มหาชาติคำฉันท์ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา
คำนำ
พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บูรณานนท์) มาแจ้งความยังราชบัณฑิตยสภาว่า นางตุ้ย บรรจงสารวินิจ ศีตะจิตต์ จะทำการปลงศพสนองคุณเสวกตรี พระบรรจงสารวินิจ (เย็น ศีตะจิตต์) เปรียญ ผู้เป็นสามี ใคร่จะพิมพ์หนังสือเป็นของชำร่วยในเวลาพระราชทานเพลิงสักเรื่องหนึ่ง ขอให้เปนหนังสือที่พระบรรจงสารวินิจเคยอ่านถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็พระราชาภิรมย์นั้นเคยรับราชการในหอพระสมุดฯ มานาน ได้พบเห็นหนังสือในหอพระสมุดฯ มาก สามารถเลือกหาหนังสือให้เหมาะแก่งานได้ พระราชาภิรมย์จึงขออนุญาตพิมพ์หนังสือมหาชาติคำฉันท์ ซึ่งพระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ทรงพระนิพนธ์พิมพ์ประทานแจกในงานทรงบำเพ็ญพระกุศลฉลองพระชันษาครบ ๕๐ ปีบริบูรณ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔ เหตุใดพระราชาภิรมย์จึงเลือกหนังสือเรื่องนี้ พระราชาภิรมย์ชี้แจงว่า พระบรรจงสารวินิจเป็นผู้อ่านฉันท์ต่างๆ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเวลาทรงเครื่องใหญ่  มาตั้งแต่รัชชกาลที่ ๖ มหาชาติคำฉันท์ที่ขออนุญาตพิมพ์นี้พระบรรจงฯ ก็เคยอ่านถวาย และออกปากชมเนืองๆ ว่าเพราะมาก พระราชาภิรมย์เห็นว่าเป็นที่พอใจของผู้มรณะ จึงขออนุญาตพิมพ์
จริงอยู่ พระนิพนธ์กาพย์กลอนที่กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาทรงพระนิพนธ์ไว้ ไม่ฉะเพาะแต่มหาชาติคำฉันท์ที่พระบรรจงฯ ชม ถึงกาพย์กลอนอื่นๆ ที่ทรงพระนิพนธ์ไว้แม้แต่สมัยเมื่อพระชันษายังน้อย เช่นทรงแต่งโคลงกระทู้ประกวดกันลงในหนังสือวชิรญาณ ใครอ่านก็ออกปากชมว่าสำนวนหลักแหลม เคยได้รางวัลที่ ๑ ถึง ๕ ครั้ง ได้รางวัลที่ ๒ สี่ครั้ง แต่นั้นมาก็ปรากฎว่าเป็นกวีที่มีชื่อเสียง กรรมการราชบัณฑิตยสภาเห็นว่า ที่พระราชาภิรมย์ขออนุญาตพิมพ์มหาชาติคำฉันท์ของกรมหมื่นกวี ฯ นั้นชอบแล้ว ด้วยตรงอัธยาศัยของผู้มรณะอย่าง ๑ ด้วยเป็นหนังสือดียังไม่แพร่หลายเพราะทรงพิมพ์ครั้งก่อนฉะเพาะประทานญาติมิตรอย่างเงียบๆ แม้หอพระสมุดเองก็มีอยู่แต่เล่มเดียวอย่าง ๑ จึงอนุญาตให้พิมพ์เป็นครั้งที่ ๒ ในสมุดเล่มนี้
อนึ่งเจ้าภาพได้เรียงประวัติของผู้มรณะส่งมาขอให้พิมพ์ไว้เป็นที่ระลึกด้วย จึงได้พิมพ์ไว้ต่อท้ายคำนำนี้
ราชบัณฑิตยสภาขออนุโมทนาในกุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพงานศพพระบรรจงสารวินิจได้บำเพ็ญเป็นปัตติทานมัย อาศัยกตัญญุตตาธรรมเป็นที่ตั้ง ขอผลแห่งกุศลนี้จงบันดาลสุขวิบากให้สำเร็จแด่ผู้มรณะ สมควรแก่คติอุปปัตินั้นๆ เทอญ
<ดำรงราชานุภาพ>
นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๘ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๗๒
เสวกตรี พระบรรจงสารวินิจ เย็น ศีตะจิตต์ (เปรียญ)
พ.ศ. ๒๔๑๗-๒๔๗๑
ประวัติ
เสวกตรี พระบรรจงสารวินิจ (เย็น ศีตะจิตต์) เปรียญ ๔ ประโยค เกิดที่ตำบลท้ายบ้านในคลองปากน้ำ จังหวัดสมุทรปราการ เมื่อวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๑๗ ตรงกับวันแรม ๒ ค่ำ เดือน ๑๒ ปีจอ เป็นบุตร นายทองดี และ นางเสม ศีตะจิตต์
พออายุได้ ๑๒ ปี ได้เข้าเรียนภาษาไทยและภาษาบาลีณสำนักโรงเรียนวัดกลาง จังหวัดสมุทปราการ ต่อมา พ.ศ. ๒๔๓๖ ได้เข้ามาเรียนภาษาบาลีแลบวชอยู่ในสำนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ฤทธิ วัดอรุณราชวราราม จังหวัดธนบุรี จนอายุได้ ๒๓ ปี สอบไล่ได้ชั้นเปรียญ ๔ ประโยค แล้วได้ลาสิกขาบท เข้ารับราชการในกรมราชเลขาธิการ เมื่อวันที่ ๑ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๔๗ ต่อมา พ.ศ. ๒๔๕๓ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เป็นขุนทิพกะวี พ.ศ. ๒๔๕๔ ได้รับพระราชทานยศเป็นรองเสวกตรี และได้รับพระราชทานเหรียญราชรุจิทอง เหรียญรัตนาภรณ์ชั้นที่ ๕ ว.ป.ร. กับเหรียญพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พ.ศ. ๒๔๕๕ ได้รับพระราชทานตราวิจิตราภรณ์มงกุฎสยามชั้นที่ ๕ กับเข็มข้าหลวงเดิม พ.ศ. ๒๔๕๖ ได้รับพระราชทานเหรียญที่ระลึกในงานเฉลิมพระชนม์พรรษาสมเด็จพระพันปีหลวงพระชนมายุครบ ๕๐ ปี พ.ศ. ๒๔๕๗ ได้รับพระราชทานยศเป็นรองเสวกโท พ.ศ. ๒๔๕๘ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เป็นหลวงทิพกระวี พ.ศ. ๒๔๖๐ ได้รับพระราชทานยศเป็นรองเสวกเอก พ.ศ. ๒๔๖๓ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์เป็นพระบรรจงสารวินิจ พ.ศ. ๒๔๖๔ ได้รับพระราชทานยศเป็นเสวกตรี พ.ศ. ๒๔๖๖ ได้รับพระราชทานตราเบญจมาภรณ์ช้างเผือก ชั้นที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๖๘ ได้รับพระราชทานเหรียญบรมราชาภิเษกเงิน (รัชชกาลที่ ๗) พ.ศ. ๒๔๗๐ ได้รับพระราชทานแหนบทองพระบรมนามาภิไธยย่อ ป.ป.ร. พร้อมด้วยสายสร้อยชั้นที่ ๒ กับจัตุรถาภรณ์มงกุฎสยาม
พระบรรจงสารวินิจได้ทำการสมรสกับนางสาวเนย บุตรีนายพุ่ม เมื่อพ.ศ. ๒๔๔๖ และนางเนยได้วายชนม์เสียเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ มีบุตรด้วยกัน ๒ คน คือ
๑. นายดาบอุ่น ศีตะจิตต์
๒. นายต่วน ศีตะจิตต์
ต่อมา พ.ศ. ๒๔๖๑ ได้ทำการสมรสกับ นางสาวตุ้ย บุรณะนนท์ บุตรีหลวงอัมพิลพิทักษ์เขตร เกิดบุตร์และธิดาด้วยกัน ๕ คน คือ
๑. เด็กหญิงกานดา ศีตะจิตต์
๒. เด็กชายจินดา ศีตะจิตต์
๓. เด็กชายโสภณ ศีตะจิตต์
๔. เด็กชายสุพรรณ ศีตะจิตต์
๕. เด็กหญิงลาวัน ศีตะจิตต์
พระบรรจงสารวินิจได้ป่วยเป็นโรคลำไส้พิการ แพทย์ไทยและต่างประเทศได้รักษาพยาบาลอย่างเต็มความสามารถ แต่อาการของโรคนั้นกลับทวีขึ้นเป็นลำดับ จนถึงวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๗๑ พระบรรจงสารวินิจก็วายชนม์ด้วยโรคนั้น ณที่ศิริราชพยาบาล คำณวนอายุได้ ๕๕ ปี
พระบรรจงสารวินิจเป็นผู้ที่ตั้งอยู่ในสัมมาปฏิบัติ และมีความอดทน ความเพียร ความประพฤติและเมตตากรุณาโอบอ้อมอารีเป็นที่รักใคร่และนับถือแก่บรรดาวงศ์ญาติและมิตรสหายทั้งปวง เมื่อมาด่วยวายชนม์เสียฉะนี้ ย่อมเป็นที่น่าอาลัยอย่างยิ่ง
ในที่สุดนี้ นางตุ้ย บรรจงสารวินิจ ผู้เป็นภริยากับบุตร์ธิดาได้บำเพ็ญกุศลอุทิศให้แก่พระบรรจงสารวินิจเนืองๆ จนกระทั่งถึงวันพระราชทานเพลิง
มหาชาติคำฉันท์ สังเขป
/*1๑๔๏ น้อมกายถวายกรประณต
บทรัชพระทศพล
ทรงคุณกรุณนิกรชน
นำประเวศศิวาไลย
๏ นบเนาวโลกุตรธรรม
อดิเรกวรำไพ
ส่องสัตว์สว่างกมลใส
บริสุทธิสันดาน
๏ เคารพพระสงฆ์อริยสา
วกะองคจอมอารย์
ปวงบาปและเบญจพิธมาร
ก็บำราศบราคิน
๏ บังคมบรมยุคลบาท
นฤนารถสยามินทร์
เดชานุภาพนฤบดิน
ทรกั้งกำบังภัย
๏ ขาดเข็ญและเป็นสุขประเทิง
ก็สำเริงสำราญใจ
ทั่วหน้านรานิกรใน
บุรรัฐบร้อนรน
๏ หนึ่งข้าก็นบบทชนก
ชนิกาคุณานนต์
เกิดเกล้าและเฝ้าธุระทำวล
บริรักษ์บรู้วาย
๏ วันทาพระอาจริยอัน
อนุสาสนบรรยาย
สิ่งเขลาก็เบาเพราะธธิบาย
และประจักษ์วิชาการ
๏ จักเริ่มนิพนธ์พจนฉันท์
ดำริสรรค์แสดงสาร
เวสสันตรชาฏกะตำนาน
นิติบรรพบรรยาย
/*2๏ แรกเริ่มประเดิมประดิฐรัง
ก็จะพลั้งจะพลาดหลาย
บทบาทจะคลาดคณะจะคลาย
ลหุครูจะดูเขิน
๏ แห่งใดวิการวิกลโทษ
ธิรโปรดอภัยเทอญ
สรวมสวัสดิวัฒนจเริญ
สุขภาพสถาพร ๚
---
๑๖๏ กัณฑ์ต้นขนานนามกร
เรียกกัณฑ์ทศพร
นิพนธ์ยุบลไขขาน

๏ ปางหลังครั้งพระพิชิตมาร
เสด็จสู่สถาน
สถิตย์พระญาติวงศา

๏ ยังกรุงกบิลพัสดุ์พารา
พระองค์ทรงปา
ฏิหารมหัศจรรย์ครัน

๏ ทำลายทฤษฐิประยูรพัน
ธุพงศาอัน
กระด้างก็ดับกลับหาย

๏ สักยกระษัตริย์ทั้งหลาย
ชวนกันถวาย
อภิวาทพระศาสดาจารย์

๏ ฝนโบกขรพรรษ์บันดาล
ปวัตนาการ
ตกลงณแหล่งสมาคม

๏ พระสงฆ์สองหมื่นชื่นชม
ว่าแต่ปฐม
กาลก่อนบ่ห่อนเห็นมี

๏ กัษณนั้นสมเด็จชินสีห์
มีพุทธพาที
ว่าโบกขรพรรษธารา

/*3๏ ปางก่อนก็เคยมีมา
ตรัสแล้วพระนา
ยกเจ้าก็ทรงดุษณี

๏ ส่ำสงฆ์สาวกมากมี
ใคร่ทราบคดี
ก็ทูลอาราธนาพลัน

๏ สมเด็จสรรเพชญ์ก็บัณ
ฑูรเทศน์เวสสัน
ตรชาฎกโดยพิศดาร

๏ เริ่มต้นแต่องค์นงคราญ
ผุสดีเยาวมาลย์
มหิษีพระเจ้าสญไชย

๏ ผู้เสวยสวรรยาธิปไดย
ณกรุงพิไช
ยเชตุดรธานี

๏ เดิมเป็นธิดาภูมี
เมืองพันธุมดี
นามท้าวพันธุมขัติยา

๏ นางถวายจุณจันทน์บูชา
สมเด็จศาสดา
พระวิปัสสิทรงญาณ

๏ แล้วตั้งมโนปณิธาน
ขอเป็นพุทธมาร
ดรในอนาคตสมัย

๏ ภายหลังบังอรได้ไป
อุบัติอยู่ใน
สวรรค์ชั้นดาวดึงษา

๏ เป็นมหิษีองค์อินทรา
ผู้เป็นเทวา
ธิราชตลอดสองสวรรค์

/*4๏ เมื่อบุพนิมิตรเกิดบัน
ดาลแด่เทวกัญ
ญาผุสดีศรีสมร

๏ เป็นเหตุจะจุติจร
จากเมืองอมร
สุทัศนเทพธานี

๏ สมเด็จสุชัมบดี
พามิ่งมหิษี
ไปสู่นันทวโนทยาน

๏ สถิตย์เหนือทิพอาศน์โอฬาร
พลางเอื้อนโองการ
จักอวยพระพรเทพี

๏ เอกองค์นงนุชผุสดี
ทูลแก่โกสีย์
ขอรับพระพรสิบประการ

๏ บัดนั้นองค์ท้าวมัฆวาน
ก็โปรดประทาน
ทศพรให้สมจินดา ๚

---
๑๙๏ ที่สองกัณฑ์หิมวันต์ประพันธพจนา

สักกินทชายา
ยุพิน
๏ รับพรแล้วพนิดานิราสุรบุริน

ทรทิพพิมานอินทร์
อุบัติ
๏ เป็นเอกอัครธิดานราธิปกระษัตริย์

เจ้าจอมจุธามัท
ธราช
๏ ปยูรญาติวงศถวายพระนามะกรนาฎ

ผุสดีพิมลมาศ
สุดา
๏ ครั้นนางเจริญวยวัฒน์สวัสดีชนมา

สิบหกพระพรรษา
บคลาด
๏ ได้เป็นอัครมหิษีบดีศวรนารถ

สญไชยมหาราช
นรินทร์
๏ ผู้ผ่านไอสุริยรัชธำรงปรถพิน

กรุงสีวิธานีน
ชนิศร์
๏ มีเอกโอรสราชพิลาศบวรกฤษ

ฎาเกริกณทศทิศ
ขจร
/*5๏ นามเวสสันตรองค์พระวงศชินวร

สมเด็จบิดรให้
ภิเษก
๏ กับองค์มัทรีวรศรีสุลักษณดิเรก

เป็นปิ่นไผทเอก
อุดม
๏ ภูมินทร์มีวรบุตรพิสุทธิ์พิสิฐสม

ชาลีนิยมนาม
กุมาร
๏ หนึ่งแก้วกัณหชินาขนิษฐ์นุชขนาน

นามราชธิดามาลย์
พิมล
๏ มีสารเศวตสุวลักษณ์วิไลยวรสกนธ์

เป็นราชะพาหน
บดี
๏ ให้นามปัจจยนาคสุภาคยกรี

เกิดคู่พระบารมี
มหิศร์
๏ สมเด็จหน่อชินวงศ์ธทรงวรอุทิศ

อวยทานะเนืองนิจ
นิรันดร์
๏ ตั้งโรงทานะสถานประทานพิพิธพรรณ

พัสตราและภัตรอัน
อุฬาร
๏ ปางนั้นปวงนรชาวกลิงคบุรดาล

ทุพภิกขภัยพาน
พิบัติ
๏ วัสโสทกบมิตกบดีศรกระษัตริย์

ผู้ผ่านกลิงค์รัฐ
บุรี
๏ ตรัสใช้ให้คณะอัฐพราหมณจรลี

สู่สีวิธานี
บนาน
๏ ทูลขอปัจจยนาคเศวตบวรสาร

เอกอัครยานพา
หนาศน์
๏ องค์พุทธังกุรวงศ์ก็ทรงพระอนุญาต

ยกช้างประสาททวย
ทิชา
๏ แลกสัพพัญญุตญาณณกาลภวอนา

คตด้วยพระทานบา
รมี
๏ ดินฟ้าสาครขัณฑ์ยุคันธรคิรี

ไหวหวั่นสนั่นนี
รโฆษ
๏ ชาวเมืองทราบคชทานก็มานมนะพิโรธ

ต่างต่างก็ยกโทษ
ธิเบศร์
๏ ขอให้สญชยราชพระบาทธนิรเทศ

โอรสนิราศเขตร
นคร
๏ สมเด็จมัทรีมหิษีวิสิฐวรสมร

ขอโดยเสด็จจร
จรัล
๏ จึงทูลแถลงณตำแหน่งพนัศพระหิมวันต์

ถวายแด่พระภรรดา
บดี
๏ หวังจักรองบทเรศประเวศวนะคิรี

โดยกัตะเวที
ธำรง ๚
---
/*6๑๑๏ ทานกัณฑ์คำรบสาม
ดำริตามฉบับตรง
ปางเอกอนงค์องค์
อคเรศลาวัณย์
๏ แจ้งว่าพระภูเบศร์
นิรเทศพระเวสสัน
ดรจากมไหศวรรย์
อุระนางก็พ่างพัง
๏ ทรงสีวิกากาญ
จนะยานก็จรยัง
ปราสาทพระลูกบัง
อรทรงพระโศกา
๏ โศกพลางพระนางเจ้า
จรเฝ้าพระภรรดา
ขอโทษพระลูกยา
บมิได้ก็อาดูร
๏ กลับคืนตำหนักจันทน์
ก็รำพรรณพิไรพูน
เทวษรักวรางกูร
ทวิราชกระษัตรา
๏ สาวสรรค์กำนัลนาฎ
วรบาทบรีจา
ริกรู้ก็เร่งอา
ดุรร่ำกำสรวลศัลย์
๏ พอรุ่งรำไพเยี่ยม
จรเหลี่ยมศิขรขัณฑ์
สมเด็จพระเวสสัน
ดรออกณโรงทาน
๏ เนืองแน่นคณามาตย์
สหะชาติทวยหาญ
หมอบเฝ้าพระภูบาล
ประจำตามตำแหน่งตน
๏ ท้าวเธอบำเพ็ญทาน
ธนสารไหรญ
เสื้อผ้าผลาผล
สุปโภชนาหาร
๑ แล้วท้าวธยกสัต
ตะสดกมหาทาน
คือรถและคชสาร
และดุรงคโคนม
/*7๏ ทาสาและทาสี
และสตรีกำดัดชม
ล้วนนางสุรางค์สม
ศุภลักษณ์พิไลยตา
๏ ครบสิ่งละเจ็ดร้อย
ก็ประกาศนิกรยา
จกพรรณิพกมา
และประสาทพระราชทาน
๏ เสร็จแล้วบพิตรชวน
พระดไนยนงคราญ
สู่ราชนิวาศฐาน
ชนกาธิราชา
๏ บังคมบรมบาท
บิตุราชทูลลา
พลางทรงพระโศกา
ดุรร่ำพิไรครวญ
๏ สญไชยราชา
สวนาก็รัญจวน
เร่าร้อนฤทัยชวน
สุณิสาสุดามาลย์
๏ ให้เนานิเวศน์วัง
ดุจดังบุราณกาล
เอกองคนงคราญ
บมิอยู่จะสู้ไป
๏ ท้าวเธอดำรัสขอ
วรภาคิไนยไท
มัทรีพระทรามวัย
ก็มิอาจนุญาตถวาย
๏ สมเด็จพระทรงยศ
ก็ระทดฤทัยหลาย
ร่ำรักพระหลานสาย
นยเนตรสองรา
๏ โอบองคทรงจุม
พิตพักตร์พระนัดดา
พลางซบพระพักตรา
ปริเทวนาการ
๏ สี่องค์ก็ทูลลา
จรมานิวาศฐาน
สมเด็จพระราชมาร
ดรแล้วก็โศกา
/*8๏ ครวญคร่ำรำพรรณทูล
บทมูลและทูลลา
ฝ่ายองค์พระมารดา
ก็ระทดฤทัยไท
๏ โศกศัลย์รำพรรณสั่ง
และประสิทธิพรไชย
พูนเพิ่มพิพัฒน์ใน
จตุราชกระษัตรา
๏ ครั้นกาลอรุณรุ่ง
รวิพุ่งณภูผา
สี่องค์ก็ทรงอา
ภรณล้วนจะชวนชม
๏ ทรงรถอร่ามทอง
ดุจล่องจะลอยลม
มวญมาตโยดม
สหชาติโยธา
๏ ส่งเสด็จบดินทร
จรจากพระพารา
เนืองแน่นคณายา
จกะนั่งณริมทาง
๏ แก้วแหวนพระโปรยไป
สละให้ประชาพลาง
สั่งแสนสุเสนาง
คกระลับกุรุงไกร
๏ ปางนั้นพระชินวงศ์
ธจะบงบุรีไท
ฝ่ายมิ่งมโนมัย
ก็กระลับรถามา
๏ ตรงต่อนครเขตร
นฤเบศร์ก็บัญชา
ชวนองค์อนงค์นา
ริยยลพระมณฑีร์
๏ ปรางค์แก้วประกอบกาญ
จนแลมเลืองสี
อร่ามรัตนรูจี
รุจิเรขวราภา
๏ ดูที่สถิตย์องค์
บิตุรงคมาตา
เนาเหมพิมานมหา
คฤหาศนหอทอง
/*9๏ ดูทั้งตำหนักจัน
ทนะพรรณเรืองรอง
จักไกลมิได้คลอง
ธก็ทรงพระอาลัย
๏ ชมพลางพระชักรถ
มรกฎกระลับไป
สี่พราหมณขอไห
ยะพระองค์ก็อวยพลัน
๏ พราหมณ์หนึ่งก็มาขอ
วรรถอุไรวรรณ
สมเด็จพระเวสสัน
ดรท้าวก็อวยทาน
๏ พลางชวนพระนวลนง
นุชองค์สุดามาลย์
อุ้มสองกุมารปาน
หทเยศประเวศจร ๚
---
๑๔๏ ที่สี่ประพันธ์วนะปเวศ์
แนะนิเทศอุทาหรณ์
ปางองค์พระวงศชินวร
และพระอัครเทพี
๏ สององคอุ้มพระปิยโอ
รสราชจรัลลี
ลาล่วงมหานครสี
วิประเวศวนาดร
๏ มวญแมนณแดนพนะพนา
ลยสาทราทร
ช่วยย่นวิถีทุรศะตอน
รยะไพรก็ใกล้ครัน
๏ วันหนึ่งก็ถึงนครมา
ตุละรัฏฐด้วยพลัน
สี่องคบ่ายบทจรัล
จรพักณศาลา
๏ นานานรานิกรชาว
จิตรัฏฐพารา
ได้เห็นก็เป็นธุระมนา
ทรทูลแถลงสาร
๏ แด่จอมจุธาธิปนริน
ทรปิ่นภุดาธาร
หกหมื่นกระษัตริย์สวนะมาน
มนะเศร้าเสด็จมา
/*10๏ เฝ้าองค์พระพงศ์พิชิตมาร
ณสถานะศาลา
ต่างน้อมประณตบทนรา
ธิปแล้วก็ทูลถาม
๏ สมเด็จบดินทรธบัณ
ฑูรซั้นแสดงความ
แต่ต้นตลอดบิตุประณาม
นิรพรากประจากจร
๏ เจตราชบดีศรสดับ
สุรศัพท์นเรศร
จึงคิดจะสู่วรนคร
สิวิรัฏฐไพศาล
๏ เฝ้าองค์พระสญชยนรินทร์
ธิปปิ่นประชาบาล
งอนง้อและขออภยทาน
อธิกรณโทษา
๏ แม้ท้าวธทรงพระอนุญาต
ก็จะเชิญเสด็จคลา
กลับคืนบุรีภิรมยา
ดุจเดิมจะดูงาม
๏ ฝ่ายองค์พระพงศภควันต์
ก็บผันบผ่อนตาม
ซ้ำตรัสภิปรายพจนปราม
บมิให้คระไลทูล
๏ เจตราชมิสมกมลหมาย
ก็ถวายมไหสูรย์
เจตรัฏฐพิพัฒน์พิบุลพูน
ธนโภชนาหาร
๏ สมเด็จชินังกุรพระองค์
บประสงค์ศฤงคาร
พอรุ่งพีโรจสุริยฉาน
ก็อำลาคระไลจร
๏ เจตราชกระษัตริย์สุริยวงศ์
จรส่งบดีศร
ชี้แนววนันดรศิขร
รยะทางถวายไท
๏ แล้วตั้งวเนจรบุรุษ
บริบาลทวารไพร
นามเจตบุตรผรุสใจ
ทรหดคำแหงหาญ
/*11๏ ป้องกันภยันตรพิบัติ
จตุขัตติยาบาล
เสร็จสรรพก็กลับบุรสถาน
จิตรัฏฐสวัสดี
๏ ทั้งสี่กระษัตริย์สุรเสด็จ
จรโดยพนาลี
จวบจวนจะดลดำบลศี
ขรวงกสมญา
๏ ร้อนอาศน์สุชัมปดิสุเรน
ทรเทพธบัญชา
สั่งเวศุกรรมะจรมา
นฤมิตวนาศรม
๏ พร้อมเครื่องอิสีบริษการ
และสถานะจงกรม
เรียบรุกขรื่นรสภิรม
ยจรุงเจริญใจ
๏ สำเร็จสุโรรสก็คืน
สุรภพพิมานไชย
ทั้งสี่กระษัตริย์สุรคระไล
ประลุวังกภูผา
๏ ทอดทัศน์พระอัสสมะบรม
นฤเบนทร์ก็ปรีดา
พลางเปลื้องปิลันทนวรา
ภรณทรงผนวชไพร
๏ สมเด็จพระอัครอรนง
นุชทั้งดไนยไท
เลื่อมใสประสาทกุศลไม
ยะก็บรรพชากร
๏ ทรงเพศผนวชพนศตา
ปละศีลสังวร
สำนักณอัสสมะอมร
นฤมิตประสิทธิ์ถวาย ๚
---
๒๘๏ ที่ห้าสาธก

ชื่อกัณฑ์ชูชก
บรรพแบบแยบคาย
ชูชกทชี
มีทองมากมาย
ไปฝากตายาย
ตระกูลทิชา
/*12๏ แล้วไปขอทาน

เที่ยวไปหึงนาน
ยังไม่กลับมา
ผัวเมียสองคน
ยากจนนักหนา
เอาทองของตา
ชูชกใช้สอย
๏ ครั้นชูชกมา

ทวงเอาธนา
โกรธาใช่น้อย
สองคนผัวเมีย
ละเหี่ยละห้อย
ต้องยกลูกน้อย
ให้แก่ทชี
๏ ฝ่ายเฒ่าชรา

พาอมิตดา
ไปบ้านทันที
เลี้ยงกันฉันเมีย
คลอเคลียถึงที่
นางรู้ภักดี
ปฏิบัติภัศดา
๏ จนชาวบ้านนั้น

เกิดทุบตีกัน
เพราะคิดฤษยา
นางพราหมณี
มากมีนักหนา
ชวนกันปริภา
สะแสร้งเศกสรร
๏ นางอมิตดา

โทโสโกรธา
กลับมาเรือนพลัน
แนะให้ตาเฒ่า
ไปเฝ้าจอมธรรม์
ธิเบศร์เวสสัน
ดรผ่านสีพี
๏ ขอราโชรส

สององค์ทรงยศ
มาเป็นทาสี
ชูชกตกลง
ตรงไปสีพี
ชาวเมืองไล่ตี
หนีออกอรัญ
๏ เข้าเขตรเจตบุตร

โกกะมิคลุทธ
เลี้ยวไล่พัลวัน
ชูชกทชี
วิ่งหนีตัวสั่น
ขึ้นรุกขรำพรรณ
คุณพระชินพงศ์
/*13๏ บัดนั้นนายพราน

เที่ยวตระเวนด่าน
ในแดนดอยดง
ได้ยินสำเนียง
เสียงเฒ่าทิชงค์
หลากจิตรพิศวง
ว่าเสียงอะไร
๏ ค่อยย่องเข้ามา

ยลเฒ่าทิชา
บนค่าคบไม้
จึงขึ้นธนู
ขู่เฒ่าทันใด
ว่าจักยิงให้
วอดวายชีวี
๏ ชูชกตกใจ

แต่ปัญญาไว
มุสาวาที
ว่าเป็นทูตา
มาแต่สีพี
จักจรคิรี
วงกฏสถาน
๏ เชิญพระลูกเจ้า

เสด็จคืนเข้า
ครอบครองศฤงคาร
เนสาทอาจอง
หลงเชื่อพจมาน
รับพฤฒาจารย์
ลงจากพฤกษา
๏ ทำปฏิสัณฐาร

ถ้อยคำอ่อนหวาน
ไพเราะห์นักหนา
รับเป็นผู้ชี้
วิถีลีลา
ให้เฒ่าชรา
จรัลครรไล ๚
---
๒๑๏ ที่หกสาธกแถลงไข
จุลวนวรไพ
จิตร์จำเริญใจ
จำเริญกรรณ
๏ ปางเจตบุตรพรานหฤาหรรษ์
มธุพจนรำพรรณ
เชิญทชีฉัน
ภุชาหาร
๏ จัดสรรของป่าประสาพราน
มธุรทกะตระการ
โอชะรสหวาน
และขาทราย
/*14๏ กำนัลแก่พราหมณะแล้วนาย วนจรอธิบาย

แนวพนัศหมาย
สำคัญพลัน
๏ เป็นอาทิ์คือคันธมาทน์บรร
พตะรสสุวคันธ์
เหตุประกอบพรร
ณพฤกษา
๏ แต่ล้วนทรงเสาวคนธา
ทศพิธคณนา
จับฤทัยพา
ภิรมย์ครัน
๏ จึงเรียกเขาคันธมาทน์อัน
ปฐมะมรคะครร
ไลสถานธรรม์
ธิเบศร
๏ ทรงสมญาเพสยันดร
นิรบวรนคร
เชตุดรจร
ประเวศดง
๏ สำนักอาศรมสถานวง
กฏะศิขรธำรง
เพศอิสีทรง
ผนวชไพร
๏ แล้วพรานพรรณาทุมาใน
พนศอุตมะไป
ทั้งสระสินธุ์ใส
สกุณวัน
๏ โดยสังเขปร่ำรำพรรรณพลัน
แนะทิชจรจรัล
สู่สำนักบรร
ณศาลา
๏ อัจจุตฤาษีสมัญญา
ผิวลุและวจนา
ถามพระสิทธา
ธโดยหวัง
๏ เห็นเธอจักบอกบมีบัง
ทวิชยุบลฟัง
ทางจะผาดผัง
ก็เจนใจ
/*15๏ โสมนัสลานายถเมินไพร
ก็บทจรคระไล
มุ่งกระมลไป
ประสบชี ๚
---
๑๕๏ รจนพจนพาที

สับดกัณฑ์มี
มหาวัน
๏ ทวิชทุพลผายผัน

ในพนาสัณฑ์
พนมไพร
๏ ดุจพนจรขานไข

ถึงสำนักไท
พระอัจจุต
๏ กมลรมยแสนสุด

ปีติสู่กุฏิ์
พระนักธรรม์
๏ ก็กระทำปณตะถามสรรพ์

ทุกขโรคัน
ตรายภัย
๏ อสรพิศมริ้นไร

เหลือบและยุงใน
วนาวาส
๏ นิกรสัตวสามารถ

พาฬพมฤคกาจ
ฉกรรจ์ฤทธิ์
๏ ทำบิฑะพระวรนักสิทธิ์

ลาบใกล้ชิด
ประการใด
๏ ผลทุมจรคลาไคล

แสวงณแห่งใด
พระอาจารย์
๏ พระอิสิพจนไขขาน

ทุกขภัยพาล
บพาธา
๏ ผลทุมจรลีลา

เที่ยวแสวงหา
ก็ง่ายครัน
๏ วริสิวจนะจำนรรจ์

เชิญทชีฉัน
ผลาหาร
๏ ทวิชสวนะวัจมาน

ขอบคุณาจารย์
มิทันหึง
๏ มธุรพจนถามถึง

สถานสำนึงองค์
พระทรงพรต
๏ อิศรวรชิโนรส

บัดพระดาบศ
สดับสาร
๏ กมลธตระอุเดือดดาล

ว่าทิชาจารย์
จะจรยาจน์
๏ อุภยวรดไนยนารถ

ไม่ฉนนราช
มเหษี
๏ อนิจทิชบปราณี

ช่างจะเห็นดี
ไฉนใด
/*16๏ ทวิชวจนะตอบไป

ว่าบหวังใจ
จะขอทาน
๏ เพราะมนะนุสรทรงญาณ

หมายจะพบพาน
พระจอมปราชญ์
๏ อิสิสวนะมุสาวาท

แห่งทชีชาติ์
ก็เชื่อฟัง
๏ ทิชก็สยนะอยู่ยัง

บัณณสาลัง
ณราตรี
๏ กษณะสุริยเรืองศรี

องค์มุนีพา
ทิชาจร
๏ ประลุณมรคกลางดอน

ทักขิณากร
ก็ชี้ทาง
๏ จะบทจรลุชีนาง

กูระราชพลาง
ก็พรรณา
๏ ศิขรและทุมสาขา

ทั้งสระธารา
และสัตว์ไพร
๏ นิกรสิหพยัคฆ์ใน

แนววนาลัย
ก็มากมี
๏ นิกรอัศวหัตถี

ในพนาลี
อเนกา
๏ นิกรสกุณนานา

ในพนาวา
ก็ครามครัน
๏ นิกรสัตวหลายพรรค์

นับอเนกนันต์
ณไพรสาณฑ์
๏ พจนธแนะนำพิศดาร

ชูชกาจารย์
ก็เจนจิตร์
๏ กมลรมยสมคิด

ลาพระนักสิทธิ์
คระไลไป ๚
---
๑๔๏ อัฐกัณฑ์พระคันถรจนา
จริยผูกนิพนธ์ไข
นามขานกุมารสวนะไพ
เราะหพากยสุนทร
๏ ปางนั้นทชีทวิชเพศ
ก็ประเวศวเนจร
เดิรโดยปะเทศทิศอุดร
ระยะโยชน์ประมาณมี
๏ ช่อฟ้าสุราศมะก็เห็น
ขณะเย็นและยินดี
แต่ใช่สมัยจะจรลี
ก็จำนอนณเนินผา
/*17๏ ราตรีทชีสยนะใน
บริเวณสุเรนทา
ศรมส่วนพระอัครบริจา
ริกเกศกระษัตรีย์
๏ ยามยากจะจากพระปิยบุตร
วรภาคยสองศรี
ม่อยลงก็ทรงสุปินะนี
มิตหลากประหลาดครัน
๏ ทูลถามพระสามิศก็ทราบ
ณกระแสสุบินอัน
ร้ายแต่ทำนายยุบลบัณ
ฑุรว่ามิเป็นไร
๏ รุ่งสางพระนางนุชก็ปลุก
วรบุตระสายใจ
ลาเภและพาอุภยไป
ณพระขัติยาศรม
๏ ทูลฝากณเบื้องบทนริน
ทรราชวโรดม
ฝากพลางก็อาดุรระทม
หทยางคพ่างภินท์
๏ นางร่ำรำพรรณพจนสั่ง
ปิยบุตระโฉมฉิน
อย่าคลาดพระบาทนฤบดิน
ทรเลยนะลูกยา
๏ สั่งพลางพระเนตรนุชก็นอง
นยนามพุธารา
กำสรดระทดฤทยสา
หสเหตุจะจำไกล
๏ จำเป็นก็จำจรประจาก
จรพรากพระหน่อไท
เพื่อหาผลาผละณไพร
ปฏิบัติพระสามี
๏ ชูชกก็ตื่นสยนะพลัน
และขมันขมีลี
ลาเฝ้าพระวงศ์ชินวรี
ศรราชสิทธา
๏ ทูลเทียบพระทัยนฤบดี
ดุจเบญจคงคา
เป็นที่พำนักนิจคณา
นรสัตวโลกีย์
/*18๏ พลางขอพระหน่อสุริยวงศ์
วรเชษฐชาลี
กัณหาชินาอนุชศรี
ศุภลักษณกัญญา
๏ ฝ่ายองค์ชินังกุรชนิน
ทรยินก็ปรีดา
ยอมให้อุภัยปิยยุพา
ดุจดังจำนงพราหมณ์
๏ แต่ให้ทชีทุพลรอ
พนิดาพงางาม
เพื่อโมทนากุศลยาม
ธจะมอบกุมารา
๏ เฒ่าทัดดำรัสนฤบดินทร์
บมิโดยพระบัญชา
เกรงเกลือกพระนางจะมิประสา
ทะจะเสื่อมประสงค์ไป
๏ สมเด็จบดินทรจำนรรจ์
ผิฉนั้นก็ตามใจ
จงพาทวีวรดไนย
จรยังพระอัยกา
๏ แม้ท้าวธทราบก็จะอำนวย
ธนไถ่พระนัดดา
ครามครันสุวรรณรชฎา
ก็จะรวยจะเหลือหลาย
๏ เฒ่าทูล “มิได้, จรมิได้”
ผิวไปก็หลังลาย
ท้าวเธอจะปลงกมลหมาย
ทิชลักพระหลานหลวง
๏ ลาภเสียและเมียนิก็จะด่า
บมิท่าจะเถียงท้วง
จำขอประทานอุภยดวง
ชิวรีบจรัลไป
๏ สองหน่อนรินทรสดับ
ก็สดุ้งฤทัยไหว
ชวนกันประลาศจรคระไล
ณสระเบญจโกเมศ
๏ วารีก็บังพระวรองค์
บุษบงก็บังเกศ
หวังว่าจะซ่อนพระบิตุเรศ
พฤฒิพราหมณ์เพราะความกลัว
/*19๏ ชูชกบยลยุพกุมา
ระกมลก็หม่นมัว
ตัดพ้อบแกลนวิบุลบัว
บทเรณุทรงธรรม์
๏ ท้าวยินผรุสบริภาษ
กำปนาทฤทัยพลัน
ตามรอยยุคลบทวลัญ
ชวรายุพาพาล
๏ ห่อนหึงก็ถึงตำบลโบก
ขรณีนทีธาร
แจ้งว่าชมัยวรกุมาร
ธสถิตย์ณธารา
๏ จึงตรัสประภาษพจนสุน
ทรเรียกพระลูกยา
เปรียบองค์พระโอรสธิดา
ดุจดังสเภายาน
๏ อันท้าวจะขนสัตวโลก
นิรโอฆสงสาร
ดลฝั่งอมัตะนฤพาน
ถิรสุขสถาพร
๏ สองราชวโรรสสดับ
สรศัพทสุนทร
ขึ้นมาประณตบทบวร
บิตุรงคทรงธรรม์
๏ สามขัตติยาดุรพิลาป
ปริเทวจาบัลย์
ท้าวเธอก็ปลอบดรุณขวัญ
นยเนตรสองศรี
๏ คาดค่าและพาวรปิโย
รสคือพระชาลี
กัณหาชินายุพวดี
จรดลณศาลา
๏ สถิตย์มุขพระอัสสมะประภาษ
พจนเรียกทิชามา
พลางหลั่งพระเต้าอุทกธา
ระประทานกุมารพลัน
๏ จอมปราชญ์ประกาศอธิษฐาน
ปิยบุตระทานอัน
อำนวยณยาจกะมหัล
ลกะพราหมณาจารย์
/*20๏ ขอจงประสิทธิ์สำฤทธิสร้อย
สรเพชุดาญาณ
เป็นองค์มุนินทร์พิชิตมาร
ดุจมุ่งกระมลปอง
๏ บัดนั้นก็เกิดจลวิจล
ณสกลพิภพผอง
ดินฟ้าและสาครคนอง
นฤนาทวะหวาดไหว
๏ ชูชกก็พาอุภยโอ
รสราชจรัลไป
ผูกพันกระสันยุพดไน
ยประทุษฐทุบตี
๏ สงสารพระหน่อวรนเร
ศรทรงพระโศกี
โหยหาพระราชะชนนี
ชลนัยน์ก็ไหลริน
๏ ชวนกันรำพรรณพจนสั่ง
สุรเทพยเทวินทร์
ช่วยบอกพระมารดรบดิน
ทรรีบจรัลตาม
๏ นานาคณานิกรเท
วะสดับก็วับหวาม
สงสารกุมารตรุณงาม
อุระเพียงจะภินท์พัง
๏ สนธยาทิพากรก็ลับ
ศิขเรศพนมรัง
พราหมณ์พาพระราชะวรอัง
กุรผ่านทวารไพร ๚
---
๒๘๏ ที่เก้านามมี

เรียกกัณฑ์มัทรี
บาลีขานไข
ฝ่ายเฒ่าทิชา
พาสองหน่อไท
ดำเนิรโดยใน
มรรคาอารัญ
๏ สององค์ทรงโศก

กำสรดวิโยค
ครวญคร่ำรำพรรณ
มวญแมนแดนดง
แสนสงสารครัน
จึงปฤกษากัน
จะทำกลใด
/*21๏ แม้นพระมัทรี

บังอรจรลี
กลับมาจากไพร
ไม่เห็นหน่อนาถ
สุดสวาทขาดใจ
จักหาจักให้
ไม่คิดชีวา
๏ ฝ่ายไทเทวราช

ผู้มีอำนาจ
จึงบ่งบัญชา
สั่งเทพสามองค์
อันทรงศักดา
ให้นิมิตกา
ยาด้วยฤทธี
๏ เป็นสีหราช

สองเสือฉกาจ
สกัดวิถี
พระอรทรามวัย
อย่าให้จรลี
ต่อค่ำราตรี
จึงให้ไคลคลา
๏ ทวยเทพทั้งสาม

รับคำทำตาม
เทวราชบัญชา
ปางองค์มัทรี
เทพีลีลา
หาผลพฤกษา
ที่ในไพรสณฑ์
๏ บังเกิดอัศจรรย์

มิ่งไม้หลายพรรณ
ที่เป็นพวงผล
กลับกลายเป็นดอก
ออกช่อชอบกล
แปดทิศมืดมน
เกิดเข็ญเป็นลาง
๏ องค์อรแจ่มจันทร์

เห็นเหตุสํคัญ
เสียวสั่นสรรพางค์
จึงเก็บผลไม้
ตามได้แล้วนาง
ใส่กระเช้าพลาง
เสด็จด่วนมา
๏ จวบสีห์เสือสัตว์

ทั้งสามสกัด
กางกั้นมรรคา
เทพินทร์รำพึง
ถึงพระลูกยา
พลางทรงโศกา
วอนขอวิถี
/*22๏ สามองค์อมร

ได้ฟังบังอร
ว่าวอนวาที
เห็นนองชลเนตร
สังเวชแสนทวี
จึงลุกจรลี
หลีกทางนางพลัน
๏ แจ่มแสงศศิธร

พระมิ่งสมร
รีบจรจรัล
ลุพระอาศรม
บรมนักธรรม์
พร่ำเพรียกเรียกขวัญ
ไนยเนตรสองรา
๏ ไม่เห็นลูกรัก

ทรวงนางพ่างหัก
ลดเลี้ยวเที่ยวหา
บพบโอรส
รันทดวิญญา
ทูลถามพระสา
มีไม่จำนรรจ์
๏ เอกองค์อัคเรศ

ยิ่งแสนเทวษ
ทวีจาบัลย์
พระโพธิสัตว์
จึงตรัสแก่กัญ
ญายกเหตุอัน
กลับค่ำนั้นมา
๏ ตัดพ้อเทพี

ในทางโลกีย์
ประหนึ่งหึงษา
องค์อัครนาริน
ยินพระบัญชา
ค่อยสร่างโศกา
ก้มเกล้าทูลสาร
๏ อ้างเหตุสวา

มิภักดิ์นั้นมา
ทูลมิ่งมหิบาล
หน่อพระชินสีห์
ไป่มีโองการ
ตอบต่อพจมาน
ทรงหยุดดุษณี
๏ เอกองค์นงนุช

ทรงกำสรดสุด
แสนศัลย์พันทวี
ทูลลาบัวบาท
พระราชสามี
เสด็จจรลี
ลดเลี้ยวเที่ยวหา
/*23๏ ทุกแห่งทุกหน
ทุกถิ่นตำบล
บริเวณวนา
สิ้นมรรควิถี
ที่นางลีลา
นับได้สิบห้า
โยชน์โดยนิยม

๏ ค้นคว้าหาจบ

บ่พานบ่พบ
ทั้งสองทรามชม
พระอรพธู
คืนสู่อาศรม
ยอกรบังคม
พระราชสามี
๏ สุดสิ้นพระแรง

สุดจักขืนแขง
ดำรงอินทรีย์
องค์อัครเทพินทร์
สิ้นสมปฤดี
ถึงวิสัญญี
สยบซบลง
๏ หน่อพระศาสดา

ทอดทัศนา
พระนุชอนงค์
สำคัญพระทัย
ว่าถึงทิวง
คตท้าวก็ทรง
กำสรดแสนทวี
๏ ครวญคร่ำรำพรรณ

พจนาจาบัลย์
ร่ำรักเทพี
ภายหลังท้าวไท
ได้สมปฤดี
แจ้งว่ามารศรี
ไม่ม้วยชนมาน
๏ จึงวักวารี

โสรจสรงลงที่
พระองค์นงคราญ
น้องท้าวก็ฟื้น
คืนสมประดีดาล
ประณตบทมาลย์
ถามถึงลูกยา
๏ พระโพธิสัตว์

โองการดำรัส
เล่าแก่กานดา
อันสองสุริวงศ์
พระทรงศรัทธา
ให้ทานทิชา
ไปแต่วันวาน
/*24๏ ให้องค์วนิดา

อนุโมทนา
ในปิยบุตรทาน
นงเยาว์เสาวนา
วรราโชงการ
พระทัยชื่นบาน
บริสุทธิศรัทธา
๏ ทศนัขประนม

น้อมศิโรดม
อนุโมทนา
พระทานบารมี
บดีภรรดา
โดยกระมลมา
โนชน้อมในทาน ฯ
---
๑๕๏ อมรนิกรมากมาน

เนานิวาศฐาน
สุราลัย
๏ อมรนิกรเนาใน

รุกข์พิมานไพร
พนาลี
๏ อมรนิกรมากมี

เนาณคิรี
ไศลหลวง
๏ อมรนิกรทั้งปวง

ทั้งสถิตย์สรวง
และไพรวัน
๏ กมลรมยชวนกัน

สาธุการสรร
เสริญทาน
๏ อมรนิกรชื่นบาน

ทิพสุมามาลย์
ก็โปรยลง
๏ บุชิตพระอรโฉมยง

มัทธราชวงศ์
กระษัตรีย์
๏ กษณพระนุชเทพี

โมทนาปี
ยบุตรทาน ๚
---
๑๖๏ ที่สิบโบราณาจารย์
ให้นามขนาน
ว่ากัณฑ์สักรบรรพบรรยาย

๏ ปางองค์ชินพงศ์เพริศพราย
กับอัคเรศสาย
สมรมิ่งมัทรี

๏ สององค์ก็ทรงเปรมปรีดิ์
ปราโมทย์ยินดี
ในมิ่งมกุฎบุตรทาน

/*25๏ ปางนั้นมเหสักข์มัฆวาน
ทรงจินตนาการ
รำพึงถึงหน่อพระชินสีห์

๏ วันวานสร้างทานบารมี
เสียสละบุตรี
บุตราให้ยาจกไป

๏ บังเกิดอัศจรรย์หวั่นไหว
ภายหน้าถ้าใคร
มาขอพระยอดกัลยา

๏ พระองค์ก็ทรงศรัทธา
จักอวยอรชา
เยศให้ดังใจจำนง

๏ จะเสวยทุกข์อยู่เอองค์
ผู้รองบาทบงสุ์
ที่จะปฏิบัติขัดแคลน

๏ จำกูจะจากเมืองแมน
จรสู่ดงแดน
เข้าขอพระยอดเยาวมาลย์

๏ แล้วจักคืนถวายภูบาล
ทั้งขอปฏิญาณ
อย่าให้อำนวยผู้ใด

๏ ครั้นแจ้งแสงสุริโยทัย
องค์ท้าวสหัสนัย
ก็แปรเป็นพราหมณ์พฤฒา

๏ ผายผันสู่บรรณศาลา
ค่อยยอบกายา
เข้าไปถวายอัญชลี

๏ ฉะเพาะพระบรมราชฤาษี
ทูลถามคดี
สุขทุกข์ที่ท้าวเนาไพร

/*26๏ ได้ช่องก็ขออรไทย
บัดนั้นทันใด
พระองค์ก็ทรงยินดี

๏ พลางหลั่งอุทกวารี
อำนวยมหิษี
เป็นสิทธิแก่พราหมณาจารย์

๏ แลกสร้อยสรรเพ็ชญ์โพธิญาณ
ในอนาคตกาล
โดยราชประสงค์ทรงธรรม์

๏ บังเกิดมหามหัศจรรย์
สกลโลกไกวัล
ไหวหวาดกัมปนาทโกลา

๏ วัชรินทรปิ่นเทพโมทนา
พลางถวายวรชา
ยาคืนพระองค์คงครอง

๏ แล้วท้าวเทวราชทูลฉลอง
ให้ทราบแก่สอง
กระษัตริย์ว่าเป็นปิ่นสวรรค์

๏ มาสู่พระองค์ทรงธรรม์
เพื่ออวยพรอัน
ประเสริฐประสิทธิ์นเรสูร

๏ ปางองค์พงศ์พุทธังกูร
สดับพจนพูน
ภิรมย์ฤทัยใสสานต์

๏ จึงขอวรพรแปดประการ
องค์ท้าวมัฆวาน
ก็อวยถวายภูมี

๏ ครั้นเสร็จสมเด็จสุชัมบดี
ลาบรมฤาษี
คืนสู่สถานทิพาลัย ฯ

---
๑๑๏ สิบเอ็ดมหาราช
พจนาดถ์แถลงไข
ปางเมื่อชมัยไท
อภิรมยยินดี
๏ ในอัฏฐพรอง
ควิเชียรปาณี
ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
นฤภัยพาธา
๏ ฝ่ายเฒ่าทชีชู
ชกะนำกุมารา
ดัดดั้นอรัญวา
รยะโยชนสัฏฐี
๏ สายัณห์ตระวันรอน
วนะดอนก็ดูพี
ฦกแส้สำเนียงผี
คะระหึมคะครึมคราง
๏ เรไรระหริ่งร้อง
เสนาะก้องสนั่นกลาง
ดงสีหเสือสาง
ก็คะนองลำพองโผน
๏ วานรชนีไพร
ก็เกาะไม้ยะยวบโยน
โอดโอยคระโหยโหน
สริรร้องรฦกผัว
๏ ชูชกก็ตกใจ
วนะภัยพิบัติกลัว
ขึ้นรุกขแต่ตัว
สติตั้งระวังภัย
๏ ส่วนสองกุมารนั้น
ทิชพันธนาใน
โคนไม้และให้ไส
ยนะเหนือปรัศวี
๏ ฝ่ายรุกขอารักษ์
ก็พิทักษสองศรี
ดังเช่นพระชนนี
ชนกาธิราชไท
๏ รุ่งเช้าทชีพา
พระกุมาระคลาไคล
สิบห้าทิวาไป
ประลุยังพระพารา
/*28๏ กรุงไกรพิไชยเชตุ์
นฤเบศร์ดำรัสหา
พราหมณ์เฒ่าและสองทา
รกะสู่พระโรงคัล
๏ ถามไต่และไถ่ภา
คินยจากทชีพลัน
จัดแจงจะเชิญขวัญ
ทวิราชกุมารา
๏ บายศรีสุวรรณสรรค์
และหิรัญรัตนา
ภาเพริศประเสริฐสา
ทรพร้อมพิบูลย์สรรพ์
๏ วงศาคณาราช
คณะมาตย์อเนกนันต์
เกลื่อนกลุ้มประชุมกัน
ณสถานพระโรงไท
๏ ได้ฤกษ์ปโรหิต
ชำนินิติศาสตรไสย
เบิกแว่นวิเชียรไช
ยประสิทธิ์สวัสดี
๏ ครบเบญจวารพลัน
กระแจะจันทน์ก็เจิมศรี
สรวมสองกระษัตรีย์
นฤทุกขพาธา
๏ สมโภชสำเร็จการ
นฤบาลธบัญชา
ถามถึงพระลูกยา
สุขทุกข์สถานใด
๏ ฟังถามพระชาลี
ธก็ทูลแถลงไข
ชนนีชนกไท
ทวิยากลำบากครัน
๏ ฟังทูลนรินทร
อนุสรพระลูกอัน
จากไกลมไหศวรรย์
ดำริรับกระลับมา
๏ สั่งเตรียมกระบวนพล
จตุรงคแสนยา
จอมราชจะยาตรา
ขณะสัปตวารกาล
/*29๏ ฝ่ายชูชกาจา
ริยภุญชนาหาร
โลภเหลือประมาณการ
ก็ประลัยชีวา
๏ ถึงวันคำรบเจ็ด
จะเสด็จจรัลคลา
เสนางคโยธา
พลรบก็ครบครัน
๏ สมเด็จพระสญไชย
อรไทยวิไลยวรรณ
สองหลานพระทรงธรรม์
จตุราชก็ยาตรา
๏ บัดชาวกลิงค์รัฏ
ฐนำปัจจยานา
เคนทร์คืนถวายรา
ชะก็ให้พระชาลี
๏ เป็นมัคคุเทศนา
ยกะทรงพระยากรี
เผือกผ่องพิสุทธิ์ศรี
นำเสด็จธลีลา
๏ สี่องคทรงชม
วนะพฤกษนานา
ชมเขาลำเนาธา
ระลหานสราญรมย์
๏ สาวสรรค์กำนัลนาง
พระสนมก็ชื่นชม
เมิลไม้ณไพรฉม
รสชื่นระรื่นใจ
๏ สมเด็จพระนักสิทธิ์
ธสถิตย์สถานใด
สี่องค์ก็ตรงไป
ประลุโดยจำนงพลัน ๚
---
๑๔๏ สิบสองละบองยุบลบท
วรพจน์รำพรรณสรรค์
สมญาก็ปรากฏะณกัณฑ์
ฉกระษัตริย์ธจัดวาง
๏ ฝ่ายว่าพระภาคินยเดิร
จตุรงคเสนางค์
นำเสด็จบพิตรอิศวรางค์
วรราชอัยกา
/*30๏ ไป่หึงก็ถึงตำบลสินธุ์
มุจลินทธารา
ให้หยุดกระบวนพยุห์พลา
กรตั้งตำหนักไพร
๏ เป็นที่ประทับนฤบดิน
ทรปิ่นธราลัย
ตั้งค่ายและรายคชและไห
ยก็สรรคกรรกง
๏ เสียงไหยรถคชพลา
กรก้องศิขรวง
กฎลั่นสนั่นพระชินพงศ์
สรดุ้งหทัยไหว
๏ หวาดว่าคณานิกรราช
ปรปักษปองภัย
รอนราญและผลาญบิตุรไท
ธิปม้วยมลายชนม์
๏ ตามมาเพราะมุ่งมนะพิฆาฏ
ชิวอาตม์และอีกคน
ตรึกพลางก็ชวนพระนฤมล
จรสู่ณภูผา
๏ ตรัสบอกพระมิ่งสมรบง
จตุรงคโยธา
ฝ่ายองค์อนงค์นุชสุดา
ก็ตระหนักประจักษ์ใจ
๏ ว่าชาวประชาพิชยเชตุ์
ยุพเรศก็ทูลไข
เห็นสมพระพรอมรไท
ธประสิทธิ์ประสาทสรรค์
๏ ฟังนางก็สร่างกมลเศร้า
จรเข้าสถิตย์บรรณ
ศาลาสมาธิจิตรอัน
บมิหวาดมิหวั่นไหว
๏ ปางปิ่นนรินทรนรา
ธิปองค์พระสญไชย
พร้อมเสวกากรคระไล
ประลุขัตติยาศรม
๏ ส่วนสองกระษัตริย์ก็อภิวาท
บิตุราชวโรดม
สมเด็จนเรนทรบรม
ชนกาก็อาดูร
/*31๏ ตรัสว่ามิควรทวิจะยาก
นิรจากมไหสูรย์
สามองค์ก็ทรงทุมนะพูน
ปริเทวนาการ
๏ สร่างโศกและสามสุรกระษัตริย์
ธดำรัสปฏิสัณฐาร
ถามสุขและทุกขภยะพาน
ขณะนั้นพระผุสดี
๏ เทพินทจินตนะคนึง
ขณะนี้กระษัตรีย์
ทั้งสามจะเสื่อมทุมนะมี
หฤทัยปรีดา
๏ ตรึกพลางพระนางนุชจรัล
ประลุบรรณศาลา
ส่วนองค์พระพงศ์ชินชนา
ธิปทั้งพระมัทรี
๏ ชวนกันประนมกรประณต
บทเรศพระชนนี
ปางนั้นนดานฤบดี
ธก็ด่วนเสด็จมา
๏ พร้อมด้วยกุมาระบริพาร
ลุสถานพระสิทธา
ฝ่ายองค์อนงควรดา
บศินีธทรงบง
๏ เสียวสั่นประหวั่นพระวรกาย
ธระสายระส่ำทรง
แล่นสุดพระแรงอรอนงค์
บมิรั้งมิรอรี
๏ สองหน่อนรินทรก็วิ่ง
จรกอดพระชนนี
ทั้งสามธเศร้ามนะทวี
สริรล้มสลบพลัน
๏ สมเด็จพระปู่และพระบิดา
และพระย่าก็โศกศัลย์
ลาลดระทดฤทยครัน
ธก็ถึงวิสัญญี
๏ แสนสาวสุรางค์คณะอนงค์
จตุรงคโยธี
ส่ำเสวกากรก็ดี
อุระซบสลบลง
/*32๏ สิ้นทั้งสถานบวรคัน
ธกุฎีคิรีวง
กฎที่สถิตย์อิศรพงศ์
วรเพสยันดร
๏ บัดนั้นก็เกิดจละวิจล
มหิดลและศิงขร
เนมินธร์อิสินธรก็คลอน
สรเทือนสท้านไหว
๏ ตลอดถึงพิภพพระสุรเชษฐ
และประเทศชลาลัย
ฝ่ายองค์สุเรนทร์อมรไท
ธิปเทพธบันดาล
๏ โบกขรพรรษพิรุณธา
ระปวัตนาการ
ในที่ประชุมชนสถาน
ฉกระษัตริย์และพงศา
๏ ต่างต่างก็ได้สติและฟื้น
สริรคืนกระลับมา
มวญนาฏอมาตยพลา
กรทั้งประชาชน
๏ หวาดหวั่นพะพรั่นพระสุวเดช
นฤเบศร์ณบัดดล
พรั่งพร้อมก็น้อมศิรนิมนต์
นฤปลาผนวชไพร
๏ สืบเสวยมไหลสุริยรา
ชะถวัลยฉัตรชัย
สีพีบุรีรตนไภ
ยะระงับและดับเข็ญ
๏ เป็นที่พำนักนิกรสัตว์
บุรรัฏฐร่มเย็น
เช้าค่ำก็ช่ำกมลเป็น
สุขภาพนิรันดร ๚
---
๒๘๏ สิบสามนามสรรค์

เรียกนครกัณฑ์
รจนาสาทร
ปางนั้นนฤเบศร์
พระเพสยันดร
ฟังประชากร
ทูลอาราธนา
/*33๏ ให้ทรงลาพรต

คืนครองพระยศ
ขัตติเยศราชา
จึงกราบทูลบาท
ปิตุราชนาถา
ปางบรรพ์ตัวข้า
เอารสยศยง
๏ ธำรงไอศวรรย์

โดยบททศธรรม์
ดังฤาพระองค์
กับชาวนคเรศ
เนียรเทศสู่ดง
บัดนี้จำนง
ให้ครองพารา
๏ ดูผิดสังเกต

ไม่ควรแก่เหตุ
อันเคืองขัดมา
สมเด็จบิตุรงค์
ทรงฟังพจนา
ตรัสปลอบลูกยา
บริยายรำพรรณ
๏ จนท้าวเธอรับ

จะเสด็จกลับ
คืนครองไอศวรรย์
โยธาสหชาติ
ประสาทหฤหรรษ์
ทูลเชิญทรงธรรม์
โสรจสรงคงคา
๏ บัดนั้นบพิตร

พระราชนักสิทธิ์
เสด็จสู่ศาลา
เปลื้องอิสีเพศ
ทรงเศวตภูษา
แล้วยุรยาตรา
ออกมุขอาศรม
๏ องค์พระบิดา

ก็ทรงราชา
ภิเษกบรม
เอกอัครโอรส
พระยศอุดม
ให้ครอบครองสม
บัติภพสีพี
๏ นั่งเหนือกองแก้ว

ประเสริฐเพริศแพร้ว
ไพโรจรูจี
ถวายมุทธา
ภิสิตวารี
อำนวยพรศรี
สวัสดิ์ถวายไท
/*34๑๒๏ วรเดชะพิชิต
วรฤทธิพิไชย
วรวรรณวิไลย
วรชนมจำเนียร
๏ วรศักดิสถิตย์
วรกิติเสถียร
ภยทุกขเกษียณ
นิรบาทนฤบาล
๏ จิรรัชปติฐา
ธรผาสุกสานต์
บุรรัฏฐสราญ
ภิยโยปดิทิน
๏ ชยศักดิประสิท
ธิบพิตรธิบดิน
ทรราชมหินทร์
ปรปักษประลัย
๒๘๏ ฝ่ายฝูงกัญญา

เชิญพระสุณิสา
มัทรีทรามวัย
ลาดาบสินี
เพศชีผนวชไพร
บัดนั้นภูวไนย
วรเวสสันดร
๏ ตรัสสั่งเสนี

นำเภรีตี
ประกาศราษฎร
ให้เล่นอานันท์
มหรศพขจร
ในเขตรศิงขร
เกริกก้องโกลา
๏ สมเด็จผุสดี

พระราชชนนี
ก็ส่งภูษา
ทั้งสรรพาภรณ์
บวรรจนา
ประทานสุณิสา
มัทรีศรีสมร
๏ สมเด็จสุดา

ประดับสรรพา
ภรณาลงกรณ์
สองสุรกระษัตริย์
ทรงขัตติยาภรณ์
เถลิงหลังกุญชร
พรั่งพร้อมพลไกร
/*35๏ แห่แหนภูบาล

สู่ขันธวาร
ที่ประทับไพร
องค์สญชยา
ธิราชเรืองไชย
พาพระดไนย
นัดดาสุดา
๏ แสนสุรโยธี

สิบสองอโขภิณี
ประพาสพนา
แล้วสั่งให้แต่ง
ตำแหน่งมรรคา
ประดับประดา
ราชวัติฉัตรธง
๏ โปรยปรายรายลาช

เม็ดพรรณผักกาด
สุมนะจำนง
เข้าสารหญ้าแพรก
แซกสรรบรรจง
เครื่องบูชายง
ยิ่งครบห้าประการ
๏ สำเร็จเสร็จสรรพ

ประดาประดับ
สถลสถาน
ทั้งหกกระษัตริย์
นิวัตนาการ
กลับจากไพรสานฑ์
คืนสู่ธานี
๏ พร้อมพวกพลขันธ์

แห่แหนแน่นนันต์
เกลื่อนกล่นวิถี
ยาตรวันละโยชน์
ข้ามโขดคิรี
หกสิบราตรี
กำหนดประมาณ
๏ ก็ถึงบุรี

นครสีพี
พิเศษไพศาล
หน่อพระศาสดา
มีราโชงการ
ให้ปล่อยดิรัจฉาน
ทุกพรรณนานา
๏ ครั้นยามราตรี

พระภูบดี
ถวิลจินดา
พรุ่งนี้ยาจก
พรรณิพกนานา
แจ้งว่าอาตมา
คืนสู่กรุงสถาน
/*36๏ จักมีปรีดา

แตกตื่นกันมา
รับพระราชทาน
จักทำฉันใด
จะได้ธนสาร
จำแนกแจกทาน
ให้มากดังใจ
๏ ก็ร้อนถึงอาศน์

องค์ท้าวเทวราช
ดาวดึงษาลัย
บันดาลห่าฝน
สัตตรัตนามัย
คือสุวรรณไห
รญแลมุกดา
๏ ประพาฬไพฑูริย์

มณีจำรูญ
จำรัสชิรา
ครบสัตตพิธรัตน์
ปวัติตกมา
ในสกลมหา
นคเรศพิศาล
๏ โปรดป่าวปวงชน

ให้มาคุ้ยขน
ไปตามต้องการ
เหลือแล้วขนไว้
ในพระคลังสถาน
ฝูงชนชื่นบาน
ทั่วทั้งธานี
๏ หน่อพระพิชิตมาร

บำเพ็ญสมภาร
สืบสร้างบารมี
ตราบเท่าพระชนม์
ร้อยยี่สิบปี
สมเด็จภูมี
สู่สวรรค์ครรไล
๏ เป็นสันดุสิต

เทวราชเรืองฤทธิ์
สถิตย์อยู่ใน
พิภพสวรรค์
ชั้นดุสิตไพ
บูลย์เพียบพูนไอ
สูรย์แสนศฤงคาร
๏ ครบสิบสามกัณฑ์

มหาเวสสันตร์
ชาฎกดำนาน
ย่นย่อพอได้
ความไม่พิศดาร
แรกริรังสาร
จำเป็นจำไป
/*37๏ อวสานพระชา
ฏกะภาสิตไข
ริประพันธ์บมิไพ
เราะหรสพจมาน
๏ บทใดผิวขัด
ธิรทัศนการ
นุเคราะห์เอาธุระภาร
ดำริเพิ่มพจนา
๏ ดุจเจิมจุณจันทน์
สุวคันธผกา
รสรื่นอุระพา
อภิรมยฤทัย
๏ นิรทุกข์นิรโศก
นิรโรคนิรภัย
นิรปัททวไกล
สริราตมะเทอญ ๚
---