อลินจิตต์คำฉันท์
พระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา
คำนำ
ในงานพระศพพระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ซึ่งได้เคยทรงดำรงตำแหน่งเลขานุกาของกรรมการหอพระสสมุดสำหรับพระนคร อันได้สถาปนาขึ้นเปนราชบัณฑิตยสภาณะบัดนี้ อยู่ช้านาน กรรมการและเจ้าหน้าที่ผู้ใหญ่ผู้น้อยในราชบัณฑิตยสภา ประสงค์จะแสดงอาลัยและความนับถือกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาให้ปรากฎในอวสานโอกาส จึงพร้อมใจกันมอบฉันทะให้ข้าพเจ้าจัดการพิมพ์หนังสือมิตรพลีช่วยเจ้าภาพ สำหรับจะได้แจกในวันพระราชทานเพลิงพระศพ และการอันนี้พ้องกับหน้าที่ในส่วนตัวข้าพเจ้าอีกสถานหนึ่ง ด้วยกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาได้ทรงแต่งคำฉันท์เรื่องอลินจิตตชาดกมอบข้าพเจ้าไว้สำหรับให้พิมพ์แจกในงานพระศพของเธอ เพราะกิจทั้งสองสถานประสานกันดังกล่าวมา ข้าพเจ้าจึงได้ให้พิมพ์คำฉันท์เรื่องอลินจิตต์เล่มนี้เปนหนังสือมิตรพลีในงานพระศพกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา
เหตุใดกรมหมื่นกวีพจน์ ฯ จึงได้ทรงแต่งคำฉันท์เรื่องอลินจิตต์ และเหตุใดเธอจึงมอบไว้ให้พิมพ์แจกในงานพระศพของเธอ จะปรากฎในเรื่องพระประวัติต่อไปข้างหน้า.
พระประวัติกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา
/*(2)มหาอำมาตย์ตรี พระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ป.ม, ท.จ.ว, ต.ช, ว.ป.ร.๓, ร.ด.ม (ศ), ทรงพระนามเดิมว่าพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติ เปนพระโอรสในกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ คุณเลี่ยมใหญ่เปนจอมมารดา ประสูติในพระราชวังบวรสถานมงคล เมื่อวันจันทร์ที่ ๒๕ กันยายน ปีมะแมตรีศก พุทธศักราช ๒๔๑๔
เมื่อทรงพระเยาว์ได้ศึกษาอักขรสมัยเบื้องต้นที่ในพระราชวังบวร ฯ มาจนโสกันต์และทรงผนวชสามเณรแล้ว ถึงปีระกา พ.ศ. ๒๔๒๘ กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญเสด็จทิวงคต พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณารับทำนุบำรุงพระโอรสธิดาต่อมา เวลานั้นข้าพเจ้าได้เปนผู้จัดการโรงเรียนทั้งปวง แต่ยังมิได้ตั้งเปนกรมศึกษาธิการ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระราชปรารภว่าพระองค์เจ้าชายในกรมพระราชวังบวร ฯ ยังทรงพระเยาว์ พระชันษาอยู่ในเวลาควรเล่าเรียนโดยมาก ดำรัสมอบให้ข้าพเจ้าเปนผู้แลจัดการศึกษาของเธอ ๘ พระองค์ด้วยกัน ข้าพเจ้าจึงส่งเข้าโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ ซึ่งตั้งขึ้นใหม่สำหรับ/*(3)เจ้านายและผู้ดีมีสกุล วิชชาที่ฝึกสอนสูงกว่าโรงเรียนอื่นในสมัยนั้น เมื่อมาคิดดูก็เห็นว่าน่าชมอย่างหนึ่ง ซึ่งบรรดาพระองค์เจ้าในกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญที่ได้เข้าโรงเรียน ๘ พระองค์ครั้งนั้น ไม่มีพระองค์หนึ่งพระองค์ใดที่จะเสีย มักทรงศึกษาสอบวิชชาได้ถึงชั้นสูงสุด และต่อมาได้มีตำแหน่งรับราชการด้วยความสามารถ ทันได้สนองพระกรุณาคุณในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแทบทุกพระองค์ คือ
๑. พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติ ได้รับราชการตำแหน่งใดๆ บ้าง จะแจ้งอยู่ในเรื่องพระประวัตินี้
๒. พระองค์เจ้าสุทัศน์นิภาธร ได้เปนตำแหน่งผู้ช่วยปลัดทูลฉลองในกระทรวงโยธาธิการ
๓. พระองค์เจ้าวรวุฒิอาภรณ์ ได้เปนตำแหน่งผู้พิพากษาศาลโปริสภา
๔. พระองค์เจ้าโอภาสไพศาล ได้เปนตำแหน่งเสมียนตรากระทรวงเกษตราธิการ แล้วประชวรสิ้นพระชนม์เสีย
๕. พระองค์เจ้ารุจาวรฉวี รับราชการกระทรวงวังได้เปนตำแหน่งผู้ช่วยเจ้ากรมวังนอก
๖. พระองค์เจ้าวิบูลยพรรณรังษี รับราชการกระทรวงทหารเรือ ได้เปนตำแหน่งผู้บังคับการโรงเรียนนายเรือ
๗. พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส (คือกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์) รับราชการในกระทรวงธรรมการก่อน แล้วย้ายมาอยู่ในกระทรวงพระคลังฯ /*(4)ได้เปนตำแหน่งอธิบดีกรมกระษาปณ์ กรมตรวจ และกรมสารบัญชีโดยลำดับ.
ไม่ได้มีตำแหน่งรับราชการพระองค์เดียวแต่พระองค์เจ้าชัยรัตนวโรภาส ซึ่งเปนพระน้องน้อยใน ๘ พระองค์นั้น เพราะสิ้นพระชนม์เสียก่อนได้โอกาส แต่เมื่อคิดดูอีกทางหนึ่งก็น่าอนาถใจ ด้วยเจ้านายทั้ง ๘ พระองค์นั้นเดี๋ยวนี้สิ้นพระชนม์เสียแล้วโดยมาก ยังเหลืออยู่แต่ ๓ พระองค์ รวมทั้งพระองค์เจ้าวรวุฒิอาภรณ์ ซึ่งออกรับเบี้ยบำนาญ และพระองค์เจ้ารุจาวรฉวีก็ประชวรพิการไปไหนไม่ได้ คงเหลือทำราชการอยู่แต่กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์พระองค์เดียว
จะกล่าวถึงเรื่องพระประวัติของพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติต่อไป เมื่อเธอเข้าโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบนั้น พระชันษาเจริญกว่าพระองค์อื่น และได้ทรงศึกษาอักขรสมัยชั้นปฐมตามแบบเก่าสำเร็จมาแล้ว มาอยู่ในโรงเรียนไม่ช้าก็สอบวิชชาได้ตามหลักสูตรชั้นประโยค ๑ ครูบาอาจารย์สังเกตเห็นมาแต่แรกว่าจะเปนนักเรียนที่วิชชาดีต่อไปในภายหน้าพระองค์หนึ่ง ด้วยพระอุปนิสสัยว่องไวในการทรงจำสำเหนียก และกอปด้วยพระวิริยะอุตสาหะ แต่เห็นจะเปนด้วยได้ศึกษาอักษรศาสตร์ตามวิธีเก่ามาเสียจนทรงเจริญวัยอยู่ในพระราชวังบวร ฯ ความนิยมของเธอจึงอยู่ในการที่จะศึกษาทางวรรณคดีภาษาไทยอย่างเดียว วิชชาอย่างอื่นเปนแต่เรียนตามหลักสูตรเพื่อจะสอบวิชชา เรียนอยู่ ๓ ปีก็สอบได้ตลอดชั้นประโยค ๒ อันเปนวิชชาสูงสุดในโรงเรียนสมัยนั้น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑ /*(5)และได้รับพระราชทานรางวัลพิเศษเพราะสอบวิชชาได้ดีกว่านักเรียนคนอื่นในปีเดียวกันนั้นด้วย.
เมื่อพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติสำเร็จการเล่าเรียนในโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบนั้น ตัวข้าพเจ้ามีหน้าที่รับราชการอยู่เปนสองฝ่าย ฝ่ายพลเรือนเปนอธิบดีกรมศึกษาธิการซึ่งจัดตั้งขึ้นใหม่ ฝ่ายทหารเปนนายพลตรี ตำแหน่งผู้ช่วยผู้บัญชาการทหารบกในกรมยุทธนาธิการ พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติหารือว่าจะเข้ารับราชการกรมไหนดี ข้าพเจ้าแนะนำให้สมัคเข้ารับราชการในกรมยุทธนาธิการ ด้วยในเวลานั้นผู้ซึ่งจะทำการในกระบวนหนังสือได้อย่างเธอยังมีน้อยตัว เธอจึงเข้ารับราชการในกรมยุทธนาธิการใน พ.ศ. ๒๔๓๑ นั้น ได้มีตำแหน่งเปนชั้นเสมียนฝึกหัดราชการในกรมปลัดทัพบกก่อน เมื่อชำนาญการในหน้าที่แล้ว ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรทหารมียศเปนนายร้อยตรี ต่อมาได้เปนตำแหน่งเลขานุการของข้าพเจ้าเมื่อเปนผู้ช่วยผู้บัญชาการทหารบก แต่อยู่ด้วยกันในกรมยุทธนาธิการเพียง ๒ ปี ถึง พ.ศ. ๒๔๓๓ ตัวข้าพเจ้าต้องย้ายตำแหน่งขาดจากราชการฝ่ายทหารมาเปนอธิบดีกระทรวงธรรมการ ซึ่งเทียบที่ว่าจะเปนกระทรวงเสนาบดีต่อไป ส่วนพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติคงรับราชการอยู่ในกรมยุทธนาธิการ ต่อมาเธอได้เลื่อนยศขึ้นเปนนายร้อยเอก และได้เปนตำแหน่งนายเวรใหญ่ในกรมปลัดทัพบก รับราชการมาจน พ.ศ. ๒๔๓๔ พระชันษาครบอุปสมบท ทรงผนวชในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วไปอยู่วัดบรมนิวาส ศึกษาพระธรรมวินัยในสำนักพระพรหมมุนี (เหมือน) พรรษา ๑ แล้วจึงลาผนวช
/*(6)ถึง พ.ศ. ๒๔๓๕ เมื่อโปรดฯ ให้แก้ไขระเบียบสภาเสนาบดี ทรงพระกรุณาโปรด ฯ ให้ข้าพเจ้าย้ายจากกระทรวงธรรมการไปเปนตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ทางกรมยุทธนาธิการก็มีการแก้ไขเปลี่ยนแปลงหลายอย่างในคราวนั้น พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติมาแจ้งแก่ข้าพเจ้าว่าเธอถูกย้ายไปเปนตำแหน่งมีหน้าที่ทำการซึ่งเธอไม่ถนัด เกรงจะไม่พ้นความผิดในวันหน้า ในเวลานั้นข้าพเจ้าก็กำลังหาคนรับราชการในกระทรวงมหาดไทย จึงได้กราบบังคมทูลขอพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติ ย้ายจากกรมยุทธนาธิการมารับราชการในกระทรวงมหาดไทย มารับราชการอยู่ด้วยกันกับข้าพเจ้าในตอนนี้อีก ๑๗ ปี เธอได้รับราชการในตำแหน่งต่าง ๆ และเลื่อนขึ้นโดยลำดับ ตั้งแต่เปนปลัดกรม เปนปลัดบัญชี จนถึงเปนเจ้ากรม ตำแหน่งเลขานุการของเสนาบดี และได้ทำความชอบถึงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์เปนบำเหน็จหลายครั้ง ตั้งแต่ชั้นต่ำขึ้นมา คือได้รับพระราชทานเบญจมาภรณ์ช้างเผือกเมื่อพ.ศ. ๒๔๓๖ จัตุรถาภรณ์มงกุฎสยามเมื่อพ.ศ. ๒๔๔๐ จัตุรถาภรณ์ช้างเผือกเมื่อพ.ศ. ๒๔๔๓
พระอุปนิสสัยของพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติซึ่งทรงนิยมวิชชาวรรณคดีมาตั้งแต่ยังเปนนักเรียนนั้น ในเวลาเมื่อออกจากโรงเรียนมารับราชการอยู่ในกรมยุทธนาธิการก็ดี อยู่ในกระทรวงมหาดไทยก็ดี เธอไม่ทิ้ง ยังพยายามศึกษาต่อมาเปนนิจ มีความสามารถในทางวรรณคดีขึ้นโดยลำดับ แต่พึ่งปรากฎแก่คนทั้งหลายเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ ด้วยในปีนั้น กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณประกาศจะให้รางวัลการแต่งโคลงตาม/*(7)กระทู้ของหอพระสมุดฯ ประกวดกัน พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติแต่งโคลงกระทู้ส่งเข้าประกวดชนะผู้อื่นเนืองๆ โคลงเหล่านั้นได้พิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ ใครอ่านก็ออกปากชมว่าสำนวนหลักแหลม
ข้าพเจ้าได้คัดโคลงกระทู้ของพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติมาพิมพ์ไว้ในนี้บ้างพอให้เห็นเปนตัวอย่าง
ได้รางวัลที่ ๑
๏ ตู ยลเต่าใหญ่ล้ำ	ริมหนอง
ตี กระหน่ำกระบอง	กดไว้
เต่า กะเดือกเสือกกระดอง	กแด่วกแด่ว ดิ้นนา
ตาย ฉิบตูฉวยได้	รีบด้นดลเรือน ฯ
-----
ได้รางวัลที่ ๑
๏ โก ธะผิวเกิดขึ้น	แก่คน ไข้นา
โร คะอาจอวยผล	เพิ่มให้
โก ธะเกิดโกมล	คิดมละ เสียแล
โส มนัสเสพย์ยาไว้	โรคนั้นพลันหาย ฯ
-----
/*(8)ได้รางวัลที่ ๑
๏ อิ สตรีบุรุษแม้	ลุกลน
หลุก หลิกกิริยาตน	อิกถ้อย
ขลุก ขลักมักถูกคน	เขาค่อน ขอดนา
ขลุ่ย ว่าดังยังน้อย	กว่าน้ำคำฉิน ฯ
-----
ได้รางวัลที่ ๒
๏ อิ ติเหมาะอ้อจบแล้ว	มัทรี
หลุก หลิกเหล่าสตรี	กราบไหว้
ขลุก ขลักพวกดีดสี	ประสานเครื่อง ใหญ่นา
ขลุ่ย ตอดสอดเสียงไห้	โอดแล้วเลยทะยอย ฯ
-----
ได้รางวัลที่ ๑
๏ พา หนะพฤษภไส้	สยมทรง
โล เกศร์ครรไลหงส์	รเห็ดฟ้า
โส ภิตกฤษณธำรง	วรพ่าห์ สุบรรณแฮ
เก วละเทพถ้วนหน้า	ห่อนล้ำสามเธอ ฯ
-----
/*(9)ได้รางวัลที่ ๒
๏ พา ละถึงจะเลี้ยง	เพียงใด ก็ดี
โล ภะทุจริตใจ	ไป่ร้าง
โส นัขอดเสพย์ไฉน	โสโครก
เก จิอาจารย์อ้าง	เปรียบด้วยพาลชน ฯ
-----
ได้รางวัลที่ ๑
๏ อยู่ ถือไม้เท้ายอด	ทองเทียว นะพ่อ
มั่น พละแขงแรงเจียว	พ่อเจ้า
ขวัญ พ่ออย่าพึงเปรียว	ปล่อยปละ พ่อนา
ยืน ชีพยืนสุขเช้า	ค่ำยั้งยืนนาน ฯ
-----
ได้รางวัลที่ ๒
๏ นะ ฤมลนฤมิตห้าม	ทัพพระ ไวยแฮ
รก แอบแยบคายอะ	มนุษย์แกล้ว
จก จกอัสสุปิยะ	บุตรหลั่ง ไหลเอย
เปรต แม่แปรเพศแล้ว	หลบหน้าเลยหนี ฯ
-----
/*(10)ได้รางวัลที่ ๒
๏ ทึก เอาเปล่าเปล่าแท้	ท่านยาย
ทัก ว่าเขาคมคาย	ก็ขึ้ง
ตึง ตังคลั่งใหญ่หมาย	มั่นว่า รักแล
ตัง กระแทกตัวทึ้ง	หยิกข้าขาเขียว ฯ
การแต่งโคลงกระทู้เหล่านี้เป็นมูลเหตุให้เปลี่ยนกระแสในเรื่องพระประวัติของพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติในสมัยต่อมา เพราะเริ่มปรากฎว่าเธอทรงคุณวิเศษในทางวรรณคดีรู้กันแพร่หลาย ในไม่ช้าก็ได้รับเชิญให้เป็นกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ ตำแหน่งผู้ช่วยสารานิยกร อันมีหน้าที่เป็นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์วชิรญาณ ส่วนทางมหาดไทยเมื่อเริ่มพิมพ์หนังสือเทศาภิบาล ข้าพเจ้าก็ขอให้เธอเป็นบรรณาธิการ การเหล่านี้ถูกพระอัธยาศัยของเธอ ทำได้ดีด้วยความละเอียดละออ และรู้จักทักท้วงที่ผิดพลาดจะหาตัวสู้เธอได้โดยยาก ต่อมามีการเกิดประกอบอุดหนุนคุณวิเศษของเธอเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ ด้วยสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงโปรดฯ ให้ตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร และทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังเสด็จดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เปนสภานายก และตัวข้าพเจ้าได้เป็นตำแหน่งกรรมการประจำหอพระสมุดฯ ด้วย พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติช่วยข้าพเจ้าทำการหอพระสมุดฯ ได้โอกาศเฝ้าแหนคุ้นเคยจนเปนที่ชอบพระราชอัธยาศัย/*(11)ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่ครั้งนั้น ครั้นถึง พ.ศ. ๒๔๕๐ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงโปรดหนังสือ “จดหมายเหตุความทรงจำ” ซึ่งข้าพเจ้าได้มาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงพระราชนิพนธ์พระราชวิจารณ์จดหมายเหตุนั้น แล้วดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้าจัดการพิมพ์ ข้าพเจ้าให้พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติเป็นบรรณาธิการ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงได้ทอดพระเนตรเห็นการที่เธอทำก็ทรงสรรเสริญความสามารถ แต่นั้นเธอจึงได้เปนบรรณาธิการพระราชนิพนธ์ซึ่งโปรดฯ ให้พิมพ์ต่อมาเช่นเรื่อง “ไกลบ้าน” เปนต้น ถึงชั้นนี้มีพระราชดำรัสและพระราชหัตถเลขาตรงถึงเธอเนื่อง ๆ
ได้คัดสำเนาพระราชหัตถ์เลขาสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงพระราชทานพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติฉะบับหนึ่ง ในเรื่องที่โปรด ฯ ให้เธอเปนบรรณาธิการพระราชนิพนธ์เรื่องวัดราชาธิวาสซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ มาพิมพ์ไว้ในนี้พอให้เห็นว่าทรงพระเมตตากรุณาเธออย่างไร
สวนดุสิต.
วันที่ ๗ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๗
ถึงกัลยา.
แกตกใจได้เปนนักเปนหนา อยู่ในยกที่ ๕ แก้นิดเดียว ข้อที่ทำให้ต้องแก้นั้น เพราะฉันไปดูพงศาวดารพิศดาร ซึ่งผิดขาดแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาไปทั้งแผ่นดิน เขาเอาเข้าไปรวมไว้กับแผ่นดินพระบรมไตรโลกนาถ นึกไปนึกมาก็เฉลียวใจขึ้นมาเอง เปิดพงศาวดารย่อดูจึงได้เห็น เห็นว่านิดหน่อยจึงบอกไปให้แก้เอง
/*(12)บัดนี้ได้ตรวจแล้วเสร็จตลอด ขอชมว่าตรวจดีจริง ๆ พิมพ์ก็เร็วเหลือเกิน
สยามินทร์
-----
พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติจึงได้เปนผู้ซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงชอบพระราชอัธยาศัย และเคยได้รับพระราชทานพระมหากรุณาโดยฉะเพาะพระองค์ จะยกอุทาหรณ์ดังเช่นทรงทราบว่าเธออัตคัดขัดสนก็ทรงพระกรุณาโปรดฯ พระราชทานบ้านหลวงแห่งหนึ่งซึ่งมีเหย้าเรือนพร้อมให้เป็นวังของเธอ ได้อยู่ในที่นั้นมาจนตลอดพระชนมายุ
เธอได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ตรีตาภรณ์ช้างเผือก เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ ดูเหมือนจะเปนบำเหน็จครั้งสุดท้ายที่ได้รับพระราชทานในรัชกาลที่ ๕
ถึงรัชกาลที่ ๖ เมื่อจะทำการพระราชพิธีฉัตรมงคลครั้งแรก มีกิจที่จะต้องแต่งคำฉันท์ให้พราหมณ์อ่านสดุดีสังเวยสำหรับรัชกาลใหม่ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้าเปนผู้จัดการเรื่องแต่งฉันท์นั้น จึงได้เลือกกวีซึ่งมีชื่อเสียงปรากฎขึ้นชั้นหลัง ๔ คน ให้แต่งถวายคนละลา พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติได้รับเลือกให้แต่งลาที่ ๒ ว่าด้วยขอพรเทวดา เธอแต่งดีปรากฎความสามารถในการแต่งคำฉันท์ยังชมกันอยู่จนทุกวันนี้ ข้าพเจ้าได้คัดคำฉันท์สดุดีสังเวยลาที่ ๒ มาพิมพ์ไว้ด้วยในที่นี้
/*(13)๑๔๏ อ้าท้าวเถลิงบวรพา	หะมหาพิหคหงส์
ศักดิ์สิทธิ์มหิศรธำรง	วรเวทวิเศษชาญ
๏ เชิญองค์พระจงกรุณจิตต์	ทนุนิติศาสตร์สาร
ทั้งราชธรรมอุปการ	จิรกาละถาวร
๏ อ้าไทผทมกษิรสิน	ธวถิ่นชโลธร
เลี้ยงหล้าคณานรนิกร	สกลโลกธเอาธูร
๏ เชิญเทพพิทักษ์บรมนาถ	มกุฎราชนเรสูร
พร้อมพงศพระขัตติยประยูร	สุขโสตถิสำราญ
๏ อ้าองค์พระทรงอุศุภราช	สุรกาจกำแหงหาญ
เดโชชโยตมรำบาญ	ปรปักษ์ปราชัย
๏ สรวมเดชเผด็จคณอมิตร	ทุฐจิตต์จะจองภัย
อัพภันตร์และพาหิรประลัย	พลพ่ายพระบารมี
๏ อนึ่งโสดคเณศรบพิตร	วรสิทธิศักดิ์ศรี
เปนมหาสวามิศบดี	ศรศิลปาคม
๏ ขอท้าวธดลจิตชนา	ธิอุสาหส่ำสม
สิ่งสรรพวิทยนิยม	นิจยิ่งเจริญเรือง
๏ อ้าเทวรักษบุรฦา	ฤทธิคือพระเสื้อเมือง
จงมีมนานุเคราะหเนือง	นิจเอื้ออำรุงพล
๏ เสนาพลากรทหาร	ณสถานสถลชล
ให้เหิมกำแหงพหลรณ	อริพ่ายกระจายหนี
/*(14)๏ อ้าองค์พระทรงนครขัณ	ฑอนันต์อำนาจมี
จงรักษข้าบทธุลี	ธุระการกระทรวงปวง
๏ ให้ปองสนองพระคุณโดย	วิริเยศใหญ่หลวง
มั่นมุ่งผดุงกิจทบวง	บริบูรณ์จรูญเรือง
๏ อ้าเทวก้องกิติรบือ	ยศคือพระหลักเมือง
เชิญไทยธใฝ่มนะชำเลือง	ทิพเนตรเอาภาร
๏ ในบทและกฎพระธำมนูญ	อนุกูลตุลาการ
เที่ยงตรงธำรงยุติพิจารณ์	คติต้องณคลองธรรม์
๏ อ้าองค์บพิตรอิศรนาม	พระสยามเทวัน
เดชานุภาพอภิมหัน	ตมหิทธิเกรียงไกร
๏ สรวมทรงจำนงนมสรัก	ษพิทักษ์ไผทไทย
ให้พูนพิพัฒน์พิธิไพ	บุลภาพภิย์โยทวี
๏ ไพร่ฟ้าประชากรเกษม	สุขเปรมกมลปรีดิ์
นาไร่เจริญอุดมดี	อดิเรกะธัญญา
๏ พูนสรรพโภคพิพิธภัณ	ฑมหันต์มโหฬาร์
โสวรรณหิรัญญรตนา	ธิอเนกอนันต์นอง
๏ สรวมเดชสุโรรสประสิทธิ	พรสิทธิสมปอง
สรวมทรงประสิทธิกิจผอง	ศุภสิทธิสมบูรณ์ ฯ
-----
ถึง พ.ศ. ๒๔๕๓ ตำแหน่งเลขานุการในกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนครว่างลง กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ซึ่งได้ทรงเปนกรรมการ/*(15)มาพร้อมกับข้าพเจ้า และได้เลื่อนขึ้นเปนสภานายกหอพระสมุดฯ แทนพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปรารภแก่ข้าพเจ้า ว่าเมื่อแรกตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร กรรมการอนุโลมเอาบรรณารักษ์คนเก่าของหอพระสมุดวชิรญาณตั้งเป็นเลขานุการ ทำการไม่เรียบร้อยจนต้องเปลี่ยน ผู้ซึ่งจะเปนเลขานุการใหม่ ควรจะเลือกหาผู้ซึ่งคุณวิเศษให้สมกับตำแหน่งจริง ๆ ทรงพระดำริเห็นว่าถ้าได้พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติย้ายไปเป็นตำแหน่งเลขานุการจะเหมาะยิ่งกว่าผู้อื่น แต่เธอมีตำแหน่งรับราชการอยู่ในกระทรวงมหาดไทย ข้าพเจ้าจะยอมให้ย้ายมาได้หรือไม่ ข้าพเจ้าคิดใคร่ครวญดู เห็นว่าพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติรับราชการมหาดไทยขึ้นถึงชั้นสูงสุดความสามารถของเธออยู่แล้ว อยู่ในมหาดไทยต่อไปก็เห็นจะไม่ได้เลื่อนเป็นตำแหน่งสูงยิ่งขึ้นไปถึงเปนสมุหเทศาภิบาล หรือเปนปลัดทูลฉลอง เพราะเธอไม่ได้ศึกษาภาษาต่างประเทศ และไม่มีอุปนิสสัยในการเมือง คุณวิเศษของเธออยู่ในทางวรรณคดีดังกรมพระสมมตฯ ทรงพระดำริ ข้าพเจ้าจึงถวายอนุมัติ ท่านก็กราบบังคมทูลฯ ขอพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติมาเป็นตำแหน่งเลขานุการของกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนครใน พ.ศ. ๒๔๕๓ นั้น ได้เป็นผู้ดูแลบังคับบัญชาการในหอพระสมุด ฯ สำหรับพระนครตั้งแต่ยังตั้งอยู่ที่ตึกอันเปนศาลาสหทัยสมาคมบัดนี้ และย้ายออกมาอยู่ที่ตึกใหญ่หน้าวัดมหาธาตุต่อมา ตลอดเวลา ๑๔ ปี
/*(16)พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติได้ทรงทำการหอพระสมุดฯ ให้เกิดประโยชน์หลายอย่าง ยกมากล่าวแต่ที่สำคัญ คือในการซึ่งหอพระสมุด ฯ พิมพ์หนังสือเรื่องต่าง ๆ ให้เปนประโยชน์แก่บ้านเมือง เธอได้เปนผู้ตรวจชำระต้นฉะบับและจัดการพิมพ์ถึง ๕๐๙ เรื่อง และได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วยเนืองๆ ได้รับพระราชทานบำเหน็จรางวัลความชอบในรัชกาลที่ ๖ ก็หลายครั้ง คือได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ชั้นที่ ๓ แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระสุพรรณบัฏสถาปนาขึ้นเปนต่างกรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ เนื้อความในประกาศพระบรมราชโองการฯ ทรงยกย่องความชอบความดี ดังนี้
“พระราชวรวงศเธอ พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติมีความรู้ในวิชชาสยามไวยากรณ์โดยชำนิชำนาญ ได้ทรงรับราชการมา----ในกรมยุทธนาธิการเมื่อพระพุทธศักราช ๒๔๓๑----
ครั้นพระพุทธศักราช ๒๔๓๕ โปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายมารับราชการกระทรวงมหาดไทย----จนถึงพระพุทธศักราช ๒๔๕๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายมารับราชการในตำแหน่งเลขานุการหอพระสมุดวชิรญาณ คงรับราชการอยู่ในตำแหน่งจนทุกวันนี้
อนึ่งทรงรำพึงถึงกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ซึ่งเปนพระบิดาแห่งพระองค์เจ้ากัลยาณประวัตินั้น เปนผู้ที่ได้ทรงคุ้นเคยมาแต่ทรงพระเยาว์ย่อมทำให้ทรงพระเมตตาแด่พระโอรสทรงกรมพระราชวังพระองค์นั้นอยู่ /*(17)ทั้งมาทรงรำพึงดูถึงความชอบแห่งพระองค์เจ้ากัลยาณประวัติเอง ซึ่งได้รับราชการมาโดยเรียบร้อยเป็นหลายตำแหน่งดังแสดงมาแล้ว และในสมัยนี้ก็นับว่าเปนจินตกวีผู้มีโวหารพิเศษ สมควรจะทรงพระกรุณายกย่องขึ้นไว้ให้เป็นพระองค์เจ้าต่างกรมฝ่ายพระราชวังบวรฯ เชิดชูพระเกียรติยศกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญพระองค์หนึ่งได้
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้สถาปนา พระราชวรวงศเธอ พระองค์เจ้ากัลยาณประวัติ ขึ้นเปนพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา พยัคฆนาม ทรงศักดินา ๑๑๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระราชวังบวร ----
เนื่องในการตั้งกรมนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพานทองเครื่องยศกับเครื่องราชอิสสริอาภรณ์ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ และพระราชทานเงินพระคลังข้างที่เปนส่วนพระองค์ช่วยกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา สำหรับจะได้สร้างต้นไม้เงินทองของถวาย และแจกจ่ายเจ้าพนักงานด้วยเปนพิเศษ โดยทรงทราบว่าเธอขัดสน เมื่อเปนกรมแล้วได้รับพระราชทานบำเหน็จความชอบในสมัยต่อมา คือได้เปนองคมนตรีเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๘ ได้เปนมหาอำมาตย์ตรี และได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ประถมาภรณ์มงกุฎสยาม กับเหรียญดุษฎีมลาเข็มศิลปวิทยาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๙ แล้วได้มียศเปนนายกองตรีเสือป่าเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐
/*(18)เรื่องพระประวัติของกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาอันเป็นฝ่ายวัฒนะดูเหมือนจะถึงที่สุดใน พ.ศ. ๒๔๖๒ หรือ ๒๔๖๓ แต่นั้นมาก็เปนฝ่ายหายนะ ด้วยเธอเริ่มประชวรเปนโรคเส้นประสาทพิการ ทำให้มักหลงลืมและมึนตึงไม่เฉียบแหลมในทางวรรณคดีเหมือนแต่ก่อน แต่อาการโรคค่อยเปนทีละน้อยค่อยซุดโทรมลงโดยลำดับ จนถึง พ.ศ. ๒๔๖๖ อาการโรคของเธอหนักขึ้นพ้นวิสัยที่จะทำการงานหรือเยียวยาแก้ไขให้คืนดีได้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาออกจากตำแหน่งเลขานุการหอพระสมุด ฯ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเบี้ยบำนาญต่อมาจนตลอดพระชนมายุ
กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาได้ทรงรับราชการอยู่ในกรมยุทธนาธิการ ๔ ปี อยู่ในกระทรวงมหาดไทย ๑๗ ปี และมารับราชการในหอพระสมุดสำหรับพระนครอยู่อีก ๑๔ ปี รวมเวลาที่เธอได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณ ๓๕ ปี ใน ๓๕ ปีนี้เธอรับราชการอยู่ต่างหากจากข้าพเจ้าเพียง ๒ ปี นอกจากนั้นได้ร่วมราชการอยู่ด้วยกันมาถึง ๓๓ ปี จึงได้รักใคร่คุ้นเคยกันสนิธสนมทั้งสองฝ่าย เมื่อเธอออกจากตำแหน่งประจำการไปแล้ว เวลามีโอกาสที่เจ้านายเข้าเฝ้าแหน เธอก็อุตส่าห์เสด็จไปมิให้ขาด ด้วยถือคติความภักดีมั่นคง แม้ในเวลาเมื่ออาการโรคของเธอหนักขึ้นจนทุพลภาพมากแล้ว เจ้านายพี่น้อง แม้จนตัวข้าพเจ้าเองได้วิงวอนห้ามปรามอย่าให้เข้าเฝ้าแหน เธอก็ไม่ยอมละกิจวัตร์ จนใครเห็นก็ปรารภ/*(19)สงสาร แต่ต้องชมความกตัญญูของเธอด้วยกันทุกคน เธอประชวรมาช้านาน ในชั้นหลังไม่สามารถไปไหนได้ อาการหนักลงโดยลำดับ ถึงวันที่ ๑๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๐ สิ้นพระชนม์ คำนวณพระชันษาได้ ๕๖ ปี
ทีนี้จะกล่าวถึงเรื่องตำนานการที่กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาทรงแต่งหนังสืออลินจิตต์คำฉันท์ซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ต่อไป เริ่มเรื่องตำนานแต่เมื่อเธอแต่งคำฉันท์สดุดีสังเวยพระราชพิธีฉัตรมงคลซึ่งได้คัดมาพิมพ์ไว้นั้น ข้าพเจ้าพูดขึ้นแก่เธอว่าความสามารถของเธอในการแต่งบทกลอนก็เป็นที่ยกย่องสรรเสริญของคนทั้งหลายอยู่แล้ว ควรจะแต่งหนังสือบทกลอนขึ้นไว้สักเรื่องหนึ่ง ตามเยี่ยงอย่างกวีแต่โบราณได้เคยทำกันมาจะได้เปนอนุสรให้พระนามปรากฎอยู่ในแผ่นดิน เธอถามว่าจะแต่งเรื่องอะไรดี ข้าพเจ้าจึงแนะให้แต่งเรื่องอลีนจิตตชาดก คือเรื่องพญาช้างเผือกซึ่งเขียนไว้ที่ฝาผนังพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ห้องใกล้ที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นเรื่องสรรเสริญความกตัญญู ด้วยเห็นว่ารูปเรื่องแปลกดี และยังไม่ปรากฎว่ามีใครได้เคยแต่งเป็นบทกลอนด้วย เธอขอทุเลาไปอ่านเรื่องชาดกนั้น แล้วมาบอกว่าเรื่องนั้นถูกใจของเธอแล้วจะลองแต่งดู ครั้นเธอแต่งสำเร็จนำคำฉันท์เรื่องอลินจิตต์มาให้ข้าพเจ้าอ่านดูก็ชอบใจ เห็นว่าแต่งดีควรนับว่าเป็นอย่างยอดสำนวนของกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาได้ จึงคัดขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับ ๑ แล้วปรึกษากันถึงการที่จะพิมพ์ให้/*(20)แพร่หลาย ข้าพเจ้าปรารภถึงมูลเจตนาที่แต่งคำฉันท์เรื่องอลินจิตต์เห็นว่าที่จะพิมพ์ในงานของผู้อื่นหาสมควรไม่ ชอบแต่จะเอาไว้พิมพ์ในงานของกรมหมื่นกวีพจน์ฯ เอง เช่นงานฉลองพระชันษาเปนต้น หรือว่าอย่างที่สุดถ้าจะไม่มีโอกาสพิมพ์ในงานเช่นนั้น เก็บเอาไว้พิมพ์แจกในงานพระศพยังจะดีกว่าให้ผู้อื่นเอาไปพิมพ์ เธอทรงพระดำริเห็นชอบด้วย ก็ในเวลานั้นที่ในหอพระสมุด ฯ มีหนังสือจำพวกซึ่งมีผู้ฝากให้สงวนไว้สำหรับพิมพ์ในงานของตนเองทำนองที่กล่าวมาหลายเรื่องแล้ว กรมหมื่นกวีพจน์ ฯ จึงมอบคำฉันท์เรื่องอลินจิตต์ให้รักษาไว้ใน “ตู้พินัยกรรม” ผะเอิญเธอมาสิ้นพระชนม์ลง หน้าที่การพิมพ์หนังสืออลีนจิตต์คำฉันท์จึงตกอยู่แก่ข้าพเจ้าที่จะทำให้สำเร็จ เพื่อเชิดชูพระเกียรติคุณของกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาให้ปรากฎอยู่มั่นคงถาวรสืบไป
ดำรงราชานุภาพ
นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๒๘ เมษายน พระพุทธศักราช ๒๔๗๑
อลินจิตต์คำฉันท์
๑๙๏ วาจีกายจิตรน้อมประนอมนขประณาม	นบรัตนทั้งสาม
ประเสริฐ
๏ สูงสุดอุตตมคุณอดุลย์ดิลกเลิด	ในโลกยบรรเจิด
จรัส
๏ เคารพนบชนนีชนกครุอุปัธ	ยาจารย์จำแนกอรรถ
นุสาสน์
๏ สรวมชีพน้อมศิรก้มประนมกรภิวาท	บังคมบรมนาถ
นรินทร์
๏ เถลิงรัชฉัฏฐผดุงบำรุงปรถพิน	สยามราชธานินทร์
ทนุก
๏ ร่มเกล้าเหล่านรชาติ์นิราศนฤทุกข์	ปรีดิ์เปรมเกษมสุข
สราญ
๏ ไหว้ไทเทวคณาสุราลยพิมาน	อรัญรุกขทุกสถาน
สถิต
๏ เสื้อเมืองทรงบุรรักษ์และหลักนครฤทธิ์	เรืองรุ่งอำรุงนิตย์
นิรันตร์
๏ อำนาจอาตมอ้างคุณางคอภิวันท์	ครุฐานิยอัน
อุดม
/*2๏ สรวมสวัสดิ์วัฒนการและดาลสุขภิรมย์	สัมฤทธิ์ประสิทธิ์สม
ประสงค์
๏ จักเริ่มรังรินิพนธ์ยุบลบทผจง	ฉันท์พจนจำนง
จำนอง
๏ สารเสนอจงเสนาะล้วนสำนวนสนิทจอง	ถูกถ้วนขบวนลบอง
บคลาย ฯ
๑๖๏ แถลงเรื่องเบื้องบรรพ์บรรยาย	นิบาตอธิบาย
อลีนจิตตชาดก
๏ แสดงด้วยคุณกตัญญูยก	หยิบมาสาธก
แถลงเปนเรื่องเนื่องมา
๏ ปางบรมพรหมทัตกษัตรา	เสวยไอสวรรยา
ธิปัติสวัสดิ์สถาวร
๏ ผ่านพาราณสีนคร	ด้วยองค์บังอร
อัคเรศผู้เกตุกำนัล
๏ อเนกอนงค์ทรงลักษณ์ลาวัณย์	คือดาวล้อมจันทร์
จำนำบำเรอบาทมูล
๏ มังคั่งโภไคไอสูรย์	สมบัติสมบูรณ์
สมบวรณถ้วนสิ่งสรรพ์
๏ ปราการประกอบขอบคัน	หอรบนางจรัล
โดรณระเบียบบานทวาร
/*3๏ ปราสาทราชมนเทียรสถาน	ก่องแก้วแกมกาญจน์
ประกิจประกอบชอบที
๏ ทวยหาญหาญกล้าราวี	หัยรัถหัตถี
สพรักสพรั่งพร้อมเพรียง
๏ สถลมารคมลากรอบขอบเวียง	เรียบรุกขรายเรียง
ระรื่นระร่มรมยา
๏ สนามหัดอัศวคชา	ติณลาดสอาดตา
ตลอดละโล่งแลลาน
๏ มีทั้งถิ่นราชอุทยาน	กว้างใหญ่ไพศาล
สพรั่งด้วยพฤกษหลายพรรณ
๏ ผลิดอกออกช่อเรียงรัน	บานเบิกสุคัน
ธรสระรื่นชื่นทรวง
๏ มีสระสาโรชใหญ่หลวง	ดาษด้วยดอกดวง
อุบลรบัดแบ่งบาน
๏ มัจฉกัจฉปท่องท้องธาร	เที่ยวหาอาหาร
เล็มไคลแลเคล้าคู่เคียง
๏ ส่ำสุโนคเสนอศัพท์สำเนียง	สนั่นเสนาะเพราะเพียง
บรรเลงบรรโลมลานใจ
๏ เปนสุขนฤทุกข์นฤภัย	ทั่วทั้งเวียงชัย
ประชุมประชาชื่นบาน ฯ
/*4๑๔๏ ฝ่ายด้านอุดรนครมี	วฒกีคมสถาน
ห้าร้อยประมวญชนประมาณ	มนะพร้อมประนอมกัน
๏ ปรุงปรับระดับประดิฐเครื่อง	คหะเนืองอเนกนันต์
เสร็จแล้วก็ล่องอุทกสัญ	จรสู่บุรีรมย์
๏ ใครใครผิใคร่กมลจง	จะประสงค์ก็สบสม
เรือนใหญ่และน้อยผิวนิยม	ก็จำหน่ายฤหน่วงนาน
๏ ได้ทรัพย์สำหรับทนุบำรุง	ชิวรุ่งเจริญมาน
เลยเปนประเพณิยุประการ	กิจนั้นนิรันตร์ไป
๏ อยู่มาคณานิกรช่าง	ชนต่างก็ครรไล
สู่ห้องพระหาวนะวิไส	ยสฤษดิกิตย์การ
๏ รวบรวมกำลังดรุณฟัน	ดรุพรรณณะไพรสาณฑ์
โค่นล้มระเนนธรณิดาล	ก็ลุโดยสดวกครัน
๏ ยังมีมหันตคชหนึ่ง	นิจสึงพนาสัณฑ์
แกล่ใกล้สำนักนิชนอัน	กระทำไม้ณไพรพนม
ช้างนั้นจรัลจรละเลียบ	ฉะเพาะเหยียบตะเคียนคม
เสี้ยนแขงก็แทงบทระบม	ระบุติดสนิทใน
๏ จักทิ้งจะถอนบมิถนัด	สรพัดจะขัดไป
หาทางมล้างวิรุธไภ	ยก็ยังบหยั่งเห็น
๏ ยิ่งนานก็ดาลอดุรกล้า	เพราะพยาธิลำเค็ญ
แผลร้ายกำเริบรอุและเป็น	พิษพ่างจะวางวาย
/*5๏ บวมเบ่งลำโบยบทระทม	ก็ระบมลำบากหลาย
บุพโพและโลหิตกระจาย	กระเจอะหลั่งถะถั่งลง
๏ สำเหนียกสำเนียงนรกระทำ	ทุมะกรรมกะเกริกพง
เกิดมีมนานุสรจง	จิตรตรึกรฦกพลัน
๏ อันว่านรานิกรมา	ฐิติฐานะไพรสัณฑ์
เพื่อรุกขการิยนิรัน	ดรกาลก็นานหลาย
๏ จักกอบจะก่อประทุฐกา	ยตมาก็เปล่าดาย
ต่างอยู่และต่างสุขสบาย	บมิเบียดมิเบียฬกัน
๏ ถึงเหล่าคณานรสฤษดิ์	ดรุกิตย์ณไพรวัน
ทั้งผองก็พึ่งคชอนัน	ตประจำกระทำการ
๏ เลี้ยงดูก็โดยกรุณจิตร	บมิคิดจะจงผลาญ
เห็นว่าชนานิกรมาน	มนะสาทราทร
๏ จำตูจะสู่สถิตฐา	นะคณานรากร
เผื่อเขาจะคิดกรุณรอน	บทโรคทุเลาเบา
๏ แม้ชนบช่วยและจะกระทำ	ทุฐกรรมก็ทำเนา
ไม่ไปก็ใช่ชิวิตเรา	นิจะรอดตลอดปี
๏ คิดแล้วคระไลจรจรัล	บมิหวั่นมนินทรีย์
แต่ยามจะย่างบทละที	ฤก็ยากลำบากครัน
๏ ค่อยย่องเขยื้อนสริรโยก	และโขยกเขย่งยัน
หากหึงก็ถึงดำบลอัน	วฒกีประกอบการ
/*6๏ เน่งนอนอนาถณพสุธา	ดลน่าจะสงสาร
เหลือบแลชแง้นยนะดาล	จิตรมาดบคลาศคลา ฯ
๒๘๏ ปางช่างทั้งหลาย
ลีลาศผาดผาย	พอพบคชา
นิ่งนอนลำบาก	เห็นหลากนักหนา
พะวงสงกา	ก็เข้าไปดู
๏ เห็นเสี้ยนตะเคียน
เสียบติดมิดเมี้ยน	ในเท้าช้างผู้
ให้มีเมตตจิตร	คิดจักค้ำชู
ช่างไม้ทั้งหมู่	มั่วสุมชุมกัน
๏ จึงเอาปลายมีด
ค่อยแคะแกะกรีด	ตรงแผลด้วยพลัน
พอกว้างออกก่อน	จึงถอนเสี้ยนนั้น
เสี้ยนแขงสำคัญ	เขยื้อนเคลื่อนคลา
๏ แล้วทำยาใส่
ดูแลระไว	ระวังรักษา
จนช้างนั้นคลาย	วายทุกขพาธา
คิดคุณชนา	กรเกื้อแก่ตน
๏ จึงอยู่ให้ใช้
เอาภารการไม้	ฉุดชักลากขน
ถือสายบันทัด	จัดเครื่องมือคน
บรรจงส่งชน	ช่างไม้ทำการ
๏ ช้างนี้มีบุตร
ผ่องสีบริสุทธิ์	เศวตโอฬาร
ศุภลักษณ์พิไล	คชใดจักปาน
เปนตระกูลสาร	หัตถาชาไนย
/*7๏ ล่วงกาลนานมา
ช้างพ่อชรา	แรงน้อยถอยไป
รำพึงถึงบุตร	เผือกผุดผ่องใส
จะพามาไว้	กับช่างต่างตน
๏ คิดแล้วครรไล
ไปยังป่าใหญ่	ที่อยู่บุตรดล
แถลงแจ้งเรื่อง	เนื่องในยุบล
อันมีแต่หน	หลังเล่าลูกยา
๏ ต้นแต่ต้องเสี้ยน
สบภัยใหญ่เจียน	จักวายชีวา
หากฝูงชนช่วย	ไม่ม้วยมรณา
จึงสู้อาสา	รับการวัฒกี
๏ จวบจนทุพล
ชราวิกล	วิการอินทรีย์
ยกข้อกตัญญู	คู่กัตเวที
โดยธรรมคดี	มาพร่ำรำพรรณ
๏ อ้าพ่อผู้บุตร
อันบิตุรสุด	แสนรักหนักครัน
บิดามานี้	ด้วยมีหมายมั่น
จักพาเจ้านั้น	นิราศคลาศคลา
๏ ไปอยู่กับช่าง
รับใช้การต่าง	ตัวพ่อนี้นา
เจ้าจะได้สนอง	คุณของบิดา
โดยเปลื้องปลดภา	ระพ่อพึงมี
๏ อ้าพ่ออันผู้
ถือมั่นกตัญญู	ทั้งกัตเวที
เมธาว่าเลิด	ประเสริฐแสนดี
เทียบด้วยมณี	อนัคฆ์รัตนา
/*8๏ พ่อผู้อภิชาติ์
จงจำโอวาท	คติบิดา
รู้คุณท่านนั้น	คือกตัญญุตา
สนองคุณูปการ์	คือกัตเวที
๏ ลูกยาไปอยู่
ยังสำนักหมู่	มวญชนวัฒกี
จงอุตสาหะ	วิริยการี
ในธรรมวิถี	ที่สำแดงมา
๏ คชไกรได้ฟัง
บิดาสอนสั่ง	สุดแสนหรรษา
รับสนองคุณคน	แทนตนบิดา
รับโอวาทา	นุสาสน์ใส่ใจ
๏ สำเร็จเรียบร้อย
สองช้างต่างคล้อย	คลาพรากจากไพร
จึงคชบิดา	พาคชบุตรไป
ส่งให้ช่างไม้	ใช้ต่างอาตมา
๏ ตนนั้นครรไล
ตามอัชฌาสัย	สมมาดปราถนา
จำเดิมแต่นั้น	คชพรรณโสภา
อยู่ด้วยนรา	นิกรวัฒกี
๏ รับใช้การงาน
กิริยาอาการ	เชื่องราบเรียบดี
เลิกแล้วลงสนาน	ในน่านนที
เด็กพร้อมล้อมมี่	เล่นด้วยเสมอไป
๏ ธรรมดาว่าสัตว์
อาชาไนยชัด	เช่นแจ้งแถลงไข
ฤาถ่ายมูลลง	ในคงคาลัย
ย่อมมีที่ไว้	ถ่ายมูลแห่งตน
/*9๏ อันนาเคนทร์นี้
ก็ย่อมมีที่	ถ่ายยังฝั่งชล
วันหนึ่งฝนตก	ยกใหญ่ไหลล้น
ชะมูลมงคล	คชสู่วารี
๏ ลอยตรงลงไป
ติดต้องข้องใน	ซุ้มไม้อันมี
แทบท่าคชยาตร	ณราชธานี
พาราณสี	สืบเรื่องเนื่องมา ฯ
๒๑๏ บัดหมอช้างพาคชินทร์พา	หนะนริศรคลา
สู่กระแสสา	คเรศพลัน
๏ ห้าร้อยเชือกถ้วนประมวญกัน	จะชำระสริรอัน
เคยกระทำธรร	มดามา
๏ สบกลิ่นมูลเสตะอาชา	นยคณะคชปรา
รภจะลีลา	ประลาตไป
๏ ทุกช้างต่างตื่นตระหนกใจ	บมิบทจรไคล
ลงสนานใน	นทีธาร
๏ หัตถาจารย์แจ้งประจักษ์การ	จิตรดำริหวิจารณ์
ตรวจเจอะมูลสาร	ก็ทราบสรรพ
๏ จึงให้นำมาประสมกับ	อุทกะคละและกำชับ
สั่งประชารับ	ณบัดดล
๏ ถูทาอินทรีย์กรีคณ	นิรหทยวิจล
จึงสนานชล	สดวกดาย
/*10๏ บัดหัตถาจารย์จรัลผาย	ลุมหิศรถวาย
อัญชลีขยาย	ยุบลทูล
๏ ข้าแด่สมเด็จบดินทร์สูร	วิสิฐคชตระกูล
สารเศวตบูรณ์	อุบัติมี
๏ ควรพามาเพื่อผดุงศรี	นครวรบุรี
เถกิงพระเกียรดิทวี	วราดูลย์ ฯ
๑๑๏ ปางไทธเรศธรร	มิกมิ่งมไหสูรย์
ฟังหัตถิกาทูล	ก็ภิรมยเปรมปรีดิ์
๏ สั่งเสวกามาตย์	สุรชาติมนตรี
ตรวจเตรียมพหลพี	ริยยุทธโยธา
๏ จักยาตรประพาสถิ่น	ชลสินธุคงคา
หวังพบประสบสา	รเศวตวิเศษพันธุ์
๏ ขุนพลก็รับสั่ง	และประดังประดากัน
จัดถ้วนขบวนอัน	จะเสด็จดำเนินจร
๏ ครั้นรุ่งอรุณกาล	นฤบาลบดีศร
อ่าองค์อลงกรณ์	รุจิแก้วพะแพร้วกาญจน์
๏ สรรพเสร็จเสด็จดล	ชลอาสโนฬาร
ยาตราพลาหาญ	จรห้วงกระแสสินธุ์
๏ งามเรือพระที่ง	ดุจดังพิมานอินทร์
พายเพียงจะพาบิน	บมิเบื่อจะบงงาม
/*11๏ งามเรือกระบวนนำ	จรคล่ำและเรือตาม
ดั้งกันกระชั้นหลาม	ชลลอยสลอนแล
๏ เสียงส้าวและเสียงกลอง	สุรก้องนทีกระแส
เสียงสังข์ประดังแตร	เสนาะปี่มะมี่กรรณ
๏ ทวนสายกระแสสา	ครคลาก็ช้าครัน
มุ่งด้าวอุดรอรร	ณพจ้ำกระหน่ำไป ฯ
๑๙๏ เสด็จโดยแดนชลมารคประจากนครไกล	พลางราชประพาสใน
นที
๏ กุ้งกั้งทั้งกรกฎและกัจฉปก็มี	กากดตะโกกกระดี่
กระโดด
๏ ดุกด้องล่องชลพบกระทบปะทะก็โกรธ	กรากไล่กะดี่โลด
คระไล
๏ คางเบือนบู่จรมาและบ้าก็จรไป	คล่ำไคลณคงคา
อโข
๏ กริมกรายว่ายชลผังและยังคณะชโด	เทพาพะเทโพ
ตะเพียน
๏ ซิวซ่าสร้อยจรล่ำคะคล่ำชลเฉนียร	เสือเสื้องกระสงเวียน
รไว
๏ ม้าหมูหมู่คณะหมอก็คลออิทุกไคล	เข้าเม่าและเค้าไป
ปะกัน
/*12๏ แออัดมัจฉกระแหกระโห้ก็หฤหรรษ์	หาคู่พธูผัน
ผยอง
๏ นวลจันพรรณะตะพากก็พาคณะคนอง	แล่นไล่ละโลดลอง
ละเลิง
๏ แก้มช้ำคล่ำชลผ้ายและว่ายกระเจอะกระเจิง	จวบจวดกำพวดเริง
สราญ
๏ เนื้ออ่อนอ้าวคณะอุกชะโอนจรณธาร เล็มล่าเสาะอาหาร
ฤขาด
๏ ยังหมู่มัจฉสลิดและหลดสละสลาด	ดาบลาวและสังขะวาด
ไสว
๏ ชมหมู่มัตสยคลาณสาครวิสัย	บรรเทิงพระทัยไท
ธิเบศร์
๏ เนืองนองผองพลโดยเสด็จจรประเวศ	แหล่งสาคเรศล้วน
สราญ ฯ
๑๑๏ สองฝั่งสพรั่งพฤก	ษพิฦกมเหาฬาร
รายเรียงเฉวียงธาร	และสดำจะร่ำสรรค์
๏ หมู่สนระคนโสก	ดรุโรกก็เรียงรัน
รวกรังประดังกัน	รกะสักและรักรง
๏ ทรึกแทรกตระแบกทราก	และตระบากก็เบียดปรง
ปริกปรูประดู่ดง	รดะดื่นระรื่นแล
/*13๏ ยุงยางกำยานยอ	และสมอสมีแสม
จิกแจงก็จอแจ	ประจำอยู่ณหมู่จันทน์
๏ โลดเลียบเสลามาน	สละลานสลับกัน
โมงโมกอุโลกพรร	ณลำภูลำแพนราย
๏ พลวงพลับระดับมา	รยะหว้าพวาหวาย
ขานางและยางทราย	สรพร้อมณไพรตรัง
๏ แต้วต้องมะตูมตาด	คณะหนาดขนุนหนัง
เฟืองไฟลำไยยัง	รกำกุ่มและตุมกา
๏ ช้องนางและช้างน้าว	ก็คละขว้าวมะขวิดหนา
แน่นนันมะดันดา	รดะดกอุดมจริง
๏ ข่อยเคี่ยมตะเคียนคาง	และมะทรางมะปรางปริง
เพกาสลาลิง	สรหล้างระหว่างไพร
๏ ไม้ดอกก็ดาษดื่น	พิศพื้นผกาไสว
หอมหวนรำจวนใจ	ขณะพายุพัดพาน
๏ ส่งกลิ่นระรินรื่น	รสชื่นกมลมาลย์
สายหยุดและพุดตาล	ตละล้วนจะชวนชม
๏ บุนนากก็มากมี	มลุลีและลั่นทม
ยมโดยประดู่ฉม	สุวรพตระหลบพง
๏ อังกาบกุหลาบเทศ	รกะเกดและกาหลง
ลำดวนระดับดง	รดะแก้วพิกุลกัน
/*14๏ ซ่อนกลิ่นกระถินเหลือง	พิศเรืองแอร่มพรรณ
อบเชยและอัญชัน	พุทชาดสอาดดี
๏ หนึ่งกรรณิการ์สา	ทรการะเกดมี
จำปาและจำปี	มลิปนระคนไป
๏ นางแย้มพยอมดง	และประยงคุ์ยิโถไสว
ลำเจียกขจรใน	วนะนั้นก็หนั่นหนา
๏ คัดเค้าและชงโค	คณะโยทกาดา
ดาษทั้งกระดังงา	พิศงามอร่ามไป
๏ พุดซ้อนสลับปีบ	รบุกลีบผกาไข
กลิ่นฟุ้งจรุงใจ	สุวคันธควรชม
๏ ยังเข็มยิเข่งเสา	วรสเร้าอุรารมณ์
นมสวรรค์และสุกกรม	สุรภียิสุ่นสรรพ์
๏ ท้าวไทธได้ชม	อภิรมย์ฤทัยครัน
โยธาคณานัน	ตมนัสก็เบิกบาน ฯ
๑๔๏ บัดไทธบงจตุรบาท	ทิชชาติ์ณไพรสาณฑ์
หลายเพศละพวกพิศอุฬาร	อดิเรกะแหล่หลาย
๏ โคถึกกระทิงอธิกพรร	ณฉมันและกวางทราย
หมีหมูและหมู่มฤคราย	จรเร่ณราวดง
๏ ฝูงฟานกระจงจรกระเจิง	กระเจอะเหลิงละเลิงหลง
พอพบพยัคฆ์พหลยง	ก็ขยาดประลาตไกล
/*15๏ เนืองนองชนีนิกรทุก	รยะรุกขแลไสว
โหยหวนรำจวนจิตรพิไร	สุรศัพทอาจิณ
๏ กุญชรก็ชักคชพธู	จรสู่กระแสสินธุ์
เล่นน้ำและกล้ำอุทกกิน	ก็คะคล่ำณลำธาร
๏ หมู่เม่นละมั่งคณะระมาด	รดะดาษณดงดาร
เยียงผาและกาษรสราญ	ละเลาะภักษภุญชา
๏ อ้นตุ่นกระแตปะทะกระต่าย	จรร่ายภิรมยา
จิ้งจอกกะรอกนิกรวา	นรค่างสล้างราย
๏ เสนกังกระทั่งคณะชมด	จะร่ำหมดก็มากหลาย
ยังเหล่าทิชากรนิกาย	ก็อเนกณไพรวัน ฯ
๑๕๏ นิกรสกุณเนืองนันต์	สาลิกาพรรค์	กระลุมภู
๏ นิกรสกุณเค้ากู่	เขาขรมคู	และโคกม้า
๏ นิกรสกุณคับคา	คุ่มตะขาบคลา	และคับแค
๏ นิกรสกุณลานแล	กดและกาแก	ก็ชุมกัน
๏ นิกรทวิชอัญชัน	แอ่นกระแวนวัน	ระวังไพร
๏ นิกรทวิชคล่ำไคล	คล้ากระสาไส้	และแซงแซว
๏ นิกรทวิชเค้าแมว	ทั้งกระทาแถว	กระทุงทอง
๏ นิกรทวิชเนืองนอง	เหยี่ยวและยางปอง	จะจิกปลา
๏ นิกรวิหคสัตวา	เบญจวรรณสา	รพัดมาน
๏ นิกรวิหครังนาน	ปลิงกระลิงลาน	และคลิ้งโคลง
/*16๏ นิกรวิหคเค้าโมง	ยูงก็ยาตรโยง	มยูรมวญ
๏ นิกรวิหคนางนวล	เหล่าอิลุ้มรวน	พระยาลอ
๏ สกุณนิกรเคล้าคลอ	เอี้ยงและออกออ	อรัญญิก
๏ สกุณนิกรนกพริก	อีกพระหิดหงส์	และค้อนหอย
๏ สกุณนิกรเลื่อนลอย	ลมประเล่ห์คอย	ณคัคณานต์
๏ สกุณนิกรสำราญ	ชมพระสมภาร	พระภูมินทร์
๏ นฤปธจรแหล่งสินธุ์	โสมนัสจิน	ตปรีดี
๏ ประลุณนิคมะวัฒกี	เทียบประทับที่	ฤทันนาน ฯ
๑๖๏ ช่างไม้ได้ทราบข่าวสาร	สมเด็จภูบาล
บพิตรประพาสมาดล
๏ ต่างคลามาเฝ้ายุคล	บัวบาทจุมพล
ผู้เจ้าธเรศเขตต์ขัณฑ์
๏ กราบทูลถามประสงค์ทรงธรรม์	ซึ่งสู้เสด็จครร
ไลลุณแหล่งแห่งสถาน
๏ ราชามีราโชงการ	เรามาเพื่อสาร
เศวตหัตถาชาไนย
๏ โดยมีประสงค์จงใจ	จักใคร่ได้ไป
เปนศรีบุเรศรรมยา
๏ ช่างไม้ไป่ขัดอัชฌา	สัยราชปราถนา
ประนีประนอมพร้อมกัน
/*17๏ ทูลถวายคชลักษณ์ลาวัณย์	เปนราชคำนัน
คำนับในเบื้องบาทางค์
๏ แต่กเรนทรรัตน์ขัดขวาง	ทำท่วงทีอาง
ขนางบ่ยอมพร้อมใจ
๏ เหตุมานมนัสนึกตรึกใน	ชนโกวาทไพ
บูลย์ยิ่งบ่หย่อนผ่อนปรน
๏ ไม่สละละหน้าที่ตน	อันสนองคุณคน
โดยคำบิดรสอนมา
๏ เว้นแต่ผู้มีคุณา	ธิกแก่บิดา
โดยรับประโยชน์อย่างยง
๏ จึงทำท่วงทีทนง	ดื้อดึงขึงคง
บ่ยอมให้ขับครรไล
๏ บัดนเรนทโรงการขานไข	เหตุผลกลใด
หัสดินบ่ยินยอมจร
๏ หัตถาจารย์ทูลภูธร	โดยนัยอนุสร
ก็ทราบธุลีบาทา
๏ ธประสาทราชทรัพย์นับมา	หกแสนกหา
ปณะอำนวยวัฒกี
๏ หนึ่งนั้นพรรณพัสตรรูจี	หลากอย่างต่างสี
ประสิทธิ์ทั้งฝ่ายชายหญิง
/*18๏ กระนั้นสารเศวตยังประวิง	ดูดุจท้วงติง
บเต้าบตามความประสงค์
๏ จึงประทานธนสารจำนง	เปนเบี้ยเลี้ยงจง
จำหน่ายจำแนกแจกปัน
๏ แก่ทารกทั่วตัวกัน	เสร็จคชจึงครร
ไลโดยเสด็จบดีศวร
๏ จากมาอาลัยรัญจวน	ครโหยครหวน
จะเหินจะห่างร้างไกล
๏ เหลียวดูหมู่เด็กครุ่นไป	ระทมตรมใจ
ก็จำบำราศคลาศคลา
๏ พรหมทัตขัติยราชา	ท้าวแสนหรรษา
ภิรมย์สำเริงหฤทัย
๏ คลาเคลื่อนพหลพลไกร	โดยคงคาลัย
ก็ลุบุรีรมย์สถาน ฯ
๑๔๏ ปางนั้นนเรศรวริน	ทรปิ่นภุดาธาร
ปรารภเริ่มดำริหการ	จะฉลองเฉลิมขวัญ
๏ สมโภชคเชนทรประเสริฐ	สิริเลิดวิไลวรรณ
สั่งหมู่อมาตย์นิกรสรร	คสฤษดิ์พิธีกรรม
๏ ตกแต่งตำแหน่งคชสถิต	ยพิจิตรผจงทำ
มาฬกอลงกฎประจำ	นิจกาลสถานเทา
/*19๏ แท่นที่ธำรงสริรองค์	ก็ประจงประเจิดเพรา
เบญพาศจลุงฉลุเฉลา	รุจิเรขอุไรพรรณ
๏ เพดานประดิษฐ์วิจิตรวัต	ถเศวตวิเศษสรรค์
หลากล้วนลิขิตวิวิธยัน	ตรเลขสลับราย
๏ พ่างพื้นพเนกสยนะยล	ฤระคนระคายกาย
ปูลาดสอาดสุขสบาย	บมิมีธุลีปน
๏ แต่งทั้งนิเวศน์บวรธา	นิยราชะทุกหน
ทุกแห่งตำแหน่งนครมณ	ฑลโรจนากร
๏ สองฟากวิถีถลขนัด	ธุชฉัตรสลับสลอน
รายเรียงเฉวียงสดำละตอน	พิศเพลินเจริญใจ
๏ ถึงวันมหามหุติวา	ระจะคลาขบวนไคล
แหนแห่พระคชยศวิไล	จรรอบพระพารา
๏ สมเด็จบดินทรบพิตร	ธสถิตณพลับพลา
ดาดาษอมาตยคณา	กรก้มประนมกร
๏ นานาคณาบุรุษนา	ริยมาสโมสร
คอยบงขบวนคชบวร	จรผ้ายถวายตัว
๏ เซงแซ่กระแสสรจำนรรจ์	หฤหรรษแย้มหัว
เบิกบานสราญฤทยมัว	ดำริห์มุ่งจะเมิลมอง
๏ ตราบเท่ากระทั่งคณะพลา	กรมาก็สมปอง
ช้างม้ารถาณิกละกอง	สุรเดชกระเดื่องดาล ฯ
/*20๑๕๏ พลคชคชเชี่ยวชาญ	เชิงประยุทธหาญ	ฤห่อนหนี
๏ พลคชคชฤทธี	โถมทลวงตี	อรินนาศ
๏ พลคชคชสามารถ	มือผจญกาจ	ฉกรรจ์พอ
๏ พลคชคชเถลิงสอ	สารกระลึงขอ	และโตมร
๏ พลหยหยราญรอน	ล่มมล้างบร	บทนทาน
๏ พลหยหยห้าวหาญ	เหิมณรงค์ราญ	ฤย่อใคร
๏ พลหยหยชาญไชย	เดชะเกรียงไกร	ณกลางสมร
๏ พลหยหยเริงรอน	หัตถทายศร	แสดงฤทธิ์
๏ พลรถรถอักนิษฐ	เดชะชาญชิต	ชโยดม
๏ พลรถรถน่าชม	เชิงจะยุทธสม	สมรรถอาจ
๏ พลรถรถเก่งกาจ	เชี่ยวชำนาญศาสตร์	ประสิทธิ์ครู
๏ พลรถรถเกรียวกรู	ถือธนูชู	เฉลิมไชย
๏ พลบทจรแลไสว	ดูคะคล่ำใน	สถลมารค
๏ พลบทจรหลายหลาก	ล้วนสกรรจ์อยาก	จะยงยุทธ
๏ พลบทจรเอิกอุตม์	แล่นจรัลรุด	ฤเสียขบวน
๏ พลบทจรทั้งมวญ	เทิดกุทัณฑ์ทวน	และหอกตาว ฯ
๑๑๏ ส่ำศัพทแสนยา	กรมาก็มี่ฉาว
ลั่นเลื่อนสเทือนราว	พสุธาจะทำลาย
๏ ถับถึงกเรนทร์ราช	ยุรยาตระผาดผาย
ท่ามกลางกระบวนราย	พลห้อมสพร้อมมา
/*21๏ มีนางกรีนำ	ประจำโดยดำแหน่งคลา
พร้อมคนประคองภา	ชนะภักษภุญช์ตาม
๏ สำหรับประดับยศ	คชไกรวิไลงาม
คู่แห่ก็แลหลาม	สรหล้างสลับกัน
๏ ดั้งดาบกำซาบโต	มรโล่ห์และโกทัณฑ์
ง้าวทวนธนูขรร	คคทาก็เทิดธาร
๏ โสภาคชาภรณ์	มหิศรประสิทธิ์สาร
โสภิตประกิจกาญ	จนะแก้วพะแพร้วพราย
๏ พู่กรรณกระสันโสต	ก็วิโรจมเลืองฉาย
ล้วนจามรีราย	รจิตรกอปรจงกล
๏ ข่ายทองระรองไร	วรำไพสุโสภณ
ตาดปกตะพองยล	ก็รยับสลับพรรณ
๏ ดาวมาศสอาดเอก	รจเรขรังสรรค์
กำราลตระการวรร	ณจรัสและรัตคน
๏ พานพักตร์ชนักแร่ง	รยะแย่งกระวิลสน
ขลู่คำวรำพน	และรัดพลุกวลัยราย
๏ สีทองก็แพรวแพรว	และแสงแก้วก็พรายพราย
พร่างพร่างรพีฉาย	พะแพร้วแพร้วเข้าแก้วตา
๏ แห่สารประทักษิณ	นครินทราชา
ผาดผายณกายพา	หิรรอบบุรีรมย์
/*22๏ จึงนำเศวตกุญ	ชรสุนทโรดม
สู่โรงอร่ามสม	ยศเลิดประเสริฐดี
๏ จัดแจงจะสมโภช	คชโสตถิ์เกษมศรี
สุขสมภิรมย์ปรี	ดิเสถียรจำเนียรกาล ฯ
๒๘๏ โหราหาฤกษ์
กะเกณฑ์กันเอิก	เกริกฤานาน
รีบรัดบัตรหมาย	รายตามพนักงาน
ผู้คนอลหม่าน	มาตระเตรียมกัน
๏ บายศรีแก้วทอง
หิรัญเรืองรอง	เร่งรัดจัดสรรค์
แว่นเวียนเทียนไชย	แต่งไว้ครบครัน
กระแจะจวงจันทน์	จุณเจิมบรรจง
๏ ชุมทิชาชาตี์
เผ่าพงศกมลาสน์	ผู้เลอหลังหงส์
ทั้งโหราจารย์	ชาญฤกษ์ยามยง
เสนามาตย์วง	แวดล้อมพร้อมกัน
๏ ครั้นลุศุภฤกษ์
ราชครูให้เบิก	แว่นเวียนด้วยพลัน
ประโคมพิณพาทย์	นฤนาทนี่นัน
สังข์แตรแซ่ซั้น	บันฦๅบรรเลง
๏ คำรบห้ารอบ
ต้องตามระบอบ	บังคับแต่เพรง
จุณเจิมพระคช	โดยบทลเบง
เฉลิมไชยชเวง	หวังสวัสดิ์วัฒนา
๏ ทำขวัญเสร็จแล้ว
ทั้งผองผ่องแผ้ว	ภิรมย์หรรษา
มีมหรศพ	ครบเจ็ดทิวา
สมโภชพระยา	เศวตวรวรรณ
/*23๏ มีโขนละคอน
รบำรำฟ้อน	ตามแบบแต่บรรพ์
มีทั้งหุ่นหนัง	ตั้งจอประชัน
ประกวดอวดกัน	ขันแข่งฝีมือ
๏ หญิงชายประชา
เดินไขว่ไปมา	พูดจาอึงอื้อ
ดูเล่นเปนสุข	สนุกทุกมื้อ
นายไพร่ไม่ถือ	ต่างเที่ยวพัวพัน
๏ ครั้นเสร็จสมโภช
ปรีดาปราโมทย์	มนัสทรงธรรม์
เสด็จสู่นิวาศ	คชราชนิรันตร์
จนคุ้นเคยกัน	กับแก้วกุญชร
๏ แม้พระประพาส
แห่งใดไป่คลาศ	เคลื่อนคลาอาทร
ย่อมยังพระคช	ยศไกรให้จร
ด้วยองค์อดิศร	สบสมัยเสมอมา
๏ ฝ่ายว่านาคินทร์
ภักดีภูบดินทร์	ดำรงสัตยา
นิสสัยซื่อตรง	จงรักหนักหนา
การเลี้ยงรักษา	แสนสดวกดาย
๏ ไม่พักล่ามแหล่ง
ทะมัดทะแมง	เหมือนช้างทั้งหลาย
อยู่ยังโรงตน	อย่างชนหญิงชาย
อยู่เหย้าสบาย	บ่ได้อาดูร
๏ ใครแม้เปนมิตร
ซื่อสัตย์สนิท	ในนเรสูร
กะรีดีต่อ	ไป่ก่อกรรมภูล
ต่างสุขสมบูรณ์	บ่เบียฬบีฑา
/*24๏ ใครเปนอมิตร
ในบาทบพิตร	ผู้ปิ่นประชา
คชคิดทำลาย	บ่หมายเมตตา
ด้วยกตัญญูสา	มิภักดิ์ทรงธรรม์
๏ สมเด็จภูวไนย
ทราบอัชฌาสัย	สุดแสนหฤหรรษ์
ยกย่องพระคช	ยิ่งยศใหญ่ครัน
เนาในฐานัน	ดรที่พระสหาย
๏ ร่วมทุกข์ร่วมสุข
กับท้าวไททุก	ค่ำเช้าเพรางาย
บ้านเมืองเรืองโรจน์	เกษมโสตถิ์สบาย
พระเกียรดิกำจาย	กำจรธาษตรี ฯ
๑๒๏ ประลุกาลสมัย	อธิไทธรณี
ศรราชธิบดี	ธจะได้วรบุตร
๏ ขณะสบศุภวา	ระวราธิกพุท
ธวรางกุรจุต	ติประจากจรลง
๏ ปฏิสนธิพระครรภ์	วรกัญญอนงค์
นุชเอกอรองค์	มหิษีมหิศร
๏ นฤเบนทรปรี	ดิฤดีอุปกร
บริหารพระอุทร	อรไทยนิรันตร์
๏ พระสนมพนิดา	คณนาธิอนันต์
ก็สโมสรกัน	กิจเกื้ออุปการ
๏ ขณะใกล้ทศมาส	อธิราชนฤบาล
ธประชวรบมินาน	ก็สวรรคคระไล
/*25๏ บมิทันจะดำรัส	วรอัตถไฉน
พระก็พรากสิริไอ	สุริเยศตระบัด
๏ วรราชอนงค์	วรวงศกษัตริย์
วรกัญญอมัจ	ก็พิลาปรำพรรณ ฯ
๑๙๏ โอ้โอ๋องค์นฤเบศร์ประเวศภวสวรรค์	ทิ้งข้าคณานันต์
อนาถ
๏ อกเอ๋ยเคยทศนานราธิปบขาด	ดังฤาพระบำราศ
คระไล
๏ โอ้โอ๋โพธิอุดมและร่มรวิไฉน	ร่มบารมีไท
ก็เทียบ
๏ อกเอ๋ยอัณณวเย็นและเปนสุขจะเปรียบ	กรุณท้าวก็ทำเนียบ
นที
๏ โอ้โอ๋ศิงขรขัณฑ์มหันตครุมี	คุณไทก็เทียมศี
ขเรศ
๏ อกเอ๋ยมาตุบิดรผดุงดนุชเมต	ตาแม้นธิเบศร์เลี้ยง
ดนู
๏ ดาวเดือนเลื่อนจรลับและกับอุบติบู	รพาภาคพระภูบาล
บกลับ
๏ โอ้โอ๋เราก็จะเปล่าเปลี่ยวหทยทับ	ถมทุกขคั่งคับ
บขาด
/*26๏ ต่างคนต่างก็กำสรดระทดจิตอนาถ	นองอัสสุชลหยาด
กระเซ็น
๏ แซ่เสียงโศกครหึมคะครึมสวนะเย็น	เยือกทั้งนิเวศน์เป็น
วิบัติ์
๏ สร่างเศร้าจึงมหิษีบดีศรดำรัส	ปฤกษาคณามัจ
จะมวญ
๏ เห็นชัดกัษณะนี้จะแจ้งคชบควร	ด้วยเสน่ห์นเรศวร
สนิท
๏ ถ้าทราบจักทุมนัสสหัสสจลจิตร	ชีวิตจะวอดวาย
บคง
๏ ต่างคิดปิดกิติศัพท์ระงับบมิประสงค์ สำแดงณมงคล
คชินทร์ ฯ
๑๖๏ ข่าวเศร้าเล่าทั่วธานินทร์	รั่วรู้รบิล
รบุรบือลือไป
๏ ลุโกศลราชท้าวไท	เห็นเหตุเลศนัย
ตระหนักตระแหน่แง่งาม
๏ ดำริห์ริเริ่มสงคราม	ชิงชัยในสนาม
จะโน้มจะน้าวด้าวแดน
๏ ตระบัดตรัสสั่งเตรียมแสน	ยาพ่างพลแมน
สมรรถแม่นมือประจัญ
/*27๏ ยาตรยังนคเรศเขตต์ขัณฑ์	พาราณสีอัน
อุดมสมบัติพัฒนา
๏ ตั้งค่ายรายรอบพารา	เรียงเรียดโยธา
อธึกเพียบภูวดล
๏ โกศลสุรราชเรืองรณ	คือนายกพล
บพิตรสถิตเปนประธาน
๏ ชาวเมืองเรื่องรู้ฤๅนาน	รีบรัดจัดการ
ระวังระไวไพรี
๏ แล้วแถลงแจ้งข้อคดี	ดลแด่ภูมี
ศรราชผู้ราชดัสกร
๏ ว่าองค์อัคราชบังอร	ทรงคัพโภทร
ก็ถ้วนณทศมาศา
๏ โหรพยากรณ์แก้วกัลยา	จะประสูติวรรา
โชรสกำหนดสัตตวาร
๏ ขอรอพอสมภพกาล	แม้เปนกุมาร
ก็หมายประจญรณรอน
๏ ผิวเปนบุตรีศรีสมร	ยอมมอบนคร
ให้ขาดแก่ราชอริน
๏ จึงโกศลผู้ภูมินทร์	เห็นพร้อมยอมยิน
บ่ขืนบ่ขัดทัดทาน ฯ
/*28๒๑๏ ในวันครบสับดวารกาล	กษณมหุติวาร
องคนงคราญ	ประชวรครรภ์
๏ สมภพบรมโพธิสัตวอัน	อธิกวรมหันต์
มหาคุณานันต์	เฉลิมไชย
๏ ฝูงชนร่าเริงประเทิงใจ	บมิจลภิตภัย
ขาดขยาดใน	คณามิตร
๏ จึงถวายนามาภิธัยคิด	ดำริประดิฐประสิทธิ์
ว่าอลีนจิต	ตกุมาร
๏ จัดกันสรรพื้นพหลหาญ	จรปะทะอริราญ
รบฤทันนาน	ก็ถอยมา
๏ เหตุขาดปราศผู้มหานา	ยกพลสุรสา
มรรถขจัดพา	ลไพรี
๏ อำมาตย์ทูลราชเทพี	พลบุรบมิมี
หาญจะราวี	อรินภัย
๏ หนักแน่นแกลนเกลือกปราไชย	ผิวตริวินิศจัย
เห็นก็ควรไข	เศวตสาร
๏ ให้ทราบเรื่องไทธราธาร	ธนิรชนมกาล
ทั้งพระกุมาร	ประสูติมา
๏ ปัจจามิตรติดนครธา	นิยพหละคณา
เนกจะรบรา	ฤทานทน
/*29๏ ขอพึ่งซึ่งอานุภาพพล	คชอุตมอนนต์
ช่วยบำบัดรณ	บำราศไป ฯ
๑๔๏ ปางองค์อนงค์นุชสุดา	สวนาสนองไข
เห็นชอบระบอบยุบลไน	ดำริมาตย์ฉลาดทูล
๏ อ่าองค์อลงกฏพระโอ	รสราชนเรสูร
เถลิงไสยนาสนะจรูญ	อดิเรกบรรจง
๏ ไพจิตรกระโจมทุกุลวัต	ถตระบัดก็เชิญลง
จากเหมพิมานพิมลมง	คลราชเรือนจันทน์
๏ แวดล้อมสพร้อมประยุรวงศ์	และอนงคกำนัล
เถ้าแก่ชะแม่นิกรพรร	คอมาตย์ก็ดาษดา
๏ สมเด็จพระมาดรก็นำ	พระดนัยไคลคลา
มายังอลังกรณมา	ฬกราชกุญชร
๏ ถึงถับประทับบวรอา	สนะหน้าคเชนทร
เสาวนีย์สนองพจนกร	มธุถ้อยแถลงการ
๏ อ้าพ่อพิไลสริรลัก	ษณศักดิ์เศวตสาร
อาชานยาธิกอุฬาร	สุรฤทธิเกรียงไกร
๏ บัดนี้บดีศรนริศร์	ปิยมิตรสนิทใน
พ่อนั้นสวรรคตะคระไล	ณสถานพิมานแมน
๏ ข้านี้มิอาจพจนแพร่ง	ผิจะแจ้งก็กริ่งแกลน
เกลือกพ่อจะท้อหทยแสน	ทุมนัสพิบัติชนม์
๏ นี้คือพระโอรสนริน	ทรปิ่นธราดล
สมภพประสบขณะวิจล	อริจู่ประจันเมือง
๏ พลเราณรงค์บมิสมรรถ	จะขจัดริปูเปลือง
ไร้ผู้มหิทธิสุรเรือง	ก็บอาจจะเอาไชย
๏ การเปนฉะนี้และจะพิจา	รณะหาฤเห็นใคร
เห็นแต่เศวตคชวิไล	วรเดชกระเดื่องดิน
๏ ผู้มิตรสนิทณพระบิดา	ยุวราชะโฉมฉิน
จักช่วยบำราบคณะอริน	นฤราศคลาศคลา
๏ แม้ไม่ฉะนั้นคชประหาร	ชนมานกุมารา
อย่าให้พระหน่อวรชนา	ธิปเปนชเลยรณ
๏ นาคินทยินพจนนาง	ก็กระจ่างณเหตุผล
ทราบสิ้นรบิลบทยุบล	บมิอาจจะนิ่งนาน
๏ ช้อนเชิญพระองค์พระปิยเอา	รสเจ้าลำเพาพาล
ทูลเหนือศิโรตมอุฬาร	ก็พิลาปอาลัย
๏ โศกพลางก็วางยุวกษัตริย์	ณพระหัตถทรามวัย
จิตรจินต์ถวิลจะจรไป	และจะจับริปูมา ฯ
๑๒๏ คชคิดบมินาน	ก็ทยานจรคลา
มุขมุ่งณคณา	กรปวงปรปักษ์
๏ พลยุทธประนอม	สรพร้อมสรพรัก
จรตามคชลัก	ษณแล่นจรลี
๏ พระคเชนทรออก	ดลนอกพระบุรี
ก็กระทำสุรสี	หสำเนียงนฤนาท
/*31๏ อริยินก็ระย่อ	มนะท้อบมิกาจ
ภิตภัยประลาต	จรหลีกจรหลบ
๏ คชไกรจรตรง	ณพระองค์ธรภพ
ประลุช่องชยสบ	ก็กระสันพระสกนธ์
๏ จรสู่นคริน	ทรถิ่นคชดล
ชนชาวบุรยล	ก็คะเคียดมนะคิด
๏ จะกระทำทุฐปลง	ชิวองคอมิตร
ก็กระชั้นจรชิด	กรแกว่งศสตรา
๏ พลดาบก็ประดัง	พลดั้งก็ประดา
พลหอกก็ถลา	พลแหลนก็ถลัน
๏ พระเศรวตวรกุญ	ชรสุนทรกัน
บมิให้พลขัน	ธกระทำชิวฆาฏ
๏ คชวางวรองค์	ณพระบงกชบาท
วรโอรสราช	ยุพเยาวกุมาร
๏ กิริยาดุจวาท	อนุสาสนสาร
ณอรินนฤบาล	บมิให้ธประมาท
๏ พระกุมารผิวเยา	วก็เผ่าอภิชาติ์
ธก็ควรอภิวาท	มละเว้นทุฐการ ฯ
๑๑๏ โกศลประจักษ์แจ้ง	นยแห่งเศวตสาร
ผ่องไสฤทัยดาล	อภิรมย์นิยมยิน
/*32๏ ยอมขึ้นบขืนขัด	อนุมัตินาคินทร์
ลาคืนณแดนดิน	ภพด้าวบร้าวราน
๏ เสี้ยนเศิกก็เลิกขาด	บมิอาจจะอวดหาญ
ด้วยเดชะสมภาร	ชินพงศทรงไชย
๏ สากลกษัตริย์พร้อม	ก็ประนอมประณตใน
สมเด็จพระหน่อไท	ธิบดินทร์นรินทร
๏ ครั้นเยาวราชา	ชนมายุถาวร
นานมาประชากร	ก็ประสิทธิ์มไหศวรรย์
๏ เปนปิ่นชนินทร์นาถ	อธิราชธำรงธรรม์
ธำรงธเรศขัณ	ฑสิมาสถาพร
๏ ทรงนามอลีนจิต	ตนริศร์วเรศร
เฉลิมหล้านรากร	กิติก้องธราดล
๏ ปรีดิ์เปรมเกษมสุข	นิรทุกขทุกหน
ทุกแห่งตำแหน่งมณ	ฑลรัฏฐกาสี ฯ
๑๖๏ เรื่องราวกล่าวข้อคดี	โดยเค้าคัมภีร์
ทุกกะนิบาตบรรยาย
๏ แจกแจงแสดงพจน์ภิปราย	เฉลยอรรถอธิบาย
ยุบลคติกตัญญู
๏ ช้างป่วยชนช่วยเอ็นดู	อุปถัมภ์ค้ำชู
บำบัดพยาธิเอาบุญ
/*33๏ ช้างนั้นกตัญญูรู้คุณ	คนเกื้อเจือจุน
จึงอยู่ให้ใช้การงาน
๏ จนชราแล้วให้เศวตสาร	ผู้บุตรรับภาร
ธุระทุกอย่างต่างตน
๏ ส่วนสารเศวตวรรณวิมล	รู้คุณบิตุยล
ตามเยี่ยงบ่หย่อนผ่อนคลาย
๏ กทั่งธำรงที่พระสหาย	แห่งราชฤาวาย
วิริยสนองคุณนรินทร์
๏ มีศึกมาสู่ธานินทร์	คชรู้รบิล
ก็ช่วยบำบัดตัดเข็ญ
๏ เหือดหายวายร้อนลำเค็ญ	สมกับที่เป็น
ตำแหน่งประเสริฐเลิดสาร
๏ บ้านเมืองเรืองโรจน์สำราญ	ชุมชนชื่นบาน
ทั่วเขตต์ประเทศมณฑล
๏ แต่ช้างยังรู้คุณคน	คติควรยล
เยี่ยงอย่างกอบกัตเวที
๏ เปนบุตรควรรฦกตรึกตรี	รู้คุณชนนี
ชนกถนอมเลี้ยงดู
๏ เปนศิษย์ควรคิดคุณครู	อาจารย์เอาธู
รกิจเกื้ออุปการ
/*34๏ เปนข้าฝ่าลอองบทมาลย์	แห่งเจ้าจอมปราณ
ควรมั่นใจรักภักดี
๏ กตัญญูคู่กัตเวที	รู้คุณท่านมี
ควรตั้งจิตรปองสนองคุณ
๏ สมเด็จพระมหาการุญ	ย่อมสรรเสริญบุญ
บุคคลผู้กอบกตัญญู
๏ ว่าประเสริฐเลิดเล่ห์รัตนู	ดมเกิดในภู
วดลละกลกลกัน
๏ จบสิ้นรบิลเบื้องบทฉันท์	ริร่ำรำพรรณ
พอได้เนื้อความตามบท
๏ อัญขยมกรมหมื่นกวีพจน์	สุปรีชาเพียรรจ
จเรขฉันท์สรรค์สาร
๏ เฉลิมพระเกียรติยศบทมาลย์	พระมิ่งมหิบาล
บพิตรอุภัยภูวนาถ
๏ เปนปฐมสมเด็จพระบาท	ปิยมหาราช
เบญจมรัชธำรง
๏ พระบาทสมเด็จพระมง	กุฎเกตุธเรศทรง
ถวัลยรัชปัจจุบัน
๏ สององค์ทรงผดุงเผดิมสรรค์	ศิลปวิทยาพลัน
จรัสจรูญภูลทวี
/*35๏ ทั่ววราณาจักรเจริญมี	ผู้สบศิลปี
ประมวญก็มากหลากหลาย
๏ แม้ข้าบาทผู้บรรยาย	ฉันท์พจน์ภิปราย
ก็รับพระราชการุญ
๏ ในเบญจมรัชอดุลย์	พระเดชพระคุณ
พระป้องพระปกอุตมงค์
๏ ทรงพระกรุณาข้าพระองค์	ยามเยาวบ่ยง
ยิ่งวิทยาสาทร
๏ โปรดให้ไปสู่สถานสอน	ศึกษศิลปากร
ในสวนกุหลาบโรงเรียน
๏ สอบไล่สำเร็จเสร็จเพียร	ชัดชาญอ่านเขียน
ค่อยรู้ประสิทธิ์พิทยา
๏ ทั้งนี้เพราะพระกรุณา	จึงได้วิชา
เพื่อเลี้ยงชีพิตเนานาน
๏ แล้วโปรดให้รับราชการ	พระคุณประมาณ
ประมวญบ่ถ้วนถึงทัน
๏ เท่าถึงรัชกาลปัจจุบัน	ปิ่นภพไอศวรรย์
พระบาททรงพระกรุณา
๏ ชุบย้อมพร้อมทั้งยศถา	นาศักดิสมญา
ประสิทธิ์ประเสริฐเชิดชู
/*36๏ บํําเหน็จรางวัลพระภู	ธรทรงเอ็นดู
ก็โปรดประสาทสบสรรพ์
๏ พรระคุณพระพ้นรำพรรณ	อเนกอนันต์
เหนือเกล้าแห่งข้าบทมาลย์
๏ สรวมเดชไตรรัตน์โอฬาร	ยิ่งใหญ่ไพศาล
ประเสริฐกว่าสิ่งสากล
๏ อิกทั้งเทวราชฤทธิรณ	เรืองเดชานนต์
อเนกอำนาจมหิมา
๏ จุ่งได้พิทักษ์รักษา	สมเด็จภูวนา
ยกยอดสยามรามวงศ์
๏ เสวยสวัสดิ์วัฒนธำรง	สิริรัชยืนยง
ยิ่งยิ่งภิยโยยืนนาน
๏ พระเกียรติเกริกหล้าสุธาสถาน	พระเดชบันดาล
อรินบำราศขาดสูญ
๏ ทรงพระเกษมสุขสมบูรณ์	พิพัฒน์เพิ่มภูล
ทุกทุกทิพาราตรี
๏ รังสรรค์ฉันทพากย์พาที	สมัยรัชบดี
ศรราชดิเรกเอกอุตม์
๏ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎ	เกล้าเจ้าจอมอยุท
ธเยศธำรงทรงธรรม์
/*37๏ พุทธศักราชสองพัน	เศษสี่ร้อยบรร
จบห้าสิบเจ็ดเสร็จประสงค์
๏ ผิวคำเขินขาดปราชญ์บง	เห็นบกพร่องจง
อภัยโทษโปรดเทอญ ฯ