ความสำเร็จและความล้มเหลว
ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ
คำนำ
/*(1)หนังสือเรื่อง ความสำเร็จและความล้มเหลวนี้ เป็นหนังสือสารคดีอัตตชีวประวัติที่หม่อมหลวงบุญเหลือ เทพยสุวรรณ ได้เขียนขึ้นและจัดพิมพ์เผยแพร่ เพื่อนำรายได้สมทบการกุศลในโอกาสที่ฉลองอายุครบ ๕ รอบ เมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม ๒๕๑๔ ท่านผู้เขียนได้ระบุจุดมุ่งหมายไว้ว่าจะให้เป็นประโยชน์แก่ผู้ที่เกิดมาเป็นคนรุ่นหลัง ซึ่งมีประสบการณ์ไม่เหมือนกัน เพื่อว่าอดีตกับอนาคตของคนไทยต่างรุ่นต่างวัยจะได้ต่อเนื่องกันเป็นบางส่วน ด้วยจุดมุ่งหมายดังกล่าว เนื้อหาสาระของหนังสือซึ่งเรียบเรียงจากประสบการณ์ชีวิต จึงสะท้อนภาพส่วนหนึ่งของสังคมไทยตามความเป็นจริงหลายแง่หลายมุมอันจะเป็นบทเรียนแก่คนรุ่นหลัง การเขียนแสดงความคิดเห็นด้วยความสุจริตใจจึงก่อให้เกิดความประทับใจแก่ผู้อ่าน และทำให้ตระหนักในคุณค่าของความจริงและความงามที่มีอยู่ในหนังสือนี้ อันจะเป็นอนุสรณ์ถึงท่านผู้เป็นเจ้าของประวัติชั่วกาลนาน
/*(2)คณะกรรมการบริหารกองทุน ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ เห็นสมควรจัดพิมพ์หนังสือนี้ขึ้นเพื่อมอบเป็นที่ระลึกแก่ผู้ที่ให้เกียรติมาในงานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ ณ เมรุวัดมกุฎกษัตริยาราม ในวันที่ ๗ มิถุนายน ๒๕๒๗ คณะกรรมการฯ หวังว่าหนังสือนี้จะอำนวยประโยชน์แก่ผู้อ่านสมเจตนารมณ์ของผู้วายชนม์
คณะกรรมการบริหารกองทุน ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ
๗ มิถุนายน ๒๕๒๗
คำนำ ในการพิมพ์ครั้งที่ ๑
ในโอกาสที่หม่อมหลวงบุญเหลือ กุญชร เทพยสุวรรณ จะมีอายุครบ ๕ รอบ ในวันที่ ๑๓ ธันวาคม ๒๕๑๔ นี้ บรรดาสานุศิษย์ มิตรสหาย และคนรุ่นน้อง เช่นตัวดิฉัน ใคร่จะจัดทำสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นการแสดงความเคารพรักต่อหม่อมหลวงบุญเหลือ ซึ่งต่อไปนี้จะขอเรียกว่า “พี่เหลือ” พวกเราได้นัดประชุมปรึกษาหารือกัน และลงความเห็นพร้อมกันว่าจะจัดเลี้ยงชนิดไม่สิ้นเปลืองมาก เพื่อฉลองอายุครบ ๕ รอบของพี่เหลือ แต่เมื่อความแพร่หลายออกไปพี่เหลือก็ได้สั่งห้าม เราจึงพยายามเรียนถามว่า นอกจากจะทำบุญอายุตามประเพณีทางศาสนาแล้วพี่เหลือคิดจะทำสิ่งใดเป็นที่ระลึกบ้าง ก็ได้ทราบว่าจะเขียนหนังสือเรื่อง “ความสำเร็จและความล้มเหลว” พิมพ์ด้วยทุนทรัพย์ส่วนตัวออกเผยแพร่โดยไม่จำกัดราคา เก็บเงินมาตั้งเป็นทุนเพื่อบำรุงสมาคมสตรีอุดมศึกษาแห่งประเทศไทย ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนาฯ และสมาคมสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ โดยไม่หักค่าใช้จ่ายใด ๆ พวกเราที่คิดจะเลี้ยงฉลอง จึงดำริ/*(4)จะรวบรวมเงินไปสมทบเงินจำนวนที่พี่เหลือจะมอบให้ทั้งสองสมาคมดังกล่าว
ในฐานะที่ดิฉันเป็นน้อง ใคร่จะฉลองพระคุณที่พี่เหลือมีต่อดิฉันนานาประการมาเป็นเวลากว่ายี่สิบปี เมื่อพี่เหลือจะลงทุนลงแรงเขียนหนังสือเก็บเงินมอบให้สมาคม ซึ่งดิฉันบังเอิญเคยเป็นนายกทั้งสองสมาคม ดิฉันจึงรับอาสาจะเขียนคำนำหนังสือให้ เพื่อแนะนำให้ท่านผู้อ่านหนังสือเล่มนี้รู้จักพี่เหลือดีขึ้น
หม่อมหลวงบุญเหลือ กุญชร เป็นธิดาเจ้าพระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์ (หม่อมราชวงศ์หลาน กุญชร) และหม่อมนวล กุญชรฯ เกิดเมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม ๒๔๕๔ สำเร็จการศึกษาขั้นอุดมศึกษาจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้ปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต และประกาศนียบัตรครูมัธยมและได้ปริญญาโททางวิชาการศึกษา จากมหาวิทยาลัยมินิโซตา สหรัฐอเมริกา เมื่อสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีแล้วได้เป็นครูในโรงเรียนราษฎร์ที่มีชื่อเสียงหลายแห่ง เมื่อรับราชการก็ได้ปฏิบัติหน้าที่สำคัญ ๆ หลายหน้าที่ อาทิ เป็นอาจารย์หัวหน้าวิชาภาษาอังกฤษ และหัวหน้าวิชาภาษาต่างประเทศของโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อาจารย์พิเศษสอนวิชาภาษาอังกฤษคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เป็นหัวหน้าหน่วยศึกษานิเทศก์ /*(5)กรมวิสามัญศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ รักษาการรองอธิการวิทยาลัยวิชาการศึกษาบางแสน และตำแหน่งสุดท้ายก่อนลาออกจากราชการก็คือปฏิบัติงานในหน้าที่คณบดีคณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ระหว่างรับราชการ พี่เหลือได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ต.ม., ต.ช. และ ต.จ.
พี่เหลือได้สมรสกับผู้ที่ดิฉันรู้จักมาเป็นเวลานาน คือ นายแพทย์ชม เทพยสุวรรณ
ในด้านสาธารณประโยชน์ พี่เหลือเคยเป็นกรรมการสัมพันธ์ต่างประเทศ อุปนายกและนายกสมาคมสตรีอุดมศึกษาฯ และปัจจุบันเป็นกรรมการที่ปรึกษาของสมาคมแห่งนี้ เป็นกรรมการที่ปรึกษาโครงการสุขภาพจิตโรงเรียนของสมาคมสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย กรรมการบริหารทุนการศึกษาของมูลนิธิช่วยนักเรียนที่ขาดแคลนในพระบรมราชินูปถัมภ์ และกรรมการผู้ทรงเกียรติของสมาคมและมูลนิธิอื่น ๆ อีกมากมายหลายแห่ง
สำหรับราชการพิเศษนั้น เนื่องจากพี่เหลือเป็นผู้ทรงคุณวุฒิและมีประสบการณ์ในหลายด้าน จึงได้รับเชิญให้ร่วมงานราชการหลายแห่ง อาทิ เป็นกรรมการประสานงานวิทยุและโทรทัศน์เพื่อการศึกษา ซึ่งคณะรัฐมนตรีได้มีมติให้แต่งตั้งขึ้น และด้วยคุณความสามารถในด้านภาษา/*(6)ต่างประเทศโดยเฉพาะภาษาอังกฤษ พี่เหลือจึงได้รับเชิญให้เป็นประธานกรรมการประสานงานการเรียนการสอนภาษาอังกฤษระดับชาติ เพื่อประสานงานกับองค์การซิมิโอ เป็นกรรมการบริหารโครงการภาษาอังกฤษ องค์การซิมิโอและอื่น ๆ
โดยเหตุที่พี่เหลือ เกิดในราชตระกูล ได้รับการอบรมมาเป็นอย่างดี จึงอาจจะพูดได้ว่า พี่เหลือเป็น “ผู้รู้รอบ” สันทัดในขนบธรรมเนียมประเพณี มีความรู้ด้านภาษาศิลปวัฒนธรรมไทยเป็นอย่างดี นอกเหนือไปจากนั้น ยังเป็นผู้มีความรู้ในภาษาต่างประเทศโดยเฉพาะภาษาอังกฤษอย่างดีเยี่ยม เป็นที่พึ่งพาของบรรดาผู้ไม่รู้หรือรู้น้อยทั้งหลาย และเนื่องจากอุปนิสัยอันงดงาม จึงต้องเหนื่อยในการตอบปัญหาของรุ่นน้องและศิษย์ทั้งหลายอยู่เสมอมา
สำหรับผู้สนใจในการอ่าน คงจะได้ผ่านงานเขียนของพี่เหลือมาแล้ว พี่เหลือเคยเขียนหนังสือด้านวิชาการหลายเล่ม ที่เขียนคนเดียวก็มี ที่เขียนร่วมกับคนอื่นหรือหน่วยราชการอื่นก็มี ล้วนแล้วแต่เป็นที่นิยมชมชอบของผู้ได้ศึกษาทั้งสิ้น ทางด้านสารคดีนั้นก็ได้เขียนเรื่องสั้นลงในสยามรัฐสัปดาห์วิจารณ์ และเรื่องที่ท่านผู้อ่านน่าจะติดตามหาอ่านก็คือเรื่อง แนะแนวการอ่านนวนิยาย และแนะแนวการวิจารณ์วรรณคดีประเภทร้อยกรอง เพราะเป็นแนวที่พี่เหลือมีความ/*(7)สันทัดเป็นอย่างมาก ในด้านบันเทิงคดีพี่เหลือก็ได้เขียนเรื่องสั้นไว้หลายเรื่อง โดยเหตุที่เป็นที่นิยมอย่างแพร่หลาย สำนักพิมพ์แพร่พิทยาจึงขออนุญาตไปพิมพ์รวมเป็นเล่มให้ชื่อว่า “ฉากหนึ่งในชีวิต” สำหรับด้านนวนิยายก็เป็นที่ทราบกันว่า เรื่อง “สะใภ้แหม่ม” “ทุติยะวิเศษ” และ “ตกหลุมตกร่องแล้ว ใดใดก็ดี” เป็นที่ติดอกติดใจผู้อ่านหนังสือสตรีสารมิใช่น้อย นอกจากนวนิยายที่พี่เหลือคิดเค้าโครงเรื่องเองแล้ว พี่เหลือยังได้แปลเรื่อง The Talisman ของ เซอร์วอลเตอร์สก๊อต ให้ชื่อว่าเรื่อง “ศิลาถรรพณ์”
ที่ได้กล่าวมาเป็นเพียงงานส่วนหนึ่งเท่านั้น แต่ด้วย “ความรู้รอบ” และ “ประสบการณ์” ประกอบกับคุณค่าของงานเขียนของพี่เหลือเท่าที่ได้ผ่านสายตาของท่านผู้อ่านมาแล้ว คงจะเรียกร้องความสนใจท่านผู้อ่านให้ติดตามเรื่อง “ความสำเร็จและความล้มเหลว” ในทรรศนะของพี่เหลือ ผู้ซึ่งมีความเห็นว่า ทรรศนะของทุกคนอาจแตกต่างกัน เพื่อเรียนทรรศนะของผู้เป็นที่นับถือของหมู่ชนเป็นการประดับความรู้ไว้บ้าง
ดิฉันมั่นใจว่า หนังสือเรื่อง “ความสำเร็จและความล้มเหลว” นี้ มิใช่จะให้เพียงความบันเทิงเท่านั้น แต่จะให้ความรู้และแนวความคิด อันท่านผู้อ่านจะถือเป็นแนวทางดำเนินชีวิตของท่านบ้าง จึงใคร่ขอเชิญชวนให้ตั้งจิตอธิษฐาน/*(8)ขอให้กุศลผลบุญใด ๆ ก็ตามอันอาจจะเกิดจากหนังสือเล่มนี้ ได้ส่งผลสนองให้พี่เหลือที่เคารพรักมีความสุขกาย สบายใจ หายจากโรคาพยาธิทั้งมวล มีอายุมั่นขวัญยืน อยู่เป็นที่พึ่งทางใจของญาติมิตรและศิษยานุศิษย์ตลอดชั่วกาลนาน
อัมพร มีศุข
๑๐ พฤศจิกายน ๒๕๑๔
อารัมภบท
ในการที่ข้าพเจ้าจะมีอายุครบ ๕ รอบในปี พ.ศ. ๒๕๑๔ นี้ ได้มีผู้ที่กรุณามาแสดงความประสงค์ที่จะช่วยเหลือในการทำบุญหรือฉลองด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง ข้าพเจ้าเห็นว่า ข้าพเจ้าไม่ใช่คนมีฐานะดีนักในทางการเงิน และผู้ที่มีใจกรุณาเหล่านั้นก็มีฐานะดีกว่าข้าพเจ้าไม่เท่าใด การทำบุญด้วยเงินก็ดี หรือการเลี้ยงอาหารหรือมีงานรื่นเริงกันก็ดี มักจะต้องใช้เงินเป็นจำนวนมาก มักจะไม่คุ้มกับประโยชน์ที่ได้รับสำหรับคนพอมีพอกิน ข้าพเจ้าจึงคิดว่าควรหาวิธีทำบุญด้วยแรงตามฐานะของเราจะดีกว่า แรงและความสามารถของข้าพเจ้าเท่าที่มีพอจะทำได้ ก็คือการเขียนหนังสือ จึงคิดว่าควรจะทำบุญด้วยการทำสิ่งที่กระทำอยู่นี้
ข้าพเจ้าเลือกเขียนเรื่อง ความสำเร็จและความล้มเหลวในชีวิตข้าพเจ้า ก็ด้วยเหตุว่า ข้าพเจ้ามีผู้ที่อยู่ในวัยอ่อนกว่าถามบ่อย ๆ ว่า ชีวิตข้าพเจ้านั้น ได้ดำเนินมาอย่างไร จึงได้รับความสำเร็จ ทุกครั้งที่ได้ฟังคำถามเช่นนั้น ข้าพเจ้าก็แปลกใจมาก เพราะข้าพเจ้าเคยคิดว่าข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ไม่/*(10)ได้รับความสำเร็จในชีวิต ต่อมาได้มีการสากัจฉาในเรื่องนี้ว่า อะไรคือความสำเร็จ อะไรคือความล้มเหลว ปรากฏว่า ความเห็นของคนหนึ่งในเรื่องที่เกี่ยวกับอีกคนหนึ่งนั้นไม่ค่อยจะตรงกัน คนหนึ่งว่าตนประสบความล้มเหลว อีกคนหนึ่งมีความเห็นว่า ความล้มเหลวนั้นคือความสำเร็จก็มีอย่างไรก็ตาม ข้าพเจ้าคิดว่า มีบางสิ่งบางอย่างที่คนรุ่นหนึ่งอาจมองดูด้วยทรรศนะอย่างหนึ่ง และคนอีกรุ่นหนึ่งมองดูด้วยทรรศนะที่แปลกออกไป ในหนังสือที่เขียนนี้ ข้าพเจ้าจะชี้ให้เห็นความสำเร็จและความล้มเหลวตามทรรศนะของข้าพเจ้า แต่ท่านที่อ่านหนังสือนี้ ก็ย่อมจะมีทรรศนะเฉพาะของท่านแต่ละคน
ข้าพเจ้าเขียนหนังสือนี้โดยมุ่งหมายที่จะให้เป็นประโยชน์แก่ผู้ที่เกิดมาเป็นคน ๆ ละรุ่นกับข้าพเจ้า มีประสบการณ์ไม่เหมือนกัน เพื่อว่าอดีตภับอนาคตของคนไทยต่างรุ่นต่างวัยจะได้ต่อเนื่องกันเป็นบางส่วน เท่าที่ข้าพเจ้าจะสามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเจตนาให้เกิดประโยชน์แก่ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการศึกษา โดยเฉพาะผู้ที่เป็นข้าราชการด้วยและเป็นครูด้วย เป็นเบื้องต้น ผู้ที่ต้องการให้เขียนหนังสือนี้ขึ้น โดยมากก็เคยเป็นศิษย์โดยตรง คือได้รับการสอนวิชาบางวิชาจากข้าพเจ้าในห้องเรียน บางคนก็นับถือว่าข้าพเจ้าเป็นครู ทั้งที่ไม่ใช่ศิษย์โดยตรง บางคนก็เป็นศิษย์ของศิษย์ /*(11)และบางคนก็เป็นเพื่อนที่เคยร่วมงานกันมา ดังนั้น ข้าพเจ้าจึงจะไม่กล่าวถึงชีวิตตอนต้นก่อนทำงานเป็นครูมากนักในภาคที่หนึ่งนี้ ถ้ามีเวลาพอที่จะเขียนภาคที่สองให้ทันวันอายุครบ ๕ รอบ ก็จะเขียนเรื่องชีวิตในตอนต้นให้ละเอียดขึ้น
ในการเขียนเรื่องชนิดนี้ ความลำบากขั้นแรกคือ จะให้สรรพนามสำหรับผู้เขียนว่าอย่างไร ทุกครั้งที่เขียนบทความชนิดที่เป็นสารคดี ข้าพเจ้าต้องเสียเวลาในการชั่งใจวินิจฉัย แล้วตัดเรื่องเอกลักษณ์ของไทยอันนี้ไป บางคราวก็หลายวัน สำหรับเรื่องนี้ก็เช่นกัน ถ้าใช้ผู้เขียน บางโอกาสก็ทำให้เกิดความขรุขระ และฟังดูห่างเห็นจากผู้อ่าน จะใช้ดิฉัน ผู้อ่านโดยมากก็คงจะเป็นคนในฐานะศิษย์ดังที่กล่าวไว้แล้ว ในที่สุดจึงตัดสินใจใช้ ข้าพเจ้า เพราะว่าเป็นคำซึ่งมีความหมายอ่อนน้อมมาแต่เดิม และใช้เป็นคำกลาง ๆ ในปัจจุบันนี้ จะหาคำใดมาใช้ให้เกิดความสนิทสนมกับท่านผู้อ่านยิ่งกว่านี้ก็ไม่ได้ ขอให้ท่านผู้อ่าน เปลี่ยนสรรพนามกันเองตามที่ท่านต้องการ สำหรับท่านผู้เป็นที่เคารพบังเอิญได้อ่านหนังสือนี้ ก็โปรดตีความสรรพนามนั้นไปในทางอ่อนน้อมตามความหมายเดิมของคำนั้นด้วย
บทที่ ๑ การศึกษาอบรม
/*1คนเราจะทำงานอันใด เราจะทำไปตามวิธีการที่เราคิดว่าดีที่สุด เหมาะที่สุดของเรา ดีที่สุดของคนหนึ่งมีใช่ดีของอีกคนหนึ่ง ดีของคนหนึ่ง ๆ มักเป็นไปตามการศึกษาอบรม ตามประสบการณ์ ๆ นั้นเอง ดังนั้น เมื่อจะกล่าวถึงความสำเร็จและความล้มเหลวของผู้ใด การศึกษาอบรมของผู้นั้นจึงมีความสำคัญเป็นอันมาก
ก่อนอื่น ควรทำความเข้าใจความหมายของคำ ๒ คำก่อน คือ การศึกษา และ การอบรม ที่จริงสองคำนี้ควรใช้เพียงคำเดียวคือ การศึกษา แต่เพราะคนไทยยังมีอีกเป็นจำนวนมากที่เข้าใจความหมายของการศึกษาในวงแคบ /*2จึงต้องใช้การอบรมควบคู่ไว้ด้วย การศึกษาที่ไม่มีการอบรมนั้น ไม่ควรเรียกว่าการศึกษา ในวงพระพุทธศาสนา คำว่า สิกข หรือ ศึกษ มีความหมายถึงการอบรมใจโดยตรง แต่คนไทยเรามักเข้าใจว่า การศึกษา คือความที่ได้รับจากโรงเรียน หรือโรงอะไรก็ตามที่มีหลักสูตร มีการสอบขึ้นชั้น และการให้แผ่นกระดาษบอกว่าได้สอบผ่านออกมา โรงที่กล่าวนี้ เราใช้อีกชื่อหนึ่งว่าสถาบันการศึกษา แต่โรงอะไรก็ตามที่ไม่ให้การอบรมนั้น ไม่น่าเรียกว่า สถาบันการศึกษา อย่างไรก็ตาม ดังที่กล่าวแล้ว ในเมื่อคนไทยที่จะอ่านหนังสือนี้ อาจมีอยู่หลายคนที่เข้าใจคำ การศึกษา ไม่ตรงกัน จึงต้องอธิบายไว้ในที่นี้ ต่อจากนี้ เมื่อใช้คำ การศึกษา ควรเข้าใจกันได้ว่าหมายถึงการอบรมด้วยเสมอไป
แต่คำ การอบรม นั้นมีความหมายว่าอย่างไร นี่ก็ควรทำความเข้าใจไว้ด้วย คนจำนวนมากเข้าใจว่า การอบรมนั้น ได้รับมาจากการสอนเป็นถ้อยคำ เช่น พ่อแม่สอนลูกว่าให้มีกิริยาดี ให้มีสัมมาคารวะ นี่คือการอบรม แต่แท้ที่จริงแล้ว คนเราได้รับการอบรมโดยไม่รู้ตัวหลายประการ พ่อแม่ที่สอนให้ลูกมีสัมมาคารวะนั้นตัวเองอาจมีมารยาทเลวต่อผู้สูงอายุ โดยเฉพาะคนสูงอายุที่มีฐานะการเงินด้อยกว่าตน เมื่อพ่อแม่ประพฤติเช่นนั้น ลูกก็จะค่อย ๆ รับความเคยชิน/*3กับการที่ไม่ใช้มารยาทดีต่อคนที่อยู่ในฐานะด้อยกว่า ดังนั้น เมื่อพ่อแม่ดำรงฐานะดีทางเงินไว้ ลูกก็อาจรักษามารยาทดีต่อพ่อแม่ และทำตนให้ดูเป็นคนมีสัมมาคารวะ แต่ถ้าพ่อแม่ตกต่ำลงไป ลูกก็อาจไม่รักษามารยาทเพราะความเคยชินกับการแสดงมารยาทเลวต่อคนที่ด้อยฐานะกว่า ดังนั้น พ่อแม่ที่สอนลูกด้วยถ้อยคำ หรือพูดสำนวนสามัญว่าสอนแต่ปากให้มีสัมมาคารวะนั้น ได้อบรมลูกให้เป็นคนไม่มีสัมมาคารวะโดยไม่รู้ตัว
เรามักได้ยินคนพูดกันอยู่เสมอ ๆ ว่า “ฉันไม่เห็นต้องให้ใครสอนเลย ฉันรู้ของฉันเอง” ในเรื่องนั้นเรื่องนี้ คนที่ยึดถือเช่นนั้นมักไม่รู้ตัวว่าตนได้รับการอบรมมาโดยไม่รู้สึกตัวอย่างไร หรือถ้าเป็นความจริงว่า คนผู้นั้นสามารถผุดจากโคลนขึ้นมาได้ดุจดอกบัว ก็คงเป็นเพราะได้รับการอบรมมาแต่บุพชาติ ซึ่งก็ตกอยู่ในฐานะได้รับการอบรมมานั่นเอง สรุปแล้ว การอบรมนั้น เราอาจได้รับโดยรู้ตัวก็ได้ หรือไม่รู้ตัว แต่โดยสิ่งแวดล้อมทำให้เกิดนิสัยบางอย่างก็ได้ ในกรณีข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าเป็นคนโชคดีมาก ที่ได้รับการอบรมในด้านต่าง ๆ โดยมีผู้อธิบายให้เข้าใจว่า ได้รับการอบรมเช่นนั้นเช่นนี้ เพราะเหตุใด เพื่อประโยชน์อะไร แต่ก็มีอีกหลายด้านที่ได้รับการอบรม โดยมีผู้ทำให้เกิดนิสัยหลายอย่างโดยไม่ได้ตั้งใจ ซึ่งจะได้กล่าวต่อไป
การศึกษาทางบ้าน
/*4ข้าพเจ้าเกิดในครอบครัวใหญ่มากเป็นพิเศษ เจ้าพระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์ (ม.ร.ว. หลาน กุญชร) ซึ่งเป็นบิดา และซึ่งข้าพเจ้าเรียกว่า พ่อ (ซึ่งจะเรียกต่อไปในหนังสือนี้เพื่อสะดวกแก่ใจ) เป็นคนมีภรรยาหลายคนเป็นที่เลื่องลือในสมัยของท่าน การที่มีภรรยามากนี้ ข้าพเจ้าเชื่อว่าเป็นเพราะท่านเป็นคนเจ้าชู้ กับทั้งเป็นนักเศรษฐกิจ ที่กล่าวดังนี้ก็เพราะว่า ภรรยาของท่านทั้งหมด จำนวนกว่า ๔๐ เท่าที่เคยนับกันในหมู่ลูก ๆ ของท่านตั้งแต่คนแรกจนถึงคนสุดท้าย เป็นละครในคณะของท่าน ยกเว้น ๕ หรือ ๖ คน ภรรยาของท่านทั้งหมดมิได้มีชีวิตอยู่พร้อมกันและไม่ได้ร่วมชีวิตกับท่านพร้อมกัน เมื่อข้าพเจ้าเกิดมานั้นพ่อมีอายุ ๕๙ ปีแล้ว และมีภรรยาซึ่งคนนอกบ้านเรียกว่า หม่อม และคนในบ้านเรียก นาย หรือ คุณนายตามอาวุโส เป็นจำนวนทั้งสิ้น ๙ คน
ในบรรดาภรรยา ๙ คนนี้ มีคนที่อยู่ในบ้านที่ข้าพเจ้าเกิด คือบ้านคลองเตย อยู่ที่ถนนหลวงสุนทร (ทางไปท่าเรือกรุงเทพฯ ปัจจุบันนี้) ๔ หรือ ๕ คน และอยู่ที่บ้านเดิมของตระกูลคือบ้านเลขที่ ๑๒๘ ถนนอัษฎางค์หรือที่เรียกกันว่าวังบ้านหม้อ ๔ หรือ ๕ คน คือสับเปลี่ยนกัน ข้าพเจ้าเป็นกำพร้ามารดาตั้งแต่อายุ ๔ ขวบ มารดาชื่อนวล ข้าพเจ้า/*5เรียกว่า นาย เมื่อเป็นกำพร้า พ่อก็ต้องเอาใจใส่มากกว่าลูกอื่น ๆ ชีวิตของข้าพเจ้าเมื่อเด็ก ๆ นั้น จึงเป็นชีวิตของเด็กผู้หญิงที่ได้รับอิทธิพลจากผู้ชายมากกว่าผู้หญิง
นอกจากจะเป็นผู้ชายแล้ว พ่อ ยังมีอายุมากพอที่จะเป็นปู่หรือทวดก็อาจเป็นได้ หลานปู่ของท่านหลายคนมีอายุสูงกว่าข้าพเจ้ามาก หลานรุ่นใหญ่อายุมากกว่าข้าพเจ้าถึง๑๕ ปีก็มี พ่อเป็นคนเกิดในรัชกาลที่ ๕ การศึกษาอบรมเป็นอย่างคนสมัยนั้น ความคิดนึกก็ย่อมเป็นไปตามสมัย คนรุ่นท่านที่จะได้รับการศึกษาแบบใหม่มีจำนวนน้อย โดยมากก็เป็นพระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ ๔ นั่นเอง มีพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เป็นต้น การศึกษาของคนรุ่นพ่อคือการเรียนหนังสือที่บ้าน อ่านออก เขียนได้แต่สะกดไม่ค่อยถูก แต่งความ เรียงความได้ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง ได้บรรพชาเป็นสามเณรและได้อุปสมบท ซึ่งหมายความว่าเข้าใจพระพุทธศาสนาเป็นอันดี นอกจากนั้นก็เรียนวิชาสำหรับที่จะมีฝีมือในอาชีพ ซึ่งมักจะตามตระกูล ในกรณีพ่อก็คือ วิชาเกี่ยวกับการบังคับม้า เลี้ยงม้า และปกครองคนที่ทำงานเกี่ยวกับม้า การบังคับช้างนั้นเรียนเป็นฝีมือพื้นฐาน ถ้าจะเปรียบกับสมัยนี้ก็คือ เหมือนผู้ชายโดยมากขับรถยนต์ได้ นอกจากวิชาที่เกี่ยวกับม้า ก็เรียนเรื่องที่เกี่ยวกับประเพณีในพระราชสำนัก ซึ่งเป็นอาชีพอีกชนิด/*6หนึ่ง เพราะรับราชการในพระราชสำนัก และด้วยเหตุว่าในวงศ์ตระกูล มีผู้ชำนาญการละคร จึงได้รับหน้าที่ควบคุมการมหรสพหลวง มี โขน หุ่น เป็นต้น จึงต้องหาความชำนาญเกี่ยวกับเรื่องนั้นด้วย
พ่อรู้สึกว่าตนเป็นคนล้าสมัย จึงได้ตั้งใจแน่วแน่ว่า ลูก ๆ จะต้องได้รับการศึกษาแบบใหม่ทุกคน เช่นทุกคนจะต้องรู้ภาษาฝรั่งอย่างน้อยหนึ่งภาษา แต่ดูเหมือนจะเอาใจใส่กับการพูดมากกว่าอย่างอื่น ลูกทุกคนจึงไปเข้าโรงเรียนที่ขึ้นหน้าในการสอนภาษาฝรั่ง พี่ผู้หญิงรุ่นใหญ่ที่สุดก็เรียนที่โรงเรียนสุนันทาลัย ซึ่งมีครูเป็นผู้หญิงอังกฤษ เพื่อให้พูดอังกฤษได้คล่อง ต่อมาโดยมากเข้าโรงเรียนของคณะสอนศาสนาโรมันคาทอลิก มีโรงเรียนอัสสัมชัญสำหรับลูกผู้ชาย และโรงเรียนเซนต์โยเซฟคอนแวนต์ สำหรับลูกผู้หญิงเกือบทุกคน
เมื่อคำนึงว่าพ่อมีลูกทั้งหมด ๓๐ กว่าคน และได้ให้การศึกษาตามที่กล่าวทุกคน ก็ต้องเข้าใจว่าพ่อได้ลงทุนสำหรับการศึกษาของลูก ๆ มากพอควรทีเดียว
พ่อไม่ห่วงเรื่องที่ลูกจะไปนับถือศาสนาอื่น เพราะพ่อสอนพุทธศาสนาทั้งโดยตรงและโดยทางอ้อม ในบ้านพ่อประชุมลูก ๆ และเด็ก ๆ สวดมนต์ สัปดาห์ละ ๓ หรือ ๔ /*7ครั้ง สำหรับตัวข้าพเจ้า ท่องจำบทชุมนุมเทวดาได้ตั้งแต่อายุน้อยมาก เข้าใจว่าต่ำกว่า ๘ ขวบ เมื่อพ่อสิ้น (ตาย) ใน พ.ศ. ๒๔๖๔ ข้าพเจ้าอายุ ๑๐ ขวบ แต่ได้ว่าบทชุมนุมเทวดามาหลายปีก่อนนั้น นอกจากบทชุมนุมเทวดา ข้าพเจ้าได้รับการสอนให้ว่าบทนำอุโบสถ สำหรับอุบาสก อุบาสิกา ในวันพระ เวลาที่พ่อพาไปวัด สำหรับบทนำอุโบสถนี้ ได้ว่าครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ปัจจุบันนี้จำได้วรรคเดียว แต่บทชุมนุมเทวดานั้น ได้ว่าบ่อย ๆ ประกอบกับเมื่อโตขึ้นข้าพเจ้าเข้าใจลักษณะฉันท์ เห็นว่ามีความไพเราะทางกวีด้วย จึงจำได้เกือบตลอดบทมาจนกระทั่งบัดนี้
นอกจากจะสอนให้สวดมนต์ไหว้พระเป็นประจำแล้ว พ่อยังพาข้าพเจ้าไปด้วยตามวัดที่ท่านไปสนทนากับพระภิกษุที่ท่านนับถือ ข้าพเจ้ามักจะง่วงนอนหลับไป แต่พ่อไม่เคยเห็นเป็นปัญหาอะไร ไม่เคยบอกว่าจะไม่พามาอีก ข้าพเจ้ามาเข้าใจวิธีการของท่าน ต่อมาภายหลัง จากพี่ชายรุ่นใหญ่คนหนึ่ง1เธอเล่าว่า เมื่อตัวเธอยังเป็นเด็ก พ่อพาไปด้วยทุกแห่ง ตามวังเจ้านายและข้าราชการทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อย และพระภิกษุที่ท่านคุ้นเคยกัน ท่านชี้แจงว่า ถึงไปนอนหลับก็ไม่เป็นไร เมื่อตื่นขึ้นมาก็จะได้ยินว่าผู้ใหญ่คุยกันเรื่องอะไร ความรู้ความเข้าใจต่าง ๆ ก็จะซึมไปเอง สำหรับตัวข้าพเจ้า/*8นั้น พ่อมิได้ตั้งหลักเกณฑ์อย่างไร และไม่ได้ชี้แจงอย่างไร เข้าใจว่าเพราะเป็นลูกผู้หญิง และเป็นลูกเล็ก ท่านคงทราบว่า ท่านจะไม่มีชีวิตอยู่ไปนานพอที่จะให้การศึกษาอบรมได้เต็มที่ การที่พาไปไหน ๆ ด้วย ก็ด้วยความพอใจที่มีลูกไปไหนมาไหนด้วยมากกว่าอย่างอื่น ในเรื่องนี้ ผู้ใหญ่ในสมัยที่ข้าพเจ้าเป็นเด็กนั้น ไม่เข้าใจธรรมชาติจิตใจของคนแก่ มักจะกล่าวหาว่าเป็นการตามใจลูก หาได้คิดไปถึงว่าคนแก่มีความสุขที่จะได้สนิทสนมกับเด็กเล็ก ๆ นั้นไม่ ในขณะเดียวกันก็เป็นการให้การศึกษาไปด้วยในตัว โดยเฉพาะพ่อเป็นคนมีความเห็นเป็นของตัวเอง มักจะสอนลูกไม่ให้เชื่อใครง่าย ๆ โดยเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวกับการถูกขู่ให้กลัว พ่อไม่พอใจอย่างยิ่งเมื่อเด็ก ๆ ไม่ว่าจะเป็นลูกหลานหรือเด็กคนใด ถูกขู่ให้กลัวผี หรือกลัวคน คนในบ้านที่เรียกลูกให้หลบหนีด้วยความเกรงกลัว เมื่อเห็นท่านเข้ามาใกล้ จะถูกตำหนิทันที มักชอบถามว่า “เห็นข้าเป็นอะไรถึงต้องให้ลูกหลบ” ถ้าผู้ใหญ่ขู่เด็กให้กลัวผี พ่อมักจะว่า “ผู้ใหญ่นั่นแหละ มันขี้ขลาด” ครั้งหนึ่งมีคนห้ามท่านไม่ให้ปลูกกล้วยตานีในบ้านเพราะต้นกล้วยตานีมักมีผีประจำ ท่านถามว่า “ผีตานีมันจะมาทำอะไร” ได้รับคำชี้แจงว่าเวลาชิงพลบ (คือตอนค่ำจวนจะสิ้นแสงตะวัน) มันนุ่งผ้าแดงห่มผ้าแดงมาโผล่ดูคนจากกอกล้วย ท่านว่าท่านชอบผู้หญิงนุ่งผ้าแดงห่มผ้าแดง มันโผล่ออกมาก็ดีแล้ว ถ้ามันไม่โผล่ทำไมจะได้เห็นมัน ใน/*9เรื่องที่จะไม่ให้กลัวผีนี้ การอบรมของพ่อไม่ได้รับความสำเร็จ นับเป็นความล้มเหลวอันแรกอันหนึ่ง ข้าพเจ้ากลัวผีมาตลอดชีวิต ถึงปัจจุบันนี้ก็ยังกลัวความมืดและเงาทั้งที่รู้ว่าเป็นเงา ทั้งนี้เพราะผู้ใหญ่อื่น ๆ และเพื่อนเด็ก ๆ นิยมเล่าเรื่องผีด้วยกลวิธีที่เข้าถึงอารมณ์มากกว่าเหตุผลของพ่อ เป็นการพิสูจน์ตามหลักจิตวิทยาว่า การอบรมด้วยเหตุผลสู้การอบรมที่ให้ถึงอารมณ์ไม่ได้ ซึ่งพวกคอมมูนิสต์และนาซีรู้ดี และใช้ได้ผลมามากแล้ว
นอกจากไม่ให้กลัวผีแล้ว พ่อพยายามจะไม่ให้กลัวความตายด้วย เมื่อข้าพเจ้าอายุได้ประมาณ ๕ ขวบ มีการเผาศพแม่ ที่วัดหัวลำโพง เวลาที่ “เผาจริง” ขณะที่ไฟกำลังไหม้ศพอยู่ ข้าพเจ้าเห็นพ่อยืนอยู่ใกล้โลงที่ใส่ศพแม่ จึงวิ่งเข้าไปหา พ่อเข้าใจว่าข้าพเจ้าอยากเห็นแม่ หรือจะเข้าใจอย่างไรก็ตาม แต่พ่อพะยักหน้าแสดงความยินดี และยื่นมือมาพลางบอกว่า “พ่อจะอุ้ม” ข้าพเจ้าแปลกใจและดีใจมาก เพราะพ่อไม่เคยอุ้มเลยตั้งแต่จำความได้ และก่อนที่จะรู้ว่าพ่อเจตนาอย่างไร พ่อก็อุ้มตัวชูขึ้นให้เห็นศพแม่กำลังไหม้อยู่ ศพแม่เป็นศพฉีดยา ในสมัยนั้นใช้แต่เพียงฟืนเป็นเชื้อเพลิงอย่างเดียว ศพจึงไหม้อย่างช้า ๆ ข้าพเจ้าเห็นศพแม่เป็นสีแดง ไม่แลเห็นเป็นรูปร่างอย่างไร เพราะไม่อยากเห็น มีแต่ความจำราง ๆ ว่าเหมือนเป็ดย่าง แต่ไม่เคยรังเกียจ/*10เป็ดย่าง ซึ่งเป็นของชอบและไม่เคยมีปฏิกิริยากับของสีแดงอย่างไร สิ่งที่เกลียดคือสิ่งที่มีสีเขียว ๆ เหลือง ๆ เทา ๆ ผสมกัน
เกี่ยวกับศาสนา มีเรื่องหนึ่งที่ข้าพเจ้าได้รับคำสั่งสอนจะเป็นโดยเจตนาหรือไม่ข้าพเจ้าไม่ยืนยัน เพราะพ่อไม่เคยพูดว่าให้เชื่อพ่อ พ่อมักจะมีทีท่าว่าลูกจะเชื่อเพราะพ่อมีเหตุผลดี ครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้านำรูปในหนังสือเรียนให้พ่อดู เป็นหนังสือภาษาอังกฤษซึ่งพ่ออ่านไม่ได้และเล่าเรื่องให้พ่อฟังว่า ตอนนี้เป็นเรื่องของโมเซส ศาสดาสำคัญของพวกยิว โมเซสได้นำพวกยิวหนีออกจากอียิปต์ ครั้นมาถึงทะเลแดง ทหารอียิปต์ตามมาใกล้จะทัน พระเจ้ากลับบันดาลให้ทะเลแหวกเป็นช่อง พวกของโมเซสข้ามไปได้โดยปลอดภัย เมื่อทหารอียิปต์ตามลงไปในช่องนั้น พระเจ้าก็บันดาลให้น้ำกลับเข้าที่ ท่วมทหารอียิปต์จมน้ำตายหมด เมื่อพ่อได้ยินเรื่องที่เล่าแล้ว พ่อก็ว่า “พระเจ้าอย่างนี้ใช้ไม่ได้ ช่วยพวกของตัว ทำร้ายคนอื่น” ข้าพเจ้าอธิบายให้พ่อฟังว่า หนังสือนเป็นคัมภีร์ของคริสตศาสนา เขาถือว่าใครไม่เชื่อเป็นบาป พ่อว่า “โตขึ้นก็จะเข้าใจเรื่องศาสนา” แล้วเสริมว่า “ที่จริงพวกเทวดายุ่งอย่างนี้ทั้งวัน พระอิศวร ปะตาระกาหลาก็ยุ่งทั้งนั้น” ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา ความคิดเชิงวิพากษ์วิจารณ์ได้ก่อตัวขึ้นแก่ข้าพเจ้า เป็นส่วนหนึ่งที่/*11บันดาลความล้มเหลวในบางอย่าง และความสำเร็จบางอย่างในชีวิต
บุคคลอีกคนหนึ่งที่มีส่วนในการที่ข้าพเจ้ามีความคิดทำนองนี้เป็นบุคคลสำคัญแก่ชาติ การที่ได้มีโอกาสใกล้ชิดท่านผู้นี้ข้าพเจ้าถือว่าเป็นความสำเร็จในชีวิตอย่างหนึ่ง เมื่อข้าพเจ้าผิดหวังกับบุคคลใด ข้าพเจ้าจะปลอบตัวเองว่า ในชีวิตหนึ่ง ได้เคยใกล้ชิดกับคนประเสริฐคนหนึ่งก็น่าจะพอใจแล้ว คนอื่นที่โชคร้ายกว่าตนคงจะมีอีกมาก บุคคลผู้นี้มีฐานันดรศักดิ์สูงชั้น เจ้าฟ้า คนในบ้านข้าพเจ้าเรียกว่าสมเด็จ ลูก ๆ ของพ่อรุ่นใหญ่เรียก เสด็จพ่อ ออกเสียงชัด เป็นการเคารพพิเศษ แสดงว่าไม่ใช่พระโอรสธิดาแท้ ๆ ของท่าน แต่ลูก ๆ รุ่นเล็กเรียกท่านว่า เสด็จปู่ ออกเสียงเด็จปู่ แสดงว่าออกจะไว้ตัวว่ามีสิทธิ์เรียกท่านดังนั้นมากอยู่สักหน่อย ตัวข้าพเจ้าเรียกท่านแปลกไปจากลูก ๆ อื่นๆ เพราะเมื่อข้าพเจ้ากำลังเติบโตจากเด็กเล็กเป็นเด็กใหญ่นั้น พระชนม์ท่านคงเข้าวัยชรากระมัง จึงโปรดให้เด็กทำอะไรที่ไม่น่าจะปล่อยให้ทำ และเมื่อสมเด็จโปรดหรือไม่โปรดสิ่งใดแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดในบ้านเจ้าพระยาเทเวศรจะคิดละเมิดเลย สมเด็จเป็นที่เคารพรักของคนทุกคน มีการบอกเล่ากันว่า ท่านไม่กริ้วใครเลย ถ้าใครถูกสมเด็จกริ้วแล้ว ย่อมจะอับอายเป็นที่สุด และไม่เป็นสิริมงคลที่สุด ข้าพเจ้าไม่เคยได้ยินใคร “นินทา” สมเด็จไม่ว่าในเรื่องใด ตรงกันข้าม /*12เจ้าคุณ คือ พ่อ ถูกนินทาอยู่เป็นประจำ มีพวกแม่ ๆ และพี่ๆ ทำกิจอันนี้อยู่เนืองนิจ พ่อถูกนินทาในเรื่องรักลูกไม่เท่ากัน และบางคราวมีเรื่องกระทบอารมณ์ก็โกรธเกินเหตุ ซึ่งเป็นธรรมดาของคนที่เคยมีอำนาจ เมื่อมีสมเด็จเปรียบเทียบอยู่เสมอ พ่อจึงอยู่ในฐานะไม่ดีนักในสายตาของคนในครอบครัว สมเด็จนั้นเมื่อข้าพเจ้าเป็นเด็กเล็ก ท่านประทับที่ตำหนัก ปลูกติดต่ออยู่กับที่อยู่ของครอบครัวของพ่อ พ่อเองอยู่อีกเรือนหนึ่งไกลไปจากที่อยู่ของครอบครัวต้องเดินไปใช้เวลา ๕ นาที แต่นอกจากลูกของพ่อแล้ว ไม่มีผู้ใดเข้าใกล้ชิดสมเด็จ ต้องเข้าเฝ้าด้วยความอ่อนน้อมตามประเพณีเฝ้าเจ้านายในสมัยนั้น ซึ่งพวกลูก ๆ ของพ่อเข้าใจเป็นอันดีว่า การที่ได้เฝ้าใกล้ชิดเพราะพระเมตตากรุณาของท่าน หาใช่เพราะสิทธิของเราไม่ สมเด็จทำให้ข้าพเจ้าเกิดความคิดเห็นซึ่งกลายเป็นส่วนสำคัญของบุคลิกภาพ เสริมกับการอบรมของพ่อในเรื่องที่ไม่ให้กลัว ท่านโปรดให้เด็กแสดงตัวให้แปลกใหม่ ไม่ซ้ำแบบกับที่คนทั่วไปนิยมกัน เช่น โปรดให้ทูลซักถามอะไรต่าง ๆ ที่ไม่เข้าใจ ครั้งหนึ่งจะเป็นด้วยมีคนสอนหรือจะคิดเองก็ไม่ทราบ ข้าพเจ้าทูลถามว่า เพราะเหตุใดจึงไม่อนุญาตให้ลูกผู้หญิงของพ่อเจาะหู เพราะได้ยินผู้ใหญ่บอกกล่าวกันว่าที่ลูกผู้หญิงของพ่อเจาะหูไม่ได้นั้น เพราะสมเด็จไม่โปรด ท่านก็ทรงพระสรวลอยู่นานแล้วตรัสว่า “ปู่ไม่เคยห้ามไม่ให้ใครเจาะหู ปู่เคยแต่ว่า/*13ที่ใส่เครื่องประดับมีถมไป ทำไมต้องเจาะเนื้อเถือหนังเอาเครื่องประดับไปใส่” ทรงพระสรวลแล้วถามว่า “หนูอยากเจาะหูหรือ” ข้าพเจ้าทูลว่าไม่อยากเจาะ เพราะกลัวเจ็บ ท่านรับสั่งว่า “ดีแล้ว” ถ้าไม่ทูลถามหรือไม่ทูลอะไรระหว่างที่เฝ้าอยู่ก็จะรับสั่งว่า “ว่าไงวันนี้ไม่เห็นว่าอะไร” เมื่อข้าพเจ้าเป็นเด็กโตขึ้น สมเด็จเสด็จไปประทับที่ตำหนักนอกบริเวณบ้านของพ่อ แต่อยู่ใกล้กันพอที่จะทรงพระดำเนินมาที่บ้านทุกวัน เมื่อเสด็จมาถึงก็แวะสนทนากับพ่อ แล้วก็เสด็จเลยมารับสั่งสนทนากับพี่สาวรุ่นกลางของข้าพเจ้า ๒ คน1 ซึ่งโปรดปรานสนิทสนมมาก ที่ข้าพเจ้าติดใจก็คือ มักรับสั่งเรื่องที่ไม่ทรงคิดเห็นตรงกันกับพ่อ มักจะรับสั่งว่า “คุณพ่อจะทำ” อย่างนั้นอย่างนี้ “ปู่ไม่เห็นด้วย” แล้วก็จะทรงชี้แจงให้พี่ ๆ ทั้งสองฟังว่าเหตุใดไม่ทรงเห็นด้วย เป็นการบอกกล่าวและสั่งสอนไปด้วย ข้าพเจ้าคิดย้อนกลับไปแล้วก็หมายเหตุว่า “ไม่เคยได้ยินพ่อนินทาสมเด็จเลย แต่สมเด็จมีเรื่องนินทาพ่อเกือบทุกวัน” ทำให้ข้าพเจ้าเป็นคนไม่หลงคนที่ข้าพเจ้ารัก มักมองดูคนทุกคนด้วยการพิจารณาหลายด้านหลายมุม การที่พ่อไม่นินทาสมเด็จ คงเป็นเพราะไม่มีอะไรจะนินทาท่านเพราะพ่อก็นินทาคนเก่งเหมือนกัน นินทา ในที่นี้มีความหมายที่สมัยนี้ใช้คำว่า วิพากษ์/*14วิจารณ์ พ่อมักแสดงความไม่พอใจกับกิจการบ้านเมืองในสมัยนั้น เรื่องนี้สมเด็จมักกริ้วพ่อบ่อย ๆ เป็นที่รู้ทั้งบ้านสมเด็จมักรับสั่งอย่างไม่พอพระทัยแก่พ่อว่า “คุณ เราแก่แล้วก็เจ็บป่วย อย่ายุ่งไปกับเขาเลย” สมเด็จเคยทรงวิจารณ์ใครให้ลูก ๆ ของพ่อได้ยินบ้าง แต่รับสั่งด้วยอารมณ์ขันเสมอ
สมเด็จทรงอบรมลูก ๆ ของพ่อในเรื่องไม่ให้กลัวอีกวิธีหนึ่งคือ เมื่อจะเข้าเฝ้าพระองค์ท่าน ต้องเข้าไปกราบให้ถึงพระองค์ ถ้าประทับอยู่กับที่นั่งชนิดใด ก็เข้าไปกราบที่พระเพลา ถ้าเสด็จไปในที่ประชุมชนใด เช่น งานศพก็ต้องเข้าไปกราบที่ต่ำกว่าพระทรวงลงมา ท่านทรงลูบศีรษะเป็นการรับรู้ ครั้นเวลาล่วงมา พวกพี่ ๆ ข้าพเจ้าก็รู้สึกว่าท่านเป็นเจ้านายชั้นสูง คนอื่นเขาก็ไม่รู้ว่ามีความสัมพันธ์กันมาอย่างไร ในที่ประชุมชน ก็มักจะหาโอกาสหลีกเลี่ยงไม่เข้าไปเฝ้า แต่ได้สังเกตว่า ถ้าทอดพระเนตรเห็นลูก ๆ ของพ่อคนใดไม่เข้าไปเฝ้า ก็มักจะทำให้เข้าใจว่าทรงรออยู่ พวกเรากลัวจะถูกกริ้วและกลัวคำตำหนิของคนอื่นเป็นเรื่องขัดแย้งกันอยู่เสมอ แต่ก็ต้องตัดสินว่า เด็จปู่สำคัญกว่า ต่อมาอีก พ่อสิ้นไปนานแล้ว ในงานศพงานหนึ่งเป็นศพของคนสนิทในวังและในบ้าน สมเด็จประทานเพลิงแล้วก็ไม่เสด็จกลับ ประทับอยู่บนศาลาวัดที่ประชุมเพลิงต่อไป เวลานั้นพวกเราก็มีอายุล่วงวัยผู้ใหญ่กันเข้าไปทุกคนแล้ว คนทั้งหลายเขาก็ไม่รู้จักว่าพวกเราเป็นใคร จึงรีรออยู่ พี่ชาย/*15ข้าพเจ้าคนหนึ่ง เป็นนายทหาร1 เมื่อวันหลังจากการปฏิวัติเมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕ นั้น ถูกสั่งให้ไปเป็นนายทหารเวรคนที่หนึ่งที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ซึ่งคณะปฏิวัติได้เชิญพระองค์สมเด็จไปควบคุมไว้เป็นองค์ประกัน ระหว่างที่เขาส่งผู้แทนไปเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวทูลขอพระราชทานรัฐธรรมนูญ พี่ชายคนนี้ก็คงไม่อยากเข้าเฝ้าใกล้ชิดนัก จึงหมอบกราบที่บันไดศาลาขั้นที่สอง ห่างจากพระองค์สมเด็จไปประมาณ ๒ เมตร สมเด็จทอดพระเนตรแล้วรับสั่งว่า “เออ รู้จักกันน้อยลงทุกวัน” พี่ ๆ คนอื่นได้ยินก็รีบผลักกันให้ใครคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าก่อน บอกกันว่า “ถูกกริ้วแล้ว” เพราะสมเด็จรับสั่งเพียงนั้นเป็นการว่าไม่พอพระทัยเป็นที่น่ากลัวเกรงสำหรับพวกเรายิ่งนัก ในที่สุดก็เข้าไปเฝ้ากันอย่างที่เคยมาตั้งแต่เด็ก สมเด็จประทับรับสั่งสนทนาแวดล้อมด้วยคนเก่า ๆ ในบ้านและในวังอยู่นาน จึงเสด็จกลับวัง
ข้าพเจ้าพยายามคิดหาเหตุผลเรื่องที่ทรงเข้มงวดกับการเข้าเฝ้าของพวกลูก ๆ ของพ่ออยู่นาน สมเด็จไม่ทรงยึดเหนี่ยวในเรื่องใด ทรงเปลี่ยนแปลงพระดำริให้เข้าสมัยรวดเร็วเสมอ และโปรดผู้ที่สามารถทำอะไรได้ใหม่ ๆ เช่นคนเขียนรูปการ์ตูน มักทรงชมเชยว่าเขาสามารถ ท่านทรง/*16ไม่ได้ แต่ในเรื่องที่กล่าวมานั้นไม่ทรงผ่อนปรนเลยไม่ว่าโอกาสใด วันหนึ่งจึงเข้าใจว่า ประสงค์จะให้ “เด็ก ๆ” ตามที่ทรงเรียกลูก ๆ ของพ่อยึดมั่นว่า สิ่งใดที่ไม่ผิด ก็ไม่ต้องกลัวในการที่จะประพฤติปฏิบัติ ไม่ว่าจะเป็นในที่ประชุมชนหรือในที่ใด
ในเรื่องการเข้าเฝ้าสมเด็จนี้ พี่ ๆ รุ่นใหญ่ไม่ผ่านความลำบากใจเหมือนพวกลูก ๆ รุ่นเล็ก เพราะพี่ๆ รุ่นนั้นเติบโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ในสมัยที่พ่อยังมีต๋าแหน่งสำคัญในราชการ คนที่ร่วมชุมนุมกันเป็นคนรู้จักกันดี และพี่รุ่นใหญ่ก็เปลี่ยนจากวัยเด็กเป็นวัยผู้ใหญ่ โดยได้รับตำแหน่งสำคัญในราชการหรือเป็นภรรยาคนสำคัญในราชการเกือบทุกคน น้องๆ นำเอาความวิตกกังวลในเรื่องการกลัวคนอื่น เทียบกับการที่จะถูกกริ้วไปหารือก็จะดุเอาซ้ำว่า “จะต้องไปกลัวใครจะว่าอะไรทำไม” ที่ข้าพเจ้านำเรื่องนี้มาเล่าก็เพื่อจะเห็นว่า ในสมัยที่ข้าพเจ้ารับราชการ การที่ได้รับการอบรมมาว่าไม่ต้องกลัวใครนั้นเป็นผลดีหรือร้ายแก่ข้าพเจ้าอย่างไร
มีเรื่องที่เห็นว่าน่าเล่าเกี่ยวกับพระประสงค์อันนี้ คือ หลังจากเปลี่ยนการปกครองแล้วประมาณ ๙ - ๑๐ ปี สมเด็จประทับเป็นประธานในการแต่งงาน ของหลานเจ้าพระยาเทเวศรฯ คนหนึ่ง พี่สาวของข้าพเจ้าคนหนึ่งเข้าไปกราบที่พระเพลาก่อนที่จะเข้าไปรดน้ำคู่บ่าวสาว นายทหารชั้น/*17ผู้ใหญ่คนหนึ่งตามพี่สาวคนนั้นเข้าไป คงจะเข้าใจว่าเป็นประเพณีเคารพเจ้านายชั้นสูง จึงทำตาม เวลานั้นสมเด็จทรงพระชรา และพระกรรณตึง ทรงรำลึกไม่ได้ว่าเป็นใคร จึงรับสั่งถามพี่สาวข้าพเจ้า “นี่ลูกใคร” พลางก็ทรงลูบศีรษะอย่างที่เคยทรงกระทำแก่ลูกหลานเจ้าพระยาเทเวศรฯ พี่สาวก็กราบทูลชื่อนายทหารผู้นั้น ยิ่งทูลก็ยิ่งทรงรำลึกไม่ได้ ต้องตะโกนดังขึ้นทุกที เสียเวลาไปนานพอใช้ คนมายืนรอเข้าแถวเพื่อจะเข้าไปรดน้ำ จึงโปรดให้นายทหารผู้นั้นลุกขึ้นเดินไป
มีประเพณีอีกอย่างหนึ่งในครอบครัวข้าพเจ้า ที่อาจมีส่วนในการปลูกฝังนิสัยบางอย่างของข้าพเจ้า ที่คนรุ่นใหม่อาจสนใจ คือในสมัยนั้น ขุนนางชั้นผู้ใหญ่มีภรรยากันหลายคน (ที่จริงผู้ชายไทยทั่วไปมีภรรยามากกว่าหนึ่งคน น้อยมากตามฐานะ เห็นมีเว้นแต่สมเด็จ) และทุกครอบครัวก็มีภรรยาหลวงคนหนึ่ง นอกนั้นเป็นภรรยาน้อย กฎหมายไทยก็รับรองประเพณีนี้ ในราชสำนัก พระมเหสีเทวี กับเจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม (คือที่ไม่มีพระราชโอรสหรือพระราชธิดา) มีฐานะต่างกัน สมเด็จเจ้าฟ้า กับพระเชษฐา พระอนุชาที่เป็นพระองค์เจ้าก็มีฐานะต่างกันโดยท่านยอมรับกันเป็นประเพณี แต่ในครอบครัวข้าพเจ้า พ่อไม่มีเมียหลวง ไม่เคยยกย่องภรรยาคนใดขึ้นเป็น ท่านผู้หญิง ลูกทุกคน/*18จึงมีฐานะเสมอกันหมด และพ่อพยายามทำความเข้าใจว่า พ่อได้จงใจทำให้เป็นเช่นนั้น มีคนเล่ากันให้ฟังเสมอว่าพ่อเคยบอกว่า ถูกถามหลายครั้งว่า เมื่อไรจะมีท่านผู้หญิงและท่านบอกว่า อยากให้มีเหมือนกัน แต่ถ้ามีท่านผู้หญิง ลูกๆ ก็จะมีฐานะไม่เหมือนกัน ท่านจึงทิ้งไว้ไม่พาภรรยาคนใดเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทตลอดชีวิตของท่าน เป็นเรื่องที่เราภาคภูมิใจ ถือเป็นความคิดก้าวหน้า และทำให้ลูก ๆ พ่อชอบไปในทางความเสมอภาคกันโดยมาก
การศึกษาทางบ้านมีความสำคัญแก่ชีวิตอีกอย่างหนึ่ง คือ ได้เรียนเกี่ยวกับสุนทรียลักษณ์ต่าง ๆ ของไทย เพราะในตระกูลฝึกหัดละคร ซึ่งย่อมจะโยงไปถึงวรรณคดี และดนตรี เมื่อข้าพเจ้ากำลังเติบโตจากเด็กเล็ก ขึ้นเป็นเด็กใหญ่ พ่อได้เลิกเล่นละครแล้ว สิ่งที่จะทำให้ตื่นเต้น ต้องละเว้นทุกอย่าง แต่ในเมื่อคนในบ้านเป็นละครโดยมากก็ย่อมจะเล่นละครกันบ่อย ๆ พี่ ๆ ทั้งรุ่นกลาง (รุ่นใหญ่ไม่อยู่ในบ้านแล้ว) และรุ่นเล็กก็ผลัดกันแต่งบทละครตามความสามารถและวัย มีการซ้อมละครกันอยู่เกือบไม่เว้นเดือน เด็กทุกคนในบ้านฝึกหัดละครแบบใดแบบหนึ่ง บางคนฝึกหัดละครรำอย่างถูกแบบแผน บางคนหัดเล่นได้แบบพันทาง ข้าพเจ้าได้ฝึกหัดละครรำ เป็นตัวพระ และฝึกหัดเล่นละครพูด ซึ่งหมายถึงการท่องจำบทเจรจาเป็นปริมาณหลายหน้ากระดาษ /*19เพราะการเล่นละครพูดโดยบอกบท เป็นเรื่องเป็นไปไม่ได้สำหรับพี่น้องข้าพเจ้า ผู้ฝึกหัดละครให้ข้าพเจ้า คือภรรยาของพ่อ ซึ่งได้เป็นครูแม่ ๆ รุ่นเล็ก เรียกกันว่าแม่ครูเข็ม ลูกๆ พ่อรุ่นเล็กเรียกว่า คุณแม่เข็ม เมื่อมีการซ้อมละครสมเด็จเสด็จมาทอดพระเนตร และมักแย้มสรวลกับคุณแม่เข็ม คล้ายกับจะว่า เมื่อ “เด็ก ๆ” พวกนี้อยากเล่นละครก็ให้เล่นกันพอเพลิน ๆ มาตรฐานนั้นย่อมจะห่างไกลจากที่ท่านทั้งสองเคยร่วมงานกันมา (ดู “บันทึกความรู้ของพระยาอนุมาน เล่ม ๑ หน้า ๒๗๙ พิมพ์ในงานฉลองวันครบร้อยปี สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์”)
การที่ได้ฝึกหัดเล่นละคร ทำให้ข้าพเจ้าประสบความล้มเหลวอันหนึ่งในชีวิต คือ เมื่อได้ดูละครที่แสดงกันทั่ว ๆ ไปในประเทศไทย ก็มักจะมีความกระวนกระวาย แลเห็นความบกพร่องในด้านต่าง ๆ จะชื่นชมก็เมื่อได้เห็นการแสดงของผู้ที่ชำนาญจริง ๆ ซึ่งในปัจจุบันนี้เกือบหาไม่ได้ในประเทศไทย นาน ๆ ทีจะมีละครโทรทัศน์ดี ๆ ให้ได้ชม ทั้งที่นักแสดงที่สามารถมีมาก แต่ขาดคนทำบทและการฝึกซ้อม ถ้าไปต่างประเทศ ได้เห็นละครอาชีพจึงเห็นว่าเขายังรักษามาตรฐานกันอย่างจริงจังเพียงใด แม้จะไม่ได้มีรายได้สูงก็ยังมีคนแสดงละครของเชกสเปียร์ คนที่มีรายได้สูงในการแสดง มีแต่ดาราภาพยนตร์ที่ไม่ค่อยต้องแสดงบทยากนัก /*20แต่เมื่อไปดูละครในเมืองฝรั่ง มีข้อเสียอยู่ข้อหนึ่งคือ ฝรั่งชอบสอดแทรกปรัชญา ที่เขาเห็นว่าสูง ในบทละครที่ยกย่องว่าเป็นบทละครชั้นดี ปรัชญาเหล่านี้ก็คือที่เรารู้จักจำเจ คือธรรมะในพุทธศาสนา ซึ่งฝรั่งเพิ่งจะรู้ เช่นปรัชญาว่าชีวิตนี้เอาแน่อะไรไม่ได้ ไม่มีหลักอะไรเป็นหลักอันแท้จริง มนุษย์มีกิเลสไปต่าง ๆ หยาบและประณีตไม่เสมอกัน ข้าพเจ้าจึงมักชอบดูแต่บัลเลต์ เพราะได้ดูศิลปะการรำ (ด้วยเท้า) ชั้นสูง โดยไม่ต้องไปข้องใจกับการตีความบทละครออกมาเป็นปรัชญาต่าง ๆ
ครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าได้มีโอกาสไปดูนาฏศิลป์ ๒ แบบที่อินโดนีเซีย เขาแสดงเรื่อง รามายณะ ตอนพระรามผลาญพาลี ด้วยได้เสียสัตย์แก่พระอิศวร แย่งเอานางดาราซึ่งพระอิศวรประทานให้สุครีพไว้เสียเอง แสดงเป็นแบบเก่าจากเมืองยกยาแบบหนึ่ง และดัดแปลงเป็นแบบใหม่ คือพยายามให้เห็นความรู้สึกขัดแย้งภายในของตัวละครในเรื่อง ดังที่เขาเขียนอธิบาย เมื่อดูการร่ายรำแบบชวา ก็มีความสนใจจับจ้องตาดูการใช้เท้าใช้มือและฟังจังหวะดนตรีไปด้วย เห็นว่า ท่าของพาลี สุครีพ นางดารา และ พระราม ล้วนแล้วไปด้วยศิลปะอันประณีตเป็นแบบของตะวันออก คือพาลีและสุครีพก็เป็นพระยาลิง พระรามเป็นกษัตริย์/*21นักรบหนุ่ม นางดาราก็สมเป็นนางสวรรค์ เขาได้เลือกผู้แสดงที่รำงามชดซ้อย แสดงความรู้สึกลึกซึ้งออกทางท่าที่ร่ายรำ ส่วนที่เรียกว่าแบบใหม่นั้นก็คือแบบตะวันตกนั้นเอง คือแทนที่จะมองเห็นว่า สิ่งมีชีวิตทั้งหลาย เป็นเพื่อนร่วมเกิดแก่เจ็บตายด้วยกันในสงสารวัฏ มีกิเลสด้วยกัน ลิงก็มีกิเลสไม่ผิดกับมนุษย์มากนัก เทวดาก็มีกิเลส รู้เท่าไม่ถึงการณ์ ฝากผู้หญิงให้ผู้ชายคนหนึ่งมากับผู้ชายอีกคนหนึ่ง ศิลปะการร่ายรำก็แสดงออกซึ่งกิเลสต่าง ๆ ของมนุษย์และสัตว์ ส่วนแบบใหม่นั้นพยายามแสดงกิเลสของสัตว์ให้เห็นชัด คือ ราคะ ซึ่งสำหรับคนตะวันออกก็เข้าใจมาหลายพันปีแล้ว คนตะวันตกได้รับการสั่งสอนจากศาสนา ยูดิโอ-คริสเตียน ว่ามนุษย์นั้นพระผู้เป็นเจ้าทรงเนรมิตขึ้นให้เป็นปฏิมากรรมแทนพระองค์ เพิ่งจะมาต้องรับรู้ว่ามีอะไรเหมือนสัตว์อยู่มากจึงตื่นเต้นหนักหนา การร่ายรำแสดงให้เห็นว่ามนุษย์ก็เหมือนสัตว์นั้น ก็ไม่มีอะไรใหม่สำหรับคนที่เป็นชาวตะวันออก นับถือพุทธศาสนาอย่างข้าพเจ้า นอกจากนั้นก็ไม่สามารถแสดงให้เห็นว่าลิงจะเข้าพระเข้านางต่างกับมนุษย์ได้ ผิดกับสุครีพแบบเดิม ซึ่งเข้าหานางดาราแบบลิงเข้าหานางสวรรค์ได้อย่างน่าชม สมรรถภาพของนักนาฏศิลป์ชวาเป็นธรรมดา อินโดเนเซียหนุ่ม ๆ ก็ตื่นเต้นกันว่าแบบใหม่เป็นความก้าวหน้าทางนาฏศิลป์ ข้าพเจ้าก็บังเอิญได้เรียนนาฏศาสตร์จากตำราฝรั่งมาบ้างเหมือนกันจึงเลยคิด/*22ไปว่า คนสมัยใหม่นี้สู้คนสมัยเก่าไม่ได้ เพราะไม่เห็นมีท่าร่ายรำของลิงเกี้ยวนางสวรรค์ เหมือนนาฏศิลป์ชวาโบราณ
นอกจากจะไม่ค่อยสามารถเห็นความงามแบบใหม่ชนิดนั้นได้แล้ว เมื่อไปดูละครรำของไทย มีการบอกกล่าวว่าเป็นการแสดงแบบเก่าแท้ ข้าพเจ้าก็มักบังเอิญจำได้ว่าเก่าแค่ แม่ครูเข็ม บางทีว่าเป็นของใหม่ ก็จำได้อีกว่าใหม่แค่หม่อมครูต่วน ซึ่งเป็นหม่อมรุ่นเดียวกับมารดาข้าพเจ้า และเป็นครูโรงเรียนนาฏศิลป์ ของกรมศิลปากรอยู่หลายปี
ครั้งหนึ่งข้าพเจ้าไปประเทศลาว เขานำนาฏศิลป์ของเขามาแสดง มีระบำเทพบุตรเทพธิดา ท่ารำก็คือท่าของหม่อมต่วนที่สอนลูกศิษย์ที่โรงเรียนนาฏศิลป์ในกรุงเทพฯ เป็นส่วนใหญ่ แต่มีที่น่าสังเกตคือ เทพบุตรทำท่าประสานมือและตบอก ซึ่งเป็นท่าของแม่ครูเข็ม สำหรับการรำในเรื่องอิเหนา ซึ่งเป็นเรื่องแขก จึงเอาท่าของแขกเจ้าเซ็น เวลาเขามีพิธีตามธรรมเนียมประจำปีของเขา เขาทุบอกแสดงอาลัยแก่เจ้าเซ็นผู้ถูกศัตรูตามฆ่าซึ่งก็เรียกว่าผิดตำนานไปชั้นหนึ่งแล้ว เพราะชาวชวาในเรื่องอิเหนาไม่เกี่ยวกับศาสนามุสลิมนิกายเจ้าเซ็น แต่เมื่อไปปรากฏในท่ารำของเทวดาซึ่งกำลังรื่นเริง ก็ยิ่งคลาดไปอีกต่อหนึ่ง คนที่เขาไม่รู้ตำนานเขาก็ไม่ต้องมีปฏิกิริยาอย่างไร มีแต่ข้าพเจ้านั่ง “ปลง” อยู่คนเดียว แต่ก็มีความสำเร็จอย่างหนึ่ง คือทายถูกว่าครู/*23ละครของประเทศลาวต้องได้เรียนนาฏศิลป์ในกรุงเทพฯ เป็นศิษย์ของศิษย์หม่อมต่วนอีกชั้นหนึ่ง
การศึกษาในโรงเรียน
ข้าพเจ้าเข้าโรงเรียนแรกคือ โรงเรียนเซนต์โยเซฟคอนแวนต์เมื่ออายุยังไม่เต็ม ๕ ขวบ ก่อนเข้าโรงเรียนอ่านหนังสือไทยออกแล้ว แต่คงจะเขียนไม่ค่อยได้ ครูคนแรกชื่อ มาดามโยเซฟ ทราบว่าเป็นญวน มีครูไทยเป็นผู้ช่วยชื่อ ครูเฮียง อยู่ชั้นนี้คงจะหลายปีจึงเลื่อนชั้นขึ้นไปเรียนกับแม่ชีอีกคนหนึ่ง ชื่อ มาดามแคลร์ ข้าพเจ้าเรียนโดยไม่เข้าใจว่าทำอะไรกัน เมื่อถึงเดือนหนึ่ง ๆ ก็จะมีการบอกว่าคนนั้นสอบได้ที่หนึ่ง ที่สอง ข้าพเจ้าไม่เคยทราบเลยว่า สอบกันเมื่อไหร่ ถูกทำโทษให้ยืนกลางห้องเรียนโดยไม่รู้เหตุหลายครั้ง จนอายุได้ ๙ ปีเศษ จึงมีครูเป็นแม่ชีมาใหม่ เป็นชาติอิตาเลียน ชื่อ มาดามเตแรส ตั้งแต่มีครูคนนี้มาจึงเรียนหนังสือด้วยความเข้าใจว่าเรียนวิชาอะไรเรียนว่าอย่างไร เรียนกับครูคนนี้อยู่ ๒ ปี แล้วจึงเรียนกับมาดามแคลร์คนเก่าอีก เป็นชาติฝรั่งเศส การเรียนนั้นใช้ภาษาอังกฤษทุกวิชา เมื่อเรียนในชั้นนี้เรียกว่าเป็นนักเรียนค่อนข้างดี มักจะสอบประจำเดือนได้เป็นที่ ๓ หรือที่ ๔ ในปีนั้นพ่อสิ้น ต่อมาอีกปีหนึ่งจึงไปเรียนที่โรงเรียนคอนแวนด์ ที่ปีนัง
/*24โรงเรียนเซนต์โยเซฟนั้น ฝึกสอนนิสัยในเรื่องความสะอาด และการทำอะไรอย่างประณีตบรรจง พื้นห้องเรียนปูกระเบื้องลาย ถูขี้ผึ้งน้ำมันลื่นตลอดกาล และไม่มีฝุ่นผงที่ไหนเลย โต๊ะเรียนคู่ทำด้วยไม้สักทาน้ำมันขึ้นเงาเปิดฝาขึ้นได้ ข้างในเก็บหนังสือ ครูซึ่งเป็นแม่ชีจะตรวจดูว่ามีฝุ่นจับหรือไม่ ทั้งด้านนอกและข้างใน เมื่อเรียนข้อความรู้จากหนังสือเล่มใดแล้ว ครูก็จะให้ทำแบบฝึกหัดตอบคำถามเป็นภาษาอังกฤษลงสมุดธรรมดาครั้งหนึ่งก่อนแล้วครูจะแก้ให้เรียบร้อย แล้วจึงลอกลงสมุดที่ทำด้วยกระดาษอย่างดี เขียนด้วยลายมือแบบฝรั่งเศสเป็นตัวบรรจงอย่างเต็มฝีมืออีกครั้งหนึ่ง ที่มุมหน้าหนึ่ง ๆ หรือหัวเรื่อง ต้นแบบฝึกหัด ก็วาดลวดลายงดงามที่สุดที่จะทำได้ด้วยหมึกสีม่วง ข้าพเจ้าท่องจำหนังสือเรียนบางเล่มได้ทุกหน้าและทุกคำ เพราะมีแต่การท่องจำทั้งนั้น ไม่ว่าจะเป็นวิชาประวัติศาสตร์ หรือภูมิศาสตร์ หรือธรรมชาติศึกษา จะได้ใช้ความคิดของตนเองบ้างก็คือ เวลาทำแบบฝึกหัดไวยากรณ์อังกฤษ ซึ่งก็ทำแบบวิเคราะห์ประโยคและกระจายคำ (analysis และ parsing) เป็นส่วนใหญ่
เมื่อข้าพเจ้าไปอยู่โรงเรียนที่ปีนังนั้น เป็นการผจญชีวิตในโลกนอกครอบครัวเป็นครั้งแรก ซึ่งต้องถือว่าได้รับความสำเร็จในชั้นสุดท้าย เมื่อไปถึงใหม่ ๆ ข้าพเจ้าแปลกใจ/*25ทุกสิ่งทุกอย่าง ในสมัยนั้น เมืองไทยย่อมถือว่าเป็นประเทศที่ไม่เจริญเท่าเทียมบ้านใกล้เรือนเคียง ซึ่งเป็นอาณานิคมของฝรั่ง แต่เหตุใดโรงเรียนของคณะนางชีที่ปีนังจึงไม่สวยงามเลย ตู้โต๊ะเรียนทำด้วยไม้หยาบ ๆ ทาน้ำมันสีดำ ๆ เก้าอี้ก็ทำอย่างหยาบ พื้นห้องเรียนปูกระเบื้องดินเผาสีแดงเป็นฝุ่นอยู่เสมอ ต้องใช้น้ำราดไม่ให้ละอองปลิวขึ้น ประเพณีต่าง ๆ เปลี่ยนไป เมื่ออยู่โรงเรียนเซนต์โยเซฟ ครูนั่งบนยกพื้นสูงกว้าง มีโต๊ะเขียนหนังสือตัวใหญ่ เมื่อนักเรียนเข้าไปหาครูที่โต๊ะก็เข้าไปคุกเข่าบนยกพื้นที่ข้างโต๊ะของครู เมื่อไปถึงปีนัง เมื่อข้าพเจ้าต้องเข้าไปหาครูซึ่งเป็นแม่ชีเหมือนกัน ข้าพเจ้าก็เข้าไปคุกเข่า ครูก็ร้องว่า “อะไร เสื้อเปื้อนหมดลูกขึ้น ๆ ทำไมทำอย่างนั้น” เมื่อไปถึงใหม่ ๆ ข้าพเจ้าบอกว่าเคยเรียนชั้นสอง ทางโรงเรียนจึงให้ไปทดลองเรียนชั้นสองอยู่ได้ประมาณ ๑๐ วัน ก็ย้ายให้ไปเรียนชั้นสาม ปลายเทอมนั้นข้าพเจ้าสอบได้เป็นที่หนึ่งในชั้น ซึ่งข้าพเจ้าแปลกใจมาก ทางโรงเรียนก็เลื่อนให้ไปเรียนชั้นสี่ เรียนไปได้อีกเทอมหนึ่งก็สอบได้ที่หนึ่งอีก และได้เรียนต่อไปจนสิ้นปี
เมื่อไปอยู่โรงเรียนประจำที่ปีนังนั้น ข้าพเจ้าต้องผจญกับความประหลาดใจอีกหลายอย่างนับไม่ถ้วน การร้องเพลงไทยเป็นเรื่องขบขันสำหรับเพื่อน ๆ คนไทยด้วยกันทุกคน /*27และเรื่องการละครก็เป็นเรื่องขบขัน และถ้าข้าพเจ้าออกความคิดเห็นไม่ว่าในเรื่องใด เพื่อนโดยมากก็เห็นเป็นของขบขัน ข้าพเจ้าคับแค้นใจมาก ข้าพเจ้าหาทราบไม่ว่า ข้าพเจ้าได้ละคนในรัชกาลที่สี่ไปอยู่กับคนที่เป็นเด็กวัยเดียวกับข้าพเจ้าซึ่งเกิดในรัชกาลที่หกหรือปลายรัชกาลที่ ๕ กันโดยมาก ในตอนแรกข้าพเจ้าพยายามจะแสดงบุคลิกภาพของข้าพเจ้าให้ปรากฏ แต่เห็นว่าไม่เป็นผล สู้แอบซ่อนไว้ดึกว่า เคราะห์ดีที่เรียนหนังสือเป็นผลสำเร็จ ทำชื่อเสียงให้นักเรียนไทย ซึ่งเรียนดีกันเกือบทุกคน เกือบทุกชั้นที่มีนักเรียนไทย คนที่สอบได้ที่หนึ่งก็มักจะเป็นคนไทย ครูที่สอนข้าพเจ้าก็รักชอบมาก จึงเรียกว่าเอาตัวรอดไปได้
เมื่ออยู่โรงเรียนเซนต์โยเซฟในตอนหลัง ๆ ข้าพเจ้ามีชื่อเสียงมากในการแสดงละคร แต่เมื่อไปอยู่โรงเรียนที่ปีนัง ไม่เคยได้เลือกเป็นละครเลย ข้าพเจ้าไม่ทราบว่าวิธีพูดภาษาอังกฤษของข้าพเจ้านั้นแปลกไปจากที่เขาพูดกันที่ปีนัง เพราะที่เซนต์โยเซฟ ออกเสียงในทำนองภาษาฝรั่งเศส แต่ครั้นอยู่ที่ปีนังไปนานหลายปี ได้รับคัดเลือกให้ไปกล่าวคำสดุดีอาจารย์ใหญ่ หรือที่ถูกอธิการของคณะชี (ครูใหญ่ที่ลงทะเบียนกับกองการศึกษาของรัฐบาลเป็นอีกคนหนึ่ง) อธิการมีความเมตตาข้าพเจ้ามาก เป็นผลให้แม่ชีคนหนึ่งซึ่งไม่ชอบข้าพเจ้าเลย เพราะเมื่อไปถึงใหม่ ๆ ข้าพเจ้าแสดง/*28ความไม่พอใจกับโรงเรียนที่ปีนังหลายอย่าง ต้องหันมาทำเป็นชอบไปด้วย ทำให้เริ่มเรียนรู้เรื่องคนและชีวิต เรียกว่ามีความสำเร็จตั้งแต่นั้นมา
ข้าพเจ้ามีเรื่องขัดแย้งกับคณะแม่ชีตลอดเวลาที่เรียนอยู่ที่ปีนังเรื่องศาสนา แม่ชีโดยมากชอบคนหัวอ่อน เมื่อนักเรียนนอกศาสนา แสดงว่าโอนเอียงไปในทางที่จะเชื่อศาสนาคาทอลิก แม่ชีมักจะยินดีว่าได้รับแสงสว่างจากพระผู้เป็นเจ้าแล้ว แต่ทุกคนรู้ว่าข้าพเจ้าหัวแข็งในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้บอกให้แม่ชีทุกคนทราบตั้งแต่แรกว่า ครอบครัวเคร่งครัดในพระพุทธศาสนามาก แม่ชีถือหลักว่าไม่กะเกณฑ์นักเรียนคนใด ใช้วิธีกล่อมเกลาทางอ้อมหลายชนิด แต่มีแม่ชีคนหนึ่งชอบข้าพเจ้ามาก เรียกไปพูดกันสองต่อสองว่า “การที่ไม่ยอมรับศาสนาของคนอื่นง่าย ๆ นั้นเป็นของดี พวกที่รับง่าย ๆ นั้น พอออกจากโรงเรียนไปแล้ว ก็มักลืมเลือนไป แต่ควรสนใจศึกษาศาสนาอยู่เสมอ ไม่ควรละทิ้งเสีย” ส่วนท่านอธิการใหญ่ ผู้ซึ่งเมตตาข้าพเจ้ามากนั้น ท่านเสียใจว่าพระผู้เป็นเจ้าช่างไม่สนพระทัยกับข้าพเจ้าเลย จึงขอร้องไว้ว่า ให้กล่าวอ้อนวอนต่อพระผู้เป็นเจ้าทุกคืนก่อนนอนว่าขอให้ได้พบศาสนาที่แท้จริง ข้าพเจ้าก็รับคำและปฏิบัติเรื่อยมาเป็นเวลานาน ในเรื่องนี้ ถ้ามีเวลาเขียนหนังสือนี้ตามที่วางแผนไว้ได้ก็จะได้ย้อนกล่าวอีก
/*29สิ่งที่ข้าพเจ้าได้รับจากโรงเรียนที่ปีนังก็คือ การเห็นแก่หน้าที่ และการชอบอ่านหนังสือ เพราะโรงเรียนคอนแวนต์ที่ปีนังเป็นโรงเรียนที่ก้าวหน้าทางการศึกษาสำหรับประชาชนมาก ไม่ใช่โรงเรียนสำหรับลูกผู้หญิงของท่านขุนนางหรือคหบดีอย่างเซนต์โยเซฟ มีการทดลองวิธีสอนใหม่ ๆ อยู่เสมอ กองการศึกษาที่ปีนังมีการอบรมครูประจำการเกือบไม่ว่างเว้นเพื่อให้ทันสมัย ข้าพเจ้าออกจากโรงเรียนที่ปีนังเมื่อ ค.ศ. ๑๙๒๘ คือ พ.ศ. ๒๔๗๑ เมื่อปี ค.ศ. ๑๙๕๐ หมายความว่า ๒๒ ปีต่อจากนั้น ได้ไปดูการศึกษาที่ประเทศอังกฤษ เขาพาไปดูการสอนภาษาอังกฤษ (ให้นักเรียนอังกฤษ) ในโรงเรียนใหม่แห่งหนึ่งของเขา เมื่อได้ดูแล้วข้าพเจ้าก็ถามว่า กลวิธีที่ใช้ในบทเรียนนั้นเรียกว่าเป็นแบบใหม่หรือเก่า เขาบอกว่าใหม่ ข้าพเจ้าบอกว่าข้าพเจ้าเคยได้รับการสอนตามกลวิธีนั้นเมื่อ ๒๒ ปีมาแล้ว เขาประหลาดใจมาก ถามว่าเรียนหนังสือที่ไหน เมื่อข้าพเจ้าบอกว่าเรียนที่ปีนังซึ่งเป็นอาณานิคมของอังกฤษ เขาก็ว่าถ้าเช่นนั้นก็ไม่แปลกอะไร เพราะครูหัวใหม่ ๆ เมื่อได้ออกไปยังอาณานิคมก็ได้นำวิธีสอนใหม่ ๆ ไปใช้ ซึ่งถ้าอยู่ในประเทศอังกฤษก็ไม่มีโอกาสใช้ เพราะถูกครูหัวเก่าต้านทานไว้ ข้าพเจ้ายังอัศจรรย์ใจอยู่จนทุกวันนี้ แต่เมื่อได้เห็นวิธีสอนคณิตศาสตร์แบบใหม่ มีการสอนพีชคณิตและเลขคณิตคละเคล้ากัน ข้าพเจ้าก็ระลึกขึ้นมาได้ว่า ครูชั้นเด็กเล็กในโรงเรียนที่ปีนัง/*30บ่นกันว่า มีผู้ตรวจโรงเรียนมาใหม่ (คือเหมือน ศึกษานิเทศก์ ของเรา) แกมาสอนให้นักเรียนคูณจากข้างหน้าไปข้างหลัง ซึ่งพวกครูไม่ชอบเลยแต่จำใจทำตาม เพราะนายตรวจแกอ้อนวอนขอให้ทดลอง ข้าพเจ้าจึงคิดว่าที่เจ้าหน้าที่คนนั้นกล่าวอาจมีความจริงก็ได้ เพราะเห็นมีการทดลองวิธีสอนต่างๆ อยู่เสมอ นักเรียนหญิงไทยที่ไปเรียนหนังสือที่ปีนังในสมัยที่ข้าพเจ้าไปเรียนนั้น โดยมากเป็นลูกข้าราชการหรือพ่อค้าคหบดีที่อยู่ในต่างจังหวัดภาคใต้ ที่มีความคิดนึกชอบไปทางใหม่ ค่าเล่าเรียนก็ดูเหมือนจะถูกกว่าที่กรุงเทพฯ เสียอีก ค่าเล่าเรียนแท้ ๆ นั้นเพียงเดือนละ ๒ เหรียญ คิดเป็นเงินไทยประมาณ ๓ บาท ค่าเรียนที่เซนต์โยเซฟสำหรับชั้นเล็ก ๆ เดือนหนึ่ง ๓ บาท ที่ปีนัง เมื่ออยู่ชั้นสูงสุดของโรงเรียนดูเหมือนจะเพิ่มค่าเล่าเรียนเป็นเดือนละ ๔ หรือ ๕ เหรียญ แต่ที่โรงเรียนคอนเวนต์นั้น ในด้านศิลปะแล้วได้เรียนวิธีแปลก ๆ หลายอย่าง เรียนทำดอกหรือลวดลายด้วยเส้นไหมสั้น ๆ เป็นกำมะหยี่บนแพรสำหรับตัดเสื้อ เรียนเขียนด้วยน้ำยาบนไม้เนื้อดี และวิธีการอีกหลายอย่าง
นักเรียนหญิงที่ไปเรียนที่ปีนังที่เป็นชาวกรุงเทพ ฯ ต้องประสบกับการวิพากษ์วิจารณ์จากคุณแม่และผู้ปกครองที่ไม่ได้ส่งลูกหลานไปนอกประเทศ ที่น่าขำหลายข้อ โดย/*31มากมักจะเป็นว่า การเรียนหนังสือมากไปสำหรับหญิงสาวนั้นไม่ดี เพราะมักจะเสียเวลาที่ควรเรียนการบ้านการเรือนไปโดยเปล่าประโยชน์ แต่ข้าพเจ้าภูมิใจมานานที่ได้รับการศึกษาที่โรงเรียนของคณะแม่ช็ที่ปีนัง เพราะสังเกตว่าแม่บ้านไทยที่เป็นลูกหลานของคหบดี ไม่ชำนาญการปะการชุน และทำไม่ได้สวยสนิทเหมือนนักเรียนโรงเรียนข้าพเจ้า การฝีมือของไทยนั้น โดยความถนัดทางธรรมชาติข้าพเจ้าไม่ค่อยมีฝีมือนัก ในครอบครัวข้าพเจ้ามีฝีมือทางการปั้นขนมจีบ ปอกมะปรางริ้ว ร้อยมาลัย เย็บแบบ (ด้วยกลีบกุหลาบหรือดอกไม้อื่น) ข้าพเจ้าทำได้อย่างเดียว คือปอกมะปรางริ้ว ซึ่งมักมีผู้ชมว่าทำได้สวย ที่ทำอย่างอื่นไม่ได้หาใช่เพราะไปเรียนหนังสือที่ปีนังไม่ แต่เป็นเพราะพี่ชายย้ายจากบ้านหม้อไปอยู่จังหวัดเพชรบุรี ไม่มีโอกาสจะทำงานฝีมือประณีตกันบ่อยนัก
เมื่อข้าพเจ้าได้รับประกาศนียบัตรของมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ และสำเร็จการศึกษาชั้นมัธยมแล้วกลับมาอยู่บ้าน ข้าพเจ้าอายุ ๑๗ ปี เมื่อกลับมาถึงบ้าน ก็ขออนุญาตผู้ปกครองคือพี่ชาย ขอเข้าสอบรับประกาศนียบัตรมัธยมบริบูรณ์ของกระทรวงธรรมการ (สมัยนั้นยังไม่เรียกกระทรวงศึกษาธิการ) แต่ผู้ปกครองตอบว่า ไม่จำเป็น รู้ภาษาไทยพอแล้ว และไม่ประสงค์จะให้เข้าโรงเรียนไทยโรงเรียน/*32ไหน เพราะให้การศึกษาไม่เป็นที่พอใจ ในตอนนั้นข้าพเจ้าไม่เข้าใจผู้ปกครอง แต่มีความเกรงกลัวก็สงบอยู่ ต่อมาอีกประมาณ ๓ ปี พี่ชายออกจากราชการและพาน้องๆ ผู้หญิง กับลูกหญิงสองคน ไปอยู่ที่บานซึ่งปลูกขึ้นใหม่ที่เพชรบุรี และอยู่ที่นั่นมาจนกระทั่งข้าพเจ้ามีอายุครบ ๒๐ ปีแล้ว ไปขออนุญาตเข้ามหาวิทยาลัย จึงไปหาที่เรียนเพื่อจะได้สอบชั้นมัธยมบริบูรณ์ของกระทรวงธรรมการ
เห็นจะต้องตั้งข้อสังเกตไว้ในโอกาสนี้ว่า ประกาศนียบัตรมัธยมบริบูรณ์ของมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์นั้น มหาวิทยาลัยทั่วโลกรับรอง มีแต่มหาวิทยาลัยในประเทศไทยเท่านั้นที่ไม่แลเห็นคุณค่าแต่ประการใด ยิ่งกว่านั้นประกาศนียบัตรของข้าพเจ้านั้นเป็นชั้นที่เขาเรียกว่า honours certificate คือเรียนมากวิชากว่าผู้ที่ได้รับประกาศนียบัตรสามัญ จะแก้ว่าเพราะเราเป็นมหาวิทยาลัยไทย ต้องรู้ภาษาไทยก็เห็นจะแก้ไม่ได้ดีนัก เพราะเมื่อจะเข้ามหาวิทยาลัย มีการสอบคัดเลือก ก็ให้สอบภาษาไทยอีกครั้งหนึ่ง จะเข้าได้หรือไม่ก็อยู่ที่การสอบคัดเลือก แต่มหาวิทยาลัยของเราไม่ยอมให้ผู้ที่ไม่ได้รับประกาศนียบัตรของกระทรวงธรรมการเข้าสอบ ข้าพเจ้าจึงไปเข้าเรียนในชั้นมัธยมแปดที่โรงเรียนเซนต์ แมรีส์ เอส.พี.จี. (ซึ่งเป็นคำย่อมาจาก Society for the Propagation of the Gospel) เป็นโรงเรียนของคณะมิช/*33ชั่นนารีอังกฤษตั้งอยู่ที่ถนนสาธร เมื่อสอบได้ชั้นมัธยมแปดแล้วจึงไปสอบคัดเลือกเข้ามหาวิทยาลัย
เรื่องการศึกษาในโรงเรียนไทยนี้ มีข้อที่น่าพิจารณาคือ ผู้ใหญ่ในสมัยนั้นคิดถึงการศึกษาในด้านการอบรม ไม่ได้คิดถึงในด้านวิชาการเพื่อแข่งขันกันเอาที่เรียนในสถาบันชั้นสูง หรือเพื่อชื่อเสียง หรือเพื่ออาชีพ ผู้หญิงในสมัยที่ข้าพเจ้ากล่าวถึงนี้ โดยมากยังไม่มีความจำเป็นประกอบอาชีพนอกบ้าน มีแต่ผู้ช่วยเหลือครอบครัวภายในบ้าน เช่นขายของในร้าน เป็นลูกมือของญาติผู้ใหญ่ทางใดทางหนึ่ง สำหรับครอบครัวข้าพเจ้า การอบรมลูกผู้หญิงนั้นก็คือ ให้เป็นคนกล้าไม่กลัวใครในที่ไม่ควรกลัว ให้เป็นคนรู้จักความสำคัญของตน ว่าเป็นลูกหลานคนที่เคยปกครองบ้านเมืองมา ย่อมมีความรับผิดชอบที่จะประพฤติตนไม่ให้ผิดทำนองคลองธรรม เช่นต้องเคร่งกับระเบียบต่าง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่โรงเรียนของคณะมิชชันนารีคาทอลิกได้ให้การอบรมดี นอกจากนั้น ก็มีสุนทรียลักษณ์ต่าง ๆ ของไทย ซึ่งในโรงเรียนไทยของเราเวลานั้นก็ไม่สามารถอำนวยประโยชน์ให้แก่สมาชิกในครอบครัวเช่นข้าพเจ้าได้มากนัก เช่นในทางถักร้อยประดิษฐ์ต่าง ๆ ก็เรียนได้ในครอบครัว ยิ่งเกี่ยวกับการขับร้อง ฟ้อนรำ โรงเรียนไทยที่ตั้งขึ้นยิ่งไม่สามารถสอนได้เท่าที่จะเรียนได้จากญาติผู้ใหญ่ เพราะ/*34เป็นอาชีพของพวกเราก็ว่าได้ แต่ที่ทำความผิดหวังมากที่สุดนั้นคือเรื่องศาสนา คนที่รับการศึกษาในโรงเรียนไทยมิได้เข้าใจพุทธศาสนาดีไปกว่าสมาชิกในครอบครัวที่ไปโรงเรียนในโรงเรียนของคณะมิชชัน ดังนั้นพี่ชายข้าพเจ้าเธอเห็นว่า คนที่บริหารการศึกษาของไทยนั้น ไม่ตั้งใจทำจริง เธอก็ยังไม่ถึงวัยที่จะอภัยได้ง่าย ๆ ติดใจเอาไว้ว่าไม่ทำราชการให้ละเอียดถี่ถ้วน และมีใจไม่ชอบเป็นอันมาก เมื่อเธอล่วงวัยไปแล้ว จึงค่อย ๆ เห็นสภาวะต่าง ๆ และออกปากว่า “เรา มันได้แค่นี้เอง”
ข้าพเจ้าเป็นคนโชคดีมากในทางเรียนหนังสือ ตั้งแต่เริ่มมีอายุและมีภาวะเป็นเด็กสาว ข้าพเจ้ามีการป่วยประจำเดือนอย่างพิสดารมาก ลุกขึ้นจากที่นอนไม่ได้เลยทั้งวันและอาเจียนเกือบตลอดวัน แม้แต่อาหารน้ำ ๆ ก็เก็บไว้ในกระเพาะอาหารไม่ได้ ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง ไม่มียาชนิดใดที่จะระงับความปวด และแพทย์ก็ลงความเห็นว่าไม่มีทางช่วยเหลือ แต่ข้าพเจ้าได้เข้าสอบที่สำคัญ ๆ นับครั้งไม่ถ้วน หลีกเลี่ยงวันป่วยดังกล่าวไปได้หมด นอกจากนั้น ระหว่างที่อยู่โรงเรียนที่ปีนัง ถ้าในชั้นใดมีการแบ่งนักเรียนออกเป็น ๒ ห้อง และเพื่อน ๆ มีความเห็นว่าครูคนหนึ่งดี ข้าพเจ้ามักจะไปอยู่ห้องของครูที่เพื่อนลงความเห็นว่าดีเสมอ และครูที่เพื่อน ๆ ว่าไม่ดีนั้น ถ้ามาสอนข้าพเจ้าเป็นมื้อเป็นคราว ก็มักจะพอใจว่าข้าพเจ้าเป็นนักเรียนดี /*35ตั้งแต่ไปอยู่โรงเรียนที่ปีนัง ข้าพเจ้าไม่ต้องฝ่าฟันในการเรียนกี่มากน้อย นอกจากต้องเสียเวลาเพราะป่วย ซึ่งแม่ชีดูแลเห็นจะ กล่าวได้ว่าดีกว่าผู้ปกครองทางบ้านจะกระทำได้ ประการหนึ่งก็คือ ข้าพเจ้าไม่กล้าฝ่าฝืนคำสั่งใดๆ อีกประการหนึ่ง การดูแลนั้นก็เป็นการดูแลตามที่แพทย์สั่ง แม่ชีมาคอยระวังรักษาแม้ในเวลากลางคืนตอนดึก ไม่ให้ทำสิ่งใดที่แพทย์จะตำหนิได้เป็นอันขาด เช่น ถ้ากินยาระงับไข้ เหงื่อจะออกในเวลาเท่านั้นเท่านี้ชั่วโมง แม่ชีก็จะมาเรียกให้เปลี่ยนเสื้อผ้าที่เปียกเหงื่อ เช็ดผมให้แห้ง และวันรุ่งขึ้น ก็ต้องหาอาหารดี ๆ แปลกรสมาให้ จนกว่าจะหายเป็นปรกติ เมื่อหายแล้ว ครูก็จะเอาใจใส่ไต่ถามว่าลำบากใจในการเรียนอย่างใดหรือไม่ แต่การเรียนที่ปีนังเป็นการเรียนโดยให้อ่านหนังสือ ข้าพเจ้าอ่านหนังสือเร็วตั้งแต่เป็นเด็กเล็กอยู่กับบ้าน จึงไม่เคยได้รับความยากใจในการเรียน
ครั้นได้เข้ามหาวิทยาลัย ในคณะอักษรศาสตร์ ต้องเรียนด้วยวิธีใหม่คือ ฟังปาฐกถาและจดหัวข้อ ข้าพเจ้าก็ไม่รู้สึกยากใจอย่างใด แต่ที่จะเว้นกล่าวเสียไม่ได้ก็คือ ปีที่ข้าพเจ้าได้เข้าเรียนในคณะอักษรศาสตร์นั้น อาจารย์เบรน-ฮารตเนล (Arthur Braine-Hartnell) รักษาการหัวหน้าแผนกวิชาภาษาอังกฤษแทนศาสตราจารย์เดวิส (Davies) ซึ่งได้ลาไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา ท่านไม่ให้ข้าพเจ้าเรียนภาษาอังกฤษร่วมกับนักเรียนอื่น ๆ ท่านว่าเสียเวลา ท่านให้/*36ข้าพเจ้าและนายปฐม ชาญสรรค์ เวลานั้นใช้ชื่อทอม ยอนสัน ซึ่งรู้ภาษาอังกฤษดีแล้ว ไปเรียนวิชาวรรณคดีเป็นพิเศษกับท่าน ท่านสั่งให้อ่านหนังสือเล่มนั้นเล่มนี้แล้ว ก็ให้เขียนเรียงความเกี่ยวกับหนังสือที่อ่าน ท่านให้เรียนวรรณคดีภาษาอังกฤษตั้งแต่สมัยกลางเป็นต้นมา เมื่อเรียนจบปีที่สองเราก็เรียนวรรณคดีอังกฤษถึงสมัยศตวรรษที่ ๑๘ พอดี เมื่อขึ้นปีที่ ๓ ก็เริ่มประวัตินวนิยายและวรรณคดีศตวรรษที่ ๑๘ ร่วมกับนิสิตอื่น ๆ ซึ่งไม่มีโอกาสเรียนวรรณคดีศตวรรษที่ ๑๕,๑๖,๑๗ มากนัก ข้าพเจ้าจึงเรียนได้อย่างสบาย
มีเรื่องที่ควรเล่าได้แล้ว ซึ่งไม่มีเพื่อน ๆ คนไหนกล่าวแก่ข้าพเจ้าหรือนำมาล้อเลียนเพราะเกรงใจก็คือ มีนิสิตบางคนเห็นข้าพเจ้าเดินคู่ไปกับนายทอม ยอนสัน เพื่อไปเรียนพิเศษที่สำนักงานของอาจารย์ซึ่งอยู่ที่เรือนไม้ห่างจากตึกอักษรศาสตร์ ปัจจุบันที่ตรงนั้นเป็นตึกใหญ่ตึกหนึ่งของคณะวิทยาศาสตร์ ก็ทึกทักเอาว่าเราคงเป็นคู่รักกัน มีคนมาเขียนด้วยดินสอดำที่ประตูบานหนึ่งบนตึกชั้นบนของคณะอักษรศาสตร์ว่า “บุญเหลือรักทอม” พวกเพื่อนผู้หญิงโกรธกันมาก แต่ไม่รู้จะโกรธผู้ใด ตัวข้าพเจ้าก็รู้สึกโกรธ แต่ขณะเดียวกันก็ประหลาดใจว่า คนที่เขียนนั้นได้ประโยชน์อะไร เวลานั้นไม่เข้าใจว่านิสิตในมหาวิทยาลัยยังมีลักษณะเป็นเด็กวัยรุ่น ไม่มีความคิดของผู้ใหญ่ และไม่ได้รับการ/*37อบรมที่ทำให้มีรสนิยมสูงไปกว่าการเล่นสนุกอย่างเด็ก ๆ
เห็นควรเล่าด้วยว่า ข้าพเจ้าเป็นคนไม่รู้จักโลกไปอีกด้านหนึ่ง เมื่อแรกเข้ามหาวิทยาลัย ยังไม่มีหลักสูตรสำหรับปริญญาอักษรศาสตร์ มีแต่ประกาศนียบัตรครูมัธยมคือเรียนวิชาสามัญ ๒ ปี แล้วเรียนวิชาครูอีก ๑ ปี เมื่อกำลังเรียนในปีที่ ๒ มีข่าวว่าจะมีหลักสูตรปริญญา เมื่อเรียนจบปีที่ ๒ แล้ว ตัวข้าพเจ้าเองไม่ทะเยอทะยานที่จะให้ได้เรียนปริญญา คิดว่าได้ประกาศนียบัตรครูมัธยมเร็ว ๆ ก็ดี เพื่อว่าจะได้ทำงานได้เงินเดือน เป็นมูลค่าเดือนละ ๘๐ บาท ดูมากมายเหลือประมาณ แต่พี่ ๆ ผู้หญิงไม่ยอม แนะนำให้เรียนหลักสูตรปริญญา และพากันหัวเราะความคิดของข้าพเจ้าว่า การได้ปริญญาไม่สำคัญอะไร ข้าพเจ้าออกจะเป็นคนตามใจคนอื่นในเรื่องทั่ว ๆ ไป เพราะข้าพเจ้าทราบว่า มีอยู่สองสามกรณีที่ข้าพเจ้าจะไม่ตามใจใครเป็นอันขาด จึงสมัครเรียนหลักสูตรปริญญา เพราะมีผู้ใหญ่ที่รู้จักโลกมากกว่าแนะนำ แต่เมื่อเรียนจบได้ปริญญาแล้วข้าพเจ้ามีความคิดมั่นคงว่า ถ้าจะเป็นครูต้องเรียนวิชาครู เพราะไม่เชื่อว่า ถ้าวิชาครูเป็นของไม่สำคัญอย่างที่คนอีกจำนวนมากเชื่อถือ แม้ในปัจจุบันนี้ มหาวิทยาลัยคงไม่เปิดหลักสูตรวิชาครู และข้าพเจ้าเชื่อมาตั้งแต่เมื่อใดไม่ทราบว่า ในการทำอะไรทุกอย่าง ต้องพยายามหาทางเรียนเทคนิค/*38ที่ดีที่สุดสําหรับการนั้น ๆ จะได้รับอิทธิพลจากผู้ใดไม่ทราบแน่ อาจจะเป็นอิทธิพลการศึกษาทางบ้านและทางโรงเรียนกับการเสวนากับผู้ใหญ่บางคนประกอบกัน เพราะคนที่มีญาติมาก ก็มีโอกาสใกล้ชิดกับคนต่างชนิดในหมู่ญาติ โดยเฉพาะพี่เขยมีคนที่เป็นวิศวกรอยู่หลายคนและญาติผู้ใหญ่ที่เป็นแพทย์ก็มี ได้ยินผู้ใหญ่ที่เป็นเพื่อนของญาติผู้ใหญ่ที่เป็นนักกฎหมายคุยกันก็มี ในเรื่องการบริหารบ้านเมืองก็ได้ยินถึงเรื่องกลวิธีต่าง ๆ ซึ่งผู้ใหญ่สมัยนั้นเรียกว่า กลเม็ด อาจเป็นเพราะเหตุนี้จึงฝังใจไว้มากในเรื่องที่ว่า เมื่อจะทำสิ่งใดต้องหาทางเรียนเทคนิคให้ได้ เมื่อจะต้องใช้พิมพ์ดีดข้าพเจ้าก็ไปเรียนพิมพ์สัมผัสจากโรงเรียนทันที และก็มีโชคได้ครูดีอีก ท่านชื่ออะไรไม่ทราบ รู้แต่ว่าเป็นเจ้าของโรงเรียนเกศมณีพิมพ์สัมผัส ข้าพเจ้าเรียนแต่พอใช้เครื่องพิมพ์ดีดภาษาอังกฤษได้ แต่ก็สำนึกถึงบุญคุณท่านมาก เทคนิคของการพิมพ์ที่ท่านสอนนั้นดี และคำอธิบายว่าเหตุใดต้องทำเช่นนั้นเช่นนี้ก็ดีพอที่ข้าพเจ้าได้มาใช้สอนเสมียนพิมพ์ดีดของข้าพเจ้าหลายคน เพราะบางโรงเรียนก็ไม่สอนสิ่งที่ควรสอน
การเรียนวิชาครูของข้าพเจ้าก็ราบรื่นตามดวงชะตาในเรื่องการเรียน ได้อาจารย์ที่ดีอีกตามเคย แต่จะขอเว้นไว้ไม่เล่ารายละเอียดเรื่องการเรียนวิชาครู เพราะจะต้องกล่าว/*39เกี่ยวโยงกับการทำราชการในตอนต่อไป ในเรื่องการศึกษาเรียกว่าได้รับความสำเร็จเป็นอันดี
บทที่ ๒ เป็นครู
/*41ข้าพเจ้าทำงานครูมาก่อนเรียนจบหลักสูตรอักษรศาสตร์ คือเมื่อจะเข้าศึกษาในมหาวิทยาลัย มีปัญหาเรื่องที่พัก ระหว่างนั้นพี่ชายและพี่ ๆ ผู้หญิง ๓ คนอยู่เพชรบุรี ถ้าข้าพเจ้าจะอยู่ที่บ้านหม้อซึ่งเป็นที่อยู่ปรกติในกรุงเทพฯ ก็ไม่สะดวก เพราะไม่มีผู้ใหญ่อยู่เป็นเพื่อน มีแต่ญาติที่ชราแล้ว ต่างคนต่างก็มีผู้ดูแลกันแต่ละคน ๆ ข้าพเจ้าจึงขออยู่ประจำที่โรงเรียนเอส.พี.จี. ต่อไปอย่างที่ได้อยู่เมื่อเรียนชั้นมัธยม ๘ อาจารย์ข่าวอังกฤษก็อนุญาตให้อยู่ และขอร้องให้ช่วยสอนวิชาพฤกษศาสตร์ ซึ่งแต่ก่อนนี้ไม่มีครูคนไทยสอน เมื่ออยู่โรงเรียนที่ปีนัง/*42ข้าพเจ้าเรียนวิชานี้มากกว่าเรียนกันในแผนกอักษรศาสตร์ในโรงเรียนไทย มีหนังสือที่ให้ความรู้ละเอียดพอ จึงยินดีทำงานให้โรงเรียนโดยไม่คิดค่าสอน ต่อมาโรงเรียนขาดครูไวยากรณ์อังกฤษ ขอร้องให้ช่วยอีกข้าพเจ้าก็ได้ช่วยอีกทั้งที่ไม่ชอบเลย เพราะเป็นวิชาที่น่าเบื่อหน่ายที่สุด อาศัยที่นักเรียนที่อยู่ในชั้นมัธยม ๗ และ ๘ ของโรงเรียนนั้น เป็นนักเรียนที่สมัครใจมาเรียนเพราะต้องการเข้ามหาวิทยาลัย จึงไม่แสดงความเบื่อหน่ายนัก และคงจะทราบว่าข้าพเจ้าสอนให้โดยไม่ได้รับค่าตอบแทนเป็นเงินจึงมีไมตรีจิตต่อกันเป็นอันดี นักเรียนที่โรงเรียนนั้นเรียกข้าพเจ้าว่า พี่เหลือ ทั้งโรงเรียน เมื่ออยู่ในห้องเรียนก็เรียกเช่นนั้น ข้าพเจ้าก็พูดด้วยว่า พี่ไม่ได้เปลี่ยนแปลงในการทำงานอันนี้ อาจารย์ฝรั่งเศสที่คณะอักษรศาสตร์คนหนึ่ง ท่านผู้นี้เป็นคนมีความคิดเห็นเป็นของท่านเอง ไม่ยอมซ้ำแบบกับใคร ท่านว่าข้าพเจ้าทำผิดมากในการที่ไปสอนโดยไม่ได้รับเงินค่าสอน เพราะเป็นการปิดหนทางมิให้คนอื่นได้มีอาชีพที่เขาควรมี ทำให้ข้าพเจ้าได้คิดว่า การกระทำใด ๆ แม้ที่เราคิดว่าดีที่สุดนั้น ผู้อื่นเขาอาจเห็นจากอีกด้านหนึ่งก็ได้ แต่ข้าพเจ้าไม่สะดุ้งสะเทือนต่อคำทักท้วงของท่าน ประการที่หนึ่ง เพราะระลึกถึงบุญคุณของโรงเรียน เอส.พี.จี. ที่ให้ที่อาศัย ไปมาจากมหาวิทยาลัยได้สะดวกและเพราะข้าพเจ้าทราบว่า โรงเรียนนี้ไม่รำรวย ถ้าข้าพเจ้าไม่สอน โรงเรียนก็จะสอนเป็นภาษา/*43อังกฤษ ซึ่งนักเรียนไม่เข้าใจ และไม่สนุกกับวิชาที่น่าสนุกเลย ข้าพเจ้าเคยมีครูที่ทำให้ข้าพเจ้าชอบวิชาพฤกษศาสตร์ที่ปีนัง ก็อยากให้ “น้องๆ” ที่โรงเรียนเซนต์แมรีส์ได้สนุกบ้าง และข้าพเจ้าก็ยังสนุกกับวิชานั้นด้วย นอกจากนั้นแทนที่ข้าพเจ้าจะอยู่ที่โรงเรียนในฐานะเป็นผู้ได้รับความกรุณา แม้ว่าจะเสียเงินค่าที่พักและค่าอาหาร ข้าพเจ้ากลายเป็นผู้มีฐานะให้ความช่วยเหลือแก่โรงเรียน
อาจารย์ฝรั่งเศสที่กล่าวถึงนี้1 ข้าพเจ้ารักท่านมาก เพราะท่านทำให้ข้าพเจ้ามีความมั่นใจว่า การมีความนึกคิดไปในแนวแปลกจากคนอื่นนั้น เป็นสิ่งที่ไม่น่าอับอาย ท่านไม่ชอบคณะมิชชันนารี ท่านไม่เห็นชอบกับการชักจูงให้คนเปลี่ยนศาสนา ท่านว่าศาสนาทุกศาสนา เลวเท่ากัน คือสอนให้คนเชื่ออะไรโดยไม่มีเหตุผล ข้าพเจ้าเคยบอกให้ท่านเรียนพุทธศาสนา ท่านบอกว่า พุทธศาสนาก็เหมือนศาสนาอื่น จะให้คนเชื่อในบุญในกรรม ท่านว่าท่านเชื่อไม่ได้ มีบุญมีกรรมแล้วอะไรจะเกิดขึ้น ท่านว่าประเทศฝรั่งเศสได้รับความยุ่งยากต่าง ๆ โดยพระเป็นต้นเหตุ และในอินเดียพราหมณ์ก็เป็นต้นเหตุ ข้าพเจ้าพูดภาษาฝรั่งเศสยังไม่คล่องพอ และหาโอกาสเถียงกับท่านก็ไม่ค่อยมี จึงเลยเสบอกแก่/*45ท่านว่า ข้าพเจ้าชอบมิชชันนารีทุกชนิด เพราะเขามีความเสียสละ และข้าพเจ้าจะบวชเป็นชีในศาสนาโรมันคาทอลิกเมื่อได้ปริญญาแล้ว ท่านรู้ว่าข้าพเจ้าพูดเล่น ท่านก็พูดเล่นเหมือนกันว่าปีนื้อย่าหวังจะได้ปริญญาฝรั่งเศสจากท่านเป็นอันขาด ท่านอุตส่าห์ไปเจรจากับสถานทูตฝรั่งเศสขอให้จัดหาทุนให้ข้าพเจ้าไปศึกษาต่อที่ประเทศฝรั่งเศส แต่ทางบ้านข้าพเจ้าไม่สนับสนุน เพราะมีอคติเกลียดฝรั่งเศสมานานตั้งแต่ครั้งเกิดเหตุการณ์ใน ร.ศ. ๑๑๒ (พ.ศ. ๒๔๓๗) คือเมื่อฝรั่งเศสนำเรือปืนเข้ามาขู่รัฐบาลไทย เรียกค่าเสียหายที่ไทยยิงเรือฝรั่งเศสเป็นเงินถึงสองล้านบาท ตัวข้าพเจ้านั้นเป็นคนไม่มีความทะเยอทะยานในเรื่องไปต่างประเทศหรือการรับปริญญาชั้นสูง เผอิญภรรยาอาจารย์ถึงแก่กรรมจึงเป็นอันเลิกล้มเรื่องการรับทุนของรัฐบาลฝรั่งเศสไป
เมื่อข้าพเจ้าเรียนในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยไปถึงปีที่ ๓ พี่ชายก็นำครอบครัวกลับมาอยู่กรุงเทพฯ มีเหตุการณ์หลายอย่างทำให้เธอต้องไป ๆ มา ๆ ระหว่างกรุงเทพฯ กับเพชรบุรี พี่สาวคนหนึ่งแต่งงาน หลานสาวลูกของพี่ชายก็แต่งงานไปแล้ว เหลือแต่น้องสาว ๓ คน และตัวข้าพเจ้าข้าพเจ้าย้ายจากโรงเรียนเซนต์แมรีส์ มาอยู่ที่บ้านหม้อเมื่อใดก็จำไม่ได้ แต่เมื่อเรียนอยู่ในชั้นปีที่ ๔ ในคณะอักษรศาสตร์ได้กลับมาอยู่บ้านแล้ว
/*46ระหว่างที่เรียนอยู่ในชั้นปีที่ ๔ นั้น ทางโรงเรียนราชินีต้องการครูภาษาฝรั่งเศสสำหรับชั้นมัธยมปีที่ ๗ และท่านอาจารย์ใหญ่1ได้แสดงว่ามีพระประสงค์จะให้ข้าพเจ้าไปสอน เพราะมีคนที่คุ้นเคยกับข้าพเจ้าได้ไปทูลว่าข้าพเจ้าจะสอนได้ ข้าพเจ้ารู้ภาษาฝรั่งเศสพอที่จะเรียนในคณะอักษรศาสตร์ก็จริง แต่ไม่แน่ใจว่าจะสอนได้ จึงได้หาครูภาษาฝรั่งเศสให้โรงเรียนราชินีแทนตัวข้าพเจ้า ท่านอาจารย์ก็เลยให้สอนภาษาอังกฤษ ให้เงินเดือน ๖๐ บาท ข้าพเจ้าต้องอนุเคราะห์ญาติอยู่หลายคนในเวลานั้น เห็นว่าการสอนก็ไม่หนักแรงนัก และโรงเรียนอยู่ใกล้บ้าน จึงได้รับสอนเมื่อได้ปริญญาใน พ.ศ. ๒๔๗๙ แล้ว เข้าเรียนวิชาครู ใน พ.ศ. ๒๔๘๐ จึงสอนต่อที่โรงเรียนราชินีต่อไป ท่านอาจารย์พอพระทัยมาก ให้ขึ้นเงินเดือนเป็น ๘๐ บาท ทำให้รู้สึกร่ำรวย ได้อุปถัมภ์ลูกของญาติเพิ่มอีก และทางแผนกฝึกหัดครูมัธยม ก็สนับสนุนให้สอน เพราะเวลาสอนไม่ขัดกับการเรียนในแผนก เมื่อทำการฝึกสอนในภาคกลางของปีการศึกษา ตามธรรมเนียมของนิสิตในแผนกฝึกหัดครูมัธยมในสมัยนั้น ก็ฝึกสอนที่โรงเรียนราชินีนั้นเอง หัวหน้าแผนก2ได้ให้นิสิตในแผนกทุกคนทดลองสอนให้ท่านดู เมื่อได้เห็นการสอนของข้าพเจ้าแล้วก็บอกแก่อาจารย์อื่น ๆ ในแผนก/*47ว่าระหว่างที่นิสิตฝึกสอน ให้เอาใจใส่กับนิสิตอื่นไม่ต้องเอาใจใส่กับข้าพเจ้า เมื่อท่านมีเวลาท่านจะไปดูเอง ท่านไปดูครั้งเดียว ท่านติการสอนและการแนะนำให้ใช้อุปกรณ์การสอนเพิ่มเติมมีชอล์กสี เป็นต้น แล้วท่านก็บอกว่าท่านต้องเอาใจใส่กับนิสิตอื่น ๆ มากกว่า ให้ข้าพเจ้าพยายามปรับปรุงตนเอง ถ้ามีปัญหาก็ให้ไปหารือ แต่ข้าพเจ้าไม่พบปัญหาอะไรมาก เพราะนักเรียนในห้องเรียนมีจำนวนน้อย มีไม่ถึง ๒๕ คน และเป็นนักเรียนที่สนิทสนมกับครูเหมือนเป็นลูกหลาน เพราะท่านอาจารย์ท่านวางพระองค์อย่างเป็นแม่ หรือญาติผู้ใหญ่ของนักเรียน ข้าพเจ้าเคยวางตัวกับนักเรียนที่เซนต์แมรีส์ เอส.พี.จี. มาเหมือนเป็นพี่สาว ถึงแม้นักเรียนที่โรงเรียนราชินีจะเรียกว่าครู ก็ไม่ห่างเหินกัน จึงสอนไปได้โดยไม่มีอุปสรรคมากนัก มีนักเรียนที่ขี้เกียจบ้าง ซึ่งก็เป็นธรรมดา เมื่อถูกติดตามทวงการบ้านบ่อย ๆ นักเรียนก็เบื่อในการที่จะถูกทวง จึงมักรีบมาส่ง การสอนแบบเก่านั้นง่ายมาก สอนให้นักเรียนเข้าใจและจำได้เฉพาะเรื่องที่สำคัญ ๆ ก็เป็นที่พอใจ ครูต้องขยันในการตรวจแบบฝึกหัดเท่านั้น ข้าพเจ้าได้รับการสอนภาษาอังกฤษโดยค่อนข้างจะเป็นสมัยใหม่จากอาจารย์อังกฤษในแผนกฝึกหัดครู มีหลักการสอนที่สำคัญคือ ไม่ให้โอกาสนักเรียนทำผิดเสียก่อน ให้ป้องกันการทำผิด ข้าพเจ้าจึงไม่ต้องหนักใจ แม้ในการตรวจแบบฝึกหัด นักเรียนก็ไม่ทำผิดมากนัก
/*48ข้าพเจ้ามีอายุเป็นผู้ใหญ่เต็มที่แล้ว ได้เห็นชีวิตมาพอที่จะเข้าใจธรรมชาติมนุษย์ ได้เรียนวิชาจิตวิทยาพอสมควร ข้าพเจ้าจึงสามารถเก็บความรู้สึก ความคิดที่ข้าพเจ้ารู้ว่า ถ้าหากพูดออกไป จะทำให้ใครพอใจใครหรือไม่พอใจ ท่านอาจารย์นั้นท่านเป็นคนที่ต้องเรียกว่าหัวใหม่ ท่านไม่ค่อยมีระเบียบนัก พอพระทัยที่จะตามใจนักเรียน และให้นักเรียนแสดงความรู้สึกออกมาอย่างไม่เกรงใจใคร ท่านก็ตักเตือนอย่างอ่อนละมุน เช่นนักเรียนอาจพูดจาเสียดสีกันต่อพระพักตร์ท่าน ท่านก็ว่า “ทำไมต้องพูดกะตักกะตากกันด้วยเล่า” นักเรียนก็หัวเราะกันคิกคัก รู้ตัวว่าประพฤติไม่ดีโดยไม่มีความรู้สึกว่าได้ทำผิดอะไรมากนักหนา ซึ่งเป็นวิธีอบรมเด็กวัยรุ่นที่ดีที่สุด ท่านทรงพระเมตตาข้าพเจ้ามาก เรียกให้ไปเฝ้าที่ห้องทรงอักษรและซักถามเรื่องนักเรียนบ่อย ๆ สมุดประจำวันนักเรียนฝึกหัดสอนที่มหาวิทยาลัยให้ท่านทรงแสดงความเห็น ท่านก็บอกแต่ความดีไม่มีอะไรเสียหายเลย ใช้ถ้อยคำก็ไพเราะ ใช้คำว่าเธอ สำหรับข้าพเจ้าทุกคำ ข้าพเจ้ารู้สึกอายมาก ต้องนำไปให้ทรงแก้ว่าดีเกินไป ท่านกลับรับสั่งว่า “เธอต้องรู้ว่าผู้ใหญ่เขาพูดตามใจจริง จะไปอายทำไม” แล้วเลยทรงชวนให้เป็นครูต่อไปที่โรงเรียนราชินี ข้าพเจ้าไม่กล้ารับคำเพราะไม่แน่ใจว่าจะสอนต่อไปที่โรงเรียนราชินีนั้น จะตรงกับความประสงค์ของข้าพเจ้าหรือไม่ ที่โรงเรียนนั้นคณะครูมีอุปนิสัยดีกัน/*49โดยมาก ไม่มีคนที่พูดจาก้าวร้าวหรือติฉินครูอื่น ๆ ลับหลัง หรือแสดงว่าแข่งดีกันเลย แต่มีข้อที่ข้าพเจ้าคิดว่า ถ้าข้าพเจ้าอยู่ที่โรงเรียนราชินี จะไม่ได้ทำประโยชน์อะไรนัก คือครูโดยมากมีความคิดว่าโรงเรียนราชินีเป็นโรงเรียนดีกว่าโรงเรียนอื่น ๆ ทั้งหมดในประเทศไทยแล้ว ไม่จำเป็นต้องขวนขวายปรับปรุงอะไรอีกต่อไป ดูเหมือนมีท่านอาจารย์คนเดียวที่มีความคิดอยากจะทำอะไรต่อไปให้แปลกไปอีก แต่ข้าพเจ้าสังเกตดูพระนิสัยแล้ว เห็นว่าท่านเหมาะจะเป็นผู้ศึกษาค้นคว้า อย่างที่ฝรั่งเรียกว่า scholar มากกว่าอาจารย์ใหญ่ของโรงเรียนมัธยมในสมัยที่ประเทศกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ข้าพเจ้ารู้ว่า สังคมไทยจะต้องฝ่าฟันอุปสรรคนานัปการ ซึ่งจะทำไม่ได้ด้วยความดีอย่างเดียวอย่างที่ท่านอาจารย์ทรงประพฤติ โรงเรียนราชินีจะเป็นโรงเรียนของลูกหลานคหบดี (เวลานั้นขุนนางกับเจ้าหมดอำนาจและอิทธิพลไปแล้ว) แต่วิธีการของโรงเรียนราชินีจะไม่เข้ามีส่วนกับความเปลี่ยนแปลงใหญ่หลวงของสังคมนั้น
ก่อนปีการศึกษาจะผ่านไป ก็ปรากฏผลออกมาตามที่ข้าพเจ้าคาด คือกระทรวงศึกษาธิการเปลี่ยนแผนการศึกษาอย่างกระทันหัน เลิกการสอนชั้นมัธยมปีที่ ๗ - ๘ ทั้งประบระเทศ ให้ทุกมหาวิทยาลัยตั้งโรงเรียนเตรียมของตนเองขึ้น หัวหน้าแผนกฝึกหัดครูมัธยมของจุฬาลงกรณ์มหา/*50วิทยาลัย ได้รับมอบหมายให้วางแผนสำหรับจัดโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยแล้วได้เป็นผู้อำนวยการ และท่านได้คัดเลือกนิสิตจํานวนหนึ่งที่เรียนจบวิชาครูในปีนั้นไว้เป็นคณะครูของโรงเรียน ร่วมกับครูที่สอนอยู่แล้วที่โรงเรียนหอวัง และอาจารย์จากแผนกฝึกหัดครูมัธยม คณะอักษรศาสตร์ บางคน
ภาวะแวดล้อมการเป็นอาจารย์ในโรงเรียนเตรียมฯ จุฬาฯ
ก่อนที่จะเล่าถึงการเป็นครูของข้าพเจ้า เห็นควรให้ท่านผู้อ่านทราบว่า ข้าพเจ้าไม่ได้มีความตั้งใจในอันที่จะมีอาชีพครูเลย ถ้าข้าพเจ้าเป็นครูดีสำหรับศิษย์บางคน ขอให้ศิษย์เหล่านั้นระลึกถึงภาวะแวดล้อมต่าง ๆ ที่ข้าพเจ้าได้ผ่านพบประสบมา อาทิ ผู้ที่อบรมข้าพเจ้าทางบ้าน และครูอาจารย์ทั้งที่รู้ตัวและไม่รู้ เมื่อข้าพเจ้าเริ่มรับราชการนั้น ข้าพเจ้าอยู่ในวัยฉกรรจ์ ถึงแม้จะมีโรคภัยเป็นประจำแต่ก็ยังมีกำลังดีอยู่ตามวัย ข้าพเจ้าถือหลักว่า เมื่อได้รับมอบหมายให้ทำอะไรก็ตาม ก็ต้องพยายามทำให้เต็มความสามารถ และทำใจให้ชอบให้สนุกกับสิ่งที่ต้องทำ เมื่อข้าพเจ้าต้องมีอาชีพครู ข้าพเจ้าก็จะพยายามปฏิบัติหน้าที่ให้ดีที่สุดที่จะทำได้ แต่เหตุที่ข้าพเจ้าเป็นครูนั้น หาใช่เพราะตัวเองไม่ แต่เป็นเพราะบุพกรรมมากกว่า หรือจะเรียกว่า/*51ดวงชาตาก็ได้คือ พี่สาวคนถัดไปของข้าพเจ้าอยากเป็นครู1 มีความเชื่อว่าการเป็นครูเป็นอาชีพที่ดี ที่เป็นประโยชน์มาก แต่ตัวข้าพเจ้าไม่ค่อยคิดอยากเป็นอะไรมากนัก ถ้าจะกล่าวถึงความสุขในการกระทำอะไร ก็มีการเล่นละคร เป็นความปรารถนาลึกๆ อยู่ในจิตใจ แต่ภาวะแวดล้อมก็ไม่อำนวย และเป็นคนไม่ขวนขวายที่จะเป็นอะไร โอกาสมีมาให้เป็นอะไรก็รับเอาเป็นอย่างนั้น พี่สาวคนถัดไปของข้าพเจ้านี้มักจะพยายามชวนใจให้ข้าพเจ้าอยากเป็นครู เพราะตนเองนั้นพลาดโอกาสไป การที่จะทำงานเป็นครูในโรงเรียนของคนที่นับถือศาสนาอื่น ก็ไม่สมควรนัก จะไปเป็นครูในโรงเรียนรัฐบาล หรือโรงเรียนราษฎร์ของไทย ทางบ้านก็ไม่สนับสนุนเพราะไม่พอใจกับวิธีการศึกษาและวิธีการอื่นๆ อีก แต่สมัยกาลเปลี่ยนแปลงไป เมื่อข้าพเจ้าเจริญวัยเป็นผู้ใหญ่พอสมควรแล้วพี่ชายก็เปลี่ยนความคิดนึกไปบ้าง และเชื่อถือการศึกษาในมหาวิทยาลัยพอประมาณ จึงไม่ขัดขวางการที่ข้าพเจ้าจะไปเป็นครู นั่นเป็นข้อหนึ่ง อีกข้อหนึ่งก็คือ วันหนึ่งพี่ ๆ น้อง ๆ สนทนากับจีนเจ้าของโรงเลื่อยคนหนึ่งที่จังหวัดเพชรบุรี จีนผู้นี้เป็นคนมีข้อคิดเห็นและสามารถในการพูดจา ได้กล่าวว่า คนมีปัญญาแล้วไม่ใช้ปัญญาให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นนั้นบาป เอาปัญญามาเก็บเสียคนเดียว /*52เกิดชาติหน้าจะโง่ พี่สาวคนถัดไปที่ข้าพเจ้ากล่าวถึงแล้วนั้นก็ยิ่งเตือนให้ข้าพเจ้าไปศึกษาต่อในมหาวิทยาลัยเพื่อจะได้เป็นครู และพี่อื่น ๆ ก็สนับสนุนด้วย เพราะเกิดเชื่อกันขึ้นมาว่า คนทุกคนควรมีส่วนในการรับใช้บ้านเมืองมากที่สุดที่จะทำได้ พี่ๆ นั้น กาลเวลาไม่อํานวยให้ได้ทำอะไรนัก แต่ข้าพเจ้านั้นมีโอกาส ข้าพเจ้าจึงรับความเห็นนั้นและได้ไปเข้าศึกษาในมหาวิทยาลัย
ในสมัยที่ข้าพเจ้าเป็นคนในวัยสาว คือระหว่างอายุ ๑๗ - ๒๐ นั้น ในบรรดาครอบครัวไทยในพระนครที่มีฐานะดีพอสมควร ก็เพ่งเล็งกันอยู่ในเรื่องว่า ลูกหญิงหลานหญิงหรือน้องหญิงจะได้แต่งงานหรือไม่ แต่งกับใคร มีหน้ามีตาหรือต้องกล้ำกลืนฝืนใจรับ ในครอบครัวของข้าพเจ้านั้นแปลกจากครอบครัวอื่น พ่อมีชื่อเสียงว่าเป็นคนหวงลูกสาวที่สุด คือได้ออกปากไว้ว่าจะไม่แต่งงานให้ลูกสาวคนไหนไม่ว่าผู้ใดจะมาขอก็จะไม่ตกลงด้วยทั้งนั้น ไม่มีใครทราบเหตุผลที่แท้จริงของท่าน ท่านได้สิ้นชีวิตไปโดยนำเอาเหตุที่แท้จริงในใจของท่านไปด้วย เริ่มแรกทีเดียว ท่านไม่ได้ถือหลักนี้ ท่านได้ยินยอมให้เพื่อนข้าราชการคนหนึ่ง ซึ่งอยู่ในฐานะเป็นที่นับถือของท่าน หมั้นลูกหญิงที่รักของท่านคนหนี่งให้แก่ลูกชาย ลูกชายคนนี้ไปศึกษาต่างประเทศ เมื่อกลับมาก็พาภรรยาจากต่างประเทศมาด้วย ตั้งแต่นั้นก็ไม่/*53ตกลงรับหมั้นลูกผู้หญิงคนไหนอีกเลย ไม่ว่าจะโดยเหตุผลสมควรหรือไม่ประการใด แต่ท่านมีวิธีแปลก ๆ คือ เมื่อมีชายหนุ่มที่ท่านถูกใจมากมาที่บ้าน ท่านก็ไม่ป้องกันให้ลูกสาวรู้จัก ลูกสาวของท่านบางคน ด้วยความจำเป็นก็ต้องออกจากบ้านไปมีสามีเป็นชายที่ตนเลือกเอง ครั้นท่านไปพบลูกเขยนอกบ้าน ท่านก็เข้าไปสนทนาด้วยเป็นอันดี1 ลูกเขยคนหนึ่ง2ไปมาหาสู่กับท่าน ลูกของท่านบางคนก็หาสามีที่เหมาะสมแก่ตระกูลและฐานะได้ บางคนก็หาไม่ได้ ซึ่งก็ต้องเป็นธรรมดาเพราะในเมื่อผู้ใหญ่ไม่ช่วยปลูกฝัง หญิงสาวในสมัยที่ต้องอยู่ในสายตาผู้ใหญ่ตลอดเวลา ก็ไม่มีโอกาสจะเลือกได้มากนักด้วยตนเอง เมื่อโอกาสมาอย่างใดก็รับเอาโอกาสนั้น ครั้นพ่อสิ้นแล้วก็มีพี่ ๆ ผู้หญิงของข้าพเจ้าแต่งงานไปบ้าง ไปร่วมชีวิตกับชายบางคนตามโอกาสบ้าง เหลืออยู่กับพี่ชาย ๓ คน ในที่สุดดังได้กล่าวแล้ว เป็นที่น่าประหลาดใจอย่างยิ่งที่มีคนเอาใจใส่กับการที่ข้าพเจ้าจะได้แต่งงานหรือไม่ได้แต่งงาน เกือบไม่เว้นตัวที่ได้เข้ามาทำความรู้จัก ข้าพเจ้าได้ยินกับคำปรารภว่าเป็นคนไม่สวยจนเคยชิน แต่ข้าพเจ้าไม่เคยห่วงในเรื่องที่จะได้แต่งงานหรือไม่แต่ง และรำคาญเมื่อมีคนมาแสดงความสนใจในเรื่องนี้ บางคนสนใจด้วยความหวังดี บางคนก็มีทีท่าเยาะเย้ย จนบัดนี้ข้าพเจ้าก็ยังไม่ค่อยเข้าใจท่านเหล่านั้นนัก แต่ถ้าจะให้เดา /*54คงเปนเพราะรำคาญพฤติกรรมของข้าพเจ้าบางอย่าง ซึ่งไม่เหมือนกับผูหญิงสาวในวัยเดียวกันทั่วไป เป็นต้นว่าถ้ามีงานประชุมญาติมิตรโดยมากที่บ้านของข้าพเจ้าเอง หรือในการเดินทางไปต่างจังหวัด ซึ่งเป็นโอกาสที่คนจะจับกลุ่มคุยกัน ข้าพเจ้าไปนั่งฟังผู้ชายรุ่นใหญ่ ในวัยเดียวกันกับพี่ชาย ซึ่งเป็นคนรุ่นเดียวกับพ่อของเพื่อน ๆ ของข้าพเจ้า หรือมิฉะนั้นก็คนรุ่นเดียวกับพี่ชายคนถัดๆ ไป หรือมิฉะนั้นก็ชอบคุยกับหลานๆผู้ชาย ซึ่งเป็นคนวัยเดียวกับผู้ชายที่คนทั้งหลายหมายมาดให้เป็นคู่ของลูกสาวๆของท่าน ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะข้าพเจ้าคุ้นกับการฟังผู้ชายคุยกัน ตั้งแต่คนวัยเดียวกับพ่อ ซึ่งหมายความว่าเป็นข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ หรือมิฉะนั้นก็ได้ฟังเรื่องต่าง ๆ จากพี่ชายรุ่นใหญ่ ซึ่งมาหาพ่อเป็นระยะ ๆ และการสนทนาของท่านเหล่านั้นก็เป็นเรื่องที่ผู้หญิงธรรมดาไม่คุยกัน คือเรื่องราชการ มีเรื่องอาชีพของราษฎรเป็นต้น และเรื่องประวัติของข้าราชการผู้นั้นผู้นี้น่าได้เลื่อนตำแหน่งสูงขึ้นเพราะทำตนให้สอดคล้องกับการโปรดปรานของเจ้านาย หรือทำตนเป็นคนตรง ไม่โอนอ่อนตาม เหล่านี้เป็นต้น
เหตุที่ข้าพเจ้าไม่ค่อยกระวนกระวายว่าจะได้แต่งงานหรือไม่นั้น อาจเป็นเพราะว่า มีคนมาติดต่ออยู่เป็นระยะ ๆ /*55ไม่ห่างกันนัก บางรายก็ติดต่อกับผู้ปกครอง หรือญาติใกล้ชิด ซึ่งได้ถูกปฏิเสธไปโดยไม่ได้หารือข้าพเจ้าเลย หรือติดต่อกับตัวข้าพเจ้าเอง ซึ่งข้าพเจ้าต้องทำให้เข้าใจว่าจะรักษาความสัมพันธ์ให้ยืดเยื้อไปไม่ได้ เพราะรู้ว่าผู้ปกครองจะไม่พอใจบ้าง หรืออาจเป็นความอยากไม่เป็นอะไรตามธรรมชาติของข้าพเจ้าก็ได้ คือไม่ทะเยอทะยานในเรื่องใด ความเพลิดเพลินของข้าพเจ้าอยู่กับการมีเพื่อนคุย ซึ่งไม่ค่อยขาดเลย เพราะมีญาติมาก บางคนมาติดต่อกับพี่ ๆ ผู้หญิง ก็เลยต้องเป็นเพื่อนคุยกับข้าพเจ้าไปด้วย หลาน ๆ ผู้ชายซึ่งมักมีอายุแก่กว่าข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าชอบคุยด้วยมาก เพราะอาจซักถามเรื่องลี้ลับที่สุดอย่างไรก็ได้ หลาน ๆ ผู้ชายจะเล่าให้ฟังโดยไม่กระดาก เพราะข้าพเจ้ามีฐานะเป็นอาเขาไม่รู้สึกว่าเป็นการสนทนากับผู้หญิงสาว และอาจเป็นเพราะข้าพเจ้ามีญาติผู้ชายหนุ่ม ๆ มากนั่นเอง ข้าพเจ้าจึงไม่ค่อยกระวนกระวายในเรื่องที่จะได้แต่งงานหรือไม่แต่งงาน เพราะมักรู้ความลับของครอบครัวหนุ่มสาวจากญาติผู้ชายหนุ่ม ๆ เมื่อได้รับทราบว่าหญิงสาวคนไหนแต่งงานอย่างมีหน้ามีตาไปแล้วไม่กี่มากน้อย ก็จะได้รับทราบถึงความซุกซนของผู้ชายที่เป็นเจ้าบ่าวที่หรูหราในเวลาเร็ววัน บางคนก็ไม่ถึง ๒ ปี การที่ได้รับรู้เรื่องชีวิตลับของผู้ชายหนุ่มมากหน้าหลายตา ทำให้เกิดความรู้สึกว่า ความเดือดร้อนนั้นมีอยู่ทั่วไป
/*57ข้าพเจ้าได้รับราชการอย่างเร็ว หลังจากได้ทราบผลการสอบไม่กี่วัน คือในวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ระเบียบของราชการเวลานั้น ให้ผู้ที่ได้รับปริญญาและอนุปริญญาของมหาวิทยาลัย เป็นข้าราชการชั้นโทเลยทีเดียว ชีวิตราชการของข้าพเจ้าจึงเริ่มด้วยการเป็นข้าราชการชั้นโทและเป็นที่น่าแปลกใจว่า ตั้งแต่ข้าพเจ้าเข้ารับราชการเป็นอาจารย์ของโรงเรียนเตรียมฯ ก็ไม่มีคนชั้นคุณแม่ คุณป้า คุณน้า มาสนใจกับการที่ข้าพเจ้าจะได้แต่งงานหรือไม่ เสมือนว่าท่านสิ้นหวังแล้ว อีกนัยหนึ่งอาจเป็นเพราะว่าเพื่อน ๆ ร่วมวัยกับข้าพเจ้าได้แต่งงานไปหมดแล้ว ข้าพเจ้าไม่เป็นภัยอันตรายอันใดแก่เชื้อสายท่าน ไม่ว่าจะในทางเข้าร่วมสังเวียนแข่งขัน หรือในทางที่อาจชักพาให้ทำตามได้อีกแล้ว หรือจะเพราะเหตุใดก็ต้องใช้การเดาทั้งสิ้น
ท่านที่อ่านเรื่องนี้บางคนอาจอยากรู้ว่า วิธีการแสดงความข้องใจของผู้ปกครองหญิงสาว เกี่ยวกับหญิงอื่นที่ไม่อยู่ในความรับผิดชอบของตนนั้นมีลักษณะอย่างไร ข้าพเจ้าว่าถ้าจะบันทึกไว้เป็นประวัติพฤติกรรมของสังคมก็อาจเป็นประโยชน์แก่นักสังคมวิทยาในอนาคตหรือในปัจจุบันได้ วิธีการต่าง ๆ ก็มีการใช้คำพูดในโอกาสต่าง ๆ กัน เป็นต้นว่า
“คุณบุญเหลือนี่สวยสู้คุณ.....ไม่ได้ เรียนหนังสือมากไปกระมัง”
/*58“เป็นไง ทำไมแต่งตัวสีอย่างงี้ ไม่สมกับผิวพรรณ ทำให้ดูซีด ๆ ไม่เหมือนคุณ.......นั้นเขาดูสดใสอยู่เสมอ"
“ลูกผู้หญิงเราน่ะ อะไร ๆ ก็ไม่สำคัญเท่าการเรือน จะเรียนอะไรไป ๆ มันก็ไกวเปล”
คำพูดชนิดนี้ข้าพเจ้าไม่เคยโต้ตอบเลย แต่ดูสายตาญาติของข้าพเจ้าแล้ว รู้ว่ากระทบกระเทือนใจกันมากและญาติบางคนก็ไม่สบายใจที่ข้าพเจ้าไม่แสดงความรู้สึกอะไรทั้งสิ้น มีญาติผู้ใหญ่เลียบเคียงถาม ใช้คำพูดเป็นต้นว่า “ว่าไง เคยคิดยังไงบ้าง คิดจะอยู่กับพี่ชายไปเรื่อย ๆ หรือยังไง” คำเลียบเคียงเช่นนี้ ข้าพเจ้าก็บังเอิญหาคำตอบที่เหมาะสมไม่ได้สักคราวเดียว ได้แต่คิดในใจว่าคำถามชนิดนี้ไม่ต้องการคำตอบ ที่จริงถ้ารู้จักชีวิตมากเท่าเดี๋ยวนี้ ก็จะตอบว่า "ไม่เห็นมีอะไรที่ข้าพเจ้าจะบันดาลให้เป็นไปได้เลย” แต่เวลานั้น ข้าพเจ้ายังคิดว่า การเรียนหนังสืออยู่ในอำนาจของข้าพเจ้า หาได้คิดไม่ว่า ข้าพเจ้าอาจป่วยในวันสอบสำคัญเข้าสักวันหนึ่ง และอาจต้องเรียนซ้ำชั้นทั้งปีเพราะเหตุที่ป้องกันไม่ได้ แต่เมื่อไม่เคยประสบโชคร้ายแรงในเรื่องใด มนุษย์ก็ไม่เฉลียวใจไปในทางนั้น
ในเรื่องการให้นิสิตที่สอบตก เรียนซ้ำชั้นทั้งปีนั้น ข้าพเจ้ามีความคิดเห็นที่จะกล่าวต่อไปในภายหลัง
การรับราชการ
/*59ได้กล่าวแล้วว่า ข้าพเจ้าได้รับบรรจุเป็นข้าราชการสังกัดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเร็วกว่าผู้จบการศึกษามักได้รับ บางคนรอเป็นเวลาหลายเดือน บางคนรอเป็นเวลา ๒ – ๓ ปี จึงจะได้บรรจุเป็นข้าราชการ ก่อนที่จะกล่าวเรื่องระบบราชการต่อไป ขอย้อนกล่าวถึงความเห็นของครอบครัวในการที่ข้าพเจ้าจะรับราชการ พี่ชายและผู้ปกครองตามประเพณี เพราะเวลานั้นบรรลุนิติภาวะแล้วเป็นผู้ที่ถือหลักการรับราชการแน่วแน่ เธอได้กราบถวายบังคมลาออกจากราชการในรัชกาลที่ ๗ เพราะคิดเห็นขัดแย้งกับระเบียบการงานบางอย่าง ซึ่งข้าพเจ้าไม่สามารถจะบอกได้ว่าเป็นความเห็นที่ถูกหรือไม่ อย่างไรก็ตามความคิดเห็นนั้นกระทบกระเทือนใจเธอมาก แต่ไม่เกี่ยวกับหลักการที่อาจนำความกราบบังคมทูลได้ จึงอ้างแต่ว่าหูไม่ดี ไม่ค่อยได้ยิน ต้องกราบถวายบังคมลาออก ซึ่งก็โปรดเกล้าฯ ให้ออกได้ตามความปรารถนา แม้จะออกจากราชการแล้วเธอก็ถือว่า การที่ได้ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยานั้นเป็นหลักสูงสุดในชีวิต ถ้าหากพระมหากษัตริย์มีพระราชประสงค์ให้ทำสิ่งใดก็จะต้องทำตามพระราชโองการทุกอย่าง เธอเคยบอกว่า คนมีสัตย์นั้นไม่มีศีล เมื่อได้ให้สัตย์แก่ผู้ใดแล้ว แม้เขาสั่งให้ไปฆ่าใคร ก็ต้องฆ่าได้ เมื่อลูกชายของเธอกลับมาจากศึกษาในสหรัฐอเมริกา เธอไม่สนับสนุนให้ทำราช/*60การ เธอว่าคนทำราชการต้องพร้อมที่จะสละชีวิด และยิ่งกว่าชีวิตได้ เพราะต้องถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เมื่อเปลี่ยนระบอบการปกครองมาเป็น “ประชาธิปไตย” ทางราชการได้เปลี่ยนประเพณี เลิกให้ข้าราชการถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เมื่อข้าพเจ้าจะเข้ารับราชการ พี่ชายจึงไม่ห่วงใยนัก เธอรับว่าเธอไม่เข้าใจวิธีการปกครองแบบใหม่เลย แต่ญาติผู้หญิงๆ ก็มีการหารือกันในเรื่องปลีกย่อยบ้าง
ก่อนเปลี่ยนการปกครอง พี่ชายได้พาน้อง ๆ ไปเที่ยวตามต่างจังหวัดต่าง ๆ ในประเทศ และประเทศใกล้เคียง ได้เห็นความแตกต่างจากท้องที่หนึ่งกับอีกท้องที่หนึ่ง พี่ชายเป็นผู้ที่คบกับชาวต่างประเทศโดยหน้าที่ราชการอยู่เป็นประจำ และได้รับความคิดนึกจากพ่อดูเหมือนจะมากที่สุดในเรื่องการทำราชการ เธอเป็นคนค่อนไปข้าง “หัวใหม่” นิยมการยกย่องคนที่ต่ำกว่าให้สูงขึ้น และไม่ค่อยจะทำตนให้ต่ำกว่าผู้ใดแม้จะสูงศักดิ์เพียงใด เป็นบุคคลที่ได้รับความเกรงใจจากเพื่อนข้าราชการ แม้จนพระราชวงศ์มาก อาจเป็นเพราะเป็นผู้ที่ได้รับพระมหากรุณาจากพระเจ้าอยู่หัวสองราชการติดต่อกันก็ได้ แต่ก็ประกอบกับบุคลิกลักษณะด้วย เมื่อเธอออกไปเที่ยวต่างจังหวัด ซึ่งในสมัยนั้นใช้คำว่าหัวเมือง เห็นข้าราชการผู้น้อยนบนอบต่อผู้บังคับบัญชายิ่งกว่า “คนในบ้าน” นบนอบต่อ “เจ้าบ้าน” ในครอบครัว /*61หรืออาจกล่าวว่าที่ตัวเธอเคยนบนอบต่อพระราชวงศ์ชั้นสูงที่เธอคุ้นเคยก็ว่าได้ โดยเฉพาะฝ่ายหญิงนั้นนบนอบกันมาก เช่นภรรยาของผู้บังคับบัญชานั่งบนเก้าอี้ตัวหนึ่ง ภรรยาข้าราชการผู้น้อยก็ไม่ยอมนั่งบนเก้าอี้อีกตัวหนึ่ง ยินยอมและยินดีที่จะนั่งบนพื้นห้อง ฝ่ายภรรยาผู้บังคับบัญชาก็เชื้อเชิญแต่พอเป็นกิริยา คงยินยอม และยินดีที่จะให้ภรรยาผู้น้อยแสดงมารยาทดังได้กล่าวนั้น พี่ชายทนประเพณีอย่างนั้นไม่ได้ เธอถือเป็นเรื่องใหญ่ของบ้านเมือง ถือว่าเป็นการทำให้เกิดความกระด้างกระเดื่องในใจของผู้น้อย นำไปสู่การแตกสามัคคี เธอบอกให้น้อง ๆ ไปเตือนพี่สาวรุ่นใหญ่คนหนึ่ง ซึ่งสามีรับราชการหัวเมืองมานาน จนชินกับประเพณีดังกล่าว ไม่เห็นความบกพร่อง หรือดูดายในเรื่องเล็กน้อยเช่นนั้นเป็นเรื่องสำคัญ พี่สาวคนหนึ่งก็แสร้งเป็นคนไม่มีไหวพริบ ทำเป็น “เถรตรง” นำความไปบอกแก่พี่รุ่นใหญ่ตามคำของพี่ชาย ทั้งที่รู้ว่าคงจะกระทบกระเทือนใจพี่สาว เรื่องนี้จะอธิบายให้ละเอียดกว่านี้ได้ แต่จะยืดยาวเกินไป จึงสรุปแต่เพียงว่า เมื่อข้าพเจ้าจะรับราชการ พี่ชายจึงว่า ในเมื่อถือว่าจะเป็นประชาธิปไตยแล้ว ก็เชื่อว่าการนอบน้อมกันจนเกินสมควรนั้นก็คงหมดไป ต่อมาหลายปีให้หลัง ข้าพเจ้าได้แจ้งให้เธอทราบว่า การเปลี่ยนระบอบการปกครองนั้นมิได้ทำให้คนเปลี่ยนอุปนิสัยหรือความเคยชินต่างๆ ได้ง่ายนัก ในระยะนั้นพี่ชายได้เลิกหวังว่าจะมีการ/*62เปลี่ยนแปลงกันจริงจังแล้ว และเธอเข้าใจธรรมชาติมนุษย์ดีกว่าข้าพเจ้าจึงไม่แสดงความประหลาดใจอย่างใด
ข้าพเจ้าเข้ารับราชการด้วยความเข้าใจ และหวังว่าประชาธิปไตยจะนำความเปลี่ยนแปลงในทางดีมาสู่บ้านเมือง ถึงแม้ว่าจะต้องใช้เวลานานพอสมควร กว่าคนทั้งหลายจะเข้าใจคติต่าง ๆ อย่างสมบูรณ์ และการเป็นครูเป็นโอกาสดีอย่างหนึ่ง ที่จะมีส่วนในการนำมาซึ่งความสมหวัง แนวความคิดที่ครอบครัวข้าพเจ้าเห็นว่าสำคัญแก่บ้านเมืองก็คือ ควรขจัดความโอนอ่อนตามใจกันในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ให้หมดสิ้นไป และแสดงความคิดเห็นอย่างตรงไปตรงมาแก่กันและกัน เพื่อจะได้ปรับปรุงบ้านเมืองให้ทันการ ซึ่งการศึกษาย่อมจะมีบทบาทสำคัญ นั่นคือความคิดในด้านการเมือง และด้านสังคม ส่วนทางวิชาการนั้นก็ใคร่จะได้เห็นคนไทยรุ่นต่อ ๆ ไป มีความเข้าใจกว้างขวางเกี่ยวกับประเทศของตน ในสมัยนี้ก็คงจะใช้คำว่า เข้าใจวัฒนธรรมไทย หรือเอกลักษณ์ของไทย ได้แก่ประเพณีต่าง ๆ สภาพธรรมชาติเกี่ยวกับภูมิประเทศ และสภาพธรรมชาติทางจิตใจของคนไทย รวมไปถึงสุนทรียลักษณ์มีดนตรี การละคร สถาปัตยกรรม ประติมากรรม เป็นต้น เฉพาะตัวข้าพเจ้าเองนั้น ได้แลเห็นจากประสบการณ์ของตนเองว่า ความสามารถอ่านหนังสืออังกฤษได้เป็นกำไรเป็นกุญแจไขคลังความรู้อันใหญ่หลวง และการเข้าใจวัฒนธรรมของ/*63คนอื่น ทำให้เข้าใจวัฒนธรรมของตนได้ง่ายขึ้น ซึ่งข้าพเจ้าได้ประสบแก่ตนเอง ในกรณีศาสนา การที่ได้ศึกษาศาสนาโรมันคาทอลิกอย่างถี่ถ้วน แล้วมาศึกษาพุทธศาสนาเปรียบเทียบกันนั้น ทำให้เข้าใจศาสนาของบรรพบุรุษได้แจ่มแจ้งกว่า หากว่าจะไม่รู้ศาสนาอื่นเลย แม้กระนั้นเมื่อเริ่มรับราชการเป็นครู ก็มีความประสงค์จะสอนภาษาไทยมากกว่าภาษาอังกฤษ เพราะได้เห็นมาแล้ว ตั้งแต่เมื่อเป็นนักเรียนในชั้นมัธยม และเมื่อศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ ว่าในชั่วโมงภาษาไทย เป็นโอกาสที่ครูอาจารย์จะทำให้ความนึกคิดของนักเรียนก้าวหน้าขึ้นหรืออยู่กับที่ ได้มากน้อยเพียงใด ข้าพเจ้าขอเป็นครูสอนภาษาไทยแต่ประสบความล้มเหลวเป็นครั้งแรกในการเป็นครู คือทางโรงเรียนขาดครูภาษาอังกฤษ และต้องการให้ข้าพเจ้าทำหน้าที่เป็นสื่อระหว่างมหาวิทยาลัยกับโรงเรียนเตรียมฯ ในสายวิชานั้น ข้าพเจ้าจึงต้องรับหน้าที่เป็นผู้ประสานงานการสอนภาษาอังกฤษ แล้วต่อมาอีกปีหนึ่ง ก็ได้รับแต่งตั้งเป็นการภายในให้เป็นหัวหน้าวิชาภาษาอังกฤษ ต่อมาอีกในปีแรกที่มีการสงครามอาเซียบูรพา ได้รับแต่งตั้งให้เป็นหัวหน้าแผนกภาษาต่างประเทศ
ที่เรียกว่าได้รับการแต่งตั้งเป็นการภายใน ก็เพราะในสมัยนั้น ไม่มีตำแหน่งหัวหน้าวิชาในระดับมัธยม คำว่า/*64หัวหน้าแผนกวิชาในมหาวิทยาลัย เป็นตำแหน่งสูง ในปัจจุบันนี้ก็คือตำแหน่ง ศาสตราจารย์ หรือในบางมหาวิทยาลัยเรียกว่า หัวหน้าภาควิชา
ควรสังเกตว่า โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาแห่งจุฬาลงกรณ์เป็นโรงเรียนแรกที่ได้นำวิธีการนิเทศภายในโรงเรียนมาใช้
การรับราชการในโรงเรียนเตรียมฯ ถ้าจะประเมินจากความสนิทสนมกับเพื่อนร่วมงาน และไมตรีจิตที่ได้รับจากผู้ที่เป็นนักเรียนในสมัยนั้นบางกลุ่มบางเหล่า อาจถือว่าเป็นความสำเร็จอันหนึ่งของข้าพเจ้า ถ้าจะกล่าวถึงกิจการด้านวิชาการของโรงเรียนเตรียมแห่งจุฬาฯ ในทางดีก็กล่าวได้หลายอย่างหลายประการ แต่ข้าพเจ้าใคร่จะกล่าวถึงพฤติการณ์ที่คนทั่วไปอาจไม่เห็นว่ามีความสำคัญนัก แต่เป็นเหตุสะเทือนใจข้าพเจ้าจึงจะข้ามไปเสียไม่ได้ พฤติการณ์ดังกล่าวคือ
เรื่องที่หนึ่งคือเรื่องระเบียบให้นักเรียนสวดมนต์เวลาเช้าก่อนเริ่มเรียน ในที่ประชุมอาจารย์ชั้นผู้ใหญ่ ซึ่งผู้อำนวยการเรียกมาปรึกษา มีการถกเถียงกัน (สมัยนั้นยังไม่ใช้คำ อภิปราย) ว่าครูประจำชั้นหรือครูที่สอนชั่วโมงแรกควรจะเข้าร่วมสวดมนต์กับนักเรียนด้วยหรือไม่ ในที่สุดที่ประชุมตกลงว่าครูไม่ควรเข้าไปร่วมด้วย เพราะไม่รู้ว่าจะให้ครูหันหน้าไปทางทิศใด จะให้นั่งหันหน้าให้นักเรียน/*65จะได้หรือไม่ เพราะถ้าเช่นนั้นครูจะต้องพนมมือไหว้นักเรียน ข้าพเจ้าพยายามชี้แจงว่า ในเมื่อครูและนักเรียนจะสรรเสริญพระรัตนตรัยร่วมกัน การพนมมือหันหน้าไปทิศใดจะมีความสำคัญอย่างไร เพราะรัตนตรัยไมได้ตั้งอยู่ในทิศใด แต่เพื่อจะเอาใจกันหรือไม่เห็นความสำคัญของการสวดมนต์หรือเพราะอะไรไม่ทราบ ก็ตกลงกันว่า ครูไม่ต้องเข้าไปในห้องเรียนจนกว่านักเรียนจะสวดมนต์เสร็จแล้ว เรื่องเช่นนี้เป็นเรื่องเล็กน้อยสำหรับคนส่วนมาก แต่สำหรับข้าพเจ้าเห็นว่า การที่ครูไม่เข้าร่วมสวดมนต์กับนักเรียนทำให้นักเรียนมีความเข้าใจว่า การสวดมนต์นั้น สำหรับเด็กๆ เมื่อเป็นผู้ใหญ่แล้วไม่ต้องสวด นอกจากนั้น ครูบางคนหวังดี ห่วงว่านักเรียนจะสวดมนต์ไม่เรียบร้อย ก็ไปเยี่ยม ๆ มองๆ ดูนักเรียนเวลาสวดมนต์โดยครูไม่เข้าใจว่า ประเพณีของพุทธศาสนิกชนนั้น เมื่อได้ยินการสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย ก็ต้องร่วมแสดงความเคารพนั้นด้วย ดังนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เยี่ยมกรายไปใกล้ห้องเรียนก่อนนักเรียนจะสวดมนต์จบเลย ผู้ใหญ่โดยมากมักมองข้ามความคิดนึกของผู้เยาว์ในเรื่องนี้ การที่จะให้ผู้เยาว์เคารพสิ่งใด ผู้ใหญ่ต้องแสดงความเคารพนั้นให้ประจักษ์ ได้กล่าวแล้วว่าสำหรับคนส่วนใหญ่ เรื่องอย่างนี้เป็นเรื่องเล็ก และก็คงจะถือกันว่าเป็นเรื่องเล็กต่อไป
เรื่องที่สอง นักเรียนเตรียมฯ ในสมัยนั้นต้องเป็นยุวชน/*66ทหารทุกคน การเคารพครูสำหรับนักเรียนชายจึงต้องเคารพอย่างทหาร คือเมื่อเดินสวนกับครูหรือพบครูก็ให้หันหน้าให้ครู กางขาและกางแขนแล้วก็ชิดเท้า ระวังตรงอย่างทหาร ผลก็คือ เมื่อนักเรียนชายพบครูในสถานที่นอกโรงเรียน นักเรียนก็ไม่รู้ว่าจะทำอย่างไรจึงใช้วิธีหลบ ครูบางคนน้อยใจรำพันถึงความไม่เคารพของนักเรียน โดยไม่เข้าใจว่า ตามธรรมดาของเด็กผู้ชายในวัยนั้น ก็มีความเก้อเขินอยู่ตามวัยแล้ว นักเรียนคิดไม่ถึงว่าควรยกมือไหว้ครู เพราะไม่เคยชิน มีครูบางคนสอนนักเรียนบางห้องให้เข้าใจ แต่ครูบางคนก็ไม่เข้าใจ นานต่อมา เมื่อนักเรียนแต่งพลเรือนแล้ว โรงเรียนก็ไม่ได้เปลี่ยนวิธีการเคารพของนักเรียนชาย ข้าพเจ้ากลับไปเป็นผู้ช่วยผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ หลังจากที่ได้แยกสังกัดไปจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยแล้ว เมื่อข้าพเจ้านั่งรถยนตร์ออกจากโรงเรียน นักเรียนเดินอยู่ตามถนนในโรงเรียน เมื่อเห็นข้าพเจ้าก็ไม่รู้จะทำอย่างไร จึงต้องเมินหน้าไปเสียทางอื่น
การตั้งระเบียบให้นักเรียนเคารพครูอาจารย์ในโรงเรียนนั้น คนโดยมากเห็นเป็นเรื่องเล็กน้อย แต่ข้าพเจ้าจะพยายามอย่างไรก็ปลงใจเชื่อตามไม่ได้ โรงเรียนควรเป็นสถานที่ฝึกหัดนักเรียนให้รู้จักอยู่ในสังคมที่กว้างขึ้นจากบ้าน แล้วขยับให้กว้างจากโรงเรียนไปสู่สังคมโดยทั่วไป/*67โรงเรียนมัธยม โดยเฉพาะมัธยมปลาย ซึ่งเป็นสถานการศึกษาสำหรับนักเรียนที่เริ่มจะเป็นหนุ่มเป็นสาว ควรถือเป็นหน้าที่สำคัญที่จะอบรมในเรื่องที่จะทำให้นักเรียนไปสู่สังคมนอกโรงเรียนได้ด้วยความสบายใจ ไม่เก้อไม่เขิน “ไม่เชย” แต่นักเรียนชายในเมืองไทยโชคร้ายมากในเรื่องนี้ ต้องปรับตัวเอาเองทั้งสิ้น ยิ่งเป็นเด็กมาจากครอบครัวจากชนบท เคยมีชีวิตแต่ในชนบท ความนิยมของสังคมนั้นเป็นอย่างหนึ่ง เติบโตขึ้น ต้องเข้าสังคมอีกแบบหนึ่งมักต้องลำบากใจ ไม่มีผู้ใหญ่ช่วยสั่งสอนเลย บางคนอายุมาก เรียนวิชาครูจนจบแล้วยังไม่รู้ว่าการกราบคน กราบพระ กราบศพนั้น ในสังคมในเมืองนิยมกันอย่างไร ถ้าจะกล่าวทางธรรมอันแท้จริง สิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องนอกกาย แต่ในสังคมที่มีขนบธรรมเนียมประเพณี คนที่รู้ประเพณีก็ถือเอาเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องใหญ่โต ซึ่งอาจนำความโกรธเคือง ความแค้นใจมาสู่ผู้ที่มีโอกาสจะเรียนในเรื่องเช่นนี้น้อยกว่าตน ทำให้เกิดความแตกแยก มีคำว่าไพร่ ว่าผู้ดีเกิดขึ้น ในที่สุดก็เลือกทางง่ายที่สุด คือทางไพร่ แล้วก็เรียกทางไพร่ว่าทางเสรีนิยมบ้าง ทางอิสระบ้าง จากความรู้สึกแตกแยกเล็ก ๆ น้อย ๆ นำไปสู่ความรู้สึกแตกแยกใหญ่ ๆ นั้นง่ายมาก โรงเรียนควรฝึกหัดนักเรียนให้รู้จัก “กาลเทศะ” ให้เป็นคนช่างสังเกต ช่างพิจารณา ทุกโอกาสในชีวิตของตน ไม่ตั้งระเบียบไว้เพื่อความสะดวกของโรงเรียนหรือ/*68คณะครู นักเรียนควรได้รับการสอนให้รู้จักไหว้ ไหว้อย่างไรในโอกาสใด ไหว้ใครเพื่ออะไร เหตุใดนักเรียนจึงต้องกางแขนกางขาเคารพครูทุกเช้าเย็น มีความหมายแก่ชีวิตอย่างไรประเพณีนี้ ได้ระบาดจากโรงเรียนเตรียมฯ ไปยังโรงเรียนมัธยมอื่น ๆ ด้วย ภายหลังที่กระทรวงศึกษาธิการเปลี่ยนระบบโรงเรียนใหม่ภายหลังสงคราม คือกลับให้มีการสอนชั้นมัธยมปลาย เรียกว่าชั้นเตรียมอุดมศึกษาในโรงเรียนทั่วๆ ไปอย่างที่เคยทำมาแต่เดิมก่อนเปลี่ยนไปตั้งโรงเรียนเตรียมมหาวิทยาลัย
เรื่องทำนองนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวในที่ประชุมต่างๆ ในกระทรวงศึกษาธิการหลายครั้ง แต่ไม่มีผู้ใดเอาใจใส่จึงเป็นความล้มเหลวอันหนึ่งของชีวิตครูของข้าพเจ้า
บทที่ ๓ ระหว่างสงคราม
/*69โรงเรียนเตรียมฯ เปิดสอนเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ภายในปีต่อมาคือ พ.ศ. ๒๔๘๒ สงครามยุโรปก็เกิดขึ้น ชีวิตคนไทยเริ่มได้รับความกระทบกระเทือน สิ่งของมีราคาแพงขึ้นหลายอย่าง และภายในปีการศึกษานั้น ข้าพเจ้าก็เริ่มเจ็บป่วยเล็ก ๆ น้อย ๆ เป็นผลมาจากการเป็นไข้หวัดใหญ่และไม่ได้พักหลังจากหายป่วยให้เพียงพอ ความเจ็บไข้เป็นอุปสรรคแก่การงานของข้าพเจ้าตลอดชีวิต เชื่อว่าได้ทำให้เกิดความล้มเหลวมากอย่าง แต่ก็คงมีผลทำให้เกิดปัญหาบางอย่างซึ่งอาจไม่เกิดแก่คนไม่เคยมีทุกข์ด้วยความเจ็บป่วยบ่อย ๆ ปลายปีการศึกษานั้นนักเรียนรุ่นแรกก็เรียนจบ โรงเรียน/*70จะส่งนักเรียนขึ้นมหาวิทยาลัยเป็นครั้งแรก อาจารย์ในโรงเรียนหลายคนก็เห็นร่วมกันว่า ควรมีการฉลองโอกาสนี้ แล้วก็ตกลงกันว่าจะมีละคร การมีละครนั้นข้าพเจ้ามีประสบการณ์มามาก เมื่อตกลงจะมีละครกันข้าพเจ้าเตรียมต้วเตรียมใจไว้เหน็ดเหนื่อยเต็มที่ แต่คนที่ไม่เคยเป็นฝ่ายนำแสดง เป็นแต่ผู้เคยดูละคร หรือเคยช่วยเหลือการละครแต่เพียงเล็ก ๆ น้อย ๆ ก็คิดไม่ถึงความยากลำบากในการมีละคร ข้าพเจ้านั้นทำใจในเรื่องการมีละครให้คนดูต้องทนทุกข์ทรมานไม่ได้ ถ้ามีละครแล้วคนดูเป็นใหญ่ ต้องให้ความเพลิดเพลินแก่เขาให้มากที่สุดที่กำลังและความสามารถเราจะให้ได้ นอกจากนั้น การมีละครในโรงเรียนยังต้องจัดทำให้เป็นผลทางการศึกษาแก่นักเรียนไม่ใช่จัดทำเพื่อความสนุกสนานอย่างเดียว ทั้งนี้หมายถึงละครที่โรงเรียนจัด ถ้านักเรียนจัดกันเอง จะคิดในทางสนุกสนานมากกว่าอย่างอื่นก็ได้ แต่โรงเรียนก็ควรหาโอกาสให้กิจกรรมทุกชนิดในโรงเรียนเป็นกิจกรรมที่ให้ผลทางการศึกษาอย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นมาให้มากที่สุดที่จะมากได้
ข้าพเจ้าต้องขอเล่าเรื่องการเล่นละครของโรงเรียนเตรียมฯ คราวนั้น เพราะข้าพเจ้าได้รับความสำเร็จและความล้มเหลวที่สำคัญแก่ชีวิตในระยะต่อไป
เมื่อตกลงจะมีละครนั้น กระทำกันระหว่างโรงเรียนปิด นักเรียนกระจัดกระจายกันไปทั่ว กลับภูมิลำเนาเดิม/*71บ้าง ไปเที่ยวพักผ่อนชายทะเลและสถานตากอากาศอื่นบ้าง โรงเรียนได้ติดต่อทางไปรษณีย์ให้กลับมา เพื่อสอบถามความสมัครใจว่าจะร่วมในการเล่นละครหรือไม่ เมื่อนักเรียนมาพร้อมกันแล้ว ข้าพเจ้าขออนุญาตผู้อำนวยการประชุมนักเรียน และชี้แจงว่า ให้ทุกคนตัดสินใจแน่นอนว่าจะร่วมกันทำงานใหญ่นี้อีกหรือไม่ เมื่อตัดสินแล้ว ต้องประพฤติตามแบบอย่างของคนเล่นละคร กล่าวคือ ต้องถือว่าคณะละครสำคัญกว่าผู้เล่นแต่ละคน ผู้ดูจะไม่กล่าวถึงนางสาว ก. หรือนาย ข. เขาจะกล่าวถึง ละครโรงเรียนเตรียมฯ ดังนั้นผู้ร่วมทุกคนมีความสำคัญ พระเอก นางเอก ตัวผู้ร้าย คนกวาดเวที คนเลี้ยงเครื่องดื่ม สำคัญแก่คณะละครเท่ากัน คนเล่นละครต้องมีน้ำใจเป็นนักกีฬา ตัวผู้ที่ได้รับเลือกให้แสดงบทพระเอก นางเอกนั้น เป็นตัวสำคัญสำหรับผู้ดู เราหาพระเอกหรือนางเอกที่เหมาะแก่เรื่องที่สุดเพื่อผู้ดู ไม่ใช่เพื่อผู้เล่น ทุกคนจึงต้องให้ความสำคัญแก่ตัวละครที่ผู้ดูให้ความสำคัญ แต่ตัวที่แสดงเป็นพระเอกหรือนางเอกนั้น จะต้องคำนึงว่าตนมีความสำคัญแก่คณะละคร หาใช่สำคัญแก่ตนเองไม่ นอกจากนั้น คนเราเป็นปุถุชน ตัวที่เป็นนางเอก พระเอก หรือตัวอะไรที่สำคัญก็ตาม ย่อมอดไม่ได้ที่จะทำตัวให้เพื่อนฝูงเห็นว่าตัวเป็นคนสำคัญระหว่างที่มีการฝึกซ้อมหรือแสดง ทุกคนจึงต้องอดกลั้นให้แก่ความเป็นปุถุชนของคนเหล่านี้อีกด้วย ต่อจากนั้น ต้องเตรียมใจระหว่างการฝึกซ้อมว่า/*72ผู้อำนวยการซ้อมนั้นจะไม่มีอารมณ์เยือกเย็นอย่างเวลาสอนหนังสือได้เลย ผู้อำนวยการซ้อมจะมีอารมณ์ร้อน จะดุ จะว่า ขึ้นเสียงเอาแก่ตัวละคร บางคราวก็จะเสียดสี เมื่อคราวก็จะจู้จี้ให้ฝึกซ้อมท่าใดท่าหนึ่งซ้ำอยู่จนถึงใจ เมื่อประสบกับพฤติกรรมเหล่านี้ตัวละครย่อมมีอารมณ์ตอบ โดยมากผู้ที่ฝึกซ้อมละครจะต้องร้องไห้ ตีโพยตีพายเหล่านี้เป็นธรรมดาของการเล่นละคร แต่ต้องถือหลักว่าเมื่อได้รับจะเล่นแล้ว ต้องไม่ให้งานล้มกลางคัน เมื่อได้ร้องไห้ตีโพยตีพายจนหมดอารมณ์โกรธหรือน้อยใจแล้ว ก็กลับมาซ้อมใหม่ ผลปรากฏว่า นักเรียนทำตามข้อตกลงเหล่านี้ได้ดีเกือบตลอด ไม่ว่าจะมีข้อขัดข้องอะไรก็ช่วยกันแก้ไข นักเรียนที่เรียนเตรียมสถาปัตยกรรมศาสตร์ดูเหมือนจะเหนื่อยกว่าเพื่อน เพราะต้องทำงาน “โยธา” ตั้งแต่เริ่มการซ้อม มีการดูแลเวที รอกสำหรับปิดม่าน เมื่อรอกติดขัดนักเรียนคนหนึ่ง เป็นคนร่างเล็กเป็นพิเศษ ถูกอาจารย์แผนกสถาปัตย์ซึ่งควบคุมฉากมอบหน้าที่ให้เป็นคนนั่งทับม่านเพื่อให้ปิดสนิท ข้าพเจ้าชื่นชมมากเมื่อมีคนมีอาชีพแต่งตัวละครรำคนหนึ่ง (ภาษาละครเรียกว่า ลูกคู่ ไม่ทราบว่าเพราะเหตุใด) ปรารภขึ้นระหว่างพวกเขาว่า “ไปแต่งตัวให้นักเรียนเล่นละครที่ไหนไม่เหมือนโรงเรียนนี้เลย ที่อื่นต้องมีแย่งเครื่องแต่งตัวกัน คนนั้นได้เครื่องใหม่คนนี้ได้เครื่องเก่า แต่ที่นี้ ให้ใครแต่งเครื่องไหนก็เครื่องนั้นไม่เห็นร้องไห้ ไม่เห็นทะเลาะกัน” /*73และเมื่อเลิกจากการแสดงครั้งหนึ่ง ท่านผู้ใหญ่คนหนึ่ง ซึ่งมีความรู้ในการละครรำดี ท่านกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า “ละครโรงเรียนนี้ ดูแล้วเหมือนได้ดูละครจริง ๆ ไม่เหมือนละครโรงเรียน”
การเล่นละคร จะได้รับความสำเร็จหรือไม่ อยู่ที่ความสามัคคีหนึ่ง ความพากเพียรไม่เห็นแก่เหนื่อยยากหนึ่ง และขึ้นอยู่แก่โชคด้วย โชคนั้นสำคัญมาก ถ้าในวันเล่นหรือวันซ้อมใหญ่ ตัวละครสำคัญป่วยเจ็บ มาเล่นไม่ได้ก็เป็นอันล้มเหลว คณะละครอาชีพต้องมีคนอะไหล่ โดยมากคือตัวครูผู้ชำนาญ ที่จะเข้ารับบทได้ทันทีไว้เสมอ แต่ละครโรงเรียนนั้นทำได้ยาก โดยเฉพาะการเล่นละครที่โรงเรียนเตรียมฯ คราวนั้น มีเวลาจำกัดอย่างยิ่ง ตกลงว่าจะเล่นกันในเดือนมีนาคม แล้วแสดงในเดือนพฤษภาคมมีการแสดงหลายฉาก เล่นละครหลายประเภท เล่นกันในหมู่คนที่ไม่เคยร่วมงานละครกัน เป็นเหตุให้เกิดความเหน็ดเหนื่อยแสนสาหัส
ความเหน็ดเหนื่อยทั้งกายและใจของข้าพเจ้านั้น มิได้มาจากนักเรียน แต่มาจากอาจารย์ที่ไม่เข้าใจเรื่องละคร เช่นมีอาจารย์ฟ้องว่า นักเรียนหญิงคนหนึ่ง ก่อนเล่นละครเป็นคนเรียบร้อย ไม่รู้ตัวว่าเป็นคนสวย แต่ได้รับคัดเลือกให้มาเป็นตัวเอกในเรื่อง ตั้งแต่นั้นมาก็มีท่าทาง “ดัดจริต” เรื่องเช่นนี้ ถ้าข้าพเจ้าได้ฟังระหว่างปีการศึกษาธรรมดา /*74ข้าพเจ้าก็รับเอาได้ว่าเป็นเรื่องธรรมดา แต่ระหว่างงานละคร ข้าพเจ้าฟังคำพูดเช่นนี้ ข้าพเจ้าก็ฟังอย่างคนเป็นละคร ต้องระงับใจแทบว่าน้ำตาจะไหลพรากลงในขณะนั้น เพราะสำหรับคนที่เป็นละคร การที่ตัวนางเอกดัดจริตนั้นก็เป็นธรรมดาอย่างหนึ่งของนางเอกวัยนักเรียนเตรียมฯ ข้าพเจ้าไม่ได้เสียใจว่าข้าพเจ้าเกี่ยวข้องกับการเลือกนักเรียนนั้นมาเป็นตัวละคร แต่เสียใจมากมายว่าอาจารย์ไม่เข้าใจนักเรียนวัยนั้น ข้าพเจ้าถือเรื่องชนิดนี้เป็นเรื่องกระทบกระเทือนจิตใจมาเป็นเวลานาน กว่าจะเข้าใจว่า ครูอาจารย์ในประเทศไทย จะสามารถนำเอาวิชาจิตวิทยาที่เรียนมาใช้ในชีวิตครูได้ ก็มีอายุล่วงวัยเกือบถึง ๔๐ ปี นับเป็นความโง่เขลาของตนเอง และทำให้ชีวิตเศร้าหมองไปโดยเปล่าประโยชน์แท้ ๆ นอกจากความคิดเห็นเกี่ยวกับนักเรียนที่เล่นละครซึ่งอาจารย์นำมากล่าวแก่ข้าพเจ้า โดยอาจารย์ไม่คิดฝันว่าจะกระทบกระเทือนใจข้าพเจ้า และนักเรียนก็ไม่คิดฝันว่าข้าพเจ้าจะได้รับความทุกข์ทางใจเป็นอย่างมาก ก็ยังมีความไม่เข้าใจอื่น ๆ เช่นมีคนไม่เข้าใจว่า ทำไมจึงมีการเล่นเพลงพื้นเมือง เพราะเป็นของหยาบ ข้าพเจ้าก็คิดฝันไปไม่ได้เหมือนกันว่าจะมีคนที่เรียนจนเป็นบัณฑิตแล้ว รู้วิชาครูดี ๆ แล้ว จะถือในเรื่องเช่นนี้ แต่ครั้นเมื่อนักเรียนได้เล่นเพลงชาวบ้าน เช่น ลำตัด พวงมาลัย และเพลงฉ่อย ปรากฏว่าเป็นกลอนตลกแยบคาย ไม่ต้องอาศัยความหยาบ/*75โลนเลย ก็ไม่เห็นแสดงความประหลาดใจกัน พากันชื่นชอบ สนุกสนานไปด้วย ในเรื่องนี้ต้องขอเอ่ยชื่อศิลปินคนหนึ่ง ทั้งที่ในหนังสือเล่มนี้พยายามเอ่ยชื่อคนน้อยที่สุด คน ๆ นั้นคือ อาจารย์ลัยอาจ ภมราภา อาจารย์ลัยอาจแต่งบทรับลำตัดเป็นคำตายได้หลายมาตรา มีที่ลงด้วยเอียบ ด้วยอัด เป็นต้น อาจารย์ฝรั่งชาวเวลส์คนหนึ่งเป็นนักดนตรี ไม่รู้ภาษาไทยเลย จำบทลูกคู่ของอาจารย์ลัยอาจและร้องได้ถูกต้องอยู่บทหนึ่งคือ “โอละเห โอละเห่ ชะโอละเห่ละหึก” สำหรับบทลูกคู่นี้ มีบทร้องคือ “นักเรียนผู้หญิง เวลาสอบไล่ทั้งตกทั้งได้ร้องไห้กันรอบตึก” พวกอาจารย์ร้องเล่นกันอยู่นาน แทนที่ข้าพเจ้าจะยินดีกับชัยชนะของข้าพเจ้าที่ขัดขืนความเห็นคนหลายคน และนำเอาเพลงชาวบ้านมาแสดงให้เห็นว่า ไม่จำเป็นต้องใช้ความหยาบโลน ข้าพเจ้าก็ได้แต่เศร้าใจ สลดหดหู่กับความไม่รู้เรื่องของไทย ของคนในวัยใกล้เคียงกับข้าพเจ้า
นอกจากนั้นข้าพเจ้าต้องเหน็ดเหนื่อยทางกายเนื่องจากความไม่รู้ของคนร่วมงานการละคร เมื่อมีการแบ่งหน้าที่กันแล้ว ผู้ที่ได้รับภาระดูแลพัสดุที่จะต้องใช้ในฉากต่าง ๆ ก็ไม่มาดูการซ้อม ผู้ที่รับภาระกับการควบคุมเวที มีการปล่อยตัวละครกับการปิดเปิดม่าน ปิดเปิดไฟ ก็ไม่มาดูการซ้อม ข้าพเจ้าต้องคอยสั่งนักเรียนคนนั้นคนนี้ไว้ให้เป็นธุระ และเมื่อถึงวันซ้อมใหญ่และวันแสดง การเลี้ยงน้ำ/*76พวกพิณพาทย์ ก็ต้องรับค้าร้องเรียนว่าสิ่งนั้นสิ่งนี้หาไม่ได้ ทั้งที่ผู้อำนวยการจัดเจ้าหน้าที่ไว้ทั้งหมด นอกจากเรื่องเจ้าหน้าที่ไม่เข้าใจภาระของตนแล้ว เรื่องการหาเครื่องแต่งกายของละครแบบตะวันตก มีความเห็นขัดแย้งกันในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าถือว่า ละครเรื่องนั้นเป็นเรื่องมาจากเทพนิยายของฝรั่ง เป็นการเล่นเข้าแบบแปนโตไมม์ การแต่งตัวต้องให้เป็นไปตามนั้น มีอาจารย์ฝรั่งที่ชำนาญในการแสดงชนิดนี้ออกแบบเครื่องแต่งกายให้ คนที่ไม่เคยเห็นก็โวยวายว่าไม่สวย จะให้แต่งเหมือนเจ้าหญิงเจ้าชายอย่างที่ละครในประเทศไทยเรามักแต่งกัน คือแต่งเหมือนฝรั่งสมัยวิกตอเรีย ข้าพเจ้ากลัวจะมีสิ่งไม่พึงประสงค์เช่นนี้ จึงต้องรับอาสาเป็นคนหาวัสดุสำหรับมาทำเครื่องแต่งกาย เป็นเรื่องที่น่าบันทึกไว้เป็นประวัติเศรษฐกิจของประเทศไทย อาจารย์ผู้หนึ่งกับตัวข้าพเจ้าเอง ต้องไปตลาดมิ่งเมืองด้วยกันโดยใช้รถบรรทุกของผู้ใดจำไม่ได้ เพราะระยะนั้นสงครามยุโรปเริ่มแล้ว รถยนตร์และน้ำมันรถหายาก ไปเที่ยวหาวัสดุสำหรับทำเครื่องแต่งกาย ได้ซื้อผ้าโปร่งมาทำเสื้อนางระบำได้หลาละ ๒ สตางค์ ริบิ้นสำหรับประดับชายกระโปรงหลาละ ๑ สตางค์ อาจารย์หญิงและญาติมิตรของอาจารย์หญิง บรรดาที่เต็มใจช่วยทำงานเป็นผู้ลงมือเดินจักรเย็บเครื่องแต่งกายเหล่านี้ด้วยแรงของตน พวกเราเล่นละครโดยไม่มีทุนไม่มีเงิน ช่วยกันควักจากกระเป๋าตนเอง ซึ่ง/*77ภายหลัง ผู้อำนวยการควักจากกระเป๋าของท่านมาชดใช้ให้ ผู้อำนวยการเสียเงินเป็นจำนวนพันในการเล่นละครครั้งนั้น ในเมื่อเงินเดือนของท่านเป็นจำนวนร้อยเท่านั้น
การที่เจ้าหน้าที่การแสดงละครไม่มาซ้อมนั้น คนที่ไม่เคยกับการละครย่อมจะเห็นเป็นเรื่องไม่สำคัญ แต่คนที่เคยจะรู้ว่าสำคัญที่สุด เพราะเจ้าหน้าที่ต้องเข้าใจการแสดงอย่างถี่ถ้วนจึงจะสั่งการได้เรียบร้อย ไม่พลาดพลั้ง การปิดม่านผิดไปเพียง ๑ นาที ก็ทำให้ละครดี ๆ กลายเป็นละครตลก เจ้าหน้าที่พัสดุต้องจำได้ขึ้นใจว่าฉากไหนใช้สิ่งของอย่างไหนในจังหวะไหน ต้องมีคนจำได้อย่างไม่ผิดพลาด การดูแลตัวละครนั้นก็เป็นภาระสำคัญที่สุด ตัวละครนั้นเมื่อถึงวันซ้อมใหญ่และวันแสดง จะมีอารมณ์ไหวสะท้าน อาจร้องไห้ออกมาได้ง่าย ๆ หรือโกรธในเรื่องที่ไม่มีเหตุน่าโกรธเลยก็ได้ ต้องมีคนเตือนให้รอเวลาที่จะออก ให้ยืนตรงไหนเพื่อให้เห็นการแสดงบนเวที เพื่อให้ได้ยินคำพูดคำร้องให้ชัดเจน ผู้อำนวยการฝึกซ้อมกับผู้อำนวยการแสดง ก็จะมีอารมณ์ไหวสะท้านเปรียบได้กับเด็กโยเยเช่นเดียวกัน ถ้าท่านถูกตัวละครหรือผู้อำนวยการละครโกรธโดยไม่มีเหตุผลแล้ว โปรดอย่าถือเป็นอันขาด เรื่องเช่นนี้ ผู้ที่เกี่ยวข้องกับการแสดงละครในโรงเรียน เขาถือเป็นกิจกรรมการศึกษาที่จะขาดเสียมิได้เพราะได้ฝึกนิสัยหลายอย่าง มีความรัก/*78หมู่คณะ ความสามัคคี ซึ่งจะเกิดได้จากการรู้จักอภัยสิ่งควรอภัย การมีน้ำใจนักกีฬา การรักษาระเบียบวินัย เช่นเชื่อฟังคำสั่งของผู้อำนวยการฝึกซ้อม การควบคุมอารมณ์สำหรับไม่ให้การแสดงเสียไป เช่นต้องทนเหนื่อยทนร้อนเพราะเครื่องแต่งกายบางชนิด ดังนั้นการเสียอารมณ์อย่างอื่นจึงต้องอภัยให้แก่กัน และเหนือสิ่งใดก็คือ การยกย่องศิลปะ ไม่ไช่เล่นละครเพื่อจะอวดหน้าอวดโฉมของลูกหลานท่านผู้ใด ตัวรองสวมแหวนเพชรราคาสองเท่าของตัวเอกซึ่งแสดงบทเจ้าฟ้าหญิง หรือการกระทำใด ๆ ในทำนองดังว่ามานี้ ในระยะที่เล่นละครโรงเรียนเตรียมฯ นั้น เป็นระยะที่ข้าพเจ้าหายป่วยมาได้ไม่นานนัก ร่างกายก็ทรุดโทรมอยู่บ้าง ประกอบกับข้าพเจ้าไม่รู้จักโลก คิดว่าคนในวัยเดียวกับข้าพเจ้าเข้าใจธรรมชาติของนักเรียนและเรื่องราวต่าง ๆ ได้ดีเท่าข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้ปล่อยให้ความเสียใจในเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ มาเกาะกินใจไปโดยเปล่าประโยชน์ ทำให้เกิดความป่วยไข้ขึ้น
ปีต่อจากที่มีละคร ข้าพเจ้ามีความเจ็บป่วยเล็กๆ น้อย ๆ ซึ่งคนทั่ว ๆ ไปไม่เข้าใจ แม้แพทย์ก็ไม่เข้าใจดีนัก นอกจากแพทย์ที่รักษาข้าพเจ้าโดยเฉพาะ ได้ใช้วิธีการที่ท่านเรียกว่า “ให้เกิดความฉลาด” คือให้รู้เท่าทันตนเองและสภาพแวดล้อม แต่ก็ต้องทนฟังคำแนะนำจากผู้ที่ไม่รู้/*79อยู่มากและนาน คนช่างแนะนำเรื่องการป่วยไข้นั้นมีจำนวนมากเสียจริง ไม่เฉพาะแต่ในประเทศไทย เมื่อไปสหรัฐฯ ก็ยังได้พบ และวิธีการแนะนำมักจะเป็นการกล่าวหาจะโดยจงใจหรือไม่ก็ไม่ทราบ เช่นกล่าวว่า “ก็ไม่ค่อยออกกำลังนี่” โดยผู้พูดไม่ทราบว่าคนป่วยออกกำลังหรือไม่เพียงใด หรือมิฉะนั้นก็แนะนำว่า “ก็ไม่ค่อยมีอะไรทำ หางานทำเสียให้เพลินก็ไม่เจ็บบ่อย ๆ” บางคราวก็ยกตนข่มท่าน เป็นต้นว่า “อย่างฉันไม่ค่อยเป็นอะไร เพราะเป็นไพร่ไม่ค่อยเป็นผู้ดี ทำสวนบ้าง ทำครัวบ้าง วิ่งเต้นไปโน่นมานี่” ข้าพเจ้าขอรับว่า แม้จนบัดนี้ มีอายุล่วงปัจฉิมวัยแล้ว ก็ยังไม่มีอุเบกขานักกับคนประเภทนี้ แต่มีที่น่าขอบใจและเห็นใจแต่ต้องใช้ขันติมากคือ พวกที่แนะนำให้ใช้วิธีของไสยศาสตร์ ข้าพเจ้าใช้วิธีบอกท่านเหล่านี้ว่าหมอดูบอกไว้ว่าชาตาข้าพเจ้านั้น เขาทรงเจ้าเข้าผีกันที่ไหนห้ามไม่ให้เข้าไปยุ่งเกี่ยวทำให้เขาเสียพิธีของเขาไปด้วย ซึ่งเป็นความจริง มีคนมีวิชาคนหนึ่ง เป็นทั้งหมอยาหมอดู และมีชื่อว่าเป็นหมอเสน่ห์ชั้นเยี่ยม ข้าพเจ้าเคยขอเสน่ห์ก็ถูกเทศนาให้ฟังว่า “คนอย่างท่านไม่น่าจะคบปิศาจ ให้คบแต่คุณพระเท่านั้น” แต่ว่าปัจจุบันก็มีอุเบกขาเพิ่มขึ้นมาก ต่อบุคคลประเภทหลัง แต่บางคราวก็ยังหาคำพูดที่ไม่กระทบกระเทือนความรู้สึกหวังดีที่เหมาะสมไม่ได้
/*80ข้าพเจ้ารักษาตัวได้ดีขึ้นจากที่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์ แต่พอแข็งแรงขึ้น ข้าพเจ้าก็ชะล่าใจ ไปหัดขึ้นรถจักรยานบนหาดทราย อาบน้ำทะเลและสนุกกับการอ่านหนังสือมากเกินไป จนมีอาการชาตามที่ต่าง ๆ ในร่างกายขึ้นอีก แต่รักษาตัวมาได้พอประมาณ จนถึงเดือนธันวาคมก็เกิดเหตุการณ์ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย คือญี่ปุ่นบุกเข้ามา
สถานที่ราชการที่ญี่ปุ่นเข้ายึดเป็นแห่งแรก ข้าพเจ้าเข้าใจว่าคือโรงเรียนเตรียมฯ นั้นเอง มหาวิทยาลัยจึงสั่งให้โรงเรียนแยกย้ายกันไปทำงาน ณ สถานที่ต่าง ๆ พวกนักเรียนอักษรศาสตร์และบัญชีไปอยู่ที่วังกรมหลวงชุมพรฯ ซึ่งเป็นพาณิชยการพระนครวิทยาลัยในปัจจุบัน แต่ได้เปิดการสอนไม่นาน ก็ได้รับคำสั่งให้ปิด เพราะมีภัยทางอากาศ ให้นักเรียนที่ไม่ขาดเรียนเกิน ๒๐ เปอร์เซนต์ผ่านขึ้นชั้นได้ ต่อจากนั้นอาจารย์ก็พักผ่อนอยู่กับสถานที่ ระหว่างนี้คณะอาจารย์ที่สอนภาษาอังกฤษได้ร่วมกันแต่งแบบฝึกหัดไวยากรณ์ภาษาอังกฤษขึ้น ข้าพเจ้าเขียนคำชี้แจง เช่นวิธีใช้คำวิธีผูกประโยค การใช้กริยารูปต่าง ๆ อาจารย์ก็ช่วยกันทำแบบฝึกหัด ผู้ที่สามารถทางภาษาก็ตรวจแก้ แบบฝึกหัดเราเลือกให้สัมพันธ์กับหนังสือที่ใช้ในการอ่าน หนังสือแบบฝึกหัดไวยากรณ์เล่มนี้ได้ใช้เป็นประโยชน์มาหลายปี นับ/*81เป็นความสำเร็จอันหนึ่ง และเป็นข้อพิสูจน์ว่า คนไทยร่วมมือกันทำงานเป็นขบวนการหมู่พวก อย่างที่มีผู้คิดศัพท์ขึ้นใช้ต่อมาในภายหลังได้ดี
ในบทนี้ ก่อนที่จะเล่าเรื่องอื่นต่อไป ข้าพเจ้าขอทวนความจำของข้าพเจ้าเองและเล่าให้คนรุ่นหลังฟังเรื่องบทบาทของข้าพเจ้าในการปรับปรุงวัฒนธรรมไทยสมัยสงคราม ท่านที่มีอายุสมควร ก็คงทราบแล้วทุกคนว่าระหว่างสงครามมหาอาเซียบูรพา ขณะที่โลกทั้งโลกเผาผลาญกันด้วยศาสตราวุธร้ายแรง และด้วยความเกลียดชังอาฆาตเป็นที่น่าหวาดเสียวนั้น ประเทศไทยเรามีโอกาสดำเนินงานปรับปรุงวัฒนธรรมไทย โดยรัฐบาลตั้งส่วนราชการขึ้น เรียกว่าสภาวัฒนธรรมแห่งชาติ งานของสภานี้ อาจเรียกได้ว่าเป็นงานศึกษาผู้ใหญ่อย่างไพศาล ตรงกับทัศนะของนักการศึกษาระดับโลกทั่วไปในปัจจุบัน ว่าควรมีองค์การในทำนองเดียวกันนั้น เพื่อสงวนรักษาและเพื่อให้เกิดความงอกงามในชีวิตของประชาราษฎร์ทุกด้านทุกทาง หาใช่จะให้การศึกษาอยู่แต่ในสถานที่มีหลักสูตรมีการสอบให้ประกาศนียบัตรเป็นแบบเป็นแผน องค์การศึกษาสหประชาชาติเรียกการศึกษาแบบนี้ว่า การศึกษานอกโรงเรียน และทุกประเทศในปัจจุบันนี้ก็ให้ความสนใจกับการศึกษาประเภทนี้ และดำเนินกิจการด้านนี้กันตามความถนัดและสะดวกของ/*82ตน มีองค์การและสำนักงานในรูปต่าง ๆ สภาวัฒนธรรมของไทยเรานับว่าเข้ากับรูปรอยที่กล่าวมานี้ได้เป็นอย่างดี วิธีการแบ่งหน่วยงาน จัดระบบงานต่าง ๆ ก็อาศัยวิชามานุสวิทยาเป็นมูลฐาน
แต่เป็นวาสนาหรือบารมีของประเทศไทยก็แล้วแต่ งานที่ใหม่ งานที่กว้างขวาง ซึ่งควรจะเป็นงานที่ทำให้เกิดศรัทธา ให้ได้รับความร่วมมือกันทั้งชาติ มักจะมีอันเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่นในรัชกาลที่ ๖ การที่พระเจ้าอยู่หัวทรงตั้งงานที่เรียกว่า เสือป่า และทรงฝึกหัดคนที่ตั้งพระราชหฤทัยให้เป็นกำลังของชาติในยามจำเป็นด้วยพระองค์เอง ก็กลายเป็นงานที่คนที่อยู่ไกลไม่เข้าใจ แม้คนที่อยู่ใกล้ก็ดูเหมือนจะไม่เข้าใจนัก ถ้าวินิจฉัยจากคำบอกเล่าจากคนที่ร่วมกิจการใกล้ชิดในสมัยนั้น ผู้คนพลเมืองที่อยู่ไกล มักเข้าใจว่ากิจการเสือป่าเป็นกิจการสนุกของพระเจ้าแผ่นดิน และกิจการนั้นก็ล้มเลิกไปเพราะแทนที่จะมีคนแก้ไขข้อบกพร่อง ก็ตัดสินว่าเป็นกิจไม่จำเป็น ไม่ควรทำสืบต่อไป
ในกรณีสภาวัฒนธรรมนั้น ถึงไม่เหมือนกับกิจการเสือป่า แต่ก็มีส่วนคล้ายคลึงอยู่หลายข้อ แต่ข้าพเจ้าไม่มีเวลาและหน้ากระดาษ จึงจะเล่าแต่เฉพาะที่เกี่ยวกับตัวเองเท่านั้น
/*83จะเป็นด้วยความคิดของผู้ใดไม่ทราบ ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ข้าพเจ้าได้รับแต่งตั้งให้เป็นกรรมการในสภานั้นด้วย คณะกรรมการเรียกชื่อว่าอะไรก็ลืมเสียแล้ว จำได้แต่ว่ามีหน้าที่พิจารณาเครื่องแต่งกายของผู้หญิงในโอกาสต่าง ๆ และทำคำแนะนำว่า ควรแต่งกระโปรงยาวหรือสั้น หรือแต่งชุดไทย ในเวลาที่ผู้ชายแต่งกายเต็มยศควรแต่งอย่างไร ถ้าแต่งแบบสากลในเวลาเต็มยศ หรือครึ่งยศแต่งอย่างไร การที่ข้าพเจ้าเป็นกรรมการในคณะนี้น่าขันมาก เพราะข้าพเจ้ามีชื่อเสียงในหมู่ญาติมิตรว่าไม่เอาใจใส่กับการแต่งกาย มีหลายคนว่าแต่งตัวไม่เป็น ที่จริงข้าพเจ้าก็แต่งกายไม่เก่ง แต่เรื่องหลักการก็พอรู้บ้าง เพราะพี่ชายรับราชการในหน้าที่รับแขกต่างประเทศของพระราชสำนัก และมีเรื่องราวเกี่ยวกับการแต่งกายผิดหรือถูกของพวกสถานทูตต่าง ๆ ที่ต้องฟังอยู่เสมอ แต่สิ่งที่คนโดยมากไม่รู้ นอกจากผู้ที่เคยสนใจสืบเพื่อประโยชน์ของลูกชายหรือหลานชาย ก็คือ ข้าพเจ้าเป็นคนเกือบจะเข้าชั้นขัดสน คือมีรายได้น้อยตามฐานะที่คนทั่วไปคาดคะเนว่ามี ทั้งนี้เพราะต้องอุปการะญาติและลูกของญาติอยู่เป็นนิจและมีความเจ็บป่วย ต้องใช้จ่ายในเรื่องนี้อยู่เป็นประจำแต่มีความสุรุ่ยสุร่ายอยู่เรื่องหนึ่ง คือมักจะซื้อหนังสือแพงๆ เสียเงินไปในเรื่องนี้มากพอใช้ ในการแต่งกายจึงใช้เงินไม่ได้ และใช้เวลาในเรื่องนี้มากนักก็ไม่ได้
/*84ข้าพเจ้าเห็นว่าสภาวัฒนธรรมเป็นองค์การที่เป็นประโยชน์จริง ๆ ถ้าได้ดำเนินการไปตามหลักการที่วางไว้ เพราะประเทศชาติจะมีบุคคลที่เอาใจใส่กับสิ่งที่เรียกว่าเอกลักษณ์ ของชาติทุกด้านทุกมุม และก็จะมีเงินสนับสนุนในการที่จะสงวนรักษา (หรือ อนุรักษ์) หรือส่งเสริม แต่การณ์หาเป็นเช่นนั้นไม่ สภาวัฒนธรรมตั้งขึ้นพร้อม ๆ กับที่รัฐบาลมีนโยบายแปลก คือพยายามผลักดันด้วยกำลังแรงให้คนไทยเปลี่ยนนิสัยประจำชีวิต เช่นให้เลิกกินหมาก และให้สวมหมวกทั้งหญิงทั้งชาย จนถึงขั้นมีระเบียบขึ้นว่า คนที่ไม่สวมหมวก ไม่อนุญาตให้เข้าสถานที่ราชการ มีคนเล่าว่าแม้คนไข้จะเข้าโรงพยาบาลก็ต้องสวมหมวก ข้อนี้อาจเกินความจริงได้กระมัง แต่คนไปเยี่ยมคนไข้นั้นต้องสวมแน่ มิฉะนั้นยามที่ประตูจะไม่อนุญาตให้ผ่านเข้าไป ข้อนี้มีผู้ที่ประสบกับตนเล่าให้ฟังในที่สาธารณะที่ต้องเชื่อ
งานที่เป็นแก่นสารของสภาวัฒนธรรมถูกลืมไปหมด ได้แก่การจัดดอกไม้แบบต่าง ๆ จัดอาหารไทยใส่ภาชนะต่าง ๆ แล้วถ่ายรูป พิมพ์ด้วยกระดาษดี สอดสึงดงาม เก็บไว้เป็นมาตรฐาน และพิมพ์หนังสืออื่น ๆ เช่นชุดวัฒนธรรมไทยของท่านเจ้าคุณอนุมานราชธน และมีคนอื่นร่วมเขียนด้วย เป็นภาษาอังกฤษ งานที่เด่นขึ้นหน้าและคนไม่ลืม ก็คือการประกวดเครื่องแต่งกาย และการสมรสหมู่
/*85ในการสมรสหมู่นี้ ผู้ที่ได้ร่วมในงานคงจะจำความสนุกได้ เจ้าสาวที่เข้าพิธีแต่งงานพร้อมกันเป็นจำนวนหลายสิบคู่ ล้วนต้องแต่งกายอย่างเจ้าสาวฝรั่ง คือสวมกระโปรงกรอมเท้าสีขาว มีผ้าคลุมผมสีขาวปล่อยชายยาวระส่วนล่างของท่อนบนของร่างกาย สวมรองเท้าขาว ถุงเท้าจำไม่ได้ว่าสีอะไร เจ้าสาวเหล่านี้เป็นหญิงสาวที่ไม่ค่อยเคยชินกับการแต่งกายอย่างชาวกรุง โดยมากมาจากอำเภอชั้นนอก บางคนก็ไม่เคยสวมเสื้อชั้นใน เจ้าหน้าที่ต้อง “ขัดสีฉวีวรรณ” กันเป็นการเป็นงานทีเดียว ครั้นแต่งกายเสร็จแล้วมี “เฒ่าแก่” มารับตัวจากสถานที่แต่งไปเข้าพิธี “เฒ่าแก่” เป็นข้าราชการหญิงโดยมาก เพื่อนของข้าพเจ้าคนหนึ่งเป็นเฒ่าแก่ด้วย เมื่อเห็นเจ้าสาวแต่งกายเสร็จบริบูรณ์ตามแบบแล้ว ก็ออกปากว่า “สวยดี เหมือนญวนรับศีล”
คำนี้น่าจะต้องอธิบายสำหรับบางคนกระมัง ญวนในประเทศไทยนั้น นับถือศาสนาโรมันคาทอลิกกันจำนวนมาก ในศาสนานี้ เมื่อเด็กหญิงมีอายุเข้าใจความหมายของบุญบาปแล้ว ก็จะต้องทำพิธีรับศีลมหาสนิท เป็นพิธีสำคัญของศาสนาคาทอลิก เมื่อจะเข้าพิธีนี้ก็ต้องแต่งกายเหมือนเจ้าสาวฝรั่ง แท้ที่จริงนั้น เจ้าสาวฝรั่งต้องแต่งตัวแบบที่เราเคยเห็น เพราะพิธีสมรสของเขาเป็นพิธีศาสนา สำหรับเข้าพิธีศาสนา ไม่ว่าจะเป็นพิธีอะไร ถ้าทำเป็นพิธีกันจริงจัง/*86ก็ต้องสวมกระโปรงสีขาว และคลุมผมด้วยผ้าสีขาวทุกพิธีไป แต่เจ้าสาวของไทย เมื่อแต่งตัวอย่างเจ้าสาวฝรั่งเล้ว ก็ได้รับเจิมที่หน้าผากด้วยกระแจะตามธรรมเนียมไทย เจ้าสาวของเราจึงดูเหมือนญวนที่เข้ารับศีลโดยถูกใครเอาแป้งหรือชอล์กทาให้เป็นรอยด่างที่หน้าคนละสามรอย
เท่าที่เล่ามา เรื่องกิจการที่ขึ้นหน้าขึ้นตาของสภาวัฒนธรรมน่าจะพอแล้ว ข้าพเจ้าติดใจที่จะกล่าวถึงปัญหาที่ใหญ่กว่ากิจการที่ได้เห็น ข้าพเจ้ายังเชื่อไม่ได้จนทุกวันนี้ว่าบุคคลคนเดียวสามารถทำให้มีเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในสมัยสงครามในด้านนิสัยชีวิตคนไทยได้ การให้เลิกกินหมากก็มีเหตุผลดีพอควร คือทำให้ไม่มีการบ้วนน้ำหมากให้สถานที่สกปรก และยังมีแพทย์บางคนอ้างว่าการกินหมากทำให้คนเป็นมะเร็งในปากเพิ่มขึ้น การสวมรองเท้าก็มีเหตุอ้างได้ว่าถูกตามหลักอนามัย การแต่งกายเหมือนฝรั่งก็อ้างได้อีกว่า เพื่อจะแสดงให้ญี่ปุ่นเห็นว่าคนไทยเป็นอิสระ จะทำตามฝรั่งในบางสิ่งบางอย่างบ้างก็ได้ แต่การเกณฑ์ให้คนในประเทศร้อนต้องสวมหมวกแบบฝรั่งทั้งแผ่นดินจะอ้างอะไรเล่า เพราะไม่ได้สวมหมวกเพื่อกันแดด แต่สวมทุกโอกาสเพื่อความสวยงามอย่างฝรั่ง โดยเฉพาะในงานศพ ข้าพเจ้ายังเชื่อไม่ได้ว่าคนที่มีอำนาจสูงสุดคนเดียวทำให้เกิดเหตุการณ์ที่เกิดแล้ว ข้าพเจ้าว่าผู้มีอำนาจคนนั้นมีมิตรโง่/*87และมีศัตรูฉลาด มิตรโง่ตามใจเรื่อยไป ศัตรูฉลาดก็ตามใจให้เหลิง จนกระทั่งให้ดูเหมือนเป็นคนบ้าได้เหมือนกัน มิตรของท่านอาจโง่อยากสวมหมวกเองก็ได้ ต้องมีคนสนับสนุนท่าน ขาดคนให้สติ การให้สตินั้นต้องให้กันตั้งแต่แรกก่อนที่จะมีอำนาจจนกระทั่งมีคนกลัวเกรงจนพูดกันไม่ได้แล้ว คิดถึงพ่อข้าพเจ้าและมิตรของท่านมีความเห็นขัดแย้งกันทุกวัน และคิดถึงพ่อ หาโอกาสเล่าให้พี่ ๆ ผู้ชายฟังทุกโอกาส ว่าคนทุจริตจะตามใจนายเสมอไปไม่ได้แล้ว ระหว่างที่ข้าพเจ้าเกี่ยวข้องอยู่ในสภาวัฒนธรรม ข้าพเจ้าก็สลดใจอย่างเหลือประมาณในภาวะคับขันนั้น เห็นได้ชัดว่าประเทศชาติอยู่ในมือคนจำพวกหนึ่งที่ไม่สุจริตใจ ไม่สุจริตต่อผู้บังคับบัญชา ไม่สุจริตต่อมิตร การที่มองเห็นสภาพการณ์เหล่านี้ไม่ช่วยให้สุขภาพของข้าพเจ้าดีขึ้น และภายในไม่ช้าก็ป่วยมากลงไปอีก
ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ต้นปีการศึกษา โรงเรียนเตรียมฯ ได้มารวมกันอีก มีการสร้างอาคารเพิ่มเติมเป็นอาคารชั่วคราว คือตัวเป็นไม้ มุงหลังคาจาก ใช้กระแชงกั้นเป็นห้อง ๆ อาคารนี้นักเรียนเรียกว่าตึกจาก ข้าพเจ้ามีสำนักงานอยู่ที่นั่น มีอาจารย์ในแผนกภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน อิตาเลียน ที่จะประสานงานเป็นจำนวนประมาณ ๓๐ คน มีคนบอกว่าในแผนกภาษาต่างประเทศของโรงเรียนเตรียมฯ /*88เวลานั้นมีข้าราชการชั้นโทและชั้นตรีรวมกันมากกว่ากระทรวงการต่างประเทศทั้งกระทรวง คงจะเป็นเพราะในกระทรวงต่างประเทศมีแต่ข้าราชการชั้นเอกกับชั้นพิเศษเสียเป็นส่วนใหญ่ ระหว่างนั้น อาจารย์ในคณะอักษรศาสตร์ โดยเฉพาะแผนกภาษาอังกฤษขาดมาก ข้าพเจ้าจึงต้องไปสอนในคณะอักษรศาสตร์ด้วย ระหว่างสงคราม รัฐบาลต้องการให้ข้าราชการพลเรือนเข้มแข็งเทียบได้กับทหาร ข้าราชการพลเรือนต้องแต่งเครื่องแบบตรวจการ ผู้หญิงใช้หมวกหนีบ กางร่มไม่ได้ ข้าพเจ้าเดินจากสำนักงานที่ตึกจากซึ่งตั้งอยู่ใกลับริเวณสนามศุภชลาศัยไปสอนที่คณะอักษรศาสตร์ ซึ่งอยู่ใกล้ถนนอังรีดูนังต์ โดยต้องเดินตากแดดไปทุกวัน ยารักษาโรคขาดแคลน ยาบำรุงกำลังเกือบหาไม่ได้เลย ข้าพเจ้าใช้ยาแผนโบราณของหมอคนที่สอนข้าพเจ้าไม่ให้คบปิศาจ เป็นยาหม้อซึ่งต้องต้มกันอย่างยากเย็น แล้วเอายากรอกขวดพอดีสำหรับสองเวลาไปยังที่ทำงานด้วย เพราะได้หยุดราชการมามากแล้ว จะหยุดอีกก็ไม่ได้ อิกทั้งมหาวิทยาลัยก็ขาดอาจารย์ดังได้กล่าวแล้ว ต่อจากนั้นแผนกฝึกหัดครูมัธยม ซึ่งเปลี่ยนเป็นแผนกครุศาสตร์ก็ขาดอาจารย์ ข้าพเจ้าจึงต้องไปช่วยสอนอีกด้วย
ในการสอนในแผนกครุศาสตร์ มีเรื่องน่าเล่าอยู่เรื่องหนึ่ง คือหัวหน้าแผนกได้ขอให้ข้าพเจ้าสอนวิชาระเบียบวิธี/*89สอนภาษาไทย ข้าพเจ้าอึดอัดมาก เพราะประสบการณ์น้อยไม่เหมือนการสอนระเบียบวิธีสอนภาษาอังกฤษเพราะมีประสบการณ์มาก สอนได้ด้วยความมั่นใจ ได้ไปอ้อนวอนอาจารย์ที่สอนที่โรงเรียนเตรียมฯ ก็ไม่มีผู้ใดยอมรับสอน เป็นแต่รับปากว่าจะช่วยกันรวบรวมประสบการณ์
ทั้งหมดเท่าที่จะหาได้บอกให้ข้าพเจ้าทราบอีกต่อหนึ่ง ข้าพเจ้าจึงใช้ตำราของฝรั่งบ้าง เก็บเอาความรู้จากเพื่อนฝูงที่สอนภาษาไทยมานานบ้าง ตำราครูทั่วไปบ้าง จากการสังเกตนิสิตฝึกสอนบ้าง จากครูภาษาไทยของข้าพเจ้าเองเมื่อเรียนในชั้นมัธยม ๘ บ้าง ก็พยายามสอนไปอย่างสุดความสามารถ รุ่งขึ้นอีกหนึ่งปีต่อจากนั้น ข้าพเจ้ากำลังเตรียมจะไปขอให้หัวหน้าแผนกเลิกล้มความคิดที่จะให้ข้าพเจ้าสอนระเบียบวิธีสอนภาษาไทยต่อไป ก็พอดีหัวหน้าแผนกมาบอกเลิก ข้าพเจ้าถามว่านิสิตบอกว่าไม่ได้ประโยชน์ใช่หรือไม่ ได้รับคำตอบว่า นิสิตพอใจที่ข้าพเจ้าสอนมาก แต่มีอาจารย์ผู้ใหญ่ผู้หนึ่งมาขอร้องว่า อาจารย์ที่เคยสอนอยู่เดิม ก่อนที่ข้าพเจ้าจะสอน ท่านเสียใจมากที่หัวหน้าแผนกเปลี่ยนคนสอนวิชานี้ หัวหน้าแผนกจึงบอกเลิกทางข้าพเจ้า
เมื่อสงครามสงบแล้ว ข้าพเจ้าได้ไปศึกษาวิชาระเบียบวิธีสอนภาษาของตนเองมาโดยเฉพาะ และโดยมีประสบการณ์มากพอสมควร เพราะระหว่างสงครามข้าพเจ้าได้หาโอกาส/*90สอนวิชาภาษาไทย และหลังสงครามได้ไปรับจ้างสอนโรงเรียนมาแตร์เดอี แต่ตั้งแต่กลับมาจากสหรัฐก็ไม่มีใครมาขอให้ไปสอนระเบียบวิธีสอนภาษาของตนเอง และคนโดยมากไม่รู้ว่าข้าพเจ้าเคยเป็นครูภาษาไทย ข้าพเจ้าต้องโฆษณาตัวเองให้คนรู้บ่อย ๆ
ระหว่างสงครามนี้ นิสิตต้องไปฝึกสอนที่โรงเรียนต่างจังหวัด ข้าพเจ้าต้องออกไปช่วยดูการฝึกสอนด้วย ครั้งหนึ่งไปจังหวัดอยุธยา สมเด็จองค์ที่ข้าพเจ้าเคยเฝ้าสนิทสนมเมื่อครั้งเป็นเด็ก ท่านเสด็จหลบภัยทางอากาศไปประทับอยู่ ข้าพเจ้าไปเฝ้า ท่านรับสั่งถามว่า “หนูมาทำอะไร มาเรียนเรื่องอะไร” มีผู้ชิงกันทูลให้ทรงทราบว่าข้าพเจ้าเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัย ท่านรับสั่งพยางค์เดียวว่า “อือ” เพราะปกติเมื่อมีคนเฝ้าอยู่หลายคน ท่านมักรับสั่งน้อยที่สุด
มีน้ำท่วมใหญ่ปลายปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ระหว่างน้ำท่วมโรงเรียนเตรียมฯ ปิดการสอน แต่อาจารย์โดยเฉพาะที่เป็นหัวหน้าไม่ได้หยุดราชการ เพราะต้องเตรียมการเปิดโรงเรียนเตรียมภาคพายัพ และยังมีโครงการไปเปิดสาขาต่างจังหวัดอีกหลายแห่ง ข้าพเจ้าจำได้ว่า ระหว่างน้ำท่วมวันหนึ่งข้าพเจ้านั่งเรือผายจากตึกเลขาธิการมหาวิทยาลัยปัจจุบัน ไปตามคลองสระประทุม เข้าคลองเรียกชื่ออะไรจำไม่ได้เสียแล้วในที่สุดไปถึงคลองหลอด และไปถึงบ้าน/*91ข้าพเจ้าที่ถนนอัษฎางค์ เวลาที่ไปถึงเป็นเวลา ๒๑ นาฬิกา ผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียม ฯ คนปัจจุบันเป็นคนพายเป็นส่วนใหญ่ เพราะข้าพเจ้ามีแรงน้อย ไม่ค่อยเป็นกำลังแก่ผู้ร่วมเดินทาง มีใครอีกคนหนึ่งไปด้วย แต่จำไม่ได้เสียแล้ว ครั้นถึงเวลาสอบปลายปี คณะอาจารย์ก็ทำงานเกี่ยวกับการสอบ พยายามรักษามาตรฐานไว้ให้ได้ดีที่สุดที่จะทำได้ คืนหนึ่งพวกหัวหน้าวิชาและผู้อำนวยการพิจารณาคะแนนที่ได้รับจากอาจารย์เพื่อจะตัดสินผ่อนผันได้เพียงไหน พิจารณาอยู่จนกระทั่ง ๒ นาฬิกาจึงเลิก และผู้อำนวยการก็สั่งให้เสมียนพิมพ์รายชื่อนักเรียนที่สอบได้สอบตก พอถึงเวลาราว ๙ นาฬิกา ข้าพเจ้าไปถึงสำนักงานของโรงเรียนในวันต่อมา รองผู้อำนวยการเข้ามาบอกว่า ได้มีคำสั่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยมาว่าให้เพิ่มคะแนนให้นักเรียน ๑๐ เปอร์เซนต์ทุกคน
รุ่งขึ้นปี ๒๔๘๖ โรงเรียนเตรียมฯ จะต้องไปเปิดสาขาต่างจังหวัดหลายแห่ง ร่างกายของข้าพเจ้าทรุดโทรมมาก ยาที่เคยฉีดนั้นเมื่อเริ่มสงครามราคาหลอดละ ๑.๕๐ บาท หีบหนึ่งมี ๓ หลอด หีบหนึ่งราคา ๔.๕๐ แล้วขึ้นไปเป็น ๙.๐๐ บาท ขึ้นไปเป็น ๒๗.๐๐ บปาท และก็หาไม่ได้สะดวก เมื่อเลิกสงครามราคาครั้งสุดท้ายที่ข้าพเจ้าซื้อคือ ๒๗๐.๐๐ บาท ข้าพเจ้าไม่ได้ป่วยเฉพาะทางใจหรือทางประสาท แต่/*92มีอาการอ่อนเพลียผิดปกติ เห็นว่าระหว่างสงคราม ถ้าคนชั้นหัวหน้าแสดงอาการไม่เข้มแข็ง ก็ไม่เป็นตัวอย่างอันดีแก่ข้าราชการอื่น และข้าพเจ้าก็เสียกำลังใจ ไม่เห็นว่าราชการในเวลานั้นได้อำนวยประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติอย่างไร ระหว่างที่น้ำท่วม ข้าพเจ้าจำได้ดีว่า ได้ยินเสียงโฆษกของวิทยุ บี.บี.ซี. ประกาศชัยชนะของพันธมิตรที่เอลอาลาเมน เป็นชัยชนะจากการรุกครั้งแรกของกองทัพอังกฤษ และเยอรมันก็เริ่มถอย ประเทศชาติกำลังประสบชาตากรรมที่ไม่เป็นไปในทางดี แต่ข้าราชการทั้งหลายไม่เปลี่ยนทัศนคติ จากการที่จะทำอะไรตามที่ผู้บังคับบัญชาสั่งมา หาได้น้อยเหลือเกินที่จะมีมานะคัดค้านให้สติกัน ประเทศชาติอยู่ในมือคนประเภทนี้ ข้าพเจ้าแลไม่เห็นทางที่จะไปสู่ความเจริญได้อย่างไร จิตใจก็ไม่สบายและร่างกายก็ทรุดโทรม ข้าพเจ้าคงจะไม่เป็นประโยชน์แก่ใครมากนักแล้ว ข้าพเจ้าจึงแจ้งความประสงค์ว่าจะต้องลาออกจากราชการด้วยเหตุทุพพลภาพ ซึ่งเป็นเหตุเดียวที่จะอ้างลาออกได้ และข้าพเจ้าก็ทุพพลภาพจริง ๆ แต่ผู้บังคับบัญชาโดยตรงของข้าพเจ้าท่านยังไม่เห็นด้วย จึงระงับใบลาไว้ และให้ลาป่วยด้วยการรับรองของแพทย์ซึ่งง่ายมาก เพราะแพทย์บอกมานานแล้วว่าให้หยุดทำงาน
ข้าพเจ้าลาบ้างไปทำงานบ้างด้วยความลำบากใจเกี่ยว/*93กับสาเหตุสองประการดังกล่าวแล้ว สงครามเข้าระยะที่แลเห็นชัดแล้วว่าฝ่ายใดจะชนะ สุขภาพของข้าพเจ้าไม่ดีขึ้นเลย ในที่สุดต้องลาป่วยติดต่อกันเป็นแรมเดือน การทิ้งระเบิดในกรุงเทพฯ รุนแรงขึ้น ปลายปีการศึกษา ๒๔๘๖ หรือต้นปี ๒๔๘๗ ข้าพเจ้าอพยพไปพักผ่อนนอกพระนครจนเข้าฤดูฝน คิดว่าการทิ้งระเบิดก็จะเบาบาง แต่ในเดือนมิถุนายนก่อนวันที่พันธมิตรจะยกพลขึ้นทวีปยุโรป จึงแสดงการคุกคามโดยทิ้งระเบิดเวลากลางวันอย่างแพร่หลาย ระเบิดลงโรงเรียนหลายแห่ง แต่บังเอิญวันนั้นเป็นวันวิสาขบูชา จึงไม่เป็นอันตรายแก่ชีวิต ราชการจึงสั่งปิดโรงเรียนในพระนคร โรงเรียนเตรียมฯ แยกย้ายไปสอนตามจังหวัดต่าง ๆ หลายจังหวัด
ภายใน พ.ศ. ๒๔๘๗ นั้น สุขภาพก็เสื่อมโทรมลงไปเรื่อย ๆ จึงมิได้มีส่วนกับการย้ายโรงเรียนเตรียมฯ ไปจังหวัดต่าง ๆ จนกระทั่งเข้าฤดูหนาว การทิ้งระเบิดถี่ขึ้นทั้งกลางวันและกลางคืน ครอบครัวข้าพเจ้าต้องอพยพไปต่างจังหวัดเพราะบ้านที่เคยอพยพไปพักเมื่อปลายปี ๒๔๘๖ ก็ถูกระเบิดเพลิงเผาผลาญหมด ทั้งครอบครัวมีคนชรา เด็ก ๆ และคนป่วยก็ไปพักที่ตำบลบ้านแป้งอำเภอบางปะอิน
การพักผ่อนที่นี่ทำให้สุขภาพค่อย ๆ ดีขึ้น เพราะได้ออกกำลังกายพอเหมาะสม คือได้ลงว่ายน้ำในแม่น้ำทุกวัน /*94วันละประมาณ ๒๐ นาที ได้รู้เห็นภาวะของประเทศชาติที่สำคัญมาก คือไม่มีความเดือดร้อนขาดแคลนอะไรเลยนอกจากยารักษาโรค มีผักปลาดี ๆ สด ๆ อร่อย ๆ มีผ้าทอด้วยมือมาขาย เราเอามาปักเป็นลวดลายกลายเป็นสมัยนิยมการบปักเสื้อ น้ำมันรถทำด้วยยางพาราก็มีขึ้น และมีการดัดผมด้วยการปิ้งที่หุ้มให้น้ายาแห้งกับถ่าน มีคนลงเรือแล่นไปตามแม่น้ำ เที่ยวได้รับจ้างตัดผมให้ผู้ที่อพยพไปอยู่ตามตำบลต่าง ๆ และมีขนมปังทำด้วยข้าวจ้าว นมข้นที่ทำได้เองที่บ้าน อีกทั้งเนยทำจากนมควายด้วย
ล่วงเข้าปี ๒๔๘๘ ข้าพเจ้าต้องลาราชการอย่างจริงจังเพราะการที่สุขภาพดีขึ้น ทำให้ข้าพเจ้าเสียดายว่าจะถอยหลังลงไป การทิ้งระเบิดในพระนครยิ่งมีถี่ขึ้น จนกระทั่งมีเครื่องบินมาโปรยใบปลิวที่ตำบลบ้านแป้ง ซึ่งราษฎรเก็บมา ใบปลิวนั้นมีชื่อว่า เมฆทูต มีข้อความเป็นภาษาไทยบอกกล่าวประชาชนไทยไม่ให้ห่วงใย เมื่อฝ่ายพันธมิตรมีชัยชนะ ก็จะไม่เสียอิสรภาพ ทำให้ประชาชนยินดีกันมาก คอยเวลาให้เครื่องบินมาโปรย เมฆทูต และวิ่งไปเก็บกันสนุกสนาน แต่ว่า รถไฟจากบางปะอินเดินทางเข้ากรุงเทพฯ คราวหนึ่ง ๆ ก็กินเวลาบางทีถึง ๙ ชั่วโมง เพราะต้องหยุดไปตลอดทางเมื่อมีเครื่องบินเข้ามา ถึงระยะนี้ทุกคนก็รู้แล้วว่าญี่ปุ่นต้องแพ้สงครามแน่
/*95มีวิกฤตกาลทางการเมืองของไทยในปีนั้น คือมีการเปลี่ยนรัฐบาล คณะเดิมพ้นอำนาจไป มีคณะใหม่ขึ้นมาแทนที่ ฝ่ายที่ร่วมมือกับพันธมิตรอย่างลับ ๆ ก็เริ่มมีกิจการเคลื่อนไหวน่าสนใจ ที่ข้าพเจ้าอพยพไปอยู่ที่นั้น เราสงสัยผู้ชายหนุ่ม ๆ หลายคนว่าไปทำงานที่เปิดเผยไม่ได้ และไม่มีใครถาม จนกระทั่งถึงเวลาที่วันลาป่วยของข้าพเจ้าหมดระยะ จะลาต่อโดยรับเงินเดือนไม่ได้ ข้าพเจ้ากำลังมีความหวัง เพราะเมื่อพันธมิตรมีชัยชนะ คงจะมีอะไรใหม่ ๆ ขึ้นในบ้านเมือง ข้าพเจ้าจึงขอลาป่วยโดยไม่รับเงินเดือน เพราะญาติของข้าพเจ้าในกรมกองอื่นก็เคยได้รับอนุญาต การทำราชการของครูก็คือไปเซ็นชื่อเดือนละครั้งที่สำนักงานของตน ในกรณีข้าพเจ้าก็คือ ที่สำนักงานเลขาธิการจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพราะมหาวิทยาลัยและโรงเรียนปิดการสอนทั่วพระราชอาณาจักร ข้าพเจ้าส่งหนังสือขออนุญาตไปแล้วก็รอฟังคำตอบ ไม่ช้าก็มีจดหมายเขียนในกระดาษแผ่นเล็ก ๆ จากผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ คนใหม่ เพราะท่านคนเดิมได้ย้ายไปดำรงตำแหน่งใหญ่ในกระทรวงศึกษาธิการ ข้อความว่า ผู้บังคับบัญชาสูงสุดของจุฬาลงกรณ์ คนใหม่เหมือนกัน บอกมาว่า ข้าพเจ้าได้เคยลาออกครั้งหนึ่งแล้ว คราวนี้ท่านจึงแนะนำให้ลาออก ข้าพเจ้าไม่มีทางเลือก จึงลาออกจากราชการ จะเป็นเดือนอะไรจำไม่ได้ จำได้แต่ว่าก่อนสงครามญี่ปุ่นเลิกประมาณ ๒ เดือน ที่กล่าวนี้อาจ/*96ผิดพลาด แต่สอบไม่ได้ เพราะเจ้าหน้าที่ของกระทรวงศึกษาธิการในเวลาต่อมาภายหลังได้ติดต่อขอหลักฐาน ในเรื่องที่ข้าพเจ้าลาออกจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และคำสั่งให้ออก แต่ได้รับทราบจากเจ้าหน้าที่สำนักเลขาธิการว่าหนังสือราชการระหว่างสงครามได้สูญหายไปมาก และค้นหาเรื่องของข้าพเจ้าไม่ได้
เมื่อสงครามเลิกแล้ว ครอบครัวข้าพเจ้าก็อพยพกลับบ้าน และกลับมาอยู่ที่บ้านหม้อหรือถนนอัษฎางค์ ข้าพเจ้าเป็นคนแพ้ไปกับญี่ปุ่น เพราะเวลานั้นสุขภาพก็ดีขึ้นตามลำดับ แต่ทรัพย์สมบัติหมดไประหว่างสงคราม ต้องมีอาชีพโดยแท้จริง แต่ยังไม่รู้จะทำอะไรดี เข้าใจว่าโรงเรียนในพระนครปิดอยู่ทั่วไป เพราะโรงเรียนเสียหายจากภัยระเบิดอย่างกว้างขวาง จำได้แต่ว่า เมื่อเริ่มปีการศึกษาใหม่ แผนกภาษาอังกฤษ คณะอักษรศาสตร์ ได้ขอให้เป็นอาจารย์พิเศษข้าพเจ้ายังเข็ดจุฬาลงกรณ์อยู่ครัน ๆ จึงตอบว่า ข้าพเจ้าเป็นคนป่วยไม่ปรกติ คงจะขาดการสอนไม่เป็นที่น่าไว้วางใจ แต่หัวหน้าแผนกว่า คนที่สอนได้ ขาดการสอนบ้าง ดีกว่าคนที่สอนไม่ได้ แต่ไม่ขาดเลย เมื่อท่านมีทรรศนะเช่นนั้น ข้าพเจ้าก็รับสอน และในเวลาเดียวกันโรงเรียนมาแตร์เดอี มาติดต่อขอให้ไปสอนภาษาไทย ซึ่งเป็นที่พอใจข้าพเจ้าอย่างยิ่ง นับเป็นครั้งแรกที่ได้สอนภาษาไทยในโรงเรียนอย่างเป็นล่ำ/*97เป็นสันโดยเฉพาะวิชาวรรณคดีไทยและเรียงความ ซึ่งข้าพเจ้ามีทฤษฎีใคร่จะทดลองมานานแล้ว ในการนี้เห็นจะต้องนับว่าเป็นความสำเร็จ เพราะทางโรงเรียนแสดงความพอใจมากและนักเรียนยังคุ้นเคยสนิทสนมกันทั้งห้อง (๒ ชั้น) มาจนทุกวันนี้
ระหว่างสอนภาษาไทยที่โรงเรียนมาแตร์ ข้าพเจ้าได้รับความสำเร็จในการเล่นละครโรงเรียนอีกครั้งหนึ่ง ระหว่างที่ข้าพเจ้ากำลังกังวลใจเรื่องที่นักเรียนอ่านกลอนไทยไม่ดีคือทำตามที่โรงเรียนสอนกันทั่ว ๆ ไป คือให้เว้นหายใจปลายวรรคที่สองของคำที่สองของบทเป็นประจำ ไม่ว่าจะเข้ากับเนื้อความหรือไม่ ทางโรงเรียนก็ขอร้องให้จัดให้นักเรียนเล่นละครไทย เพื่อหาเงินซ่อมโรงเรียนที่ถูกระเบิด ข้าพเจ้าจึงแต่งบทละครเป็นคำกลอนให้นักเรียนเล่น ทำให้ต้องอ่านกลอนตามบท ให้คล้ายการสนทนามากที่สุด และได้ฝึกหัดให้นักเรียนแบ่งงานกันทำ คนหนึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ดูแลเครื่องแต่งตัว คนหนึ่งดูแลพัสดุที่ต้องใช้ในการแสดง ละครกินเวลาประมาณ ๑ ชั่วโมง เมื่อแสดงแล้ว มีผู้ปกครองบางคนมาต่อว่า ว่าจะเล่นละครสนุกก็ไม่บอกให้รู้บ้าง ได้เสียเงินซื้อตั๋วให้ไปแล้ว แต่คิดว่าเป็นละครโรงเรียนก็เลยขี้เกียจมาดู เป็นเรื่องที่ข้าพเจ้าถือว่าได้รับความสำเร็จอันหนึ่ง
บทที่ ๔ หลังจากการศึกษาในต่างประเทศ
/*99ข้าพเจ้าได้เป็นอาจารย์สอนพิเศษอยู่ในคณะอักษรศาสตร์อยู่ประมาณ ๒ ปี ก็สังเกตว่า แผนกภาษาอังกฤษหรือแผนกภาษาตะวันตก แล้วแต่จะเรียก ได้จัดให้อาจารย์ที่เคยไปศึกษาที่สหรัฐอเมริกาสอนวิชาไวยากรณ์อังกฤษแก่นิสิตปีที่ ๓ ซึ่งท่านผู้นั้นไม่ถนัดเลย สอนไปตามหนังสือไวยากรณ์ดั้งเดิมที่เคยใช้กันมา ตั้งแต่โรงเรียนมัธยม เพราะท่านไม่ได้ศึกษาภาษาอังกฤษที่อเมริกา ท่านไปเรียนวิชาอื่น ส่วนข้าพเจ้าซึ่งเคยได้คะแนนทางภาษาอังกฤษ โดยเฉพาะไวยากรณ์แบบใหม่สูงสุดนั้นแผนกก็จัดให้สอนนิสิตปีที่หนึ่งและปีที่สอง ข้าพเจ้าไม่รังเกียจการสอนนิสิต/*100ระดับนั้น แต่ก็รู้คิดขึ้นมาว่า ในประเทศไทย มีทฤษฎีว่าคนที่ไปต่างประเทศกับคนที่ไม่เคยไปเป็นคน ๆ ละชั้น ถึงแม้ว่าข้าพเจ้าจะมั่นใจว่าข้าพเจ้าพูดภาษาอังกฤษ เขียนภาษาอังกฤษได้ดีกว่าผู้ที่ได้เรียนที่สหรัฐอเมริกามาแล้วบางคนก็ตาม นอกจากนั้นยังสังเกตต่อไปว่าผู้ที่ได้ไปเรียนต่างประเทศกลับมาเมื่อข้าพเจ้าขอความรู้เกี่ยวกับการศึกษาเกี่ยวกับวัฒนธรรมเกี่ยวกับชีวิตในสังคม ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเมืองหรือการเศรษฐกิจ ก็ให้คำตอบที่จะทำให้เชื่อถือได้ไม่กี่คน โดยมากมีความคิดมาแสดงแปลก ๆ ทำให้ดูเป็นว่าฝรั่งนั้นล้วนเป็นเด็ก ๆ หลงอยู่กับชื่อโรงเรียนบ้าง ชื่อมหาวิทยาลัยบ้าง ถือชั้นวรรณะและประเพณีที่มิชอบในทรรศนะของข้าพเจ้า และเขาเหล่านั้นมักกล่าวในทำนองว่า เขาก็พลอยเห็นดีเห็นชอบไปกับฝรั่งที่มีทรรศนะอันมิชอบนั้นด้วย แต่ถ้าหากข้าพเจ้าแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับคนที่เป็นฝรั่งเอง ความคิดเห็นของฝรั่ง ก็คล้ายคลึงกับที่ข้าพเจ้าได้อบรมมา คล้ายกับที่พ่อเคยพูด กับที่สมเด็จทรงปรารภ รวมไปถึงอาจารย์บางคนสอนด้วย ข้าพเจ้าจึงเริ่มสนใจกับการที่จะไปต่างประเทศ เพื่อให้รู้ด้วยตนเองว่าฝรั่งในประเทศของตัวเองนั้นเป็นอย่างไร
เมื่อได้ยินว่า สมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกันประกาศให้ทุนแก่สตรีไทยไปศึกษาในสหรัฐอเมริกา ข้าพเจ้าจึงไปสมัครรับทุนนั้น ที่สำนักงานแถลงข่าวอเมริกัน /*101ซึ่งตั้งอยู่ที่ถนนราชดำเนิน ข้าพเจ้าได้ตั้งปณิธานไว้ด้วยว่า ถ้าหากว่าได้ทุนไปเรียนเรื่องการศึกษาเพิ่มเติม ก็จะกลับมาทำงานเกี่ยวกับการศึกษาในประเทศไทยต่อไป ถ้าไม่ได้รับทุนการศึกษา ก็เป็นสัญญาณของเทวดา บอกกล่าวให้หาอาชีพอื่น เพราะแลเห็นว่านโยบายการศึกษาในประเทศไทยออกจะสั่นคลอน มีการให้โรงเรียนมัธยมทั่วไปสอนชั้นเตรียมอุดม แต่ตัวโรงเรียนเตรียมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยไม่เลิกล้ม เพียงแต่เปลี่ยนชื่อเป็นโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาและย้ายสังกัดไปกรมสามัญศึกษา (ยังไม่มีแยกกรมเป็นวิสามัญ และสามัญ) ข้าพเจ้าจะถือโอกาสกล่าวความนึกคิดในเรื่องนี้เสียในตอนนี้เลยทีเดียว
เมื่อกระทรวงศึกษาธิการ เปลี่ยนแผนการศึกษาชาติจากของเดิมที่มีมัธยม ๘ มาให้มีโรงเรียนเตรียมสำหรับมหาวิทยาลัยหนึ่ง ๆ นั้น ก็โดยอ้างว่า จะชักพาให้คนไปเข้าโรงเรียนอาชีพ จะคัดเลือกคนชั้นที่มีสมองสมควรเรียนขั้นเตรียมอุดมศึกษาเท่านั้นเข้ามาสู่มหาวิทยาลัย ซึ่งก็เป็นข้ออ้างที่ฟังขึ้น แต่ก็ไม่ได้เห็นว่ากระทรวงศึกษาธิการวางแผนงานในอันที่จะสร้างและเสริมโรงเรียนอาชีพขึ้นมาให้เป็นที่อุ่นใจ คนที่รับผิดชอบกับโรงเรียนอาชีพเป็นคนที่ได้รับการฝึกอบรมไปจากโรงเรียนสามัญเป็นส่วนใหญ่ และไม่แลเห็นว่า ควรมีการศึกษาว่าอาชีพต่าง ๆ ในประเทศไทยนั้นมีอะไรบ้างที่จะต้องตั้งโรงเรียนฝึกหัดคนไปทำงาน/*102อาชีพนั้น ๆ การเกษตรซึ่งเป็นอาชีพหลักสำคัญที่สุดของไทย ยังไม่เห็นมีทางกระเดื้องขึ้น แต่ก็อาจแก้ได้ว่า มีเวลาไม่ทันทำงานที่คาดหวังจะได้ทำ เพราะภาวะสงครามมาเป็นอุปสรรค แต่ครั้นเลิกสงครามแล้ว กลับเปลี่ยนไปเข้าระบบเก่า แต่ก็คงมีโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาไว้ ไม่ทำให้แลเห็นว่ามีวัตถุประสงค์อะไร
การมีโรงเรียนที่สอนเพียง ๒ ชั้น มีเวลาให้นักเรียนมาเข้าอยู่เพียง ๒ ปีนั้น ไม่เข้ากับหลักจิตวิทยาหลักไหนได้เลย เมื่อเป็นนักเรียนเตรียมอุดมฯของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ก็ยังอบรมให้รักมหาวิทยาลัยได้ และให้นักเรียนที่จะเรียนวิชาในคณะต่าง ๆ คุ้นเคยกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันตั้งแต่เยาว์วัย แต่การที่ตัดนักเรียนมาจากคณะครูที่อบรมนักเรียนตั้งแต่เป็นเด็กมาจนกระทั่งเข้าวัยรุ่น ซึ่งต้องการการประคับประคองทางจิตใจ ให้ต้องมาเข้าโรงเรียนเรียนใหม่ มีเพื่อนใหม่ ครูใหม่นั้น มีผลดีในทางที่ช่วยบังคับให้นักเรียนต้องระมัดระวังตัว อยู่ในความสำรวม ไม่แสดงความวุ่นวายไปตามวัยนั้น ก็ดีสำหรับผู้ใหญ่ที่จะไม่เดือดร้อน แต่ไม่มีผลดีแก่ตัวนักเรียนในทางพัฒนาการทางจิตนัก คือแทนที่จะได้อยู่ในโรงเรียนเดิม ได้ใช้สมรรถภาพซึ่งอาจเป็นสมรรถภาพในการเป็นผู้นำ ก็ต้องกลายเป็นสำรวม เพราะเข้ามาอยู่ในสิ่งแวดล้อมใหม่ เป็นการขัดกับ/*103หลักพัฒนาการของคนในวัยรุ่นอยู่ข้อหนึ่ง
อีกข้อหนึ่งก็คือ การที่กระทรวงศึกษาธิการ อนุญาตให้นักเรียนจากทุกโรงเรียน สอบแข่งขันชิงที่ในโรงเรียนเตรียมฯก็เป็นการเปิดโอกาสให้นักเรียนที่สมองดีมาแข่งขัน เพราะเด็กวัยนี้อยากแข่งขันอยู่แล้ว และผู้ปกครองก็ต้องอยากให้ลูกหลานเข้าโรงเรียนที่มีคณะครูดี ให้แน่ใจว่าจะสอบแข่งขันเข้ามหาวิทยาลัยได้ต่อไปอีก ดังนั้น ภายในระบบการศึกษาของไทย จึงมีแต่ความคิดแข่งขัน ความคิดที่จะชนะ ความภาคภูมิใจของผู้ชนะ โดยมิได้คิดว่าคนชนะคนหนึ่งทำให้มีคนแพ้เกิดขึ้นเป็นจำนวนเท่าใด เมื่อข้าพเจ้าได้เป็นศึกษานิเทศก์ ในเวลาต่อมา คณะครูต่างจังหวัดในชั้นแรก เข้าใจว่าข้าพเจ้าเคยเป็นอาจารย์โรงเรียนเตรียมฯ ก็ไม่ใคร่ออกความคิดเห็นในเรื่องนี้ในทางที่เป็นมิตรนัก เมื่อทราบว่าข้าพเจ้ามีความเห็นใจโรงเรียนต่างจังหวัด ที่ต้องเสียนักเรียนที่ดี ทำให้ครูท้อใจ นับเป็นหลายสิบคณะ ก็ยิ่งมาตัดพ้อในฐานคนกันเองมากขึ้นทุกที ต่อมานาน คณะครูต่างจังหวัดและโรงเรียนอื่น ๆ ในพระนคร เมื่อไม่เห็นว่าการร้องเรียนของตนได้ทำให้เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่งขึ้น ก็เลยทำใจเป็นพุทธศาสนิก รับเอาสิ่งที่จะต้องเป็นไป แต่ในเวลาที่กล่าวถึง คือก่อนที่ข้าพเจ้าไปศึกษาต่างประเทศ ข้าพเจ้ามีความหวังเต็มที่จะมีการปรับปรุง/*104ไปในทางดี และอยากมีส่วนในการปรับปรุง
ครั้นข้าพเจ้ากลับจากการศึกษาต่างประเทศ ข้าพเจ้าไปหารือท่านผู้ใหญ่ที่เคารพ ท่านไม่คิดให้ข้าพเจ้าเกี่ยวข้องกับการศึกษามัธยมโดยตรง แต่ได้แนะให้ไปสมัครเข้ารับราชการใหม่ในแผนกครุศาสตร์ ซึ่งต้องฝึกหัดครูมัธยม ท่านว่าท่านห่วงแผนกนี้มาก ได้เคยกล่าวไว้ว่า เมื่อเข้ารับราชการครั้งแรกนั้น ได้เป็นข้าราชการชั้นโททันทีแต่เมื่อกลับเข้ารับราชการเป็นครั้งที่สอง ทั้งที่ได้รับปริญญาโทในวิชาการศึกษามาจากสหรัฐอเมริกา ก.พ. ได้เปลี่ยนระเบียบใหม่ ผู้เข้ารับราชการใหม่จะต้องเป็นข้าราชการชั้นตรีทุกคน ข้าพเจ้าจึงได้มีประสบการณ์เป็นข้าราชการชั้นตรี
ระหว่างที่รับราชการเป็นอาจารย์ตรีอยู่ที่คณะอักษรศาสตร์ คุรุสภาส่งคนมาชักชวนให้ไปอบรมครูภาคฤดูร้อนเรียกว่า ป.ศ.ร.(ปาฐกถาเพื่อการศึกษาในฤดูร้อน) จังหวัดที่จะไปเป็นจังหวัดภาคใต้ เริ่มด้วยจังหวัดตรัง ภูเก็ต กระบี่ จนถึงพังงา เมื่อทางกระทรวงศึกษา ฯ ทราบว่าข้าพเจ้าจะไปในคณะอาจารย์ของคุรุสภาท่านก็ฝากราชการไปด้วยเรื่องหนึ่ง คือมีข้อพิพาทระหว่างผู้เช่าที่ดินของกระทรวงศึกษาธิการ กับศึกษาธิการจังหวัด ศึกษาธิการเห็นว่าผู้เช่ารุกล้ำที่เช่าที่ไม่อยู่ในสัญญาเช่า กระทรวงจึง/*105ต้องตั้งกรรมการไปพิจารณา เพื่อความเป็นธรรมและความบริสุทธิ์ของศึกษาธิการจังหวัด ผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ คนแรกดำรงตำแหน่งปลัดกระทรวง ท่านไม่มีทางทราบว่าข้าพเจ้าเป็นข้าราชการชั้นตรีคนเดียว เดินทางไปกับข้าราชการชั้นโทอีกหลายคน ท่านจึงแต่งตั้งข้าพเจ้าเป็นกรรมการพิจารณาข้อพิพาทด้วยคนหนึ่ง คนที่ไปด้วยก็ไม่เฉลียวใจว่าข้าพเจ้าเป็นข้าราชการชั้นตรีไปคนเดียว และข้าพเจ้าก็วางหน้าเฉยไปเข้าร่วมพิจารณาเรื่องราว ปรากฏว่าไม่มีปัญหาอะไรมาก ที่ดินนั้นควรสงวนไว้เป็นที่ดินของกระทรวงศึกษาธิการต่อไป ผู้เช่าต้องทำสัญญาเช่าให้ถูกต้อง จึงขอร้องให้ตกลงกันได้ ในการเดินทางข้าพเจ้ามักจะถูกขอร้องให้เซ็นใบเบิกเงินบ้าง หรือใบอะไรอื่น ๆ ในฐานะหัวหน้าคณะเดินทาง แต่ในเรื่องเช่นนี้ข้าพเจ้าทำไม่ได้ จึงต้องขอให้เพื่อนเดินทางคนหนึ่งทำ สมัยนั้นตำแหน่งชั้นเอกในกระทรวงศึกษาฯมีน้อยมาก ข้าราชการชั้นโทมีจำนวนมากที่สุด ครั้นคนทั้งหลายได้ทราบระหว่างเดินทางว่าข้าพเจ้าเป็นข้าราชการชั้นตรี ก็รู้สึกอึดอัดกัน แต่เมื่อกลับมาถึงพระนคร ก็พอดีครบวันเดือนที่จะเลื่อนเป็นชั้นโทขึ้นมาได้ จึงกลับเป็นข้าราชการชั้นโทขึ้นมาอีก
ในการรับราชการในคณะอักษรศาสตร์คราวนั้น มีเรื่องที่น่าเล่าเกี่ยวกับหลักการศึกษาหลายอย่าง แต่ไม่/*106แน่ใจว่าเวลาจะอำนวยหรือไม่ เพราะจะต้องรีบส่งต้นฉบับไปโรงพิมพ์ภายในกำหนด จึงต้องเลือกเล่าแต่บางเรื่องที่แสดงถึงความสำเร็จและความล้มเหลวเท่านั้น
ข้าพเจ้าเข้ารับราชการใหม่ใน พ.ศ. ๒๔๙๓ ถึงปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ก็ย้ายไปจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทั้งนี้เป็นความล้มเหลวและความสำเร็จไปด้วยกันในตัว ระหว่างที่อยู่ที่คณะอักษรศาสตร์ ข้าพเจ้าอยู่ในหมู่ชนที่ทรงความรู้เหนือข้าพเจ้าโดยมาก ซึ่งถูกกับความประสงค์ของข้าพเจ้า แต่ไม่นาน ข้าพเจ้าก็สังเกตว่าท่านโดยมากพอใจ หรือมิฉะนั้นก็ไม่แลเห็นว่ามีอะไรในคณะอักษรศาสตร์ที่จะต้องปรับปรุง หรือจะปรับปรุงได้ ตัวอย่างอันหนึ่งคือ ข้าพเจ้าสังเกตว่านิสิตหญิงใช้ห้องน้ำไม่เป็น มักจะมีน้ำราดเปียกหรือเปรอะเปื้อน และทิ้งสิ่งของที่ไม่ควรทิ้งไว้ในอ่างล้างมือบ้าง มีรอยลิปสติกอยู่ตามผนังห้องน้ำบ้าง ข้าพเจ้าได้นำเรื่องไปหารือผู้บังคับบัญชา และเสนอตัวว่า ถ้าจะปรับปรุงในเรื่องนี้ ข้าพเจ้ายินดีจะรับใช้ แต่จะต้องกินเวลา อาจถึง ๒-๓ ปีจึงจะเห็นผล ท่านพยักหน้าเป็นทีว่าเห็นด้วย แต่ท่านก็ไม่สั่งให้ทำประการใด ข้าพเจ้าทิ้งเวลาให้ล่วงไป ๓-๔ เดือน เพราะเห็นท่านมีภาระอื่นอยู่มาก แล้วก็ไปเตือนว่า ถ้าท่านเห็นว่าควรมีการอบรมนิสิตหญิงในเรื่องนี้ ขอให้ท่านสั่งให้ข้าพเจ้าทำ /*107ท่านก็พยักหน้าอีก แล้วเวลาก็ล่วงไปอีก ข้าพเจ้าเห็นว่าเสนอตนเองทำงานที่จะไม่ได้ความสนุกสบายอะไร มีแต่ความร้อนใจสองครั้งแล้ว ก็เรียกว่าได้ทำหน้าที่ราชการที่เอื้อต่อราชการเต็มที เกินน่ารักน่าชมไปแล้วด้วยซ้ำสำหรับข้าราชการสมัยนั้น จึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าก็ทำงานไปได้เป็นสุข การทำราชการไปตามโอกาส ตามตารางสอนอย่างเป็นสุขนั้น ดูเหมือนจะเป็นสิ่งปรารถนาของคณะอักษรศาสตร์ในเวลานั้น ได้มีผู้มาชักนำให้ข้าพเจ้าไปรับตำแหน่งหัวหน้าแผนกฝึกหัดครูมัธยม ที่ขึ้นอยู่กับโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา ซึ่งเป็นระบบงานที่แปลกประหลาด ไม่เคยเห็นที่ใด หัวหน้าแผนกได้ลาไปรับราชการ ณ องค์การระหว่างประเทศ มีตำแหน่งชั้นเอกว่างอยู่และถ้าข้าพเจ้ายินดีจะไปรับหน้าที่นั้น คณะกรรมการบริหารแผนกฝึกหัดครูนั้น และทางโรงเรียนเตรียมฯก็ยินดีจะพิจารณา ข้าพเจ้าไม่ค่อยสนใจกับตำแหน่งนั้น เพราะรู้สึกว่าตนไม่สมควร ยังมีประสบการณ์กับการฝึกหัดครูน้อยไป และท่านที่เคารพของข้าพเจ้า ผู้ที่ได้แนะนำให้มาสมัครทำงานที่คณะอักษรศาสตร์ท่านก็ได้ออกปากฝากว่า “เธอไปช่วยที่นั้นหน่อยเถอะ ดูออกจะไม่มีคนเข้าทุกที” แต่ในที่สุด ข้าพเจ้าได้เห็นคำสั่งของคณะอักษรศาสตร์บรรจุข้าพเจ้าเป็นอาจารย์ในแผนกวิชาภาษาต่างประเทศข้าพเจ้าก็เห็นว่าไม่ตรงกับเจตนาที่ข้าพเจ้าเข้ามารับราชการในคณะนั้น แต่สำหรับงานนั้น/*108ก็ได้ร่วมกันกับเพื่อนคนหนึ่ง ทำงานในด้านฝึกหัดครู โดยเฉพาะดูการฝึกสอนของนิสิตอย่างใกล้ชิด ซึ่งทำได้ไม่ดีเท่าที่ควร เพราะกำลังอาจารย์ไม่พอเพียง คณะอักษรศาสตร์ได้ให้อาจารย์ทุกคนที่มีเวลาพอจะเจียดจากการสอนประจำไปช่วย แต่การดูการฝึกสอนนั้น ควรจะมีการนัดแนะ วางหลักการให้สอดคล้องกัน แต่ก็ไม่สามารถทำได้ เพราะคนทั้งหลายเห็นว่าที่ทำนั้นก็ดีพออยู่แล้ว ครั้นถึงเวลาที่ผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯในขณะนั้น ย้ายไปรับราชการในกระทรวง และผู้ช่วยผู้อำนวยการได้เลื่อนขึ้นไปเป็นผู้อำนวยการแทน ก็มีอาจารย์หญิงในโรงเรียนเตรียม ๔-๕ คนมาชักชวนขอให้ไปรับตำแหน่งผู้ช่วยผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ ข้าพเจ้าสังเกตเหตุการณ์ในคณะอักษรศาสตร์ เห็นว่าข้าพเจ้าจะอยู่ที่นั่นหรือไปจากที่นั้น ก็ไม่เป็นการเสียหรือได้อย่างหนึ่งอย่างใดแก่คณะ ได้ถามอาจารย์หญิงเหล่านั้นว่า อยากให้ไปเป็นผู้ช่วยผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯเพราะเหตุใด เขาบอกว่าเพื่อเขาจะได้อุ่นใจที่จะมีผู้บังคับบัญชาที่เขาคุ้นเคย และรับว่าจะช่วยกันทำงานไม่ให้ข้าพเจ้าลำบากใจเลย และงานที่นั่นก็ไม่มีอะไรที่เหน็ดเหนื่อยนัก ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นโอกาสดี จะได้ทำงานสบาย และอยู่ในหมู่คนคุ้นเคยและอาจจะชักชวนท่านผู้ใหญ่ในกระทรวงที่มีความกรุณาแก่ข้าพเจ้าอยู่เสมอให้ปรับปรุงโรงเรียนเตรียมฯ ให้เข้าสภาพที่พึงปรารถนา ข้าพเจ้าจึงได้ย้ายมา/*109ตามการชักชวนของอาจารย์หญิงกลุ่มนั้น โดยผู้อำนวยการร่วมใจกับเธอ หลังจากที่ได้เป็นข้าราชการชั้นโทไม่ถึง ๒ ปี ก็เข้าไปรับตำแหน่งที่จะได้เป็นข้าราชการชั้นเอกโดยไม่ต้องสอบ เพราะกฎ ก.พ. สมัยนั้น ถือว่าอัตราชั้นเอกที่มีมาแล้วก่อน พ.ศ. อะไร ก็ไม่ทราบ ถือเป็นอัตราเก่า ข้าราชการชั้นโทเข้าสวมตำแหน่งได้เลย
ก่อนที่จะเล่าเรื่องอื่น ขอเล่าเรื่องที่เห็นว่า ผู้ที่รับราชการในปัจจุบัน ผู้มีความอึดอัดขัดใจกับระบบและระเบียบต่าง ๆ ให้ทราบไว้ เพื่อจะได้รับรู้ถึงสภาวะขององค์การที่กว้างใหญ่ไพศาล เช่นระบบข้าราชการพลเรือน คือก่อนที่ข้าพเจ้าจะได้รับอนุมัติให้โอนไปอยู่โรงเรียนเตรียมฯมีการประชุม ก.พ. และมีการพิจารณาตั้งเงินเดือนให้ข้าราชการผู้หนึ่งซึ่งกลับมาจากสหรัฐ มีการกล่าวขึ้นถึงปริญญาอเมริกันว่า ถ้าได้ เอม เอ มา ก็ให้เงินเดือน ๒๒๐ บาท แต่ถ้ามี ป.ม. ไว้ก่อน ก็บวกค่า ป.ม. เข้าไปด้วย เป็น ๒๔๐ บาท กรรมการคนหนึ่งเป็นพี่ชายข้าพเจ้า เกิดจำขึ้นมาว่า ข้าพเจ้าได้รับเงินเพียง ๒๒๐ บาท ทักขึ้นมาว่า “น้องสาวผมไม่เห็นได้บวกค่า ป.ม.” จะเป็นเพราะความผิดของข้าพเจ้าเองที่ไม่ได้เขียน ป.ม. ลงไปในใบแสดงวิทยฐานะก็เป็นได้ เพราะเข้าใจว่า ปริญญาโททางการศึกษาก็ควรมีราคาของตัว ไม่น่าจะมีการบวกอนุปริญญา/*110เข้าไปกับปริญญาโท อย่างไรก็ตาม ก.พ. ก็สอบสวนได้ความว่า ข้าพเจ้าได้ ป.ม. ด้วย จึงแจ้งมาทางจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยว่า ให้ข้าพเจ้าไปรับเงินเดือน ๒๔๐ บาท (มีบวกค่าครองชีพ รวมเป็นเท่าใดจำไม่ได้เสียแล้ว จำได้แต่ว่า เมื่อแรกเข้ารับราชการ ครั้งหลังในคณะอักษรศาสตร์นั้น ได้รับเงินเดือนทั้งสิ้น ๑๐๒๐ บาท แต่ข้าราชการมาปรับใหม่ภายหลัง จึงจำเงินบวกค่าครองชีพไม่ได้ ราชการมาเลิกการตั้งเงินเดือนมูลฐาน และบวกค่าครองชีพ เป็นเงินเดือนจริงตามตัวจริงที่ได้รับจริง อย่างที่ได้รับกันในปัจจุบันนี้ หลายปีหลังจากนั้น)
ระหว่างที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยจัดปรับเงินเดือนของข้าพเจ้าอยู่ ยังไม่ทันได้รับเงินเดือน ๒๔๐ บาทนั้น ข้าพเจ้าก็ได้รับคำสังให้โอนไปสังกัดกรมวิสามัญศึกษา เข้าสวมอัตราชั้นเอก มีเงินเดือน ๓๕๐ บาท ทางโรงเรียนก็รอคำสั่งแต่งตั้งให้ข้าพเจ้าเป็นข้าราชการชั้นเอกหลายเดือนต้องคืนเงินไปยังคลังเพราะไม่ได้รับแต่งตั้งทุกเดือนไป เป็นที่ขัดใจของพวกอาจารย์หญิงที่ไปชักชวนข้าพเจ้ามาเป็นอันมาก เพราะที่ว่าจะไม่ต้องทำงานยากเย็นอะไรนั้น ปรากฏว่า คณะอักษรศาสตร์มีข้อตกลงกับโรงเรียนว่า ถ้ายอมให้โอนข้าพเจ้ามา ต้องให้ไปสอนที่คณะตามเดิม เพราะคณะขาดอาจารย์ ครั้นมาถึงโรงเรียนเตรียมฯ ผู้อำนวยการต้อง/*111เข้าโรงพยาบาล ข้าพเจ้าต้องว่าราชการหมด นอกจากนั้น ทางแผนกฝึกหัดครูที่ขึ้นอยู่กับ ร.ร. เตรียมฯ ก็ขาดอาจารย์ เพราะหัวหน้าแผนกย้ายไป ข้าพเจ้าจึงต้องสอนแผนกฝึกหัดครูด้วย โรงเรียนไปเตือนกรมว่าเมื่อไหร่จะให้ข้าพเจ้าเป็นข้าราชการชั้นเอก กรมบอกว่าได้ผ่าน อ.ก.พ. กระทรวงไปแล้ว รัฐมนตรีลงชื่ออนุมัติแล้ว แต่กระทรวงการคลังไม่อนุมัติมา โรงเรียนไปสืบที่กระทรวงการคลังได้ทราบว่าจุฬาลงกรณ์ยังไม่สามารถปรับเงินเดือนข้าพเจ้าให้ถูกต้องตามมติ ก.พ. จึงยังอนุมัติเรื่องเงินเดือนชั้นเอกไม่ได้ แต่ทางโรงเรียนก็บอกข้าพเจ้าว่า ไม่ต้องเดือดร้อน เพราะจะได้ตกเบิกล่วงหลัง แต่ในเดือนพฤศจิกายน กระทรวงการคลังเปลี่ยนระเบียบว่า ข้าราชการที่ได้เลื่อนขั้นเงินเดือนนั้น ให้นับจากวันที่กระทรวงการคลังอนุมัติ ในที่สุดกระทรวงอนุมัติให้ข้าพเจ้ารับเงินเดือนชั้นเอกได้ในเดือนมกราคม โรงเรียนได้จ่ายเงินเดือนชั้นเอกมาให้ข้าพเจ้าตั้งแต่เดือนธันวาคม เพราะแน่ใจว่าต้องได้รับอนุมัติภายในปีนั้นแน่ พอถึงเดือนมกราคม เมื่อได้รับเงินเดือนแล้ว เจ้าหน้าที่การเงินมาขอเงินเดือนที่จ่ายเกินเมื่อเดือนธันวาคมคืนเพราะระเบียบของคลังได้เปลี่ยนไปแล้ว เมื่อขึ้นปีใหม่ ต่อมาอีกปีหนึ่ง ข้าพเจ้าไม่ได้เงินเดือนขึ้น เพราะได้รับเงินเดือนในอัตราใหม่ไม่ครบปี ข้าพเจ้าไม่ได้เสียใจแต่ประการใด เพราะได้กระโดดข้ามขั้นจาก ๒๔๐ มาเป็น ๓๕๐ ภายใน/*112ปีเดียว นับว่าเป็นโชคประหลาดมหัศจรรย์อยู่แล้ว
ความหวังว่าจะได้ทำงานสบาย ๆ ที่โรงเรียนเตรียมฯ นั้นปรากฏว่าสลายไป ผู้อำนวยการคนที่สองของโรงเรียนเตรียมฯซึ่งได้ร่วมงานกับข้าพเจ้ามาตั้งแต่แรก ท่านได้ไปเป็นหัวหน้ากองโรงเรียนรัฐบาล ท่านคิดจะปรับปรุงความรู้ความสามารถของครูของท่าน จึงเรียกร้องให้ข้าพเจ้าไปเข้าร่วมในการปรับปรุงต่าง ๆ ประจวบกับเป็นเวลาที่กระทรวงศึกษาธิการ ก็ได้รับความคิดเห็นใหม่ ๆ อยากจะปรับปรุงสมรรถภาพครูกันเป็นงานใหญ่ไพศาล ทั่วโลกกำลังเร่งรัดปรับปรุงระบบและวิธีการปฏิบัติทางการศึกษา ประเทศไทยจะล้าหลังอยู่ไม่ได้ เวลานั้นคนที่ไปเรียนวิชาการศึกษาและกลับมาถึงประเทศไทยแล้วมีน้อยตัว ข้าพเจ้าได้เข้ามาอยู่ในกระทรวงศึกษาธิการ ก็ถูกคลื่นการปรับปรุงพัดพาไปกับคลื่นด้วย ภายในระยะนั้น ผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาก็ต้องไปต่างประเทศเพื่อดูงาน ข้าพเจ้าก็เป็นผู้รักษาราชการ ภายในระยะเดียวกันนั้น แผนกฝึกหัดครูมัธยมก็เปิดโรงเรียนสาธิตขึ้นเป็นแห่งแรกในประเทศไทย ข้าพเจ้ายินดีกับการที่มีโรงเรียนสาธิตขึ้น ถึงแม้ไม่มีงบประมาณมาเพิ่มเติม ก็ไม่ร้องคัดค้าน เพราะความหวังของข้าพเจ้านั้นคือ ให้โรงเรียนเตรียมฯเปลี่ยนฐานะจากโรงเรียนมัธยมปลาย สอนนักเรียนเพียง ๒ ปี กลายเป็น/*113วิทยาลัยครูที่เป็นปึกแผ่น ข้าพเจ้าไม่เชื่อว่ากระทรวงจะปล่อยให้โรงเรียนอยู่ในฐานะเดิมไปได้นาน เป็นที่น่าเสียดายที่คณะครูที่ได้ร่วมมือกันทำงานจนเข้าใจหลักการ มีอุดมคติร่วมกันเป็นอย่างดีนั้น จะต้องกระจัดกระจายไป โรงเรียนเตรียมฯ พร้อมด้วยอาจารย์ที่มีสมรรถภาพเช่นนั้นน่าจะเป็นสถานฝึกหัดครู มีโรงเรียนสาธิตอย่างดี มีชั้นมัธยมปลายมากห้อง เพื่อรับนักเรียนจากโรงเรียนเฉพาะที่ไม่สามารถเปิดสอนชั้นปลายสุดได้ เพราะกระทรวงยังขาดกำลังคน แต่ความหวังของข้าพเจ้าล้มเหลวทั้งสิ้น
ในปีเดียวกัน ระหว่างที่ข้าพเจ้ารักษาราชการแทนผู้อำนวยการอยู่นั้น กรมวิสามัญศึกษามีตำแหน่งราชการใหม่ขึ้นเป็นตำแหน่งภายในเรียกว่า ศึกษานิเทศก์ ข้าพเจ้าได้รับแต่งตั้งให้เป็นศึกษานิเทศก์สายวิชาภาษาอังกฤษ มีอีกสายหนึ่งเป็นสายวิทยาศาสตร์ สำหรับโรงเรียนฝึกหัดครูส่วนภูมิภาค ซึ่งภายหลังขยายขึ้นเป็นสายโรงเรียนฝึกหัดครูเพราะมีผู้ทรงคุณวุฒิทางวิชาอื่นมาร่วมด้วย ระยะนี้เป็นระยะทำงานอย่างเต็มมือ โดยไม่มีความคับแค้นใจแต่ประการใด และสุขภาพก็ดีขึ้นเรื่อย ๆ และยังช่วยเหลืองานของสมาคมสตรีอุดมศึกษาอีกด้วย
ข้าพเจ้าจะขอกล่าวถึงงานในสมาคมสตรีอุดมศึกษาแห่งประเทศไทยเสียในจังหวะนี้ การทำงานในสมาคมนี้ /*114ข้าพเจ้าได้รับความสำเร็จพอสมควร ข้าพเจ้ากลับมาถึงประเทศไทย พร้อมกับคำตอบแก่คำถามที่ตั้งไปเกี่ยวกับฝรั่งว่า มนุษย์ทั้งหลายทุกชาติทุกภาษาเหมือนกัน ที่จะเป็นคนสมบูรณ์ทั้งทางวิชาความรู้และความมีสติ หรือที่ในภาษาวิชาการศึกษาเรียกว่า ลุวุฒิภาวะโดยแท้นั้น มีจำนวนน้อย แต่ฝรั่งก็ไม่ได้มีน้อยกว่าชาติไทย และถ้าสันนิษฐานจากการสมาคม ฝรั่งมีจำนวนมากกว่า เพราะวิถีทางที่จะแสวงความรู้มากกว่า คือมีคนที่เป็นพหูสูตมากกว่า แต่ฝรั่งมีปรัชญาที่ข้าพเจ้าคิดว่าผิดพลาดอยู่หลายประการ ฝรั่งขาดทุนคนไทยที่ต้องเสียเวลาใช้สมองและกำลังกายกำลังเงินต่อสู้ เพื่อเสรีภาพทางศาสนาเป็นเวลาหลายชั่วอายุคน และต้องหลงอยู่กับความเข้าใจผิดในเรื่องว่า บาป คืออะไรอยู่หลายศตวรรษ ทั้งที่มีวิทยาการต่างๆ แต่เมื่อข้าพเจ้าไปถึงสหรัฐ เป็นเวลาที่มีความตื่นตัวไปในทางที่ข้าพเจ้าเห็นพ้องด้วย ส่วนคนไทยนั้นก็เช่นเดียวกัน ขาดทุนในเรื่องแสวงหาความรู้ ทั้งที่มีกำไรในเรื่องเสรีภาพทางศาสนามานานนับศตวรรษ ในเรื่องนี้ ถ้ามีเวลาข้าพเจ้าจะกล่าวถึงอีก อย่างไรก็ตาม สรุปคือ ฝรั่งกับไทย เทียบอัตราส่วนจากโอกาสแสวงหาความรู้ มีจำนวนคนที่เข้าใจชีวิตไม่แพ้และไม่ชนะกันมากนัก จะเป็นใครแพ้ใครชนะก็ตามที
/*115ในสมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกา ข้าพเจ้าได้พบคนที่ทรงคุณวุฒิจำนวนมาก ซึ่งก็เป็นสตรีเป็นส่วนใหญ่ แต่ก็ได้พบผู้ชายฝรั่งที่ทรงคุณวุฒิในที่อื่น และในครอบครัวสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกานั้นเองก็ไม่น้อย ได้พบคนที่ไม่เห็นแก่ตัว มองทางไกล มีอุดมคติ ข้าพเจ้าได้เดินทางไปเยี่ยมเยือนหลายรัฐในฐานะเป็นผู้รับทุน ได้รับความช่วยเหลือเป็นที่น่าชื่นใจ บางโอกาสก็ขบขัน เช่นระหว่างการเดินทางในรัฐแคนซัส ได้ไปถึงเมืองต่าง ๆ ๙ เมือง ภายในเวลา ๑๐ วัน ต้องพูดให้สมาชิกสาขาสมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกันฟังเรื่องประเทศไทย วัฒนธรรม และการศึกษาของไทย ๙ ครั้ง และพูดให้นักเรียนเล็ก ๆ ฟัง ดูเหมือนจะเป็นจำนวนครั้งเท่ากัน เมื่อกลับมาถึงเมืองมินนะโปลิส ที่ตั้งมหาวิทยาลัยมินนะโซตา กรรมการที่เมืองนั้นได้ทราบ ก็ไม่พอใจกรรมการของรัฐแคนซัสเป็นอันมาก ว่าใช้ผู้รับทุนเกินขนาด เกินแรงที่ควรใช้ แต่สุขภาพมิได้ทรุดโทรมลง เพราะเดินทางในเวลากลางคืนรุ่งเช้าก็ถึงเมืองหนึ่ง ๆ มีคนมาดูแลเอาใจใส่ พาไปอยู่บ้านให้รู้จักกับครอบครัว ยิ่งได้พบคนมาก ได้เห็นชีวิตครอบครัวมาก ก็เป็นกำไรสำหรับข้าพเจ้า แต่ได้ทำให้คิดถึงประเทศไทย ว่าเราขาดการผนึกกำลังกันอย่างที่ได้เห็นในสหรัฐ สมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกัน เรียกว่าได้พยายามใช้หนี้ให้แก่ประชาชนผู้เสียภาษีอากร ซึ่งได้ตั้งมหาวิทยาลัย/*116และให้โอกาสให้สมาชิกสมาคมนั้นเล่าเรียน เมื่อได้ตั้งเป็นสมาคมเป็นปึกแผ่นแล้ว ก็ชักชวนกันเสียสละเงินเพียงคนละ ๑ ดอลล่าร์ สะสมจนได้เงินหนึ่งแสนเหรียญ ตั้งเป็นกองทุนหาดอกเบี้ยทำรายได้ และเรี่ยไรเพิ่มเงินทุกปี หลายปีเข้าก็มีรายได้พอที่จะให้ทุนการศึกษาแก่สตรีอเมริกันที่ขาดทุนทรัพย์ที่จะเรียนในมหาวิทยาลัย ต่อมาจึงขยายงานเผื่อแผ่ไปถึงคนชาติอื่น มาจนถึงคนไทย ในตอนหลังมหาสงคราม
เมื่อข้าพเจ้ากลับมาถึงประเทศไทย จึงถือว่าเป็นหนี้หลายชั้น ข้าพเจ้าสำนึกเรื่องหนี้ที่เป็นอยู่แก่ประชาชนและพระมหากษัตริย์ไทย ในการที่ข้าพเจ้าได้มีโอกาสศึกษาในมหาวิทยาลัยอยู่มาตลอดเวลา เพราะได้รับการอบรมในเรื่องชนิดนี้มาตั้งแต่เด็ก แล้วก็มาพอกพูนหนี้ที่ไปรับทุนจากสมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกัน จึงต้องรีบรับใช้สมาคมสตรีอุดมศึกษาแห่งประเทศไทยให้มากที่สุดที่กำลังจะอนุญาตให้ทำได้ เมื่อกลับมาถึงประเทศไทย สุขภาพก็กลับไม่ค่อยดี เพราะไม่ถูกกับอากาศที่ร้อนชื้น ไม่โปร่งแห้งเหมือนในสหรัฐ แต่ก็ได้พยายามช่วยงานของสมาคมไปตามอัตภาพ ผลก็คือได้รับความสำเร็จพอสมควรดังได้กล่าวแล้ว เมื่อกลับมาถึงประเทศไทย ในปีเดียวกับที่ย้ายจากจุฬาลงกรณ์ไปเป็นผู้ช่วยผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ ก็ได้รับเลือกเป็นนายกของสมาคม ระหว่างที่รักษาราชการ/*117ที่โรงเรียนเตรียมฯ คณะกรรมการได้จัดบริการสอนภาษาอังกฤษขึ้นให้แก่เพื่อนสมาชิก เรื่องนี้น่าเล่า ผู้ใดใคร่จะหาเงินง่าย ๆ จำนวนไม่มากเกินไป ควรจัดการสอนให้ผู้ใหญ่แจ้งว่าจะสอนเป็นเวลา ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ เดือน ก็ตาม อย่าให้นานเกินไปนัก เมื่อผู้ใหญ่มาสมัครเป็นนักเรียน ขอให้รับไว้ให้หมด ไม่ต้องกังวลว่าจำนวนจะมากน้อยเท่าใด คือรับเงินล่วงหน้าไว้สำหรับการสอนตลอดระยะ ผู้ใหญ่จะค่อยหายไปจากชั้นเรียนทีละคนสองคน จนในที่สุดเหลืออยู่ห้องหนึ่ง ๕-๖ คนเท่านั้น ได้เคยสอบถามว่าเหตุใดจึงไม่มาเรียนตามเวลา ได้รับคำตอบต่าง ๆ บ้างก็ว่ามีธุระ บ้างก็ว่าไม่สะดวกในการไปมา บ้างก็ว่าเรียนไม่ได้ผล บ้างก็ว่าสอนไม่ตรงกับความประสงค์ มีข้อเสียสำหรับข้าพเจ้าคือ ระหว่างที่สมาคมมีการสอน ๓ เดือน สัปดาห์ละ ๓ วัน ต้องอยู่ประจำจนถึงเวลาค่ำกว่าจะได้กลับบ้าน เกือบทุกวันที่มีการสอน ข้าพเจ้าไม่สบาย ที่อุตส่าห์ไปขอร้องอาจารย์ฝรั่งมาช่วยสอนตั้งหลายคน ท่านก็มาสอนโดยคิดค่าสอนน้อยที่สุด คือแล้วแต่เราจะให้นั่นเอง เป็นที่น่าเสียใจว่า ข้าพเจ้ายังไม่รู้ธรรมชาติของนักเรียนผู้ใหญ่ จึงไปจำกัดจำนวนเข้าเรียน ไม่ได้เงินเป็นรายได้ไว้ให้สมาคมกี่มากน้อย ต่อมา คุรุสภา หรือที่ถูกสามัคยาจารย์ขอให้ข้าพเจ้าไปช่วยสอนภาษาอังกฤษ ข้าพเจ้ามีลูกศิษย์ผู้ใหญ่ในตอนแรกประมาณ ๔๐ คน ล้วนแต่มาชมเชยว่าข้าพเจ้า/*118สอนดีเป็นที่พอใจ แต่ในสัปดาห์สุดท้ายของระยะที่กำหนดสอน คือ ๓ เดือน มีลูกศิษย์ไม่ถึง ๑๐ คน แต่ละครั้งที่สอนลูกศิษย์ไม่ค่อยซ้ำหน้ากัน ดูเหมือนมีคนมาเรียนตลอดสองคน ครูผู้ชายคนหนึ่งได้รับฟังจากข้าพเจ้าว่า ผู้หญิงอเมริกันจูบผู้ชายได้โดยไม่รัก เป็นการแสดงความชอบพอกันเท่านั้น ซึ่งข้าพเจ้าได้ทราบจากเพื่อนฝรั่งตั้งแต่ครั้งเป็นนักเรียนปีนังแล้ว มิได้เห็นว่าน่าสะพึงกลัวอย่างใด ลูกศิษย์ผู้ใหญ่คนนั้น เมื่อได้ฟังก็โกรธไม่มาเรียนอีกเลย การเปิดโรงเรียนสอนนักเรียนผู้ใหญ่ย่อมจะเป็นเช่นที่เล่ามาแล้ว ถ้าผู้ใดหวังหาเงิน ควรจะทดลองดู
ข้าพเจ้าเป็นนายกสมาคมสตรีอุดมศึกษาแห่งประเทศไทยได้ ๑ ปี เห็นว่าภาระมากมาย เพราะขาดคนทำงานเกี่ยวกับการเก็บเอกสาร การเขียนจดหมายโต้ตอบ และตัวนายกต้องทำหน้าที่รับแขกติดต่อกับหัวหน้างาน และสมาคมอื่น ๆ มาก ข้าพเจ้าจึงวิงวอนเพื่อนคนหนึ่งในปีต่อไป ขอให้รับเป็นนายก และข้าพเจ้าจะรับเป็นอุปนายก ในตอนแรกเธอไม่เต็มใจ เธอว่าเธอจะเป็นอุปนายกดีกว่า ข้าพเจ้าเกี่ยงว่าเธอขับรถยนต์ได้ และมีรถยนต์ของตนเอง อีกทั้งกว้างขวางรู้จักคนมาก ข้าพเจ้าเขียนหนังสืออังกฤษได้เร็วกว่า และพิมพ์ดีดได้ด้วย จะรับเป็นอุปนายกและกรรมการสัมพันธ์ต่างประเทศ เพราะเกี่ยวกับการจัดรับสมัคร สัมภาษณ์/*119ผู้ขอทุนของสมาคมสตรีมหาวิทยาลัยอเมริกัน และสหพันธ์สตรีมหาวิทยาลัยนานาชาติ ในที่สุดตกลงกันได้ ในปีต่อไป ข้าพเจ้าขอลาออกจากตำแหน่งอุปนายก ขอเป็นกรรมการสัมพันธ์ต่างประเทศตำแหน่งเดียว ก็หาคนเป็นได้ตามความประสงค์ ต่อมา กรรมการสมาคมคณะหนึ่ง เชิญให้เป็นกรรมการที่ปรึกษา ข้าพเจ้าเสียใจว่า เพราะต้องไปรับราชการตำแหน่งที่ต้องเดินทางต่างจังหวัดอยู่เป็นส่วนใหญ่ ได้รับใช้สมาคมน้อยไป แต่ก็ยินดีที่เห็นมีสมาชิกรุ่นใหม่เข้ามาทำการได้อย่างเข้มแข็ง สมาคมนี้มีข้อเสียอยู่อย่างหนึ่งคือ หาสมาชิกรวย ๆ ไม่ค่อยได้ เป็นคนทำงานวิชาชีพอย่าง “ตัวเป็นเกลียว” กันเสียมาก ตราบใดที่สมาคมหาเงินมาจ้างคนทำงานประจำไม่ได้ งานย่อมจะเรียบร้อยจริง ๆ ไม่ได้ นอกจากนั้น สมาชิกรุ่นผู้ใหญ่ของสมาคมนี้ มักต้องไปรับตำแหน่งกรรมการสมาคมและสภาที่ทำงานกว้างขวางกันต่อ ๆ ไป ถึงแม้จะมีคนมีความรู้ทำงานอยู่ด้วยกันเป็นกลุ่มก้อน แต่ก็ขาดกำลังทรัพย์และหาเวลาที่จะทำงานให้แก่สมาคมมากนักไม่ได้
บทที่ ๕ ชีวิตศึกษานิเทศก์
/*121ระหว่างที่ข้าพเจ้าเป็นนิสิตปีที่ ๓ ในคณะอักษรศาสตร์ อาจารย์หญิงชาวอังกฤษผู้หนึ่ง ซึ่งเป็นคนที่ข้าพเจ้าไม่ค่อยชอบ เพราะท่านเป็น คนสวยและทำท่าสวย และมีขื่อเสียงในหมู่ชาวอังกฤษที่ข้าพเจ้ารู้จักว่าเป็นคนเจ้าระเบียบเกินไป เดินเข้ามาหาข้าพเจ้าที่ระเบียงชั้นล่างด้านหน้า และถามว่า “อยากไปเรียนเรื่องการศึกษา ที่อังกฤษไหม” ข้าพเจ้าแปลกใจ ถามท่านว่า ท่านกำลังคิดเรื่องอะไร ท่านบอกว่า อาจารย์ชาวอังกฤษในมหาวิทยาลัยพูดกันว่าข้าพเจ้ามีท่าทีสมเป็นครู แต่ประเทศไทยในอนาคตต้องการคนหลายระดับ ถ้าเรียนวิชาครูแต่ในประเทศไทย/*122ก็จะมีความรู้น้อยไป อยากให้เรียนวิชาครูในประเทศไทยแล้วไปเรียนต่อที่ประเทศอังกฤษเพื่อจะได้กลับมาเป็น Inspectress ข้าพเจ้าก็ไม่เข้าใจว่าท่านหมายถึงอะไร คำว่า วิชาการศึกษา ซึ่งท่านใช้เป็นภาษาอังกฤษว่า education ข้าพเจ้าก็ไม่เข้าใจว่าหมายถึงอะไร เคยทราบแต่ว่า วิชาครูภาษาอังกฤษเรียกว่า pedagogy นอกจากนั้นแล้วข้าพเจ้าเป็นคนไม่รู้จักโลก เมื่อไม่ชอบใครมักแสร้งทำเป็นชอบไม่ค่อยเป็น และมักอยากแสดงให้รู้ด้วยซ้ำไป จึงเลยตอบท่านไปว่า “เวลานี้ไม่สนใจกับการไปต่างประเทศ” ท่านถอนใจใหญ่แล้วก็ไม่พูดอะไรต่อไป เรื่องไม่รู้จักโลกนี้ทำให้ประสบความล้มเหลวไปมากพอสมควรทีเดียว จึงใคร่จะเล่าไว้เสียในตอนนี้ คือเมื่อศึกษาเพื่อรับปริญญาโทอยู่ที่สหรัฐฯ ณ มหาวิทยาลัยมินนะโซตาซึ่งมีชื่อว่าให้ปริญญาเอกยากมากแห่งหนึ่งในประเทศนั้น มีอาจารย์และเพื่อน ๆ มาถามว่า ข้าพเจ้าไม่พยายามเรียนให้ได้ปริญญาเอกหรือ ข้าพเจ้าตอบว่า ข้าพเจ้าไม่เห็นความจำเป็นของปริญญาเอก เพราะเป็นเพียงการฝึกหัดทำการวิจัย ความรู้เท่าที่ได้ไปจากการศึกษาขั้นปริญญาโทนี้ ก็สงสัยว่าจะเอาไปใช้ในประเทศไทยไม่กี่มากน้อย เพราะประเทศไทยไม่เหมือนสหรัฐอเมริกาเลย ควรจะรีบกลับไปทำความเข้าใจว่าประเทศไทยมีข้อบกพร่องอะไร แล้วหาทางแก้ไขจะดีกว่าทำการวิจัยอยู่ในสหรัฐ มาภายหลังก็มารู้อีกว่า การไม่/*123ได้ปริญญาเอกมานั้น เป็นข้อบกพร่องไม่น้อย ถ้าได้ปริญญาเอกกลับมา ความคิดเห็นอาจมีผู้เอาใจใส่ฟังกันมากกว่านี้เป็นแน่ และตำแหน่งในราชการก็ได้เปรียบกันหลายอย่าง ใครไม่ทราบทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจว่า การประเมินผลงานนั้นเขาดูกันที่งาน ไม่ใช่ดูกันว่าได้อยู่มหาวิทยาลัยไหนมากี่ปี ได้ปริญญาเอกหรือไม่ ท่านผู้ใดได้อ่านหนังสือนี้ มีความคิดลังเลเกี่ยวกับได้ปริญญาเอก สำหรับตนเองหรือสามีภรรยา ขอให้รีบสนับสนุนให้ได้วิทยฐานะนั้นมาให้ได้ แม้ในประเทศก็ยังดี เพราะยิ่งนานวันไปก็ดูเหมือนโรคปริญญาจะเข้าจับคนในโลกนี้กันมากขึ้นทุกที ไม่เฉพาะแต่ในประเทศไทย
หลังจากที่ข้าพเจ้ากลับมาจากสหรัฐอเมริกา กระทรวงศึกษาธิการประสงค์จะปรับปรุงการฝึกหัดครู ได้รับความช่วยเหลือจากองค์การช่วยเหลือทางวิชาการของสหรัฐ องค์การนี้เปลี่ยนชื่อไปหลายครั้ง แต่ที่คนรู้จักมากเห็นจะเป็นชื่อ “ยูซอม” ผู้เชี่ยวชาญของยูซอมที่มาให้ความช่วยเหลือด้านฝึกหัดครูแก่กระทรวงศึกษาธิการคนหนึ่ง เมื่อได้สำรวจโรงเรียนฝึกหัดครูในจังหวัดต่าง ๆ ซึ่งขณะนั้นมีการสอนเพียงปีเดียวสูงขึ้นไปจากมัธยม ๖ ได้ให้ความเห็นว่าต้องให้ความช่วยเหลือทางวิชาการแก่โรงเรียนฝึกหัดครูเหล่านี้โดยด่วน กรมวิสามัญศึกษาซึ่งยังรับผิดชอบงานฝึกหัดครูอยู่ จึงหาคนกลุ่มหนึ่ง เป็นอาจารย์วิทยาศาสตร์/*124ประมาณ ๓-๔ คน ไปเที่ยวช่วยเหลือทางวิชานี้ก่อน ต่อมากรมจึงเสริมกำสั่งให้แก่คนกลุ่มนี้ มีคนที่สนใจวิชาครูทั่วไปจำนวน ๓ คน เป็นฝ่ายวิชาภาษาอังกฤษ แต่ฝ่ายวิชาภาษาอังกฤษมีหน้าที่ช่วยโรงเรียนทั่วไป ไม่เฉพาะโรงเรียนฝึกหัดครู กรมได้คิดคำใหม่ขึ้นสำหรับตำแหน่งงานใหม่คือ ศึกษานิเทศก์
เพื่อรวบรัดความ เพราะหนังสือนี้ไม่ใช่หนังสือประวัติการศึกษา ข้าพเจ้าได้รับแต่งตั้งให้เป็นศึกษานิเทศก์วิชาภาษาอังกฤษ จำไม่ได้ว่าได้รับแต่งตั้งให้เป็นหัวหน้า แต่ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งพร้อม ๆ กับข้าพเจ้า หรือไล่หลังเพียงเล็กน้อยเป็นข้าราชการชั้นโท และมีวัยวุฒิเท่า ๆ กับผู้ที่เคยเป็นลูกศิษย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงเป็นหัวหน้าไปโดยพฤตินัย และในทางปฏิบัติกรมส่งงานผ่านสำนักเลขานุการกรมมายังข้าพเจ้า
ดังนั้น ใน พ.ศ. ๒๔๙๖ ข้าพเจ้าจึงมีตำแหน่งราชการ ๒ ตำแหน่ง คือผู้ช่วยผู้อำนวยการโรงเรียนเตรียมฯ และศึกษานิเทศก์อีกตำแหน่งหนึ่ง ขณะเดียวกันก็รักษาราชการแทนผู้อำนวยการ ซึ่งไปดูงานต่างประเทศระยะยาว เข้าใจว่า ๘ เดือน การทำงาน ๒ ตำแหน่งนี้ข้าพเจ้าขอแนะนำใครก็ตามที่จะรับคำแนะนำว่า ให้หลีกเลี่ยงให้มากที่สุดที่จะทำได้ เพราะคนที่ทำงานสองตำแหน่งนั้น /*125นอกจากจะพะวักพะวน ทำงานให้ดีเต็มที่ไม่ได้ทั้ง ๒ ตำแหน่งแล้ว ก็มักจะถูกผู้อยู่ในบังคับบัญชาโกรธเคือง เมื่อไม่พอใจ เป็นธรรมดาโลกคนไม่พอใจต้องระบายออกด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง ผลก็คือคนทำงานสองตำแหน่งนั้นจะถูกนินทาเป็นสองเท่า เพราะผู้อยู่ในบังคับบัญชาทั้งสองกลุ่มเกิดความไม่พอใจ ในกรณีข้าพเจ้านั้น โชคดีอย่างยิ่งที่ผู้อยู่ในบังคับบัญชาในคราวนั้น ถึงจะไม่พอใจก็มีใจยุติธรรม คือลุแก่วุฒิภาวะพอที่จะใช้เหตุผล ถึงจะบ่นพอระบายความรำคาญใจ ก็ไม่บ่นให้เสียหาย หรือเสียหายบ้างก็ไม่มากนัก คนฟังอยากให้เป็นการเสียหายก็เสียหาย คนฟังเอาใจช่วยอยู่ก็นำมาบอกเล่าอย่างหวังดี จึงยังมีไมตรีจิตอันดีต่อกันมาจนกระทั่งทุกวันนี้ ทั้งอาจารย์ที่สอนในโรงเรียนเตรียมฯ และศึกษานิเทศก์ที่ทำงานร่วมกับข้าพเจ้า
ระหว่างศึกษาที่มหาวิทยาลัยมินนะโซตา ข้าพเจ้าบังเอิญสนใจวิชาที่เขาเรียกว่า supervision ตามหลักของอเมริกัน ปรากฏว่าเป็นวิชาว่าด้วยการแนะนำควบคุมครูให้ทำงานดีขึ้น ที่เรียกว่า supervision นั้นก็เพราะยังไม่รู้ว่าจะเรียกว่าอะไรดี แต่ก่อนนี้ในอเมริกา มีผู้ไป “ตรวจ” โรงเรียน งานตรวจนี้ไม่ได้ผลเท่าที่ควร เพราะผู้ตรวจทำให้ครูรู้สึกถึงความผิดพลาดของตน จึงมีคนคิดวิธีการช่วยเหลือครูให้ทำงานให้ดีขึ้น เรียกวิธีการนี้ว่าวิชา supervision ดังได้กล่าว/*126แล้ว ข้าพเจ้าได้เห็นคนไทยที่ไปเรียนในสหรัฐชื่นชมกับคำนี้มาก ถึงแก่กล่าวว่าวิธีการนี้ เป็นวิธีการประชาธิปไตย ถ้าเรียก inspection นั้นไม่เป็นประชาธิปไตย ท่านเหล่านั้นจะต้องแปลกใจมาก ถ้าได้เข้าร่วมในการประชุมนานาชาติที่เมืองเยนีวา สวิตเซอร์แลนด์ ว่าด้วยงานที่เขาเรียกว่า inspection and supervision ทุกคราวที่มีผู้นำคำ supervision มาใช้ในรายงาน ผู้แทนประเทศอังกฤษจะต้องขอเปลี่ยน คำนี้เป็นคำที่ครูประเทศอังกฤษไม่ยอมรับเป็นอันขาด ในประเทศอังกฤษตีความคำ supervision ว่าควบคุมงานเหมือนหัวหน้ากรรมกรควบคุมงานของกรรมกร คนนอกโรงเรียนจะเป็นของเทศบาลหรือรัฐบาลก็ตาม เชิญมาตรวจ (inspect) และรายงานไป แต่จะมาควบคุมการทำงานไม่ได้ ครูต้องมีเสรีภาพในการทำงาน การควบคุมจะทำได้ภายในโรงเรียนเท่านั้น
เมื่อข้าพเจ้าไปประชุมที่เมืองเยนีวานั้น คือในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ (ค.ศ. ๑๙๕๖) ก่อนหน้านั้นได้มีการขยายปรับปรุงงานในกระทรวงศึกษาธิการ กรมวิสามัญศึกษาได้แบ่งออกเป็น กรมวิสามัญศึกษาอย่างปัจจุบันนี้ และแบ่งการฝึกหัดครูไปเป็นกรมการฝึกหัดครู และมีกรมวิชาการเกิดขึ้นจากการขยายงานกองตำรา และได้เพิ่มงานขึ้นอีกหลายอย่าง ข้าพเจ้าได้ดำรงตำแหน่งเป็นหัวหน้าศึกษา/*127นิเทศก์กรมวิสามัญศึกษา มีงานวิชาอื่นรวมอยู่ด้วยไม่เฉพาะงานภาษาอังกฤษอย่างเดียว กระทรวงศึกษาธิการจึงส่งไปเป็นผู้แทนในการประชุมที่เยนีวา ซึ่งจะขอแทรกเล่าเสียก่อน ในการประชุมนี้เกิดปัญหาขึ้นว่า จะใช้คำอะไรเรียกงานช่วยเหลือแนะนำครูในการปรับปรุงการสอน ในสหรัฐคำ Inspect ก็มีความหมายไม่ดี คำ supervision ในอังกฤษก็ใช้ไม่ได้ มีผู้แทนประเทศในยุโรปคนหนึ่งกล่าวขึ้นมาว่า คำจะมีความหมายดีหรือไม่ดี อยู่กับการกระทำในการใช้คำนั้น การที่ครูอเมริกันไม่ชอบคำ inspection ก็คงจะเป็นเพราะเคยได้รับ inspection ไม่ดี ถูกจับผิดแทนที่จะได้รับคำแนะนำ ผู้แทนอีกประเทศหนึ่งกล่าวว่า งานที่ต้องสอดส่องดูผลการกระทำของคนอื่นเช่นงาน inspection หรือ supervision นี้ ย่อมจะต้องถูกคนที่ถูกสอดส่องไม่พอใจเสมอ แม้จะทำดีเพียงใดก็ตาม ประเทศเยอรมนีเสนอให้ใช้คำ consultant เป็นชื่อตำแหน่ง บางประเทศก็ว่าถ้าไม่ไปตรวจแล้ว จะไปให้คำแนะนำหรือหารือกันได้อย่างไร เมื่อแพทย์จะรักษาไข้เขาต้องตรวจก่อน โต้เถียงกันนานพอสมควร ผู้แทนประเทศไทยก็ไม่ออกความเห็นว่าอย่างไร เพราะมัวแต่ห่วงว่า จะถูกถามจำนวนศึกษานิเทศก์ในประเทศไทย เพราะผู้แทนประเทศต่าง ๆ บ่นกันแต่ว่าจำนวนนายตรวจหรือนายควบคุม หรือนายที่ไม่รู้ว่าควรเรียกชื่อว่าอะไรนี้ มีอัตราไม่ได้ส่วนกับจำนวนโรงเรียน /*128ประเทศหนึ่งว่า มีอัตราคนหนึ่งต่อ ๑๐ โรงเรียน อีกประเทศหนึ่งว่า รวมทั้งระดับจังหวัด ระดับเขต ระดับอะไรต่อมิอะไรอีกหลายระดับแล้วแต่แผนการศึกษาของแต่ละประเทศ มีอัตราเพียงคนหนึ่งต่อ ๑๕ โรงเรียน ประเทศที่บ่นล้วนเป็นประเทศที่เล็กกว่าประเทศไทยโดยขนาดพลเมืองอย่างเปรียบกันไม่ได้ ข้าพเจ้าจึงพยายามหลีกเลี่ยงการที่จะถูกถามเรื่องอัตราศึกษานิเทศก์ต่อจำนวนโรงเรียน เพราะเราเพิ่งเริ่มงาน จะคิดอัตราอย่างไรก็ไม่ได้
เมื่อออกจากที่ประชุม เกิดมีคนสนใจประเทศไทยมาถามว่า นายตรวจหรือนายควบคุมนี้ ประเทศไทยจะเลือกเรียกอย่างไหน ข้าพเจ้าบอกว่าเรามีภาษาของเราเอง เราไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษ เขาถามว่า แล้วใช้คำอะไร แปลไปทางไหน ข้าพเจ้าจึงบอกว่า เราเรียกศึกษานิเทศก์ แปลตามตัวว่า ผู้ชี้แจงการศึกษา คนที่มาถามมาด้วยกัน ๒-๓ คน เป็นอเมริกันกับชาวยุโรปรวมกันอยู่ เขาร้องด้วยความพอใจ บอกว่าประเทศไทยมีชื่อเพราะที่สุด และหวังว่างานของเราคงดีที่สุดด้วย การเป็นผู้หญิงเป็นผู้แทนประเทศไปร่วมประชุมนานาชาตินั้นดีหลายอย่าง อย่างหนึ่งก็คือ เมื่อเข้าที่ล่อแหลม ไม่อยากให้ใครถามเรื่องของประเทศเราต่อไป ก็ขออนุญาตไปที่อื่น ทำทีว่าเป็นเรื่องส่วนตัว ผู้ชายจะรู้ว่าอยากไปห้องน้ำ ก็จะไม่ซักถามอะไรเซ้าซี้ต่อไป /*129ผู้หญิงไม่สวยก็ดี ไม่ค่อยมีใครสนใจไม่ไต่ถามถึงประเทศที่เป็นผู้แทน ผู้หญิงสวยก็ดี เพราะผู้ชายสนใจกับความสวย ไม่ไต่ถามถึงหน้าที่การงาน ข้าพเจ้าคงอยู่กลาง ๆ ไม่ขี้ริ้วขี้เหร่จนเกินไป มักมีพวกผู้แทนประเทศที่พูดอังกฤษได้พอๆ กัน มาติดต่อสอบถามถึงประเทศไทย แล้วต้องใช้วิธีการขอเข้าห้องน้ำบ่อย ๆ และไม่เคยมีใครมาติดต่อเรื่องส่วนตัวเพราะสนใจกับความสวยอย่างเดียว อย่างไรก็ตาม ข้าพเจ้าใคร่จะให้ผู้อ่านหนังสือนี้เข้าใจว่า การทำงานศึกษานิเทศก์ของข้าพเจ้านั้นหมายถึงอะไร และมีความสำคัญแก่ข้าพเจ้าอย่างไร ข้อหนึ่ง ข้าพเจ้าก็รำลึกถึงคำปรารภของอาจารย์หญิงชาวอังกฤษเมื่อข้าพเจ้าเป็นนิสิตอยู่ ก็ได้รับความพอใจว่าบัดนี้ข้าพเจ้าได้ทำงานสมใจของครูบาอาจารย์หลายท่าน แล้วนึกย้อนขอขมาอาจารย์หญิงชาวอังกฤษที่มาพูดกับข้าพเจ้า โดยใคร่ครวญและรู้คิดว่า การที่ข้าพเจ้าไม่ชอบท่านผู้นั้น ก็โดยหูเบาและใจเบา ไม่มีเหตุผลที่สมควร คนเราไม่ควรชอบใครหรือไม่ชอบใคร โดยถือหลักว่าเขาเป็นคนภาคภูมิในความสวยของเขา หรือเป็นคนเจ้ายศและเจ้าระเบียบ คนสวยมีสิทธิ์เต็มที่ที่จะภาคภูมิใจ ไม่ได้ทำให้ใครเดือดร้อนเลย นอกจากคนที่มีริษยา คนเจ้าระเบียบก็เป็นคนที่มีประโยชน์ และคนเจ้ายศก็ทำความเดือดร้อนแก่เฉพาะคนขี้รำคาญ เราไม่/*130รำคาญเสีย เห็นว่าเขามีความสุขในการที่เขามียศ และได้แสดงให้ผู้อื่นรู้ว่าเขามียศ ก็เป็นอันหมดความเดือดร้อนของเราไป คนเรามักไปเที่ยวหาทุกข์มาใส่ตนเองโดยไม่จำเป็น ที่จริงข้าพเจ้าคิดได้ดังที่ว่ามานี้ก่อนที่จะได้เป็นศึกษานิเทศก์ แต่นำมากล่าวในจังหวะนี้เพราะได้โอกาส ระหว่างที่เป็นนิสิตอยู่ ข้าพเจ้ามีเพื่อนคนหนึ่งเป็นคนช่างคุยเรื่องความสุขของตนเองและครอบครัว มีคนมาถามว่าทำไมข้าพเจ้าทนฟังเพื่อนคนนั้นคุยได้ คนที่มาถามบอกว่าเพื่อนคนอื่นทนไม่ได้ เพราะทนฟังคนคุยโอ้อวดตัวไม่ได้ ข้าพเจ้าพิจารณาแล้ว เห็นว่าเพื่อนคนนั้น ไม่เคยพูดว่าใครให้เสียหายเลย เมื่อเพื่อนคนนี้อยากมีคนฟังเขาคุยเรื่องความสุข ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นว่าข้าพเจ้าจะต้องทนทุกข์ประการใดในการที่จะฟัง ความทุกข์ที่ร้ายแรงที่สุดนั้น น่าจะเป็นการฟังคนมาขอร้องให้ช่วยเหลือ แล้วเราช่วยเขาไม่ได้ ยิ่งเขาไม่อาจเข้าใจว่าทำไมเราช่วยเหลือเขาไม่ได้แล้ว เรายิ่งมีความทุกข์เพิ่มขึ้นอีก
การถือคติธรรมดังได้กล่าวนั้น เป็นหลักสำคัญสำหรับผู้ที่จะทำหน้าที่แนะนำ ไม่ว่าจะเป็นศึกษานิเทศก์คือผู้นิเทศจากภายนอกโรงเรียน หรือหัวหน้าวิชา คือผู้นิเทศภายในโรงเรียน หัวหน้าวิชานั้น ผู้ที่รับทำงานใหม่ ๆ มักจะเล่าว่าต้องหลั่งน้ำตามาหลายคน ครูมักจะบ่นให้ได้/*131ยินว่า มีนายที่หนึ่งนายที่สอง และหัวหน้าวิชามักได้รับมอบหมายให้เป็นผู้กะเกณฑ์ให้ครูทำงานที่ครูไม่ชอบให้ใครมากะเกณฑ์ เช่นในการออกข้อสอบ ครูอยากออกตามที่ครูเห็นว่าดีแล้วชอบแล้ว แต่หัวหน้าวิชาถูกโรงเรียนกะเกณฑ์มาอีกต่อหนึ่งให้ตรวจสอบข้อสอบของครู เพื่อให้ได้มาตรฐานกันทั้งโรงเรียน หรือให้หัวหน้าวิชาอ่านสมุดรายงานการสอนของครู ซึ่งครูก็ไม่ค่อยอยากทำ บางคนก็อยากทำให้ถี่ถ้วนสวยงามเป็นพิเศษ แต่ถูกหัวหน้าวิชาเร่งรัดให้ส่งให้ดูภายในวันนั้นวันนี้ นอกจากนั้น อาจารย์ใหญ่บางคนก็อาจมอบแต่งานให้หัวหน้าวิชาทำ แต่ไม่ได้มอบอำนาจบางอย่าง เช่นการขอเลื่อนเงินเดือนของครู หัวหน้าวิชาจึงตกอยู่ในฐานะเป็นผู้กะเกณฑ์ให้ครูทำงานอย่างถี่ถ้วน หรือรวดเร็วเกินกว่าที่ครูใคร่จะทำ แต่ไม่มีฐานะรางวัลหรือลงโทษครู ในบางโอกาส ครูบางคนไม่ทำหน้าที่ด้านการสอนให้ดี แต่สนใจอาสางานที่อาจารย์ใหญ่เป็นหัวหน้างานเอง อาจารย์ใหญ่ก็จะเห็นด้วยนัยน์ตาของตนเองว่าครูคนนั้นทำงานดี ทำให้ความเห็นของหัวหน้าวิชาว่าครูคนนั้นดีหรือไม่ดีเป็นหมันไปก็มี
นี่แสดงให้เห็นชัดว่า การบริหารกับการนิเทศต้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ฝ่ายศึกษานิเทศก์ ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ของกรม ทำการนิเทศจากภายนอกโรงเรียนนั้น มี/*132ฐานะต่างจากหัวหน้าวิชา ในข้อที่ว่า ศึกษานิเทศก์ไม่ต้องรับผิดชอบกับผลงานของครูโดยตรง ศึกษานิเทศก์บางประเทศมีอำนาจในการเลื่อนขั้นเลื่อนเงินเดือน หรือในการต่อสัญญาจ้างของครู บางประเทศก็ไม่มีอำนาจประการใด เป็นที่ปรึกษาแนะนำเท่านั้น บางประเทศศึกษานิเทศก์ระดับท้องถิ่นมีอำนาจ แต่ระดับรัฐบาลกลางไม่มีอำนาจ เช่นในประเทศอังกฤษ ศึกษานิเทศก์ของรัฐบาลกลางเรียกนายตรวจของพระเจ้าแผ่นดิน ตามประเพณีของอังกฤษ การงานของรัฐถือว่าเป็นงานของพระเจ้าแผ่นดินทั้งนั้น ผู้ต้องหาในศาลก็เป็นจำเลยของพระเจ้าแผ่นดิน อัยการก็เรียกตรง ๆ ว่า พระเจ้าแผ่นดิน เช่น คดีระหว่าง นายนั่นนายนี่ จำเลย และพระเจ้าแผ่นดิน โจทก์ เป็นต้น ดังนั้นศึกษานิเทศก์ของรัฐบาลกลางจึงมีชื่อเรียก ฟังดูโอ่อ่ามาก ว่า His Majesty’s Inspectors แต่ไม่มีอำนาจโดยตรงต่อการเลื่อนชั้นเลื่อนเงินเดือนหรือการจ้างครู ซึ่งเป็นหน้าที่ของส่วนปกครองท้องถิ่น
ศึกษานิเทศก์ที่กระทรวงศึกษาธิการแต่งตั้งขึ้น และที่ข้าพเจ้าเข้าไปรับตำแหน่งหัวหน้าในกรมหนึ่งนั้น ได้ประชุมปรึกษากันแล้วก็เลือกในทางไม่มีอำนาจ เพราะถ้าหากศึกษานิเทศก์มีอำนาจไม่ว่าในทางหนึ่งทางใด ก็จะต้องพัวพันกับการคิดหาความดีความชอบ และศึกษานิเทศก์/*133ตามจำนวนที่หาได้ในเวลานั้น หรือแม้ในเวลานี้ ก็ไม่พอเพียงกับที่จะมีอำนาจอย่างหนึ่งอย่างใด ผู้มีอำนาจต้องสามารถสอดส่อง ถ้าไม่สามารถในเรื่องนี้ย่อมให้ความยุติธรรมไม่ได้ ถ้าศึกษานิเทศก์อาจขอความดีความชอบให้ครูคนหนึ่งคนใด หรือรายงานความบกพร่องของคนหนึ่งคนใด ก็จะมีครูอีกจำนวนมากมายเกินประมาณ ที่ศึกษานิเทศก์ไม่อาจรู้ไปถึงว่าดีหรือไม่ดีอย่างไร ถ้าเป็นเช่นนี้การที่จะแนะนำครูให้คิดปรับปรุงการสอนก็จะเป็นหมันโดยสิ้นเชิง เคยมีผู้ถามข้าพเจ้าว่า ในเมื่อศึกษานิเทศก์ไม่มีอำนาจอย่างใดต่อครู คำแนะนำจะเป็นประโยชน์อย่างใด ครูจะทำตามหรือนี่ก็เป็นคติธรรมอีกข้อหนึ่ง ถ้าหากเราไม่เชื่อถือ ทางพุทธศาสนาเรียกว่า ศรัทธา ว่าคนจะปรับปรุงการกระทำของตนแล้ว อำนาจจะไม่เป็นเครื่องอนุเคราะห์แต่ประการใด โดยเฉพาะในเรื่องของการสอน การที่ครูจะหลอกศึกษานิเทศก์ ซึ่งมีเวลาไปถึงตัวครูนานทีปีหน ให้เข้าใจว่าเป็นครูดีหรือไม่ดีนั้นง่ายเหลือเกิน แม้อาจารย์ใหญ่ หรือใครก็ตามในฐานะผู้บังคับบัญชา ก็หลอกได้ คนที่ครูจะหลอกไม่ได้คือเพื่อนร่วมงานและลูกศิษย์เท่านั้น ศึกษานิเทศก์มีอำนาจขึ้นมาเมื่อใด มีแต่ทางเสื่อมเสีย เพราะจะตกในฐานะผู้ถูกหลอกเป็นแน่นอน
เมื่อรับรู้ข้อเท็จจริงเหล่านี้แล้ว ผู้ทำหน้าที่นิเทศก์/*134ทางการศึกษาก็ดี หรือผู้ที่ทำหน้าที่ควบคุมงานและแนะนำคนก็ดีควรรับทราบสภาวะต่อไปนี้ด้วย ดังได้กล่าวแล้ว ผู้ที่ถูกดูแลควบคุมแนะนำ เช่นครูที่มีหัวหน้าวิชา หรือที่มีศึกษานิเทศก์ไปสอดสองดูการสอน ย่อมเกิดความเข้าใจขึ้นว่าต้องมีอะไรที่ย่อหย่อนไป จึงต้องมีคนมาแนะนำควบคุม ดังนั้น หน้าที่อันที่หนึ่งของผู้ทำหน้าที่นิเทศก์ก็คือ ทำอย่างไรไรให้ครูเข้าใจว่า คนทุกคนทุกเหล่าไม่สามารถทำอะไรได้โดยไม่มีข้อบกพร่อง นักร้องชั้นยอด ๆ ของโลกจะมีครูประจำตัว คอยซ้อมให้ คอยติ คอยบอกกล่าวข้อบกพร่องที่ตัวเองไม่อาจรู้ได้ นักดนตรีชั้นยอดก็อย่างเดียวกัน นักเขียนชั้นดีก็มีที่ฝรั่งเรียกว่า เอดิเตอร์ คำนี้ในวงการหนังสือไทย เราใช้คำบรรณาธิการ สำหรับหนังสือพิมพ์และนิตยสาร แต่ไม่ได้ทำหน้าที่ เอดิเตอร์ อย่างพร้อมมูล จึงลืมความหมายของฝรั่งในข้อที่จะทักท้วงนักเขียนและเสนอแนะข้อที่ควรขัดเกลาในงานเขียนของตนเสีย งานครูนั้นยากกว่างานเขียนและงานศิลปะต่าง ๆ หลายเท่า เพราะครูสอนนักเรียนจำนวนมาก ที่จะให้เหมาะแก่นักเรียนทุกคนเกือบจะเป็นไปไม่ได้ ครั้งหนึ่ง ๆ ที่สอน จะต้องมีข้อบกพร่องเสมอ แต่ผู้นิเทศมิได้ใส่ใจกับข้อบกพร่องเล็ก ๆ น้อย ๆ หัวหน้าวิชาและศึกษานิเทศก์จะใส่ใจกับความผิดพลาด เช่นบอกข้อความรู้ผิดไป เพราะครูมีความรู้ไม่พอ หรือใช้วิธีสอนที่ทำให้นักเรียนเบื่อหน่ายและท้อถอยต่อการเรียนวิชานั้น ด้วย/*135ความรู้เท่าไม่ถึงการ หัวหน้าวิชากับศึกษานิเทศก์ต้องติดต่อกันโดยใกล้ชิด และแน่นอนต้องให้อาจารย์ใหญ่มีส่วนร่วมรู้เห็นด้วยเสมอ เมื่อเริ่มงานศึกษานิเทศก์นั้น ความรู้เหล่านี้ยังไม่แพร่หลาย ต้องค่อย ๆ ทำให้แพร่หลายไปในหมู่ครูอาจารย์ และตัวศึกษานิเทศก์เอง
ถึงแม้ปัจจุบันนี้ ก็ยังมีคนข้องใจกับการที่ศึกษานิเทศก์ไม่มีอำนาจบังคับครูให้ปรับตัวไปตามความต้องการของศึกษาเทศก์ แต่ต้องย้ำอีกว่า ถ้าจะให้ศึกษานิเทศก์มีอำนาจบังคับครู ก็เป็นการรับว่า ครูไม่ได้ปรับปรุงการสอนตามศรัทธาของตน ถ้าเช่นนั้น การปรับปรุงนั้นจะมีคุณค่าอย่างไร ศึกษานิเทศก์จำเป็นจะรับรู้ว่า งานแนะนำคนนั้นเป็นงานยากยิ่ง มนุษย์มีจิตใจประหลาด ถ้าเขาไม่รู้ในเรื่องใด ไม่มีใครสอนเขา เขาก็ร้องราว่าไม่มีใครเหลียวแลบอกกล่าว ถ้าเขารู้อะไรแค่ไหน มีใครไปบอกที่เขารู้อยู่แล้ว เขาก็โกรธว่าดูหมิ่นเขา จึงเป็นการยากยิ่งที่จะว่า ควรสอนมนุษย์ คนไหน เมื่อใด เรื่องใด จนกระทั่งจะพูดถึงไหน ระดับไหน ให้ฟังง่ายไม่ต้องคิดเองเลย หรือให้เขาได้คิดเองบ้าง จึงจะเป็นที่ถูกใจเขา ถ้าผู้สอนอธิบายละเอียดนัก ผู้รับสอนก็ว่าเบื่อ ถ้าข้ามสิ่งที่เขาไม่รู้ไปก็จะถูกหาว่าสอนไม่รู้เรื่อง สอนเกินสมองของเขาไป
ในการจัดงานศึกษานิเทศก์ขึ้น และพยายามทีละ/*136น้อยแต่ต้องให้เร็วที่สุดที่จะเร็วได้นั้น การประชุมทำความเข้าใจกัน การเห็นอกเห็นใจ ร่วมกันทั้งแรงงานแรงใจหมายถึงการใช้ความคิดความระมัดระวังทุกนาทีก็ว่าได้ ต้องทำความเข้าใจในหมู่ศึกษานิเทศก์กลุ่มเดียว หรือกรมเดียวกัน และระหว่างศึกษานิเทศก์ของกรมต่าง ๆ ด้วย การที่ตำแหน่งศึกษานิเทศก์เป็นตำแหน่งไม่มีอำนาจ ทำให้ศึกษานิเทศก์ทุกหมู่ทุกเหล่าเห็นใจกันดี รู้สึกว่าเป็นคนพวกเดียวกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน รับความจริง เป็นตำแหน่งที่ถูกนินทา และเป็นตำแหน่งรับฟังการนินทา ศึกษานิเทศก์ต้องเดินทางไปจังหวัดต่าง ๆ ซึ่งมิได้มีความเจริญทันสมัยคล้ายพระนครดังในปัจจุบันนี้ โรงแรมมักจะหนวกหู น้ำอาบน้ำใช้ก็ไว้ใจไม่ได้ และเรามักเดินทางร่วมกับผู้เชี่ยวชาญชาวต่างประเทศ ต้องห่วงใยกับเขา แต่ก็ได้ประสบการณ์แปลก ๆ ครั้งหนึ่งศึกษานิเทศก์ของกรมฝึกหัดครูคนหนึ่ง ไปถึงจังหวัดหนึ่งกับฝรั่งอเมริกาคนหนึ่ง ทางจังหวัดจัดให้พักในที่ซึ่งเรียกว่า เรือนรับรอง มีภารโรงทำหน้าที่ตักน้ำอาบให้ ภารโรงตักจากคูข้างเรือนนั้นขึ้นใส่โอ่งไว้ พอฝรั่งมาอาบ ก็กลายเป็นสีแสดไปทั้งตัว เพราะจังหวัดนั้นดินเป็นสีแดง โคลนในคูก็เป็นสีแดงไปด้วย ต่อมาอีกประมาณ ๑ ปี ในจังหวัดเดียวกัน ข้าพเจ้าก็พาผู้เชี่ยวชาญไปอีกคนหนึ่ง ไปพักอีกที่หนึ่ง ในห้องจัดไว้สะอาดสะอ้าน มีพรมปู มีโต๊ะเครื่องแป้งและกระจกบานใหญ่เอนพิงฝาไว้ สักประเดี๋ยว/*137หนึ่งผู้เชี่ยวชาญก็ออกมาทำสัญญาณไม่ให้เกิดเสียง เรียกให้ข้าพเจ้าไปดู มีหนูตัวเล็กออกมานั่งลูบหนวดอยู่ข้างกระจก ท่านผู้นั้นเชี่ยวชาญการเดินทางในประเทศต่าง ๆ และเป็นคนไม่เกลียดหนู เขาไม่รู้ว่าข้าพเจ้าไม่มีความคิดเห็นร่วมกับเขาในข้อนี้ ข้าพเจ้ารีบหนีออกมาจากห้องนั้นโดยเร็ว
อีกครั้งหนึ่ง แผนกศึกษาธิการในจังหวัดหนึ่งแจ้งแก่โรงเรียนที่เราจะไปนิเทศพร้อมด้วยผู้เชี่ยวชาญคนเดียวกันนี้ ภายในเวลาประมาณ ๒ ชั่วโมงก่อนที่รถไฟจะไปถึง อาจารย์ใหญ่จัดให้ศึกษานิเทศก์และผู้เชี่ยวชาญพักที่บ้านของท่านเองภายในบริเวณโรงเรียน ท่านหวังดีเอากระจกบานใหญ่มาตั้งไว้ในห้องที่ข้าพเจ้าและศึกษานิเทศก์อีกคนหนึ่งพัก กระจกตั้งอยู่ในมุมอย่างไรไม่ทราบ ผู้ที่ขึ้นบันไดมาถึงหน้าห้องจะแลเห็นว่าคนในห้องทำอะไรกันอยู่บ้างอย่างง่ายดาย นอกจากจะหลบเสียให้พ้นจากมุมนั้น เมื่อผู้เชี่ยวชาญเดินขึ้นบันไดมา ก็จะร้องบอกว่า “กำลังขึ้นบันได กำลังขึ้นบันได” เป็นการบอกกล่าวให้เราหลบมุมเสีย ทำให้ข้าพเจ้าหวนระลึกถึงประเพณีในพระราชฐาน ถ้ามหาดเล็กจำเป็นเข้าไปในพระราชฐานชั้นใน หรือแพทย์หรือใครก็ตามที จะมีโขลนเดินนำหน้าและร้องบอกชาววังให้รู้ว่า “มีผู้ชายมา มีผู้ชายมา” อีกแห่งหนึ่งในจังหวัดใกล้เคียงกัน ศึกษานิเทศก์พร้อมด้วยผู้เชี่ยวชาญคนเดียวกันนี้ พักที่/*138โรงแรมซึ่งเรียกว่าขึ้นหน้าในเวลานั้น มีคนขายเครื่องรับวิทยุมาพักพร้อมกับคณะของเรา พอตกกลางคืน คนขายวิทยุก็ลองเครื่องของตัว รับสถานีนั้นบ้าง สถานีโน้นบ้างเกือบตลอดคืน พอทำใจว่าจะต้องฟังดนตรีอินเดียหรือมลายูหรือชาติอะไรก็ตามที คนขายก็เปลี่ยนสถานีไปรับฟังการโฆษณาเป็นภาษาอะไรต่อะไรต่อไปอยู่เรื่อยไป และในตอนดึกสงัด ก็ยกเครื่องวิทยุย้ายจากที่ใกล้ห้องพักของศึกษานิเทศก์ไปตั้งที่หน้าห้องพักของผู้เชี่ยวชาญ ในวันรุ่งขึ้นผู้เชี่ยวชาญนั้นก็ไม่ค่อยมีประโยชน์นัก เพราะมีอาการเหมือนคนปัญญาอ่อน เมื่อถามอะไรก็ตอบไม่ค่อยถูก ขอความเห็นอะไรก็ตกลงด้วยหรือไม่ตกลงด้วยก็ไม่แน่นัก ถึงเวลากลางวันในวันเดียวกันนั้น ศึกษานิเทศก์ก็เป็นคนไข้ไปคนหนึ่ง ต้องกลับจากที่อบรมครูไปนอนพักที่ห้องในโรงแรมเมื่อข้าพเจ้ากลับมาถึงที่พักเมื่อเลิกงานแล้ว ได้รับรายงานจากศึกษานิเทศก์คนนั้นว่า ได้รับความรู้แปลก ๆ ใหม่ ๆ เป็นอันมาก ในชีวิตอาจไม่มีโอกาสเช่นนั้นอีก คือผู้มาพักที่โรงแรมมานั่งคุยกันที่หน้าห้อง และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ตามประสาบุรุษเจนโลกเล่าสู่กันฟัง โดยใช้ภาษาไทยที่ไม่มีในพจนานุกรม และซึ่งศึกษานิเทศก์ฝ่ายภาษาไทยไม่เคยได้ยินได้รู้ตลอดเวลา
เมื่อกล่าวถึงภาษา ก็ถือโอกาสเล่าเสียเลยว่า ถ้า/*139หากศึกษานิเทศก์จะต้องมีหน้าที่เกี่ยวกับการเลื่อนชั้นเลื่อนอันดับของครู และมีอำนาจอย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นมา ก็คงไม่มีเวลาค้นคว้าทางวิชาของตัวเป็นแน่ เพราะเรื่องที่ศึกษานิเทศก์ต้องค้นนั้น บางครั้งศึกษานิเทศก์คิดไปไม่ถึงเลย เช่นมีครูสอนภาษาไทยมาถามศึกษานิเทศก์ว่า ในเรื่องราชาธิราชมีอำมาตย์ชื่อ ทินมณีกรอด ได้ถูกนักเรียนถามมาเป็นเวลา ๒๐ ปีแล้วว่า ทำไมมณีจึงกรอด ก็ได้แต่ผัดผ่อนไปว่า เป็นชื่อของคน บัดนี้มีศึกษานิเทศก์แล้ว หวังว่าจะได้รู้เสียที ศึกษานิเทศก์ฝ่ายประวัติศาสตร์จึงต้องรับภาระไปค้นความรู้มาให้ศึกษานิเทศก์ภาษาไทย ไปรู้จักกับมอญมีความรู้เข้าคนหนึ่ง มอญท่านนั้นอธิบายความหมายให้ฟัง ชื่อนั้นออกเสียงว่า ทินมณีกรอส แต่แปลว่าอะไรตัวข้าพเจ้าเองลืมไปแล้ว
เมื่อแรกเริ่มงานศึกษานิเทศก์ ตัวบุคคลมีจำนวนที่แม้จะเรียกว่า น้อย ก็ไม่ตรงกับความหมาย มีแต่ในภาษาอังกฤษว่า negligible เห็นจะแปลว่า ไม่พักต้องคำนึงถึงจะได้กระมัง เราจึงวางหลักว่า ให้ผู้ที่ต้องการการนิเทศขอมาทำนองพระภิกษุ เทศนาให้ฟังแต่ผู้ที่อาราธนา จะถือว่าเราไปยัดเยียดความรู้ให้ไม่ได้ ปรากฏว่าโรงเรียนในต่างจังหวัดขอร้องกันมา จนศึกษานิเทศก์จัดเวลาให้ตนเองไม่สำเร็จตามความขอร้อง นอกจากเวลายังติดขัดเรื่องการเงิน /*140ค่าพาหนะและเบี้ยเลี้ยง ซึ่งเป็นอุปสรรคที่เป็นข้อขัดใจข้าพเจ้ามาก จะได้กล่าวถึงต่อไป
ในส่วนสัมพันธ์ระหว่างศึกษานิเทศก์กับครูนั้น เมื่อครูได้รับความแน่ใจว่า ศึกษานิเทศก์มีหน้าที่มาช่วยเหลือทางวิชาการโดยเฉพาะ ไม่มีอำนาจหน้าที่อย่างอื่น ก็ให้ความไว้วางใจเป็นอย่างดี โดยเฉพาะครูที่เอาใจใส่กับการสอน พอใจที่จะได้ใช้ศึกษานิเทศก์ให้เป็นประโยชน์ เมื่อศึกษานิเทศก์ไปถึงจังหวัดใด ตำบลใด ก็ได้รับการต้อนรับด้วยดี คงมีหลายสาเหตุด้วยกัน อาจเป็นเพราะเป็นของใหม่ หรืออาจเป็นเพราะน้ำใจดีของคนไทยต่างจังหวัดด้วยก็ได้ ครูมักต้อนรับจนต้องห้ามปราบ เช่นจัดหาอาหารล้วนแต่เป็นของดีพิเศษมาให้ และหาของพื้นเมืองต่าง ๆ มาให้เป็นที่ระลึก ครูโดยมากวางตนเป็นฝ่ายเดียวกับศึกษานิเทศก์ มักจะเล่าเหตุการณ์ทุกประเภทให้ศึกษานิเทศก์ฟัง บางคราวเรื่องส่วนตัวของคนในจังหวัด ก็พลอยติดเข้ามาด้วย แต่ศึกษานิเทศก์ถือเป็นหลักมั่นคงว่า เรื่องที่ครูเล่าให้ฟังนั้น จะไม่กลายเป็นรายงานขึ้นมาเลย รายงานของศึกษานิเทศก์จะเป็นไปตามหลักวิชาโดยสุจริต ซึ่งข้าพเจ้าเข้าใจว่า ศึกษานิเทศก์ได้ยึดถือมาจนถึงปัจจุบันนี้
ด้วยเหตุว่าอัตราชั้นอันดับเงินเดือนของศึกษานิเทศก์จะต้องเกี่ยวข้องกับความสำเร็จและความล้มเหลวในชีวิตของ/*141ข้าพเจ้า จึงต้องเล่าให้ฟังไว้ในที่นี้ กล่าวคือ ตำแหน่งศึกษานิเทศก์นั้น เมื่อกระทรวงศึกษาธิการจะให้มีขึ้นโดยความเห็นชอบด้วยกันหลายฝ่าย รวมทั้งผู้เชี่ยวชาญขององค์การยูซอม และซึ่งแท้ที่จริงเป็นตำแหน่งงานที่มีในระบบการศึกษาของทุกประเทศก็อาจว่าได้ (เท่าที่ทราบ ทั้งจากประเทศที่ก้าวหน้า และประเทศที่กำลังพัฒนา ไม่เคยได้ยินว่าไม่มีในประเทศใด ต้องมีรูปใดรูปหนึ่งดังได้เล่าแล้ว) กระทรวงก็ต้องนำเรื่องไปหารือ ก.พ. ว่าจะยินยอมให้แต่งตั้งขึ้นหรือไม่ ในการไปชี้แจงครั้งแรก ก.พ. ยังไม่เข้าใจดีนัก แต่ครั้นได้รับคำชี้แจงจนเข้าใจดีแล้ว กรรมการท่านหนึ่งออกความเห็นว่า ศึกษานิเทศก์นี้ท่านเห็นว่าต้องใช้ข้าราชการชั้นเอกกับชั้นพิเศษ1 แต่ในเวลานั้น กรมกองต่าง ๆ ในกระทรวงศึกษาธิการยังขาดตัวบุคคล โดยเฉพาะตัวบุคคลทางวิชาการที่มีเงินเดือนถึงขั้นสูง ตกลงกับ ก.พ. ว่า จะตั้งข้าราชการชั้นโทกับชั้นเอก ในเรื่องนี้คงจะไม่ได้มีการตกลงกันเป็นลายลักษณ์อักษร นอกเหนือไปจากการลงมติในการประชุมในเวลาต่อมา กระทรวงศึกษาธิการจึงดูจะหาลู่ทางที่จะเลื่อนอัตราศึกษานิเทศก์เป็นชั้นพิเศษโดยยาก และกระทรวงถือหลักว่าศึกษานิเทศก์คือข้าราชการครูพวกหนึ่ง ชั่วแต่เรียก/*142ชื่อให้แปลกออกไป และเมื่อข้าพเจ้าไปรับตำแหน่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์ก็ไม่มีพระราชกฤษฎีกาแบ่งส่วนราชการให้มีหน่วยศึกษานิเทศก์ในกรมต่าง ๆ คำหน่วยศึกษานิเทศก์นี้ เป็นความล้มเหลวของข้าพเจ้าอย่างหนึ่ง ระหว่างการประชุมวางระบบงานศึกษานิเทศก์ก็มีคำถามกันขึ้นว่าจะเรียกส่วนราชการว่าอย่างไร โดยทฤษฎี ศึกษานิเทศก์ไม่ขึ้นกองหนึ่งกองใด ขึ้นตรงต่อกรม ถ้าขึ้นกับกองหนึ่งกองใด ก็จะลำบากแก่การที่จะเลื่อนชั้นเลื่อนอันดับ จะตั้งเป็นกองของตนเอง ก็จะลำบากกับการที่จะไม่ใช้อำนาจ เพราะหัวหน้ากองต้องเข้าเป็น อ.ก.พ. ตามกฎหมาย ข้าพเจ้าคิดคำใดก็ไม่ออก ด้วยความเป็นห่วงหลักการที่จะไม่ให้ครูรังเกียจการนิเทศกว่าหลักอื่น จึงเสนอให้เรียกชื่อให้ฟังเป็นองค์การเล็ก ๆ ที่สุด คือ หน่วย ที่จริงในทางทหารนั้น หน่วย อาจใหญ่หรือเล็กก็ได้ แต่ในราชการพลเรือน หน่วย มักจะเป็นส่วนเล็ก ๆ ขึ้นต่อแผนก แต่ศึกษานิเทศก์ในเวลานั้น ก็ไม่ทราบเหตุการณ์ดีนัก จึงตกลงตามข้อเสนอของข้าพเจ้า ซึ่งข้าพเจ้าเสียใจมาจนทุกวันนี้ เพราะคำว่า หัวหน้าหน่วยศึกษานิเทศก์ ข้าราชการพลเรือนโดยมากเห็นว่ามีความสำคัญน้อย ถ้าจะมีการปรับปรุงส่วนราชการในกระทรวงศึกษาธิการ น่าจะเปลี่ยนชื่อนี้เสียให้เหมาะสมแก่ความสำคัญของงานนิเทศ
/*143การที่กระทรวงตกลงกับ ก.พ. ว่า ศึกษานิเทศก์คือครูคนหนึ่งนั้น เป็นไปตามระบบข้าราชการครูของไทย แต่ที่เกี่ยวกับสภาพแท้จริงแล้ว ศึกษานิเทศก์กับครูนั้นจะถือหลักการเลื่อนชั้นเลื่อนอันดับเดียวกันย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะต้องใช้ตัวบุคคลคนละระดับจริง ๆ เมื่อใดระบบข้าราชการพลเรือนเป็นไปตามสภาพความเป็นจริง งานของเราจึงจะมีประสิทธิภาพ และมีข้าราชการที่มีความสุขใจได้ ซึ่งข้าพเจ้าหวังจะได้กล่าวต่อไป
งานศึกษานิเทศก์นั้น เป็นงานที่คนนอกวงการศึกษาไม่ค่อยเข้าใจ อาจเป็นเพราะชื่อเพราะเกินไปก็ได้ ถ้าเรียกตามลักษณะงานว่า งานตรวจและแนะนำการสอน อาจได้รับความสนับสนุนมากกว่าก็ได้กระมัง แต่ข้าพเจ้าคิดว่าครูโดยมากในปัจจุบันนี้ เข้าใจเรื่องการนิเทศดีพอสมควร ถ้าจะไม่ชอบใจ ก็คงเป็นเฉพาะศึกษานิเทศก์บางคน แต่ไม่ใช่ไม่พอใจในการนิเทศโดยหลักการ ในเรื่องนี้ข้าพเจ้ายืนยันจากประสบการณ์ของตนเองคือ เมื่อข้าพเจ้าจะละจากงานนิเทศไป ข้าพเจ้าสนใจใคร่ทราบว่าครูอาจารย์มีปฏิกิริยาอย่างไร ได้ขอให้มิตรสหายที่อยู่ต่างจังหวัดสดับตรับฟัง ก็ได้รับคำบอกเล่ามาว่า การที่ข้าพเจ้าจะทิ้งงานศึกษานิเทศก์ไปนั้น เมื่อได้ทราบว่าเป็นการได้ผลดีแก่ตัวเองทางราชการ ก็จำใจยินดีด้วย แต่ไม่เต็มใจให้ละทิ้งไปเลย เพราะ/*144ก่อนที่จะมีศึกษานิเทศก์ ครูต่างจังหวัดเคยรู้สึกว่าตนถูกทอดทิ้งแล้ว จะสอนดีหรือไม่เพียงไหนอย่างไรก็แล้วแต่ความคิดแล้วแต่ศรัทธาของตนเอง แต่ตั้งแต่มีศึกษานิเทศก์ ครูต่างจังหวัดก็มีความรู้สึกว่ามีความสัมพันธ์กับครูอื่น ๆ ทั่วประเทศ
การที่ได้รับแต่งตั้งเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์ฝ่ายมัธยมศึกษานั้น ข้าพเจ้าถือว่าเป็นเกียรติสูงสุดทางวิชาชีพของข้าพเจ้า ไม่ว่าทางราชการไทยจะถืออันดับอัตราแค่ไหน เมื่อข้าพเจ้าได้รับเชิญไปเป็นผู้บรรยายจากภูมิภาคอาเซียคนหนึ่งในสองคน ในการประชุมของสหพันธสตรีมหาวิทยาลัยนานาชาติที่กรุงปารีส ซึ่งกำหนดต่อจากการประชุมเรื่องการนิเทศที่เมืองเยนีวา พ.ศ. ๒๔๙๙ กระทรวงศึกษาธิการของฝรั่งเศสส่งดอกไม้จัดมาในแจกันสูงประมาณ ๒ ฟุตมาไว้ในห้องพักที่วิทยาลัยครูอันเป็นสถานที่ประชุม คงจะเป็นเพราะสมาชิกสมาคมสตรีมหาวิทยาลัยฝรั่งเศสมีครูมัธยมเป็นจำนวนมาก และศึกษานิเทศก์ หรือที่เขาเรียกว่านายตรวจ (มี ๒ ระดับ) ของเขานั้น เขาใช้ผู้ที่มีความรู้ความชำนาญสูงจริง ๆ ที่พบล้วนแต่ผมสีทองทั้งนั้น และมักถามว่าเหตุใดข้าพเจ้าจึงเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์ได้ตั้งแต่อายุยังน้อย ข้าพเจ้ามักแสร้งบอกว่า คนไทยมองดูสาวอย่างนั้นเอง แท้จริงอายุก็ไม่น้อยแล้ว ฝรั่งอายอายุ ไม่นิยมถามอายุ/*145กัน ก็ไม่กล้าซักต่อไป
ระหว่างที่รับราชการเป็นศึกษานิเทศก์ ทั้งที่ต้องใช้คำว่าตรากตรำทั้งกายและสมอง เช่นเคยเดินทางคราวหนึ่ง ไปถึง ๙ จังหวัดภายในระยะ ๑๕ วัน และเกือบไม่ได้หยุดใช้ความคิดเลย สุขภาพก็ดีขึ้นเรื่อย ๆ วันหนึ่งปี พ.ศ. ๒๕๐๑ ข้าพเจ้ากล่าวแก่พี่สาวคนหนึ่งว่า ตั้งแต่เกิดมา เพิ่งรู้ว่า คนไม่เจ็บนั้นเป็นอย่างไร แต่โดยที่ดวงชาตาได้ถูกกำหนดมาแต่บุพชาติ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ ข้าพเจ้าก็ย้ายจากตำแหน่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์ไปรับราชการตำแหน่งอื่น
การได้รับคำสั่งให้ย้ายตำแหน่งนี้ ก่อความตื่นเต้นระหว่างเพื่อนฝูงพวกพ้องกันพอดู เพื่อน ๆ ฝรั่งไม่เข้าใจเลย เพราะตำแหน่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์เป็นตำแหน่งสูงในประเทศฝรั่งทั้งหลายดังได้กล่าวแล้ว มีคนลนลานมาถามว่า ข้าพเจ้าได้ไปทะเลาะกับผู้ใหญ่ในกระทรวงคนใดคนหนึ่งด้วยเรื่องอะไร อาจารย์หญิงคนหนึ่งเคยเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้าที่จุฬาลงกรณ์ฯ ซึ่งเป็นคนเสงี่ยม ไม่เคยก้าวร้าวในเรื่องใดเลย มาขอถามข้าพเจ้าว่า เป็นการถูกลงโทษหรือเปล่า ในขณะเดียวกัน ก็มีข้าราชการในกระทรวงหลายคนแสดงความยินดี ถ้าจะให้สันนิษฐานจากการสนทนาระหว่างท่านผู้ใหญ่ในกระทรวง ทั้งที่ดำรงตำแหน่งสูงสุดและที่รองลง ๆ มาแล้ว เข้าใจว่าเป็นความหวังดีอยากให้ได้/*146ชั้นพิเศษ เพราะอัตราของตำแหน่งที่จะได้รับใหม่นั้นเป็นอัตราชั้นพิเศษ ข้าพเจ้าจำได้ว่าถามท่านว่า อัตราตำแหน่งนั้นอัตราอะไร และได้รับคำตอบด้วยสำเนียงพอใจ (สันนิษฐาน) ว่าชั้นพิเศษ ข้าพเจ้าก็ยิ้มในหน้า และ (สันนิษฐาน) ท่านสังเกตเห็น และท่านก็ยิ้มในหน้าเหมือนกัน ส่วนอีกเหตุผลหนึ่งที่ได้รับฟังชี้แจงเป็นถ้อยคำนั้นคือ มีความจำเป็นต้องปรับปรุงตัวบุคคลและต้องการให้ข้าพเจ้าไปทำงานเกี่ยวกับเรื่องนั้น
ในการที่ถูกย้ายตำแหน่งไปจากเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์นี้ เห็นจะกล่าวได้ว่า ตัวเองเป็นผู้มีส่วนก่อขึ้นคือ เมื่อได้มีการตั้งตำแหน่งศึกษานิเทศก์ของกรมต่าง ๆ ขึ้นมาแล้วประมาณ ๓ ปี ก็มีการตั้งโครงการพัฒนาการศึกษาในส่วนภูมิภาค ได้เลือกศูนย์กลางการพัฒนาในภาคการศึกษาต่าง ๆ ซึ่งมีอยู่ด้วยกัน ๑๒ ภาค เลือกโรงเรียนประถมโรงเรียนมัธยมหญิงหนึ่งชายหนึ่ง หรือสหศึกษา ๒ โรงเรียน และโรงเรียนฝึกหัดครูเป็นโรงเรียนสาธิต สำหรับทำการทดลองใช้วิธีสอนใหม่ ๆ ซึ่งเป็นการปรับปรุงตามหลักวิชา โรงเรียนเหล่านี้เรียกว่า โรงเรียนประเคราะห์ (ความหมายคล้ายอนุเคราะห์) โครงการนี้เป็นโครงการที่กรมการฝึกหัดครู กรมวิสามัญศึกษา กรมสามัญศึกษาทำงานร่วมกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ไม่แยกงานกันและมีกรม/*147อาชีวศึกษาร่วมงานด้วยในด้านวิชาการ แต่การเงินนั้นกรมอาชีวศึกษามีงบสำหรับใช้จ่ายต่างหากจากโครงการนี้ไม่มีปัญหา โครงการนี้เกิดขึ้นและดำเนินไปด้วยความช่วยเหลือทางการเงินของฝรั่ง คือยูซอม ตามแผนงานของโครงการนี้ จะต้องมีศึกษานิเทศน์ของกรมทั้ง ๓ กรม ประจำอยู่ตามศูนย์กลางของภาคการศึกษาทั้ง ๑๒ ภาค ถึงแม้จะทยอยเริ่มงาน ๔ ภาคก่อน แล้วขยายเป็น ๘ ภาค แล้วจึงขยายตลอดทั้ง ๑๒ ภาค แต่ก็จะมีข้าราชการรับทุนการศึกษาไปศึกษาที่สหรัฐกันเป็นจำนวนมาก เรื่องการรับทุนประเภทนี้ กรมวิสามัญศึกษาออกจะได้รับผลประโยชน์มากกว่ากรมอื่น ๆ เพราะเมื่อเริ่มแรกกระทรวงรับความช่วยเหลือนั้น กระทรวงมีแผนงานปรับปรุงการศึกษาระดับประถมและการฝึกหัดครู กว่าจะรับหลักการต้องปรับปรุงพร้อมกันหมดทุกระดับ ก็ใช้เวลาหลายปี มาปัจจุบันนี้ นักการศึกษาทั่วโลกกลับเห็นว่าประเทศที่ด้อยพัฒนานั้น ควรรีบปรับปรุงมัธยมศึกษาก่อนระดับอื่นทั้งหมด
เมื่อข้าพเจ้าเข้าไปรับหน้าที่ศึกษานิเทศก์ใหม่ ๆ นั้น ข้าพเจ้าได้พยายามสุดความสามารถที่จะชี้แจงให้ท่านผู้ใหญ่ทุกท่านแลเห็นว่า การศึกษาระดับมัธยมเป็นระดับสำคัญยิ่ง เพราะเป็นระดับที่ประชาชนเพ่งเล็งอย่างหนึ่ง และโดยหลักวิชา หรือสภาพความจริงนั้นเอง นักเรียนระดับนี้อยู่/*148ตรงกลางจะแยกออกไปเป็นชนชั้นปกครองประเทศ ชนวิชาชีพต่าง ๆ ชนชั้นหัวหน้าชั้นกลาง เป็นครู ซึ่งจะเป็นโซ่สำคัญในสายโซ่ของการศึกษา มิฉะนั้นก็จะมีการโทษกันเป็นทอด ๆ ไปเป็นวงวิบาก ว่าประถมศึกษาไม่ดี มัธยมจึงไม่ดี มัธยมไม่ดี โรงเรียนครูจึงไม่ดี ซึ่งที่จริงความบกพร่องของประถมศึกษานั้น ถ้าจะรีบแก้ไขในระดับมัธยมก็พอจะแก้ได้ แต่ก็แน่นอน จะเท่าการทำให้ดีทุกระดับย่อมไม่ได้ ในที่สุด กระทรวงก็รับเอาระดับมัธยมเข้าในโครงการปรับปรุงด้วย แต่เหตุผลที่รับนั้นข้าพเจ้าเชื่อว่าหาใช่เพราะแรงคำชี้แจงของข้าพเจ้า แต่เป็นเพราะต้องการให้ข้าราชการทุกกรมได้มีโอกาสไปต่างประเทศเสมอหน้ากันมากกว่า ซึ่งก็เป็นการสันนิษฐานอีก แต่ว่าที่ทราบแน่ และเป็นเหตุหนึ่งให้ข้าพเจ้าต้องละงานศึกษานิเทศก์ไปนั้น เพราะมีโครงการพัฒนาศึกษาดังกล่าวเกิดขึ้น
ก่อนหน้าที่จะมีโครงการพัฒนาฯ ซึ่งเป็นงานร่วมกัน ๓ กรมนั้น กรมวิสามัญศึกษามีโครงการปรับปรุงมัธยมวิสามัญศึกษา (ขณะนั้นยังมีมัธยมสามัญ ขึ้นในกรมสามัญศึกษาอยู่) ในโครงการนี้ มีโรงเรียนปรับปรุงอยู่ในโครงการ ๔ โรงเรียน โครงการนี้ได้รับความช่วยเหลือจากยูซอม และมีคณะกรรมการสำหรับโครงการนี้ ซึ่งข้าพเจ้าในฐานะหัวหน้าศึกษานิเทศก์เป็นกรรมการอยู่ด้วย /*149แต่ครั้นถึงเวลาที่กระทรวงตั้งโครงการพัฒนาฯขึ้นมา ข้าพเจ้าไม่ได้รับเรียกไปหารือให้ข้อเสนอแนะประการใดเลย และไต่ถามหัวหน้าศึกษานิเทศก์กรมอื่น ก็บอกว่าไม่ได้รับเรียกไปหารือเช่นเดียวกัน แต่มีศึกษานิเทศก์คนหนึ่งเป็นเลขานุการของคณะกรรมการโครงการพัฒนาฯ ศึกษานิเทศก์ผู้นี้ ว่าโดยหลักการอยู่ในบังคับบัญชาของข้าพเจ้า และเมื่อถึงโอกาสที่จะต้องเลื่อนอันดับ เลื่อนเงินเดือนข้าพเจ้าต้องเสนอความดีความชอบ ลงชื่อข้าพเจ้าในฐานะหัวหน้าศึกษานิเทศก์แล้ว เรื่องจึงจะผ่านขึ้นไปถึงกรมเพื่อพิจารณาได้ ตามพฤตินัย ราชการในส่วนที่เกี่ยวกับโครงการนี้ ข้าพเจ้าก็ต้องรับทราบจากผู้ที่อยู่ในบังคับบัญชา และเรื่องที่ต้องรับทราบและรับทำในโครงการนี้ ก็มีอย่างล้นหลาม
ข้าพเจ้าขอทวนเวลาเรื่องเมื่อเริ่มงานศึกษานิเทศก์อีกสักหน่อยว่า ได้เริ่มขึ้นมาโดยไม่มีงบประมาณเลย งบการฝึกอบรมครูนั้น มีอยู่ภายในความครอบครองของกองโรงเรียนรัฐบาล ดังนั้น กองโรงเรียนรัฐบาลก็อาจวางแผนงานของตนได้โดยไม่ต้องปรึกษาศึกษานิเทศก์ เมื่อมีโรงเรียนในส่วนภูมิภาคเรียกร้องให้ไปช่วยเหลือ ก็เสนอให้กรมทราบ ให้พิจารณาหาเงินค่าพาหนะเบี้ยเลี้ยง และให้อนุมัติการไปนิเทศ ซึ่งทางจังหวัดมักจะเป็นฝ่ายจัดครูนัดวันเวลาและบอกความต้องการมาให้ทราบ ถ้ากรมหาเงินได้ ก็ให้ศึกษา/*150นิเทศก์ออกไป ถ้าไม่ได้ ก็เคยไม่ไป ซึ่งหมายความว่าศึกษานิเทศก์ทำแผนงานของตนไม่ได้เลย ซึ่งหมายความต่อไปอีกว่า การที่จะใช้หลักวิชานิเทศก์เป็นงานยากยิ่ง
ในโอกาสนี้ ข้าพเจ้าใคร่จะขอกล่าวไว้เสียด้วยว่า เมื่อแรกเริ่มงานนิเทศ แม้แต่กระดาษหรือเครื่องเขียนอย่างหนึ่งอย่างใดก็ไม่มี กรมได้ไปจัดหามาให้เท่าที่จะทำได้ แต่ผู้ที่มีเมตตาธรรมและอุเบกขาธรรมมาก คือไม่มีการถือเขาถือเรา ไม่เอาใจใส่ว่าใครจะได้ความดีความชอบ คือท่านหัวหน้ากองวิชาการในเวลานั้น1 ต่อมากองนี้เรียกว่า กองส่งเสริมวิทยฐานะ ซึ่งประชาชนเรียกว่า กองสอบไล่ ท่านได้กรุณาให้ใช้พัสดุของกองท่านโดยเฉพาะกระดาษในการออกเอกสาร ซึ่งศึกษานิเทศก์จำเป็นต้องใช้เป็นจำนวนมาก เพราะถ้ามีการอบรมครูโดยไม่มีเอกสาร ก็มีความเข้าใจสับสนไขว้เขว ครูที่ฟังไม่ค่อยถนัดนัก อาจเล่าต่อไปว่า ศึกษานิเทศก์อบรมว่าให้ทำเช่นนั้นเช่นนี้ ซึ่งไม่ตรงกับเจตนาอันแท้จริงเลย การทำเอกสารประกอบการอบรมให้ถี่ถ้วนนี้ ในระยะต่อมา สังเกตว่าศึกษานิเทศก์ขาดความระมัดระวังไป และความเข้าใจไขว้เขวได้เกิดขึ้น เป็นผลตามมาค่อนข้างจะกว้างขวาง
/*151เมื่อมีโครงการพัฒนาฯขึ้น โดยหัวหน้าศึกษานิเทศก์ไม่ได้เข้าร่วมประชุมปรึกษาด้วยแต่ประการใด ศึกษานิเทศก์ทั้งหลายก็ข้องใจกันมาก ข้าพเจ้ามักปลอบว่า การที่กระทรวง (ข้าพเจ้าไม่ได้หมายถึงเจ้ากระทรวง แต่หมายถึงผู้จัดเตรียมงานโครงการ ที่ได้รับมอบหมายมาจากกระทรวง) ไม่ให้เราไปมีส่วนร่วมในการวางแผนงานขั้นต้น อาจเป็นเพราะท่านตั้งใจให้เราทำงานนั้น และงานของโครงการท่านจะมีเจ้าหน้าที่เฉพาะแล้ว แต่การหาเป็นดังที่หวังไว้เป็นการปลอบใจไม่ งานด้านวิชาการทั้งหลายมารวมกันล้นมืออยู่ที่ศึกษานิเทศก์ (อย่างน้อยที่รู้แน่ศึกษานิเทศก์ระดับมัธยมรับชาตากรรมดังกล่าวนั้น) งานด้านวิชาการมีความหมายว่าอะไร ยังมีคนที่อยู่ในวงการศึกษาอีกจำนวนมากคิดว่า เมื่อเอ่ยคำว่า วิชาการ หมายถึงการอ่าน ๆ เขียน ๆ พูด ๆ แต่งานของศึกษานิเทศก์ในโครงการปรับปรุงการสอน ไม่ว่าจะเป็นโครงการพัฒนาฯนี้หรือโครงการใด มิใช่เช่นนั้น ที่ยกตัวอย่างง่าย ๆ คือ วิชาวิทยาศาสตร์ เมื่อมีโครงการช่วยเหลือจากต่างประเทศทางวิชาการ สิ่งแรกที่จะต้องทำหมายถึงการทำงานร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านนั้น ผู้เชี่ยวชาญบางคนก็เข้าใจสภาพประเทศไทยง่าย บางคนก็เข้าใจยาก ต่อจากนั้นก็จะมีเงินช่วยเหลือในเรื่องอุปกรณ์ บางคนคงเข้าใจว่าการสั่งซื้ออุปกรณ์การสอนเป็นของง่าย แต่ลองวาดภาพการสั่งซื้ออุปกรณ์วิทยาศาสตร์/*152มาสำหรับไว้ใช้ในโรงเรียนไทย ศึกษานิเทศก์ฝ่ายวิทยาศาสตร์ ในขั้นแรกก็ต้องศึกษาสมุดหนา ๆ นับเป็นพันหน้า พิมพ์ด้วยตัวหนังสือเล็ก ๆ บอกราคา บอกเลขประจำเครื่องอุปกรณ์ ต้องศึกษาสมุดตัวอย่างอุปกรณ์นี้หลาย ๆ เล่ม เปรียบเทียบราคากันระหว่างเครื่องใช้ยี่ห้อต่าง ๆ ที่เป็นของดีแต่ไม่เหมาะสมแก่ครูไทยหรือนักเรียนไทยก็มี ที่ดีแต่ครูอาจไม่ชอบเพราะความไม่เคยชินก็มี ที่เหมาะสมแต่ราคาแพงก็มี เมื่อคัดเลือกได้พอสมควรกับความปรารถนาส่วนหนึ่งแล้ว ก็ทำบัญชีจัดอันดับรายการ ต้องทำเป็นภาษาอังกฤษและภาษาไทย ศึกษานิเทศก์ไม่มีเสมียนที่พิมพ์ดีดภาษาอังกฤษได้ขนาดที่จะพิมพ์รายการอุปกรณ์วิทยาศาสตร์ ต้องควบคุมกันอย่างใกล้ชิด คนที่พิมพ์ดีดได้ดี เขาไม่อยู่กับเรานาน เรารับคนที่ยังไม่ชำนาญมาฝึกจนชำนาญแล้วเขาก็ขอไปรับจ้างองค์การอื่นที่ให้ค่าจ้างแรงงานสูงกว่า ราชการของเรา แม้ปัจจุบันนี้ ก็ยังไม่เล็งเห็นถึงความจำเป็นของเสมียนพิมพ์ดีดที่ดี เมื่อได้ทำบัญชีสั่งซื้อเครื่องอุปกรณ์ไปแล้ว ขอข้ามไปจนถึงระยะที่เครื่องอุปกรณ์ตกเข้ามา การตรวจก็ต้องใช้คนที่มีความรู้เฉพาะคือศึกษานิเทศก์อีก และยังมีการแจกจ่ายไปตามโรงเรียน ในเวลานั้น ก็ยังไม่มีเจ้าหน้าที่ทำงานในเรื่องนี้ ศึกษานิเทศก์ต้องทำเองทั้งสิ้น ครั้นแจกจ่ายไปแล้วศึกษานิเทศก์ก็ต้องทำคำชี้แจงไปให้ครูรับทราบ และต้องติดตามไปดูด้วยว่า ครูเข้าใจคำชี้แจง/*153และใช้เครื่องอุปกรณ์ถูกต้องหรือไม่ เป็นประโยชน์แก่การสอนหรือไม่
การที่มีงานเร่งด่วนมาไม่เว้นแต่ละวันนั้น ก็เป็นสิ่งที่ทำให้คนเรามีความระส่ำระสายในจิตใจพออยู่แล้ว แต่ถ้าหากว่าผู้ที่เป็นหัวหน้างานชั้นสูงขึ้นไป หรือผู้ที่ร่วมงานกันรับรู้ถึงความเร่งรัดอัดใจ ก็ยังพอบรรเทาความคับข้องใจได้บ้าง แต่ในการทำงานในโครงการครั้งนั้น ในระหว่างที่ศึกษานิเทศก์สายวิชาหนึ่งกำลังหมกมุ่นอยู่กับการเลือกสรรเครื่องอุปกรณ์ ก็จะมีคำสั่งบอกลงมาว่า มีเงินสำหรับอบรมครูวิชานั้นวิชานี้ ซึ่งจะต้องใช้ให้หมดไปภายในเวลานั้นเวลานี้ และเร่งให้ศึกษานิเทศก์ทำแผนงานอบรมครูเสนอไปให้กรรมการโครงการอนุมัติ หรือต้องการให้ศึกษานิเทศก์เดินทางไปจังหวัดนั้นจังหวัดนี้ ด้วยเกิดเหตุที่จะต้องสะสางให้เป็นเช่นนั้นเช่นนี้
ในระยะเดียวกันนั้น คือ พ.ศ. ๒๕๐๓ กระทรวงศึกษาธิการได้ออกหลักสูตรใหม่ทั้งหมดทั้งประถมและมัธยมรวม ๑๒ ชั้น ครูอาจารย์ทั้งประเทศยังไม่เข้าใจหลักสูตรใหม่ และระเบียบวิธีการสอนใหม่เพื่อให้สอดคล้องกับหลักสูตรก็ยังไม่มี ยังประชุมปรึกษากันอยู่ ตลอดเวลาที่ศึกษานิเทศก์ถูกเร่งเร้าเกี่ยวกับกิจการของโครงการพัฒนาฯ ก็ถูกโรงเรียนทั่วพระราชอาณาจักรเร่งเร้า ขอคู่มือชี้แจง/*154หลักสูตร ขอทราบประมวลการสอน ขอทราบวิธีสอบ ศึกษานิเทศก์ทั้งกลุ่มที่ข้าพเจ้าเป็นหัวหน้าอยู่นั้น มีความทุกข์ใจและทุกข์กาย แต่ที่ข้องใจมากที่สุดคือ เหตุใดกลุ่มคนที่กระทรวงยกย่องให้เป็นคนทำงานวิชาการให้กระทรวง จึงไม่มีโอกาสวางแผนงานของตนเองเลย นอกจากนั้น ผู้เชี่ยวชาญบางคน ซึ่งสมมุติว่าเป็นผู้ช่วยเหลือแนะนำนั้น ก็ขาดความรู้ความชำนาญ ผู้เชี่ยวชาญฝ่ายมัธยมคนแรกที่ มาร่วมงานกับศึกษานิเทศก์หมดสัญญาและกลับไปสหรัฐ มีผู้เชี่ยวชาญที่เป็นหนุ่ม ๆ มาแทน ข้าพเจ้าเคยบอกแก่เพื่อนอเมริกันหลายคนว่า ผู้เชี่ยวชาญคนนี้ อย่าว่าแต่จะแนะนำให้ข้าพเจ้าทำอะไรเกี่ยวกับมัธยมศึกษาในประเทศไทยเลย แม้การศึกษาระดับมัธยมในสหรัฐ ข้าพเจ้าก็ได้เคยเห็นมากกว่า เพราะข้าพเจ้าเดินทางดูโรงเรียนเป็นจำนวนหลายสิบโรง และหลายรัฐ และยังได้ดูในประเทศอื่น ๆ อีกมาก ครั้งหนึ่ง ผู้เชี่ยวชาญคนนี้นำบัญชีอุปกรณ์วิชาคหกรรมศาสตร์ (การเรือน) มาให้ข้าพเจ้าดู บอกว่าศึกษานิเทศก์สั่งเตาน้ำมันเบนซินไปให้โรงเรียนที่จังหวัดยะลา ซึ่งเจ้าหน้าที่คลังของเขาไม่อนุมัติ ข้าพเจ้าแปลกใจมาก เมื่อมาดูแล้ว ก็ถามศึกษานิเทศก์ว่าใครจัดทำบัญชีนี้ ศึกษานิเทศก์บอกว่าไม่ได้สั่งเตาน้ำมันเบนซิน สั่งแต่เตาน้ำมันก๊าด แต่การแปลนั้น ผู้เชี่ยวชาญเอื้อเฟื้อรับไปให้เจ้าหน้าที่ของตนแปลเอง ข้าพเจ้าก็ขึ้นเสียงเอาแก่ผู้เชี่ยวชาญคนนั้นบอก/*155ว่าให้หาคนแปลให้ดี ๆ ท่านผู้นั้นมีอัธยาศัยดีมาก ไม่เถียงเลยจนคำเดียว และมีสัมมาคารวะดี แสดงน้ำใจดีต่อข้าพเจ้าเสมอมา แต่ศึกษานิเทศก์ไม่ยอมอภัยให้ง่าย ๆ เหมือนข้าพเจ้า
ข้าพเจ้าถือว่าการทำราชการนั้น ถ้ามีความเห็นอย่างใดไม่ตรงกับผู้บังคับบัญชาแล้ว ก็ต้องให้ทราบ โดยเฉพาะในเรื่องโครงการพัฒนาฯนี้ ความเดือดร้อนตกอยู่แก่ผู้ที่อยู่ในบังคับบัญชาข้าพเจ้า เป็นความรับผิดชอบของข้าพเจ้าโดยตรง และเมื่อไม่มีโอกาสเข้าประชุมกับกรรมการของโครงการ ข้าพเจ้าก็ต้องติดต่อบอกให้ทราบนอกที่ประชุม ผู้ช่วยหัวหน้าฝ่ายการศึกษาของยูซอม ซึ่งเป็นผู้ใหญ่มีความสุจริตใจมาถามข้าพเจ้าว่า “ได้ยินว่าคุณเกลียดโครงการพัฒนาฯนัก บอกหน่อยได้ไหมว่าเพราะเหตุใด” ข้าพเจ้าบอกว่าไม่ได้เกลียดโครงการพัฒนาฯแต่เห็นว่ากระทรวงตั้งโครงการผิดจังหวะ ควรจัดเรื่องหลักสูตรใหม่ทั้งประเทศเสียให้เรียบร้อยก่อน และควรต่อรองให้อเมริกันช่วยเหลือเกี่ยวกับเรื่องนี้ แทนที่จะตั้งโครงการ แล้วให้งานมาล้นหลามอยู่ที่ศึกษานิเทศก์ นอกจากนั้นอีก เงินสมทบทุน ซึ่งเป็นเงินรัฐบาลไทย กรรมการโครงการก็ยังตกลงให้ผู้เชี่ยวชาญมาเป็นผู้ดูแลอนุมัติร่วมด้วยอีก ข้อนี้ข้าพเจ้าไม่พอใจอย่างมาก ข้าพเจ้าได้นำเรื่องหารือในกระทรวงหลายท่าน แต่ไม่เห็นมีความคลี่คลายไปในทางใด ท่านผู้ใหญ่ในกระทรวงท่านหนึ่ง/*156ท่านว่าข้าพเจ้าควรไปหารือผู้บังคับบัญชาสูงสุด เพราะข้าพเจ้าอยู่ในฐานะที่จะกระทำได้ เพราะสนิทสนมกันเป็นส่วนตัว และในฐานะหัวหน้าศึกษานิเทศก์ก็ควรจะทำได้ ครั้นข้าพเจ้าทำตามคำแนะนำ ผู้บังคับบัญชาสูงสุดเสนอแนะให้ย้ายไปรับราชการที่บางแสนเพราะกำลังหาตัวคนไปปรับปรุงกิจการดังกล่าวมาแล้ว เมื่อข้าพเจ้าได้ฟังดังนั้น ข้าพเจ้าก็คิดทันทีว่า ตัวข้าพเจ้าไม่สมควรเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์ ไม่สามารถแก้ความคับข้องใจให้ผู้อยู่ในบังคับบัญชาได้ หรือมิฉะนั้นก็ได้หลงทำงานที่กระทรวงไม่เห็นว่ามีความสำคัญเลย
ทั้งนี้มีสองเรื่อง โดยเฉพาะพัวพันกับความรู้สึกอันนี้ กล่าวคือ เมื่อแรกที่ข้าพเจ้าได้รับแต่งตั้งเป็นศึกษานิเทศก์นั้น กระทรวงศึกษาธิการได้ขอความช่วยเหลือจากยูเนสโกให้ส่งผู้เชี่ยวชาญมาแนะนำให้เกิดการปรับปรุงการสอนภาษาอังกฤษ ข้าพเจ้าได้รับหน้าที่ร่วมมือกับผู้เชี่ยวชาญด้านนี้มาแต่แรก เป็นที่น่าสนใจที่จะกล่าวว่า คนไทยก็ดี คนอเมริกันก็ดี คนอังกฤษก็ดี ที่จะรู้ธรรมชาติภาษาของตนจริง ๆ นั้นมีน้อยมาก คนที่ไม่รู้เหล่านี้ ทำให้เกิดความเข้าใจไขว้เขวสับสน และก่อความคับข้องใจให้แก่ผู้ที่ต้องทำงานด้านนี้ทั้งที่เป็นคนไทยและอเมริกันและอังกฤษ เวลาล่วงไปหลายปี จึงมีคนอังกฤษและคนอเมริกันที่เป็นนักภาษาศาสตร์/*157และเป็นผู้ที่มีความรู้ทางระเบียบวิธีสอนภาษาต่างประเทศมาร่วมงานกันได้โดยไม่ก่อกวนให้เกิดความระส่ำระสายทางจิตใจโดยไม่จำเป็น ทำให้เสียเงินเสียเวลาเสียแรงไปโดยเปล่าประโยชน์ ข้าพเจ้าต้องรับเป็นผู้ไกล่เกลี่ยชี้แจงทนรำคาญและทนเหนื่อยเป็นเวลาเกือบ ๑๐ ปี ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ กระทรวงศึกษาธิการแต่งตั้งข้าพเจ้าเป็นประธานกรรมการพิจารณาปรับปรุงการสอนภาษาอังกฤษ โดยมีผู้แทนจากองค์การที่เกี่ยวข้องในเรื่องนี้ทุกองค์การ รวมทั้งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ด้วย ผู้ที่มาเป็นกรรมการก็คึกคักในอันที่จะทำงานโดยสอดประสานกันให้ดี แทนที่จะทับก่ายกันหรือปล่อยช่องว่างไป ด้วยขาดความเข้าใจกัน เมื่อข้าพเจ้าต้องไปรับราชการต่างจังหวัด ข้าพเจ้าไม่สามารถทำงานนี้ได้ เพราะการที่คณะกรรมการจะทำงานมีประสิทธิผล ขึ้นอยู่กับการมีสำนักงานและเลขานุการที่มีประสิทธิภาพ และการไปรับราชการต่างจังหวัดนั้นข้าพเจ้าผู้เดินทางไปตามจังหวัดต่าง ๆ อยู่เกือบตลอดปี รู้ว่าปัญหาต่าง ๆ มีมากเพียงใด ต้องทุ่มเทให้กับงานเต็มกำลังเต็มสติปัญญา มิฉะนั้นจะไม่สามารถดำเนินอะไรได้เลย ยิ่งเป็นงานใหม่ บังคับบัญชาคนใหม่ด้วย ก็ต้องเพ่งเล็งหมกมุ่นกับงานในหน้าที่ แต่งานประธานกรรมการนี้ เป็นงานที่จะมานั่งประชุมเป็นคราว ๆ ไม่ได้ ตัวประธานคือผู้ประสานงานและประสานจิตใจด้วย
/*158นอกจากนั้นในเรื่องการสอนภาษาไทย เกือบจะเรียกว่า ไม่ได้รับความเอาใจใส่เลยก็ว่าได้ เมื่อหัวหน้าศึกษานิเทศก์ของกรมวิสามัญศึกษาคนปัจจุบัน1 ย้ายจากตำแหน่งครูใหญ่โรงเรียนมัธยมสตรีในโครงการปรับปรุงการศึกษาฉะเชิงเทรา เข้ามาเป็นศึกษานิเทศก์ เธอมาถามข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้าจะให้เธอนิเทศวิชาอะไร ข้าพเจ้าทราบว่าเมื่อเธอไปศึกษาที่อเมริกานั้น เธอศึกษาวิชาวรรณคดีอังกฤษและอเมริกัน ซึ่งไม่ใช่วิชาเกี่ยวกับการสอนหรือการนิเทศโดยตรง แต่ในการเรียนวรรณคดีนั้น ข้าพเจ้าทราบว่าในมหาวิทยาลัยอเมริกัน จะต้องพิจารณาเรื่องการใช้ภาษากันมาก และข้าพเจ้าทราบว่าเธอผู้นี้เอาใจใส่กับวิชาครู เมื่อเธอเรียนอยู่ในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเมื่อได้ออกไปทำงานเป็นครูก็พยายามทดลองใช้วิชาครูที่ได้เรียนไปนั้นในการสอนวิชาต่าง ๆ อยู่เสมอ ข้าพเจ้าแน่ใจว่าคนที่ฉลาดและมีความตั้งใจนั้นจะฝึกหัดให้เป็นอะไรก็ไม่ยาก ข้าพเจ้าจึงบอกแก่เธอว่าข้าพเจ้าขอแต่งตั้งให้เธอเป็นผู้เชี่ยวชาญทางภาษาไทย และให้นิเทศวิชาภาษาไทย เธอร้องขึ้นด้วยความตกใจว่า จะทำได้อย่างไรกัน ในเมื่อเธอได้เรียนวิชาครูมานิดเดียว ข้าพเจ้าบอกว่า เธอเก่งภาษาไทยอยู่แล้ว เอาใจใส่วิชาครูอยู่แล้ว และเคยเป็นครูใหญ่ที่มีชื่อเสียงอยู่/*159แล้ว ถ้าเธอกับข้าพเจ้าร่วมแรงร่วมใจกัน เราอาจจะทำสิ่งที่คิดว่าทำไม่ได้ให้เป็นไปได้ขึ้นมา แล้วข้าพเจ้าก็แนะนำให้เธออ่านหนังสือตำราเกี่ยวกับการสอนภาษาของตนเอง และปรึกษาหรือคิดหาช่องทางที่จะปรับปรุงการสอนภาษาไทยด้วยกัน แล้วเราก็เที่ยวเสาะหาผู้มีความรู้ในเรื่องนี้ รวบรวมกำลังกันขึ้นเป็นกลุ่มหนึ่ง ครั้นถึง พ.ศ. ๒๕๐๒ เธอและข้าพเจ้าและศึกษานิเทศก์อีกสองสามคนที่ได้ไปศึกษาเรื่องการสอนภาษาของตนเองจากสหรัฐอเมริกามา ก็ได้ร่วมใจกันเชิญผู้ที่เราเข้าใจว่าจะเต็มใจช่วยเรามาประชุมปรึกษากัน เมื่อข้าพเจ้าถูกราชการสั่งย้ายไปต่างจังหวัดในระยะใกล้ ๆ กันนั้น ข้าพเจ้าก็ต้องตีความว่ากระทรวงไม่รับรู้ในเรื่องความพยายามทั้งหลายของตัวข้าพเจ้าและศึกษานิเทศก์ ที่ต้องฝ่าฟันอุปสรรคต่าง ๆ เพื่อจะสร้างงานใหม่ในกระทรวงขึ้น และยังตั้งตัวไม่ติด ทั้งที่เข้าใจว่าท่านผู้ใหญ่มีความหวังดี แต่ข้าพเจ้าก็เกิดการโทมนัสเป็นอย่างมาก อย่างนี้กระมังที่พระพุทธเจ้า ตามที่ใครคนหนึ่งเล่าให้ข้าพเจ้าฟัง ท่านว่า ผู้หญิงนั้นเข้าไปปรึกษาในสภาไม่ได้ เพราะผู้หญิงใช้อารมณ์ ไม่ใช้สติปัญญา คงจะหมายความว่าใช้ใจไม่ใช้สมอง ประกอบกับเกิดความคิดขึ้นมาจากประสบการณ์ที่ได้มาระหว่างที่ทำงานในกระทรวง ว่าตัวข้าพเจ้าอาจไม่เหมาะสมที่จะเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์ เพราะไม่ได้ยึดถือหลักการหลายอย่างเหมือนข้าราชการอื่น ๆ /*160ถ้าหากเปลี่ยนตัวหัวหน้า งานนิเทศอาจก้าวหน้าไปดีขึ้น ข้าพเจ้าตัดสินใจทำตามที่ท่านผู้ใหญ่แนะ
ขอกล่าวสักหน่อยว่า ที่ว่าไม่ยึดตามหลักของข้าราชการหลายคนนั้นคืออย่างไร ตั้งแต่แรกเข้าไปรับราชการในกระทรวง แทนที่จะเป็นครูอยู่ตามโรงเรียนหรือเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยอย่างที่เคยมา ได้สังเกตว่าข้าราชการถือหลักความกลัวผู้บังคับบัญชาไว้ก่อน ถ้าไม่ถูกเซ้าซี้เป็นอย่างมากจะไม่ออกความเห็นขัดแย้งกับผู้บังคับบัญชาเลย แม้ว่าผู้บังคับบัญชาผู้นั้นจะได้แสดงตัวแล้วว่าเป็นผู้มีธรรมะอย่างใด ในเรื่องนี้ข้าพเจ้าถูกอบรมมาว่า เป็นวัตรของอมาตย์ที่ไม่สุจริต แต่ก็เห็นคนที่ข้าพเจ้านับถือหลายคนประพฤติ ข้าพเจ้านั้นถือว่า ในที่ประชุมเมื่อมีความเห็นโดยสุจริตแล้ว ต้องกล่าวออกไปเสมอ ไม่ว่าแย้งหรือสอดคล้องกับผู้ใด ความกลัวดังว่านี้ เลื่อนไหลมากระทบคนที่ไม่กลัวด้วย มีคนหลายคนทำเย้ยหยันหรือมิฉะนั้นก็แสดงอาการรังเกียจ เย้ยว่าไม่รู้เท่าถึงการก็มี และรังเกียจว่าประพฤติผิด ไม่มีสัมมาคารวะก็มี ข้าพเจ้าใช้เวลานาน อีกทั้งมีคนมาบอกด้วยความหวังดีบ้าง หรือนำมาเล่าอย่างเป็นการซุบซิบนินทาบ้าง จึงค่อย ๆ พิจารณาจนเข้าใจจิตวิทยา คือการอบรมเดิมไม่เหมือนกัน ข้าพเจ้าเคยได้ยินมาเกือบจะเรียกว่าตั้งแต่เกิด ว่า “ไม่กราบทูลไม่ได้” โดยเฉพาะผู้ที่รับราชการในรัชกาลที่ ๕ ถ้ารู้/*161อะไรที่ควรทูลแล้วไม่ทูล ภายหลังทรงทราบว่าได้ปล่อยให้ไม่ทรงทราบเรื่องหนึ่งเรื่องใด ก็จะถือเป็นความผิดฉกรรจ์ของข้าราชการ ครั้งหนึ่ง เสด็จไปจังหวัดเพชรบุรี ทางจังหวัดไม่สามารถส่งหญ้าให้ม้าหลวง ตามกำหนดที่ต้องส่ง เมื่อถึงเวลาเสด็จ ม้าหลวงก็ยังต้องกินหญ้ากินน้ำอยู่ เพราะถ้าม้าไม่สดชื่น การเสด็จอาจไม่เรียบร้อยเป็นอันตรายก็ได้ เจ้าพนักงานกรมม้า ต้องกราบทูลให้ทรงทราบพระกรุณาตามความเป็นจริง และต้องแจ้งให้ข้าราชการทางจังหวัดทราบล่วงหน้าว่าจะกราบทูลตามธรรมเนียม ธรรมเนียมการบอกกล่าวผู้ที่บกพร่องในหน้าที่ราชการให้ทราบ ว่าจะต้องถูกกราบทูลนั้น เป็นวัตรของราชบุรุษ หรืออำมาตย์ พี่ชายข้าพเจ้าเคยอธิบายให้ฟังว่า ต้องให้ผู้ที่จะถูกฟ้องรู้ตัว เขาจะได้ไม่ตกใจเมื่อได้ยินคำกราบทูล เขาอาจมีข้อแก้ตัวอย่างดี แต่ถ้าตกใจก็อาจกราบทูลชี้แจงละล่ำละลักอาจถูกกริ้วก็ได้ ข้าราชการต้องประพฤติตามหลักตามธรรมเนียมต่าง ๆ แต่มาถึงสมัยที่ข้าพเจ้ารับราชการ สิ่งที่ได้ยินได้ฟังมานั้น ดูเหมือนจะใช้ได้น้อยที่สุด แต่ก็คงจะใช้ได้บ้าง เพราะข้าพเจ้าก็ได้รับความเมตตากรุณาเรื่อยมา บางคนก็ว่าเพราะเป็นผู้หญิง แต่ข้าพเจ้านับถือผู้บังคับบัญชาของข้าพเจ้ายิ่งกว่าที่จะตีความตื้น ๆ เช่นนั้นข้าพเจ้าว่า นอกจากจะถูกปล่อยให้ทำตามใจเป็นเวลานานจนเคยตัว มนุษย์ทุกคนอยากเป็นมนุษย์ที่ดี อยากได้ความรักความ/*162ไว้วางใจ ดังนั้น การที่ข้าพเจ้าย้ายจากตําแหน่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์ ไปรักษาการตำแหน่งรองอธิการวิทยาลัยวิชาการศึกษาบางแสน ข้าพเจ้าจึงแน่ใจว่า เป็นไปเพราะท่านผู้ใหญ่หวังดี แต่ข้าพเจ้าก็ยังอดเสียใจไม่ได้อยู่นั่นเองว่า ท่านไม่เห็นความสำคัญของงานนิเทศเท่าใดนัก สังเกตจากเหตุการณ์ต่อมาจากที่ข้าพเจ้าย้ายไปแล้ว
บทที่ ๖ วศ. บางแสน ที่ระทมและที่ชื่นใจ
/*163ที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า ตำแหน่งใหม่ที่ข้าพเจ้าไปรับนั้น เป็นอัตราชั้นพิเศษก็ต้องชี้แจงให้ผู้ที่ยังไม่เข้าใจระบบราชการทราบเสียสักเล็กน้อย วิธีการของราชการพลเรือนตั้งแต่หลังสงครามอาเซียบูรพามาจนถึงปัจจุบันนี้ การจัดอัตราเงินเดือน หรือชั้นหรืออันดับนั้น ไม่ตรงกับความรับผิดชอบของงานที่ข้าราชการทำ และไม่เป็นไปตามสภาพของความต้องการ กับจำนวนตัวบุคคลที่หาได้ง่ายหรือยากในสังคม ตามที่เรียกเป็นภาษาไทยว่า อุปสงค์กับอุปมานบ้าง หรืออย่างอื่นบ้าง แต่ดูเหมือนจะเข้าใจคำ ดีมานด์ กับสัปปลาย ง่ายกว่าคำอื่น คือ ต้องการมาก ก็จ่ายเงินให้มาก หาได้ง่ายก็จ่ายให้น้อย ซึ่งบางประเทศใช้ตามนี้
/*164ระบบราชการพลเรือน ถ้าจะว่ายุติธรรมที่สุดก็อาจว่าได้ คือพิจารณาค่าจ้างข้าราชการทุกประเภทตามเวลาที่เรียน แล้วก็บรรจุให้เงินเดือนตามจำนวนที่เรียนนั้น ไม่ใช่ตามงานที่ทำ แต่นอกจากนั้นแล้ว ยังมีการตั้งอัตราเงินเดือนตามที่เข้าใจกันว่าเป็นงานสูงงานต่ำด้วย เช่น อาจารย์มหาวิทยาลัยสอนชั้นสูง ควรมีอัตราเงินเดือนสูงกว่าครูโรงเรียนมัธยมตั้งไว้ให้เลื่อนชั้น ครูโรงเรียนมัธยมควรตั้งอัตราสูงกว่าครูประถม รองอธิการ วศ. บางแสนนี้ เมื่อแรกตั้งวิทยาลัย ทางราชการตั้งเอาไว้ให้เป็นอัตราชั้นพิเศษ แต่เมื่อข้าพเจ้าไปรับตำแหน่งยังเป็นข้าราชการชั้นเอกอยู่ ยังขาดอีกขั้นหนึ่งจึงจะเต็ม จึงดำรงตำแหน่งไม่ได้ ต้องรักษาราชการไปก่อน
เพื่อนฝรั่งไม่สามารถเข้าใจได้เลย สำหรับฝรั่งรองอธิการบางแสนก็คืออาจารย์ใหญ่วิทยาลัยครูคนหนึ่ง ยิ่งใช้คำ Vice President ยิ่งงงมากขึ้น เพราะไม่รู้ว่า President อยู่ที่ไหน เวลานั้นมีนิสิตประมาณ ๕๐๐ คน ทำไมกระทรวง จึงย้ายหัวหน้าศึกษานิเทศก์ไปเป็นอาจารย์ใหญ่ และยังต้องไปรักษาการอีกด้วย ตามตำรับฝรั่งนั้นศึกษานิเทศก์แต่ละคนก็เทียบอาจารย์ใหญ่ และอาจารย์ใหญ่ไม่ว่าจะเป็นโรงเรียนประถม มัธยม หรือฝึกหัดครู ก็เป็นผู้มีความรับผิดชอบสูงทั้งนั้น โดยมากจะมีเงินสำหรับหน้าที่/*166อาจารย์ใหญ่นอกเหนือจากเงินเดือนครู และเมื่อใครไปเป็นอาจารย์ใหญ่ก็ได้เงินเดือนสำหรับความรับผิดชอบ แต่ของไทยเราไม่เป็นเช่นนั้น จะอธิบายอย่างไรฝรั่งก็ไม่เข้าใจ และข้าพเจ้าก็ไม่อยากอธิบาย เพราะกลัวฝรั่งขบขันระบบของเรา เมื่อฝรั่งเชื่อว่าข้าพเจ้าถูกย้ายไปเพราะได้ทะเลาะกับคนสำคัญผู้ใดผู้หนึ่งในกระทรวง ข้าพเจ้าก็เลยพูดทีเล่นทีจริงว่าคงจะเป็นอย่างที่เขาเข้าใจ เพราะข้าพเจ้าก็ “ทะเลาะ” กับโครงการพัฒนาฯ และวิธีปฏิบัติต่อศึกษานิเทศก์จริงๆ
ในที่นี้ ข้าพเจ้าขอทำความเข้าใจให้แจ่มแจ้งว่า ตำแหน่งรองอธิการ วศ. บางแสน ที่ตั้งเป็นอัตราชั้นพิเศษข้าพเจ้าเห็นว่าเหมาะสมแล้ว เพราะอาจารย์ใหญ่ของโรงเรียนหรือวิทยาลัยครูไม่ว่าระดับไหน เป็นบุคคลหัวกุญแจที่สำคัญที่สุดในวงการศึกษา การฝึกหัดครูก่อนประจำการหรือการสอนนักเรียนฝึกหัดครู สำคัญเท่าหรืออาจสำคัญกว่าการอบรมครูประจำการ ซึ่งเป็นงานของศึกษานิเทศก์ก็ว่าได้ เพราะคนเราประพฤติตามทัศนคติของตน ถ้าระหว่างเป็นนักเรียนครู มีทัศนคติไม่ถูกต้องแล้ว ก็ไม่มีทางที่จะรับการนิเทศเพื่อปรับปรุงการสอนได้ ก่อนเข้าประจำการ ครูต้องมีทัศนคติว่า ครูมีหน้าที่ค้นคว้าหาความรู้เพิ่มเติมอยู่เสมอ ต้องหาทางปรับปรุงวิธีการสอน ต้องเอาใจใส่/*167กับวิชาที่ตนสอน และวิธีอื่น ๆ ทั้งหมดในหลักสูตร ต้องเอาใจใส่กับจิตใจของลูกศิษย์ ถ้ามีทัศนคติถูกต้อง ถึงขาดความรู้ ก็เพิ่มเติมได้ ไม่รู้ระเบียบวิธีสอนก็เรียนใหม่ได้ แต่ถ้ามีทัศนคติว่า ขอเป็นครูไปวันหนึ่ง ๆ ขอให้ได้เงินเดือนขึ้นไปปีหนึ่ง ๆ ถึงจะมีความรู้จากวิทยาลัยครูแค่ไหน ไม่ช้าก็จะล้าสมัย เพราะความรู้ล้าสมัยง่าย และระเบียบวิธีสอนก็ล้าสมัยได้ง่ายมาก แท้ที่จริง ถ้าครูได้รับการอบรมก่อนประจำการอย่างถูกต้องอย่างในบางประเทศ หน้าที่ของศึกษานิเทศก์ก็คือ คอยดูแลไม่ให้ครูล้าสมัยไปด้วยการจัดการประชุมหรือสัมมนาให้ ทำวารสารและเอกสารและไปเยี่ยมเยือนตามโรงเรียน และควรช่วยเตือนสมาคมครูต่าง ๆ ให้เคลื่อนไหวด้านวิชาการ ไม่นิ่งนอนใจ
ข้าพเจ้าย้ายไป วศ. บางแสนในเดือนมิถุนายน โดยทำใจว่า ถ้าหากทำได้ดี ก็เรียกว่าโชคดี เพราะการทำงานได้ดีหรือไม่ ขึ้นอยู่กับโชคห้าสิบเปอร์เซนต์เป็นอย่างน้อย สำคัญที่สุด ก็คือจะหาคนร่วมงานได้เหมาะสมกับงานและจะร่วมใจกันได้หรือไม่ ข้าพเจ้าพยายามหักใจไม่ให้เสียดายวันเวลาที่เสียไปกับความพยายามที่จะก่อสร้างงานนิเทศ คิดว่าคงมีคนอื่นก่อเสริมขึ้นไปได้แน่ แต่ก็อดคิดถึงโอกาสที่การไปราชการต่างจังหวัดบ่อย ๆ ทำให้เสียญาติขาดมิตรทางกรุงเทพฯ ขาดเผาศพ งานวันเกิด งานเยี่ยมเยียนเวลา/*168ป่วยไข้ เวลาคลอดบุตร สรุปแล้วขาดความสัมพันธ์ระหว่างญาติมิตร ที่อาจอำนวยประโยชน์หรืออำนวยความสุขแก่กัน และทำใจไปด้วยว่า จะไม่ผูกพันทางใจกับผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาเหมือนเช่นกับศึกษานิเทศก์อีก เมื่อจะจากกัน จะได้ไม่อาลัยกันมาก ส่วนความไม่สะดวกส่วนตัว เพราะข้าพเจ้าแต่งงานในเดือนพฤษภาคมเดือนเดียวก่อนที่จะออกไปบางแสน ทั้งตัวเองและสามีข้าพเจ้าถือว่าเรามีโชคเพียงแค่นั้น กว่าจะหาโอกาสกำหนดวันแต่งงานได้ก็กินเวลามาก เพราะอยากไปพักผ่อน ๑๐ วันพร้อมกัน ราชการในเวลานั้นอนุญาตให้ข้าราชการพักระหว่างเดือนมีนาคมจนสิ้นเดือนพฤษภาคมเท่านั้น ฤดูนี้เป็นฤดูร้อน สามีซึ่งทำงานเกี่ยวกับการควบคุมโรคติดต่อมักมีงานที่ทิ้งไม่ได้ และสำหรับข้าพเจ้า ศึกษานิเทศก์ก็มักจัดการอบรมครูระหว่างปิดภาคเรียนฤดูร้อน ข้าพเจ้าไม่เดือดร้อนนักที่ต้องแยกกับสามี เพราะยังไม่เคยชินกับการที่ต้องอยู่ด้วยกัน และคิดว่า เมื่อมีความติดขัดจริง ๆ แล้วก็ลาออกจากราชการ ก็หมดปัญหา การทำราชการสำหรับข้าพเจ้า ทำเพื่อว่าจะได้ทำประโยชน์จากการทำ แต่สำหรับสามี เรียนมาทางสาธารณสุข ถ้าไม่ทำราชการแล้ว ก็ไม่มีทางใช้วิชาที่เรียนมาเลย
งานของข้าพเจ้าที่บางแสน เห็นจะต้องเรียกว่าเป็น/*169ความสำเร็จพอสมควร ถ้าประเมินจากความสนิทสนมที่นิสิตรุ่นที่ข้าพเจ้าไปปกครองยังแสดงต่อข้าพเจ้าอยู่ตลอดมาจนทุกวันนี้ ข้าพเจ้ามีความรู้สึกว่าได้ผลดีง่ายกว่าที่คาดคะเนไว้มาก เพราะเมื่อข้าพเจ้าไปถึงนั้น นิสิตและอาจารย์ที่วิทยาลัยวิชาการศึกษาบางแสน กำลังประสบความยากลำบากหลายประการ ข้อที่หนึ่ง ไม่มีน้ำกินน้ำใช้พอเพียง เพราะแผนการเจาะน้ำบาดาลในบริเวณวิทยาลัยล้มเหลว ผู้รับเหมาต้องเลิกกิจการไปด้วยความเสียหายอย่างมาก โดยที่ดินของจังหวัดชลบุรีนั้น พื้นข้างบนเป็นดินทรายอย่างที่มีในหัวเมืองชายทะเลทั่วไป แต่พื้นดินทรายนี้มีระยะตื้น เมื่อเจาะบ่อน้ำจะได้น้ำจืดจากบ่อตื้น ๆ โดยง่ายดาย แต่ครั้นจะต้องการน้ำบาดาล การเจาะก็จะพบอุปสรรคคือ ใต้พื้นดินทรายลงไปจะมีหินแข็งทำให้ต้องเสียค่าใช้จ่ายเกินกำลังที่ผู้รับเหมาจะเสียได้ เมื่อข้าพเจ้าไปถึงวิทยาลัยต้องใช้รถบรรทุกไปสูบน้ำจากที่ขังน้ำที่บางพระ ระยะทาง ๑๒ ก.ม. ระหว่างที่การทำประปาในบริเวณนั้นยังไม่ลุล่วงไป ในปีที่ข้าพเจ้าไปอยู่นั้นข้าพเจ้าได้รับทราบว่า รัฐบาลเร่งรัดที่จะให้มีน้ำประปาจากแอ่งน้ำที่บางพระมาถึงบางแสนให้สำเร็จภายในปี ๒๕๐๓ ข้าพเจ้าได้ของบประมาณวางท่อใหญ่นำน้ำประปาเข้าไปใช้ในวิทยาลัย แต่ไม่เป็นไปตามคาดคะเน วิทยาลัยสามารถวางท่อเสร็จภายในปี ๒๕๐๓ แต่กว่าจะได้น้ำประปา ซึ่งเป็นน้ำดิบไม่ใช่น้ำที่กลั่นกรอง/*170และผ่านกรรมวิธีโดยสมบูรณ์ก็ไปจนถึง ๒๕๐๔ ในปี ๒๕๐๒ ทั้งนิสิตและอาจารย์จึงอยู่ในสภาพจิตใจที่ไม่สงบ ท่านที่ไม่เคยอยู่ในภาวะการขาดน้ำกินน้ำใช้ ย่อมจะเข้าใจไม่ได้ จึงไม่จำเป็นต้องเล่าต่อไป
ความยากลำบากอีกข้อหนึ่งคือ ราษฎรที่ตั้งบ้านเรือนอยู่รอบวิทยาลัย และที่ยังอยู่ในเขตวิทยาลัยมีความเข้าใจผิด คิดว่าวิทยาลัยพยายามจะกีดกันมิให้เขาได้รับความสะดวกในการใช้ทางเดินกับการใช้น้ำในบ่อของวิทยาลัย ในข้อนี้ท่านที่ไม่เคยอยู่ชนบท ก็คงเข้าใจยากเช่นเดียวกัน ราษฎรที่บางแสนนั้นได้เข้าใกล้ชาวกรุง มีชีวิตอยู่เกี่ยวเนื่องกับชาวกรุงแต่เฉพาะในวันเสาร์และวันอาทิตย์ ตั้งแต่วันจันทร์ไปจนถึงวันศุกร์เขาเป็นชาวชนบทแท้ ๆ เมื่อถึงฤดูทำนาที่ดินของเขาก็จะเต็มไปด้วยต้นข้าวอ่อน ๆ สัตว์เลี้ยงของเขาไม่มีที่จะกินหญ้า และยังขาดน้ำอีกด้วยเพราะเป็นทำเลที่ขาดแคลน เมื่อเขามองเข้ามาในอาณาเขตของวิทยาลัย มีเนื้อที่ดิน ๒๐๐ ไร่ หญ้าเขียวเต็มไปตลอดพื้นที่ เหตุใดจะเอื้อเฟื้อขออาศัยให้สัตว์เข้ามากินหญ้าบ้างไม่ได้เล่า การที่จะชี้แจงระเบียบราชการ หรือเอ่ยอ้างใครหรืออะไร ชาวบ้านจะไม่เข้าใจทั้งสิ้น การผูกไมตรีกับชาวชนบททำได้อย่างเดียว โดยให้ไมตรีจิตจริง ๆ คือเราต้องทนให้เขาใช้อาณาบริเวณวิทยาลัยเป็นที่เลี้ยงควายทำอันตรายต้นไม้ที่เรา/*171ปลูกไว้ การที่จะมีสัมพันธไมตรีอันดีกับเพื่อนบ้านเช่นนี้ หมายถึงความร่วมใจกันทั้งวิทยาลัย มีอาจารย์ทั้ง ๗๐ คน นิสิต ๕๐๐ คน และคนงานเกือบ ๑๐๐ คน ในอาณาเขตวิทยาลัย มีสวนมะพร้าวและนา มีราษฎรเช่าทำน้ำตาลและทำนาอยู่ด้วย มีการขอแย่งกันเช่าและถือสวนมะพร้าว และมีราษฎรขอเช่าที่ตั้งร้ายขายเครื่องดื่มและอาหารเล็ก ๆ น้อย ๆ เรื่องเหล่านี้ คนที่อยู่ไกลไม่ทราบรายละเอียด ก็บ่นว่านินทาให้ร้ายอาจารย์บางคน และนิสิตบางคนก็เชื่อคำนินทาว่าร้ายว่าอาจารย์ได้รับผลประโยชน์จากราษฎรที่ขอเช่าที่ถือสวนและอื่น ๆ คนที่อยู่ไกลเหตุการณ์มีความโน้มเอียงที่จะเชื่อไปในทางไม่ดีไม่ว่าจะเป็นเรื่องอะไร เรื่องชนิดนี้เป็นเรื่องที่ทำให้ข้าพเจ้าขัดเคืองมาก และขัดเคืองอย่างขาดธรรมะ ยังไม่มีอุเบกขาพอ ข้าพเจ้าเห็นว่าคนที่เป็นผู้ใหญ่ เป็นข้าราชการ เป็นครูอาจารย์มีข้อเสียคือหูเบานั้นใช้ไม่ได้อย่างเด็ดขาด นี่ก็เป็นเพราะการอบรมตั้งแต่เล็ก ได้ยินได้ฟังตลอดชีวิตที่เติบโตจากเด็กเล็กขึ้นเป็นคนรุ่นสาวแล้วเป็นผู้ใหญ่ ว่าข้าราชการจะหูเบาไม่ได้ แต่เมื่อข้าพเจ้าไปรับราชการที่บางแสน ได้ยินถึงเรื่องที่ข้าพเจ้าทนไม่ได้นี้อยู่ทั่วไป
นอกจากเรื่องหูเบา ก็มีเรื่องความคิดแคบ ๆ สนุกกับการครหานินทาอย่างคนไม่มีการศึกษา หรือที่ในครอบครัว/*172ข้าพเจ้าใช้คำว่า “ชาวบ้าน” ด้วยน้ำเสียงพิเศษไม่เหมือนเมื่อเราใช้คำนี้สำหรับหมายถึงราษฎรไทยทั่ว ๆ ไป เช่นมีอาจารย์ในตำแหน่ง “ผู้ใหญ่” ในกรมการฝึกหัดครูถามข้าพเจ้าว่า “ที่บางแสนนั้น เขาว่า นิสิตนั่งกันใต้ต้นมะพร้าวเป็นคู่ ๆ” ข้าพเจ้าตอบว่า “อาจารย์คะที่บางแสนน่ะ มันไม่มีต้นอื่นค่ะ มีแต่ต้นมะพร้าว” ข้าพเจ้ารู้สึกสลดใจมากที่ได้เห็นว่า ทางการอาจทำอะไรโดยไม่รู้ว่าจะมีผลอะไรตามมา เช่นการให้นักเรียนหญิงชายหนุ่มสาวจำนวนร้อยอยู่ประจำในวิทยาลัย พบปะกันตลอด ๒๔ ชั่วโมง แม้อาจารย์ก็เป็นคนหนุ่มคนสาวแต่ยังมีผู้ตื่นเต้นกับการที่หนุ่มสาวจะเกิดความรักสนิทสนมกัน แม้คนที่เลยวัยหนุ่มสาวไปแล้วก็หาใช่จะพ้นกิเลสของปุถุชนในเรื่องเช่นนี้ไปได้ ท่านที่ชอบนินทาแคะไค้นั้นท่านคงอยากให้แอบซ่อนให้มิดชิด นั่นก็เป็นเพราะท่านไม่รู้ว่า สถานที่มีการแอบซ่อนอะไรมิดชิดนั้นคือเมืองใหญ่อย่างกรุงเทพฯ ในชนบทไม่มีที่แอบซ่อน และในเมืองเล็กก็ไม่มีที่แอบซ่อน
ข้าพเจ้าเห็นว่านิสิตที่ วศ. (วิทยาลัยวิชาการศึกษา) บางแสนนั้น ประพฤติตนเรียบร้อยเกิดคาดของข้าพเจ้า และพูดจาทำความเข้าใจกันง่ายเกินคาด เมื่อข้าพเจ้าไปถึงนั้น นิสิตกำลังมีความเข้าใจผิด หรือไม่เข้าใจจะถูกกว่าในเรื่องระเบียบการเงิน คือนิสิตกลุ่มหนึ่งได้ทราบว่า วิทยา/*173ลัยมีกำไรจากเงินค่าอาหารของเขาถึงสี่หมื่นบาท (ภายในระยะ ๔ ปี) ก็คุมกันเข้าเป็นกลุ่มก้อนสมัครรับเลือกเป็นกรรมการขององค์การนิสิต แถลงนโยบายว่าจะขอเงินคืนมาแบ่งกันให้ได้ ข้าพเจ้าทราบเรื่องดีจากอาจารย์และนิสิตเล่าให้ฟังโดยซื่อ และทราบว่าไม่มีทางจะเอาเงินนั้นคืนให้นิสิต หรือที่นิสิตจะเรียกคืนได้ แต่เห็นนิสิตกำลังตื่นเต้นกันมาก จึงบอกให้ทำหนังสือยื่นเรื่องราวมาให้เรียบร้อย จะได้เสนอขึ้นไปตามลำดับชั้นให้กรมพิจารณา ข้าพเจ้าได้เข้ามาปรึกษาผู้ใหญ่และคนรุ่นเพื่อนกันหลายคนว่าจะทำอย่างไรดี มีคนหนึ่งซึ่งขณะนี้เป็นข้าราชการชั้นสูงมากในกระทรวงแล้วกล่าวว่า “ถ้าหากวิทยาลัยดำเนินการซื้อหาอาหารและขาดทุน นิสิตจะมาช่วยแบ่งเบาการขาดทุนหรือไม่” ขณะนั้นนิสิตทุกคนเป็นนักเรียนรับทุนอุดหนุนของกรมการฝึกหัดครู เพราะกรมกำลังต้องการครูมาก และสนับสนุนให้มีนักเรียนครูในส่วนภูมิภาคให้มาก ๆ ข้าพเจ้าได้ความคิดจากคำพูดนั้น จึงหาวิธีเรียกนิสิตที่รู้ว่าไม่รุนแรงนักมาเจรจากันทีละ ๒ คนบ้าง ๓ คนบ้าง เมื่อเห็นว่าค่อยอยู่ในอารมณ์ที่จะฟังความคิดของคนอื่นแล้ว จึงเรียกคณะกรรมการมาชี้แจงระเบียบการเงินของราชการให้เข้าใจว่ามีกี่ประเภท จะจ่ายประเภทไหนในเรื่องใดได้บ้าง ใครมีอำนาจอนุญาตไม่อนุญาตแค่ไหนเพียงใด เมื่อทิ้งระยะให้กรรมการไปเล่าให้นิสิตอื่น ๆ ฟังไว้พอสมควรแล้ว ข้าพเจ้า/*174จึงคำนวณการใช้จ่ายในวิทยาลัยแล้วเรียกประชุมนิสิตทั้งหมด และแจกแจงให้เห็นว่า วันหนึ่ง ๆ เขาเสียเงินให้รักษาลัยเท่าใดจากเงินทุนที่เขาได้รับจากกระทรวงศึกษาธิการ และค่าใช้จ่ายที่รัฐออกให้เขาแต่ละคนในวันหนึ่ง ๆ เมื่อทิ้งระยะนานพอสมควรแล้วจึงแจ้งให้ทราบว่า ไม่สามารถนำเรื่องเสนอกรมได้ เพราะเงินที่นิสิตเสียให้แก่วิทยาลัยเป็นค่าอาหารนั้น ก็ปรากฏตามระเบียบของวิทยาลัยแล้วนิสิตก็ได้ยินยอมรับว่าจะทำตามระเบียบข้อบังคับของวิทยาลัยเมื่อสมัครเข้าเป็นนิสิตแล้ว เงินนั้นเข้าคลังเป็นเงินหลวงไปแล้ว ไม่มีทางเรียกเอาออกมาอีกได้
นิสิตรับทราบเรื่องราวเป็นอย่างดี ไม่มีปฏิกิริยาไปในทางไม่ดีเลย และทางวิทยาลัยก็ไม่ทำให้นิสิตเห็นว่าทำผิดในการร้องเรียน เพราะได้ทำโดยเปิดเผย และโดยเจรจากันอย่างราบรื่น ไม่ใช้ความรุนแรง ตั้งแต่นั้นนิสิตก็หายเคลือบแคลง เรื่องกับข้าวไม่ถูกปาก ข้าพเจ้าบอกให้นิสิตทราบว่า อาจารย์ที่คุมโรงอาหารยินดีจะให้นิสิตไปจ่ายตลาดด้วย แต่ไม่มีนิสิตไปด้วยตามคำเชื้อเชิญ ข้าพเจ้าพยายามทำความเข้าใจกับนิสิตว่า คนที่ทำงานครัวควรได้รับความเห็นใจ ไม่ใช่ถูกติเตียนให้เสียน้ำใจอยู่ทุกวัน อีกสักหน่อยจะไม่มีใครรับทำหน้าที่นี้ นิสิตก็จะลำบากอย่างยิ่ง /*175ถ้าวิทยาลัยต้องให้คนมารับผูกขาดไปให้บริการ จะเกิดการแตกร้าวเรื่องคนเอากำไรมากไป ให้อาหารน้อยไป รำคาญใจกว่าที่เป็นอยู่นี้ ขอให้นิสิตคิดถึงว่า โรงครัวต้องหาอาหารให้คน ๖๐๐ คนวันละ ๓ เวลา จะให้ถูกใจได้อย่างไร ทางโรงครัวได้คำนวณการใช้จ่ายในโรงครัวมาให้ดูอย่างแจ่มแจ้ง ข้าพเจ้าขอให้ทั้งอาจารย์ที่คุมห้องอาหารและนิสิตอดทนให้กันและกัน ทั้งสองฝ่ายก็ให้ความร่วมมือด้วยน้ำใจอันดี เกินกว่าที่ข้าพเจ้าคาดหมายไว้มาก
ความดีของนิสิตและอาจารย์ทั้งคณะที่บางแสน ทำให้ข้าพเจ้าตัดสินใจในเรื่องที่จะลาออกจากราชการง่ายขึ้นอีกมาก ข้าพเจ้าเห็นว่าหนุ่มสาวไทยมีพื้นนิสัยไปในทางดีทั้งนั้น เพียงแต่ขอให้เขาเข้าใจเหตุการณ์ให้แจ่มแจ้ง ให้คลายความเคลือบแคลง อาจารย์หญิงชาติอังกฤษที่ประจำอยู่ที่ วศ.บางแสน ๔ ปี บอกแก่ข้าพเจ้าว่า ที่ได้สอนนักเรียนทุกคนมา ๔ รุ่นเป็นจำนวนประมาณ ๕๐๐ คน มีคนที่ไม่น่ารักคนเดียว แม้คนเดียวที่อาจารย์หญิงฝรั่งนั้นเอ่ยชื่อมานั้น จนบัดนี้ก็ยังแสดงความสนิทสนมกับข้าพเจ้าเป็นอย่างดี ข้าพเจ้าเห็นว่า ใครจะมารับเป็นรองอธิการที่บางแสน ก็คงไม่ทำให้คนหนุ่มสาวไทยเลวลงไปได้ แต่ตัวข้าพเจ้าจะทำราชการที่บางแสนต่อไป ก็จะไม่ทำให้บางสิ่งบางอย่างที่ขัดหลักการของข้าพเจ้าดีขึ้นได้ ข้าพเจ้าจึงไม่/*176เปลี่ยนความคิดที่จะออกจากราชการ แต่ขอบันทึกไว้ในที่นี้ว่า ผู้ที่ร่วมงานกับข้าพเจ้าที่ วศ.บางแสนนั้นข้าพเจ้าระลึกถึงด้วยความขอบคุณอยู่เป็นนิจ และยินดีที่เห็นว่าบางคนก็ก้าวหน้าไปไกลในราชการ และ วศ.บางแสนก็ดูเหมือนจะก้าวหน้าไปในบางสิ่งบางอย่าง แต่ไม่เป็นไปตามหลักที่ข้าพเจ้าปรารถนา
หลักที่ข้าพเจ้าปรารถนานั้นคือ ข้าพเจ้าต้องการให้ครูชั้นปริญญาเป็นผู้ที่เห็นจะต้องใช้คำว่า “ศึกษิต” คือคนได้รับการศึกษาอย่างที่ฝรั่งเรียกเป็นภาษาอังกฤษว่า an educated person และแล้วเป็นผู้ที่ได้รับการฝึกหัดให้มีทัศนคติที่ดีตามที่ครูควรมีดังที่ได้กล่าวไว้แล้ว และเข้าใจหลักการเรียนการสอนพอที่จะค้นคว้าเพิ่มเติมต่อไป ทั้งพร้อมที่จะรับการอบรมระหว่างประจำการได้ ด้วยกลวิธีหลายแบบชนิด ซึ่งครูจัดได้เองบ้าง โรงเรียนหรือสถาบันการศึกษาอื่นจัดบ้าง และผู้บริหารชั้นสูงมีมาตรการจัดโดยใช้หน้าที่นิเทศ ซึ่งจะเรียกว่านายตรวจ (inspector) อย่างหลายประเทศเรียก หรือ นายคุม (supervisor) อย่างสหรัฐอเมริกาเรียก หรือเรียกไพเราะอย่างไทยเรา เรียกว่า ศึกษานิเทศก์ก็ตามที ๔ อย่างนี้ขาดไม่ได้ คือ (๑) การเป็นศึกษิต (๒) การมีทัศนคติถูกต้อง (หรืออาจกลับกัน) (๓) การเข้าใจหลักการเรียนการสอน และ (๔) ความพร้อมที่จะรับการนิเทศ /*177แต่การฝึกหัดครูในประเทศไทย ไม่มีแผนงานในสถาบันระดับไหน ที่จะสนองความจำเป็น (need) ๔ ประการนี้
เพราะเหตุใด เพราะว่าเวลา ๔ ปีที่ใช้เพื่อผลิตครูชั้นปริญญานั้น แม้ประเทศที่ก้าวหน้าเจริญมาก ๆ แล้วก็ร้องว่าทำไม่ได้ เวลา ๔ ปี สำหรับให้คนเรียนวิชาอย่างน้อยสองแนวให้ดี คือวิชาที่เป็นความรู้ที่ครูจะต้องไปสอนหนึ่ง ได้แก่วิชา เช่นภาษาไทย ประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ภาษาอังกฤษ เป็นต้น และพร้อมกันนั้น นักเรียนในสถาบันการฝึกหัดครูยังต้องเรียนวิชาการศึกษาซึ่งเป็นวิชาสังคมศาสตร์ประยุกต์อีกวิชาหนึ่ง ผลก็คือ คนที่ผ่านสถาบันการฝึกหัดครูเป็นบุคคลน่าสงสาร ไม่มีความมั่นใจทางใดทางหนึ่ง เมื่อเตรียมการตั้งคณะครุศาสตร์ในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ข้าพเจ้าได้ขอร้องให้ปริญญาครุศาสตร์ใช้เวลา ๕ ปี และสนับสนุนแผนงานที่เรียกว่า อบ. คบ. คือใช้เวลา ๔ ปีสำหรับเรียนวิชา “สามัญ” และ ๒ ปี สำหรับวิชาการศึกษา ซึ่งผู้ที่ผ่านออกมายังไม่เคยทำให้ผิดหวังเลย แต่ด้วยเหตุที่ไม่ใช่เหตุทางการศึกษา มหาวิทยาลัยก็ให้ปริญญาครุศาสตร์ภายใน ๔ ปี บุคคลจากคณะครุศาสตร์และจาก วศ. ทั้งหลายก็ตกในสภาพเดียวกัน ในประเทศไทยยังเคราะห์ดีที่คนมีสมองชั้นเอกยังอยู่ในระบบงานฝึกหัดครูอยู่มาก ใน/*178ประเทศเศรษฐกิจก้าวหน้า คนสมองชั้นเอกหาได้ในระบบฝึกหัดครูน้อยเต็มที เพราะการอุตสาหกรรม และวิชาอื่น ๆ แย่งเอาคนเหล่านี้ไปหมด เป็นสิ่งที่แปลกประหลาดอย่างหนึ่งของมนุษย์ คนสมองชั้นเอกนั้นมิได้มีเพิ่มอัตราส่วนขึ้นในประเทศที่เจริญหรือล้าหลัง อัตราส่วนคนเท่ากัน ถ้าประเทศเจริญ ก็ใช้คนสมองโทเทียมเอกได้มากขึ้น ประเทศที่ล้าหลัง คนโทเทียมเอกก็เปรียบเสมือนสูญเปล่า คนสมองชั้นเอกมักแสดงความเป็นเอกได้เสมอไม่ว่าจะอยู่ในประเทศชนิดใด ถ้าประเทศนิยมโจร คนชนิดนี้ก็เป็นโจรชั้นเอก
สำหรับ วศ.บางแสน ข้าพเจ้าเล็งเห็นจากหลักสูตรโดยเฉพาะจากระบบที่ใช้สอนรายวิชาละภาค ซึ่งเป็นระยะ ๓ เดือน ว่าข้าพเจ้าจะเป็นรองอธิการ หรือใครจะเป็นก็ไม่ทำให้นิสิตที่นั่นเป็นครูตามหลักการของข้าพเจ้าได้ ข้าพเจ้าเป็นคนไม่มีวาสนาเกี่ยวกับการศึกษาของประเทศ และถ้าข้าพเจ้าอยู่ต่อไป ก็จะเข้าระดับเงินเดือนอัตราชั้นพิเศษ ข้าพเจ้าจึงไม่เปลี่ยนใจที่จะลาออกจากราชการ เพราะไม่เห็นด้วยกับหลักการว่า มีอัตราชั้นพิเศษอยู่ที่ไหน เมื่อต้องการให้ใครรับอัตราระดับนั้น ก็สับเปลี่ยนตัวบุคคลไป ข้าพเจ้ามีความคิดเห็นซึ่งก็ยังคิดว่าไม่ผิดอยู่จนปัจจุบันนี้ ว่าเป็นวิธีการที่ทำให้ขาดความนับถือหรือเคารพวิชาชีพ /*179ข้าพเจ้าถือว่า การเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์เป็นเกียรติสูงทางวิชาชีพ ถ้าจะมีการยกย่องก็ควรยกย่องในตำแหน่งนั้น ถ้าเห็นไม่เหมาะสมกับตำแหน่ง ก็ควรทำให้เข้าใจว่าไม่เหมาะอย่างไร ยิ่งมีคนแวดล้อมผู้ที่ดำรงตำแหน่งหัวหน้างานที่ วศ.บางแสนแสดงความน้อยใจ และมีคนมาบอกให้ข้าพเจ้าทราบว่าท่านที่ว่าราชการอยู่เดิม ได้ลงแรงลงใจก่อตั้ง วศ.บางแสนมาแทบล้มประดาตาย ซึ่งข้าพเจ้าเชื่ออย่างมั่นใจว่าเป็นความจริง ครั้นถึงเวลาที่จะได้ชั้นพิเศษ ก็กลายเป็นข้าพเจ้าเป็นคนรับอัตรานั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่ทำให้ราชการของกระทรวงหรือกรมหรือของข้าพเจ้าหรือของท่านคนเดิมจะดีขึ้นเลย เมื่อตนมีความคิดเห็นเช่นนั้นก็ยิ่งมั่นใจในอันที่จะลาออกจากราชการมากขึ้น ข้าพเจ้าอยากเล่าถึงประสบการณ์ของข้าพเจ้าที่บางแสนอีกมากแต่เวลาไม่อำนวย เพราะเกิดการเจ็บป่วยระหว่างเขียนหนังสือนี้ แต่จะเล่าเฉพาะสั้น ๆ ว่า ข้าพเจ้าไปประสบความขัดเคืองเกี่ยวกับการใช้เงินทุนสมทบเข้าอีกครั้งหนึ่ง คือ วศ.บางแสนนั้นร่วมอยู่ในโครงการรับความช่วยเหลือของอเมริกัน ซึ่งรัฐบาลได้ทำสัญญากับมหาวิทยาลัยอินเดียนา ให้ความช่วยเหลือทางวิชาการต่อวิทยาลัยวิชาการศึกษาทั้ง ๓ สาขา คือที่ซอยประสานมิตร ถนนสุขุมวิท พระนคร ซึ่งเป็นศูนย์กลางแห่งหนึ่ง ที่ตั้งอยู่ภายในบริเวณโรงเรียนเตรียมฯ ซึ่งเคยอยู่ในสังกัดของโรงเรียนเตรียมฯ เรียกว่า /*180วศ.ปทุมวัน แห่งหนึ่ง และที่บางแสนแห่งหนึ่ง เมื่อข้าพเจ้าไปรับงานมีอาจารย์ได้รับทุนไปศึกษาที่มหาวิทยาลัยอินเดียนาถึง ๑๑ คน หมายความว่า วิทยาลัยดำเนินงานอย่างแปลกประหลาด คือโดยไม่ต้องใช้อาจารย์เป็นจำนวน ๑๑ คนได้ในระยะเดียวกัน ทั้งนี้ก็เพราะความไม่แน่นอนของโครงการ ไม่ทราบว่าจะล้มเลิกไปเสียเมื่อใด ซึ่งหมายความว่าไม่มีการเจรจากันให้มีแผนงานที่เหมาะสมนั้นเอง ส่วนเรื่องเงินทุนสมทบนั้น อาจารย์ที่ทำหน้าที่บรรณารักษ์ของกลุ่มอาจารย์จากมหาวิทยาลัยอินเดียนาที่มาช่วยเหลือ ได้ใช้เงินซื้อเครื่องใช้ในห้องสมุดไปโดยไม่ได้บอกกล่าวให้ผู้รักษาการรองอธิการคนเก่าทราบ เมื่อข้าพเจ้าไปรับงานรักษาการฯ คนเก่าก็ไม่สามารถแถลงให้ข้าพเจ้าทราบ กว่าข้าพเจ้าจะทราบว่าจำนวนเงินที่ว่ามีนั้นไม่มีแล้วก็เลยเวลาไปมาก ทำให้แผนงานสับสนวุ่นวาย เป็นเหตุที่ข้าพเจ้าขัดเคืองมาก และข้าพเจ้าก็ไปต่อว่าคณะอาจารย์อินเดียนา แต่เคราะห์ดีที่อาจารย์เหล่านั้นรู้ว่าเป็นการกระทำไม่ถูกต้อง เขาก็ขอโทษเป็นอันดี
แต่เรื่องเป็นที่ขัดเคืองมากแก่ข้าพเจ้าที่บางแสนก็คือเรื่องที่ราชการไม่เข้าใจถึงความยากลำบากของคนที่อยู่นอกพระนคร และคนที่ทำงานในด้านนี้ บางคนก็ดี แต่ดีเพราะเห็นใจข้าพเจ้า บางคนไม่มีความเข้าใจเลย เช่น/*181ระหว่างที่รีบร้อนที่จะใช้งบประมาณภายในปีให้ทันกาล วศ.บางแสนเสนอราคาค่าจ้างทำเครื่องเรือนบางชนิดมาที่กรม เรื่องไปติดเพียงแค่ วศ.ประสานมิตร ซึ่งเป็นแหล่งกลางของ วศ.ทั้งสามแห่ง แล้วก็มีเจ้าหน้าที่คืนเรื่องไปยังบางแสน ระยะทาง ๑๐๔ ก.ม. จากพระนคร ด้วยเหตุทาง วศ.บางแสนลืมปิดอากรแสตมป์ราคา ๑๐ บาท ข้าพเจ้าไม่มีอุเบกขาพอกับความไม่อาทรชนิดนี้ ไม่จำเป็นที่ข้าพเจ้าจะรับราชการอยู่ในวงการที่ตัวข้าพเจ้าไม่สามารถทำประโยชน์ได้ การอบรมในเรื่องนี้เมื่อข้าพเจ้าเป็นเด็กอาจมีอิทธิพล เพราะในครอบครัวข้าพเจ้า และครอบครัวขุนนางในสมัยข้าพเจ้าเป็นเด็กนั้น ลูกสาวของข้าราชการเขาถือว่ามีฐานะเทียบได้กับบิดามารดา ลูกชายนั้นเป็นคนสามัญต้องไต่เต้าขึ้นไปตามความสามารถทางราชการของตัว การเป็นข้าราชการนั้นลดฐานะของข้าพเจ้าลงไป ถ้าไม่ทำราชการอยู่แต่ในบ้าน ข้าพเจ้าก็มีฐานะเป็นลูกสาวข้าราชการผู้ใหญ่ ข้าพเจ้าจึงมีความรู้สึกว่า การทำราชการนั้นถ้าตนได้ทำประโยชน์ก็คุ้มกัน ถ้าไม่ได้ทำประโยชน์อยู่กับบ้านดีกว่า ที่กล่าวนี้เพื่อให้เป็นตัวอย่างแก่คนรุ่นหลังว่า ความรู้สึกของคนเรานั้นต้องจัดอันดับให้ดี อย่าให้ไขว้เขวกัน มิฉะนั้นอาจทำให้เราตัดสินที่จะทำอะไรกับชีวิตของตนผิดพลาดไปได้มาก
/*182ระหว่างที่รับราชการที่บางแสน ข้าพเจ้าประสบโชคร้ายในเรื่องส่วนตัวพอกพูนขึ้นมาจากความไม่สบายใจเกี่ยวกับการงาน คือข้าพเจ้าต้องรับเป็นผู้จัดการมรดกสำหรับทรัพย์สมบัติชิ้นหนึ่งของพ่อ ซึ่งมีทายาทเป็นพี่ ๆ ข้าพเจ้าทั้งหมดและหลาน ๆ ที่เกิดจากพี่ รวมทั้งแม่เลี้ยง ทรัพย์สมบัติชิ้นนี้ทายาทต้องการให้ขาย เมื่อได้เงินแล้วก็ให้แบ่งกันตามที่กฎหมายระบุ สำหรับทรัพย์สมบัติของผู้ตายทั่ว ๆ ไป แต่มีความสับสนวุ่นวาย เกิดจากความไม่เข้าใจข้อกฎหมาย และความไม่รู้ตัวว่าตนไม่รู้ ซึ่งข้าพเจ้าชังอย่างยิ่ง เป็นต้นว่า ไม่รู้ว่าผลประโยชน์ของตนนั้นจะได้เสียอย่างไร ไม่รู้จนกระทั่ง การได้เงินก้อนสมมุติว่าจำนวนหนึ่งหมื่นภายในสองเดือนอย่างแน่นอน เป็นผลดีต่อตนเองมากกว่าที่จะได้เงินจำนวนสองหมื่นภายในเวลา ๒ เดือนโดยไม่มีความแน่นอน และไม่รู้ว่าการตั้งบ้านเรือนอยู่ในที่ดินจำนวนน้อยซึ่งตนมีกรรมสิทธิ์สมบูรณ์ เป็นผลดีแก่ตนมากกว่าตั้งบ้านเรือนบนที่ดินจำนวนมาก ซึ่งกรรมสิทธิ์ไม่เป็นของตน ความไม่รู้เหล่านี้ในคนที่เป็นผู้ใหญ่ทำให้ข้าพเจ้ากลัดกลุ้มมากได้ขอร้องให้พ้นหน้าที่ผู้จัดการมรดก แต่ญาติก็อ้อนวอนไม่ให้พ้นดังได้กล่าวแล้ว ก่อนที่จะไปรับราชการที่บางแสนข้าพเจ้าก็ได้ทำใจไปแล้วว่า ข้าพเจ้าจะไม่ไปรับอัตราชั้นพิเศษที่อื่นในเมื่อต้องย้ายไปจากตำแหน่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์ หรือหากย้ายไปโดยไม่เกี่ยว/*183กับอัตราก็ยังไม่แก้ปัญหาของข้าพเจ้าว่า งานศึกษานิเทศก์กับการใช้เงินสมทบ (counterpart fund) ยังไม่ได้แก้ไข หรือมิฉะนั้นตัวข้าพเจ้าไม่เหมาะสมแก่การเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์ ซึ่งถ้าเป็นเช่นนั้น ก็ไม่เหมาะแก่การเป็นรองอธิการ วศ.บางแสน ซึ่งทั้งหมดนี้ข้าพเจ้าตีความเอาเอง ท่านผู้ใหญ่ในกระทรวงท่านบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ต้องการให้ไปทำงานที่บางแสนเท่านั้น การตัดสินใจออกจากราชการ คงจะก่อให้เกิดความเสียใจ จึงเกิดผลที่นักจิตวิทยาเรียกว่า auto suggestion หรือการยั่วยุตนเอง เมื่อใกล้จะสิ้นปีการศึกษา ข้าพเจ้าก็มีอาการป่วยแปลก ๆ หลายอย่าง แต่เมื่อไปแถลงแก่แพทย์ทางประสาท แพทย์ก็ไม่แปลกใจสักอย่างเดียวบอกว่าข้าพเจ้ามีระบบประสาทอย่างนั้นเอง เกิดมาก็เป็นมาอย่างนั้น เมื่อมีอะไรกระทบกระเทือนใจ หรือเหน็ดเหนื่อยก็จะมีอาการที่เล่านั้นขึ้นมา ที่แพทย์ธรรมดาไม่ค่อยได้เคยเห็นในคนไข้ทั่วไปคือ อาการที่ไทยเราเรียกว่าลมพิษหรือสมัยโบราณเรียก ลมเพลมพัด บ้างก็ว่าถูกกระทำ คือมีรอยเหมือนคนเฆี่ยนหรือข่วน ซึ่งเป็นสีแดงและวิ่งไปตามเส้นโลหิตอย่างรวดเร็ว และเป็นขึ้นมาเวลาไหนก็ได้ เมื่อฉีดยาสำหรับอาการแพ้ ก็จะยิ่งทำอาการแพ้อื่นเกิดขึ้น เช่นเส้นเลือดฝอยแตก ทำให้มีรอยดำด่างไปตั้งครึ่งแขน แพทย์ที่เป็นลูกศิษย์เก่าสมัยโรงเรียนเตรียมฯ มักจะมาเร่งเร้าให้หยุดพัก ไม่ให้ทำงาน ข้าพเจ้าก็บอกว่าจะพักโดยเร็ว แต่/*184ว่าการทำงานนั้นหาใช่จะหยุดได้ทันทีตามประสงค์ไม่ต้องรอจนสิ้นปีการศึกษา และวิทยาลัยวิชาการศึกษาที่กรุงเทพฯ หาคนไปแทนได้แล้วจึงหยุดพักได้
เมื่อใกล้จะสิ้นปีการศึกษา ข้าพเจ้าจึงบอกกล่าวให้ท่านอธิการวิทยาลัยรับทราบว่า ต้องหาคนแทนข้าพเจ้าให้จงได้ มิฉะนั้นจะเกิดการเสียหายไม่แต่ตัวข้าพเจ้า แต่คงเสียหายแก่ราชการ วิทยาลัยจึงหาคนไปรักษาการแทน ข้าพเจ้าลาป่วยมาพักที่บ้านในพระนคร จนใกล้เวลาหมดวันลาตามระเบียบ จึงเรียนให้ผู้บังคับบัญชาสูงขึ้นไปอีกทราบว่าข้าพเจ้าจะต้องลาออกจากราชการ ท่านผู้ใหญ่ให้เพื่อนของข้าพเจ้าคนหนึ่งมาบอกว่าท่านไม่เห็นว่าควรลาออก ให้พยายามมาทำงานบ้างและลาป่วยบ้าง ท่านผู้ใหญ่อีกท่านหนึ่งก็ว่า “ใช้ไม่ได้ ดีใช้ ไข้ไม่รักษา ไม่ควรให้ออก” ข้าพเจ้าไม่ทราบจะลาบ้างมาทำงานบ้างด้วยวิธีอะไรเพราะที่ทำงานของข้าพเจ้าอยู่ที่บางแสนซึ่งข้าพเจ้าจะกลับไปไม่ได้ เพราะระหว่างที่พักอยู่ ข้าพเจ้าก็หาทางผ่อนคลายอารมณ์โดยไปดูภาพยนตร์เรื่องเบา ๆ เรื่องหนึ่ง นั่งดูอยู่ได้ไม่นาน ก็เกิดความไม่สบาย มีอาการเหมือนจะหายใจไม่ออก ต้องลุกมาเดินรอบ ๆ โรงภาพยนตร์โดยไม่บอกให้ผู้ที่ไปด้วยทราบ เมื่อพิจารณาสาเหตุก็คือ ในภาพยนตร์เรื่องนั้นมีฉากเป็นชายทะเล มีต้นมะพร้าวและชายหาดเหมือน/*185บางแสนตลอดเรื่อง แต่มีท่านผู้ใหญ่ท่านหนึ่ง ท่านเมตตาข้าพเจ้ามากไม่ทราบว่าเป็นเพราะเหตุใด เพราะไม่เคยมีความสัมพันธ์เดิมกันมานอกจากได้ทำงานกระทรวงเดียวกัน ท่านได้ขอให้กระทรวงอนุมัติให้ข้าพเจ้าไปรับราชการในสำนักงานปลัดกระทรวง และให้ทำงานด้านวิชาการชั่วคราว และกระทรวงอนุมัติตามที่ท่านเสนอ เงินเดือนนั้นข้าพเจ้ายังคงรับจากกรมวิสามัญศึกษาอยู่ เพราะกรมการฝึกหัดครูไม่มีอัตรารับเมื่อข้าพเจ้าย้ายไป วศ.บางแสน กำลังเจรจาตั้งอัตราพิเศษอยู่ ข้าพเจ้าย้ายมาจากบางแสนด้วยความเสียใจและยินดี เสียใจเพราะอาจารย์และนิสิตที่นั่นบอกว่าอาลัยข้าพเจ้ามาก และนิสิตที่อยู่ที่ วศ. บางแสนรุ่นที่ข้าพเจ้าไปรักษาการอยู่นั้น ต่อมาเมื่อได้พบกันที่ไหนอีกเขาจะวิ่งเข้ามาเรียกอย่างตื่นเต้นและส่งข่าวเกี่ยวกับเพื่อนและตัวเองด้วยความยินดี ข้าพเจ้าจึงรู้สึกระทมใจที่ต้องทิ้งเขามา แต่ก็ด้วยความมั่นใจว่าคนหนุ่มสาวของไทยนั้น มีความดีอยู่ในตัวมากพอ และไม่เชื่อทฤษฎีว่าต้องเป็นตัวข้าพเจ้าอยู่ที่ไหน งานที่นั่นจึงจะสำเร็จ ข้าพเจ้าเชื่อว่ามีแผนงานดีที่ไหน ก็จะหาคนบริหารงานที่ดีและคณะอาจารย์ที่ดีได้ ซึ่งก็ได้เห็นมาหลายแห่ง อย่างไรก็ดี ข้าพเจ้าก็รำลึกถึงอาจารย์ที่ วศ.บางแสน และนิสิตด้วยความอาลัยอยู่ไม่หาย
บทที่ ๗ รับราชการอย่างอิสระ
/*187ที่ว่ารับราชการอย่างอิสระนั้น ก็คือไม่มีตำแหน่งอะไรนั่นเอง ที่นั่งก็ไม่ทราบว่าจะอยู่ที่ไหน ผู้อำนวยการกองเผยแพร่การศึกษาในเวลานั้น1 เป็นคนเจ้ากี้เจ้าการบอกแก่ท่านผู้ใหญ่ว่า ตึกวิทยุศึกษาสร้างเสร็จใหม่ ๆ มีที่นั่งให้ข้าพเจ้านั่งทำงานได้เพราะที่นั่นโปร่งและเงียบ ซึ่งเป็นความจริงและเป็นความกรุณาของท่านผู้นั้นอย่างมาก แต่ที่เงียบนั้นก็เพราะขณะนั้นข้าราชการกองเผยแพร่ฯ กำลังไปรับการอบรมต่างประเทศอยู่หลายคน และเจ้าหน้าที่ที่ควรมีก็ยังไม่ได้มาตามที่ได้ขอสำนักงบประมาณและ ก.พ.ไป อย่างไรก็ตามข้าพเจ้าก็ได้/*188ไปอาศัยที่ตึกวิทยุศึกษาอยู่อย่างสุขสบาย ท่านผู้ใหญ่ที่เมตตาข้าพเจ้ามากนั้น ท่านได้ติดต่อกับกรมวิสามัญศึกษา ว่าจะตกลงกันเรื่องเงินเดือนของข้าพเจ้าอย่างไรดี ขณะนั้นเงินเดือนก็เต็มขั้นชั้นเอก ระหว่างทำงานที่บางแสน ข้าพเจ้าได้เข้ามาเตือนกรมวิสามัญศึกษาไม่ให้ลืมขึ้นเงินเดือน ครั้นข้าพเจ้ากลับมารับราชการในพระนคร มาอยู่ที่สำนักงานปลัดฯ ชั่วคราว ก็ไม่มีทางที่จะตั้งอัตรารับตัวข้าพเจ้า จึงต้องให้รับเงินเดือนของกรมวิสามัญศึกษาต่อไป ข้าพเจ้าจึงถือว่า แท้ที่จริงแล้วกรมนั้นเป็นนายจ้างของข้าพเจ้าโดยตรง ส่วนสำนักงานปลัดฯ เป็นที่อาศัย แต่ก็ไม่มีข้อข้องใจอย่างใด กรมวิสามัญศึกษาตอบคำถามของท่านผู้ใหญ่ในสำนักงานปลัดที่ไปติดต่อว่า ยินดีทุกทาง ถ้าจะกลับไปกรมวิสามัญศึกษาก็ได้ จะกลับไปเป็นหัวหน้าศึกษานิเทศก์อย่างเดิมก็ได้ เพราะศึกษานิเทศก์ก็มาเรียกร้อง ว่าบัดนี้ข้าพเจ้ากลับมาแล้ว ควรให้กลับรับตำแหน่งเดิม ผู้ที่ทำหน้าที่หัวหน้าศึกษานิเทศก์ของกรมแทนข้าพเจ้ามาขอร้อง บอกว่าตัวเธอไม่มีความสุขเลยกับตำแหน่งที่ได้รับ เพราะเสียดายงานทางภาษาไทย ที่กำลังจะก่อตัวให้ดีขึ้นและทำทีว่าจะก้าวหน้า เพราะจะมีผู้ร่วมมือกันเป็นปึกแผ่น กลุ่มคนที่สนใจกับภาษาไทยนี้ ภายหลังไปรวมกันเป็นชุมนุมภาษาไทยของคณะอักษรศาสตร์ จุฬา/*189ลงกรณ์มหาวิทยาลัย แล้วภายหลัง คุรุสภา จึงตั้งชุมนุมภาษาไทยขึ้นมาอีกด้วย
ข้าพเจ้าได้ชี้แจงแก่เธอว่า อาจกล่าวได้ว่า ในโลกนี้ไม่มีประเพณีที่หัวหน้าส่วนราชการคนหนึ่งย้ายไปที่อื่นแล้ว ผู้ที่อยู่ในบังคับบัญชาได้เลื่อนขึ้นทำหน้าที่แทน แล้วหัวหน้าคนเดิมนั้นจะกลับมาเอาตำแหน่งคืนไป แต่สำหรับงานในหน้าที่ ซึ่งเพิ่มปริมาณขึ้นอีกนั้น ข้าพเจ้าเห็นใจเธอมาก จึงรับว่าจะช่วยทำงานมากที่สุดที่จะหาทางทำได้ ข้าพเจ้าขอกล่าวถึงระบบราชการพลเรือนของเราว่า ไม่ยุติธรรมกับผู้ที่ต้องรับงานหัวหน้าอย่างไร ข้าพเจ้าได้เงินเดือนชั้นเอกเต็มขั้น แล้วก็ย้ายมาจากศึกษานิเทศก์ เงินเดือนก็ติดตัวข้าพเจ้ามา หัวหน้าคนใหม่รับงานซึ่งเพิ่มปริมาณขึ้นไปอีก เพราะโครงการพัฒนาฯ ก็ขยายอยู่เรื่อย ๆ แต่เธอก็ได้เงินเดือนของเธอ ซึ่งต่ำกว่าเงินเดือนเต็มขั้นอยู่หลายขั้น และต้องค่อย ๆ ขึ้นไปทีละขั้น หรืออย่างดีก็สองขั้น เหมือนข้าราชการอื่น ๆ ข้าพเจ้าจึงรู้สึกว่าเป็นหนี้เธออยู่มาก เมื่อมีงานใดที่ข้าพเจ้าอาจช่วยแบ่งเบาให้เธอคลายใจ ข้าพเจ้าก็รับทำด้วยความยินดี และศึกษานิเทศก์ของกรมวิสามัญศึกษาก็ไม่ละทิ้งโอกาส มักหาทางให้ข้าพเจ้าได้ร่วมงานทุกโอกาสที่จะทำได้ แม้กระทั่งให้ไปเป็นที่ปรึกษา/*190ทำประมวลการสอนวิชาศิลปะและการช่าง (ศิลปศึกษาและศิลปปฏิบัติตามที่เรียกในหลักสูตร) ข้าพเจ้าถามศึกษานิเทศก์ผู้ที่มาขอร้องให้รับเชิญ ว่าข้าพเจ้าจะช่วยได้อย่างไร เพราะข้าพเจ้ามีความรู้ทางศิลปะอย่างคนสมัครเล่น ไม่มีความรู้จริงจัง ศึกษานิเทศก์บอกว่า ให้ข้าพเจ้าทำหน้าที่ล่าม เพราะผู้ที่มาประชุมกันมาจากพื้นวิชาหลายอย่าง ถึงแม้จะเป็นศิลปะด้วยกัน เช่นพวกที่ชำนาญวาดเขียน ก็ไม่รู้เรื่องของดนตรี ขอให้ข้าพเจ้าผู้รู้สิ่งละอันพันละน้อยไปช่วยโยงให้ประชุมกันได้ ข้าพเจ้าได้ไปประชุมตามที่ขอร้อง ปรากฏว่าได้รับความรู้มามากมาย แต่จะเป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นเพียงใดก็ไม่ทราบ
วิธีปฏิบัติราชการเกี่ยวกับตัวข้าพเจ้านั้นคือ เมื่อศึกษานิเทศก์กรมใดต้องการตัวข้าพเจ้าไปช่วยในเรื่องใดเป็นเวลากี่วัน ก็ทำเรื่องผ่านกรมของตนเสนอสำนักปลัดฯ สำนักปลัดจะถามมาว่าข้าพเจ้ากำลังมีราชการอะไรอยู่บ้างแล้วถ้าข้าพเจ้าเรียนให้ทราบแล้วจึงอนุมัติ โดยมากศึกษานิเทศก์กรมวิสามัญศึกษาและกรมการฝึกหัดครูก็ติดต่อมาให้ข้าพเจ้ารู้ตัวก่อน และกรมสามัญศึกษาก็เช่นเดียวกัน ข้าพเจ้าถือหลักเหมือนพระภิกษุอีก คือรับนิมนต์ตามที่ใครมาก่อนมาหลัง นี่สำหรับการไปอบรมต่างจังหวัดหรือในการประชุมที่ใดก็ตาม แต่เวลานั้นดังได้กล่าวไว้แล้วศึกษานิเทศก์/*191ทุกกรมมีงานเกี่ยวกับหลักสูตรใหม่ ต้องเขียนคู่มือครู เขียนหนังสือแนะนำการใช้ระเบียบวัดผลอย่างใหม่ ในเรื่องการเขียนหนังสือเหล่านี้ ผู้ที่ไม่เคยทำก็ย่อมคิดไม่ถึงว่าเป็นงานกินเวลาอย่างไร และต้องละเอียดถี่ถ้วนมากที่สุดที่จะทำได้ การตรวจปรู๊ฟ (เดี๋ยวนี้ ใช้คำพิสูจน์อักษรกันหนาตาขึ้น) เป็นงานที่กินเวลา ต้องการเพ่งเล็งอย่างไรสำหรับหนังสือวิชาการ ข้าพเจ้ารู้สึกยินดีว่าได้ช่วยงานศึกษานิเทศก์พอสมควร เพราะที่จริงข้าพเจ้าก็กินเงินเดือนของศึกษานิเทศก์และตำแหน่งก็คือศึกษานิเทศก์นั่นเอง แต่ไม่มีใครเรียกเพราะเคยเป็นหัวหน้ามาเท่านั้นเอง ส่วนความดีความชอบก็ไม่ต้องห่วง เพราะเงินเดือนเต็มขั้นจะขึ้นก็ไม่ได้ จะลดก็ไม่นิยมทำกันแล้วไม่เหมือนสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ การถูกตัดเงินเดือนนั้นเป็นการกระทำได้บ่อย ๆ ปลัดทูลฉลองในรัชกาลที่ ๕ เคยถูกตัดทุกกระทรวง ด้วยครั้งหนึ่งเสด็จออกงานพระราชกุศลอันใดอันหนึ่ง ข้าราชการต่างคนต่างก็คิดว่ามีคนไปกันแล้วก็เกือบจะไม่มีคนในที่เฝ้า จึงมีพระบรมราชโองการให้ตัดเงินเดือนทุกกระทรวง ซึ่งข้าราชการเก่า ๆ เล่ากันด้วยความภาคภูมิใจในพระราชวินิจฉัยว่าเป็นการสมควรอย่างยิ่ง
ที่ข้าพเจ้าได้รับทราบด้วยความไม่สบายใจนัก ระหว่างที่ทำราชการอย่างอิสระอยู่นั้นก็คือ นิสัยของคนที่เป็นผู้ใหญ่/*192แล้ว ควรจะไต่ถาม ไม่สรุปอะไรเอาง่าย ๆ และควรรู้จักสังเกตที่ควรไม่ควรอย่างไร นิสัยนี้ยังขาดอยู่มากในข้าราชการของเรา มีคนบางคนมาแสดงความยินดีกับข้าพเจ้าว่าจะได้เป็นผู้อำนวยการกองเผยแพร่ แทนผู้อำนวยการคนเดิมซึ่งจะย้ายเลื่อนขึ้นสูงต่อไป และขณะนั้นข้าพเจ้าไปอยู่ที่กองเผยแพร่ ตามความเข้าใจของเขาก็เพื่อฝึกงาน ที่เข้าใจดังนั้น และเห็นเป็นสิ่งที่น่ายินดี ก็เพราะอัตราผู้อำนวยการเป็นอัตราชั้นพิเศษนั้นเอง ไม่มีปัญหา นี่แสดงให้เห็นว่าระบบราชการของเรา ทำให้คนตีราคางาน ไม่ใช่ตามหลักของวิชาชีพ ใครจะต่ำจะสูงกว่าใครก็เพราะราชการตั้งให้ใครเป็นชั้นพิเศษหรือไม่ ซึ่งจะโทษข้าราชการก็ไม่ถูก เพราะทางราชการตั้งอัตราเอาตามโอกาส มิได้คำนึงถึงความสำคัญของลักษณะงาน และถ้าผู้ที่ไปรับตำแหน่งใหม่ใดก็ดี ยังรับเงินเดือนไม่ถึงขั้นที่จะเลื่อนจากชั้นเอกเป็นชั้นพิเศษได้ ก็ต้องไต่เต้าขึ้นไปตามลำดับ ไม่ว่าจะทำงานหนักขึ้นสักเท่าใด ดังนี้จึงเกิดวิธีการเลื่อนย้ายคนหนึ่งไปทำงานหนึ่ง เพราะต้องการให้ได้เลื่อนชั้น ข้าราชการไปรับงานใหม่ ต้องไปเรียนงานใหม่โดยเสียเวลามาก ระหว่างนั้นราชการก็ไม่ได้ประโยชน์จากข้าราชการที่ได้เลื่อนชั้นผู้นั้น และขาดการเคารพงานว่าแต่ละอย่างต้องการความรู้ความชำนาญต่างกัน เช่นงานกองเผยแพร่นั้น ถ้าไม่ได้ “สร้างบารมี” ไว้เป็นเวลานานปี เมื่อเข้าไปรับใหม่จะต้อง/*193เรียน ไม่ใช่แต่งาน แต่กว่าจะรู้จักคุ้นเคยกับผู้ที่ต้องร่วมงานทางวิทยุกระจายเสียง ทางวิทยุโทรทัศน์ ทางหนังสือพิมพ์ และอื่น ๆ ก็จะต้องเสียราชการไปนานทีเดียว ส่วนความชำนาญของข้าพเจ้าในการฝึกหัดครูก่อนประจำการ และระหว่างประจำการคือการนิเทศนั้น ราชการก็เสียไปเปล่า การเปลี่ยนตัวผู้บริหาร จากกองหนึ่งไปกองหนึ่ง จากกรมหนึ่งไปกรมหนึ่งนั้น อาจทำได้ในเมื่อเรามีเจ้าหน้าที่ทางวิชาการพอเพียงอย่างในประเทศฝรั่ง ซึ่งผู้บริหารก็ทำงานประสานงานระหว่างผู้เชี่ยวชาญต่าง ๆ แต่ในประเทศไทยตราบใดที่เราวางระบบและระเบียบดังที่เป็นอยู่นี้ ก็จะมีการโยกย้ายข้าราชการเพื่อให้ได้อัตราชั้นพิเศษกัน โดยไม่คำนึงถึงความชำนาญงาน ฝรั่งมีคำว่า “เลื่อนให้สูงขึ้นไปเพื่อให้ทำงานได้คุณภาพ ลดลงไปทุกที” (Promotion to incompetence)
มีเรื่องที่เห็นควรเล่าไว้ สำหรับคนรุ่นหลัง เผื่อจะประสบเหตุการณ์เหมือนกัน จะได้ไม่คิดว่าตัวได้ประสบอะไรที่แปลกประหลาดมากนัก เพราะที่ข้าพเจ้าประสบนี้แปลกพอใช้ คือ มีการเคลื่อนไหวในการที่จะตั้งคณะศิลปศาสตร์ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ข้าพเจ้าเห็นตัวบุคคลที่เตรียมงานอยู่ ล้วนเป็นคนที่เคยเป็นลูกศิษย์และญาติก็มีก็สนใจอยู่ โดยเฉพาะข้าพเจ้าสนใจการศึกษาด้านที่เรียกว่า "เสรี” (Liberal education) หรือจะพูดตามหลักการศึกษา/*194แล้ว ก็คือ การจัดประสบการณ์ให้นักศึกษาในระดับอุดมได้เป็น “ศึกษิต” อย่างแท้จริง คือมีความรู้ไม่เฉพาะในทางวิชาชีพ แต่รู้จักเรื่องที่จะช่วยในการดำเนินชีวิต และเข้าใจมรดกของไทย คือสุนทรียลักษณ์และเอกลักษณ์อื่นๆ ไม่ช้าก็มีบุคคลที่อยู่ในฐานะศิษย์เก่ามาหา ขอให้ช่วยร่างหลักสูตรภาษาไทย ซึ่งข้าพเจ้าก็ยินดีเพราะไม่ได้เสียเวลากี่มากน้อย แต่ก็ควรจะได้พบกับคนชั้นผู้ใหญ่ในมหาวิทยาลัย ศิษย์เก่าสองคนก็พาไปหา ได้ปรึกษากันแล้วข้าพเจ้าก็ร่างหลักสูตรให้ แต่บอกว่า ไม่ค่อยสนใจกับการสอนเสียแล้ว อยากจะทำวัสดุ หนังสือและแบบฝึกหัดต่าง ๆ ให้มากกว่า อาจารย์นั้นควรจะเลือกจากผู้ที่ได้ปริญญา อบ. คบ. เพราะเขารู้ทั้งเนื้อวิชาและวิธีสอน ความเชื่อว่าอาจารย์มหาวิทยาลัยไม่จำเป็นต้องใช้วิธีสอนนั้น เป็นความเชื่อที่หาหลักฐานไม่ได้ แต่ก็มีการอ้อนวอนขอให้ไปสอน ครั้นถึงเวลาเปิดภาคข้าพเจ้าก็ไปสอน และเมื่อสดับตรับฟังก็ดูเหมือนจะได้ผลดีพอสมควร มีนักศึกษามาบอกว่า เขาเคยคิดว่าการเรียนภาษาไทยนั้นเขาจะต้องเบื่อ แต่เมื่อมาเรียนที่คณะนี้ไม่เห็นเบื่อ ครั้นสิ้นปีการศึกษา ข้าพเจ้ามีเวลาว่างระหว่างปิดภาค ได้สังเกตข้อบกพร่องในการสอนของตนไว้ ก็พยายามรวบรวมวัสดุการสอนต่าง ๆ ไว้จำนวนมาก แต่รอๆ ก็ไม่เห็นมีใครในคณะศิลปศาสตร์มาบอกกล่าวว่า จะให้ไปสอนวันไหน เวลาใด จนกระทั่งใกล้วันจะ/*195เปิดภาค จึงได้รับจดหมายจากอธิการบดี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มีความว่า ขอบใจที่ได้ช่วยสอนระหว่างที่หาอาจารย์ไม่ได้ บัดนี้หาอาจารย์ได้แล้วก็ไม่ต้องไปสอนอีกต่อไปแล้ว ลงลายมือชื่อ ถนอม กิตติขจร อธิการบดี ข้าพเจ้ารู้สึกผิดหวังในการที่ได้เสียเวลารวบรวมวัสดุการสอน ซึ่งอาจใช้ไปในการทำมาหากินอย่างอื่น แต่ก็คิดว่าเป็นเกียรติพอใช้ ในการที่มีอาจารย์ชั้นผู้น้อย (ซึ่งเดี๋ยวนี้ก็ไม่ใช่ผู้น้อยแล้ว) เป็นผู้มาขอความช่วยเหลือ แต่เมื่อถึงเวลาไม่ต้องการ (หรือจะไล่ออก) ก็มีลายเซ็นของอธิการบดีมา
ข้าพเจ้ารับราชการอยู่ที่สำนักปลัดฯ เป็นเวลานานกว่าที่ใดทั้งสิ้น คือรวมแล้ว ๓ ปี แปลว่า ดำรงตำแหน่งที่ไม่มีตำแหน่ง นานกว่าตำแหน่งใด ระหว่างนั้นก็มีผู้หวังดีมาแสดงความข้องใจในเรื่องที่ไม่ได้เป็นข้าราชการชั้นพิเศษกันอยู่เรื่อย ๆ คนที่เดาเรื่องกันไปต่าง ๆ ก็มีมาก ซึ่งคงจะไม่ถูกเลย การเดามักผิดมากกว่าถูก เพราะคนฉลาดมักไม่เดา เขามักถามคนที่อยู่ในฐานะที่จะรู้ เวลาล่วงไปจนกระทั่งหัวหน้าศึกษานิเทศก์คนใหม่ได้เงินเดือนเต็มขั้นแล้ว ในที่สุดได้เป็นข้าราชการชั้นพิเศษ ยิ่งมีคนมาแสดงความข้องใจมากขึ้น ข้าพเจ้าคิดว่า การที่ข้าพเจ้าไม่ใช้ความพยายามที่จะขยับขยายไปรับราชการที่อื่น เพื่อให้ได้ชั้นพิเศษ ก็น่าจะเป็นข้อที่ปลอบใจคนได้อีกหลายคน ข้าราชการ/*196ผู้หนึ่ง รับราชการในตำแหน่งที่มีความรับผิดชอบสูงระดับชาติ ก็ไม่ได้เลื่อนขึ้นเป็นชั้นพิเศษอยู่หลายปี เธอมาบอกข้าพเจ้าว่า เมื่อญาติมิตรแสดงความน้อยใจแทนเธอ เธอก็ได้ใช้ข้าพเจ้าเป็นประโยชน์หลายครั้ง โดยอ้างเอาข้าพเจ้าว่ามีวัยวุฒิสูงกว่า และมีวันราชการนานกว่า แต่วันหนึ่งมีเพื่อนคนหนึ่งที่เคยร่วมงานกันมา เมื่อได้สนทนากันสักเล็กน้อยก็กล่าวขึ้นว่า คนหลายคนในกระทรวงศึกษาธิการมีความท้อใจ ไม่อยากจะตั้งใจทำงานเพราะได้เห็นข้าพเจ้าเป็นตัวอย่าง ข้าพเจ้าตกใจมากถามว่าเป็นเพราะเหตุใด เพื่อนคนนั้นก็บอกว่า ข้าราชการพากันว่าเสียเวลาที่จะตั้งใจทำงาน เพราะไม่ได้รับการยกย่อง ซึ่งจะดูได้จากข้าพเจ้าเป็นตัวอย่าง ตั้งแต่วันนั้นข้าพเจ้าก็เริ่มเปลี่ยนความคิดในการที่จะกระทำราชการไปเรื่อย ๆ และคิดว่าถึงเวลาที่จะลาออก แต่วันราชการยังน้อยเต็มที เบี้ยบำนาญก็น้อยมาก และก็มีความขัดสนอยู่บ้าง เพราะสามีซึ่งเป็นแพทย์และได้เคยมีร้านรับรักษาคนไข้ในเวลานอกราชการ พอมีรายได้พิเศษประทังการใช้จ่ายในครอบครัวนั้น มีราชการต้องออกต่างจังหวัดบ่อย ๆ จึงต้องเลิกกิจการ แต่พอดีกับเวลานั้น กองเผยแพร่ก็ต้องขยายกิจการ ข้าราชการก็เพิ่มตัวขึ้น และข้าพเจ้าอาศัยอยู่ที่ตึกวิทยุศึกษานั้น ก็น่าจะทำความรำคาญอยู่บ้าง เพราะข้าพเจ้ายังมีอาการป่วยเหลืออยู่ในข้อที่ว่าบางเวลาข้าพเจ้าต้องนอนราบ เพื่อให้เลือดวิ่ง/*197ไปสู่สมองต้องใช้เวลาประมาณ ๑๐ นาทีบ้าง หรือ ๒๐ นาทีบ้าง เมื่อมีราชการมากขึ้นที่ตึกวิทยุศึกษา ก็มีคนมาติดต่อมากขึ้นเป็นเรื่องที่ทำให้เกิดความอึดอัด ครั้นแล้ว ความป่วยไข้ก็ช่วยตัดสินให้ตามที่เคยมา
ในเดือนเมษายน และ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๘ ข้าพเจ้าไปช่วยในการอบรมครูที่จังหวัดเชียงใหม่รู้สึกมีอาการแปลก คือง่วงผิดปกติตลอดวัน แล้วในเดือนต่อมา จึงมีอาการบวมเกิดขึ้นตามร่างกาย ในที่สุดแพทย์วินิจฉัยว่าร่างกายขาดธาตุโปรตีน ข้าพเจ้าจึงลาป่วยรักษาตัว จนหมดวันลาก็ต้องขอลาออกจากราชการตามระเบียบ แต่เรื่องเงียบไปไม่เห็นมีคำสั่งอนุญาตลงมา ระหว่างที่เงียบอยู่นั้น ข้าพเจ้าก็ถึงระยะค่อย ๆ มีกำลังดีขึ้น ท่านผู้ใหญ่ในกระทรวงเรียกไปพบ ท่านว่าท่านมีงานให้ทำ ไม่มีใครจะทำให้ท่านในระยะนั้น แล้วท่านก็มีบันทึกบอกมายังสำนักปลัดว่า ท่านได้สั่งให้ข้าพเจ้ากลับไปทำราชการ
งานที่ได้รับมอบหมายนี้ คืองานเตรียมการตั้งวิทยาลัยทับแก้ว และคณะอักษรศาสตร์ ของมหาวิทยาลัยศิลปากร ที่พระราชวังสนามจันทร์ที่นครปฐม พร้อม ๆ กันนั้น ก็ได้รับแต่งตั้งให้เป็นกรรมการผู้แทนประเทศไทย ในโครงการภาษาอังกฤษ ขององค์การซิมิโอ ซึ่งกำลังก่อตั้งอยู่ ข้าพเจ้าไปทำราชการโดยต้องลาป่วยเป็นวัน ๆ เพราะต้องสงวน/*198พลังงาน ต้องพักและทำงานให้ได้สัดส่วนกัน เมื่อวันไหนต้องพัก ก็ต้องถูกหักเงินเดือนไป จนกระทั่งขึ้นปีใหม่ ก็มีสิทธิ์ลาอีกได้ติดต่อกันตามระเบียบ แต่ตั้งแต่ขึ้นปีใหม่ มีสิทธิ์ลาโดยไม่ถูกหักเงินเดือน ก็ไม่มีอาการอ่อนเพลียถึงต้องลาเลย
ระหว่างที่ทำงานโดยไม่มีตำแหน่ง เป็นเวลามีความสุขระยะหนึ่ง ไม่มีเรื่องบาดหมางกับใคร ไม่มีความรู้สึกว่าต้องรับผิดชอบที่จะค้านผู้ใดในเรื่องใด เมื่อเข้าประชุมคณะกรรมการใด ก็มีหน้าที่ชี้แจงในข้อที่มีความสับสนกันบ้างเท่านั้น และได้ฝึกตนเองหลายอย่าง ให้รู้จักพอใจกับสิ่งที่ตนมี เป็นต้น ในการทำงานก็มักได้ทำกับผู้ที่คุ้นเคย โดยมากก็เป็นศึกษานิเทศก์ของกรมวิสามัญศึกษาและกรมอื่น และศึกษานิเทศก์ของกองเผยแพร่ ซึ่งทำงานเกี่ยวกับวิทยุโรงเรียน ซึ่งข้าพเจ้าเกี่ยวข้องด้วยมานับแต่เริ่มตั้ง ข้าพเจ้าได้แก้โรคเห็นต้นมะพร้าวกับชายหาดไม่ได้ ด้วยการไปชายทะเลกับศึกษานิเทศก์ เพราะงานนิเทศจะทำให้ข้าพเจ้าเอาใจไปอยู่ในงาน จนค่อย ๆ ชินกับชายทะเลไป ระหว่าง ๗ ปี จึงได้เรียนวิชารักษาสุขภาพจิตด้วย
ระหว่างที่ลาป่วย ข้าพเจ้าไปต่างจังหวัดพร้อมกับสามี ซึ่งถ้ารับราชการเป็นปรกติย่อมจะไม่ได้ไป จึงได้หาเวลาแต่งนวนิยาย ระหว่างที่รออยู่คนเดียวในโรงแรมหรือ/*199ระหว่างการเดินทางด้วยรถไฟ ได้รับความสำเร็จอันหนึ่งใน พ.ศ. ๒๕๐๙ คือได้แต่งนวนิยายเรื่อง ทุติยะวิเศษ จบในปีนั้น ซึ่งเป็นนวนิยายที่ถูกใจเพื่อนฝูง และผู้อ่านที่ไม่รู้จักก็ได้เขียนหนังสือมาขอบใจ ทุกครั้งที่ลาป่วยในระยะยาว ข้าพเจ้ามักมีโอกาสได้แต่งหนังสือบันเทิงคดี เพราะจำเป็นต้องทำการงานที่ไม่หนักสมองเพื่อให้ลืมอาการป่วยไปเป็นครั้งคราว การแต่งหนังสือนี้ จะทำระหว่างป่วยมากไม่ได้ ต้องใช้เวลาที่กำลังพักฟื้น ซึ่งถ้าไม่รู้จักปฏิบัติตัวให้ดี ก็เป็นระยะที่คนป่วยรำคาญมาก ข้าพเจ้าขออวดว่า ที่ข้าพเจ้าแต่งหนังสือได้ระหว่างที่ป่วย ก็เพราะรู้จักทำงานเพียงภายในเวลาสั้น ๆ คือ ๑๕ - ๒๐ นาที แล้วพักประมาณ ๑๐ นาที แล้วทำงานใหม่ ระยะเวลาทำงานกับระยะพักจะนานขึ้นและสั้นลงตามลำดับ ที่กล่าวไว้นี้ ก็โดยหวังจะให้ผู้อ่านบางคนได้รับประโยชน์จากประสบการณ์ของข้าพเจ้าบ้าง
บทที่ ๘ ระยะสุดท้ายของชีวิตราชการ ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร นครปฐม
/*201ดังได้กล่าวแล้ว ทางราชการดำริจะขยายมหาวิทยาลัยศิลปากร และสิ่งแรกที่จะทำคือ ให้มีคณะอักษรศาสตร์ขึ้นที่นครปฐม ใช้เนื้อที่ในพระราชวังสนามจันทร์เป็นที่ตั้ง บทนี้อาจจะกล่าวในทำนองที่ล้มเหลวและรำคาญใจมากอยู่สักหน่อย แต่ก็ดูเหมือนจะจำเป็น เพราะคนทั่วไปยังฟังสับสนกันอยู่มากเรื่องมหาวิทยาลัยศิลปากรที่นครปฐมจนขณะที่เขียนหนังสือนี้
ตามที่ทราบกันโดยมากแล้ว ท่านรัฐมนตรีศึกษาธิการคนก่อน คือก่อนมีการเลือก/*202ตั้งผู้แทนราษฎรทั่วพระราชอาณาจักร กับอธิการบดีศิลปากรนั้นคือบุคคลคนเดียวกัน การที่ท่านจะขอให้ข้าพเจ้าย้ายสังกัดจากกระทรวงไปรับราชการในมหาวิทยาลัยศิลปากรนั้น จึงเป็นเรื่องไม่ยาก แต่ข้าพเจ้ามีดวงชาตาแปลก ก็อุตส่าห์เป็นเรื่องยากจนได้ คือแทนที่กรมวิสามัญศึกษาจะสั่งย้ายโดยเร็ว เพื่อให้ข้าพเจ้าได้เป็นข้าราชการของมหาวิทยาลัยโดยเร็ว ก็รออยู่หลายเดือน เพราะมีข้าราชการที่จะย้ายไปด้วยกันคนหนึ่งมีพันธะกับกรมอยู่ เจ้าหน้าที่ของมหาวิทยาลัยมาเร่ง ด้วยกลัวว่าจะเกิดกรณีไม่ได้เงินเดือนขึ้น เพราะเข้ามารับราชการในมหาวิทยาลัยไม่ครบกำหนด ข้าพเจ้าก็ไม่ทราบจะทำอย่างไร จะไปเร่งก็ดูจะเป็นอยากจะไปเสียเหลือเกิน ซึ่งที่จริงตัวเองก็ไม่แน่ใจอะไรอยู่หลายอย่าง ข้อที่หนึ่งก็คือ ไม่ทราบว่าใครจะเป็นผู้บังคับบัญชานอกจากท่านอธิการบดี ถ้ามีผู้บังคับบัญชาที่ปรึกษาหารือกันไม่ได้ ก็ขัดกับความหวังของข้าพเจ้าที่จะทำงานในสถานการศึกษาที่จะทำให้คนเป็น ศึกษิต เวลานั้น ข้าพเจ้าก็กำลังสนุกกับการแต่งหนังสือบันเทิงคดี ถ้ามีอาชีพทางนั้น คงจะสนุกกว่าแน่ แต่ญาติมิตรทั้งหลายดูยินดีกับการที่ข้าพเจ้าจะย้ายจากกระทรวงศึกษาธิการกันหลายคน มีบางคนมาแสดงความยินดี ข้าพเจ้ายังไม่ทราบว่ายินดีกันเรื่องอะไร แล้วจึงได้รับทราบ ไม่ใช่จากผู้บังคับบัญชา แต่จากคนอื่น ว่าท่านบอกว่า จะให้ข้าพเจ้า/*203ทำหน้าที่คณบดี
หน้าที่เช่นนี้ ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย เพราะเข็ดการทำราชการที่บางแสนในระยะที่ไม่มีคนไม่มีเงิน และยังจำอาการป่วยได้ดี ขอกล่าวเสียในจังหวะนี้ว่า การทำราชการนอกพระนครนั้น นอกจากจะมีผู้ช่วยอยู่ในศูนย์กลางพระนครอย่างแข็งขัน ด้วยความเข้าใจปัญหาทั้งหลายอย่างแท้จริงแล้ว คนมีแรงเท่าที่ข้าพเจ้ามีทำไม่สำเร็จแน่ ต้องทุ่มเทเวลากินเวลานอน และอดทนต่อความไม่รู้ไม่เข้าใจ ไม่เห็นจังหวะของงานอย่างเจ็บปวดทีเดียว ท่านที่เป็นอาจารย์ใหญ่หรือหัวหน้างานใดก็ตามในส่วนภูมิภาคจะสนับสนุนที่ข้าพเจ้าว่านี้ทุกคน แม้ท่านที่ไม่ต้องปกครองนักเรียนประจำ แต่ถ้ามีนักเรียนหนุ่มสาวกินนอนประจำอยู่ในการปกครองด้วยแล้ว ก็จะรับรองอย่างแน่นแฟ้น
แต่มหาวิทยาลัยศิลปากรนั้น มีโครงการจะจัดระบบงานอย่างใหม่ คือจะแยกการปกครองนักเรียน และความผิดชอบเกี่ยวกับสถานที่ และกิจการเกี่ยวกับการกินอยู่ของนักศึกษา ออกเป็นส่วนหนึ่งต่างหากจากงานด้านวิทยาการ คือส่วนราชการที่จะรับผิดชอบกับสิ่งต่าง ๆ ที่ว่ามาในบรรทัดก่อนนั้น จะเรียกว่า วิทยาลัย มีหัวหน้าเรียกว่า อธิการทางคณะวิชาการต่าง ๆ ซึ่งจะตั้งขึ้น มีคณะอักษรศาสตร์เป็นอาทินั้น จะบริหารงานด้านการสอน การสอบ และการวิจัยเท่านั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นวิธีการที่ดีมาก และใคร่จะ/*204ได้ร่วมทดลองระบบนี้ แต่ที่มีความปรารถนามากที่สุดที่จะทำ ก็คือ การจัดหลักสูตรและดำเนินการสอนวิชาภาษาไทยในระดับมัธยม ไม่สามารถทำให้เกิดผลตามปรารถนาได้กี่มากน้อย เพราะต้องย้ายไปบางแสนดังได้กล่าวแล้ว แต่ระดับอุดมก็อาจทำตัวอย่างให้เกิดขึ้นมาได้ เพื่อนฝูงก็สนับสนุน ศิษย์เก่า ๆ ที่สอนในมหาวิทยาลัย ก็ขอร้องว่าให้ข้าพเจ้าพยายามทำวัสดุการสอนขึ้น เขาจะได้ใช้ร่วมกัน
ในการจัดหลักสูตรคณะอักษรศาสตร์ที่นครปฐมนั้น ข้าพเจ้าไม่ได้เสนอให้ตั้งกรรมการอย่างที่ได้จัดหลักสูตรที่แห่งอื่น เพราะได้เห็นตัวอย่างมาแล้วว่า ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการ มักมีตำแหน่งสูง และไม่มีเวลาศึกษาเรื่องหลักสูตรอย่างจริงจัง ข้าพเจ้าไปที่สถาบันศึกษาระหว่างชาติ เวลานั้นสำนักงานอยู่ที่ถนนสาธร คัดเอาหลักสูตรของมหาวิทยาลัยอเมริกันขนาดเล็ก และไม่ใช่มหาวิทยาลัยที่มีทรัพย์สมบัติมาก ๆ มาศึกษาเป็นจำนวนกว่า ๒๐ แห่ง และมหาวิทยาลัยในประเทศอังกฤษและประเทศอื่น ๆ อีกหลายแห่ง และเมื่อทราบตัวบุคคลที่จะไปรับงานด้านวิชาใด ก็ให้อาจารย์ที่จะต้องเป็นกำลังในทางนั้นไปหาที่ปรึกษาของตนมาให้เป็นที่เชื่อถือได้ เช่นวิชาภาษาเยอรมัน ก็ให้อาจารย์ที่จะสอนภาษาเยอรมันที่พระราชวังสนามจันทร์ไปติดต่อกับอาจารย์ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและสถาบัน/*205วัฒนธรรมเยอรมัน วิชาภาษาฝรั่งเศสก็ไปติดต่อกับอาจารย์ฝรั่งเศส เป็นต้น ขอให้มหาวิทยาลัยเชิญมาเป็นที่ปรึกษาจัดหลักสูตร ภาษาอังกฤษไม่ได้เชิญที่ปรึกษาเพราะผู้แทนบริติชเคาน์ซิลเวลานั้น เคยเป็นที่ปรึกษาทางภาษาอังกฤษโดยความช่วยเหลือของยูเนสโก และทำงานร่วมกับข้าพเจ้าและศึกษานิเทศก์ และอาจารย์ภาษาอังกฤษในประเทศไทยอยู่เป็นวลา ๗ ปี รู้ปัญหาการสอนภาษาอังกฤษในประเทศไทยอย่างเจนจบ พอข้าพเจ้าไปบอกว่ามหาวิทยาลัยต้องการอาจารย์สอนภาษาอังกฤษที่ชำนาญสอนนักเรียนต่างประเทศ ก็รีบติดต่อไปทางลอนดอน ขอความช่วยเหลือให้หาตัวบุคคลมาให้ และจัดหาเงินสำหรับหาซื้อหนังสือให้ห้องสมุดอีกด้วย ในเรื่องภาษาไทย ศึกษานิเทศก์ของกรมการฝึกหัดครู อาจารย์ในคณะครุศาสตร์ ศึกษานิเทศก์กรมวิสามัญศึกษา และผู้ทรงคุณวุฒิในชุมนุมภาษาไทยก็เกือบจะเรียกว่า เจนจบเกี่ยวกับปัญหาของวิชาภาษาไทย และได้ร่วมงานกันมานาน จึงไม่จำเป็นต้องเชิญมาให้เสียเวลา ซึ่งเป็นการผิดพลาดมากกระมัง ซึ่งจะได้เล่าต่อไป
หลักสูตรของคณะอักษรศาสตร์นั้น ข้าพเจ้าจัดเอาวิชาภาษาไทยเป็นแกนกลาง ด้วยได้ยินได้ฟังจากอาจารย์ภาษาต่างประเทศมามากว่า เพราะอาจารย์ภาษาไทยไม่ได้สอนทักษะและสมรรถภาพบางอย่างในภาษาไทย /*206อาจารย์ภาษาต่างประเทศจึงต้องเสียเวลามากเกินไปที่จะต้องสอนสิ่งเหล่านั้นในแผนกภาษาต่างประเทศ ทำให้เสียผลการเรียนการสอนอย่างยิ่ง เหล่านี้ได้แก่ การคิดจัดลำดับความ การรู้วิธีอ่านหนังสือชนิดต่าง ๆ เช่นนวนิยายมีวิธีอ่านอย่างไร นวนิยายมีกี่ชนิด เป็นอาทิ ข้าพเจ้าคิดว่า ถ้าได้อาจารย์ภาษาไทยที่สามารถสอนนักเรียนได้ตามที่ต้องการดังว่านี้ การสอนภาษาต่างประเทศจะเบาแรงมาก โดยเฉพาะในปีหลัง ๆ เมื่อใกล้จะรับปริญญา
ส่วนนักเรียนปีที่หนึ่งในระดับอุดมนั้น ข้าพเจ้ารู้จักโรงเรียนมัธยมดีพอที่จะรู้ว่า ไม่ได้มีการเตรียมนักเรียนไว้ให้เป็นนักเรียนในมหาวิทยาลัยเลย ในปีแรกการสอนจะต้องเป็นการปลูกฝังนิสัยการเรียน ให้เปลี่ยนจากการเป็นนักเรียนมัธยมแบบไทย ขึ้นเป็นนักเรียนระดับอุดมตามที่ควรเป็น
การร่างหลักสูตรนั้น ไม่ประสบอุปสรรคอย่างใดที่สำคัญ และเมื่อเสนอไปยังสภาการศึกษา สภาทักท้วงเพียงให้เปลี่ยนรหัสประจำรายวิชาเท่านั้น แล้วก็ได้รับอนุมัติให้ใช้ได้ และเมื่อได้เสนอโครงการตั้งคณะไป ก็ได้รับอนุมัติให้ตั้งได้โดยง่ายเช่นกัน
มหาวิทยาลัยประสบอุปสรรคสำคัญที่สุดที่พระราชวัง/*207สนามจันทร์ นครปฐม เกี่ยวกับการก่อสร้าง ซึ่งล่วงเลยเกินแผนงานที่วางไว้เป็นเวลานาน เมื่อแรกเปิดการสอนมีที่เรียนและที่อยู่อาศัยในอาคารเดียวกัน อาจารย์และนักศึกษาทั้งหมดอาศัยในตึกเดียวกัน รวมทั้งอาจารย์หญิงชาวอังกฤษ ที่บริติชเคาน์ซิลส่งมาช่วย ห้องนอนของข้าพเจ้าต้องใช้เป็นห้องเก็บพัสดุสำหรับใช้ในสำนักงานของคณะอักษรศาสตร์ รวมถึงเครื่องอัดสำเนา เพราะต้องการใช้มาก และใช้ในเวลารวดเร็ว เพราะหลักสูตรจัดไว้ให้นักศึกษาได้อ่านมาก ๆ ให้ฟังน้อยกว่าที่เคยทำกันมาแล้ว ปีการศึกษาต่อไป จึงมีตึกเรียนโดยเฉพาะ และสำนักงานคณะอักษรศาสตร์ย้ายไปตั้งที่ตึกใหม่ ตึกนี้ไม่มีใครยอมรับกันว่าเป็นคนออกแบบ เป็นอาคารเรียนที่แปลกมาก ห้องเรียนเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ส่วนกว้างวัดได้ยาวกว่าความลึกของห้อง มีห้องหนึ่ง ความกว้างมีอัตราเป็นสามต่อหนึ่งกับความลึก และดูเหมือนจะตั้งใจจะปิดทางเดินลมเสียให้หมด คือไม่มีช่องสำหรับให้ลมเดินตรงกัน มีกระจกกั้นเป็นช่องทางสลับกัน ถ้ามีช่องให้ลมเข้าทางด้านหลัง ก็จะมีกระจกที่ตรงกันทางด้านหน้า ผลก็คือไม่มีลมพัดเข้ามา นอกจากทางปิดตรงหน้าห้องน้ำ ซึ่งมีลมพัดเฉื่อยฉิวตลอดเวลา ในฤดูร้อนตรงที่ต้องใช้เป็นสำนักงานคณะนั้น สมควรใช้เป็นที่บ่มผลไม้ คงจะได้ผลสุกเร็วและหอมหวานเป็นแน่
/*208อุปสรรคเกี่ยวกับการก่อสร้าง และสิ่งที่คาดไม่ถึง เช่นสะพานปฐมโพธิ์แก้ว สร้างใหม่ไม่แล้วเสร็จตามสัญญา ทำให้การคมนาคมระหว่างพระนครกับนครปฐมขาดความสะดวกไปหลายอย่าง เหล่านี้ทำให้อาจารย์ชาวอังกฤษยกขึ้นมาเป็นข้ออ้างแก่บริติชเคาน์ซิล ว่าสำนักงานทางกรุงเทพฯ ได้แจ้งสภาพทางประเทศไทยไปผิดพลาด จึงขอย้ายไป ซึ่งเป็นเรื่องร้อนใจมาก เพราะกระทบกระเทือนกับสัมพันธภาพระหว่างมหาวิทยาลัยกับบริติชเคาน์ซิล ซึ่งเป็นองค์การที่มหาวิทยาลัยจะต้องพึ่งต่อไปในอนาคต ไม่เฉพาะแต่คณะอักษรศาสตร์ แต่มหาวิทยาลัยมอบให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ติดต่อ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะไปชี้แจงรายละเอียดที่ก่อความลำบากใจ ผู้แทนบริติชเคาน์ซิลคนเก่าก็ได้ย้ายไปและคนใหม่มาแทน เป็นคนตั้งใจช่วยเหลือ แต่ก็ไม่มีความพอใจกับสถานการณ์ทั่วไปที่นครปฐม โดยเฉพาะในเรื่องต้องติดต่อกับบุคคลหลายขั้นหลายชั้น ซึ่งฝรั่งเบื่อหน่าย เพราะระบบของฝรั่งมักจะมอบความไว้วางใจให้บุคคลหนึ่งบุคคลใดให้งานเสร็จสิ้นไปรวดเร็ว บริติชเคาน์ซิลจึงถอนความช่วยเหลือในการจัดหาอาจารย์ให้คณะอักษรศาสตร์ จะช่วยเหลือด้วยการให้อาสาสมัคร ซึ่งเป็นบุคคลที่ไม่มีประสบการณ์ในการสอน ซึ่งกลายเป็นอุปสรรคสำคัญของคณะอักษรศาสตร์มาจนปัจจุบันนี้
/*209นอกจากอุปสรรคเกี่ยวกับการก่อสร้าง มหาวิทยาลัยพยายามจัดระบบให้อาจารย์ทุกคนสังกัดวิทยาลัย และให้คณะขออาจารย์จากมหาวิทยาลัยไปสอน และเพื่อจะทำให้คณะวิชาพ้นภาระที่ไม่ใช่วิชาทั้งสิ้น มหาวิทยาลัยมอบให้วิทยาลัยมีหน้าที่จัดหาเครื่องอุปกรณ์การใช้สอยทั้งหลาย และอำนาจการเงินทั้งสิ้นก็ตกอยู่ในอาณัติของวิทยาลัย สภาการศึกษายังมีข้อข้องใจกับหลักการนี้ จึงยังรอไว้ ยังมิได้อนุมัติให้ตั้งวิทยาลัย ซึ่งให้ชื่อว่า วิทยาลัยทับแก้ว จนถึงขณะที่เขียนหนังสือนี้ ข้าพเจ้าเห็นด้วยอย่างยิ่งกับหลักการแยกการปกครองนักศึกษาออกจากการสอน โดยเฉพาะหลักการที่ว่า อาจารย์บางคนชำนาญในทางวิทยาการ แต่ไม่ถนัดหรือไม่ชอบทางปกครอง และกลับกัน แต่เมื่อถึงคราวปฏิบัติเข้าจริง ในระบบราชการไทย ข้าราชการต้องมีผู้บังคับบัญชา การมีผู้บังคับบัญชาเพียงคนเดียว สำหรับข้าราชการแต่ละคนตามปรกติข้าราชการก็รู้สึกอึดอัดพอใช้ แต่ถ้ามีสองคนในระดับเดียวกัน ผู้บังคับบัญชามีสิทธิ์ที่จะใช้ข้าราชการภายในเวลาเดียวกัน ข้าราชการย่อมจะอึดอัดมาก จะเป็นเพราะเหตุนี้หรือเพราะเหตุที่เกี่ยวกับที่อยู่ไม่สะดวกสบายหรือจะเป็นเพราะเหตุอื่นก็ตาม อาจารย์ที่นครปฐมนั้นแสดงความไม่เป็นสุข จนข้าพเจ้ารู้สึกว่าสุขภาพจิตของข้าพเจ้า/*210เริ่มทรุดโทรม ปรากฏเป็นอาการออกทางกาย คือความดันโลหิตสูงขึ้นและลงต่ำอย่างผิดปรกติ และมีอาการโรคอย่างอื่น เช่นการหายใจขัด เหมือนกับจะตั้งต้นเป็นหืด นอกจากปัญหาอาจารย์ ก็มีปัญหาเสมียนพนักงานซึ่งสังกัดวิทยาลัยทุกอัตรา คณะวิชาเป็นฝ่ายขอร้องให้วิทยาลัยเป็นผู้จัดมาให้ เมื่อทราบว่า นอกจากอาจารย์สำนักงานของคณะก็ไม่มีอัตราของตนเอง ต้องขอจากวิทยาลัย ข้าพเจ้าก็คำนึงว่า อันการใช้สิ่งของร่วมกันเป็นเรื่องยากนักหนาที่จะราบรื่น ในครอบครัวที่มีรถยนตร์คันหนึ่ง สามีภรรยาใช้ร่วมกัน และสามีภรรยาเป็นคนมีธุระทั้งคู่ ก็เกือบจะต้องทะเลาะกันทุกวัน ด้วยการนัดหมายกันไม่แจ่มแจ้งบ้าง ด้วยการเห็นความจำเป็นมากน้อยไม่ตรงกันบ้าง การที่ส่วนราชการต่างส่วน จะต้องใช้สิ่งของและคนร่วมกันนั้น คงจะดำรงความราบรื่นไปไม่ได้นานเป็นแน่ และข้าพเจ้าก็เสี่ยงแก่การเจ็บป่วยอีกครั้งหนึ่งไม่ได้ จึงคิดว่าควรให้มหาวิทยาลัยหาผู้ที่เหมาะสมแทนข้าพเจ้าให้เร็วที่สุดเท่าใดได้ก็ยิ่งจะดีสำหรับมหาวิทยาลัย เมื่อปิดภาคการสอนปีการศึกษาที่สอง นับจากที่ได้เปิดสอนใน พ.ศ. ๒๕๑๓ ข้าพเจ้าก็ลาป่วย เพราะอาการป่วยต่าง ๆ ก็ระดมกันมา เช่นเขียนหนังสือไม่ได้เลย และมีเชื้อโรคต่าง ๆ เกิดขึ้นในกระเพาะปัสสาวะเป็นต้น ได้รักษาตัวอยู่ที่บ้านจนอีกเดือนหนึ่งก็จะหมดวันลา แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นสมควรจะยืดเยื้อวันลาออกไป จึงยื่นใบลา/*211ขึ้นไปยังมหาวิทยาลัย เรื่องการลานี้ต้องเสนอสภามหาวิทยาลัย มีกรรมการบางคนเสนอให้ท่านนายกรัฐมนตรีซึ่งเป็นนายกสภามหาวิทยาลัยโดยตำแหน่ง เรียกข้าพเจ้าไปไต่ถามว่ามีความจำเป็นเพียงไหนจึงต้องลาออก เมื่อข้าพเจ้าได้ยินมตินี้ก็ตกใจมาก เพราะว่าท่านนายกมีราชการมากมาย ท่านจะมาจำเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างนี้ได้อย่างไร เป็นครั้งแรกในชีวิต ข้าพเจ้าต้องอาศัยญาติในเรื่องเกี่ยวกับหน้าที่ราชการ ข้าพเจ้าต้องขอร้องญาติที่ทำงานตำแหน่งสำคัญในสำนักนายกรัฐมนตรี ให้เตือนท่านนายกรัฐมนตรีอย่าให้ลืมเสีย ท่านก็กรุณานัดให้ข้าพเจ้าไปพบท่าน ถามว่าเหตุใดจึงต้องลาออก ข้าพเจ้าก็บอกว่า ระหว่างก่อตั้งงานใหม่คนชั้นหัวหน้าควรเข้มแข็ง ข้าพเจ้าหมดแรงจะเข้มแข็งแล้ว อยากบอกต่อไปอีกว่า เคยทำงานโดยไม่มีคนไม่มีเงินมาหลายหน้าที่แล้ว บัดนี้แก่แล้วไม่มีแรงแล้ว แต่ไม่เห็นสมควรจะไปทำให้ท่านต้องฟังเสียเวลา จึงชี้แจงอย่างสั้นที่สุด พูดกันอยู่ไม่นาน ท่านก็ตกลงว่า เมื่ออยากจะออกจริง ๆ ท่านก็จะไม่ขัดข้อง
ข้าพเจ้าจึงได้กราบถวายบังคมลาออกพ้นจากราชการ เมื่อวันที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๓
อาจมีผู้กล่าวว่าข้าพเจ้าเป็นคนขี้ขลาด ตามธรรมดาของงานเมื่อเริ่มแรกก่อตั้ง ย่อมจะต้องมีอุปสรรคทุกงาน/*212ไป ข้าพเจ้าก็เห็นด้วย และถ้าใครเห็นว่าข้าพเจ้าขี้ขลาด ข้าพเจ้าก็เห็นด้วยอีก ข้อสำคัญอยู่ที่ว่า การที่เราจะอาจหาญรับทำงานที่เรารู้ว่าเราไม่สามารถทำได้ดีนั้น เป็นความขี้ขลาดหรือความกล้าหาญ จะเรียกว่าอะไรย่อมแล้วแต่ทรรศนะของคน แต่ข้าพเจ้าว่าเป็นการรับสภาพความจริง ความล้มเหลวของตัวเราเองไม่เสียหายใหญ่หลวง ดีกว่าไปทำให้ราชการล้มเหลวเพราะตัวเราขาดสมรรถภาพแล้วยังจะรับทำงาน ทุกครั้งที่ป่วย นอกจากร่างกายทั่วไปจะทรุดโทรมลงไปกว่าสมควรสำหรับวัยแล้ว สมองก็ทรุดโทรม เช่นความจำเสื่อมลงไปมาก ข้าพเจ้าคิดว่า นอกจากจะไม่ทำให้ราชการล้มเหลวแล้ว ยังอาจชะลอความไร้สมรรถภาพของตนให้ช้าลง ยังสงวนพลังงานไว้ทำอย่างอื่นได้ที่เหมาะสมแก่กำลังกายและกำลังใจของตัว ข้าพเจ้าคิดว่า เท่าที่ได้รับความเมตตากรุณาจากท่านผู้ใหญ่ในราชการมานั้น ก็มากและนาน ควรหลีกทางให้คนที่มีสมรรถภาพมากกว่าเข้ามารับทำงาน ซึ่งข้าพเจ้าไม่เชื่อว่าจะหาไม่ได้ มีเพื่อนร่วมงานและศิษย์เก่า ๆ รวมทั้งเพื่อนฝรั่งด้วยมาถามว่า ใครจะแทนเมื่อข้าพเจ้าลาออกแล้ว ข้าพเจ้าว่านั้นเป็นงานของมหาวิทยาลัย จะต้องหาตัวบุคคลมาแทน จะหมายมั่นเอาคนนั้นคนนี้โดยเฉพาะ ย่อมไม่ถูกหลักการเป็นแน่
ข้าพเจ้าจะถือโอกาสออกความเห็นในการตั้งมหา/*213วิทยาลัย หรือเปิดกิจการเกี่ยวกับอุดมศึกษาในส่วนภูมิภาคเสียในตอนนี้เลย แต่ก่อนที่จะกล่าวต่อไป ก็ใคร่จะบอกกล่าวเพื่อนฝูงที่คาดหวังว่าจะได้รับความช่วยเหลือในเรื่องวัสดุการสอนภาษาไทยว่า ข้าพเจ้าได้พยายามอย่างที่สุดได้เขียนอนุสารออกมาพิมพ์แล้วเรียบร้อย ๓ เล่ม แต่ยังค้างอยู่ก็มี ซึ่งอาจมีโอกาสทำให้เสร็จในเวลาต่อไป โดยไม่เกี่ยวกับราชการก็ได้ แต่หลักสูตรภาษาไทยนั้นได้เปลี่ยนไปแล้ว ข้าพเจ้าออกจากราชการเสียก่อนที่จะได้ทำความเข้าใจกับคณะอาจารย์ แท้ที่จริงหลักสูตรไม่สำคัญเท่าอาจารย์และวิธีการสอน น้อยนักที่หลักสูตรจะมัดอาจารย์ให้สอนด้วยวิธีที่ผู้เขียนหลักสูตรปรารถนา แต่มีสิ่งสำคัญที่ควรรับรู้กันเสียที คืออาจารย์มหาวิทยาลัยควรฝึกหัดวิธีสอน ซึ่งมิได้หมายความว่าไปเข้าโรงเรียน แต่ควรมีหนังสือแนะนำวิธีบรรยาย วิธีตั้งคำถาม ตั้งหัวข้ออภิปรายและมีการสัมมนาและประชุมกันเกี่ยวกับการสอนและการสอบ
ในที่นี้ ไม่มีเวลาและหน้ากระดาษจะกล่าวถึงวิธีสอนวิธีต่าง ๆ จะกล่าวถึงแต่เฉพาะการวางแผนงานในการตั้งมหาวิทยาลัยขึ้นใหม่ในภูมิภาค หรือนอกพระนคร แผนงานนั้นควรวางจากตัวบุคคลที่จะได้ไปทำงานจริง ๆ โดยทำอย่างทหาร คือมีแผนสำรองด้วย ทหารนั้นสำรองไว้เผื่อ/*214นายพล นายพัน หรือพลทหารบาดเจ็บและตายหรือการคาดคะเนกำลังศัตรูหรือแผนของศัตรูผิดพลาด แต่การตั้งมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดในประเทศไทย ควรเผื่ออาจารย์ป่วย อาจารย์หญิงแต่งงาน อาจารย์ไม่ถูกกัน ร่วมงานกันไม่ได้ ต้องขอย้ายไปที่อื่น และต้องเผื่อในเรื่องการหาอาจารย์พิเศษ เพราะขณะนี้ในประเทศไทยและจะเป็นอย่างนี้ไปอีกหลายปีด้วย ไม่มีตัวบุคคลสอนให้บริบูรณ์ทุกวิชาในคณะใด จะต้องพึ่งอาจารย์พิเศษสำหรับบางวิชาอยู่อีกนาน
ในการวางแผนงาน ควรคำนึงถึงวิชาที่เป็นมูลฐานว่ามีตัวบุคคลพอเพียงหรือไม่ ถ้าจะจัดตั้งวิชาอักษรศาสตร์หรือสมัยใหม่นี้ เรียกมนุษยศาสตร์ ก็ต้องคำนึงถึงวิชาพื้นฐาน เช่น ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ (ถ้าจะยังสอนกันอยู่ต่อไป ไม่คิดเลิก) วิชาประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ (หรือเรียกอย่างสมัยใหม่ว่า สังคมศึกษา หรือ สิ่งแวดล้อมของมนุษย์) ถ้าจะจัดตั้งคณะที่หนักไปทางสังคมศาสตร์ ก็ต้องคำนึงถึงวิชาสังคมวิทยา มานุสวิทยาภาควัฒนธรรม เป็นต้น ถ้าในทางวิทยาศาสตร์ ก็ต้องคำนึงถึง คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์มูลฐาน เช่น เคมี ฟิสิกส์ ชีววิทยา หรือวิชาใดก็ตามที่ถือว่าเป็นวิชามูลฐาน ขาดเสียไม่ได้ของคณะวิชานั้น ๆ เมื่อมีบุคคลแล้วจึงมอบหมายให้ผู้ที่เป็นหัวหน้าได้วางแผนงานขั้นต่อไป เช่น การก่อสร้าง เพราะคนที่จะ/*215ไปทำงานเขาจะเป็นคนอยู่คนใช้ ทั้งนี้โดยร่วมมือกันใกล้ชิดกับสถาปนิก ไม่ใช่สถาปนิกสมัครเล่น และไม่ใช่โดยสถาปนิกคิดถึงความสวยงามแต่ฝ่ายเดียว สถาปนิกที่สามารถควรจะประนอมความสะดวกเข้ากับความสวยงามได้
คำว่า หัวหน้า ข้าพเจ้าใคร่จะแจกแจงคุณสมบัติสัก ๑๐ หน้า แต่ไม่สามารถทำได้ในที่นี้ แต่จำได้ว่า สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ ท่านตรัสไว้ที่ใดที่หนึ่งว่า คนที่จะทำการงานนั้น ขันติธรรมเป็นคุณสมบัติอันแรกที่ต้องมี คนที่เป็นหัวหน้าต้องเป็นผู้ใหญ่ หรือเรียกตามศัพท์สมัยใหม่ว่าต้องบรรลุวุฒิภาวะเป็นสำคัญ ถ้าแปลเป็นภาษาสามัญก็หมายถึงว่า เหตุผลต้องมาหน้าอารมณ์ ถ้าหาคนเป็นหัวหน้าไม่ได้ ก็ควรล้มเลิกแผนงานเสียชั่วคราว ไม่ควรคิดทำอะไรก่อนหาตัวบุคคลได้
การหาตัวบุคคลควรหาตามหลักวิชาด้วย มิใช่หาไปโดยเชื่อเอาว่าคนนั้นเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ เช่นคนที่ไปเรียนที่ประเทศอังกฤษมาหลายปี รู้ภาษาอังกฤษดี พูดได้เขียนได้ ก็ทึกทักว่าจะสอนภาษาอังกฤษได้ ความเข้าใจเช่นนี้เป็นความเข้าใจผิดจากสภาพความจริงอย่างเป็นที่น่าสงสาร อีกข้อหนึ่งก็คือ คนที่ได้ปริญญาเอกไม่ใช่คนที่จะสอนได้ทุกคน โดยเฉพาะนักศึกษาชั้นต้น ควรหาคนที่มีปริญญาเอกไว้เป็นที่พึ่งทางความรู้แก่อาจารย์ที่ไม่ได้ปริญญาเอก แต่/*216ไม่ควรคาดหวังให้คนที่ได้ปริญญาเอกสอนมากนัก และควรรับข้อความจริงว่า นักเรียนมัธยมของเรามิได้รับการเตรียมสำหรับเรียนในมหาวิทยาลัยเลย ไม่ว่ามหาวิทยาลัยจะสอนแบบเก่าหรือแบบใหม่
มหาวิทยาลัยในภูมิภาคจะต้องมีการสังสรรค์กับชาวเมืองชาวจังหวัด ร่วมชีวิตจิตใจกับเขาเป็นบางส่วน คนที่จะไปอยู่จังหวัดใด ควรทำใจไปให้ดีในเรื่องนี้ จะต้องเสียเวลาไปในเรื่องนี้มาก จะขาดเวลาสำหรับวิชาการแท้ ๆ ไปมาก ควรมีการชี้แจงให้ข้าราชการมหาวิทยาลัยให้เข้าใจและควรให้ข้าราชการในจังหวัดเห็นใจชาวมหาวิทยาลัยบ้าง มิฉะนั้นมหาวิทยาลัยก็จะไม่เป็นมหาวิทยาลัย
ระยะนี้มีการขยายมหาวิทยาลัยทั้งในพระนครและต่างจังหวัด มหาวิทยาลัยต่างจังหวัดจะต้องรอเวลาไปอีกหลายปีกว่าในพระนครจะอิ่มตัว เรียกว่าตั้งมหาวิทยาลัยในส่วนภูมิภาคขึ้นมาแล้ว ก็ทอดทิ้งให้เป็นไปตามชาตากรรมของอาจารย์และนักศึกษา ผู้บริหารที่รับผิดชอบในเรื่องนี้ควรคำนึงถึงเรื่องนี้และรีบแก้ไข การที่มหาวิทยาลัยไปสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรีนั้น ทำให้มหาวิทยาลัยเปรียบเหมือนสิ่งที่ไม่มีเจ้าของ เพราะท่านนายกฯ เป็นเจ้ากระทรวงของมหาวิทยาลัย แต่ท่านมีภาระที่ต้องเอาใจใส่ที่เป็นเรื่องเป็นเรื่องตายมากมายเหลือเกิน ถ้ามหาวิทยาลัยในพระนคร/*217สามารถสอนนักศึกษาให้ดีได้ ก็จะไม่ค่อยน่าห่วงนัก แต่นักศึกษาในพระนครก็ถูกทอดทิ้งไปโดยปริยาย เพราะมีจำนวนมากเกินไป จนอาจารย์เท่าที่มีให้ความสนใจแก่นักศึกษาไม่ค่อยได้
ในเรื่องการปกครองนักศึกษามหาวิทยาลัยนั้น ควรมีบุคคลที่รู้วิธีการปกครองคนหนุ่มสาว ผู้ที่ได้เล่าเรียนศึกษาวิชาจิตวิทยา วิชาที่เกี่ยวกับการติดต่อสื่อสารกับคนในวัยนี้ และที่มีความอดทนและว่องไว การปกครองคนในวัยนี้ยากกว่าคนในวัยอื่น เพราะเป็นวัยครึ่งเด็กครึ่งผู้ใหญ่ คนที่ปกครองจะถือตามความเชื่อของตนเมื่อตนยังหนุ่มสาวนั้นไม่ได้ เพราะพอล่วงวัยไปแล้วมักลืมความรู้สึกในวัยนั้นหมด ที่จำได้เหลืออยู่เป็นเรื่องที่ดี ที่ให้ความสำเร็จ ที่ไม่ดีก็ลืมไป นอกจากนั้นคนหนุ่มสาวสมัยนี้ยังได้รับฟังตัวอย่างจากต่างประเทศ และเอาอย่างเขาโดยไม่เข้าใจถ่องแท้ ครูอาจารย์ในประเทศไทยเรานี้เรียกร้องเอาความเคารพจากศิษย์ ครูอาจารย์จึงควรรู้ว่าการประพฤติตนให้สมเป็นปูชนียบุคคลคืออย่างไรด้วย
ขอเพิ่มอีกข้อหนึ่งคือ ถ้าไม่มีนักเรียนอยู่กินนอนปัญหาของมหาวิทยาลัยสมมุติว่าเป็น ๑ ถ้ามีนักเรียนกินนอนก็คูณด้วย ๕ หรือ ๑๐ เพราะจิตวิทยาของนักเรียนกินนอนนั้นไม่เหมือนกับนักเรียนที่เช้าไปเรียนเย็นกลับบ้านเลย
ปัจฉิมบท
สรุปความสำเร็จและความล้มเหลว
/*219ข้าพเจ้าได้ออกจากราชการ และได้รับพระราชทานเบี้ยบำนาญในฐานรับราชการนาน ในกรณีนี้ ต้องขอขอบคุณคณะปฏิวัติที่ได้ประกาศกฎอัยการศึก ทำให้ข้าพเจ้าได้อยู่ในฐานะที่จะรับเบี้ยบำนาญ และได้รับมากขึ้นกว่าที่ได้คาดหมายไว้หลายร้อยบาท ถ้านับวันราชการจริง ๆ นับตั้งแต่เข้าใหม่ใน พ.ศ. ๒๔๙๓ ก็มีเวลา ๒๐ ปีเท่านั้น ตั้งแต่ออกจากราชการแล้ว ได้มีเวลารักษาตัวและสุขภาพดีขึ้น แต่ก็ไม่ว่างราชการเสียเลยทีเดียว เพราะงานของโครงการภาษาอังกฤษ องค์การซิมิโอนั้น เป็นงานที่เร่งรัดอยู่บ่อย ๆ ข้าพเจ้ายังดำรงตำแหน่งผู้แทนประเทศไทย ในคณะ/*220กรรมการบริหารโครงการอยู่ประเทศสิงคโปร์เป็นประเทศเจ้าของโครงการนี้ คนสิงคโปร์โดยมากเป็นคนจีนซึ่งเคยรับราชการตามระบบของอังกฤษ ทำงานรวดเร็วและเป็นระเบียบ อีกทั้งประเทศมีเกาะอยู่เกาะเดียวก็ว่าได้ มีเกาะเล็กเกาะน้อยอยู่ในอาณัติไม่กี่เกาะ เคยกับการติดต่อกันได้ง่าย ๆ เมื่อต้องการความร่วมมือจากประเทศสมาชิกก็มักบอกกำหนดวันเวลาที่ต้องการความร่วมมือนั้นมาอย่างกระชั้นชิดตามมาตรฐานของไทย ในฐานะผู้แทนประเทศไทย ข้าพเจ้าได้รับแต่งตั้งให้เป็นประธานกรรมการประสานงานเกี่ยวกับการเรียนการสอนภาษาอังกฤษระดับชาติ คือภายในประเทศของเราด้วย มีผู้อำนวยการโครงการภาษาอังกฤษของโครงการพัฒนามหาวิทยาลัยเป็นเลขานุการ1 จึงได้รับความช่วยเหลือจากศูนย์ภาษาอังกฤษแห่งนี้ให้ทำงานเปรียบเสมือนสำนักงานเลขานุการของคณะกรรมการ เรื่องมีคณะกรรมการแล้วไม่จัดสำนักงานเลขานุการให้เหมาะสมนี้ เป็นเรื่องที่ทำให้ราชการของไทยไม่เรียบร้อยอย่างหนึ่ง ตราบใดไม่ยอมรับความจริงข้อนี้ ก็จะปรับปรุงงานได้ยาก ข้าพเจ้าต้องไปอาศัยสำนักงานของโครงการภาษาอังกฤษ ของโครงการพัฒนามหาวิทยาลัย (อักษรย่อ ค.พ.ม.) อยู่มาก มีนักเดาสรุปเอาว่าข้าพเจ้าไปเป็นอาจารย์ของศูนย์ภาษาอังกฤษตามเคย ข้าพเจ้าควรจะพ้นตำแหน่ง/*221ผู้แทนประเทศไทยในคณะกรรมการบริหารโครงการภาษาอังกฤษขององค์การซิมิโอปลายปีนี้ แต่กระทรวงศึกษาธิการได้แต่งตั้งให้ทำงานในหน้าที่นี้ต่อไปอีกวาระหนึ่ง เพราะตัวกรรมการในคณะเกิดเปลี่ยนพร้อม ๆ กันขึ้นมาหลายประเทศ ต้องมีคนเก่าอยู่บ้าง พอให้เชื่อมงานเก่ากับงานใหม่
นอกจากทำงานขององค์การซิมิโอ เป็นครั้งเป็นคราว ด้วยความร่วมมือกันเป็นอันดีกับผู้แทนสถาบันการศึกษาและกรมกองต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการสอนภาษาอังกฤษ ซึ่งเป็นคนเคยร่วมงานกันมาตั้งแต่ครั้งเป็นศึกษานิเทศก์ และเป็นอาจารย์ในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและอื่น ๆ โดยมากแล้ว ข้าพเจ้าก็ยังคงได้รับเชิญให้ไปสอนที่คณะอักษรศาสตร์ ที่พระราชวังสนามจันทร์ และที่คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยอยู่ต่อไป ข้าพเจ้าใคร่จะมีเวลาเขียนหนังสือให้มากที่สุด การสอนนั้นก็ดี เพราะทำให้เกี่ยวข้องอยู่กับครูอาจารย์และนักศึกษา แต่คนที่ไม่ค่อยมีกำลัง จะทำหลายอย่างนักไม่ได้
การเขียนหนังสือบันเทิงคดีนั้น ข้าพเจ้ามีโอกาสเขียนระหว่างลาป่วยระยะยาวโดยมาก เรื่องสั้นเรื่องแรกที่แต่งคือ เสน่ห์จวัก นั้น แต่งระหว่างที่ลาป่วยเมื่อกลับจากบางแสน นิตยสารสตรีสารได้เอื้อเฟื้อลงให้ และต่อไปนวนิยายเรื่อง/*222แรก คือ สะใภ้แหม่ม ก็แต่งในระยะเดียวกันนั้น แต่แต่งจบหลังจากที่ได้กลับไปทำราชการต่อไป ในเรื่องการเขียนเรื่องทั้งบันเทิงคดี และสารคดี ข้าพเจ้ามีโชคแปลกอยู่อย่างหนึ่ง จะเป็นด้วยอะไรไม่ทราบ เคยถูกเปลี่ยนชื่อเรื่องถึง ๓ ครั้ง ครั้งแรก มีงานของสมาคมศิษย์เก่าอันหนึ่ง ข้าพเจ้าได้รับการขอร้องให้เขียนบทความลงในสูจิบัตร ข้าพเจ้าเขียนเรื่อง พันธะของผู้อุดม จะเป็นด้วยเหตุใดไม่ทราบ เมื่อหนังสือออกมาในงานนั้นชื่อเรื่องเหลือแต่ ผู้อุดม ซึ่งพิมพ์ซ้ำหลายหน้าด้วย ต่อมาอีกข้าพเจ้าเขียนเรื่องสั้น ให้ชื่อเรื่องว่า กรุแก้วเรียนเรื่องรัก ตั้งใจจะให้ต่อจากเรื่อง เปรมวดีผู้ถูกอิจฉา และตั้งใจจะเขียนอีกเรื่องหนึ่งเป็น ๓ เรื่องเข้าชุดเดียวกับ เรื่อง ลินดาผู้มีโชค แต่เรื่องที่สองเมื่อออกมาในหนังสือ จะเป็นเพราะเหตุใดไม่ทราบ ชื่อเรื่องเหลือแต่เพียง กรุแก้ว เท่านั้น ต่อมาข้าพเจ้าแต่งนวนิยาย แล้วไม่รู้จะตั้งชื่อเรื่องว่าอย่างไรจึงจะให้เข้ากับเนื้อเรื่องที่แปลกหูสักหน่อย มีผู้ว่าโคลงเก่าให้ฟัง บาทแรกว่า “ตกหลุมตกร่องแล้ว ใดใดก็ดี” ข้าพเจ้าจึงตั้งชื่อเรื่องตามโคลงบาทนั้น ได้ขอร้องไปยังบรรณาธิการว่า ให้ใช้ตัวอักษรตัวจิ๋วสำหรับวรรคหลัง เพราะตั้งใจจะให้คนอ่านเรียกหนังสือว่า ตกหลุมตกร่อง แต่อยากให้รู้ว่าเป็นวรรคต้นของโคลงบาทแรก แต่ข้าพเจ้าคงจะชี้แจงไม่แจ่มแจ้งหรืออย่างไรไม่ทราบ นวนิยายเรื่องนั้นก็มีชื่อเต็มตามโคลงบาทแรกทั้งบาท ต่อมาข้าพเจ้าแต่ง/*223บทความขนาดยาวสำหรับพิมพ์รวมกันเป็นชุด ในโอกาสฉลองพระชนมายุครบ ๘๐ พรรษาของพระเจ้าวรวงศ์เธอกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ ข้าพเจ้าเรียกชื่อบทความว่า หัวเลี้ยวของวรรณคดีไทย เป็นคราวเคราะห์ดีผู้ที่จัดพิมพ์เกิดสงสัยเรื่องหมายเหตุบางแห่ง จึงส่งปรู้ฟมาให้ดู ปรากฏว่าได้ถูกเปลี่ยนชื่อเรื่องไปเป็น หัวเลี้ยวหัวต่อของวรรณคดีไทย จึงแก้ได้เรียบร้อย ครั้งสุดท้ายในงานสัปดาห์ความเข้าใจดีระหว่างชาติ กรรมการขอเรื่องที่ข้าพเจ้าเขียนเป็นสารคดีสำหรับเยาวชน ในการสัมมนาเรื่องหนังสือสำหรับเยาวชน ซึ่งยูเนสโกได้มีส่วนให้จัดขึ้น สารคดีของข้าพเจ้าชื่อว่า เรื่องของช้างพลายมงคลผู้อาภัพ แต่เมื่อหนังสือออกมาก็กลายเป็นชื่อ พลายมงคล ไม่มีสร้อยแต่ประการใด จะเป็นเพราะเหตุใด ชื่อเรื่องของข้าพเจ้าจึงไม่เป็นที่ถูกใจ หรือทำให้เกิดความเข้าใจผิดอยู่เสมอก็ไม่ทราบ เห็นจะนับได้ว่าเป็นความล้มเหลวอย่างหนึ่ง
เมื่อกล่าวถึงหนังสือ ก็สะกิดใจข้าพเจ้าให้แสดงความคิดเห็นเรื่องที่เรียกว่า ใกล้หัวใจที่สุดไว้ในหนังสือนี้ คือเรื่องการศึกษาระดับมัธยม พลังงานของข้าพเจ้าทุ่มเทไปในทางนี้มากที่สุด ต้องเรียกว่าประสบความล้มเหลว กล่าวถึงข้อเล็ก ๆ ซึ่งก็สำคัญ เพราะในการศึกษาเรื่องเล็กกับเรื่องใหญ่แยกออกจากกันยาก เมื่อแรกตั้งโรงเรียนเตรียมฯ /*224ซึ่งเป็นสถานที่ที่ข้าพเจ้าเป็นครูอย่างจริงจังแห่งแรก และย่อมจะมีใจเกาะเกี่ยวอยู่ที่นั่นมาก ผู้อำนวยการได้ให้ข้าพเจ้าช่วยท่าน จัดหาหนังสือและบทความสำหรับที่จะให้นักเรียนอ่านเป็นหนังสือนอกเวลา แต่ผู้ใหญ่ในราชการเกิดสนใจอยากรู้ว่าโรงเรียนจะให้นักเรียนอ่านหนังสืออะไรบ้าง ก็ขอไปดูแล้วก็เลยเก็บเงียบไป โรงเรียนไม่สามารถสั่งให้นักเรียนอ่านได้ ตั้งแต่นั้นก็ไม่ปรากฏว่ามีความพยายามในระดับมัธยมที่จะให้นักเรียนอ่านหนังสือไทยนอกเวลา มีแต่ให้อ่านหนังสืออังกฤษ ขอกล่าวเรื่องหนังสือไทยให้จบก่อน การที่ไม่มีการส่งเสริมให้นักเรียนอ่านหนังสือ เรียกว่าให้การศึกษาไม่สมบูรณ์ ข้าพเจ้ามีโชคอย่างไรไม่ทราบ ไม่ค่อยได้มีสวนกับการสอนภาษาไทยเพราะมักถูกมอบหมายเรื่องภาษาอังกฤษ การเป็นผู้รู้มากฟังมาก และในสมัยนี้ก็จำเป็นต้องอ่านมากนั้น แม้พระพุทธเจ้าก็ทรงยกย่องว่าเป็นมงคลอันหนึ่งของมนุษย์ ข้าพเจ้าได้พยายามเต็มที่ที่จะทำให้โรงเรียนไทยสนับสนุนการอ่านหนังสือ และระหว่างที่ทำราชการโดยไม่มีตำแหน่งก็อยู่ไปด้วยความหวังว่า จะได้ทำอะไรให้เกิดมีหนังสือสำหรับชั้นมัธยมขึ้น และได้เจรจากับผู้ที่อยู่ในฐานะที่จะบันดาลให้เกิดประสิทธิผลอันนี้ นับครั้งไม่ถ้วน แต่โรงเรียนมัธยมของไทยก็ยังสอนกันเหมือนชาวยุโรปในศตวรรษที่ ๑๕ คือใช้หนังสือน้อยที่สุด ราวกับว่าเรายังอยู่ในยุคที่ผลิตหนังสือไม่ได้ ทั้งที่มีเครื่อง/*225พิมพ์ชนิดต่าง ๆ จนข้าพเจ้าไม่สามารถจำได้ การเรียนเอาความรู้จากครูในชั่วโมงสอนในโรงเรียนเท่านั้น จะไม่ทำให้คนรุ่นหนุ่มสาวของเราเป็นคนมีความรู้ แม้จะเทียบกับพลเมืองของประเทศเพื่อนบ้านที่เคยเป็นเมืองขึ้นก็ไม่ได้ เมื่อแลไปทางไหนในประเทศไทย จะเห็นหนังสือที่ส่งเสริมความงมงาย มากกว่าที่ส่งเสริมสติปัญญามากนัก เป็นที่น่าเสียใจที่คนไทยซึ่งเป็นพุทธศาสนิกชน นับถือศาสนาที่ส่งเสริมการมีความรู้ แต่กลายเป็นชาติที่สนใจกับความรู้น้อยที่สุด
สำหรับภาษาอังกฤษ คนจำนวนมากทราบดีว่าผลการเรียนการสอนของโรงเรียนไทยเป็นอย่างไร ในเรื่องนี้ตัวข้าพเจ้าก็มีสวนในการประสบความล้มเหลวอีก ระหว่างที่มีผู้เชี่ยวชาญของยูเนสโกมาช่วยเหลือปรับปรุงการสอนภาษาอังกฤษ กระทรวงได้ตั้งกรรมการคณะหนึ่ง ให้พิจารณาหนังสือที่ใช้ในโรงเรียนระดับมัธยมปลาย ในเวลานั้น หนังสือที่มีความยากง่ายพอเหมาะกับนักเรียนยังหายากมาก แต่คณะกรรมการก็ได้พยายามจัดหาหนังสือให้มีคุณสมบัติคือ ให้มีหนังสือทั้งสารคดีและบันเทิงคดี ให้มีหนังสือที่เดิมเป็นของอเมริกันและของอังกฤษ (หนังสือเหล่านี้ใช้ฉบับที่ทำให้ง่ายสำหรับนักเรียนต่างประเทศ) ให้มีหนังสือต่างประเภท คือประเภทสืบสวน ประเภทที่/*226เรียกว่า โรแมนติก ประเภทที่เป็นหนังสืออิงพงศาวดาร ประเภทที่คัดเลือกมาจากวรรณคดีและอื่น ๆ หนังสือเหล่านี้จัดให้มีทั้งที่ง่าย และที่ค่อนข้างยาก สำหรับโรงเรียนที่มีนักเรียนดี จะได้ไม่ต้องลดสมองลงมาอ่านหนังสือง่าย ๆ แต่ไม่ทันได้ทำหนังสือแนะนำครูและโรงเรียน ระหว่างที่ข้าพเจ้าไปรับราชการที่บางแสน มีการพิจารณาปรับปรุงหนังสือเรียนภาษาอังกฤษขึ้นอีก คณะกรรมการใหม่ไม่สอบถามคณะกรรมการเก่าเลย เปลี่ยนแปลงไปตามที่ใจนึก มีหนังสือยากไปใช้ในชั้นมัธยม ๗ ที่ง่ายไปใช้ในชั้นมัธยม ๘ ตลอดมาจนกระทั่งได้เปลี่ยนแผนการศึกษาแห่งชาติไป ๑๐ ปี ใช้หลักสูตรใหม่ไป ๑๐ ปีแล้ว ก็ยังไม่ได้พิจารณาเปลี่ยนแปลงหนังสืออังกฤษ ซึ่งเวลานี้มีหนังสือดี ๆ ออกมาเต็มตลาด และไม่มีความพยายามชี้แจงให้ผู้ปกครองเข้าใจว่า ต้องลงทุนในเรื่องการซื้อหนังสือ ถ้าจะให้บุตรหลานมีความรู้ และไม่มีความพยายามจะให้ทุนแก่นักเรียนยากจนซื้อหนังสือที่จำเป็นในการศึกษา ข้าพเจ้าต้องทนฟังผู้เชี่ยวชาญฝรั่งที่รู้จักเมืองไทยชี้แจงแก่ฝรั่งที่เพิ่งมาใหม่ ว่าประเทศไทยเป็นประเทศไม่อ่านหนังสืออยู่จนกระทั่งทุกวันนี้ ดังนั้นในเรื่องเล็กซึ่งเป็นเรื่องสำคัญ ข้าพเจ้าก็ประสบความล้มเหลว
สำหรับมัธยมศึกษาโดยทั่วไป จำเป็นกล่าวอย่างย่อ ๆ /*227เท่านั้น มัธยมศึกษานั้น ได้กล่าวแล้วว่า เป็นการศึกษาระดับกลาง สำหรับประเทศที่กำลังพัฒนาเป็นระดับสำคัญ เพราะนักเรียนจะแยกย้ายกันไปเป็นแรงงานของประเทศ และได้เห็นว่า การเกษตรเป็นงานสำคัญที่สุดของคนไทย ผู้เชี่ยวชาญการศึกษาของยูซอมเคยสนทนากับข้าพเจ้าในเรื่องนี้ และเห็นพ้องต้องกันว่า ควรให้มีการศึกษาทางการเกษตรระดับมัธยมให้กว้างขวาง ในเรื่องนี้ดูเหมือนกรมวิสามัญศึกษากำลังพยายามอยู่ แต่ข้าพเจ้าไม่มีส่วนร่วมอะไรด้วย แต่ที่น่าห่วงใยก็คือ ทัศนคติของครูเกี่ยวกับหน้าที่ของตน ตราบใดประเทศไทยยังใช้ระบบให้ค่าจ้างเรียนแทนที่จะให้ค่าจ้างทำงาน คือให้เงินเพิ่มเพราะได้ปริญญา ครูก็จะตั้งหน้าเรียนเอาปริญญาแทนที่จะพิสูจน์ว่าเป็นคนทำงาน และตราบใดกระทรวงศึกษาธิการยังปล่อยให้มีการดึงดูดนักเรียนที่มีสมองดีให้หลั่งไหลไปสู่แหล่งกลางแหล่งหนึ่ง สมองรอง ๆ หลั่งไหลไปสู่แหล่งรอง ๆ ต่อ ๆ กันไป เช่นที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ไม่ทำให้โรงเรียนมัธยมในจังหวัดต่าง ๆ พิสูจน์ตัวเองว่าเป็นโรงเรียนที่ให้การศึกษาที่ดีได้ ปัญหาของเมืองหลวงก็ไม่รู้จักลดน้อยลง นักเรียนก็หลั่งไหลเข้าพระนครหลวง คนทำงานก็หลั่งไหลเข้ามา ปัญหาการจราจร ปัญหาอาชญากรรมในเมืองหลวงก็จะยิ่งเพิ่มพูนขึ้น และการศึกษาก็เป็นการแข่งขันกันเอาคะแนน แข่งขันในเรื่องที่ไม่มีคุณค่าแก่ชีวิต เพราะสิ่งมีคุณค่าแก่ชีวิต เช่น /*228ความเสียสละ ความกตัญญูจะมีคะแนนไม่ได้ การที่จะปลูกฝังคุณค่าที่จะพึงประสงค์ให้แก่คนรุ่นหนุ่มรุ่นสาว จำเป็นให้เขาอยู่ในหมู่ในเหล่าที่เขาจะบำเพ็ญตนให้เห็นความเสียสละความกตัญญูได้ คือที่โรงเรียนที่เขาเรียนมาตั้งแต่เริ่มเป็นเด็กโต จนกระทั่งกลายเป็นผู้ใหญ่น้อย ๆ จะเป็นจัดระบบโรงเรียนให้มีชั้น ๕ ชั้นดังที่มีอยู่เดิม หรือ ๖ ชั้นดังที่ดำริจะให้มีขึ้นก็ตามที
สำหรับราชการทั่วไป ข้าพเจ้าเห็นว่า ตราบใดที่ยังใช้วิธีจ้างโดยถือปีการศึกษาเป็นใหญ่ แล้วก็ให้เงินเดือนขึ้นไปโดยไม่ถือลักษณะหรือความสำคัญของงาน และให้มีการเปรียบเทียบกันอยู่ทุกประเภทข้าราชการ โดยตั้งตำแหน่งนั้นเป็นชั้นพิเศษ ชั้นเอก ชั้นโท ฯลฯ ดังที่เป็นอยู่นี้ ข้าราชการไทยก็จะมีจิตใจไม่เป็นสุข เพราะมีไม้บรรทัดบอกระดับต่ำสูงของตนเทียบกับเพื่อนฝูงอยู่ตลอดเวลา แทนที่จะภาคภูมิว่า เราเป็นอาจารย์ใหญ่ เราเป็นศึกษานิเทศก์ เราเป็นผู้มีความเชี่ยวชาญทางนั้นทางนี้ นอกจากจะมีการเทียบด้วยชั้นด้วยเงินเดือน ยังต้องห่วงใยถ้อยคำที่จะเรียก ชั้นนั้นเรียกอาจารย์ ชั้นนั้นเรียกครู และเพราะเหตุใดทางราชการจึงคิดว่า ผู้อำนวยการ มีเกียรติกว่าคำ อาจารย์ใหญ่ ถ้าได้เป็นข้าราชการชั้นพิเศษแล้วต้องเลิกเป็นอาจารย์ เชื่อว่าไม่มีใครอธิบายได้ และในเรื่องราชการมีความงมงาย/*229ของข้าพเจ้าอยู่เรื่องหนึ่งที่ต้องเล่าไว้ ข้าพเจ้าได้เสียเวลาไปเห็นจะใกล้ยี่สิบปีในการจงใจชังข้าราชการในสมัยหลังจากการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นประชาธิปไตย คือชังข้าราชการที่ข้าพเจ้าคิดว่าทำตัวเหมือนขุนนางผู้ใหญ่สมัยเดิม โดยมีบริวารแวดล้อมมากมายเมื่อมีงานที่บ้าน เช่นงานวันเกิด หรืองานอะไรก็ตาม จะเห็นข้าราชการผู้น้อยไปอยู่ที่บ้านกันคลาคล่ำ คนทำงานในการเลี้ยงมีจำนวนเท่ากับคนได้รับเลี้ยง จนกระทั่งต้องไปพึ่งนักมานุสวิทยา ได้อ่านหนังสือที่ฝรั่งเขียนเรื่องชีวิตชนบทของไทยและได้ไปเห็นการทำศพญาติที่อยู่ต่างจังหวัด จึงเข้าใจว่าพฤติกรรมของข้าราชการเหล่านั้นคือพฤติกรรมของชาวชนบท และขุนนางสมัยก่อนก็ประพฤติตามประเพณีชนบทนั้นเอง เพราะคนไทยเรา แม้จนทุกวันนี้ก็ยังเป็นชาวชนบท หรืออีกนัยหนึ่ง ชาววัฒนธรรมกสิกร คือผู้มีระบบชีวิตอย่างคนที่ทำไร่ทำนา การประกาศเปลี่ยนระบอบการปกครอง หาได้เปลี่ยนระบบชีวิตได้ไม่ ต่อเมื่อคนไทยจำเป็นต้องเปลี่ยนจากวัฒนธรรมกสิกร หรือชาวชนบทเป็นชาววัฒนธรรมอุตสาหกรรม หรือชาวเมือง นั่นแหละความเปลี่ยนแปลงในระบบชีวิตก็จะเปลี่ยนไป เช่นในปัจจุบันนี้คนชั้นรองอธิบดี ก็ต้องไปเช่าโรงแรมเป็นสถานที่ทำการสมรสลูก และมีการรับรองที่นั่น เป็นการไม่ให้โอกาสข้าราชการผู้น้อยไปคลาคล่ำที่บ้านไปในตัว /*230นี่ก็เป็นเพราะชีวิตเริ่มเปลี่ยนจากความเป็นชาวชนบทกลายเป็นชาวเมืองนั่นเอง
ที่ข้าพเจ้าเขียนมาทั้งหมดนี้ หวังว่าผู้อ่านจะไม่ตีความว่า ข้าพเจ้าต้องการแสดงว่าข้าพเจ้าเป็นคนคิดถูก คนอื่นเป็นคนคิดผิด แต่ต้องการให้คนรุ่นหลังเข้าใจว่า ในการประกอบกิจการทั้งปวง ที่ต้องร่วมมือกับคนจำนวนมาก ย่อมจะมีอุปสรรคมาก โดยเฉพาะเกี่ยวกับงานอย่างการศึกษา ซึ่งเป็นงานไม่เห็นเนื้อเห็นตัว การที่จะทำให้คนเชื่อถือสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นการยาก และความคิดเห็นของคนเรื่องการศึกษานั้น มักจะติดอยู่ที่ประสบการณ์ของตนเอง เช่นตัวข้าพเจ้า ที่คิดหวังไปในทางหนึ่งทางใด ก็เพราะได้รับการอบรมไปในทางนั้น คนอื่นก็รับการอบรมไปในทางของท่านแต่ละคน สิ่งที่คนทำงานไม่พึงกระทำก็คือ ไม่ควรปล่อยให้ความรักเป็นต้นเหตุทำให้ท่านผิดหวังกับคนนั้นคนนี้ จนเสื่อมเสียสุขภาพจิต อันเป็นทางไปสู่ความเจ็บไข้ หรือผูกพันใจกับงานชิ้นหนึ่งชิ้นใดมากเกินไป แต่ในขณะเดียวกันก็ไม่จำเป็นต้องปล่อยตามความคิดเห็นของคนอื่น เพราะความกลัวหรือความห่วงตำแหน่งหรือยศศักดิ์ในราชการ ขึ้นชื่อว่างานแล้วมีเกียรติเสมอกัน เกียรติจะเกิดแต่การทำงานนั้นดีหรือไม่ มิใช่เพราะเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยจึงมีเกียรติ หรือมีตำแหน่งใดจึงมีเกียรติ แต่เกียรติเกิดจาก/*231การทำงานที่เป็นหน้าที่ของตนให้ดีที่สุด สำหรับคนรุ่นใหม่ ข้าพเจ้าว่าท่านโชคดีกว่าคนรุ่นข้าพเจ้าหน่อยหนึ่ง คือมีผู้เล่าเรียนมาเสมอกันมากกว่าแต่ก่อน มีโอกาสทำความเข้าใจกันง่ายกว่าแต่ก่อน แต่ที่น่าห่วงใยก็คือ คนรุ่นใหม่นี้ได้พบเห็นคนที่มีคุณค่า และที่นิยมคุณค่า ที่เป็นอันตรายแก่บ้านเมืองมากขึ้นทุกวัน เช่นการเชื่อถือว่า การกล่าวเท็จไม่สำคัญ การขี้ฉ้อเล็ก ๆ น้อย ๆ ก็ไม่สำคัญ ไม่เป็นผิดประการใด กลับจะเป็นการแสดงความฉลาดเสียอีก ข้าพเจ้าคิดว่าเราไม่จำเป็นต้อง “เถนตรง” ร้อยเปอร์เซนต์ แต่ก็ต้องมีการไว้หน้ารักษาชื่อบ้าง มิฉะนั้นสังคมจะดำรงอยู่ได้อย่างไร ถ้าขาดความไว้ใจกันสิ้นเชิง ข้าพเจ้าเคยเห็นท่านผู้ใหญ่คนหนึ่ง ท่านโกรธเคืองลูกผู้ชายของท่านมากว่ากล่าวเท็จต่อท่าน ท่านว่า “ไอ้พวกนี้ไปเที่ยวก็ต้องโกหก ไอ้เรื่องโกหก เขาเก็บเอาไว้ใช้เมื่อมันจะเป็นจะตาย” อีกครั้งหนึ่งข้าพเจ้าเคยถามท่านผู้ใหญ่ว่า ท่านกลัวใครบ้าง ได้รับคำตอบว่า “กลัวแต่คนไม่อาย” เมื่อยังเป็นเด็กก็ไม่เข้าใจค้าตอบนั้นเลย แต่มาบัดนี้ ข้าพเจ้าว่าท่านที่อ่านหนังสือนี้คงจะเข้าใจเท่ากับข้าพเจ้า
ด้วยเหตุที่คนรุ่นใหม่นี้ ไม่ค่อยมีโอกาสได้พบคนดี จึงมักยกให้คนธรรมดาเป็น พ่อพระ หรือ นักบุญ หรือผู้วิเศษอย่างหนึ่งอย่างใดโดยง่าย ในนวนิยายเรื่องหนึ่งของ/*232ข้าพเจ้า มีตัวละครชายตัวหนึ่ง เป็นสุภาพบุรุษ ซื่อตรงต่อเพื่อน ให้ความช่วยเหลือครอบครัวของเพื่อน และทำราชการโดยรักษาตัวรอดไปได้ด้วยความไม่เฉียบแหลมนัก มีผู้วิจารณ์ว่าตัวละครนั้นดีเกินไป ข้าพเจ้าสงสารคนรุ่นใหม่ (อายุในคราว ๔๐ ปี) มาก ข้าพเจ้าเติบโตจากเด็กมาเป็นผู้ใหญ่โดยได้เห็นคนเสียสละความสุขส่วนตัวให้พ่อแม่ ลูกเมีย พระมหากษัตริย์ ทั้งที่คนเหล่านั้นก็มีความบกพร่องอย่างนั้นอย่างนี้บ้างเป็นจำนวนมาก ได้เห็นครูที่เสียสละให้ศิษย์ เช่นแม่ชีครูของข้าพเจ้าที่เล่าแล้วเป็นคนดีกว่าตัวละครนั้นมาก ดังนี้คนรุ่นใหม่อาจได้เปรียบในเชิงวิชาการ แต่อาจเสียเปรียบคนรุ่นข้าพเจ้าในเรื่องคุณธรรมของผู้ใหญ่และผู้บังคับบัญชา ซึ่งข้าพเจ้าได้พบมาเป็นผู้ที่น่านับถือ เป็นสุภาพบุรุษ และมีความตั้งใจดีต่อบ้านเมืองอย่างแท้จริง ประกอบกับคุณธรรมที่สำคัญ เช่นไม่พยาบาท เป็นต้น
ในการเล่าถึงประสบการณ์ดังที่ได้ทำมานี้ ข้าพเจ้าจำเป็นกล่าวถึงเรื่องบางเรื่องที่ไม่เต็มใจกล่าว เพราะอาจเป็นเครื่องกระเทือนใจกันได้ แต่ข้าพเจ้าหวังจะให้ประโยชน์แก่คนรุ่นหลังให้รู้ว่า ในการทำงานย่อมพบอุปสรรคหลายอย่างที่ไม่อาจคาดหมายได้ และอยากให้คนรุ่นหลังได้รับทราบความจริงบางอย่างที่ข้าพเจ้าหวังว่าจะบรรเทานิสัยหูเบาของคนที่ทำราชการมากได้บ้าง เมื่ออ่านเรื่องที่ข้าพ/*233เจ้าเล่ามานี้ ท่านน่าจะเห็นว่าที่ท่านคิดไว้ว่าเป็นเช่นนั้นเช่นนี้ แท้ที่จริงหาใช่อย่างที่ท่านฟังคนที่อยู่ห่างไกล เช่นในกรณีที่มีคนเคยกล่าวร้ายอาจารย์ที่ วศ. บางแสน เป็นต้น และเรื่องที่มีคนจำนวนมาก คิดว่าศึกษานิเทศก์มีหน้าที่ไปแนะนำครูโดยไปพูดให้ฟัง ไม่มีวิธีการอย่างอื่น
ข้าพเจ้าอยากให้ผู้ที่อยู่ในตำแหน่งที่เป็นผู้ใหญ่ เช่นเป็นถึงศาสตราจารย์ รองศาสตราจารย์ ฯลฯ เลิกวิพากษ์วิจารณ์เพื่อนร่วมงานก่อนที่จะสอบสวนข้อเท็จจริง บางคนเป็นผู้ใหญ่อายุครึ่งศตวรรษเข้าไปแล้ว ก็ยังมีความอิจฉาอย่างเด็ก ๆ เมื่อเพื่อนร่วมงานบางคนได้รับเกียรติยศในราชการ ข้าพเจ้าอยากให้เข้าใจกันเสียบ้างว่า ในราชการนั้น มีเรื่องบังเอิญมาก ทั้งทางดีและไม่ดี ซึ่งเราอาจว่าไม่น่าจะเป็นก็ได้ แต่ในประเทศที่กำลังพัฒนาอย่างเรา ข้าพเจ้าว่าหลีกเลี่ยงไม่ได้
ข้าพเจ้าใคร่จะจบการเล่าเรื่องราวที่ข้าพเจ้าได้ประสบด้วยเรื่องที่เป็นสิริมงคล และพิสูจน์ว่าบางคราวเราก็โชคดีเกินคาดหมาย ระหว่างเดือนเมษายนและพฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๔ นี้ หม่อมเจ้าชายองค์หนึ่งได้ทรงบำเพ็ญพระองค์เป็นผู้ขอร้อง ติดต่อกับสมาชิกราชตระกูลทั่วไปให้สละทรัพย์ตามศรัทธา เพื่อรวบรวมนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเพื่อแสดงความจงรักภักดีในฝ่าละอองธุลีพระบาทในงานรัช/*234ดาภิเษกสมโภช ข้าพเจ้ารับติดต่อกับญาติหลายคน และนัดกับท่านว่าให้ติดต่อกับข้าพเจ้าโดยผ่านทางพี่สาวข้าพเจ้าที่บ้านหม้อ วันหนึ่ง คือวันที่ ๓ พฤษภาคม เวลาประมาณ ๑๕ นาฬิกา ข้าพเจ้าไปถึงสำนักงานของสามีที่กองควบคุมโรคติดต่อกรมอนามัย สามีบอกว่า พี่สาวโทรศัพท์มาบอกว่า ข้าพเจ้าจะต้องเข้าไปในวังเพื่อรับตราจุลจอมเกล้า ให้ข้าพเจ้ารีบไปติดต่อ ข้าพเจ้าไม่เห็นว่าข้าพเจ้าสมควรจะได้รับพระมหากรุณาด้วยเหตุใด คิดว่าสามีคงฟังเรื่องที่ข้าพเจ้าติดต่อเรื่องเก็บเงินจากญาติราชตระกูลที่ขัดสนบ้าง และที่เป็นเด็กรุ่นหลัง ไม่มีผู้ใหญ่รู้จักบ้าง สับสนเป็นแน่ จึงบอกว่าข้าพเจ้าได้นัดแนะกับพี่สาวและหม่อมเจ้าชายองค์นั้นเรื่องการเก็บเงินและส่งเงินเรียบร้อยแล้ว ไม่ต้องเข้าไปในวัง สามีก็ยืนยันว่าพี่สาวบอกว่าต้องเข้าไป ข้าพเจ้าจึงตอบว่า “เมื่อตัวอยากได้ ก็เข้าไปรับแทนซิ” แล้วก็ออกจากที่นั้นมา ข้าพเจ้าก็คิดว่าจะกลับบ้าน แต่สามีขับรถไปที่บ้านหม้อ เมื่อไปถึงพี่สาวก็บอกว่า ญาติที่รับราชการในสำนักพระราชวังโทรศัพท์มาบอกว่า ทรงพระมหากรุณาให้ข้าพเจ้าไปรับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตติยจุลจอมเกล้า ในวันฉัตรมงคล คืออีกสองวันต่อไปจากนั้น พี่สาวได้เตรียมผ้านุ่งและเสื้อของเธอไว้ให้ข้าพเจ้าลองสำหรับจะแก้ไขบางแห่ง จึงลองเสื้อลองผ้ากันในบัดนั้น ปรากฏว่าสวมเสื้อได้พอดี แต่ผ้านุ่งนั้น พี่สาวข้าพเจ้าผอม/*235ลงไป เพิ่งจะไปแก้ส่วนเอวให้เล็กลง จึงต้องขอร้องช่างเย็บเสื้อประจำตัวพี่สาวข้าพเจ้าให้แก้ให้ใหญ่พอสำหรับเอวข้าพเจ้า แต่มีที่น่าวิตกคือรองเท้า ข้าพเจ้าไม่มีรองเท้าที่จะสวมเข้าชุดกับเครื่องแต่งตัวได้เลย และเท้าของข้าพเจ้านั้นมีส่วนแปลก มักหารองเท้าสวมไม่ได้ นอกจากว่าจะตัดเป็นพิเศษ ข้าพเจ้าหนักใจหลายข้อ รุ่งเช้าก็เอารองเท้าเก่าคู่หนึ่งไปที่ร้านของช่างตัดประจำตัว คิดว่าจะให้เขาช่วยเสริมบางส่วนพอให้เข้ากับเครื่องแต่งตัวได้ แต่เผอิญไปพบรองเท้าหนังสีทองเป็นแบบเกลี้ยงถูกใจข้าพเจ้า ได้ขอให้ผู้ขายนำมาให้ลอง ปรากฏว่าสวมไม่ได้เลยสักคู่เดียวที่เป็นเบบเช่นนั้น ครั้นแล้วคนขายบอกว่า ที่ร้านของพี่ชายของเขาใกล้ ๆ กันนั้น มีรองเท้าสีทองเกลี้ยง ๆ อยู่คู่หนึ่ง เขาโทรศัพท์ให้เด็กนำมาให้ เมื่อลองแล้วปรากฏว่าสวมได้พอดี แต่ยังมีปัญหาอีกว่า ถ้าต้องยืนนานและเดินไประยะหนึ่ง จะก่อความลำบากเหมือนรองเท้าคู่อื่นได้เคยก่อมาให้แล้วหรือไม่
นอกจากรองเท้าแล้ว ข้าพเจ้ายังมีโรคประจำตัวคือกินอาหารได้คราวละน้อย และต้องกินบ่อย ๆ และเวลาที่ต้องเข้าไปในพระราชฐาน ตามหนังสือนัดของกองประกาศิตสำนักนายกรัฐมนตรีนั้น เป็นเวลาที่ข้าพเจ้าต้องกินอาหาร นอกจากนั้นข้าพเจ้ายังต้องเข้าห้องน้ำในระยะถี่/*237ตามคำแนะนำของแพทย์
ครั้นถึงวันพระราชพิธี ข้าพเจ้าก็เข้าไปที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตามที่ได้รับนัดหมาย ข้าพเจ้าเอาเครื่องดื่มใส่ขวดใส่ย่ามเล็ก ๆ ไปด้วย มีญาติผู้หนึ่งเห็นเข้าเธอก็มารับไปถือให้ ทำให้ข้าพเจ้าไม่ต้องเป็นคนหอบหิ้วสัมภาระรุงรัง และด้วยเดชะพระบารมีปกเกล้าฯ ก็มีแต่ปลอดโปร่งตลอดเวลาที่เข้าไปรอเวลาเสด็จพระราชดำเนิน ครั้นถึงเวลาที่ข้าพเจ้าเข้าไปรับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ก็ไม่มีอุปสรรคจากส่วนใดของร่างกายที่ชำรุดทรุดโทรมอยู่ เช่น ที่หัวเข่า เป็นวันที่สะดวกกายใจที่สุดวันหนึ่งภายในระยะเวลาหลายปี
มาถึงตอนนี้ คิดอิจฉาพระธรรมกถึกที่ท่านมีแบบสำหรับพระธรรมเทศนา ข้าพเจ้าใคร่จะให้หนังสือนี้จบลง แต่ไม่รู้ว่าจะใช้กลวิธีอย่างไรดี จึงต้องบอกกล่าวกันตรง ๆ ว่าจะขอจบแล้ว ก่อนที่จะจบขอกล่าวถึงข้อสำคัญที่บางคนอาจจับได้ แต่บางคนอาจจับยังไม่ได้ว่า อันว่าความสำเร็จและความล้มเหลวของเราเอง หรือของผู้ใดก็ตาม ตัวของตัวเอง หรือคนที่ดูอยู่ภายนอก ประเมินผลไม่ได้ มีแต่บุญกรรมจะประเมินให้ในอนาคต เพราะสิ่งที่เราว่าเป็นความสำเร็จ คนอื่นเขาอาจว่าเป็นความล้มเหลว และที่เราว่าล้มเหลว อาจเป็นความสำเร็จในสายตาของคนอื่นก็ได้ จะ/*238ประเมินผลงานกันจากวัตถุที่แสดงออกมา หรือจากผลงานที่วัดได้ ชั่งตวงได้ มักไม่ค่อยถูกต้องตามความเป็นจริง ต่างคนก็ต่างมีทรรศนะ นอกเสียจากสิ่งที่ทำเป็นงานชิ้นเล็ก ทำคนเดียว แม้งานเช่นนั้นก็ไม่ดีราคาตรงกันเสมอไป อาทิ นวนิยายเรื่องหนึ่งคนอ่านว่าดี เพราะบังเอิญเนื้อเรื่องเข้าจังหวะกับความสนใจ อีกเล่มหนึ่ง ศิลปะของการเขียนดีครบ แต่ไม่เข้ากับจังหวะของความสนใจ ผู้อ่านก็ตีราคาว่าไม่ดี การคิดว่างานใดได้รับความสำเร็จ งานใดล้มเหลว ควรคิดจากความพยายามของเราเอง ว่าได้ทำเต็มกำลังแล้วหรือไม่ ด้วยความสุจริตใจเต็มที่หรือไม่จะดีกว่า และที่เรากล่าวว่า เต็มกำลังก็ดี เต็มความสามารถก็ดี ข้าพเจ้าคิดว่าปุถุชนย่อมจะหย่อนไปบ้าง ที่จะให้เต็มโดยบริบูรณ์ไม่ว่ากรณีใดนั้นย่อมจะหายาก ออกจะเป็นการจบการเขียนหนังสือที่แปลกสักหน่อย คือได้เรียกชื่อหนังสือว่า ความสำเร็จและความล้มเหลว ให้คนอ่านเช่นท่านที่กรุณาอยู่นี้ อดทนบากบั่นอ่านมาเป็นเวลานาน แล้วในที่สุดในตอนจบก็สรุปว่า ที่จริงนั้นเราไม่ควรคิดถึงความสำเร็จและความล้มเหลว ให้บุญให้กรรมคิดแทน แต่ข้าพเจ้าเป็นคนพยายามเช่นนั้นจริง ๆ และที่เขียนหนังสือนี้ขึ้น ก็ดูเหมือนจะมีเจตนาชักชวนท่าน โดยเฉพาะผู้ที่เคยเป็นศิษย์และผู้ที่คิดถึงว่าข้าพเจ้าเป็นครูอาจารย์ ให้คิดอย่างที่กล่าวมานั้น ข้าพเจ้าขอเขียนในตอนท้ายสุดว่า มีพระพุทธภาษิตอยู่บทหนึ่ง ซึ่งเราควร/*239สังวรไว้ คือ
อดีตนั้นล่วงเลยไปแล้ว อนาคตอย่าไปมัวกังวล ปัจจุบันสิเป็นเวลาสำคัญ จงทำประโยชน์ให้เกิดทุกขณะ