พระราชนิพนธ์เสด็จประพาศไทรโยค
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
/*(1)*/คำนำ
พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา พระองค์เจ้าสุจิตราภรณี มีพระประสงค์จะพิมพ์หนังสืออันประกอบด้วยสารประโยชน์เปนของแจกพิเศษในงานศพเจ้าจอมมารดาชุ่ม ทรงนำความกราบบังคมทูล ฯ หารือสมเด็จพระบรมราชินีนารถพระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระองค์ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า หนังสือซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ยังไม่ได้พิมพ์มีอยู่หลายเรื่อง ถ้าได้พิมพ์ขึ้นไว้ให้แพร่หลายจะเปนประโยชน์ทั้งในการเฉลิมพระเกียรติยศในสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง โดยรักษาพระราชนิพนธ์ไว้ให้ถาวร แลจะเปนความยินดีพอใจแก่บรรดาผู้ ที่จะได้อ่านด้วย จึงได้ทรงแนะนำให้พิมพ์พระราชนิพนธ์เสด็จประพาศเมืองไทรโยคเรื่องนี้เปนของแจก.
หนังสือระยะทางเสด็จพระราชดำเนินตามลำน้ำแควน้อย แขวงเมืองกาญจนบุรีตลอดจนถึงเมืองไทรโยคฉบับนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงไว้ครั้งเสด็จพระราชดำเนิรเมื่อปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๒๓๙ ในลำ/*(2)*/น้ำแควน้อยนี้เปนที่สนุกสนานงดงามน่าชม แต่เปนทางลำบากไปมาได้ด้วยยาก เมื่อได้เสด็จพระราชดำเนีรไปยังที่เช่นนี้ จึงทรงพระราชนิพนธ์ หมายเหตุระยะทางสำหรับชนภายหลังได้ทราบเรื่ยง แม้มิได้ไปเองก็อาจจะทราบความเปนไปของภูมิประเทศเหล่านั้นได้ ในรัชกาลที่ ๕ ได้เคยเสด็จพระราชดำเนิรในแควน้อย ๔ คราว คือคราวที่ ๑ เมื่อปีรกา เบญจศก จุลศักราช ๑๒๓๕ เสด็จพระราชดำเนิรทางชลมารคด้วยเรือกลไฟทางทเลไปขึ้นที่เมืองราชบุรี แล้วเสด็จทางสถลมารค ไปลงเรือพระที่นังที่ท่าสคร้อล่องลงมาวันเสด็จจากกรุงเทพ ฯ วันใด ค้นจดหมายเหตุไม่พบ อยู่ในราวเดือนกุมภาพันธ์ รวมระยะทางประทับแรมกี่ราตรีก็ไม่ได้ความ คราวที่ ๒ คือในปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๒๓๙ ที่ทรงพระราชนิพนธ์นี้ เสด็จพระราชดำเนิรจากกรุงเทพ ฯ วันพฤหัศบดีที่ ๑๗ เดือนมกราคม เมื่อเสด็จกลับจากลำน้ำแควน้อยเล้วเสด็จไปประทับแรมอยู่เมืองราชบุรี จนวันพฤหัศบดีที่ ๒๑ เดือนกุมภาพันธ์จึงเสด็จกลับกรุงเทพ ฯ รวมประทับแรม ๓๕ ราตรี คราวที่ ๓ เสด็จพระราชดำเนิรเมื่อปีชวดสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๕๐ ออกจากกรุงเทพ ฯ วันอาทิตย์ที่ ๖ เดือนมกราคม แล้วเสด็จมาประทับแรมอยู่เมืองราชบุธีจนวันศุกรที่ ๘ เดือนกุมภาพันธ์เสด็จกลับกรุงเทพฯ รวมวันประทับแรม ๓๓ ราตรี ระยะทางที่เสด็จอย่างเดียว/*(3)*/กันกับคราวที่ ๒ เว้นแต่ตำบลที่ประทับแรมเปลี่ยนแปลงไปจากคราวก่อนบ้าง.
เสด็จคราวนี้มีจดหมายเหตุระยะทางโดยสังเขป ลงในราชกิจจานุเบกษาปีชวดสัมฤทธิ์ศกนั้น น่า ๓๖๖ น่า ๓๗๔ น่า ๓๙๐ คราวที่ ๔ เสด็จพระราชดำเนิรเมื่อปีรกาเอกศก จุลศักราช ๑๒๗๑ รัตนโกสินทรศก ๑๒๘ ไปประทับแรมเมืองกาญจนบุรี แลเสด็จลำน้ำน้อยชั่วคราวเพียงลำพาชี เมื่อวันจันทร์ที่ ๖ กันยายน แล้วเสด็จกลับมาประทับแรมเมืองกาญจนบุรี แล้วเสด็จเมืองเพ็ชรบุรีต่อไป คราวหลังนี้เสด็จฤดูน้ำ เรือยนตร์พระที่นั่งไปได้สดวก แลเสด็จพระราชดำเนิรในแควน้อยเพียงเวลาเดียวเท่านั้น.
ในจดหมายเหตุระยะทางนี้ มีรายวันเพียงเสด็จกลับจากลำน้ำแควน้อยมาประทับเมืองราชบุรี ต่อนั้นมาไม่มีจดหมายเหตุรายวัน เพราะประทับอยู่ประจำที่ จดหมายเหตุนี้จึงจบลงเพียงเท่านั้น ไม่มีตลอดถึงเสด็จกลับกรุงเทพ ฯ
ตามเวลาในจดหมายระยะทางนี้ นับมาจนถึงเวลาปัจจุบันนี้ดูก็นานมากอยู่ถึง ๓๕ ปีแล้ว จนชื่อคนที่ทรงไว้ในจดหมายเหตุก็เปลี่ยนแปลงไปมาก เพื่อจะให้ผู้อ่านทราบว่าเปนผู้ใดในภายหลัง ได้ลงคำอธิบายชื่อที่ควรจะอธิบายไว้ตามน่าหนังสือนั้นด้วยแล้ว
/*(๔)*/แต่หนังสือต่าง ๆ ที่ทรงอ้างในจดหมายเหตุว่าได้คัดไว้ต่อท้ายหนังสือนี้มีหลายเรื่อง ค้นหาต้นฉบับไม่พบ จึงไม่ได้นำมาลงพิมพ์
หนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ มีพระราชเสาวนี ฯ ดำรัสสั่งให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณจัดการพิมพ์ สำเร็จในรัตนโกสินทรศก๓ ๑๓๑ พระพุทธสาสนกาลล่วงแล้ว ๒๔๕๕ พรรษา
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๓ ๑๓๑
<สมมตอมรพันธุ์>
/*1*/พระราชนิพนธ์รยะทางเสด็จประพาศไทรโยค
ปีฉลูจุลศักราช ๑๒๓๙
๏ ในปีนี้ เดิมคิดว่าจะไปเมืองนครราชสิมา เพื่อจะไปดูทางที่ละทำเปิดการค้าขายเป็นทางเกวียนฤๅทางตรัมเว ได้ให้พระยาปลัดออกไปเมืองชวา ดูทางตั้งแต่ซำมรังไปโซโลที่เราได้ไปเห็น แลเขาแจ้งความว่าเดี๋ยวนี้มีทางรถไฟขึ้นใหม่อีกมาก พระยาปลัดได้กลับขึ้นไปเมืองนครราชสิมา แต่การที่เตรียมนั้นค้างไป เพราะปีนี้ฝนต้นมือแล้ง เข้าที่เมืองนครราชสิมาราคาแพงถึงห้าตำลึง เแต่ถ้าชาวบางกอกหนุ่ม ๆ ชนิดตัวเราเองได้ยินว่า เข้าราคา ๕ ตำลึงแล้วไม่รู้สึกว่าเข้าแพงเลย แต่ท่านผู้ใหญ่ท่านว่าเข้าที่บางกอกแต่ก่อนถูกเดี๋ยวนี้แพงนัก การซึ่งเปนดังนี้เพราะบางกอกเราแต่ก่อนเหมือนเมืองนครราชสิมา คนทำนากินแต่เฉภาะปี เมื่อเข้าถูกบางทีถึงเกวียนละ ๖ บาท ถ้าฝนแล้งสักปี ๑ เข้าจะแพงถึงชั่งหนึ่งชั่งเศษ เพราะเข้าทำกินเฉภาะปีเดียว เมืองนครราชสีมายังคงเปนอยู่เหมือนบางกอกแต่ก่อน เพราะไม่มีทางจำหน่ายไปเมืองอื่น เมื่อเข้าแพงดังนี้เปนเวลาไม่สมควรที่เราจะขึ้นไป เพราะจะเปน/*2*/ที่ลำบากแก่ไพร่พลนัก ด้วยตัวเข้าที่เมืองนครราชสิมามีน้อย จึงสั่งให้บอกเลิกเสีย เปนแต่พระยามหาอำมาตย์ขึ้นไปแล้วกลับหน้ามาข้างทิศตวันตก ซึ่งสมเด็จเจ้าพระยาได้ชวนไว้ช้านานว่า ในลำแม่น้ำน้อยเมืองกาญจนบุรี ซึ่งเราได้เที่ยวครั้งก่อนคราหนึ่งแล้วนั้น ต่อขึ้นไปสนุกมากกว่าข้างต้น จึงได้ตกลงกันกับสมเด็จเจ้าพระยา ในสามเดือนก่อนที่เราจะมานี้ เปนธุระใหญ่ของท่านที่จะจัดการรับรองในเดือน ๑๒ นั้น สมเด็จเจ้าพระยาได้ออกไปถึงไทรโยคคราวหนึ่ง ท่านบอกว่าต้องเหนี่ยวต้นตะไคร้น้ำขึ้นไปด้วยน้ำยังแรงมากเปนการลำบาก แต่ไม่มีใครที่จะไปมาเร็วเหมือนอย่างเช่นสมเด็จเจ้าพระยาได้ ตั้งแต่นั้นมาก็ได้ตระเตรียมการที่จะไป ได้ยินพูดถึงการเรื่องนี้บ่อยขึ้นตามลำดับจนถึงใน ๑๕ วัน ได้ยินพูดถึงเรื่องนี้แทบทุกวัน ในการรักษาวังคราวนี้ เปนเวลาไม่มีผู้ใหญ่ที่เคยรักษา สมเด็จเจ้าพระยา1 ไปอยู่กาญจนบุรี คุณสุรวงษ์2 ไปรับพระแท่น ท่านกรมท่า3 อยู่พระปฐม สมเด็จกรมพระ4 /*3*/ท่านกลาง5 เตรียมจะมาตาม ท่านภูธราภัย6 ท่านธรรมา7 เจ็บ ท่านยมราช8 ชรา พระยาราช9 ต้องขึ้นมาจ่ายเข้าตามทาง หมดเจ้านายผู้ใหญ่แลเสนาบดี ครั้นจะเกณฑ์ให้สมเด็จกรมพระท่านอยู่ ท่านก็ได้ขอมานานแล้ว ว่าถ้าให้อยู่บางกอกคงตายเปนแน่ เพราะสมเด็จพระเดชา แลสมเด็จองค์น้อย เปนตัวอย่าง แล้วท่านมีธุระอยู่ในการต้องจัดช้าง แลจะได้เปนผู้ใหญ่มาด้วย จึงเกณฑ์ให้ท่านกลางอยู่ ทั้งเธอได้ตระเตรียมครอบครัวพร้อมแล้วดังนั้น จะได้เปนผู้จัดการในพิธีแลราชประเพณีต่าง ๆ แลรักษาวัง ได้มอบให้เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์10 แลเจ้าพระยามหินทร์11 เปนผู้รักษาบ้านเมือง เยอแนลของเราตั้งหนึ่งแต่วันนี้ คือวัน ๕ ๑๔ฯ ๒ ค่ำ แต่ในครั้งนี้ เราจะไม่มีความอุสาหจดชื่อผู้มาด้วยเหมือนเมื่อครั้งไปจันทบุรีคราว/*4*/ก่อน เพราะต่างคนต่างมีเรือมากนัก จะจดแต่เรื่องของเราคนเดียว เวลาโมงเศษ เราได้ทำการตามเคยที่จะไปแลพบเจ้านายผู้หญิงพร้อมกัน มีลูกขุนมากกว่าทุกคราว ที่ตำหนักแพมีขุนนางมาส่งประมาณสัก ๓๐ ทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อย สั่งเสียการเล็กน้อยตามเคย แล้วลงเรือได้ออกเวลา ๒ โมงเศษนิดหน่อย มาเข้าคลองบางกอกน้อย เรือที่เรามาเหมือนเรือปิกนิกสำหรับเรือไฟลากสบายเท่ากัน ในคลองบางกอกน้อย ละไม่ต้องพูดถึงมาก เพราะใครอยากเห็นก็ดูได้ง่าย มีวัดที่เรารู้จักคือวัดสุวรรณ วัดศรีสุดาราม เปนต้น มาถึงปากคลองมหาสวัสดี วัดไชยพฤกษมาลา เวลา ๒ โมง ๕๔ นาที คลองมหาสวัสดีตวันออก ไปตวันตกตรง ถัดปากคลองเข้ามาหน่อยหนึ่ง น้ำลึกสามศอกคืบ เวลาน้ำขึ้นเต็มที่ คลองคงกว้างประมาณ ๖, ๗, วา ในตอนปากคลองนั้น แลดูสองข้างทาง มีต้นตาลเปนหมู่นับด้วยร้อยด้วยพันทั้งสองฟาก ต่อมามีทุ่งนาแลไกล ๆ เห็นต้นตาลห่าง ๆ น้ำในคลองข้างตอนปากคลองริมวัดไชยพฤกษ์ หยั่งน้ำได้ลึกสามศอกคืบ ตั้งแต่หลัก ๒๐๐ มาแลเห็นคราบน้ำลดลงสามนิ้ว แต่น้ำในท้องคลองลึกถึง ๔ ศอก ตั้งแต่หลัก ๓๐๐ มา คราบน้ำลดห้านิ้วหกนิ้วเศษ น้ำในท้องคลองลึกเพียง ๒ ศอก ๑๘ นิ้ว ตั้งแต่ก่อนน่าจะถึงนากรมหมื่นมเหศวรหน้อยหนึ่ง เปนที่ตื้น/*5*/มากตลอดไปจนหลัก ๔๐๐ เกือบถึงหลัก ๕๐๐ คราบน้ำมีอยู่ ๔ นิ้ว ๕ นิ้ว น้ำลึกอยู่เพียง ๒ ศอก ๒ ศอกคืบหย่อนบ้าง ในระยะนี้เปนน้ำตื้นที่สุดเพราะเปนที่น้ำชน ได้ปฤกษาพร้อมกับคุณสุรวงษ์ คิดจะแก้ไม่ให้คลองนี้เสีย คุณสุรวงษ์ได้ให้ออกมาทำแผนที่ในระหว่างกลางคลองมหาสวัสดีแลคลองภาษีเจริญต่อกัน ได้เปนระยะทาง ๓๐๐ เส้นเศษ จึงคิดขุดคลองตั้งแต่พ้นหลัก ๓๐๐ มา เส้น ในคลองมหาสวัสดีไปทลุออกที่คลองภาษีเจริญ ตั้งแต่หลัก เส้น กลองนั้นได้ขุดในปีนี้ กว้าง ลึก ราคาเส้นละ ชั่ง เมื่อเรามาถึงปากคลองเวลา ๕ โมงเกือบจะครึ่ง เห็นคลองนั้นได้เปิดมีน้ำเต็ม ขุดเหนือไปใต้ เพราะเห็นว่าถ้าเวลาน้ำขึ้น น้ำคลองภาษีเจริญขึ้นก่อน คงจะไหลมาตามคลองนี้ถึงคลองมหาสวัสดี ถ้าเวลาน้ำลงฤๅน้ำเหนือมา น้ำในคลองมหาสวัสดีคงไหลลงทางคลองที่ขุดตัดนี้แรง เลนในกลางคลองที่ตื้นก็จะค่อยบางลง จะแก้ให้หายตื้นได้ทั้ง ๒ คลอง แต่การที่หมายนี้จะได้สมคิดแน่ฤๅไม่ได้ ยังรับประกันไม่ได้ ในที่นี้แขวงเมืองนนท์แลเมืองนครไชยศรีต่อกัน เรือแจวลำบากจึงให้กระบือลากมาจนจวบถึงหลัก ๕๐๐ น้ำลึก ๓ ศอกคืบ แต่ยังเห็นคราบน้ำอยู่ประมาณสัก ๔ นิ้ว จึ่งได้ลงมือแจกเรือต่อมา เมื่อเกือบจะถึงปากคลองยังสัก ๕๐ เส้้นเศษ น้ำลึก ๔ ศอก เมื่อใกล้ปากคลองลึกถึง /*6*/๕ ศอก วัดน้ำในคลองที่มาวันนี้เปนเวลากำลังน้ำขึ้นมาก ตลอดจนกระทั้งถึงแม่น้ำท่าจีน เมื่อออกมาตั้งแม่น้ำแล้วยังต้องแจวเรือมา ตลอดตถึงเรือปิกนิกจอดที่ปากคลองเจดียบูชา ตามหนทางที่มาในคลองสองฝั่ง พ้นจากต้นตาลหมู่ใหญ่ที่ได้ว่าแล้วข้างต้นมา มีแต่ทุ่งนากับต้นไม้ริมคลองบ้าง ต้นไม้ในกลางทุ่งมีบ้างน้อย ๆ ไม่หนา ไม่มีต้นใหญ่ ต้นมะม่วงมีอยู่แห่งเดียวที่ได้แลเห็น ในระหว่างทางนั้นมีโรงนาแห่งละโรงบ้างสองโรงบ้าง ห่างกัน ๙ เส้น ๑๐ เส้น ๒๐ เส้น เปนแต่โรงเล็ก ๆ โดยมาก ที่มีโรงนาดังนั้นมีต้นกล้วยแลต้นนุ่นกับต้นไม้อื่นๆ บ้างเล็กน้อย ที่ต้นมะม่วงว่าเมื่อกี้นั้น คือนาท่านเล็ก12 นมคล้ายมายืนอยู่ที่หัวตะพาน มีต้นไม้มากกว่าทุกแห่ง ในท้องนามีแต่หญ้าแห้งฤๅตอเข้าแลดูไม่งามเลย มีกลิ่นอายดินที่ถูกร้อนเข้าจมูกบ้างเปนบางคราว เมื่อเรือเกือบจะถึงปากคลองแลเห็นต้นตาลอิกบ้าง แต่ไม่มากเหมือนปากคลองข้างโน้น ข้างขวามือริมปากคลองทีเดียว มีหนองบัวอยู่ข้างจะใหญ่ แต่ไม่แลเห็นขอบหนองข้างริมน้ำด้วยเปนน้ำลบฝั่ง มีเรือนอยู่สัก ๒ เรือน ๓ เรือน ปากคลองข้างใต้เปนด่าน มีเรือนต่อกันไปตามลำน้ำประมาณ ๑๔ หลัง ๑๕ หลังเรือน เรือ/*7*/ออกจากปากคลองแล้วล่องลงไปข้างใต้ตามระยะทาง พบแพไม้ไผ่ป่า ๒ แห่ง ๆ แรกสัก ๑๖ แพ ๑๗ แพ แห่งที่ ๒ สัก ๒๔ แพ ๒๕ แพ ตรงปากคลองข้ามฝั่งตวันตกมีสวนกล้วยเปลือกบางเปนสวนใหญ่ ที่ต้นโตแล้วก็มี ที่พึ่งปลูกใหม่มีมาก เปนแต่ฟันดินไว้แล้วก็มี สวนนี้ตามทางมาเปนใหญ่กว่าทุกแห่ง ต่อมาก็มีบ้างเปนคราว ๆ ที่ฟันดินทำเปนที่ปลูกนั้นบ้างปลูกอ้อยบ้างก็มี แต่ไร่อ้อยข้างบนดูเหมือนจะมีน้อยทีเดียว เราได้เห็นแต่แห่งหนึ่งสองแห่ง ดูเปนอ้อยเซีย ๆ ไม่งาม ด้วยในปีนี้ฝนต้นมือน้อย ผู้ที่ทำไร่อ้อยเห็นจะไม่ได้ดีเปนแน่ จะเปนการช่วยให้โรงหีบของเราร่วงโรยลง ได้ถามพระยานครไชยศรี13 ก็ว่าเสียมาก เมื่อมาตามทางมีบ้านจีน ๒ แห่ง ๓ แห่ง แต่เห็นจะไม่ใช่โรงหีบ เปนแต่ที่ทำหวดทำไหกองอยู่ ตามระยะทางที่เปนที่สวนที่ไร่มีลำกระโดง ราษฎรขุดกว้างประมาณ ๖ ศอก ๖ ศอกเศษหลายลำพบบ่อย ๆ มีวัดใต้ปากคลองมาหน่อยวัดหนึ่ง ต่อมาตามระยะทางอิก ๒ วัด มีที่เลี้ยงกระบือแห่งหนึ่ง มีกระบือประมาณ ๗๐-๘๐ อนึ่งไม้ไผ่นั้นมาแต่เมืองสุพรรณโดยมาก ที่ในเมืองนครไชยศรี มีมากอยู่ในที่บางหลวง ถ้าน่าน้ำเข้าทางคลองมหาสวัสดีไปกรุงเทพ ฯ ถ้าน่าแล้งต้องไปทางคลองท่าจีน ด้วยคลอง/*8*/ภาษีเจริญห้ามไม่ให้แพไม้ล่องทางนั้น เพราะเปนเหตุชวนให้ตื้นเร็ว แลกีดทางเรือเดินไปมาด้วย มาถึงปากคลองเจดียบูชาที่เรือปิกนิกจอดเวลาบ่าย ๓ โมงครึ่ง ปากคลองข้างเหนือ มีหมู่บ้านเขมรครัวปนจีนขึ้นกรมมหาดไทยตั้งอยู่หลายสิบหลังเรือน ที่เรือจอดนั้นใต้ปากคลองลงมา ที่ฝั่งมีเรือนเหมือนกัน เแต่สะใบมะพร้าวบังเสียตลอด เรือที่จอดนั้นปิกนิกลำกลางจอดน่าข้างเหนือ ลำเล็กต่อลงมาข้างใต้ เรือที่เรามาจอดแอบกับลำเล็ก ข้ามแคมตวันออกต่อไปข้างใต้เปนข้างใน ข้างเหนือเปนข้างน่า เมื่อมาถึงเรือแล้ว พระยานครไชยศรี แลพระสยามพลภักดี14มาหา ได้พูดถึงการต่าง ๆ ในเมืองนครไชยศรี กินเข้าแล้วชวนเขาลงเรือ ไปดูข้างล่างต่อไปอิกบ้าง ตัวเราลงเรือแหวด ๔ แจวกับเทวัญ15 เล็ก กาพย์16 กรมนเรศ17 ไปเรือลำหนึ่ง เมื่อลงไปยังไม่ถึง ๒๐ เส้น ถึงโรงสุราอยู่ปากคลองบางแก้วข้างเหนือ มีเรือนโรงประมาณ ๑๕ หลัง ๑๖ หลัง โรงสุรานั้นก็สกปรกเหมือนโรงสุราทั้งปวง ในน้ำมีแพหลังหนึ่ง ปากคลองแง้มข้างใต้วัด/*9*/โพธาราม มีเรือเปนร้านขายของเรียกเรือชำเหมือนในคลองบางกอกน้อย จอดต่อ ๆ กันไป ๖ ลำ แต่เราไม่ได้แวะไปดูว่าจะมีสิ่งไรขายบ้างในเรือนั้น เว้นไปอิกมีวัดอิกวัดหนึ่ง พระยานครไชยศรีบอกว่า ชื่อวัดสุประดิษฐาราม เปนของพระยานครไชยศรีคนเก่า ๆ ได้ทำไว้ ต่อไปนั้นบ้านพระยาจางวางที่ตาย มีเรีอนฝากระดานบ้างฝาจากบ้าง ๖ หลัง ๗ หลังเก่าคร่ำคร่ามาก เว้นไปอีกหน่อยหนึ่ง ถึงบ้านพระยานครไชยศรีปัตยุบันนี้ ทำอย่างใหม่ย่อมเลิกธรรมเนียมที่ตั้งเรือนริมน้ำ ถอยเข้าไปตั้งห่างตลิ่งมีกำแพงก่ออิฐ เรือนหลังคามุงกระเบื้อง มีประมาณสัก ๖ หลัง แต่จะเปนตึกทั้งนั้นฤๅฝาขัดแตะบ้างไม่ทราบ แต่เห็นฝาขาวขาวที่น่าบ้านนั้นมีบ้านอื่น ๆ อิก จะเปนกรมการฤๅกระไรอิก ๓ หมู่ ทั้งหมดประมาณสัก ๑๔ หลัง ๑๕ หลัง ในแถบนี้เรียกว่าบ้านปากน้ำ เจ้าเมืองกรมการเมืองนครไชยศรีไม่ได้ถือน้ำในวัดที่ออกชื่อมาแล้ว ซึ่งอยู่ใกล้ ๆ บ้านเขา ต้องไปถือน้ำถึงพระปฐมเจดีย์ แต่แผ่นดินทูลกระหม่อมมา เราลงไปพ้นบ้านพระยานครไชยศรีหน่อยหนึ่ง ห่างจากเรือที่จอดประมาณสัก ๓๐ เส้น แล้วแจวกลับขึ้นมา พบท่านกรมท่ามาหาพูดกันด้วยทางแลราชการบ้าง จนเวลาจวนพลบ จึ่งมาอาบน้ำ ในเวลานี้น้ำในแม่น้ำกร่อยแล้ว/*10*/ทั้ง ๒ แม่น้ำ คนคงจะต้้องกินน้ำเค็มมาก ด้วยฝนน้อย อนึ่งเธอมอเมตเตอร์ในวันนี้เมื่อเวลาเช้าโมง ๑ เทวัญว่า ๗๖ ดิกรี ฟาเรนเฮก มาในเรือ เวลา ๔ โมงเช้า ๘๒ ดิครี ในเวลาเที่ยง ๘๗ ดิครี บ่ายลงก็ลดลงนิดหน่อยไม่มาก จนเวลา ๒ ทุ่มมี ๘๒ ดิครี อนึ่งในข้างต้นเราว่าจะไม่ร่ำถึงชื่อคนที่มาด้วย แต่ในที่นี้จะต้องว่าถึงคนที่มาในเรือที่นั่ง ๒ คน ๓ คน เจ้านายมีแต่ท่านเล็ก แลกาพย์กับเทวัญ กรมนเรศด้วยแต่มาไม่ทัน มหาดเล็ก พระยาภาษ18 สรรพเพช19 พระยามนตรี20 มาไม่ทัน หลวงนายฤทธิ์21 อ้ายจันทร์22 อ้ายแสง23 กับเครื่องต้นคนหนึ่ง หมดด้วยกันเท่านั้น เวลา ๒ ทุ่มกินเข้า สวัสดิ์24 โสณ25 วรวรรณ26 มากินเข้าด้วย ระยะทางวันนี้ตาม
พันจันทนุมาศ27 ยื่นมหาดเล็กมีจำน วนทางชลมารค แต่ท่าราชวรดิษฐถึงปากคลองบางกอกน้อย ๒๘ เส้น แต่ปากคลองบางกอกน้อยถึงปากคลองตลิ่งชัน ๖๘ เส้น แต่ปากคลองตลิ่งชันถึงปากคลองมหาสวัสดี ๓๔ เส้น แต่ปากคลองมหาสวัสดีถึงปากคลองบางไผ่ ๑๔๔ เส้น แต่ปากคลองบางไผ่ถึงปากคลองมหาสวัสดีข้างตวันตก ๕๕๑ เส้น แต่ปากคลองมหาสวัสดีข้างตวันตกถึงปากคลองเจดียบูชา ๑๒๑ เส้น รกม ๙๔๖ เส้น จดหมายรายโมงเรือเดินเวลาวันนี้ ตั้งแต่ตำหนักแพถึงคลองมหาสวัสดิ์ ๑๓๐ เส้น เรือมา ๔๘ นาที แต่ปากคลองถึงหลัก ๓๐๐ สองชั่วโมงกับ ๖ นาที คิดเฉลี่ยในระยะ ๓๐๐ เส้นนี้ เรือเดิน ๔๒ นาทีต่อ ๓๐๐ เส้น ตั้งแต่ ๓๐๐ เส้นถึง ๔๐๐ เส้น แจวบ้างลากด้วยกระบือบ้าง ๕๑ นาที ตั้งแต่ ๔๐๐ ถึง ๕๐๐ ลากด้วยกระบือบ้างแจวบ้าง ๖๑ นาที ตั้งแต่ ๕๐๐ ถึงปากคลองโมง ๑ กับ ๑๕ นาที ตั้งแต่ปากคลลงมหาสวัสดี มาตามลำแม่น้ำถึงปากคลองเจดียบูชา ๑๒๑ เส้น แจกทวนน้ำแรงถึงโมง ๑ กับ ๒๐ นาที ในบรรดาที่มานี้ตอนต้นเร็วแล้วทีหลังช้าลงทุกที เพราะเมื่อมาตามน้ำแล้วคนยังไม่เหนื่อย มาทีหลังทวนน้ำแล้วคนเหนื่อยเข้าช้าลงตามลำดับ ถ้าจะคิดแต่ในคลอง ๖๙๕ เส้น ถัวเปนโมงเสมอกัน เรือเดินอยู่ ๑๐๐ /*12*/เส้นต่อ ๔๑ นาที เปนโมงละ ๑๔๖ เส้น ๕ วา คิดทั้งแม่น้ำสองข้างจนถึงปากคลองเจดียบูชาถัวกันทาง ๙๔๖ เส้น มา ๗ โมง ๒๑ นาที คิดเฉลี่ยมา ๑๐๐ เส้นต่อ ๔๙ นาที คงเปนเรือเดินโมงละ ๑๒๒ เส้น ๑๐ วา ทางที่มาจนตลอดถึงที่พักไม่มีต้นไม้ ฤๅที่แผ่นดินงามที่ละอยู่สบายสักแห่งหนึ่งเลย ถึงบ้านช่องก็ดูคร่ำคร่าแลคับแคบไม่น่าสบายสักแห่งเดียว ไปเรือนอนเวลา ๔ ทุ่ม
วันที่ ๒ วัน ๖ ๑๕ฯ ๒ ค่ำ ปีฉลูนพศกจุลศักราช ๑๒๓๙ เวลาย่ำรุ่งครึ่ง ดูเธอมอเมตเตอร์อยู่ ๗๘ ดีครี ล้างหน้าแต่งตัวแล้วเรียกคนลงเรือ เมื่อเวลาคืนนี้น้ำลงเชี่ยว เวลาดึกสวะติดต้องปลด เวลาเช้าน้ำกลับขึ้นแรง สวะติดอิกเปนปึกโต เรือเข้าจอดที่เรือปิกนิกลำน่าไม่ได้ เจ้านายแลขุนนางต้องลงเรือเล็กมาลงเรือ โมง ๑ กับสามส่วน ออกเรือเข้าในคลอง น้ำลึก ๔ ศอก เข้าไปสัก ๑๐ มินิต น้ำตื้นขึ้นเปน ๓ ศอกคืบ ต่อไปอิก ๑๐ มินิต เหลือ ๓ ศอก ๔ นิ้ว เข้าไปอิก ๓๐ มินิต น้ำคงแต่ ๓ ศอก คลองกว้างประมาณ ๔ วา ข้างต้นคลองตลิ่งต่ำ ค่อย ๆ สูงเข้าไปจนเกือบจะถึงพลับพลา ๔ ศอก ๕ ศอก ๖ ศอกก็มี ที่ปากคลองมีโรงเผาปูนอยู่โรงหนึ่ง ต่อเข้ามาเปนท้องนามีดงสะแกอยู่สองหมู่สามหมู่ ต่อเข้ามาข้างในเปนกอไผ่หย่อม ๆ ในท้องทุ่ง แต่ดูใบแห้งแดงโดยมาก ถึงพลับพลา/*13*/ที่อำผาง ๒ โมง ๒๔ นาที ทางตามพันจันทว่าตั้งแต่ปากคลองถึงวังปฐมเจดีย์ ๓๖๗ เส้น หักทางบกเสียคง ๑๑๒ เส้น มา ๓๙ นาทีถึง ขึ้นพลับพลาพบท่านกรมท่า พระยานครไชยศรี พระยานนท์28 พระสยามพลภักดี กับกรมการสองคนมาคอยรับ คุณแพ29ล่วงน่าเข้ามาแต่เวลาเข้า จัดเข้าเช้าไว้คอย กินเข้าแล้วคอยอยู่ครู่หนึ่ง เวลา ๓ โมงจึงได้ออกเดิน หลาน30บอกว่าทางขี่รถได้สบาย เขาเตรียมรถไว้ให้ แต่เราหยากจะลองขี่ม้าด้วยไม่ได้ขี่มานานแล้ว จึงได้ขึ้นม้ามณีนาคสวาสดิ์ศรีเขียวม้าไทยของพระเทพสงคราม31 ปลัดเมืองจันทบุรีให้ พึ่งเป็นระวางใหม่ เดินเรียบร้อยดี ม้าทหารเปนม้าไทย ดูเตี้ยไปกว่าแต่ก่อนทั้งกระบวน วันนี้เคราะห์ดีแดดไม่มีเลย ตั้งแต่เช้าจนกระทั่ง ๔ โมงเศษจึงฅ่อยมีบ้างเล็กน้อย ต่อขึ้นไปถึงบนลานพระจึงมีแดดกล้า เดินทางวันนี้แรกออกเดินหง่อยเต็มที ได้ตรวจนาฬิกาทุกหลัก เขาปักหลักละ ๕๐ หลักแรกที่ห้วยตะโก ๒๔ มินิต หลักที่ ๒ ถึงธรรมศาลา /*14*/๔๒ มินิท รวมกันใน ๑๐๐ เส้นเดินถึงโมง ๑ กับ ๖ มินิต ช้ากว่าฝีตีนช้างอยู่ถึง ๒๖ มินิต หลักที่ ๓ เร็วขึ้นถึงบ้านเกาะ ๑๑ มินิต ถึงหลักที่ ๔ ห้วยจรเข้ ๒๔ มินิต ๑๐๐ ที่สอง ๓๕ มินิต เร็กกว่า ๑๐๐ ที่หนึ่ง ๓๓ มินิต มาถึงตะพานหลักที่ ๕ เดิน ๑๖ มินิต มาอิก ๓ มินิตถึงพระเจดีย์ รวมทางเดิน ๒๕๕ เส้นมาโมง ๑ กับ ๓๖ นาที ช้ากว่าที่เคยเดินป่าแต่ก่อนสักครึ่งโมง แต่ยังนั้นเมื่อลงม้าแล้ว เมื่อยขาจัดทีเดียว เพราะไม่ได้ถูกหลังม้าช้านานมาแล้ว ตามทางที่มาตอนตั้งแต่พลับพลาถึงธรรมศาลา เปนทางมาตามคันคลองเปนดินปราบใหม่ แล้วเปนดินโคลนท้องคลอง ไม่มีฝุ่นมาสบายดี ที่ริมคลองมีราวไม้ไผ่ด้วย แลที่ลุ่มข้างในก็มีบ้าง ทางกว้าง ๘ ศอกถึงธรรมศาลาแล้วจึงเลี้ยวเข้าทางเดิมเปนทางเกวียนเกลี่ยใหม่ ห่างคลองประมาณ ๑๕ วาบ้างเส้นหนึ่งบ้าง แต่ฝุ่นมากขึ้นทุกที ๆ แต่ตัวเราไม่สู้ถูกมากนัก เพราะไล่ตำรวจออกไปห่าง ตามทางที่มาห่างคลองนั้นสองข้างทาง มีไร่เปนหย่อม ๆ ไร่แมงลักเห็นมีหลายแห่ง ดูเปนเวลาตัดแล้ว เห็นมีแต่ต้นเปนตออยู่เปล่า ๆ มาก วิธีเขาจะทำอย่างไม่ไม่รู้ มีไร่ไน้หน่าต้นใหญ่ ๆ แต่ ดูใบแห้งแลพื้นไร่ก็รก แต่ไน้หน่ามีออกจากที่นี้มาก เพราะเปนที่ดอน ธรรมดาไน้หน่าชอบที่เปนอิฐเปนปูนเก่า ๆ แลเปนที่ดอนเหมือนอย่างที่กรุงเก่า /*15*/ในเมืองมีไน้หน่ามาก ที่ลพบุรีมีกองไน้หน่าหลวง ขึ้นอยู่ในเจ้าพระยายมราช ปลูกที่ในวังแลริมวัง ได้มาส่งปีละมาก ๆ ทุกปี ราษฎรก็ทำมาก ที่ดินเมืองลพบุรีเปนที่ดินดำร่วนแห้ง มีอิฐปนมาก เวลาร้อน ๆ จัด เหมือนหนึ่งทางพระพุทธบาท ที่นี้ดินเปนดินร่วนแห้ง แล้วเห็นจะมีรากอิฐปูนมาก ในเรื่องพระปฐมเจดีย์ของเจ้าคุณกรมท่า ที่ตายแต่ง ได้กล่าวว่าทูลกระหม่อมได้ทรงตรวจในหนังสือต่าง ๆ แลผู้ไปพบเห็นในป่าที่พระปฐมเจดีย์นี้ เห็นจำเดิมเปนที่พระนครใหญ่ ชื่อเมืองนครไชยศรินทร เปนเมืองหลวงโบราณของแผ่นดินสยาม มีพยานหลายอย่าง ที่ยังแลเห็นอยู่ คือพระเจดีย์ใหญ่ ๆ ในป่ายังมีอยู่อีกหลายตำบล สังเกตได้ว่าเปนวัดติดเนื่อง ๆ กันไปไม่ขาดระยะยิ่งกว่ากรุงเก่า ที่วังเดิมอยู่ข้างตวันตกพระปรฐมเจดีย์ ประมาณ ๓๐ เส้น มีถานปราสาทแลท้องพระโรงโบถพราหมณ์ สระน้ำกำแพงชั้นในชั้นนอกก็ยังปรากฏอยู่บ้าง แต่เดี๋ยวนี้พวกจีนไปตั้งทำไร่ รื้อทำลายที่สำคัญเสียเปนอันมาก ท่านกล่าวได้ดังนี้ เมื่อเรามาตามทางเมื่อวานนี้ ริมไร่ไน้หน่าได้เห็นรอยรากอิฐมีอยู่เทือกหนึ่ง เปนอิฐแผ่นโต ก็คงจะเปนของเก่าที่ก่อสร้าง เห็นว่าตามแถบนี้ที่ทำไร่ต่าง ๆ คงจะพบรากเดิมเปนที่อิฐดังนี้มีโดยมาก ยังมีไร่ยาสูบแลไร่อื่น ๆ อิกบ้างตามระยะทาง มีต้นมะม่วงบ้างไม่มากนัก /*16*/นาเข้าเกี่ยวบ้างยังไม่ได้เกี่ยวบ้าง มีตลอดทางมา ที่เชิงตะพานปูนทางมานั้นมีสระน้ำ แต่จะมีน้ำฤๅไม่มีไม่ทราบ ที่นี่ต้องใช้น้ำบ่อมาก เพราะน้ำในคลองเวลาแห้งเกือบจะแห้งหมดทีเดียว ต้องใช้น้ำบ่อ ถ้ากินตามธรรมเนียมปรกติก็พอ ถ้าเปนเวลาเสด็จคนมามากแล้วไม่ใคร่จะพอ ต้องใช้น้ำห้วยจรเข้ด้วย เราผ่านมาตามทางตำหนักเสด็จที่วัด32 แลที่เราอยู่แต่ก่อน ไปหยุดที่น่าประตูระเบียงชั้นต่ำพระเจดีย์ ลงจากม้าขึ้นไปนมัศการในวิหารทิศตวันออก แล้วเดินทักษิณรอบทนึ่ง มีพระยาโชฎึก33 พระยานานา34 หลวงอินทรโกษา35 ขุนนางในกรมท่า แลหัวเมืองมาคอยรับ อยู่บนพระเจดีย์ประมาณสักครึ่งโมงกลับมาวัง พบคุณปริก36 คุณนวม37 เนิน38 กับเมีย/*17*/จมื่นสุรเดช39 มาคอยรับ ผ้านุ่งห่มยังไม่มาถึง บ่ายแล้วจึงได้มาถึง กินเข้ากลางวันบนพระที่นั่งแล้วนอน เพราะเมื่อคืนนี้คัดจะมูกนักตื่นแต่ดึก บ่าย ๔ โมงตื่นขึ้นรับตลับเมียพระยานครไชยศรี แล้วท่านผู้หญิงหนู40มาหา สนทนากันตามคุ้นเคยแต่ก่อน อยู่จนพลบจึงขึ้นไปบนปฐมเจดีย์ พบเสด็จยาย41 ท่านขึ้นไปก่อน สนทนากันอยู่บ้าง แล้วไปจุดรูปเทียนนมัศการพระที่วิหารตวันออก มีเทียนเจ้าเซ็นด้วยคู่หนึ่ง เทียนเจ้าเซ็นอิกคู่หนึ่ง ขึ้นไปจุดที่ซุ้มคูหาพระพุทธรูปด้านตวันออก แลมีเทียนคู่จุดทั้ง ๔ ทิศ รายเทียนรอบทักษิณทางบน เวลาจุดเทียนรายแล้ว เดินเทียนปทักษิณ ๓ รอบ พร้อมด้วยเจ้านายแลมหาดเล็ก สมเด็จกรมพระท่านเดินได้รอบเดียวต้องหยุด แล้วสนทนากับสมเด็จอยู่บ้างเล็กน้อย กลับลงมาขึ้นที่โปรยทานพระระเบียงชั้นนอก ดูหนังจุดดอกไม้เพลิง เปนการสมโภชพระเจดีย์ จะมีต่อไปอิกสองวัน เปนสามวันทั้งคืนวันนี้ กลับมาถึงวัง ๒ ทุ่ม กินเข้ายามหนึ่ง แล้วให้เทวัญเขียนเยอแนลนี้บ้าง แต่พูดกันมากนักต้องค้างไว้คราวหนึ่ง เจ็ดทุ่มนอน เธอมอเมตเตอร์เวลากลางคืน ๘๕
/*18*/วันที่ ๓ วัน ๗ ฯ๑ ๒ ค่ำ ตื่นนอนถึงสามโมงเกือบสี่โมง ต้องโกรกหัว เมื่อคืนนี้ขี้มูกไหลนักไม่สบายแสบฅอ กว่าจะอาบน้ำเสร็จได้กินเข้าเช้า ๕ โมงเศษ แต่งตัวออกไปนั่งน่าพลับพลาพอย่ำเที่ยง มีพระยาโชฎึก พระศิริ42 นำจีนโป๊43 ขุนสุพรรณภาษี44 จีนไส้45 กับพระยาอนุรักษ์46 นำจีนข้าหลวงเดิมอิก ๔ คนมาหาเอาของกำนันมาให้ พระยานครไชยศรี พระยาสมุสาครานุรักษ์47 มาหาก็มีของมาให้เหมือนกัน ในของเหล่านี้ มีส้มโอเมืองนครไชยศรี ที่ขึ้นชื่อกันอยู่ด้วย ไม่มีส้มโอที่ไหนจะดีกว่าที่นี้ แต่ถึงดังนั้น ไม่ดีไปทั่วทั้งเมืองนครไชยศรี ดีแต่ที่อ้อมใหญ่อ้อมน้อยสองแห่ง ได้ถามถึงโรงหีบ ว่ามี ได้ทำการอยู่ ๔ โรงเท่านั้น ด้วยทุนผู้ที่จะให้ทดรอง จีนทำไร่อ้อยนั้นไม่ค่อยจะมี เพราะผู้ที่ลงทุนไปแล้ว ถ้าถูกฤดูไม่ดี ขาดทุนเสียก็เข็ดไป การเรื่องนี้เราเสียใจนัก แต่ก่อนน้ำตาลเมืองไทยได้เปนสินค้าออกจากกรุงเทพ ฯ มาก /*19*/แต่ทีหลังมาเสียลงทุกที ๆ จนเดี๋ยวนี้น้ำตาลเมืองจีนเข้ามาถึงกรุงเทพ ฯ แล้ว เมื่อปีก่อนเราได้ออกทุนให้พระภาษี48ไปลองทำดู ปีแรกเขาได้กำไรถึง ๒๐๐ ชั่ง ๓๐๐ ชั่ง แต่มาปีนี้พระยาโชฎึกบอกว่า ไปรองทุนทดรองให้พวกจีนไร่อ้อย เห็นจะไม่มีกำไร แต่คงไม่ขาดทุน ได้แจกเสื้อให้พระยานครไชยศรี พระยาสมุทสาครานุรักษ์ พระสยาม แลจีนโป๊ จินไส้ กับจีนนอกนั้น ๙ คน กลับเข้ามาแล้วลงไปดูเรือนที่ข้างใน วันนี้ไม่มีการอะไร หยากจะอธิบายด้วยเรื่องที่วัง ซึ่งเรียกว่าพระนครปฐม แต่จะขอรอไว้จนเวลาบ่าย เที่ยงขี่ม้าดูอะไรเล็ก ๆ น้อย ๆ เสียก่อน จึงจะมาว่าต่อเวลากลางคืน กินเข้ากลางวันแล้วเวลาบ่าย ๕ โมง ขึ้นม้าเจ้าพระยามโนไมย ออกจากวังไปโดยทักษิณพระปฐมเจดีย์ ที่มุมข้างตวันออกเฉียงใต้ ห่างจากพระปฐมเจดีย์ในระหว่างวัง มีศาลาฝากระดานทาแดง หลังคามุงกระเบื้องพื้นต่ำ ๆ ก่ออิฐ แต่ดูเปนของชำรุดอยู่แล้ว จะเปนกุฎิพระ ฤๅศาลาที่พักก็ไม่ทราบ ปลูกติดเรียงกันไปตามยาวทั้ง ๓ หลัง ข้างด้านใต้มีสระน้ำขุดไม่ได้ลงเขื่อนมีน้ำอยู่บ้าง แต่ในวันนี้เราละยังไม่พูดถึงองค์พระ เหมือนหนึ่งกับไม่เหลียวตามาข้างขามือของตัวเลย จะขอว่าแต่ในรอบนอกก่อน ต่อไปถึงมุมด้าน/*20*/ตวันตกเฉียงใต้ พบคนแลเกวียนจอดอยู่ที่นั่นหลายเล่ม ทางซึ่งจะไปพระแท่นนั้นอยู่ด้านตวันตก ริมกับเฉียงเหนือ ที่ตวันตกเฉียงเหนือนั้นมีบ้านหมู่หนึ่งหลายหลังเรือน มาข้างทิศตวันออกเฉียงเหนือ มีศาลา ๗ ศาลาเรียงกันมา ศาลาขวางอยู่ศาลาหนึ่ง กับอยู่ข้างขวามืออิกศาลาหนึ่ง มาในหว่างศาลาทั้งสอง ศาลาเหล่านี้ เปนศาลาสัปรุษพัก แต่ดูร้องหาการซ่อมแซมอยู่ทุกศาลา รอบองค์พระนั้นเปนแต่ต้นไม้รก ๆ แต่คราวนี้เห็นถางทางกว้างใหญ่กว่าแต่ก่อน อนึ่งที่ทิศตวันตกนั้นมีเก๋งเปนกุฏฝังศพอยู่กุฏหนึ่ง เมื่อก่อนนี้ ดูเหมือนเราได้ไปเที่ยวทางข้างหลังนั้น ได้พบกุฏศพแห่งหนึ่ง แต่จะเปนกุฏนี้ฤๅอย่างไรไม่แน่ มีผู้บอกว่าเปนที่ฝังศพของน้าเจ้าคุณกรมท่า เราไปเที่ยวคราวก่อนได้ไปวัดพระงามข้างหลังมีพระองค์เดียว เปนหมอเวทมนต์เศกว่านเศกน้ำมนต์ต่าง ๆ บอกหวยด้วย แต่จะยถาสัพพีก็ไม่เปน แต่เดี๋ยวนี้ได้ความว่า ขรัวองค์นั้นหายไปแล้ว มีองค์อื่นเปลี่ยนมาแทน ก็งึมงำข้างนั้นเหมือนกัน ท่านผู้หญิงหนูบอกว่าเห็นจะเสียจริต เมื่อขี่ม้ามาบรรจบรอบถึงศาลาที่มุมวัง ซึ่งสมเด็จกรมพระพัก แล้วออกทางมุมศาลาวังต่อไป ไปตามริมคลองข้างวัง คลองนั้นลงเขื่อนเปนคั่นบันไดทั้ง ๒ ฟาก จนถึงต้นมะขามใหญ่เปนหัวเขื่อนตลอด ฟากข้างโน้นเปนบ้านท่านผู้หญิงหนู มีเรือน/*21*/อยู่ในนั้นดูเหมือนยังไม่แล้วทั้งบ้าน ข้างน่าเปนแต่ก่ออิฐเปล่า ๆ ยังไม่ได้ถือปูน จะว่าแล้วฤๅจะว่าชำรุดพังก็ว่าได้ ต่อไปนั้นโรงครัวท่านกรมท่าปลูกใหม่ อยู่ในระหว่างบ้านท่านกรมท่า แลบ้านท่านผู้หญิง ที่บ้านเจ้าคุณกรมท่านั้นมีหอนั่ง แต่เห็นเอาฝาจากขึ้นกั้นไว้ ข้างน่ามีเรือนตึกหลายหลัง แลกลับมาฟากข้างเราไปพอสิ้นกำแพงวัง ถึงตึกของเราแต่ก่อน ซึ่งเจ้าคุณกรมท่าทำให้อยู่ เปนตึกสามห้องมีเฉลียงรอบ ข้างน่าเปิดโถงกั้นฝาครึ่งเรือน แลในฝาข้างในกั้นเปนสามตอน มีห้องเล็กสำหรับอาบน้ำแลอื่น ๆ เรือนเปนสองชั้น แต่รูปเปนอย่างของท่าน หลังคาข้างบนกระเบื้องเกล็ด เฉลียงเปนกระเบื้องจีน ข้างน่าเปนบันไดสองข้างลงถึงถนน สองข้างเรือนนั้นมีเรือนเล็ก ๆ อีกสองหลังสำหรับบ่าวทำครัว ต่อจากหมู่เรือนนี้ไป เปนตลาดมีเรือนหลังคาจากติดกัน เปนถนนกว้างประมาณ ๕ ศอกเศษ ๖ ศอก แต่มิใช่ถนนทำ เปนแต่ถนนทางคนเดิน โรงติด ๆ กันไปทีเดียวนั้นข้างขวามือ ซ้ายมือขาดระยะกันบ้าง ไปทางประมาณ ๑๗ เส้น ๑๘ เส้น มีของขายเล็ก ๆ น้อย ๆ ตามธรรมเนียม ของกินมีเจ็กผัดหมี่แลทำขนมขายผู้ที่มานมัศการพระบ้าง ตลอดทาง ต่อนั้นมีโรงเปนหย่อม ๆ ไป ขายขนมบ้างอะไรบ้างเล็ก ๆ น้อย ๆ แต่ระยะไม่สู้ห่างกันนัก มีศาลาสำหรับสัปรุษพัก/*22*/เปนระยะ ๆ กันไป ศาลาหนึ่งห่างกันประมาณเส้น ๑ ฝากระดานปนอิฐหลังคามุงกระเบื้อง อยู่ ๗ ศาลา ๆ หนึ่งไม่มีฝา ต่อไปข้างปลายมืออิกศาลาหนึ่ง เปนศาลาเล็กกว่าศาลาที่ว่ามาแล้ว แต่ชำรุดยับทุกศาลา บางแห่งฝาพังต้นไม้ขึ้นเหมือนหนึ่งกับเปนที่ร้าง เช่นศาลาที่ว่ามาแต่ก่อน ฟากข้างโน้นก็มีศาลาเปนระยะเหมือนกัน นับได้ ๗ ศาลา แต่ชำรุดน้อยกว่าฟากข้างนี้ มีคนขึ้นอาไศรยอยู่บ้าง อนึ่งในที่มีศาลาอย่างนี้ ข้างหลังออกไปมักมีสระน้ำ มีน้ำขังอยู่ บางทีใหญ่เหมือนกับเปนหนอง ที่หนองแห่งหนึ่งมีเปนดินแห้ง ยื่นลงไปอยู่ในหนองดูงามดี พบน้ำบ่อย ๆ ต่อนี้ไปศาลาไม่มี แต่ยังมีหนองที่ได้พบ บ้านคนยังมีอยู่ที่น่าหนองนั้นราย ๆ ลงไปจนตลอดถึงห้วยจรเข้ ที่ห้วยจรเข้นั้นเปนลำคลองใหญ่ แต่มีจอกมีสวะเต็ม สองข้างลำห้วยมีต้นไผ่เปนเถาคดไปคดมาตามลำห้วย ในกลางดูสวะแลจอกเขียวเปนพื้นราบ แลดูไปได้ไกลเห็นงามดี น้ำในลำห้วยนั้นใช้ได้มากพอคนกิน ถ้าคนมามากก็ได้อาไศรยน้ำในห้วยจรเข้นี้เปนพื้น ครั้งนี้ท่านกรมท่าให้ลงทำนบกั้นไว้ ทางไปแต่วังสัก ๕๐ เส้นเศษ พบนายชิต49 จอดเรืออยู่ที่นั่น ดูห้วยแล้วกลับตามทางเดิม ขึ้นปฐมเจดีย์/*23*/ทีเดียว วันนี้มีสวดมนต์สมโภชพระ ที่วิหารตวันออก นิมนต์พระวัดปฐมเจดีย์ทั้งวัด สามสิบแปดทั้งพระครู ถานา แลอธิการวัดอื่น ๆ ในเมืองนี้อิก ๕ รูป พระกรุงเทพ ฯ ที่ออกมาอิก ๑๑ รูป ในหมู่นี้มีราชาคณะ ๒ องค์ คือ พระอมรเมธาจาริย์50 แลพระคุณาจาริยวัตร51 พระครู ๔ เปรียญ ๒ ถานา ๓ รวมเปนพระ ๕๔ รูป สวดมนต์วันนี้ เปนเสียงพระชาวบางกอกเรา มากกว่าพระหัวเมืองที่มีจำนวนมากกว่าพระบางกอก รอดตัวที่ได้ขรัวคำ52 เสียงแกดังเท่ากับพระ ๕ องค์ แล้วชักสวดมนต์ แลสวดเพราะด้วย เมื่อคืนนี้ซ้อมคืนเดียว สวดจบเร็ว ฟังสวดมนต์อยู่หน่อยหนึ่แล้ว มาพูดกับสมเด็จกรมพระ แล้วมาพูดกับท่านกรมท่า เวลาสวดมนต์จบนิมนต์พระออกไปเดินเทียน เราถวายเทียนพระทั่วทุกองค์ แล้วพระทำวัดอย่างโยสันนิสินโน ฯ พอจบลงก็ประโคมเดินเทียน พระศรีสุนทร53คัดท้าย พระวุฒิการ54พายหัว เดินเรียงกันเปนแถวดูพระเดินเร็ว ได้ลองให้พระวุฒิการถือนาฬิกา/*24*/สำหรับนับก้าว ดูรอบหนึ่งได้ ๘๙๖ ก้าว คิดก้าวละศอกเปน ๑๑ เส้น ๔ วา เดินใน ๔ มินิตบรรจบรอบ เดินเทียนแล้วลงมาจุดดอกไม่้ตามเคย แล้วกลับมาวังเวลา ๒ ทุ่มที่วังพระนครปฐม ว่าโดยแลดูรอบนอกโดยกว้างตามเหนือตามใต้ประมาณ ๑ เส้น ๖ วา โดยยาวตามตวันตกตวันออก ประมาณ ๒ เส้น ๑๒ วา ด้านเหนือตวันออกเปนเขื่อนเพ็ชร์เพิงพล ทั้งข้างนอกข้างในตลอดทั้ง ๒ ด้านแต่ด้านตวันตกกับด้านใต้ เปนเขื่อนเพ็ชร์ดังด้านตวันออกด้านเหนือมาหยุดอยู่เพียงโรงลคร กั้นด้วยเฟี้ยมเพื่อจะได้เปิดให้คนเข้ามาดูลครได้ ตรงน่าพลับพลาที่เปนท้องพระโรง มีประตูริมเกยช้างบรรจบกันกับโรงน่าโรงลคร ในวังเขื่อนเพ็ชร์ที่ว่านี้ ด้านตวันตกข้างน่า ข้างใต้เปนโรงลคร มีโรงมีปั้นหย่าสำหรับคนดูเสมอด้านหุ้มกลองทั้ง ๒ ด้าน ๆ หลังเปนที่แต่งตัว เหนือขึ้นมาเปนพลับพลาช่อฟ้าใบรกาจัตุรมุข ผนังก่ออิฐถือปูน มุขด้านตวันตกเปนท้องพระโรง มุขด้านตวันออกเปนข้างใน มุขใต้เปนที่เสด็จออกตรงโรงลคร มุขเหนือเปนบันไดขึ้นพระที่นั่ง ข้างด้านต่อกับมุขนั้น พระที่นั่งตึกทำใหม่ ๗ ห้องเฉลียงรอบ ขื่อ ๓ วาเฉลียง ๕ ศอกเดี่ยวชั้นต่ำสูงประมาณ ๒ ศอกกิบหรือ ๗ ศอก ชั้นบนเดี่ยวประมาณ ๓ วา ที่มุมพระที่นั่งด้านตวันตก ชักหอทรงพระอักษรไปบรรจบพลับพลา ชักหอพระไปบรรจบ/*25*/กำแพง เขื่อนเพ็ชร์กันเปนข้างน่าข้างใน ด้านหุ้มกลองพระที่นั่งข้างตวันออก มีห้องพนักงานสูงเสมอพื้นพระที่นั่งเต็มน่าด้านหุ้มกลอง ขื่อกว้าง ๒ ศอก อิกหลังหนึ่งในพระที่นั่งกั้นเปนสามห้อง หัวท้ายกั้นสองห้อง ตอนกลาง ๓ ห้อง ๆ ข้างตวันตก เปนที่รับแขกคล้าย ๆ ที่กินเข้าที่นี่ ห้องกลางมีเฟี้ยมยี่ปุ่นกั้น อิกชั้นหนึ่ง ๒ ห้องเปนที่นอน ห้องหนึ่งเจาะเปนประตู ออกไปเฉลียงด้านเหนือ ห้องข้างตวันออก เปนห้องสำหรับออกข้างใน เฉลียงด้านตวันออกเปนห้องอาบน้ำ เจลาปิดประตูห้องกลาง แลประตูเฉลียงด้านตวันตกเปนข้างน่าได้ แต่ทาสีในพระที่นั่งทั้งปวงหมด ทาด้วยดินเหลืองดินแดง บานน่าต่างประตูทาน้ำมัน มีสิ่งที่เปนฝีมือช่างเรียบร้อยอยู่ คือบันไดแลพนักที่ท้องพระโรง แลบันไดขึ้นพระที่นั่ง ลูกหีบใช้ไม้ลายฝังเปนลวดลายงามดี มีประหลาดอยู่หน่อยหนึ่ง ถ้าผู้ที่ไม่สังเกตก็จะไม่เห็น จะเข้าใจว่าเปนลำบากมากในการที่จะทำลายไม้ฝังในไม้ ที่พรึงแสที่เสามหวดยกพื้นที่ท้องพระโรง แต่ที่จริงนั้นใช้ไม้แดงสลักเปนลายแล้วเอาปูนน้ำมันฝังทาน้ำมันทับ ดูเหมือนยังกับฝังด้วยไม้โมกมัน เปนฉลาดทำทีเดียว เฟอนิเชอร์นี้ใช้ในพระที่นั่ง เปนอย่างบอมเบ ห้องตวันตกมีตู้หนังสือตู้หนึ่ง เก้าอี้นอนหนึ่ง อามแชร์ ๒ เก้าอี้เล็ก ๖ โต๊ะข้างฝาหนึ่ง โต๊ะกลางหนึ่งหมด /*26*/ห้องกลางที่เปนห้องนอน มีเตียงนอนสลักอย่างบอมเบเตียงหนึ่ง โต๊ะอย่างบอมเบโต๊ะหนึ่ง ที่ล้างหน้าสำรับหนึ่ง ลับแลหนึ่ง ที่ในห้องนอน นอกห้องนอนมีตู้ยี่ปุ่นข้างฝาตู้หนึ่ง ตู้ผ้าตู้หนึ่ง ลับแลกระจกตรงประตูห้องตวันออกลับแลหนึ่ง ตรงประตูข้างใต้ขึ้นมามีลับแลกระจกตั้งอยู่ที่เฉลียงอิกอันหนึ่ง ห้องตวันออกมีเตียงไม้ลายเตียงใหญ่เตียงหนึ่ง เตียงลดเตียงหนึ่ง ทำเรียบร้อยทาน้ำมันงาม เปนที่สำหรับนอนเล่น มีโต๊ะอย่างบอมเบดังกล่าวเก้าอี้อิก ๖ ตัว โต๊ะอย่างบอมเบติดฝามีกระจกติดหลังโต๊ะอันหนึ่ง โต๊ะน้ำชาอย่างบอมเบสองโต๊ะหมดในห้องนั้น ที่พลับพลานี้ลับแลกระจกลับแลหนึ่ง ในบริเวณพระที่นั่งหลังนี้ในเขื่อนเพ็ชร์เพิงพล ด้านตวันตกกั้นสกัดเปนข้างน่าอิกชั้นหนึ่ง มีทหารมหาดเล็กเข้ามาอยู่รักษา คุณแพทำครั้งที่นั่นด้วย มีอัฒจันท์ลงจากพระที่นั่งนี้ ๔ อัฒจันท์ ด้านตวันตกหนึ่ง ต้านใต้ลงไปพลับพลาหนึ่ง ลงพื้นดินสอง เฉลียงด้านเหนือแลที่นอนลมพัดเป็นสบาย ตรงนั้นลงไปเปนส่วนก่อด้วยอิฐเปนลายฝรั่งอย่างบุราณ เฉลียงด้านตวันตก แลเห็นพระปฐมเจดีย์ นั่งดูพระปฐมเจดีย์ได้สบาย เรือนนี้อยู่พอสบาย ถ้าจะอยู่จริง ๆ ก็อยู่ได้ดีกว่ากรุงเก่ามาก เรือนข้างในมี ๔ ห้องสองหลัง ๕ ห้อง ๔ หลัง ๖ ห้อง ๒ หลัง ๗ ห้องหลังหนึ่ง แถว ๑๕ ห้องหลังหนึ่ง มีห้อง/*27*/เครื่อง ๗ ห้องเฉลียงรอบหลัง ๓ สระมีสระ ๑ แต่น้ำแห้ง เรือนก็ยังดีกว่าที่กรุงเก่าเปนหมดที่ก่อสร้างในวัง นอกวังด้านใต้มีโรงม้า ๒ โรง โรงทหารปืนใหญ่โรง ๑ โรงรถอิกสกัดด้านตวันออกมาถึงเขื่อนเพ็ชร์โรง ๑ อนึ่งเวลากินเข้ากลางวัน ๆ นี้ ดิศ55ได้ใบไม้เปนสัตวมาตัวหนึ่ง ว่าจับอยู่บนใบมัดกา มีหัวออกที่ตรงก้านใบ มีหนวดสั้น ๆ ๒ เส้น แลในตามีหัวอยู่แต่เพียงฅอ ต่อนั้นไปเปนใบไม้เรียวตามรูปใบไม้ สีคล้าย ๆ ใบมะขามเทศ ที่กลางตัวนั้นยังมีแกนกระดูกไป ๆ จนถึงปลายใบ ๆ พับเปนข้อ ๆ เหมือนกับหักใบไม้ยกขึ้นได้ เหมือนหางแมลงป่อง มีตีน ๖ ตีน ๆ หลังเหมือนกับฉิกออกจากใบ ที่หางก็เปนรอยแหวะ ตีนคู่กลางก็เปนใบไม้ฉีก ตีนคู่น่ากว้างกว่าตีน ๒ คู่ที่ว่ามาแล้ว ที่ริม ๆ ตีนเปนรอยใบแห้งเหมือนกับฉีกใบไม้ไว้ค้าง ที่ปลายขามีเส้นเล็กกลมเหมือนดังขาตักแตนแต่ยังเล็กอยู่ เปนตีนทั้ง ๖ ตีน ปลายหางแตกออกเปนสองแหยมแต่ยังสั้นอยู่ ข้างหลังสัตวนั้นเปนเหมือนหลังใบไม้ ข้างน่าสีเข้มเหมือนน่าใบไม้ สัตวนี้เปนด้วยใบไม้เปนแท้ ไม่ต้องสงไสยเลย โดยยาวตั้งแต่หัวตลอดปลายหางนิ้วหนึ่งกับกระเบียดครึ่ง โดยกว้างที่ตรงหาง ๒ กระเบียดครึ่ง มือเหนียวเอาขึ้นวางบนมือต่ายตามแขนทั่วไปเหมือน/*28*/สัตวที่เปนตัวแล้วจริง ๆ ขาหลังนั้นเวลาตั้งขึ้นทำท่าทางเหมือนตักแตน วิธีจะเดินก็คล้ายตักแตน เสียบเข็มก๊าดประกับไว้วันยังค่ำแล้วยังไม่ตาย เปนแต่ใบไม้ที่เปนหางยกงอไม่ขึ้นเหมือนแต่ก่อน ช่องที่เสียบเข็มนั้นแห้งขาว เหมือนหนึ่งใบไม่ถูกเหล็กแทงขาด สัตวอย่างนี้ได้เห็นแต่ก่อนทีหนึ่งแล้ว แต่ดูเหมือนจะใหญ่ยาวกว่านี้ เห็นจะเปนด้วยใบไม้อื่น คราวนี้ได้ชอบใจอยู่จะไปไว้มิวเซียม อนึ่งเวลาค่ำวันนี้ สมเด็จกรมพระเอาหอยมาให้พานหนึ่ง จำเพาะมีข้างแถบนี้มากเรียกว่าหอยทราย เปนทักษิณาวัฏทั้งสิ้น สำหรับทำตลับขี้ผึ้งแลผูกบั้นเอวเด็กว่ากันต่าง ๆ ฤๅเปนมงคล ถ้าขัดเสียก็งามดี มีเปนตลับอยู่ในพานพระขันหมากหอยหนึ่งฝาประดับเพ็ชร์ ได้เห็นอิกแห่งหนึ่งท่านกลางผูกบั้นเอวอยู่เมื่อเล็ก ๆ เวลา ๒ ยาม เธอมอเมตเตอร์ ๘๐ ถ้วน
พระนครปฐม
วันที่ ๔ วัน ๑ ฯ๒ ๒ ค่ำ โมงเช้าตื่นนอนเธอมอเมตเตอร์ ๗๓ โกรกหัวแล้วกินเข้า เช้า ๓ โมงขึ้นไปบนพระเจดีย์ วันนี้เชิญพระบรมอัฐิสำหรับไปด้วย ขึ้นพานทองสองชั้นจัดใหม่ไปตั้ง พระที่สวดมนต์เมื่อคืนนี้ ๕๔ รูป สดัปกรณ์ ผ้าสบงจีรองค์ละสำรับ เข้ากระทงธูปเทียน/*29*/ผ้าพระภูษาโยงไม่มีต้องใช้เสื้อเยียรบับเลาะ ตัดเข้าเปนผ้าแถบยาวเล็ก ๆ แล้วถวายเงินพระสงฆ์ ในวัดพะปฐมเจดีย์รวมกัน ๑ ชั่ง ได้นิมนต์พระสงฆ์ในแขวงจังหวัดพระปฐมเจดีย์นี้ ๑๓ วัด แลพระสงฆ์ในกรุงบ้าง รวม ๑๒๐ รูปมาสดัปกรณ์ เงินองค์ตะ ๑ สลึง เงินเจ้านายข้างน่าข้างในอิก ๓ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ๓ บาทเฟื้อง พระได้องค์หนึ่ง ๒ บาท ๒ สลึงเศษ วันนี้ได้สนทนากับพระดูก็สนุกดีอยู่ ถามพระครูปฐมเจติยานุรักษ์56 ถึงที่บิณฑบาต เธอว่าเวลาน่าน้ำชาวบ้านไปทำนาสัปรุษขึ้น ได้บิณฑบาตที่สัปรุษ เวลาน้ำแห้งไม่มีสัปรุษ ชาวบ้านกลับเข้ามา ได้บิณฑบาตพอตลอดปี ได้ถามว่ามีกับเข้าอะไรด้วยฤๅ เธอบอกว่ามีแต่เข้าเปล่า ๆ แล้วหันไปถามพระคุณาจาริยวัตร ว่าเจ้าคุณไปบิณฑบาตได้อะไรบ้าง พระคุณาจาริย์ ก็อวดกับเข้าที่ได้ แต่พระอมรเมธาจาริย์ บอกว่าไปบิณฑบาดที่โรงครัวท่านกรมท่าอิ่มเหลือหลาย แล้วพระในกรุงเทพ ฯ แบพระครูปฐมเจดีย์ ลาว่าจะล่วงน่าไปที่พระแท่น พอทำบุญเสร็จแล้ว ออกเดินเที่ยวดูรอบนอกพระระเบียง มาที่เข้าบุมตวันออกเฉียงเหนือ แล้วกลับมาวังเวลา ๕ โมงเช้า อนึ่งเมื่อคืนนี้ ๒ ยามได้รับหนังสือท่านกลางมาด้วยเมล์กรุงเทพ ฯ วันนี้เขียนตอบ ฟอโตคราเฟอโซไซตี้ มาถ่ายรูปพระปฐมเจดีย์/*30*/อวด มีโปรเฟซเซอทองเปนประธาน ให้ผ้าห่มสก๊อดตลับเมียพระยานครไชยศรีผืน ๑ กับแจกเสื้อกรมการหัวเมืองกรมท่าที่มาทำการ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ ขึ้นไปบนพระเจดีย์ ออกเดินนมัศการ แลเที่ยวดูรอบนอกมีที่บูชาหลายแห่ง ได้เดินจับตั้งแต่มุมตวันออกเฉียงใต้เปน ๑ ไป จะนับแต่ที่บูชาก่อน ที่ ๑ พระศรีมหาโพธิ์มุมตวันออกเฉียงใต้ ที่ ๒ พระปฐมเจดีย์เดิมจำลอง ที่ ๓ พระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราชจำลองอยู่กระเปาะทิศใต้ ที่ ๔ พระศรีมหาโพธิ์ ตวันออกเฉียงใต้ ที่ ๖ ไม้ม่วง ที่ ๖ ไม้เกษ ที่ ๗ ไม้จิก ที่ ๘ ไม้นิโครธ ที่ ๙ ไม้ไทร ที่ ๑๐ ไม้หว้า ที่ ๑๑ ไม้รัง เจ็ดนี้อยู่ที่กระเปาะด้านตวันตก พระศรีมหาโพธิ์อยู่บนทักษิณ ชั้นบนตรงวิหารพระไสยาศน์เปนที่ ๑๒ ที่ ๑๓ พระศรีมหาโพธิ์มุมตวันตกเฉียงเหนือ ที่ ๑๔ พระพุทธฉายจำลองที่ภูเขา ที่ ๑๕ พระศรีมหาโพธิ์ด้านตวันออกเฉียงเหนือ ที่ ๑๖ ในโรงธรรม ที่ ๑๗ เก๋งกงเต๊กแผ่นศิลาเยธรรมา ที่ ๑๘ พระคันธารราชในพระอุโบสถเข้าวงชั้นใน ที่ ๑๙ วิหารใต้พระแสดงธรรมจักร ที่ ๒๐ พระนาคปรก ที่ ๒๑ วิหารทิศตวันตก พระเข้าปรินิพพาน ที่ ๒๒ พระพุทธไสยาศน์ ที่ ๒๓ วิหารเหนือพระปาเลไล ที่ ๒๔ พระประสูตร ที่ ๒๕ วิหารตวันออก พระสมาธิได้ตรัศ ที่ ๒๖ พระปฐมเจดีย์ตรงอาศนบูชา ที่ ๒๗  พระพุทธรูปในซุ้มบนองค์พระเจดีย์ รวมที่บูชาถึงเท่านี้ ได้/*31*/ลองเดินบูชาดูขึ้น ๆ ลง ๆ พอเหนื่อยจนเวลาพลบจึงได้แล้ว ราษฎรมาเวียนเทียนรอบหนึ่งแล้วเสด็จยาย เจ้านายแลพวกผู้หญิง จุดเทียนรายพระเจดีย์ แลเดินเทียน ๓ รอบ แล้วกลับลงมาจุดดอกไม้เหมือนอย่าง ๒ วันมาแล้ว กลับมาวังเวลาทุ่มเศษ เปนสิ้นธุระในวันนี้
ต่อนี้ไปจะว่าด้วยพระปฐมเจดีย์องค์นี้ ทูลกระหม่อมท่านได้ค้นหนังสือต่าง ๆ ที่เปนหนังสือเก่า ๆ ได้ความว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๕๖๙ ปีบ้าง ๑๐๐๐ ปีบ้าง ๑๑๘๕ ปีบ้าง ๑๒๖๔ ปีบ้าง ๑๖๓๓ ปีบ้าง ไม่ถูกกัน มีกำหนดนับว่าสูง ๔๕ วาศอก ว่าเปนที่พระพุทธเจ้าเสด็จมาประทมอยู่ที่นั่น แล้วว่าได้บรรจุพระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่ง ครั้งหนึ่งบรรจุพระบรมธาตุอิกทนานหนึ่ง อิกครั้งหนึ่ง ๑๐๐ พระองค์ว่าไม่ถูกกัน ท่านตัดสินไม่เอาเปนแน่ ท่านทรงเห็นว่าจะสร้างเมื่อครั้งกระษัตรศรีธรรมาโศกราช ที่อินเดียแจกพระธาตุไปตามประเทศที่ถือพระพุทธสาสนาเหมือนกัน ในครั้งนั้นพระพุทธศักราชล่วงได้ ๒๑๘ ปี พระเจดีย์องค์นี้จะได้สร้างขึ้นก่อนพระเจดีย์ในประเทศสยามทั้งปวง เพราะมีพยานที่แลเห็นได้ว่าเปนของคราวนั้น เพราะได้ขุดได้แผ่นศิลาที่จาฤกคาถา เยธัม์มาเหตุป์ปภกา แลเปนแผ่นตราดินบ้าง จาฤกไว้ในที่ต่างๆ บ้าง ทั้งมีจักรศิลาซึ่งแสดงเปนคำเปรียบว่าธรรมจักร ขุดได้ในที่นี้ตั้งไว้ที่ถานโพธิ์ด้าน/*32*/ตวันออกเฉียงเหนือถึง ๒ กับทั้งศิลาสลักลายต่างๆ เปนอย่างโบราณ คาถานั้นถูกต้องกันกับที่มีในเมืองอินเดีย ที่พระเจดีย์อิสิปัตนะ ซึ่งเปนพระเจดีย์ของกระษัตรศรีธรรมาโศกราชสร้างเปนต้น เห็นว่าเปนการนัดหมายใช้ตามเปนแบบเดียวกันดังนี้ ระยะที่สร้างคงจะไม่ห่างกัน อนึ่งพระปฐมเจดีย์องค์เดิมนี้ ใหญ่โตกว่าพระเจดีย์ในประเทศสยามทั้งปวง เห็นจะเปนของเก่าสร้างไว้าช้านานก่อนพระเจดีย์ทั้งปวงในประเทศสยาม จึงได้เรียกว่าพระปฐมเจดีย์ แต่ในหนังสือบางแห่ง เรียกว่าพระประทม นั้นเห็นจะเปนด้วยเสียงมอญ เรียกขึ้นในชั้นหลัง องค์พระเจดีย์เดิมเมื่อยังไม่ได้สร้างใหม่นี้ มีเนินใหญ่เปนกองอิฐหักลงมา ขุดลงไปดูฦก ๒ ศอกบ้าง ๓ ศอกบ้าง พบอิฐยาวศอกหนึ่งน่าใหญ่ ๑๒ นิ้ว น่าน้อย ๖ นี้เปนพื้นอยู่ เห็นว่าจะเปนองค์พระเจดีย์เดิมหักพังลงมา แล้วมีผู้สรัทธามาเกลี่ยอิฐให้เปนเกาะขึ้น แล้วจึงก่อเปนพระเจดีย์กลมขึ้นอิกคราวหนึ่ง เหมือนอย่างพระเจดีย์ในลังกา ครั้งนานมายอดเห็นจะหักลงมาอิก มีผู้สรัทธามาปฏิสังขรณ์ใหม่ เห็นว่าพระเจดีย์ยอดแหลมไม่มั่นคง จึงได้เกลี่ยที่ให้เสมอเพียงเวที ก่อองค์เปนปรางค์ต่อตั้งขึ้นไปแทนยอด ที่ริมขอบเวทีก่อกำแพงแก้วไว้เปนที่ทักษิณ มีบันไดลงมาถึงพื้นเนิน บันไดที่ก่อนั้นพิเคราะดูก็เห็นว่าก่อทับองค์ระฆังขึ้นทีหลัง มี/*33*/วิหารเรียงกันอยู่บนเน็น ๔ วิหาร ทิศตวันออกเฉียงใต้นั้นวิหารพระนาคปรก ถัดมาถึงวิหารพระไสยาศน์ ต่อมาอิกเปนวิหารพระพุทธรูปต่าง ๆ ถึงที่สุดตวันออกเฉียงเหนือเปนวิหารพระปาเลไลย์ มีพระเจดีย์เล็ก ๆ อิกหลายองค์ แต่วิหารแลพระเจดีย์เหล่านี้เปนฝีมือช่างของราษฎร เล็ก ๆ ใหญ่ ๆ ไม่เสมอกันเปนของทำใหม่ พระอุโบสถนั้นอยู่ตรงที่พระอุโบสถเดี๋ยวนี้ พระวิหารอยู่ที่ตรงเก่งจีน แลพลับพลาทรงโปรยลงไปมีเสาศิลาแลงอยู่หลายต้น เห็นเปนฝีมือช่างหลวงทำ แต่พระเจดีย์ทลายลงมา ก็พลอยทลายไปด้วยกัน เพราะเปนของอยู่กับพื้นดิน ที่กุฏิพระสงฆ์อยู่ข้างกระเปาะทิศใต้ วัดองค์พระเดิมตั้งแต่แผ่นดินขึ้นไปถึงหลังกระเปาะสูง ๔ วาบ้าง ๕ วาบ้าง ด้วยแผ่นดินไม่เสมอกัน ตั้งแต่หลังกระเปาะขึ้นไป เปนองค์พระเจดีย์กลมสูง ๑๔ วา ๒ ศอก องค์ปรางค์สูง ๒๐ วา ยอดนพศูล ๘ ศอก รวมตั้งแต่พื้นดินขึ้นไปถึงยอดนพศูล ๔๐ วา ๒ ศอก มีตัวอย่างพระเจดีย์อยู่ที่กระเปาะทิศใต้ ที่เราได้ ไปบูชาที่ ๒ พระปฐมเจดีย์นี้ทูลกระหม่อมได้เสด็จมาแต่ก่อน เมื่อยังทรงพระผนวชอยู่ ทรงเห็นว่าเปนของโบราณใหญ่โต เลื่อมไสมาก แลมีอัศจรรย์อยู่บ้าง ดังเสด็จที่วัดทรงแต่งไว้ในหนังสือที่เรียกว่าราชประวัติ ให้ดูที่นั่นเถิด ครั้นเมื่อ/*34*/ได้เถลิงถวัลยราชสสมบัติ จึงโปรดให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่57 เปนแม่กองมาทำ เอาอิฐเก่า ๆ รื้อมาจากวัด ทำอยู่ประมาณปีเศษ ก่อขึ้นได้สัก ๘ ศอก สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ถึงแก่พิราไลยแล้ว จึงโปรดให้เจ้าคุณกรมท่า58มาทำต่อไป เกลี้ยกล่อมมอญมารับจ้างทำอิฐ จ้างจีนเผาปูน ใช้เงินปี้จีนเมืองนครไชยศรี แลเงินภาษีเข้า เกณฑ์คนเมืองนครไชยศรี เมืองสมุทสาคร เมืองสมุทสงคราม เมืองราชบุรี เมืองพนัศนิคม มาทำเปนคนผลัด เดือนลตะ ๒๐๐ ก่อต่อขึ้นไปอิกสูงได้ ๗ วา ๒ ศอกรวมเปน ๑๗ วา ๒ ศอก ในปีวอกโทศก อิฐทรุดทลายลงมารอบองค์ ต้องจับการทำใหม่ แบบพระเจดีย์นั้น เสด็จที่วัดแลกรมขุนราชสีห์คิด แลทูลกระหม่อมทรงติเตียน ส่วนพระเจดีย์ตามจดหมายของเจ้าคุณกรมท่าท่านจดหมายไว้ดังนี้ ตั้งแต่พื้นทักษิณที่ ๑ ขึ้นไปถึงถานบัวขว้า สูง ๘ ศอกคืบ ตั้งแต่ทักษิณที่ ๒ ขึ้นไปถึงปากระฆัง สูง ๙ วาคืบนิ้ว ๑ องค์ระฆังสูง ๑๔ วา ๔ นิ้ว บัลลังก์สูง ๓ วาคืบ ๖ นิ้ว ตั้งแต่บัลลังก์ถึงหลังฝาละมีสูง ๓ วาคืบ ๑๑ นิ้ว ปล้องฉนัย ๒๗ ปล้อง สูง ๑๕ วา ๒ ศอกคืบ ๕ นิ้ว บัลลังก์บัวแก้วสูง ๓ วาคืบ ๖ นิ้ว ถาน/*35*/ทองเหลืองสูงศอกคืบ ๒ นิ้ว ยอดนพศูลขึ้นไปตลอดยอดมงกุฏสูง ๓ วานิ้ว คิดรวมตั้งแต่พื้นดินขึ้นไปตลอดยอดมงกุฏ คิดได้เปน ๓ เส้นคืบ ๖ นิ้ว ก่อถานใหญ่รอบ ๕ เส้น ๑๖ วา ๓ ศอก ทักษิณที่ ๑ ก่อออกมากว้าง ๕ วา ตั้งแต่ลูกแก้วหลังบัวถลาขึ้นไป ก่อกว้าง ๔ วา ๔ วาเศษบ้างตลอดถึงทักษิณ ที่องค์ปรางค์ตั้งอยู่ ก่อกว้าง ๗ วาบ้าง ๗ วา ๒ ศอกบ้าง ลดเข้าไปทุกทีจนกระทั่งถึงที่ตั้งเวที ที่นั้นกว้าง ๓ วา ที่ปล้องฉนัยนั้นกว้าง ๕ วาศอก จนตลอดยอดปรางค์ ถานล่างถ้าจะชักเปน ๔ เหลี่ยมด้าน ๑ ยาว ๒ เส้น ๗ วาเท่ากับถานกระเปาะทำไว้ทั้ง ๔ ด้าน การที่ทำในองค์พระเจดีย์นั้นทำแขงแรงกว่าแต่ก่อน เจ้าของท่านจดหมายไว้ว่า ชั้นทักษิณที่ ๒ มีแต่เสาขาทรายค้ำไม่มีเสานางเรียง ที่ตรงบัวถถาลงไป มีเสานางเรียงปักไม้ซุงทั้งต้น ปักถึงพื้นอิกรอบหนึ่งรัดด้วยไม้ซุงทั้งต้น แลเอาสายโซ่ใหญ่รัดที่น่ากระดาน ท้องไม้ใต้บัวถลาแห่งหนึ่ง รัดหลังบัวถลาแห่งหนึ่ง รัดตั้งแต่ท้องไม้ลูกแก้วถึงบัวคลุมปากระฆังอิก ๕ ชั้น ที่กลางองค์ระฆังมีเสานางเรียงรัดโซ่อิก ๓ รอบ ที่ฅอกลางมีเสานางเรียง ตีนเสาเชิงเรียงนั้นรัดปลอกเหล็กไม้ซากชั้นหนึ่ง แลรัดสายโซ่อิก ๕ รอบ ปลายเสานั้นเอาไม้ซากสิบนิ้ว ๔ เหลี่ยม สับปากกันเปนปลอกรัดปลายเสาไว้อิกชั้น ๑ ลูกแก้วปล้องฉนัยหลัง/*36*/ฝาละมีรัดสายโซ่ที่ท้องไม้อิก ๘ รอบ แล้วก่ออิฐถือปูนหุ้ม ๆ ในรอบบริเวณพระเจดีย์นั้น มีวิหาร ๔ ทิศ มีพระพุทธรูปต่าง ๆ ตามที่ว่าไว้แล้วเมื่อไปบูชา แลชักพระระเบียงกลมถึงกันทั้งสี่วิหาร มีหอระฆังรายรอบนอกพระระเบียง ๒๔ ตรงน่าวิหารมีกระเปาะย่อออกไปทั้ง ๔ ทิศ ทิศตวันออกมีพระอุโบสถโรงธรรมแลเก๋งจีน พลับพลาโปรยทานของเดิม ทิศใต้มีพระเจดีย์ดังเช่นว่าได้แล้ว กับศาลาหลังหนึ่ง ทิศตวันตกมีไม้ ๗ ต้นที่นั้น ทักษิณชั้นบนย่อออกไปหน่อยหนึ่ง มีต้นโพธิ์มาแต่ลังกาต่อคราวก่อนต้นหนึ่ง กระเปาะด้านเหนือ มีคลังสองหลัง ศาลาหลังหนึ่ง ที่รักแร้กระเปาะทั้ง ๔ ทิศมีภูเขาแล้ว แต่ข้างตวันออกเฉียงเหนือสามด้านยังไม่แล้ว น่าภูเขามีต้นโพธิ์พุทธคยา แลคูหาที่บูชาทั้ง ๔ ทิศ น่าชานต้นโพธิ์ออกไปชักกำแพงปีกกา มีหลังคาพอคนอาไศรยได้ ทิศตวันออกมีทั้งข้างนอกข้างในอิกสามทิศ มีหลังคาแต่ข้างในมุมกำแพงปีกกานั้นมีหอแขวนกลอง ๒ ห อแขวนระฆัง ๒ หอ ชักกำแพงนี้ติดเข้าแล้ว แลดูบริเวณนั้นเปนสี่เหลี่ยม รอบนอกออกไปอิกชั้นหนึ่ง เปนพระระเบียงก่อรอบ ที่มุมเปนมณฑปจัตุรมุขสูงขึ้นไปหน่อยหนึ่ง มีพระพุทธรูปราษฎรไปตั้งไว้บ้าง กลางย่านมีศาลา ๕ ห้อง มุขลดอิกข้างละห้อง เปน ๗ ห้อง ทั้ง ๔ ด้าน แต่ด้านน่าเจาะเปน/*37*/ประตู ในระหว่างจัตุรมุขมุมกับศาลากลางย่านนั้น มีที่โปรยทานเปน ๒ ชั้น ด้านละ ๒ แห่ง รวม ๕ ทิศ เปน ๘ แห่ง พระระเบียงนี้ ทำเปนอย่างโบราณ ทาดินเหลือง เปนของสร้างขึ้นในแผ่นดินปัตยุบันนี้ การที่ในองค์พระปฐมเจดีย์นั้นเสร็จแล้ว เราได้มายกยอดเมื่อปีมะเสงเอกศก แต่กระเบื้องที่ประดับนั้น หลุดลงมาเสียด้าน ๑ ข้างตวันตก การรอบนอกก็ยังค้างอยู่บ้าง แต่ที่ภูเขาอิก ๓ ด้าน นอกนั้นก็ยังแต่การช่าง เขียนปั้นรักทองยังจะทำต่อไป อนึ่งคลองเจดีย์บูชานี้ ขุดไว้สำหรับจะบูชาพระปฐมเจดีย์ แต่เปนคลองตัน ตั้งแต่ท่านามาถึงวัง แล้วเลี้ยวไปถึงวัดพระงาม ยาว ๔๔๑ เส้น ถ้ามีคลองขุดตัดมาตั้งแต่แม่น้ำอื่น น้ำก็คงจะเดินได้ดี ท่านกรมท่าได้รับไว้กำจะให้ออกมาตรวจ เมื่อตรวจได้แล้วจึงจะคิดขุดไม่ให้คลองนี้เสีย
วันที่ ๕ วัน ๒ ฯ๓ ๒ ค่ำ ตื่นนอนเวลา ๑๑ ทุ่ม เธอมอเมตเตอร์ ๗๒ ดีครี คุณแพแกงไข่ดันไปให้กิน อร่อยแลดูมีกำลังมาก กินสิ้นชามหนึ่ง โกรกหัวแล้วแต่งตัว จุดธูปเทียนนมัสการลาพระ แล้วขึ้นขี่ม้ามณีนาคสวาสดิ์ ออกจากพระนครปฐม นาฬิกาเราเวลาพอโมง ๑ เช้า แต่เวลาของทหารแลฆ้องยังไม่ตีโมง ออกเดินเลี้ยวมาข้างใต้พระปฐมเจดีย์ จึงถึงทางข้างตวันตก/*38*/เฉียงเหนือ เหมือนเราได้ ไปในเมื่อวานซื้นนี้ เดินทางตั้งแต่หลัก ๑ หลัก ๒ หลัก ๓ ระยะละ ๑๕ มินิตตรง ตั้งแต่หลัก ๔ หลัก ๕ หลัก ๖ มาเปนระยะละ ๑๖ มินิตบ้าง ๑๘ มินิตบ้าง มาถึงหนองแขมที่พักแรก ๒ โมง ๔๘ ทาง ๓๓๐ เส้น ๗ วา เดินโมงหนึ่งกับ ๓๓ มินิต อยู่ในร้อยละครึ่งโมง เมื่อเดินทางมาบนม้า เธอมอเมตเตอร์ ๘๘ เมื่อถึงพลับพลาเข้าอยู่ในร่มแล้ว เธอมอเมตเตอร์ลดลงอยู่ ๘๔ เมื่อจากพระปฐมเจดีย์ สัก ๑๐๐ เส้นเศษถึงวัดใหม่ ห่านผู้หญิงหนูอยู่ข้างทางข้างขวามือ มีโบถสองหลังที่เฉลียงเห็นก่อเปนโค้งสูง ๆ ดูเหมือนวัดฝรั่ง ตามทางตั้งแต่พระปฐมเจดีย์ ไปทางสัก ๑๗๐ เส้น ๑๘๐ เส้น มีจีนทำไร่ตลอดไปทั้งสองข้างทาง มีไร่ยาบ้าง ไร่แมงลักบ้าง เข้าโภชบ้าง บางแห่งเปนไน้หน่า แต่กล้วยมีมาก ดูเปนดงไปทั้งนั้น มีแต่สิ่งเดียวที่ทำให้เขียวสบายในตามากกว่าต้นไม้อื่น นอกนั้นก็ดูใบแห้ง ๆ โดยมาก เขาว่าที่ดินทางนี้ทำไว้ดีนัก ถึงออกไปทางไกล ๆ แล้วก็ยังพบอิฐเก่า ๆ ทิ้งข้างทางบ่อย ๆ แต่เราไม่รู้ว่าเขาใช้น้ำอะไรที่ไช้รดต้นไม้ทำไร่ แต่เห็นจะใช้น้ำบ่อ คงจะต้องมีบ่อมากๆ ในแถบเหล่านั้น เพราะมีไร่มากนัก พระยาบำเรอ59 /*39*/พระสุนทรา60 พระไพรัช61 คอยรับที่พลับพลาหนองแขม พลับพลานั้นทำเหมือนกันทั้งหนองแขมแลห้วยกระบอก เปนตรีมุข พลับพลาข้างน่า ๕ ห้องเฉลียงรอบ กั้นฝาสองห้องทั้งเฉลียงไว้ด้านหนึ่ง ที่เปิดโถงอยู่เปนโต๊ะกินเข้าข้างไนเปนมุขติดกันออกไปอีก ๕ ห้องเฉลียงรอบ กั้นฝาเปน ๓ ตอน เฉลียงเปิดโถง น่าพลับพลานั้นถางหญ้าปราบพื้นราบเตียน มีปรำใบไม้สำหรับบังแดดกว้างออกไป ดูสบายดีกินเข้าเช้าที่หนองแขม สามโมง ๕๕ ออกเดินอิก คราวนี้ขี่รถ ๆ นี้คุณสุรวงษ์ให้สปริงดีนัก ไม่กระเทือนเลย หนทางไปเปนฝุ่นเหลือกำลัง ถ้าขี่รถตามธรรมเนียม คงพัดปานกับขี่ช้าง ในระยะนี้เดินทางอยู่ในหลักละ ๑๑ มินิต ๑๒ มินิตไม่ใคร่จะคลาศ ถึงพลับพลาห้วยกระบอก ๕ โมง ๗ มินิตเดินโมง ๑ กับ ๑๒ มินิต เดินอยู่ในร้อยละ ๒๖ มินิต ตามระยะทางต้นไม้แห้ง ๆ มาก มีไผ่แทบตลอดทาง แต่ดูใบเหลืองมาก บางแห่งที่ใกล้น้ำเหมือนที่ใกล้ห้วยกระบอก มีต้นไผ่เขียวสีสดเปนตอน ๆ อนึ่งเราลืมไป ที่หนองแขมแลที่ห้วยกระบอกนี้ มีตึกที่พักทั้ง ๒ แห่ง พื้นชั้นเดียว เห็นที่เฉลียงก่อเปนโค้ง ฝีมือเจ้าคุณกรมท่าเก่า เห็นท่านจะมาสร้างไว้ สำหรับคนขึ้นพระแท่น อนึ่งที่ไผ่ล้อม/*40*/ในหลักที่ ๓ ก็มีศาลาอิกแห่งหนึ่ แต่เปนศาลาไม้เล็ก ๆ เห็นจะเปนของเดิม อยู่ในระหว่างป่าไผ่ล้อมรอบ ก็เปนที่พักของคนมานมัศการพระแท่นเหมือนกัน ต่อมานั้น ก็มีป่าไผ่อิกแทบจะไม่แลเห็นต้นไม้อื่น ๆ มีแต่ไผ่มาสองข้างทาง ที่ห้วยกระบอกนี้ พระยาราชพงษานุรักษ์62 หลวงโกษา63 กับผู้ช่วยเมืองสมุทสาครคอยรับ หลวงโกษาแลพระยาราชพงษานุรักษ์ทั้งสองคนจับไข้ แต่เปนเล็กน้อย ไม่รู้จักหาย สามสี่วันจับทีหนึ่ง ถ้าไม่จับก็สบายเหมือนคนปรกติ เขาไม่อดของแสลงเลย ที่นี่ท่านกรมท่ามาหา นั่งพูดกันอยู่นาน เวลานี้แดดร้อนจัดเราต้องพักอยู่จนเย็น กินเข้ากลางกันด้วยเนื้อ ของหลวงมนตรีนุชิต64 ยกรบัตรเมืองนครไชยศรีมาให้ ออกจากห้วยกระบอกเวลาบ่าย ๔ โมง ขี่เจ้าพระยามโนไมย เดินทางตั้งแต่หลัก ๒ ถึงหลัก ๕ ระยะละ ๑๐ มินิต ถึง ๒๐ มินิต ตั้งแต่หลัก ๕ ถึงหลัก ๖ ทางเปนฝุ่นหนาท่วมกีบม้า เรายอมเดินช้า ๆ แต่ก็อยู่ใน ๒๐ มินิต เห็นว่าถ้ารถถึงที่ตรงนี้คงต้องคนเสือกเปนแน่ บรรดาคนที่มาดูหน้าดำเปนงิ้วไปหมด ตั้งแต่ปฐม/*41*/เจดีย์มาห้วยกระบอก ทางโน้นเปนฝุ่นดำ ต่อมาตั้งแต่ห้วยกระบอกมาพระแท่นเปนฝุ่นขาว ดูหน้าค่อยงามกว่าถูกฝุ่นทางโน้นหน่อยหนึ่ง ผ้าเช็ดหน้าไม่มีใครที่จะขาวอยู่ได้สักคนหนึ่ง ดำกรังเทอะไปด้วยกันทุกคน มาถึงพลับพลาที่พระแท่นดงรัง เวลาบ่าย ๕ โมง ๔๗ เดิน ๑๐๐ ละ ๓๖ มินิต เปนอย่างช้ารวมทางเดินวันนี้ ๙๔๖ เส้น ๗ วา เดิน ๔ ชั่วโมงสองสามมินิต คิดเปนระยะ ๑๐๐ ละ ๒๘ มินิต ทางตอนมาพระแท่นนี้ ดูต้นไม้สดกว่าทางโน้น มีป่าไผ่มากได้เห็นป่างามแห่งหนึ่ง เมื่อจวนจะถึงพระแท่นเปนพื้นเตียนราบหญ้าเตี้ย มีต้นตะโกรายเปนหมู่ ๆ ต้นดำใบเขียวสดเหมือนกับไม้ดัดดูงามดี แต่ที่โคนเห็นเปนคราบน้ำท่วมสูงขึ้นไปประมาณสักสองศอกคืบพอเสมอหลังม้า ด้วยปีนี้เขาว่าาน้ำที่นี่ท่วมมากนัก ที่ตั้งพลับพลาเดี๋ยวนี้ว่าน้ำท่วมถึง ๔ ศอกเศษ มาเกือบจะถึงค่ายหลวง พบปรำพระสงฆ์นั่งในหมู่นั้น เห็นพระวินัยมุนี65 กับถานาสมเด็จพระวันรัตนคณะใต้ นั่งอยู่ในนั้นหลายองค์ แต่ท่านไม่รู้จักว่าเราต้องร้องทักขึ้นไปจึงได้เอะอะ พอเราล่วงมาแล้ว ครั้นขึ้นไปที่พระแท่นเวลาค่ำต่อว่า ท่านว่าได้ยินเขาว่ามารถ ก็พากันตั้งตาคอยดูแต่รถที่น่าพลับพลานั้น /*42*/คุณสุรวงษ์ พระยาประภา66 พระสัจจา67 มาคอยรับเข้ามาดูพลับพลาข้างใน ที่นี้เปนของพระยาศรีสรราช68ตรวจตราทำทุกพลับพลา ท่วงทีเหมือนกับพลับพลากาญจนบุรีคราวก่อน มีท้องพระโรง ๕ ห้องเฉลียงราบ ต่อเข้ามาข้างใน มีมุขลดพื้นต่อกันกับพลับพลาที่อยู่อิก ๒ ห้อง แล้วเปนที่อยู่ ๕ ห้องเฉลียงรอบ เฉลียงด้านน่าเปิดโถงตลอด กั้นห้องหัวท้ายข้างละ ๒ ห้องทั้งเฉลียงตรงกลางเปิดโถง ๓ ห้อง ต่อเข้าไปข้างในมีเรือนใหญ่หลัง ๑ เรือนเล็กแถว ๒ หลัง ข้างหลังเปนเพิงพลสำหรับคนเลว ๆ อาไศรย ข้างซ้ายมือเปนตำหนักเสด็จยายแลเรือนเจ้านาย รั้วค่ายไม้ไผ่ทุบแบน มีห้องเครื่อง ๒ หลัง แลเพิงสำหรับทหารอาไศรยตามเคย พลับพลานี้ทำประหลาดเปนความคิดพระยาศรีสรราช จะทำไม้ไผ่เปนตึกตามชายคานั้นนำไม้ไผ่เปนเชิงกลอนปูน ปลายชายคาผูกไม้ลำใหญ่ลวด ๑ ลำเล็กลดเข้าไปอิกลวด ๑ แล้วถึงไม้ไม่ผ่าซีกหงายข้างในออกมา ข้างล่างไม้ไผ่ลำเล็กตัดปล้องเปนระยะเท่านี้เปนบัวปูน ฝาหลังท้องพระโรงนั้นแผงผูกไม้ไผ่เปนลาย เหมือนอย่าง/*43*/กับรั้วต้นไม้ ฤๅฝาประกนอย่างฝรั่ง แต่บัวพระที่นั่งนั้น เอาไม้พระยาเลยลอก ใช้ไม้พระยาเลยลอกทีเดียว พนักใช้ไม้รั้งเล็กไม้พระยาเลยเปนกรอบ บานประตูน่าต่างข้างใน เอาบานเกล็ดคลังเชือก แกทำค้างอยู่มาทำใช้ บานรอบนอกใช้ไม้พระยาเลยปิดกระดาดสีน้ำเงินแทนกระจก ผนังปิดด้วยผ้าวิลาศ มีกรอบผ้าเหมือนกันแทนกระดาด ฝาเฟี้ยมกรุด้วยฝาแดง แลปิดกระดาดลายศิลาก็เปนดี แต่ดูป่วยการเวลาอยู่หน่อยหนึ่งเพราะมาอยู่น้อยวันนัก น่าพลับพลาหันไปทิศในระหว่างทิศตวันออก แลทิศตวันออกเฉียงเหนือ เวลาค่ำอาบน้ำแล้วขึ้นไปที่พระแท่น ห่างพลับพลาประมาณสัก ๑๒ เส้น จุดธูปเทียนบูชามีเทียนใหญ่ไปด้วย ๒ เล่ม แต่วันนี้จะไม่พูดถึงพระแท่นก่อนด้วยยังดูไม่ทั่ว เมื่อกลับมาพบพระคุณาจาริยวัตร แลพระอมรเมธาจาริย์กับพระที่ตามไปอาไศรยอยู่ที่ศาลาริมโรงครัว.
อนึ่งบนพระแท่นนั้น พระวันัยมุนี พระครู ปลัด สมเด็จพระวันรัตน์ แลพระครูญาณกิจ69 กับพระครูในเมืองราชบุรีมาคอยรับหลายองค์ กลับมาเวลา ๒ ทุ่มอยากกินเข้าแต่หัวค่ำ ด้วยหาวนอนแต่ไม่ใคร่จะพร้อม พอยามเศษจึงได้กิน เจ้านอนหลับเสียหลายคน วันนี้กิน/*44*/กับเข้าฝรั่งแลกาแฟ ของคุณสุรวงษมาเลี้ยง กับเข้าเปนแต่เนื้อเต็มไปทั้งโต๊ะ ห้าทุ่มเข้านอน เธอมอเมตเตอร์ ๗๖
ค่ายหลวงพระแท่นดงรัง
วันที่ ๖ วัน ๓ ฯ๔ ๒ ค่ำ กลางคืนวันนี้หนาวมากกว่าทุกวัน เมื่อเข้ามืดเธอมอเมตเตอร์ ๖๘ ดิครี ๓ โมงเช้า ๗๔ ดิครี ตื่นนอนแล้วออกไปพบพระยาศรีสรราชมาทำการอยู่ที่นี่ แต่เมื่อวานนี้ไม่ได้พบ เพราะจับไข้ดูผอมไป เล่าว่าแต่เดิมจับสองเวลา ครั้นมาทีหลังลงเปนจับเวลาเดียวติดกัน แต่เวลาเช้าสบายมาดูงานได้ นั่งพูดกันอยู่หน่อยหนึ่งฃอให้เธอกลับไป พักรักษาตัวได้กินยาที่พระองค์สายเอามาด้วย พระพรหมบริรักษ์70 มาแต่สุพรรณได้มาหาเมื่อคื่นนี้คราวหนึ่งแล้ว วันนี้พาพระปลัดกับยกรบัตรเมืองสุพรรณมาหา นั่งพูดอยู่กับพระยาประภากรวงษ์หน่อยหนึ่ง กลับเข้ามาข้างในน่าท้องพระโรงแดดร้อนนัก เพราะถูกตวันออกข้างในเย็นดี บ่ายหน่อยหนึ่ง จีนเท่ง71 เขามาทำโรงครัวเอาของกินมาให้ ในเวลาบ่ายนี้ ข้างในกลับร้อนข้างนอกสบายดี นอนให้หลวงราโช72นวด เทวัญ/*45*/เขียนหนังสือเยอแนลนี้ ไม่ใคร่จะหายเหนื่อยแลเมื่อยที่ขี่ม้าเลย จนเวลาบ่าย ๕ โมงครึ่ง ไปที่พระเท่นขี้เกียจจะแวะที่พระแท่นเปน ๒ หน ๓ หน จึงขึ้นไปที่เขาถวายพระเพลิงเสียทีเดียว ระยะทางที่มาประมาณว่า ๑๒ เส้นนั้น เย็นวันนี้ถามพันจันท์ ได้ความว่าทางตั้งแต่พลับพลาไปจนถึงวิหารพระแท่น ทาง ๑๖ เส้น ๑๓ วา เแต่วิหารไปถึงเชิงเขา ๑๐ เส้น ๗ วา แต่เชิงบันไดถึงเชิงมณฑป ๓ เส้น ๘ วา นี่เปนระยะทางวัดด้วยเส้นเชือกเปนแน่ ที่เขานี้เปนยอดสูงขึ้นไป ยาวตลอดอยู่ใน ๙ เส้น ๑๐ เส้น ตรงน่าที่สูงข้างบันไดขึ้นไป ยังเปนยอดสูงขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่ง เปนที่ตั้งมณฑป ๑๒ เหลี่ยมกว้างประมวณ ๓ วา มีเสาข้างใน ๔ เสา ทำเปนเมรุกลาย ๆ ยอดแหลม มีประตู ๒ ประตู ในนั้นมีพระบาทอยู่บนเชิงตะกอน มีรูปพระสงฆ์ไปยืนไหว้อยู่ ข้างพระปราศณางคพระบาทเห็นจะเปนพระกัสสป มีราวเทียนเหมือนดังตามเคยที่มี แลแขวนพระบทต่าง ๆ ที่เสาหนึ่งมี่พระบาทสองข้าง ติดอยู่กับแผ่นกระดานปิดทอง มีเดือยทำนองเปนด้านสกัดของหีบศพ ทำนองจะทำให้เห็นว่า เมื่อถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้า ยื่นพระบาทออกมาให้พระกัสสปนมัศการ มณฑปนั้นตั้งอยู่ตรงทิศตวันตกตวันออก ทางขี้นทางทิศตวันออก รอบมีชานทักษิณพอเดินได้ ที่ภูเขานั้นไม่มีหญ้าแลต้นไม้รกนัก /*46*/เปนแต่ต้นรังย่อม ๆ รายไป ทางขึ้นไปเปนบังไดก่อด้วยอิฐแผ่นใหญ่ ๆ คั่นกว้าง ๆ ขึ้นไปถึงยอดเขา ไปหน่อยหนึ่งถึงมณฑป มิศเตอร์ไปเยอ ได้วัดด้วยบารอมเมเตอร์ ว่าสูง ๘๒ ฟิต คิดเปน ๑๒ วาศอก ๔ นิ้วแน่ฤๅไม่แน่ไม่ทราบ ยืนอยู่บนยอดเขา แลไปเห็นแต่ต้นเตงรังแลไม้แดงรอบข้าง ว่ามีผู้มาตัตมาก เปนที่หากินของคนที่อยู่แถบราชบุรีแห่งหนึ่ง บนเขานั้นมีที่ดูอยู่แต่เท่านั้น ที่วิหารพระแท่นตั้งอยู่นั้น เปนเขาเทือกเดียวกันกับเขาถวายเพลิง เชิงเขานั้นตกราบลงมา สูงกว่าพื้นดินข้างล่างอยู่หน่อยหนึ่ง มาถึงที่พระแท่น จึงเปนเขาศิลากองยาวออกไป ที่ข้างหลังวิหารมีช่องศิลายาวประมาณ ๖ นิ้ว กว้าง ๔ นิ้ว หยั่งดูฦกลัก ๒ ศอก ว่าเปนที่บ้วนพระโอฐของพระพุทธเจ้า ที่พระแท่นนั้นเปนปลายของเทือกศิลาที่เขานั้นยื่นออกมา ก่อผนังทับคงเปนศิลาเปนแท่งสูงข้างหนึ่ง ต่ำข้างหนึ่ง ข้างสูงนั้นวัดได้ศอกคืบ ยังมีสูงขึ้นไปอิกเหมือนหนึ่งเปนหมอนกว้างสักคืบเศษสูงคืบ ๑ ข้างปลายสูง ๑๖ นิ้วยาว ๑๑ ศอกคืบ ข้างบนกว้าง ๔ ศอกเศษ ข้างล่าง ๓ ศอกเศษ เปนพื้นครุคระอยู่ แต่เจ้าของปิดทองทำนั้นเปนบัวรองไว้ พื้นกลางพระแท่นนั้น จะเปนอย่างไรไม่เห็น ด้วยผ้าที่ห่มนั้นคลุมสูงขึ้นไปสักศอก ๑ ทำเปนคล้าย ๆ รูปคนนอนคลุมหัว เมื่อ ๑๒ ปีมาแล้ว เราตามเสด็จทูลกระหม่อมมายังเด็ก/*47*/อยู่ พอเยี่ยมหน้าเข้าไปเห็นที่คลุมผ้าตกใจ นึกว่าศพอะไรคลุมอยู่ในนั้น วิหารที่ก่อครอบพระแท่นไว้นั้นเปนสี่เหลี่ยม ดูข้างในกว้างประมาณ ๔ วา ๒ ศอก มีเสาสี่เสาผนังหนา ข้างนอกมีเฉลียงรอบกว้างสัก ๖ ศอก ยาวตลอดสัก ๗ วา ๒ ศอก ในโบถแขวนพระบทต่าง ๆ ที่ปลายพระแท่นนั้นมีพระบาทตั้ง พระปราศณางค์ลงข้างล่าง เปนเหมือนลับแลอันหนึ่ง มีพานใส่ก้อนศิลาปิดทองตั้งอยู่หลายก้อน สังเกตได้แต่ก่อนว่ามาเห็นก้อนโตกว่านี้ แต่คราวนี้มาเห็นเปนแตกสองซีกก็มี ทราบว่าแย่งกันบังสุกุลพลัดตกแตก พื้นดาดด้วยตะกั่ว วิหารนี้เปนของราษฎรกับพระสงฆ์เข้ากันทำ มีหนังสือจาฤกแผ่ส่วนบุญอยู่ริมผนังด้านตวันตกได้คัดมาแล้ว อยู่ในแอบเปนเดกซ์ ที่วิหารพระแท่นนั้น หันน่าตรงทิศใต้ รอบนอกมีกำแพงแก้วทักษิณรอบมีพระเจดีย์เล็ก ๆ น้อย ๆ หลายองค์ ในรอบบริเวณนั้น มีวิหารฤๅศาลาดูเปนของค้างฤๅทำยังไม่แล้ว ก่ออิฐแผ่นใหญ่ขึ้นไป เหลืออยู่ครึ่งหนึ่งบ้าง กว่าครึ่งบ้าง เแต่สองข้างนั้นทีจะเปนโบถฤๅวิหาร ไม่มีเครื่องบน ข้างตวันตกมีโรงจากคลุมอยู่โรงหนึ่ง น่าวิหารพระแท่นมีโรงระฆังหลายหลัง ในอาณาเขตรนั้นเปนต้นรังย่อม ๆ ไม่สู้ใหญ่นัก ขึ้นไปทางข้างขวามือขึ้นไป มีกองศิลาตั้ง แล้วมีศิลา ๔ เหลี่ยมเรียกว่าหินบด ในค่ำวันนี้ ได้จุดเทียน/*48*/รายบูชารอบกำแพงแก้ว เฉลียงพระวิหารแลนิมนต์พระสงฆ์เมืองราชบุรี เมืองสมุทสงคราม กรุงเทพ ฯ แลพระสงฆ์ที่วัดพระแท่นรวม ๕๑ รูป มีพระวินัยมุนีเปนประธาน ถวายสบงจีวรแล้วจุดดอกไม้เพลิงบูชาคืนหนึ่ง วันนี้พระอมรเมธาจาริย์ พระคุณาจาริย์ กับพระสงฆ์ที่ตามมาด้วยขึ้นไปหาลาว่าจะล่วงน่าไปเมืองกาญจนบุรีก่อน เวลาห้าหุ่มครึ่งเข้านอน ปรอท ๗๔ ในที่ ๒ แห่ง คือพระปฐมเจดีย์แลพระแท่นดงรังนี้ ถ้าจะเทียบเคียงดูว่า ข้างไหนควรจะเปนที่นับถือบูชา ให้เจริญความเลื่อมไสสรัทธาในพระรัตนไตรมากกว่ากัน ก็จะต้องเทียบเคียงกันเปนอย่าง ๆ ในที่พระแท่นดงรังนี้ตามถ้อยคำของผู้ที่เชื่อถือเล่าว่าเปนเมืองกุสินารายน์ บ่าไม้รังของมลกระษัตร ที่พระพุทธเจ้าเสด็จมาปรินิพพาน มีที่ถวายพระเพลิง ที่บ้วนพระโอฐ แลอะไร ๆ ไปต่าง ๆ ที่พูดเชื่อถือกันอยู่ได้ดังนี้ ก็เปนแต่ผู้ที่หลับตาอยู่ไม่รู้เหนือไม่รู้ใต้ มักเชื่อก็เชื่อเอาโดยง่าย ว่าเปนจริงจังไป แต่ถ้าผู้รู้จักประเทศอินเดีย ว่าเปนมัชฌิมประเทศแล้ว คงจะไม่คิดเห็นว่า พระพุทธเจ้าจะเสด็จมาปรินิพพานถึงสยามประเทศนี้ เพราะกำหนดชัดว่าพระพุทธเจ้าไม่ได้เสด็จออกจากมัชฌิมประเทศเลย อนึ่งภูมิ์สถานที่ทำไว้นั้นเล่า ดูก็ไม่เห็นจริงอะไรเลยจนสักอย่างหนึ่ง ถ้าจะถือว่าพระพุทธเจ้าสูง ๑๒ ศอก ดังผู้ที่ถือ/*49*/พระแท่นเคยเชื่อนั้น ถ้าคิดส่วนให้ประทมบนพระแท่นนี้ พระเศียรแลพระบาทคงจะเกินพระเท่นอยู่ข้างละคืบ จะตั้องถือใหม่ว่าพระพุทธเจ้าสูงเพียง ๕ ศอกเศษเท่าส่วนใหม่ แต่ถ้าจะถือเท่านั้น ก็ยังขัดกันกับก้อนพระโลหิต แต่เดิมเมื่อมาคราวก้อน เห็นก้อนโตกว่านี้ ครั้นมาคราวนี้เล็กลงไปเปนหลายก้อนขึ้น เพราะอุตริแย่งกันบังสกุลจนตกแตก แต่อย่างนั้นยังโตเกือบเท่าผลมะตูม ถ้าสองก้อนฤๅสามก้อนประกับกันเข้าเท่าเดิม จะโตสักเท่าไร เห็นว่าจะออกไม่ได้ อนึ่งที่ถวายพระเพลิงนั้น เชิญพระศพพระพุทธเจ้าเข้าไปในเมืองกุสินารายน์ ผ่านไปออกประตูหนึ่ง ถ้าพระนครตั้งอยู่ในที่นี้แล้ว พระพุทธเจ้าละมิปรินิพพานริมกำแพงนักฤๅ นี่เปนเรื่องต้นเหตุของพระแท่นดงรังที่คนนับถือ แต่พระปฐมเจดีย์เปนของมีพยานหลายสิ่ง ที่ควรเห็นว่าของสร้างช้านานแต่โบราณไม่มีต่ำกว่าพันปีลงมาเปนอันมาก มีทีเทียบเคียงได้หลายอย่าง ดังเช่นกล่าวมาข้างต้นบ้างแล้ว ควรจะเชื่อเลื่อมไสว่าที่นี่เปนที่บรรจุพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้าบ้างเปนแท้ ด้วยเวลาที่สร้างนั้น ไม่ช้านานกว่าเวลาที่พระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานมากนัก เพียง ๒๐๐ ปีเศษ ผู้ที่สรัทธาเลื่อมไสคงจะรักษาพระบรมธาตุไว้ได้จนถึงได้บรรจุพระเจดีย์องค์นี้ เพราะพระเจดีย์องค์นี้มิใช่เล็กน้อย คงจะมีสิ่งสำคัญอะไรที่บรรจุ/*50*/แล้วจึงได้สร้างขึ้นเปนแน่ ถึงโดยจะเชื่อเอานิทานที่เล่าว่าพระยาพานลูกพระยากง ได้สร้างก็ยังเปนอันเชื่อได้ ว่าในเวลานั้นมีพระอรหันต์ที่เปนผู้รู้มากยังอยู่ เพราะในเวลานั้นพระพุทธศักราชได้กล่าวไว้ว่าล่วงแล้ว ๕๖๙ ปีเท่านั้น ซ้ำมีคาถาว่า เยธัม์มาเหตุบ์ปภกา ที่ให้สอบสวนได้แน่ว่าเปนแบบเดียวกัน กับครั้งกระษัตรศรีธรรมาโศกราช มีเรื่องราวปรากฎอยู่ในคำประกาศ ที่ได้คัดมาในแอบเปนเดกซ์ ถ้าจะเทียบดูในการชั้นต้น ต่อชั้นต้นด้วยกัน ว่าเปนที่เจดียฐาน เปนรูปสถูปก็ดี ถ้าเปนรูปแท่นก็ดี อย่างใดอย่างหนึ่ง สุดแต่เป็นเจดียฐานแล้วก็ควรเปนที่ให้ก่อเกิดความเลื่อมไส ให้รฦกถึงคุณพระพุทธเจ้าได้ทุกอย่างก็จริงอยู่ แต่เมื่อนึกถึงความซึ่งเห็นชัดว่าของไม่จริง เล่าเอาหัวเราะไม่เปนที่สงบรำงัปได้ แต่ที่พระปฐมเจดีย์นั้น ไม่มีสิ่งไรซึ่งจะเปนที่น่าหัวเราะ เปนที่ควรสักการบูชาดีกว่าที่พระแท่นดงรังนี้อย่างหนึ่ง แต่ธรรมดาคนไทยๆเรา มักจะถือการที่ขลังศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ มากกว่าที่ถือพระพุทธคุณโดยแท้ ถ้าเห็นเจดียฐานแห่งไรไม่ขลังศักดิ์สิทธิ์ก็ไม่ใคร่จะนับถือ ถ้าแห่งใดมีคำเล่าลือว่าขลังศักดิ์สิทธิ์อย่างนั้นอย่างนี้ ก็มักจะสรัทธามากขึ้น เหมือนหนึ่งที่พระแท่นดงรังนี้ มีเรื่องราววิเศษต่าง ๆ หลายอยู่ เรื่องหนึ่งว่าแขก/*51*/คนหนึ่งขึ้นมาเที่ยว่ว่าพระแท่นสบายน่านอนเล่นน่าอยู่ โลหิตออกจากปากออกจากจมูกตาย เรื่องหนึ่งว่าน้ำบ้วนพระโอฐนั้น ถ้าเปนตาแดงหยอดตาหาย อย่างหนึ่งว่าหินบดนั้น ถ้าบดใบไม้ใด ๆ ไม่ว่า ถ้ากินเข้าไปเปนยาทั้งสิ้น อย่างหนึ่งว่าน้ำมันตามตะเกียงทาบาดแผลอันใดหายหมด อิกอย่างหนึ่งว่านับคั่นบันไดที่ขึ้นเขาถวายเพลิงนั้นได้เท่าใด อายุผู้นั้นจะยืนไปเท่ากับคั่นบันไดที่นับนั้น อิกอย่างหนึ่งว่าถ้าผู้ใดเดินไปหลังมณฑปนั้นหน่อยหนึ่งจะพบเมืองลับแลกลับมาไม่ได้ แลต้นไม้ในฤดูแล้งเปนธรรมดาใบก็ร่วง เห็นกันว่าเปนต้นไม้เศร้าโศก หญ้าก็แห้งงอเพราะร้องไห้สงสารพระพุทธเจ้า คำเล่าฦๅตื่นเต้นกันดังนี้ มีหลายสิ่งหลายอย่างนักพรรณาไม่ถ้วน แต่ถ้าจะถืออฮาการปาฏิหารต่าง ๆ เหล่านี้เปนการจริงบ้างแล้วที่พระปฐมเจดีย์ ก็มีปาฏิหารหลายสิ่งหลายอย่างเหมือนกัน มีรัศมีสว่างเปนดวงบ้าง สว่างไปทั้งองค์บ้าง ในเวลาที่ทูลกระหม่อมเสด็จอยู่ ตัวเราก็อยู่ที่นั้นได้เห็นบ้างก็มี เจ้าคุณกรมท่าได้จดหมายเรื่องนี้ไว้มาก ได้คัดลงแอบเปนเดกซ์ การเรื่องปาฏิหารเหล่านี้ ถ้าผู้มีปัญญาคิดตรึกตรองแล้วก็มักจะไม่ใคร่เชื่อถือ แต่ที่ว่ามานี้ตามน้ำใจคนที่มักจะนับถือการปาฏิหารต่างๆ ให้เห็นว่าที่พระปฐมเจดีย์ก็มีปาฏิหารมากเหมือนกัน น่าเชื่อกว่าปาฏิหารที่ฦๅกันว่าพระแท่นปาฏิหาร เพราะว่าปาฏิหารนั้นเจ้าแผ่นดิน/*52*/ได้เสด็จอยู่ในที่นั้นก็มี แต่คุณวิเศษของพระแท่นนี้ มีเหมือนกับพูดกับเด็กก็มี ไม่ต้องอธิบาย แต่ถึงเราได้พูดติเตียนพระแท่นฝ่ายหนึ่ง สรรเสริญพระปฐมเจดีย์ฝ่ายหนึ่งดังนี้ ใช่ว่าจะคัดค้านติเตียนเสียว่าพระแท่นดงรัง ไม่เปนที่ควรบูชานั้นก็มิได้ เพราะสิ่งใด ๆ ก็ดี เปนเครื่องที่จะเตือนใจจะนำใจให้รฦกถึงพระพุทธคุณได้ สิ่งนั้นก็เปนที่ควรบูชาทุกอย่าง เพราะเราไม่ได้ถือตามความปาฏิหารศักดิ์สิทธิ์ของสิ่งใด ๆ ว่าเปนพระพุทธเจ้าแท้ไม่แท้ ฤๅสืบมาแต่พระพุทธเจ้าแท้ไม่แท้ ดังคนบางจำพวกที่เห็นไปว่าการเคารพไหว้กราบพระพุทธรูปนั้น เปนไอดอละตารี จำเภาะเจาะใจจงจะบูชาสิ่งอันนั้น เมื่อผู้ใดนึกดังนี้ผู้นั้นเปนผู้นึกผิดโดยแท้ เปนผู้ไม่ทราบสิ่งใดเลย เอาแต่ตามเคอะของตัวให้คนอื่นพลอยเคอะด้วย ผู้ที่รู้อยู่ทั่วจึงจะไหว้กราบในที่มีพระพุทธรูปสถูป ฦๅสิ่งอื่น ๆ ซึ่งเปนเจดียฐาน ฤๅจะไหว้กราบในที่แจ้ง ในชายคาที่ไม่มีเจดียฐานก็ดี ต้องส่งใจรฦกถึงคุณพระพุทธเจ้า แล้วไหว้กราบทุกครั้งทุกคราว แลพระแท่งดงรังนี้เล่าก็เปนเจดียฐานอัน ๑ ซึ่งควรจะส่งใจรฦกถึงพระพุทธเจ้าที่เสด็จปรินิพพาน ในเมืองกุสินารายน์ ที่ป่ารังของมลกระษัตร ก็เหมือนหนึ่งได้นมัศการในที่นั้นเหมือนกัน ถึงพระปฐมเจดีย์เล่าก็เปนที่ควรบูชาเพราะเปนที่ควรเชื่อว่า เปนสถูปที่บรรจุพระบรมธาตุของพระพุทธ/*53*/เจ้า เจดียฐานต่าง ๆ ยกไว้เปนเครื่องชักน้ำใจให้ส่งไปรฦกถึงคุณพระพุทธเจ้าโดยง่ายขึ้นกว่าที่จะนึกเปล่า ๆ เพราะดังนั้น ถ้าเจดียฐานแห่งใดความเปนที่เชื่อ ที่เสื่อมไสเพราะมีหลักถาน เปนพยานสำคัญได้ก็มีแรงจะชักจูงความเลื่อมไสให้มากขึ้น ซึ่งว่าเปรียบเทียบมาดังนี้ เพราะจะให้เปนประโยชน์ ที่จะได้นำความเลื่อมไสเท่านั้น ใช่จะว่าพระแท่นไม่แท้ไหว้ไม่ได้บุญ พระปฐมเจดีย์แท้ไหว้ได้บุญนั้นก็มิได้ ถ้าเปนเจดียฐานแห่งใด ๆ ก็ดี ถ้าไม่มีเจดียฐานก็ดี ผู้ใดมีน้ำใจไหว้ดีก็จะมีอานิสงษ์ ถ้าไหว้ไม่ดีก็จะเหมือนกับเดินไกว่แขนเล่นเหมือนกัน
วันที่ ๗ วัน ๔ ฯ๕ ๒ ค่ำ ตื่นย่ำรุ่งเธอมอเมตเตอร์ ๖๘ ออกจากพระแท่นขี่ม้ามณีนาคสวาสดิ์ โมงหนึ่งกับ ๑๘ มินิต ได้ออกเดิน ๆ ช้าบ้างเร็วบ้าง ถึงพลับพลาบ้านน้อย ๓ โมง ๑๒ มินิต รวมทางตั้งแต่พระแท่นถึงบ้านน้อย ๓๔๕ เส้น เดินสองโมงกับ ๕๔ นาที เปนระยะ ๑๐๐ เส้น ต่อ ๕๖ นาที เดินช้ากว่าทุกวัน พักอยู่ที่นั้นครู่หนึ่ง ได้ความว่า ไปคอยรับกันอยู่ที่หนองขาว จึงขึ้นรถออกเดินต่อไป ๓ โมง ๑๒ มินิต ทาง ๑๐๐ เส้นเศษ ถึงหลัก ๔๕๐ เปนพลับพลาหนองขาว เมื่อถึงนั้น ๓ โมง ๔๐ เดินไป ๒๕ มินิตเท่านั้น หยุดพักที่หนองขาว จนบ่าย ๓ โมง ๑๐ มินิต ออกเดินคน ๔ โมงครึ่งกึ่งถึงท่า ทาง ๒๕๐ เส้นหย่อน เดินโมง ๑ กับ ๒๐ มินิต /*54*/รวมทาง ๗๕๐ เส้น เดิน ๔ โมงกับ ๓๙ มินิต คิดถัวกันเดิน ๑๐๐ เส้นต่อ ๓๘ นาที เมื่อออกจากพระแท่นดงรัง มา ๒ ข้างทางเปนต้นรังบ้าง ต้นไม้ อื่น ๆ บ้างใบร่วง หญ้าสูง หนทางเปนฝุ่นท่วมกีบม้า ถ้าเปนรถเดินจะลำบากมาก มาหน่อยหนึ่งถึงท้องนา เปนนาน้ำฝนคันนาต่ำ ๆ แลเว้นเปนป่ามาบ้าง ในตอนต่อมาฝุ่นค่อยน้อยลง เมื่อเกือบจะถึงบ้านน้อยมีท้องนาอิก มีเรือนหลังคามุงแฝกอยู่สองข้างทางหลายหลัง ข้างขวามือทางที่มามีพระสงฆ์มานั่งคอยไชยันโตประน้ำมนต์ เรารับน้ำมนต์แล้วไปที่พลับพลา เมื่อมาเกือบจะถึงพลับพลาได้ข่าวว่าเจ้าเข่ง73ตกรถ ชำระดูไม่รับ ๆ แต่ว่าโดดลง ถึงสืบพยาน ออกจากบ้านน้อยไป เปนท้องนาตลอดยันถึงหนองขาว ที่หนองขาวนั้นเปนบ้านหมู่ใหญ่มาก แลเห็นพระปรางค์โบถใหญ่ มีศาลามุงกระเบื้องใหญ่ก็มี ที่ริมหนทางปลูกแคร่พระไชยันโต มีราษฎรมาคอยอยู่มาก เราไปถึงพลับพลาพบคุณสุรวงษ์กับนายหมิว74คอยอยู่ที่นั่น พลับพลาทำเหมือนกันกับบ้านน้อย แต่ที่นี่มอออมะเมนต์ มีต้นตะโกสองต้น ท่วงทีเหมือนไม้ดัด มีกล้วยไม้ดัดงามดีทีเดียว ปลูกอยู่ ๒ ข้างบันได แลมีต้นไม้อื่นอิกหลายต้น พลับพลานั้นทำ ๒ หลังเท่ากัน หลังหนึ่งเปนข้างน่า หลัง/*55*/หนึ่งเปนข้างใน สามห้องเฉลียงรอบ ทั้งสองหลัง ทำโถง ๆ มีรั้วไม้รวกล้อมรอบ พลับพลาที่หนองขาวหันน่าไปตวันตกเฉียงเหนือ หยุดพักอยู่ที่นั่นกินเข้าเช้าเวลา ๔ โมงเศษแล้วกินแต่ของหวานอิกนิดหน่อย ที่บ้านหนองขาวนี้ราษฎรมาหาประมาณสัก ๒๐๐ เศษ เบ่นผู้หญิงเด็กทั้งนั้น พวกนี้เคยมาเฝ้าแต่ครั้งทูลกระหม่อมเสด็จมาเมื่อปีชวดฉศก ของกำนันนั้นมีเข้าหลามกับเข้าโภชทุกราย ได้เข้าหลามหลายร้อยลำ ได้แจกเงินให้ทั่วกันเหมือนคราวก่อน สนทนาปราไสกันตามเคย ชาวบ้านพวกนี้กล้ามาก ร้องกล่าวโทษมุลนายไปต่าง ๆ ที่บ้านหนองขาวนี้เปนบ้านใหญ่ มีเข้ามีนามาก เมื่อมาเห็นฟ่อนเข้ายังกองอยู่ไม่ได้นวดมาก แลเมืองกาญจนบุรีก็ได้อาไศรยเข้าบ้านหนองขาวบ้านน้อยใช้มาก แต่ปีนี้ต้นมือน้ำมากทำนาไม่ได้เสียหมด มาทีหลังน้ำลดลงได้อาไศรยฝนปลายมือ บ้านน้อยได้เข้าเต็มภูม แต่บ้านหนองขาวกล้าเสียไปเสียแต่ชั้นก่อนบ้าง ครั้นทำทีหลังไม่ทัน ได้น้อยกว่าที่บ้านน้อย แต่ในเมืองกาญจนบุรีในปีนี้ เข้ามีพอกินไม่ต้องซื้อเข้าเมืองอื่น ๆ น้ำปีนี้ข้างแถบนี้มากเปนอัศจรรย์นัก เมื่อก่อนได้ว่าไว้ทีหนึ่ง ว่าได้เห็นคราบน้ำประมาณสัก ๒ ศอกเศษ ครั้นลงมาข้างแถบกาญจนบุรีทางนี้ เห็นคราบน้ำสูงขึ้นไปประมาณ ๔ ศอกเศษ ๕ ศอก แต่น้ำข้างราชบุรี/*56*/กาญจนบุรีนี้ ขึ้นก็เร็วนัก ลดก็เร็วนัก วันหนึ่งขึ้นศอกเศษ ๒ ศอกเศษ ลด ๔ วัน ๕ วันก็แห้ง จึงเปนที่ทำนาไม่ใคร่จะได้ดี เข้าไม่ใคร่จะได้ออกไปเมืองอื่น กินพอ ๆ กันแต่ในเมือง มักจะต้องซื้อเข้าเพ็ชรบุรีมากินโดยมาก ออกจากหนองขาวเราขี่รถมา ในตอนนี้ฝุ่นเหลือประมาณ นั่งมาในรถหายใจไม่ออกเสมอกับนั่งในตู้กระจก ต้องร้องหาม้ามาเปลี่ยน ขึ้นขี่ม้าค่อยยังชั่วกว่าขี่รถ มาถึงตอนนี้เปนป่าหญ้าเตียน ทรายสีขาว ๆ แดง ๆ ต้นไม้รายห่าง ๆ เปนต้นเล็กไม่ใหญ่ งามขึ้นกว่าทางที่ล่วงมาแล้ว เหมือนกันกับทางที่มาจากเมืองราชบรีถึงกาญจนบุรีพ้นหลัก ๗๐๐ มาแล้ว ถึงบ้านท้ายเมืองมีไร่ ๒ ข้างทางจีนทำเปนไร่ยาสูบมาก ไร่อ้อยมีบ้าง ยาสูบที่นี่เปนสินค้าออกมากเหมือนกัน มีหลายพันแล้วจึงจะสืบให้ได้ความ มาถึงที่ท่าทำเนีบสมเด็จเจ้าพระยาเก่าจัดไว้คอยรับสมเด็จกรมพระ พระยาอภัยรณฤทธิ์75 พระยาประภากรวงษ์ กับผู้อื่นบ้างคอยรับอยู่ที่นั่น ลงมาตามทางตลิ่งฉวยถึงท่าจะลงเรือ พบสมเด็จเจ้าพระยาอยู่ที่นั้น เรือเรายังไม่มาถึง ต้องลงเรือ ๔ แจว ของสมเด็จเจ้าพระยา ข้ามมาค่ายหลวงฝั่งตวันตกในแม่น้ำ มีหาดทรายสูง ตลิ่งท้องคุ้งที่เราลงเรือนั้น สูงกว่าน้ำประมาณ ๓ วา ๔ วา สมเด็จเจ้าพระยา คุณสุรวงษ์ ตามมาที่พลับพลา /*57*/บ่าย ๕ โมงกินเข้ากลางกัน เวลา ๕ ทุ่มเข้านอน ปรอทอยู่ ๗๒ เห็นจะไม่สู้หนาวมากกว่าวันก่อน กินเข้ากลางคืนอิกทีหนึ่ง เวลากินเข้าวันนี้เลื่อนเปื้อนเต็มที
ค่ายหลวงเมืองกาญจนบุรี
วันที่ ๘ วัน ๕ ฯ๖ ๒ ค่ำ วันนี้ นอนเรื่อยสบายไปไม่รู้ว่าเช้ามืด เธอมอเมตเตอรเท่าไร ตื่นต่อ ๒ โมงเช้าเห็นปรอท ๗๐ ถ้วน แต่กรมนเรศบอกว่า ๖๘ เหมือน ๒ วันมาแล้ว เวลากลางวันร้อนจัดปรอทถึง ๘๕ พระยากาญจนบุรี76 หาพระพิทักษพลขันธ์77 กะเหรี่ยงกองกันหลวงอะไร นายกองจีนเขยสู่เปนส่วย แลพระปนัศดิฐบดี78 พระเสละภูมิบดี79 เจ้าเมืองท่าขนุน เจ้าเมืองท้องผาภูมมาหา พระยาสุดารัตน80เจ้าเมืองกาญจนบุรีเก่า มีของมาให้ด้วย นั่งพูดอยู่กับคุณสุรวงษ์ พระยากาญจนบุรี แลใคร ๆ อื่น ๆ /*58*/เจ้าคุณมาหาเวลาบ่ายโมง ๑ แจกเสื้อผู้ที่มาหาบ้าง แล้วเข้ามาข้างในพบคุณพลอย81 หยาด82 พร้อม83 มาหาอิกนั่งพูดอยู่ตามธรรมเนียม แล้วลงมากินเข้าที่ท่าอาบน้ำเย็นสบายกว่าบนบก ลงมานั่งในแคร่กลางน้ำ ให้เทวัญเขียนหนังสืออยู่เดี๋ยวนี้ นึกว่าค่ำวันนี้ จะว่าด้วยพลับพลาสักหน่อย แต่เดี๋ยวนี้ว่าด้วยที่อาบน้ำเสียก่อนเถิด มุมค่ายข้างทิศตวันตกเฉียงเหนือ ปลูกพลับพลาลงไปในน้ำสองหลังห่างกันแต่มีตะพานเดินตลอด หลังละ ๓ ห้องเฉลียงรอบกั้นรั้วไม้รวกรอบ มีตะพานตรงน่าพลับพลาออกไปถึงริมรั้วลูกกรงทั้งสองพลับพลายาว ๘ วา คือแปลว่าตรงนั้นกว้างแต่น่าพลับพลาไป ๘ วายาวตลอดทั้ง ๒ พลับพลาประมาณสัก ๒๕ วา มีชานด้านน่าตรง ข้างนอกกว้าง ๔ ศอกเศษ สำหรับนั่งเล่นริมน้ำฤๅลงเรือเล่นได้ มีปรำน่าพลับพลาติตกันทั้ง ๒ พลับพลากว้างประมาณ ๕ วา ฝากั้นกลางเปนข้างน่าหลัง ๑ ข้างในหลัง ๑ น้ำในใต้ปรำฦกเพียงเข่า พื้นล่างเปนกรวด น้ำใสบริสุทธิ์เย็นเฉียบกินจืดสนิทดีนัก ทูลกระหม่อมท่านรับสั้งว่าน้ำแควใหญ่มีสีเหลือง แควน้อยสีเขียว ได้ทรงตักมาทด/*59*/ลองว่าน้ำสองแควนี้ประสมกันเข้าแล้ว เปนดีกินไม่มีโทษเลย ให้พระยากาญจนบุรีตักส่งเข้าไปกรุงเทพ ฯ เปนน้ำเสวย
อนึ่งที่อาบน้ำนี้แลดูไปข้างฝั่งฟากข้างโน้น เห็นภูเขาสูง ๆ เปนเทือกกันไปสองตอน ๆ ข้างเหนือ ตั้งแต่เขาพุรางเปนเทือกตลอดกันมา จะเรียกเขาอะไรบ้างเราไม่รู้จัก ขาดตอนมาจนทิศตวันตก เห็นเขาพุพระเขาช่องกระบือติดกันเปนเทือกอิกเทือกหนึ่ง ที่ริมฝั่งน้ำตลิ่งสูง ๆ บางแห่งก็พังทลายลงมาบ้าง มีต้นไม้ใหญ่เล็กปกคลุมตามปรกติธรรมดาเอง ดูงามดี ที่แม่น้ำมีหาดผุดอยู่บ้าง ที่เปนน้ำก็ใสไหลเชี่ยวดูสบายในตาดี อนึ่งวันนี้ได้เห็นพระอาทิตย์ตกลงตรงเขาพุพระงามนัก นั่งดูเพลินเหมือนหนึ่งกับดูปีกเชอจนพลบกลับขึ้นมา อนึ่งเมื่ออยู่ที่ท่าน้ำนั้น พระสัจจาเอานางเก้งยิงได้ไปให้ตัวหนึ่ง แล้วลาว่าจะไปนั่งห้างยิงเสือมาให้ ยอมอนุญาตให้เขาไป นางเก้งนัน ให้ ไปเยอ84 ไปตัดผ่าเอาหนังทำรูปไว้ในมิวเซียม แต่พระยาภาษกรวงษ์คำรามจะนั่งห้างยิงเสือมาหลายปีหลายคราว ที่ไปเที่ยวแล้วจนบัดนี้ยังไม่ได้เสือสักตัว ๑ แต่ห้างก็ยังไม่ได้ไปถึงสักที ๑ เวลาวันนี้จนยามหนึ่งยังไม่หนาว ที่พลับพลาหันน่าทิศตวันออกเฉียงเหนือ แปลน คราวนี้คล้าย ๆ กับคราวก่อน เปนแต่เปลี่ยนแปลงบ้างเล็กน้อย เดิมท้องพระโรงมุขอยู่/*60*/ข้างใน ครั้งนี้ท้องพระโรงเปนตรีมุข อัฒจันท์ขึ้นมุขน่าสองข้างในประธาน ๕ ห้อง มุขสองห้องเฉลียงรอบ กั้นฝาตามเฉลียงสามด้าน หัวท้ายเปนห้องเครื่อง เฉลียงข้างในเปนที่เถ้าแก่ ต่อเข้าไปเปนพื้นมีเพดานผ้า บันไดสองข้างพลับพลาที่อยู่เปนจัตุรมุข ๕ ห้อง มุขหน้ามุขหลังข้างละห้อง เฉลียงรอบ กั้นห้องในประธานตลอดถึงเฉลียงด้านหลังข้างสะสองห้องสามห้องทั้งเฉลียงกลาง เปิดโถงถึงมุขหลัง เฉลียงด้านน่าเปิดโถง การตกแต่งในพระที่นั่งเปนฝีมือพระยาศรีสรราชทำ เรื่องเดียวกันกับพลับพลาที่พระแท่น แต่บางสิ่งมอออนเมนต์ กว่าที่โน่น ที่ลายเชิงกลอนบัวเหมือนกันกับพลับพลาโน้น มีแผงเขียนลายเปนเสาประดับเสาไม้ พนักท้องพระโรงหวายขดเปนแก้วชิงดวง ผนังทำเหมือนผนังปูนปิดผ้าลายวิลาศ มีกรอบแลเชิงผนังช่องกระจกขึงด้วยผ้าโปร่ง มีทุกระยะห้องประตู ตั้งกบใช้บานไม้จริง คลังเชือกมีม่านสองไขย ตามรวางเสามีบานผ้าแดงตลอด ที่บานน่าต่างนั้นทำด้วยไม้ไผ่เอาอย่างบานไม้จริง ที่กระดานกรุใช้แผง ที่เกล็ดก็ทำด้วยไม้ไผ่ชักปิดชักเปิดได้เหมือนบานไม้จริง มีกลอนไม้ไผ่ทำเหมือนกลอนทองเหลืองใช้ได้ดีอยู่ พระที่นั่งข้างในคล้าย ๆ กับข้างนอก แต่บัวใช้ไม้พระยาเลยเหมือนพลับพลาโน้น แต่พนักรั้วใช้เหล็กทั้งสิ้น มีโต๊ะเก้าอี้ตั้งบ้าง ดูที่พลับพลานั้นก็เห็นว่า แกช่างประดิษฐ์/*61*/ประดอยทำ จนงามเหมือนอย่างกับโรงเซียเตอรน่าดูอยู่ ในบริเวณรอบพลับพถา น่าท้องพระโรงเปนโรงหมอเรือนเจ้า ที่ทหารอยู่รอบไป มีสนามหญ้าเปนสวนปลูกต้นไม้ มีเสาธง ต้นไม้ที่ใหญ่ ๆ มีกระถางทำด้วยไม้รวกกองศิลาในน้ำที่โคนต้นเปนภูเขา ข้างในมีรั้วค่ายสกัดเพียงหลังท้องพระโรง ข้างที่นอนข้างทิศตวันออกเฉียงใต้ เปนที่สวนมีแต่ต้นไม้ใหญ่เปนพื้นราบ ข้างหลังพระที่นั่งมีเรือนใหญ่หลังหนึ่ง เรือนแถวยาวไปสองแถว ขวางสองแถว ข้างที่อยู่ข้างตวันตกเฉียงใต้ เบ่นตำหนักเสด็จยาย แลเรือนเจ้านายมีรั้วกั้นต่างหาก รอบค่ายมีรั้วค่ายปักด้วยเสาไม้ลูกเตงรังเสี้ยมปลาย สูงประมาณ ๖ ศอก ที่มุมเปนป้อมค่ายนั้นด้านน่ายาวสัก ๓๓ วา ตั้งอยู่ที่หัวแหลมเหนือเมืองฝั่งตวันตก ตรงวัดญวนข้ามตามเดิม ที่ท่าน้ำมีพลับพลาน้ำแลตพานขึ้นลง วันนี้เรือเรายังไม่มาถึง แต่เรือบรรทุกเข้าของที่นายจ่ารง85มาถึงวันนี้บ่าย ๒ โมง เราเห็นว่าเรือใหญ่ที่เราจะขึ้นไปไทรโยคคงจะลำบากเปนแน่ แต่ขึ้นมานี่ยังขึ้นมาถึงทีหลังเพื่อน ถ้าขัดขวางอย่างไรก็ไม่เปนไรเรือแหวดก็มีมา เข็ดแต่ยืนไม่ได้จะต้องนั่งเปนง่อยไปหลายวัน อนึ่งเมื่อเรามาพักที่พลับพลาห้วยกระบอก พวกกะเหรี่ยง ๒ คน ๓ คน มาแต่แขวงสุพรรณบุรีเข้ามาหามีหางนกยุงแลฟักแฟง/*62*/มาให้ ถามว่าอะไรมันบอกว่าของเสวยได้ ไถ่ถามกันถึงไลฟ์ของกะเหรี่ยง บอกว่าที่อยู่นั้นมีอยู่ ๕ หลัง ๖ หลังเรือนยักย้ายไปเพราะกลัวเหตุต่าง ๆ บ้าง แต่ไม่กลัวอะไรเหมือนฝีดาษ ถ้าเปนขึ้นในบ้านสักคนหนึ่ง ก็พากันหนีหมด ทิ้งแต่คนเจ็บไว้คนเดียว เราจึงชวนว่าให้ปลูกฝีเสียเถิด จะให้หมอสาย86ปลูกให้ มันว่ากลัว เราก็อธิบายให้มันฟังว่าไม่ติดกัน ปลูกแผลไหนเปนแต่เฉภาะแผลนั้น ดูก็ยังไม่สู้จะเชื่อถือ ต่อเราบอกว่าตัวเราเองได้ปลูกเหมือนกัน แขนยังเปนแผลอยู่ ไม่เปนอะไรเลยรับประกันได้ จึงได้เชื่อ รับว่าละยอมปลูก แต่เวลานั้นหมอสายไม่ได้มีพรรณไปด้วย เราจึงได้นัดว่าให้พาพวกพ้องมาที่พระแท่นจะปลูกให้ มันยังถามว่าจะต้องเสียอะไรบ้างฤๅไม่ต้องเสีย ครั้นวันนี้หมอสายมาริโปตว่า พวกกะเหรี่ยงนั้นได้มาปลูก ๑๖ คน มีธูปเทียนมาบูชาหมอด้วย แต่มันบอกว่า มาด้วยกันประมาณสัก ๑๐๐ มาพบทัพหลวงเข้าตกใจพากันหนีไปเสียหมด เหลือได้มาปลูก ๑๖ คน หมอสายได้สอนวิธีปลูกให้คนที่มานั้นไปปลูกเพื่อนกันต่อ ๆ ไป นี่แลเรากลัวอยู่หน่อยหนึ่งว่า ถ้ากะเหรี่ยงผู้ที่จะไปปลูกกันอิกต่อไปนั้น ถ้าไปทำสับปลับปลูกไม่ขึ้น ฤๅเอาพันหนองที่ไม่ดีมาปลูก เปนฝีดาษจริง ๆ ทับมาจะเข็ดเสียไม่ปลูกอิกต่อไป แต่ก็ไม่เปนการยากเย็น/*63*/อะไรนักที่จะปลูกฝี ถ้ากะเหรี่ยงพวกเหล่านี้ คุ้นเคยกับที่ปลูกฝีได้ เราจะเปนที่ยินดีมาก
ค่ายหลวงเมืองกาญจนบุรี
วันที่ ๙ วัน ๖ ฯ๗ ๒ ค่ำ ทางซึ่งเรามาเที่ยวคราวนี้เปนทางเคยมาแล้วตลอดจนถึงเมืองสิงห์ คือตั้งหนึ่งแต่พระปฐมเจดีย์ตามเสด็จทูลกระหม่อม ไม่รู้ว่ากี่สิบครั้งนับไม่ถ้วน แต่ตัวได้มาเองนั้น เมื่อบวชเณรครั้งหนึ่ง เมื่อปีมเสงเอกศกศักราช ๑๒๓๑ คราวหนึ่ง มาครั้งนี้เปนที่สามที่ตัวได้มาเอง แต่ถ้าจะรวมทั้งตามเสด็จด้วยไม่รู้ว่ากี่มากน้อย ทางตั้งแต่พระปฐมเจดีย์มาพระแท่นดงรัง ถึงกาญจนบุรีนี้ ได้ตามเสด็จทูลกระหม่อม เมื่อปีชวดฉศกศักราช ๑๒๒๖ คราวหนึ่ง เที่ยวนี้อิกคราวหนึ่ง เปน ๒ คราว
ที่เมืองกาญจนบุรีนี้ ได้ตามเสด็จมาเมื่อปีชวดนั้นครั้งหนึ่ง มาเองเมื่อปีระกาเบ็ญจศก ศักราช ๑๒๓๕ ตลอดจนถึงเมืองสิงห์ครั้งหนึ่ง มาครั้งนี้เมืองกาญจนบุรีเปนคราวที่ ๓ เมืองสิงห์เปนคราวที่ ๒ แต่ต่อขึ้นไปนั้นยังไม่เคยไปเลย ที่กาญจนบุรีนี้ มีที่เที่ยวอยู่ ๒ แห่ง ๓ แห่ง เราได้ไปเที่ยวแล้วทุกแห่ง ที่เที่ยวไกลที่สุดนั้นเขาพุราง ข้ามฟากไปจากค่ายหลวง ขึ้นที่ท่าวัดเหนือเทวสังฆาราม เหมือนเมื่อลงมาเมื่อวานซืนนี้ ไปทางอิก ๙๐ เส้น ขี่ม้าขึ้นไป/*64*/ได้บนเขามาก จนเกือบจะถึงพุรางจึงต้องลงเดินไปหน่อยหนึ่ง ที่นั้นมีศิลาเปนรางน้ำอยู่ไม่ใหญ่นัก น้ำในนั้นใสเย็นวิดเท่าใดไม่แห้ง ต่อไปทางเดียวกันนั้น แต่แยกกันไป ถึงหนองบัวลาดหญ้าจนถึงเขาชนไก่ ทาง ๕๙๐ เส้น ที่ลาดหญ้านี้มีหญ้ามาก ถ้าจะเลี้ยงช้างสักกี่ร้อยก็เลี้ยงได้ เปนที่สำคัญในการศึก เมื่อเรายังทำศึกอยู่กับพม่า กองทัพเราตั้งรับฤๅกองทัพข้าศึกจะมาตั้ง ก็มักจะชิงเอาที่นี้ไว้ในกองทัพ ด้วยเปนที่อุดม ได้อาไศรยเลี้ยงพาหนะในกองทัพได้มาก ที่เขาชนไก่นั้น เปนที่เมืองเก่ายังมีวัดร้างอยู่ที่นั่น ว่าเปนวัดของยายทองประศรี แม่ขุนแผนสร้าง ยังแลเห็นเปนพระปรางค์บ้าง เปนรากอิฐหักพังอยู่ วัดนั้นเปนวัดเปนแน่ แต่จะเปนของยายทองประศรีฤๅอย่างไรไม่ทราบ พลับพลาไปตั้งอยู่ห่างเขา ๔๐ เส้น ๕๐ เส้น ตรงที่วัด เราไม่ได้ไปดูที่เขาไม่ทราบว่าเปนอย่างไร แต่เห็นว่าละไม่เปนอินเตอรเรสติงอันใด ผู้ที่ไปก็ไม่เห็นมาเล่ามาชม ตรงบ้านเขาชนไก่ออกไปหน่อยหนึ่ง เปนลำน้ำเรียกว่าลำตะเพิ่น ตรงนั้นกองทัพมหาอุปราชาข้ามมาตีเมืองกาญจนบุรี ไพร่พลมากนัก ในครั้งนั้นมีโคลงและคำร่ายในลิลิตเตลงพ่าย ได้กล่าวถึงตำราเดิมนี้ เมื่อมหาอุปราชาข้ามพล ว่า
ร่าย๏ ส่วนนเรนทรสมญา มหาอุปราชรามัญ ธก็ให้เร่งผันพลผ้าย ย้ายมาโดยทางเถื่อน ทัพน่าเคลื่อน/*65*/พลเดิน ลุลำตะเพิ่นบมิหึง จึงพระยาจิตตอง ให้พลกรองเวฬู ปูเปนสพานผ่านชล เร่งเดินพลข้ามฟาก มากนิกรคั่งคาม…...
ที่ลำตะเพิ่นนี้ ไม่ห่างกันกับเขาชนไก่กี่มากน้อย เห็นจะใกล้กันกับเมือง ในครั้งนั้นคนชาวเมืองกาญจนบุรีตกใจตื่นหนีออกจากเมืองหมด ด้วยกองทัพมามากนักเหลือกำลังที่จะรับ กรมสมเด็จพระปรมานุชิต ท่านว่าโคลงไว้ว่า
๏ ชาวสยามคร้ามศึกสิ้น
ทั้งผอง
นายแลไพร่ไป่ปอง
รบร้า
อพยพหลบหลีกมอง
เอาเหตุ
ซุกซ่อนห่อนให้ข้า
ศึกได้ไปเปน
ในครั้งนั้นเมืองกาญจนบุรี ซุ่มดูไพร่พล แล้วมีใบบอกเข้าไปว่า
ร่าย๏ ข้าพระพุทธเจ้าผู้รั้ง ทั้งกรมการทั่วตน ด้าวกาญจนบุรี ศรีสวัสดิปุเรศ ขอโอนเกษวันทนา แด่ออกยามหาด ขานข้อราชดัษกร ทูลภูธรผ่านถวัลย์ เพื่อรามัญผ้ายพล ดลประเวศสีมา ผู้เปนนายกไส้ คือหน่อไท้อุปราช ยาตรพยุหแสนยา ยลโยธาทวยหาร ประมาณห้าสิบหมื่น ดูดาษดื่นแดนดง ตรงข้ามน้ำลำตะเพิ่น เดินโดยสพานเรือกรัด ตัดเข้ากาญจนบุเรศ /*66*/ข้าคุ้มเขตรเหลือป้อง ขอสมเด็จพี่น้อง ท่านรู้ข่าวเข็ญ เทอญนา
ในครั้งนั้น มอญได้เมืองกาญจนบุรีง่ายทีเดียว ไม่ต้องรบเลย แต่ไม่ได้จับคนไทยได้ เปนแต่ยกเข้ามาตั้งอยู่ในเมือง
กรมสมเด็จพระปรมานุชิตท่านว่า
๏ ดลยังเวียงด่านด้าว
โดยมี
เมืองชื่อกาญจนบุรี
ว่างว้าง
ผู้ใดบ่ออกตี
ตอบต่อ ทัพนา
ยลแต่เย่าเรือนร้าง
อยู่ไร้ใครแรม
๏ สอดแนมจักจับถ้อย
ไถ่ความ
ฤๅบ่ได้ชาวสยาม
สักผู้
จักสืบจักเสาะถาม
เหตุห่อน รู้แฮ
รู้ว่าชาวเมืองรู้
เล่ห์แล้วหลีกหนี
๏ ธก็กรีธาทัพเข้า
เนาเมือง
ประดับอยู่แรมคืนเคือง
สวาสดิ์ไหม้
คำนึงนุชไป่เปลือง
จิตรท่าน ถวิลนา
เจ็บอุระราชไข้
ขุ่นแค้นคับทรวง
เมื่อใบบอกไปถึงกรุงแล้ว พระนเรศวรได้สั่งให้มารื้อตะพานลำตะเพิ่นนี้เสีย
/*67*/ร่าย๏ แล้วธกเอื้อนออกพจน์ พระราชกฎประกาศ แด่เมืองราชบุรี เกณฑ์โยธีห้าร้อย คะค้อยไปซุ่มซ่อน ดูศึกผ่อนพลเดิน ผ่านลำตะเพิ่นโดยสพาน เพ่งพลหารเห็นเสร็จ ให้ระเท็จเข้าหั่น บั่นเรือกขาดเปนท่อน ค่อนพวนขาดเปนทุ่น เถกองกรานกรุ่นพลวกเผา อย่าให้เขาจับได้ เขากระทำดังให้ ธิราชอื้นโองการ สั่งนา
เมื่อเราไปคราวก่อนออกจากที่เขาชนไก่ แล้วเราอยากจะเห็นที่ลำตะเพิ่นแลที่หินดาษ จึ่งขี่ม้าไปที่นั่น เวลานั้นน้ำน้อย ม้าลุยพอจะท่วมหลัง เย็นสักห้าโมงแล้ว เราเอาม้าข้ามฟากไปขึ้นฟากข้างโน้น รีบควบขับไปโดยเร็ว ทางสัก ๑๒๐ เส้นถึงหินดาษ ใกล้กับลาดหญ้าข้าม ทางที่ไปนั้นเปนสิลาก้อนย่อม ๆ ม้าเหยียบไม่ใคร่จะถนัด แต่จำเปนต้องรีบวิ่งอย่างเร็วเพราะเวลาจวนค่ำ ไปด้วยกัน ๗ ม้า ๘ ม้า พบนกยูงกลางทาง ไม่ต้องสงไสยเลยว่าจะไม่มีเสือที่นั้น ไปถึงที่หินดาษ เห็นหินเปนพื้นไปทั้งสิ้น ไม่เปนแผ่น ๆ ดูเปนเหมือนหนึ่งสิลาปูดาษไป ยิ่งกว่าขึ้นไปบนเขาจะพบดินบ้าง เขาว่าไปอิกหน่อยหนึ่งมีน้ำพุในกลางหินดาษ เรียกว่าพุพระ แต่เราไปไม่ได้ ด้วยเวลาไม่มี บ่ายจวนค่ำแล้ว ยังนั้นร้อนจัดนักอายหินขึ้นวาบ ๆ ลงเรือกลับมาเวลาค่ำ มีแก่ง ๒ แห่ง แก่งเสี้ยนกับแก่งจีน แต่แก่งเสี้ยนนั้นอย่างไรเราจำไม่สู้ถนัด แต่แก่งจีนนั้นเปน/*68*/สิลายื่นออกมาในน้ำทั้ง ๒ ข้าง เรือเดินได้เฉภาะช่องกลาง เสียงน้ำดังสู้ๆ กรมการต้องลงมาส่องไต้อยู่ ๒ ข้าง อิกทางหนึ่งไปทางแม่น้ำน้อยที่เขาตกน้ำ มีถ้ำอยู่แห่งหนึ่ง หลวงญวนไปอยู่ แต่วันนั้นเราไปถ้ำมเกลือก่อน ไปทางบกแต่ค่ายหลวงทาง ๑๑๙ เส้น ถ้ำนั้นอยู่ในระหว่างเขา ต้องเดินขึ้นไปบนเจา มีช่องที่ลงไปได้ฦก แต่เราไม่ได้ลงไป ตำรวจเขาได้ลงไปกัน มีมเกลืออยู่ที่ปากถ้ำ ดูเหมือนมีพระพุทธรูปด้วย แล้วไปจากถ้ำมเกลือนั้นไปลงน้ำได้ แล้วถึงถ้ำพระญวนคนละฟาก เดินขึ้นบกไปไม่สู้มากนัก จึงขึ้นบนเขาทางอยู่ข้างจะชัน ที่ปากถ้ำนั้นเบิดช่องไว้แต่ช่องเดียว ช่องอื่นเอาไม้ปักอุดไว้เสียทุกช่อง เข้าไปในนั้นถ้ำกว้างขวางอยู่ มีโต๊ะที่บูชาอยู่ตรงกลาง สองข้างในหลีบถ้ำเปนที่นอน มีเครื่องใช้อะไรบ้างเล็ก ๆ น้อย ๆ ถ้ำแวะออกไปอิกข้างหนึ่งเปนครัว เห็นมีแตงโมผ่าซีกอยู่ในนั้น แลของอื่น ๆ เบ่นเครื่องทำครัวหม้อเข้าหม้อแกง ที่เพดานถ้ำควันหุงเข้าจับดำ ยังมีถ้ำลดเลี้ยวไปได้อิกบ้าง ว่าพระญวนมาอยู่ที่นั้นหลายองค์ช้านานมาแล้ว แต่เดี๋ยวนี้จะมีฤๅไม่มีไม่รู้ ยังมีที่สำคัญอิกแห่งหนึ่งเปนที่ชอบใจมาก เราได้ไป ๒ หนแล้ว เมื่อคราวตามเสด็จครั้งก่อนครั้งหนึ่ง เมื่อปีรกาครั้งหนึ่ง ที่นี้ควรนักปราชญ์คีมิสตรีจะมาตรวจด้วยเปนอัศจรรย์อยู่ จำเพาะเปนแต่แห่งเดียว ถ้าจะไปจากพลับพลา/*69*/กาญจนบุรีนี้ ทางเขาช่องควายไปได้ จะถึงทุ่งนาคราช ที่นี้ทาง ๓๔๑ เส้น แต่เปนทางต้องขึ้นเขาบ้าง มีระยะดังนี้ แต่ค่ายหลวงถึงบ้านยาง ๔๔ เส้น แต่บ้านยางถึงเขาช่องควาย ๗๑ เส้น ตั้งแต่บนช่องควายจนลงช่องเขา ๑๘ เส้น แต่ช่องเขาถึงหนองยา ๔๔ เส้น แต่หนองยาถึงเขานางงอน ๓๒ เส้น แต่นางงอนถึงเขาแก้ว ๓๐ เส้น แต่เขาแก้วถึงทุ่งนาคราช ๑๐๒ เส้น ทางนี้ลำบากต้องขึ้น ๆ ลง ๆ ถ้าจะไปให้ง่ายลงเรือไปทางแม่น้ำน้อย ขึ้นที่ท่าชุกยายญวน เดินบกไปอิก ๑๑๔ เส้น ถ้าเข้าทางชุกยายญวน เมื่อเกือบจะถึงทุ่งนาคราชนั้นพบเปนแอ่งฤๅคู กว้างแต่ไม่สู้ฦกนัก เปนทางคดไปคดมาเหมือนแม่น้ำ เขาว่าเปนแม่น้ำเดิมมีอยู่หน่อยหนึ่ง แต่น้ำไม่มีในนั้นเลย ตั้งแต่ข้ามคูนั้นไปแล้วแผ่นดินแดงเปนสีดินแดง พื้นราบแต่สูงเปนเนินเปนชั้น ๆ ขึ้นไป พื้นเหมือนกันกับเอาดินแดงเข้าเกลี่ยเปนพื้น มีเขามอเล็ก ๆ สูงเพียง ๓ ศอก ๔ ศอก ๕ ศอก สีแดงเหมือนกับพื้นตั้งเรียงรายเปนจังหวะ มีต้นไม้เตี้ย ๆ ไม่สู้สูงท่วงทีเหมือนไม้ดัด ที่ทิ้งกิ่งแล้วขึ้นตามเขามอเหล่านั้น มีต้นเกดมากกว่าต้นอื่น ๆ มอ ๑ บางทีมีต้นไม้ ๔ ต้น ๕ ต้นเพียง ๙-๑๐ ต้นไม่รก เตียนไม่มีหญ้าขึ้นเลยสักเส้นหนึ่ง เหมือนกับเขามอก่อเล่นในกระถางฤๅในอ่างแก้ว ที่พุทธรัตนสถานยากที่จะพรรณนาให้สมกับงามของที่นั้นได้ เมื่อพ้นเขามอ/*70*/เหล่านั้นเข้าไปแล้ว มีแผ่นดินยกสูงขึ้นเปนคั่น เหมือนหนึ่งคนแกล้งพูนไว้เปนที่พัก ฤๅเปนที่ปลูกตำหนักไว้กลางสวน ที่บนที่แผ่นดินสูงนั้น ไม่มีเขามอเล็ก ๆ เลย ต่อไปเปนแต่ดงไม้รวกลำเล็ก จะตัดทำอะไรเล่นน่ารัก เทือกของไม้รวกนั้นรายล้อมที่ทุ่งนาคราชรอบไป เหมือนหนึ่งกับรั้วไม้ไผ่เล็ก ที่ใช้กันที่เมืองสิงคโปร์ เปนแต่ที่ลำใหญ่กว่าสูงกว่า กับไม้ที่ผู้ช่วยตัดกิ่งก้านให้เรียบเปนรั้วเท่านั้น จะว่าเปนสวนเจ้าแผ่นดินแต่โบราณมาทำไว้ ฤๅยังไรก็ไม่รู้ เหมือนกับฝีมือคนทำแต่จะทำให้แดงเห็นจะไม่ได้ ถ้าจะว่าอย่างไทย ๆ ตามเช่นเขาพูดกันแต่ก่อน ก็ว่ากันว่าเห็นจะเปนสวนของเทวดาสร้าง ถ้าพวกมิศชันเนรี่มาเห็นฤๅได้ยินเล่า คงจะตั้งกระทู้ว่าเห็นฤๅไม่เล่าว่าเปนฝีมือมีผู้ทำดังนี้ พระยะโฮวาเปนผู้ทำ ที่เปนกรวดอยู่ตามพื้นนั้นเปนก้อนกลม ๆ ดำ ๆ มีมาก ทูลกระหม่อมท่านรับสั่งว่าเห็นจะเปนแร่เหล็ก ได้ให้กรมพระเทเวศออกมาตรวจดูครั้งหนึ่ง แต่ละรีโป๊ดว่ากระไรเราไม่รู้ ในเมืองกาญจนบุรีนี้ราษฎรทั้งปวงทำนาแต่พอกิน ไม่สู้จะเปนสินค้าออกจากเมืองดังเช่นเราว่าไว้เมื่อวานนี้แล้ว แต่สินค้าซึ่งเปนของสำคัญราษฎรได้ทำไร่อยู่นั้นยาสูบเปนมาก เปนที่สองของเมืองเพชรบูรณ์ ได้สืบดูวิธีทำไร่ยาในเมืองนี้ เดือนหกลงมือพวนดินเอาแกลบโรยเมล็ดยาโปรย เหมือนหนึ่งตกกล้า/*71*/ต้องรดน้ำทุกวัน กำหนดเดือนหนึ่งจึงจะเอาต้นยาไปปลูกที่อื่นอิก พวนดินครบ ๓ ครั้ง แล้วจึงถอนยาไปปลูกใหม่ ได้ ๒๐ วันยกร่องต่อไปอีก ๒๐ วัน จึงเด็ดยอด อิก ๑๕ วัน ลิดแขนง แล้วต่อไปอีก ๗ วัน ๗ วันลิดแขนง อิก ๗ ครั้งปลูกยามาได้ ๓ เดือนกับสิบวัน จึงหักใบริมดินมาบ่มไว้ ๓ วัน แลฉีกก้านออกเสีย ม้วนแต่ใบวางบนม้าหั่นลงแผง ผึ่งแดดผึ่งน้ำค้างไว้ ๓ วัน ๓ คืน แลตัดเปนอัน ๆ ห้าอันซ้อนกันนับเปนตั้งหนึ่ง ถ้ายาลังใหญ่ลังหนึ่งเปนยา ๓๑๕๐ อัน ๖๓๐ ตั้ง แล้วก็หักใบยาขึ้นไปถึงกลางต้นแลยอด ถ้ายาใบริมดินเปนยาไม่ดีสูบไม่ได้ น้ำหนักลังละ ๑๔ ชั่งจีน ราคาลังหนึ่งเพียงก่ำงตำลึง ถ้าเปนยากลางต้นสูบได้แต่ไม่สู้ดี น้ำหนักลังละ ๑๕ ชั่งจีน ราคาลังละ ๓ บาท ๒ สลึง ถ้าหักขึ้นไปถึงยอดยายานั้นเปนอย่างดี น้ำหนักลังละ ๑๗ ชั่งจีน ราคาลังละตำลึงสองสลึง แต่ยาที่เปนอย่างดีทีเดียว ว่าเก็บใบยอดเฉภาะมีต้นละใบ ถึงโดยจะเปนยายอดก็จริง บางทีดีมากดีน้อย ถ้าผู้ที่บริบูรณ์ปลูกทำนุบำรุงรักษาดีมีน้ำมันมาก ถ้าเปนแต่การรีบร้อนจะใช้หนี้เขาก็ไม่ใคร่จะดีได้ นี่เปนคำยายบ๊วย87ว่า ยาซื้อขายกันในเมืองกาญจนบุรีนี้พอแล้วออกไปจากเมือง ปีหนึ่งประมาณสัก ๑๐๐๐๐ ลัง แต่ไร่ยานั้นต้องเปลี่ยนเสมอทุกสามปี ถ้า/**/ทำต่อไปถึง ๔ ปีใบยาจืดลง จึงต้องเปลี่ยนที่ใหม่ ที่ทำยานี้คนไทยทำน้อยเปนการไม่ถนัด ถ้าทำก็ทำแต่พอกินเล็กน้อย ที่ซื้อขายนั้นเปนพวกจีน แลจีนเขยสู่ทำเปนอันมาก การหากินของพวกไทยที่เปนสินค้าออกจากเมือง เลิกนาแล้ว เข้าป่าตัดฝางเสาไม้รวกไม้ขอนสัก ลงทางแม่น้ำเมืองกาญจนบุรี ล่องลงไปราชบุรี แต่แถบบ้านวังกุ่ม บ้านเขารัก บ้านกรับ บ้านห้วยกระเจา บ้านเขากระจิว ราษฎรตัดไม้แล้ว จะลากมาลงแม่น้ำกาญจนบุรี ทางเกวียนไกลเขาลากลงทางท่าสองพี่น้อง แขวงเมืองสุพรรณบุรีใกล้กว่า ตัดไม้ทางนี้เขาไม่คอยท่าน้ำ ล่องไม้เวลาน้ำท่วมป่า ใช้เกวียนเขนลงมา ไม้ที่ตัดนั้นก็พอกำลังเกวียนไม่มีไม้ใหญ่ ถ้าเปนไม้เล็กใช้เกวียนโต ถ้าเปนไม้ใหญ่ใช้เกวียนกระบือ แต่ไม้สักนั้นแถบแขวงกาญจนบุรีนี้ไม่มี เขาว่ามีตั้งแต่สระสี่มุมแขวงไทรโยครายสองฝั่งขึ้นไป จนถึงเมืองไทรโยค แต่ไม่สู้ใหญ่นักมีเพียง ๔ กำ ๕ กำ ๖ กำ ได้ล่องเพียงปีละ ๒๐๐ ต้น ๓๐๐ ต้น ขายกันที่เมืองกาญจนบุรีต้นละ ๖ บาท ๗ บาท ไม้ไผ่ป่าตกลงทางแม่น้ำนี้ปีละหลายหมื่น ราคาอยู่ในร้อยละ ๓ บาท ไม้รวกไม้ตับจากก็มาก ขายอยู่ในร้อยละสองสลึงเฟื้อง ไม้รวกทำรั้วยาว ๗ ศอก ๘ ศอก ราคาอยู่ในร้อยละบาท ไม้แดงท่อนละกึ่งตำลึง ไม้เตงรังน่า ๑๒ นิ้ว ๔ เหลี่ยมยาว ๔ วา ๒ ศอก เขนลงมาตกท่า/*73*/ราคาต้นละ ๔ บาทปีละหลายพันต้น ไม้เสาตกปีละหลายพันต้น เสา ๓ วา ๓ กำกึ่ง ไม้เตงรังราคาซื้อขายกันต้นละ ๒ สลึง เสา ๔ กำ ๔ วาลากมาตกท่าต้นละตำลึง เสา ๑๑ ศอก ๓ กำ ต้นละ ๓ สลึงบ้างบาทหนึ่งบ้าง ๒ กำ ๒ กำกึ่งต้นละ ๒ สลึงเฟื้องบ้าง ถ้างามถึงบาทหนึ่ง ไม้ที่ได้ใช้ในราชบุรีสุพรรณแลในกรุงเทพ ฯ ใช้ ไม้แขวงเมืองกาญจนบุรีนี้มาก ฝางยังสืบไม่ได้ความ ไร่ผลไม้ต่าง ๆ มีแตงมีส้มโออ้อยบ้าง แต่ทำพอกินในเมือง ไม่ได้จำหน่ายไปต่างเมือง พระยากาญจนบุรีว่าอ้อยดีมาก ถ้าจะทำน้ำตาลคงทำได้ดี แต่ไม่มีผู้ลงทุน กล้วยมีมาก สมเด็จเจ้าพระยาว่าลงไปราชบุรีก็มีบ้าง ฝ่ายพริกมีมากข้างแขวงเมืองศรีสวัสดิ์ มอญละว้ากะเหรี่ยง ข่าสอูด ทำไร่ฝ้าย มีพวกจีนไหหลำขึ้นไปรับปีหนึ่งก็มาก ๆ การหาสัตวป่านั้นมีพรานมาก หนังเขาจำหน่ายแก่ลูกค้าก็มี ปลามีพอกินในเมืองไม่มีออกไปเมืองอื่น ปลากดปลาเค้าปลากระพากปลาตะเพียนมีชุมเปนพื้นเมือง แต่ปลาช่อนปลาหมอปลาดุก ในห้วยคลองไม่ใคร่จะรู้จักมี ที่ปากแพรกนี้มีอวนอยู่แต่สองปากเท่านั้น เห็นไม่เปนเมืองปลาเลย ของเข้ามาต่างเมือง มีผลไม้ของสวนมามาก ที่สุดจนหมากพลูก็ต้องบรรทุกมาบางช้าง แต่ก่อนนี้ต้องกินพลูนาบกันเปนพื้น ด้วยเรือใหญ่กว่าจะบรรทุกเข้ามาแต่เมืองสมุทสงคราม/*74*/ถึง ๗ คืน เรือชล่าถ่อสองเล่มอย่างเร็วก็เพียงสี่คืน แต่พระยากาญจนบุรีเขาบอกว่าได้ป่าวร้องให้ราษฎรปลูกพลูปลูกหมากขึ้น เดี๋ยวนี้พอได้กินพลูสดขึ้นบ้าง ของทเลเปนปลาเค็มปูเค็มเกลือ มีลูกค้าบรรทุกมาขายแต่เมืองสมุทสงคราม ที่เปนแลกเปลี่ยนกับของในเมืองนี้ก็มี ของขายที่ร้าน มีผ้าขาวผ้าลายเครื่องทองเหลืองทองขาวเครื่องเหล็ก แต่พรุ่งนี้จะไปดูในเมืองเผื่อจะมีอะไรพูดบ้าง งดไว้ก่อน ว่าด้วยเรื่องอื่นมากนักแล้วจะเลยไดอะรีสำหรับวันนี้เสีย จะต้องกลับมาว่าเสียสักหน่อย เมื่อย่ำรุ่งตื่นขึ้นเห็นเธอมอเมเตอร ๖๖ นึกไม่สู้เชื่อ กลัวตาจะง่วงนอนอยู่ สอบหมอเกาแวน88บอกว่า ๖๖ จริง เอาเปนใช้ได้หนาวกว่าทุกวันตั้งแต่มา แล้วนอนหลับต่อไปตื่นต่อสามโมงเช้า ปรอทขึ้นไปเปน ๗๐ วันนี้กลาง89เมียพระยากาญจนบุรีมาหา กลางคนนี้เปนแซ่เดียวกันกับยายตลับ90 เถ้าแก่พี่น้องกับคุณแพด้วย แต่มิใช่ราชนิกูล ให้ผ้าห่มนอนผืนหนึ่ง ออกมาข้างนอกพบพระยาศรีสรราชบอกว่าหยุดจับแล้ว ได้ให้ของทำขวัญเล็กน้อย กรมการเอาของมาให้แจกเสื้อด้วย นั่งอยู่น่าพลับพลาร้อนเต็มที เวลาเที่ยงปรอทขึ้นถึง ๙๐ ต้อง/*75*/เลี่ยงลงไปท่าน้ำ ตกลงไปได้ ๙๖ ดิกรีเท่ากันกับเรือหมอเกาแวน วันนี้อาบน้ำสักประเดี๋ยวหนึ่ง เรือมาถึงแล้วบ่าย ๕ โมงครึ่งลงเรือ ๔ แจวไปเที่ยวตามลำแม่น้ำ เห็นพ้นพลับพลาอาบน้ำไปหน่อยหนึ่ง เปนที่โรงครัวคุณสุรวงษ์ ต่อนั้นไปเปนเรือครัวจอดแน่น เรียงลำเอาหัวเข้าฝั่งตลอด จนหมดน่าค่ายยังมีรายต่อไปอิกมาก ไม่รู้ที่จะนับอย่างไร น้ำล่องเร็วนัก แต่คงเปนหลายร้อยลำเปนแน่ ไปจนหาดกลางน้ำยังมีจอดบ้าง มีอาหารบริรักษ์91 เปนต้น ที่หาดนั้นมีเรือใหญ่ ๆ เปนเรือรับยา ๑๘ ลำด้วยกันได้นับแน่นอน เรือเล็ก ๆ อิกหลายลำ ล่องลงไปเกือบถึงสามแยก ไปแม่น้ำน้อยแคงหนึ่ง ใหญ่แกงหนึ่ง ตรงกลางเปนหัวแหลมใหญ่มีหาดข้างหลังมีเขาซับซ้อนกันดูงามที่สุด
๏ ลำน้ำสามแยกยั้ง
เรือเรา
ชมฝั่งทั้งลำเนา
หมู่ไม้
สลอนสลับซับซ้อนเขา
เขียวชอุ่ม
แลเล่ห์นฤมิตรให้
ติดต้องหฤไทย
ได้สั่งท่านกาพย์ ขอให้ยุพวกฟอตอกราเฟอให้ถ่ายรูปที่นั่นไปสักรูป ๑ ไปอิกหน่อยหนึ่งเห็นเขาช่องควายใกล้ทีเดียว พอถึงหลัก ๕๐ ที่หาดเขาปูน คุณสุรวงษ์เอาญวนไปลงอวนคราวหนึ่งข้างนอกคราวหนึ่งข้างใน เรื่องปลาที่เรา/*76*/จะออกชื่อไม่ใคร่จะรู้จักเลย ไม่ได้ศึกษา เแต่ก็ไม่มีอะไรดอก ในลงอวน ๒ หน มีปลาใหญ่ ๒-๓ ตัว ในใหญ่ ๒-๓ ตัวนั้นแลมีปลากระพากตัวหนึ่ง กลับมาพลบค่ำลงอวนที่หาดตรงลิ้นช้างอิกคราวหนึ่ง คราวนี้ได้ปลาใหญ่หลายตัว แต่มืดเต็มทีไม่ทันถามว่าอะไรบ้าง ออกมาแม่น้ำใหญ่แจวทวนน้ำขึ้นมา ขึ้นตพานน้ำน่าค่ายหลวง จึงแลเห็นว่าเรื่องพลับพลาเมื่อคืนนี้ยังขาดอยู่อิก นอกค่ายหลวงมีเพิงพลตลอดทั้งด้านน่า สำหรับทหารแลตำรวจอาไศรย แล้วมีเสาไต้ปักรายกันไปสลับกับเสาโคมตลอดน่าค่าย อนึ่งเมียพระยากาญจนบุรีเขาบอกว่า พระยากาญจนบุรีมานอนอยู่ที่น่าค่ายหลวงเดือนครึ่งแล้วจนตลอดเดี๋ยวนี้ วันนี้เสด็จยายท่านให้ดอกไม้มาห่อหนึ่ง คล้าย ๆ ดอกไน้หน่าแต่กลีบบางสั้นกว่า มีกลีบล่างที่ขั้วด้วย มีกลิ่นหอมตงุตงิด ถามพระยากาญจนบุรีเขาไปเก็บมาที่ต้นน่าพลับพลา มีเหมือนกัน เรียกว่าดอกค้อนกลอง แต่ชาวบางกอกเราที่มา บอกกันว่าดอกนมหมา เห็นจะนึกออกมาจากดอกนมแมว ห้าทุ่มแล้วเธอมอเมเตอ ๗๕
วัน ๗ ฯ๘ ๒ ค่ำเสด็จยายประทานดอกไม้มาอย่างหนึ่ง กลิ่นเหมือนดอกพุด เปนช่อ ๆ คล้ายดอกเทียนกิ่ง สีเหลืองเจือเขียวใบขนาดกลางเรียกดอกหนามแดง เวลาเช้า ๓ โมงเธอมอเมเตอ ๗๘ วันนี้ลงไปท่าน้ำวันกว่าทุกกัน ด้วยจะ/*77*/ไปแต่งเรือขึ้นไปไทรโยค เพราะจะต้องอยู่ในเรือถึง ๙ วัน ๑๐ วัน เขียนหนังสือถึงท่านกลางด้วย ต้องว่าเมลหายไป พอเขียนหนังสือแล้วก็ได้รับหนังสือท่านกลาง ๒ ฉบับ ไม่มีข่าวอะไร มีแต่ว่าไฟไหม้สำเพงคนตายคนหนึ่ง กับว่าไหม้ที่หลังบ้านสัก ๒๐-๓๐ ตับจาก ได้ข่าวเทวาธิราช92ค่อยยังชั่วแล้ว แต่ยังจับอยู่ ต้องเขียนหนังสือตอบอิกฉบับหนึ่ง กับจดหมายให้นายหมิวไปรับลูกหญิงเล็กออกมาราชบุรี ไม่ได้ทำเยอแนลเลยเวลากลางวัน อนึ่งยายบ๊วยญวน เป็นคนมีชื่ออยู่ในเมืองนี้มาหา ได้ให้เสื้อผู้ชายตัวหนึ่ง วันนี้หมอเกาแวนได้ไปที่ทุ่งนาคราช กลับมาบอกว่าเป็นแร่เหล็กทั้งนั้น ที่สีแดงนั้นเป็นด้วยสนิมเหล็ก ถ้าจะทำก็ทำได้ แต่ไม่มีที่ถ่านหินใกล้คงขาดทุนเป็นแน่ บ่าย ๕ โมงเกือบครึ่งลงเรือ ๔ สี่แจวไปเที่ยว ขึ้นที่ท่าวัดเหนือขี่ม้าเจ้าพระยามโนไมยไปตามทางที่เรียกว่าตลาด หนหางกว้างสัก ๑๐ ศอกถึงรั้วทั้งสองข้าง แต่ไม่เหมือนตลาดเมืองอื่น ทั้งสองข้างทางเห็นบ้านกั้นด้วยรั้วไม้รวกสูง ๆ ขายของอยู่ในเรือน มีเจ๊กมีญวนบ่อย ๆ สิ่งที่ขายนั้นเห็นมียาสูบแลเปนอย่างมากกว่าสิ่งอื่น ของเครื่องถ้วยชามหนังมีบ้างเล็กน้อย ของสดพริกนกเป็นพื้น มีศาลเจ้าก่อขึ้นใหม่แห่งหนึ่ง กับร้านขายเครื่องยาเครื่องของจีนทำใหม่ทีเดียวร้านหนึ่ง ไม่เห็นสนุก/*78*/สิ่งไร ไปสัก ๘-๙ เส้นถึงเมืองเข้าประตูตรงศาลากลาง เห็นบ้านเจ้าเมือง แลศาลากลางตึกดินหลังเมืองกำแพงชำรุดมาก อ้อมไปออกประตูที่จะไปวัดใต้ แต่ไม่เลี้ยวลงไปทางวัดใต้ ด้วยเคยไปคราวก่อนทีหนึ่งแล้ว ครั้งนี้พระยากาญจนบุรีบอกว่าชำรุดรื้อลงทำใหม่ จึงอ้อมกลับมาทางเก่า ทางตั้งแต่ขึ้นไปจากตีนท่า จนถึงที่สุดทางกลับประมาณ ๑๒-๑๓ เส้นเท่านั้น เดินผ่านมาทางน่าป้อมกลางเมืองเห็นเปนเนินสูงกว่าพื้นดินราบมาก แลดูฦกลงไป อนึ่งเมื่อขึ้นมานั้นพบพระกรุงเทพ พวกนี้ ตามมานั่งคอยอยู่ที่ศาลาและพูดด้วยหน่อยหนึ่ง ครั้นกลับมาคราวนี้ แวะเข้าไปดูวัด ๆ นี้สมภารเธอธักษาดีจริง ๆ เตียนตลอดรอบบริเวณ มีต้นไม้เล็กน้อยเหมือนกับสวนฝรั่ง ขี่ม้าไปโดยรอบโบถเห็นโบถชำรุดมาก ได้สั่งให้พระยากาญจนบุรี เอาเงินส่วยในเมืองกาญจนบุรีซ่อมแซม ที่น่าโบถนั้นมีเก๋งยาวมีแต่ประตูไม่มีน่าต่าง ว่าเปนของยายโก๋93ทำ แล้วกลับมาทางน่าโบถ ลงเรือมาหาสมเด็จกรมพระอยุดพูดอยู่กับท่านประมาณสัก ๑๕ มินิต เล่าถึงน้ำเชี่ยวเรื่องขึ้นมาเปนต้น กลับมาพลับพลาย่ำค่ำแล้ว รายวันของเราวันนี้มีน้อย แต่เรื่องเมืองกาญจนบุรียังมีอยู่มาก ในเมืองกาญจนบุรีนี้ เจ้าแผ่นดินในกรุงรัตนโกสินทรได้เสด็จมาทุกพระองค์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า /*79*/จุฬาโลก เมื่อเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว เสด็จมาถึง ๔ ครั้ง ครั้งพม่ายกทัพมา ๑๐๓๐๐๐ กรมพระราชังเสด็จออกมาตั้งค่ายรับอยู่ที่ลาดหญ้า เสด็จพระราชดำเนิน หนุนออกมาเมื่อจุลศักราช ๑๑๔๗ ปีมเสงสัปตศกครั้งหนึ่ง เสด็จออกมารับทัพพม่าที่เมืองไทรโยค ในปีมเมียอัฐศกจุลศักราช ๑๑๔๘ เสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคตามลำแม่น้ำน้อยขึ้นไปถึงเมืองไทรโยค แล้วกลับทางเรือครั้งหนึ่ง ในคราวนี้ได้ทรงพระราชนิพนธ์นิราศไว้ฉบับหนึ่งเราได้อ่านนานมาแล้ว นิราศนั้นไม่เหมือนนิราศทั้งปวง ได้คัดได้ในแอบปินเด็กซที่ เมื่อปีมแมนพศกจุลศักราช ๑๑๔๙ เสด็จไปตีเมืองทวายทางแม่น้ำน้อย เสด็จขึ้นที่เมืองท่าตกั่วครั้งหนึ่ง ครั้งเมื่อจุลศักราช ๑๑๕๔ ปีชวดจัตวาศก เสด็จพระราชดำเนินหนุนทัพกรมพระราชวัง ออกไปเมืองทวายแล้วรับพระองค์เจ้าชี ซึ่งเปนกรมขุนรามินทรสุดา เสด็จพระราชดำเนินทางแม่น้ำน้อยนี้อิกครั้งหนึ่งรวมเปน ๔ ครั้ง พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย แต่ยังเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรอยู่ ได้เป็นยุกรบัตรทัพครั้งไปตีเมืองทวาย แลตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์เสมอทุกครั้งทุกคราว คงจะได้เสด็จพระราชดำเนินทางนี้ ๔ คราวเท่ากับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ด้วยท่านไม่เคยจากกันเลย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าได้เสด็จออก/*80*/มาขัดทัพพม่าแต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ตั้งค่ายหลวงอยู่ตำบลลิ้นช้างใต้ค่ายหลวงเดี๋ยวนี้ลงไปหน่อยหนึ่ง ครั้งนั้นจุลศักราช ๑๑๘๒ ปีมโรงโทศก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธออยู่ เสด็จออกมารับครัวมอญ พร้อมด้วยกรมหลวงพิทักษ์มนตรี ครั้งนั้นพระชนม์พรรษาได้ ๑๓ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ เสด็จพระราชดำเนินอิกครั้งหนึ่ง เมื่อปีฉลูสัปตศกจุลศักราช ๑๒๒๗ ครั้งนั้นเราอายุได้ ๑๓ ปีตามเสด็จมาด้วย ท่านรับสั่งว่า เรามาเมืองกาญจนบุรีอายุคราวเดียวกับพระชนมพรรษาเมื่อท่านได้เสด็จมา แล้วเรามาอิก ๒ ครั้งทั้งครั้งนี้รวมเปน ๓ ครั้งด้วยกัน ควรนับว่าเมืองกาญจนบุรีนี้เปนเมืองไชยภูมมงคลดี พระเจ้าแผ่นดินได้เสด็จมาทุกพระองค์ก็ประหลาดอยู่ ยกเสียแต่กรุงเก่ากับปากน้ำแล้วไม่มีเมืองอื่นจะเหมือน แต่เมืองซึ่งตั้งอยู่ที่ตำบลปากแพรกเดี๋ยวนี้ ไม่เปนทางพม่าข้าศึกเข้ามาเลย ถ้าโดยจะเดินกองทัพมา คงข้ามที่เขาชนไก่เมืองเดิม ตัดไปสุพรรณเข้ากรุงทีเดียว ถ้าจะลงทางล่างก็คงเข้าราชบุรี ไปเล่นสวนบางช้างสมุทสงคราม แต่ที่ปากแพรกนี้ เปนที่ค้าท่าขาย ด้วยเขาชนไก่เมืองเดิมนั้นขึ้นไปตั้งเหนือมาก มีแก่งถึงสองแก่งลูกค้าจะไปมาลำบาก จึงลงมาตั้งอยู่เสียที่ปากแพรกนี้ เปนทางไปมาแต่เมืองราชบุรีง่าย เมืองที่ตั้ง/*81*/ก่อกำแพงไว้นี้อยู่ที่แม่น้ำสามแยกตรงทางแม่น้ำน้อย เหมือนหนึ่งจะคิดรับทางเรือ แต่กองทัพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวยกมาครั้งนั้น ต้องส่งทัพน่าขึ้นไปตั้งอยู่ลาดหญ้ารับทางพม่าข้าศึก ทัพหลวงจึ่งตั้งอยู่ลิ้นช้างกาญจนบุรี เมืองกาญจนบุรีนี้แต่ก่อนมาก็เปนระเนียดไม้ ตลอดมาจนถึงพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออกมาขัดทัพก็ยังเปนระเนียดไม้อยู่ ได้ให้มิศเตอร์ไปเยอ ไปวัดทำแผนที่มาดูมีสันถานเมืองนั้นรีโดยกว้าง ๕ เส้นยาว ๑๐ เส้น ๑๘ วา มีป้อมมุม ๔ ป้อม ป้อมย่านกลางด้านยาวตรงน่าเมืองทิศตวันตกเฉียงใต้มีป้อมใหญ่อยู่ตรงเนิน ด้านหลังมีป้อมเล็กตรงกันกับป้อมใหญ่ข้าม ๑ ป้อม ในป้อมเหล่านี้มีปืนบ้างไม่มีปืนบ้าง แต่ป้อมใหญ่นั้นมีครบที่ มีประตูใหญ่ด้านสกัดข้างละประตู ประตูด้านยาวข้างละ ๒ ประตู เปน ๖ ประตู ประตูลักช่องกุฏ ให้ป้อมสูญกลางลงไปด้านหน้าประตูหนึ่ง ด้านหลังประตู ๑ รวมเปนประตู ๘ ประตู กำแพงสูง ๘ ศอก ใบเสมาป้อมเชิงข้างในถมด้วยดิน ลาดสูง ๒ ศอก ซุ้มประตูหอรบ แต่พระยากาญจนบุรีบอกว่าเมืองนี้สร้างเร็วนัก ไม่มั่นคง อิฐที่ก่อกำแพงเผาไม่สุกโดยมาก เดี๋ยวนี้ก็ชำรุดหักพัง ประตูใหญ่ทลายประตูหนึ่งว่าถูกน้ำท่วมปีนี้ ราษฎรไม่ใครจะเข้าไปอยู่ในเมืองมากด้วยดอนนัก มีอยู่แต่ข้างกำแพงริมน้ำบ้าง นอกนั้นก็มีแต่เจ้าเมืองปลัดกรมการ/*82*/เข้าไปอยู่ในเมือง ถ้าคนอยู่เมืองกินน้ำบ่อก็สู้น้ำแม่น้ำไม่ได้ ต้องมาตักน้ำแม่น้ำกินทั้งนั้น เมืองกาญจนบุรีนี้ แต่เดิมเมื่อกรุงเก่าขึ้นกรมมหาดไทย ภายหลังมาจึงได้ยกมาขึ้นกระลาโหม เมื่อมีอาณเาเขตรทางตวันออกเขตรแดนเมืองราชบุรีใหม่ ทางพระแท่นดงรังเพียงห้วยขานางต่อแขวงสุพรรณที่เขาหลอกลวง ข้างเหนือคือเมืองศรีสวัสดิ์แลเมืองอุไทยธานี ข้างใต้ต่อแขวงเมืองราชบุรีคนละฝั่งกันกับคลองสำารอง ด่านที่มีสำคัญมีชื่ออยู่ด่านหนองไผ่ ตรงกับด่านโรงเข้เมืองราชบุรีมีขุนหมื่นสองคน ด่านมะขามเตี้ยขุนหมื่น ๔ ด่านลำเภาไพร่ ๖ ด่านช่องเขาหนีบไพร่ ๖ ด่านลำทรายขุนหมื่น ๔ ด่านโป่งสแกขุนหมื่นไพร่ ๒๖ ที่ด่านไม่สำคัญมีอิกหลาย อยู่ในบังคับพระพลสงคราม94ทั้งสิ้น มีบ้านคนอยู่มาก มีชื่อบ้านหนองขาวบ้านทุ่งสมอ บ้านห้วยตะพาน บ้านหนองแดง บ้านพวน บ้านน้อย บ้านดอนกระดี เปนบ้านไทยมาก บ้านลาดหญ้า บ้านหนองบัว บ้านเกาะกร่าง บ้านศีศะหิน บ่านท่ามะขาม บ้านอำเภอเมือง บ้านเขาตก บ้านท่าพ่อ บ้านเขาถ้ำ บ้านสีโละ บ้านใหม่ บ้านสำรอง บ้านเหล่านี้มีจีนมาก ทำไร่ยาบุหรี่ บ้านหนองหญ้า บ้านแก่งหลวง บ้านยางเกาะ บ้านกลอนโด บ้านท่าตะคร้อ บ้านจรเข้เผือก บ้านห้วยแมงลัก ในบ้านเหล่านี้มีคนไทยมาก เมืองขึ้นในลำแม่น้ำแควใหญ่ มีเมืองศรีสวัสดิ์เปนเมืองใหญ่ /*83*/มีละว้ากะเหรี่ยงแลมีข่าสอูดอิกพวกหนึ่ง พูดภาษาหนี่งต่างหาก ประพฤติตัวเหมือนกะเหรี่ยงแต่ไม่โพกผ้า เมืองขึ้นที่เปนมอญ ๗ เมือง แต่เจ้าเมืองไม่ได้อยู่ มีแต่กองด่านขึ้นไปลาดตระเวน ตัวเจ้าเมืองกรมการลงไปอยู่ที่โพธารามแขวงเมืองราชบุรี คือเมืองสมิงคลบุรี เรียกว่า เมืองสิงห์ เมืองลุ่มสุ่ม เมืองท่าตะกั่ว เมืองไทรโยค เมืองท่าขนุน เมืองท้องผาภูม ที่เมืองท้องผาภูมนี้เปนด่านชั้นนอก เมือง ๖ เมืองนี้เปนเมืองอยู่ในลำแม่น้ำน้อย เมืองท่ากระดานอยู่ในแควใหญ่ อิกเมืองหนึ่งเปน ๗ เมือง กะเหรี่ยงนั้นมีเปนกองตั้งอยู่เปนตำบล ๆ ที่วังกะตำบล ๑ นาสวนตำบล ๑ ที่อื่น ๆ อิกหลายตำบล ในที่นาสวนนั้นจีนเขยสู่อยู่มาก จีนเขยสู่เหล่านี้ สักข้อมือเสียส่วยปีละ ๖ บาท คนเลขคงเมืองกาญจนบุรีอยู่ใน ๓๕๐ เศษ มีกองส่วนผึ้งส่วยเงินขึ้นพระยาสุรเสนา ๓๐๐ เศษ ส่วยน้ำรักขึ้นกรมพระกระลาโหมเล็กน้อย ละว้าข่าสอูดเมืองศรีสวัสดิ์ประมาณ ๑๒๐๐ คน มอญ ๗ เมืองอยู่ใน ๓๕๐ เศษ ส่วยทอง ๗ กอง คนอยู่ใน ๗๐ เศษ ส่วยวังน่ามีบ้านเล็กน้อย คนพลเมืองพระยากาญจนบุรีเขาประมาณว่าสักหมื่นเศษ ในเมืองกาญจนบุรีนี้แต่ก่อนเปนเมืองน่าศึก ด้วยเขตรแตนข้างตวันตกนั้นต่อกันกับเขตรแดนเมืองมฤททวาย พม่ายกเข้าตีอยู่เสมอ เมืองราชบุรีเมืองกาญจนบุรีนี้ แต่เดิมไม่มีคนอยู่ข้างฝั่ง/*84*/ตวันตกเลย ด้วยพม่ามักมาลาดตระเวนทีละ ๒๐ คน ๓๐ คน ถ้าไทยพลัดมาข้างฝ่ายตวันตกน้อยคนพม่าก็จับไป ถ้าพม่าน้อยไทยก็จับมา แต่เปนดังนี้จนตลอดเมืองมฤทเมืองทวายเสียแก่อังกฤษ จึงได้ขาดข้าศึกแก่กันแลกัน ไทยจึงได้ข้ามมาอยู่ฝั่งตวันตกได้ แต่ถึงดังนั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พม่าตองซู่ยังเข้ามาในอาณาเขตรเราใม่ได้ ถ้าพลัดเข้ามา ๔-๕ คนก็คงคะจับขังคุกเสียสิ้น ถือว่าเปนคนสอดแนม ตกมาจนแผ่นดินทูลกระหม่อมทำหนังสือสัญญากับอังกฤษแล้ว พวกตองซู่จึงได้มีมาค้าขาย แต่ยังไม่ดกมากเหมือนแผ่นดินปัจจุบันนี้ ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ไม่แต่พม่าเปนสัปเยคต์อังกฤษ ถึงพม่าอยู่ในบังคับพม่าแท้ ๆ แลพวกเงี้ยวยางแดง ก็ปลอมเข้ามาเปนสัปเยคต์อังกฤษมาก เดี๋ยวนี้แทบจะทั่วไปทั้งหัวเมืองเหนือ แลตวันตกตวันออกแล้ว ถึงในกรุงเราไม่ได้ออกจากวังพันพบตองซู่เลย คนพวกนี้มักจะเปนคนชั่วโดยมาก ใจดุร้ายเปนยิบซี่ของเมืองไทย วานซืนนี้ฆ่าคนเสียที่เมืองสุพรรณเสีย ๖คนเจ็บ ๓ คน ที่เมืองเพชรบุรีเสียคน ๑ สองคน ไม่เห็นคนจะชั่วโกงเหมือนหนึ่งคนพวกนี้เลย พระพลสงครามบอกว่าในแม่น้ำน้อยนี้ เราขึ้นไปคงจะพบตองซู่ล่องลงมาบ้างเปนแน่ เขาว่าเดินบกมาถึงเมืองไทรโยค แล้วตัดแพล่องลงมาขึ้นที่เมืองกาญจนบุรี เขาได้/*85*/ขึ้นมาสองสามเที่ยวแล้วพบมากไม่ได้ขาดเลย ตั้งแต่ตั้งโรงโปลิศที่เชิงเขาแดนขึ้นแล้ว พวกตองซู่ที่ทำร้ายคนในเมืองกาญจนบุรีนั้นน้อยลง อนึ่งเราได้ผัดไว้แต่ก่อนว่าจะสืบเรี่องฝาง ท่าที่ฝางลงนั้น มักจะลงทางหนองบัวท่ามะขามมากกว่าที่อื่น เปนที่ถูกค้าไปรับซื้อกันที่นั่น ที่ท่าบ้านยื่นแฉเมืองศรีสวัสดิ์แลหัวเมืองมอญ ๗ เมืองมีพวกมอญ ละว้าข่าสอูดตัดฝางบรรทุกแพล่องลงมาขายเมืองกาญจนบุรีบ้าง ล่องลงไปขายถึงเมืองราชบุรีบ้าง ราคาฝาง ๓ ดุ้นหนักหาบ ๑ เปนฝางขนาดใหญ่ราคา ๑๖ ตำลึง ฝาง ๔ ดุ้นหนักหาบ ๑ เปนอย่างกลางราคา ๙ ตำลึง ฝาง ๕ ดุ้น ๖ ดุ้นหนักหาบหนึ่ง ร้อยดุ้นเปนราคา ๖ ตำลึง ยังฝางย่อมดุ้นเล็กน้อยไม่ได้นับเปนดุ้นขาย ขายกันหาบละบาท ราคานี้เปนราคากลาง ปี ๑ ฝางออกเมืองกาญจนบุรีใหญ่เล็กประมาณสองแสนดุ้นเศษเสมอเปนธรรมดา ถ้าเวลาราคาฝางแพงก็ออกมากขึ้น ถ้าถูกก็ออกน้อยลง ค่ำวันนี้ไม่สู้สบายนอนหัวค่ำกว่าทุกวัน พอ ๔ ทุ่มเศษเข้าที่นอน เห็นปรอทยังอยู่ ๘๐
วัน ๑ ฯ๙ ๒ ค่ำ วันนี้ตื่นย่ำรุ่งแล้ว ปรอท ๗๒ แต่งตัวมาลงเรือแหวด ยังต้องคอยของอะไรอยู่บ้างเล็กน้อย ประมาณสัก ๗ มินิต ๘ มินิต จนโมง ๑ กับ ๓๕ มินิตจึงได้ออกเรือ ที่วัดเหนือพระมาไชยันโต เรือแจกมาถึงหลัก/*86*/ ๕๐ สองโมง ๒๖ มินิต มาถึง ๕๑ มินิตตรงเขาตกน้ำ ที่ทำเนียบสมเด็จเจ้าพระยาอยู่ฝั่งข้างซ้ายมือ มีต้นไม้ใหญ่มากแต่เราไม่แลเห็นเรือน ทราบว่าไฟไหม้ทำใหม่ยังไม่แล้ว มีแต่ที่ริมน้ำเปนที่พัก มากลางทางพบไม้ไผ่บ้างแพเสาทุบเปลือกบ้างบ่อย ๆ ๓ โมง ๕๘ ถึงหลัก ๒๐๐ ห้าโมง ๕๕ ถึงหลัก ๓๐๐ มาอิกเกือบ ๓๐ มินิตถึงที่แก่งหลวง รวมมา ๓ โมง ๕๙ ฤๅ ๔ ชั่วโมงถึงแก่งหลวง ขึ้นเดินบกอ้อมแก่ง แก่งหลวงนี้เราได้มาสามหนทั้งหนนี้ เมื่อครั้งก่อนตามเสด็จทูลกระหม่อมมาคราวหนึ่ง ทรงเรือเก๋งมีข้างในมาด้วย วันนั้นฝนตกมาก มาทอดพระเนตรแล้วเสด็จกลับ เรามาคราวก่อนขึ้นไปเมืองสิงห์ มาถึงที่แก่งขึ้นเดินบกเหมือนอย่างคราวนี้ แต่สองคราวมาแล้วดูน้ำน้อยกว่าคราวนี้มาก คุณสุรวงษ์มาคอยรับส่งอยู่ที่แก่ง บอกว่าน้ำมากกว่าคราวก่อนถึงศอกเศษ เมื่อตามเสด็จมาคราวก่อน เราเคยขึ้นไปยืนบนศิลาริมแก่ง มีศิลาผุดมากน้ำเชี่ยวดังสู้ ๆ ทีเดียว แต่คราวนี้แลเห็นศิลาพันน้ำอยู่ห้ายอดเท่านั้น เสียงน้ำก็ไม่ดังเหมือนแต่ก่อน ทางเรือเดินข้ามแก่งนั้นอยู่ข้างซ้ายมือแต่เปนช่องแคบน้ำไหลเชี่ยวถ้าเรือจะไปตรงนี้ เสียงเอะอะใหญ่ทุกคราว แต่เดินมานั่งคอยเรือ แลลงเรือกันอยู่ประมาณสักครึ่งโมง เดิมสั่งให้เรือปิกนิกมาคอยที่นี่ มันเลยเหลวไปเสีย ไม่คอยอยู่ ต้องลงเรือแหวดมาตามเดิม ได้ออก/*87*/เรือจากท่านั้น เที่ยงแล้ว ๙ มินิตมาพ้นแห่งหลวงแห่งหนึ่ง เห็นเขาทับหมีอยู่ข้างน่า พอพ้นเขาทับหมีมาเห็นเขาปากดงอยู่ข้างน่า เขาทับหมีอยู่ข้างหลัง ตามสองข้างทางนั้นมีต้นไผ่มาก ริมน้ำเปนต้นตะไคร้น้ำแช่น้ำอยู่ตลอดทาง บ่ายโมง ๑ กลัวว่าฝีพายกินเข้ามาแต่เช้าจะหิว จึ่งรอเรือให้กิน เวลานั้นโมง ๑ แล้ว ๒๔ มินิต หยุดอยู่ ๒๕ มินิตออกเรือ มาถึงหลัก ๕๐๐ บ่าย ๒ โมง พอพ้นหลัก ๕๐๐ มาหน่อยหนึ่ง เห็นเขาปากดงอยู่ข้างหลัง ผิดกันกับข้างน่าไป ด้วยมีต้นไม้น้อยแลไปมีแต่ศิลาสีดำ แต่มิใช่ดำศิลาเขาโพลังกาพระบาท มาพบเรือโบดเหลืองที่ใต้บ้านยางเกาะหน่อยหนึ่ง แต่เราไม่หยากขึ้น ด้วยเห็นว่าจวนจะถึงอยู่แล้ว จะต้องถ่ายไปถ่ายมาลำบาก ในเวลานี้แจวไม่ใคร่จะขึ้น ต้องเอาคนลงเขนลาก แต่เรือโบดเหลืองเขามีถ่อหลายเล่ม ขยับจะเร็วกว่าเรือแหวดเสียอีก ถ้าน้ำที่ฦกแล้วหยั่งไม่ถึงสุดปลายถ่อ ถ้าน้ำตื้นก็ตื้นถึงท้องเรือครือทีเดียว คนลงยืนก็เพียงเข่าบ้างต่ำกว่าเข่าบ้าง มักจะมีหาดกลางแม่น้ำ แต่มีต้นไผ่ที่พังลงจากตลิ่ง ลอยน้ำมาติดอยู่บนหาดนั้นบ่อย ๆ ที๋บ้านยางเกาะนี้ เห็นมีเรือนโรงบ้างที่ริมฝั่ง ตัดไม้ไผ่ไม้รวกอย่างเช่นไม้รั้วกองไว้ริมตลิ่ง ตามระยะทางที่มาไม่ใคร่จะเห็นบ้าน แต่ได้เห็นกองไม้ที่ริมตลิ่งบ่อย ๆ คงจะมีบ้านเรือนอยู่ในไผ่เปนท่าไม้ลง /*88*/เมื่อมาพ้นบ้านนักการหน่อยหนึ่ง แลเห็นเขานักการ มาถึงหลัก ๕๕๐ บ่าย ๓ โมง ๕๓ วันนี้เปนวันถูกร้อนอย่างเอก ตั้งแต่มาแต่เช้าลงเรือมาหน่อยหนึ่ง ปรอทก็ ๘๐ เสมอมาแล้วขึ้นไปทุกที ๆ จนกระทั่งถึงเวลาเที่ยงได้ ๙๐ บ่ายลงยิ่งหนักขึ้น เมื่อบ่าย ๔ โมงถึง ๙๒ แดดโต้หน้าร้อนจึดถึงเหื่อโทรม มายามหนึ่งยังอยู่ ๘๐ มาถึงพลับพลากลอนโดบ่าย ๔ โมง ๒๘ มินิต คิดตั้งแต่ออกจากพลับพลาค่ายหลวงเมืองกาญจนบุรี มาถึงที่พักกลอนโด ๘ ชั่วโมง ๔๓ มินิต หักค่าขึ้นแก่งหลวงแลคอยเรือเสียครึ่งโมง ค่าฝีพายกินเข้า ๒๕ มินิต คงที่ได้แจวถ่อลากกันอยู่ ๗ โมง ๔๘ มินิต คิดถัวดูระยะทาง ๕๙๘ ฤๅ ๖๐๐ เส้น เปนเรือเดินอยู่โมง ๑ กับ ๑๘ นาทีต่อ ๑๐๐ เส้น ช้ากว่าเมื่อคลองมหาสวัสดีมาก ที่พักที่กลอนโดนี้ เปนหาดยื่นออกมากลางแม่น้ำ แต่คอดกลางอยู่หน่อยหนึ่ง ที่ตรงหักหาดที่ยาวที่สุดนั้น ทำพลับพลาหันหน้าไประหว่างใต้ กับตวันออกเฉียงใต้ ปลูกเรียงกัน ๓ หลัง ๆ ต้น ๕ ห้องเฉลียงรอบ ต่อลงไปข้างเหนืออีก ๒ หลังนั้น ๓ ห้องเฉลียงรอบ หลังแรกนั้นฝาแผง หลังทีหลังนั้นเปนฝาใบพลวง มีปรำข้างน่าทุกหลัง แต่หลังแรกนั้นมีพื้นกระดานปูปรำลดลงไปที่เรือจอดอิกชั้น ๑ กันฝาสกัดท้ายปรำเปนข้างน่าข้างใน แล้วมีตะพานชักน่าที่พักนั้น เดินตลอดถึงกันเปนที่เรืออาไศรย /*89*/ข้างหลังมีรั้วไม้รวกกั้นตลอดถึงกันทั้ง ๓ หลัง พื้นดินเปนกรวดก้อนใหญ่ทั้งนั้น พลับพลาตลอดระยะทางนี้เปนของพระยารามกำแหง95 กับพระศรีสวัสดิ์96 ทำทั้งสิ้น เวลาบ่าย ๕ โมงครึ่งกว่าแล้ว เราลงเรือไปเที่ยวเหนือน้ำขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่ง มีเรือจอดสองข้างทางมาก พ้นพลับพลาไปหน่อยหนึ่ง ตรงหลัก ๖๐๐ มีลำคลองแต่น้ำน้อยนัก เขากั้นเฝือกไว้แห่งหนึ่ง อิกแห่งหนึ่งเปนที่แผ่นดินต่ำ เห็นจะเปนทางน้ำเขาก็กั้นเฝือกไว้อิก ขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่งเปนหาดทรายกลางน้ำเปนเกาะเล็กเกาะน้อย น้ำเชี่ยวแรงอยู่ข้างจะงามอยู่ กลับมาถึงพลบค่ำแล้วทั้งไปทั้งมาพอได้ชั่วโมงหนึ่งพอถึงที่แล้ว ท่านเล็กมาฦๅว่าได้เห็นนกยูง ๓ ตัวได้ร้องขึ้นไปแล้ว แต่ก็ได้ยินจอกแจกอยู่ ถึงโดยว่าจะเห็นจริงก็เห็นจะยิไม่ได้ มืดแก่แล้ว วันนี้คุณสุรวงษ์พาคนทำพลับพลารมารับเสื้อนั่งพูดกันอย่หน่่อยหนึ่ง กินเข้าบนพลับพลาแล้วจะต้องนอนหัวค่ำ พรุ่งนี้จะตื่นแต่เช้า แต่จะบอกระยะบ้านที่ขึ้นมาเสียหน่อยหนึ่ง เผื่อจะเปนประโยชน์บ้าง ฝั่งข้างซ้ายมือนั้นขาขึ้นไป ที่ ๑ ศาลเจ้าสองพี่น้อง ข้างขวาเขาปูน ต่อขึ้นไปข้างซ้ายเขาตกน้ำ ทำเนียบสมเด็จเจ้าพระยา ต่อไปอิกบ้านหนองหญ้าขวามือ ขึ้นไปอิก/*90*/บ้านชุกยายยวน ต่อขึ้นไปบ้านนางแอ้ง ต่อขึ้นไปซ้ายมือบ้านแก่งหลวงแล้วแก่งน้อย ข้างขวาเขาทับหมี ข้างซ้ายเขาปากดง ต่อขึ้นไปอิกบ้านยางเกาะ ขึ้นไปข้างขวามือบ้านนักการ ก็ถึงกลอนโดบ้านอยู่ข้างซ้ายมือ ที่ตรงคลองเราออกชื่อไว้ ว่าเมื่อไปเที่ยวเวลาเย็นนั้น อนึ่งวันนี้กรมพิชิต97 มีฉันแลโคลงมาให้ แต่ตัวเราเองนึกอะไรไม่ออกเลย เพราะต้องดูโน่นดูนี่ แลเปนธุระอยู่ด้วย จดหมายระยะทางมาก กรมพิชิตเขามาคราวนี้ สบายกว่าทุกคราวจึงคิดคล่อง ขอบใจที่ได้ช่วยให้เยอแนลมีบทกลอนขึ้น ได้คัดลงไว้ในนี้
อุเปนทวิเชียรฉันท์
๑๑๏ ลุแหล่งณแก่งหลวง
ก็ระลวงระลุงลาญ
ละน้องนิราสถาน
จะสนุกสนานใด
๏ อุธกกระทบผา
ดุจมากระทบใน
อุราบราไหล
ประทะทับประทุกแด
๏ จะชมนทีธาร
ก็บบาลกระมลแล
จะนึกสนุกแปร
จิตรเศร้าบโดยจง
๏ อุธกกระทุ่มฟอง
กลนองสุชลลง
ชลาครหึมดง
อุระพี่ครหึมครวญ
/*91*/๏ กระแสบแปรคืน
ทุกขฝืนฤแปรปรวน
ผิห้ามคนึงนวล
ดุจแก่งสกัดชล
อินทวงษ์ฉันท์
๑๒๏ ที่สรงสนุกชล
บรคนรคางรคาย
พื้นลาดสอาดราย
คณะตรวดตระการตระการ
๏ เลื่อม ๆ ศิลาวรรณ
กลตสรรผสมผสาน
สีต่างละอย่างมาน
ก็มเลื่อมมลังมเลือง
๏ น้ำใสพิสุทธิสรง
บมิขุ่นจะคายจะเคือง
เย็นทราบอุราเปลือง
รอุปลดกระวนกระวาย
๏ จัดย่างจะหยั่งยืน
ฤก็ตื้นสเบยสบาย
ควั้ง ๆ กระแสสาย
ชลเชี่ยวผผังผผัง
๏ มัจฉาคณาพา
คณคลาระแวดระวัง
หวาดโลดกระโดดดัง
ก็พิฦกคครึกคโครม
โคลง
๏ น้ำไหลใสคว่างคว้าง
ชลวน
ปลาว่ายสายสินธุ์ยล
คล่ำคล้ำ
หาดลาดปราศคจากมล
ทินเปือก แปมนา
สนานสนุกน้ำตื้นน้ำ
ฦกเหล้นเย็นสบาย
/*92*/วัน ๒ ฯ๑๐ ๒ ค่ำ ตื่นนอนก่อนย่ำรุ่ง เรียกเสื้อผ้าอยู่ข้างขลุกขลักสักหน่อยหนึ่ง จนย่ำรุ่งแล้ว จึงได้ลงเรือม่วง กาพย์กับหมอสายไปด้วย วันนี้ควันในน้ำมากเต็มที เหมือนกับน้ำต้มยังไม่เดือด เมื่อตื่นนอนมาแล้ว ได้ดูปรอทอยู่เพียง ๗๐ เรือภายมาจนถึงท่าตะคร้อ แลเห็นเสาพลับพลายังเปนรูปพลับพลาอยู่ กับโรงอิกหลังหนึ่ง เสาสะแตนดาดยังอยู่ แต่แผ่นดินเห็นผิดไปทีเดียว ดูพลับพลาลงมาตั้งอยู่ใกล้น้ำ ที่ซุดเห็นจะผังยับเยิน น่าค่ายหลวงจนเหลือแคบนิดเดียว ปีนี้เปนปีที่ ๕ นับตั้งแต่เรามาคราวก่อนตลิงพังเข้าไปเปนนักเปนหนา ในแม่น้ำนี้คงจะเดินแรงมาก ตลิ่งคงจะพังทุกคุ้งแทบทุกปี แต่ต้นไผ่ลงน้ำเห็นจะหลายร้อยกอ ด้วยมาตามทางพอประมาณทีเดียว เหมือนหนึ่งหาดวังตะเคียน เราไปผักกินเข้าเช้าวันนี้ ไม่มีทรายเลย เปนดินทลายลงมาตรง ๆ ฤๅเปนดินพอกขึ้น รอยน้ำท่วมแตกระแหงอยู่ ชาวบ้านพูดกันว่า ร่องน้ำเดินเสมอทุกปีไม่ยืนที่ ๒ โมงเช้าไปตั้งลำพาชีเปนที่หลัก ๗๐๐ เข้าไปในลำนั้นประมาณสัก ๑๐ เส้น ดูน้ำมากกว่าเมื่อมาคราวก่อนเรืออวนตามเข้าไปด้วย แต่ถามเขาว่าน้ำมากนักลงไม่ได้ ปลาไม่มี เมื่อคราวก่อนนี้มากับสมเด็จเจ้าพระยา ปลามีมากได้ตัวใหญ่ ๒ ตัวเรียกว่าปลาตะโกกรูปร่างคล้าย ๆ ปลาแขยง โตสัก ๕ กำ ๖ กำ ๒ ตัวลงเรือพายม้าพอดี ที่ท่า/*93*/ตะคร้อนี้ เราเคยไปเที่ยวทางน้ำจนถึงกลอนโด แลขึ้นมาถึงจรเข้เผือก จึงได้ให้ชื่อเรือคะนู ๒ ลำชื่อกลอนโดลำ ๑ ชื่อจรเข้เผือกลำหนึ่ง ว่าข้างเดินบก แล้วป่าหลังท่าตะคร้อนี้ เห็นงามกว่าทุกแห่งหมด เปนพื้นทรายขาวหญ้าแพรกขึ้น มีต้นไม้เปนจังหวะเหมือนกับที่เขาเล่ากันว่าป๊าก มีต้นกลุมพุกที่เปนอาหารของเนื้อกิน กำลังมีลูก ถ้าปลูกเรือนอยู่ในระหว่างป่าเหล่านี้ มีรั้วต้นไม้ฤๅอะไรกันเปนอาณาเขตรเลี้ยงเนื้อเลี้ยงกระต่ายไว้ ยิงเล่นบ้างอยู่เงียบ ๆ จะสบายนัก ที่ปากคลองลำแม่พาชีนี้ มีแพกระท่อมอยู่ ๒ หลัง ๓ หลัง มีพวกญวนอยู่ ๔ คน ๕ คน ทำปลาในลำพาชี เห็นว่ากั้นเฝือกไว้เขาว่ากั้นสองตอน ไม่ได้ทำอะไรนอกจากปลา แต่ถึงทำปลาดังนั้น แล้วยังอดหมูไม่ได้ต้องขังคอกไว้บนแพ ตามทางเรือที่พายมา มีนกแก้วนกกลิงเปนฝูง ๆ ลิงก็มีอยู่บนต้นไม้ยั้วเยี้ยอยู่บ่อย ๆ เมื่อเกือบจะถึงหาดวังตะเคียน มีศิลาอยู่ริมน้ำข้างขวามือ พวกญวนล่วงน่าไปลงอวนเสียก่อนแล้ว แจวตามลงมาเราให้แจวกลับขึ้นไป พอถึงหาดดูเห็นมีปลากระพากตัว ๑ ปลาสายู ปลาอ้ายเบี้ยว ปลาสังกวาด ๓ โมงสิบมินิตแล้วเมื่อเราขึ้นหาด คุณแพตามเอาเข้าไปให้เรากินคอยเรืออยู่โมง ๑ กับ ๑๕ มินิตจนถึง ๔ โมง ๒๕ มินิตจึงได้ออกเรือมาเรือโบดเหลือง ออกเรือไปหน่อยหนึ่ง เห็นเขาข้างน่าข้างหลังที่บ้านจรเข้เผือก /*94*/เห็นเรือนคน ที่นั้นหลัก ๘๐๐ เวลา ๕ โมงเช้าแล้วที่หาดนั้นมีปรำพักสองหลัง มีเรือนบนฝั่งสัก ๕ หลัง ๖ หลังมีแพอยู่ ๕ แพ แต่เพหลังหนึ่งปลาดมาก เรือนฝากระแชงอ่อนตั้งอยู่บนลูกบวบตรง ๆ ทีเดียว บนบกมีกล้วยมาก มาถึงท่าสำเภาแม่น้ำแคบนัก ฤๅเขาเรียกกันว่าเกาะน้ำเชี่ยว ที่ตรงนั้นเรือเราถ่อไม่ขึ้น กลับลอยถอยหลังลงไปต้องเอะอะกันมาก แต่อยู่ข้างจะสนุกอยู่วันนี้ เดิมคนแจวเรือแจวมาพอถึงที่ ๆ เรือถอยหลังลงไปหลวงอุดม98เอะอะให้จับถ่อ สั่งให้ถอดแจวตัวเองก็เข้าถอดแจวด้วย ครั้นถึงที่ถ่อก็เอะอะทำท่าว่าฝีนายถ่อไม่เปนถ่อไม่ถูก ตัวก็จับถ่อเข้าถ่อเอง ต่ายไปบนกราบเรือ พอถึงน่าแก่ง ตีนพลาดลงจากกราบเรือ โครมครามลงมาครั้งหนึ่ง นิ่งเงียบไปสักครู่หนึ่ง แต่เสียงยังร้องเร่งฝีพายขรมอยู่ เห็นดุฝีพายว่าถ่อไม่แขงแรงถ่อไม่จริง ร้องเร่งให้ปีนขึ้นไปบนกราบ ตัวก็จับถ่อขึ้นถ่อใหม่ ทำท่าอย่างให้ฝีพายร้องให้เอาอย่างนี้ ๆ ประเดี๋ยวเสียงดังโพล่งใหญ่ เขาบอกว่าหลวงอุดมตกน้ำ สักครู่หนึ่งเห็นขึ้นมาเปียกทั้งตัว ตั้งแต่ตีนตลอดหมวกแต่ไม่หลุดจากหัว คราวนี้ไม่จับถ่อเลย ต่ายกันไปสักหน่อยหนึ่ง จึงได้เตือนเสียงดังขึ้นอิก ทีนี้น้ำเชี่ยวแรงจริง ๆ น้ำวนคว้าง ๆ จนริมตลิ่งไหลขึ้นได้บ้าง ต้นไม้ใหญ่ ๆ /*95*/ล้มอยู่ที่ริมคลองมาก มาหน่อยหนึ่งถึงบ้านตาลสามต้น เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่งลองนับดูตาลเห็นอยู่ ๑๑ ต้นแต่ใบโกร๋น ซักไซ้ไล่เลียงได้ความว่าเขาตัดไปห่อใต้ ตามแถบนี้ต้นยางมีมากพบริมแม่น้ำบ่อย ๆ เปนรอยเผาอยู่ทุกต้น ใต้พวกเหล่านี้ทำใช้ไม้ผุ เปนใต้อย่างเช่นเรียกว่าใต้ขี้ร่วง ถ้าไม่มีใบตาลใช้ใบเลี่ยงห่อ ชาวบ้านเหล่านี้ทำไว้สำหรับแลกของ กับฝ้ายอิกอย่างหนึ่ง เขาว่ามีไร่อยู่หลายแห่ง มีเรือมอญบรรทุกเกลือปลาเค็มเยื่อเคย ผ้าขาวผ้าเขียวขึ้นมาแลก แต่ใต้เหล่านี้ ไม่พอลงไปถึงบางกอกเลย หมดอยู่เพียงกาญจนบุรีเท่านั้น ที่ตาลสามต้นนี้ มีนาประมาณสัก ๑๐๐๐ ไร่ แต่อยู่ในเรือไม่แลเห็นเลย ด้วยตลิ่งสูงเกินในตา ที่จะแลเห็นได้ เขาว่าที่อื่นก็ยังมีอิกหลายแห่งที่เปนที่ทำนา มาตามทางพบแพไม้บ่อย ๆ เหมือนวันก่อน เปนไม้ไผ่บ้าง ไม้ทุบเปลือกบ้าง แลเห็นฝางกองอยู่บนตลิ่งมากแห่งหนึ่ง ผูกแพไว้จะบรรทุกเต่ยังมิได้บรรทุก เวลาเที่ยง ๔๔ มินิตถึงหลัก ๙๐๐ บ่าย ๓ โมงถึงห้วยแมงลัก เมื่อจวนละถึงห้วยแมงลักนี้ ต้องเอะอะถึงเป่าแตรเรียกพลทหารมาลากเรือ คราวนี้เรือเราดูเหมือนกับชักพระดูอลม่าน เรือก็ไม่ใคร่จะเดินเลย มีกรมการ ๑๔ คน ๑๕ คนมาคอยชักเรือ พอพ้นน้ำเชี่ยวแล้วก็ปล่อยไป ฉุดเรืออื่นต่อไป วันนี้กินแกงไก่ป่าอั่วปลาอ้ายเบี้ยว ฉู่ฉี่ปลาสังกวาดเมื่อเช้านี้/*96*/อร่อยนัก กินเข้าได้กว่าทุกวัน หลัก ๑๐๐๐ ถึงเมื่อเวลา ๒ โมง ๑๐ มินิต เธอมอเมตเตอรเวลาเที่ยง ๘๕ กรมนเรศว่าในเรือแหวด ๙๑ เรารอคอยดูมาว่าจะถึง ๙๐ เมื่อไรจนถึงบ่าย ๒ โมง จนขึ้นถึง ๙๐ สามโมงขึ้นไป ๙๑ สามโมงครึ่งเปน ๙๒ เปนสิ้นเกณฑ์ขึ้นอยู่เพียงเท่านี้ กรมนเรศว่า ๙๓ เปนสิ้นเกณฑ์ขึ้น ถึงพลับพลาบ่าย ๕ โมง ตรงฤๅจะย่อมสักนิดหนึ่ง ด้วยต้องมาจอดเรือคอยอยู่ ให้เขาตัดเสาเรือเข้าไม่ได้ คิดระยะทาง เอาเรือลำเหลืองเปนหลัก ออกเมื่อไรก็ไม่รู้แน่เรามาเสียก่อน พูดกันว่าย่ำรุ่งแล้วบ้าง โมงแล้วบ้าง แต่กรมพิชิตบอกว่า ๒ โมงแล้วเปนแน่ นายทอง99 รับเปนสกันต์ควรเชื่อได้ มาถึงพลับพลาวังหมึกบ่าย ๕ โมง กินเวลาถึง ๙ ชั่งโมง แต่อยู่ข้างจะหยุดโตโรโตเลบ้าง ทอนลงเสียสักครึ่งชั่วโมงเพียงแปดชั่วโมงครึ่ง ทาง ๔๕๐ เส้น เดินอยู่ ๑๐๐ เส้นต่อโมง ๑ กับ ๔๐ มินิต ที่วังหมึกนี้ชื่อออกจากแม่น้ำที่ตรงนี้ เขาว่าน้ำสีเขียวแก่เพราะน้ำฦกมาก ที่ว่าวังหมึกนั้นดุจหนึ่งว่าละลายด้วยหมึก ท้ายพลับพลาลงไปมีบ้านกะเหรี่ยงแลบ้านคนเขามีหลายสิบหลังเรือน แลแพบ้างเล็กน้อย นอกนั้นอยู่ฦกเข้าไป ที่ริมน้ำเห็นมีต้นกลัวยต้นมะพร้าวมาก แต่ที่ตรงตลิ่งริมน้ำทีเดียวมีต้นไม้ ผูกผ้าแดงผ้าสีชมภู/*97*/อยู่ต้นหนึ่งว่าศักดิ์สิทธ์มากชาวบ้านนี้นับถือกัน ห้าโมงครึ่งแล้วลงเรือไปยิงนกพบนาค ๒ ตัว ยิงถูกตัว ๑ แต่หนีดำน้ำไปได้ กลับมาถึงทุ่ม ๑ ตรวจดูปรอทลงอยู่ ๘๒ ที่พลับพลานี้ทำคล้าย ๆ กับพลับพลาโน้นเปนสามหลังเหมือนกัน แต่ตูแมนีสะแต เบ็ดเสร็จด้วยกันมีถึง ๕ อัน ๖ ทั้งขึ้นบนตลิ่ง วิเศษขึ้นที่ฝาเปนแผงลายดำ ๆ แดงๆ กับมีเพดานเปนแผงขึ้น แต่พลับพลานี้ไม่ได้ตั้งบนหาด เพราะน้ำฦกเปนวังต้องตั้งบนตลิ่ง พลับพลาสูง น้ำขึ้นกว่าที่กลอนโด เห็นพูดฦๅกันว่าตามตลิ่งที่มา เปนแต่รอยเนื้อรอยเสือไปทั้งนั้น อนึ่งวันนี้ลงเรือเล็กไปนั้น นั่งพิจารณาลำน้ำแลป่าไม้ เมื่อเวลาพระอาทิตย์ตกเสียงนกยูง นกกวัก นกออกนกเงือกนกกระแตแต้แวดร้องไก่ป่าขันเซงแซ่ไปดูสบายใจดี คิดโคลงให้เยอแนลหน่อยหนึ่ง
โคลง
๏ พระลบเจียนจับไม้
รอนรอน
แสงส่องสั่งอัมพร
พ่างย้อม
สีสลับกับสาคร
เขียวโสด ใสแฮ
อิกหมู่ไม้ไล่ล้อม
เล่ห์ล้ำรบายสี
๏ ปักษาเซงแซ่ซ้อง
หลายเสียง
บ้างหยุดบ้างบินเฉียง
สู่ไม้
ขึ้นรังร่วมคู่เคียง
กันพลอด
ฟังเพลิดเพลินใจให้
ห่วงน้องเนาหลัง
/*98*/๏ แลเฉนียนสูงน้ำเนิ่น
เนินทราย
เรือเล็กเล่มพายพาย
ล่องน้ำ
มากลางกระแสสาย
สินธุ์สุด ซึ้งเฮย
งามยิ่งงามนักซ้ำ
เสนาะทั้งวังเวง
๏ วังหมึกแม่น้ำเรียก
ตำบล นี้นอ
ชลบเชี่ยวฉวางกล
แก่งตื้น
น้ำดำดุจหมึกปน
เหตุฦก เหลือแฮ
วังหมึกชื่อเพราะพื้น
น่านน้ำดำมัว
อนึ่งยังมีอะมิวซเมนต์อิกอย่าง ๑ ยังต้องเติมไว้เสียข้างท้ายกลัวจะลืม วันนี้เทวัญกำลังเขียนเยอแนลอยู่ เหลียวไปเห็นตักแตนทองแดง เห็นว่าควรจะเก็บไปไว้มิวเซียมได้ ด้วยเปนของปลาดไม่เคยเห็นเลย ไล่ตามจับได้ตัวมาชมเชย เห็นตัวเปนมันลื่น ๆ สงไสย ดมดูกลายเปนตักแตนอาบน้ำแกง อนึ่ง ทอง100 ทำโคลงชมลิงมาให้บท ๑ กับโคลงเยาะนกอิกบทหนึ่ง เติมลงไว้ท้ายนี้
โคลง
๏ หมู่ลิงโลดแล่นเลี้ยว
ไล่กัน
ลูกกอดอกผายผัน
คู่ไม้
บ้างโน้มเหนี่ยวเถาวัล
โหนจับ ไม้แฮ
เรือหลีกหาดเข้าใกล้
โดดเร้นป่าสูญ
/*99*/๏ โคกม้าจับหาดจ้อง
จิกปลา
ยืนอยู่แต่เอกา
คู่ไร้
เรามาเพื่อนมีมา
เยาะนก เล่นแฮ
นกนึกอายเราไผล้
หลีกหน้าเลยหนี
วัน ๓ ฯ๑๑ ๒ ค่ำ ออกจากบ้านกลอนโดเมื่อวานนี้ ลืมบอกระยะบ้านจึงมาไว้น่าเยอแนลวันนี้ ต่อกลอนโดไปนั้นบ้านท่าตะคร้อ อยู่ฝั่งข้างซ้ายมือแล้วบ้านจรเข้มีทั้งสองข้าง แล้วต่อไปท่าโป่งท่าสำเภาอยู่ข้างขวามือทั้งสองบ้าน ต่อขึ้นไปมีบ้านที่คุ้งข้างซ้ายมือแต่ไม่รู้ว่าชื่ออะไร ขึ้นไปอิกข้างซ้ายมือตาลสามต้น บ้านนาหมื่นไชย แลถึงห้วยแมงลัก ในห้วยนั้นเขาว่ามีศิลายอนที่ใช้เข้ายา ข้างซ้ายมือบ้านห้วยแมงลัก แล้วถึงบ้านวังหมึกที่พักเมื่อคืนวานนี้ อนึ่งตรงน่าพลับพบาวังหมึกข้ามนั้น แลเห็นเขาสัพยา ท่านเล็กไปเช้าวันนี้ว่าใกล้ทีเดียว ไม่ถึงวังสราญรมย์เข้ามาในวัง ว่ามีรอยหมูรอยเนื้อมากไก่เถื่อนก็ชุม เราไปยิงไก่ได้ตัวหนึ่ง พอรู้ว่าออกเรือเสีย ก็รีบมา ๆ วันนี้บ้านท่ามะกรูดแล้วบ้านหลวงทิพปักเลนอยู่ฝั่งข้างขวาทั้งสองบ้าน ต่อไปบ้านแก่งไผ่ข้างซ้ายมือแล้ว ๆ ต่อไปท่าปราสาท เมืองสิงห์อยู่ข้างขวามีอ แล้วถึงแก่งแม่กระบานที่นั้นเขาว่ามีศิลาก้อนกลม ๆ อยู่ใต้น้ำ แต่น้ำมากไม่เห็น ต่อไปก็เปนแต่แก่งน้ำตื้นเชี่ยวปร๋อ แล้วถึงแก่งสองพี่น้อง ถึงที่พลับพลาพัก/*100*/เขาสองพี่น้อง เวลาเช้าวันนี้ เราตื่นนอนแต่ย่ำรุ่งเหมือนอย่างเช่นเคย พอสามส่วนได้ลงเรือ แต่วันนี้ไม่หนาวมากนักปรอทเพียง ๗๕ ไปเท่าใดก็ไม่รู้แน่พบหลักก็เลอะเปื้อนไป เมื่อไปได้ ๓๗ มินิตนั้นพบหลัก ๑๕๐๐ ครั้นไปอิกจนเวลา ๒ โมงครึ่งพบหลัก ๑๐๐ ไม่รู้ว่าเรื่องราวเปนกระไรกัน จะกำหนดในเยอแนลด้วยระยะเส้นนั้นเห็นจะเอาแน่ไม่ได้ คนที่จะอ่านเยอแนลแล้วขึ้นมาต่อไป ก็เห็นจะไม่มีใครมาวัดสอบ ถ้าจะว่าก็จะเหลวหนักไป กำหนดเอาแต่เพียงว่าเรือเดินตั้งแต่นั่นถึงนั้นเพียงเท่านั้นโมงก็เห็นจะดีอยู่แล้ว รู้เปนแน่ ผู้ที่จะมาต่อไปคงจะไม่มีใครเดินช้ากว่าที่เรามานี้ เข้าใจได้ว่าเปนอย่างช้าที่สุด มีน้ำเชี่ยวแก่อยู่ในตอนนี้ ๒ แห่ง มีศิลาเปนมอเขาอยู่ริมน้ำเปนตอน ๆ กันไป โมง ๑ กับ ๕๐ มินิตรถึงท่ามะกรูด พบคนลงมาอาบน้ำอยู่ ๖ คน ถามว่าชาวบ้านนี้ฤๅ เขาบอกว่ามาแต่ลาดหญ้าตามทางบก เอาเข้ามาส่งคนทำงาน รยะทางวันเดียวก็ถึง ที่นั้นไม่มีน้ำเชี่ยวมาก มีเกาะอยู่กลางข้างที่เราไปน้ำต่ำ ข้างเกาะอิกข้างหนึ่งนั้น ดูน้ำสูงกว่าข้างที่เราไป ๒ โมงเศษเล็กน้อย ถึงบ้านหลวงทิพปักเลน แต่ถามชาวบ้านร้องบอกว่าบ้านปากกิเลน ที่เรียกว่าปักเลนนั้น เขียนตามแผนที่ มีเรือนหลายหลัง ชาวบ้านมายืนอยู่บ้าง ข้างที่ตีนท่าต่อไปอิกหน่อยหนึ่ง เห็นลำน้ำตันดูเหมือนจะสุดอยู่เพียงเท่า/*101*/นั้นจริง ๆ ข้างหลังมีเขากั้นซ้อนเปนสามชั้น แต่พอจวนจะเลี้ยวจึงเห็นทางต่อไป ด้วยเปนคุ้งหัก จำเภาะมีเขาบังอยู่รอบ ต่อไปอิกเห็นเปนดินปนกับศิลาก้อนใหญ่ ๆ สูง จะว่าเปนเขาก็ไม่ได้ ด้วยข้างบนราบเหมือนตลิ่ง มีดงไม้รวก แลดูโปร่งไปไม่มีต้นไม้ใหญ่เลยจนสุดตา ยาวหลายเส้นอยู่ เวลา ๓ โมง ๒๕ มินิต พบเรือมอญสองลำมีเข้าหลามซ่มลูกเล็ก ๆ กับเข้าโภชขั้ว เรียกมาถามบอกว่าจะขึ้นไปขายที่เมืองสิงห์ที่ประทับร้อน ไปเต่ท่ายางโทนที่เราออกชื่อไว้เมื่อวานนี้แล้ว เราซื้อเข้าหลามมาให้คนเรือ ถามราคาเขาบอกว่ามัดละเฟื้อง มัดหนึ่งมีเข้าหลาม ๔ บอก เราซื้อหมดทั้งลำ ๒๖ มัด เปนเงิน ๓ บาทสลึง แล้วขอให้เขารับขนมปังเค็มแลขนมปังจืดไปลองกินดู มีเด็กอายุ ๓ ขวบ ๔ ขวบนั่งไปในเรือนั้นด้วย ใส่ปากเข้าดูเห็นเคี้ยวสบายไป ๔ โมงถึงทางขึ้นปราสาทเมืองสิงห์ เห็นเรือคุณสุรวงษ์กับศรีวิไลย101 จอดอยู่ที่นั่น มาอิก ๕ มินิตถึงปรำประทับร้อน ปลูกไว้ที่หาดเหนือท่าขึ้นไปหน่อยหนึ่ง หยุดอยู่ที่นั่นเรียกเรือทหารเข้าไป ให้เขาอวดเมียแล้วกินเข้าที่นั่น เรือยังไม่มาถึง คอยอยู่ที่นั่น แต่เร็วขึ้นกว่าวันก่อนนี้มาก ด้วยพระยามหามนตรี102 คิดเปลี่ยนตำราใหม่ เอาทหารขึ้นผลัดแจว ฝีพาย/*102*/อ่อนให้ทหารแจว ทหารอ่อนให้ฝีพายแจว พอเรือมาถึงนึกสองจิตรสองใจอยู่ ว่าจะขึ้นไปเมืองสิงห์ฤๅไม่ไปดี ด้วยไปเห็นคราวหนึ่งแล้ว พบเรือคุณสุรวงษ์เธอมา บอกว่าเรือศรีวิไลยอยู่ที่นั่น ก็หยากจะไปพบสักหน่อยหนึ่ง ด้วยตั้งแต่เขาออกสุกใส เราไม่ได้พบเลยไปกับยาย103 แดดร้อนจัดเต็มที ต้องลงเรือแหวดใหญ่ไป พบศรีวิไลยอยู่ในเรือที่ท่า ขึ้นไปบนโน้นพบยาย ศรีวิไลย นั่งอยู่ที่ทางจะขึ้นไป หยุดพูดหน่อยหนึ่งก็เดินขึ้นไป ทางประมาณสัก ๗ เส้น ๘ เส้น ถึงปราสาททิศ ๔ ด้าน ทางที่ไปนั้นเปนต้นไผ่ครึ้ม ไม่สู้รกนักพอเดินไปได้ แต่รอบนอกปราสาทนั้น ไม้ขึ้นรกชิดเดินไม่ได้ เราเข้าทางช่องปรางด้าน ปีนขึ้นไปตามก้อนแลงที่หักพังลงมา ถึงยอดกลางที่ทลายเปนกองอยู่ แล้วเลียบลงไปข้างมุมทิศที่ปราสาทนี้ ให้พระพลลองวัดดูยาวด้านตวันตกไปตวันออก ๒๐ วา เหนือไปใต้ ๑๘ วา มีปรางอยู่กลางยอด ๑ แต่ทลายเสียแล้ว ไม่เห็นว่าเปนอย่างไร ปรางทิศ ๔ ทิศ รูปร่างเห็นจะเหมือนกับปรางใหญ่ชักกำแพงแก้วติดกัน ข้างด้านน่าสามด้าน ด้านหลังทิศต่อปรางทิศกลาง ทั้งสองข้างนั้นมีหลังคายาวเปนที่เรือนจันท์ในร่วมกลางสัก ๔ ศอก ที่ปรางแลกำแพงแก้วเรือนจันท์ทั้งปวงนี้ก่อด้วยแลงแผ่นใหญ่ ๆ แต่พิเคราะห์ดูมิใช่ศิลาแลง/*103*/อย่างเช่นเคยใช้ในที่อื่น ต่อยออกก็เปนกรวดเม็ดกลม ๆ ดำ ๆ คล้าย ๆ กับกรวดที่ทุ่งนาคราช จะประสมปูนฤๅสิ่งใดตัดเปนแผ่นอิฐสีแดงคร่ำ ๆ เหมือนศิลาแลง ดูเปนอาติฟิเชียล มิใช่ศิลาแลงจริง ถ้าจะประมาณการดูก็เห็นว่าจะเปนของสร้างมาช้านานแล้ว จะเรื่องเดียวกันกับสร้างนครวัดฤๅทีหลังมา เมื่อยังเล่นฝีมือช่างชนิดนี้อยู่ตามแถบนี้ คงจะเปนเมืองใหญ่ ในแผ่นดินสยามครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง แต่จะไม่สู้ใหญ่โตบริบูรณ์มากนัก แต่อยากจะไว้เกียรติยศให้เลื่องฦๅต่อสู้ข้างฝ่ายตวันออกเขาบ้าง ครั้นจะสร้างปราสาทขึ้นด้วยศิลาเช่นเขาทำกันทางโน้น อานุภาพผู้คนก็จะไม่บริบูรณ์ทำไปไม่ได้ จึงได้คิดแบ่งเบาทำศิลาปลอมใช้ดังนี้ ดูก็เปนของทน ๆ อยู่ได้นาน ไม่ผุเปื่อยเหมือนกับอิฐตามธรรมเนียม จะทำเปนวัดฤๅเปนวังก็ไม่ทราบ แต่เห็นเล็กนัก ใหญ่อยู่แต่ปรางกลาง ถ้าจะว่าเปนวัดก็ไม่เห็นมีสิ่งสำคัญ เปนพระพุทธรูปฤๅสิ้งไรในที่นั้นเลย แลงที่ก่อนั้นแผ่นใหญ่บ้างเล็กบ้าง ตัดเอาเฉภาะตามที่ ๆ จะต้องการ ที่ทับหลังโค้งแผ่นใหญ่น่าใหญ่ศอก ๘ นิ้ว น่าน้อย ๑๕ นิ้วยาว ๒ ศอก ๔ นิ้ว ปราสาททิศสูงประมาณ ๕ วา เรือนจันท์สูงประมาณสัก ๑๐ ศอก แต่คราวนี้รกดูยาวนัก ไม่เหมือนอย่างมาคราวก่อน ดูเหมือนคราวก่อนได้ไปดูอะไรอิกแห่งหนึ่ง นอกจากปราสาทหมู่นี้ออกไป จำไม่/*104*/ถนัด ๕ โมงครึ่ง แล้วกลับมาพบยาย ศรีวิไลย เลี้ยงน้ำมะพร้าวซ่มที่ตีนท่า ตลิ่งนั้นสูงสัก ๕ วา ๖ วา ชันโกรกที่เดียวต้องทำทางขึ้นลงทบไปทบมา ได้ออกเรือเวลาเที่ยงมาจากเมืองสิงห์หน่อยหนึ่ง ก็ถึงแก่งแม่กระบาน พระยากาญจนบุรี กับหลวงปลัด104 ลงน้ำมายืนคอย ให้คนทิ้งเชือกจะฉุดเรือ ผูกพวนไว้สำหรับลากมีทรายเปนเกาะอยู่กลาง ข้างหนึ่งเชี่ยวกว่าข้างที่เราไป เราไปข้างกว้าง ๔ มินิตจึงพ้นแก่ง เขาว่าที่นี่พื้นเปนกรวดก้อนใหญ่ ถ้าน้ำน้อยจึงจะเห็น มาอิกหน่อยหนึ่งถึงน้ำเชี่ยวอิกคราวหนึ่ง หัวเรือเกือบจะเบนกลับลงไป ต้องเอาคนลงน้ำประคองไป เวลาเที่ยงเธอมอเมตเตอร์ ๘๕ ไม่สู้ร้อนนัก แต่ได้ให้เรือแหวดเก๋งเตี้ยลองดู เวลาบ่ายโมงเศษ เรือจอดขึ้นถึง ๑๐๔ ดิครีเปนอย่างเอกถึงมึน บ่ายโมง ๑ พบคุณสุรวงษ์ลงอวนอยู่กลางทาง บอกว่าพลับพลานั้น ทำไว้ที่สองพี่น้อง ประเดี๋ยวก็จะถึง ไม่ต้องไปถึงลุ่มสุ่ม ต่อมาอิกแห่งน้ำเชี่ยว เรียกว่าแก่งวังยาง แก่งสองพี่น้อง ปล้ำเรือขึ้นมาตามเคย บ่ายโมงครึ่งถึงสองพี่น้อง เรือเดินประมาณ ๒ ชั่วโมง ถึงสองพี่น้อง พอขึ้นบนพลับพลา พบคุณสุรวงษ์มานั่งอยู่ที่นั้น ลงอวนที่หัวหาด เหนือพลับพลา ได้ปลาบ้างในหมู่ปลาเหล่านั้น มีปลากระพากใหญ่ตัวหนึ่ง/*104*/ซึ่งเปนปลาสำหรับแม่น้ำนี้ สีเหลืองงาม ให้ไปเยอไปทำรูปไว้ อนึ่งเราเห็นว่า หลวงปลัดเมืองกาญจนบุรีแขงแรงดีแต่ยังเปนหลวงปลัดอยู่ จึงให้เขียนสัญญาบัตร ตั้งให้เปนพระอร่ามคิรีรักษ์ปลัด ได้ให้สัญญาบัตรที่พลับพลานี้ ให้ผ้าม่วงผืนหนึ่ง เสื้อเข้มขาบตัวหนึ่ง บ่าย ๔ โมงครึ่ง ลงเรือเล็กไปเที่ยวตามเคย ไปหน่อยหนึ่งเห็นนกยูง บินผ่านหน้าไปตัว ๑ แล้วเห็นมีวัวอยู่ริมตลิ่งหลายตัว ทำนองเจ้าฝีพายจะว่าเปนวัวป่า พอแลเห็นบ้านคนมีหลายเรือน มีไม้ไผ่แลเสากองอยู่มาก ไปจนพบหลัก ๔๐๐ แล้วกลับเรือมาเวลาย่ำค่ำ พอทุ่มหนึ่งก็ถึงพลับพลา พระยากาญจนบุรีนำกะเหรี่ยงนายกองบ้านยางโทน เปนที่ขุนพิทักษ์ไพรวัน105 มาหา กับพวกพ้องอิก ๓ คน มีขนมแคกงา ซึ่งเป็นที่นับถือของกะเหรี่ยงมาให้ ๔ อัน ขนมนี้ถ้าเวลาเขามีงานไหว้ผี ฤๅอะไรใหญ่ ๆ ก็เลี้ยงกันทุกคราว ทำด้วยแป้งเข้าเหนียว นึ่งพอสุกแล้วเอาลงครก ตำผสมงาแลเกลือเปนอย่างอร่อยของพวกกะเหรี่ยง ดูเหมือนชาวบางกอกเขาก็ทำขายกันบ้าง เราให้เงินสลึงเงินเฟื้องคนละ ๓ บาทคนละกึ่งตำลึงทุกคน แต่ขุนพิทักษ์ไพรวันนั้น ให้เงิน ๕ ตำลึงกับเสื้อตัวหนึ่งด้วย อนึ่งพระยากาญจนบุรี ได้เงินโบราณตราช้าง ขนาดเงินสลึงพดด้วง กับแร่กันงูอันหนึ่ง /*106*/มาให้ ได้แจกเสื้อพระสิงห์106 แลกรมการผู้ทำพลับพลา พลับพลานี้หันน่าไปตวันออกตรง ด้วยอยู่ฝั่งข้างซ้ายมือ ข้างขวามือตรงน่าพลับพลาข้ามนั้น เขาสองพี่น้องเปนก้อนหินใหญ่ลงอยู่ในน้ำ ๒ ก้อนดูงาม วันนี้พระสัจจาเอาเนื้อมาให้ แล้วบรรทุกพรานมาทั้งลำเรือ ได้เรียกตาครูเฒ่าชื่อปาน เปนขุนสกัดนิกร107 มาไล่เลียงดู ตัวตาพรานนี้เปนขุนหมื่นกองด่านพระพลอยู่บ้านหนองไผ่ อวดว่าได้ยิงเสือมาสัก ๓๐ ตัวแล้ว ปืนนั้นใช้คาบศิลาอย่างเรียกกันว่าสุตัน ยิงมาจนลำกล้องบางเต็มที จนปากบอกเจียนอะไรได้ไม่กลัวแตก ใช้ดินเต็มสัดยาวทีเดียว ดินนั้นก็ต้องตำเอง กระสุนปินก็ไม่ใช้หล่อว่าเบาไปไม่แน่น ต้องใช้ทุบ ปืนนั้นประจุทิ้งไว้เท่าไร ๆ กี่เดือนก็ได้ ยิงสัตวได้ถึง ๑๒ ตัว ๑๓ ตัว จึงชำระปืนทีหนึ่ง ถ้าจะชำระต้องเส้นเหล้าเป็ดไก่ทุกคราว มีนิทานที่ยิงเสือนั้นหลายเรือง แต่จะจดลงในเยอแนลก็จะมากนักไป จะว่าแต่เรื่องเดียวเถิด เดิมตาปานกับพวกไปล้อมช้าง ไปด้วยกันประมาณสัก ๓๐ คน หยุดนอนอยู่กลางป่า เวลากลางคืนที่ทับตะโก ชื่อม่วงคนหนึ่งนอนอยู่ใกล้กับตาปาน แต่เจ้าม่วงนั้นอยู่กลางทีเดียว เวลากลางคืนเสือชะเง้อขึ้น/*107*/ไปบนแคร่ ลากเอาตัวอ้ายม่วงไป คนร้องเกรียวกราวเอะอะกันขึ้น ได้ยินเสียงอ้ายเฒ่าม่วงนั้นสองหนก็เงียบไป ครั้นจะติดตามไปก็เปนเวลากลางคืนมืดนัก รอกันอยู่จนรุ่งสว่าง ตาปานก็ออกตามไปคนเดียว พบรอยเลือดเปนทางไป พบกางเกงแลผ้าที่อ้ายเฒ่าม่วงนุ่ง ไปหน่อยหนึ่งก็พบขาข้างหนึ่ง ตาปานก็เอาขานั้นไปด้วย แล้วไปพบตัวกัดกินเสียเพียงบั้นเอวแล้ว ตาปานจึงเอาตัวนั้นผูกเข้ากับไม้ให้แน่นแล้ว ขัดห้างขึ้นอยู่บนต้นไม้สักครู่หนึ่ง เสือก็มากินที่ศพ ดึงเชือก มัดอยู่แน่นไม่หลุด ตาปานยิงถูกไหล่รวบตัดหัวใจ เพื่อนที่ไปด้วยกันอิกคนหนึ่ง ยิงข้างท้ายตลอดขึ้นมาถึงหัวไหล่ โดดโผเข้ามาที่ศพ ตกลงมาตายอยู่กับศพ แต่ยังนั้นยังไม่ไว้ใจซ้ำเสียอีกคนละนัด เห็นว่าตายแน่แล้ว จึงลงมาวัดดู เสือนั้นยาวถึง ๖ ศอกเศษเกือบ ๗ ศอก สมเด็จเจ้าพระยายังเอาหนังไปทำรูปไว้เล่นจนทุกวันนี้ ตัวแกเองถูกอีเก้งขวิด เพราะสุนักข์ในไล่อีเก้งวิ่งเข้ามาที่ตัวแก ๆ จับเขาสองข้างฟัดลง อีเก้งตาย แต่เมื่อเวลาขวิดนั้นยังไม่รู้ตัว ต่อเพื่อนทักเข้าแลดูที่แผลฦกเข้าไปเกือบ ๒ องคุลีจึงได้ล้มผางลง ตาครูคนนี้ตั้งพรานถอดพรานได้ ถ้าพรานคนใดเสือกัดได้ ต้องถอดเสียจากพราน เพราะสัตวทำอันตรายได้ ไม่สู้สัตวได้ ผู้ที่ถูกถอดนั้น คือน้องของตัวเองถูกเสือกัด ลูกศิษย์คนหนึ่งหมูป่าขวิด ต้อง/*108*/ถอดทั้งสองคน วันนี้ ๔ ทุ่มแล้ว เธอมอเมตเตอ ๘๑ ยังร้อนอยู่ ต้องอาบน้ำอิกคราวหนึ่งจึงไปนอน
วัน ๔ ฯ๑๒ ๒ ค่ำ เวลาเช้าลงเรือไปตามเคยเหมือนอย่างก่อน ที่แก่งน้ำเชี่ยวนี้มาเมื่อเย็นวานไม่ต้องฉุดสาวพวน วันนี้พระยากาญจนบุรีกับพระพลลงมาคอยอยู่แล้ว ต้องยอมให้เขาฉุดแต่ก็ดีอยู่ที่เร็วขึ้นอิกหน่อย ปรอท ๗๔ โมงหนึ่ง ๔๕ ถึงบ้านยางโทนที่ไปเมื่อวานนี้ วันนี้เราได้ยินนกกระแวนร้องเพราะ เมื่อวานนี้นกกิ้งเขนพูดจ้อเหมือนนกคิรีบูรณ์ วันนี้ในการยิงนกอยู่ข้างจะสนุกหน่อยหนึ่ง แต่สนุกอย่าง เอมปิติแฮนด์ เมื่อไปถึงหาดแห่งหนึ่ง เปนเกาะอยู่กลางน้ำฝั่งข้างหนึ่งเปนศิลา ได้ยินเสียงนกยูงร้อง ก็จอดเรือเข้าไปที่หัวหาด ค่อยย่องขึ้นไป กาพย์กับหมอสายตามขึ้นไปด้วย พอโผล่กอตไคร้น้ำออก เรายังไม่ทันเห็นมัน ๆ เห็นเราก่อน ออกบินเรายิงตามสลับกันกับหมอสายคนละนัดเปน ๔ นัด พอถึงคำรบ ๔ ทึบๆ ไปข้างซ้ายมืออิกตัวหนึ่ง หมอสายยิงอิกสองนัด ไม่ถูกทั้ง ๖ นัด ด้วยไกลเต็มที ถึงโดยจะถูกบ้างก็เห็นจะไม่อยู่ด้วยยิงข้างหาง แลเห็นผลุดเข้าไปในกอไม้ไผ่ ย่องตามไปอิก หมอสายออกหน้า พออีเก้งตื่นเรือริมน้ำ วิ่งผ่านหน้าขึ้นมา เราถือปืนลูกปรายทั้ง ๒ คน เปลี่ยนปืนเวสต์ลีรีเชิด วิ่งตามไป หมอสายวิ่งออกหน้า ไปเจอะห้วงน้ำในหาดอยุดฉงักอยู่ที่นั้น อีเก้ง/*109*/ก็เข้าป่าไป วิ่งเสียหอบทีเดียวไม่ได้การอะไรเลย ที่จริงหาดนั้นงามเปนท่าทางที่สัตวจะลง รอบมีต้นตะไคร้น้ำขึ้นหนา กลางเปนที่เตียน มีต้นไม้บ้างเปนหย่อม ๆ มีห้วงน้ำอยู่ข้างเหนือหาดห่างแม่น้ำเข้ามาเปนลำเล็ก ๆ กว้าง ๆ เปนกว้างบ้าง ราบลงไปจนถึงน้ำ น้ำฦกกลางห้วงใหญ่สักศอกเศษใสเห็นพื้นใหลริน ๆ เสมอ ที่ตามขอบหนองมีหญ้าต้นแดงใบเขียวดูงามดี มีรอยตีนเสือกวางอีเก้งก่ายกันไป ขี้นกยูงขาวไปทั้งหาด ไปอิกหน่อยหนึ่งพบอีเก้งอิก หลวงอุดมร้องตะโกนชี้มือว่าอีเก้ง ๆ เราจับปืนลูกปราย ง้างนกขึ้น กาพย์ส่งปืน เวสต์ลีรีเชิด มาให้ร้องบอกว่าพระแสง ๆ อ้ายฝีพายก็ร้องว่าโน่น ๆ พร้อมกันขึ้นหมดเสียงก้องไป ตั้งสติก็ไม่ทัน พออีเก้งโดดเข้าป่าไป คราวนี้สั่งกันใหม่ว่าถ้าพบอีเก้งอย่าให้ร้องอื้อึงให้ใช้สกิด พอไปอิกหน่อยหนึ่งหลวงอุดมสกิดหมอสาย สกิดกันต่อมามองหาอีเก้งไม่เห็น กระซิบถามกันว่าไหนอยู่หลายคำ หลวงอุดมก็ชี้มือกระซิบบอกโน่น ๆ มองหาอีเก้งเท่าไรก็ไม่พบ จนสงไสยขึ้นมาร้องถามว่าอะไร บอกว่าไก่ ดูเหมือนอย่างเรื่องขี้มูกมากสามมือปาม ไปอิกหน่อยหนึ่งพบเขาริมน้ำ ตั้งเปนก้อนดูงามนักที่นี่ ท่านเล็กจดหมายไว้ว่าเหมือนพระพุทธฉาย ไปอิกหน่อยหนึ่งถึงแก่ง เรือถอยหลังพายไม่ขึ้นเต็มเหนื่อยทีเดียว ๔ โมงเช้าแล้ว เราตั้งใจว่าจะไปจอดพักที่ถ้ำตาหยก /*110*/พายไปเท่าไรก็ไม่ถึงถ้ำตาหยกเลย พอพบเรือคนลงมาถามว่าถ้ำตาหยกไกลฤๅ เขาบอกพ้นมานาน จึงได้นึกได้ว่าศิลาแห่งหนึ่งเปนช่องอยู่ เราได้ชี้มือว่าถ้ำตาหยกก็คงจะคล้ายอย่างนี้ แต่คงจะกว้างใหญ่กว่านี้ ถึงทั้งเห็นดังนั้นแล้วก็ไม่ได้พิจารณาตรวจตราว่าอย่างไร ล่องมาทีเดียวด้วยนึกว่าไม่ใช่ตาหยกเห็นเลวนักไว้ขากลับ ฤๅอย่างไรบางทีจะได้ดู แวะขึ้นหาดทรายหาที่ร่มยาก ต้องเดินอ้อมหาดมาเหลี่ยมหนึ่ง พอได้กินเข้านิดหนึ่ง ๕ โมง ๔๐ มินิต ลงเรือโบดเหลือง มีน้ำเชี่ยวต้องลากพวนบ้าง ต้องถ่อบ้างถี่ทีเดียววันนี้ มาถึงแก่งท่าช้างเที่ยง ๔๔ เห็นเขาถ้ำกระแซสูงใหญ่ยาวอยู่ข้างขวามือ เปนน่าผาชันหยั่งลงมาถึงริมน้ำ สีศิลาดำ ๆ ขาว ๆ มีต้นไม้รวกเล็ก ๆ ขึ้นอยู่บนยอดเหมือนเขาทั้งปวง วันนี้ในเรือเราเวลาเที่ยงปรอทถึง ๘๙ ร้อนจัด วันนี้มีเอกชิเดนซ์ถึง ๒ หน คนถ่ออยู่พลัดตกลงไป คนนำร่องกำลังชี้โว้ชี้เว้อยู่พลอยตกตามลงไปอิก คนแจวเรือนั้นขึ้นเรือได้ แต่คนนำร่องนั้นลอยไปไกลถึงต้องเอาเรือม่วงไปตาม ด้วยถูกที่ตรงน้ำเชี่ยวมาพบน้ำเชี่ยวอิกสองหน วันนี้ดูเหมือนตั้งแต่ลงเรือเหลืองมาพบสัก ๗ แห่ง ที่น้ำจะเชี่ยวแล้วจำเภาะจะเปนที่หัวเลี้ยว มักจะมีทรายแลกรวดกองอยู่กลางน้ำเสมอน้ำบ้าง ต่ำกว่าน้ำเล็กน้อยบ้าง เปนเกาะมีต้นตะไคร้ขึ้นบ้าง น้ำไหลมา/*111*/สองข้างเชี่ยวแรง เปนร่องไปตามริมตลิ่ง น้ำข้างในสูงกว่านอกร่อง ไปริมตลิ่งกว้าง ๓ วาบ้าง ๔ วาบ้าง ถึง ๕ วาเปนอย่างกว้าง บ่าย ๒ โมง ๗ มินิตถึงคลองลุ่มสุ่ม คลองนี้ไปได้ตลอดถึงพรหมแดนพม่าอังกฤษ เมื่อวานนี้หลวงอุดมหนีลงเรือม่วงเสียไม่มาขึ้นเรือโบดเหลือง วันนี้จึงได้มาขึ้นแต่ไม่จับถ่ออิกเลย กระดากเรื่องวานซืนนี้ คลองลุ่มสุ่มนั้นอยู่ข้างซ้ายมือ ข้างขวามือตรงหัวแหลมมีต้นมะพร้าวอยู่หลายต้น เขาว่าเปนค่ายลุ่มสุ่มเก่า แต่เดี๋ยวนี้ไม่มีคนมีแต่กะเหรี่ยงอยู่ ๒ เรือน ๓ เรือน มาถึงพลับพลาบ่าย ๒ โมง ๒๕ มินิต แต่ยังจอดไม่ได้ ต้องแก้ไขตัดเสาตัดส้างอยู่ จน ๕๐ มินิตจึงจอดได้ วันนี้เห็นนายปาน108ปลัดศรีสวัสดิ์มารับอยู่ด้วย เขาโดดน้ำลงไปตัดเสาแลทำการเหมือนกับคนตามธรรมเนียม พลับพลาวันนี้แปลกกว่าที่อื่น ๆ หน่อยหนึ่ง ด้วยหลังสุดท้ายนั้นห่างออกไป เพราะมีหาดทรายกลางน้ำคั่นอยู่ น้ำที่นั่นไหลเชี่ยวพอเล่นได้ รูปร่างพลับพลาเหมือนกันทุกพลับพลา แต่กั้นห้องไม่เหมือนกันสักแห่งหนึ่ง ไม่ต้องพูดถึงกั้นห้องดอก ไม่เห็นสำคัญอันใด พลับพลาหันหน้าในระหว่างเหนือกับตวันตกเฉียงเหนือ วันนี้เรือจะไปบางกอกลำหนึ่ง เราก็ไม่มีธุระสิ่งใด แต่ต้องมีหนังสือบอกไปที่ท่านกลางฉบับหนึ่ง /*112*/พอให้รู้ว่ามาดี ด้วยคราวนี้คนเล่าฦๅกันมาก ดูเหมือนมาแล้วจะไม่ได้กลับไปบางกอก เวลาเย็น ๕ โมงลงเรือเล็กไปเที่ยว พ้นพลับพลาไปหน่อยหนึ่ง ดูเขาราวกับกำแพงที่ตรงหัวเลี้ยวปลายแหลมแลดูแม่น้ำตรงนั้นตรงไปปลายทีเดียว เปนภูเขาตั้งมียอดซ้อนกันต่ำลงมามีต้นไม้ หาดกลางน้ำมีเกาะต้นตะไคร้น้ำขึ้นเขียวเต็มปกไปแลไม่เห็นทราย มีแหลมจากฝั่งข้างซ้ายมือ ยื่นออกมาแต่กิ่วอยู่ที่ต่อกับฝั่ง คลุมด้วยต้นตไคร้น้ำเหมือนกัน ถ้าแลดูตั้งแต่หัวเลี้ยวไปจนถึงภูเขาข้างหลัง ดูเหมือนหนึ่งเปนเกาะ ๒ เกาะตั้งอยู่กลางน้ำงามนัก หายเข้าไปก็เปลี่ยนไปทุกที ๆ จนไปถึงปลายแหลมนั้นจึงรู้ว่ามิใช่เกาะ พายเข้าไปอิกหน่อยหนึ่งจึงถึงเกาะจริงๆ น้ำในระหว่างเกาะนั้นเชี่ยวจัดตามเคย ตรงฝั่งท้องคุ้งเปนเพิงศิลาฦกออกเหมือนหนึ่งถ้ำ เมื่อไปถึงนั้นพบนกยูงบินผ่านหน้าไปตัวหนึ่ง ค่ำแล้วเรากลับมาประมาณสักครึ่งโมงถึงพลับพลา ระยะทางวันนี้แก่งน้ำตื้นมากหลายแห่ง ถ้าแลแก่งตามระยะทางมีท่ายางโทนท่าวังตะเคียน แก่งท่าช้าง แก่งเสลี่ยง เมืองลุ่มสุ่ม พลับพลาพ้นน่าไประหว่างเหนือแลตวันตกเฉียงเหนือ ค่ำวันนี้แจกเสื้อพระลุ่มสุ่ม109 กรมการทำพลับพลาตามเคย พระสัจจาได้เนื้อมาส่งด้วย เธอมอเมตเตอรเมื่อหัวค่ำนี้ ๘๖.
/*113*/วัน ๕ ฯ๑๓ ๒ ค่ำ วันนี้เช้าออกมาพบพระองค์สายได้นกยูงมาตัวหนึ่ง แต่เปนนกยูงหางสั้น เธอให้บ่าวไปยิงในป่าตัวไม่ได้ยิงเอง อิก ๕ มินิตจะโมงเช้าออกเรือไป เธอมอเมตเตอ ๗๖ สองโมง ๓ ส่วนพ้นระยะทางที่เราได้ขึ้นไปแล้วแต่เป็นวานนี้ มีแก่งน้ำตื้นเหมือนแก่งทั้งปวง วันนี้เราพบนกยูงถึง ๒ คราว ได้ยินเสียงร้องบนหาด ครั้นหายเข้าไปขึ้นบก พอย่องเข้าไปจวนจะพ้นต้นตะไคร้น้ำก็บินหนีไป แต่อย่างนี้หลายครั้งหลายคราวมาแล้ว ที่จริงก็สนุกอยู่ แต่ถ้าได้ตัวจะสนุกขี้นมาก วันนี้จับอยู่ที่ต้นไม้ริมแม่น้ำก็ตัวหนึ่งฝีพายเห็นแต่บินหนีไปเสีย ที่เขาหมาฝั่งข้างขวามือมีช่องอยู่ริมน้ำสูงพ้นน้ำขึ้นไปสักศอกเศษ มีช่องกว้างประมาณสักศอกคืบ สูงศอก ๑ เปนโพรงฦกลงไปเปนน้ำพุออกทางนั้นอ่อนไม่สู้แรงนัก ที่ในโพรงนั้นพื้นล่างเปนทราย ที่ปากช่องทางน้ำนั้นจับเปนตะใคร่น้ำหนาอ่อน ๆ เหมือนดิน น้ำนั้นรศกร่อยอุ่น ๆ เหมือนน้ำแม่น้ำในเวลาเช้า เขาหมาที่ตรงนั้นศิลาเปนแท่นทึบเปนหลืบเปนโพรงเหมือนถ้ำมาก ที่ตรงกันข้ามมีมอญตัดไม้ปลูกกระท่อมอยู่ริมน้ำ ถามชื่อตำบลบอกว่าน่าเขาหมาเขากวาง ต่อไปอิกหน่อยหนึ่งก็เห็นเขากวางลงมาริมน้ำเปนเทือกยาว เปนโพรงห้อยย้อยไปบ้างเปนศิลาก้อน ๆ บ้าง ดังเช่นเขาว่ากันว่าเหมือนอ่างปลาเงินอ่างปลาทอง ต่อไปอิกหน่อยหนึ่ง/*114*/มีศิลาอยู่ในน้ำ ก้อนอยู่ข้างจะเขื่อง อยู่ห่างจากฝั่งมีเสาหลักเขียนหนังสือไว้แต่อ่านยากเต็มที ไม่ถูกแกรมมาด้วยเปนมอญพูดไทย แค่พูดเข้าใจความได้โดยอนุมาณว่าเปนที่พรมแดนเมืองท่าตะกั่ว กับเมืองลุ่มสุ่มต่อกัน วันนี้สุนักข์กับกวางไล่กันงาม ๆ หลายคราว ถ้าเขากวางไปอยู่ข้างน่า เขาสุนักข์คงมาอยู่ข้างหลัง เขาสุนักข์อยู่ข้างน่า เขากลางไปอยู่ข้างหลัง ด้วยเขาทั้งสองเทือกนี้ตั้งอยู่ริมน้ำคนละฟาก เขาสุนักข์อยู่ข้างขวามือ เขากวางอยู่ช้างซ้ายมือ แม่น้ำคดไปคดมา เลี้ยวทีหนึ่งก็กลับกันทีหนึ่ง คอยดูจับอยู่เสมอ สนุกแต่เวลาที่เห็นนั้น มีศิลาลงมาริมน้ำทุกคราว แลดูภูเขานั้นก็คงจะเปลี่ยนท่าเปลี่ยนรูปทุกคราวแต่พอสังเกตไต้ แต่ริมน้ำนั้นเปลี่ยนกันทุกคราวไม่เหมือนกันเลย งามไปละคนคนละอย่าง ที่ยอดกวางในเลี้ยวหนึ่ง ดูเหมือนจะพลัดตกลงมาแต่ตั้งอยู่ดี บางทีก็เปนหินก้อนใหญ่ริมน้ำ เปนเพิงบ้างเปนน่าผาตรงบ้างต่าง ๆ กันหลายอย่าง แต่เปนอย่างนี้เห็นจะสัก ๘ เที่ยว ๙ เที่ยว ๔ โมงเช้าแดดร้อนจัดเราขึ้นอาไศรยที่ฉง้อนศิลา เปนที่ลาดไถลบ้าง เปนฉง้อนบ้างพออาไศรยนั่งได้อย่างแคบ ๆ เห็นเขาล้อมเกือบจะรอบ แต่มิใช่เขาอะไร หมากวางนั้นเอง ลองยิงปืน เวสต์ลีรีเชิด เอาใบไม้เปนเป้ากับแผ่นดินยิงข้ามแม่น้ำลองดูหลายนัด เสียงปืนดัง/*115*/ตังไปแล้วยังครืน ๆ อยู่นานเหมือนฟ้าร้อง กินเข้าต้มที่ศิลาที่เขาลาด เอียงอยู่ข้างหนึ่ง เขาจัดที่ให้เราขึ้นไปนั่งข้างบน แต่เห็นน้ำคว่ำเปนพระประธานอยู่ไม่มีความศุข จึงได้เกณฑ์ให้กาพย์กับเทวัญขึ้นไปนั่ง เราเปลี่ยนเอาที่กลาง พอเรือมาถึงลงเรือแหวดต่อไป เพราะเยอแนลค้างนัก กลัวจะเปนดินพอกหางหมู ให้เทวัญจดเยอแนลไปตามทาง ออกเรือไปแล้วยังนาน กว่าจะพ้นหมากับกวางไล่กัน ต่อไปอิกเห็นเขาช้างอ่อน เขายุ้งเข้า ถึงพุไพรเที่ยง ๑๕ มินิต ในลำแม่น้ำที่เราเห็น มีต้นละหุ่งเปนดงใหญ่บ่อย ๆ ที่พ้นพุไพรมานี่หน่อยหนึ่งก็มี ทีล่วงมาแล้วหลายแห่ง ต่อขึ้นไปจนกระทั่งถึงพลับพลาก็เห็นมีมาก ถ้ามีผู้ต้องการทำเอาเม็ดไปขาย ก็เห็นจะได้มาก คงจะมีขึ้นอิกตลอดทาง ถามดูเขาว่ามอญเก็บไปบ้างก็มี ว่าราคาถึงเกวียนละ ๗๐ บาท ๘๐ บาท เปนเองไม่ต้องมีใครช่วยเหลืออะไรเลย วันนี้เห็นมีหินสองข้างน้ำบ้างบางแห่ง ปรอทในเรือขึ้น ๙๐ แล้วอยู่ข้างละร้อน เราให้จอดเรือที่วังใหญ่ค่อยร่มหน่อยหนึ่ง วันนี้ตั้งแต่ลงเรือแหวดมา ผ่าแก่งน้ำเชี่ยวมา ๓ แห่ง จอดเรือเที่ยง ๕๖ ที่วังใหญ่นี้ เห็นเปนแม่น้ำกว้างกว่าทุกแห่ง ไม่มีอะไรรกเรี้ยวในกลางน้ำ คอยเรือเหลืองไม่ใคร่จะมาได้ เห็นจะปล้ำตัวมาไม่ค่อยจะไหวที่แก่งน้ำเชี่ยว ๓ แห่ง บ่ายโมงกับ ๔๘ จึงได้ลงเรือเหลือง /*116*/ปรอทก็ ๙๐ เหมือนกัน แต่เห็นจะเปนด้วยปิดน่าต่างอุดอู้นัก ถึงวังกร่างบ่าย ๒ โมง ๕ มินิต น้ำที่ตรงนั้นตื้นเชี่ยว เรือระกิ่งไม้ข้างขวามือ เรือทหารโรยลูกมะพร้าวลงมาก็ไม่ลงมาถึงเรือ หัวเรือหันกลับแทงลงมา กลับน่าเปนท้ายต้องกรานถ่อไว้ จนจับเชือกได้แล้ว จึงค่อยเหนี่ยวขึ้นไปช่วยถ่อกรานขึ้นไปจนหัวเรือตรง ตกลงเบนต้องหมุนเรือเสียรอบหนึ่ง เบ็ดเสร็จด้วยกัน ๖ มินิต จึงได้ไปได้ ไปถึงที่ทับตอง บ่าย ๓ โมง ๑๕ มินิต เกือบจะได้หมุนอิกรอบหนึ่ง แต่น้ำที่นี่ฦกมากเชี่ยวจัด ต้องเอาเรือทหารขึ้นไปจอดไว้ข้างน่า แล้วเอาลูกมะพร้าวผูกเชือกโรยลงมาพอถึงเรือที่เรือจับไว้ แล้วค่อยถ่อขึ้นไป เชือกนั้นเอาคนลงรั้งไว้ข้างน่า พอไม่ให้หัวเรือเบน ถ่อขึ้นไปพอถึงที่เรือโยงเชือก ก็ต้องเอาถ่อกรานเรือรับไว้พอให้อยู่ แล้วเรือทหารลำข้างน่าโรยเชือกมาอิก จับเชือกได้แล้วถ่อพยุงขึ้นไปดังนี้ทุกตอน ๆ ครั้นจะให้เรือทหารจับเชือกติดกันไปทีเดียว ก็พายไมไหว ด้วยเชือกตกท้องช้างลงไปในน้ำหนักนัก แต่เรือทหารเปล่า ๆ ก็เต็มพายอยู่แล้ว แต่ที่วุ่นขลุกขลักดังนี้ มิใช่จะเปนทั่วไป แต่เรือเราลำเดียวด้วยใหญ่เหลือเกิน หนาหนักแจวไม่ค่อยจะขึ้น เรืออื่นเขาสาวพวนบ้าง แจวขึ้นไปเปล่า ๆ บ้าง ถ่อสองสามเล่มบ้างก็ขึ้นไปได้ หยุดคราวหนึ่งหลาย ๆ มินิต กว่า/*117*/จะส่งเชือกกันได้บางทีก็ถึง ๑๐ มินิต ทางเดินจึงได้ช้าเกินตำราไป ครั้นเราจะไม่มาในเรือเหลืองนี้เล่า เห็นว่าเรือเหลืองจะต้องหยุดเสียแต่หลายวันมาแล้ว ช้าก็ต้องทนเอาเพราะจะหาความศุข เหมือนอย่างกับจากเรือนมาอยู่หลังหนึ่ง ถ้าลงเรือแหวดจะเร็วขึ้นอีกหลายชั่วโมง ที่พันตองนี้ แลเห็นเขาท่าตะกั่วอยู่ข้างน่า น้ำเชี่ยวเปนสองตอน ตอนหลังแต่หยุด ๆ ไป ๆ อยู่ถึง ๔๕ มินิตจึงได้พ้นน้ำเชี่ยว พอพ้นพันตองมาหน่อยหนึ่ง ก็ถึงแก่งสารวัด เฉภาะอยู่ตรงหัวเลี้ยวเปนข้อศอก ที่ฝั่งข้างท้องคุ้งซ้ายมือเปนดินยื่นออกมาจากฝั่ง มีต้นตะไคร้น้ำ ต่อออกมาเปนหินดาดราบเสมอพอพ้นน้ำแล้วมีก้อนหินอยู่ในน้ำ ขวางมาตามแม่น้ำอิกเปนเทือกกัน ที่สูงพ้นน้ำ ๓ ก้อน ก้อนเล็กอยู่ไกล้หินดาดก้อนหนึ่ง ที่กลางเยื้องขึ้นมาหน่อยหนึ่ง อิกก้อนหนึ่งแล้วอยู่ใกล้กับร่องน้ำ ที่เรือเดินอิกก้อนหนึ่ง สูงพ้นน้ำมาก ต่อก้อนใหญ่นั้นออกมา มีก้อนใหญ่อยู่ในน้ำต่ำกว่าหลังน้ำอยู่เห็นจะสักคืบเศษ อยู่ริมร่องทีเดียว ทำให้น่ากลัวขึ้น ในระหว่างหินก้อนนั้นกับฝั่ง ห่างกันประมาณ ๕ ศอก ๖ ศอก เฉภาะลำเรือขึ้นมา เมื่อเรือเราขึ้นมานั้น ต้องโยงเชือกไว้ที่หัวเรือ ให้คนฉุดเส้นหนึ่ง แล้วก็สาวพวนขึ้นมา มีคนลงยืนในน้ำ คอยประคองเรือ เมื่อเรือเข้ามาถึงระหว่างช่องแก่งนั้น เก๋งข้างขวามือระต้น/*118*/ตะไคร้น้ำ หินข้างซ้ายมือเกือบจะครู่กับฝีข้างเรือทีเดียว ติดจะตูบิค หอมาถึงกลางลำ ฉุดข้างหัวเรือเบนเข้าตลิ่งไปหน่อยหนึ่ง ท้ายเรือเกือบจะฟัดหิน สาวข้างท้ายเรือมาหน่อยหนึ่ง พอให้พ้นหินข้างหลัง น่าเรือจะไปฟัดข้างน่า อยู่ข้างจะลำบากสักหน่อยหนึ่ง แต่ประเดี๋ยวเดียวสัก ๒ มินิต ๓ มินิตก็พ้น น้ำเหนือแก่งใต้แก่งไม่สู้เชี่ยวนัก เชี่ยวอยู่เฉภาะที่ตรงแก่ง เรือเราไม่เห็นน่ากลัวอะไร มีคนคอยพยุงนับสิบนับร้อย แต่เรือทั้งปวงจะลำบากบ้าง แต่ถึงดังนั้น ขาขึ้นดูไม่สู้น่ากลัวนัก ด้วยแลเห็นมาแต่ไกลพอระวังได้ แต่ขาลงถ้ารู้ตัวแล้วก็ไม่เปนไร ถ้าเผลอไม่รู้ว่าแก่งสารวัดอยู่ที่นั่นแล้วคงลงแก่งเปนแน่ เพราะอยู่ตรงหัวเลี้ยว เรือมาไม่แลเห็นแก่งเลย พอแลเห็นก็โดนโป้งทีเดียว แต่เขาว่าว่าร่องริมตลิ่งนี้ พึ่งเปนปีนี้ แต่เดิมเดินร่องกลางว่ามากกว่าเดี๋ยวนี้ บางคนว่าแก่งหลวงน่ากลัวกว่านี้ บางคนว่าแก่งนี้น่ากลัวกว่าแก่งหลวง แต่เราไม่รู้ที่จะตัดสินว่ากระไร ด้วยเคยมาที่แก่งหลวงถึง ๓ หนก็จริงอยู่ แต่ไม่เคยข้ามแก่งทางเรือเลยสักคราวเดียว วันนี้ฝีพายตกน้ำอิก ๓ หน ๆ ที่สุด หลวงอุดมร้องว่ามันไม่หนาวก็ให้หมั่นตกไปเถิด วันนี้ค่อยเชื่องเข้าไปจับถ่อบ้างแต่ไม่ขึ้นกราบเลย ถ่อก็ไม่แขงแรงเหมือนแต่ก่อน แต่เสียงกระเหม่นมาสิพ่อ ๆ ดังขึ้น ถ้าถึงถ่อแล้ว ให้คน/*119*/ถ่อเติมทุกที ท้ายเมืองท่าตะกั่วฝั่งข้างซ้ายมือมีบ้านกะเหรี่ยงแต่ไม่แลเห็นเรือน เห็นจะตั้งลึกเข้าไป เห็นแต่กระเหรี่ยงผู้หญิงผู้ชายเด็กผู้ใหญ่ออกมายืนอยู่ที่ท่าน่าบ้าน ประมาณ ๖ คน ๗ กน ที่ตลิ่งต่ำน่าบ้านนั้นทำไร่ยายาวอยู่ แต่เขาว่าไม่ซื้อขายใคร เปนแต่ทำพอใช้ หั่นเส้นหยาบทีเดียว พอย่ำค่ำตรงแต่ยังสว่างดีอยู่ ถึงน่าเมือง เห็นต้นมะพร้าวหลายต้น ต้นมะขามบ้าง ต้นมะม่วงก็มี ที่ริมน้ำนั้นต้นละหุ่งเปนดงใหญ่ ไม่แลเห็นอะไร เขาว่ามีเรือนอยู่ ๔ หลัง ๕ หลัง เหนือเมืองมาหน่อยหนึ่ง ฝั่งข้างขวามือนั้นเอง มีทุ่นไม้ไผ่ หมายศิลามีอยู่ในน้ำ เรือมาตามฝั่งซ้าย ถึงพลับพลาเหนือค่าย ถ่ายเสบียงตรงแก่งอีแจะ เวลาค่ำแล้วสามส่วน วันนี้ไม่ต้องเวิกอะไรในการที่จะเอาเรือเข้าจอดได้เร็ว วันนิี้ทางไกลเบ็ดเสร็จด้วยกันมาอยู่ในเกือบ ๑๒ ชั่วโมง ทั้งหยุดทั้งพักออกไปนั่งอยู่น่าพลับพลา คุณสุรวงษ์เอาปลามาให้ดู ว่าไปลงอวนที่วังสดึง ได้ปลาอีชุบตัวหนึ่ง วัดดูยาว ๓ ศอก กว้างศอกหนึ่งเปนปลาหนังหนาไม่มีเกล็ด เปนปลาใหญ่ในแม่น้ำนี้ ต้องกะเกณฑ์ให้มิศเตอร์ไปเยอสตฟ์ ไปไว้มิวเซียม ต้องทำอยู่ ๗ ทุ่มจึงได้แล้ว ได้ปลาลึงค์อิก ๕๐ ตัว ยาวศอกคืบ ๖ นิ้ว กว้างคืบ ๑ คุณสุรวงษ์แจกทั่วกัน เธอว่ามาคราวก่อน เธอลงไม่ได้ปลาใหญ่เลย ได้แต่ปลาเล็ก ๆ /*120*/คราวนี้เปนคราวดีทีเดียว ได้ปลาใหญ่ ๆ มาก พระยากาญจนบุรีพากะเหรี่ยงนายกอง หลวงพิทักษ์บรรพต110 แลพวกกระเหรี่ยงอิกหลายคนมาหา ให้เสือเหมือนหลวงพิทักษ์ไพรวันนายกองคนก่อน พวกที่มาด้วยนั้น ก็ให้เงินเฟื้องเงินสลึง กระเหรี่ยงพวกนี้ เดิมมาแต่บ้านมองที้ทางวันหนึ่ง กับเห็นพระยากาญจนบุรี พระพลเขาเหนื่อยมาก ต้องเพิ่มของให้อิก พระยากาญจนบุรี เสื้อเข้มขาบริ้วดี ผ้าม่วงอย่างดีผืนหนึ่ง พระพลเสื้ออัตลัดดอกลาย ผ้าม่วงอย่างกลางผืนหนึ่ง แลพระท่าตะกั่ว111 กรมการ ที่ทำพลับพลาก็แจกเสื้อเหมือนทุกคน แล้วดูกะเหรี่ยงรำแลเป่าแพน ร้องเพลงดูก็ไม่ผิดกันกับพอกแพนแลเป่าแพนนัก รำอย่างป่า ๆ ใครก็รำได้ ไม่ต้องมีครูหัด แต่พวกเขาเองรำได้บางคน ถ้าเปนคนไม่เคยรำ ก็รำไม่เปนเลย ปล้ำมวยด้วยอิก ๒ คู่ ตาหลวงถูกกาพย์ยอออกรำเอง ขยับจะปล้ำมวยเสียอิกแต่ห้ามไว้ ให้รางวัลพอสมควร ๕ ทุ่มครึ่งแล้ว ตูเล็ดหาวนอนเต็มที พลับพลาหันหน้าระหว่างเหนือ แลตวันตกเฉียงเหนือ เวลา ๕ ทุ่มครึ่งปรอท ๗๙ เข้านอน.
/*121*/วัน ๖ ฯ๑๔ ๒ ค่ำเช้าเธอมอเมตเตอร ๗๔ หนาวกว่าวานนี้หน่อยหนึ่ง วันนี้ออกเรือสายกว่าทุกวัน โมง ๑ ด้วยเมื่อคืนนี้นอนดึก แลเห็นว่าระยะทางใกล้ ด้วยรู้เปนแน่ว่าจะไปพักที่น้ำพุ ไปพ้นพลับพลาหน่อยหนึ่ง พบน้ำไหลสูงครึ่งแม่น้ำ ต่ำครึ่งแม่น้ำ ๆ ไหลแทงสายน้ำตะแคงมาข้าง ๆ แต่ไม่สู้เชี่ยวนัก มีเกาะเล็ก ๆ อยู่ในน้ำ ๓ เกาะ ต่อไปถึงแก่งตาเพอน้อย มีหินในน้ำ ๓ ก้อนที่ฝั่งข้างซ้ายมือ น้ำไม่สู้เชี่ยวนัก ต่อไปถึงแก่งตาเพอใหญ่ มีศิลาลาดลงมาในน้ำแผ่นใหญ่ เหมือนแก่งสารวัด อยู่ฝั่งข้างซ้ายมือ แต่ทางร่องน้ำกว้าง น้ำก็ไม่สู้เชี่ยวนัก ที่น้ำเชี่ยวมีบ่อย ๆ เมื่อ ๒ โมง ๒๐ มินิตมาถึงแก่งน้ำตื้น เปนหาดยื่นออกมาจากฝั่งทั้งสองข้าง เกาะตั้งอยู่กลาง แต่หาดที่ยื่นทั้งสองฝั่งนั้นเยื้องกัน เฉภาะเกาะอยู่กลางเหมือนลับแล เรือต้องอ้อมเกาะนั้นออกมา ๒ โมงครึ่ง เรือตรงน่าเขาดักงาอยู่ข้างซ้ายมือ มาตามทางวันนี้ไม่เห็นมีสัตวสิ่งใด เสียงไก่ริมตลิ่งก็เงียบไป นกก็น้อย ได้ยินเสียงนกยูงร้องครั้งหนึ่งเมื่อมาถึงท้ายหาด ครั้นขึ้นไปดูบนหาดก็ไม่เห็นอะไรย่องเก้อไปเปล่า ๆ ครั้นพบพระชลธาร112 เขาแปลว่าที่แถบนี้มีธารน้ำบนบกมาก สัตวจึงไม่ลงกิน ไปจนกระทั่งสระสี่มุม พ้นนั้นขึ้นไปจึงมีสัตวต่าง ๆ วันนี้เห็นแต่หอยกาบ/*122*/มีมาก ถ้าน้ำตื้น นอนกลิ้งอยู่กับกรวดระกะไป หอยนี้มิใช่โตเปล่า เขาว่ากินอร่อยด้วย เนื้อเหมือนกับเต่า มีคนกินกันมาก เก็บฝากกันไปถึงบางกอกก็มี พอเลี้ยวแหลมก็เห็นเขาพุน้ำร้อนก่อน เราได้เห็นแผนที่แลรูปเขียน สมเด็จเจ้าพระยาทำใหญ่ พอแลเห็นวาบเดียวก็ทักได้แต่ไกล ท่านเล็กลงเรืออยากจะเห็นเร็วๆ หายไปหน่อยหนึ่ง พอ ๓ โมงก็ถึงเขตรเขาน้ำพุ ฝั่งข้างซ้ายมือเปนศิลาก้อนใหญ่ ๆ ทิ้งเปนกองขึ้นไปไม่เปนรูปเขา แต่ข้างขวามือนั้นเปนศิลาแท่งใหญ่ เปนน่าผาเพิงงามมาก ที่ตรงกลางทางจะเข้าไป มีเกาะเล็กอยู่กลางน้ำเกาะหนึ่ง ต่อนั้นไปก็เปนที่น้ำพุ แต่ข้างซ้ายมือนั้น แลเห็นก็เปนหินกอง ๆ อยู่ดังนั้น ไม่แลเห็นว่าเปนอย่างไร ไปก็ไม่ใคร่จะได้เหลียวข้างซ้าย อยากแต่จะเหลียวขวาเสียมาก พอเข้าไปอีกหน่อยหนึ่ง เปนน่าผาชันเหมือนกับศิลาพังลงมาในน้ำ ที่ข้างล่างริมน้ำเปนก้อนใหญ่บ้างเล็กบ้าง เหมือนที่มอซ้อนกันลงมาจนถึงน้ำ มีดินบ้างแต่น้อยแห่ง ที่น่าผาชันตรงนั้นไม่มีต้นไม้เลย มีแต่บนหลังที่ราบยอดเขา แลที่ิมอข้างล่างเขานั้น เปนยอดสูงน้ำประมาณ ๑๑ วา ๑๒ วา ตามที่น่าผาชันกับมอล่างต่อกัน มีน้ำพุออกมาเปนช่อง ๆ ช่องเดียวไหลลงทางหนึ่งก็มี ลงต่างช่องแต่มารวมกันลงน้ำสายเดียวก็มี ที่ลงต่างช่องต่างสายมารวมกันแต่ที่ลงน้ำก็มี แต่น้ำไม่ตกลงมาจากที่/*123*/สูงนัก อยู่ริมๆ กับมอดังนี้มีอยู่ถึง ๖ แห่ง ต่อไปอิกริมกับพุใหญ่คนละเหลี่ยม ช่องน้ำตกสูงขึ้นไปเกือบจะถึงครึ่งเขา มีศิลาที่กระทบน้ำกระจายเปนฝอย สายน้ำโตงามสักหน่อยหนึ่ง อาบได้สบาย มีอยู่อีกแห่งหนึ่งพอเลี้ยวแหลมเขานั้นหน่อยหนึ่ง พวกเราที่ไปในเรือตกใจหมด ไม่รู้ว่าจะงามถึงเพียงนี้เลย คิดว่าพุที่ว่าเมื่อตะกี้นี้ ก็ดีอยู่บ้างแล้ว ครั้นมาเห็นตรงน่าพุนี้เข้า กลับงามกว่ารูปที่เขียนไปเสียอิก ท่วงทีที่น้ำตกนั้น จะพรรณายากนัก จอดเรือชมอยู่ตรงน่านั้นสักครู่หนึ่ง เห็นสมกับนิราศ ที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าท่านทรงว่า
๏ มาพลางทางแสนคนึงหา ไนยนาแลลับไพรสณฑ์ ยิ่งแดดาลร่านร้อนทุรนทน จึงลุดลเข้าห้องไอยรารมย์ เปนช่องชั้นเชิงผาศิลาลาศ รุกขชาติรื่นรวยสวยสม ไพจิตรพิศพรรณอยู่น่าชม ลมพัดพากลิ่นสุมาลย์มา มีท่อธารน้ำพุดุดั้น ตลอดหลั่งไหลลงแต่ยอดผา เปนโปร่งปล่องช่องชั้นบรรพตา เซนซ่าดังสายสุหร่ายริน บ้างเปนท่อแถวทางหว่างบรรพต เลี้ยวลดไหลมาไม่รู้สิ้น น้ำใสไหลซอกศีขรินทร์ แสนถวิลถึงสวาสดิ์ไม่คลาศคลา เกษมศุขศุขสานต์สำราญเริง บรรเทิงจิตรพิศวงหรรษา ชลอได้คิดจะใคร่ชลอมา ให้เปนที่ผาสุขทุกนางใน คิดเคยเมื่อเคยไปสรงสนาน สุคนธ์ธารทิพรศสดใส อันหอมหวลอวลอบสุมาไลย มาร้างไร้สุคนธกำจร /*124*/เจ้าเคยถวายภูษาสุธาสรง อันบรรจงทิพรศเกสร เคยไพบูลย์ด้วยดรุณนิกร ทีนี้มากำจรอยู่เอกา ฯ
นึกว่าจะไปที่อื่นเสียก่อนแล้วจะรีบมาอาบน้ำ จะได้ให้เสด็จยายท่านสรงทันแดดไม่ร้อน แลเวลาอาบน้ำแล้วจะได้ลงเรือทีเดียว ถ้าจะอาบเสียก่อนแล้วจึงไปเที่ยวอื่น ๆ ก็จะต้องพาเหงื่อลงเรือไปด้วย เวลาเช้าวันนี้เย็นสักหน่อยหนึ่ง เข็ดน้ำพุลำธารที่เมืองจันทบุรีไปจะหนาว จึงไปเสียที่ทางขึ้นบนยอดเขาก่อน จอดที่ตะพานเปนแพลูกบวบลอยเขาตัดทางใหม่ห่างจากน้ำพุไปข้างเหนือน้ำประมาณสัก ๓๐ วา ตลิ่งที่ตรงนั้นสูงสัก ๑๔ วา ๑๕ วาเปนคั่นเวียนขึ้นไป ถึงหลังเปนดินราบเสมอพื้นตลิ่งทั้งปวงในที่นั้น เขาว่าเดินตลอดมาได้ จนถึงสระ ๔ มุม เดินทางไปข้างขวามือ ได้ร่มไผ่แลต้นไม้อื่นๆ บ้าง ทางประมาณสัก ๑๐ เส้น เปน ๓ แยก ๆ หนึ่งขึ้นไปดูที่ต้นน้ำตกไม่ไกลนัก มีทางน้ำออกจากศิลา ๓ แห่ง แต่ไม่เปนลำธารน้ำไหลนองไป เปนแต่ทางน้ำไหลลงไปจนถึงที่พุ ที่ท่วมเปนห้วงๆ อยู่ตามพื้นก็มี ตามทางน้ำไหลไปนั้น กว้าง ๕ ศอกบ้าง ๖ ศอกบ้าง ๗ ศอกบ้างหลายแยกกันไปหลายทาง ไปลงที่น้ำตกใหญ่นี้ เปนทางใหญ่หน่อยหนึ่งมีรากไม้อยู่ตามรางน้ำเต็มไปทั้งนั้น สีเขียวๆ ขาวๆ แดงๆ เหมือนอย่างกับรากต้นไม้ที่แช่ไว้ในขวดน้ำ ดึงมาเล่นง่าย ๆ ข้างนั้นมีปรำเปนที่พักตรงกลางทางสามเพร่ง มีต้นมเดื่อดิน ๓ ต้น มีลูกอยู่ริม/*125*/โคนต้นบ้างตามลำต้นบ้าง หยุดเก็บอยู่หน่อยหนึ่ง กินกาแฟไปพลาง เดินลงไปดูหมายว่า จะไปให้ถึงหลังน้ำพุก็ไปไม่ได้ ทำนองไปขี้เกียจลุยทางตั้งแต่น้ำออกจากศิลาข้างบนไปถึงที่ตรง เปนน้ำพุสัก ๙ เส้น ๑๐ เส้น ไม่มีศีลาเปนเขาเปนห้วยสิ่งไร เปนพื้นแผ่นดินราบน้ำพุนั้นก็เปนศิลาอยู่ริมตลิ่งเท่านั้น เดินกลับมาลงเรือไปดูบ่อน้ำร้อน แรกขึ้นไปเห็นมีบ่อในระหว่างก้อนหิน มีไม้ไผ่พาดอยู่ลำหนึ่ง มีตะพานไปถึง เข้าใจว่าเปนบ่อน้ำร้อนแน่ วางไปที่นั่นลองดู น้ำนั้นไม่เห็นร้อน เหมือนกับน้ำตามทำเนียม นึกว่าน้ำจะไม่ร้อนจริง เดินกลับมาเสียทีหนึ่ง พอเขาบอกว่ามิใช่บ่อน้ำร้อน บ่อน้ำร้อนนั้นอยู่ข้างหลังพลับพลา ออกไปดูเห็นน้ำนั้นร้อน แต่เปนบ่ออยู่กับดินเล็กไม่น่าดู ผู้ที่ทำพลับพลาเขาบอกว่า ที่นี่มิใช่บ่อใหญ่บ่อใหญ่มีอยู่อิกแต่ทางกันดาร เราเข้าใจว่าจะเปนทางในป่าเข้าไปอิก ถามว่าไกลสักกี่มากน้อย บอกว่าทางเลียบหินไปอิกสัก ๒๗ วา เราว่าไม่ขัดเสบียงออกพอไปได้ ก็ต่ายไปตามศิลา ท่าทางอยู่ข้างจะซนสักหน่อย ไปถึงที่นั่น เปนบ่อน้ำอยู่ในระหว่างก้อนหิน มีทางน้ำไหลมาจากศิลา ๒ ทาง ก้อนหินตั้งอยู่กลาง ที่ตรงน้ำไหลมานั้นมีคราบน้ำ เปนหินฤๅหินดินสอ ฤๅที่เรียกว่าจ๊อก จับกรังอยู่กับกิ่งไม้ปลิดได้ง่าย น้ำที่ไหลมาจากปากช่องนั้นร้อนจัด แล้วมาตกลงในบ่อศิลา /*126*/กว้างประมาณสี่ศอกเศษ ยาวสักสี่วาสองศอกถึงแม่น้ำ ๆ ในบ่อนี้ก็ร้อนเหมือนกัน แต่ไม่ถึงที่ไหลมาใหม่ ๆ น้ำเย็นไหลเจือเข้ามาได้ น้ำร้อนนั้นประมาณกันว่าร้อนสัก ๑๔๐ ดิครี ๑๕๐ ดิครี ไปนั่งอยู่ที่ก้อนหินกลางบ่อ ร้อนเหงื่อเปียกเหมือนกับเข้ากระโจม ลองต้มไข่ดูว่าจะสุกฤๅไม่สุกก็ไม่แน่ ด้วยไข่เรามีไปบังเอินเสียทั้ง ๒ ใบ แต่แช่ชาแดงเปนแน่ ว่ากันต่าง ๆ ว่าเปนน้ำสิ่งนั้นบ้างสิ่งนี้บ้าง แต่ไม่มึกลิ่นกำมะถัน ชิมดูรศกร่อยเหมือนหนึ่งกับน้ำถูกปูน ฤๅดินสอที่ทำให้น้ำเดือดได้ แต่จะว่าเดือดด้วยดินสอด้วยปูนก็ไม่แน่ เราไม่เข้าใจในเรื่องทดลองเหล่านี้ แต่คนที่เข้าใจคิมิสตรีอยู่บ้าง ก็ไม่เห็นว่าเดือดด้วยกำมะถัน ในบ่อนั้นมีปลาตัวเล็กว่ายอยู่ ๒ ตัว ชาวบ้านเขาเรียกว่าปลาสร้อย แต่มิใช่ปลาเกิดในนั้นเอง เปนปลาแม่น้ำว่ายเข้าไปได้ตามซอกศิลา เล่ากันว่าเมื่ออยู่ข้างนอก หางไม่แดงมาก เปนแต่สายแดง ๆ น้อย ๆ เมื่อเข้าไปในที่นั้นถูกร้อน หางแดงเหมือนปลากัด อิกตัวหนึ่งนั้นเรียกว่าปลารากกล้วย อยู่ข้างนอกสีเหลือง เข้าไปในนั้นเปนลายขึ้น จะจริงฤๅไม่จริงก็ไม่ทราบ ปลานั้นจะว่ายกลับออกมาได้ ฤๅจะอยู่ในนั้นจนตายก็ไม่ทราบ แต่ดูน้ำร้อนจัด เปนอายเหมือนหนึ่งน้ำต้ม นั่งอยู่ที่นี่นานสักครึ่งชั่วโมง คนเหงื่อโทรมงตัว จึงต่ายกลับมาลงเรือข้ามไปอาบน้ำพุใหญ่ มี/*127*/บันใดพาดขึ้นไปถึงอ่างใหญ่ ที่ตรงกลางน้ำนั้นตกลงมาเปนหลายทาง ๆ หนึ่งนั้นตกลงมาในอ่าง กระทบกันเปนชั้นๆ หลายอ่าง ดูเหมือนหนึ่งเขียนฤๅที่ไทย ๆ แกล้งทำแต่ก่อน ยากที่จะพรรณาให้เห็นจริง ข้างซ้ายมือเปนศิลาน่าผาชัน ยอดข้างบนเสมอพื้น น้ำตกรอบเขาลงมาถึงอ่างใหญ่ ที่มีบันใดขึ้นไป เหมือนหนึ่งกับกรอบแก้ว ที่น่าผานั้นมีต้นไผ่แลต้นใบแฉกเล็ก ๆ ขึ้นเต็มทั้งน่าผา เหมือนหนึ่งกับเอาพรมฤๅกระดาษปิดผนัง ฤๅดอกไม้ร้อยแบบขึ้นไปปะไว้ เขียวสดๆ เวลาน้ำตกข้างนอก ต้นไม้ที่น่าผานั้นอยู่ข้างในงามแท้ทีเดียว ที่ทางน้ำตกเล็ก ๆ ลงไปอิกนั้น ตกลงมาเปนคั่นบันใดกระทบกันเปนชั้น ๆ ชั้นหนึ่งก็มีอ่างๆหนึ่งตกลงมาถึงอ่างแล้วก็ตกลงมาเปนน้ำราดปากอ่างลงมาอิกเปนชั้น ๆ กระทบศิลาเปนฝอยขาวเสียงดังงามนัก ที่ปากอ่างมีต้นไผ่จีนเล็ก ๆ ขึ้นเปนหย่อม ๆ เหมือนหนึ่งไผ่จีนที่ปลูกเขามอเล่น แลเฉภาะที่ที่ควรจะปลูกด้วย ที่เปนก้อนศิลาน้ำตกข้างบนทุก ๆ แห่ง มีต้นแฉกแซมไปตามซอกศิลาที่ไม่ถูกทางน้ำราดไปราย ๆ เปนแต่น้ำซึมพอถูกใบเขียวสดชื่นอยู่เสมอ ถ้านักเลงเขามอฤๅช่างแล้ว ควรจะดูจริง ๆ ทีเดียวไม่เห็นว่าน้ำพุที่ไหนจะงามเท่าที่นี่เลย ไม่เปนของใหญ่เกินในตาที่จะแลดู แลเกินกำลังที่จะทำเอาอย่างถ้าเราได้เห็นช่างก่อภูเขาแลดูน้ำพุอย่างนี้ขึ้นในบางกอก ก่อนที่ได้มา/*128*/เห็นภูเขานี้ คงจะคิดว่าช่างนั้นแกล้งทำให้งาม เกินกว่าที่จะเปนเองได้ แก่ก่อนมาเห็นรูปเขียนบ้าง ช่างทำภูเขาบ้างยังไม่งามถึงที่นี่ เรายังนึกว่าช่างเห็นจะไม่ได้เห็นอะไร เปนแต่ทำเอาตามชอบใจ แต่มาเห็นที่นี่พาให้เชื่อไปว่าครูช่างเขาเห็นจะได้ตามเสด็จ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมาทางปีหลายเที่ยว เขาจึงทำตัวอย่างให้เขียนต่อ ๆ มา จะพูดให้ถูกไม่ได้ต้องดูรูป เราได้สั่งให้ถ่ายรูปไว้แล้ว ที่น้ำพุนั้นปีนขึ้นไปได้ง่าย ด้วยอ่างเปนชั้น ๆ ขึ้นไปเหมือนหนึ่งคั่นบันใด แต่ปีนขึ้นไปเปนชั้น นับได้ถึง ๗ ชั้น แต่ที่อ่างใหญ่นั้น น้ำฦกมากถึง ๔ ศอก อ่างเล็กก็อยู่ในศอกเศษ ๒ ศอกเศษบ้าง ปากอ่างนั้นเปนโคลนตะกอนน้ำอ่อน ๆ ที่จะเปนศิลาสีขาวเหลืองอ่อน ๆ เจือแดงบ้าง ก็จับกับกิ่งไม้คดเคี้ยวไปตามรูปกิ่งไม้ที่จะเปนไปได้ ที่แขงเปนหินแล้วก็มี ที่ยังอ่อนก็มี บางทีก็ขาวทีเดียวเหมือนกับฟองน้ำ หักออกข้างในมีกิ่งไม้บ้างมีใบไม้บ้าง เราขึ้นไปถึงชั้นกลาง พบศิลาเปนใหม่ รูปร่างเหมือนกับกระบอกไม้ แกะลวดลายสำหรับปักธูปอย่างจีน สองกระบอกติดกัน มีต้นไผ่แลหญ้า ตะไคร้น้ำขึ้นไปนั้นช่วยกันกับท่านเล็กเอาขวานฟัน มานำเขามอเล่น น้ำที่ตกมาจากเพิงผาสูงนั้น ถ้าเอาหลังเข้าไปรองอาบ ทนไม่ค่อยจะไหว เจ็บเหมือนอไรแทะปราบ ๆ ไปทั้งตัว น้ำนั้นใส/*129*/บริสุทธิแต่ไม่สู้เย็นเหมือนอย่างเช่นเราคิดกลัวแต่ก่อน อาบได้นานไม่หนาวเหมือนที่จันทบุรี แต่น้ำชิมดูกร่อย ๆ ฝาด ๆ รศไม่สนิทกินไม่ได้ จะเปนด้วยใบไม้ใบไล่แลน้ำเดิมไม่สู้ดีด้วย อาบเล่นอยู่นานเพลินไปชั่วโมง ๑ สนุกอย่างยิ่ง แล้วกลับลงมาอาบน้ำตีนท่าอิก กลัวว่าจะไม่สบาย เลื่อนเรือไปกินเข้าเช้าที่ท่าขึ้นต้นธาร ล่วงไปถึง ๕ โมงไม่รู้สึกหิวเลย ที่บนฝั่งนั้น เขาว่ามีเครื่องยาหลายอย่าง แต่เราไม่ได้ไปเที่ยวหา ปักธงให้เขาชักรูปแล้ว ออกเรือเที่ยงสามส่วน มาอิกหน่อยหนึ่งมีน้ำพุ่งออกมาจากศิลา ริมน้ำสูงกว่าแม่น้ำสักศอก ๑ แห่ง ๑ อิกแห่งหนึ่งสูงขึ้นไปสักสองศอก น้ำมากกว่าที่ว่าแรกนั้นสักหน่อยหนึ่ง ไม่ประหลาดสิ่งไร ต่อมาอิกหน่อยหนึ่ง เปนเขาใหญ่ลงอยู่ริมน้ำน่าผาชัน ๆ เปนหลืบเปนมอต่าง ๆ เหมือนอย่างเช่นมีมาแล้ว มีมอศิลายื่นออกมาในน้ำ เหมือนหนึ่งเปนกับนเขาออกมาก้อนหนึ่ง แต่รากไม่มี สูงขึ้นไปพ้นน้ำสักศอกเศษ มีน้ำหยดเปนเม็ด ๆ ถี่มากทั่วไปทั้งรากเขาถูกน้ำกระจายเปนฝอยเหมือนหนึ่งฝนตกลงในน้ำ ที่เขาถ้ำผึ้งเปน ๒ ยอดติดกันสูงกว่าเขาที่เปนเพิงแต่ก่อน ที่น่าเขานั้นลงมา มีศิลาอยู่ในน้ำก้อนหนึ่ง เมื่อนับแลเห็นเขาลูกกระวานแลเขาถ้ำผีอยู่ข้างน่า ต่อไปอิกถึงแก่งละว้า มีคลองละว้าอยู่ฝั่งข้างซ้าย น้ำเชี่ยวนักพื้นแก่งเปนศิลาก้อนโต ๆ เขาละว้าอยู่ข้างซ้ายมือ ร่องน้ำไปข้าง/*130*/ริมผาใหญ่ แต่ถ่อกรานกันอยู่กว่าจะพ้นถึง ๒๕ มินิต พอไปพ้นแก่งนั้นแลดูไปรอบข้าง เห็นเปนเขาล้อมรอบบังแดดร่มมาก ดูงามนัก ได้ยินเสียงน้ำพุจะมีข้างน่าที่น้ำพุนั้นอยู่ เขากินรใหญ่กว่า ๒ แห่งที่พ้นมาแล้วหน่อยหนึ่ง แต่ไม่งดงามสิ่งไรไหลออกมาตรง ๆ ตัวเขากินรเองนั้นเปนเขางามนัก ตั้งอยู่ริมน้ำยาวตลอดไปหลายคุ้ง ห่างบ้างชิดบ้าง ที่เปนศิลาแท่งทึบใหญ่หยั่งลงมาถึงน้ำ ไม่มีต้นไม้ข้างล่างเลย มีแต่บนยอดก็มี แลกลับไปข้างน่า เห็นยอดเขาถ้ำผีที่จะถึงตั้งอยู่ริมน้ำข้างน่าต่อไปเปนยอดสูงซ้อนกันหลายชั้น แล้วเทือกเขานั้นตั้งอยู่ข้างซ้ายมือ ยังอยู่ในเขานั้นน้ำเชี่ยวอิกแห่งหนึ่ง แต่ยังไม่เท่าแก่งละว้า ที่ริมน้ำมีศิลาโค้งขึ้นไปเหมือนรูปนกแก้ว เขาควายมีพื้นศิลาพอปริ่ม ๆ กับน้ำอยู่ใต้นั้นดูชอบกลจริง ๆ เหลียวมาข้างขวามือเขากินรยังไม่หมด แต่เปลี่ยนอย่างทุกคราวที่เหลียวมา บางแห่งยอดเขาตัดเปนคั่น ๓ คั่นลดลงมาเปนลำดับ ยอดเสมอดูเหมือนหนึ่งทำเปนหลังถนน ฤๅหลังเชิงเทินกำแพงบนยอดเขาสูงต้องแหงน ดูประหนึ่งว่าถ้าจะขี่รถฤๅม้า ก็ดูเหมือนหนึ่งไปในถนนบนยอดเขาราวกับคนทำไว้ ดูต่อไปอิกก็เปลี่ยนอย่างไปใหม่ บ้างก็เปนศิลาย้อยลงมาแต่ยอดเขาเหมือนที่น้ำราด บางทีก็เปนน่าใหญ่เปนศิลาแท่งทึบเหมือนดังกำแพง แหงนขึ้นไปจนฅอตั้งบ่าจึงเห็นต้นไม้ ที่ตามน่าผาที่เหมือน/*131*/หนึ่งกำแพงนั้น บางทีเปนหลืบเข้าไป มีรอยฟองน้ำเหมือนหนึ่งที่น้ำตกห้อยย้อยลงมา บางแห่งก็เปนที่ใต้ยอดเขาลงมาหน่อยหนึ่ง ฉง้อนศิลายื่นออกจากยอดเขามีทางน้ำหยดที่เรียกกันว่าฟองน้ำเหมือนถ้ำเขาหลวงเมืองเพ็ชรบุรี ห้อยรายกันไปเหมือนระบายยาวบ้างสั้นบ้าง เขาว่าเวลาน่าน้ำ ๆ ตกจากยอดเขานั้นลงมาทางภู่ศิลาฟองน้ำที่ห้อยอยู่นั้นเห็นจะจริงเปนแน่ ด้วยพยานสำคัญทางน้ำแลเห็นเปนคราบตลอดน่าผา แลภู่ฟองน้ำก็ยังติดอยู่มาก ถ้าได้เห็นเวลานั้นจะงามสักเพียงใด ด้วยน้ำราดตกลงมาสูงถึง ๓ เส้น ๔ เส้นยาวหลายสิบวา เห็นจะสูงใหญ่กว่าน้ำพุที่คิดว่าจะทำที่เอกซิหิบิชันปารีส ปีนี้มาก เขากินรได้ชื่อเพราะน่าผ่าเหล่านี้ ด้วยตามน่าผานั้นเปนหลืบเปนเพิงศิลาข่อง ๆ ไปมากหลายแห่ง เขาคิดเอาว่าเปนรังที่กินรมาอาไศรย แห่งหนึ่งเปนเหมือนหนึ่งคูหาวิชาเยนร์ทีเดียว ฦกเข้าไปหน่อยหนึ่งที่ตรงน่านั้นเฉภาะมีแผ่นศิลาจะเปนอะไรรองก็ไม่รู้ แลดูเหมือนกับเตียงตั้งอยู่พอเต็มคูหา เขาว่าเปนแท่นของนางกินรมานั่ง ที่เปนคูหาเล็ก ๆ น้อย ๆ อิกมากหลายคูหา ที่ใหญ่ก็มีหลายแห่ง บางทีดูเหมือนหนึ่งเปนโพรงฦกเข้าไปบ้าง ถ้ากินรจะมาอยู่ที่นี่จริง คนเห็นจะสิ้นวิชาที่จะปีนฤๅจะคิดอ่านเกี้ยวพาราสีได้ เหมือนอย่างอุนรุธ แลพระสุทนต์ ด้วยน่าผาชันนักแล้วก็ไม่มีพื้นดินเลย ตั้งอยู่กับน้ำทีเดียว ถ้า/*132*/จะจับให้ง่ายก็เห็นจะได้แต่ยิงด้วยปืน เขานี้งามนักจะพรรณนาก็ไม่ชัดเจนได้เหมือนตาเห็น ในเขากินรนั้นเองมีน้ำพุอิกแห่งหนึ่ง เราไปถึงบ่าย ๒ โมง ๕๕ เกือบ ๓ โมงแล้ว ขึ้นที่ถ้ำแพบวบไปดูที่ต้นน้ำจะมา เห็นเปนก้อนศิลาใหญ่ น่าเพล่เปนเพิงอยู่ ที่ใต้เพิงนั้นมีศิลาก้อนย่อม ๆ ตั้งเรียงรายเปนที่พอขังน้ำได้ฦกศอกเศษ น้ำพุออกมาแต่ใต้น่าผาพลุ่งขึ้นสูงแล้วมากระทบศิลาข้างน่า น้ำพุขึ้นมานั้นแรงนักเสียงดังมาก ตามรอบๆที่ขังน้ำเปนศิลาก้อนใหญ่บ้างเล็กบ้าง ที่อยู่บนฝั่งข้างขวามือเวลาขึ้นไป ตั้งหมิ่นน่ากลัวจะพลัดตก น้ำนั้นไหลตามลำธารศิลาก้อน ๆ ซ้อนกันบ้างบังกันบ้าง แต่แยกเปนสองทาง ๆ หนึ่งไหลลงไปในถ้ำ ใต้มอมีศิลาแล้วไปพุขึ้นนอกถ้ำ ข้างแม่น้ำทางหนึ่งไหลลงไปตามธารตรง ๆ ไปร่วมกับทางน้ำที่ออกจากถ้ำ ที่ตรงที่ร่วมนั้น เปนศิลาลดพื้นลงไปเปนแอ่งกลางน้ำ เฉภาะไปลงร่วมกัน ที่นั่นไหลแรง นั่งอาบในอ่างนั้นได้สัก ๔ คน ๕ คน นั่งพับเพียบน้ำเพียงราวนม ลำธารนั้นกว้าง ๕ ศอกบ้าง ๖ ศอกบ้าง เสียงน้ำกระทบศิลาดัง ที่น้ำพุนี้ตั้งอยู่ใกล้น้ำขึ้นไปเพียง ๖ วา ๗ วา ก็ถึงบ่อที่น้ำเกิด น้ำที่นั่นกร่อยเหมือนดังที่พ้นมาแล้ว แต่เย็นกว่าสักหน่อย เราอาบน้ำแล้วกลับลงเรือบ่าย ๓ โมง ๒๕ มินิต มาหน่อยหนึ่งน้ำเชี่ยวมีหาดกรวดกลางน้ำ สัก ๑๐ มินิตถึงตรงน่าถ้ำผี ตัวเขาถ้ำผีเองนั้น เปนเขาสูงยอดแหลม /*133*/ได้ออกชื่อมาแต่ก่อนนั้นแล้ว แตที่ถ้ำนี้อยู่ไม่ถึงกึ่งกลางเขา หนทางชันเต็มทีเกือบจะตรง แต่พอคนปีนขึ้นไปได้ ได้ลองวัดดูตั้งแต่ปากถ้ำลงมาถึงน้ำ ๑๗ วา พระชลธารได้เคยขึ้นไปบนนั้น บอกว่ากว้างยาวประมาณ ๑๐ วา ถ้านี้ฦๅกันมานานแล้วว่ามีเรืออยู่บนนั้น เปนเรือดั้งเรือกันของโบราณ สมเด็จเจ้าพระยาให้พระชลธารขึ้นไปดู เห็นมีเปนรางยาวประมาณสัก ๓ ศอกกว้างศอกหนึ่ง ที่หัวรางนั้นเปนไม้หยักไว้ เหมือนหนึ่งรางย้อมผ้าทำด้วยไม้ประดู่แต่เก่ามาก สีเหลือง มีอยู่ ๔ รางด้วยกัน แต่สามรางนั้นมีตัวอะไรกัดผุเสียบ้าง อิกรางหนึ่งนั้นยังบริบูรณ์ดีอยู่ พระชลธารเอาตั้งขึ้นเมล็ดไว้ข้างบน แลดูเหมือนดังพระพุทธรูปยืนตั้งอยู่ในนั้นคนมาไหว้มากด้วยกัน แล้วต่างคนต่างสืบถามกันจอกแจกมากวันนี้ อิก ๖ มินิตจะ ๔ โมงออกเรือจากถ้ำผีมาถึงพลับพลาหาดตาเหล็กบ่าย ๔ โมงตรง จอดเรือได้ง่าย พอถึงพระสัจจาเอากวางมาตัว ๑ โตใหญ่นักเห็นจะเปนกวางแก่กำลังตกมัน เขาวัดกันว่าสูงถึง ๒ ศอก ที่น่าพลับพลามีน้ำพุอิกแห่งหนึ่ง เราลงเรือไปดูเห็นที่นั่นมีก้อนเขาบัง แลดูที่ตรงน่าพลับพลาไม่แลเห็น แต่เยื้องขึ้นไปข้างเหนือหน่อยหนึ่งจึงเห็น แลดูเปนช่องกว้างประมาณสัก ๒ ศอก เหมือนหนึ่งกับท่อน้ำ ๆ ไหลลงมาแรง กระทบศิลาที่ปากช่องเปนฝอยขาวลงมาจนถึงน้ำ สูงแต่น้ำขึ้นไปถึงปากปล่อง/*134*/สัก ๘ ศอก ๙ ศอก แม่น้ำที่ตรงนี้แคบ ที่น่าพลับพลาเปนเขาถึงน้ำชันคนขึ้นไม่ได้ ถ้าจะแลดูไปข้างหลังแลข้าง ๆ เห็นเปนเขาล้อมอยู่เกือบจะรอบ เหมือนหนึ่งเมื่อไปอยู่เมืองพังงา เว้นแต่ด้านตวันตกเปนป่าไม้บัง เมื่อพลับพลาตั้งอยู่ใกล้ ๆ ต้นไผ่นั้นก็ไม่แลเห็นเขา แต่ถ้าออกห่างน่าพลับพลามาหน่อยหนึ่ง เห็นเปนเขาล้อมรอบทีเดียว น่าพลับพลาหันไปตรงทิศตวันออกอยู่ฝั่งข้างซ้ายมือ ในแม่น้ำนี้รู้สึกว่ามีน้ำขึ้นน้ำลงเปนเวลา แต่เห็นจะไม่เกิน ๔ นิ้ว ๕ นิ้ว แต่ท่าน่าน้ำ ๆ เห็นจะมากนัก ดูที่เขาคราบน้ำขึ้นไป ๓ วา ๓ วาเศษ บ่าย ๕ โมงลงเรือไปเที่ยวเล่นเย็น ๆ แต่ไม่มีสิ่งใด ในวันนี้ตั้งแต่ลงเรือเช้ามา ไม่เห็นมีสัตวสิ่งใดลงมาริมน้ำ แต่ชั้นนกก็ไม่ค่อยจะมี เสียงก็ไม่ค่อยจะได้ยิน เขาว่าที่นี่มีน้ำลำธารบนฝั่งมาก สัตวไม่ใคร่จะลงมากินน้ำแม่น้ำ อาไศรยลำธารบนบกเสียพอสบายแล้ว สองข้างทางมาวันนี้มีเขามาก เปนอย่างต่าง ๆ กัน เปนงามกว่าทุกอันที่ได้มาแล้วแต่ก่อน เรากลับมาพลับพลา ๕ โมงสามส่วน ลมในแม่น้ำพัดสบายดีกว่าที่พลับพลาหลายส่วน บ่ายแล้วเธอมอเมตเตอรยังอยู่ถึง ๘๘ เวลาสักทุ่ม ๑ มีฟ้าร้องฟ้าแลบฝนตกลงเม็ดราย ๆ น้อย ๆ ประมาณสักครึ่งโมงจึงหายไม่ทันเปียกอะไร ค่ำพระศรีสวัสดิกรมการมาหา ให้ผ้าม่วงกับ/*135*/เสื้อเข้มขาบเขา เพราะเขาทำการพลับพลา เวลาค่ำสัก ๔ ทุ่ม ๕ ทุ่มเธอมอเมตเตอรอยู่ ๘๒
วัน ๗ ฯ๑๕ ๒ ค่ำ ออกเรือโมงกับ ๒๐ มินิตสายหนักขึ้นไป ด้วยเมื่อคืนนี้นอนดึก กลางวันเที่ยวสนุกจนอ่อนใจ เธอมอเมตเตอร์เช้า ๗๖ หกสิบแปดฤๅ ๗๐ ถ้วนเดี๋ยวนี้ไม่ได้พบเห็นแล้ว เมื่อคืนนี้น้ำค้างเห็นจะมากดูเรือเปียกชุ่ม ยอดเขาถ้ำผีมีหมอกหุ้มลงมาสักส่วนหนึ่ง เหลือสัก ๔ ส่วนพอแดดในหมอกค่อยเกลื่อน ๆ ไป แลเห็นยอดเขาที่แหลม ๆ ข้างบน แต่หมอกคั่นกลางเหมือนหนึ่งยอดแหลมนั้นขาดตั้งลอยอยู่เปล่า ๆ ตามฝั่งน้ำที่แผ่นดินริมเขามี่น้ำชื้นขึ้นไปสัก ๑ ศอก บ้าง ๒ ศอกบ้าง จะชื้นขึ้นไปฤๅจะชื้นลงมาก็ไม่ทราบ คุ้ยลงไปมีน้ำ แต่ที่ห่าง ๆ เซาเปนตลิ่งแห้งทีเดียว พบน้ำพุอิกแห่งข้างขวามือเขาเดียวกัน สูงพ้นน้ำประมาณสัก ๔ ศอก ไหลแรงกว่าน้ำพุเล็ก ๆ ทั้งปวงที่พ้นมาแล้ว มีศิลาจำเภาะที่จะนั่งอาบคนเดียวได้ ศิลาก้อนหนึ่งที่รับน้ำเปนน้ำราดตกเกือบจะเต็มน่าศิลา ถ้านั่งตรงที่สำหรับนั่งอาบมีต้นตะไคร้บังแดดอยู่น่า แต่เราไม่อาบด้วยยังเช้าอยู่เปนแต่ลองชิมน้ำดูกร่อย ๆ แต่ยังดีกว่าพุที่ล่วงมาแล้ว มาอิกหน่อยหนึ่งมีเขาริมน้ำเปนเขามอเท่า ๆ กับเขาวัดเชตุพน มีถ้ำฦกเข้าไปท่วงทีดี ๒ โมง ๑๕ มินิตถึงหาดท่าสระสี่มุมแวะไปลองดู เขาว่าหาดนั้นนี้น้ำร้อนทั้งหาด ลองให้ฝีพาย/*136*/ขุดดูสูงพ้นน้ำขึ้นไปสัก ๔ ศอก ๕ ศอกน้ำก็ร้อนเหมือนที่บ่อน้ำร้อนแต่ไม่สู้จัดนัก ยิ่งขุดใกล้น้ำลงมายิ่งร้อนหนักขี้น ถ้าขุดห่างแม่น้ำสัก ๔ นิ้ว ๕ นิ้วน้ำเปนควันพลุ่งร้อนจัดหนักขึ้นจนถึงขุดแหวะหาดให้น้ำเย็นเจือเข้าไปได้ น้ำในที่นั้นก็ยังร้อนออกมาต่อกับน้ำเย็นที่แม่น้ำเปนอัศจรรย์อยู่ ที่บ่อขุดลงไปนั้นเดือดปุด ๆ ชิมดูรศกร่อยเหมือนกับบ่อที่บ่อน้ำร้อน ท่านี้เปนทางขึ้นไปบ้านกะเหรี่ยงมีสระสี่มุม ๆ นั้นกำเปนหนองฤๅทเลสาบกว้างใหญ่ยาวสัก ๕๐ เส้น พวกกะเหรี่ยงตั้งอยู่ที่นั่นมาก ทำไร่เข้าทำไร่ฝ้ายทำไร่ยาแลแตงต่าง ๆ ที่นี่มีต้นหมากมากไม่ต้องซื้อหมากบางช้างกิน เข้าไร่นั้นทำในร่อง อาไศรยน้ำฝนแลน้ำค้าง เปลือกบางกว่าเข้าตามธรรมเนียม หุงเปียกไปคล้าย ๆ เข้าเหนียว ถ้าใช้ต้มกินนุ่มดีเปนเข้ามียางมาก หนทางที่ไปสระสี่มุมนั้น เขาว่าขึ้นไปบนตลิ่งเปนแผ่นดินสูงขึ้นไปทุกชั้น ๆ ถึง ๗ ชั้นจึงถึงที่บ้านคนเดิน ไปกินเข้าเข้าที่โน่นได้ ออกเรือจากท่าสระสี่มุม ๒ โมง ๓๕ มาหน่อยหนึ่งจึงได้พบไก่ขันบ้างบินบ้าง ไม่เงียบทีเดียวเหมือนวานนี้ เขาพโนอยู่ข้างขวามือ ยังมีหมอกหุ้มอยู่บนยอด เกือบจะสามโมง ตรงเขาตาคลาศ แลดูเหลี่ยมหนึ่งที่ยอดสูงรูปเหมือนองค์ระฆังพระเจดีย์อิสีปตัน ที่เมืองเปนาริลยอดเกลี้ยงอย่างนั้น ต่อเรือพ้นมาดูเหลี่ยมอื่นจึงคลายไป เห็นแต่องค์ระฆังอยู่ครึ่งซีกติดกับเขาเทือกยาว สามโมง/*137*/ครึ่งแดดร้อนนัก แวะแอบเข้าร่มคอยเรือใหญ่ สี่โมงลงเรือแหวดกินเข้าแล้วเขียนเยอแนล มาถึงท่าซุงพบญวนตีอวน ๆ ติดศิลาในน้ำไม่ได้ปลาอะไร ที่นี่จะลงอวนต้องระวัง ลางทีไม่ได้ปลาแล้วเลยขาดทุนอวนขาดด้วย ๔ โมง ๕๐ ถึงแก่งหางนาค น้ำเชี่ยวจัดจนคนลงไปคอยประคองเรือยืนไม่ใคร่จะอยู่ ถึงน้ำพุเขาเสน ๕ โมงครึ่ง เราแวะขึ้นไปดูเดินไปตามลำธารทางประมาณสัก ๑๖ วา ๑๗ วา มีศิลาก้อนหนึ่งไม่สู้ใหญ่นัก ตั้งฝังอยู่ในดินตรงน่าเปนแอ่งมีก้อนศิลาล้อม กว้างสัก ๔ ศอก ๕ ศอกรอบ แต่ไม่แลเห็นเปนน้ำไหลออกมาจากศิลาแห่งใด เหมือนหนึ่งพุอื่น ๆ เปนแต่น้ำเต็มอยู่ในอ่างเสมอ ที่หลังน้ำเปนวง ๆ เห็นว่าน้ำจะขึ้นมาจากใต้ก้อนศิลานั้น เมื่อน้ำล้นท่วมศิลาปากแอ่งนั้นแล้ว ก็ไหลตกลงมาลำธาร ๆ กว้าง ๆ แคบ ๆ ๙ ศอกบ้าง ๑๐ ศอกบ้าง มีก้อนศิลาตั้งรับ น้ำกระทบเปนสองแยกบ้าง เหมือนท้องธารทั้งปวง ธารนั้นเขาลาดลงมาถึงริมน้ำ เปนเขามอใหญ่ ๆ เท่ามอวัดพระเชตุพนหลายลูกติดกัน น้ำไหลอาบน่ามอตกถึงแม่น้ำเต็มทั่วทั้งมอ แต่ที่เปนซอก ๆ ตรงไหนน้ำก็ลงตรงนั้นมาก ที่หลังมอนั้นน้ำกัดเปนห้วง ทำนองอย่างเช่นจะเปนอ่างรับน้ำพุทั้งปวง แต่ที่หลังมอนั้นไม่ชันน้ำไม่ตกลงมาแรง เปนแต่ลงมากระทบจึงกัดเปนห้วง ๆ เหมือนหนึ่งฝาหอยแครง รับกันเปนชั้น ๆ ลงมาจนถึงน่ามอ จึงเปน/*138*/อ่างย่อม ๆ ซ้อนกันไปกันมา รับจนกระทั่งถึงน้ำที่ตรงซอกมอกลาง น้ำพุนั้นเปนที่น้ำลงมาก มีชง่อนศิลาเล็ก ๆ พอนั่งอาบได้ น้ำลงเปนสี่ทางดูราวกับมาจากปากสี่สัตว นั่งอาบได้สบาย ต่อไปข้างขวามือนั้นเปนอ่างใหญ่ น้ำตกอาบน่าผาถึงจะไปนั่งอาบก็ไม่ไคร่จะถูกตัว แต่อ่างนั้นงามรูปเปนพระจันทร์ครึ่งซีก นั่งลงฦกเพียงไหล่ ใต้มอที่น้ำตกนั้นเปนน้ำฦกเข้าไป มีศิลาราบเหมือนหนึ่งจะเปนแท่นนั่ง แต่เข้าไปไม่ได้เพราะมีศิลากีดอยู่ ที่ในถ้ำแลปากถ้ำมีฟองน้ำเหมือนหนึ่งน้ำย้อยในถ้ำทั้งปวง พ้นอ่างนั้นลงมาน้ำก็ตกลงมาในอ่างเล็ก ๆ จนกระทั่งถึงแม่น้ำ ถ้าจะว่าไปให้เหมือนสระอโนดาษก็ได้ แต่ต้องเรียกเขาไกรสาศ ใต้พุนั้นลงไป มีน้ำหยดย้อยตามเหลี่ยมเขาลงไปบ้าง จนถึงน่าผาสูง ๆ ยาวประมาณสัก ๒ เส้น เปนศิลาลงถึงน้ำเปนช่อง ๆ ไป ที่ช่องใหญ่มีน้ำตกอิก ๒ ทางเคียงกัน แต่ไหลโจ๊กซ่าลงแม่น้ำดูไม่งามอะไร เที่ยงครึ่งออกจากที่น้ำพุ บ่ายโมง ๑ ขึ้นเรือเหลืองต่อไปอิกหน่อยหนึ่ง ถึงน่าเขาสูงใหญ่ดูในแผนที่ว่าเปนเขาเกริด แต่ถามนำร่องไม่ได้ความ เรียกเสียว่าเขาพระแต่เห็นจะเปนเขาเกริดแน่ มีน้ำพุเล็ก ๆ อยู่แห่งหนึ่งพ้นน้ำสัก ๒ นิ้ว บ่ายโมง ๔๐ ตรงเขาถ้ำอยู่ข้างซ้ายมือสูงใหญ่เหมือนกัน ที่แก่งเปรียงน้ำเชี่ยว /*139*/ที่ร่องน้ำฦกมีศิลาด้วย ท่าเปรียงมีไม้สักขนาด ๓ กำ ๔ กำ ๓ วา ๔ วาวางอยู่ริมท่า ไม้สักข้างนี้เขาว่าเปนไม้เนื้อดีด้วย แต่ต้นใหญ่ไม่ใคร่จะมี มาถึงแก่งดึกดัก ข้างซ้ายมือมีศิลาก้อนใหญ่ ๆ ออกมาจนถึงกลางแม่น้ำ ศิลานั้นไม่สูงพ้นน้ำขึ้นมามากพอปริ่ม ๆ น้ำ ศิลาอยู่แห่งใดก็แลเห็นเปนน้ำโจนอยู่ที่ตรงนั้น ที่ใกล้ ๆ ร่องมีศิลาก้อนย่อม ๆ เท่าส้มโอส้มเกลี้ยง กลิ้งตามท้องเรือกระทบบ้าง แก่งนี้ในแผนที่ไม่มีชื่อ แต่อยู่ตรงแห่งเขาเกริด บ่ายสองโมงสามส่วนเศษถึงแก่งม่องตี้ เแต่ไม่แลเห็นคลองม่องตี้ เพราะในกลางแม่น้ำมีเกาะยาว เรือมาร่องข้างขวามือ คลองนั้นอยู่ฝั่งข้างซ้ายจึงไม่แลเห็นได้ พ้นแก่งขึ้นมา แต่อยู่ในระหว่างเกาะนั้น ถึงท่าม่องตี้อยู่ข้างขวามือ เขาว่ามีบ้านเรือนหลายหลัง มีลาวบ้างกะเหรี่ยงบ้างมอญบ้าง ทำไร่เข้าปลูกกล้วยแลไร่ฝ้ายอยู่ที่นั่น ท่าม่องตี้นี้เปนท่าตัดไม้ ขอนสักลงทางนี้ แต่ข้างนี้ใช้เกวียนบ้างช้างบ้างเราได้เห็นรอยช้าง ๒ รอย ๓ รอยอยู่ริมน้ำ ไม้ที่ตัดมาได้ที่ท่าบ้างแล้วก็มี เมื่อเราผ่านไปนั้น มีคนชายหญิงผู้ใหญ่เด็กลงมาอยู่ริมน้ำประมาณสัก ๒๖ คน ๒๗ คน ถือใบไม้ทุกคนลุกยื่นขึ้นไหว้แล้วเห็นเอาใบไม้วางที่ริมตลิ่ง แล้วก็นั่งยอง ๆดู เรือพ้นมาถึงเขาเทือกหนึ่งใหญ่ยาว ในแผนที่หาไม่พบเลย นำร่องบอกว่าเขาพระสงไสยว่าเขาพระในแผนที่นั้น วางบน/*140*/ขึ้นไปแล้วก็ไม่เปนเทือกยาวนัก นี่เปนเทือกยาวนัก สอบเจ้านำร่องเข้าอิก ก็ว่าเขาพระมี ๒ แห่ง บ้างว่าเทือกเดียวกันบ้าง เหลวไปจะเอาเปนแน่ก็ไม่ได้ ต่อมาถึงแก่งหลวงอิกแห่งหนึ่ง มีเกาะกลางน้ำเปนสองแยก ข้างซ้ายมือเรือเดินไม่ได้ว่ามีศิลามาก ต้องไปข้างขวามือ ในนั้นมีศิลาอยู่กลางร่องอยู่ข้างขวามือเปนกรวดพ้นน้ำบ้าง น้ำที่ท้ายแก่งดูไม่สู้เชี่ยวนัก ยิ่งขึ้นไปยิ่งเชี่ยวหนักขึ้นทุกที เรือขยับแต่จะกลับหัวลง ต้องเอาทหารลงฉุดเชือกรั้งหัวเรือไว้ ค่อยถ่อขึ้นไปพระนิโครธาภิโยค113มาคอยรับเรืออยู่ที่นี่ เมื่อเข้าในแก่งนั้นอิก ๕ มินิตจะบ่าย ๔ โมง จน ๔ โมง ๒๕ มินิตจึงได้พ้นแก่ง เบ็ดเสร็จถึงครึ่งโมง อนึ่งใต้แก่งนี้ลงไปเห็นมีปรำใบไม้อยู่ที่นั้น จะเปนสำหรับใครฤๅยังไรไม่รู้ ต่อมาถึงย่านชื่อลูกเสือ มีคนตั้งโรงตัดไม้ ๆ ไผ่ที่นี่งาม ๆ มาก ขยับจะดีกว่าไม้สีสุกตามบ้าน ปล้องก็ยาวลำโต ๆ ห้าโมงกับส่วนหนึ่งถึงแก่งลูกเสือ ท้องเรือครู่กรวดน้ำเชี่ยวเรือถอยหลัง วันนี้คนตกน้ำอิก ๒ หน แต่ดูเงียบเชียบไม่เห็นหลวงอุดมว่าอย่างไร วันนี้พบเรือพระลำหนึ่ง เปนเรือเหนือว่าจะขึ้นไปท้องผาภูม คราวนี้ถึงวังพระแท้ในแผนที่ ล่วงเข้าไปถึง ๕ โมง ๕๐ แล้วนึกวิตกว่าจะข้ามแก่งปรังตาไม่ทัน แต่เห็นว่าจะไม่เปนไร ด้วยสว่างอยู่ /*141*/จนเกือบทุ่มหนึ่งยังไม่มืดนัก เร่งให้เขารีบแจวกลับซ้ำมาถูกน้ำเชี่ยวอิกไม่ใคร่จะถึง จนค่ำแล้ว ๒๕ จึงถึง แต่ไม่เปนไรยังสว่างดีทีเดียว แก่งนั้นอยู่ตรงหัวเลี้ยว มีหินในน้ำอยู่ข้างปากทางข้างซ้ายมือ มีคนลงไปยืนประจำอยู่ทุกก้อน แต่ที่ร่องน้ำฦกเหนือขึ้นไปอิก มีก้อนโตอยู่ในน้ำบ้างพ้นน้ำบ้างเสมอน้ำบ้าง น้ำกระทบแตกซ่าอยู่ แต่ไม่ยาวนักพ้นแก่งเร็วที่ในกลางแก่ง พระยากาญจนบุรีแลใคร ๆ กะเหรี่ยงก็ลงน้ำ ที่อยู่บนเรือก็มี มาถึงเกือบจะพ้นแก่ง ได้ยินเสียงสมเด็จเจ้าพระยาอยู่เหนือแก่ง พระยาประภากรวงษ์ นายสรรพวิไชย114 หยาด พร้อม มาด้วย พอแจวเรือขึ้นไปพ้นแก่งพูดกับท่านสองสามคำพอเรือพ้นกันไป ต่อค่ำแล้วสามส่วนจึงได้มืดทีเดียวไม่เห็นอะไร เรือสมเด็จเจ้าพระยาแจวมาข้างเรือเรา ตามทางไม่เห็นตำบลสนทยาว่าไปทางไหนเลย ต่อมาถึงปากคลองแม่น้ำน้อย ฤๅจะเรียกตามชาวนครว่าแม่น้ำน้อยเล็ก ฤๅแม่น้ำน้อยเอียด เพราะเปนน้อยของน้อยลงไปอิกทีหนึ่ง เปนช่องขาวโว่เข้าไป ทุ่ม ๑ กับ ๘ มินิตถึงพลับพลา เราแลดูทางน่าต่าง (เห็นเปนเงาบังเงื้อมเข้ามา ถามเขาว่านั่นตลิ่งฤๅอะไร เยี่ยมหน้าออกไปดูเห็นเปนพลับพลา เรือเข้าจอดทางปรำยาวไม่ได้ต้องมาจอดขึ้นทางปรำน่า สมเด็จเจ้าพระยา พระยา/*142*/อภัยรณฤทธิ์ พระยาพิไชยชาญฤทธิ์115 มาคอยรับ นั่งพูดอยู่กับสมเด็จเจ้าพระยาประมาณสักครึ่งโมง พระสัจจาเอาเสือตัวเล็กมาตัว ๑ เขาเรียกว่าเสือครูด คล้าย ๆ กับเสือที่เราไปไล่เนื้อที่เมืองปาจิณ วิ่งเข้ามาในกลางฝูงช้าง คนช่วยกันปล้ำจับตัวได้แต่ตัวนั้นใหญ่กว่านี้ เปนเสือแม่ลูกอ่อนด้วย ไม่ได้ยิงไม่ได้แทงอะไรเลย เอาไปเลี้ยงไว้บางกอกได้นาน แต่ตัวนี้พระสัจจาเขายิงได้ที่เหนือสระ ๔ มุม ขึ้นมาสี่เลี้ยวตายเสียแล้ว ต้องเอาแต่หนังไปเลี้ยงไว้มิวเซียม ลงอาบน้ำในกรงที่สมเด็จเจ้าพระยากั้นไว้ ให้ลูกอาบน้ำเพียงเข่า แล้วแจกเงินพราน ๑๔ คน กับให้เสื้อตาครูด้วยอิกตัวหนึ่ง ดึกสัก ๕ ทุ่มครึ่งแล้วปรอทจึงลง ๗๙ เดินทางวันนี้เปนวันถึงที่สุดทางที่จะไปต่อไปข้างน่าไม่มี ต่อไปควรจะนับว่าเปนขากลับ จึงรวมรยะทางที่มาตั้งแต่กาญจนบุรีลองดู เมื่อวันที่ ๑ เดิน ๘ ชั่วโมง ๔๓ วันที่ ๒ เดิน ๘ ชั่วโมง ๓๐ วันที่ ๓ เดิน ๖ ชั่วโมง วันที่ ๔ เดิน ๗ ชั่วโมง ๒๕ วันที่ ๕ เดิน ๑๑ ชั่วโมง ๔๕ วันที่ ๖ เดิน ๔ ชั่วโมง ๓๐ วันที่ ๗ เดิน ๑๐ ชั่วโมง ๒๖ รวมเดิน ๗ วัน ๕๗ ชั่วโมง ๑๙ นาที รยะทางตั้งแต่ปากแพรกเมืองกาญจนบุรีจนถึงเมืองไทรโยค ตามจดหมายที่ได้ลงเส้นเชือกวัดว่าเป็นทาง ๓.๗๕๔ เส้น คิดถัวให้เดินเท่า ๆ กันทุกวัน ๆ /*143*/ละ ๘ ชั่วโมง ๑๑ นาที ทางวันละ ๕๓๖ เส้น ๖ วา เรือเดินร้อยละชั่วโมงครึ่ง แต่เรือเรามาอย่างช้า ถ้าจะเดินอย่างราชการเร็วจริงทีเดียว ๕ คืนเห็นจะถึงไทรโยค กรมพิชิตว่าฉันท์สำหรับน้ำพุที่ท้องช้างมายื่นทีหลังดอก แต่คัดลงไว้ในท้ายนี้เสียทีเดียว จะได้เห็นงามแลเพราะหูพร้อมกัน
สาลินีฉันท์ ๑๑
๏ เดินทางในกลางชล ก็มาดลศิขรเขา แถวทางน้ำตกเนา ณฝั่งน้ำสดำโดย ๏ แลเมือเมื่อเรือเลี้ยว ประดุจเกลียวเผลียงโรย ลมชายยิ่งปรายโปรย ลอองตกซะซกไหล ๏ พิศผาเร่งพาพิศ วงจิตรบจืดใจ จักเม็นจักมองใด ก็สบท่าบทรามที ๏ ดังมออันก่อแกล้ง ประดิษฐแสร้งประดับดี ยิ่งชมยิ่งชวนปรี ดิปราโมทย์กระมลเมิน ๏ น้ำตกเปนชั้น ๆ แลผุดดั้นพุแนวเนิน น่าพิศน่าเพลิดเพลิน บน่าจากบอยากคลา ๏ ผายื่นเปนภู่ย้อย แลพวงห้อยประดับผา ล่างแลดังอ่างปลา แลเปี่ยมด้วยนทีธาร ๏ กลางก่อเปนมอเหมาะ ละเมาะเกาะแลห้วยละหาร ไม้น้อยที่ริมธาร ก็น่าชมพอสมกัน ๏ จักร่ำรำพรรณพจน์ บหมายหมดระบินสรรพ์ สิ่งงามยิ่งครามครัน เสนอย่อบพองาม
/*144*/วัน ๑ ๑ฯ ๓ ค่ำ วันนี้ไม่มีที่ไปทางไกล แต่ถึงใกล้ก็เปนสำคัญ คงจะต้องกินสมุดหลายใบเหมือนกัน เราออกเรือลากพลับพลาขึ้นไปเหนือน้ำโมง ๑ ตามสองข้างฝั่งเปนศิลาเทือกยาว ๆ ข้างหนึ่งเปนดินเกี่ยวกันตลอดไป ที่เปนเขาทั้งสองข้างก็มีบ้าง แต่วันนี้เรานึกว่ายังไม่ว่าถึงหนทางที่ไปก่อน เพราะพรุ่งนี้ยังจะมีอิกวันหนึ่ง จะต้องเขียนหนังสือมากเหนื่อยเปล่า ๆ ผ่อนไว้เขียนพรุ่งนี้บ้างดีกว่า วันนี้จะว่าถึงน้ำพุทีเดียว โมง ๑ สี่สิบห้ามินิต ไปถึงพุที่ ๑ เราไปจอดเรือที่แพลอย ตรงทางตัดขึ้นไปบนบกเหนือน้ำพุสับดินเปนคั่นบันไดขึ้นไป ตลิ่งที่ตรงนั้นสูงประมาณ ๖ วาเศษ ๗ วา เดินไปหน่่อยหนึ่งจึงถึงลำธารที่น้ำตกลงมา ตั้งแต่ธารขึ้นไปจนถึงลำธารนั้น มีต้นไม้ใบใหญ่เรียกว่าไผ่บง เปนไม้อย่างเช่นเขาทำระนาด ไม้ที่นี่ลำใหญ่ ๆ ยาวมาก แต่เมื่อดูอยู่กับกอเห็นไม่สู้ใหญ่นัก สมเด็จกรมพระท่านตัดมายาวถึง ๑๕ วา ๑๖ วา ล่องแพลงไปบางกอกด้วย คราวก่อนนี้ท่านหาได้ที ๑ ว่าใหญ่ยาวอยู่แล้วยังเล็กกว่านี้ ไผ่ที่นี่ร่มชิดไม่มีแสงพระอาทิตย์ พื้นล่างเตียนรอบไปกว้างสัก ๑๕ วาฤๅเส้นหนึ่ง ลำธารนั้นไหลมาแต่ตวันออกเฉียงเหนือต่อกับทิศใต้ แล้วมาเลี้ยวลงตรงที่น้ำพุ ๆ นั้นอยู่ตรงระหว่างทิศตวันตก กับทิศตวันตกเฉียงใต้ต่อกัน ลำธารกว้าง ๆ แคบ ๆ ๓ วาบ้าง ๔ วาบ้าง ศิลาที่ทิ้งในกลางลำธารนั้น/*145*/ราย ๆ ไม่สู้มีมาก เปนแต่น้ำไหลลงมาตรง ๆ จนถึงที่ตกพุ ฦกอยู่ในศอก ๑ ศอกเศษ ปากธารลงถึงพุนั้นกว้าง ๑๐ วา ที่พุนั้นเปนเขาศิลาก้อน ๆ เปนมอแต่มิใช่เขาใหญ่ เปนตลิ่งศิลาฤๅเขาริมน้ำ สูงเสมอพื้นดินดังทางที่เคยมีบ่อย ๆ ไม่ค่อยจะเว้น ชั้นบนเปนน่ามอสองลูกติดกันยื่นหันน่ามาข้างแม่น้ำ แลดูน่ามอข้างซ้ายมือ ถ้าจะหมายไว้ว่าตัว (ก) ในระหว่างออกมาจากตลิ่งมาก แต่สูงชันวัดได้ ๓ วา ๒ ศอก น้ำไหลอาบน่าผาตกลงมาในอ่าง ๆ นั้นอยู่ชั้นกลาง ยาวประมาณ ๓ วากว้างสัก ๕ ศอก น้ำฤกพ้นเข่าขึ้นมาหน่อยหนึ่ง มอข้างขวามือถ้าจะหมายตัวหนังสือได้ว่า (ข) ขัดข้อง ต่ำกว่ามอตัว (ก) แต่ลากกว้างออกไป วัดตั้งแต่ปากทางถึงที่สุดหลังมอโดยยาว ๗ วา แต่มอนั้นต่ำวัดแต่พื้นชั้นกลางถึงหลังมอสูงเพียง ๑๐ ศอก น้ำไหลอาบหลังมอกัดเปนห้วงๆ เหมือนฝาหอยฤๅคั่นบันไดต่ำ ๆ เดินขึ้นลงได้ง่าย น้ำอาบเต็มน่ามอนั้นเหมือนกัน ซ้ายมือข้างชั้นบนพ้นมอตัว (ก) ไป แลขวามือชั้นบนพ้นมอตัว (ข) มา ก็มีน้ำไหลอาบน่าผาบ้างไหลตรง ๆ ลงมาบ้างเหมือนกัน ต้องดูรูปจะว่าให้เลอียดไม่ได้ ที่นั้นลงมาถึงชั้นกลาง น่ามอตัว (ก) แลตัว (ข) นั้นเปนพื้นกว้างใหญ่ วัดดูยาวตั้งแต่ตวันออกเฉียงใต้ มาจนตวันตกเฉียงเหนือถึง ๑๘ วา กว้าง ๑๐ วา ปากขอบนั้นเหมือนยังกับปากล่าง ในนั้น/*146*/เปนอ่างน้ำฦกลงไปศอกเศษบ้าง ๒ ศอกบ้าง เปนที่รับน้ำตกทั้งมอ (ก) มอ (ข) ในระหว่างมอ (ก) กับ (ข) ต่อกันนั้นเปนซอกอยู่น้ำไหลลงแรงนัก มีศิลาเปนก้อนๆ ขึ้นไปรับกระท้อนน้ำตกลงมาโจนขึ้นสูง ๆ เราไปอาบที่ตรงนั้นนั่งไม่ใคร่จะอยู่ต้องเหยียดตีนยันศิลาให้แน่น แล้วน้ำตกลงมาถูกไหล่ฤๅเอนหัวลงไปก็ท่วมหน้า เหมือนหนึ่งคนทุบฤๅตีลงมา เผลอตัวก็นอนกลิ้งทีเดียว แต่เราขึ้นไปนี้ยังต่ำอยู่ มิศเตอรไปเยอ ปีนขึ้นไปสูงกว่านั้น ถึงตรงซอกเขาทีเดียวน้ำตกแรงนัก แล้วพุ่งไกลออกมาจากน่าผาตัวผลุดเข้าไปในน้ำ แล้วไปยืนแอบอยู่ในใต้ทางน้ำไหล น้ำบังมิดไม่แลเห็นตัวเลย พอหายใจได้อยู่นานๆ ไม่สำลักน้ำ ๆ ที่ตรงระหว่างมอสองมอนี้ ตกลงมาในอ่างที่รับน้ำมอ (ก) ดังเช่นที่ว่าไว้แล้วในข้างต้น พื้นชั้นกลางที่ว่าเมื่อตะกี้นั้นน้ำไหลล้นปากอ่างตกไปถึงแม่น้ำบ้าง มีเขาแลอ่างเล็ก ๆ น้อย ๆ รับเปนชั้น ๆ ลงไปบ้างจนถึงน้ำ วัดดูสูงพ้นน้ำขึ้นมาถึงปากอ่างใหญ่ได้ ๓ วา ๒ ศอก ข้างขวามือของอ่างชั้นกลางตรงน่ามอนั้น เปนอ่างลดลงมาเปนชั้น ๆ ได้รยะกันเหมือนเปนคั่นบันไดเพล่ลงไปข้าง ๆ เฉภาะอ่างหนึ่ง ๆ ต่อกันลงไปสัก ๕ คั่น ๖ คั่นจนถึงอ่างเล็ก ๆ แล้วก็เปนชั้นหน่อยหนึ่งลงไปตนถึงน้ำไม่สู้สูงนัก ที่น้ำพุนี้น้ำไหลอาบท่วมทั่วทั้งมอ แรงบ้างเบาบ้างมากบ้างน้อยบ้าง ตามที่เปนซอก/*147*/แลตรง ให้พึงเข้าใจเอาเองเถิด จะอธิบายหมดไม่ได้ เพราะปากพูดไม่เหมือนกับตาเห็น วัดโดยยาวที่น้ำตกตามริมน้ำ แต่เปนตลิ่งเขา มีน้ำอาบไปถึง ๒๔ วา ๒ ศอก การตกแต่งนั้นก็มีผูกราวทำแคร่ ตามกระบวนที่จะทำไปได้ พุนี้น้ำแรงกว่าที่พุท้องช้างมากนัก แล้วก็รศจืดสนิทน้ำดูสอาดกว่าที่พุท้องช้างอาบก็เย็นกว่ากัน แต่ถ้าจะดูข้างงาม พุท้องช้างงามเปนที่ฝีมือช่างไทยช่างจีนทำ ที่สนุกจู๋จี๋มีต้นไผ่เล็ก ๆ ประดับเหมือนกับเขามอที่ไทยก่อเล่น เห็นเปนที่แกล้งทำมากกว่าที่จะเปนเองได้ แต่มอนี้ท่วงทีขึงขังน้ำตกแรง ที่น้ำจะตกมาก็ดูศิลามั่นคงมากใหญ่โต เปนที่ช่างของฝรั่งเห็นเปนของเปนเองมาก ไม่เปนคนแกล้งทำ งามเปนคนละอย่างแท้ๆ จะว่าไหนดีกว่ากันก็ไม่ได้ ถ้าจะดูน้ำแล้วที่พุนี้เปนงามที่สุด อาบก็สบายมาก จะว่า ๆ ไม่เปนฝีมือช่างไทยเลยก็ไม่ได้ ที่อ่างรองพุ (ก) พุ (ข) นั้นดูเหมือนหนึ่งเขาโรงลคร ที่ทำไว้สำหรับเทวดาพระอินทร์ฤๅปัตตาระกาหลานั่ง ตัดฝานยอดเขาเสียตรง ๆ แต่ที่ท้องช้างนั้นเปนฝานๆ อย่างนี้ไปทุกหนทุกแห่งจนตลอดข้างบนเหมือนกับเขาที่เขียนไว้ตามวัดตามวามาก ที่งามนักแต่น้ำไม่สู้งามที่มอนี้ต้นไม้เล็ก ๆ เปนต้นผักใบแฉกแลต้นไผ่ไม่มีๆแต่ต้นไม้ใหญ่ครึ้มไป เราไม่ได้หยุดอาบที่นี่รีบไปดูพุที่ ๒ ต่อไป พุที่ ๒ นั้นไม่ไกลจากพุที่ ๑ ไปนัก ไปสักมินิตหนึ่งสองมินิต/*148*/เท่านั้น พุนี้พระยาประภากรวงษ์มาจัดการ พุที่ ๑ นายสรรพวิไชยได้ไปช่วยดูการด้วย พุที่ ๒ นี้ต้องขึ้นข้างน่าทางน้ำตกทีเดียว ต่ายขึ้นไปตามบันไดบ้างตามศิลาที่น้ำตกบ้าง ไปถึงพื้นแผ่นดินเปนลำธารกว้าง ๆ แคบ ๆ แต่ไม่เห็นต้นเค้าว่าออกจากแห่งได เปนลำธารไหลมาถึงจะเดินตามไปอิกก็ไม่หมด ด้วยน้ำพุในแถบนี้ ไม่ใกล้เหมือนหนึ่งน้ำพุท้องช้างที่ออกจากเขากินร น้ำทางนี้เปนลำธารมาในกลางป่า ตั้งแต่เขาแดนเมืองศรีสวัสดิ์ ไหลมาเปนหลายลำ ถึงพุที่ ๑ กับพุที่ ๒ นี้ก็คนละลำธาร แต่ออกจากเขาเมืองศรีสวัสดิ์แห่งเดียวกัน ลำธารพุที่ ๒ นี้ก็กว้างอยู่ใน ๔ วาบ้าง ๕ วาบ้าง แต่มีที่กว้างทีเดียว ถึง ๑๐ วาก็มี เปนหินมากกว่าธาร พุที่ ๑ น้ำฦกบ้างตื้นบ้าง อยู่ข้างจะรกกว่าธารพุที่ ๑ ต่ายไปต่ายมาลำบาก เมื่อจวนจะถึงน้ำ มาแยกออกเปนสองทาง ๆ ข้างซ้ายมือเมื่อยืนหันหน้าลงไปแม่น้ำ นั้นนับว่าเปน (ก) ข้างขวามือนับว่าเปน (ข) ลำธาร (ก) นั้นดูแคบ ๆ แลตื้นกว่าลำธาร (ข) ปากธารที่ลงริมตลิ่งกว้าง ๓ วา ๒ ศอก น้ำอาบลามไปตามหลังมอ ๑๔ วา แลเปนที่แห้งคั่นกลางอยู่ ๗ วา จึงถึงปากธารกว้าง ๑๐ วา ไหลอาบลงมาตามหลังมอ ที่เปนชั้นบนเสมอพื้นตลิ่ง ถ้าจะดูชั้นกลางลงมา น้ำลำธาร (ก) ที่พลัดตกลงมานั้นเปนแต่อาบไปตามน่าเขาบ้างพุ่งแรงบ้าง มีอ่างรับบ้างกระทบ/*149*/เขาบ้าง ลงถึงแม่น้ำ ไม่เปนที่ใหญ่โตนั่งอาบได้ แต่น้ำที่ลงมาจากลำธาร (ข) นั้น แยกออกไปอิกเปน ๓ ส่วน ๆ ช้างซ้ายมือ เมื่อเวลายืนหันหน้าลงมาแม่น้ำ นับเปน (ค) เปนน่าผาชันลงมาถึงพื้นชั้นกลาง แล้วกระท้อนลงน้ำ ตอนกลางนั้นนับเปนตอนข้างขวามือนับเปนที่ ๑ นั้น เปนที่น้ำตกลงมาแรงกว่าที่ เพราะน้ำที่กับที่ มาร่วมกัน ๒ ทางข้างล่างก็เปนเขาศิลารับ มีอ่างตัดเปนชั้น ๆ ลงมาจนถึงอ่างใหญ่รับชั้น ๑ แล้วก็ตกลง น้ำที่นั้นเปนน้ำตกอาบเงื้อมเขาลงมาถึงอ่างใหญ่ กว้าง ๔ วาเศษยาว ๖ วา ในใต้เงื้อมเขานั้นมีถ้ำคนเข้าไปยืนได้สัก ๒ คน ๓ คน มีน้ำหยดหยัดไปเสมอทั้งถ้ำ ต่อลงมาทางที่น้ำอาบนั้นก็กัดศิลาเปนห้วง ๆ เหมือนหนึ่งกับน้ำพุที่ ๑ เราไม่หยากจะอธิบายซ้ำซากมากนัก เพราะผู้ไม่เห็น เปนแต่อ่านฟังด้วยหู เมื่อมีคำซ้ำ ๆ บ่อย ๆ ก็จะเบื่อหนัก ควรจะเห็นว่าน้ำพุที่ ๒ นี้ก็คล้าย ๆ กับน้ำพุที่ ๑ แต่ไม่ใคร่จะงามเหมือน ท่วงทีน้ำที่ตกมานั้นมีที่กระทบน้อยไป แล้วไหลอาบไปตามฝั่งกว้าง แต่น้ำเห็นจะมากกว่าที่ ๑ มีที่น้ำหยดบ้างไหลบ้างติด ๆ กันไป ออกลำธารทั้ง ๒ นี้ยาวถึง ๒ เส้น ที่น้ำตกทั้งสองแห่งนี้สูงอยู่ใน ๗ วาเศษฤๅ ๖ วาเศษบ้าง เสมอกับตลิ่งที่ตรงนั้น ผิดกันกับน้ำพุที่จันทบุรี ด้วยน้ำพุจันทบุรีนั้นเราไปดูเมื่อออกจากเขา น้ำพุที่นี่ีไหลมาจากลำธาร แล้ว/*150*/มาตกลงที่น้ำตามตลิ่ง ความงามของน้ำพุนี้ จะว่าก็จะพึมพำมากไป แต่เปนที่เพลินใจนัก คนที่มาตามทางร้อนแลเหนื่อย ถึงที่นี่เข้าแล้วดูเหมือนจะหายเหนื่อย เรายังไม่อาบน้ำที่เขานี้อิก ลงเรือต่อไปดูพุที่ ๓ เมื่อไปถึงกลางทางพบน้ำพุไหลจากเขานั้นเอง ลงมาในแม่น้ำอิกพุ ๑ แต่เตี้ยอยู่ริมแม่น้ำ เปนน้ำพุเล็กมิใช่พุใหญ่ ไปถึงพุที่ ๓ แปลกไปกับพุที่ ๑ ที่ ๒ เปนลำธารตรงลงมา เปนน่าผาชันก้อนเดียว วัดแต่หลังน่าผาชันลงมาถึงที่ ๒ สูง ๔ วา เปนอ่างฦกลงไปอิก ๔ ศอกกว้าง ๖ วา แล้วเปนชานหลังมอ ข้างน่าริมน้ำอิกชั้น ๑ กว้าง ๒ วาสูงพ้นน้ำขึ้นไป ๘ ศอก กว้าง ๕ วา น้ำแห้งเสียหมดแล้ว พุนี้ถ้าหากว่าน้ำยังมีอยู่ ก็จะงามมากเหมือนกัน ด้วยไม่มีอะไรกีดกั้น ดูเหมือนหนึ่งเปนบรรได ๒ คั่น ตกลงมาจากพื้นแผ่นดินข้างบนลงถึงพื้นรับชั้น ๑ แล้วก็เทลงถึงน้ำทีเดียว ถ้าเวลาน้ำตกคงจะเห็นเปนครอบแก้ว ๒ ใบซ้อนกันอยู่เท่านั้น สมเด็จเจ้าพระยาท่านว่าท่านขึ้นมาเมื่อเดือน ๑๒ น้ำยังมีอยู่มาก งามนักเสียงดังสนั่นกว่าพุทั้งปวงหมด ที่นี่พระยาประภากรวงษ์ ได้เดินขึ้นไปดูยังพบน้ำอยู่ในลำธารเปนห้วง ๆ พอพบรอยตีนช้างใหญ่เข้าก็รีบกลับลงมาเสีย เรากลับมากินเข้าที่น่าน้ำพุที่ ๑ โมงครึ่ง เมื่อเช้านี้สมเด็จเจ้าพระยาท่านไปที่พลับพลาก่อนเราลงเรือ ครั้นลงเรือมาท่านก็ตามมาด้วย มาถึง/*151*/เขาเราขึ้นไปดูน้ำพุที่ ๑ ที่ ๒ ท่านยังอุสาหตามขึ้นไปได้ทั้ง ๒ แห่งจนถึงยอด แล้วลุยน้ำเข้าไปในลำธารด้วย อัศจรรย์จริง ๆ คนหนุ่ม ๆ ขึ้นยังลำบากมาก แต่ดูท่านก็ยังว่องไวอยู่ เหมือนกับพวกเรา ๆ เหมือนกัน ไม่เห็นคลานเห็นเกาะเหมือนหนึ่งคนแก่ ๆ ทั้งปวงที่เด็กกว่ามาก เราอาบน้ำวันนี้สนุกนัก พร้อมกันทั้งเจ้าทั้งขุนนาง หยาดกับพร้อมก็อาบด้วย เจ้าคุณ116 อยู่ข้างล่างไล่หลวงรัตนาญัปติ์117ขึ้นไป เราหมายว่าจะเอาตัวเข้าไปถึงถ้ำจุบแจง กลิ้งตัวขึ้นไปไม่ไหว ถ้าเข้าไปได้โผล่ออกมาจากน้ำเห็นจะได้ฮาใหญ่ อาบอยู่นานสักครึ่งชั่วโมง จึงได้ขึ้นจากน้ำ จะกลับมาแล้วเรายังเสียดายอยู่ ต้องจอดเรือดูเสียอิกหน่่อยหนึ่ง บ่ายสมเด็จเจ้าพระยามาหาอิก ลาว่าพรุ่งนี้เช้าจะไปรับที่ราชบุรี พวกกะเหรี่ยงนายกองแลไพร่ เมืองกาญจนบุรีเมืองไทรโยค เมืองท่าขนุน เมืองท้องผาภูม แลที่อื่นๆ มาหาหลายสิบคน ได้แจกเสื้อแลเงินตามเคย แล้วลงเรือไปเที่ยว ในคลองแม่น้ำน้อยใต้พลับพลาลงไปหน่อยหนึ่ง ปากคลองแง้มข้างซ้ายมืออยู่กับเขาทีเดียว ที่ตกลงมาอยู่ในน้ำ เปนศิลาเกะ ๆ กะ ๆ ดูงามดีทีเดียว เข้าไปในนั้นดูเปนคลองแคบๆ กว้าง ๕ วา ๖ วา แต่มีหาดมีแก่งมีศิลาในน้ำเหมือนกับแม่น้ำใหญ่ ร่องที่ไปนั้นต้อง/*152*/เลี้ยวไปเลี้ยวมาถี่ขึ้นกว่าแม่น้ำใหญ่ น้ำก็เชี่ยวจัด ดูเปนเหมือนหนึ่งถ่ายกอปปี้ไปจากแม่น้ำใหญ่ทีเดียว ต้องเอาคนลงน้ำจูงเรือไปตลอด ย่ำค่ำครึ่งแล้วเรากลับมาถึงพลับพลา ยังมีกะเหรี่ยงหลายสิบคน เห็นจะเรือนร้อยมาคอยหาอยู่ มีของกำนันตามทำเนียมของกะเหรี่ยง มีเครื่องยาแลผ้าเสมียนละว้าแลเข้าไร่เปนต้น มีคนช่างพูดในหมู่พวกนั้นอยู่บ้าง ได้ไล่เลียงถึงธรรมเนียมกะเหรี่ยงต่าง ๆ นับปีนับเดือนนั้นเขานับกันด้วยไร่ ว่าเกิดเมื่อทำไร่โน่นเกิดเมื่อทำไร่นี่ ไม่รู้จักนับปีเดือนเลย ธรรมเนียมแต่งตัวผู้หญิง ถ้าเปนเด็ก ๆ ใช้เสื้อขาว ถ้ารุ่นสาวจวนจะแต่งงาน ฤๅแต่งงานแล้วใช้เสื้อแดง ถ้าแก่ ๆ จึงใช้เสื้อดำ มีผู้หญิง ๔ คน เราแจกแพรสีคนละแถบผ้าลายคนละผืน นอกนั้นก็ให้เงินแลเสื้อเหมือนกับพวกก่อนๆ กินเงินเข้าไปหลายชั่ง แล้วมีกะเหรี่ยงรำ แลเต้นไม้ตามธรรมเนียมของเขาอย่างเช่นเราว่ามาแล้วแต่ก่อน แต่เรื่องเต้นไม้นั้นดูเหมือนยังไม่ได้ว่า มีวิธีอยู่สองอย่าง ๆ หนึ่งเอาไม้ไผ่ ๒ ลำกางลง แล้วมีคนหกคนนั่งอยู่ข้างไม้ไผ่นั้น ข้างละ ๓ คน มีไม้รวกย่อม ๆ คู่ละอันถือทั้ง ๒ มือเรียงกันไป แยกมือเอาไม้รวกกระแทกลงกับไม้ไผ่ ๒ หนแล้ว เอามากระทบกันหน ๑ คนเต้นก็เต้นไปตามหว่างไม้ ที่กระทบกันให้ได้จังหวะไม้นั้นไม่ถูกตีน ถ้าผิดจังหวะไม้นั้นก็งับเอาตีน พอเจ็บ ๆ ได้บ้าง อิกอย่างหนึ่งนั้นยืนเข้าเปนสามมุมถือ/*153*/ไม้คนละอัน กระทุ้งข้างนอกเสีย ๒ ที แล้วกระทุ้งรวมกันลงตรงกลางที ๑ คนที่เต้นคอยเอาตีนแหย่เข้าไปในที่ไม้กระทุ้งให้ถูกจังหวะ ถ้าผิดจังหวะก็เจ็บมากทีเดียว วันนี้ผู้หญิงเต้นมีพิณพาทย์กลองคล้าย ๆ เถิดเทิงแลฆ้องตี เแต่ได้ยินเพลงเดียว ไม่เห็นเปลี่ยนเลย ดีร้ายก็จะหมดทุนอยู่เท่านั้น ที่นี่มีที่หากินของชาวบ้านนี้ ในเวลาเรามาอย่างหนึ่ง เห็นจะมีกำไรมาก วันนี้เราแจกเงินฝีพายคนละ ๖ บาท พอเย็นลงก็ได้ข่าวว่าไปซื้อเหล้ากินสิ้น ๓ บาท สงไสยมันกินเข้าไปอย่างไรเปน ๓ บาท ได้ความว่าเล่าที่ขายราคา ๓ บาทนั้นเท่ากับที่กรุงเทพ ฯ สองสลึง เติมน้ำจนมีรศเปรี้ยว คนที่กิน ๓ บาทคนนี้ อยู่บางกอกกินได้ถึงแปดชาม นับถือกันว่ามีกำลังมาก มาที่นี่ ๓ บาทกินจึงแอ่พอสบาย อย่างนี้จึงเห็นว่าจะมีกำไรมาก ค่ำวันนี้เธอมอเมตเตอร ๗๙ อนึ่งได้ลองกินเข้าไร่กะเหรี่ยงที่เอามาให้ให้คุณท้าวแพหุง บอกว่าหุงถึงสามหม้อจึงได้การ แรกหุงอย่างเข้าตามธรรมเนียมเปียกเลอะไป ครั้นลองหุงอย่างเข้าเหนียวสวยเกินไป ต้องหุงอย่างกลาง กินก็เปนเข้าเหนียวกลาย ๆ ยางมากติดกันเปนก้อนไปหมด รศก็ดีอยู่ เคี้ยวหนืด ๆ เปนเข้าอย่างกลางครึ่ง ๆ เข้าเหนียวครึ่งหนึ่งเข้าเจ้าครึ่งหนึ่ง เขาว่าปลูกพร้อมกับทำไร่ทีเดียว เหมือน/*154*/หนึ่งจะทำไร่แตงก็ทำไร่แตงด้วยโปรยเข้าด้วย พอเกี่ยวเข้าก็ได้ตัดแตง โรยปลูกในกอไผ่ก็เปน แต่ปลูกที่ลุ่มที่น้ำไม่ได้
วันที่ ๒ ๒ฯ ๓ ค่ำ เมืองไทรโยคนี้ เขียนชื่อสะเปลหลายอย่างกันนัก มีอรรถกถาฎีกาแก้ไปต่าง ๆ ที่เขียนว่าไชยโยคสกดตัว (ค) คิดดังนี้เห็นมีบ่อย ๆ ในหนังสือพงษาวดารบ้าง ในลิลิตเตลงพ่ายบ้าง ลิลิตเตลงพ่ายที่ตีพิมพ์ในคราวนี้เขียนว่าไชยโยก แต่ที่เราได้เห็นลิลิตเตลงพ่ายแต่ก่อน เขียนว่าไชยโยค ในคราวนี้จะเปนพระศรีสุนทรแก้ฤๅคนเรียงพิมพ์จะเรียงผิดก็ไม่รู้ เห็นเขียนไว้ว่า
ร่าย๏ ไทยกระสรรเสียวทรวง ดวงกระมลหม่นหมาง พลางให้ด่วนเดอรพล ลุตำบลไชยโยก พระดับโศกสั่งทัพ ยับยั้งตั้งค่ายคู โดยพยูหสรรเสร็จ บพิตรเสด็จเลออาศน์ พลับพลาราชเรือนศึก……...ดังนี้
มีคำอธิบายไปอิกอย่างหนึ่งว่า ตัว (ค) ที่สกดนั้นมิใช่คอคิด เปนฆอระฆังเขียนว่าไซยโยฆ แยกออกว่าไชยโอฆ อรรถาธิบายอันนี้เห็นจะเถนไป แต่คงความข้างต้นที่ว่าไชยนั้นเข้าใจว่ามีไชยชนะฆ่าข้าศึกที่นี่ แต่เห็นจะเล็งเอาครั้งพระพุทธยอดฟ้าชนะพม่า เมื่อจุลศักราช ๑๑๔๘ ปีมเมียอัฐศก แต่ถ้าหมายดังนี้ผิดไป เมืองไชยโยคนี้มีชื่อมาก่อนแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้ามาช้านานแล้ว แต่ถ้าว่าจะว่าเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนท่านชนะดอกกระมัง ก็เห็นจะว่าได้ แต่สงไสยอยู่หน่อยหนึ่ง/*155*/ที่ทูลกระหม่อมท่านทรงคิดชื่อพระไทรโยคใหม่ ว่าพระนิโครธาภิโยค เปนสำหรับเมืองทีเดียว มีเพื่อนกันหลายเมือง เหมือนเมืองท่าขนุนเปนปนัศดิฐบดี เมืองท่ากระดานเปนผลกดิฐบดี เมืองท่าตะกั่วเปนชินดิฐบดี เมืองท้องผาภูมเปนเสลภูมิบดี ชื่อเหล่านี้ก็เปนพยานให้เห็นว่านิโครธาภิโยคนั้น พระราชประสงค์ก็จะให้ตรงกับชื่อเมืองเปนแน่ ถ้าเปนดังนั้นก็เห็นจะเปนไทรโยคถูก แต่ยังมีผู้สงไสยมาก เรื่องนี้ตัดสินไม่ลงเลย แต่ตัวเราเองเห็นว่าในกระบวนหนังสือไทย แลกระบวนที่ทราบการเก่าๆ ไม่มีใครสู้ทูลกระหม่อมได้ ควรจะต้องใช้ตามอย่างที่ท่านทรงไว้ แต่จะเปนหลับตาเชื่อครูฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ แต่เห็นว่าใช้ในราชการมานานแล้ว ก็ต้องเปนใช้ได้
วันนี้ตัวเราอนุญาตให้ตัวเราตื่นสายตามชอบใจ ลองดู เกือบ ๒ โมงจึงได้ตื่น กว่าจะแต่งเนื้อแต่งตัวแล้วเสร็จ ๒ โมงสามส่วน ได้ลงเรือไปคราวนี้จะว่าถึงระยะทางตั้งแต่พลับพลาไปน้ำพุ จะต้องไม่ว่าถึงไกลก่อน ที่หัวพลับพลาของเราเองไม่ห่างนัก ถ้าเรือไม่บังเสียอยู่ที่พลับพาก็จะเห็นถนัดทีเดียว แต่เปนน้ำพุอยู่ริมน้ำ ออกจากศิลาเล็กๆ ไม่ใหญ่นัก ด้วยตลิ่งตรงหัวเลี้ยว ตั้งแต่พลับพลาไปเปนเพิงศิลาเทือกยาวไปประมาณสัก ๙ เส้น ๑๐ เส้น ในระหว่าง ๙ เส้น ๑๐ เส้นนั้นไม่มีดินเลยทีเดียว เปนเพิงชั้น/*156*/ตั้งลงในน้ำ ๆ ที่น่าเพิงก็ฦก ต้นไม้ก็ไม่มี คล้ายกันกับที่เมืองพังงา แต่เมืองพังงาเปนเหมือนรากเขาขาด ที่นี่เปนเพิงเขา จะเทียบว่าอย่างพระฉายสระบุรี ก็ง้ำออกมามากกว่าพระฉายสักหน่อย ที่ตรงกลางเพิงนี่เปนปากข้างนอกกว้างปลายสอบเข้าไป ไม่สู้ฦกนัก แต่เพราะในตาแลเห็นที่ใหญ่เข้าไปหาเล็ก เมื่อเช้านี้พระยาภาศกรวงษ์จอดเรืออยู่ในนั้น เราแจวเรือไปข้างฝั่งซ้าย แลดูเป็นเปนคนเล็กกว่าคนปรกติ ถ้าจะแบ่งตัวคนเปน ๕ ส่วน ลดลงไปสักส่วน ๑ ได้ จนสงไสยว่าคนทำไมจึงได้เล็กไป จำหน้าไม่ได้ว่าใคร ต่อพิเคราะห์มากจึงเห็นว่า พระยาภาสกรวงษ์เล็กผิดตัวทีเดียว เมื่อขากลับมาเราได้แวะเข้าไปดูที่ตรงนั้น เปนน้ำพุไหลออกมาน้อย ๆ ไม่สู้มากนัก ศิลาที่ต่อกับเหมือนหนึ่งรอยตะเข็บที่เพลาะเข้าให้ติดกัน ที่ตรงนั้นมีดินแลต้นผักต้นหญ้างอกที่นั้นงาม เพิงบังเงากว้างออกไปมาก กว้างชั่วยาวลำเรือแหวดของเราสัก ๑๐ วา ในนั้นถ้าเรือจะจอดเรียง ๆ กับลำใหญ่ ๆ เท่าเรือเรา จอดได้สบายทีเดียวเหมือนอยู่ในร่ม เอาแตรเข้าไปลองเป่าดู เสียงก้อง ที่ศิลาน่าผานั้นเปนศิลาลาย พื้นแดงลายขาวเหมือนกับศิลาฝรั่ง พื้นแดงลายขาวเช่นใช้ปูพื้นกันอยู่ทุกวันนี้ ที่ตรงน่าผาเปนที่น้ำล้าง แลเห็นลายกระจ่าง เปนลายโต ๆ ถ้าจะขัดเข้าคงจะงามที่สุด พอสิ้นน่าผาที่ยาว /*157*/๒ เส้นนี้แผ้วกลับไปข้างซ้ายมือฝั่งเปนศิลาขวามือเปนดิน ก็เปนเทือกเขาอิก ตลอดจนถึงเขาเล็กยอดหนึ่ง ตามน่าศิลาเหล่านี้ มีหาดแลดูเหมือนหาดทรายสีเหลือง แลครุคระเหมือนอย่างทราย มีที่ต้นไม้ขึ้นแลเปนรอยน้ำซัดอย่างหาดทรายทีเดียว แต่เปนศิลาแขง หาดศิลาอย่างนี้มีบ่อย ๆ ถึงข้างล่างที่น้ำพุเขากินรก็ได้พบมาแล้ว ข้างบนขึ้นไปก็มีบ่อย ๆ แต่เปนหาดหินแล้วไม่กว้างนัก เห็นจะอยู่ใน ๗ ศอก ๘ ศอกเปนอย่างกว้าง แต่ขาว ๆ มาก ที่ฝั่งศิลาแห่งหนึ่งเปนโพรงอยู่ที่ริมน้ำ แลสว่างตลอดขึ้นไปถึงแผ่นดิน ต่อไปที่สุดของฝั่งศิลาข้างซ้ายมือนี้มีเขาเตี้ยมีถ้ำฦกเข้าไปหน่อยหนึ่ง ศิลาในนั้นแปนที่รูปตุกตาเจ๊ก แต่หัวนั้นเล็กไป พระชลธารเขาว่าเขาไปสร้างพระที่เขาถ้ำผีไว้มีคนบูชามากได้บุญนักแล้ว เขาจะมาสร้างศาลเจ้าขึ้นไว้ให้คนบูชาอิกบ้าง จึงเอาชลอมสรอมหัวนั้นเข้าแล้ว เอากระดาดฟางปิด เขียนหน้าระบายสี่ที่ตัวบ้างเล็กน้อยให้เปนกวนอู เมื่อดูก็เห็นเปนเหมือนของเปนเองจริง แต่สีที่หน้าอยู่ข้างจะสดไปกว่าศิลาสักหน่อย แต่ดูเปนเหมือนมีปีก คนทั้งปวงเขาว่าเปนรูปหลุยจีนจู๊ ก็มีคนตื่นบูชาให้เขาจริงๆด้วย เราไปทางนั้นยังเห็นธูปเทียนติดไฟอยู่หลายเล่ม ข้ามฟากไปข้างฝั้งขวามือเขาถางท่าขึ้นไปถ้ำพระ ตั้งแต่ขึ้นจากเรือไป ๖ วา ๒ ศอกถึงพื้นชั้นหนึ่ง แล้วขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง ๘ วา ขึ้นไป/*158*/อิกชั้นหนึ่ง ๑๓ วา ขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งยาวเส้นหนึ่งกับ ๘ วา เดินขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง ๑๒ วาถึงปากถ้ำ รวมทางตั้งแต่น้ำขึ้นไปจนถึงปากถ้ำ ๓ เส้น ๗ วา ๒ ศอก ปากถ้ำนั้นเปนช่องแคบกว้าง ๓ ศอกสูง ๔ ศอก ที่น่าประตูถ้ำมีก้อนศิลาใหญ่ตั้งรับฟองน้ำที่ย้อยลงมาบังปากถ้ำ เหมือนหนึ่งเปนลับแล ถ้าดูห่าง ๆ ก็พอบังปากถ้ำได้ ที่นอกถ้ำทีเดียวมีก้อนศิลาตั้งอยู่ก้อนหนึ่ง ริมกับเขาที่เปนถ้ำ มีศิลาก้อนหนึ่งโตตกมาแซกอยู่ที่กลาง แลดูในซอกนั้นก็โปร่งเปนเหมือนกับเอาศิลาเข้าไปขัดไว้ก้อนหนึ่ง ถ้าแลดูคิดว่าน่าจะพลัดตกก็คิดได้ ถ้ำนั้นแลดูเปนห้อง ๆ ที่ห้องกลางกว้าง ๙ วา ยาว ๑๓ วา ข้างขวามือมีซอกเดินไปได้อิก ไปทลุออกข้างหนึ่งต้องคลานบ้างต้องก้มบ้าง เปนซอก ๆ แซก ๆ ห้องเล็กห้องน้อยถึง ๖ ห้อง มีห้องกลางนั้นมีฟองน้ำที่น้ำย้อยห้อยไปทุกหนทุกแห่งเปนพวงภู่โต ๆ ก็มี ที่ตกลงมาถูกศิลาเปนชง่อนอยู่ สูงพูนขึ้นไปคอด ๆ กิ่ว ๆ เหมือนรูปพระเจดีย์กลมก็มี เปนรูปต่าง ๆ มีหลายอย่าง ที่ผนังถ้ำนั้นเปนทางน้ำไหลลงมา รูปพรรณสันถานเหมือนน้ำพุ มีรอยน้ำกัดเปนฝาหอยแครงอย่างเช่นน้ำพุใหญ่ ดูเหมือนกับทำน้ำพุเล่นเล็ก ๆ แต่ที่ผนังนั้นไม่ค่อยจะมีเว้นทางน้ำ ตกจับเปนคราบสีเหลือง เหมือนดังน้ำพุเปนแห่ง ๆ ทั่วไป แลกัดเปนฝาหอยไปทั้งถ้ำ คิดว่าถ้าน่าน้ำน่าฝน เห็นจะ/*159*/รั่วซึมไปทั้งนั้นจึงเปนดังนี้ แต่เรามาเดี๋ยวนี้ แห้งทีเดียวไม่มีน้ำเลย เห็นมีพระพุทธรูปอยู่ในนั้น ๓ องค์ พระสาวก ๒ องค์ แต่ตั้งอีเหละเปะปะอยู่ เห็นจะหนีน้ำไม่ใคร่จะพ้น ทองที่ปิดนั้นลอกยับเยินไป ในถ้ำนี้ว่ามีพระธาตุมากหากันนัก ได้กันคนละมาก ๆ คุ้ยตามผนังบ้างตามพื้นบ้างพรอนไป มีเรื่องราวประสมกันกับที่พระแท่นดงรัง ว่าที่นั้นเปนที่พระพุทธเจ้าปรินิพพาน ที่ถ้ำนี้เปนที่พระอรหันต์อยู่ มีธาตุพระอรหันต์มาก. แต่ธาตุพระพุทธเจ้านั้นไม่มี อีกคำหนึ่งว่า ธาตุพระพุทธเจ้ามีอยู่ แต่ไม่ลงมาอยู่ที่พื้น ปนอยู่กับพระธาตุทั้งปวง อยู่บนยอดถ้ำนั้น แลเห็นปาฏิหารแสงสว่าง แต่ผู้ไปเห็นเขาว่า ที่ถ้ำตรงนั้นเฉภาะมีช่อง พอแสงพระอาทิตย์ส่องได้นิดเดียว จึงสมมติว่าเปนธาตุพระพุทธเจ้าปาฏิหาร เห็นจะเปนด้วยเราไปเช้านักจึงไม่ได้เห็นพระธาตุปาฏิหาร แต่ที่จริงพระธาตุที่หา ๆ ได้กันมานั้น งาม ๆ จริง ๆ ดูไม่สู้เก๊มากนัก กรมนเรศร์หาได้องค์หนึ่ง เราเอามาให้พระดูชมว่าดี ให้พระคุณาจาริยวัตรไปเสียแล้ว บอกให้พระขึ้นไปหาเห็นจะได้มามาก กลับจากถ้ำนั้นแล้ว ลงเรือต่อไปจะไปน้ำพุ ต้องข้ามน้ำเชี่ยวอิก ๒ แห่งข้างขวามือ มีเขาริมน้ำฤๅเขาฝั่งนั้นและ แต่ตั้งชันตรงเหมือนกับผนังโบถโบราณ สีศิลาขาวมีคราบน้ำดำ ๆ มีต้นไม้อยู่กับพื้น แลต้นไม้ที่ขึ้นปกคลุมไป เหมือน/*160*/กับผนังโบถวัดมะเหยงค์ทีเดียว ถ้าเหลือบไปแล้ว นึกว่าของใหญ่โตอะไรสร้างอยู่ที่นั่น ถึงแลดูตรง ๆ ก็ยังแลเห็นเปนโบถอยู่ ที่ตรงนั้นมีน้ำพุอิกแห่ง ๑ แต่ย่อม ๆ ไม่ใหญ่นัก ไหลลงน้ำตามธรรมเนียม วันนี้หยุดดูที่พุที่ ๑ หน่อยหนึ่งแล้วไปอาบน้ำที่พุที่ ๒ แล้วกลับมา ถ้าคิดถึงถ้ำแลพุเหล่านี้ แล้วนึกถึงเรื่องอิเหนา พระพุทธเลิศหล้าท่านทรงแต่งเรื่องอิเหนา เห็นจะได้ทอดพระเนตร เห็นงามของแม่น้ำนี้ไปเปนแน่ เข้าเค้ากันมากนัก ด้วยเปนน้ำพุแลลำธารถ้ำในป่า ท่วงทีถ้ำก็มิดชิดชอบกลมีหลายแห่ง ถ้าจะทำเปนถ้ำอย่างเช่นอิเหนา เห็นจะได้บ้าง ลำธารน้ำพุก็เหมือนกับบทที่ว่า
๏ ครั้นถึงจึงลงในท้องธาร สรงสนานน้ำพุที่เงื้อมผา ย้อยหยัดดังสหัศธารา ไหลออกจากศิลาซ่าเซ็น พร้อย ๆ ต้องกายดังสายฝน เมื่อไรนฤมลจะมาเห็น จะแสนศุขทุกวันไม่วายเว้น ลงเล่นชลธารสำราญใจ ไหนจะชมคณามัจฉาชาติ ล้วนประหลาดว่ายคล่ำในนี้ได้ แล้วจะเก็บกรวดแก้วแววไว จะเที่ยวไปประพาศหาดทรายทอง…………...
เรือจอดที่ไหนปลามีเปนกลุ่ม ๆ ทุกแห่ง แล้วก็เปนปลางามด้วย ปสาตะเพียนมีเปนพื้นว่ายน้ำดูหางแดงไปเปนหมู่ น้ำใสแลเห็นตัวสนัดทีเดียว โปรยเข้าลงไปว่ายแข่งกันแห่ง ๑ หลาย ๆ ๑๐ ตัว เรื่องพระพุทธเลิศหล้าโปรดแม่น้ำน้อยนี้/*161*/มีปรูฟได้ ท่านใหญ่118 เล่าว่าเมื่อทูลกระหม่อมเสด็จมากาญจนบุรีคราวก่อน ทรงเล่าว่าเมื่อพระพุทธเลิศหล้า รับสั่งให้ท่านเสด็จมารับครัวมอญที่กาญจนบุรีคราวนั้น ท่านรับสั่งว่าเมืองกาญจนบุรีสนุกนัก ขึ้นไปทางแม่น้ำน้อย ยิ่งไปยิ่งสนุกขึ้นทุกที เมื่อทูลกระหม่อมเล่าเรื่องนี้ เราจะได้ยินด้วยฤๅอย่างไรก็ไม่รู้จำไม่ได้ ต่อพูดกับท่านใหญ่ท่านจึงเล่าให้ฟัง ที่จริงสนุกมาก ถึงจะอยู่นาน ๆ ก็อยู่ได้ วันนี้เราไม่รู้ตัวเลย เสด็จยายท่านถามว่ารักยายฤๅไม่รัก เราทูลตอบท่านว่ารัก ขออะไรสักสิ่งหนึ่งได้ฤๅไม่ได้ เราเสียทีท่านรับว่าได้ ท่านว่าให้ยกเอาเขานี้เข้าไปตั้งในวัง ให้ท่านอาบน้ำให้สบายสักหน่อย ดูท่านโปรดสนุกมากหายประชวรทีเดียว เรากลับมาจากที่น้ำพุ ถึงพลับพลาเที่ยงสามส่วน พบมอญผู้หญิง ๕ คนมาหา มีลูกเล็กด้วยคนหนึ่ง ให้เงินแลผ้าแพรผ้าสาย เขาบอกว่ามีลูกค้าเอาเงินที่รูปอย่างนี้ขึ้นมาบอกว่า ในเงินนี้แลรูปเจ้าชีวิตรของเรา ตัวก็เห็นหมายในตาไว้ ตั้งใจจะคอยดูแน่ฤๅไม่แน่ มาได้เห็นคราวนี้เห็นจะแน่แล้วพอจำเค้าได้ เงินที่ได้ไว้นั้น ไม่ได้ซื้อจ่ายสิ่งใดเลยเก็บไว้ทีเดียว เวลาบ่ายกะเหรี่ยงมาอิกหลายสิบคน แจกเงินแจกเสื้อเหมือนอย่างแต่ก่อน พวกนี้เปนพวกเมืองท้องผาภูม แล้วเดินออกทางหลังพลับพลา ไปขึ้นบนโคก/*162*/แล้ว ลงข้ามห้วยไปอิกห้วยหนึ่ง ถึงบ้านคนที่อยู่ในเมืองไทรโยค มีบ้านอยู่ ๓ หมู่กับกระท่อมเล็กอัน ๑ ดูรุงรังเต็มที พื้นใช้ไม้ไผ่ผ่าซีก หลังคามุงด้วยใบหวาย พวกนี้เปนพวกตัดไม้มียุ้งเข้าเล็ก ๆ ทุกบ้าน เข้าที่นี่เขาไม่ได้ขายเปนเกวียนเหมือนบางกอก นับกันเปนศอก กว้าง ๔ ศอกยาว ๔ ศอกสูงศอก ๑ เปนเข้า ๑๐๐ ถัง ขายราคา ๕ ตำลึง ตามบ้านนั้นเห็นมีต้นศัปรศเปนดง ต้นไม้ใหญ่ก็มี มะม่วงขนุนหมากมะพร้าวพลูมะงั่วกล้วยมะขาม แต่ยังมีอิก ๒ ต้น เปนศัตรูของชาวบ้านนี้ คือต้นมะเฟืองกับต้นพุดทรา เขาว่าฆ่าคนเสียหลายคนนักแล้ว ถ้าใครจับไข้เผอิญจะให้หยากมะเฟืองกับพุดทรานี้ร่ำไป กินเข้าไปก็เลยเปนไข้พิษตาย แต่หมอสายว่าไข้นั้น เห็นจะเปนไข้พิษเดิมแล้ว เปนแผลอยู่ในลำคอลำไส้กระทบเข้าจึงได้เปนพิษมากขึ้นมาตาย พลูที่ไทรโยคในคราวนี้ ขายดีราวกับเหล้าที่ขายฝีพายเมื่อวานนี้ พวกผู้หญิงเสียเงินด้วยพลูมาก เมื่อแรกขึ้นมาขายกันอยู่ ๕ ใบอัฐ ครั้นอยู่มาอิกหน่อยหนึ่ง ขึ้นราคาถึง ๒๐ ใบต่อเฟื้อง จวนหมดเข้าหนักเหลืออยู่อิก ๑๕ ใบต่อเฟื้อง ก็พอหมดต้นพลูที่นี้ไปใหญ่ ใช้กินใบละ ๒ คำได้ ว่าเหนียวแลเคี้ยวคล้าย ๆ กับพลูบางช้าง แลพลูค้างทองหลางมีคนชอบกิน หมากก็น่าดี ๆ เปนน่าหวานลูกโต ๆ จะลืมเสียไม่ได้ว่าถึงพลับพลาที่นี่ ตั้งอยู่ที่หาดน่าเมืองไทรโยคตรง/*163*/ทิศเหนือฝั่งข้างขวามือ เปนสามหลังเหมือนดังพลับพลาแรก ๆ แต่รยะห่างออกไปหน่อยหนึ่ง มีปรำสำหรับจอดเรือกว้างกว่าแต่ก่อน ยาวตลอดถึงกันทั้ง ๓ พลับพลา มีกรงสำหรับลูกอาบน้ำอยู่ที่ท้ายพลับพลาข้างน่า แปลกขึ้นแต่มีพลับพลาที่นอนอิกหลังหนึ่ง ยกพื้นสูงกว่าหลังนอก โตเล็กเท่ากัน กั้นฝาแผง แต่เราไม่ขึ้นนอนบนบกอยู่เรือสบายกว่า พลับพลาที่ล่วง ๆ มาแล้วมุงด้วยแฝก แต่ที่นี่มุงด้วยใบหวายเย็บเหมือนจาก สมเด็จเจ้าพระยาท่านว่าเสียเวลาที่เย็บมากทีเดียว คราวนี้น่าบันไดเรามีสวนขึ้นหน่อยหนึ่งดูสดชื่นขึ้น พระยาอภัยรณฤทธิ์ช่วยทำ ปลูกต้นไผ่แลเขามอที่ได้มาจากน้ำพุที่ท้องช้าง อยู่ข้างจะเย็นตา ที่พลับพลานี้มีโต๊ะเก้าอี้กินเข้าของสมเด็จเจ้าพระยา เอาขึ้นมาทุก ๆ พลับพลานั้น เหลือหาบเหลือหาม แต่ไม่เปนไรนักเรื่องโต๊ะเรื่องเก้าอี้ เราเคยนั่งกินกับพื้นนานกว่านั่งกินกับโต๊ะกับเก้าอี้ ถึงจะไม่มีก็ไม่ร้อนอะไร ค่ำวันนี้ดูเย็น ๆ อยู่ ตรวจดูเทอมอเมตเตอรเคราะห์ดีลดลงไปได้ ๗๓ พรุ่งนี้จะเลยหนาวไปได้บ้างดอกกระมัง
วัน ๓ ๓ฯ ๓ ค่ำ วันนี้หนาวได้จริง ปรอท ๗๐ ลงเรือสามปั้นสองโมง พระนิโครธาพิโยค เอาเข้าหลามมาให้ กระบอกยาว ๆ เห็นจะยาวกว่ากระบอกเข้าหลามธรรมดาสัก ๒ เท่า เมื่อแรกเราสั่งให้แจกฝีพาย ทีหลัง/*164*/เขาบอกว่าเปน สปิสเชยิลปรีแปร์ ทำด้วยเข้ากะเหรี่ยง เราก็เอามาลองกินดูเห็นเปนทำอย่างดี วันนี้ตามยอดเขามีหมอกคลุ้มเหมือนเมื่อวันออกจากหาดตาเหล็ก เรือล่องเร็วมาถึงแก่งหลวง ตามที่มีชื่อในแผนที่ แต่พระพลเรียกว่าแก่งปะรอม ถึงปากช่องข้างบน ๒ โมง ๑๗ มินิต ออกจากปากช่องข้างล่าง ๒๑ มินิต ๔ มินิตเท่านั้นตลอด เมื่อเราขึ้นไปได้ตรวจนาฬิกาไว้ทีเดียว ตั้งแต่ปากช่องล่างถึงปากช่องบนถึง ๓๐ มินิต ขากลับจะเร็วสักเพียงใด ถึงบ้านบ้องตี้ตามเขาเรียกกันถามหลายคนแล้ว เรียกกันว่าบ้องตี้ แต่ในแผนที่เขียนว่าม่องตี้อย่างไรแน่ก็ไม่รู้ สามโมงครึ่งเราขึ้นบก เห็นไม้สักลงมาในน้ำหลายสิบต้น อยู่บนบกบ้างก็มี หลวงประเทศเขื่อนขันธ์119 นายกองกะเหรี่ยงกับพวกกะเหรี่ยงหลายคน ลงมาคอยอยู่ที่ตีนท่า ที่เราเห็นเมื่อขาขึ้นไปว่าถือใบไม้นั้นได้ความแล้ว เรามาถึงวันนี้ใกล้เห็นถือดอกหงอนไก่ทุกคน แต่มีใบมาก ๆ จึงแลเห็นเปนใบไม้ไป เหมือนกันกับที่ไปเห็นที่บ้านไทรโยคเมื่อวานนี้ แต่ธรรมเนียมเรือนบ้านเหล่านี้ เห็นจะเหมือน ๆ กันทั้งนั้น ไม่เห็นมีฝาประจันห้องฤๅฝากั้นในเรือนสักแห่งหนึ่งเลย กั้นฝาเรือนข้างนอกสองด้านด้านในที่ออกมานอกชานนั้นเปิดโถง กางมุ้งกันกลาง ๆ เรือนทีเดียวเปนเรือนโถง ๆ อย่างนี้ทุกหลัง /*165*/ฝาเรือนใช้ไม้ไผ่ทุบแบนโปร่ง ๆ ไม่เห็นแน่นหนา เรือนก็มีอยู่ ๓ หมู่เท่า ๆ กัน เห็นมีสูบเครื่องมือช่างเหล็กอยู่แห่งหนึ่ง ถามเขาว่ามิใช่ตีเหล็กใหม่ เปนแต่แก้เครี่องมือเก่า ๆ หลวงประเทศบอกว่า มีพระมาแต่เมืองลาวองค์ ๑ จะยกบ้านทำเปนวัด ตัวไปแต่งงานได้แห่งหนึ่ง จะปลูกเรือนใหม่ พระนั้นอยู่หลังบ้านออกไปหน่อยหนึ่ง เราเดินไปถึงที่นั้น หลวงประเทศขึ้นไปก่อน เรียกออกมาจากห้อง ถามว่ามาแต่เมืองเชียงไหม่ ไปนมัศการพระมุเตาแลชวยดากอง แล้วเข้ามาเมืองนี้จำพรรษาที่จรเข้เผือก เจ็บไม่สบายอยู่ที่นี่ ๒ เดือนมาแล้ว บอกว่าอายุได้ ๓๗ บวชได้ ๕ พรรษา แต่หน้ายังหนุ่มทีเดียว จะหลงไปสัก ๑๐ ปีฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ ถึง ๒๗ แลจะพอดีทีเดียว เรานิมนต์ให้เทศ ออกตัวอยู่ว่าอิดหิว เรียกเครื่องกัณฑ์จึงได้ไปหยิบหนังสือมาเทค บ่นว่าเสียดาย ถ้าไม่อิดหิวจะเทศให้มาก ด้วยได้พบพระยามหากระษัตริย์ที่ ๑ เทศนั้นตั้งนโมอย่างลาว แล้วว่าบาฬีฟังพอเข้าใจได้บ้าง แล้วแปลว่าให้อุส่าห์ทำบุญพระอินทร์จะบอกให้ท้าวจัตุโลกบาลมีท้าวกุเวรุราชเป็นต้นจดบาญชี แลอย่าให้มีความประมาท เปนเรื่องบอกอานิสงษ์แลอัปปมาทธรรม เราเห็นเหนื่อยแล้วบอกให้หยุดเสียเถิด ติดเครื่องกัณฑ์เงินบาทกึ่งตำลึง /*166*/สลึงกึ่งตำลึง เฟื้องกึ่งตำลึงเปน ๖ บาท ดูยิ้มมาก เรียกให้เอาจานรองเงินไปตั้งใกล้ ถามถึงอุโบสถก็บอกว่าถ้าพบวัดวาก็ทำบ้าง ถ้าไม่พบวัดก็ทำคนเดียว สวดปาฏิโมกข์ก็ได้บ้าง ถามถึงปราชิก ๔ บอกว่าก็ไม่เล่นผู้หญิงนั่นและ ปราชิกมีมากหลายสถานปราชิกใหญ่ปราชิกน้อยก็มี ลักของเพื่อนกันเปนปราชิก ไล่ดูว่าอะไรอิก ออกตัวไปว่าบวชแล้วก็ออกเที่ยว หาได้ร่ำเรียนไปอิกไม่ตามแถบบ้านเหล่านี้นั้นมีต้นกล้วยแลไร่ยา กลับลงมาเรือ ๔ โมงครึ่งหยุดกินเข้า หมอสายปลูกฝีกะเหรี่ยงเด็กบ้างผู้ใหญ่บ้าง ๑๓ คนด้วยกัน ๑๐ มินิต ๕ โมงออกเรือ ในแก่งบ้องตี้ท้องเรือครู่หินแรงถึงตรงพุไกรลาศ รอเรือดูหน่อยหนึ่ง เห็นพร้อมกันว่าน้ำน้อยลงไปกว่าแต่ก่อน เห็นจะไม่ตลอดปี ด้วย ๒ วัน ๓ วันเท่านั้นยังผิดตาแต่พุเล็กใต้นั้นลงมายังไหลแรงอยู่ เที่ยงครึ่งถึงน้ำพุเกาะตาเหล็กถึงพลับพลาหาดตาเหล็กบ่ายโมง ๑ จอดเรือคอยเรือเหลืองอยู่ในเวลานั้นเทอมอเมตเตอร ๘๘ อิก ๑๒ มินิตไปขึ้นเรือเหลืองเทอมอเมตเตอร ๘๖ เท่านั้น เรือผ่านมาทางถ้ำกินร ได้นั่งพิเคราะห์ดูอิก เห็นว่าเขานี้ที่ริมน้ำคงจะพังเปนแน่ จึงได้ชันเปนน่ากระดานทีเดียว ศิลาก็ดูเปนรอยบิ ๆ เหมือนแยกพลัดตกลงมา ที่มาค้างอยู่กลาง ๆ เขาเปนหญ้าแพรกขึ้นตามหลังดิน ที่ทลายก็มีบ้าง ตรงกลางย่านเขาที่เปนถ้ำกินรนั้น/*167*/ดูก็ฦกเข้าไปมาก มีฟองน้ำย้อยเปนพวงภู่ต่างทำนองเดียวกันกับถ้ำพระ แต่พื้นนั้นเพล่ลงมาด้วยเขาชัน ถ้าพื้นตรง ๆ ก็จะใหญ่อยู่เห็นจะเกือบครึ่งถ้ำพระถึงโดยพื้นเหล่ ๆ ดังนี้ ถ้าคนจะขึ้นไปยืนสัก ๒๐ คน ๓๐ คน ก็เห็นจะยืนอยู่ได้ แต่ที่เขากินรนี้ เจ้าคุณท่านว่ามิใช่ภูเขา เป็นแต่ตลิ่งศิลาข้างบนเปนพื้นราบ ถ้าเปนตลิ่งอย่างนั้นก็สูงนักหนาทีเดียว ได้แลดูกะประมาณดู เห็นจะไม่ต่ำกว่า ๓ เส้น นั่งมาในเรือแหงนขึ้นไปฅอตั้งบ่า ที่ข้างล่างริม ๆ น้ำเปนเพิงสูง ๆ ยาว ๆ อย่างเช่นเพิงที่เราว่าที่เหนือพลับพลาไทรโยค แต่ไม่ง้ำลงมามากเหมือนอย่างเช่นที่ไทรโยค มีหลายเพิงทีเดียว พบที่น้ำตกที่อาบเมื่อคราวขึ้น น้ำยังมากอยู่ พบอิกแห่งหนึ่งอิกน้ำพุ มาถึงแก่งละว้าเรือไหลโกรกไปตามน้ำ เก๋งครู่ต้นไม้โครม ๆ ไป ถ่อยันก็ไม่อยู่ ๆ ข้างจะน่ากลัวโดนศิลา ถึงน้ำพุอิก ๒ แห่ง จึงถึงน้ำพุใหญ่ ๒ โมง ๑๕ มินิต แจวล่องลงไปจอดกินเข้าข้างล่าง ให้เสด็จยายสรงน้ำเสียก่อน เกาะที่อยู่ต้นทาง ถึงพุน้ำร้อนน้ำเย็นนั้น มีสองเกาะเราว่าไว้ก่อนแต่เกาะเดียว เพราะเห็นอยู่กลางน้ำทีเดียว อิกเกาะหนึ่งก็เปนศิลาก้อนเล็ก ๆ มีต้นไม้ขึ้นเหมือนกัน แต่ว่าอยู่ริมตลิ่งข้างขวามือขึ้นไป อนึ่งที่ตรงน่าเรือเราจอด ทางฝั่งพุน้ำเป็นมีทางน้ำพุอิกทางหนึ่ง เปนชง่อนศิลาออกมาใหญ่ ฟองน้ำติดอยู่เปนพวง/*168*/เหมือนที่น้ำพุทั้งปวง แล้วมีลำธารลงมาสองข้างบังลงมาในเขา มาออกริมน้ำดูเหมือนอย่างบันไดสองข้างมีพนักฤๅตะพานช้าง ดูก็ใหญ่อยู่แต่เห็นจะไม่สู้งามนัก น้ำแห้งขาดทีเดียว เปนพุอย่างโตรองพุใหญ่ลงมา กินเข้าแล้วลงเรือแหวดใหญ่ถอยไปจอดน่าน้ำพุ ขึ้นอาบน้ำตั้งใจว่าจะขึ้นไปดูถ้ำบนพุนี้ คราวก่อนนี้หลงเลยขึ้นไปเสียทางหนึ่ง ไม่ได้ไปดู คราวขึ้นไปตามทางคราวก่อน แต่เลี้ยวข้างขวามือปีนขึ้นไปอิกสักหน่อยก็ถึงปากถ้ำ ดิศเปนผู้นำทาง ปากถ้ำนั้นแคบประมาณสักสองศอก เปนทางตรงเข้าไปเหมือนฉนวนประมาณสัก ๓ ว่าถึงที่ตรงนั้น ดูเปนวงกลมมีฟองน้ำเปนเสายันลงมาถึงพื้น จะต่อกับถ้ำที่จะออกไปต่อไป ๒ เสา ทำให้เปนหนทางออกจากวงกลมนั้นสามทาง ถึงห้องใหญ่ด้านหลังเปนผนังศิลาตัน ด้านน่าเปนช่องเพิงถ้ำ ดูเหมือนหนึ่งคูหาวิมาน ถ้ำนี้ที่กว้าง ๆ ประมาณ ๕ วา ยาวประมาณ ๗ วา มีฟองน้ำยันลงมาถึงพื้นเปนเสาหาร ด้านน่าเสาหนึ่ง อิกด้านหนึ่งแอบเข้าอยู่ที่เพิง ข้างน้ำตกมาแต่เขาสูง พื้นถ้ำเปนพื้นราบลุ่ม ๆ ดอน ๆ บ้าง มีน้ำขังอยู่สัก ๓ นิ้ว ๔ นิ้ว ข้างบนเพดานถ้ำนั้น แลดูเปนฟองน้ำ ทางน้ำตกห้อยย้อยไปทั้งถ้ำ ที่ตรงเสาหารน่าคูหาวิมานนั้น มีน้ำตกลงทางนั้นแรง มากระทบศิลากระท้อนขึ้นอิกชั้นหนึ่ง นั่งอาบได้ท่วมตัวน่าคูหาวิมานนั้น /*169*/ก็เปนน้ำตกโปรยลงมาแต่ยอดเขาเหมือนกัน ขึ้นไปเยี่ยมอยู่ที่ช่องคูหานั้น เหมือนกับเทวดาเล่นลคร เราถ่ายรูปพร้อมกันกับเจ้านายที่ตรงนั้นรูป ๑ กาพย์เปนผู้ถ่าย ถ้ำนี้สนุกจริงๆ ดูซอกๆ แซก ๆ ไปเหมือนหนึ่งถ้ำพิมานจักรี เปนแต่ที่โน่นแห้งที่นี่เปียกเท่านั้น ทางลงมาต้องเดินวนไปวนมาตามปากอ่างที่ร่องน้ำเปนชั้น ๆ ทบไปทบมาหลายทบจึงถึงชั้นล่าง ถ้าเดินเรียง ๆ กันเปนแถว ดูเหมือนเทวดาลครเขาเดินลงมาจากเขา ในกระบวนจะเที่ยวที่น้ำพุท้องช้างแห่งนี้แล้วสนุกนัก ซอกแซกได้หลายทางแต่ดูเหมือนน้ำน้อยไป ไม่แน่นหาดเหมือนดังน้ำพุที่ไทรโยค ดูน้ำที่โน่นแล้วมาดูน้ำที่นี่ ดูน้อยหรอมแหรมไป แต่ที่นี่น้ำก็จะมากเหมือนกัน เห็นแห้งเสียหลายทางนักหนาแล้ว ที่ทางขึ้นไปถ้ำวันนี้ ข้างขวามือมีเหลี่ยมเขาที่น้ำตกใหญ่ ๆ อยู่ถึง ๔ แง่ มีฟองน้ำห้อยย้อยอยู่ อ่างที่รับนั้นก็ใหญ่โตกว้างประมาณสัก ๔ วายาวประมาณสัก ๘ วา ฦกวัดแต่พื้นถึงปากถึง ๖ ศอก แต่มีน้ำไหลริน ๆ อยู่ในนั้นเหลือน้ำสัก ๒ ศอก ต่อลงไปก็มีอ่างรับเปนชั้น ๆ หลายชั้น ข้างเหนือมีน้ำตกอยู่เดี๋ยวนี้ ก็มีที่น้ำตกอิก ๒ ชง่อน ถ้าเวลาเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ฤๅอย่างไร น้ำเห็นจะตกเต็มทั้งที่ ๆ เปนพุ ถ้าตกเต็มดังนั้นคงจะเปนน้ำตกไปทั้งเขา ยาว/*170*/ประมาณสัก ๒ เส้น แต่ที่น้ำมีอยู่เดี๋ยวนี้มีน้ำอยู่ประมาณสัก ๑๘ วาเท่านั้น ที่คเนว่าน้ำจะน้อยลงดังนี้ เพราะคิดดูว่าระยะเพียงเราไปไทรโยคกลับดูเหมือนน้ำน้อยลงทุกแห่ง ที่เปนพุเล็กหายดังไปบ้างก็มี น้ำเห็นจะไหลตลอดปีอยู่น้อยแห่ง เวลาที่เรามานี้ จะล่าไปกว่าเวลาที่น้ำกำลังงาม กลับลงมาถ่ายรูป ที่เรายืนเมื่อวันมาอาบก่อนแล้วกลับลงเรือ ได้ออกเรือจากน้ำพุบ่าย ๔ โมง ๔๐ มินิต กลับมาถึงพลับพลา ๕ โมง ๔๕ คิดหักแวะเวียนเสีย คงมาด้วยเรือเล็กบ้างใหญ่บ้าง ๔ โมง ๔๗ มินิต ถึงพลับพลาวังกะแจะพบหลวงพิทักษ์บรรพตมาคอยอยู่แล้ว พาลูกหลานมาหาด้วย เอาน่าไม้มาให้คันหนึ่ง กับของอื่น ๆ ได้แจกเงินให้ตามสมควร มาเที่ยวนี้เต่าดูน้อยไป เมื่อคราวก่อนตามเสด็จทูลกระหม่อมยังเล็ก ๆ อยู่นั้นเล่นสนุกนัก ใส่สับประคับไล่แหย่กันให้วิ่ง ทูลกระหม่อมท่านมาทอดพระเนตรเห็นรับสั่งว่า เมื่อท่านเสด็จท่านก็ทรงเล่นเหมือนกันท่านยังสั่งให้สมเด็จเจ้าพระยาทำสับประคับมาให้เล่นอิก เมื่อมาคราวก่อนก็เห็นมีมาก แต่คราวนี้ดูหายไปทีเดียว เมื่อวานซืนนี้ใครมาให้ตัวหนึ่ง วันนี้มาให้อิก ๒ ตัว ๓ ตัว สวัสดิ์120ทำฉันท์น้ำพุมาให้
/*171*/อินทวิเชียรฉันท์ ๑๑
๏ มาโดยวิถีทาง
ณระหว่านทีธาร
ปรีเปรมเกษมสานต์
หฤไทยหรรษา
๏ บัดยลสิขรริม
ติรงามสอาดตา
แง่เงื้อมชง่อนผา
กลช่างประจงทำ
๏ เวิ้งวุ้มชวากหว่าง
ชลพร่างพระพร้อยพรำ
ไหลหลั่งถะถั่งอัม
พุยหยัดกระเซนพราย
๏ แสนศุขสนานสิน
ธุบมีธุลีระคาย
เฉกพรรษุทกปราย
อุระชื่นรรื่นรมย์
๏ พฤกษาดฤณชาติ
รดะดาษประหลาดสม
ควรจักนิยมชม
บมิน่าจะครรไล
๏ เชลงฉันทข้องขัด
บถนัดประจักษ์ใจ
โดยเดาตบึงไป
มิเพราะพร้องยุบลความ
อนึ่งค่ำวันนี้กะเหรี่ยงมาหาอิกมาก มีผู้หญิงมาหลายคน ได้นกยูงมาให้ตัวหนึ่ง พระอร่ามศรีรักษ์ได้นางเก้งมาตัวหนึ่ง หนาวเมื่อคืนนี้ วันนี้กลับกลายไปเสียแล้ว ท่วงทีเห็นจะร้อน คงจะไม่ต่ำกว่า ๘๐
วัน ๔ ๔ฯ ๓ ค่ำ เมื่อคืนนี้เราว่าปรอทจะไม่ต่ำกว่า ๘๐ นั้นผิดไปเสียแล้ว ได้กลับลงไปเรือตรวจดูเห็นลงถึง ๗๙ วันนี้ตื่นสายเห็นว่าขากลับเร็วมาก ได้ลงเรือต่อสามโมงอิก ๖ มินิต /*172*/ได้ออกมาถึงแก่งถ้ำรอด ๓ โมง ๓ ส่วน เรามาเรือเล็กวันนี้เห็นแปลนแก่งถนัด แต่ไม่ผิดกับที่เราว่าไว้แต่ก่อน ดูก็ไม่สู้ลำบากนัก ด้วยต้องระวังอยู่นั้นน้อย ๔ โมงถึงแก่งพันตองบน ไปจอดเรือที่ท้องคุ้งวังใหญ่ที่เคยจอดเมื่อขาขึ้นไป เวลา ๔ โมงครึ่งที่นั้นพื้นฝั่งเปนศิลา แต่มีดินอยู่ ข้างบนแตกระแหงดินนั้นไม่หนานัก เห็นจะเปนเมื่อเวลาน้ำมากดินขึ้นไปเกรอะ แต่สงไสยว่าในแม่น้ำเปนทราย ทำไมจึงมีดินฤๅจะเปนดินล้างลงมาจากตลิ่งก็ไม่ทราบ พอคนขึ้นไปเหยียบดินร่วงลงมาข้างล่างก็เปนศิลาแผ่นใหญ่ เราไปนั่งกินเข้าที่นั้นแล้วลงเรือเหลืองมา ห้าโมงเกือบจะครึ่ง ถึงพุไพร ๓๒ มินิตจะเที่ยง เทอมอเมตเตอร์เวลานี้ ๘๖ เวลาบ่าย ๒ โมงส่วน ๑ ถึงน่าพลับพลาเมืองลุ่มสุ่ม ตั้งแต่นั้นมาเราก็จ้องจะคอยดูถ้ำตาหยกให้ได้ จนบ่ายเย็นลงกะที่เดามาตลอดทาง จนถึงถ้ำตาหยกจริง ๆ ต่อบ่าย ๔ โมง ๒๔ มินิต รอเรือให้หลวงอุดมขึ้นไปดู หมายว่าจะมีวิเศษฦกซึ้งต่อไปอย่างไรบ้าง เห็นเดินเลียบแลมุดขึ้นตามช่องศิลา ถึงพื้นแผ่นดินข้างบนไม่มีวิเศษอะไร ให้หลวงอุดมยืนอยู่ที่ปากถ้ำประมาณสูงสัก ๒ เท่าตัวหลวงอุดม เห็นจะสัก ๖ ศอก ฤๅ ๖ คอกคืบ ฦกเข้าไปสัก ๘ ศอกฤๅ ๑๐ ศอกโดยยาว ตลอดปากถ้ำสัก ๔ วา เปนศิลาริมตลิ่ง มีก้อนศิลาเปนพื้นสูงพ้นน้ำขึ้นไปสัก ๘ ศอก ข้างบนก็เปนเพิงก้อน/*173*/ศิลาเหมือนกัน แต่มีคำเล่าอยู่ว่าถ้ำตาหยกนี้ เปนที่ท้าวอู่ทองที่อยู่เมืองสิงห์มาตกเบ็ด ชื่อที่เรียกในแผนที่ว่าถ้ำตาหยกนั้น ผิดกันกับที่คนผู้เล่าเรื่องนี้เรียก เขาเรียกว่าถ้ำปะหยบ จะแปลว่ากระไรก็ไม่ได้ความ แต่เรื่องที่ว่าท้าวอู่ทองตกเบ็ดนั้นชอบกลอยู่ ชื่อมอญเขาเรียกว่าเมี่ยงไป้ลดอนกะ แปลว่าคนผู้ชายตกเบ็ด เรื่องราวเขาจะถูกกันอย่างไรก็ไม่ทราบ แวะดูอยู่สัก ๕ มินิต ๖ มินิตออกเรือถึงพลับพลาหาดสองพี่น้อง บ่าย ๕ โมงสามส่วนให้เงินคนนำร่องที่ได้ไปกับเรือเรา ตั้งแต่กาญจนบุรีถึงไทรโยคกลับมา กับคนที่ไทรโยคนำกลับอิกคนหนึ่ง เปนรางวัลพระยากาญจนบุรีพากะเหรี่ยงบ้านแม่กระบานมาหาอิก ๔ คน วันนี้เห็นคราบน้ำที่เสาปรำพลับพลาลดเร็วคืบหนึ่ง เร็วจริง ๆ เราไปไม่กี่วันเลย น้ำจะลดไปจะแห้งขอดในเดือน ๕ พระยากาญจนบุรีบอกว่า ถ้าเดือน ๕ แล้วแพก็ล่องไม่ได้ ที่หัวกรวดเมืองกาญจนบุรี ลูกค้าล่องไม้มาคั่งอยู่ ต้องตัดแพล่องไปเปนต้น ๆ ในแขวงราชบุรีก็มี เหมือนที่บางสองร้อย บางลี่ ก็ต้องตัดเพเหมือนกัน จนเดือน ๘ น้ำมาเดือน ๑๐ เปนเต็มที่ พอเดือน ๑๑ ก็ลด วันนี้ได้ข่าวลูกหญิงเล็ก121ออกจากกรุงเทพ ฯ วานนี้มาเมืองราชบุรี แต่ไม่ได้รับหนังสือตอบท่านกลางเลย วันนี้ก็ให้/*174*/เงินเหมา122ไปให้เรืออวน ๒ ลำชั่งหนึ่ง ด้วยมันตามไปป่วยการทำมาหากิน มาคราวนี้ตื่นหาเครื่องยากันนัก ทั้งผู้หญิงผู้ชาย เราได้ยินมันโจษกันบ่อย ๆ ที่ข้างพลับพลา คนเลว ๆ ทีเดียวได้สิ่งนั้นสิ่งนี้ ผู้ดีก็หาไพร่ก็หา แต่ตรวจดูเครื่องยาที่พวกกะเหรี่ยงเอามาให้ แลสืบถามดูบ้าง เราก็ไม่สันทัดเลยในเครื่องยา ได้เองกับมือแต่มะเดื่อดิน สมเด็จเจ้าพระยาท่านบอกหมอสาย ว่ามะเดื่อดินมีที่น้ำพุท้องช้างมาก ท่านห้ามไว้ไม่ให้ใครเก็บจะเอาไว้ให้หมอ จึงได้ตั้งใจไปค้นหา ว่ายาอื่นก็มีมาก แต่ที่มีชุมทีเดียวนั้นเห็นหางไหลแดงกับเจตมูลเพลิงใครก็ได้แทบจะทั่วกัน หมอสายก็ขนเอาไปมาก ว่านกีบแรด เราพึ่งได้เห็นคราวนี้เปนรู้จัก เขาว่าเนรภูสี สค้าน มหาสดำ ใบกระวาน ต้นแดง แต่กระวานต้นแดงนี้ว่าทีอื่นไม่มีเลยเฉภาะมีแต่แควนี้ ไคร้เครือ เปล้าน้อย เปล้าใหญ่ เปล้าน้ำเงิน สมุลแว้ง เปราะหอม คุคะ แต่แพงแพวในแควน้อยนี้ไม่มี ไปมีอยู่แควใหญ่ ดอกกระเจี้ยงที่หายากนัก สำหรับทำกระแจะตนาวเข้ายานั้นมีอยู่ทางแควนี้ บางทีที่บางกอกหาไม่ได้เลย ต้องใช้กระแจะเก๊บ่อย ๆ เนียมละว้า ชเอมไทย แฝกหอม คี่อ้าย ไม้เหล่านี้บางทีหาที่อื่นยาก มีแต่แควนี้มาก บางคนก็ตื่นฦๅแก่ ๆ เข้าใจว่า ไม้สิ่งใดในแควนี้/*175*/เปนยาทั้งนั้น ถือพร้าขึ้นไปก็ฟันตพัดไปไม่เลือกว่าสิ่งใด ตัดลงมาจนเต็มเรือ มีผู้ถามว่านั่นอะไรบอกว่าไม่ทราบ ยังจะลืมเสียอิกอย่างหนึ่ง เมื่อเราไปที่น้ำพุไทรโยค พบยาสำคัญเข้าต้นหนึ่งเห็นมีดอกขาว ก็ไปเก็บเล่นเสียไม่ทันนึก ต่อหมอเตือนขึ้นว่าต้นเข็ม นี่และทำเปนยาเข็มเกลื่อน ถ้าไม่มีก็ต้องใช้เข็มบ้าน แต่ไม่ขลังเหมือนเข็มป่า เราจึงสั่งให้เก็บไป ยาเกลื่อนฝีขนานนี้ขลังนัก เราเคยใช้อยู่เสมอไม่ใคร่จะขาด ไม่ได้เปนฝีมานานทีเดียว
วัน ๕ ๕ฯ ๓ ค่ำ ออกเรือสองโมงเช้า ตามทางมาเหมือนกับเมื่อแรกขึ้นไป สองโมง ๔๐ ตรงบ้านแม่กระบาน ๓ โมงถึงเมืองสิงห์ เห็นมีเรือจอดหลายลำ กาพย์ว่าเรือที่จอดนั้น เห็นจะเปนหม่อมแดง123ลำหนึ่ง จะขึ้นไปถ่ายรูป ๓ โมงสามส่วนถึงบ้านปากเลน มอญผู้หญิงที่ขายของเราแต่ก่อนมาขายอิก แต่คราวนี้ไม่บอกขายว่าเปนของถวาย มีพริกมะเขื่อผักหน่อไม้ดองเข้าหลามแตงเราต้องซื้อแพงกว่าขายเสียอิก ขนมปังที่ให้ไปแต่ก่อนนั้น ว่าแจกกันทั้งบ้าน รออยู่ ๑๐ มินิตออกเรือมา ๔ โมงเศษ พ้นท่ามะกรูดมาหน่อยหนึ่ง พบเรือเดินหนังสือมาจอดอยู่ริมตลิ่ง เรียกให้เขาตามมา ถึงพลับพลาวังหมึกสี่โมงสามส่วน แต่หนังสือที่เราได้รับนั้น เปนหนังสือเก่าทีเดียว มาแต่วัน ๗ ฯ๘ ๒ ค่ำ /*176*/หนังสือเราไปหลายฉบับยังไม่ได้ตอบ ออกจากพลับพลานี้ไปขึ้นที่บ้านวังหมึก ๕ โมงครึ่ง ตลิ่งชันขึ้นสูงไป พบเรือนร้างสามหลัง มีต้นมพร้าวต้นตาล ร้างมาแต่เมื่อไรก็ไม่รู้ เลี้ยวไปข้างซ้ายมือ พบท่าที่ไม้ลง มีเกวียนเข็นไม้มาจอดอยู่ ๔ เกวียน กำลังปลดวัวออกจากเกวียน ไม้ที่เข็นมากองไว้ริมตลิ่งนั้น เปนไม้ซาก ๔ กำ ๕ กำ ยาว ๓ วา ๒ ศอก เราพบผู้ที่รับจ้างเปนผู้ชายก็มีผู้หญิงก็มี ถามราคาที่จ้าง ต้นละ ๒ สลึงเฟื้องทาง ๒๐ เส้น แต่เกวียนเปนเกวียนโค ลากคราวละต้น มีฝางอยู่หลายกอง แต่เขาว่าฝางนั้นไม่ได้ลากด้วยเกวียนใช้แบก มาต่อไปมีบ้านเรือน วันนี้ได้เห็นเรือนฝาจาก ๓ ห้องหลัง ๑ กับเรือนไม้ไผ่อึก ๓ หลัง ๔ หลัง มีคนชายหญิงทั้งหมู่บ้านสัก ๑๓ คน ๑๔ คน บ้าน ๑ มีกล้วยกับพลูบ้าง ๔ ค้าง ๕ ค้าง เราว่าซื้อเขาไม่ขายจะยอมให้ เก็บได้หน่อยหนึ่งแล้วก็ให้เงินเขา มีต้นขนุนต้นไน้โหน่งกำลังลูกดก ส้มโอมะยมมะกรูดมะม่วงมะขามบ้าง ๒ ต้น ๓ ต้น กับพุดซามีหลายต้น กลับมาจากบ้านนั้น เวลาย่ำเที่ยงตรง ได้พลูไปถวายสมเด็จกรมพระหน่อยหนึ่ง เสด็จยายหน่อยหนึ่ง ด้วยเวลานี้พลูเปนของกำลังมีราคาแรงนัก ถึงจะให้สัก ๙ ใบ ๑๐ ใบก็จะมีราคามากกว่าของกำนัลที่ให้กันที่บางกอกมาก ๆ แล้วมาลงเรือเหลือง มาบ่ายโมง ๑ ถึงตาล ๓ ต้น วันนี้/*177*/สองข้างแม่น้ำแลเห็นแปลก ตรงทีเดียวกับตอนข้างบน เพราะตอนนี้ลงมาไม่มีศิลาริมน้ำเปนแต่ฝั่งดินสูง มีห้วยลำทราบพบควายลงอยู่ในน้ำสัก ๑๑ ตัว ๑๒ ตัว ให้นายรองพลพัน124 ขึ้นไปหาพลูได้มาอิก ๒๐ ใบ ๓๐ ใบ มาอิกหน่อยพบเรืออวนมันร้องบอกว่าได้ปลามาก เราสั่งให้แจกตามเรือเจ้านายข้าราชการ มาถึงพลับพลากลอนโดบ่าย ๔ โมง ๒๐ มินิต คิดหยุดแวะเวียนแล้วลงเรือเดินวันละ ๗ โมงกับ ๕๕ มินิต เรือเดินช้ากว่าแต่ก่อนมาก เพราะน้ำไม่สู้เชี่ยวเหมือนข้างบน มาถึงพลับพลาพบซายันจีน125ทหารมหาดเล็ก ได้รับของกิน ซึ่งพระยารัตนโกษา126แลจมื่นวิชิตไชยศักดาวุธ127ส่งมาให้ แลได้รับหนังสือท่านกลางอิกฉบับหนึ่ง วันยิ่งแก่ขึ้นไปกว่า ๒ ฉบับโน้นเสียอิก หนังสือนี้มาแต่วัน ๕ ฯ๖ ๒ ค่ำ เขียนหนังสือตอบท่านกลางฉบับหนึ่ง แล้วคุณสุรวงษ์มาชวนให้ไปดูลงอวน บ่าย ๕ โมงครึ่ง เแล้วลงเรือไปตามลำห้วยกลอนโด ที่ตรงนั้นดูในแผนที่ เปนที่ลุ่มทรายแหวะออกไป ไม่เข้าใจว่าเปนอย่างไร ครั้นไปวันนี้เข้าไปในลำคลองเล็ก น้ำตื้น/*178*/ต้องเข็นเรือ คลองนั้นกว้างอยู่สัก ๘ ศอกฤๅ ๙ ศอก พื้นฝั่งทั้งสองข้างต่ำปนที่ชายเลน ชาวบ้านทำนาปรังทั้ง ๒ ฟาก ต้นเข้าสูงอยู่ศอกหนึ่งศอกเศษ มีรวงพอเปนน้ำนมบ้าง เปนสีลูกหวายบ้าง ที่ดำใหม่ ๆ สูงเพียง ๗ นิ้วก็มี ๘ นิ้วก็มี เข้านี้ทำตามน้ำลด ลงมือมาตั้งแต่เดือน ๑๒ น้ำลดเท่าไรก็ต่ำตามลงไป ลงมือเก็บเกี่ยวกันแต่ข้างแรมเดือน ๓ ไป ทำพอกินกันในบ้าน เปนลำคลองแคบอย่างนี้ เข้าไปประมาณสัก ๙ เส้น ๑๐ เส้น ค่อยกว้างออกไปทีละน้อย ๆ ต่อเข้าไปลึกข้างใน กว้างเปนแม่น้ำที่เดียว เรือพายแจวได้สบาย กว้างอยู่ใน ๑๗ วา ๑๘ วา จนถึงกลางคุ้งกว้างกว่าเส้น มีแพจอดในนั้น ๓ หลัง แต่ไม่มีปิตีเหมือนแพที่ปากแม่พาชี เปนแพน่าถังฝากระดานอยู่หลัง ๑ นอกนั้นก็เปนฝาไม้ไผ่แต่พอดูได้ ฝั่งข้างซ้ายมือตลิ่งสูง เปนท่าคนตัดเสาลงหลายท่าใกล้ ๆ กัน มีเสากองอยู่บนตลิ่งบ้างในน้ำบ้างหลายสิบต้น ฝั่งข้างขวามือเปนหาด แต่มิใช่หาดทรายเปนหาดดินร่วน ราบขึ้นไปกว้างมากทีเดียว เห็นจะสัก ๓ เส้น ๔ เส้นจึงถึงต้นไม้ ที่นั่นเปนดินราบเปล่า ๆ บ้าง หญ้าเพรกขึ้นเขียวบ้าง เปนนาเข้าบ้างดูงามดีทีเดียว ถ้าจะทำไร่ก็เห็นจะได้ดี ในที่นี้เปนแม่น้ำเดิมทีเดียวเห็นได้ถนัด แต่เปนท้องคุ้งคดอ้อมไป อย่างไรน้ำจึงเดินตัดไปเสียทางหนึ่ง ที่นั้นจึงขาดตอนไปจากแม่น้ำ/*179*/ปากแม่น้ำขาดทั้งสองข้างนั้นเกิดดินสูงขึ้น ถ้าน่าแล้งมีแต่ลำราง ดังเช่นเราเข้าไปวันนี้ แต่ในกลางนั้นยังเปนแม่น้ำอยู่น้ำขังมาก ปลาจึงไปรวมลงที่นั่นชุมนัก เหมือนหนึ่งกับลำลาดชะโด แม่น้ำนี้คงจะเปลี่ยนทางบ่อย ๆ ด้วยน้ำแรง เหมือนดังแม่น้ำเก่าที่ตรงท่าตคร้อข้ามที่จะไปทุ่งนาคราช ที่นั่นก็เปนแม่น้ำเก่า แต่เห็นจะเก่ามากกว่าที่นี่ จนน่าแล้งไม่มีน้ำขังยังเห็นเปนรอยแม่น้ำอยู่ ที่นี่ชรอยจะพึ่งเปนใหม่ นานไปก็เห็นจะเปนอย่างเช่นทางไปทุ่งนาคราช ในนั้นปลาโดดบ่อย ๆ เหมือนหนึ่งกับลาดชะโด ลงอวนที่หาดหัวแหลม ได้ปลากรายปลาช่อนตัวใหญ่ ๆ มาก ปลาทูน้ำจืดมีชุมนัก ลงอวนที่ ๒ เทขึ้นบนเรือญวนเต็มไม่มีที่จะไว้ ลงอิกที่หนึ่งต้องบรรทุกเรือไอรอนแคลดพระสัจจาเต็มรวางกลาง เรือจมลงไปได้มาก กลับออกมาเราแวะขอเข้าที่เปนน้ำนมกำมือหนึ่ง ชาวบ้านมาทำยาคู แลกด้วยบุหรี่ ๒ ตัว ตั้งแต่ที่ลงอวนมาถึงปากคลอง ทางสัก ๒๐ เส้นเศษ ถึงพลับพลาค่ำแล้ว ๕๐ วันนี้หมอสายบอกว่าได้เถามวกแดง ว่ามีอยู่ที่เหนือน้ำพุขึ้นไป เปนยาสำคัญนัก สำหรับใช้ได้หลายอย่าง แลมีอุปเทห์ที่จะทำรูปเทพธิดาบูชาให้จำเริญด้วย กับตะไคร้หางนาคมีชุม ค่ำวันนี้ชายศรีวิไลยมาหา เอานมผามาให้หลายชลอม ว่าไปเก็บเองได้ที่ถ้ำใต้เมืองไทรโยค เปนยาแก้พิษดีนัก กับดอกหญ้าอย่างหนึ่งสีแดง/*180*/เลอียดดูงามจริง ๆ ยังมีต้นไม้อิกอย่างหนึ่งเรียกว่าหัวใจไวยราพ ที่ต้นนั้นแห้งทีเดียวหักเผาะ ๆ เหมือนไม้เห้ง แต่มีดอกถ้าฟ้าร้องจึงบาน เมื่อวานซืนนี้ฟ้าร้องที่พลับพลาหาดกระแจะ ว่าดอกที่บานเก็บมายังบานอยู่บ้างตูมเสียบ้าง แต่นัยว่า ว่าถึงหักมาจากต้นแล้วอย่างนี้ ถ้าฟ้าร้องเมื่อไรดอกนั้นจะบานได้อิก ยังไรก็ไม่รู้แน่ แต่ไม่เห็นว่าจะบานได้ พระสัจจาว่าจะกลับไปราชบุรี แล้วสมเด็จเจ้าพระยาไม่ให้ไป ให้คอยหาเนื้อให้เรา วันนี้มีนกกระทามาส่ง ๔ ตัว กับมีค่างตายมาสองตัว เรื่องกินค่างดูเปน คานิบอล เห็นจะกลืนไม่ลง ส่งให้ไปเยอสตาฟไว้มิวเซียม.
วัน ๖ ฯ๖ ๓ ค่ำ แม่น้ำน้อยเมืองกาญจนบุรีนี้ ดูฝั่งแลลำน้ำเปลี่ยนกันเปนตอน ๆ เข้าไป ตั้งแต่ปากแพรกเจ้าไปจนถึงวังหมึกเปนตลิ่งสูงดินแดง มีต้นตะไคร้น้ำริมน้ำตลอดไป ไม่ใคร่จะมีที่เว้น ต่อพ้นวังหมึกไป จึงมีเปนฝั่งศิลาบ้างรายๆ ขึ้นไป จนถึงเมืองสิงค์ ตั้งแต่เมืองสิงค์ขึ้นไป เปนฝั่งศิลาบ้างเขาริมน้ำบ้างฟากหนึ่ง ๆ เปนดินเกี่ยวกันตลอดขึ้นไป ข้างล่างมีเว้นบ้าง ต่อขึ้นไปจวนถึงไทรโยคมีตลิ่งศิลาเกี่ยวกันไม่ขาดเลย เว้นแต่ที่เปนวังตรง ๆ ใหญ่ ๆ ๒ แห่ง ๓ แห่ง สัตวต่าง ๆ ที่พบเห็นตามลำน้ำตั้งแต่ปากแม่น้ำเข้าไป ก็มีไก่ป่าเปนพื้น ตั้งแต่เขาตกน้ำขึ้นไปมีนกยูงบ้างราย ๆ เมื่อจวนจะถึงเมืองสิงค์ ตอนสองพี่น้องลุ่มสุ่มท่าตะกั่วเหล่านี้ /*181*/มีนกยูงชุมนัก แต่ไม่เหมือนดังเช่นมาคราวก่อนดูเปรียวขึ้นมาก เมื่อคราวก่อนเราขึ้นไปถึงเมืองสิงค์ แล้วลงเรือเล็กขึ้นไปเหนือเมืองสิงค์อิก ๒ เลี้ยว ๓ เลี้ยว ได้พบนกยูงมากยิงได้ถึง ๓ ตัว แต่เจ็บไป ๕ ตัว พบยังไม่ทันยิง ๑๑ ตัว แต่เท่านี้ก็มากนักหนา แล้วมักจะยืนเดินอยู่ตามหาดที่แจ้งริมต้นตะไคร้น้ำตัว ๑ บ้าง ๒ ตัวบ้าง ๓ ตัวบ้าง แอบต้นไม้เข้าไปยิงได้จนใกล้เพียง ๖ วา ๗ วา ๘ วาก็มีบ้าง บางทีจับตามกิ่งไม้ริมน้ำ จนหัวเรือไปถึงตัวจึงได้บินก็มี เปนไม่ใคร่จะรู้จักคนเลย แต่มาคราวหลังนี้ ที่พบปะอยู่บ้างจะได้ลงมายืนริมหาดเหมือนดังแต่ก่อนไม่มีเลย ถ้าจะลงมาบ้างก็อยู่ในกลางหาด ที่ต้นตะไคร้น้ำล้อมรอบ ที่อยู่ในเรือจะยิงไม่ได้ต้องขึ้นบก แอบต้นไม้เข้าไปเรายังไม่ทันเห็นตัวก็บินโผเข้าไผ่เสีย ห่างจากก็เรายืน ๔ เส้น ๕ เส้น ถ้าจะยิงก็ต้องยิงตามหลังไม่ใคร่จะทัน ที่จับต้นไม้ริมน้ำก็มีบ้าง แต่อยู่สูง ๆ พอเรือแจวไปก็บินหนีเข้าป่าฦกไป ไม่ให้เข้าใกล้ เห็นจะเปนด้วยคนเดินทางนี้มากขึ้น ทำร้ายบ่อย ๆ จนรู้ตัวเสียจึงเข็ดไปเหมือนหนึ่งนกพรรณ ๑ พระยากาญจนบุรีเรียกว่านกกระต้อยตีวิด แต่เราไม่ได้เห็นมีที่อื่นเลย เห็นมีอยู่แต่ที่แม่น้ำเมืองกาญจนบุรีนี้ สีตัวเปนสีเทาแลมีดำสลับ มีขนเปนเส้นหงอน ตีนดำ มีเดือยที่หัวปีกทั้ง ๒ ข้าง ตัวขนาดนกพริก เปนนกไม่มีนิ้ว หลังนอนกับพื้นแผ่นดิน /*182*/เดิมเมื่อคราวก่อนเรามา ไม่รู้ว่าชื่อนกอะไร ไปเที่ยวที่บ้านจรเข้เผือก ชาวบ้านเล่าถึงเรื่องอะไรต่าง ๆ ว่า เขาเรียกฝรั่งว่าอ้ายกระลาขาว แขกเรียกว่าอ้ายกระลาดำ เวลานั้นเราไปยิงนกมีผู้เห็นนกกระต้อยตีวิด ก็ชี้ให้ยิง ว่านกอยู่ที่นั่น เราจึงว่าอย่ายิงมันเลยอ้ายกระลาดำ เอาไว้ยิงกระลาขาวคือนกยูง ด้วยมีเสียงปืนเสียแล้วนกยูงจะบินหนี ตั้งแต่นั้นมาก็เรียกว่ากระลาดำไม่มีใครรู้จักชื่อ จนมาคราวนี้ก็เรียกกระลาดำอยู่ตามเดิม นกพันนี้เมื่อมาคราวก่อนมีตามหาด ๆ ละ ๒๐ หาดละ ๓๐ เปนฝูงโต ๆ มาคราวนี้เห็นมีเพียงหาดละ ๓ ตัว ๔ ตัวเปนอย่างยิ่ง ลางหาดก็เว้นไปไม่มีเลยน้อยจนผิดตา เห็นจะเปนด้วยเขานับถือกันว่าอร่อย คนขึ้นล่องจะเก็บมากหนักเข้า จนชั้นนกยางก็เบาบางในตาลงกว่าแต่ก่อน แต่ยังมีมากกว่านกกระต้อยตีวิด ที่เคยมีมากกว่านกยางเสียอิก จะรอดตัวที่เนื้อเจ้าคนนั้นไม่สู้อร่อย ถึงอย่างนั้นขาขึ้นไปขากลับมายังดูบางผิดในตา นกถอดเห็นมีชุมตลอดไปจนถึงข้างบนมักจะมีเปนคู่ ๆ แต่ยิงยาก ถ้ายิงไม่ถูกสำคัญแล้ว ตกน้ำลงไปก็เลยดำไปตายเสียได้ ถ้าจะเอาตัวให้ได้ก็ต้องคอยกันวันยังค่ำทีเดียว นกกินอร่อย นกเปล้า นกกะลุมพู นกกวัก นกกระทา ก็มีชุมพอหาได้ แต่ไม่ค่อยจะพบเปนฝูงใหญ่ นกที่เปนฝูง ๆ บินอยู่นั้นเห็นเปนนกแก้วนกกระลิงมาก จับต้นไม้เปน/*183*/ฝูงโตๆ หลายสิบตัว ร้องจอกแจกจอแจน่าดูนัก นกกดเพลิง นกออกมีพบบ่อย ๆ เราเกลียดไม่ชอบนกปูดเลย แต่ต้องได้ยินอยู่เสมอ แลบินแฉลบไปแฉลบมาก็มี นกปักหลัก เหยี่ยว นกตะขาบ กำกวมกับอิกอย่างหนึ่งตัวเล็ก ๆ เท่านกสีชมภู ขนสีน้ำเงินมีชุม นกกระแวน นกกระแต แต้แวด กาเหว่า ร้องเพราะเสมอไม่ใคร่จะขาด นกเขาขันอยู่ในป่ามาก บินไปเปนคู่ เวลาเช้าเวลาเย็นเราไปได้ยินเสียงนกเหล่านี้ใจสบาย บางทีถูกที่ดงชุมเข้า ที่ต้นไม้งาม ๆ นกชุมเหมือนหนึ่งที่วังหมึก เลี้ยงร้องขานกันไปบ้างก็ขันบ้างก็พูด ไม่ได้ขาดเสียงเลย แซ่ไปทั้ว ๒ ฟากน้ำ บินผ่านไปบ้าง จับบนต้นไม้ต้นละหลายๆ ตัวบ้าง นกแซ้งแซวหางบ่วงบินดูงามจริง ๆ นกขุนทองมีบ้างแต่น้อย นกกะสาเราได้พบแต่ข้างล่าง ต่อขึ้นไปข้างบนเราไม่เห็นมี ลิงชุมนักที่จะไม่ได้พบสักวันหนึ่งไม่มีเลย บางทีขึ้นเกาะเต้นเต็มต้นไม้ เรือไปก็ไม่หนี เสียงกรากๆ ริมตลิ่ง วันหนึ่งเราลงเรือสำปั้นพายไปริมตลิ่ง มีต้นไผ่ยื่นออกมาพ้นตลิ่ง ลิงนั่งอยู่ที่โคนต้นบ้าง บนต้นบ้าง สัก ๓๐ เศษ พอเรือเราไปเสียงร้องแซ่พากันต่ายขึ้นไปบนต้น แลต่ายตามลำไม้ที่ยื่นออกมาตลอดจนถึงปลายกิ่ง แล้วนั่งเรียงต่อ ๆ กันเข้าไปจนกระทั่งถึงกอพอเรือพายไปถึงช่วยกันห่มขนานใหญ่ทีเดียว ไม่หนี จนเรือพ้นไปแล้วจึงได้กลับลงไปนั่งประชุมกันอย่าง/*184*/เก่า ลิงข้างนี้น่าตาดีกว่าลิงที่อื่น ๆ สีขนก็ขาวมากกว่าลิงธรรมดาหน่อยหนึ่ง ค่างพบบ้างห่าง ๆ บ่างมีผู้เขาได้เห็นกันแต่เราไม่ทันเห็น ชนีนั้นมีเสียงร้องอยู่เสมอทั้งเช้าทั้งเย็น ได้ยินไม่ขาดเลย นางเก้งเนื้อกวางสุกรป่ามีมากได้กินเสมอทุกกัน แต่เปนของคู่กันกับเสือ มีสัตวพวกนี้แล้ว เสือคงต้องมากอยู่เอง เขาได้พบกันมากนัก แต่เราไม่ได้พบตัวเสือเองได้เห็นแต่รอย ไม่มีเลยสักหาดเดียวที่จะเว้นรอยเนื้อกวางนางเก้ง แลรอยเสือ ขึ้นหาดไหนก็เห็นรอยก่ายกันไปทั้งหาดทุก ๆ หาด ที่เปนรอยเปียก ๆ ใหม่ ๆ ก็มีใหญ่ ๆ มาก เขาว่ามาลำหนึ่งสองลำแล้วคงเห็นตัวทุกที จนพระสัจจาก็ยิงได้ดังเราว่าไว้แล้ว ในเยอแนลนี้ เยียงผาเขาว่ามีแต่เราไม่ได้เห็น แลไม่มีไครเอามาให้เลย ถ้าโดยจะมีก็คงจะมีห่าง ๆ ทีเดียว ในน้ำที่ริม ๆ กอตะไคร้มีนาคมาเล่นน้ำบ่อย ๆ เราได้พบหลายครั้ง แต่จรเข้ปลอดไปทีเดียวเราไม่ได้เห็นตัวเลย คนที่เขามาเขาพบแทบทุกคน คนมาในกระบวนใหญ่ เหมือนยังพระยามหามนตรียังได้เห็นว่าใหญ่ ๆ ก็มี ผีเสื้อมีชุมนักหลายเพศหลายพรรณหลายอย่าง บินตอมอยู่ตามหาดเปนหมู่ ๆ ที่จับก็จับอยู่เปนกลุ่ม ๆ แล้วบินวนร่อนอยู่ ลวดลายอย่างใดก็อย่างนั้นหมู่หนึ่ง หมู่ใดหมู่นั้นไม่ได้ปะปนกัน ดูงามนักในแม่น้ำน้อยที่ขึ้นไป ไม่เหมือนแม่น้ำแควใหญ่ เลย/*185*/เปนบ้านช่องรวงรังของสัตวทั้งปวง คงจะได้ยินเสียงนกแลสัตวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ร้องเสมอไปตลอดทางวันยังค่ำ แต่ถ้าเสียงใหญ่ ๆ แล้วไม่มีอะไรเพราะเท่านกยูงร้้องน่าสงสาร ในตอนกลางที่เราได้ว่าแล้วว่าเปนที่นกยูงชุมนั้น ร้องเสียงขานไปไม่ได้ขาดเลย พระสัจจาเป็นนักเลงที่จะหาสัตวต่าง ๆ มากนัก ฝีมือปืนเขาแม่นดีมาก มีพรานหลายคน ๆ หนึ่งร้องนกยูง ร้องเสียงสัตวใด ๆ เหมือนทุกอย่าง ถ้าเอาไปร้องที่กลางแม่น้ำฤๅที่หาด นกยูงคงขานรับทุกที ว่าถ้ามีคนน้อย ๆ เรียกให้มันมาหาได้ เรียกได้แทบทุกอย่างราวกับพระสังข์ ได้ลองแล้วได้จริงด้วย
เยอแนลของเราเวลาวันนี้ เราทอดธุระเสียไม่ได้ตื่นเช้ามืด สั่งว่าได้เวลาให้ฝีพายออกเรือทีเดียว เมื่อออกเรือนั้นไม่รู้ว่ากี่โมง กรมนเรศร์บอกว่า ๒ โมง ถ้าอย่างนั้นเรือจะออกได้สักหน่อยหนึ่ง เราก็ตื่นกินเข้าแล้วเสร็จ ๔ โมงครึ่งถึงแก่งหลวง ไปจอดเรือที่ปรำรอให้เรือข้างน่าล่วงไปก่อน ๕ มินิต วันนี้เราหยากจะดูทางเรือที่จะขึ้นทางแก่งหลวง แต่เห็นทางที่จะบอกซ้ายบอกขวาในเยอแนลนี้ จะต้องบอกขวาเมื่อขาขึ้นไปซ้าย ๆ เมื่อขาขึ้นไปเปนขวา เรือล่องลงมาตามลำแม่น้ำ ข้างซ้ายมือเห็นมีศิลาอยู่ ๒ ก้อน แล้วเลี้ยวข้างขวามือน่าเรือตรงไปฝั่งเยื้องหน่อยหนึ่ง เปนศิลาอยู่ ๒ ข้าง พอเรือล่วงเข้าไปในช่องนั้นหน่อยหนึ่งต้อง/*186*/เลี้ยวกลับอิก ด้วยตรงนั้นทางเปนข้อศอกอยู่ มีศิลาเกะกะอยู่ทั้งสองข้าง ถ้าเรือล่วงลงไปในช่องนั้น ถูกสายน้ำแรงเลี้ยวไม่ทัน หัวเรือจะต้องกระทบหิน ฤๅถ้าน้ำแรงปัดออกช่อง กลับหัวเรือมาตรงฝั่งซ้ายแรงนักก็คงจะต้องกระทบหิน ต้องเหนี่ยวรั้งเรือค่อย ๆ ลงไป จนออกปากช่องที่เลี้ยวแล้วยังต้องตั้งหัวเรือให้ตรงที่จะต้องล่องลงไป ด้วยศิลายังดาดลงไปข้างล่างอิก ในคราวนี้ถึงน้ำลดลงมากแล้วก็จริง แต่ศิลายังไม่ผุดหมดเต็มที่เหมือนอย่างเช่นเราเห็นแต่ก่อน ลำบากกว่าแก่งสารวัด ๒ เท่า ๓ เท่า ผู้ที่พูดว่าแก่งสารวัดยากกว่าแก่งหลวงนี้เห็นจะผิดไป แต่ประสงค์ที่ว่านั้น จะมุ่งเอาอย่างเดียว ที่ว่าอยู่ตรงหักเลี้ยว เรือล่องลงมาไม่ทันทราบว่าแก่ง พอเลี้ยวลงมาก็ถึงแก่ง จึงเห็นว่าลำบาก ถ้ารู้ตัวแล้วก็ไม่เห็นจะลำบากสิ่งใด ที่แก่งหลวงนี้ ถึงตั้งอยู่ในกลางลำแม่น้ำตรง ๆ ก็จริง เแต่ขึ้นลงคงต้องระวังอยู่เสมอ จะประมาทไม่ได้ เวลาย่ำเที่ยงตรง เรือมาถึงชุกยายญวน มีไร่ยาสูบแลเห็นอยู่ตามริมน้ำ ที่เปนที่ดินสูงบ้างต่ำบ้าง จนเปนเนินเล็ก ๆ สันถานคล้ายจอมปลวก ก็ปลูกต้นยาต่ายขึ้นไปจนถึงยอด ดูดินที่นั่นเปนสีแดง ๆ วันนี้เราตั้งใจจะดูบ้านสมเด็จเจ้าพระยาที่เขาตกน้ำ จึงลงเรือเล็กสองแจว ๆ ออกจากเรือใหญ่ เมื่อเวลาเที่ยงแล้ว ๓ ส่วน บ่ายโมง ๑ ก็ถึงท่า /*187*/ที่ท่าน้ำนั้น เปนแพสามหลังเฉลียงรอบ เปิดโถงไม่มีฝาหลังหนึ่ง ในนั้นมีปังกาแขวนอยู่อันหนึ่ง โคมน้ำมันปิโตเลียม ๓ ใบ เก้าอี้หวาย ๒ ตัว ปูด้วยเสื่อหวาย ข้างน่ามีตรงแลปรำสำหรับอาบน้ำ ต่อไปข้างใต้แพมีปรำที่เรือจอดบ้างเล็กน้อย ที่แพนั้นลมพัดเย็นสบายนัก ขึ้นทางตะพานไม้หลังแพตามตลิ่งที่สูงนั้น มีคั่นบันใดก่ออิฐถือปูน คั่นโตๆ ขึ้นไป ๑๘ คั่น ขึ้นไปถึงข้างบนเปนที่ดินแผ้วปราบไว้เตียน แต่ตรงนั้นดูเปนดินสูง เหมือนหนึ่งคั่นแม่น้ำ มีต้นไม้ใหญ่ ๆ ร่ม ต้นไม้ใหญ่นั้น เห็นเปนต้นมะม่วงมะขามขนุนเปนพื้น ใต้ต้นไม้ใหญ่มีเก้าอี้ปูน ๒ อัน เก้าอี้ไม้ทำนองอย่างเก้าอี้เหล็กยาว ๆ อัน ๑ ต่อลงไปจากหลังที่แผ่นดินสูงนั้นเปนแอ่ง ๆ ฤๅห้วยในนั้นมีกรงซี่ไม้ใหญ่ ๆ ปักล้อมต้นไม้ เปนกรงไก่กรงหนึ่ง หมูป่ากรงหนึ่ง มีตะพานถมด้วยดิน เปนทางผ่านลำราง ไปถึงที่ดินสูงข้างใน สองข้างตะพานนั้นปักเสากระทู้ มีไม้ร้อยเปนรั้วฝรั่ง เข้าไปจนถึงแผ่นดินที่สูงหน่อยหนึ่งก็ถึงรั้วบ้าน ปักด้วยเสาไม้แก่นถาก ๔ เหลี่ยม เสี้ยมปลายสูงประมาณ ๕ ศอกเปนรั้วบ้าน กว้างสักเส้นเศษ ยาวสัก ๒ เส้น มีเรือนฝากระดาน ๓ ห้องเฉลียงรอบ เปนเรือนอย่างฝรั่ง ตั้งอยู่เสมอแนวหลังบ้าน ข้างซ้ายมือนอกรั้วเรือน ๑ มีต้นมะม่วงกะล่อนใหญ่กำลังออกช่ออยู่ข้างนอกประตูบ้าน/*188*/ต้นหนึ่ง ในประตูบ้านต้นหนึ่ง เข้าไปในระเนียดเห็นมีเรือนทำค้างยังไม่แล้ว หลังหนึ่งอยู่ตรงกลาง เปนตรีมุข ๕ ห้องเฉลียงรอบห้องกลางกว้าง มุขน่าที่ยื่นออกมานั้น ๒ ห้อง บันไดอยู่ในมุขน่า ทำนองเดียวกันกับพลับพลาเดิมที่ราชบุรี ฤๅพลับพลาหลังนอก ที่เมืองกาญจนบุรีคราวนี้ มีเรือนข้างหลังเปนพื้นต่ำอิกหลัง ๑ ห้าห้องเฉลียงรอบ ยังทำไม่แล้วเหมือนกัน เรือนหันน่าไปทางทิศใต้ระหว่างตวันตกเฉียงใต้ ไม่ได้หันน่าลงมาหาลำแม่น้ำ เพราะลำแม่น้ำนั้น ตรงตวันออกทีเดียว ที่ริมระเนียดข้างน่าเรือน มีโรงจากที่พักคนเลว ๒ โรง แต่ในวงระเนียดนั้นดูเปนที่แจ้งมาก เพราะไม่มีต้นไม้ใหญ่ เปนแต่ต้นไม้พึ่งแรกปลูกมาก หลังเรือนพื้นต่ำออกไป มีต้นพุดซาปลูกเปนแถว ๆ สองแถวบ้างสามแถวบ้าง นับได้ ๒๔ ต้น เห็นจะเปนพุดซาอินเดีย มีรั้วกั้นล้อมรอบ ต่อออกไปอิกหน่อยหนึ่งเปนสวนดอกไม้ มีดอกบานไม่รู้โรย แลดูเปนเขารอบปลายตกลงถึงแม่น้ำทั้งสองข้าง เแต่ค่ายนั้นตั้งใกล้เขา เขาข้างเหนือเชิงเขาเกือบจะถึงรั้ว ดูเปนเขาไม้โกร๋นศิลาดำ บนบ้านนั้นเห็นจะไม่เย็น เรากลับมาลงเรือบ่ายโมงเกือบครึ่ง พอเรือพ้นเขาตกมาหน่อยหนึ่ง มีหมู่บ้านอยู่ใกล้กันกับเขา ที่นั้นเปนที่น้ำตื้นมาก ต้องมีกรุยในกลางแม่น้ำหลายทบ บ่าย ๒ โมงมาถึงปากแพรก เห็น/*189*/เรือแลเตนต์ทหารปักอยู่มาก เรือล่องลงมาตามลำแม่น้ำใหญ่ แต่นี้ต่อไปเปนทางใหม่ ยังไม่มีในเยอแนลนี้ ตรงวัดใต้พระสงฆ์มาคอยไชยันโต มีหาดในเม่น้ำใหญ่นี้ เหมือนกันกับที่ในแม่น้ำน้อย ที่หาดในแม่น้ำน้อย มักจะมีเปนหาดกรวด แลหาดศิลาบ้าง มีต้นตะไคร้น้ำล้อมรอบ ๆ เกาะแลตามชายหาด หาดก็ไม่สู้กว้างใหญ่นัก แต่บางทีสูงลึกตั้งชันขึ้นไปก็มี หาดแม่น้ำใหญ่นี้เปนหาดราบไม่สู้สูงแต่ใหญ่ยาวแลสุด ๆ สายตา ถ้าจะวิ่งให้ตลอดหาดเห็นจะอ่อนเต็มที เห็นเขาบ้านถ้ำ เขาริมน้ำอยู่ข้างขวามือ บ่าย ๒ โมงครึ่ง เขาถ้ำนี้ทูลกระหม่อมได้เสด็จขึ้นไป ท่านรับสั่งว่าได้เสด็จแต่คราวยังทรงพระเยาว์อยู่ ทรงจำต้นไม้ที่ปากถ้ำได้ ที่บ้านล้อมีจีนมากแต่เห็นเรือนริมน้ำสัก ๔ หลัง ที่แผ่นดินข้างบนเปนที่ราบ เห็นจะเปนไร่ยา แต่ตลิ่งสูงนักไม่แลเห็น เขาตั้งโต๊ะตีม้าฬ่อรับ ถึงตรงบ้านถ้ำบ่าย ๓ โมง ๔๐ มีพระลงมาไชยันโต เขาว่าบ้านมีมะตูมดีนักเราก็เคยได้กินแล้ว เปนมะตูมอย่างไม่มียาง ครั้นค่ำวันนี้ พระยาอาหารก็เอามาให้ว่าเปนมะตูมบ้านนี้เอง ต่อบ้านถ้ำลงมาเปนที่ไม่มีหาดลำน้ำตรง ตลิ่งชันแต่ไม่สูงนักไม่แลเห็นต้นไม้ใหญ่ริมฝั่งเลย เห็นจะพังลงน้ำเสียหมด จนเกือบถึงหัวกรวดจึงมีหาด ที่หัวกรวดนี้เราได้ว่าไว้แต่ก่อนว่าเปนที่น้ำตื้น ล่องแพมาต้องตัด ๔ โมงเกือบ ๓ ส่วนมา/*190*/ถึงบ้านม่วงชุม มีกระบืออยู่ที่นั่นมาก มีเรือประทุนลำใหญ่ ๆ เปนเรือลูกค้าจอดอยู่หลายลำแพไม้ด้วย แพไม้ที่มีพบบ่อย ๆ เปนไม้ไผ่บ้างเปนไม้เสาบ้างตลอดลำแม่น้ำ แต่ที่บ้านม่วงชุมนี้ มีสำคัญอยู่หน่อยหนึ่ง ในนิราสพระพุทธยอดฟ้า ได้ออกชื่อไว้ในระหว่างบ้านที่ท่านได้ออกชื่อน้อยทีเดียว เพราะในเวลานั้นเห็นจะไม่ใคร่มีคน แต่ที่ม่วงชุมนี้ จะเปนที่คนอยู่หรือจะเปนที่บ้านมีชื่อเสียงดั้งเดิมมา จึงได้ออกชื่อไว้ในนิราศ เพราะบ้านที่มีอยู่เดี๋ยวนี้ เปนบ้านเกิดขึ้นใหม่ ๆ มาก ด้วยแต่ก่อนนี้บ้านผู้เรือนคนน้อยนัก บ้านม่วงชุมนี้เห็นจะเปนบ้านเก่าจึงได้มีในนิราศว่า
๏ ถึงม่วงชุมเหมือนเมื่อเคยประชุมเฝ้า ยิ่งร้อนเร่ารื้อกำหนัดประวัติถวิล ยามเสวยเคยเห็นเปนอาจินต์ แดดิ้นถึงเนื้อนฤมลมาลย์.
ต่อมาถึงบ้านสุกพี้มีคนนั่งอยู่บนฝั่งมาก มีไร่กล้วยเปนดงไป ที่วัดนั้นเห็นการเปรียญอยู่ริมน้ำ พระมานั่งไชยันโตตามทางที่มาวันนี้ ต้นไม้ใหญ่เห็นมีต้นมะม่วงมาก แต่ต้นโตนักเห็นจะเปนมะม่วงกะล่อน กำลังออกช่อเต็ม ๆ ต้นทุกต้น อยู่ข้างจะมากเกินไป น่ากลัวจะไม่ใคร่จะติดเสียมาก ถึงบ้านสีโหละ ๔ โมง ๕๐ บ้านนี้กลายเปนเมืองศรีสวัสดิ์ไปทีเดียว ด้วยตัวพระศรีสวัสดิ์แลหลวง/*191*/ปลัด ก็มาตั้งอยู่ที่สีโหละไม่ได้ขึ้นไปตั้งอยู่ที่เมืองศรีสวัสดิ์ ที่หัวบ้านข้างเหนือมีวัด ต้นไม้โต ๆ มาก พื้นลานวัดหมดจดดี ต่อวัดไปเปนท่าแล้วจึงถึงบ้าน มีบ้านเรือนตั้งอยู่ตามริมแม่น้ำหลายสิบหลังเรือน ต้นไม้นั้นมีตามธรรมเนียม มะพร้าวมะม่วงมะขามเปนต้น เขาปลูกพลับพลาไว้ที่หาดริมน้ำ มีกรงใหญ่ตั้งไว้กรงหนึ่ง ให้ไปดูว่ากวาง แต่เราไม่ได้แวะที่พลับพลา ต่อมาก็มีบ้านอิกหย่อม อยู่ในเขตรสีโหละนั้นเอง เราลงเรือสำปั้นเล็กจะมาลงเรือแหวด แต่เรือแหวดไปไกลนัก พายขึ้นไปไม่ใคร่จะถึง ยิ่งพายขึ้นไปทหารก็ยิ่งเร่งพายหนีขึ้นไป ที่บ้านวังขนายมีต้นกล้วยมาก ต่อไปบ้านใหม่มีเรีอนหลายหลัง แล้วถึงบ้าน โคกกัลออม ต่อไปก็ถึงสำรอง ที่บ้านเหล่านี้มีต้นกล้วยเปนดงโต ๆ ทั้งนั้น ถึงพลับพลาสำรอง ๘ มินิตจะค่ำ ที่สำรองนี้เปนที่ต่อเขตรแดนเมืองกาญจนบุรีกับราชบุรี คลองสำรองนั้นอยู่ข้างฝั่งขวามือ ขาลงมาตรงพลับพลาข้าม วันนี้ได้ทราบข่าวอร้ายอย่างหนึ่ง ว่าอ้ายพวกตองซู่ประมาณ ๓๐ คน เข้ามาปล้นบ้านจีนที่เมืองกาญจนบุรี ฆ่าคนเด็กผู้ใหญ่ตายถึง ๖ คน เจ็บลำบากก็หลายคน ปล้นนี้มิใช่เวลากลางคืน เล่นกันในเวลาเย็นทีเดียว ก่อนเรามาถึงเมืองกาญจนบุรีวันหนึ่ง ทั้งกำลังคนมาก ๆ ตามจับไม่ได้ วันนี้ได้ปฤกษากับคุณสุรวงษ์ ให้พระศรีสวัสดิ์กับพระอร่ามคิรีรักษ์รีบ/*192*/ตามต่อไป มาเกิดเหตุวันนี้ขึ้นเพิ่มความเจ็บใจแลให้เปนความชั่วของตองซู่ขึ้นอิก เห็นจะเปนอ้ายพวกเดียวกันกับที่ปล้นที่เมืองสุพรรณ อ้ายคนจำพวกนี้ เมื่อเวลาอยู่ในบังคับพม่าก็เปนศัตรูกับเราทั้งนายแลบ่าว จนคนแถบกาญจนบุรีแลราชบุรีนี้ไม่ได้ตั้งอยู่ติดเลย ครั้นมาบัดนี้เปนข้าอังกฤษ ๆ ก็เปนไมตรีดีอยู่กับกรุงเทพ ฯ แต่อ้ายขี้ค่าไม่สิ้นโกงไม่สิ้นคุมเหงเลย ถ้าเปนดังแต่ก่อนแล้ว อ้ายพวกนี้เหยียบมาในแผ่นดินเราเมื่อไร ก็คงจะไม่มีหัวเปนแน่ แต่บัดนี้จะเปนไปไม่ได้ เพราะนายเขาเปนไมตรีกันอยู่กับเราพูดกันได้ถ้าจะว่าโดยโวหารแล้ว เห็นว่าลำบากกว่าที่จับฆ่าเสียอย่างแต่ก่อน ถ้าทำอย่างเช่นแต่ก่อนจะง่ายกว่าที่ฟ้องหมาป่าดังนี้ วันนี้มากลางทางพบพระยาอาหารกลับขึ้นมาได้ แล้วมาหาที่พลับพลาพายายม่วง128มาด้วย รับแขกรับข่าวมาก ตาอาลี129 พระพิเทสานตระพานิช อุส่าหตามเอาของมาให้ แกได้ไปหาที่พระปฐมเจดีย์คราวหนึ่งแล้ว ๆ กลับไปบ้านเสียคราวหนึ่ง แล้วจึงตามขึ้นมาคราวนี้ เรือเดินราชการกรุงเทพ ฯ ก็มาถึง ได้รับข่าวหลายทางนัก ทั้งข่าวกรุงเทพ ฯ จากพระอินทรเทพ130 แลคุณสุรวงษ์เอาหนังสือ/*193*/พระนรินทร์131มาให้ดูด้วย ข่าวเมืองเขมรมาให้ดูด้วย พระศรีสวัสดิ์เอาของมาให้ มีกวางตัวผู้ที่เราได้ให้ไปดูที่น่าบ้านสีโหละกับนกยูงแลสัตวอื่นๆอิก กวางนั้นเรามีตัวเมียตัวหนึ่งแล้วคราวนี้ได้ตัวผู้ ให้ล่วงน่าไปคอยอยู่โพธาราม จะให้ไปเยอสตาฟ อนึ่งเรือเราเดินวันนี้ ตั้งแต่กลอนโดมาถึงสำรองประมาณ ๙ ชั่วโมง หักที่หยุดที่รอบ้าง แต่น้ำแควใหญ่นี้ไหลอ่อน ไม่แรงเหมือนข้างบน สังเกตดูวันแรกล่องเร็วนัก แลค่อยช้า ๆ ลงมาทุกที วันนี้เรายังจะไม่ว่าถึงพลับพลาก่อน ด้วยความมากอยู่แล้ว แต่พลับพลานั้นหันน่าทิศใต้กับระหว่างทิศตวันตกเฉียงใต้ เทอมอเมตเตอรมี ๗๖
วัน ๗ ๗ฯ ๓ ค่ำ ออกเรือโมง เวลาเช้านี้เทอมอเมตเตอรลดลงไปได้เปน ๗๕ พอออกเรือพ้นพลับพลามาหน่อยหนึ่ง มีที่งามคล้าย ๆ ในแม่น้ำน้อยแห่งหนึ่ง เพราะมีเกาะกลางน้ำหลายเกาะ มีต้นตะไคร้น้ำขึ้นเขียวเต็มทั้งเกาะสลับกันอยู่ เรือไปในระหว่างกลางเกาะทั้งปวงนั้น พอเรือถึงวัดท่าตะคร้อ แต่มีไร่ท่าตะคร้อแม่น้ำน้อย เปนท่าตะคร้้อแม่น้ำใหญ่ พระลงมาไชยันโต แต่ไม่ใช่แต่วัดท่าตะคร้อวัดเดียว ทุกๆวัดที่ผ่านลงมา คงจะมีแพฤๅโรงปลูกบนหาดทรายบ้าง ในน้ำตื้น ๆ บ้าง พระลงมาคอยไชยันโตทุกแห่ง ที่บ้านท่า/*194*/ตะคร้อมีผู้หญิง ๕ คน เปนคนแก่ ๆ ทั้งนั้น ลงมายืนอยู่ในกลางแม่น้ำ ริมร่องน้ำที่เรือเราผ่านไป น้ำท่วมเพียงอก มีกระจาดทูลหัวทุกคน เราให้คนไปถามว่ามายืนทำไม บอกว่าหยากเห็นพระเจ้าปราสาททอง แก่แล้วกลัวจะตายเสียจะไม่ได้ทันเห็นอิก ของที่ในกระจาดนั้นถวาย เราให้รับของมาเห็นมีผักแลแตงบ้างเล็กน้อย แจกเงินให้ยกขึ้นทูลหัว ที่ใครยังไม่ได้ทูลหัวก็เตือนกันให้ทูลหัวดูดีเนื้อดีใจมาก เรือมาพ้นนั้นถึงบ้านศีศะพง ก็มีคนแก่เอาของมาให้อิก ถึงแสนตอสามโมงครึ่ง มาอิก ๑๕ มินิต ถึงท่าสร้างมีบ้านหมู่หนึ่ง เรือนใหญ่มีต้นมะพร้าวมาก ถึงท่าเรือพระแท่นพอ ๔ โมง มีบ้านเรือนราย ๆ ที่ตรงท่าขึ้นนั้นมีทำเนียบ เห็นจะเปนทำเนียบคุณสุรวงษ์ เมื่อย่ำเที่ยงมาถึงบ้านพงตึก มีโรงหีบอยู่หมู่ ๑ เห็นโรงยอดแหลม ๓ โรง มีโรงใหญ่ๆ สำหรับคนอยู่ แลเรือนบ้างประมาณ ๑๑ หลัง ๑๒ หลัง ใต้ลงมาอิกหน่อยหนึ่ง ก็มีโรงหีบอิกโรง ๑ มีโรงยอดแหลมอยู่ ๒ โรง มีโรงคนอยู่บ้างคล้าย ๆ กับทีก่อน แต่น้อยกว่านั้น โรงหีบทั้ง ๒ โรงนี้ตั้งอยู่ฝั่งข้างขวามือขาลงมา ว่าเปนโรงของหมื่นสาสนา132โรงหนึ่ง อ้อยที่หีบนั้นใช้อ้อยแดง ปลูกในแขวงราชบุรีว่ามีตั้งแต่พงตึกไปจนถึงอ่างทอง ให้นายรองพลพันขึ้นไปดู ได้อ้อย/*195*/แลน้ำตาลลงมาให้ดู แต่เขาไม่ใคร่จะบอกการที่ทำให้ฟัง อ้อยที่เอามานั้นไม่เห็นค่อยจะหวานนัก น้ำตาลเห็นจะสู้นครไชยศรีไม่ได้ มาตามทางพบกระบือลงน้ำบ่อย ๆ ถึงพลับพลาประทับร้อนบางพัง บ่ายโมง ๔๐ มินิต แวะจอดเรือเข้าไปในปรำ พลับพลานี้พระภักดีดินแดน133 มาทำ ที่สำรองนั้นพระยกรบัต134 เปนผู้ทำ ท่วงทีก็คล้าย ๆ กัน เปนแต่ลดที่ข้างใน ๒ หลังนั้นเปนปรำ มีกรงที่อาบน้ำแลเบ็ดสำหรับตกปลา เราหยุดอาบน้ำแลแจกกล้วยอ้อยฝีพายชั่วโมง ๑ ตรงแลออกเรือต่อมา วันนี้มีลมพัดแรงมาตรงน่าเรือ ตั้งแต่ประทับร้อนนี้ไปจนเกือบถึงโพธาราม ตั้งแต่นี้ไปต้นไม้ใหญ่ยิ่งน้อยนัก เข้าไม่ใคร่จะแลเห็นมีบนฝั่งเลย เขาว่ามีในเข้าไป ที่ริมน้ำเปนไร่อ้อยไร่แตงต่าง ๆ ตลอดที่ตรงวัดปลักแรดข้ามเห็นมีเพไม้มาจอดอยู่มาก บนหลังแพครกตั้งแดงไปทั้งนั้น ถามเขาว่าเอามาจากไหน เขาว่าครกนี้มีที่ทำอยู่แห่งหนึ่ง ที่เกาะจิกแขวงเมืองราชบุรีนี้เองเปนที่มีไม้ใหญ่มาก ราษฎรตัดไม้แดงมาทำครกขายอยู่ช้านานมาแล้ว ถ้าแพไม้ล่องมาถึงนั่น ก็มักจะรับครกมาด้วย ถึงบ้านบางยางเกือบ ๔ โมง มีบ้านอยู่ ๒ หมู่ใหญ่ ๆ มีเรือนมากที่บ้านโรงหีบมีเรือนฝากระดานหมู่ บนตลิ่งเห็น/*196*/กล้วยเขียว ๆ กองอยู่หลายกองสูงๆ ที่ในลำน้ำนี้มีกล้วยมากนัก ที่ขายสด ๆ ไปก็มาก เหลือขายตากแห้ง ขายจนขึ้นชื่อเปนกล้วยตากเมืองราชบุรี ที่บ้านโป่งมีโรงบ่อนกำลังมีหุ่นจีนอยู่ แล้วมีโรงจีนอยู่เปนแถวยาวๆ ต่อไปก็โรงหีบทำน้ำตาลอิกโรง ๑ สามโมงครึ่งถึงบ้านเบิกไพร มีเกาะอยู่กลางน้ำ ฝั่งข้างซ้ายมือต้นไม้หนา เปนต้นมะม่วงต้นขนุน ข้างท้ายเกาะริมฝั่งข้างขวามือศาลเจ้าเบิกไพร เมื่อมาคราวก่อนเรามาไม่ได้แวะ เปนแต่ส่งธูปเทียนขึ้นไปบูชา คราวนี้ตั้งใจว่าจะแวะขึ้นไปคำนับ แลไปดูด้วยเปนที่ศักดิ์สิทธิ์คนนับถือ เมื่อเราขึ้นบกนั้น ๓ โมง ๕๐ มินิต แล้วมีศาลเก่าฝากระดานหลัง ๑ อยู่ข้างน่ามุงจาก มีต้นคัดค้าวเลื้อยขึ้นเกาะต้นไม้ใหญ่ เปนเซิงอยู่บนศาล ข้างหลังมีเรือนจีนฝากระดานหลังคามุงกระเบื้อง ๒ หลังแฝด มีโรงผู้รักษาติดกับอยู่ข้างศาลมีจีนรักษาอยู่ ๓ คน ที่ตามลานศาลนั้นมีต้นมะพลับใหญ่ ๆ หลายต้น ไก่เดินไขว่ไปทั้งศาล ขึ้นไปไข่ไว้บนศาลใหม่ ๆ ก็มี โปรยเข้าสาลให้กินเข้ามากินใกล้ทีเดียว บูชาแล้วกลับลงเรือ ๔ โมงครึ่ง ออกเรือมาอิกหน่อยหนึ่ง เห็นฝ้ายกองอยู่ริมตลิ่ง เขาว่าแถบนี้เปนไร่ฝ้ายมาก คราวที่ลูกค้ามารับ ผ่านวัดโพมาบ่าย ๕ โมง ที่คุ้งพยอมมีต้นงิ้วริมฝั่งตลอดทีเดียว ต่อมาถึงวัดตาลมีโพงน้ำเหมือนอย่างโรงเหล้า เขาว่าที่นั่นปลูกพลูทั้งวัด /*197*/ตั้งแต่นี้ไปเปนบ้านมอญทั้งสองฟากน้ำ พระที่มาไชยันโตริมน้ำก็สวดมอญตลอดมา มีไทยคั่นบ้างเล็กน้อย วัดนครชุมเปนวัดใหญ่ บ้านก็มีเรือนฝากระดานหลายหลังตั้งอยู่ริมหาดทั้ง ๒ ฟากน้ำหลายสิบหลัง ตั้งแต่นี้มาดูบ้านคนถี่ขึ้นมากกว่าแต่ก่อน เรือนฝากระดานก็มีชุม แต่มักจะปลูกขวางแม่น้ำ เหมือนอย่างเช่นที่ปากเกร็ด เห็นจะเปนธรรมเนียมพวกมอญใช้อย่างนั้น ที่นี่เราได้รับหนังสือท่านกลาง ๒ ฉบับ คนที่ถือนั้นพาเดินบกมา หมายว่าจะให้เร็ว ถึงดังนั้นหนังสือออกจากกรุงเทพ ฯ ถึง ๗ วันแล้วจึงได้รับ ถัดวัดสร้อยฟ้ามาหน่อยหนึ่งถึงปากคลองประคต ดูก็กว้างอยู่แต่ปากคลองเขินน้ำ เขาว่าน้ำข้างในมี มาถึงนี่นาฬิกาเราย่ำค่ำครึ่งแล้ว ตั้งแต่บางเลามามีกองไฟริมน้ำทั้งสองฟาก จนตลอดถึงบ้านโพธาราม กว่า ๒๐ กอง ที่ตรงนั้นเรือเราเดินเหวี่ยงร่องไปหน่อยหนึ่ง ติดทรายคนต้องลงเข็น ตรงน่าวัดคงคา เปนวัดที่พระครูรามัญญาธิบดี135อยู่ ปลูกโรงลงมาในกลางแม่น้ำ เปนสามร้านติดกัน ที่ตรงกลางนั้น มีกรงกวางกรงหนึ่ง สองข้างผูกภูเขาแขวนโคม ตั้งจานลูกไม้ผูกใบไม้ มีพิณพาทย์มอญตีอยู่หลังโรงนั้นสำหรับหนึ่ง พระสงฆ์ลงเรือมาคอยสวดไชยันโต เวลานี้มืดเกือบจะไม่เห็นอะไรทีเดียว ต้องให้คน/*198*/ลงเรือเล็กไปดูจึงได้ความเลอียด นาฬิกาเราเปื้อนมากหนักเข้าทุกทีเกือบทุ่ม ๑ แล้วจึงได้มืด มาถึงวัดไทรวัดม่วงตรงกันข้าม มีโคมแขวนที่พระสงฆ์มาสวดทั้ง ๒ วัด แต่วัดม่วงโคมน้อยกว่าวัดไทร ถึงพลับพลาบ้านโพธารามทุ่ม ๑ หลวงสิงหฬ136พาพระยกรบัตร137เมืองตากมาหาด้วย พระศรีธรรมสาสน138 ก็ถือหนังสือท่านกรมท่ามา เรือเมล์มาได้รับหนังสือพระยาราชรองเมือง139 พระอินทรเทพ ทั้งข้างในกรุงแลหัวเมือง ต้องอ่านหนังสือมาก เขียนหนังสือตอบท่านกลาง แลให้พระยามหามนตรีช่วยตอบพระอินทรเทพ พระยาราชรองเมือง แต่พระศรีธรรมสาสนนั้น ขอผัดไปไว้ตอบที่ราชบุรี พระชลธารพาจีนนายอำเภอแลเถ้าแก่เอาของมาให้ เมื่อถึงพลับพลาคุณสุรวงษ์มารับทุกพลับพลา ที่นี่พบพระยาพิไชยชาญฤทธ์ พระยาราชบุรี140 แลกรมการอื่น ๆ ด้วย พลับพลานี้เปนของพระยาราชบุรีทำ หันน่าตรงตวันตก พลับพลาที่สำรองแลที่/*199*/โพธารามนี้ทำเหมือนกันทีเดียว ท่วงทีก็เหมือนแต่ก่อนเปนสามหลังเรียง ๆ กัน แต่คราวนี้ตั้งอยู่ในน้ำ ไม่มีแคร่ ชานหน้าเหมือนพลับพลาในแม่น้ำน้อย ด้วยที่นี่แม่น้ำกว้าง แลทำฝาโถงไม่เปนที่นอน เปนแต่ที่พัก พลับพลาทั้ง ๓ หลังสามห้องเฉลียงรอบเท่ากัน ในระหว่างพลับพลาต่อพลับพลาชักปรำมีตะพานถึงกัน รยะละ ๑๕ วา ข้างในตะพานเปนที่น้ำตื้นเล่นน้ำได้ ในระหว่างพลับพลาต่อพลับพลาต่อกันน้ำไหลเชี่ยว มีแคร่ที่สำหรับเราอาบน้ำ แลแคร่สูงเสมอปากเรือเปนที่เราจอดเรือด้วย พลับพลาเหล่านี้มีม่านราวโคมแขวนดีกว่าแต่ก่อนด้วย เปนทางใกล้มา.
วัน ๑ ๘ฯ ๓ ค่ำ สายแล้วเราจะขึ้นไปดูบนตลาด ด้วยคราวก่อนนี้มาก็ไม่ได้ขึ้นเพราะฝนตก ออกมาถึงหลังพลับพลา พบพระครูรามัญญาธิบดี กับราษฎรหญิงชายหลายร้อย มีของมาให้คนละเล็กละน้อย แต่พระครูนั้นพากวางที่ขังกรงไว้ในกลางน้ำมาด้วย เปนกวางหนุ่มมีเขากิ่งเดียวเลี้ยงได้เชื่อง มีพรวนผูกฅอแลด้ายคาดเขาด้วย หยุดพูดกันหน่อยหนึ่งแล้วขึ้นเสลี่ยงไปตามหาดกว้างประมาณ ๓ เส้นเศษ ถึงตลิ่งขึ้นบนตลิ่งสูงไปหน่อยหนึ่ง มีเรือนสองฟากเปนตลาด ฟากข้างริมน้ำนั้นเปนเรือนต่ำ ๆ เหมือนเรือนแพ ปลูกริมตลิ่งทีเดียว ข้างในก็เปนเรือนตลาดอิกแถวหนึ่ง ฝากระดานมากกว่าที่เปนฝาจาก ไปตามทางข้างขวามือประมาณ ๘ เส้น ๙ เส้น /*200*/มีร้านขายของต่าง ๆ ร้านเหล้าร้านไซ่หู้ที่โกนผม แลขายของเครื่องใช้สอยมีร่มรองเท้าเปนต้น ขนมมีขายมากหลายอย่าง มีสาคูแลขนมถ้วยตาไลทั้งเล็กทั้งใหญ่เปนอย่างมาก ไปจนตลอดถนนแล้วกลับมา พ้นไปจากทางที่จะลงมาหาดสักหน่อยหนึ่ง เลี้ยวข้างขวามือมีโรงตีเหล็ก แล้วก็ถึงวัดโพธารามมีกำแพงล้อมรอบ เข้าไปในนั้นมีศาลาคู่หนึ่ง แล้วไปถึงการเปรียญ พระสงฆ์นั่งอยู่ที่นั่น เราหยุดพูดหน่อยหนึ่งแลให้เงิน ๕ ตำลึง สำหรับเลี้ยงพระสงฆ์ ออกจากศาลานั้นเข้าไปดูในโบถ มีพระระเบียงล้อมรอบ โบถนั้น ๕ ห้องมีมุขน่าหลัง พระพุทธรูปรุงรัง ตามธรรมเนียมวัดบ้านนอก มีพระเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่ง พระปรางองค์หนึ่ง พระเจดีย์เล็กองค์หนึ่งอยู่ข้างหลังโบถ กลับจากวัดโพธารามมาทางเดิม ที่ตลาดโพธารามนี้ดูมีของขายพร้อมทุกอย่าง ผู้คนก็ดูแน่นหนามาก ร้านจีนมีหลายแห่ง ดูครึกครื้นกว่าเมืองกาญจนบุรีอิก เพราะที่โพธารามนี้ ข้างหลังตลาดไปถึงเขตรปฐมเจดีย์ เปนทางสินค้าบนบกตกลงมาทางนี้มาก จึงเปนบ้านใหญ่ท่าค้าขาย วันนี้พบพระครูปฐมเจดีย์ที่ตลาดยังไม่ได้กลับไปวัด ที่พลับพลาสำรองแต่โพธาราม เหล่านี้มีกระดานใช้บ้าง เพราะเรือนโรงใช้ปูพื้นกระดานพอหยิบยืมได้ ออกเรือจากพลับพลาบ้านโพธารามเที่ยงครึ่งต่อนั้นมาถึงวัดบ้านใหม่ เห็นพระครูธรรมเสนา141กับถานาแล/*201*/พระสงฆ์มาด้วยกันลงมานั่งไชยันโตอยู่ที่โรงในน้ำ วัดนี้ดูเปนวัดใหญ่มีกุฎีแลศาลาหลายหลัง ต่อนี้ไปวัดถี่ขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก วัดปราสาทวัดบางแขยงไม่ไกลกันนัก บ่ายโมงเศษถึงบ้านเจ้าคุณตำหนักใหม่142 ที่เหนือเจ็ดเสมียนหน่อยหนึ่ง เห็นมีตึกใหญ่หลังหนึ่ง น่าบ้านกว้างประมาณ ๓ เส้น เห็นพระยาวงษาภูสิต143ลงมายืนอยู่ที่หาดทราย แต่ห่างกันกับเรือเรามาคนละฟาก จึงให้เรือเล็กไปมาถามถึงการที่มาอยู่ว่ามีความสบาย หากินด้วยทำนาแลแลกเข้า ได้เข้าไปในกรุง ๆ แต่รับเบี้ยหวัดแลถือน้ำวัดเจ็ดเสมียน ลานวัดกว้างใหญ่ต้นไม้ร่มดูงามนัก เรือลูกค้าจอดอาไศรยอยู่ที่นี้มาก บ้านเจ็ดเสมียนนี้เปนที่ชอบของนักเลงกลอน พอใจจะหยากไหว้วานให้เสมียนมาจดแทบทุกฉบับ ในนิราศพระพุทธยอดฟ้าก็มีว่าถึงเจ็ดเสมียนนี้เหมือนกัน.
๏ ถึงท่าราบเหมือนหนึ่งทาบทรวงถวิล ยิ่งโดยดิ้นโหยหวลครวญกระศัลย์ ด้วยได้ทุกข์ฉุกใจมาหลายวัน จนบันลุเจ็ดเสมียนตำบลมา ลำลำจะไคร่เรียกเสมียนหมาย มารายทุกข์ที่ทุกข์ถึงคนึงหา จึงรีบเร่งนาเวศคันลีลา พอทิวากรเยื้องจวนสายัณห์.
/*202*/บ่าย ๓ โมงเรือมาตรงคลองบางกล้วย บางกล้วยนี้ต่อกันกับบางสองร้อย บางลี่ที่เราได้ว่าไว้แล้ว ว่าเปนที่น้ำตื้นมากในแขวงเมืองราชบุรี แต่ดูแม่น้ำกว้างใหญ่กว่าทุกแห่ง ลมพัดแรงด้วย มาถึงคลองบางสองร้อย ที่บ้านสมเด็จเจ้าพระยา เราเคยมาพักอยู่แต่ก่อนคราวหนึ่งแล้ว ที่ปากคลองเปนหาด มีร่องเฉภาะเข้าไป เห็นน่าบ้านลงเขื่อนอิฐ แปลกกว่าแต่ก่อน แต่เรือนแพริมน้ำนั้นยังคงอยู่ตามเดิม ข้างบนจะมีตึกรามอย่างไรไม่เคยเห็น บ่าย ๓ โมงถึงบ้านเตาปูนเปนที่เผาปูนทำการในคราวนี้ ใช้ศิลาเขางูแลเขาใกล้ ๆ น้ำ มีปูนแลศิลากองอยู่มาก ตรงฟากข้างซ้ายมือมีคลองลัดคุณสุรวงษ์ขุด ไปออกศาลาห้าห้องบางนกแขวก เปนทางลัดใกล้ขึ้นมากแต่ใช้ได้ฤดูเดียวน่าน้ำ น่านี้คลองเขินพ้นน้ำ เพราะฤดูน้ำเรือเดินตั้งแต่ปากคลองบางนกแขวก ทวนน้ำขึ้นมาถึง ๒ คืน จึงจะถึงเมืองราชบุรี ถ้ามาทางคลองลัดนี้ ๒ ชั่วโมง ๓ ชั่วโมงก็มาถึงได้น่าน้ำเรือลูกค้าเดินทางนี้มาก ต่อมาตรงวัดตาลเปนวัดใหญ่ เจ้าพระยาวงษาสุรศักดิ144 สร้างเจ้าของให้ชื่อว่าวัดอัมรินทร์ เห็นจะตามชื่ออมรินทรฦๅไชย แต่ไม่มีใครเรียก ดูเปนวัดใหญ่โตมาก ทำเรียบร้อยคล้ายๆ วัดในกรุงเทพ ฯ ต่อนั้นมากีถึงเมืองราชบุรีที่บ้านโรงช้างมีบ้านผู้เรือนคนมากนัก ฝั่งข้างซ้ายมือก็มีเรือนเหมือนกัน ต่อมาถึงบ้านสมเด็จเจ้าพระยา /*203*/พบคุณหญิงพัน145 อยู่ในเรือน่าแพ ต่อมาคุณพลอย, พร้อม, หยาด, เรือมาจอดที่แพประมาณ ๔ โมง พบสมเด็จเจ้าพระยาอุ้มลูกหญิงเล็ก146อยู่บนแพ ผู้ที่มาคอยรับ มีคุณสุรวงษ์ พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาประภา พระสัจจา แลผู้อื่น ๆ มากด้วยกัน เรารับลูกเล็กมาส่งให้เม่ แล้วพูดอยู่กับสมเด็จเจ้าพระยาหน่อยหนึ่ง เข้ามาดูแพข้างใน พบเล็ก,147 ภรรยาพระสุนทรา แต่เราไม่ได้เดินไปดูตลอดทั้ง ๓ แพ เห็นเปนแพยาว ๆ สามหลัง กั้นฝาเฟี้ยมสกัดกลางเปนที่นอน ทำหมดจดเรียบร้อยดี แต่แพที่เราขึ้นนั้น สั้นกว่าทั้ง ๓ แพ เปนแต่แพทางขึ้น แล้วขึ้นตามอัฒจันท์เขื่อน ที่น่าค่ายหลวงเก่าริมเขื่อนนั้นมีรั้วใบไม้ แลซุ้มประตูปักธงขาว ๆ แดง ๆ ตลอด พบพระองค์สิงหนาท148 แลใคร ๆ เปนอันมากนับชื่อไม่ถ้วน ขึ้นรถมากับท่านเล็ก แลกรมนเรศ ขึ้นไปตามทางเขาสัตนารถ ทางนั้นว่า ๖๙ เส้นถึงเชิงเขา ลงจากรถขึ้นม้าไปตามทางขึ้นทางหลังพระที่นั่ง เดินดูพระที่นั่งกับสมเด็จเจ้าพระยารอบไป แล้วมานั่งที่พระสงฆ์สวดมนต์ /*204*/ที่นิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์นี้ มิใช่เปนการเฉลิมพระที่นั่งทีเดียว แต่เราเห็นว่าคงจะมาถึงในเดือน ๓ เปนแน่ จึงนิมนต์พระมาสวดมนต์เสียให้เปนฤกษ์ ก็พอถูกกับวันที่ขึ้นนี้ เปนวันพระอาทิตย์ยกต้องเปนฤกษ์สุนักขัตตังสุมังคลัง เปนฤกษ์พระ แลจะได้ต้องกับยัสมิงปะเทเสกปเปติด้วย ในเวลาที่เราขึ้นนั้น เปนเวลาฤกษ์ดีเหมือนกัน พระที่สวดมนต์นั้นนิมนต์มาแต่กรุงเทพ ฯ มาก มีพระเทพโมฬี149 แลพระโพธิวงษ์150เปนผู้ใหญ่ พระหัวเมืองมีพระวิไนยมุนี พระครูวัดสัตนารถ151ปริวัตร พระครูธรรมเสนา พระครูรามัญญาธิบดี ทั้งกรุงเทพ ฯ หัวเมืองรวม ๒๐ รูป ถวายไตรแล้วสวดมนต์ที่ท้องพระโรง ๑๕ รูป สวดในที่ ๕ รูป ได้รับหนังสือท่านกลางจากคุณสุรวงษฉบับ ๑ นายสนอง152 ฉบับ ๑ กับคุณสุรวงษ์นำบอก พระอมรวิไสยสรเดช153มาให้ดูด้วย พระยาจ่าแสน154นำบอกพระยาเทพประชุน155ออกมา แต่/*205*/วันนี้ยังไม่ได้อ่าน อนึ่งเมื่อมาถึงตีนเขาวันนี้ พระยาเพชรบุรี156 กับพระยาโชฎึกมาคอยรับอยู่ด้วย ครั้งนี้พระยาโชฎึกตายทีหนึ่งแล้ว ทำไมจึงมารับได้ก็ไม่รู้ มีคนตายหลายคน แต่แรกทีเดียวฦๅว่าพระยามหามนตรีตายที่พระแท่นเอาศพลงมาทางท่าเรือ แล้วทีหลังพระยาศรีสรราชตาย พระยาโชฎึกตาย คุณสุรวงษ์ตาย ชั่งหมั่นตายกันเสียจริง แต่กลับเปนได้ทั้งนั้น ไม่รู้ว่าเขาได้ไปจากไหน จึงไปฦๅกันดังนั้น เขียน157เล่าว่ามีผู้ไปเยี่ยมศพ จนได้เจอตัวพระยาโชฎึกนั่งอยู่เอง เขาเล่าว่ามีผู้มาบอกว่าตัวได้เห็นพระยาโชฎึกกินเข้าต้ม ๒ ช้อนก็ชัก ในเมื่อขณชักนั้นเขาได้เห็นเอง ค่ำวันนี้สมเด็จกรมพระขึ้นมาหา ปฤกษาด้วยเรื่องจะออกแขกเมือง แลได้พาท่านดูพระที่นั่งจนทั่ววันนี้เหนื่อยด้วยมีธุระ ต้องทำหนังสือตอบโต้ไปกรุงเทพ ฯ จนดึกจึงได้เข้าที่นอน ไว้ใจว่าต่อไปข้างน่า เยอแนลคงจะไม่มีความอะไร ด้วยจะนอนอยู่กับที่เสียมาก
วัน ๒ ๙ฯ ๓ ค่ำ วันนี้เลี้ยงพระแล้วได้รับหนังสือท่านกลางอิกต่อไปก็มีแต่คนมาหา เห็นไม่ต้องการที่จะพรรณาในเยอแนลให้ยืดยาว เวลาเย็นลงไปเชิงเขา พบสมเด็จเจ้าพระยา แลคุณสุรวงษ์มาคอยอยู่ที่นั่น สมเด็จเจ้าพระยา/*206*/ได้ขึ้นมาบนเขา เมื่อเวลาเช้านี้เวลาหนึ่งแล้ว การซึ่งท่านรับรองคราวนี้ เปนการเต็มใจทำเอาใจใส่จริง ๆ ทั่วไปทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งการพระที่นั่งบนเขา ก็ได้ทำโดยดี เปนที่อยู่สบายมาก ไม่มีสิ่งใดที่จะให้ท่านเปนรางวัลได้ด้วยท่านได้มีความชอบ การแผ่นดินใหญ่ ได้รับรางวัลของแผ่นดินเต็มที่ทุกอย่างแล้ว แต่ในการคราวนี้ เปนท่านได้ทำความดีในตัวเราเอง ก็ไม่รู้ว่าจะเอาสิ่งใดให้ จึงต้องเอาของในตัวเราเองให้ท่าน แต่พอเปนพยานน้ำใจของเรา ในการที่ท่านได้ทำทุกอย่างว่าเปนที่ชอบใจเอง จึงได้ให้เสื้อที่เราใส่อยู่แล้ว ตัวหนึ่งแก่ท่านไม่เป็นสำคัญที่สิ่งของ เปนแต่สำคัญที่น้ำใจของเราเท่านั้น เย็นวันนี้ได้เดินไปที่เขามอ เสด็จยายอยู่ ไม่ไกลกันจากเขาสัตนารถนักเขามออันนี้ไม่สู้สูง มีทางขึ้นลาด ๆ ขึ้นไป รถไปถึงน่าเรือนสองข้างทางมีต้นไม้มาก บนหลังมอมีเรือน ๕ ห้องเฉลียงรอบหลัง ๑ แต่เฉลียงเปิดโถง มีมุขน่ายื่นออกมาสองห้องเปนพื้นดินต้นกรรณิกาปลูกรอบ ถ้าเวลามีดอกจะหอมนัก ลมพัดเสมอไม่ขาด ที่น่าลดพื้นลงมาอิกชั้นหนึ่ง มีเก๋งอยู่กลางหมู่ต้นไม้เปนที่นั่งเล่นเย็น ๆ มักทำครัว แลเรือนบ่าวอยู่บนนั้นพร้อมพอสบาย กลับมาด้วยเสลี่ยงเวลาค่ำแล้วแต่เดือนหงาย ที่เขาสัตนารถนี้ มิศเตอรไปเยอวัดสูง ๙๘ ฟิต คิดเปนไทย ๑๔ ว่าศอกคืบ ๖ นิ้ว เดิมเปนวัด เขานั้น/*207*/ยอดสูงกว่านี้ มีพระเจดีย์องค์หนึ่ง กับวิหารพระนอนย่อม ๆ ไม่ใหญ่นักโบถกับศาลาอิกหลัง ๑ ฤๅ ๒ หลัง อยู่ที่เชิงเขาด้านตวันออกเปนทางขึ้นทางนั้น แต่ชำรุดปรักหักพัง ไม่มีพระสงฆ์อยู่ เมื่อเรามาเที่ยวคราวก่อน เมื่อปีมะแมตรีศก ศักราช ๑๒๓๓ ได้ขึ้นมาเที่ยวที่เขานี้ เห็นว่าพอจะเปนรั้ววังได้ จึงได้คิดขอแลกเปลี่ยนสร้างวัดขึ้นใหม่วัด ๑ ที่ริมแม่น้ำให้พระสงฆ์อยู่ได้ เพราะเห็นว่าถ้าวัดจะอยู่กับเขาดังนี้ ทางไกลบ้าน พระสงฆ์ก็ไม่มีใครมาอยู่ที่เขานี้ พอจะเปนรั้ววังเปนที่อยู่ได้ จึงได้ขอเปลี่ยนเสียตามอย่างเช่นทูลกระหม่อมท่านเปลี่ยนวังลพบุรี ครั้นวัดเสร็จแล้วได้นิมนต์พระวัดโสมนัสออกมาอยู่ จึงได้ชื่อวัดสัตนารถปริวัตร คือเปลี่ยนไปจากเขาสัตนารถ เแล้วได้ลงมือทำเขานี้ สมเด็จเจ้าพระยาเอาพระยาเพ็ชรบุรีแลนายงานเมืองเพ็ชรบุรี ซึ่งเคยทำพระนครคิรีแต่ก่อนมาทำ เแต่เมื่อคราวทำพระนครคิรีคราวนั้น จะรื้อทลายเขาลงยากนัก ด้วยต้องใช้ทุบต่อยเอาด้วยพะเนินเหล็กกินแรงมาก แต่คราวนี้ใช้ดินปืนระเบิดทั้งนั้น จึงได้ลาดลงเปนที่กว้างโดยเร็วว่าต่ำลงไปกว่าเก่าสัก ๔ วาเศษ ทำทางขึ้นเปนสองทาง อ้อมขึ้นมารอบเขา รถเล็ก ๆ ขึ้นมาได้ ถ้าจะเดินตัดตรงขึ้นมาตามทางลัด ถึงน่าท้องพระโรงทีเดียวได้เหมือนกัน แต่ทางนั้นชันรถขึ้นไม่ได้ ขึ้นได้แต่ม้า เชิงเขาริมหนทาง/*208*/ด้านตวันออก มีโรงทหารโรง ๑ อิกฟาก ๑ หลังพลับพลาเชิงเขา มีโรงรถโรงม้าตรงทางสองแยกมีกระโจม สำหรับที่ทหารรักษาทาง ต่อขึ้นมาทางลัดขึ้นท้องพระโรง มีโรงทหารมหาดเล็กแถวยาวหลัง ๑ ขึ้นมาถึงพื้นอิกชั้น ๑ มีทิมดาบตำรวจอยู่น่าท้องพระโรงที่ตรงชั้นนี้ มีเขาเปนเกาะทางเดินรอบ เปนที่โรงแตรแลเสาธงสะแตนดาดขึ้นบันไดไปบนพื้นอิกชั้นหนึ่ง ถึงชลาท้องพระโรง มีกำแพงแก้วล้อมรอบตลอดถึงข้างใน พระที่นั่งนั้นเปนพื้นชั้นเดียว สูงขึ้นพ้นพื้นชลา…...ศอก พระที่นั่งเปนสองหลังเรียงกันตามยาว หลังน่าเปนท้องพระโรง หลังในเปนที่อยู่ พระที่นั่งสองหลังนี้หลังละ……..ห้อง ที่มุมพระที่นั่งทั้งสองหลังมีห้องย่อออกไปทั้ง ๔ มุม สองหลังเปน ๘ ห้องด้วยกัน ที่พระที่นั่งต่อกัน มีมุขยื่นออกมาในระหว่างมุมที่ย่อ ข้างละสองห้องทั้งสองหลัง ในระหว่างกลางมีเปนทางปาสเซจแคบ ๆ เดินตลอดถึงกันทั้งสองหลัง ในระหว่างห้องที่ย่อมุมพระที่นั่งทั้งหลังนอกหลังใน มีเฉลียงโถงบรรจบกันกับห้องที่ย่อทุกแห่ง ที่ปาสเซจก็มีเฉลียงเหมือนกัน ที่น่าท้องพระโรงเปนเฉลียงตัดเสมอกับห้องย่อ แต่ข้างหลังมีหลังคาเปนพระจันทร์ครึ่งซีกออกไปเปนที่นั่ง กระบวนช่างที่ในพระที่นั่งนั้น เปนลายปูนสีเกลี้ยง ๆ เพดานประกอบไม้เปนลายห้อง ๆ ทาสีแต่ไม่ได้ใช้ทอง พื้นท้องพระโรงแลที่/*209*/เฉลียงใช้ศิลา แต่ในที่นอนใช้พื้นกระดาษ ดูหมดจดเรียบร้อยดีมาก เปนฝีมืออย่างไหม่ของสมเด็จเจ้าพระยาทีเดียวที่จัดเปนห้องใช้การนั้น ห้องมุมข้างน่าท้องพระโรง ๒ ห้องเปนที่หัวหมื่น ห้องมุมข้างหลัง ๒ ห้อง ข้าวขวาเปนห้องมหาดเล็ก ข้างซ้ายเปนห้องเขียนหนังสือ ห้องหลังที่ต่อกันกับปาสเซจเข้ามาหลังในเปนที่กินเข้า ห้องกลางเปนท้องพระโรง ที่ห้องมุมหลังใน ๔ ห้องนั้น ด้านใต้ข้างซ้ายเปนที่ไว้ผ้านุ่งผ้าห่ม ข้างขวามือเปนที่ห้องอาบน้ำ ข้างเหนื่อสองห้องเปนที่ผู้หญิงอยู่ ในห้องใหญ่กลางกั้นฝาประจันห้องสกัด แล้วมีฝาสกัดข้างในอิก ๒ สายเปนห้องนอนอยู่กลาง ฉากที่กั้นประจันห้องนี้ สลักเสลามาก ตรงกลางเปนอาร์มแผ่นดิน ข้างนอกใช้ไม้สีทาน้ำมันปิดทอง ข้างในทาสีชมภูปรุด้วยผ้าแดงดูงามดี นอกฝาประจันห้องออกไป เปนที่รับแขกผู้หญิงปูพรมน้ำมัน เครื่องใช้สรอยที่แต่งทั้งปวง มีพร้อมพอสมควรแก่ที่ทุกแห่ง ต่อออกไปช้างหลัง มีศาลาหลังหนึ่ง แล้วจะแก้เปนเรือนลดพื้นลงไปอิกเปนที่โรงครัว แต่ไม่ทำครัวที่นี้ ยักไปทำเสียข้างน่า โดยจะใช้สรอยผู้คนยกสำรับลำบาก ต่อออกไปเปนที่สำหรับโขลนอยู่ ที่อาบน้ำนั้นต้องลงไปตามทางอิกหน่อยหนึ่งจึงถึง จะพรรณาด้วยเรื่องพระที่นั่งให้ยืดยาวก็เห็นไม่ต้องการ ผู้อ่านจะเหนื่อยมากไป ที่พระที่นั่งนี้ถูกลม/*210*/ทุกด้าน ไม่มีเวลาหยุดเลย ได้ให้ซองทองคำกับเสื้อเยียรบับเปนรางวัลแก่พระยาเพ็ชรบุรี กรมการแลนายงานที่มาทำนั้น ก็ให้เสื้อเข้มขาบแลเสื้ออื่น ๆ ตามสมควร
วัน ๓ ๑๐ฯ ๓ ค่ำ วันนี้ตั้งแต่เช้ามารับแขกวันยังค่ำ ข้างนอกก็มีหัวเมืองมาหา ข้างในก็เมียหัวเมืองมาหา แจกเสื้อแจกผ้าห่มตามสมควร คุณหญิงพันก็มาหาด้วย แลมีราชการต้องเขียนหนังสือแลอ่านหนังสือต่าง ๆ อยู่จนเวลากินเข้ากลางวันบ่าย ๕ โมงจึงได้ลงจากเขาขี่รถไปตามทางที่ขึ้นมา ริมทางข้างขวามือขาขึ้นมามีทางเหล็กสำหรับขนอิฐปูนขึ้นมาทำเขาในคราวนี้ ก็ได้ใช้ตักน้ำแลขนสิ่งของทั้งปวงมีประโยชน์เบาแรงมาก สองข้างทางปลูกต้นมะขามบ้าง ต้นประดู่บ้าง แต่ยังเล็กอยู่ ตอนล่างลงไปเปนที่น้ำท่วมมักจะหักถนนเสีย ต้องก่อกำแพงเตี้ย ๆ พอกันน้ำไว้ แบ่งพอให้ลงตามทาง แต่ปีนี้น้ำท่วมกำแพงที่กั้นทำลายถนนเสียไปบ้าง ถนนที่ทำนั้นกว้างใหญ่เตียนหมดจดทีเดียว แต่อยู่ข้างจะเปนฝุ่นมาก ต่อลงไปพ้นเขาสัตนารถหน่อยหนึ่ง เปนสวน พระสัจจาอยู่ที่ดอนปากเป้า เห็นมีเรือนอยู่กลางสวน แต่เราไม่ได้เข้าไปในนั้น พระที่นั่งที่ดอนตะโกยังก่อขึ้นไปค้างอยู่ แต่ใหญ่โตนัก เห็นจะไม่สำเร็จแล้ว ที่นั่นมีปลวกมากนัก ตามทางเปนท้องนาพื้นเตียนราบมีหญ้าแพรกทั่วไปทั้งนั้น ต้นไม้ก็ต้นเล็ก ๆ เปนหย่อม ๆ มี/*211*/บ้านเรือนคนอยู่ห่าง ๆ เราขี่รถไปตั้งที่น่าค่ายหลวงเก่า ที่ไฟไหม้ทำเหมือนอย่างเดิมแต่ยกพื้นสูงขึ้น ยกเครื่องบนชั้นล่างก่อถึงพื้นแล้ว แต่ชั้นบนจะทำเปนฝาผูกอิก เลี้ยวไปตามทางข้างใต้ตรงริมค่ายหลวงนั้นมีโรงตลาดทำขึ้นใหม่แถวหนึ่ง ต่อไปหน่อยหนึ่ง ข้างขวามือเปนคุกทำใหม่ยาว ๑๓ ห้อง มีกำแพงล้อมรอบ ที่ประตูนั้นเปนเรือนผู้คุมต่อไปก็เปนที่ชำระความ หลังใหญ่อยู่กลางหลังหนึ่งกับหลังเล็ก ๒ หลัง ตรงกันข้ามนั้นเปนบ้านคุณสุรวงษ์ทำเปนตึก แต่พระสัจจามาอยู่ที่นั่น ยังมีบ้านที่เปนเรือนจากอิกหลังหนึ่ง ที่เปนเรือนเดิมอยู่เคียง ๆ กัน เดิมพระสัจจจาอยู่ที่นั่น ต่อนั้นไปถึงวัดสัตนารถอยู่ข้างริมน้ำ วางท่วงทีเหมือนกับวัดโคกไม้ มีกำแพงล้อมรอบประตูเข้าข้างหลัง ๒ ประตู ในระหว่างประตูทั้งสองนั้น มีศีลาสูงขึ้นไปเสมอกำแพงหลังหนึ่ง เข้าไปในวัดนั้นเห็นมีกุฎีรายไปริมกำแพง ตามยาวข้างวัดสองด้าน ข้างละ ๔ หลัง มีพระเจดีย์องค์ ๑ กำแพงแก้วล้อมรอบ มีวิหารพระนอน องค์พระนอนยาว ๔ วาสองศอกองค์ ๑ ข้างน่าเปนโบถ ๕ ห้องเฉลียงรอบ ริมกำแพงข้างน่ามีศาลาระหว่างประตูเหมือนข้างหลัง การที่ทำนั้นเปนอย่างฝีมือราษฎรทีเดียว พระกุศลธรรมธาดา158 เปนผู้ทำ ได้พบพระครูบอกว่าสบาย/*212*/ดีอยู่ ไม่สู้จะขัดสน แต่ที่เปนเวลาขัดสนทีเดียวก็มีบ้าง ได้ออกเงินถวายเลี้ยงทั้งวัด ๑ ชั่งแล้วกลับมา แถบนั้นมีบ้านเรือนอยู่บ้าง เปนเรือนพวกลาวหลายสิบหลัง ออกจากวัดนั้นกลับมาพบหยาดกับพร้อม อยู่ที่น่าบ้านสมเด็จเจ้าพระยา แวะเข้าไปหาแลล่วงเข้าไปในบ้านสมเด็จเจ้าพระยาด้วย ที่บ้านนั้นข้างน่ามีรั้วไม้ เข้าไปตามทางสองข้างทางถึงประตูบ้าน ที่ประตูนั้นทำเปนสามช่อง ๆ กลางเปนทางรถ สองข้างเปนทางคนเดิน เขียนหนังสือไว้ที่หลังประตูว่า หิสเกรตธีรีเยนต์ ๑๘๗๓ สองข้างทางประตูนั้นมีสระน้ำ ทางเข้าไปถึงน่าเรือนเปนวงกลม ที่เรือนนั้นทำเปนสามชั้น แต่ข้างน่ามีเสาใหญ่รับชาน ไม่มีหลังคาที่เขาเรียกกันว่าดาดฟ้า คราวนี้เราไม่ได้ขึ้นไปบนเรือน ทางนี้คราวก่อนได้ขึ้นไปคราวหนึ่งแล้วที่เรือนนั้นทำใหญ่โต แต่ข้างในนั้นกั้นห้องทำหลายห้องซุกซิก เราเดินลงไปทางข้างเรือน ทางริมน้ำมีโรงรถโรงม้าอยู่ข้างขวามือข้างซ้ายมือมีเรือน ๓ หลัง ข้างต้นริมเรือนสมเด็จเจ้าพระยานั้นเปนเรือนหยาดหลัง ๑ แล้วต่อไปเปนเรือนยาวอิกหลัง ๑ ได้แนวกันไปข้างริมน้ำจึงเปนเรือนอิกหลัง ๑ ยาวไปตามริมน้ำ จะรับทูตโปรตุเกตอยู่ในที่นี้ ที่ลานหลังบ้านนั้นเตียนหมดจด มีต้นมะขามใหญ่หลายต้นแล้วเราขึ้นไปทางบันไดหลังเรือน เข้าไปที่ห้องบิลเลียดซ์ เปนห้อง/*213*/ยาวตลอดมา แต่เปนหลังคาสังกะสีเพดานดาดด้วยแผงฝาไม้โปร่ง ๆ เมื่อขึ้นไปถึงหมายว่าปูด้วยพรมน้ำมัน ต่อเหยียบลงไปจึงรู้ว่าเปนพื้นกระเบื้องลายดูงามดีจริง ๆ นั่งพูดอยู่กับสมเด็จเจ้าพระยาหน่อยหนึ่ง แล้วกลับมาที่น่าเรือนนั่ง เรายังลืมไปหน่อยหนึ่งตรงน่ากระดานบัวที่ดาดฟ้า มีหนังสือเขียนไว้สามช่อง ช่องหนึ่ง ยัสติส ช่องหนึ่งว่า ปาวเวอร์ ช่องหนึ่งคำ ดิสครีชั่น ขี่รถกลับมากลางคืนแล้วแต่ว่าเดือนสว่าง เห็นไฟติดที่เขาใกล้ ๆ กันถึง ๒ เขา สว่างมากทีเดียวเปนไฟป่า มาสัก ๓๐ เส้นถึงเขาสัตนารถ ดูเปนเขาราวกับ อิลลุมมิเนชั่น นี้ไฟมากแดงไปทั้งนั้น วันนี้ให้ซองทองคำพระสัจจาซองหนึ่ง ที่เขาได้รับรองมาตามทางตลอดตั้งแต่พระแท่นมาถึงนี่ วันนี้เอาพิณพาทย์แลเสภามาทำให้ฟังด้วย ฤดูหนาวนี้หมดสิ้นทีเดียวไม่มีเลย เวลากลางวันปรอทขึ้นถึง ๙๐ กลางคืนก็อยู่ใน ๘๐ เศษ รอดตัวที่มีลมมากจึงค่อยสบาย เขาว่าข้างล่างร้อนจัดนัก
วัน ๔ ๑๑ฯ ๓ ค่ำ วันนี้พระอธิการหน่าย159 วัดตาลมีเขากวางงอกมาให้ ไล่เลียงดูว่าวัดธรรมยุติกามีหลายวัดที่เมืองราชบุรีแต่เปนพวกวัดโสมนัศทั้งนั้น ตั้งติดได้ทุกแห่งดูเปนคราวชตาขึ้น เมืองพิศณุโลกเมืองลพบุรีลองตั้งดูก็ตั้งไม่ติด วัดตาลนี้ก็เปนวัดธรรมยุติกา ยังวัดอรยิกที่พระยา/*214*/ธรรมจรรยา160มาสร้าง เปลี่ยนชื่อวัดจำเริญธรรมวิหาร วัดบางคนทีวัดท่าโขลง ทั้งวัดสัตนารถปริวัตรของเราด้วย รวมเปนวัดธรรมยุติกาที่นี่ถึง ๕ วัด ยังมีเคร่งอย่างวิเศษจนเกินดีอิกวัดหนึ่ง เปนวัดมหานิกาย พระวุฒิการว่าใครไปไม่รับเลย พระถานาเปรียญที่มาแต่กรุงเทพ ฯ พากันไปที่วัดมหาธาตุปิดประตูกุฎีเสียไม่ให้ขึ้น กลัวนิส์คีจะไปติด พระวิไนยมุนีซึ่งเปนเจ้าคณะไปที่หนึ่ง ต้องทำทางให้ขึ้นใหม่ ครั้นจะให้ขึ้นตามทางเดิมก็กลัวนิส์คีย์จะแปบปน เคร่งยิ่งกว่าธรรมยุติกาหลายเท่า แต่ว่าสมเด็จเจ้าพระยาไปทำโบถให้ใหม่ เดิมกรมการเมืองราชบุรีถือน้ำที่วัดตาล ภายหลังทำโบถวัดมหาธาตุขึ้นก็เปนไปถือน้ำที่วัดมหาธาตุ ตั้งแต่ปีนี้ไปให้มาถือน้ำบนพระที่นั่งเหมือนอย่างเมืองเพ็ชรบุรี
วันนี้หมื่นสาสนามาหา ได้ไล่เลียวถึงโรงหีบอ้อยที่เห็นเมื่อวานซืนนี้ ได้ความว่าโรงหีบเปนของหมื่นสาสนา ๒ โรง อิก ๓ โรงนั้นเปนของจีนไหหลำบ้าง จีนฮกเกี้ยนบ้าง ลงทุนให้ราษฎรปลูกอ้อยไร่ละ ๔ ตำลึง แต่ต้องให้ล่วงน่า ๘ บาท ไร่หนึ่งได้อ้อย ๑๘ เกวียนบ้าง ๒๐ เกวียนบ้าง อ้อยนั้นเปนอ้อยแดง แต่หีบได้น้ำแลรศดีเหมือนกับอ้อยจีน ตั้งแต่ทำมา ๑๒ ปีแล้ว อ้อยไม่เคยเสียไม่เคยตายเลย แต่ปีนี้น้ำมากท่วมอ้อยเสียไปสัก ๑๓๐ ไร่ /*215*/ด้วยทำอยู่ปีละ ๔๐๐ ไร่ ๓๐๐ ไร่ได้ทำการอยู่ ๕ เดือน แต่ต้องยุดหย่อนบ้างที่ได้ทำจริงอยู่ ๔ เดือน น้ำตาลนั้นได้ดี ๔ หวดได้ ๑๐๐ ชั่งจีน ปีหนึ่งน้ำตาลได้ออกมากๆ แต่ต้องไปจำหน่ายเองถึงกรุงเทพ ฯ ได้กำไรอยู่ในปีละ ๑๐๐ ชั่ง ๑๐๐ ชั่งเศษ ลูกจ้างนั้นใช้ลูกจ้างไทยมากกว่าจีน ถ้าจีนต้องจ้างวันละสลึงเฟื้องบ้างสองสลึงบ้าง ลูกจ้างไทยวันละสลึงเดียวก็พอ ลูกจ้างทั้งจีนทั้งไทยมีอยู่ใน ๑๐๐ เศษ ตั้งแต่ทำมาขาดทุนน้อยนักเพียง ๒๐ ชั่ง ๓๐ ชั่ง มีกำไรมาก ๆ ทุกปีที่ปลูกอ้อยนั้นได้แต่เหนือขึ้นไป ต่ำลงมาน้ำท่วมใช้ไม่ได้ ว่าที่ดินข้างบนดีนัก ถ้าปลูกเผือกหัวโต ๆ สามสิบหัวก็ได้หาบ ๑ แต่ขัดอยู่ด้วยน้ำ ถ้าเวลาน้ำแห้งเสียแล้ว บรรทุกลงมาขายไม่ใคร่จะได้ ในเมืองนี้ไม่เปนเมืองที่ทำนา เหมือนกันกับเมืองกาญจนบุรี ด้วยนาคราวจะมากก็มากหนักไป แล้วก็มาเร็วไม่ทันรู้ตัว ถึงคราวจะลดก็ลดเร็วนัก ตามราษฎรปลูกกล้วย แลทำไร่แตงมาก ยาก็มีบ้าง แต่ไม่สู้มากนัก เดี๋ยวนี้กำลังปลูกงา ด้วยเปนสินค้าสำคัญขึ้นในเร็ว ๆ นี้ ราษฎรทำมากขึ้นทุกปี ๆ ต้นพุดซาเปนของป่ามีชุมที่บ้านกระ เปนพุดซาอย่างเปรี้ยว ราษฎรเก็บมาทำเปนพุดซาแผ่น ขายออกจากเมืองมาก เสาไม้ที่ในเมืองนิ้ก็มีน้อย ไม่เหมือนเมืองกาญจนบุรี แต่เปนเมืองท่าสำหรับเสาเมืองกาญจนบุรี/*216*/ต้องล่องลงทางนี้ จึงเปนเมืองมีไม้เสาบริบูรณ์หาได้ง่าย ผลไม้ของสวนมีบริบูรณ์มาก ด้วยใกล้กันกับเมืองสมุทสงคราม ทางไปทางมาไม่ไกลกันพอของสดขึ้นมาขายได้บริบูรณ์กว่าเมืองกาญจนบุรีมาก แต่เดิมเมื่อยังไม่ได้ขุดคลองภาษีเจริญ คลองดำเนินสดวก เรือลูกค้าต้องเดินทางเมืองสมุทสงคราม ช้าหลายวันมากกว่าจะเข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ของสดในเมืองราชบุรี ไม่เข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ได้ ครั้นขุดคลองภาษีเคริญ คลองดำเนินสดวกขึ้นแล้ว พวกจีนพากันจับทำสวนพริกสวนหอมสวนกะเทียม สองฝั่งฟากคลอง ที่ดินเปนที่อุดมดี มีผลประโยชน์มาก พริกหอมกะเทียม เปนสินค้าออกจากกรุงเทพฯ ปีหนึ่งก็มากแต่มีเวลาเสียอยู่บ้าง บางคราวก็น้ำมากเกินไป เหมือนดังปีนี้ ตามลำแม่น้ำสองฟาก ตั้งแต่ต่อเขตรแดนเมืองกาญจนบุรีลงมา ก็มีบ้านผู้เรือนคนติด ๆ กันมาไม่ใคร่จะขาด บนฝั่งไม่ใคร่จะมีต้นไม้ เปนที่โก่นสร้างทำไร่ตลอดลงมาคนในพื้นเมืองเปนไทย จีนมีเปนพื้นเขมรแลมอญมีหลายพวกหลายเหล่ามาก มอญเจ็ดเมืองก็อยู่ในแขวงราชบุรีทั้งนั้น เขมรนั้นเปนเขมรเชลย แต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้ามากลาวก็มีบ้าง แต่ถึงดังนั้นคนยังน้อยกว่าที่แผ่นดินอยู่มาก ในวันนี้มีแต่รับเขกผู้หญิงผู้ชายมากเหมือนวันก่อน จน ๕ โมงครึ่งจังขี่ม้าลง/*217*/ไปเชิงเขาพบคุณสุรวงษ์ พูดถึงเรื่องจะรับแขกเมือง แล้วขี่ม้าไปอ้อมรอบเขาแดงจันทน์ชั้นในว่าทาง ๗๐ เส้น ถนนเปนดินแขงดูเปนดานทีเดียว สีแดงชักรถได้คล่อง ทางจะไกลสักเท่าไร ม้าก็เห็นจะไม่ใคร่จะเหนื่อย แผ่นดินเหล่านั้นเปนที่ราบเสมอ ไม่ใคร่จะเปนสูง ๆ ต่ำ ๆ ต้นไม้ก็มีแต่ต้นไม้รวกแลต้นไม้เล็ก ๆ ใต้ต้นแลเห็นโปร่งตลอดไป ไม่ใคร่จะรก หนทางนั้นดูเหมือนว่าจะทำง่ายนัก ถ้าจะตัดต้นไม้เสียแล้ว กวาดใบไม้ที่แห้งเรี่ยรายอยู่ก็จะเปนหนทางไปได้ ด้วยไม่มีหญ้าสูงเหมือนดังกรุงเทพ ฯ มีแต่หญ้าแพรกเสมอพื้นแผ่นดินตลอดไปทั้งนั้น แต่ทางรอบในนี้ถ้าจะใช้รถเห็นจะมีที่ขัดอยู่แห่งหนึ่ง เปนรากเขายื่นออกไปขวางอยู่กลางถนน ที่นั่นต้องขึ้นนูนสูงขึ้นไปไม่มากนัก แต่มีศิลาเปนก้อน ๆ อยู่บ้าง ถ้าจะเอารถขึ้นไปก็ลงไปได้ แต่ละต้องลำบากอยู่หน่อยหนึ่ง เรามารอบเขาแดงจันทน์ แวะที่มอเล็กเตี้ยอันหนึ่ง ริมกับทางรอบในทีเดียว ที่นี่เดิมเปนเรือนคุณสุรวงษ์แล้วรื้อเสีย ลงจากมอนั้นมาที่มอท่านเล็กอยู่ มอนี้ตั้งอยู่ริมทางรอบเขาแดงจันทน์รอบนอกสูงกว่ามอที่เสด็จยายอยู่ มีทางรถขึ้นไปตลอดถึงเรือน ข้างทาง มีรั้วไม้สำหรับกันรถตกตลอดขึ้นไป บนหลังมอนั้นเปนเรือนชั้นเดียวฝาขัดแตะถือปูนหลังคามุงกระเบื้องหลังหนึ่ง เปนจัตรมุขมีเฉลียงรอบ ในประธาน ๓ ห้องชื่อ ๒๐ ศอก /*218*/ตามยาวกั้นฝาตลอด เฉลียงเปนห้องนอน ๒ ห้อง ๆ กินเข้าห้องหนึ่ง มุขน่ามุขหลังยกพื้นสองห้องเปนพื้นดินอยู่ห้อง ๑ มีห้องเล็กห้องน้อยบ้าง มุขน่าที่รับแขกรับลมตะเกา เรือนนี้ดูเปนเรือนบ้านนอกสบายดีทีเดียว ด้วยเปนที่ชอบใจของเราเพราะหลังคาคลุมลงไปมาก กันได้ทั้งฝนทั้งแดดมีที่ห้อง ทำครัวแลเรือนบ่าวเล็กน้อย พออยู่ครัวหนึ่งได้สบาย มีอัฒจันท์ตรงไปลงไปทางน่าเรือนถึงเชิงเขา เดินขึ้นลงได้ง่าย ออกจากที่อยู่ท่านเล็ก มาเฝ้าเสด็จยายอิกแล้วกลับมา วันนี้ได้รับหนังสือเมล์ท่านกลางอิกฉบับ ๑ อนึ่งเขาแดงจันทร์นั้น วัดด้วยบารอมเมเตอรยอดสูง ๓๘๕ ฟิต คิดเปนไทย ๒ เส้น ๑๗ วา ๓ ศอก ยอดต่ำ ๒๖๐ ฟิต คิดเปนไทย ๑ เส้น ๑๙ วา วันนี้ฟังเสภาแลพิณพาทย์อิก
วัน ๕ ๑๒ฯ ๓ ค่ำ ขี่ม้าไปเขางูเวลาบ่าย ๕ โมง ทางไปเปนหนทางเกวียนสูง ๆ ต่ำ ๆ ไม่ได้ทำไว้ แต่เราอยากจะซนไปเอง มีต้นไผ่แลต้นไม้เล็ก ๆ ใกล้ทางมาก แต่ไม่เปนป่ารกชัฏเปนต้นไม้เล็ก ๆ ย่อม ๆ ดูไม่สู้เปนเข้าป่านัก แต่ถึงดังนั้น วันนี้เห็นจะเปนวันเข้าป่ามากกว่าที่เดินมาแต่ก่อน ด้วยทางแต่ก่อนนั้นเตียนราบไม่รกเรี้ยวเหมือนดังวันนี้ ทางวันนี้ต้องเลี้ยวไปเลี้ยวมาบ่อย ๆ ดูค่อยมีป่าขึ้นอิกหน่อยหนึ่ง ไปพ้นเขาสัตนารถหน่อยหนึ่ง เห็นพระเจดีย์คร่ำคร่าอยู่ในรก สองข้างทางเปนท้องนาตลอดไป พบบ้านหมู่หนึ่ง/*219*/สัก ๔ หลังเรือน ๕ หลังเรือน ถามชื่อเขาบอกว่าบ้านเจดีย์หัก ไปในหมู่ไม้เตี้ย ๆ บ้าง แล้วไปออกทุ่งนา เห็นวัดอรยิกที่ชื่อวัดจำเริญธรรมวิหาร มีพระปรางค์องค์หนึ่งกับโบกหลังคาแดงตามธรรมเนียม ต่อไปอิกเปนท้องนากำลังทำนาปรังที่เปนรวงแล้วบ้างก็มี ที่ต้นเข้าสูงคืบหนึ่งคืบเศษก็มี ในท้องทุ่งเขางูนี้เปนที่น้ำท่วมฦกมาก ต้นไม้ไม่ใคร่จะมี เปนแผ่นดินเตียน ๆ อยู่มาก ที่ใหนลุ่มมากน้ำลดลงไปขังเปนแอ่งอยู่ ราษฎรทำนาปรังอยู่ริม ๆ นั้น พอได้วิดโพงน้ำขึ้นรดต้นเข้า ดูนาก็มากอยู่พอแลสุดสายตาได้ มีบ้านอยู่ ๓ หมู่รยะไม่สู้ห่างกันนัก มีเรือนโต ๆ หมู่หนึ่ง ๒๐ หลังเรือน ๓๐ หลังเรือน ที่ตามบ้านมีศิลาด้วย ก้อนย่อม ๆ กลิ้งอยู่หลายแห่ง เปนศิลาทำปูน เดิมกำหนดทางมาว่า ๑๕๐ เส้น แต่ผู้นำทางนั้นนำเลี้ยวไปเลี้ยวมาจะหาทางที่ดี เห็นจะขึ้นหนทางกว่า ๒๐๐ เส้น เข้าไปไม่ถึงเขางูรกนัก จึงกลับออกมาแวะที่วัดโคกตลุง กำลังทำการค้างอยู่ มีโบถเหมือนวัดสัตนารถปริวัตรหลัง ๑ กุฎี ๕ ห้องเล็ก ๆ สองหลัง สองห้องเฉลียงรอบเห็นจะเปนกุฎีสมภารหลัง ๑ หอฉันหลัง ๒ สิ่งละเล็ก ๆ ทั้งนั้น ถ้าพระจะอยู่ได้สัก ๕ องค์ มีกุฎีฝาจากหลังหนึ่ง มีพระอยู่องค์เดียวบอกว่าสมเด็จเจ้าพระยามาสร้าง ที่วัดนี้มีต้นตาลมาก กลับมาถึงเกือบทุ่ม ๑ รอดตัวที่เดือนหงาย หาไม่/*220*/จะลำบากทีเดียว พบสมเด็จกรมพระคุณสุรวงษ์ท่านกรมท่า แลขุนนางที่ตีนเขาหลายคน ปฤกษาด้วยการจะรับแขกเมือง อนึ่งเมื่อไปถ้ำพระนั้น เสด็จยายท่านได้บอกทีหนึ่ง ว่าพระยามหามนตรีเก็บจอกหินในถ้ำนั้นมาถวาย ว่าพระธุดงค์ท่านแช่น้ำร้อนกินแทนน้ำชาว่ามีกำลังไม่เมื่อยขบ แล้วท่านเอามาประทานวันนี้ ได้ลองแช่ดู เมื่อยังแห้งอยู่นั้นรูปร่างเหมือนยังกับจอกแห้ง เล็ก ๆ ทีเดียวประมาณสัก ๓ กระเบียดกึ่ง ครั้นแช่น้ำร้อนลงค่อย ๆ กางใบออก มีรากเหมือนจอก ใบมีก้านยากออกไปจากรากเปนสีน้ำตาล ตัวใบข้างน่าสีเขียวสดเหมือนใบไม้ ที่ชุ่มชื่นอยู่ตามธรรมดามีขนเปนขุย ๆ ทั้งใบ ใบนั้นรูปพรรณคล้ายหญ้าน้ำดับไฟ เวลาแช่ลงในน้ำสักครู่ใหญ่ ๆ ใบก็กระจายออกเหมือนอย่างจอกแต่จมน้ำ โตประมาณสัก ๔ นิ้ว ถ้าแช่น้ำกินแล้วเก็บขึ้นผึ่งแดดก็แห้งงอเข้าไปอย่างเก่า ถ้าจะแช่อิกก็กระจายออกเปนใบเขียวสด เหมือนดังเช่นว่ามาแล้ว ดูประหลาดอยู่ แต่ไม่ใช่จอกในน้ำตามธรรมเนียมเปนแน่ เห็นจะเปนจอกบก เกิดขึ้นในที่น้ำขึ้น ๆ ฤๅที่น้ำขังอยู่บ้างเล็กน้อย พอรากลอยน้ำบ้างเล็กน้อย ครั้นเวลาน้ำแห้งก็แห้งไป เวลาน่าน้ำก็เปนขึ้น จะเปนต้นไม้อย่างทนทีเดียว แต่ประหลาดอยู่หน่อยหนึ่งที่ไม่แพ้น้ำร้อน
/*221*/วัน ๖ ๑๓ฯ ๓ ค่ำ วันนี้แขกมาหาก็น้อยมีแต่เมีย161พระยาราชบุรีมาคนเดียว ต้องปฤกษาหาฤๅกับพระยาพิพัฒน162ด้วยเรื่องการที่จะรับทูต พระศรีธรรมสาสน์ นำของที่คอเอยเนอมเกาให้มาส่ง ในของเหล่านั้น มีรูปกิงหลุยเมืองโปรตุคอลรูป ๑ เราได้ฝากดอกไม้ป่าลงไปให้ แต่ลางทีฝรั่งไม่เชื่อ ว่าดอกไม้ป่าจะหอมถึงดังนี้ แต่มิศเตอรไปเยอยังสงไสยว่าเอาน้ำหอมพรม แต่ชาวเราไม่มีใครสงไสยเลย ด้วยรู้อยู่ว่าดอกไม้แดงหอมมาก เวลาเย็นขึ้นรถไปเที่ยวรอบเขาแดงจันทน์ ชั้นนอกทาง ๙๐ เส้น หนทางเหมือนกับรอบใน มีทางแยกไปหลายทาง วันนี้นึกว่าลางทีจะไปที่อ่างทองบ้านลาว แต่ฝีขึ้นมากวนอยู่ให้ลำบากที่จะไป คิดว่าในวันหนึ่งสองวันนี้ คงจะหายจึงจะไป จึงมาดูเล่นลอนเตนนิส คุณสุรวงษ์สมเด็จเจ้าพระยาไปที่นั่นด้วย ค่ำกลับมา ทูตมาถึงแต่คืนนี้ พักอยู่ที่บ้านสมเด็จเจ้าพระยา วันนี้เวลาเย็นทราบว่าขี่ช้าง.
วัน ๗ ๑๔ฯ ๓ ค่ำ วันนี้จัดการรับทูตโปรตุเกต ต้องเข้าไปขนเครื่องอานในกรุงเทพ ฯ อยู่หลายวัน จึงได้พร้อม การเรื่องที่ต้องรับทูตที่นี่ สนุกก็สนุก ลำบากก็ลำบาก เมื่อแรกวันเราจะมา กงซุลเยเนอราลโปรตุเกตเปไรรา เข้า/*222*/ไปหาบอกว่าตัวนัด คอเวลเนอมเกา ให้เข้ามากรุงเทพ ฯ ผิดเวลาไป ด้วยเดิมหมายใจว่า ใน.....คอเวอเนอมเข้ามาถึง เราคงจะกลับจากเมืองนครราชสิมาแล้ว มาบัดนี้คิดวันดูว่าคอเวอเนอมเกา จะต้องมารอคอยเราอยู่ถึง ๑………………ยอมออกไปรับที่นอกได้เมื่อคอเวอเนอมมาถึงก่อน ถ้าควรจะไปรับนอก ก็ให้ปฤกษากันกับกรมท่า ครั้นเรามาพบท่านกรมท่าที่พระประฐมเจดีย์ ได้บอกการเรื่องนี้ตลอดแล้ว ไปพบสมเด็จเจ้าพระยาที่กาญจนบุรี บอกท่านตามที่เขามาพูด ท่านขอบใจมากที่จะรับเขาที่ราชบุรี รับว่าจะจัดการให้เรียบร้อย ครั้นกลับมาถึงโพธาราม จึงได้หนังสือท่านกรมท่า ว่า………………………………….ไม่ ออกมาเพราะกลัวฦๅกันว้าเจ็บไข้ชุม แต่ถ้าเราจะให้ออกมาว่าจะออกมา เราจึงรอไว้ปฤกษาสมเด็จเจ้าพระยาก่อน ครั้นมาถึงราชบุรี สมเด็จเจ้าพระยาท่านว่า ขอให้ออกมารับที่นี่เถิด จะได้เปนเกียรติยศ เหมือนครั้งสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้า รับราชทูตฝรั่งเศส ของสมเด็จพระเจ้าหลุยที่ ๑๔ ที่เมืองลพบุรี ท่านเปนผู้ทำการพระที่นั่งนี้ ได้ลงเรี่ยวแรงแลความคิดพอจะเปนเกียรติยศติดจดหมายเหตุไป แลเรามาเห็นที่ก็เห็นว่าสมควรพอจะรับแขกเมืองได้ ดูเหมือนจะกว้างกว่าท้องพระโรง ซึ่งสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้า รับ/*223*/เซฟเวลเลียเดอโชมอนด์ แต่ก่อนเสียอิก เล้วเมืองโปรตุคอลนี้ ก็เปนพระราชไมตรีกัปกรุงสยามมาช้านาน คู่กันกับฝรั่งเศสแลวิลันดา ท่านรับฝรั่งเศสคราวก่อนที่เมืองลพบุรี ครั้งนี้รับโปรตุเกตที่เมืองราชบุรีก็เห็นจะพอได้กัน เปนการดีอยู่ จึงได้ตระเตรียมการที่จะรับให้ได้ เต็มตำาราทุกอย่าง มิให้ขาดเหลือตามแบบอย่างเช่นรับที่กรุงเทพฯ คุณสุรวงษ์ได้ไปเรียกช้างเมืองศรีสวัสดิ์ลงมา แลให้เจ้าพนักงานกลับไปจัดสิ่งของพร้อมทุกอย่าง ในท้องพระโรงตั้งเครื่องสูง ตามระหว่างช่องประตูพอครบ ๑๖ ช่อง ทึ่กลางยกเปนแท่นขึ้น ๒ ชั้นหุ้มด้วยสักลาดแดง ตั้งเก้าอี้โธรนใหญ่ มีเครื่องพานพระขันหมากแลง้าวทั้งสองข้างปืนตั้งบนนั้น แต่เสวตรฉัตรไม่มี ครั้นจะยกขึ้นก็เปนเดือนสามแต่เห็นว่าพอดีแล้ว ถึงที่ลพบุรีก็คงไม่มี เพราะเสด็จออกที่พระแกล ข้างพระแท่นมีมหาดเล็กเชิญพระแสงตีนตองข้างละ ๒ คนเปน ๔ คน มีหุ้มแพรขึ้นหลังโธรน ๔ คน ต่อออกไปริมน่าโธรน ๒ ข้างเปนที่เจ้านายยืนข้างละ ๖ คน ๗ คน ที่ตรงกลางตั้งโต๊ะพานทองสองชั้นสำหรับรับพระราชสาสน์ ข้าราชการยืน ๒ ข้าง พอเต็มท้องพระโรงทุก ๆ ช่อง มีแสงหอกดาบ ถือพระแสงทวนช่องละ ๒ คน ปืนช่องละคน ต่อออกไปน่าท้องพระโรงแถวใน วางกลองชนะว่าจ่าปี่จ่ากลองยืน ๒ แถวโค้งไปตามกำแพงแก้วชั้นใน ริม/*224*/กำแพงแก้วชั้นนอกวางทหารมหาดเล็กรักษาพระที่ตรงนุมกำแพงแก้วด้านน่า วางทหารปืนแกตลิงกัน ๒ กองซ้ายขวา ทหารแลกลองชนะที่ยืนบนลานนี้พอเต็มพอดีด้วยคนหลายร้อยคน ที่ตรงเกาะเสาธงข้างน่าวางแตรสังข์ซ้ายขวาสำหรับกลองชนะ หันน่าตรงมาข้างโรง ทางที่ราชทูตจะขึ้นมาข้างซ้ายมือ วางทหารรายทางตลอดจนถึงเชิงเขา ตรงน่าโรงทหารมหาดเล็กชั้นบน ปลูกเปนปรำที่รับแขกเมืองพักหุ้มสีม่านเพดานเปนสีน้ำเงินขาว เปนสีธงเมืองโปรตูเกต ที่เชิงเขาวางทหารกาดออฟออนเนอ ๒๐๐ มีช้างพระที่นั่งยืนเกยพลับพลาเชิงเขา ผูกเครื่องกุดั่นพระที่นั่งละคอช้างหนึ่ง มีช้างนำด้วยอิกช้างหนึ่ง ช้างเผือกช้างหนึ่ง ม้าพระที่นั่งผูกเครื่องอานไทยเทพนมแลกุดั่น ๒ อานฝรั่ง ๒ มีคันฉิ่ง ๔ แซ่หวาย ๑๖ มีปรำช้างระวางข้างซ้ายมือ ๒ ปรำ มีช้างระวางยืนปรำละ ๒ ช้าง พลายช้างหนึ่ง พังช้างหนึ่ง ผูกเครื่องถมปัดภู่ตาข่ายผ้าปกหลังพร้อมหมอสวมเสื้อเสนากุฎ สวมหมวกตุ้มปี่หักทองขวาง ควาญแต่งตัวเปนทหารยืน ๒ ปรำ ๔ ช้าง ช้างผูกสัปคับเขน ๔ มีเครื่องอาวุธทหารนั่ง ๒ หมอควายแต่งตัวเปนทหาร ช้างพังผูกเครื่องลูกพลูหุ้มปัศตูแดงคั่นช้างเขน ๓ ช้าง รวมในกระบวนช้างเปน ๗ ช้างทั้งพังพลาย ช้างที่ต้องใช้คราวนี้ พลาย ๗ ช้างพัง ๗ ช้าง เป็น ๓๔ ช้างด้วยกัน มีกระบวน/*225*/เครื่องยศช้างพระที่นั่งแซ่หวาย ๑๖ ตะบองกลึง ๘ กันชิงเกล็ด ๔ แซ่หางม้า ๒ ราชมันถือเครื่องยศ หม้อน้ำโต๊ะอ้อยหญ้า กระบวนช้างระวางยืนปรำ ๆ หนึ่งมีแซ่หวาย ๑๐ ตะบองกลึง ๖ กันชิงเกล็ด ๒ แซ่หางม้า ๒ ราชมันถือเครื่องยศ หม้อน้ำโต๊ะอ้อยหญ้า เหมือนกันทั้ง ๒ ปรำ ทหารปืนใหญ่คอยสลุด ข้างขวามือมีคนมาดูมากนัก เห็นจะเปนคนมากที่สุดในเมืองราชบุรีวันนี้ ว่ามาแต่ทางไกล ๆ แต่งตัวลงเรือมาเต็มลำ ตั้งแต่เวลากลางวัน จนถึงเวลาออกแขกเมือง ดูคนเต็มไปทั้งถนน เวลาแขกเมืองขึ้นมา เราคอยดูอยู่บนเขาเห็นได้ถนัด เครื่องแต่งตัวต้องกลับไปเอามาจากกรุงเทพ ฯ ทุกคน แด่งเต็มยศสวมเสื้อเยียรบับเสื้อครุยชั้นนอก ดูสนุกสนานมากกว่าออกที่กรุงเทพ ฯ ในการรับทูตขึ้นมาแลเวลาเข้าเฝ้า มีแอดเดรสแลแอดเดรสตอบ ตามธรรมเนียมอย่างเช่นเคยออกที่กรุงเทพ ฯ ทุกครั้ง เราได้รับราชสาสน์สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกตสองฉบับ กับเครื่องราชอิศริยยศ ชื่อ นอซา ซินญอรา ดากงเซซัง เดวิลลาวิซอซา เปนตราฝ่ายทหาร ค่ำวันนี้สมเด็จเจ้าพระยาเลี้ยง แลมีลครพระองค์สิงหนาทด้วย แต่เราได้ฟังสักระวาพระยาอาหารบริรักษ์รับพินพาทย์พระสัจจา ได้รับหนังสือท่านกลางแลพระยาศรีสิงหเทพ163 เวลา ๔ ทุ่มเศษ/*226*/ฝนตกหนัก แลดูแผ่นดินรอบเขาเปนหมอกคลุ้มไปหมดไม่เห็นอะไร เห็นแต่มอแดงจันทน์ ฝนตกอยู่ประมาณสักครึ่งโมงก็หายขาดเมล็ด
วัน ๑ ๑๕ฯ ๓ ค่ำ เราไม่อาจทิ้งให้มาฆบุณมีล่วงไปเสียเปล่า ๆ เพราะเคยทำมาไม่ได้ขาดเลย ได้ขาดอยู่แต่เมื่อไปปัตเวียครั้งหนึ่ง ไปอินเดียครั้งหนึ่ง เปนนอกอาณาเขตร ถ้ายังอยู่ในอาณาเขตรคงต้องทำเล็ก ๆ น้อย ๆ ตามสมควร ได้นิมนต์พระสงฆ์วัดสัตนารถปริวัตร ๑ รูปทั่งพระครู กับเจ้าอธิการวัดตาลรูป ๑ จะหาพระราชาคณะธรรมยุติกานำก็ไม่ได้ ต้องนิมนต์พระประสิทธิ์ศีลคุณ164 เธอมาอยู่ข้างจะลำบากมาก สวดมนต์ไม่ถูกกันเลย เวลาเช้าฉัน ค่ำลงสวดมนต์แล้วจุดเทียน ๑๒๕๐ รายรอบกำแพงแก้วพระที่นั่ง เทียนที่มีมาไม่พอต้องฟั่นใหม่ เวลาจุดเทียนแลดูข้างล่างเห็นจะงามดี ไฟคงจะเปนพืชติดกันไปหมด ดอกไม้มีมาก ได้ดอกสารภีมาโปรยปรายทั่วไปไม่น้อยกว่าที่กรุงเทพ ฯ ถวายไทยทานพระสงฆ์ ผ้าขาวพับ ๑ กับธูปเทียนหมากพลู พระครูศีลคุณธราจารย์เทศนาจาตุรงคสันนิบาตกัณฑ์ ๑ หนังสืออยู่ข้างจะบกพร่องมาก แต่พอฟังได้ ธรรมาศน์ต้องหาลำบากอยู่ ได้เก้าอี้ที่วัดตาลเปนของใหม่ทีเดียว มาตั้งบนพระที่แท่นออกแขกเมือง เครื่อง/*227*/กัณฑ์อื่น ๆ เหมือนอย่างกับเทศน์ในกรุงเทพ ฯ แต่ขนมต้องกรอกชลอมทั้งนั้น เมื่อเวลาบ่าย ๔ โมง คอเวอเนอมเกามาหาไปรเวศ เอาตราสำหรับแจกข้าราชการมาให้ด้วย คอเวอเนอมไปแล้วก็เตรียมคอยดูจันทรุปราคา เวลานาฬิกาตี ๖ ตรงฤๅหย่อนสักน้อย ท้องฟ้ายังสว่างอยู่ แลเห็นพระจันทร์จับถึงคราธแบ่ง ๑๐ ส่วนจับ ๘ ส่วนเหลือ ๒ ส่วน พอเห็นสักหน่อยหนึ่งก็คลาย เปนโมกขบริสุทธิ์เวลาทุ่ม ๑ กับ ๖ มินิต แต่นาฬิกาที่กำหนดโมงนี้ ตามสมเด็จกรมพระกับสำเร็จพระขรรค์165สอบกันท่านก็ยังไม่รับยืนว่า เปนนาฬิกาถูกแน่ แต่นาฬิกาของเราเร็วไปถึง ๒๔ มินิตกับ ๔๐ สกันต์ ตั้งเตียงสรงข้างท้องพระโรงทิศตวันออก สรงแล้วแจกเงินจะไม่มากไม่น้อยกว่าที่กรุงเทพ ฯ นัก มีอุบาสิกาชาววัดตาลขึ้นมาฟังเทศน์ ๑๖ คน ๑๗ คน เราได้แจกเงินเหมือนกัน ดูสนุกกว่าที่กรุงเทพฯ แต่แจกที่นี่แล้ว ยังต้องจดหมายให้ท่านกลางแจกที่กรุงเทพ ฯ อิกคราวหนึ่ง วันนี้คุณสุรวงษ์เลี้ยงคอเวอเนอมเกาแลพวกที่มาด้วย ๕ ทุ่มแล้ว ได้รับหนังสือท่านกลาง เขียนวันนี้มาถึงวันนี้ เร็วกว่าทุกคราว มาทางเมล์กระลาโหม
วัน ๒ ฯ๑ ๓ ค่ำ ไม่มีการอะไรเปนแต่เขียนหนังสือตอบท่านกลางนิดเดียว แล้วแจกตราให้พวกที่เข้าได้รับ เวลาค่ำ/*228*/เลี้ยงพวกราชทูตโปรตุเกต จะเลี้ยงที่ที่กินเข้าก็คับแคบนัก จึงเข้ามาเลี้ยงที่น่าห้องนอน มีดอกไม้ป่ามาก ดอกไม้มีหลายอย่าง จัดได้งามเหมือนบางกอกเหมือนกัน แต่ที่เราได้เห็นดอกกระดังงา, พิกุล, เข็มขาว, เข็มแดง, รำดวน, กรรณิกา, มลิเปนพื้น, หงอนไก่, พุดซ้อน, กระฐิน, ลำเจียกมีมาก ที่เปนดอกไม้ป่าแท้ ๆ เหมือนดอกช้างน้าว ดอกไม้แดงกล้วยไม้ต่างๆ ดอกนมดำเรียมีชุม แต่ที่ยังไม่รู้จักชื่อก็มาก เลี้ยงแล้วพวกออฟฟิซเซอร ที่ไม่ได้มานั่งโต๊ะขึ้นมา อยู่จน ๔ ทุ่น เราเห็นว่าเขาต้องแต่งตัวเต็มยศลำบาก แล้วตัวราชทูตก็ไม่สบาย พรุ่งนี้เขาจะกลับไปบางกอกแต่เช้า ถึงตัวเราเองก็อยู่ข้างรำคาญด้วยฝีอักเสบมาก จึงปล่อยให้เขากลับไป การเลี้ยงเรียบร้อยดี นั่ง ๒๒ คน มีฝรั่ง ๖ คน ค่ำวันนี้ทำขวัญพระจันทร์ตามธรรมเนียมโบราณ
วัน ๑ ฯ๒ ๓ ค่ำ วันนี้ยอมนอนให้ฝีเสียวันหนึ่ง ไม่ได้ทำอะไร แต่มีพวกราษฎรไทยจีนชาวบางน้อย ซึ่งขอให้ช่วยขุดคลองมาหา มีของมาให้คนละเล็กคนละน้อย ปรับทุกข์ว่า เวลาน่าแล้งไม่มีน้ำลำบากนัก เราจะรับให้พวกเหล่านี้ทำไร่พริกทำไร่หอมทั้งสิ้น เวลาเย็นพวกจีนชาวตลาดอยู่ในพระสัจจามาหาหลายคน นอนอยู่ไม่ได้ตลอดต้องลงไปเชิงเขา พบกับสมเด็จเจ้าพระยาที่พลับพลา แล้วไปเล่น/*229*/โครเกที่น่ามอเสด็จยายอยู่ สนุกทีเดียว แต่อยู่ข้างจะมืดหน่อยหนึ่ง ต้องเอาโคมรถส่อง เราจับฉลากได้พวกที่เคยเล่นด้วยกันแต่ก่อน คือ กรมนเรศน์ เทวัญ หลาน วันนี้เล่นชนะ กลับมาอยู่ข้างจะปวดฝีมาก วันนี้ไม่ได้นั่งโต๊ะพร้อมด้วยเจ้านาย
---