตั้งขึ้นเมื่อภายหลังยังไม่มี คนทั้งหลายนับถือกันมาแต่โบราณว่า การศึกษาและอบรมสำหรับเด็กผู้หญิงไม่มีที่ไหนจะดีเสมอเหมือนที่ในพระบรมมหาราชวัง จนมีคำภาษิตซึ่งคนทั้งหลายชอบเปรียบเมื่อสรรเสริญกิริยามารยาตรหญิงสาวมัก กล่าวว่า “เหมือนผู้หญิงชาววัง” ดังนี้ วิธีการฝึกสอนเด็กหญิงที่ในพระบรมมหาราชวังตามแบบโบราณเดี๋ยว/*13*/นี้เลิกสูญเสียนานแล้ว แต่ตัวข้าพเจ้าผู้แต่งเรื่องประวัตินี้เคยอยู่ในพระบรมมหาราชวังตั้งแต่เกิดมาจนอายุ ๑๓ ปี ได้เคยรู้เห็นแบบแผนประเพณีนั้น ซึ่งยังใช้อยู่ในรัชชกาลที่ ๔ สมัยเมื่อเจ้าจอมมารดาทับทิมศึกษานั้น แม้นับเวลาล่วงมาจนบัดนี้กว่า ๖๐ ปียังจำได้อยู่บ้าง จะลองเขียนพรรณนารักษาไว้มิให้สูญไปเสีย
อันขนบธรรมเนียมฝ่ายในพระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทรนี้มิได้คิดตั้งขึ้นใหม่ เอาขนบธรรมเนียมในพระราชวังครั้งกรุงศรีอยุธยามาใช้เป็นแบบแผน ถึงขนบธรรมเนียมข้างฝ่ายหน้าก็เป็นเช่นเดียวกัน ข้อนี้มีจดหมายเหตุปรากฎอยู่หลายฉะบับ ว่าทั้งในสมัยกรุงธนบุรีและในรัชชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร ได้โปรดให้ข้าราชการครั้งกรุงศรีอยุธยาซึ่งยังมีตัวเหลืออยู่ประชุมกันเป็นทำนองอย่างกรรมการ บอกขนบธรรมเนียมเก่าเอามาฟื้น/*14*/ตั้งเป็นแบบแผน จะว่าแต่ฉะเพาะขนบธรรมเนียมฝ่ายในพระราชวัง เมื่อถึงกรุงรัตนโกสินทรยังมีนารีที่สูงศักดิ์เคยเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในพระราชวังกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายคน ที่สำคัญคือเจ้าฟ้าพินทวดี พระราชธิดาพระเจ้าบรมโกษฐเป็นต้น เป็นผู้บอกแบบแผนขนบธรรมเนียมฝ่ายในพระบรมมหาราชวังที่ใช้เป็นตำราสืบมา หากจะมีแก้ไขบ้างในรัชชกาลภายหลังก็เป็นแต่รายการ ส่วนรูปโครงการณ์ยังคงอยู่อย่างเดิม ค่อยเสื่อมมาโดยลำดับเพราะแก้ไขขนบธรรมเนียมในราชสำนักให้เข้ากับการที่เปลี่ยนแปลงขนบธรรมเนียมบ้านเมือง จนประเพณีฝ่ายในพระบรมมหาราชวังอย่างเดิมเลิกสูญเปลี่ยนไปเป็นอย่างอื่นเมื่อรัชชกาลที่ ๖
ที่เรียกว่า “ผู้หญิงชาววัง” นั้น ที่จริงมีตางกันเป็น ๓ ชั้น จะเรียกอย่างง่ายๆ ว่าชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ มีฐานะและโอกาสกับทั้งการที่ศึกษา/*15*/อบรมผิดกัน
ชั้นสูง คือ เจ้านายที่เป็นพระราชธิดา ประสูติและศึกษาในพระบรมมหาราชวัง เมื่อทรงพระเจริญวัยก็ได้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่อยู่ในวัง บางพระองค์ได้พระราชทานอนุญาตให้เสด็จออกไปอยู่วังกับเจ้า นายพี่น้องก็มี เจ้านายพระองค์ชายที่เป็นพระราชบุตรประสูติในพระราชวัง ก็ทรงศึกษาวิชาชั้นปฐมที่ในวังจนพระชันษา ๑๓ ขวบ โสกันต์แล้วจึงเสด็จออกไปอยู่นอกวังต่างหาก ในชั้นสูงนั้นต่อลงมาถึงหม่อมเจ้าอันเกิดที่วังพระบิดา ถ้าพระบิดาสิ้นพระชนม์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระกรุณาโปรด ฯ รับเข้าไปเลี้ยงไว้ในพระราชวัง หรือมิฉะนั้นเจ้านายบางพระองค์ส่งหม่อมเจ้าโอรสธิดาที่ยังเยาว์เข้าศึกษาอยู่กับเจ้าพี่เจ้าน้องหญิงที่ในวังแต่เวลายังดำรงพระชนม์อยู่ก็มี ถ้าเป็นหม่อมเจ้าหญิงโตขึ้นก็มักเลยรับราชการอยู่ในวัง ถ้าเป็นชายพอ/*16*/ชันษาได้ราว ๑๐ ขวบก็ต้องออกไปอยู่นอกวัง ในพวกเจ้านายนับว่าเป็นชาววังโดยกำเนิดพวก ๑ ต่อลงมาถึงชั้นลูกผู้ดีมีตระกูลคือ พวกราชนิกูลและธิดา ข้าราชการเป็นต้น หม่อมราชวงศ์ก็นับอยู่ในพวกนี้ เป็นชาววังด้วยถวายตัว นับอยู่ในชั้นสูงเหมือนกัน ลักษณการที่ถวายตัวเป็นชาววังนั้น ถ้าผู้ปกครองสกุลปรารถนาจะให้ลูกหลานหญิงเล่าเรียนศึกษาที่ในพระบรมมหาราชวัง ต้องหาที่สำนักหลักแหล่งฝากกับท่านผู้ใหญ่แห่งใดแห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นญาติหรือเคยนับถือกันมาแต่ก่อน แล้วส่งธิดาเข้าไปอยู่กับท่านผู้เป็นเจ้าสำนักนั้นแต่ยังเป็นเด็ก เจ้าสำนักบางแห่ง ฝึกสอนให้เองบ้าง บางแห่งส่งไปฝากแก่ท่านผู้อื่น ซึ่งชำนิชำนาญการฝึกสอนบ้าง ลักษณการฝึกสอนเด็กผู้หญิงชั้นสูงเมื่อแรกเข้าไปอยู่ในวัง เบื้องต้นฝึกหัดมารยาตรทั้งกิริยาวาจาและให้รู้จักสัมมาคารวะ ก่อน แล้วให้เรียนหนังสือและการเรือนอย่างที่เด็ก/*17*/จะทำได้ (ตรงกับชั้นปฐมศึกษา) รู้แล้วจึงให้เรียนชั้นสูงกว่านั้นต่อขึ้นไป (เป็นชั้นมัธยมศึกษา) คือฝึกสอนการต่าง ๆ อย่างเดียวกับชั้นต้นแต่เป็นคนสูงขึ้นไป ดังเช่นการฝึกสอนกิริยามารยาตรและสัมมาคารวะ ถึงตอนนี้เวลาท่านผู้สอนไปยังที่สมาคม มักให้ลูกศิษย์ถือหีบหมากตามหลังไปด้วย เพื่อจะให้เห็นกิริยามารยาตรและลักษณการสมาคมของท่านผู้หลักผู้ใหญ่ในกิจการต่างๆ ทั้งจะได้รู้จักเพื่อนเด็กลูกผู้ดีอยู่ในวังด้วยกัน การเรือนก็สอนชั้นสูงขึ้นไป เช่นให้ทำเครื่องแต่งตัวได้เอง และเริ่มสอนเย็บปักถักร้อยทำกับข้าวของกิน ทั้งสอนให้รู้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนาด้วย แต่การสอนหนังสือนั้น เมื่ออ่านออกเขียนได้แล้วก็เป็นยุติเพียงนั้น การศึกษาถึงชั้นกลางที่ว่ามานี้มีข้อสำคัญอย่างหนึ่ง ที่เป็นเวลาท่านผู้ใหญ่ในวังพิจารณาเลือกเด็กให้ฝึกหัดทำราชการอย่างใดโดยฉะเพาะต่อไปในภายหน้า แล้วนำถวายตัวเป็นข้าราชการฝ่ายในได้ รับพระราชทานเบี้ยหวัดแต่นั้นมา ราชการอันเป็นหน้าที่สำหรับชาววังที่เป็นชั้นสูงนั้น ถ้าว่าอย่างกว้างมีเป็น ๔ ประเภท คือ
๑) เรียนวิชาประเภท ๑ เช่นหัดเขียนหนังสือและเรียนอักษรศาสตร์ถึงชั้นแต่งโคลงฉันทกาพย์กลอน กระบวนช่างก็เรียนถึงชั้นฝีมืออย่างประณีต เช่นร้อยดอกไม้สดและปักสดึง ซึ่งไม่มีที่ไหนอื่นจะทำได้งามเหมือนที่ในวัง การพยาบาลไข้เจ็บก็ฝึกหัดในชั้นนี้ ถ้าเป็นผู้มีอุปนิสสัยชอบเรียนเลขหรือความรู้เรื่องพงศาวดารก็เริ่มเรียนในตอนนี้ เจ้านายชั้นพระราชธิดาทรงศึกษาประเภทนี้เป็นพื้น จึงมักเป็นพระอาจารินีฝึกสอนคนชั้นหลังต่อ ๆ กันมา
๒) เป็นนางพนักงานประเภท ๑ คือทำการงานต่าง ๆ ในราชสำนัก เช่นเป็นพนักงานพระภูษา พนักงานพระศรี เป็นต้น และมีการอย่างอื่นอีก /*19*/หลายอย่าง หม่อมเจ้าและหม่อมราชวงศ์มักรับราชการในประเภทนี้ นอกจากนั้นก็มักเป็นผู้ดีที่เคยรับราชการแต่รัชชกาลก่อน ๆ มาจนอายุเป็นกลางคน ที่ยังเป็นสาวมิใคร่จะมี
๓) เป็นนางอยู่งานประเภท ๑ คือสำหรับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้สอย เช่นเชิญเครื่องราชูประโภคตามเสด็จ และผลัดเวรกันประจำอยู่บนพระราชมนเทียรคอยรับสั่งเป็นต้น ล้วนเป็นสาวทั้งนั้น
๔) เป็นมโหรีหรือหัดฟ้อนรำเป็นระบำและละคร ซึ่งเรียกกันว่า “ละคร (ฝ่าย) ใน” ประเภท ๑ ใน ๒ พวกนี้มักเลือกที่มีแววฉลาดแต่อายุยังเยาว์ เพราะเป็นการยาก ต้องฝึกหัดนานจึงจะทำได้
ราชการฝ่ายในทั้ง ๔ ประเภทที่กล่าวมาก็เป็นประเพณีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา บางอย่าง เช่น มโหรี ระบำ และละครใน ดูเค้ามูลอาจจะเป็นวิชา/*20*/ได้มาจากอินเดียแต่ดึกดำบรรพ์ ที่ว่าดังนี้เพราะเมื่อข้าพเจ้าตามเสด็จสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงไปเมืองชวา ได้เห็นเจ้านครยกยาและเจ้านครโซโลรับเสด็จ ให้มีระบำนางในและละครซึ่งราชบุตรเล่นเป็นตัวละครรำถวายทอดพระเนตร นึกพิศวงว่าระบำและละครหลวงของชวาช่างละม้ายคล้ายคลึงกับของไทยเราเสียจริง ๆ จะว่าใครเอาอย่างใครก็ไม่มีหลักฐานที่จะคิดเห็นได้ ครั้นภายหลังมาข้าพเจ้ามีกิจต้องคิดค้นเรื่องการขับรำของไทยแต่โบราณ จึงพบเค้าเงื่อนของมโหรีและระบำกับละครใน ซึ่งเคยมีมาในต่างสมัยเป็นชั้น ๆ ดังจะเขียนเรียงตำนานแทรกลงไว้ที่ตรงนี้
มโหรี เดิมเป็นเครื่องสำหรับขับกล่อมผู้อื่นให้สบายใจเมื่อเวลาจะนอน ดังมีคำขับในบทละครเรื่องอิเหนาตอนอุนากันชมสวนว่า
/*21*/“พระเอยพระยอดฟ้า
จะสนิทนิทราอยู่บนที่
ทรงสดับขับไม้มโหรี
ซอสีส่งเสียงจำเรียงราย
เชิญพระบรรทมสถาพร
จะกล่าวกลอนถนอมกล่อมถวาย
ให้ไพเราะเสนาะใจสบาย
พระฤๅสายจงไสยา เอย”
ที่เรียกว่า “ขับไม้” เห็นจะเป็นเครื่องขับกล่อมอย่างเดิม มีคนเสียงว่าบทกลอนเป็นลำนำคน ๑ คนสีซอสามสายคน ๑ สีเพลงประสานเสียงเมื่อเวลาคนขับ และสีบรรเลงแต่โดยลำพังเสียงซอในระหว่างบทให้คนขับมีเวลาพัก (ทำนองเดียวกับขับเสภาส่งปี่พาทย์) และมีคนไกวบัณเฑาะว์ให้จังหวะอีกคน ๑ พวกขับไม้วง ๑ แต่มี ๓ คนดังว่ามา ที่เรียกว่า “มโหรี” เห็นจะแก้มาแต่ขับไม้ เพราะมีคน/*22*/เสียงขับร้องเข้ากับซอสามสายเหมือนอย่างขับไม้ ผิดกันแต่คนเสียงใช้กรับพวงให้เป็นจังหวะไม่ต้องมีคนไกวบัณเฑาะว์ และมีเครื่องดนตรีเพิ่มขึ้น ๒ อย่างสำหรับทำด้วยกันกับซอสามสายเวลาบรรเลงระหว่างบทขับ คือคนดีดกระจับปี่คน ๑ คนตีทับ (มักเรียกกันว่า “โทน”) คน ๑ มโหรีชั้นแรกมีวงละ ๔ คน ยังใช้ขับกล่อมกันมาจนในกรุงรัตนโกสินทรรัชชกาลที่ ๑ ด้วยมีใน “เพลงยาวว่าความ” ปรากฏว่าเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เวลานอนยังมีมโหรีขับกล่อม แต่ภายหลังมา น่าจะเป็นในรัชชกาลที่ ๒ หรือที่ ๓ เอาเครื่องปีพาทย์เพิ่มเข้าในมโหรี มีระนาดเอก ระนาดทุ้ม ฆ้องวง และ รำมนาตีเข้ากับทับ ขลุ่ย (ใช้แทนปี่) และใช้ฉิ่งให้จังหวะ เสียงมโหรีดังอึกทึกกึกก้องขึ้น ก็เลิกใช้สำหรับขับกล่อม มโหรีหลวงจึงทำแต่ในงานสมโภชและพระราชพิธีต่าง ๆ
/*23*/ระบำและละครผู้หญิงซึ่งเรียกกันว่า “ละครใน” นั้น หัดแต่ลูกผู้ดีที่ถวายตัวอยู่ในพระราชวังมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา สำหรับเล่นในการพระราชพิธี เช่นบวงสรวงและสมโภชเป็นต้น มีพระราชบัญญัติห้ามมิให้ผู้อื่นนอกจากพระเจ้าแผ่นดินและพระมหาอุปราชหัดระบำและละครผู้หญิง แต่คำที่เรียกชื่อว่า “ละคร” ชวนให้คนเข้าใจผิดสำคัญว่าเป็นอย่างเดียวกันกับละครที่ราษฎรเล่นเป็นอาชีพในพื้นเมือง จึงเพิ่มคำเรียกให้ผิดกันว่า “ละครนอก” หมายความว่าละครนอกวัง และ “ละครใน” หมายความว่า ละครในวัง ที่จริงละครนอกกับละครในกระบวนเล่นเป็นคนละอย่างต่างกันทีเดียว “ละครนอก” เล่นให้คนดูสนุกสนาน แต่ละครในสำหรับเล่นในพระราชพิธีทางไสยศาสตร์ เล่นแต่เรื่องรามเกียรติ เฉลิมเกียรติพระนารายณ์ เรื่อง ๑ กับเรื่อง มหาภารตะ (ไทยเราเรียกว่าเรื่องอุณรุธ) เฉลิมเกียรติ/*24*/พระอิศวร เรื่อง ๑ ทำนองเดียวกับเล่น “แสดงตำนาน” (พวกชาวอินเดียยังเล่นทั้ง ๒ เรื่องนั้นอยู่จนบัดนี้) ต่อมาในตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าบรมโกษฐโปรดเรื่องอิเหนาซึ่งได้มาจากเมืองชวา ตรัสสั่งให้ละครในเล่นเพิ่มขึ้นสำหรับการบำเรออีกเรื่องหนึ่ง มีกล่าวในคำฉันท “บุรโณวาท” ซึ่งมหานากวัดท่าทรายแต่งในรัชชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ พรรณนาว่าด้วยการมหรสพ ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินสมโภชพระพุทธบาท ว่า
“ฝ่ายฟ้อนละครใน
บริรักษจักรี
โรงริมคิรีมี
กลลับบ่แลชาย
ล้วนสรรสกรรจ์นาง
อรอ่อนลอออาย
ใครยลบ่อยากวาย
จิตตเพ้อมะเมอฝัน
เล่นเรื่องระเด่นได้
บุษบาตุนาหงัน
พาพักคูหาบรร-
พตร่วมฤดีโฉม”
/*25*/ละครในเล่นแต่ ๓ เรื่องที่ว่ามาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรรัชชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงบำรุงวิชาฟ้อนรำ จึงทรงพระราชนิพนธ์บทและโปรดให้หัดละครในเล่นเรื่องต่างๆ ที่ “ละครนอก” เล่นเพิ่มขึ้นอีก ๖ เรื่อง
ระบำนั้นชั้นเดิมเป็นแต่การฟ้อนรำบวงสรวงหรือแสดงความโสมนัศ ไม่ได้เล่นเรื่องอย่างละคร พิเคราะห์ดูอาจจะมีมาแต่สมัยเมื่อถือกันเป็นประเพณี ว่าผู้ดีทุกคนทั้งที่เป็นผู้ชายและเป็นผู้หญิงต้องหัดฟ้อนรำเป็นหลักสูตรอย่างหนึ่งในการศึกษา และมีการพิธีบางอย่าง ซึ่งเจ้านายชายหญิงนับแต่เจ้าผู้ครองเมือง ต้องออกฟ้อนรำในที่ประชุมชนให้เป็นสิริ ข้าพเจ้าได้เคยเห็นพิธีเช่นนั้นเมื่อเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในรัชชกาลที่ ๕ ขึ้นไปตรวจราชการมณฑลพายัพครั้งแรกตั้งแต่ยังไม่มีทางรถไฟ ในมณฑลพายัพเขายังถือประเพณีฟ้อนรำอย่างโบราณ/*26*/อยู่ เมื่อข้าพเจ้าไปถึงเมืองนครลำปาง เขาจัดรับเหมือนอย่างรับเจ้าผู้ครองนครแรกเข้าเมือง คือตั้งพลับพลาแรมรับห่างเมืองสัก ๑๐๐ เส้น ถึงวันจะเข้าเมืองเวลาเช้าเจ้านายผู้ชายทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อยแต่งเต็มยศขี่ช้างออกจากเมืองมากับกระบวนที่จะแห่รับเข้าเมือง พวกเราก็แต่งเต็มยศคอยรับอยู่ เมื่อกระบวนแห่มาถึงใกล้ที่ตั้งพลับพลา พวกเจ้านายลงจากคอช้างแยกกันเป็น ๒ แถวมีกลดคันยาวกันทุกคน พากันเดินตามคนเชิญ พานดอกไม้ธูปเทียนเครื่องสักการะนำหน้ามา พอเข้าบริเวณพลับพลา เจ้านายทั้งผู้ใหญ่และผู้น้อยก็พากันฟ้อนรำเป็นคู่ ๆ เข้ามาหาข้าพเจ้า ดูงามสง่าน่าพิศวง ผู้ที่รู้ประเพณีเขากระซิบบอกข้าพเจ้า ว่าข้าพเจ้าควรจะฟ้อนรำออกไปรับจึงจะถูกธรรมเนียม แต่ขัดข้องด้วยข้าพเจ้าไม่เคยหัดรำนึกขวยใจไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร ขณะนั้น พระยาทรงสุรเดช (อั้น บุนนาค) ซึ่งเป็นข้าหลวง/*27*/ใหญ่มณฑลพายัพอยในเวลานั้น รับอาสาฟ้อนรำออกไปรับแทนตัวข้าพเจ้าก็เป็นแล้วกันไป ครั้นไปถึงเมืองลำพูนเขาว่าจะจัดรับอย่างพระเวสสันดรกลับคืนเข้าเมือง คือตั้งราชวัฏิฉัตรธง และมีมหรสพรับรายทาง ได้เห็นเขาจัดเด็กผู้หญิงพวกลูกผู้ดีมายืนเรียงฟ้อนรำรับเป็นระยะไป เห็นจะหัดกันมาแต่ยังเด็กจึงรำได้งดงาม แต่ที่เมืองเชียงใหม่เวลานั้น พระเจ้าอินทรวิชานนท์เพิ่งถึงพิราลัย จัดแต่กระบวนแห่มารับมิได้มีการฟ้อนรำ ตั้งแต่ครั้งนั้น ก็ไม่ได้ยินว่ามีการฟ้อนรำอย่างใหญ่รับใครอีก โดยฉะเพาะเมื่อมีทางรถไฟแล้ว รถไฟเข้าไปถึงเมืองก็รับกันเพียงสถานี มาจนถึงรัชชกาลที่ ๗ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเลียบมณฑลพายัพ พระราชชายา เจ้าดารารัศมีชักชวนเจ้านายมณฑลพายัพทั้งผู้ชายและผู้หญิงให้ฟ้อนรำรับเสด็จ เพื่อจะ ได้ทอดพระเนตรเห็นประเพณีโบราณเมื่อวันสมโภช/*28*/ณเมืองเชียงใหม่ วันนั้นมีกระบวนต่าง ๆ ของพวกชาวเชียงใหม่ทุกชาติทุกภาษาแห่นำหน้าแล้วถึงกระบวนบายศรี มีปี่พาทย์นำหน้า พวกเจ้านายผู้ชายเดินตามบายศรีที่สำหรับสมโภชสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีเจ้านครเชียงใหม่ เจ้านครน่าน และเจ้านครลำพูน เป็นหัวหน้า ต่อลงมาถึงเจ้านายชั้นรอง รวมกันกว่า ๓๐ คน แล้วแต่งตัวนุ่งผ้าสมปักลาย ใส่เสื้อเยียรบับคาดสำรด ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เดินเป็นคู่ ๆ อยู่ข้างหลังบายศรี พอเข้าในบริเวณพลับพลา ก็พร้อมกันยกมือขึ้นถวายบังคม แล้วต่างรำฟ้อนตรงเข้าไปเฝ้า พระราชชายาหัดหม่อมเจ้าหญิงเล็ก ๆ ในกรมพระกำแพงเพ็ชร ซึ่งท่านเลี้ยง ๒ องค์ให้ฟ้อนออกไปรับต่างพระองค์ ถึงกระบวนบายศรีสำหรับสมโภชสมเด็จพระบรมราชินี พวกเจ้านายผู้หญิงก็เดินตามเป็นคู่ ๆ และรำฟ้อนเข้าไปเฝ้าอย่างเดียวกัน พวกคนดูทั้งไทยและฝรั่ง/*29*/ที่ขึ้นไปจากกรุงเทพ ฯ และชาวเมืองนั้นพากันพิศวง ออกปากว่าสง่างามอย่างแปลกดูน่าชมเป็นอย่างยิ่ง การรำฟ้อนอย่างใหญ่ตามประเพณีโบราณในมณฑลพายัพเห็นจะมีเป็นที่สุดเมื่องานสมโภชครั้งนั้น ที่เอาเรื่องเจ้านายฟ้อนในมณฑลพายัพมาเล่าแทรกลงตรงนี้ เพื่อจะชี้ชวนให้เห็นว่าการรำฟ้อนเช่นนั้นเป็นประเพณีของไทยมาแต่โบราณ และคงเคยมีลงมาถึงกรุงสุโขทัยและกรุงศรีอยุธยา ข้อนี้พึงเห็นได้ในหนังสือเก่ายังปรากฏว่า ผู้ดีแม้จนเป็นเจ้านายก็ชอบฟ้อนรำ เช่นในบทละครเรื่องอิเหนาตอนท้าวดาหาใช้บน เมื่อนางบุษบาเล่นธารแล้ว มีบทนางบุษบาว่า
“ชวนฝูงอนงค์นางรำฟ้อน
ทอดกรกรีดกรายซ้ายขวา”
และมีบทท้าวดาหาสั่งอิเหนากับพวกเจ้าชายว่า
“จงชวนกันขับรำให้สำราญ
ทำสักการเทวาในป่าใหญ่”
/*30*/บทที่ยกมากล่าวนี้ส่อให้เห็นว่าผู้ดีทั้งชายหญิง ยังหัดฟ้อนรำมาจนสมัยกรุงศรีอยุธยา เพิ่งมาเลิกหัดฟ้อนรำในหลักสูตรสาธารณศึกษาต่อชั้นหลัง จะเป็นแต่เมื่อใดหาทราบไม่ ถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ยังฝึกหัดฟ้อนรำอยู่แต่ฉะเพาะในวิชาบางอย่าง ส่วนผู้ชายเมื่อศึกษายุทธศาสตร์ ต้องหัดรำกระบี่กระบอง และศึกษาวิชาคชศาสตร์ก็ต้องหัดรำพัดชาและรำขอช้างเป็นต้น ข้อนี้มีเรื่องเกร็ดจะเล่าแทรกลงเพื่อรักษาไว้มิให้สูญไปเสีย คือเมื่อรัชชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงฝึกหัดแต่รำกระบี่กระบอง เพราะชันษายังไม่ถึงขนาดที่จะทรงศึกษาวิชาคชศาสตร์ จนเสวยราชย์แล้วจึงได้ทรงศึกษาวิชานั้นต่อสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ ซึ่งเป็นหมอเฒ่าอาจครอบ ให้กรรมสิทธิได้ตามตารา เวลานั้นข้าพเจ้ายังเป็นเด็กอยู่แต่พอจำได้ว่า ปลูกโรงพิธีที่ฝึกหัดคชกรรมในสนามตรงหน้า/*31*/ศาลาสหทัยสมาคมบัดนี้ มีม่านบังตารอบโรงพิธี ในโรงนั้นนอกจากที่บูชาเทวรูปและเครื่องใช้ในคชศาสตร์ เช่นเชือกบาศเป็นต้น ทำรูปหุ่นเท่าตัวช้างเพียงท้อง สำหรับเสด็จขึ้นประทับบนคอหัดใช้ข้อบังคับช้าง และต้องทรงหัดรำตามแบบในตาราคชศาสตร์ เจ้าพี่ที่ท่านทรงพระเจริญทันได้ฝึกหัดตามเสด็จ ตรัสเล่าให้ฟัง ว่าในตำราคชศาสตร์มีแบบรำหลายอย่าง เป็นต้นรำพัดชา จนกระทั่งรำชอช้างเป็นกระบวนต่าง ๆ เช่นว่าเย้ยข้าศึกเมื่อชนช้างชะนะ และรำบวงสรวงเป็นต้น เมื่อทรงฝึกหัดสำเร็จแล้ว สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จขึ้นพระบาท ดูเหมือนเมื่อปีวอก ๒๔๑๕ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาปราบ ฯ ทรงจัดกระบวนเสด็จครั้งนั้นให้สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงคอช้าง พระยาเพทราชา (เอี่ยม) เป็นควาญ เสด็จขึ้นพระพุทธบาทอย่างราชประเพณีโบราณ เมื่อเสด็จไปถึงลานพระพุทธบาท ต้องทรงรำขอบูชาต่อ/*41*/หน้าธารกำนันตามแบบ แต่ทางฝ่ายผู้หญิงยังมีแต่ประเพณีที่หัดนางในสำหรับรำฟ้อนเป็นระบำและละครใน ระบำก็เปลี่ยนแปลงให้เล่นเป็นอย่างละคร เอาเรื่องนางเมขลากับรามสูรในรามเกียรติมาประสม ระบำก็กลายเป็นละครไป (สันนิษฐานว่า ตั้งแต่ในรัชชกาลที่ ๒) แต่คงเรียกว่าระบำ สำหรับเล่นเบิกโรงละคร ใน ระบำแบบเดิมก็เลยเลิกสูญไป
มูลที่มีละครใน พิเคราะห์ดูเหมือนว่าพวกพราหมณ์จะพาตำราเข้ามาจากเมืองเขมรด้วยกันกับระบำบวงสรวงและแบบพิธีไสยศาสตร์ต่าง ๆ เมื่อครั้งไทยตีได้เมืองเขมรในสมัยกรุงศรีอยุธยา ข้าพเจ้าไปเมืองเขมรได้สังเกตดูตามเทวสถาน ที่เรียกกันว่าปราสาทหินเช่นนครวัดเป็นต้น มีชาลาทำไว้สำหรับรำบวงสรวง คือ “ระบำ” ทุกแห่ง เรื่องรามเกียรติ์ และมหาภารตะ ก็ชอบจำหลักเป็นภาพเครื่องประดับไว้ในเทวสถาน คงชอบเล่นแสดงตำ/*33*/นานยอพระเกียรติพระเป็นเจ้าอย่างเช่นพวกชาวอินเดียยังเล่นนั้นเนือง ๆ เมื่อไทยได้ตำราพิธีพราหมณ์มาทำตามในประเทศนี้ จึงให้หัดระบำและโขนขึ้น สำหรับเล่นเฉลิมเกียรติพระเป็นเจ้าให้เกิดสวัสดิมงคล เดิมหัดแต่ผู้ชายชั้นผู้ดีที่เป็นตำรวจและมหาดเล็ก ดังปรากฏในรายการพระราชพิธีอินทราภิเศกในกฎมนเทียรบาลเก่า (โขนหลวงก็ยังเป็นมหาดเล็กอยู่จนทุกวันนี้) ต่อมา (จะเป็นในรัชชกาลไหนยังค้นไม่พบหลักฐาน) จึงโปรดให้ถ่ายแบบโขนและระบำเข้าไปหัดนางใน เอาวิธีฟ้อนรำอย่างโบราณของไทยมาดัดแปลงใช้เป็นแบบรำระบำและละครใน สำหรับเล่นในการพิธีและบำเรอในพระราชฐานสืบมา วินิจฉัยตำนานระบำละครใน เห็นว่าจะปืนดังว่ามานี้ จึงมีได้แต่ของหลวงมาจนในรัชชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดพระราชทาน อนุญาตให้ผู้อื่นมีละครผู้หญิงได้ ก็มีละครและระบำ/*34*/ผู้หญิงเล่นกันแพร่หลายสืบมา
บรรดาผู้หญิงชาววัง ชั้นที่ถวายตัวทำราชการ นอกจากที่เป็นเจ้าจอมมารดาพระเจ้าลูกเธอ ถ้าใครไม่สมัครจะอยู่เป็นข้าราชการฝ่ายใน แม้เป็นเจ้าจอม ก็ทูลลาออกได้ตามใจสมัครไม่ห้ามปราม แต่สังเกตดูเหมือนที่ทูลลาออกจะมีน้อย และมักทูลลาออกเมื่อเปลี่ยนรัชชกาล และมักอยู่ในชั้นที่ยังเป็นสาว พวกที่อยู่ในวังมานานจนอายุถึงกลางคนแล้วมักสมัครทำราชการอยู่ในวังต่อไปจนตลอดอายุ เพราะอยู่ในวังได้รับเบี้ยหวัด และมีที่อยู่เป็นสุขสบายไม่ต้องเสี่ยงภัยในความลำบากต่าง ๆ เหมือนออกไปอยู่นอกวัง อีกประการ ๑ ตำแหน่งหน้าที่ข้าราชการฝ่ายในก็มีหลายชั้นและหลายอย่าง แม้อายุเข้าขนาดกลางคน ที่เป็นเจ้าจอมก็รับราชการตามตำแหน่งเจ้าจอมไปจนตลอดรัชชกาล ต่อมาในรัชชกาลหลังก็มักจะได้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่อยู่ในวัง บางคนที่มีความสามารถ/*35*/รอบรู้ขนบธรรมเนียมในพระราชวังก็ได้เป็นตำแหน่ง “ท้าวนาง” เหมือนอย่างเป็นขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายในได้ว่ากล่าวชาววัง และรักษาขนบธรรมเนียมในพระราชวังสืบมา ที่ไม่ได้เป็นถึงชั้นท้าวนาง ถ้าเคยเป็นเจ้าจอมมาในรัชชกาลก่อนๆ ก็เป็น “เจ้าจอมเถ้าแก่” สำหรับฝึกหัดนางในชั้นหลัง ที่มิได้เป็นเจ้าจอมมาในรัชชกาลก่อน ๆ ก็เป็นแต่ “เถ้าแก่” สำหรับควบคุมนางในเวลาออกไปนอกวัง และเป็นผู้ออกไปสั่งกิจการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับผู้ชายข้างฝ่ายหน้า แม้ที่เป็นพนักงานต่าง ๆ เมื่ออายุเข้าเขตต์ชราก็อาจจะได้รับตำแหน่งเป็น “ผู้รับสั่ง” สำหรับบอกขานราชการที่มีพระราชดำรัสสั่ง มิฉะนั้นก็คงเป็นพนักงานต่อมาจนตลอดอายุ
ส่วนเจ้าจอมมารดานั้น ถ้ามีพระเจ้าลูกเธอเป็นพระองค์ชาย เมื่อลูกเธอเสด็จออกไปอยู่วังต่างหากแล้ว พระราชทานอนุญาตให้เจ้าจอม/*36*/มารดาออกไปอยู่ช่วยควบคุมดูแลการรั้ววังของพระโอรสได้เป็นครั้งเป็นคราว เมื่อล่วงรัชชกาลนั้นก็เลยอยู่กับพระโอรสหรือหม่อมเจ้าที่เป็นนัดดาต่อไปจนตลอดอายุ เจ้าจอมมารดาที่มีพระเจ้าลูกเธอแต่พระองค์หญิง หรือพระเจ้าลูกเธอที่มีสิ้นพระชนม์เสียแต่ยังทรงพระเยาว์ ที่อยู่ในพระราชวังต่อมาจนตลอดอายุก็มี ที่ออกไปอยู่นอกวังกับญาติในเวลาเมื่อแก่ชราก็มี ถ้าอยู่ในวังถึงรัชชกาลหลัง ๆ ได้เป็นตำแหน่งท้าวนางผู้ใหญ่ก็มี เป็นแต่เจ้าสำนักฝึกสอนพวกชาววังชั้นหลังก็มี ที่เคยเป็นละครในเมื่อก่อนเป็นเจ้าจอมมารดาก็มักได้เป็นอาจาริน ฝึกหัดละครหลวงรุ่นหลังรักษาวิชาฟ้อนรำสืบกันมา บาง คนถึงมีชื่อเสียงเลื่องลือ เช่นเจ้าจอมมารดาแย้มอิเหนา และเจ้าจอมมารดาลูกจันท์นาง ซึ่งเคยเป็นละครเมื่อรัชชกาลที่ ๒ เป็นต้น
หญิงชาววังชั้นกลางนั้นไม่ได้ถวายตัวทำราชการ/*37*/มักเป็นลูกคฤหบดี ผู้ปกครองปรารถนาจะให้ได้รับความอบรมและศึกษาอย่างชาววัง จึงส่งเข้าไปถวายตัวเป็น “ข้าหลวง” อยู่กับเจ้านายพระองค์หญิง หรืออยู่กับท่านผู้หลักผู้ใหญ่ที่ในพระราชวังแต่ยังเด็ก รับใช้สอยและศึกษาอยู่จนสำเร็จการศึกษาแล้ว พอเป็นสาวก็ลากลับออกไปมีเหย้าเรือนตามฐานะของสกุล แต่บางคนชอบอยู่ในวังเลยอยู่ต่อไปจนแก่ก็มี บางทีข้าราชการที่ถวายลูกหญิงทำราชการฝ่ายในคนหนึ่งหรือสองคน แล้วส่งลูกผู้หญิงที่เป็นน้องเข้าไปอยู่ในวังกับพี่สาว เพื่อประโยชน์การศึกษา แล้วให้กลับออกไปไม่ถวายตัวทำราชการก็มี ยังมีผู้หญิงชาววังอีกพวก ๆ ซึ่งควรนับว่าอยู่ในชั้นกลาง คือพวกพนักงานที่ไม่ได้ถวายตัว เช่นพวกพนักงานกลางสำหรับเชิญเครื่องเสวยจากห้องเครื่อง ขึ้นไปส่งถึงพระราชมนเทียรเป็นต้น พวกทนายเรือนและพวกจ่าโขลน/*38*/ซึ่งมักขึ้นจากชาววังชั้นต่ำ (ซึ่งจะพรรณนาต่อไปข้างหน้า) เมื่ออายุเป็นกลางคน ทำราชการดีมีความสามารถก็ได้เป็นตำแหน่งนั้น ๆ ได้เบี้ยหวัด นับเป็นข้าราชการฝ่ายใน หน้าที่พวกทนายเรือนสำหรับนำคำสั่งกิจการไปบอกตามตำหนัก และเรือนข้าราชการฝ่ายใน และเป็นพนักงานคุมผู้ชาย เช่นหมอเป็นต้น เข้าไปในวัง (แต่เจ้านายเถ้าแก่เป็นผู้ควบคุม) พวกจ่าโขลนนั้นเป็นพนักงานดูแลบังคับบัญชาพวกโขลนรักษาพระราชวัง กับทั้งผู้หญิงชาววังทีมิได้เป็นข้าราชการด้วย
พวกชาววังชั้นต่ำนั้น พวก ๑ เรียกว่า “โขลน” เป็นลูกหมู่คนหลวง (ผู้ชายเรียกว่า “ไพร่หลวง”) ตามกฎหมายเก่า เกณฑ์ให้ต้องผลัดเปลี่ยนเป็นเวรกันเข้าไปรับราชการในพระราชวังตั้งแต่รุ่นสาว (เพิ่งเลิกการเกณฑ์เปลี่ยนเป็นจ้างคนตามใจสมัคร เมื่อรัชชกาลที่ ๕) มีหน้าที่สำหรับรักษาประตูวังและ/*39*/รับใช้เช่นกรรมกรในการงานต่าง ๆ แต่จะมีลูกผัวได้ไม่ห้ามปราม อีกพวก ๑ เป็นคนรับใช้ของชั้นผู้ดีที่อยู่ในวัง พวกชั้นที่ ๓ นี้ ถ้าจะว่าเป็นชาววัง ก็แต่ด้วยอยู่ในวังเท่านั้น ลักษณะชาววังตามที่ข้าพเจ้าจำได้เป็นดังพรรณนามา
จะพรรณนาว่าด้วยประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม ต่อไป แรกท่านเข้าไปอยู่ในวังเมื่ออายุได้ ๖ ขวบนั้น เจ้าจอมมารดาเที่ยงฝากให้คุณท้าววรคณานันท์ (หุ่น) ฝึกสอน ด้วยท่านเคยเป็นเจ้าจอมละคร ในรัชชกาลที่ ๒ แล้วได้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่อยู่ในพระราชวังในรัชชกาลหลังต่อ ๆ มา และเป็นเจ้าสำนักแห่งหนึ่ง ซึ่งนับถือกันในสมัยนั้นว่าฝึกหัดเด็กดี การที่เจ้าจอมมารดาทับทิมไปอยู่กับคุณท้าววรคณานันท์ (หุ่น) นั้น ตรงกับอย่างเป็น “ลูกศิษย์” เพราะท่านรับไปเลี้ยงดูเหมือนกับเป็นลูกของท่าน มิใช่สักแต่ว่าฝึกสอนตามเวลา อย่างเช่นครูโรงเรียน /*40*/ท่านให้อยู่กินด้วยกันกับท่าน และฝึกหัดสั่งสอนตั้งแต่ชั้นต้นตามระเบียบที่กล่าวมาแล้ว แต่เจ้าจอมมารดาทับทิมได้ถวายตัวแต่ยังเป็นเด็กอยู่ในชั้นปฐมศึกษา เพราะบิดาของท่านเป็นข้าหลวงเดิม และมีเหตุอีกอย่างหนึ่ง ด้วยประสบเวลาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้หัดละครในรุ่นเล็กขึ้นใหม่ หนุนละครชั้นใหญ่ซึ่งบกพร่องลง ด้วยเป็นเจ้าจอมมารดาไปบ้าง หรือล้มตายหายจากไปเสียบ้าง โดยกระแสรับส่งนั้น ท่านผู้ใหญ่ในพระราชวังและท่านอาจารินในการฟ้อนรำ สังเกตเห็นเจ้าจอมมารดาทับทิมมีแววฉลาด จึงแนะนำให้รับราชการเป็นละครหลวง เจ้าจอมมารดาเที่ยงก็เห็นชอบด้วย เพราะน้องของท่านที่เป็นพี่เจ้าจอมมารดาทับทิม แม้ที่เป็นเจ้าจอมมารดา ก็เคยรับราชการเป็นละครหลวงมาแล้วหลายคน เจ้าจอมมารดาทับทิมจึงได้ถวายตัวเป็นละครหลวงแต่ในรัชชกาลที่ ๔ ข้อนี้/*41*/เป็นมูลเหตุที่เจ้าจอมมารดาทับทิมได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ ม ป ร. เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงสร้างขึ้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะท่านได้ถวายตัวเป็นข้าราชการมาแต่ในรัชชกาลที่ ๔ ท่านผู้ใหญ่เลือกให้เจ้าจอมมารดาทับทิมหัดเป็นนาง ได้ขึ้นครูต่อเจ้าจอมมารดาลูกจันท์รัชชกาลที่ ๒ แล้วเจ้าจอมอรุ่นบุษบาในรัชชกาลที่ ๔ ซึ่งเป็นหลานคุณท้าววรคณานนท์ฝึกหัดให้ต่อมา
การที่ท่านผู้ใหญ่ในวังเลือกละครหลวง จะมีตำราอย่างไรเป็นที่สังเกตข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่พิเคราะห์ดูที่ท่านเลือกเจ้าจอมมารดาทับทิม เมื่อยังเป็นเด็กให้เป็นละครหลวงนั้นน่าชมว่าเลือกถูก พอยุติว่าจะเป็นละคร เจ้าจอมมารดาทับทิมก็ตั้งหน้าฝึกหัดฟ้อนรำไปด้วยกันกับศึกษาวิชาชั้นมัธยมของเด็กผู้หญิงที่จะเป็นนางใน และเกิดรักวิชานาฏศาสตร์ยิ่ง/*42*/ขึ้นโดยลำดับ เมื่อละครหลวงชั้นเด็กออกโรงในตอนปลายรัชชกาลที่ ๔ ได้รับความชมเชยของคนทั้งหลาย ว่ารำงามกว่าคนอื่นที่เป็นละครชั้นเดียวกันโดยมาก พออายุท่านได้ ๑๑ ปีก็สิ้นรัชชกาลที่ ๔ จึงรับราชการเป็นละครหลวงในรัชชกาลที่ ๕ ต่อมา ถึงตอนรุ่นสาวนี้ฝีมือฟ้อนรำของท่านยิ่งดีหนักขึ้นจนขึ้นชื่อลือนาม ว่าเป็นชั้นนางเอกในละครหลวงสมัยนั้น ต่อมาพอเป็นสาว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุณาโปรดฯ ชุบเลี้ยงเป็นเจ้าจอม
เมื่อเจ้าจอมมารดาทับทิมเป็นเจ้าจอมนั้น เจ้าจอมมารดาเที่ยง ออกไปอยู่วังกรมหมื่นราชศักดิ์ สโมสรแล้ว ท่านจึงให้พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี (คือกรมหลวงสมรรัตนศิริเชษฐ) พระธิดาองค์ใหญ่ ซึ่งครอบครองตำหนักต่อมา รับเจ้าจอมมารดาทับทิมมาจากสำนักท้าววรคณานันท์ (หุ่น) /*43*/และจัดเรือนในบริเวณตำหนักหลัง ๑ กับทั้งคนสำหรับใช้สอยให้ครอบครองสมกับบรรดาศักดิ์ ถึงตอนเป็นเจ้าจอมมักตามเสด็จไปบางปะอิน และตามเสด็จประพาสหัวเมืองเนือง ๆ ข้าพเจ้ายังจำได้ครั้ง ๑. เมื่อตัวข้าพเจ้าเองยังเป็นเด็กไว้ผมจุก สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี ดูเหมือนเมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๑๖ ทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ข้าพเจ้าได้ไปตามเสด็จด้วย เจ้าจอมมารดาทับทิมท่านรับดูแลให้กินอยู่ และเกล้าจุกให้ตลอดทางโดยฐานที่ท่านเป็นน้า ครั้งนั้นเสด็จทรงเรือกำปั่นรบต่อใหม่ชื่อ “มุรธาวสิษฐสวัสดี” ไปจากกรุงเทพ ฯ ทางทะเลจนถึงลำน้ำแม่กลองแล้ว ทรงเสด็จโดยกระบวนเรือแจวพ่วงเรือไฟเล็ก ขึ้นไปจนถึงเมืองราชบุรี แต่นั้นเสด็จไปทางบกด้วยกระบวนช้างม้า พระเจ้าอยู่หัวทรงม้า ข้าพเจ้าขึ้นข้างไปกับกระบวนข้างใน ได้ตามเสด็จเดินทางอย่าง/*44*/เรียกในหนังสือโบราณว่า “ประพาสป่า” เป็นครั้งแรก เสด็จออกจากเมืองราชบุรีวันแรกประทับแรมที่ตำบล “หนองบัวค่าย” วันที่ ๒ ประทับแรมที่ตำบล “ทับตะโก” (ในสมัยนั้นถือกันว่าเป็นที่เปลี่ยวเสือชุม ต้องกองไฟที่เกราะเคาะไม้ล้อมวงอย่างกวดขัน) วันที่ ๓ ถึงลำน้ำไทรโยค ประทับแรมที่บ้าน “ท่าตะคร้อ” อันเป็นท่าเรือ แล้วเสด็จกลับด้วยกระบวนเรือแจวแวะประพาสที่ต่าง ๆ ลงมาทาง เมืองกาญจนบุรีจนถึงเมืองราชบุรี เมื่อเสด็จกลับมากรุงเทพ ฯ จากเมืองราชบุรี ดูเหมือนได้ทรงทำพิธีเปิดคลองดำเนินสดวกด้วย ที่พรรณนาถึงเรื่องตามเสด็จครั้งนั้น ด้วยข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะเป็นครั้งแรกที่เจ้าจอมมารดาทับทิมได้ไปเที่ยวป่า ถึงตัวข้าพเจ้าก็เช่นนั้นเหมือนกัน อาจจะเป็นมูลที่เกิดวิสัยชอบเที่ยว ทั้งตัวท่านและตัวข้าพเจ้าสืบมาแต่ครั้งนั้น ดังจะปรากฎในเรื่องประวัติของเจ้าจอม/*45*/มารดาทับทิมตอนเมื่อท่านแก่ชราและถึงอสัญกรรม
ถึง พ.ศ. ๒๔๑๙ เจ้าจอมมารดาทับทิมทรงครรภ์พระเจ้าลูกเธอ ก็ออกจากละคร สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระกรุณาโปรด ฯ พระราชทานตำหนักเจ้านายหมู่หนึ่งให้อยู่เป็นอิสสระอย่างเจ้าจอมมารดาประสูติพระราชกุมารเป็นหัวปี เมื่อณวันอังคารที่ ๗ พฤศจิกายน ปีชวด พ.ศ. ๒๔๑๙ สมเด็จพระบรมชนกนาถพระราชทานพระนามว่า พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช (คือกรมหลวงนครชัยศรีสุรเดช) พระองค์ ๑ ถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๒๒ เจ้าจอมมารดาทับทิมมีพระราชธิดา ประสูติเมื่อณวันอังคารที่ ๒ ธันวาคม อีกพระองค์ ๑ สมเด็จพระบรมชนกนาถพระราชทานพระนามว่า พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย ต่อมาถึงปีมะแม พ.ศ. ๒๔๒๖ เจ้าจอมมารดาทับทิมมีพระราชกุมารอีกพระองค์ ๑ ประสูติเมื่อณวันพุธที่ ๕ ธันวาคม สมเด็จพระบรม/*46*/ชนกนาถพระราชทานพระนามว่า พระองค์เจ้าวุฒิชัยเฉลิมลาภ (คือกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร) รวมพระเจ้าลูกเธอของเจ้าจอมมารดาทับทิม มี ๓ พระองค์ด้วยกัน
ตั้งแต่ท่านเป็นเจ้าจอมมารดาก็เปลี่ยนหน้าที่ไปรับราชการสนองพระเดชพระคุณตามตำแหน่ง แต่มีหน้าที่ซึ่งท่านถือเป็นการสำคัญอย่างยิ่งเพิ่มขึ้นอีกอย่างหนึ่ง คือที่จะถนอมกล่อมเลี้ยงและระวังสั่ง สอนพระเจ้าลูกเธอของท่านทั้ง ๓ พระองค์ เรื่องประวัติของท่าน เมื่อเป็นเจ้าจอมมารดาตอนที่กล่าวมานี้ ไม่มีอะไรแปลกถึงควรจะยกมากล่าวในที่นี้ ตัวข้าพเจ้าเองก็ออกมาทำราชการอยู่ฝ่ายหน้าแล้ว นานๆจะได้พบกับท่านโดยฉันท์ญาติสักครั้งหนึ่ง ได้ยินแต่คนชมอยู่เสมอ ว่าท่านเป็นผู้มีอัธยาศัยที่ไม่มีใครเกลียดชัง มีแต่คนชอบทั้งวัง และว่าท่านทำราชการด้วยมีความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลี/*47*/พระบาทมาก ข้อนี้มีหลักฐานด้วยทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเครื่องยศยกขึ้นเป็นชั้นพระสนมเอก อันสูงศักดิ์กว่าเจ้าจอมมารดาสามัญ.
เจ้าจอมมารดาทับทิมรับราชการประจำอยู่ในพระบรมมหาราชวัง จนกรมหลวงนครชัยศรีสำเร็จการที่ไปทรงศึกษาในยุโรปแล้วกลับคืนมาพระนคร สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้สร้างวังพระราชทานที่ริมคลองผดุงกรุงเกษมตอนต่อกับปากคลองมหานาค เมื่อกรมหลวงนครชัยศรีแรกขึ้นวัง สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เจ้าจอมมารดา ทับทิมออกไปอยู่ช่วยดูแลการในวังของพระโอรสได้เป็นครั้งเป็นคราว แต่นั้นท่านก็ออกไปอยู่ที่วังกรมหลวงนครชัยศรีบ้าง กลับเข้าไปอยู่ตำหนักในพระบรมมหาราชวังกับพระองค์เจ้าหญิงประเวศวรสมัยพระธิดาบ้าง ส่วนกรมหลวงสิงหฯนั้นยังเสด็จไปเรียนวิชา/*48*/ทหารเรืออยู่ยุโรป ครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ย้ายพระราชสำนักเสด็จไปประทับที่พระราชวังดุสิต ท่านจึงอยู่ประจำที่วังกรมหลวงนครชัยศรี เข้าไปในวังแต่เวลามีการงาน หรือไปเยี่ยมเยือนพระองค์หญิงประเวศวรสมัยเป็นครั้งเป็นคราว ครั้นกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกรทรงสำเร็จการศึกษากลับมา สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้สร้างวังอีกวัง ๑ ติดกันกับวังกรมหลวงนครชัยศรี พระราชทานกรมหลวงสิงหฯ เจ้าจอมมารดาทับทิมก็อยู่ที่วังกรมหลวงนครชัยศรีฯ บ้าง ไปอยู่วังกับกรมหลวงสิงหฯ บ้าง ครั้นกรมหลวงนครชัยศรีสิ้นพระชนม์ในรัชชกาลที่ ๖ พระองค์เจ้าหญิงประเวศวรสมัยได้พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ออกมาประทับอยู่วังกรมหลวงสิงหฯ พระธิดาและพระโอรสทั้ง ๒ พระองค์นั้น กับทั้งหม่อมเจ้าหญิงวิมล ปัทมราชธิดาองค์ใหญ่ของกรมหลวงนครชัยศรี สม/*49*/เด็จพระพุทธเจ้าหลวงดำรัสเรียกว่า “หญิงทับทิม” ซึ่งคุณย่าเลี้ยงติดตัวมาแต่เด็ก ช่วยกันอุปฐากท่านมาด้วยกันกับหม่อมเจ้าที่เป็นสุนิสา และเป็นโอรสธิดาในกรมหลวงนครชัยศรีฯและในกรมหลวงสิงหฯ ซึ่งเจริญวัยสำเร็จการเล่าเรียนเพิ่มขึ้นเป็นลำดับมา ให้ท่านอยู่เย็นเป็นสุขสบายจนตลอดชีวิต.
ตอนนี้จะกล่าวถึงวัตรปฏิบัติของเจ้าจอมมารดาทับทิมเมื่อออกมาอยู่วังกับพระโอรสธิดา หรือถ้าว่าอีกอย่างหนึ่งคือในสมัยเมื่อท่านมีอายุเข้าเขตต์เป็นกลางคน เมื่อตอนแรกกรมหลวงนครชัยศรีฯ ออกวัง ท่านเอาเป็นธุระดูแลการรั้ววังให้ทุกอย่าง จนเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระกรุณาฯ ดำรัสขอหม่อมเจ้าหญิงประวาศสวัสดี ในกรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา พระราชทานเป็นชายากรมหลวงนครชัยศรีฯแล้ว แต่นั้นท่านก็คอยปลดเปลื้องการรั้ววังให้/*50*/หม่อมหญิงประวาศฯเป็นผู้ว่ากล่าวมาโดยลำดับ จนเห็นว่าการรั้ววังเรียบร้อยและมีความสมัครสโมสรดีได้ดังใจหวังแล้ว ท่านก็ปล่อยการงานให้หมด เป็นแต่ไปมาเยี่ยมเยือน หรือไปช่วยรักษาพยาบาลในเวลาประชวร หรือมีหม่อมเจ้าคลอดใหม่ หาไปเกี่ยวข้องด้วยการปกครองวังไม่ ยิ่งกิจการต่างๆ อันเนื่องกับหน้าที่ราชการของกรมหลวงนครชัยศรีฯ ด้วยแล้ว ท่านหลีกออกห่างไม่เข้าไปเกี่ยวข้องทีเดียว ภายหลังมาเมื่อกรมหลวงสิงหฯ ขึ้นวัง ท่านก็ประพฤติเช่นเดียวกันกับพระโอรสพระองค์ใหญ่ เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระกรุณาดำรัสขอหม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณธิดาของข้าพเจ้า พระราชทานเป็นชายาของกรมหลวงสิงหฯ ท่านก็ค่อยมอบการงานรั้ววังให้หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณมาโดยลำดับเช่นนั้นจนสามารถเป็นแม่เรือนได้
มีเรื่องเนื่องกับประวัตเจ้าจอมมารดาทับทิมเกี่ยว/*51*/มาถึงตัวข้าพเจ้าในตอนนี้ ซึ่งทำให้เสียใจครั้ง ๑ และให้เบาใจครั้ง ๑ จะเขียนแทรกลงไว้ด้วย คือ กรมหลวงนครชัยศรีฯทรงศึกษาวิชาทหารบกมาจากยุโรป พอเข้ารับราชการในกระทรวงกลาโหมก็ปรากฎพระสติปัญญาสามารถ โปรดให้จัดการแก้ไขเพิ่มเติมระเบียบทหารบกหลายอย่าง พระหฤทัยของกรมหลวงนครชัยศรี ฯ ไปหมกมุ่นอยู่แต่ในราชการ ไม่นำพาต่อการที่จะบำรุงรักษาพระองค์เอง หมายแต่จะทำการให้สำเร็จเป็นประมาณ เช่นวันไหนมีงานมากก็ไม่เสวยกลางวันให้เสียเวลาทำงาน หรือเสวยแต่ของแสลงเป็นเครื่องว่างพอแก้หิว เป็นเช่นนั้นมาจนเกิดอาการประชวรขึ้น เจ้าจอมมารดาทับทิมสังเกตเห็นว่าเป็นเพราะทำงานเกินพระกำลัง ว่ากล่าวตักเตือนกรมหลวงนครชัยศรีฯ ก็ไม่ฟัง ท่านจึงเข้าไปกราบทูลร้องทุกข์ต่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง มีรับสั่งให้หาข้าพเจ้า/*52*/เข้าไปเฝ้า ดำรัสว่า “นางทิมมาร้องทุกข์ ว่าจิระเอาแต่ทำงาน ไม่เป็นอันจะกินอยู่ จนมีอาการเจ็บป่วยเกิดขึ้น ห้ามก็ไม่ฟัง เธอลองไปว่ากล่าวกับจิระดูสักทีเป็นไร” พอออกจากเฝ้า ข้าพเจ้าก็เลยไปวังกรมหลวงนครชัยศรีฯ เวลานั้นกำลังประชวรอยู่ ข้าพเจ้าบอกให้ทราบกระแสรับสั่ง เธอก็ไม่โต้แย้งอย่างไร แต่ต่อมาพอหายประชวรก็กลับไปทำงานทรมานพระองค์เช่นนั้นอีก จนเลยเกิดโรคภายในประจำพระองค์ ออกไปรักษาถึงยุโรปก็ไม่หาย เพราะรักษาช้าเกินไปเสียแล้ว จึงสิ้นพระชนม์แต่ยังไม่ทันแก่ เรื่องนี้นึกขึ้นมาเมื่อไรข้าพเจ้ายังเสียใจ ถ้ากรมหลวงนครชัยศรีฯ เชื่อฟังเจ้าจอมมารดาเสียตั้งแต่แรก ก็อาจจะเสด็จอยู่มาได้จนบัดนี้ เรื่องที่ท่านทำให้ข้าพเจ้าเบาใจนั้น เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงดำรัสขอลูกหญิงพร้อมเพราพรรณให้เป็นชายากรมหลวงสิงหฯ ครั้งนั้นเป็น/*53*/แรกที่ธิดาข้าพเจ้าจะไปออกเรือน ประจวบเวลาเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) เมื่อยังเป็นพระยาคทาธรธรณินทร์เข้ามากรุงเทพฯ ท่านก็เพิ่งแต่งงานธิดาของท่านเป็นคนแรกมาไม่ช้านัก ข้าพเจ้าจึงถามท่านว่าแต่งงานลูกชายกับแต่งงานลูกสาวรู้สึกผิดกันอย่างไรบ้าง เจ้าพระยาอภัยภูเบศรบอกว่ารู้สึกว่าผิดกันมาก แต่งงานลูกชายไม่มีความวิตก แต่แต่งงานลูกหญิงนั้นเกิดวิตกมาก เพราะเกรงว่าถ้าหากไปมีเหตุเกิดแตกร้าวไม่เป็นสามัคคีกับสกุลของผัว เป็นผู้หญิงเสียเปรียบ ท่านวิตกอยู่กว่าปี จนเห็นว่าผัวเมียผูกสมัครรักใคร่กันดี และผู้ใหญ่ในสกุลผัวก็ไม่รังเกียจจึงสิ้นวิตก ท่านบอกให้ทราบดังนี้ เมื่อแรกพระราชทานหญิงพร้อมเพราพรรณ ข้าพเจ้าก็ออกวิตกอยู่บ้าง ต่อเมื่อเห็นเจ้าจอมมารดาทับทิมท่านอารีรักใคร่ ทั้งโดยที่เป็นสุนิสาและเป็นหลานย่าอย่างสนิทสนม และกรมหลวงสิงหฯ กับ/*54*/หญิงพร้อมฯก็ถูกอัชฌาสัยรักใคร่สนิท จึงเบาใจสิ้นวิตก ไม่ต้องรอถึงปีเหมือนเจ้าพระยาอภัยภูเบศร
เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จสวรรคต เจ้าจอมมารดาทับทิมอายุได้ ๕๓ ปี ถึงเวลานั้นพระโอรสธิดาของท่านตั้งพระองค์เป็นหลักฐานแล้วทั้ง ๓ พระองค์ ท่านสิ้นห่วงใยก็บำเพ็ญวัตรปฏิบัติหาความสุขตามสมควรแก่ฐานะของผู้มีบรรดาศักดิ์เมื่ออายุเข้าเขตต์เป็นคนแก่ชรา คือฟังเทศน์ ทำบุญ ให้ทาน และมีแปลกฉะเพาะตัวท่านอย่าง ๑ ที่ชอบไปเที่ยวตามหัวเมือง จึงเห็นว่าการเที่ยวนั้นจะเป็นความนิยมติดใจมาตั้งแต่ตามเสด็จเมื่อยังเป็นเจ้าจอม ดังกล่าวมาแล้ว การฟังเทศน์ ท่านชอบปฏิภาณของพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์) วัดบรมนิวาศ เป็นเหตุให้เกิดศรัทธาในพรหมวิหารทั้ง ๔ คือ ความ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ถึงถือเป็นวิหารธรรมของตัวท่านต่อมาจนตลอดชีวิต และชอบ/*55*/สร้างหนังสือเทศนาพรหมวิหาร ถวายไปตามวัด สำหรับพระจะได้เทศน์สอนมหาชน หนังสือนั้นท่านสร้างคราวละหลายๆ จบ ครั้งสุดท้ายสร้างสำเร็จพอทันท่านได้จบมืออุทิศเมื่อก่อนถึงอสัญกรรมไม่กี่วันนัก ความเลื่อมใสที่กล่าวมาเป็นเหตุให้ท่านช่วยทำนุบำรุงวัดบรมนิวาศกับทั้งพระสงฆ์ในวัดนั้นยิ่งกว่าวัดอื่น ถึงสร้างกุฏิที่สำนักสำหรับเจ้าอาวาศถวายวัดบรมนิวาศหลัง ๑ ขนานนามว่า “กุฏิปัทมราช” และได้สร้างกุฎีถวายวัดตามหัวเมืองมีหลายแห่ง นอกจากนั้นท่านชอบช่วยสงเคราะห์ผู้ที่จะบวชเรียน บางรายเจ้านาคที่จะบวชอัตคัดขัดสน ท่านรับเป็นเจ้าภาพก็มีเนืองๆ และอุปการะต่อไปจนถึงส่งอาหารบิณฑบาตเลี้ยงด้วย ทำบุญอย่างนี้แทบทุกปี ทางฝ่ายฆราวาสนอกจากบริจจาคทานสงเคราะห์คนที่ตกทุกข์ได้ยาก ท่านชอบเกื้อกูลญาติและมิตรด้วยประการต่างๆแม้จนผู้เป็นแขก เมื่อมี/*56*/ใครไปหาท่าน หรือแม้ข้าราชการที่มีกิจธุระไปเฝ้าพระโอรสของท่าน ๆ พบปะก็ทักทายปราสัย แสดงไมตรีจิตต์โดยฐานที่เป็นผู้ใหญ่ แม้ใครไปใกล้เวลากินอาหารท่านก็ชอบหาอาหารเลี้ยง เพราะฉะนั้นคนทั้งหลายที่ได้รู้จักกับท่าน โดยฉะเพาะพวกข้าราชการ ทั้งทหารและพลเรือนจึงพากันเคารพนับถือ บางคนก็พาครอบครัวไปหาให้ท่านรู้จัก และเวลามีงานการอย่างใดที่วังก็พร้อมใจกันไปช่วย ข้างฝ่ายตัวท่านถ้าเขามีการงานก็ช่วยเหลือตอบแทนตามกำลัง ไม่เอาเปรียบผู้อื่นแต่ฝ่ายเดียว ลักษณการเลี้ยงของท่านยังมีอีกอย่างหนึ่ง สำหรับญาติและมิตรที่เป็นเจ้านายหรือบุคคลสูงศักดิ์ เวลาเมื่อท่านคิดถึงคนไหนเมื่อใด ก็มักทำของกินที่มีโอชารสฉะเพาะสิ่งส่งไปให้ ของกินที่ท่านชอบทำส่งไปนั้น ขนมปั้นสิบฝีมือของท่านถึงเลื่องลือว่าไม่มีใครทำได้ ข้าพเจ้าอาจรับรองว่าจริง ด้วยเคยได้กินเนืองๆ
/*57*/เรื่องที่เจ้าจอมมารดาทับทิมชอบแปรสถานไปเที่ยวตามหัวเมืองนั้น มีเหตุอย่าง ๑ นอกจากที่ท่านชอบการเที่ยวเตร่มาแต่ยังเป็นเจ้าจอม คือเมื่อท่านแก่ตัวลง ถ้าอยู่แต่กับเรือนนานๆมักมีอาการคล้ายกับจะเจ็บป่วย ถ้าได้แปรสถานไปที่อื่นชั่วคราวก็กลับฟื้นมีความสบาย เพราะเหตุนั้น เมื่อใดพระโอรสธิดาทรงสังเกตเห็นว่า เจ้าจอมมารดามีอาการไม่สบายเป็นปกติ แม้ตัวท่านยังมิได้ออกปาก ก็ชวนให้ท่านแปรสถานไปเที่ยวเตร่ และทรงขวนขวายจัดหาพาหนะให้ท่านไป บางคราวพระโอรสธิดาก็เสด็จไปด้วย บางคราวท่านก็ไปแต่กับหลานตามลำลองของท่าน เพราะพวกข้าราชการตามหัวเมืองซึ่งเคารพนับถือท่านมีมาก เขารับอุปการะทุกหนแห่งไม่มีความลำบาก ท่านได้ไปเที่ยวถึงเมืองไทรโยคถึง ๔ ครั้ง นอกจากนั้นมักชอบเที่ยวแต่ในมณฑลอยุธยากับที่ในแขวงจังหวัดราชบุรี แต่ชอบไปพักอยู่ที่บริเวณพระ/*48*/ราชวังบางปะอินมากกว่าแห่งอื่น เพราะไปมาง่าย และท่านชอบไปทางเรือยิ่งกว่าไปทางบก ลักษณการเที่ยวของท่านนั้น ถ้ามิใช่ทางไกล เช่นไปไทรโยค ถึงที่ไหนที่ท่านเห็นสบาย เช่นที่บางปะอิน ก็มักจอดพักอยู่ที่นั่นนาน ๆ ลงเรือเล็กไปตามทุ่งเที่ยวเก็บผักน้ำต่าง ๆ หรือมิฉะนั้นไปเที่ยวซื้อหาเครื่องอาหารตามบ้านราษฎรมาทำครัวเลี้ยงพวกบริวาร เวลาพักอยู่ใกล้วัดก็ชอบไปทำบุญและฟังเทศน์ ไม่ยอมให้ใครรับรองเป็นอย่างทางราชการ ถ้าว่าโดยย่อ คือชอบเที่ยวอย่างคนแก่ แต่คงไปเที่ยวปีละหนหนึ่งหรือกว่านั้นเป็นนิจ ทางฝ่ายชายทะเล ท่านก็ชอบไปที่เมืองสมุทรปราการ และไปที่ตำบลหนองแกต่อหัวหินลงไปข้างใต้ ด้วยกรมหลวงสิงหฯ มีสวนและสร้างตำหนักที่พักไว้ที่นั้น ถึงฤดูร้อนท่านมักแปรสถานลงไปพักอยู่ที่หนองแกด้วยกันกับพระองค์หญิงประเวศ ฯ และกรมหลวงสิงห ฯ คราวละนาน ๆ /*59*/แทบทุกปี แม้ที่สุดเมื่อพระองค์หญิงประเวศ ฯ กับกรมหลวงสิงหฯเสด็จออกมาพักรักษาพระองค์อยู่ณเมืองปีนัง ท่านคิดถึงก็ยอมทนความลำบากที่ต้องมาทางไกลในรถไฟ อุส่าห์มาเยี่ยมพระธิดาและพระโอรส เป็นครั้งแรกที่ท่านได้ออกนอกอาณาเขต ประเทศสยาม เมื่ออายุใกล้จะถึง ๘๐ ปีอยู่แล้ว แต่เมื่อมาถึงเมืองปีนังท่านก็ชอบ ชมว่าอากาศสบายดี เลยพักอยู่ที่ตำหนักพระองค์หญิงประเวศ ฯ ถึง ๑๑ เดือน ตัวท่านเองก็สำราญอนามัยเป็นสุขสบายตลอดเวลาที่มาอยู่นั้น
ครั้นถึงเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ มีกิจธุระเกิดขึ้นทางกรุงเทพ ฯ ที่ทานจำจะต้องไปจัดทำเอง จึงกลับไปจากเมืองปีนัง เมื่อเสร็จธุระนั้นแล้วก็ลงมือเตรียมการจะทำบุญฉลองอายุของท่านครบ ๘๐ ปี การนั้นท่านไม่พอใจจะทำที่ในกรุงเทพ ฯ ให้เอิกเกริก แต่ก่อนมาท่านได้รับไว้กับพระพรมหมุน (อ้วน) วัด/*60*/บรมนิวาศ ซึ่งเป็นเจ้าคณะสงฆมณฑลอีสาน ว่าจะสร้างสำนักวิปัสนาธุระที่ในวัดสุปัฏนณเมืองอุบล จึงปรารภว่าจะไปทำบุญฉลองอายุที่เมืองอุบล แต่ยังไม่ทันถึงกำหนดงาน ท่านรู้สึกว่ามีอาการทุพลภาพเกิดขึ้นในตัวของท่านยิ่งกว่าแต่ก่อน เกรงว่ากำลังจะทนลำบากไปรถไฟทางไกลไม่ไหวเสียแล้ว ก็เลิกความคิดที่จะไปทำบุญฉลองอายุณเมืองอุบล เปลี่ยนเป็นบริจาคทรัพย์ตามจำนวนที่กะไว้ ขอให้พระพรหมมุนีช่วยอำนวยการให้สมดังเจตนาของท่าน
ความทุพลภาพที่ท่านรู้สึกว่ามีหนักขึ้นนั้น ที่จริงคือเริ่มโรคชราอันเป็นเหตุให้ท่านถึงอสัญกรรมนั้นมาถึงตัว ท่านก็มีอาการป่วยลงในไม่ช้า หมอก็รู้ว่ายากที่จะกลับฟื้นดีได้ แต่ท่านเจ้าจอมมารดาทับทิมท่านใคร่จะแปรสถานที่ไปรักษาตัวที่บางปะอิน ผู้รักษาพยาบาลเห็นว่าโรคของท่านร้ายยิ่งกว่าป่วยครั้งก่อน ๆ เกรงว่าถ้าท่านแปรสถานจะเร่งให้โรค/*61*/กำเริบมากขึ้น แต่ก็ทัดทานท่านไม่ฟัง จะไปให้ได้ ท่านได้ลงเรือไปในวันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
พอพระองค์หญิงประเวศฯและกรมหลวงสิงหฯ ทรงทราบก็รีบเสด็จกลับจากปีนัง เสด็จตามไปที่บางปะอินในวันที่ ๑๒ มีนาคมนั้น พอไปถึงพอประจวบกับอาการท่านเกิดมากเสียแล้ว ได้ทรงทาบทามถึงการที่จะกลับกรุงเทพ ฯ แต่ท่านไม่ยอมกลับ จึงทรงพระดำริว่าท่านกำลังเบิกบานในการที่ท่านได้มาพักอยู่บางปะอิน ถ้าจะเชิญท่านกลับ ท่านคงจะโทมนัศขัดแค้นก็จะยิ่งซ้ำร้าย กลายเป็นเพิ่มความทุกขเวทนาให้มากขึ้น ยอมให้ท่านพักอยู่บางปะอินตามความประสงค์ดีกว่า การที่ท่านไปถึงบางปะอิน ท่านชื่นบานหายกลัดกลุ้ม ถึงกับสามารถเป็นธุระสั่งการเลี้ยงดูญาติและมิตรซึ่งขึ้นไปเยี่ยมเยือนได้ แต่อาการป่วยแม้ดูเหมือนค่อยคลายขึ้น แต่ไม่ช้าก็กลับทรุดลงเป็นลำดับมา ที่ไปรักษาตัวอยู่ที่บาง/*62*/ปะอินได้ ๗๙ วัน ถึงวันอังคารที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ เวลา ๑๗ นาฬิกากับ ๕ นาฑี เจ้าจอมมารดาทับทิมก็ถึงอสัญกรรม คำนวณอายุได้ ๘๒ ปี (หรือ ๘๑ ตามทางสุริยคตกาล) เชิญศพลงมายังวังกรมหลวงสิงหฯ ในวันนั้น รุ่งขึ้นวันที่ ๒๕ ทำพิธีรดน้ำศพ ได้พระราชทานโกศประกอบลองไม้สิบสองเป็นเกียรติยศพิเศษ นอกจากนั้นเครื่องศพเสมออย่างเจ้าจอมมารดาพระสนมเอก ตั้งศพ ประดิษฐานไว้บนตำหนักใหญ่ที่วังกรมหลวงสิงห ฯ จนกว่าจะถึงงานพระราชทานเพลิงตามประเพณี
ในเรื่องประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิมมีความบางข้อ ซึ่งสมควรจะยกเป็นนิทัศนอุทาหรณ์ ดังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ
๑) ท่านเป็นผู้ที่ได้รับความอบรมและการศึกษาของชาววังอย่างแบบโบราณ ผู้หญิงที่ได้ศึกษาเช่นท่านยังเหลือน้อยตัวแล้ว ท่านผู้อ่านหนังสือนี้ที่เป็น/*63*/บุคคลชั้นหลัง แต่ได้รู้จักและเคยคุ้นกับเจ้าจอมมารดาทับทิมมีมาก จะเห็นตัวอย่างได้ในอัธยาศัยและกิริยามารยาตรของเจ้าจอมมารดาทับทิม ว่าการฝึกสอนที่ในพระบรมมหาราชวังตามแบบโบราณ สามารถจะอบรมให้ดีได้เพียงใด
๒) ในพระบาลึกล่าวว่า มารดาเป็นครูคนแรกของบุตรและธิดา ความหมายว่าเมื่อบุตรธิดาเติบใหญ่ขึ้นจะดีหรือจะชั่ว มารดาย่อมมีส่วนรับผิดชอบว่าเลี้ยงลูกดีหรือไม่ดี ความรับผิดชอบข้อนี้เป็น สามัญแก่ผู้เป็นมารดาทั่วไป เจ้าจอมมารดาทับทิมมีพระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์ ท่านอุส่าห์ถนอมกล่อม เลี้ยงและระวังสั่งสอนมาแต่ยังทรงพระเยาว์จนทรงพระเจริญ แต่คุณวิเศษของท่านในการเลี้ยงพระโอรสธิดา เพิ่งมาปรากฏแก่ตาคนทั้งหลายในสมัยเมื่อท่านออกมาอยู่นอกวังกับพระโอรสทั้ง ๒ พระองค์ ว่าท่านประพฤติต่อพระโอรสธิดาน่าสรรเสริญ เช่น/*64*/ตอนแรกพระโอรสขึ้นวังใหม่ ท่านช่วยดูแลว่ากล่าวการรั้ววังทุกอย่าง แต่เมื่อพระโอรสมีชายาแล้ว ท่านก็ตั้งต้นถอนตัวค่อยสละการรั้ววังให้พระโอรสกับชายาช่วยกันปกครอง จนเห็นว่าสามารถจะปกครองได้เองแล้ว ท่านก็ปล่อยให้เป็นอิสสระ ดังพรรณนามาแล้วในเรืองประวัติ ข้อนี้ควรนับว่าท่านเป็นตัวอย่างมารดาที่ดีด้วยอีกสถาน ๑
๓) การที่เจ้าจอมมารดาทับทิมเลื่อมใสในพรหมวิหารธรรมสังวรความเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกชา เป็นวิหารธรรมของท่านนั้น พิเคราะห์ดูเหมือนจะมีในอุปนิสัยของท่านมาแต่เดิม จึงปรากฏว่าเมื่อท่านอยู่ในวังหามีใครเกลียดชังไม่ ครั้นออกมาอยู่นอกวังมีโอกาสได้ฟังพระธรรมเทศนาเนือง ๆ ก็เกิดศรัทธาเลื่อมใสในพระธรรมหมวดพรหมวิหาร จนถึงถือเป็นหลักในวัตรปฏิบัติของท่าน ข้อนี้เองเป็นเหตุให้มีคนเคารพนับถือท่านมากมาตลอดอายุ แม้/*65*/จนเมื่อถึงอสัญกรรมแล้ว ข้าพเจ้าอยู่ไกลได้ยินว่า มีคนที่ระลึกถึงคุณและที่เคารพนับถือท่านพากันไปช่วยงานหน้าศพเป็นอันมาก ทั้งเมื่อทำบุญ ๗ วัน ๕๐ วันและ ๓๐๐ วัน อันนี้เป็นผลของพรหมวิหารที่ท่านสังวรมาแต่หนหลัง ควรนับว่าท่านเป็นตัวอย่างดีในธรรมจารินีด้วยอีกสถาน ๑
สิ้นเรื่องประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม รัชชกาลที่ ๕ เพียงเท่านี้.
<ดำรงราชานุภาพ>
ทุคคตะสอนบุตร
/*66*/ขอแจ้งเรื่องเบื้องโบราณนิทานหลัง โดยคดีที่ได้ตรับสดับฟัง ตามกำลังกล่าวกลอนไว้สอนใจ แต่แรกเริ่มเดิมที่มีบุรุษ ทุฐรุตยากจนพ้นนิสไสย เต็มประดาแทบชีวาบรรลัยไป ด้วยความไข้โรคามายายี ภรรยาขาแข้งก็แข็งขัด สารพัตรคับแค้นแสนบัดสี จะทำมาหากินก็สิ้นที เพราะไม่มีเรี่ยวแรงให้แพลงเพลีย ผลกรรมทำไว้แต่ป่างหลัง จึงเซซังขัดสนเป็นคนเปลี้ย ประจวบกันทันตัวทั้งผัวเมีย เป็นง่อยเพลียยับเยินจนเกินการ ทั้งสองคนมีบุตรสุดที่รัก เฝ้าฟูมฟักเลี้ยงมาน่าสงสาร จนพี่ชายใหญ่กล้าปรีชาชาญ จะประมาณคราวสักเก้าปี แต่น้องนุชสุดท้องยังเด็กนัก อายุสักเจ็ดขวบประจวบที่ วันหนึ่งย่ำสนธยาเป็นราตรี สุริย์ศรีลับเหลี่ยมพระ/*2*/เมรุทร ผัวกับเมียคลาไคลเข้าไสยาสน์ แล้วเอนอาตม์ เอียงประทับลงกับหมอน ถวิลหวาดวิญญาให้อาวรณ์ สะท้อนถอนทรวงเศร้ากำสรดครวญ แล้วปรึกษากันตามเนื้อความทุกข์ ไม่มีสุขยากแค้นแสนกำสรวล ตั้งแต่นี้นับวันจะรัญจวน เข้าของห้วนหดเหี้ยนจนเตียนตา จนสุดสิ้นแล้วจะได้ที่ไหนเล่า ครั้งนี้เราเห็นชีวังจะสังขาร์ คิดคิดไปอยู่ใยนะน้องอา สู้ก้มหน้ามวยชนม์ให้พ้นทุกข์ อันพี่น้องญาติกาก็หาไม่ ระกำใจเคืองเข็ญไม่เป็นสุข ทั้งโรคร้ายรำคาญเฝ้ารานรุก จะนั่งลุกเหลือยากลำบากกาย ฝ่ายทารกพี่น้องทั้งสองศรี ครั้นราตรีดับดวงอุทัยฉาย เข้าที่นอนร้อนใจไม่สบาย ให้ระคายคันตัวทั่วทั้งตน ฟังบิดาพาทีถึงข้อทุกข์ นิราสสุขสารพัตรจะขัดสน สองสดับตรับความตามยุบล มีกระมลเบิกบานสำราญรมย์ ด้วยหมายแม่นว่าจะแทนพระคุณสนอง แต่ตรึกตรองนึกจำนงประสงค์สม จน/*3*/ดึกดื่นเดือนสว่างน้ำค้างพรม สองทรามชมเจ้าก็หลับระงับไป พอแสงทองส่องฟ้านภากาศ ภาณุมาศเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล กุมารากุมารีก็ดีใจ จึงคลาไคลเข้าไปหาบิดาพลัน แล้วกราบไหว้วิงวอนอ่อนสิโรตม์ แม้นมิโปรดลูกยาจะอาสัญ จงเอ็นดูลูกน้อยกลอยชีวัน ด้วยหมายมั่นมุ่งมาตรไม่ขาดคิด จะขอให้บิดาพาไปขาย ไว้กับนายใดใดให้เป็นสิทธิ์ แม้นได้ทรัพย์เสร็จสมอารมณ์คิด จะได้ซื้อเลี้ยงชีวิตไม่วายปราณ.
ทั้งสองคนฟังบุตรสุดสวาท ให้อนาถนึกมาน่าสงสาร จึงเอื้อนอรรถกล่าวแกล้งแสดงการ เจ้าคิดอ่านยากเย็นไม่เห็นดี อันพ่อแม่เหมือนไม้ที่ใกล้ฝั่ง บัดนี้ยังแต่จะตายไปเป็นผี เจ้าอยู่หลังตั้งหน้าหาที่ดี คงจะมีความสวัสดิ์กำจัดภัย ซึ่งจะเอาเจ้าไปขายไว้เป็นข้า เห็นจนจิตต์บิดาทำไม่ได้ ถึงชีวันนั้นจะวายทำลายไป ไม่อาลัยนึกว่ากรรมก็ตามที.
/*4*/ทั้งสองบุตรฟังว่าน้ำตาตก ให้ตันอกแสนสลดกำสรดศรี จึงตอบว่าบิดามีปราณี อันชีวีลูกก็หมายจะวายปราณ อยู่ไปใยไม่ได้เรื่องเปลืองข้าวสุก เหมือนทำทุกข์ให้บิดาน่าสงสาร สะอื้นอ้อนวอนว่าเป็นช้านาน แล้วกราบกรานแม่พอจะขอลา.
ทุคคตะรับขวัญให้หวั่นหวาด ใจจะขาดด้วยว่ารักเป็นหนักหนา สุชลซาบอาบไหลนัยนา กอดบุตราครวญคร่ำแล้วรำพัน ว่าเจ้าแก้วแววตาบิดาเอ๋ย ไม่ควรเลยลูกยาจะอาสัญ เพราะพ่อคิดพิสมัยอาลัยครัน มิให้ขวัญเนตรต้องระกำตรอม จะตกไปเป็นทาสอนาถนัก ที่ผ่องพักตรผิดรูปจะซูบผอม เสียดายเนื้อนวลละอองคงหมองมอม เจ้ายินยอมเห็นงามก็ตามใจ ที่บ้านโน้นเศรษฐีไม่มีบุตร ประเสริฐสุดใจดีจะมีไหน พ่อจะพาลูกน้อยกลอยฤทัย ไปขายไว้เป็นทาสขาดราคา จะสั่งความงามปลื้มอย่าลืมหลง จงจำนงข้อคำที่ร่ำว่า ด้วยมีกรรมจำพรากจากบิดา /*5*/พ่ออุตส่าห์สงวนน้องช่วยป้องกัน แม้นกนิษฐ์ผิดพลั้งช่วยสั่งสอน อย่าแค่นค่อนเคืองขุนทำหุนหัน สู้ถนอมกล่อมเกลี้ยงค่อยเลี้ยงกัน อย่าดุดันหยาบคายให้อายคน จะไปเป็นข้าไทยท่านใช้สอย ระวังคอยจัดแจงทุกแห่งหน อย่าให้นายเหนื่อยยากลำบากตน ตั้งกระมลดูงานการในเรือน ครั้นรุ่งแจ้งแสงอุทัยเธอไตรตรัส จงกวาดจัดอย่าให้สกปรกเปื้อน ถ้าแม้นมีการกิจอย่าบิดเบือน ทำแชเชือนเชิงเฉยจะเคยใจ อย่าคบเพื่อนเที่ยวไปให้ไกลบ้าน ฉวยมีการขุกเข็ญเป็นไฉน เรียกไม่ปะก็จะเคืองเครื่องขัดใจ แม้นจะไปร่ำลาพูดจากัน อย่าใจด่วนลวนลามไม่งามงด อย่าคิดคดทุจริตทำบิดผัน ของสิ่งใดแม้นนายมิให้ปัน เจ้าอย่ากันเกียดไว้มันไม่ดี อย่าลักฉกปกปิดทำมิดเม้น แม้นเขาเห็นแจ้งกระจัดจะบัดสี แล้วมิหนำซ้ำโพยต้องโบยตี ใครจะมีเวทนาเมตตาตัว ถึงเห็นของทิ้งวางอยู่กลางบ้าน อย่าคิดอ่านแยบยล/*6*/เช่นคนชั่ว ทำเก็บได้ใส่กลไม่พ้นตัว คงหมองมัวเป็นที่ราคีคน ถ้านายรักจงเคารพเข้านบนอบ จงรักตอบนานไปจะได้ผล แม้นนายชังเจ้าอย่าตั้งต่อประจญ สู้เจียมตนรักนายอย่าหมายชัง เทพยเจ้าเขาจะช่วยอวยสวัสดิ์ ท่านเคืองขัดคงดีเมื่อทีหลัง อย่านั่งไกลใช้สอยคอยระวัง สดับฟังร้องเรียกสำเหนียกนาม อนึ่งพวกข้าคนผู้ใหญ่ในเศรษฐี อย่าพาทีจ้วงจาบไปหยาบหยาม สงวนกายหมายเพียงแต่พองาม อย่าลามปามจ้วงเจินให้เกินดี เมื่อสิ้นแสงสุริยาภาณุมาศ อย่าคลาคลาดเคลื่อนคลายแกล้งหน่ายหนี ไปซุกนอนก่อนนายนั้นไม่ดี ถ้าแม้นทีท่านจะเรียกไม่รู้ตัว ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองขึ้นส่องฟ้า อย่านิทราเกียจคร้านเป็นการชั่ว งานอะไรที่ต้องเป็นของตัว ดูให้ทั่วทำหาไว้ท่านาย แม้นท่านตื่นขึ้นเห็นเสร็จสำเร็จแล้ว จะผ่องแผ้วชื่นชมด้วยสมหมาย เห็นแขกมาเจ้าอย่าทำกรีดกราย จง/*7*/น้อมกายก้มกรานค่อยคลานจร บนเสื่อสาดอาสนปูอย่าดูถูก ขึ้นร่วมฟูกรวมเบาะแลเมาะหมอน หนึ่งเมียท่านสาวทรามที่งามงอน อย่าเวียนวอนพูดจาเป็นราคิน แม้นนายแหนงแคลงจิตต์คิดสงสัย ที่ตั้งใจอนุกูลคงศูนย์สิ้น รักษาตัวพ่ออย่ามัวที่มลทิน อย่าเที่ยวนินทานายขยายความ อย่าคบคนพูดพาลสันดานชั่ว จะพาตัวยับระยำด้วยสำสาม อย่าไปทำนอกละเมิดให้เกิดความ จนลุกลามอื้ออึงมาถึงนาย อย่าเล่นเบี้ยเสียซ้ำจำนำผ้า จะขายหน้าฝืดเคืองเครื่องฉิบหาย แม้นขัดสนสิ้นที่ไม่มีอาย ก็วุ่นวายฉกลักมักละเลิง เที่ยวโกหกพกลมประสมประสาน สบถสาบานเอาทุกอย่างวางจนเหลิง ทำแชเชือนเพื่อนพาให้ร่าเริง หน่อยก็เปิงปิดเปิดเตลิดลิบ คนเช่นนี้แก้วตาอย่าสมาน จะเอาการข้างอะไรไม่ได้สิบ เห็นใครมีขึ้นสักหน่อยก็คอยริบ เผ้ายืมหยิบย้อนยอกทั้งหลอกลวง เป็นทาสท่าน/*8*/หมั่นสมัครให้รักใคร่ ตรงข้อไหนห้ามปรามอย่าลามล่วง อย่าคบคิดผิดแยกแปลกกระทรวง จงหนักหน่วงน้ำใจไว้ให้ตรง อันถ้อยเท็จทุฐรุตที่มุสา อย่าเอามาเกลื่อนไกลให้นายหลง จะเคลือบแคลงแหนงกันเป็นมั่นคง ก็จะลงเสียว่าพูดไม่มีจริง หนึ่งบำเหน็จรางวัลท่านจะให้ แก่บ่าวไฟล์ทั้งหลายเหล่าชายหญิง อย่าทานทัดขัดใจให้ประวิง คอยนิ่ง ๆ อยู่อย่าว่าอิจฉาใคร อย่าสูบฝิ่นกินสุรากันชาชั่ว มันพาตัวอัปรียหาดีไม่ ถ้าแม้นติดแล้วก็คิดระยำไป มีหาไม่ขืนแคะเที่ยวและเล็ม ยามมันเงี่ยนมิใช่ชั่วจนตัวสั่น เก็บเชี่ยนขันเอาไปขายชั้นด้ายเข็ม จะอดกลั้นนั้นยากลำบากเต็ม สัญชาติฝิ่นทำเค็มนี้เหลือแรง อันการเหล้าเมามัวก็ชั่วช้า ขี้มักพาวุ่นวายให้นายแหนง แม้นมึนเมาเข้าเมื่อไรอย่าได้แคลง ก็ระแวงอยู่แต่ข้างจะเกิดความ อันกันชาพาเซอะให้เงอะเหงา เฝ้าซึมเซาการงานพาน/*9*/จะขาม ขี้เกียจเหลือเบื่อใจไม่ได้ความ ดูชุ่มซ่ามเซ่อซ่านัยน์ตาปรือ ของเหล่านี้ไม่ดีล้วนสิ่งชั่ว จงเกลียดกลัวเจ้าอย่ากลับไปนับถือ ที่สงสัยในวิญญาจงหารือ อย่าดึงดื้ออยู่ว่ารู้ทำดูเบา เห็นผู้ใดชาญฉลาดเป็นปราชญ์เปรื่อง อย่าให้เคืองขัดในฤทัยเขา จงพากเพียรผูกสมัครให้รักเรา จึ่งคอยเข้าไถ่ถามที่ความดี ได้ยินคำสอนสั่งอย่านั่งเฉย ทำละเลยเผลอไผลครรไลยหนี แม้นหมั่นฟังหมั่นจำที่คำดี ก็จะมีความสุขสถาวร ถ้าเวลาราตรีที่สงัด ได้ยินสัตว์คือสุนัขจักเห่าหอน อย่างนิ่งหวังฟังเล่นเห็นแก่นอน จงผันผ่อนดูแลให้แน่ใจ เกลือกว่ามีโจรจู่เข้าสู่บ้าน คงรำคาญขุ่นหมองไม่ผ่องใส ท่านจะนึกกินแหนงระแวงไป ว่าคนในนี้เป็นสายชะนวนนำ จะขู่เข็ญเฆี่ยนตีออกปี้ป่น แม้นเหลือทนรับตามเนื้อความขำ ต้องถูกโพยโบยไม่นับยับระยำ ใส่โซ่ตรวนกรากลำบากพอ ครั้น/*10*/จะหาเงินให้มิใช่ง่าย ต้องเสียนายหน้าปลีกไปอีกต่อ ทั้งนายใหม่ไม่ประมาทฉลาดพอ ยังจะขอเอาผู้ขายนายประกัน โอ้ลูกเอ๋ยยามจนคนไม่นับ ใครจะรับยอมยิงวิ่งเข้าจั่น อันเข้าชื่อซื้อขายนายประกัน มันยากครันวุ่นวายกันหลายคน ถ้าไปอยู่นายใหม่ปะใจร้าย ก็กลับกลายสารพัตรจะขัดสน เจ้าเงินเก่าเล่าก็ไม่เมตตาตน จะเวียนวนหันไปก็ใช่ที ให้จนเจียนคิดคะนึงตะลึงหลง ทีหลังลงเนื้อเห็นเล่นข้างหนี นิสสัยนายนึกหมายว่าเงินมี แม้นเต็มทีเสียสินบาทคาดสินบน คนทุกวันใจจงประสงค์ทรัพย์ ก็เร็วรับนำตำแหน่งที่แห่งหน ครั้นพบตัวจับมาเข้าตาจน เงินสินบนเขาก็คิดทวีคูณ ถ้าตัวหนีลี้ลับจับมิได้ ก็เป็นกรรมตามไปไม่เสื่อมศูนย์ ถึงชาติหน้าเวรเดิมให้เพิ่มพูน จะอาดูรเต็มประดายิ่งกว่านี้ แม้นปะนายร้ายกาจทยาดยวด ถึงเข้มงวดสองราเจ้าอย่าหนี จงคิดว่าเวราของเรามี /*11*/สู้อดทนจนชีวีจะวางวาย อย่าคบคนชั่วช้าพาเข้าบ้าน จะเกิดการก่อยากนั้นหลากหลาย จงใคร่ครวญสู้สงวนน้ำใจนาย อย่าให้จิตต์คิดระคายด้วยข้อใด หมั่นประกอบที่ท่านชอบอัชฌาชื่น อย่าขัดขืนบากเบือนเชือนไถล ตัวเป็นข้าให้ตระหนักรู้จักใจ รักอย่างไรเราก็ทำตามวิญญา เมื่อนายเรียกเจ้าอย่าทำหน้าเง้า จงรีบเร้าเร็วเร่งเข้าไปหา อย่านั่งเฉยเลยเหลิงระเชิงลา จะด่าว่าจองหองไม่ต้องการ ถ้าท่านเรียกข้าไทยคนไหนเล่า แม้นว่าเขาอยู่ไกลมิได้ขาน จงเรียกต่อพอให้แจ้งแสดงการ อย่าเกียจคร้านไขหูดูไม่ดี ระวังงานเผื่อเพื่อนช่วยเตือนตัก อย่าเบื้องยักแยบคายแกล้งหน่ายหนี เห็นพลาดพลั้งสั่งสอนกันตามที จึงจะมีความสุขสนุกสบาย อย่าถือว่าตัวใครๆ รักษา ใครชั่วช้าชั่งใครตามใจหมาย แม้นรักตัวรักเพื่อนให้เหมือนกาย ข้อระคายจึงจะน้อยค่อยบรรเทา แม้นผู้ใดบาดหมางห่าง/*12*/กับนาย อย่าคิดหมายเข้าประจบคบกับเขา เกลือกนายรู้ก็จะโกรธพิโรธเรา เป็นคนเฉาโฉดชั่วตัวอัปรีย์ อย่าเอาความข้างในไขข้างนอก ทำย้อนยอกแยบยลให้ป่นปี้ สำหรับเรื่องเคืองใจล้วนไม่ดี เป็นสิ่งที่คนรังเกียจทั้งเกลียดชัง สัญชาติเช่นปากคันอย่าคบหา มันจะพาหัวหกให้ตกถัง เล่าเนื้อความสิ่งใดออกให้ฟัง หน่อยก็ดังโด่งรู้ทุกผู้คน อย่าคบเพื่อนพาเที่ยวกลางคืนค่ำ จะก่อกรรมเกิดเข็ญไม่เป็นผล คนที่ชังมันจะตั้งต่อประจญ พอลืมตนลงก็ตามมาต่อยตี ที่บางคนใจร้ายหมายพิฆาต ให้ชีวาตม์ม้วยมอดไปเมืองผี เพราะทนงองอาจประมาทที ต่อเหตุมีจึงรู้สึกสำนึกกาย กำลังหนุ่มนี้ลำพองคนองนัก ไม่ประจักษ์แจ้งกำหนดในกฎหมาย เอาแต่ตามใจตัวไม่กลัวอาย เจ้าอย่าหมายมุ่นหมกเข้าก๊กพาล จงเจียมตนอย่าระคนด้วยข้อผิด จงเจียมจิตต์จำคำที่ว่าขาน อันการชั่วพายากลำบากนาน /*13*/เร่งคิดอ่านผ่อนผันด้วยปัญญา เห็นนายทำความขำที่ล้ำลึก อย่าควรนึกหวังปองจะฟ้องหา จะเชิดชื่อลือชั่วกัลปา เขาย่อมว่าเกเรเนรคุณ ไม่มีความกตัญญูดูอุบาทว์ สันดานทาสทรพลคนสถุล ลืมข้าวแดงแกงร้อนที่การุญ กลับแทนคุณคิดล้างเอาหางแทง ถึงยึดไปใครพบจะคบค้า ก็คงพากันถวิลนึกกินแหนง ถึงรักใคร่ใจจะขาดต้องหวาดระแวง เขาควรแคลงด้วยได้เห็นเป็นตารา อัน เงินทองของนายที่ใช้สอย อย่าปองคอยคิดร้ายทำขายหน้า ถ้าเราถือซื่อสัตย์มีอัชฌา คงเมตตานานไปจะได้ดี ถึงเวลาข้าไทยทั้งหลายเล่า เขากินข้าวเจ้าอย่าเมียงเที่ยวเลี่ยงหนี จงกินอยู่ดูให้เสร็จสำเร็จที ธุระมีสิ่งใดจะได้ทำ แม้นละเลยเฉยช้าตรงอาหาร ขุกมีการก็จะอดอยู่ยังค่ำ อันการกินเร่งหาอุตส่าห์ทำ ดูเวล่ำเวลาอย่าให้เกิน ถ้าตามนายไปแห่งตำแหน่งไหน อย่าเดินไกลล้า/*14*/หลังให้ห่างเหิน อย่าแข่งเคียงเรียงไหล่ไปจนเกิน จงดำเนินดูคำนวณพอควรการ ท่านใช้ให้ถือของอย่าปองหลับ จะยากยับอันตรายหลายสถาน ฉวยปะโจรใจฉกรรจ์อันธพาล มันคิดอ่านลอบลักยักเอาไป ก็คงถูกใช้ค่าราคาของ ทั้งจะต้องรับอาญาไม่ปราไสย ทำให้สมน้ำหน้าสาแก่ใจ เอากำไรเฆี่ยนเล่นเป็นมัดจำ บางทีนายหลายชะนิดไม่คิดบาป ทำยุ่งหยาบตีประเมินจนเกินก้ำ ทองกาไหล่พลัดไพล่เป็นทองคำ ราคาต่ำเขาก็ว่าราคาแพง เหมือนปลาตกในนัทีเข้าที่ศูนย์ คงประมูลขึ้นว่าใหญ่อย่าได้แหนง ที่นายดีมีอายไม่ร้ายแรง คิดระแวงเกรงกรรมทำแต่ตรง อันของใช้หยิบไปจากที่นี่ จงไว้ที่งามปลื้มอย่าลืมหลง หยิบตรงไหนไว้ตรงนั้นให้มั่นคง อย่าเที่ยวส่งเสือกซนพอพ้นมือ เห็นอะไรไว้วางขวางจังหวะ อย่าเลยละหลีกลับไม่จับถือ อย่าคิดว่าป่วยการรำคาญมือ เป็นคนดื้อ/*15*/ดึงดันนั้นไม่ควร ถ้าท่านสั่งถ้อยความตามประสงค์ จงนั่งลงฟังคดีให้ถี่ถ้วน ครั้นสิ้นคำจำใส่ใจประมวญ จึงคอยด่วนรีบร้อนจรครรไลย อย่าเดินพลางพูดพลางอย่างสหาย จะระคายราคีหาดีไม่ นิสสัยนายใช่เพื่อนเหมือนกับไฟ ทีจะไหม้แล้วก็เผาเอาจนเตียน ถึงเป็นญาติยากเย็นลงเป็นข้า จงก้มหน้าอย่าได้คิดตะขวิดตะเขวียน สู้เจียมจนทนลำบากต้องพากเพียร ไม่ควรเวียนหวังจิตต์คิดว่าวงศ์ อันงิ้วหุ่นโขนหนังละครฟ้อน อย่าอาวรณ์ชั้นเชิงละเลิงหลง จะพาตัวชั่วช้ำระยำลง ใครงวยงงเสียทีไม่ดีเลย การเหล่านี้ล้วนที่เราเคยเห็น ถึงเขาเล่นอยู่ก็ชั่งจงนั่งเฉย ถ้าตึงไหนไปนั้นมันจะเคย ได้ยินเอยเข้าจงอดสะกดใจ อันการเล่นไม่เห็นดีมีแต่ชั่ว บำหยัดตัวนักจิตต์คิดเสียใหม่ อย่าเตลิดเปิดเปิงกระเจิงไป จะมีภัยโทษทัณฑ์เป็นมั่นคง เมื่อคราวนายหมายมาตรร้องเรียกหา ไม่/*16*/เห็นหน้าพานพบสบประสงค์ คงเคียดคุมข้อผิดน้ำจิตต์จง นึกจำนงกลับมาจะด่าตี อย่าลอยชายเข้าบ้านสถานถิ่น เป็นมลทินอัประลักษณ์ซึ่งศักดิ์ศรี เหมือนให้นายขายหน้าทั้งตาปี เห็นผิดทีอย่างทาสทำอาจอง วิสัยข้าเปรียบกาสกูลต่ำ ไม่ควรทำแหงนชะเง้อเสมอหงส์ ถึงจะเป็นผู้ดีเก่ามีเผ่าพงศ์ ถ้ายากลงจำเจียมเสงี่ยมกาย จะถืออย่างผู้ดีดูมิชอบ ผิดระบอบอย่าให้เกินประเมินหมาย คนจะเยาะเย้ยว่าเป็นน่าอาย ทำวุ่นวายไปก็ชื่อมักลือชา ที่ไม่รู้อย่าประกวดไปอวดรู้ จงนิ่งอยู่ตามเช่นเป็นทาสา แม้นนายถามความใดไฉนมา จะพูดจาอย่ากระชากสำรากแรง คอยบอกกล่าวเล่ากันโดยฉันข้า ไว้อชฌาตั้งใจอย่าให้แหนง ดูให้งามตามข้อคดีแสดง จงชี้แจงให้ประจักษ์ที่หนักเบา ถ้านายนั่งเจ้าอย่าหวังขึ้นยืนหยัด จะข้องขัดเคืองระคายด้วยอายเขา คงมีโทษแม่นมั่นไม่บันเบา เพราะตัวเฉาโฉดชั่วไม่/*17*/กลัวเกรง อย่านั่งสูงให้นายอยู่ฝ่ายต่ำ ระวังทำผิดเพราะพอเหมาะเหมง แม้นไม่ดีก็อัปรีย์อยู่เราเอง ถ้ายำเกรงแล้วคงเป็นมงคล ถึงเวลาเย็นย่ำเมื่อค่ำพลบ ดูให้จบเจนแจ้งทุกแห่งหน ประตูบ้านที่ระหว่างหนทางคน อย่าเกียจกลหมั่นปิดให้ชิดชม ยามเมื่อเจ้าจะเข้านอนจงอ่อนเกศ เอาพระเดชวรไกรขึ้นใส่ผม แล้วไหว้ทั่วเทวัญอันอุดม ทั้งอินทร์พรหมยมเรศเวสสุวรรณ อีกพระจอมจักรพงศ์องค์กษัตริย์ เสวยสวัสดิ์ราชัยไอศวรรย์ ทรงพระเกียรติลือเรื่องเนืองอะนันต์ ทุกเขตต์ขัณฑ์น้อมกายถวายกร ทั้งมารดาบิตุรงค์ที่จงรัก อีกครูพักข้อคำได้ร่ำสอน อนึ่งนายมีคุณอันสุนทร เพราะข้าวแดงแกงร้อนได้กินมา อันเจ้าเงินเราจำเริญอารมณ์รัก ท่านก็มักปราณีไม่ตีด่า หากพลั้งพลาดผิดลงคงเมตตา ถึงโกรธาเล่าก็น้อยคอยประทัง /*18*/การที่อกตัญญูนี้อุบาทว์ อย่าหมายมาตรชื่นชมนิยมหวัง เราชังนายๆก็คิดมีจิตต์ชัง แวดระวังอะไรน้อยคอยเอาที เหมือนเรื่องราวกล่าวไว้ผู้ใหญ่เล่า จะแจ้งเจ้าพี่น้องทั้งสองศรี แต่ก่อนกาลนานมาว่ายังมี กลุ่มพี่หนึ่งไซร้นายโคบาล ใช้ให้เล็ก ๆ เด็กทั้งสอง เป็นเจ้าของโคเลี้ยงเคียง ๆ บ้าน ตามถิ่นแถวทุ่งนาที่ท่าธาร ทุกวันวารมิได้เว้นเวลาเลย ครั้นยามร้อนทินกรในเวหน ทั้งสองคนตักเตือนว่าเพื่อนเอ๋ย เราหาที่อาศัยให้สะเบย เร็วๆเหวยด่วนๆชวนกันมา บรรลุดลต้นไทรใกล้ตลิ่ง ก็วางวิ่งตรงเข้าเงาพฤกษา จึงชวนกันนั่งปั้นตุ๊กตา แล้วเอามาตั้งวางไว้ต่างนาย ข้างเด็กดีมีใจผ่องใสซื่อ ก็นับถือมั่นคงจำนงหมาย ลงไหว้กราบนบนอบแล้วยอบกาย นึกว่านายของตัวก็กลัวเกรง ฝ่ายเด็กร้ายทรชนเป็นคนโฉด ทำพิโรธด่าขรมเฝ้าข่มเหง แล้วตีด่าเตะซ้ำไม่ยำเยง ออกครื้นเครง/*19*/ชุลมุนดูวุ่นวาย ที่มันทำนั้นนายมิได้เห็น แต่หากเป็นพยาบาทให้มาตรหมาย เพราะเทวัญดลในน้ำใจนาย เคืองระคายด่าว่าไม่ราวัน ผิดแต่นิดหนึ่งก็เห็นเอาเป็นมาก ได้ความยากขุ่นแค้นแสนกระสัน พอพลั้งพลาดลงสักทีก็ตีรัน สารพันชังชิงยิ่งกว่าคน เด็กที่ปั้นนายเคารพและนบนอบ ถึงผิดชอบหนักหนาสักห้าหน ไม่ตีด่าว่าร้ายให้อายคน เดชะตนถือมั่นกตัญญู เรารักท่าน ๆ ก็จักรักสนอง ถ้าชังท่าน ๆ ก็ต้องเอาชังสู้ โบราณย่อมว่าไว้ให้เป็นครู มิตรจิตต์แล้วก็รู้มิตรใจ สิ่งที่พ่อสอนเจ้าลำเพาภาค ไม่สู้มากเหลือล้ำพอจำได้ ตั้งอารมณ์ก้มหน้าอุตส่าห์ไป คงพ้นภัยคลาดแคล้วไม่แผ้วพาน ไปปลายมือก็จะลือได้ความสุข บรรเทาทุกข์ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์ แต่ร่ำสั่งลูกยาอยู่ช้านาน จนสุริฉานเลี้ยวลับบรรพตา
ฝ่ายมารดรสอนสั่งข้างลูกหญิง ทุกสรรพ์สิ่งข้อ/*20*/คำที่ร่ำว่า ที่ชี้แจงแจ้งจิตต์แก่ธิดา จะพรรณนาล้ำลากก็มากครัน สตรีใดจะใคร่ฟังหวังประสงค์ จะจำนงนึกว่านินทาฉัน ว่ากล่าวกลอนสอนฝ่ายชายเหมือนกัน ไม่รำพันข้างผู้หญิงสักสิ่งเลย ใช่เกลียดกันฉันทาดอกหนาน้อง จะตรึกตรองเหลือล้ำร่ำเฉลย ด้วยยาวเยิ่นเกินกำลังยังไม่เคย จึงภิเปรยย่นย่อแต่พองาม แม้นอยากแจ้งแห่งคดีนารีเรื่อง แม่เนื้อเหลืองนวลละไมจงไถ่ถาม ยืมลิขิตกฤษณาพงางาม แถลงความสอนนุชนั้นสุด แม่หม้ายสอนธิดาอัชฌาศรัย ถ้าทำได้ชายรักเป็นศักดิ์ศรี ไม่เหินห่างร้างอย่าให้ราคี อันไมตรีมิได้ขาดสวาทคง จงหมั่นอ่านหมั่นจำคำลิขิต ให้เจนจิตต์งามปลื้มอย่าลืมหลง จะเลื่องชื่อลือเล่าข่าวอนงค์ สงวนองค์ตั้งใจระไวระวัง แม้นทำดีดีไปให้ตลอด อย่าไปคอดกิ่วปลายเมื่อภายหลัง อันความผิดปิดชอบเข้าครอบบัง ที่จงหวังจะเป็นคุณก็ศูนย์ไป สู้เพียรพากยากเย็นเป็นไปก่อน คง/*21*/ถาวรเบื้องหน้าอย่าสงสัย ถ้าชิดเชื้อท่านเห็นเนื้อเห็นน้ำใจ จะรักใคร่ยิ่งกว่าเก่าเพราะเราดี แล้วกล่าวเกลี้ยงปลอบบุตรสุดสวาท จงไสยาศน์เถิดอย่าหมองทั้งสองศรี ต่อรุ่งสางสว่างฟ้าในธาตรี จึงค่อยลีลาไปดังใจจง ต่างก็ม่อยผอยหลับระงับจิตต์ ด้วยสมคิดต้องตามความประสงค์ จนเดือนดับลับไม้ครรไลยลง สุริยงเยี่ยมยอดยุคนธร ทั้งสองตื่นฟื้นกายเสียดายบุตร ให้แสนสุดโศกทรวงดวงสมร โอ้อุ่นเรือนเพื่อนยากเจ้าจากจร ทั้งบิดรมารดาจะอาดูร เคยเห็นเจ้าเช้าเย็นไม่เว้นว่าง ต้องโรยร้างแรมสวาทให้ขาดศูนย์ จะเร่าร้อนเหมือนหนึ่งนอนในกองกูณฑ์ ตั้งแต่พูลโศกร่ำระกำครวญ จะมีลูกๆรักก็จากอก แสนวิตกเต็มในฤทัยหวล นี่เป็นเวรเวรามาประมวล ให้คร่ำครวญคับแค้นแสนทวี
ฝ่ายบุตรากับธิดาสดับเหตุ จึงก้มเกศลงประณต/*22*/บทศรี แล้วกล่าวความห้ามชนกชนนี อย่าโศกีพันผูกถึงลูกยา ใช่ว่าไปแล้วจะตายทำลายลับ คงได้กลับคืนหลังยังเคหา จะโศกไปป่วยการนานเวลา ขอเชิญพาลูกน้อยครรไลยจร อย่าหมายมั่นหวั่นจิตต์คิดถวิล ลูกจำได้เสร็จสิ้นทุกสิ่งสอน จะทำตามวาจาไม่อาวรณ์ แดดจะร้อนควรรีบลีลาคลา ครั้นบุตรเตือนเคลื่อนคลายค่อยวายเศร้า จึงรีบเร้าเร็วออกนอกเคหา ถือไม้เท้าก้าวเดินดำเนินมา ในอุราร้อนเริงดังเพลิงลน กำสรดพลางทางกลืนสะอื้นไห้ ชลไนยนองพร่ำดังน้ำฝน สงสารกุมารน้อยกลอยกมล จะต้องทนเวทนาเป็นข้าไทย แสนคะนึงพอมาถึงบ้านเศรษฐี จึงพาทีไถ่ถามตามสงสัย ท่านอยู่เรือนหรือไปหนตำบลใด จงแจ้งใจให้ตระหนักประจักษ์ความ ฝ่ายผู้คนหญิงชายทั้งหลายสิ้น ครั้นได้ยินสุนทรที่วอนถาม จึงบอกกล่าวเล่าแถลงแสดงความ ให้รู้ตามข้อประสงค์จำนงมา ว่าเดี๋ยวนี้ท่านนั่งอยู่/*23*/หลังนอก ที่เคยออกแขกไปไทยมาหา ลุงธุระเรื่องไรจงไคลคลา เอากิจจาขึ้นไปแจ้งอย่าแคลงใจ ทุคคตะฟังเสร็จสำเร็จเรื่อง ค่อยย่างเยื้องลีลาอัชฌาศรัย เห็นเศรษฐีก้มกรานคลานเข้าไป ไม่ใกล้ไกลนั่งอยู่ดูพอดี ครั้นเศรษฐีผันแปรแลมาปะ ทุคคตะก็ประณตบทศรี แล้วเล่าความยากค้นแสนทวี เห็นเต็มทีแทบปลงชีวงวาย บุตรทั้งสองหมายสนองพระคุณข้า เฝ้าวอนไหวให้พาเอามาขาย ยังเด็กนักจริง ๆ ทั้งหญิงชาย สุดเสียดายแต่ว่ากรรมก็จำเป็น ขอพึ่งบุญเจ้าประคุณจงชูช่วย ได้โปรดด้วยเพราะไม่มีที่จะเห็น ดังร่มโพธิ์พุ่มใหญ่อาศัยเย็น จะขอเป็นข้าไทยในธุลี ด้วยเห็นใจใต้เท้าปราณีสัตว์ โสมนัสส์มุ่งมาเป็นทาสี จะอยู่ด้วยจนทำลายวายชีวี ไม่หน่ายหนีเบือนบากไปจากเลย ฝ่ายเศรษฐียินดีได้ฟังว่า ให้เมตตาน้ำคำร่ำเฉลย จึงตอบว่าท่านอย่าวิตกเลย สองทรามเชยนี้เราจะ/*24*/เอาไว้ อันเงินทองเท่าไรใจประสงค์ ตามจำนงนึกมาข้าจะให้ แล้วลุกเดินเยื้องย่องเข้าห้องใน หยิบกุญแจมาไขกำปั่นพลัน จึงตักเอาเงินตราออกมาให้ จงเอาไปกินก่อนสักค่อนขัน ทุคคตะนอบนบอภิวันท์ รับเอาขันเงินมาน้ำตานอง คิดถึงลูกสายใจจะไกลอก ความวิตกเหลือล้นยิ่งหม่นหมอง โอ้สงสารทรามสงวนนวลละออง เจ้าจะต้องตกยากลำบากครัน แล้วฝากฝังลูกน้อยกลอยสวาท แม้นพลั้งพลาดปราณีกะดีฉัน ถ้าผิดลงจงโปรดที่โทษทัณฑ์ แต่พอบรรเทาบ้างด้วยยังเยาว์ สาระพันอันใดไม่ประจักษ์ เพราะเด็กนักความคิดติดจะเขลา คุณสอนสั่งสิ่งไรถ้าใจเบา จงตีเอาให้รู้สึกสำนึกตัว กำลังเล่นมักละเลิงกระเจิงกระจะ อย่าปล่อยปละไปสมานที่การชั่ว แม้นเลี่ยงหลบหลีกลี้ไม่มีกลัว จึงจับตัวเอามามัดซัดให้พอ เมื่ออยู่ด้วยข้าเจ้านี้เฝ้าสอน ก็โอนอ่อนอุตส่าห์จำทุก/*25*/คำข้อ เห็นว่านอนสอนง่ายดอกใจคอ มาไกลพ่อกลัวเกลือกจะกลับกลาย ถ้าแข็งขืนดึงดื้อถือมานะ อย่าเลยละคุณช่วยดัดหัดให้หาย มันชั่วช้าขายฝ่าธุลีนาย ได้อับอายเฆี่ยนขับอย่านับเลย แล้วผินมาสั่งสารกุมารน้อย เจ้าจงค่อยอยู่กับท่านเถิดลูกเอย แม้นมีงานการใดที่ไม่เคย จึงเฉลยไต่ถามตามสงกา เวลานี้สุริย์ฉายก็บ่ายคล้อย อย่าเศร้าสร้อยทรวงสลดกำสรดหา สถิตเถิดตัวพ่อจะขอลา แล้วโศกากอดบุตรสุดอาลัย กุมารากุมารีทั้งพี่น้อง สุชลนองไหลล้นไม่ทนได้ กลับกล้ำกลืนขืนข่มอารมณ์ไว้ จึงแข็งใจวอนว่าบิดาพลัน ตรงลูกยาพี่น้องทั้งสองนี้ อย่าได้มีห่วงใยให้กระสัน สู้เป็นข้ากว่าจะตายวายชีวัน ไม่ใฝ่ฝันชั่วช้าที่ราคี เชิญบิดาคลาไคลกลับไปบ้าน อย่าเนิ่นนานจวนดับอับแสงศรี จะมืดค่ำคล้ำฟ้าในราตรี จรลีเหลือยากลำบากกาย ทางก็เปลี่ยวเดินเดี่ยวสันโดษเด่น /*26*/ใครรู้เห็นมันจะริบเอาฉิบหาย ทั้งตีต่อยทุบทำระกำกาย ตะวันชายแล้วบิดาอย่าช้าที
สดับสารปานสายสนีฟาด จำนิราสสองรามารศรี จึงอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี จำเริญศรีเบื้องหน้าสถาวร จงอยู่ดีกินดีอย่ามีทุกข์ เกษมสุขภิญโญสโมสร พ่อจะลาทรามไวยครรไลยจร รวิวรเย็นควร จวนเวลา แล้วกราบไหว้เศรษฐีอันมีศักดิ์ ก็บ่ายพักตรคืนหลังยังเคหา ดำเนินพลางทางถวิลจินตนา พระสุริยาไตรตรัสอัศดงค์ ข้างยายเมียอยู่คนเดียวยิ่งเปลี่ยวเปล่า ให้ง่วงเหงาคิดคะนึงตะลึงหลง แต่ลูกรักจากไปใจพะวง น้ำตาลงไหลนองดังท้องธาร พอเหลือบแลเห็นท่านตาเข้ามาถึง ยิ่งรำพึงร้อนเริงดังเพลิงผลาญ เพียงทรวงแยกแตกกระจายทำลายลาญ แล้วกราบกรานไต่ถามตามสงกา อันลูกรักทั้งคู่ไปอยู่ไหน เจ้าจึงไม่คืนหลังยังเคหา หรืออยู่ด้วยเศรษฐีมิได้มา ขอ/*27*/เชิญแจ้งกิจจาให้เมียฟัง ทุคคตะจึงแสดงแถลงเล่า ไปโดยเค้ามูลต้นแต่หนหลัง ดังจะมอดม้วยมุดสุดชีวัง ด้วยกำลังโศกแสนแน่นอุรา ข้างบิดรข้อนทรวงสะอื้นไห้ ความอาลัยแดดิ้นถวิลหา โอยามนี้ดวงใจเคยไสยา แล้ววอนว่ารบเร้าเล่านิยาย ข้างมารดาว่าโอ้เจ้าดวงจิตต์ เคยชมชิดเช้าเย็นไม่เห็นหาย แต่นี้นับปีเดือนจะเคลื่อนคลาย แสนเสียดายดวงสวาทนิราสรัก ไปอยู่ด้วยมุลนายท่านใช้ชิด จะชอบผิดเป็นไฉนไม่ประจักษ์ ใครจะช่วยสั่งสอนยังอ่อนนัก แม่พะวักพะวนอยู่ไม่รู้วาย ถึงจะได้เงินทองสักสองลาก ก็ไม่อยากชื่นชมนิยมหมาย แม้นห้ามปรามงามปลอดจะวอดวาย จึ่งต้องขายลูกยาเป็นข้าไทย ทั้งผัวเมียครวญคร่ำเฝ้าร่ำร้อง น้ำตานองซึมโทรมชะโลมไหล แต่กลั้นกลัดอัดอั้นให้ตันใจ เหลืออาลัยซวนซบสลบลง พระพายพากลิ่นบุบผากระพือหอม ดอกพะยอมโยทกามหาหงส์ /*28*/เรณูนวลหวลกลบตระหลบดง น้ำค้างลงชุ่มชื่น ค่อยฟื้นกาย กลับรำลึกตรึกตรองนองน้ำเนตร ความเทวศอาดูรไม่ศูนย์หาย จนแจ่มแจ้งแสงทองประเทืองพราย มิได้วายพันผูกตรงลูกยา.
จะกลับกล่าวพี่น้องสองสมร ครั้นบิดรคืนหลังยังเคหา ไม่ลืมคำร่ำสอนแต่ก่อนมา สู้อุตส่าห์เพียรพากได้ยากเย็น คิดว่าตัวเกิดมาเป็นข้าท่าน ต้องทำการคับแค้นถึงแสนเข็ญ อันชาตนี้มีกรรมก็จำเป็น ไม่หลีกเล่นหลบไปให้ไกลนาย เข้ามานั่งตั้งใจอยู่ใช้สรอย ระวังคอยทุกย่างไม่ห่างหาย มิให้สอง เศรษฐีมีระคาย รักษากายเกรงผิดจะติดตัว เอากลางคืนเป็นกลางวันขยันเหลือ ไม่เฝ้าเฝือแอบอิงที่สิ่งชั่ว สงวนตนทนลำบากสู้ฝากตัว รู้จักกลัวความอายอันร้ายแรง แต่บรรดาข้าไทยที่ในนั้น ก็ชวนกันรักใคร่มิได้แหนง มีกล้วยอ้อยหรือขนมและต้มแกง ก็ปันแบ่งให้พี่น้องสองกุมาร เขา/*29*/ชมเชยชอบชิดสนิทสนม นึกนิยมจงจิตต์คิดสงสาร แต่ต้องเป็นทาสามาช้านาน จะประมาณมาได้สักสิบปี ด้วยเดชะกตัญญูช่วยชูชัก ให้นายรักพี่น้องทั้งสองศรี ไม่ขึ้งโกรธโกรธาเป็นราคี เพราะความดีมากมายหลายประการ สู้ถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงเจ้าไว้ แล้วตั้งใจสั่งสอนที่อ่อนหวาน ตรงข้อไหนเห็นยังไม่ชำนาญ ที่แจ้งการโดยดีมีเมตตา จะให้ของสิ่งใดก็ให้มาก พออิ่มปากอิ่มท้องไม่ต้องหา ทั้งผ้าผ่อนดีดีมีราคา จักเอามาให้สำหรับประดับกาย อันผู้คนในตำบลจังหวัดบ้าน สองกุมารได้กำกับบังคับหมาย ข้างพี่ยาว่ากล่าวเหล่าผู้ชาย กนิษฐาว่าฝ่ายข้างนารี ทุกข้าคนแก่เถ้าและสาวหนุ่ม มิได้คุมเคืองข้องให้หมองศรี ถึงจะผิดปิดปกยกแต่ดี ย่อมเป็นที่สรรเสริญจำเริญชม อันเศรษฐีนั้นไม่มีธิดาบุตร ก็แสนสุดเสน่ห์ปองทั้งสองสม สวาทหวังดังจะกลืนชื่นอารมณ์ นึกนิยมยังกำเนิดเกิดในครรภ์ /*30*/ทุกเย็นเช้าเชยชมภิรมย์รัก ถนอมนักเฝ้าผดุงบำรุงขวัญ เป็นศรีเรือนแม้นเหมือนดวงชีวัน ก็หมายมั่นจะให้สืบสกุลไป ครั้นอยู่มาเนิ่นนานประมาณช้า เมื่อเศรษฐีสองราจะตักษัย ชะราโรครึงรุมกลุ้มฤทัย ให้เจ็บไข้ขุ่นขึ้นในวิญญา เจ้าพี่น้องเข้าประคองอยู่เคียงข้าง ไม่เสื่อมสร่างโศกแสนเสน่หา แล้ววอนให้เสพโอชโภชนา เฝ้าฝนยาคอยนั่งระวังระไว อันโรคามิได้คลายวายเทวศ จึ่งสั่งสอนดวงเนตรพิสมัย ซึ่งสมบัติวัตถาและข้าไทย พ่อมอบให้กับเจ้าทั้งเหย้าเรือน อีกช้างม้าโคกระบือก็ลือเลื่อง ในบ้านเมืองทุกเศรษฐีไม่มีเหมือน เจ้าจงฟังตั้งจิตต์อย่าบิดเบือน จะตักเตือนขวัญเข้าลำเพาพาล อย่าประมาทวิญญารักษาศักดิ์ ให้สมพักตร์พี่น้องครองสถาน ประกอบด้วยแก้วแหวนแสนศฤงคาร โดยบูราณเศรษฐีที่มีมา อันพ่อแม่แก่ชะราหนักหนาแล้ว จะคลาดแคล้วชีวังคงสังขาร์ ตามกุศลผลกรรมได้/*31*/ทำมา จะขอลาโฉมตรูอยู่จงดี สั่งสำเร็จเสร็จสรรพก็หลับเนตร จิตต์ประเวศสู่ฟ้าในราษี มีวิมานสูงสุดดุษดี ก็เปรมปรีดิ์สุขสมภิรมยา ฝ่ายเชษฐากับกนิษฐ์พิสวาส ใจจะขาดดาลดิ้นถวิลหา เห็นเศรษฐีม้วยมุดสุดชีวา ก็โศกาคร่ำครวญรัญจวนใจ ข้างพี่ชายว่านิจจาเอ๋ย ไฉนเลยล่วงลัดมาตัดษัย ทิ้งแต่ลูกไว้ที่นี่แล้วหนีไป ไม่อาลัยผันแปรมาแลดู กนิษฐาข้อนอุราสะอื้นไห้ กรรมสิ่งใดตามทันท่านทั้งคู่ พระคุณเคยแนบสนองประคองชู อุตส่าห์สู้สั่งสอนไม่นอนใจ ข้างเชษฐาว่าโอ้พ่อโพธิ์แก้ว ล้มเสียแล้วลูกจะพึ่งผู้ใดได้ ถ้าไปไหนก็ไม่ขามคงตามไป เห็นจนใจไปทางนี้เป็นที่จน ฝ่ายน้องพร่ำร่ำว่าพระอาทิตย์ เมื่อมืดมิดลับฟ้าเวหาหน ยังขืนขึ้นมาใหม่ให้ได้ยล ท่านสองคนลับไปเห็นไม่คืน ทั้งทาสีทาสาบรรดาบ่าว ก็สร้อยเศร้าเสียใจให้สะอื้น ความเทวศเหลือล้ำจะกล้ำกลืน ดูเครงครืนแซ่ซ้อง/*32*/ร้องระงม ดังเรไรไพรวันสนั่นเสียง สำเนียงเพียงปัถพินดินถล่ม กำสรดทรวงง่วงเหงาเปล่าอารมณ์ เย็นยะเยียบเงียบล้มระเนนนอน สองพี่น้องค่อยดับระงับโศก วายวิโยคปลดเปลื้องประเทืองสมร จึงกล่าวความห้ามเหล่าชาวนิกร อย่าอาวรณ์เลยจงงดสะกดใจ จะได้คิดกิจการตรงงานศพ ให้เลิศลบลือเลื่องกระเดื่องไหว ได้งดงามตามยศปรากฎไป อย่านอนใจเร่งหัตถ์ช่วยจัดแจง บรรดาเหล่าบ่าวไพร่ทั้งใหญ่น้อย สะดับถ้อยวาทีไม่มีแหนง ก็พร้อมพรั่งยัดเยียดเบียดเสียดแซง ครั้นจัดแจงสรรพเสร็จสำเร็จการ พะยุงยกหีบทองทั้งสองศพ ขึ้นตั้งบนมณฑปอันไพศาล ประดับด้วยเนาวรัตนชัชวาล ดูโอฬารใสสตรจนา ไว้หอนั่งหลังยาวถึงเก้าห้อง ประโคมกลองมะลายูดูสง่า พระสงฆ์สวดธรรมขันธ์ทุกวันมา เทศนาแจกทานทำการบุญ กำหนดงานถึงพันวันจะชัก ก็คึกคักหญิงชายออกวายวุ่น บ้าง/*33*/ขนคว้าผ้าเหลืองเครื่องทำบุญ ชุลมุนอื้ออึงคะนึงมา พวกเกณฑ์แห่แลลิ่วเป็นทิวแถว ขนัดแนวเนื่องตามงามหนักหนา เสียงฆ้องกลองกึกก้องเป็นโกลา ก็ไคลคลารีบไปเข้าในเมรุ พวกที่เล่นเต้นรำพร้อมสะพรั่ง ออกปะดังโห่ฉาวอย่างกราวเขน บ้างรำแพนเหยียบแป้นยืนโยนเยน หกคะเมนไต่ลวดประกวดกัน เวลาค่ำมีหนังทั้งดอกไม้ ประทีปไฟงามงดเป็นลดหลั่น พวกชาวเมืองเลื่องลือระบือครัน ก็ชวนกันดูงานสำราญใจ สามทิวาแล้วจึ่งฌาปนกิจ ตามชะนิดโบราณเป็นการใหญ่ ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพจึ่งกลับไป ที่อาศัยสันนิวาสอาตมา ฝ่ายเถ้าแก่แลหลายที่ในบ้าน ก็คิดอ่านชักชวนกันถ้วนหน้า มาอวยชัยให้พี่น้องทั้งสองรา วัฒนาสืบสมบัติสวัสดี ราษฎรทั่วประเทศทุกเขตต์ขอบ ก็ชื่นชอบปรีดิ์เปรมเกษมศรี ต่างจำนงจงรักด้วยภักดี มาพึ่งเดชเศรษฐีเป็นข้าไทย ก็สมบูรณ์พูนสุขสนุก/*34*/สนาน แสนสำราญพี่น้องค่อยผ่องใส จึ่งตรองตรึกนึกรำพึงคนึงใน จำจะไปที่สถิตของบิดร ดำริเสร็จสมคิดดังจิตต์หมาย จึงสั่งนายคชสารชาญสมร อีกทั้งนายกัณฐัสว์อัศดร กับนิกรเลือกสรรค์สักพันปลาย เตรียมไว้ทำให้ทันวันพรุ่งนี้ พอรุ่งแสงสุริย์ศรีสว่างฉาย เราจะยกหมู่พหลพลนิกาย ไปยังปลายแว่นแคว้นแดนบุรี ฝ่ายบ่าวไพร่แจ้งตามเนื้อความสั่ง ก็พร้อมพรั่งครบถ้วนจำนวนที่ จนแจ่มแจ้งจบจังหวัดปัถพี สองเศรษฐีชื่นชมด้วยสมคิด จึงเข้าที่ชำระสระสนาน สุคนธารเฟื่องฟุ้งจรุงจิตต์ ผลัดภูษางามวิไลประไพพิศ แล้วชักชวนนวลกนิษฐ์ให้ไคลคลา มาขี่คชสารทวยหาญแห่ ทั้งสังข์แตรคั่งคับสลับหน้า เสียงพิณพาทย์ฆ้องไชยให้สัญญา ก็ยาตราเคลื่อนคลายขยายพล มาไม่นานถึงสถานที่กระท่อม ให้หยุดพร้อมพรั่งพรูหมู่พหล อันเศรษฐีพี่น้องทั้งสองคน จรดลลงจากคชาธาร ยุร/*35*/ยาตรนาฎกรฉอ้อนโฉม งามประโลมเพียงเทพจากสถาน ลงสู่พื้นปถพินแผ่นดินดาล บริวารเกลื่อนกลาดดาษดา ถึงบันไดรีบรุดไม่หยุดยั้ง จึงขึ้นยังเรือนพลันด้วยหรรษา ฝ่ายสองเฒ่าเห็นพวกโยธามา ก็แหวกฝามองดูอยู่แต่ไกล เอ๊ะประหลาดหลากล้ำกรรม ๆ เอ๋ย ไม่รู้เลยข้อเข็ญเป็นไฉน กษัตราหรือว่าผู้ใดใคร จะไปไหนหรือจะมาเคหาเรา พอเหลียวเห็นลูกยาเข้ามาใกล้ ในจิตต์ใจร้อนเริงดังเพลิงเผา ร้องเรียกยายตายแท้แน่แล้วเรา เดี๋ยวนี้เขายกทัพมาจับตัว แล้วคลานหนีเข้าไปอยู่ใต้แคร่ หมอบกะแตซ่อนเสียทั้งเมียผัว หัวอกเต้นตึก ๆ ให้นึกกลัว กายระรัวภาวนาว่าออกลน ฝ่ายพี่น้องสองบุตรสุดสงสาร จึงกราบกรานแจ้งความตามนุสนธิ์ ว่าบิดามารดรอย่าร้อนรน ลูกใช่คนอื่นไกลที่ไหนมา คือว่าบุตรสุดสวาททาสเศรษฐี แต่บัดนี้พ้นทุกข์เป็นสุขา ผ่านภิรมย์สมบัติวัฒนา หวัง/*36*/จะมาเชื้อเชิญดำเนินจร ไปครอบครองเงินทองแลถิ่นฐาน ให้สำราญรื่นเริงบรรเทิงสมร ทุคคตะแจ้งความตามสุนทร เพียงจะร่อนระเห็จเหินเดินนภางค์ แล้วออกมาสนทนากับลูกรัก ดูผิวพักตร์แดงก่ำดังน้ำฝาง ที่โรครึงรุมเร้าค่อยเบาบาง รับขวัญพลางกอดจูบลูบประโลม โอ้อกเอยก่อนเคยได้ความยาก ทนลำบากเศร้าซูบเสียรูปโฉม เพราะขัดสนจนสุดจึงซุดโทรม เหมือนหงส์ทองท่องโถมลงเกลือกตม ครั้นสิ้นกรรมนำตนพ้นเทวศ ก็ผ่องเนตรนวลละอองทั้งสองสม จนพ่อแปลกพักตราให้ปรารมภ์ เฝ้าเตรียมตรมคิดว่าใครที่ไหนมา ไม่รู้จักขวัญเข้าลำเพาภาค ต้องลำบากหนีตัวกลัวหนักหนา ต่างแถลงแจ้งยุบลแต่ต้นมา ก็ปรีดาโสมนัสส์สวัสดี แล้วสั่งหมู่ทวยหาญชาญสมร เตรียมนิกรกัณฐัศว์แลหัตถี ให้เร่งผูกช้างพังที่หลังดี มาเทียมที่ยืนเรียงเคียงบันได /*37*/เชิญมารดาบิตุรงค์สรงสนาน ให้เบิกบานมัวหมองค่อยผ่องใส สุคนธากลิ่นกลบอบเอาใจ นุ่งผ้าใหม่อย่างดีมีราคา มาชนช้างพลางว่ากะยายเฒ่า บุญของเราสมมาตรปรารถนา กุศลชาติก่อนป่างได้สร้างมา มีลูกยาล้ำเลิศประเสริฐคน แต่นี้ไปเห็นเบาบรรเทาทุกข์ เกษมสุขสารพัตรไม่ขัดสน พลางกระหยิ่มยิ้มย่องทั้งสองคน ขึ้นนั่งบนสับประคับเบาะพับรอง ที่เคลื่อนคลายบ่ายหน้าโยธากลับ บ้างโห่รับครื้นครั่นสนั่นก้อง ทั้งธงทิวเขียวเหลืองดูเนืองนอง เสียงฆ้องกลองอึกทึกพิลึกครัน ข้ามทุ่งแถวแนวป่าพนาเวศ ทางทุเรศรีบร้นพลขันธ์ พอสิ้นแสงสุริย์ศรีรวีวรรณ ดวงพระจันทร์แจ่มกระจ่างกลางนภา ก็ลุถึงประเทศเขตต์สถาน พวกทวยหาญนอบน้อมอยู่พร้อมหน้า บ้างจุดโคมคบไฟไสวมา ชวาลาส่องสว่างดังกลางวัน สี่เศรษฐีรี่ขึ้นบนเรือนใหญ่ สำราญใจวายวิโยคที่โศกศัลย์ ชม/*38*/สมบัติเงินทองนองอนันต์ สารพันภิญโญด้วยโภไค ที่โรครึงรุมกันแต่ครั้งก่อน ก็คลายร้อนปรีดาอัชฌาศัย อันง่อยเพลียพลอยหายสบายไป ทั้งโพยภัยคลาดแคล้วไม่แผ้วพาล แต่มีทรัพย์กับสุวรรณถึงพันโกฏิ์ ก็ปราโมทย์ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์ ให้ก่อตึกใหญ่โตมโหฬาร ไว้แจกทานยาจกคนจนจร มีเอมโอชโภชนากระยาหาร ทั้งคาวหวานนานาอีกผ้าผ่อน กับมุ้งม่านหมอนเมาะเบาะที่นอน อีกอาภรณ์เครื่องสำรับประดับกาย ถาดน้ำชากากะโถนทำไว้ครบ ใครปรารภนึกได้ดังใจหมาย ที่ขัดสนจนจริงทั้งหญิงชาย ก็ขวนขวายมาคำนับรับประทาน ต่างอวยชัยอยู่สลอนให้พรแซ่ ศัตรูแพ้ย่นย่อไม่ต่อต้าน อายุยืนหมื่นปีอย่ามีมาร ให้สำเร็จพระนิพพานเหมือนพาที แต่ห่างโศกโรคร้ายวายกระสัน ทั้งผิวพรรณผุดผ่องไม่หมองศรี ประมาณมาสักห้าหกสิบปี ชราธรรมย่ำยีเข้ากวนกาย สิ้นชีวัน/*39*/สู่ชั้นพิมานเมศ เป็นเทเวศเสร็จสมอารมณ์หมาย เสวยทิพย์เมืองแมนแสนสบาย ก็จบรายเรื่องราวที่กล่าวมา
ที่กล่าวหมายไว้หวังจะสั่งสอน จะสั่งสารการกลอนกับทาสา กับทาสีจะได้จำเป็นตำรา เป็นตำหรับเรื่องวิชารักษาตัว รักษาคนพ้นภัยมิให้ผิด มิให้พ้องต้องติดในเชิงชั่ว ในเชิงเช่นสองเศรษฐีไม่มีมัว ไม่มีหมายกลายกลัวที่พาลๆ ที่พาลเพศเลยละสละส่าง สละหลีกปลีกห่างทางสมาน ทางสมัครรักปราชญ์ฉลาดการ ฉลาดกิจคิดอ่านในข้อควร ในข้อคงจงจำคำเถิดหนา ทำเถิดนายจะเมตตาไม่หักหวน ไม่หักหาญรานรุกสุขสำรวจ สุขสำราญนานควรคงได้ดี คงได้ด้วยความเพียรเราเรียนไว้ เราเรียนหวังว่าจะให้ประเสริฐศรี ประเสริฐแสนแม้นเหมือนดวงมณี ดวงมาโนชควรตีค่าเมืองเอย ฯ
/*40*/๏ วันจันทร์สามค่ำไซร้
ศุกลปักษ์
เดือนสิบเสร็จแถลงลักษณ์
ถี่ถ้อย
ในปีชื่อสุนัข
โทศก
ศักราชพันสองร้อย
เศษด้วยสิบสอง ฯ
๏ ทุคคตะสอนบุตรข้า
คิดกลอน
เป็นสุภาษิตสอน
สืบไว้
ดุจรัตนอาภรณ์
ไพโรจน์
แม้ทาสคนใดได้
ดั่งนี้ควรสงวน ฯ
๏ ตัวเราเกลากล่าวเกลี้ยง
กลอนสาร
เพียงแต่ตามโวหาร
แห่งรู้
ยังหนุ่มห่อนชำนาญ
ในเลิศ
เชิญกวีวานกู้
เก็บแก้ผดุงเฉลิม ฯ
๏ แสดงนามจันทนผู้
ผจงเขียน
แรกรุ่นพึ่งริเรียน
เริ่มรู้
ผิดชอบช่วยติเตียน
เติมต่อ
โทเอกทัณฑฆาตคู้
ขัดข้องงงฉงน ฯ
๏ สารนี้ขอฝากไท้
เทวัญ
แม้มาตรศูนย์สุริยจันทร์
แจ่มฟ้า
ศูนย์อากาศสัตภัณฑ์
แผ่นโลก
ศูนย์พระเมรุหลักหล้า
จึ่งสิ้นสารศูนย์ ฯ
๏ รู้หลบ พบศึกเสี้ยน
กลัวไกล
เป็นปีก ป้องกันไภย
ผ่อนช้า
รู้หลีก เล็ดลอดไป
สุดเนตร
เป็นหาง ไกลกล่าวกล้า
ต่อด้วยดัษกร ฯ
๏ รูปชายหญิงทั่วท้อง
ธาตรี
เป็นภักษ์แก่เดือนปี
สุดสิ้น
อัฏฐิถมทั่วปัถพี
รายเรี่ย
ประเทศเท่าปีกริ้น
ร่างพ้นฤๅมี ฯ
๏ รักกันอยู่ขอบฟ้า
เขาเขียว
เสมออยู่หอแห่งเดียว
ร่วมห้อง
ชังกันบ่แลเหลียว
ตาต่อ กันนา
เหมือนขอบฟ้ามาป้อง
ป่าไม้มาบัง ฯ
/*42*/๏ เสือใดแรงร้ายระ
พะพง
อารอุกบุกดงยง
ขบคั้น
กินสัตว์สุรทะนง
สิทธิสาธ
จักฉิบหายตายหมั้น
เพราะร้ายแรงทะนง ฯ
๏ ขนุนสุกสล้างแห่ง
สาขา
ภายนอกเห็นหนามหนา
หนั่นแท้
ภายในย่อมรสา
เอมโอช
ดุจสาธุชนนั้นแล้
เลิศด้วยดวงใจ ฯ
๏ ยางขาวขนเรียบร้อย
ดูดี
ภายนอกหมดใสสี
เปรียบฝ้าย
กินสัตว์ปูปลามี
ชีวิต
เฉกเช่นชนชาติร้าย
นอกนั้นนวลงาม ฯ
๏ รูปแร้งดูร่างร้าย
รุงรัง
ภายนอกเพียงพึงชัง
ชั่วช้า
เสพสัตว์ที่มรณัง
นฤโทษ
ดังจิตต์สาธุชนกล้า
กลั่นสร้างทางผล ฯ
/*43*/๏ คนใดถอยจากรู้
วิชา
หญิงรูปร้ายกิริยา
โฉดด้วย
บรรพชิตบ่รักษา
ศีลขาด
สามสิ่งนี้ชื่อม้วย
ชีพสิ้นสุดสกนธ์ ฯ
๏ ตมเกิดจากน้ำแล่น
เป็นกระสาย
น้ำก็ล้างเล่นหาย
ซากไซร้
บาปเกิดใช่แต่กาย
เพราะจิตต์ ก่อนนา
อันจักล้างบาปได้
เพราะน้ำใจเอง ฯ
๏ พิษร้อนในโลกนี้
มีสาม สิ่งนา
พิษหอกดาบเพลิงลาม
ลวกไหม้
ร้อนจริงก็มียาม
หยุดหย่อน เย็นนา
ร้อนสิ่งเดียวร้อนไร้
เร่งร้อนฤๅวาย ฯ
๏ หวานใดในโลกนี้
มีสาม
หวานหนึ่งคือรสกาม
อีกอ้อย
หวานอื่นหมื่นแสนทราม
สารพัตร หวานเอย
หวานบ่ปานรสถ้อย
กล่าวเกลี้ยงคำหวาน ฯ
/*44*/๏ แม้มีอายุร้อย
พรรษา
ใจบมีปรีชา
โหดไร้
วันเดียวเด็กเกิดมา
ใจปราชญ์
พระสรรเพ็ชญ์บัณฑูรไว้
เด็กนั้นควรยอ ฯ
๏ แม้มีตัวเติบเพี้ยง
เขาเขิน
สูงเจ็ดลำตาลเกิน
กิ่งฟ้า
ไร้ทรัพย์อับเผอิญ
แลเล็ก ลงแฮ
ดังปลวกเตี้ยต่ำช้า
ชวดผู้เล็งเห็น ฯ
๏ ดารามีมากน้อย
ถึงพัน
บ่เปรียบกับดวงจันทร์
หนึ่งได้
คนพาลทั่วอนันต์
ในโลก
จักเสาะสัตบุรุษไซร้
ยากแท้จักมี ฯ
๏ มัจฉามีทั่วท้อง
ชโลธร
หาเงือกงูมังกร
ยากได้
ทั่วด้าวพระนคร
คนมาก มีนา
จักหาปราชญ์นั้นไซร้
เลือกแล้วฤๅมี ฯ
/*45*/๏ แม่น้ำคุ้งคดเคี้ยว
ควรจน
เหล็กคดทำเคียวรอน
ไร่เข้า
ไม้กระพดกระทำทอน
ถูกที่ กงนา
คนคดดังคูถเหน้า
บ่ต้องการงาน ฯ
๏ ร่างกายมนุษย์นี้ไป่
เป็นการ
คำกล่าวเป็นแก่นสาร
เลิศแล้ว
เลื่องลือชื่อเชิดนาน
ดีชั่ว
โอ้ร่างตายแล้วแคล้ว
คลาดสิ้นเสร็จศูนย์
๏ คนใดโผงพูดโอ้
อึงดัง
อวดว่ากล้าอย่าฟัง
สับปลี้
หมาเห่าเล่าอย่าหวัง
จักขบ ใครนา
สองเหล่าเขาหมู่นี้
ชาติเชื้อเดียวกัน ฯ
---