บุณโณวาทคำฉันท์ 1
พระมหานาค วัดท่าทราย
อธิบายเรื่องพระบาท
การที่นับถือรอยพระพุทธบาทเปนเจดียสถาน ดูเหมือนมูลเหตุจะเกิดขึ้นแต่ ๒ คติต่างกัน เปนคติของชาวมัชฌิมประเทศอย่าง ๑ เปนคติของชาวลังกาทวีปอย่าง ๑ คติของชาวมัชฌิมประเทศนั้น เดิมถือกันตั้งแต่ก่อนพุทธกาลว่าไม่ควรสร้างรูปเทวดาฤๅมนุษย์ขึ้นไว้เส้นสรวงสักการบูชา แลคตินั้นถือกันมาจนพุทธกาลล่วงหลายร้อยปีจึงได้เลิก เพราะฉนั้นพระเจดีย์ที่พวกพระพุทธสาสนิกชนสร้างเมื่อก่อน พ.ศ. ๕๐๐ จึงทำแต่พระสถูปฤๅวัดถุต่าง ๆ เปนเครื่องหมายสำหรับบูชาแทนองค์พระพุทธเจ้า รอยพระพุทธบาทเปนวัดถุอย่าง ๑ ซึ่งชอบทำกันในสมัยนั้น ทำเปนรอยพระพุทธบาททั้งซ้ายขวาบ้าง ทำเปนรอยพระพุทธบาทแต่เบื้องขวาบ้าง แต่ฝ่ายพวกที่ถือสาสนาพราหมณ์นั้น ชอบอ้างภูเขาฤๅสิ่งอื่นที่เปนเอง แต่รูปสัณฐานแปลกปลาด ว่าพระผู้เปนเจ้าได้บันดาลให้เปน โดยมีเรื่องตำนานอย่างนั้น ๆ เช่นที่เมืองคยามีที่ตำบลหนึ่งไม่ห่างจากตำบลพุทธคยาที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้นัก เรียกว่าตำบลคยาศิระ บนเนินเขาตรงนั้นเปนศิลาดำคล้ายรูปคนนอน แลบนศิลานั้นมีรอยเหมือนรอยเท้าคนอยู่รอย ๑ เขาอธิบายเรื่องตำนานว่า เดิมมียักษ์ร้ายตนหนึ่ง พระวิษณุเทพเจ้าเสด็จลงมาปราบ เมื่อจะฆ่ายักษ์นั้นทรงเหยียบตัวไว้แล้วตัดศีร์ษะเสีย แล้วบันดาลให้ตัวยักษ์แลรอยพระบาทกลายเปนศิลาปรากฎอยู่ รอยนั้นเรียกกันว่า “วิษณุบาท” นับถือเปนที่ศักดิ์สิทธิ์มีคนไปบูชาเนืองนิจจนบัดนี้ ที่ว่ามาเปนส่วนคติที่ถือกันในมัชฌิมประเทศ แม้ในพระบาลีก็หามีปรากฎอ้างว่าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทประดิษฐานไว้ณที่แห่งหนึ่งแห่งใดไม่
ส่วนคติที่ถือกันในลังกาทวีปนั้น เปนการเกิดขึ้นชั้นหลัง อ้างว่าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทไว้ให้เปนที่สาธุชนสักการบูชา ๕ แห่ง คือที่เขาสุวรรณมาลิกแห่ง ๑ ที่เขาสุวรรณบรรพตแห่ง ๑ ที่เขาสุมนะกูฏแห่ง ๑ ที่เหมืองโยนกบุรีแห่ง ๑ ที่หาดในลำน้ำนัมทานทีแห่ง ๑ มีคาถาคำนมัสการแต่งไว้สำหรับสวดท้ายสวดมนต์อย่างเก่าดังนี้
สุวณฺณมาลิเก สุวณฺณปพฺพเต สุมนกูเฏ โยนกปูเร
นมฺมทาย นทิยา ปญฺจปาทวรํ อหํ วนฺทามิ ทูรโตฺ
รอยพระพุทธบาท ๕ รอยที่กล่าวนี้ เดิมชาวเรารู้แห่งแต่รอยที่เขาสุมนะกูฏ (เขาที่อังกฤษเรียกว่าอะดัมสปิก) อันอยู่ในลังกาทวีปแห่งเดียว พวกชาวลังกาอธิบายตำนานมีอยู่ในเรื่องมหาวงศ์ ว่าครั้งหนึ่งพระพุทธเจ้าเสด็จเหาะไปยังลังกาทวีป ทรงสั่งสอนพวกชาวเกาะนั้นให้เกิดความเลื่อมใสแล้ว จะเสด็จกลับคืนไปยังมัชฌิมประเทศจึงทรงทำปาฏิหารย์ เหยียบรอยพระพุทธบาท (ใหญ่ยาวราวสักวา ๑) ประดิษฐานไว้บนยอดเขา สำหรับให้ชาวลังกาบูชาต่างพระองค์ แต่ฝ่ายพวกทมิฬที่ถือสาสนาพราหมณ์อ้างว่ารอยนั้นเปนรอยวิษณุบาท ต่างพวกต่างบูชาด้วยความเชื่อต่างกันมาจนทุกวันนี้ ส่อให้เห็นว่าน่าจะเปนเพราะพวกลังกาเอาคติของพวกที่ถือพระพุทธสาสนาในมัชฌิมประเทศกับคติของพวกที่ถือสาสนาพราหมณ์มาระคนปนกัน จึงเกิดคติที่อ้างว่าพระพุทธเจ้าได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทไว้ ฝ่ายพวกที่ถือพระพุทธสาสนาตามลัทธิลังกาวงศ์ เช่นไทยเราแลพม่ามอญ แต่ก่อนมาย่อมเชื่อถือคติตามชาวลังกาก็พากันศรัทธาพยายามไปนมัสการรอยพระพุทธบาทที่เขาสุมนะกูฏ จนถึงรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม (พ.ศ. ๒๑๖๓ - ๒๑๗๑) มีพระภิกษุสงฆ์ไทยพวกหนึ่งออกไปถึงลังกาทวีป จะไปบูชารอยพระพุทธบาทที่เขาสุมนะกูฏ พระสงฆ์ลังกาถามว่ารอยพระพุทธบาทที่มีอยู่ ๕ รอยนั้น เขาสุวรรณบรรพตก็อยู่ในสยามประเทศ ไทยไม่ไปบูชารอยพระพุทธบาทณที่นั้นดอกฤๅ จึงต้องออกไปบูชาถึงลังกาทวีป พระภิกษุสงฆ์พวกนั้นนำความมาทูลพระเจ้าทรงธรรม จึงโปรดฯ ให้มีตราสั่งหัวเมืองให้เที่ยวตรวจค้นดูตามภูเขาว่าจะมีรอยพระพุทธบาทอยู่ณที่แห่งใดฤๅไม่ ครั้งนั้นผู้ว่าราชการเมืองสระบุรีสืบได้ความจากพรานบุณ ว่าครั้งหนึ่งไปไล่เนื้อในป่าที่ริมเชิงเขา ยิงถูกเนื้อเจ็บลำบากหนีขึ้นบนไหล่เขาเข้าเซิงไม้ไป พอบัดเดี๋ยวเห็นเนื้อตัวนั้นวิ่งออกจากเซิงไม้ไปเปนปรกติดังเก่า พรานบุณนึกหลากใจจึงขึ้นไปดูบนไหล่เขานั้น เห็นมีรอยอยู่ในศิลาเหมือนรูปเท้าคนขนาดยาวสักศอกเศษแลมีน้ำขังอยู่ในนั้น ก็สำคัญว่าเนื้อคงหายบาดแผลเพราะกินน้ำนั้น จึงตักเอามาลองทาตัวดู กลากเกลื้อนที่เปนอยู่ช้านานก็หายหมด ผู้ว่าราชการเมืองสระบุรีไปตรวจเห็นรอยมีจริงดังพรานบุณว่า จึงบอกเข้ามายังกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าทรงธรรมเสด็จออกไปทอดพระเนตรทรงพระราชดำริห์ว่า คงเปนรอยพระพุทธบาทตรงตามที่ลังกาบอกมาเปนแน่แท้ ก็ทรงพระโสมนัสศรัทธาด้วยเห็นว่าเปนบริโภคเจดีย์เนื่องชิดติดต่อถึงพระพุทธองค์ ประเสริฐกว่าอุเทสิกเจดีย์เช่นพระพุทธรูปแลพระสถูปเจดีย์ซึ่งเปนของสร้างขึ้นโดยสมมต จึงโปรดฯ ให้สร้างเปนมหาเจดียสถาน มีพระมณฑปสวมรอยพระพุทธบาท แลสังฆารามที่พระภิกษุสงฆ์อยู่บริบาล แลสร้างบริเวณพระราชนิเวศน์ที่เชิงเขาพระพุทธบาทแห่ง ๑ ที่ท่าเจ้าสนุกริมลำน้ำแห่ง ๑ สำหรับประทับเวลาเสด็จไปบูชา แล้วโปรดฯ ให้ช่างฝรั่ง (ฮอลันดา) ส่องกล้องทำถนนแต่ท่าเรือขึ้นไปจนเขาสุวรรณบรรพต เพื่อให้เปนทางมหาชนไปมาได้โดยสดวก แลทรงพระราชอุทิศที่โยชน์ ๑ โดยรอบรอยพระพุทธบาทถวายเปนพุทธบูชากัลปนาผลซึ่งได้เปนส่วนของหลวงในที่นั้น สำหรับใช้จ่ายในการรักษามหาเจดียสถานที่พระพุทธบาท แลโปรดฯ ให้บรรดาชายฉกรรจ์อันตั้งภูมิลำเนาอยู่ในเขตรที่ทรงพระราชอุทิศนั้นพ้นจากน่าที่ราชการอื่น จัดให้เปนพวกขุนโขลนข้าพระปฏิบัติรักษาพระพุทธบาทแต่อย่างเดียว ที่บริเวณซึ่งทรงพระราชอุทิศนั้นก็ได้นามว่า เมืองปรันตปะ เรียกกันเปนสามัญว่าเมืองพระพุทธบาท แลเกิดเทศกาลมหาชนขึ้นไปบูชาพระพุทธบาทกลางเดือน ๓ ครั้ง ๑ กลางเดือน ๔ ครั้ง ๑ แต่นั้นมา
แท้จริงรอยพระพุทธบาทอันเปนที่มหาชนบูชาในประเทศนี้ มีมาก่อนรัชกาลพระเจ้าทรงธรรมแล้วช้านาน แลมีอยู่หลายแห่ง ทำเปนรอยพระพุทธบาทขนาดต่างกัน ๔ รอย อุทิศต่อพระพุทธเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ เช่นที่เขาในแขวงนครเชียงใหม่ก็มี ทำเปนรอยพระบาททั้งซ้ายขวา เช่นศิลาแผ่นใหญ่ซึ่งเดิมอยู่ในเมืองไชยนาทเดี๋ยวนี้อยู่ในวัดบวรนิเวศ แลที่เรียกว่า “พระยืน” อยู่ในมณฑปใกล้พระแท่นศิลาอาสน์ก็มี ทำแต่รอยพระพุทธบาทขวาข้างเดียวนั้นมีมาก จะกล่าวถึงแต่แห่งสำคัญ คือที่พระเจ้าธรรมราชาลิไทยกระษัตริย์ในราชวงศ์พระร่วงทรงสร้างไว้บนเขานางทองในแขวงจังหวัดกำแพงเพ็ชร มีอักษรจารึกเปนรอยสำคัญรอยหนึ่ง อิกรอยหนึ่งจะเปนผู้ใดสร้างหาปรากฎไม่ เดี๋ยวนี้อยู่ที่วัดพระรูปตรงศาลากลาง จังหวัดสุพรรณบุรีข้าม พระบาทรอยนี้จำหลักบนแผ่นกระดานไม้แก่น ด้านหลังจำหลักรูปภาพเรื่องมารวิชัย แต่ตรงที่พระพุทธรูปทำเปนแต่พระพุทธอาสน์ หาทำพระพุทธรูปไม่ เปนเค้าเงื่อนข้อสำคัญแสดงว่ารอยพระพุทธบาทที่สร้างขึ้นในประเทศนี้ ชั้นเดิมถือตามคติชาวมัธยมประเทศ คือสร้างขึ้นเปนวัดถุที่บูชาแทนพระพุทธรูป มิได้อ้างว่าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทไว้ เพราะฉนั้นการที่พบรอยพระพุทธบาทณที่เขาสุวรรณบรรพตเมื่อรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม จึงเปนมูลเหตุให้คนทั้งหลายโดยมากเกิดเลื่อมใสศรัทธาโดยเชื่อมั่นว่าพระพุทธเจ้าได้เคยเสด็จมาถึงประเทศนี้ ต่อมาก็เกิดเจดียสถานที่เชื่อถือกันว่าเปนพุทธบริโภคขึ้นอิกหลายแห่ง คือพระพุทธฉายแลพระแท่นดงรังเปนต้น แต่มหาชนเลื่อมใสศรัทธาที่พระพุทธบาท ยิ่งกว่าเจดียสถานแห่งอื่น ๆ ทั้งนั้น แม้พระเจ้าแผ่นดินซึ่งได้เสวยราชย์ณกรุงศรีอยุธยาต่อรัชกาลพระเจ้าทรงธรรมมา ก็เสด็จไปทรงสักการบูชาแลสมโภชเปนนิจ บางพระองค์ก็ทรงปฏิสังขรณ์แลสถาปนาวัดถุสถานเพิ่มเติม มีปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง (พ.ศ. ๒๑๗๓ - ๒๑๙๘) โปรดฯ ให้แต่งธารทองแดงเปนที่ประพาศ แลสร้างพระตำหนักที่ประทับเวลาเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาทขึ้นที่ธารทองแดงนั้น ขนานนามว่าพระตำหนักธารเกษมแห่ง ๑ ตกแต่งพระตำหนักที่ท่าเจ้าสนุก (แปลเปนเครื่องก่ออิฐถือปูน) แห่ง ๑ แลให้ขุดบ่อน้ำทำศาลารายตามริมถนนหลวง ทางขึ้นพระบาทสำหรับให้มหาชนไปมาได้อาศรัยทุกระยะ แลยังมีของโบราณซึ่งปรากฎอยู่ในบริเวณพระพุทธบาท มีเค้าเงื่อนว่าจะเปนของสร้างครั้งพระเจ้าปราสาททอง แต่มิได้ลงในหนังสือพระราชพงศาวดารก็อิกหลายสิ่ง คือพระวิหารหลวง แลกำแพงแก้วทำด้วยเครื่องศิลาอ่อน รอบชั้นทักษิณพระพุทธบาทเปนต้น ถึงรัชกาลสมเด็จพระนารายน์มหาราช (พ.ศ. ๒๓๙๙) ปรากฎว่าโปรด ฯ ให้สร้างถนนเปนทางเสด็จพระราชดำเนินตั้งแต่เมืองลพบุรีไปจนถึงเขาสุวรรณบรรพตสาย ๑ ให้สร้างอ่างแก้วแลก่อกำแพงกันน้ำตามไหล่เขาชักน้ำฝนให้ไหลไปลงอ่างแก้วขังน้ำไว้ให้มหาชนบริโภคอย่าง ๑ ในรัชกาลสมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ พ.ศ. ๒๒๔๖ - ๒๒๕๑) ปรากฎว่าทรงปฏิสังขรณ์พระมณฑป (พระมณฑปซึ่งสร้างครั้งพระเจ้าทรงธรรมทำเปนยอดเดียว สร้างมาได้ ๓๐ ปี เศษเห็นจะชำรุดซุดโซม) โปรด ฯ ให้เปลี่ยนเครื่องบนแปลงเปนพระมณฑป ๕ ยอด สิ่งอื่นทำนองก็จะปฏิสังขรณ์ทั่วทั้งพระอาราม เพราะความกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่าครั้งนั้นสมเด็จพระสังฆราช (ชื่อแตงโม เปนชาวเมืองเพ็ชรบุรี ที่เปนผู้สร้างวัดใหญ่ณเมืองเพ็ชรบุรีนั้น) ขึ้นไปช่วยปฏิสังขรณ์ จึงทรงมอบงานทั้งปวงให้สมเด็จพระสังฆราชเปนผู้อำนวยการดังนี้ แต่การปฏิสังขรณ์พระมณฑปครั้งนั้นค้างอยู่ถึงรัชกาลสมเด็จพระภูมินทราธิบดี (พระเจ้าท้ายสระ พ.ศ. ๒๒๕๑ – ๒๒๗๕) ทรงปฏิสังขรณ์ต่อมา ให้เอากระจกเงาแผ่นใหญ่ประดับฝาผนังข้างในพระมณฑป แลปั้นลายปิดทองประกอบตามแนวที่ต่อกระจก ในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวความดังนี้ (เรื่องฝามณฑปพระพุทธบาทนี้ เมื่อพระมงคลทิพมุนี มุ่ย วัดจักรวรรดิราชาวาส เปนเจ้าน่าที่รักษาพระพุทธบาท ซ่อมฝาผนังข้างในพระมณฑปในรัชกาลปัจจุบันนี้ ได้กระเทาะปูนที่โบกฝาผนังออกโบกใหม่ เห็นอิฐที่ก่อผนังเดิมก่อเปนโค้ง แลมีรอยก่ออิฐอุดโค้งนั้นเสียทุกด้าน ข้อนี้น่าสันนิษฐานว่าพระมณฑปที่สร้างครั้งพระเจ้าทรงธรรมเห็นจะเปนมณฑปโถง จะมาก่อแปลงเปนโค้งเมื่อครั้งทำเครื่องบนใหม่ในรัชกาลพระเจ้าเสือ แลมาก่ออุดเปนฝาขึ้นเมื่อครั้งพระเจ้าท้ายสระทรงปฏิสังขรณ์ต่อมา จึงให้ประดับด้วยกระจกเงา) ในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาที่ ๒ (พระเจ้าบรมโกษฐ์ พ.ศ. ๒๒๗๕ – ๒๓๐๑) ในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวแต่ว่าทรงพระราชศรัทธาเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาททุกปี แลว่าครั้งหนึ่งจำเริญงาช้างต้นพระบรมจักรพาฬถึงไส้งา เกรงช้างจะเปนอันตราย จึงโปรดฯ ให้ทำเครื่องสดผูกช้างนั้นปล่อยถวายเปนพุทธบูชาที่พระพุทธบาทดังนี้ แต่สถานที่ต่าง ๆ ที่มีอยู่ณพระพุทธบาทส่อให้เห็นว่าจะได้ปฏิสังขรณ์ในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์อีกครั้งหนึ่ง มีสิ่งที่สร้างใหม่เล่ากันมาเปนแน่นั้น คือบานประตูพระมณฑปว่าสร้างเปนบานประดับมุกในครั้งรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์ทั้ง ๘ บาน ความที่แต่งพรรณาในฉันทบุณโณวาทที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ก็พรรณาสิ่งซึ่งมีอยู่ในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์ทั้งนั้น
ถึงรัชกาลพระเจ้าเอกทัศ (พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร พ.ศ. ๒๓๐๑ – ๒๓๑๐) เมื่อพม่าเข้ามาตั้งล้อมกรุง ฯ ในปีจอ พ.ศ. ๒๓๐๙ เดิมพวกจีนที่อยู่ในกรุง ฯ อาสาต่อสู้ข้าศึก จึงจัดให้กองจีนตั้งค่ายอยู่ณตำบลคลองสวนพลู ต่อมาจีนพวกนั้นคบคิดกันประมาณ ๓๐๐ คน คุมกันขึ้นไปยังพระพุทธบาท ไปเลิกทองคำที่หุ้มพระมณฑปน้อยอันทรงรอยพระพุทธบาทแลแผ่นเงินที่ปูลาดพื้นพระมณฑป เอามาเปนอาณาประโยชน์แล้วเลยเผาพระมณฑปเสียเพื่อจะให้ความสูญ พระมณฑปพระพุทธบาทก็เปนอันตรายยับเยิน ถึงครั้งกรุงธนบุรีเปนราชธานีติดการศึก ก็ไม่มีเวลาที่จะได้สร้างพระมณฑปพระพุทธบาทให้คืนดีดังแต่ก่อน มาจนถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร พระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงโปรด ฯ ให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จขึ้นทรงอำนวยการปฏิสังขรณ์พระมณฑปพระพุทธบาทเมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๐ ให้พระยาราชสงครามเปนนายช่างปรุงเครื่องบนพระมณฑปขนขึ้นไปจากกรุงเทพ ฯ ครั้งนั้นกรมพระราชวังบวร ฯ ทรงพระราชศรัทธารับแบกตัวลำยองเครื่องบนตัว ๑ ทรงพระราชดำเนินตั้งแต่ท่าเรือขึ้นไปจนถึงพระพุทธบาทให้เปนเยี่ยงอย่างแก่ข้าราชการทั้งนายไพร่ที่ขึ้นไปทำการปฏิสังขรณ์ครั้งนั้น บานมุก ๘ บานพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็โปรด ฯ ให้สร้างขึ้นใหม่ตามแบบอย่างที่พระเจ้าบรมโกษฐ์ได้ทรงสร้างไว้ยังปรากฎอยู่จนบัดนี้ แต่ฝาผนังข้างใน (พระมงคลทิพมุนี ว่าเมื่อกระเทาะปูนฝาผนังออก เห็นรอยถือปูนผนังเปน ๓ ชั้น ชั้นแรกถือปูนแล้วทาสีแดง ชั้นที่ ๒ ปิดทองทึบ ชั้นที่ ๓ เขียนลายทอง เขียนลายทองนั้นทราบได้แน่ว่าเขียนในรัชกาลที่ ๕ เนื่องต่อการที่เสด็จไปสักการบูชาครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๕ จึงสันนิษฐานว่าครั้งปฏิสังขรณ์ในรัชกาลที่ ๑ เห็นจะเป็นแต่ล่องขาด ไม่ได้คาดแผ่นกระจกเงาดังแต่ก่อนอิกต่อมา นอกจากพระมณฑปสิ่งอื่นที่ชำรุดซุดโซมก็ได้โปรดฯ ให้ซ่อมแซมเมื่อในรัชกาลที่ ๑ ทั่วไป เพราะฉนั้นในรัชกาลที่ ๒ ของที่ทรงบุรณะเมื่อรัชกาลที่ ๑ ยังบริบูรณ์อยู่ จึงไม่ปรากฎว่าได้มีการปฏิสังขรณ์อย่างใดอีกในรัชกาลที่ ๓ ปรากฎว่าได้ทรงปฏิสังขรณ์เครื่องพระมณฑปใหญ่ แลมีเหตุไฟเทียนบูชาไหม้ม่าน แล้วเลยไหม้พระมณฑปน้อยที่สวมรอยพระพุทธบาท ต้องทำใหม่ แลบางทีจะปิดทองฝาผนังในคราวนี้ นอกจากนี้หาได้ทรงสร้างสิ่งใดไม่ กล่าวกันว่าเปนเพราะพระบาทสมเด็จ ฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงเลื่อมใส ดำรัสว่าพระพุทธเจ้าได้ประทานพระธรรมเทศนา ในหัตถิโทปมสูตร สํยุตตนิกาย มหาวารวรรค (พระไตรปิฎกฉบับพิมพ์น่า ๕๔) ว่าขนาดรอยเท้าสัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่ในรอยเท้าช้างฉันใด เหมือนกับธรรมทั้งหลายก็ย่อมอยู่ในอัปมาทธรรมดั่งนี้ ถ้าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทไว้จริงไซ้ ก็จะทรงอุปมาว่า รอยเท้าสัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่ในรอยเท้าของพระตถาคต เพราะรอยพระพุทธบาทนั้นใหญ่โตกว่า ๒ เท่ารอยเท้าช้าง เล่ากันมาดังนี้ แต่กรมพระราชวังบวร ฯ ในรัชกาลที่ ๓ นั้นทรงเลื่อมใสพระพุทธบาทมาก เมื่อเสด็จกลับจากปราบขบถเวียงจันท์ ทรงอุทิศถวายเครื่องสูงที่แห่เสด็จในการสงครามคราวนั้นไว้เปนพุทธบูชา แลทรงสร้างพระเจดีย์ตามแบบพระธาตุพนมไว้ด้วยองค์ ๑
ถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์ว่า ถึงข้อจริงเท็จในเรื่องตำนานพระพุทธบาทจะเปนอย่างไรก็ตาม พระพุทธบาทเปนมหาเจดียสถานอันประชาชนเลื่อมใสศรัทธามากมาแต่ในโบราณ แม้เปนอุเทสิกเจดีย์ก็ควรจะทำนุบำรุง จึงทรงบุรณะปฏิสังขรณ์ สิ่งที่ทรงสร้างใหม่ก็มีหลายสิ่ง คือพระมกุฎภัณฑเจดีย์ที่อยู่ใกล้พระมณฑปองค์ ๑ แลโปรด ฯ ให้สร้างเครื่องบนพระมณฑปใหญ่แลสร้างพระมณฑปน้อยเปลี่ยนของซึ่งสร้างครั้งรัชกาลที่ ๓ ให้งดงามมั่นคงกว่าเก่า ทั้งให้เปลี่ยนแผ่นเงินปูพื้นพระมณฑปเปนเสื่อเงิน แลทรงสร้างเทวรูปศิลาที่เขาตกด้วย ในรัชกาลที่ ๔ นั้น พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จขึ้นไปทรงนมัสการพระพุทธบาท แลทรงยกยอดพระมณฑปแลบรรจุพระบรมธาตุที่พระมกุฎภัณฑเจดีย์เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓
ถึงรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จไปนมัสการพระพุทธบาท ๔ ครั้ง เสด็จชั้นก่อนมีทางรถไฟเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๑๕ ครั้ง ๑ เมื่อปีมแม พ.ศ. ๒๔๒๕ ครั้ง ๑ เมื่อทำรถไฟแล้วเสด็จพระราชดำเนินอิก ๒ ครั้ง ในรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงปฏิสังขรณ์พระวิหารหลวงแลซ่อมผนังข้างในพระมณฑปให้เขียนเปนลายทอง แลบันไดนาคทางขึ้นไปพระมณฑปนั้นเดิมเปนบันได ๒ สาย โปรดให้สร้างเติมอิกสาย ๑ เปน ๓ สาย แลหล่อศีร์ษะนาคด้วยทองสัมฤทธิที่เชิงบันได เติมของครั้งรัชกาลที่ ๑ ด้วย ต่อมาถึงตอนปลายรัชกาล เครื่องพระมณฑปชำรุดมาก ต้องรื้อของเดิมทำใหม่ทั้งหมด เทวรูปที่เขาตกซึ่งสร้างเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ก็ถูกไฟไหม้หักทำลาย โปรด ฯ ให้หล่อใหม่ ให้พระพุฒาจารย์ (มา) วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อยังเปนที่พระมงคลทิพมุนี ตำแหน่งผู้รักษาพระพุทธบาท เปนนายงานทำการจนสำเร็จ ยังแต่จะยกพระจุลมงกุฎเหนือพุ่มเข้าบิณฑ์ยอดพระมณฑปสิ้นรัชกาลเสียก่อน ถึงรัชกาลปัจจุบันนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เสด็จขึ้นไปยกยอดพระมณฑปเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ แล้วโปรด ฯ ให้บุรณะปฏิสังขรณ์พระมณฑปต่อมาจนสำเร็จ เรื่องตำนานพระพุทธบาทมีดังแสดงมา
หนังสือบุณโณวาทคำฉันท์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ พระมหานาค บวชอยู่วัดท่าทราย ในพระนครศรีอยุธยาแต่งเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์ หนังสือเรื่องนี้นับถือกันมาว่าแต่งดีโดยกระบวรฉันท์อย่าง ๑ พรรณาว่าด้วยลักษณการสมโภชพระพุทธบาท ตามราชประเพณีครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานีถ้วนถี่ดีด้วยอย่าง ๑ จัดว่าเปนฉันท์ตำราเรื่อง ๑ พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี จึงโปรดให้พิมพ์ประทานตอบแทนผู้ถวายน้ำสงกรานต์ประจำ พ.ศ. ๒๔๖๖ นี้
ด.ร.
บุณโณวาทคำฉันท์
๑๔
๏ ขอถวายประนมนขประชุม	ชวลิตสุเบญจางค์
แต่บาทยุคลธปวราง	คชิเนนทรทรงญาณ
๏ อันซึ่งพระองคก็ขจัด	ปรปักษเบญจมาร
พ่ายแพ้พระเดชภินิหาร	คณพฤกษโพธิพลัน
๏ หนึ่งข้าก็ยอกรประนม	พระเนาวโลกุดรธรรม์
พระปริยัติสุขุมอัน	คัมภิรภาพสาทร
๏ หนึ่งข้าก็ยอกรประนม	อัษฐสงฆสังวร
เปนที่พำนักนิอดิศร	สัตวโลกยธาตรี
๏ หนึ่งข้าก็นบพระสวยม	ภูวเยศโมลี
เสด็จทรงอุศุภพาหนมี	ฤทธิรุตม์มหิมา
๏ หนึ่งข้าก็นบบรมจักร	กฤษณราชกฤษดา
ทรงครุฑพาหนวรา	ฤทธิเรืองรเห็จโพยม
๏ หนึ่งข้าก็นบพระกมเลศ	จตุรพักตรพิมลโฉม
เสด็จหงสพาหนก็โจม	จรร่อนณอัมพรา
๏ หนึ่งข้าก็นบสหัสเนตร	ธิปไตยดึงษา
อัยเรศตรีเศียรเป็นพา	หนนาถพเนจร
๏ หนึ่งข้าก็นบสหสแสง	ศศิส่องทิศาดร
ทรงรถรเรียบอัศวจร	จรัลรอบพระเมรู
๏ หนึ่งข้าก็นบนิกรเทพ	สถิตย์ทั่วทิศาผลู
ขอจงเจริญยศวตู	นฤราศพาธา
๏ หนึ่งข้าก็นบบวรบง	กชบาทกระษัตรา
ผู้เฉลิมอยุธภิรมยา	ยศโยคกรุงไกร
๏ ขอจงนฤทุกข์และนฤโศก	นฤโรคนฤไภย
สรรพสรรพโทษและจัญไร	จงนิราศโภยพาล
๏ จักกล่าวนิพนธ์ประพฤฒิฉัน	ทแต่ตามอนุมาน
แสดงโดยอดิตนุดำนาน	บุณโณวาทสูตราฯ
๑๖
๏ เบื้องบรรพ์ยังมีพระดา	บศหนึ่งสมญา
ว่าสัจพันธโคดม
๏ สถิตย์เขาสุวรรณไพรพนม	แทบสถานนิคม
สุนาปรันตคามา
๏ แว่นแคว้นกรุงเทพทวา	รวดีมหา
ดิลกเลิศไพบูลย์
๏ ปางสมเด็จพุทธางกูร	ทรงบุษบกยูร
รยาตรยังห้องหาวผจง
๏ จากกุรุงสาวถีกับสงฆ์	ห้าร้อยหย่อนองค์
อดิเรกประดับบริพาร
๏ ล้วนทรงบุษบกพิมาน	มาโดยคัคณานต์
เปนอนุกรมบวร
๏ เพียงพญาเหมราชเหิรจร	ประดับด้วยนิกร
หมู่หงสห้อมระเห็จมา
๏ ตระบัดดลด้วยนุภาว์	พระพิชิตมา
รอนุเคราะห์มหาบุณ
๏ ให้ดลแดนมารคอดุลย์	เดชด้วยพุทธคุณ
คัมภีรรัตโนฬาร์
๏ แล้วโปรดพระสัจพันธดา	บศลุถึงอา
ริยมารคศิวาไลย
๏ ครั้นพระสรรเพ็ชญ์เสร็จไคล	โปรดสรรพโลไกย
ก็ตรัสด้วยพุทธพจมา
๏ แก่พระสัจพันธเถรา	ว่าพระศาสดา
ประโยชน์จะโปรดเวไนย
๏ ท่านจงสถิตย์เถิดอย่าไป	เลยจงเนาใน
นิคมโปรดประชา
๏ สัจพันธรับพุทธฎีกา	ก่อนแล้วจึ่งอา
ราธนทูลทศพล
๏ ว่าพระจักเสด็จไปกล	ใดข้าเคยยล
ที่นี้จะเปล่าเปลี่ยวใจ
๏ เคยสดับรสธรรม์อันไพ	เราะห์เริ่มนี้ใคร
จะอนุเคราะห์ห่อนมี
๏ เคยเคารพทุกนาที	นี้จักอัญชลี
ลอองก็ล่วงลับตา
๏ ขอจงโปรดปานีรา	รอยพุทธบาทา
ประดิษฐ์สถิตย์ในสถาน
๏ หวังไว้อภิวาทน์สักการ	ทุกทิวาวาร
บยลพระองค์ต่างองค์
๏ สมเด็จสุคตก็ทรง	การุญโดยจง
แก่พระสัจพันธภักดี
๏ จึ่งเหยียบวรบาทมุนี	ยังยอดศีขรี
สุวรรณพรายเจษฎา
๏ ด้วยบงกชบาทเบื้องขวา	ลายลักษณวรา
ทั้งร้อยแปดประการงาม
๏ เฉลิมโมลีโลกทั้งสาม	ปรากฏในคาม
นิคมชนบทบุราฯ
๑๑
๏ ปางปิ่นธเรศตรี	ศรเสวยสวรรยา
อยุธเยศมหา	นครราชธานี
๏ ทราบกิจกลรอย	พุทธบาทชินศรี
มีราชฤไทยทวี	กุศลมุ่งผดุงการ
๏ รดับเปนพระมณฎป	วรรัตโนฬาร
เพียงวิชยันต์พิมาน	อมรเทพปูนกัน
๏ สฤษฎิสวมพระพุทธบาท	มุนินาถจอมธรรม์
ยังยอดศิขรบรร	พตพิศโพรงพราย
๏ ห้ายอดยเยี่ยมเมฆ	จรัสดวงวิเชียรฉาย
ชวลิตพรรณราย	รยับโชติสุริยงค์
๏ กิ่งกาบททาบกาญ	จนมณีเสตารหง
บราลีเยาวยง	ช่อฟ้าปรงอนครัน
๏ มีบรรทจัตุราช	วรพาดกระหนกพัน
เครือซ้อนสลับกัน	กแนะแก้วกนกกลาย
๏ สุกรีกระหนาบชั้น	ก็ทงันผงาดหงาย
เศียรสัตวพรรณราย	รดะดาษระดมดี
๏ กลีบเกล็ดกัจฉามาศ	ประดับดาษจรุญศรี
สลับรัตนรูจี	กระจ่างจัดกระจังบัง
๏ ใบโพสุวรรณห้อย	รยาบย้อยบรุงรัง
ลมพัดกระดึงดัง	เสนาะศัพทอลเวง
๏ เสียงดุจสังคีต	อันดึงดีดประโคมเพลง
เพียงเทพบรรเลง	รเรื่อยจับระบำถวาย
๏ พ่างพื้นที่ฐานบัตร	เปนครุฑอัดอุราผาย
กรกุมสุกรีกราย	จะกระหยับเผยอบิน
๏ สิงห์อัดก็อมดวง	วชิรช่วงมณีนิล
เทพนมขนัดกิน	นเรศฟ้อนชอ้อนรำ
๏ อิสูรทมูลแบก	ตระบองบิดก็กำยำ
แยกเขี้ยวผงาดทำ	ดุจมีมโนเนา
๏ ผนังดาษกระจกแจ่ม	ชวลิตงามเงา
กลแก้วผลึกเพรา	รลอกเลื่อนลลานไป
๏ ซุ้มสี่ทวารา	รจเรขเรืองไร
กาบพรหมสรไกร	กระหนาบเสาพเพราพราย
๏ ตาบแต้มณรักร้อย	ประดับพลอยมณีฉาย
เฉิดกลีบจงกลกลาย	บทนาคสดุ้งดี
๏ หน้าบันเขบ็จบรร	ผจงปั้นเปนโกสีย์
ทรงไอยราตรี	เศียรงามด้วยงางอน
๏ ช้อยกรชูสัง	ขสังวาลบวร
แสงรัตนสุนทร	ประกายมาศเลื่อมกัน
๏ ใบบานทวาเรศ	รดับมุกดูพรายพรรรณ
เพียงพิษณุกรรม์สรรค์	นฤมิตรประดิษฐ์แปลง
๏ แม่ลายแลบุตกหนาบ	ฉลุช่อชวาลแสง
เกี่ยวก้านกนกแพลง	พิศสัตว์ชวัดวง
๏ คชสีหสิงหราช	มยุเรศเหมหงส์
องคทยศยง	หณุมานทยานกาย
๏ สุครีพในเครือวัลย์	ก็กุมขรรคชูฉาย
พาลีผู้เลิศชาย	ตระบะล้ำกระบิลครัน
๏ ฉลักมุกทุกทวาร	อัษฐบาลบเพี้ยนกัน
ล้วนแล้วณเครือพรร	ณรายพรายลลายตา
๏ พื้นในหิรัญลาด	ก็สอาดอลังการ์
ราบรอบพระบาทา	ทศพลวิมลมี
๏ มณฎปเยาวในนั้น	คณพรรณมณีดี
พวงกลิ่นสุมาลี	รยาบย้อยอร่ามเรือง
๏ ดาริจอัจกลับ	วแวบวับมลังมเลือง
ฉัตรชั้นวิเชียรเรือง	รุกขชาติบูชา
๏ ดอกดวงผกาแก้ว	สลับศรีสุโสภา
จงกลพระบาทา	นพรัตนกอบกาญจน์
๏ เฟื่องฟุ้งขจรกลิ่น	เสาวคนธโอฬาร
ดุจทิพพิมานสถาน	อุบลราชเทวัญ
๏ ปราการประกอบโคม	สว่างแสงเสมอจันทร์
แจ่มแจ้งทิวาวัน	บรู้รุ่งรู้ราตรี
๏ บันไดไศลลาด	อุรคราชเจ็ดศีร์
ษเลิกพังพานมี	พิษเพียงประไลยกัลป์
๏ อาวาสพระลานเลี่ยน	ดุจแว่นสุวรรณสรรค์
มีรูปพระสัจพัน	ธดาบศบรรพชา
๏ ผดุงไว้จะหวังแจ้ง	กิจโดยดำนานมา
คือองค์ดาบศอา	ราธนรอยพระบาทางค์
๏ เวหารอุโบสถ	พระสถูปอุตมางค์
รายโรงระฆังปราง	อดิเรกรจนา
๏ หน้าลานปราการกั้น	สถลมารครัถยา
ผู้เฝ้าทวารา	อิสูรสองตระบองกุม
๏ หน้าย่นแสยะโอษฐ	ดุจโกรธประชาชุม
หากเดชพระจอมจุม	พลป้องบไภยันต์
๏ ก่อกอบเป็นอ่างแก้ว	กระหนาบแนวศิขรขันธ์
ทดท่อธาราสรรพ์	ประปริ่มไหลจึ่งไขจร
๏ มาลาเลวงกลิ่น	รสฟุ้งทั้งศิงขร
หล่นลอยชโลธร	ตระหลบอบสุคนธา
๏ ลั่นทมระดมดาษ	ดุจลาดประพัตรา
แก้วกรรณิกากา	รเกษกลิ่นกำจรลม
๏ สายหยุดประยงค์แย้ม	ยี่สุ่นแซมสุกรมยม
โดยดอกรำดวนสม	สุรภีพิกุลกาญจน์
๏ เบญมาศบุษบัน	มลิวรรณพุดตาลบาน
อังกาบกุหลาบธาร	สุคนธ์เทศเทียมกัน
๏ บุนนากลออนวล	พุทธชาติอัญชัน
ชงโคยี่เข่งพรรณ	มลุลีกระดังงา
๏ พุดซ้อนสลับกลีบ	จำปาปีบมลิลา
ซ่อนกลิ่นก็กลิ่นสา	หัสยั่วกมลเสบย
๏ รวยเรื่อยจรุงรื่น	วายุพัดรำเพยเผย
บุปผาบุชาเชย	พุทธบาทบขาดวัน
๏ รุกขชาติประชุมแดน	มณฎปประดิษฐ์สรรพ์
ดั่งจิตรลดาวัน	วชิราสถาวร
๏ มีราชพระนิเวศน์	กระษัตริย์เสด็จสโมสร
เกษมสันต์ประชากร	สุขพ้นจะพิสดาร
๏ แม้วใครไปนบพระ	พุทธบาทอันไพศาล
ยลพระมณฎปสถาน	ที่ถกลแก่โลกา
๏ ประเหลไพชยันต์รัตน	พิมานอินทรเจษฎา
ดังดาวดึงษา	สวรรค์สรรค์เสมอกัน
๏ ลืมแลบรมทิน	กรลืมบแลจันทร์
ลืมแลมไหสวรรย์	พิภพราชมณฑล
๏ สุดสุขสุดเกษม	นรนาถบดีดล
เหิมหื่นกมลชน	อภิวันทนาการ ฯ
๑๙
๏ เขตรแคว้นในวนเวศศิขรพิศาล
แสนสนุกนิถ้ำธาร	อเนก
๏ แนวเนินไศลศิขิรินวราวรวิเวก
สูงสุดลิ่วเมฆ	ชรงำ
๏ คูหาเหวสรสนุกนิเลิศจรก็อำ
พนดั่งประดุจทำ	พิฦก
๏ ท่าธารสินธุเกษมกระแสชลคคึก
ไหลโลดคโครมครึก	ฉฉาน
๏ พนพฤกษในพนเวศพนาดรตระกาล
ผลรสโอฬาร	อุชา
๏ สบสัตวจัตุบททวิบาทคณนา
สัตวสัตวเสนหา	แก่กัน
๏ เดชด้วยวรพุทธบาทบรมสรร
เพ็ชญ์อุตม์มหันตา	ธิคุณ
๏ กอบเกิดศิงขรราวอรัญญิกอดุลย์
แสนสุขฤปานปุน	ประมาณ
๏ สำหรับราษฎรกระษัตริย์ประพาศสุขสำราญ
ถึงปีนมัสการ	บขาดฯ
๑๖
๏ ปางฤดูหิมวคุณมาส	องค์อิศวรราช
ปิ่นพิภพกุรุงทวา
๏ ปราโมทย์หฤทัยราชา	จักเสด็จวันทา
บรมบาททรงญาณ
๏ ดำริห์เสร็จอื้นโองการ	สั่งเสนีชาญ
พิริยรวจณรงค์พลัน
๏ จงจัดจัตุรงค์อนันต์	อิกมหาสุวรรณ
นาเวศพยุหยาตรา
๏ จักจรัลอัญชลีสักกา	รพุทธบาทา
สถิตย์สุวรรณศีขรี
๏ มโหรศพสมโภชโสภี	มาลาอัคนี
จงสรรพประดับกิจการ
๏ อำมาตย์รับราชบรรหาร	สดุดีนฤบาล
ตระบัดฉวัดไตรตรา
๏ การสรรพกลับผยองผันมา	ทูลแดมหา
กระษัตริย์เสร็จบริบูรณ์
๏ ขออัญเชิญเสด็จนเรสูร	อรุโณทจำรูญ
สกุณฤกษ์พยุหพล ฯ
๑๔
๏ ปางนั้นบรมนฤเบศร์	สุรราชฟังกล
เสนางคจัดจตุรพล	พิริยสรรพประดับการ
๏ เร่งมีกมลก็ประโมช	สุมนัศใสสานต์
ครั้นส่างอรุณรวิวาร	ยเยี่ยมยอดยุคุนธร
๏ เสด็จสรงสุธารทิพรส	สุวคนธกำจร
ภูษิตวิจิตรอลงกรณ์	วรรัตนธำมรงค์
๏ ทองกรตระกองกรประดับ	วชิรเรืองระยับองค์
สังวาลวิลัยบวรมง	กุฏแก้วกุณฑลพราย
๏ เสร็จสรงก็ทรงพิชัยอา	วุธสรรพธนูสาย
สพักเสร็จเสด็จจรก็ผาย	บทบาทยุคลคลา
๏ แสนสาวสุรางค์วรสนม	ก็ประดับดังดารา
แวดล้อมพระจันทรณอา	กาศเรืองรรังษี
๏ เสด็จดลฉนวนพระอรณพ	ขนานน่าวสุกรี
แตรสังขประโคมดุริยดนตรี	มหรธึกและกาหฬ
๏ เสด็จทรงที่นั่งสุวรรณนา	วบุษบกไพชยนต์
เมินแมนพิมานอมรถกล	ก็ประเทิดประทัดทาย
๏ เครื่องสูงไสวเสวตรฉัตร	อภิรุมยชุมสาย
กลดกลิ้งกระชิงรัตนพราย	มยุรฉัตรจรัสจรูญ
๏ พัดโบกและจามรมณี	ทรกั้งกำบังสูรย์
ธงฉานฉวัดวรพิบูลย์	รยะยาบที่ธงไชย
๏ นาเวศสุวรรณวรประดับ	สุรมุขเกรียงไกร
คู่เคียงกับจักษุวิมานไชย	รัตนเรืองสุธาธาร
๏ นาวาขนัดคณคชสีห์	สิหราชมกรกาญจน์
โตสิงกิเลนทอัศวาร	สกุณพักตรเจษฎา
๏ นอกนั้นก็จับวรฉลาก	นวสูรเสนา
แห่แหนบรมนรนรา	ธิบดินทร์เสด็จจร
๏ โห่แห่กระหึมศัพทสำเนียง	นิสนั่นชโลธร
พายทองกระทุ่มธวัชกร	ชลฟุ้งคือฝอยฝน
๏ ฟองฟุ้งนทีธรติรา	ครลอกกระฉอกชล
ธงเทียวธวัชกลคือกล	สกุณร่อนรริ้วโพยม
๏ ทวาราวดีพิฦกพลั่น	สนั่นลั่นคครื้นโครม
ไพร่ฟ้าประชาชนก็โสม	มนัศโดยเสด็จไคล
๏ เหรามัจฉากัจฉปป่วน	บมิทวนสถิตย์ใน
สาครกระเจิงจรนุไพร	พำนักนิ์ห้วยละหารธาร
๏ เสด็จดลประทับท่าเจ้าสนุก	พระดำหนักอันโอฬาร
เถลิงอาสนราชสุขสาน	ติภิรมยรมยา
๏ ปราการประดุจศิขรกั้น	สมุทคั่นคัมภีรา
หว่างเขาอัศกรรณวินัตกา	คิชกูฏคุหาหงส์
๏ ตาริ้วระรอบกลคือเขา	บริภัณฑกรรกง
รอบล้อมนิเวศวรคือวง	กฏเกี้ยวพระเมรุมาศ
๏ สรรพพฤนทประชาชนนิกร	วรมนตริเกลื่อนกลาด
อึกอึงอุโฆษพนวาศ	พนพนมจะหล่มทลาย
๏ เรือจอดจรดก็บมิส่ำ	ดูคคล่ำกระแสสาย
กู่กันพเพรียกจรจราย	บมิรู้กี่โจษจรร
๏ เสพโภชน์กระยาหารสำเริง	สุขรมยชมกัน
เปรมเปรอจเรอจรจรัล	ก็คเคลือบทั้งแดนดง
๏ สายัณหแสงสุริยเสด็จ	จรคล้อยพระเมรุลง
ปักษาคณากรสู่พง	พนพฤกษเพรียกรัง
๏ จับจอมผกาอรประอึง	คคลึงคู่สิเนหัง
หวนหันกระสันสัตวประนัง	ศัพทร้องสำเนียงหวาน
๏ ราตรีสงัดศัพทนิกร	นรราชทวยหาญ
เพื่อผลมหันตดรธาน	ประทุษฐจิตรกามา
๏ แสงจันทร์จรูญเมฆจแจ่ม	จรแหร่มณนภา
กาศเรืองรยับรัศมิดา	รกพรายโพยมบน
๏ น้ำค้างรำเพยประวายุพัด	ปรมาณุฝอยฝน
เย็นทั่วทั้งพื้นพนภุวดล	ชฉ่ำพวกพลากร
๏ กวางทรายกระต่ายจรก็เต้น	ประชมแสงศศิธร
โลดเลมรบัดสุขและจร	ณเหล่าแหล่งพนาราม
๏ ไถงเงื้อมยุคุนธรจะจวน	ปจุสสมัยย่ำยาม
กดโกกิลาสกุณปาม	สุรศัพทอึงอล ฯ
ร่าย
๏ เสนาตระบัดตื่นตน ตรวจเตรียมพลพยุหบาตร เร่งรุมฟาดนายอัศว์ เร่งรันฉมัดนายคเชนทร์ เร่งรดับเกณฑ์นายรถ เร่งรันขนดนายพล ศัพทโจษจลจรรจา แก้ช้างม้าโคเกวียน ลงฉวัดเฉวียนวาเรศ แต่งสกนธเพศพลไกร คชไสวอัศวา โดยขบวนตราพยุหบาตร เมือบคามาศวิถี ท่านฤบดีผ่านเผ้า พอรุ่งอรุณเร้า แผ้วฟ้าวรโพยม ฯ
๑๕
๏ พลคชคชแรงโรม	โจมณรงค์คง	อาวุธสรรพ
๏ พลคชคชเร็วรับ	จับอรินทรราชฟาด	ขจัดจร
๏ พลคชคชฤทธิรอน	เบญจลึงคธร	เถลิงงา
๏ พลคชคชศักดา	งางอนช้อยสอย	เอาดวงดาว
๏ พลอัศวอัศวฉ่าฉาว	จบทุกแดนดาว	สยบสยอง
๏ พลอัศวอัศวลำพอง	ทวนมาศลำยอง	จามรี
๏ พลอัศวอัศวสำลี	ทรงกุทณฑ์ตี	ดำเลิงสาย
๏ พลอัศวอัศวผาดผาย	ทรงธนูสาย	ประลองทัด
๏ พลรถรถเฉวียนฉวัด	เรียบแปรกรัต	นปลายธง
๏ พลรถรถก้องกง	เวียนระเห็จหงส์	คือกังหัน
๏ พลรถรถพรายพรรณ	สรรพ์ประดับกาญจน์	มณีแสง
๏ พลรถรถคำแหง	ปรปักษ์แสยง	สยบมรณ์ ฯ
๑๖
๏ตรวจเตรียมเทียบแสนยากร	แพนดั้งโตมร
กุทัณฑ์ธนูนั่นหนา
๏ ดาบเขนเสโลห์ปืนยา	ปืนไฟคณนา
บรู้กี่ส่ำเนืองนอง
๏ ย่อมล้วนเกราะกรายลายทอง	เสื้อหมวกไหมกรอง
กระหนกกระหนาบแกมกัน
๏ สรรพพฤนทามาตย์โจษจรร	พร้อมพรั่งอนันต์
อเนกขนัดในขบวน
๏ ครั้นเพลาฤกษเรืองควร	อัญเชิญอิศวร
สุเรนทรราชยาตรา ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นนฤบดิน	ทรสุเรนทรมหา
เร่งมีมโนปรา	รภซึ่งเสด็จดล
๏ เสด็จสรงสุธารทรง	พิภูษิตระการกล
พาหุรัตนกุณฑล	มกุฏแก้วกรรเจียกจร
๏ เสร็จทรงพิไชยอา	วุธสรรพประดับกร
ย่างเยื้องจรัลจร	วรราชเกยไชย
๏ ทรงพระคชาธาร	ทรเรืองมหิทธิไกร
ดุจองค์สหัสไน	ยนิสิทไอยรา
๏ ประดับหมู่พิริยพล	ลโจษจลณมรรคา
ส่ำแสนทแสนยา	กรก้องกเกริกไพร
๏ เสียงสารอัศวราช	นฤนาทวนาไลย
แตรสังข์ประนังใน	ศุภฤกษ์ดำเนินพล ฯ
๑๔
๏ ฝ่ายพญาคชาธรพิพงศ์	อยเรศมหัยรณ
พิศไหนลมัยมุขพิมล	ทินย่อมประดับดาว
๏ ผ่านพักตรพัตรรัตคน	ชนักต้นกระวิลวาว
ซองหางรยับรัศมิพราว	พพรายรัตนาภา
๏ ข่ายทองตระพองพักตรพนาศ	รุจเรกขโมรา
กำภูหุ้มภู่พรรณจา	มรีเฟื้อยฟฟายงาม
๏ ปรบกรรณกระหึมสุรส่ายมัน	จรแกว่งณกลางสนาม
เสนาพลาจรคั่งคาม	พิศเพียงเอราวัณ
๏ ประดับด้วยเสวตบวรฉัตร	อภิรุมชุมสรรพ์
ธงทวนฟฟายจามริพรรณ	ดุจกวักจะไกวโพยม
๏ แวงแซงจัตุลังคบทบา	ทคเชนทรชรุกโซม
ฆ้องกลองประนังศัพทประโคม	จแจ้วปี่ชวานำ
๏ คชดังประนังอธิคคม	คชกรมเสียดส่ำ
พังคาและแซกกิรินินำ	ที่นั่งรัตนพุดตาลทอง
๏ เบื้องหลังคเชนทรบรม	ขัติโยรสมพอง
โดยเสด็จจุฑาธรณินอง	รถเรียบประเทียบจร
๏ รถอรรคสุดาสุรสนม	วรรูปคืออับสร
เยี่ยมยิ้มพพริ้มพักตรบวร	ธิวิสูตรมาศผจง
๏ กล่นเกลื่อนอรัญรถยา	ธุลิตระหลบทังไพรพง
เสียงสารและอัศวก้องกง	รถลั่นสนั่นพนม
๏ แส้เสียงพลาพลนิกร	ก็สท้อนสเทือนระทม
สรรพสัตวก็ตื่นจิตรระงม	ปลาตแล่นขจัดขจาย
๏ เรไรและวานรชนี	พเพรียกพร้องสำเทียนทาย
เสด็จคลาพลาพลนิกาย	ดลราชวังสถาน
๏ หยุดยั้งพยุหจัตุรง	คสำเริงฤไทยลาน
ตรวจเตรียมมโหรศพการ	สมโภชพุทธบาทา ฯ
๒๑
๏ ปางนั้นสมเด็จกระษัตรา	ศุภจิตรวรา
เสด็จสรงสา	คเรศพลัน
๏ เสร็จทรงอาภรณพรายพรรณ	ภูธรจรจรัล
มากระทำอัญ	ชลิตวา
๏ ทักษิณพุทธบาทศาสดา	ถวายทีปบุษมา
ไลยสุคนธา	รกำจร
๏ อิกภูษิตสรรพาภรณ์	เบญจราชกกุธธร
ถอดถวายศร	ภิรมยัง
๏ เสด็จสดับรสธรรมเทศนัง	ดุริยางคจำเรียงสังข์
คีตประนังดัง	ประโคมถวาย
๏ ครั้นเสร็จอภิวันท์เสด็จปราย	หิรัญสุวรรณหลาย
ทรัพยแจกจ่าย	คณานันต์
๏ ทานแก่พณิพกสบสรรพ์	บรมหริรักษจรร
โลงลิลาผัน	ประเวศวัง ฯ
๑๑
๏ บัดการมโหรศพ	พก็โห่ขึ้นประนัง
กลองโขนตระโพนดัง	ก็ตั้งตระดำเนิรครู
๏ ฤๅษีเสมอลา	กรบิลพาสองสู
เสวตรานิลาดู	สัประยุทธภัณฑนา
๏ ตระบัดก็เบิกไพ	จิตรสูรอสูรา
ถวายดวงธิดาพงา	อมเรศเฉลิมงาน
๏ ลครก็ฟ้อนร้อง	สุรศัพทกลับขาน
ฉับฉ่ำที่ดำนาน	อนิรุทธกินรี
๏ ฝ่ายฟ้อนลครใน	บริรักษจักรี
โรงริมคิรีมี	กลลับบแลชาย
๏ ล้วนสรรสกรรจ์นาง	อรอ่อนลอออาย
ใครยลบอยากวาย	จิตรจงมเมอฝัน
๏ ร้องเรื่องระเด่นโดย	บุษบาตุนาหงัน
พักพาคุหาบรร	พตร่วมฤดีโลม
๏ ฝ่ายหุ่นก็ตั้งโห่	ศัพทส้าวกระโหมโครม
ชูเชิดพระโคโดม	ทวิพราหมณรณรงค์
๏ เริ่มเรื่องพระไชยทัต	จรเสด็จพนาพง
ลอบล้อมมฤคยง	อสุรท้าวกุเวรแปลง
๏ โมงครุ่มคณาชาย	กลเพศพึงแสยง
ทับทรวงสอิ้งแผง	ก็ตระกูตโกคำ
๏ เทริดใส่บใครยล	ก็ละลนละลาวทำ
กุมแส้ทวารำ	ศัพทร้องดำเนิรวง
๏ บัดเบื้องรเบ็งแต่ง	กลกายประดุจมง
ครุ่มเทริดบสมทรง	กรกุมธนูเมียง
๏ ย่องยิงมยุรมรณ์	ก็สอ้อนสเอวเอียง
ลูกคู่ก็แตกเสียง	โอรพ่อตระหลบเวียน
๏ นางรำระบำบรร	พก็ฟ้อนบชำเนียร
พิศเล่นแต่พาเหียร	บมิส่ำจะสำรวล
๏ เทพทองคนองเฮ	ชนเปรสดับสรวล
โต้ตอบก็ไป่ควร	ประถ้อยแถลงกัน
๏ โขนหนังรดับช่อง	รทาหุ่นและรามัญ
รำเล่นบเปนฉัน	ทิจะสุนทราแล
๏ เหล่าหกคเมนเมิล	จรลิ่วลลานแด
ยกบาทกลับแปร	ศิรลงก็เสียวสยอน
๏ ไต่ลวดและกุมหาง	มยุรย่างพเนจร
แล่นเล่นบอาทร	ดุจเหาะจะเหิรหาว
๏ แนบนิทรลวดแลบ	ก็กระแหนบทิหนวดคราว
ห้อยหันคือคังคาว	ขนเสียวสยองแทน
๏ รำแพนฟฟ้อนหัด	ถก็ยืนรโยนแปลน
ปลายไม้ประดุจแมน	มารังสรรคโสภา
๏ ลอดบ่วงทลวงถลัน	บมิทันจะพรับตา
ประดุจอุรคา	อันเลื้อยลอดลดาดาย
๏ พวกนิทรหอกดาบ	พิศปลาบชีวาวาย
ครกวางณกลางกาย	ประนังสากบยากยัน
๏ มวยปล้ำตระบองตี	ประเตะต่อยตลุมกัน
หยุดยกก็รางวัล	ชนะปูนบำเหน็จนอง
๏ ล้วนสรรพกลั่นแกล้ง	มาสมโภชสมพอง
สุดสิ้นเสนอสนอง	จะนิพนธรำพรรณ
๏ เบื้องบ่ายพระสุริเยน	ทรเสนีประนมคัล
สามคาบก็ขึ้นกัล	ลปพฤกษโปรยทาน ฯ
๒๘
๏ เมื่อนั้นประชา	ราษฎรโยธา	พณิพกทวยหาร
สิ้นทั้งปักษ์ปวง	มารับพระราชทาน	ตบหัดถ์ฉัดฉาน	ชนช่วงชิงกัน
๏ เบียดเสียดสับสน	ชายหญิงโจษจล	รวบรับหิรัญ
ล้มลุกคลุกคลาน	ดิ้นด้าวแดยัน	ฉุดชักพวกพรรค์	ได้แล้วครรไลย
๏ ซื้อหากระยาหาร	เสพสุขสำราญ	โอ่อ่าคลาไคล
ธูปเทียนบุบผา	คันธามาลัย	จรพระลานใน	นบพุทธบาทา
๏ เปนเวรอภิวาท	ชายหญิงบอาจ	ลุมเล้าทวารา
สำเริงสำราญ	สุขีปียา	ทั่วทั้งประชา	ชีพราหมณสงฆ์ ฯ

๑๖
๏ ครั้นสุริยเสด็จอัษฎงค์	เลี้ยวลับเมรุลง
ชรอุ่มชรอ่ำอัมพร
๏ บัดหนังตั้งโห่กำธร	สองพระทรงศร
ฉลักเฉลิมเจิมจอง
๏ เทียนติดปลายศรศรสอง	พากย์เพ้ยเสียงกลอง
ก็ทุ่มตระโพนท้าทาย
๏ สามตระอภิวันท์บรรยาย	ชูเชิดพระนารายน์
นรินทรเริ่มอนุวัน
๏ บัดพาลาสองสองขยัน	ปล่อยวานรพัน
ธนาก็เต้าเตียวจร
๏ ถวายโคบุตรบมิให้มรณ์	ปละปล่อยวานร
นิวาสสถานเทาคง
๏ เริ่มเรื่องไมยราพฤทธิรงค์	สกดอุ้มองค์
นเรศดลบาดาล
๏ ปางนั้นสมเด็จมหิบาล	เสด็จด้วยบริพาร
ลีลาศเลียบเหลี่ยมผา
๏ จุดเพยียมาศแจ่มดวงผกา	ถวายพุทธบาทา
ตระบัดรทาพุ่มเพลิง
๏ โป้งปีบปีบเสียงศัพท์เถกิง	ดุจพยัคฆ์ร้องเริง
แลเสียงมฤคกวางฟาน
๏ ตรวจตรวยพวยพุ่งคัคณานต์	นกบินบินปาน
สกุณร่อนรักรัง
๏ อ้ายตื้อหวือวุดกำลัง	พพักตรชนพัง
พินาศโลหิตสลาย
๏ กังหันหันดุจลมผาย	ช่อม่วงร่วงราย
ฝอยทองรเทือกน่ารทา
๏ พลุจีนศัพทก้องโกลา	แจ่มดวงในอา
กาศเรืองชช่วงดังดาว
๏ เพลิงพยัคฆ์ลากหางสำหาว	แล่นลุมชนฉาว
ปทัดปะทะคนยัน
๏ เพลิงสินธพบรเห็จหัน	พเนียงสนั่นครัน
อุโฆษชโชติช่วงงาม
๏ เพลิงโคควายวิ่งกลางสนาม	มีนายติดตาม
กรกุมประฏักทักแทง
๏ เพลิงพ้อมพิสดารดูแสดง	หลากหลายเปลี่ยนแปลง
ปราสาทสุดโคมคน
๏ มีมังกรล่อแก้วกล	แล่นไล่เวียนวน
วิจิตรส่ำรำพรรณ
๏ จรัสแจ่มเพยียรุ่งเรืองวรรณ	นวลคือนวลจัน
ทรแจ่มหน้าชนานวล
๏ มโหรศพสมโภชประมวญ	ครบเจ็ดวันควร
สนุกแลสุขสบสรรพ์ ฯ
๑๑
๏ เสร็จการสยมโภช	บรมไทเสด็จพลัน
คลายพยุหโจษจรร	จรชมพนมพนา
๏ ห้วยเหวศิขรบรร	พตเลิศสมญา
ถ้ำธารทุราทวา	รแวกวุ้งคุหาบรร
๏ โตรกตรอกชงอกเงื้อม	ชง่อนซ้อนสลับกัน
ลดเลี้ยวสลายพรรณ	พิฦกล้วนศิลาลาย
๏ เปลวปล่องชช่องคู	กระพุ่มภูพพร้อยพราย
หยัดเย็นกระแสสาย	ชลใสสอาดดี
๏ เสด็จชมพนาดร	วรพฤกษสักขี
รวกรังกระสังมี	ผลดกประดู่แดง
๏ ชาเลียงและเหียงหัน	พชิงชันกระชุมแสง
จวงจันทนจิกแจง	ตะขบข่อยมค่าคาง
๏ พลวงพลองมตองแต้ว	และมตูมมตาดทราง
เกดแก้วลำไยยาง	พยอมยูงรโยงไพร
๏ อ้อยช้างและช้างน้าว	และกระเช้าสีดาใส่
หูกวางและกร่างไกร	มเกลือกล่ำกระลำภอ
๏ คูนเคี่ยมตะเคียนคล้าย	และย่างทรายเสม็ดสมอ
ปริกปรงประยงคุ์ยอ	มดูกเดื่อกระโดนโกรน
๏ สนสักมะกักกอก	และตระแบกตระบากโยน
หลาวหลกชโอนโอน	และกระทุ่มกระถินทอง
๏ คนทามะค่าแค	มงั่วแง่ระงับกรอง
เล็บนางขานางน้อง	มฝ่อแฟบมเฟืองไฟ
๏ เต่าร้างภุมเรียงรัก	ดูสลักสลมไพร
พรรณพฤกษ์ระบัดใบ	รบุช่อผกากาง
๏ หอมหวนประอวนกลิ่น	รสรินณริมทาง
ราชาคณานาง	ก็นิยมภิรมย์ยวน
๏ เสด็จชมคณานก	ดุจผกฤไทยหวน
โกกิลขมิ้นนวล	หัสไนยรังนาน
๏ ไก่ฟ้าพญาลอ	กระวิกแขวกขวาน
ขุนแผนกระแวนวาน	รวังไพรตระไนยาง
๏ ขาบเค้ากระทาคุ่ม	อิลุ้มกรุมตรลอนฟาง
เงือกงั่วกระลิงลาง	กเลมาะเค้าแมวโมง
๏ สร้อยร้าพญาเสวย	ตีวิดวิ่งและคลิ้งโคลง
ภูรโดกชโงกโพรง	กุลาโห่และโกญจา
๏ ยางกรอกกับดอกบัว	กระเตนตั้วและตับคา
แขกเต้ากระเหว่าสา	ลิกาแก้วกรอดเกรียน
๏ กาสักและสัตวา	มยุเรศตีนเทียน
จินโจ้กระจาบเวียน	บารบุนและเบญจวรรณ
๏ กินลมสมบัณฑิต	ยประหิศอัญชัน
เค้ากู่คับแคพรร	ณพิราบครวญคราง
๏ เรไรระหริ่งร้อง	จักรจั่นสนั่นกลาง
วนเวศประหนึ่งนาง	ดุริยขับจำเรียงถวาย
๏ ชมหมู่มฤคกา	ษรสรรพแหล่หลาย
พาฬพยัคฆกวางทราย	จรเตร็จณโกรกเกริน
๏ โคเพลาะและเลาะเลม	ลบัดนัศแนวเนิน
ถึกเที่ยวกระทิงเดิน	วนเวศโคคลอน
๏ เม่นหนีชนีโหน	จรโจนในดงดอน
จิ้งจอกกระหลอกหอน	ชมดรสสุคนธาร
๏ ลมั่งรมาศผาด	สุรศัพทเพรงดาล
เยียงผาระเห็จหาญ	ณห้วยเหวคุหายง
๏ กระต่ายเต้นกระตุ่นขุด	สุกรดุดณดารดง
ฟานแฟนกระจงลง	ชลแช่กระหายแรง
๏ แรดร้ายระดูจำ	ศิลสู่ที่ปลักแปลง
พรานไพรชมัดแทง	ทลุล้มสดวกดาย
๏ ชมหมู่กิรีนี	ศุภลักษณแหล่หลาย
โทนทอกพินายพลาย	เอกทนต์ประทุมทันต์
๏ โคบุตรชมลบ	วรครบจรอกจรัล
รายเรียงสกอกัน	จรจบจรอดหา
๏ ลูกน้อยณแนบนม	ก็กรดูดกษีรา
โฆษเพรียวพเพรียกอา	รัญเวศเมื่อสายัณห์ ฯ
๑๖
๏ ชมพรรณนกไม้สบสรรพ์	สบสัตวอนันต์
อเนกตรูตราไตร
๏ เสด็จชมถ้ำธารอำไพ	เย็นฉ่ำชลใส
ลเลื่อมวาลุกาพราย
๏ มีหมู่มัจฉามากมาย	ตริวตราวม่านลาย
แลฝูงจรเข้เหรา
๏ ช้างเหยียบปลาแม้วลิ้นหมา	คางเบือนเบือนหา
กรช่อนแก้มช้ำสู่หมอ
๏ กรตรับตรับฟังรังรอ	กรายว่ายเวียนตอ
ตรเพียนตรพากไยไภ
๏ ดาบลาวอ้าวอุกเสือไคร	เนื้ออ่อนอ่อนใจ
ประนอมน้ำเงินเงินมี
๏ แมวม้าพาเทโพลี	จิ้มฟันกุมภีล์
ก็พาอ้ายด้องดวนตาม
๏ กระแหแห่ห้อมหลังหนาม	อิทุกทุกคาม
มาสู่ปลากดกฎหมาย
๏ ทมางหมางใจไหลหลาย	ซ่อยซ่าซิวสวาย
ชวาดวิวาทข่มแขยง
๏ ชโดทองพลุกดุกแดง	ช่อนช้อนชวนแชวง
เห็นพวกกระดี่ดีใจ
๏ นานาแน่นน้ำเลมไคล	ผุดว่ายเวียนระไว
บรู้กี่ส่ำสังขยา
๏ เสด็จลงสรงสินธุธารา	แสนสรรพสุดา
ประดับประดุจกินรี
๏ แล่นไล่ในสาคเรศศรี	ใสสุทธวารี
วรากุสุมภ์เสาวคนธ์
๏ โกมุทบุษบาอุบล	บุษบันจงกล
ก็บานสพรั่งเกสร
๏ เกสรจรัสแสงทินกร	เรณูขจร
ภุมรีก็กลั้วรสชม
๏ ต่างนางว่ายเวียนเด็ดดม	สาวสรรค์สนม
สนุกนิสุขหฤหรรษ์
๏ เสร็จสรงพอสุริยสายัณห์	เสด็จจากธารอัน
ทุเรศประเวศวังสถาน
๏ แต่จรประพาศถ้ำธาร	ราษฎรสำราญ
สำเริงจะล่าธานี
๑๔
๏ ปางนั้นสมเด็จนฤบดิน	ทรปิ่นธเรศตรี
พร้อมด้วยบรมขัติยศรี	สุริยวงศ์สนมใน
๏ ชีพราหมณ์ประชาชนนิกร	จรโดยเสด็จไคล
ถือทีปสุคนธมาไลย	ชวเลศสำอาง
๏ เสด็จดลพระมณฎปก็ทำ	อภิวันทปัญจางค์
ถวายเครื่องสุคนธปวรางค์	ประทีปธูปสุคนธาร
๏ เครื่องทรงประดับพระวรองค์	ดุจเทวนฤมาลย์
เปลื้องปลดประนมนมัสการ	พุทธบาทศาสดา
๏ สิ้นทั้งพระวงศก็ถวาย	วรรัตนรจนา
ทวยราษฎรพราหมณพฤฒา	ก็ประชุมชลีคัล
๏ เสร็จกรุงกระษัตริย์นมัสการ	ก็กำหนดทิวาวัน
จาฤกลิขิตสุวรรณพรร	ณบัตรศุภใสสานต์
๏ หลั่งน้ำสิโนทกธารา	ดลเมทนีดาล
ตั้งสัตยากรธิฐาน	มตโมกข์ศิวาไลย ฯ
๑๙
๏ ครั้นเสร็จนบบาทมุนินทรคลา
เลิกลาศโยธา	ครไลย
๏ สรรพแสนยากรพฤฒิพลมไหย
ดาษดาวนาไลย	ลิลาศ
๏ เลี้ยวลับพักตรพระลานก็ลานจิตรหวาด
ครอนคลอนกมลราษฎร์	ประชา
๏ ต่างต่างยอกรเหนือศิโรตมก็อา
ดูรโศกโศกา	พิลาป
๏ โอ้โอ๋อาตมาจรนิราบรมบาท
เคยนบอภิวาท	ทุกวัน
๏ โอ้แสนสนุกนิมณฎปประดุจวิชยันต์
ดาวดึงษมรรคสวรรค์	บดินทร์
๏ โอ้โอ๋แสนเกษมพนเวศศิขรสินธุ์
ธารไหลรริริน	สุคนธ์
๏ อ้าอ้าสรรพสนุกนินฤทุกขนิรนต์
แต่นี้จะวายยล	ยเยียบ
๏ อ้าอ้าปานนี้สงัดศัพทเสงียบ
วังเวงวิเวกเชียบ	พนานต์
๏ โหยหวนพุทธบาทชินาถวรญาณ
ทุ่มทรวงกรรแสงสาร	พิไร
๏ ซ้อเสียงศลสมรเสมอศัพทเรไร
แจ้วแจ้วสนั่นใน	อรัญ
๏ แสนโศกจรคิริทวาเรศหิมวันต์
พ้นเภทจะรำพรรณ	คณา
๏ เสด็จโดยด่วนพนเวศและสินธุมรคา
ดลกรุงทวารา	ภิรมย์
๏ เดชะรำพรรณนิพนธ์บุณโณวาทสุตรสม
วิพรประสิทธิคม	พิมล ฯ
๑๒
๏ วรสรรพประสิทธิ์	วรฤทธิอจล
วรเดชะนิพนธ์	พิรภาพจงปรา
๏ กฎในธรณิศ	วรสิทธิเมธา
นฤทุกขนิรา	นฤโรคภยันต์
๏ มรณังจงเสวย	สุขสวัสดิเมืองสวรรค์
ผลเดชจงถวัล	ลนิวัตนฤพาน ฯ
โคลง
๏ ฉันทพากย์พระนาคถ้า	ทรายผจง
ยินย่อมอาลัยหลง	เล่ห์ชู้
แรกรักร่วมจิตรปลง	ปลุกสวาท ลืมฤๅ
โสตเสนาะเพราะรู้	รสอ้อยตาลหวาน ฯ
๏ จบกลอนพระนาคแกล้ง	เกลาบท
ฉันทพากย์นิพนธ์พจน์	เรียบร้อย
เพียงทิพยสุธารส	สรงโสรจ ใจนา
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย	ถี่ถ้วนกลอนแถลง ฯ