ตำนานพุทธเจดีย์สยาม ๒๔๖๖
เจ้าจอมมารดาชุ่ม รัชกาลที่ ๔
พ.ศ. ๒๓๘๗ - ๒๔๖๖
ฉายเมื่อพระชันษากรมพระยาดำรงราชานุภาพครบ ๖๐ ปี
คำอุทิศ
ข้าพเจ้าขออุทิศกุศล ซึ่งได้แต่งหนังสือเรื่องตำนานพุทธเจดีย์สยามนี้ สนองพระคุณเจ้าจอมมารดาชุ่ม รัชกาลที่ ๔ ท่านผู้เปนมารดาให้บังเกิด แล้วบำรุงเลี้ยงระวังสั่งสอนมาตั้งแต่ยังเยาว์ ด้วยรักใครไม่ยิ่งกว่า แลได้ร่วมสุขทุกข์ด้วยกันมาฉันมารดากับบุตรคนเดียว จนตราบเท่าท่านถึงอสัญกรรม เมื่อวันศุกร์ที่ ๑๓ กรกฎาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๖
คำนำ
/*(ก)เมื่อข้าพเจ้าปรารภถึงงารศพมารดา ได้ยินคำกล่าวกันว่า “งารศพนี้เห็นจะได้อ่านหนังสือแปลก” ด้วยคาดกันว่าข้าพเจ้าคงจะแต่งหนังสือเรื่องอันใดขึ้นใหม่ ให้สมศรัทธาที่ทำการสนองคุณมารดา ที่คาดเช่นนั้นก็เปนอันหยั่งใจถูก ด้วยข้าพเจ้าก็คิดอยู่ว่าจะแต่งหนังสือขึ้นใหม่ด้วยน้ำพักน้ำแรง อุทิศกุศลสนองพระคุณอันสูงสุดสักเรื่องหนึ่ง อาศรัยเหตุนี้จึงได้พยายามแต่งเรื่องตำนานพุทธเจดีย์สยามขึ้น ด้วยเห็นว่าประกอบพร้อมด้วยประโยชน์ทั้ง ๒ ประการ คือประโยชน์ในทางสืบอายุพระพุทธสาสนาประการ ๑ กับประโยชน์ในทางบำรุงความรู้ด้วยอีกประการ ๑ ควรนับว่าเปนบำเพ็ญกุศลได้
แต่ความคิดที่จะแต่งเรื่องตำนานพุทธเจดีย์สยามนี้ ไม่ใช่ข้าพเจ้าคิดขึ้นเอง มองสิเออ เฟอนองค์ ปิลา อัคราชทูตฝรั่งเศสคนก่อนเปนผู้ชักชวนให้แต่ง ด้วยตั้งแต่มองสิเออปิลาเข้ามาอยู่ในกรุงเทพ ฯ ชอบดูของโบราณต่างๆ ของไทย ได้ไปเห็นพระพุทธรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งตั้งไว้ในพระระเบียงวัดเบ็ญจมบพิตร ทราบว่าพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้า ฯ ให้ข้าพเจ้าเปนผู้เลือกหามารวบรวม แลต่อมามองสิเออปิลาได้ไปเที่ยวดูของโบราณตามหัวเมืองมณฑลต่าง ๆ แล้วจึงมาว่าแก่ข้าพเจ้าว่าโบราณวัดถุในประเทศสยามนี้ โดยฉเพาะที่เปนพุทธเจดีย์ มีพระพุทธรูปเปนต้น มีของดีงามน่าชมอยู่เปนอันมาก แต่ชาวประเทศอื่นหาทราบกันไม่ ถ้าข้าพเจ้าแต่งหนังสือ/*(ข)แสดงอธิบายพุทธเจดีย์สยามขึ้นสักเรื่องหนึ่ง เห็นจะเปนประโยชน์มาก แม้อย่างต่ำก็จะเผยแผ่ให้คนทั้งหลายได้รู้เห็นความรุ่งเรืองของประเทศสยามซึ่งมีมาแล้วแต่หนหลัง อาศรัยคำชักชวนของมองสิเออปิลาดังกล่าวมานี้ เมื่อข้าพเจ้าคิดหาเรื่องหนังสือซึ่งจะแต่งในงารศพมารดา จึงได้ตกลงแต่งเรื่องตำนานพุทธเจดีย์สยาม แต่ว่าตั้งใจจะแต่งแถลงความแก่ไทยด้วยกันเองเปนสำคัญ เพราะจะพิมพ์เปนของแจกในงารศพ ถ้ามีชาวต่างประเทศชอบตอนไหน จะแปลตอนนั้นเปนภาษาฝรั่งก็ได้ แต่หนังสือเรื่องนี้แต่งยากกว่าหนังสือเรื่องอื่นๆ ซึ่งข้าพเจ้าได้เคยแต่งมาโดยมาก ด้วยมีกิจที่จำต้องตรวจหนังสือต่าง ๆ และต้องค้นหาวัดถุที่จะทำรูปภาพมากอยู่ ทั้งตัวข้าพเจ้าเองก็เกิดชล่าใจ ด้วยไม่ทราบกำหนดซึ่งจะได้ปลงศพมารดาอยู่ช้านาน เมื่อลงมือแต่งหนังสือแล้วมีการอื่นก็ทิ้งไปทำการนั้นเสีย แต่แต่ง ๆ หยุด ๆ มาหลายคราว ครั้นมาทราบกำหนดงารศพแน่เวลาสิมีอยู่เพียงเดือนเดียว จึงต้องรีบเร่งแต่งตอนข้างท้ายแลส่งตอนข้างต้นไปให้พิมพ์ในเวลากำลังแต่งอยู่นั้น ไม่มีโอกาศที่จะได้ตรวจตราพิจารณาให้ถ่องแท้ หนังสือที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้เห็นจะมีวิปลาศคลาดเคลื่อนอยู่มิมากก็น้อย ต้องขออภัยแก่ท่านทั้งหลายด้วย
ในการที่แต่งหนังสือเรื่องนี้สำเร็จ ข้าพเจ้ารู้สึกขอบใจศาสตราจารย์ยอช เซเดส์ มาก ด้วยรับหน้าที่การค้นหนังสือแลการเลือกรูปภาพที่พิมพ์ ต้องเหน็จเหนื่อยมาก นอกจากนั้นขอบใจพระพินิจวรรณการ /*(ค)ผู้ตรวจฉบับพิมพ์ นายพลตรี พระยาภักดีภูธร เจ้ากรมแผนที่ทหารบก ด้วยรับพิมพ์แผนที่มัชฌิมประเทศ พระยาอนุสาสนพาณิชยการ ผู้อำนวยการโรงเรียนเพาะช่าง ด้วยรับทำรูปภาพต่าง ๆ พระโสภณอักษรกิจ เจ้าของโรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร ผู้รับพิมพ์หนังสือนี้ แลที่สุดขอขอบใจ มองสิเออ เฟอนองค์ ปิลา ซึ่งเปนผู้ชวนให้แต่งด้วย.
ดำรงราชานุภาพ
วังวรดิศ
วันที่ ๓ พฤษภาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๙
ตำนานพระพุทธเจดีย์สยาม
ตอนที่ ๑ ว่าด้วยมูลเหตุที่เกิดพุทธเจดีย์
เมื่อสมเด็จพระสักยมุนีศรีสรรเพ็ชญ์พุทธเจ้าตรัสรู้ปรมาภิเษกสัมโพธิญาณ ทรงประกาศพระพุทธสาสนาปรากฎขึ้นนั้น แผ่นดินอินเดียตอนกลางอันเรียกว่า “มัชฌิมประเทศ” แยกกันเปนหลายอาณาเขต เปนประเทศใหญ่บ้าง น้อยบ้าง ที่เปนประเทศใหญ่อยู่ในครั้งพุทธกาลมี ๔ ประเทศ คือประเทศมคธราฐ อยู่ในท้องที่มณฑลภาคเบงคอลเดี๋ยวนี้ พระเจ้าพิมพิสาร (ต่อมาพระเจ้าอชาตศัตรู) เปนใหญ่ ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองราชคฤห์มหานครประเทศ ๑ ประเทศโกศลราฐ อยู่ในมณฑลสหปาลีเดี๋ยวนี้ ต่อมคธราฐไปทางทิศตวันตกเฉียงเหนือ พระเจ้าปัสเสนทิ (ต่อมาพระเจ้าวิฑูฑะภะ) เปนใหญ่ ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองสาวัตถีประเทศ ๑ ประเทศวังสะ อยู่ในมณฑลสหปาลีเดี๋ยวนี้ทางทิศใต้แห่งโกศลราฐ พระเจ้าอุเทนอันเปนราชโอรสของพระเจ้า/*2ปรันตปะเปนใหญ่ ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองโกสัมพีประเทศ ๑ ประเทศอวันติ อยู่ในมณฑลมาลวะเดี๋ยวนี้ ต่อประเทศวังสะลงมาทางข้างใต้ พระเจ้าจัณฑปโชติเปนใหญ่ ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองอุชเชนีประเทศ ๑ นอกจากนี้ยังมีประเทศน้อย ๆ เช่น อาณาเขตของพวกกษัตริย์สักยราช อาณาเขตของพวกกษัตริย์ลิจฉวี แลอาณาเขตของพวกมัลลกษัตริย์ เปนต้น อีกหลายอาณาเขต ปกครองเปนอิศระก็มี ที่ขึ้นอยู่ในประเทศใหญ่อันใดอันหนึ่งซึ่งกล่าวมาก็มี การที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนพระพุทธสาสนาในมัชฌิมประเทศ เสด็จเที่ยวจาริกไปในอาณาเขตทั้งหลาย มิได้ถือว่าแห่งใดเปนบ้านเขาเมืองเรา ทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ตามอุปนิสัยเสมอหน้ากัน ไม่เลือกชั้นบันดาศักดิ์หรือถือว่าเปนพวกนั้นพวกนี้ เพราะเหตุนั้นผู้ที่เลื่อมใสในพระพุทธสาสนานับแต่พระสงฆ์พุทธสาวกลงมาจนอุบาสกอุบาสิกา จึงมีชนทุกชาติทุกชั้นอยู่ทุกถิ่นฐานบ้านเมืองทั่วไปในมัชฌิมประเทศ ผิดกันแต่บางแห่งมีจำนวนมากบางแห่งมีน้อย แต่ในสมัยพุทธกาลนั้น พระพุทธสาสนายังเปนแต่สาสนาอันหนึ่งในสามสี่สาสนา ซึ่งมีจำนวนคนเลื่อมใสมากในมัชฌิมประเทศ นอกจากพระพุทธสาสนายังมีสาสนาไตรเพทของพวกพราหมณ์ซึ่งถือกันมาแต่ก่อนพุทธกาล แลสาสนาไชนะของพวกเดียรถีย์นิครนถ์ ซึ่งเกิดขึ้นร่วมราวพุทธกาลทั้งสองนี้เปนต้น
/*3ในสมัยครั้งพุทธกาลนั้น พวกที่ถือพระพุทธสาสนานับถือแต่พระไตรสรณคมน์ คือพระพุทธเจ้า ๑ พระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ๑ แลพระสงฆ์พุทธสาวกทั้งหลาย ๑ หามีวัดถุอื่นเปนเจดีย์ในพระพุทธสาสนาไม่ เหตุที่เกิดเจดีย์ในพระพุทธสาสนามีในหนังสือบางเรื่อง กล่าวว่าเมื่อครั้งพระพุทธองค์เสด็จขึ้นไปเทศนาโปรดพระพุทธมารดาอยู่ในดาวดึงสเทวโลกพรรษาหนึ่งนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลมิได้เห็นพระพุทธองค์ช้านาน มีความรำลึกถึง จึงตรัสสั่งให้ทำพระพุทธรูปขึ้นไว้ต่างพระองค์ ความข้อนี้ขัดกับหลักฐานซึ่งจะแสดงในที่อื่นต่อไปข้างหน้า จะฟังว่าเปนความจริงไม่ได้ บันดาเจดีย์ในพระพุทธสาสนานอกจากพระไตรสรณคมน์ เปนของเกิดขึ้นเมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพานแล้วทั้งนั้น
เจดีย์ในพระพุทธสาสนา มีตำรากำหนดว่าเปน ๔ อย่างต่างกัน คือธาตุเจดีย์อย่าง ๑ บริโภคเจดีย์อย่าง ๑ ธรรมเจดีย์อย่าง ๑ อุเทสิกะเจดีย์อย่าง ๑ มูลเหตุที่เกิดพุทธเจดีย์ทั้ง ๔ อย่างนั้น ปรากฎอยู่ในหนังสือเก่า เช่นมหาปรินิพานสูตรแลมิลินทปัญหาเปนต้น ว่าเมื่อพระพุทธองค์ทรงประชวรใกล้จะเสด็จเข้าสู่ปรินิพานณดงรังในแขวงเมืองกุสินารา พระอานนท์เถรเจ้าผู้เปนพุทธอุปฐาก ทูลถามถึงการที่พุทธสาวกจะควรปฏิบัติต่อพระพุทธสริรฉันใด มีพระพุทธฎีกาตรัสว่าให้/*4พระภิกษุทั้งหลายมุ่งหมายดับทุกข์ดับกิเลสอันเปนประโยชน์แห่งตนเถิด อย่าเปนกังวลด้วยการบูชาพระสริรของพระตถาคตเลย พวกกษัตริย์แลฆราวาสทั้งหลายเขาคงทำฌาปนกิจแล้วสร้างสถูปบัญจุสริรธาตุเหมือนอย่างพระเจ้าจักรพรรดิแต่ก่อนมาดังนี้ ครั้นพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพาน เหล่ามัลลกษัตริย์ซึ่งครองเมืองกุสินาราก็ช่วยกันถวายพระเพลิงพระพุทธสริร แล้วคิดจะสร้างพระสถูปประดิษฐานพระบรมธาตุไว้ณเมืองกุสินารา แต่ครั้งนั้นเมื่อข่าวว่าพระพุทธองค์เสด็จเข้าสู่ปรินิพาน แลถวายพระเพลิงพระพุทธสริรณเมืองกุสินาราทราบแพร่หลายไปถึงเมืองอื่น เจ้าเมืองที่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าหลายเมืองด้วยกัน ต่างให้ไปรับพระบรมธาตุเพื่อจะเชิญไปประดิษฐานไว้ให้มหาชนบูชาณเมืองของตน เดิมพวกมัลลกษัตริย์เมืองกุสินาราไม่ยอมให้ ข้างเจ้าเมืองอื่นก็จะเอาไปให้ได้ เกือบจะเกิดรบกันขึ้น หากโทณพราหมณ์ว่ากล่าวเกลี่ยไกล่จึงตกลงแบ่งพระบรมธาตุออกเปน ๘ ส่วน แล้วแจกไปณที่ต่าง ๆ คือ
๑ พระเจ้าอชาตศัตรู ได้ไปยังเมืองราชคฤห์มหานคร อันเปนราชธานีของมคธราฐในสมัยนั้น (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงราชะเคีย) ส่วน ๑
/*5๒ กษัตริย์สักยราช พระญาติวงศของพระพุทธองค์ ได้ไปยังเมืองกบิลพัสดุ์ (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงภูอิละอยู่ในเนปาลราฐ) ส่วน ๑
๓ กษัตริย์ลิจฉวี ได้ไปยังเมืองเวสาลี (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงเพสารห์) ส่วน ๑
๔ กษัตริย์ถุลิยะ หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าบุลิ ได้ไปยังเมืองอัลกัปป ส่วน ๑
๕ มหาพราหมณ์ครองเมือง ได้ไปยังเมืองเวฏฐทีปกะส่วน ๑
๖ กษัตริย์โกลิยะ ได้ไปยังรามคาม (เดี๋ยวนี้อยู่ในเขตเนปาลราฐ) ส่วน ๑
๗ มัลลกษัตริย์เมืองปาวา ได้ไปยังเมืองปาวา (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงปัทระโอนะ) ส่วน ๑
๘ มัลลกษัตริย์เมืองกุสินารา ได้ไว้ณเมืองกุสินารา (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงกาเสีย) ส่วน ๑
พระบรมธาตุที่แจกไปครั้งนั้น ต่างเมืองต่างก็สร้างพระสถูปเปนที่ประดิษฐานไว้ จึงเกิดมีพระธาตุเจดีย์ขึ้น ๘ แห่งเปนปฐม
พระสถูป (ซึ่งเรามักเรียกกันแต่ว่า “พระเจดีย์” เช่นที่ชอบสร้างตามวัด) นั้น มีประเพณีสร้างสำหรับบัญจุอัฐิธาตุมาแต่ก่อน/*6พุทธกาล ไม่ฉเพาะแต่สำหรับบัญจุอัฐิธาตุของพระเจ้าจักรพรรดิเท่านั้น สถูปที่สร้างบัญจุอัฐิธาตุบุคคลอื่นๆ ก็มี ดังปรากฎในคัมภีร์อรรถกถาธรรมบทว่าพระพาหิย เปนพุทธสาวกถูกโคชนถึงมรณภาพ พระพุทธองค์โปรดให้สร้างสถูปบัญจุอัฐิธาตุไว้มีตัวอย่างดังนี้ ถ้าว่าตามโบราณวัดถุที่ตรวจพบในอินเดียภายหลัง ถิึงศาสดาจารย์ซึ่งสอนสาสนาอื่น เช่นสาสนาไชนะของพวกเดียรถีนิครนถ์เปนต้น ก็มีสถูปสร้างบัญจุอัฐิธาตุของศาสดาโดยทำนองเดียวกัน พิเคราะห์ดูตามลักษณพระสถูปที่สร้างตั้งแต่โบราณมาตลอดกาลบัดนี้ เห็นว่าสถูปชั้นเดิมทีเดียวก็จะเปนแต่พูนดินขึ้นเปนโคกตรงที่ฝังอัฐิธาตุแล้วลงเขื่อนรอบกันดินพัง แลบนโคกนั้นทำนองจะปักร่มหรือฉัตรให้เปนเกียรติยศ การที่สร้างสถูปจะทำเปนขนาดใหญ่หรือขนาดน้อย แลจะทำโดยประณีตบัญจงหรือทำแต่พอใช้ได้ ก็แล้วแต่กำลังของผู้สร้าง ต่อชั้นหลังมาจึงตกแต่งแปลงรูปพระสถูปให้งดงามวิจิตรขึ้น เช่นแต่งกองดินให้เปนรูปทรง ทำเขื่อนให้เปนฐานแลชั้นทักษิณแลทำรูปบัลลังก์ตั้งบนหลังโคก แล้วต่อฉัตรให้เปนยอด ของเหล่านี้จะเกิดขึ้นในชั้นเมื่อพระพุทธสาสนารุ่งเรืองจนถึงเปนประธานของประเทศ ตั้งแต่สมัยแห่งพระเจ้าอโศกมหาราชเปนต้นมาทั้งนั้น
มูลเหตุแห่งบริโภคเจดีย์นั้น เรื่องก็เกิดขึ้นในเวลาเมื่อพระพุทธองค์ทรงประชวรใกล้จะเสด็จเข้าสู่ปรินิพานเหมือนกัน คือ พระอานนท์เถรเจ้าในเวลานั้นยังมิได้บัลลุมรรคผล ทูลปรารภว่าแต่ก่อนมาเหล่าภิกษุพุทธสาวกได้เคยเฝ้าแหนเห็นพระองค์สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าเนืองนิจ /*7เมื่อพระองค์เสด็จเข้าสู่ปรินิพานแล้ว มิได้เฝ้าแหนเห็นพระองค์ต่อไป ก็จะพากันว้าเหว่ สมเด็จพระมหากรุณาเจ้าจึงทรงอนุญาตที่สังเวชนิยสถานไว้ ๔ แห่ง สำหรับพุทธสาวกเหล่าใดใคร่จะเห็นพระองค์ ก็ให้ไปปลงธรรมสังเวชณที่แห่งใดแห่งหนึ่งใน ๔ แห่งนั้น คือ
๑ ที่พระตถาคตเจ้าประสูติ ณป่าลุมพินีในแขวงเมืองกบิลพัสดุ์ (เดี๋ยวนี้เรียกว่าตำบลรัมมินเด อยู่ในแขวงเนปาลราฐ) แห่ง ๑
๒ ที่พระตถาคตเจ้าตรัสรู้พระโพธิญาณ ณโพธิพฤกยมณฑลในแขวงเมืองคะยา (เดี๋ยวนี้เรียกว่าตำบลพุทธคะยา) แห่ง ๑
๓ ที่พระตถาคตเจ้าประทานปฐมเทศนา ณตำบลอิสิปัตนะมฤคทายวัน ในแขวงเมืองพาราณสี (เดี๋ยวนี้เรียกว่าตำบลสาร์นาถ) แห่ง ๑
๔ ที่พระตถาคตเจ้าเข้าสู่ปรินิพาน ณตำบลสาลวันในแขวงเมืองกุสินารา (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงกาเสีย) แห่ง ๑
ที่สังเวชนิยสถาน ๔ แห่งนี้ เปนบริโภคเจดีย์โดยพระบรมพุทธานุญาต นอกจากนี้ยังมีบริโภคเจดีย์เกิดขึ้นด้วยเหตุการณ์อีก ๒ แห่ง มีเรื่องตำนานปรากฎในหนังสือปฐมสมโพธิว่าเมื่อถวายพระเพลิงพระพุทธสริรนั้น โมริยกษัตริย์เจ้าเมืองปิบผลีวันให้ไปขอพระบรมธาตุช้าไป ทูตไปถึงเมืองกุสินาราเมื่อแบ่งพระบรมธาตุแจกไปเสียแล้ว ได้แต่พระอังคารถ่านที่ถวายพระเพลิงพระพุทธสริรไปสร้างพระสถูปบัญจุไว้ณเมืองปิบผลีวัน (เดี๋ยวนี้เรียกว่ารุทธบุระ) องค์ ๑ ส่วนโทณพราหมณ์/*8ผู้แบ่งพระบรมธาตุได้ทนานโลหะที่ตวงพระธาตุไป ก็ไปสร้างพระสถูปบัญจุไว้ในเขตเมืองกุสินารานั้นอีกองค์ ๑ พระสถูป ๒ องค์นี้ก็นับว่าเปนบริโภคเจดีย์ เพราะเนื่องด้วยองค์พระตถาคตเจ้าเช่นเดียวกับที่สังเวชนิยสถาน จึงเกิดบริโภคเจดีย์ขึ้นในชั้นแรกรวมเปน ๖ แห่งด้วยกัน
มูลเหตุแห่งธรรมเจดีย์นั้น อาศรัยพระพุทธบรรหารซึ่งทรงแสดงแก่เหล่าพระสาวกเมื่อก่อนเสด็จเข้าสู่ปรินิพาน ว่าพระธรรมจะแทนพระองค์ต่อไปดังนี้ สันนิฐานว่าเมื่อล่วงพุทธกาลมาแล้ว ผู้ที่เลื่อมใสในพระพุทธสาสนา บางพวกอยู่ห่างไกลธาตุเจดีย์ แลบริโภคเจดีย์ที่มีอยู่ในครั้งนั้น จะไปทำสักการบูชาได้ด้วยยากอยากจะมีเจดียสถานเปนที่บูชาบ้าง จึงมีผู้รู้พระบรมพุทธาธิบายแนะนำให้เขียนพระธรรมลงเปนตัวอักษรประดิษฐานไว้เปนที่บูชา โดยอาศรัยอ้างพระพุทธบรรหารซึ่งตรัสว่าพระธรรมจะแทนพระองค์นั้น จึงเกิดมีประเพณีสร้างธรรมเจดีย์ขึ้นอีกอย่าง ๑ มักเลือกเอาข้อพระธรรมที่เปนหัวใจในพระพุทธสาสนา เช่นคาถาแสดงพระอริยสัจ ว่า
“เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา	เตสํ เหตํุ ตถาคโต (อาห)
เตสญฺจ โย นิโรโธ	เอวํ วาที มหาสมโณ”
นี้เปนต้น มาจารึกเปนธรรมเจดีย์
อุเทสิกะเจดีย์นั้น เปนของสร้างขึ้นโดยเจตนาอุทิศต่อพระพุทธเจ้าเปนสำคัญ ไม่กำหนดว่าจะต้องเปนอย่างไร เพราะฉนั้นบันดาพุทธเจดีย์/*9ที่สร้างขึ้น ถ้ามิได้เปนธาตุเจดีย์หรือบริโภคเจดีย์ หรือธรรมเจดีย์แล้ว ก็นับว่าเปนอุเทสิกะเจดีย์ทั้งสิ้น
พิเคราะห์ดูโดยโบราณวัดถุที่ปรากฎอยู่ ดูเหมือนอุเทสิกะเจดียชอบทำกัน ในชั้นแรกจะทำเปนพุทธบัลลังก์ อาศรัยประเพณีอันมีมาแต่ครั้งพุทธกาล พุทธสาวกย่อมจัดตกแต่งอาสนะไว้รับเสด็จพระพุทธองค์ในเวลาเมื่อเสด็จไปโปรดสัตว์ณที่นั้น ๆ จึงสร้างพุทธบัลลังก์เปนที่สักการบูชาในเวลารำลึกถึงพระพุทธองค์เมื่อเสด็จเข้าปรินิพานแล้ว เรียกว่าอาสนะบูชากันสืบมา
ตอนที่ ๒ ว่าด้วยประวัติพุทธเจดีย์
/*10เมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพานแล้วได้ ๔ เดือน พระอริยสาวกทั้งปวงประชุมกันที่ถ้ำสัตตบรรณในแขวงเมืองราชคฤหมหานคร ราชธานีแห่งประเทศมคธราฐ ช่วยกันรวบรวมพระธรรมที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสสอน แลพระวินัยที่ได้ทรงบัญญัติไว้ให้เปนข้อปฏิบัติสำหรับพระภิกษุสงฆ์เข้าเปนระเบียบ พระมหากัสสปเถรเปนประธานในการประชุมนั้น ให้พระอานนท์ซึ่งทรงจำคำสั่งสอนของพระพุทธองค์ได้แม่นยำเปนผู้แสดงพระธรรมในที่ประชุม แลให้พระอุบาลีซึ่งเปนผู้เชี่ยวชาญในข้อสิกขาบทบัญญัติเปนผู้แสดงพระวินัย ครั้นที่ประชุมเห็นว่าถูกถ้วนตามพระพุทธฎีกาแล้ว ก็ชวนกันท่องบ่นจนจำได้ขึ้นปากเจนใจทั้งพระธรรมแลพระวินัย (ด้วยในสมัยนั้นยังไม่ใช้ประเพณีจดลงเปนตัวอักษร) การประชุมรวบรวมพระธรรมวินัยครั้งที่กล่าวนี้ เรียกในตำนานว่า “ปฐมสังคายนา” ครั้นเสร็จแล้วพระอริยเจ้าพุทธสาวกทั้งหลายก็แยกย้ายกันไปอยู่ต่างภูมิลำเนา เที่ยวสั่งสอนพระพุทธสาสนาแลให้อุปสมบทแก่ผู้ศรัทธาบวชเปนพระภิกษุสืบสายสักยบุตร ท่องจำพระธรรมวินัยตามที่ได้ทำปฐมสังคายนาถือเปนหลักพระพุทธสาสนาสืบมา ครั้นนานมาเมื่อพระอริยสาวกซึ่งได้ทำสังคายนาล่วงลับดับสูญสิ้นไป พระภิกษุผู้เปนหัวหน้าสานุศิษย์ในสำนักพระอริยสาวกองค์ใด ก็ได้เปนคณาจารย์ควบคุมพุทธบริษัทคณะนั้นๆ ต่อมา
/*11เรื่องพงศาวดารฝ่ายอาณาจักรสมัยนั้น ประเทศมคธราฐเริ่มเจริญรุ่งเรืองมาแต่พระเจ้าพิมพิสารปกครอง ครั้นถึงพระเจ้าอชาตศัตรูก็มีอานุภาพปราบปรามประเทศที่ใกล้เคียง คืออาณาเขตของพวกกษัตริย์ลิจฉวีเปนต้น ตลอดจนสามารถเอาประเทศโกศลราฐไว้ได้ในอำนาจ อาณาเขตของประเทศมคธราฐก็กว้างใหญ่ไพศาลยิ่งขึ้นโดยลำดับมา แต่ส่วนกษัตริย์ซึ่งปกครองมคธราฐนั้น ต่อมาพวกตระกูลนันทะ อันเปนตระกูลต่ำ ชิงได้ราชสมบัติจากเชื้อวงศพระเจ้าอชาตศัตรู แล้วย้ายราชธานีไปตั้งที่เมืองปาฏลีบุตร ครอบครองราชสมบัติสืบต่อกันมาหลายรัชกาล ตลอดสมัยนี้พระพุทธสาสนายังแพร่หลายไพบูลย์ด้วยผู้เลื่อมใสมีมาก แต่เมื่อล่วงพุทธกาลมาหลายชั่วบุคคลเข้า พระสงฆ์ต่างสำนัก แม้สังวัธยายพระธรรมวินัยตามระเบียบที่ทำปฐมสังคายนาเหมือนกันทั้งนั้นก็ดี ความคิดเห็นเกิดแตกต่างกันขึ้นด้วยต่างอาจารย์กัน ปรากฎในเรื่องตำนานว่าเมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพานแล้วได้ประมาณ ๑๐๐ ปี มีพระภิกษุคณะหนึ่งเรียกกันว่าพวกวัชชีบุตร อยู่ที่เมืองเวสาลี ทำนองจะถือเอาข้อความอันปรากฎอยู่ในมหาปรินิพพานสูตร ว่าพระพุทธองค์ได้ประทานอนญาตไว้ว่า ถ้าพระภิกษุทั้งปวงเห็นพร้อมกันว่าขุททานุขุททกะวินัย (คือข้อบังคับเล็กน้อย) บทใดซึ่งทรงบัญญัติไว้จะประพฤติไม่ได้สดวกก็ให้แก้ไขได้ ข้อนี้เปนมูล/*12พวกภิกษุคณะวัชชีบุตรจึงแก้ไขพระวินัยบัญญัติเปนวัดถุ ๑๐ ประการ มีเลิกสิกขาบทที่ห้ามมิให้กินอาหารนอกเพลแลที่ห้ามมิให้รับทรัพย์สินเงินทองเปนต้น พระภิกษุสงฆ์ที่เห็นชอบด้วยก็มี ที่ไม่เห็นชอบด้วยก็มี พระยศเถรหัวหน้าในพวกที่โต้แย้งจึงนิมนต์พระมหาเถรผู้เปนคณาจารย์อยู่สำนักอื่น ๆ มีพระสัพพกามีแลพระเรวัตเปนต้น กับทั้งคณะสงฆ์อีกเปนอันมาก มาประชุมกันที่เมืองเวสาลีวินิจฉัยวัดถุ ๑๐ ประการของพวกภิกษุวัชชีบุตร เห็นพร้อมกันว่าการที่แก้ไขพระวินัยนั้นไม่สมควร เพราะเมื่อครั้งพระอริยสาวกทำปฐมสังคายนาได้ลงมติไว้แล้ว ว่าถึงแม้พระพุทธองค์ได้ประทานอนุญาตก็ดี ก็หาควรจะแก้ไขพระวินัยให้ผิดแผกไปจากที่พระพุทธองค์ได้ทรงบัญญัติไว้ไม่ ครั้งนั้นทำนองพวกภิกษุวัชชีบุตรจะไม่ยอมเพิกถอนวัดถุ ๑๐ ประการ เหล่าสังฆนายกข้างฝ่ายพระยศเถรก็ไม่มีอำนาจที่จะบังคับบัญชาพวกภิกษุวัชชีบุตรได้ การถือพระวินัยจึงแตกต่างกันขึ้นเปน ๒ ลัทธิ ลัทธิที่พระสงฆ์พวกพระยศเถร ได้ชื่อเรียกว่า “เถรวาท ” เพราะคงถือตามพระเถรพุทธสาวกได้ทำสังคายนาไว้ ส่วนลัทธิที่พระสงฆ์พวกวัชชีบุตรถือนั้น ได้ชื่อเรียกว่า “อาจริยวาท” เพราะถือตามลัทธิอาจารย์แก้ไขในชั้นหลัง เมื่อการถือพระวินัยเกิดแตกต่างกันเปน ๒ พวกเช่นนั้นแล้ว พระมหาเถรทั้งหลายฝ่ายข้างพระยศเถรจึงประชุมพระภิกษุสงฆ์บันดาซึ่งมิได้เห็นชอบด้วยในวัดถุ ๑๐ ประการของพวกวัชชีบุตร พร้อมกันทำสังคายนาพระธรรมวินัยตามระเบียบ ซึ่งพระอริยสาวกได้รวบรวมนั้นซ้ำอีกครั้งหนึ่ง ให้ถูกต้อง/*13เหมือนกันหมดทุกคณะ การสังคายนาที่เมืองเวสาลีจึงนับเปนครั้งที่ ๒ เรียกในตำนานว่า “ทุติยสังคายนา” แต่เมื่อมีเหตุขึ้นครั้งนั้นแล้วต่อมาพระสงฆ์ก็เกิดแตกต่างกันเปน ๒ นิกาย พระสงฆ์พวกถือพระธรรมวินัยตามลัทธิเถรวาท ได้ชื่อเรียกว่า “สถวีร” พระสงฆ์ถือลัทธิอาจริยวาท (ทั้งพวกภิกษุวัชชีบุตร แลพวกอื่นซึ่งมิได้ถือตามลัทธิเถรวาท) ได้ชื่อเรียกว่า “มหาสังฆิกะ” แต่ข้อที่แตกต่างเห็นจะเปนแต่ถือผิดกันในสิกขาบทข้อที่ไม่สำคัญ ส่วนที่เปนข้อสำคัญแลตัวพระธรรมยังถืออย่างเดียวกันสืบมา แม้กิจวัตรต่าง ๆ พระสงฆ์ทุกพวกก็เห็นจะประพฤติเช่นเดียวกันอย่างประเพณีพระภิกษุในครั้งพุทธกาล เปนต้นว่าเมื่อถึงระดูแล้งก็เที่ยวสั่งสอนพระพุทธสาสนาตามประเทศใหญ่น้อย หรือมิฉนั้นก็เที่ยวหาที่สงัดบำเพ็ญสมณธรรม ต่อถึงระดูฝนจึงหยุดพักจำพรรษา หาอยู่ประจำณที่แห่งใดเปนถิ่นฐานภูมิลำเนาไม่ แต่ถึงสมัยชั้นนี้เกิดมีพระธาตุเจดีย์แลพระบริโภคเจดีย์ซึ่งได้กล่าวมาแล้ว เปนวัดถุที่บูชาแทนพระองค์พระพุทธเจ้า พวกที่ถือพระพุทธสาสนา ทั้งบรรพชิตแลคฤหัสถ์คงถือเปนกิจวัตรที่จะพึงไปกระทำสักการบูชาณพุทธเจดีย์สถานแห่งใดแห่งหนึ่ง เปนประเพณีมีขึ้น อย่างเช่นไปเฝ้าสมเด็จพระศาสดาจารย์เมื่อครั้งพุทธกาล พิเคราะห์ตามหลักฐานที่มีปรากฎ ดูเหมือนพวกพุทธบริษัทในสมัยเมื่อแรกล่วงพุทธกาล จะนับถือสังเวชนียสถาน คือตำแหน่งที่ซึ่งพระพุทธองค์ประสูติ ตรัสรู้ แสดงปฐมเทศนา แลปรินิพาน ๔ แห่งนี้ ยิ่งกว่าพระธาตุเจดีย์ที่บัญจุพระบรมสาริกธาตุ /*14คงเปนเพราะพระพุทธเจ้าได้ดำรัสไว้ว่าใครใคร่จะเห็นพระองค์เมื่อเสด็จดับขันธปรินิพานแล้ว ก็ให้ไปปลงธรรมสังเวชณที่แห่งหนึ่งแห่งใดใน ๔ แห่งนั้น แต่ส่วนพระธาตุเจดีย์หาได้มีพุทธบรรหารเช่นนั้นไม่ อีกประการหนึ่ง พระธาตุเจดีย์ที่เกิดมีขึ้น ๘ แห่งแต่แรกนั้น สังเกตตามชื่อเมืองที่ได้พระบรมธาตุไป ที่เปนเมืองใหญ่มีน้อย เพราะแจกตามแต่ที่มาขอ มิได้ถือเอาภูมิมณฑลเปนกำหนด พระธาตุเจดีย์ที่สร้างขึ้นบัญจุพระบรมธาตุเล่า ก็จะทำแต่ตามกำลังแลความสามารถของเมืองที่ได้พระบรมธาตุไป ประกอบทั้งเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เช่นเกิดศึกสงคราม หรือบ้านเมืองตกอยู่ในอำนาจพวกถือสาสนาอื่นเปนต้น อาศรัยเหตุทั้งปวงนี้ ภายในระยะเวลา ๒๐๐ ปีตั้งแต่พระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพานมา จึงปรากฎว่าพระธาตุเจดีย์เปนอันตรายสูญไปเสียหลายแห่ง กล่าวอธิบายไว้ในหนังสือเก่าบางเรื่อง ว่าเมื่อแจกพระบรมธาตุไปแล้วไม่ช้า พระมหากัสสปเถรคิดเกรงว่าพระบรมธาตุจะไปเปนอันตรายเสีย จึงบันดาลด้วยอิทธิฤทธิ์ไปเอาพระบรมธาตุมาถวายพระเจ้าอชาตศัตรู ให้รวบรวมไว้ที่เมืองราชคฤหมหานครทั้งหมด เว้นแต่ส่วนที่ได้ไปยังรามคามแห่งเดียว ครั้งนั้นพระยานาคหวงไว้จึงมิได้เอามา ความอธิบายนี้มีหลักฐานเพียงส่อให้เห็นว่า พระธาตุเจดีย์ที่สร้างขึ้นชั้นแรกนั้น อยู่ยั่งยืนมาแต่บางแห่ง แต่ส่วน/*15พระบริโภคเจดีย์ กล่าวคือที่สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งนั้น มีหลักฐานปรากฎว่าเปนที่พุทธบริษัทพอใจไปบูชาตั้งแต่แรกแลตลอดมาทุกสมัย ใช่แต่เท่านั้นยังเกิดนิยมที่พุทธปาฏิหาร ว่าเปนบริโภคเจดีย์เพิ่มขึ้นอิก ๔ แห่ง คือ
๑ ที่พระตถาคตเจ้าเสด็จลงจากดาวดึงส์สวรรค์ ณเมืองสังกัส (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงสุชานโกต) แห่ง ๑
๒ ที่พระตถาคตเจ้าทรงทำมหายมกปาฏิหาร ณเมืองสาวัดถี (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงสาเหตมาเหต) แห่ง ๑
๓ ที่พระตถาคตเจ้าทรงทรมานช้างนาฬาคิรี ณเมืองราชคฤห (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงราชะเคีย) แห่ง ๑
๔ ที่พระตถาคตเจ้าทรงทรมานพระยาวานร ณเมืองเวสาลี (เดี๋ยวนี้เรียกว่าแขวงเพสารห์) แห่ง ๑
แล้วเกิดนิยมพุทธบริขารว่าเปนบริโภคเจดีย์ อ้างที่ประดิษฐานพระพุทธบริขารไว้ในหนังสือเก่าอีก ๑๐ แห่ง คือ
๑ กายพันธ์กับบาตร อยู่ณเมืองปาฏลีบุตร
๒ ผ้าอุทกสาฎก อยู่ณเมืองปัญจาลราฐ
/*16๓ผ้าจัมขันธ์ อยู่ณเมืองโกศลราฐ
๔ ไม้สีพระทนต์ อยู่ณเมืองมิถิลา
๕ ผ้ากรองน้ำ อยู่ณเมืองวิเทหราฐ
๖ มีดกับกล่องเข็ม อยู่ณเมืองอินทปัตถ์
๗ รองพระบาทแลตลกบาตร อยู่ณบ้านอุสสิพราหมณคาม
๘ เครื่องลาด อยู่ณเมืองมกุฏนคร
๙ ผ้าไตรจีวร อยู่ณเมืองภัททราฐ
๑๐ นิสีทนสันถัต อยู่ณเมืองกุรุราฐ
แต่ที่ประดิษฐานพระพุทธบริขาร ๑๐ แห่งนี้ น่าสงสัยว่าจะเปนของเกิดสมมตกันขึ้นต่อชั้นหลังเมื่อพระพุทธกาลล่วงแล้วช้านาน
ประเพณีที่พวกพุทธบริษัทไปกระทำพุทธบูชายังที่สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งนั้น สันนิษฐานว่าน่าจะเปนต้นเหตุให้เกิดมีสังฆาราม หรือซึ่งเราเรียกกันว่า “วัด” ขึ้นในมัชฌิมประเทศ เพราะเมื่อครั้งพุทธกาล เหล่าพุทธสาวกทั้งหลาย ที่อยู่ปฏิบัติวัดถากพระพุทธองค์เนืองนิจ เช่นพระอานนท์เถรเจ้าเปนต้นก็มี ที่ไปสู่พระพุทธสำนักเฝ้าแหนในเวลามีโอกาศเปนมื้อเปนคราวก็มี ที่ได้พบปะเฝ้าแหนในเวลา/*17พระพุทธองค์เสด็จเที่ยวจาริกไปในนานาประเทศก็มี ครั้นพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพานขาดการที่ได้เคยเฝ้าแหนเห็นพระองค์เหมือนเช่นแต่ก่อน พวกพุทธสาวกที่รำลึกถึงพระพุทธเจ้า ก็คงพากันไปยังที่สังเวชนียสถานแห่งใดแห่งหนึ่ง ตามที่มีพระบรมพุทธานุญาตดังกล่าวมาแล้ว ที่สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งจึงเกิดเปนตำบลที่สมาคมของพวกพุทธบริษัท เห็นจะมีคนไปประชุมกันไม่ขาด พวกนี้ไปแล้วมีพวกนั้นมาเล่า มีจำนวนคนประชุมอยู่มากบ้างน้อยบ้างเนืองนิจ อาศรัยเหตุนี้น่าจะมีพวกชาวบ้านแถวตำบลนั้น คิดแสวงหาผลประโยชน์ด้วยการสร้างที่พักอาศรัยแลเลี้ยงดูพวกอาคันตุกะขึ้นก่อน แล้วมีผู้ศรัทธาทำบุญด้วยสร้างที่อาศรัยถวายพระภิกษุสงฆ์ ฝ่ายพระภิกษุก็เห็นจะเกิดมีผู้ที่สมัคอยู่ประจำทำการบำรุงรักษาสังเวชนียสถานเพื่อการกุศล จึงสันนิษฐานว่า การที่พระภิกษุสงฆ์อยู่ประจำบำรุงรักษาสังเวชนียสถานนั้น จะเปนมูลเหตุที่เกิดมีวัดเช่นเราเข้าใจกันบัดนี้ แลอาจจะเปนมูลเหตุให้เกิดวัดขึ้นในที่ตำบลอื่น ๆ ต่อออกไป เพราะพวกพุทธบริษัทซึ่งไปบูชายังที่สังเวชนียสถาน ที่เปนผู้อยู่ใกล้ไปได้ง่ายมีน้อย ที่เปนผู้อยู่บ้านอื่นเมืองไกลในจตุรทิศ ไปถึงได้ด้วยยากมีมาก พวกที่อยู่ไกลคงอยากให้มีเจดียสถานอยู่ในที่ใกล้ภูมิลำเนาของตน ให้ไปบูชาได้ง่าย ก็ในบันดาพระบริโภคเจดีย์พระพุทธเจ้าได้ประทานอนุญาตไว้น อาจเปนสังหาริมวัดถุแบ่งภาคไปประดิษฐานณที่อื่นได้แต่ต้นโพธิที่พุทธคะยา/*18อย่างเดียว อาศรัยเหตุนั้นผู้อยู่ห่างไกลเมื่อไดไปบูชาณที่พระพุทธองค์ตรัสรู้แล้ว จึงเก็บเมล็ดพรรณพระศรีมหาโพธิ์จากต้นเดิมไปเพาะปลูกยังบ้านเมืองที่ตนอยู่ แลบูชาเปนบริโภคเจดีย์ต่อออกไป บางพวกก็สร้างพุทธอาสน์ขึ้นเปนอุเทสิกะเจดีย์บูชาพระพุทธคุณในบ้านเมืองของตน ตามแบบอย่างพระอริยสาวกได้เคยกระทำมาในครั้งพุทธกาล บางพวกก็สร้างพระธรรมเจดีย์ดังกล่าวมาแล้ว เปนเหตุให้เกิดมีเจดียสถานขึ้นณที่อื่น ๆ เมื่อเจดียวัดถุเกิดมีขึ้นณที่แห่งใด ก็จำต้องมีการบำรุงรักษา จึงมีสังฆารามที่พระภิกษุสงฆ์อยู่ประจำเกิดขึ้นณที่เจดียสถานนั้น ๆ แท้จริงอันสังฆารามเปนของมีมาแล้วแต่ในครั้งพุทธกาล ดังเช่นเวฬุวนารามในเมืองราชคฤหมหานคร ซึ่งพระเจ้าพิมพิสารถวายแก่พระพุทธองค์ แลเชตวนารามของอนาถบิณฑิกะมหาเศรษฐีถวายที่ในสาวัดถีเปนต้น แต่อารามครั้งพุทธกาลเปนที่พระพุทธองค์กับพระสงฆ์อาศรัยชั่วเวลาเสด็จสำนักในเมืองนั้น ๆ เวลาเสด็จเที่ยวจาริก อารามก็ทิ้งว่างเปล่า หามีพระสงฆ์อยู่ประจำไม่ แต่สังฆารามซึ่งเกิดขึ้นภายหลังพุทธกาลมีเจดียวัดถุที่สักการะบูชาแทนองค์พระพุทธเจ้าประจำอยู่ แลมีผู้คนพากันไปบูชาเนืองนิจ จึงต้องมีผู้อยู่ประจำบำรุงรักษาด้วยประการฉนี้
ความที่กล่าวมาแม้เปนข้อสันนิษฐาน ด้วยไม่มีหนังสือเรื่องใดกล่าวความไว้ให้ทราบได้ชัดเจนก็จริง แต่มีเค้าเงื่อนอยู่บ้าง ดังเช่นประเพณีที่ถือกันมาจนทุกวันนี้ ว่าต้นโพธิ์เปนสิ่งสำคัญอันหนึ่งซึ่งควรปลูกในวัด แลต้นโพธิ์ซึ่งปลูกกันตามวัดนั้นย่อมเสาะแสวงหาฉเพาะ/*19พืชพรรณอันมาแต่ต้นเดิมณเมืองพุทธคะยา เรียกว่า “พระศรีมหาโพธิ” ฉนี้ เห็นได้ว่าประเพณีนับถือพืชพรรณพระศรีมหาโพธิที่เมืองพุทธคะยาคงเกิดมีขึ้นในอินเดียก่อน แลมีในเรื่องพงศาวดารประกอบว่าเมื่อพระพุทธสาสนาไปประดิษฐานในลังกาทวีป พระเจ้าอโศกมหาราชได้ประทานต้นโพธิ์พรรณพระศรีมหาโพธิที่เมืองพุทธคะยาไปยังพระเจ้าเทวานัมปิยดิศให้ปลูกในลังกาทวีป ยังปรากฎอยู่ณเมืองอนุราธบุรีจนทุกวันนี้ ก็คงเปนเพราะพระเจ้าเทวานัมปิยดิศใคร่จะให้มีพระบริโภคเจดีย์ขึ้นในลังกาทวีป เหมือนเช่นมีที่ในอินเดีย เค้าเงื่อนอีกอย่างหนึ่งนั้น คือเมื่อเจ้าพนักงารตรวจรักษาของโบราณที่ในอินเดีย ขุดขนดินที่กลบโบราณวัดถุณพระบริโภคเจดีย์ มีที่อิสีปัตนะมฤคทายวันเปนต้น พบรอยก่อสร้างสังฆารามไว้กว้างขวาง เปนฝีมือก่อสร้างในสมัยเมื่อพระพุทธสาสนารุ่งเรืองในชั้นหลังจริงอยู่ แต่น่าสันนิษฐานว่าสังฆารามจะมีอยู่ณที่นั้นก่อนแล้ว พระเจ้าแผ่นดินผู้เปนพุทธสาสนูปถัมภก มีพระเจ้าอโศกมหาราชเปนต้น จะเปนแต่บุรณะให้ใหญ่โตไพบูลย์ขึ้น หาใช่จะพึ่งคิดให้มีพระสงฆ์ไปอยู่ประจำณที่เจดียสถานในสมัยนั้นไม่
ตอนที่ ๓ สมัยแรกพระพุทธสาสนาเปนประธานของประเทศ
/*20เมื่อพุทธกาลล่วงมาได้ราว ๒๐๐ ปี พระเจ้าอาเลกซานเดอ เมืองมสิโดเนียมีอานุภาพขึ้นในยุโรป ยกรี้พลพวกโยนก เที่ยวปราบปรามต่างประเทศ ขยายราชอาณาเขตออกมาทางทิศตวันออก จนถึงแผ่นดินอินเดียเมื่อ พ.ศ. ๒๑๖ แต่ยังมิทันที่จะได้มคธราฐไว้ในอำนาจ พระเจ้าอาเลกซานเดอมหาราชถึงทิวงคต ราชอาณาเขตที่พระเจ้าอาเลกซานเดอรวบรวมไว้ได้แตกกันออกเปนหลายก๊ก ชาวโยนกที่เปนแม่ทัพของพระเจ้าอาเลกซานเดอ ต่างตั้งตัวเปนเจ้าแผ่นดินครองบ้านเมืองเปนหลายอาณาเขตด้วยกัน มีพวกโยนกตามมาตั้งภูมิลำเนาอยู่ในอาณาเขตเหล่านั้นเปนอันมาก ในคราวเกิดยุคเข็ญทางปลายแดนอินเดียฝ่ายตวันตก เมื่อพระเจ้าอาเลกซานเดอมหาราชมาย่ำยีครั้งนั้น มีชาวอินเดียคนหนึ่งชื่อจันทรคุปต์ เกิดในสกุลโมลียะ เปนผู้มีสติปัญญาสามารถอาศรัยโอกาศในเวลาอาณาเขตของพระเจ้าอาเลกซานเดอแตกกันเปนหลายก๊ก ซ่องสุมผู้คนที่แตกฉานอยู่ทางชายแดนอินเดียข้างตวันตกรวบรวมเปนบริวารได้เปนอันมาก แล้วตีบ้านเมืองอันเปนอาณาเขตมคธราฐขยายอำนาจเข้ามาโดยลำดับ จนชิงราชสมบัติในมคธราฐได้/*21เมื่อ พ.ศ. ๒๒๑ ก็ราชาภิเษกเปนพระมหากษัตริย์ทรงพระนามว่าพระเจ้าจันทรคุปต์ เปนปฐมกษัตริย์โมลียราชวงศ ครองเมืองปาฏลีบุตรมหานครเปนราชธานี แลครั้งนั้นทางแว่นแคว้นแดนดินต่ออินเดียไปทางตวันตก อันพวกโยนกแยกอาณาเขตของพระเจ้าอาเลกซานเดอตั้งเปนหลายก๊กนั้น พระเจ้าเซลอยโกสได้ครองก๊กหนึ่ง ซึ่งเรียกนามว่าประเทศแบคเตรีย (บัดนี้อยู่ในเขตเตอกิสถาน แลประเทศอาฟฆานิสถาน) หมายจะขยายอาณาเขตเข้ามาในแผ่นดินอินเดียอย่างเช่นพระเจ้าอาเลกซานเดอมหาราช จึงยกกองทัพบุกรุกตีบ้านเมืองชายแดนมคธราฐเข้ามา ได้สู้รบกันกับกองทัพพระเจ้าจันทรคุปต์ พวกโยนกสู้ชาวอินเดียไม่ได้ พระเจ้าเซลอยโกสต้องขออย่าทัพ โดยยอมยกราชธิดาให้เปนมเหษีของพระเจ้าจันทรคุปต์ แลยกหัวเมืองในแว่นแคว้นคันธารราฐ (คือที่เปนมณฑลพายัพในอินเดีย แลต่อไปจนที่เปนหัวเมืองข้างฝ่ายใต้ของประเทศอาฟฆานิสถานบัดนี้) ให้เปนอาณาเขตของมคธราฐด้วย แต่นั้นพระเจ้าจันทรคุปต์ก็รุ่งเรืองเกียรติยศเปนพระเจ้าราชาธิราชขึ้นในมัชฌิมประเทศ ครั้นพระเจ้าจันทรคุปต์ทิวงคต ราชโอรสได้รับรัชทายาท ทรงพระนามว่าพระเจ้าพินทุสารอมิตฆาฏ เปนพระเจ้าราชาธิราชต่อมา แผ่ราชอาณาเขตกว้างขวางออกไปกว่าแต่ก่อน ทั้งทางทิศเหนือแลทิศตวันออก แลตั้งอุปราชไปครองประเทศต่าง ๆ ที่ได้ไว้ในราชอาณาเขต ราชโอรสองค์หนึ่งทรงนามว่าอโศกราชกุมาร ได้เปนอุปราชครองมณฑลอะวันติ อยู่ณเมืองอุชเชนีทางทิศตวันตกเฉียงใต้แห่งมคธราฐ/*22อยู่จนพระราชบิดาทิวงคต แล้วได้ราชสมบัติเมื่อราว พ.ศ. ๒๗๐ ทรงพระนามว่า พระเจ้าอโศกปิยทัสสี ครองราชอาณาจักรเปนพระเจ้าราชาธิราชต่อมา เปนรัชกาลที่ ๓ ในโมลิยราชวงศ พระเจ้าอโศกแรกได้เสวยราชย์ก็ตั้งพระราชหฤทัยจะขยายราชอาณาเขตให้กว้างขวางใหญ่ยิ่งออกไปตามเยี่ยงอย่างพระเจ้าอัยกาแลพระราชบิดาได้ประพฤติมาแต่ก่อน จึงยกกองทัพลงไปตีประเทศกาลิงคราฐ หมายจะขยายราชอาณาเขตต่อลงไปทางฝ่ายใต้ แต่เมื่อพระเจ้าอโศกทำสงครามมีชัยชนะได้ประเทศกาลิงคราฐไว้ในอำนาจ ทรงทราบว่าในการที่รบพุ่งกันครั้งนั้น พวกชาวกาลิงคราฐถูกฆ่าฟันตายตั้งแสน ก็เกิดสังเวชพระราชหฤทัย ดำริห์ว่าการที่พระมหากษัตริย์แสวงหาเกียรติยศแลอาณาเขตด้วยทำให้มนุษย์ต้องเดือดร้อนล้มตายอย่างนั้นหาควรไม่ แต่นั้นพระเจ้าอโศกก็เกิดเลื่อมใสเห็นจริงในพระพุทธสาสนา เลิกทำศึกสงคราม ขวนขวายแต่ในการที่จะทำนุบำรุงพระราชอาณาเขตโดยทางธรรมต่อมา จนได้พระนามปรากฎว่า “พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช” ด้วยประการฉนี้
ตรงนี้จะแสดงความวินิจฉัยแทรกลงสักหน่อย ด้วยเรื่องราชประวัติแห่งพระเจ้าอโศกมหาราช แต่ก่อนกล่าวกันมาตามความที่ปรากฎในหนังสือเรื่องมหาวงศ ซึ่งพระมหานามเถรแต่งในลังกาทวีปเปนสำคัญ ครั้นภายหลังนักปราชญ์ตรวจค้นของโบราณในอินเดีย พบศิลาจารึกของพระเจ้าอโศก อ่านได้ความแตกต่างกันกับที่กล่าวในหนังสือมหาวงศหลายข้อ อีกประการหนึ่ง ในเรื่องมหาวงศ เมื่อกล่าวถึงเหตุที่ทำให้/*23พระเจ้าอโศกทรงเลื่อมใสพระพุทธสาสนา มักอ้างไปในทางข้างปาฏิหาร มิได้พิจารณาพฤติการทางฝ่ายอาณาจักร จึงลองวินิจฉัยเหตุที่พระเจ้าอโศกทรงเลื่อมใสทำนุบำรุงพระพุทธสาสนาดูในที่นี้ เห็นว่าแม้พระเจ้าอโศกจะทรงเบื่อหน่ายการทำศึกสงครามก็ดี ก็ยังคงเปนพระเจ้าราชาธิราชปกครองพระราชอาณาจักรอันกว้างใหญ่ไพศาล หน้าที่ของพระราชามหากษัตริย์ยังมีประจำพระองค์อยู่ คือที่จะต้องระวังรักษาพระราชอาณาเขต มิให้อริราชศัตรูภายนอกบังอาจเข้ามาย่ำยี แลอย่าให้มีศัตรูภายในก่อการกำเริบขึ้น ครั้งนั้นพระเจ้าอโศกได้แผ่พระราชอาณาเขตกว้างขวางออกไปกว่าเดิมอีก ๒ มณฑล เรียกชื่อในศิลาจารึกของพระเจ้าอโศกว่ามณฑล “โตสาลี” (ซึ่งผู้ศึกษาโบราณคดีสันนิษฐานว่าจะเปนแว่นแคว้นเธาลีในอาณาเขต โอริสสะ) มณฑล ๑ มณฑล “สุวรรณคิรี” (ซึ่งผู้ศึกษาโบราณคดียังหาหลักฐานไม่พบว่าจะเปนที่ไหน เข้าใจว่าจะอยู่มาทางข้างตวันออก) มณฑล ๑ กำลังทแกล้วทหารที่จะป้องกันรักษาราชอาณาเขตก็ดี แลราชานุภาพสำหรับปราบปรามผู้ประพฤติล่วงลเมิดภายในราชอาณาเขตก็ดี เชื่อว่าคงมีอยู่ตามเดิมหมด มิได้ลดหย่อนเพราะเหตุที่เลิกทำศึกสงคราม เปนแต่พระเจ้าอโศกสิ้นพระราชประสงค์ที่จะเที่ยวรบพุ่งตีบ้านเมืองขยายราชอาณาเขตต่อออกไปอีก ข้อนี้ก็ควรยกย่องพระเกียรติยศแต่ว่าไม่เปนอัศจรรย์ เพราะพระเจ้าแผ่นดิน/*24ซึ่งมีอานุภาพมากถึงปานนั้น แม้ไม่ไปเบียดเบียนใคร ใครก็ไม่กล้ามาเบียดเบียน ข้ออัศจรรย์อยู่ที่เมื่อเลิกทำสงครามแล้ว พระเจ้าอโศกทรงพยายามปกครองไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินโดยธรรมานุภาพ ก็ลักษณที่ปกครองโดยธรรมานุภาพนั้น จะผิดกับวิธีการปกครองอย่างแต่ก่อนเปนประการใด ข้อนี้สันนิษฐานว่าโดยย่อ คือแต่ก่อนนั้นวิธีรัฐบาลปกครองราษฎร เปนอย่างนายปกครองบ่าว Autocratic พระเจ้าอโศกทรงเปลี่ยนแปลงเปนอย่างบิดาปกครองบุตร Paternal คือนอกจากการปกครองให้บ้านเมืองเปนสันติสุข แลทำนุบำรุงให้เกิดประโยชน์ต่าง ๆ ในทางโลก พระเจ้าอโศกมีพระราชประสงค์จะชักจูงอาณาประชาราษฎรให้ประพฤติธรรมปฏิบัติเปนพลเมืองดีด้วย ข้อนี้เปนมูลเหตุให้พระเจ้าอโศกทรงปรารภถึงสาสนา ซึ่งสอนธรรมปฏิบัติ ปรากฎในศิลาจารึกว่า ในสมัยนั้นคติธรรมที่มีผู้คนนับถือมากในมคธราฐมีอยู่ ๔ คติด้วยกัน คือคติธรรมตามพระพุทธสาสนา ๑ คติธรรมตามสาสนาพราหมณ์ ๑ คติธรรมตามสาสนาไชนะของพวกเดียรถีย์นิครนถ์ ๑ แลคติธรรมของพวกอาชีวก ๑ พระเจ้าอโศกทรงพระราชดำริห์เห็นว่าคติธรรมในพระพุทธสาสนาล้ำเลิศประเสริฐกว่าสาสนาอื่นๆ จึงทรงอุปถัมภกยกพระพุทธสาสนาขึ้นประกาศสั่งสอนเปนศีลธรรมแก่ประชาชน พระพุทธสาสนาจึงได้ขึ้นสู่ฐานะสาสนาอันเปนประธานแห่งประเทศแต่นั้นมา แต่ลัทธิสาสนาอื่น ๆ พระเจ้าอโศกก็มิได้ทรงเบียดเบียน เปนแต่ไม่ทรงทำนุบำรุงเท่าพระพุทธสาสนา
/*25การที่พระเจ้าอโศกมหาราชทรงอุปถัมภกยกพระพุทธสาสนาขึ้นเปนประธานสำหรับประเทศ แม้เนื่องในรัฏฐาภิปาลโนบายก็ดี แต่ปรากฎหลักฐานในที่ทั้งปวง มีคำจารึกของพระเจ้าอโศกทรงประกาศเองเปนต้น ว่าทรงเลื่อมใสในพระพุทธสาสนาโดยแท้จริงอย่างมั่นคง ถึงได้อุทิศถวายพระองค์เปนอุบาสก แล้วได้เสด็จออกทรงผนวชเปนพระภิกษุภาวะอยู่คราวหนึ่ง (เปนต้นแบบอย่างที่พระเจ้าแผ่นดินผู้เปนพุทธสาสนูปถัมภกในสมัยชั้นหลังต่อมา มีบางพระองค์ออกทรงผนวชชั่วคราวปรากฎจนในสยามประเทศนี้ เช่นพระมหาธรรมราชาลิทัย ซึ่งครองกรุงสุโขทัย แลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งครองกรุงศรีอยุธยาเปนต้น) แล้วทรงพระราชอุสาหะเสด็จไปนมัสการถึงที่สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่ง แลทรงสร้างพุทธเจดียสถานขึ้นณที่ต่าง ๆ เปนอันมาก บันดาโบราณเจดีย์ไม่ว่าสาสนาใด ๆ ที่ปรากฎอยู่ในอินเดียจนทุกวันนี้ ของเก่าที่สุดล้วนเปนพุทธเจดีย์ที่พระเจ้าอโศกทรงสร้างทั้งนั้น ด้วยแต่ก่อนนั้นชาวอินเดียมักชอบสร้างแต่ด้วยเครื่องไม้ มาเริ่มสร้างเปนเครื่องศิลาในครั้งพระเจ้าอโศก จึงอยู่มาได้ถาวร
ข้อสำคัญอันเปนคุณแก่พระพุทธสาสนา ซึ่งพระเจ้าอโศกได้ทรงอุปถัมภ์บำรุงนั้น ถ้าว่าโดยลักษณการก็เปน ๓ อย่าง คือการสังคายนาพระธรรมวินัยอย่าง ๑ การสอนพระพุทธสาสนาให้แพร่หลายไปยังนานาประเทศอย่าง ๑ กับการสร้างพุทธเจดีย์ด้วยอีกอย่าง ๑ เรื่องการสังคายนา/*26นั้นเดิมเมื่อพระเจ้าอโศกเริ่มทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนา พระภิกษุสงฆ์ในอินเดียยังต่างกันเปน ๒ นิกาย คือ เปนพวกที่ถือลัทธิเถรวาทนิกาย ๑ ถือลัทธิอาจริยวาทนิกาย ๑ เนื่องมาจากเหตุซึ่งเกิดขึ้นครั้งทำทุติยสังคายนาดังกล่าวมาแล้ว แต่เมื่อถึงสมัยชั้นนี้ยังเกิดถือลัทธิต่าง ๆ ในนิกายอันเดียวกัน นิกายหนึ่งมีลัทธิเรียกชื่อต่างๆ กันกว่าสิบลัทธิ พระเจ้าอโศกทรงเลื่อมใสในพระโมคลีบุตรดิศเถร ผู้เปนสังฆนายกนิกายเถรวาทที่ถือลัทธิเรียกว่าวิภัชชวาที จึงทรงอุปการะยกย่องพระสงฆ์ซึ่งเปนสหธรรมิกแห่งพระโมคลีบุตรดิสเถร ในหนังสือมหาวงศกล่าวว่า เมื่อพวกเดียรถีย์เห็นว่าพระภิกษุสงฆ์ได้ลาภสักการต่าง ๆ แต่ราชสำนัก ก็พากันเข้าปลอมบวชเปนพระภิกษุเปนอันมาก จนเปนเหตุให้เกิดรังเกียจกันขึ้นในสงฆมณฑล ความทราบถึงพระเจ้าอโศกมหาราช จึงให้พิจารณาด้วยการไล่เลียงคติ ถ้าภิกษุรูปใดแสดงคติวิปลาศเห็นพิรุธก็ให้สึกเสียจนสิ้นมลทินในสงฆมณฑลแล้ว จึงทรงอาราธนาพระสงฆ์ มีพระโมคลีบุตรดิสเถรเปนประธาน ให้ประชุมกันทำสังคายนาพระธรรมวินัยที่กรุงปาตลีบุตรมหานครราชธานีอีกครั้งหนึ่ง นับเปนครั้งที่ ๓ เรียกว่า “ตติยสังคายนา” เรื่องตรงนี้สันนิษฐานว่าเหตุที่แท้เห็นจะเกิดแต่ข้อที่พระสงฆ์แตกกันเปนนิกายเถรวาทแลอาจริยวาท มาแต่ครั้งทำทุติยสังคายนานั้นเอง ในระยะเวลา ๑๐๐ ปีตั้งแต่แตกกันมานั้น พวกภิกษุสงฆ์นิกายอาจริยวาทเห็นจะแก้ไขพระธรรมวินัยให้ฟั่นเฟือนหนักขึ้นอีกจนสงฆ์ ๒ นิกายกลายเปนนานาสังวาสร่วมสังฆกรรมกันไม่ได้ เห็นจะ/*27เปนด้วยเหตุนี้ พระเจ้าอโศกจึงให้กำจัดภิกษุพวกอาจริยวาทเสียจากสงฆมณฑล ให้คงมีแต่พระสงฆ์นิกายเถรวาท แล้วให้ทำสังคายนาเพื่อจะให้พระสงฆ์ถือพระธรรมวินัยเปนลัทธิอันเดียวกันทั้งหมด เหตุที่ทำตติยสังคายนาสันนิษฐานเห็นว่าจะเปนเช่นกล่าวมานี้ อันการสังคายนาพระธรรมวินัยพวกถือพระพุทธสาสนาทุกประเทศยอมรับร่วมกันเพียง ๓ ครั้งเท่านี้ แต่นี้ไปเมื่อพระพุทธสาสนาแพร่หลายไปถึงนานาประเทศ ต่างประเทศก็ทำสังคายนาตามเหตุการณ์ที่มีในประเทศนั้น ๆ หานับร่วมกันไม่
พระธรรมวินัยที่สาธยายในครั้งทำตติยสังคายนาครั้งที่ ๓ ใช้ภาษามคธ วิธีสังคายนาที่ทำก็เห็นจะเปนทำนองเดียวกับที่ได้ทำมา ๒ ครั้งแต่ก่อน จะผิดกันเปนข้อสำคัญก็แต่ที่ต้องเลือกคัดวาทะอื่นซึ่งมีแซกแซงในพระธรรมวินัยออกเสียเปนอันมาก คงไว้แต่ที่เชื่อว่าตรงตามวาทะซึ่งพระอริยสาวกได้เรียบเรียงไว้เมื่อครั้งทำปฐมสังคายนาแล้วท่องจำสั่งสอนกันสืบมา ด้วยในสมัยครั้งพระเจ้าอโศกนั้น ก็ยังมิได้เขียนพระไตรปิฎกลงไว้เปนตัวอักษร ถึงกระนั้นก็เปนประโยชน์ยั่งยืนมาจนกาลบัดนี้ เพราะพระธรรมวินัยไตรปิฎกอันเปนภาษามคธตามระเบียบซึ่งทำตติยสังคายนาแพร่หลายไปถึงนานาประเทศ พร้อมกับพระพุทธสาสนา/*28ไปประดิษฐานแต่เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกยังเปนหลักของพระพุทธสาสนาอยู่จนทุกวันนี้
เรื่องพระเจ้าอโศกมหาราชให้สอนพระพุทธสาสนาแพร่หลายไปยังนานาประเทศนั้น มีหลักฐานปรากฎทั้งในหนังสือมหาวงศแลในศิลาจารึกของพระเจ้าอโศก แต่รายการที่กล่าวผิดกันชอบกล ในหนังสือมหาวงศกล่าวว่า พระเจ้าอโศกทรงอาราธนาให้พระสงฆ์ไปเที่ยวสอนพระสาสนา แสดงนามพระสงฆ์แลนามประเทศที่ไปสอนไว้ดังนี้ คือ
๑ ให้พระมหาเทวเถรไปยังมหิสมณฑล (คือแว่นแคว้นข้างใต้ลำน้ำโคทาวารี อันเปนประเทศไมสอบัดนี้) แห่ง ๑
๒ ให้พระรักขิตเถรไปยังวันวาสีประเทศ (คือแว่นแคว้นกะนาราเหนือ อันเปนเขตเมืองบอมเบบัดนี้) แห่ง ๑
๓ ให้พระธรรมรักขิตเถรไปยังปรันตปะประเทศ (คือแว่นแคว้นตอนชายทะเลข้างเหนือเมืองบอมเบบัดนี้) แห่ง ๑
๔ ให้พระมหาธรรมรักขิตเถรไปยังมหารัฐประเทศ (คือแว่นแคว้นข้างยอดลำน้ำโคทาวารี) แห่ง ๑
๕ ให้พระมัชฌันติกะเถรไปยังกัสมิระแลคันธาระประเทศ (คือที่เรียกว่าประเทศแคชเมียแลอาฟฆานิสถานบัดนี้) แห่ง ๑
/*29๖ ให้พระมัชฌิมเถรไปยังหิมวันตประเทศ (คือมณฑลที่ตั้งอยู่เชิงเขาหิมาลัย มีเนปาลราฐเปนต้น) แห่ง ๑
๗ ให้พระมหารักขิตเถรไปยังโยนโลกประเทศ (คือเมืองที่พวกโยนกได้มาเปนใหญ่ อยู่ในแดนประเทศเปอเซียบัดนี้) แห่ง ๑
๘ ให้พระมหินทรเถร อันเปนราชบุตรของพระเจ้าอโศก ไปยังลังกาทวีป แห่ง ๑
๙ ให้พระโสณะเถร กับพระอุตรเถร ไปยังสุวรรณภูมิประเทศ แห่ง ๑
ความซึ่งกล่าวในหนังสือมหาวงศมีหลักฐานที่พบอัฐิธาตุณเจดียคิรี (ในหมู่พระสาญจิเจดีย์) ในอินเดีย มีหนังสือจารึกบอกไว้ที่ผะอบว่าเปนอัฐิธาตุของพระมัชฌิมเถร ผู้เปนสังฆนายกในหิมวันตประเทศดังนี้ จึงฟังได้ว่าเปนความจริงส่วนหนึ่ง
ส่วนศิลาจารึกของพระเจ้าอโศกมิได้กล่าวถึงการที่ให้พระสงฆ์ไปเที่ยวสอนพระสาสนา แต่กล่าวว่าได้ให้ราชทูตเชิญพระธรรมไปแสดงถึงนานาประเทศ บอกนามไว้ตรงกับประเทศตริโปลี อียิปต์ สิเรีย /*30ตลอดจนถึงประเทศครีสแลมสิโดเนียในยุโรป เหตุที่กล่าวแตกต่างกันดังนี้ สันนิษฐานว่าเห็นจะเปนเพราะท่านผู้แต่งหนังสือมหาวงศได้ฟังแต่เรื่องส่วนที่เกี่ยวด้วยพระภิกษุสงฆ์ ฝ่ายการที่จารึกศิลา (แผ่นนั้น) ประสงค์จะแสดงพระเกียรติแก่มหาชนในพระราชอาณาจักร จึงตัดเอาแต่เรื่องซึ่งแต่งราชทูตไปแสดงคุณพระพุทธสาสนายังนานาประเทศมาประกาศ เมื่อพิจารณาดูหลักฐานทั้งปวงที่ปรากฎอยู่ สอบกับภูมิแผนที่แลคิดสันนิษฐานประกอบ เห็นว่าลักษณการที่พระเจ้าอโศกมหาราชให้สอนพระพุทธสาสนาไปยังนานาประเทศ น่าจะเปนเช่นกล่าวต่อไปนี้
คือพระเจ้าอโศกทรงบำรุงพระพุทธสาสนาเนื่องในรัฏฐาภิปาลโนบาย หรือว่าอีกอย่างหนึ่ง ทรงพระราชดำริห์จัดวิธีปกครองขึ้นอย่างใหม่ให้พุทธจักรกับอาณาจักรเปนเครื่องอุปการแก่กัน คงลงมือจัดการปกครองอย่างนั้นในราชธานีแลมณฑลที่ใกล้ชิดติดต่อกับราชธานีก่อน แล้วขยายต่อออกไปเปนลำดับ ก็ในเวลานั้นชาวอินเดียถือพระพุทธสาสนาอยู่แพร่หลายในมัชฌิมประเทศมาแต่ก่อน พระสงฆ์ก็คงมีอยู่มากบ้างน้อยบ้างทั่วไปทุกบ้านทุกเมืองในมัชฌิมประเทศ แต่ส่วนปัจจันตประเทศที่อยู่ภายนอกออกไป พระภิกษุสงฆ์ซึ่งทรงศีลบริสุทธิ์ยังหามีไม่ พระเจ้าอโศกจึงทรงอาราธนาพระโมคลีบุตรดิศเถรให้จัดคณะสงฆ์ส่งออกไปยังเหล่าปัจจันตประเทศอันอยู่ในพระราชอาณาจักร ให้ไปอยู่สั่งสอนพระพุทธสาสนาแลให้อุปสมบทกุลบุตรตั้งสงฆมณฑลขึ้นในแว่นแคว้นนั้นๆ /*31ข้อนี้พึงเห็นได้ด้วยประเทศทั้งหลายที่กล่าวนามไว้ในหนังสือมหาวงศอยู่ต่อแดนมัชฌิมประเทศเปนพื้น สงสัยแต่ประเทศที่เรียกว่า “โยนะโลก” กับ “หิมวันต์” บางทีจะเปนแต่ประเทศที่มีทางพระราชไมตรี มีรู้เรื่องได้แน่แต่ลังกาทวีป เวลานั้นเปนประเทศมีอิศระแก่ตน แต่พระเจ้าเทวานัมปิยดิศซึ่งเปนพระเจ้าแผ่นดินเปนมิตรกับพระเจ้าอโศกมหาราช เหตุที่พระพุทธสาสนาจะไปประดิษฐานในลังกาทวีป กล่าวในหนังสือมหาวงศเจือไปข้างทางปาฏิหารมากนัก พิจารณาดูโดยภูมิแผนที่ประกอบกับเรื่องพงศาวดารเมืองลังกา สันนิษฐานว่าเพราะเมืองลังกามีพวกทมิฬเปนศัตรูตั้งอยู่ณประเทศปาณฑยแลประเทศโจละข้างปลายแหลมอินเดีย พระเจ้าเทวานัมปิยดิศเห็นจะมุ่งหมายเอาอานุภาพพระเจ้าอโศกช่วยกีดกันศัตรู จึงขอแบบแผนวิธีปกครองซึ่งพระเจ้าอโศกทรงดำริห์ขึ้นไปจัดในลังกาบ้าง ข้อนี้น่าจะเปนต้นเหตุที่พระเจ้าอโศกส่งคณะสงฆ์ไปยังลังกาทวีป แลทรงเลือกพระมหินทรเถรอันเปนราชโอรสให้ไปเปนสังฆนายก เพราะเมืองลังกาเปนประเทศที่มีอิศระภาพ ชาวลังกาจะได้ยินดีแลเชื่อฟัง ครั้นการที่พระเจ้าอโศกทรงจัดวิธีปกครองอย่างใหม่ได้ผลดีดังพระราชประสงค์ มีกิติศัพท์เลื่องลือไปถึงนานาประเทศอันเปนมิตรไมตรีที่อยู่ไกล ผู้ปกครองประเทศนั้นจะชมหรือทูลถามมายังพระเจ้าอโศก ๆ จึงได้ทรงแต่งราชทูตให้ไปชี้แจงจนถึงยุโรป แต่ประเทศเหล่านั้นถือขนบธรรมเนียมแลสาสนาเปนอย่างอื่นมาช้านานไม่เลื่อมใส พระพุทธสาสนาจึงมิได้แพร่หลายไปจนยุโรปแต่สมัยครั้งนั้น
/*32เรื่องพระเจ้าอโศกมหาราชทรงสร้างพุทธเจดีย์นั้น ข้อสำคัญซึ่งมีผลยั่งยืนมาจนทุกวันนี้ ๒ อย่าง คือการแจกพระบรมธาตุอย่าง ๑ กับคิดแบบอย่างเจดียสถานอย่าง ๑ เรื่องแจกพระบรมธาตุนั้นความปรากฎว่าพระเจ้าอโศกได้พระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า ซึ่งพระเจ้าอชาตศัตรูรักษาไว้ณเมืองราชคฤหมหานคร แล้วแบ่งแจกไปบัญจุในพระสถูปทั้งหลาย ซึ่งสร้างขึ้นในสมัยเมื่อทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนาอีกมากมายหลายแห่ง (กล่าวโดยนัยว่าแปดหมื่นสี่พันแห่ง) เปนเหตุให้พระธาตุเจดีย์มีแพร่หลายแต่นั้นมา ถ้าว่าตามความสันนิษฐาน เห็นว่าเมื่อพระเจ้าอโศกทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนา มีพุทธบริษัทขึ้นมากกว่าแต่ก่อนอีกเปนอันมาก จะไปบูชาพระบริโภคเจดีย์ ๔ แห่งซึ่งมีมาแต่เดิมไม่ได้ทั่วถึงกัน ในเวลานั้นพระสถูปธาตุเจดีย์เดิมทั้ง ๘ แห่งก็ชำรุดซุดโซมสูญหายไปเสียหลายแห่ง พระเจ้าอโศกมหาราชมีพระราชประสงค์จะให้พระบรมธาตุอยู่ถาวร แลให้พุทธบริษัทได้บูชาเจดียวัดถุที่เนื่องกับพระพุทธองค์ได้สดวกทั่วกัน จึงทรงรวบรวมพระบรมธาตุแบ่งใหม่ให้เปนส่วนละน้อย บัญจุไว้ที่ในพระสถูปเจดีย์ที่พระองค์ทรงสร้างณที่ต่างๆ บ้าง นอกนั้นเมื่อบ้านใดเมืองใดสร้างพุทธเจดีย์ขึ้นเห็นมั่นคงจะอยู่ได้ถาวร ก็ประทานพระบรมธาตุให้ไปบัญจุไว้ส่วนหนึ่ง สำหรับพุทธบริษัทในบ้านนั้นเมืองนั้นจะได้สักการะบูชา การสร้างพระธาตุเจดีย์ก็แพร่หลายมาแต่ครั้งนั้น ตลอดไปจนถึงความนิยมที่สร้างพระสถูปเจดีย์ด้วย
/*33แบบอย่างพระสถูปเจดีย์ที่สร้างครั้งพระเจ้าอโศก มักสร้างด้วยอิฐแลศิลาเปนของถาวร ยังปรากฎเค้าเงื่อนอยู่จนปัจจุบันนี้หลายแห่ง มักทำตัวสถูปกลมรูปทรงเหมือนโอหรือขันน้ำคว่ำ ข้างบนทำเปนพุทธอาสน์สี่เหลี่ยม ตั้งไว้มีฉัตร (อย่างร่ม) ปักบนนั้นเปนยอด ฐานพระสถูปทำเปนสี่เหลี่ยม รอบฐานทำเปนที่เดิรประทักษิณ มีรั้วล้อมรอบข้างภายนอก รั้วที่ทำนั้นแม้ทำด้วยศิลา ยังทำตามแบบรูปรั้วเขื่อนไม้เพราะพึ่งแรกใช้เครื่องศิลาในสมัยนั้น
แบบอย่างการสร้างพุทธเจดีย์ที่เกิดขึ้นครั้งพระเจ้าอโศกอีกอย่างหนึ่งนั้น คือมักจำหลักลวดลายที่รั้วเขื่อนแลฐานพระสถูปเปนรูปภาพ เรื่องชาดกบ้าง เรื่องพระพุทธประวัติบ้าง ให้มหาชนทราบด้วยยังไม่มีหนังสือจะอ่านทราบเรื่องกันได้แพร่หลาย แต่ในสมัยนั้นที่ในอินเดียยังถือประเพณีอันมีมาแต่ก่อนพุทธกาลอย่าง ๑ คือถือว่าไม่ควรทำรูปเคารพ เพราะฉนั้นในลวดลายที่ทำเรื่องพระพุทธประวัติ แห่งใดจะต้องทำพระพุทธรูป ที่ตรงนั้นจึงคิดทำรูปสิ่งอื่นแทน พอเปนเครื่องหมายแทนพระพุทธรูป เปนต้นว่าในเรื่องตอนก่อนตรัสรู้ มักทำรูปภาพเปนรอยพระพุทธบาทหรืออาสนเปล่า เช่นเรื่องตรงเสด็จออกพระมหาภิเนษกรมณ์ก็ทำเปนแต่ม้าผูกเครื่องอานเปล่า ตรงที่ตรัสรู้ก็ทำเปนรูปพระพุทธ/*34อาสนเปล่าตั้งอยู่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ ตรงที่ประทานปฐมเทศนาทำเปนรูปกงจักร (หมายความว่าพระธรรมจักร) แลมีรูปกวางอยู่ด้วย แลตรงที่เสด็จดับขันธปรินิพาน ทำเปนรูปพระสถูปที่บัญจุพระบรมธาตุแทนพระพุทธรูปฉนี้ เปนต้นตำราที่ทำรอยพระพุทธบาท กงจักร (เช่นมีณพระปฐมเจดีย์) พระแท่น แลฐานชุกชีที่มักทำในโบสถ์วิหารแลพระสถูปขนาดน้อย เปนพุทธเจดีย์ณที่อื่นๆ นับในอุเทสิกะเจดีย์ต่อมา แต่ในสมัยพระเจ้าอโศกแลต่อมาอีกช้านานประมาณกว่าร้อยปี พระพุทธรูปยังหาเกิดมีขึ้นไม่
ตอนที่ ๔ ว่าด้วยมูลเหตุที่เกิดพระพุทธรูป
/*35เมื่อพระเจ้าอโศกมหาราชสวรรคตแล้ว ต่อมารัชทายาทในรัชกาลหลัง หย่อนความสามารถ ปกครองราชอาณาเขตเปนพระเจ้าราชาธิราชอยู่ไม่ได้ ประเทศราชทั้งหลายซึ่งเคยเปนเมืองขึ้นมาแต่ก่อน ต่างก็แขงเมืองกลับตั้งเปนอิศระขึ้นตามกัน แต่พระพุทธสาสนานั้นยังแพร่หลายไพบูลย์ นับถือเปนประธานอยู่ทั่วทุกประเทศที่พระเจ้าอโศกได้ประดิษฐานพระสาสนาไว้ ก็เหล่าปัจจันตประเทศที่อยู่ทางทิศตวันตกเฉียงเหนือ มีแว่นแคว้นคันธารราฐเปนต้น เปนที่พวกโยนกเริ่มมาตั้งภูมิลำเนาอยู่แต่ครั้งพระเจ้าอาเลกซานเดอมหาราช แล้วมีเชื้อสายสมพงศกับชาวอินเดียเกิดเปนพลเมืองนั้น ๆ สืบมา เมื่อพระเจ้าอโศกมหาราชให้ไปสอนพระพุทธสาสนา พวกโยนกก็เข้ารีตเลื่อมใสพระพุทธสาสนาโดยมาก ครั้นราชวงศพระเจ้าอโศกเสื่อมอำนาจลง พวกโยนกกลับตั้งบ้านเมืองเปนอิศระยกพวกของตนขึ้นเปนพระเจ้าแผ่นดิน บางองค์ก็คงถือสาสนาเดิมของพวกครีก คือถือเทวดาต่าง ๆ เปนสรณ บางองค์ก็ถือพระพุทธสาสนา มีพระเจ้ามิลินท์ ในเรื่องมิลินทปัญหานั้นเปนต้น ในสมัยนี้ที่เกิดมีพระพุทธรูปขึ้นเปนปฐม เมื่อราว พ.ศ. ๔๐๐ เพราะพวกโยนกเปนเชื้อสายฝรั่งชาติครีกดังกล่าวมาแล้ว พวกครีกนั้นเมื่ออยู่บ้านเมือง/*36เดิมในยุโรป นับถือเทวดาเปนสรณ มีประเพณีทำเทวรูปขึ้นไว้สักการะบูชา เมื่อมาอยู่ในอินเดีย ชั้นเดิมก็มาสร้างเทวรูปอย่างฝรั่งขึ้นบูชาตามสาสนาเดิม ครั้นเข้ารีตถือพระพุทธสาสนาความนิยมประเพณีเดิมติดมา จึงคิดสร้างพระพุทธรูปขึ้นสักการบูชาเช่นเดียวกับพวกที่คงถือสาสนาเดิมสร้างเทวรูป จึงเกิดมีพระพุทธรูปขึ้นในคันธารราฐก่อนที่อื่นด้วยประการฉนี้ แต่ยังไม่แพร่หลายด้วยแว่นแคว้นคันธาะราฐยังเปนแต่ประเทศน้อย ความเปนอิศระก็ยังไม่มั่นคง อีกประการหนึ่งแดนดินที่ตั้งประเทศคันธารราฐอยู่ใกล้ช่องเขาอันเปนหนทางที่พวกมนุษย์ที่อยู่ทางกลางอาเซียจะมายังอินเดีย เพราะฉนั้นเมื่อพวกโยนกกลับตั้งบ้านเมืองเปนอิศระขึ้น อยู่ได้ไม่ช้านานเท่าใดก็มีพวกศะกะยกกำลังมาจากกลางอาเซีย มาชิงได้บ้านเมือง แล้วพวกกุศานะลงมาชิงได้จากพวกศะกะอีกเล่า แต่ในพวกกุศานะมีพระมหากษัตริย์ทรงอานุภาพมากพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าพระเจ้ากนิษกะ ได้ทรงราชย์เมื่อราว พ.ศ. ๖๓๐ แล้วสามารถแผ่พระราชอาณาเขตเข้ามาจนถึงในมคธราฐ พระเจ้ากนิษกะทรงเลื่อมใสในพระพุทธสาสนา ประสงค์จะเปนพุทธสาสนูปถัมภก/*37เหมือนอย่างพระเจ้าอโศกมหาราช แต่ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองบุรุษบุรี (ที่บัดนี้เรียกว่าเมืองเปษวา) ในแว่นแคว้นคันธารราฐข้างฝ่ายเหนือ จึงทรงสร้างเจดียสถานต่าง ๆ แลทำนุบำรุงสงฆมณฑลให้เจริญรุ่งเรืองขึ้นในคันธารราฐ เหมือนเช่นพระเจ้าอโศกมหาราชได้ทรงทำนุบำรุงที่ในมคธราฐมาแต่ก่อน การที่พระเจ้ากนิษกะทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนาเปนข้อสำคัญซึ่งมีผลมากสืบมาจนกาลบัดนี้ ๒ อย่าง คือการสร้างพุทธเจดีย์อย่าง ๑ กับทำสังคายนาพระธรรมวินัยอย่าง ๑ เรื่องพระเจ้ากนิษกะสร้างพุทธเจดีย์นั้น ก็ประสงค์จะทำตามเยี่ยงอย่างพระเจ้าอโศกมหาราช คือสร้างพระธาตุเจดีย์แลทำลวดลายเปนเรื่องพระพุทธประวัติ เพื่อจะให้สาธุชนได้เห็นแล้วเกิดความเลื่อมใส แต่พระเจ้ากนิษกะแลพวกโยนกในคันธารราฐเปนเชื้อสายชาวประเทศอื่น ไม่เคยถือคติที่ห้ามมิให้ทำรูปเคารพอย่างชาวอินเดีย เมื่อพระเจ้ากนิษกะทำลวดลายประดับเจดียสถานเปนเรื่องพุทธประวัติ จึงรับคติของพวกโยนกให้ทำเปนพระพุทธรูปในลวดลาย มิให้ใช้ทำวัดถุอื่นแทนเหมือนเช่นแบบอย่างทางมคธราฐ พระพุทธรูปจึงได้แพร่หลายแต่นั้นมา
พระพุทธรูปซึ่งพวกโยนกคิดสร้างขึ้นชั้นแรกทีเดียวจะเปนอย่างไรยังไม่พบตัวอย่าง ที่ปรากฎอยู่เปนแบบอย่างตั้งแต่สมัยพระเจ้ากนิษกะมาเปนพื้น แต่มีเค้าเงื่อนพอสันนิษฐานได้ว่าการที่สร้างพระพุทธรูปขึ้นทีแรก ช่างผู้คิดแบบอย่างเห็นจะรู้สึกยากมิใช่น้อย ด้วยมีข้อสำคัญบังคับอยู่ ๒ อย่าง คืออย่างหนึ่งจะต้องคิดทำให้แปลกกับรูปคนอื่น ๆ /*38จนใครเห็นก็ให้รู้ได้ทันทีว่ารูปพระพุทธเจ้า กับอีกอย่างหนึ่งจะต้องทำให้งามถูกใจบันดาผู้ซึ่งเลื่อมใสในพระพุทธสาสนา หรือถ้าจะว่าอีกนัยหนึ่ง ก็คือจะต้องคิดทำให้เหมือนพระพุทธเจ้าตามความนิยมของคนทั้งหลาย ก็ในขณะเมื่อแรกคิดสร้างพระพุทธรูปนั้น พระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพานแล้วหลายร้อยปี รูปพรรณสัณฐานของพระพุทธองค์จะเปนอย่างไร มีแต่คำบอกเล่ากล่าวกันสืบมาว่าเปนเช่นนั้น ๆ เช่นว่ามีลักษณอย่างมหาบุรุษในคัมภีร์มหาปุริสลักขณของพราหมณ์ ซึ่งแต่งไว้แต่ก่อนพุทธกาลเปนต้น ช่างผู้คิดทำพระพุทธรูปได้อาศรัยคำบอกเล่าเช่นว่าอย่างหนึ่ง กับอาศรัยความรู้เรื่องพุทธประวัติ เช่นว่าพระพุทธองค์เปนกษัตริย์ชาวมัชฌิมประเทศ เสด็จออกบรรพชาเปนสมณเปนต้นอย่างหนึ่ง กับอาศรัยแบบอย่างอันปรากฎอยู่ในจารีตประเพณีของชาวมัชฌิมประเทศ ดังเช่นกิริยาที่นั่งขัดสมาธิแลครองผ้ากาสาวพัสตร เหมือนเช่นพระภิกษุซึ่งยังมีอยู่ในสมัยนั้นเปนต้นอีกอย่างหนึ่ง นอกจากนั้นก็อาศรัยแต่คติที่นิยมว่าดีงามในกระบวรช่างของชาวโยนก เปนหลักความคิดที่ทำพระพุทธรูปขึ้น โดยรู้อยู่ว่าไม่เหมือนพระองค์พระพุทธเจ้า เพราะฉนั้นที่สามารถให้คนทั้งหลายนิยมยอมนับถือว่าเปนรูปพระพุทธเจ้าได้ ต้องนับว่าเปนช่างฉลาดแท้ทีเดียว
พิจารณาดูลักษณพระพุทธรูปโบราณที่ช่างโยนกคิดทำขึ้นในคันธารราฐ สังเกตเห็นได้ว่าอนุโลมตามคัมภีร์มหาปุริสลักขณหลายข้อ เปนต้นคือข้อว่า อุณฺณา โลมา ภมุกนฺตเร ทำพระอุณาโลมไว้ที่หว่างพระขนง/*39อย่าง ๑ บางทีจะเอาความในบท อุณฺหิสสีโส อันแปลว่าพระเศียรเหมือนทรงอุณหิศ มาคิดอนุโลมทำให้พระเศียรพระพุทธรูปมีพระเกตุมาลาอีกอย่าง ๑ แต่พระเกตุมาลาตามแบบช่างโยนกทำเปนพระเกศายาวกระหมวดมุ่นเปนเมาฬีไว้บนพระเศียรอย่างพระเกศากษัตริย์เปนแต่ไม่มีเครื่องศิราภรณ์ ความคิดเรื่องทำพระเกตุมาลานี้ ศาสตราจารย์ฟูเชร์สันนิษฐานว่าจะเกิดโดยจำเปนในกระบวรช่าง ด้วยในลายจำหลักเรื่องพระพุทธประวัติมีภาพสมณทั้งพระพุทธรูปแลรูปพระภิกษุพุทธสาวก ถ้าทำพระพุทธรูปแต่เปนอย่างสมณก็จะสังเกตยากว่าพระพุทธรูปหรือรูปพระสาวก ช่างโยนกประสงค์จะให้คนดูรู้จักพระพุทธรูปได้โดยง่าย จึงถือเอาเหตุที่พระพุทธองค์เปนกษัตริย์โดยพระชาติแลเปนสมณโดยเพศนั้น ทำพระพุทธรูปให้ส่วนพระองค์ทรงครองผ้าอย่างสมณ แต่ส่วนพระเศียรทำให้เหมือนอย่างพระเศียรกษัตริย์ เปนแต่ลดเครื่องศิราภรณ์ออกเสีย พระพุทธรูปจึงแปลกกับรูปภาพอื่นๆ ถึงจะอยู่ปะปนกับรูปใครๆ ก็รู้ได้ว่าพระพุทธเจ้า ด้วยความคิดข้อนี้ช่างพวกอื่นในสมัยชั้นหลังต่อมาไม่สามารถจะคิดแก้ไขไปเปนอย่างอื่นได้ ก็ต้องเอาแบบอย่างของช่างโยนกทำต่อมา พระพุทธรูปจึงมีพระเกตุมาลาด้วยประการฉนี้
/*40ลักษณที่ทำตามจารีตประเพณีในมัชฌิมประเทศนั้น เช่นอาการทรงนั่งขัดสมาธิ (ช่างโยนกทำนั่งขัดสมาธิเพ็ชรอย่างเดียว) แลอาการที่ทรงครองผ้าทำทั้งอย่างห่มดองแลห่มคลุม แต่มักชอบทำห่มคลุม จำหลักกลีบผ้าให้เหมือนจริงตามกระบวรช่างโยนก นอกจากที่กล่าวมาในบันดาลักษณซึ่งมิได้มีที่บังคับแล้ว พวกช่างโยนกทำตามคติของชาวโยนกทั้งนั้น เปนต้นว่าดวงพระพักตรพระพุทธรูป ก็ทำอย่างเทวรูปที่งามของชาวโยนก (บางรูปถึงทำไว้หนวดก็มี) พระรัศมีก็ทำอย่างประภามณฑลเปนวงกลมอยู่ข้างหลังพระพุทธรูปตามแบบรัศมีของภาพโยนก ส่วนกิริยาท่าทางของพระพุทธรูปนั้น เพราะทำพระพุทธรูปในลายเรื่องพระพุทธประวัติ พระพุทธรูปซึ่งทำตรงเรื่องตอนไหน ช่างจึงทำกิริยาท่าทางพระพุทธรูปให้เข้ากับเรื่องตอนนั้น เปนต้นว่าพระพุทธรูปตรงเรื่องเมื่อก่อนเวลาตรัสรู้ทำนั่งซ้อนพระหัดถ์เปนกิริยาสมาธิ พระพุทธรูปตรงเมื่อชนะพระยามาร ทำพระหัดถ์ขวามาห้อยที่พระเพลา แสดงว่าทรงชี้อ้างพระธรณีเปนพยาน พระพุทธรูปตรงเมื่อประทานปฐมเทศนา ทำจีบนิ้วพระหัดถ์เปนรูปวงกลม หมายความว่าพระธรรมจักรพระพุทธรูปตรงเมื่อมหาปาฏิหาร (คือยมกปาฏิหาร) ทำเปนพระพุทธรูปมีดอกบัวรอง คิดทำตามเรื่องพระพุทธประวัติทำนองดังกล่าวมานี้ต่อไปตลอดจนถึงเมื่อเสด็จเข้าสู่พระนิพาน ก็ทำเปนรูปพระพุทธไสยา
/*41เมื่อเกิดมีพระพุทธรูปขึ้น ใครเห็นก็คงชอบใจ จึงเลยเปนเหตุให้เกิดศรัทธาเลื่อมใสในการสร้างพระพุทธรูปแพร่หลายขึ้นทุกที การสร้างพระพุทธรูปจึงเกิดความคิดยักย้ายเปนอย่างอื่นต่อออกไป เพื่อจะทำพระพุทธรูปให้งดงามยิ่งขึ้น เปนต้นว่าคิดทำเครื่องประดับพระเจดีย์เปนช่องซุ้มจรนำทั้งสี่ทิศ ในซุ้มนั้นให้มีแต่พระพุทธรูปเปนขนาดเขื่องขึ้น กับภาพอื่นประกอบบ้างเล็กน้อย แต่คิดทำโดยแยบคายให้มหาชนอาจรู้ได้ เพียงที่เห็นพระพุทธรูปกับภาพประกอบนั้น ว่าเปนพระพุทธรูปตรงปางไหนในเรื่องพระพุทธประวัติ อาศรัยเหตุนี้จึงเกิดมีพระพุทธรูปปางต่าง ๆ แล้วถือเปนเยี่ยงอย่างทำกันต่อมาจนถึงเห็นแต่พระพุทธรูปทำเปนอาการกิริยาอย่างใด แม้ไม่มีภาพอื่นประกอบเลยก็รู้ได้ว่าเปนพระพุทธรูปปางนั้น ๆ ในเรื่องพระพุทธประวัติ
เรื่องสังคายนาพระธรรมวินัยครั้งพระเจ้ากนิษกะนั้น เปนต้นเค้าที่การถือพระพุทธสาสนาเกิดแตกต่างกันเปน ๒ คติ คือเปนคติฝ่ายเหนือ ซึ่งมักเรียกกันว่า คติ “มหายาน” เช่นที่ถือกันทุกวันนี้ในเมืองธิเบต เมืองมงโคล เมืองจีน เมืองญี่ปุ่น แลเมืองญวนอย่าง ๑ เปนคติฝ่ายใต้ หรือซึ่งมักเรียกกันว่า คติ “หินยาน”เช่นที่ถือกันทุกวันนี้ในเมืองลังกา เมืองพม่า เมืองมอญ เมืองไทย แล/*42เมืองเขมรอีกอย่าง ๑ เพราะเหตุเมื่อพระเจ้ากนิษกะทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนานั้น ในอินเดียทางข้างฝ่ายเหนือ สงฆมณฑลเปนพระภิกษุพวกนิกายมหาสังฆิกะ ถือพระธรรมวินัยตามลัทธิอาจริยวาทโดยมาก พระเจ้ากนิษกะเสวยราชย์อยู่ในคันธารราฐก็ทรงเลื่อมใสทำนุบำรุงพระสงฆ์นิกายนั้น ความปรากฎว่าพระเจ้ากนิษกะมีพระราชประสงค์จะให้ทำสังคายนาพระธรรมวินัย ให้พระสงฆ์ถือลัทธิเปนอย่างเดียวกันอย่างเช่นพระเจ้าอโศกมหาราชทำตติยสังคายนามาแต่ก่อน สั่งให้นิมนต์พระเถระบันดาเปนสังฆนายกทั้งข้างฝ่ายเหนือแลฝ่ายใต้มาประชุมกัน แต่พระสงฆ์ทั้ง ๒ ฝ่ายถือคติแตกต่างกันเสียมากแล้วไม่ปรองดองกันได้ พระเจ้ากนิษกะจึงให้แต่พระสงฆ์ฝ่ายเหนือประชุมกันทำสังคายนาที่เมืองบุรุษบุรี การสังคายนาครั้งนี้ทำในภาษาสันสกฤตเปนต้นเหตุที่พระไตรปิฎกจะเกิดแตกต่างกัน ด้วยพวกข้างฝ่ายเหนือนับถือพระไตรปิฎกภาษาสันสกฤตที่สังคายนาใหม่ ฝ่ายพวกข้างฝ่ายใต้นับถือพระไตรปิฎกภาษามคธ ซึ่งทำตติยสังคายนาครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชเปนหลักพระพุทธสาสนาสืบมา คติในพระพุทธสาสนาต่างก็ถือตามคณะของตนนิยมทั้ง ๒ ฝ่าย จนการถือพระพุทธสาสนาแยกกันเปน ๒ ลัทธิมาจนทุกวันนี้
ตอนที่ ๕ ว่าด้วยพระพุทธรูปปางต่าง ๆ
/*43เมื่อล่วงรัชกาลแห่งพระเจ้ากนิษกะแล้ว กษัตริย์กุศานะราชวงศก็หย่อนอานุภาพลง ไม่สามารถปกครองราชอาณาเขตเปนพระเจ้าราชาธิราชอยู่ได้ แต่นั้นแผ่นดินอินเดียก็แยกกันเปนหลายราชอาณาเขต ต่างมีพระเจ้าแผ่นดินปกครอง มีอานุภาพมากบ้างน้อยบ้าง เปลี่ยนราชวงศบ้าง ตามเหตุการณ์ในประเทศนั้น ๆ สืบต่อมาอีกช้านาน หามีกษัตริย์พระองค์ใดได้เปนราชาธิราชอย่างพระเจ้าอโศกมหาราช หรือพระเจ้ากนิษกะไม่ ส่วนข้างสาสนาตั้งแต่พระเจ้ากนิษกะทรงอุปถัมภกพระพุทธสาสนาให้รุ่งเรืองขึ้นทางฝ่ายเหนือดังกล่าวมาแล้ว สงฆมณฑลในพระพุทธสาสนาก็ปรากฎต่างกันเปน ๒ นิกาย นิกายมหายานนับถือกันแพร่หลายทางฝ่ายเหนือ นิกายหินยานนับถือกันแพร่หลายทางฝ่ายใต้ แต่มิได้เบียดเบียนกันแลกัน พวกพระสงฆ์กายหินยานขึ้นไปตั้งสำนักสั่งสอนอยู่ทางฝ่ายเหนือก็มี พวกพระสงฆ์นิกายมหายานลงมาตั้งสั่งสอนทางข้างฝ่ายใต้ก็มี แลในสมัยนั้นสาสนาพราหมณ์ซึ่งนับว่าเสื่อมมาช้านาน ก็เกิดมีคณาจารย์คิดแก้ไขคติสาสนาเปนลัทธิศิเวฏซึ่งนับถือพระอิศวรขึ้นแข่งพระพุทธสาสนา สาสนาไชนะของพวกเดียรถีย์/*44ก็ยังสอนกันอยู่สืบมา แต่ถึงกระนั้นพระพุทธสาสนายังเจริญรุ่งเรืองกว่าสาสนาอื่นๆ
ว่าถึงส่วนตำนานพุทธเจดีย์ในระยะนี้ ตั้งแต่พระพุทธรูปเกิดมีขึ้นในคันธารราฐ ความนิยมบูชาพระพุทธรูปก็แพร่หลายลงมาทางข้างฝ่ายใต้ จนชาวมคธราฐแลมณฑลอื่น ๆ ละคติเดิมที่ถือว่าไม่ควรสร้างรูปเคารพ พากันเลื่อมใสในการสร้างพระพุทธรูปทั่วไปในอินเดีย แต่แบบอย่างพระพุทธรูปซึ่งมาสร้างขึ้นข้างฝ่ายใต้ พวกช่างชาวมคธราฐไม่เห็นชอบด้วยความคิดของช่างโยนกหลายอย่าง ทั้งนี้ก็เปนธรรมดา คงค้านว่าเปนความคิดของคนต่างประเทศ พวกช่างชาวมคธราฐไม่ชอบลักษณพระพุทธรูปของช่างโยนกตรงไหน ก็คิดแก้ไขไปเปนอย่างอื่น เปนต้นว่าดวงพระพักตร ซึ่งทำเปนอย่างหน้าเทวรูปฝรั่งนั้น ก็แก้ไขมาให้งดงามตามลักษณชาวมัชฌิมประเทศ พระเกศาซึ่งช่างโยนกทำเช่นเส้นผมคนสามัญ ช่างชาวมคธราฐก็คิดแก้ไขทำให้เส้นพระเกศาวงเปนทักษิณาวัฏ ตามคัมภีร์มหาปุริสลักขณข้อว่า อุทฺธคฺคโลโม แลเพิ่มมหาปุริสลักขณตามข้ออื่นๆ เข้าอีก อีกประการหนึ่งมาถึงสมัยเมื่อสร้างพระพุทธรูปกันแพร่หลายในมัชฌิมประเทศนั้น พวกที่ถือสาสนาพราหมณ์ก็คิดสร้างเทวรูปขึ้นตามเยี่ยงอย่างการสร้างพระพุทธรูปบ้าง ก็ลักษณรูปภาพในมคธราฐนั้น ถ้าเปนรูปเทวดาหรือเป็นรูปกษัตริย์ย่อมทำแต่งอาภรณ์กับตัวเปล่าไม่ใส่เสื้อ ช่างจึงคิดทำรูปทรงส่วนตัวให้งดงาม อาศรัยเหตุนี้พวกช่างชาวมคธราฐเห็นว่าแบบพระพุทธรูปที่ทำครองผ้าเปน/*45กลีบให้เหมือนห่มจริง ๆ เช่นชาวโยนกชอบทำนั้นเสียทรวดทรงพระพุทธรูปไปจึงคิดแก้ไขในข้อนี้ ทำแต่พอเปนเค้าให้เห็นเหมือนอย่างว่าครองผ้าบาง ๆ แลมักทำแต่ห่มดอง โดยประสงค์จะเอาความงามไปไว้ที่ทรวดทรงองค์พระพุทธรูป เปนแบบอย่างเกิดขึ้นในมคธราฐอีกอย่างหนึ่ง อนึ่งพระรัศมีซึ่งช่างชาวโยนกทำเปนประภามณฑลไว้ข้างหลังพระพุทธรูปนั้น พวกช่างชาวมคธราฐก็คิดแก้เปลี่ยนทำพระรัศมีเปนรูปเปลวบนพระเกตุมาลา บางทีจะเกิดขึ้นเมื่อคิดทำพระพุทธรูปตั้งเปนพระประธาน เพราะจะทำพระรัศมีอย่างประภามณฑลขัดข้อง จึงได้คิดแก้ไขไปเปนอย่างอื่น ส่วนกิริยาท่าทางพระพุทธรูปนั้น พวกช่างโยนกได้ตั้งแบบไว้แล้ว ๙ ปาง คือ
๑ ปางสมาธิ ทำเปนพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ วางพระหัดถ์ขวาเหนือพระหัดถ์ซ้ายหงายซ้อนกันที่หน้าตัก หมายเรื่องพระพุทธประวัติตรงตรัสรู้ประโพธิญาณ เครื่องประกอบมักทำรูปเทวดาห้อมล้อม
๒ ปางมารวิชัย ทำเปนพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ (เหมือนปางสมาธิ แต่) พระหัดถ์เบื้องขวาวางคว่ำที่ประเพลา ปลายนิ้วประหัดถ์ชี้ลง/*46แผ่นดิน หมายเรื่องพระพุทธประวัติเมื่อทรงอ้างพระธรณีแปนพยานแก่พระยามาร เครื่องประกอบมักทำเปนรูปยักษ์มารหรือนางมาร
๓ ปางปฐมเทศนา ทำเปนพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิก็มี นั่งห้อยพระบาท (เช่นนั่งเก้าอี้) ก็มี เครื่องหมายเปนสำคัญอยู่ที่พระหัดถ์เบื้องขวา ทำนิ้วพระหัดถ์กรีดเปนวงกลม เปนเครื่องหมายว่าพระธรรมจักร ส่วนพระหัดถ์เบื้องซ้ายนั้นทำประคองพระหัดถ์เบื้องขวาบ้าง วางบนพระเพลาบ้าง ถือชายจีวรบ้างไม่ยุติ เครื่องประกอบมักทำรูปวงล้อ (ธรรมจักร) กับรูปกวางในมฤคทายวันไว้ตรงพุทธบัลลังก์ แลบางทีมีรูปพระเบญจวัคคีกับรูปเทวดาด้วย พระพุทธรูปปางทรงเทศนาที่อื่นก็ทำพระหัดถ์เช่นว่ามาเหมือนกัน เปลี่ยนแต่เครื่องประกอบไปตามเรื่อง (พระพุทธรูปปางนี้ที่ไทยเอามาสมมตเรียกว่า พระคันธารราฐสำหรับขอฝน)
๔ ปางอุ้มบาตร ทำนั่งขัดสมาธิอย่างปางสมาธิ แต่พระหัดถ์ทั้งสองประคองถือบาตร
๕ ปางประทานอภัย (น่าจะเรียกว่าปางโปรดสัตว์) ยกพระหัดถ์เบื้องขวาตั้ง หันฝ่าพระหัดถ์ไปข้างหน้า (อย่างที่เรามักเรียกว่าพระห้ามญาติ) ส่วนพระองค์ทำเปนพระยืนก็มี เดิรก็มี นั่งขัดสมาธิก็มี
๖ ปางประทานพร ทำห้อยพระหัดถ์เบื้องขวา หันฝ่าพระหัดถ์ไปข้างหน้าเปนเครื่องหมาย แต่ส่วนพระองค์พระพุทธรูปนั้นทำนั่งขัดสมาธิก็มี ยืนก็มี เดิรก็มี ไม่ยุติ
/*47๗ ปางมหาปาฏิหาร (คือยมกปาฏิหาร) ทำดอกบัวรองพระพุทธรูปเปนเครื่องหมาย ส่วนพระพุทธรูปนั้น ทำนั่งก็มี ยืนก็มี พระหัดถ์มักทำเช่นเดียวกับปางปฐมเทศนา
๘ ปางลีลา ทำเปนพระพุทธรูปอาการกำลังก้าวพระบาททรงพระดำเนิร
๙ ปางปรินิพาน ทำเปนพระพุทธรูปบันทมตะแคงเบื้องขวา (อย่างที่เรามักเรียกกันว่า พระนอน หรือ พระไสยา)
ช่างชาวอินเดียข้างฝ่ายใต้มาคิดทำพระพุทธรูปขึ้นอีกปาง ๑ คือปางนาคปรก เดิมทำพระยานาคเปนมนุษย์ มีรูปงู ๗ หัวเปนพังพานขึ้นจากไหล่ไปปรกศีร์ษะ กิริยาพระยานาคนั้นนมัสการพระพุทธเจ้า ชั้นหลังมาทำพระยานาคเปนรูปงูขดตัวเปนฐาน ตั้งพระพุทธรูปสมาธิบนนั้น ส่วนตอนหัวนาคชะเง้อขึ้นทางข้างหลังพระไปแผ่พังพานปรกอยู่ข้างบนพระพุทธรูป รูปอย่างนี้ดูเหมือนพวกชาวกาลิงคราฐข้างฝ่ายใต้จะคิดแก้ไขทำขึ้น หาแพร่หลายในมัชฌิมประเทศไม่
มีพระพุทธรูปปางอีกชนิดหนึ่ง ทำปลีกก็มี ทำเปนชุดก็มี กล่าวกันว่าเดิมเกิดขึ้นที่พระบริโภคเจดีย์ คือที่สังเวชนียสถานที่พระพุทธองค์ได้ทรงอนุญาตไว้ ๔ แห่ง กับที่ซึ่งนิยมกันว่าพระพุทธองค์ได้ทรงทำ/*48ปาฏิหารอีก ๔ แห่ง เพราะเจดียสถานทั้ง ๘ แห่งนี้มีสับปรุษพากันไปบูชา (ทำนองเดียวกับที่ชาวเราขึ้นไปบูชาพระพุทธบาทตามระดูกาล) ปีละมาก ๆ พวกสัปรุษปราถนาจะใคร่ได้สิ่งอันใดอันหนึ่งเอามาเปนสำคัญหรือเปนคะแนน เก็บรักษาไว้เปนที่ระลึกว่าตนได้ศรัทธาอุสาหะไปถึงที่นั้น ๆ เมื่อมีประเพณีสร้างพระพุทธรูปเกิดขึ้น พวกที่อยู่ในท้องถิ่นแห่งพระบริโภคเจดีย์ก็คิดทำพระพุทธรูปปาง ซึ่งเนื่องด้วยพระบริโภคเจดีย์นั้น ๆ แกะพิมพ์ตีขึ้นไว้ตั้งร้อยตั้งพันสำหรับจำหน่ายแก่สัปรุษให้ซื้อหาได้ทั่วหน้าโดยราคาถูก จึงเกิดมีพระพิมพ์ขึ้นด้วยประการฉนี้ พระพิมพ์ที่ทำจำหน่ายณพระบริโภคเจดีย์ทั้ง ๘ แห่งนั้นเปนพระพุทธรูป ๘ ปางต่างกัน คือ
๑ ปางประสูติ ทำเปนรูปพระราชกุมารโพธิสัตว์ยืน มีรูปพระพุทธมารดาแลรูปเทวดาเปนเครื่องประกอบ
๒ ปางตรัสรู้ ทำพระมารวิชัยดังกล่าวมาแล้ว
๓ ปางปฐมเทศนา ทำดังกล่าวมาแล้ว
๔ ปางเสด็จลงจากดาวดึงส์ มักทำเปนพระลีลา แต่ทำเปนพระยืนก็มี มีรูปพระพรหมกับพระอินทรอยู่สองข้างเปนเครื่องประกอบ
๕ ปางมหาปาฏิหาร ทำพระพุทธรูปมีดอกบัวรองหลายพระองค์ด้วยกัน มักมีรูปเทวดาแลรูปมนุษย์เดียรถีย์เปนเครื่องประกอบ
๖ ปางทรงทรมานช้างนาฬาคิรี ทำพระพุทธรูปลีลา มีรูปพระอานนท์แลรูปช้าง บางทีมีแต่รูปช้างเปนเครื่องประกอบ
/*49๗ ปางทรงทรมานพระยาวานร ทำเปนพระพุทธรูปนั่งอุ้มบาตร มีรูปวานรเปนเครื่องประกอบ
๘ ปางมหาปรินิพาน ทำพระพุทธรูปบันทมอย่างกล่าวมาแล้ว มักมีรูปพระสถูปรูปพระสาวกแลรูปเทวดาเปนเครื่องประกอบ
พระพุทธรูป ๘ ปางนี้เลยถือกันเปนพระชุด ชอบสร้างรวมในศิลาแท่งเดียวกันให้ปรากฎทั้ง ๘ ปาง สันนิษฐานว่าจะเกิดแต่สับปรุษผู้ที่ได้พยายามไปบูชาพระบริโภคเจดีย์ครบทั้ง ๘ ปางแล้วสร้างขึ้นฉลองความศรัทธาอุสาหะ จึงเกิดประเพณีสร้างพระ ๘ ปางขึ้นในมัชฌิมประเทศ
การสร้างพระพิมพ์เมื่อแพร่หลายไปถึงประเทศอื่น ชาวประเทศนั้นๆเห็นเปนของสร้างง่ายก็ชอบทำตาม โดยประสงค์แจกจ่ายให้คนทั้งหลายได้พระพุทธรูปไปบูชาง่ายขึ้น แต่การสร้างพระพิมพ์ เมื่อมิได้อาศรัยพระบริโภคเจดีย์เปนมูลเหตุ ดังเช่นที่ในมัชฌิมประเทศ ประโยชน์ที่มุ่งหมายก็กลายเปนเพื่อจะสืบอายุพระสาสนาให้ถาวรเปนสำคัญ
อนึ่งเมื่อเกิดมีพระพุทธรูปแลเทวรูปเปนเจดียวัดถุขึ้นแล้ว พวกเดียรถีย์ที่ถือสาสนาไชนะก็คิดทำรูปศาสดาจารย์ของตนขึ้นเปนเจดียวัดถุบ้าง ทำคล้ายกับพระพุทธรูปผิดกันแต่ไม่มีผ้าครอง ด้วยตามคติของพวกเดียรถีย์ถือการเปลือยกายเปนศีลวัตอันหนึ่ง จึงทำรูปศาสดาจารย์เปนรูปนั่งสมาธิเปนพื้น.
ตอนที่ ๖ ว่าด้วยพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตว์ซึ่งเกิดขึ้นในคติมหายาน
ในสมัยเมื่อการถือพระพุทธสาสนาในอินเดียเกิดแยกกัน เปนนิกายฝ่ายเหนือแลนิกายฝ่ายใต้นั้น พระสงฆ์ทั้ง ๒ นิกายก็ถือพระธรรมวินัยตามพระไตรปิฎกด้วยกัน แต่นิกายฝ่ายใต้ถือพระวินัยเปนสำคัญ ส่วนพวกนิกายฝ่ายเหนือถือพระปรมัตถ์เปนสำคัญ ด้วยคติของพระสงฆ์นิกายฝ่ายใต้มุ่งหมายจะรักษาพระธรรมวินัย ตามซึ่งพระอริยสาวกได้ทำปฐมสังคายนาไว้ให้มั่นคง ประสงค์จะให้พระพุทธสาสนาคงอยู่อย่างเช่นพระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน มิให้ผันแปรไปเปนอย่างอื่น ส่วนคติของพวกนิกายฝ่ายเหนือ มุ่งหมายจะเผยแผ่พระพุทธสาสนาให้มหาชนเลื่อมใสแพร่หลายเปนสำคัญ ผิดกันดังนี้ พวกสงฆ์นิกายฝ่ายเหนือคิดเห็นว่า วิธีสอนพระพุทธสาสนามาแต่ก่อน ซึ่งพระสงฆ์ประพฤติระงับดับกิเลสตนเองให้เปนเยี่ยงอย่าง แล้วชักจูงคนทั้งหลายให้ประพฤติตามนั้นเปนทางแคบ เพราะว่าคนที่กิเลสกล้าปัญญาต่ำคิดไม่เห็นประโยชน์ ก็มิใคร่เลื่อมใสในพระพุทธสาสนา จึงคิดวิธีใหม่เปลี่ยนเปนมุ่งหมายเกลี้ยกล่อมชักจูงคนให้เลื่อมใสในพระพุทธสาสนาเสียก่อน แล้วจึงสั่งสอนให้ระงับดับกิเลสต่อภายหลัง เรียกว่าวิธี “มหายาน” หมายความว่าเปนยานพาหนะอันกว้างใหญ่ ที่จะรับ/*51ขนสัตว์ข้ามสังสารวัฏ แล้วเลยเรียกลัทธิเดิมว่า “หินยาน” หมายความว่าเปนยานพาหนะอันคับแคบ แต่พวกนิกายฝ่ายใต้เรียกนามนิกายของตนเองว่า “สถวีร” หมายความว่าเปนนิกายเก่าแก่ แลเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “สาวกยาน” หมายความว่าเปนยานพาหนะของพระพุทธสาวก แต่คนทั้งหลายในชั้นหลังมักเรียกตามคำที่พวกมหายานขนานไว้ว่า “หินยาน” โดยมาก เมื่อลัทธิของมหายานเกิดขึ้นด้วยความมุ่งหมายดังกล่าวมา ต่อมาพระสงฆ์ฝ่ายมหายานก็แก้ไขคติในพระพุทธสาสนาผันแปรไปเปนอันดับ เปนต้นว่าพระนิพาน ตามคติเดิมถือว่า บุคคลจะพึงถึงได้แต่ด้วยเปนพระพุทธเจ้า หรือเปนพระปัจเจกโพธิ หรือเปนพระอรหันตขีณาสพ พวกมหายานถือว่าไม่ควรมุ่งหมายที่จะเปนพระปัจเจกโพธิ หรือเปนพระอรหันตขีณาสพ เพราะจะไปพระนิพานแต่ตัวไม่เปนประโยชน์แก่ผู้อื่น ควรมุ่งหมายแต่พุทธภูมิอย่างเดียว จะได้พาผู้อื่นข้ามสังสารวัฏเสียก่อน แล้วตนเองจึงเข้าพระนิพานต่อภายหลัง เมื่อความนิยมมีเช่นนั้นเปนเค้า ก็สั่งสอนคนทั้งหลายให้มุ่งหมายเปนพระโพธิสัตว์ แทนที่เคยมุ่งหมายให้บัลลุมรรคผลมาแต่ก่อน เมื่อใครได้บำเพ็ญคุณวิเศษเช่นเคยนับถือว่าเปนพระอริยบุคคล ก็ถือว่าเปนพระโพธิสัตว์ จึงเกิด/*52นับถือพระโพธิสัตว์เปนสำคัญขึ้นในลัทธิมหายาน เมื่อตั้งคตินับถือพระโพธิสัตว์อันเปนอนาคตพุทธดังกล่าวมาแล้ว ต่อมาอีกชั้นหนึ่งก็แก้คติเดิม ซึ่งถือว่าพระพุทธเจ้ามีทั้ง อดีต ปัจจุบัน แลอนาคต มาแสดงว่าพระพุทธเจ้าย่อมมีทั่วไปในอนันตจักรวาฬ แลสมมตภูมิพระพุทธเจ้าว่าต่างกัน คือมี “พระสยัมภูพุทธเจ้า” หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “พระอาทิพุทธเจ้า” พระองค์หนึ่ง เกิดพร้อมกับโลกแลประจำโลกอยู่เปนนิรันดร แล้วว่ามี “พระธยานิพุทธเจ้า” อีก ๕ พระองค์ อันเกิดด้วยอำนาจฌานสมาบัติทั้ง ๕ ของพระอาทิพุทธเจ้า อยู่เปนประธานในสวรรค์ชั้นฟ้า เปนผู้บันดาลให้พระโพธิสัตว์จุติลงมาเกิดในมนุษยโลกเปน “พระมนุษยพุทธเจ้า” ซึ่งสั่งสอนเวไนยสัตว์ทั้งปวง พระพุทธเจ้าที่กล่าวตามคติเดิม เช่นพระพุทธเจ้า ๒๘ พระองค์ มีพระตัณหังกรเปนต้น ตลอดจนพระสักยมุนีศรีสรรเพชญ์พุทธเจ้า ตามคติมหายานนับว่าเปนพระมนุษยพุทธเจ้าทั้งนั้น แลพระมนุษยพุทธเจ้านั้น สมมตต่อไปโดยทางปรมัตถ์ว่ามีพระกายเปน ๓ อย่าง เรียกว่า “ธรรมกาย” คือตัวพระธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้อย่าง ๑ “สัมโภคกาย” คือกายอันอยู่ในอำนาจความ เกิด แก่ เจ็บ ตาย เหมือนมนุษยทั้งปวงอย่าง ๑ “นิรมาณกาย” คือกายที่บริสุทธิ์ปราศจากกิเลส ตั้งแต่เมื่อได้ตรัสรู้เปนพระพุทธเจ้าอย่าง ๑ วัดจีนแลวัดญวนที่ถือลัทธิมหายาน มักทำพระพุทธรูปเปนพระประธาน ๓ องค์ ที่จริงทำรูปพระสักยมุนีศรีสรรเพชญ์พุทธเจ้าพระองค์เดียว แต่ทำ ๓ กายตามคติที่กล่าวมาจึงเปน ๓ องค์
/*53พระพุทธรูปที่คิดขึ้นตามลัทธิมหายานมีหลายอย่าง มักเปนแต่ยักเยื้องไปจากแบบเดิมบ้างเล็กน้อย คือ
๑ พระอาทิพุทธเจ้า ทำเปนพระพุทธรูปทรงเครื่องอย่างพระเจ้าจักรพรรดิ
พระธยานิพุทธเจ้า ๕ พระองค์ ทำเหมือนอย่างพระพุทธรูปสามัญผิดกันแต่ที่พระหัดถ์ คือ
๒ พระไวโรจนะ ทำพระหัดถ์อย่างปางปฐมเทศนา
๓ พระอักโษภยะ ทำพระหัดถ์อย่างปางมารวิชัย
๔ พระรัตนสัมภวะ ทำพระหัดถ์อย่างปางประทานพร
๕ พระอมิตาภะ ทำพระหัดถ์อย่างปางสมาธิ
๖ พระอโมฆสิทธะ ทำพระหัดถ์อย่างปางประทานอภัย
ต่อมาพวกถือลัทธิมหายานคิดพระพุทธรูปขึ้นใหม่อีกปางหนึ่ง
/*54๗ เรียกว่าพระไภษัชยคุรุ (สันนิษฐานว่าเห็นจะอนุโลมมาแต่พระพุทธรูปปางอุ้มบาตร) ทำเปนพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ แต่พระหัดถ์ถือหม้อน้ำบ้าง หรือวชิรบ้าง ถือพฤกษชาติที่เปนโอสถ มีผลสมอเปนต้นบ้าง นิยมกันว่ามีอานุภาพในการรักษาไข้เจ็บ บางพวกถือว่าเปนพระมนุษยพุทธเจ้าอีกพระองค์ ๑ (พระกริ่งเปนพระพุทธรูปปางนี้ทั้งนั้น)
นอกจากพระพุทธรูปที่กล่าวมาแล้ว พวกถือลัทธิมหายานยังคิดสร้างรูปพระโพธิสัตว์ต่าง ๆ กับทั้งนาง “ดารา” ซึ่งสมมตว่าเปนภรรยาพระโพธิสัตว์ขึ้นบูชาเปนพุทธเจดีย์อีกหลายอย่าง แท้จริงรูปพระโพธิสัตว์มีมาก่อนแล้วช้านาน เปนต้นว่าลวดลายที่พระเจ้าอโศกมหาราชทำเรื่องชาดก ก็มีรูปพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติในกำเนิดต่าง ๆ ต่อมาเมื่อช่างชาวคันธารราฐทำพระพุทธรูป ก็คิดทำรูปพระโพธิสัตว์ (คือพระพุทธองค์เมื่อก่อนตรัสรู้) ขึ้นหลายอย่าง มักจะทำงามน่าชม เช่นรูปพระโพธิสัตว์เมื่อกระทำทุกรกิริยา (เรามักเรียกกันว่า “พระผอม”ซึ่งจำลองหล่อไว้ณวัดเบญจมบพิตร) นั้นเปนต้น แต่ตั้งใจหมายว่าพระสักยมุนีพุทธเจ้าเมื่อก่อนตรัสรู้ทั้งนั้น มีรูปพระโพธิสัตว์ซึ่งจะเปนพระพุทธเจ้าพระองค์อื่นแต่พระศรีอาริยเมตไตรยองค์เดียว แต่พระโพธิสัตว์ซึ่งพวกถือลัทธิมหายานคิดทำรูปขึ้น เปนพระโพธิสัตว์องค์อื่น ๆ ต่อออกไปอีกเปนอันมาก
ที่พวกถือลัทธิมหายานคิดทำรูปพระโพธิสัตว์เช่นกล่าวมา สันนิษฐานว่าน่าจะเกิดเพราะพวกสอนสาสนาพราหมณ์ขันแข่งพระพุทธสาสนา /*55เปนมูลเหตุ ด้วยคติสาสนาทั้งสองผิดกันเปนข้อสำคัญอย่างหนึ่ง ที่พระพุทธสาสนาสอนว่าความดีความชั่วอันบุคคลจะพึงได้ อาศรัยความประพฤติของตนเอง พระพุทธเจ้าเปนแต่ผู้ตรัสรู้พระธรรมแล้วนำมาสั่งสอนเวไนยสัตว์ แลพระองค์ก็เสด็จเข้าสู่พระนิพานสูญไปแล้ว ฝ่ายคติสาสนาพราหมณ์สอนว่ามีพระเปนเจ้าอยู่บนสวรรค์ เปนผู้คอยให้ความดีความชั่วแก่มนุษย์ทั้งหลาย ใครทำผิดไม่ชอบพระหฤทัยพระเปนเจ้าก็ลงโทษ ถ้าใครวิงวอนอ่อนน้อมประพฤติให้ถูกพระหฤทัยพระเปนเจ้า ผู้นั้นก็อาจจะได้ดีตามประสงค์ ดังนี้ ก็วิสัยมนุษย์เคยพึ่งผู้อื่นเลี้ยงมาเมื่อยังเยาว์ ผู้ที่หย่อนปัญญาย่อมเข้าใจคำสอนให้หมายพึ่งพระเปนเจ้าได้ง่ายกว่าให้หมายพึ่งตนเอง ข้อนี้ที่ผู้สอนสาสนาพราหมณ์ได้เปรียบผู้สอนพระพุทธสาสนา พวกถือลัทธิมหายานจึงคิดแก้ไขคติ ถือเอาธรรมดาว่าพระโพธิสัตว์ย่อมจะต้องรักษาพระพุทธสาสนา สั่งสอนให้ผู้ซึ่งนับถือพระพุทธสาสนาหมายพึ่งพระโพธิสัตว์ ทำนองเดียวกับพวกถือสาสนาพราหมณ์หมายพึ่งพระเปนเจ้า ตลอดไปจนถึงสมมตว่ามีนางดาราเปนชายาของพระโพธิสัตว์ เช่นเดียวกับนางเทพธิดาเปนชายาของพระเปนเจ้า อันการที่คิดแก้คติเอาข้อซึ่งเห็นว่าดีของสาสนาอื่นมาใช้ใช่จะทำแต่พวกถือลัทธิมหายานในพระพุทธสาสนาเท่านั้นหามิได้ ถึงพวกถือสาสนาพราหมณ์ก็คิดแก้ไขคติสาสนาของตน เอาข้อซึ่งเห็นว่าดีในพระพุทธสาสนาไปใช้ทำนองเดียวกัน จนเกิดนิกายขึ้นในสาสนาพราหมณ์อีกนิกายหนึ่ง เรียกว่า “วิษณุเวฏ” ถือว่าพระนารายณ์/*56เปนผู้บำรุงมนุษยโลก แม้เกิดความเดือดร้อนร้ายแรงแก่มนุษย์เมื่อใด พระนารายณ์ก็อวตารก็ลงมาเกิด ช่วยปราบปรามจลาจลให้ได้ความสุข อ้างวีรบุรุษซึ่งปรากฎมาในเรื่องพงศาวดาร เช่นพระกฤษณก็ดี พระรามก็ดี แม้พระสักยมุนีศรีสรรเพชญ์พุทธเจ้าก็ดี ว่าเปนพระนารายณ์อวตารทั้งนั้น
พระโพธิสัตว์ซึ่งพวกถือลัทธิมหายานคิดสมมตขึ้น กำหนดเปนธยานิโพธิสัตว์อย่าง ๑ มนุษย์โพธิสัตว์อย่าง ๑ ทำนองเดียวกับที่สมมตพระพุทธเจ้า แต่มีจำนวนมากมาย จะกล่าวถึงแต่ที่สำคัญว่ามีพระธยานิโพธิสัตว์ ๕ องค์ คือ
๑ พระสมันตภัทรโพธิสัตว์ ผู้รักษาพระสาสนาของพระกกุสันธพุทธเจ้า
๒ วัชรปาณีโพธิสัตว์ ผู้รักษาพระสาสนาของพระโกนาคมพุทธเจ้า
๓ รัตนปาณีโพธิสัตว์ ผู้รักษาพระสาสนาของพระกัสสปพุทธเจ้า
๔ อวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ ผู้รักษาพระสาสนาของพระโคดมสักยมุนีศรีสรรเพชญ์พุทธเจ้า
/*57๕ วิศวปาณีโพธิสัตว์ จะเปนผู้รักษาพระสาสนาของพระศรีอารียเมตไตรยพุทธเจ้าต่อไปในอนาคต
รูปพระโพธิสัตว์ในลัทธิมหายานซึ่งคิดทำขึ้นชั้นแรก มักทำเปนมหาบุรุษทรงเครื่องขัติยาภรณ์ นั่งบ้างยืนบ้างตามแต่เห็นงาม มีเครื่องหมายว่าเปนพระโพธิสัตว์ด้วยทำพระพุทธรูปติดไว้กับอุณหิศหรือกับเมาฬีเปนสำคัญ กับทำวัดถุที่ถือต่าง ๆ กัน เช่นถือดอกอุบลบ้าง ถือวชิรบ้าง ถือจินดามณีบ้าง สิ่งอื่นบ้าง แต่ภายหลังเห็นจะเปนในสมัยเมื่อพวกถือสาสนาพราหมณ์คิดทำเทวรูปให้ผิดแปลกกับมนุษย์ไปด้วยประการต่าง ๆ พวกถือลัทธิมหายานก็คิดทำรูปพระโพธิสัตว์ให้ผิดแปลกไปต่าง ๆ บ้าง จึงเกิดมีรูปพระโพธิสัตว์ทำเปนหลายหน้าแลมีมือตีนมากผิดมนุษย์สามัญ จนถึงทำเปนยักษ์เปนนางแลเปนนรสิงห์ก็มี รู้ได้ว่าเปนรูปพระโพธิสัตว์แต่ที่มีพระพุทธรูปติดอยู่กับเครื่องศิราภรณ์เปนสำคัญ
ตอนที่ ๗ ว่าด้วยพุทธเจดีย์ในนานาประเทศ
/*58พระพุทธสาสนาเริ่มแผ่ไปถึงนานาประเทศภายนอกอินเดีย เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชให้เที่ยวสั่งสอน ในราว พ.ศ. ๓๐๐ ข้อที่อ้างกันในประเทศต่าง ๆ ว่าพระพุทธองค์ได้เสด็จไปสั่งสอนพระสาสนาถึงประเทศนั้นๆ ก็ดี หรืออ้างว่าได้วัดถุอันเปนบริโภคเจดีย์ไว้แต่ในพุทธกาล ดังเช่นอ้างว่าได้พระเกศาของพระพุทธเจ้าไว้ก็ดี หรือว่าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทประทานไว้ก็ดี เปนแต่คำอ้างอันเกิดขึ้นภายหลังทั้งสิ้น แม้การที่รับพระพุทธสาสนาไปในครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชนั้น ที่มีเรื่องราวเปนหลักฐานฟังได้ในทางพงศาวดารก็แต่ลังกาทวีปประเทศเดียว นอกจากนั้นมีแต่โบราณวัดถุปรากฎอยู่เปนสิ่งสำคัญพอสังเกต ว่าพระพุทธสาสนาแพร่หลายไปประดิษฐานณประเทศไหนแต่เมื่อใด
ถ้าตามโบราณวัดถุที่ยังปรากฎอยู่ในประเทศต่าง ๆ จนบัดนี้มีเค้าเงื่อนว่าทางทิศตวันตกของอินเดีย พระพุทธสาสนาไม่แผ่ไปเท่าใดนัก ปรากฎอยู่เพียงในอาณาเขตประเทศเปอเซียเท่านั้น แต่ทางทิศอื่นแผ่ไปกว้างขวางมาก เปนต้นว่าทางทิศเหนือแผ่พ้นแนวเขาหิมาลัยไปจนกลางทวีปอาเซีย อันบัดนี้เปนอาณาเขตประเทศรุสเซียต่อมาจนแดนประเทศจีน ทางทิศตวันออกแผ่ไปไกลกว่าทุกทิศ ตั้งแต่ประเทศพม่า /*59มอญ ไทย เขมร ญวน จีน เกาหลีไปจนสุดประเทศญี่ปุ่น ทางทิศใต้ก็แผ่ไปตามประเทศทั้งหลายที่เปนเกาะในมหาสมุทร์ ตั้งแต่ลังกาทวีป เกาะสุมาตรา เกาะชวา ตลอดไปจนเกาะบอนิโอ แต่การที่พระพุทธสาสนาแผ่ไปยังนานาประเทศดังกล่าวมา ค่อยแผ่ออกไปโดยลำดับนับเปนเวลาหลายร้อยปี อาศรัยเหตุที่ชาวอินเดียไปเที่ยวสั่งสอน แลชาวประเทศนั้นๆ เกิดเลื่อมใสรับพระสาสนาประดิษฐานไว้ในบ้านเมืองของตนแลสั่งสอนกันเองสืบมา
ก็ลักษณที่ชาวอินเดียพาพระพุทธสาสนาไปเที่ยวสั่งสอนยังนานาประเทศนั้น มีเค้าเงื่อนปรากฎว่า เพราะการคมนาคมในระหว่างอินเดียกับต่างประเทศมีมาแล้วช้านาน บางทีจะมีมาตั้งแต่ก่อนพุทธกาล ชาวอินเดียที่ไปค้าขายหรือไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ยังต่างประเทศ ใครถือสาสนาอย่างใดก็พาสาสนาอย่างนั้นไปประพฤติ แลสั่งสอนชาวประเทศนั้นๆ ให้ประพฤติตาม เปนทำนองเดียวกันทั้งสาสนาพราหมณ์แลพระพุทธสาสนา แต่คติสาสนาทั้งสองนั้นผิดกันในข้อสำคัญ ที่สาสนาพราหมณ์สอนศาสตราคมเกี่ยวข้องไปถึงการปกครองบ้านเมือง ฝ่ายพระพุทธสาสนาสอนแต่ทางธรรมปฏิบัติ หรือถ้าจะว่าอีกอย่าง ๑ สาสนาพราหมณ์ให้ประโยชน์ยิ่งแลหย่อนกว่ากันตามชั้นของบุคคล ฝ่ายพระพุทธสาสนาให้ประโยชน์เสมอกันมิได้เลือกชั้นบุคคล เหตุที่สาสนาทั้งสองไปเจริญรุ่งเรืองในต่างประเทศจึงผิดกัน ประเทศใดที่ชาวอินเดียได้ไปมีอำนาจปกครองประเทศนั้นสาสนาพราหมณ์มักเจริญรุ่งเรือง เช่นประเทศชวา/*60แลประเทศกัมพูชาเปนต้น ประเทศใดที่ชาวอินเดียมิได้ไปปกครองประเทศนั้นพระพุทธสาสนามักรุ่งเรือง เช่นประเทศจีน ประเทศยี่ปุ่น แลประเทศพม่า มอญ ไทย เหล่านี้
คติสาสนาทั้งสองนั้นยังผิดกันอีกอย่างหนึ่ง ที่พวกถือสาสนาพราหมณ์ไม่สู้ขวนขวายในการเที่ยวสอนสาสนา เพราะสาสนาอาศรัยอำนาจดังกล่าวมาแล้ว ส่วนพระพุทธสาสนาอาศรัยแต่ความเลื่อมใส การเที่ยวสั่งสอนจึงเปนสำคัญมาแต่ครั้งพุทธกาล เมื่อมาถึงสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช พระพุทธสาสนารุ่งเรืองแพร่หลายก็เพราะพระเจ้าอโศกให้เที่ยวสั่งสอน การสอนพระพุทธสาสนาไปยังนานาประเทศ จึงนับถือกันในอินเดียว่าเปนพระเกียรติยศอย่างสำคัญของพระมหากษัตริย์ผู้เปนพุทธสาสนูปถัมภก พระมหากษัตริย์พระองค์ใดซึ่งเลื่อมใสพระพุทธสาสนาได้เปนใหญ่ขึ้นในอินเดีย เช่นพระเจ้ากนิษกะเปนต้น ก็เอาแบบพระเจ้าอโศกมหาราชเปนเยี่ยงอย่าง ให้เที่ยวสั่งสอนพระพุทธสาสนายังนานาประเทศสืบกันมา ก็พวกที่ไปเที่ยวสอนสาสนาย่อมไปตามหนทางคมนาคมซึ่งชาวอินเดียเคยไปมากับประเทศนั้น ๆ มาแต่ก่อน เปนต้นว่าพวกที่ไปต่างประเทศทางทิศตวันตกแลทิศเหนือ โดยปรกติมักเปนชาวอินเดียฝ่ายเหนือเดิรบกจากคันธารราฐไปทางประะเทศเปอเซีย หรือทางกลางทวีปอาเซียไปจนประเทศจีน พวกมาทางทิศตวันออกมักเปนชาวมัชฌิมประเทศมาจากมคธราฐ ลงมายังลังกาทวีป หรือเลียบอ่าวเบงกอลมาทางประเทศหม่า มอญ ไทย ฝ่ายพวกที่ไปทางทิศใต้มักเปนชาวอินเดีย/*61ทางปักษ์ใต้แล่นเรือข้ามทเลมายังเกาะสุมาตรา เกาะชวา แล้ววกมาเมืองจาม (คือประเทศญวนบัดนี้) แลเมืองขอม เพราะเหตุนี้การถือลัทธิพระพุทธสาสนา ตลอดจนแบบแผนพุทธเจดีย์ในนานาประเทศจึงต่างกัน เหล่าประเทศทางฝ่ายตวันตกแลฝ่ายเหนือ มักทำตามแบบแผนของชาวคันธารราฐ ประเทศทางฝ่ายตวันออกมักทำตามแบบแผนของชาวมคธราฐ ประเทศทางฝ่ายใต้มักทำตามแบบแผนของชาวอินเดียข้างฝ่ายใต้
อีกประการหนึ่งลัทธิถือพระพุทธสาสนาซึ่งชาวอินเดียพาไปสอนตามนานาประเทศนั้น เนื่องด้วยเรื่องประวัติของพุทธสาสนาในอินเดีย ชั้นเดิมเมื่อครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชให้เที่ยวสั่งสอนพระพุทธสาสนา ลัทธิพระพุทธสาสนาซึ่งถือกันในอินเดียยังเปนอย่างเถรวาท หรือเรียกกันชั้นหลังว่าหินยาน พระไตรปิฎกใช้ภาษามคธตามที่ทำตติยสังคายนา วัดถุที่เปนพุทธเจดีย์ก็ยังไม่มีพระพุทธรูป ต่างประเทศที่รับพระพุทธสาสนาไปในชั้นนี้ มีลังกาทวีปเปนต้น ย่อมถือลัทธิเถรวาท ครั้นเมื่อพระเจ้ากนิษกะทำสังคายนาแปลงพระไตรปิฎกเปนภาษาสันสกฤตแล้ว เลยเกิดลัทธิมหายานขึ้นในอินเดีย พวกชาวอินเดียพาลัทธิมหายานไปเที่ยวสั่งสอน ต่างประเทศที่รับถือพระพุทธสาสนาอยู่แล้วหันไปเลื่อมใสลัทธิมหายานโดยมาก เว้นแต่ชาวลังกากับพวกพม่ามอญยังถือลัทธิเถรวาทอยู่ ทำนองจะเปนเพราะอยู่ใกล้ได้ส้องเสพสมาคมกับนักปราชญ์ชาวมคธราฐที่ถือลัทธิหินยานมาสนิธสนม มีในเรื่องพงศาวดารกล่าวว่า เมื่อพุทธกาลล่วงได้ ๙๐๐ ปีเศษ มีชาวเมืองพุทธคยาคนหนึ่งศรัทธา/*62ออกบวชเปนพระภิกษุสงฆ์ในนิกายเถรวาท ได้นามปรากฎต่อมาว่าพระพุทธโฆษาจารย์ เล่าเรียนพระไตรปิฎกรอบรู้แล้ว ดำริห์ว่าคัมภีร์พระไตรปิฎกในมคธราฐซึ่งเขียนลงไว้เปนตัวอักษร แสดงพระธรรมวินัยวิปลาดคลาสเคลื่อนมากนัก ทราบว่าที่ในลังกาทวีปก็ได้เขียนพระไตรปิฎก ตามวาทะที่พระมหินทรเถรได้นำไปสั่งสอน ลงไว้เปนอักษรแล้ว พระพุทธโฆษาจารย์จึงอุส่าห์ไปยังลังกาทวีป เอาฉบับพระไตรปิฎกในมคธราฐไปสอบทานกับฉบับในลังกาทวีป ก็หนังสือพระไตรปิฎกที่มีอยู่ในลังกาทวีปนั้นเปน ๓ ประเภทด้วยกัน ประเภท ๑ เรียกว่า “บาลี” คือตัวพระธรรมวินัยตามที่ทำตติยสังคายนาไว้เปนภาษามคธ พระมหินทรเถรท่องจำเอาไปสั่งสอนให้พระสงฆ์ชาวลังกาท่องจำไว้สั่งสอนกันสืบมา อีกประเภท ๑ เรียกว่า “อรรถกถา” คือคำชี้แจงความบางแห่งซึ่งมีในตัวบาลีแต่โดยย่อ ประสงค์จะบอกอธิบายให้ผู้ศึกษาเข้าใจโดยพิสดาร ความอธิบายเหล่านี้พระสงฆ์ชาวลังกาแต่งไว้ในภาษาสิงหฬอันเปนภาษาของชาวลังกาทวีป อีกประเภท ๑ เรียกว่า “ฎีกา” คืออธิบายความแห่งอรรถกถาให้ชัดเจนอีกชั้นหนึ่ง แต่งเปนภาษาสิงหฬเหมือนกันกับอรรถกถา พระพุทธโฆษาจารย์ชักชวนพระสงฆ์ชาวลังกาให้ช่วยกันชำระพระไตรปิฎกส่วนบาลีเทียบทานให้ถูกต้องกัน แลคัดส่วนซึ่งเห็นว่าเปนของแปลกปลอมออกเสีย แล้วเลือกคัดอรรถกถาฎีกาซึ่งพระสงฆ์ชาวลังกาแต่งไว้ เห็นว่าคัมภีร์ใดแต่งเปนหลักฐานก็แปลเปนภาษามคธให้เข้าระเบียบเดียวกันทั้งบาลีอรรถกถาแลฎีกา อรรถกถาที่พระพุทธ/*63โฆษาจารย์พยายามแต่งขึ้นเองก็มี คือคัมภีร์วิสุทธิมรรคแลธรรมบท เปนต้น ส่วนหนังสือซึ่งคัดออกเสียจากพระไตรปิฎก โดยเห็นว่าไม่ต้องด้วยพระพุทธวจนะนั้น พระพุทธโฆษาจารย์ให้เผาเสียทั้งสิ้น พระไตรปิฎกภาษามคธ ซึ่งถือเปนหลักของพระพุทธสาสนาอยู่จนทุกวันนี้ เปนระเบียบเรียบร้อยเพราะพระพุทธโฆษาจารย์ชำระในครั้งนั้น จึงนับในตำนานข้างฝ่ายใต้ว่าเปนสังคายนาครั้งที่ ๖ (นับการที่พระมหินทรเถรกับพระสงฆ์ชาวลังกา สาธยายพระธรรมวินัยด้วยกันครั้งแรก เปนสังคายนาครั้งที่ ๔ นับการที่พระสงฆ์ชาวลังกาเขียนพระไตรปิฎกลงเปนตัวอักษร เปนสังคายนาครั้งที่ ๕) ด้วยประการฉนี้ ที่เอาเรื่องพระพุทธโฆษาจารย์ทำสังคายนามากล่าว เพราะเนื่องในตำนานของลัทธิพระพุทธสาสนา ซึ่งถือกันในประเทศพม่ามอญไทยเขมรในปัจจุบันนี้ อันจะมีอธิบายต่อไปข้างหน้า
เมื่อพุทธกาลล่วง ๑๐๐๐ ปี การถือพระพุทธสาสนาที่ในอินเดียเกิดผันแปร เหตุด้วยการแข่งขันในระหว่างพวกที่สอนสาสนาพราหมณ์ กับพวกที่สอนพระพุทธสาสนามีมาช้านาน จนชาวอินเดียมักถือพระพุทธสาสนากับสาสนาพราหมณ์ระคนปนกันไป ดังปรากฎในจดหมายเหตุของหลวงจีนฮ่วนเจียง (หรือยวนฉ่าง) ซึ่งไปอินเดียเมื่อ พ.ศ. ๑๑๗๒ กล่าวว่าในสมัยนั้นพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่งเปนพุทธสาสนูปถัมภก ทรงพระนามว่าพระเจ้าศีลาทิตย์ครองเมืองกันยากุพช์ (เดี๋ยวนี้เรียกว่ากาโนช) เปนราชธานีอยู่ในมัชฌิมประเทศ ให้ทำการสังคายนา แต่งาร/*64นั้นวันแรกแห่พระพุทธรูปออกมาเปนประธาน วันที่สองแห่รูปพระอาทิตย์ออกมาเปนประธาน ถึงวันที่สามแห่รูปพระอิศวรออกมาเปนประธาน ดังนี้ ฝ่ายลังกาทวีปนั้นบ้านเมืองก็ไม่เปนปรกติมาได้เสมอ เพราะเกาะลังกาอยู่ต่อแดนกับเมืองพวกทมิฬมิจฉาทิษฐิที่ปลายแหลมอินเดีย พวกทมิฬข้ามไปตีเมืองลังกาหลายครั้ง แลบางครั้งได้ครอบครองบ้านเมืองอยู่นาน ๆ สมัยใดบ้านเมืองเปนจลาจลเช่นนั้นพระพุทธสาสนาก็เศร้าหมอง บางทีเกิดลัทธิต่าง ๆ กันไป จนพระมหากษัตริย์สิงหฬอันเปนสัมมาทิษฐิกลับได้บ้านเมืองคืน ก็จัดการทำนุบำรุงพระพุทธสาสนาให้กลับรุ่งเรืองแลถือลัทธิเปนอันเดียวกันอีก แต่เปนดังนี้มาหลายคราว ครั้นเมื่อพุทธกาลล่วงได้ ๑๖๐๐ ปี เมืองลังกาเสียแก่พวกทมิฬอีกครั้งหนึ่ง แล้วพระเจ้าวิชัยพาหุ สิริสังฆโพธิกลับได้เมืองคืนจากพวกทมิฬ เมื่อจะบำรุงพระสาสนาได้ความว่าที่ในลังกาทวีปสิ้นวงศพระสงฆ์ซึ่งบริสุทธิ์ (แลในมคธราฐสงฆมณฑลก็เห็นจะเสื่อมทรามมาก) แลครั้งนั้นประจวบเวลาพระพุทธสาสนาเจริญรุ่งเรืองขึ้นในประเทศพม่า เหตุด้วยพระเจ้าอนุรุทธมหาราช (หรือที่เรียกอีกอย่างหนึ่งตามสำเนียงพม่าว่าพระเจ้าอโนรธามังช่อ) ซึ่งครองเมืองภุกามเปนราชธานี มีอานุภาพมาก ขยายอาณาเขตเข้ามาจนสยามประเทศนี้ แลเปนพุทธสาสนูปถัมภกทำนุบำรุงพระพุทธสาสนารุ่งเรืองในประเทศเหล่านี้ พระเจ้าวิชัยพาหุ/*65สิริสังฆโพธิจึงให้มาขอคณะสงฆ์จากประเทศพม่า ไปให้อุปสมบทตั้งสงฆมณฑลอันบริสุทธิ์ให้กลับมีขึ้นอีก พระเจ้าอนุรุทธมหาราชจึงได้มีทางไมตรีกับกษัตริย์สิงหฬ เปนเหตุที่ให้ได้สำเนาหนังสือพระไตรปิฎกภาษามคธ ซึ่งพระพุทธโฆษาจารย์ได้ทำสังคายนาไว้ในลังกาทวีปนั้นมายังประเทศพม่า แล้วแพร่หลายมายังประเทศสยาม
ฝ่ายข้างอินเดีย ตั้งแต่พุทธกาลล่วงพ้น ๑๕๐๐ ปีมาแล้ว พระพุทธสาสนาก็เสื่อมทรามหนักลง เหตุด้วยพวกถือสาสนาพราหมณ์มีอำนาจขึ้นในอินเดีย แล้วเบียดเบียนพระพุทธสาสนา แลซ้ำพระภิกษุสงฆ์ผู้ทรงพระพุทธสาสนาก็หันไปนิยมลัทธิอาถรรพ์ทำเลขยันต์ปลุกเษกแสวงเกียรติคุณในทางกฤตยาคม โดยหวังจะให้คนนับถือแข่งพวกพราหมณ์ ไม่ถือพระธรรมวินัยเปนสำคัญเหมือนแต่ก่อน เปนเช่นเดียวกันทั้งพวกนิกายหินยานแลมหายาน ครั้นมาถึงสมัยพวกอาหรับมีอำนาจขึ้นเที่ยวรบพุ่งแผ่อาณาเขตแลเกลี้ยกล่อมคนทั้งหลายให้เข้ารีตถือสาสนาอิสลามไปด้วยกัน สาสนาอิสลามแพร่หลายมาโดยลำดับจนถึงประเทศเปอเซีย ประเทศอาฟฆานิสถาน แลที่สุดพวกที่ถือสาสนาอิสลามลง/*66มาได้เปนใหญ่ในอินเดีย แต่ พ.ศ. ๑๗๐๐ ก็คติของสาสนาอิสลามนั้นสั่งสอนกันให้ถือว่าการทำลายล้างบันดารูปเคารพ ไม่ว่าของสาสนาใดๆ เปนการกุศล พวกอิสลามก็พากันรื้อทำลายเจดียสถานแลเบียดเบียนพวกถือพระพุทธสาสนาด้วยประการต่าง ๆ จนพุทธบริษัทในอินเดียเลยหมดสิ้นสูญไป การที่พระพุทธสาสนาถูกพวกถือสาสนาอิสลามทำลายครั้งนั้น ไม่แต่ที่ในอินเดียแห่งเดียว ด้วยมีพวกอาหรับอีกพวกหนึ่งมาเรือทางทเลแดง เที่ยวรบพุ่งเกลี้ยกล่อมผู้คนตามเมืองชายทเลตั้งแต่อินเดียมาจนแหลมมลายู แลเกาะสุมาตราเกาะชวามาจนเมืองจามที่ปากน้ำโขง พวกอาหรับมามีอำนาจที่ไหน ก็ทำลายพระพุทธสาสนาในประเทศเหล่านั้นเสื่อมสูญไปด้วย ยังคงอยู่แต่ในเหล่าประเทศที่อำนาจพวกอิสลามแผ่ไปไม่ถึง คือข้างฝ่ายเหนืออินเดียมีประเทศเนปาล ประเทศธิเบต แลเหล่าเมืองทางกลางทวีปอาเซียอีกบางเมือง ข้างฝ่ายใต้มีลังกาทวีป ข้างฝ่ายตวันออกมีประเทศพม่า มอญ ไทย เขมร ญวน จีน เกาหลี แลญี่ปุ่น เปนประเทศที่ยังนับถือพระพุทธสาสนามาจนตราบเท่าทุกวันนี้ แต่ถือลัทธิต่างกัน พวกชาวเนปาล ธิเบต แลชาวเมืองทางกลางทวีปอาเซีย ทั้งจีน ญวน ญี่ปุ่น เกาหลี ถือลัทธิอย่างมหายาน พวกชาวลังกาแลพม่า มอญ ไทย เขมร ถือลัทธิอย่างหินยาน
/*67เพราะเรื่องตำนานการที่พระพุทธสาสนาไปประดิษฐานในนานาประเทศเปนดังกล่าวมา พุทธเจดีย์ที่สร้างขึ้นในต่างประเทศ แม้ทำตามแบบอย่างพุทธเจดีย์ในอินเดียด้วยกัน จึงผิดกันโดยได้แบบอย่างไปจากต่างสำนักกัน แบบอย่างของช่างโยนกในคันธารราฐไปเปนต้นตำราพุทธเจดีย์ในประเทศธิเบต เนปาล แลเหล่าประเทศทางกลางทวีปอาเซีย จนถึงประเทศจีน เกาหลี ญี่ปุ่น แบบอย่างของช่างชาวมคธราฐไปเปนต้นตำราพุทธเจดีย์ในลังกาทวีป ตลอดจนประเทศพม่ามอญไทย แบบอย่างของช่างชาวอินเดียปักษ์ใต้ไปเปนต้นตำราพุทธเจดีย์ในประเทศชวา จาม แลขอม
พุทธเจดีย์ที่ได้แบบอย่างจากอินเดียไปสร้างกันในนานาประเทศนั้น ที่เปนสิ่งสำคัญก็มี ๔ อย่าง คือ พระพุทธรูปอย่าง ๑ รูปพระโพธิสัตว์อย่าง ๑ พระสถูปอย่าง ๑ พระปรางค์อย่าง ๑ ลักษณของทั้ง ๔ อย่างนั้นผิดกันดังนี้ คือ
พระพุทธรูปเปนของพวกโยนกคิดสร้างขึ้นในคันธารราฐก่อน แล้วจึงนิยมสร้างกันแพร่หลายไปในที่อื่น ๆ ดังกล่าวมาแล้ว ลักษณพระพุทธรูปแม้เมื่อแรกสร้างขึ้น ช่างผู้คิดแบบอย่างก็ไม่ได้ตั้งใจจะทำให้เหมือนพระรูปโฉมของพระพุทธเจ้า (อย่างเช่นช่างในยุโรปตั้งใจทำรูปพระเยซูคฤสต์) เพราะพระพุทธรูปเปนของคิดทำขึ้นต่อเมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพานไปแล้วถึง ๔๐๐ ปี พ้นวิสัยที่จะทำให้เหมือนพระรูปโฉมที่จริงได้ จึงมุ่งหมายจะทำแต่เพียงให้ใครเห็นก็รู้ว่ารูป/*68พระพุทธเจ้า โดยมีสำคัญดังได้อธิบายมาแล้วในที่อื่น รูปเช่นนั้นเลยใช้เปนแบบทำรูปพระพุทธเจ้าทั้งปวงไม่ว่าพระองค์หนึ่งพระองค์ใด อาศรัยเหตุนี้ ลักษณพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นในนานาประเทศ ชาวประเทศใดนิยมว่ามนุษย์รูปโฉมอย่างไรในประเทศของตนงามก็ปั้นพระพุทธรูปเปนอย่างนั้น คงไว้แต่สิ่งสำคัญอันเปนเครื่องหมายว่าเปนพระพุทธเจ้า เช่นพระอุณาโลม พระเกตุมาลา แลผ้าครองเปนต้น แม้ผ้าครองช่างจีนแลญี่ปุ่นชั้นหลังมาก็แก้กลายไปเปนทำนองเสื้ออย่างเช่นที่พระจีนแลพระญี่ปุ่นใช้ครองกันในประเทศนั้น ๆ
รูปพระโพธิสัตว์นั้น พวกที่ถือลัทธิหินยานทำแต่รูปพระศรีอาริยเมตไตรย ซึ่งสมมตว่าจะมาเปนพระพุทธเจ้าต่อสาสนาพระสักยมุนีศรีสรรเพชญ์ไปองค์เดียว แต่พวกที่ถือลัทธิมหายาน เชื่อว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายอาจให้คุณแลโทษแก่มนุษย์ได้ ทำนองเดียวกับเทพเจ้าของพวกถือสาสนาพราหมณ์ จึงชอบทำรูปพระโพธิสัตว์ต่าง ๆ ขึ้นไว้สักการบูชามีมากมายหลายองค์ แลทำเปนหลายอย่าง เปนรูปสามัญมนุษย์บ้าง เปนวิสามัญมนุษย์มีหน้าตามือตีนมากมาย แม้จนยักษ์แลเปนสิงห์สัตว์บ้าง มีพระโพธิสัตว์ที่เปนชายแลเปนหญิง ยกตัวอย่างดังเช่น กวนอิมเหนีย จีนก็นับว่าเปนโพธิสัตว์จึงสร้างรูปไว้สักการบูชา
พระสถูปนั้น เดิมสร้างสำหรับบัญจุพระบรมธาตุ ตามแบบแผนอันมีเปนประเพณีในมัชฌิมประเทศมาตั้งแต่ก่อนพุทธกาล รูปสัณฐานพระสถูปชั้นเดิมเปนอย่างไร ได้อธิบายมาแล้วในที่อื่น สันนิษฐานว่า/*69การสร้างพระสถูปเปนพุทธเจดีย์คงสร้างกันแพร่หลายตั้งแต่พระเจ้าอโศกมหาราชแจกพระบรมธาตุไปประดิษฐานไว้ณประเทศที่ต่าง ๆ แลเกิดสร้างพระสถูปที่บัญจุอัฐิธาตุของพระสงฆ์เถระเปนบริวารพระมหาสถูปด้วยทุกแห่งไป ครั้นเมื่อเกิดมีพระพุทธรูปขึ้นที่ในอินเดีย แบบอย่างพระสถูปจึงแก้ไขให้มีซุ้มจรนำตั้งพระพุทธรูปติดกับองค์พระสถูปทำให้พระสถูปงามขึ้น เลยเปนเหตุให้คนทั้งหลายชอบสร้างพระสถูปเปนอุเทสิกะเจดีย์ขึ้นอีกอย่างหนึ่ง แต่สังเกตพระสถูปที่สร้างกันตามนานาประเทศภายนอกอินเดีย ยังถือเปนคติต่างกัน ประเทศที่ถือลัทธิหินยาน เช่นลังกาพม่ามอญไทย มักสร้างพระสถูปเปนธาตุเจดีย์ บางทีใหญ่โต แต่ฝ่ายประเทศที่ถือลัทธิมหายาน เช่น ธิเบต จีนแลญี่ปุ่น (แม้ชวาแลขอมแต่โบราณ) มักสร้างพระสถูปเปนอุเทสิกะเจดีย์ อย่างเปนเครื่องหมายของพระพุทธสาสนา ไม่ขวนขวายในข้อที่จะทำให้ใหญ่โต ที่ถือคติต่างกันดังกล่าวมา เห็นว่าจะเนื่องในตำนานของพระพุทธสาสนาเปนมูลเหตุ คือเมื่อพระพุทธสาสนาเริ่มแพร่หลายครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชให้เที่ยวสั่งสอนนั้น พระเจ้าอโศกมหาราชแบ่งพระบรมสรีริกธาตุแจกให้ไปสร้างพระสถูปเจดีย์ขึ้นมากมายหลายแห่ง ประเทศแลมณฑลที่รับพระพุทธสาสนาไปแต่ครั้งนั้นย่อมนับถือว่าพระสถูปเปนพระธาตุเจดีย์มาแต่เติม จึงถือกันเช่นนั้นต่อมา ฝ่ายประเทศที่ถือลัทธิมหายาน เพราะเหตุลัทธินั้นเกิดขึ้นภายหลังมาช้านานนับหลายร้อยปี พระเจ้าแผ่นดินผู้เปนสาสนูปถัมภกมิได้แจกพระบรมสรีริกธาตุให้ไปสร้าง/*70พระสถูปประดิษฐานไว้เหมือนอย่างครั้งพระเจ้าอโศก การสร้างพระสถูปเปนแต่ทำตามอย่างธรรมเนียม จึงกลายเปนอุเทสิกะเจดีย์
พระปรางค์นั้น แบบอย่างมาแต่ปราสาท คือเรือนหลายชั้นซึ่งเดิมสร้างด้วยเครื่องไม้เปนที่อยู่ของคนมั่งมี นับแต่พระมหากษัตริย์เปนต้น ลงมาจนเศรษฐี จึงนับถือกันว่าปราสาทเปนเรือนของบุคคลชั้นสูง ถ้าเปนแต่บุคคลสามัญก็อยู่เรือนโรงชั้นเดียว แต่เดิมถือกันเปนคติดังนี้ ครั้นมาถึงสมัยอันหนึ่ง จะเปนด้วยเหตุใดยกไว้ก่อน ผู้สร้างปราสาทประสงค์จะสร้างเรือนเพื่อใช้การแต่ชั้นเดียว แต่ต้องการจะให้คงเปนปราสาทให้สมศักดิ์ จึงคิดแก้แบบแผนปราสาท ทำแต่ชั้นล่างให้กว้างขวางใหญ่โต ชั้นบนต่อขึ้นไปลดส่วนลงคงให้มีแต่รูปปรากฎว่าเปนปราสาทเช่นนี้ แต่แรกทำด้วยเครื่องไม้ ภายหลังมาเปลี่ยนเปนสร้างด้วยอิฐแลศิลา จึงเกิดเปนพระปรางค์ ชอบสร้างทั้งพวกถือพระพุทธสาสนาแลพวกถือสาสนาพราหมณ์ มักสร้างเปนที่ประดิษฐานพระพุทธรูปหรือเทวรูปอันเปนประฐาน ด้วยจะให้เห็นว่าอยู่ปราสาท ดูเหมือนแบบพระปรางค์ที่สร้างในอินเดียแต่เดิมจะมีเครื่องหมายผิดกัน ถ้าปรางค์สร้างในพระพุทธสาสนายอดทำเปนพระสถูป ถ้าปรางค์สร้างในสาสนาพราหมณ์ ยอดทำเปนตรีศูล หรือนพศูล
พระพุทธรูปก็ดี พระโพธิสัตว์ก็ดี พระสถูปก็ดี แลพระปรางค์ก็ดี ถึงว่าต้นแบบอย่างได้ไปจากอินเดียด้วยกันทุกประเทศ ครั้นต่อมาเมื่อเกิดช่างดีมีความคิดขึ้นในประเทศนั้น หรืออาศรัยเหตุการณ์อย่าง/*71อื่นเปนปัจจัย ก็คิดทำแปลกแปลงไปตามนิยมของประเทศนั้น ๆ จนกลายเปนแบบของชาตินั้น ๆ เกิดขึ้น แต่เมื่อพิจารณาไปก็คงยังเห็นเค้าว่าได้ต้นตำรามาแต่อินเดีย แลได้มาแต่แบบช่างมณฑลใด
ตอนที่ ๘ ว่าด้วยพระพุทธสาสนาในประเทศสยาม
/*72พระพุทธสาสนาได้มาประดิษฐานในประเทศสยามนี้แต่เมื่อใด ข้อนี้กล่าวกันเปนหลายอย่าง บ้างว่ามาประดิษฐานในคราวเมื่อพระเจ้าอโศกมหาราชให้เที่ยวสอนพระพุทธสาสนายังนานาประเทศ บ้างว่ามาต่อภายหลังสมัยนั้นช้านาน ถ้าว่าตามหลักฐานอันมีโบราณวัดถุปรากฎประกอบกับเรื่องพงศาวดาร รู้ได้แน่ชัดว่าพระพุทธสาสนามาประดิษฐานในสยามประเทศ แต่สมัยเมื่อยังเปนถิ่นฐานของชนชาติลาว (ละว้า) ราชธานีตั้งอยู่ณเมืองนครปฐม ซึ่งเรียกนามในสมัยนั้นว่าเมืองทวาราวดี ด้วยมีพุทธเจดีย์ใหญ่น้อย เช่นพระปฐมเจดีย์เปนต้น ปรากฎอยู่เปนสำคัญ แลยังมีพุทธเจดีย์ที่แห่งอื่นในประเทศสยามนี้ ซึ่งลักษณต่างกันพอเปนที่สังเกต ว่าลัทธิต่าง ๆ อันเกิดขึ้นในการถือพระพุทธสาสนา ได้มาถึงประเทศสยามต่อมาโดยลำดับเปน ๔ ยุคด้วยกัน
ยุคที่ ๑ ลัทธิหินยานอย่างเถรวาท
ตามความที่ได้กล่าวมา ว่าพระพุทธสาสนาแรกมาประดิษฐานในประเทศสยาม เมื่อตั้งราชธานีอยู่ณเมืองนครปฐมนั้น มีโบราณวัดถุบางอย่างปรากฎอยู่ที่พระปฐมเจดีย์ คือ เช่นศิลาทำเปนรูปพระธรรมจักรเหมือนอย่างเช่นที่ชาวอินเดียสร้างกันในสมัยเมื่อก่อนมีพระพุทธรูป แล/*73ภาษาที่จารึกพระธรรมเปนภาษามคธ กับทั้งยังมีคติที่ถือกันเมื่อก่อนมีพระพุทธรูป เช่นทำพระแท่นพุทธอาสน์แลรอยพระพุทธบาทเปนที่สักการบูชาปรากฎต่อมาในประเทศนี้อีกหลายอย่าง สิ่งสำคัญเหล่านี้แสดงว่าพระพุทธสาสนาซึ่งแรกมาประดิษฐานในประเทศสยาม เปนลัทธิเถรวาทอย่างเช่นที่พระเจ้าอโศกมหาราชให้เที่ยวสั่งสอนยังนานาประเทศ จึงสันนิษฐานว่า พระพุทธสาสนาเห็นจะมาประดิษฐานในประเทศสยามตั้งแต่ก่อน พ.ศ. ๕๐๐ แลนับถือกันมั่นคงสืบมาแต่ครั้งนั้น ครั้นเมื่อเกิดมีประเพณีสร้างพระพุทธรูปขึ้นในอินเดีย พวกชาวอินเดียก็นำแบบอย่างพระพุทธรูปมาสร้างขึ้นในประเทศสยาม ข้อนี้สังเกตได้ด้วยลักษณพระพุทธรูปซึ่งเปนชั้นแรกมีขึ้นในประเทศนี้ เช่นพระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาทอย่างนั่งเก้าอี้เปนต้น ทำตามแบบช่างชาวมคธราฐครั้งสมัยราชวงศคุปต์ ซึ่งรุ่งเรืองเมื่อราว พ.ศ. ๙๐๐ แบบอย่างที่กล่าวมานี้เปนหลักฐานประกอบอีกอย่างหนึ่ง ว่าพวกชาวอินเดียที่แรกมาสอนพระพุทธสาสนายังประเทศสยามมาแต่มคธราฐ อนึ่งในสมัยนั้นดูเหมือนจะเปนเวลากำลังกรุงทวาราวดีเจริญรุ่งเรืองมาก ด้วยโบราณวัดถุเช่นที่มีอยู่ในแขวงจังหวัดนครปฐม มีแพร่หลายตลอดไปจนแขวงจังหวัดราชบุรี แลแขวงจังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดลพบุรี แล/*74จังหวัดนครราชสิมา ชวนให้เห็นว่าอาณาเขตทวาราวดีแผ่ออกไปจนถึงมณฑลนครราชสิมาในสมัยนั้น
ยุคที่ ๒ ลัทธิมหายาน
เมื่อเกิดลัทธิมหายานแพร่หลายในอินเดีย พวกชาวอินเดียก็พาลัทธิมหายานมาเที่ยวสอนตามประเทศเหล่านี้เหมือนเคยสอนสาสนามาแต่หนหลัง แต่มาสอนที่เกาะสุมาตราก่อน แล้วจึงเลยไปสอนที่เกาะชวา แลประเทศกัมพูชา บางทีจะมีชาวอินเดียอิกพวกหนึ่งมาจากมคธราฐ พาพระพุทธสาสนาลัทธิมหายานมาเที่ยวสั่งสอนในประเทศพม่ามอญตลอดจนกรุงทวาราวดี แต่หากจะมิใคร่มีใครเลื่อมใส จึงไม่ปรากฎเค้าเงื่อนว่าลัทธิมหายานได้มาเจริญแพร่หลายในชั้นนั้น
ครั้นเมื่อราว พ.ศ. ๑๓๐๐ กษัตริย์ซึ่งครองกรุงศรีวิชัยในเกาะสุมาตรามีอานุภาพมาก แผ่อาณาเขตมาถึงแหลมมลายู (ตั้งแต่มณฑลสุราษฎร์ลงไปจนมณฑลปัตตานี) พวกชาวศรีวิชัยนับถือพระพุทธสาสนาอย่างลัทธิมหายาน จึงนำลัทธินั้นมาสั่งสอนในเหล่าจังหวัดที่ได้ไว้เปนอาณาเขต ยังมีพุทธเจดีย์อย่างลัทธิมหายานที่พวกชาวศรีวิชัยมาสร้างไว้ปรากฎอยู่ เช่นพระมหาธาตุเมืองไชยา แลพระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราชองค์เดิม กับทั้งพระพุทธรูป/*75แลรูปพระโพธิสัตว์หล่อ แลพระพิมพ์ดินดิบซึ่งทำส้อนไว้ในถ้ำแห่งละตั้งหมื่นตั้งแสนยังขุดค้นหาได้จนทุกวันนี้ ตั้งแต่ถ้ำในเขตจังหวัดนครศรีธรรมราช จังหวัดตรัง แลจังหวัดพัทลุง ลงไปจนจังหวัดไทรบุรี จังหวัดปัตตานี ลักษณพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตว์ล้วนเปนลัทธิมหายาน แลทำแบบแผนเปนอย่างเดียวกับพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตว์ที่เกาะชวาไม่ผิดเพี้ยน สันนิษฐานว่าพระพิมพ์ดินดิบนั้นเปนของพวกสอนสาสนาสร้างทิ้งไว้ โดยหวังว่าผู้ใดไปพบปะในอนาคตกาล จะได้เอาไปประกาศแก่พวกพลเมืองให้เกิดมีศรัทธาเลื่อมใสในพระสาสนา แต่ในสมัยนั้นลัทธิมหายานเห็นจะเจริญอยู่เพียงในแหลมมลายู ฝ่ายเหนือขึ้นมายังถือลัทธิเถรวาท หรือซึ่งเรียกในภาษาสันสกฤตว่าลัทธิ “สถวีระ” กันอยู่อย่างเดิม พระพุทธรูปหรือรูปพระโพธิสัตว์แบบนั้น จึงมิได้แพร่หลายในจังหวัดนครปฐม มีเรื่องราวปรากฎในศิลาจารึกว่า ในสมัยราวเมื่อ พ.ศ. ๑๕๕๐ มีกษัตริย์เชื้อสายชาวประเทศศรีวิชัยนั้นองค์ ๑ ขึ้นมาแต่เมืองนครศรีธรรมราช ได้มาครองเมืองลพบุรี แล้วราชบุตรของกษัตริย์องค์นั้นได้ไปครองประเทศกัมพูชา เปนเหตุให้ประเทศสยามกับประเทศกัมพูชารวมอยู่ในอำนาจราชวงศอันเดียวกัน แล้วประเทศสยามเลยอยู่ในอำนาจของกษัตริย์กรุงกัมพูชาสืบมาอีกช้านาน สาสนากับทั้งวิชาช่างในประเทศกัมพูชาจึงแผ่มาถึงประเทศสยามตั้งแต่สมัยนี้ ในศิลาจารึกในสมัยนั้น กล่าวว่าที่เมืองลพบุรี/*76มีทั้งพระสงฆ์นิกายสถวีระ แลนิกายมหายาน สันนิษฐานว่าพระสงฆ์นิกายสถวีระ ซึ่งเปนนิกายเดิมที่มาจากมคธราฐ คงมีผู้คนนับถือมากในประเทศสยาม ส่วนพระสงฆ์นิกายมหายานเจริญรุ่งเรืองอยู่ในประเทศกัมพูชาก่อน (ข้อนี้พึงเห็นได้ด้วยบันดาปราสาทหินในประเทศกัมพูชา ซึ่งสร้างเปนวัดในพระพุทธสาสนา สร้างตามคติมหายานแทบทั้งนั้น) พึ่งมาเจริญรุ่งเรืองขึ้นในประเทศสยามตั้งแต่อยู่ในอำนาจราชวงศประเทศกัมพูชา ถึงสาสนาพราหมณ์ก็เห็นจะมาเจริญขึ้นในสยามประเทศตั้งแต่สมัยนี้ เพราะกษัตริย์ซึ่งปกครองประเทศกัมพูชาบางพระองค์ก็เลื่อมใสในพระพุทธสาสนา บางพระองค์ก็เลื่อมใสในสาสนาพราหมณ์ แลบางพระองค์ก็เลื่อมใสด้วยกันทั้งสองสาสนา ดังปรากฎอยู่ในศิลาจารึกของกษัตริย์นั้น ๆ ยุคนี้เปนสมัยที่ลัทธิมหายานมาเจริญรุ่งเรืองในประเทศสยาม แลเปลี่ยนใช้ภาษาสันสกฤตจารึกพระธรรมแทนภาษามคธ
ยุคที่ ๓ ลัทธิหินยานอย่างภุกาม
เมื่อ พ.ศ. ๑๖๐๐ พระเจ้าอนุรุทธมหาราชกษัตริย์ซึ่งครองประเทศพม่า ตั้งราชธานีอยู่ณเมืองภุกาม เจริญอานุภาพปราบปรามประเทศรามัญไว้ในอำนาจ แล้วขยายอาณาเขตเข้ามาถึงประเทศลานนา (คือมณฑลภาคพายัพบัดนี้) ลงมาจนถึงเมืองลพบุรีแลเมืองทวาราวดี พระเจ้าอนุรุทธเปนพุทธสาสนูปถัมภก ให้สั่งสอน/*77ทำนุบำรุงพระพุทธสาสนาไปด้วยกันกับแผ่อาณาเขต แต่ถึงสมัยนี้ พระพุทธสาสนาที่ในอินเดียเสื่อมทรามจวนจะสูญอยู่แล้ว พวกชาวเมืองภุกามเดิมรับพระพุทธสาสนาลัทธิหินยานอย่างเถรวาทมาจากมคธราฐเหมือนกับพวกชาวสยาม ครั้นต่อมาเมื่อห่างเหิรกับอินเดียจึงเกิดเปนลัทธิหินยานอย่างเมืองภุกาม เมื่อพวกชาวเมืองภุกามมามีอำนาจปกครองประเทศสยามก็พาลัทธินั้นมาสั่งสอนจนเจริญแพร่หลายทางฝ่ายเหนือ (คือมณฑลภาคพายัพบัดนี้) ข้อนี้พึงเห็นได้ด้วยทางข้างฝ่ายเหนือหามีรูปพระโพธิสัตว์อย่างลัทธิมหายานแพร่หลายเหมือนทางฝ่ายใต้ไม่ คงเปนเพราะพวกชาวภุกามเข้ามาปกครองเองแต่ทางข้างเหนือซึ่งอยู่ใกล้ไปมาง่าย แต่ทางข้างใต้ให้พวกขอมคงปกครองเปนประเทศราชขึ้นเมืองภุกามอยู่ณเมืองลพบุรี การถือลัทธิมหายานจึงยังคงถือกันอยู่ข้างใต้ต่อมา
ในยุคที่กล่าวนี้ประจวบสมัยชนชาติไทยลงมาสู่ประเทศสยาม เดิมชนชาติไทยมีอาณาเขตของตนเปนประเทศใหญ่โตอยู่ระหว่างประเทศจีนกับประเทศธิเบต ครั้นพวกจีนมีอำนาจขึ้นก็บุกรุกแดนไทยมาตั้งแต่ พ.ศ. ๔๐๐ สู้รบกันนานเข้า ไทยทานกำลังจีนไม่ไหวต้องเสียบ้านเมืองไปแก่จีนโดยอันดับมา จึงมีพวกไทยที่ไม่ยอมอยู่ในอำนาจจีนพากันอพยพมาหาบ้านเมืองอยู่ใหม่ทางฝ่ายตวันตก บางพวกไปตั้งบ้านเมืองทางลำน้ำสลวินได้ชื่อว่าไทยใหญ่ แต่ชาวต่างประเทศมักเรียกว่าเงี้ยว/*78หรือฉานในบัดนี้ บางพวกลงมาตั้งบ้านเมืองทางลำน้ำแท้แลลำน้ำโขง แล้วเลยลงมาถึงลำแม่น้ำเจ้าพระยา พวกนี้ได้ชื่อว่าไทยน้อย ชาวต่างประเทศเรียกกันว่าผู้ไทยบ้าง ลื้อบ้าง เขินบ้าง เรียกกันว่าลาว (เช่นชาวเมืองหลวงพระบาง เวียงจันท์ แลชาวมณฑลภาคพายัพ มณฑลอุดร ร้อยเอ็จ แลอุบล) เพราะสำคัญผิดว่าเปนพวกลาวเดิมบ้าง เรียกกันว่า สยามิศบ้าง เมื่อพวกไทยแรกลงมายังประเทศสยามนั้น อพยพมาพวกละน้อย ๆ มาตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่ไหนก็ยอมอยู่ในบังคับบัญชาของชนชาติซึ่งปกครองประเทศนั้น แล้วมีไทยพวกอื่นตามกันลงมา จำนวนชนชาติไทยมากขึ้นโดยลำดับ ครั้นจำเนียรกาลนานมาก็เกิดเชื้อสายเปนราษฎรพลเมืองนั้น ๆ แลได้เปนมูลนายปกครองกันเอง จนมีกำลังตั้งเปนอิศระได้ในแว่นแคว้นสิบสองเจ้าไทยใกล้แดนตังเกี๋ยก่อน แล้วรุกแดนขอมลงมาตั้งเปนอิศระณประเทศลานนา คือมณฑลภาคพายัพทุกวันนี้ แลประเทศลานช้าง คือเมืองหลวงพระบาง แลเมืองเวียงจันท์ แล้วจึงลงมาตั้งเมืองสุโขทัยเปนราชธานี มีอำนาจปกครองตลอดสยามประเทศเมื่อ พ.ศ. ใกล้จะถึง ๑๘๐๐
ในสมัยเมื่อพระเจ้าอนุรุทธมหาราชเมืองภุกามมาได้ปกครองประเทศสยามนั้น มีชนชาติไทยอยู่ในแว่นแคว้นลานนาแลลานช้างมากกว่าข้างใต้ พวกไทยนับถือพระพุทธสาสนาอยู่แล้ว ก็รับถือสาสนา/*79ลัทธิหินยานตามแบบแผนเมืองภุกามมาแต่ครั้งนั้น ครั้นเมื่อล่วงสมัยพระเจ้าอนุรุทธมหาราช อำนาจเมืองภุกามเสื่อมลง พวกไทยก็มีอำนาจขึ้นในประเทศสยามเปนลำดับมา ถึงสมัยนี้ในแดนสยามทางข้างใต้พวกขอมกับพวกลาวได้สมพงศปะปนกันมาช้านาน พวกลาวหย่อนอริยธรรมกว่าพวกขอม ก็กลายไปเปนขอมโดยมาก ยังคงเปนลาวอยู่อย่างเดิมแต่พวกซึ่งอยู่ตามบ้านป่าเมืองดอน ครั้นชนชาติไทยลงมาอยู่ในประเทศสยามทางข้างเหนือมากขึ้น พวกลาวหย่อนอริยธรรมกว่าไทยก็กลายไปเปนไทยอีกส่วนหนึ่ง จึงเปนเหตุให้ชนชาติลาวลดน้อยลงเปนอันดับมา จนเหลืออยู่แต่เปนชาวป่าซึ่งพวกไทยข้างเหนือเรียกว่า “ลัวะ” พวกไทยข้างใต้เรียกว่า “ละว้า” อยู่เปนแห่ง ๆ ทุกวันนี้ก็ยังมีแทบทั่วทุกมณฑลในประเทศสยาม เมื่อไทยแผ่อาณาเขตลงมาปกครองถึงเมืองสุโขทัย ซึ่งพวกขอมได้ขึ้นไปตั้งอยู่ช้านาน ได้นำลัทธิพระพุทธสาสนาอย่างมหายาน แลลัทธิสาสนาพราหมณ์ ตลอดจนการใช้อักษรแลภาษาขอมขึ้นไปประดิษฐานไว้ ไทยมาได้ปกครองพลเมืองซึ่งนิยมประพฤติขนบธรรมเนียมอย่างขอมอยู่โดยมาก แต่วิสัยไทยรู้จักเลือก เห็นขนบธรรมเนียมของชาวต่างประเทศอย่างใดดี ถ้าแลมิได้ฝ่าฝืนต่อประโยชน์ของตนก็มักประพฤติตามหรือแก้ไขให้เปนประโยชน์ยิ่งขึ้น ดังแก้อักษรขอมเปนอักษรไทยเปนต้น อาศรัยเหตุนี้พวกไทยที่ลงมาอยู่ข้างใต้ ตั้งแต่สุโขทัยลงมาจึงรับถือลัทธิบางอย่างในสาสนาแลขนบธรรมเนียม ตลอดจนใช้ภาษาแล/*80ศาสตราคมซึ่งได้มาจากขอมผิดกับพวกไทยที่ตั้งอยู่ทางอาณาเขตลานนาแลลานช้างด้วยประการฉนี้
ยุคที่ ๔ ลัทธิลังกาวงศ
เรื่องตำนานพระพุทธสาสนาลัทธิลังกาวงศมาสู่ประเทศสยามนั้น เดิมเมื่อ พ.ศ. ๑๖๙๖ พระเจ้าปรักกรมพาหุได้ครองราชสมบัติในลังกาทวีป พระเจ้าปรักกรมพาหุนี้นับเปนมหาราชองค์หนึ่งในพงศาวดารลังกา เพราะมีอานุภาพมาก สามารถปราบปรามได้เมืองทมิฬทั้งปวงไว้ในอำนาจ แลเปนพุทธสาสนูปถัมภกทำนองเดียวกับพระเจ้าอโศกมหาราช ทรงอาราธนาให้พระมหากัสปเถรเปนประธานทำสังคายนาพระธรรมวินัย (อันนับในตำนานทางฝ่ายใต้ว่าเปนสังคายนาครั้งที่ ๗) แล้วจัดวางระเบียบข้อวัตปฏิบัติแห่งสงฆนานาสังวาสให้กลับคืนเปนนิกายอันเดียวกัน เปนเหตุให้พระพุทธสาสนารุ่งเรืองขึ้นในลังกาทวีป ครั้นกิติศัพท์นั้นเฟื่องฟุ้งมาถึงประเทศพม่ามอญไทย ก็มีพระภิกษุในประเทศเหล่านี้พากันไปสืบสวนยังเมืองลังกา เมื่อไปเห็นวัตปฏิบัติของพระสงฆ์ชาวลังกาตามแบบที่ชำระสะสางใหม่ก็เกิดความเลื่อมใส ใคร่จะศึกษาแล้วนำแบบแผนนั้นมาประดิษฐานในบ้านเมืองของตน แต่พระสงฆ์ชาวลังการังเกียจว่าสมณวงศ์ในนานาประเทศแตกต่างกันมาเสียช้านานแล้ว จึงเกี่ยงให้พระภิกษุซึ่งไปจากต่างประเทศรับอุปสมบทใหม่ แปลงเปน/*81นิกายลังกาวงศอันเดียวกันเสียก่อน พระภิกษุชาวต่างประเทศก็ยอมกระทำตาม วิธีบวชแปลงปรากฎในตำนานพระพุทธสาสนาแต่สมัยนี้เปนเดิมมา พระภิกษุชาวต่างประเทศอยู่ศึกษาลัทธิพระธรรมวินัยในลังกาทวีปจนรอบรู้แล้ว จึงกลับมายังประเทศของตอน บางพวกก็พาพระสงฆ์ชาวลังกามาด้วย เมื่อมาถึงบ้านเมืองเดิมผู้คนเห็นว่าพระสงฆ์ลังกาวงศปฏิบัติครัดเคร่งในพระธรรมวินัย ก็พากันเลื่อมใสให้บุตรหลานบวชเรียนในสำนักพระสงฆ์ลังกาวงศมากขึ้นโดยลำดับ ทั้งในประเทศพม่ารามัญแลประเทศสยาม ตลอดไปจนประเทศลานนาลานช้างแลกัมพูชา เรื่องตำนานพระสงฆ์นิกายลังกาวงศมีเนื้อความดังแสดงมา
ว่าโดยส่วนประเทศสยาม ดูเหมือนพระพุทธสาสนาลัทธิลังกาวงศจะแรกมาถึงเมื่อพระพุทธศักราชราว ๑๘๐๐ พวกพระภิกษุไทยซึ่งได้ไปบวชแปลงณเมืองลังกากลับมาตั้งคณะที่เมืองนครศรีธรรมราชก่อน แล้วชักชวนพระสงฆ์ชาวลังกาตามมา ช่วยกันสร้างพระมหาธาตุที่เมืองนครศรีธรรมราชแปลงเปนรูปพระสถูปอย่างลังกาในสมัยนี้ ครั้นเกียรติคุณของพระสงฆ์ลังกาวงศแพร่หลายขึ้นไปถึงกรุงสุโขทัยราชธานีเมื่อครั้งกษัตริย์ราชวงศพระร่วงเปนใหญ่ ก็ทรงเลื่อมใสโปรดให้นิมนต์พระสงฆ์ลังกาวงศขึ้นไปตั้งณกรุงสุโขทัย ลัทธิลังกาวงศจึงรุ่งเรืองในประเทศสยามแต่นั้นมา ความข้อนี้ปรากฎอยู่ในศิลาจารึกของพระเจ้ารามกำแหงมหาราชเมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๐ ว่า “พ่อขุนรามคำแหงกระทำ/*82โอยทานแก่มหาเถรสังฆราชปราชญ์เรียนจบพระไตรปิฎก หัวก๊กกว่าปู่ครูในเมืองนี้ ทุกตนลุกแต่เมืองนครศรีธรรมราชมา” ดังนี้ ตั้งแต่ลัทธิลังกาวงศมาเจริญขึ้น ลัทธิมหายานก็เสื่อมทรามแล้วเลยสูญไป ในประเทศสยามคงมีแต่พระสงฆ์ถือลัทธิหินยาน แต่ว่าในชั้นแรกต่างกันเปน ๒ นิกาย คือพระสงฆ์พวกเดิมนิกาย ๑ พระสงฆ์พวกที่อุปสมบทตามลัทธิลังกาวงศนิกาย ๑ ในประเทศพม่ารามัญเขมรพระสงฆ์ก็เปนสองนิกายเช่นนั้นเหมือนกัน ในที่สุดจึงรวมเข้าเปนนิกายอันเดียวกัน
เรื่องรวมพระสงฆ์นิกายเดิมกับนิกายลังกาวงศเข้าเปนนิกายอันเดียวกัน ที่เมืองมอญถึงพระเจ้าแผ่นดินต้องบังคับ ดังปรากฎอยู่ในจารึกกัลยาณีของพระเจ้ารามาธิบดีศรีปิฎกธรเมืองหงสาวดี แต่ในประเทศสยามนี้รวมกันได้ด้วยปรองดอง เรื่องนี้ยังมีเค้าเงื่อนปรากฎอยู่หลายอย่าง ดังจะนำมาสาธก แม้จะทำให้เรื่องยืดยาวไปสักหน่อย ก็หวังว่าท่านผู้อ่านคงจะไม่เบื่อ คือ ในศิลาจารึกที่เมืองสุโขทัยก็ดี ที่เมืองเชียงใหม่ก็ดี ปรากฎว่าพระสงฆ์ลังกาวงศมาอยู่วัดในอรัญญิก เมื่อไปตรวจดูถึงท้องที่ทั้ง ๒ แห่งนั้นก็เห็นสมจริง ด้วยที่เมืองสุโขทัยแลเมืองเชียงใหม่ บันดาวัดใหญ่โตอันเปนเจดียสถานสำคัญของบ้านเมือง เช่นวัดมหาธาตุหรือวัดเจดีย์หลวง เปนต้น มักสร้างในเมือง แต่ยังมีวัดอีกชนิดหนึ่ง เปนวัดขนาดย่อม ๆ สร้างเรียงรายกันอยู่ในที่ตำบลหนึ่งห่างเมืองออกไประยะทางประมาณ ๔ กิโลเมตร วัดที่ปรากฎชื่อว่าเปนวัดสำคัญของพวกพระสงฆ์ลังกาวงศ เช่นวัดสวนมะม่วง อันเปนที่สถิตของ/*83พระมหาสวามีสังฆราชกรุงสุโขทัยก็ดี วัดป่าแดงอันเปนที่สถิตพระสังฆราชเมืองเชียงใหม่ก็ดี ล้วนสร้างในตำบลซึ่งกล่าวข้างหลัง คือในที่อรัญญิกอันอยู่ห่างหมู่บ้านออกไป ระยะทางพอพระเดิรเข้าไปบิณฑบาตถึงในเมืองได้ ที่เปนเช่นนั้นพึงเห็นเปนเค้าว่าพระสงฆ์นิกายเดิมคงอยู่วัดใหญ่ ๆ ในบ้านเมือง ส่วนพระสงฆ์ลังกาวงศไม่ชอบอยู่ในลแวกบ้าน เพราะถือความมักน้อยสันโดษเปนสำคัญ จึงไปอยู่ณที่อรัญญิก คนทั้งหลายที่เลื่อมใสก็ไปสร้างอารามถวายพระสงฆ์ลังกาวงศที่ในอรัญญิกนั้น ครั้นมีกุลบุตรอุปสมบทในนิกายลังกาวงศมากขึ้น ก็สร้างวัดเพิ่มเติมขึ้นในที่อรัญญิก จึงมีวัดเรียงรายต่อกันไปเปนหลายวัด อันที่จริงพระสงฆ์นิกายเดิมกับนิกายลังกาวงศก็ถือลัทธิหินยานด้วยกัน แต่เหตุที่ทำให้แตกต่างถึงไม่ร่วมสังฆกรรมกันได้มีอยู่บางอย่าง ว่าแต่ฉเพาะข้อสำคัญอันมีเค้าเงื่อนยังทราบได้ในเวลานี้ คือพระสงฆ์นิกายเดิมเห็นจะสังวัธยายพระธรรมเปนภาษาสันสกฤต (มาแต่ครั้งพวกขอมปกครอง) แต่พวกนิกายลังกาวงศสังวัธยายเปนภาษามคธ ผิดกันในข้อนี้อย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งพวกลังกาวงศรังเกียจสมณวงศ์ในประเทศสยาม ทำนองจะเห็นว่าปะปนกับพวกถือลัทธิมหายานมาเสียช้านาน ถือว่าเปนนานาสังวาสไม่ยอมร่วมสังฆกรรม พระสงฆ์จึงแยกกันอยู่เปน ๒ นิกาย ทั้งที่เมืองสุโขทัยแลเมืองเชียงใหม่ เหตุที่จะรวมพระสงฆ์เปนนิกายอันเดียวกันนั้น สันนิษฐานว่าคงเกิดแต่พวกผู้มีบันดาศักดิ์นิยมบวชเรียนในนิกายลังกาวงศมากขึ้นทุกที เมื่อความนิยมนั้นแพร่หลายลงไปถึง/*84พลเมืองก็พากันบวชเรียนในนิกายลังกาวงศยิ่งมากขึ้น เปนเหตุให้พระสงฆ์นิกายเดิมน้อยลงโดยลำดับมา จนที่สุดจึงต้องรวมกับนิกายลังกาวงศ ข้อที่ว่ารวมกันโดยปรองดองนั้น มีที่สังเกตอยู่ ๒ อย่าง คือในวิธีบรรพชาอุปสมบท ซึ่งยังใช้กันอยู่โดยมากแม้จนทุกวันนี้ ผู้บรรพชาต้องรับพระไตรสรณคมน์เปนภาษามคธว่า พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ ครั้ง ๑ แลยังต้องรับพระไตรสรณคมน์เปนภาษาสันสกฤตว่า พุทฺธมฺ สรณมฺ คจฺฉามิ อีกครั้ง ๑ ข้อนี้ส่อให้เห็นว่าเพราะพวกลังกาวงศ สังวัธยายพระธรรมเปนภาษามคธ พวกนิกายเดิมสังวัธยายเปนภาษาสันสกฤต เพื่อจะให้การบรรพชาสมบูรณ์ตามคติทั้ง ๒ นิกาย จึงให้รับพระไตรสรณคมน์ ๒ อย่าง ยังมีที่สังเกตอีกอย่างหนึ่ง ที่ใบสีมาพระอุโบสถ บันดาวัดซึ่งสร้างแต่ครั้งสุโขทัยมา แม้จนถึงกรุงรัตนโกสินทรนี้ ถ้าเปนวัดหลวง มักทำใบสีมา ๒ แผ่นปักซ้อนกัน ถ้าเปนวัดราษฎรทำสีมาแต่แผ่นเดียว สันนิษฐานว่า เดิมคงปักสีมาแต่แผ่นเดียวเหมือนกันหมด ครั้นพวกพระสงฆ์ลังกาวงศเข้ามาตั้ง รังเกียจสมณวงศในประเทศสยามดังกล่าวมาแล้ว จึงรังเกียจสีมาซึ่งพระสงฆ์สยามผูกไว้ ไม่ยอมทำสังฆกรรมเช่นให้อุปสมบทในวัดเดิม ข้อนี้ย่อมเปนความลำบากแก่พวกที่เคยอุปสมบทบุตรหลานในวัดสำหรับตระกูล หรือซึ่งเคยให้อยู่วัดใกล้บ้านเรือนอุปการะกันง่ายมาแต่ก่อน คงอาศรัยเหตุเหล่านี้เปนต้น พระเจ้า/*85แผ่นดินจึงทรงอาราธนาพระสงฆ์ลังกาวงศ ให้ผูกสีมาบันดาวัดหลวงซ้ำอีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้ทำสังฆกรรมได้ทั้งพระสงฆ์นิกายเดิม แลนิกายลังกาวงศ วัดใดที่ได้ผูกสีมาซ้ำแล้ว จึงให้ปักใบสีมาเพิ่มขึ้นเปน ๒ ใบเปนสำคัญ โบสถ์ที่มีใบสีมา ๒ ใบจึงเปนวัดหลวงเปนพื้น ตั้งแต่ลัทธิลังกาวงศมารุ่งเรืองในประเทศสยาม ไทยก็รับแบบแผนของลังกามาประพฤติในการถือพระพุทธสาสนา เปนต้นว่าการสร้างพุทธเจดีย์ก็สร้างตามคติลังกา พระธรรมก็ทิ้งภาษาสันสกฤตกลับสาธยายเปนภาษามคธ เปนเหตุให้การศึกษาภาษามคธเจริญรุ่งเรืองในประเทศสยามแต่นั้นมา ข้อนี้พึงเห็นได้ในหนังสือไตรภูมิพระร่วง ซึ่งพระมหาธรรมราชา (พญาลิทัย) พระเจ้ากรุงสุโขทัยทรงแต่งไว้ ในบานแพนกปรากฎนามคัมภีร์พระไตรปิฎก แลนามพระเถระกับทั้งราชบัณฑิตที่ได้ทรงปรึกษาสอบสวนเปนอันมาก ส่วนพระสงฆ์นั้น ตั้งแต่รวมเปนนิกายอันเดียวกันแล้วก็กำหนดต่างกันแต่โดยสมาทานธุระเปน ๒ พวกตามแบบอย่างในเมือง/*86ลังกา คือพวกซึ่งสมาทานคันถะธุระ เล่าเรียนภาษามคธเพื่อศึกษาพระพุทธวจนะในพระไตรปิฎก มักอยู่วัดในบ้านเมือง อันเปนสำนักหลักแหล่งที่เล่าเรียนได้ชื่อว่า “พระสงฆ์คามวาสี” พวก ๑ พวกซึ่งสมาทานวิปัสนาธุระ ชอบบำเพ็ญภาวนาหาความวิมุติ มักอยู่วัดในอรัญญิก ได้ชื่อว่า “พระสงฆ์อรัญวาสี” พวก ๑ แต่เปนนิกายอันเดียวกัน
แต่การที่ไทยรับถือลัทธิลังกาวงศครั้งนั้นไม่ได้ทิ้งขนบธรรมเนียมแม้เปนฝ่ายสาสนาอื่น ซึ่งได้เคยประพฤติมาแต่ก่อนทั้งหมด ด้วยนิสัยไทยเลือกใช้แต่ที่เห็นว่าเปนประโยชน์ ดังกล่าวมาแล้ว เพราะฉนั้นประเพณีการบ้านเมืองซึ่งเคยถือคติตามทางสาสนาพราหมณ์ อันมิได้ขัดข้องแก่พระพุทธสาสนา ก็คงถือต่อมา แม้ภาษาสันสกฤตก็ยังศึกษาแลใช้ปะปนในภาษาไทยมิได้เลิกถอนไปทีเดียว มีการบางอย่างซึ่งไทยรับลัทธิลังกามาแก้ไขใช้ให้เหมาะแก่ความนิยมในภูมิประเทศ เปนต้นว่าตัวอักษรซึ่งเขียนพระไตรปิฎก คงใช้ตัวอักษรขอม พุทธเจดีย์บางอย่างก็คิดแบบแผนขึ้นใหม่ ดังเช่นรูปพระเจดีย์สุโขทัยเปนต้น พระพุทธสาสนาที่ถือกันในประเทศสยาม ควรนับว่าเกิดเปนลัทธิสยามวงศตั้งแต่กรุงสุโขทัยเปนราชธานีสืบมา จนเมื่อปลายสมัยเมื่อกรุงศรีอยุธยาเปน/*87ราชธานี ที่เมืองลังกาเกิดจลาจลหมดสิ้นสมณวงศ ได้มาขอคณะสงฆ์ไทยมีพระอุบาลีเปนประธานออกไปให้อุปสมบท กลับตั้งสมณวงศขึ้นในลังกาทวีป ยังเรียกว่านิกายสยามวงศหรืออุบาลีวงศ อยู่ตราบเท่าทุกวันนี้
ตอนที่ ๙ ว่าด้วยพุทธเจดีย์ในสยามประเทศ
/*88อาศรัยเหตุที่พระพุทธสาสนามาสู่สยามประเทศเปนหลายยุค แลเปนหลายลัทธิดังกล่าวมาแล้วในตอนที่ ๘ พุทธเจดีย์ที่มีปรากฎอยู่ในสยามประเทศ แบบอย่างจึงต่างกันเปน ๗ สมัย ดังจะสมมตชื่อเรียกต่อไปนี้ คือ
๑ สมัยทวาราวดี
๒ สมัยศรีวิชัย
๓ สมัยลพบุรี
๔ สมัยเชียงแสน
๕ สมัยสุโขทัย
๖ สมัยศรีอยุธยา
๗ สมัยรัตนโกสินทร
จะกล่าวอธิบายเปนลำดับไป ตามที่ได้พบเห็นตัวอย่างมีปรากฎอยู่
แบบสมัยทวาราวดี ประมาณว่าแต่ พ.ศ. ๕๐๐
พุทธเจดีย์สมัยทวาราวดีมีอยู่ที่เมืองนครปฐมมากกว่าแห่งอื่น เปนพุทธเจดีย์เก่าที่สุดที่มีในประเทศสยาม แลเชื่อได้ว่าได้แบบอย่างมาแต่มคธราฐ วัดถุที่สร้างเปนพุทธเจดีย์ในสมัยนี้เห็นจะมีทั้งธาตุเจดีย์ บริโภคเจดีย์ ธรรมเจดีย์ แลอุเทสิกะเจดีย์ ครบ ๔ อย่าง แต่ถือการ/*89สร้างพระธาตุเจดีย์เปนสำคัญยิ่งกว่าอย่างอื่น เนื่องด้วยการที่พระเจ้าอโศกมหาราชแจกพระบรมสาริริกธาตุ ไปประดิษฐานยังนานาประเทศดังกล่าวมาแล้ว ที่ในแขวงจังหวัดนครปฐมจึงมีสถูปอย่างใหญ่โตหลายองค์ คือพระปฐมเจดีย์เปนต้น พระสถูปที่สร้างในสมัยทวาราวดีใช้ก่ออิฐถือปูนปั้นลายประกอบ ไม่ก่อด้วยแลงหรือศิลาเหมือนพุทธเจดีย์ชั้นหลังต่อมา รูปสัณฐานพระสถูปซึ่งสร้างในสมัยนั้น มีฐานทักษิณทำเปนสี่เหลี่ยม องค์พระสถูปกลมเปนทรงโอคว่ำ (ทำนองเดียวกับพระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราชทุกวันนี้) แต่ยอดเตี้ย ส่วนพระบริโภคเจดีย์สันนิษฐานว่า คงจะได้พรรณพระศรีมหาโพธิจากพุทธคยามาปลูกแต่ในสมัยนั้น เปนต้นประเพณีชอบปลูกต้นศรีมหาโพธิในสมัยต่อมา แต่ต้นเดิมสูญไปเสียไม่มีเค้าเงื่อนเหลือปรากฎอยู่ พระธรรมเจดีย์ในสมัยทวาราวดีชอบจารึกคาถาอริยสัจ “เย ธมฺมาฯ” เปนภาษามคธในเจดียวัดถุต่าง ๆ แม้จนจารึกแผ่นอิฐซึ่งใช้ก่อสร้างพระสถูป ส่วนพระบริโภคเจดีย์นั้นมีปรากฎอยู่หลายอย่าง มักทำด้วยศิลา ในสมัยชั้นก่อนมีพระพุทธรูปชอบทำเปนรูปกงจักร แลมีรูปกวางหมอบ/*90เหลียวหลังตั้งประกอบ ตามแบบที่ทำในอินเดียครั้งสมัยพระเจ้าอโศก อิกอย่างหนึ่งทำเปนรูปพระสถูป (ฐานสี่เหลี่ยมองค์พระสถูปกลม) สัณฐานเหมือนบาตรคว่ำ ยอดทำคล้ายกับจานเถาวางซ้อนกันขึ้นไปเปนหลายชั้น ของที่กล่าวมานี้มีอยู่ณพิพิธภัณฑสถานที่พระปฐมเจดีย์ สันนิษฐานว่าในพวกอุเทสิกะเจดีย์ที่เกิดมีขึ้นในสมัยทวาราวดี เห็นจะทำพุทธอาสน์ซึ่งเปนต้นเค้าของอาสนบูชาด้วยอีกอย่างหนึ่ง ครั้นถึงสมัยสร้างพระพุทธรูปก็สร้างตามแบบพระพุทธรูปอินเดีย ทำเปนพระประธานด้วยศิลาหรือปั้นด้วยปูนก็มี จำหลักพระพุทธรูปเปนภาพเครื่องประดับก็มี ทำเปนพระพิมพ์ก็มี ชอบทำพระพุทธรูปปางประทานปฐมเทศนา นั่งห้อยพระบาทเหมือนอย่างนั่งเก้าอี้อย่างหนึ่ง ทำพระพุทธรูปยืนกรีดนิ้วพระหัดถ์ข้างขวาเปนวง พระหัดถ์ซ้ายถือชายจีวร ตามแบบอินเดียว่าปางเสด็จลงจากดาวดึงส์อย่างหนึ่ง พระพุทธรูปยืนตั้งพระหัดถ์ข้างขวา ว่าเปนปางประทานพรอย่างหนึ่ง พระพุทธรูปปางยมกปาฏิหาร หรือที่เรียกตามแบบอินเดียว่าปางมหาปาฏิหาร ก็ชอบทำอีกอย่างหนึ่ง แต่มักทำ/*91เปนลายจำหลักแผ่นศิลา (เช่นที่ติดไว้ข้างหลังฐานพระศรีสักยมุนีที่วัดสุทัศน์) พระพุทธรูปปางอื่น เช่นปางประทานปฐมเทศนา ทำเปนลายจำหลักศิลาก็มีอยู่ที่พระปฐมเจดีย์
ในเรื่องแบบอย่างพระพุทธรูปสมัยทวาราวดีมีประหลาทอยู่ข้อหนึ่ง ที่มีพระพุทธรูปลักษณอย่างเดียวกัน สร้างแพร่หลายไปจนถึงมณฑลนครราชสิมา ที่ลำน้ำมูลตำบลหนึ่งเรียกว่าวังปลัด อยู่ในท้องที่อำเภอผไทสง ในลำน้ำตรงนั้นมักงมพบพระพุทธรูปหล่อขนาดย่อม เปนพระนั่งสมาธิบ้าง พระยืนบ้าง ลักษณเปนพระพุทธรูปอย่างเดียวกับแบบทวาราวดีได้กล่าวมา สันนิษฐานว่าที่ตรงนั้นแต่เดิมเห็นจะเปนบ้านหล่อ หรือวัดเก่าอยู่ในสมัยเมื่อรับพระพุทธสาสนาไปจากกรุงทวาราวดี กงจักรที่ว่าพบในแขวงจังหวัดนครราชสิมาก็น่าจะเปนของเนื่องต่อสมัยนั้น ยังที่ดงศรีมหาโพธิในแขวงจังหวัดปราจิณบุรีอีกแห่งหนึ่งซึ่งมีรอยเมืองโบราณ. ที่นั้นก็ขุดพบพระพุทธรูปลักษณอย่างทวาราวดี คือพระพุทธรูปหล่อด้วยทองคำ ซึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงขนานพระนามว่า “พระนิรันตราย” นั้นเปนต้น เปนเค้าเงื่อนว่าอาณาเขตกรุงทวาราวดีจะแผ่มาถึงมณฑลปราจิณบุรีแลมณฑลนครราชสิมาในสมัยนั้น
สมัยศรีวิชัย ประมาณว่าแต่ พ.ศ. ๑๒๐๐
พุทธเจดีย์แบบสมัยนี้หายาก พบแต่ในมณฑลนครศรีธรรมราชเปนพื้น ที่พระปฐมเจดีย์มีบ้าง (เช่นรูปพระโพธิสัตว์ ซึ่งเรียกกันว่า “รูปยายหอม”) แต่เห็นจะเปนของขนขึ้นมาจากข้างใต้ พุทธเจดีย์/*92แบบสมัยศรีวิชัยสร้างตามลัทธิมหายาน เมื่อพระบรมธาตุหายากเสียแล้ว จึงมิได้ถือการสร้างพระธาตุเจดีย์เปนสำคัญเหมือนเมื่อสมัยทวาราวดี พุทธเจดีย์ซึ่งสร้างเปนหลักในสมัยศรีวิชัยมักทำเปนมณฑปที่ประดิษฐานพระพุทธรูปยอดเปนพระสถูป ดังเช่นพระมหาธาตุเมืองไชยายังมีอยู่เปนตัวอย่าง พระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราช องค์เดิมก็สันนิษฐานว่าจะเปนเช่นเดียวกัน มณฑปซึ่งสร้างขึ้นในเมืองสวรรคโลก (เช่นวัดเจดีย์เก้ายอด) แลสร้างขึ้นในวัดมหาธาตุเมืองสุโขทัย เมื่อครั้งราชวงศพระร่วงเปนใหญ่ ก็สันนิษฐานว่าจะทำตามแบบศรีวิชัยที่กล่าวมา ฝีมือช่างศรีวิชัยทำภาพงามยิ่งนัก แต่ตัวอย่างมีอยู่มากในประเทศชวา ในประเทศสยามนี้แบบพระพุทธรูปอย่างศรีวิชัยพบแต่ที่ทำไว้เปนพระพิมพ์เปนพื้น รูปหล่อเปนขนาดใหญ่ พบแต่รูปพระโพธิสัตว์เมืองไชยาเก่าก็งามอย่างยิ่ง ในประเทศสยามนี้ยังมีพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตว์หล่อขนาดย่อม ๆ อยู่ตามพิพิธภัณฑ์สถานที่เปนส่วนของตัวบุคคล รู้ได้ว่าเปนแบบช่างศรีวิชัยอีกมาก แต่ทราบไม่ได้ว่าเดิมจะได้มาจากที่ใด พุทธเจดีย์สมัยศรีวิชัยนอกจากที่พรรณามา หาปรากฎว่ามีสิ่งใดในประเทศสยามไม่
สมัยลพบุรี ประมาณว่าแต่ พ.ศ. ๑๔๐๐
พุทธเจดีย์สมัยนี้มีปนกันทั้งฝ่ายลัทธิหินยาน (สถวีร) ซึ่งสืบเนื่องมาแต่สมัยทวาราวดี แลพุทธเจดีย์ฝ่ายลัทธิมหายานซึ่งมาแต่เมือง/*93เขมรแลบางทีจะมาแต่ทางศรีวิชัยด้วย เจดียวัดถุมีมากมายหลายอย่างหลายแบบ หลักแห่งเจดียสถานแก้ไขมณฑปมาทำเปนปรางค์ บางแห่งทำปรางค์ใหญ่ อย่างเช่นที่วัดมหาธาตุเมืองลพบุรีบ้าง บางแห่งทำเปนปรางค์เรียงกัน ๓ องค์ เรียกว่าปรางค์ ๓ ยอค (ตั้งพระพุทธรูปไว้ตรงยอดกลาง ตั้งรูปพระโพธิสัตว์ไว้ตรงยอด ๒ ข้าง) พระสถูปทำแต่เปนอุเทสิกะเจดีย์ ขนาดย่อมลงมา แลแปลงรูปเปนทรงสูงมีเครื่องประดับ (ยังใช้เปนแบบอยู่ในกรุงกัมพูชาจนทุกวันนี้) ถึงสมัยนี้วัดถุเจดียสถานมักทำด้วยศิลาหรือแลง ต่อเปนของเล็กจึงหล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ ฝีมือดีทั้งช่างจำหลักศิลาแลช่างหล่อ
พระพุทธรูปที่สร้างในสมัยลพบุรี มีทั้งพระศิลาพระหล่อแลพระพิมพ์ เกิดมีพระทรงราชาภรณ์หรือที่เรียกกันเปนสามัญว่า “พระทรงเครื่อง” ขึ้นในสมัยนี้ เพราะรับถือลัทธิมหายานซึ่งเชื่อว่ามีพระอาทิพุทธเจ้าประจำโลกพระองค์หนึ่งอีกต่างหาก จึงทำรูปพระอาทิพุทธเจ้าเปนพระทรงเครื่องให้ผิดกับพระพุทธเจ้าองค์อื่น ๆ แบบพระพุทธรูปทรงเครื่องซึ่งสร้างครั้งสมัยลพบุรีทำยักย้ายหลายอย่าง ทรงอุณหิศ (อย่างกระบังหน้า) ก็มี ทรงแต่จุฬาภรณ์ก็มี ทรงแต่กุณฑลกับฉลองศอก็มี อิริยาบถทำเปนปางต่างๆเช่นเดียวกับพระมนุษยพุทธเจ้า ผิดกันแต่เปนพระทรงเครื่องกับมิได้ทรงเครื่องราชาภรณ์เท่านั้น สันนิษฐานว่าจะเปนเพราะที่เมืองลพบุรีในสมัยนั้น คนถือพระพุทธสาสนามีทั้งถือลัทธิสถวีร (คือหินยาน) อย่างเดิม แลลัทธิมหายานซึ่งมารุ่งเรืองขึ้นใหม่ พวก/*94ที่ถือลัทธิหินยานชอบสร้างพระไม่ทรงเครื่อง พวกที่ถือลัทธิมหายานชอบสร้างพระทรงเครื่อง จะผิดกันด้วยเหตุเพียงเท่านั้นเอง แต่สังเกตดูพระพิมพ์สร้างสมัยลพบุรี สร้างตามคติมหายานเปนพื้น มีมากมายหลายอย่าง ทำเปนพระพุทธรูปนั่งในปรางค์ ๓ พระองค์ หมายเปนพุทธกายทั้ง ๓ ก็มี ทำรูปพระอาทิพุทธเจ้าเปนประธาน มีรูปพระมนุษยพุทธเจ้า ๔ พระองค์ ๗ พระองค์เปนบริวารก็มี ทำพระพุทธรูปอยู่กลางรูปพระโพธิสัตว์อยู่ข้างก็มี ทำทั้งพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตว์มากมายหลายองค์ในแผ่นพิมพ์อันเดียวกันก็มี ลักษณพระพุททธรูปสมัยลพบุรีดูเหมือนจะเอาแบบทวาราวดีกับแบบขอมประสมกัน จึงเกิดเปนแบบขึ้นใหม่อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธรูปซึ่งสร้างในสมัยลพบุรี ดูชอบทำพระนั่งสมาธิมีพระนาคปรกหรือที่เรียกกันโดยย่อว่า “พระนาคปรก” ยิ่งกว่าอย่างอื่น ทำด้วยศิลาตั้งแต่ขนาดใหญ่กว่าตัวคนลงมาจนขนาดย่อมที่หล่อเปนขนาดน้อย ๆ ก็มีมาก ได้พบตัวอย่างที่หล่อร่วมฐานติดกัน ๓ องค์ มีพระพุทธรูปนาคปรกอยู่กลาง รูปพระโพธิสัตว์โลเกศวรสี่กรอยู่ข้างหนึ่ง รูปนางภควดีปัญญาบารมีอยู่ข้างหนึ่ง รูปทั้ง ๓ อย่างนี้ที่พบเปนปลีกก็มีชุกชุม สันนิษฐานว่าในปรางค์หรือวิหารของพวกถือลัทธิมหายานซึ่งสร้างในสมัยนั้น เห็นจะตั้งพระเปนชุด ๓ องค์เช่นกล่าวมา สังเกตดูพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ซึ่งสร้างในสมัยลพบุรีมีปางเหล่านี้เปนพื้น คือ
๑ ปางทรงนั่งสมาธิ มีนาคปรกบ้างไม่มีบ้าง
๒ ปางมารวิชัย
/*95๓ พระยืนกรีดนิ้วพระหัดถ์ ปางเสด็จลงจากดาวดึงส์
๔ พระยืนตั้งพระหัตถ์ปางประทานอภัย (ที่เรียกกันว่าพระห้ามสมุทร์)
๕ พระปาเลไลย แก้ไขมาแต่พระปางปฐมเทศนาแบบทวาราวดี รูปพระโพธิสัตว์ตามลัทธิมหายานในสมัยลพบุรีชอบสร้างแต่ ๒ องค์ คือ
๑ รูปพระโพธิสัตว์โลเกศวร ทำอย่างเทวรูปสามัญ มีที่สังเกตแต่ที่มีพระพุทธรูปอยู่ตรงจุฬาธาตุ ทำเปน ๒ กรบ้าง เปน ๔ กรบ้าง คล้ายรูปพระนารายณ์ แต่มือบน ๒ มือถือลูกประคำแลหนังสือ มือล่าง ๒ มือถือดอกบัวแลน้ำอมฤตอย่างนี้บ้าง ทำเปนมนุษย์หลายหน้า (ซ้อนกันอย่างหัวโขนทศกัณฐ์) หลายมือ หลายเท้าบ้าง
๒ รูปนางภควดีปัญญาบารมี ทำเปนรูปนางยกมือขวาถือหนังสือมือซ้ายถือดอกบัว ซึ่งมักเข้าใจกันไปว่า รูปนางอุมาภควดี
นอกจาก ๒ อย่างนี้ มิใคร่ทำรูปพระโพธิสัตว์องค์อื่นอย่างพวกทวาราวดีหรือชวา
พุทธเจดีย์ตามแบบสมัยลพบุรี สร้างแพร่หลายในประเทศสยามยิ่งกว่าแบบสมัยอื่น เพราะเนื่องกันกับแบบประเทศขอม แลสร้างสืบมาในสมัยเมื่อพวกขอมมาปกครองประเทศนี้ ทางตวันออกพุทธเจดีย์เปน/*96แบบสมัยนี้ไปจนต่อแดนญวน ทางทิศเหนือแบบสมัยนี้มีสร้างขึ้นไปจนเมืองชเลียง (คือเมืองสวรรคโลกเก่า) เปนที่สุด ที่เมืองลำพูนก็ว่ามีพระพุทธรูปละโว้ แต่สังเกตดูเห็นเปนของขนขึ้นไปจากเมืองลพบุรีหาได้สร้างที่นั่นไม่ ทางตวันตกพุทธเจดีย์แบบลพบุรีมีสร้างลงไปเพียงเมืองเพ็ชรบุรี หาปรากฎว่ามีใต้ลงไปกว่านั้นไม่
สมัยเชียงแสน ประมาณแต่ พ.ศ. ๑๖๐๐
พุทธเจดีย์แบบสมัยเชียงแสน มีมากอยู่ในอาณาเขตลานนา (มณฑลพายัพบัดนี้) ลักษณเปนของสร้างหลายยุคตามเรื่องพงศาวดารชั้นเดิมดูเหมือนชาวลานนาจะได้พระพุทธสาสนามาหลายทาง ที่ตรงมาจากอินเดียทีเดียวก็มีเค้าเงื่อนปรากฎอยู่ เช่นพระปรางค์วัดเจดีย์เจ็ดยอดซึ่งอยู่ทางข้างพายัพไม่ห่างเมืองเชียงใหม่นัก ก็จำลองแบบพระปรางค์ในอินเดียที่ตำบลต้นพระศรีมหาโพธิเมืองพุทธคยามาสร้าง เปนแต่ย่อส่วนให้เล็กลง พระปรางค์องค์นี้เปนหลักให้เห็นได้ว่า ที่ตรงเมืองเชียงใหม่ตั้ง เคยเปนเมืองมาแล้วแต่ดึกดำบรรพ์ เห็นจะตรงกับเมืองที่เรียกในตำนานว่า “เมืองแม่ระมิง” แต่ร้างเสียในสมัยเมื่อตั้งเมืองหริภุญชัย (คือเมืองลำพูน) เปนราชธานี ครั้นพระเจ้าเมงรายไปสร้างราชธานีขึ้นที่นั่นอีกเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๙ จึงได้ชื่อว่าเมืองเชียงใหม่ พุทธเจดีย์สมัยที่กล่าวมานี้ นอกจากพระปรางค์วัดเจดีย์เจ็ดยอด ยังมีพระพุทธรูปของสร้างในอินเดียปรากฎอยู่ เช่นพระศิลาจำหลักปางปราบช้างนาฬาคิรี ยังรักษาไว้ที่วัดเชียงมั่นในเมืองเชียงใหม่ แลที่ขุดพบใหม่ณที่อื่นก็มี แต่/*97สันนิษฐานว่าจะเปนของได้มาเมื่อชั้นพระพุทธศักราชกว่า ๑๐๐๐ ปี ไม่เก่าถึงของครั้งสมัยทวาราวดีที่เมืองนครปฐม มาถึงสมัยเมื่อนางจามเทวีขึ้นไปครองเมืองหริภุญชัย ในตำนานว่าพาพระพุทธสาสนาขึ้นไปจากเมืองลพบุรี ความข้อนี้ก็ดูประหลาทที่ยังมีพุทธเจดีย์แบบสมัยลพบุรีปรากฎอยู่ เช่นพระพุทธรูปองค์ ๑ อยู่ในวัดมหาธาตุเมืองลำพูน เรียกกันว่า “พระละโว้” แลเชื่อกันว่าเปนพระซึ่งนางจามเทวีเชิญขึ้นไป แต่พุทธเจดีย์ซึ่งสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยเมื่อพวกชาวภุกามครั้งพระเจ้าอนุรุทธมหาราชมาปกครองเมื่อราว พ.ศ. ๑๖๐๐ แลสมัยเมื่อชนชาติไทยได้ปกครองแล้วรับลัทธิพระพุทธสาสนาลังกาวงศมาประดิษฐานแต่ พ.ศ. ๑๘๐๐ มา มีหลักฐานแลแบบอย่างปรากฎอยู่มากกว่าสมัยอื่น คติการสร้างพุทธเจดีย์ซึ่งพวกลังกาวงศนำมาสอนในประเทศนี้เปนอย่างไร ของดรอไว้แสดงอธิบายในตอนว่าด้วยพุทธเจดีย์สมัยสุโขทัยต่อไปข้างหน้า ในที่นี้จะกล่าวต่อไปแต่ฉเพาะพุทธเจดีย์ซึ่งสร้างในประเทศลานนา
/*98๑ พระธาตุเจดีย์ที่ปรากฎอยู่ดูเหมือนจะสร้างในสมัยเมื่อรับลัทธิลังกาวงศมาแล้วทั้งนั้น พระสถูปสร้างเปนอย่างลังกาเปนพื้น ที่สร้างตามแบบอื่นมีบ้าง เช่นเจดีย์พระยืนที่เมืองลำพูน ดูเหมือนจะสร้างตามแบบอานันทเจดีย์ที่เมืองภุกาม แต่พระสถูปที่สร้างชั้นแรกในสมัยเมื่อประเทศลานนายังมีกษัตริย์ปกครองเปนอิศระ ทรวดทรงงามเช่นพระเจดีย์หลวง (เดี๋ยวนี้พังเหลือแต่ครึ่งองค์) แลพระสถูปวัดพระสิงห์ที่ในเมืองเชียงใหม่ แลพระสถูปที่วัดเวียงสวนดอกเปนต้น พระสถูปที่สำคัญ เช่นพระธาตุหริภุญชัย พระธาตุสุเทพ แลพระธาตุลำปางหลวง เดิมก็เห็นจะงาม (หรือบางทีจะทำแบบอย่างอื่นก็เปนได้) แต่เมื่อหักพังแล้วปฏิสังขรณ์กันขึ้นใหม่ในชั้นหลังต่อมาทำในสมัยเมื่อฝีมือช่างเสื่อมเสียแล้ว ก็กลายเปนรูปทรงอย่างเช่นเรียกกันว่า “พระเจดีย์ลาว” อยู่อย่างทุกวันนี้ ในเรื่องพระธาตุเจดีย์โบราณในมณฑลพายัพมีประหลาทอยู่แห่ง ๑ คือพระธาตุจอมทอง อยู่ข้างใต้เมืองเชียงใหม่ เดี๋ยวนี้ยังมีประเพณีเชิญพระบรมธาตุออกให้คนสรงน้ำแลบูชา แลมีเครื่องประโคม เครื่องยศ แลมีพระสถูปเปนเครื่องสรวมรักษาพระบรมธาตุเปนหลายชั้น ประดิษฐานไว้ในมณฑปน้อยในวิหาร เวลาเมื่อจะเชิญออกมีพิธีอาราธนาพระบรมธาตุ กิริยาเปนอย่างเดียวกันกับลักษณรักษาแลพิธีเชิญพระเขี้ยวแก้วออกให้คนบูชาที่เมืองลังกาไม่มีผิด ผู้ใดได้เคยเห็นทั้งสองแห่ง ต้องเชื่อทีเดียวว่าพระบรมธาตุที่จอมทอง/*99แลวิธีที่ปฏิบัติบูชาได้มาจากลังกา สมดังกล่าวในหนังสือตำนานศรีจอมทองว่าได้มาเมื่อ พ.ศ. ๑๙๙๔
พระบริโภคเจดีย์ เดิมก็เห็นจะมีต้นโพธิ์พรรณพระศรีมหาโพธิพุทธคยา แลคงจะได้พรรณพระศรีมหาโพธิอนุราธบุรีที่เมืองลังกามาในชั้นหลังอีก ความนับถือต้นพระศรีมหาโพธิจึงเหมือนกับข้างฝ่ายใต้ นอกจากนั้นมีความเชื่อซึ่งได้มาแต่คติลังกาวงศ ว่าพระพุทธองค์ได้เคยเสด็จมาโปรดสัตว์ถึงประเทศนี้ ตำนานซึ่งแต่งขึ้นในพื้นเมืองอ้างว่ามีที่พุทธบริโภคมากมายหลายแห่ง
พระธรรมเจดีย์ จารึกเช่น “เย ธมฺมา” ไม่ปรากฎว่ามีในประเทศลานนา ข้อนี้เปนหลักฐานอันหนึ่งซึ่งเห็นว่าพระพุทธสาสนาซึ่งมาประดิษฐานในประเทศลานนาแต่แรก มิได้ขึ้นไปจากกรุงทวาราวดีข้างใต้ แต่ว่าพระธรรมเจดีย์รุ่งเรืองในประเทศลานนาในสมัยเมื่อรับลัทธิลังกาวงศแล้วโดยนัยอันหนึ่ง ด้วยพระภิกษุสงฆ์ชาวลานนาไปเล่าเรียนพระปริยัติธรรมรู้แตกฉานมาแต่ลังกาทวีป แล้วมาสั่งสอนกันที่ในประเทศลานนา จนมีผู้เชี่ยวชาญสามารถแต่งหนังสือในภาษามคธได้ เช่นเรื่องชินกาลมาลินี แลมงคลทิปนีเปนต้น ยังมีหนังสือซึ่งชาวลานนาแต่งเปนภาษามคธปรากฎอยู่จนทุกวันนี้กว่าสิบคัมภีร์ แลปรากฎใน/*100พงศาวดารว่าถึงได้ทำสังคายนาพระไตรปิฎกในรัชกาลพระเจ้าติโลกมหาราชเมื่อ พ.ศ. ๒๐๑๘-๒๐๒๐ แต่ดูเหมือนความรู้ภาษามคธจะรุ่งเรืองอยู่ในสมัยอันเดียวตั้งแต่ พ.ศ. ๑๙๕๐ มาจน พ.ศ. ๒๒๐๐ แล้วก็เสื่อมทรามลงเปนอันดับมา
อุเทสิกะเจดีย์ มีพระพุทธรูปเปนสำคัญ พระพุทธรูปที่สร้างในประเทศลานนา ว่าตามลักษณที่ยังมีปรากฎอยู่ ชั้นเดิมดูเหมือนตั้งใจจะจำลองตามแบบอย่างพระพุทธรูปอินเดีย แต่เมื่อความเลื่อมใสในพระพุทธสาสนาแพร่หลาย มีผู้พอใจสร้างพระพุทธรูปมากขึ้น ช่างที่สร้างพระพุทธรูปก็เกิดต่างกันเปนสำนัก หรือต่างกันตามเมือง แก้ไขดวงพระพักตรพระพุทธรูปไปเปนแบบต่างกันหลายอย่าง แต่ละอย่างทำพระพุทธรูปตั้งแต่ขนาดใหญ่ลงไปจนขนาดน้อย ๆ แต่สังเกตได้ว่าเปนแบบช่างสำนักเดียวกัน พระพุทธรูปสมัยเชียงแสนชั้นแรก พระยืนมีน้อย ชอบทำพระนั่งขัดสมาธิเพชรปางมารวิชัยเปนพื้น พระรัศมีทำเปนต่อมกลมบ้าง ทำเปนตอกบัวตูมบ้าง พระอุระนูนชายจีวรสั้น มีดอกบัวรองพระพุทธรูป เปนแบบเดียวกันแทบจะทั้งนั้น ครั้นมาถึงชั้นหลังแก้ไขไปหาแบบพระพุทธรูปลังกา ทำนั่งขัดสมาธิราบเปนปางสมาธิก็มี ปางมารวิชัยก็มี พระอุระแบนกว่าแบบก่อน ชายจีวรยาวลงมากว่าอย่างก่อน พระรัศมีทำเปนเปลวบ้าง คงเปนบัวตูมอย่างแต่ก่อนบ้าง มีบัวรองเหมือนอย่างแต่ก่อน บัวแบบเชียงแสนเปนที่สังเกตได้ด้วยไม่เหมือนกับแบบประเทศอื่น พระพุทธรูปชั้นหลังสร้างเปนปางอื่นออกไปก็หลายอย่าง แต่เปนปางตามคติลังกาวงศ
/*101พระพุทธรูปเชียงแสนที่ทำเปนพระทรงเครื่อง เช่น “พระหริภุญชัยโพธิสัตว์” อยู่ที่วัดเบญจมบพิตร คล้ายแบบพระสมัยลพบุรีก็มี ทำเปนพระทรงเครื่องราชาภรณ์อย่างลานนาก็มี เหตุที่สร้างพระทรงเครื่องในประเทศลานนาน่าสงสัยอยู่ ด้วยพระทรงเครื่องเกิดขึ้นในลัทธิมหายานดังกล่าวมาที่อื่นแล้ว พระพุทธสาสนาลัทธิมหายานไม่ปรากฎเค้าเงื่อนว่าได้แพร่หลายขึ้นไปถึงประเทศลานนา เหตุที่สร้างพระทรงเครื่องสันนิษฐานว่าเห็นจะสร้างตามตัวอย่างซึ่งได้ขึ้นไปจากข้างใต้ แลสร้างโดยเจตนาว่าเปนพระอนาคตพุทธเจ้า
การสร้างพระพุทธรูปในประเทศลานนา ประหลาทอยู่อย่างหนึ่งที่มักสร้างพระหล่อด้วยโลหะ ไม่ชอบทำด้วยศิลาอย่างเช่นที่เมืองลพบุรีหรือเมืองทวาราวดี ก็ในอาณาเขตประเทศลานนานั้นมิได้มีบ่อแร่โลหะเช่นดีบุกหรือทองแดงเปนต้น ต้องหาโลหะสำหรับหล่อพระพุทธรูปมาแต่ต่างประเทศ จะหามาอย่างไร แลได้มาจากที่ไหน ข้อนี้น่าพิศวงอยู่
อุเทสิกะเจดีย์ในประเทศลานนามีพระบาทอีกอย่างหนึ่ง พระบาทซึ่งเปนที่นับถือกันมาก ก็คือพระบาทสี่รอยณเมืองเชียงดาวแขวงจังหวัดเชียงใหม่ แลยังมีพระบาทรอยเดียวที่อื่นอีกล้วนสร้างเปนอุเทสิกะเจดีย์ทั้งนั้น
พุทธเจดีย์แบบเชียงแสนเปนต้นแบบอย่างต่อไปถึงประเทศลานช้าง คือเมืองหลวงพระบาง เมืองเวียงจันท์ ลงมาจนเมืองจำปาสัก ในท้องที่เหล่านี้ ว่าตามโบราณวัดถุที่ปรากฎอยู่ ชั้นเดิมพระพุทธสาสนา/*102ลัทธิหินยานอย่างทวาราวดีเห็นจะแผ่ไปถึงข้างตอนใต้ จึงมีที่หล่อพระพุทธรูปแบบนั้นที่วังปลัดในแขวงอำเภอพุทไธสง ดังกล่าวมาแล้ว แลมีพระเจดีย์ที่เมืองนครพนมอีกองค์หนึ่ง ซึ่งเรียกกันว่าพระธาตุพนม เปนของแปลกหนักหนา พิเคราะห์ดูแบบอย่างแลฝีมือที่สร้าง จะว่าเปนของสร้างเมื่อครั้งไหนยังไม่มั่นใจ ด้วยไม่เหมือนกับที่ไหนหมด ทั้งรูปแลลวดลาย นอกจากนั้นยังมีปราสาทหินซึ่งสร้างเมื่อครั้งขอมเปนใหญ่ ทั้งสร้างในพระพุทธสาสนา แลในสาสนาพราหมณ์ แบบอย่างพุทธเจดีย์เชียงแสนเห็นจะพึ่งมาเกิดชอบสร้างตั้งแต่พระเจ้าชัยเชษฐามาตั้งเมืองเวียงจันท์เปนราชธานีเมื่อภายหลัง พ.ศ. ๒๐๕๐ แต่ฝีมือช่างลานช้างสู้ช่างลานนาไม่ได้ พระพุทธรูปลานช้างจึงกลายไปเปนอีกอย่างหนึ่งมักเรียกกันว่า “พระลาวพุงขาว”
สมัยสุโขทัย แต่ราว พ.ศ. ๑๘๐๐
เมืองสุโขทัยเมื่อก่อนกษัตริย์ไทยได้ปกครองตั้งเปนราชธานีของประเทศสยาม เปนเมืองขึ้นของกษัตริย์ขอมซึ่งครองเมืองลพบุรีอยู่ช้านาน ชาวเมืองเห็นจะถือพระพุทธสาสนาลัทธิมหายานอย่างเช่นที่ถือกันในเมืองลพบุรี ยังมีพุทธเจดีย์ซึ่งสร้างตามแบบอย่างเมืองลพบุรีปรากฎอยู่หลายแห่ง เช่นปรางค์สามยอดที่วัดพระพายหลวง อยู่นอก/*103เมืองสุโขทัย (เก่า) ไปทางด้านเหนือแห่ง ๑ ปรางค์พระศรีรัตนมหาธาตุที่เมืองเชลียง (เมืองสวรรคโลกเก่าข้างใต้) แห่ง ๑ ปรางค์วัดจุฬามณีข้างใต้เมืองพิษณุโลกแห่ง ๑ แต่เมื่อกษัตริย์ราชวงศพระร่วงได้เปนใหญ่ครองประเทศสยามณเมืองสุโขทัยนั้น ประจวบกับสมัยที่เริ่มเลื่อมใสพระพุทธสาสนาลัทธิลังกาวงศแพร่หลายในประเทศนี้ พุทธเจดีย์ซึ่งสร้างในสมัยสุโขทัยจึงสร้างตามลัทธิหินยานอย่างลังกาวงศทั้งนั้น
ลัทธิลังกาวงศเกิดขึ้นครั้งพระเจ้าปรักกรมพาหุมหาราชฟื้นพระพุทธสาสนาในลังกาทวีป ด้วยทำสังคายนาพระไตรปิฎกเปนต้น เมื่อราว พ.ศ. ๑๗๐๐ แต่นั้นลัทธิลังกาวงศก็รุ่งเรือง เลื่องลือเกียรติคุณมาถึงประเทศเหล่านี้ มีพระสงฆ์ไทย พม่า มอญ เขมร ไปศึกษา แลศรัทธาบวชแปลงเปนภิกษุลังกาวงศ แล้วพาลัทธินั้นมาประดิษฐานในประเทศของตน ดังได้กล่าวมาแล้วในที่อื่น ในที่นี้จะแสดงข้อวินิจฉัยในเรื่องลัทธิลังกาวงศเพิ่มเติม เพื่อให้เห็นว่าผิดกับลัทธิอื่นด้วยเหตุอย่างไร คือลัทธิลังกาวงศเกิดขึ้นในสมัยเมื่อการถือพระพุทธสาสนาในอินเดียเสื่อมสิ้นเสียแล้ว ยังนับถือกันอยู่แต่ในประเทศอื่น แลถือแตกต่างกันเปนลัทธิมหายานบ้าง เปนลัทธิหินยานบ้าง มิได้มีการศึกษาติดต่อกับอินเดียเหมือนแต่ก่อน ต่างประเทศต่างสั่งสอนกันตามความรู้/*104แลความสามารถของสาสนาจารย์ในประเทศนั้น ๆ ด้วยอาศรัยคัมภีร์พระไตรปิฎกอย่าง ๑ กับตำราอาจารย์อย่าง ๑ เปนหลักของพระสาสนาด้วยกันทุกประเทศ ส่วนพระไตรปิฎกนั้น พวกชาวประเทศธิเบต จีน แลญี่ปุ่น ซึ่งถือลัทธิมหายาน เอาไปแปลเปนภาษาของตนเอง ไม่ศึกษาฉบับภาษามคธหรือสันสกฤตซึ่งเกิดขึ้นในอินเดีย แต่ประเทศลังกาพม่ามอญถือลัทธิหินยาน ยังคงศึกษาพระไตรปิฎกภาษามคธ ฝ่ายประเทศเขมรถือลัทธิมหายาน แต่ศึกษาพระไตรปิฎกภาษาสันสกฤตซึ่งได้มาจากอินเดีย ส่วนประเทศสยามนี้ (ว่าตามสังเกตโบราณวัตถุที่มีปรากฎอยู่) อยู่ในระหว่างประเทศมอญกับเขมร เดิมถือลัทธิหินยาน แล้วนับถือลัทธิมหายานไปตามเขมร พระไตรปิฎกที่ศึกษาก็เห็นจะมีในประเทศสยามทั้งภาษามคธแลภาษาสันสกฤต แต่พระไตรปิฎกที่มีอยู่ในประเทศพม่ามอญไทยเขมรในสมัยนั้น จะเปนภาษามคธหรือภาษาสันสกฤตก็ตาม คงบกพร่องวิปลาศคลาดเคลื่อนแตกต่างกัน ตามธรรมดาของหนังสือในสมัยซึ่งอาศรัยแต่คัดเขียน แลยังมีเหตุที่ร้ายกว่านั้น คือเปนภาษาซึ่งชาวเมืองไม่เข้าใจด้วย การศึกษาพระสาสนาจึงต้องอาศรัยตำราอาจารย์ คือคำอธิบายบอกเล่าของครูบาอาจารย์เปนสำคัญ พระไตรปิฎกในสมัยนั้นเห็นจะมีบริบูรณ์อยู่แต่ในลังกาทวีป เพราะหนังสือพระไตรปิฎกเกิดขึ้นในเมืองลังกา แลพระพุทธโฆษาจารย์ได้ทำสังคายนาไว้ด้วยอีกชั้นหนึ่ง ดังปรากฎอยู่ในตำนานสังคายนา ครั้นพระเจ้าปรักกรมพาหุมหาราชฟื้นพระพุทธสาสนาในลังกาทวีป เช่นให้ทำสังคายนาพระไตร/*105ปิฎกแล้วทำนุบำรุงพระสงฆ์ให้นิยมเล่าเรียนภาษามคธจนเชี่ยวชาญอ่านพระไตรปิฎกได้เองโดยมาก พระสงฆ์ลังกาในครั้งนั้นก็ย่อมทรงพระธรรมวินัย แลรอบรู้พุทธวจนะวิเศษกว่าพระสงฆ์ประเทศอื่น ๆ ด้วยประการฉนี้ ที่พระสงฆ์ไทย มอญ พม่า เขมร พากันไปศึกษาพระสาสนาในลังกาทวีปครั้งนั้น คือต้องไปเรียนภาษามคธจนรอบรู้แตกฉานด้วย หาไม่ก็ไม่สามารถอ่านพระไตรปิฎกจนล่วงรู้พระธรรมวินัยโดยลำพังตนได้ เพราะฉนั้นจึงปรากฎในตำนานว่า ออกไปศึกษาอยู่องค์ละหลาย ๆ ปี จนอาจนำความรู้ภาษามคธมาสอนในประเทศของตน แลการเรียนภาษามคธถือว่าเปนสำคัญในสงฆมณฑลสืบมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ นับว่าเปนประโยชน์อันเกิดขึ้นแต่รับลัทธิสาสนาลังกาวงศมาคราวนั้น
แต่พระสงฆ์ในลังกาในสมัยนั้น แม้รอบรู้พระไตรปิฎกแตกฉาน ก็ยังเชื่อถือตำราอาจารย์ซึ่งสั่งสอนกันสืบมาในเรื่องอื่นอันอยู่นอกพระไตรปิฎกหลายอย่าง เปนต้นเชื่อว่าพระพุทธองค์ได้เสด็จเหาะเหิรไปถึงนานาประเทศ แลรอยพระพุทธบาทซึ่งประเพณีเดิมครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชทำบูชาแทนพระพุทธรูป ก็เชื่อว่าพระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบประดิษฐานไว้เองในที่บางแห่ง ความเชื่อที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งนั้น คือที่เชื่อว่าพระบรมสาริริกธาตุ ส่วนซึ่งแจกไปไว้ณรามคามเมื่อครั้งถวายพระเพลิงพระพุทธสริรนั้น พระยานาคได้ไปไว้ยังนาคพิภพ แล้วสามเณรชื่อโสณุตรองค์หนึ่งในลังกาทวีป บันดาลด้วยอิทธิฤทธิ์ไปเอาพระบรมธาตุมา/*106ได้ เปนเหตุให้เชื่อกันว่าพระบรมสาริริกธาตุยังอาจหาได้ในลังกาทวีป แลมีตำราพระบรมสาริริกธาตุว่าลักษณเปนอย่างนั้น ๆ แม้แต่พอเห็นก็รู้ได้ว่าเปนของแท้หรือไม่แท้ นอกจากข้อนี้ยังมีคติอื่นอีกหลายอย่าง ซึ่งเกิดขึ้นในตำราอาจารย์เมืองลังกา เมื่อลัทธิสาสนาลังกาวงศมาประดิษฐานในประเทศสยาม พามาทั้งวิธีการเล่าเรียนพระไตรปิฎกแลข้อปฏิบัติพระธรรมวินัย ตลอดจนตำราอาจารย์ที่เชื่อถือกันในลังกา ชาวประเทศนี้ก็รับเชื่อถือประพฤติตามหมดทุกอย่าง การสร้างพุทธเจดีย์ในสมัยสุโขทัยจึงสร้างตามคติลังกาเปนพื้น แต่ถึงกระนั้นพึงสังเกตเห็นอุปนิสัยของชนชาติไทยได้ ว่าไม่ทิ้งของดีของงามแม้เกิดขึ้นในลัทธิอื่น ยังคิดเลือกลักษณที่ดีงามจากช่างต่างสำนักมาประสมกัน เพราะฉนั้นจึงเกิดเปนแบบอย่างพุทธเจดีย์สุโขทัย อันควรนับว่าเปนฝีมือเอกอาจสู้สมัยอื่น ๆ ได้ พุทธเจดีย์ที่สร้างในสมัยสุโขทัยนั้น มีครบทั้ง ๔ อย่างตามตำรา ดังจะกล่าวต่อไปโดยลำดับ
พระธาตุเจดีย์ เมื่อล่วงสมัยทวาราวดีแล้ว การสร้างพระธาตุเจดีย์ก็เสื่อมมา ด้วยห่างจากสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช พระบรมธาตุเปนของหาไม่ได้เสียแล้ว แม้สร้างพระสถูปก็เปนแต่เครื่องประดับ เช่นทำเปนยอดมณฑปเปนต้น ครั้นมาถึงสมัยสุโขทัย เมื่อถือลัทธิลังกาวงศกลับเชื่อกันว่าพระบรมสาริริกธาตุหาได้ในลังกาทวีป จึงกลับนับถือการสร้างพระธาตุเจดีย์เปนสำคัญขึ้นอิกในสมัยนี้ ความข้อนี้/*107มีปรากฎอยู่ในจารึกของพระเจ้ารามกำแหงมหาราช ว่าเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๑ ได้ขุดพระบรมธาตุขึ้นให้คนบูชา แล้วสร้าง “พระเจดีย์เหนือ” (คือที่เรียกกันว่า พระเจดีย์วัดช้างล้อม) บัญจุไว้กลางเมืองศรีสัชนาลัย (เมืองสวรรคโลกเก่าตอนเหนือ) แลยังมีจารึกของพระมหาธรรมราชาพญาลิไท เรื่องสร้างพระเจดีย์บัญจุพระบรมธาตุไว้ที่เมืองนครชุม (อยู่ที่ปากคลองสวนหมาก แขวงจังหวัดกำแพงเพ็ชร กล่าวว่า “พระมหาธรรมราชาธิราชหากเอาพระศรีรัตนมหาธาตุอันนี้มาสถาปนาในเมืองนครชุม ในปี (พ.ศ. ๑๘๙๐) นั้น พระมหาธาตุอันนี้ใช่ธาตุอันสามาญ คือพระธาตุแท้จริงแลเอาลุกแต่ลังกาทวีปพู้นมาดาย” ดังนี้ พระธาตุเจดีย์ซึ่งสร้างในสมัยสุโขทัย ถ้าว่าโดยรูปสัณฐานทำอย่างพระสถูปลังกาแทบทั้งนั้น เลยเปนต้นแบบอย่างพระสถูปซึ่งสร้างกันสืบมาจนทุกวันนี้ บางองค์ที่เปนพระสถูปสำคัญมักทำรูปช้างโผล่หน้าครึ่งตัวล้อมรอบ ก็เอาแบบมาแต่พระเจดีย์ชัยของพระเจ้าทุษฐคามิณีมหาราชในลังกาทวีป
มีพระเจดีย์แบบสุโขทัยอย่างหนึ่ง ซึ่งยังตรวจไม่ได้ความว่าเปนของคิดขึ้นใหม่ในสมัยนั้น หรือได้แบบแผนมาแต่ไหน ทำเปนฐานสี่เหลี่ยมสามชั้นตั้งซ้อนกันขึ้นไป แล้วถึงองค์เจดีย์เหลี่ยมยอดเปนทรงเข้าบิณฑ์กลม พระเจดีย์อย่างนี้สร้างไว้ในเมืองสุโขทัยหลายองค์ คือพระเจดีย์/*108กลางอยู่ในวัดมหาธาตุเปนต้น สร้างไว้ในเมืองศรีสัชนาลัยก็มี ที่เมืองตากเก่า เมืองนครชุม และเมืองไตรตรึงศ์ (ที่วังพระธาตุแขวงจังหวัดกำแพงเพ็ชร) ก็สร้างเจดีย์เช่นว่านั้นไว้ (เห็นควรเรียกว่าแบบพระเจดีย์สุโขทัย สันนิษฐานว่าเปนต้นแบบอย่างที่แปลงมาเปนพระเจดีย์เหลี่ยมอย่างเช่นสร้างไว้ในวัดพระเชตุพน) พระปรางค์เขมรแบบลพบุรีซึ่งมีมาแต่ก่อน ก็แก้เปนพระธาตุเจดีย์ในสมัยนี้ โดยทำพระสถูปน้อยบัญจุพระบรมธาตุตั้งไว้ในกลางคูหาแทนพระพุทธรูป อนึ่งประเพณีที่สร้างพระเจดีย์เปนที่บัญจุอัฐิธาตุของบุคคลไว้ตามวัด อย่างที่เรียกกันว่า “พระเจดีย์ราย” ก็สันนิษฐานว่าจะเกิดขึ้นแต่สมัยนี้เปนต้นมา ด้วยพระเจดีย์รายเช่นว่ามีอยู่ที่วัดเจดีย์เจ็ดแถวในเมืองศรีสัชนาลัยเปนที่สังเกต
พระบริโภคเจดีย์ ถึงสมัยนี้มิได้มีการคมนาคมกับอินเดียด้วยเรื่องพระพุทธสาสนาเหมือนแต่ก่อน ก็ต้องหันไปแสวงหาพรรณพระศรีมหาโพธิ์ต้นที่เมืองอนุราธบุรีในลังกามาปลูก มีปรากฎอยู่ในจารึกของพระมหาธรรมราชาพญาลิไทซึ่งได้กล่าวมาแล้ว ว่าได้ต้นพระศรีมหาโพธิ์มาจากลังกาพร้อมกับพระบรมธาตุในครั้งนั้นด้วย ประเพณีที่นับถือโพธิ์ลังกามีมาแต่ในสมัยสุโขทัยมาจนสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ จนถึงรัชกาลที่ ๔ จึงได้เมล็ดพระศรีมหาโพธิ์พุทธคยามาเพาะปลูก (ที่วัดบวรนิเวศเปนต้น) แต่พึ่งได้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่เมืองพุทธคยามาปลูกในประเทศนี้ (ที่วัดเบญจมบพิตร) ต่อเมื่อรัชกาลที่ ๕
พระธรรมเจดีย์ เมื่อถึงสมัยสุโขทัย ประเพณีจารึกพระธรรม เช่นคาถา เย ธมฺมา ฯ ประดิษฐานเปนธรรมเจดีย์เลิกเสียแล้ว /*109เพราะมาถึงสมัยนี้พระธรรมวินัยได้เขียนลงรักษาไว้เปนตัวหนังสือ จึงถือกันว่าพระไตรปิฎกเปนธรรมเจดีย์ เมื่อรับลัทธิลังกาวงศมาประดิษฐานในประเทศนี้ ส่วนพระธรรมมีการเปลี่ยนแปลงเปนข้อสำคัญที่เลิกภาษาสันสกฤตมาถือภาษามคธเปนหลักตามแบบลังกา ดังกล่าวมาแล้วในที่อื่น คัมภีร์พระไตรปิฎกภาษามคธที่ถือเปนหลักพระสาสนาในประเทศสยามอยู่ทุกวันนี้ ควรนับว่าได้ฉบับมาจากลังกาทวีปแต่ในสมัยสุโขทัยเปนต้นมา แม้ในสมัยสุโขทัยนั้นก็มีหลักฐานว่าได้คัมภีร์พระไตรปิฎกมามาก ด้วยมีชื่อปรากฎอยู่ในบานแพนกหนังสือไตรภูมิ์พระร่วง ซึ่งพระมหาธรรมราชาพญาลิไททรงแต่ง บอกชื่อคัมภีร์เหล่านี้ไว้ รวมถึง ๓๐ คัมภีร์ คือ พระอัตถกถาพระจตุราค พระอัตถกถาฎีกาพระอภิธรรมวดาร พระอภิธรรมสังคห พระสุมังคลวิลาสินี พระปัญจสูทนี พระสารัตถปกาสินี พระมโนรถปุรณี พระสิโนโรถปกาสินี พระอัตกถาฎีกาพระธรรมวินัย พระธรรมบท พระธรรมมหากถา พระมธุรัตถปุรณีวิลาสินี พระธรรมชาดก พระชินาลังการ พระสารัตถทิปนี พระพุทธวงศ พระสารสังคห พระมิลินทปัญหา พระปาเลยยกะ พระมหานิทาน พระอนาคตวงศ พระจริยาปิฎก พระโลกบัญญัติ พระมหากัลป พระอรุณวัตติ พระสมันตปาสาทิกา พระจักษณาภิธรรม พระอนุฎีกาหิงธรรม พระสาริริกวินิจฉัย พระโลกุปปัตติ ดังนี้ คัมภีร์ที่ปรากฎชื่อดังกล่าวมา /*110ทุกวันนี้ยังคงอยู่บ้าง สูญไปเสียแล้วบ้าง ในเรื่องพระไตรปิฎกเมื่อสมัยสุโขทัยมีข้อความควรสังเกตอิกข้อหนึ่ง คือคัมภีร์พระไตรปิฎกที่ได้มาจากลังกา เปนตัวอักษรลังกาเอามาคัดลอกแปลงเปนอักษรขอม แลคงใช้อักษรขอมต่อมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร แม้เมื่อพระเจ้ารามคำแหงมหาราช ทรงคิดแบบตัวหนังสือไทยขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๖ ก็ให้ใช้แต่เขียนภาษาไทย หาได้เขียนพระไตรปิฎกเปนอักษรไทยไม่
อุเทสิกะเจดีย์ สมัยสุโขทัยนับถือพระพุทธรูปเปนสำคัญ สังเกตดูพระพุทธรูปซึ่งสร้างในสมัยสุโขทัย แบบอย่างดูเหมือนจะเปน ๓ คราว คือคราวแรกมักทำดวงพระพักตรกลม ตามแบบพระพุทธรูปลังกา (เช่นพระอัฏฐารศอยู่ในพระวิหารวัดสระเกศบัดนี้) ชั้นกลางเมื่อฝีมือช่างเชี่ยวชาญขึ้นคิดแบบขึ้นใหม่ ทำดวงพระพักตรยาว พระหณุเสี้ยม (เหมือนเช่นพระร่วง ที่สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เชิญไปไว้ที่พระปฐมเจดีย์ แลพระสุรภีพุทธพิมพ์ ที่เปนพระประธานอยู่ในอุโบสถวัดปรินายก) พระพุทธรูปที่สร้างแบบนี้มีมากกว่าชั้นแรก มาคราวหลัง สันนิษฐานว่าเห็นจะเปนในรัชกาลพระมหาธรรมราชาพญาลิไท ซึ่งในตำนานกล่าวว่าเอาเปนพระราชธุระบำรุงกิจในพระสาสนายิ่งกว่ารัชกาลก่อน ๆ ให้เสาะหาช่างที่ฝีมือดีทั้งในอาณาเขตลานนาแลอาณาเขตข้างฝ่ายใต้มาประชุมปรึกษากัน และทรงสอบสวนหาหลักฐานพุทธลักษณในคัมภีร์พระไตรปิฎกประกอบ คิดสร้างพระพุทธรูปเพื่อจะให้วิเศษสุดที่จะทำได้ จึงเกิดแบบพระพุทธรูปสมัยสุโขทัยขึ้นอิก/*111อย่างหนึ่ง เช่นพระพุทธชินราชและพระพุทธชินสีห์ อันดวงพระพักตรเปนทำนองผลมตูม คล้ายแบบอินเดียเดิม แต่งามยิ่งนัก และแก้พุทธลักษณที่แห่งอื่น เช่นทำปลายนิ้วพระหัดถ์ยาวเสมอกันทั้งสี่นิ้วเปนต้น แบบพระพุทธรูปอย่างที่ทำกันแพร่หลายขึ้นไปจนข้างเหนือและลงมาข้างใต้ แต่ที่ทำได้งามเหมือนองค์พระพุทธรูปที่เปนต้นตำรามีน้อย
พระพุทธรูปปางต่างๆ ที่ทำในสมัยสุโขทัย ดูเหมือนจะไม่มีตำราพระปางอย่างอินเดีย จึงหันไปชอบทำปางตามพุทธอิริยาบถ คือพระนั่ง พระนอน พระยืน พระเดิร พระนั่งทำปางมารวิชัยกับสมาธิ นั่งขัดสมาธิราบทั้งสองอย่าง พระนอนไม่ถือว่าเปนปางนิพานอย่างอินเดีย พระยืนมีแต่ปางประทานพร ยกพระหัดถ์ข้างเดียวบ้างสองข้างบ้าง สมมตเรียกกันว่า ปางห้ามสมุทรแลห้ามญาติ พระเดิรไม่ได้ถือว่าเปนปางเสด็จลงจากดาวดึงส์ พระกรีดพระหัดถ์แสดงเทศนาไม่ทำเลยทีเดียว พระพุทธรูปแบบสุโขทัยทำชายจีวรยาว พระรัศมีเปนเปลว พระแบบที่สร้างสองคราวแรกนิ้วพระหัดถ์ไม่เท่ากัน แบบคราวหลังจึงทำนิ้วพระหัดถ์ยาวเท่ากันทั้งสี่นิ้ว แบบบัวรองพระพุทธรูปเปนอย่างสุโขทัยอย่างหนึ่งต่างหากไม่เหมือนกับบัวเชียงแสน ว่าโดยทัพสัมภาระที่สร้างพระพุทธรูปตามที่สังเกตดูในเมืองสวรรคโลก สุโขทัย แลกำแพงเพชร ชั้นเดิมสร้างเปนพระก่อแล้วปั้นประกอบเปนพื้น มาถึงชั้นกลางแลชั้นหลังจึงชอบสร้างพระหล่อ ข้อนี้มีที่สังเกตที่ตามวัดในเมืองศรีสัชนาลัยแลเมืองสุโขทัย นอกจากที่เปนวัดสำคัญ พระประธานที่เปนพระปั้นยังอยู่โดยมาก /*112แต่วัดสำคัญในเมืองพิษณุโลก สุโขทัย เมืองกำแพงเพชร มักไม่มีพระประธานเหลืออยู่ ด้วยเปนพระหล่อเชิญมาไว้กรุงเทพ ฯ ในสมัยรัตนโกสินทรโดยมาก เช่นพระศรีสักยมุนี ที่ในพระวิหารวัดสุทัศน์ พระพุทธชินสีห์ ที่วัดบวรนิเวศ แลพระอัฏฐารศที่ในวิหารวัดสระเกศเปนต้น พระพิมพ์ก็ชอบสร้างในสมัยสุโขทัย เหมือนสมัยอื่นก่อนนั้น แต่แปลงมาเปนพระพุทธรูปตามคติหินยาน ทำต่างพุทธอิริยาบถ มักชอบทำพระลีลา เรียกกันเปนสามัญว่า “พระเขย่ง” อีกอย่างหนึ่งก็ทำเปนพระนั่ง แต่หลายๆ สิบองค์ในแผ่นพิมพ์อันหนึ่ง
อุเทสิกะเจดีย์ในสมัยสุโขทัย นอกจากพระพุทธรูปชอบทำรอยพระพุทธบาทอิกอย่างหนึ่ง หล่อก็มี จำหลักแผ่นศิลาก็มี (เดี๋ยวนี้รักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานในกรุงเทพ ฯ ๒ รอย) แต่เปนของสร้างครั้งพระมหาธรรมราชาลิไทเปนพื้น สร้างตามแบบเมืองลังกา ถึงเปลี่ยนชื่อภูเขาที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาท ให้เรียกว่า เขาสุมนกูฏ เหมือนในลังกาทวีป
พุทธเจดีย์สมัยสุโขทัย ถ้าว่าโดยภูมิมณฑลที่สร้างดูเหมือนจะเปนวงแคบกว่าพุทธเจดีย์สมัยอื่นๆ คือที่เกิดอยู่แต่มณฑลพิษณุโลกกับมณฑลนครสวรรค์เท่านั้น พบที่อื่น ๆ เช่นในมณฑลพายัพก็ดี หรือมณฑลอยุธยาแลนครชัยศรีก็ดี ดูเหมือนจะเปนแต่มีผู้สร้างเอาอย่างในสมัยเดียวกันนั้นบ้าง แต่มิได้แพร่หลาย
สมัยศรีอยุธยา แต่ราว พ. ศ. ๑๙๐๐
เรื่องตำนานพุทธเจดีย์สมัยกรุงศรีอยุธยาผิดกับสมัยอื่นด้วยภูมิมณฑลที่ตั้งกรุงศรีอยุธยาเคยเปนหลักแหล่งแห่งพระพุทธสาสนา ทั้งลัทธิหินยานซึ่งเคยรุ่งเรืองในสมัยทวาราวดี แลลัทธิมหายานซึ่งมารุ่งเรืองครั้งเมื่อพวกขอมเปนใหญ่ในสมัยลพบุรี แต่เมื่อชนชาติไทยได้ลงมาปกครองประเทศสยาม ตั้งแต่ในสมัยกรุงสุโขทัยเปนราชธานี รับถือพระพุทธสาสนาอย่างลังกาวงศเปนลัทธิหินยาน ไม่บลบวงขอความสงเคราะห์คุ้มครองของพระโพธิสัตว์อย่างลัทธิมหายาน การบลบวงเช่นนั้นไปถือเทวดาตามลัทธิสาสนาพราหมณ์ อาศรัยเหตุนี้ลัทธิมหายานก็เลยเสื่อมสูญไป ถือกันแต่ลัทธิหินยานอย่างลังกาวงศทั่วทั้งประเทศสยามแต่เมื่อตั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี อันนับว่าเริ่มสมัยกรุงศรีอยุธยานั้น พุทธเจดีย์ซึ่งมีอยู่แลนับถือกันในอาณาเขตกรุงศรีอยุธยา มีทั้งที่สร้างในสมัยทวาราวดี เช่นพระปฐมเจดีย์เปนต้น แลที่สร้างอย่างลัทธิมหายานในสมัยลพบุรี มีพระพุทธรูปทรงเครื่องเปนต้น เมื่อถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาความรู้ลัทธิมหายานเห็นจะเหลือน้อยเต็มทีแล้ว ก็นับถือ/*114พุทธเจดีย์ทั้ง ๒ ลัทธิรวมเปนอันเดียวกัน แต่ในสมัยเมื่อแรกสร้างกรุงศรีอยุธยานั้น ไทยชาวกรุงศรีอยุธยาได้คุ้นเคยกับขอมมามากกว่าไทยที่เปนชาวกรุงสุโขทัย มักชอบใช้ประเพณีแลภาษาเขมร ตลอดจนการช่างก็ชอบแบบอย่างข้างเขมร ด้วยเหตุนี้การสร้างพุทธเจดีย์สมัยกรุงศรีอยุธยาจึงชอบใช้แบบเขมรเจือปนกับแบบลังกาแลแบบไทย พิจารณาของโบราณที่ปรากฎอยู่ ดูเหมือนประเพณีการสร้างพุทธเจดีย์สมัยกรุงศรีอยุธยาจะนิยมต่างกันเปน ๔ ยุค คือ
ยุคที่ ๑ นับตั้งแต่พระเจ้าอู่ทองตั้งกรุงศรีอยุธยาขึ้นเปนอิศระเมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๕ แลในรัชกาลหลัง ๆ ต่อมาจนสิ้นรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๔ ในระยะเวลา ๑๓๙ ปีนี้ พุทธเจดีย์ที่สร้างในกรุงศรีอยุธยาจะเปนพระธาตุเจดีย์ก็ดี พระพุทธรูปก็ดี ยังนับถือแบบอย่างสมัยลพบุรีอยู่ยิ่งกว่าแบบสมัยสุโขทัย ข้อนี้พึงเห็นได้ดงพระศรีรัตนมหาธาตุอันสร้างเปนหลักเจดียสถานในอารามหลวง เช่นที่วัดพุทไธศวรรย์ซึ่งพระเจ้าอู่ทองทรงสร้างก็ดี ที่วัดมหาธาตุในพระนครศรีอยุธยา ซึ่งสมเด็จพระราเมศวรทรงสร้างก็ดี ที่วัดราชบุรณะ ซึ่งสมเด็จพระอินทราชาทรงสร้างก็ดี ที่วัดพระราม และวัดมหาธาตุเมืองสุพรรณบุรี วัดมหาธาตุเมืองพิษณุโลกซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ/*115ทรงสร้างก็ดี สร้างเปนพระปรางค์อย่างแบบสมัยลพบุรีทั้งนั้น พระพุทธรูปซึ่งสร้างในสมัยนี้ลักษณก็คล้ายอย่างพระขอม
ยุคที่ ๒ นับแต่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จไปเสวยราชย์อยู่ณะเมืองพิษณุโลกเมื่อ พ.ศ. ๒๐๐๖ คงจะได้ไปทรงทราบราชประเพณีครั้งกษัตริย์ราชวงศพระร่วงครองกรุงสุโขทัยถ้วนถี่ ต่อมาอีก ๒ ปีเกิดทรงพระราชศรัทธาจะเสด็จออกอุปสมบทชั่วคราว เหมือนอย่างพระมหาธรรมราชาพญาลิไท จึงเอาแบบอย่างครั้งกรุงสุโขทัยให้ไปนิมนต์พระมหาสวามีในลังกาทวีปเข้ามาเปนพระอุปัชฌาย์ คติลังกาวงศเห็นจะรุ่งเรืองขึ้นอีกในครั้งนั้น ครั้นมาถึงรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ พระราชโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งประสูติ และทรงพระเจริญณะเมืองพิษณุโลก (และบางทีฝ่ายพระราชชนนีจะเปนเชื้อสายกษัตริย์สุโขทัยด้วย) ได้เสวยราชย์เมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๔ เสด็จลงมาครองกรุงศรีอยุธยา ก็ทรงสร้างพุทธเจดีย์ตามแบบสมัยสุโขทัย เช่นพระมหาสถูปที่บัญจุพระบรมอัฐิธาตุของสมเด็จพระราชบิดา แลสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชที่ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ (ซึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรด ฯ ให้จำลองมาสร้างพระศรีรัตนเจดีย์ที่ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในกรุงเทพ ฯ นี้) ก็สร้างเปนพระสถูปอย่างลังกา แลพระพุทธรูปทรงหล่อเปนพระยืนองค์ใหญ่ ก็ถ่ายแบบพระพุทธรูปสมัย/*116สุโขทัยมาสร้าง ตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ สืบมา ดูเหมือนจะนิยมสร้างพุทธเจดีย์ตามแบบลังกาวงศ เช่นเคยประพฤติมาครั้งกรุงสุโขทัย และยังมีการไปมาติดต่อกับลังกาทวีป จนสิ้นรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม รวมเปนระยะเวลา ๑๔๐ ปี ความที่กล่าวนี้มีหลักฐานเปนที่สังเกต ด้วยวัดซึ่งสร้างในระยะนี้ พระเจดีย์ที่เปนหลักวัดสร้างเปนพระสถูปอย่างลังกาเปนพื้น มิใคร่มีที่จะสร้างเปนปรางค์อย่างเขมร แลปรากฎการที่ได้ทำบางอย่าง เช่นสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงสร้างพระเจดีย์ตรงที่ชนช้างชนะพระมหาอุปราชาเมืองหงสาวดี ก็ทำตามแบบอย่างพระเจ้าทุษฐคามิณีมหาราชชนช้างชนะพระยาเอฬารทมิฬที่ในลังกาทวีป และที่สุดปรากฎในจดหมายเหตุเมื่อในรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม พระสงฆไทยออกไปลังกาทวีป ไปได้ความจากพระสงฆ์ลังกาว่ารอยพระพุทธบาทที่พระพุทธองค์ได้ทรงเหยียบประทานไว้ณเขาสุวรรณบรรพตอยู่ในประเทศสยาม นำความนั้นกลับมาทูลพระเจ้าทรงธรรมเปนเหตุจึงได้ค้นหาและพบรอยพระพุทธบาทที่ในแขวงจังหวัดสระบุรี ซึ่งเปนที่คนขึ้นไปบูชากันทุกปีจนทุกวันนี้
ยุคที่ ๓ นับแต่รัชกาลพระเจ้าปราสาททอง เมื่อ พ.ศ. ๒๑๗๓ มาจนสิ้นรัชกาลพระเจ้าท้ายสระ เปนระยะเวลา ๑๐๒ ปี ในระยะนี้/*117เกิดนิยมก่อสร้างพุทธเจดีย์เปนอย่างเขมรขึ้นอีก เหตุด้วยเดิมประเทศเขมรเคยขึ้นกรุงศรีอยุธยามาแต่ครั้งสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ครั้นถึงรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม เขมรตั้งแขงเมือง พระเจ้าทรงธรรมปราบไม่ลงตลอดรัชกาล ถึงรัชกาลพระเจ้าปราสาททองได้ประเทศเขมรกลับมาขึ้นกรุงศรีอยุธยาอย่างแต่ก่อน จึงเกิดนิยมถ่ายแบบอย่างปรางค์เขมรมาสร้างในกรุงศรีอยุธยา เปนการเฉลิมพระเกียรติยศ เช่นสร้างพระปรางค์ใหญ่ที่วัดชัยวัฒนาราม แลสร้างพระนครหลวงทางลำน้ำสักเปนต้น พระพุทธรูปซึ่งเคยสร้างเปนพระก่อ หรือพระหล่อ มาแต่ก่อน ก็เกิดนิยมสร้างด้วยศิลาทราย เอาอย่างพระพุทธรูปที่นครวัด นครธม เมืองเขมร ฝีมือทำพระพุทธรูปลักษณเปนอย่างขอมกับไทยปนกัน ไม่สู้งาม มีพระประธานองค์ใหญ่ณวัดชุมพลนิกายารามที่บางปอินเปนตัวอย่าง แต่ในรัชกาลพระเจ้าปราสาททองนั้น พุทธเจดีย์นอกจากอย่างเขมรก็คิดประดิษฐสร้าง มีของดีงามที่ปรากฎอยู่หลายอย่าง ดังเช่นพระเจดีย์เหลี่ยม ๒ องค์ที่วัดชุมพลนิกายารามเปนต้น ในรัชกาลหลัง ๆ ต่อมาในยุคนี้ แม้ในรัชกาลสมเด็จพระนารายน์มหาราช ไม่ปรากฎว่าสร้างพุทธเจดีย์ใหญ่โต มีแต่การที่ทรงปฏิสังขรณ์ตามแบบอย่างที่มีอยู่แล้ว
ยุคที่ ๔ นับตั้งแต่รัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐมาจนเสียกรุงศรีอยุธยาแก่ข้าศึกเปนเวลา ๓๕ ปี ในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐบำรุงฝีมือช่างแลโปรดสร้างวัดวาอาราม มักทำโดยประณีต มีตัวอย่างฝีมืออยู่ที่/*118วัดกุฎีดาว แต่พระเจ้าบรมโกษฐทรงบุรณะปฏิสังขรณ์วัดเก่าเปนพื้นมิใคร่มีที่จะสร้างขึ้นใหม่ แต่ทำแห่งใดคงเห็นได้ว่าทำโดยฝีมือประณีต แบบอย่างแก้ไขเพียงลวดลาย แต่ว่ามาถึงชั้นนี้มิได้มีการศึกษาจากลังกา เพราะประเทศลังกาเกิดจลาจล พระสาสนาซุดโทรมเศร้าหมองจนสูญสิ้นสมณวงศ ต้องเข้ามาขอพระภิกษุไทยไปให้อุปสมบท ตั้งสมณวงศขึ้นใหม่ในลังกาทวีป ไทยกลับเปนครูของลังกา แม้ทางเมืองเหนืออันเปนท้องถิ่นต้นตำราพุทธเจดีย์สมัยสุโขทัย มาถึงยุคนี้ก็ซุดโทรม ช่างกรุงศรีอยุธยากลับขึ้นไปช่วยปฏิสังขรณ์ ฝีมือที่ทำยังปรากฎอยู่ เช่นวัดพระชินราชที่เมืองพิษณุโลก พระปรางค์เชลียงที่เมืองสวรรคโลกเก่า วิหารหลวงวัดมหาธาตุเมืองทุ่งยั้ง แลวัดพระฝางที่เมืองสวางคบุรี
พุทธเจดีย์สมัยกรุงศรีอยุธยาซึ่งสร้างใน ๔ ยุคที่กล่าวมา ถ้าว่าโดยลัทธิพระสาสนา สร้างตามลัทธิลังกาวงศทั้งนั้น แต่ถ้าว่าโดย/*119แบบอย่างการช่าง เอาแบบทั้งสมัยทวาราวดี สมัยลพบุรี แลสมัยสุโขทัยมาใช้ปะปนกันตามเหตุการณ์ หรือตามความนิยมของผู้คิดแบบอย่าง ถ้าว่าโดยคติเพราะเหตุที่ความรู้ลัทธิมหายานเปนอันสูญมาเสียนานแล้ว ลัทธิลังกาวงศเล่าก็เสื่อมทรามมาช้านาน จึงสร้างโดยคติตามที่ไทยนิยม ยกเปนตัวอย่างดังเช่นพระพุทธรูปทรงเครื่องเปนของเกิดขึ้นในลัทธิมหายาน ถือว่าเปนรูปพระอาทิพุทธเจ้าอีกพระองค์หนึ่งต่างหาก ครั้นมาถึงสมัยลังกาวงศ ซึ่งถือคติหินยาน แสดงอธิบายพระทรงเครื่องว่าเปนพระศรีอาริยโพธิสัตว์ ซึ่งจะมาตรัสรู้ในภายหน้า ครั้นในสมัยต่อมาถือว่าพระทรงเครื่องเปนพระพุทธรูปปางพระพุทธเจ้าทรงจำแลงพระองค์เปนพระเจ้าจักรพรรดิ์เมื่อปราบท้าวมหาชมพู ดังนี้ พุทธเจดีย์ที่สร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยาถ้าจำแนกอธิบายเปน ๔ อย่างตามตำรา ก็เปนทำนองดังกล่าวต่อไปนี้
พระธาตุเจดีย์ ทำเปนพระปรางค์อย่างสมัยลพบุรีอย่าง ๑ ทำเปนพระสถูปลังกาอย่างสมัยสุโขทัยอย่าง ๑ แก้ไขเปนพระสถูปแบบกรุงศรีอยุธยามีขึ้นอีก ๒ อย่าง คือ อย่าง ๑ คงเปนรูปพระสถูปลังกา แต่ทำเปนเหลี่ยมย่อมุมเปนไม้สิบสอง (อย่างเช่นพระเจดีย์ศรีสุริโยทัย ซึ่ง/*120อยู่ในบริเวณโรงทหารกรุงศรีอยุธยา แลพระเจดีย์ที่วัดชุมพลนิกายารามอีกอย่าง ๑ นั้นเอาแบบพระเจดีย์เหลี่ยมอย่างสุโขทัยมาแก้ให้เปนทรวดทรงพระสถูปลังกา แลทำเปนเจดีย์ทรงเครื่องอาภรณ์ (อย่างพระเจดีย์ทอง ๒ องค์ที่อยู่ข้างหน้าปราสาทพระเทพบิดร ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม) อนึ่งประเพณีที่สร้างสถูปสำหรับบัญจุอัฐิธาตุของบุคคลอื่น ซึ่งเริ่มสร้างกันในสมัยสุโขทัย หรือบางทีจะมีมาก่อนนั้นแล้ว มานิยมสร้างกันชุกชุมตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ข้อนี้พึงสังเกตเห็นได้ที่ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ อันอยู่ในพระราชวังกรุงศรีอยุธยา มีพระเจดีย์ใหญ่น้อยทุกขนาดแทบนับจำนวนไม่ถ้วน ล้วนเปนที่บัญจุอัฐิเจ้านายในพระราชวงศทั้งนั้น ถึงพระเจดีย์ราย ซึ่งชอบสร้างกันตามวัดราษฎร์ก็เพื่อพระโยชน์อย่างเดียวกัน ด้วยในสมัยกรุงศรีอยุธยาอัฐิของบุคคลที่ทำฌาปนกิจแล้ว ย่อมถือเปนประเพณีฝังไว้ที่วัดทั้งนั้น ที่เปนบุคคลชั้นสูงจึงก่อพระสถูปบัญจุพระบรมธาตุ หรือพระพุทธรูปไว้ข้างบน แลฝังอัฐิบุคคลไว้ข้างใต้พระสถูป ถือกันเปนแบบทั่วไปดังนี้
พระบริโภคเจดีย์ คงนับถือพระศรีมหาโพธิพรรณลังกามาอย่างสมัยสุโขทัย มาในชั้นหลังทีเดียว เห็นจะเปนในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ ได้พรรณพระศรีมหาโพธิมาจากลังกา โปรดฯ ให้ปลูกไว้ที่วัดระฆังอันอยู่ต่อเขตพระราชวัง เปลี่ยนชื่อวัดระฆังเปนวัดวรโพธิ์ เรียกกันมาจนบัดนี้ นอกจากพระศรีมหาโพธิ์ เกิดมีรอยพระพุทธบาทแลพระพุทธฉาย ในแขวงจังหวัดสระบุรี พระแท่นดงรัง ในแขวงจังหวัดราชบุรี /*121แลพระแท่นศิลาอาสน์ในแขวงเมืองทุ่งยั้ง นับถือกันว่าเปนบริโภคเจดีย์มาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาด้วย
พระธรรมเจดีย์ ในสมัยกรุงศรีอยุธยาถือพระไตรปิฎกตามแบบอย่างครั้งสมัยสุโขทัยต่อมา แต่ความรู้ภาษามคธมาตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยาอยู่ข้างจะเสื่อมทรามมาก
พระอุเทสิกะเจดีย์ มีพระพุทธรูปเปนสำคัญ สังเกตตามตัวอย่างที่ได้พบ พระพุทธรูปสมัยกรุงศรีอยุธยายุคต้นชอบทำตามแบบขอม ยุคที่ ๒ ชอบทำตามแบบช่างสุโขทัย มีพระพุทธรูปงามอยู่ ๒ ยุคเท่านี้ ต่อมาอีก ๒ ยุคฝีมือคลายลง ในตอนปลายดูชอบสร้างพระพุทธรูปทรงเครื่องกันมาก พระพุทธรูปทรงเครื่องครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาดูเหมือนองค์ที่เปนพระประธานวัดหน้าพระเมรุจะงามกว่าองค์อื่น ๆ พระพิมพ์ก็ยังชอบสร้างกันสืบมา สร้างอย่างพระพิมพ์แบบสุโขทัยบ้าง ทำเปนพระทรงเครื่องแลมิได้ทรงเครื่องตามแบบสมัยกรุงศรีอยุธยาบ้าง เรื่องตำนานพุทธเจดีย์สมัยกรุงศรีอยุธยามีดังแสดงมา
สมัยกรุงรัตนโกสินทร แต่ พ.ศ. ๒๓๒๕
ตำนานพุทธเจดีย์สมัยรัตนโกสินทร เรื่องเริ่มเมื่อพระพุทธสาสนาในประเทศสยามถึงความพินาศ เหตุด้วยกรุงศรีอยุธยาเสียแก่ข้าศึก พวกพม่าเผาบ้านเมือง แล้วเก็บเอาทรัพย์สมบัติกวาดผู้คน ไม่เลือกว่าบรรพชิตหรือคฤหัสถ์ ไปเปนเชลยมากกว่ามาก พุทธเจดีย์แลพระธรรม/*122ปิฎกอันเปนหลักพระสาสนาเปนอันตรายไปเสียในครั้งนั้นเปนอันมาก แม้ไทยตีได้บ้านเมืองคืนจากข้าศึกในไม่ช้า พระนครศรีอยุธยาก็ยับเยินเกินกำลังไทยที่มีอยู่เวลานั้นจะกลับตั้งเปนราชธานีอิกได้ จึงจำต้องย้ายราชธานีลงมาตั้งณเมืองธนบุรี พม่าก็ยังพยายามเข้ามารบพุ่งจะเอาประเทศสยามไว้ในอำนาจให้จงได้ ในรัชกาลพระเจ้ากรุงธนบุรีต้องทำศึกสงครามต่อสู้พม่าอยู่ไม่ขาด มิโอกาศที่จะฟื้นพระสาสนาเพียงเลือกหาพระภิกษุสงฆ์ซึ่งยังเหลืออยู่ตามหัวเมือง องค์ไหนรู้พระธรรมวินัยก็เอามาตั้งเปนพระราชาคณะ ให้ว่ากล่าวสงฆมณฑลแลให้เที่ยวสืบหาคัมภีร์พระไตรปิฎกแต่ที่ต่าง ๆ เอามารวบรวมตั้งหอมนเทียรธรรมขึ้นใหม่ การยังไม่ทันสำเร็จก็ประจวบเหตุทำให้พระพุทธสาสนากลับเศร้าหมองไปอีก ด้วยพระเจ้ากรุงธนบุรีเกิดสัญญาวิปลาศ สำคัญพระองค์ว่าเปนพระอริยบุคคลบังคับให้พระสงฆ์กราบไหว้ ลงพระราชอาญาสมเด็จพระสังฆราช ทั้งพระราชาคณะแลเหล่าพระภิกษุสานุศิษย์ที่ไม่ยอมกระทำตามพระหฤทัย บ้านเมืองเลยเปนจลาจล ถึงเกิดรบพุ่งกันเองในราชธานี
เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติใน พ.ศ. ๒๓๒๕ นั้น ฝ่ายพระราชอาณาจักรมีราชการเปนข้อสำคัญอยู่ ๒ อย่าง คือต้องปราบปรามจลาจลในราชธานี ซึ่งพระเจ้ากรุงธนบุรีได้กระทำให้เกิดขึ้นอย่าง ๑ เตรียมต่อสู้ข้าศึกพม่าซึ่งจะยกมาตีเมืองไทยอย่าง ๑ ถ้าไม่ทรงทำการ ๒ อย่างนี้สำเร็จได้ ไทยก็จะต้องตกเปน/*123ทาสของพม่า เพราะฉนั้นเมื่อทรงปราบปรามพวกที่ก่อการจลาจลราบคาบแล้ว จึงโปรด ฯ ให้ย้ายราชธานี ข้ามฟากจากเมืองธนบุรี มาสร้างพระนครอมรรัตนโกสินทรข้างฟากตวันออกฝั่งเดียว ในที่นี้จะแสดงเหตุที่สร้างกรุงรัตนโกสินทรพอให้ปรากฎ คือเมื่อไทยได้บ้านเมืองกลับคืนจากข้าศึกแล้ว จะกลับตั้งพระนครครีธยุธยาเปนราชธานือย่างเดิมไม่ได้ ด้วยเหตุ ๒ ประการ ประการที่ ๑ พม่ายังกำลังพยายามจะกลับมาปราบปราม กำลังของไทยที่ยังเหลืออยู่ไม่พอจะรักษาพระนครศรีอยุธยาอันเมืองใหญ่โตต่อสู้ข้าศึกได้ ประการที่ ๒ พระนครศรีอยุธยาตั้งอยู่ที่ลำนำตื้น ข้าศึกอาจยกกองทัพบกมาประชิตติดพระนครได้ง่าย อาศรัยเหตุ ๒ ประการที่กล่าวมา ขุนหลวงพระยาตากจึงลงมาตั้งราชธานีที่เมืองธนบุรี เพราะอยู่ใกล้ทเลมีประโยชน์ในการคมนาคมกับต่างประเทศเหมือนอย่างพระนครศรีอยุธยา แต่เปนเมืองเล็กกำลังที่มีพอจะรักษาได้และเมืองธนบุรีตั้งอยู่ที่ลำน้ำลึก ข้าศึกจะยกกองทัพมาถึงได้โดยยาก แลอาจจะใช้ทัพเรือต่อสู้กองทัพบกของข้าศึกได้ด้วย แต่เมื่อพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ หรือแต่ก่อนนั้น ทรงพระราชดำริห์เห็นว่ากรุงธนบุรีตั้งทั้งสองฟาก เอาแม่น้ำไว้กลางเมือง ถ้าข้าศึกยกเข้ามาประชิตติดถึงชานพระนครได้ กองทัพที่รักษาข้างภายในจะไปมาช่วยกันยากด้วยกีดแม่น้ำ ทรงพิเคราะห์เห็นว่าทางฝั่งตวันออกเปนที่หัวแหลมมีลำแม่น้ำโอบอ้อม ถ้ามาตั้งพระนครทางฟากตวันออก จะได้ลำแม่น้ำลึกเปนคูพระนครสามด้าน ต้องขุดคู/*124พระนครแต่ด้านเดียว ถึงข้าศึกจะเข้ามาได้ถึงชานพระนครจะรักษาต่อสู้ข้าศึกก็ง่ายกว่ารักษาเมืองธนบุรี ด้วยเหตุนี้จึงมาสร้างพระนครอมรรัตนโกสินทรทางฝั่งตวันออกแต่ฝั่งเดียว แลจะสร้างเปนเมืองราชธานีของประเทศสยามต่อไป โดยลงเนื้อเห็นเปนยุติแล้ว ว่าจะไม่กลับไปตั้งพระนครศรีอยุธยาเปนราชธานีอีก เรื่องที่กล่าวมานี้เปนต้นเหตุแห่งการสร้างพุทธเจดีย์ในกรุงรัตนโกสินทรนี้ คือประสงค์จะให้พระนครใหม่รุ่งเรืองด้วยวัดวาอารามเรือนพระสาสนา “เหมือนเมื่อครั้งบ้านเมืองดี” หมายความว่าให้เหมือนเช่นมีอยู่ในพระนครศรีอยุธยาในกาลก่อน ข้อนี้พึงเห็นได้ดังพระราชวังก็ดี วัดก็ดี มักสร้างตามแบบอย่างพระนครศรีอยุธยา ตลอดจนชื่อวัดก็มักขนานตามที่เคยมีในพระนครศรีอยุธยา และถือเปนคติสืบมาหลายรัชกาล
แต่ในรัชกาลที่ ๑ นั้น ยังต้องรบพุ่งพม่าเปนศึกใหญ่หลายคราว มิใคร่มีโอกาศที่จะได้จัดการฝ่ายพุทธจักร ถึงกระนั้นพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็ได้ทรงจัดการฟื้นพระสาสนาเปนหลายอย่าง คือ สร้างพระอารามหลวงขึ้นหลายพระอาราม ที่เปนวัดสำคัญอยู่ในเวลานี้คือวัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดพระเชตุพน วัดสระเกศ วัดระฆัง เปนต้น กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ก็ทรงสร้างวัดมหาธาตุ วัดชนะสงคราม กรมพระราชวังหลังทรงสร้างวัดอมรินทราราม กรมหลวงเทพหริรักษทรงสร้างวัดราชบุรณะขึ้นในรัชกาลที่ ๑ นั้น เมื่อทรงสร้างวัดขึ้นแล้ว ทรงพระราชปรารภถึงพระพุทธรูปของโบราณ ซึ่งต้องทอดทิ้ง/*125ชำรุดทรุดโทรมอยู่ตามวัดร้างทั้งในพระนครศรีอยุธยา เมืองลพบุรี แลตามหัวเมืองเหนือทั้งปวง ด้วยบ้านเมืองยับเยิน ทรงสังเวชพระราชหฤทัย จึงโปรดฯ ให้เชิญที่เปนพระพุทธรูปหล่อพอจะยกขนได้ มาบุรณะปฏิสังขรณ์ประดิษฐานไว้ตามพระอารามซึ่งสร้างขึ้นใหม่ ในกรุงรัตนโกสินทรกว่า ๑๒๐๐ องค์ เช่นพระศรีสากยมุนีวัดสุทัศน์ ที่เชิญมาจากเมืองสุโขทัยแลพระโลกนาถวัดพระเชตุพน ซึ่งเชิญมาแต่วัดพระศรีสรรเพชญ์ในพระนครศรีอยุธยาเปนต้น ส่วนพระไตรปิฎกก็โปรดฯ ให้หาฉบับรวบรวมต่อมา ครั้นสำเร็จแล้วให้ประชุมสงฆ์ทำสังคายนา สร้างพระไตรปิฎกอันเห็นว่าถูกต้องเปนฉบับหลวง แล้วให้ลอกคัดไปไว้ศึกษาพระธรรมวินัยตามพระอาราม ส่วนสงฆมณฑลนั้นก็ทรงกำจัดพวกอสัจสอพลอในครั้งกรุงธนบุรี แล้วเลือกสรรตั้งแต่งพระภิกษุซึ่งซื่อสัตย์ และทรงคุณธรรมตั้งเปนพระราชาคณะผู้ใหญ่ผู้น้อย แลทรงขวนขวายอุดหนุนให้ศึกษาพระธรรมวินัยโดยพระราโชบาย เปนต้นว่าเช่นมีพระราชปุจฉาให้พระราชาคณะถวายวิสัชนาเนือง ๆ โดยพระราชประสงค์จะให้ต้องค้นคว้าสอบสวนพระไตรปิฎกอยู่เสมอ การซึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงฟื้นพระพุทธสาสนาครั้งนั้น ไม่ได้อาศรัยประเทศอื่น เพราะประเทศลังกาก็เปนจลาจลทรุดโทรมจวนจะตกอยู่ในอำนาจฝรั่ง ประเทศเขมรแม้ขึ้นอยู่แก่ไทยก็เปนจลาจลมาช้านาน จนเกือบจะสูญสิ้นราชวงศ ประเทศรามัญก็ยับเยินด้วยถูกพม่าปราบปรามเอาไว้ในอำนาจ ประเทศพม่าก็เปนศัตรู การฟื้นฟูพระพุทธสาสนาเมื่อรัชกาลที่ ๑ จึงควรสรรเสริญด้วยทำได้โดยลำพังไทย
/*126รัชกาลที่ ๒ ถึงไม่มีศึกใหญ่ก็ยังต้องตระเตรียมการสงครามอยู่เปนนิจ ด้วยพม่ายังไม่สิ้นปราถนาจะมาตีเมืองไทย และญวนก็เกิดเปนศัตรูขึ้นอิกทางหนึ่ง การบำรุงพระพุทธสาสนาด้วยประการอย่างอื่นมีน้อย ทรงสร้างวัดอรุณราชวรารามวัด ๑ บุรณะวัดโมลีโลกวัด ๑ แต่ได้จัดการซึ่งควรนับว่าสำคัญในการบำรุงพระสาสนาอย่าง ๑ คือแก้ไขวิธีสอบความรู้พระสงฆ์ซึ่งเล่าเรียนพระปริยัติธรรม แต่ก่อนมาวิธีสอบความรู้ภาษามคธ กำหนดเปน ๓ ชั้น พระภิกษุสามเณรองค์ใดเรียนรู้ภาษามคธพอสามารถแปลพระสูตรได้ ทรงตั้งเปนเปรียญตรี ถ้าแปลได้ถึงพระวินัยทรงตั้งเปนเปรียญโท ถ้าแปลได้จนพระปรมัตถ นับว่าสามารถแปลได้ทั้งพระไตรปิฎกทรงตั้งเปนเปรียญเอก วิธีสอบความรู้เช่นนั้น ความรู้เห็นจะไม่สู้แตกฉาน บางทีจะเปนด้วยเลือกคัมภีร์ที่เปนหลักสูตรสำหรับแปลแต่ง่าย ๆ ถึงรัชกาลที่ ๒ จึงแก้ไขใหม่ เปลี่ยนกำหนดชั้นเปน ๙ ประโยค กำหนดคัมภีร์ที่ใช้เปนหลักสูตรให้ยากขึ้นไปโดยลำดับ ความรู้ภาษามคธของผู้ที่ได้เปนเปรียญก็รุ่งเรืองยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน
อนึ่งในรัชกาลที่๒ การติดต่อในระหว่างประเทศสยามกับลังกาทวีปกลับเริ่มขึ้นอิก เหตุด้วยพระสังฆราชาในเมืองลังกาให้พระภิกษุเชิญพระบรมสาริริกธาตุกับต้นโพธิ์ลังกาเข้ามาถวายพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๆ ได้ทรงทราบว่าเมืองลังกาตกเปนของฝรั่งทรงพระปริวิตกถึงพระพุทธสาสนา ว่าจะเศร้าหมองผันแปรไปเปนประการใดบ้าง /*127จึงโปรด ฯ ให้เลือกหาพระภิกษุซึ่งชอบเที่ยวธุดงค์ ได้พระอาจารย์ดีกับพระอาจารย์เทพเปนหัวหน้า กับพระสงฆ์อื่นอิก ๕ รูป (รูปหนึ่งชื่อพระเซ่งต่อมาได้เปนสมเด็จพระวันรัตนวัดอรุณ อยู่มาจนในรัชกาลที่ ๕) รวม ๗ รูป เปนสมณทูตให้ออกไปสืบพระสาสนาถึงลังกาทวีป แต่นั้นก็มีการคมนาคมในระหว่างลังกาทวีปกับประเทศสยามในกิจแห่งพระสาสนาสืบมาเนือง ๆ
ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า ฯ เจ้าอยู่หัวทรงพระราชศรัทธาอุสาหะในการอุปถัมภกพระพุทธสาสนามาก ทั้งการสร้างและปฏิสังขรณ์พระอารามหลวง และทรงอุดหนุนให้ผู้อื่นสร้างและปฏิสังขรณ์พระอารามขึ้นในกรุงเทพ ฯ โดยความประสงค์จะให้พระนครอมรรัตนโกสินทร ฯ รุ่งเรืองเหมือนพระนครศรีอยุธยาตามคติที่ถือกันมาตั้งแต่สร้างกรุงรัตนโกสินทร์นี้ การสร้างพระไตรปิฎกและการเล่าเรียนพระปริยัติธรรม ตลอดจนการแปลพระคัมภีร์ต่าง ๆ จากภาษามคธออกเปนภาษาไทย ก็ทรงขวนขวายอุดหนุนมาก วัดและหนังสือฝ่ายพระสาสนาในกรุงเทพ ฯ นี้ นับว่าเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๓ มากกว่ารัชกาลอื่นแต่ก่อนมา
ยังมีข้อสำคัญในพระพุทธสาสนาซึ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๓ อิกส่วนหนึ่ง ด้วยอาศรัยพระปรีชาญาณของพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้า/*128เจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงผนวชเปนพระภิกษุอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ ทรงเล่าเรียนรอบรู้พระไตรปิฎกแตกฉานเปนอัศจรรย์ผิดกับผู้อื่น ด้วยผู้อื่นแม้จะเล่าเรียนรู้ภาษามคธเชี่ยวชาญจนอ่านพระไตรปิฎกเข้าใจได้แจ่มแจ้ง ก็มิได้คิดวินิจฉัยความในพระไตรปิฎก เชื่อถือแต่ตามมติที่อาจารย์สั่งสอนมาเปนตำราแต่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพิจารณาความในคัมภีร์ต่าง ๆ ซึ่งนับอยู่ในพระไตรปิฎก เห็นว่าเปนหนังสือซึ่งพระโบราณาจารย์ทั้งหลายแต่งตามอัตโนมัติซับซ้อนกันมาหลายยุคหลายคราว ความที่แตกต่างกันก็มีมาก ทรงวินิจฉัยเปรียบเทียบเลือกแต่ที่เห็นว่าถูกต้องตามหลักฐานแห่งพระธรรมวินัย แล้วทรงประพฤติตามลัทธินั้น จึงเกิดลัทธิธรรมยุติกาขึ้น และแพร่หลายสืบมาจนทุกวันนี้ ยังอิกอย่างหนึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงเปนพระราชธุระเสาะหาคัมภีร์พระไตรปิฎกฉบับต่าง ๆ ทั้งในลังกาทวีปและในเมืองรามัญ เอามารวบรวมแลสอบสวนกับฉบับที่มีอยู่ในประเทศสยาม ได้ทรงรับเปนพระราชธุระแต่งสมณทูตไปลังกาทวีปหลายคราว ทั้งรับเลี้ยงพระสงฆ์ลังกาซึ่งเข้ามายังประเทศนี้จนตลอดรัชกาลที่ ๓
ถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ คนทั้งหลายมักคาดกันว่าคงจะทรงบำเพ็ญพระราชานุภาพเพื่อเปลี่ยนแปลงคติสงฆมณฑล ให้เปนอย่างธรรมยุติกา ซึ่งทรงพระราชดำริห์สถาปนาขึ้นเมื่อครั้งยังทรงผนวช แต่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์ว่า การถือสาสนา/*129เกิดแต่ความเลื่อมใสศรัทธาเปนสำคัญ แม้เมื่อพระองค์ทรงผนวชอยู่ทรงเลื่อมใสลัทธิธรรมวินัยอย่างธรรมยุติกาก็ดี เมื่อเสวยราชย์เปนพระเจ้าแผ่นดินจำต้องเปนกลางในระหว่างลัทธิทั้งปวง ใครจะเลื่อมใสประพฤติลัทธิใดก็แล้วแต่จะถือกันตามศรัทธา แลยังทรงพระปริวิตกต่อไปว่าจะมีผู้แสดงความเลื่อมใสในลัทธิธรรมยุติกาเพื่อจะให้ต้องพระราชอัธยาศัย ด้วยเหตุนี้ในการพระราชพิธีหลวง โปรด ฯ ให้นิมนต์พระสงฆ์ทั้ง ๒ นิกายรวมกันเสมอ ตระกูลเจ้านายหรือข้าราชการตระกูลไหนเคยบวชเรียนในคณะมหานิกาย ก็ไม่โปรด ฯ ให้บวชเปนคณะธรรมยุติกา คงโปรด ฯ ให้บวชเปนธรรมยุติกา แต่พระเจ้าลูกยาเธอ ฯ กับเชื้อสายเจ้านายข้าราชการซึ่งเคยนับถือคณะธรรมยุติกามาแต่ครั้งยังทรงผนวช พระสงฆ์ทั้ง ๒ นิกายจึงอยู่ในฐานะเสมอกันมาตลอดรัชกาล ส่วนการสร้างวัดวาอารามนั้น ทรงพระราชดำริห์ว่าเมื่อในรัชกาลที่ ๓ สร้างมากมายพอกำลังบ้านเมืองอยู่แล้ว ทรงสร้างเพิ่มเติมแต่ตามหัวเมืองเปนพื้น มีพระปฐมเจดีย์เปนต้น พระอารามที่ทรงสร้างในกรุงเทพ ฯ มีจำนวนน้อย มีวัดราชประดิษฐ วัดมงกุฎกษัตริยาราม วัดโสมนัสวิหารแลวัดประทุมวันเปนสำคัญ การศึกษาพระปริยัติธรรมซึ่งพระองค์ได้ทรงเปนประธานมาแต่ครั้งยังทรงผนวช ก็คงเปนแต่ให้รักษาแบบแผนและทำนุบำรุงมิให้เสื่อมทราม แต่ในรัชกาลที่ ๔ ประจวบหัวต่อในเรื่องตำนานพุทธเจดีย์อย่าง ๑ ด้วยได้ทำทางพระราชไมตรีกับนานา/*130ประเทศ อาศรัยเหตุนั้นกลับเริ่มมีการติดต่อกับอินเดียในเรื่องพระพุทธสาสนา ซึ่งนับว่าเริศร้างมากว่า ๕๐๐ ปี ได้พระพุทธรูปอินเดียและเมล็ดพรรณพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธคยามาอิกในครั้งนั้น
อนึ่งการถือพระพุทธสาสนาลัทธิมหายานในประเทศสยามนี้ ซึ่งบางทีจะสูญมาตั้งแต่ครั้งสมัยสุโขทัย มาได้รับพระบรมราชูปถัมภ์เริ่มแต่ในรัชกาลที่ ๔ เหตุด้วยมีพวกญวนซึ่งถือพระพุทธสาสนาลัทธิมหายานอพยพเข้ามาพึ่งพระบารมีอยู่ในประเทศสยามหลายคราว นับแต่องเชียงชุนพาเข้ามาครั้งกรุงธนบุรีคราว ๑ องเชียงสือพาเข้ามาเมื่อรัชกาลที่ ๑ อิกคราว ๑ ต่อมาเจ้าพระยาบดินทรเดชาพาเข้ามาเมื่อรัชกาลที่ ๓ อีกคราว ๑ มีพระญวนมาด้วยทุกคราว แต่มิได้รับความยกย่องของรัฐบาล ครั้นถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงผนวชได้ทรงสมาคมคุ้นเคยกับพระญวน มีที่ชอบพระราชอัธยาศัย คือองฮึง (ซึ่งได้เปนที่พระครูคณานัมสมณาจารย์ อยู่วัดอุภัยราชบำรุงที่ตลาดน้อย) เปนต้น ถึงในรัชกาลที่ ๔ โปรด ฯ ให้นิมนต์พระญวนทำพิธีกงเต๊ก (ดูเหมือนจะเปนในงารพระศพสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีเปนคราวแรก) แล้วทรงทำนุบำรุงพระญวนต่อมา ควรนับว่าการบำรุงพระพุทธสาสนาลัทธิมหายานกลับมีขึ้นในประเทศสยามในรัชกาลที่ ๔ ด้วย
ในรัชกาลที่ ๕ การอุปถัมภกพระพุทธสาสนา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประพฤติตามเยี่ยงอย่างพระบาทสมเด็จพระ/*131จอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต่อมา เปนต้นว่าทรงทำนุบำรุงพระสงฆ์ทั้งธรรมยุติกาแลมหานิกายเสมอกัน แลทรงตั้งพระสงฆ์ญวนแลจีนอันถือลัทธิมหายานซึ่งสมเด็จพระบรมชนกนาถได้ทรงเริ่มทำนุบำรุงนั้น ให้มีสมณศักดิ์เปนตำแหน่งพระครูพระอาจารย์แลถานานุกรมขึ้นอีกแผนกหนึ่ง การสร้างพระอารามก็ทรงสร้างแต่จำนวนน้อยตามอย่างครั้งรัชกาลที่ ๔ มีวัดราชบพิธ วัดเบญจมบพิตร แลวัดเทพศิรินทราวาสซึ่งทรงสร้างอุทิศถวายสมเด็จพระบรมราชชนนีเปนต้น แต่การสำคัญเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ เนื่องด้วยเรื่องตำนานพุทธเจดีย์มีหลายอย่าง จะกล่าวเปนลำดับกันไป คือ
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วได้ ๔ ปี ในปีมแม พ.ศ. ๒๔๑๔ เสด็จไปประพาสต่างประเทศ ถึงเมืองมอญเมืองพม่าแลประเทศอินเดีย เมื่อเสด็จประพาสในอินเดียครั้งนั้น ได้เสด็จไปนมัสการพระบริโภคเจดีย์เดิม ที่มฤคทายวันในแขวงเมืองพาราณสี อันเปนที่พระพุทธองค์ได้ประทานปฐมเทศนา แล้วทรงเสาะหาสาสนวัดถุแลรูปภาพพุทธเจดีย์ในมัชฌิมประเทศ ซึ่งไม่เคยเห็นกันในประเทศนี้ได้มาหลายอย่าง แต่นั้นบัณฑิตผู้เสาะแสวงหาความรู้เรื่องพุทธเจดีย์ก็หันไปสืบสวนเสาะหาทางอินเดีย แทนที่เคยเสาะหาแต่ลังกาทวีปมาแต่ก่อน แต่ว่าในสมัยนั้นรัฐบาลอินเดียยังไม่ได้จัดการตรวจค้นของโบราณ แลนักปราชญ์ชาวตวันตกก็ยังไม่มีความรู้ในเรื่องพุทธเจดีย์ แลไม่มีหนังสือแต่งไว้มากเหมือนอย่างทุก/*132วันนี้ แม้โบราณวัดถุที่ได้ไปเห็นครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปถึงมัชฌิมประเทศ ก็ยังไม่สามารถจะให้ความรู้ที่แท้จริง จะยกอุทาหรณ์ เช่นที่มฤคทายวันณเมืองพาราณสีนั้น เวลาเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปทรงบูชา มีปรากฎแต่พระสถูปใหญ่ เรียกว่า “พระธรรเมกเจดีย์” อยู่องค์หนึ่ง พระเจดีย์องค์นี้ เดิมก่ออิฐเปนแกน แล้วหุ้มศิลาจำหลัก พวกมิจฉาทิษฐิรื้อเอาศิลาที่หุ้มข้างตอนบนไปก่อเทวสถานเสียสักครึ่งหนึ่ง ตอนนั้นเหลือแต่แกน เวลาเมื่อเสด็จไปยังไม่ได้ถากถาง ก็แลเห็นเปนรูปสองลอน ครั้นได้รูปถ่ายเข้ามา ทำให้เกิดเชื่อกันอยู่คราว ๑ ว่ารูปทรงพระสถูปครั้งพุทธกาลแลครั้งพระเจ้าอโศกมหาราช เปนสองลอนเช่นนั้น ถึงมีผู้สร้างพระสถูปรูปสองลอนขึ้นในกรุงเทพ ฯ ตามความสันนิษฐานที่กล่าวมา แต่เปนอันเปลี่ยนวิถีทางสืบสวนเรื่องพุทธเจดีย์ไปหาอินเดีย ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปครั้งนั้น ครั้นจำเนียรกาลนานมาอาศรัยที่รัฐบาลอินเดียจัดการตรวจค้นของโบราณเจริญยิ่งขึ้น แลนักปราชญ์ชาวตวันตกเอาใจใส่พิจารณาแต่งอธิบายเรื่องพุทธเจดีย์ในอินเดียมีมากขึ้น ความรู้เรื่องพุทธเจดีย์ก็เจริญยิ่งขึ้นในประเทศสยามนี้เปนอันดับมา จนกาลทุกวันนี้
ข้อสำคัญซึ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ เนื่องด้วยเรื่องพุทธเจดีย์ มีเรื่องพระบรมสารีริกธาตุอีกเรื่อง ๑ ด้วยในประเทศพม่า มอญ ไทย เขมร นับถือพระบรมสารีริกธาตุที่ได้มาจากลังกาทวีปช้านาน แลถือคติตามลังกาว่า พระบรมธาตุของพระพุทธองค์มีลักษณแลสัณฐานเปนเช่นนั้นๆ ทั้งมีอิทธิฤทธิอาจทำปาฏิหารไปสู่ที่แห่งหนึ่งแห่งใดได้โดยลำพัง เพราะฉนั้นพระธาตุที่ได้มาจากลังกาก็ดี หรือพบปะณที่ใด ๆ ก็ดี ต่อมีลักษณต้องตามตำราจึงเชื่อถือว่าเปนพระบรมสาริริกธาตุของพระพุทธองค์ เมื่อรัฐบาลอินเดียจัดการตรวจค้นของโบราณได้พบพระธาตุที่บัญจุไว้ในพระเจดีย์ มีอักษรจารึกบอกว่าเปนพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า แลพระธาตุที่พบนั้นล้วนเปนอัฐิมนุษย์ ได้มีชาวประเทศสยาม เคยเอาใจใส่ตรวจตราพระบรมธาตุที่ขุดพบในอินเดีย ซึ่งเขาส่งไปไว้ในพิพิธภัณฑสถานณกรุงลอนดอนบ้าง เอาไว้ในพิพิธภัณฑสถานในอินเดียบ้าง ก็เห็นเปนอัฐิมนุษย์ทั้งนั้น แต่ไปเกิดสงสัยด้วยปรากฎว่าได้มาแต่ที่เจดียสถานหลายแห่ง ถ้าจะประมาณพระธาตุแม้ที่รักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์สถานก็มากมายหลายทนาน จึงออกแคลงใจไม่คิดขอเอามา ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๑ มีผู้ขุดพบที่บัญจุอัฐิธาตุที่เมืองกบิลพัสดุ์ มีอักษรจารึกเปนอย่างเก่าที่สุดในอินเดียบอกไว้ว่าเปนพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า คือส่วนซึ่งกษัตริย์สักยราชได้ไปเมื่อครั้งถวายพระเพลิงพระพุทธสริร เวลานั้นมาเควสเคอสัน (ซึ่งเคยได้เข้ามากรุงเทพ ฯ/*134คุ้นเคยกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่ก่อน) เปนอุปราชครองประเทศอินเดียอยู่ ปรารภว่าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเปนพุทธสาสนูปถัมภกมีอยู่ในโลกในปัจจุบันนี้แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว จึงส่งพระบรมสาริริกธาตุที่พบณเมืองกบิลพัสดุ์นั้นมาถวาย แลครั้งนั้นพวกที่นับถือพระพุทธสาสนาในนานาประเทศ คือ ญี่ปุ่น พม่า ลังกา แลประเทศไซบีเรีย ต่างแต่งทูตเข้ามาทูลขอพระบรมธาตุ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้แบ่งพระราชทานไปตามประสงค์ พระบรมธาตุที่เหลือนั้นโปรดให้สร้างพระเจดีย์ทองสัมฤทธิ์เปนที่บัญจุ ประดิษฐานไว้ในคูหาพระสถูปบนยอดบรมบรรพตวัดสระเกศ เปนที่สักการบูชาของมหาชนมาจนทุกวันนี้ เรื่องพระบรมธาตุที่กล่าวมาเปนข้อสำคัญ ที่บันดาพุทธสาสนิกชนในนานาประเทศโดยมาก ยอมยกสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม เปนเอกอัคสาสนูปถัมภกมาแต่ครั้งนั้น
ข้อสำคัญอีกอย่าง ๑ ซึ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ เนื่องในพุทธเจดีย์ คือ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงอาราธนาพระราชาคณะให้ช่วยกันชำระคัมภีร์พระไตรปิฎกภาษามคธ แล้วทรงพระราชศรัทธาให้ยกขึ้นสู่อักษรพิมพ์เปนสมุดชุดละ ๓๙ เล่ม พิมพ์ ๑๐๐๐ ชุด เปนเหตุให้พระไตรปิฎกนั้นแพร่หลายไปถึงทั่วทุกประเทศ ได้เปนหลักการเล่าเรียนพระไตรปิฎกอยู่จนทุกวันนี้ ด้วยไม่มีประเทศใดสามารถจะทำได้มาแต่ก่อน
/*135นอกจากข้อสำคัญที่กล่าวมา ยังมีการอย่างอื่นที่ได้ทรงทำนุบำรุงเนื่องในพุทธเจดีย์อีกหลายอย่าง คือบำรุงการเล่าเรียนภาษามคธแลแบบแผนการสร้างพุทธเจดีย์ มีพระพุทธรูปเปนต้นซึ่งได้ทำต่อมาในรัชกาลที่ ๖ ทีนี้จะกล่าวถึงพุทธเจดีย์สมัยรัตนโกสินทร ว่าตามตำราทีละอย่างต่อไป
พระธาตุเจดีย์ สร้างในรัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร ดูเหมือนนิยมสร้างพระปรางค์กับพระเจดีย์เหลี่ยมเปนพื้น ที่สำคัญคือพระปรางค์ที่วัดระฆัง (มีในจดหมายเหตุว่าสร้างในรัชกาลที่ ๑ ก่อฤกษ์ณวันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีฉลู พ.ศ. ๒๓๓๖) กับพระเจดีย์ศรีสรรเพ็ชดาญาณณวัดพระเชตุพน (พระเจดีย์องค์กลางในแถวพระเจดีย์ใหญ่ ๓ องค์ อีก ๒ องค์สร้างในรัชกาลที่ ๓) ถึงรัชกาลที่ ๒ ทรงปรารภจะสร้างพระปรางค์ที่วัดอรุณ แต่การค้างอยู่ มาสร้างสำเร็จในรัชกาลที่ ๓ พระปรางค์องค์ที่วัดอรุณนี้ ควรนับว่าเปนหลักของพระธาตุเจดีย์ซึ่งสร้างในสมัยรัตนโกสินทรมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ สู้สมัยอื่นได้ทั้งรูปทรงแลฝีมือที่สร้าง แต่พระสถูปกลมทรงลังกาดูเหมือนจะเริ่มนิยมสร้างกันต่อรัชกาลที่ ๓ เหตุด้วยเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงผนวช เสด็จขึ้นไปธุดงค์ถึงเมืองเหนือ ทรงตรวจค้นแลศึกษาเรื่องพุทธเจดีย์ครั้งสมัยสุโขทัย ได้ทรงจำลองแบบพระสถูปครั้งราชวงศพระร่วงลงมาสร้างในกรุงเทพ ฯ ดูเหมือนจะสร้างพระสถูปที่วัดบวรนิเวศก่อนที่อื่น พระสถูปองค์นี้กล่าวกันว่า ทรงถ่ายแบบมา/*136จากพระสถูปยอดเขาพนมเพลิงที่เมืองศรีสัชนาลัย พระสถูปองค์ใหญู่ณวัดประยุรวงศ ซึ่งสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศสร้าง ก็น่าสันนิษฐานว่าจะสร้างโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแนะนำ เพราะพระปรางค์ใหญ่วัดพิชัยญาติการามนั้น กล่าวกันว่าสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติสร้างตามอย่างพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียงที่เมืองสวรรคโลก อันเห็นได้ว่าคงเปนด้วยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแนะนำ พระธาตุเจดีย์ซึ่งสร้างในรัชกาลที่ ๔ นอกจากพระเจดีย์เหลี่ยมองค์ที่ ๔ ในวัดพระเชตุพน ซึ่งทรงถ่ายแบบมาแต่พระเจดีย์ศรีสุริโยทัยในพระนครศรีอยุธยาฯ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างเปนพระสถูปกลมทรงลังกาอย่างสมัยสุโขทัยทั้งนั้น เช่นพระศรีรัตนเจดีย์ ซึ่งถ่ายแบบมาแต่พระมหาสถูปในวัดพระศรีสรรเพชญ์พระนครศรีอยุธยา แลพระเจดีย์วัดราชประดิษฐ ซึ่งถ่ายแบบมาแต่พระธาตุพระฝางเมืองสวางคบุรีเปนต้น เว้นแต่องค์พระสถูปที่สร้างสวมพระปฐมเจดีย์เปนของใหญ่โตทรงคิดแบบใหม่ งามอย่างยิ่ง
พระบริโภคเจดีย์ มีต้นพระศรีมหาโพธิเปนอาทิ ในสมัยรัตนโกสินทร เมื่อรัชกาลที่ ๒ ได้ต้นพระศรีมหาโพธิมาแต่ลังกาทวีปต้น ๑ สันนิษฐานว่าเห็นจะปลูกไว้ที่วัดมหาธาตุซึ่งเปนที่สถิตของสมเด็จพระสังฆราชในสมัยนั้น ต่อมาเมื่อสมณทูตคราวพระอาจารย์ดีพระอาจารย์เทพไปลังกา กลับมาได้ต้นพระสรีมหาโพธิมาอีก ๓ ต้น โปรดฯ ให้ปลูกไว้ที่วัดสระเกศ (ข้างหน้าพระอุโบสถ) ต้น ๑ ปลูกไว้ที่วัดสุทัศน์ /*137(อยู่แถวสัตตมหาสถาน) ต้น ๑ ปลูกไว้ที่วัดมหาธาตุอีกต้น ๑ ในรัชกาลที่ ๔ ได้เมล็ดพรรณพระศรีมหาโพธิที่พุทธคยามาเพาะเปนต้นขึ้น สันนิษฐานว่าพระราชทานไปปลูกไว้ที่วัดบวรนิเวศต้น ๑ ที่พระปฐมเจดีย์ต้น ๑ เมล็ดพรรณพระศรีมหาโพธิ์ที่ได้มาแต่เมืองพุทธคยาคราวนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้ไปเพาะเปนต้น แล้วพระราชทานไปปลูกไว้ ๔ แห่ง คือวัดเทพศิรินทรต้น ๑ วัดนิเวศน์ธรรมประวัติต้น ๑ วัดมณีชลขันธ์ที่เมืองลพบุรีต้น ๑ วัดอุภัยราชบำรุง (คือวัดญวนตลาดน้อย) ต้น ๑ ต่อมาในรัชกาลที่ ๕ นั้นได้พรรณพระศรีมหาโพธิเมืองพุทธคยาเปนต้นเข้ามาแล้ว โปรด ฯ ให้ปลูกไว้ที่วัดเบญจมบพิตรต้น ๑ ที่วัดอัษฎางคนิมิตรเกาะสีชังต้น ๑
พระธรรมเจดีย์ ชั้นเดิมก็สร้างเปนคัมภีร์ใบลานอย่างสมัยศรีอยุธยา มาพิมพ์พระไตรปิฎกเปนฉบับแพร่หลายได้ไปเปนประโยชน์ถึงนานาประเทศเมื่อในรัชกาลที่ ๕ แต่เมื่อฉบับพิมพ์ครั้งนั้นจำหน่ายจ่ายแจกหมดไปแล้ว ประจวบสมัยการเล่าเรียนพระพุทธสาสนาเจริญขึ้นทั้งในยุโรปแลอเมริกา วิทยาลัยแลนักปราชญ์ในนานาประเทศพากันเสาะแสวงหาพระไตรปิฎกสยามยิ่งขึ้น ให้ราคาซื้อกันถึงจบละกว่าพันบาทก็มี มาถึงรัชกาลปัจจุบันนี้ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะทรงสร้างพุทธเจดีย์เปนที่ระลึก แลอุทิศพระราชกุศลถวายสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช พระบาทสมเด็จพระมงกุฎ/*138เกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรด ฯ ให้ชำระแลพิมพ์พระไตรปิฎกเหมือนอย่างสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เคยโปรด ฯ ให้พิมพ์นั้นอีกครั้ง ๑ ก็มีผู้เสื่อมใสศรัทธาบริจาคทรัพย์โดยเสด็จในการพระราชกุศล ได้จำนวนทุนทรัพย์กว่า ๒ เท่าที่ประมาณในการพิมพ์ พระไตรปิฎกชุดใหม่นี้พิมพ์เรียบร้อยดีขึ้นกว่าครั้งก่อน แลพิมพ์ในเวลาความต้องการมีอยู่ในนานาประเทศโดยมาก เชื่อได้ว่าคงจะเปนประโยชน์ทั้ง ๓ ประการ คือสืบอายุพระสาสนาเปนพระราชกุศลสมดังพระบรมราชูทิศประการ ๑ เฉลิมพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงรับรัชทายาทเปนเอกอัคสาสนูปถัมภกพระพุทธสาสนาอยู่พระองค์เดียวในโลกประการ ๑ แลเปนเกียรติยศแก่ประเทศสยาม เพราะประเทศอื่นแม้ที่ประชาชนนับถือพระพุทธสาสนาก็ไม่สามารถจะทำได้ประการ ๑
พระอุเทสิกะเจดีย์ มีพระพุทธรูปเปนอาทิ ในรัชกาลที่ ๑ มิใคร่จะได้สร้างพระพุทธรูปขึ้นใหม่ เพราะทรงพระราชศรัทธาให้เชิญพระพุทธรูปโบราณซึ่งทิ้งชำรุดซุดโทรมอยู่ที่อื่นมาบุรณะปฏิสังขรณ์เปนพื้นดังกล่าวมาแล้ว มีพระพุทธรูปทรงสร้างในรัชกาลที่ ๑ ที่ลักษณงาม แต่พระคันธารราฐซึ่งตั้งในพระราชพิธีแรกนา แลขอฝนอยู่จนทุกวันนี้ พระพุทธรูปซึ่งสร้างต่อมาในรัชกาลที่ ๒ แลรัชกาลที่ ๓ โดยฉเพาะรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งพระราชหฤทัยจะหล่อพระขนาดใหญ่อย่างครั้งกรุงศรีอยุธยา ได้ทรงหล่อพระประธาน/*139วัดราชโอรส พระประธานวัดสุทัศน์ พระประธานวัดราชนัดดา แลพระประธานวัดเฉลิมพระเกียรติเปนต้น ลักษณพระพุทธรูปซึ่งสร้างใน ๒ รัชกาลนี้ ดูประสงค์จะให้งามแต่ทรวดทรงกับเครื่องประดับ ยกตัวอย่างดังพระพุทธรูป พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลพระพุทธเลิศหล้านภาลัยที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามงามอย่างเปนรูปหุ่น ด้วยช่างในสมัยนั้นไม่สู้จะนิยมที่จะทำให้เหมือนลักษณมนุษย์สามัญ ถือว่าพระพุทธลักษณแปลกเปนอย่างหนึ่งต่างหาก
มีคติการสร้างพระพุทธรูป เกิดขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ ๓ อย่างหนึ่ง เดิมพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะทรงบำเพ็ญพระราชกุศลให้เหมือนอย่างโบราณกษัตริย์ครั้งกรุงศรีอยุธยาได้เคยทรงบำเพ็ญ มีความปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่าสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ได้เคยทรงสร้างรูปพระโพธิสัตว์ ตามเรื่องนิบาตชาดกทั้ง ๕๕๐ ชาติ แต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรังเกียจว่ารูปพระโพธิสัตว์ตามนิบาตชาดกนั้น เปนรูปเทวดาก็มี มนุษย์ก็มี สัตว์เดียรฉานก็มี ไม่สมควรจะสร้างขึ้นเปนเจดียวัดถุ จึงโปรด ฯ ให้สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส เมื่อยังดำรงพระยศเปนกรมหมื่นนุชิตชิโนรส ทรงเลือกค้นในคัมภีร์มีเรื่องพุทธประวัติ คัดเลือกพุทธอิริยาบถปางต่าง ๆ เพิ่มเติมขึ้นนับรวมกับแบบเดิมเปน ๔๐ ปาง แล้วทรงสร้างพระพุทธเจ้าปางต่างๆ ตามระเบียบนั้น ซึ่งเดี๋ยวนี้ประดิษฐานอยู่ในหอราชกรมานุสร วัดพระศรีรัตนศาสดา/*140ราม เปนต้นแบบพระปางสมัยรัตนโกสินทร์ ตำรามีฉบับอยู่ในหอพระสมุด ฯ ได้คัดมาพิมพ์ไว้ต่อไปนี้
๑ ปางทุกกรกิริยา นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ทั้งสองประสานพระอุระ
๒ ปางรับมธุปายาส นั่งห้อยพระบาท แบพระหัตถ์ทั้งสองวางบนพระชานุเปนกิริยาคอยรับ
๓ ปางลอยถาด นั่งคุกพระชานุ พระหัตถ์ซ้ายหงายบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาทรงวางถาดลงในน้ำ
๔ ปางทรงรับหญ้าคา ยืนห้อยพระหัตถ์ซ้าย ยื่นพระหัตถ์ขวาเปนกิริยารับ
๕ ปางมารวิชัย นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายวางบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาคว่ำลงที่พระชานุ นิ้วชี้พระธรณี (ตรงกับปางมารวิชัยแบบอินเดีย)
๖ ปางสมาธิ นั่งขัดสมาธิ หงายพระหัตถ์ทั้งสองประสานบนพระเพลา (ตรงกับปางสมาธิแบบอินเดีย)
๗ ปางถวายเนตร ยืน พระหัตถ์ทั้งสองประสานที่พระเพลา
๘ ปางจงกรมแก้ว ยืนยกพระบาทซ้าย พระหัตถ์ทั้งสองประสานพระเพลา
๙ ปางประสานบาตร นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายประคองบาตร พระหัตถ์ขวาทรงลูบปากบาตร
/*141๑๐ ปางฉันสมอ นังขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายวางบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาทรงผลสมอ
๑๑ ปางลีลา ยกพระบาทซ้าย ห้อยพระหัตถ์ซ้าย พระหัตถ์ขวายกเสมอพระอุระ กิริยาอย่างไกวพระพาหา (ตรงตามแบบอินเดีย)
๑๒ ปางประทานเอหิภิกษุอุปสมบท นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายวางบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาทรงกวัก
๑๓ ปางปลงกรรมฐาน ยืน พระหัตถ์ซ้ายประสานพระเพลา ยื่นพระหัตถ์ขวาออกไปเปนกิริยาจับ
๑๔ ปางห้ามสมุทร์ ยืน ยกพระหัตถ์ทั้งสองป้องเสมอพระอุระ (แบบอินเดียเรียกว่าปางประทานพร)
๑๕ ปางอุ้มบาตร์ ยืน พระหัตถ์ทั้งสองประคองบาตร (พระปางอินเดียนั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ทั้งสองประคองบาตรเหมือนกัน)
๑๖ ปางภุตตากิจ นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายประคองบาตร์ พระหัตถ์ขวาจุ่มลงไปในบาตร์
๑๗ ปางพระเกศธาตุ นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายวางบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาลูบพระเกศา
๑๘ ปางเสด็จลงเรือขนาน นั่งห้อยพระบาทบนบัลลังก์ พระหัตถ์ซ้ายคว่ำวางบนพระเพลา พระหัตถ์ขวายกเพียงพระอุระ (พระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาทแบบอินเดีย ทำเปนปางประทานปฐมเทศนา)
๑๙ ปางห้ามญาติ ยืน ห้อยพระหัตถ์ซ้าย ยกพระหัตถ์ขวาป้อง (แบบอินเดียเรียกปางประทานพร)
/*142๒๐ ปางพระปาเลไลย นั่งห้อยพระบาท พระหัตถ์ซ้ายคว่ำบนพระเพลา แบพระหัตถ์ขวาวางบนพระชานุ เปนกิริยาทรงรับ
๒๑ ปางห้ามพระแก่นจันทน์ ยืน ห้อยพระหัตถ์ขวา ยกพระหัตถ์ซ้ายป้อง
๒๒ ปางนาคาวโลกน์ ยืน ห้อยพระหัตถ์ซ้าย ยกพระหัตถ์ขวาเสมอพระอุระ เบือนพระพักตรกลับมาข้างหลัง
๒๓ ปางปลงพระชนม์ นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายคว่ำบนพระชานุ พระหัตถ์ขวาประทับพระอุระ
๒๔ ปางรับอุทกัง นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายคว่ำบนพระชานุ พระหัตถ์ขวาทรงบาตร
๒๕ พระสรงน้ำ ยืน ห่มเฉียงผ้าอุทกสาฎก ห้อยพระหัตถ์ซ้าย พระหัตถ์ขวายกเสมอพระอุระเปนกิริยาลูบพระกาย
๒๖ ปางยืน ห้อยพระหัตถ์ทั้งสอง
๒๗ ปางคันธารราฐ นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายกวัก พระหัตถ์ขวาเปนกิริยารับน้ำ
๒๘ พระรำพึง ยืน พระหัตถ์ทั้งสองประสานพระอุระ
๒๙ ปางสมาธิเพ็ชร ขัดสมาธิไขว้พระชงฆ์ พระหัตถ์ซ้ายหงายบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาคว่ำบนพระชานุ (เหมือนปางมารวิชัย)
๓๐ ปางสำแดงชราธรรม นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายขวาจับพระชานุทั้งสอง
/*143๓๑ ปางประดิษฐานพระพุทธบาท ยืน กดปลายพระบาท พระหัตถ์ทั้งสองประสานที่พระเพลา
๓๒ ปางสำแดงโอฬาริกนิมิต นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายป้องพระอุระ พระหัตถ์ขวาคว่ำบนพระชานุ
๓๓ ปางรับผลมะม่วง นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายคว่ำบนพระชานุ พระหัตถ์ขวาทรงผลมะม่วง
๓๔ ปางขับพระวักกลี นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายคว่ำบนพระชานุ พระหัตถ์ขวาห้อยลงที่พระชงฆ์เปนกิริยาโบกพระหัตถ์
๓๕ ปางไสยา พระหัตถ์ขวาหนุนพระเศียร พระหัตถ์ซ้ายวางทอดลงไปตามพระกาย พระบาทซ้ายทับพระบาทขวา (ตรงกับปางเข้านิพพานของอินเดีย)
๓๖ ปางฉันมธุปายาส นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายประคองถาด พระหัตถ์ขวาจุ่มลงในถาด
๓๗ ปางห้ามมาร นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาป้องที่พระอุระ
๓๘ ปางสนเข็ม นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ทั้งสองยกเสมอพระอุระเปนกิริยาจับด้ายข้างหนึ่งเข็มข้างหนึ่ง
๓๙ ปางชี้อัครสาวก นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาชี้เปนกิริยาทรงเลือก
๔๐ ปางเปิดโลก ยืน พระหัตถ์ซ้ายขวาห้อยกางออกไปแลกางนิ้วพระหัตถ์หน่อยหนึ่ง
/*144นอกจากปาง ๔๐ ที่กล่าวมานี้ ยังพระมีปางตอนแรกตรัสรู้ที่เรียกว่าเสด็จประทับณสัตตมหาสถานอีก ๗ ปาง คือ
สัตตมหาสถานที่ ๑ ปางนั่งสมาธิใต้ต้นโพธิ
สัตตมหาสถานที่ ๒ ปางถวายเนตร ยืนประสานพระหัตถ์ที่พระเพลา
สัตตมหาสถานที่ ๓ ปางจงกรมแก้ว พระลีลา พระหัตถ์ทั้งสองประสานพระเพลา มีเรือนแก้ว
สัตตมหาสถานที่ ๔ ปางทรงพิจารณาพระธรรมในเรือนแก้ว นั่งขัดสมาธิหงายพระหัตถ์ทั้งสองประสานบนพระเพลา มีเรือนแก้ว
สัตตมหาสถานที่ ๕ ปางนั่งสมาธิใต้ต้นไทร
สัตตมหาสถานที่ ๖ ปางนาคปรก นั่งสมาธิใต้ต้นจิก
สัตตมหาสถานที่ ๗ ปางรับผลสมอ บาตร เข้าสัตตู นั่งสมาธิใต้ต้นไม้เกด
ปางสัตตมหาสถานทั้ง ๗ นี้ เห็นจะเปนปางเกร็จที่ทำยักเยื้องออกไปเพื่อให้มีเรือนแก้วแลต้นไม้ประกอบ พระพุทธกิริยาก็ซ้ำกับปางที่กล่าวมาใน ๔๐ นั้น
มีพระปางต่าง ๆ อีกอย่างหนึ่ง กำหนดตามนพเคราะห์ สำหรับบูชาเนื่องด้วยพิธีทักษา จะเกิดตำราขึ้นเมื่อใดหาทราบไม่ แต่มีอยู่ในสมุดตำราฉบับหลวงเล่มเดียวกับตำราพระพุทธรูป ๔๐ ปางซึ่งกล่าวมาแล้ว คือ
พระอาทิตย์ พระถวายเนตร
/*145พระจันทร พระห้ามสมุทร์
พระอังคาร พระไสยา (ในรัสกาลที่ ๕ ทรงเปลี่ยนเปนพระคันธารราฐ)
พระพุธ พระอุ้มบาตร
พระพฤหัสบดี พระสมาธิ
พระศุกร์ พระรำพึง
พระเสาร์ พระนาคปรก
พระราหู พระปาเลไลย
พระเกตุ พระขัดสมาธิ์เพชร นั่งสมาธิ
พระพุทธรูปปางต่าง ๆ ตามตำราที่กล่าวมานี้ ปรากฎว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างไว้แต่ ๓๓ ปาง เว้น ๗ ปาง คือปางมารวิชัย ๑ ปางสมาธิ ๑ ปางห้ามญาติ ๑ ปางยืน ๑ ปางคันธารราฐ ๑ ปางขัดสมาธิ์เพชร ๑ ปางไสยา ๑ แลมีปางนาคปรกในปางเกร็ดเพิ่มเข้าด้วยเปน ๓๔ ปาง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเล่าไว้ในหนังสือพระราชพิธี ๑๒ เดือนว่า พระปางเหล่านี้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงพระราชดำริห์ไว้ประการใดหาทราบไม่ แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์เห็นว่าเปนเค้าเงื่อนชอบกลอยู่ จึงโปรดให้หล่อเปนฐานเฉียงเติมขึ้นอีกชั้น ๑ แล้วให้กาไหล่ทองคำทุกปาง เมื่อเสร็จแล้วโปรดให้จารึก/*146ทรงพระราชอุทิศแด่พระเจ้าแผ่นดินในกรุงทวาราวดีศรีอยุธยาโบราณแลกรุงธนบุรี
อนึ่งเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังทรงผนวชอยู่ในรัชกาลที่ ๓ ได้ทรงพระราชดำริห์สอบสวนพระพุทธลักษณในคัมภีร์ต่าง ๆ แล้วทรงสร้างพระพุทธรูปขึ้น ตามที่ทรงเชื่อว่าต้องตามพระพุทธลักษณองค์ ๑ ถวายพระนามว่า “พระสัมพุทธพรรณี” เดี๋ยวนี้ประดิษฐานอยู่บนฐานชุกชี ข้างด้านหน้าในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แบบพระพุทธรูปที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์นั้นไม่มีพระเกตุมาลา แต่ฝีมือช่างครั้งแรกทรงสร้างทำไม่ได้ถึงพระราชหฤทัย มาจนในรัชกาลที่ ๔ มีช่างดีเกิดขึ้น คือพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ จึงทรงปรึกษาแก้ไขลักษณพระพุทธรูปซึ่งทรงสร้างต่อมา เช่นพระนิรันตรายเปนต้น แก้ไขพุทธลักษณคล้ายมนุมย์สามัญยิ่งขึ้นกว่าฝีมือช่างครั้งรัชกาลที่ ๒ ที่ ๓ แต่ก็ทำได้แต่พระของหลวง พระที่พวกบ้านหล่อรับจ้างสร้างให้ประชาชนก็ยังคงเปนแบบรูปหุ่นอยู่อย่างเดิม มาจนในรัชกาลที่ ๕ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการคิดแก้ไขแบบพระพุทธรูปต่อมา กลับให้มีพระเกตุมาลา แต่อย่างอื่นก็ยังคงอยู่ตามแบบครั้งรัชกาลที่ ๔ มาจนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างวัดเบญจมบพิตร โปรด ฯ ให้จำลองพระพุทธชินราชเมืองพิษณุโลก หล่อเปนพระประธาน แลให้รวบรวมพระพุทธรูปแบบสมัยต่าง ๆ ในประเทศสยามนี้ แลแบบพระพุทธรูปประเทศอื่นๆ /*147มาเรียบเรียงไว้ให้มหาชนบูชาที่พระระเบียงวัดเบญจมบพิตร แต่นั้นการเลือกหาแลแก้ไขแบบแผนพระพุทธรูปที่สร้างใหม่ จึงหันไปนิยมพระพุทธรูปแบบต่าง ๆ ช่างที่ฝีมือดีก็คิดแก้ไขหันเข้าหาความงาม ให้เห็นจริงอย่างสามัญมนุษย์ต่อมา ควรยกเปนตัวอย่างเช่นพระไสยาซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศทรงคิดแบบให้สร้างอุทิศถวายพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย อยู่ที่โรงเรียนวัดราชาธิวาสองค์ ๑ แต่ที่ในอินเดียเดี๋ยวนี้ ซึ่งความเลื่อมใสพระพุทธสาสนากลับเจริญขึ้น ชาวอินเดียช่างสมัยใหม่ก็คิดแก้ไขแบบพระพุทธรูปมาให้คล้ายกับสามัญมนุษย์ ดังจำลองไว้ให้เห็นในหนังสือนี้ด้วยรูป ๑
ว่าโดยส่วนพระพุทธรูปสมัยรัตนโกสินทร์ มีข้อสำคัญซึ่งควรจะกล่าวอีกข้อ ๑ ด้วยพระพุทธรูปซึ่งนับถือกันว่าเปนพระสำคัญ มีเรื่องฉเพาะพระองค์ราวปรากฎมาในพงศาวดาร คือพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกต พระพุทธบุษยรัตน พระพุทธสิหิงค์ แลพระพุทธชินสีห์เหล่านี้ แต่ก่อนมาไม่เคยอยู่รวมในราชธานีอันเดียวกัน พึ่งมารวมกันอยู่ในกรุงเทพ ฯ มหานครอมรรัตนโกสินทร์นี้ ควรนับว่าผิดกับสมัยอื่นในเรื่องตำนานด้วยอีกอย่าง ๑
เรื่องตำนานพุทธเจดีย์สยาม แต่งได้เพียงเท่านี้ พอหมดเวลาที่จะพิมพ์ให้ทันแจกงารศพ ซึ่งกำหนดวันที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๙