สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ บันทึกรับสั่ง
คำนำ
เมื่อพทธลักราช ๒๔๘๙	ไค้มีคณะอาจารย์ที่ร้กในทางวรรณคดีไค้
ร่วมใจก^ออกหนังสือรายเดีอนให้ชื่อว่า “ วงวรรณคด ” พระพิสไแห้พิทยาภูน เบนเจ่า'ของ เมื่อแรกออกนนนักเลงหนังรอหรือผูที่ชอบอ่านหนังสือคี ๆ พอใจ กนมาก เพราะผู้เขียนแต่ละท่านอยู่ในระลับนักปราชญ์ หรือเบนครูบาอาจารย์ ที่มีชื่อเสียงในทางวรรณคค้แทบจะทุกคน
เรื่องที่ลงพิมพ์เบนประจำเรื่องหนึ่ง ชึ่งมีคนติคฅามอ่านลันมากกี่คือ ลันทึกรบส่ง สมเค้จพระเจไบรมวงศ์เธอ กรมพระยาคารงราชานภาพ ประทาน หม่อมราชวงศ์ สุมนชาติ สลัสคิกล เหฅุทจะเกิคบํนทึกรบส่งนึ่ขีน กี่เนึ่องมา จากเมื่อเสกจกลับจากบนไ),แนัว ไค้ประทานโอกาสให้หม่อมราชวงศ์ สุมนชาติ สวํสคิกล เชัาเผาชักถามบญหาเกี่ยวกไม่โบราณคดีและวรรณคดีของไทย ณลัง วรคิศ ในเวลาระหว่าง ๑๖.๐0 น. ถึง ๑๘.0๐ น. ทุกวน บญหาส่วนมาก ทรงฅอบลันที แลัวหม่อมราชวงศ์ สุมนชาติ สลัสคิกล ลันทึกนำมาอ่านถวาย ในลันรุ่งขีน
ผู้ทึไค้อ่านลันทึกร่บลังนึ่แลัว ต่างสำนึกในพระคณฃองผู้ทรงประทาน ความรู้และผู้บนทึกอย่างลนพน เพราะหาไม่แลวความร้อนหาค่ามิไค้นึ่ถึกงจะ สูญไปพร้อมลับพระองศ์อย่างเที่ยงแท้
สำนักพิมพ์บำรุงลันฑิฅไค้พิจารณาเห้นว่า หนังรอลันทึกร้บลังเล่มนึ่ มีคณค่าทางประว*ฅศาสฅร้ โบราณคดี ศาสนา ฃนบธรรมเนียมประเพณี และ ความรู้รอบลัว	ท1งํ๋สำนวนภาษาหนังรอที่ประทานก็มีความแจ่มแจไชัคเจน
ลัเรองพิสดารในหนังสอ “เม®บนังแดก” พระนพนธ หม่อมIจาพนพิศม่ย ดศกล
เบนแบบแผนที่ดีในทางอไาษรศาสคุร์	แฅ่บคนหาอ่านไค้ยาก สมควรทีจะ
พิมพ์ให้แพร่หลายอีกครงหนึ่ง	จึงไค้กราบเรียนขออนุญาฅ “ท่านผูหญิง
สมโรจน์ สวสคิกุล ณ อยุธยา ” และ “ มูลนิธิหม่อมเจาพูนพิศมย คิศกุล ” ซึ่ง
ยินดีอนุญาฅให้จํคพิมพ์ไค้ จึงขอขอบพระคุณ “ ท่านผู้หญิงสมโรจน์ สวสคิกล
ณ อยุธยา ” และ “ มูลนิธิหม่อมเจไพูนพิศม่ย คิศกุล ” ไว้ ณที่นึ่อีกครีงหนึ่ง
'	;	• ' '	• 1 าร่■1 นิ.*.':;
นาออราม สว่สดิวช้ย
พระบรนธาตุ
เหตุ ทีจะถามบญหาเรื่องพระบรมธาตุ่นื่	เนื่องจากไทยไค้มอบ
บรมธาตุทีขุดไค้จากพระเจดีย์ในวัดพระศรีสรรเพชญ์	พระนครศรีอยุธยาให้
แก่ญบุ่1น พระบรมธาตุนื่บรรจุอยู่ในเจดีย์แดัวผลึก เจดีย์ทอง เจดีย์เงิน ฯลฯ เรีองฅามลำดับหลายชน เบนของโบราณมีกาควรแก่การหวงแหน
บญหา พระบรมธาตุทีขุดไค้ในพระสถูปทีวัดพระศรีสรรเพ่ชญ์ และ ให้ญี่ป้นไปนน บรรจุไว้แต่กร, งไร เบนพระบรมธาตุทีแท้หรือมิใช่
ตอบ พระบรมธาตุในสถูปทีวัดพระศรีสรรเพ่ชญ์นื่น	มีอยู่ใน
หนงสือ “ ยวนพ่าย ” ว่า
“แถลงปางพระเลยง'โลกย็๋	ลองธรรม
เกษมอโยทธยายง	ยงพา
แถลงปางพระศรื่สรร	เพชณูโพธ
แสดงสตูปพระเจาหลา	ข่าวขจร ”
เรื่องพระบรมธาตุนื่เบนเรื่องทียากอยู่หน่อยหนึ่ง ดัวยคนเขาเชื่อกน อย่างอื่นดังมีอีกมาก ผู้เชื่ออย่างพวกเรานักปราชญ์ หรือไชแอนติสที5, เชื่อ น้นดังมีน่อยนัก ถไเอาตามทีเราเชื่อไปพูดดับพระ ๆ อีจะเตะเอาออกจากวดไม่ ทัน ฉะน้น หากจะเอาไปเลกเช่อรี ในโรงเรียนอีคูดังไม่ถึงเวลา ตัวนิทาน มีอยู่ดังนื่	-
เมึ่อเวลาพระพุทธเจไเช่าสู่นิพพานทีเมืองกุลึนารา	ถวายพระเพลิง
พระพุทธสรีระแดัวมีการแจกพระบรมธาตุให้แก่ผู้เลื่อมใส เอาไปบรรจุลงไว้
๏. Scientist,	๒. Lecture
ในพระสถูป ธรรมเนียมบรรจุธาตุลงในสถูปนั้นมีมาก่อนพุทธกาล การแจก นึ่นร'วมแจกแปดแห่งควยก่น ตอนนึ่เบินตอนที่ควรสังเกต พวกถือพระพุฑธ-ศาสนาที่เบินสาวกของพระพุทธเจไไม่นับถือพระบรมธาตุของพระพุทธเจไเท่า บริโภคเจคีย์สี่แห่ง เมื่อก่อนเขไปรินิพพานฅามความในหนังสือปฐมสมโพธิว่า พระอานนท์กราบทูลถามว่า	พวกพุทธบริษไทเคยเห้นพระพุทธองคขณะมี
พระชนม์อยู่ หากเสคีจคีบฃนธปรินิพพานไปแล1วจะเปลียวเปล่าเศรำใจ ควร จะปฏิบ่ฅสถานไรจึงจะแก้ไค้ ทรงตอบว่า ถไใครเปลี่ยวใจติคถืงตถาคตก็จง ไปปลงธรรมสังเวช ณ สังเวชนิยสถานสี่ตำบล ๆ ใคฅำบลหนึ่งเถิค คือ ที่ประสูติ ลุมพินิสันกรุงกบิลพ่สตุ ที่ฅรสรู้ พุทธคยาหรือโพธิคยา ที่ประกาศพระศาสนา อิสิปตนมฤคทายว'นเมืองพาราณสิ	หรือที่บิาสาลสันเมืองกสินาราที่นิพพาน
ใครคิตถืงจะไปปลงสังที่แห่งใคแห่งหนึ่งก้ไค้
นั้งแฅ่พระพุทธเจาเสคีจค'บขนธปรินิพพานแสัว	ก้มีพุทธสาวกไป
บูชาสังเวชนิยสถานทงสี่ตำบลนึ่เสมอมาจนตราบเท่าพุกสันนึ่	แต่ที่พระบรม
ธาตุของพระพุทธเจไไปประติษฐานอยู่ท1งแปดแห่งนั้นเงียบหายไป	จนไม่
ปรากฏว่าใครไค้ทำนุบำรุงอย่างไร	มาถึงพุทธกาลล่วงแล่ว ๒๐๐ บี1เศษ
พระเจาอโศกมหาราชเบินพุทธศาลนูปสัมภก	มีพระราชประสงกจะสรำง
พระเจคีย์สถานเบินที่ระลกถืงพระพุทธเจไให้แพร่หลายไปทวอาณาเขต จึงไค้ เที่ยวรวบรวมพระธาตุที่แยกย้ายกนไปเมื่อ ๒๐๐ บเศษมาแสัวท1งแปดแห่ง นัยว่าเอามาไค้เจ็ดแห่งดวยสัน แต่พระบรมธาตุส่วนที่รามคามไม่สามารถเอา มาไค้ควยพระยานาคราชผูเบินเจไของหวงแหน ส่วนพระธาตุอีกเจ็ดแห่งที่ไค้ มานั้น	พวกถือพระพุทธศาสนาจะสรไงสัดที่ไหน	มาทูลขอพระเจไอโศกก
ประทานไปส่วนละนัอยแห่งละส่วน	ในพระบาลีว่าแบ่งไปเบ็ดเสรืจด่วยสัน
๘๔,๐00 แห่งโดยประมาณ นึ่เบินเรื่องทางอินเดีย
พระธาดุแปดแห่งเดิมทีจ่ายไปเมือถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระแคัว นึ่น	มาปรากฏภายหลงว่าพระเจ่าอโศกไม่ได้ไปอีกแห่งหนึ่ง คือ ที่เมือง
กบิลพลิดุ คือส่วนที่ศากยวงศ์ไค้ไป พวกศากยวงศ์อณบินพระญาติ ไค้เอา ไปก่อพระสถูปไว้ ต่อมามืสเตอ,nJป คนทำไรไปขุดพบเฃไ ทีผอบพระธาดุ ม,จารึกเบนสำคไyว่า พระธาดุของพระพุทธเจ่าส่วนทีพวกศากยบรรจไว้ จ่ง เชื่อแน่'ไค้,ว่าเบน,พระธาดุแท้ เพราะผอบก็เก่า หนงสีอที่'จารึกก็เก่า เวลาที่ ขุดไค้นึ่นลอรีดเคอรสไนบินไวสรอยอยู่ที่อินเดีย	ลอร์ดเคอรส่นเคยเขไมา
กรงเทพ ๆ และดุ้นเคยกํบสมเดีจพระพุทธเจ่าหลวง	เมื่อได้พบพระบรมธาดุ
เช่นนึ่ก็ส่งข่าวมาทูลถวายสมเดีจพระพุทธเจไหลวง เหดุดํวยเบินพระเจ่าแผ่นดิน ที่ถือพระพุทธศาลนามือยู่พระองศ์เดียวในโลก	จึงโปรดให้เจ่าพระยายมราช
(บน) เมื่อเบินพระยาสุขุมเบินราชทูตไปรไJพระบรมธาดุถืงอินเดียเข่ามาถวาย สรไงพระเจดีย์บรรจุไว้บนภูเขาทอง	เบินพระธาดุที่แท้จริงไม่มืที่เถียงอยู่
แห่งเดียว
ขอสำคัญมือยู่อย่างหนึ่ง คือ บรรดาพระธาดุจะเบินพระธาดุพระพุทธ-เจ่าก็ตาม ธาดุพระสาวกก็ตามที่พบในอินเดียน้น เบินกระดูกคนที่งสํ้น ถืงที่ ไวสรอยส่งเข่ามาถวายก็เบินกระดูกคน ในอินเดียมืมากที่ว่าเบินพระบรมธาดุ ของพระพุทธเจ่าก็ยงมีอีกหลายแห่ง แต่ขาดหคักฐานที่เชื่อถือไค้ ถไจะว่าไป พระธาดุที่ว่าเบินของพระพุทธเจ่าที่มีอยู่ในอินเดีย	เอาแต่พระธาดุเท่าน1นมา
บนเข่าก็จะเกินองศ์พระพุทธเจ่าเสียอีก	ที่บริติชมิวเซียมในกรุงลอนดอนก็มื
มีผำห่ออยู่แต่พำดูค่อน,ข่าง,ใหม่	คัวหนงสีอที่เขียน'ที่ผ่าก็ดู'ใหม่กว่าสมไ!พระ-
พุทธเจไหลายรอยบิ1 จึงไม่ไค้ขอเขามา เพราะถไไม่ใช่พระพุทธเจ่าแท้ ไหว้ ผิดคัวไปไหว้กระดูกแขกคืน ไหว้คัอนกรวดกอนทรายเสียดีกว่า
เรีองพระธาตุลังไม่จบ .มีตำนานเกิดฃนที่ลีงกา'ว่า ฒื่อพระเจไอโศก จะไปเอาพระธาตุที่รามคามพระยานาคหวงเอาไว้นึ่น	ต่อมาพระยานากราช
เกรงว่าจะมืผู้มาลันอาไปเลียจึงเชิญไปไว้เมืองนาคใค้บาคาล	อยู่มามีพระ-
อรหนที่องค์หนึ่งในเกาะลังกาให้สามเณรองค์หนึ่งนไ!ว่ามือิทธิฤทธมาก ไปหา พระยานาคราชถึงเมืองบาคาลไปบอกให้รู้ว่าพระพทธศาสนามาเจริญอยู่ในลังกา ทวีป	อยากจะไค้พระบรมธาตุส่วนที่อยู่ที่พระยานากราชไปบูชา	กควย
อิทธิฤทธ'ของสามเณรนน ปรากฏว่าพระยานาคราชยอมริบว่าจะยอมให้พระ-บรมธาฅุส่วนที่ไค้แก่คนจึงเชิญพระบรมธาตุขนมาจากเมืองบาคาส มาวางไว้ พิหาคทรายเกาะลังกา	เพราะพระธาตุตกไปถึงเมืองบาคาสในมือนาคเบนเหตุ.
ให้พระธาตุส่วนที่อยู่ที่รามคามนึ่เบนศิลาไม่ใช่กระคูกคน	บอกไว้ในคำราว่า
ให้พึงสไเกฅมืลักษณะต่างกนถึงหไอย่างแต่จำไม่ไค้หมคว่า ลีเหมือนแก่วผลีก เหมือนคอกพิกลแหง เหมือนทอุงอไร ฯลฯ	เพราะฉะนึ่น พระบรมธาตุที่
ออกจากลีงกามายงประเทศต่าง ๆ เช่น เมืองไทยเรา ที่ไค้รับพระธาตุมาจาก ลังกานน เบนพระธาตุกรวคทรายที่งสน ไม่ใช่กระคูกคนอย่างที่อินเคีย แต่ ก็เชื่อคำและคำราที่กล่าวอไนบนของลังกามาแต่ศลัยสุโขทัย	ที่กรุงศรีอยุธยา
ไค้มา	แม้ที่บรรจุไว้ในพระเจคีย์ที่วไาพระศรีสรรเพึชญ์ที่ฃุคไค้และให้ญี่บูน
ไปนึ่นที่จะเบนกระคูกคนหามืไม่' ที่หลวงธำรงๆไค้มาก็เบนกระคูกกน
การสรางพระบรมรูปพระเจนเผ่นดินไทย
เหตุ ทีจะถามบิญหาเรีองนิเนืองมาจากไปถวายบไ)คมพระบรมรูปใน ประสาทพระเทพบิคร มีความคิดขนว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดพา ๆ นน ทรงมีพระสักษณะเหมือนสับพระบรมรูปนนหรือไม่
บญหา ประเพณีการสรไงพระบรมรูปพระเจไแผ่นดินไทยนนได้ แบบอย่างมาแด่ไหน ทำกนมาแด่กรงไร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดพ์า-จฬาโลกนนได้แบบอย่างมาจากไหน ทำกไ4อย่างไรจึงว่าเหมือนพระองค์จริงๆ
ตอบ ประเพณีทำโมนูเมนท์*, พระเจาแผ่นดินที่ล่วงลํบไปแลว มีมา เก่าแก่ดิกดำบรรพ์ จะเหนได้จากเขมรทำเบนเทวรูป ถไถือพระพุทธศาสนา ผ่ายมหายานมกทำเบนพระโพธิสัตว์	สันนิษฐานว่าไทยได้ประเพณีนืมไแด่
เขมร	ไทยกรุงศรีอยุธยามีพระเทพบิดร	และรูปสมเด็จพระนเรศวรอยู่ที่
โรงแสง พระบรมรูปที่งสองนืคงไม่ใช่รูปสัวแด่เบินเทวรูป ที่ว่าเช่นนิเพราะ ปรู๊ฟ ได้ เมื่อเสียกรุงนนปรากฏว่าพระรูปพระเทพบิดร (ว่าสรำงแทนพระองค์ พระเจาอู่ทองรามาธิบดี) อยู่ที่สัคพระศรีสรรเพ์ชญ์ ไฟไหม้เชิญเอาไปไว้ที่ ซุ้มจรนำสัดพุทไธศวรรย์ ชาวบไนชาวเมืองว่าคุรำยนัก กรมหลวงเทพหริรไไษ ฃํ้นไปทำพะเนืยคนำความกราบบไ)คมทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดพา ฯ จึง เอาลงมาหล่อเบินพระพุทธรูปทรงเครื่อง เอาไว้ในหอพระเทพบิดรสัคพระศรี-รฅนศาสดาราม	ต่อมาเมีอรื่อหอเลยเก็บไว้ในปราสาทพระเทพบิดรมุขหสัง
เขาใจว่าเดียวนิก็ยไ)คงอยู่ในนืน	(ได้ความว่าได้ยายมาไว้ในวิหารยอดใน
สัดพระศรสัตนศาสดาราม	แด่ไม่ทราบว่าเบินองค์ไหนเพราะมีอยู่หลายองค์
ร). Monument, ๒. Proof
คัวยก่น) ส่วนที่จัดพุทไธศวรรย์เดิมไค้บนเบนพระพุทธรูปไว้แทนจนทุกรันนึ่ แม้ในรัชกาลที่ ๑ และรัชกาลต่อๆมา	ก็มีการหล่อพระพุทธรูปไว้แทน
พระองค ในรัชกาลที่ ๑ หล่อพระพุทธจักรพรรค รัชกาลที่ ๒ หล่อพระพุทธ-นฤมิฅร เบนทองคำที่งพระองค์ เดี๋ยวนึ่ยไอยู่ในหอพระสราลไพิมานที่งสอง พระองค์ แต่พระพุทธนฤมิครนนโปรด ๆ ให้จำลองไปไว้ที่รัคอรุณราชวราราม พระองค์หนึ่ง
ในรัชกาลที่ ๓ ไค้ทรงหล่อพระพุทธรูปสูง ๖ ศอกสองพระองค์ทุ้ม ควยทองคำเนึ่อ ๘ องค์หนึ่งหนก ๖๓ ช,ง ๑๔ ตำลึง	ทรงเครื่องคนอย่าง
บรมกษ้ฅรีย ลงยาราชาวคีประคับคํวยนวรัฅนมีราคาเบนอนมาก พระพุทธรูป สองพระองค์นึ่	ให้ค1งไว้ในพระอุโบสถวคพระศรีรัคนศาสดาราม องค์ขไง
เหนือถวายพระนามว่า พระพุทธยอดพาจุฬาโลกย์ องค์ขไงใฅ้ถวายพระนามว่า พระพุทธเลิศหลไสราลัย มาเปลยนเบนพระพุทธเลิศหลัานภาลัยเมื่อรัชกาลที่ ๔ (เดิมเรียกรัชกาลที่ ๑ และที่ ๒ ว่า แผ่นดินคน แผ่นดินกลาง มีพระบรม-ราชโองการดำรัสลัง	ให้ใช้บัครหมายในราชการที่งปวงอไงนามแผ่นดินคาม
พระพุทธรูปที่งสองพระองค์ไม่ให้ใช้ว่าแผ่นดินคนแผ่นดินกลางเพราะทรงเห็น เบนอวมงคล)
เหคุที่ทำเบนพระบรมรูปหล่อเบนคนมีคังนึ่ ในรัชกาลที่ ๔ พระเจไ นะโปเลียนที่ ๓ กบเอมเปรสค์ล่งรูปหล่อครึ่งคัวเบนคัสทองแดงมาถวาย พระ-บาทสมเด็จๆ พระจอมเกลัาเจไอยู่หไ)โปรดมากและจะค้องให้ของคอบแทน เมื่อทูคฝรํงเศสกลันไปให้ช่างบนพระบรมรูปมาถวายเบนรูปเด็มพระองค์แต่ก ไม่ดกลงคัน เบนบญหาว่าจะตอบแทนอย่างไรคัน อีกคราวหนึ่งเอมเปณรอ ล่งคราเลยองออนเนอร์มาถวาย	ดวงครามีหไนะโปเลียนโบนาปารฅ พระ-
จอมเกลไให้ทำล่งออกไปบไงเบนรูปที่ทำไค้เหมือนมาก	เดี๋ยวนึ่พระบรมรูป
ฅิคดรานนยไ)อยู่ที่วไ)ฟองเดนโบล ในเรองรูปบนนนฅ่อมาว่าให้พระยาจินดารไ)สรรค์	บนใหม่ค่วยปูนปลาสIคอร์	บนเท่าพระองค์ทรงพระมาลาสก๊อต
ทรงผไเยียระบบเดิมอยู่ที่หอศาสดราคม รอหอแล้วเอามาไว้ที่กระทรวงมหาด-ไทยพํกหนึ่ง แล้วล่งไปประดิษฐานไว้ที่พระที่นํงเพชรภูมิไพโรจน์ จงหรีด เพชรบุรี (ที่เขาวไ)) ถับได้จำลองไว้อีกองค์หนึ่งในประสาททางดานดะวนดก ในว่คราชประดิษฐ ๆ แด่หาได้ล่งไปถวายพระmนะโปเลียนที่ ๓ ไม่ ดิไม่ได้ ล่งไปนั้นเพราะเบนรูปบนดํวยปูนนั้าม่น ยงไม่ได้หล่อ ครีนจะหล่อก็ดองเขา ไฟ การเอารูปเขไไฟนนล้าย้งมีพระชนม์อยู่ถือเบนอ!!มงคล เลยไม่ได้หล่อ จนแล้ว มาในรีชกาลที่ ๕ เลยจบหล่อหมดที่ง ๔ องค์ ๓ดบญหาขน!ทงดอน บนพระพุทธยอดพา ฯ เพราะพระพุทธยอดพา ๆ หาคนรูจักยาก	นัยว่าเรียก
เอาคนที่เคยเห็นมาให้การ แล้วก็บนตามคำให้การนั้น คน,ที่เคยเห็นพระพุทธ-ยอดพา ๆ ครีงนึ่นยงเหลืออยู่สี่คน คือ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โด) เล้าพระยา สุธรรมมนดรี (บุญศรี บุรณสิริ)	พระองค์เล้าปูก (รัชกาลที่ ๒) และ
เล้าพระยาธรรมา (มไ)) คนที่เกยเห็นพระพุทธเลิศหล้า ๆ นั้นมีมาก	พระ-
บรมรูปหล่อมาหล่อเอาท1งที่พระเล้าแผ่นดินยงมีพระชนม์อยู่	ก๊พระบรมรูป
รีชกาลที่ ๕ คูไม่เบนการรังเกียจล้น รูปแรกที่หล่อคือเหรียญเงินบาทๆ แด่ ก่อนหล่อล้นแด่รูปพระเกยว	หากล้าหล่อพระบรมรูปไม่	เพีงมาหล่อใน
รัชกาลที่ ๕ นเอง ถัดจากนั้นพระบรมรูปทรงมไก๊หล่อนั้งที่ยไเทรงมีพระชนม์ อยู่ ได้เสด็จเบดพระบรมรูปควยพระองค์เองชาไป
ตวอกษรไทย
เหตุ ที่จะเกิดบญหาเรื่องอัวอักษรไทยน์	เนืองมาจากพระราช-
ารวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลงกรณ์ เข่าเผาเมือ'วนท ๑๓ ตุลาคม พ.ศ.๒๔๘๖ สมเด็จกรมพระยา ๆ ฅอัสถามพระดำริของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ว่า ทรงเห็น อย่างไรบไงในเรื่องการเปลี่ยนแปลงอัวอักษร ( แบบ^นฟูวํฒนธรรม ชง ที่งสองพระองศ์ทรงเรียกว่า “ อักขรวิบ่ฅ ” ) กรมหมืนพิทยาลงกรณ์ทูลฅอบ ว่า ไม่ทรงเห็น เพราะพระเนฅรเผอิญมาเสียในเวลาที่เขาเปลี่ยนแปลงอัวอักษร สมเด็จกรมพระยา ๆ จึงฅรํสเล่าถงฅวอกษรไทยขน
บญหา ทรงฅงบญหาขนเองว่า	ในเมืองไทยเรานืมีอิกษรอะไร
มาก่อน
ตอบ ฅามหลไไฐานที่มือัวอัาษรดิดอยู่กบพินแผนดินเบนพยาน คือ ฅัว “ คฤนถ์ ” ของชาวอินเดียผ่ายใค้ จารึกทางพระปฐมเจดีย์ใช้อิกษรคฤนถ์ ทงสนการที่อักษรคฤนถ์เข่ามาเมืองไทยนน คงเบนเพราะฅิดพวกอินเดียที่เขไ มากไขายในแผ่นดินไทยฅงแต่พวกละว่าเบนเจไของ
ถาม อักษรคฤนถ์นืเอามาใช้ทำประโยชน์อะไรบไง ตอบ คงเอามาใช้เบนประโยชน์สองอย่างอัวยอัน คือ ๑. ประโยชน์ในทางศาสนา จะเบนศาสนาพราหมณ์หรือศาสนาพุทธ ก็ดาม เวทย์มนศ์และพระธรรมคงเขียนอัวยอักษรคฤนถ์ที่งสน
๒. จคหมายที่เขียนฅิคต่อไปมาคงเขียนอัวยอักษรคฤนถ ที่เอาเข่ามา
อัวยนน
วินิจฉยท ๑ อักษรกฤนโ)ที่ชาวอินเดียเอาเข่ามาคร1งน์น ไม่เกี่ยว อับไทย เพราะใช้เขียนภาษาไทยไม่ไค้ เบนฅนว่าอัว ฝ ฟ ก็ไม่มืพอัญชนะ
เสียงลระในภาษาไทยบางอย่างเช่นสระอี สระอือ ศระเอือ สระเออเบนคน ไม่มีลักษรในคฤนถ์และเครื่องหมายสงคามเสียง คือ วรรณยุกต์นน โ!ไม่มี,ใน ลักษรคฤนถ์ เพราะฉะลันลักษรคฤนถใช้เขียนภาษาไทยไม่ไค้
วินิจฉยท ๒ ลัาอไาษรที่เกิดในเมืองนก่อนลักษรอื่น คือ อกษรขอม เห็นไค้โดยลักษณะลักษรว่า พวกขอมเอาลักษรคฤนถ์ไปแปลง แค่ลักษรขอม ที่เขียนไค้แค่ภาษามคธ ลันศกฤฅ และเขมร เขียนภาษาไทยไม่ไค้ดวยเหคุ อย่างเคียวก่นกบลักษรคฤนถ์
วินิจฉยท ๓ เพราะฉะนนเมื่อพระเลัารามคำแหงสามารถค1งประเทศ ขนเบนอิสระเค็มที่ไค้ คือประเทศที่ชนชาฅิไทยเบนใหญ่กว่าชนชาคิอื่น จึงมี ความจำเบนที่จะลัองคิดค่วอไาษรไทยขีนสำหรํบเขียนภาษาไทย เพราะเหคุว่า ไม่มีลักษรอื่นจะเขียนภาษาไทย	เพราะฉะนนเมีอมีลักษรไทยขีนแลวในราว
พ.ศ. ๑๘๒๖ จึงใช้ลันแพร่หลายในหมู่ไทยลัวยลัน จารึกภาษาไทยชํ้นเก่าใช้ ลักษรพระเจไรามคำแหง คลอดลานนาไปกระทงเชียงคุง
วินิจฉํยท ๔ ลังเกฅจารึกเก่าคงแค่สลัยศโฃทัยลงมาจนสม่ยกรุงศร-อธธยา หนํงสืออะไรทีจารึกหรือจดหมายอะไรในเมืองน ถำเบนภาษามคธ ลันลกฤค หรือเขมร ใช้ลักษรขอมอย่างเคียว ที่จะใช้ลักษรไทยจารึก หรือ เขียนภาษาอื่นหามีไม่	ลัาเบนหนไ)สีอลัพต์ศองภาษาสลับก่น เช่น มหาชาคิ
คำหลวง เบนลัน ที่ยกคำภาษามคธคงเบนอรรถ	เขียนภาษาไทยเบนแปล
เช่นลัน อรรถเขียนลัวยลักษรขอม แปลเขียนลัวยลักษรไทย เขไ1ใจ'ว่าเพราะ เหคุลันเองจึงเรียกว่า “ รํอยแกว ” เพราะเอาแลัวค่างสีมารอยสลับลัน
วินิจฉํยท & ที่เขียนภาษามคธ ลันสกฤค ลัวยลักษรไทยกิคี เขียน ภาษาไทยลัวยลัวลักษรขอมก็คีเบนของเกิดใหม่	ดูเหมือนจะเมือร่ชกาลที ๔
๒
กรงเทพ ๆ นเอง เพราะจะพิมพ์หนังสือภาษามคธเช่นหนังสือสวดมนฅ์เบนฅน ไม่มีลักษรขอม	จะพิมพ์ลัองเอาลักษรไทยใช้	แต่ที่เอาลักษรขอมมาแปลง
เขียนอย่างหนังสือไทยนน กำลังสืบอยู่ ลังไม่ไค้พบลัวอย่างเก่าว่ามีขีนเมื่อใด ไค้เรียนถามสมเด็จพระลังฆราชลัดสุลัศน์’, ท่านกตอบว่าเบนของใหม่ แต่ไม่ ทราบว่าเกิดขนเมื่อใด
6 สมเด็จพระอรยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสงฆราช (แพ ติสสเทโวมหาเถร) วด สทศนเทพวราราม
การวินิจฉํยเมองโบราณ
เหตุ เนื่องจากพระภิกษรูปหนึ่งมาจากไชยา,	ทูลถามถึงวิธีการที่
จะวินิจฉัยเมืองโบราณว่าควรจะประกอบหล,กฐานอย่างไร	ทรงอธิบายฅาม
เหฅผลที่ไค้ฉันทึกไว้นื่
การวินิจฉัยเมืองโบราณนื่นมืหล4กที่จะยึคถืออยู่บำง และหฉักนื่ม่กแน่ นอนเสมอ ฃไ)ลำคไyนนฅไ)งยึคภูมิประเทคเบนหฉัก เมืองเบนที่อยู่ของมนุษย์ บาไม่ใช่เมืองหรือหม่บไนเพียง ๓- ๔ สิบหฉังกาเรือนไม่ใช่เมือง
ที่อไา,จะสรไงเมืองไค้มืหฉักสองอย่าง สำฃาคสองอย่างนื่เบนเมืองไม่ ไค้	หรือไค้กิไม่ใช่เมืองใหญ่เมืองเจริญ	ประการทึ ๑ ถึคือที่ทำกิน
ประการที่ ๒ คือลำนาศำหร'บอาศยไปมาแวะอาบกิน ใช้เพาะปลูกหาปลาไป ที่ไหนพบเมืองพีงพิจารณาควยหฉักสองประการนื่ไว้ เท่าที่ไค้เห์นมามืเมืองที่ ไม่มืหฉักเช่นว่าอยู่สองเมืองในเมืองไทยนื่ คือ เมืองเกิน เหนือแก่งเชียงใหม่ ฉับที่ป้านระแหงคือเมืองฅากเที่ยวนื่ ทึไร่นาไม่มืเจคีย์ มืวคใหญ่ ๆ พระพทธ-รูปถืมืมาก	ทำให้เกิดสงสย เพราะที่มนุษย์อยู่มืไม่เท่าไร ที่ทำนากิไม่มิ
ทำไมมาสรำงขน พิเคราะห์คูอยู่นานจึงจบไค้ คือ ระหว่างเมืองฅากฉับเมือง เชียงใหม่นนมืเทือกเขาใหญ่ คูเหมือนจะเรียกว่าเขาแก่งเชียงใหม่ จะยกทพ จากเหนือมาใค้กิฉัองฃไมเขานื่ หรือจะยกใฅ้สู่เหนือกิฅองฃไมเขาเทือกนื่ จะ ขนกิฃไมจะลงกิฃไม	ฉัคใหญ่ทํ้งสองหมู่นื่เบนอนุสรณ์	ถไพระเจาแผ่นกิน
เชียงใหม่ยกฉัพลงมารบไค้ฉัยชนะกิสรไงฉัคไว้ทืชายแคนเมืองเกิน เมือกฉับไป ทำนองจะฉลองช่ยชนะน1น ผ่ายไทยกิเช่นเคียวฉัน เมือชนะศึกกิลงมาสรไง
e เฃไใจว่าคงจะเบนพระภกษุเงอม อนทบญโญ ต่อมาไดรบพระราชทานสมณศกด ท พระเทพวิสุทธิเมธ (พุทธทาสกกข)
ไว้ฑื่ฌืองระแหงเมื่อจะกลบ สรไงทันคามทางเดินที่จะขนจะลงนน ว่คเหล่าน มีกระทงขุนหลวงฅากสรำง ที่ไปไค้ความเพราะไปก่นหาวคที่ขุนหลวงฅากมา เสี่ยงระฆไ)แก่ว ว่าวคนนเบนวคหลวง ท่านสมภารว่าว่คทางแถบนมีมาก ที่ เขาคอนแก่วขางใต้ลงมามีวคพระนเรศวร	วคพระนารายณ์	คลอค'จน'ว่ค
พระชํยราชาก๊มี
พูคถึงเมืองไชยา	เมืองไชยาเบนเมืองใหญ่มาก	ใหญ่กว่าเมือง
ไหน ๆ ในแหลมมลายู เพรารมืแม่น่าหลางไหลมาออกที่น่น สืบคามลำแม่นา ที่ขนไปไค้ถึงศรีรคน์ มีทางฃไมไปคะกไบาไค้สบายทางสายนเบนทางพวก อินเคียลงมา เมื่อพิจารณาเมืองไชยาเทียบเมืองนครแลไ) จะเหนไค้ว่าเมือง นครมืหาคทรายยาวอนเคียว	เบนหาคทรายแกวทางคะวนออกเบนชายเพีอย
จนจคทะเล ทางคะวนฅกกเบนล่มแม่นากเบนแม่นานํอย ที่ทำกินล็เพียงแต่ พอมื ฉะน่น จะเบนเมืองใหญ่ไม่ไค้	คไ)ยเหคุนึ่จึงกลไรไวรองไค้คไ)ยวิชา
โบราณคดิว่า	เมืองนครนนไม่มือะไรนอกจากพระมหาธาฅซึ่งเบนของภาย
หลัง	คำนานเมืองนครศรีธรรมราชกปะปนกบคำนานแขกมากเดิมที พวก
แขกเอาพงศาวดารลังกามาแต่งให้ดิมื	เชื่อไค้ยาก	พระมหาธาฅที่เมือง
นครศรีธรรมราชนนมืกำหนคแน่นอนก่นไค้ ส่วนที่ไชยานนมืมาก มืที่ท่ากิน มืลำน่าใหญ่ พระมหาธาคล็มืวคแกวกิมื ว้คเวียงกิมื ไค้เคยคนต่อมาจน ขุมพร ท่าแซะ ฯลฯ ไม่พบเมืองเก่า	เมืองเก่าคงมืเมืองไชยาเพียงเมือง
เคียว เมืองโบราณเดิมในแหลมมลายู เห็นจะอยู่ที่เมืองไชยา ไม่มืที่ศงฒั ส่วนเมืองนครน่นฅงฃนเบนเมืองทันสม่ยที่ไชยาเจริญเบนของแน่ ที่พระมหา-ธาคุเมืองนครน1นมืมหาธาฅุภายในอีกองค์หนึ่ง	เขไใจว่าคงจะเบนมณฑป
องค์เดิมอย่างพระธาคุไชยา แต่เล็กกว่า หากลไกาที่มาคงเมืองนครทำขนไว้ พอจะจบทักราชไค้ พวกที่มาคงไชยาเบนพวกมหายาน พวกที่มาจากอินเดีย
มาลั3อาณาจไารศรีวิชไ]ขนนึ่นเรียกว่าพวกไสเลนทร์ พวกนแผ่เขามาในแหลม มลายู	ถือลัทธิศาสนาผายมหายาน	เพราะฉะนนจึงไปพบรูปพระโพธิลัคว่ที่
ไชยา เหนือชุมพรขนมาไม่พบอะไรที่เก่า ที่ไชยามีมากกระทงฅามบาฅามเขา ก็ยํงมื	พระพุทธศาสนาที่เราถืออยู่เที่ยวนืมาอยู่ที่ไชยาก่อน	แค่เบนแบบ
มหายาน
เมึ๋อเรื่องราวประกอบทางดไนเขมรว่า	พวกมาฅงที่ไชยาขนมาแผ่
ศาสนามหายาน ว่าพวกนืมาครองเมืองลพบุรี และวงศ์นืเองไค้เลยไปถืงเขมร ไปถาม ม. ปาม่งฅิเอรีนไไปราชญ์ฝร่งเศสว่า มหายานไปเขมรทางทะเล ที่ ไชยาจารีกที่งหมดคงอยู่ที่นน แฅ่ที่มีผูไปพบจารีกที่เมืองนกรนนคงเบนเพราะ เหตุใดเหตุหนึ่ง นครเจริญฃํ้น อำนาจฑงหมดไปฅกแก่พวกลังกา อาจเก็บ ขไวของจากทางไชยาไป	เพราะฉะนนจารีกจะพบที่ไหนไม่สำคํญ	มีหลัก
ลังเกฅว่า ถาศิลาจารึกเบนซุ้มประฅูปรํบเขไลับของที่เหลือไค้ พึงรูว่าอยู่ที่ นนแน่ ถไเบนอย่างอื่นไม่เที่ยง จะอยู่ที่ไหนก็ไค้
พระพุทธรูปหัอยพระบาทลัดหนไพระเมรุกรุงเก่า พระยาไชยวิชิฅว่า มาจากลังกามองดูก็เห๊นไค้าก่นที่ที่หินขไงเรือนแกวหัวเบนนาค	พระพุทธรูป
เช่นนึ่เหมือนของชวาคงเอาไปจากนครปฐม
แผนที่จากอินเดียมาฅะลัวบาเบนทางฅรงกว่าทางอื่น	ท้งมีเขาพระ
ทองใหญ่อยู่ลังคลื่นบไ]ลมดี	มืแม่นึ่าขนมากระลังยอดเขาลันลัดเดินไปมา
สะดวกจากคํนแม่นาหลาง เบนทางดีกว่าทางไหน ๆ จึงไม่น่าประหลาดทีไชยา จะเบนเมืองเจริญกว่านคร เมืองนครนนมาจากอินเดียฅไ)งมาขนทีฅลัง แลไ) ลังฅ,องเดินทางไปอีกไกลจึงจะถืง
ในสมไ]ที่ไชยาเจริญนึ่น เฃไใจว่าอ่าวบไนคอนกงลึก เรือทะเลทีมา คำขายจากเมืองจีนอาจเขไไปจอดลับลึนคไไค้ใกล้ผง	เมืองไชยาจึงเบนเมือง
ท่ารไม่ส่งสินคำ	คำขายในระหว่างเมืองจีนกไม่อินเดียแห่งหนึ่งจึงเจริญมาก
และความเจริญของเมืองไชยาอาจเสื่อมลงเพราะเหตุว่าอ่าวบไนดอนฅนเขินขน กเบน,ไค้	-	1
อนการขนสินคำส่งขำมแหลมมลายูเช่นว่านึ่ ขังมีมาจนรํชกาลสมเดีจ พระนารายณ์มหาราชกรงกรงศรีอยุธยา สินคำมาจากยุโรปหรืออินเดีย เอา มาฃนที่เมืองมริค	ขนสงเรือลำเลียงขนทางแม่นาฅะนาวศรีจนสุดทางนาแล่ว
ขนทางบกทางด่านสิงขรขไมมาที่เกาะหณัาแล่นขนมาที่กรุงศรีอยุธยา	ถไเบน
เวลามืคสื่นลม ขนทางบกมาลงเรือที่เมืองเพชรบุรี มืทัวอย่างกวามขัคของ ของการแล่นออมแหลมมลายูเมื่อรํชกาลพระเจไอยู่ห่วบรมโกศ	พระเจไ-
แผ่นดินลไกาให้ทุฅมาขอพระสงฆ์ไทยออกไปอุปสมบทชาวขังกา	ทูฅมาควย
เรือใบของฮอขันดาถึงปลายแหลมมลายูพลาดมรสุมไปหน่อยหนึ่ง ดองรออยู่บี1 หนึ่ง จึงให้ทูฅมาได้อีก
ทางที่ชาวอินเดียเขไมาฅ1งบไนเมืองแล่วสอนวไมนธรรมในเมืองไทยนึ่ ย้งมืท'างขํกงเหนืออีกทางหนึ่ง	จากอินเดียมาขนที่ปากนาสาละวินอนเบนที่ฅง
เมืองเมาะลำเลิงหรือมะระแหม่งทุกขันนึ่	เดินขำมภูเขาปนทัดเขไมาทางด่าน
พระเจดีย์สามองค์ ลงนึ่าที่ลำน่าไทรโยกลงมาทางเมืองกาญจนบุรี เขไลำน่า แยกที่พงดิกมาขังเมืองหลวงอยู่ที่พระปฐมเจดีย์ขันเบนเมืองเก่ากว่า และสำกัญ กว่าเมืองไหน ๆ หมดที่ซาวอินเดียมาฅงในประเทศนึ่
การเรยกพระนามพระเจาแผ่นดน
เหตุ ที่จะถามบญหานื่เนื่องจาทรู้สึกว่าการเรียกพระนามพระเจา แผ่นดินไทยนื่นสึบ์ลนมาก	มีเรียกท4นหลายอย่าง	น่าจะมีหสึกเกณฑ์อนใด
อยู่บาง
บญหา การเรียกพระนามพระเจาแผ่นดินไทยแด่โบราณมาจนทกวน นื่นนมีหลักเกณฑ์อย่างไร
ตอบ การเรียกพระนามพระเจไแผ่นดินไทย พม่า มอญ มีวิธี เรียกคลัายคสึงกน อาจจำแนกออกเบน ๑0 อย่างควยลัน คือ
๑. เรียกเวลาดำรงพระชนม์อยู่ โดยมากขำแผ่นดินเรียกว่า ขุนหลวง พระเบนเจ่า เจไชีวิต พระเจ่าแผ่นดิน ในหลวง ฯลฯ ในบานแผนก กฎหมายใช้ พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพทธเจ่าอยู่หัว
๒. เรียกตามชื่อเมืองที่ปกครอง โดยมากชาวเมืองอื่นเรียกว่า พระ เจ่าอู่ทอง พระเจ่ากรุงศรีอยุธยา พระเจ่าเชียงใหม่ พระเจ่าหงสาวดี พระ เจ่าลังวะ พระเจ่ากรุงสยาม
๓. เรียกตามพระนามเดิม	โดยมากชาวพนเมืองเรียกว่าพระร่วง
พระยาอู่ พระเจไมไ)ลอง พระเจไมไระ ฯลฯ
๔. เรียกตามพระนามในพระสุพรรณบัตรว่า พระบาทสมเด็จพระ ปรเมนทรมหามกฎ สุทธสมมติเทพย์พงศ์	วงษาดิศวรกบัตริย์	วรขตติย
ราชนิกรโรดม จาตุลันตมหาลักรพรรดิราชลังกาศ บรมธรรมิกราชมหาราชา-ธิราช บรมนาถบรมบพิตร พระจอมเกลัาเจ่าอยู่หัว
๕. เรียกตามพระนามที่ถวายแด่ตนราชวงศ์	ว่า พระรามาธิบดี
พระสรรเพชญ	พระมหาธรรมราชา	พระบรมราชา ๆลฯ ที่ ๑, ๒, ๓
ตามลำดับ
๖. เรียกในราชการเมื่อล่วงรัชกาลแลํวว่า	พระบรมโกศ	พระ
พุทธเดัาหลวง และสมเด็จพระอไเกาโดยลำดิบ
๗. เรียกตามปากตลาดเมื่อล่วงรัชกาลแดัวว่า ขนหลวงเสือ ขุนหลวง ทรงปลา ขุนหลวงหาวค ขุนหลวงขเรีอน และพระเดัาเชลยตองอู
๘. เรียกพิเศษเพิมพระเกียรติยศว่า	พระเรัาชำงเผือก พระมหา
ดักรพรรติ พระบรมไตรโลกนาถ พระเจไทรงธรรม พระนเรศวร พระ นารายณ์ พระบยมหาราช ฯลฯ
๙. เรียกตามลำดับก่อนหดังในราชวงศ์ ว่า แผ่นดินตน แผ่นดิน กลาง ฯลฯ
๑๐. เรียกตามนามพระพุทธรูปที่สรไงขนอูทิศถวายว่า	พระพุทธ-
ยอคพา'จุฬาโลกย และ พระพุทธเลิศหดัานภาดัย
ใลหปราสาท วดราชนดดา
เหตุ ที่จะเกิคบญหาเรื่องนึ่เนึ่องจากไค้อ่านพบในหนังสือดำนานเรื่อง วดถสถานต่าง ๆ ที่พระบาทสมเค้จ ๆ พระนังเกลำเจาอยู่หัว ทรงสถาปนา	มี
เรื่องโลหปราสาทอยู่ควย แต่ไม่เฃไใจเรืองนึ่ละเอียคดีพอจึงไค้ทูลถาม
ถาม มลเดิมของโลหปราสาทมีมาอย่างไร ที่ลรไงขนในกรุงเทพ ๆ
ร- ! r โ
นนมความประสงคอยางไร
ตอบ มูลเดิมของโลหปราสาทนึ่น	ประเพณีมีมาแต่ครงพุทธกาล
เวลาเขไพรรษาควยเหดูทีราษฎรทำไร่ไถนา เมีอถึงฤดูฝนให้พระสงฆ์หยุคอยู่ ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่งเพื่อสงสอนศาสนาชํวเวลา ๓ เดือน	ระหว่างทํพ่กอยู่
๓ เดือน'นน มีโอกาสเกิดขนแก่พวกถือพระพุทธศาลนาที่จะทำบุญหลายอย่าง เปรียบอย่างในกรุงเทพๆนื่	ถไถึงฤดูแลไแต่ก่อนนานๆจะไค้พบพระสงฆ์
สไาองค์ เพราะไปเที่ยวสอนศาสนา ถไพระสงฆ์มารวมนันอยู่ดามว่คชาวบไน อีไค้ทำบุญถวายธูปเทียนเพื่อใช้ในพรรษาดกบาดรและพื่งธรรม ที่เขไพรรษา มีเทศน์กนทูกวนนื่นื่น	อีเพราะพระมาอยู่ว่คชาวบไนมีโอกาสจะไค้พื่งธรรม
และยไ)มีโอกาสอีกอย่างหนึ่งควย	เหฅว่าเวลาที่พระอยู่ในทีแห่งเคียวกํน ๓
เดือนน1น	พระมกทำเวลาล่วงไปคํวยการเรียนวิบสสนาธระ	พวกพุทธ-
ศาสนิกชนหาที่สงํคสบายให้พระสำหรบนังกรรมฐานเบนองค์ ๆไม่เกี่ยวของกน มีต่วอย่างพึงเห็นดามนัวเมืองปลูกเบนเพิงสูงให้พระอานัยอีมี	ในกรุงเทพฯ
เบนดิกที่เรียกว่า	คณะกุฎ ที่ง,ว่คสระเกศและ'ว่คโ'พธิ้เบนที่สำหรไท พเรียน
วิบสสนากรรมฐาน แต่มีพวกที่มีกำลไมาก เพราะเหตุทีพระขอบอยู่ที่ฝ็งํคไป
๓
จํคถาสลักหินทำหองให้พระอยู่ก็มี ในศมไเมื่อพระศาสนาไปถึงลังกาทวีป มี พระเจาแผ่นอินพระ องค์หนึ่งจำชื่อไม่ไค้ (พระเจไอภไทษฐคามินี)	คูใน
หนไ)ลือมหาวงค์ก็แลัวก0น พระเจไแผ่นอินพระองค์นึ่สรไงโลหปราสาทขนใน เมืองอนุราฐบุรี ถวายิเบนที่พระนงกรรมฐานเบนหลายชื่นเรียกว่าโลหปราสาท ที่เรียกว่าปราสาทก็หมายถึงหลายชื่น	สองชื่นอย่างอิกที่เราอย่นึ่ฅามศํพทํก็
เรียกว่าปราสาท โลหปราสาทที่กล่าวถึงในอินเอิยเที่ยวนึ่ยไ)เหลืออยู่แต่เสาหิน ส่วนฅไปราสาทนนเบนอย่างไรไม่เคยเหิน กล่าวลันแต่ว่าเบนชน ๆ
ในลัชกาลที่ ๓ กรงลัตนโกสินทรีนึ่ พระบาทสมเอิจ ๆ พระนึ่งเกสไ เจไอยู่หัว สรไงวไไใหม่ขนในพระนครสองวด	คือลัดเทพธิดาราม	พระ
ราชทานพระราชธิดา พระองค์เจไหญิงลำภู	ซึ่งต่อมาเบนกรมหมื่นลัปษรสดาเทพ	อีกลัดหนึ่ง คือ ลัดราชหัดดาราม	ทรงสรไงพระราชทานพระเจไ
หลานเธอ พระองค์เจไโสมหัสลัฒนาวดี พระบาทสมเดีจ ๆ พระหังเกลาเจไ อยู่หัว เบนหักเรียนสมไเก่า ทรงสรไงลัดแปลก ๆ เช่น ลัดยานนาวา เบนตน ทไนึ่เพื่อให้กนรู้ลักสำเภาจีนซึ่งกำลังจะสูญไปเสีย	ทีลัดราชหัดดานทรงพระ-
ราชดำริว่าพระเจดีย์นนสรไงลันมากแลัว	อยากจะสรไงที่เขาไม่เคยสรไงลัน
จึงโปรด ๆ ให้ศรไงโลหปราสาทขน และทรงคาดว่าทีลังกาคงทำเบนรูปอย่างนึ่ จึงทำเบนหอง ๆ การสรไงโลหปราสาทนึ่ พระบาทสมเคจพระนึ่งเกล่า ๆ ทรง มีเจตนาไปอีกอย่างหนึ่ง คือ จะให้ไว้รูปภิกษุณี ให้หล่อรูปภิกษุณีขน หล่อ แลัวก็ลังกงอยู่ในวิหารลัดน,น หาหันไค้เอาขนตงบนโลหปราสาทไม่.
หลกการเรยนพงศาวดาร
บญหา การเรียนพงศาวดารควรยึคหล้กอะไร[บนเครื่องประกอบ ร ตอบ หลกการเรียนพงศาวคารฅํองประกอบควยองค์สาม คือ ฅัว การ เหฅ และ ผล
ต0วอย่างตวการ ขุนหลวงฅากสร*างกรุงธนบุรี เหตุ เหฅุไฉนขุนหลวงฅากจึงคงราชธานีทีเมืองธนบุรี ไม่ไปฅงที อื่น เช่น ทีสุโฃทีย อยุธยา หรือ ราชบุรี เพชรบุรี ร
ผล เมื่อขุนหลวงคากฅงกรุงธนบุรีเบนราชธานีแลว ไค้ผลอย่างไร เบนคุณหรือโทษ ร
คองคิคให้ครบ ๓ ขอ จึงเรียกไค้ว่าความรู้
ต,วอย่างต'วการ	พระพุทธยอคพา ๆ เสวยราชย์ย่ายมาฅงกรุงรํฅน-
โกสินทร์
เหตุ เหฅุไรพระพุทธยอคพา ๆ ไม่เอาเมืองธน ๆ เบนราชธานีเหมือน
ขุนหลวงตาก
ผล การที่พระพุทธยอคพา ๆ มาฅงกรุงรฅนโกสินทร์ เบนราชธานี นน มีผลคืผลร*ายผิคกบเมืองธน ฯ เบนราชธานีควยประการอย่างไรบาง? ถาเรียนครบ ๓ บท จึงเรียกว่ารู้
สรางกรุงศรอยุธยา
เหตุ ที่จะเกิดบีญหาเรื่องนึ่	เนื่องมาจากความของใจที่ไค้อ่านใน
พงศาวดารถึงเรื่องการสรไงกรุงศรีอยุธยา	ว่าเบนเพราะที่กรุงศรีอยุธยา กุ้ง
ปลาชุมบไง เบนเพราะ๓คโรคห่าฃนที่เมืองเดิมบไง ฯลฯ น่าจะมืความสำกญ อื่นในทางการเมือง	และฐานที่ตไทางภูมิศาสตร์ของกรุงศรีอยุธยาคูกิเหมาะ
สำหรบที่จะปกครองอาณาจํกรไทยในครื่งนนมากกว่าอย่างอื่น
บญหา การที่พระเจไอู่ทองมาสรไงกรุงศรีอยุธยาเบนราชธานีนั้น เบนเพราะกรุงศรีอยุธยาเบนทำเลที่มือาหารการกินอุคม	และเพราะเกิดโรค
ห่าฃํ้นที่เมืองอู่ทองเดิมเท่านั้นหรือ หรือว่ามืเหตุถึกลไม่อื่นทางการเมืองแฝงอยู่ เพราะพิจารณาคูฐานที่ตงภูมิศาสตร์คูจะเบนเพราะความบงคบทางการเมือง มากกว่าอย่างอื่น
ตอบ เรื่องการสรไงกรุงศรีอยุธยานื่	ในพงศาวดารที่พิมพ์ไว้แลไ
พ์งไม่ไค้	ความหนึ่งที่ว่าพระเจไอู่ทองลงมาจากเมืองเทพนคร	กิคคูผู้แต่ง
เห็นโลกเบีนเหนือสวนสราญรมย์มีปลามากกิกัายลงมาอยู่	คูกลไย ๆ กับว่า
พลเมืองนั้นกัดใส่กระเปาลงมาไค้ง่าย ๆ	เหมือนของเลก ๆ นอย ๆ	กิการ
อพยพพลเมืองนั้นเบนเรื่องใหญ่จะทำกันอย่างนั้นคูพ์งยาก	อีกความหนึ่งใน
พงศาวดารเหนือว่าพระเจไอู่ทองหนีห่ามาจากเมืองสพรรณ	มีจริงอยู่เพียง
มาแต่สุพรรณ และบางที่จะมืห่าดไย แต่กงไม่ใช่ห่าเบนเรื่องใหญ่ แต่เหตุ ที่มาต่งกรุงศรีอยุธยานนกันมือยู่อย่างหนึ่งไม่ใช่เรื่องเลกนอย	เบนเรื่องของ
การนั้งประเทศแข่งเมืองสุโฃทไ) ฑัม่ตรงที่สามแพร่งเพึ่อจะบีบจมูกกรุงสุโขทัย ทีเดียว การมาฅงกิเพียรมาเบีนเวลาถึงสามสิบบีไม่ใช่ของเรีว คูไม่ใช่เรืองห่า เพราะเหตุไรคิดคูไม่ใช่ของง่าย	แต่กิไม่เกินบีญญาคนนัก	พอจะเห็นไค้
เมื่อก่อนกรุงสุโฃฑไJfK	3961 00777	3มอยู่คลอคไป	ขอม
คงเมืองละโว้เบนราชธานี ๆ ของขอมอยู่ใกล้ ๆ กบกรุงศรีอยุธยาและขไ)สำคญ อยู่ที่ว่า	ผูแค่งพงศาวดารไม่ไค้ทังเกคดรงที่เมืองอยุธยานน ว่าเบนประตู
บไนของกรุงสุโขทัย	การคงเมืองที่อยุธยานนเบนการจบประตูบไนที่เคียว
ฉะนนจึงไม่เบีนการเล็กนอยและไม่ใช่เบีนการที่ทำไค้เรีว	เมืองอยุธยาเคิม
เรียกว่าเมืองอโยธยา	พิจารณาตูให้ละเอียดจะเห็นไค้ว่าเมืองเดิมนีฅงก่อน
เมืองอู่ทองมาถึงหลายรบบ คงเบนที่สุ่มเบนทำเรือ คงรงเกคไค้ในพงศาวดาร หลวงประเสรีฐ ๆ ขนคนปูมวนสรไงพระเจไพนัญเชิง ก่อนสรไงกรุงศรีอยุธยา หลายบ การสรไงพระโคเช่นนีคิคตูง่ายๆ ล็จะเห็นว่าคองสรไงในที่ๆมีคนมาก ในพงศาวดารกรบอยู่แทัวว่าเบนเมืองอยู่	และว่าพระเจไอู่ทองมาอยู่ที่เวียง
เหล็กว่คพทไธสวรรย์ก่อน ทับเคไในพงศาวดารกรุงสุโขทัย ๆ นนมือำนาจมาก อยู่ในรชกาลพระร่วง คือ พระเจไรามคำแหงfชกาลเคียว	ไค้ละโว้อยุธยา
ลงไปจนนครศรีธรรมราชเบนอาณาเฃฅเสวยราชย์นานราว ๔0 บีจึงสวรรคค พระเจไเลอไทยไค้ร,บร"ชทายาทอำนาจเสื่อมเมืองมอญเบีนขบถ	พงศาวดาร
พม่าว่าทางกรุงสุโฃทํยปราบอีปราบไม่ลง	พวกพระเจไราชาธิราชคงฅวขน
เบน'ใหญ่เบีนอิสระแค่น1นมา ในเวลาที่เมืองสุโขทัยเสื่อมอำนาจนนเอง พวก ใค้คือพวกละโว้ราชธานีขอมแค่เบีนของไทย	คือคนไทยอยู่เบีนพวกเคียวทับ
อยุธยาไค้พยายามค่งเมืองอยุธยาขน ไค้เคไในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเคีจๆ พระจอมเกลไเจไอยู่หัว ว่าเจไเมืองอู่ทองนีไม่ใช่เชอวงศ์อู่ทองแค่เบีนเขย ใน พงศาวดารเหนือว่าเบีนลูกเศรษฐีนนไม่จริง	เขไใจว่าพระเจไอู่ทองคงเบีน
เชิอทางละโว้ ไปเบีนเขย	เมืองอู่ทองและกบคิดทับพระยาอู่ทองค่งเบีนอิสระ
ไม่ชไทางกรุงสุโขทัยพระยาเลอไทยอีสวรรคค พระยาลือไทยมหาราชไค้ราชลมบํฅจะปราบอีปราบไม่ลงกำทังไม่พอจะปราบกรุงศรีอยุธยา จึงขอไมครีทับ
’ฯนแNMfftttfMm
พระเจาอู่ทองเบีนการเสมอก่น ไมดรีนึ่เบนมาดลอดสมไพระเจ่าอู่ทอง มีอย่ ในกฎหมายทักษณะลีกพา ปรากฏความว่า นายสามฃลาทูลพระเจ่าอู่ทองว่าขำ รํกเจ่าบ่าวรไานาย พาผู้คนไปสระหลวง สองแคว สุโขทัย ชะเลียง ฯลฯ เดี๋ยวนเมืองท่านเบนอนหนึ่งอนเดียวกนแลวจะไปดามจบผู้คนท่านไค้หรือไม่ ความนึ่เบนหลีกไมฅรืระหว่างสองพระนคร พวกพระเจ่าอู่ทองลีงเกดดูไม,ค่อย จะกลมเกลียวกนนไไ	คือราชวงศ์ลพบุรีผายพระเจ่าอู่ทองกบราชวงศ์สพรรณ
ผายพระมเหสี ทัเดูพงศาวดารทัวยความทังเกดจะเห็นไค้ว่า เมื่อพระเจ่าอู่ทอง ครองกรุงศรีอยธยาแทัว	ไค้มอบให้พระราเมศวรรีชทายาทไปครองเมือง
ลพบุรีคือเมืองเดิม	กบให้ขุนหลวงพง,วชึ่งค่อมาเบ่นพระบรมราชาไปครอง
เมืองสุพรรณซึ่งเบนเมืองของอไไรมเหลี ในดำนานพระพทธสิหิงศ์กล่าวว่า พระบรมราชาองศ์นึ่อยากดีเมืองสุโขทัยนไไ หากขํดควยพระเจ่าอู่ทองไม่เห็น ชอบดวยจึงจำยอม	ไมฅรีระหว่างกรุงธุโขทไกไม่กรงศรีอยุธยาจึงดีดลอดสมืย
พระเจ่าอู่ทอง เมื่อพระเจ่าอู่ทองสวรรคดแทัวพระบรมราชาไค้ราชสมบ่ฅ ยก ทไจไปดีเมืองสุโขทัยทันที	และดีจนไค้เมือง ดวยเหดทีวงศ์ลพบุรีและวงศ์
สุพรรณเบนญาฅิห่าง เบนสองเชอสาย เมื่อพระบรมราชาสวรรคดเจ่าทองลน เสวยราชย์พระราเมศวรจึงจบฆ่าเลีย	และเมื่อพระรามราชาครองราชย์ดํอ
พระราเมศวรกปรากฏว่าวิวาทกนทับเจ่าพระยามหาเสนา ๆ ไปเชิญเจ,านกร-อนทรีหลานพระบรมราชาพง์ว่มาปราบปราม เรื่องนึ่เบนเรื่องใหญ่	ไม่ใช่
เลีกนไ]ยทัองการเวลาและการทันคทัาอีกมาก
rfia iL Ti ร .* นั ■ '
คำว่า “มหาราช,,
เหตุ สงสไ]ในคำว่า “มหาราช” ของไทยที่ใช้กนอยู่ เช่น คำว่า สมเด็จพระนารายณ์มหาราช เบนตน ว่าใช้กนมาแฅ่ครงไหน
ถาม คำว่า “มหาราช” ของไทยนั้นใช้ก่นมาแต่เมื่อไร ตรงกบ คำว่า “ The Great ” ของฝรีงหรือมิใช่
ตอบ คำว่า “มหาราช” ว่าโดยคำ “ราช” ว่าเกิดเบนเจา เช่น ราชกมาร เบนตน หมายถึงผู้เบนใหญ่ในหมู่ “ ราช ” คือพระเจาแผ่นดิน เหตุไรหนไ)ลือเก่าจึงเรียกพระนารายณ์ว่า “ มหาราช ” ไม่รู้โดยหลไาฐาน นึก ดูพระนารายณ์เบนนารายยราชกมารมาแต่แรก เสวยราชย์แลวคูเหมือนเรียก พระศรีสรรเพ็ชญ์	แต่นิยมเรียกตามพระนามเดิม “มหาราช” ดูเหมือนจะ
เพิมขนเมื่อเบนพระเจ้าแผ่นดิน แต่มิได้หมายถึง มหาราชที่แปลว่า “The Great” มหาราช ที่แปลว่า “ The Great ” นั้นพ็งมาใช้กนในกรุงรีตน-โกสินทร์นึเอง การที่ฝรีงเขาใช้ของเขา เขามืหล้กอย่างหนึ่ง เขาเรียกพระเจ้า แผ่นดินนั้นเขาไม่ได้ให้พระนามพิเศษ	เขามี Christian Name เบนตนว่า
องค์หนึ่งชือ Peter เบนพระเจ้าแผ่นดิน	แลํวอีกองค์หนึ่งชือ Peter อีก
ลไไษณะจะเรียกชื่อให้ผิดก่นตามแบบฝรีง้ใช้หลายอย่าง	แต่ใช้คุณศัพที่เบน
เครื่องช่วย บางที่ก๊เบน Peter ที่ ๑ ที่ ๓ ฯลฯ George ที่® ที่ ๒ จน ถึงที่ ๖ โบราณเก่าฃนไปกีมื Richard the Lion Heart เพื่อให้ผิดกบ Richard ที่แล*ว อยาง Frederick the Great กกอ Frederick ที่ ๑ แต่ ค่าที่มืเกียรติคุณรุ่งเรืองจึงเบน The Great คลำยคำ “ มหา ” ของเราแต่เรา เพ็งเอามาใช้
ว่าถึงยศพระเจไแผ่นคินไทย หนังสือเก่ายอก้นจนสุด'ชง ไปคูร่ายคน เรื่องยอพระเกียรฅิฅ่าง ๆ จะเห็นไค้ พระเจ้าแผ่นค้นทกองค้เรื่ยก “ราชาธิราช,, ทงนน คือเบนเจไของเจ้า เท่านับคำว่า Emperor คำ Emperor ที่จริงเบน ยศ เชน Emperor William ท ๑ ทเบน Kaiser เคมเบน King of Prussia เมื่อเบน Emperor แนัวอยากให้เรียกว่า William the Great แต่ไม่มีใคร เรียก เลยไปให้ชื่อเรียกว่า Kaiser Wilham der Gross หมายถึง William the Great
เมื่อจะถวายพระนาม “บยมหาราช,, แต่พระพุทธเจ้าหลวง	ไค้
ปรีกษานันเห็นพ4องว่า	พระพุทธเจ้าหลวงมีอภินิหารผิคนับพระเจ้าแผ่นค้น
พระองค์อื่นๆในบางประการ คือ ทำนบำรุงเปลี่ยนแปลงการปกครอง ทำให้ บไนเมืองเจริญย็งในทางวไมนธรรม คือ Civilization (คำว่า Civilization นิเค้มเรียกนันว่า อารยธรรม แต่ณบนซองแขกไป สู้วไมนธรรมไม่ไค้ คำว่า วไมนธรรมเหมาะค้ แต่ไม่ใช่ Culture)	พระคุณสมบ^นึ่ยากจะหาพระเจ้า-
แผ่นค้นพระองค์อื่นเสมอไค้ เบนพระคุณสมม่ฅที่เต่นชไา ใคร ๆ กีเถึยงไม่ไค้ อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจไหลวงเสวยราชย์นานกว่าพระเจไแผ่นค้นพระองค์ อื่นๆในพงศาวคาร นันนึ่เบนคัวเหคุ ว่าควรจะเฉลิมพระเกียรค้ยศเบนพิเศษ ควยอย่างใคอย่างหนึ่ง หาใครอื่นจะมาบำรุงบไนเมืองให้เจริญเรีว และเสวย ราชย์นานที่งสองอย่างมิไค้ เมื่อเบนเช่นน จะถวายพระนามว่ากระ ไรอีงค้
สนัยก่อนใช้ “ ราชาธิราช ” แต่กีใช้นันจนเผีอ	จะเรียกพระเจไ
ชไงเผือกกีคูธรรมคา ชไงเผือกกีมีถึง ๑๒-๑๓ คัว	ใคร่จะไค้พระนาม
พิเศษให้สมนับพระคุณวิเศษของพระองค์	และจะให้เบนความจริงอยู่ชว
นัลปาวสาน ที่สุคลงมฅิว่า ให้ถวายเบน “พระบยมหาราชเจ้า,, เบนมค้ที่
มหาชนทงประเทศริบรอง เพราะเบนที่ริกของมหาชนจริง ๆ ไม่ใช่จะเบนที่ บุคคลคณะหนึ่ง	พวกหนึ่งนงพร1อมกํนชเอาฅามใจฅัว เบนควยคนที่งหลาย
ยินยอมเพราะเขาเห็นว่าเบนจริง	พระเจำแผ่นดินเชียงใหม่มกเรียกกนว่า
“มหาราช,’ ทีสำคญก๊มีทำ,วลกและ'ท่า,วบุญ เบนฅน
๔
ขนหลวงตากเบ็นบไหรอ ร
เหตุ เนึ๋องกัวยมีผู เขยนบทความลงในหนไเสือต่าง ๆ กันเกี่ยวทบขุน หลวงฅากเนือง ๆ ขอความสำกัญอยู่ที่ว่า,	ทรงมีพระสติปกฅิคีอยู่ทกประการ
ซึ่งตรงขไมกับหลักฐานอนมีในพระราชพงศาวคาร จคหมายเหตุและวรรณกคี ที่เขียนขนในครงนน จึงทูลถามเพื่อขอประทานพระดำริ
บญหา เรื่องขุนหลวงตากบ่นไปอย่างไรมาอย่างไรกน ทำไมจึงมา เบนเรื่องใหญ่โคกนน่ก
ตอบ เรื่องขุนหลวงฅากนืเบนเรื่องที่น่าเอาใจใส่	นํกปราชญ์สม่ย
ใหม่กำลังปรไไปรำราชวงศกักรี แต่ไม่มีอะไรจะว่านอกจากจะว่าขุนหลวงฅาก ไม่บ่า และเพื่อชให้กนเห็นว่า พระพุทธยอคพา ๆ เบนกบฏต่อขุนหลวงฅาก ว่าคามจริงในการที่เขียนเรื่องขุนหลวงฅาก ในพงศาวคารเรารบกับพม่ากรง กรุงธนบรีนน ไค้พยายามให้ความยุฅิธรรมแก่ขุนหลวงคากอย่างเค็มที่ กันใค ที่จะชให้เห็นถงคณงามความคีของขุนหลวงตากแลว กไค้หยิบยกขนมาพิจารณา ให้จนหมคสน ไค้พยายามเขียนให้จนสุคผีมือ ไม่มีที่สงลัยเลยที่ว่าขุนหลวงคาก จะไม่บ่า บไแน่ๆ แต่ผู้ก่อการจลาจลนนเบนพระยาสรรค์ชาวเมืองธน ฯ เอง
พระพทธยอคพื่า ๆ เบนเพียงผ้มาปราบการจลาจล และมาพบขนหลวงฅากใน
' . '	! *\ # I ๆ	ไ'
สภาวะเชนวาก เมรุจะทาประการ๒ เพราะราษฎรขุนนาง และขาราชการลง
ความเห็นให้ปลงพระชนม์	ท1งขณะนนศึกพม่ากพรํอมที่จะเขไมากังพระนคร
หากไม่กระทำการอนใคให้เค็คฃาคลงไป กลำบากแก่การปกครอง พระพุทธ-
ยอคพื่า ฯ หาไค้สงให้ปลงพระชนม์ขุนหลวงคากไม่ แค่-ที่,จะมีข็อตำหนิกืมื'ไค้
อยู่ที่ไม่บ่ามไม่ให้ฆ่า แค่นนแหละ เอาใจเราไปใส่ใจพระพุทธยอคฟ้าฯ ใคร
อยู่ในฐานะเช่นนนถืจะลำบากใจหาน*อยไม่	ถไขุนหลวงตากเบนบไอย่างมาก
มายไม่รู้ทันรู้คืน	พระพุทธยอกพา ฯ คืคงออกพระโอษฐ์ขอไม่ให้ปลงชีวิต
นี่ขุนหลวงตากไม่ไค้บไถึงเพียงนั้นเบนบไคส่ง!ภัแอรายต่อแผ่นดิน นนแหละ ใครอยู่ในฐานะพระพุทธยอคพิา ฯ ป้าง คืจะรู้สึก'ว่าลำบากแค่'ไหน
เมื่อปลงพระชนม์แลวกไค้จัคสรางเมรุเบฺนการใหญ่	และไค้เสด็จ
พระราชคำเนินไปพระราชทานเพลิงที่>เสฺองพระองศ์,, อ่นคุณงามกวามดีของ ขุนหลวงตากนนมีมากนัก ไค้เขียนไว้ในพงศารุการเรารบพม่ากรงกรุงธนบรี โคยละเอียกแล*ว ควรพิจารณากูให้ดี อย่าสืมหลักฐาน อย่าเอาโลภจริฅเขไใส่ ในการวินิจฉัยเรื่องราวในพงศาวการ พิงกระทำกวยความเที่ยงธรรม
เรื่องขนหลวงตากป้าน เจไพระยาทิพากรวงศ์เคยเขียนเรื่องลอว่าไว้
04	'	๙	1 นั้ *	1	น*, ‘ t I	I	”
เบยเสีย ๆ หาย ๆ	สมเด็จพระพุทธเจไหลวงไค้ทรงอ่านระหว่างทางรถไฟจาก
บางกอกนัอยไปพระปฐมเจดีย่	กรื่วมากไม่พอพระราชหฤทัยเลย	ตรสว่า
ขุนหลวงตากเบนคนทำคุณให้แก่ประเทศ	ในส่วนป้าไม่ควรจะเอาเขไมาถือ
กษฅรื่ย่ในราชวงศ์ทักรื่นี่ทกพระองศ์นับถือขุนหลวงตากเลมอ ไม่ควรที่ใครจะ มาลบหลู่บุญคุณ ฉะนั้น การที่เขียนเรื่องส่ออย่างนี่ ไม่ชอบกวยพระราชนิยม
■ ' I /	j
•. หม่อมเจไพนพศม'ข ดิศกุล เล่าปไะทานว่า พระบาทสมเดีจพระพทธยอดพใ-จฬาโถก นถะกรมพระราชวงบวรมหาสุรสิงหนาท ทรงพระภษา•ชาวที่ง ๒ พระองค
“เงินตรไสยาม,,
เหตุ ที่จะเกิดบญหาเรื่องนึ่มาจากอยากจะทราบถึงเรื่องเงินตราของ ไทยในสมโโบราณ
บญหา เงินตราของไทยนนแด่โบราณมืเรื่องราวเบนมาอย่างไร ตอบ เรื่องเงินฅรานนเบนบญหาแก่ฉํนมาฅงแด่สร่างเมืองนครปฐม . เบนที่ว่าการมณฑลในร่ข'กาลที่ ๕ ดไยขดพบเงินตราที่นนเนือง ๆ เบนเงิน เหรียญขนาดสกเท่าเงินครึ่งบาท มืดราดไนหนึ่งเบนรูปล่งฃ์ อีกดไนหนึ่งเบน รูปคลไยมณฑป มีรูปปลาอยู่ขไงล่าง ให้สืบถามดูว่าพบเงินอย่างนึ่นที่ไหน อีกบไง	ได้ความว่าพบที่เมีองอู่ทองคือเมืองสุพรรณภูมิอยู่ทางเหนือเมือง
นครปฐมขนไปอีกแห่งเคียว จึงอยากรู้ว่าเบนเงินตราของเมืองนครปฐมกรง เบนราชธานีหรือมาจากประเทศอื่น	จึงได้ฉายรูปล่งไปถามพิพิธภณฑ์สถาน
ในลอนดอนว่า เงินตราอย่างนึ่เบนของประเทศไหนจัน รบตอบว่าเงินตรา อย่างนึ่พบแด่ที่เมืองพกามแห่งเคียว
ต่อมาได้เงินเหรียญตราโบราณที่ดงศรีมหาโพธิ้	จังหจัดปราจีนบุรี
มาอีกอย่างหนึ่ง ขนาดเท่าเงินบาทแด่บางกว่า ตราฃไงหนึ่งคลไยพระจันทร์ ครึ่งซีกอยู่กลางจัศมี	อีกฃไงหนึ่งลายคลไยมณฑปเช่นเงินเมืองนครปฐม
สนนิษฐานว่าเบนเงินของพวกขอม	เพราะเมื่อพบเงินชนิดนึ่ในเมืองเราแล1ว
ไม่ชไนัก ปราชญ์ฝร่งเศสกิฃดพบเงินอย่างเคียวจันที่ในแผ่นดินระหว่างเมือง ไชง่อนจับกรุงจัมพูชา เขาถามมาว่าในประเทศสยามพบเงินเหรียญอย่างนน บไงหรือไม่ เงินโบราณที่งสองอย่างที่ว่ามา จังจักษาไว้ ณ พิพิธภณฑ์สถาน ในกรุงเทพ ๆ เมื่อฉันไปเมืองพม่าไปเห็นหนังสือแต่งเรื่องเมืองพม่าเล่มหนึ่ง
เขาจำลองรูปเงินโบราณต่าง ๆ ที่พบในเมืองอม่าพิมพ์ไว้นัน	มืที่งเงินครา
อย่างที่พบที่นครปฐมและที่คงศรีมหาโพธ	และยไ)มืตราอย่างอนอีก	สอบ
หลกฐานไค้'ว่าเบนเงินอินเดียที่งนัน คือเงินฅราที่พวกชาวอินเดียเอาเขไมาใช้ ในทางการคำขายฅามประเทศเหล่าน	ไม่ใช่ทำใช้ในเมืองนครปฐมหรือที
เมืองพุกาม
แต่โบราณประเพณีการใช้เงินซอขาย	กำหนคราคาเงินควยนาหนัก
เวลาใช้ค1องช่งเสมอไป ฅราต่าง ๆ ที่ดีไว้นับเงินเบนเครื่องหมายชื่อของพ่อคำ ที่ทำหรือแห่งที่ทำเงินนน	กไาบอกนาเงินและนาหนักอย่างนับประกนความ
บริสทธของเงินคราที่ทำขายนน	ใช้ประเพณีนกนพุกประเทศทางคะวนออก
คงแต่อินเดียคลอคจนถึงเมืองจีน	เมื่อพวกฝนังชาวโยนก (กรีก) มาไค้
ครองเมืองอินเดียเช่าทางผายเหนือ	จีงนำวิธีทำเงินเหรียญตีคราของพระเนัา
แผ่นคินมาใช้	แต่ก็ใช้อยู่เพียงช่วคราว	ยไ)ใช้นืาหนักเบนมาคราเบนพน
จนถึงสมไ)เมื่ออไ!กฤษไค้อินเดีย	จีงเอาการทำเงินคราการผูกฃาคเบนของ
นัฐบาล	และทำเหรียญรูบใช้ต่อมา	พวกพม่านับพวกอินเดียมีการไปมา
คไขายคิคต่อนันอยู่เสมอ พม่าจีงใช้เงินรูบจากนังกฤษถือเบนคราของนัานเมือง มาชไนาน	ทางเมืองจีนก็เบนทำนองเดียวนัน	เคิมจีนถืใช้ราคาเงินนัวย
นัาหนัก ครนเมื่อยอม1ให้ฝนังมานัวขาย	พวกฝนังเอาเงินเหรียญคราที่ทำใน
ประเทศเมืกชิโกมาชื่อสินนัา พวกจีนชอบ	นัวยเงินเมืกชิโกเนือเงินดีและ
นัาหนักเท่านันไม่นัองช่งให้ลำบาก	ก็นับใช้เงินเม็กซิโกเบนอย่างเงินของจีน
เมืองไทยเราเคิมก็ใช้เงินนัวยนัาหนักเหมือนอย่างเงินคราขาคีม	ที่คีคราและ
นักษรไทยบอกนามเมืองก็ดี เงินพคนัวงฃนาคใหญ่ฅีคราช่างและคราอื่น ๆ ก็กี เงินลาคดีคราใช้ทางมณฑลอครแต่ก่อนก็ดี ว่าคามพิจารณานัวอย่างเงินที่ม็อยู่ คูก็จะเบนเงินที่พ่อนัาทำขาย	อย่างประเพณีโบราณในอินเดียและเมืองจีน
คไ)กล่าวแล,ว จนถึงสนัยกรุงศรีอยุธยา จึงเอาการทำIงินฅรามาเบนการหลวง และหไมมิให้ผูอื่นทำเงินตราขายเหมือนอย่างแต่ก่อน	แต่นนจึงมีเงินตรารูป
พคควง ขนาคหนักบาทหนึ่ง สองศถึง สถึงหนึ่งและเพ่องหนึ่ง เนึ่อเงินและ นาหนักเสมอกนตามจำพวก และมีตราหลวงดีสำกไyเบนสองควง คือคราจักร หมายว่าเบนของพระเจัาแผ่นคินโปรคให้ทำควงหนึ่ง	ตรารูปอื่นที่สำทัญของ
สนัยที่ทำควงหนึ่งเช่นเดียวนันทุกฃนาค เรื่องตำนานการใช้เงินตราในประเทศ สยามนึ่	ผิคนับประเทศพม่าและประเทศจีนเบนข1อสำคญอย่างหนึ่งที่ปรากฏ
ในจัชกาลที่ ๕ กรุงจัฅนโกสินทร์	เมื่อทำหนังสือสไyญาทางไมตรีกไม่ฝจัง
ต่างประเทศแลว มีฝรีงเข่ามานัวขาย,ในกรุงเทพ ๆ มากขน พวกฝรํง้เอาเงิน เหรียญเมืกชิโกที่ใช้นันในเมืองจีนมาซอสินนัา แต่ราษฎรไทยไม่ยอมจับเงิน อย่างอื่นนอกจากเงินบาท	พวกพ่อนัาฝจังนัองเอาเงินเหรียญเม็กซิโกมาขอ
แลกเงินบาทที่พระคจังมหาสมบฅ ไปแลกเปลี่ยนสินนัา สนัยนนมีเตาสำหจับ ทำเงินตราที่พระคจังมหาสมบํต ๑ o เตา แม้ให้คนผจัคนันทำที่งกลางจันกลาง คืนก็ทำไค้เพียงวนละ ๒,๐๐๐ บาท เบนอย่างมาก ไม่พอพวกพ่อนัาตไ]งการ เบนเหตุให้พระบาทสมเดีจ ๆ พระ'จอมเกจัน'จัาอยู่นัว	โปรคให้นังเครื่องจักร
เขามาตงโรงกระษาปณ์ทำเงินตราเบนเหรียญแทนพคควง	และให้เลิกใช้เบย
หอย ใช้เหรียญทองแคงและดีบกแทนเบยต่อมา
ธรรมเนียมทำเงินบาทเดิมนึ่น	ในโรงทำเงินช่ง้เงินส่งไปเท่าไร
ต่องลคนาหนักลง	นีาหนักที่ลคเรียกว่า “ สูญไฟ ” หรือ “ สูญเพลิง ”
เพราะไฟจะตไ]งกินเนึ่อเงินไป	ในจัชกาลที่ ๔ เมื่อคิคที่งโรงกระษาปณ์ทำ
เงินเหรียญฃนนน ไค้ล่งเครื่องจักรจากหไงยอห์นเทเล่อร์มา หไงฝรไ]ล่งช่าง มาตงเครื่องตงไม่ทันแจัว ช่างเล่นนาจมนีาตายในแม่นาเจไพระยา เครื่อง ที่งคไงอยู่จนมืผู้จับอาสาจัคฅงฃนและเมื่อทำไค้สำเรืจก็ไค้จับตำแหน่งเบนเจา-
กรมทำเงิน	คน่งนไนจไกรมพระคลไมหาสมบฅจ่ายเงินไปให้เจไกรมทำเงิน
เบนเงินแท่งคไยน่าหนักเงินเบนประมาณ	เจไกรมรํบเงินไปหนํกเท่าใคฅ็อง
ทำเงินส่งเท่าน้น และยอมให้ค่าระเหยเมื่อหล่อหลอมเรียกว่าค่าสูญเพลิง ซึ่ง ถือกํนว่าจำเบนอีกค่วย	เจไกรมทำเงินจะส่งเงินที่ทำเบนบาทแลวเบากว่า
นาหนักเงินแท่งเกินกว่าอไๆราที่กำหนคไม่ไค้ ถไเบนเช่นนนฅไ)งออกทุนของ ตนเองใช้ คลไยก,บเบนการแลกไค้แลกเสีย ถไเจไกรมทำเงินพยายามจ่คการ ละเอียคละออให้เนอเงินสูญไฟนัอยลงกว่าอีฅรากิเบนกำไร	กำไรก็ไค้แก่
เจไกรมทำเงินนนเบนประเพณีอย่างนนมาแต่บรมโบราณ	เมื่อฅงโรงกระ-
ษาปณ์ก็ทำการระหว่างพระคลไกไชโรงกระษาปณ์ตามวิธีทำเงินบาทแต่เคิม อาศย'วิธี-หลอมอย่างฝรไ	เนอเงินสูญเพลิงนัอยลงกว่าตามวิธีหลอมอย่างไทย
มาก พนักงานทำโรงงานกระษาปณ์ ซึ่งขนอยู่ในเจไกรมทำเงินจึงรีารวยนัน ต่อมาไม่มีใครสู้ ความขอนไม่มีใครรูความจริงมากนักว่ารีารวยขนมาอย่างไร ต่อมาเจ่าพระยานรริฅน์ ไค้ริบตำแหน่งโรงกระษาปณ์	ไปคิสโคเวอร เขไว่า
รายไค้จากเงินสูญเพลิงนํ้นมีมาก	และเนื่องคํวยไม่ปรารถนาจะไค้เงินนนมา
เบนของตน จึงนำความขนกราบบไคมทูล สมเก็จพระพทธเจไหลวงตริลิว่า เมื่อกินนันอยู่แนัวก็กินนันต่อไปเถิค	ทำ1ให้ผูที่ม่งิมีอยู่แส่วิน่นกลับมไ)มขนอีก
ความคีที่ไค้คิสโคเวอรีเรื่องนืก็มีอยู่	แต่ท่านมาเก็งเห้นว่าการไค้ครื่งนืไม่ใช่
ไค้ควยน่าพไานาแรง รวยก็รวยขน เงินก็มีพอกินพออยู่ ประจวบก่บมีการ สรไงวไไเทพคิรินทราวาสถวายสมเก็จพระเทพสิรินทรี ๆ	เจไพระยานรริฅนํ
ระลึกถึงพระคุณจึงสนองพระเคชพระคุณ	ควยการเอาเงินไปจ่า0ถมคินวค-
เทพคิรินทรีเบนจำนวนเงินนับควยหมื่นควยแสน ลงทุนทำอยู่คนเคียว
•. เจ่าพระยานรรตนํราชมานืตย์ (โต มานํตกล)
พ. Discover
การสรำงโรงกระษาปณ์น์ปรากฏเมื่อไปพม่า	ว่าพระเจามินคงทรง
ชอบวิธีการของไทย	จึงส่งเครื่องจไไรไปยํงเมืองพม่าฅํ้งโรงกระษาปณ์ฃนที่
เมืองมไนฑเลทำเงินรูบีฃองพม่าขนบาง แต่ไม่สำเร็จประโยชน์ เพราะราษฎร พม่าชอบ'ใช้เงินรูบีฃององกฤษมาเสียชำ-นานทวิทงประเทศแส่'ว	ไม่เหมือน
ราษฎรไทยที่ไม่ชอบใช้เงินต่างประเทศ จึงไค้ใช้เงินบาทสืบมาจนทุกว่นน์
เฟสคงและสก'นดคง’
บญหา เหตุใดพระบาทลมเด็จ ๆ พระจอมเกลำเจ่าอยู่!ไว	จึงทรง
ยกย่องพระบาฑศมเด็จ ๆ พระ'ไนเกลไเจไอ่ยู่นัว่เสมอควยพระองค์ ร	การมี
พระเจไแผ่นดินสองพระองค์น1นมีราชประเพณีมาแด่ครื่งใด ร
ตอบ เรื่องเทเสท์กิงและลกํนค์ดิงของไทย หรือเรื่องสมเด็จพระเจไ อยู่ห4วทงสองพระองค์น ในกรงรฅนโกสินทร์ก็มีพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอม-เกลไเจไอยู่หไนับพระไนเกลไ ฯ ที่นบว่ามีศ้กดเสมอกน	ความช่อนสอบสวน
ได้จากเจไพระยาทพากรวงค์ว่า	เหตุที่พระบาทสมเด็จ ๆ พระจอมเกสไเจไ-
อยู่หวทรงยกย่องพระราชอนุชาเสมอดไยพระองค์นน มิใช่เพียงแด่ว่า “มี พระราชหฤทยสนิทเสน่หาย็งนัก ” เท่านํ้น	เพราะเมื่อได้รบอญเชิญให้ฃํ้น
เสวยราชย์ได้ทรงพิจารณาดูทางโหราศาสตร์เห็นว่าพระไนเกลไนึ่มีพระชาดา วิเศษนักสมควรจะเบนพระเจไแผ่นดิน	ฉะนนการที่ทรงรบราชสมบฅแด่
พระองค์เดียว ดูไม่เบนการสมควร	ทรงเห็นเบนอ!!มงคลจึงได้ถวายราช-
ลมป้ฅแด่สมเด็จพระไนเกลไ ฯ ดวยอีกพระองค์หนึ่งเบนการเสมอกนกบพระ-องค์ ผิดกไนัแด่คำนำหนไที่ว่ารืบพระบรมราชโองการนับพระบวรราชโองการ เท่าน1น	!
เรื่องการยกพระบาทสมเด็จพระ!เนเกลไ ๆ ขนเสมอดไยพระบาท-สมเด็จพระจอมเกลไ ฯ นึ่ นัยว่าทรงอไงถึงพระราชประเพณีนันมีมาแด่กรุงกรี อยุธยาและยึดเอาพระนเรศวรและพระเอกาทศรถเบนฅไอย่าง ซึ่งเมื่อพิจารณา ดูให้ละเอียดจะเห็นได้ว่า ท่งสมเด็จพระนเรศวร พระเอกาทศรถ พระจอม-๑. First King and Second King
๕
เกลา ๆ และ,พระ1เนเกล่า ๆ นน	ดูเบนการผิคแบบแผนทงกรงศรีอยุธยาและ
กรุงเทพฯน เบนการคิคฃนใหม่ในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรหรือ หรือมี ประเพณีอันใคมาแฅ่เดิม ร
เมื่อไค้พิจารณาดูในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไฅรโลกนาถ	ปรากฏ
ความว่าไค้ทรงฅํ้งพระบรมราชา ราชบุครอภิเษกให้ครองกรุงศรีอยุธยา เมือ พระองค์เสด็จประทับ ณ เมืองพิษณุโลก	และเมือก่อนสวรรคฅ พระองค์
ไค้ทรงคงราชโอรสพระองค์น*อยเบนอุปราชครองเมืองพิษณุโลกอีกพระองค หนึ่ง เมื่อสวรรคฅแลวพระบรมราชาผู้เบนพระเชษฐา ไค้ครองกรุงศรีอยุธยา จึงให้ราชอนุชาเบนอุปราชครองเมืองพิษณุโลกต่อมา
เรื่องนึ่ไปไค้ความในหนังสือราชาธิราชคอนหนึ่งว่า สนัยเมื่อพระเจไ-ธรรมเจคีย์ครองเมืองหงสาวคี เบนไมฅรีอับเชียงใหม่ ไทย พม่า และอังกา ไค้แต่งขำหลวงให้ส่งปริศนาไปทายอัน	ไทยสอัยนั้นสอบอักราชครงอันอับ
สม่ยสมเด็จพระบรมไครโลกนาถ ๆ ส่งปริศนาไปถวายพระธรรมเจคีย์ ๆ แก้ไค้ ยกย่องถึงแต่งราชฑูคเชิญราชบรรณาการไปเฉลิมพระยกเบน	“ มหาธรรม-
ราชา ” คอนนึ่ในราชาธิราชมืคำต่อนิคหนึ่งว่า “ เหมือนพระเจไคา ” จึงเบน อันปริบเรื่องนึ่ไค้
ที่ว่าปรบเรื่องไค้นั้นเบนอังนึ่ พิจารณาเรื่องทางกรุงสุโขทัย	เมื่อ
เบนอิสระอยู่นั้นเบนวงค์หนึ่งต่างหากจากกรุงศรีอยุธยา	ไม่ไค้เบนพระญาคิ
พระวงศ์แก่อัน เมื่อพระเจไอู่ทองคไวงศ์ชนกมีการรบทุ่งอันบไง ไมครีอัน บไง	มาเกี่ยวคองอันเมื่อปรากฏในสนัยพระอินทราชาว่า	มหาธรรมราชา
เมืองพิษณุโลกสวรรคค เมืองเหนือเบนจลาจล พระยาบาลเมืองกบพระยาราม ผูนัองแย่งราชสมบ่ตก่น	ทรงยกทัพขนไปไกล่เกลิยสำเรีจเรียบรอย	เพราะ
ท,งสองยอมฅกลงริบคำอัคสิน	จึงให้พระยาบาลเมืองผูพี่เบนมหาธรรมราชา
ครองเมืองพิษณโลก	พระยารามพู้น8องครองเมืองศรีส่ชนาลย	เบนวงศ
พระร่วงท1งค่ และเพื่อควบคุมให้เบนทีเรียบรอย ได้ให้ราชโอรสทงสาม คอ เจไอไย เจาย เจไสาม ไปครองเมืองฅ่าง ๆ ก่น	โคยเฉพาะเจไสามพระยา
ได้ครองอยู่ที่เมืองช่ยนาท	อไนบินแคนฅิคต่อแดนระหว่างไทยสโฃท่ยกบไทย
อยุธยานน ได้ทรงฃอธิคาพระยาบาลเมืองให้เบนพระชายา การอภิเษกครงน คงไม่ได้หมายความเบนอย่างอืน	นอกจากจะสมานให้เบนทองแผ่นเคยวก่น
ต่อมาไม่ได้จํคการเรืองราชสมบํค	จึงเบินเหฅให้เกิคแย่งราชลมบคก่นฃน
เจไอไย เจไยื่สีนพระชนม์ในสมรภูมิ เชิงสะพานบาถ่าน เจไสามพระยาได้เบน เบนพระเจไแผ่นดิน ธิดาพระยาบาลเมืองได้เบินอํครมเหสี มีราชโอรส คือ สมเดจพระบรมไฅรโตกนาถ พระยาบาลเมืองมหาธรรมราชาจึงเบนพระเจไคา ปรากฏในพระราชพงคาวคารว่า พอพระราเมควร (พระบรมไตร-โลกนาถ) มีพระชนม์พรรษาได้สิบห้าบ ซึ่งย่งทรงพระเยาว์อยู่มาก พระราช บิคาก็ส่งไปกรองเมืองพิษณโลก	การที่พระราชามหากษฅริย์พู้ทรงอำนาจยีง
ปล่อยราชโอรสอํนเบินร่ชทายาทมือายุนอยเท่านขนไปครอง เมือง เหนือ	ซึ่ง
เพิงเขไมาเกี่ยวของนื เบน'ที่'น่าสงส่ย เพราะอาจถูกฆ่าได้โคยง่าย ฉะนนใน คอน'นืค8องเคาควยเหคุผลและ'ไม่มืผิค'ว่า การที่ส่งพระราเมควรขนไปท1งที่ย่ง ทรงพระเยาว์นืคงเบินเพราะ “ พระเจไคา ” หรือมหาธรรมราชาบาลเมืองสํ้น พระชนม์	และพวกพระยารามซึ่งเคยแย่งราชสมบํคถ่อการรไยขน	พวก
พิษณุโลกเห็นจะมากกว่าพวกศรีส่ชนาล้ย และคงรวมเขไเบินกลาง ไปทูลขอ เอาพระราเมควรซึ่งมีเชอสาย “พระเจไคา’, มาครองเมือง'พิษณุโลก และ เมื่อเอาร่ชทายาทแห้งกรงศรีอยุธยามาครองเสียเช่นนื	ทางครีส่ชนาส่ยก็ยอม
เกรงกล4วพระบารมีไม่ดิคต่อสู้ ฃไงผ่ายพระบรมราชาพู้เบินพระราชบิคาก็คง ทรงยินดีอยู่เองทีทรงสามารถรวบรวมอาณาจึกรไทยทางเหนือได้โดยไม่คอง
ลำบากแก่ไพร่พล ทีงพระชนนีของพระราเมศวร และพระญาฅิฃไงพระชนนี ก็คงจะช่วยก่นอุคหนน ควยประการนี พระราเมศวรแม้จะมีพระชนมายนอย ก็'ไม่น่า'วิฅกประการ'โค และเมื่อพระราชบิคาสวรรคค ราชสมบํคก็ฅกอยู่แก่ พระราเมศวร	ซึ่งค่อมาเฉลิมพระเกียรติเบินสมเดจพระบรมไครโลกนาถ
พระบรมไครโลกนาถจึงไค้ราชสมบฅทีงพระนครศรีอยุธยาและนครสุโขทัยถูก ค,องคามกฎหมาย เบิน Right heir ทีเคียว และก่อนทีจะรวมเฃฅเขาทัวยทัน ก็เผอิญพระยายุษฐิระเชอสายพระยารามไม่พอใจ ไปคบทับทัาวลกแห่งลานนา คองปราบปรามทันอยู่จน “ ยวนพ่าย ”
สมเคีจพระบรมไครโลกนาถทรงเห็นว่าทังไม่สามารถจะรวมทันไค้ สนิท'นก จึงไค้ทัดให้ทัชทายาทไปครองเมือง ฉะนนจะเห็นไค้ว่าแค่นีนเบินคน มาไค้ทัดล่งทัชทายาทไปครองเสมอมา	คลอดจนถึงแผนดินสมเคีจพระมหา-
ทักรพรรคกงไม่ใช่เชอพระร่วงจึงคองยกราชธิดาให้ขนพิเรนทรเทพ ซึ่งเบน เชอพระร่วงให้ไปครองเมืองพิษณุโลกและ เมื่อไค้มืเชอพร ะร่วง คือ สมเคีจ-นเรควรและพระเอกาทศรถ	บังสองพระองค์ก็ไค้ครองเมืองพิษณุโลกสม
ประสงค์ในภายหทัง จนเกิดศึกหงสาวดี เมื่อเกิดศึกนึ่นพระนเรศวรจะทำศึก ใหญ่ ทัองการรวมกำทังอยู่ทีเคียว จึงทัอนกำทังจากทัวเมืองผ่ายเหนือมาอยู่ ในกรุงสน ทำให้ทัวเมืองผ่ายเหนือทรุดโทรมลง
เมื่อพระนเรศวรเสวยราชย์	หากบไนเมืองเรียบรอย	คงคงให้
พระอนุชาไปครองเมืองพิษณุโลก แค่1ในกรงนึ่นเนืองทัวยคนเมืองเหนือลงมา อยู่กรุงศรีอยุธยาหมด	เพราะฉะนนเมื่อค1งพระเอกาทศรถก็เลยคงให้เบิน
พระเจไแผ่นดินอีกพระองค์หนึ่งครองอยู่ทีกรุงศรีอยุธยา ควบกุมคนหัวเมือง เหนือบังปวงทีอยู่ในกรุง มีกฎหมายทักษณะกบฏศึกในแผ่นดินพระเอกาทศรถ บังคบพวกหัวเมืองผ่ายเหนือกล่าวไว้ ควยเหฅุฉะนึ่ เมื่อพระเอกาทศรถเสวย-
ราชย์ ชาวเมืองเหนือถูกกวาคมาอยู่กรุงศรีอยุธยาเสียแลวกว่าสิบบี จึงไม่เบีน ต่างพวกต่างพอง กลายเบีนพวกเคียวก,นอยู่กรุงศรีอยุธยามาจนบีคน ฉะนน พระเอกาทศรถ	จึงไม่จำเบีนต่องฅงรํชทายาทไปกรองหวเมืองผายเหนือ
เรืองพระเจไอยู่ห"วสองพระองค์ของเรากลงเอยทื่ฅรงนื
ศาลาสหทยสมไคน
เหตุ ที่ถามเพึ่อรูถงประวtlของสิ'งก่อสรไงในพระบรมมหาราชลัง
บญหา ศาลาสหทไ]ในพระบรมมหาราชลังนั้น '■	สรไงขนเมื่อไร
เพอประโยชน์ลันใด
ตอบ ศาลาสหทยสมาคมนั้น เบนคลบทหารของฮอลันดาอยู่ที่เมือง บะเตเวีย ยไ)อยู่จนเดี๋ยวน์ เรียกว่าคลับคองคอเดีย เขาลับเสด็จพระพุทธ-เจไหลวงเมื่อเสด็จประพาสชวาครื่งแรก โปรดมาก เมื่อเสด็จกลับมาเบนเวลา กำลังจะต1งกรมทหาดมหาดเล็ก จึงสรำงคลับคองดอเดียฃน ถ่ายแบบตามอย่าง ของเดิมที่เมืองบะเตเวีย และเรียกว่าหอคองคอเดิย อย่างที่เรียกที่เมืองบะเตเวีย ขนอยู่ในกรมทหารมหาดเล็กในรํชกาลที่ ๖ ใช้เบนที่ลับแขกเมือง มีงานเตนรำ สโมสรลันติบาต ต่อมาใช้เบนราชพิพิธภไนฑสถาน
บินทึกเรื่อง ศาลาสหทยสมาคม
สายพระหัตถ์สมเดจพระเจ้าบรมวงศ์เธอ	เจ้าพากรมทระยา-
น!ศรานหัดตวงศ์ ประทานพระวรวงศ์เธอ พระองศ์เจ้าธานินิหัต
ตำหนกปลายเนิน คลองเตย
ลันที่ ๒๔ มกราคม ๒๔๘๕ ธานี
ดูรูปเขียนที่ลัดราชประดิษฐ์ เห็นเบนเรื่องบวชนาคหลวง ตรงศาลา สหทไ!ที่เธอถามดูตามที่ตาจะอำนวยได้ เห็นทีว่าโรงจากปะอยู่ขไงนอกหลังกา กระเบองจีนอยู่ขไงใน	ได้รำลึกชาติถึงเมื่อเล็กๆ น์กได้ว่าพระบรมรูป
สีพระองคํชงกาไหล่ทอง ลันฅงอยู่ทีหอพระเทพบิดรเดยวนกาไหล่ทีนน ทนั่น เบินโรงหล่อประจำในพระบรมมหาราชอิง แค่จะใช้เพียงโรงจาก หรือไปถึง เพียงโรงมุงกระเบองจีนควยก็จำไม่ไค้ แค่คงไม่มีการหล่อเสมอ จะมีหล่อก็ แค่ลีงที่โปรด เวลาไม่มีหล่อคงทํ้งว่าง คงเบนเพราะเหฅุนนจีงสรไงเบนคึก ฝรํงเบินแน่ว่าในรชกาลทื่ ๕ แค่เดิมเบินเฉลียงรอบเสาเล็ก ๆ เขาว่าพระยา เพีชรพิชัยทำ พระยาเพีชรพิชัยคนนนจะชื่ออะไรไม่ทราบ คือคนที่ไค้เบิน ราชทูฅไทยไปอยู่เมืองนอก	และมีบอกเบินคำฉันท์ในกล่อมชไงเผือกทัวใด
ฅวหนึ่ง จำไค้ว่า
“ หอคงคอเดียดู	ตระหง่านเงอมยยงฉาย
เสาหานระยะราย	รเรียบรอบเฉลียงยล
เบนทประชุมใหญ่	ปฤกษาราชกิจยล
รบต่างประเทศชน	ชุมนุมเลียงภุชาหาร ”
ทีหลังทำแก้เบินหอพระสมุดวชิรญาณ	แค่แก้ทำอะไรเพีมเดิมเพียง
นั่องขางในเท่านั่น มีดู้สองนั่น มีเล่าเค้งอย่างฝรืงประกอบขน เบินฅน ค่อ มาภายหลังยกหอพระสมุดวชิรญาณออกมาจากในพระบรมมหาราชลัง เขไใจ ว่ารือฅูเวลานั่น .แลัวจไงนายกลัชชี ช่างก่อสรไงชาวอิฅาเลีย!เผู้มีชื่อเลียงให้ ก่อสรไงแก้ใหม่	แค่แก้ก็แก้ไม่นั่ว	ทำแค่เสาเฉลียงให้ใหญ่ขํ้นเบินสี่มุข
นอกนนก่อเบินผนัง	ส่วนหองฃไงในนั่นคงอยู่ที่ว่าในลัชกาลที่ ๕	คร1นถึง
ลัชกาลที่ ๖ จำไค้ว่า นายมไนฟรดีเบินผู้ทำ แค่ไม่ไค้แก้อะไรที่ฅัวคึกเบิน แค่แค่งพีนใหม่	ในการนนพระราชทานชือเบินศาลาสหทัยสมาคม	แค่ก็
ไม่เห็นใช้อะไรนอกจากฃนบิใหม่ และเฉลิมพระชนม์พรรษา จดเบินที่ประชุม
เซ็นชึอ	แต่ทูเหมือนจะฅกมาเบนร่ชกาลที่ ๗ แล*ว	เคียวนจํคตงของเบน
ราชพิพิธภัณฑ์ นึกไคีเท่าน
ภันท่ ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๕
อาว์ไม่ไค้คิณลยว่าชื่อศาลาสหทไณนจะทรงผูกตามคำ “คองคอรํค ” ที่ชื่อเก่าเรียก “หอคงคอเคีย,, นนอาว์ก็กราบทูลขนไปเอง แต่ไม่ทราบว่า ทรงผูกฅามชื่อเก่า เธอบอกให้ทราบ™ทางที่ทรงผูกคํวยนึนคีอย่างยง ลงที่ ไม่รู้ก็ไค้รู้ขนเบนการต่อความรู้
ในรํชกาลที่ ๖ ทำอะไรในที่น1นบไงก๊นึกไม่ออก นึกไค้แต่พิธีแรกนา ว่า ทำที่นนแน่ เลยงการแชยิคเจำคุณพระประยูรวงศ์	ก็จำไค้แต่ว่ามืเลยง
แต่จะเบนที่ไหนจำไม่ไค้ ในการเฅนรำก็สำคัญใจว่าเบนรํชกาลที่ ๗ ส่วน การประชุม๘ฝน ประชุมองคมนตรี	ท,งการเลยงแขกเมืองพิเศษมีละครให้ทู
นึน เบนรํช้กาลทํ ๗ แน่ ชะรอยจะทรงพระราชคำรีว่าว่างอยู่ก็ใช้เสียบาง
มนุษยพวกจาม
เรื่องมนุษย์พวกจาม ลำหาความรู้ทางฝร่งเศส อาจจะได้ความรู้ที่ดี ที่จริง เพราะฝรงเศสเขาคํนมากกว่าไทย ที่จะ เล่าให้พงน จะเล่าหวฃอไม่ ลํวนถี่ บางทีจะผิดไปบางก็เบนได้
๑. พวกจามเบนมนุษย์อยู่ในจำพวกชาวเกาะในมหาสมุทรแปชิพค ที่แยกยไยกนไปที่งชาดิ	ดงประเทศต่าง ๆ	ดงแต่ประเทศญิ่บุนมาจนถึง
พลิปบนส์ ชวา มะลายู เพราะฉะนนมนุษย์จำพวกนบไนเมืองจึงอยู่ชายทะเล ที่งนึ่น เบนพวกที่ชำนาญการใช้เรือทะเลไม่ว่าอยู่ที่ไหนๆ นานมาจึงกลายเบน กนต่างชาดิกนไป
๒. พวกจามมาด1งบไนเมืองอยู่ชายทะเลดงแต่ต่อแดนจีนลงมาจน แหลมเขมร	อาณาเฃดเดิมแค่ไหนไม่รู้	แต่พวกชาวอินเดียที่เคยมาลอน
ศาลนาและว่ฒนธรรมทางน ขนานนามประเทศอย่างประเทศหนึ่งที่มืในอินเดีย ว่า “ จมปา ” คำว่าจามนนย่อมาจากคำว่า “ จ่มปา ” ประเทศกมพูชาก็เบน นามที่ชาวอินเดียมาดงเหมือนลํน
๓. พวกจามรับอารยธรรมและศาลนาของชาวอินเดีย	ประพฤดิ
เหมือนเขมร ถือศาลนาพราหมณ์เบนพน ยไ)มืทรากเฑวลถานของโบราณอยู่ มาก ครื่นพวกอาหรับออกมาสอนศาลนาอิสลาม	พวกจามเหมือนกบพวก
มะลายูและชวา ดวยบไนเมืองอยู่ริมทะเล	ได้กไขายสมาคมลํบพวกอาหรับ
จึงดามลํนไปเขารีดถือศาสนาอิศลาม
๔. เรื่องราวพงศาวดารของพวกจามนึ่นเคยเจริญถึงได้เบนคู่รบกบ พวกเขมร มืรูปภาพจารีกอยู่ที่ปราลาทบายนเมืองนครธม ทีหลไ)ถูกขอมแผ่
๖
อำนาจรุกลงมาขางเหนือ พวกจามจึงเลื่อมกำลง บไนเมืองแบ่งเบนอาณาเฃฅ ญวนบ่าง	เขมรบาง	ส่วนพวกจามเองโดยมากมาอาศัยอยู่ในเมืองเขมร
ประวฅก็มารวมอยู่กไม่เขมร บางคราววิวาทกบเขมรหนีมาพึ่งไทยป้าง บางที อพยพมาอยู่เมืองไทยป้วยป้นกไม่เขมรป้าง จึงมืพวกจามเขไมาอยู่ในเมืองไทย แฅ่ครงกรุงศรีอยุธยา
๕. ก็ธรรมเนียมไทยในครไกรุงศรีอยุธยานน ชาวค่างประเทศต่าง ชาติที่เขไมาฅงถึนฐานอยู่ในเมืองไทย รฐบาลมไาจัดเบนกรมอาสา เช่นอาสา ญี่ป้น อาสาจาม ฝรีงแม่น-บน เบนคน คือว่าเวลามืศึกสงคราม ป้องช่วย รบพุ่งฅอบแทน'ที่ไค้คงทำมาหากินอยู่เบนสุข ก็พึงส่นนิษฐานว่าพวกจามถนค ในการใช้เรือทะเลมาแค่เคิม	จึงไค้มืหนไทีเบนพนักงานเดินเรือกำบ่นหลวง
มาแค่ครื่งสมเด็จพระนารายณ์ จนถึงสนัยรีคนโกสินทร์นี กำบ่นหลวงเดิมเบ่น แค่เรือป้า1ขายมืมาแค่รีชกาลที ๑ ให้พวกอาสาจามเบ่นพนักงานเดินเรือกำบ่น คือเรือทะเลท*งนน	มาจนถึงสนัยต่อเรือไฟและเรือรบในรีชกาลที่ ๔ ที่ ๕
ก็ป้งใช้พวกอาสาจามเบ่นพนักงานเดินเรือ ทหารเรือไทยเพ็งป้งขนในรีซกาล ที่ ๕ การเดินเรือยไใช้ฝรไก,บพวกอาสาจามเบนนาย จนถึงสมืยกรมหลวง ชุมพรเขฅฅ์อุคมศไาคื จึงไค้ป้คนายทหารเรือไทยใช้เดินเรือไค้เองมาจนป้คนี
๖. มืฃไ]ประหลาดในโบราณคคีอยู่อย่างหนึ่งที่ชนชาติเหล่านีคือ พม่า มอญ ไทย เขมร ใใสไ]เบนชาวคอนไม่ชอบทะเลคไยกนทกชาติมาคงแค่คึก-คำบรรพ์ ใช้เรือก็ถนีคใช้แค่ในแม่นีาเหมือนป้นทกชาติ จะเบ่นเพราะถึนเดิม มาแค่เมืองคอนป้วยกนหรืออย่างไรนังคิคไม่เห็น
๗. นึกเป้าเงื่อนเรื่องจามขนไค้อีก ในหนังสือพระราชพงศาวคารมื ว่าเมื่อพระรามราชาราชโอรสสมเด็จพระราเมศวรครองกรุงศรีอยุธยาเกิควิวาท กบเจไพระยาเสนาบดี ๆ ไปเชิญเจไนครอินทร์ คือ พระนรืนราชา ราชนัดดา
ของสมเคีจพระบรมราชาธิราช ( พะงว) เขไมาตีไค้พระนครศรีอยุธยา แลว ให้สมเค้จพระรามราชาไปครองเมือง “ ปทาคูจาม ” เมืองปทาคูจามนไม่มื ที่อื่น แด่ที่ริมแม่นาผงฅะวันฅก ขไงใค้พระนครศรีอยุธยาลงมา เหนือคลอง ดะเคียน ยงมืคลองเก่าปรากฏอยู่จนทุกวันนืเรียกว่า “คลองคูจาม,, ที่ว่าให้ สมเคีจพระรามราชาไปครองนน ที่จริงอาจเบนให้เอาไปคมขํง หรือที่สุดไป ปลงพระชนม์ที่ฅำบลคูจามนอกพระนคร ดำบลคูจามนนชื่อส่อว่า เบนที่พวก จามที่มาคไขายมาใช้เบนชือดำบลหนึ่งอย่ชฺายทะเลหรือเบน'ที่ฅ่อเรือ'ของพวก จามที่นน	เพราะมืชื่อดำบลหนึ่งอยู่ชายทะเลเรียก “ปละท่า,, เบนที่เรือไป
มาคไขายเห็นไค้ว่าเบนคำเคียววับปทาคูจาม โดยความที่กล่าวนึ่ จงเห็นไค้ว่า พวกจามไค้เคยเขไมาอยู่ในเมืองไทยใกล้ ๆ วับวัชกาลพระเจไอู่ทอง ย็งกว่า นนอีก ยไมืเกไซึ่งเบนแด่ความสงวัยว่า พวกจามจะไค้ไปมากไขายในอ่าวสยาม แด่คีกดำบรรพ์ และมาให้ชื่อเรียกดำบลด่าง ๆ ไว้ ที่ยไเรียกวันอยู่จนทุกวนนึ่ อีหลายแห่ง	ไม่มืใครแปลออกและไม่รู้ว่าภาษาอะไร	ยกวัวอย่างวังเช่น
เกาะสมย เกาะพวัน เกาะสีชง ศฅหีบเหส่านึ่ เบนวัน
๘. ยงมีเคไสำวัญด่อไปอีกว่า พวกจามไค้ร่วมลมพงษ์กบพวกขอม ที่ครองเมืองละโว้ คือเรียกว่า “ นางจามเทว้ ” ปรากฏอยู่
พระพฑธศาสนามหายานและหนยาน
เหตุ สงลัยเรืองเกียวกบ หีนยาน และมหายานในเมืองไทย บญหา ที่ว่าไทยถือศาสนาฅามแบบหีนยานน1นเบนหีนยานแท้ หรือ ลังมืมหายานปนอยู่บไงประการใค
ตอบ พระพุทธศาสนาทเราถือลันอยู่ทุกชันนึ่ เดิมถือแบบมหายาน สืบแต่ศรีวิชัย	คร1นพวกหีนยานมากีเลยถือหีนยานควย	จะพิสูจน์ให้เบน
หลักฐานง่ายๆโคยวิธีบรรพชาที่ใช้ลันอยู่และมาเลิกเสียเมื่อสมียสมเคีจพระ-มหาสมณเจา	กรมพระยาวชิรญาณวโรรส	การบรรพชานึ่นมหายานกบ
หีนยานว่าผิคลัน มหายานว่าเบนลันสกฤฅ หีนยานว่าเบนมฅธ พระไครบฎก มหายานลับหีนยานกีผิคลันโคยภาษา	ที่เรารู้ว่าเราถือลังมหายานและหีนยาน
สองอย่างค*วยลันกีกือ	วิธีบรรพชาคองรืบไครสรณคมน์ในการชับไฅรสรถเ-
อมน์น์ แต่ก่อนค*องรไม่มคธบทหนึ่งและลันสกฤคอีกบทหนึ่งเสมอ ทงนึ่เพราะ หากว่าเบนมคธอย่างเคียว พวกมหายานชังเกียจ ฅองว่าลันสกฤฅอีกบทหนึ่ง จึงจะไค้เบนพุทธไม่ ธไม่มไม่ ลังฆไม่ ๆลฯ
การให้ส่วนบุญลันเบนฅดิมหายาน หีนยานให้ไม่ไค้ บุญของใคร ๆ ฑำกีเบน1ของคนนน มหายานเบนผายเอาเชัามาในเมืองไทย เรากีลังใช้ลันอยู่ ส่วนลังกาวงศ์ที่มาเปลี่ยนเราเบนหีนยานนึ่น	มาแต่สมยสโขฑย	เรายงคง
นไม่ถือมหายานอยู่กีเลี่อมใสถือลันต่อมา	ที่ว่าเปลี่ยนมาเบนหีนยานหมคแลวกี
ยไ)หาหมคไม่ ในการสวคพระปริคลังว่าลัน ‘‘เวยสวฃฺยาโต” เบน มหายาน เพราะเบนคำลัเสกฤค ถาจะคูให้ง่ายต่อไป คูคาถา “สมฺพุทุ)เธ” สวคไหว้ พระเจไลี่หไหมื่น ไม่มืในหีนยาน เบนมหายาน'ทง่ศน ย็งคามชนบทควยแล่ว ลังมีปะปนอยู่อีกมาก แม้กระลังบรรพชาสองวิธีลังกล่าวแลัวลังคงกระทำอยู่กีมี
สรไงวดพระเซตพน
บญหา พระบาทสมเคีจพระพุทธยอดพื่าจุฬาโลกทรงมีพระราช ประสงค์อย่างไร จึงทรงสรไงวิดพระเชฅพนขน ร
ตอบ เรื่องการสรไงว"ดพระเชฅุพนเบนเรื่องใหญ่	และเรืองลึกชง
ในทางพระพุทธศาสนา พระพุทธยอดพา ๆ ทรงสรไงว"คพระเชคพนกบกรม พระราชว"งบวรๆ ทรงสรไงว"ดมหาธาตุนึ่น ลรำงในคราวเคียวกน ว"ดสองว"ดนึ่ เบีนวดที่ใหญ่ที่สุคในพระนคร สรไงแค่แรกสรไงกรงผิดก"บว"ดอื่น ๆ เพราะ เหตุใดทไศองพระองค์จึงทรงสรไงวิดใหญ่ถึงปานนึ่น พระพุทธยอดพาฯ สรไง วิดพระเชตุพน สรไงโคเท่าที่เห็นอยู่ทุกวนน
พระนงเกลไ ๆ มาแก้ที่โบสถ์พระนอน เดิมเบีนว"งกรมหลวงนรินทร-เทวีเจไครอกว"คโพธนอกนนแนวกำแพงใหญ่โตมาแค่พระพุทธยอดพา ๆ ที่งสน ร"ชกาลที่ ๓ มาทำพระอุโบสถอย่างวดสระเกศ แค่โคกว่าหน่อยหนึ่ง ที่ขยาย ใหญ่โคออกไปนนเบนของพระน่งเกลไ ฯ นอกนนระเบียง วิหาร ศาลาราย มี มาแค่พระพุทธยอดพา ๆ ที่งสน ทรงดำริอย่างไรจึงทำใหญ่โค ความจริงทรง สรไงว"ดสุวรรณ ๆ คลองบางกอกน่อยกพอสถานประมาณแล1ว	อธิบายมีสอง
อย่างแค่เบนเรื่อง1ของการเคา เดาถึมีทางจะถูกบไงผิดบไง
๑. ทางหนึ่งดูเหมือนจะทรง สรไง เพื่อบรรจุพระบรมอ*ฐและอฐเจไ-นายในราชวงค์อย่างว"คพระศรีสรรเพ็ชญ์ที่กรงเก่า	หล"กฐานที่ชวนให้คิดที่
สรไงพระเจคีย์รายรอบสรไงมาแค่สม"ยพุทธยอดพา ๆ ที่ไหน ๆ เขาสรไงบรรจุ กระดูกที่งนึ่น ทํนึ่เบีนเสมือนสรไงเฅริยมเพื่อให้เบีนระเบียบเรียบรํอยไม่เกะกะ ใน'ชน'หลง แค่ความคิดเช่นนึ่มีที่ข"ดอยู่ เพราะพระเจคีย์องค์ใหญ่ทํสรไงใน
สมไ]พระพุทธยอคพา ฯ นนหาได้บรรจุอ่ฐไม่ เบนบรรจุพระศรีสรรเพ็ชญ์ไป เรื่องนึ่รู้ได้ยากจริงเพราะจะถามพระพุทธยอดพาๆ ท่าน ก็ถามไม่ได้
๒. อีกทางหนึ่งนังเกดดู เมือเสวยราชย์นน หวเมืองผายเหนือเสียแก่ ขำศึกแฅ่ครื่งรบอะแช,หจุ่นก	ขไศึกเผาวไาวาอารามพไ)ทะลายก็มาก	พระ-
พุทธรูปต่างๆ ต่องฅากแดคกรำฝน	จึงทรงคิดสรไงนัดใหม่เพื่อเชิญเอา
พระพุทธรูปเหล่านนมาเก็บรว้ไษาไว้ควยเบนของเก่าน่าเสียดายและเพื่อเบนการ ทำบุญควย
ที่เบนของประหลาดก็คือ พระนึ่งเกลำ ๆ ทรงซ่อมปฏิสไขรณ์นัคพระ-เชดูพน ฅงใจจะทำเบนมหาวิทยาลไจริง ๆ ถากล่าวถึงประวํดฃองมหาวิทยาลไ ของไทย ว0ดพระเชฅุพนนึ่จะลืมเสียไม่ได้เบนอนขาด เวลานนหนังสือดำรา เรียนครูบาอาจารย์หาได้ยาก ดำริบดำรามืก็หวงบดบงวิชากวามรู้ สอนก่น แต่ที่ผิดๆบไง ฯลฯ พระนไ!เกลำฯฅงนักปราชญ์ราชบไแฑิฅคิดคนรวบรวม โบราณคดี วรรณคดี ดำรายา ฯลฯ เลือกเอาแต่ที่ดีมาจารีกแผ่นศิลาคิดไว้ เพื่อเบนหล่กในภายหนัง ถไรว้าโบราณคดี วรรณคดี ฯลฯ	จงไปดูนัคนึ่จะ
ได้ผลคุ้มค่าเหนื่อย หนังสือประชุมจารีกนัดพระเชฅพน เบนหนังลือที่ควรมีใช้ เพื่อศึกษาวิชาดไนนึ่	เหดูใดพระพุทธยอดพา ฯ จึงศรไงนัดพระเชดูพนนึ่ไว้
แต่คิดเอาต่งเล่ามาแนัว	ไม่มืหนักฐานอนใดจะอาศไ	ไม่เหมือนพระธาดูที่
เรียกว่าพระเจดีย์ทอง
จุฬาลงกรณมหาวิทยาลย
บญหา เมื่อก่อฤกษ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาทัยบคนนํ้น เคยเหนในรูป ว่าไค้เสด็จไปงานนํ้นควย ทรงจำไค้หรือไม่ว่าศิลาฤกษ์นนผงไว้ครงไหน ร ตอบ มหาวิทยาลยแห่งแรกในเมืองไทย คือ วิดโพธ ขอนไม่ควร ลืมเสีย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาทัยนนเดิมมืแด่ดิกที่เรียกว่า “วิงกลางทุ่ง,, ซึง สรไงขนหวไ)จะให้เบนวิงที่ประทับของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช	ฝร่งทัก
เรียกกนว่า “วินเชอร์คาสเชิล,,	เพราะเอาแบบคืกโกธิกมาสร่างอย่าง'วิง
วินเชอรีที่เมืองทังกฤษ ดิกนนดไงอยู่ถึงร่ชกาลที่ ๖ สมเด็จพระมงกุฎเกลาฯ โปรดให้ยายโรงเรียนมหาดเล็กหลวงออกไปฅงที่ดิกกลางทุ่งโดยมีพระราช-ประสงค์จะให้เบนโรงเรียนใหญ่	ฅ่อนนมาฃยายพระราชดำริให้จดเบนมหา-
วทยาทัย สร่างดิกใหม่หทังแรกทางริมถนนสนามมา ใช้เงินที่เหลือจากสร่าง พระบรมรูปทรงมไ สมเด็จพระมงกฎเกทัา ๆ เสด็จไปก่อฤกษ์ ศิลาฤกษ์อยู่ใน ดิกหทังนน แด่อยู่ฅรงไหนไม่รู้
ยิงบนบอกทลา
บญหา การยิงบีนบอกเวลาเที่ยงนํนมีมาแต่ครื่งใด ร ไค้แบบอย่าง มาแต่ไหน ร
ตอบ เรื่องยิงบีนบอกเวลานึ่มีมานานแลว	เดิมทีเคียวที่บีอมมม
พระราชวง มีบีนใหญ่ประจุอยู่ลี่บีอมเสมอ บีอมละกระบอก เบีนบีนสญ่ญา ตามที่เห็นด1วยตาตนเองนนมีอยู่กระบอกหนึ่งที่บีอมมุมวัดพระเชดูพน บีนนน ถงเวลาพระอาทิตย์ฃํ้นเช*าฅรู่ยิงทุกวน กล่าวกนเบีนสองนํยิ นัยหนึ่งว่าเบีนการ เปลี่ยนดินบีน	แต่ว่าฅามความดิคเห็นว่าที่จริงน1นเบีนล่ญ่ญาณเบีคประฅูวํง
ที่บีดเพื่อลดหย่อนการพิทไไษ์รบีไษาพระราชวังในเวลากลางคืน	ที่ยิงบีนนึ่น
เพื่อให้ไค้ยินพรอมกนทุกดำน	อีกนัยหนึ่งนนเบีนสญ่ญาณบอกเมื่อไฟไหม้
นัาไฟไหม้นอกพระนครยิงนํดเดียว นัาไฟไหม้ในพระนครยิงสามนัด ดำไหม้ ในพระราชวงยิงต่อ ๆ ไปหลายนัด จนไฟคบจึงหยุด เบีนธรรมเนียมดํงนึ่
มีธรรมเนียมอีกอย่างหนึ่งเบีนของคู่นันทิเบีนส่วนสำหริบพระนคร เขไใจว่าไค้มาจากเมืองจีน ไทยเรามีมาแลวแต่ครื่งกรงศรีอยุธยา แม้เรื่อง ยิงบีนกคงมีมาก่อนแต่ครื่งกรุงเก่า ประเพณีของพระนครที่คู่ไปนับยิงบีนอีคือ ฅีกลอ3 เดิมมีหอกลองอยู่ที่หนำวัดพระเชฅพนหอหนึ่งเบีนสามชน	แขวน
กลองสามใบใหญ่และย่อมฃํ้นเบีนลำดับนัน	กลองใบใหญ่อยู่ชนล่าง เรียก
ชื่อว่ายาพระสุรศรี	สำหริบดีเวลาพระอาทิตย์ฅกเบีนนัญญาณให้บีคประดู
พระนคร ใบชะนกลางชื่อนัคคีพินาศสำหริบดีเมื่อเกิดไฟไหม้เบีนนัญญาณเรียก ราษฎรให้ช่วยดันดับไฟ คูเหมือนมีกำหนดว่าไฟไหม้นอกพระนครดีสามครื่ง นัาไฟไหม้ในพระนครดีมากกว่านน กลองใบยอดชื่อพิฆาตไพรินทร์ดีให้รู้ว่า มีขาคืกมาประชิดติดพระนคร ทุกคนดัองมาพร*อมกนช่วยรกษาหนัาที่
มูลเหตุของการยิงบิพที่ยงนนจำไค้อยู่ว่า	แรกเราไปไค้ยนองกฤษ
เขายิงสญญาณที่เมืองสิงคโปร์สำหรบให้คนฅไ)นาฬิกา ไทยเราไปเห็นเขไอยาก จะให้มืบนเที่ยงที่กรุงเทพ ฯ บไง คูเหมือนจะโปรดให้ทหารเรือยิงขนที่ฅำหนไา แพก่อน	ครํ้นกรมหลวงประฑัาษ์ศิลปาคมพัเทหารบีนใหญ่มืฃนในทหารลอม
วไ)แลว จึงขอหนไที่ยิงบนเที่ยงมาให้ทหารบนใหญ่ลอมว่งยิงที่บอมทัศนากรอยู่ ระยะหนึ่งแลวจึงกทับไปเบนหนไที่ฃองทหารเรืออีก บีนเที่ยงยิงมาจนมืไฟพา โรงไฟพารโาฃยิบดาเวลาสองทุ่มเบนทัญญาณฅไนาฬิกาแทน
๗
สวมเสอเขไเผา
บญหา การสวมเสือเฃไเผ่านพ)ยไค้ยินว่ามีมาก่อนรชกาลที่ ๔ แลว ความขอนจริงหรือไม่ หรือว่ามีการสวมบไงเบนกรงคราวอย่างไร ร
ตอบ การสวมเสอนนความจริงก่อนรชกาลที่ ๔ ก๊มีสวมก่นเหมือน ทันแต่สวมในฤดูหนาว คามธรรมดากำไม่หนาวไม่สวมกนเลย นุ่งยก นุ่งปูม แต่ไม่ใส่เสือเขไเผา พระเจไแผ่นmiกไม่ใส่ พระเจไแผ่นดินเองก็โปรดไม่สวม ฉลองพระองค์เพราะอากาศรอน พระพุทธเจไหลวงประทับอยู่โดยปกติ ไม่ ทรงฉลองพระองค์	ผู้ใหญ่แต่ก่อนเล่าว่าหนไหนาวจะสวมเสือเหมือนก่นใน
เวลาเขไเผา เวลาเฃไเผ่านพองคอยดูว่าพระเจไแผ่นดินว่าทรงสวมหรือเปล่า พระเจไแผ่นดินแต่ก่อนทนหนาวเก่งพิลึก
ขไราชการมาจากบไนทักเอาเสือคลมมาดไย	ถไพระเจไแผ่นดินไม่
ทรงฉลองพระองค์ก็ทัองถอด หนาวแสนหนาวก็ทัองทนเอา บางคราวกำทัง เผ่าพระเจไแผ่นดินทรงเรียกฉลองพระองค์มาสวมก็มี	จนเบนที่ทังเกฅทันว่า
เมื่อไรพระก่นหด ฃไราชการก็ดีใจจะไค้สวมเสือ
การสรๆงพระโต
--------—ril-. ,'i.
บญหา การสรไงพระโฅ : ไม่ว^,แง: จะนอน จะยืน หรือจะเคน ก็ฅาม สรไงพรือมกนโโบวิหารหรืออย่างไร เพรา^พิจารณาคูวิหารที่ไว้พระโฅ ต่าง ๆ นน คูไม่เหมาะกบพระโฅ; :ไม่ส'ม่กไาที่ไฑยเบนศิลบีนเอกเลย
ตอบ ขนชื่อว่าพระโ-ค ๚ะนV*จรนอน จะยืน หรือจะเดินกคว่ม	/
โบราณสรไงก้นกลางแจงแบนพระเจคียื คือ เบื่อการสรไงพระเจดีย์ก้นกมา สรไงพระโค ไม่ค,องมี'วิหาร ที่มามีวิหารนนคนมาศรไาธาทำก้นภายหลไที่งสน ฉะน1นเมือคูแก้วรู้สึกอึคอค เช่น วิคพนิญเชิง เบนก้น พระพนไyเชิงนสรไงมา ก่อนกรุงศรีอยุธยา และคงสรไงแทนพระเจดีย์ ส่วนพระโฅที่สรไงพรอม ๆ ก้บวิหารมีอยู่องค์เดียว คือ พระโฅว่คก้ลยา ๆ พระนไนกลไ ฯ เบื่นเจไของพระ เจไพระยานิกรบดินทรื เบื่นเจไของวิหารสรไงพร*อมก้น
พระนอนจกรสึหเบนพระนอนที่เก่ามาก ล่กษณะเบนมหายานอยู่ คือ นอนวางพระกร พระนอนแบบนเบื่นพระนอนแบบเก่า เห็นมีเหมือนก้นที่ถา เมืองยะลาอีกองค์หนง เบื่นแบบมหายาน ส่วนแบบส่งกาวงค์นํ้นเอามือทไว พระเศียร พระนอนนเดิมว่าเบื่นท่านิพพาน เบื่นท่านอนคายอย่างที่พระแท่น คงรืง ท่าพระมืสี่ท่า คือ สี่อิริยาบถ นิง นอน ยืน เดิน แต่ก่อนนิบถือที่ ประสูติ ฅรไทู้ ปฐมเทศนา และนิพพาน พระนอนจกรสีห์ใครจะสรไงคนหา ต่วไม่ไค้ เบนของเก่ามาก ที่เมืองสิงห์มีแม่นาใหญ่ มีวิง บไนหนไพระลาน ก้คมหาธาฅ เบนเมืองเจไ เบื่นเมือง1ใหญ่ แต่ทางนาผ่านลงมาหมค มีแม่'นา สายหนิงทํคนเขิน ห่างแม่นาเจไพระยาเขไไปมืแม่นาอีก เรียกชื่อต่าง ๆ ก้น คอนพยุหคีรีเรียกแม่นาพระทรง คอนนครสวรรค์เรียกแม่นาบางประมุข ต่อ ขนไปเรียกบึงหูกวางที่พระพุทธเจไเสือถม เบึนแม่นาสายเดียวก้นที่งสีน
พระศากยมุนี หรือพระโตว่ดสุท~ศนีกไค้มาจากกรุงสุโขท่ย มาสราง วิหารที่หนไเสาชิงชำทีหลํงเหมือนกน เอาลงแพมาฃนที่ท่าชำง ท่าที่พระขน เลยเรียกกนว่าท่าพระ	พระใหญ่กว่าประตูเมืองท่องรีอกำแพงแท่วกํอใหม่
เอาขนแท่วว่าชํกเลื่อนมาตามถนน	ในจดหมายเหตกรมหลวงนรินทร์ ๆ ว่า
พระบาทสมเค้จพระพุทธยอดพา ๆ เสดจพระราชดำเนินตามกระบวนแห่พระ ไม่ไค้ทรงฉลองพระบาท ว่าทรงเหนื่อยมาก เพราะทรงพระชราถึงกบเซและ พลาด
กรมนาฬิกานละทุ่มโมง
บญหา ไค้อ่านในหนังสือเก่าพบกำว่า “ กรมนาฬิกา ” ไม่ทราบว่า กรมนึ่อยู่ที่ไหน มีหนัาที่ทำอะไร ?
ตอบ กรมนาฬิกาเบนกรมขนในว่ง และหอนาฬิกานนชอบกลนักหนา มีเหมือนกไ4ที่งไทยและพม่า ประเพณีเดิมทีเคียวเห็นจะมีมาเก่าแก่มาก อาจ ไค้แบบแผนมาจากอินเดียก็เบนไค้ ทำเบนหอสูง ชนยอคของหอแขวนฆ2อง ใบหนึ่งกลองใบหนึ่ง ในหไ]งชนคาลงมาคงอ่างนึ่าเอากะลาซึ่งมักนึ่าเหมาะขนาค ที่ลอยอยู่เพียง ๖๐ นาทีแส่วจม	ลอยไว้ในอ่างนน	มีคนนงยามประจำอยู่
เวลาพระอาทิฅย์ขนลอย กะลาซึ่งเรียกฅามภาษามคธว่า “นาฬิกา” จึงเข1าใจว่า ไค้กำรามาจากอินเดีย พอนาฬิกาจมคนก็ขนไปฅีฆํอง ในเวลากลางวนนาฬิกา แรกดีครงหนึ่ง นาฬิกาที่สองที่สามก็ดีมากครไ)ขนคามลำกํบ ทีในหไ]งนึ่นมี ราวลำหรบบกไม้ฅวเบนที่ส่งเกฅของคนดี	ไค้นาฬิกาหนึ่งก็บกฅวไว้อ่นหนึ่ง
ถึงอีกนาฬิกาหนึ่งก็บกฅวเดิมอีกอ่นหนึ่งเรียงกนต่อไป ลำหรีบผู้ดีจะไค้นับรีว ก็นาฬิกา	ถึงเวลาคาพระอาทิคย์คกควบกครบ ร) ๒ อ่น	แลวเอาออกเถึย
คราวหนึ่งควย	กลางคืนดีกลองแทนฆไ]ง	ควยเหคุนึ่แหละจึงเรียกเบนกำ
สามัญว่า “ โมง ” ในเวลากลางมัน	ว่า “ ทุ่ม ” ในเวลากลางคืนคามเสียงฆ1อง
และเสียงกลอง	ที่ดีกลองในเวลากลางคืาเนนเห็นจะเบนควยเสียงกลองคไ)ไป
ไกลกว่าเสียงฆอง
ในเรื่องโรงนาฬิกานึ่ยไมีฅ่อไปอีกอย่างหนึ่งคือ ๓ดีโมงหรือทุ่มอื่น ๆ ดีเพียงมัคราทุ่มและโมง ส่าดีเวลา ๖ นาฬิกา ๑๒ นาฬิกา ค1องดียาฆํองเสีย ก่อนลาหนึ่งแส่ว จึงดีบอกอครานาฬิกา	กลางคืนคงแค่เวลา ๑๘ นาฬิกา
คองดียากลองเสียก่อนลาหนึ่ง เรียกว่ายาคืา ๒๑ นาฬิกา ยาลาหนึ่งเรียกว่า
ยามหนึ่ง เที่ยงคืนยํ่าลองลา เรียPสองยาม ๓ นาฬิกายาลามลาเรียกลามยาม แล่วดีอดราต่อ ฅอนรุ่งก็ยารุ่ง ฅอนเที่ยงก็?]าเที่ยง กลาง'วนก็ยาฆ4อง กลาง คืนยากลอง
เหตุไรจึงดีย่า ไปรู้มาจากเมื่อไปเมืองอินเดีย	ไปไค้ยินยาที่เมือง
พาราณสี ถามเขาจึงไค้ความว่า ที่ดียํ่านึ่นเบนลํญญาณบอกให้เปลี่ยนคนร,กษา ยาม คือประเพณีการรกษายามกลางวน ๖ ชวโมง เปลี่ยนกรงหนึ่ง กลางคืน ๓ ช,วโมง เปลี่ยนครีงหนีง ไทยเราเอา'หน้าที่บอกคัญญาณเปลี่ยนยามมาเบน พนักงานของโรงนาฬิกาจึงดียั๋า แต่เมื่อเกิดนาฬิกากลอย่างฝรํงขนแลวในเมือง ไทยเราก็เลิกลอยกะลา ใช้นาฬิกากลอย่างฝรํง้แทนและเลิกดีกลองในเวลากลาง คืน ใช้ระฟ้งใหญ่ใบหนึ่งดีแทนท1งสองลี่งนึ่น แต่ว่าชื่อที่เรียกว่าโมงและทุ่ม ยิงใช้อยู่เบนสำคัญ ทำให้รู้ว่าดีฆองกลางวนและดีกลองกลางคืน.
ลายพระห0ดล เรองนาฬิกา
สมเดจเจ้าทา กรมทระยานรศรานวดติวงศ กับ
ทระวรวงศ์เธอ กรมหมนทิทยลาภทฤฒิยากร (ทระองศ์เจ้าธานินิวัต)
ตำห,นกปลายเนิน คลองเตย
ว่นที่ ๑๘ คันยายน ๒๔๘๓ ธานี
เธอถามถึงนาฬิกาอาว์ก็จน	คํวยฅงแต่เกิดมาก็เห็นเขาใช้นาฬิกากล
คันเสียแล่ว	เบนแต่รู้โดยหนังสือซึ่งได้อ่านพบและไค้พงเขาพูดคัน เบนว่า
เอาภาชนะเลิกเจาะกนลอยนึ่าในภาชนะใหญ่ เมื่อนาไหลเฃำทีละนอยจนภาชนะ
เล็กจมกนับเอาเบนเวลาหนึ่ง แค่จะเบนเท่าไรน1น'ไม่ทราบ ท1งนึ่เบืนคํวยเห๊น การดีไก่ เขายํงใช้จอกเจาะกนลอยในฃํน เมื่อจอกนนจมเขาเรียกว่า “ อนจม ” เขากิจไม่ไก่แยกออกจากการดีไปให้นา	สคแฅ่จะล่ญญากน'ว่าดีกไแ “ อ้น ”
อย่างเดียวกํนกับการค่อยมวยทางฝร็ง อีกประการหนึ่งสไเกฅซึ่งนาฬิกา นน แปลว่ามะพรำว	จึงคิดว่าแค่ก่อนนึ่เขากงใช้กะลากนกลวงลอยนาเบนเครีอง
ว่ดเวลา คูเหมาะดีที่จะฉวยเอากะลาซึ่งมีอยู่ดาษคื่นฑื่ไหนมาใช้ล็ได้	เขาจะ
เอาชินอุดรูก*นกะลาเจาะไขให้นาเขาฅามชอนใจเอาใหม่	หรือ'จะอย่างไรล็
ไม่ทราบ แค่นึ่เบนเดาทงนึ่น
อ้นเครืองว่ดเวลานึ่นมีอยู่มากนก จะให้ฅวอย่างก๊เช่น ๑. “บ่ายควาย’, “ควายเขาคอก’’ นนเบนล้งเกฅคูด'วงอาทิฅย์ เบนว,คเวลาอย่างหยาบ
๒. “ชนฉาย’, นํงสงเกดเอาเงา เบนของละเอียดขน ใช้ในการ
บวชนาค
๓. การสอบไล่หนังสือพระ ได้ยินว่าแค่ก่อนใช้จุดธูปเบ่นเครื่องวด เวลา ถาธูปไหม้หมดคอกยิงแปลไม่ลล็จํคว่าเบนตก
ขอให้สงเกดกลอนในมูลบทบรรพกิจ	ท่านแบ่งเวลาไว้ไม่ดรงอ้บ
นาฬิกากล
ก) วนหนีงแบ่งเบน ๒ ภาค	เบนกลางว่นครึ่งหนึ่ง	กลางคืน
ครึ่งหนึ่ง
ข) วพบคืนนนแบ่งเบน ๘ ยาม คือ กลางวน ๔ ยาม กลางคืน
๔ ยาม
ค) ยามหนึ่งแบ่งเบน ๓ ชิวโมง	กลางวนเรียกว่าโมง กลางคืน
เรียกว่าทุ่ม	ฃไ]นึ่สมเดีจ ๆ กรมพระยาเทววงศ์ทรงล่นนีษฐานว่า	กลางว่น
เขาคงฅีค้ว์ยฆไอง กลางคืนเขาคงตีควยกลอง ฅามที่ทรงสนนิษฐานเช่นนเห็น ซอบอัวยย็งนัก
ฆ) โมงหนึ่งแบ่งเบน ๑0 บาท ฅกเบนบาทหนึ่ง ๖ มินิดแห่งนาที
ง) นาทีหนึ่งแบ่งเบน ๔ เพชรนาที ฅกนาทีหนึ่งเบน มินิค ๑ อับ ๓๐ ลก้นแห่งนาฬิกากล
จ) เพชรนาทีหนึ่งแบ่งเบน ๖ ปราณ	เห็นจะหมายเอาหายใจเช่า
หรือออกทีหนึ่ง ตกเบนสก้น ๑ แห่งนาฬิกากล
ฉ ) ปราณหนึ่งแบ่งเบน ๑0 อักษร	จะหมายถึงเขียนหนังลือหรือ
อะไรไม่ทราบ	ถาหมายถึงเขียน'หนังลือแล่ว	นัวหายใจเช่าหรือออกทีหนึ่ง
เขียนหนังลือไค้ ๑๐ คำ เห็นเรืวเตีมที แม้เอาแต่พอัญชนะกเห็นไม่ไหวอยู่ นนเอง
ไม่ว่าเครื่องวคอะไรไม่มีเที่ยงที่งนน แม้นาฬิกากลถึไม่เที่ยง แค่ตื กว่า'ว่คํเวลาควย'วิธีอื่น เรา'จงฅไอง,ใช้
เธอบอกว่า	สมเค้จ ๆ กรมพระยาคำรงทรงส่งอันทึกประทานมา
๒ เรื่อง แต่อาว์ไม่ไค้ถามว่าเบนเรื่องอะไร เบนพระวิจารณ์เรื่องพิธีตรุษ อับเรื่องเห่ชาลูกหลวงหรือมิใช่ ถไเบนเรื่องนนถึไม่ต8องส่งอาว์ เพราะอาว์ ไค้รไม่ประทานมาเหมือนอัน ตงใจเมืออ่านแอัวจะส่งมาให้เธอ
วนที่ ๒๑ อันยายน พุทธอักราช๒๔๘๓ ขอประทานกราบทูลทรงทราบผาพระบาท
ช่าพระพุทธเจไไค้รไม่ลายพระห่ตถ์ลงอัเที่ ๑๘ เตือนนึ่	ทรงอธิบาย
คำว่า “ นาฬิกา ” ฅลอคจนเครื่องอัคโบราณมาโคยละเอียค ทำให้ช่าพระพุทธ-
เจ*าไค้ทราบความหลายอย่างทีบังไม่เคยทราบ	บังเกิดแนวความคิดใหม่ ๆ ฅ่อ
ไปอีก ขอประทานกราบมาแทบผาพระบาท
เหฅที่จะกราบทูลถามเรื่อง “นาฬิกา,' เมื่อวนนน	ยงกราบทูลไม่
ฅลอค	เพราะไม่สู้สะดวกด*วยทรงบังวลด*วยการปฏิฟ้าพระเบนก่น	จงขอ
ประทานกราบทูลทางจดหมายน
ในโน๊ฅที่ขำพระพุทธเจไเขียนเรื่อง “ กระลาโหม ” ในวารสารของ สยามสมาคม ขำพระพุทธเจาไค้ทไาว่า คาสฅราจารย์เชเคส์ แปลศิลาจารึก เขมรโบราณแห่งหนึ่ง	มีบัญชีลืงฃอง	ซึ่งพระเจาแผ่นดินเขมรทรงพระราช
อุทิคถวายพระเบนเจท	ไนบัญชีนนมีรายการอินหนึ่งว่า “ กระลาพระกาล ”
ซึ่งเซเคย์หาไค้อธิบายไว้ไม่ว่า เบนรง'ของชนิด'ไร ทำให่อยากเคาว่า ฅาม รูปก่พฑน่าจะแปลว่า	บริเวณของเวลา หรืออีกนัยหนึ่ง	เครื่องบัดเวลา
ขำพระพุทธเจ*าจีงรู้สึกก่อไปอีกชนหนึ่งว่า	ไทยเราแก่เดิมทีอีปรากฏว่าใช้
เปลือกแข็งของลูกมะพร*าวเบนเครืองวดเวลา	จงเห่นว่า เบนเหฅุให่ชวน
สนนิษฐานก่อไปอีกชนหนึ่งว่า ก่วยนัยนเองกระบังเปลือกแข็งของลูกมะพร*าว จึงมาไค้ชื่อว่า ‘ ‘ กระลา ” ทีงนึ่อีได้แก่เพียงปรารภเพราะไม่มีหนักฐานอินใด ที่แน่'นอนย็งไปก'ว่านทีพอจะยืนอินไค้
ก่อมานายแรงกาดํไค้มาบอกขำพระพุทธเจ*าให่สงเกฅดูในกฎหมาย นักษณะพิสจน์	และพระราชกำหนดใหม่	ซึงมกล่าวถึง “ นาระกา ” เบน
เครื่องบัดในการดำนาพิสูจน์สำหริบค่ความในพระราชกำหนดใหม่ (บทที๒๙ หนัา ๔0® เล่ม ๓ ในฉบับฅราสามดวง ซึ่งมหาวิทยานัยวิชาธรรมคาสฅร์และ การเมืองพิมพ์ขน) มืความว่า เกิดการพิสูจน์ดำนึ่าโดยใช้ “นาระกา” ถือ เกณฑ์กนที่ “ นาระกา ” ล่มหรือยิง สมเด็จพระพุทธยอคพีา ๆ “ ทรงแคลง ”
๘
การที่เอา “ นาระกา ” มาใช้	โปรดให้ลูกขุน ณ ศาลหลวงสอบพระอยการ
พระมหาราชกรูมหิธรกราบบไ)คมทูลว่า	“ดำนาด,งนาระกามิไค้พบในพระ
อ,ยการ พบแต่คำว่าดำนากนให้ยุกระบคกลนใจสามกลน’, แต่ปรากฏว่า ที เมืองราชบุรีใช้นาระกากนจึงมีพระบรมราชโองการสงว่า “ กฎหมายให้ฅง นาระกานึ่นหามิไค้ ” ให้หำมมิให้ใช้นาระกา และนัวอย่างราชบุรีก็ไม่โปรด ให้อนุโลมฅาม
“ นาระกา ” ในที่นคงจะต่องเบนเปลือกแข๊งของลูกมะพราวเบนแน่ หรืออีกนัยหนึ่งก็คือ กระลา นนเอง จึงไค้มืการ “ ล่ม ” กน
นายแลงกาดํกบ ขำพระพทธเจาไค้พรอมกนพลิก คูนักษณะพิสูจน์ ดำนาลุยเพลิง ซึ่งมีพระราชปรารภแต่นัชกาลพระเจ1าอูทอง พบความว่า “ ต่งํ้ นาลิกา ” ในมาฅรา ๗ ซึ่งไม่ฅรงนันนับที่พระมหาราชครูมหิธรกราบนังคมทูล ไค้พิเคราะหิหาร่องรอยที่จะนันนิษฐานว่า	เหคูไรพระมหาราชครูมหิธรจึง
กราบนังคมทูลต่ง้นึ่จะหลงก็ไม่สม เพราะพระราชนัญญฅก็สํ้นมีความเพียงเจึค มาดราเท่านน จะว่ามาฅราที่กล่าวลืง “ นาลิกา ” นึ่ เติมเขไไปภายหนังก็มินัอง เติมภายหนังพระราชกำหนคใหม่ ซึ่งมีบเคือนวนคืนแห่งพระบรมราชโองการ แน่นอนว่า จลนักราช ๑๑๕๗ บีเถาะ ฯลฯ หรือ และเช่นนนเหคูไรจึงเติม ลงไปในพระราชนัญญ้ฅโบราเนในเมื่อมิพระราชกำหนดใหม่ระบุความนัานอยู่ ชิด ๆ นังนึ่ หรือจะเติมลงระหว่างฅอนกลางหรือปลายของกรูงศรีอยุธยา และ พระมหาราชครูมิไค้ใช้ฉนับมีมาฅรา ๗ นึ่เติมไว้ขำงทำย	เพราะกฎหมายนน
นังมิไค้ชำระเสรีจ เมื่อทรงสํงในรีชกาลที่ ๑ เรื่องไม่ให้ใช้ นาระกา ส่าหรีบ พิสูจน์ดำนาน ไปมาก็ไม่มีใครจะนัดสินทางใดลงไปไค้	เลยต่องนไ)นัวเราะ
กนอยู่
อนง ในมาฅรา ๗ ที่กราบทูลอไงถึงขำงบนน	กล่าวความแปลกอยู่
ฅอนหนึ่งว่า	“... จะคำนากันให้อากักษณ์เอากำกัจจาธิศถานอ่านประกาษ
เทพยุคาแลไให้ 1จท I ละห้วแกัว ชน่ไก เมื่อจะลงคำนึ่ากันนนให้ 1	จาเลย J 11,	. ; ; .
บกหกัก”	...ฃไพระพุทธเจไกับนายแลงกุาฅ์ไค้ดองช่วยกันคิดคูว่า คำว่า
“ ซนไก่ ” ในที่นึ่แปลว่าอะไรอีไม่สำเร็จ ในมาฅรา ๑ มีความว่า ให้ฅระลาการ
คุมลูกความท*งลองไปซอไก่อย่างละสองบัว	มาทรา ๒ มีกล่าวถึงไก่อีก
ว่าให้เฅรียมการพิสูจน์โดยหาลืงฃองอ่าง ๆ ไว้	ในจำพวกลืงฃองให้หาไว้นน
มี	“ไก,กัวผู้รูกันประจำยามฃไงละกัว '	ไก่บังละกลไหว้เทพารกษ์ฃำงละ
สองบัว” ดไเนึ่ กังเกฅความในทีนเหมือนจะมีไก่ลองประเภท คือ ไก่เบนที่
ให้คุมลูกความไปซอประเภทหนึ่ง ไก่กังเวยเทวดาป่ระเภทหนึ่ง และคลไย ๆ
กับจะแยก “ ไก่บัวผู้รูขนประจำยาม ” ออกไปไค้อีกประเภทหนึ่ง กัาเช่นนึ่
อีถึงสามประเภทบัวยกัน
ขำพระพุทธเจ่าไค้บอกแก่นายแรงกาทว่า จะลองกราบทูลความคูใน เรื่องไก่นึ่บัวย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า V ธานีนวด
กันที่ ๒๖ กันยายน ๒๔๘๓
ธานี
หนไลือลง'กันที่ ๒๓ ไค้กับแกัว ที่ไม่ไค้พูดถี่กัวนเมือเวลาเลยงพระ เขียนหนไ)ลือมาให้หกังนึ่นคืแลว เพราะอาว์หูไม่ดีเสียแล1ว พงพูดอาจเขไใจ ผิดไปไค้ กัาเบนหน์งลือแกัวไม่เขำใจผิดไปไค้เลย ฅามหนไ)ลือซึ่งเธอเขียน
ไปให้นน อาวไค้ความรูกว่างออกไปเหรอนกน แลไทำให้มืกวามคิกกวไง ออกไปตามก่นต่วย
คำที่เรียกว่า “ กระลา ” เคาว่าที่จะเบน “ กาละ ” เพราะใช้มน ลอยนากำหนดเบนเวลา ส่วนคำว่า “ปราณ,,	ซึ่งบอกมาก่อน คิดโคย
เดาว่าจะเบนระยะเวลาหายใจนันทีจะผิดเสียแส่ว	กล่บฅรงก่นขามเบนกลนใจ
ตรงกบคำที่ใช้กนอยู่ว่า “ อึดใจ ”	มาตราแต่ละอย่างเดิมกใช้'ในธุระอย่าง
หนึ่งไม่คิดต่อก่น หากมืผู้รู้รวบรวมเอาทุกอย่างมาต่อกไนข่าฑีหลไ และการ ต่อนึ่นก่าหลงเอาต่อก่นเฃำผิดอึพาให้เราหลงผิดไปต่วย
ตาม,หนไลือ,ของเธอน1แหน้ก'ไป'ในทางกฎหมาย อ้นกฎหมายนึ่นอึเบน หนังลือแต่งชงเอึบเอาข่อบไต่บต่าง ๆ มารวมต่อก่นเขาเหมือนก่น	ย่อมแต่ง
ก่น'หลายเจา1ของดไ)ย	จึงเรียกไปต่างกนว่าเบนกฎหมายฉบบนํ้นฉบ็บนึ่ลางขอ
ต่องกนอึมื ไม่ต่องก่นก53 สุดแต่ผู้รวบรวมจะพบเฃไ ขอเหล่าน้นขไ)ใดไม่ ใช้อึไม่ได้บอกยกเลิกไว้ อึต่องนัดก่นอยู่เองเบนธรรมดา ข่อ,ที่เอึบมารวมก่น เข่านน ไม่ใช่จำเพาะแต่ขอบไต่บในบไนเรา แม้เบนข1อบไต่บทางต่างประเทศ อึเอึบเอามา จะเห็นได้ในตอนตนกฎหมายมี “ พระธรรมศาลตรี” น,นเบน ข่อบไคไงฑต่ดมาจากอินเดีย และฃไ)ความซึ่งต่ดมาจากต่างประเทศนึ่นอะไรที่ เข่าก่บเร าได้อึเอาไว้ ที่เฃไไม่ได้อึแก้เปลี่ยนไป แม้ขไ}ความใดซึ่งเวลาโนน เข่ากบเราได้อึเอาไว้ แต่ฑีหลไประเพณีเราเปลี่ยนไปอึแก้แชกเข่า เก่าอึไม่ บอกยก ลางฉบบที่ไม่ได้ใช้อึไม่ได้แก้ ถาจะดูหนังสืออึมืแต่ยุ่ง จะคิผู้เขียน อึไม่ถนัด เพราะผู้เขียนจะรู้กฎหมายไปทุกฉนับย่อมไม่ได้อยู่เอง
ในการที่เราจะแปลคำในกฎหมายอึย่อมนัดของอยู่เหมือนก่น ดไยขอ บไกบเก่าตามประเพณีและถอยคำซึ่งใช้เนัาใจกนอยู่ในเวลาโนน ลงมาอึงเวลา
นก็เปล็ยนไปหมด เราเบนคนทุกวินนจะแปลคำกรงกระโนนย่อมไม่ได้อยู่เอง ได้แด่เดา ก็ย่อมผิดบไงถูกบไงเบนธรรมดา
ตามทีเธอฅงใจจะปรึกษาอาว์ ก็มีความเห็นที่จะบอกได้แด่เพียงเท่าน
ผนเมิองเชยงตุง
เหฅุทีจะทรงเล่าเรืองน	เนื่องมาจากทรงปรารภเรื่องการทำ!นว่า
เมืองเชียงทุงเบนเมืองฝน และ!นเมืองเชียงฅุงนึ่นเขไมาเมืองไทยชำนานแลไ เมืองเชียงทุงนนอาณาเขคฅกล่านึ่าสาละวินทางคะวนคกคไนหนึ่ง ฅก ล่านาโขงทางคะวนออกคไนหนึ่ง แค่พนเมืองเบนเทือกภูเขาเรียงก็นไปทงนน ไม่ใคร่มืที่ราบล่าหรบทำนา	ในหนไสีอเรื่องเมืองพม่าของสก๊อทว่า	เมือง
เชียงฅุงมืสินค่าที่เกิคฃํ้นล่าหรับขายนอกประเทศ	ที่เบนสีงล่าค่ญมืสามสีงคือ
ผาย ขายไปทางเมืองจีน ไม้ขอนฟ้าขายไปทางเมืองขนของฝรไเศสล่านาโขง และ"ฝ่นขายมาทางสยาม	จำนวนเงินรายไค้ของเชียงคงราวบีเละ ๑0๐,๐0๐
รูบี1เศษ ค่องเสียส่วยแก่อไกฤษบีเละ ๑๐,๐๐๐ รูบี1
เมื่อสม0ยฟ้นนิบาฅชาฅิประสงค์จะจำค่ค!น องกฤษไปว่าเจไพาเชียงคง จะให้เลิกปลูก!นในเฃฅของเมืองเชียงคง เจไพาเชียงฅุงรํองทุกข์ว่า ถไหไม ปลูก!เนในเฃฅของเมืองเชียงฅุงแฟ้ว	ราษฎรก๊จะพาฟ้นเคือคร่อนไปควยไม่มื
ทางทำมาหากินเหมือนแค่ก่อน	เงินรายไค้ล่าหรับใช้ในการบไนเมืองก๊คกค่า
ฃาคแคลน จะเอาเงินที่ไหนไปเสียส่วย อไ)กฤษเห็นอก จีงผ่อนผ่นิยอม1ให้ ชาวเมืองเชียงทุงปลูก๘ฝน แค่เอาฟ้ญญาว่าให้ขายกนแค่ในพนเมือง มิให้ส่ง!น ไปขายในแคนพม่าหรือประเทศอื่น แค่การหไมนนไม่เบนไค้จริง เพราะพวก ค่า!นเถื่อนที่งในเมืองไทยและเมืองพม่าพาก0นลอบไปซอ	ใครชํ้อชาวเมือง
เชียงคุงก๊ยอม'ขาย'ให้ ควยถือว่าขายแค่ในอาณาเฃคของเชียงคุงคามที่ไค้ฅกลง ทำฟ้ญญาไว้ค่บอไกฤษ การที่ผูช้อจะเอา!นไปที่ไหน	ไม่ใช่ธระของเมือง
เชียงคง	มูลมืมาเช่นนึ่พวกพ่อค่า!นเถือนจีงไปซอ!นเมืองเชียงคงเขไมาขาย
ในเมืองไทยเนือง ๆ
หลm มอง
บญหา ประเพณีการฅไหลักเมืองนนมืมาอย่างไรร ตอบ	หลักเมืองเบนประเพณีพราหมณีมืมาแค่อินเคีย	ไทยค,ง
หลักเมืองขนฅามธรรมเนียมพราหมณี ทึ๋จะ๓คหลักเมืองนนกงเบนตํวยประ-ชุมซน ประชุมชนนนค่างลัน ที่อยู่เบนหมู่ลัานกึมื หมู่บไนหลายๆหมู่รวม เบนตำบล ๆ ฅงขนเบนอำเภอ ๆ นนเคมเรียกว่าเมือง เมืองหลาย ๆ เมืองรวม เบนเมืองใหญ่ ๆ หลาย ๆ เมืองเบนมหานคร คือ เมืองมหานคร
ฅัวอย่างหลักเมืองที่มืเก่าที่สคในสยามประเทศนึ่ คือ หลักเมืองศรีเทพ ในแถบเมืองเพชรบูรณี ทำควยศิลา'จารีก อยู่ที่พิพิธภไนทีสถานบํกนี เรียก เบนภาษาอินเคียในลันสฤฅว่า “ ฃีนํ ” เบนมคธว่า “ อินทขีน ” หลักเมือง ศรีเทพทำเบีนรูปฅาปูหัวเห้ด	หลักเมืองชไเหลังมากิคงทำคไยหินบไงไม้บไง
หลักที่กรงเทพฯทำลัวยไม้ ไค้ฅไพิธียกหลักเมืองเมื่อวนอาทิฅย์ เคือนหก ขนสิบค่า ฤกษ์เวลายารู่งแลั3 ๕๔ นาที ฅรงลับบีขาล พ!วาศก จลลักราช ๑๓๔๔ พ.ศ. ๒๓๒๕ หลักเมืองนี เคิมมีหลังคาเบีนรูปศาลา มาจนถึง ลัชกาลพระบาทสมเค็จๆพระจอมเกลัาเจไอยู่หัว เมื่อทรงก่อสรไงและปรบปรูง ถาวรลัฅถุค่าง ๆ โปรค ๆ ให้ยกยอคปรางค์ค่าง ๆ ฅามแบบอย่างศาลที่กรูงเก่า และที่ศาลเสอเมือง ทรงเมือง ศาลพระกาล และศาลเพคุปค์เค้มหลังคา เบีนศาลาถึโปรค ๆ ให้ก่อเบีนปรางค์เหมือนศาลเจไหลักเมือง
มีเครื่องหมายอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ตำรา พบในพระราชพงศาวคารเมื่อ เจไอนุเวียงลันทนีฃบถฅีไค้เมืองนครราชสีมา สไให้อพยพผู้คนไปเมืองเวียง-ลันทน์ และให้ถอนหลักเมืองเสีย กิริยาที่ถอนหลักเมืองน1น เขาจะมืตำรบ ตำราถือว่า เลิกเมืองลัองถอนหลักเมืองหรืออย่างไรไม่พบหลักฐาน มีแค่'ใน
พงศาวดารว่าทำอย่างนน ขนอยู่ หฌัาเมืองนครราชสีมา	เบนหสิกไมไม่มี
ใครกลายก ฅํ้งแฅ่เจ่ทอ,นุ ๆ ถอนก็เอาหลไเมืองนอนไว้ที่ศาลอย่างนึ่น และ ก็บูชาบันที่งนอน ๆ	จนฉนมาเบ็นเศนาบดีกระทรวงมหาดไทย	ไปฅรวจ
ราชการก่อสรไงทางรถไฟสายนครราชสีมา ไปพบเขไเห็นนอนอยู่ จึงให้ทำ พิธียกขนอย่างเดิม หลโ1เมืองนครราชสีมาดงมา ณ บัดน
เมื่อพระพุทธยอดพิาฯ ขไมฟากมาจากเมืองธนบุรี สิงแรกที่กระทำ คือดงหลไาเมือง ติดดูดไยบญญาก็เห็นเบนการลมควร	เบนยุติได้แน่นอนว่า
จะดงเมืองที่ฅรงน ถไไม่มีอะไรเบนเครื่องหมาย ความไม่แน่ก็คงมี อาจ เปลี่ยนแปลงและโยกยไยได้	ที่บกไปแลไกนเบนใจดไยพุกคน	อนึ่ง ควร
สิงเกดไว้ดไยว่าการดงเมืองใหญ่มีของสองอย่างกำกไชบัน	คือหบักเมืองและ
พระบรมธาฅ
พระสยานเทวาธิราช พระเสอเนือง พระทรงเนือง ฯลฯ
บญหา พระเสอเมือง พระทรงเมือง เจ1าเจฅคปค์ และพระสยาม เทวาธิราช มืเรีองราวอย่างไร
ตอบ พระเสอเมือง พระทรงเมืองและเจไเจอคุปค์นึ่น ยไ)ไม่พบใน ตำรา	เขไใจว่าเบนเทวคาริกษาราชธานี	เจตคุปฅ์นน'ว่าเบนชื่อสนสกฤฅคู
เหมือน'จะเบนลมูหบญชีของพระยายม มูลเดิมจะมาแต่เทพเจ่าองค์ใตตามตำรา ของอินเดิย	จะมืเรื่องอย่างไรก็ยํงไม่รู	บางทีเสอเมืองทรงเมืองนนเรามา
แปลเบนไทยไปแล่ว เจตคุปค์อาจยไเหลืออยู่ก็เบนไต้ เจตคุปค์นีไทยเอามา ทำเหลวเบนเจตคุกก็มื เคยให้ความหมายของเสอเมืองไว้ว่า มืลลิตารีเพาเวอรี*, ทรงเมืองเบนชิวิลเพาเวอรี	และหลไไเมืองเบนจูดิกลเพาเวอรี0" เพื่อออปค์
ก'บโมเดินไอเคีย	หลไไเมืองก็ดิ	เสอเมืองก็คี	ทรงเมืองก็ตี ที่มือยู่ใน
กรูงเทพ ฯ นีเอาอย่างมาจากกรุงเก่า
พระสยามเทวาธิราชนน	พระบาทสมเก็จ ๆ พระจอมเกล่าเจ่าอยู่หว
ทรงประดิษฐ์ขนสำหริบบูชาสบริตฃองเมืองไทย อยู่ในพระบรมมหาราชว่ง มืฃอควรเพื่มเดิมก็คือ บรรคาเมืองโบราณที่มืบอมปราการ หรือ อีกอย่างหนึ่งเมืองท็่ฅงประจำที่ตองมืหล่กเมืองทงนน	แต่ศาลเทพาริกษ์เห้น
๑. Military power,	๒. Civil power,
๓. Judicial power,	๔. Modern Idea,
๕. Spirit
๙
จะมืต่างกนฅามคฅิศาสนาของพวกทีสรไงเมือง	และสรไงฅามทีต่าง ๆ ก่น
เหมือนอย่างที่กรุงเทพฯน	ศาลเทพารํกษ์มี ๔ แห่งมาแต่เคิม คือ ศาล
หลํกเมืองอยู่ฅรงทีฅงอยู่ทุกวํนน ที่ริมหอกลองหนไวทพระเชทุพนมืศรไงเรียง กนไว้ ๓ ศาล เรียกว่า ศาลพระเศอเมืองศาลหนึ่ง ศาลพระทรงเมืองศาล หนึ่ง ศาลพระกาลหรือศาลเจไเจฅทุปต่ศาลหนึ่ง เหฅุใคจึงสรไงศาลท1ง ๓ นน และเหฅใคจึงไปสรไงฅรงนึ่น ไม่รู้ รูปเจไเจฅคุปฅ์นน นึกว่าไค้เคยเห็นครีง หนึ่ง	ทำรูปเทวคานไกุกเข่า	มืฅัวนาคม่คมือไพร่หลไ ถไเบนก่งจำไค้ค
สรไงเบนพระภูมิของคุก	เพราะคุกกอยู่ต่อหอกลองไปทางฃไงฅะว่นออกไม่
ห่างนัก	แต่เดี๋ยวนึ่จะอยู่ที่ไหนไม่รู้	แต่เบนเทวรูปใหม่สรไงในกรุงรฅน-
โกสินทร์นึ่ที่ง ๓ องค
สถานทประหารชวิตในกรุงเทพ ฯ
บญหา สถานที่ประหารชีวิตน,กโทษในกรุงเทพ ๆ น	ก่อนทีจะใช้
บางขวางเบนที่ประหาร เคยใช้ที่ใตมาก่อนบาง ร
ตอบ การประหารชีวิตนน เติมแฅ่ครงสรไงกรุงคูเหมือนจะเบนที วิคสำเพ็ง คือ วิติปทุมคงคา ขอนมีหลก่อยู่ บาคหลวงไปสรางวดมืหำง เคียมชํวเชง เรียกว่า คลวารี ( Calvary ) หรือที่เรียกกน์ว่า	วคกะละหว่า
ความจริงกัลวารี แปลว่า ที่ที่เอาพระเยซูไปตรีงไม้กางเขน
ต่อจากวิดสำเพ็งยายไปประหารที่วิติม้กกะส้น แลวยไยมาทางหลงวด เทพคิรินทร์ ทางวิดโคก (วิดพลบพลาชัย) แต่ต่อมาชัายกลบไปวดมกกะส้นอีก ที่วคโคกนนเคยขมำไปคู
ที่ชัดสำเพ็งน้นถาฆ่าเจไนายละฆ่าที่นนมาจนในภายหลง เช่น หม่อม ไกรสร จะเบนควยเหทุไรหาปรากฏไม่ ที่ชัดสำเพ็งนจงเบนทีส้ากัญ เพราะ แต่ก่อนงานพระบรมศพ พระบรมอ*ฐเก็บแลว ก่อนทีจะใช้พระอไการผงกน น,น เชิญลงเรือบุษบก เรือศรี แหํมืกลองชนะเตมทีไปถึงวดสำเพงแลวกเอา พระกังการลงลอยฑน็น และหำชัางเผือกตายก็เช่นเคียวกน เขาเอาผาขาวห่อ ชำงตายมีเรือด,ง เรือชัน แห่ลากเอาไปถ่วงที่ชัดสำเพ็งเหมือนกัน
พระ mm ดินดนดินเผา
บญหา พระพิมพ์ที่เห็นมือยู่ทุกวไณ	เหตุไรจึงมืที่งดินดิบและ
คินเผา ร
ตอบ แถวเมืองนครศรีธรรมราช เมืองพทลง เมืองตรไ! มีถามาก ในถามืพระพิมพ์ดินดิบ ๆ เบนแบบมหายานที่งนน คือ เบนรูปพระโพธิสิฅว์ คาถาและฅราขไงหลไเบนอกษรสินสกฤฅ คือ เทวนาครี พระพิมพ์นทางเหนือ เบนพระพิมพ์ดินสุก ไม่ดิบอย่างทางใต้ พบใส่หมอผงดินเรียงรายไว้ฅามถา ฅ่าง ๆ
เหตุที่จะ รู้เรื่องนืฅ*องเล่าให้พ์ง ครงหนึ่ง มีนายพนเอกฝรํงคนหนึ่ง มาจากพม่า ขอให้ช่วยนำเที่ยวพิพิธภณฑ์สถาน เขาเคยอยู่เมืองธิเบฅมาก่อน พาไปคูที่ฅู้พระพิมพ์ ถามเขาว่า อย่างนึ่ในธิเบฅมืบไงไหม ร	เขาบอกว่า
ไม่ใช่แต่ว่ามืละ เดี๋ยวนึ่เ,ขาย,ง,ทำก่น,ทุกสิน ความเบนต่งนึ่ !
เรื่องพระพิมพ์นึ่มืประว่ฅว่า กาลกรงหนึ่ง พระมหาเถรองคืใคองค์ หนึ่ง อนเบนที่นํบถือของชาวเมืองฅายลง พาปนกิจศพเสรีจแสิวเขาก็เอาอ3 ธาตุโขลกลงในครกผสมดิน	คีพิมพ์รูปพระโพธิสฅว์สรไงอุทิศให้ไปเกิดเบน
พระโพธิสิต่ว์ เอาเรียงไว้ในถา ที่โขลกแลวพิมพ์ใส่หมอเรียงไว้และไม่เผา ที่งไว้ที่งดิบๆที่เบนเช่นนึ่เพราะเขาถือว่าเผาครื่งหนึ่งแสิว คือ เผาสรีระ จึง ทำเบนพระพิมพ์ดินดิบ ไม่ยอมเผาสองหนเพราะเบนการเผาชา
ผายทางเหนือที่ทำดินธุกนนเบนอีกประเพณีหนึ่ง คือ ประสงค์เพื่อ บญจอนฅรธาน ว่าเมื่อสนพระพุทธศาสนาแลว จะไม่มืใครรู้จไาพระพุทธเจไ จึงพิมพ์รูปพระพุทธเจไคไยดิน	เผาเก็บผงไว้ใต้ดิน	ในพระเจคีย์ ฯลฯ
เพื่อให้คนชํ้นหสิงขุดพบจะไต้รู้จึกเบนประโยชน์ต่างก่นอย่างนึ่ นี่คือเรีองของ พระพิมพ์
สมเด็จพระมหาจกรพรรดิ
บญหา ไค้อ่านในพงศาวดารพม่าที่พม่าเขียนอีดี	ทื่ฝรํ่งเขียนก็ค้
ที่พระเจไบรมวงศ์เธอ	กรมพระนราธิปประพนธ์พงศ์ทรงแต่งอีดี	รู้สึกว่า
เรืองการเสียกรุงศรีอยธยานึ่น น่าจะเบนเสึย ๓ ครง คือ ในแผ่นคืนสมเค้จ พระมหาจกรพรรคือีกครงหนึ่ง	ถึงทัม่ถูกทับไปเมืองพม่า	แต่ที่ทรงพระ
นิพนธ์ไว้ในเรารบพม่าว่าเสีย ๒ ครง และว่าออกบวชแทนถูกทับ เรื่องน ทรงดัดสินอย่างไร เพราะเหฅผลต่าง ๆ น่าจะเบนเสีย ๓ ครง	มากกว่า ๒
ครง ร
ตอบ สมเดจพระมหาจกรพรรคื	พระเจไช้างเผือกนน	เบน
พระเจ่าแผ่นคืนที่คีจริง ๆ สู้ศึกริกษาบานเมือง ทำอย่างคืที่สด สุดผืมือที่จะ กระทำไค้ ไม่เบนคนเห็นแต่ด*ว เห็นแก่ประโยชน์บ*านเมืองเบนใหญ่ แต่ เบนคนเคราะห็ริาย	ฅรงช้ามกบพระเจ่าบรมโกศ	ควยเหดุที่พม่ากร1งนน
เขมแข็งเสียเหลือเกิน ไค้สู้พม่าจนสุดผืมือ เสียลูก เสียเมีย เสียเมือง และ ในที่สุดอีถูกจบไปเบนเชลยพม่า และกลบมาสู้ศึกอีก สู้จนดัวดายในระหว่าง ศึก	เรื่องพระมหาทักรพรรคืนึ่ในพงศาวดารของเราผิดอยู่มากเพราะหทังจาก
สงครามช้างเผือกแล*ว พม่าเอาต่วพระมหาจ่กรพรรคืไปไว้เมืองพม่าควย ไค้ สร*างพระราชมณเฑียรให้ประทับที่เมืองหงสาวดี	เมื่อเสร็จศึกเรียบรอยแลว
จึงปรากฏว่าอยากจะบวชพม่าอียอมให้บวช	บวชแล*วอีอนุญาดให้กทับเมือง
ไทย ดอนนึ่คือที่เปลี่ยนแผ่นคืนอีกครื่ง เรืองพระมหาทักรพรรคื เบนเรื่อง น่ารู้ น่าเขียน เพราะคนเข*าใจผิดกนมาก ในพงศาวดารพม่า เรืองราวทาง พม่าด*องทันท1งสน แทังทับพงศาวดารของเรา ของเราทันดอนนึ่พงดูขัด ๆ
อยู่	ไทยเราพลาดถนัคในเรืองน	ที่เขียนในหนังสือเรารบพม่าดอนนกผิด
ทำให้คนเขาใจผิดไปเบนอนมาก จะแก้ก๊ไม่มีเวลาเสียแล*วขอยกให้เบนมรดก ดกทอดถึงเธอต่อไป
หมายเหตุ เรื่องพระเจไหงสาวดีเชิญเสด็จพระมหาจไารพรรดิไปไว้ เมืองหงสาวดีน	สมเดีจ ฯ กรมพระยาดำรงได้ทรงพระนิพนธ์ไว้ในหนังสือ
“ พระประวํดสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ” ฉบไม่พิมพ์ พ.ศ. ๒๔๙๔ หนัา ๒๐ ว่า “ความแดกต่าง (ระหว่างพงศาวดารไทยกไม่พม่า) ก้นนิ	พิจารณา
ประกอบนับเหตุการณ์ที่มีต่อมาเห้น'ว่า ความจริงน่าจะเบนอย่างพม่าว่า คือ พระเจไหงสาวดีเชิญสมเด็จพระมหาฆัารพรรคิออกไปอยู่เมืองหงสาวดี อย่าง เบนต่ว'จำนำอยู่สกสองสามบ
วดสุวรรณดาราราม
บญหา รูปภาพพระราชประวิฅสมเคีจพระนเรศวร ในพระวิหารวิค สุวรรณคาราราม พระนครศรีอยุธยานน เขียนคามภาพเดิมทีมีอยู่ทีวคยมราง เมือครํ้งกระโนนใช่หรือไม่	หรือเขียนจากความนึกดิคใหม่	ใช้สงใคยึค
เบนหลก ร
ตอบ รูปภาพในพระวิหารวิดสุวรรณคารารามนน พระยาอนุสาส์น จิฅรกร5, เบนผู้เขียน ไม่ไค้เขียนคามภาพของเดิมทวคยมรไง เบนการเขียน ขนใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๔ โคยไค้ปรึกษามายไ)ราชบไนฑิฅยสภา ราชบไนฑิฅยลภาออกความเห็นให้เขียน	กะให้เขียนเบนช่อง ๆ	เบนเรื่อง ๆ โคยยึคเอา
พระราชพงศาวคารเบนหลไา ไค้ใช้เคาเดิมบาง เช่น รูปยุทธหัคสี แค่เอา พระคชาธารออกเสีย ควยเหฅที่การรบบนหลงช่างถไมีพระคชาธารก็คูเกะกะ ผิควิสีย ผู้รบคือกษฅริย์ตองนไ)บนคอชไงอย่างรูปนนจงจะถูก รูปนึเบนรูปใหญ่ อยู่ทางคไนหุ้มกลอง
วิคสุวรรณคารารามนึ	เบนวิคคนสกุลของเรา	พระเจาอยู่หัวทุก
พระองค์ทรงสรไงกํนคลอคมา พระพทธยอคพา ๆ สรไงพระอุโบสถ พระ นไ)เกลไ ๆ สรไงอุฏิถวายพระพุทธเลิศหลไ ฯ พระองค์เองทรงสรไงการเปรียญ พระจอมเกลา ๆ สรไงพระเจคีย์ พระพุทธเจไหลวงมาค่อพระวิหารฑื่พระจอม-เกลไ ๆ สรไงไว้จนเสรีจ รูปภาพคไ)ว่ากเขียนซ่อมใหม่ในรชกาลพระปกเกลไ ๆ
•. จนทร จตรกร
ทำนาหองสนามหลวง
บญหา	เคยทราบว่า ที่ทไ)งสนามหลวงนนเบีนที่นามาแฅ่ริชกาล
พระบาทสมเคืจ ๆ พระน่ง้เกล่าเจ่าอยู่ห่ว	เหตุไรจึงมาทำนาก้นกลางเมือง
เช่นvm
ตอบ ทองสนามหลวง มีเรื่องขบขนอยู่เรื่องหนึ่ง คือ ทำนาก้นทุกบี การทำนาก้นกลางพระนครกิคถอยขนไปคูว่าทำไมจึงมาทำก้นริมว้งอย่างนน ไปพบแบบอย่างในเรื่องมหานิบาฅ	เรื่องพระมโหสถ	ว่ามีขำศึกมาล่อม
พระนครประสงค์จะให้อคขาว	พระมโหสถเบีนบัณฑิฅ	เอาขาวลงปลูกใน
กระบอกฅนขาวขนสูง ๆ ส่งไปให้ขำศึกว่าในเมืองปลูกขำวไค้อย่างนึ่	ไม่มี
วํนอค ขำศึกเห็นไม่สมประสงค์จึงเลิกทํพกลิบไป ที่ทำนาริมวไ) คือ ที่ท2อง สนามหลวงนนคงไค้เก้ามาจากเรื่องพระมโหสก	แฅ่ขอสำก้ญนึ่นหว่งจะอวค
พวกญวนซึ่งคุกคามไทยอยู่ในสมโ)นึ่นให้เห็นว่าไทยอุคมสมบูรณ์ มีการทำนา กระทงกลางพระนคร
พระนรนตราย และ พระน่ไรคนตราย
บัญหา พระพุทธรูปนิร่นฅรายนํน	มีเรื่องอย่างไรจึงประดิษฐาน
อยู่ในว,ดิธรรมยุดิกนิกาย ทุกวิด
ตอบ ในรชกาลที่ ๔ มีผู้ขุคพบพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งเบนพระ ลมใเอมราวดี ที่คงศรีมหา'โพธิ กรมการนิาขนทูลเกลาฯถวาย (พ.ศ. ๒๓๙๙) ทรงเห็นว่าเบนทองคำ เมีอขุดไค้ผู้ขุดมิได้ยุบหลอมเสีย และเมอโปรด ฯ ให้ เกบไว้ ณ หอเลถียรธรรมปริฅ มีผู้รายลไาพระกร็งทองคำชงรกษาไว้ควยก9น ไป พระพุทธรูปนิไม่หาย ทรงเห็นเบนฃองประหลาด เพราะพนบันดราย มาแล2ว ๒ ครื่ง คือ ผู้ขุดก็ไม่ทำบันดราย	และผู้รายก็ไม่ลไาไป	จึงทรง
พระราชดำริแบนอย่างให้ช่างหล่อพระพุทธรูปนํง้บัดสมาธิเพชร	ดองดาม
พุทธล่กษณะ หนำดิก ๕ นึ่วครึ่ง เบองหลไมีเรือนแโโวเบนพุ่มพระมหาโพธิ มีดิกษรขอมจำหล่กลงในกลีบบัวเบองหนำ ๙	เบ อง1หบัง ๙	พระคุณนาม
แสดงพระพุทธคุณ ยอดเรือนแกวมีรูปพระมหามงกุฎฅํ้งดิคอยู่กบฐานชนล่าง ของฐานพระซึ่งเบนที่สำหริบสรงนำพระ มีท่อเบนรูปบัวบัว	แสดงเบนที่
หมายพระโคดรซึ่งเบนโคฅมะ	สร2างเสรืจแล,วเอาพระพุทธรูปทองคำที่กล่าว
ใส่ไว้ใด้ฐานขนานนานว่า “ พระนิร,นดราย ”
ฅ่อมาทรงพระราชดำริว่า พระสงฆ์คณะธรรมยดิกนิกาย ซึ่งทรง สถาปนาขนนํนแพร่หลาย จนมีผู้ศรทธาสร่างบัดถวายในนิกายนิมากขน ใน พ.ศ. ๒๔๑๑ จึงโปรดฯ ให้ช่างหล่อพระพุทธรูปนิขน๑๘องค์ เท่าจำนวน บี1ที่เสวยราชย์ เพื่อถวายเบนที่ระลึกแก่บัดในนิกายนน แด่ลวรรคดเสียก่อน มาถวายบัดในบัชกาลที่ ๕
๑ o
ฅ่อมาในรชกาลท ๖ พ.ศ. ๒๔๖๘ พระมงกุฎเกลาฯ ทรงพระราช ปรารภว่า เสวยราชย์มาเท่ากไม่รํชกาลที ๒ จึงโปรคฯให้ช่างหล่อพระพุทธรูป นิง้สมาธิกาไหล่ทองรวม ๑๖ พระองค์ ขนานนามว่า “พระนิโรคนคราย” มีรูปนากแปลงเบนมนุษย์ เชิญฉฅรกน,พระรูปหนึ่ง	เชิญพ้คโบกรูปหนึ่งอยู่
สองขำงๆ ละรูปถวายวคมหานิกาย ๑๕ องค์ เก็บไว้กไJพระนิร,นครายใน พระบรมมหาราชว่งองค์หนึ่ง และยไ)อยู่ในว่งจนป้คนึ่
การบรรจุพระอ0!และพระบรมอฐ
บญหา การบรรจุอ3เจไนายในพระเจดีย์นน มีเรื่องราวมาอย่างไร พระบรมอิฐสมเดีจพระนเรศวรอยู่'ดีไหน
ตอบ	ประเพณีโบราณเมื่อจะศรางเมืองใหม่	มกมีฃองสองอย่าง
กำกไม่ก่น คือ หลกเมือง	และพระมหาธาตุ	เรืองหลไาเมืองได้อธิบายไว้
แลวส่ว\เพระมหาธาตุน1นมไไเบนที่บรรจุอํฐิผู้สร*างเพื่อไว้สํกการะบูชา เพราะ ฉะนนที่ไหนเบนเมืองหลวงและเมืองใหญ่ชนมหานครฅองมืพระมหาธาตุควย ก่าไม่ใช่เมืองเจไก็ไม่มื
การเผาศพแค่โบราณ เผาที่งเมรุ พระเจำอู่ทองรามาธิบคี เผาหง เมร เผาเสร็จแลไ)สรไงวไไพระรามครงที่เผา ไม่เก็บอิฐ วิธีการแบบนยไ]มี อยู่ทางเพชรบูรื ได้เห็นที่หํวหินเขาเผาก่นที่หาคทราย เผาหมคกะพอคีเวลา นาขน นาขํ้นแลวลไงหมด	ประเพณีนคลไยอินเดีย วคมหาธาตุที่กรุงเก่า
น1นพระราเมศวรสรไง	เพื่อบรรจุอิฐเ'จำ'นายและพระบรมอิฐพระเจไแผ่น1ดิน
ในราชวงศ์ และคงจะเบนควยคนละวงศ์รํงเกียจก่น สมโพระรามาธิบดีที่สอง สรไงพระเจดีย์ที่วไไพระศรีสรรเพ็ชญ่ขํ้น	แลวบรรจุในวคพระศรีศรรเพื่ชญ่
สรไงพระเจดีย์ขนสำหรไม่บรรจุคลอคมา	พระบรมอิฐสมเดีจพระนเรศวรอยู่
ที่ไหน ไม่รู้ แค่ถไจะให้เคาก็น่าจะเคาได้ถูกว่า	อยู่ที่พระเจดีย์ช่ยมงคล
วไไใหญ่ที่ทรงศรไงเฉลิมพระเกียรติในการรบที่ได้ชโชนะคราวยุทธหิฅถี เบน พระเจดีย์ใหญ่กว่าพระเจดีย์ใค ๆ
คำว่าโอรส ราชบุตร หน่อพระพุทธเจไ
ถาม คำว่าโอรส ราชบฅร หรือหน่อพระพุทธเจ*านึ่น มีหลกเกณฑ์ การใช้อย่างไร
ตอบ คำว่าโอรส ราชบุฅร ที่เราเรียกเจ*านน ไม่มีป้ญญํฅอย่างไร ฅงไว้ ใช้คำว่าโอรสสูงกว่าบุฅร ที่ใช้กนอยู่ โอรสม้กใช้สำหรืบเรียกเจาพาว่า ราชโอรส ราชบุฅรมกใช้เรียกผู้ไม่ได้เบนเจไพา
คำว่า “ลูกเธอ’, ที่งลูก ที่งเธอ เบนคำไทยสวน ไม่เบนภาษา มคธอย่างราชโอรส หรือราชบุฅร แปลว่า ลูกของท่าน ลูกของเธอ โคย เฉพาะพระเจไแผ่นดินไม่กลาออกชื่อกน	อย่างคนสาม่ญ	เราว่าลูกคนนน
ลูกคนน เช่น ลูกคุณสมน เบนคน แค่พระเจาแผ่นดิน แทนที่จะออกพระนาม เรียกว่า ลูกเธอ
ส่วนคำว่า พเอพระพุทธเจ*านน มีคำอธิบายอยู่ในกฎมณเฑียรบาล สม่ยสมเคจพระบรมไฅรโลกนาถคงไว้เบนกฎหมายว่า ลูกเธอ ที่เกิคแค่พระ-มเหสี ค่องเบนหน่อพระพุทธเจ*า ถไหากพระเจ*าลูกเธอที่เกิคกบพระอํครมเหสี มีหลายพระองค์มกเรียกแค่พระองค์ใหญ่ว่า หน่อพระพุทธเจา	ส่วนองค์อื่น
ไม่ได้เบน	อย่างเราเรียกพระบรมโอรสาธิราชเฉพาะที่ได้ร'บแค่งฅงเบน
รืชทายาท อนึ่ง ในกฎหมายยไ)มีค่อไปอีกว่า ราชโอรสที่เกิดควยพระมเหสี รองลงมาให้เบนมหาอปราช แค่ก็มํกิเรียกเมีอเบนรืชทายาท ส่วนองค์อื่น ๆ กหาเรียกมหาอุปราชไม่ มหาอุปราชmแบนยศท๊คงขน
การสรไงนครวดจำลอง
ถาม นครว่คจำลองในว่คพระศรีรไานศาสคารามนน มีเหคอะไรจึง ได้สรไงขน
ตอบ การสรำงนครวคจำลองในวคพระแก*วในรํชกาลที่สี่นน จะมี ใครมากราบทูลพระบาทสมเก็จพระจอมเกลไเจไอยู่หัวให้เขไพระทรีท่า ที่เมือง เขมรมีปราสาทหินน*อยใหญ่หลายขนาค	และถไจะรอเอาขนาคนอยเขไมาปลูก
ในกรงเทพ ๆ ก็น่าจะทำได้ ฃอที่ใครกราบทูลนไม่ทราบ ทราบแค่ว่าแครา ล่งเมืองพระฅะบองให้รอปราสาทหินที่ว่คคาปรุง	ในแขวงนครธมเขไมาปลูก
ในกรุงเทพ ฯ	เจไเมืองพระฅะบองให้พระสพรรณพิศาลเบนแม่กองไปรีอ
การรอค*องเกณฑ์แรงราษฎร ปรากฏว่า ราษฎรที่ลูกเกณฑ์มารอประสาทน้น เคือครํอนมาก สมคบล่นเบนผู้รไยปล่นฆ่า พระสพรรณพิศาล (พ่อคุณทำว แกว) คาย การที่จะรีอปราสาทหินทีเมืองเขมร ก็เบนล่นล่มเลิก พระบาท-สมเก็จ ๆ พระจอมเกล่าเจไอยู่หัวจึงโปรคให้ถ่ายแบบพระนครว่คมาสรไงขน แทนที่วคพระศรีรคนศาศคาราม สรไงพอเบนรูปกไงมาคลอครํชกาลมาสำเรีจ ในรํชกาลที่ ๕ เมื่อฉลองพระนครครบรอยบี	นครว่คจึงกลายเบีนเหมือนที่
ระลึกว่าเขมรเคยเบีนของไทยมาก่อน
เชยงราก
บญหา คำว่าเชียงรากเบนภาษาอะไร พงคูเบนชื่อที่ก่อนฃไงแปลก สำหรบตำบลทางแถบน
ตอบ ที่บางหลวงเชียงรากนเบนถีนที่อยู่ของพวกมวญ ไค้ถามพวก มอญดูว่าทำไมชื่อว่ค้วาอาราม ชื่อตำบลจึงแปลก คูไม่เบนชื่อไทยเลย ไค้ความ ว่าพวกมอญเขาอพยพเขามาอยู่ที่นน	แลไเขาเกิดกิดสีงบไนเดิมของเขา จึง
เอาชื่อที่บไนเดิมมาให้ชื่อตำบล ว่ดวาอารามต่าง ๆ ฉะนนชื่อต่าง ๆ ทางแถบ นนจึงเบนชื่อมอญเสียเบนส่วนมาก แม้คำว่าเชียงรากเองกิไม่ใช่คำไทย วํคกิ มีว่คเมฅฅารไ) เบนคน
เหตุทวดพระเชตุพนเบนทตํ้งกระบวนแหต่าง ๆ
บญหา ทำไมกระบวนแห่ต่าง ๆ เช่นแห่พระบรมศพเบนฅน จึงเร็ม ตนที่วิดพระเชตูพน
ตอบ แต่แรกสรไงกรุงรไานโกสินทร์มา	ถนนหนทางไม่ค่อยจะไค้
ใช้กนนักโดยมากใช้แต่ทางเค้นเทไและทางเรือ จนถึงสม่ย ริ'ชกาลที่สิ'ปรากฏ'ว่า มีการใช้รถพาหนะขี่ไปมาบไง ถนนใหญ่ในพระนครแต่เค้มมีสายเคียว คือถนน สนามช่ย ตงแต่ปากคลองตลาดไปจบสะพานเสยว ผ่านท1งว้งหลวงและวงหนไ ในพระนครฅงแต่ก่อนรืชกาลที่สื่ มีถนนเสาชิงชไอีกสายหนึ่งไปถึงประตูผีเบน ถนนเล็ก ๆ มีเจ๊กปลูกรไนรวงเล็ก ๆ อยู่ ในถนนลายนนมีวิดหลวงที่สำต่ญ่ คือวคสทํศนึ่ แล1วกมีถนนหนไพระลานอีกสายหนึ่งย่อมกว่าถนนสนามช่ยมาลง ท่าชไง แลไมีอีกสายหนึ่งคือถนนหนไพระธาตุ จากประตูวิเศษช่ยศรืไปประตู วิงหนไ	รอบกำแพงพระนครในเวลานึ่นขไงในยงมีเนินค้นถมออกมาสำหรบ
เอาบนขนรอบกำแพง เพ็งขนค้นออกเมื่อริชกาลที่ ๕ นี่เอง ทำให้ถนนรอบ กำแพงกวไงขนอย่างที่เห้นอยู่ ถนนนอกจากถนนสนามช่ยมีถนนหนไพระลาน เบนอย่างกวไง คือ สามวา
เมื่อพระพุทธเจไหลวงเสวยราชย์ไปสิงคโปร์กลับมาจะทำถนนเสาชิงชไ ปลูกเบนอีกสองชนอย่างเมืองฝริง กล่าวว่า ถนนเดิมแคบนักขอขยายออกไป อีก สมเดจเจไพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศกราบทูลว่า กวไงสี่วาถึพอ ไม่ควร ให้เกินกว่านึ่น	เพราะถไกวไงนัก	จะถางหญไไม่ไหวเวลาหญ่ารก ถนน
เจริญกรุงทำในริชกาลที่ส
ในกระบวนราชการ มีการแห่บางอย่างเนึ่องในการพระราชพิธีทูกบี ที่เบนเห่ออย่างใหญ่ที่สดมืสองอย่าง แต่ถึเบนการจรที่งสองอย่าง คือ แห่เลียบ
พระนคร เมื่อแรกพระเจไแผ่นดินเสวยราชย์อย่างหนึ่ง แห่พระบรมศพไป พระเมรุอีกอย่างหนึ่ง	ถนนที่จะเหมาะแก่การเดินกระบวนใหญ่โตเช่นนึ่นมี
แต่ถนนสนามชไ! ราชรถที่ทำทรงพระศพแต่แรกลอหนึ่าเลยวไม่ได้ เดินได้แต่ ถนนฅรง มาเลย'วได้1นเร่'ชกาลที่ ๕ นี่เอง มนเฟรดิเบนผู้'ทำ แต่อีเลยวได้ คนเดียว	อีกค้นหนึ่งนนเลยวไม่ได้	ถาจะเลยวอีฅองถึงเอาพลองคัดกนจึง
เลยวได้
แห่เรียบพระนครออกประดุวิเศษชไ!ศรี	ประคักษิณรอบพระนคร
เลยวถนนสนามชไ! เลยวประฅูแดงออกทำช่าง เช่าประฅูวิเศษชไ!ศรี ที่แวะ คัดพระเชฅพนนนเพ็งแวะเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกลา ๆ ทรงบูชาพระ ส่วนแห่พยุหยาตรานอย มีแห่กฐิน'นน ทรงพระราชยานไปถนนเล๊กได้ จึง มีไปทางถนนค้านหม่อ ๆลๆ	ส่วนแห่พระบรมศพนนที่ตงวดพระเชตูพนก
เนื่องมาจากเหตูทํกล่าวแล*ว คือราชรถเลยวไม่ได้ประการหนึ่ง กระบวนแห่ ใหญ่โตประการหนึ่ง และไม่ลามารถจะเอาราชรถไปคับพระบรมศพที่ใดเหมาะ กว่าที่คัดพระเชฅุพนอีกประการหนึ่ง พระบรมศพจึงต*องลทออกมาทางประตู แดงมาขนราชรถที่นึ่น
หยกรูเซย
บญหา เกยทราบว่าบาตรที่ใช้สำหรบถือนึ่าทำควยหยกชนิคเคียวกบ ที่ทำพระแกวมรกฅ ความขํอนึ่จริงหรือไม่อย่างไร
ตอบ ที่รูเซียมีหยกชนิคหนึ่ง กรมหลวงพิษณโลกไปพบเขำเอาเขา มากรงเทพ ๆ พระพุทธเจาหลวงทอคพระเนตรเห็นเนึ่อหยกคลไยพระแกวมรกฅ มีอยู่ในเซนทราลเอเชีย" ก็คิคให้กรมหลวงพิษณโลกเบนเอเย่นต์ทำพระแกวขน ทีหลไ)พวกรูเชียทำหยกมาขาย	บาตรที่ถือนาเบนบาตรที่ชาวรูเชียนำเขำมาให้
เจไพระยาธรรมา ๆ หล่อฐาน	ในรชกาลที่หกทรงสรไงพระพุทธรูปพระแกไ)-
นอย ทำคํวยหยกรูเชียเคยไว้ในพระบรมมหาราชวัง
๑. Central Asia
<5) ©
ตกฑระเจาเหา
ถาม ตึกพระเจไเหาที่ลพบุรีนั่น ทำไมจึงเรียกชื่ออย่างนน ตอบ ตึกพระเจไเหาที่เมืองลพบุรีที่ไค้ชื่อว่าเหานั่นนึกไม่ออกอยู่นาน วนหนึ่งไปลพบุรีกบศาสตราจารย์เซเคศ์	ถามถึงกำว่า “ เหา ” แกบอกว่า
เบนภาษาเขมร แปลว่าที่พระเจไแผ่นค้นฅรไนรียกเคานึชิลออฟเชมเบอร์*,ให้ มาประชุม ในตอนสมเด็จพระนารายน์สวรรคต กมืการประชุมที่นั่น.
®. Council of chamber
วดสทศน
บญหา ที่วไสุทไน์ของควรคูนอกจากบานประคูวิหารแลวมืศิลปวดลุ อื่นใคอีกบ่าง
ตอบ ของดีที่ควรคูที่วคลุทศน์นนนอกจากบานประคูวิหารคู่กลาง ดไนหนไทว่าเบ็พพระพัาถ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลไนภาลํย ก็บ พระ-ศากยมุนีแล1ว ยงมีศิลาใหญ่อีกแผ่นหนึ่งศิคไว้ที่ฐานพระศากยมุนีดไนหลํง จำ หลไภาพเรื่องพระพุทธองค์ทรงกระทำยมกปฏิหาริย์และโปรดพระพุทธมารดา ผีมือจำหลกรุ่นเดียวก็นก็บรูปภาพที่จำหลํกของโบราณ ณ พระปฐมเจดีย์ เคย ถาม สมเดีจพระวนรดนี (แดง) ว่าได้ศิลานึ่มาแด่ไหน ทำนบอกว่าลงมาจาก เมืองเหนือกบพระศากยมุนีดวยกน	ก็าเช่นน1นพระร่วงคงจะได้ขนไปจาก
พระปฐมเจดีย์ก่อน อยู่ทีเมืองสุโฃทไในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดพา ฯ ทรง เชิญ พระศากยมุนีลงมา เห็นเบ่นของโบราณจึงเชิญลงมาดไยกน
พระศากยมุนีนนงามมาก เบนพระสำก็ญ จึงฅงไว้ในวิหารว,ดมหาธาคู กลางเมืองสุโฃทํย
(ครองตน
ถาม เครองฅํนที่พระมหากษ้ฅริย์ไทยทรง เช่น พระพุทธรูปฉลอง พระองกพระพุทธยอคพา ๆ ที่ว่ดพระแกวนั้น	ไทยเราไค้แบบอย่างมาจาก
ไหน ร
ตอบ เครื่องคน คือ เครื่องแต่งต่วเทวดาก็ดี	เครื่องแต่งคัวพระ-
มหากษค'ริย์กคื ไค้แบบมาจากอินเดีย ท1งพม่า มอญ ไทย เขมร และลงกา ถไว่าเฉพาะไทยแต่งอย่างมงกุฎทรงเคยเรียกว่า เทริด ที่ชอบเขียนรูปภาพกน อยู่เดี๋ยวน ไทยเห็นจะไค้แบบอย่างมาจากรูปภาพเขมร อย่างที่ใส่ชฎาทรงสูง อย่างชฎาละครนั้นไค้แบบมาแต่ลงกา เคยเห็นรูปบนไว้ที่เมืองลโฃคัยแห่งหนึ่ง ลรอยถนิมพิมพาภรณ์อย่างอื่นกเบนแบบมาแต่อินเดีย เบนแต่ต่างชาติมาแปลง รูปไปฅามที่เห็นงาม
เครองแต่งกายไทย
ถาม คนไทยโบราณแฅ่งหัวไว้ผมอย่างไร	สอบสวนหนักฐานไค้
จากที่ใดบไง
ตอบ เครืองแต่งกายไทยนณคยเห็นรูปภาพจำหนักเก่าที่สุดมืที่นครหัด เบนกระบวนแห่ชาวสยามกร1งสโขฑํย เก่าต่อนนมาก็เห็นในรูปฝรไทำ เขียน พิมพ์ในสมุดที่ฝรไแต่งเรื่องเมืองไทย	ราวแผ่นดินพระเจาทรงธรรม มีขอ
สงเกฅอย่างหนึ่ง รูปไทยที่เมืองนครวไทดูเหมือนไว้ผมยาวเกลไมวยบนศีรษะ รูปไทยดอนกรุงศรีอยุธยาหัดผมเหมือนกะลาครอบหัว คือ ฅนเคาของผมมหาด-ไทยที่ไว้หันในภายหลไ มีกล่าวไว้ในหนังสืออีกแห่งหนึ่งในจดหมายเหตุจีนที่ พระเจนจีนหักษรแปล ดูเหมือนพรรณนาว่าไทยไว้ผมยาว ชวน,ให้เช่าใจ'ว่า เดิมทีไทยไว้ผมยาวเหมือนพวกไทยทางสิบสองจไทย สิบสองบนนา	และ
เชียงตุง	มาฅดไว้ผมสนต่อเมื่อภายหนัง	ที่มาฅัดผมสนนนก็มืเหัาอยู่ใน
พงศาวดารพม่าว่า	เดิมมอญไว้ผมสนเหมือนกะลากรอบหัว	ครื่นเจไพม่า
ราชวงศ์ดองอูมาไค้เมืองมอญลงมาดไเมืองหงสาวดีเบนราชธานี	เราเรียก
หันว่า พระเจไหงสาวดี พวกมอญทูลว่า แต่โบราณถือคติหันว่าอยู่เมืองมอญ หัาไว้ผมยาวเบนหัปมงคล	พระเจไหงสาวดีจีงให็พม่าที่ลงมากรองเมืองมอญ
เปลี่ยนไว้ผมสนดลอดอายุที่พม่าครองเมืองหงสาวดี	หัาเช่นนึ่เบนความจริง
ชะรอยไทยเราก็จะหัดผมยาวไว้ผมส*น	ดงแต่เบนเมืองขนพระเจไหงสาวดีแต่
ริชกาลพระมหาธรรมราชาเหมือนหับริบแบบแผนพม่าอย่างอึ๋น	มีกฎหมาย
พระธรรมกาศฅร์เบนหัน มาจากเมืองหงสาวดี แต่เมื่อพม่ากนับไว้ผมยาวใหม่ ไทยไม่ไว้ดามพม่าจึงไว้ผมสนต่อมา ที่ว่านีดามที่มืเคไพอคิดเห็น
มลเหตุแห่งความหายนะของพม่า
เหต ที่จะทรงเล่าเรื่องน เนึ่องมาจากทรงปรารภเรื่องเหตุแห่งความ เสือมของบานเมือง และฅรส'ว่า “ ความหายนะของเมืองพม่าเบนหัวอย่างอน คีของประเทศเล็กที่จะไค้ศึกษาจากพงคาวคาร ”
มูลเหตุแห่งความหายนะของประเทศพม่า๓คแฅ่ พระเจไพาคยีคอ ทำ สงครามแพ้อไ)กฤษ เมื่อพ.ศ.๒๓๖๙ ตรงกํบสมัยพระบาทสมเค้จพระนํงเกลไ-เจไอยู่หัว	ตองเสียห่วเมืองมอญทางใต้ปากนาสาละวินฅลอดเมืองทวาย
เมืองตะนาวศรีกหัทงเมืองมักไข่และเมืองอัสลัม	ทางต่อแคนอินเดียไปเบน
ของมังกฤษ นอกจากนพงหัองเสียเงินค่าชดใช้ในการศงครามแก่อไกฤษถึง ๑๐,๐๐๐,๐0๐ รูบี1 พระเจไพาคยีคอ ต่องเกบเงินจากราษฎรในอาณาเขตที่ มังเหลืออยู่เพ้มขนควยประการต่าง ๆ เพื่อเอาไปใช้หนอไ)กฤษ	เบนเหตุให้
ราษฎรเดีอครื่อน เรีมระสาระสาย เสื่อมความภไไดีแต่สมัยนนแลว ต่อมาเมื่อ สมัยพระเจไพุกามคลองประเทศพม่าเบนรํชกาลที่ ๘ ในราชวงศ์อลองพระ พม่า๓ครบกับอไกฤษอีก เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๔	รบกันกรงนพออไกฤษดีไค้
ห่วเมืองมอญผายเหนือฃํ้นไปถึงหัวเมืองแปรและเมืองหงสาวดี	ที่เมืองอมร-
บระราชธานีล็เกิคเหตุ หัวยศงลัยนีองยาเธอสององศ์ทรงนามว่า “ เจไมินดง ” องศ์หนึ่งกับเจไ “ กะนอง ” องศ์หนึ่ง ซึ่งร่วมเจไจอมมารคาเดียวกนจะเบน ขบถ เจไสององศ์นึ่นรู้หันกพากันกันหนีออกจากเมืองอมรบุระ ไปรวบรวม กำลังต*งมนอยู่ ณ เมืองชเวโบ คือ เมืองมัตนสิงหราชธานี ที่พระเจไอลอง พระเบนผู้สถาปนาฃนนน พระเจไพุกามให้กองหัพไปปราบหลายกรื่ง กกลับ พ่ายแพ้มา	ผู้คนเห้นเบนบารมีเจไสององศ์นนกพาหันสมัครเบนรื่พลมากขน
เมื่อเจไมินคงเหีนว่ามืกำลังพอที่จะดีเมืองอมรบุระไค้ถึแต่งสายให้ไปสืบเจตนา
ของอไ)กฤษได้ความว่าถาพม่ายอมเบนไมตรี	จะไม่ขนไปฅีถึงราชธานี
เจไมินดงกให้เจไกะนองอนุชาเบนแม่ทัพยกลงมาตีเมืองอมรบุระ	เผอิญมา
ประจวบเวลาพวกกองทัพพม่าที่ล่าหนีอิงกฤษขนไปถึงหลายกอง	พวกน1นพา
ทันไปเขไทับเจไกะนอง ๆ ถึฅีเมืองอมรบระ ได้โคยงไย	เจไมินคงจึงได้เบน
พระเจไแผ่นด้นพม่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๖ นบเบนบที่สองในรชกาลพระบาห-ล มเด้จ ฯ พระจอมเกลไเจไอยู่ทัว
เมื่อพระเจไมินคงได้ราชสมบตนืน ทังหไมมิให้ทำรไยพระเจไพกาม ให้สรไงทังถวายเบนที่ประทํบ นับถือเบนผู้ใหญ่ในราชวงศ์ต่อมาจนถึงแผ่นด้น พระเจไสีบอจึงสนพระชนมื	ส่วนพวกขุนนางทับที่งรพลนายไพร่ที่ได้รบทุ่ง
ต่อสู้เมื่อกลบใจอ่อนนอม	กพระราชทานอทัยไม่เอาโทษ คนที่งหลายเห้น
พระเจไมินคงทรงปราศจากอาฆาต ผิคทับพระเจไแผ่นด้นที่ได้ราชสมบํฅทัวย รบชนะมาแต่ก่อน	ถืพาทันนิยมยินยอมสวามิทักค การฉุกเฉินในแผ่นด้นถึ
สงบลงได้ทันที ทางภายนอกพระเจไมินดงก็แต่งทฅให้ไปเจรจาขอหย่าทัพกลับ ไปเบนไมฅรีทันองกฤษ	อไ)กฤษได้นัวเมืองมอญผ่ายเหนือไว้ในมือหมคแทัว
กยอมเลิกสงครามแค่นนประเทศพม่าจึงแยกออกเบนสองอาณาเขต ขไงผ่ายใต้ เบนเมืองขนของทังกฤษเรียกนามว่า “พม่าใต้,’ อาณาเขตฃไงผ่ายเหนือพระ-เจไแผ่นด้นพม่าทังคงปกครองอยู่ตามเด้ม เรียกนามว่า “ พม่าเหนือ ” แต่ ตามประเพณีพม่าไม่ได้เรียกบไนเมืองของตนว่า “ ประเทศพม่า ”	ใช้นาม
ประเทศว่า “ กรงทังวะ ” มาแต่โบราณ คูประหลาคทีเหมือนทับประเพณีไทย เรียกประเทศสยามว่า “กรุงศรีอยุธยา” และใช้พระนามพระเจไแผ่นด้นว่า “พระเจไกรุงศรีอยุธยา”	มาแต่โบราณอย่างเคียวทัน	จนถึงร,ชกาลที่ ๔
ไทยจึงเปลี่ยนเรียกว่า “ ประเทศสยาม ”	และใช้นามพระเจไแผ่นด้นเฉพาะ
พระองศ์
เมื่อพระเจไมินคงขนเสวยราชย์ทรงสถาปนาเจัาหญิงเสกฃรเทวี น1อง นางร่วมพระชนนีทับพระเจไพกามเบนทักรมเหสี	สถาปนาเจไหญิงราชธิดา
พระเจ่าพากยีคอ คือ นางอเลนันคอเบนมเหสี ทรงฅงเจ่ากะนองราชอนุชา ซึ่งเบนผู้บไyชาการรบพุ่งไค้ราชสมบํคถวายเบนมหาอุปราช ท,ง'ให้เบนผู้สำเรจ ราชการแผ่นดิใฒ่างพระเนฅรพระกรรณเพราะไว้วางพระราชหฤทัย ขำงผ่าย พระมหาอุปราชก็จงรกภักคืมิไค้รงเกียจทัน ในระหว่างสองพระองคืนน การ เหล่านีลวนเกิดทัวยเจคนาคี	แค่กทับมิผลรำยเมื่อภายหลไ)	เรีมทัวยพวก
ลูกยาเธอของพระเจ่ามินคง คิดเห็นว่าถไสีนพระเจไมินคงเสียแลวเมื่อใด พระ มหาอุปราชก็จะไค้เบนพระเจไแผ่นดินเมื่อนน เจ่านาย “ทังหลวง” กงสีน วาสนาทัวยอำนาจและการสืบทันฅฅิวงคื จะไปฅกอยู่ในพวก “ ทังหนา ” เพราะ มิความทังเกียจเช่นนน พวกเจไนายลูกยาเธอของพระเจไมินคงจึงไม่ชอบพระ มหาอุปราชใดยมาก อยู่มาถึง พ.ศ. ๒๔๐๙	เจ่าเมงกูนลูกเธอชนใหญ่ของ
พระเจไมินคงองค์หนึ่งถูกพองหาว่าประพฤติชํวรไยอย่างใดอย่างหนึ่ง	มหา-
อุปราชจะพิจารณากคีนน เจไเมงกูนรูทัวว่าคงลูกลงโทษหนีก จึงปรารถนา จะกำจ่คพระมหาอุปราชเพื่อบองกนทัว	แค่เห็นว่าถไทำรไยพระมหาอุปราช
พระเทัามินคงคงลงโทษถึงสีนชีวิฅ	ก็เลยดิคจะกำจัดพระเจไมินคงชิงเอาราช
สมบํฅเสียทัวยทีเคียว	ทันหนึ่งเวลามหาอุปราชกำทังว่าราชการอยู่ ณ ศาลา
หลูคคอ	เจไขบถสององค์ทำกลอุบายให้เจไเมงกูนแดงนไ)งชายวีงเขำไปในทัง
เหมือนอย่างทับจะหนีทัย และเจ่าเมงกูนทับพรรคพวกถือคาษวีงไล่คามเขํทไป เหมือนอย่างจะทำทัายเจัาเมงกูนแดง	เมื่อเจัาเมงกูนแดงวีงเขไไปถึงศาลา
หลุดคอรองว่า “ ช่วยทัวย ช่วยทัวย ” พระมหาอุปราชทับเจ่านายและขำราชการ ผู้ใหญ่ทีอยู่ในศาลาหลุดคอ เขไใจว่าเจ่าสององค์ใ!นวิวาททัน ก็พาทันลงมา จากศาลาหลุดคอ หมายจะหำมปราม เจ่าเมงกูนทับพรรคพวกเห็นไค้ทีก็พื่น
พระมหาอุปราชและเจไนายอีกสามองค์วับขำราชการผู้ใหญ่ท่ออกมาดวยวันนน สํ้นชีพหมด	แลวพาก้นฅรูออกไปยํงพลํบพลาเชิงเขามณฑเลทิพระเจามินดง
ประทไม่แรมอยู่ในเวลานน แต่ขณะแรกท่เกิดเหคุฃนในวัง มีพวกชาววงว็ง ไปทูลให้พระเจไมินดงรู้พระองค์ท่น	เวลาน1นพระองค์เมฆระลูกเธออยู่พระ
เจไมินคงเชิญเสด็จออกจากพอับพลาทางประดูขไงหลไ	แลวเชิญเสด็จขน
ขี่หลไขไเผาพาอัดทางเฃไไปในวังได้ พวกขบถออกไปถึงพลไม่พลาเที่ยวคนหา พระเจไมินคงไม่พบรู้ว่าหนีเขไไปในวไก็พๆกไา,กอับเขไไปในวัง แต่เวลานน เจไเมฆระให้บดประดูวไและเรียกพวกวักษาพระองค์คอยต่อสู้อยู่แลว	พวก
ขบถเขำพไประดูวไชนกลาง	พวกเจาเมฆระขี่นประจำอยู่บนชาลาหนไมหา
ปราสาทเอาบนยิงกราดไว้ พวกขบถก็ไม่สามารถจะเขาไปในประดูได้ ในเวลา กำลไรบกนอย่นนลูกพระมหาอุปราชคุมพวกวังหนไมาถึง พวก,ขบถเห้นเหลือ กำลไจะต่อสู้ที่ฅรงนีน ก็พาวันถอยไปรวมวันอยู่ที่บริเวณสวนซ้าย อันเบนที่ สำหรบนางในประพาส ต่อสู้พวกขไหลวงอยู่จนกลางคืน พวกขบถเห็นเหลือ กำอัง	พอเชไฅรู่ก็ลงเรือกำบนไฟของหลวงที่ยึคได้ที่ท่านาแล่นลงไปขอพึ่ง
อังกฤษทางพม่าใด้ที่เมืองร่างคุ้ง	แต่แรกอังกฤษถือฑ่เบนผู้หนีวัยทางการ
เมืองจึงรไม่ไว้	เจไเมงกนแดงเบนไข้ฅายที่เมืองร่างคุ้ง	เหลือแต่เจไเมงกูน
ยไพยายามจะฅีเมืองพม่าเหนือรํฐบาลอังกฤษรู้ก็ให้ส่งไปไว้เสียอังอินเดีย
เมื่อพระมหาอุปราชถูกปลงพระชนม์แลวบญหาว่าใครจะเบนวัชทายาท ก็เกิดขน	ถไหากพระเจไมินคงมืเจไพาลูกยาเธอก็จะไม่สำบากอย่างไร	แต่
บไเอิญพระอัครมเหสีเบนหวันไม่มีราชโอรสธิดา	พระนางอเลนนคอมเหสี
รองลงมามีแต่ราชธิดาหามีเจไพาชายที่จะเบนวัชทายาทไม่	มืแต่พระองค์เจไ
ลูกยาเธอเกิดแต่นักสนมถึง ๓0 องค์	แต่ละองค์ก็มืสิทธิเสมอก้น	จึงเกิค
©๒
ลำบากในการที่จะจํคฅงรํชทายาท เงื่องนึ่มืจดหมายเหตกังกฤษว่า	เมื่อนาย
รไ)ยเอกสะเลเดนซึ่งต่อมาไค้เบิน พํนเอก เชอรีเอควารด์สะเลเดน เบนทูต อไ)กฤษอยู่ที่เมืองมไน8ทเล	เบินคนสนิทชิดชอบกไม่พระเจ1ามินดงไค้เคยทูล
กักเตือน'ว่า	มีลูกยาเธอหลายองค์ดวยกันควรตงองค์ใดองค์หนึ่งฃนเบินมหา-
อปราชเสียให้ปรากฏ	มิฉะนนหากสีนพระองค์ลงจะเกิดเหอุกัวยชิงราชสมบิต
กิน	พระเจามินดงตร้สตอบ'ว่า	เบนการยากอยู่	เพราะตงองค์ไหนเบิน
มหาอุปราช ท็คงถูกพี่นองกำจดไม่รอคอยู่ไค้ ตํ้งใครกิเหมือนวางบทประหาร ชีวิตคนนึ่น จีงยไ)มิรูที่จะทำอย่างไร	ความส่อให้เห็นว่า พระเจำมินดงทํอ์
พระราชหฤทํยมาแต่ครงเจาเมงกูนเบนขบถ	สีนหวไ)ว่าสายโลหิตจะกีดกนมิ
ให้ฆ่าพี่นกนเองไค้ แต่มืเคาเงื่อนว่าพระเจไมินดงไค้หมายลกเธอที่จะให้เบน อุปราชไว้สามองค์ คือ เจำตอนเซ	ซึ่งเบนลูกยาเธอพระองค์ใหญ่	และ
เบินลูกเขยมหาอุปราชควยพระองค์หนึ่ง เจาเมฆระซึ่งเบนคนกลาหาญมีความ ชอบเมือครํ้งปราบขบถองค์หนึ่ง เจานยองยานซึ่งเบนนิกเรียนมืความรูองค์หนึ่ง แต่ฃํคฃองควยเหอุดไ)ตรีสไว้กับนายรํอยเอกสะเลเคนจึงรอหาโอกาสที่จะต1งองค์ ใดองค์หนึ่งไค้โดยเรียบรอย ตำแหน่งรีชทายาทกีเลย'ว่างอยู่ กลายเบนบจจย ให้รีายแก่พม่าอย่างหนึ่ง
ถึง พ.ศ. ๒๔๑๙	ก่อนที่พระเจามินดงจะสวรรคต ๒ บิ พระ
อครมเหสีสีนพระชนม์ เหอุกันนึ่กีเบินบิจกัยให้รายต่อไปถึงบานเมืองอีกอย่าง หนึ่งกัวยประเพณีในราชลำน่กเมืองพม่า	ภรรยากัาราชการย่อมเขไเผาแหน
พระกัครมเหสีเหมือนสามีเขาเผาพระเจ1าแผ่นดิน มีโอกาสที่ภรรยาขาราชการ จะทูลกิจสุขทกฃ์ของตน	ตลอดไปจนถึงสามีให้พระกักรมเหรทรงทราบ
พระกัครมเหสีมไไนำความทูลแถลงแก่พระเจาแผ่นดินให้เบินคุณความดิแก่คน เหล่านนไค้	การที่ทูลพระกัครมเหสีจึงเบินทางกันหนึ่งซึ่งพวกฃไราชการจะ
ขอพระราชานุเคราะห์ ก็พระนางเสกฃรเทวีพระอัครมเหสืนน พระอัธยาอัย โอบอํอมอารเบนที่น่า,แบถือของคนทงหลายทวไป ผิดอันอับพระนางอเลนนคอ พระอไไรมเหสีรองซึ่งทรงคณเฉพาะภไไดีในอุบฏฐากพระเจไแผ่นดิน	แค่ม
นิสไ)อัาวรำวรำยกาจ ไม่มีนางในใครชอบ กล่าวกนว่าพระนางอเลนนดอไค้ อุปนิสไ)มาแด่มารคาซึ่งเดิมเบนคนน่ง้รไนขายของอยู่ในคลาด พระเจไพากยีดอ ไค้ไปเบนนางหามแด่เมื่ออังเบนหลานเธอแล*วเลยรํกใคร่ลุ่มหลงถึงอังเบน มเหลี	เมื่อไค้เสวยราชย์นางนึ่นมีบุญฃนก็ทำยุ่งด่าง ๆ เมื่อคอนปลายรํชกาล
จนพระเจไพาคยีคอถูกปลงจากราชสมบค	และอังกล่าวอันด่อไปอีกว่า	ที่
ราชินีสุปยาอัครไยกาจนน	ก็เพราะไค้อุปนิสอัยลีบไปจากพระนางอเลนันดอ
และอังประหลาดค่อมาที่มีราชธิดาองค์หนึ่งของราชินิสุปยาอัค	เมื่อเลียเมือง
พม่าแอัวไค้สามีเบนเนคิบไนฑิฅอยู่ ณ เมืองเมาะลำเลิง เพีงสนชีพเมื่อเรว ๆ นึ่ ก็ว่ามีอุปนิลอัยกไวรำวรไยกาจทำนองเดียวอัน	คูราวอับรํบอุปนิอัยสืบ
อันมาถึงสี่ชวคนน่าพิศวง
เมื่ออัครมเหสีสืนพระชนม์แอัว เกิดกิฅคิอัพทํว่า พระนางอเลนันดอ จะไค้เลื่อนเบนที่อัครมเหสี	พวกนางในก็พากนหวาดหอัน	ใครมีโอกาสก็
ทูลร*องทกฃ์ด่อพระเจไมินดงว่าถไพระนางอเลนันดอไค้เบนอัครมเหสีเห์นจะ ทนไม่ไหวถึงอัองทูลลาออก พระเจไมินดงก็น็งอยู่ ในไม่ชไพระนางอเลนันคอ ก็ทูลขอเบนคำแหน่งอัครมเหลี พระเจไมินดงคอัสคอบว่า พระอัครมเหสีที่ สนพระชนม์นนไค้ทูลฃอมิให้คงพระอัครมเหสีอีก ไค้ครํสรํบคำไว้ จึงเบน แด่เพิมยศพระนางอเลนันดอให้เบนนางพญาชไงพิงเผือก	และพระราชทาน
เศวคฉัครชนเดียวให้อัน	พระนางอเลนันดอไม่ไค้เบนอัครมเหสีอังประสงค์
เมื่อทราบว่าไค้มีพวกนางในไค้ทูลทัดทาน ก็หมายหนไอาฆาฅคนเหล่านนมา ที่ พระอัครมเหสีทูลหไมมิให้อังพระอัครมเหสีใหม่นน เห้นจะทรงรํงเกียจอุปนิสย
ของพระนางอเลนนคอ เกรงว่าจะทำให้เกิดขุ่นเข็ญข็นในพระราชฐาน แค่ที่ จริงก็ไม่บองก0นความลำบาก'ไค้ เพราะพระนางอเลนันดอเบนมเหสีรองอยู่แลว เมือไม่มืองคอครมเหสีนางก็ไค้เบีนใหญ่อยู่น่นเอง เบนแต่ไม่อยู่ในฐานะที่จะ ออกรับรองภรรยาขำราชการเหมือนองค์อไารมเหสีเท่านน	ถึงกระนนพวก
ขาราชการบีเคยไค้ประโยชน์รัวยให้ภรรยาเพีดทูลพระรัดรมเหสีมาแต่ก่อนก็ หํนไปประจบประแจงพระนางอเลน์นคอขอให้ช่วยสงเคราะห์	แม้พวกเสนา
บดีในหลุดดอที่เบีน่รัว่หนั!ขำราชการก็พาก่นย่าเกรง พระนางอเลน่นคอจึงมื อำนาจขนในระหว่างสองบีนึ่น	อาจ'จะเรมคิดถึงเรื่องสืบสนตดิ'วงศแค่1ในสมย
นึ่ก็เบีนไค้	ดํวยรู้อยู่ว่าพวกนางในที่เกลียดช่งตนมือยู่มาก	หากลูกเธอของ
เจไจอมมารดากนใดที่เบีนอริรันไค้เบีนพระเจไแม่นดิน ก็คงจะเบียดเบียนให้ เดือดรัอนมิรู้ว่าจะรักเพียงใด	จึงแสวงหาพรรคพวกร่วมคิดการบีองรันรัว
ได้ขนนางชนมนตรีคนหนึ่งชื่อ “ แตงดา ” เบีนที่ปรึกษามาแต่สมไนน พระ นางอเลนนดอจะรู้ตํ้งแต่เมื่อใดว่าเจไหญิงลุปยารัตธิดา	รักใคร่ดิคพีนอยู่รับ
เจไชายสีบีลรัอนึ่ไม่ปรากฏ	แต่เบีนกรณีสำรัญอนหนึ่ง	เจไชายสีบีอเบีน
ลูกยาเธอชนผู้นอยไม่ไค้อยู่ในเกณฑ์ที่จะเบีนรัชทายาท	และ,ไม่มืคุณ'วิเศษ
อย่างอื่น	นอกจากไล่หนไสือเบีนเปรียญเมื่อทรงผนวชเบีนสามเณรซาจอม
มารคาซึ่งเบีนธิดาเจไพีาไทยใหญ่เมืองสีบีอก็ลูกกรวรัองเบีนโทษ	ไม่มีใคร
เบีนผู้สนับสนุนเมื่อพระนางอเลนันคอทราบว่า	เจไชายสีบีอรักใคร่รันรับ
พระธิดา ก็เห้นช่องทืจะ บีองรันรัยไค้รัวยคิดอ่านให้เจไชายสีบีอไค้ราชสมบต ธิดาไค้เบนมเหสี รัวก็คงไค้เบีนใหญ่อยู่ในรังอีกต่อไป แต่ช่อนความคิดนน ไว้ แสดงกิริยาให้ปรากฏแต่ว่าไม่เอาใจใส่ในเรื่องการสืบรันตติวงค์ เพราะ รัวมืแต่ธิดา พระเจไมินดงก็ไม่ทรงระแวงสงสย กรณีบีกล่าวมานึ่ก็น่าพิศวง
เพราะถไหากเจไชายสีบอมืใค้ลอบนักกบเจาหญิงลูปยาลํฅ	เหตุการณ์ภายหลไ)
ก็อาจกลบเบนอย่างคืน บางทีจะ ไม่ฅํองเสียเมืองพม่าก็เบนไค้
ถึง พ.ศ. ๒๔๒๑ สมไ)นัชกาลพระบาทสมเดีจ ฯ พระจุลจอมเกลาเจำปียู่หํว พระเจไมืนคงพระชินษาไค้ ๖๔ บ ประชวรเบนบิดเมือเคือนสิงหาคม เสค้จออกว่าราชการไม่ไค้หลายวน เกคลือกน'ว่าพระเจำมืนคงสวรรคฅ แค่ พวกชาววไ)ปกบิคความไว้มืให้ใครรู้ คนก็ฅื่นฅกใจกนไปทิวพระนคร พระเจไ มืนคงทรงทราบ ก็ให้พยุงพระองค์เศค้จออกทองพระโรงให้ขาราชการเผาเห็น พระองค์เพือระง'บความคืนเทินของชาวพระนคร แค่นนมาพระอาการก็ทรุค ลงโคยลำนับถึงเดือนทินยายน	ผู้รกษาพยาบาลเห็นชัคว่า	จะไม่คืนคีไค้
พระนางอเสนันคอ'จึงเรียกพวกเสนาบดีประชุมในทีรโหฐาน	เมือวนที ๑0
กนยายน บอกพระอาการพระเจไมืนคงให้ทราบ	สนนิษฐานว่าแลวกงไค้
ปรึกษากไา,ต่อไปว่าจะทำอย่างไรดีทีจะไม่ให้ลูกเธอชิงราชสมบํฅนัน	ก็เห็น
ควรจะเอาเจไนายผู้ชายไปตุมฃไ)เสียทีในวไ)	จึงใช้อุบายให้คนไปทูลลูกยาเธอ
เมื่อวนที ๑๒ นันยายน ว่าพระเจไมืนคงประชวรหนัก ฅรํสสํงให้หาลูกยาเธอ เขาไปเผา ขณะmเจอมมารคาของเนัานยองยานนับเจไนยองโอ๊กรู้ระแคะระคาย ว่าเบนกลอุบาย ให้คนไปทูลลูกทีงสององค์ ว่าอาจมืนัยอนครายอย่าให้เขไไป เจไสององค์นนก็เลยหนีไปอาทิยอยู่ในสถานทูคนังกฤษ	แค่เจไนายองค์คืนพา
กไา,ไปในวไตามรีบนังก็ลูกนับ แค่เห็นจะยไนับไม่ไค้ทูกองค์ ในวนที ๑๒ นน จึงปรากฏในจคหมายเหตุว่า	ค่อนันที ๑๔ จึงไค้สไเอาเจาไปฃงรวมกนไว้
ณ สถานทีแห่งหนึ่งในเขตราชนังช้นนอก ในตอนนึ่เจาชายสีบิอก็ถูกจบ และ ถูกจำนัวยทินนับเจไนายองค์คืน ๆ	จึงมืวินิจนัยอีกอย่างหนีงว่าบางทีพระนาง
อเลนันคอจะเพ็งรู้เรื่องเจไหญิงลูปยาลฅนักใคร่กไม่เจไชายสีบิอในตอนนึ่ เพราะ เจไหญิงลูปยาลฅทูลสารภาพเพ็อบิองนันนัยเจไชายรบ่1อก็เบินไค้ แค่การทีนับ
และจำเจไชายสีบออาจเบนอบายของพระนางอเลน่น่คอเพื่อบองจันภใ! เพราะ ในเวลานึ่นเจำนายองค์อื่น ๆ	ยํงมิไค้อยู่ในเงอมมือรู้เขำ	เกรงจะทำรำย
เจไชายสีบอก็เบนไค้เหมือนก็น เมื่อแรกจบเจไนายนน พวก'จอมมารคาเห๊น จะเขำใจกนว่าพระเจไมินคงกงก็งให้จํบ จึงรอคอยคูอยู่ พอรู้แน่ว่าพระนาง อเลนนคอสํ1งให้'จบ	พวกจอมมารคาก็พากไผ่ไที่หไมเผา	เขไไปในหไ]ง
ประชวรเมื่อ'จันที่ ©๙ ก็นยายน	ไปรองไห้ทูลพระเจไมินคงให้ทรงทราบ
พระเจไมินคงฅกพระทใ!จนสามารถลูก ขนประทบไค้	ครไเรียกอาลไาษณ์เขำ
ไปให้ เขียนพระราชโองการสงให้ปล่อยเจไนายลูกยาเธอไปเผาหมคทูกองค์ พระนางอเลนันคอจับพวกเสนาบคีไม่อาจขไพระราชโองการก็ฅไ)งถอคเครื่อง เวรจำปล่อยให้เจไนายเขำไปเผ่าคามรไจังเมื่อพระเจไมินคงทอคพระเนครเห็น ลูกยาเธอทูกพระองค์ แลไฅรไสไให้เจไเมฆระอยู่พื่งแทนเจไนายพื่น่อง และ คำรไให้อาลไษณ์เขียนพระราชโองการอีกฉบบหนึ่ง	ทรงคงให้คอนเซเบนผู้
สำเร็จราชการครองหไเมืองผ่ายเหนือเปรียบเหมือนมณฑลพาจัพ	ให้เจไ
เมฆระเบนผู้สำเรีจราชการหิวเมืองผายฅะว่นออกเฉียงใค้เปรียบเหมือนมณฑล จันทบรี และให้เจไนยองยานเบนผู้สำเร็จราชการหัวเมืองผายคะจันคกเฉียงใค้ เปรียบเหมือนมณฑลนครศรีธรรมราช ให้มีอำนาจเบนอิสระฑงสามองค์ เจไ นายที่เบนชนผู้น่อยรองลงมาใครจะสมไรอยู่กบเจไพื่องค์ไหนในสามองค์นึ่น ก็ให้ไปอยู่คัวยจัน	แล่วฅรไสงพวกลูกเธอว่า	เมื่อไปลาเจไจอมมารคาจับ
เจไพื่น่ององค์หญิงแล2วให้พาจันรีบออกจากเมืองมไนฑเลไปในจันนึ่น	พระ
ราชทานเรือกำบนไฟของหลวงให้เบนพาหนะพวกละสำและทรงกำขํบในที่ลูค ว่า	เมื่อออกไปครองเมืองแจัว	ถึงใครจะอไงรํบล่งเรียกหาถไไม่เห็นลาย
พระหไค์เบนสำคัญก็อย่าให้เขไมาในราชธานีเลยเบนคันขาค	ก็ในเวลานน
พระนางอเลนันคอพยาบาลอยู่ ไค้ยินกระแสรัมจังพระเจไมินคงคังนนก็คกใจ
แฅ่จะไค้ปรึกษาพวกเสนาบดีก่อน	หรือจะคิคอ่านแค่กไม่ขุนนางคนศนิทไม่
ปรากฏ ปรากฏแค่ว่า เมึ่อเจานายลูกยาเธอไปจากที่เผาแล*ว	พากนไปลา
พาก่นไปลาเจาจอมมารคาเจไพีน1องที่สวนชายมีพวกทหารกรูกนเขไไปจบ เวน แค่เจไชายสีบอนนหาจไม่ไม่ และกร1งนพระนางอเลนนคอ ไม่ไค้ประมาทเช่น หนหลง ให้ทหารเที่ยวไปคุมนางในคำหนไา มิให้ใครขนไปทูลร*องทุกข์ไค้ ที่พระราชมณเฑียรก็มิให้มีใกรอื่น นอกจากพวกของฅนเฃไไปใกล้ที่ประทบ พระเจไมินคง	แสวพระนางอเสนันคอไ ปปรึกษาเสนาบดีถึงพระราชโองการ
ที่ให้เจา ๓ องค์ไปครองวัวเมือง ก็เห็นพร*อมวันว่า ถาปล่อยให้ไปก็เสมือน “ปล่อยเสือเขาบา ปล่อยปลาลงนา”	พระเจไมินคงสวรรคฅลงเมื่อใค	ก็
คงเกิดแย่งชิงราชสมบํฅถึงรบทุ่งฆ่าพนก่นเบนศึกกลางเมือง	จึงบคพระราช
โองการนนซ่อนเสีย ผ่ไยพระเจไมินคงสำวัญว่า พวกลูกยาเธอพนวัยไค้แวัว ก็สืนวิฅก	เล่าก่นว่า ในวันค่อมาอีกสองสามวนฅรสปรารภอีกว่า “ บานน
เห็นจะถึงบไนเมืองแล*ว” ก็ใม่มืใครทูลความจริงให้ทรงทราบ ฅรงนึ่น่าคิค วิจารณ์ว่า พระเจไมินคงทรงคำริพระราโชบายอย่างไร จึงให้ลูกยาเธอไป ปกครองเมืองเบนอิสระแก่วันสามก๊กเช่นน1น	พิเคราะห์คูจะเบนไค้สองอย่าง
อย่างหนึ่ง ประสงค์จะให้อยู่เสียห่างไกลวัน เพื่อจะให้รบทุ่งวันยากขน ถไ หากพระองค์สวรรคฅ	ผู้คนในราชธานินไม่ถึอองค์ไหนมากก็พรึอมวันถวาย
ราชศมบัฅแก่พระองค์นึ่น ก็จะไค้กำวังบองวันพระองค์	อีกสององค์จะไค้
ครองเมืองอย่างเบนประเทศราช	ไม่จำเบนจะวัองแย่งชิงราชสมบ*ฅก่น
มิฉะนนอีกอย่างหนึ่ง พระเจไมินคงวังเชื่อพระหฤทไ)ว่าจะหายประชวร ให้ ลูกยาเธอแยกไปอยู่ฅามวัวเมืองแวัวพอให้พนวัย เมื่อหายประชวรแลว จึง คิคจะฅงมหาอุปราชก็เบนไค้
เมื่อจไม่เจไชายหนหลังไค้แฟ้วฟ้าสามสี่วน	พระนางอเลนันคอให้
เสนาบดีทำฎีกาเฃไชื่อกิน	ทูลขอให้ทรงฅไเจไชายสีบอเบนพระมหาอุปราช
แลไรไม่ฎีกานนเฃไไปถวาย	พระเจามินคงก๊น็งเสีย	ไม่ฅร่ศ'ว่าประการ1ใค
แค่เวลานนพระเจไมินคงประชวรเพียบอาการหนไาอณู่เลว พระนางอเลน1แคอ จึงกลไอไงรไม่ส่งบอกเสนาบดีว่า พระเจไมินคงทรงเห็นชอบคุไย ถึประกาศ คะงเจไชายสีบอเบนมหาอุปราชก่อนพระเจไมินคงกสวรรคคฟ้า ๗ กิน แค่รู กนเพียงในพระราชฐานเท่านน ถึงกินท ๑ คลาคม พระเจไมินคงกสวรรคต ทำพิธีอยู่ ๙ กินแฟ้วเชิญพระบรมศพแห่ไปบรรจุมณฑปที่สรไงขนใหม่	มี
กระบวนแห่พระเจไสีบอทรงยานมาศคามกระบวนแห่พระบรมศพไป คนที่ง หลายเห็นพระองค์จึงรูว่าพระเจไสีบอไค้รไม่ร่ชทายาท	เมื่อเสร็จการบรรจุ
พระบรมศพแลไพระนางอเลนไเคอกให้ทำพิธีอภิเษกสมรสพระเจไสีบอกิบเจา หญิงอุปยาคยี และเจไหญิงอุปยาลฅ
การราชาภิเษกอยู่ถึงสี่บี1จึงไค้กระทำ ที่งนื่ คงเนื่องควยบไนเมืองไม่ อยู่ในฐานะที่จะกระทำไค้	เมือวินิจฉยเฉพาะพระองค์พระเจไสีบอเดีมถึมิไค้
อยู่ในฐานะที่จะเบนพระเจไแผ่นคิน	ทีผูกสมไรรไใคร่เจไหญิงอุปยาลคถึ
ประสงค์เพียงแค่จะไค้ไปเบนชายา เผอิญเคราะห็กรรมจูงให้ไปเบนเจไแผ่นคิน ฃอนื่คูน่าพิศวงเหมือนกิน
เมื่อพระเจไสีบอเบนพระเจไแผ่นคินบไนเมืองกสงบอยู่	ควยคนทง
หลายสำคญว่าพระเจไมินคงมอบเวนราชสมบํฅพระราชทาน เบนแค่ประหลาค ใจกิน'ว่า เหตุไฉนไม่ทรงคงลูกยาเธอที่เจริญพระชนษาและทรงอุณวฒิยีงกว่า เจไชายสีบอเบนรไทายาท	ส่วนพระเจาสีบอเองก๊ไม่สามารถจะบงคไม่บํญชา
ราชการ ควยมิไค้เฅรียมพระองค์ที่จะเบ็1นพระเจไแผ่นคิน	อำนาจราชการ
จึงฅกอยู่ที่พระนางอเลนนคอ พอเสร็จงานบรมศพ ก็ฟ้งให้จไม่พวกนางในที
ผูกพยาบาทไว้เอาไปจำขิงท1งหมด แฅ่ในชน,แย้งมิได้คิคจะฆ่าพน ควยปรากฏ ว่า ให้ศรไงเรือนจำขํ้นใหม่ที่ในขิง ลำหรํบจะได้ขิงเจานายองคชายและนางใน ที่ถูกจับไว้	แต่เมื่อความจริงรูจันแพร่หลายออกไปนอกจัง	พระเจัาศีบ่1อ
ได้ราชสมบ*ตเพราะพระนางอเลน,นคอให้กลอุบาย	ที่งให้จับเจไนายก,บนางใน
ไปขิงไว้มากกิเกิดหวาดหวนกนไปท,วทงพระนคร กรณีที่ปรากฏภายหจังชวน ให้จันนิษฐานว่า	ทูตอ,งกฤษเห็นจะได้ว่ากล่าวmjเลนาบดืพม่าฅไแต่แรกจบ
เจไนายเขไไปขิง	แต่ผายพม่าคงแก้ว่า จัาไม่จับเอาไปคุมไว้เสียเกรงจะเกิด
รบพุ่งชิงราชลมบ*ตจัน	ทูฅอํงกฤษเห็น'จริงก้นิงอยู่	กิเจไนายลูกยาเธอของ
พระเจไมินดงนน	แต่ละองค์โดยเฉพาะที่เบนช1นผู้ใหญ่มีผู้คนเบนบริวารมาก
เมื่อพวกบริวารร้ว่าเขาลวงจับเอาเจไนายของตนไปกิเบนธรรมดาทีพากนโกรธ แคนคิดจะแก้ไขเอาเจัานายของตนออกจากที่คุมฃไ	จึงมีความลำบากเกิดขน
เบนบญหาว่าจะควรทำอย่างไรให้ปลอดภ,ยในการที่จับเจไนายไว้	ในหนไลือ
บางเรื่องว่า พระนางอเลน,นดอก,บพระเจไสีบอปรึกษาเลนาบดืที่งหมด บาง เรื่องว่าปรึกษาแต่เลนาบคีที่เบนจัวลำจัญ เลนาบดีคนอื่นมิได้รู แต่ทำนอง จะเห็นพองจันว่า จัาปล่อยเจไนายออกไปกิคงไปคิดขบถ ถไขไไว้พวกบริวาร กิคงคิดขบถ เมื่อปรึกษาหาทางบองกน	พระนางอเลนนดอก,บมนตรีแตงดา
เห็นว่าจำต1องตัดตนเหตุจัวยการฆ่าเจไนายเหล่านนเสียตามเยี่ยงอย่างที่พม่าเคย ทำจันแต่โบราณ พระเจไสีบอจับเลนาบคีกนอื่นไม่เห็นชอบตัวย แต่ไม่ลามารถ จะหาอุบายอย่างอื่นได้ กิตัองยอมอนุมํต ขอชีวิตไว้แต่เจไนายที่ยไเบนเด้ก ไม่มีใครคิดเห็นว่าวิธีตัดตันเหตุที่เคยใช้กว่ารอยบมาแลว	จะให้รไยแก'บไน
เมือง1ในสม,ยเมื่อฝร่ง้ต่างประเทศมามีอำนาจมาแทรกแซงอยู่ จึงให้ฆ่าเจไนาย และนางในที่เบนอริจันกบพระนางอเลนันดอ เมื่อเดือนคุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๔๒๑
9 ๓
ฆ่าอย่างทารุณเหมือนเช่นว่า ‘‘ด,คหนามไม่ไว้หน่อ’’	เจไชายองค์ใดถูกฆ่า
จอมมารดาและลูก ก,บนั้งเจไนไ)งองค์หญิงของเจไชายองค์นั้นถืถูกฆ่าดํวย แม้ จนขุนนางที่เบีนญาดิสนิททางผ่ายจอมมารดา กิจํบฆ่าเสียเหมือนกน จำนวน เจไนายก,บญาดิวงศ์ที่ถูกฆ่าคนั้)นั้น รวมกนถึงราว ๘ o คน ว่าฆ่ากนอยู่สามว่น่ จึงหมดเพราะซ่อนฆ่าที่ในวไแด่เวลากลางคืน หวงจะมิให้พวกชาวเมืองรู้ แด่ จอมมารดากํบเจไน่องหญิงสององค์ของเจไนยองยาน	เจไนยองโอ๊ก	ที่หนี
ไปได้น1นให้เอาไว้เบนด่วจำน่ายไไม่ฆ่า เลยถูกจำฃได่อมาถึง ๗ บี จนเสีย เมืองพม่า อไกฤษสไให้ปล่อยจึงพนเวรจำ
การที่ฆ่าเจไนายกรงนน พอข่าวรไออกมาฃไงนอกคนที่งหลายก็ดกใจ กนทไไป ที่งพม่าชาวเมืองและชาวด่างประเทศ มิสเฅอร์ซอทูดอ้งกฤษแด่ พอรู้แน่ว่าฆ่าเจไนายก็รีบเขียนหนังสือหไมปรามไปยไเสนาบดีพม่า และบอก ไปในหนังสือนั้นว่า ถไไม่ปรารถนาจะให้เจไนายองค์ใดอยู่ในเมืองพม่า อไกฤษ จะยอมรีบเอาไปไว้เสียที่อินเดีย ขอแด่อย่าให้ฆ่าพน ถไหไมไม่พื่งอไกฤษก้บ พม่าก็คงขาดไมดรีก,น เผอิญหนังสือทฅอไกฤษมีไปในว,นที่ ๑๙ กุมภาพนธ์ เมื่อทางโนนฆ่ากนเสรีจแลไแด่วนที่ ©๙ จึงช่วยชีวิฅเจไนายไว้ไม่ได้	ผาย
เสนาบดีพม่าได้รีบจดหมายทูฅอไกฤษเมื่อเวลาล่วงเลยเสียแลไ	ก๊ได้แด่ฅอบ
ว่า เมืองพม่ามีพระมหากษ,ฅริย์ปกครองเบีนอิสระ	ถือว่าบไนเมืองสำค,ญย็ง
กว่าบกคล เมื่อบไนเมืองจะเกิดการจลาจลก็จำดองระงบดามประเพณี เพื่อจะ รีกษาบไนเมืองและพระศาสนาให้พนภย	ขออย่าให้กระทบเทือนไปถึงทาง
ไมฅรี	ทูฅอไกฤษกิได้แด่บอกไปยไรีฐบาลของดน	ว่าพระเจไสืบีอฑำให้
บไนเมืองเกิดยุคเข็ญ	มืผูเห้นกนมากว่าสมควรจะเอาออกเสียจากพระราซ-
บ,ลสํงค์	และให้เจไนยองยานที่หนีไปได้	และทือไกฤษส่งไปไว้อินเดียนั้น
มาเบนพระเจไแผ่นดินพม่าดามที่พระเจไมินดงทรงคาดหมายไว้ บไนเมืองจึง
จะกลบเรียบรอยไค้คงเดิม อไ)กฤษเจไเมืองพม่าใค้กิเห็นเช่นน1น แค่เมื่อบอก ไปยงอินเค้ย ไปประจวบเวลากไม่ทื่อไ)กฤษกำลังทำสงครามดิคพไเลับประเทศ อ'ฟฆ'านิสถาน'ทางผายเหนือ	ไม่อยากจะให้เกิดรบพุ่งกไม่พม่าอีกทางหนึ่งใน
ขณะเคียวกน	จีงอนญาฅเพียงให้ “ ลคธง ไ	.ถอนทูตมาเสียจากมไน•ทเล
เมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๒ แค่เผอิญในบค่อมาทางกรุงลอนคอนเปลี่ยน รัฐบาล พวกลิเบอร^ซึ่งมืวิลัยรังเกียจการรบพุ่งไค้เบนใหญ่ และ'ชาตองผืน ใจทำสงครามทางอาฟริกาใต้และอียิปต์	ลังกฤษจึงระงไม่ความคิคทื่จะรุกราน
พม่าอยู่หลายบี1
ในเมืองพม่าเอง ตงแค่ฆ่าเจ่านายแลัว พระนางอเลนันคอกีเกิดหวาค หวน ค*วยรู้ว่ามีคนโกรธแคนมากจะเกีคขบถ จึงแนะนำพระเจ่าสิบอให้ตง มนตรีแตงคาซึ่งเคยเบนคู่อิคกํนมาแค่ก่อนเบนอิครมหาเสนาบดีผายทหาร และ ให้เบนผู้บไซชาการรักษาพระนครควย แค่พระนางอเลนไนคอมือำนาจสิทธขาด อยู่ไม่นานเท่าใด พอราชินีสุปยาฟ้าคุ้นลับพระเจ่าสิบอสนิทแล,ว กิเอากิจการ ผายในราชฐานไปบไซชาเสียเอง	ใช่แค่เท่าน้นยํงเอํ้อมไปเกียวฃํองถึงกิจการ
ผายหนไ	คํวยอาจจะว่ากล่าวให้พระเจไสิบอทำตามถํอยกำไค้ เมื่อแตงคา-
หวุ่นคยีเห็นราชินีสุปยาลัตมือำนาจมากขน	กิห็นเขไประจบประแจงจนไค้
เบนทื่ปรีกษาหารือของราชินีสุปยาล่ฅเหมือนเช่นเกยเบนทื่ปรีกษาของพระนาง-อเลนํนคอมาแค่กาลก่อน ราชการบานเมืองกิศิทธิ้ขาคอยู่ทื่บุคคลทื่งสาม คือ พระเจไสีบอ ทบราชินีสปยาล้ต และแตงคาหวุ่นคยี เลยเบนเหตุให้เสนาบดี อื่นพากนทอถอย การปกครองบไนเมืองกิผไเแปรเสึ่อมทรามลงจนเห็นปรากฏ แก่คนท1งหลาย จีงมืคนจำพวกหนึ่ง คบคิคก่บพวกชาวเมืองพม่าใต้ให้ไปเชิญ เจไนยองยานมาปราบยคเข็ญ	คนเหล่านนรับจะเบนกำลังรบเอาราชสมบต
ถวาย จะอย่างไรกิตามความปรากฏว่า เจไนยองยานกไม่เจไนยองโอ๊กอนชา
หนีมาได้จากอินเดียอย่างง่ายคาย	ทำให้เห็นได้ว่าอไ)กฤษรูเห็นเบนใจควย
หนังลืออไกฤษที่ว่าถึงเรืองนึ่อีมิไค้ปฏิเสธหรือรไม่รองท1งสองสถาน	แค่ใน
พ.ก. ๒๔๒๕ นน เผอิญเจานยองยานมาประชวรสนชีพเสียที่เมืองพม่า เหลือ แค่เจไนยองโอ๊กออกเบีนนัวหนไพวกขบถ ดีแคนเมืองพม่าเหนือขํ้นไปได้ไม่ เท่าใค	พม่าเห็นไม่ใช่เจำนยองยานถึไม่พอใจช่วย	เจำนยองโอ๊กทำการไม่
สำเร็จก็ค่องกลไม่ไปอินเดีย ที่เบนเช่นนีเพราะเจำนยองโอ๊กเบนคนกํกขฬะไม่มื ใครนับถือมาแค่ก่อน เรื่องนีถไจะว่าไปว่าเบนเคราะห็กรรมของเมืองพม่าอ๊ได้ อีกอย่างหนึ่ง ถไเจไนยองยานไม่สีโเชีพเสียอีอาจได้เมืองจากพม่า แม้อไกฤษ จะว่าไม่รู้เห็นเบนใจควยแค่แรก อ๊คงเขาอุคหนุนในชนหลไ เมื่อเห็นผู้คนใน เมืองพม่าเขไควยมาก เจไนยองยานไค้เบีนเจไแผ่นคิน เมืองพม่าอีเห็นยไจะ ไม่เสีย
กรณีที่เกิคขบถครไเจไนยองยานนึ่น	เบนบจจํยให้แตงคาหวุ่นคยีสํง
ให้ลืบสวนเอาฅวผูรู้เห็นเบนใจในการขบถ	จไม่ขุนนางที่ในกรงและนัวเมือง
มาใส่คุกไว้กว่า ๑๐0 คน การขบถอีสงบไปไค้คราวหนึ่ง	แค่ถึงบีหลไอีมื
พวกพม่าคิคขบถอีก	คราวนีหมายจะไปเชิญเจไเมงกูน ซึ่งหนีไปอยู่อินเดีย
แค่รืชกาลพระเจไมินคง	มาเบีนนัวหนไดีเมืองพม่า	กิตติศํพทํทราบถึง
แตงคาหวุ่นคยี	ว่าพวกขุนนางที่ถูกข่งคอยจะแหกคุกออกมาช่วยเจไเมงคูน
พอได้ข่าวว่าเจไเมงกูนหนีจากแคนอไกฤษมาอากไ]แคนฝรไเกสอยู่ที่เมือง จํนทรนคร	ใต้เมืองกนักตาอินเบีนเมืองทำ	ที่จะลงเรือมายไเมืองพม่าได้
แตงคาหวุ่นคยีอีกิคกลอุบาย ทำให้ปรากฏว่า นักโทษแหกคุก ให้เอาไฟเผาคุก ครอกนักโทษในนน ใครหนีออกมาไค้อีให้พนเสีย จำนวนคนที่ถูกฆ่าครื่งนึ่ รวมที่งผู้ที่ถูกสงสไเว่าเบีนพวกขบถ และที่เบีนนักโทษสาม*ญตายกว่า ๒๐๐ คน อีเกิคความสยคสยอง สีนความเชื่อถือในร*,ฐบาลทํวไปที่งอาณาเขตประเทศพม่า
คไยเห็นว่าพระเจไสีบ่อปกครองบไนเมืองไม่ไค้เบนแน่แวัว แต่นึ่นก็เรมเกิด โจรผู้รายชกชุม	ผู้รไยบางพวกมีจำนวนวังรไยวังพไนที่ยวปลนสะดมจนถึงที่
ใกล้ ๆ ราชธานี พวกหไเมืองไทยใหญ่ก็พากไณข็งเมืองข็นหลายแห่ง ทีสุด พวกจีนลงมายดเมืองบาโมที่แดนต่อแดนก็ไม่สามารถจะยกวัพไปขบไล่ เพราะ วัองปราบปรามโจรผู้รไยภายในหไเมืองวันใน	และวัองระวังรกษาพระนคร
ไว้มิให้เกิดขบถ แม้พระเจไสีบอก็ไม่กล่าเสด็จออกนอกราชวัง	ถึงกบสรไง
หอสูงฃนที่ริมราชมณเฑียรสำหรไแสด็จขนทอดพระเนตรพระนคร	เมื่อบไน
เมืองระสาระสายคงกล่าวมาก็เลยเบนบจวัย1ให้เงินผลประโยชน์แผ่นดินไค้ดกฅํ่า ลง จนไม่มืจะพอใช้จ่ายในราชการ ในหน่งสือฝรํง้แฅ่ง ยไอไงเหตุอีกอย่าง หนึ่งว่า เพราะราชินีสุปยาลัฅชอบซอของแปลก ๆ สุรุ่ยสุร่าย ไม่เสียดายเงิน แต่แรกพระเจไสีบอเสวยราชย์ พวกเสนาบดีคิดวังวิธีทำงบประมาณจำวัดเงิน พระเจไแผ่นณิเทรงใช้สอย	ราชินีสุปยาวัฅทูลพระเจไสีบอให้ถอดเสนาบดี
กระทรวงควังเสีย แต่'นนก็เรียกเงิน'ใช้ฅามชอบ1ใจ เลยเบนช่องให้พวกชาว ต่างประเทศวังของจากยุโรปมาขายเอากำไร เงินหลวงจึงไค้สนเปลืองไปวัวย เหฅนึ่อีกประการหนึ่ง เมื่อเงินในพระควังไม่พอ ให้คิดออกสลากกินแบ่งที่ ในเมืองวัณฑเลก็ไค้กำไรไม่พอความวัองการ จึงให้แฅงดาหวุ่นคยีคิดหาเงิน ผลประโยชน์แผ่นดินวัวยประการอย่างอื่นอีก	แฅงดาหวุ่นคยีไปฅรวจเห็น
จำนวนเงินที่ควรไค้จากบ่ไไม้สไซึ่งอนุญาตให้บริษัทบอมเบเบอร์ม่าอไกฤษทำ วังคไง	และไม่ไค้ฅามพิวัคเพราะบริษัทเอาเปรียบวัวยประการต่าง ๆ จึงให้
ตรวจษัญชีคิดจำนวนเงินดามซึ่งเห็นควรจะไค้จากบรีษักบอมเบเบอร์ม่า แลว เรียกเอาถึง ๒,๓๐0,0๐๐ รูบ บริษัทรองทกข์ต่อเจไเมืองพม่าใต้ เจไเมือง พม่าใต้ขอให้ที่งลองผ่ายพรอมวันตรวจษัญชี	ถไเห็นผิดวันอย่างไร	ให้วัง
อนุญาโตตุลาการวัดสิน	ผ่ายพม่าไม่ยอม	และเขไษัดขวางการทีบริษัท
บอมเบเบอร์ม่าทำบาไม้ ริฐบาลอังกฤษจึงยกเรื่องทีพม่าทำแก่บริษทบอมเบ-เบอร์ม่า'ขนเบนเหฅุทํ เขารุกรานเมืองพม่า แต่เหตุทีจริงนน เบนเรื่องหนึ่ง ต่างหากทีเคียว เกิคแต่สม่ยนนประจวบเวลาพวก “คณะหาเมืองขน,, ใน ประเทศฝรไเศสมีอำนาจขน	คิคจะเอาแผ่นดินระหว่างประเทศอินเดียอับจีน
เบนอาณาเขตของฝริงเศส เหมือนอย่างทีอินเดียเบนเมืองขํ้นฃองอิงกฤษ เริม ทำตามความดิคคไยดีเมืองทันกี๋ยก่อน	ก็ฝรํงเศสไค้มีทางไมตริกบพม่ามาแต่
สม่ยพระเจไมินคงแลไ ถึงริชกาลพระเจำลีบอ เมื่อมีเหตุการณ์ต่าง ๆ ทำให้ พม่าขุ่นหมองกบอิงกฤษ ฝริง้เศศเห๊นไค้ที ก็ฅํ้งคนสำกญในคณะหาเมืองขน มาเบนกงสุลฝริง้เศศ	เวลานVlม่มีทูตผู้แทนรไบาลอังกฤษกีคขวางอยู่ ณ
เมืองมไน1ฑเล นบว่าเบนเคราะห์กรรมไค้อีกอย่างหนึ่ง กงสุลฝริงเศสเห็นไค้ที กเขำประจบประแจงเกลียกล่อมพม่า ควยริบจะชกชวนมหาประเทศในยุโรปให้ ช่วยก่นกีคฃวางมิให้อิงกฤษทำรายเมืองพม่า หริออัาพม่าจะตไงรบอับอังกฤษ ฝรไเศสก็จะให้กองทัพอับทไล่งเครื่องศไตราวธมาช่วยพม่า	โคยทางบกจาก
เมืองทัง๓ย ก็เวลานนริฐบาลพม่าทัองสำบากอยู่ทงภายในบไนเมืองและหวาค อยู่ว่า ทังกฤษจะมารุกราน พระเจำลีบอให้เสนาบดีปริกษาทัน ผ่ายหนึ่งมี กินแมงหวุ่นคยีอัครมหาเสนาบดีผ่ายพลเรือน ซึ่งเบนขำหลวงเดิมพระเจไมินคง เบนตน ไม่เชื่อว่าฝริง้เศศจะช่วยไค้ทังว่า เห็นควรจะริกษาทางไมตรีดีไว้กบ อังกฤษอีกผ่ายหนึ่ง มีแตงคาหวนคยีอัครมหาเสนาบดีผ่ายทหาร เบนทัน เชื่อ ว่าถึงฝริงเศสช่วยพม่า อังกฤษก็ไม่กลไรุกราน พระเจำลีบออับราชินีสุปยาล่ต่ เชิอตามความคิคฃองแตงคาหวุ่นคยี ก็เกิคสมาคมสนิทสนมอับฝริงเศส นย'ว่า ถึงอับกงสุลฝริงเศส	เฃไเผ่าพระเจไลีบอและราชินีสุปยาอัตในทีรโหฐานไค้
เนืองนิจ เบนบจอัยให้ฝริง้เศสไค้ริบสิทธิต่าง ๆ ในเมืองพม่า คือ ทำทางรถไฟ และฅงธนาคารออกธนบฅร เบนทัน	เผอิญเวลานนทางประเทศอังกฤษพวก
คณะลิเบอรัลตองออก	และพวกกอนเชอวะฅีฟ กรับเฃไเบนรัฐบาลเห้นว่า
ถไเฉยอยู่ รังกฤษกไJฝรไเศสกีตไ]งรบรันรัวยเรื่องเมืองพม่า จำตองรัคฅน เหตุรัวยเอาเมืองพม่าเบนของรังกฤษเสีย	จึงอนุญาตให้รฐบาลอินเดียตีพม่า
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘
รัาว่าสีงรัวการที่ทำให้เสียเมืองพม่า นับว่ามื ๔ คน คือ พระเจไสีบอ ราชินีสุปยารัต พระนางอเลนันคอ และแตงคาหวุ่นกยี กีรัองรับตุกฃ์โทษ เบนผลกรรมฑกคน พระเรัาสีบอถูกเนรเทศไปอยู่ ณ เมืองรฅนคีรีในอินเคีย ถึง ๓๐ บ สีนพระชนม์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๘	ราชินีสปยาลฅกีถูกเนรเทศไป
อยู่เมืองรัตนคืรี จนพระสวามืสีนพระชนม์แรัว จึงกรับมาเมืองพม่า อยู่ที่ เมืองร่างกุ้งจนสีนพระชนม์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘	พระนางอเลนนคอตอนถูก
เนรเทศไปอยู่อินเคืย แต่กล่าวรันว่า ๓คไปวิวาทรันขนรับราชินีสุปยารัต ถูก ล่งกรับคุมไ'ว้ที่เมืองเมาะลำเลิง จนสีนพระชนม์ ส่วนแตงคาหวุ่นคยี คืถูกส่ง ไปตุมไว้ ณ เมืองรัตรักมาในอินเคีย จนเมื่อเจ็บจวนจะตาย จึงปล่อย'ให้กลํบ มาตายที่บไนเติมเมืองมไนฑเล ในสี่กนนันพิจารณาตามเรื่องที่ปรากฏ คูน่า สงสารแต่พระเจไสีบอ เพราะอติตกรรมนำให้เบนพระเจไแผ่นติน โคยมิไติ อยู่ในฐานะหรือมืความประสงค์	เมื่อเบนพระเจไแผ่นตินแรัวคืไม่ไค้ทำบาป
กรรมรันใคโคยลำพไพระองค์ ถูกแต่คนอื่นเขาข่มขืนให้ทำ กีทำไปรัวยความ ขลาคเขลา	แต่ความฃลาคเขลากเบนอปนิรัยในพระองค์มืมาเองโคยธรรมคา
ทีมารัองรับโทษรัยอย่างรไยแรง และเสียพระเกียรติยศปรากฏอยู่ในพงศาวคาร เกินกว่าความผิค จึงน่าสงสารยิงกว่าคนอื่นที่งสีน.
วดเจดยเจ็ดยอด
บญหา พระเจคีย์เก่า ๆ ในเมืองไทยที่เก่าจริงนอกจากพระปฐมเจคีย์ แล4ว ม็ที่ใดอีกบ่างหรือไม่
ตอบ พระเจคีย์ในเมืองไทยที่เก่ากมืพระปฐมเจคีย์ นับเบนเก่าที่สุด นอกจากพระปฐมเจดีย์กเห็นจะเบนพระเจคีย์ที่วคโพธาราม	หรือวดเจคีย์
เจ็ดยอดเมืองเชียงใหม่	เบนเจดีย์โบราณแบบมหาโพธิเจคีย์	เจคีย์โบราณ
แบบมหาโพธิเจคีย์นมือยู่สามองค์ และเผอิญไค้เห็นมาแนัวท1งสามองค์ องค์ เดิมอยู่ที่พุทธคยาในประเทศอินเดีย	องค์ที่สองพระเจไฅิโลมินโลถ่ายแบบ
มาสรไงที่เมืองพุกาม ดูขนาดจะเท่านับองค์เดิม องค์ที่สามอยู่เมืองเชียงใหม่ ชาวเมืองเรียกว่านัดเจคีย์เจ็ดยอด คือองค์ที่พูดถึงน สํงเกฅดูเห็น'ว่าสร,างลด ขนาดลงมาเบนอย่างย่อม เห็นไค้ชดว่าถ่ายแบบกนฅ่อ ๆ มา ศกราชในนัชกาล พระเจไฅิโลมินโลอยู่ในระหว่าง พ.ศ.®๙๕๓ ถึง พ.ศ. ๑๗๗๗ ขอนส่อให็ เห็นว่าวดเจดีย์เจ็ดยอดที่เมืองเชียงใหม่นัองสรไงเมือภายหนัง พ.ศ.๑๗๕๓ และ สรไงเมื่อเมืองเชียงใหม่นังเรียกชื่อเบนอย่างอื่น	บางทีจะเบนเมืองแม่ระมิงค์
และคร1งนนคงจะเบนเมืองขนของพุกาม เพราะเชียงใหม่เคียวนพระยาเม็งราย เบนผู้สรไง เรียกว่าเชียงใหม่ใน พ.ศ. ๑๘๓๙
พระมหาปราสาท
เหตุ เรื่องพระบรมมหาราชวไเบนเรื่องที่น่ารู้อย่างยีงเรื่องหนึ่ง ผู้ที่ รู้เรื่องปราสาทราชฐานในพระบรมมหาราชวํงนึ่น นอยต่วลงเต็มทีแลไ) จึงทูล ถามไว้เพี่อจะไค้ทราบเรื่องราว
บญหา การสรำงพระมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวไ)นน ทรง สรำงกนควยหลํกเกณฑ์อย่างไร องค์ไหนมีความสำคญเพียงไร
ตอบ เมื่อสรำงวงหลวงและวไหนไของกรุงเทพ ฯนึ่	การศรไงท,ง
พระพุทธยอคพีา ฯ ทไวไหนไต่างต็ยีคเอาแบบอย่างกรุงศรีอยุธยา	แค่?ไอก่น
กนละอย่าง วไหน่าว่า วไกรุงเก่าเขาหนหนไไปทางฅะว่นออก ฉะนน วไหนไ จะต่อง,ก่นหนไไปทางฅะว่นออก คือ หนหนไออกศนามหลวงต่งที่เห็น พระ-พุทธยอคพีา ๆ ว่า กรุงเก่าหนขไงลงนาเอาแม่นาไว้ต่านฃไงเพี่อลงแพไค้สะควก จึง,ก่นหนไวไไปทางเหนือ ฅอนสรไงในวไก็เอาแบบกรุงเก่ามาศรไง ที่กรุงเก่า มีมหาปราสาทสามองค์เรียงกนอยู่	เรีมแต่พระวิหารสมเต็จ	ศรรเพีชญ์
ปราสาท ศรีย'าสนือมรินทร์ พระวิหารสมเต็จนนใกล้ว่คพระแกวแทนว่ดพระ-ศรีศรรเพีชญ์ สรไงว่กรพรรคิพิมานฅรงวิหารศมเต็จฅรงศรรเพีชญ์ปราสาทนน ในรํชกาลที่ ๑- ๒- ๓ ยไเบนโรงชไง ศรไงพระที่น่ง้คุสิฅมหาปราสาท แทน พระที่นไสริยาศน์อมรินทร์ อยู่ริมนา ที่ฅรงกลางว่างอยู่
คามประเพณีถือกนว่า	พระเจไแผ่นดินพระองค์หนึ่ง	ควรศรไง
ปราสาทขนองค์หนึ่ง พระพุทธยอคพีา ๆ ทรงสรไงแลไ พระพุทธเลิกหลไ ๆ ยไ ไม่ไค้สรไง	พระน่งเกลไ ฯ สรไงพระที่น่ง้ศฑไธศวรรยีที่พลบพลาสูงอย่าง
พระที่น่ง้จกรวรรดิไพชยนค์ในศมยพระเจไปราสาททอง สํ ไหรบทอคพระเนฅร
๑๔
กระบวนทหาร	มาในสมไ)สมเด็จพระจอมเกลำ ฯ ทรงสรางพระทนั่งมหิศร
ปราสาทถวายเบนของพระพทธเลิศหลไ ฯ สำหรีบพระองค์เองทรงศรางพระ-ที่นั่อาภรณ์ภิโมกข์ปราศาท	อยู่บนกำแพงแก4วพระที่นั่งคุลิตมหาปราสาท
แลํวิทรงสรไงพระราชทานพระนิเนเกลำ ๆ อย่างเคียวกํนอีกองค์หนึ่งทีวงหนไ อยู่ตรงเกยชไงที่นั่งรูปพระนารายณ์ทรงบีน (ถือศร ) ในพิพิธภไนฑสถานทุก ว่นนึ่ พระราชทานนามว่า “ พระทีนั่งคชกรรมประเวศ ” อีงรชกาลที ๕ เมือ ทรงสรไงพระราชวไ)บางปะอิน จึงทรงถ่ายแบบให้ไปสรไงทีกลางสระอีกองค์ หนึ่ง	เอานามปราสาทของพระเจไปราสาททองที่ศรไงไว้ที่บางปะอินเติมมา
ขนานนามว่า “ พระที่นั่งไอศวรรย์ทีพยอาสน์ ”
ในรชกาลที่ ๕ นึ่ ในชนตนจะทรงศรไงพระที่นั่งใหญ่ตรงหไ]งเสวยที่ หองทอง แต่เมื่อเสด็จประพาสลิงคโปร์ ไปทอคพระเนตรเหินเกาวเมนท์เฮไส์ เฃไโปรดมาก นั่งฅ้วอาอีเฅกด็ยงอยู่ชื่อมิสเตอร์กลูนิทช์ (ดูหนั่งสือคอรท*) จึงโปรดให้เฃไมาสรไงพระที่นั่งถวาย แปลนเติมจะสรไงเบนตึกฝร่ง	สรไง
จวนจะสำเรีจอยู่แลํวิ เมื่อมาถึงเครื่องบน สมเด็จเจไพระยา ฯ กราบบงคบทูล ว่า ที่กรงเก่ามีปราสาทสามองค์เรียงกนอยู่ ที่กรุงเทพ ๆ ยไ)ไม่มี และรีชกาล ที่ ๕ ยไไม่ได้สรไงปราสาทในพระบรมมหาราชนั่เลย ที่ทำฃํ้นก็เบนอย่างใหม่ แบบฝรีง กราบนั่คมทูลขอให้แก้เครื่องบนเบนแบบไทยเสีย จึงโปรด ๆ ให้ แก้เบนรูปอย่างที่เหิน ฅาคี ๆ อย่างสมเด็จ ๆ เจไพากรมพระนริศรานว่ดติวงค์ ว่า “รูปไม่เขไกนเลยเหมือนฝรีงสวมชฎา”
พระที่นั่อมรินทรว้นิจฉไ]นั่น เอาอย่างมาจากพระวิหารสมเด็จที่กรุง เก่ามาก่อขนเบนรูปดงเหินในภายหลํง เดิมทีเบนเสาใหญ่ๆ.โปร่งไม่มีฝา การ
* หนํงสอคอรทเบนทนํงสอข่าวราชการที่เจำนาย ๗ พระองค์ทรงช่วยกํนเขยน พมพ์ ในรชกาลที่ &
สรไงว่าเอาแบบมาจากกรุง๓า	แต่จะเอาตอนไหนมาหาไม่พบ สังหนไเอา
ตอนหสังสังมาสรไง มีพระที่นํง้ทรงบืน พระทึนํง้บรรยงค์รฅนาสน์เบืนต่ว อย่างส่วนวไหลวงสงสัยจะเอาแบบว๊งจันทร์มาต่อเขไคไย
การสรไงปราสาทในริชกาลที่ ๔ โปรคให้สรไงปราสาทย่อมกว่าพระ ที่นํงศิวาสัยขนแถวนอก	ภายในพระบรมมหาราชวไทางคไนใต้ ที่ตรงนน
เที่ยวนึ่ตํคออกมาเบนผ่ไยหนัาแลไอยู่ต่อสัคพระตำหนักสวนกุหลาบออกไป ไต้ ยินว่าทรงพระราชตำริจะให้เบนที่เก๊บพระอํฐเจไนาย แทนหอพระนาคในสัค พระแกไแต่ปราสาทนันมีแต่โครงไม้ คไงมาคลอคสัชกาลที่ ๔ ไม่ปรากฏว่า ขนานนามอย่างไร
ปราสาทอีกองค์หนึ่งทรงสรไงเมื่อริชกาลที่ ๕	จะสรไงให้คู่กนสับ
พระที่นังสทไธสวรรย์ สำหริบทอคพระเนตรชํอมเรือรบ จึงสรไงบนกำแพง ที่เบนเขตชนนอกทางตะสันตก	ถไผ่านทางนันสังเกตคูจะยไเห็นก่อกำแพง
เมืองออกไปฃไงนอกตรงที่จะสรไงประสาท เตรียมขนานนามว่า “ พระที่นัง ทัคนานิกร ” ก๊กไงเบนโครงอยู่อีก แลไรือโครงออกเสียเบนบอมทหารสัอม สัง ปราสาทอีกองค์หนึ่งคือพระที่นังคิวาสัย สรไงขนในสัชกาลที่ ๕ เบนที่ ประคิษฐานพระบรมรูปหล่อของพระเจไแผ่นคินและไต้ประคิษฐานไว้ ณ ที่นํน จนยไยมาไว้ที่ปราสาทพระเทพบิครทกสันนึ่
พระอาจารยอินโข่ง
บญหา ฃรัวตาอินโข่งเบนช่างเขียนที่มืกวามสำกํญอย่างไร	เขียน
ภาพอะ ไรที่นับว่าตีไว้บไง ร
ตอบ ขรัวตาอินโข่ง หรือพระอาจารย์อินโข่งนบวชเณรมาจนโต ชื่อ อิน	เรียกกนว่าอินโก่ง ๆ แรัวทำไมเลยมาเบนโข่งไม่ทราบ	อยู่วด
ราชบูรณะ (รัตเลียบ) พระบาทสมเต๊จพระจอมเกลา ฯ ทรงรู้จิกมาตงแต่ครง รังทรงผนวช เบนช่างเขียนไทยคนแรกฑื่มีความรู้ ไม่แต่เขียนไค้ตามแบบ โบราณเท่านํน รังเขียนตามแบบฝรังลรัยใหม่ไค้ควย	เบนการแสตงความ
รัาวหนำในทางเขียนรูปของไทย รูปภาพต่าง ๆ ที่อินโข่งเขียนนํ้นมีเงา เบน การเขียนที่มีชีวิตจิตใจผิตรับนักเขียนไทยอื่น ๆ เคยโปรต ๆ ให้เขียนรูปต่าง ๆ เบนฝรัง ๆ ไว้ที่พระอุโบสถรัตบวรนิเวศวิหาร รูปพวกนเบนพวกแรก ๆ ของ อินโข่ง	ต่อมาเขียนรูปพระนเรศวรชนชไงไว้ในหอราชกรมานุสรณ์	หรัง
พระอุโบสถรัตพระศรีรัตนศาสตาราม ผีมือตีนัก	ในพระอุโบสถเขียนไว้ที่
หํองพระยาชไงเผือกรับเขียนรูปภาพประกอบโคลงสุภาษิตต่าง ๆ ภาพเหล่าน เขียนเมื่อตอนแก่ ไค้เคยเห็นรัวยตาเอง ผมแกขาวเบนคอกเลา ภาพเหล่าน อยู่ตามหนไต่างและประตูในพระอุโบสถรัตพระศรีรัตนศาสคาราม	ผี1มือพระ
อาจารย์อินโข่งในพพิธภไนฑ์สถานรังมือีกหลายรูป	มีพระบรมรูปพระบาท
สมเตีจ ฯ พระจอมเกรัาเจไอยู่นัวที่เขียนจากพระองค์เองเบนตน
รูปที่นับว่าตีเยี่ยมของพระอาจารย์อินโข่งก๊คือ รูปมารผจญพระพุทธ-เจไ ทางตไนหุ้มกลองพระอุโบสถรัตราชบูรณะ คูเหมือนจะเบนรูปภาพที่เบน ผีมือตีที่สุตของช่างเขียนไทยเรา
บานประตูมุก (ก๋งพระนารายณ์ และศาลพระภูมิ ในพระบรมมหาราชวํง
บญหา บานประฅูประดไJมุกนนมีมาแด่คร1งไร ร	เครื่องมุกของ
ไทยที่งามที่สดนนคืออะไร ร
ตอบ	ฃํ้นชื่อว่าบานมุกท^หลายเกิดในแผ่นคืนพระเจไบรมโกศท1ง
นนพระเจำอยู่หัวบรมโกศทรงทำขนหลายคู่ คู่แรกคูเหมือนจะเบนที่พระวิหาร พระชินราชเมืองพิษณุโลก เคืมเบนลายไม้สหักเบนรูปอย่างเคียวกัน คือเบน กนกรูปหัฅว์ หหังจากทำหัณนแหัวกเอามาทำที่กรุงเก่าอีกหลายคู่ ที่พระพุทธ บาทมีแปคบาน หัดบรมพุทธารามมีดี๋บานไม่รู้ ไฟไหม้เสียก็มื แหัวคืที่ทำที่ หัคบาโมกอยู่ที่วิหารยอคคู่หนึ่ง	ว่าเอามาจากวดบรมพุทธาราม ที่หัดศาลา
ปูนมืคู่หนึ่งแหัวเอามาไว้ที่มิวเชียม เดี๋ยวนึ่อยู่ที่หอมณเฑียรธรรม แด่เครื่อง มุกที่งหลายอะไรจะงามกว่า “ มณฑป ” ในหอพระธรรมบิ1ฎกที่ไว้พระไฅร บฎกฉบับทองในหัดพระแหัวเห๊นจะไม่มี
บญหา	เก่งจีนในบริเวณพระที่นงหักรพรรคืพิมานนนลรไงฅงแด่
เมื่อไร มีชื่อว่ากระไร ทำไมจีงเรียกหันเช่นน้น ใช้ลำหหับทำอะไร?
ตอบ ในพระบรมมหาราชหังฅรงพระที่นํ่งหักรพรรคืพิมานและพระ ที่น,ง้ไพศาลบักษิณมีเก่งจีนอยู่หหังหนึ่ง เรียกว่า เก่งพระนารายณ์ ทำไมจึง เรียกเช่นนนคืไม่รู้ เบนที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหหัา ๆ ใช้ให้ช่างเจียระ ไนแก,วอะไรด่าง ๆ ที่เบนของดึกทอดพระเนฅรเอง
บัญหา ศาลพระภูมิในพระบรมมหาราชหังอยู่ที่ไหน ?
ตอบ ศาลพระภูมิในพระบรมมหาราชหังเบนดึกเลิก ๆ อยู่ใกล้พระ ที่นงบรมพิมาน เดี๋ยวนึ่เรียกว่า “ หอแก่ว ” ในนนมีเจว็ดประหับมุกอยู่หัวย
แปลรอย และรอยแกว
ถาม ที่เรียกว่าการเขียนเรียงความว่าร่อยแคัวน1น ถูกหรือผิคอย่างไร รอยแคัวหมายความว่ากระไร
ตอบ หลักการเขียนหนังสือไทยแต่ก่อน ในการเขียนถ2าเบนการถอค ภาษาบาลีลันลกฤฅใช้เขียนควยลัวลักษรขอม	มีการเขียนอย่างหนึ่งเช่นใน
มหาชาติกำหลวง คือ เขียนอรรถลลับไปลับแปล คัวอรรถเขียนเบนลัวขอม คัวแปลเขียนคัวยลักษรไทย	การเขียนเช่นนึ่เรียกว่า “ร่อยแคัว” เอาร่อย
สลับกน'ไปเหมือนลูกบค อีกอย่างหนึ่งเรียกว่าเขียนแปลร่อย คือ เอาคัวขอม มาเขียนภาษาไทยฅลอค มีในคัมภีร์ลานที่พระเทศน์เบนลักษรขอมเขียนกำไทย ที่งนนเรียกว่า “ แปลร่อย ”
พระนาคปรก
ทรงปรารภเรึองพระนาคปรกแล่วทรงอธิบายว่า
พระนากปรกฅไ]งเบนสมาธิทไน1น	มืองค์เดียวที่เกยซกไค้ที่วไๆเวียง
ไชยาเบนปางมารวิชัยแปลกมากควรสไ!เกค จึงบอกไว้ ยไ)สืบหาเหฅุไม่ไค้ บางแห่งมีเหมือนกํนแค่ปรากฏว่าเบนพระปางมารวิชัย	คนเอานาคมาปรกที
หลง ส่วนองค์ที่ว่านเบนของแปลกควรรู้ไว้
เรยกพระเจไแผ่นดินวา เจาชาง
ลาม ไค้เคยเหนในหนไเสือเก่า ๆ	เรียกพระเจาแผ่นค้นว่าเจ่าชำง
นนมีเหคุผลอย่างไร
ตอบ การเรียกพระเจ่าแผ่นค้นว่า “ เจ่าชำง ” มีมาก'ในลิลิตพระลอ โคยมากที่เรียกว่าเจ่าชำงน1น เพราะมีชำงเผือก พระเจ่าแผ่นค้นพระองค์ใค ไม่มีชำงเผือก ไม่เรียกว่าเจ่าชำง เบนประเพณีทงพม่า อินเดีย และไทย เหมือนก่น'ทงนีน	พม่าเรียกพระเจ่ามไ)ระว่า “จนพยจน” ไทยเรียกพระ
มหาจ่กรพรรค้ว่าพระเจ่าชำงเผือก	ในการยอพระเกียรติพระเจ่าแผ่นค้นกน
แลว ใครจะมายอเกินไทยไปเหนจะไม่มี พระเจ่าทำยลระในจารีกว่คบาโมกข์ ไม่เรียกแต่พระเจ่าชำงเผือกเท่านน	ยงแถมพระเจ่าชำงเนียม	พระเจ่าชำง
ทองแคงอีกควย คำว่าเจ่าชำง เห็นมีมากในบทประพนธ์เช่น “ ลอบพิฅรเจ่า ชำง” เบนคน
ชาวอินเดืยฑไปมาคาขายในสมยโบราณ
เหตุที่จะบไกั!กรไJสไเรื่องนึ่ เกิคจากทรงปรารภเรื่องการไปมากำขาย ของชาวอินเดียแค่สม่ยโบราณ
ชาวอินเดียที่ไปมากัาขายกับดินแดนแถบนึ่ เบนชาวอินเดียใต้ มากำ ขายกับเมืองฅะกัวบา เพราะอยู่ฅรงกัน แล่นเรือไปมาสะควกดี พวกนึ่คงมา กำขายแค่ปลายพุทธกาล ทางวิธีกำขายนน แล่นเรือพาเอาสินกำที่ชาวอินเดีย มืจะแลกจะขายกับมนษย์ในพนเมือง	แลวของในพนเมืองที่มืที่หาไต้ที่ชาว
อินเดียในเมืองอินเดียกัองการดีเอากกับไป เช่น งาช่างและทองคำ	คิคดู
โดยบญญาของเราดีรู้ไต้ว่า	ผู้ที่มากัาขายเช่นนึ่ มืความจำเบนอย่างไรบำง
ประการคน การเดินทางกัองมาทางเรือ ทางแถบนพายุกัคมืกันฅราย กัอง หาที่กำกังลมหาที่พํโใ เรือไปมาแล่นตรงไปกังที่พก ประการที่สองคือเนือง มาจากประการแรก คือมืที่พก ดีจำเบนอยู่เองที่จะกัองมืคนเผาที่พไ■ณน บางที ของพนเมืองมา เรือไม่อยู่ที่พ้กดีเบนที่พํกของ หรือของเอามาแลกหรือขาย ขายไม่หมดดีเอาเช่าพ้กไว้	เกิดมืโกกังอย่างฝริงเรียก Factory ขนไทยเรียก
คกังสินกำ คกังเหล่านืมืกนประจำท่าคอยกัาขายเบนคนอินเดีย
คิดในขนค่อมาจะเห็นไต้ว่า คนทีจะมากัาขายในแถบนืกัองเบนผู้ชาย ที่งนึ่น	และเบนกลาสีเรือมาแค่ก่อนพวกนืไม่มีผู้หญิงมากัวย	ดีเบนการ
จำเบนอยู่เองที่จะกัองพบปะไต้เสียกับผู้หญิงชาวพนเมือง ครนอยู่ไป เกิดมี ลูกมืเมียเลยอยู่ฅงเบนประจำ ลูกออกมาเบนชาวอินเดียฃนที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม โดยลำกับไป นึ่เบนมูลเหตุที่ชาวอินเดียมาฅงอยู่ในดินแดนแทบน และเมือ มาอยู่นานเช่า เบนผู้มืความเจริญกว่าชาวพนเมืองแถบนื ดีเอาวิชาความรู้มา
๏ (£
ส่งศอน มาทำมาหากินอยู่อย่างเจ๊กแรกเขไมาเมืองไทย มากขน ๆ ทุกที มืทีง คนอินเคียและคนพนเมืองผลมก,นมากขน	มีฃไ)สำคญอยู่อย่างหนึ่ง	ทีชาว
อินเดียมีร้ฒนธรรมสูงกว่า สอนศาลนาและวิชาความร้อนๆ เบนทางเหินไค้ ชดอยู่ว่าฉลาดกว่า มีก,วามรูดก'ว่า เมื่อเบนเช่นนึ่ ย่อมฅํองเบนนายชาวพน เมืองอย่างไม่มืทีสงส่ย	เมื่อพวกนึ่เบนนายกิขยายเขตกินฐานออกไป ชาว
พนเมืองทีโง่กว่ากิเบนบ่าวอยู่ในอำนาจปกครอง ปรากฏความว่า ในประเทศ เขมร	มีเชอสายชาวอินเดียเบนเจาเบนใหญ่อยู่มากมาย	และพวกนึ่แหละที
สรางปราสาทหินทีงความอัศจรรย์ไว้ให้แก่โลกตราบเท่าทุกร้นนึ่