จินดามณี เล่ม ๑-๒ 2485
กี อยู่โพธิ์
คำนำ
พระวรเวทย์วิสิฐ ได้นำความจำนงของพระยาพิรุฬห์ พิทยาพรรณ มาแจ้งยังกรมศิลปากรว่า ใคร่จะได้ต้นฉะบับหนังสือสำหรับพิมพ์แจกในการปลงศพคุณหญิงพิรุณห์ พิทยาพรรณ ผู้เป็นภรรยา กรมศิลปากรจึงแนะนำให้พิมพ์หนังสือจินดามณี เล่ม ๑-๒ นี้ ก็พอใจรับพิมพ์ด้วยความยินดี
จินดามณี เล่ม ๑ เป็นแบบเรียนหนังสือไทย ตั้งแต่เริ่มหัดอ่าน จนถึงหัดเรียนรู้วรรณคดีและอักษรศาสตร์ไทยชั้นสูง กล่าวกันว่า เคยใช้เป็นตำราเรียนมา ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ตอนรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์มหาราชลงมา ส่วนเล่ม ๒ นั้น ปรากฏว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ทรงนิพนธ์ขึ้นตามพระราชปรารภพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เมื่อปลายรัชชกาลที่ ๓ ฉะเพาะตอนเล่ม ๑ มีต้นฉะบับอยู่ในหอสมุดแห่งชาติหลายเล่มสมุดไทย และมักจะมีข้อความแตกต่างกันมากบ้างน้อยบ้าง เจ้าหน้าที่ได้ชำระสอบสวนทำเชิงอรรถข้อความที่แตกต่างกันลงไว้ให้เห็นบ้างเป็นบางแห่งฉะเพาะที่เห็นว่าแตกต่างกันมาก ที่เป็นส่วนเล็กน้อยก็ปล่อยไป ทั้งตัวสะกดการันต์ในเล่ม ก็พยายามให้คงไว้ตามเดิม แม้จะเห็นว่าแตกต่างจากศัพท์ที่นิยมใช้กันในบัดนี้ นอกจากที่เห็นว่าเมื่อพิมพ์ลงแล้ว/*(2)รู้สึกขัดกับสายตาและความรู้สึกจริงๆ ก็แก้เสียบ้าง แต่ก็ได้พยายามระมัดระวังที่จะรักษารูปของเดิมไว้ เพื่อประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าต่อไป
กรมศิลปากร ขออนุโมทนาในกุศลราศีทักษินานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพได้บำเพ็ญเป็นหิตประโยชน์ และพิมพ์หนังสือนี้แจกจ่ายเกื้อกูลแก่วิทยาการ จงเป็นกุศลดลบันดาลให้คุณหญิงพิรุฬห์ พิทยาพรรณ ได้ประสพอิฐผล สมดั่งมโนรถจำนงในสัมปรายภพ เทอญ.
กรมศิลปากร
๑๑ เมษายน ๒๔๘๕
คำปรารภ
งานศพคุณหญิงแจ่ม พิรุฬห์พิทยาพรรณ ภรรยาข้าพเจ้าคราวนี้ ข้าพเจ้าเห็นว่าควรมีหนังสือชำร่วยแก่ท่านที่กรุณามาเป็นเกียรติยศในงานตามประเพณีชาวไทย ข้าพเจ้าได้ขอให้คุณพระวรเวทย์พิสิฐ ช่วยขอหนังสือจากกรมศิลปากรพิมพ์สักเรื่องหนึ่ง เจ้าหน้าที่เลือกหนังสือจินดามณีให้ซึ่งข้าพเจ้ารู้สึกพอใจมาก เพราะหนังสือเล่มนี้ย่อมจะเป็นประโยชน์แก่นักศึกษาในทางอักษรศาสตร์ และผู้ที่สนใจในทางอักษรศาสตร์ทั่วกันด้วย จึงตกลงพิมพ์เป็นของชำร่วยในงาน หวังว่าคงเป็นประโยชน์แก่นักศึกษาและผู้สนใจเป็นอย่างดี
ขออุทิศส่วนกุศลทักษิณานุปทานที่ข้าพเจ้าได้บำเพ็ญในคราวนี้แก่ภรรยาข้าพเจ้า เพื่อให้ได้ประสพสุขารมณ์ในปรภพตามควร เทอญ
พิรุฬห์ พิทยาพรรณ
๑๐ เม.ย. ๒๔๘๕
ประวัติสังเขป
คุณหญิงพิรุฬห์พิทยาพรรณ (แจ่ม พุกกะเวส) เกิดวันที่ ๒๔ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๓๑ ตรงกับวันศุกร์ เดือนสี่ แรมสิบสามค่ำ ปีชวด เป็นบุตรี นายอิ๋ว เต๊กญู นางบุญรอด เลขะวณิช ได้ทำการสมรสกับพระยาพิรุฬห์พิทยาพรรณ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๗ มีบุตรและธิดาที่ยังมีชีวิตอยู่ในขณะนี้ ๔ คน คุณหญิงพิรุฬห์พิทยาพรรณเมื่อยังมีชีวิตอยู่เป็นผู้มีความกตัญญูกตะเวทีต่อบุพการี และได้ปฏบัติตนสมเป็นแม่เรือนที่ดี มีจิตต์โอบอ้อมอารีแก่บุตรธิดาและบรรดาญาติมิตรทั้งปวง ได้ชื่อว่าเป็นลูกดี เมียดี และเป็นแม่ดีผู้หนึ่ง กอบด้วยเป็นผู้ใฝ่ใจในทางพุทธศาสนา เลื่อมใสศรัทธาบำเพ็ญทานการกุศลและฟังธรรมอยู่เนืองนิจ คุณหญิงวิรุฬห์พิทยาพรรณป่วยเนื่องด้วยโรคไตพิการ ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๑๓ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๘๕ ด้วยอาการสงบ คำนวณอายุได้ ๕๕ ปี
จินดามณี เล่ม ๑
ว่าพระโหราธิบดีแต่ง
ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
---
/*1ร่าย๏ ศรีสิทธิวิวิธบวร กรประนต ทศนัขประนม บรมไตรโลกยโมลี ศรีบรมไตรรัตน ชคัตโลกาจารย นบนมัสการ พระสุรัศวดี คำภีรญาณพันลึก อธึกโชดิปัญา ข้อยข้าขอเขียนอาทิ อักษรปราชฯแต่งไว้ ให้ชอบตามศับท์ ไว้เปนฉบับสืบสาย ด้าวใดคลายขอโทษ โปรดแปลงเอาอย่าเตียน ข้อยข้าเขียนตามฉบับ อาทิศัพท์อักษร ด่งงนี้
อักษรศัพท์
๏ พระบาท บาตรพระสงฆ บาศเชือกคล้อง เงินบาท บาดอาวุธ อุบาทวะ วิบัดดิ นิยายนิบาต สินระบาท พระโพธิสัตว มหากรษัตราธิราช กรษัตรียชาติ ชาติสรรพสัตว สัดตนิกร สัตยสัจจาจรรจา ศรัทธาทำบุญ จตุบรรสัษย แลพรัศไคลคลา ศับท ว่าเสียง สำเนียงศับทวาจา พรรค ว่าหมู่ พรรณต่าง ๆ เผ่าพันธุพงษวงษา พรรฒ ว่าจำเรอญ พรรษ ว่าฝน พรรษ ว่าปีว่าอายุศม พรรผักกาด หัวพันเกี้ยวพัน กรรม ว่ากทำ กัลปประไลย กรรณ ว่าหู กรรฐ /*2ว่าคอ กัลยา ว่านาง กระสัตว กันศัตรู สรรพ สรัพ สัพ ทังปวง สับฟัน แลคนใจฉกรรจ์ กันโจร กรรโจร กันจังไร กันไรผม ใจเกียจ ใจกาจ เกียจคร้าน เกียดิ เกีรยดิยศ ศักดิ อาเกียรณ เดียรดาษทั่วไป อุคอาจ อาศน อาศนา เปนคนอาทมาตกล้าหาร อาตมาภาพแห่งกาย ศุกทุข กุลียุคค ทำชอบเปนยุกดิ เปนยุติธรรม พระบาทยุคล มานุษ มนุษยทังหลาย อนุช ว่าน้อง เชษฐ ว่าพี่ บุตร ว่าลูก สบุต บุษยาภิเศก ดอกกรมุท โกมุท อุบล โดยยุบลอันกล่าว ทุกตำบล บนสูง ให้บนถ้อยคำ ยล ว่าเหน บังพระเนตร แลเหนไกล เดอน เดิร เชอญ เชิญ ดำเนิร ดำเนอร ทหาร ทหาน อาหาร ปรหาร บริหาร บะรหาร ปัณหาร บรรหาญ เกษม เขษม เภรี ไภรี ว่ากลอง เพรี เวรี ไพรี ว่าศัตรู อริ ริปุ ว่าศัตรู โลภลาภ ให้พิลาป นิมิตรฝัน ทศมิตร เปนมิตรไม้ตรี นิตย นิจจ นิดติ ว่าถ้อยคำโบราณ อนิจ ว่ามิเที่ยง กุป ว่าความลับ โกปะ ว่ากำเรอบ ราชรถ หอมรส โอชารสอาหาร มโนรถจำนง พระรท รจนา รัชทุลี ว่าลออง รดน้ำ บูรรพ ว่าตระวันออก เพงบูรรณ์ ว่าเต็ม สมบูร บริบูรรณ์ ไพบูล บุรี ว่าเมือง บูลย ว่างาม อังกุร ว่าหน่อ กระกูล ประยูร ว่าเผ่าพันธุ ว่าญาติกา วงษพงษโคตร หงั่วนไหงว หงวาดไหงว พระอาทิตย จันทร อังคาร พุธ พฤหัศบดี ศุกร เสาร พระเกตุ พระกาล มฤตยู รังแต่งรังสรรค เมืองสวรรค ไอศวรรสวัคราช สมบัดิแห่งพระมหากระษัตร จันทน กฤษณา พระกฤษณราช ชำระกฤตย หอกดาบกฤช /*3กฤษ พระอรรชุน พระพรุณ วรุณคาทณ พลาหก พระพายุ พระแพศยันดรบพิตร รศเอมโอช พระโอฐ พระโอษฐ พระโอสถยา จักขุ โสต ฆานะ ชิวหา กายะ ชื่อเบญจอินทรีย รูป ศับท คันธรศ โผฏฐัพะ รศเบญจกามคุณ พระสาสนา พระสาสดาจาริย จรรย อาริย อารรย กาษยปะ มหรรณพ ภพสงสาร พุทธองค พระอัษฎาริยสงฆ สงฆบรินายก อาตมา ประโยชน ฤกษ เรอกษ โทษ ฤษี รากษษ ยักษ บุทคลทังหลาย มหาบุรุษ พุทธพงษ บริสุทธิศีล เรียนศิลปสาตร ธนทรัพย ภาระทำวล จักรวาฬ บุญสมภาร หิมพานต นฤพาน นิรพาน นิพพาน สุพรรณภาชน ภารทอง โภชนสาลี โจทจำเลอย พาทยพินท แตรสังข ศับทสำเนียง อโยทธยา อยุทธยา ร้องไห้ ให้ทรัพยเงินทอง ไส้เทียร อนึ่งใส่ไฟไหม้เมือง ใหม่ใหญ่ มีไช มิใช่ของไปไกล อยู่ใกล้เมืองใด ๆ ก็ดี ได้ตรัสแล้วสรรเพชฯดาญาณ สรรพัชฯดาญาณ กำแพงเพชฯระ เพทย แพทยหมอ กเพ็จ กโถงเพชรบุรี สมเด็จพระมหากรษัตร เสดจไป ดลลุะถึง พระราชมณเฑียร สถิตยเสถียร ในสุรางคปราสาท พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรบรมนารถ พระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนิร ด้วยช้างพระธินัง เสด็จด้วยม้าพระที่นั่ง เสด็จด้วยเรือที่นั่ง ชลมารรค ว่าทางน้ำ สถลมารรค ว่าทางบก มาศ ว่าทอง มารรค ว่าหนทาง มาตราหนึ่ง มาทธสิ่งคดีกิจใด ๆ วงษ พงษ ว่าญาติ ยาจน ว่าขอ ยาตรา ว่าไป ทรัพยทายาทย ว่าพายใน มฤธูปายาส เขาไกรลาศบรรพต มาลาช มาลา มาไลย ว่าพวงดอกไม้ เสวตรฉัตร /*4ธุช ธวัช ว่าธง จรเข้ในน้ำ จเข้ดนตรี ตเข้ลากไม้ ฆ่าชีพิตรให้ตาย ข้ามิให้ตาย รบศึก ข้าศึก ข้าพณหัวเจ้า บวดแลพึงศึก ทำให้ศึกเสียคม พระอินทร พระพรหม ยมะบาล พญาบาลรักษา ดอกบัวบาล บาญชีย กบาน ทำการมงคล การิย ว่ากทำยังไม่แล้ว เทศการ นรกานต์ ว่าที่สุดนรก เฉลียวฉลาศ เกวี กรวี เมธา สุเมธา สุเมธ หิรา หิโร หิเรศ พิธุร แก้วไพทูรย วิทุเรษ มูนี ภูริปรีชา บัณฑิตย นักปราชฯ มาร อสูร หนุมาณ สามัญ รณาภิมุข ว่าน่าศึก ดารีพล ชนมา ว่าอายุ อายุศม มหันตราชา ว่าพญาเมืองใหญ่ จุลราชา สามนตะราชา พระญาเมืองน้อย ไสล ว่าภูเขา อัทยาไศรย ไสยาสน เสนาศน อาศน แจจรร เสียงคนอนรรค์ อนรรต์ อนนต อนันต พุทธสาษน ไศรยสาตร สาตราวุทธ เครื่องยุทธ วงกต กรกฏ ใจฉกรรจ รู้มลัก ปักหลัก ราชเทพี ราชเทวี ธรงครรภ์ ของคัล แสบคัน กุศล ศาลา เปนภัพย อาภัพย พับผ้า สัพสรรพ คุณ บุนย บุญ มาดุฉา น้องแม่ บิดุฉา น้องพ่อ บิตุลา ว่าลุง เชษฐา ว่าพี่ กนิษฐา อนุช ว่าน้อง นัดดา ว่าหลาน เอารศ บุตร บุตรี ว่าลูก ศุขสวัสดิ พระบันทูลตรัส หัวไพทูรย แบกทูล ทูรพล ใจปรทุษฐ ถัทธะ มานะ พระคุร พระครุทธพาหะ พาหล โกรธา โกรธ โกฏิ โกส โกษฐ โปรดสัตว เปนประโยชน ประชาชน อนาราษฎรทังหลาย ริบราทบาท คเชนทร คชินทร นาคินทร นาเคษ นาเคนทร กริน คช คชา สาร หัดถี หัษดี ช้าง อัศวไหย อาชาไนย สินธพ ภาชี ว่าม้า พิศม์งู พิศณุโลก พิศวกรรม /*5พิศเพียล ทูลพิทกิจถ้อยความ อาศรพิศม์ ถวายอาเศียรพาท น้ำพระพัท ว่าให้กลัว ภัศม ว่าให้แหลกเปนจุรณ บรรยงกรัตนสิงหาศ พินาศ เวทางคสาตร ไตรเวท พรหมภักตร์ ภักดีปฏิบัดดิ์ บริบาล จักรพรรดิราช พระมหาธาตุ์ ทาษ ทาศีทาสา พระทันตธาตุ์ อาวาศ ภารัทวาช วิป ตบัศวิ ดาบศ ศิวาจารย์ พะไทยโกรม ว่าแผ่นดิน ริปุ ริปู อริ บรปักษ ว่าศัตรู ลับกำบัง ยนตร์ มนตร์ ดล ถมบ ปรกบ กฤดิยา อาคม สุพรรณบัตร ว่าใบทอง มิตรโทรห ทรหู กบถ ขบถ กเษตราธิบดี ทิพสาลี โภชนสาลี สุธาโภชน สกนธา ว่าขันธ สกล ว่าทังปวง สันญาวิปลาส ว่าคิดผิด ประภาษ ว่าไป อาพาธ ว่าไข้ พิพาท วิวาท ว่าผิดกัน อถัลป ว่าใจร้าย จันทาลทฤษฐิ ทำบาป อุสาหะ โทรหโมห ครุ กรรมหนัก ละหุ เบา ทุจริต บาป สุจริต บุญ เกิยจ์กล เล่หกล สนเท่ห จาบัลย ศัลย อันดกว่าทุกขโศก สบประสงษ บำเหน็จ์บำนาญ ทนาล นานมา กุนาลชาฎก โภยไภย โสฬศ พรหมโลกย บทโมกษ มารรคผล เสพยสมาคม สงครอะห ฉะพอะ จำพอะ อาสิงสาถ ปราถนาคิดถึง เจตรนาสากัน อาไลย ว่าคิด อารมภ์ เสวอยรมย์ อรมณ ว่าเปนนิตย จิตร เจตร มะโน มะนะ หทยัง หฤทย ว่าหัวใจ โชติ ชัชวาลย บัญหาญ ว่าแนะว่าบอก พจนารรถ ทำนูล บันทูล ว่ากล่าวถ้อยคำ สูงศักดิ ไตรภพ ไตรวัด ไตรโลกย สมภพ โอภาษ รัศมี รงงศรี สมรรถ สมรรค สมัคร สมาน ธรนี วะสุธา พสุนธรา มหิ ภูวดล ภูตะลา ว่าพื้นแผ่นดิน ราชธานี ทาตรี /*6นครศรีธรรมราช กาญจนบุรี ธนบุรี นนทบุรี สิงฆบุรี เพชบุรี ราชบุรี
อังคาสพระสงฆ เพชะฆาฎ อาฆาฎ ผูกคาด พิฆาฏ ราชยาน ฌานสะมาบัด ยวดญาณ สัพพัญูตันญาณ ตถาคต ทศพลญาณ อชิตบพิตรจอมอารย ไตรโลกาจารย ตรีภพมกุฎโลกย เมาลี ตรีภูวนารรถ ศรีสุคต ชิเนนทร ชินนราช ชินศรี มุนีราชะ ธรรมราช สัมพุทโธ โลกนาโถ ไตรภพนาถ สัดถาเทวา ว่านามพระ
เทวา เทพาธิบดี เทวินทร เทเวศ อัมรินท อมรา อมเรศ วัชชรินทรา ตรีเนตร สหัยไนย พันตา เพชรปานี มัคพาฬ โกษี สุชัมบดี เจ้าสุราไลย อินทราธิราช
แก่นสาร ใจสานต น่งงโรงศาล สานแผง เข้าสาน พิสาล กว้างขวาง พิมพิสารราช ตรลาตพสาล พระขันท พระขรรค์ ธน ว่าทรัพย์ วนะ ว่าป่าวัน ไขย ว่าสิ้น ชีวิตรตักไษย วายชนม กาลกิริยา มรณ ว่าตาย สบสากล แดนจักร อนาเขต ขันทเสมา ธรงพระกรุณา
ภูบาล ภูเบศ ภูเบนทร ภูวมนท ภูวนา ภูวไนย ภูวนารรถ ภูวเนตร ภูวนัดไตรย ภูมีศวร ภูมินทร ภูบดี ภูบดินทร ภูธร ภูตลา ธรารักษ ธเรศตรี นรินทร นเรนทร นเรศ นรัศ นราธิบดี นฤบดี นฤบดินทร นฤบาล นฤเบนทร นฤเบศ นฤปนารถ จอมจักรี จอมราช จอมยศราชา จอมภพนารถ จอมโลกย จอมนารรถ จอมกรษัตร ปิ่นเกล้าธาตรี จุทำมณี จุมพล ธรนิศวร ราชา ราชี ราไชย ราโช ราชัส ราเชนทร ท่ารไทธรนี ท้าวธรนิศ ไทธเรศตรี /*7ไทธรนี ธรารักษ กรษัตราธิราช สุรชาติ ขัติยวงษ ระพิพงษ สุริยวงษ สุริโยศดม มไหสุรศักดิ มหันตมหิตราชา ว่าพญา มาดา มาดร บิดา บิดร บิดุเรศ บิดุราช ขนิฐา นัดดา หลาน ทารา ภริยา ภรรยา บาทบริจาริกา อิดถี ษัตรี นารี บุตรี เยาวมาลย ยุไพ ยุพาล นงคราญ พงโพท นงพาล พธู พเท พนิดา วนิดา สุดา ธิดา อ่อนไท เทวี เทพี ชายา ชาเยศ ชาเยนทร ยอดสร้อยสงสาร การดา กัลยา เพาพาล เพาโพท ว่านาง เสาวภาคย โสภิล โสภา โสภาคย โสภน โสภนา พงา เยาวโยพ ว่าหนุ่มงาม
บุรุษ บุรุษา บุรุษโษ บุริสสะ บุริสัสสะ มานุษ มนุษย อุดดม สมณพราหมณาจารย อารรย อรหันต
มเหาฬาร โอฬาร นักขัตดารา ดาเรด ต้งงตยาคมนัฎย มหูรรดี ว่าฤกษ
มณฑิรปราสาท ไข้กลี โขลนทวาร ทับท้าว นางจรัน ตรีมุกขยมาศ ราชรัถยา ถนล หมอนขนน หนูนให้สูง จรันจราย จรอดจร ตราไตร ตรวจตรา ที่ทางเดิร เมลีอยมล้า ชักเลีอยไม้ แมล่นมลิ้น เมลืองเลื่องฦๅด้วยศักดานุภาพ สิหนาท สิหราช สิหสิงฆ นาค ภุชงคนาค นาเคนทร นาคัส นาเคศ นาคี นาคินทร นาเค นาโค นาค ราชอุรุค ว่างู
ครุทธราช ครุทธา ครุทธี สุบรรณ สุบรรณี สุบรรนา เวนไตย /*8เวนตยะ กินร กินรี หัดถีลึงค หัศดีลึงค อินทรีย ปักษา ปักษี สกุณา สกุณี ว่านก
ฤๅษีสิทธิ วิทธยาธร ศิวสาตร ไวทางค ตบศวี ทวิชา แพทยา โหรา พญารี เพรี มเหศ อาคาล โยคี โภคี ทิษาปาโมกษาจารย ธรงไตรเพทางคสาตร คือยัชชุเพท อิรุเพท สามะเพท สบศิลปสาตร พราหมณ กรษัตร แพสย สูตร โคตร กรกูล ร้องโฆษนา พระสัพพัญญู สวยมภูญาณ
อมาตยาธิบดี พิริยโยธา นรานร แสนยากร พฤนทร พยู่ห สบสมู่ห สงงกัด พรรค ทังมวน ทังมูล กราบถวายบังคม ประนต ปรนม อภิวาท สดุสดี โอนตประนาม อ่อนน้อมกาย ด้วยเกษ เกษี เกษา ศีศะ เศียร ศีโร ศิโรดม เกล้า หัว ย่อมได้ สับดเจ็ด สัตะร้อย สหัษพัน โสตะว่าหู จำนรรจา เจรจา จรรจา คชทับพยุห ว่าช้างที่นั่ง อัษฎธิคช ว่าช้างอยืนทั้งแปดทิศ1 ฯ
ชื่อว่าสรรพนาม นักปราชฯจึ่งประกอบ เพราะให้ใช้สรรพกาพยกลอนทังปวง ถ้าแลมิได้เรียนถ้อยคำทังปวง จแปลอักษร ให้เรียนจึ่งจรู้อักษรใช้จให้ชอบ แลนักปราชฯทังปวงพึงเรียน ตามบังคับไว้นี้แล ฯ
คำนมัสการ
๑๔๏ นโมนะมัสการปรนม
อภิวาทวันทา
เมแห่งตูข้าปรพฤดิปรา
รพภโดยจำนงใจ
๏ อัสถุจงมีแก่มนสา
ทรเจตนาใน
ตัสสพุทธัสสวรไตร
ภพโลกยนาโถ
๏ ธรงนามพระภควโต
พุทธภาคยเดโช
พระองคคืออรหโต
อันหักกำมสงสาร
๏ สัมมาสัมพุทธธัสสพระสรร
เพชฯโพธิโอฬาร
ตรัสไญยธรรมวรญา-
ณประเสริฐเลอศไกร
๏ นบธรรมพระมกุฎไตรย
ปิฎกุดตมีใน
โลกุดตราวรวิไส
ยวิเศศศุกษุม
๏ ยอกรกาญจนกฤษดาญ
ชวลิตกันภุม
พุทโธรสาธิกชุมนุม
คณสงฆอรรษฎารย
๏ เสร็จถวายศรีโรตมภิวัน
ทิยข้ามนัสการ
ไตรรัตนทิพวรญา-
ณมหามหาศจรรย
๏ เดชานุภาพวรไตร
รัตนโชดิพรายพรรณ
จงศุขสวัดิชัยสวรร
ยาธิบัดดิมากมี
๏ ข้าฃอปรกอบอักษรแถลง
สรรพภาคยวาที
นานาวุตโตไทยวจี
นามศับทเสร็จการ
/*10ตัวอย่างคำที่ใช้ ส
ส๏ สรรเพชญสัทธรรมแลสง-
ฆปรเสริฐแก่นสาร
สบสูตรสดับนิแลสังหา-
รแลแพสยสัตยา
๏ โกสุมภเกสรสมบัด
ดิแลสวัดิโสภา
เสาสูรยสวรรคแลสุรา
สุรสิทธิสมภาร
๏ สมเดจสหัสนยเสมอ
สีหปราชฯสงกรานต
สมฤทธสมาธิสบสถาน
สุวภาพสุนธร
๏ สมบูรรณสาครแลสิน
ธุสมุทสมสมร
สารถีสมรรถแลสลอน
แลตรัสสละสมาคม
๏ เสร็จเสดจแลสังขพัส
ดุสิตเสวตรเสวอยรมย
ปราสาทสาตรสัตวสม
นักนิสาธุสงสาร
๏ แสนสนุกนิสาวสนม
แลสดุดิโสดนมัสการ
สอลอทังปวงก็บริหาร
ปรเภทนานา
ตัวอย่างคำที่ใช้ ศ
ศ๏ ไพศาขศิขรพิเศศ
แลศับทศรัทธา
ศัตรูแลศุขศุทธอา
ศรภขไศยรัศมี
๏ อาศรมศิลแลศิวา
ศรโศตรเศรษฐี
อากาศแลพิศมสุลี
ยศศักดิอัศวา
๏ โศฬสภิเศกแลปิศาจ
แลกุศลศาลา
ศึกศรีศรบงแลศริรา
ทศศุภศฤงฆาร
/*11๏ ศาโรชโศกแลปรเทศ
ศศิธรปรกาศมาน
ศอคอนี้ปราชฯผู้ชำนาญ
ก็ปรกอบในวาที
ตัวอย่างคำที่ใช้ ษ
ษ๏ บุษยาแลกฤษณกฤษ
เขษมกรษัตรษัตรี
โอภาษจักษุมหิษี
รักษโทษภูษา
๏ อักษรรากษษแลยัก
ษแลเกษบุษบา
พฤกษาฤๅษีบุรุษมา
นุษยภิกษุเหาะหรรษ์
๏ ปักษีมหิษแลผู้ปราชฯ
ธก็ผูกเป็นเชิงฉันท
สิบสี่นี้นามคือวะสัน
ตะติลกโดยหมาย
๏ สบศบทกล่าวนิยมไว้
บมิคลาศมิคลาคลาย
เพื่อให้มหาชนทั้งหลาย
ผู้จอ่านจเขียนตาม
๏ สอลอแลศอษอ
ก็ปรกาศทังสาม
พีเศศโดยนาม
ปรเภทภาษา
๑๑๏ หนึ่งโสดคือไม้ม้วน
ไม้มลายอเนกา
ประกอบเป็นฉันทา
ผู้พิเศศอย่าหลงใหล
ใ๏ ใฝ่ใจแลให้ทาน
ทังนอกในแลใหม่ใส
ใครใคร่แลยองใย
อันใดใช้แลใหลหลง
๏ ใส่กลสใพ้ใบ้
ทังใต้เหนือแลใหญ่ยง
ใกล้ใบแลใช่จง
ญี่สิบม้วนคือวาจา
(ไม้ม้วน ๒๐ คำ)
ไ๏ ท้าวไทแลไพร่พล
ทังพงไพรแลไร่นา
ยไยแลอัทยา
ไศรยไมยเลอศไกร
๏ ฉับไวแลปลดไปล่
แลลุกไล่แลแล่นไกล
ไยไพปรไลไป
แลร้องไห้จไจ่จรึง
๏ เจ้าไทธชมไชย
แลอาไลยังไปถึง
หวั่นไหวฤไทพึง
แลไหว้พระแลไคลคลา
๏ หลั่งไหลแลไรเกษ
แลไตรภพไตรตรา
ไต่ทางแลไถนา
แลแอกไถอันไพบูลย
๏ บันไดกรไดไพ
เราะหไผ่มไม่มูล
แหล่งไหลสไอพูล
สมบูรรณขไศยปราไศย
๏ คลองไปแลไหลหลั่ง
แลไถ่คนแลเรือดไร
ไก่ไข่แลน้ำไหล
แลไซ้ปีกปรไพงาม
๏ ไพรีอไภยภิต
แลขวิดไขว่แลไอจาม
ไฟไหม้แลไต้ลาม
แลไนหูกแลป่านไหม
๏ ทำได้แลไว้คง
แลตไค่แลเป็นไฝ
ถุงไถ้แลออมไห
อสงไขยไสยา
๏ ไส้พุงแลตับไต
แลเหงื่อไคอเนกา
แก้ไขวไวอา
ไศรยได้คดีดี
๏ ไคคาวแลเรนไร
วิไนยไฉนแลไม้ตรี
ไฉไลแลไพล่หนี
แลไหล่ไพลแลแกว่งไกว
/*13๏ ไศลไข้แลไกษร
แลสไบแลลูกไพ
ผักไห่แลไม้ไซร
แลไอสูรยแหล่หลาย
(ไม้มลาย ๘๐ คำ)
๏ สบศับทนานา
ทุกประการหมวดหมาย
ทังนี้ย่อมไม้มลาย
ผู้ปรเสริฐพึงเรียน
๏ สษศแลไม้ม้วน
แลไม้มลายบ็เว้นเวียน
ผู้ใดจอ่านเขียน
จงปรหญััดอย่าดูเบา
๏ ส่วนผู้จำนองฉัน-
ทนี้นามกรเกา1
คือบรมพุทเธา
รสตั้งบำเพ็ญบุญ
๏ ผู้มีอำนวยทาน
แลส้างกุศลเป็นทุน
มากแล้วมาเพิ่มภุล
อันชอบไว้ในโลกา
๏ เฉลี่ยวฉลาดในกาพยกลอน
วรอรรถคาถา
เพราะเหตุบุญา
ธิการหลังมาอวยผล
๏ อนึ่งจึ่งให้ใช้
ฤฤๅใส่โดยดำกล
ฦฦๅก็อำพล
โวหารชอบสถารการ
บุทคลผู้ใดจเขียนหนังสือกาพยโคลงพากยฉันท ให้ดูอักษร ๔ คือ ฤฤๅฦฦๅ นี้ให้ชอบกับกลอนควรจึ่งใส่ มิชอบกลอนอย่าใส่ ไม่/*14รู้อ่านก็มิฟัดเลย รู้อ่านก็ฟัดกันแล ผู้รู้เขียนให้เขียนดั่งนี้ ชอบฤทธิให้ใส่ฤทธิ ชอบริทธิ ให้ใส่ริทธิ ชอบพฤนทร ให้ใส่พฤนทร ชอบพรินทร ให้ใส่พรินทร ชอบ รึ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ฤ ตัวนี้ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ รื ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ฤๅ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ลึ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ฦ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ลือ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ชอบ ฦๅ ตัวนี้ ให้ใส่ตัวนี้ ตามอักษร จึ่งจฟัดกันเป็นกลอนแล ถึงข้าศึกชอบกลอนแล
จำแนกอักษรเป็น ๓ หมู่
นโม พุทฺธาย สิทฺธํ อ อา อิ อี อึ อื อุ อู ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อำ อะ
ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฌ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ส ศ ษ ห ฬ อ ฮ1
อักษร ๔๔ ตัวนี้ให้อ่านแต่สองเสียง
อักษร ๑๑ ตัวอยู่บนบันทัดนั้นคือ ข ฃ ฉ ฐ ถ ผ ฝ ส ศ ษ ห ให้อ่านออกเสียงสูงเสมอกันไป
อักษร ๓๓ ตัวอันเหลือนั้น ให้อ่านเสียงกลางเสมอกันไปดุจ ค ง จ ญ
แจกลูก
อักษรกลาง ๙ ตัว คือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้ตัวเบาบมิก้อง เมื่อแจกให้อ่านเบาสูงขึ้นที่ ๔ ตัว คือ กิกึกุกะ ติตึตุตะ อิอึอุอะ นั้น

ก กา กิ กี กึ กื กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ1
อักษรเสียงสูง ๑๑ ตัวนั้น บมีก้อง ให้อ่านหนักลงที่ ๔ ตัวนั้น คือ ขิขึขุขะ นั้น
ข ขา ขิ ขี ขึ ขื ขุ ขู เข แข ไข ใข โข เขา ขำ ขะ
อักษรเสียงกลาง ๒๔ ตัวอันเหลือจาก ๙ ตัวนั้น ตัวก้องต่ำให้อ่านทุ้มลงที่ ๔ ตัว คือ คิ คึ คุ คะ
ค คา คิ คี คึ คื คุ คู เค แค ไค ใค โค เคา คำ คะ
ผันอักษร
อักษรเหล่านี้เล่าเหมือนกันกับ ค ง ช ซ นั้นจงหมั้น อักษรทังหลายนั้นให้อ่านผันออกไปตัวละ ๓ คำ ซึ่งแจกมาทังปวงนั้นเปนคำต้น สกดไม้ค้อนหางวัว2 นั้นเปนคำกลาง สกดไม้โทลงด่งงรูป ฃอ นั้นเปนคำปลาย
อักษรเสียงสูง ๑๑ แม่นั้น คำต้นให้อ่านสูงแล้วลดลงไปตามที่ไม้เอกไม้โทนั้น
ขา

ฉา

ผา

ฝา

สา

หา



ข่า

ฉ่า

ผ่า

ฝ่า

ส่า

ห่า



ข้า

ฉ้า

ผ้า

ฝ้า

ส้า

ห้า
อักษรกลาง ๙ แม่นั้นคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้คำต้นให้อ่านเปนคำกลางแล้วจึงอ่านขึ้นไปตามไม้เอก แล้วลงไปตามไม้โทด่งงรูปจั่วนั้น

ก่า


จ่า


ด่า


ต่า


บ่า

กา

ก้า
จา

จ้า
ดา

ด้า
ตา

ต้า
บา

บ้า
อักษรเสียงกลางก้องต่ำ ๒๔ ตัวนั้น คำต้นให้อ่านเปนกลาง แล้วอ่านทุ้มลงแล้วอ่านสูงขึ้นไปตามไม้เอกไม้โท


ค้า


ง้า


ซ้า


ท้า


น้า


พ้า


ฟ้า
คา


งา


ซา


ทา


นา


พา


ฟา



ค่า


ง่า


ซ่า


ท่า


น่า


พ่า


ฟ่า



ม้า


ย้า


ร้า


ล้า


ว้า


ฮ้า
มา


ยา


รา


ลา


วา


ฮา



ม่า


ย่า


ร่า


ล่า


ว่า


ฮ่า

เมื่อแจกควบกันเป็นประโยคโดยโวหารโลกย1 ให้อ่านตามตัวต้นด่งงนี้
กล กลา กลิ กลี กว กวา กวิ กวี ตร ตรา ตริ ตรี อย อยา อยิ อยี ขว ขวา ขวิ ขวี ฉล ฉลา ฉลิ ฉลี หน หนา หนิ หนี ปล ปลา ปลิ ปลี ปร ปรา ปริ ปรี พล พลา พลิ พลี พร พรา พริ พรี หว หวา หวิ หวี หล หลา หลิ หลี คล คลา คลิ คลี คร ครา คริ ครี คว ควา ควิ ควี ขล ขลา ขลิ ขลี ผล ผลา ผลิ ผลี
อักษร ๑๕ เหล่านี้คือ กิ กึ กุ กะ กก กด กบ เกียะ เกือะ เกอะ กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ นี้คำตาย
กน กง กม นั้นอ่านแต่เสียงเดียวตามตัวสูงต่ำ จึงผันเปนสามคำตามไม้เอกไม้โทนั้นเถิด2
กน กัน กาน กิน กึน กึน กืน กุน กูน เกน แกน โกน กอน กวน เกียน เกือน เกอน เกิน
กง กัง กาง กิง กีง กึง กืง กุง กูง เกง แกง โกง กอง กวง เกียง เกือง เกอง เกิง
กม กัม กาม กิม กีม กึม กืม กุม กูม เกม แกม โกม กอม กวม เกียม เกือม เกอม เกิม
กาน ก่าน ก้าน จาน จ่าน จ้าน กาง ก่าง ก้าง กาม ก่าม ก้าม กิง กิ่ง กิ้ง จาง จ่าง จ้าง ขึน ขึ่น ขึ้น แคน แค่น แค้น ชืน ชื่น ชื้น ขิง ขิ่ง ขิ้ง ขึง ขึ่ง ขึ้ง คุง คุ่ง คุ้ง แยง แย่ง แย้ง ยิง ยิ่ง ยิ้ง สง ส่ง ส้ง ขิง ขิ่ง ขิ้ง จิม จิ่ม จิ้ม ยิม ยิ่ม ยิ้ม แจม แจ่ม แจ้ม แยม แย่ม แย้ม หม ห่ม ห้ม ลม ล่ม ล้ม กลา กล่า กล้า กวา กว่า กว้า ตรา ตร่า ตร้า ปลา ปล่า ปล้า ปรา ปร่า ปร้า อยา อย่า อย้า คลา คล่า คล้า ควา คว่า คว้า ครา คร่า คร้า พลา พล่า พล้า พรา พร่า พร้า มลา มล่า มล้า เคลา เคล่า เคล้า ใคร ใคร่ ใคร้ ครู ครู่ ครู้ ฉลา ฉล่า ฉล้า ผลา ผล่า ผล้า หนา หน่า หน้า หมา หม่า หม้า ขวา ขว่า ขว้า เศรา เศร่า เศร้า
เกย1 กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกียว เกือย เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กุํ กรรม กอ ก่อ ก้อ กย กือ2
/*21เกอยนั้นอ่านแต่เสียงเดียวตรงไปตามตัวสูงตัวต่ำ จึ่งผันออกเป็นสามคำตามไม้เอกไม้โท แล้วอ่านซ้ำให้จงชำนาญเป็นอนุโลมปัติโลมโดยนิยมด่งงนี้
กาย ก่าย ก้าย กิว กิ่ว กิ้ว กุย กุ่ย กุ้ย จาย จ่าย จ้าย จาว จ่าว จ้าว ขาย ข่าย ข้าย ขาว ข่าว ข้าว ฉาย ฉ่าย ฉ้าย  ถาย ถ่าย ถ้าย  ถอย ถ่อย ถ้อย ฝาย ฝ่าย ฝ้าย สาย ส่าย ส้าย สอย ส่อย ส้อย คาย ค่าย ค้าย คิว คิ่ว คิ้ว งาย ง่าย ง้าย ชาย ช่าย ช้าย ซาย ซ่าย ซ้าย ทาย ท่าย ท้าย ทาว ท่าว ท้าว พาย พ่าย พ้าย มาย ม่าย ม้าย ราย ร่าย ร้าย
กอย กวย กอน กวน เกียน เกือน เกอน เกิน
เกียว เกือย กอด กวด เกียด เกือด เกอด เกิด
เกีย เกียะ กอง กวง เกียง เกือง เกอง เกิง
เกือ เกือะ กอก กวก เกียก เกือก เกอก เกิก
เกอ เกอะ กอม กวม เกียม เกือม เกอม เกิม
กัว กัวะ กอบ กวบ เกียบ เกือบ เกอบ เกิบ
จินดามุนีนี้ พระโหราธิบดี เดอมอยู่เมืองสุกโขไทยแต่งถวายแต่ครั้งสมเด็จพระนารายน์เป็นจ้าวลพบุรีย
๏ นโม ก ข จึ่ง
กกา
ตามอักษรอรรถา
แต่งไว้
กน กง กด กม มา
ตามต่อ
กบ กก เกอยสุดไซ้
สิบนี้คำไท ฯ
๏ รังสฤษฎิพระแต่งต้งง
สอลอ
รังรักษเกิดษอบอ
บอกแจ้ง
สังหารค่อเปนศอ
สมมุติ
ไตรเทพท้าวหากแกล้ง
ก่อเกื้อเป็นองค์ ฯ1
/*23๏ นักปราชฯญณ ยน }
ส ศ ษ
กิน บ ครันคนตาม
เร่งไร้
เปนเสมียนหมู่ถามความ
กินง่าย
ส แล น ย } นี้ไซ้
ยิ่งค้าเมืองจีน ฯ
๑. ปฐมํ ปริสุทฺธฺจ
๑. อักษรปรถมบาทเบื้อง
บริสุทธ
๒. ทุติยํ ทณฺฑเมวจ
๒. ทุติยบาทเมรุทธ
รูปค้อน
๓. ตติยํ องฺกุสฺเจว
๓. ตติยบาทอังกุษ
ขอขอด จริงแฮ
๔. ติวิธํ ลกฺขณกฺขรํ
๔. ลักษณอักษรสามช้อน
แต่งไว้เปนเฉลิม1 ฯ
๏ ส ศ ษ ญ ย
ใครถวิล
่  ้  ๊  ๋ พินทุ์
ชอบรู้
ใ ไ ใส่โดยจิน
ดาแม่น
คือว่าท่ารนั้นผู้
ฉลาดแท้เมธา ฯ
๏ เปนเสมียนรอบรู้
วิสัญช์1
พินเอกพินโททัณฑ-
ฆาฏคู้
ฝนทองอีกฟองมัน
นฤคหิต นั้นนา
แปดสิ่งนี้ใครรู้
จึงให้เป็นเสมียร ฯ
วิสัญชนี
ะ
พินทุ์เอก
่
พินทุ์โท
้
ทัณฑฆาฏ
์
ไม้ตายคู้
็
ฝนทอง
" อยู่ในแปดสิ่ง
ฟองมัน
๏
นฤคหิต
ํ ว่าบริมณฑลดุจไข่
๏ นนพกอก่อเหง้า
อักษร
แจกจำอุธาหอร
แห่งหั้น
กดกบกกม้วยมรณ
สามแม่
กนกงกมเกอยนั้น
ชีพได้นามตรี ฯ
๏ ส จ ต ถ ท ใช้
ต่างกด
กน ญ ร ล ฬ ด
แต่งต้งง
พ ป ภ ท่านสมมต
ต่างกบ แลนา
ข ค ต่างกกจั้ง
แจกให้เหนแสดง ฯ
๏ แจก ก กาท่านห้าม
โดยหมาย
กิกึกุกะ ตาย
แห่งหั้น
เกียะเกือะเกอะกัวะราย
เรียงทั่ว ไปนา
เกะแกะโกะเกาะนั้น
เหล่านี้คำตาย ฯ
๏ กกกดกบเหล่านี้
คำตาย
ให้กลบุตรทังหลาย
พึ่งรู้
กนกงกมภิปราย
สามเหล่า2 นี้นา
ควรใส่เอกโทผู้
ปราชฯไว้เป็นเฉลิม ฯ
๏ ทังนี้คำปราชฯแกล้ง
เกลาบท
รังกล่าวเกลากลอนพจน
เรียบร้อย
เพียงทิพยสุธารศ
สรงโสรจ ใจนา
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย3
ถี่ถ้วนทุกคำ ฯ
อธิบายวิธีแต่ง กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์

๏ นมัส์สิต๎วา
นบพระศาสดา
นบพระธรรมาน
นบสงฆ์ผู้เปน
นาบุญแก่นสาร
นบครูอาจารย์
ท่านผู้สั่งสอน

๏ ขอผูกตำนาน
ตำเนอรอรรถการ
ตำนานเกลากลอน
เปนบทย่อมผูก
เปนครูอักษร
เปนโคลงกาพย์กลอน
ฟัดบทต้นปลาย

๏ อักขระเปนหมู่
สอสามเปนคู่
ไม้ม้วนไม้มลาย
ไม้เอกไม้โท
เปนคู่หมู่หมาย
ปรฏิหารปรกาย
ฝนทองฟองมัน

๏ สถิลธนิต
กาพย์กลอนฟัดติด
ชิดรัดเกี่ยวพันธ์
คิดควรจงแม่น
อย่าได้เสรอดสรัน
อย่าเอาอื่นผรร
มาใส่ใช่การ

๏ หมู่ใดในคณะ
เปนคู่อย่าละ
กาพย์โคลงพากย์หาร
บทฉันทใดฉงน
สืบถามอย่านาน
จู่ลู๋ใช่การ
ลิกขิตเกี้ยวพันธ์

๏ หนึ่งวสันตติลก
คู่ฉันทโตฎก
กาพย์มังกรพันธ์
บทอินทวิเชียร
คู่อาริยฉันท์
ผูกไว้ทุกสรรพ์
ทุกพรรณเกี้ยวการณ์

๏ ขุนปราชฯหนึ่งเลิศ
เปนโหรประเสริฐ
ปัญญาชำนาญ
ชาวโอฆบุรี
สวัสดีพิศาล
ข้าพระภูบาล
เจ้ากรุงพระนคร

๏ น้าวเอาตำนาน
ตำเนอรอรรถการ
ตำนานเกลากลอน
ผูกไว้เปนฉันท์
พากย์ครูอักษร
จงสถาพร
จำเริญสวัสดี

๏ แด่เจ้าแผ่นดิน
กรุงราชภูมินทร์
นราธิบดี
จงเกียรดิพระยศ
ปรากฎเปรมปรีดิ์
ทุกไท้สดุฎดี
ทั่วท้องโลกา ฯ
ผิว ผู้จะทำสุภาพโคลง ให้ดูดุจกระบวนดั่งนี้
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
สิบเก้าสาวภาพแก้ว1
กรองสนธิ์
จันทรมณฑลกล
สี่ถ้วน
พระสุริยเสด็จดล
เจ็ดแห่ง
แสดงว่าครูโคลงล้วน
เศษสร้อยมีสอง2 ฯ
โคลงตัวอย่าง
๏ เสียงฦๅเสียงเล่าอ้าง
อันใด พี่เอย
เสียงย่อมยอยศใคร
ทั่วหล้า
สองเขือพี่หลับไหล
ลืมตื่น ฤๅพี่
สองพี่คิดเองอ้า
อย่าได้ถามเผือ1 ฯ
โคลงอธิบาย
๏ ให้ปลายบทเอกนั้น
มาฟัด
ห้าที่บทสองวัจน์
ชอบพร้อง
บทสามดุจเดียวทัด
ในที่ เบญจนา
ปลายแห่งบทสองต้อง
ที่ห้าบทหลัง2 ฯ
๏ ที่พินทุ์โทนั้นอย่า
พึงพินทุ์ เอกนา
บชอบอย่าควรถวิล
ใส่ไว้
ที่พินทุ์เอกอย่าจิน
ดาใส่ โทนา
แม้วบมีไม้
เอกไม้โทควร ฯ
๏ บทเอกใส่สร้อยได้
โดยมี
แม้วจะใส่บทตรี
ย่อมได้
จัตวานพวาที
ในที่ นั้นนา
โทที่ถัดมาไซ้
เจ็ดถ้วนคำคง ฯ
/*31๏ บทต้นทั้งสี่ไซ้
โดยใจ
แม้วจะพินทุ์ใดใด
ย่อมได้
สี่ห้าที่ภายใน
บทแรก
แม้นมาทจักมีไม้
เอกไม้โทควร ฯ
๏ ลิขิตวิจิตรสร้อย
สารสรร
คือวุตโตไทยฉันท์
บอกแจ้ง
สถิลธนิตพันธ์
โคลงกาพย์
จบสำเร็จเสร็จแกล้ง
กล่าวไว้พึงเรียน ฯ
๏ บทใดสอนโลกไว้
เปนฉบับ3
อรรถแห่งครูอันลับ
บอกแจ้ง
บกลัวบเกรงกลับ
ปรมาท ครูนา
ตกนรกไปแย้ง
ต่อด้วยยมบาล ฯ
พระยาลืมงายโคลงลาว
๏ ขรวงทองรองจ้อนฦๅ
โฉมคระ
ขรวงทองรองเจ้ายะมะ
ทิพไหว้
ส้วนสาวภิมานพระ
ส่องโลก เฟือนแฮ
ขรวงบวนเดือนจูลไหว้
ทั่วฟ้าเอนดู ฯ
/*33ชำนาญเกลากลอน โคลงลาว
๏ กาลีไปลี่แล้วมา
เห็นแต่ฟันขาวศรี
แล่นไปเห็นเขาตีตา
ผแลนมาหูหี้ ญี่เขี้ยวตา ฯ
อักษรบังไท โคลงลาว
๏ โกประจงมาแต่งตั้งฉม
กิพาดพายเหนือหแต่งแต้ม
เกวีร่วมเรียงตบร่วม
แกก่อนกีว้ายแย้ม เสี่ยงส้างลอลุน ฯ
อินทรเกี้ยวกลอน โคลงลาว
๏ คิดนักหอดหักแล้ว
ในใจ
คิดควบถึงใครใด
ร่วมรู้
คิดนักคิดหิวไป
ในมะ โนแฮ
คิดบมีเจ้าชู้
บเว้นพระวันยาม ฯ
อินทรหลงห้อง โคลงลาว
๏ ปลดคำบนี้ดั่ง
เรียมจง
ซั้นขอขอเทียมองค์
ชาติหน้า
รักษ์ไปล่ชาติลุปลง
เจียรจาก ฉันนี้
เกอดในกับเกอดฟ้า
ร่วมห้องพิมานเดียว ฯ
/*33ฟองสมุท
๏ ค่าไข้รรักอาจอ้าง
คณนา
ขรางปลัดพืธพา
เพกขว้ำ
ตกสมุทเทียงชลธา
ทูทุ่น ตีนเอ
สัตวมากมวนในน้ำ
คลั่งแค้นระเหหน ฯ
หมายกงรถสามชั้น โคลงลาว
๏ จง ชมเยาวยอดแย้มยืน
นาน
รักษ์ รำพันตาวานด่วน
ได้
จง ลุลาภเมืองมารฝัน
ใฝ่
แพง เพื่อพึ่งน้องให้ยากแท้ทิพ
ออน ฯ
พวนสามชั้น โคลงลาว
๏ แท่นเดียวนอนเน่งเกี้ยว
กลม
พี่พบแม่ยามเกี้ยว
ก่อง
ชู้ชมออนอวรเปลี่ยว
คู่
เมื่อยาใจส้างเสี้ยว
ข้อยแส้ง เป็น ฯ
ไหมยุ่งพันน้ำ โคลงลาว
๏ เรียมแปลงบทบาทเบื้อง
โวหาร
คือถือแถมสมภาร
ชูถ้อย
ฝูงหญิงย่อมสาธารณ์
ทำโทษ นักแฮ
บ้างพร้องผัวเอื้อมข้อย
ลอบเหล้นหลายชาย ฯ
มณฑกคติ โคลงห้า
๕
๕
๕
๕
๕
ก
๐
๐
๐
๐
๏ น้ำจะคล้ายคลาดิน
ปลาดี่นี้กินดี
ม้าดำน้ำลงดาล
ไปกลางน้ำฝากน้ำ
จักจากริลรักมา
นกจีนี้จิวจี
จะนอนนานสั่งชู้
ไว้กับเข้าแก่เข้า ฯ
อย่างโคลงแช่งน้ำพระพัฒน์
๏ กาบใจว่าต้นทอง
พายผินแผนแต่งส้า
อย่าปองผีเมือเถื่อน
รบศึกข้าบาดปืน
๏ จักรพรรดิภูเบศแม้น
มนมท
หลานเทพศรีเสาคต
แก่นไท้
จตุรรัษฐีกระลาบท1
สบสาตร
พระรวบอรรถมวนไว้
แว่นแจ้งใจตรัส
๏ จึ่งจะสอนสยามภาษาพู้น2
อักษร
ตราประสงค์เกลากลอน
เรียบร้อย
ควรเป็นปิ่นอาภรณ์
กระวิกาพย์
ทูลเศียร3สนองสร้อย
แง่งาม
/*35๏ ท่านเกลากลอนเกลี้ยงราบ
เรียงสนธิ์
ตัวไต่ตาม สวร พยญชน
ถี่ถ้อง
เอา อ อาทิอนนต์
ยาขาด
ในที่สวรต้องตั้ง
แต่งตรา ฯ
๏ เอาพยญชนกอาทิ
ห อวสาน
ภูลพรรคพรรคานตยา
คลาศแคล้ว
ในพรรคแบ่งพรรคคานต์
เปนภาค
ใช่ที่ควรอย่าแส้ว
ใส่ลง ฯ
๏ กลอน ก อย่าวากเว้น
ก รับ
ข ค ฆ จงคง
คู่ไว้
กลอน จ จงคำนับ
จ อยู่ คงแฮ4
แม้นว่า จ บ ได้
ฉ ช ฌ น รองคืน ฯ
๏ กลอน ฎ จงได้คู่
ฎ รับ
ถ ท ธ เสร็จสรับ
สรทื้น
ต ทันตจงไต้คับ
ต คู่ กันแฮ
แม้นว่า บ ได้พื้น
ถ ท ธ เอาต่าง ฯ
๏ กลอน ป ผ พ่ ภ้
รับรอง ชอบแฮ
แม้นว่าอื่นเอามาขวาง
โทษแท้
ร ลอกอักษรสนอง
มาโนช
ใดชอบใดแมได้
เลือกเอา ฯ
/*36๏ วยรสงขวยรโสดเว้ญ
วยรศับท์
อันใส่ สลเลาเคา
พรอกพร้อง
รลอกฉลองรลอกทับ
สุรโทษ
กลอนพินทุ์กลอนภักต้อง
ดั่งเฉวยง ฯ
๏ วยรคาทุรโทษบ้าย1
ปุนรุก เล่าแฮ
พินทุ์เอกพินทุ์โทเพียง
แพ่งไว้
นิยมทำนุกพระ
ภูเบศ
กลอนกาพย์บได้เศร้า
สว่างใส ฯ
๏ ราโชประเทศชี้
กลกลอน
ไขกุญแจใจมนท์
มืดกั้ง
ปลุกใจท่วยหลับนอน
นานตื่น
เตือนตื่นอย่าพลั้งหลง
หลากคำ ฯ
๏ กระวีวรชื่นช้อย
ชมฉบับ
พระนิตยทูลจำรัส
แหล่งหล้า
จินดามณีศับท์
สนองแว่น ทองนา
เปนดำเลิงศรีหน้า
กาพย์เกลี้ยงเกลากลอน ฯ
สารถีชักรถ
๏ แจ้งคำถามข่าว
ตามแต่รู้บอก
ยากยิ่งสุดความ
แท้ธรรมาสู้ สู่ ฯ
/*37บทสังขยา
๏ ใจจงรักษ์เจ้า
ร้อนร่วมในความ
พ่างจากไปไกล
คนึงแสนยิ่งรักษข้อน ฯ
ชื่อเสือซ่อนเล็บ
๏ คำ โคลงเมาะบทสี่ดี
ให้
หม่อม อ่านสารศรีเสนาะแต่ง
ดู
พร้อม ไพรถ้อยถี่กล่าวราว
รู้
เพราะ พรั่งทังพินทุ์ได้เรื่อง
เรื่อง ฯ
ชื่อพันธวิสติการกระทู้ ๒๐
๏ พี่๑ พบ รักษ์ ชู้ ช่าง
วิงวอน
เยาว๒ สวาดิ ครวญ คนึ่ง นอน
แนบน้อง
เจ้า๓ คลาศ ป่วน ถึง สมร
เสมอหนึ่ง เรียมนา
หลบ๔ ภักตร์ อยู่ นาง ข้อง
คึ่งแค้นฤๅไฉน ฯ
/*38ชื่อชลาสังวาล
๏ แก้ว แหวนน้อง เกื้อ พี่
ทุกอัน
ชู้ ก่อ ของ นองนันต์
แต่งเจ้า
กอง ทอง คอ สบสรรพ์
เศกแม่
เงิน เลื่อนหลัง ช้าง เต้า
แต่งขึ้นเรือนเรียม ฯ
ชื่อทวารประดับ ชื่อสกัดแคร่
๏ ลางวัน ฟังข่าวร้าย
วันลาง
ร้อนยิ่ง ไฟฟอนฟาง
ยิ่งร้อน
ข่มสุด โศกไป่วาง
สุดข่ม ขืนนา
กรรมกู ฉันใดส้อน
ซัดให้กูกรรม ฯ
ชื่อตรีเพชรทัณฑี
๏ ปางนั้นสองราชไท้
ดาบศ
สาพิมตไปมา
กล่าวแก้ว
ประทานราชเอารส
สองราช
เวนแต่ชูชกแล้ว
จึ่งไท้ชมทาน1 ฯ
/*39ชื่อจัตวาทัณฑี
๏ ท้าวไทยนฤเทศข้า
ขับหนี
ลูกราชสีพีกลัว
ไพร่ฟ้า
พลเมืองบดูดี
ดาลเดียด
กระเหลียดลับลี้หน้า
อยู่สร้างแสวงบุญ2 ฯ
ชื่อนาคพันธ์ ชื่อสนธิอลงกฎ
๏ ฝนตกนกร้องร่ำ
ครวญคราง
ครางครวญถึงนวนนาง
โศกเศร้า
เศร้าโศกร่ำแต่ปาง
ไปจาก
จากไปเรียมไฉนเจ้า
พี่เพี้ยงตรอมตาย ฯ
ชื่อทัณฑีบท
๏ อรองค์นงนาฏแพร้ว
พรายสาย
ภักตร์ลักษณ์พรรณรายกาย
ก่องคิ้ว
จงกลอุบลปราย
รายรอบ
สัตรัตนคิ้วนิ้ว
ฝ่ายฟ้อนระบำจำ ฯ
/*40อันนี้ชื่อสกัดแคร่ แต่เปนทวาตรึงประดับ
๏ เนตร คมสมลักษณเนื้อ
นิล เนตร
น้อง จรวรวานเชฐ
เหนี่ยว น้อง
ส่อง ศรห่อนถูกเภท
เรียม ส่อง
มา สบจบจวบห้อง
ต่อเท้าวันมา ฯ
ขับไม้ดังนี้
๏ จักแสดงพระเดช องค์ไทนฤเบศ ปิ่นเกล้ากรุงศรี
ผ่านเทพอยุทธยา เรืองพระเดชา ท่ววท้องธรณี อันตรายไพรี
บอาจราวี ด้วยพระสมภาร
๏ ท่านได้ไปปราบ เกรงพระอานุภาพ ท่ววทุกทิศาร
ท้าวราชนคเรศ ทังจันตประเทศ บเคยบันดาล ถวายสุวรรณมาลย์
ทังบรรณาการ มากราบถวายเมือง ฯ
โคลงขับไม้
๏ ขับไม้กำหนดอักษรต่ำสูง แลนิยมให้กลอนต้องกันดุจบังคับกำหนดหนึ่ง ควรแต่งแต่บทคู่ อันโคลงกำกับขับไม้ กำหนดแต่ไม้โท อันไม้บทหนึ่งที่ห้านั้นถอยขึ้นไปได้อักษรหนึ่ง มิได้กำหนดไม้เอก แลนิยมให้กลอนต้องกันดุจบังคับกำหนดหนึ่ง ควรแต่งแต่บทคู่
๏ พระเกียรดิรุ่งฟุ้งเฟื่อง
ฤๅชา
ทั่วท่วนทุกทิศา
นอบน้อม
ทรงนามไทเอกา
ทศรถ
กระบัตรมาขึ้นพร้อม
บเว้นสักคน ฯ
/*41๏ เดชะพระบารมีล้น
อนันต์
จักนับด้วยกัปกัลป์
ฤๅได้
สมภารภูลแต่บรรพ์
นาเนก
ยิ่งบำเพงเพิ่มไว้
กราบเกล้าโมทนา ฯ
๏ กาพย์เพชมังกร กำหนดแตไม้โท มิได้กำหนดไม้เอก แลนิยมให้ต้องกัน ดุจบังคับกำหนดหนึ่ง ควรแต่งแต่บทคู่
๏ พระทรงศรัทธาล้ำ
เหลือแสดง
ทรงพระสาสนา
ฤๅให้
อารามคร่ำสักแห่ง
ห่อนมี
ประสาทราชทรัพย์ไว้
แจกให้ทุกสถาน ฯ
๏ อารามเรืองรองถั้ว
ทุกทิศ
เพราะบพิตรภูวญาณ
ปิ่นเกล้า
พระองค์ทรงทศมิต
ราชธรรม
พระสาสนารุ่งเร้า
เรืองด้วยเดชา ฯ
ลิกขิตคำฉันท์
๏ กระเวนเกณฑ์ปันตั้ง
โดยขนาด
นางอันบำเรอบาท
ปิ่นเกล้า
ทรงโฉมประโลมอาจ
ลืมทุกข์
มาหมอบรอบเรียงเฝ้า
อยู่สพรั่งกราบกราน ฯ
/*42๏ นางขับขานเสียงแจ้ว
พึงใจ
ตามเพลงกลอนกลใน
ภาพพร้อง
มโหรีบันเลงไฉน
ซอพาทย์
ทับกระจับปี่ก้อง
เร่งเร้ารัญจวน ฯ
๏ นักเทษขันทีสพรั่ง นางท้าวเจ้าหัวนั่ง แต่งตั้งปันยาม
๏ มีถี่ถ้วนแก่เถ้า ทังโขลนจ่าค่อมเค้า อยู่เฝ้าอัฒจันทร์
๏ สิบโขลนตามถานถี้ กะเกณฑ์กระเวนหมี้ เที่ยวทังวังใน
๏ ลิลิตบทร่ายกำหนดแต่ไม้โท มิได้กำหนดไม้เอก แลนิยมให้กลอนต้องกันดุจดังบังคับบทหนึ่ง ควรแต่งคำควรอันโคลง กาพย ลิลิตกานต์ อันไม้โทที่ห้าบทหนึ่งนั้น ถอยขึ้นไปได้อักษรหนึ่ง มิได้กำหนดไม้เอกกำหนดหนึ่งควร แต่งแต่บทควร อันลิลิตบทกานต์กำหนดแต่ไม้โท อันไม้ที่ห้าบทเดิมถ้ามิได้ไม้โท ใส่ไม้เอกแทนก็ควร มิได้กำหนดไม้เอก กำหนดหนึ่งควร แต่งแต่บทควรแล ฯะ
๏ ราชถานปราการกั้น
ล้อมสามชั้นมีทวารใหญ่
เชิงเทินดำเนิรใน
สรรพอาวุธสุดสิ่งแสดง
๏ ปืนใหญ่ไว้ถ้วนป้อม
ฝายทหารล้อมย่อมกล้าแขง
สูงล่ำกำยำแรง
ย่อมอาจองทรงฤทธา
๏ อันปืนบนนางเรียง
รายฬ่เคียงทุกเสมา
ฝายทวารแผ่โลหา
เปนพืดตรึงทวารบาน
/*43๏ แต่งตั้งทวารนั้น
เปนคู่ชั้นกันทุกทวาร
รายรอบโรงคชสาร
อันซั้นถัดโรงอัศดร
๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๓๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๓๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๓๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๏ อันนี้กาพย์กลอน มิได้กำหนดไม้โทแลเอก นิยมแต่กลอนให้ต้องกันดุจบังคับ อันกลอนบทท้ายนั้นถอยขึ้นถอยลงได้อักษรหนึ่ง แต่งแต่บทคู่ พระอาจารย์เจ้ากล่าวไว้ว่ากาพย์ มีนิยมดังลำนำโตฎกฉันท์ มิได้กำหนดครุลหุ
๏ ช้างเผือกต้นพลายพัง
อิกสมวังเนียมกุญชร
ม้าต้นดั่งไกรสร
สิงสีหราชอาจสงคราม
๑ ช้างต้นเผือกพลายพัง
กาพย์ ๑
๑ ช้างธินั่งพังล้ำ กิรินี
โคลง ๑
๒ อิกสมวังเนียมกุญชร
กาพย์ ๒
๒ อิกพลายปราบไพรี ราชได้
โคลง ๒
๓ ม้าต้นดั่งไกรสร
กาพย์ ๓
๓ ม้าที่นั่งดังศรี สีหราช
โคลง ๓
๔ สิงสีหราชอาจสงคราม
กาพย์ ๔
๔ สึงสึกอึกอาจให้ ปราบด้วยชำนาญ
โคลง ๔
/*44๏ กาพห่อโคลง มิได้กำหนดไม้เอกโท นิยมแต่กลอนให้ต้องกันดุจบังคับ พระอาจารย์เจ้ากล่าวไว้ ว่าฉันใดจึ่งให้อักษรต้นบทนั้น มาต้องด้วยอักษรต้นบทโคลงทุกบทตามที่ เหตุอุปมาดั่งไม้ไผ่แลอ้อยอันมีกาบห่อ ถ้าต้นนั้นมิได้กลม มีประเภทเปนเหลี่ยมแป้วฉันใดก็ดี ปราชญ์ผู้มีปรีชาพึ่งแต่งตามจึ่งจะควรชื่อกาพยห่อโคลง อธิบายในอุบาดิกวิลาสินี กำหนดหนึ่งควรแต่บทควร อันชาตรีโคลงกำหนดทั้งไม้เอกโทตามที่มีกำหนด ไม้เอก ๗ อักษร กำหนดไม้โท ๔ อักษร แลนิยมให้กลอนต้องกันดุจบังคับ กำหนดหนึ่งควรแต่บทควร
ตรีวิธนมสฺตุคฺโคติ พุตฺโตทยกวิโย
อันว่ามุนีนารรถนักปราชฯผู้ใด ใครจักเรียบระเบียบอรรถาภิปรายย้ายกาพยกลอน ฉันทพิศาลเรียบอรรถด้วยรัสะทิฆะ กลระเบียบระบอบประกอบศัพทามหานิทาน ตระการด้วยพฤตโตไท ไกรคำภีร์สาตราคมผสมอรรถ ให้รู้จักกฤตการด่งงนี้
ผิจนิพนธโคลงกาพยก็ดี โคลงคำกามก็ดี โคลงนิราศก็ดี โคลงสังวาษก็ดี โคลงลันโลงก็ดี โคลงห้าก็ดี จทำโสลกก็ดี พาลนมัศบูราณทำนุกทำเนียมกลอนลิลิตฉันทพากย คิตยราคสมเดจ์สุรางคประวัลก็ดี ให้ประกอบศัพทคือราชาศัพท นารีศัพท สูตรศัพท จงรู้อิถีลึงค บุรุษลึงค นะปุงสะกะลึงค จงเปนปถะมาพิภัด/*45ก็ดี จงรู้จักฉันททั้งหลาย คือสีหฉันท พยัฆฉันท มณฑกฉันท นาคบริพันฑฉันท มฤคาฉันท มนีรัตนฉันท ฉันทจักร ปทุมฉันท ภูมราฉันท มาลาฉันท โตตกฉันท วัษสันตติลกฉันท อินทรวิเชียรฉันท โตตกดิลกกะฉันท วิเชียรดิลกฉันท ดิลกวิเชียรฉันท
อนึ่งเมื่อจทำโคลงสิ่งใดให้เอาคติโคลงนั้นมา เทียบด้วยฉันท ให้รู้จักพากยทั้งหลายคือตลุมพธพากย กำภุชพากย สยามพากย สิงหลพากย ภุกามพากย หริภุญไชยพากย ตเลงพากย มคธพากย ให้เอาศัพททั้งหลายนี้ประกอบประโหยกหน้าหลัง จึ่งต้งงให้อยู่ถารเปนประถมบททวิบทตฤติยบทจตุรถบท ในบททังนั้นโสดต้งงให้อยู่ สถารอักษรนั้นที่บุษยไว้บุษย ที่พิลาทไว้พิลาท ที่สังขไว้สังข ที่หิริจักรไว้หิริจักร อย่าให้เป็นรลอกทับรลอกฉลอง จงรู้พินธุทังสี่ คือเอกพินธุ ทวิพินธุ ตรีพินธุ จัตวาพินธุ1 แลไม้ม้วนไม้มลาย ครุลหุ นฤคหิต เมื่อจอ่านจงรู้สถิลธนิต แล้วไว้โอษฐชะ ทันตชะ มุทธชะ นาสิกชะ บำเพญด้วยอักษร ด้วยโฆศะอโฆศะ จึ่งจเรียกอักษรนั้นเพราะ
ผิเอากลอนห้าใส่ ให้เอาด้วยกันทังสี่บท อย่าได้ลดโคลงต้น คืออุปาทวาทศ คำสวรสมุทร สมุโฆษ พระนนทกษัตรีสังวาส ศรีอุมาธิการย พระยศราชาพิลาป อย่าได้เอาคำบูราณนั้นมาใส่ ผิจดูเยี่ยงให้ดูเยี่ยงแต่กลบท กลพินธุ กลศับท แลกะทำโดยกฤตยาการกาพยโคลง แลกลอนฉันททั้งหลายนั้นเถิด ฯ
(อธิบายคณะจากคัมภีร์วุตโตทัย)
๏ สัพ์พค๎ลา ม๎นาทิคลหู
ภยา มัช์ฌัน์ตครู ชสา
มัช์ฌัน์ตลา รเตเตฏ์ฐ
คณา โค ครุ โล ลหุ
เอเต คณา อันว่าคณทั้งหลายนี้ อัฏ์ฐ แปด อิติ ดังนี้ ภวัน์ติ มี สัพ์พคลา คือคณอันมีครุทั้งปวงลหุทั้งปวง มนา นาม ชื่อมะคณแลนะคณ อาทิคลหุคณา คือ คณอันมีครุแลลหุอยู่ต้น ภยา นาม ชื่อภะคณแลยะคณ มัช์ฌัน์ตครุคณา คือคณอันมีครุในท่ามกลาง แลครุในที่สุด ชสา นาม ชื่อชะคณแลสะคณ มัช์ฌัน์ตลาคณา คือ คณอันมีลหุในท่ามกลางแลลหุในที่สุด รตานาม ชื่อระคณแลตะคณ
๏ โค เมาะ คสัท์โท อันว่าศัพทคือคะ อาจริเยน แลอาจารย์ วุจ์จติ กล่าว ครุอิติ ชื่อครุ โล เมาะ ลสัท์โท อันว่าศัพท์คือละ อาจริเยน แลอาจารย์ วุจ์จติ กล่าว ลหุอิติ ชื่อลหุ
สํโยคาทิ จ ทีโฆ จ
นิค์คหิตปโร จ โย
ครุวังโก ปทัน์โต วา
รัส์โสญ์โญ มัต์ติโก ลุชุ ฯ
โย อักขโร อันว่าอักษรตัวใด สํโยคาทิจ เมาะ สํโยคาทิภูโต บังเกิดเปนต้นแห่งสังโยค ทีโฆจ เมาะ ทีฆภาวํปัต์โต ถึงซึ่งสวภาพแห่งทีฆะก็ดี นิค์คหิตปโรจ อันมีนิคหิตหนปลายก็ดี โหติ มี โส /*47อัก์ขโร อันว่าอักษรนั้น ครุ นาม ชื่อว่าครุ ฯ วา อนึ่งโสด โย อัก์ขโร อันว่าอักษรตัวใด ปทัน์โต เมาะ จตุน์นํ ปาทานํ อวสาเนฐิโต ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งบาททังหลายสี่ โหติ มี โส อัก์ขโร อันว่าอักษรนั้น ครุ นาม ชื่อ ครุ โส ครุ อันว่าครุนั้น วังโก เมาะ อัฑ์ฒจัน์ทสัณ์ฐาโน มีสัณฐานดังพระจันทร์กึ่งหนึ่ง โหติ มี ฯ อัญ์โญ อัก์ขโร อันว่าอักษรอันอื่น ทีฆโต จากทีฆะห้าตัว มัต์ติโก เมาะ เอกมัต์ติโก มีมาตราอันเดียว รัส์โส นาม ชื่อรัสสะ โหติ มี โส รัส์โส อันว่ารัสสะนั้น โล เมาะ ลหุ นาม ชื่อลหุ โหติ มี โส ลหุ อันว่าลหนั้น อุชุ เมาะ สลากสัณ์ฐาโน มีสัณฐานเหมือนด้วยไม้กลัด โหติ มี ฯ รัสสะ ๓ คือ ออิอุ ทีฆะ ๕ คือ อาอีอูเอโอ ครุ ๘ คือ ที่สุดบาท อาอีอูเอโอ นิคคหิตสังโยค ฯ ลหุ ๓๕ คือ ออิอุ กข ฯลฯ หฬ
ถ้าจะจำอัฐคณะทังแปดโดยมัคธภาษามิได้ด้วยไม่ได้เรียนคำภีร์วุดโตไทย ก็ให้เล่าโคลงบังคับธรงทำสำรับจำคณะทัง ๓ บทแลพระบาฬีกลอนสุรางคนางเถิด1
เรากินแตง โม
ลูกไอ้กระ โต
ฉะเพาะเจาะ นาน
ธค่อยอยู่ ไย
กูจะไคร่ ราญ
ไม้ระพะ ภาน
ฉิฉะสง สาร
แนะให้เกาะ ชาย ฯ ๓๒ ฯ

ธรงสำรับจำคณะทัง ๘
/*48๏ มะนะครูอุล้วน
ดับกัน
มะ นะ
ภะยะครุอุสัน
เสกหน้า
ภะ ยะ
ชะระครุอุพัน
เนาท่าม กลางนา
ชะ ระ
สะตะครุอุอ้า
ว่าไว้หนหลัง ฯ
สะ- ตะ
นายธรงบาศแต่ง1
๏ แสดงมนคลเล่ห์ล้วน
รยางค
มะ นะ
ไภยนคลวานวาง
เนื่องหน้า
ภะ ยะ
ชรสตคะโลกลาง
เนาอยู่ หลังนา
ชะ สะ
สิ้นสุดจุดคณะข้า
กล่าวไว้จงจำ
ระ ตะ
๏ แสดงมนคลเล่ห์ได้
ไตรยางค
มะ นะ
ไภยนคลวานวาง
เนื่องหน้า
ภะ ยะ
ชะโรคะโลกลาง
เนาแน่ แลนา
ชะ ระ
สตบทสุดท้ายข้า
กล่าวแล้วจงจำ
สะ ตะ
โคลงสำรับจำคณะทัง ๘ ธรงทั้งสองบท2
๏ นัยหนึ่งลหุ ๑๕ คือ อะอิอึอุฤฦเอียะเอือะเออะอัวะเอะแอะโอะเอาะ แลอำนั้นสังสกฤตเอาเปนลหุด้วยแล จบทัง ก ข เอาเปนลหุดุจ ๑๕ อักษรนี้สิ้น
๏ อินทาทิกาตาวชิราชคาโค ฯ ต ต ช ครุ ๒ะะ ฯ ๑๑ ยานี ผิแลตคณสอง ชคณหนึ่ง แลครุสองอยู่ดับกันดังนี้ชื่ออินทรวิเชียรฉันท
๏ ยานีธภูตา นิสมาคตานิ ภุม์มานิวายา นิวอัน์ตลิก์เข ฯ
๏ กฤษดาญชุลีน้อม
ศิรกราบสุเบญจางค์
ในปางสุบาทางค์
บทรัตนเจษฎา
๏ แห่งองคขัติโย
รสนารถนาถา
ปิ่นเกล้าอยุทธยา
บุรีรมยกรุงไกร
๏ เปนที่พำนักนิตย์
ชคสัตวสบไสมย
พระเดชภูวไนย
วรกฤดิโอฬาร ฯ
๏ อิธโตฏกมัม์พุธิเสหิมิตํ ฯ ปฐมํสกลัก์ขณเมก ปทํทุติยา ทิปทัส์สนโต ฯ ส ส ส ส ฯ ๑๒ ปฐมัง ฯ ผิแลสคณทังสี่อยู่ดับกันดั่งนี้ ชื่อโตฏกฉันท
๏ วรเดชผริต วรสิทธิพิศาล วรฤทธิดราน รณรงควิไชย
๏ วรเกียรดิดโบ บวโรสุประไพ วรองควิไล ยวิลาศประภา
๏ วรคุณธเรศ สุวิเศษชยา วิยวิศณุมหา จตุภุชมหันต์ ฯ
๏ ปถมํสกลัก์ขณเมก ปทํทุติยาทิปทัส์สนโต ฯ ปฐมัง ๑๒ ชื่อโตฏกฉันทกลอน ๖
๏ วรบาทปรนต บทบาทภินนท์ วรจงกรมผจญ จิตรเทพอจินต์
๏ วรสถานภิรมย์ พุทธฤทธิมุนินทร์ ทุกเทพบดิน	ทรเทพบังคม ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐
๒๖ ชื่อโตฏกดิลกฉันท์กลอน ๖
/*50๏ วรรังษีประไพ
บุลโชดิพรายพรรณ
เสตาจนิลรัตนสรรพ
บริโตปิลังโค
๏ หรคัณหปิงคำ
กปิโลโลปิโต
สหัสรโทโพอรุโณ
ภาศรัศรัศมี ฯ
๏ วุต์ตาวสัน์ตติลกาตภชาชคาโค ฯ ต ภ ช ช  ช ๒ะะ ฯ ยํมังคลำ ๑๔ ฯ
๏ ผิแลตคณหนึ่ง ภคณหนึ่ง แลชคณสองครุสองอยู่ดับกันดั่งนี้ ชื่อวสันตติลกฉันท
๏ ปางเสด็จประพาศวนวนานต์
ศิขรินทรโจษจรร
พฤกษาวลีวิวิธพรร
ณประดับประดาษเดียร
๏ ช่อช้อยระเบียบกลประกิต
นุประกอบประดับเขียน
บานแบ่งสุมาลยนุรเมียร
ดุจประนมประนังถวาย
๏ ใบบัดตระการกลประดับ
แลชรอื่อชรอุ่มหมาย
คือเสวตรฉัตรบวรราย
รัตนกั้งกำบังสูรย์ ฯ
๏ ยํ มังคลํ มุนิวรัส์ส มหาปริจ์จาเค ปัญ์จทุกกรตเร สุทุนาทิเตเท ฯ ชื่อวสันตติลกกลอน ๖
๏ นบบาทพระบวรตถา
คตนพฦๅไกร
นบธรรมพระมกุฏิไกร
ปิฏกุตมาจารย์
๏ นบพระอัษฎางควรศิล
วิสุทธิยอดญาณ
เสร็จอัญชุลีนมัสการ
พระวรศรีรัตนไตรย ฯ ๑๔ ฯ
/*51๏ นนมยยยุตายํมาลินีโภคิสีหิ ฯ น น ม ย ย ฯ ๑๕ ฯะ
๏ ผิแลนคณสอง มคณหนึ่ง ยคณสอง อยู่ดับกันดั่งนี้ ชื่อชินวรฉันท ชื่อมาลินีฉันท อันว่ายติมีในอักษร ๘,๗.
๏ นิกรวิหคมั่วมูน
ร้องจะแจ้วจูรจรุงใจ
๏ นิกรวิหคสบไสมย
ร้องระวังไพรวนัศถาน
๏ นิกรวิหคชื่นบาน
ชมพระสมภารเสด็จจร
๏ นิกรวิหคปรเอียงอร
บินณอัมพรก็ร่อนเรียง
๏ นิกรวิหคเมิลเมียง
ศัพทจำเรียงธราดล ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ฯ ๑๖ ฉบัง
โคลสิงฆฉันท์ ฯ มิได้กำหนด ครุลหุ แลนิยมแต่กลอนฟัดกันอย่างกาพย
๏ ส่ำสัตวคณาโจษจน
มฤคาอนนต์
อเนกมฤคีเคียง

๏ พยัคฆาพยัคฆีรายเรียง
ชมคู่หมู่เมียง
แลด้อมครหืมครืมคราง

๏ หัศดินทรกิรินทรฉวัดฉวาง
ตรแตร้นแล่นพลาง
แลบ้างจรวดชมกัน

๏ ระมั่งระมาดผาดผัน
เคล้าคู่คลอพัน
แลลูกนะน้อยแล่นแนม

๏ กาสรตัวโตรดมาแกม
เพลาะพรรณมาแปม
ก็ปนด้วยโคถึกเถลิง

/*52๏ สิงสิห์หมีเหม้นร่านเริง
วิ่งเลี้ยวลองเชิง
กระต่ายกระแตแจจน

๏ สบสัตวคณาอนนต์
ในพื้นอรญ
อรัญญิกาอาไศรย

๏ อักกัส์เสหิยทิม์สชาสตตคา สัท์ทุล์ลวิก์กีฬิตํ ฯ ม ส ช ส ต ต ครุ ฯ ๑๙ คัม์ภิรา ฯ
๏ ผิแล มะคณสะคณ ชะคณสะคณ ตะคณสอง ครุหนึ่งอยู่ดับกันแลมียติในอักษรสิบสอง แลอักษรเจ็ด ชื่อสัททุลวิกกีฬิตฉันท ฯ
๏ เบื้องบันในวนเวศวนานดรนุไพร แถวธารน้ำไหล ระริน
๏ นานามัจฉก็หว้ายคะคล้ายนุจรถวิล แถกสาครแลสิน ธุนอง
๏ กุ้งกั้งกรกฎกุมแลกุมภิลก็ปอง แฝงฟาดเฉนียรนอง ฉะฉาน
๏ ม๎ราภ๎นาโยโยต๎รเยนัต์ติมุนิยติยุตาสัท์ธรากิต์ติยายํ ฯ ม ร ภ น ย ย ย ฯ ๒๑ ฯ เยสัน์ตา
๏ ผิแล มะคณ ระคณ แลภะคณ นะคณ ยะคณสามอยู่ดับกัน แลมียติในอักษร ๗ ตัว ๆ ชื่อสัทธราฉันท
๏ โกมลเดียรดาษนทีธาร ปทุมกุสุมบาน งามตระการปาน ประดับดา
๏ บัวเผื่อนลินจงอเนกา วิวิธวิจิตรมา รุตรำเพยพา ก็หอมขจร
๏ เฟื่องฟุ้งเสาวคนธเกษร สกลคณภมร บินปรเอียงอร ววีชม
๏ สุราคณา สุโสภณา รปิรโก สมานสิ ภิวันทโน สเรนโก รัตตินทิวัง ฯ ๒๘ ฯ
/*53ชื่อวิสาลวิกฉันท ในกาพยสารวิลาสนี มิได้กำหนดครุลหุ กำหนดแต่กลอนฟัดกัน โดยนิยมนี้
๏ สรวมชีพขอถวาย บังคมโดยหมาย ภักดีภิรมย์
เสร็จจำนองฉันท จำแนกนิยม วิธีนุกรม เพื่อให้แจ้งแจง
๏ ซึ่งเผด็จตามไนย ในวุตโตไทย คณสำแดง
ยัตติยุตติ สัญญากรแถลง กำหนดอย่าแคลง นิพันธ์ฉันทา
๏ ถวายด้วยประดิพัทธ์ ปราโมทย์มานัส รัดรึงปรีดา
ลอองธุลี พระบาทภูวนา ยกนารถมหา คุณุประการ ฯ ดูอย่างกาพย ฯ
๏ สุสารโท มหิท์ธิโก มหาอิสี สุปาทจัก์ กลัก์ขณี วราหรี วรัน์ททา สุสีลเสฏ์ ฐโลกเชฏ์ ฐโกรหา กิเลสโล ภโทสมา นโมหกา วิมุต์ติโก ฯ
๒๘ สุราคณา ปทุมฉันท์กลอน ๔ ฯ
๏ โอ้อกกูเอย เมื่อก่อนกูเคย สมบัติครามครัน
ทำบุญบ่เบื่อ เชื่อชอบทุกอัน จึ่งได้จอมขวัญ ลูกน้อยนงพาล
๏ ถึงบุญจะถอย สิ่งสินยับย่อย ยากพ้นประมาณ
บาปใดมาให้ พ่อเจ้าบันดาล กำจัดสงสาร สิบสองเสียไกล ฯ
๏ ถ้าจะทำยานี ๑๑ อย่างกาพยสารวิลาสนี มิได้กำหนดครุลหุ แลกำหนดแต่กลอนฟัดกัน โดยนิยมนี้
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๑๐ ฯ ๐ ๐ ๐ ๐ ๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๑ ฯ
๏ ครั้นเช้าก็นิ้วเข้า
ชายป่าเต้าไปตามชาย
ลูกไม้บ่ครันงาย
จำงายราชอดยืน
๏ เป็นใดจึ่งมาค่ำ
อยู่จรล่ำต่อกลางคืน
เห็นกูนี้โหดหืน
มาดูแคลนนี้เพื่อใด1
๏ นรนารถบังคม
กรประนมกราบทูลไข
ข้าบาทมาจากไพร
เสือสีห์ไล่มาขัดขวาง ฯ
ต้นห้าเสมอ
๏ ทังหลายว่ามันเขน
อ้ายส้อยมันลักสอย
ภูเห็นกูว่าแก้ว
ต้นมากเฟือง ๆ ต้น
กูพบเมื่อยามเย็นจะค่ำ
เจ้าของคอยมันค่อย
กูหยอกมันแส้ว ๆ เสียดข้างกูคืน หน้ากันรู้ใส่ กล ฯ

สีหคติกำกาม นาคบริพันทฉันท
๏ ธ วัวกลัวเมียเพี้ยง
กลัวเสือ
โม เมาเงางุนเยือ
กล่าวกล้า
โอ โถงโครงเปล่าเหลือ
ตัวแต่ง
ปาก หากลากคำค้า
คึ่งให้ใครขาม ฯ
/*55๏ อคาอคาษเกื้อ
กลเกียว
เรียมใฝกลืนเฝือเกลียว
สวาดิไว้
ธาดายอดใจเฉลียว
เฉลาแม่ มาฤๅ
ยังปานีน้องไท้
เลิศแล้เลงสรับ ฯ
๏ แม่ยืนอยู่คือยน
ชายวาง
สไบระแทรองบาง
แย่งเกล้า
เปลวเอวอรรองราง
แนวนา ภิตแม่
ไตรโลกนี้น้องเหน้า
หน่อท้าวเปนจอม ฯ
พยัคฆฉันทลรรโลง
๏ ทรนุกได้ต้องบาท
บัวจันทร์
ทรลำมือไปพัน
พาดเหน้า
ทรนงว่าจอมขวัญ
รักพี่
ทรโลดได้ต้องเจ้า
โทษนั้นเรียมขอ ฯ
มฤคฉันทวาศ บทมฉันท เอาไว้แก่ทำนุกกลอนลิลิต
๏ มือซ้ายพระเจ้ายอ
มฤทึงค์
จับแท่นเทียรยงยึง
เสี่ยเรี่ย
มือขวาพระเจ้าจับ
มรพาศ
สามแผ่นพระเจ้าเหงี้ย
บำบวง ฯ
/*56ภุมราฉันทนิราศ
๏ พี่หยิบกล้ำขึ้นว่า
จะกิน
ชลเนตรไหลลามริน
บ่อเอื้อน
ตายสยบขาดใจหิน
หายสวาดิ รักเอย
เรียมลำฦกน้องเยื้อน
ค่อยค้อยคืนมา ฯ
๏ รัตนมาลาฉันท ไว้แก่ทำนุกลิลิตกาพย ฉันทจักร ไว้แก่โคลงจักรประทวน มณีรัตนฉันท ไว้แก่รากสมเด็จสุราคณา ฯะ
ฉันทลรรโลงกลอนดั้น
๏ นางน้องเย้อยงเข้า
มีผล
รวงเร่งสุกงามโอน
อ่อนน้อม
ยาถกลเกองกล
เข้าลีบ
ฉันใดจะเยื้อนค้อม
ทานรวง ฯ
๏ รักผัวเสมอชีพน้อง
นงพงา
เราเฉกเพียงดวงงาม
ชื่นช้อย
ตนชายคือพฤกษา
ลำมาศ
เปนพำนักนิขวัญสร้อย
อาไศรย ฯ
๏ ส่วนลำวิลาศไม้
งามผจง
ดวงเก่าโรยไปดวง
ใหม่เต้า
เฉกหญิงบตรงคง
ผัวอย่า
เมียหนึ่งไปแสวงหน้า
หนุ่มแทน ฯ
/*57๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ขาว ๐ ๐ ๐ ๔๐ดาว ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ ฯ ๑๘
ชื่อฉันทฉบำดำเนอรกลอน ๔
๏ เมื่อนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว
หมอกมัวดินดาว
ครวนชรอ่ำชรอื่อลมฝน

๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรชล
อับแสงสุริยพล
คะคฤ้นคึกกึกกเกรอกเวหา
๑๘ฯ พากย์ ๑๖ กลอน ๔ ดั่งนี้
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ๐ ๐ ๐ ๔๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ฯ ทำนุก
๏ สองท้าวเทียบทศโยธา
บรู้กี่สา
ซ้ายขวาอเนกร้องรับกัน
๑๖ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐ดี ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ถี ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ฯ ๑๘ ทำนุก
๏ บัดนั้นอินทราธิบดี
ใช้เทพสารถี
ชื่อมาตลีลิลา

๏ เอารถม้าแมนลงมา
ถวายสมเด็จราชา
ธิราชกลางรณรงค์

๏ รถนี้รถอินทรบรรยงก์
ตรัสใช้ตูข้าลง
มาถวายสมเด็จราชา1
ฯ ฉันทบำดำเนอรกลอน ๕ ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐การ ๐ ๐ ๐ ๔๐วาน ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ฯ ๑๖
/*58ฉันทฉบำราชาพิลาป ดำเนอรกลอน ๔ ฯ
๏ เห็นนกเรียมอื้นโองการ
ว่านกเอยวาน
มาช่วยทำงลโศกา

๏ สูรักเร่งเร็วรอนมา
จงพบพนิดา
แลทูลจงรู้เรียมศัลย์

๏ แล้วสูเร่งบินมาพลัน
บอกข่าวจอมขวัญ
แก่กูจงรู้แห่งหา

๏ นกบินไปแล้วบินมา
ร้องโดยภาษา
จะแจจะจรออกัน

๏ บมิบอกข่าวได้สักอัน
เรียมเจ็บจาบัลย์
ป่วนหฤทัยทุกทน

๏ บมิรู้ข่าวแก้วกับตน
แต่เผือสองคน
พี่น้องพินาศหัวใจ

๏ สองพี่น้องเสด็จคลาไคล
ดั้นดงพงไพร
ลห้อยตรหวนโหยหา

๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ไตร ๐ ๐ ๐ ๔๐ใน ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ฯ ๑๖
ฉันทฉบำนาคบริพันท์ ฯ
๏ ปางพระศาสดาจอมไตร
เสด็จประดิษฐานใน
ดุสิตมิ่งแมนสวรรค์

๏ แมนสวัสดิสมบัติอนันต์
อเนกแจจรร
พิพิธโภไคสูรย์

๏ โภไคสวรรยามากมูล
มากมายเพิ่มภูล
อนันต์เนื่องบริพาร

๏ บริโภคประดับนฤมาลย์
นฤมลแกมกาญจน์
ปัทมเพรอศพรายพรรณ

๏ พรายเพริศรัศมีจรัสจรัญ
จรัสแจ่มสาวสวรรค์
โฉมประภาพพิมล

๏ พิมานทองเทียรทิพยโสภณ
โสภาคย์ไหรญ
มณีประดับชัชวาล

๏ ชัชชวัชประดากากาญจน์
แกมแก้วพิศดาร
วิมลมาศดำเกอง

๏ ดำกลยิ่งเทพบันเทอง
บันทางสำเรอง
สำราญสำฤทธิสมบูรณ์

๏ สมบัติพิพัฒเพียบภูล
เพียบเพ็ญไพบูลย์
โชดิเสวยศุขสานต์

๏ ศุขเกษมสบแสนศฤงคาร
สังคีตตระการ
ดุริยดนตรีบำเรอ

๏ บำรัศพยัชนีรมเยอ
รมเยศศุขเลอ
ฉกามเทพบมิปาน

/*60๏ บมิปูนดุสิตพิมาน
พิมลโอฬาร
ดิเรกพ้นพรรณา

๏ พรรณอักษรฉันทา
ฉันทเทียบอักขรา
เปนบทนาคบริพันท์ ฯ

สรรเสริญดุสิต
๏ ยานีธภูตา
นิสมาคตานิ
ภุมมานิวายา
นิวอัน์ตลิก์เข
ฯ ๑๑ อย่างกาพย์สารวิลาสนี ฯ
๏ อันดับนี้จักกล่าว
พระสรรเพชญศาสดา
เสด็จสถานอันโอฬาร์
ทั้งแปดแห่งอันอุดม
๏ ปางพระเสด็จอุบัดิ
ในป่ารังอันเรียงรมย์
สบสัตวบังคม
บทรัตนเรืองรอง ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ไหง้ว ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐แสดง ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐แขง ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐สูร ฯ
๒๒ รัตนมาลาฉันท์
๑๑ พากยคีติกลอน ๕
๏ สรวมชีพข้าไหง้ว
สมเด็จเดชฤๅแสดง
ขุนนี้มันเข้มแขง
ลูกรักษ์ราพนาสูร
๏ ได้ชื่อมหาบาศ
องอาจระงับริปูร
รี้พลมันหนานูน
เปนหัวหน้าทสานล
/*61๏ เดชะมันแกล้วกล้า
ปลอมปล้นฟ้าปราบดินดล
ออกมาหวังผจญ
รณรงคพาธา ฯ
ฯ ๑๑ ฯ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๑๐ ๐ ๐ ๐ ๐กา ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๑๐ธา ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ฯ
๒๒ มณีรัตนฉันท
กลอน ๕ ฯ
๑๑ สมเด็จสุรางคณ
๏ เสียองคเสียไอ
ศูรียฉิบทังลงกา
เสียญาติโยธา
เสียพี่น้องแลลูกหลาน
๏ เพราะเหตุมานะ
แลอำเภออหังการ
ใจโลภเผาผลาญ
ดูท่านถูกก็ฉิบหาย
๏ ข้าห้ามข้าเตือนพี่
แลมิฟังคำน้องชาย
นบนิ้วบังคมถวาย
กล่าวให้ชอบบ่ยอมยิน
๏ ขึ้งเคียดขับข้าหนี
นิราศร้างพระภูมินทร์
เจียรจากเจ้าแผ่นดิน
รอยรูบกาลใจดล
๏ มาถึงแก่ฉิบหาย
วายวอดทังรี้พล
ย่อมญาติกากล
ประไลยจักรพาลพัง1 ฯ ๑๑ ฯ
---
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐กัลยา ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ลดา ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐มาล ฯ๒๖ฯ
ฉบับหนึ่งชื่อฉันทฉบำราคสมเด็จกลอน ๖
ฉบับหนึ่งชื่อวิเชียรดิลกฉันทกลอน ๖
๏ เคยพาดพระหัตถ์เหนือ
อุรราชกัญญา
กอดเกี้ยวคือกาญจนลดา
อันโอบอ้อมทุมามาลย์
๏ พิศภักตรมณฑลศศิ
บริสุทธเปรียบปาน
เปรมร่วมมฤธูรสูรบันดาล
รดีดัศบันเจอดใจ ฯ
---
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐
๒๕ ชื่อดิลกวิเชียรฉันทกลอน ๖
๏ อุรประทับอุรถนงง
ปรามัศศิวรไว
จุมพิตริมไร
โอฐคัณฑะกัลยา
๏ บริสังคุติพระอรองค์
อนุชพนิดา
สมสนุกนิเสน่หา
รศราคเอมอร ๒๕ฯ
๏ เยสัน์ตาสัน์ตจิต์ตา ติสรณสรณา เอต์ถโลกัน์ตเรวา ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐ ฯ
เยสัน์ตา ๒๑ กลอน ๗ ทำนุก ฯ
๏ ปางนั้นอินทรานุเทวา นิกรอมรมา มาปรชุมนุมประชุมใน
๏ ยังถานาถานุเลอศไกร ครั้นแล้วสดับยุบลใน เจตนานิตยบันดาล ๒๑ฯ
---
๏ คัมภีราอติทุทสาสุนิปุณนา นัน์ตัป์ปเภทา กุลา
โยสํขารวิการลัก์ขณมหา นิพ์พานปัญ์ญัต์ติโย ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๒๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๒๐ ฯ ๑๙ ฯ
คัม์ภีรา กลอน ๕ ฯ ทำนุก ฯ
๏ ข้าไหง้วบัวบทสมเด็จพุทธวรญาณ แผด็จโอฆสงสาร สำเร็จ
๏ เปนอรรควรอาริยบุทคลเดียวเด็จ บรมสรรเพ็ชญ์ นฤพาน ฯ
๏ ชินวรคุณยุต์ตา โสต์ ถิคาถาอิมาเม ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ ๐ ๐ ๐ ๔๐ ๐ ๐ ๓๐ ฯ
ชินวร ๑๕ กลอน ๔ ทำนุก ฯ
๏ นมัสสุบทพระศาสดา เกตพฤกษา ธเสด็จสถิตย์
๏ พฤกกนิฐพานิช ยลบำเทองจิตร จินดา
๏ มฤธุรศวรหรรษา ดลศรัทธา ก็ทูลถวาย ๑๕ฯ
๏ มังคลรตนโชติวรํ ปวโรสุคตํ ปาฏิหารรังสี ฯ
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๐๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๖๐
ชื่อมงคลรัตน กลอน ๖ ทำนุก ฯ
๏ ข้าประนตบังคมบทมหันต์ ไภยทุกขโรคสรรพ อุปัทวะอย่ามี
๏ วรเดชสรรเพชญ์พุทธมุนี ศุขสวัสดิอันมี ศุขสมบัดิบน
๏ ขอจงสำฤทธิอิษฎิศุภผล ศุขเสวยทิพยดล บทโมกษ์นฤพาน ฯ
---
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๕๐
ประทุมรัตนฉันท ๓๕ กลอน ๕ ฯ ทำนุก ฯ
๏ แต่อาทิยังมี ราชาธิบดี ธิบดินทรมหา กษัตราธิกชาติ ธิกไชยเชษฐา ทรงนามสมญา พรหมทัตภูมี
๏ ท้าวนั้นเฉลียวฉลาด รู้ศิลปศาตร ธนูศรศรี หมู่ขัตติยพรรค กลัวเดชฤทธี ทั่วท้องธาษตรี เลื่องฦๅฤทธิไกร
๏ กูเห็นคนเถ้า แกถือไม้เท้า ชรรุดชรเชรบัดสี เห็นทั้งคนไข้ เห็นคนแบกผี ไต่เต้าเดอรโดยรัถยา
๏ กูเห็นกูคิด ตัวกูบผิด บแผกแก่กายอาตมา แห่งกูกูคิด อนิตย์ในอนัตตา บำเพ็ญภูตา เกิดมาแล้วจักประไลย ฯ
๏ สกลรตนธาตุนาคเตยาคเหต๎วา ปวรสุคตเวสํ ปาฏิเหรํกริต๎วา
---
๏ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๑๕๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๘๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๗๐ ฯ
สกลรัตนฉันท ๓๐ อักษร
๏ ข้าขอปรนมบทบรมมารวิชัยเชษฎา บวรบรมตถา คตปาฏิหารรังสี
๏ เสตานีลรัตตะบริโตปิลังครัศสี บริขาสัญชนรุจี จรัสวรชุดิชัชวาล
๏ สัพ์พัญ์ญูโม สุมุนิโน สุคโตโส มุนิน์ทโช มาราริโต มารชิโภ นายโกโร มเหสีโย ฯ ๓๒ อักษร ฯ
สำหรับจำคณทั้ง ๘ ฯ
๏ เรากินแตงโม ลูกไอ้กระโต จำเภาะเจาะนาน ทำหง่อยอยู่ใย กูจะใคร่ราน ไม้ระพะภาน ฉิฉะสงสาร แนะให้เกาะชาย ฯ1
/*65อนึ่งถ้าจะใช้พระสดับให้วิถารพิศฎารโดยเลศ ก็ให้ดูพระสดับอักษรเลกอย่างทรง
สุนัดชาไส๑ ไตรมัทชาษอร๒ จรปรสัด๓ สัศดิเวหา๔ วาจาเลศ๕ วิเศศดุง๖ อุชุงคภาพ๗ เอลาภลักษณ๘ อักษรสุนธร๙ คุณบท๑๐ พจนเอก๑๑ วิเศศปักษี๑๒
ต้น๑ กลาง๒ หลัง๓ ไม้ผัด๔ ลากข้าง๕ พินหัว๖ ตีน๗   ุ  ู ไม้ เอ๘ แ ไ ใ นฤคหิต๙ ะ๑๐  ่๑๑  ้๑๒
พระสดับ๑ ปรดิษถาน๒ มรณ๓ บาทสมพล๔ ปราไส๕ อิสีสมโยค๖ อาการ๗ หันอากาศ๘ ประทุมวิหาร๙ วิสันชนี๑๐ เอกปักษี๑๑ ปักษีอาไศรย๑๒
ต้น๑ กลาง๒ หลัง๓ ตีน๔  ุ  ู ไม้ เอ๕ แ ไ ใ โ พิินหัว๖ ลากข้าง๗ ไม้ผัด๘ นฤคหิต๙ ะ๑๐  ่๑๑  ้๑๒
เลข ๑ เปนตีนหนึ่ง เลข ๒ เปนตีนคู้ เลข ๓ ตัวหนึ่งเปนไม้เอ เลข ๓๓ สองตัวเปนไม้แอ เลข ๔ เปนฝนทองบนพินหัว /*66เลข ๕ เปนหันอากาศ เลข ๖ เปนไม้ไอ้ เลข ๗ เปนพินหัว เลข ๘ เปนไม้โอ้ เลข ๙ เปนลากข้าง ชื่อว่า อักษรเลข
๏ หนึ่งสองฉลองบาทเบื้อง
เบือนบัง
เอตรีสี่เซียหลัง
เคลือบไคล้
ห้าผัดสัดตะพินผัง
ผันผ่อน
นพพาอาหกไม้
ไอ่โอ้อัฐา ฯ
พระสดับ (ตัวหน้า) ปรดิษฐาน (ตัวกลาง) มรณ (ตัวหลัง) หันอากาศ อาการ (ลากข้าง) อีสีสรรพ อุบาทสมพล เอ์ปราไศรย นิคคหิต เอก ปักษี
๏ อักษรใดต้นชื่อ
พระสดับ
กลางปรดิษฐานสับ
ชอบไว้
สุดนั้นคือมรณดับ
ควรอย่า ไฉนนา
สาร เอ สวร แอ ไอ้
ใอ่โอ้ปราไศรย1 ฯ
๏ อิสีสรรพโยกใช้
อิอี
ปรวิสันชนี
บอกแจ้ง
อาการเมื่อพาที
จริงชื่อ อานา2
อุบาทสมพลแกล้ง
กล่าวแท้อุ อู ฯ
/*67๏ ผัดไม้บนชี้ชื่อ
หันอา กาศนา
พินเอกโดยสัญา
ชื่อแท้
พินโทดุจปักษา
กร เมื่อ บินแฮ
นฤคหิตเดียวแล้
กล่าวไว้คือองค ฯ
สุนัดชาไศรย (ตัวหน้า) ไตรมัดชาษร (ตัวกลาง) จรกษัตร (ตัวหลัง) สวัสดิลีลา วาจาเลศ (ลากข้าง) วิเศศอษฎง อุชงคภาพ เอลาพลัก อักษรสุญ คุณบท พจนเอก เลศปักษี
๏ สุนัดชาไศรยต้น
ศุภอรรถ
ไตรมัดชาษรสวัสดิ
ถัดไซ้
สุดนั้นจรกษัตร
เสาวภาคย
สวัสดิลีลาคือไม้
ผัดให้เหนแสดง
๏ วาจาเลศลากข้าง
ยาถวิล
วิเศศอัษฎงพิน
พจนไว้3
อุชงคภาพยิน
ยลบาท
ส่วนเอลาพลักไซ้
คือไม้ทังมวน
๏ บูรรพิพัทสวัสดิหน้า
อักษร
ปัดชิมาสาธร
ถัดถ้อย
ปฤษดาณุสันวร
โดยสัพ
มหันตลีลาสร้อย
สับไม้ผัดบน ฯ
/*68๏ วาเชรมหัตไซ้
อย่าฉงล
วิวิธคุลังพล
พินแท้
อุทังคปาเทกล
อัษฆาฏ
เอกนุกูลแม้
มาทไม้หลายพรรณ ฯ
๏ สูรยสถิตยแจ้ง
โดยยล
ปรดิษพิเศศกล
ถัดถ้อง
เอกวโรพล
พิเศศ
โทวรไวยหาศซ้อง
สืบแท้โดยนาม ฯ
ไทยนับ ๓
เรขเออสยเดศุเงภถสาอัลระดงส้ถ
รนมอคำธุกพรพรัศร้ดพอพจง
บโไฦดทกยนัระเบหัลลัศศ
เล้เรินปงเนรัปบัอนนงแร่ำขทิเษงหม
ไทยนับ ๕
รกว้ขอัวษโบกรณ์ดวษลัไยร
ชื่สปหเนรนล้ล่ช้วเนหอนสแย
ทำวร้ร่ลำสำนนอนำรเซน
กตยนลัตริยาคบฤถ้กณฦกอพ้นา ฯ
ไทยหลง
๏ ดสาจงลสลทาบต้หป
งฦวถาร
โหตห่หตนลีรางลาต
งลาทเงร้า
ผุบขุตหถุรจมาต
วลลเผฉ
มงอ่ปล่ปเงวเฉ้า
ข่ำเผิ้จลติยงาร ฯ
๏ ห้งวลสลวาลวล้หจ
วีวสวัถิ
สติถาตาลีลันต
แน่กไส้
จุทรงรโขรกผลัถ
เผิ้จตฉื่ห
/*69ขืหไบอรกพยกใอ้
หายห้ากเมตผล
ฤๅษีแปลงสาร
๏ ลิตขิศอิศรเท้ไ
ฤนลบา
งงฟถี่นวท่วข่ารสา
มนู่หน้าหเ
รรมคาทุศรเสนถา
งงยะลุงถึยลเ
มอำตยฤศรนจพจ้าเ
นนี่เช้าอพื่เดใ
๏ กอัรษรวณษกลันวล้
งลพเลพา
อชื่ษีฤๅงลปแรสา
บสื่ว้ไ
ดลัผนยลี่ปเนยพี้เนอลกรกา
ยลากบลัก
นสหท่เหล่เบลัห้ใ
นอ่านล้หเนปเมษกเ
๏ จบเสร็จสำเร็จธิเรื่อง
บังคับ
จินดามุนีฉบับ
บอกแจ้ง
หนึ่งคืออักษรศับท์
สงเขป
ทังวุดโตไทนั้นแกล้ง
กล่าวไว้เปนครู ฯ
๏ หนึ่งคืออักขระต้น
สารแถลง
ทังจำแนกแจกแจง
ถี่ถ้วน
โทเอกอเนกแสดง
โดยเลศ
วุดโตกาพยกลอนล้วน
เลิศล้ำพึงเรียน ฯ
๏ หนึ่งอักษรเลกล้วน
ฦกลับ
ทังศุภสารพระสดับ
มากถ้อย
อีกสุนัดชาไศรยสรับ
สารสืบ
หนึ่งบูรพิพัทสร้อย
สรับพร้องเปนกล ฯ
/*70๏ อักษรไทนับแกล้ง
เปลี่ยนผลัด
ไทหลงสงไสยอรรถ
ยิ่งพ้น
ฤษีแปลงสารสวัสดิ
สนเท่ห
สับฦกตรึกยากล้น
เล่หล้ำกำบัง ฯ
๏ อักษรจัดถัดเนื้อง
โดยดับ
เปนสารสืบสี่ฉบับ1
บอกไว้
เขบ็จขบวรควรคำนับ
อุปเทศ
นรชนสนใจได้
ชื่อเชื้อเมธา2 ฯ
๏ ลิขิตวิจิตรด้วย
ศุภอรรถ
ด่งงมณีจินดารัตน
เลอศแล้ว
อันมีศิริสวัสดิ
โสภาคย์
ใครรู้คือได้แก้ว
ค่าแท้ควรเมือง ฯ
๏ จบเสร็จอาจาริยแกล้ง
เกลาสาร
โคลงกาพยกลกลอนกานท์
เรียบร้อย
มธุรศพจนบันหาญ
โอวาท
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย
ถี่ถ้วนทุกคำ ฯ
ก ก๙ ๗ก ๗ก ๗ก ๗ก ก๑ ก๒ ๓ก ๓๓ก ๖ก ๖ก ๘ก ๓ก๙ กํ๙ ก๔๔
๏ ค๗ดถ๗งรํ๙๗พงถ้๙
บว๙ย๕วน
๕หลงหลง๖หลม๓มอ๕ฝน
อย่๒ด้วย
๖น๕ฝนว่๙รศ๕อน
๓อม๘อช
๓ปน๗น๕รนดรฤๅม้วย
๓๓ต่๕ตงค๗นง๗ถง ฯ
---
จินดามณีฉะบับพิมพ์ของหมอสมิธมีความต่อไปนี้ พิมพ์ต่อท้ายจินดามณีเล่ม ๑ นี้ด้วย แต่ในฉะบับอื่น ๆ ไม่มี เห็นว่าแปลกอยู่จึงลงพิมพ์ไว้ในที่นี้ด้วย
ก๑ ข๒ ฃ๓ ค๔ ฅ๕ ฆ๑ ง๒ จ๓ ฉ๔ ช๕ ซ๑ ฌ๒ ญ๓ ฎ๔ ฏ๕ ฐ๑ ฑ๒ ฒ๓ ณ๔ ด๕ ต๑ ถ๒ ท๓ ธ๔ น๕ บ๑ ป๒ ผ๓ ฝ๔ พ๕  ฟ๑ ภ๒ ม๓ ย๔ ร๕ ล๑ ว๒ ส๓ ศ๔ ษ๕ ห๑ ฬ๒ อ๓ ฮ๔
นองซึ้ง

เขาเอาเหตุใส่
มาตอนตัด
เพราะ
เดาอื่นโอ้
ฟังเขา

นองฟังเขา
/*72๏ นะโมความนอบน้อม
นมัศการ
เมแห่งเราเริ่มงาน
เร่งเร้า
อัดถุทั่วไตรย์ทวาร
มีเถิด
พุทธัสสะแต่พุทธเจ้า
ตรัสรู้สรรพธรรม ฯ
๏ อักษรแส้งสืบสร้าง
สรรค์มา
ต่างต่างชนนานา
ย่อมใช้
โดยประเทศภาษา
หลายอย่าง เจียวแฮ
เขียนอ่านออกโอฐได้
รอบรู้เรื่องราว ฯ
๏ อักษรสังเขปเข้า
เปนสอง
หย่างหนึ่งหมายคำรอง
อรรถใช้
หย่างหนึ่งนักปราชญตรอง
นับแต่ เสียงนา
แล้วจึ่งรวมตัวให้
ถูกต้องคำคน ฯ
๏ หย่างว่าแรกนั้นอัก
ษรเจ๊ก จีนยวน
ตัวมากนักฤๅเด็ก
จักรู้
ยุ่มย่ามใหญ่ไม่เล็ก
ดั่งผัก ชีนา
ลูกสิษศึกษาสู้
สืบสิ้นสี่ปี ฯ
๏ หย่างหลังที่ว่านั้น
อักษร
ชนเอนกนับนิกร
ห่อนได้
ไทพม่าเขมรมอญ
แม้นแขก ฝรั่งแฮ
ฮินดู่สิงหฬใช้
แยกย้ายยักผสม ฯ
/*73๏ อักษรไทหย่างนี้
เดิมพราหมณ์
จรจากแต่เมืองราม
ราฐโพ้น
ต่อตั้งอยู่ยังสยาม
ประเทษ นี้แล
แปลงรูปยักหย่างโน้น
จึ่งให้ไทเรียน ฯ
๏ จัดแจงแจกกอปให้
ชอบคำ ไทนา
แรกเริ่มออานำ
เพื่อใช้
ก ข ต่อตัวจำ
จงถ่อง แท้แล
ตั้งใส่ทันทฆาฏไม้
ฆ่าให้หายเสียง ฯ
๏ จึ่งผสมเสิมใส่ด้วย
ออา
สำเร็จแม่กกา
ที่ต้น
จึงแจกกกกงมา
กนกบ กมเฮย
จนแม่เกยกายค้น
คู่เข้าเคียงสะแดง ฯ
๏ หน้านั้นจึ่งแจกแจ้ง
จดจำ
เสิมใส่ ข ค นำ
ต่อตั้ง
ตัวอื่นอีกเอาทำ
เทียบเถิด
จนจบแจกจึ่งยั้ง
หยุดให้ทายตัว ฯ
๏ อักษรสูงต่ำไซ้
ย่อมมี อยู่นา
สังเกตดูจงดี
ชื่อไม้
เอกโทราชปักษรี
กากระบาท
ทั้งสี่หมายมาให้
ย่อมขึ้นโดยเสียง ฯ
---
๑. อักษรศัพท์นี้ ตามฉะบับนายมหาใจภักดิ์ ส่วนฉะบับอื่นโดยมาก คำมีการันต์ มีทัณฑฆาฏ และลำดับคำสับสนกันบ้าง ↩

๒. บางฉะบับเป็น – นี้นามกรเก่า คือบรมพุทเธา––
บางฉะบับเป็น – นี้นามกรเคา รพบรมพุทเธา––
บางฉะบับเป็น – มีนามประกอบเคา รพยบรมพุทเธา–– ↩

๓. ตามที่ Monsieru De La Loubère ทำแม่พิมพ์ไว้ในหนังสือ A New History Relation of the Kingdom of Siam มีอักษรไทยดังนี้

ก. ข. ฃ. ค. ฅ. ฆ. ง. จ. ฉ. ช. ซ. ฌ. ญ. ด. ต. ถ. ท. ธ. น. บ. ป. ผ. ฝ. พ. ฟ. ภ. ม. ย. ร. ล. ว. ส. ศ. ษ., ห. ฬ. อ. ↩

๔. ต้นฉะบับแจกไว้ทุกตัวอักษร ในการพิมพ์คราวนี้เห็นว่าไม่จำเป็นจึงตัดออกเสีย คงไว้แต่ตัวอักษรเดียว พอเป็นตัวอย่างในแม่นั้น ๆ ทั้ง ๓ หมู่ ๆ ละตัวอักษร ↩

๕. หมายถึงไม้เอก ↩

๖. หมายความว่าผันอักษรกล้ำ ↩

๗. ขอให้สังเกตว่า ในจินดามณีฉะบับ (ที่เรียกว่าความพ้อง) นี้ มีตัวอย่างแต่ผันด้วยไม้เอกไม้โท ไม่มีตัวอย่างทีผันด้วยไม้ตรีและจัตวา (หรือกากะบาท) เลย แม้จะเป็นอักษรกลาง นอกจากความฉะบับสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส (มีสองเล่มสมุดไทยดำเขียนเส้นรงหมายเลขที่ ๑/ค หอสมุดฯ ซื้อไว้เมื่อวันที่ ๑๗ กันยายน พ.ศ.๒๔๖๔) ซึ่งบอกไว้ในฉะบับนั้นว่า “ฉบับสมเด็จพระปรมานุชิต ประดิษฐ์ดัดแปลงแต่งต่อใหม่” แต่น่าปลาดที่ในฉะบับความแปลก ซึ่งลงศักราชไว้ในบานแพนกเก่ามาก กลับมีผันด้วยไม้ตรีไม้จัตวา โปรดดูใน “คำเล่าเรื่องจินดามณี” ข้างท้าย ↩

๘. บางฉะบับเขียนเป็น เกอย ↩

๙. ในหนังสือ A New Historical Relation of Siam ของ Monsieur De La Loubere แจกแม่เกยไว้ดังนี้
เกย กาย กาว กวิ กวี กวึ กวื กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกยวิ เกยิ เกยิะ เกอิ เกอิะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กุํ กำ กรรม กอ่ เกอืย เกอ่ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ

ในจินดามณีฉะบับสมเด็จกรมพระปรมานุชิตฯ แจกแม่เกยไว้ดังนี้
เกย กัย กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกียว เกือย เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กอ กุํ กำม์ กรร ระ มะ

ตอนท้ายจินดามณีของกรมหลวงวงษาฯ ในฉะบับพิมพ์ของหมอสมิธ (พ.ศ. ๒๔๑๓) ตอนท้ายของแม่เกย ต่างจากนี้บ้างเล็กน้อย คือเป็น โกะ เกาะ กุม กรรม กรรน ระมะ ↩

๑๐. บางฉะบับว่า ไตรเพทท้าวหากแจ้ง ----- ↩

๑๑. บางฉะบับมีคาถาและข้อความต่อตรงนี้ว่า

ปฐมํฺ อกฺขรวิสุทฺธํ

อักษรเบื้องต้น หาเอกโทบมิได้ (เช่น) กา๑

ทุติยํ ทณฺฑเมวจ

อักษรคำรบสอง มีไม้เอกรูปดังค้อนหางโค (เช่น) ก่า๒

ตติยํ องฺกุสฺเจว

อักษรคำรบสาม มีไม้โทดังรูปขอ (เช่น) ก้า๓

จตุตฺถรูปํ เลกฺขสตฺตมํ

อักษรเป็นคำรบสี่ มีไม้ตรีดั่งรูปเลข ๗ (เช่น) ก๊า๔

ปฺจมํ กากปาทฺจ

อักษรคำรบห้า มีไม้จัตวาดั่งรูปตีนกา (เช่น) ก๋า๕

ปฺจวิธํ ลกฺขณอกฺขรํ

อันว่าลักษณะแห่งอักษรกลางเบามีห้าประการดั่งนี้แล

๏ อักษรตัวต้นนั้น	คำตรง	กา๑
สองจึ่งมีเอกลง	อย่างค้อน	ก่า๒
สามลงไม้โททรง	ถานเล่ห์ ขอนา	ก้า๓
สี่ลักษณะไม้ตรีซร้อน	อยู่ไซร้จักแสดง ฯ
๏ เลขเจ็ดคือรูปไม้	ตรีหมาย	ก๊า๔
ห้าจัตวากาปลาย	ที่เท้า	ก๋า๕
อักษรกลางเบาราย	เป็นฮ่า	คำนา
นักปราชฯจงรู้เค้า	ดั่งนี้อักษรไทย ฯ
๏ อักษรสูงต่ำต้น	คำตรง	ขา-คา
สองจึ่งมีเอกลง	รูปค้อน	ข่า-ค่า
สามมีไม้โททรง	เขียนเล่ห์ ขอนา	ข้า-ค้า
แยกอักษรอันซร้อน	อยู่ได้เห็นพลัน ฯ
คาถาและคำโคลงนี้ น่าจะได้มีผู้รู้แต่งต่อเพิ่มเข้าในชั้นหลัง คล้ายกับฉะบับความสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ↩

๑๒. บางฉะบับว่า .................วิสัญ ชนีนา ↩

๑๓. บางฉะบับว่า........... สามหมู่ นี้นา ↩

๑๔. บางฉะบับว่า “ปานมธุรเพราะถ้อย.....” ↩

๑๕. บางฉะบับว่า...... เสาวภาคย์แก้ว ↩

๑๖. บางฉะบับผูกเป็นคาถาว่า

นวภาโว ทสภาโว

๏ สิบเก้าเสาวภาพแก้ว	กรองสน
จตุตฺถิ จนฺทุมณฺฑโล

จันทรมณฑลกล	สี่ถ้วน
สุริโย สตฺตกฺเจว

พระสุริยเสด็จดล	เจ็ดแห่ง
ทวาติงฺสผลโท ภเวยฺย

แสดงว่าพระโคลงล้วน	เศษสร้อยมีสอง ฯ ↩
๑๗. จากลิลิตพระลอ ↩

๑๘. บางฉะบับว่า

บทโทที่ห้าวัด	ชอบคล้อง
บทตรีเอามาขัด	สุดาแห่ง เบญจ์นา
ปลายบทสองมาต้อง	………………...
และบางฉะบับมีอีกโคลงหนึ่งว่า

๏ ที่เจ็ดบทแรกนั้น	มาฟัด
ห้าที่บทสองชัด	ชอบพร้อง
บทสามดุจเดียวถัด	ในที่ เบญจนา
ปลายแห่งบทสองต้อง	แห่งห้าบทหลัง ฯ ↩
๑๙. บางฉะบับว่า บทใดสอนศิษย์ไว้..... ↩

๒๐. หมายถึงศิลป ๖๔ ประการ ↩

๒๑. บางฉะบับว่า จึ่งจสอนสยามพากยพู้น.... ↩

๒๒. บางฉะบับว่า ทูลศีศะ.... ↩

๒๓. บางฉะบับว่า.... คู่แฮ ↩

๒๔. บางฉะบับว่า ว ย ร คำทุรโนศบ้าย... ↩

๒๕. จากมหาชาติคำหลวง น. ๒๘๕ กัณฑ์สักกบรรพ มีเพี้ยนคำบ้าง. ↩

๒๖. เข้าใจว่า จากมหาชาติคำหลวงเหมือนกัน แต่ไม่พบในฉะบับพิมพ์ น่าจะเคยมีอยู่ในฉะบับซึ่งศูนย์เสียแล้ว. ↩

๒๗. คำว่า พิน หรือ พินธุ์ ที่ใช้ในหนังสือนี้ หมายความอย่างเดียวกับที่เราเรียกว่า วรรณยุกต์ ในบัดนี้ เข้าใจคำว่า “ตรีพินธุ์ จัตวาพินธุ” ในที่นี้จะถูกเติมขึ้นในชั้นหลัง เพราะแห่งอื่นในหนังสือนี้ไม่พูดถึงไม้ตรีและไม้จัตวา ↩

๒๘. ดูบาฬีกลอนสุรางคนาง-สพฺพฺู โม ฯลฯ ตอนท้ายอีก ↩

๒๙. โคลง ๓ บทนี้ ในต้นฉะบับบางฉะบับก็บอกหมายเหตุไว้เช่นนี้ แต่ในบางฉะบับก็กลับกันเสีย บางฉะบับก็บอกไว้ว่าสองโคลงข้างบนนั้นธรงทั้งสองบท และบอกว่าโคลงหลังนายธรงบาศแต่ง ↩

๓๐. โคลง ๓ บทนี้ ในต้นฉะบับบางฉะบับก็บอกหมายเหตุไว้เช่นนี้ แต่ในบางฉะบับก็กลับกันเสีย บางฉะบับก็บอกไว้ว่าสองโคลงข้างบนนั้นธรงทั้งสองบท และบอกว่าโคลงหลังนายธรงบาศแต่ง ↩

๓๑. จากมหาชาติคำหลวง ดู น. ๒๖๖-๒๖๗ กัณฑ์มัทรี ↩

๓๒. คงคัดมาจากคำพากย์เรื่องรามเกียรติ ตอนพระอินทร์ใช้ให้พระมาตลีนำรถมาถวายพระราม ฉบับเดิมคงจะสูญหายไปแล้ว ↩

๓๓. คำพากย์เรื่องรามเกียรติ เป็นคำของพิเภกรำพันตอนทศกัณฐ์ล้ม ↩

๓๔. บางฉะบับมีหมายเหตุต่อท้ายตรงนี้ว่า ธรงสำหรับจำคณะทั้ง ๘ ↩

๓๕. บางฉะบับว่า เอ แอ ใอ ไอ ไซ้ โอ้ คือปราไศรย ↩

๓๖. บางฉะบับว่า... ลากค่าง นี้นา ↩

๓๗. บางฉะบับว่า... ธุไว้ ↩

๓๘. บางฉะบับว่า เป็นสารสิบสี่ฉบับ.......... ↩

๓๙. บางฉะบับว่า..........ใจไซ้ ชาติเชื้อเมธา ↩
จินดามณี เล่ม ๒
พระนิพนธ์ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท
๑๔๏ อัญขยมประนมกรประนต
วรบทสาศดา
ผู้เผด็จอมิตรพิพิธมา-
รเกลศลาญปาน
๏ นบนพโลกุตรรัตน์
บริยัติโอฬาร
ธรรมราชนุสาศนบรรหาร
ชคะสัตวสบไสมย์
๏ สองสงฆ์สราพกพิสุทธิ์
คณะพุทธเวไนย์
เสวอยสวัสด์วิวัฏศุขไพ
บูลยมารคผลญาณ
๏ ด้วยเดชะไตรรัตนนบ
แลเคารพนมัศการ
จงขจัดอุปัทวะบันดาล
ศุขแผ้วภยันตราย
๏ จักเร่อมลิขิตวิวิธลัก-
ษณะอักขะราหมาย
หย่างสยามอันคำภีรภิปราย
กลอ้างแต่ป่างบรรพ์
๏ นโมเปนอาทิบทแรก
จะจำแนกอักษรสรรพ์
ก ข ก็ต่อคณะทุกพรร-
ณกระทั่งงถึงกมเกย
๏ สามแผนกจักแจกอักขรเภท
และพิเศศสำนานเฉลย
สูงกลางอีกต่ำพะพร่ำบเคย
ชนฟังก็กังขา
/*2๏ โทเอกเอนกวิธวิธี
กลตรีแลจัตวา
สูงต่ำบงงคับศับทอันปรา-
กฎสามสำเนียงสะแดง
๏ หมู่กลางพังอ้างพจนบัญ-
จกผันสำนานแถลง
ถี่ท่วนประมวญยุบลแจง
ทุกประการบรรหารแปล
๏ พึงเพียรจำเนียรนิตยบร้าง
และบห่างบเหอนแห
โหดคร้านชำนาญลักษณแล
ตระลึงล่วงถึงโคลงฉันท์
๏ เฉลียวพากย์นิพนธ์กลสุภา-
ภรณรัตนาพรรณ
ประดับกายกระวีวรนิรัน-
ดรเรืองธราธาร
๏ จักเจรอญดิเรกคุณยศ
ทิศทศดำแคงขาน
เฉลอมเกรียติ์นเรศรภิบาล
ภพเผ้าอะโยทธยา ฯ
๏ นโม พุทธาย สิทฺธํ อ อา อิ อี อึ อื อุ อู ฤ ฤๅ ฦ ฦา เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อำ อะ ฯ
ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ส ศ ษ ห ฬ อ ฮ อักษร ๔๔ ตัวนี้ ให้อ่านแต่สองเสียง
อักษร ๑๑ ตัว คือ ข ฃ ฉ ฐ ถ ผ ฝ ส ศ ษ ห ให้อ่านเสียงสูงเหมือนกัน
อักษร ๓๓ ตัวอันเหลือนั้น  ให้อ่านเสียงกลางเสมอกันไปดุจ ก ค ง จ ญ
อักษรกลาง ๙ ตัว คือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้ ตัวเบาบมีก้อง เมื่อแจกให้อ่านเบาต่ำลง ทีละ ๔ ตัว คือ กิ กึ กุ กะ ติ ตึ ตุ ตะ อิ อึ อุ อะ นั้น
ก กา กิ กี กึ กื กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ
อักษรสูง ๑๑ ตัวนั้น บมีก้อง ให้อ่านหนักลง ทีละ ๔ ตัว นั้น คือ ขิ ขึ ขุ ขะ นั้น
ข ขา ขิ ขี ขึ ขื ขุ ขู เข แข ไข ใข โข เขา ขำ ขะ
อักษรกลาง ๒๔ ตัว อันเหลือจาก ๙ ตัวนั้น ตัวก้องต่ำ ให้อ่านสูงขึ้น ๔ ตัว คือ คิ คึ คุ คะ
ค คา คิ คี คึ คื คุ คู เค แค ไค ใค โค เคา คำ คะ
อักษรเหล่านี้เหมือนกันกับ ค ฆ นั้นจงหมั้น อักษรทั้งหลายนั้น ให้อ่านผันออกไปตัวละสามคำ ซึ่งแจกมาทั้งปวงนั้นเปนคำต้น สะกดไม้ค้อนหางวัวนั้น เปนคำกลาง สะกดไม้โทลงดั่งรูปขอนั้น เปนคำปลาย
กล กลา กลิ กลี กลึ กลื กลุ กลู เกล แกล ไกล ใกล โกล เกลา กลำ กละ
กก กัก กาก กิก กีก กึก กืก กุก กูก เกก แกก โกก กอก กวก เกียก เกือก เกิก เกอก
กง กัง กาง กิง กีง กึง กืง กุง กูง เกง แกง โกง กอง กวง เกียง เกือง เกิง เกอง
กด กัด กาด กิด กีด กึด กืด กุด กูด เกด แกด โกด กอด กวด เกียด เกือด เกิด เกอด
กน กัน กาน กิน กีน กึน กืน กุน กูน เกน แกน โกน กอน กวน เกียน เกือน เกิน เกอน
กบ กับ กาบ กิบ กีบ กึบ กืบ กุบ กูบ เกบ แกบ โกบ กอบ กวบ เกียบ เกือบ เกิบ เกอบ
กม กัม กาม กิม กีม กึม กืม กุม กูม เกม แกม โกม กอม กวม เกียม เกือม เกิม เกอม
เกอย เกย กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกียว เกือย เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ /*79กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กุม กรรม กรรน กอ ก่อ ก้อ กัย กือ1
๑๑๏ จักขานบรรหารเหตุ
ประเภทอักขะราทั้งหลาย
สบส่ำร่ำบรรยาย
บรรหญัติถั่วนทุกสิ่งสรรพ์
๏ กุลบุตรจงแจ้งลัก-
ษณแห่งอักษรผรร
โทเอกเอนกนรร -
ตประกอบอักษรเปน
๏ ผิวพวกอักษรตาย
ท้งงหลายกลางบร้างเหน
เอกโทพึงว่างเว้น
จะประกอบบชอบการ
๏ เพราะเหตุสำเนียง
เปนเสียงเอกทุกคำขาน
แทนเอกประเทียบทาร
โบราณใช้ในโคลงสะแดง
๏ หมู่รัศสะอักขะรา
ใน ก กา ก็แจกแจ้ง
กิ กึ กุ กะ แถลง
เปนอาทิท่านบรรยาย
๏ ทุกแม่ละสี่สรร
พร่ำรำพรรบรรหญัติหมาย
กก กด ก็คำตาย
กับ กบ ถ้วนทั้งมวลมี
๏ สามหมู่ล้วนมรณะ
โดยลักษณะอักษรศรี
แต่เกยเฉลยวิธี
ทั้งเปนตายก็หลายพรรณ
/*80๏ เกียะ เกือะ กับ เกะ แกะ
เกอะ ก้วะ และ โกะ เกาะ บรร
หญัติอัฐอักษรสรรพ์
ทุกทุกแม่คือคำตาย
๏ ล้วนใช้ได้ต่างเอก
อะติเรกมแหล่หลาย
ฤ ฦ ล้วนตัวมลาย
ประเหล้เอกละกลกัน
๏ ตัวเปนใน ก กา
คณนาก็ครามครัน
............................
............................1
๏ เอกโทควรใส่ได้
ฉบับไว้ให้รู้เห็น
แจ้งใจไป่ลำเข็ญ
พึงยลอย่างแต่ป่างบรรพ์
๏ กน กง กับ กม ใช้
เอกโทได้สมส่ำสรรพ์
ทุกแม่ทุกหมู่พรร-
ณาเช่นล้วนเปนปวง
๏ หมู่เกอยที่เปนใส่
โทเอกใช้ต้องตระทรวง
ตัวตายทั้งแปดห่วง
บให้ไม้เอกโทมี
๏ อักษรทั้งสามหมู่
กำหนดรู้ซึ่งวาจี
สูงตำผรรพาที
แต่สามเสียงสำเนียงหัน
๏ หมู่กลางนั้นผรรห้า
เพราะจัตวาไม้ตรีอัน
กอบกับประดับกัน
จึ่งแบ่งเบญจะบรรหาร
๏ เหตุแห่งอักษรสูง
จะนำจูงฤๅควรการ
จึ่งผันคำไขขาร
ถึงห้าเสียงสำเนียงหลาย
/*18๏ ประการหนึ่งอักษรกลาง
บันดาอ้างว่าคำตาย
ไม้ตรีประกับกลาย
สำเนียงแปลกประหลาดกรรณ
๏ เหมือนคำว่า โต๊ะ ก๊ก
เปนต้นยกเลบงบรรพ์
ควรใส่ไม้ตรีผรร
ศับทซ้อนด้วยวาที
๏ ต่ำสูงสองหมู่ไซ้
ฤๅอาจใช้ถึงไม้ตรี
เหตุสองอักษรมี
ผูกกันถึงโดยบรรยาย
๏ อนึ่งอักษรสูง
จักจูงนำตัวต่ำกลาย
กลับสูงสำเนียงพิปราย
ก็ได้ดั่งจินดาประสงค์
๏ จึ่งห้ามมิให้เอา
ไม้ตรีเข้าประทับลง
อักษรสูงต่ำคง
ทั้งคำเปนแลคำตาย
๏ อิกกับไม้จัตวา
ก็บรรชาห้ามเหมือนหมาย
ไปทั่วทุกเหล่าหลาย
เฉภาะใช้แต่หมู่กลาง
๏ สำหรับจักชักจูง
ให้คำสูงสำเนียงวาง
เฉกออเฉกเช่นปาง
โบราณพร่ำภาทีสะแดง
๏ กุลบุตรผู้พากเพียร
จะเล่าเรียนอย่านึกแหนง
ลักษณที่ชี้แจง
วิจารณ์แจ้งด้วยปรีชา
๏ โทเอกอิกตรีรู้
ทั้งต่ายคู้แลจัตวา
นฤคหิตหมายนานา
ทัณฑฆาฏฆ่าวิสัญชนี
๏ แจ้งท่ววที่ตัวสกด
จักพร้องพจนวาที
จงใช้จงชอบวจี
วิวิธพากยภาษา
/*80๏ น ณ กับ ญ ร
แล ล ฬ ในอักขะรา
สกดเปนกนบรรชาปรา-
กฎหกอักษรผะสม
๏ สกด กง นั้นตัว ง
อิกตัว ม สกดกม
ตัวอื่นบร้างนิยม
แต่ตัวเดียวท้งงโทคณา
๏ เหตุใช้นฤคหิต
ขจิตรแทนในวาจา
ต่างต่างก็มีปรา--
กฎชอบประกอบสาร
๏ เฉกคำว่า จุํ คุํ
แล ชุํนุํ ลำนำขาน
เปน ง เปน ม สมาน
สกด กง สกด กม
๏ ตัวสกดหมู่กดหลาย
บรรยายบัณรศผสม
ฎ ฏ ฐ ฑ นุกรม
ทั้ง ฒ ถ้วนประมวญละบอง
๏ ใหญ่น้อย อิก จ ช
แลสาม ส สิ้นท้งงผอง
คณนาอเนกนอง
กำหนดนับสิบห้าประมาณ
๏ สกด กก คือก ข
ท้งง ค ต ฆ โวหาร
ขานครบห้าอักษรดาล
ประดับเพิ่มเข้าเติมหลัง
๏ สกด กบ คือ บ ป
กับ พ ภ ประกอบท้งง
สี่ถ้วนประมวญยัง
อิกแม่เกอยเฉลยปน
๏ ตัวสกด คือ ย ว
อิกตัว อ เปนสามกล
อื่นอิก บ แปมปน
บรรหญัติสามอักษรสะแดง ฯ
๑๖๏ บงงคับตัวสกดกำหนดแถลง
เสร็จจักแจกแจง
วิธีอันมีสืบไป

/*83๏ อักษรต่ำญี่สิบสี่ไข
สำเนียงสูงไฉน
จักชักจักนำคำขาน

๏ เอาอักษรสูงเปนประธาน
นำน่าสำนาน
จึงสูงขึ้นส่งสำเนียง

๏ คือ ห เนาน่าสำเนียง
ต่ำขานขึ้นเคียง
ให้เสียงเปนสูงเสมอสมาน

๏ เฉกคำพร่ำว่าเหลนหลาน
คำเหวยคำหวาน
เปนต้นเปนอย่างบรรยาย

๏ หนึ่งอักษรสูงทั้งหลาย
วิสัญชนีหมาย
แลนำซึ่งคำต่ำเติม

๏ สูงได้ดุจฉลองเฉลิม
จูงพจนเพิ่มเติม
เปนสองอักษรเสมอกัน

๏ ทุกทั่วตัวสูงนำผรร
เสียงสูงเทียมทัน
ท่วนสิ้นสิบเอ็ดอักขะรา

๏ หนึ่งอักษรหมู่มัชฌิมา
ถ้วนเนาวสังขยา
จักนำตัวต่ำท้งงผอง

๏ นำได้โดยใจสมปอง
ชอบใช้ตามลบอง
บเพี้ยนบแผกแปลกแปลง

๏ พึงให้พิจารณาสารสะแดง
แม้ชอบโดยแถลง
ก็ใช้ตัวสูงจูงคำ

/*84๏ ผิวควรอักษรกลางนำ
พึงใส่น่าประจำ
จักทับเอกโทเบื้องบน

๏ จงอ่านสำนานนุสนธิ์
ผรรเสียงเสมอกล
อักษรสูงใส่เอกโท

๏ ผจงจิตร์พินิจแบบโบ-
ราณแนะนโม
มานะตำหระตริไตร

๏ คำยาวจักสั้นนั้นไฉน
อาจาริย์ท่านไข
โอวาทบังคับปรับปรุง

๏ ควรใส่ตายคู้เข้าผดุง
ชักคำบำรุง
ที่ยาวให้สั้นบรรหาร

๏ เฉกเช่นเค็ญเข็ญเปนประธาน
อาทิพจมาน
คือแบบแลบงแพร่งแถลง

๏ หนึ่งทัณฑฆาฏผู้เผด็จสะแดง
ฆ่าอักษรแฝง
ซึ่งสืบสกดหนหลัง

๏ ห้ามห่อนให้อ่านบอกบงง
คับไว้พึงฟัง
อย่าอ้างอย่าออกวาที

๏ จักแถลงแห่งอักษรศรี
ตัวเพี้ยนเปลี่ยนมี
แลแผลงแลผลัดวัจนา

๏ ธ เปลี่ยนเปน ท อักขะรา
แปลเปน ห ตรา
แลแปลงเปน ต ตามประสงค์

/*85๏ ต น้อย เป็น ฏ ใหญ่ปลง
เปนธะตะคง
แล คะ เปน กะ กอปกล

๏ ร เปน ล ได้อย่าฉงน
ย เปน ช ดน
แล วะ เปน พะ พึงประมาณ

๏ ย เปน ก เปลี่ยนคำขาน
ช เปน ย บันดาล
แล ป เปน ผ อักษร

๏ ต เปน จ ก อุทาหรณ์
มีในประกรณ์
คือ สนธิบรรหญัติจัดสรรค์

๏ เปลี่ยนแปลกกันได้หลายพรรณ
จงทราบโดยบรร
ขยายวิวิธวาที

๏ ฝนทองฟองมันวิสัญชนี
นฤคหิตอันมี
อิกหันอากาษหลากหลาย

๏ ส สามไม้ม้วนไม้มลาย
แถลงลักษณ์ธิบาย
ไว้แจ้งในจินดามณี

๏ เล่มหนึ่งพึงดูด้วยดี
เจนจำวิธี
ที่ท่านบรรหารสารสอน

๏ รอบรู้ครูแบบบทกลอน
ทราบเสร็จในสมร
สมรรถปรีชาชาญ

๏ กลใดไป่เผยพิศดาร
สำเหนียกสำนาน
ในเล่มนี้มีบริบูรรณ์ ฯ

/*86อนึ่ง ถ้ากุลบุตรเรียนรู้ในพิธีอักษรสามแลไม้ม้วนไม้มลายแล้ว ก็ให้พึงพิริยพิจารณาให้รู้ในพิธีจะกระทำ ซึ่งบทแลกลอน คือ ร่ายสุภาพ ร่ายด้นน ร่ายกาพย์ โคลงสอง โคลงสาม โคลงสุภาพ และโคลงจัตวาทัณฑี ตรีพิธพรรณ แลโคลงด้นนวิวิธมาลีบาทกุญชร แลพึงตกแต่งกระทำให้ถูกต้องตามโบราณคะติ อันท่านบังคับไว้ให้ชอบด้วยวางบทแลกลอนฟัด สำผัษตามขนบที่สุภาพ แลเอกโทจงถูกถ้วนทุกประการ พึงพิจารณาให้ปราศจากเอกโทษโทโทษ อย่าให้เข้ามาระคนอยู่ได้ดุจแบบขบวรที่กระทำไว้ให้เห็นเปนอย่างนี้ ประการหนึ่งพึงให้พิจารณากลอนร่ายนั้น ถ้ากลอนสุภาพรับด้วยสุภาพ เอกรับตามเอก โทรับตามโท ทั้งร่ายสุภาพแลด้นนแปลกกันแต่ที่บทส่ง อย่าพึงสงสัยเลย กุลบุตรผู้จะเพียรเรียนรู้ไปในเบื้องน่านั้น พึงให้พิจารณาร้อยกรองบทกลอนตามขบวรแบบบังคับไว้นี้เถิด
ร่ายสุภาพ
๏ ศรีสิทธิสุนทรวโรวาท ประกาษกระวีวรวิเศศ บูเรศรัษฐอโยทธยา ล้วนปรีชาเชลงอรรถ แห่งชินวัจน์วรวากย์ นาเนกพากย์ภาษา ทุกประการทั้งมวญ ควรสรรเสรอญเยอรยศ จรดเจรอญคุณท่ววด้าว ผดุงพระเกรียดิ์ไทท้าว ธิราชผู้ผ่านมไห สวรรย์นา ฯ
/*87โคลงสุภาพ
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
๏ นิพนธ์กลกล่าวไว้
เปนฉบับ บทพ่อ
พึงแต่งตามบงงคับ
ถี่ถ้วน
เอกโทท่านลำดับ
โดยที่ สถิตนา
ทุกทั่วลักษณล้วน
เล่ห์นี้คือโคลง ฯ
๏ สุภาพพจนสิบเก้า
เกลากลอน ประกิจเอย
สี่ศะศิระวิวร
เจ็ดไว้
ต่อสร้อยเสศอักษร
บทหนึ่ง สามนา
ความบ่เต็มเตอมได้
ดุจอ้างหย่างสะแดง ฯ
๏ บทแรกที่เจ็ดคล้อง
กลอนกระทบ
บทที่สองสามประสบ
แห่งห้า
กลอนโทที่เจ็ดผจบ
โทที่ ห้าแฮ
หนบทสี่เบื้องหน้า
แบบนี้พึงยล ฯ
๏ โทเอกเปลี่ยนผลัดได้
โดยประสงค์
แห่งที่ห้าควรคง
บทต้น
บทอื่นบอาจปลง
แปลงแบบ นาพ่อ
เฉภาะแต่บทหนึ่งพ้น
กว่านั้นฤๅมี ฯ
๏ เอกเจ็ดหายากแท้
สุดแสน เข็ญเอย
เอาอักษรตายแทน
เทียบได้
โทสี่ประหยัดแทน
หวงเปลี่ยน
ห่อนจักหาอื่นใช้
ต่างนั้นไป่มี ฯ
๏ เอกโทผิดที่อ้าง
ออกนาม โทษนา
จงอย่ายลหย่างตาม
แต่กี้
ผจงจิตรคิดพยายาม
ถูกถ่อง แท้แฮ
ยลเยี่ยงปราชฯสับปลี้
เปล่าสิ้นสรรเสริญ ฯ
๏ ใช้ได้แต่ปราชฯคร้าน
การเพียร
ปราชฯประเสริฐดำเนียร
หมิ่นช้า
ถือเท็จท่านติเตียน
คำตู่ คำนา
มักง่ายอายอับหน้า
อาจถ้อเถียงไฉน ฯ
โคลง ๒
๏ โคลงสี่มีฉบับไว้
หนึ่งเรียกโคลงสองให้
ปราชฯรู้ดูนิพนธ์ ฯ

/*89๏ หลายกลยลเยี่ยงต้งง
แต่งอย่าพึงพลาดพลั้ง
ถูกถ้วนขบวรบท
แบบนา ฯ
โคลง ๓
๏ โคลงกำหนดหนึ่งนาม
คือโคลงสามสืบส้าง
เสนอบัณฑิตประดิษอ้าง
โอษฐเอื้อนเตือนเขษม ฯ
๏ เปรมกระมลฤๅดี
จินตะกระวีทั่วผู้
ใดสิ่งซึ่งไป่รู้
จักรู้ฤๅฉงน จิตรนา ฯ
โคลงตรีพิธพรรณ
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้    ๐ ๐
๏ โคลงหย่างวางฉบับต้งง
นามมี
คือช่อตรีพิธพรรณ
พากยไว้
ปวงปราชฉลาดวาที
เชลงลักษณ์ นี้นา
กลอนรับที่สามใช้
แต่เบื้องบทสอง ฯ
โคลงจัตวาทัณฑี
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้    ๐ ๐
๏ โคลงหนึ่งนามแจ้งจัด
วาทัณ ฑีฤๅ
บงงคับรับกันสะแดง
อย่างพร่อง
ขบวรแบบแยบยลผรร
แผกชนิด อื่นเฮย
ที่สี่บทสองคล้อง
ท่อนท้ายบทปถม ฯ
ร่ายดั้น
๏ ศรีสวัสดิ์วิวัฒนวิวิธ ชวลิตโลกย์เลื่อง เฟื่องฟูภูมิมณฑล สกลแผ่นภพ สบพิสัยสยาม รามนรินทร์ภิญโยยศ ปรากฎกระเดื่อง เปรื่องปราชฯปรีชาชาญ ขานคุณทั่วทศทิศ ขจรขจ่าง ฦๅตระหลอดฟ้าล้น แหล่งธรา ฯ
/*91โคลงวิวิธมาลี
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐่ ๐้ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐้ ๐้
๐่ ๐
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐่ ๐้ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐้ ๐้
๐่ ๐
๏ เชลงกลโคลงอย่างด้นน
บรรยาย
เสนอชื่อวิวิธมาลี
เล่ห์นี้
ปวงปราชฯท่ววทวยหลาย
นิพนธเล่น เทอญพ่อ
ยลย่ยงฉบับพู้นชี้
เช่นแถลง
/*92๏ เปนอาภรณ์แก้วก่อง
กายกระวี ชาติเอย
อาตมโอ่โอภาษแสง
สว่างหล้า
เถกองเกรียดิเกร่อนธรณี
ทุกแหล่ง หล้านา
ฦๅท่ววดินฟ้าฟุ้ง
เฟื่องคุณ ฯ
โคลงบาทกุญชร
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐้ ๐้
๐่ ๐
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่    ๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐้ ๐้
๐่ ๐
๏ อิกโคลงแบบด้นนหนัง
พึงยล
บอกเช่นบาทกุญชร
ชื่ออ้าง
วิธีที่เลบงกล
แปลกก่อน
ยากกว่าบรรพ์แสร้งสร้าง
อื่นแปลง
๏ สองรวดกลอนห่อนพล้งง
ผัดพจน์
เฉกสี่เชองสารสะแดง
ย่างผ้าย
สำผัษท่ววทุกบท
ฤๅเคลื่อน คลายเอย
บงด่งงบาทช้างย้าย
ต่อตาม ฯ
ร่ายกาพย์
๏ งามเกรียติก้องท้องธาษตรี กระวีสยามประเสรอฐ เลอศหลายผู้  รู้มลักล้วน ถ้วนวรรณเวท ประเภทกลกาพย์ สุภาพด้นนสะแดง แถลงเลศฉันท์ พรรณพฤติพจน์ บทมาตรา สามรรทญาณ ชาญเช่อยวทราบอักษร สรรพ์ส่ำสบทุกสิ่ง สิ้นแจ้งแจกกลอน ฯ
๏ อยุทธยายศยิ่งด้าว
ใดปูน เปรียบฤๅ
เทียมเทพสฤษดิไอสูรย์
เศกสร้าง
ไตรรัตน์รุ่งเรืองจรูญ
เจรอญสาส นานา
เกรอกพระเกียรดิราชอ้าง
หน่อเนื้อพุทธภูมิ ฯ
๏ ปราสาทสูงเทริดฟ้า
ฟูโพยม
จรูญรัตน์จำรัสโสม
สุกแพร้ว
พ่างไพชยนต์ประโลม
จิตรโลกย์ เล็งเฮย
สิงหาศน์มาศกอบแก้ว
ก่องหล้าเลอสวรรค์ ฯ
๏ สมบูรณ์สมบัติอ้าง
ไอสวรรย์ อินทร์เอย
ร้อยโอษฐฤๅรำพรรณ
พร่ำถ้วน
สิบสองพระคลังอนันต์
อเนกราช ทรัพย์แฮ
สรรพสิ่งศฤงฆารล้วน
เลอศพื้นแผ่นภู ฯ
๏ เนื่องนองมวญมาตย์ผู้
บริบาล บดินทร์ฤๅ
สองฝ่ายฝ่ายทหารหาญ
ศึกแผ้ว
พลเรือนรอบราชการ
ผดุงโภค ภูลพ่อ
เฉกด่งงขุนคลังแก้ว
กอบท้งงขุนพล ฯ
๏ พลคเชนทร์ชำนิร้า
รงค์รอน
อิกกับแก้วกุญชร
เผือกผู้
ส่ำตระกูลคชบวร
วรรณหลาก หลายแฮ
ชาญศึกฮึกหาญสู้
เผด็จเสี้ยนเตียนไกษย์ ฯ
๏ พลไหยหาญหื่นห้าว
รำบาญ
บำบัดอเรนทรลาญปาน
ปลาศลี้
ดุรงค์ฤทธิราชยาน
อย่างแสะ รัตน์ฤๅ
จักรพรรดิพาหนะกี้
เกอดเกื้อกฤษฎา ฯ
/*95๏ พลรถรันแทะแกล้ว
รณรงค์
โรมริปุปล่งปลง
ชีพม้วย
รถยานยิ่งรถทรง
อำมเรศ แลฤๅ
อ่าโอ่โอภาษด้วย
ประดับแก้วแกมกาญจน์ ฯ
๏ พลเท้าทวยทกล้า
สามรรถ
ชาญเชี่ยวฝีหัดถ์จัด
จบสิ้น
นานาวุธสันทัด
แผลงพุ่ง ฟันเฮย
เผด็จดัษกรด่าวดิ้น
บั่นเกล้าเอาเศียร ฯ
๏ สาตรานาเนกพร้อม
ปืนไฟ
ดินลูกสิ่งสบไสมย
เมือบถ้วน
บรปักษ์จักปองไภย
เพียรป่วย
ทุกทั่วสิมาม้วน
มอบไท้ถวายเวียง ฯ
๏ เมืองขึ้นเมืองออกพ้น
คณนา
โทเอกตรีจัตวา
อคร้าว
ประเทษราชชาติภาษา
ตนต่าง
ขอมแขกมลาวดื่นด้าว
เขตรแคว้นแดนสยาม ฯ
๏ งามยศยศยิ่งด้าว
ใดทัน เทียบฤๅ
งามทุกสิ่งไอศวรรย์
เลอศผู้
งามพระกรุณาบรร
พสัชทั่ว ธเรศนา
งามกุศลกอบกู้
ก่อสร้างสืบแสวง ฯ
/*96๏ อาวาศนฤนารถให้
ผดุงงาน
บุรณะหลายถิ่นสถาน
ที่ต้งง
ถาปนากิจประกอบการ
ใหม่มาก วัดเอย
ปณีตกว่าอารามครั้ง
ก่อนไซ้ไป่เสมอ ฯ
๏ ทรงสฤษดิพุทธรูปน้อย
ใหญ่องค์ เอนกเอย
กังษรัตน์รัชฎาผจง
ส่ำสร่าง
ก่ออิฐขจิตรปูนลง
รักปิด เหมเอย
บ้างบุบ้างหล่อบ้าง
มากพ้นคณนา ฯ
๏ พระมหามรกฏแก้ว
เกษมกุฏ โลกย์แฮ
ทรงสฤษดิชินรูปพุทธ
ยอดฟ้า
สุพรรณพิเศศสุทธิ์
สัตตรัตน์ รดับเอย
อิกพระพุทธเลอศหล้า
ดิลกเผ้าภพไตร ฯ
๏ บริยัติอรรถท่ววท้งง
บาฬี ธรรมฤๅ
สบสิ่งสรรพคำภีร์
เลอศล้วน
หลายฉบับนบบเอนกมี
จบเสร็จ สิ้นนา
แปดหมื่นสี่พันถ้วน
บอกเบื้องธรรมขันธ์ ฯ
๏ ฉบับเอกรงงเรขพื้น
ไพจิตร ยิ่งแฮ
ห่อตาดยระบับพิศ
เพรอศพ้น
กรอบแก้วกรองกาญจน์ประกิจ
งาแกะ บ้างพ่อ
แลเลอศประเสริฐสิ่งล้น
พิลาศสล้ำลานชม ฯ
๏ ส่ำสงฆ์ทรงกอบเกื้อ
กรุณา
รงงรักษ์ศักดิราชา
คณะทั้ง
เอกโทที่ตรีบา
เรียนมาก องค์เอย
อิกกับพระครูต้งง
แต่งขึ้นตามคุณ ฯ
๏ ปวงชีชินบุดรค้า
คันถ์ธูร
สอบไล่ไตรปิฎกภูล
เพ่อมรู้
อำนวยนิจภัตรนุกูล
เกอดลาภ หลายแฮ
ทำนุกพระสาสนกู้
กอบเกื้อการเพียร ฯ
๏ อำรุงเรืองรุ่งท้อง
ธรณี ดลเอย
ไตรรัตน์จรัสรงงษี
สว่างหล้า
ทวาราวดีบุรี
อยุทธเยศ ยิ่งพ่อ
ทุกนครห่อนท้า
เทียบได้ไป่ทัน ฯ
๏ พระคุณขัติเยศเจ้า
จอมภพ
พุทธสาตรราชสาตรสบ
ทราบถ้วน
พระญาณพระยลครบ
ขบวรกาพย์ กลอนแฮ
สรรพพากย์หลากเล่ห์ล้วน
ท่ววถ้อยถ่องแถลง ฯ
๏ พระทรงอาโภคด้วย
เอารส ราชฤๅ
ไป่เชี่ยวไป่ชาญพจน์
พากย์พร้อง
เลบงแบบแยบอย่างบท
กลอนกาพย์ โคลงนา
จงเร่อมรินิพนธ์ต้อง
ฉบับต้งงแต่เพรง ฯ
/*98๏ จวบจุลศักราชถ้วน
พันอุไภย ร้อยฤๅ
อีกเอ็ดรกาศกไสมย
ลุะแล้ว
วิสาขมาสดฤถีไตร
กาฬปักษ์ ปางพ่อ
วารพุฒมกุฏกรุงแก้ว
โอษฐเอื้อนโองการ1 ฯ
๏ สารส่งงสุริยชาติถ้วน
ขัติโย รสฤๅ
เรียนเรียบพจน์พฤตโต
พากย์อ้าง
จงเฉลียวลักษณในโว
หารแห่ง ปราชญ์เฮย
ผดุงพระเกียรดิสืบสร้าง
เฟื่องฟื้นฟูไผท ฯ
๏ เหตุนี้เปนต้นเรื่อง
ริกล
ปรารภลักษณยุบล
แบบต้งง
เปนคุณประโยชน์ผล
เสาวภาคย์
แก่พระขัติยพงษ์ท้งง
ท่ววผู้ทวยผอง ฯ
๏ กรมวงษาสนิทอ้าง
นามเสนอ
นิพนธ์พจน์โดยอำเภอ
ภาพรู้
ปองเปนประโยชน์เผยอ
พระยศหน่อ นเรศร์ฤๅ
รงงรักษ์อักษรกู้
กอบไว้เฉลอมเวียง ฯ
/*99๏ กุลบุตรสุทธชาติเชื้อ
ขัติยพงษ์ ก็ดี
อีกหมู่มาตยาวงษ์
ท่ววผู้
ไป่จองจิตรจำนง
เปรมปราชฯ วายพ่อ
เพียงแต่เพลงภอรู้
แต่งบ้างอย่างทราม ฯ
๏ โคลงฉันท์ด้นนกาพย์ทรึ้ง
สุขุมพจน์ นั้นนา
หลายเลศหลายเลบงบท
บอกไว้
โบราณก็เสื่อมหมด
ห่อนศึก ษาแฮ
โดยต่ำแต่จักใช้
เอกเพี้ยนเปลี่ยนโท ฯ
๏ ตนตุูผู้ศิษย์แจ้ง
เจนอรรถ
กรมนุชิตชิโนรสวัจ
นาทชี้
ฉบับแบบแยบยลชัด
เชลงหลาก หลายฤๅ
ท่ววถ่องลบองกลกี้
รอบรู้ครูกลอน ฯ
๏ จึงริะรจเรขซร้อน1
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ด่งงแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เตอมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวรกล ฯ
๏ หวังฉลองลอองบาทเบื้อง
บงกช
ปิ่นอยุทธเยศยศ
ยิ่งผู้
เทียมทิพยสุคนธรส
บุบผชาติ
บูชิตอดิศรกู้
ก่อเกื้อคุณเฉลอม ฯ
/*10๏ ปองเปนประโยชน์ท่ววพื้น
ปถพี ดลเอย
เฉลอมพระเกียรดิกระษัตรี
เกร่อนหล้า
ปราชฯสดับไดบดี
เชอญตก เตอมแฮ
คงอยู่คู่ดินฟ้า
อย่ารู้เสื่อมไขษย ฯ
๏ จงเรืองจงรุ่งฟุ้ง
ฟูธรา ธารแฮ
พระนครอโยทธยา
อย่าร้าง
โรยปราชฯเปรื่องปรีชา
ยังเมือบ มูลพ่อ
สามารถอาจอวดอ้าง
โอษฐถ้อยแถลงหลาย ฯ
๏ ใช่เชิงชำนิแกล้ว
โวหาร
พึ่งนิพนธ์คำขาน
ขัดข้อง
กตัญญูนฤบดีดาล
ผะเดอมเหตุ
ผะดุงจิตรคิดพจน์พร้อง
พร่ำพร้อมเพียรแสดง ฯ
๒๘๏ จะแต่งโคลงกทู้

ไว้หวังเปนครู
ให้ดูลำนำ
เหมือนเตือนสะติ
เร่งตริะตรองคำ
ใช่จะแกล้งทำ
แต่ภอคล้องจอง ฯ
๏ เปนข้าราชการ

อย่าเกียจอย่าคร้าน
การงานตฤกตรอง
เข้านอกออกใน
อย่าให้ลำพอง
จักกราบทูลฉลอง
อย่าได้มุสา ฯ
/*101๏ อย่าเหนกับคน

สินบาทคาดบน
ไม่พ้นอาชญา
อย่าประจบอย่าประแจง
ช่วยแรงวาศนา
กิจการภารา
จงหมั่นจิตรจำ ฯ
๏ แม้นจะว่าความ

ไล่เลียงไต่ถาม
ให้งามแม่นยำ
อย่าคุมเหงไพร่
หาให้ชอบธรรม
เกรงบาปกลัวกำม์
ในอนาคตกาล ฯ
๏ กุศลหาไม่

เงินทองบ่าวไพร่
ถึงได้ไม่นาน
คงให้วิบัติ
พลัดพรากจากสถาน
เวรุกำม์บันดาล
ฉิบหายวายชนม์ ฯ
๏ จะ กล่าวกลบทให้
เหนความ
แต่ง สุภาษิตตาม
ฉบับรู้
โคลง สุภาพบ่หยาบหยาม
คำกล่าว แกล้งแฮ
กทู้ บุราณท่านผู้
ปราชฯไว้หวังสอน ฯ
๏ ไว้ เปนแบบฉบับเบื้อง
บัญญัติ
หวัง ประโยชน์ราชบรรพสัช
สืบเชื้อ
เปน คติต่างบรรทัด
ทางเที่ยง ธรรม์นา
ครู แต่ปางก่อนเกื้อ
กอบไว้เปนกล ฯ
/*102๏ ให้ วิจารณ์อ่านศุภสร้อย
สารสอน นี้เอย
ดู ทำนุกทำนองกลอน
กล่าวอ้าง
ลำ ฦกค่ำเช้านอน
อย่านิ่ง อยู่นา
นำ จิตรที่แขงกระด้าง
อ่อนได้ดิบดี ฯ
๏ เหมือน สารถีฝึกม้า
สินธพ ชาติแฮ
เตือน ฟาดแส้เลี้ยวตลบ
คล่องเคล้า
สะ ดุ้งตกใจสงบ
เสงี่ยมพยศ ลงพ่อ
ติ โทษตนอย่าเข้า
เขตรแคว้นแดนพาล
๏ เร่ง เรียนเร่งรอบรู้
กฎหมาย
ตริะ ตฤกสุภาสิตหลาย
ฉบับพร้อง
ตรอง ประดิษฐพระร่วงภิปราย
เปรียบเทียบ สอนนา
คำ บุตรอินทร์สอนน้อง
นึกไว้อย่าเผลอ ฯ
๏ ใช่ เชองชรอึ่งอ้าง
อวดตน ดีเอย
จะ ติเตือนแต่คน
อื่นไซ้
แกล้ง เปรียบเทียบเปนกล
การกระทบ กระเทียบนา
ทำ เพราะหวังเหตุให้
หากแจ้งใจจำ ฯ
๏ แต่ สงงเขปไม่สู้
พิศดาร
ภอ แนะเพื่อนราชการ
อย่าพลั้ง
คล้อง คล้อยค่อยชำนาญ
นึกเนื่อง นิจเอย
จอง จิตรจดจำย้งง
อย่าพ้องการพาล ฯ
/*103๏ เปน หลวงขุนพระท้งง
พญา
ข้า พระบาทมุลิกา
แก่นไท้
ราช กิจคิดไตรตรา
โดยรอบ
การ ศึกเสือเหนือใต้
เร่งรู้เขบ็จขบวน ฯ
๏ อย่า โฉดคุณโทษให้
เลงเหน
เกียจ กิจการบเปน
ประโยชน์แท้
อย่า หยิ่งท่านจึงเอน
ดูท่วว หน้านา
คร้าน นักมักอ้อแอ้
ห่อนได้เปนคุณ ฯ
๏ การ ไกลการใกล้ชอบ
เชองการ
งาน ราษฎร์งานหลวงงาน
พวกพ้อง
ตฤก ให้ตฤกหลายสถาน
ทางตฤก
ตรอง ทั่วน่าหลังต้อง
ตอบโต้ตามตรอง ฯ
๏ เข้า ในพระนิเวศน์ให้
บัญญัติ
นอก แต่ในจังหวัด
เร่งคร้าม
ออก น่าอย่าทำดัด
จริตหยิ่ง เย่อแฮ
ใน บทไอยการห้าม
โทษแท้ถึงตัว ฯ
๏ อย่า แต่งนุ่งห่มผ้า
ใหม่สวย
ให้ เช่นคนสำรวย
ริกรี้
ลำ พงงภาพพึงขวย
ขามเข็ด ขยาดเฮย
พอง นักมักบิ่นบี้
บอบช้ำลำเค็ญ ฯ
/*104๏ จัก เฝ้าท้าวอย่าได้
เจรจา
กราบ พระบาทมุลิกา
สดับถ้อย
ทูล กิจอย่าถลึ้งถลา
ถลำถลาก ไถลแฮ
ฉลอง แต่เรียบเรียบร้อย
เรื่องรู้จึงทูล ฯ
๏ อย่า ปดธิราชเจ้า
จรรโลง โลกย์เฮย
ได้ แต่ลำคดโกง
กากผู้
มุ ทลุะเล่ห์ลำโพง
พูดพล่ำ
สา ระพัดจะรู้
ไล่ล้วนเหลวไหล ฯ
๏ อย่า ประมาทมักพลาดพลั้ง
พลันผิด
เหน แก่หน้าคนคิด
คดค้อม
กับ พวกที่มีพิศม์
พยศกาจ
คน คดอย่าโอบอ้อม
คบค้าภาเสีย ฯ
๏ สิน ทรัพย์คำนับท้งง
กำนัล
บาท หนึ่งถึงมากครัน
ท่านให้
คาด เห็นแก่รางวัล
จักวุ่น วายแฮ
บน อย่ารับบนไซ้
สุดแท้เต่จริง ฯ
๏ ไม่ ซื่อสัตย์ต่อเจ้า
จอมธรรม์
พ้น กตัญญูพลัน
พลาดม้วย
อาช องค์จักอาสัญ
สูญชีพ
ญา ติกาพลอยด้วย
ดาบล้างฤๅหลอ ฯ
/*105๏ อย่า นิยมยศซ้อง
สรรเสริญ
ประจบ ท่านเที่ยวเทียวเดิน
ด่งงบ้า
อย่า เสือกอย่าสูงเกิน
สุดกู่
ประแจง ประจบเลือกหน้า
เลือกน้ำใจตรง ฯ
๏ ช่วย หว่านพืชนไว้
หวังผล
แรง บมีอวดตน
ต่อแย้ง
วาศ รูปวัดร่างสกนธ์
ดูก่อน
หนา และบางรู้แจ้ง
จึ่งรู้อาษา ฯ
๏ กิจ ท้าวเปนข้าท่าน
อย่าเฉย เสียแฮ
การ ราชกิจอย่าเลย
ละไว้
ภา รธุระเฉยเมย
เสียม่งง
รา เรอศราชการไซ้
เสื่อมสิ้นยศถา ฯ
๏ จง ดำหริะรอบรู้
ราชการ
หมั่น ไม่เว้นวันวาร
ขาดเฝ้า
จิตร พันผูกระวังงาน
อย่าเกียจ คร้านเอย
จำ แบบรบิลข้อเค้า
บทเบื้องบรรพ์ลบอง ฯ
๏ แม้น ว่าเปนผู้พิจ
รณา ความเฮย
จะ พิพากษ์พึงเม็ตา
ทั่วผู้
ว่า ตามแต่สัจจา
จริงเท็จ เขาแฮ
ความ มหันตโทษรู้
เร่งร้อนรนวิจารณ์ ฯ
/*106๏ ไล่ ดูท้งงผู้โจทย์
จำเลย
เลียง หล่อหลอมฟงงเฉลย
เล่ห์ลิ้น
ไต่ ความภิปรายเปรย
ปรับเทียบ กันแฮ
ถาม ซักไซ้ให้สิ้น
สอบซ้ำสำนวน ฯ
๏ ให้ สุจริตถ่องแท้
ทางความ
งาม โจทย์จำเลยงาม
ท่ววหน้า
แม่น มั่นอย่าเลียมลาม
หลงโลภ ลาภแฮ
ยำ พระเดชเจ้าหล้า
จักเลี้ยงสืบไป ฯ
๏ อย่า เกาะกุมเขี้ยนขู่
คุกคาม
คุม โทษเที่ยวเก็บความ
ไพร่ฟ้า
เหง ฮึกห่อนเกรงขาม
เหนแก่ เงินแฮ
ไพร่ แช่งชักทุกหน้า
ห่อนได้จำเริญ ฯ
๏ หา เงินทองทาษท้งง
ศฤงฆาร
ให้ แต่พอควรการ
กับได้
ชอบ ผิดอย่างไรประมาณ
แต่ชอบ
ธรรม พระเทศนาไว้1
ว่าเว้นเวรุเวียน ฯ
๏ เกรง ไภยมัจจุราชนั้น
จงหนัก
บาป จักนำตนประดัก
ประเดิดดิ้น
กลัว เวรุเร่งระวังรัก
ษาสัจ ศีลนา
กรรม อย่าทำกำม์สิ้น
ศุขแท้เสวยสวรรค์ ฯ
/*107๏ ใน นรกเร่งเร่าร้อน
รนเพลอง
อนา คตกำม์แรงเรอง
กาจกล้า
คต นักมักกระจะกระเจิง
จมฦก หลุมแฮ
กาล ฝ่ายภายภาคหน้า
กอปบ้างทางบุญ2 ฯ
๏ กุ กะมะเทิ่งต้งง
ตัวโต
ศล จิตรหยิ่งโยโส
อวดอ้าง
หา บุญช่วยชวดโอ๋
อายเปล่า
ไม่ ตลอดเลยค้าง
คิดแพ้ไภยตัว ฯ
๏ เงิน ตราผ้าผ่อนล้น
เหลือหลาย
ทอง นากแก้วแหวนสาย
มาศสร้อย
บ่าว หญิงและบ่าวชาย
เชลยทาษ
ไพร่ สักห้าหกร้อย
ร่วงร้างฤๅหลอ ฯ
๏ ถึง มีทรัพย์พร้อมพรั่ง
ศฤงฆาร
ได้ ยศบรรณาการ
กอบเกื้อ
ไม่ เปนเครื่องแก่นสาร
สืบลูก หลานนา
นาน ไม่กี่เมื่อมื้อ
หมดม้วยมลายวาย ฯ
/*108๏ คง จักเห็นไม่ช้า
นานวัน
ให้ เร่งคิดบุญธรรม์
บาปบ้าง
วิ จารณ์จิตรผ่อนผัน
พ้นพวก พาลเฮย
บัติ ศุขบัติทุกข์มล้าง
จึ่งเลี้ยวแลเหน ฯ
/*108๏ พลัด พ่อแม่พี่น้อง
เผ่าพันธุ์
พราก ลูกพลัดเมียพลัน
พลัดสิ้น
จาก ยศศักดิ์สิ่งสรรพ์
แสนเวท นานา
สถาน สักเท่าปีกริ้น
อยู่ไร้ไป่คง ฯ
๏ เวรุ เหมือนเงาติดเต้า
ตามตน
กรรม ก่อกำม์กำม์ดล
ดัดดิ้ว
บัน ดาหมู่อกุศล
สู่ทุ- คติแฮ
ดาล บาปบาปติดติ้ว
แต่ตั้งตามสนอง ฯ
๏ ฉิบ หายกลายกลับซ้ำ
อัปรมาณ
หาย ดั่งเหี้ยร้ายทยาน
เย่าเฃ้า
วาย วอดตลอดลูกหลาน
เหลนซุด โซมแฮ
ชนม์ ก็ดับสูญเศร้า1
คิดหน้าอนิจจงง ฯ
๏ อย่าฉ้อหลวง ล่วงล้วง
ลักบงง
ให้ขาด ราชทรัพย์คลัง
ท่านไท้
อย่าฉ้อราษฎร์ ราษฎร์หวัง
ประโยชน์แก่ ตนแฮ
ให้ขุ่น ข้นจนได้
ยากแค้นขายตัว ฯ
/*109๏ ขอพรกมเลศเจ้า
จอมพรหม
ให้พระหน่อขัติยนิยม
อย่าลี้
พากเพียรเล่าเรียนสม
ดังพระ ประสงค์เอย
วางพระทัยใช้ชี้
ชอบด้วยโดยกระแส ฯ
๏ ขอพรไกรลาศท้าว
ธรงตรี ศูลเอย
ผดุงดัดดวงฤดี
หน่อไท้
กตัญญูกตเวที
ไทธิราช ราพ่อ
จงประพฤติพระไทยให้
เที่ยงแท้ทางธรรม์ ฯ
๏ ขอพรจัตุรภุชแผ้ว
ไภยัน ตรายเอย
ช่วยขจัดสรรพโรคัน
ขาดไฃ้
ให้เจริญพระเกียรดิอัน
อดุลย์เดช ยิ่งนา
ในพระหน่อนเรศร์ไท้
ธิราชเจ้าจอมเวียง ฯ
๏ ขอพรเทพย์สถิตย์ชั้น
เสวตรฉัตร
ดลพระไทยหน่อกระษัตร
สืบสร้าง
กุศลกำมบถวัตร
แสวงยุติ ธรรมเอย
มลายโลภพละการมล้าง
มละสิ้นสิ่งพาล ฯ
๏ พันสองร้อยเอ็ดอ้าง
จุลศัก ราชเอย
รกาขวบเอกศกนัก
ษัตรแคล้ว
เดือนอ้ายฝ่ายสุกรปักษ์
ศุกรค่ำ หนึ่งนา
สฤษดิลักษณ์อักษรแล้ว
เล่มสร้างสืบสอง2 ฯ
---
๑. ต่อจากนี้ มีแจกลูกทุกตัวอักษรทั้งสามหมู่ ทุกแม่ และแจกอักษรกล้ำ เช่น กร, กล, กว เป็นต้น แล้วแจกอย่างผันด้วย เอก โท ตรี จัตวา ตามอักษรทั้ง ๓ หมู่ คือ สูง กลาง ต่ำ โดยพิสดาร ในการพิมพ์คราวนี้ได้เว้นเสีย ↩

๒. ต้นฉะบับตก และพบเพียงฉะบับเดียว ไม่มีฉะบับสอบทาน จึงทราบไม่ได้ว่าตกไปกี่คำ ↩

๓. วันพุธ เดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ปีระกา เอกศก จ.ศ. ๑๒๑๑ ตรงกับวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๒ ↩

๔. เป็น – จึงริรจเรขสร้อย...... ก็มี ↩

๕. บางฉะบับว่า ......พระบัณฑูรไว้...... ↩

๖. บางฉะบับว่า ......เร่งรู้

คต โกงจิตรบำเทอง	ทางบาป
กาล เมื่อม้วยทนสู้	สู่น้ำนรกานต์ ฯ ↩
๗. บางฉะบับว่า ชนม์ ละว่างเปนเถ้า...... ↩

๘. วันศุกร์ ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนอ้าย ปีระกา เอกศก จ.ศ. ๑๒๑๑ ตรงกับวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๒ ↩
คำเล่าเรื่องจินดามณี
/*111จินดามณี เป็นชื่อหนังสือสำคัญเรื่องหนึ่งในวรรณคดีของไทย มีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อไม่ช้ามานี้ ได้ทราบว่าเคยมีท่านผู้รู้ถกเถียงกันถึงชื่อของหนังสือเรืองนี้ว่าจะเป็น “จินดามณี” หรือ “จินดามุนี” แน่ ดูเหมือนถึงกับออกความเห็นกันว่า จินดามณีเป็นชื่อของหนังสือเรื่องหนึ่งซึ่งมีอยู่ก่อน ส่วนจินดามุนีเป็นชื่อของหนังสืออีกเรื่องหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นต่อมา หรือกลับกัน คือจินดามุนีก่อน ส่วนจินดามณีทีหลังอะไรทำนองนี้ ทราบมาไม่ชัด และจะมีเหตุผลสนับสนุนความเห็นนั้นว่าอย่างไรบ้าง ก็ไม่ทราบต่อไปเหมือนกัน
ชื่อหนังสือจินดามณี
ตามที่พบทั้งในสมุดไทยและสมุดพิมพ์ เห็นเขียนกันไว้หลายอย่าง เป็นจินดามนี, จินดามณี และจินดามุนี ก็มี เป็นอันว่าจะยึดเอาเป็นที่แน่นอนในตัวหนังสือที่ปรากฏว่า อย่างไหนเป็นทางถูกแน่ไม่ได้ และคำที่เป็นปัญหา ก็อยู่แต่ในพยางค์ท้าย คือ มนี, มณี หรือมุนีแน่ ส่วนพยางค์ต้น คือ “จินดา” นั้น เป็นอันลงกันหมด ไม่มีแตกต่างกัน เห็นได้ว่าพยางค์หลังเป็นปัญหาอยู่ ถ้าเราจะหันไปหาจารึก ก็จะพบจารึกวัดจุฬามณีที่พิษณุโลก จารึกไว้ว่า จุฬามุณี แต่เราเรียกหรือเขียนกันในชั้นหลังนี้เป็น จุฬามณี ในประชุม/*112จารึกสุโขทัย เล่ม ๑ หลักที่ ๒ กล่าวถึงสมเด็จพระมหาสามีองค์หนึ่งจารึกไว้เป็น สรีสรธาราชจูลามูณี บ้าง จูลามูนี บ้าง ซึ่งในเรื่องสร้อยนามของสมเด็จพระมหาสามีเป็นเจ้านี้ น่าจะเพี้ยนมาจาก มุนี ส่วนในเรื่องชื่อหนังสือนั้น ที่ถูกน่าจะเป็น จินดามณี อย่างเดียว ส่วนที่เขียนแตกแยกไปต่าง ๆ นั้น ก็น่าจะเป็นความพลั้งเผลอของผู้คัดลอกต่อ ๆ มา หรือเพี้ยนไปตามที่จะเป็นไปได้ เพราะเสียง อะ เป็น อุ ย่อมมีทางที่จะเพี้ยนไปได้โดยมาก เช่น ชมพูนท เป็น ชมพูนุท, โกกนท เป็น โกกนุท, สมมต เป็น สมมุติ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จินดามณีก็อาจเพี้ยนเป็นจินดามุณี - มุนี ได้ จุฬามณี ก็อาจเป็น จุฬามุณี ได้ เห็นจะเป็นเพราะเหตุนี้กระมัง เมื่อโบราณท่านต้องการจะให้มุนีคงเป็น มุนี จริง ๆ ท่านจึงลากเสียงยาว หรือเขียนเป็นสระยาวเสียว่า มูนี เช่น สรีสรธาราชจูลามูณี - มูนี ในจารึกสุโขทัยดั่งกล่าวแล้ว
ที่เข้าใจว่าชื่อหนังสือนั้น ที่ถูกน่าจะเป็น จินดามณี อย่างเดียว ก็เพราะคำว่า จินดามณี นี้ เป็นชื่อของแก้วสารพัตรนึกอย่างหนึ่ง ซึ่งเชื่อกันมาแต่โบราณว่า ถ้าใครมีอยู่แล้ว อาจนึกอะไรให้ได้ผลสำเร็จตามใจนึกของผู้เป็นเจ้าของ ฉันใด ท่านผู้แต่งตั้งนามของหนังสือนี้ ก็ฉันนั้น คือ น่าจะตั้งใจให้มีความหมายว่า ถ้ากุลบุตรผู้ใดเรียนได้ตามหนังสือเล่มนี้แล้ว ก็จะรู้แตกฉานในอักษรศาสตร์ของไทยได้เหมือนหนึ่งมีแก้วสารพัดนึก คือ จินดามณี จึงมีโคลงบทหนึ่งท้ายหนังสือนั้นบอกความไว้ชัดว่า
/*113๏ ลิขิตวิจิตรสร้อย
ศุภอรรถ
ด่งงมณีจินดารัตน์
เลอศแล้ว
อันมีศิริสวัสดิ์
โสภาคย์
ใครรู้คือได้แก้ว
ค่าแท้ควรเมือง ฯ
และยังมีชาดกเรื่องหนึ่ง1 ซึ่งท่านพระสิริมังคลาจารย์ยกเอามาสาธกในมังคลัตถทีปนี ตอนแก้ปาปวิรัติ กล่าวถึงนางยักษินีบอกวิชา ชื่อ จินดามณี ให้แก่ลูกชายที่จะมาอยู่ในหมู่มนุษย์ แต่ที่นางพันธุรัตบอกให้พระสังข์ ในเรื่องสังข์ทองเรียก มหาจินดามนต์ และสำหรับร่ายเรียกเนื้อเรียกปลา
อันรูปเงาะไม้เท้าเกือกแก้ว
แม่ประสิทธิ์ให้แล้วดังปรารถนา
ยังมนต์บทหนึ่งของมารดา
ชื่อว่ามหาจินดามนต์
ถึงจะเรียกเต่าปลามัจฉาชาติ
ฝูงสัตว์จัตุบาทในไพรสณฑ์
ครุฑาเทวัญชั้นบน
อ่านมนต์ขึ้นแล้วก็มาพลัน
มีมหากาพย์ของวรรณคดีทมิฬเรื่องหนึ่ง ชื่อว่า ชีวก-จินดามณิ ว่าได้แต่งขึ้นตามแบบอย่างจากหนังสือสันสกฤต ชื่อ กษัตร-จูฑามณิ ผู้แต่งชื่อ ติรุตักก-ม-มุนี เป็นจ้าวในราชวงศ์โจละ ซึ่งบวชในศาสนาเชน เป็นเรื่องเล่าถึงการท่องเที่ยวเผชิญภัยต่าง ๆ ของพระราชกุมาร ชื่อ ชีวกะ แต่งเป็นแบบกาพย์สันสกฤต และเป็นฉันท์ ชื่อว่าวิรุตตัม นอกจากนี้ คำว่า จินตามณิ ในภาษาสันสกฤตยังใช้เป็นชื่อของคัมภีร์ต่าง ๆ เช่น คัมภีร์เกี่ยวกับโหราศาสตร์ที่ท่านทศพลแต่ง และคัมภีร์อรรถกถาต่าง ๆ และยังเป็นชื่อยาเข้าปรอทอีก แม้คัมภีร์ยาแผนโบราณของเราซึ่งมีชื่อคล้าย ๆ กันนี้ ก็มี คือ คัมภีร์ยาชื่อ ประฐมจินดาร์ (ดูแพทยศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม ๑) ในหนังสือปฐม ก กา หัดอ่าน เรียกโอวาทคำสั่งสอนว่า “มณีจินดา” ทั้งชื่อของหนังสือนี้ก็มีอ้างถึงในปฐมมาลา ซึ่งเข้าใจว่าแต่งขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ว่า “ถ้าใครใคร่รู้ ให้ดูสารา เพียรยลค้นหา จินดามะณี” ในจินดามณี เล่ม ๒ ของกรมหลวงวงษา ฯ ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อปลายรัชชกาล ที่ ๓ ก็อ้างถึงจินดามณีฉะบับเก่าว่า “สสามไม้ม้วนไม้มลาย แถลงลักษณ์ธิบาย ไว้แจ้งในจินดามณี” ในหนังสือนิติสารสาธกของเจ้าคุณศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อต้นรัชกาลที่ ๕ พิมพ์เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๑๔ ก็อ้างชื่อหนังสือไว้ว่า
“ท่านไขคำจำให้แน่อย่าแชเชือน
แล้วจึงเลื่อนเล่าคำไม้มลาย
ของโบราณขานบทไว้หมดสิ้น
ในแบบจินดามณีก็มีหลาย”
ด้วยเหตุผลดังกล่าวมานี้ จึงยืนยันว่า ชื่อที่ถูกของหนังสือเรื่องนี้คือ จินดามณี
ส่วนที่ว่าหนังสือชื่อ จินดามณี มีมาก่อน จินดามุนี มีขึ้นทีหลังหรือ จินดามณี มีทีหลัง จินดามุนี มีขึ้นแล้วก่อนนั้น น่าจะเป็นความ/*115เข้าใจด้วยสำคัญคลาดเคลื่อนไป ตามชื่อของหนังสือที่เขียนกันผิดแผกแตกต่างกัน และที่พูดถึงฉะบับเกิดขึ้นภายหลังนั้น บางทีจะหมายถึงฉะบับพระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิทก็ได้ แต่ฉะบับที่กรมหลวงวงษาธิราชสนิททรงนิพนธ์ขึ้น ดังได้พิมพ์รวมอยู่ในเล่มนี้ ก็แสดงว่า พระองค์ท่านทรงตั้งพระทัยจะให้เปรียบด้วยแก้ว จึงให้ชื่อจินดามณี ดังโคลงพระนิพนธ์ว่า
๏ จึ่งริรจเรขซร้อน
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ดั่งแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เติมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวนกล ฯ
ประเภทของหนังสือจินดามณี
หนังสือจินดามณี ว่าโดยประเภทที่แตกต่างกันจริง ๆ เท่าที่พบในหอสมุดฯ เวลานี้ ดูเหมือนจะมีสัก ๔ ประเภท คือ
๑. จินดามณี ฉะบับความแปลก มีอยู่ ๒ ฉะบับ คือ ฉะบับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ประทาน ๑ เล่ม (หมายเลขที่ ๑) กับฉะบับที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุดฯ ๑ เล่ม (หมายเลขที่ ๑/ก) เป็นสมุดไทยดำเส้นรงทั้ง ๒ เล่ม ๒ ฉะบับนี้ ส่วนมากมีความแปลกกับฉะบับอื่น ๆ
๒. จินดามณีฉะบับความพ้อง มีหลายเล่มสมุดไทย หอสมุดฯ ซื้อไว้บ้าง มีผู้ให้บ้าง เข้าใจว่าบางเล่มตรงกับที่หมอสมิธเคยได้ไปทำ/*116ต้นฉะบับพิมพ์จำหน่ายที่โรงพิมพ์ครูสมิท บางคอแหลม จ.ศ. ๑๒๓๒ (พ.ศ. ๒๔๑๓) ก็มี
๓. จินดามณี ฉะบับพระนิพนธ์กรมหลวงวงษาธิราชสนิท
๕. จินดามณี ฉะบับหมอบรัดเลรวบรวม พิมพ์จำหน่าย (มีทั้งประถม ก กา แจกลูก กับประถมมาลา และปทานุกรม พิมพ์รวมอยู่ในเล่มเดียวกัน) จินดามณีฉะบับหมอบรัดเลรวบรวมนี้ ต่อมาโรงพิมพ์พานิชศุภผลได้เอามาพิมพ์จำหน่ายอีกเมื่อ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘)
จินดามณี ฉะบับความแปลก
๑. จินดามณี ฉะบับความแปลกนี้มี ๒ เล่ม เล่มที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุดฯ มีบอกไว้ข้างต้นว่า “สมุดจินดามณีนี้ ข้าพุทธิเจ้า นายปานชุบ ทูลเกล้าฯ ถวาย” และทั้งสองเล่ม มีบานแพนกขึ้นต้นเหมือนกันทั้งสองฉะบับ แปลกจากฉะบับอื่น ๆ ที่เรียกว่าฉะบับความพ้อง คือ มีว่า
“ศักราช ๒๔๕1 ปีมแมศก พญาร่วงเจ้าได้เมืองศรีสัชนาไลย จึงแต่งหนังสือไทย แลแม่อักษรทังหลาย ตามพากยทังปวง อันเจรจาซึ่งกันแลกัน แลครั้งนั้นแต่งแต่แม่อักษรไว้จะได้แต่งเป็นปรกติวิถารณ/*117หามิได้ แลกุลบุตรผู้อ่านเขียนเป็นอันยากนัก แลอนึ่งแม่หนังสือแต่ ก กา ถึง กน ฯลฯ จนถึงเกยนั้น เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้ว พญาร่วงเจ้าจึงแต่งรูปอักษรไทต่างต่าง แลอักษรขอมคำสิงหลพากยนั้น เดิมมีแต่ดั่งนี้ พระอาจาริะเจ้าผู้มีปัญาจะให้วิจารณ จึงแต่งกำกับไว้ดั่งนี้ เพื่อจะให้กลบุตรอันเล่าเรียนพิจารณาเหนแต่เดิมมีแต่แม่อักษรขอมดั่งนี้” ต่อไปเขียนเป็นอักษรขอมขึ้น “นโม พุทฺธาย สิทฺธํ อะ อา จนถึง ฬ อ แล้วแจกลูก ก กา จนถึง เกย เป็นอักษรขอม และมีคำอธิบายต่อไปว่า
“อันนี้เป็นคำขอม แลคำพระอาจาริยเจ้าตกแต่งไว้ดั่งนี้ก่อน พญาร่วงเจ้าจึงทำรูปอักษรไทยทั้งปวง ครั้นจุลศักราช ๑๐๔2” ปีชวดศก จึงพระอาจาริยเจ้าผู้มีปัญา3 แต่งจินดามนีถวาย หวังจะให้กลบุตรอันจะเล่าเรียนนั้น รู้ที่กำหนดกฎหมาย พิน เอก โท แลไม้ม้วน ไม้มลาย แลไม้ตรีจัตวา แลครุลหุ คือดั้งเดิมแม่อักษรไทยดั่งนี้” แล้วเขียนเป็นตัวอักษรไทยว่า นโม พุทธาย สิทธํ อ อา ฯลฯ ฬ อ ฮ ต่อไปมีบอกการแจกลูกแบ่งอักษรสามหมู่ ผันด้วยไม้เอก โท ตรี จัตวาเป็นต้น
/*118ข้อความที่ชักมากล่าวไว้ข้างต้นนี้ ดูก็มีหลักฐานดี แต่ตอนต่อ ๆ ไปดูกะท่อนกะแท่น ทั้งกล่าวถึงไม้ตรีจัตวาอยู่ด้วย4 จึงเข้าใจว่าในคราวเขียนคัดต่อ ๆ มา คงจะถูกเพิ่มเติมจนคลุกคละปะปน หรือหายหกตกหล่นเสียมาก เสียดายที่ยังไม่มีโอกาสพิมพ์ออกรับการพิจารณาจากท่านผู้รู้ให้แพร่หลาย
จินดามณี ฉะบับความพ้อง
๒. จินดามณี ฉะบับความพ้องนี้ มีมากเล่ม แต่ไม่เหมือนกันทีเดียว แตกต่างกันมากบ้างน้อยบ้าง ถ้าจะกล่าวอย่างรวม ๆ ก็เห็นจะมีที่แตกต่างกันจริง ๆ ราวสัก ๔ จำพวก คือ
(ก) ฉะบับลายมือเขียนเก่าที่สุด เป็นสมุดไทยดำเส้นรง มีบานแพนกหน้าต้นว่า “วัน ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาล จัตวาศก ข้าพระพุทธิเจ้า ขุนมหาสิทชำระ ข้าพระพุทธิเจ้า หมื่นทิพ หมื่นเทพ } ไม้ตรีชุบ ข้าพระพุทธิเจ้า ทาน ๓ ครั้ง ฯ” ปีจุลศักราชในบานแพนกนี้ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๒๕ เป็นปีเสวยราชย์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ต่อไปขึ้นต้นด้วยฉันท์วสันตดิลก ดำเนินความ
“สรรเพชฯสัทธรรมแลสง
ฆประเสริฎิแก่นสาร”
แล้ว นโม พุทฺธาย สิทฺธํ (มีวินิจฉัย การเขียนคำว่า บุญ) แล้ว นามศัพท์ คือตอนบาตรพระสงฆ์, พระพุทธบาท, โคลงบอกเอกโท, ตัวอย่างแต่งฉันท์, บอกลักษณะแต่งโคลงสุภาพ, พระสดับแล้วโคลงรหัสอักษรต่างๆ จบ (ฉะบับนี้หม่อมเจ้าทัศนาประทานเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม ๒๔๗๑ หมายเลขที่ ๑ ก ๑) ข้อความและลำดับเรื่องคล้ายกับฉะบับ (สมุดไทยดำเส้นรงหมายเลขที่ ๑/ฟ) เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) ให้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๓ ต่างแต่ฉะบับหลังนี้ตัวอักษรงามกว่า และมีข้อความละเอียดกว่า ขึ้น (๑) ศรีสิทธิวิวิธบวร (๒) นโมนมัสการประนม แล้ว (๓) นมสฺสิตฺวา และยังมีฉะบับอื่น ๆ อีก ซึ่งแตกต่างกันเพียงเล็กน้อย
(ข) ฉะบับนายมหาใจภักดิ์ มี ๒ เล่มสมุดไทยดำ เล่มหนึ่ง (หมายเลขที่ ๑ / ฆ. ๘) หน้าต้นชุบเส้นทอง ต่อ ๆ ไปเขียนเส้นรง มีชุบเส้นทองบ้างเป็นบางแห่ง เจ้าหน้าที่ได้ใช้เป็นต้นฉะบับสำหรับชำระสอบสวนในเล่มพิมพ์นี้ อีกเล่มหนึ่ง (หมายเลขที่ ๑/ฆ) ขุบเส้นรงตลอด ลำดับเรื่องตรงกันในตอนต้น คือขึ้น (๑) นโมนมัสการประนม (๒) นโม พุทธาย สิทฺธํ และ (๓) นมสฺสิตฺวา แต่ฉะบับเลข ๑/ฆ. ๘ มีอักษรศัพท์ คือ (๔) ศรีสิทธิวิวิธบวร ต่อ/*120ท้าย ส่วนฉะบับหมายเลข ๑/ฆ. ไม่มี ทั้งสับลำดับภายในเอาไปไว้ท้ายเสียบ้าง มีโคลงลงท้ายบอกไว้ตรงกันว่า
๏ จินดามุนิศนี้
นายมหา
ใจภักราชสมยา
เศกให้
ฉลองลักษณ์เทียบทานมา
สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้
สืบส้างศิษย์สอน ฯ
(ค) ฉะบับพระยาธิเบศ (หมายเลขที่ ๑/ง) ฉะบับนี้ ขึ้นต้นและลำดับเรื่องต่างกับฉะบับ ก. ข. มีร่ายขึ้นต้นแปลกกับฉะบับอื่น ๆ ดังนี้
“ศรีสิทธิสวัสดิ์ ทัศนัขประนม บรมบาทบงกช ทศพลเพญาณ มหานต์ภพเพญา การุญดิเหรก เอกโมลิต พิชิตมารโมลี ดิหลกตรีพ่างภพ นพโลกุฎรธรรม์ อภิวันทนอัษฎาง อริยางคโยค จัตุรโอฆขจัด รัตนไตรยน้อมเสจ์ ผเดจ์อุปัทวัน อันตรายวินาศ คัลยบาทบทรัตน์ ขัติยาธิบดินทร ภูมินมิ่งมงกุฎ ศรีอยุทธเวียงบวร ทิณกรจำหรัด รัชนิกรส่องหล้า ฟ้าดินศุขสมพอง ฉลองลักษณพิจิตร วิกะสิตสะโรชร้อย สร้อยปรดับกรรณ์ กลฉันท์กลโคลงหลาก มากๆ หลายอย่าง ต่างๆ หลายชั้น โคลงดั้นโคลงสุภาพ กาพย์ห่อโคลงกานท์ บุราณรังรักษ จักรสงเคราะห์บท ทวาทศราศรี มาลีเลือนผกา ปรทุมมาลยกมุท ภุชงค์เกี้ยวกระหวัด รหัศอักษร สถาพรจัตุรพิธ มหิศรเรืองยศ ปรากฏกัลปาวสาร ปรหารมลวิมล ชณมายุศม์อย่าน้อย ยาวยืดยืนยิ่งร้อย รอบรู้คุณธรรม์ สืบนา ฯ
/*121๏ รวมอรรถธิรางค์เบื้อง
บรรพ์สนอง ไว้พ่อ
กลกาพย์กลกานท์สรรพ์
สุภสร้อย
กลฉันท์กลโคลงฉลอง
เฉลิมโอฐ อ่านแฮ
เล่สุมาลยร้อย
โสรดสรวม ฯ
ต่อไป บอกกาพย์บาฬีและกาพย์ภาษาไทยสำหรับจำคณะ, มีคาถาและโคลงบอกเอกโท, รหัสอักษร, ตัวอย่างฉันท์ต่าง ๆ และบอกวิธีแต่งกาพย์ขับไม้พร้อมทั้งตัวอย่าง (ซึ่งในฉะบับอื่น ๆ ไม่มี), ดังที่พิมพ์ในจินดามณีเล่ม ๑ นั้น แล้วมี “ศรีสิทธิวิวิธบวร” อักษรศัพท์ต่อท้าย จบลงด้วยโคลงคล้ายกับฉะบับนายมหาใจภักดิ์ว่า
๏ จินดามุนินี้
นามพญา
ธิเบศราชสมญา
เศกให้
ฉลองลักษณเทียบทานมา
สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้
สืบส้างศิษย์สอน ฯ
ในประชุมจารึกวัดพระเชตุพน มีชื่อพระยาธิเบศรบดีอยู่ในหมู่กวีผู้แต่งโคลงฤาษีดัดตน บางทีจะเป็นคนเดียวกัน
(ง) ฉะบับความสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส จินดามณีฉะบับความนี้ มี ๒ เล่มสมุดไทยดำ คือเล่ม ๑ เล่ม ๒ (หมายเลขที่ ๑/ค) เขียนเส้นรง ในเล่ม ๑ ขึ้น (๑) นโมนมัศการปรนม (๒) นโมพุทฺธาย (๓) นมสฺสิตฺวา และมี (๔) ศรีสิทธิวิวิธบวร มีกาพย์สารวิลาสินี (คัมภีร์บอกลักษณะแต่งกาพย์ ๑๕ ชะนิด) แซก/*122อยู่ในสมุดไทยเล่ม ๒ เช่นเดียวกับจินดามณีฉะบับพิมพ์ของหมอสมิธ (ซึ่งมีกาพย์สารวิลาสินีแซกกลางด้วยเหมือนกัน) แต่ตอนอื่นต่างกันอยู่บ้าง จินดามณีฉะบับความสมเด็จกรมพระปรมาฯ นี้ ต่างกับฉะบับความพ้องอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้วในส่วนสำคัญ คือมีโคลงและตัวอย่างคำผันด้วยไม้ตรีจัตวา (ดูเชิงอรรถในจินดามณีเล่ม ๑ ฉะบับพิมพ์นี้ข้างต้น) เข้าใจว่า สมเด็จกรมพระปรมาฯ ทรงต่อเติมขึ้นในตอนหลัง เพราะบอกไว้ในตอนท้ายเล่มสอง (สมุดไทยดำ) ข้างหน้า “ศรีสิทธิวิวิธบวร” ว่า
“จินดามุนีนี้ ฉบับสมเด็จพระปรมานุชิต ประดิษฐดัดแปลงแต่งต่อใหม่ ท่านเอานามศัพท์วางไว้นะเบื้องต้น แม้ว่าบุทคลผู้ใดชอบใจอย่างฉบับเดิม ก็พึงลิกขิตเขียนนามศับท์นี้ก่อน แล้วจึ่งย้อนไปเขียนนมัสการต่อฝ่ายหลัง ดั่งเราบอกไว้นี้เถิด”
ที่เชื่อว่าคำผันด้วยไม้ตรีและไม้จัตวา น่าจะเป็นของเดิมขึ้นในชั้นหลังนั้น ก็เพราะในจินดามณีอีกฉะบับหนึ่ง (สมุดไทยขาว เส้นหมึก หมายเลขที่ ๑/ข นายนก ชูกัญจนา ให้หอสมุดฯ เมื่อวันที่ ๒๖ มีนาคม ๒๔๖๕) บอกไว้ตอนท้ายเล่มว่า
“ถ้าบุทคลผู้ใดจะใคร่รู้อักษรห้า1แล้ว ก็ให้ดูเอาที่เข็นนไว้ข้างปลายนี้เถีด ด้วยว่าฉบับจินดามุนีนี้อักษรสาม ฯข้าฯ เห็นว่ายังขาดอยู่จึงได้เพ่อมเตอมลง แต่ภอเป็นตัวอย่าง พึ่งให้กุลบุตร/*123สึกสาให้เข้าใจไม้เอกโทตรีจัตวานี้เทอน” และบอกจบไว้ว่า “พระสะมุทจินดามุนีนี้ พระเย็นส้างไว้ในพระศาสนา ถ้าบุทคลผู้ใดได้ไว้ก็พึงให้สืบสืบไปเถิด”
จินดามณีที่ข้าพเจ้าเรียกว่า ฉะบับความพ้องนี้ ดูเหมือนจะมีที่แตกต่างๆ กันจริงๆ สัก ๔ จำพวกเท่านี้ นอกนั้นมีฉะบับแตกต่างกันไปบ้างก็เพียงเล็กๆ น้อยๆ เช่นมีโคลงตัวอย่างบางโคลงเพิ่มขึ้นหรืออธิบายความต่างออกไปนิดหน่อย สับลำดับเสียเล็กน้อย ซึ่งไม่ใช่สิ่งสำคัญอันใด เพราะหลักใหญ่ของเรื่องตรงกัน ดังปรากฏในฉะบับพิมพ์ตอนเล่ม ๑ นั้นแล้ว
จินดามณี ฉะบับพระนิพนธ์กรมหลวงวงษา ฯ
๓. จินดามณีฉะบับนี้ ได้พบต้นฉะบับซึ่งพอจะกล่าวได้ว่า มีจบบริบูรณ์แต่ฉะเพาะที่พิมพ์รวมอยู่ในตอนท้ายหนังสือจินดามณีฉะบับพิมพ์ของหมอสมิธ บางคอแหลม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๓ ได้คัดมาทำต้นฉะบับลงพิมพ์ไว้ในเล่มนี้เป็นเล่ม ๒ ขึ้นต้นด้วยฉันท์วสันตดิลก แล้วต่อไปแจกลูกรวมทั้งอักษรกล้ำในแม่ ก กา, กก, กง, กด, กน, กบ, กม และเกอย แล้วผันอักษรกลางทุกตัวด้วยไม้เอก โท ตรี จัตวา (๕ เสียง) อักษรสูงด้วยเอก โท (๓ เสียง) อักษรต่ำด้วยเอก โท (๓ เสียง) รวมทั้งอักษรกล้ำทุกแม่ และอักษรต่ำที่มี ห และ อ นำ แล้วจึงถึง “จักขานบรรหารเหตุ” ไปจนจบดังที่พิมพ์ในเล่มนี้ /*124ตอนแจกลูกและผันนั้น เห็นว่าเยิ่นเย้อมาก เจ้าหน้าที่จึงตัดออกเสีย
จินดามณีฉะบับพระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิทนี้ เห็นได้ว่า ทรงเลียนแบบอย่างไปจากจินดามณีของเก่า (ฉะบับความพ้อง) หากแต่ทรงแก้ไขให้กะทัดรัดและเข้าใจความได้ง่ายขึ้น มีเนื้อความปรากฏในโคลงตอนท้ายว่า เมื่อปีระกาเอกศก พ.ศ. ๒๓๙๒ ตอนปลายรัชชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรารภถึงพระเจ้าลูกยาเธอชั้นเล็ก ซึ่งทรงพระเจริญขึ้นโดยมาก มีพระราชประสงค์จะให้ทรงศึกษาวิทยาการ บางทีจะได้ทรงแสดงพระราชประสงค์นั้นแก่กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ซึ่งในเวลานั้นยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่น จึงได้ทรงนิพนธ์จินดามณีเล่ม ๒ นี้ขึ้น รวมเวลาแต่งทรงพระราชปรารภ (๙ พฤษภาคม ๒๓๙๒) จนทรงนิพนธ์เสร็จ (๑๖ พฤศจิกายน ๒๓๙๒) ราว ๖ เดือนเศษ กรมหลวงวงษาฯ ทรงอ้างพระองค์ไว้ในโคลงว่า เป็นศิษย์สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้แต่งจินดามณีฉะบับ (เล่ม ๒) นี้ขึ้น เป็นการแต่งซร้อน ของเก่าซึ่งมีอยู่ก่อนแล้ว จึงลำดับเล่มเพิ่มเติมของของพระองค์ท่านนี้ให้เป็นเล่ม ๒ ดังกล่าวไว้ในโคลงว่า
๏ จึ่งริรจเรขซร้อน
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ดั่งแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เติมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวรกล ฯ
จินดามณีเล่ม ๒ นี้ นอกจากหมอสมิธเอาไปพิมพ์แล้ว หมอ/*125บรัดเลยังคัดเอาบางตอนไปพิมพ์รวมอยู่ในเล่มเลขหมาย ๔ (ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป) คือตอนอธิบายถึงวิธีแต่งโคลง ขึ้นตั้งแต่คำว่า “อนึ่ง ถ้ากุลบุตรเรียนรู้ในพิธีอักษรสามแลไม้ม้วนไม้มลาย ฯลฯ” ข้างหน้าร่าย “ศรีสิทธิสุนทรวโรวาท” ไป และขึ้นโคลงกระทู้ตั้งแต่ “จะ แต่ง โคลง กทู้” ถึง “อย่าฉ้อหลวง ให้ขาด อย่าฉ้อราษฎร ให้ขุ่น” ต่อมาเมื่อ (พ.ศ. ๒๔๕๘) หอสมุดฯ ได้ต้นฉะบับสมุดไทยเพิ่มเติมมา ก็พบเพียงโคลงที่ขึ้นต้นว่า “อยุธยายศยิ่งด้าว ใดปูน เปรียบฤๅ” จนถึงโคลงสุดท้ายว่า “พันสองสิบเอ็ดอ้าง จุลศัก ราชเอย ฯลฯ” จึงพิมพ์ขึ้นใน พ.ศ. นั้น ให้ชื่อว่า “โคลงสุภาษิตจินดามณี”1 เมื่อมารู้ว่ากรมหลวงวงษาฯ ทรงนิพนธ์เป็นตำราแบบเรียนให้นามว่า จินดามณี และลำดับเล่มของพระองค์ท่านเป็นเล่ม ๒ จึงได้นำมาพิมพ์รวมไว้ในที่นี้อีก
กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ทรงเป็นกวีที่เชี่ยวชาญและมีชื่อเสียงพระองค์หนึ่ง ได้ทรงแต่งหนังสือไว้หลายเรื่อง คราวหนึ่งได้ทรงนิพนธ์โคลงนิราศพระประธมขึ้น ครั้นเสร็จแล้วได้ทรงนำถวายสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ผู้ทรงเป็นอาจารย์ เพื่อให้ทอดพระเนตรและทรงแก้ไข เมื่อสมเด็จกรมพระปรมานุชิต ฯ ทรงอ่านตลอดแล้ว ได้ทรงนิพนธ์โคลงเติมลงข้างท้ายว่า
/*126๏ กรมวงษาสนิทผู้
ปรีชา เชี่ยวแฮ
เรียบรจเรขกถา
เพราะพร้อง
เนืองเนกคณเมธา
ทุกทั่ว อ่านเอย
ควรจักยอยศซร้อง
แซ่ซั้นสรรเสริญ1 ฯ
จินดามณีหมอบรัดเล
๔. จินดามณี ฉะบับหมอบรัดเลนี้ เป็นฉะบับสำรวมใหญ่ คือพิมพ์รวมกันไว้ตั้งหลายเรื่องในเล่มเดียวกัน มี (๑) ประถมกกาแจกลูก (๒) จินดามณี (๓) ประถมมาลา และ (๔) ปทานุกรม นอกนั้นยังเพิ่มเติมแซกเรื่องและคำอธิบายต่าง ๆ ลงไว้อีก เช่นอักษรควบและบอกไว้ว่า “คำว่า แสวง แถลง ไฉน ไถล ถนน เถลิง เป็นต้นนี้ ไม่มีในจินดามุนี แต่เราผู้ชำระหนังสือนี้ได้จัดแจงไว้เพื่อจะให้กุลบุตรรู้จักอ่าน ๒ อักษรควบติดกัน” และมีแบ่งอักษร ๔๔ ตัว ออกเป็น ๕ จำพวก แล้วบอกไว้ว่า “อันแบ่งอักษรเปนห้าจำพวกเช่นว่ามานี้ ไม่สู้สำคัญนักแก่กุลบุตรที่เปนไทย แต่จำพวกคนมาแต่นอก ผู้เปนปราชฯชอบเรียนภาษาไทยเลอียด เขาเหนสมควรจะแบ่ง/*127อักษรไทยเช่นว่านี้ เราจึงได้แบ่งออกตามใจเขา จะได้เปนประโยชน์แก่ฝรั่งบ้าง” และได้เอาเครื่องหมายวรรคตอนในภาษาอังกฤษมาลงไว้ด้วย มีราชาศัพท์, ศัพท์กำพูชา, คำชวา และโคลงกลบทต่าง ๆ ในจารึกวัดพระเชตุพน รวมอยู่ในเล่มเดียวกันเสร็จ จึงเป็นเสมือนหนังสือสำรวมใหญ่เล่มหนึ่ง จินดามณีฉะบับสำรวมใหญ่ของหมอบรัดเลนี้ ต่อมาโรงพิมพ์พานิชศุภผลเอาพิมพ์จำหน่ายอีก
ยังมีจินดามณีสมุดไทยขาว เขียนเส้นหมึกอีกฉะบับหนึ่ง หอสมุดฯ ซื้อไว้เมื่อวันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๒ (หมายเลข ๑/ฏ) เป็นฉะบับแปลกกว่าเพื่อนอย่างปลาด ขึ้นต้นด้วยคำบาลีว่า ตรีวิธนมสุตุคฺโคติพุตฺโตทยกรวิโย แล้วต่อไปแปลยกศัพท์ จบแล้ว ขึ้น “อันว่ามุนีนารถนักปราชฯผู้ใด ใคร่จักเรียบรเบียบอรรถาภิปราย” เหมือนเช่นที่พิมพ์ในตอนเล่ม ๑ นี้ จบแล้ว ขึ้น นโมพุทฺธายสิทฺธํ แล้วแยกอักษรเป็นวรรคต่างกับฉะบับอื่น ๆ มีคำบอกต่อว่า “กล่าวมาท้งงนี้ โดยไนยพระบาฬีภอเปนสังเขป แต่ที่เปนคุณนโยนั้น มีแจ้งอยู่ในมูลโน้น แล็จะแจกในจินดามุนีต่อไป” ต่อจากนี้ แบ่งตัวอักษรแบ่งเปน ๓ หมู่ ตอนหนึ่งมีอธิบายว่า “กด กก กบ ๓ เหล่านี้ เมื่อแจกอ่านเสียงเสมอกันไปดุจ กน กง กม นั้น แต่จะผันให้เหมือนเล่า ในจินดามุนีนี้ห้ามว่าลงเอกโทมิได้ แต่มีในมูลอักษรว่า คำใดในภาษาต่าง ๆ แล็สำเนียงสัตว์ขัดเข้าแล้ว ก็ควรจะใช้เปนคำเปนได้ทั้งสิ้น เหมือนคำว่า ดูดู๋ กั๊กถั่ว เสือร้องโห้ก เปนต้น จะได้มีคำตายนั้น/*128หามิได้ ถ้าผู้ใดจะใคร่รู้ให้พิศดารแล้ว จงพิจารณาดูในมูลอักษรน้นน” จินดามณีฉะบับนี้ก็ดูเป็นสำรวมใหญ่อยู่ และอ้างถึง คัมภีร์?) มูลอักษรบ่อย ๆ ทั้งคัดค้านหลักคำตายในแม่กด กก กบ ตามหลักจินดามณีเล่ม ๑ - ๒ ที่พิมพ์นี้ และมีอ้างว่ายกมาแต่คัมภีร์อุจจารณวิธีบ้าง มีตัวอย่างฉันท์แปลกจากในจินดามณี และมากกว่า แต่ไม่ดีกว่าหรือไพเราะกว่า คัดเอามาจากกาพย์สารวิลาสินีก็มี คัดมาจากโคลงทวาทศมาศก็มี ซึ่งในฉะบับอื่นไม่มี จบลงด้วยร่ายว่า
“ศรีศรีสวัสดิ์พิศาล สิทธิ์ดำนานดำเนิรนิทเทส โดยบุรเพศพิไสย ไขพิศดารจินดามุนี ปรีดารมณ์สมมต ให้ปรากฏบุรุษลักษณ์ ผู้ใฝ่ภักดิ์ศิลปาคม อุดดมด้วยพฤตโตไทย ไตรสาตราธิคุณ อดุลยกาพย์วิลาศ สยาโมวาทก็เสรจ์ เผดจ์ตามโบราณาจาริย เปนศุภสารมหาราช สืบอนุสาศน์สาทร ข้อยขอพรทวยเทวา สุรารักษมณฑล ทั่วเมธณีดลสาคร ทกศิขรรุกขลดา สามฉมาภิศักดิ์ พรักโลกยธาตุอำนวย ทวยท่านเชีญดับเข็ญ ให้สฤดิ์เอย็นศุขสานติ์ ศัตรูพานพินาศ ปราศจาคุปัทวัน ตรายรันรอนราบ สัพพนฤดาปอมิตร สมสมฤทธิสมาหาร ทานเมตตาอย่าโรย โดยเอาศีลเปนองค์ ผลบรรจงเริงรื่น ชักชื่นชื่นชมชู ตูจินตนาภิรมุส สาหะวุตติพากย์ รากแก้วเกีดเปนตา สถาปนาบเริ่มสาร สรวมผลญาณสำเรทธ เผดจ์มัคคันตรญาณภายหน้า ข้าขอทันองค์พระศรี อริยเมตรีจะมาตรัส ในสังสารวัฏเวียนวล ดนศิวโมกข์อย่าปรวน แม้วเที่ยวทวนมรณชาติ /*129ขอบิดุมาดรรคศฤงฆาร ทารมิตรร่วมไมตรี มีหฦทยารมณภักดิ์ ผลักอรินให้ไกษย ไกลโรคาพาธพิปริต เว้นทุรจิตรพาลา โสตครุกาขัดวาทีพิการ ษัตรีพาลบณฑพ เปนชายสบทุกชาติ ปรีชาฉลาดคำภีร์ธรรม์ ทั้งพุทธฉันทสาตรศรี ชากรีจบเจนใจ กำลังไกรยืนชนม์ ทกสากลเมตตา แผ่เผื่อสาธุสัตว อเนกอรรถพิบูล เกิดไหนคูณคงปราชฯ ทางธรรมฉลาดไตรเพท สรรพสิ่งเสตรอบรู้ ในรทู้พากโยวาท เนียรทรชาติบุรุษถ้อย ข้อยขอไกลพาลา จากวงษาญาติมิตรสนิท พาลอย่าชิดร่วมหล้า ฟ้าต่างพรรคภาษประเทศ รูปรอยเฉทอย่ายล ขอนิพนธ์พฤติคำคง เฉกเปนธงสี่ทวีป รีบรวมใจสาธุสัตว สรรพสิ่งสวัสดิ์อย่ามลาย ฝากลิขิตผายพรหมโลกย์ โยคเอาอรรถวิริยาธิผล อยู่เท้าทนดินฟ้า สิ้นภพหล้าสูญกัลป์ ส่องสว่างวรรโณภาษ ในโลกธาตุอย่าสูญญ์ ข้าขอคูณคุณศีล สัตยาจินตย์ทุกค่ำเช้า ขอเกอดในสาศนพุทธเจ้า ตราบเท้านฤพาน ฯ”
จินดามณีฉะบับนี้ แปลกประหลาดกว่าเพื่อน และเห็นว่าเป็นสำรวมใหญ่ไม่แพ้ฉะบับของหมอบรัดเล ต่างแต่สำรวมกันไปคนละทาง เมื่อประกอบการพิจารณาลายมือที่เขียน ก็ดูออกจะเป็นฉะบับใหม่อยู่ เข้าใจว่าจะเก่าไม่เกินสมัยรัชกาลที่ ๕ กรุงรัตนโกสินทร์ บางทีจะมีท่านผู้หนึ่งผู้ใดเก็บเอาตำราเรียนของเก่ามารวบรวมขึ้นจากหนังสือ/*130หลายเล่มหลายแห่ง และโดยมากจากจินดามณีจึงมีหลักใหญ่และสำนวนความบางตอนตรงกันกับที่มีในจินดามณีของเดิม
จินดามณีเป็นแบบเรียน
โดยเหตุที่หนังสือจินดามณีเป็นตำราแบบเรียนภาษาไทยและใช้กันแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ในสมัยซึ่งไม่มีการพิมพ์เช่นนั้น จำเป็นอยู่เองที่ผู้ใคร่ความรู้จะต้องขวนขวายหาต้นฉะบับมาขอคัดลอกไว้ และสมุดที่ใช้คัดลอกก็ไม่มีอะไรยั่งยืนและสะดวกไปกว่าสมุดไทย จึงเมื่อคัดลอกกันสืบ ๆ มาหลายยุคหลายต่อเข้า ก็ย่อมวิปลาศคลาดเคลื่อนไป ซ้ำผู้มีสิทธิเป็นเจ้าของสมุดได้ความรู้ความเห็นอันใดมาจากไหนใหม่ ก็เขียนเพิ่มเติมลงในสมุดนั้น หรือเห็นมีหน้ากระดาษว่าง ก็คัดเขียนเรื่องอื่นบรรจุลงไป โดยที่สุดตำรายาเกร็ด เมื่อสมุดขาดก็อาจเอาต้นต่อกลาง กลางต่อท้าย ปลายต่อต้น ตามเรื่องของสมุดไทย จึงเป็นเหตุให้ปะปนสับสนกัน เหตุนั้นฉะบับที่มีอยู่จึงแตกต่างกันมากบ้างน้อยบ้าง อันเป็นธรรมดาของหนังสือที่ใช้เป็นแบบเรียน ไม่จำเพาะแต่จินดามณี แม้หนังสือกลอนสวดอื่น ๆ และตำราเรียนบาลีที่มีฉะบับอยู่ในหอสมุดฯ เดี๋ยวนี้ ถ้าฉะบับใดมีผู้นิยมมากและใช้เรียนใช้สวดกันแพร่หลายแล้ว ย่อมวิปลาศคลาดเคลื่อนแตกต่างกันมาก ยิ่งมีมากฉะบับ ก็ยิ่งมีต่างกันออกไปมากขึ้น หนังสือจินดามณี ซึ่งนับว่าแพร่หลาย และใช้เป็นแบบเรียนกันมานมนาน เพิ่งเลิกใช้เป็นแบบเรียนกันเสียเมื่อพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ได้แต่งหนังสือมูลบทบรรพกิจขึ้นเป็นแบบเรียนหลวง ในตอนต้นรัชกาลที่ ๕ จึงน่าจะถูกต่อเติมหรืออาจถูกตัดทอนได้มาก
ผู้แต่งจินดามณี
เมื่อหนังสือจินดามณีมีหลายสำนวนเช่นนี้ จึงเป็นการยากที่จะสืบทราบว่าใครบ้างเป็นผู้แต่งฉะบับไหน สำนวนใด แต่ในฉะบับที่ข้าพเจ้าเรียกว่า “ความพ้อง” นั้น เกือบทุกฉะบับมีบอกนามผู้แต่งไว้ว่า “จินดามณีนี้ พระโหราธิบดี เดอมอยู่เมืองศุโขทัย แต่งถวายแต่ครั้งสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้าลพบุรี” บางทีจะเป็นคนแต่งหนังสือจินดามณีฉะบับและสำนวนแรก ที่มีขึ้นในภาษาไทย จึงขอนำประวัติของผู้แต่งจินดามณีฉะบับความพ้องมากล่าวไว้ในที่นี่พอเป็นการนำทางเพื่อท่านผู้สนใจและยังไม่ทราบ
ในจินดามณีฉะบับความแปลกที่อ้างถึงมาข้างต้น บอกไว้เพียงว่า “ครั้นจุลศักราช ๑๐(๓)๔ จึงพระอาจารย์เจ้าผู้มีปัญญาแต่งจินดามณีถวาย” ถ้ารู้เรื่องนี้อยู่บ้างแล้ว ดูก็พอจะเดาให้ลงกันได้ และในฉะบับความพ้องตอนท้ายคำฉันท์บอกคำใช้ไม้ม้วนไม้มลาย ก็ทำทีเป็นจะบอกนามผู้แต่ง (บางทีจะเป็นฉะเพาะตอนนั้น) ว่า
/*132๏ ส่วนผู้จำนองฉันท์
นี้นามกรเกา
คือบรมพุทเธา
รสตั้งบำเพญบุญ
๏ มีผู้อำนวยทาน
และสร้างกุศลเป็นต้นทุน
มากแล้วมาเพิ่มภุล
อันชอบไว้ในโลกา
๏ เฉลียวฉลาดในกาพย์กลอน
วรอรรถคาถา
เพราะเหตุบุญญา
ธิการหลังมาอวยผล ฯ
แต่คำฉันท์นี้ก็ผิดเพี้ยนคำตรงที่ขีดสัญญประกาศต่าง ๆ กัน (ดูเชิงอรรถ น. ๑๓) จับเค้าไม่ได้แน่ ตอนต่อมามีกาพย์สุรางคนางค์บอกไว้อีกว่า
๏ ขุนปราชฯหนึ่งเลอศ

เป็นโหรประเสรอฐ
ปัญญาชำนาญ
ชาวโอฆบุรี
สวัสดีพิศาล
ข้าพระภูบาล
เจ้ากรุงพระนคร ฯ
กาพย์ตรงนี้ ดูก็ส่งความราวกะจะบอกว่า พระโหราธิบดี เพราะกล่าวว่า ขุนปราชญ์ผู้หนึ่งเป็นโหรประเสริฐ แต่แทนที่จะบอกว่าชาวสุโขทัยไพล่ไปเป็นชาวโอฆบุรี ตามหลักฐานที่นักประวัติศาสตร์ชาติยุตติกันในชั้นหลังนี้ว่า เมืองโอฆบุรี ได้แก่เมืองพิจิตร ซึ่งเรียกเป็นคำไทยว่า เมืองสระหลวง หรือ พระโหราธิบดี ผู้นี้ เดิมจะอยู่สุโขทัย แล้วภายหลังย้ายมาพิจิตร เป็นอันไม่ทราบแน่
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในบันทึกสมาคมวรรณคดี ปีที่ ๑ เล่ม ๕ พ.ศ. ๒๔๗๕ ว่า “จินดามณี เป็นตำราเรียนหนังสือไทย แต่งไว้พิสดารตั้งแต่หัดอ่านเขียนจนถึงหัดแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอน บอกไว้ในตำนานนั้นว่า พระโหราชาว/*133เมืองโอฆบุรี (คือเมืองพิจิตร) เป็นผู้แต่ง และมีหนังสืออีกเรื่องหนึ่ง คือ พระราชพงศาวดาร (ซึ่งหอสมุดฯ สมมติชื่อเรียกว่า “ฉะบับหลวงประเสริฐ” นั้น) ในบานแผนกข้างต้นว่าสมเด็จพระนารายน์ดำรัสสั่งให้พระโหราแต่งขึ้น1 เมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๓ เป็นหลักสันนิษฐานว่า สมเด็จพระนารายน์คงโปรดฯ ให้พระโหราคนเดียวกัน แต่งทั้งหนังสือจินดามณีและหนังสือพระราชพงศาวดาร นอกจากนี้ยังมีเค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐานต่อไปอีกข้อหนึ่ง ว่าเหตุใดสมเด็จพระนารายน์จึงมีรับสั่งให้พระโหราฯ แต่งหนังสือ ๒ เรื่องนั้น ด้วยปรากฏในเรื่องพงศาวดารรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์ว่า เมื่อพวกบาดหลวงฝรั่งเศสแรกเข้ามาตั้งสอนศาสนาคริสตังในพระนครศรีอยุธยานั้น มาตั้งโรงเรียนขึ้นสำหรับสอนหนังสือแก่เด็กไทยด้วย อาศัยเหตุนั้นเห็นว่าคงเป็นเพราะสมเด็จพระนารายณ์ทรงพระราชดำริว่าถ้าฝ่ายไทยเองไม่เอาเป็นธุระจัดบำรุงการเล่าเรียนให้รุ่งเรืองก็จะเสียเปรียบฝรั่งเศส พระโหราคงเป็นปราชญ์มีชื่อเสียงว่าเชี่ยวชาญอักขรสมัยอยู่ในครั้งนั้น สมเด็จพระนารายน์จึงฯ มีรับสั่งให้เป็นผู้แต่งตำราสอนหนังสือไทยขึ้นใหม่ ส่วนการที่โปรดฯ ให้แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารนั้น จะแต่งเป็นหนังสือเรียนหรือแต่งสำหรับให้เป็นความรู้แก่ทูตต่างประเทศที่เข้ามาในครั้งนั้น ก็อาจจะเป็นได้ทั้งสองสถาน แต่ควรฟังเป็นยุติได้ว่า การที่กวดขันให้ลูกผู้ดีเล่าเรียนหนังสือไทย คงเริ่มขึ้นในครั้งรัชกาลสมเด็จพระนารายน์ ความที่กล่าวนี้ ยังมีหลักฐานที่สังเกตอีกอย่างหนึ่ง ด้วยตัวอย่างหนังสือฝีมืออาลักษณ์เขียนในครั้งนั้น เช่นหนังสือสัญญาที่ทำกับฝรั่งเศสยังปรากฏอยู่ กระบวนอักขรวิธีใช้วิปลาศคลาดเคลื่อนมาก เห็นได้ว่าความรู้หนังสือไทยคงตกต่ำมาเสียคราวหนึ่ง พึ่งมากลับเจริญขึ้นตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ เพราะฉะนั้นต่อมาถึงรัชกาลหลัง ๆ จึงมีผู้รู้หนังสือสันทัดมากขึ้นโดยลำดับ จนสามารถแต่งบทกลอน เช่นเล่นเพลงยาวกันได้ชุกชุมเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์ ดังกล่าวมาข้างต้น
เมื่อพิจารณาดูในหนังสือจินดามณี ที่พระโหราแต่งเมื่อรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์นั้น ยังได้เค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐานเรื่องตำนานการแต่งบทกลอนต่อไปอีกชั้นหนึ่ง ว่าก่อนนั้นมาผู้ที่หัดแต่งบทกลอนคงได้อาศัยแต่แต่งตามตัวอย่าง หรือคำแนะนำของผู้อื่น ตำรับตำราสำหรับนักเรียนอาศัยศึกษาหามีไม่ พระโหราจึงรวบรวมบทกลอนต่าง ๆ ทำเป็นตำราไว้ใหนังสือจินดามณี เป็นแรกที่จะมีตำราแต่งบทกลอนในภาษาไทย สันนิษฐานต่อออกไปได้อีกชั้นหนึ่งว่า คงเป็นเพราะมีตำราของพระโหราขึ้น จึงมีผู้แต่งบทกลอนประเภทที่ยังไม่ปรากฏว่าเคยแต่งมาแต่ก่อน คือหนังสือไทยซึ่งแต่งเป็นฉันท์ เป็นต้น ความที่กล่าวข้อนี้มีคำฉันท์เรื่องสมุทโฆษปรากฏอยู่เป็นตัวอย่าง หนังสือคำฉันท์เรื่องสมุทโฆษนี้ มีตำนานว่าพระมหาราชครูเป็นผู้แต่งตอนต้น (ที่เรียกว่า พระมหาราชครู นั้นสันนิษฐานว่าเห็นจะเป็นคนเดียวกับพระโหราผู้แต่งหนังสือจินดามณีนั้นเอง ทำนองจะ/*135เรียกกันว่าพระมหาราชครู เพราะสมเด็จพระนารายณ์ทรงยกย่องเป็นครูบาอาจารย์ มิใช่เป็นตำแหน่งพระมหาราชครูลูกขุนหรือพระมหาราชครูพราหมณ์ ด้วยเหตุนั้นจึงปรากฏว่าหนังสือสมุทโฆษคำฉันท์นั้น) สมเด็จพระนารายณ์ทรงพระราชนิพนธ์ต่อตอนหนึ่ง แล้วค้างมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส มาทรงแต่งต่อจึงจบเรื่อง หนังสือสมุทโฆษบางทีจะเป็นเรื่องแรกที่พระมหาราชครูริแต่งหนังสือไทยเป็นคำฉันท์ ด้วยประสงค์จะพิสูจน์ให้ปรากฏว่า ภาษาไทย อาจจะแต่งเป็นฉันท์ให้ไพเราะได้ สมเด็จพระนารายน์จึงทรงนับถือถึงทรงพระราชนิพนธ์ต่อ และผู้อื่นจึงเอาอย่างแต่งคำฉันท์เรื่องอื่น ๆ ขึ้นแต่นั้นมา”
เกียรติคุณของพระโหราธิบดี
พระโหราธิบดีผู้นี้ ปรากฏเกียรติคุณว่าเป็นผู้ทูลถวายคำทำนายแม่นยำ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเชื่อถือมาก มีกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า “พระโหราคนนี้แม่นยำนัก ครั้งหนึ่ง (สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง) เสด็จอยู่ในพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท มุสิกตกลงมา ทรงพระกรุณาเอาขันทองครอบไว้ให้หาพระโหรามาทาย พระโหราคำนวณแล้วทูลว่าสัตว์สี่เท้า ทรงพระกรุณาตรัสว่ากี่ตัว พระโหราคำนวณแล้วทูลว่าสี่ตัว ทรงพระกรุณาตรัสว่า สัตว์สี่เท้านั้นถูกอยู่ แต่ที่สี่ตัวนั้นผิดแล้ว ครั้นเปิดขันทองขึ้น /*136เห็นลูกมุสิกคลานอยู่สามตัวกับแม่ตัวหนึ่งเป็นสี่ตัว ก็ทรงพระกรุณาตรัสสรรเสริญพระโหราธิบดีว่าดูแม่นกว่าตาเห็นอีก ให้พระราชทานเงินตราชั่งหนึ่ง เสื้อผ้าสองสำรับ แต่นั้นมาก็เชื่อถือพระโหราธิบดีนัก” ต่อมาใน พ.ศ. ๒๑๘๖ พระโหราถวายฎีกาว่าใน ๓ วันจะเกิดเพลิงในพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าปราสาททองได้ทรงฟังก็ตกพระทัยจึง “ให้ขนของเทพระราชวังออกไปอยู่วัดไชยวัฒนาราม ทั้งเรือบัลลังก์ เรือศรี เรือคลัง คับคั่งแออัดกันอยู่ แลในพระราชวังนั้น เกณฑ์ไพร่สามพันสรรพด้วยพร้าขอตระกร้อน้ำรักษา ห้ามมิให้หุงเข้าในพระราชวัง แล้วเรือตำรวจคอยบอกเหตุทุกทุ่มโมง ครั้นคำรบสามวัน เพลาชายแล้วสี่นาฬิกา เรือตำรวจลงไปกราบทูลพระกรุณาว่าสงบอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่าครั้งนี้เห็นพระโหราจะผิดอยู่แล้ว สั่งเรือเถิด จะเข้าพระราชวัง เจ้าพนักงานก็เลื่อนเรือพระที่นั่งกิ่งเข้ารับเสด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จมาถึงฉนวนประจำท่า พระโหราอยู่ท้ายเรือพระที่นั่ง กราบทูลว่าขอให้ย่ำฆ้องก่อนจึงจะสิ้นพระเคราะห์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ให้ลอยเรือพระที่นั่งอยู่ เพลาชายแล้วห้านาฬิกา เมฆพยับคลุ้มขึ้นข้างประจิมทิศ ฝนตกพรำ ๆ ลงมา ทรงพระกรุณาตรัสแก่พระโหราว่าฝนตกลงมาสิ้นเหตุแล้วกระมัง พระโหรากราบทูลว่าขอพระราชทานงดก่อน พอสิ้นคำลง อสนีเปรี้ยงลงมาต้องเหมพระมหาปราสาทเป็นเพลิงติดพลุ่งโพลงขึ้นไหม้ลามลงมา คนทั้งหลายซึ่งอยู่ในพระราชวังมิรู้ที่จะทำประการใด แลดีบุกอันดาดหลังคานั้นไหล/*137ราดลงมาดังห่าฝน เพลิงก็ไหม้ติดต่อไปทั้งห้วยคลังเรือนน่าเรือนหลังร้อยสิบเรือนจึงดับได้”
สมเด็จพระนารายน์คงจะได้เคยเป็นศิษย์พระโหราธิบดี มาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ปรากฏว่าในพระราชพงศาวดารว่า เมื่อ พ.ศ. ๒๑๘๔ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองเสด็จประพาสพระที่นั่งไอสวรรยทิพอาศน์ที่บางปอิน ครั้นเพลาค่ำเสด็จออกมาประทับยืนที่หน้ามุข สมเด็จพระนารายน์เวลานั้นมีพระชนม์ได้ ๑๐ พรรษา ทรงส่องโคมถวาย อสนีลงน่าบัน แว่นประดับและรูปสัตว์ตกกระจายลงมารอบพระองค์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอจะได้เป็นอันตรายหามิได้ ทรงพระกรุณาให้พระโหราทำนาย ถวายพยากรณ์ว่าเป็นมหาศุภนิมิตร จะทรงพระกฤษฎาธิการยิ่งขึ้น แล้วจะได้พระราชลาภต่างประเทศ” เมื่อปรากฏว่าพระโหราธิบดีเป็นที่ทรงเชื่อถือไว้วางพระราชหฤทัย กอบทั้งทรงเกียรติคุณเช่นนี้ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองคงจะได้ทรงมอบสมเด็จพระนารายน์เมื่อเป็นพระราชกุมาร ให้พระโหราธิบดีถวายพระอักษรและอบรม จึงปรากฏว่า ในรัชกาลของพระองค์ สมเด็จพระนารายน์ทรงเป็นขัตติยกวีที่ทรงพระเกียรติพระองค์หนึ่ง ราชสำนักของพระองค์สนั่นเสนาะไปด้วยศัพท์สังคีตและแซ่ระงมไปด้วยสำเนียงแห่งกาพยนิพนธ์กลโคลงกลอนฉันท์การกวี เฉกเช่น ศรีปราชญ์กล่าวไว้ในอนิรุทธคำฉันท์ว่า
/*138๏ จำเรียงสานเสียง

ประอรประเอียง
กรกรีดเพยียทอง
เต่งติงเพลงพิณ
ปี่แคนทรลอง
สำหรับลบอง
ลเบงเฉ่งฉันท์
๏ ระงมดนตรี

คือเสียงกระวี
สำเนียงนิรันดร์
บรรสานเสียงถวาย
เยียผลัดเปลี่ยนกัน
แลพวกแลพรรค์
บรรสานเสียงดูริย์ ฯ
ลักษณะการแต่งหนังสือจินดามณี
ขอนำเอาลักษณะของหนังสือจินดามณีมากล่าวไว้ในที่นี้เพียงเล็กน้อย บางทีจะเป็นทางนำประกอบความคิดได้บ้าง ส่วนความพิสดารนั้น ขอท่านผู้อ่านได้โปรดตรวจในฉะบับพิมพ์นี้ด้วยตัวเอง
๑. ตอนต้นมีร่ายนำ แล้วรวบรวมศัพท์ทีมีเสียงพ้องกัน แต่เขียนผิดกัน เช่น บาตร บาท บาศ เป็นต้น เรียกว่านามศัพท์หรือสรรพนาม ในฉะบับพิมพ์ของหมอบรัดเล เอาไปจัดลำดับและพิมพ์ไว้เป็นพวก ๆ ให้ดูง่ายอย่างเรียงพจนานุกรม แต่ก็ไม่ลำดับอักษรทีเดียว ในร่ายข้างต้นดูเหมือนจะบอกว่า ของเก่ามีอยู่ แล้วเขียนไว้ตามของเดิม เพราะกล่าวว่า “ข้อยข้าขอเขียนอาทิ อักษรปราชฯแต่งไว้ ให้ใช้ชอบตามศับท์ ไว้เปนฉะบับสืบสาย ด้าวใดคลายขอโทษ โปรดแปลงเอาอย่างเตียน ข้อยข้าเขียนตามฉะบับ อาทิศับทอักษร” การรวบรวมศัพท์เช่นนี้ ของเก่าก็มีเขียนไว้ในสมุดไทย เช่น ราชาศัพท์ และคำฤษดี ดูเก่ามาก ยังไม่ได้สอบสวนว่าจะเก่าสักเพียงไหน
๒. ตอนกาพย์สำหรับให้จำคณะทั้ง ๘ ที่ว่าเรากินแตงโม ลูกไอ้กระโต ฯลฯ นั้น มีหมายเหตุว่า “ธรงสำหรับจำคณะทั้ง ๘” และโคลงสำหรับจำคณะทั้ง ๘ ซึ่งมีอยู่ ๓ บท ก็มีหมายเหตุไว้ใน ๒ บทท้ายว่า “โคลงสำหรับจำคณะทัง ๘ ธรงทังสองบท” คำว่า “ธรง” นี้ ดูเป็นราชาศัพท์อยู่ ไม่แน่ว่าใครธรง (แต่ง) สงสัยว่า บางทีจะเป็นสมเด็จพระนารายน์ก็ได้ อาจทรงแต่งไว้สำหรับให้ข้าราชบริพารที่มีอุปนิสัยใฝ่ใจในการกวี ชอบโดยเสด็จในการแต่งฉันท์ จึงทรงพระราชนิพนธ์ไว้เพื่อทรงช่วยให้จำคณะครุลหุได้ง่าย พระโหราจึงนำมาลงไว้ในหนังสือจินดามณีนี้ เพื่อเป็นเกียรติยศแก่หนังสือ ด้วยนับถือว่าเป็นบทพระราชนิพนธ์ ส่วนอีกโคลงหนึ่งก็มีหมายเหตุว่า “นายธรงบาศแต่ง” แต่ออกจะสับสนกันอยู่หน่อย บางฉะบับหมายเหตุไว้ที่โคลงบทต้น บางฉะบับ ที่โคลงบทท้าย (ดู น. ๔๗) นายธรงบาศผู้นี้ คงจะเป็นกวีมีชื่อนับถือกันว่าแต่งโคลงดีมากผู้หนึ่งเหมือนกัน พระโหราจึงนำมาเป็นตัวอย่างในหนังสือของท่าน เข้าใจว่า นายธรงบาศผู้นี้ ต่อมาได้เป็นเจ้าบำเรอภูธรในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีธิดาได้เป็นอัครมเหษีใหญ่ อัครมเหษีน้อย ในรัชชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์ถึง ๒ องค์ ที่เรียกในพระราชพงศาวดารว่า พระพันวัสสาใหญ่ คือกรมหลวงอไภยนุชิต และพระพันวัสสาน้อย คือกรมหลวงพิพิธมนตรี
๓. ก่อนจบมีโคลงรหัสอักษร เช่น ไทยนับ ๓ ไทยนับ ๕ ไทยหลง เป็นต้น ซึ่งคงจะนิยมกันเล่นแพร่หลายในเวลานั้น เช่นเดียว/*140กับโค้ตลับในปัจจุบันนี้ เรื่องโคลงรหัสอักษรนี้มีเรื่องจะพูดถึงได้มาก หากแต่เวลาและหน้ากระดาษจำกัด จึงขอให้ผู้อ่านสังเกตกำหนดเอาเอง
๔. เมื่อกล่าวรวมทั้งหมดแล้ว จะเห็นได้ว่า พระโหราธิบดี ผู้แต่งหนังสือจินดามณีนี้ เป็นผู้คัดเลือกแบบแผนวิธีเรียนอักษรศาสตร์และวรรณคดีไทยขึ้น โดยรวบรวมของเก่าที่อยู่กระจัดกระจายกันบ้าง ดังจะเห็นได้จากตัวอย่างที่คัดเอามาจากลิลิตพระลอบ้าง มหาชาติคำหลวงบ้าง ที่อื่นบ้าง แปลมาจากคำภีร์วุตโตทัยและกาพย์สารวิลาสินีบ้าง แต่งเพิ่มเติมใหม่ หรือรวบรวมบทนิพนธ์ดี ๆ ตามที่หาได้ในสมัยนั้นบ้าง ที่เห็นเหมาะและสมควร ทำเป็นตำราเรียนอันวิเศษในภาษาไทยเล่มหนึ่ง ซึ่งไม่มีใครสามารถทำได้ในเวลานั้น อันน่าจะเป็นผลให้อักษรศาสตร์และวรรณคดีของไทยในสมัยนั้นและต่อมาเจริญก้าวหน้าขึ้นไม่น้อยเลย.
กี อยู่โพธิ์
กรมศิลปากร, ๙ เมษายน ๒๔๘๕
--
๑. ชาดกเรื่องนี้ มีเค้าเหมือนเรื่องพระอภัยมณีตอนต้น คือ ตอนพระอภัยมณีถูกนางผีเสื้อพาไปอยู่ด้วยกันจนมีลูกคือ สินสมุทร บางทีสุนทรภู่อาจได้เค้าผูกเรื่องขึ้นจากชาดกนี้ก็เป็นได้ ดู ปทกุสลชาดก ในนิบาตชาดก (นวกนิบาต) เล่ม ๑๐ น. ๓๔-๖๒ ฉะบับพิมพ์ของหอสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๗๒ ↩

๒. ศักราชนี้เข้าใจว่า เป็นจุลศักราช ตรงกับ พ.ศ. ๑๘๒๖ และตรงกับปีที่กล่าวไว้ในศิลาจารึกหลักที่ ๑ ของพ่อขุนรามคำแหง เป็นเวลาก่อนตั้งกรุงศรีอยุธยา ๖๗ ปี ↩

๓. น่าจะตกเลข ๓ ไปสักตัวหนึ่ง ควรเป็นจุลศักราช ๑๐๓๔ ตรงกับ พ.ศ. ๒๒๑๕ ในรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์ ซึ่งเป็นปีชวดเหมือนกัน ↩

๔. พระโหราธิบดี ? ↩

๕. ไม้ตรี ๊ และไม้จัตวาหรือกากะบาด ๋ ที่ใช้ในการแสดงเสียงดังปัจจุบันนี้ น่าจะเกิดขึ้นหลังรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์ หรืออย่างน้อยก็ภายหลังพระโหราธิบดีแต่งคัมภีร์จินดามณี ดูตอนต่อไป ↩

๖. หมายถึงอักษรที่ผันได้ ๕ เสียงในจำพวกอักษรกลาง เช่น ก ก่ ก้ ก๊ ก๋ ↩

๗. ดู โคลงสุภาษิตจินดามณี พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๒ กรมหลวงวงษาธิราชสนิททรงพระนิพนธ์ ฉะบับพิมพ์ของหอสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๖๘ ↩

๘. ดู (โคลง) นิราศพระประธม ของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ฉะบับกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ทรงชำระ พิมพ์ในนามของหอสมุด ฯ พ.ศ. ๒๔๖๙ ↩

๙. กล่าวไว้ในบานแพนกว่า “ศุภมัศดุ ๑๐๔๒ ศกวอกนักษัตร ณ วัน ๔ ๑๒ฯ ๕ ค่ำ ทรงพระกรุณาตรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม สั่งว่าให้เอากฎหมายเหตุของพระโหราเขียรไว้แต่ก่อน แลกฎหมายเหตุซึ่งหาได้แต่หอหนังสือแล เหตุซึ่งมีในพระราชพงศาวดารนั้นให้คัดเข้าด้วยกัน เป็นแห่งเดียวให้ละดับศักราชกันมาจุงเท่าบัดนี้” ในที่นี้คงหมายถึงว่าพระโหราได้สิ้นชีวิตไปแล้ว หรืออาจหมายถึงว่าให้เก็บจดหมายเหตุโหรที่มีอยู่ตั้งแต่ก่อนพระโหราธิบดีสมัยสมเด็จพระนารายณ์ก็ได้ ↩