จดหมายเหตุแห่งพุทธอาณาจักร ของพระภิกษุฟาเหียน 2506
คำนำ
ข้าพเจ้าได้รับคำขอร้องจากนายนาวาโท พระพิมลเสนี ร.น.บรรณาธิการหนังสือพิมพ์ธรรมจักษุ กับท่านพระกรรมการบางองค์ของมหามกุฎราชวิทยาลัย ให้แปลหนังสือเรื่องการท่องเที่ยวของพระภิกษุฟาเหียนเล่มนี้ เพื่อลงในหนังสือธรรมจักษุ เมื่อข้าพเจ้าได้รับหนังสือต้นฉบับภาษาอังกฤษ พร้อมด้วยฉบับเทียบในภาษาจีนไปอ่าน รู้สึกว่าเป็นหนังสือที่เต็มไปด้วยประโยชน์แห่งการพระศาสนาและวิทยาหลายประการเช่นนี้ ออกจะเหนือวุฒิและความสามารถของข้าพเจ้าอยู่มาก. แต่เมื่อได้อ่านตรวจดูตลอดเล่มแล้ว รู้สึกว่าหนังสือที่มีคุณค่าในทางปรัชญาและวิทยาการไม่ใช่น้อยเช่นนี้ สมควรจะให้มีขึ้นในภาคภาษาไทยของเราจริง. และควรจะมีนานมาแล้ว ด้วยความรู้สึกข้อเดียวนี้ ทำให้ข้าพเจ้าบังเกิดความอุตสาหะและตกลงใจที่จะพยายามทำการแปลออกเป็นภาษาไทยให้สำเร็จลงเท่าที่วุฒิและความสามารถของตนจะพึงทำได้
หนังสือเรื่องการท่องเที่ยวของฟาเหียนเล่มนี้ ต้นฉบับเดิมในประเทศจีนมีอยู่ ๒ ฉบับ คือภาษาจีนฉบับหนึ่ง กับภาษาเกาหลีฉบับหนึ่ง และยังมีในประเทศญี่ปุ่นอีกฉบับหนึ่ง. ฟาเหียนเป็นสมณฑทูตของประเทศจีนแต่โบราณคนแรกที่ได้เดินทางจากประเทศจีนไปเสาะแสวงหาคัมภีร์พระธรรมวินัยในพระพุทธศาสนาถึงอินเดีย ตั้งแต่ พ.ศ. ๙๔๒ ถึง ๙๕๗ รวมเวลาถึง ๑๕ ปี ต้องเผชิญภัยตั้งแต่ออกจากประเทศจีนไปทางตะวันตกในตอนกลางของทวีปเอเซีย ผ่านทะเลทรายโกบีและข้ามสันของพืดภูเขาหิมาลัย ไปเข้าเขตต์อินเดียทางตอนเหนือ ผ่านลงตอนกลางและตอนใต้ของอินเดีย จนบันลุถึงชายทะเลและข้ามไปเกาะสิงหฬ แล้วกลับทางเรือมาในมหาสมุทรอินเดียจนถึงเกาะชะวา และกลับไปขึ้นเมืองจีนที่แหลมชานตุง ในจำพวกเพื่อนสิบคนที่เดินทางไปด้วยกัน ฟาเหียนคนเดียวที่ได้ใช้ความเพียรอดทนต่อสู้กับภยันตราย จนจวบเจียนจะถึงอวสานแห่งชีวิต แต่ก็ได้พาเอาความสำเร็จสมปรารถนากลับคืนประเทศของตนจนได้ ซึ่งสมควรแล้วที่นามของฟาเหียนจะยังคงขจรอยู่ในโลกทุกส่วนที่เจริญแล้วด้วยวิทยาการในเวลานี้. และเมื่อฟาเหียนกลับถึงประเทศอันเป็นปิตุภูมิแล้ว นอกจากได้คัมภีร์พระไตรปิฎกอันนำความสงบสุขของหมู่มนุษยชาติและอารยธรรมกลับไปเผยแผ่ให้แก่เพื่อนร่วมชาติของตนแล้ว ฟาเหียนยังได้เขียนจดหมายเหตุการเดินทางท่องเที่ยวของตนเอง (คือหนังสือเล่มนี้) ไว้ให้เป็นประโยชน์แก่เพื่อนมนุษย์ในโลกอีกด้วย.
สมุดจดหมายเหตุการเดินทางของฟาเหียนเล่มนี้ พวกนักปราชญ์ทางตะวันตกที่เชี่ยวชาญในภาษาจีนได้ไปพบเห็นความสำคัญอันเป็นคุณประโยชน์ของหนังสือเล่มนี้ จึงต่างนำเอาไปแปลออกเป็นภาษาของตน เพื่อใช้เป็นตำราสำหรับการศึกษาทางศาสนาและปรัชญา พร้อมทั้งโบราณคดีภูมิศาสตร์และอักษรศาสตร์ตะวันออก. หนังสือเล่มนี้จึงถูกแปลออกเป็นภาษาของประเทศที่สำคัญ ๆ ในยุโรปแล้วเกือบทุกชาติ. ฉบับแรกศาสตราจารย์ แซมวลบิล (Samuel Beal) อาจารย์ในมหาวิทยาลัยอังกฤษ ได้แปลออกเป็นภาษาอังกฤษ ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๒๘ และต่อมา เรมูซาต์ (Rémusat) ได้แปลออกเป็นภาษาฝรั่งเศส แต่ได้แยกข้อความที่ฟาเหียนเขียนไว้เป็นร้อยแก้ว ซึ่งติดต่อกันเรื่อยไปนั้น ออกเป็นบท ๆ ทำให้อ่านเข้าใจง่ายขึ้น. มาบัดนี้ หนังสือฉบับนี้จะถูกแปลออกเป็นภาษาไทยในครั้งแรก. ข้าพเจ้าจึงได้เลือกเอาหนังสือฉบับอังกฤษ ของศาสตราจารย์ เจมส์ เล็กจ์ (James Legge) ที่ได้แปลจากภาษาจีนต่อมาเป็นหลักในการแปล เพราะสมุดเล่มนี้ ผู้แปลได้ถือเอาต้นฉบับภาษาเกาหลีเป็นหลัก และเทียบเคียงกับต้นฉบับอื่น ๆ ที่ได้เขียนไว้เป็นตัวอักษรจีนทุก ๆ ฉบับ. และยิ่งกว่านั้น ผู้แปลได้รักษาความสำคัญในการแปลถอดเอาถ้อยคำสำนวนเดิมของฟาเหียนไว้โดยเคร่งครัดประการหนึ่ง และอีกประการหนึ่ง ผู้แปลได้ทำโน๊ตแสดงอรรถาธิบาย โดยอ้างเอาข้อวิจารณ์ของนักปราชญ์ในทางตะวันตก ที่มีชื่อเสียงโด่งดังแทบทุกท่านมาสำแดงให้เราได้บังเกิดความรู้เพิ่มเติมขึ้นอีกด้วยเป็นอเนกประการ เพราะฉะนั้น การแปลของข้าพเจ้าจึงถือเอาหลักการกระทำตามต้นฉบับภาษาอังกฤษ คือแปลอย่างที่เรียกว่า ถอดเอาถ้อยคำสำนวนเดิมมาเขียนไว้ เว้นไว้แต่เมื่อสำนวนบางตอน ถ้าจะเขียนตามรูปถ้อยคำเดิมอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิดหรือถึงไม่เข้าใจในภาษาไทยจริง ๆ จึงต้องแปลงสำนวนไปบ้าง แต่ก็ได้รักษาความหมายให้คงที่อยู่ และพยายามใช้ถ้อยคำตามคำเดิมไว้เท่าที่จะพึงทำได้ และอีกประการหนึ่ง หนังสือเรื่องนี้ เราไม่ควรลืมว่า ฟาเหียนได้เขียนไว้ตั้งแต่เมื่อพันห้าร้อยปีมาแล้ว ซึ่งมีอายุเก่าแก่กว่าหนังสือในหลักศิลาจารึกของพระเจ้ารามคำแหงกรุงสุโขทัยมากนัก. เพราะฉะนั้น ถ้อยคำสำนวนของฟาเหียนตามที่ข้าพเจ้าแปลไว้ในบทต่าง ๆ จึงต้องเป็นไปตามสมัยนิยมในครั้งกระโน้น. นอกจากนี้ ยังมีข้อความที่ขาดตกบกพร่องถ้อยคำเป็นอันมากได้หายไป ซึ่งข้าพเจ้าจำต้องเติมถ้อยคำแทรกลงเพื่อให้ข้อความสมบูรณ์ขึ้นตามเนื้อเรื่อง แต่ถ้อยคำของข้าพเจ้าเหล่านั้นได้ทำวงเล็บไว้ให้เห็นปรากฏอยู่ทุก ๆ แห่ง
อนึ่ง ในโน๊ตหรือภาคผนวกที่ข้าพเจ้าได้วิจารณ์ถ้อยคำและเรื่องราวไปพร้อมกัน เพื่อให้ผู้อ่านได้รับประโยชน์ในการอ่านหนังสือเล่มนี้โดยบริบูรณ์นั้น นอกจากที่ผู้แปลเดิมได้ให้อรรถาธิบายไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้พยายามขวนขวายสอบสวนหาหลักฐานจากหนังสืออื่น ๆ ที่ผู้แปลเดิมมิได้อ้างไว้ โดยเป็นหนังสือที่ได้เกิดขึ้นในภายหลัง กับทั้งสมุดที่มีอยู่ในภาคไทยและบาลี เท่าที่ข้าพเจ้านึกได้ หรือที่ขอร้องได้จากกัลยาณมิตรที่เคารพของข้าพเจ้า มาเขียนสำแดงไว้จนเต็มตามวุฒิและความสามารถของข้าพเจ้า เท่าที่จะทำได้.
ความสำเร็จไปของหนังสือเล่มนี้ ข้าพเจ้าจำเป็นต้องกล่าวถึงกัลยาณมิตรผู้ให้อุปการะอันสำคัญในการเรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ คือ พระศรีวิสุทธิวงศ์ (ทองสืบ จารุวณฺโณ ป. ๙) วัดมกุฎกษัตริยาราม ข้าพเจ้าได้มอบหน้าที่ให้ท่านเป็นผู้ค้นนิยายและเรื่องราวพระธรรมวินัยในพระไตรปิฎกสยามมาให้ข้าพเจ้าเขียนอรรถาธิบายไว้จนตลอดเล่ม ซึ่งต้องนับว่า เป็นผู้หนึ่งที่ได้ร่วมมือกับข้าพเจ้า ที่ได้ยังความสำเร็จให้บังเกิดแก่หนังสือเล่มนี้. ยังเหลืออีกผู้หนึ่ง ก็คือ พระราชเวที (จวน อุฏฺายี ป. ๙) วัดมกุฎกษัตริยาราม ซึ่งข้าพเจ้าได้ขอศึกษาหาความรู้ในสิ่งที่ยังขาดตกบกพร่องอยู่ ท่านได้ให้ความอุปการะแก่ข้าพเจ้าด้วยความเต็มใจโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงขอแสดงคำขอบคุณไว้ ณ ที่นี้ด้วย.
พระยาสุรินทรฦๅชัย
ถนนเพลินจิต พระนคร
๓๑/๑๑/๗๙
บทนำ
/*1การที่จะวิจารณ์ว่าหนังสือจดหมายเหตุพุทธอาณาจักรของฟาเหียนเล่มนี้มีความสำคัญเป็นคุณประโยชน์ประการใดนั้น ข้าพเจ้าอาจบอกได้ว่าบรรดาหนังสือตำรับตำราในทางปรัชญาอันเกี่ยวด้วยเรื่องศาสนาและประวัติศาสตร์ภูมิศาสตร์ทางฝ่ายตะวันออก ที่นักปราชญ์ทั้งหลายทั้งในทางตะวันตกและตะวันออกเขียนขึ้นไว้แทบทุกภาษา และเกือบจะทุกๆ เล่ม, ได้อ้างถึงความตามที่ฟาเหียนเขียนไว้ในเรื่องนี้เป็นหลัก ในการที่จะวิจารณ์ถึงข้ออื่นๆ ต่อไปอยู่เป็นอันมาก. โดยเฉพาะก็คือในหนังสือพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหินยานกับมหายาน. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้ทรงหยิบเอาข้อความขึ้นทรงวิจารณ์อยู่มิใช่น้อย. พระภิกษุฟาเหียนได้เริ่มเดินทางจากประเทศจีนไปตั้งแต่ พ.ศ. ๙๔๒ และท่องเที่ยวไปตลอดประเทศอินเดีย ทำการเสาะแสวงหาพระไตรปิฎกได้สมปรารถนาแล้วและกลับถึงประเทศจีน พ.ศ. ๙๕๗ รวมเวลาถึง ๑๕ ปี, แล้วจึงเรียบเรียงหนังสือจดหมายเหตุการเดินทางนี้ขึ้น. นับแต่ปีที่พระภิกษุฟาเหียนกลับถึงประเทศจีนมาจนถึงปีนี้ (พ.ศ. ๒๔๗๙) เป็นเวลาถึงพันหกร้อยปีเศษแล้ว ย่อมนับว่าหนังสือเรื่องนี้ เป็นหนังสือโบราณเก่าแก่มากเล่มหนึ่ง, หนังสือเรื่องนี้มีปรากฏชื่ออยู่ในสมุดบัญชีของหอสมุดหลวง ตั้งแต่ครั้งสมัยราชวงศ์สุย (พ.ศ. ๑๑๓๒-๑๑๖๑) มี/*2หนังสือจดหมายเหตุของฟาเหียนอยู่ ๔ เล่ม, เล่มที่หนึ่งเรียกชื่อว่า ‘จดหมายเหตุแห่งพุทธอาณาจักร’ มีโน๊ตแสดงความปรากฏว่า พระสมณะฟาเหียนได้จดลงไว้ด้วยตนเอง. เล่มที่สองชื่อ ‘เรื่องราวของฟาเหียน.’ เล่มที่สามชื่อ ‘เรื่องราวการเดินทางท่องเที่ยวของฟาเหียน.’ หนังสือทั้งสามเล่มนี้ หากนามจะแตกต่างกัน แต่เนื้อเรื่องก็เป็นไปอย่างเดียวกันตลอดเรื่อง. ยังเหลืออีกเล่มหนึ่งเป็นหนังสือที่กล่าวถึงพฤติการณ์ของฟาเหียนภายหลังการเดินทางกลับจากอินเดียแล้ว, ในการงานที่ฟาเหียนได้ร่วมมือกับพระสมณะชาวอินเดียรูปหนึ่งมีนามว่า พุทธภัทร, ช่วยกันทำการแปลคัมภีร์พระไตรปิฎกที่ฟาเหียนได้มาจากอินเดีย ออกจากภาษาสันสกฤตเป็นภาษาจีนอยู่ที่นครนานกิง.
สมุดจดหมายเหตุ (ฉบับจีน) เล่มที่ชื่อว่า ‘จดหมายเหตุแห่งพุทธอาณาจักร’ นั้น ในฉบับของญี่ปุ่นและเกาหลีไปแก้ไขเพิ่มเติมนามขึ้นใหม่ว่า ‘เรื่องราวของพระภิกษุฟาเหียนผู้มีเกียรติศักดิ์ชื่อเสียง’ และที่มีนามอันยืดยาวกว่าอีกเล่มหนึ่งว่า ‘เหตุการณ์เป็นไปในการเดินทางไปอินเดีย, โดยพระสมณะฟาเหียนแห่งตซินตะวันออก ซึ่งได้จดหมายเหตุไว้ด้วยตนเอง’ หนังสือฉบับ (เกาหลี) นี้นักปราชญ์จีนต่างรับรองกันว่าถูกต้องดี, และในทางราชการจีนก็ได้ยอมรับประกาศรับรองตามด้วย ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๒๖๙. เพราฉะนั้นศาสตราจารย์ เจมส์ เล็กจ์ จึงถือเอาฉบับเกาหลีนี้เป็นหลักในการแปลถอดจากภาษาจีนเป็นอังกฤษ, และข้าพเจ้าได้แปลถอดออกเป็น/*3ภาษาไทยในเล่มนี้อีกต่อหนึ่ง.
ยังมีข้อสำคัญอีกประการหนึ่งในเรื่องภาคผนวกหรือโน๊ตของหนังสือฟาเหียนในฉบับเหล่านี้, ที่พวกนักปราชญ์ทั้งหลายต่างทำอรรถาธิบายเรื่องราวในตัวบทของฟาเหียนไว้ด้วยความคิดเห็นตามลำพังของตน, ซึ่งเป็นสิ่งที่เราจะค้นคว้าหาความรู้จากเรื่องราวเหล่านี้, อันนับว่าเป็นส่วนสำคัญอีกประการหนึ่ง, แต่เสียใจที่าพเจ้าไม่สามารถที่จะนำข้อความในภาคผนวกหรือโน๊ตเก่าซึ่งมีอยู่รวมกันในราว ๓๐๐ แห่งกว่านั้น, มาสำแดงข้อวิจารณ์เทียบเคียงไว้ในสมุดเล่มนี้ให้ถ้วนทั่วทุกข้อไปได้. ยิ่งกว่านี้ในภาคผนวกหรือโน๊ตเก่าบางแห่งได้เขียนข้อความแปลกประหลาดต่าง ๆ ไว้ จนบุคคลที่อ่านหนังสือออกในปัจจุบันนี้ทราบไม่ได้ว่ามีความหมายอย่างไรก็มี. มีแห่งหนึ่งในหนังสือเรื่องนี้ซึ่งเป็นในสมัยพระเจ้าจักรพรรดิเกียน-ลุง (พ.ศ. ๒๒๖๕) คณะนักเรียนซึ่งอยู่ตามกรมกองในทางราชการ ได้เขียนข้อวิจารณ์เรื่องของฟาเหียนตอนหนึ่งไว้ว่า ‘มีเรื่องที่ไม่น่าไว้ใจอยู่ข้อหนึ่งที่ฟาเหียนอ้างถึงลัทธิพุทธศาสนาในโข-เตน. เพราะเหตุว่าข้อนี้รู้กันอยู่ดีและกล่าวกันอยู่ว่า ชาวโข-เตน นั้นแต่โบราณกาลมาจนเดี๋ยวนี้เป็นโมหมัดดันส์.’ นี่ถ้าไม่ใช่เพราะความโง่เขลาของผู้รอบรู้ในเมืองจีนที่มีอยู่ในหนังสือในบ้านเมืองของเขาเองแล้ว ก็เห็นจะไม่มีอย่างอื่น. ทั้งนี้ก็เพราะพระโมหมัดเพิ่งอุบัติมาในโลกเมื่อ พ.ศ. ๑๑๑๓ ซึ่งภายหลังกาลที่ฟาเหียนได้เดินทางไปถึง โข-เตน ล่วงมาแล้วถึง ๑๕๐ ปีเศษ.
/*4จริงอยู่ ฟาเหียนได้เล่าให้ผู้อ่านฟังถึงเรื่องราวและนิยายในพุทธศาสนาอันเจือไปด้วยความมหัศจรรย์ต่าง ๆ, อันเป็นทางที่ชวนไปในทางขบขันและจะยอมรับเชื่อถือตามไปด้วยไม่ได้ง่าย ๆ นัก. แต่เราก็ไม่ควรลืมว่าในสมัยของฟาเหียนนั้น, ฝ่ายทางเมืองจีนก็เต็มไปด้วยลัทธิขงจื๊อและเต๋ากะเย๋าจือปนไปกับพุทธศาสนา. ส่วนทางฝ่ายประเทศตอนกลางทวีปเอเซียและอินเดีย, ก็เกลื่อนกลาดไปด้วยลัทธิโยคะหรือพราหมณ์และเชน อันคลุกเคล้าไปกับนิกายมหายานของพุทธศาสนา. ซึ่งลัทธิเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ไปด้วยความมหัศจรรย์นานาประการ. ไฉนเลยฟาเหียนผู้มีชีวิตอันชุบย้อมอยู่ด้วยลัทธิและศาสนาอันเคร่งครัดเช่นนี้, จะไม่เอนเอียงไปในทางเชื่อถือต่อลัทธิและอำนาจแห่งความมหัศจรรย์ต่าง ๆ นั้นด้วยบ้าง. แต่ถึงกระนั้นก็ดี เราก็ยังค้นคว้าหาความจริงอันเป็นสาระประโยชน์จากเรื่องราวอันเป็นถ้อยคำของฟาเหียนในบทต่อไปนี้ได้อยู่มิใช่น้อย.
ประวัติพระภิกษุฟาเหียน
/*5ประวัติของพระภิกษุฟาเหียน, ยังไม่มีปรากฏโดยเฉพาะในหนังสือฉบับใด, นอกจากจะเก็บได้บ้างจากข้อความในหนังสือจดหมายเหตุการณ์เดินทางไปอินเดียของฟาเหียนที่ได้เขียนไว้เองฉบับหนึ่ง. กับหนังสือจดหมายเหตุว่าด้วยเรื่องพระภิกษุผู้มีเกียรติ ซึ่งรวบรวมขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๐๖๒. และจดหมายเหตุ ว่าด้วยความมหัศจรรย์ของพระภิกษุ ซึ่งได้เรียบเรียงขึ้นในรัชกาลที่ ๓ แห่งราชวงศ์หมิงอธิราชแห่งประเทศจีน, ในระหว่าง พ.ศ. ๑๙๔๖-๑๙๔๗. แต่กระนั้นก็ดี ข้อความอันนับเนื่องเข้าในเรื่องราวที่ควรจะกล่าวเป็นประวัติกาลของฟาเหียนก็ได้ความแต่เพียงเล็กน้อย ยังขาดความสมบูรณ์อยู่เป็นอันมาก.
พระภิกษุฟาเหียน, นามเดิมที่ใช้เรียกกันทั่วไปว่า กัง.1 คำว่า ‘ฟาเหียน’ เป็นนามสำหรับเมื่อเป็นภิกษุแล้ว. ฟาเหียนเป็นชาวชนบท วูยัง ในจังหวัด ปิยัง2, ซึ่งตั้งอยู่ในเขตแคว้นอันกว้าง/*6ใหญ่แห่งมณฑลชานซี. ฟาเหียนมีพี่ที่แก่กว่าตน ๓ คน แต่บรรดาพี่เหล่านั้นได้ถึงแก่กรรมไปหมด ตั้งแต่เยาว์วัย ขณะเมื่อฟันน้ำนมเริ่มผลิขึ้นทั้งนั้น. ด้วยเหตุนี้ บิดาของฟาเหียนจึงนำเอาตัวเด็กชายฟาเหียนไปถวายให้ไว้เป็นศิษย์พระภิกษุสงฆ์ และขอให้บรรพชาเป็นสามเณรด้วยทีเดียว. แต่เพราะฟาเหียนยังเยาว์วัยอยู่มาก, บิดาจึงขอให้สามเณรฟาเหียนกลับไปอยู่ที่บ้านรวมกับครอบครัวของตนไปพลางก่อน. ต่อมาไม่ช้าฟาเหียนก็เกิดมีอาการป่วยหนักขึ้นครั้งหนึ่ง, จนเกือบจะเอาตัวไม่รอด. พออาการป่วยของฟาเหียนค่อยทุเลา, บิดาจึงรีบพาฟาเหียนส่งคืนให้ไปอยู่ที่วัด, และได้ทำสัตย์อธิษฐานต่อคุณพระรัตนตรัย ขอให้คุ้มครองป้องกันภยันตรายแก่บุตรชายของตน. นับแต่นั้นสืบมา ฟาเหียนจึงค่อยได้รับความสุขสบายหายจากการป่วยไข้จนเป็นปกติ ดั่งนั้น จึงเป็นเหตุให้ฟาเหียนไม่ยอมกลับไปอยู่รวมกับบิดามารดาของตนอีกต่อไป.
เมื่ออายุของฟาเหียนได้ ๑๐ ขวบ, บิดาของฟาเหียนก็ถึงแก่มรณกรรมลง, มารดาของฟาเหียนตกอยู่ในฐานะเป็นคนอนาถา. ลุงของฟาเหียนคนหนึ่ง พิเคราะห์เห็นหญิงหม้ายมารดาของฟาเหียนอยู่อ้างว้างเปล่าเปลี่ยว ขาดผู้อุปการะที่พึ่งพาอาศัย, จึงไปพูดชี้แจงชักชวนให้ฟาเหียนลาจากเพศสามเณร ออกจากวัดกลับไปอยู่บ้านเพื่อปฏิบัติเลี้ยงดูมารดาของตน. แต่สามเณรฟาเหียนได้ตอบแก่ลุงว่า “ข้าพเจ้ามิได้สละครอบครัวมาเพื่อทำความปรารถนาของ/*7บิดาข้าพเจ้าอย่างเดียวเท่านั้น, แต่เพราะเหตุว่าข้าพเจ้ายังปรารถนาที่จะอยู่ให้ไกลจากละอองมลทินโทษ, และความหยาบคายในทางดำเนินแห่งชีวิตด้วย, เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เลือกเอาเพศพรหมจรรย์เป็นที่พึ่ง.” ลุงเห็นชอบด้วยถ้อยคำของฟาเหียน จึงได้เลิกชักชวนยอมให้เป็นไปตามความเห็นชอบของฟาเหียน. ต่อมาเมื่อมารดาของฟาเหียนถึงแก่มรณกรรมลงอีก ฟาเหียนสำแดงความกตัญญูกตเวทีและด้วยความจงรักภักดีต่อมารดา, ได้เข้าไปพักจัดการปลงศพมารดาของตนที่บ้าน, เมื่อสำเร็จธุระแล้วก็กลับไปสู่อาวาสอันเป็นที่อยู่ของตนสืบไป.
ครั้งหนึ่ง ฟาเหียนกับพวกเพื่อนศิษย์ในวัด ราว ๒๐ หรือ ๒๒ คน ไปประสบเหตุการณ์เข้าเรื่องหนึ่ง กล่าวคือ พวกผู้ร้ายกำลังเข้าขโมยลักเก็บเกี่ยวเมล็ดข้าวในนา พวกเพื่อนของฟาเหียนต่างหนีกลับหมด. ยังเหลือแต่ฟาเหียนเด็กหนุ่มผู้กล้าหาญยืนนิ่งอยู่คนเดียว แล้วและได้เข้าไปกล่าวแก่พวกผู้ร้ายเหล่านั้นว่า “ถ้าท่านประสงค์จะเอาเมล็ดข้าวนี้ไป ท่านก็สามารถทำได้ตามความพอใจของท่าน. แต่นี่แน่ะท่าน ! สิ่งที่ท่านจะทำลงอีกนี้ มันเป็นผลเนื่องมาจากการที่ท่านขาดความเมตตากรุณาอุปการะเผื่อแผ่ (แก่เพื่อนสัตว์) มาแล้วแต่ปางก่อน ดั่งนั้นผลแห่งความยากจนข้นแค้นจึงตามมาสนองท่านอยู่ในปัจจุบันนี้. และเดี๋ยวนี้ท่านก็ยังมาก่อกรรมทำการอทินนาทานอื่น ๆ อยู่ดั่งนี้อีก ฉันเกรงว่าท่านจะต้องประสบ/*8ความเศร้าโศกและความอับจนทุกข์ยากอันใหญ่หลวงยิ่งขึ้นอีกสืบต่อไป. ฉันนึกถึงกรรมที่ท่านได้ทำลงแล้ว รู้สึกเวทนาท่านจริง ๆ.” เมื่อฟาเหียนกล่าวถ้อยคำแก่ผู้ร้ายดั่งนี้แล้ว ก็เดินตามพวกกลับไปสู่อาราม. ฝ่ายพวกผู้ร้ายก็เลิกการลักข้าว และออกจากที่นั้นไป. บรรดาพระภิกษุทั้งหลายมีจำนวนหลายร้อยรูปเมื่อได้ทราบเรื่องนี้ ต่างแสดงความเคารพนับถือในอัธยาศัย และความกล้าหาญของสามเณรฟาเหียนเป็นอย่างยิ่ง.
เมื่อฟาเหียนมีอายุเจริญวัยพ้นเขตแห่งการเป็นสามเณร ถึงกำหนดครบถ้วน, ก็ได้เข้าอุปสมบทเป็นพระภิกษุโดยสมบูรณ์ตามพระวินัย. ปรากฏว่าพระภิกษุฟาเหียนเป็นผู้มีความเพียรขวนขวายและกล้าหาญ, มีปัญญาเฉลียวฉลาด, เคร่งครัดต่อธรรมวินัย, จนเป็นที่ประจักษ์ในอัธยาศัยใจคอของฟาเหียนอยู่ทั่วไป. ต่อมาภายหลังอีกเล็กน้อย ฟาเหียนก็ยอมเข้ารับภาระเป็นผู้เดินทางไปอินเดีย เพื่อเสาะแสวงหาคัดเอาคัมภีร์พระไตรปิฎก. โดยเฉพาะอย่างยิ่งฟาเหียนได้เดินทางท่องเที่ยวไปในอินเดียตลอดแล้ว และกลับเมืองจีนโดยทางทะเล. ฟาเหียนได้ทำตนให้กระชับเข้ากับเรื่องราว ซึ่งเพิ่มความมหัศจรรย์บางประการ, ในเหตุการณ์ที่เป็นไปและบังเกิดขึ้นในขณะเมื่อฟาเหียนได้ไปเยี่ยมถึงยอดเขาคิชฌกูฏใกล้ราชคฤห์นั้น.
เมื่อพระภิกษุฟาเหียนกลับจากอินเดียแล้ว ได้ไปพักอยู่ในนครนานกิง. ณ ที่นั้นฟาเหียนได้สมทบกับพระสมณะอินเดียองค์หนึ่ง มี/*9นามว่าพุทธภัทร ช่วยกันแปลคัมภีร์ที่คัดเอามาจากอินเดียออกเป็นภาษาจีนได้หลายเล่ม. แต่ก่อนที่จะทำการสำเร็จลง, ฟาเหียนได้ย้ายไปอยู่กิงเจา1ในมณฑลฮูเป และได้ถึงมรณภาพลง ณ ที่นั้น ภายในเพศพรหมจรรย์ผู้ทรงศีล เมื่ออายุ ๘๘ ปี. เป็นเหตุให้บังเกิดความเศร้าโศกสลดใจแก่บุคคลที่รู้จักทั่วไป.
บทที่ ๑
จากเชียงกันถึงทะเลทราย
/*11ในขณะที่พระภิกษุฟาเหียนพำนักอาศัยอยู่ที่เชียงกัน1นั้น, รู้สึกมีความเสร้าใจครุ่นคิดอยู่แต่เรื่องคัมภีร์วินัยบัญญัติ, ที่ใช้ปฏิบัติฝึกหัดสั่งสอนกันอยู่นั้น, มีอยู่ไม่ถูกต้องและครบถ้วนบริบูรณ์. ครั้นถึงปีที่สองแห่งระยะกาล ฮวงจี ในรอบศักราช เกฮาย,2 ฟาเหียนจึง/*12ได้ตกลงร่วมใจกันกับ ฮุยกิง, ตาวจิง, ฮุยยิง, และฮุยวาย,3 รวมกันออกเดินทางจากประเทศจีน, ไปเสาะแสวงหาคัมภีร์วินัยบัญญัติ4ในประเทศอินเดีย.
ฟาเหียนกับพวกได้ออกเดินทางจาก เชียงกัน ผ่าน ลัง1 ไปถึงราชอาณาเขตของ กีน-กวาย.2 และได้หยุดพักประจำฤดู/*13ร้อน3 ณ ที่นั้น. เมื่อพ้นฤดูร้อนแล้ว ได้ออกเดินทางต่อไปถึงราชอาณาเขต เนาว์ตัน,4 และได้ข้ามภูเขา ยังเลา ไป, บรรลุถึงราชอาณาจักร ชังยิห์.5 ในเขตแขวงย่านนี้, ฟาเหียนกับพวกได้ประสบกับพวกคนพาลที่คอยรบกวนรังแกทำอันตรายแก่คนที่เดินทางท่องเที่ยว, จนแทบว่าจะไม่สามารถเดินทางต่อไปได้. แต่อย่างไรก็ดี, เจ้าผู้ครองนครได้เอาใจใส่ควบคุมให้ความอารักขาเป็นอย่างดี, และ/*14ทรงเป็นทานบดี1แก่คณะของฟาเหียน.
ณ ที่นี้ฟาเหียนได้พบกับ ชิ-เยน, ฮุย-กีน, เซง-ชาว, ปาว-ยัน2, กับเซง-กิง, อีกรวม ๕ คน, ซึ่งร่วมใจกันสมทบเข้ากับคณะของฟาเหียนเดินทางไปด้วย, โดยความมุ่งหมายที่จะดำเนินไปในทางเดียวกัน. จึงหยุดพักประจำฤดูร้อนอยู่ด้วยกันอีกคราวหนึ่ง.3 ภายหลังเมื่อฤดูร้อนล่วงไปแล้ว, คณะของฟาเหียนก็ได้พร้อมกันเริ่มออกเดินทางต่อไปถึง ตัน-ฮวง4, ซึ่งตั้งอยู่ภายในเขตปราการอันเหยียดยาวจากตะวันออกไปตะวันตกประมาณ ๑๖๐ เส้น, และจากเหนือลงใต้ประมาณ ๘๐ เส้น. คณะของฟาเหียนกับพวกที่สมทบได้พร้อมกันหยุดพักอยู่ ณ ที่นี้เป็นเวลาเดือนเศษ. ต่อมาฟาเหียนกับเพื่อน ๔ คนได้เริ่มออกเดินทางไปก่อน, ซึ่งมีเจ้าพนักงานผู้รับใช้5 เพิ่มเข้าอีกคน/*15หนึ่งสมทบไปด้วย โดยแยกกับ ปาว-ยัน ผู้เป็นเพื่อนเดินทางมาด้วยกันชั่วคราว.
ลี-ฮาว1 เจ้าเมือง ตัน-ฮวง ได้ช่วยจัดหาเครื่องอุปกรณ์ต่าง ๆ, ในการที่จะให้เป็นทุนและกำลัง, เพื่อป้องกันภยันตรายและความร้อนสำหรับการที่จะข้ามทะเลทราย, ซึ่งผู้เดินทางทุกคน, เมื่อต้องไปประสบเข้าแล้ว, ก็ยากนักที่จะมีทางรอดพ้นไปได้, จะมองดูนกก็ไม่เห็นในอากาศ, หรือจะมองดูสัตว์จัตุบาทที่ส่งเสียงร้องอยู่ตามพื้นธรณีก็ไม่พบ, หากจะเพียรแลไปโดยรอบ ก็จะประสบแต่สิ่งที่จะบังเกิดความดุเดือด, อันเป็นเครื่องหมายแห่งความไม่พอใจด้วยประการทั้งปวง, มีสิ่งเดียวโดยเฉพาะซึ่งจะปรากฏอยู่ก็คือ, กองกระดูกแห้ง ๆ บนกองทรายอันเป็นเครื่องหมายแห่งความตายเท่านั้น.2
บทที่ ๒
ถึงเชน-เชน และจากเชน-เชนถึงโข-เตน.
/*16ภายหลังกาลที่ฟาเหียนกับพวกได้เดินทางมาแล้ว ๑๗ วัน โดยระยะทางประมาณ ๓,๐๐๐ เส้น, ในที่สุดก็ไปถึงอาณาจักร เชน-เชน1 ภูมิฐานบ้านเมืองนี้เต็มไปด้วยเนินเขา, ลุ่มๆ ดอนๆ ไม่/*17ค่อยจะมีพื้นที่ราบซึ่งจะประกอบให้เกิดผลประโยชน์ได้. เสื้อผ้าเครื่องแต่งกายของประชาชนสามัญ ใช้เนื้อผ้าหยาบ ๆ, อย่างเดียวกันกับที่ประชาชนในประเทศฮั่น2ใช้, มีผ้าชนิดที่ทอด้วยขนแกะและผมอย่างหยาบ ๆ ใช้กันบ้าง, ซึ่งเป็นสิ่งที่แปลกอย่างเดียวอันมีอยู่ในหมู่ชาวชนประเทศนี้. ราชาแห่งประเทศนี้นับถือพระพุทธศาสนา, มีพระภิกษุสงฆ์ในประเทศทั้งหมดกว่า ๔,๐๐๐ รูป1 เป็น/*18นิกายหินยาน2ทั้งนั้น. ประชาชนในแว่นแคว้นนี้และในเขตแคว้นที่ติดต่อใกล้เคียง, ตลอดจนพระสมณะ,3 ได้ทำวัตรปฏิบัติตามระบอบบัญญัติของอินเดีย, ซึ่งแต่เดิมมาทำกันอย่างหละหลวม, และต่อมาภายหลังจนบัดนี้ได้ปฏิบัติกันโดยถี่ถ้วนเคร่งครัดยิ่งขึ้น. ตามระยะทางที่ฟาเหียนกับพวกได้เดินผ่านเขตแคว้นทางทิศตะวันตกมาแล้วทุก ๆ แห่ง, ประชาชนเหล่านั้น ล้วนใช้ภาษาคำพูด1ของตนอย่างป่า/*19เถื่อนทั้งนั้น. แต่ถึงกระนั้นก็ดี ฝ่ายพระภิกษุที่สละจากครอบครัวไปเพื่อดำเนินชีวิตให้ห่างพ้นจากโลกิยวิสัย, ก็ได้ศึกษาเล่าเรียนภาษาและวิทยาการศาสนาตามตำหรับตำราของอินเดีย. ฟาเหียนกับพวกพักอยู่ในประเทศนั้นประมาณ ๑ เดือน, แล้วได้เริ่มออกเดินทางต่อไปทางเบื้องทิศตะวันตกเฉียงเหนือเป็นเวลา ๑๕ วัน, ก็ถึงภูมิประเทศแห่งหนึ่งมีชื่อว่า วู-อี.2 ในประเทศนี้มีพระภิกษุกว่า ๔,๐๐๐ รูป เป็นนิกายหินยานทั้งหมด. พระภิกษุที่นี่เคร่งครัดต่อข้อบังคับขนบธรรมเนียมยิ่งนัก, ดุจดั่งสมณะในแว่นแคว้น ตฺซิน3, เหตุนี้ จึงเกิดมีการบกพร่องของภิกษุในคณะฟาเหียนที่มิได้เตรียมตัวมาเพื่อดำเนินการให้ต้องตามข้อบังคับแบบธรรมเนียม ของภิกษุที่นี่ด้วยหลายประการ. แต่ฟาเหียนได้รับอุปการะจาก ฟู กุง-ซุน4 ผู้ปกครอง, ฟาเหียนกับพรรค/*20พวกจึงสามารถพักอยู่ในอาวาสแห่งนี้ได้ ต่อมาเป็นเวลา ๒ เดือนเศษ. และ ณ ที่นี้เอง, ปาว-ยัน กับเพื่อน5ได้มาบรรจบพบกับฟาเหียนและพรรคพวกพร้อมกัน. ครั้นถึงกำหนดเวลาอันควรที่จะออกเดินทางต่อไป, พวกชาวชนใน วู-อี ทำการเพิกเฉยต่อภาระอันควรแก่หน้าที่, และความซื่อตรงต่อพวกแขกชาวต่างประเทศ. ดั่งนั้น, ด้วยอัธยาศัยอันฉลาดของพระภิกษุ ชิ-เยน, ฮุย-กีน, กับ ฮุย-วาย, รวม ๓ รูปจึงแยกจากคณะออกเดินไปทาง กาว-เชียง1, เพื่อความประสงค์ที่จะแสวงหาทุนและกำลัง, สำหรับการที่คณะพรรคพวกของตนจะเดินทางต่อไปให้บรรลุสมความปรารถนา. ส่วนฟาเหียนกับพวกที่เหลืออยู่, ได้รับความอุปการะจาก ฟู กุง-ซัน ช่วยจัดการปลดเปลื้องความขัดข้องทั้งมวล, ให้ได้ออกเดินทางตรงต่อไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้. และได้ไปพบเมืองร้างอันเปลี่ยวเปล่าแห่งหนึ่งในระหว่างทางที่ผ่านไป. ต้องประสบความยากลำบากในการที่ต้องข้ามลำห้วยลำธารในระหว่างทาง, ซึ่งจำต้องมีมานะอดทนต่อสู้กับความป่วยไข้และความยากลำบากด้วยประการทั้งปวง. และสิ่งที่พบเห็นเหล่านั้นก็/*21ไม่ทำให้บังเกิดความรอบรู้อันจะเป็นประโยชน์แก่มนุษย์อย่างไรเลย. แต่อย่างไรก็ดี ในระยะมรรคาที่ฟาเหียนกับคณะเพื่อนสงฆ์, ได้อุตส่าห์เดินฝ่ามาถึง ๑ เดือนกับ ๕ วัน, ในที่สุดก็สมปรารถนาบรรลุถึง ยุติน.2
บทที่ ๓
ราชอาณาจักร โข-เตน, การแห่พระพุทธปฏิมา.
วัดใหม่ของกษัตริย์
/*22ยุตีน เป็นราชธานีที่เพียบพร้อมไปด้วยความสุขความเจริญ, มีพลเมืองอันกำลังอยู่ในความสดใส สะพรั่งพร้อมหนาแน่นมากมาย, และล้วนแต่เคารพนับถือพระพุทธศาสนาทั้งสิ้น. ต่างก็ชักชวนรวบรวมพร้อมกันเข้าเล่นดนตรีดีดสีตีเป่า บรรเลงเพลงขับกล่อมตามลัทธิของฝ่ายศาสนา, ด้วยความโสมนัสยินดี1. มีจำนวนพระภิกษุหลายหมื่น, โดยมากเป็นนิกายฝ่ายมหายาน.2 ได้รับอาหารจากสถานโรงร้านสามัญ.3 ตลอดทั่วทั้งเมืองเต็มไปด้วยบ้านเรือนของประชาชน/*23พลเมือง, ต่างปลูกสร้างตั้งอยู่เดียรดาษไป ประดุจดวงดาวในอากาศ, และในครอบครัวหนึ่ง ต่างก็สร้างพระสตูปองค์เล็ก ๆ1 ไว้ที่ตรงหน้าประตูบ้าน, สตูปขนาดเล็ก สูงประมาณ ๒๐ ศอกหรือกว่านั้นก็มี. ภายในวัดได้จัดแบ่งส่วนสถานที่ไว้ เพื่อประโยชน์แห่งภิกษุสงฆ์/*24อาคันตุกะ2ผู้จะท่องเที่ยวเดินทางไปขอพักอาศัย, กับทั้งจะได้รับจตุปัจจัยเกื้อหนุนด้วยบ้างตามสมควร.
ผู้ครองนครได้อาราธนาให้ฟาเหียนกับพระภิกษุอื่นๆ พักอยู่ในโคมติอาราม,3 อันเป็นสถานศึกษาในฝ่ายนิกายมหายาน, ด้วยความสุขสบาย, และได้ทรงถวายสิ่งที่จำต้องประสงค์ตามสมควร. ในอารามแห่งนี้มีภิกษุถึง ๓,๐๐๐ รูป ในเวลาพระฉันอาหารมีระฆังตีเรียกเป็นสัญญา. เมื่อพระภิกษุเหล่านั้นเข้าไปพร้อมกันยังหอฉันแล้ว, ต่างก็สำรวมกิริยามรรยาทนั่งลงโดยมีระเบียบเรียบร้อยสงบนิ่งอยู่, เป็นที่ชวนให้บังเกิดความเลื่อมใสศรัทธา, ไม่ได้ยินเสียงอันบังเกิดจากบาตร, หรือภาชนะอย่างอื่น ๆ กระทบกระทั่งกันเลย, เมื่อท่านผู้บริสุทธิ์องค์1ใดมีความประสงค์จะขอรับเครื่องอาหารเพิ่มเติม, ก็มิได้ออกเสียงร้องเรียก (ผู้ปรนนิบัติ) เลย, เพียงแต่จะยกมือขึ้นทำอาณัติสัญญาณเท่านั้น.
/*25ฮุย-กิง, ตาว-จิง, กับ ฮุย-ตะ, คณะหนึ่งได้เริ่มออกเดินล่วงหน้าไปทางเมืองกีห-จา2ก่อน. ฟาเหียนกับภิกษุรูปอื่น ๆ ปรารถนาจะอยู่คอยดูการแห่พระพุทธปฏิมาเสียก่อน, จึงคงรออยู่ต่อไปอีก ๓ เดือน. ในนครนี้มีอารามใหญ่อยู่ ๔ แห่ง,3 โดยมิได้นับจำนวนอารามเล็ก ๆ เข้าร่วมด้วย. ในวันต้นแห่งเดือนที่ ๔, เขาเริ่มต้นทำการปัดกวาดและรดน้ำตามถนน, โดยระดมกันทำการอย่างใหญ่โตไปทั่วทุกถนนหนทาง, ภายนอกประตูเมืองตั้งกระโจมผ้าขนาดใหญ่ไว้แห่งหนึ่ง, และตบแต่งไว้งดงามที่สุดเท่าที่จะทำได้, ภายในมีพระเจ้าแผ่นดินและพระมเหสีประทับ, กับบรรดาสุภาพสตรีผู้ดีซึ่งประดับกายด้วยเครื่องเพ็ชรพลอย, นั่งเรียงรายกันอยู่ตามลำดับโดยระเบียบเรียบร้อย4ภายในกระโจมนั้น.
ด้วยเหตุที่พระภิกษุในวัดโคมติเป็นนิกายมหายาน, ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินเคารพนับถืออย่างสูง, จึงเป็นผู้ออกนำหน้าพระภิกษุวัดอื่น ๆ ในกระบวนแห่. ณ สถานที่แห่งหนึ่งห่างจากนครไป ประมาณ ๖๐ หรือ ๘๐ เส้น, เขาสร้างรถ ๔ ล้อขึ้นประดิษฐานพระพุทธปฏิมาคัน/*26หนึ่ง, ซึ่งเมื่อเห็นแล้วดูเป็นประดุจศาลาขนาดใหญ่, แลตระหง่านสูงกว่า ๓๐ ศอก, แล้วลากเคลื่อนไป. เพดาน (ภายในหลังคารถ) บุดาดด้วยแพร, และประดับด้วยสัปตรัตน์1ห้อยแขวนทั่วไปโดยรอบ, แลดูเป็นเงาเลื่อมประดุจกระแสน้ำในลำธาร. พระพุทธปฏิมา2ประดิษฐานอยู่กึ่งกลางรถ, กับมีพระโพธิสัตว์3คู่หนึ่งซึ่งเป็นผู้ปรนนิบัติประดิษฐานอยู่เบื้องพระพักต์, และมีเทวดา4ทั้งหลายคอยรับใช้ประดิษฐานอยู่ต่อมา, ภาพทั้งหมดล้วนแต่มีแสงแวววาวอันพราวไปด้วยลวดลายแกะสลักลงในพื้นทองและเงิน, ประดุจภาพอันปรากฏอยู่/*27บนท้องนภากาศ เมื่อ (รถอันประดิษฐานพระพุทธปฏิมา) เคลื่อนเข้ามาห่างจากประตูเมืองประมาณ ๑๐๐ ก้าว, พระเจ้าแผ่นดินทรงถอดพระมงกุฎสำหรับประเทศออก, ทรงเปลี่ยนเครื่องแต่งพระองค์ชุดใหม่, และพระบาทปราศจากเครื่องรองและปิดบัง, พระหัตถ์ทรงถือดอกไม้และเครื่องหอม, (เสด็จออกไปพร้อมด้วยราชบริพารทั้งหลาย) เรียงเป็น ๒ แถว, คอยเข้าสมทบบรรจบกับกระบวนแห่ที่ประตูเมืองแล้วและเสด็จตามไป, เมื่อรถพระพุทธปฏิมามาถึง, พระองค์ได้เสด็จขึ้นไปบนรถทำการนมัสการ, โดยซบพระเศียรกราบลงแทบพระพุทธบาทยุคล, และทรงโปรยดอกไม้เผาเครื่องหอม, เมื่อรถพระพุทธปฏิมากำลังผ่านเข้าไปในประตูเมือง, พระมเหสีกับสุภาพสตรีทั้งหลาย, ออกไปยังริมเฉลียงของรถโปรยดอกไม้ลงไปโดยรอบ, เป็นประดุจหนึ่งดอกไม้ที่ลอยเกลื่อนกลาดไปตามกระแสน้ำไหล, ล่วงหล่นเดียรดาษอยู่ตามพื้นดินประดุจภาพที่ช่างเขียนวาดไว้, ตามทางทุก ๆ แห่ง ต่างได้ตั้งใจทำกันเป็นอย่างดีสำหรับในเทศกาลนี้. ในพิธีนี้อารามทั้งหลายต่างก็จัดสรรสร้างรถของตน, โดยลักษณะต่าง ๆ กันวัดละ ๑ คันนำไปเข้ากระบวนแห่ด้วยพร้อมกัน. เริ่มต้นในวันที่ ๑ ของเดือนที่ ๔, และไปสิ้นสุดลงในวันที่ ๑๔, พระเจ้าแผ่นดินกับพระมเหสีจึงเสด็จกลับเข้าพระราชวัง.
จากนครไปทางทิศตะวันตกเป็นระยะทาง ๑๔๐ หรือ ๑๖๐ เส้น, มีอาวาสอยู่แห่งหนึ่งเรียกว่าวัดใหม่ของกษัตริย์. วัดนี้ได้สร้างกันมา/*28ถึง ๘๐ ปี เป็นเวลายืดยาวตลอดถึง ๓ รัชกาลจึงสำเร็จ. มีสตูปองค์หนึ่งสูง ๒๕๐ ศอก, อุดมไปด้วยความงดงามด้วยฝีมือวิจิตรกรรมลวดลายแกะสลัก. สิ่งที่ปิดเบื้องบนประดับไว้ด้วยทองเงินสำเร็จเรียบร้อยตลอดทั่วไป, ซึ่งรวบรวมไว้ด้วยความดีวิเศษโดยประการทั้งปวง. เบื้องหลังแห่งพระสตูปมีสถานที่ที่ได้สร้างไว้เป็นศาลาแห่งพระพุทธเจ้า1หลังหนึ่ง, วิจิตรงดงามเป็นอย่างยิ่ง, ขื่อ, เสา, ประตู, หน้าต่าง, ล้วนประดับประดาไว้ด้วย (ลาย) ใบไม้ทอง. นอกจากนี้ยังมีห้องที่อยู่ของพระภิกษุสงฆ์, ซึ่งได้สร้างไว้โดยสง่างาม, และประดับประดาตกแต่งไว้เหมาะเจาะ, จนไม่สามารถจะหาถ้อยคำมากล่าวชมให้ถูกถ้วนได้. แต่อย่างไรก็ดี, บรรดาสิ่งอันมีค่าสูงและวิเศษทั้งหลายเหล่านี้, บรรดาพระราชาแห่งแว่นแคว้นทั้ง ๖, ซึ่งอยู่ทางแถบตะวันออกแห่งพืดภูเขา ตฺซุง1 เป็นเจ้าของเดิม, และได้สละมารวมกันเป็นส่วนใหญ่ให้เป็นการช่วยอุปถัมภ์ (สำหรับอาวาสนี้), ด้วยจำนวน/*29ผลประโยชน์แห่งละเล็กละน้อยจากขัตติยราช2เหล่านั้น.
บทที่ ๔
ข้ามภูเขาตซุงหรือโอเนียนถึงกีห-จา
อาจเป็นสการโดหรือบางจังหวัดที่ตั้งอยู่ทางตะวันออก ในแคว้นลาดัก.
/*30เมื่อการแห่พระในเดือนที่ ๔ เสร็จไปแล้ว. พระภิกษุเซ็ง-ชาว โดยลำพังผู้เดียว, ได้ออกตามชาวตารตาร์ผู้หนึ่งซึ่งเป็นผู้ขวนขวายในพระธรรมวินัย,1 ออกเดินทางไปทางจังหวัดโก-พิน.2 ส่วนฟาเหียน/*31กับเพื่อนสงฆ์ได้ออกเดินทางต่อไปทางราชอาณาจักรตซี-โฮะ,3 โดยใช้เวลาเดินทาง ๒๕ วันจึงถึง. พระราชาแห่งแคว้นนี้นับถือธรรมวินัย4ในพระพุทธศาสนาโดยเคร่งครัดเช่นเดียวกัน มีพระภิกษุอยู่ในแว่นแคว้นนี้กว่า ๑,๐๐๐ องค์, ส่วนมากที่สุดเป็นนิกายมหายาน. คณะของฟาเหียนได้หาที่พักอาศัยอยู่ ๑๕ วัน, จึงออกเดินทางต่อไปทางทิศใต้เป็นเวลา ๔ วัน, เมื่อได้ผ่านไปในระหว่างภูเขาตซุง-ลิงอันยืดยาวแล้ว ก็พบนครยุ-หวุย.1 ณ ที่นี้ฟาเหียนกับเพื่อนสงฆ์ได้หยุดพักการเดินทางหาที่พักอาศัย.2 เมื่อเวลาพัก (ประจำฤดูร้อน) ได้ผ่านพ้นไปแล้ว, ฟาเหียนกับเพื่อนสงฆ์ได้ออกเดินทางต่อไปในระหว่าง/*32ภูเขา3เป็นเวลา ๒๕ วัน ถึงนครกีห-จา,4 ณ ที่นี้ได้บรรจบพบกันกับภิกษุฮุย-กิง5และเพื่อนสงฆ์ที่ไปด้วยกันอีก ๒ รูป.
บทที่ ๕
การประชุมสงฆ์ครั้งใหญ่ ๕ ปีต่อครั้ง
พระบรมสารีริกธาตุพืชพันธุ์ในภูมิประเทศ
/*33พระราชาแห่งประเทศนี้ได้โปรดให้มีการเปิดสภาประชุมสงฆ์ ซึ่งเรียกว่าปัญจบริษัทขึ้น. การเช่นนี้ในประเทศจีนก็มีการประชุมใหญ่กำหนด ๕ ปีต่อครั้งในทำนองเดียวกัน1 เมื่อเริ่มจะเปิดการประชุม, พระราชาได้อาราธนาพระสมณะทั้งหลายในแว่นแคว้นทั่วทุกแห่งมาประชุม. พระภิกษุต่างเกลื่อนกล่นเข้ามาประดุจดั่งก้อนเมฆ. และเมื่อพระภิกษุสงฆ์ที่มาประชุมพร้อมกันครบถ้วนแล้ว, สถานที่ประชุมอันตกแต่งประดับประดาไว้อย่างวิจิตรงดงามยิ่งก็ได้เปิดขึ้น. ธงอันทำด้วยผ้าไหมก็ถูกชักขึ้นไปปลิวอยู่ตามลม, บนเพดานของสถานที่ตกแต่งด้วยเครื่องห้อยแขวน, ดอกบัวทองและเงินซึ่งประดิษฐ์ทำขึ้น ได้ติดอยู่ด้านหลังเบื้องบนพระที่นั่งของผู้เป็นประธานการประชุม. เสื่ออาสนะอันสะอาดได้ปูลาดไว้โดยเรียบร้อย. เมื่อพระภิกษุทั้งหลายเข้านั่งพร้อมกันแล้ว, พระราชากับเสนาอมาตย์ราชบริพารทั้งหลาย ต่างก็ประเคนของถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ ด้วยเครื่องสักการะโดยสมควรแก่พระธรรมวินัย. การประชุมนี้ได้เริ่ม/*34เปิดขึ้นในต้นเดือนแรก, และเดือนที่ ๒ จนถึงเดือนที่ ๓, ตลอดเวลาในภาคฤดูใบไม้ผลิ.
เมื่อการประชุมได้สำเร็จลงแล้ว พระราชาได้ทรงตักเตือนให้เสนาอมาตย์ราชบริพาร ทำการสักการะบูชาเป็นพิเศษอีก. และให้ทำการติดต่อกันไปตั้งแต่วันต้น, และ ๒-๓-๔ ๕ ต่อไปจนครบ ๗ วัน และเมื่อกิจการทั้งหลายได้สำเร็จลงแล้ว, พระองค์ได้ทรงผูกม้าสำหรับขับขี่ตัวหนึ่ง ด้วยอานและบังเหียนพร้อมเสร็จด้วยพระองค์เอง2ให้รออยู่, และในขณะเดียวนั้นได้ทรงเลือกเสนาอมาตย์มีสกุลเกียรติศักดิ์สูงสำคัญยิ่งคนหนึ่งให้ขึ้นขี่ม้านั้น. แล้วและทรงจัดเอาผ้าขาวที่ทอด้วยขนสัตว์อันละเอียดอ่อน ซึ่งเป็นวัตถุสำคัญยิ่งที่พระสมณะทั้งหลายจำต้องประสงค์, ทรงน้อมนำเข้าถวายแจกจ่ายแก่พระภิกษุทั้งหลาย, และในขณะเดียวนั้นได้ทรงกล่าวคำอธิษฐานถวายอมาตย์ที่ขี่ม้าไปด้วยพร้อมกัน. และเมื่อได้ทรงแจกจ่ายถวายสิ่งของเสร็จแล้ว, พระองค์ทรงขอถ่าย (ฉะเพาะอมาตย์กับม้ากระมัง?) คืนจากภิกษุสงฆ์1อีกทีหนึ่ง
ในแว่นแคว้นนี้เป็นภูมิประเทศซึ่งตั้งอยู่ในระหว่างภูเขา, มีอากาศหนาวเย็น จึงทำการเพาะปลูกข้าวและพืชพันธ์ต่าง ๆ ไม่ได้ /*35นอกจากข้าวสาลีอย่างเดียวเท่านั้นที่จะเพาะปลูกให้แก่จัดได้. ภายหลังเวลาเมื่อพระภิกษุทั้งหลายได้รับส่วนแบ่งข้าวสาลีประจำปีไปแล้ว, ก็ถึงคราวเป็นฤดูที่สำแดงปรากฏว่า ในเวลาเช้ามีหิมะตกปกคลุมทันที, ตามกาลที่เป็นอยู่เช่นนี้, พระราชาจึงทรงขอต่อพระภิกษุทั้งหลายว่า ต่อไปพระภิกษุจะมาขอรับข้าวสาลีอันเป็นส่วนของพระภิกษุทั้งหลาย ขอให้เป็นไปในเวลาที่ข้าวสาลีสุก2และเก็บได้แล้วเสมอไป ในนครนี้กระโถนอันเป็นของพระพุทธองค์ใบหนึ่งทำด้วยหินมีสีคล้ายกับบาตร. กับยังมีพระทันตธาตุบรรจุไว้ในพระสตูปองค์หนึ่ง, ประชาชนทั้งหลายคอยพิทักษ์รักษา และมีพระภิกษุกับสานุศิษย์อีกกว่าพัน ซึ่งมีภาระคอยดูแลพิทักษ์รักษาอยู่ ณ ที่นั้นด้วย. พระภิกษุในนครนี้ทั้งหมดล้วนเป็นนิกายหินยาน. ภูมิประเทศทางทิศตะวันออกแห่งภูเขาตอนนี้, ประชาชนแต่งกายอย่างสามัญด้วยเครื่องใช้อย่างหยาบ ๆ ประ ดุจดั่งในแคว้นตฺซิน, แต่มีต่างกันอยู่อย่างหนึ่ง3 ซึ่ง ณ ที่นี่มีทั้งผ้าที่ทอด้วยขนแกะอย่างละเอียดอ่อน กับทั้งผ้าที่ทอด้วยขนสัตว์อีกชนิดหนึ่งหรือทอด้วยผม. ได้สังเกตเห็นข้อวินัยปฏิบัติของพระสมณะทั้งหลายในที่นี้, เป็นที่น่าประหลาดใจ, ด้วยได้มีพรรณนาไว้โดยพิสดารมากมายเหลือเกิน. นครนี้ตั้งอยู่ใน/*36ท่ามกลางทิวภูเขาตฺซุงหรือโอเนียน, เมื่อได้เดินทางต่อไปข้างหน้าเพียงไร ก็จะเห็นต้นไม้ต้นหญ้าและต้นผลไม้ผิดแผกแตกต่างกันกับต้นไม้ใบหญ้าในประเทศฮั่นเรื่อยไป, เว้นแต่ไม้ไผ่, ทับทิม,1 และอ้อยเท่านั้น.
บทที่ ๖
เข้าสู่อินเดียภาคเหนือ แคว้นทรทะ
รูปจำลองพระไมเตรยโพธิสัตว์
/*37จากนี้ฟาเหียนกับพวกได้ออกเดินทางต่อไปทางทิศตะวันตกเข้าสู่ภาคเหนือแห่งอินเดีย. ภายหลังที่ได้ใช้เวลาเดินทางมาแล้วหนึ่งเดือน, และเป็นการสำเร็จสมประสงค์ได้ข้ามทิวภูเขาโอเนียนตลอดไป ซึ่งเป็นที่มีหิมะตกปกคลุมอยู่ตลอดเวลาทั้งฤดูหนาวและฤดูร้อน. ตามทางในระหว่างทิวเขานี้มีพระยานาคอันมีพิษร้ายแรง ซึ่งถ้าใครไปทำให้บังเกิดความโกรธขึ้นเมื่อใด, ก็จะพ่นน้ำลายซึ่งเป็นพิษออกกระจายไปตามลม, จะเป็นเหตุบรรดานให้บังเกิดหิมะตกห่าใหญ่, และบังเกิดพายุพัดกรวดทรายฟุ้งตลบ เมื่อใครไปต้องประสบภยันตรายอันร้ายแรงเช่นนี้เข้าแล้ว, แม้หนึ่งในหมื่นคนก็จะไม่มีใครสามารถครองชีวิตให้รอดพ้นไปได้. ประชาชนในแว่นแคว้นแถวนั้นเรียกนามทิวภูเขาพืดนี้ว่าภูเขาหิมะ (หิมาลัย) เมื่อฟาเหียนกับพวกได้เดินทางเข้าไปในอินเดียภาคเหนือแล้ว, ณ บัดเดียวนั้นก็ได้ไปประสบเข้ากับราชอาณาจักรเล็กๆ แคว้นหนึ่ง เรียกนามว่าตโอลายห์,1 ณ ที่นี้มี/*38จำนวนพระภิกษุมากหลาย และทั้งหมดเป็นฝ่ายนิกายหินยาน.
ในราชอาณาจักรนี้แต่โบราณกาลว่ามีพระอรหันต์1องค์หนึ่ง โดยฤทธิ์อำนาจอันมีอยู่เหนือสภาพธรรมดา,2 พระอรหันต์องค์นั้นได้นำพานายช่างผู้เฉลียวฉลาดมีฝีมือดีคนหนึ่งขึ้นไปบนสวรรค์ชั้นดุสิต3, ให้พิจารณาดูส่วนสูงและผิวพรรณแห่งพระไมตฺรยโพธิสัตว์ให้ประจักษ์ชัดเจน. และเมื่อกลับลงมาแล้วก็ให้จัดการสร้างรูปจำลองขึ้นด้วยไม้แก่น, ได้ทำกันอยู่ถึงสามครั้ง, นับแต่ครั้งแรกถึงครั้งที่สุด, /*39รูปพระโพธิสัตว์ไมเตฺรย4จึงได้สำเร็จแล้วบริบูรณ์ มีส่วนสูงถึง ๘๐ ศอก และวัดฐานจากเข่าข้างหนึ่งถึงอีกข้างหนึ่งได้ ๘ ศอก โดยตัดขวางของขาทั้งสอง. ในวันอุโบสถรูปพระโพธิสัตว์องค์นี้ได้เปล่งรัศมีพลุ่งรุ่งโรจน์งดงามยิ่งนัก. พระราชาแห่งประเทศนี้และแว่นแคว้นที่ใกล้เคียงต่างก็ประกวดประขันซึ่งกันและกันน้อมนำเอาสิ่งของมาถวายเป็นเครื่องสักการบูชา. สิ่งที่เป็นอยู่นี้ และที่เห็นปรากฏอยู่เดี๋ยวนี้ เป็นสิ่งที่มีมาแล้วแต่โบราณกาล.
บทที่ ๗
ข้ามแม่น้ำสินธู สมัยเมื่อพระพุทธศาสนาได้แผ่ข้ามแม่น้ำสินธูไปทางทิศตะวันออกเป็นครั้งแรก
/*40ฟาเหียนกับพวกได้ออกเดินทางต่อไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้นับเวลา ๑๕ วัน โดยสถลมารคที่เลียบไปตามเชิงแห่งพืดภูเขา. เป็นทางเดินที่ขรุขระแสนจะลำบากยากเย็น. และเลียบไปตามริมฝั่งแม่น้ำซึ่งเป็นหน้าผาสูงชัน, ซึ่งประมาณส่วนสูงจากระดับฐานพื้นล่างขึ้นไปตั้ง ๑๐,๐๐๐ ศอก. เมื่อเข้าไปใกล้ๆ ริมขอบทาง (ชะโงกมองลงไป) ตาจะลายทีเดียว. และถ้าปรารถนาจะเดินตัดตรงไปข้างหน้าท่าเดียว, จะไม่มีพื้นที่สำหรับจะวางเท้าก้าวเดินต่อไปได้เลย, โดยเบื้องล่างของริมทางด้านหนึ่งนั้นก็คือ, กระแสน้ำแห่งแม่น้ำที่เรียกว่าสินธู1 ในสมัยก่อนได้มีผู้ทำการสะกัดหินทำเป็นขั้นบันไดไต่เฉียงลงไปตามยาวของหน้าผา, นับจำนวนได้ ๗๐๐ ขั้น, ถึงในขั้นต่ำที่สุดมีสะพานเชือกแขวนข้ามแม่น้ำ, ซึ่งจากฝั่งหนึ่งถึงอีกฝั่งหนึ่งในราว ๘๐ ก้าว2 เรื่องราวของทางตอนนี้ (ที่จดไว้เรียบร้อย) /*41มีปรากฏแล้วในจดหมายเหตุของล่าม ๙ คน,1 แต่ไม่ใช่จัง-กอีน,2 /*42หรือกัน-ยิง,3 ที่ได้มาถึงตำบลนี้.
พระภิกษุเหล่านั้น (พวกที่เดินทางไปด้วยกัน ?) ถามพระภิกษุฟาเหียนว่า เท่าที่ทราบกันมาว่า พระไตรปิฎกแห่งพุทธศาสนาได้แผ่ไปทางทิศตะวันออกเป็นครั้งแรกนั้นเมื่อไร ? ฟาเหียนตอบว่า เมื่อได้สืบสวนจากประชาชนในแว่นแคว้นเหล่านั้น (ในเมืองจีนและตามทางที่ผ่านมา ?) โดยตลอดแล้ว, ก็กล่าวกันเพียงว่า บรรพบุรุษได้บอกกล่าวสั่งสอนสืบเนื่องกันต่อ ๆ มาแต่โบราณกาล. และว่าภายหลังกาลเมื่อรูปปฏิมาพระไมเตฺรยโพธิสัตว์ได้ประดิษฐานขึ้นแล้ว (ในอินเดีย), ขณะนั้นมีพระภิกษุในอินเดียองค์หนึ่งได้นำเอาพระสูตรและวินัยเดินทางมาข้ามแม่น้ำที่ตรงนี้ (ดังกล่าวไว้ในตอนต้น), พาเอาไปเผยแผ่ทางแว่นแคว้นเบื้องทิศตะวันออก1 บัดนี้รูปพระโพธิสัตว์ไมเตฺรยได้ประดิษฐานล่วงมาได้ ๓๐๐ ปีเศษ,2 ภายหลังการเมื่อพระพุทธองค์ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานมาแล้ว, ซึ่งในขณะนั้นเป็นในรัชช/*43สมัยพระเจ้าปิงแห่งราชวงศ์เจ้าเสวยราชสมบัติ.3 ดังนั้นจึงเป็นที่ทราบกันทั่วไปว่า พระพุทธโอวาทได้เริ่มต้นแพร่หลายไป (ทางทิศตะวันออก), ในสมัยครั้งเมื่อประดิษฐานรูปปฏิมา (ไมเตฺรย) ขึ้นดั่งกล่าวมาแล้วนี้. และถ้าไม่มีพระไมเตฺรย4ไว้ตลอดต่อมาแล้ว, (ก็จะมี) มหาวิญญาณของพระบรมครูองค์5ใดเล่า ซึ่งจะเป็นผู้สืบเชื้อสายแห่งองค์พระศากยะ, ผู้ทรงเป็นปฐมเหตุแห่งการที่จะได้ประทานสิ่งอันประเสริฐ ๓ ประการ6ไว้ และได้ประกาศแก่มหาชนในแว่นแคว้นแดนไกล ๆ ทั่วไป, ดั่งที่พวกเราได้ทราบกันอยู่แล้วนี้. เราทราบกันอยู่แล้วว่า แท้จริงการที่จะเผยความลึกลับออกให้เห็นกระจ่างแจ้ง/*44กันโดยแพร่หลายนั้น ไม่เป็นการที่บุคคลธรรมดาจะพึงกระทำได้ และดั่งนั้น, ความฝันของพระมหาจักรพรรดิมิงแห่งราชวงศ์ฮัน1 จึงเป็นมูลเหตุที่สมควรให้มีขึ้นแท้.
บทที่ ๘
วู-จังหรืออุทยาน อาราม
และถนนหนทางทั้งหลาย รอบพระพุทธบาท
/*45ภายหลังเมื่อฟาเหียนกับพรรคพวกได้ข้ามแม่น้ำ (สินธู) แล้ว, ณ บัดนั้นก็เข้าสู่ราชอาณาเขตแห่งวู-จัง,1 ซึ่งที่จริงก็คืออินเดียภาคเหนือนั่นเอง. ประชาชนใช้ภาษาคำพูดอย่างมัชฌิมประเทศแห่งอินเดีย. มัชฌิมประเทศ2อินเดีย, ที่เรา (ฟาเหียน) เรียกนั้นคือ, ราชอาณาจักรซึ่งตั้งอยู่ศูนย์กลางแห่งประเทศอินเดีย. อาหารและเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายก็อย่างสามัญ, และเป็นแบบเดียวกันกับในมัชฌิมประเทศอินเดีย. พระธรรมวินัยขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังรุ่งเรือง. นิวาสสถานซึ่งพระภิกษุพักชั่วขณะหนึ่งก็ดี, หรือเป็นสถานที่อาศัยอยู่ประจำโดยถาวรดี, เรียกกันว่าสังฆาราม.3 สังฆารามเช่นนี้มีหมดด้วยกันในราว ๕๐๐ แห่ง, พระภิกษุในอารามเหล่านั้นเป็นนิกายฝ่ายหินยานทั้งหมด เมื่อมีพระภิกษุ4เป็นแขกเดินทางไปถึง, /*46มีความประสงค์จะขอพักอาศัย ก็จะได้รับอนุญาตให้อยู่ได้องค์ละ ๑ วัน ภายหลังกำหนดนี้แล้ว ก็จะได้รับคำบอกให้ไปหาสถานที่พักของตนเองใหม่.
มีเรื่องราวที่เล่ากันสืบต่อ ๆ มาเรื่องหนึ่งว่า ในกาลครั้งหนึ่งเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าเสด็จมาสู่อินเดียภาคเหนือ, พระองค์ได้เสด็จมาถึงนครแห่งนี้ ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทเบื้องซ้ายลงไว้ในที่แห่งหนึ่ง ซึ่งผู้ที่ได้ไปพบเห็นมาแล้วบางคนก็ว่ายาว บางคนก็ว่าสั้นตามแต่ความคิดเห็นของเขา. รอยพระบาทนี้ยังคงมีปรากฏอยู่, และถือกันว่าเป็นรอยพระพุทธบาทอันแท้จริงจนตราบเท่าทุกวันนี้. มีสถานที่เป็นศิลาอีกแห่งหนึ่งซึ่งยังคงเห็นปรากฏอยู่ กล่าวกันว่าเป็นสถานที่ ๆ พระพุทธองค์ทรงตากผ้า, และเป็นสถานที่ ๆ พระองค์ทรงกระทำให้นาค1ผู้เป็นพาลตนหนึ่งกลับความประพฤติเป็นธรรม. ศิลา/*47ลูกนี้สูง ๔๐ ศอก และกว้างกว่า ๒๐ ศอก ด้านหนึ่งของศิลาลูกนี้เกลี้ยงเกลา.
พระภิกษุฮุย- กิง, ฮุย-ตะ, กับตาว-จิง, ออกเดินทางล่วงหน้าไปยังสถานที่อันสถิตพระพุทธฉายาลักษณ์ ซึ่งอยู่ในเมืองนาคร2ก่อน ส่วนฟาเหียนกับภิกษุอื่น ๆ อีกยังคงยับยั้งอยู่ในวู-ชัง, และถือเอาเป็นที่พักอาศัยอยู่ตลอดเวลาในฤดูร้อน3 เมื่อล่วงพ้นฤดูร้อนแล้ว, ฟาเหียนกับพวกก็ออกเดินทางต่อลงไปทางใต้, บรรลุถึงจังหวัดซู-โฮ-โต.1
บทที่ ๙
เมืองซู-โฮ-โต นิยายพระพุทธเจ้าเรื่องหนึ่ง
/*48ในเมืองนี้พระพุทธศาสนา1กำลังเจริญรุ่งเรือง. มีสถานที่ในนครนี้แห่งหนึ่ง, (มีนิยายกล่าวกันสืบต่อมาว่า), ท้าวศักร2ผู้ปกครองเทวดาทั้งหลาย, ใคร่จะทดลองน้ำพระหฤทัย (พระพุทธองค์) ในกาลครั้ง/*49เมื่อเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์แต่ปางก่อน,3 โดยจำแลงกายเป็นนกเหยี่ยวตัวหนึ่ง (บินไล่ขับ) นกพิราบตัวหนึ่งไป, เมื่อ (พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็น) ได้ทรงเชือดเนื้อออกจากพระองค์เองสด ๆ ชิ้นหนึ่งแล้ว, และทรงวางไว้เป็นค่าถ่ายแทน (ชีวิต) นกพิราบ. ต่อมาเมื่อตรัสรู้บรรลุสัมมาสัมโพธิญาณทรงปัญญาเห็นแจ้ง1หมดจดทุกประการแล้ว ได้ทรงท่องเที่ยวพร้อมด้วยสาวก (บรรลุถึงตำบลนี้), ได้ทรงเล่าให้พระสาวกทั้งหลายฟังว่า ณ สถานที่นี้ (ในกาลก่อนครั้งหนึ่ง) พระองค์ได้ทรงถ่าย (ชีวิต) นกพิราบไว้ด้วยก้อนเนื้อสดของพระองค์เองชิ้นหนึ่ง. เพราะฉะนั้น ประชาราษฎร์ในเมืองนี้จึงทราบเรื่องอยู่ด้วยกันทุกถ้วนหน้า, และในตำบลนี้ได้สถาปนาพระสตูปขึ้นองค์หนึ่ง ซึ่งประดับประดาด้วยแผ่น2อันกะไหล่ด้วยทองและเงิน.
บทที่ ๑๐
คันธาระ นิยายแห่งพระพุทธเจ้า
/*50ฟาเหียนกับเพื่อนสงฆ์ได้ออกเดินทางจากทิศตะวันออกต่อลงไปทางตอนใต้, เป็นระยะทาง ๕ วันก็ถึงแว่นแคว้นแห่งคันธาระ.1 ณ ที่นี้ ธรรมวิวรรธนะ2ราชโอรสพระเจ้าอโศกราช3เป็นผู้ครอบครองอยู่. ในครั้งเมื่อองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์อยู่, /*51พระองค์ได้ทรงสละดวงพระเนตรให้กับชายคนหนึ่ง ณ ที่นี้.1 และที่ตำบลนี้ประชาชนได้ (พร้อมใจกัน) สร้างพระสตูปใหญ่ขึ้นไว้องค์หนึ่ง, ประดับประดาด้วยแผ่นโลหะที่ชุบอาบด้วยทองและเงิน. ประชาชนในแว่นแคว้นนี้ส่วนมากเป็นนิกายฝ่ายหินยาน.
บทที่ ๑๑
ตักษศิลา นิยายเรื่องหนึ่ง มหาสตูป ๔ องค์
เจ็ดวันเป็นระยะเวลาที่ฟาเหียนกับเพื่อนภิกษุได้ออกเดินทาง (จากคันธาระ) ต่อไปทางทิศตะวันออก, จนบรรลุถึงราชอาณาจักรตักษศิลา.1 ซึ่ง (นามคำนี้) ในภาษาจีนแปลความว่า ‘ศีรษะที่ถูกตัดออกแล้ว,’ ณ ที่นี้เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้ายังเสวยชาติเป็นพระโพธิสัตว์อยู่, ได้ทรงประทานพระเศียรของพระองค์ให้กับชายคนหนึ่ง.2 และ/*53จากเหตุการณ์เรื่องนี้ ราชอาณาจักรแห่งนี้, จึงได้รับนามตามความหมายที่กล่าวแล้ว.
เมื่อได้เดินทางไกลออกไปทางทิศตะวันออกอีก ๒ วัน, ฟาเหียนกับเพื่อนสงฆ์ก็ถึงตำบลซึ่งเป็นสถานที่ที่ (เมื่อกาลครั้งหนึ่งพระพุทธองค์ยังเสวยพระชาติเป็น) พระโพธิสัตว์ ได้ทรงยอมทอดพระสรีระร่างของพระองค์เองลงให้เป็นอาหาร แก่นางเสือซึ่งกำลังอดอยากหิวโหยอยู่.3 ณ สถานที่ทั้ง ๒ แห่งนี้, มีผู้สร้างพระมหาสตูปขึ้นไว้, พระสตูปทั้งคู่ทุก ๆ ชั้นประดับประดาด้วยสิ่งอันประเสริฐงดงามยิ่งนัก. บรรดากษัตริย์และเสนาอมาตย์ราษฎร ซึ่งอยู่ตามอาณาจักรโดยรอบ (สตูป) ต่างประกวดกันจัดหาสิ่งของน้อมนำมากระทำการสักการะบูชาแด่พระสตูป. มีฝูงชนชักนำกันมากระทำการสักการบูชา ณ สถานที่นี้มิหยุดหย่อน จนเกลื่อนกลาดไปด้วยดอกไม้และสว่างไสวไปด้วยแสงแห่งโคมไฟ. บรรดาประชาชนทั้งหลายเรียกพระสตูปเหล่านี้ว่า มหาสตูปทั้ง ๔. (สตูปอีก ๒ องค์ได้กล่าวไว้แล้วในบทก่อน).
บทที่ ๑๒
นครปุรุษปุระหรือเปษาวูร. พุทธพยากรณ์ถึงพระเจ้ากนิษกะ.
พระสตูปของพระเจ้ากนิษกะ. บาตรของสมเด็จพระพุทธเจ้า.
พระภิกษุฮวุย-ยิง มรณภาพ.
/*54ฟาเหียนกับเพื่อนภิกษุได้ออกจากคันธาระเดินทางต่อไปทางตอนใต้เป็นเวลา ๔ วัน ก็ลุถึงราชธานีปุรุษปุร.1 เมื่อครั้งพุทธสมัยพระพุทธองค์ได้เสด็จท่องเที่ยวมาถึงนครแห่งนี้พร้อมด้วยพุทธสาวก, พระองค์ได้มีพระดำรัสแก่พระอานนท์2ว่า ภายหลังเมื่อเวลาพระองค์/*55เสด็จดับขันธปรินิพพานล่วงไปแล้ว,3 ณ ที่นี้จะมีกษัตริย์ทรงพระนามว่ากนิษกะ1ขึ้นองค์หนึ่ง จะเป็นผู้สร้างพระสตูปขึ้น ณ ที่แห่งนี้. สืบต่อมา พระเจ้ากนิษกะองค์นี้ก็อุบัติขึ้นในโลก. ครั้งหนึ่งพระเจ้ากนิษกะเสด็จออกประพาสทอดพระเนตรประชาชนพลเมืองไปโดยรอบพระนคร /*56ท้าวสักกเทวราชปรารถนาจะยั่วทดลองดูความคิดเห็นในน้ำพระหฤทัยของพระเจ้ากนิษกะ, จึงจำแลงแปลงองค์ออกสำแดงให้ปรากฏเป็นเด็กเล็กๆ หมู่หนึ่งแล้ว, ทำการก่อพระสตูปเล่นอยู่เบื้องขวาของทาง, (ที่พระเจ้ากนิษกะเสด็จไป, เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็น), พระองค์จึงรับสั่งถามว่า ‘สิ่งที่พวกเจ้ากำลังทำอยู่นั้นคืออะไร ?’ เด็กได้ทูลตอบว่า ‘ข้าพเจ้ากำลังสร้างพระสตูปถวายองค์พระพุทธเจ้า., พระเจ้ากนิษกะรับสั่งว่า ‘ดีมาก’ และในขณะเดียวนั้นพระองค์ (ก็รับสั่งแก่นายช่าง) ให้เริ่มทำการสร้างพระสตูปครอบลงตรงที่ตั้งสตูปของเด็กหมู่นั้น ซึ่ง (เมื่อสร้างสำเร็จแล้ว) สูงกว่า ๔๐๐ ศอก, และประดับประดาด้วยวัตถุอันมีค่าประเสริฐไว้ตลอดทุกๆ ชั้น (ฟาเหียนกล่าวว่า) บรรดาสตูปและอุโบสถวิหารทั้งหลายที่ฟาเหียนกับพวกได้เดินทางพบเห็นมาแล้ว. ไม่มีสักแห่งเดียวที่จะเทียบเคียงกับพระสตูปอันสำคัญและใหญ่โตสง่างามยิ่งองค์นี้ได้. มีคำกล่าวกันอยู่ทั่วไปว่า พระสตูปองค์นี้เป็นองค์งดงามที่สุดในชมพูทวีป,2 และว่าเมื่อพระสตูป/*57ของพระเจ้ากนิษกะได้สร้างขึ้นสำเร็จบริบูรณ์แล้ว, พระสตูปเล็ก ๆ (ของเด็ก) ก็ผุดขึ้นสูง ๓ ศอกเศษภายใต้พระสตูปองค์ใหญ่ด้วยเหมือนกัน.
บาตรของพระพุทธเจ้าก็อยู่ในพระนครนี้. ในกาลก่อน ครั้งหนึ่งกษัตริย์แห่งรัฐยูเอะ-เษ1พระองค์หนึ่งได้ยกกองทัพใหญ่เข้ามาตีพระนครนี้ ด้วยความปรารถนาจะเอาบาตรใบนี้ไป. เมื่อได้ทำการปราบปรามเรียบร้อยและได้ราชอาณาจักรนี้แล้ว. พระองค์กับเสนาข้าราชการ ซึ่งเป็นผู้เคารพนับถืออันแท้จริงต่อธรรมวินัยของพระพุทธเจ้า ต่างก็จัดหาเครื่องสักการะไปกระทำการนอบน้อมบูชากันอย่างมโหฬาร. เมื่อได้ทำการสักการบูชาต่อพระรัตนตรัยเสร็จแล้ว. จึงจัดเอาคชสารขนาดใหญ่เชือกหนึ่งพร้อมด้วยกูบสัปคับอันงดงามยิ่ง แล้วและอัญเชิญบาตรขององค์พระพุทธเจ้าขึ้นไปวางประดิษฐาน/*58บนกูบหลังช้าง. แต่ช้างกลับคุกเข่าลงยังพื้นดินและไม่สามารถที่จะย่างออกเดินไปข้างหน้าได้. เมื่อเป็นดั่งนั้น. พระองค์จึงให้จัดการอีกอย่างหนึ่ง, โดยจัดตระเตรียมรถ ๔ ล้อขนาดใหญ่ขึ้นคันหนึ่ง, แล้วอัญเชิญบาตรขึ้นประดิษฐานบนรถนั้นเพื่อที่จะพาไป. และจัดช้างเข้าเทียมรถนั้น ๘ เชือก เพื่อรวมกำลังให้เรี่ยวแรงแข็งขันในการที่จะฉุดลากรถไป. แต่ถึงกระนั้นก็ยังไม่สามารถที่จะให้ (รถ) เคลื่อนที่เดินไปข้างหน้าได้. กษัตริย์แห่งยูเอะ-เษจึงรู้สึกพระองค์ในขณะนั้นว่า วาสนาของพระองค์ยังเข้าไม่ถึง1บาตรขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้, เป็นเหตุให้ทรงเศร้าโศกเสียพระหฤทัยอย่างลึกซึ้ง, และทรงละอายต่อพระองค์เอง. ณ บัดนั้นพระองค์รับสั่งให้จัดการสร้างพระสตูปและอารามขึ้นณที่นั้น, กับได้จัดให้มีคนดูแลเฝ้ายามประจำรักษา (บาตร) ต่อไป. สิ่งที่ได้ก่อสร้างขึ้นทุกชนิดได้มาจากการเรี่ยราย
ณ ที่อารามนี้มีพระภิกษุสงฆ์กว่า ๗๐๐ องค์. เมื่อใกล้จะถึงเวลาเที่ยง, พระภิกษุก็อัญเชิญบาตร (ของพระพุทธเจ้า) ออก/*59มา, และภิกษุทั้งอุบาสก2ทั้งหลายต่างก็เข้ากระทำการบูชาด้วยเครื่องสักการะต่าง ๆ ในเวลาภายหลัง เมื่อได้บริโภคอาหารตอนก่อนเที่ยงวันกันเสร็จแล้ว. ครั้งถึงเวลาตอนเย็น, ซึ่งเป็นเวลาที่จะเผาเครื่องหอมบูชา, เขาได้อัญเชิญบาตรออกอีกครั้งหนึ่ง.3 บาตรนั้นบรรจุได้สักสองโทณะกว่าเล็กน้อย, และมีสีต่าง ๆ, สีดำเป็นสีพื้นมากกว่าสีอื่น ๆ, กับมีตะเข็บแสดงให้เห็นว่าทับกันเข้าเป็น ๔ ชั้นในเมื่อทำขึ้นโดยชัดเจน.4 ความหนาโดยประมาณหนึ่งในห้าของนิ้ว, ดูสุกใสเป็นเงาเลื่อมสะอาดตา, เมื่อคนยากจนอนาถาจะใส่ดอกไม้ถวายลงในบาตรนั้นเพียงเล็กน้อย, ก็จะเต็มขึ้นทันที, แต่ส่วนผู้ที่เป็นเศรษฐีปราถนาจะทำการสักการบูชาด้วยดอกไม้มากหลาย. แม้จะ/*60ถวายใส่ลงนับเป็นร้อยเป็นพันจนไม่หยุดหย่อน, หรือจะเอาถังตวงมาให้มากมายใหญ่โตสักปานใด, ก็จะไม่สามารถทำให้เต็มบาตรขึ้นได้เลย.1
ปาว-ยันกับเซง-กิง เมื่อได้ทำการนมัสการถวายเครื่องสักการบูชาบาตรแล้ว, คิดตกลงกลับแต่เพียงนี้. ฮุย- กิง ฮุย-ตะ, กับตาว-จิงซึ่งได้เดินทางไปหยุดพักอยู่นคาร,2 เพื่อทำการสักการบูชาพระพุทธฉายา พระทนต์, กับอัฏฐิพระเศียร, ก่อนแล้วนั้น. ณที่นั้น ฮุย-กิงล้มเจ็บลง, ตาว-จิงคงดูแลอยู่ด้วยต่อมา, ฝ่ายฮุย-ตะแต่ลำพังผู้เดียวมายังปุรุษปุระ, และได้พบกับปาว-ยันและเซง-กิง, แล้วและได้ร่วมทางกันออกเดินกลับไปยังประเทศตฺซิน. ฮุย-กิง3มาถึงที่สุดลง4ในอาวาสที่ประดิษฐานบาตรของพระพุทธองค์. และจากที่นี้ฟาเหียนแต่ลำพังผู้เดียวได้ออกเดินทางไปยังสถานที่ ๆ ประดิษฐานอัฏฐิพระเศียร.
บทที่ ๑๓
นคาระ งานถวายบังคมพระบรมอัฏฐิกระโหลกพระเศียร.
พระธาตุอื่น ๆ และพระฉาย.
/*61ฟาเหียนได้เดินทางต่อไปในทิศตะวันตก ๑๖ โยชน์,1 ก็ถึงเมืองเฮ-โล,2 ซึ่งรวมอยู่ในอาณาเขตของแคว้นนคาระ. ณ ที่นี้เป็นที่ประดิษฐานพระบรมอัฏฐิกระโหลกพระเศียรองค์สมเด็จพระพุทธเจ้าไว้ภายในวิหาร,3 ซึ่งประดับประดาเต็มไปด้วยใบไม้ทองคำ, กับวัตถุอันบริสุทธิ์สำคัญ ๗ อย่าง. กษัตริย์แห่งนครนี้ทรงเคารพนับถือพระบรมอัฏฐิมาก, และด้วยความกังวลพระหฤทัยเกรงไปว่า จะมีโจรกรรมลอบลักเอาพระอัฏฐิไป, จึงทรงเลือกสรรชาย ๘ คน /*62ซึ่งปรากฏว่าเป็นผู้มีตระกูลวงศาคณาญาติใหญ่โตในประเทศนี้, และเป็นที่ไว้วางใจได้ทุกคน, ให้เป็นพนักงานถือตรา. และตีตราประจำ (วิหาร) ระวังรักษา (พระบรมธาตุ) เมื่อถึงเวลาเช้าตรู่เจ้าพนักงานทั้ง ๘ คนมาพร้อมกัน, เมื่อทุก ๆ คนได้ตรวจดูตราที่ตีประจำไว้เป็นที่เรียบร้อยแล้ว, จึงเปิดประตูวิหาร. เมื่อได้กระทำการดังนั้นแล้ว, เจ้าพนักงานเหล่านั้นก็ชำระล้างมือด้วยน้ำหอม, แล้วจึงเข้าไปอัญเชิญพระบรมอัฏฐิออกมานอกวิหาร, ขึ้นไปประดิษฐานไว้บนพระแท่นเบื้องสูง, (ผะอบซึ่งบรรจุพระบรมอัฏฐินั้น) ตามเชิงฐานโดยรอบประดับประดาไปด้วยสิ่งอันประเสริฐสำคัญ ๗ อย่าง, และมีฝาปิดเป็นรูประฆังซึ่งดุจประกอบขึ้นด้วยโลหธาตุสีเขียวครามอันวิเศษชนิดหนึ่ง. ทั้งตัวและฝาประดับด้วยมุกดาเรียงกันเป็นแถว ๆ, มีสีเหลืองอ่อนปนขาว, รูปร่างไม่สู้กลมนัก, วัดโดยรอบได้ ๑๒ นิ้ว1, ในส่วนตรงโค้งใหญ่กว่าตอนกึ่งกลาง. ทุกๆ วันภายหลังเมื่อผู้เก็บรักษาได้อัญเชิญพระบรมธาตุออกจากวิหารแล้ว, เจ้าพนักงานเหล่านั้นก็ขึ้นไปบนหอสูงตีกลองใหญ่, เป่าสังข์, และตีฉาบทองแดง. เมื่อพระราชาได้ยินเสียงก็เสด็จมายังวิหาร, กระทำการสักการบูชาด้วยดอกไม้เครื่องหอม. เมื่อได้กระทำสักการะบูชาแล้ว, พระองค์ได้มีพระราชดำรัสสั่ง (แก่ราชบริพาร) ให้กระทำการตามอย่างพระองค์. /*63โดยยกผะอบพระบรมอัฏฐิขึ้นวางเทอดบนเศียรเกล้า2 (ประเดี๋ยวหนึ่ง), ด้วยการเดินเข้าทางประตูด้านตะวันออก, แล้วออกทางประตูด้านตะวันตกตามกันไปโดยลำดับ. ทุกเวลาเช้าพระราชาได้เสด็จมาทำการสักการบูชาด้วยความเคารพนับถือเป็นกิจวัตรอยู่เสมอ, ภายหลังเวลานั้นแล้ว, จึงเสด็จออกให้ข้าราชการเฝ้าและทรงกิจราชการบ้านเมือง. พวกหัวหน้าตระกูลไวศยะ3ก็ (มีวัตร) ดุจเดียวกัน, โดยไปกระทำการสักการบูชาเสียก่อนแล้ว, จึงจะกลับไปกระทำธุระกับสานุศิษย์และครอบครัวของตน. เป็นอยู่ดั่งนี้ทุก ๆ วัน, ไม่มีใครที่จะขาดความเอาใจใส่ในการบำเพ็ญกรณีย์นี้ตามขนบทำเนียมอย่างเคยมาเลย. เมื่อเสร็จจากการสักการบูชากันแล้ว, เจ้าพนักงานก็อัญเชิญพระบรมอัฏฐิคืนกลับเข้าไปประดิษฐานภายในวิหาร. ณ ที่ (ประดิษฐานพระบรมอัฏฐิ) นั้น เป็นวิโมกษ์สตูป,1 ซึ่งประกอบไปด้วยสิ่งอันประเสริฐ ๗ ประการ, สูงกว่า ๕ ศอกเล็กน้อย. (เมื่อพ้นเวลา/*64นมัสการแล้ว) บางคราวก็เปิด (ให้เห็นสตูป), และบางคราวก็ปิด ในตอนหน้าประตูวิหาร, มีหมู่พวกขายดอกไม้และเครื่องหอมสำหรับจุดเผา2ประจำอยู่ทุกเวลาเช้า, และเมื่อผู้ใดประสงค์จะกระทำการสักการบูชา, ก็จะเลือกซื้อหาเอาได้ตามความพอใจ. บรรดากษัตริย์ในนครอื่น ๆ ต่างก็ส่งทูตให้มาทำการสักการบูชาอยู่เป็นเนืองนิตย์ดุจเดียวกัน. วิหารแห่งนี้ตั้งอยู่บนเนื้อที่ ๔ เหลี่ยมจตุรัสประมาณ ๓๐ ก้าว, ถึงแม้ว่าสวรรค์จะสั่นสะเทือนหรือแผ่นดินจะถล่ม, สถานที่นี้ ก็จะไม่เขยื้อนเลย.
ต่อจากสถานที่นี้ ฟาเหียนได้ออกเดินทางต่อไปทางทิศเหนืออีก ๑ โยชน์, ก็ถึงนครหลวงแห่งแว่นแคว้นนคาระ. ณสถานที่นี้ในกาล/*65ก่อนครั้งหนึ่ง เมื่อ (พระศากยมุนี) เสวยพระชาติเป็นโพธิสัตว์. ได้ทรงจัดหาซื้อดอกไม้ ๕ ช่อ, ถวายเป็นเครื่องสักการบูชาแด่พระพุทธทีปังกร.3 ด้วยเหตุนั้น ที่กลางพระนครนี้จึงมีพระสตูปองค์หนึ่ง, ซึ่งบรรจุพระทันตธาตุขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้. และ ณ ที่นี้ก็ทำการสักการบูชากันดุจเดียวกับสถานที่ ๆ ประดิษฐานพระบรมอัฏฐิกระโหลกพระเศียรนั้น.
จากนครไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ ๑ โยชน์, ฟาเหียนไปถึงเนินที่ลาดระหว่างภูเขาแห่งหนึ่ง, ณสถานที่นี้เป็นที่ประดิษฐานไม้ธารพระกร1ของพระองค์พระพุทธเจ้า. ดั่งนั้น จึงมีผู้ก่อสร้างวิหารขึ้นไว้เพื่อทำการสักการบูชา. ไม้ธารพระกรทำด้วยไม้โคศีรษะจันทนะ, ยาวตลอดอัน ๑๖ หรือ ๑๗ ศอก, บรรจุไว้ในฝักที่ทำด้วยไม้, และแม้ว่าชายสักร้อยหรือพันคนจะ (พยายาม) ยก, ก็จะไม่สามารถกระทำให้เคลื่อนที่ขึ้นได้เลย.
/*66เมื่อได้ผ่านเข้าไปในเนินลาดช่องเขานี้ต่อไปทางตะวันตกแล้ว, ก็ได้ไปพบสถานที่ ๆ ประดิษฐานสังฆาฏิ.2 ณที่นี้ก็มีวิหารเป็นที่เก็บรักษา, และทำการสักการบูชาเช่นเดียวกัน, เป็นขนบธรรมเนียมของชาวเมืองนี้, เมื่อเกิดฝนแล้งใหญ่โต, ฝูงชนต่างก็ระดมกันมา, และอัญเชิญเอาผ้าสังฆาฏินั้นออก, ผู้เคารพนับถือต่างก็เข้ากระทำการสักการบูชา, ห่าฝนก็จะตกจากท้องฟ้าอากาศลงมา ณ บัดเดี๋ยวนั้น.
ทางทิศใต้ของเมืองนี้ต่อไปครึ่งโยชน์, มีถ้ำหินแห่งหนึ่งอยู่ภายในเนินใหญ่ของลูกเขา, หันหน้าลงทางตะวันตกเฉียงใต้. ในถ้ำแห่งนี้ พระพุทธองค์ได้ทรงฉายพระฉายาไว้. หากยืนแลดูอยู่ในระยะห่างกว่า ๑๐ ก้าว, จะได้เห็นเหมือนพระพุทธรูปอันแท้จริง, ซึ่งมีพระฉวีเป็นสีทอง, กับเครื่องหมายแห่งพุทธลักษณะทั้งหลาย,1 ด้วยความประณีตแจ่มแจ้งสุกใสซึ่งสำแดงออกให้เห็น. ผู้อยู่ใกล้และยิ่งเข้าใกล้เข้าไปสักเท่าใดก็ดี, ความมืดมัวก็จะปรากฏขึ้นทุกขณะ, ซึ่งใน/*67ที่สุดก็จะคงอยู่แต่ความนึกคิดโดยเฉพาะเท่านั้น. บรรดากษัตริย์ตามเขตแคว้นที่อยู่โดยรอบ, ได้ส่งนายช่างเขียนและช่างแกะสลักที่มีฝีมือและความชำนาญมาเพื่อกระทำการลอกแบบพระพุทธฉายาแห่งนี้, แต่ก็ไม่มีใครเลยที่สามารถจะทำสำเร็จได้ตามประสงค์. ในระหว่างประชาชนพลเมืองที่เมืองนี้กล่าวกันทั่วไปว่า พระพุทธเจ้า2ทั้งพันองค์ต้องมาฉายพระฉายาไว้ที่นี่.
ประมาณ ๔๐๐ ก้าวเศษจากพระพุทธฉายาไปทางตะวันตก, ถึงตำบลที่องค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปลงพระเกศา, และทรงขลิบพระนขา. แล้วเสด็จออกทรงพระดำเนินไปพร้อมด้วยสานุศิษย์ ไปทรงสร้างพระสตูปขึ้นองค์หนึ่ง สูงประมาณ ๗๐ หรือ ๘๐ ศอก, เป็นแบบอย่างของพระสตูปทั้งหลาย, ซึ่งคงปรากฏอยู่จนบัดนี้ (ขณะที่ฟาเหียนไปถึง). ทางข้างด้านหนึ่ง (แห่งพระสตูป) เป็นอารามแห่งหนึ่ง, มีพระภิกษุในอารามถึง ๗๐๐ เศษ. ณ สถานที่นั้นยังมีสตูป3ของพระอรหันต์และของพระปัจเจกพุทธะ4อีกมากหลายนับเป็น/*68จำนวนพัน.
บทที่ ๑๔
การมรณะของฮุย-กิงในระหว่างเขาหิมพานต์น้อย.
อาณาจักรโล-อีและโปะ-นา.
ข้ามแม่น้ำสินธูไปทางตะวันออก.
/*69เมื่อได้พักอยู่จนถึงเดือนที่ ๓ แห่งฤดูหนาว, ฟาเหียนกับเพื่อนภิกษุอีก ๒ องค์,1 ได้ออกเดินทางต่อไปทางทิศใต้, ข้ามภูเขาหิมพานต์น้อย,2 ซึ่งมีหิมะเป็นพื้นราบสะสมอยู่ทั้งฤดูร้อนและหนาว. ทางด้านเหนือแห่งภูเขาในตอนที่ร่ม, ฟาเหียนกับพวกต้องปะทะเข้ากับลมหนาวโดยไม่ทันรู้ตัว, ซึ่งกระทำให้สั่นสะท้านจนพูดไม่ออก. ฮุย-กิงไม่สามารถที่จะเดินทางได้อีกต่อไป, มีฟองขาวๆ ไหลออกจากปาก, และกล่าวกับฟาเหียนว่า ‘ผมจะไม่มีชีวิตยืนยาวไปได้อีกแล้ว, คุณจงรีบเดินทางต่อไปแต่เดี๋ยวนี้เถิด, เผื่อพวกเราจะไม่ตายเสียหมดทุกคน.’ พอพูดขาดคำก็ถึงแก่ความตาย.3 ฟาเหียนเอามือลูบศพและเปล่งอุทานออกด้วยความสมเพชว่า ‘แผนการเดินทางของเราได้บกพร่องลงเสียแล้ว, สิ่งนี้เป็นเคราะห์กรรม.1 นี่เราจะทำฉันใด?’ /*70ฟาเหียนได้ตั้งความอุตสาหะใช้กำลังแรงของตนเองอีกครั้งหนึ่ง, และก็สำเร็จสมประสงค์ในการข้ามหุบเขาลงไปทางทิศใต้ บรรลุถึงราชอาณาจักรโล-อี.2 ณที่นี้มีพระภิกษุเกือบสามพัน, เป็นนิกายมหายานและหินยานทั้งคู่. ฟาเหียนกับพวกได้หยุดพักประจำ3ฤดูร้อนที่นี่. เมื่อล่วงพ้นฤดูแล้วก็ออกเดินทางลงใต้ต่อไปอีก ๑๐ วัน, ก็บรรลุถึงราชอาณาจักรโปะ-นา.4 ณ ที่นี้มีพระภิกษุกว่าสามพัน, ทั้งหมดเป็นนิกายหินยาน. จากสถานที่นี้เดินทางต่อไปอีก ๓ วัน ก็ข้ามแม่น้ำสินธูอีกครั้งหนึ่ง, ภูมิประเทศบนฝั่งแม่น้ำในย่านแถวนี้เป็นที่ราบต่ำ.5
บทที่ ๑๕
พิทะ ความกรุณาของภิกษุทั้งหลายซึ่งมีแก่ฟาเหียน.
กับพวกที่ท่องเที่ยวมา.
/*71ภายหลังเมื่อฟาเหียนกับพวกได้ข้ามแม่น้ำแล้ว, ก็ไปถึงจังหวัดหนึ่งมีนามว่าเป-ถู1 ณ ที่นี้พระพุทธศาสนากำลังเจริญรุ่งเรืองยิ่งนัก และพระภิกษุได้ศึกษาเล่าเรียนทั้งสองนิกาย คือ ทั้งฝ่ายมหายานและหินยาน. เมื่อพระภิกษุเหล่านั้นเห็นพวกเพื่อนสาวกอันเป็นภิกษุด้วยกัน (ฟาเหียนกับพวก) จากตฺซินผ่านมาโดยทางไกล, พระภิกษุเหล่านั้นมีความสมเพชและเมตตากรุณามาก, รีบจัดการสงเคราะห์และสนทนาปราศรัยไต่ถามฟาเหียนว่า “การที่ฟาเหียนกับพวกมาจากแดนไกลเช่นนี้, มีความประสงค์จะศึกษาเล่าเรียนเพื่อการที่จะเข้ามาเป็นพระภิกษุ2แล้วกระนั้นหรือ, หรือว่าเพื่อจะเสาะแสวงหาพระพุทธโอวาทและธรรมวินัยของพระองค์, จากในทางอันไกลเช่นนี้?” พระภิกษุในที่นั้นได้แจกปันเครื่องอาหารการบริโภค, กับสิ่งจำเป็นซึ่งขาดตกบกพร่องอยู่ตามความประสงค์ทุกอย่าง. และได้ยอมรับรองฟาเหียนเข้าร่วมกระทำกิจด้วยตามกฏเกณฑ์แห่งธรรมวินัย.
บทที่ ๑๖
ถึงมถุราหรือมุตตระ. ข้อบังคับและธรรรมเนียมของภิกษุสงฆ์แห่งมัชฌิมประเทศอินเดีย. วิหารและอาราม.
/*72จากสถานที่นี้ ฟาเหียนกับพวกได้ออกเดินทางต่อลงไปทางตะวันออกเฉียงใต้, ผ่านอารามต่อเนื่องกันมามากมาย และมีพระภิกษุมากต่อมาก, จนเหลือความสามารถที่จะนับ, ภายหลังเมื่อได้ผ่านสถานที่ทั้งหมด (ดั่งกล่าว) นั้นแล้ว, ก็ไปถึงนครแห่งหนึ่ง มีนามว่ามะถาวอุ-โล.1 ฟาเหียนกับพวกเดินไปตามวิถีของแม่น้ำปู-นา,2 บนฝั่งแม่น้ำทั้งซ้ายและขวามีอาราม ๒๐ แห่ง, ซึ่งสามารถบรรจุพระภิกษุได้ราวสามพัน. และ (ที่นี่) ธรรมวินัยขององค์สมเด็จพระพุทธเจ้ากำลังรุ่งเรืองสดใสอีกแห่งหนึ่ง. ทุก ๆ แห่งตั้งแต่ทะเลทรายตลอดมาจนถึงในอินเดียทุก ๆ นคร, พระเจ้าแผ่นดินทั้งหลายทรงเคารพนับถือธรรมในพุทธศาสนาอย่างมั่นคง. เมื่อพระองค์จะทรงกระทำการถวายสิ่งของเครื่องสักการบูชาแก่หมู่พระภิกษุสงฆ์, พระองค์ทรงถอดพระมาลาออก, และพร้อมด้วยพระวงศานุวงศ์กับเสนาข้าราชบริพารจะจัดภัตตาหารเข้าประเคนถวาย แด่พระภิกษุทั้งหลายด้วยมือของตนเอง. ณ สถานที่ซึ่งสำหรับพระเจ้าแผ่นดินจะประทับนั้น ได้ปูลาดไว้ด้วยพรมอยู่กับพื้น, และได้ประทับลงข้างหน้า/*73เป็นประธาน ณ ที่นั้น. ไม่เคยเห็นว่ากษัตริย์องค์ใดจะประมาทนั่งเอนกายลงต่อหน้าหมู่พระภิกษุสงฆ์เลย. ขนบธรรมเนียมตามที่กษัตริย์ทั้งหลายได้เคยกระทำสักการบูชากันมา, ตั้งแต่เมื่อครั้งพระพุทธองค์ยังดำรงอยู่ในโลกนี้ประการใดนั้น, ก็ยังคงกระทำกันด้วยความอ่อนน้อม (เช่นเดียวกัน), ตราบเท่าจนถึงวันปัจจุบันนี้.
ดินแดนในภาคตอนใต้ทั้งหลายนี้นามว่ามัชฌิมประเทศ.1 ในภาคนี้อากาศเย็นและร้อนกำลังพอดี, ปราศจากหมอกและหิมะ. มีจำนวนผู้คนพลเมืองคับคั่งหนาแน่น. อยู่กันด้วยความสุขสำราญ. ราษฎรทั้งหลายไม่ต้องจดทะเบียนครอบครัว, และไม่จำต้องคอยฟังคำพิพากษาเพื่ออาศัยความคุ้มครองแห่งกฎหมาย. โดยเฉพาะสำหรับพวกที่ทำการกสิกรรมลงในดินแดนอันเป็นของหลวงเท่านั้น, จะต้องเสียภาษีในส่วนกำไรจากสิ่งที่ทำได้. ใครต้องประสงค์จะไปก็ไปได้, หรือประสงค์จะพักก็พักได้, พระเจ้าแผ่นดินทรงปกครองด้วยปราศจากการประหารชีวิต, หรือลงอาชญาแก่ร่างกาย. ผู้ต้องโทษทั้งหลายก็เพียงแต่ถูกปรับไหม, เบาหรือหนักแล้วแต่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น, ในคดีที่จะกระทำให้บังเกิดความไม่สงบราบคาบ, และสำหรับผู้ที่เพียรพยายามกระทำการชั่วร้ายเป็นกบฏซ้ำกันหลายครั้งนั้น. โดยเฉพาะผู้ร้ายเหล่านี้ก็จะได้รับโทษเพียงตัดมือข้างขวาเสีย/*74เท่านั้น ราชองครักษ์และมหาดเล็กของพระเจ้าแผ่นดินมีเบี้ยหวัดเงินเดือนทุกคน. ตลอดทั่วทุกนคร ราษฎรพลเมืองไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตสรรพสัตว์ทั้งหลาย, ไม่ดื่มสุราและเครื่องดองของเมา, ไม่รับประทานหัวหอมหรือกระเทียม. เว้นแต่เฉพาะพวกคนที่เป็นจัณฑาล2ทั้งหลายเท่านั้น. คนที่ได้นาม (จัณฑาล) เหล่านี้, เป็นบุคคลที่ประพฤติแต่ความชั่ว, และมีความเป็นอยู่ต่างหากจากคนอื่น ๆ. ขณะเมื่อพวกจัณฑาลเข้ามาภายในประตูเมืองหรือในตลาด, เขาจะเดินตีไม้ท่อนหนึ่งอันเป็นเครื่องหมายให้รู้จักว่าพวกเขา, เพื่อบุคคลที่รู้แล้วจะได้หลบเลี่ยง, ไม่กระทำการแตะต้องใกล้ชิดกับพวกจัณฑาล. ในนครไม่มีใครกระทำการเลี้ยงสุราและไก่, และไม่กระทำการขายโคกระบืออันมีชีวิต, ในตลาดไม่มีโรงฆ่าสัตว์เอาเนื้อขาย, และไม่มีใครขายเครื่องดองของที่จะดื่มมึนเมา, ใช้เบี้ยสำหรับในการซื้อขายแลกเปลี่ยนสิ่งของอันเป็นประโยชน์ต่อกันและกัน, โดยเฉพาะพวก/*75จัณฑาลที่เป็นคนหาปลาและพรานล่าสัตว์เท่านั้นจึงขายเนื้อสด.
ในกาลเมื่อพระพุทธองค์เสด็จเข้าสู่ปรินิพพาน1ล่วงแล้วต่อมา, บรรดากษัตริย์ตามนครต่าง ๆ กับพวกหัวหน้าแห่งไวศยะ2ทั้งหลาย, ต่างได้ก่อสร้างวิหารไว้สำหรับพระภิกษุสงฆ์, และอุทิศถวายสิ่งของเป็นกัลปนา เช่น ที่นา, บ้านเรือน, อุทยาน, และสวนต้นผลไม้. ตลอดจนผู้คนบ้านเรือนและปศุสัตว์. การอุทิศถวายไว้เช่นนี้ ได้ทำการจารึกลงไว้บนแผ่นเหล็กเคลือบ3 ดังนั้น ในกาลภายหลังสืบต่อมา, กษัตริย์ต่อกษัตริย์จึงรับทอดต่อกันมาด้วยความเคารพอ่อนน้อม, ไม่มีผู้ใดที่จะบังอาจรื้อถอนเลิกล้ม, และคงเรียบร้อยอยู่มาตราบเท่าจนถึงปัจจุบันนี้.
ตามปกติ ภารกิจของพระภิกษุสงฆ์ซึ่งปฏิบัติกันอยู่ตามธรรมวินัยนั้น สมควรแก่ผู้ที่บำเพ็ญกุศลและทรงคุณธรรมความดี, กล่าวคือ อ่านสวดพระสูตรทั้งหลาย และนั่งสำรวมไตร่ตรองพิจารณา. เมื่อมีพระภิกษุเป็นแขกไปถึง (วัดใด ๆ), พระภิกษุซึ่งอยู่ ณ ที่นั้นมาก่อน ย่อมออกมาพบปะและจัดการรับรอง ด้วยขอรับเอาผ้าเครื่องนุ่งห่มและบาตรไป, แล้วให้น้ำล้างเท้า, และจัดอาหารเหลวออก/*76มาอนุญาตให้ขบฉันตามสมควรแก่ขนบธรรมเนียมและเวลา.4 เมื่อ (พระภิกษุเป็นแขก) ได้หยุดพักรับความสบายพอเป็นสังเขปแล้ว, พระภิกษุที่อยู่เก่า จะสอบถามถึงจำนวนพรรษาที่มีอยู่ของพระภิกษุ (ใหม่), ภายหลังจึงได้รับห้องนอนกับเครื่องอุปกรณ์ตามระเบียบแบบธรรมเนียม ณ ที่นั้น, และทุกๆ สิ่งจะจัดทำให้โดยควรแก่บัญญัติและวินัย.1
ณ ที่แห่งไหนมีคณะสงฆ์ตั้งอยู่, ชนทั้งหลายได้จัดสร้างสตูปสำหรับพระสารีบุตร,2 พระมหาโมคคัลลายนะ,3 และพระอานนท์,4 /*77และดุจเดียวกันยังมีสตูปสำหรับพระอภิธรรม, พระวินัย, และพระสูตร.1 ในเดือนที่สุดภายหลังเวลาที่ได้หยุดพักผ่อน (ออกพรรษา) แล้ว, บุคคลในครอบครัวใดต้องประสงค์จะขอพร, ย่อมเป็นกิจที่ประกวดประขันกันอีกประการหนึ่ง.2 ในการที่จะทำเครื่องสักการะไปถวายแด่พระภิกษุสงฆ์, และสิ่งนั่นคือเครื่องอาหารเหลว, ซึ่งได้ส่งไปถวายกันทั่วไปโดยรอบเท่าที่สามารถจะไปได้, ตามกำหนดเวลาที่เคยมา. พระภิกษุต่างก็พร้อมกันมาสู่ในที่ชุมนุมชนเป็นอันมาก, แล้ว/*78และมีการแสดงธรรมเทศนา3 ครั้นเสร็จแล้วจึงไปกระทำการถวายเครื่องสักการบูชาสตูปพระสารีบุตร ด้วยดอกไม้และเครื่องหอมทุกชนิด. ตลอดในเวลากลางคืนได้ตามประทีปโคมไฟไว้สว่างไสวและอบอุ่นไปด้วยความร้อน, ผู้ชำนาญการดนตรีที่จ้างมา ก็กระทำการบรรเลง4อยู่เรื่อย ๆ ไป.
ครั้นเมื่อพระสารีบุตรเป็นมหาพราหมณ์, ได้เข้าไปเฝ้าสมเด็จพระพุทธองค์, ขอ (ประทานอนุญาต) สละจากครอบครัวของตน (เข้าอุปสมบทเป็นภิกษุ). พระมหาโมคคัลลายนะกับพระมหากัศยปะ1ก็ได้/*79กระทำดุจเดียวกัน. ภิกษุณี2ทั้งหลายส่วนมากที่ไปกระทำการสักการะบูชาต่อสตูปพระอานนท์นั้น, ก็เพราะเหตุว่า พระอานนท์เป็นผู้ที่ได้ร้องขอเกียรติศักดิ์ในโลกนี้ให้, จนครั้งหนึ่ง (พระพุทธองค์) ได้ทรงยอมประทานพุทธานุญาตให้สตรีสละครอบครัว (เข้าบรรพชาเป็นภิกษุณีได้). ส่วนสามเณร3โดยมากก็ถวายเครื่องสักการบูชาแต่พระราหุล.1/*80อาจารย์ฝ่ายอภิธรรม2ก็กระทำสักการบูชา (สตูป) พระอภิธรรม. อาจารย์ฝ่ายวินัยก็กระทำการสักการบูชา (สตูป) พระวินัย. ณ ที่นี้มีการกระทำการสักการบูชาเช่นนี้ทุก ๆ ปี, ใคร (นิยมบูชาสตูป) ชนิดใด, ก็กระทำตามวันที่กำหนดนมัสการสำหรับสิ่งที่ตนเคารพนั้น. ส่วนพวกนิกายมหายานก็กระทำการสักการบูชาปรัชญา-ปารมิตา,1 มัญชุศรี.2 และ/*81กวัน-ชิ-ยิน.3 เมื่อภิกษุสงฆ์ได้กระทำการรับทานบรรณาการประจำปี (จากฤดูเกี่ยวข้าว) แล้ว.4 พวกหัวหน้าไวศยะกับพราหมณ์ทั้งหลาย, ก็จัดสรรผ้าและสิ่งของอย่างอื่น ๆ, ตามที่พระภิกษุจำต้องประสงค์สำหรับใช้สอย, (ถวาย) เพื่อแจกจ่ายกันในระหว่างสงฆ์. เมื่อภิกษุทั้งหลายได้รับดังนั้นแล้ว, ต่างก็แบ่งเฉลี่ยออกเป็นส่วน ๆ แจกจ่ายแก่ภิกษุอื่น ๆ โดยทั่วกัน. นับตั้งแต่พระพุทธองค์ได้ทรงบรรลุถึงนิพพาน1ล่วงแล้วมา, แบบธรรมเนียมแห่งจารีตพิธี, ศีลธรรมและวินัย, ได้ปฏิบัติ/*82สืบเนื่องกันมาด้วยความบริสุทธิ์ของหมู่ชนทั้งหลาย, ด้วยความนอบน้อมสืบต่อมาตลอดชั่วอายุกาล, โดยปราศจากการหยุดยั้งเสื่อมคลาย.
จากสถานที่นี้ฟาเหียนกับพวกได้ออกเดินทางข้ามแม่น้ำสินธูลงไปทางภาคใต้ของอินเดีย, จนบรรลุถึงทะเลใต้, เป็นระยะทางสองพันหรือสองพันห้าร้อยโยชน์, ตลอดทางเป็นที่ทุ่งราบโล่ง, ไม่มีเนินเขาใหญ่และลำห้วยธาร, มีแต่เพียงกระแสน้ำในลำแม่น้ำเท่านั้น.
บทที่ ๑๗
นครสังกาศยะ (สังกัสสะ). พระพุทธองค์เสด็จขึ้นไปบนสวรรค์ชั้นไตรตรึงศ์ (ดาวดึงศ์).
และเสด็จกลับจากเทวโลก. กับนิยายอื่น ๆ.
/*83ต่อจากบริเวณที่กล่าวแล้วนี้, ฟาเหียนได้เดินทางต่อลงไปทางตะวันตกเฉียงใต้, เป็นระยะทาง ๑๘ โยชน์, ก็ได้พบราชอาณาจักรแห่งหนึ่งเรียกว่าสังกาศยะ.1 เป็นสถานที่ที่สมเด็จพระพุทธองค์เสด็จกลับลงมายัง (มนุษย์) โลก, ภายหลังเวลาที่ได้เสด็จขึ้นไปประทับอยู่บนสวรรค์ชั้นไตรตรึงศ์2แล้ว. และ ณ สถานที่บนสวรรค์, พระองค์ได้ทรงประทับแสดงธรรมเทศนา เพื่อเป็นคุณประโยชน์แก่พระพุทธ/*84มารดา3อยู่ ๓ เดือน. พระพุทธองค์ได้เสด็จขึ้นไปบนสวรรค์ด้วยทิพยอำนาจ, อันอยู่เหนือสภาพธรรมดาของพระองค์, โดยปราศจากสานุศิษย์ของพระองค์ผู้ใดจะได้ทราบ. ในสัปดาหะก่อนที่จะครบกำหนด (๓ เดือน), พระพุทธองค์ได้ทรงกำบังพระองค์มิให้ผู้ใดสามารถเห็นพระองค์ได้.1 แต่ครั้งหนึ่งพระอนุรุทธะ2ได้เล็งทิพยจักษุเห็นพระบรมโลกนาถ, /*85และในทันใดนั้น ได้บอกกล่าวแก่พระมหาโมคคัลลานะซึ่งเป็นพระอรหันต์ผู้ทรงเกียรติรูปหนึ่งว่า ‘ท่านควรไปกระทำการนมัสการพระบรมโลกนาถสักครั้งหนึ่ง.’ ในทันใดนั้นพระมหาโมคคัลลานะก็ขึ้นไปกระทำการน้อมเศียรเกล้าถวายบังคมลงแทบพระบาทยุคล แห่งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. เมื่อพระมหาโมคคัลลานะได้ถวายบังคมแล้ว, และได้ไต่ถามซึ่งกันและกันพอสมควรแล้ว, พระพุทธองค์ได้ทรงมีพระพุทธดำรัสแก่พระมหาโมคคัลลานะว่า ‘ต่อจากนี้ไปอีก ๗ วัน ตถาคตจะกลับลงไปยังชมพูทวีป.’ ในทันใดนั้น พระมหาโมคคัลลานะ (กราบถวายบังคมลา) กลับ. ในขณะนั้น พระมหากษัตริย์ทั้ง ๘ แว่นแคว้น, พร้อมด้วยเสนาอำมาตย์ราษฎร, ซึ่งมิได้เห็นองค์สมเด็จพระพุทธเจ้ามาเป็นเวลานาน, เขาทั้งหลายต่างมีความกระหายอยากจะได้เห็นพระองค์, โดยมิได้ตื่นตกใจกลัวความมืดคลุ้มแห่งเมฆในท้องนภากาศ, ซึ่งปกคลุมอยู่บนราชอาณาจักรขณะนั้น, ล้วนแต่ตั้งใจคอยท่าเฝ้าองค์พระบรมโลกนาถอยู่เท่านั้น
ขณะนั้นนางภิกษุณีอุทปละ1คิดลำพึงอยู่ในใจตนว่า วันนี้บรรดากษัตริย์และเสนาอมาตย์ราษฎรทั้งหลาย, จะมาประชุม (ด้วยความโสมนัสยินดีต้อนรับ) องค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. เราเป็นสตรี, ไฉน/*86จึงจะได้เป็นหัวหน้าเข้าไปเฝ้าเห็นพระองค์เป็นคนแรก2ได้สมปรารถนา? ในทันใดนั้น พระพุทธองค์ (ทรงทราบ) โดยอำนาจญาณวิถีแห่งพระหฤทัย, ได้ทรงแปลงร่างนางภิกษุณีอุทปละให้ปรากฏขึ้นเป็นท้าวจักรพรรดิราช3อันบริสุทธิ์, และได้เป็นหัวหน้าซึ่งมวลหมู่ชนทั้งหลายต้องกระทำการเคารพยำเกรง.
ณ ตำแหน่งซึ่งพระพุทธองค์เสด็จแต่เบื้องสูง จากสวรรค์ชั้นไตรตรึงศ์ลงมาสู่พิภพเบื้องล่างนั้น, ณ ที่นี้ปรากฏว่าได้กระทำเป็นบันไดอันวิเศษประเสริฐ ๓ ทาง. พระพุทธองค์เสด็จตามบันไดกลางซึ่งประกอบไปด้วยสิ่งอันประเสริฐ ๗ ประการ. และดุจเดียวกันพระ/*87ราชาแห่งพรหมโลก4ได้นิรมิตบันไดเงินปรากฏขึ้นทางเบื้องขวา, และเป็นผู้เชิญจามรขาวถวายด้วยหัตถ์ตนเองตามลงมา. ท้าวสักกะผู้ครอบครองแห่งเทวดาทั้งหลาย,1 นิรมิตบันไดทองสีม่วงทางด้านเบื้องซ้าย, และเชิญพระกลดอันประกอบด้วยสิ่งอันประเสริฐ ๗ ประการตามเสด็จลงมา. เหล่าทวยเทพ2เหลือที่จะคณนานับติดตามเสด็จพระพุทธองค์ลงมา เมื่อพระพุทธองค์เสด็จลงมาถึงพื้นโลกแล้ว, บันไดทั้ง ๓ ที่สูงลอยลิ่วก็ศูนย์หายลงไปในพื้นธรณี, เว้นแต่อีก ๗ ขั้นซึ่งยังคงเหลืออยู่ให้ปรากฏแก่ตาผู้ที่ได้ไปพบเห็น. สืบต่อมาพระเจ้าอโศกราชปรารถนาจะทรงทราบว่า ที่สุด (ของขั้นบันได) นั้น ลงไปหยุดพักอยู่เพียงไหน, จึงแต่งคนให้ขุดลงไปดู, คนเหล่านั้นได้ขุดลงไปจนถึงมีน้ำพุสีเหลือง,3 แต่ก็หมดหวังที่จะลุถึงขั้นต่ำที่สุดแห่งบันไดนั้นได้. ต่อจากนี้พระเจ้าอโศกราชได้มีความเคารพและเชื่อถือเพิ่มขึ้นอีกมาก, และได้ทรงสถาปนาวิหารครอบลงเบื้องบนบันไดนั้นหลังหนึ่ง, กับประดิษฐานพระพุทธปฏิมาองค์หนึ่งสูง ๑๖ ศอกไว้บนเบื้องขวาแห่งบันไดกลางนั้น. เบื้องหลังของ/*88วิหารได้ทรงให้ตั้งเสาศิลาขึ้นเสาหนึ่ง, สูงประมาณ ๕๐ ศอก,4 และมีสิงห์ตัวหนึ่งอยู่บนยอดเสา5นั้น. ภายในช่องเสาทั้ง ๔ ด้าน6ให้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมาไว้ช่องละหนึ่งองค์, ทั้งภายในและภายนอก7มีแสงสว่างแจ่มใสบริสุทธิ์, ประดุจสิ่งที่ประกอบขึ้นด้วยโลหะสีเขียวครามอันวิเศษชนิดหนึ่ง. ครั้งหนึ่งมีคณาจารย์ฝ่ายลัทธิอื่น1เกิดโต้เถียงกันกับพระสมณะด้วยเรื่อง (กรรมสิทธิ์) สถานที่ซึ่งเป็นอาวาสแห่งนี้, และในตอนหลังได้ตกลงกันเป็นที่สุดแห่งการโต้เถียง, โดยทั้งสองฝ่ายกระทำปฏิญาณตามข้อที่ประสงค์นั้นว่า ถ้าสถานที่นี้เป็นของสมณะโดยแท้จริงแล้ว, ขอให้มีความอัศจรรย์บางประการเกิดขึ้นเพื่อเป็นสักขีพยานแห่งสิ่งนี้. เมื่อได้กล่าวถ้อยคำเหล่านั้นออกไปแล้ว, สิงห์/*89บนยอดเสาก็ส่งเสียงคำรามขึ้นใหญ่โต, ดั่งหนึ่งเป็นสิ่งที่ให้ความพิสูจน์. ซึ่งเป็นเหตุให้คู่พิพาททั้งหลายตกใจกลัว, แล้วและน้อมคำนับต่อคำชี้ขาดนั้น, และล่าถอยไป.
ตลอดเวลา ๓ เดือน ที่พระพุทธองค์ทรงรับเสวยทิพยาหารแห่งสวรรค์มาแล้วนั้น, กระทำให้พระสรีรกายของพระองค์ระบายกลิ่นหอมของสวรรค์ออกมา, ซึ่งเป็นเหตุให้ผิดธรรมดากับสามัญชน, พระองค์จึงเสด็จไปสรงน้ำในทันใดนั้น. ณ ตำบลที่พระองค์เสด็จไปสรงน้ำ, ได้มีผู้สร้างเรือนสรงน้ำขึ้นไว้หลังหนึ่ง, และยังคงปรากฏอยู่. ณ สถานที่ที่นางภิกษุณีอุทปละเป็นคนแรกเข้ากระทำการเคารพต่อองค์พระพุทธเจ้านั้น, ก็ได้มีผู้สร้างสตูปขึ้นองค์หนึ่งปรากฏอยู่จนบัดนี้.
ณ สถานที่ ซึ่งเมื่อพระพุทธองค์ประทับอยู่ในโลก, ได้ทรงปลงพระเกษาและตัดพระนขา,2 ได้มีผู้ก่อสร้างสตูปขึ้น. และ ณ สถานที่ที่พระพุทธเจ้าในอดีต ๓ พระองค์,3 กับพระศากยมุนีเคยทรงประทับ/*90นั่งมาแล้ว, กับสถานที่ที่พระองค์เคยทรงเดินประพาส,1 และสถานที่ที่ประชาชนทั้งหลายได้สร้างพระพุทธปฏิมาขึ้นไว้. สถานที่ทั้งหมดเหล่านี้ได้มีพระสตูปทำขึ้นไว้และยังคงปรากฏอยู่ ณ สถานที่ที่ท้าวสักกะผู้ครอบครองทวยเทพ, กับท้าวพรหมโลกตามเสด็จพระพุทธองค์ลงมา (จากสวรรค์ชั้นไตรตรึงศ์) ก็มีสตูปเกิดขึ้นดุจเดียวกัน.
ณ สถานที่นี้อาจจะมีพระภิกษุและนางภิกษุณีอยู่ได้ตั้งพัน. พระภิกษุทั้งปวงได้รับอาหารจากโรงร้านสามัญ, และต่างขวนขวายศึกษาเล่าเรียนทางลัทธินิกายมหายานบ้าง, หินยานบ้าง. ณที่นี้มีพระยานาคหูขาวอยู่ตัวหนึ่ง, ซึ่งกระทำหน้าที่ในส่วนทานบดี2แก่คณะสงฆ์เหล่านี้, โดยเป็นต้นเหตุให้การเก็บเกี่ยวข้าวในนครนี้ได้ผลอุดมสมบูรณ์, ด้วยการกระทำให้มีฝนชุกตกลงมาตามฤดูกาล, ปราศจากเหตุการณ์อันจะให้บังเกิดอันตรายใด ๆ. เพราะฉะนั้น ภิกษุสงฆ์ทั้งหลายจึงมีความยินดี/*91และเป็นที่สงบใจอยู่ด้วยความสุขสำราญ. ด้วยความกตัญญูกตเวทีและเพื่อทดแทนต่อความเมตตากรุณา, คณะสงฆ์ได้ทำห้องสำหรับพระยานาคขึ้นห้องหนึ่ง, และปูพรมสำหรับเป็นที่นั่งไว้ให้ด้วย, และจัดให้มีพนักงานทำหน้าที่จัดเครื่องอาหารสำหรับการอวยพร, กับจัดอาหารสำหรับบำรุงเลี้ยงรักษา (พระยานาค) ด้วย, ทุกๆ วันมีคณะสงฆ์ชุดหนึ่ง ๓ องค์ ไปนั่งฉันอาหารในห้องเรือนแห่งนี้ ในเวลาเมื่อฤดูร้อนได้สิ้นสุดลงแล้ว, พระยานาคตนนี้ได้เปลี่ยนร่างจากเดิมทันที, และปรากฏเป็นงูเล็ก3ๆ ตัวหนึ่ง, มีดวงขาวอยู่ที่ข้างหูทั้งสองข้าง. ดั่งนั้น จึงกระทำให้พระภิกษุทั้งหลายจำได้ทันที, จึงจัดการบรรจุนมข้นลงในภาชนะหม้อทองแดง, แล้วใส่งูน้อยตัวนี้ลงภายในไว้ด้วยกัน, และจัดการพาเอาไปโดยรอบ, จากที่นั่งอยู่ของผู้ใหญ่อันสูงสุดตลอดจนถึงผู้น้อยที่สุด, เป็นประหนึ่งให้ปรากฏว่าพระยานาคตัวนี้ได้ไปเที่ยวแสดงความเคารพ. เมื่อได้พาไปโดยรอบแล้ว, งูน้อยตัวนั้น ก็หายศูนย์ไปทันที. และทุกๆ ปี พระยานาคตัวนี้มาสำแดงตนปีละครั้งหนึ่งเท่านั้น.
ในนครแห่งนี้ อุดมไปด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร, ประชาชนมีความเจริญสุขสำราญจนเหลือที่จะกล่าวอุทาหรณ์เทียบเคียง. เมื่อมีชาวชนต่างถิ่นมาสู่, ต่างก็เอาใจใส่ต่อผู้เป็นแขกทั้งหลายอย่างดียิ่ง, /*92ให้ความช่วยเหลือเกื้อกูลสิ่งที่ประสงค์, และที่ขาดตกบกพร่องทั้งปวง.
จากอารามแห่งนี้ ไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ ๕๐ โยชน์, ถึงสถานที่อีกแห่งหนึ่งเรียกว่ากองใหญ่,1 กองใหญ่เป็นนามของมารร้ายตนหนึ่ง, แต่ได้กลับความประพฤติโดยพระพุทธองค์ทรงโปรด. และสืบต่อมามีผู้สร้างวิหารหลังหนึ่งขึ้นไว้ที่ตรงนี้. เมื่อผู้สร้างกระทำการอุทิศถวายวิหารแห่งนี้แก่พระอรหันต์องค์หนึ่ง, ได้ตรวจน้ำให้หยดลงบนฝ่ามือ.2 น้ำบางหยดได้ตกลงสู่พื้นธรณี, และยังคงติดอยู่ในที่ตรงนั้น. ถึงแม้ว่าใครจะไปปัดขัดถูจะให้หมดไปอย่างใด ๆ ก็ดี, หยดน้ำนั้นก็จะยังคงทนเห็นปรากฏอยู่เสมอ. ไม่มีใครสามารถจะกระทำให้ศูนย์หายไปได้เลย.
ณสถานที่แห่งนี้ มีสตูปที่อุทิศถวายพระพุทธองค์อีกแห่งหนึ่ง. มี/*93ปีศาจน้ำใจดีตนหนึ่งคอยรดน้ำปัดกวาดบำรุงรักษาอยู่เป็นนิรันดร์, โดยปราศจากความต้องการคนทำการงาน. ยังมีกษัตริย์น้ำพระหฤทัยชั่วองค์หนึ่ง, มาเห็นการกระทำของปีศาจครั้งหนึ่ง, จึงกล่าวแก่ปีศาจนั้นว่า ‘แต่ก่อนๆ มาเจ้าสามารถกระทำการสิ่งนี้ได้, แต่บัดนี้ข้าจะพาเอากองทหารอันมีจำนวนมากหลายให้มาพักอยู่ ณ ที่นี้, เพื่อให้ทำความเปรอะเปื้อนและโสโครกสกปรกต่าง ๆ สะสมเพิ่มเติมให้มากขึ้น, ดูทีหรือว่าเจ้าจะปัดกวาดเช็ดล้างให้สะอาดได้หรือไม่.’ ในทันใดนั้น ปีศาจก็บันดาลให้บังเกิดลมพายุใหญ่พัดมากระทำให้สถานที่สะอาดบริสุทธิ์ได้.
ณ ที่แห่งนี้ ยังมีสตูปเล็ก ๆ อีก ๑๐๐ องค์. ซึ่งบุคคลคนเดียวจะนับจำนวนให้ครบถ้วนเสร็จในวันเดียว ย่อมไม่สามารถจะทราบจำนวนที่ถูกต้องได้. แม้ว่าจะกระทำให้มั่นคงเพื่อได้ทราบจำนวนโดยไม่ผิดพลาด, จะจัดคนให้ไปอยู่ข้างสตูปองค์ละหนึ่งคน, เมื่อได้กระทำเช่นนี้แล้ว, และนับเอาจำนวนคนเหล่านั้นตามที่มากหรือน้อย, ก็จะยังไม่ทราบ (จำนวนเที่ยงตรง1) ได้.
มีอาวาสอีกแห่งหนึ่ง บางทีจะบรรจุพระภิกษุได้ในราว ๖๐๐ หรือ ๗๐๐ องค์, ในอาวาสนี้ มีสถานที่ที่พระปัจเจกพุทธะ2องค์หนึ่งนั่งฉัน/*94อาหาร, และตรงพื้นดินที่นิพพาน (สุสานที่เผา3), มีเนื้อที่กว้างใหญ่ดุจเท่ากงล้อรถล้อหนึ่ง, ไม่มีหญ้าขึ้นโดยรอบบนพื้นที่แห่งนี้เลยสักต้นเดียว. มีพื้นที่อีกแห่งหนึ่งซึ่งท่านตากผ้าให้แห้ง, ก็บรรดาลให้ไม่มีหญ้าขึ้นดุจเดียวกัน. ร่องรอยของพระปัจเจกพุทธะทั้งนี้ ยังคงมีปรากฏอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้.
บทที่ ๑๘
กัญญากุพช์หรือกเนาจ์.
พระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมเทศนา.
/*95ฟาเหียน พักอยู่ที่วิหารพระยานาคจนกระทั่งภายหลังเวลาเมื่อสิ้นฤดูร้อนแล้ว,1 จึงออกเดินทางต่อไปทางตะวันตกเฉียงใต้ ๗ โยชน์, ก็บรรลุถึงนครกัญญากุพช์,2 ซึ่งอยู่ตามยาวบนฝั่งของแม่น้ำกันจี.3 นครนี้อารามอยู่ ๒ แห่ง, พระภิกษุในอาราม ศึกษาเล่าเรียนทางฝ่ายหินยาน. มีสถานที่แห่งหนึ่งห่างจากนครไปทางทิศตะวันตก ๑๒๐ หรือ ๑๔๐ เส้น, อยู่บนฝั่งเหนือของแม่น้ำกันจี, เป็นสถานที่ที่พระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมเทศนาแก่บรรดาสานุศิษย์. เล่าต่อ ๆ กันมาว่า เรื่องราวของพระองค์ที่ทรงแสดงพระธรรมเทศนานั้น คือความขมขื่นอันบังเกิดจากความแค้นเคือง, และความประมาทเย่อหยิ่ง, เป็นสิ่งที่ปราศจากความถาวร, และไม่เที่ยงแท้. ร่างกายมนุษย์นั้นเป็นประดุจฟองลมหรือฟองน้ำที่ลอยอยู่, ที่ตำบลนี้มีผู้สร้างสตูปไว้องค์หนึ่ง, ยังปรากฏอยู่จนบัดนี้.
ฟาเหียนได้เดินทางข้ามแม่น้ำกันจีลงไปทางทิศใต้ ๓ โยชน์, ก็/*96ถึงหมู่บ้านตำบลหนึ่งมีนามว่าอา-ลี.4 อันประกอบไปด้วยสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมเทศนา, และสถานที่ทรงนั่งประทับ, กับสถานที่ที่เสด็จเดินประพาส, บรรดาสถานที่เหล่านี้ได้มีผู้สร้างสตูปไว้ทั้งนั้น.
บทที่ ๑๙
เมืองศาจี. เรื่องทันตกาษฐ์.
/*97จากสถานที่ที่กล่าวแล้ว, ฟาเหียนเดินทางต่อไปทางตะวันออกเฉียงใต้ ๓ โยชน์, ถึงมหานครศาจี.1 เมื่อออกจากนครศาจีไปทางทิศใต้, ตะวันออกของทางเดินแห่งหนึ่ง, (มีสถานที่) ซึ่งพระพุทธองค์ทรงเคี้ยวแขนงไม้ทันตกาษฐ์,2 แล้วทรงทิ้งแขนงไม้นั้นลงยังพื้นดิน, ในทันทีนั้นไม้ทันตกาษฐ์ก็งอกขึ้นสูง ๗ ศอก, แล้วก็ไม่เจริญขึ้นอีกหรือลดต่ำลง. พวกพราหมณ์ซึ่งถือลัทธิตรงกันข้าม3มีความริษยาขัดใจ, บางคราวเขาทั้งหลายช่วยกันตัดต้นไม้ต้นนี้เสียจนต่ำ, บางคราวก็ถอนขึ้นเอาไปทิ้งเสีย, แต่ (ต้นทันตกาษฐ์) ก็ยังเจริญงอกขึ้นในตำแหน่งเดิม/*98เหมือนเมื่อครั้งแรก ดุจเดียวกัน, ที่นี่เป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าทั้ง ๔ พระองค์เคยเสด็จประพาสและนั่งประทับ, จึงมีผู้สร้างสตูปขึ้นไว้องค์หนึ่งซึ่งยังคงปรากฏอยู่.
บทที่ ๒๐
แคว้นโกศลและนครศราวัสตี. เชตวันวิหาร, และวิหารอื่นๆ.
ถาวรวัตถุโบราณและนิยายแห่งพระพุทธศาสนา.
ความกรุณาของภิกษุอันมีต่อสังฆจาริก.
/*99ฟาเหียน ออกเดินทางจากศาจีลงไปทางตอนใต้เป็นระยะทาง ๘ โยชน์ ก็ถึงนครศราวัสตี1 (บาลี-สาวัตถี) ซึ่งอยู่ในแว่นแคว้นโกศล.2 ในเมืองนี้ประชาชนพลเมืองมีน้อยไปตลอดย่านไกล, มีจำนวนในราว ๒๐๐ ครัวเศษ. พระเจ้าประเสนชิต3เป็นผู้ครอบครอง. มีสถานโบราณวัตถุอันเป็นวิหารของพระมหาปชาบดี,4 และกำแพง (บ้านของ) /*100เศรษฐีสุทัตตะ.5 และสถานที่ที่พระองคุลิมาล1สำเร็จเป็นพระอรหันต์, กับสุสานที่เผาศพท่าน (ภายหลัง) ที่ได้ดับขันธปรินิพพานแล้ว. ในสถานที่ทั้งหมดนี้สืบต่อมาได้มีผู้สร้างสตูปขึ้นไว้ทุกแห่ง, ซึ่งยังมีปรากฏอยู่ในเมืองนี้. พวกพราหมณ์ผู้ถือลัทธิอันเป็นปรปักษ์, ซึ่งเต็มไปด้วยความขุ่นแค้นริษยา. ปรารถนาใคร่จะทำการสังหารถาวรวัตถุเหล่านี้เสีย, แต่ก็บังเกิดมีพายุฟ้าผ่าฟ้าแลบ และส่งเสียงกระหึ่มครึมครางมาจากท้องนภากาศ, จนเขาเหล่านั้นไม่สามารถที่จะกระทำให้สำเร็จไปตามความมุ่งหมายได้.
จากประตูเมืองไปทางทิศใต้เป็นระยะ ๑,๒๐๐ ก้าว, เศรษฐีสุทัตตะได้สร้างวิหารขึ้นไว้หลังหนึ่ง, หันหน้าไปทางทิศใต้. และเมื่อเปิด/*101ประตูออก, ภายในด้านหนึ่ง (จะแลเห็น) มีเสาหินต้นหนึ่ง, มีรูปล้ออันหนึ่งอยู่บนยอด เป็นด้านซ้าย และ (มีเสาหินอีกต้นหนึ่ง) มีรูปโคตัวหนึ่งอยู่บนยอด, ซึ่งเป็นด้านขวา. ทั้งด้านซ้ายและขวาของวิหารมีสระน้ำอันใสสะอาด, เดียรดาษไปด้วยต้นไม้หนาทึบเสมอกัน, ต่างชูดอกออกช่อเป็นสีต่าง ๆ มากหลายเหลือที่จะคณนานับ, เป็นที่ประกอบไปด้วยสิ่งอันน่ารักเจริญตา. สิ่งที่ปรากฏจากการกระทำโดยครบถ้วนเหล่านี้, รวมเรียกว่า เชตวันวิหาร.2
เมื่อครั้งพระพุทธองค์ เสด็จขึ้นไปประทับอยู่บนสวรรค์,3 และทรงแสดงพระธรรมเทศนา เพื่อเป็นคุณประโยชน์แก่พระพุทธมารดา4อยู่ ๙๐ วันนั้น, (ในระหว่างที่พระพุทธองค์ไม่อยู่, พระเจ้าประเสนชิตมีความปรารถนาใคร่จะได้เห็นพระพุทธองค์ (อยู่เสมอ), จึงเป็นมูลเหตุให้พระองค์สร้างพระพุทธปฏิมาแทนพระพุทธองค์ขึ้นองค์หนึ่ง, แกะสลักด้วยไม้โคศีรษะจันทน์,1 และประดิษฐานไว้ในสถานที่ที่พระพุทธองค์เคยประทับนั่งอยู่เสมอ ๆ นั้น. เมื่อพระพุทธองค์เสด็จกลับเข้าไปในวิหาร, ในทันทีนั้นพระพุทธปฏิมาก็ละที่เดิม, เข้าไปบรรจบกับพระพุทธองค์. พระองค์จึงตรัสกับพระปฏิมาว่า ‘ให้กลับไปยังที่นั่งเดิม, /*102ภายหลังเมื่อเราบรรลุปรินิพพานแล้ว, จะเป็นตัวอย่างแก่บริษัท ๔ ซึ่งเป็นศิษย์ของเรา,2 ดั่งนั้นแล้ว พระปฏิมาก็เลื่อนกลับไปสู่ที่นั่งเดิม. พระปฏิมาองค์นี้เป็นพระพุทธปฏิมาองค์แรกของพระพุทธปฏิมาทั้งหมด, และซึ่งบุคคลสืบต่อมาได้ถือเอาเป็นตัวอย่าง. พระพุทธองค์ได้เสด็จเลื่อนไปประทับอยู่ในวิหารเล็กทางด้านใต้อีกหลังหนึ่ง, ต่างหากจากสถานที่ประดิษฐานพระพุทธรูปนั้น, ซึ่งห่างจากกัน ๒๐ ก้าว.
เชตวันวิหารนั้น แต่เดิมทีเดียวมี ๗ ชั้น, บรรดากษัตริย์และประชาชนแห่งนครต่าง ๆโดยรอบ, ต่างประกวดกันจัดหาสิ่งใดสิ่งหนึ่งถวายเป็นเครื่องสักการบูชา, เบื้องบนโดยรอบแขวนห้อยด้วยธงราวที่ทำด้วยไหม, และผ้าที่ดาดเพดานก็เต็มไปด้วยพวงดอกไม้. (เบื้องล่าง) เผาเครื่องหอม, และแสงสว่างของชวาลาซึ่งตามไว้ในเวลากลางคืนแจ่มแจ้งดุจกลางวัน. ต่างกระทำกันอยู่เช่นนี้ทุก ๆ วัน โดยปราศจาก/*103การงดเว้น. (บังเอิญมีเหตุเกิดขึ้น), มีหนูตัวหนึ่งคาบเอาไส้ตะเกียงที่ยังมีไฟติดอยู่, พาเอาขึ้นไปวางไว้ที่ผ้าเพดานและธงราว, เป็นเหตุให้เกิดเพลิงเผาพลาญวิหารทั้ง ๗ ชั้นพินาศหมด. บรรดากษัตริย์และเสนาอำมาตย์ราษฎรทั้งหลาย. ต่างเศร้าโศกเป็นทุกข์กันยิ่งนัก. ด้วยคิดว่าพระพุทธปฏิมาไม้จันทน์หอมนั้น, จะถูกเพลิงเผาผลาญเสียหมดด้วย. แต่ภายหลังต่อมาอีก ๔ หรือ ๕ วัน, เมื่อประตูวิหารหลังเล็กทางด้านตะวันออกเปิดขึ้น, ในทันใดนั้นก็เห็นพระพุทธปฏิมาองค์เดิมนั้นคงประดิษฐานอยู่. เขาทั้งหลายต่างมีความยินดีกันเป็นล้นพ้น, จึงต่างออกแรงช่วยกันสร้างวิหารให้กลับมีขึ้นอีก. และเมื่อได้กระทำสำเร็จบริบูรณ์เป็น ๒ ชั้นสมประสงค์แล้ว, ต่างก็ช่วยอัญเชิญพระพุทธปฏิมากลับคืนเข้าสู่สถานที่เดิม.
เมื่อเวลาที่ฟาเหียนกับ ตาว-จิงไปถึงเชตวันอารามทีแรกนั้น, บังเกิดความระลึกขึ้นว่า พระบรมโลกนาถได้ทรงประทับพักอาศัยอยู่ที่นี่ในครั้งกระโน้นเป็นเวลาถึง ๒๕ ปี, แล้วกลับหวนระลึกถึงตนเองกับพวก, ที่ได้เพียรพยายามอุตสาหะอดทนต่อความทุกข์ยากมาด้วยกัน, ปรากฏขึ้นในใจว่า ตนกับเพื่อนเกิดอยู่ในแดนไกล, และได้เป็นเพื่อนร่วมใจพากันท่องเที่ยวมาตลอดราชอาณาจักรมากหลาย, เพื่อนบางคนก็กลับ (ถิ่นฐานของตน), และบางคนก็ปรากฏความจริงขึ้นว่า ไม่ถาวรและไม่แน่นอนในชีวิตความเป็นอยู่ (มรณะ). และวันนี้ก็ได้มาเห็นสถานที่ที่พระพุทธองค์ได้เคยสำนักอาศัย, แต่เดี๋ยวนี้พระองค์ก็มิได้/*104ทรงใช้สถานที่นี้อีกแล้ว. กระทำให้บังเกิดความหม่นหมองเศร้าโศกปวดร้าวขึ้นในใจตนและเพื่อนทุกคน. จนกระทั่งมีหมู่ภิกษุออกมา, และกล่าวทักถามว่า ‘มาจากประเทศไหนกัน?’ ฟาเหียนกับเพื่อน (ได้สติ) จึงได้ตอบไปว่า ‘มาจากประเทศฮั่น.’ ‘แปลก.’ เป็นคำที่พระภิกษุเหล่านั้นกล่าวแล้วถอนใจใหญ่ (และกล่าวต่อ), ‘บุคคลผู้อยู่ถึงต่างประเทศแดนไกล, ยังอุตสาหะสามารถมาถึงที่นี่, เพื่อสืบเสาะค้นคว้าหาธรรมวินัยของเรา,’ แล้วจึงหันไปกล่าวกับเพื่อนภิกษุอีกองค์หนึ่งว่า ‘ตลอดชั่วสมัยเวลาของเรา, และคณาจารย์หรือภิกษุ1ทั้งหลายองค์ใดองค์หนึ่งที่ได้มีมาแล้วโดยลำดับ, เราไม่เคยพบเห็นเลยว่า มีบุคคลจากประเทศฮั่นมาถึงที่นี่.’
/*105ระยะ ๘๐ เส้นไปทางตะวันตกเฉียงเหนือของวิหาร, เป็นหมู่ต้นไม้เล็กใหญ่กลุ่มหนึ่งเรียกว่า “การได้ตา.” ในกาลก่อนว่ามีคนตามืดมัว ๕๐๐ คนอาศัยอยู่ที่นี่, โดยพระพุทธดำรัสสั่งให้รวมกันอยู่ให้ใกล้วิหาร2เท่าที่สามารถจะอยู่ได้. พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงธรรมเทศนาแก่คนพวกตามืดมัว, จนบุคคลเหล่านั้นกลับเป็นคนตาสว่างได้หมดทุกคน. ด้วยความยินดีอันเต็มเปี่ยม, พวกเขาเหล่านั้นได้เอาไม้เท้าของตนปักลงไว้บนพื้นแผ่นดิน, แล้วน้อมเศียรเกล้าซบหน้าลงกระทำความเคารพยังพื้นพสุธา. ในทันใดนั้นไม้เท้าทั้งหลายเหล่านั้นก็เริ่มเจริญ, และเติบโตขึ้นจนเป็นไม้ใหญ่ ๆ พวกชาวบ้านนับถือไม้เหล่านี้มาก, ไม่มีผู้ใดบังอาจเข้าไปกระทำการตัดฟันหมู่ไม้เหล่านั้นลงให้เสียไป. หมู่ไม้แห่งนี้จึงได้นามตามเหตุผลที่กล่าวแล้ว. โดยเฉพาะอย่างยิ่งบรรดาพระภิกษุในเชตวัน. ภายหลังเวลาเมื่อได้กระทำการฉันอาหารตอนเที่ยงวันเสร็จแล้ว, ต่างก็เข้าไปในหมู่ไม้แห่งนี้ /*106นั่งเจริญภาวนาตรึกตรอง.
หนึ่งร้อยยี่สิบหรือหนึ่งร้อยสี่สิบเส้นจากวิหารเชตวันไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ, วิศาขมารดา1ได้สร้างวิหารไว้อีกแห่งหนึ่ง, นางได้อาราธนาให้พระพุทธองค์กับสงฆ์สาวกไปพำนักอาศัย, ซึ่งยังคงมีปรากฏอยู่.
บรรดาอาศรมใหญ่ ๆ สำหรับพระภิกษุสงฆ์ทุก ๆ หลังในบริเวณเชตวันมหาวิหารมีประตู ๒ ทาง, หันหน้าไปทางตะวันออกทางหนึ่ง, และไปทางเหนืออีกทางหนึ่ง. มีอุทยานคั่นอยู่ในระหว่างพื้นที่ที่ว่าง, ตัววิหารตั้งอยู่ตรงศูนย์กลางทีเดียว. ทั้งนี้ มหาเศรษฐีสุทัตตะได้จัดซื้อถวายไว้ด้วยค่าของทองและเงินตรา. สถานที่นี้พระพุทธองค์ทรงประทับพักอาศัยอยู่นานกว่าสถานที่ใด ๆ, และได้ทรงแสดงธรรมเทศนาโปรดบุคคลให้เปลี่ยนความประพฤติเป็นอันมาก. ในสถานที่ที่พระพุทธองค์เคยเสด็จประพาส, และสถานที่ที่พระองค์เคยประทับนั่ง, ในที่สุดได้มีผู้สร้างสตูปขึ้นไว้ทุกๆ แห่ง, และให้นามโดยเฉพาะสิ่งนั้นๆ. และที่นี่ยังมีสถานที่ของสุนทรี2ผู้ร้ายฆ่าคนผู้หนึ่ง, /*107แล้วและมากล่าวคำมุสาวาทใส่ไคล้ลงเอาว่าเป็นพระพุทธองค์. ภายนอกประตูบริเวณเชตวัน. เป็นระยะทางห่างออกไปอีก ๗๐ ก้าวทางทิศเหนือด้านตะวันตกของถนน, มีสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงแสดงธรรมสากัจฉา (ซึ่งมีผู้เสนอ) ด้วยหัวข้อพฤติการณ์ ๙๖ ประการแห่งโอวาทที่มักจะทำให้หลงผิด. ซึ่งเมื่อครั้งกระนั้นได้มีกษัตริย์และเสนาข้าราชการมหาดเล็กเด็กชา, และประชาชนพลเมืองเนืองแน่นกันมาประชุมฟัง ณ ที่นี้. และมีหญิงผู้หนึ่งเป็นคนอยู่ในลำดับของพวกที่หลงคิดผิดนั้น. มีนามว่าจัญจมาน1เข้าไปร้องตักเตือนชวนด้วยความริษยาขุ่นแค้นอยู่ในใจ, และใส่ผ้าเข้าไว้ข้างหน้าของตน, ดุจดั่งให้ปรากฏว่าตนกำลังเป็นผู้มีครรภ์, แล้วและร้องกล่าวโทษด้วยคำเท็จว่า ก่อนที่พระพุทธองค์จะมาสู่ที่ชุมชนทุกแห่งนั้น, พระองค์ได้ไปกระทำความอันไม่ชอบธรรม (แก่นาง). ดั่งนี้ ท้าวสักกเทวราชกับเทวดาบางองค์ก็จำแลงแปลงกายเป็นหนูหริ่งเผือก, เข้าไปกัดเชือกเส้นเล็ก ๆ ที่รัดรอบเอวนาง, และเมื่อเป็นเช่นนั้น, ผ้าซึ่งนางใส่ไว้/*108ก็ขาดหลุดร่วงลงยังพื้นดิน. และในเวลาเดียวกันนั้นพระธรณีก็แยกออก, (สูบ) นางลงไปสู่นรก2ทั้งๆ เป็น. ณ สถานที่แห่งเดียวกันนี้ เทวทัตต์3 ผู้คิดวางยาพิษและประทุษร้ายต่อพระองคุลีบาทของพระพุทธองค์, ก็ได้ลงไปสู่นรกทั้ง ๆ เป็นจุดเดียวกัน. สืบต่อมาได้มีผู้สร้างสถานที่ไว้เป็นเครื่องหมายซึ่งจะสังเกตเห็นได้ตามเหตุการณ์ทั้งสองเรื่อง.
ไกลจากสถานที่ที่ทรงแสดงธรรมสากัจฉา, มีผู้สร้างวิหารไว้อีกหลังหนึ่ง, สูงกว่า ๖๐ ศอกเล็กน้อย, ภายในมีพระพุทธรูปนั่งองค์หนึ่งประดิษฐานไว้เฉพาะเป็นประธาน. ทางเบื้องตะวันออก/*109ของถนนเป็นสถานเทวาลัย1 (หลังหนึ่ง), สำหรับฝ่ายลัทธิที่ไม่ต้องกัน (กับพุทธศาสนา) เรียกนามสถานว่า ‘เงาบัง’ อยู่ตรงหน้าวิหาร ซึ่งเป็นสถานที่ทรงแสดงธรรมสากัจฉา, ระหว่างฟากถนนคนละข้าง, และสูง ๖๐ ศอกกว่าเล็กน้อยดุจเดียวกัน. เหตุไฉนสถานที่แห่งนี้จึงมีนามว่า ‘เงาบัง’ เป็นดั่งนี้คือ เมื่อดวงอาทิตย์อยู่เบื้องตะวันตก, เงาวิหารของพระบรมโลกนาถ จะเอนตกไปบังเทวาลัยวิหาร. แต่ครั้นเมื่อดวงอาทิตย์อยู่ทางเบื้องตะวันออก, เงาของเทวาลัยก็เอนไปเสียทางทิศเหนือ, ไม่มีเลยที่จะไปบังบนวิหารแห่งพระพุทธองค์. ตามปกติบุรุษผู้มีความเคารพนับถือได้จ้างคนให้อยู่เฝ้าสถานเทวาลัยของเขาทั้งหลาย, และคอยเช็ดล้างปัดกวาด, เผาเครื่องหอม, จุดตะเกียง, จัดเครื่องสักการบูชาถวาย. แต่ครั้นรุ่งขึ้นในเวลาเช้าจะเห็นได้ทันทีว่าตะเกียงนั้นได้เคลื่อนที่ไปเสียแล้ว, และไปอยู่ในวิหารแห่งพระพุทธองค์. พวกพราหมณ์ทั้งหลายต่างมีความเจ็บใจและ/*110กล่าวว่า ‘พวกสมณะเหล่าโน้นมาเอาตะเกียงของเราไป, และเอาไปใช้สำหรับพระพุทธเจ้าของตน, แต่เราก็จะไม่หยุดการกระทำของเราเพื่อประโยชน์ท่าน.1’ ในคืนนั้นพวกพราหมณ์ได้นั่งเฝ้ายามด้วยตนเอง, ก็ได้แลเห็นเทวดาทั้งหลายมานำเอาตะเกียงเหล่านั้นไปกระทำการประทักษิณวิหารแห่งพระพุทธองค์ ๓ รอบ, แล้วก็นำเข้าไปกระทำการสักการะบูชา, ภายหลังเมื่อพวกเทวดาได้กระทำการเคารพต่อพระพุทธองค์ดั่งนั้นแล้ว, ต่างก็อันตรธานหายลับไปจากตาทันที. เมื่อพวกพราหมณ์ได้ประจักษ์แจ้งว่าอำนาจวิญญาณแห่งพระพุทธองค์ยิ่งใหญ่เพียงไรเช่นนั้นแล้ว, เขาทั้งหลายต่างก็ละครอบครัวเข้าอุปสมบทเป็นภิกษุ. สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วทั้งนี้มีเรื่องที่กล่าวกันสืบมาว่า ในสมัยที่ใกล้กับเวลาเมื่อจะเกิดเหตุการณ์เหล่านี้นั้น, โดยรอบเชตวันวิหารมีอารามอยู่ถึง ๙๘ แห่ง, ในอารามทั้งหมดมีพระภิกษุอาศัยอยู่, เว้นแต่เฉพาะสถานที่แห่งเดียวซึ่งว่างเปล่า, อยู่ในแดนกึ่งกลางแห่งราชอาณาจักรนี้.2 ซึ่งเป็นหมู่ที่ยึดถือมติเพ่งเล็งแยกทางกันถึง ๙๖ จำพวก,3 อันเป็นทางที่เห็นผิดและแตกต่างจากลัทธิฝ่าย/*111พุทธศาสนาของเรา ทั้งหมดยอมรับเอาทั้งโลกนี้และโลกหน้า4อันไกลโพ้น (ติดต่อในระหว่างกันได้). ทุกจำพวกมีคนเป็นอันมากดำเนินตาม, และพวกเหล่านี้ทั้งหมดไปเที่ยวขออาหารโดยเฉพาะตน, มิได้ถือเอาบาตรไปด้วย. นอกจากนี้เขาเหล่านั้นแสวงหาคำให้ศีลให้พร (จากกิจการที่ดี), โดยจัดวางศาลาทำทานไว้ตามข้างหนทางที่ไม่สู้จะมีใครไปมาเนือง ๆ, ได้จัดห้องนอนและอาหารน้ำดื่มไว้แจกจ่ายให้แก่ผู้เดินทางทั้งหลาย. และถ้าภิกษุไปมาก็จะได้รับเชิญด้วยเหมือนกัน, และจะได้อยู่โดยเฉพาะต่างหาก (จากพวกเก่าที่ยังค้างอยู่) ในเวลานั้น.
/*112ณ ที่นั้น บริษัทบุคคลผู้ซึ่งมีความเคารพนับถือดำเนินตามรอย1พระเทวทัตต์ก็ยังคงมีอยู่, เขาเหล่านั้นสักการบูชาพระพุทธเจ้าแต่อดีต ๓ พระองค์, ซึ่งมิใช่พระศากยมุนีพุทธเจ้า.
จากนครศราวัสตีไปทางตะวันออกเฉียงใต้ ๘๐ เส้น, มีสตูปก่อสร้างขึ้นที่นั่นองค์หนึ่ง, ซึ่ง ณ ที่นั้นเป็นสถานที่ที่พระบรมโลกนาถพบกับพระเจ้าวิรูธห1กษัตริย์, ในขณะเมื่อปรารถนาจะยกพลเข้าตีราชอาณาจักรเษย-อี. พระพุทธองค์เสด็จไปประทับนิ่งอยู่ก่อนที่ข้างถนน.2
บทที่ ๒๑
พระพุทธเจ้าก่อนพระศากยมุนี ๓ พระองค์.
จากนครศราวัสตีไปทางทิศตะวันตก ๑,๐๐๐ เส้น, ฟาเหียนไปถึงเมืองหนึ่งมีนามว่าทู-วาย,1 ซึ่งเป็นสถานที่ที่อุบัติของพระกัศยปพุทธะ,2 กับสถานที่ที่พระองค์พบกับพระพุทธบิดาของพระองค์,3 และสถานที่ที่พระองค์เสด็จบรรลุสู่ปรินิพพาน, ซึ่งได้มีพระสตูปอยู่แล้ว (ทั้ง ๓ แห่ง). บนสถานที่ที่บรรจุพระบรมธาตุโดยบริบูรณ์ครบถ้วน ร่างกายทั้งองค์ของพระกัศยปตถาคต4นั้น, ได้สร้างเป็นสตูปดุจเดียวกัน (มีขนาด) ใหญ่โตมาก.
ไปทางตะวันออกเฉียงใต้จากนครศราวัสตี ๑๒ โยชน์, ฟาเหียนไปถึงเมืองหนึ่งมีนามว่านะ-ไพ-กีอา,5 ซึ่งเป็นสถานที่อุบัติของพระ/*114กรกุจันท-พุทธะ6 และสถานที่ที่พระองค์พบกับพระพุทธบิดาของพระองค์, กับสถานที่ที่พระองค์เสด็จบรรลุปรินิพพาน, ซึ่งได้มีสตูปที่ได้ก่อสร้างไว้แล้ว. จากสถานที่แห่งนี้ต่อไปทางเหนือเกือบ ๑ โยชน์, ฟาเหียนไปถึงตำบลหนึ่ง, ซึ่งเป็นสถานที่กำเนิดของพระกนกมุนีพุทธะ,1 และสถานที่ที่พระองค์พบกับพระพุทธบิดาของพระองค์, กับสถานที่ที่พระองค์เสด็จบรรลุสู่ปรินิพพาน, ซึ่งได้มีสตูปที่ได้ก่อสร้างไว้แล้ว.
บทที่ ๒๒
นครกบิลพัสดุ. ภูมิประเทศอันรกร้างว่างเปล่า.
ตำบลที่กำเนิดของพระพุทธองค์.
และเหตุการณ์อันเป็นไปอย่างอื่นๆ ซึ่งเกี่ยวด้วยภูมิประเทศแห่งนี้
/*115จากตำบลที่กล่าวแล้วไปทางตะวันออกเกือบ ๑ โยชน์, ฟาเหียนไปถึงนครกบิลพัสดุ์.1 แต่ภายในนครปราศจากกษัตริย์และผู้คนพลเมือง ตลอดบนเนินเป็นที่ถูกทำลายลงแล้วยับเยินจนรกร้างว่างเปล่าไปทั้งหมด. มีพลเมืองซึ่งเป็นราษฎรสามัญในราว ๒๐ หรือ ๒๒ ครัวเรือน, และมีพระภิกษุบ้างเล็กน้อย. ณ สถานที่ที่ตั้งพระราชวังโบราณของพระเจ้าสุทโธทนะ2มีพระรูปปั้นเป็นเจ้าชาย (เชษฐโอรส) กับพระราชมารดา.3 และ ณ สถานที่ที่พระราชโอรสทรงช้างเผือก/*116สำแดงพระองค์ให้ปรากฏอยู่บนเนินเขา, ในขณะเมื่อจะเสด็จเข้าปฏิสนธิสู่ครรโภทร1แห่งพระราชมารดา, กับสถานที่พระราชโอรสทรงชักรถของพระองค์กลับไปโดยรอบพระนคร ทอดพระเนตรคนเจ็บป่วยพิการ, และภายหลังได้เสด็จออกจากประตูเมือง2ทางด้านตะวันออกไป, เหล่านี้สตูปที่ได้ก่อสร้างไว้แล้วทุกแห่ง ณ สถานที่ /*117(ที่กล่าวแล้วข้างต้น3) ซึ่ง (พระฤษี) อา-อี4มาตรวจทำนายพระลักษณะ1แห่งพระปิยราโชรส (เมื่อยังทรงพระเยาว์วัย) ให้ปรากฏ. และสถานที่ซึ่งพระราชโอรสทรงเล่นอยู่กับนันทะและเพื่อนๆ, ได้ทรงลากช้างที่ล้มแล้วตัวหนึ่งไปไว้ด้านหนึ่งแล้ว และโยนทิ้งไปไกล.2 /*118ณ สถานที่พระองค์ทรงแผลงธนูไปทางตะวันออกเฉียงใต้เป็นระยะถึง ๖๐๐ เส้น, และลูกธนูไปปักลงยังพื้นดินลึกลงไปจนถึงน้ำพุผุดพุ่งขึ้นมา, ซึ่งสืบต่อมาได้มีผู้กระทำให้เป็นบ่อน้ำสำหรับให้ผู้คนเดินทางอาศัยใช้ดื่มได้.3 ณ สถานที่ซึ่งภายหลังเมื่อพระองค์ทรงบรรลุญาณปัญญา4เป็นองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว, ได้เสด็จกลับเข้ามาพบพระราชบิดาของพระองค์.5 และสถานที่ซึ่งศากยราชวงศ์ทั้งหลายรวม ๕๐๐ องค์สละครอบครัวเข้ากระทำการแสดงความเคารพนับถือต่อพระอุบาลี,1 และในขณะเดียวนั้นได้บังเกิดแผ่นดินไหวขึ้น ๖ ครั้ง. /*119ณ สถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเทศนาแก่เทวดาทั้งหลายกับท้าวจตุเทวราช, และมีเทวดาอื่นฯ คอยเฝ้าประตูทั้ง ๔ (ของธรรมสภา), เพื่อมิให้พระราชบิดาของพระองค์เสด็จเข้าไป.2 ณ สถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ประทับสงบนิ่งอยู่ภายใต้ต้นอันยโครธ,3 โดยผินพระพักตร์ไปทางเบื้องตะวันออก, ในขณะนั้น พระมหาปชาบดี (พระมาตุจฉา) เข้าถวายสังฆาลิ,4 และสถานที่ซึ่งวิฑูรยกษัตริย์ประหาร/*120เผ่าพันธุ์ศากยวงศ์และในขณะที่ศากยวงศ์เหล่านั้นจะมรณะก็สำเร็จโศรตาปันนะทุกองค์.1 ในสถานที่เหล่านี้ได้มีสตูปก่อสร้างมาแต่ก่อนแล้วทุกแห่ง, ซึ่งยังคงมีอยู่จนเดี๋ยวนี้.
เป็นระยะหลายสิบเส้น จากนครไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ, เป็นทุ่งนาหลวงสำหรับพระราชโอรสรัชทายาทไปประทับภายใต้ต้นไม้ทอดพระเนตรคนไถนา2
จากนครไปทางตะวันออก ๓๐๐ เส้น, มีสวนแห่งหนึ่งนามว่าลุมพินี3 เป็นสถานที่ที่พระมเหษีลงสรงน้ำใสสระนั้น, แล้วก็เสด็จขึ้นทรงพระดำเนินจากสระต่อไปข้างหน้าทางทิศเหนือ ๒๐ ก้าว, พระ/*121นางก็ยกพระหัตถ์ขึ้นโหนจับกิ่งไม้กิ่งหนึ่งไว้, ผินพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แล้วและประสูติพระราชโอรส.4 เมื่อพระราชกุมารเสด็จลงสู่พื้นพสุธา, (ในทันใดนั้น) ก็ทรงพระราชดำเนินไป ๗ ก้าว. พระยานาค ๒ ตน (ก็สำแดงตัวปรากฏ) มากระทำการโสรจสรงชำระองค์พระสรีรกายพระราชกุมาร. ณ สถานที่ที่พระยานาคได้กระทำการแล้วดั่งนี้, ในทันใดนั้นก็กลายเป็นสระน้ำ, และสระน้ำแห่งนี้กับทั้งสระน้ำที่ (พระมเหษี) ลงสรง,1 บัดนี้พระภิกษุได้อาศัยตักน้ำไปใช้และฉันอยู่เสมอ.
บันดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมมีสถานที่ ๔ แห่ง, ซึ่งกำหนดขึ้นไว้ตามเหตุการณ์ (ในประวัติ) อยู่เสมอกล่าวคือ สถานที่แห่งแรกเป็นสถานที่ที่พระองค์ได้บรรลุถึงญาณปัญญาอันสะอาดบริสุทธิ์ (ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า). สถานที่ที่ ๒ ทรงหมุนกลับกงล้อแห่งพระธรรม.2 /*122สถานที่ที่ ๓ ทรงแสดงธรรมเทศนาว่าด้วยความบริสุทธิ์, และชี้แจงให้เห็นประจักษ์จริงในโอวาทที่จะพาให้หลงผิด (ของผู้เสนอมา). และที่ ๔ คือสถานที่ที่เสด็จกลับลงมาสู่เบื้องต่ำ, ภายหลังเวลาที่ได้เสด็จขึ้นไปประทับบนสวรรค์ชั้นไตรตรึงศ์, แสดงธรรมเทศนาโปรดให้เป็นคุณประโยชน์แก่พระพุทธมารดาแล้ว. กับสถานที่อื่นๆ ซึ่งเกี่ยวข้องกับพระองค์ที่เป็นไปในการสำคัญ, ตามที่ปรากฏการกระทำของพระองค์โดยถี่ถ้วนในเวลานั้น
นครกบิลพัสดุ (เวลานี้) เห็นเป็นที่รกร้างว่างเปล่าอันกว้างใหญ่ไพศาล ด้วยการถูกทำลายลงแล้วจนยับเยิน. ตามถนนหนทางผู้คนจะเดินไปมา, ก็ต้องคอยระวังว่าจะไปประสบเข้ากับช้างเผือก3และสิงห์, ไม่มีนักท่องเที่ยวคนใดที่จะไม่พึงต้องระวังรักษาตน.
บทที่ ๒๓
นครราม, และสตูปของพระนคร.
/*123จากสถานที่บังเกิดแห่งพระพุทธองค์ไปทางตะวันออกเป็นระยะทาง ๕ โยชน์, ถึงนครแห่งหนึ่งมีนามว่าราม.1 กษัตริย์แห่งนครนี้ได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธองค์ส่วนหนึ่ง,2 กลับมาสร้างสตูป (บรรจุพระบรมธาตุ) ขึ้นองค์หนึ่งนามว่ารามสตูป. ที่ข้างสตูปมีสระอยู่แห่งหนึ่ง, ในสระนั้นมีพระยานาคตนหนึ่ง, คอยเฝ้าดูแลรักษา (สตูป) อยู่เป็นเนืองนิตย์, และจัดเครื่องสักการบูชาถวายอยู่ทุกวันและคืน. ในกาลครั้งเมื่อพระเจ้าอโศกมาปรากฏในโลก, พระองค์ปรารถนาจะรื้อพระสตูปทั้ง ๘ (ที่บรรจุพระบรมธาตุ), และจะสร้าง (ขึ้นแทน) ๔๘,๐๐๐ องค์.3 ภายหลังเวลาที่พระองค์ได้รื้อทำลายลงแล้ว ๗ องค์, พระองค์ปรารถนาจะรื้อทำลายสตูปองค์นี้อีก. แต่พระยานาคได้นำเครื่องสักการบูชาของตนออกอวดพระราชา (อโศก) ในพระราชวัง.4 และเมื่อพระราชาได้ทอดพระเนตรเห็น/*124เครื่องสักการบูชาที่จัดไปนั้นทั่วแล้ว, พระยานาคตนนั้นจึงทูลแก่พระราชาว่า ‘ถ้าพระองค์สามารถจัดหาเครื่องสักการบูชาได้ดียิ่งกว่าสิ่งเหล่านี้แล้ว, พระองค์จะรื้อทำลายพระสตูปองค์นี้, และเอาไปเสียให้พ้นทั้งหมดก็ได้, ข้าพเจ้าจะไม่โต้แย้งต่อพระองค์เลย.’ พระราชา (อโศก) ทรงทราบดีว่าสิ่งของเครื่องสักการบูชาเหล่านี้ไม่มีอยู่ ณ ที่แห่งใดในโลกนี้, พระองค์ก็กลับพระหฤทัย (ไม่กระทำการตามที่มุ่งหมาย)
(สืบต่อมา) พื้นที่โดยรอบ (สตูปองค์นี้) รกเรื้อไปด้วยพืชพันธุ์ต้นไม้ใบหญ้าเกิดขึ้นเต็มไปหมด ไม่มีผู้ใดจะแผ้วถางปัดกวาด. แต่ตามปกติช้างฝูงหนึ่งต่างช่วยกันเอางวงดูดน้ำมารดพื้นที่, และหาดอกไม้ชะนิดต่างๆ, กับเครื่องหอมมาถวายพระสตูป. (ยังมี) ผู้มีความประพฤติอันเคร่งครัดในทางศาสนาคนหนึ่ง1 มาจากราชอาณาจักรแห่งหนึ่งถึงที่พระสตูปอันเป็นที่เคารพนี้. เมื่อได้มาประสบเข้ากับฝูงช้างบังเกิดความตกใจกลัวเป็นอย่างยิ่ง, แล้วเข้าไปกำบังตนอยู่ในระหว่างต้นไม้. แต่เมื่อได้เห็นช้างทั้งหลายต่างเข้าไปกระทำการสักการบูชาด้วยกิริยาอันบังควรอย่างยิ่ง, กระทำให้ตนเต็มไปด้วย/*125ความคิดรำพึงเศร้าสลดใจ, ด้วยเห็นสถานที่นี้ไม่มีอารามที่สามารถจะช่วยดูแลรักษาพระสตูป (อยู่ด้วย), ฝูงช้างจึงต้องมากระทำการรดน้ำปัดกวาด. ในขณะเดียวนั้นเขาก็ห้ามเสียซึ่ง (ศีล) ส่วนใหญ่,2 และคงปฏิบัติต่อไป (เพียง) ศีลและวินัยของสามเณร.3กระทำการถากถางต้นไม้ใบหญ้าด้วยมือของตนเองให้แก่สถานที่นี้โดยลำดับต่อไปเป็นอันดี, และกระทำ (สตูป) จนสะอาดบริสุทธิ์. ด้วยอำนาจแห่งคำตักเตือนสติของสามเณรองค์นี้, ครอบงำ (น้ำพระหฤทัย) กษัตริย์แห่งนครนี้, จนบังเกิดความเลื่อมใสศรัทธา, (จึงให้) ทรงสร้างเคหสถานที่อยู่อาศัยสำหรับพระภิกษุขึ้น. และในขณะเดียวที่ได้ทำการขึ้นแล้วนั้น, สามเณรผู้นี้ก็เข้าดำรงตำแหน่งเป็นสมภารแห่งอาราม. และในสมัยปัจจุบันนี้ก็มีพระภิกษุสำนักอาศัยอยู่ในอาวาสนี้. เหตุการณ์เรื่องนี้ได้บังเกิดขึ้นเมื่อเร็ว ๆ นี้. สืบต่อมาจากเวลานั้นจนถึงบัดนี้, ณ สถานที่นี้ผู้ซึ่งจะเป็นสมภารทั้งหมดต้องเป็นสามเณรเสมอไปโดยมั่นคง.
บทที่ ๒๔
สถานที่ที่พระพุทธองค์ปฏิเสธโลกทั้งสิ้น (ตรัสรู้).
และสถานที่ที่เสด็จดับขันธปรินิพพาน.
/*126จากสถานที่นี่ไปทางทิศตะวันออก ๔ โยชน์, เป็นสถานที่ที่พระรัชทายาทส่งนายฉัณฑกะกับม้าขาวกลับ.1 ณ ที่นี้มีสตูปสร้างขึ้นไว้องค์หนึ่ง.
จากสถานที่นี้ต่อไปอีก ๔ โยชน์, ฟาเหียนไปถึงสตูปพระอังคาร,2 ณ ที่นี้เป็นอารามแห่งหนึ่งดุจเดียวกัน.
เดินทางต่อไปทางทิศตะวันออกอีก ๑๒ โยชน์, ฟาเหียนกับ/*127พวกถึงเมืองกุศานคร,3 ซึ่งทางทิศเหนือเป็นระหว่างไม้ทั้งสอง,4 อันอยู่บนฝั่งแห่งแม่น้ำเนรัญชรา,5 เป็นสถานที่ที่พระบรมโลกนาถบันทมหันเบื้องพระเศียรไปทางทิศเหนือ, (เสด็จดับขันธ์) บัลลุปรินิพพาน, ณ ที่แห่งเดียวกันนี้ เป็นสถานที่ที่พระสุภัทร1บรรลุญาณปัญญาเป็นที่สุด (สำเร็จพระอรหัตต์). (และเป็น) สถานที่ที่ประดิษฐานหีบทองไว้ กระทำการสักการบูชาพระบรมโลกนาถ ๗ วัน.2 ณ ที่ที่วัชรปาณีวางคธา/*128ทองของตน.3 และสถานที่ที่กษัตริย์ทั้ง ๘ แบ่งปันพระบรมสารีริกธาตุ,4 เหล่านี้ได้มีพระสตูปและอารามสร้างไว้ทุกแห่ง, ซึ่งทั้งหมดยังคงมีอยู่จนเดี๋ยวนี้.
ในเมืองนี้ประชาชนพลเมืองมีน้อย, และอยู่ในระหว่างห่างๆ กัน, รวมฉะเพาะทั้งครอบครัวที่เป็นของ (ต่างหากจาก) ภิกษุสงฆ์/*129สมาคมทั้งหลายด้วย.
ไปจากสถานที่นี้ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นระยะทาง ๑๒โยชน์, ถึงสถานที่ที่ชาวลิจฉวีจะติดตามพระพุทธองค์ (ไปให้ถึงสถาน) ที่ที่พระองค์เสด็จดับขันธปรินิพพาน. และเมื่อพวกเหล่านั้นไม่เชื่อฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว, และพระองค์ทรงปรารถนาที่จะแยกกับพวกที่ไม่สมัครเหล่านั้นให้พ้นไป, จึงทรงบันดาลให้ปรากฏเป็นคลองทั้งใหญ่และลึก (ขึ้นขวางหน้า), ซึ่งพวกเหล่านั้นไม่สามารถจะข้ามได้. แล้วพระองค์ได้ประทานบาตรของพระองค์ให้แก่พวกเหล่านั้น, เพื่อเป็นเครื่องหมายแห่งความเคารพนับถือของตน, แล้วและรับสั่งให้พวกเหล่านั้นกลับคืนไปสู่ครอบครัวของเขาทั้งหลาย. ณ ที่นี้มีเสาหินสร้างไว้ต้นหนึ่ง, ได้แกะสลักตัวอักษรบอกเรื่องราวไว้ที่เสานั้น.
บทที่ ๒๕
นครไวศาลี. สตูปนามว่า ‘วางอาวุธ.’
ที่ประชุมมนตรีของนครไวศาลี.
/*130จากรามนครไปทางตะวันออก ๑๐ โยชน์, ฟาเหียนกับพวกถึงราชอาณาเขตต์แห่งนครไวศาลี. ทิศเหนือของนครเป็นป่าไม้ใหญ่อยู่แห่งหนึ่ง, ภายในป่าไม้มีวิหารสูง ๒ ชั้นหลังหนึ่ง,1 เป็นสถานที่ที่พระพุทธองค์เสด็จมาพัก, และมีสตูปองค์หนึ่งซึ่งบรรจุอัฏฐิพระอานนท์ครึ่งหนึ่งไว้ตอนบน.2 ภายในนครนางอัมพปาลี3ได้ก่อสร้างวิหารขึ้นถวายพระพุทธองค์หลังหนึ่ง, ซึ่งบัดนี้ยังมั่นคงดีอยู่เหมือนเมื่อแรก. /*131จากนครไปทางทิศใต้ ๖๐ เส้น, เบื้องตะวันตกของทาง (มี) สวนแห่งหนึ่ง (ซึ่ง) นางอัมพปาลีคนเดียวกันนั้นอุทิศถวายแด่พระพุทธองค์, ในขณะที่นางกำลังอาศัยอยู่. เมื่อพระพุทธองค์ใกล้จะเสด็จบัลลุดับขันธปรินิพพาน, พระองค์อำลาจากนครที่ประตูเมืองด้านตะวันตก, โดยทรงทอดพระเนตรกลับไปทางเบื้องขวาของพระองค์โดยรอบพระนคร, แล้วมีพระพุทธดำรัสแก่นครว่า ‘เราได้มาเดินที่นี่เป็นครั้งสุดท้าย.1’ สืบต่อมามีบุคคลก่อสร้างสตูปองค์หนึ่งขึ้นที่ตำบลนี้.
ทิศตะวันออกเอียงเหนือของนครนี้ไป ๖๐ เส้น, ณ ที่นั้นมีสตูปองค์หนึ่งเรียกว่า ‘วางธนูและอาวุธ.’ เหตุอย่างไร (สตูป) จึงได้นามเช่นนี้ คือ มเหษีรองของกษัตริย์องค์หนึ่ง, มีนครอยู่ในที่ราบระหว่างแม่น้ำกันจีส์, ประสูติโอรสออกมาปรากฏเป็นก้อนเนื้อกลม ๆ ลูกหนึ่ง. มเหษีผู้เป็นใหญ่คิดริษยามเหษีรองจึงกล่าวว่า สิ่งที่มเหษีรองคลอดออกมาปรากฏเช่นนี้ เป็นลางร้ายที่จะบังเกิดเป็นภัยอันตราย. /*132และในทันใดนั้นนางก็เอาก้อนเนื้อใส่ลงภายในหีบไม้ แล้วทิ้งลงไปในแม่น้ำ. ตอนใต้แห่งลำแม่น้ำไปไกลมาก, มีกษัตริย์อีกองค์หนึ่งทรงดำเนินทอดพระเนตรประพาสอยู่ใกล้ ๆ (ลำน้ำ) เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นหีบไม้ (ลอยมา) ในน้ำ. (พระองค์ก็เก็บเอาขึ้นมา) เปิดออก, พบกุมารน้อย ๆ พันหนึ่งเป็นจำนวนครบถ้วนพอดี, และทุก ๆคนแปลกกัน. พระองค์ได้จัดการมาเลี้ยงไว้, จนเติบโตสูงใหญ่มีความองอาจกล้าหาญมั่นคงทุกคน. กุมารเหล่านี้พากันไปรุกรบ ณ ที่ใด,ๆ ย่อมทำให้ข้าศึกแตกละเอียดป่นปี้ทุกๆ ครั้งที่ได้รับอาสาไป. ในครั้งหลังนี้กุมารทั้งหลายได้ไปกระทำการรุกรบราชอาณาจักรบิดาอันแท้จริงของตนเอง. เมื่อมีเหตุการณ์ใหญ่โตเกิดขึ้นเช่นนี้ กระทำให้กษัตริย์เป็นบิดาเป็นทุกข์เศร้าหมอง พระมเหษีรองจึงทูลถามว่า มีสิ่งใดเกิดขึ้นหรือ, จึงกระทำให้พระองค์เป็นดั่งนี้, พระราชาจึงรับสั่งตอบว่า, กษัตริย์แห่งประเทศโน้นมีโอรสพันหนึ่งล้วนองอาจกล้าหาญ ไม่มีใครจะเทียมทานได้. และบัดนี้เขามีความปรารถนาที่จะมารุกรานตีแว่นแคว้นของเรา ด้วยเหตุนี้แลที่กระทำให้เราต้องเศร้าหมอง. พระมเหลีรองจึงทูลว่า พระองค์ไม่จำต้องทรงเศร้าหมองเป็นทุกข์, (ขอพระองค์) จงทำหอสูงหลังหนึ่งขึ้นบนกำแพงเมืองด้านตะวันออก, และเมื่อพวกเหล่าร้ายนั้นยก, มาข้าพระองค์สามารถจะกระทำให้พวกมันถอยกลับไปจงได้. พระราชาก็ทรงกระทำตามที่พระมเหษีรองกล่าว, และเมื่อพวกปัจจามิตรเหล่านั้นยกมาถึง, นางก็ขึ้นไปกล่าวกับพวก/*133ข้าศึกเหล่านั้นลงไปจากบนหอสูงว่า เจ้าเป็นบุตรของเรา. การที่เจ้ามากระทำดั่งนี้, มันเป็นการผิดธรรมดาและทำนอง เหมือนเป็นกบฎต่อเจ้านายและบ้านเกิดเมืองนอนของตนเองมิใช่หรือ? กุมารเหล่านั้นจึงตอบว่า ท่านกล่าวประการใด, ท่านว่าท่านเป็นมารดาของเราหรือ ? นางกล่าวตอบ, ถ้าเจ้ายังไม่เชื่อถือเรา, เจ้าทุกคนจงมองมาทางเรานี้, และอ้าปากของเจ้าขึ้น, บัดนั้นนางก็บรีดนมของนางด้วยมือทั้งสอง, และฉีดน้ำนมส่งลงไปให้ปรากฏ ๕๐๐ ครั้ง, ซึ่งทุกๆ ครั้งไปตกลงในปากของบุตรชายทั้งพันคน. (ดั่งนั้น) เหล่ากุมารจึงทราบว่านางเป็นมารดาของพวกตน. กุมารทั้งหลายต่างก็วางคธาและอาวุธ.1 ทั้งสองกษัตริบ์ผู้เป็นชนกได้พิจารณาตรีกตรองถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้วนี้, จึงปลงพระหฤทัยถือเอาเพศเป็นพระปรัตเยกพุทธะ2ด้วยกัน. สตูปสำหรับพระปรัตเยกพุทธะทั้งสององค์จึงบังเกิดขึ้น, และยังคงเหลือปรากฏอยู่จนบัดนี้.
สืบต่อมาถึงในสมัยเมื่อพระบรมโลกนาถบัลลุถึงความตรัสรูด้วยญาณปัญญาอันบริสุทธิ์ (เป็นพระพุทธองค์) แล้ว, พระองค์ได้รับสั่งแก่สาวกทั้งหลายว่า ณ สถานที่นี้เป็นสถานที่ซึ่งในปางก่อนเราได้/*134วางคธาและอาวุธของเราลง.3  เหตุที่เป็นมาดั่งนั้นสืบต่อมามีผู้ทราบ (เรื่องราว) จึงได้สร้างสตูปขึ้นที่ตำบลนี้. และได้รับนามตามเหตุการณ์. กุมารน้อย ๆ พันคนนั้น คือพระพุทธเจ้าพันองค์แห่งภัทรกัลป1นี้.
ณ สถานที่ด้านข้างหนึ่งของสตูปวางอาวุธนี้, พระพุทธองค์ได้ทรงเลิกถอนพระดำริที่จะดำรงพระชนม์ชีพให้ยืนยาวอยู่ต่อไป. ทรงรับสังแก่พระอานนท์ว่า ต่อจากนี้ไปอีก ๓ เดือนเราจะดับขันธปรินิพพาน. และพระยามาร2ได้กระทำให้พระอานนท์เคลิ้มหลงงงงวย/*135และตกตลึงหมดสติ, จนไม่สามารถที่จะกราบทูลขอร้องให้พระพุทธองค์คงดำรงพระชนม์ชีพให้ยืนยาวอยู่ในโลกนี้ (ต่อไป).
จากสถานที่นี้ไปทางตะวันออก ๖๐ หรือ ๙๐ เส้นมีสตูปอีกองค์หนึ่ง, (เป็นอนุสาวรีย์ตามกรณียเหตุ) :- ภายหลังเวลาเมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพพานได้ ๑๐๐ ปี (ล่วงแล้วมา) มีภิกษุบางองค์แห่งนครไวศาลีถือวัตรปฏิบัติฝ่าฝืนกฎวินัย, อันเป็นข้อที่มีบัญญัติไว้แล้วโดยถี่ถ้วน ๑๐ ประการ, และร้องว่าข้อวัตตปฏิบัติที่เขาทั้งหลายกล่าวนั้นถูกต้องคลองธรรม, และต้องด้วยพระพุทธโอวาทแห่งพระพุทธองค์แล้ว. เพราะเหตุนี้ พระอรหันต์กับพระภิกษุผู้ซึ่งถือกฎและวินัยแห่งนิกายต่าง ๆ เป็นจำนวนทั้งหมด ๗๐๐ องค์, จึงกระทำสังคีติเทียบเคียงสอบทานและรวบรวมคัมภีร์พระธรรมวินัย,3 สำหรับ/*136ปฏิบัติและศึกษาเล่าเรียนกันใหม่อีกครั้งหนึ่ง. สืบต่อมาได้มีผู้สร้างสตูปขึ้น ณ สถานที่นี้, ซึ่งยังคงมีอยู่ถึงบัดนี้.
บทที่ ๒๖
พระอานนท์ดับขันธปรินิพพาน
สี่โยชน์จากสถานที่นี้ไปทางตะวันออก, ฟาเหียนกับเพื่อนได้ไปถึงตำบลหนึ่ง, ซึ่งเป็นสถานที่รวมแม่น้ำ ๕ สายไหลมาบันจบกันที่นั่น.1 เมื่อพระอานนท์ออกจากมคธ2ไปถึงนครไวศาลี, ปรารถนาจะเที่ยวแสวงหาสถานที่ดับขันธปรินิพพาน. เทพดาได้ทูลให้พระเจ้าอชาตสัตรุ3ทรงทราบ. ในทันทีนั้นพระองค์ทรงราชรถออกติดตามไป พร้อมด้วยเหล่าทหารรักษาพระองค์จนบรรลุถึงแม่น้ำ (ฝ่าย) มลกษัตริย์ลิจฉวีแห่งแคว้นไวศาลี ก็ได้ทรงทราบว่าพระอานนท์จาริกมาสู่ (เขตนครของพระองค์), ต่างก็เสด็จมาพบกัน, แล้วและทุกองค์เสด็จไปสู่ ณ ที่แม่น้ำนั้นพร้อมกัน. พระอานนท์ได้พิเคราะห์เห็นเหตุการณ์เช่นนั้น, (จึงไตร่ตรองดูว่า) ถ้าเราจะไปข้างหน้าต่อไป, /*138พระเจ้าอชาตสัตรุก็จะทรงพิโรธ, ถ้าเราจะกลับคืนหลัง, กษัตริย์ลิจฉวีก็จะก่อการอาฆาตมาตรร้ายขึ้น. เพราะฉะนั้น พระผู้เป็นเจ้าจึงไปสู่ ณ พื้นที่ศูนย์กลางแห่งแม่น้ำสายต่าง ๆ, และกระทำการนั่งสมาธิ4เข้าฌานให้บังเกิดเป็นไฟเผาร่างกายของตนเอง. แล้วดับขันธ์บัลลุปรินิพพาน. และท่านได้แบ่งอัฏฐิของท่านออกเป็น ๒ ส่วน, (ส่วนที่เหลือ) อีกครึ่งหนึ่งให้ประ ดิษฐานไว้บนฝั่งลำน้ำทุกฝั่ง. ส่วนกษัตริย์ทั้งสองฝ่ายได้รับอัฏฐิธาตุไปองค์ละ ๑ ส่วน, แล้วและนำกลับคืน (ไปสู่นครแห่งตน). ณ สถานที่นี้ก็เกิดมีสตูปอันเป็นที่ (บัญจุ) อัฏฐิธาตุของพระอานนท์ขึ้น.
บทที่ ๒๗
นครปาฏลิบุตร หรือปัตนะ.
การสร้างพระราชวังและท้องพระโรงของพระเจ้าอโศก.
พราหมณ์พุทธมามกราธสามิ. สถานที่จ่ายยาและโรงพยาบาล.
/*140เมื่อได้ข้ามแม่น้ำต่อลงไปทางทิศใต้หนึ่งโยชน์ ฟาเหียนก็ไปถึงนครปาฏลิบุตร,1 ในราชอาณาจักรมคธ, เป็นนครที่พระเจ้าอโศก2ครองราชย์สมบัติ. พระราชวังหลวงและท้องพระโรงตั้งอยู่กึ่งกลางแห่งนคร, ซึ่งยังคงมีมาแต่โบราณจนถึงเวลานี้. ทั้งหมดได้กระทำขึ้นด้วยนายช่างพิเศษอันสามารถและเฉลียวฉลาดอย่างยิ่ง ที่พระองค์ได้ว่าจ้างมา, และล้วนแล้วไปด้วยการก่อสร้างขึ้นด้วยหิน, ตลอดจนกำแพงและประตูทั้งหลาย, สำเร็จพร้อมไปด้วยความวิจิตรงดงามด้วยลวดลาย/*141แกะสลักและระบายร่องในเชิงงานศิลปะประเภทนี้, ซึ่งไม่มีทางที่มนุษย์ในโลก (ทุกวันนี้) จะกระทำขึ้นด้วยฝีมือให้สำเร็จได้.
พระเจ้าอโศกมีพระอนุขาอยู่องค์หนึ่ง, บรรลุเป็นพระอรหันต์และอาศัยอยู่บนเขาคิชฌกูฏ,3 อยู่ด้วยความบันเทิงใจต่อสถานที่ที่ได้ประสบความวิเวก, อันเป็นทางที่จะดับเชื้อ (กิเลส) ให้หมดสิ้นไป. พระเจ้าอโศกมีความเคารพนับถือต่อพระอรหันต์ผู้เป็นอนุชาอย่างแท้จริง, ได้แสดงความปรารถนาอ้อนวอนต่อพระอรหันต์ผู้เป็นอนุชา, (ให้กลับไปครองซีพ) อยู่ในครอบครัวของพระองค์, แม้จะต้องประสงค์สิ่งไรก็จะยอมอนุญาตให้ตามประสงค์ทุกประการ. อย่างไรก็ดี ทุกสิ่งทุกประการพระอรหันต์อนุชาก็ยังมีความยินดีที่จะคงอยู่บนภูเขาอันสงัดเงียบนั่น, โดยไม่สมัครใจที่จะยอมรับตามคำเชื้อเชิญ ซึ่ง (ในที่สุด) พระเจ้าอโศกได้กล่าวแก่พระอรหันต์เป็นอนุชาว่า, ขอให้ยอมรับคำอาราธนาของพระองค์โดยเฉพาะสักประการหนึ่ง, พระองค์จะไปสร้างภูเขาขึ้นภายในนครให้เป็นสถานที่สำหรับพระอนุชา. ด้วย/*142เหตุนี้ พระเจ้าอโศกจึงทรงเตรียมกระทำการประชุมสโมสรเลี้ยงอาหาร, และพระองค์ได้ทรงเรียกเชิญไปยังอสูรทั้งหลาย. โดยประกาศป่าวร้องไปว่า พรุ่งนี้เช้าท่านทั้งหลายที่ได้รับคำเชิญของเรา, ณ ที่นั้นไม่มีอาสนะสำหรับท่านจะนั่ง, เรายอมให้ทุก ๆ ท่านนำเอา (อาสนะ) ไป (สำหรับท่านนั่งเอง). พอรุ่งขึ้นพวกอสูรทั้งหลายต่างก็มาพร้อมกัน, ทุกๆ คนต่างเอาหินก้อนมหึมามาด้วยคนละหนึ่งก้อน, แต่ละก้อนโต ๔ เหลี่ยมตั้ง ๔ หรือ ๕ ก้าว (มาสำหรับนั่ง). เมื่อเสร็จธุระที่พวกอสูรใช้นั่งแล้ว พระองค์รับสั่งให้พวกอสูรเหล่านั้นขนไปกองสุมขึ้นจนใหญ่เป็นภูเขาลูกหนึ่ง. และที่เชิงเขาซึ่งลำดับไว้ด้วยหินก้อน ๔ เหลี่ยมใหญ่ๆ ๕ ก้อน, ได้ทำเป็นคูหาขึ้นแห่งหนึ่ง, โดยยาวกว่า ๓๐ ศอก กว้าง ๒๐ ศอก, และสูงกว่า ๑๐ ศอก.
ในนครนี้มหาพราหมณ์1ตั้งเคหสถานอยู่คนหนึ่งมีนามว่าราธสามิ2 เป็นศาสตราจารย์แห่งนิกายมหายาน ทรงปัญญาญาณเห็นสว่างแจ่มใสยิ่งนัก. เป็นผู้มีความเข้าใจในสิ่งทั้งหลายที่จักดำเนินชีวิตของตนเองไปโดยปราศจากมลทินโทษ, ด้วยความสะอาดบริสุทธิ์. กษัตริย์แห่งนครนี้ให้เกียรติเคารพนับถือ. และให้พราหมณ์ผู้นี้ดำรงอยู่ในตำแหน่งพระราชครูของพระองค์. เมื่อพระองค์จะไปศึกษาไต่ถามหรือจะทำการต้อนรับพราหมณ์ผู้นี้ก็ดี, พระองค์จะไม่กระทำด้วยความ/*143ประมาทเข้าไปนั่งข้างเคียงกับพราหมณ์. และเมื่อพระองค์จะทรงแสดงความโปรดปรานและแสดงคารวะ, โดยที่ทรงสัมผัสพระหัตถ์กับพราหมณ์, ในขณะเดียวที่ได้ทรงประทานอนุญาตให้ไปแล้ว, พราหมณ์จะไปกระทำการล้างมือของตนเองโดยทันที. พราหมณ์ผู้นี้มีอายุกว่า ๕๐ ปี. ตลอดราชอาณาจักรนี้รู้จักพราหมณ์อยู่ทั่วไป. ด้วยความมุ่งหมายของพราหมณาจารย์ผู้เดียวนี้, ได้กระทำการเผยแผ่พระธรรมวินัยของพระพุทธองค์ให้ได้ทราบกันทั่วไปโดยกว้างขวาง. จนผู้ที่เคารพนับถือโอวาทของลัทธิอื่นๆ, ไม่มีอำนาจที่จะมากระทำการรบกวนรังแกภิกษุทั้งหลายได้โดยทางใด.
ณ ที่ด้านข้างหนึ่งแห่งพระสตูปของพระเจ้าอโศกนั้น, มีอารามฝ่ายมหายานอยู่วัดหนึ่งใหญ่โตและงดงามยิ่งนัก. ดุจเดียวกันนี้ อารามฝ่านหินยานอีกแห่งหนึ่ง, ทั้ง ๒ อารามรวมกันบรรจุพระภิกษุได้ราว ๖๐๐ หรือ ๗๐๐ องค์ กฎธรรมวินัยสำรับการปฏิบัติในทางกิริยามารยาท, และการศึกษาเล่าเรียนในทางวิชาการฝ่ายศาสนา, ซึ่งได้มีระเบียบเรียบร้อยอยู่ในอารามทั้ง ๒ แห่งนี้, เป็นการสมควรที่จะพึงสังเกตพิจารณายิ่งนัก
บรรดาพระสงฆ์งหลาย ที่หวังต่อคุณงามความดีอย่างสูงสุดจากทุกส่วน, ต่างมาศึกษาเล่าเรียนสอบสวนด้วยความปรารถนาที่จะได้พบความแท้จริงอันเป็นหลักฐานจากที่นี่, แล้วและต่างก็นำเอาไปยังอาวาสแห่งตน. เพราะเหตุที่ในอารามแห่งนี้พราหมณาจารย์พัก/*144อาศัยอยู่, ซึ่งมีนามดุจดั่งพระมัญชุศรี,1 เป็นผู้ที่ทรงคุณงามความดีอย่างใหญ่หลวงอยู่ในราชอาณาจักรนี้, ซึ่งพระภิกษุฝ่ายนิกายมหายานทั้งหลายรู้จักและเคารพนับถืออยู่ทั่วไป.
บรรดาเขตแขวงและหัวเมืองของแว่นแคว้นนี้, นับว่าใหญ่ที่สุดกว่าบรรดาราชอาณาจักรในมัชฌิมประเทศทั้งหลาย. ประชาชนพลเมืองอุดมสมบูรณ์และ ร่มเย็นเป็นสุข, และต่างประกวดกันในอันที่จะประกอบกิจสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, ซึ่งเป็นประเพณีแห่งการประกอบกุศลผลทานด้วยความบริสุทธิ์. ทุก ๆ ปีในวัน ๘ ค่ำเดือนยี่, ประชาชนได้ทำการแห่และมีงานสมโภชพระพุทธปฏิมากันครั้งหนึ่ง. ต่างทำรถ ๔ ล้อขึ้นคันหนึ่ง, และเบื้องบนสร้างเป็นรูปโครงเรือน ๕ ชั้น ขนด้วยไม้ไผ่ที่ผูกรัดเข้าด้วยกัน, และค้ำจุนไว้ด้วยเสา. กับมีไม้เรียวแหลมปักเอียงเรียงกันไปเป็นแถว ๆ, สูงในราว ๒๐ ศอกกว่าเล็กน้อย, มีรูปดุจดั่งสตูปองค์หนึ่ง, หุ้มคลุมด้วยผ้าไหมขาวและผ้าที่ทอด้วยขน1โดยรอบ อันได้ระบายด้วยสีต่าง ๆ, และได้ทำเป็นรูปเทวดาระบายด้วยสีเงินและทอง และสีพลอยหินเขียวครามอันสูงสง่างาม ประกอบกับผ้าธงราวไหมแขวนห้อยไว้โดยรอบเพดานเบื้องบน. เบื้องบนทั้ง ๔ ด้านประดิษฐานพระพุทธรูปนั่งองค์หนึ่งไว้ทุกๆ ช่องคูหา, และมี/*145รูปพระโพธิสัตว์ตั้งไว้คอยปรนนิบัติรับใช้ช่องละหนึ่งองค์. รถชนิดนี้มี ๒๐ คัน, และทุกคันกว้างใหญ่สง่างาม, แต่ (ตกแต่ง) ต่าง ๆ กัน. ครั้นถึงวันงานตามที่ได้กล่าวมาแล้วนี้, ภิกษุและฆราวาสทั้งหลายออกจากอาณาเขตต่าง ๆ มาพร้อมกันตามกำหนด. เหล่านักร้องก็การขับร้อง, ผู้ชำนาญการดนตรีทั้งหลายต่างก็ทำเพลง. เขาทั้งหลายต่างถวายดอกไม้และเครื่องหอมด้วยความเลื่อมใสศรัทธา. พวกพราหมณ์มาอัญเชิญพระพุทธรูปไปกลางนคร. และมีคำสั่งให้หยุดพักอยู่ ณ ที่นั้น, แล้วกระทำการสมโภชเป็นเวลา ๒ คืน. ในเวลากลางคืนมีการตามประทีปโคมไฟและเผาเครื่องหอมอยู่ตลอดทุกคืน, ผู้ชำนาญก็ทำการบรรเลงเพลงดนตรี, ประชาชนทั้งหลายกระทำการถวายเครื่องสักการบูชา. งานเช่นนี้เป็นประเพณีที่แม้ในราชอาณาจักรอื่นๆ ก็ได้กระทำกันอยู่โดยทั่วไป. หัวหน้าแห่งครอบครัวไวศยะได้ตั้งศาลาไว้ในเมือง, สำหรับแจกจ่ายยาให้เป็นทานด้วยความเมตตากรุณา. คนยากจนอนาถาในนคร, ลูกกำพร้า, พ่อหม้าย, และคนเป็นหมัน, คนอวัยวะพิการและคนง่อย, และคนที่ป่วยด้วยโรคาพยาธิทั้งปวง. เหล่านี้เมื่อไปถึงศาลาซึ่งเตรียมพร้อมอยู่แล้วที่จะอุปการะให้ด้วยความเมตตากรุณาเป็นอย่างดี, และแพทย์ก็จะตรวจโรคาพยาธิ, และจัดอาหารจัดยาห่อให้ตามความต้องการ, อันเป็นทางที่จะกระทำให้บังเกิดความรู้สึกมีความสุขใจ. และเมื่อการป่วยไข้ค่อยทุเลาดีขึ้นแล้ว, คนไข้จะกลับบ้านของตนได้ตามความพอใจ.
/*146เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกรื้อทำลายพระสตูปลงแล้ว ๗ องค์, (พระองค์มีความมุ่งหมาย) ที่จะสร้างใหม่เป็น ๔๘,๐๐๐ องค์.1 องค์แรกพระองค์ได้สร้างเป็นมหาสตูปใหญ่โตมาก, ซึ่งอยู่ทางทิศใต้จากนครไป ๖๐ เส้นเศษ. ทางด้านหน้าแห่งพระสตูปเป็นพระพุทธบาท, ซึ่งพระองค์ได้สร้างวิหารขึ้นไว้หลังหนึ่ง, มีประตูด้านหน้าอยู่ทางทิศเหนือ. และในทางทิศใต้เป็นเสาศิลาต้นหนึ่ง, ตั้งอยู่ในขอบบริเวณภายนอกห่างจากวิหารไป ๑๔ หรือ ๑๕ ศอก, และสูงกว่า ๓๐ ศอก. ซึ่งได้จารึกข้อความไว้ว่า ‘พระเจ้าอโศกได้ถวายชมพูทวีปแด่พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายทั่วไป, และได้ขอถ่ายคืนแล้วด้วยเงินตรา. พระองค์ได้กระทำเช่นนี้ถึง ๓ ครั้ง.2 ทางทิศเหนือของพระสตูป ๓๐๐ หรือ ๔๐๐ ก้าว, พระเจ้าอโศกได้สร้างเมืองเน-เล3ไว้แห่งหนึ่ง ในที่นั้นมีเสาหินต้นหนึ่ง, ซึ่งสูง ๓๐ ศอกเศษดุจเดียวกัน, และมีรูปสิงห์ตัวหนึ่งอยู่บนยอด. บนเสาต้นนี้ได้จารึกเรื่องราวตามที่ได้นำเอาวัตถุต่าง ๆ ไปสร้างเมืองเน-เล, และบอกจำนวนปี วัน เดือนไว้.
บทที่ ๒๘
นครราชคฤห์ใหม่และเก่า.
นิยายและเหตุการณ์ที่ต่อเนื่องกัน.
/*147ฟาเหียนได้ออกเดินทางจากสถานที่ที่กล่าวแล้ว ต่อลงไปทางตะวันตกเฉียงใต้ ๙ โยชน์ ถึงเนินเขาน้อยๆ ซึ่งเดียรดาษไปด้วยศิลาอันอ้างว้างวังเวง,1 ณ ตรงที่ศีรษะหรือที่สุด2มีห้องคูหาศิลาอยู่แห่งหนึ่งหันหน้าไปทางใต้. เป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์นั่งประทับ,3 ในครั้งเมื่อท้าวสักกเทวราชพาฝูงเทวามาเล่นดนตรีเพลงปัญจ4 (ศิขา), และ/*148องค์ท้าวสักกะทรงดีดพิณถวายเพื่อความบันเทิง. และเมื่อท้าวสักกะกราบทูลถาม (ปัญหา) พระพุทธองค์โดยประมาณ ๔๒ ข้อ, และได้ขีดเขียน (ปัญหา) ด้วยนิ้วพระหัตถ์ของท้าวสักกะเองลงบนพื้นหิน.1 รอยขีดเขียนของท้าวสักกะยังคงปรากฏอยู่. ดังนั้น ณ ที่นี้จึงมีอารามอยู่แห่งหนึ่ง.
จากสถานที่นี้ไปทางตะวันตกเฉียงใต้ ๑ โยชน์, ฟาเหียนกับพวกไปถึงหมู่บ้านแห่งนาละ,2 ซึ่งเป็นสถานที่เกิดของพระสารีบุตร,3 และในที่แห่งเดียวกันนี้ท่านได้กลับมาดับขันธปรินิพพาน. ในตำบลนี้มีสตูปที่ได้ก่อสร้างขึ้นไว้ (ณ สถานที่ประชุมเพลิงศพพระสารีบุตร) องค์หนึ่ง, ซึ่งยังคงมีปรากฏอยู่.
โดยระยะทางอีก ๑ โยชน์ไปทางทิศใต้, ฟาเหียนกับพวกไปถึง/*149นครราชคฤห์ใหม่,4 เป็นนครที่พระเจ้าอชาตสัตรุสร้างขึ้นใหม่. ในนครนี้มีอารามอยู่ ๒ แห่ง ออกจากประตูนครด้านตะวันตกไป ๓๐๐ ก้าว, พระเจ้าอชาตสัตรุได้สร้างพระสตูปไว้องค์หนึ่ง, สูงใหญ่ไพศาลและงดงามยิ่งนัก, เป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธองค์ได้รับส่วนแบ่งมา. ออกจากเมืองโดยทางประตูด้านใต้, และเดินไปทางทิศใต้ ๘๐ เส้น, ผ่านเข้าไปในที่ราบซึ่งเป็นที่เวิ้งว้างเป็นวงกลมอยู่ในระหว่างเนินเขา ๕ ยอดอันตั้งอยู่โดยรอบ, และภายในบริเวณขอบเขตแห่งนี้ยังมีกำแพงของนครแห่งหนึ่งปรากฏอยู่. ณ ที่นี้คือนครโบราณของพระเจ้าพิมพิสาร,1 จากตะวันออกไปตะวันตกประมาณ ๑๐๐ หรือ ๑๒๐ เส้น, และจากเหนือลงใต้ ๑๒๐ หรือ ๑๖๐ เส้น. /*150ณ สถานที่นี่ พระสารีบุตรกับพระโมคคัลลานะได้พบกับพระอุปเสนะ.2 และเป็นตำบลที่พวกนิครนถ์ทำหลุมไฟ,3 และใส่ยาพิษลงในข้าว, แล้วและอาราธนาพระพุทธองค์ (ให้เสวย). ณ ที่นี้พระเจ้าอชาตสัตรุ1ได้กระทำช้างดำตัวหนึ่งให้มึนเมาด้วยน้ำสุรา, ปรารถนาที่จะให้ทำร้ายพระพุทธองค์. และทางตะวันออกเฉียงเหนือด้านมุมของนครมีที่ว่างเป็นวงโค้งอยู่แห่งหนึ่ง, ชีวกได้สร้างวิหารหลังหนึ่งไว้ภายในสวนของ/*151อัมพปาลี,2 แล้วอาราธนาพระพุทธองค์กับศิษย์ของพระองค์ ๑,๒๕๐ มาที่นี่. เพื่อทำการสักการบูชาและเกื้อกูล, (ณ สถานที่เหล่านี้) ยังคงมีอยู่ดุจเดิม, แต่ตอนภายในของนครทั้งหมดเป็นที่รกร้างว่างเปล่า, ไม่มีผู้คนตั้งพักอาศัยอยู่เลย.
บทที่ ๒๙
ภูเขาคิชฌกูฏ. และนิยาย.
ฟาเหียนค้างอยู่บนนั้นคืนหนึ่ง. ความระลึกของฟาเหียน.
/*152ออกจากหมู่บ้านนาละเดินเลียบไปตามยาวของพืดเขา ทางตะวันออกเฉียงใต้, ภายหลังเมื่อได้เดินสูงขึ้นไปเป็นระยะทางราว ๓๐๐ เส้นแล้ว, ก็ถึงยอดเนินเขาคิชฌกูฏ.1 ระยะทางอีก ๖๐ เส้นก่อนที่จะถึงยอดเขา, ณ ที่นั้นเป็นถ้ำลึกเข้าไปในศิลาแห่งหนึ่ง, หันหน้าลงทางทิศใต้, ในนี้เป็นสถานที่พระพุทธองค์นั่งประทับเจริญภาวนาตรึกตรอง. ต่อไปอีก ๓๐ ก้าวทางตะวันตกเฉียงเหนือ. ณ ที่นั้นเป็นถ้ำอีกแห่งหนึ่ง, ซึ่งพระอานนท์นั่งเจริญศีลภาวนาตรึกตรอง. ขณะนั้นเทวมารปิศุน2จำแลงตนเป็นแร้งใหญ่ไปจับอยู่ที่หน้าถ้ำ, เป็นเหตุให้ศิษย์ (ของพระพุทธองค์ = พระอานนท์) ตกใจกลัว. โดยบุญฤทธิ์และอำนาจอันเหนือความเป็นธรรมดาของพระพุทธองค์, กระทำให้หินบังเกิดเป็นช่อง ซึ่งพระพุทธองค์ได้ยื่นพระหัตถ์ของพระองค์ไปตามนั้น, แล้วลูบบ่าพระอานนท์, ในทันใดนั้นความกลัวของพระอานนท์ปลาศนาการพ้นไป. รอยเท้าของนกแร้งและช่องที่ (พระพุทธองค์) ยื่นพระหัตถ์ไปยังคงมีปรากฏอยู่. และจากสาเหตุเรื่องนี้เขาลูกนี้จึงได้นามว่า ภูเขาถ้ำนกแร้ง :- คิชฌกูฏ.
/*153ในบริเวณด้านหน้าของถ้ำมีสถานที่ซึ่งพระพุทธเจ้าทั้ง ๔ นั่งประทับ. และมีถ้ำสำหรับพระอรหันต์ทุก ๆ พระองค์นั่งเจริญภาวนาดุจเดียวกัน, ทั้งหมดมีจำนวนอีกหลายร้อย. ณ สถานที่ตอนหน้าคูหา, เป็นทางที่พระพุทธองค์ทรงพระดำเนิน (จงกรม) จากตะวันออกไปสู่ตะวันตก. และจากในระหว่างหน้าผาทางเหนือของภูเขานี้, เทวทัตต์ได้ทิ้งก้อนหินหนึ่งลงมาต้องนิ้วพระพุทธบาทชอกช้ำ,1 หินก้อนนั้นยังมีอยู่ ณ ที่นี้.2
ศาลาที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเทศนาถูกทำลายลงหมดแล้ว, ยังเหลือเฉพาะแต่ฐานกำแพงอิฐตอนล่าง. ภูเขาลูกนี้มียอดอันเขียวชะอุ่มงดงาม, และในที่สูงตอนบนใหญ่โตกว้างขวาง, เป็นยอดซึ่งสูงที่สุดกว่าภูเขาทั้ง ๕ ลูก. ฟาเหียนได้ซื้อเครื่องหอม, ดอกไม้, น้ำมันและโคม, จากในเมือง (ราชคฤห์) ใหม่, โดยจ้างภิกษุ ๒ องค์ซึ่งพักอาศัย (อยู่ที่นี่) มาก่อนให้เป็นผู้นำเอาขึ้นมาให้. เมื่อตนเองได้รับสิ่งเหล่านี้แล้ว, ก็กระทำการสักการบูชาด้วยดอกไม้, และเผาเครื่องหอมตามประทีปโคมไฟ, ให้บังเกิดแสงสว่างในเพลาเมื่อ/*154เริ่มค่ำคืนมาครอบงำ. (ขณะเดียวนั้น) ฟาเหียนบังเกิดความรู้สึกเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจเหลือที่จะทนทาน, แต่ได้อุตส่าห์สะกดกลั้นน้ำตาของตนไว้และกล่าวว่า ‘ณ ที่นี้พระพุทธองค์ได้มอบศูรางคม3 (สูตร) ให้ไว้. ข้าพระพุทธเจ้าฟาเหียนเกิดไม่ทันที่จะได้พบกับพระองค์. และในขณะนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นอยู่แต่รอยพระพุทธบาทซึ่งพระองค์ได้ละทิ้งไปเสียแล้ว, และที่เป็นสถานที่ที่พระองค์ทรงพำนักอาศัยอยู่, แต่ก็ไม่ได้เห็นพระองค์อีกแล้ว.’ ณ สถานที่หน้าถ้ำคูหาหินนี้, ฟาเหียนได้สวดศูรางคม-สูตรในเวลาที่เหลืออยู่ตลอดคืน, แล้วจึงกลับไปยังเมืองใหม่.
บทที่ ๓๐
ศรัตปรณ, และปฐมสังคีติ. นิยายต่าง ๆ.
อัตตวิบาตกรรมของพระภิกษุรูปหนึ่ง.
/*155ออกจากนครโบราณ, ภายหลังเมื่อได้เดินทางล่วงแล้วไปได้ ๓๐๐ ก้าว, บนฟากทางเบื้องตะวันตก. ฟาเหียนได้พบอุทยานป่าไม้ไผ่กรัณฑ์,1 ณ ที่นี้ยังมีวิหาร (โบราณ) ปรากฏอยู่, และมีพระภิกษุทั้งหลายช่วยกันดูแลรักษาและรดน้ำปัดกวาด.
เหนือวิหารขึ้นไป ๔๐ หรือ ๖๐ เส้น, เป็นสถานที่ศมศานัม, ซึ่งนามคำนี้มีความหมายในภาษาจีนว่า ป่าช้าฝังศพ, ซึ่งเมื่อตายแล้วก็เอาไปทอดทิ้งไว้.2
ฟาเหียนเดินเลียบไปตามทิวภูเขาทางใต้, และเมื่อได้ไปทางตะวันตกราว ๓๐๐ ก้าว ก็พบสถานที่พักอาศัยในระหว่างซอกศิลา/*156มีนามว่าปีปปลคูหา.3 ซึ่งในถ้ำแห่งนี้พระพุทธองค์ได้เสด็จมาประทับนั่งเจริญภาวนา, ในเวลาภายหลังเมื่อได้เสวยพระกระยาหาร (เที่ยงวัน) แล้วอยู่เสมอ
ต่อไปทางตะวันตก ๑๐๐ หรือ ๑๒๐ เส้น, ด้านเหนือแห่งเนินเขาในที่มีร่มเงาได้พบถ้ำนี้เรียกว่าศรัตปรณ.4 ณ สถานนี้ภายหลัง/*157เมื่อพระพุทธองค์ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว, พระอรหันต์ ๕๐๐ได้กระทำการรวบรวมพระสูตรทั้งหลาย. เมื่อจะกระทำการรวบรวมชำระพระสูตรนั้น, ได้จัดที่นั่งให้สูงขึ้นข้างหน้าสำหรับผู้ที่จะนำสูตรมาแสดงไว้ ๓ แห่ง,5 ซึ่งได้จัดการตกแต่งตระเตรียมไว้งดงาม. พระสารีบุตรเข้าประจำที่หนึ่งทางด้านซ้าย, และพระโมคคัลลานะทางขวา. ในจำนวน ๕๐๐ ยังขาดความต้องการอยู่อีก ๑ องค์. พระมหากัศยปเป็นประธาน (นั่งกลาง). ขณะนั้น พระอานนท์อยู่ภายนอกประตู, และไม่ได้เข้าไปข้างใน.6 ณ สถานที่นี้ (สืบต่อมา) มีสตูปที่ได้สร้างขึ้นไว้องค์หนึ่ง, ซึ่งยังคงมีอยู่จนบัดนี้
ตามยาว (ด้านข้าง) ของเขาลูกนี้, มีโพรงเป็นช่องเข้าไปในระหว่างซอกศิลามากมายยิ่งนัก. โพรงหินเหล่านี้เป็นที่ซึ่งพระอรหันต์ทั้งหลายนั่งเจริญภาวนาดุจเดียวกัน เมื่อออกจากเมืองเก่าไปทางด้านเหนือ, แล้วย้อนไปทางตะวันออก ๖๐ เส้น, ณ ที่นั้นเป็นศิลาอันเป็นสถานที่พักอาศัยของเทวทัตต์. และจากที่นี้ไประยะ ๕๐ ก้าว, มีศิลาดำแผ่นหนึ่งรูป ๔ เหลี่ยมใหญ่โต. แต่เดิมมามีพระภิกษุรูปหนึ่ง/*158ขึ้นไปเดินกลับไปกลับมาบนหินแผ่นนี้, กระทำความระลึกพิจารณาถึงตนเองว่า ‘ร่างกาย1นี้เป็นสิ่งที่ไม่ถาวร, เป็นวัตถุสิ่งหนึ่งที่ประกอบอยู่ด้วยโมหะโทสะและความหยิ่งเย่อประมาท,2 ซึ่งไม่เห็นมีความสะอาดบริสุทธิ์.3 เราต้องเหน็ดเหนื่อยเพราะร่างกายนี้ และวุ่นวายยุ่งยากอยู่ด้วยความชั่วร้าย.’ แล้วและฉวยเอามีดเล่มหนึ่งจะกระทำการพิฆาตตนเอง, แต่แล้วก็คิดต่อไปอีกว่า ‘พระบรมโลกนาถทรงห้าม, ก็สงบการที่กำลังคิดจะประหารตนเองลงได้อีกครั้งหนึ่ง.4 (แต่แล้ว) สิ่งอันเป็นมูลเหตุที่เป็นมาแต่ครั้งก่อนก็กลับทวนมาสู่แนวความคิดของพระภิกษุองค์นั้นอีกว่า ‘ถูกแล้ว, เราต้องกระทำ. เพราะเดี๋ยวนี้เราปรารถนาโดยเฉพาะที่จะสังหารอ้ายผู้ร้ายอันเป็นตัวยาพิษทั้ง ๓.5 ในทันใดนั้นมีดก็เริ่มตัดลงที่หน้าคอของพระภิกษุรูปนั้น เมื่อเริ่มเป็นบาดแผลลงไปในมังสาครั้งแรก, พระภิกษุรูปนั้นก็บรรลุถึงแดนโศรตาปันนะ.6 เมื่อลึกเข้าไปได้ตลอดครึ่งหนึ่ง, ก็บรรลุถึง/*159อนาคามินะ1: และเมื่อได้ตัดลงไปตลอดแล้ว, พระภิกษุรูปนั้นก็ถึงซึ่งอรหัตและบรรลุถึงปรินิรพาน2 (มรณะ)
บทที่ ๓๑
พุทธคยา. พระศากยมุนีตรัสรู้สัพพัญญุตญาณ, บรรลุเป็นพระพุทธองค์. นิยายอื่น ๆ.
/*160จากสถานที่นี้, ภายหลังเมื่อฟาเหียนได้เดินทางต่อไปทางทิศตะวันตก ๔ โยชน์ ก็ถึงนครแห่งคยา.1 แต่ภายในนครเป็นที่รกร้างว่างเปล่าไปหมด. เดินทางต่อลงไปทางใต้อีก ๔๐๐ เส้น, ก็ถึงสถานที่ที่พระโพธิสัตว์กระทำทุกรกิริยาอยู่ ๖ ปี, โดยรอบเป็นป่าทั้งหมด.
จากสถานที่นี้ต่อไปอีก ๖๐ เส้น, ฟาเหียนถึงสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์เสด็จลงสรงน้ำ, มีเทพดาองค์หนึ่งได้โน้มกิ่งไม้กิ่งหนึ่งให้ต่ำลง, ด้วยความมุ่งหมายที่จะให้พุทธองค์ทรงเหนี่ยวขึ้นจากสระ.2
จากสถานที่ไปทางเหนือ ๔๐ เส้น, เป็นสถานที่ซึ่งเหล่าหญิง/*161สาวครามิกถวายข้าวต้มผะสมกับน้ำนม.3 และจากสถานที่นี้ไปทางเหนือ ๔๐ เส้น, เป็นสถานที่พระองค์ประทับนั่งบนศิลาแผ่นหนึ่งภายใต้ต้นไม้ใหญ่, และทรงหันพระพักตร์ไปทางตะวันออกทรงเสวย (ข้าวน้ำนม). ต้นไม้และแผ่นศิลายังมีอยู่ที่นั่นจนในวันปัจจุบันนี้. ศิลาแผ่นนี้ขนาดกว้างและยาว ๖ ศอก และ สูง ๒ ศอกเศษ. ในภูมิประเทศตอนกลางของอินเดียมีระดับความหนาวร้อนเสมอกัน. ต้นไม้ทั้งหลายจะมีชีวิตอยู่ได้ตั้งพันปีและหมื่นปี.
จากสถานที่นี้ไปทางตะวันออกเฉียงเหนือครึ่งโยชน์, ณ ที่นั้นมีคูหาเข้าไปในซอกศิลาแห่งหนึ่ง, ซึ่งพระโพธิสัตว์เสด็จเข้าไปประทับนั่งขัดสมาธิหันพระพักตร์ของพระองค์ไปทางตะวันตก. แล้วพระองค์ตรัสแก่พระองค์เองว่า ‘ถ้าเราจะได้บรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์ (เป็นพระพุทธเจ้า) แล้ว, ขอให้อำนาจอันมีอยู่เหนือธรรมชาติในสากลโลกนี้, จงบันดาลให้บังเกิดสักขีพยานขึ้นสักสิ่งหนึ่ง.’ ในทันใดนั้น บนกำแพงหินก็ปรากฏพระฉายาของพระพุทธองค์ขึ้นองค์หนึ่ง, ยาว (สูง?) กว่า ๒ ศอก, ซึ่งยังคงปรากฏสดใสอยู่ในวันปัจจุบัน/*162นี้. ในบัดเดี๋ยวนั้นสวรรค์และโลกก็บังเกิดการสั่นสะท้านยิ่งใหญ่, และเทพดาทั้งหลายต่างก็กล่าวลงมาจากเบื้องนภากาศโดยถนัดชัดเจนว่า ‘ณ ที่นี้ไม่ใช่สถานที่พระพุทธเจ้าองค์ใด ๆ ในอดีตกาล, หรือที่จะมาใหม่, ได้บรรลุแล้วหรือจะบรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์.’ จากสถานที่นี้ไประยะครึ่งโยชน์กว่าเล็กน้อยโดยทางตะวันตกเฉียงใต้, พระองค์ก็จะถึงต้นปัทร,1 ณ ที่นั้นพระพุทธเจ้าในอดีตทุกองค์ได้บรรลุแล้ว, และที่จะมา (ใหม่) ทุกองค์ก็จะต้องบรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์ที่นั่น’ เมื่อฝูงเทพดาได้กล่าวถ้อยคำดั่งนั้นแล้ว, ในทันทีต่างก็ (ลงมา) ออกหน้านำทางไปยังสถานที่นั้น, แล้วและกระทำการร้องรำทำเพลงไป. เมื่อฝูงเทพดาออกเดินไปแล้ว, พระโพธิสัตว์ทรงลุกขึ้นทรงพระดำเนิน (ตามไป). ในระยะทางอีก ๓๐ ก้าวจากต้นไม้นั้น, มีเทพดาองค์หนึ่งนำ (ฟ่อน) หญ้าถวายแด่พระองค์, อันเป็นศุภมงคลนิมิต2, ซึ่งพระองค์ได้ทรงรับแล้วและเสด็จต่อไป. ภายหลังที่ (ได้ทรงพระดำเนินต่อไปอีก) ๑๕ ก้าว, มีนกสีเขียว ๕๐๐ ตัวมาบินร่อนอยู่เบื้องบนพระองค์, และบินไปโดยรอบ ๓ ครั้ง แล้วก็ลับตาหายไป. พระ/*163โพธิสัตว์ได้เสด็จต่อไปถึงต้นปัทร, ทรงปูหญ้ากุศลง ณ ที่พระบาทนั้น, แล้วและลงนั่งประทับหันพระพักตร์ของพระองค์ไปเบื้องตะวันออก. ขณะนั้น พระยามารได้ส่งนางงามรุ่นสาว ๓ คนมาจากทางทิศเหนือให้ล่อลวงพระองค์, พร้อมกันนั้นตัวพระยามารเองก็มาจากทางทิศใต้กระทำอาการดุจเดียวกัน. พระโพธิสัตว์ได้จรดนิ้วพระบาทของพระองค์ลงยังพื้นธรณี, มารร้ายกับทหารก็ถอยกระจัดกระจายไป, และนางสาวทั้ง ๓ ก็เปลี่ยนร่างเป็นหญิงชรา.1
ณ สถานที่ซึ่ง (พระพุทธองค์) กระทำทุกกรกิริยาอยู่ ๖ ปีดั่งได้กล่าวมาแล้วข้างบนนี้, กับสถานที่อื่น ๆ ทั้งหลาย, ต่อมาภายหลังได้มีบุคคลสร้างสตูปและพุทธรูปขึ้นไว้ทั้งหมด, ซึ่งยังคงมีอยู่ในวันปัจจุบันนี้ทุกแห่ง
ภายหลังที่พระพุทธองค์ได้บรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์แล้ว, พระองค์ได้ประทับพิจารณาไตร่ตรองอยู่ใต้ต้นไม้นั้น ๗ วัน, ทรงเกษมสำราญอยู่ด้วยความตรัสรู้เห็นแจ้งแห่งวิมุตติ.2 ณ บริเวณสถานที่ภายใต้ต้นปัทรซึ่งพระองค์ได้ทรงพระดำเนิน (จงกรม) กลับไปกลับมา, จากตะวันตกไปตะวันออกอยู่ ๗ วัน, สถานที่ซึ่งเทพดาทั้งหลายนิรมิตศาลาขึ้นหลังหนึ่ง, ซึ่งประกอบไปด้วยสิ่งอันประเสริฐ ๗ ประการ และกระทำการสักการบูชาพระพุทธองค์อยู่ ๗ วัน. สถานที่/*164ซึ่งพระยานาคราชจักษุวิการนามว่ามุจลินท์3ขนดตัวให้เป็นพระพุทธอาสน์อยู่ ๗ วัน ณ สถานที่ซึ่งพระพุทธองค์นั่งประทับภายใต้ต้นนิโครธบนแผ่นศิลา ๔ เหลี่ยมแผ่นหนึ่ง, โดยหันพระพักตร์ไปทางเบื้องทิศตะวันออก, และท้าวมหาพรหม1ลงมากราบทูลอาราธนาต่อพระพุทธองค์. สถานที่ซึ่งท้าวจตุโลกบาลนำบาตรมาถวายแด่พระพุทธองค์2 ณ สถานที่ที่พวกพ่อค้า3 ๕๐๐ ถวายแป้งปิ้งกับน้ำผึ้งแด่พระ/*165พุทธองค์. และสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงโปรดพี่น้องกับสานุศิษย์4พันคนของพระกัศยป. ณ สถานที่ทั้งหมดเหล่านี้ได้มีพระสตูปซึ่งได้สร้างขึ้นไว้แล้วทุกแห่ง.
ณ สถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงบรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์แล้วนี้มีอารามอยู่ ๓ แห่ง, และทุกอารามมีพระภิกษุอยู่พำนักอาศัย. บรรดาราษฎรชาวบ้านซึ่งมีครอบครัววงศ์วานอยู่โดยรอบ, ได้อุปการะเกื้อหนุนต่อพระภิกษุทั้งหลายเหล่านี้อยู่โดยอุดมสมบูรณ์, พอเพียงแก่ความประสงค์ด้วยประการทั้งปวง, โดยมิขาดตกบกพร่องตามกำหนดเวลา. พระภิกษุเหล่านี้ได้บำเพ็ญปฏิบัติและศึกษาเล่าเรียนธรรมวินัยกันอยู่โดยเคร่งครัด. พระพุทธบัญญัติและกฎธรรมเนียมทั้งหลายอันว่าด้วยมรรยาทในการที่จะนั่งลุกและเข้าออก, เมื่อไป/*166เข้าในที่ชุมนุมใด ๆ, ซึ่งได้ประทานให้ไว้สำหรับภิกษุทั้งหลาย เพื่อความสำรวมปฏิบัติให้คุ้นเคยอยู่เป็นเนืองนิตย์, อันมีอยู่ตั้งแต่ครั้งพระพุทธองค์ยังดำรงอยู่ในโลกนี้ประการใด, ก็ยังคงเป็นอยู่ดุจเดิมถึงในวันปัจจุบันนี้. ณ สถานที่ซึ่งได้สร้างพระมหาสตูปทั้ง ๔ ขึ้นไว้แล้วตั้งแต่ครั้งพระพุทธองค์เสด็จดับขันธ์บรรลุปรินิพพาน, ก็ยังไม่มีใครกระทำให้ชำรุดสลักหักพัง. พระมหาสตูปทั้ง ๔ เหล่านี้ คือ พระมหาสตูปซึ่งตั้งอยู่ ณ สถานที่พระพุทธองค์เสด็จมาอุบัติ. สถานที่ซึ่งพระองค์บรรลุถึงความตรัสรู้ สถานที่ซึ่งพระองค์ (เริ่ม) แสดงเทศนาธรรมจักรของพระองค์, และสถานที่ซึ่งพระองค์เสด็จดับขันธ์บรรลุปรินิพพาน.
บทที่ ๓๒
นิยายอันเกี่ยวกับการกำเนิดของพระเจ้าอโศก.
และนรกของพระองค์.
เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกราชกำเนิดในชาติก่อน, เป็นเด็กชายเล็กๆ กำลังเล่นอยู่บนถนน, พระองค์ได้พบกับพระกัศยปพุทธะ1กำลังเดินมา. (พระกัศยปพุทธะ) ได้ทรงขออาหาร, เด็กชาย (อโศก) ได้เอามือกอบดินเต็มกำ เข้าไปยื่นถวายแด่พระกัศยปพุทธะ พระองค์ทรงรับดินนั้นแล้วก็กลับทิ้งลงยังพื้นธรณี, แล้วออกทรงพระดำเนินต่อไป. ด้วยเหตุฉะนี้ (เด็กชายอโศก) จึงได้รับผลานิสงส์ตอบแทน, โดยกลับมาบังเกิดเป็นพระราชาแห่งล้อเหล็ก2องค์หนึ่ง ซึ่งครอบครองชมพูทวีป (ในกาลครั้งหนึ่ง) เมื่อพระเจ้าอโศกเสด็จไปเที่ยวตรวจตราการพิจารณาพิพากษาอรรถคดีตลอดทั่วชมพูทวีป. พระองค์ไปทอดพระเนตรเห็นที่ในระหว่างเนินเขาทั้งสองแห่งหนึ่งล้อมรั้วไว้ด้วยเหล็ก, เป็นนรก3สำหรับลงอาชญาทำโทษคนที่กระทำความชั่วร้าย. ในทันใดนั้นพระองค์มีรับสั่งถามอำมาตย์ของพระองค์ว่าสิ่งนี้/*168เป็นอะไร? อมาตย์จึงกราบทูลตอบสนองว่า สถานที่นี้เป็นของพระยายม4ราชาแห่งปีศาจ สำหรับลงอาชญาทำโทษประชาชนที่กระทำความชั่วร้าย. พระเจ้าอโศกทรงคิดรำพึงในพระราชหฤทัยว่าราชาแห่งปีศาจทั้งหลาย ยังสามารถสร้างนรกไว้ทำกับพวกก่อการชั่วร้ายได้, เราก็เป็นเจ้าเป็นใหญ่ของมนุษย์, เหตุไรเราจะสร้างนรกขึ้นไว้สำหรับทำแก่พวกที่ประพฤติชั่วร้ายบ้างมิได้ ? ทันใดนั้นพระองค์จึงรับสั่งถามพวกเสนาอมาตย์ทั้งหลายว่า ใครจะสร้างนรกขึ้นไว้โดยเฉพาะสำหรับลงอาชญาทำโทษประชาชนผู้กระทำความชั่วร้ายได้บ้าง ? อมาตย์กราบทูลตอบว่า บุคคลที่จะกระทำเช่นนั้นได้, ต้องเป็นบุคคลที่กระทำความชั่วแล้วอย่างที่สุด. และในขณะเดียวนั้น, /*169พระองค์ก็ส่งข้าราชการให้ไปเสาะแสวงหาคนชั่วร้ายทุกตำบล. ข้าราชการผู้นั้นได้ไปเห็นชายคนหนึ่งอยู่ข้างบ่อน้ำ, รูปร่างสูงแข็งแรง, หน้าดำ, ผมเหลือง, และดวงตาทั้งคู่เขียว, กำลังใช้เบ็ดตกปลาอยู่ด้วยเท้าของตน. เมื่อเขาได้ร้องเรียกนกหรือสัตว์ทั้งหลาย และเมื่อสัตว์นั้นมา. ก็ฆ่าเสียโดยเร็วโดยไม่มีที่จะรอดพ้นไปได้สักตัวเดียว. ข้าราชการจึงนำเอาตัวชายผู้นั้นไปสู่พระราชา, พระองค์ได้มีรับสั่งแก่ชายผู้นั้นว่า เจ้าต้องสร้างกำแพงสูงขึ้นล้อมรอบพื้นที่ ๔ เหลี่ยมแห่งหนึ่ง, ภายในปลูกต้นไม้ชนิดที่ดอกและผลทุกอย่าง. และขุดสระอย่างดีไว้สำหรับอาบน้ำ, ทำให้กว้างขวางงดงามน่าดูทุก ๆ แห่ง ซึ่งบุคคลผู้ใดได้เห็นแล้วย่อมมีความปรารถนาอยากได้. กับทำประตูไว้ให้มั่นคงแข็งแรงเป็นที่ไว้ใจได้. และเมื่อบุคคลใดๆเข้าไป, ก็ให้จับตัวผู้กระทำบาปหยาบช้าคนนั้นทำโทษโดยทันที, อย่าได้ยอมให้บุคคลผู้ใดออกไปได้. แม้แต่ตัวเราเองจะเข้าไป, ก็ให้จับทำโทษดุจเดียวกันกับคนบาปหยาบช้าอื่นๆ, และอย่ายอมให้เราไปได้. เราตั้งให้เจ้าเป็นนายยมบาลของนรกแห่งนี้.
ต่อมาอีกเล็กน้อย มีภิกษุองค์หนึ่งไปเที่ยวแสวงหาอาหารบิณฑบาตตามเคย, และได้เลยเข้าไปภายในประตู (ของสถานนรก) เมื่อพวกยมบาลแลเห็นภิกษุ, เกือบที่จะได้บังคับให้พระภิกษุไปสู่การทรมาน, พระภิกษุตกใจกลัว จึงร้องขอต่อพวกยมบาลให้ยอมผัดสักครู่หนึ่ง เพื่อฉันอาหารตอนเที่ยงวันเสียก่อน. ต่อมาบัดเดี๋ยวนั้น/*170ก็มีชายอีกคนหนึ่งเข้ามา, พวกยมบาลก็ช่วยกันผลักไปลงในครกและตำจนเลือดเป็นฟองท่วมล้นครก. พระภิกษุได้เห็นดั่งนั้น, ความรู้สึกนึกถึงความไม่เที่ยงไม่ถาวรก็มาบังเกิดขึ้นแก่ใจตน, และปลงใจตกเห็นร่างกายตนเป็นของว่างเปล่า, ไม่มีสิ่งไรเป็นแก่นสาร, แต่เป็นประดุจฟองน้ำที่พองลมอยู่, ในทันใดนั้นพระภิกษุองค์นั้นก็บรรลุพระอรหัต. ต่อมาในบัดเดี๋ยวนั้น, พวกยมบาลก็จับเอาตัวพระภิกษุองค์นั้นไปทิ้งลงในหม้อทองแดงที่น้ำต้มกำลังเดือด. แต่กระนั้นก็ดี, ก็เป็นที่ปรากฏว่าภิกษุรูปนั้นมีน้ำใจเต็มอยู่ด้วยความยินดีและเปรมใจ. ไฟก็ดับลงและน้ำก็กลับเย็น, ในกลาง (หม้อทองแดง) ก็บังเกิดดอกบัวสีกุหลาบ, และพระภิกษุนั่งอยู่บนนั้น. พวกยมบาลคนหนึ่งได้ไปกราบทูลรายงานเหตุการณ์อันมหัศจรรย์ที่บังเกิดขึ้นในนรก, และแสดงความปรารถนาขอเชิญเสด็จพระเจ้าอโศกไปทอดพระเนตร. แต่พระองค์รับสั่งว่า บัดนี้เราไม่บังอาจที่จะไป (ในนรก) ได้, เพราะเราได้ให้ข้อสัญญาตกลงไว้แต่เดิมเช่นนั้นแล้ว. นายยมบาลกราบทูลสนองว่า เหตุที่เป็นขึ้นเช่นนี้ไม่ใช่เป็นสิ่งเล็กน้อย, สมควรที่ใต้ฝ่าพระบาทจะรีบเสด็จไปโดยด่วน. ข้อสัญญาของพระองค์ได้ตกลงไว้แต่เดิมนั้น, ทรงเปลี่ยนแปลงเสียเถิด. เพราะเหตุนี้พระเจ้าอโศกจึงทรงยอมกระทำตามและเสด็จเข้าไป (ในนรก) เมื่อพระภิกษุองค์นั้นได้แสดงธรรมเทศนาให้พระองค์ฟังแล้ว, พระองค์บังเกิดความเลื่อมใสเชื่อถือ, และได้โปรดให้ (พระภิกษุ) ไปเป็น/*171อิสสระ.1 ในทันทีนั้นพระองค์ก็รื้อทำลายนรกทั้งหมด, และรู้สึกพระองค์ว่าสิ่งทั้งหลายที่ได้ทรงกระทำลงแล้วแต่เดิมมานั้นเป็นความผิดชั่วทั้งหมด. ตั้งแต่เวลานั้นมา พระองค์ทรงเลื่อมใสเคารพเชื่อถือในเกียรติคุณแห่งพระรัตนตรัย. และเสด็จไปยังต้นปัทรเนืองๆ, ทรงแสดงความรู้สึกสำนึกพระองค์ ณ ภายใต้ร่มไม้นั้น, โดยทรงลุแก่โทษในความผิดหลงของพระองค์, และทรงรับปฏิบัติข้อบัญญัติงดเว้น ๘ ประการ.1
พระมเหสีได้ทรงรับสั่งถามว่า พระเจ้าอโศกเสด็จไปที่ไหนเนือง ๆ, พวกอมาตย์กราบทูลว่า เห็นพระองค์เสด็จไปประทับอยู่ภายใต้ต้นปัทรเสมอ. พระมเหษีทรงคอยเฝ้าดูอยู่, จนครั้งหนึ่งเมื่อพระเจ้าอโศกมิได้เสด็จไปที่นั่น, พระนางก็ส่งคนไปตัดต้นไม้นั้นลง. เมื่อพระเจ้าอโศกได้เสด็จมาเห็นการกระทำอันบังเกิดขึ้นเช่นนั้นแล้ว, พระองค์เป็นลมแต่ไกลด้วยความเสียพระทัย, และล้มลงยังพื้นแผ่นดิน. พวกเสนาอมาตย์ผู้ใหญ่ต่างช่วยกันเอาน้ำประพรมพระพักตร์, และต่อมาเป็นนานพระองค์จึงได้ฟื้น. พระองค์จึงให้สร้างฐานก่อด้วยอิฐขึ้นโดยรอบ (ตอไม้) และเทรดนมโค ๑๐๐ หม้อลงบนรากไม้นั้น, แล้วพระองค์ก็ทอดกายลงนอนเหยียดพระกรและพระชงฆ์ทั้ง ๔ ให้แผ่ออกบนพื้นธรณี. แล้วทรงกระทำคำปฏิญญาว่า ‘ถ้าต้นไม้นี้/*172ไม่คืนคงชีวิต, ข้าพเจ้าก็จะไม่ลุกขึ้นจากที่นี้เลย.’ พอขาดคำปฏิญญาของพระองค์, ในทันทีนั้น ไม้ก็กลับงอกงามขึ้นจากตอ, และก็เจริญงดงามสืบต่อมาจนบัดนี้, ซึ่งสูงเกือบจะถึง ๑๐๐ ศอกแล้ว.
บทที่ ๓๓
เขาคุรุปทฺ โครงร่างอัฏฐิของพระกัศยปพุทธะอยู่ที่นี่.
ฟาเหียนเดินทางจากสถานที่นี่ลงไปทางทิศใต้ ๖๐ เส้น, ก็ถึงภูเขาแห่งหนึ่งนามว่า คุรุปท,1 ซึ่งพระมหากัศยปได้กระทำสถานที่ภายในแห่งหนึ่งไว้เรียบร้อยปรากฏอยู่จนเดี๋ยวนี้. โดยท่านได้กระทำให้เป็นซอก (เข้าไปในลูกเขา), แล้วและลงไปอยู่ภายในนั้น, ซึ่งแม้ (เดี้ยวนี้) ก็ยอมรับกันอยู่ว่า ไม่มีใครสักคนเดียวจะเข้าไปได้. มีสถานที่ลึกเข้าไปไกลมากแห่งหนึ่ง, ณ ที่นั้นเป็นช่องอยู่เบื้องบนด้านหนึ่ง, มีโครงร่างกายของพระกัศยปโดยครบถ้วนบริบูรณ์ตั้งอยู่. ภายนอกช่อง (ที่เข้าไป) เป็นพื้นดินที่ท่านกระทำการล้างมือของท่าน.2 เมื่อชาวบ้านที่อยู่ใกล้ ๆ แถบนั้นผู้ใดมีอาการปวดศีรษะ, เขาก็ไปเอาดินจากที่นั้นมาเล็กน้อยปิดลงบนศีรษะ, จะรู้สึกทันทีโดยไม่/*174ต้องลำบากยากเย็นอย่างไรเลย,3 บนภูเขาแห่งนี้, เดี๋ยวนี้ดุจเดียวกับแต่ก่อน, เป็นสถานที่ที่พระอรหันต์ทั้งหลายมาอยู่พักอาศัย. ผู้ที่เคร่งครัดด้วยธรรมวินัยอย่างของเรา (ฟาเหียน), จากในแว่นแคว้นแห่งนครต่าง ๆ ไปมาที่ภูเขาแห่งนี้อยู่ตลอดปี, เพื่อกระทำการถวายเครื่องสักการบูชาพระกัศยป. ในตอนกลางคืนพระอรหันต์ทั้งหลายจะมาสู่สำนักที่ที่พวกมีใจเคารพนับถืออย่างมั่นคงเหล่านั้นพัก, และสนทนากับเขาทั้งหลาย, โดยแสดงความเห็นและวิสัชนากันทั้งสองฝ่าย, แล้วภายหลัง (เสร็จการสนทนา) ก็อันตรธานหายลับตาไปทันที.
บนภูเขานี้มีต้นเฮเซิลส์เกิดขึ้นดาดดื่นรกเต็มไปหมด และเป็นบริเวณที่ชุกชุมด้วยสิงห์ เสือ และสุนัขป่า. ดั่งนั้น ผู้คนที่ท่องเที่ยวไม่มีใครเลยที่จะไม่ต้องระวังตัว.
บทที่ ๓๔
กลับย้อนไปทางปัตนะอีก. นครพาราณสี.
พฤติการณ์ในตอนแรกที่พระศากยมุนีพุทธองค์บรรลุสัมโพธิญาณแล้ว.
/*175ฟาเหียน1เดินทาง (จากที่นี่) กลับไปทางปาฏลิบุตร,2 เลียบไปตามวิถีของแม่น้ำกันจีส์ (คงคา) โดยทางทิศตะวันตก. ภายหลังเมื่อได้เดินทางไปแล้ว ๑๐ โยชน์, ฟาเหียนได้พบวิหารแห่งหนึ่งนามว่าป่าชัฏ. เป็นสถานที่แห่งหนึ่งซึ่งพระพุทธองค์มาพัก, และบัดนี้ก็ยังเป็นสถานที่ที่พระภิกษุอาศัยอยู่.
โดยทางเดียวกันนี้ต่อไปทางทิศตะวันตก, ภายหลังเมื่อได้เดินทางไปได้ ๑๒ โยชน์, ฟาเหียนก็บรรลุถึงนครพาราณสี3ในแว่นแคว้นแห่งกาศี. จากนครไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ๒๐๐ เส้นกว่านิดหน่อย, ฟาเหียนได้พบวิหารในสวนของมฤคฤษี.4 สวนแห่งนี้แต่/*176กาลก่อนเป็นที่พักอาศัยของพระปัจเจกพุทธะ5องค์หนึ่ง, และในเวลากลางคืนมีกวางเคยมาหยุดพักอยู่เสมอ. เมื่อเวลาที่พระบรมโลกนาถใกล้จะตรัสรู้บรรลุญาณปัญญาอันบริสุทธิ์, ฝูงเทวาได้เปล่งเสียงร้องลงมาจากนภากาศว่า พระราชกุมารแห่งพระเจ้าสุทโธทนะ1ได้สละจากพระราชวงศ์ของพระองค์มาศึกษาเล่าเรียนวิถี (แห่งญาณปัญญา), จะสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าภายใน ๗ วันนี้. พระปัจเจกพุทธะได้ฟังถ้อยคำ (เทวา) ทั้งหลาย, ในทันทีนั้นก็บรรลุปรินิรพาน. ด้วยสาเหตุที่กล่าวแล้ว สถานที่นี้จึงได้นามว่า อุทยานของมฤคฤษี.2 ภายหลังเมื่อพระบรมโลกนาถทรงบรรลุญาณปัญญาอันบริสุทธิ์แล้ว. จึงมีผู้สร้างวิหารขึ้นในที่นี้.
พระพุทธองค์ปรารถนาจะทรงโปรดโกณฑัญญะ3กับสหายของ/*177โกณฑัญญะอีก ๔ คน, แต่โกณฑัญญะกับสหาย (ทราบความมุ่งหมายของพระองค์เสียก่อนแล้ว), กล่าวคำปรารภซึ่งกันและกันว่า พระสมณโคตม4ได้อดทนฝึกฝนกระทำทุกกรกิริยาอย่างเคร่งครัดมา/*178แล้ว ๖ ปี, (จนถึง) เสวยอาหารวันละครั้งเดียวทุกๆ วันด้วยข้าวเมล็ดเดียว, แต่ปราศจากความบรรลุถึงวิถี (ตรัสรู้สัมโพธิญาณ) บัดนี้พระองค์กลับเข้าไปในระหว่างบุคคล (อีก) พฤติการณ์ของพระองค์เช่นนี้อย่างน้อยที่สุดผลจะเป็นประการใด, ในเมื่อพระองค์ปล่อยสายบังเหียน (ให้เป็นไปตามอำเภอใจ) ของร่างกาย, ของถ้อยคำ และของความคิดของพระองค์ดั่งนี้. พระองค์จะกระทำฉันใดกับมรรคา (แห่งความตรัสรู้สัมโพธิญาณ) ได้ ? เมื่อพระองค์มาสู่สำนักเราวันนี้. เรายอมให้พระองค์มาประทับอยู่บนนี้ด้วยความระมัดระวังของเราที่จะไม่สนทนาปราศรัยกับพระองค์
ณ สถานที่ซึ่งบุคคลทั้ง ๕ ลูกขึ้นกระทำการคารวะด้วยความนับถือยำเกรง (ต่อพระพุทธองค์) ในขณะเมื่อพระองค์เสด็จเข้าไป/*179สู่บุคคลทั้ง ๕. และจากสถานที่นี้ไปทางทิศเหนือ ๖๐ ก้าว, พระพุทธองค์ลงนั่งประทับหันพระพักตร์ไปทางตะวันออก, ทรงแสดงปฐมเทศนาธรรมจักกัปปวัตนสูตร โปรดโกณฑัญญะกับสหายทั้ง ๔. เลยไปทางทิศเหนือ ๒๐ ก้าว เป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ประทานคำพยากรณ์ว่าด้วยเรื่องพระไมเตฺรย.1 และสถานที่อีกแห่งหนึ่งไปทางใต้โดยระยะทาง ๕๐ ก้าว, พระยานาคเอลาปัททร2กราบทูลถามพระพุทธองค์ว่า เมื่อไรข้าพระพุทธเจ้าจะได้รับความอิสสระพ้นจากร่างกายของนาค ? ณ สถานที่ทั้งหมดเหล่านี้มีสตูปซึ่งได้ก่อสร้างไว้แล้วทุกแห่ง, และยังคงมีปรากฏอยู่. ใน (สวน) ที่นี้มีอารามอยู่ ๒ แห่ง, มีพระภิกษุตั้งที่สำนักอยู่ทั้ง ๒ อาราม.
เมื่อไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ, จากวิหารมฤคอุทยานโดย/*180ระยะทาง ๑๓ โยชน์, ณ ที่นั้นเป็นราชอาณาเขตแห่งหนึ่งนามว่าโกศามพี.3 มีวิหารของอาณาเขตนี้อยู่แห่งหนึ่งนามว่าโฆจิรวนะ,4 เป็นสถานที่แห่งหนึ่งซึ่งแต่กาลก่อนพระพุทธองค์เคยพักอาศัย. บัดนี้ก็ดุจเดียวกันกับแต่ก่อน. ณ สถานที่นี้มีพระภิกษุพุทธบริษัทอยู่สำนักอาศัย. พระภิกษุโดยมากศึกษาเล่าเรียนทางนิกายหินยาน.
จากสถานที่ไปทางตะวันออก. เมื่อได้เดินทางต่อไป ๘ โยชน์, เป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงทรมานมารร้าย5. กับสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงพระราชดำเนิน (จงกรม) แล้วและเสด็จไปประทับนั่ง ณ สถานที่แห่งหนึ่งซึ่งเป็นที่หยุดพักของพระองค์เสมอ. ณ ที่นี้มีสตูปที่ได้ก่อสร้างขึ้นไว้แล้วทุกแห่ง. และดุจเดียวกัน ณ ที่นี้เป็นอารามแห่งหนึ่ง. ซึ่งสามารถจะบรรจุพระภิกษุไว้ได้ตั้งร้อยกว่า.
บทที่ ๓๕
ทักษิณ. และอารามนกพิราบ
/*181จากแห่งนี้ไปทางใต้ ๒๐๐ โยชน์, เป็นประเทศแห่งหนึ่งนามว่าทักษิณ.1 ณ ที่นี้มีอารามอยู่แห่งหนึ่ง (อุทิศถวายแด่) พระกัศยปพุทธะที่ล่วงไปแล้ว, ซึ่งได้บังเกิดขึ้นโดยสะกัดเจาะหินเข้าไปในเนินเขาลูกใหญ่, ประกอบขึ้นทั้งหมด ๕ ชั้น. ชั้นต่ำที่สุดรูปเหมือนช้าง, มีคูหาภายในศิลา ๕๐๐ ห้อง ชั้นที่ ๒ มีรูปเหมือนสิงห์, มีห้องคูหา ๔๐๐ ชั้นที่ ๓ มีรูปเหมือนม้า, มีห้องคูหา ๓๐๐. ชั้นที่ ๔ มีรูปเหมือนโค, มีห้องคูหา ๒๐๐. และชั้นที่ ๕ มีรูปเหมือนนกพิราบ มีห้องคูหา ๑๐๐. ที่ยอด (เขา) ทุกยอดมีน้ำพุแห่งหนึ่ง, ซึ่งเป็นท่อธารให้น้ำไหลลงมาทางตอนหน้าของคูหา, ไปโดยรอบระหว่างห้องเหล่านั้น, แล้วเลี้ยวเป็นวงตรงลงไปจนกระทั้งถึงชั้นต่ำที่สุดตามรูปของสถานที่, แล้วและไหลไปออกตรงที่ประตู. สถานที่ภายในทุกๆ ห้องสำหรับภิกษุ, มีหินแผ่นหนึ่งเป็นช่องประดุจดั่งรูปหน้าต่างสำหรับรับแสงสว่าง. ดั่งนั้น จึงมีความสว่างแจ่มใส, ปราศจากความมืดใดๆที่จะคงเป็นอยู่ในนั้น. ทั้ง ๔ มุมของ (ชั้น) คูหา, ศิลาได้ถูก/*182สะกัดเป็นประดุจขั้นบันไดสำหรับขึ้นไปสู่ยอด (ทุกยอด). คนในปัจจุบันนี้มีขนาดเล็ก, จะขึ้นไปได้ทีละขั้น, ในการที่จะขึ้นไปตรวจดูถึงยอด. แต่คนในสมัยโบราณเขาจะก้าวเพียงก้าวเดียว.2 อารามแห่งนี้เรียกว่าปาราวตะนั้น, เพราะเหตุนามคำนี้ในภาษาอินเดียแปลว่า นกพิราบ. ณ ที่นี้มีพระอรหันต์มาพักอาศัยอยู่เสมอ.
บริเวณภูมิประเทศโดยรอบ (ตำบลนี้), เป็นที่โคกเนินรกร้าง3ว่างเปล่าปราศจากผู้คนพลเมือง. มีหมู่บ้านอยู่แห่งหนึ่งไกลจากภูเขาแห่งนี้ไปมาก, ชาวบ้านนั้นทั้งหมดมีความประพฤติชั่วเพ่งเล็งไปแต่ในทางที่ผิด, ไม่รู้จักพระสมณะและธรรมวินัยของพระพุทธองค์และพราหมณ์, หรือผู้ที่ศึกษาเล่าเรียนวิชาการต่าง ๆ อย่างใดๆ. ชาวบ้านเหล่านั้นคอยจ้องดูผู้คนมีปีกที่จะมายังอารามแห่งนี้อยู่เสมอ, คราวหนึ่งมีผู้ที่เคร่งครัดจากภูมิประเทศต่าง ๆ ไปกระทำการแสดงความเคารพนับถือที่นั่น, พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นถามว่า ทำไมท่านไม่บินมา, เราเห็นพวกที่เคร่งครัดทั้งหลายเขาบินมาทั้งนั้น ? พวกที่เป็นแขกต่างบ้านตอบ (คำที่เป็นประดุจ) ประฏักที่แทงมาโดยทันทีนั้นว่า ปีกของเรายังไม่มีรูปเต็มบริบูรณ์.
อาณาเขตแห่งทักษิณนี้อยู่นอกทางสัญจร, และเต็มไปด้วย/*183อันตรายทั่วไป, เป็นภูมิประเทศที่จะติดต่อถึงกันกับถนนหนทางยากลำบากยิ่งนัก. แต่ผู้ที่อยากจะทราบถึงความลำบากในการที่จะไปท่องเที่ยวดูว่าเป็นประการใด, และมีความปรารถนาที่จะดำเนินการต่อไป. ก็ควรจัดเงินและสิ่งของต่าง ๆ มอบให้ผู้ใดนำเข้าไปถวายแก่พระราชา, พระองค์ก็จะส่งคนให้มาป้องกันรักษาไปด้วยกัน. พวกนั้นจะส่งผ่านไปถึงพวกอื่นอีกต่อหนึ่ง, พวก (รับช่วงต่อ) นี้จะพาตรงไปตามทางที่ใกล้ที่สุด. แต่อย่างไรก็ดี, ในเวลาต่อมาฟาเหียนก็ไม่สามารถที่จะไปให้ถึง ณ ที่นั้นด้วยประการทั้งปวง. แต่ได้ทราบเรื่องราวเหล่านี้จากผู้คนในนครตามที่เขาเล่าให้ตนฟัง
บทที่ ๓๖
ในนครปัตนะ. ฟาเหียนกระทำการคัดลอกพระไตรปิฎกจากต้นฉบับเดิม, และศึกษาเล่าเรียนภาษาอินเดียอยู่ ๓ ปี
/*184จากพาราณสี ฟาเหียนกลับไปทางตะวันออกถึงนครปาฏลิบุตร (อีก). ตามความมุ่งหมายเดิมของฟาเหียนนั้นมีอยู่ว่า จะเที่ยวเสาะแสวงหาพระวินัยเพื่อคัดลอก, ตามในราชอาณาจักรต่างๆ ของอินเดียภาคเหนือ. แต่เพราะเหตุที่ (ในตอนเหนือ) ฟาเหียนได้พบแต่อาจารย์ที่สั่งสอน (ธรรมวินัย) กันด้วยปากเปล่าอีกวิธีหนึ่ง, ไม่มีตำราที่ได้จารึก (เป็นตัวอักษรขึ้นไว้) ซึ่งพอจะคัดได้. เพราะฉะนั้นฟาเหียนจึงต้องท่องเที่ยวไกลลงมาจนถึงอินเดียตอนกลาง. ณ ที่นี่ในอารามของนิกายมหายาน1แห่งหนึ่ง, ฟาเหียนได้พบคัมภีร์วินัยซึ่งบรรจุมหาสางคหิกบัญญัติ2 คัมภีร์เหล่านี้สังเกตเห็นได้ว่า มีมาตั้งแต่ใน/*185ครั้งเมื่อมีการประชุมใหญ่ (กระทำสังคีติ) ครั้งแรก, ในขณะที่พระพุทธองค์ยังคงดำรงอยู่ในโลก. คัมภีร์ฉบับเดิมทรงไปมอบไว้ในเชตวันวิหาร. (ส่วนคัมภีร์ของ) สถานที่ศึกษาเล่าเรียนอื่นๆ อีก ๑๘3 แห่งนั้น, ได้สังเกตเห็นทุก ๆ แห่งมีข้อพิพากษ์ของคณาจารย์ปนอยู่ด้วย. คัมภีร์เหล่านั้นมีความหมายในข้อสำคัญทั่วไปก็ลงกันได้, แต่ข้อที่ไม่สำคัญเล็ก ๆ น้อย ๆ แตกต่างกัน, เช่นเมื่ออีกฝ่ายหนึ่งเปิดแต่อีกฝ่ายหนึ่งปิด.1 ส่วนคัมภีร์ที่มีอยู่ครบถ้วนและมีคำอธิบายไขความไว้โดยบริบูรณ์ที่สุด.2
ฟาเหียนได้กระทำการคัดลอกคัมภีร์สรวาสติวาทาหแห่งวินัย3ได้ไว้ก่อนแล้ว ๖,๐๐๐ หรือ ๗,๐๐๐ คาถา.4 ซึ่งวินัยบัญญัติเหล่านี้ คณะสงฆ์ในดินแดนตฺซิน (จีน) กระทำบำเพ็ญอยู่แล้ว. แต่ทั้งหมด/*186สั่งสอนกันสืบต่อมาด้วยปากเปล่า. จากอาจารย์หนึ่งถึงอาจารย์หนึ่ง โดยมิได้กระทำการขีดเขียนไว้เลย. ณ ที่ชุมนุมสงฆ์ที่นี่ฟาเหียนจึงทำการคัดลอกคัมภีร์พระธรรมวินัยต่อไปอีกคือ สังยุกตาภิธรรม-หฤทัย5 (ศาสตร์), บรรจุคาถาในราว ๖,๐๐๐ หรือ ๗,๐๐๐ คาถา. ดุจเดียวกันฟาเหียนได้คัดสูตรอีก ๒,๕๐๐ คาถา, กับปรินิรวาณ-วิบุลยสูตร6อีกบทหนึ่ง, ประมาณ ๕,๐๐๐ คาถา, และมหาสางคหิกาหอภิธรรม.
ในเหตุการณ์ (ที่จะให้สำเร็จตามความประสงค์), ฟาเหียนจึงพักอยู่ที่นี่ ๓ ปี, เรียนหนังสือสํสฤตและพูดสํสฤต และกระทำการคัดเขียนธรรมวินัยทั้งหลาย. เมื่อตาว-จิงมาถึงในมัชฌิมประเทศนี้, ได้เห็นการวัตตปฏิบัติตามธรรมเนียมวินัยของพระสมณะ, และมรรยาทอันเป็นเกียรติศักดิ์ในสมาคมแห่งภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย, ซึ่งเป็นเครื่องหมายของสมณะภายใต้เหตุการณ์ที่เป็นไปทุกอย่าง. กระทำให้เขาบังเกิดความรู้สึกเศร้าสลดใจ, ในความไม่สมประกอบและความบกพร่องด้วยลักษณะต่าง ๆ ต่อธรรมวินัย, ซึ่งปฏิบัติกันอยู่ในระหว่างชุมนุมสงฆ์ในดินแดนตฺซิน (จีน). อันเป็นเหตุที่เขาต้องกระทำการติดตามมา, ด้วยความปรารถนาต่อคุณธรรมความดีอันแรงกล้า, (เขาอธิษฐานว่า) ‘ตั้งแต่สืบไปจนกระทั่งที่จะมาปรากฏอีกในเบื้อง/*187หน้า, ขอให้ข้าพเจ้ามาสู่ในพุทธอาณาจักรเถิด, ขออย่าให้ข้าพเจ้าไปบังเกิดในดินแดนต่างด้าวเลย.1’ (ดั่งนั้น) ตาว-จิง จึงตกค้างอยู่ (ในอินเดีย) ตามความปรารถนา, และไม่กลับ (ประเทศจีน). แต่อย่างไรก็ดี, ฟาเหียนได้ตั้งใจไว้แต่เดิมโดยมั่นคงแล้วว่าจะนำเอาพระธรรมวินัยอันครบถ้วนบริบูรณ์ไปเผยแผ่ในประเทศฮั่น (จีน) ให้สำเร็จ, ฟาเหียนจึงคงกลับจากที่นี่แต่โดยลำพัง.
บทที่ ๓๗
จัมปานครและตามลิปตี. พักทำงานที่นี่ ๓ ปี ลงเรือไปสิงหฬ.
/*179ตามวิถีแห่งแม่น้ำกันจีส์ (คงคา) ไปทางตะวันออกโดยระยะทาง ๑๘ โยชน์, ฟาเหียนได้เดินทางไปพบมหาอาณาจักรจัมปา1ซึ่งตั้งอยู่บนฝั่งใต้. กับพระสตูปซึ่งเป็นสถานที่ที่พระพุทธองค์ทรงพระดำเนินจงกรม, และต่อท้ายไปเป็นวิหารของพระองค์, กับสถานที่ที่พระองค์และพระพุทธเจ้าทั้ง ๓ แต่อดีตทรงประทับนั่ง. สถานที่ทุกแห่งมีพระภิกษุอยู่สำนักอาศัย. ฟาเหียนได้เดินทางต่อไปทางตะวันออกอีกเกือบ ๕๐ โยชน์, ก็ไปถึงนครตามลิปตี,2 ซึ่งเป็นเมืองท่าชายทะเลแห่งหนึ่ง (ของแคว้นจัมปา). ในนครนี้มีอารามอยู่ ๒๒ แห่ง. ทุกอารามมีพระภิกษุอยู่สำนักอาศัย, พระธรรมวินัยของพระพุทธองค์กำลังรุ่งเรืองดุจเดียวกัน. ณ ที่นี้ฟาเหียนพักอยู่ ๒ ปี, เพื่อทำการคัดเขียนพระสูตร3ของตน, และวาดภาพพระพุทธปฏิมา.
ต่อจากนี้ฟาเหียนได้ลงเรือกำปั่นใหญ่ของพาณิชลำหนึ่ง, และ/*189ได้ลอยลำไปบนพื้นทะเลทางตะวันตกเฉียงใต้. เป็นเวลาเริ่มต้นแห่งฤดูหนาว, กระแสลมช่วยพัดส่งให้ตามความประสงค์, ภายหลังจากเวลาที่ออกเรือแล่นใบมาได้ ๑๔ วัน กับ ๑ คืน ก็ถึงนครสิงหฬ.4 พวกชาวบ้านราษฎรพูดกันว่า สิงหฬห่างไกล (จากตามลิปตี) ประมาณ ๗๐๐ โยชน์.
ราชอาณาจักรนี้ตั้งอยู่บนเกาะใหญ่, มีขอบเขตจากตะวันออกถึงตะวันตก ๕๐ โยชน์, และจากเหนือถึงใต้ ๓๐ (โยชน์). ด้านซ้ายและขวาของเกาะใหญ่นี้, มีเกาะเล็ก ๆ อีกมากมายในราว ๑๐๐ เกาะ, ห่างจากกันและกัน ๒๐๐, ๔๐๐, หรือในที่สุด ๔,๐๐๐ เส้น. แต่ขึ้นอยู่ในบังคับบัญชาของเกาะใหญ่ทั้งหมด. เกาะเหล่านี้เป็นที่บังเกิดไข่มุกด์และพลอยหินอันมีค่าชนิดต่างๆ. ณ ที่เกาะแห่งหนึ่งเป็นที่กำเนิดไข่มุกด์น้ำดีบริสุทธิ์,1 เป็นเกาะรูป ๔ เหลี่ยมจัตุรัสประมาณ ๒๐๐ เส้น. พระราชาได้จ้างคนให้คอยเฝ้าป้องกันรักษา, เพื่อประสงค์คอยเรียกเก็บภาษีชักสามจากจำนวนทุกๆ สิบของไข่มุกด์ที่หาได้.
บทที่ ๓๘
ที่ซีลอนหรือสิงหฬ. เมื่อตั้งขึ้นเป็นราชอาณาจักรประเทศราช.
พระสตูปและอาราม. พระพุทธปฏิมา ต้นโพธิพุทธบัลลังก์.
การแห่สมโภชพระเขี้ยวแก้วของพระพุทธองค์
/*189ที่นครแห่งนี้แต่เดิมมาไม่มีผู้คนพลเมือง,1 มีอยู่แต่พวกรากษสกับนาคทั้งนั้น, ซึ่งพวกพ่อค้าเมืองต่าง ๆ นำสิ่งของมาแลกเปลี่ยนค้าขาย เมื่อจะทำการค้าขายแลกเปลี่ยนที่นี่, พวกรากษสจะไม่สำแดงตัวเอง (ออกมาให้เห็น). แต่จะนำเอาสินค้าสิ่งของอันมีค่าประเสริฐทั้งหลายมาวางไว้โดยเฉพาะ, และติดฉลากบอกกำหนดราคาไว้กับสิ่งของนั้นๆ เมื่อพ่อค้ายอมรับซื้อตามราคานั้น, ก็เอาสิ่งของเหล่านั้นไปได้.
พวกพ่อค้าทั้งหลายทั่วไปได้ไปมา (ในทางนี้), และเมื่อเขาเหล่านั้น (กลับ) ไปแล้ว. ชาวบ้านราษฎรแห่งนครต่าง ๆ (เหล่านั้นได้ทราบว่า), ดินแดนแห่งนี้ความสุขสบายประการใด, ต่างก็รวบรวมชนกันมาอยู่ที่นี่เป็นจำนวนมากมาย, จนกระทั่งกลายเป็นประชาชาติใหญ่โตขึ้น. ระดับ (อากาศ) เป็นที่พึงใจ, ฤดูร้อนหรือ/*190ฤดูหนาวใดก็มิได้แตกต่างกัน. อุดมดาษดื่นไปด้วยพืชพรรณธัญญชาติอยู่เสมอ. บุคคลผู้ประกอบการกสิกรรมคิดจะดำเนินการกระทำเมื่อเวลาใดก็ได้, โดยไม่ต้องเป็นกำหนดฤดูกาลสำหรับที่นี่.
เมื่อครั้งพระพุทธองค์เสด็จมาถึงนครนี้,1 ทรงปรารถนาจะกระทำการแปลงร่างพระยานาคร้ายตนหนึ่ง, ด้วยอำนาจอภินีหารอันเหนือธรรมดาของพระองค์, พระองค์ได้ทรงเหยียบพระบาทข้างหนึ่งลง ณ ที่เหนือนครหลวง, และอีกข้างหนึ่งทรงเหยียบลงบนยอดภูเขา,2 ทั้ง ๒ ข้างห่างจากกันถึง ๑๕ โยชน์. เบื้องบนแห่งพระพุทธบาทที่เหนือนครนั้น, พระราชาได้ทรงสร้างพระสตูปขนาดใหญ่และสูงถึง ๔๐๐ ศอกไว้องค์หนึ่ง, ประดับประดาด้วยทองและเงินเป็นที่สง่างาม, และ/*192สำเร็จแล้วล้วนไปด้วยการรวบรวมไว้ซึ่งสิ่งสำคัญอันมีค่าประเสริฐทั้งหลาย. ที่ข้างพระสตูปด้านหนึ่งมีอารามที่ได้สร้างมาแต่เดิมด้วยแห่งหนึ่งเรียกว่าอภัยคิรี.3 ที่อารามแห่งนี้มีพระภิกษุอยู่ ๕,๐๐๐ ที่อารามนี้มีวิหารสำหรับพระพุทธองค์หลังหนึ่ง, ประดับประดาไปด้วยลวดลายแกะสลักปิดทองและเงิน, และบริบูรณ์ไปด้วยสิ่งอันมีค่าประเสริฐ ๗ ประการ, ภายในมีพระพุทธปฏิมาหินหยกสีเขียวองค์หนึ่ง, สูงกว่า ๒๐ ศอก. พราวพรายไปด้วยวัตถุอันเป็นสิ่งสำคัญๆ ทั้งสิ้น. จนเหลือที่จะเลือกสรรเอาถ้อยคำมากล่าวเฉลิมเกียรติให้ถูกถ้วนเท่าที่มีปรากฏอยู่นั้นได้. ในฝ่าพระหัตถ์เบื้องขวามีมุกดาอันหาค่ามิได้เม็ดหนึ่ง.
ตั้งแต่ฟาเหียนได้ละทิ้งดินแดนแห่งประเทศฮั่นล่วงแล้วมาจนบัดนี้ได้หลายปีแล้ว, ผู้คนที่ฟาเหียนได้มาทำการเกี่ยวข้องติดต่ออยู่ล้วนแต่เป็นแขกแปลกหน้าต่างถิ่นกันทั้งสิ้น. ดวงตาทั้งสองของฟาเหียนมิได้ทอดอยู่บนสิ่งที่ตนเคยพบเห็นมาแต่เก่าก่อน เช่นครอบครัว ภูเขา หรือแม่น้ำ ต้นผักหญ้า และต้นไม้เลย. เพื่อนเดินทางนอกนั้นต่างก็พลัดพรากจากกันไป, บางคนก็ตาย, บางคนแยกทางไปต่างหาก, มิได้/*193เห็นหน้าหรือแม้แต่เงากันเลยในเวลานี้นอกจากตนเอง., ความเศร้าโศกก็พลันอุบัติขึ้นตั้งอยู่ในดวงใจของฟาเหียน. วันหนึ่งเมื่อฟาเหียนไปนั่งอยู่ที่ข้างพระพุทธปฏิมาหยก, ขณะที่ฟาเหียนได้เห็นพ่อค้าคนหนึ่งเอาพัดไหมสีขาว1เล่มหนึ่งของเขามาถวายเป็นเครื่องสักการบูชา, ความทุกข์โศกของฟาเหียนได้ขึ้นถึงขีดเต็มเปี่ยมจนเหลือที่จะระงับใจไว้ได้, พลันน้ำตาของตนก็ล่วงหล่นลงทันที.
ในกาลก่อนครั้งหนึ่งกษัตริย์แห่งนครนี้ได้ส่งคนให้ขึ้นไปมัชฌิมประเทศแห่งอินเดียตอนเอากิ่งต้นปัทร,2 แล้วและนำเอาลงมาปลูกไว้ที่/*194ข้างวิหารแห่งพระพุทธองค์, ต้นปัทรได้เจริญงอกงามขึ้นสูงประมาณ ๒๐๐ ศอก และได้เอนไปทางตะวันออกเฉียงใต้. พระราชาเกรงว่าจะล้ม, จึงได้ให้ค้ำไว้ด้วยเสาตอม่อยาว ๘ หรือ ๙ คืบโดยรอบ. ต้นปัทรก็เริ่มงอกรากหยั่งลงไปตามใจกลางของเสาที่ค้ำทุกๆ ต้น. จนทะลุตลอดต้นเสาลงข้างใต้พบพื้นดิน ณ ที่นั่น, (กลายเป็นลำต้น) โตโดยรอบในราว ๔ คืบและทอดรากสีแดง (ไปตามพื้นดิน). ถึงกระนั้นก็ดี, เสาตอม่อที่แตกกลางออกเป็นซีกๆ ก็ไม่มีผู้ใดเก็บเอาไปให้พ้นที่. ภายในต้นปัทรนี้มีวิหารซึ่งได้สร้างขึ้นไว้หลังหนึ่ง, ภายในมีพระพุทธรูปนั่งองค์หนึ่ง, ซึ่งมีพระภิกษุและผู้ที่เคารพนับถือทั่วไปมาดูอยู่มิได้ขาด. ในนครนี้มีวิหารซึ่งได้สร้างขึ้นสำหรับประดิษฐานพระทันตธาตุของพระพุทธองค์, ซึ่งได้จ้างนายช่างให้ทำการประดับประดาไว้ด้วยสิ่งอันมีค่าประเสริฐ ๗ ประการดุจเดียวกับที่อื่นๆ พระราชาถือธรรมเนียมการชำระล้างบาปตามแบบพราหมณ์, และอันที่จริงความเชื่อถือและความเคารพนับถือของราษฎรภายในนครส่วนใหญ่เช่นเดียวกัน. ตั้งแต่อดีตกาลมารัฐบาลแห่งประเทศราชนี้ตั้งมาด้วยความเป็นหลักฐานมั่นคง, โดยปราศจากข้าวยากหมากแพงหรือกันดารขัดสน, ไม่มีการจลาจลหรือกำเริบวุ่นวายประการใด. ที่ในคลังของคณะสงฆ์มีพลอยหินอันมีค่าประเสริฐ และมณีอันมีค่ายอดยิ่ง. ครั้งหนึ่งพระราชาได้เสด็จเข้าไปในคลังนั้น, และเมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรไปโดยรอบ, ก็เห็นมุกดามีค่าอันประเสริฐ, โลภ/*195เจตนาของพระองค์กำเริบขึ้น, พระองค์ทรงปรารถนาใคร่จะเอาสิ่งเหล่านั้นมาเป็นส่วนของพระองค์เองเสียด้วยอำนาจ แต่อย่างไรก็ดี, ใน ๓ วันต่อมาได้เสด็จไปด้วยพระองค์เอง, และในทันทีที่พระองค์ได้ตรงเข้าไปน้อมพระเศียรของพระองค์ลงกับพื้นในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย, พระองค์ได้สำแดงการกลับพระหทัยที่ได้ทรงคิดชั่วร้ายมาแล้ว. ตามเหตุผลที่เป็นมาแล้วนี้, พระองค์ได้ทรงเล่า (ความในพระหทัย) ให้ภิกษุทั้งหลายฟัง. แล้วทรงแสดงความเจตนาให้ทำกฎข้อบังคับขึ้นตั้งแต่วันนั้นเพื่อให้ปรากฏสืบไปว่า ไม่ยอมอนุญาตให้พระราชา (พระองค์ใด) เสด็จเข้าไปในคลังและทอดพระเนตร (สิ่งของในนั้น). แม้พระภิกษุ (ใดๆ) ก็เข้าไปไม่ได้. จนกว่าจะทรงความเป็นอยู่ในธรรมวินัยชั่วกาลเวลาเต็ม ๔๐ พรรษาล่วงแล้ว.1
ในนครนี้ยังมีไวศยผู้เฒ่าและพ่อค้าโพ2มากหลาย, พวกเหล่านี้มีบ้านเรือนอันงดงามสมเกียรติศักดิ์. ตรอกที่ใช้สัญจรไปมาได้สั่งให้บำรุงรักษาไว้เป็นอันดี. ที่หัวถนนอันเป็นสายสำคัญทั้ง ๔, มีศาลาโรงเทศนาสร้างขึ้นไว้. ณ ที่ศาลานี้ในวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำของเดือน, พวกเหล่านั้นจัดการปูพรมและตั้งธรรมาสน์สำหรับนั่งไว้ข้างหน้า ฝ่ายพระภิกษุและฆราวาสสามัญทั่วไปจากทุกๆ ส่วน, ต่าง/*196พร้อมกันมาฟังธรรมเทศนา. ชาวบ้านกล่าวว่าในราชอาณาจักรนี้พระภิกษุรวมกันทั้งหมดอาจถึง ๕ หรือ ๖ พัน, พระภิกษุทั้งหลายได้รับอาหารจากโรงเรือนตามธรรมดาทั่วไป, นอกจากนี้พระราชายังได้จัดเตรียมอาหารไว้สำหรับแจกจ่ายถวายแก่ภิกษุ ๕ หรือ ๖ พันในนครอีกแห่งหนึ่ง. เมื่อขณะใดที่ภิกษุทั้งหลายนำเอาบาตรใหญ่. ไป (ยังที่แจกจ่ายอาหารนั้นแล้ว). ก็จะได้ถือเอาภาชนะซึ่งเต็ม (ด้วยอาหาร) กลับด้วยกันทั้งสิ้น.
ในกลางเดือน ๓ พระทันตธาตุของพระพุทธองค์จะถูกเชิญออกมาให้ได้เห็นกันเสมอไป. แต่ก่อนที่จะเชิญออกมา ๑๐ วัน, พระราชาได้ (รับสั่ง) ให้ตกแต่งคชาใหญ่ด้วยผ้าปูหลังอันสง่างามเชือกหนึ่ง. กับให้มีบุรุษคนหนึ่งแต่งกายด้วยเครื่องเสื้อผ้าของหลวง, ขึ้นขี่ช้างตีกลองใหญ่และกล่าวประกาศไปตามทางโดยชัดเจนว่า ‘ในระหว่างเวลา ๓ อสงไขยกัลป์3ที่พระโพธิสัตว์ได้ทรงกลับพระหทัยมาตั้งบำเพ็ญกรณียกิจให้เป็นที่ประจักษ์แจ้งแล้ว, โดยมิได้ถนอมพระชนม์ชีพของพระองค์. พระองค์ทรงสละทิ้งพระราชอาณาจักรและนคร, พระมเหสี, และพระราชโอรส. พระองค์ปลิดดวงพระเนตรของพระองค์/*197ประทานแก่คนๆหนึ่ง. พระองค์ตัดพระมังษาก้อนหนึ่งให้เป็นค่าถ่ายชีวิตของนกเขาตัวหนึ่ง.1 พระองค์ตัดพระเศียรของพระองค์ให้เป็นทาน2 พระองค์อุทิศร่างกายให้เป็นอาหารแก่พยัคฆ์อดอยากตัวหนึ่ง3 พระองค์มิได้เสียดาย (แม้แต่) กระดูกมันไขแลสมองของพระองค์. ในทางทั้งหลายเหล่านี้พระองค์ได้ทรงกระทำไปด้วยความเพียรอดทนต่อความทุกขเวทนา, โดยมิได้เห็นแก่ชีวิตและความเป็นอยู่ทั้งสิ้นเลย. เพราะฉะนั้น พระองค์จึงได้ตรัสรู้เป็นองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า, และได้ทรงปฏิบัติกรณียกิจอยู่ในนี้สืบต่อไปอีก ๔๕ ปี, โดยกลับกลายเป็นพระบรมครูทรงแสดงธรรมเทศนาสั่งสอน (ฝูงสัตว์), โดยมิได้ทรงหยุดยั้งพักผ่อน. และไม่เปลี่ยนแปรพระจริยาวัตต์ในทางที่จะโปรดให้บุคคลทั้งหลายพ้นจากอกุศลกรรมเลย. พระองค์ได้ทรงกระทำความติดต่อกับชีวิตของพระองค์โดยครบถ้วนบริบูรณ์,4 ตลอดจนเสด็จดับขันธ์บรรลุปรินิพพาน. และเหตุการณ์ตั้งแต่นั้นมา (จนบัดนี้) ได้ ๑๔๙๗ ปีแล้ว. แสงสว่างของโลกได้หมดสิ้นไปแล้ว,5 ชีวิตความเป็นอยู่ (ของเรา) ทั้งหลายจะคงมีอยู่แต่ความเศร้าโศกสืบไปชั่วกาลนาน. จงคอยดู. อีก ๑๐ วัน. พระทันตธาตุของพระ/*198พุทธองค์จะได้นำออกมาให้เห็นประจักษ์, และจะได้นำไปสู่อภัยคีรีวิหาร. ให้พระภิกษุและคฤหัสถ์ทั้งหลาย, ที่ปรารถนาจะสะสมบุญกุศลสำหรับตนเอง, จงทำถนนหนทางให้เกลี้ยงเกลาตามความเจตนาดี, แล้วและตกแต่งถนนหนทาง, และตระเตรียมตั้งที่ทำการสักการบูชาด้วยดอกไม้และเครื่องหอมให้ตลอดทั่วไป.’
เมื่อประกาศนี้ล่วงไปแล้ว, พระราชาได้ให้ทำรูปร่างกายแบบต่าง ๆ แสดงไว้ตามริมถนนทั้งสองข้าง ๕๐๐ รูป, ซึ่งเป็นภาพที่มีปรากฏมาในตำนานของพระโพธิสัตว์ เช่นครั้งเป็นสุทาน,1 ครั้งเป็นสามะ,2 ครั้งเป็นพระยาคชสาร,3 และเมื่อครั้งเป็นกวางหรือม้า.4 รูปภาพทั้งหมดเหล่านี้ระบายด้วยสีอย่างสดใสและสำเร็จพร้อม/*199ไปด้วยความงดงาม. ซึ่งแลดูเป็นประดุจสิ่งมีชีวิตอยู่. ต่อจากนี้พระทันตธาตุของพระองค์ก็ถูกเชิญออกมา, และพาไปในกลางถนน, ทุกๆ แห่งก็ถวายเครื่องสักการบูชาต่อพระทันตธาตุ (กันไป) ตลอดทาง, จนกระทั่งถึงวิหารของพระพุทธองค์ ณ อภัยคิรีอาราม ณ ที่นั้นพระภิกษุและคฤหัสถ์รวมกันเป็นกลุ่ม ๆ, ต่างเผาเครื่องหอมและจุดประทีปโคมไฟ. ปฏิบัติกันอยู่เช่นนี้ตลอดกำหนดเวลาทั้งกลางวันและกลางคืนโดยมิได้หยุด, จนกระทั่งครบเวลาที่มีงาน ๙๐ วันบริบูรณ์เมื่อ (พระทันตธาตุถูกอัญเชิญ) กลับไปสู่วิหารภายในนคร (ตามเดิม) แล้ว, ในวันถือศีลประตูวิหารจะเปิด, ผู้ที่เคารพนับถือก็เข้าไปกระทำกิจพิธีและบำเพ็ญศีลตามวินัย
เบื้องทิศตะวันออกของอภัยคีรีวิหารไป ๑,๐๐๐ เส้นเป็นเนินภูเขาแห่งหนึ่ง, มีวิหารหลังหนึ่งอยู่บนนั้นเรียกว่าเจตย.1 ณที่นี้อาจมีภิกษุ/*200ได้ถึง ๒,๐๐๐ ในระหว่างพระสมณะเหล่านั้นมีพระสมณะองค์หนึ่งดำรงกุศลบารมีอันยิ่งใหญ่, มีนามว่าธรรมคุปต,2 มีเกียรติคุณประจักษ์แจ้งตลอดทั่วไปในราชอาณาจักรนี้. พระสมณะองค์ดำรงชีวิตอยู่ ๕๐ ปีกว่าภายในคูหาศิลา, ท่านผู้ได้สำแดงความอ่อนหวานแห่งน้ำใจอยู่เนือง ๆ, และได้นำเอางูและหนูให้มารวมในห้องเดียวกัน, แต่ก็ปราศจากการที่จะคิดปองร้ายซึ่งกันและกัน.
บทที่ ๓๙
การฌาปนกิจศพพระอรหันต้องค์หนึ่ง.
คำสาธยายของอุบาสกผู้หนึ่ง.
/*201ทิศใต้ของนครไป ๑๒๐ เส้น, ณ ที่นั้นเป็นวิหารแห่งหนึ่งเรียกว่ามหาวิหาร, มีพระภิกษุอาศัยอยู่ ๓,๐๐๐ องค์ ในจำนวนภิกษุทั้งหลายซึ่งอยู่ ณ ที่นี้ มีพระสมณะองค์หนึ่ง, ซึ่งทรงคุณธรรมกุศลบารมีอย่างสูง, ประกอบไปด้วยความบริสุทธิ์อันปราศจากมลทินโทษ, อันเนื่องจากความใส่ใจพินิจพิจารณาพระธรรมวินัยของพระสมณะองค์นี้, จนประชาชนทั้งหลายนึกคนึงใจอยู่ว่าพระสมณะองค์เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง. เมื่อใกล้กับเวลาที่พระสมณะองค์นี้จ ถึงที่สุด (มรณะ) นั้น, พระราชาได้เสด็จไปเพื่อจะสอบสวนด้วยความอันเป็นข้อสำคัญประการหนึ่ง, จึงให้มีการประชุมภิกษุสงฆ์ทั้งหลายตามระเบียบ. และรับสั่งถามว่า พระภิกษุรูปนี้ได้บรรลุถึงความรู้แจ้งด้วยองค์ปัญญาทุกลำดับชั้นโดยบริบูรณ์แล้วหรือประการใด? พระภิกษุทั้งหลายตอบยืนยันว่า พระสมณะองค์นี้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง, พระราชาก็พระราชทานอนุมัติตาม. เมื่อพระสมณะองค์นี้ถึงมรณภาพ ได้ทรงกระทำการใหญ่โตตามแบบอย่างพระอรหันต์ในสมัยต่อมาองค์หนึ่ง, โดยถูกต้องตามแบบธรรมเนียมในวินัยที่ระบุไว้. จากวิหารไปทางตะวันออก ๘๐ หรือ ๑๐๐ เส้น, ให้สร้างกองฟืนขนาดใหญ่ขึ้นกองหนึ่ง, ซึ่งมีส่วน/*202โดยกว้างเป็น ๔ เหลี่ยมกว่า ๓๐ ศอก, และมีส่วนสูงดุจเดียวกัน. ตอนใกล้ยอดวางลำดับด้วยไม้จันทน์หอม, ไม้กฤษณา, กับไม้ชนิดที่มีกลิ่นหอมอย่างอื่น ๆ.
ทั้ง ๔ ด้าน (ของกอง) เขาทำบันไดไว้สำหรับขึ้นไปบนกองฟืน. และใช้ผ้าขาวที่ทำด้วยขนสัตว์อย่างสะอาดประดุจหนึ่งไหม, ห่อ (ศพ) เป็นรอบ ๆ1 และสร้างรถขนาดใหญ่ซึ่งมีกรอบเบื้องบนขึ้นคันหนึ่ง, ตามแบบอย่างแห่งความพอใจ เช่นรถบรรทุกศพของเรา, แต่ไม่มีรูปมังกรและปลา.1
ในขณะที่จะทำการฌาปนกิจ, พระราชาและประชาชนเป็นอันมากต่างมาจากทุก ๆ ส่วนรวบรวมมาพร้อมกัน, ต่างถวายเครื่องสักการะด้วยดอกไม้และเครื่องหอม. แล้วต่างก็ตามรถศพมาจนถึงที่ที่ตั้งการเผาศพ,2 พระราชาก็ทรงถวายดอกไม้และเครื่องหอมด้วยพระองค์เอง. เมื่อเสร็จกิจแล้วก็ยกศพขึ้นวางบนกองฟืน, และเทลาดลงด้วยน้ำมันหอมจาก/*203กระออมหนังแกะจนทั่วเบื้องบน, แล้วจึงจุดให้บังเกิดแสงสว่างขึ้น. ในขณะที่ไฟกำลังลุกเป็นเปลวขึ้นนั้น ทุกคนที่มีความเคารพเชื่อถือด้วยน้ำใจจริง, ต่างก็ปลดเปลื้องเครื่องแต่งกายออกจากตนโยนทิ้งเข้าไปบนกองไฟด้วย. พัดขนนกและร่มที่ใช้เดินทางมา, ต่างก็ทิ้งเข้าไปในกลางกองไฟเพื่อช่วยเผาไปด้วยกัน เมื่อการฌาปนกิจเสร็จลงแล้ว, เขาทั้งหลายได้ช่วยกันรวบรวมอัฏฐิ และก่อสร้างเป็นสตูปขึ้นองค์หนึ่งบรรจุไว้. ฟาเหียนยังมาไม่ถึงขณะที่ (พระสมณะรูปนี้) ยังดำรงชีพอยู่, แต่ได้มาเห็นในขณะที่ทำการฌาปนกิจ.
ณ สมัยหนึ่ง พระราชา3ผู้ทรงเคารพเชื่อถือต่อพระธรรมของพระพุทธองค์อันแท้จริงองค์หนึ่ง, มีพระราชประสงค์จะสร้างวิหารขึ้นใหม่สำหรับภิกษุสงฆ์อีกแห่งหนึ่ง เริ่มต้นทรงให้มีการเรียกประชุมใหญ่, ภายหลังเมื่อพระองค์ได้ถวายธัญญาหารกับทั้งเครื่องสักการะแด่พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายแล้ว, พระองค์ได้ทรงเลือกสรรโคอันมีค่าสูงคู่หนึ่ง. มีเขาอันงดงามและตกแต่งไปด้วยทองเงินกับสิ่งอันประเสริฐต่าง ๆ ได้จัดการตระเตรียมผาลไถนา (ที่ทำด้วย) แผ่นทองไว้/*204อันหนึ่ง, พระราชาได้ทรงไถด้วยพระองค์เองรอยหนึ่งลงบนพื้นแผ่นดินทั้ง ๔ ด้าน, ซึ่งภายหลังในเขตนี้จะได้สร้าง (วิหาร) ขึ้น. และพระองค์ได้อุทิศถวาย สิ่งอันเป็นกัลปนาแด่ชุมนุมสงฆ์ด้วยผู้คนพลเมือง (ให้เป็นเลขวัด), ทุ่งนา, บ้านเรือน, ซึ่งได้จารึกคำอุทิศลงบนแผ่นเหล็กเคลือบว่า ‘แต่สืบไปเบื้องหน้า ชั่วชาตินี้และชาติหน้ามิให้ผู้ใดผู้หนึ่งบังอาจมาทำการเพิกถอนหรือเปลี่ยนแปลงสิ่งนี้’
ในนครนี้ ฟาเหียนได้ฟังอุบาสกชาวอินเดียผู้หนึ่งสวดพระสูตรจากธรรมาสน์ว่า ‘บาตรของพระพุทธองค์ครั้งแรกอยู่ในนครไวศาลี, และเดี๋ยวนี้อยู่ในคันธาร,1 สืบต่อไปอีกหลายร้อยปี (เมื่อขณะที่ฟาเหียนฟังคำสวดเขาบอกจำนวนปี, แต่มาลืมเสียภายหลัง) จะไปสู่ทุขารตะวันตก,2 ภายหลังอีกหลายร้อยปีอยู่โขเตน, ภายหลังอีกหลายร้อยปีอยู่ขรจาร,3 ภายหลังอีกหลายร้อยปีอยู่ในแดนฮั่น, ภายหลังอีกหลายร้อยปีจะกลับมาอยู่สิงหฬ, และภายหลังอีกหลายร้อยปีจะกลับไปอยู่มัชฌิมประเทศอินเดีย. ต่อจากนี้จะขึ้นไปสู่สวรรค์ชั้นดุสิต และเมื่อพระโพธิสัตว์ไมเตฺรยเห็นบาตรใบนี้แล้ว, พระองค์จะ/*205กล่าวพร้อมกับถอนพระทัยว่า ‘บาตรของพระศากยมุนีพุทธเจ้ามาแล้ว.’ และมวลเทวาทั้งหลายจะถวายดอกไม้และเครื่องหอมอยู่ตลอด ๗ วัน. เมื่อพ้นกำหนดนั้นแล้วบาตรจะกลับลงมายังชมพูทวีป, ณ ที่นั้น พระยาสมุทรนาคราชจะรับเอาลงไปไว้ยังพระราชวังแห่งพระยานาคของพระองค์ เมื่อพระไมเตฺรยจะบรรลุถึงญาณปัญญาอันบริสุทธิ์ (เป็นพระพุทธเจ้า), บาตรใบนี้จะแยกออกจากกันเป็น ๔ ใบ,4 และจะกลับขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนยอดแห่งบรรพตอันนะ1สืบต่อไป. ภายหลังเมื่อพระไมเตฺรยตรัสรู้แล้ว, ท้าวจตุเทวราชจะรำลึกถึงพระพุทธองค์อีก (จะนำบาตรไปถวายพระพุทธองค์ดั่งที่เคยกระทำมาแล้ว). โดยที่จริง, พระพุทธเจ้าในภัทรกัลป์ทั้งพันองค์ก็ได้ใช้บาตรใบเดียวกัน. และเมื่อบาตรใบนี้อันตรธานไปแล้ว, พระธรรมของพระพุทธเจ้าก็จะค่อยดับศูนย์ทำลาย (ตามไปด้วย). ภายหลังแห่งความดับศูนย์นี้ ความเป็นอยู่ของชีวิตมนุษย์จะหดสั้นลง, ดำรงอยู่ในโดยเฉพาะชั่วเวลาเพียง ๕ ปี. ในชั่วชีวิตแห่งเวลา ๕ ปีนี้, ข้าว เนย และน้ำมันจะเสื่อมศูนย์หมดไป, และมนุษย์ก็จะกลายไปเป็นคนชั่วร้ายอย่างยิ่ง. ต้นหญ้าต้นไม้มวลหมู่มนุษย์ก็จะล้มราบลง. เปลี่ยนแปรไปเป็นดาบเป็นกระบองสำหรับจับถือ, แล้วต่างก็จะเข้าทำร้ายตีรันเข่นฆ่าซึ่งกัน/*206และกัน. ในระหว่างคนเหล่านี้บางพวกก็จะถอยหลังออกจากฝูงชนไปหาความร่มเย็นเป็นสุขอยู่ในระหว่างภูเขา. และเมื่อพวกเหล่าร้ายได้ประหารซึ่งกันและกันหมดสิ้นไปแล้ว พวก (ที่หลบหลีก) ก็จะออกมาปรากฏตัวอีกครั้งหนึ่ง, และปราศรัยในระหว่างกันเองว่า ‘คนแต่สมัยโบราณมีความรื่นเริงและมีอายุยืนนานอย่างยิ่งทุกๆ คน, แต่ตลอดทั่วไปในเวลานี้กำลังเป็นอยู่แต่ความชั่วร้ายเป็นอย่างยิ่ง, และการกระทำทุกสิ่งล้วนแต่อธรรม, ความยืนยาวแห่งชีวิตของพวกเราจึงหดสั้นลงคงเหลืออยู่ได้เพียง ๕ ปี. บัดนี้ ให้พวกเรารวมเข้าพร้อมกันกระทำคุณความดีให้เนืองนิตย์, และจงบำเพ็ญรักษาคุณงามความดีและความสุภาพประกอบไปด้วยเมตตากรุณาในใจ, และประกอบการเรือกสวนไร่นาโดยละเอียดถี่ถ้วนด้วยความสุจริต และความบริสุทธิ์เป็นอันดี. เมื่อทุก ๆ คนได้ปฏิบัติอยู่ในทางที่สุจริต และบริสุทธิ์ดั่งนี้เสมอ, ก็จะไม่ต้องสงสัยว่าชีวิตของเราอาจยืนนานจนลุถึง ๘๐,๐๐๐ ปี. เมื่อพระไมเตฺรยมาปรากฏในโลก, และแสดงเทศนาธรรมจักรของพระองค์, เป็นครั้งแรกที่พระองค์จะช่วยในระหว่างเหล่าสานุศิษย์ของพระองค์ให้รอดพ้นด้วยธรรมของพระศากยมุนี, ซึ่งพระองค์ได้ละทิ้งไปแล้วนั้น, ต่อครอบครัวทั้งหลายโดยครบถ้วน. และเขาเหล่านั้นจะได้รับ (พระรัตน) ตรัยเป็นที่พึ่ง, โดยยอมรับเอาศีลสิกขาบท ๕ และศีลสิกขาบท ๘, ประกอบไปด้วยความเคารพสักการบูชาต่อสิ่งอันประเสริฐ /*207๓ ประการ. ครั้งที่ ๒ และที่ ๓, พระองค์จะช่วยในระหว่างบุคคลเหล่านั้นให้รอดพ้น, และเปลี่ยนความประพฤติเพื่อส่งให้พ้นจากการต่อเนื่องกับ (ความเป็นอยู่) ในอดีต1ที่ล่วงแล้วมา.
ฟาเหียนปรารถนาจะเขียน (เรื่องนี้) ลงไว้เป็นประดุจโอวาทส่วนหนึ่ง, แต่ชายผู้นั้นกล่าวว่า เรื่องนี้มิได้มาจากพระสูตร, เป็นเรื่องที่กล่าวจากความคิดในใจของตนเองโดยเฉพาะ.
บทที่ ๔๐
ภายหลังเวลา ๒ ปีล่วงแล้วไป, ฟาเหียนโดยสารเรือกำปั่นใบจากซีลอนกลับเมืองจีน. เคราะห์ร้ายในระหว่างเดินทางไปชวา, และจากที่นั่นไปเมืองจีน. ถึงชานตุงและต่อไปนานกิง.
/*208ฟาเหียนพักอาศัยอยู่ในนครนี้ ๒ ปี. ได้รับคัมภีร์เพิ่มขึ้น (จากที่ได้ไว้ในปัตนะ) สมความปรารถนาอีกคัมภีร์หนึ่ง คือวินัยปิฎกแห่งมหีศาสกาห,1 ทีรคหาคม และสัมยุกตาคม2 (สูตร) กับ สัมยุกตสัญจยปิฎก3ดุจเดียวกันอีกผูกหนึ่ง, ทั้งหมดนี้ยังไม่ทราบทางปฏิบัติกันเลยในแดนฮั่น. เมื่อได้ทำงานคัดคัมภีร์สันสกฤตสำเร็จแล้ว, ฟาเหียนได้โดยสารเรือพาณิชขนาดใหญ่ลำหนึ่ง, ซึ่งมีผู้โดยสารในเรือกว่า ๒๐๐ คน และมีเรือเล็กผูกเชือกใหญ่เกาะข้างห้อยไปด้วยลำหนึ่ง, เพื่อเป็นกำลังในเมื่อประสบเหตุภัยอันตรายร้ายแรงจากการเดินเรือ. /*209เมื่อมีลมพัดมาตามความต้องการ, นายเรือจึงดำเนินการออกเรือไปทางตะวันออกเป็นเวลา ๓ วัน ก็ไปเผชิญเข้ากับมหาวาตะ. เรือเกิดรั่วมีน้ำพุ่งเข้ามาภายในได้แห่งหนึ่ง, นายเรือพาณิชปรารถนาที่จะ (แบ่ง) ให้ไปกันโดยเรือเล็ก, แต่คนที่ต่างตกใจกลัวมีอยู่บนเรือมากเกินกว่าที่จะไปได้, จึงต้องตัดเชือกเรือเล็กที่ผูกติดอยู่ (ให้หลุดไป) นายพาณิชกลัวอันตรายมาก, กำลังมีความรู้สึกอยู่ว่าคนโดยสารทั้งหลายจะถึงความตายเพราะด้วยภัยอยู่โดยเร็วที่สุดแล้ว. เกรงว่าเรือจะบรรทุกสิ่งของอยู่หนักเกินไป, เขาจึงขนเอาสินค้าที่ใหญ่โตรุงรังทั้งหลายทิ้งลงในน้ำหมด ดุจเดียวกันฟาเหียนก็ได้เอากุณฑิกา1และชามอ่างซักผ้าของตน, กับสิ่งของอย่างอื่นบ้างทิ้งลงไปในทะเล. แต่ (ก็ยัง) เกรงว่านายพาณิชจะเอาสมุดคัมภีร์และพระพุทธรูปที่ยังเหลืออยู่บนเรือทิ้งเสียอีก, ฟาเหียนได้รวบรวมความรู้สึกในใจทั้งหมดให้ระลึกถึงไปโดยเฉพาะต่อพระกวัน-ชิ-ยิน,2 และมอบชีวิตของตนไว้ (ในความคุ้มครอง) ต่อวิหารแห่งประเทศฮั่น.3 (และอธิษฐานว่า) ‘ข้าพเจ้าได้เดินทางไกลไปเสาะแสวงหาพระธรรมมาแล้ว. ภยันตรายที่น่าพึงกลัวอันจะบังเกิดขึ้นต่อไปด้วย (อำนาจ) เหนือความเป็นธรรมดาของพระองค์นั้น, ได้โปรดให้/*210ข้าพเจ้ารอดพ้นจากความพลัดพรากจากถิ่นฐานกลับไปสู่สำนักของข้าพเจ้า (ด้วยเถิด).’
ในทางนี้พายุใหญ่4มีเรื่อยต่อไปตลอดทั้งกลางวันและกลางคืน, จนกระทั่ง ๑๓ วันพาเอาเรือไปสู่ข้างเกาะแห่งหนึ่ง, ณ ที่นั้นเมื่อกระแสน้ำไหลลง, จนพบรอยช่องที่เรือรั่ว, และได้หยุดพักการเดินเรือชั่วคราวแล้วจึงทำการเดินทางต่อไป. ในทะเล (ย่านแถวนี้) มีพวกโจรสลัดชุกชุม, ถ้าพบกับมันก็คือความตายซึ่งจะมาถึงโดยด่วน. มหาสมุทรแผ่ออกไปกว้างใหญ่ไพศาลไม่มีขอบเขต, จนไม่ทราบว่าตะวันออกตะวันตกทางไหน, จะตรวจตราเห็นได้แต่เฉพาะพระอาทิตย์พระจันทร์และดาว ที่ช่วยให้สามารถเดินทางมุ่งหน้าต่อไปได้. ถ้าเมื่อท้องฟ้าอากาศมืดมัวไปด้วยฝน, ลมก็พาเรือเดินทางไปโดยปราศจากวิถีทางใด ๆ ซึ่งจะเป็นการแน่นอน. ในความมืดมิดแห่งรัตติกาล, สิ่งที่จะเห็นได้โดยเฉพาะก็คือคลื่นก้อนมหึมากระทบซึ่งกันและกัน, บังเกิดเป็นประกายแสงสว่างพลุ่งขึ้นประหนึ่งดวงไฟ. และเต่าขนาดใหญ่กับสัตว์อื่นๆ ที่ใหญ่โตดุจดั่งยักษ์อันมีอยู่ในท้องทะเลลึก. นายพาณิชเต็มไปด้วยความหวาดกลัวด้วยเหตุที่ไม่ทราบว่าจะไปทางไหน, ท้องทะเลก็ลึกเหลือที่จะหยั่ง, และไม่มีสถานที่แห่งใดที่จะทอดสมอหยุดลงได้. แต่เมื่อขณะที่ท้องฟ้าอากาศแจ่มใส, บอกทิศตะวันออกตะวันตกได้, (เรือ) ก็จะเดินทางก้าวหน้าไปถูกต้องตามทิศทาง/*211ได้อีก. ถ้าเรือเข้าไปสู่หินที่ซ่อนอยู่ใต้น้ำ, ณ ที่นั้นก็เป็นอันหมดหนทางที่จะรอดพ้นได้ต่อไป.
ภายหลังที่ได้ดำเนินมาในทางนี้ได้ ๙๐ วันกว่าๆ, เรือก็ไปถึงนครแห่งหนึ่งเรียกว่า ชวา-ทวีป. ณ ที่นี้ศาสนาแบบลัทธิของพราหมณ์ที่หลงผิดต่าง ๆ กำลังรุ่งเรือง, ฝ่ายพุทธศาสนา ณ ที่นี้ไม่เป็นประโยชน์ที่จะกล่าวถึง. ภายหลังที่ได้พักอยู่ในที่นี้ ๕ เดือน, ฟาเหียนได้ลงโดยสารเรือพาณิชขนาดใหญ่อีกลำหนึ่ง ซึ่งมีคนโดยสาร ๒๐๐ กว่าเช่นเดียวกัน. เรือลำนี้บรรทุกเสบียงไปด้วยสำหรับ ๕๐ วัน, และได้ตั้งต้นเดินทางเมื่อ ณ วันที่ ๑๖ แห่งเดือนที่ ๔
ฟาเหียนจำพรรษาอยู่ในเรือ. พวกพาณิชเดินเรือไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ, ด้วยความประสงค์จะไปขายของที่กวางเจา. ต่อมาเป็นเวลาเดือนเศษ, เมื่อกลองในราตรีกาลย่ำเสียงยาม ๒, เรือก็ไปเผชิญเข้ากับลมดำและพายุฝนอย่างหนัก, ซึ่งพวกพ่อค้าและคนโดยสารต่างตกใจหวาดกลัวต่อภยันตรายด้วยกัน. ฟาเหียนได้รวบรวมกำลังใจของตนทั้งหมดระลึกมุ่งเฉพาะถึงพระกวัน-ชิ-ยินและคณะภิกษุสงฆ์ในประเทศฮั้นอีกครั้งหนึ่ง. ด้วยอำนาจอันลึกลับช่วยคุ้มครองป้องกันจึงตลอดรอดพ้นมาได้จนถึงเวลารุ่งขึ้นเช้าตรู่. ภายหลังเวลารุ่งเช้าพวกพราหมณ์ปรึกษาพร้อมกันว่า ณ ที่นี้มีพระสมณะองค์นี้อยู่บนเรือ, ซึ่งเป็นต้นเหตุแห่งความอาเพศเคราะห์กรรม, ที่นำมาให้พวกเราต้องทนทุกข์ลำบากอยู่อย่างขมขื่นอันสาหัสในเวลานี้. /*212ควรจะส่งให้พระภิกษุรูปนี้ขึ้นเสียที่ชายฝั่งแห่งใดแห่งหนึ่ง, เราไม่ควรจะยอมเห็นแก่คน ๆ เดียวให้พวกเราเองต้องเผชิญอยู่กับความใกล้ต่ออันตรายเช่นนี้. แต่อย่างไรก็ดี, มีผู้อนุเคราะห์ฟาเหียนคนหนึ่งกล่าวแก่พวกนั้นว่า ถ้าท่านส่งภิกษุรูปนี้ขึ้น, ท่านก็จะต้องส่งฉันขึ้นในเวลาเดียวกันนั้นด้วย, และถ้าท่านไม่กระทำดั่งนั้น, ท่านจะต้องฆ่าฉันเสียก่อน. ถ้าท่านส่งสมณะรูปนี้ขึ้น, เมื่อฉันไปถึงประเทศฮั่น, ฉันจะเข้าไปเฝ้าพระราชาและจะฟ้องท่านขึ้น. พระราชาทรงเคารพและเชื่อถือต่อพระธรรมของพระพุทธองค์ดุจเดียวกัน, และทรงเคารพต่อพระภิกษุทั้งหลาย. พวกพ่อค้าบนเรือต่างมีความฉงนใจ, และในบัดเดียวนั้นก็ไม่กล้าที่จะกระทำการส่ง (ฟาเหียน) ขึ้นฝั่ง.
ในเวลานี้ท้องฟ้าอากาศยังคงมืดมัวอยู่มาก, และพวกพนักงานที่ใช้ใบต่างมองดูซึ่งกันและกัน, ในเหตุที่ได้กระทำการพลาดพลั้งลง. โดยเวลาก็ได้ผ่านพ้นมาแล้วกว่า ๗๐ วัน, เสบียงอาหารและน้ำก็เหลือน้อยใกล้จะหมดอยู่แล้ว. ต่างต้องใช้น้ำเค็มในทะเลสำหรับทำครัว, และต้องแจกปันน้ำ (จืด) กันโดยประณีตเพียงคนละ ๒ ถ้วย (แก้ว) และในขณะเดียวกับที่เสบียงทุกอย่างจวนจะหมดลิ้นลงไปนี้, ผู้แทนพวกพาณิชคนหนึ่งได้กล่าวขึ้นว่า ตามธรรมดาเท่าที่กะประมาณเวลาแห่งการแล่นใบมา เราควรจะถึงกวาง-เจาแล้ว, และบัดนี้เป็นเวลาล่วงแล้วมามากมายหลายวัน, ต้องเป็นการที่เราได้ยึดเอาหนทางเดินเรือผิดมาแล้วกระมัง ? ในทันใดนั้น พวกพนักงานก็บังคับ/*213เรือให้แล่นไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ, และคอยมองตรวจดูฝั่ง. ภายหลังเมื่อได้แล่นใบทั้งกลางวันกลางคืนมาได้ ๑๒ วัน, ก็บรรลุถึงชายฝั่งทางทิศใต้แห่งภูเขาลาว,1 ซึ่งเป็นชายอาณาเขตของมณฑลจัง-กวัง.2 และในขณะเดียวนั้น ก็ไปจัดหาน้ำจืดและผักสดกัน. พวกเราได้ผ่านตลอดรอดฝั่งมาได้จากอันตรายและความลำบากยากเข็ญมากหลาย, อันเป็นไปด้วยความกระวนกระวายหวาดเกรงต่อภัยมาด้วยกันแล้วหลายวัน. และบัดนี้ได้มาถึงชายฝั่งแห่งนี้, ทันทีที่ได้เห็นต้นลายและต้นโควะ1เหล่านั้น จึงทราบความจริงได้ว่าที่นี่เป็นดินแดนของประเทศฮั่น. แต่ถึงกระนั้นก็ดี, เรายังมิได้เห็นผู้คนหรือแม้แต่ร่องรอยของผู้ใดเลย. จึงไม่กระทำให้เป็นที่ทราบได้ว่า ณ ที่นี้เป็นที่ไหน. บางคนกล่าวว่า พวกเรายังไม่ถึงกวัง-เจา, บางคนว่าผ่านเลยมาแล้ว. ในที่สุดเมื่อ (ยัง) ไม่ทราบว่าถึงที่ไหนกันแน่แล้ว. (บางคน) จึงเอา/*214เรือเล็กลำหนึ่งลงพายเข้าไปในลำธาร, เพื่อดูว่าจะมีใครบ้างที่พวกเราอาจสอบถามให้ทราบได้ว่าที่ตำบลนี้เป็นที่ไหน. พวกเหล่านั้นไปพบพราน ๒ คน, และได้พาเขาทั้ง ๒ กลับมาพร้อมกัน, และได้เรียกให้ฟาเหียนทำหน้าที่เป็นล่ามสอบถามคนทั้ง ๒ นั้น. ฟาเหียนเริ่มต้นกล่าวไปในทางที่จะให้คนทั้ง ๒ ไว้วางใจ, และถามเขาอย่างช้า ๆ โดยชัดเจนว่า ‘ท่านเป็นใคร?’ เขาตอบ ‘เราเป็นพุทธสาวก.’ เมื่อฟาเหียนถามอีกว่า ‘ท่านกำลังมาดูอะไรอยู่ในระหว่างเขาเหล่านี้?’ เขาเริ่มต้นกล่าวมุสา2ว่า ‘พรุ่งนี้เช้าเป็นวัน ๑๕ ค่ำ เดือน ๗, เราต้องการเก็บผลมะเดื่อบ้างเล็กน้อยเอาไปถวายพระพุทธเจ้า.3 ฟาเหียนถามต่อไป. ‘ที่เป็นจังหวัดอะไร?’ เขาตอบ, ‘ที่นี่เป็นชายแดนของมณฑลรจัง-กวัง, ภาคหนึ่งแห่งตซิง-เจาภายใต้ ( (ความครอบครองของ) ราชวังแห่งตฺซิน.’ เมื่อได้ความดั่งนี้พวกพาณิชดีใจมาก, ได้สอบถามถึงเรื่องเงินและสินค้า (ที่จะซื้อขาย), และในทันใดนั้นได้ส่งคนไปยังเมืองจัง- กวัง. ลี-อีข้าหลวงเทศบาลเป็นคนเคารพ/*215นับถือพระพุทธศาสนา, เมื่อได้ทราบว่ามีสมณะองค์หนึ่งข้ามทะเลมาถึงโดยเรือใบลำหนึ่ง, และนำเอาคัมภีร์กับพระพุทธรูปมาด้วย, ในทันทีเขาได้มาถึงฝั่งทะเลพร้อมด้วยคนป้องกันรักษา พบ (กับฟาเหียน). และรับเอาพระคัมภีร์ทั้งหลายกับพระพุทธรูป, และเชิญฟาเหียนกลับไปพร้อมกัน, ให้พักอยู่ ณ ที่ทำงานของเทศาภิบาล. ส่วนพวกพาณิชได้ออกเรือกลับไปยังยัง-เจา1ตามความต้องการ. เมื่อ (ฟาเหียน) มาถึงที่ตซิง-เจานี้แล้ว, (เทศาภิบาล2ที่นี่) ได้ขอให้ฟาเหียน (พักอยู่ด้วย) ตลอดฤดูหนาวและฤดูร้อน. ภายหลังเมื่อฤดูร้อนได้ถึงที่สุดล่วงแล้วไป, ฟาเหียนได้พลัดพรากจาก (เพื่อนฝูง) ครูบาอาจารย์ของตนไปเป็นเวลานาน, ใคร่จะรีบกลับไปให้ถึงเชียง-กัน. แต่ยังมีภาระซึ่งเป็นการสำคัญอยู่ในมือ ฟาเหียนจึงออกเดินไปทางใต้จนถึงนครหลวง.3 และได้สอบถามไล่เลียงกับคณาจารย์ (ณ ที่นั้น), และได้สำแดงสูตรต่างๆ กับเรื่องราวแห่งวินัย (ซึ่งฟาเหียนไปขวนขวายหามา).
ตั้งแต่ฟาเหียนได้ออกจากเชียง-กันเดินทางไปจนลุถึงมัชฌิมประเทศในอินเดียเป็นเวลา ๖ ปี, หยุดพักอยู่ (ในอินเดีย) เป็นเวลาอีก ๖ ปี และเดินทางกลับตซิง-เจา ๓ ปี ตลอดอาณาจักรที่ได้/*216ท่องเที่ยวผ่านไปกว่า ๓๐ แห่ง. ตั้งแต่จากทะเลทรายไปทางตะวันตกจนถึงอินเดีย. เกียรติศักดิ์แห่งมรรยาทของภิกษุทั้งหลาย. ที่แปรรูปขึ้นโดยความชุบย้อมด้วยธรรมวินัยนั้น. เป็นที่งดงามจนเกินกว่าอำนาจภาษาถ้อยคำที่จะกล่าวพรรณนาให้บริบูรณ์ได้. ส่วนคณาจารย์ของเราไม่มีใครเป็นหัวหน้าที่จะดำริพิจารณาในเรื่องนี้ให้สำเร็จไปได้โดยสถานใด. โดยเหตุนี้ฟาเหียนจึง (ท่องเที่ยวไปอินเดียโดย) ปราศจากความอาลัยใยดีต่อชีวิตอันยากเข็ญของตน. จนกลับมา เผชิญภัย ในท้องทะเลลึก, อันตกอยู่ในห้วงอันตรายและอุปสรรคต่างๆ ถึง ๒ คราว. แต่เดชะบุญพอดีที่ได้ตลอดรอดฝั่งมาจากความหวาดเกรงต่อภยันตรายได้ ก็โดยอำนาจแห่งสิ่งที่เคารพทั้ง ๓,4 ซึ่งได้โปรดประทานความเมตตาอนุเคราะห์รับคุ้มครองป้องกันในเหตุภยันตรายทั้งปวงของตน. เพราะฉะนั้น ฟาเหียนจึงมาเขียนเรื่องราวอันเป็นความรู้รอบของตนในเรื่องนี้ขึ้น. ซึ่งสมควรที่ผู้อ่านทั้งหลายจะมีส่วนได้ร่วมรู้เห็นในข้อความที่ฟาเหียนผู้เป็นประธานได้กล่าวมาแล้วนี้ด้วย.
จบ
/*217ปีเกียะ-ยิน1ที่ ๑๒ ในรอบแห่งระยะกาลอี-ฮีของราชวงศ์ตฺซิน (ตะวันออก). ดาวประจำปีสู่ราศีกันยา-ตุลา. ในฤดูร้อน, เมื่อใกล้กับระยะพรรษากาลที่จะหมดไปนั้น. ข้าพเจ้าได้พบกับฟาเหียนผู้เคร่งครัด, ในเมื่อท่านมาถึง ข้าพเจ้าได้อาราธนาให้ท่านพักอยู่กับข้าพเจ้าในฤดูหนาวเพื่อการศึกษาเล่าเรียน2 ในการประชุมสนทนา ณ ที่นี่, ข้าพเจ้าถามถึงเรื่องการเดินทางไปโดยรอบคอบของท่านหลายหน. ท่านเป็นคนสุภาพและมีมรรยาทเรียบร้อยเป็นที่น่านับถือ, และตอบคำถามว่องไวตามความจริง. เมื่อเช่นนี้ ข้าพเจ้าจึงแนะนำขอให้ท่านเล่าเรื่องที่ท่านท่องเที่ยวไปโดยพิสดารตั้งแต่เริ่มต้นแห่งฤดูร้อน. และท่านก็ได้เล่าบรรยายข้อความตามที่ท่านเดินทางให้ฟังตามที่เราต้องประสงค์งหมดตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงที่สุด. ท่านได้กล่าวปรารภ/*218แก่ตนเองว่า เมื่ออาตมาได้หวนกลับไปพิจารณาดูสิ่งใด ๆ ที่อาตมาได้ผ่านไปจนตลอดมาแล้ว, หัวใจของอาตมาสั่นสะเทือนจนเหลือที่จะบังคับ, และเหงื่อก็ไหลออกมาปรากฏ. ภัยอันตรายที่อาตมาได้เผชิญมาแล้วนั้น, เป็นการที่เหยียบย่างเข้าไปในสถานที่อันน่าจะพึงกลัวอย่างยิ่ง, โดยมิได้คิดที่จะระวังถนอมตัวของอาตมาเองเลย. ทั้งนี้เพราะด้วยอาตมามีความตั้งใจเด็ดขาดโดยมิได้คิดถึงสิ่งใด ๆ นอกจากที่จะให้การกระทำของเราเป็นไปอย่างดีที่สุด, และด้วยความเที่ยงตรงของอาตมาอันเป็นไปในทางที่ซื่อสัตย์สุจริตเท่านั้น. ดั่งนั้นการที่อาตมาได้ไปสำแดงชีวิตอยู่ ณ ที่ซึ่งดูเหมือนว่า ไม่มีทางที่จะหลีกเลี่ยงจากความมรณะได้นั้น. ถ้าอาตมามีกำลังและความสามารถที่จะกระทำให้สำเร็จไปได้เพียงส่วนหนึ่งในหมื่นแห่งกรณียกิจทั้งหลาย, ก็จะเป็นการพอควรกับการที่อาตมามีความหวังอยู่นั้นแล้ว. ถ้อยคำเหล่านี้หวนกลับมากระทบใจข้าพเจ้าและคิดว่า ชายคนนี้เป็นคนหนึ่งในหมู่ชนทั้งหลายที่ไม่ใคร่จะได้พบเห็น, ตั้งแต่โบราณกาลถึงปัจจุบันนี้. โอวาทอันยิ่งใหญ่ที่ได้ไหลมาสู่ตะวันออกตั้งแต่เดิมมาแล้วนั้น, ณ ที่นี้ไม่มีสักอย่างเดียวที่จะเทียบเคียงได้กับของฟาเหียน, และจะลืมการที่ท่านไปเสาะแสวงหาพระธรรมวินัยมาแล้วด้วยตนเองในครั้งนี้เสียมิได้. ตั้งแต่บัดนี้ไป ข้าพเจ้าทราบแล้วว่า อานุภาพแห่งความจริงนั้น, ย่อมจะประสบผลซึ่งไม่มีสิ่งใดที่จะขัดขวางได้. และถึงจะอย่างไรก็ตาม, กำลังแห่งความตั้งใจจริงนั้น, ย่อมจะไม่กระทำให้/*219ผลแห่งความสำเร็จในการที่จะพึงกระทำลดน้อยถอยลงเลย. พฤติการณ์ได้กระทำลงแล้วโดยไม่ถึงความสำเร็จนั้น, ย่อมบังเกิดขึ้นจากความหลงลืม (และประมาท) ในการที่จะพิจารณาดูว่าสิ่งใดเป็นสิ่งสำคัญ, แล้วเลยลืมยึดถือความสำคัญสิ่งนั้นเสียมิใช่หรือ ?