พระอภัยมณี ๑ ReplaceSaraAm
คำนำ
พระอภัยมณี
ตอนที่ ๑
พระอภัยมณีกับศรีสุวรรณเรียนวิชา
๏ แต่ปางหลังยังมีกรุงกษัตริย์
สมมุติวงศ์ทรงนามท้าวสุทัศน์	ผ่านสมบัติรัตนานามธานี
อันกรุงไกรใหญ่ยาวสิบเก้าโยชน์	ภูเขาโขดเป็นกำแพงบุรีศรี
สะพรึบพร้อมไพร่ฟ้าประชาชี	ชาวบุรีหรรษาสถาวร
มีเอกองค์นงลักษณ์อัครราช	พระนางนาฏนามปทุมเกสร
สนมนางแสนสุรางคนิกร	ดังกินนรน่ารักลักขณา
มีโอรสสององค์ล้วนทรงลักษณ์	ประไพพักตร์เพียงเทพเลขา
ชื่ออภัยมณีเป็นพี่ยา	พึ่งแรกรุ่นชันษาสิบห้าปี
อันกุมารศรีสุวรรณนั้นเป็นน้อง	เนื้อดังทองนพคุณจำรูญศรี
พึ่งโสกันต์ชันษาสิบสามปี	พระชนนีรักใคร่ดังนัยนา
สมเด็จท้าวบิตุรงค์ดำรงราชย์	แสนสวาทลูกน้อยเสน่หา
จะเสกสองครองสมบัติขัตติยา	แต่วิชาสิ่งใดไม่ชำนาญ
จึงดำรัสเรียกพระโอรสราช	มาริมอาสน์แท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
พ่อจะแจ้งเจ้าจงจำคำโบราณ	อันชายชาญเชื้อกษัตริย์ขัตติยา
ย่อมพากเพียรเรียนไสยศาสตร์เวท	สิ่งวิเศษสืบเสาะแสวงหา
ได้ป้องกันอันตรายนครา	ตามกษัตริย์ขัตติยาอย่างโบราณ
พระลูกรักจักสืบวงศ์กษัตริย์	จงรีบรัดเสาะแสวงแห่งสถาน
หาทิศาปาโมกข์ชำนาญชาญ	เป็นอาจารย์พากเพียรเรียนวิชา ฯ
๏ บัดนั้นพี่น้องสองกษัตริย์	ประนมหัตถ์อภิวันท์ด้วยหรรษา
จึงทูลความตามจิตเจตนา	ลูกคิดมาจะประมาณก็นานครัน
หวังแสวงไปตำแหน่งสำนักปราชญ์	ซึ่งรู้สาตราเวทวิเศษขยัน
ก็สมจิตเหมือนลูกคิดทุกคืนวัน	พอแสงจันทร์แจ่มฟ้าจะลาจร
แล้วก้มกราบบิตุราชมาตุรงค์	ทั้งสององค์ลูบหลังแล้วสั่งสอน
จะเดินทางกลางป่าพนาดร	จงผันผ่อนตรึกจำคำโบราณ
จะพูดจาสารพัดบำหยัดยั้ง	จนลุกนั่งน้ำท่ากระยาหาร
แม้นหลับนอนผ่อนพ้นที่ภัยพาล	อดบันดาลโกรธขึ้งจึงสบาย
พระพี่น้องสององค์ทรงสดับ	เคารพรับบังคมด้วยสมหมาย
พระเชษฐาบัญชาชวนน้องชาย	มาสรงสายสาคเรศบนเตียงรอง
แล้วแต่งองค์สอดทรงเครื่องกษัตริย์	เนาวรัตน์เรืองศรีไม่มีสอง
แล้วลีลามาสถิตบนแท่นทอง	จนย่ำฆ้องสุริยนสนธยา
จึงชวนกันจรจรัลจากสถาน	ออกทวารเบื้องบูรพทิศา
ศศิธรจรแจ้งกระจ่างตา	ทั้งสองราเดินเรียงมาเคียงกัน ฯ
๏ ล่วงตำบลชนบทไปหลายบ้าน	เข้าดอนด่านแดนไพรพอไก่ขัน
เสียงเสือกวางกลางเนินพนมวัน	ให้หวั่นหวั่นวังเวงหวาดฤทัย
จนแสงทองรองเรืองอร่ามฟ้า	พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล
คณานกเริงร้องคะนองไพร	เสียงเรไรจักจั่นสนั่นเนิน
ทั้งสององค์เหนื่อยอ่อนเข้าผ่อนพัก	หยุดสำนักลำเนาภูเขาเขิน
ครั้นหายเหนื่อยเมื่อยล้าอุตส่าห์เดิน	พิศเพลินมิ่งไม้ในไพรวัน
บ้างผลิดอกออกผลพวงระย้า	ปีบจำปาสุกรมนมสวรรค์
พระอภัยมณีศรีสุวรรณ	ต่างชิงกันเก็บพลางตามทางมา
พระพี่เก็บกาหลงส่งให้น้อง	เดินประคองเคียงกันด้วยหรรษา
พระน้องเก็บมะลุลีให้พี่ยา	ทั้งสองราเดินดมแล้วชมเชย
เห็นมะม่วงพวงผลพึ่งสุกห่าม	ทำไม้ง่ามน้อยน้อยสอยเสวย
อร่อยหวานปานเปรียบรสนมเนย	อิ่มแล้วเลยล่วงทางมากลางดง
ครั้นสิ้นแสงสุริยาทิพากร	สำนักนอนเนินผาป่าระหง
ทั้งสองแสนเหนื่อยยากลำบากองค์	บาทบงสุ์บวมบอบระบมตรม
พระเชษฐาอาลัยถึงไอศวรรย์	กับกำนัลน้อยน้อยนางสนม
น้องคะนึงถึงพี่เลี้ยงแลนางนม	กับบรมบิตุเรศพระมารดา ฯ
๏ สิบห้าวันดั้นเดินในไพรสณฑ์	ถึงตำบลบ้านหนึ่งใหญ่หนักหนา
เรียกว่าบ้านจันตคามพราหมณ์พฤฒา	มีทิศาปาโมกข์อยู่สองคน
อาจารย์หนึ่งชำนาญในการยุทธ์	ถึงอาวุธซัดมาดั่งห่าฝน
รำกระบองป้องกันกายสกนธ์	รักษาตนมิให้ต้องคมศัสตรา
อาจารย์หนึ่งชำนาญในการปี่	ทั้งดีดสีแสนเสนาะเพราะหนักหนา
ผู้ใดฟังวังเวงในวิญญาณ์	เคลิ้มนิทราลืมกายดังวายปราณ
อันสองท่านราชครูนั้นอยู่ตึก	จดจารึกอักขราไว้หน้าบ้าน
เป็นข้อความตามมีวิชาการ	แสนชำนาญเลิศลบภพไตร
แม้ผู้ใดใครจะเรียนวิชามั่ง	จงอ่านหนังสือแจ้งแถลงไข
ถ้ามีทองแสนตำลึงมาถึงใจ	จึงจะได้ศึกษาวิชาการ ฯ
๏ วันนั้นพระอภัยมณีศรีสุวรรณ	จรจรัลเข้ามาถึงหน้าบ้าน
เห็นลิขิตปิดไว้กับใบทวาร	พระทรงอ่านแจ้งจิตในกิจจา
อันท่านครูอยู่ตึกตำแหน่งนี้	ฝีปากปี่เป่าเสนาะเพราะหนักหนา
จึงดำรัสตรัสแก่พระน้องยา	อันวิชาสิ่งนี้พี่ชอบใจ
แต่เที่ยวดูเสียให้รู้ทั้งย่านบ้าน	ท่านอาจารย์ยังจะมีอยู่ที่ไหน
ตรัสพลางย่างเยื้องครรไลไป	ถึงตึกใหญ่ที่ครูอยู่สำนัก
เห็นแผ่นผาจารึกลายลิขิต	เข้ายืนชิดอ่านดูรู้ประจักษ์
ท่านอาจารย์การกระบองก็คล่องนัก	ได้ทองหนักแสนตำลึงจึงได้เรียน
จึงบัญชาว่ากับพระน้องแก้ว	พ่อเห็นแล้วหรือที่ลายลิขิตเขียน
สองอาจารย์ปานดวงแก้ววิเชียร	เจ้ารักเรียนที่ท่านอาจารย์ใด
อนุชาว่าการกลศึก	น้องนี้นึกรักมาแต่ไหนไหน
ถ้าเรียนรู้รำกระบองได้ว่องไว	จะชิงชัยข้าศึกไม่นึกเกรง
พระเชษฐาว่าจริงแล้วเจ้าพี่	วิชามีแล้วใครไม่ข่มเหง
แต่ใจพี่นี้รักทางนักเลง	หมายว่าเพลงดนตรีนี้ดีจริง
ถึงการเล่นเป็นที่ประโลมโลก	ได้ดับโศกสูญหายทั้งชายหญิง
แต่ขัดสนจนจิตคิดประวิง	ด้วยทรัพย์สิ่งหนึ่งนี้ไม่มีมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณปัญญาฉลาดแหลม	จึงยิ้มแย้มเยื้อนตอบพระเชษฐา
ธำมรงค์เรือนมณีมีราคา	จะคิดค่าควรแสนตำลึงทอง
พอบูชาอาจารย์เอาต่างทรัพย์	เห็นจะรับสอนสั่งเราทั้งสอง
อันตัวน้องนี้จะอยู่ด้วยครูกระบอง	หัดให้คล่องเชี่ยวชาญชำนาญดี
ขอพระองค์จงเสด็จไปท้ายบ้าน	อยู่ศึกษาอาจารย์ข้างดีดสี
ครั้นเสร็จสมปรารถนาไม่ช้าที	จะตามพี่ไปหาที่อาจารย์
พระอภัยได้คิดถึงคำน้อง	ต่างยิ้มย่องปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เข้าหยุดยั้งสั่งเสียกันเสร็จการ	กลับไปหาอาจารย์ดังใจนึก
ศรีสุวรรณกุมารชาญฉลาด	ยุรยาตรเยื้องย่างมาข้างตึก
เห็นภูมิฐานเคหาโอฬารึก	ทั้งที่ฝึกสอนสานุศิษย์มี
มองเขม้นเห็นพราหมณ์พฤฒาเฒ่า	กระหมวดเกล้าเอนหลังนั่งเก้าอี้
ดูรูปร่างอย่างเยี่ยงพระโยคี	กระบองสี่ศอกวางไว้ข้างกาย
ก็แจ้งว่าอาจารย์เจ้าของตึก	เห็นสมนึกเหมือนจิตที่คิดหมาย
กระทั่งไอให้เสียงเป็นแยบคาย	แล้วก้มกายเข้าไปหาท่านอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์พรหมโบราณอาจารย์เฒ่า	เป็นพงศ์เผ่าพฤฒามหาศาล
ชำเลืองเนตรแลดูเห็นกุมาร	สีสัณฐานผุดผ่องดังทองทา
ดูแน่งน้อยรูปร่างเหมือนอย่างหุ่น	พึ่งแรกรุ่นน่ารักเป็นนักหนา
อร่ามเรืองเครื่องประดับระยับตา	ก็รู้ว่ากษัตริย์ขัตติย์วงศ์
จึงขยดลดเลื่อนลงนั่งใกล้	แล้วถามไถ่ข้อความตามประสงค์
มีธุระอะไรในใจจง	เจ้าจึงตรงมาหาจงว่าไป ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับเล่าแจ้งแถลงไข
พระบิดาข้าบำรุงซึ่งกรุงไกร	บัญชาให้เที่ยวหาวิชาการ
จึงดั้นเดินเนินป่ามาถึงนี่	พอเห็นมีอักขราอยู่หน้าบ้าน
รู้ว่าท่านพฤฒาเป็นอาจารย์	ขอประทานพากเพียรเรียนวิชา
แต่โปรดเกล้าคราวมาข้ายากแค้น	อันทองแสนตำลึงนั้นไม่ทันหา
ธำมรงค์เรือนมณีฉันมีมา	ตีราคาควรแสนตำลึงทอง
แล้วถอดแหวนวงน้อยที่ก้อยขวา	ให้พฤฒาทดแทนคุณสนอง
ตาพราหมณ์เฒ่าเอาสำลีประชีรอง	ขอดประคองไว้ในผมให้สมควร
แล้วไต่ถามนามวงศ์ถึงพงศา	สนทนาปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
อยู่เคหาตาพราหมณ์ไม่ลามลวน	ครั้นค่ำชวนหน่อไทเข้าไสยา
ถึงยามดึกฝึกสอนในการยุทธ์	เพลงอาวุธดาบดั้งให้ตั้งท่า
กระบองกระบี่ถี่ถ้วนทุกวิชา	ค่อยศึกษาตั้งใจจะให้ดี ฯ
๏ ฝ่ายเชษฐามาถึงที่ท้ายบ้าน	ก็เข้าหาอาจารย์ที่ดีดสี
เอาธำมรงค์ทรงนิ้วดัชนี	ให้พราหมณ์ตีค่าแสนตำลึงทอง ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าพินทพราหมณ์รามราช	แสนสวาทรักใคร่มิได้หมอง
ให้ข้าไทใช้สอยคอยประคอง	เข้าในห้องหัดเพลงบรรเลงพิณ
แล้วพาไปยอดเขาให้เป่าปี่	ที่อย่างดีสิ่งใดก็ได้สิ้น
แต่เสือช้างกลางไพรถ้าได้ยิน	ก็ลืมกินน้ำหญ้าเข้ามาฟัง
ประมาณเสร็จเจ็ดเดือนโดยวิตถาร	พระกุมารได้สมอารมณ์หวัง
สิ้นความรู้ครูประสิทธิ์ไม่ปิดบัง	จึงสอนสั่งอุปเท่ห์เป็นเล่ห์กล
ถ้าแม้นว่าข้าศึกมันโจมจับ	จะรบรับสารพัดให้ขัดสน
เอาปี่เป่าเล้าโลมน้ำใจคน	ด้วยเล่ห์กลโลกาห้าประการ
คือรูปรสกลิ่นเสียงเคียงสัมผัส	เกิดกำหนัดลุ่มหลงในสงสาร
ให้ใจอ่อนนอนหลับดังวายปราณ	จึงคิดอ่านเอาชัยเหมือนใจจง
แล้วให้ปี่ที่เพราะเสนาะเสียง	ยินสำเนียงถึงไหนก็ใหลหลง
อวยพรพลางทางหยิบธำมรงค์	คืนให้องค์กุมาราแล้วว่าพลัน
ซึ่งดนตรีตีค่าไว้ถึงแสน	เพราะหวงแหนกำชับไว้ขับขัน
ใช่ประสงค์ตรงทรัพย์สิ่งสุวรรณ	จะป้องกันมิให้ไพร่ได้วิชา
ต่อกษัตริย์เศรษฐีที่มีทรัพย์	มาคำนับจึงได้ดังปรารถนา
จงคืนเข้าบุรีรักษ์นครา	ให้ชื่นจิตพระบิดาแลมารดร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์โสมนัสด้วยสมนึก	จดจารึกคำท่านอาจารย์สอน
พิไรร่ำอำลาด้วยอาวรณ์	แล้วบทจรจากบ้านอาจารย์ตน ฯ
๏ ฝ่ายว่านฤบดีศรีสุวรรณ	ก็เข้มขันกลศึกที่ฝึกฝน
ทั้งโล่เขนเจนจัดหัดประจญ	ในการกลอาวุธสุดทำนอง
จนหมดสิ้นความรู้ท่านครูเฒ่า	จึงเรียกเจ้าเข้านั่งสองต่อสอง
เลือกล้วนเหล็กมะลุลีตีกระบอง	ให้เป็นของคู่หัตถ์กษัตรา
ทั้งธำมรงค์วงนั้นก็คืนให้	แถลงไขข้อความตามปริศนา
เหมือนอาจารย์คนนั้นที่พรรณนา	แล้วพฤฒาอวยชัยไปจงดี
หน่อกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ครรไลลาอาจารย์จรลี	ตามวิถีแถวทางถนนมา
พอมาพบพี่ชายที่ท้ายบ้าน	สองสำราญสรวลสันต์แล้วหรรษา
ต่างเล่าความตามที่เรียนรู้วิชา	แล้วพี่พาน้องเดินดำเนินไป
ออกจากบ้านจันตคามข้ามทิวทุ่ง	หมายตรงกรุงรัตนาเข้าป่าใหญ่
สิบห้าวันบรรลุถึงเวียงชัย	พอท้าวไทสุทัศน์กษัตรา
ออกแท่นทองท้องพระโรงจำรูญศรี	แสนเสนีเฝ้าแหนอยู่แน่นหนา
พระพี่น้องสององค์ก็ตรงมา	เฝ้าบิดาที่ท้องพระโรงชัย ฯ
๏ กรุงกษัตริย์สุริย์วงศ์พระทรงยศ	เห็นโอรสยินดีจะมีไหน
เรียกมานั่งข้างแท่นทองประไพ	แล้วถามไถ่ทุกข์ยากเมื่อจากวัง
หนึ่งพี่น้องสองเสาะแสวงหา	ได้วิชาเสร็จสมอารมณ์หวัง
หรือปลอดเปล่าเล่าให้บิดาฟัง	พ่อนี้นั่งคอยท่าทุกราตรี ฯ
๏ พระพี่น้องสององค์ทรงสวัสดิ์	ประสานหัตถ์น้อมประณตบทศรี
พระเชษฐาทูลแถลงแจ้งคดี	ลูกเรียนกลดนตรีชำนาญชาญ
ศรีสุวรรณนั้นเรียนในการยุทธ์	เพลงอาวุธเข้มแข็งกำแหงหาญ
ทั้งสองสิ่งยิ่งยวดวิชาการ	ใครจะปานเปรียบได้นั้นไม่มี ฯ
๏ ท้าวสุทัศน์ฟังอรรถโอรสราช	บรมนาถขัดข้องให้หมองศรี
โกรธกระทืบบาทาแล้วพาที	อย่าอวดดีเลยกูไม่พอใจฟัง
อันดนตรีปี่พาทย์ตะโพนเพลง	เป็นนักเลงเหล่าโลนเล่นโขนหนัง
แต่พวกกูผู้หญิงที่ในวัง	มันก็ยังเรียนร่ำได้ชำนาญ
อันวิชาอาวุธแลโล่เขน	ชอบแต่เกณฑ์ศึกเสือเชื้อทหาร
เป็นกษัตริย์จักรพรรดิพิสดาร	มาเรียนการเช่นนั้นด้วยอันใด
ลูกกาลีมีแต่จะขายหน้า	ช่างชั่วช้าทุจริตผิดวิสัย
จะให้อยู่เวียงวังก็จังไร	ชอบมาไสคอส่งเสียจากเมือง
ไปเที่ยวเล่นเป็นปีแล้วมิสา	มาพูดจาให้กูคันหูเหือง
พระพิโรธโกรธตรัสด้วยขัดเคือง	แล้วย่างเยื้องจากบัลลังก์เข้าวังใน ฯ
๏ แสนสงสารพี่น้องสองกษัตริย์	บิดาตรัสโกรธาไม่ปราศรัย
อัปยศอดสูเสนาใน	ทั้งน้อยใจผินหน้าปรึกษากัน
พระเชษฐาว่าโอ้พ่อเพื่อนยาก	สู้ลำบากบุกป่าพนาสัณฑ์
มาถึงวังยังไม่ถึงสักครึ่งวัน	ยังไม่ทันทดลองทั้งสองคน
พระกริ้วกราดคาดโทษว่าโฉดเขลา	พี่กับเจ้านี้ก็เห็นไม่เป็นผล
อยู่ก็อายไพร่ฟ้าประชาชน	ผิดก็ด้นดั้นไปในไพรวัน
แล้วสวมสอดกอดน้องประคองหัตถ์	สองกษัตริย์โศกทรงกันแสงศัลย์
พระอภัยมณีศรีสุวรรณ	ก็พากันซวนซบสลบไป
ฝ่ายมหาเสนาพฤฒามาตย์	เห็นหน่อนาถนิ่งแน่เข้าแก้ไข
ทั้งสองตื่นฟื้นกายระกำใจ	ชลนัยน์แนวนองทั้งสององค์ ฯ
๏ พระเชษฐาว่ากรรมแล้วน้องเอ๋ย	อย่าอยู่เลยเรามาไปไพรระหง
มิทันสั่งอำมาตย์ญาติวงศ์	ทั้งสององค์ออกจากจังหวัดวัง
พระพี่ชายชวนเดินดำเนินหน้า	อนุชาโฉมงามมาตามหลัง
พระออกนอกนคราเข้าป่ารัง	ครั้นเหนื่อยนั่งสนทนาปรึกษากัน
อันตัวเราพี่น้องทั้งสองนี้	ไม่มีที่พึ่งใครในไพรสัณฑ์
ทั้งโภชนาอาหารกันดารครัน	ยังนับวันก็แต่กายจะวายปราณ ฯ
๏ พระอนุชาว่าพี่นี้ขี้ขลาด	เป็นชายชาติช้างงาไม่กล้าหาญ
แม้นชีวันยังไม่บรรลัยลาญ	ก็เซซานซอกซอนสัญจรไป
เผื่อพบพานบ้านเมืองที่ไหนมั่ง	พอประทังกายาอยู่อาศัย
มีความรู้อยู่กับตัวกลัวอะไร	ชีวิตไม่ปลดปลงคงได้ดี ฯ
๏ พระเชษฐาว่าจริงแล้วน้องรัก	เจ้าแหลมหลักตักเตือนสติพี่
กระนั้นแต่งองค์ไปทำไมมี	ให้เป็นที่กังขาประชาชน
เราปลอมแปลงแต่งกายเป็นชายไพร่	เหมือนยากไร้แรมทางมากลางหน
สองกษัตริย์ตรัสคิดเห็นชอบกล	จึงปลดเปลื้องเครื่องต้นออกจากกาย
เอาภูษาผ้าห่มห่อกระหวัด	แล้วคาดรัดเอวไว้มิให้หาย
ศรีสุวรรณนั้นคุมกระบองกราย	พระพี่ชายถือปี่แล้วลีลา
ค่อนดั้นเดินเนินพนมพนาเวศ	สีขเรศห้วยธารละหานผา
ครั้นค่ำค้างกลางวันก็ไคลคลา	กินผลาผลไม้ในดงดอน
แต่เดินทางกลางเถื่อนได้เดือนเศษ	ออกพ้นเขตเขาไม้ไพรสิงขร
ถึงเนินทรายชายทะเลชโลธร	ในสาครคลื่นลั่นสนั่นดัง
ค่อยย่างเหยียบเลียบริมทะเลลึก	ถึงร่มพฤกษาไทรดังใจหวัง
ทั้งสองราล้าเลื่อยเหนื่อยกำลัง	ลงหยุดนั่งนอนเล่นเย็นสบาย ฯ
๏ จะจับบทบุตรพราหมณ์สามมาณพ	ได้มาพบคบกันเล่นเป็นสหาย
คนหนึ่งชื่อโมราปรีชาชาย	มีแยบคายชำนาญในการกล
เอาฟางหญ้ามาผูกสำเภาได้	แล้วแล่นไปในจังหวัดไม่ขัดสน
คนหนึ่งมีวิชาชื่อสานน	ร้องเรียกฝนลมได้ดังใจจง
คนหนึ่งนั้นมีนามพราหมณ์วิเชียร	เที่ยวร่ำเรียนสงครามตามประสงค์
ถือธนูสู้ศึกนึกทะนง	หมายจะปลงชีวาปัจจามิตร
ธนูนั้นลั่นทีละเจ็ดลูก	หมายให้ถูกที่ตรงไหนก็ไม่ผิด
ล้วนแรกรุ่นร่วมรู้คู่ชีวิต	เคยไปเล่นเป็นนิจที่เนินทราย
พอแดดร่มลมตกลงชายเขา	ขึ้นสำเภายนต์ใหญ่ดังใจหมาย
ออกจากบ้านอ่านมนต์เรียกพระพาย	แสนสบายบุกป่ามาบนดิน
ถึงทะเลเล่นตรงลงในน้ำ	เที่ยงลอยลำเล่นมหาชลาสินธุ์
มาใกล้ไทรสาขาริมวาริน	ก็ได้ยินสุรเสียงสำเนียงคน
เห็นพี่น้องสององค์ล้วนทรงโฉม	งามประโลมหลากจิตคิดฉงน
ทอดสมอรอราเภตรายนต์	ทั้งสามคนขึ้นเดินบนเนินทราย
เข้ามาใกล้ไทรทองสองกษัตริย์	โสมนัสถามไถ่ดังใจหมาย
ว่าดูรามาณพทั้งสองนาย	เจ้าเพื่อนชายชื่อไรไปไหนมา
หรือเดินดงหลงทางมาต่างบ้าน	จงแจ้งการณ์ให้เราฟังที่กังขา
แม้นไม่มี่พี่น้องญาติกา	เราจะพาไปไว้เรือนเป็นเพื่อนกัน ฯ
๏ พระฟังความถามทักเห็นรักใคร่	จึงขานไขความจริงทุกสิ่งสรรพ์
เราชื่ออภัยมณีศรีสุวรรณ	เป็นพงศ์พันธุ์จักรพรรดิสวัสดี
ไปร่ำเรียนวิชาที่อาจารย์	ตำบลบ้านจันตคามพนาศรี
อันตัวเรานี้ชำนาญการดนตรี	น้องเรานี้ก็ชำนาญการศัสตรา
พระบิตุเรศขับไล่มิให้อยู่	ว่าเรียนรู้ต่ำชาติวาสนา
เราพี่น้องสองคนจึงซนมา	หวังจะหาแห่งครูผู้ชำนาญ
ด้วยจะใคร่ไต่ถามตามสงสัย	วิชาใดจึงจะดีให้วิตถาร
ที่สมศักดิ์จักรพรรดิพิสดาร	จะคิดอ่านเรียนร่ำเอาตำรา
อันตัวเจ้าเผ่าพราหมณ์สามมาณพ	ได้มาพบกันวันนี้ดีหนักหนา
ท่านทั้งสามนามใดไปไหนมา	จงเมตตาบอกเล่าให้เข้าใจ ฯ
๏ ดรุณพราหมณ์สามคนได้แจ้งอรรถ	ว่ากษัตริย์สุริย์วงศ์ไม่สงสัย
ประณตนั่งบังคมขออภัย	พระอย่าได้ถือความข้าสามคน
ซึ่งพระองค์สงสัยจึงไต่ถาม	จะทูลความให้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ข้าชื่อวิเชียรโมราเจ้าสานน	ทั้งสามคนคู่ชีวิตเป็นมิตรกัน
แสวงหาตั้งเพียรเพื่อเรียนรู้	ได้เป็นคู่ศึกษาวิชาขยัน
ได้รู้เรียกลมฝนคือคนนั้น	ข้าแข็งขันยิงธนูสู้ไพริน
ยิงออกไปได้ทีละเจ็ดลูก	จะให้ถูกตรงไหนก็ได้สิ้น
คนนั้นผูกเรือยนต์แล่นบนดิน	อยู่บ้านอินทคามทั้งสามคน
ซึ่งองค์พระอนุชาเรียนอาวุธ	เข้ายงยุทธ์ข้าก็เห็นจะเป็นผล
แต่ดนตรีนี้ดูไม่ชอบกล	ข้าแสนสนเท่ห์ในน้ำใจจริง
ดนตรีมีคุณที่ข้อไหน	หรือใช้ได้แต่ข้างเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
ยังสงสัยในจิตคิดประวิง	จงแจ้งจริงให้กระจ่างสว่างใจ ฯ
๏ พระฟังความพราหมณ์น้อยสนองถาม	จึงเล่าความจะแจ้งแถลงไข
อันดนตรีมีคุณทุกอย่างไป	ย้อมใช้ได้ดังจินดาค่าบุรินทร์
ถึงมนุษย์ครุฑาเทวราช	จตุบาทกลางป่าพนาสินฑ์
แม้นปี่เราเป่าไปให้ได้ยิน	ก็สุดสิ้นโทโสที่โกรธา
ให้ใจอ่อนนอนหลับลืมสติ	อันลัทธิดนตรีดีหนักหนา
ซึ่งสงสัยไม่สิ้นในวิญญาณ์	จงนิทราเถิดจะเป่าให้เจ้าฟัง
แล้วหยิบปี่ที่ท่านอาจารย์ให้	เข้าพิงพฤกษาไทรดังใจหวัง
พระเป่าเปิดนิ้วเอกวิเวกดัง	สำเนียงวังเวงแว่วแจ้วจับใจ ฯ
๏ ในเพลงปี่ว่าสามพี่พราหมณ์เอ๋ย	ยังไม่เคยชมชิดพิสมัย
ถึงร้อยรสบุปผาสุมาลัย	จะชื่นใจเหมือนสตรีไม่มีเลย
พระจันทรจรสว่างกลางโพยม	ไม่เทียมโฉมนางงามเจ้าพราหมณ์เอ๋ย
แม้นได้แก้วแล้วจะค่อยประคองเคย	ถนอมเชยชมโฉมประโลมลาน
เจ้าพราหมณ์ฟังวังเวงวะแว่วเสียง	สำเนียงเพียงการเวกกังวานหวาน
หวาดประหวัดสตรีฤดีดาล	ให้ซาบซ่านเสียวสดับจนหลับไป
ศรีสุวรรณนั้นนั่งอยู่ข้างพี่	ฟังเสียงปี่วาบวับก็หลับใหล
พระแกล้งเป่าแปลงเพลงวังเวงใจ	เป็นความบวงสรวงพระไทรที่เนินทราย ฯ
ตอนที่ ๒
นางผีเสื้อลักพระอภัยมณี
๏ จะกล่าวถึงนางอสุรีผีเสื้อน้ำ	อยู่ท้องถ้ำวังวนชลสาย
ได้เป็นใหญ่ในพวกปีศาจพราย	สกนธ์กายโตใหญ่เท่าไอยรา
ตะวันเย็นขึ้นมาเล่นทะเลกว้าง	เที่ยวอยู่กลางวารินกินมัจฉา
ฉวยฉนากลากฟัดกัดกุมภา	เป็นภักษานางมารสำราญใจ
แล้วเล่นน้ำดำโดดโลดทะลึ่ง	เสียงโผงผึงเผ่นโผนโจนไถล
เข้าใกล้ฝั่งวังวนข้างต้นไทร	พอนางได้ยินเสียงสำเนียงดัง
วิเวกแว่ววังเวงด้วยเพลงปี่	ป่วนฤดีดาลดิ้นถวิลหวัง
เสน่หาอาวรณ์อ่อนกำลัง	เข้าเกยฝั่งหาดทรายสบายใจ
แล้วลุกขึ้นเท้าแขนแหงนชะแง้	ชำเลืองแลหลากจิตคิดสงสัย
เห็นพระองค์ทรงโฉมประโลมใจ	นั่งเป่าปี่อยู่ใต้พระไทรทอง
ทั้งทรวดทรงองค์เอวก็อ้อนแอ้น	เป็นหนุ่มแน่นน่าชมประสมสอง
ถ้าแม้นได้กันกับกูเป็นคู่ครอง	จะประคองกอดแอบไว้แนบเนื้อ
น้อยหรือแก้มซ้ายขวาก็น่าจูบ	ช่างสมรูปนี่กระไรวิไลเหลือ
ทั้งลมปากเป่าปี่ไม่มีเครือ	นางผีเสื้อตาดูทั้งหูฟัง
ยิ่งปั่นป่วนรวนเรเสน่ห์รัก	สุดจะหักวิญญาณ์เหมือนบ้าหลัง
อุตลุดผุดทะลึ่งขึ้นตึงตัง	โดยกำลังโลดโผนโจนกระโจม
ชุลุมนหมุนกลมดังลมพัด	กอดกระหวัดอุ้มองค์พระทรงโฉม
กลับกระโดดลงน้ำเสียงต้ำโครม	กระทุ่มโถมถีบดำไปถ้ำทอง
ครั้งถึงแท่นแผ่นผาศิลาลาด	แสนสวาทเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
ค่อยวางองค์ลงบนเตียงเคียงประคอง	ทำกระหยิ่มยิ้มย่องด้วยยินดี ฯ
๏ แสนสงสารพระอภัยใจจะขาด	กลัวอำนาจนางยักขินีศรี
สลบล้มมิได้สมประฤๅดี	อยู่บนที่แผ่นผาศิลาลาย ฯ
๏ อสุรีผีเสื้อแสนสวาท	เห็นภูวนาถนิ่งไปก็ใจหาย
เออพ่อคุณทูนหัวผัวข้าตาย	ราพณ์ร้ายลูบต้องประคององค์
เห็นอุ่นอยู่รู้ว่าสลบหลับ	ยังไม่ดับชนม์ชีพเป็นผุยผง
พ่อทูนหัวกลัวน้องนี้มั่นคง	ด้วยรูปทรงอัปลักษณ์เป็นยักษ์มาร
จำจะแสร้งแปลงร่างเป็นนางมนุษย์	ให้ผาดผุดทรวดทรงส่งสัณฐาน
เห็นพระองค์ทรงโฉมประโลมลาน	จะเกี้ยวพานรักใคร่ดังใจจง
แล้วอ่านเวทเพศยักษ์ก็สูญหาย	สกนธ์กายดังกินนรนวลหง
เอาธารามาชโลมพระโฉมยง	เข้าแอบองค์นวดฟั้นคั้นประคอง ฯ
๏ พระพลิกฟื้นตื่นสมประดีได้	ในฤทัยหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
แลเขม้นเห็นนางนวลละออง	เคียงประคองอยู่บนแท่นแผ่นศิลา
นิ่งพินิจพิศดูรู้ว่ายักษ์	ด้วยแววจักษุหายทั้งซ้ายขวา
ยิ่งชิงชังคั่งแค้นแน่นอุรา	จะใคร่ด่าให้ระยำด้วยคำพาล
แล้วคิดกลับดับเดือดให้เหือดหาย	จึงอุบายวิงวอนด้วยอ่อนหวาน
นี่แน่นางอสุรีขินีมาร	ไม่ต้องการที่จะแกล้งมาแปลงกาย
จะขอถามตามตรงจงประจักษ์	เจ้าเป็นยักษ์อยู่ในวนชลสาย
อันตัวเราเป็นมนุษย์บุรุษชาย	เจ้าคิดร้ายลักพาเอามาไย
เข้าอิงแอบแนบข้างอยู่อย่างนี้	หรือว่ามีข้อประสงค์ที่ตรงไหน
มนุษย์ยักษ์รักกันด้วยอันใด	ผิดวิสัยที่จะอยู่เป็นคู่ควร ฯ
๏ อสุรีผีเสื้อสดับเสียง	เพราะสำเนียงเสนาะในฤทัยหวน
ทำเสแสร้งใส่จริตกระบิดกระบวน	ละมุนม้วนเมียงหมอบแล้วยอบตัว
อันน้องนี้ไร้คู่ที่สู่สม	เป็นสาวพรหมจารีไม่มีผัว
ถึงเป็นยักษ์ยังไม่มีราคีมัว	พระมากลัวผู้หญิงด้วยสิ่งใด
แม่เจ้าเอ๋ยคิดมาน่าหัวร่อ	เห็นเขาง้อแล้วยิ่งว่าไม่ปราศรัย
พลางแกล้งทำสะบัดสะบิ้งทิ้งสไบ	ร้อนเหมือนใจจะขาดประหลาดนัก
แล้วแกล้งทำสำออยพูดอ้อยอิ่ง	เข้าแอบอิงเอนทับลงกับตัก
ยิ่งถอยหนีก็ยิ่งตามด้วยความรัก	ยิ่งพลิกผลักก็ยิ่งแอบแนบอุรา ฯ
๏ พระสุดแสนแค้นเคืองรำคาญจิต	มิได้คิดอินังชังน้ำหน้า
ถีบจนพลัดจากแท่นแผ่นศิลา	แล้วเดือดด่าว่าอีกาลีลาม
เขาเบือนเบื่อเหลือเกลียดขี้เกียจตอบ	ยังขืนปลอบปลุกปล้ำอีส่ำสาม
ทำแสนแง่แสนงอนฉะอ้อนความ	แพศยาบ้ากามกวนอารมณ์
ถึงมาตรแม้นม้วยมุดสุดชีวาตม์	อย่าหมายมาดว่ากูจะสู่สม
สัญชาติยักษ์ไม่สมัครสมาคม	แล้วทุดถ่มน้ำลายไม่ไยดี ฯ
๏ อีนางยักษ์กลับปลอบไม่ตอบโกรธ	พระจงโปรดเกล้าน้องอย่าหมองศรี
ข้าหมายเหมือนภัสดาถึงด่าตี	ก็ตามทีเถิดเมียไม่เสียใจ
จนผู้หญิงอิงแอบแนบถนอม	กระไรหม่อมจะตั้งปึ่งไปถึงไหน
ช่างไม่คิดขวยเก้อเอออะไร	ทำบ้าใบ้เบือนหนีไปทีเดียว
มาร่วมเรียงเคียงข้างอยู่อย่างนี้	ยังว่ามีน้ำใจจะไม่เกี่ยว
น่าอดสูผู้หญิงเสียจริงเจียว	พลางกลมเกลียวกอดรัดกษัตรา ฯ
๏ พระเหวี่ยงวัดขัดใจมิให้ต้อง	จนเหน็ดเหนื่อยเมื่อยสองพระหัตถา
มันดื้อด้านทานทนพ้นปัญญา	จึงแกล้งว่าวิงวอนให้อ่อนใจ
อะไรเจ้าเฝ้ากวนกันจู้จี้	ข้าจะหนีหน่ายนางไปข้างไหน
ขอพักนอนเสียสักหน่อยถอยออกไป	สบายใจจึงค่อยมาพูดจากัน
แล้วเอนองค์ลงบนแท่นแสนระทด	โศกกำสรดซบทรงกันแสงศัลย์
โอ้สงสารป่านฉะนี้ศรีสุวรรณ	อยู่ด้วยกันหลัดหลัดมาพลัดพราย
พอตื่นขึ้นยามเย็นไม่เห็นพี่	จะโศกีโหยหาน่าใจหาย
ได้เห็นแต่เจ้าพราหมณ์ทั้งสามนาย	เขาผันผายลับตาจะอาวรณ์
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นกันพี่น้อง	มาเที่ยวท่องบุกเดินเนินสิงขร
อียักษ์ลักพี่ลงมาในสาคร	จะทุกข์ร้อนว้าเหว่อยู่เอกา
พระนึกนึกแล้วสะอึกสะอื้นไห้	ชลเนตรหลั่งไหลทั้งซ้ายขวา
ซบพระพักตร์อยู่บนแท่นแผ่นศิลา	ทรงโศกากำสรดระทดใจ ฯ
๏ อีนางยักษ์ฟังสะอื้นค่อยชื่นจิต	สำคัญคิดแว่วว่าพระปราศรัย
เข้าอิงแอบแนบองค์พระทรงชัย	เห็นเธอไม่ผินผันจำนรรจา
คิดว่าหลับกลับปลุกขึ้นโลมลูบ	ประจงจูบปรางซ้ายแล้วย้ายขวา
ค่อยยกหัตถ์ภูวนาถพาดอุรา	ในกามาปั่นป่วนให้ยวนยี
เห็นทรงศักดิ์ผลักพลิกทำหยิกเย้า	มาลูบคลำทำเขาแล้วเบือนหนี
จะกอดไว้ไม่วางเหมือนอย่างนี้	แค้นหนักหนาฟ้าผี่เถอะดื้อดึง ฯ
๏ พระแค้นคำซ้ำด่าอีหน้าด้าน	ใครจะร่านเหมือนเช่นนี้ไม่มีถึง
น่าอดสูกูได้ทำไมมึง	มาเคล้าคลึงโลมลูบจูบผู้ชาย
ทั้งเหม็นสาบเหม็นสางเหมือนอย่างศพ	ไม่น่าคบน่ารักยักษ์ฉิบหาย
มายั่วเย้าเฝ้าเบียดเกลียดจะตาย	ไม่มีอายมีเจ็บเท่าเล็บมือ ฯ
๏ อีนางยักษ์ควักค้อนแล้วย้อนว่า	ส่วนร่ำด่ากระนั้นได้เขาไม่ถือ
ทีขอจูบแต่พอถูกจมูกเครือ	ยิ่งอึงอื้อบ่นว่าเป็นน่าชัง
เมื่ออยู่สองต่อสองในห้องหับ	จะบังคับมิให้ใครกลุ้มใจมั่ง
ถึงโกรธขึ้งอย่างไรก็ไม่ฟัง	พลางเข้านั่งแอบข้างไม่ห่างกาย ฯ
๏ พระสุดแสนแค้นเคืองรำคาญจิต	เป็นสุดคิดสุดที่จะหนีหาย
ให้อักอ่วนป่วนใจไม่สบาย	มันกอดก่ายเซ้าซี้พิรี้พิไร
จะยั่งยืนขืนขัดตัดสวาท	ไม่สังวาสเชยชิดพิสมัย
ก็จะสะบักสะบอมตรอมฤทัย	ต้องแข็งใจกินเกลือด้วยเหลือทน
จึงบัญชาว่านี่แน่นางยักษ์	จะร่วมรักกันก็เห็นไม่เป็นผล
อันเชื้อชาติอสุรินทร์ย่อมกินคน	มาแปดปนเป็นมิตรเราคิดกลัว
ไปข้างหน้าถ้าเคืองน้ำใจเจ้า	จะกินเราเสียไม่คิดว่าเป็นผัว
แม้นให้สัตย์ปฏิญาณสาบานตัว	ให้หายกลัวแล้วจะอยู่เป็นคู่ครอง ฯ
๏ อียักษ์ฟังดังผ่านวิมานสวรรค์	เกษมสันต์นบนอบตอบสนอง
แม้นเคลือบแคลงแหนงในพระทัยปอง	จงฟังน้องจะให้สัตย์ปฏิญาณ
แม้นโว้เว้เนรคุณพระทูนหัว	อันเป็นผัวเพื่อนรักสมัครสมาน
ขอทุกเทพเทวัญจงบันดาล	ประหารผลาญชีวาตม์ให้ขาดรอน
จนสุดสิ้นดินฟ้าสุธาทวีป	ไม่สิ้นชีพก็ไม่เสื่อมสโมสร
พอให้สัตย์เสร็จคำทำฉะอ้อน	ระทวยอ่อนเอนทับลงกับเพลา ฯ
๏ พระฟังคำจำจิตพิศวาส	ฝืนอารมณ์สมพาสทั้งโศกเศร้า
การโลกีย์ดีชั่วย่อมมัวเมา	เหมือนอดข้าวกินมันกันเสบียง
เกิดกุลาคว้าว่าวปักเป้าติด	กระแซะชิดขากบกระทบเหนียง
กุลาส่ายย้ายหนีตีแก้เอียง	ปักเป้าเหวี่ยงยักแผละกระแซะชิด
กุลาโคลงไม่สู้คล่องกะพล่องกะแพล่ง	ปักเป้าแทงตะละทีไม่มีผิด
จะแก้ไขก็ไม่หลุดสุดความคิด	ประกบติดตกผางลงกลางดิน
สมพาสยักษ์รักร่วมภิรมย์สม	เหมือนเด็ดดอกหญ้าดมพอได้กลิ่น
เป็นวิสัยในภพธรณินทร์	ไม่สุดสิ้นสิ่งเสน่ห์ประเวณี ฯ
๏ นางผีเสื้อเมื่อได้ประสมสอง	ดังจะล่องลอยฟ้าในราศี
ประคองคอยปรนนิบัติเข้าพัดวี	อยู่ข้างที่แผ่นผาศิลาลาย
ครั้นรุ่งรางนางไปในไพรสณฑ์	เที่ยวเก็บผลพฤกษามาถวาย
จะนั่งนอนผ่อนตามความสบาย	นิมิตกายรูปร่างสำอางตา ฯ
ตอนที่ ๓
ศรีสุวรรณเข้าเมืองรมจักร
๏ จะกล่าวถึงอนุชานิทราสนิท	พระอาทิตย์ยอแสงแฝงพฤกษา
น้ำค้างพรมลมพัดกระพือมา	เสนาะเสียงสกุณาสนั่นไพร
ทะเลลึกเลื่อนลั่นสนั่นคลื่น	ผวาตื่นหวาดหวั่นฤทัยไหว
ไม่เห็นพี่ที่พุ่มพฤกษาไทร	ประหลาดใจปลุกพราหมณ์ทั้งสามนาย
พระเชษฐาข้าไปข้างไหนเล่า	เมื่อกี้เป่าปี่เล่นไม่เห็นหาย
ที่ก็เตียนเลี่ยนลาดล้วนหาดทราย	จะแฝงกายที่ไหนก็ไม่มี
สามมาณพนิ่งคิดผิดประหลาด	หรือภูวนาถนึกอางขนางหนี
จะทอดทิ้งน้องไว้ก็ใช่ที	เหตุจะมีสักสิ่งนึกกริ่งใจ
แล้วพากันย่างย่องมองเขม้น	ก็พอเห็นรอยเท้าที่ยาวใหญ่
มายั้งหยุดสุดสิ้นเพียงต้นไทร	แล้วกลับไปหายลงในคงคา
อันรอยนี้มิใช่รอยมนุษย์	ต่างวิมุติหมางจิตคิดกังขา
หรือยักษีผีเสื้อแกล้งมารยา	มาลักพาภูวไนยเอาไปกิน
ศรีสุวรรณเห็นจริงก็ใจหาย	ระทวยกายลงกับท่าชลาสินธุ์
พระเนตรนองนัยนาดั่งวาริน	กันแสงสิ้นเสือกซบสลบไป ฯ
๏ ทั้งสามพราหมณ์เข้าประคองพระน้องนาถ	เห็นอนาถนิ่งแน่เข้าแก้ไข
ร้องเรียกพลางทางแสนสงสารใจ	ก็ร่ำไรเรียกหน่อกษัตรา ฯ
๏ ศรีสุวรรณฟื้นองค์ดำรงนั่ง	สุชลหลั่งคลอเนตรถึงเชษฐา
โอ้สงสารป่านฉะนี้พระพี่ยา	ไปลับตาตายเป็นไม่เห็นกัน
เป็นเพื่อนสุขทุกข์โศกวิโยคยาก	ตั้งแต่จากกรุงไกรไอศวรรย์
ระหกระเหินเดินป่าพนาวัน	กินเผือกมันต่างข้าวทุกเช้าเย็น
อยู่ด้วยกันหลัดหลัดมาพลัดพราก	แต่แสนยากแล้วมิหนำมาซ้ำเข็ญ
นึกนึกแล้วก็น่าน้ำตากระเด็น	จะอยู่เป็นคนไปทำไมมี
สะอื้นอ้อนข้อนทรวงเข้าฮักฮัก	วรพักตร์ผุดผ่องก็หมองศรี
กันแสงทรงโศกศัลย์พันทวี	อยู่กับที่หาดทรายชายคงคา ฯ
๏ ทั้งสามพราหมณ์เข้าประคองแล้วร้องไห้	น้ำตาไหลพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ต่างนบนอบปลอบหน่อกษัตรา	อย่าโศกาตรอมนักจงหักใจ
อันกำเนิดเกิดมาในหล้าโลก	สุขกับโศกมิได้สิ้นอย่าสงสัย
ซึ่งเกิดเหตุเชษฐาเธอหายไป	ก็ยังไม่รู้เห็นว่าเป็นตาย
ควรจะคิดติดตามแสวงหา	แล่นนาวาไปในวนชลสาย
แม้นพระพี่มิม้วยชีวาวาย	ก็ดีร้ายจะได้พบประสบกัน
ข้าทั้งสามก็จะตามเสด็จด้วย	ผิดชอบช่วยไปกว่าจะอาสัญ
จงดับทรงโศกาอย่าจาบัลย์	จะเนิ่นวันเสียเปล่าไม่เข้ายา ฯ
๏ พระฟังสามพราหมณ์ปลอบก็ชอบจิต	แสนสนิทยิ่งกว่าญาติวงศา
ค่อยมีแรงแข็งขืนกลืนน้ำตา	จึงบัญชาชมพราหมณ์ทั้งสามคน
ถึงมาตรแม้นเป็นเพื่อนก็เหมือนพี่	ด้วยน้องนี้ก็ยังเยาว์เฉาฉงน
พี่ช่วยคิดติดตามเมื่อยามจน	พระคุณล้นล้ำลบภพไตร
แต่ทะเลลึกกว้างถึงอย่างนี้	ไม่รู้ที่จะตามติดไปทิศไหน
จะผ่อนปรนบนบานประการใด	จึงจะได้แจ้งจิตในกิจจา ฯ
๏ เจ้าสานนคนฉลาดเฉลยตอบ	พ่อคิดชอบอย่างนี้ดีหนักหนา
พี่ได้ครูรู้เรียนตำรามา	จะจับยามสามตาให้แน่นอน
แล้วนับนิ้วนิ่งนั่งตั้งสติ	ตามลัทธิเรียนรู้ที่ครูสอน
ทั้งลมจันทกาลาพยากรณ์	เห็นแน่นอนแม่นยำแล้วทำนาย
อย่าครวญคร่ำรำพึงถึงพระพี่	มีสตรีพาไปดังใจหมาย
เขาอุปถัมภ์ค้ำชูอยู่สบาย	พอเคราะห์คลายเห็นจะพบประสบกัน
อยู่ข้างทิศอาคเนย์ทะเลลึก	พระอย่านึกแหนงว่าจะอาสัญ
เรารีบเร่งออกเรือเผื่อจะทัน	แล้วพากันลงมาเภตรากล
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่เสา	จัดให้เจ้าโมราเป็นต้นหน
หน่อกษัตริย์สองพราหมณ์เป็นสามคน	ขึ้นนั่งบนบาหลีด้วยปรีดา
พอสิ้นแสงสุริยันจันทร์กระจ่าง	ส่องสว่างกลางทะเลพระเวหา
ต้องพระพายชายพัดกระพือพา	สำเภาหญ้าฝ่าคลื่นมากลางชล
พระเล็งแลตามกระแสชลาสินธุ์	สิขรินเกาะแก่งทุกแห่งหน
ละลิบลิ่วทิวเมฆเป็นหมอกมน	เห็นแต่ชลกับมัจฉาดาราพราย
เวลาค่ำน้ำเค็มก็พร่างพร่าง	แวมสว่างวาบวับระยับฉาย
เสมอเม็ดเพชรรัตน์โมราราย	แจ่มกระจายพรายพร่างกลางชลา
พระเอนองค์ลงบนแท่นท้ายบาหลี	แสนทวีพูนเทวษถึงเชษฐา
จนเดือนดับลับลงในคงคา	สุริยาพุ่งพ้นชลธาร ฯ
๏ สำเภาน้อยลอยลำครรไลล่อง	ขึ้นฟูฟ่องระลอกกระฉอกฉาน
พระชมหมู่มัจฉากุมภาพาล	ขึ้นผุดพล่านตามหลังมาพรั่งพรู
ฉนากฉลามตามคลื่นอยู่คลาคล่ำ	ทั้งช้างน้ำโลมาแลราหู
มังกรเกี่ยวเลี้ยวล่องท้องสินธู	เป็นคู่คู่เคียงมาในวารี
คิดคะนึงถึงองค์พระเชษฐา	ถ้าแม้นมาด้วยน้องเป็นสองศรี
จะชวนชมฝูงสัตว์ในนัทที	โอ้ยามนี้น้องมาดูแต่ผู้เดียว
จะเหลียวซ้ายแลขวาก็ว้าเหว่	ท้องทะเลลึกล้ำล้วนน้ำเขียว
คลื่นระลอกกลอกกลิ้งเป็นเกลียวเกลียว	ทางก็เปลี่ยวใจก็เปล่าเศร้าฤทัย
ยิ่งโศกแสนอาดรูพูนเทวษ	ชลเนตรหล่อหลั่งละลุมไหล
เจ้าพราหมณ์น้อยคอยปลอบประโลมใจ	แล้วชวนให้ชมละเมาะทุกเกาะเกียน
แลสลับซับซ้อนสิงขรเขา	เป็นเหล่าเหล่าหลายหลากดังฉากเขียน
ที่เชิงชั้นรุกขชาติสะอาดเตียน	พิศเพี้ยนสีเคลือบเมื่อเหลือบแล
พระชม้อยค่อยเพลินเจริญจิต	นิ่งพินิจเขาไม้ในกระแส
เห็นเงือกงามพราหมณ์ชี้ว่านี่แน	พ่อจงแลดูนางกลางชลา
มีเผ้าผมนมเนื้อเนตรขนง	ทั้งรูปทรงน่ารักเป็นนักหนา
เสียแต่เพียงพื้นล่างเป็นหางปลา	กับพูดจานั้นไม่เป็นเหมือนเช่นเรา
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายซัก	ใจพี่รักจะใครได้หรือไม่เล่า
เจ้าพราหมณ์แกล้งตอบความเป็นสำเนา	แม้นได้เปล่าจะคำนับรับประทาน
พลางสำรวลชวนชื่นด้วยเชิงฉลาด	พระหน่อนาถปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
กำหนดนับวันมาก็ช้านาน	ไม่พานพบเชษฐาเหมือนอารมณ์ ฯ
๏ เป็นบุพเพสันนิวาสพาสนา	กษัตราจะได้คู่ที่สู่สม
สำเภาน้อยลอยแล่นมาตามลม	ลุอุดมรมจักรนครา
ที่ตรงหน้าธานีนั้นมีเกาะ	เรือจำเพาะเข้าออกตามซอกผา
เห็นหอคอยลอยลิ่วตรงทิวตา	ก็รู้ว่าปากน้ำเป็นสำคัญ
พระปรึกษาว่ากับพราหมณ์ทั้งสามพี่	นครนี้น้องเห็นจะคับขัน
จึงระวังตั้งกองอยู่ป้องกัน	จะเป็นจันตประเทศหรือท้าวไท ฯ
๏ ได้ฟังถามพราหมณ์ทูลสนองตอบ	อันเขตขอบเห็นเป็นทีบุรีใหญ่
เราแวะเข้าดูเล่นก็เป็นไร	เผื่อจะได้ข่าวที่พระพี่ยา
แต่เรือเราเผาเสียจึงจะได้	อย่าให้ใครเห็นอย่างว่าฟางหญ้า
พ่อแต่งองค์มาตามพราหมณ์พฤฒา	จะได้พากันเที่ยวดูพระบูรี
เห็นพร้อมกันหันลำสำเภาล่อง	เข้าตามช่องหว่างเชิงคิรีศรี
ชาวด่านเห็นนาวาเข้าธานี	ก็ขึ้นตีกลองดังให้รั้งรอ
เจ้าพราหมณ์ปลดลดใบทั้งท้ายหน้า	เข้าถึงท่าเรือจอดทอดสมอ
พระแต่งองค์เป็นพราหมณ์งามลออ	เอาเพลิงจ่อจุดเผาสำเภายนต์
เพลิงสว่างกลางวันเป็นควันกลุ้ม	ชาวด่านรุมกันมาดับอยู่สับสน
ก็ขึ้นฝั่งวารีทั้งสี่คน	สำเภายนต์โทรมลงในคงคา ฯ
๏ ฝ่ายนายหมวดตรวจตรารักษาด่าน	แสนสงสารพราหมณ์น้อยเป็นนักหนา
จึงร้องเรียกมานั่งยังศาลา	แล้วพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
เจ้าเชื้อพราหมณ์พรหเมศประเทศไหน	จึงใช้ใบนาวามาถึงนี่
พอเรือจอดมอดม้วยด้วยอัคคี	สินค้ามีในสำเภาสักเท่าไร
น่าประหลาดหลากจิตคิดฉงน	แต่สี่คนก็ช่างมาเภตราได้
ขอถามเจ้าเผ่าพราหมณ์นี้นามใด	ดูรูปร่างช่างกระไรล้วนงามงาม ฯ
๏ เจ้าสานนคนฉลาดเฉลยถ้อย	ให้เรียบร้อยตอบคำที่ร่ำถาม
อันพวกเราเผ่าปราณสังวาลนาม	อยู่บ้านคามวาสีล้วนพี่น้อง
เราชื่อว่าสานนเป็นคนใหญ่	ถัดนั้นไปเจ้าวิเชียรเป็นที่สอง
คนนั้นชื่อโมรานุชารอง	ที่สุดท้องคนนี้ศรีสุวรรณ
เรียนเป็นแพทย์วิทยารักษาโรค	จะดับโศกสังเวชทุกเขตขัณฑ์
ประสงค์สิ่งสรรพยาจึงพากัน	มาเลือกสรรสืบเสาะตามเกาะเกียน
ได้สำเร็จเสร็จสรรพจะกลับบ้าน	พอลมพานพาพัดฉวัดเฉวียน
ทั้งต้นหนคนท้ายก็ตายเตียน	สำเภาเจียนอับปางลงกลางชล
จะไปทางทิศไหนก็ไม่รู้	เที่ยวแล่นอยู่กลางทะเลระเหระหน
มาถึงบ้านท่านนี้เห็นมีคน	ต้องไฟไหม้ไต้ลนเหลือแต่กาย
เคราะห์ข้าเจ้าคราวนี้ใครจะเห็น	เผอิญเป็นคิดไปแล้วใจหาย
อันเมืองนี้นามใดไฉนนาย	จงขยายเรื่องเล่าให้เข้าใจ ฯ
๏ นายด่านนั่งฟังคำที่ร่ำว่า	เสน่หาลุ่มหลงไม่สงสัย
จึงบอกความตามจริงทุกสิ่งไป	นี่กรุงไกรรมจักรนครา
อันพระองค์ผู้ดำรงอาณาราษฎร์	นามพระบาทท้าวทศวงศา
มีโฉมยงองค์ราชธิดา	ชื่อนางแก้วเกษราวิลาวัณย์
ด้วยเนื้อนางอย่างกลิ่นสุคนธ์รื่น	เป็นที่ชื่นชมโฉมประโลมขวัญ
เมื่อเดือนสี่ปีก่อนนั้นโสกันต์	เดี๋ยวนี้นั้นชันษาสิบห้าปี
พระรูปโฉมก็ประโลมลานสวาท	ดูผุดผาดพึ่งรุ่นเจริญศรี
กรุงกษัตริย์ขัตติยาทุกธานี	มาขอสู่ภูมีไม่ให้ใคร
เมื่อปีกลายฝ่ายท้าวอุเทนราช	เป็นเชื้อชาติชาวชวาภาษาไสย
อานุภาพปราบทั่วทุกกรุงไกร	เป็นเมืองใหญ่กว่ากษัตริย์ขัตติย์วงศ์
ให้ทูตามาสนองละอองบาท	จะขอราชธิดาโดยประสงค์
แม้นไม่ให้จะประจญรณรงค์	กับผู้พงศ์จักรพรรดิขัตติยา
ข้างเจ้านายฝ่ายเรามิได้ให้	ว่าท้าวไทเป็นนอกพระศาสนา
แล้วกริ่งเกรงไพรีจะบีฑา	จึงเกณฑ์มาตั้งกองอยู่ป้องกัน
ไปปีหน้าถ้าย่างเข้าเดือนยี่	เห็นจะมีการทัพถึงคับขัน
แสนสงสารเจ้าพราหมณ์นี้ครามครัน	จะผายผันไปบ้านประการใด
จงประทับยับยั้งอยู่ที่นี่	ถ้าแม้นมีเภตรามาแต่ไหน
ข้าจะช่วยออกปากฝากเขาไป	คงมิให้อดอยากลำบากกาย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ตอบชอบคำเป็นที่ยิ่ง	ไม่มีสิ่งใดให้เหมือนใจหมาย
แม้นเอ็นดูก็จะอยู่สำนักนาย	ตัวไม่ตายก็ไม่ลืมพระคุณเลย
แต่มาถึงกรุงไกรจะใคร่เห็น	พาไปเล่นสักเวลาเถิดน้าเอ๋ย
สนุกสนานปานใดฉันไม่เคย	พอชมเชยเสียสักหน่อยจึงค่อยมา ฯ
๏ ส่วนนายด่านได้ฟังนั่งหัวเราะ	ช่างพูดเพราะน่ารักเป็นนักหนา
จะพาไปให้เห็นพระพารา	แล้วหยิบย่ามใส่บ่าละล้าละลัง
ออกนำหน้าพาพราหมณ์ไปตามถนน	ถึงตำบลกรุงไกรดังใจหวัง
เที่ยวเลียบรอบขอบเขตนิเวศน์วัง	แล้วสอนสั่งห้ามปรามเจ้าพราหมณ์พลัน
เห็นผู้หญิงริงเรือที่เนื้อเหลือง	อย่ายักเยื้องเกี้ยวพานนะหลานขวัญ
ล้วนนางในไม่ชั่วตัวสำคัญ	จะเสียสันเสียเปล่าไม่เข้าการ ฯ
๏ พราหมณ์หัวเราะรับคำที่ร่ำสั่ง	พลางชมวังนิเวศน์ประเทศสถาน
งามปราสาทผาดเยี่ยมโพยมมาน	ชัชวาลแก้วเก้าวะวาวตา
มีบ้านช่องสองแถวแนวถนน	ทั้งผู้คนคึกคักกันนักหนา
มีโรงรถคชไกรไอยรา	สนามหน้าจักรวรรดิที่หัดพล
ที่ท้ายวังตั้งล้วนแต่ตึกกว้าน	บ้างนั่งร้านสองแถวแนวถนน
นายด่านพาผ่าตลาดต้องหลีกคน	ประชาชนซื้อหาพูดจากัน
พวกสาวแก่แลเห็นเจ้าพราหมณ์น้อย	ดูแช่มช้อยน่าชมทั้งคมสัน
งามจริตกิริยาสารพัน	ต่างชิงกันร้องเรียกออกเพรียกไป
เจ้าพราหมณ์ขามานั่งที่นี่ก่อน	แดดยังร้อนจะรีบไปข้างไหน
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายละอายใจ	นางแม่ค้าอาลัยประโลมลาน
ส่วนนายกองปากน้ำที่นำหน้า	ฟังแม่ค้าร้องทักเห็นรักหลาน
มีหมากพลูบุหรี่อยู่ที่ร้าน	ตานายด่านแวะขอห่อเอาไป
แล้วเหลียวหน้ามาถามเจ้าพราหมณ์น้อย	กินกล้วยอ้อยบ้างหรือพ่อจะขอให้
พระขวยเขินเมินเลยทำเฉยไป	เจ้าพราหมณ์ใหญ่เคียงคลอจรลี ฯ
๏ จะกล่าวถึงสาวใช้ในนิเวศน์	เป็นวิเสทพระธิดามารศรี
ชื่อกระจงพงศ์ไพร่กระฎุมพี	ยังไม่มีลูกผัวตัวคนเดียว
ออกตลาดนาดกรายเที่ยวจ่ายของ	ทำยิ้มย่องยักเยื้องชำเลืองเหลียว
เห็นคนดูเจ้าพราหมณ์ตามกันเกรียว	ทำลดเลี้ยวเล็งแลอยู่แต่ไกล
เห็นโฉมงามพราหมณ์น้อยกลอยสวาท	ใจจะขาดลงด้วยคิดพิสมัย
ทิ้งกระบุงตะกร้าไม่อาลัย	ได้ดอกไม้วิ่งตามเจ้าพราหมณ์มา
สู้แทรกเสียดเบียดคนเข้าจนชิด	ดัดจริตนั่งไหว้ให้บุปผา
พระขวยเขินเมินพักตร์ไม่พูดจา	คนเขาฮาโห่ลั่นสนั่นไป
อีกระจงหลงลืมละอายเหนียม	ทำและเลียมรอเรียงเข้าเคียงไหล่
เห็นพราหมณ์ไม่เกี้ยวพานรำคาญใจ	ใครเฮฮาด่าให้ด้วยโกรธา ฯ
๏ จะกล่าวถึงท่านยายนายวิเสท	ครั้นสุริเยศบ่ายคล้อยก็คอยหา
อีกระจงเป็นกระไรมิใคร่มา	จึงสั่งข้าคนใช้ให้ไปตาม
นางทาสามาถึงท้องตลาด	เห็นกระจาดทิ้งไว้เที่ยวไต่ถาม
เขาบอกว่าข้าเห็นไปตามพราหมณ์	ก็รีบตามติดพันไปทันตัว
เห็นเดินตามพราหมณ์น้อยทำลอยหน้า	นายทาสาเข้าขยิกจิกเอาหัว
พาเข้าไปให้ท่านยายเป็นนายครัว	แกเห็นตัวจับไม้เข้าไล่ตี
แล้วว่าเอาข้าวของไปไหนเสีย	กระบุงเบี้ยหมดมาน่าบัดสี
หรือเที่ยวสู่ชู้ผัวของมึงมี	หรือเจ้าหนี้ยื้อแย่งจงแจ้งความ ฯ
๏ อีกระจงหลงใหลไม่ได้สิบ	ทำอุบอิบกล่าวเท็จไม่เข็ดขาม
ข้านี้ได้เสียตัวมีผัวพราหมณ์	รูปเธองามตะละหุ่นเจียวคุณยาย
ให้คำมั่นสัญญามาเมื่อกี้	ว่าจะตีจานทองของถวาย
พรุ่งนี้นัดให้ฉันพามาหานาย	พอคุณยายใช้ให้เขาไปเอาตัว ฯ
๏ นายวิเสทซ้ำด่าอีหน้าด้าน	ยังให้การชมงามเจ้าพราหมณ์ผัว
ทรลักษณ์รักเขาจนเมามัว	จะคิดกลัวเกรงใครก็ไม่มี
กูจะไปแจ้งคดีพระพี่เลี้ยง	ให้ไล่เลียงเฆี่ยนส่งไปโรงสี
ยิ่งโกรธาด่าทอแล้วจรลี	มาถึงสี่พี่เลี้ยงพระธิดา
จึงแจ้งความตามอีกระจงเล่า	มันชมเจ้าชู้พราหมณ์งามนักหนา
เห็นผูกพันฟั่นเฝือเหลือตำรา	จะด่าว่าสักเท่าไรก็ไม่กลัว ฯ
๏ พระพี่เลี้ยงได้ฟังนั่งหัวร่อ	มันยกยอกันว่าเหมาะเพราะเป็นผัว
จะให้พวกขอเฝ้าไปเอาตัว	ดีหรือชั่วก็คงเห็นว่าเช่นไร
ปรึกษาพลางทางลงจากตำหนัก	มาถามซักอีกระจงเห็นหลงใหล
จึงสั่งให้พวกข้างหน้าพาออกไป	มันว่าชู้อยู่ที่ไหนเอาตัวมา
พวกขอเฝ้าเข้าจูงอีทาสี	มาถึงที่ท้องตลาดเที่ยวแลหา
เห็นเจ้าพราหมณ์ตามกันจรัลคลา	อีทาสาจึงเข้าชี้ว่านี่แน
พวกขอเฝ้าเข้าล้อมเจ้าพราหมณ์น้อย	แล้วกล่าวถ้อยไต่ถามตามกระแส
นี่หรือเหล่าเจ้าชู้ไม่ดูแล	ทำกอแกก่นแต่เที่ยวเกี้ยวชาววัง
ถึงกระไรได้ชมก็สมหน้า	นี่คบค้าเป็นเมียจะเสียหลัง
ท่านให้หาเร็วเถิดพ่ออย่ารอรั้ง	คุณในวังออกมาอยู่ประตูกลาง ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าชาวด่านได้ยินว่า	แกโกรธาฮึดฮัดเข้าขัดขวาง
เมื่อหลานข้ามาเที่ยวเล่นตามทาง	ได้เกี้ยวนางชาววังเมื่อครั้งไร
อีคนนี้ฝีปากมันจัดจ้าน	มาเกี้ยวพานหลานข้าหาว่าไม่
มิใช่ชาวบ้านนอกมาหลอกใคร	ผิดก็ใส่กันกับเจ้าจนเย็บตา ฯ
๏ ขอเฝ้าว่าตานี่โมโหร้าย	จะเอาหวายลงหลังกระมังหนา
ท่านทั้งสี่พี่เลี้ยงพระธิดา	จะให้หาเข้าไปถามตามทำนอง
แล้วปลอบว่ามาไปเถิดเจ้าพราหมณ์	อย่าพูดตามตาคนนั้นมันจองหอง
แล้วพาเข้าวังในดังใจปอง	ส่วนนายกองปากน้ำก็ตามมา
ถึงประตูหูช้างข้างฉนวน	เห็นแต่ล้วนหม่อมหม่อมอยู่พร้อมหน้า
จึงเข้าไปเล่าแถลงแจ้งกิจจา	ได้ตัวมาแล้วจะโปรดประการใด ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสี่พี่เลี้ยงเมียงชม้อย	เห็นพราหมณ์น้อยโสภาจะหาไหน
ดูผิวเหลืองเรืองรองทองอุไร	งามวิไลแลเล่ห์เทวดา
ขนงเนตรเกศกรรณแลกรแก้ม	แลแฉล้มน่ารักเป็นนักหนา
พิศวงหลงลืมกะพริบตา	เสน่หาปั่นป่วนรัญจวนใจ
ต่างว่างามเหลืองามพ่อพราหมณ์น้อย	ช่างเลื่อนลอยล่องฟ้ามาแต่ไหน
หรือหน่อจักรพัตราพาราไกล	ธุระอะไรหนอจึงมาถึงธานี
อีคนใช้ใส่ความว่าเป็นชู้	ไม่ควรคู่คบหากับทาสี
เว้นแต่องค์นงนุชพระบุตรี	เห็นเต็มดีดุจแก้วแกมสุวรรณ
จำจะลวงหน่วงหนักไว้สักหน่อย	ให้พราหมณ์น้อยไปสำนักอยู่สวนขวัญ
ดำริพลางทางสั่งขอเฝ้าพลัน	เห็นไม่ทันจะปรึกษาเวลาจวน
จะให้อยู่ที่นี่ก็มิได้	ไปส่งให้สองเฒ่าที่เฝ้าสวน
แล้วจะถามความข้อต่อสำนวน	สั่งแล้วชวนกันเข้าไปเสียในวัง
ขอเฝ้าว่ามาไปเถิดพ่อเอ๋ย	ถ้าละเลยแล้วเห็นจะเล่นหลัง
ฝ่ายเจ้าพราหมณ์ตามใจมิให้ชัง	พลางร่ำสั่งนายด่านด้วยมารยา
จงไปบ้านท่านเถิดให้ผาสุก	ฉันพ้นทุกข์แล้วเมื่อไรจะไปหา
นายด่านฟังคลั่งคลอหล่อน้ำตา	แล้วว่าน้านี้ไม่ทิ้งอย่ากริ่งใจ
จะไปจัดข้าวปลากระยาหาร	มาส่งหลานสี่คนให้จนได้
แล้วเดินพลางบ่นพลางตามทางไป	คนอะไรอย่างนี้ไม่มีอาย
ทำปล่อยม้าอุปการเที่ยวพาลเขา	เห็นโง่เง่าแล้วจะจับไปปรับหมาย
ถ้าทุบตีหลานกูจะสู้ตาย	วิ่งถวายฎีกาได้ว่ากัน ฯ
๏ ฝ่ายขอเฝ้าพาพราหมณ์มาตามถนน	ถึงตำบลสองเฒ่าเฝ้าสวนขวัญ
จึงบอกแจ้งกิจจาสารพัน	เอาพราหมณ์นั้นมอบให้แล้วไคลคลา
ฝ่ายสองเฒ่าทรพลก็บ่นพร่ำ	เราจะทำกระไรดีกระนี้หนา
เขาหนุ่มหนุ่มเราผู้คุมคนชรา	คงหนีหน้าแล้วจะไล่ที่ไหนทัน
เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มพรายธิบายบอก	ไม่หนีดอกยายตาอย่าโศกศัลย์
ข้อคดีมีอยู่จะสู้กัน	อันโทษทัณฑ์สิ่งใดก็ไม่มี
ยายกับตาว่าเชื่ออย่างไรได้	ที่ไหนใครจะรับว่าข้าจะหนี
ยังมิได้จองจำค่ำวันนี้	เข้าอยู่ที่ในกระท่อมให้พร้อมเพรียง
เจ้าพราหมณ์เดินดีใจเข้าในห้อง	ทั้งพี่น้องนั่งหัวร่อไม่ต่อเถียง
เฒ่าชรามานอนที่ระเบียง	คอยฟังเสียงเกรียบกรุกลุกขึ้นมอง ฯ
๏ สงสารหน่อสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	โทมนัสหม่นไหม้ฤทัยหมอง
ด้วยไม่เคยเชยชู้รู้ทำนอง	เฝ้าตรึกตรองตรมจิตคิดรำคาญ
จึงปรึกษาว่าแก่พราหมณ์ทั้งสามพี่	ไม่พอที่น้อยหน้าเขาว่าขาน
พวกขอเฝ้าชาววังมันจังฑาล	จะใคร่ผลาญชีวันให้บรรลัย
แต่พี่นิ่งเสียแล้วน้องก็ต้องนิ่ง	แค้นผู้หญิงมันยังกลับบังคับได้
ทั้งสามพี่นี้เห็นเป็นอย่างไร	จึงนิ่งให้มันว่าเป็นน่าชัง ฯ
๏ พราหมณ์หัวร่อพ่อลืมเสียแล้วหรือ	เขาบอกชื่อเสียงให้เหมือนใจหวัง
อันองค์ราชบุตรีที่ในวัง	ทุกวันยังมิได้มีราคีพาน
พ่อโฉมงามยามนี้ก็แรกรุ่น	ผลบุญช่วยชักสมัครสมาน
ถึงขอเฝ้าเขาไปจับให้อัประมาณ	พี่ก็เห็นเป็นตะพานมาชอบกล
เมื่อพบกันวันนี้นางพี่เลี้ยง	เห็นมองเมียงตามาสี่ห้าหน
ซึ่งให้คุมไว้ที่นี่ทั้งสี่คน	พี่นี้เห็นเป็นกลมารยา
ถ้าแม้นเหมือนหมายมุ่งก็พรุ่งนี้	ร้ายหรือดีจะได้ฟังไม่กังขา
พ่อจงดับโทโสอย่าโกรธา	รู้ถึงแก้วเกษราจะน้อยใจ
ทำนองเขาชาววังมักตั้งปึ่ง	แต่ไม่ถึงเดือนดอกจะบอกให้
ซึ่งพี่เลี้ยงพระธิดาจะว่าไร	พี่จะใคร่รับรองลองคารม ฯ
๏ พระฟังพราหมณ์สามนายยิ่งอายนัก	ไม่รู้จักรักร่วมภิรมย์สม
จึงว่าถึงนางฟ้ามาให้ชม	ไม่นิยมเลยพี่เป็นความจริง
ใจน้องหวังฟังเหตุพระเชษฐา	ใช่จะมาท่องเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
พี่รักเขาชาววังยังประวิง	ก็อ้อยอิ่งไปเถิดน้องไม่ต้องการ ฯ
๏ พราหมณ์หัวร่อพ่ออย่าประมาทหมิ่น	อันรูปกลิ่นรสเสียงสำเนียงหวาน
กับสัมผัสสตรีฤดีดาล	เห็นวิมานลิบลิบไม่พริบตา
พลางหัวเราะเยาะหยอกหน่อกษัตริย์	โสมนัสสรวลสันต์ด้วยหรรษา
เสียงซุบซิบกันไปไม่ไสยา	ยายกับตาผัวเมียคอยเงี่ยฟัง
เสียงหัวร่อต่อระริกดังคิกคัก	คิดว่าลักนินทาว่าลับหลัง
หุนพิโรธโกรธขึ้งเสียงตึงตัง	น้อยหรือยังพึมพำอยู่ทำไม
หรือจะคิดคัดฝาพากันหนี	จนป่านนี้แล้วยังไม่หลับใหล
จะให้จำขื่อคาก็ว่าไป	คนอะไรชาติชั่วไม่กลัวนาย
หน่อกษัตริย์กับสามเจ้าพราหมณ์น้อย	ไม่ตอบถ้อยทุ่มเถียงทำเสียงหาย
นอนอยู่เหนือเสื่อลาดขาดระคาย	จนเคลิ้มกายหลับไปในไสยา ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงในวังราช	แสนสวาทพราหมณ์น้อยละห้อยหา
ครั้นสิ้นแสงสุริยนสนธยา	มาเฝ้าแก้วเกษราอยู่พร้อมกัน
แล้วทูลเชิญโฉมยงสรงเสวย	เหมือนอย่างเคยขับกล่อมถนอมขวัญ
ต่างเพ่งพิศพระธิดาวิลาวัณย์	สารพันไม่มีราคีพาน
คิดถึงงามพราหมณ์น้อยก็น่ารัก	ประไพพักตร์เคียงคู่ด้วยสุริย์ฉาน
ทั้งสี่นางต่างคะนึงตะลึงลาน	ที่อยู่งานถือพัดก็พลัดมือ
บ้างพลั้งว่าถ้าได้กับเจ้าพราหมณ์	งามต่องามชมเล่นเห็นแล้วหรือ
ทั้งสามนางต่างสดับรับว่าอือ	แล้วกลับรื้อได้คิดสะกิดกัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมแก้วเกษราธิดาราช	ฟังประหลาดหลากจิตคิดกระสัน
จึงว่าพี่นี้ผิดกว่าทุกวัน	อะไรนั่นน่าชมสมกับพราหมณ์
ประภาวดีพี่เลี้ยงฉลาดแก้	ไม่ดอกแม่มิใช่การวานอย่าถาม
เมื่อคืนนี้พี่ฝันสักสามยาม	ว่าเจ้าพราหมณ์หนุ่มน้อยคนหนึ่งมา
ดูรูปร่างรุ่นราวคราวพระน้อง	ผิวผุดผ่องน่ารักเป็นนักหนา
บุรุษใดในภพโลกา	ที่จะหาเปรียบได้นั้นไม่มี
พอเสียงฆ้องย่ำรุ่งสะดุ้งตื่น	กับคนอื่นไม่กล้าบอกออกบัดสี
จึงแก้ฝันแม่อุบลจงกลนี	เขาว่าดีอยู่แล้วก็แล้วกัน ฯ
๏ พระธิดาว่าฉันมิอยากเชื่อ	นี่และเนื้อใส่ไคล้ว่าใฝ่ฝัน
เมื่อตะกี้พี่พูดไม่เช่นนั้น	หรือสำคัญข้อผิดจึงปิดบัง ฯ
๏ จงกลนีพี่เลี้ยงฉลาดเฉลย	ไม่ลวงเลยพี่จะเล่าเนื้อความหวัง
แม่ประภาแก้ฝันให้ฉันฟัง	ว่าเจ้าพราหมณ์งามดังเทวดา
เมื่อตะกี้พี่ชมโฉมพระน้อง	นวลละอองน่ารักนั้นนักหนา
คิดถึงพราหมณ์ความฝันแม่ประภา	จึงแกล้งว่าเย้ยเยาะหัวเราะกัน
ว่าได้พราหมณ์ความฝันนั้นหนอเจ้า	เป็นขอเฝ้าน้องแก้วแล้วขยัน
เมื่อตะกี้พี่พูดก็เช่นนั้น	ไม่เสกสรรป้องปิดสักนิดเดียว ฯ
๏ พระเทพินยินคำเห็นล้ำลึก	ฤทัยนึกเคืองขุ่นให้ฉุนเฉียว
จึงว่าน้อยไปหรือพี่เช่นนี้เจียว	มาแก้เกี้ยวซักซ้อมสมยอมกัน
ถึงจีนจามพราหมณ์แขกที่แปลกชาติ	พี่สวาทแล้วมาเปรียบประเทียบฉัน
แกล้งลวงเล่นเห็นรู้ไม่เท่าทัน	แต่เช่นนั้นแล้วอย่านึกคะนึงปอง
อันชาตินี้นี่แน่ะพี่อย่าพักหมาย	ไม่เคยชายเชยชมประสมสอง
ถึงมาตรแม้นมังสาจะทาทอง	ก็ไม่ปองปรารถนาอย่าพาที ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างคนเห็นเคืองขัด	ชุลีหัตถ์ปลอบประโลมนางโฉมศรี
แม่เหมือนจันทร์แจ่มฟ้าไม่ราคี	จรลีอยู่พื้นโพยมมาน
อันชาติชายเหมือนกระต่ายที่ต่ำชาติ	สุดจะมาดที่จะมุ่งหมายสมาน
พี่พูดเล่นเป็นแต่คำให้สำราญ	ขอประทานโทษเถิดพระเทพี
แล้วสี่นางต่างคนเข้าขับกล่อม	เคียงถนอมนุชนางอยู่ข้างที่
บ้างร้องรับขับไม้มโหรี	บ้างดีดสีส่งเสียงสำเนียงครวญ ฯ

ตอนที่ ๔
ศรีสุวรรณพบนางเกษรา
๏ สงสารนางแก้วเกษราธิดาท้าว	เมื่อครั้งคราวจะได้คู่สู่สงวน
สถิตอยู่แท่นสุวรรณให้รัญจวน	แต่อักอ่วนป่วนใจไม่ไสยา
พอหลับลงทรงซึ่งสุบินนิมิต	ประหวัดจิตนุชนาฏหวาดผวา
ตื่นสะดุ้งรุ่งแสงพระสุริยา	พระธิดานึกแหนงแคลงฤทัย
จึงเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงข้าง	นุชนางเล่าแจ้งแถลงไข
ฉันฝันว่าวาสุกรีอันเกรียงไกร	เข้าในแท่นสุวรรณอันบรรจง
เกี่ยวกระหวัดรัดรอบอุราน้อง	ฉันร่ำร้องอยู่บนเตียงจนเสียงหลง
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มจิตพิษภุชงค์	หมายว่าปลงชีวานิคาลัย
จนเดี๋ยวนี้นึกกลัวยังตัวสั่น	อันความฝันพี่เห็นเป็นไฉน
พี่เลี้ยงฟังนั่งนึกแต่ในใจ	ยิ้มละไมในหน้าแล้วว่าพลัน
ลักษณะพระสุบินนิมิตแม่	ครั้นจะแก้กลัวจะโกรธพิโรธฉัน
สมุดมีอยู่ริมที่แท่นสุวรรณ	ตำราฝันทรงดูให้รู้ความ
จะได้ลาภหรือกระไรก็ไม่ช้า	ด้วยเวลานั้นก็ล่วงเข้ายามสาม
พี่จะช่วยอวยพรพะงางาม	ให้สมความปรารถนาไม่ช้าวัน
ทูลพลางทางพลิกสมุดถวาย	ถูกที่ทายงูขบสบกับฝัน
ยุพยงทรงอ่านอักษรพลัน	มีสำคัญว่างูหมู่กุมภา
แม้นขบกัดรัดใครในนิมิต	จะได้ชมสมสนิทเสน่หา
แม้นงูร้ายฝ่ายคู่ภิรมยา	วาสนาฟุ้งเฟื่องเรืองเจริญ
นางฟังเรื่องเคืองขัดปัดสมุด	ให้แสนสุดอับอายระคายเขิน
สี่พี่เลี้ยงเคียงข้างเห็นนางเมิน	ต่างอวยชัยให้เจริญพระชนมาน ฯ
๏ พระบุตรีโกรธตรัสด้วยขัดแค้น	พี่นี้แสนเล่ห์ลมประสมประสาน
เห็นว่าเกลียดแล้วมาแสร้งแกล้งประจาน	ชวนให้อ่านแต่ตำรับที่อัปรีย์
นี่หากเห็นเป็นผู้ใหญ่ยังไว้หน้า	หาไม่จะว่าเสียให้อายกับสาวศรี
แล้วผันผินพักตราไม่พาที	ทำเข้าที่ไสยาสน์บนอาสน์ทอง ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างคนเห็นเคืองขัด	ชุลีหัตถ์นบนอบไม่ตอบสนอง
ครั้งสุริย์ฉายสายแสงขึ้นเรืองรอง	ออกจากห้องไสยาปรึกษากัน
พระบุตรีนิมิตผิดประหลาด	ที่เราคาดนั้นก็งามกับความฝัน
แสนสงสารเจ้าพราหมณ์ก็ครามครัน	จะโศกศัลย์อยู่ในสวนรัญจวนใจ
เราออกไปถามดูให้รู้แจ้ง	อยู่ตำแหน่งนคเรศประเทศไหน
ลวงกำนัลกัลยาว่าจะไป	เก็บดอกไม้มาถวายพระบุตรี
เห็นพรักพร้อมยอมใจเข้าในห้อง	เปิดคันฉ่องส่องตะบอยสอยเกศี
กระเหม่าจีนจับซ้ำให้ดำดี	กรีดสำลีเรียบร้อยที่รอยไร
แล้วผัดหน้าทาจันทน์กระแจะฟุ้ง	ต่างคนนุ่งยกทองล้วนผ่องใส
ห่มกรองทองรองแสดเป็นซับใน	เรียกสาวใช้คนรักมาชักชวน
ให้ถือซองสลาผ้าเช็ดปาก	แล้วออกจากประตูข้างทางฉนวน
ทำกรีดชายกรายก้อยเที่ยวลอยนวล	ตรงไปสวนมาลีด้วยปรีดา ฯ
๏ ฝ่ายสองเฒ่าเฝ้าผลัดกันนอนนั่ง	เวียนระวังพราหมณ์น้อยในเคหา
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา	อียายเฒ่าจึงว่าแก่ตาพลัน
บ่าวเรามีสี่คนล้วนหนุ่มหนุ่ม	ตาเอ๋ยคุมออกไปใช้ในสวนขวัญ
ทั้งจอบเสียมมีดพร้าหาให้มัน	ให้ช่วยกันถางหญ้ากว่าจะเย็น
ตาเฒ่าผัวหัวเราะว่าจริงอยู่	ปัญญากูมืดมิดคิดไม่เห็น
เสียแรงมีบ่าวไพร่ใช้ไม่เป็น	นิ่งให้มันนอนเล่นเสียทั้งวัน
จึงร้องเรียกเจ้าพราหมณ์ตามบ้านนอก	เด็กเอ๋ยออกมานี่ขมีขมัน
แล้วรีบรัดจัดจอบให้คนละอัน	มาช่วยกันถากหญ้าจะพาไป ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ขัดแค้นคำอ้ายเฒ่า	จะใคร่เอาจอบสับให้ตักษัย
พี่เลี้ยงพราหมณ์สามคนเข้ายุดไว้	แล้วแก้ไขบอกเล่าเฒ่าชรา
น้องข้าเจ้าเจ็บอยู่อย่าจู้จี้	เกณฑ์หน้าที่สักเท่าไรจงใช้ข้า
จะถากทำแทนกันไม่ฉันทา	ตรงไหนหญ้าจะให้ทำจงนำไป ฯ
๏ ส่วนตาเฒ่าเหย่าย่างมาข้างสระ	เห็นระยะหญ้าแพรกแตกไสว
จึงวัดวาหน้าที่ให้ทันใด	ใครทำให้ค้างอยู่กูไม่ฟัง
แล้วตาเฒ่าเข้าใต้ต้นชมพู่	เอาผ้าปูปัดผงลงเอนหลัง
ระหวยหิวหาวนอนอ่อนกำลัง	ลืมระวังพราหมณ์น้อยม่อยหลับไป ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามนายชายฉลาด	เห็นหน่อนาถมัวหมองไม่ผ่องใส
จึงเลือกเด็กดอกลำดวนที่ยวนใจ	มายื่นให้อนุชาแล้วพาที
ถึงมาตรแม้นตกยากต้องถากหญ้า	จะอาสาแทนน้องอย่าหมองศรี
เรารอรั้งฟังกันดูวันนี้	ถ้าแม้นพี่คาดผิดจึงคิดการ
ธรรมดามาเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	ต้องอ้อยอิ่งอดเปรี้ยวไว้กินหวาน
เราอุตส่าห์พยายามตามโบราณ	คงเป็นการมั่นคงอย่าสงกา
ว่าพลางทางจับเอาจอบสวน	เริงสำรวลชวนกันเข้าฟันหญ้า
ไม่เคยทำซ้ำสับแผ่นสุธา	แต่เปลี่ยนซ้ายย้ายขวาอยู่สามคน ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ขัดเคืองชำเลืองค้อน	สะท้อนถอนหฤทัยพิไรบ่น
เสน่หาตาบอดไม่รอดตน	ต้องทุกข์ทนถากหญ้าประดาตาย
ถึงจะชักนางฟ้าลงมาให้	ที่จะใช้ถากหญ้านั้นอย่าหมาย
พระฮึดฮัดขัดใจไม่สบาย	ทั้งสามนายเมินหน้าถากหญ้าไป ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงพระธิดามาถึงสวน	แสนรัญจวนผูกจิตพิสมัย
ทำเสสั่งสาวสวรรค์กำนัลใน	จะลุมเล้าเข้าไปก็ไม่ควร
จงรอรั้งนั่งท่าอยู่ที่นี่	เราทั้งสี่จะเข้าไปข้างในสวน
แล้วเสแสร้งแต่งจริตกระบิดประบวน	ทำชี้ชวนกันเก็บมาลามา
แต่มือปลิดจิตนึกถึงพราหมณ์น้อย	เนตรชม้อยแลลอดชำเลืองหา
มามองเมียงเพียงทับยายกับตา	ไม่เห็นหน้าพราหมณ์น้อยละห้อยใจ
ทั้งสี่นางต่างว่าประหลาดแล้ว	พ่อรูปทองน้องแก้วข้าไปไหน
หรือเที่ยวเก็บบุปผาสุมาลัย	สงสัยใจย่างย่องมามองเมียง
พอใกล้สระโกสุมปทุมชาติ	เสียงจอบฉาดฟัดดินได้ยินเสียง
อยู่ที่นี่แล้วกระมังฟังสำเนียง	ค่อยมองเมียงเลี่ยงแลอยู่แต่ไกล
เห็นเจ้าพราหมณ์สามคนก่นถากหญ้า	เวทนากรรมกรรมจะทำไฉน
แค้นอ้ายเฒ่าเฝ้าสวนแสนจัญไร	มันแกล้งใช้กรากกรำให้ทำการ
แล้วแลดูพราหมณ์น้อยเห็นสร้อยเศร้า	เข้าแฝงเงาพฤกษาน่าสงสาร
ทั้งสี่นางต่างว่าน่ารำคาญ	จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรดี
นางประภาว่าเราจะพูดด้วย	ก็คิดขวยวิญญาณ์น่าบัดสี
เราออกไปให้เขาเห็นพอเป็นที	ฟังไมตรีเขาก่อนจึงผ่อนปรน
ปรึกษาพลางทางเดินเด็ดดอกไม้	เข้ามาใกล้สระน้ำแล้วทำบ่น
ทำไฉนจึงจะได้ดอกอุบล	แล้วทำกลแวดชายชม้ายเมียง ฯ
๏ เจ้าโมราสานนพราหมณ์วิเชียร	กำลังเพียรฟันดินได้ยินเสียง
พอเหลียวมาเห็นหน้านางพี่เลี้ยง	เอาจอบเหวี่ยงไว้กับที่ด้วยดีใจ
มาบอกความพราหมณ์น้อยค่อยกระซาบ	คงตายราบมั่นคงอย่าสงสัย
พ่อไปพูดกับเขาเล่นก็เป็นไร	ดูท่าทางนางในจำนรรจา ฯ
๏ ศรีสุวรรณสั่นพักตร์ไม่รักคบ	อย่าเร้ารบไปเลยน้องไม่ปรารถนา
พี่รักเขาก็จงเข้าไปพูดจา	ที่ถากหญ้านี้น้องจะทำแทน
พออย่าให้อ้ายเฒ่ามันหยามหยาบ	ฉันเหม็นสาบหนังเนื้อมันเหลือแสน
ไม่รักมีชู้สาวเมื่อคราวแกน	อย่าขืนแค่นเลยพี่พราหมณ์เป็นความจริง
พระว่าพลางทางลุกขึ้นถากหญ้า	แล้วเมินหน้าเสียไม่ดูข้างผู้หญิง
พี่เลี้ยงพราหมณ์สามคนเข้าช่วงชิง	พ่อนั่งนิ่งอย่าทำให้รำคาญ
ต่างวางจอบตอบน้องแล้วย่องย่าง	เข้าใกล้นางกัลยาแล้วว่าขาน
หม่อมทั้งสี่นี้หรือขาตระลาการ	เมื่อเย็นวานนี้ให้พาฉันมาคุม
เขาฟ้องหาว่ากระไรไม่ไต่ถาม	ให้คุมความร้อนใจดังไฟสุม
ทั้งอดนอนยังรุ่งด้วยยุงชุม	ท่านผู้คุมเล่าก็ร้ายทั้งยายตา
แต่เช้าตรู่ขู่เข็ญจะเฆี่ยนขับ	มากำกับกรำกรากให้ถากหญ้า
ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยตัวทั่วกายา	สู้อุตส่าห์ทำไปทั้งไม่เคย
สารพัดจะไม่มีบุหรี่หมาก	ความเปรี้ยวปากเหลือแหล่แม่คุณเอ๋ย
ไม่เมตตาทารกรรมแต่จำเลย	ยังไม่เคยพบเห็นพึ่งเป็นความ
มาหยุดยั้งนั่งนี่หน่อยเถิดหม่อม	ฉันแสนตรอมตรมใจจะไต่ถาม
กรุณาปรานีกับชีพราหมณ์	อย่ามีความกินแหนงแคลงวิญญาณ์ ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างอายระคายเขิน	ชม้ายเมินยิ้มละไมอยู่ในหน้า
จึงตอบความตามธรรมดามา	ฉันมิใช่เป็นสุภาตระลาการ
ความข้างในให้คุมไว้เพียงสวน	เป็นสำนวนแล้วจะส่งไปโรงศาล
เขากราบทูลพระธิดายุพาพาล	เมื่อเย็นวานนี้จึงให้ไปเอาตัว
อีกระจงแจ้งความว่าพราหมณ์น้อย	มาติดสอยสมสู่เป็นชู้ผัว
เมื่อคบค้ากันเองไม่เกรงกลัว	ถึงดีชั่วก็เขาเป็นชาววัง
น่าสมเพชเวทนาหนักหนานัก	ช่างไม่รักเจ็บอายเสียดายหลัง
นี่หากฉันอนุกูลทูลประทัง	จึงรับสั่งให้มาถามเอาความจริง
ว่าพราหมณ์น้อยกับข้างนี้เป็นพี่น้อง	หรือพวกพ้องเพื่อนเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
ใครชื่อไรเร่งว่าอย่าประวิง	เอาความจริงให้ทั่วทุกตัวคน
ต้องคุมกันวันเดียวว่าเปรี้ยวปาก	บุหรี่หมากสารพัดจะขัดสน
ถ้าเช่นนั้นฉันจะให้ไว้สักคน	ใครกังวลอะไรมั่งก็สั่งไป
ราคาหมากกับบุหรี่สักกี่เบี้ย	พอสู้เสียซื้อหาเอามาให้
แต่จะถามตามจริงอย่านิ่งไว้	จึงจะได้กรุณาเหมือนพาที ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังนั่งนึกเห็นลึกแหลม	ช่างเหน็บแนมล้วนละเมียดทั้งเสียดสี
ต่างยิ้มแย้มเยื้อนว่ากับนารี	มิเสียทีเป็นสุภาตระลาการ
แม้นน้องฉันคบหากับข้าหลวง	ผิดกระทรวงลามลวนควรประหาร
ถ้าแม้นนางชาววังทำจังฑาล	มาเกี้ยวพานเข้าบ้างจะอย่างไร
พราหมณ์น้อยนี้ดีนักอย่าพักว่า	ถึงเอาพร้าคัดปากไม่อยากไหว
จริงนะหม่อมย่อมรู้อยู่เต็มใจ	อย่างสงสัยเสียเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
ซึ่งองค์พระบุตรีมีรับสั่ง	ให้ถามทั้งนามวงศ์แลพงศา
จะแถลงแจ้งอรรถแต่สัจจา	อันพวกข้าเหล่านี้เป็นพี่ชาย
ชื่อโมราสานนพราหมณ์วิเชียร	หม่อมอย่าเปลี่ยนชื่อเสียงช่วยเรียงถวาย
โน่นพราหมณ์น้อยศรีสุวรรณพรรณราย	เป็นน้องชายชันษาสิบห้าปี
สำเภาซัดพลัดเมืองมาพี่น้อง	ขึ้นเที่ยวท่องชมแต่บุรีศรี
จะเกี้ยวพานท่านผู้ใดก็ไม่มี	จริงนะขาฟ้าผี่เถิดไม่ลวง
ฉันเป็นชาวบ้านนอกดอกคะหม่อม	ไม่อ้อมค้อมพูดจาเหมือนข้าหลวง
คิดจะใคร่ไต่ถามตามกระทรวง	หม่อมทั้งปวงก็เป็นใหญ่อยู่ในวัง
อันทุกวันฉันไม่มีที่จะเห็น	อยากจะเป็นขอเฝ้ากับเขามั่ง
ขอถามตามสุจริตอย่าปิดบัง	หม่อมมานั่งถามความนี้นามใด ฯ
๏ สี่พี่เลี้ยงเอียงอายชม้ายชม้อย	ทำชดช้อยพูดจาอัชฌาสัย
นี่หรือชาวบ้านนอกมาหลอกใคร	เขาเข้าใจอยู่ดอกหม่อมทำปลอมพล
ซึ่งสงสัยไต่ถามถึงนามฉัน	แต่เพียงนั้นพอจะแจ้งแห่งนุสนธิ์
โน่นประภาวดีนี่จงกล	นั่นอุบลคนนี้ศรีสุดา
ซึ่งหม่อมรักจักใคร่เป็นขอเฝ้า	จะต้องเหลาไม้กลัดจัดบุปผา
ถ้าทำได้ไม่คิดระอิดระอา	ไปปีหน้าฟ้าใหม่คงได้ดี
ถ้าขี้เกียจขืนเที่ยวเกี้ยวชู้สาว	ทำฉาวฉาวเช่นนั้นฉันบัดสี
ให้เจ้านายขายหน้าทั้งตาปี	ก็จะมีคนว่าชั่วฉันกลัวอาย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ว่าอย่าเย้ยไปเลยหม่อม	ไม่อ้อมค้อมพูดเล่นเหมือนเช่นหมาย
ถ้ารักใคร่ใครแล้วก็สู้ตาย	ไม่กลับกลายแกล้งว่าสัจจาจริง
นี่เที่ยวเล่นโดยดีประสีประสา	ควรหรือมาต้องเกาะเพราะผู้หญิง
ด้วยจนใจไม่มีที่พึ่งพิง	จึงต้องนิ่งนึกเจียมเสงี่ยมใจ
ครั้นฉันจะถวายตัวก็กลัวอยู่	ยังไม่รู้กิริยาอัชฌาสัย
หนึ่งพระรูปร่างเจ้าสักคราวใคร	น้ำพระทัยร้ายหรือดีก็มิรู้
ฉันพลัดบ้านเมืองมาอนาโถ	เหมือนคนโซสิ้นแกนแสนอดสู
แม้นว่าหม่อมอุปถัมภ์ช่วยค้ำชู	จะได้อยู่พึ่งบุญเหมือนมุลนาย
อันลูกเมียก็ไม่มีฟ้าผี่เถิด	ประดักประเดิดโดยจนต้องขวนขวาย
แม้นได้มีที่พึ่งพอฝากกาย	ตัวไม่ตายก็ไม่ทิ้งจริงจริงเจียว ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างรู้ในเชิงรัก	แกล้งหน่วงหนักพจนารถฉลาดเฉลียว
แม้นไม่มีที่กลัวตัวคนเดียว	จะท่องเที่ยวทารกรรมไปทำไม
จงอยู่เป็นข้ารองละอองบาท	องค์พระราชธิดาอัชฌาสัย
จะช่วยทูลให้ท่านเห็นว่าเข็ญใจ	ให้อยู่ในสวนศรีที่นี่พลาง
ตำหนักจันทร์นั้นก็มีทั้งสี่หลัง	ไปนอนนั่งเล่นเถิดคะค่อยกว้างขวาง
อีกสักวันฉันจะเชิญเสด็จนาง	มาเล่นกลางสวนสอยสุมามาลย์
จึงเมียงหมอบลอบแลแต่พอเห็น	ไม่สมเป็นเจ้าข้าจึงว่าขาน
หรือใจจิตคิดขลาดราชการ	จะหนีบ้านบวชเรียนก็เพียรไป ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มพรายภิปรายตอบ	ช่างรู้รอบกิริยาอัชฌาสัย
สมเป็นหม่อมมุลนายอยู่ฝ่ายใน	ความจริงใจฉันนี้แน่ไม่แชเชือน
แต่พราหมณ์น้อยน้องรักนี้หนักแน่น	ในพื้นแผ่นปัถพีไม่มีเหมือน
ถ้าเห็นงามความรักมาตักเตือน	จะค่อยเคลื่อนคลายโศกที่โรครัด
ช่วยเชิญองค์พระธิดามาให้เห็น	จะได้เป็นขอเฝ้าเหลาไม้กลัด
พรุ่งนี้นะคะหม่อมให้เหมือนนัด	ฉันจะหัดทูลฉลองให้ว่องไว
ซึ่งหม่อมช่วยแนะนำที่สำนัก	ให้ตำหนักพระธิดาอยู่อาศัย
จะได้นอนผ่อนกายสบายใจ	ไม่บรรลัยแล้วคงต้องสนองคุณ ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างตอบว่าขอบจิต	ถ้าสิ้นคิดขาดเหลือจะเกื้อหนุน
มิใช่ฉันมั่นหมายเป็นนายมุล	จะทำคุณด้วยเป็นข้ากรมเดียวกัน
แล้ววางซองหมากลงที่ตรงหน้า	กินสลาเล่นเถิดนายอย่าอายฉัน
ต่างพูดพลอดทอดสนิทเชิงติดพัน	จนตะวันบ่ายเบี่ยงพี่เลี้ยงลา
เจ้าพราหมณ์เด็ดดอกรักหักเต่าร้าง	ให้สี่นางแจ้งจิตเป็นปริศนา
ทั้งสองข้างต่างชม้อยชายหางตา	แล้วลุกมาจากที่ทั้งสี่นาง
ทำเมียงเมินเดินกรายชายชม้อย	ดูพราหมณ์น้อยนุชน้องเห็นหมองหมาง
พิโรธเรียกยายตามาด่าพลาง	ใช้เธอถางถากหญ้านี้ว่าไร
ไม่แลดูรูปร่างท่านบ้างหรือ	แต่จะถือจอบเจียนจะไม่ไหว
ทีนี้อย่าใช้สอยจงปล่อยไป	ให้อาศัยสำนักตำหนักจันทร์
แม้นมิฟังยังทำให้เธอโกรธ	จะลงโทษยายตาถึงอาสัญ
สั่งสองเฒ่าเฝ้าสวนแล้วชวนกัน	มาเรียกบ่าวเหล่านั้นเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามนายสบายจิต	มานั่งชิดอนุชาแล้วปราศรัย
เมื่อตะกี้พี่ไปเกี้ยวประเดี๋ยวใจ	ท่านข้างในให้หมากมาฝากน้อง
แล้วกล่าวโฉมพระธิดาว่าน่ารัก	ประเสริฐศักดิ์กษัตรีย์ไม่มีสอง
เห็นจะสมคะเนนึกที่ตรึกตรอง	พระน้องลองเล่นชู้ดูสักคราว ฯ
๏ ศรีสุวรรณว่าไม่พอใจเกี้ยว	แต่มาเที่ยวซื่อซื่อยังอื้อฉาว
ถ้าเกี้ยวจริงยิ่งจะมีราคีคาว	เหมือนเรื่องราวบุราณร่ำคำภิปราย
ผู้ใดหลงลมหญิงทิ้งทำเนียบ	ไม่ราบเรียบแรงรักมักฉิบหาย
นางพี่เลี้ยงเหล่านี้ไม่มีอาย	มาชวนชายจะให้งงหลงระเริง
ฉันช่วยเตือนตามจิตสนิทสนม	กลัวต้องลมแล้วจะหาวเหมือนว่าวเหลิง
สลาตันต้องปีกจะฉีกเปิง	ทำร่าเริงรางแตกจะแหลกลง ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มพรายภิปรายตอบ	พ่อว่าชอบอยู่มิใช่จะใหลหลง
ซึ่งเกิดความหนามเสี้ยนเพราะซื่อตรง	จึงต้องบ่งด้วยหนามตามตำรา
อันหนึ่งพ่อหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	จากสมบัติมาลำบากยากนักหนา
แม้นองค์พระบุตรีมีเมตตา	ได้พึ่งพาแต่พอผ่อนที่ร้อนรน
อนึ่งจะให้ไพร่ฟ้ารู้จักชื่อ	ตลอดลือเล่าแจ้งทุกแห่งหน
แม้นพระพี่มิตายในสายชล	มีผู้คนบอกความจะตามมา
ถึงพวกเราเล่ามิใช่จะไม่คิด	คงจะติดตามแสวงทุกแห่งหา
แต่พบลาภขุมทองต้องตำรา	จะหลับตาเสียไม่ขุดก็สุดอาย ฯ
๏ ศรีสุวรรณรันทดถอนใจใหญ่	แต่เกรงใจเจ้าพราหมณ์สามสหาย
จึงว่าน้องตรองความตามนิยาย	เห็นจะเป็นเช่นกระต่ายที่หมายจันทร์
เมื่อตัวต่ำน้ำใจจะใฝ่สูง	เหมือนนกยูงมุ่งเมฆเมืองสวรรค์
ต้องซูบผอมกรอมใจด้วยไกลกัน	ด้วยหมายมั่นมุ่งมิตรให้ผิดทาง
เรายากจนคนจรเที่ยวร่อนเร่	นึกเสน่ห์นางกษัตริย์เห็นขัดขวาง
ฉวยว้าวุ่นขุ่นเคืองด้วยเรื่องนาง	จะต้องร้างนคราเข้าป่าไป ฯ
๏ พี่เลี้ยงพราหมณ์สามนายภิปรายตอบ	ให้ชื่นชอบวิญญาณ์อัชฌาสัย
พ่อไม่รักรูปงามก็ตามใจ	จะไปไหนไปด้วยจนม้วยมรณ์
เวลานี้จวนค่ำไปสำนัก	ที่ตำหนักพระบุตรีมีฟูกหมอน
เสียแรงเขาชาววังสั่งให้นอน	ล้วนอ่อนอ่อนอุ่นใจจงไคลคลา
พลางสำรวลชวนศรีสุวรรณน้อง	เดินประคองเคียงกายทั้งซ้ายขวา
ขึ้นตำหนักผลักเผยทวารา	ทัศนาที่ในห้องทุกช่องชั้น
มีฉากพับลับแลมู่ลี่แขวน	บรรจถรณ์แท่นที่บรรทมภิรมย์ขวัญ
ต่างแย้มสรวลชวนศรีสุวรรณพลัน	ขึ้นบนบรรจถรณ์แท่นแสนสบาย
ส่วนเจ้าพราหมณ์สามคนอยู่ข้างที่	พอราตรีเดือนแจ่มกระจ่างฉาย
เผยพระแกลแลชมดาราราย	ต้องพระพายพัดพานสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงมาถึงวัง	จะนอนนั่งนึกพะวงให้หลงใหล
คิดถึงพราหมณ์สามนายที่หมายไว้	จะเป็นใครคู่สร้างยังคลางแคลง
แต่พราหมณ์น้อยนุชน้องเป็นของหลวง	ย่อมทราบทรวงสุดสิ้นไม่กินแหนง
แต่ชายสามหญิงสี่ทีระแวง	ครั้นจะแบ่งออกเป็นตัวไม่ทั่วกัน
แต่นึกนึกตรึกตรองให้ข้องจิต	ไม่ลืมคิดคร่ำครวญถึงสวนขวัญ
พอโพล้เพล้เวลาจะสายัณห์	มาพร้อมกันสี่นางเหมือนอย่างเคย
ปลอบประโลมพระธิดายุพาพักตร์	ให้นงลักษณ์แต่งองค์สรงเสวย
ถึงยามค่ำเข้าบรรทมทำชมเชย	บ้างรำเพยพัดวีด้วยปรีดา
แล้วทำพูดกันกับเพื่อนว่าเดือนนี้	ฤดูดอกมาลีแล้วหนอจ๋า
ฉันอยากใคร่ได้ดอกมะลิลา	มาร้อยมาลัยถวายให้หลายพวง
บ้างบ่นว่ามาลีที่ในสวน	แก้วกุหลาบลำดวนจวนจะร่วง
แล้วทูลแก้วเกษราธิดาดวง	ไปสวนหลวงเล่นสักวันหรือขวัญตา ฯ
๏ พระบุตรีดีใจไปสิพี่	เก็บมาลีเลือกหักให้หนักหนา
เวลาเฝ้าเช้าฉันจะทูลลา	พี่สั่งข้าหลวงเหล่าขอเฝ้าไว้ ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างรับคำนับน้อม	แล้วขับกล่อมกลอนประดิษฐ์พิสมัย
มะโหรีเรื่อยร้องทำนองใน	วังเวงใจแจ้วเสียงเมื่อเที่ยงคืน
ครั้นยามดึกพระธิดาไสยาหลับ	จนเดือนลับเลื่อนฟ้าไม่ฝ่าฝืน
อโณทัยใสสว่างนภางค์พื้น	พี่เลี้ยงตื่นลุกมานั่งสั่งกำนัล
บอกให้พวกขอเฝ้าเหลาไม้สอย	มาเตรียมคอยข้างพลับพลาสุทธาศวรรย์
พวกข้าหลวงล้วนเหล่าสาวสกรรจ์	ผู้ใหญ่นั้นมิให้ใครออกไปตาม
แล้วเรียกวอช่อฟ้าเข้ามาไว้	พวกข้างในนางโขลนเป็นคนหาม
หมากบุหรี่ที่จะไปให้เจ้าพราหมณ์	คนละสามซองซ่อนใส่หีบมา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	จิตกำหนัดนึกคะนึงถึงบุปผา
บรรทมตื่นแต่งองค์อลงการ์	ผลัดภูษาจัดจีบกลีบประจง
ทางสะพักสไบกรองลายทองริ้ว	สัมผัสผิวพระนลาฏวาดขนง
สร้อยสังวาลบานพับประดับองค์	ดังอนงค์นางสวรรค์ชั้นโสฬส
ครั้นเสร็จใส่ฉลองบาทแล้วยาตรย่าง	กำนัลนางแวดล้อมมาพร้อมหมด
นางสาวสาวชาววังนั่งประณต	ทรงพระกลดคันสั้นกั้นกางมา
ขึ้นปราสาททรงฤทธิ์บิตุเรศ	นางก้มเกศอภิวันท์ด้วยหรรษา
ทูลสนองสองกษัตริย์ขัตติยา	ลูกจะลาออกไปเล่นอุทยาน ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	แสนสวาทรับขวัญแล้วบรรหาร
เจ้าไปสวนสอยบุปผาสุมามาลย์	มาสักพานฝากพ่อจะขอชม
ประโลมลูกลูบหลังแล้วสั่งสอน	แม้นแดดร้อนก็จงเล่นอยู่ร่มร่ม
จะครั่นตัวมัวหมองต้องแดดลม	ไปเชยชมแต่พอชื่นแล้วคืนมา
พระมารดรสอนสั่งสี่พี่เลี้ยง	ตะวันเที่ยงแล้วให้นอนเสียก่อนหนา
ฤดูนี้ขี้มักเป็นโรคา	เอาหมอยาออกไปบ้างอย่าวางใจ ฯ
๏ พระบุตรีพี่เลี้ยงประณตน้อม	ทูลลาจอมกษัตราอัชฌาสัย
จากประสาทเสด็จหน้าพลับพลาไชย	กำนัลในแห่ห้อมมาพร้อมกัน
นางโฉมยงทรงวอสุวรรณรัตน์	พวกโขลนหามสามผลัดหัดขยัน
สี่พี่เลี้ยงเคียงวอจรจรัล	ฝูงกำนัลติดตามมาหลามทาง
พวกผู้ชายรายเรียงอยู่ริ้วนอก	ถือดาบหอกแห่ห้ามคนกีดขวาง
เสด็จตามฉนวนกั้นในชั้นกลาง	เถ้าแก่กางกั้นพระกลดให้บดบัง
พอสายแสงสุริยามาถึงสวน	ต้นลำดวนที่ประทับก็คับคั่ง
พวกตำรวจตรวจไตรระไวระวัง	ออกรายนั่งล้อมรอบเป็นขอบคัน ฯ
๏ นางโฉมยงทรงใส่ฉลองบาท	ยุรยาตรนาดนวลเข้าสวนขวัญ
พระพี่เลี้ยงเคียงคลอจรจรัล	ชวนชมพรรณบุปผาระย้าย้อย
เห็นพิกุลชวนกันขึ้นสั่นต้น	ให้ดอกดวงร่วงหล่นลงผ็อยผ็อย
พวงพะยอมหอมรื่นดูชื่นช้อย	นางโฉมยงทรงสอยกระชากชัก
พวกข้าหลวงหน่วงน้าวกิ่งสาวหยุด	บ้างแย่งยุดชิงกันเก็บจนเล็บหัก
บ้างเด็ดดอกโศกแซมแกมดอกรัก	ให้ประจักษ์แจ้งเพื่อนว่าเหมือนใจ
บ้างเด็กช่อชุมแสงมดแดงกัด	เต้นตะปัดตะป่องจะร้องไห้
บ้างเดินร้อยสร้อยสนสุมาลัย	จะเอาไปฝากน้องของสำคัญ
พระบุตรีกรีดเล็บเก็บกาหลง	บรรจงทรงแซมเกล้าให้สาวสรรค์
นางข้าหลวงน้อยน้อยสอยลูกจันทน์	ต่างชวนกันเก็บอึงคะนึงไป ฯ
๏ ศรีสุวรรณกับสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงอึกทึกนึกสงสัย
ค่อยเมียงมองตามช่องบัญชรชัย	เห็นนางในนับร้อยเที่ยวลอยนวล
เจ้าพราหมณ์เชิญศรีสุวรรณให้ผันผาย	ว่าดีร้ายพระธิดาออกมาสวน
จะนิ่งอยู่อย่างนี้ก็มิควร	ว่าแล้วชวนกันลงจากตำหนักจันทร์
ค่อยลัดแลงแฝงไม้ใบชอุ่ม	มาถึงพุ่มต้นลำดวนที่สวนขวัญ
ด้วยนัดแนะสี่นางไว้อย่างนั้น	ค่อยพูดกันซุบซิบกระหยิบตา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นชังไม่นั่งใกล้	ไปนั่งใต้ต้นจำปีประสีประสา
พราหมณ์พี่เลี้ยงแลลอดสอดนัยนา	ดูบรรดาสาวสาวนางชาววัง
ล้วนลอยชายกรายกรีดทำดีดดิ้น	ขัดขมิ้นเหลืองเหลือในเนื้อหนัง
หมายว่าลับขับรำเล่นลำพัง	บ้างซุ่มนั่งแนบเพื่อนเหมือนผู้ชาย
บ้างคาดพุงนุ่งผ้าเกี้ยวคอไก่	เป็นไฝใต้เต้างามเจ้าพราหมณ์หมาย
บ้างก็ว่าข้าหลวงยังแยบคาย	เป็นเจ้านายท่านจะดีกว่านี้ครัน
พอเห็นสี่พี่เลี้ยงเคียงซ้ายขวา	พระธิดาเดินกลางดั่งนางสวรรค์
ตะลึงหลงงงงวยไปด้วยกัน	ดูผิวพรรณผ่องเหมือนดังเดือนเพ็ง
ทั้งกายกรอ่อนละมุนพึ่งรุ่นสาว	อายุราวสักสิบสี่ปีมะเส็ง
ไม่เหลียวหลังตั้งแต่จะแลเล็ง	ดูปลั่งเปล่งปลาบปลื้มลืมพริบตา ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงเมียงชม้าย	เห็นสามนายนั่งซุ่มพุ่มพฤกษา
แกล้งสั่งบ่าวสาวใช้ให้ไคลคลา	เที่ยวเก็บมาลาถวายรายกันไป
แล้วทำใบ้ไต่ถามพราหมณ์พี่เลี้ยง	ว่าคู่เคียงพระบุตรีอยู่ที่ไหน
เจ้าพราหมณ์บุ้ยปากชี้ตรงนี้ไป	พี่เลี้ยงให้ซองหมากแล้วจากมา
แกล้งชักชวนโฉมตรูยูรยาตร	เที่ยวประพาสชมพรรณบุปผา
นางโฉมยงหลงเพลินดำเนินมา	พี่เลี้ยงพาเที่ยวไปจนใกล้พราหมณ์ ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นนั่งผินหลังนิ่ง	เสียงผู้หญิงหวั่นไหวฤทัยหวาม
ชำเลืองเห็นพระธิดาพะงางาม	ให้มีความพิศวาสจะขาดใจ
ด้วยคู่สร้างปางหลังแล้วอย่างนั้น	พอเห็นกันก็ให้คิดพิสมัย
จนลืมองค์หลงแลตะลึงไป	เหมือนนางในดุสิดาลงมาดิน
ดูจิ้มลิ้มพริ้มเพราดังเหลาหล่อ	พระทรวงศอสองขนงดังวงศิลป์
นวลละอองสองปรางอย่างลูกอิน	ช่างงามสิ้นสารพางค์สำอางองค์
ยิ่งพินิจพิศเพ่งให้เปล่งปลั่ง	ใจกำลังรุ่นหนุ่มให้ลุ่มหลง
กระแอมพลางทางออกให้เห็นองค์	ดูโฉมยงอยู่แต่ไกลมิให้เคือง ฯ
๏ พระบุตรีแว่วเสียงสำเนียงชม้อย	เห็นพราหมณ์น้อยสีเนื้อนั้นเหลือเหลือง
นางหลีกเลี่ยงเอียงอายชายชำเลือง	ดูทรงเครื่องเหมือนพราหมณ์งามวิไล
พอเนตรน้องต้องเนตรหน่อกษัตริย์	หวนประหวัดหวาดจิตคิดสงสัย
องค์ระทวยขวยเขินสะเทิ้นใจ	แฝงต้นไม้เมียงชม้อยคอยชายตา
ทั้งสี่นางต่างเมินทำเดินเฉย	แกล้งแหงนเงยดูดวงพวงบุปผา
พราหมณ์พี่เลี้ยงเมียงมองเห็นสองรา	ต่างก็ว่าเข้าช่องแล้วน้องเรา ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นนางไปห่างพักตร์	ด้วยรสรักร้อนฤทัยดังไฟเผา
ค่อยด้อมเดินดูองค์นางนงเยาว์	จนโฉมเฉลาเลี้ยวลับขึ้นพลับพลา
ความอาลัยใจวาบให้ปลาบปลื้ม	ตะลึงลืมหลงแลชะแง้หา
พระบุตรีลีลาศชำเลืองมา	ไม่เห็นหน้าพราหมณ์น้อยละห้อยใจ
พระพักตร์ผ่องหมองเหมือนเดือนพยับ	ด้วยจิตจับถึงมิตรพิสมัย
ลืมบรรดาข้าหลวงพวงดอกไม้	ถอนฤทัยทุกข์ถึงคะนึงครวญ
เจ้าพราหมณ์นี้ดีร้ายจะหมายมาด	จึงองอาจแอบดูอยู่ในสวน
สี่พี่เลี้ยงก็เห็นจะเป็นชนวน	จึงแกล้งชวนมาให้พบประสบกัน
จำจะกลับวังในได้ไต่ถาม	ให้ได้ความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงแสแสร้งสั่งสุรางค์นางกำนัล	ไปเรียกกันมาเถิดเจ้าเราจะไป
ครั้นเห็นสี่พี่เลี้ยงเข้าเคียงข้าง	ทำหมองหมางเมินหน้าไม่ปราศรัย
เสด็จด้วยสาวสรรค์กำนัลใน	มาต้นไทรทรงวอจรจรัล
สี่พี่เลี้ยงเคียงประคองทั้งสองข้าง	ไปตามทางนอกสวนฉนวนกั้น
ตำรวจแฝงสองข้างทางจรัล	คอยป้องกันห้ามคนไปจนวัง ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ทัศนาจนลับเนตร	แสนเทวษดาลดิ้นถวิลหวัง
อุรารักหนักหน่วงเพียงทรวงพัง	พระทรุดนั่งลงบนแท่นแผ่นศิลา
คะนึงนางพลางสะท้อนถอนใจใหญ่	ทำไฉนจะได้ชิดขนิษฐา
พี่รู้ข่าวสาวสวรรค์แต่วันมา	ไม่รู้ว่ารูปร่างเจ้าอย่างนี้
จนพี่พราหมณ์สามคนเขาชวนชัก	เราตัดรักซ้ำว่าน่าบัดสี
จะผันแปรแก้ไขไฉนดี	ไม่พอที่พูดผิดคิดรำคาญ
พระกอดเข่าเศร้าสร้อยละห้อยหวน	จนหลงครวญขับลำเป็นคำหวาน
โอ้เจ้าแก้วเกษรายุพาพาล	ไม่สงสารพี่บ้างหรืออย่างไร
เมื่อผันแปรแลพบก็หลบพักตร์	จะเห็นรักหรือไม่เห็นเป็นไฉน
บุราณว่ามิตรจิตก็มิตรใจ	จะกระไรอยู่มั่งยังไม่เคย
พอเห็นพราหมณ์สามนายก็อายนัก	พระเมินพักตร์ผินหลังแล้วนั่งเฉย
เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มพรายภิปรายเปรย	พ่อเสวยหมากเล่นก็เป็นไร
ศรีสุวรรณผันพักตร์มาซักถาม	เมื่อตะกี้พี่พราหมณ์อยู่ตรงไหน
หมากบุหรี่ที่ซองนี้ของใคร	พี่เลี้ยงให้พี่หรือจึงถือมา
มิเสียทีฝีปากช่างฝากรัก	จนรู้จักข้างในให้สลา
เหมือนน้องนี้โฉดเขลาเบาปัญญา	ไม่รู้ว่าเกี้ยวพานประการใด
เป็นบุญน้อยพลอยพึ่งแต่บุญพี่	สูบบุหรี่กินหมากจนปากไหม้
จะขอถามตามจริงอย่างกริ่งใจ	สักเมื่อไหร่อีกเล่าเขาจะมา ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มพรายธิบายบอก	เขาจะออกมาเยือนต่อเดือนหน้า
จะห่วงใยไปเล่าไม่เข้ายา	เราจะพากันไปข้างไหนดี ฯ
๏ ศรีสุวรรณรันทดถอนใจใหญ่	กลัวจะไกลพระธิดามารศรี
จึงแสแสร้งแกล้งเขาว่าปรานี	พี่จะหนีหน่ายนางเสียอย่างไร
ถึงช้าวันฉันคงจะคอยท่า	ให้เชษฐาสมจิตพิสมัย
พลางสำรวลชวนสามพราหมณ์ครรไล	เสด็จไปที่สำนักตำหนักจันทน์
ระทวยองค์ตรงบนบรรจถรณ์	พอรอนรอนอ่อนแสงพระสุริย์ฉัน
คิดถึงแก้วเกษราวิลาวัณย์	ให้ร้อนรัญจวนใจไม่ไสยา ฯ
ตอนที่ ๕
ศรีสุวรรณเกี้ยวนางเกษรา
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีกรุงกษัตริย์	มาถึงวังยังประหวัดถวิลหา
เห็นเจ้าพราหมณ์งามติดนัยน์ตามา	เข้าไสยายามค่ำยิ่งรำจวน
คิดสงสารป่านฉะนี้เจ้าพราหมณ์น้อย	จะอยู่คอยหรือจะไปเสียไกลสวน
เมื่อเดินมาพอพ้นต้นลำดวน	ทำแย้มสรวลเหมือนจะชวนจำนรรจา
เหตุไฉนไม่ตรัสหรือขัดข้อง	จะหนีน้องไปเสียแล้วกระมังหนา
เป็นพราหมณ์เทศพรหมจรรย์จรัลมา	หรือกษัตริย์ขัตติยาอยู่เมืองไกล
ทำปลอมแปลงแกล้งจู่มาดูน้อง	หรือจะต้องประสงค์ที่ตรงไหน
จะมาเดียวหรือจะมาด้วยข้าไท	จะกลับไปหรือจะอยู่ไม่รู้เลย
เสียดายนักหนักทรวงดวงสมร	สะอื้นอ้อนอิงแอบแนบเขนย
ไม่แต่งองค์ทรงเล่นเหมือนเช่นเคย	ลืมเสวยลืมสรงหลงรำพึง ฯ
๏ สี่พี่เลี้ยงเมียงมองตามช่องฉาก	แล้วบุ้ยปากให้กันดูด้วยรู้ถึง
ต่างปรึกษาหารือไม่อื้ออึง	เราก็พึ่งเห็นรักประจักษ์ใจ
แต่ดูกันห่างห่างสิอย่างนี้	พระบุตรีตรอมจิตพิสมัย
แม้นได้เรียงเคียงข้างจะอย่างไร	รำคาญใจจะใคร่ปลอบให้ชอบที
ทั้งสี่นางต่างเข้าเคียงบรรจถรณ์	ทำทูลวอนพระธิดามารศรี
แม่เป็นไรไสยาไม่พาที	หรือวานนี้ไปสวนประชวรมา
จะเจ็บปวดเป็นไฉนก็ไม่ตรัส	จะได้จัดมดหมอมารักษา
หรือพระน้องต้องรุกขเทวา	ซึ่งอยู่ค่าคบลำดวนสวนดอกไม้
แล้วแสแสร้งแกล้งทำปรนนิบัติ	ศรีสวัสดิ์สว่างจิตพิสมัย
พระบุตรีแกล้งตรัสเหมือนขัดใจ	ไฮ้อะไรนี่เล่ามาเฝ้ากวน
จึงอยู่น้องต้องเทวดาด้วย	จึงเจ็บป่วยเป็นไข้เพราะไปสวน
พี่เคยได้ไปบนต้นลำดวน	ทำกระบวนมิได้บอกออกให้ตรง
จะสังเวยสิ่งไรจะได้จัด	สารพัดสิ่งของต้องประสงค์
หรือจะคิดติดสินบนท่านคนทรง	ให้เชิญองค์อารักษ์ที่ทักทาย
ทั้งสี่นางต่างยิ้มแล้วเยื้อนว่า	จะรักษาทรามวัยเสียให้หาย
อันต้องเทพารักษ์ขี้มักร้าย	ให้กระวนกระวายละอายใจ
จะขับกล่อมจอมขวัญให้บรรทม	อย่าปรารมภ์ร้อนจิตพิสมัย
พลางแย้มยิ้มหยิบกรับแล้วขับไป	ให้ต้องในน้ำจิตพระธิดา ฯ
๏ ว่าปางหลังยังมีเจ้าพราหมณ์น้อย	โฉมแฉล้มแช่มช้อยดังเลขา
ทั้งผิวเหลืองเรืองรองดังทองทา	เที่ยวเสาะหานุชนางมาทางไกล
เวลาค่ำน้ำค้างลงพร่างพร้อย	พ่อโฉมงามพราหมณ์น้อยจะนอนไหน
สตรีงามสามภพไม่สบใจ	จะใคร่ได้ดอกฟ้าลงมาเชย
ถ้าแม้นเหมือนหมายมาดไม่คลาดแคล้ว	ดังดวงแก้วแกมทองเจียวน้องเอ๋ย
น่าน้อยใจที่ไม่ไว้อาลัยเลย	แล้วลงเอยอภิวันท์อัญชลี ฯ
๏ พระธิดาฟังขับให้จับจิต	จะปกปิดป้องปัดก็บัดสี
จึงแสร้งว่าน่าแค้นแสนทวี	น้อยหรือพี่ช่างคิดประดิษฐ์ครวญ
เหมือนฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เจ็บจิต	สมคบคิดกันพาข้าไปสวน
แล้วเป็นใจให้พราหมณ์มาลามลวน	เห็นสมควรแล้วหรือพี่ทั้งสี่คน
จะกราบทูลบิตุรงค์ให้ทรงซัก	ใครย้อนยักแยบคายเป็นสายสน
หรือพราหมณ์น้อยกลอยใจให้สินบน	ถ้าบอกจริงจึงจะพ้นที่โทษทัณฑ์ ฯ
๏ พี่เลี้ยงรู้จักใจไม่วิตก	ทำลูบอกอนิจจามาว่าฉัน
จะบอกความตามจริงทุกสิ่งอัน	เจ้าพราหมณ์นั้นเขาจะมาเป็นข้าไท
ให้พวกพี่นี้พามาถวาย	แต่ดีร้ายยังไม่เห็นเป็นไฉน
ถ้าไล่เลียงเที่ยงแท้แน่แก่ใจ	จึงจะได้ทูลความแม่ทรามเชย
น้อยไปหรือดื้อดึงไปถึงสวน	จะแกล้งกวนก่อความเจ้าพราหมณ์เอ๋ย
แม่เมตตาอย่าทูลฉลองเลย	เหมือนทรามเชยช่วยหลังไว้ครั้งนี้
ฉันผัดพอเช้าตรู่ประตูเปิด	ฟ้าผี่เถิดจะไปว่าน่าบัดสี
ไม่เจียมตัวกลัวเกรงพระบุตรี	ทำท่วงทีเหมือนกระต่ายตะกายดิน
มาพบแม่แต่ตัวเจ้าพราหมณ์น้อย	หรือพี่พลอยองอาจประมาทหมิ่น
แม้นจ้วงจาบหยาบช้าเป็นราคิน	จะขับไปเสียให้สิ้นทั้งสี่นาย ฯ
๏ พระธิดาได้ความว่าพราหมณ์น้อย	ตามติดสอยสมจิตที่คิดหมาย
จึงกล่าวแกล้งแสร้งเสเพทุบาย	สักกี่ชายนั้นฉันไม่ทันดู
เห็นคนเดียวเที่ยวเดินเด็ดดอกรัก	เป็นเชิงชักปริศนาน่าอดสู
จะหม่อมน้องหรือหม่อมพี่ก็มิรู้	ไปถามดูเถิดอย่าซักฉันนักเลย
มิเสียทีพี่คบพอครบถ้วน	เป็นสี่ส่วนสมหน้าเจ้าข้าเอ๋ย
อุปถัมภ์ทำคุณจนคุ้นเคย	จึงล่วงเลยลามมาเป็นน่าชัง
ถ้าพรุ่งนี้พี่ไปจะไต่ถาม	จงห้ามปรามสั่งสอนหล่อนเสียมั่ง
แม้นว่ากล่าวคราวนี้เธอมิฟัง	ทำทีหลังแล้วจะทูลให้วุ่นวาย ฯ
๏ สี่พี่เลี้ยงเบี่ยงบิดประดิษฐ์แก้	ฉันเป็นแต่จะช่วยพามาถวาย
ที่ผิวเหลืองเรืองรองนั้นน้องชาย	สมเป็นนายขอเฝ้าถึงเจ้ากรม
แต่พราหมณ์ใหญ่ไม่งามเหมือนพราหมณ์น้อย	ถ้าใช้สอยมะละกอก็พอสม
ถึงว่าฉันคบค้าสมาคม	ก็จะก้มหน้ารับอัประมาณ
แต่อย่าให้พราหมณ์น้อยนั้นพลอยผิด	เธอตั้งจิตมาเป็นข้าน่าสงสาร
จงยกโทษโปรดไว้ใช้ราชการ	เมื่อเกียจคร้านจึงค่อยลดปลดบาญชี ฯ
๏ นางฟังคำทำเคืองชำเลืองค้อน	ยังกลับย้อนยักว่าน่าบัดสี
ถ้าขืนขัดก็อย่าเฝ้ามาเซ้าซี้	หรือเห็นดีแล้วไม่ห้ามตามอารมณ์
แล้วสั่งให้ไขหีบหยิบสมุด	นางทรงอ่านอุณรุทเมื่ออุ้มสม
สี่พี่เลี้ยงเคียงข้างแท่นบรรทม	ชวนกันชมสุรเสียงสำเนียงนาง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	ดึกกำดัดยามสองยิ่งหมองหมาง
เผยพระแกลแลชมนภาภางค์	จันทร์กระจ่างส่องฟ้าสุราลัย
พระดูเดือนเหมือนวงนลาฏน้อง	สัมผัสผ่องพาจิตพิสมัย
รื่นรื่นกลิ่นลำดวนรัญจวนใจ	เหมือนเข้าใกล้กลิ่นนางเมื่อกลางวัน
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นเงาเสาตำหนัก	ว่านงลักษณ์ลงขยับไปรับขวัญ
ไฉนน้องมองเมียงอยู่เพียงนั้น	ขอเชิญขวัญเนตรนั่งบัลลังก์รัตน์
แล้วเคียงเข้าเล้าโลมนางโฉมฉาย	พระกรกรายกอดเสาเข้าถนัด
เห็นผิดนางหมางฤทัยให้ฮึดฮัด	จะใคร่ตัดเสาสับให้ยับเยิน
ได้ยินพราหมณ์สามคนเขาหัวร่อ	ในใจคอคิดอายระคายเขิน
ทำเหลียวแลแก้เก้อไปตามเกิน	ชม้ายเมินเมียงมาศาลากลาง
แกล้งลดเลี้ยวเที่ยวเดินดูไม้ดัด	สารพัดสรรใส่ในกระถาง
พระเพ่งพิศคิดถึงคะนึงนาง	ไม่เสื่อมสร่างอารมณ์สมประดี
เสียงจักจั่นจังหรีดวะหวีดแว่ว	เหมือนเสียงแก้วเกษรามารศรี
เที่ยวผันแปรแลหาแล้วพาที	ขึ้นมานี่เถิดนะเจ้าเยาวมาลย์ ฯ
๏ ทั้งสามพราหมณ์ตามมองเห็นน้องรัก	ละล่ำละลักลุ่มหลงน่าสงสาร
เข้าเคียงข้างทางปลอบประโลมลาน	พ่อเที่ยวป่านนี้ไยไม่ไสยา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นยังกำลังหลง	คิดว่าองค์มิ่งมิตรขนิษฐา
ประโลมรูปรับขวัญจำนรรจา	วาสนาเราทั้งสองเคยครองกัน
พราหมณ์หัวร่อพ่อแปลกพี่แล้วหรือ	พระหดมือเมินพักตร์แล้วผินผัน
ทำแก้เก้อเออพี่ที่ตรงนั้น	ปีศาจมันหลอนข้าตาวาววาว ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ว่าน่ากลัวแล้วหัวร่อ	พี่เห็นต่อจะเป็นผีสตรีสาว
ประจำองค์อนุชามาแต่เช้า	จนดึกราวสองยามมาตามกวน ฯ
๏ เจ้าโมราว่าผีไม่มีดอก	ที่หลอนหลอกนั่นแหละเงาเจ้าของสวน
พอพรุ่งนี้พี่จะบนต้นลำดวน	ให้ช่วยชวนชาววังมาดังใจ ฯ
๏ พระฟังคำทำเมินดำเนินหนี	มานั่งที่แท่นทองอันผ่องใส
เห็นสามพราหมณ์ตามมาจึงว่าไป	ประหลาดใจจริงน้องเหมือนต้องมนต์
ให้เห็นเขาเจ้าของห้องตำหนัก	มาถามทักแล้วก็หายไปหลายหน
พี่เอ็นดูฉันด้วยช่วยกันค้น	นฤมลจะมาแฝงอยู่แห่งไร ฯ
๏ พราหมณ์ฟังเห็นยังเฟือนช่วยเตือนน้อง	เจ้าของห้องมิได้มาอย่าสงสัย
พี่บอกแล้วไม่เชื่อนั้นเหลือใจ	หนักอะไรจะเหมือนรักหนักอุรา
หลงอะไรจะเหมือนหลงทรงมนุษย์	ที่โศกสุดเศร้าแสนเสน่หา
จนลืมตัวมัวหมองเพราะต้องตา	ต้องตรึกตราตรอมจิตเพราะปิดความ
บุราณว่าถ้าเหลือกำลังลาก	ให้ออกปากบอกแขกช่วยแบกหาม
แม้นพ่อบอกออกบ้างไม่พรางความ	จะเป็นล่ามแก้ไขให้ได้การ ฯ
๏ พระฟังปลอบชอบชื่นค่อยฝืนพักตร์	กำลังรักลืมอายหมายสมาน
จึงว่าพี่มีปัญญาปรีชาชาญ	ช่วยคิดอ่านอนุกูลอย่าสูญใจ
เหมือนหนึ่งน้องต้องศรเสียบสลัก	จะฉุดชักก็ไม่อาจจะหวาดไหว
พี่ช่วยถอนศรโศกที่เสียบใจ	น้องจะได้ผ่อนพ้นทนทรมา ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ว่าอย่าทุกข์ไปเลยพ่อ	นางนกต่อของเรามีดีนักหนา
พรุ่งนี้เช้าเขาคงจะออกมา	พ่อพูดจาฉอเลาะให้เราะราย
จะสอนสั่งสิ่งเดียวเกี้ยวผู้หญิง	ถ้าถึงจริงก็มักช้าประดาหาย
ให้หวานหวานไว้สักหน่อยค่อยสบาย	นี่แยบคายเจ้าชู้แต่บูราณ
พ่อรู้แต่งหนังสืออยู่หรือไม่	จงแก้ไขคิดกลอนอักษรสาร
แม้นตอบต่อก็พอเห็นจะเป็นการ	อันพวกฉานนี้ไม่วางนางพี่เลี้ยง
แต่กีดขวางอย่างเดียวดอกเดี๋ยวนี้	ด้วยหญิงสี่ชายสามเป็นความเถียง
พ่อโปรดด้วยช่วยเปรียบให้เรียบเรียง	ใครจะเคียงควรคู่กับผู้ใด ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายตอบ	พี่ว่าชอบชี้ทางสว่างไสว
ทำไมกับกาพย์กลอนอย่าร้อนใจ	จะว่าให้ปลื้มจิตพระธิดา
อันชายสามหญิงสี่นี้ก็ยาก	จับฉลากนั้นแลพี่ดีนักหนา
สำรวลพลางทางหยิบกลีบจำปา	เอานขาเขียนหนังสือเป็นชื่อนาง
แล้ววางไว้ให้สามพราหมณ์พี่เลี้ยง	เจ้าพราหมณ์เสี่ยงทายขอที่คู่สร้าง
หยิบจำปามาพลิกขึ้นอ่านพลาง	เจ้าวิเชียรได้นางจงกลนี
ดูฉลากเลขาเจ้าสานน	ได้โฉมตรูอุบลรัศมี
ที่ของเจ้าโมราประภาวดี	เหลือแต่ศรีสุดาน่าเสียดาย
ต่างหัวเราะเยาะหยอกว่านอกส่วน	เราก็ควรจะประมูลทูลถวาย
แล้วสรวลเสเฮฮาประสาชาย	พระยิ้มพรายอายใจด้วยไม่เคย
จนยามสามพราหมณ์เตือนให้ไสยาสน์	พระขึ้นอาสน์อิงแอบแนบเขนย
นึกประดิษฐ์คิดกลอนไม่นอนเลย	พอลงเอยก็พอแจ้งแสงตะวัน
ให้ปั่นป่วนชวนพราหมณ์ทั้งสามพี่	ไปอยู่ที่ต้นลำดวนในสวนขวัญ
คอยพี่เลี้ยงแลหาปรึกษากัน	เกษมสันต์สมคะเนด้วยเล่ห์ลม ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงพระธิดาเวลารุ่ง	ต่างบำรุงราศีนั่งหวีผม
ค่อยสะกิดกรีดกริบตะไกรคม	แล้วนุ่งห่มต่างต่างละอย่างกัน
เรียกบ่าวถือหีบหมากออกจากฉนวน	พอถึงสวนฉายแสงพระสุริย์ฉัน
แกล้งส่งเสียงเคียงคลอจรจรัล	ทำเชิงชั้นกรีดกรายชม้ายเมียง
พอทั้งสามพราหมณ์แลประสบพักตร์	ชิงกันทักเยาวมาลย์ประสานเสียง
เชิญมานี่หน่อยเถิดคะพระพี่เลี้ยง	ร่มพุมเรียงราบเลี่ยนเตียนสบาย ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างคำนับนั่งพับเพียบ	ได้ระเบียบอยู่มิให้สไบขยาย
แล้วต่างยิ้มแย้มพลางทางภิปราย	หม่อมสบายอยู่ด้วยกันหรือฉันใด
ฉันอยู่หลังตั้งแต่เสด็จกลับ	นอนไม่หลับหลากจิตคิดสงสัย
พ่อพราหมณ์น้อยพลอยเจ็บเป็นไข้ใจ	เคราะห์กระไรร้ายรวบประจวบกัน
แม้นหม่อมมีหยูกยาเมตตาด้วย	เหมือนชุบช่วยชีวานุชาฉัน
ถ้าตลอดรอดฝั่งได้ดังนั้น	จะส่งขวัญข้าวหมอให้พอการ ฯ
๏ พี่เลี้ยงยิ้มพริ้มพรายชม้ายค้อน	ทำเสียงอ่อนอนิจจาน่าสงสาร
จะทูลขอหมอหลวงมาอยู่งาน	แต่อาการเป็นอย่างไรจะใคร่รู้ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์น้อยนึกสะเทินแล้วเมินหน้า	จะพูดจามิใคร่ได้ให้อดสู
พี่เลี้ยงเตือนเชือนแลชำเลืองดู	ต่อเป็นครู่แล้วจึงตอบว่าขอบใจ
อันโรคของน้องนี้ไม่มีแผล	ให้เป็นแต่ขัดข้องไม่ผ่องใส
กลางคืนหนาวเช้าร้อนอ่อนฤทัย	แม้นหม่อมไม่ชุบช่วยคงม้วยมิด
ถ้าทูลขอหมอหลวงได้เหมือนว่า	เห็นโรคาจะค่อยคลายสบายจิต
แม้นแก้ไขไม่ตายวายชีวิต	ไม่ลืมคิดคุณพี่ทุกวี่วัน ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างว่าน่าสงสาร	ช่างอ่อนหวานวอนวิงทุกสิ่งสรรพ์
วิบากกรรมจำเพาะเป็นเคราะห์ครัน	จนพวกฉันพลอยผิดเพราะปิดบัง
เมื่อวานนี้พระธิดาออกมาเล่น	แลเขม้นเหมือนจะเถือเอาเนื้อหนัง
จึงกริ้วโกรธกลับไปเสียในวัง	แล้วตรัสสั่งให้ขอเฝ้าเข้ามาค้น
ฉันทูลแกล้งว่าจะมาสาพิภักดิ์	นางโฉมยงทรงซักเอาเหตุผล
ว่าลูกเมียหม่อมมีสักกี่คน	ฉันก็จนจึงมาถามพ่อพราหมณ์น้อย
แม้นพรั่งพร้อมยอมอยู่เป็นขอเฝ้า	จะให้เข้าเวรไว้ได้ใช้สอย
หรือมีห่วงบ่วงใยใครจะคอย	มาหยุดพักสักหน่อยแล้วจะไป ฯ
๏ ศรีสุวรรณชั้นเชิงฉลาดแหลม	ทำยิ้มแย้มเยื้อนว่าอย่าสงสัย
ฉันพี่น้องท้องเดียวมาเที่ยวไกล	อันห่วงใยยังไม่มีทั้งสี่คน
หมายพระนุชบุตรีเป็นที่พึ่ง	คิดรำพึงสารพัดจะขัดสน
เสด็จมาเที่ยวเล่นเห็นชอบกล	นฤมลมองหาสุมาลี
ฉันเด็ดได้ดอกรักจักถวาย	นางชม้ายเมียงเมินดำเนินหนี
เสียน้ำใจเจ็บมาแต่ราตรี	เดี๋ยวนี้พี่ว่าจะช่วยค่อยชื่นใจ
ช่วยทูลองค์พระธิดาว่าดีฉัน	จะผูกพันพึ่งพักจนตักษัย
ซึ่งโฉมยงทรงระแวงแคลงฤทัย	ฉันจะให้ทัณฑ์บนไว้จนตาย
พระว่าพลางทางตัดใบตองอ่อน	มาเขียนกลอนกล่าวประโลมนางโฉมฉาย
จนลงเอยอ่านต้นไปจนปลาย	ไม่คลาดคลายถูกถ้วนแล้วม้วนตอง
เอาโศกแซมแกมรักสลักหนาม	เหมือนบอกความรักนางว่าหมางหมอง
พี่เลี้ยงรับพับใส่ไว้ในซอง	แล้วว่าน้องหวังพี่เป็นที่อิง
ทุกวันนี้มีผ้าจำเพาะผืน	ถ้ากลางคืนหนาวก็ได้แต่ไฟผิง
ถ้าแม้นหม่อมกรุณาเมตตาจริง	ช่วยว่าวิงวอนทูลพระธิดา
ประทานสีที่ห่มมาชมสวน	ควรมิควรขอประทานซึ่งโทษา
แล้วถอดธำมรงค์ครุฑบุษรา	ฝากถวายพระธิดาวิลาวัณย์ ฯ
๏ พี่เลี้ยงรับแหวนน้อยชม้อยยิ้ม	เห็นหงิมหงิมลิ้นลมช่างคมสัน
จึงแกล้งว่าช้าสักสองสามวัน	ถ้าแม้นฉันได้ช่องจะลองทูล
ปรารถนาผ้าผ่อนแต่เพียงนี้	เห็นท่วงทีก็จะได้คงไม่สูญ
ค่อยอยู่เถิดฉันจะลาอย่าอาดูร	ได้กราบทูลแล้วจะออกมาบอกความ
แล้วสี่นางต่างจัดซองสลา	ทอดผ้าป่าเรียงวางไว้กลางสนาม
พลางยิ้มพรายชายตาลาเจ้าพราหมณ์	เรียกบ่าวตามกลับหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ขึ้นปราสาทพระบุตรีทั้งสี่นาง	เข้าเคียงข้างแท่นทองอันผ่องใส
ถวายแต่ส้มพวงดวงดอกไม้	แล้วใส่ไคล้ทูลความถึงพราหมณ์น้อย
ไปพบที่ต้นลำดวนในสวนขวัญ	ฉันรุมกันต่อว่าจนหน้าจ๋อย
ไม่ทุ่มเถียงทำแต่แลชม้อย	ช่างเรียบร้อยราบคาบไม่หยาบคาย
ว่าที่จริงนั้นจะมาสาพิภักดิ์	ได้ดอกรักจักใคร่ได้ถวาย
แม้นแม่ไม่เมตตาก็ท่าตาย	ขอถวายชีวาไม่อาลัย
ดูท่วงทีกิริยามารยาท	มิใช่ชาติพราหมณ์เทศข้างเพศไสย
ชะรอยหน่อกษัตรามาแต่ไกล	เพราะจะใคร่เป็นขอเฝ้าเยาวมาลย์
จะขับไล่ไปเสียให้พ้นสวน	เธอคร่ำครวญวอนว่าน่าสงสาร
จะให้อยู่ที่นี่ก็ขี้คร้าน	จะโปรดปรานเป็นไฉนจะใคร่รู้ ฯ
๏ พระบุตรีฟังเล่าก็เศร้าสร้อย	กลัวโฉมงามพราหมณ์น้อยจะอดสู
เธอแก้ไขไม่เป็นน่าเอ็นดู	จึงว่าพี้นี้ไปขู่เขาทำไม
เป็นชีพราหมณ์หยามหยาบก็บาปปาก	เพระพวกมากเธอจึงต้านทานไม่ไหว
ซึ่งพี่ว่าเป็นกษัตริย์สันทัดใจ	คิดสำคัญฉันใดจะใคร่ฟัง
ว่าจู้จี้ขี้คร้านฉานสงสัย	หรือว่าใครกล่าวขวัญถึงฉันมั่ง
เล่าแถลงแจ้งจิตอย่าปิดบัง	จะขอฟังลิ้นลมคารมพราหมณ์ ฯ
๏ พี่เลี้ยงฟังโฉมยงเจ้าทรงซัก	ทำเยื้องยักยำเยงเหมือนเกรงขาม
แล้วแกล้งว่าอดสูดูไม่งาม	เป็นควันวามกลัวจะปิดไม่มิดเปลว
ถ้าทราบถึงบิตุรงค์ให้ลงโทษ	เสียประโยชน์หญ้าแพรกจะแหลกเหลว
ซึ่งเห็นความว่ามิใช่เป็นไพร่เลว	เพราะองค์เอวอ้อนแอ้นระโอดองค์
ช่างระทวยสวยทรงสังวาลรัตน์	เครื่องกษัตริย์สุริย์ชาติราชหงส์
นึกจะทูลโฉมงามแต่ตามตรง	กลัวจะทรงกริ้วโกรธลงโทษทัณฑ์ ฯ
๏ พระธิดาว่าน้อยไปหรือพี่	พูดเช่นนี้น่าเบื่อไม่เชื่อฉัน
ทำย้อนยอกหลอกลวงเพราะหวงกัน	เถิดเช่นนั้นแล้วก็ไม่พอใจฟัง
ฉวยบุปผามาลีขยี้ทิ้ง	พี่เลี้ยงชิงไปเสียสิ้นก็ผินหลัง
ทั้งสี่นางต่างเข้าเคียงบัลลังก์	แล้วว่าตั้งแต่นี้ไปฉันไม่พราง
ถึงตื้นลึกหนักเบาจะเล่าแจ้ง	อย่านึกแหนงเลยพระน้องจะหมองหมาง
เจ้าพราหมณ์น้อยนึกถึงคะนึงนาง	วันนี้ร่างเรื่องสารให้ฉานมา
กับธำมรงค์วงน้อยเพชรรัตน์	เป็นกษัตริย์แล้วนะแม่แน่หนักหนา
แล้วหยิบของสองสิ่งที่ซ่อนมา	ทูลถวายพระธิดาพะงางาม ฯ
๏ นางโฉมยงทรงหยิบใบตองอ่อน	เห็นโศกซ้อนแกมรักสลักหนาม
ก็แจ้งจิตปริศนาปัญญาพราหมณ์	แกล้งนิ่งความคลี่สารออกอ่านพลัน
ในสารศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	บุรีรัตนามหาศวรรย์
สวาทหวังพระธิดาวิลาวัณย์	สู้เดินดั้นดงแดนแสนกันดาร
พยายามข้ามมหามหรณพ	หวังประสบวรนุชสุดสงสาร
มาอาศัยในสวนอุทยาน	บุญบันดาลดลจิตพระธิดา
เผอิญให้โฉมงามทรามสวาท	มาประพาสชมพรรณบุปผา
พี่ยลยอดเยาวเรศเกษรา	ช่างโสภานิ่มน้องละอองนวล
ประไพพริ้มนิ่มน้อยกลอยสวาท	ดังนางในไกรลาสมาเล่นสวน
เสด็จกลับลับไปให้รัญจวน	เฝ้าอักอ่วนอาวรณ์ร้อนฤทัย
ด้วยยามยากจากเมืองมามุ่งหมาย	ดังกระต่ายเต้นแลดูแขไข
ครั้นเดือนดับลับเหลี่ยมเมรุไกร	โอ้อาลัยเหลือแลชะแง้คอย
เหมือนอกพี่ที่แสนเสน่ห์นุช	เห็นสูงสุดที่จะได้สิ่งใดสอย
ถ้าได้ดวงดอกฟ้าลีลาลอย	ก็จะค่อยประคองนวลสงวนเชย
จึงแต่งสารเสี่ยงทายถวายแหวน	ใบตองแทนแผ่นทองพระน้องเอ๋ย
ถ้าแม้นมาตรชาติก่อนเป็นคู่เคย	ขอให้เผยพจนารถประภาษมา
แม้นแม่ไม่อนุกูลสูญสวาท	เห็นสิ้นชาติชีวังจะสังขาร์
จะเอากรุงรมจักรนัครา	เป็นป่าช้าสุมเพลิงเชิงตะกอน
ขอเชิญนุชบุตรีปรานีสนอง	อย่าหม่นหมองหมางรักในอักษร
ช่วยชี้ชอบตอบถ้อยสุนทรวอน	ให้วายร้อนที่วิตกในอกเอย ฯ
๏ พี่เลี้ยงฟังอ่านสารหวานเสนาะ	ช่างฉอเลาะเหลือดีเจ้าพี่เอ๋ย
ไม่หยามหยาบราบเรียบช่างเปรียบเปรย	พระน้องเอ๋ยทรงตอบให้ชอบกล
แล้วว่าโศกแซมรักสลักหนาม	ของพ่อพราหมณ์ทำมาน่าฉงน
ทำซักไซ้ไต่ถามทั้งสามคน	นฤมลหมางเมินสะเทิ้นที
ว่าไม่รู้หรือขาปริศนาพราหมณ์	เขาบอกความโศกสลักว่ารักพี่
นางหยิบแหวนมาดูรู้ว่าดี	น้ำมณีใสสุดบุษรา
เอาสวมใส่นิ้วนางพลางดำรัส	เพชรรัตน์วงนี้ดีหนักหนา
น้องจะขอซื้อไว้ให้ราคา	เป็นเงินตราสักเท่าไรไม่เสียดาย
แต่เพลงยาวหยาบช้าฉันน่าแค้น	จะตอบแทนเสียให้สมอารมณ์หมาย
พลางคลี่สารอ่านซ้ำคำภิปราย	แล้วบ่นว่าน่าอายอดสูใจ ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างปลอบตอบสมร	เธอทุกข์ร้อนเล่าแจ้งแถลงไข
ชอบมิชอบตอบเล่นก็เป็นไร	ไว้อาลัยล่อลวงดูท่วงที
อันธำมรงค์วงนั้นฉันถวาย	ไม่ซื้อขายขอเปลี่ยนภูษาศรี
ที่ทรงไปอุทยานเมื่อวานนี้	เหมือนให้พี่ผ่อนพ้นทนทรมา
นางโฉมฉายอายใจทำไขสือ	พี่รักหรือจะให้ห่มให้สมหน้า
แต่จะขอคำมั่นจงสัญญา	อย่าเอาผ้าฉันไปให้ใครเลย
แล้วเปลี่ยนเปลื้องริ้วทองออกกองไว้	ฉันห่มไปผืนนี้แหละพี่เอ๋ย
พี่เลี้ยงรับพับจีบแล้วชมเชย	เป็นบุญเคยทำไว้เห็นไม่ตาย
ถึงน้ำค้างพร่างพรมแลลมว่าว	อนาถหนาวห่มผ้าก็ท่าหาย
นางโฉมยงยิ้มเมินสะเทิ้นอาย	ค่อยเลียบชายถามไถ่มิให้ดัง
ครั้นค่ำลงทรงกลอนอักษรสนอง	เขียนจำลองลงแผ่นกระดาษหนัง
ให้หักใบเต่าร้างที่กลางวัง	มาห่อทั้งดอกรักอักขรา ฯ
๏ พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องสว่าง	ทั้งสี่นางนุ่งสุหรัดแล้วผัดหน้า
เอาสารซ่อนใส่กลีบในหีบงา	กับทั้งผ้ากรองทองของสำคัญ
ร้องเรียกหาข้าสาวแต่เช้าตรู่	ออกประตูเดินด่วนไปสวนขวัญ
พอประสบพบพราหมณ์อยู่พร้อมกัน	ศรีสุวรรณยิ้มย่องแล้วร้องเชิญ
พวกพี่เลี้ยงเรียงนั่งริมต้นแก้ว	คำนับแล้วยิ้มพรายระคายเขิน
กำลังฉันหิวโหยแต่โดยเดิน	พอเชื้อเชิญชื่นใจกระไรเลย
แต่ก่อนไซร้ไม่เห็นเหมือนเช่นนี้	มิพอที่หนีนั่งเอนหลังเฉย
ทั้งสี่นางต่างหัวเราะทำเยาะเย้ย	พลางเปรียบเปรยบอกความเจ้าพราหมณ์พลัน
ธำมรงค์วงนั้นฉันถวาย	นางโฉมฉายซักไซ้จนไก่ขัน
จึงประทานกรองทองของสำคัญ	เป็นรางวัลที่ที่พ่อมาสาพิภักดิ์
แล้วเปิดหีบหยิบของออกส่งให้	จะลาไปก่อนแล้วคะธุระหนัก
ทั้งสามพราหมณ์ตามส่งด้วยจงรัก	แล้วชวนชักนารีทั้งสี่คน
เที่ยวชมสวนชวนเก็บบุปผชาติ	เดียรดาษดอกดวงเป็นพวงผล
ดอกชงโคโยทะกาเจ้าสานน	ช่วยเก็บให้นางอุบลบังอร
เจ้าโมรากรีดเล็บเก็บจำปี	ให้ประภาวดีศรีสมร
เจ้าวิเชียรเก็บกระถินกลิ่นขจร	กับพุดซ้อนตามส่งให้จงกล
ศรีสุดานั้นไม่ได้ดอกไม้ด้วย	ดูเขินขวยคิดเห็นไม่เป็นผล
นางค้อนเพื่อนเคืองพราหมณ์ทั้งสามคน	ออกเดินบ่นเบือนหน้าไม่พาที
ทั้งสามพราหมณ์ตามเด็ดดอกไม้ให้	นางแค้นใจฉวยฉีกแล้วหลีกหนี
นางประภาอุบลจงกลนี	ต่างยินดีเดินกรายเที่ยวร่ายไป ฯ
๏ พี่เลี้ยงพราหมณ์ตามนางไม่ห่างเหิน	แล้วหยอกเอินรอเรียงเข้าเคียงไหล่
เห็นลับลับจับต้องทำลองใจ	นางผลักไสข่วนหยิกทำพลิกแพลง
ศรีสุดาหน้าเง้าเที่ยวเซ้าซี้	จะอยู่นี่แล้วหรือเจ้าจึงเฝ้าแฝง
เที่ยวเก็บเล็มเต็มห่อให้พอแรง	ยังจะแกล้งชักช้าน่ารำคาญ
ทั้งสามนางต่างว่าน่าหัวร่อ	เพราะไม่พอจึงได้วุ่นเที่ยวงุ่นง่าน
อย่าเปรียบเปรยเลยแน่แม่แหพาน	จะต้องการก็มาเอาของเราไป
ศรีสุดาว่าเจ้าเอาเถิดแม่	ข้าเป็นแต่นอกส่วนไม่ควรได้
จงแบ่งปันกันชมให้สมใจ	ดิฉันไม่ชิงช่วงอย่าหวงกัน
คอหอยเดียวเจียวหม่อมช่างพร้อมหน้า	ออกรุมท้าคารมล้วนคมสัน
ยังอยู่อีกไหนเล่าหรือเท่านั้น	มาช่วยกันเถียงเล่นก็เป็นไร
น่าเจ็บอกยกแรกสิแปลกเพื่อน	จะตักเตือนฉุดลากไม่อยากไหว
เจ้าค่อยอยู่เถิดข้าจะลาไป	มาเรียกหาข้าไทแล้วไคลคลา
ทั้งสามนางต่างว่าต่อหน้าพราหมณ์	คงเกิดความแล้วนะแม่แน่หนักหนา
นี่เนื้อเคราะห์เพราะหลงด้วยมาลา	พระธิดารู้เรื่องจะเคืองครัน ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ว่าน่าแสนสงสารน้อง	ถ้าแม้นต้องโทษพี่จะทำขวัญ
เอ็นดูด้วยช่วยกระเตื้องที่เรื่องนั้น	ให้ถึงกันเสียรู้แล้วเถิดแก้วตา
ทั้งสามนางต่างว่าอย่าปรารภ	จะให้สบสมมาดปรารถนา
น่ารำคาญป่านนี้ศรีสุดา	จะไปว่าอย่างไรที่ในวัง
ค่อยอยู่เถิดฉันจะลาช้าไม่ได้	จะสงสัยซ้ำร้ายเมื่อภายหลัง
แล้วลุกมาหาบ่าวพวกชาววัง	ไม่รอรั้งรีบไปจะให้ทัน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามนายสบายจิต	ผู้หญิงติดต่างชวนกันสรวลสันต์
บ้างบ่นว่าถ้าแม้นมิกีดกัน	จะได้ฉันหวานหวานสำราญใจ
แล้วยิ้มพรายบ่ายหน้ามาหาน้อง	เห็นห่มกรองกริ่มจิตพิสมัย
เข้าเคียงข้างต่างว่าผ้าสไบ	ข้าจำได้แน่นักประจักษ์ตา
นางโฉมยงทรงห่มมาชมสวน	ยังหวนหวนหอมกรุ่นอุ่นหนักหนา
พลางหัวเราะเยาะหยันจำนรรจา	ไหนสาราเล่าพ่อจะขอชม ฯ
๏ ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มเยื้อนสนอง	วันนี้น้องได้แต่ผ้าออกมาห่ม
ส่วนพี่พราหมณ์ตามติดได้ชิดชม	ต่อจะสมปรารถนาจึงช้านาน
สำรวลพลางทางหยิบกระดาษหนัง	พี่จะฟังหรือกลอนอักษรสาร
คำคารมสมทรงของนงคราญ	แล้วทรงอ่านให้สามเจ้าพราหมณ์ฟัง
๏ ศุภสารฉานสนองใบตองอ่อน	ซึ่งวิงวอนว่าไม่ขาดสวาทหวัง
ก็ขอบใจไมตรีดีกว่าชัง	ไม่ปิดบังบอกวงศ์พงศ์ประยูร
อันบุรีรัตนามหาศวรรย์	สารพันโภไคยทั้งไอศูรย์
แสนสมบัติสตรีบริบูรณ์	ย่อมเพิ่มพูนผาสุกทุกเวลา
ไฉนต้องท่องเที่ยวแสวงคู่	น่าอดสูเสียเดชพระเชษฐา
ซึ่งเสี่ยงทายหมายมาดสวาทมา	มิเมตตาชีวันจะบรรลัย
ทั้งรำพันสรรเสริญเห็นเกินนัก	ถึงจะรักก็ไม่รักจนตักษัย
ที่ข้อนั้นครั้นจะเชื่อก็เหลือใจ	เขาว่าไว้หวานนักก็มักรา
ถ้ารักนักมักหน่ายคล้ายอิเหนา	ต้องจากเยาวยุพินจินตะหรา
แม้นพระองค์ทรงเดชเจตนา	จงตรึกตราตรองความตามบุราณ
เสด็จกลับกรุงไกรไอศวรรย์	จึงจัดสรรทูตถือหนังสือสาร
มาทูลองค์ทรงศักดิ์จักรพาล	โปรดประทานก็จะได้ดังใจจง
ซึ่งจะลอบชอบชิดพิสมัย	เห็นจะไม่เหมือนจิตคิดประสงค์
ทูลแถลงแจ้งความแต่ตามตรง	พระโฉมยงอย่าได้อางขนางเอย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังนั่งชมว่าคมสัน	ดูเชิงชั้นชูเชิดไม่เปิดเผย
พ่อคิดปลอบตอบความนางทรามเชย	ให้หลงเลยลอยฟ้าลงมามือ ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางถามทั้งสามพี่	รักเต่าร้างอย่างนี้ห่อหนังสือ
ฉันแคลงจิตปริศนาช่วยหารือ	จะรักหรือว่าจะร้างเป็นอย่างไร ฯ
๏ เจ้าโมราว่าพ่อให้ดอกรัก	นางนงลักษณ์ตอบความตามสงสัย
ว่าสมรักแล้วจะร้างให้ห่างไป	พ่อแก้ไขคิดปลอบให้ชอบที ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่าปัญญาว่อง	เห็นถูกต้องปริศนาปัญญาพี่
จะตอบความทรามวัยอย่างไรดี	แกล้งเซ้าซี้ซักถามทั้งสามชาย ฯ
๏ ฝ่ายนารีศรีสุดามาถึงวัง	ยังกำลังดาลเดือดไม่เหือดหาย
เข้าในห้องตรองตรึกให้นึกอาย	โอ้อกกูผู้ชายไม่ชอบใจ
เสียแรงแต่งแป้งขมิ้นสิ้นสักพ้อม	น้ำมันหอมน้ำมันดิบสักสิบไห
ไหนจะสู้ทนเจ็บให้เก็บไร	ค่าตะไกรของเขาถึงสลึงเฟื้อง
ผู้ชายไม่ชอบตาไม่น่าแต่ง	เอาเครื่องแป้งทิ้งขว้างเสียงปร่างเปรื่อง
ทุบตลับเล็กน้อยต่อยขวดเฟือง	ให้แค้นเคืองสามพราหมณ์กับสามนาง
มิคลึงเคล้าเล้าโลมอยู่แล้วหรือ	สนุกมือแล้วไม่มีที่กีดขวาง
คิดจะใคร่ไปฟ้องก็ต้องค้าง	จะอำพรางปิดงำไว้ทำไม
หุนโมโหโกรธาทำหน้าเง้า	เข้าไปเฝ้าพระธิดาอัชฌาสัย
นางกษัตริย์ตรัสถามเป็นความใน	เป็นกระไรเร็วมากว่าทุกวัน
พี่ประภาจงกลอุบลเล่า	เชือนไปไหนไม่เข้ามาหาฉัน
ศรีสุดาว่าสามนางงามนั้น	ยังผูกพันอยู่กับพราหมณ์ทั้งสามนาย
แต่คอยท่ากว่าสามหม้อข้าวสุก	ไปเที่ยวซุกซ่อนเร้นไม่เห็นหาย
ครั้นตามเตือนกลับว่าให้น่าอาย	ช่างทำขายบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังให้คั่งแค้น	จึงว่าแสนสารพัดจะบัดสี
ถ้าว่าเป็นอย่างนั้นแล้ววันนี้	ให้ฟ้าผี่เถิดสินะไม่ละกัน
แล้วซักไซ้ศรีสุดาว่าให้แน่	หรือเป็นแต่พูดเล่นพอเห็นขัน
ถ้าจริงจังดังว่าสารพัน	อย่ากลับคืนยืนยันให้มั่นคง ฯ
๏ ศรีสุดาว่าฉันไม่กลอกกลับ	ประภากับโมราต้นกาหลง
อุบลกับสานนต้นประยงค์	วิเชียรจงกลซุ่มพุ่มแกแล
เจ้าผู้ชายเคียงข้างนางผู้หญิง	ทำอ้อยอิ่งอ่อนคอประจ๋อประแจ๋
จนโอ้โลมแล้วเป็นไรจะไม่แท้	ถ้าพูดแก้แล้วจะใส่เสียให้เยิน ฯ
๏ พระบุตรีเห็นจริงทุกสิ่งสิ้น	ยิ่งขุ่นคิ่นคิดอายระคายเขิน
จะหาญหักนักเล่าเขาคนเดิน	นางนิ่งเมินพักตราไม่พาที ฯ
๏ ฝ่ายสามนางกัลยามาถึงวัง	ตรงขึ้นยังปรางค์มาศปราสาทศรี
เข้าเฝ้าองค์นงนุชพระบุตรี	เห็นเทวีค้อนเคืองชำเลืองแล
ก็รู้แน่ว่าเขาฟ้องจะต้องถาม	แกล้งยกความศรีสุวรรณประกันแก้
พ่อพราหมณ์น้อยน่าชังทำรังแก	จะมาแต่ไหนไหนมิให้มา
เฝ้าซักไซ้ไต่ถามไม่รู้จบ	ประเดี๋ยวรบให้ช่วยทูลวุ่นนักหนา
แล้วเที่ยวเด็ดดอกระกำกับจำปา	ถวายมาตามจนคนเข็ญใจ ฯ
๏ พระบุตรีฟังความเจ้าพราหมณ์น้อย	ให้ละห้อยหวนคิดพิสมัย
ที่กริ้วโกรธกลับลืมด้วยปลื้มใจ	ยิ้มละไมในหน้าแล้วพาที
ฉันกินน้ำสำลักถึงสามหน	เพราะมีคนนินทาน่าบัดสี
ไม่รู้แล้วเลยเฝ้าแต่เซ้าซี้	เธอสั่งพี่เข้ามาว่ากระไร ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างตอบให้ชอบชื่น	เธอว่าคืนนี้นอนไม่หลับใหล
คิดคะนึงถึงสร้อยสุมาลัย	ทำไฉนจะได้เฝ้าเยาวมาลย์
แล้วก็ว่าถ้าแม้นมิโปรดช่วย	จะมอดม้วยมรณาน่าสงสาร
แม้นมาได้ก็จะมาพยาบาล	ช่วยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
ทั้งรำพันสรรเสริญว่ารูปโฉม	งามประโลมควรถนอมเป็นจอมสนม
ทั้งสามนางต่างคิดประดิษฐ์ประดม	ด้วยเล่ห์ลมลวงล่อให้พอคลาย ฯ
๏ ศรีสุดานั่งอยู่นั่นกลั้นไม่ได้	เขาร่ำไรเรื่องพราหมณ์จนความหมาย
นางโฉมยงหลงเชื่อเบื่อจะตาย	ให้วุ่นวายว่านี่แน่อย่าแปรปรวน
เจ้าพราหมณ์น้อยอ่อนห้ามหรือพราหมณ์ใหญ่	เข้าเคียงไหล่โลมนางอยู่กลางสวน
ทำเกลียวกลมสมยอมซ้อมสำนวน	มาก่อกวนเกาแก้ที่แผลคัน
สมคะเนเล่ห์กลแม่คนโปรด	ถึงกริ้วโกรธกลับหยุดสุดขยัน
สามพี่เลี้ยงเถียงทุ่มช่วยรุมกัน	เออกระนั้นฉันแลช่างแก้ตัว
จะมีชู้ผู้ชายเขาไม่เกี้ยว	จึงโกรธเกรี้ยวโกรธาเป็นบ้าผัว
แม่คนดีศรีผ่องไม่หมองมัว	ข้าคนชั่วช่างข้าอย่าว่าเลย ฯ
๏ ศรีสุดาเดือดใจดั่งไฟสุม	ชะช่างรุมกันแก้อุแม่เอ๋ย
ข้ารูปชั่วจึงผู้ชายไม่หมายเชย	อย่าเปรียบเปรยเลยเจ้าข้าเข้าใจ
เจ้ารูปงามสามนางสำอางโฉม	จะโอ้โลมเล่นประชันกันก็ได้
ล้วนร่วมรักร่วมรู้คู่ฤทัย	ไม่ถึงใจก็เห็นเจียนจะเปลี่ยนตัว ฯ
๏ พระบุตรีกริ้วกราดตวาดว่า	นี่ใครหามาให้พี่ตีหมากผัว
เฝ้าหวงหึงอึงไปช่างไม่กลัว	ไม่มีชั่วตัวดีทั้งสี่คน
อย่าทะเลาะกันที่นี่ให้มี่ฉาว	ไปว่ากล่าวถากถางกันกลางถนน
เหมือนไก่เห็นตีนงูเขารู้กล	มาพลอยปนแปดข้าน่ารำคาญ ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างคนเห็นกริ้วโกรธ	ทูลขอโทษโทษาไม่ว่าขาน
ศรีสุดายังไม่เหือดที่เดือดดาล	ต้องรุกรานร้องไห้ฟายน้ำตา
จะพูดจริงเป็นเท็จเข็ดแล้วแม่	เถิดตั้งแต่นี้ไปฉันไม่ว่า
ถึงใครใครจะทำให้ตำตา	ไม่พูดจาให้ทราบหลาบจนตาย
แล้วแหวกม่านคลานออกมานอกฉาก	ยังคันปากยิบอยู่ไม่รู้หาย
เข้าในห้องหมองใจไม่สบาย	เอามือก่ายพักตร์นอนสะท้อนทุกข์
คิดถึงพราหมณ์สามนายที่หมายมาด	มาแคล้วคลาดคลั่งใจไม่เป็นสุข
ให้หนาวหนาวร้อนร้อนนอนแล้วลุก	ประเดี๋ยวจุกประเดี๋ยวจับไม่หลับเลย ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	โทมนัสนึกนิ่งพิงเขนย
สงสารพราหมณ์ความค้างจะห่างเชย	โอ้อกเอ๋ยอาภัพอัประมาณ
ให้คิดแค้นเคืองสี่นางพี่เลี้ยง	มาทุ่มเถียงทำฉาวให้ร้าวฉาน
จะได้ใครไปแทนแสนรำคาญ	เยาวมาลย์ไม่สบายมาหลายวัน ฯ
ตอนที่ ๖
ศรีสุวรรณรบท้าวอุเทน
๏ พอเดือนยี่มีผู้ถือหนังสือบอก	ชาวด่านนอกนคราพนาสัณฑ์
ทั้งเหนือใต้ฝ่ายปัจจิมมาพร้อมกัน	บังคมคัลทูลท้าวเจ้าพารา
ว่าบัดนี้ท้าวอุเทนเกณฑ์ทหาร	เป็นสามด้านข้าศึกฮึกหนักหนา
พวกนายด่านบ้านนอกบอกเข้ามา	แล้ววันทาทูลแถลงแจ้งคดี
หนังสือบอกปากน้ำว่ากำปั่น	สักห้าพันพลชวากะลาสี
มาทอดสู้อยู่ตรงท่าหน้าธานี	ห่างสักสี่สิบเส้นพอเห็นกัน
ข้างฝ่ายเหนือบอกว่าปัจจามิตร	พวกฝรั่งอังกฤษกับมักกะสัน
ล้วนขี่ม้าห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์	เข้าบุกบั่นตีบ้านด่านดงมา
อันโยธามาทางตะวันตก	กระบวนบกแบกพื้นล้วนปืนผา
มลายูสุระตันวิลันดา	ตีเข้ามาในด่านชานบุรี ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	ฟังอำมาตย์ทูลฉลองให้หมองศรี
จึงตรัสสั่งทั้งสองเสนาบดี	เร่งเตรียมกรีธาพลสกลไกร
เป็นสามทัพเกณฑ์กองละสองหมื่น	ให้ถือปืนถ้วนทั่วทุกตัวไพร่
ไปรบรับทัพแขกให้แตกไป	อย่าให้ไพรีรุกบุกเข้ามา
ที่ปากน้ำสำคัญอยู่แห่งหนึ่ง	เอาโซ่ขึงค่ายคูดูรักษา
ให้ลากปืนป้อมฝรั่งขึ้นจังกา	คอยยิงข้าศึกให้บรรลัยลาญ
แล้วเกณฑ์ไพร่ในเมืองขึ้นหน้าที่	พวกมนตรีตรวจตราโยธาหาญ
ตำแหน่งไหนใครขาดราชการ	กูจะผลาญชีวันให้บรรลัย ฯ
๏ เสนารับอภิวาทกรุงกษัตริย์	มาเร่งรัดเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ครั้นพร้อมเสร็จยกทัพขับกันไป	คอยชิงชัยชาวชวามลายู
พวกรักษาหน้าที่สักสี่หมื่น	ประจุปืนน้อยใหญ่ใส่ดินหู
บ้างขึ้นป้อมล้อมวังนั่งประตู	มิให้ผู้คนเข้าละเล้าละลุม
เที่ยวร้องป่าวชาวอาณาประชาราษฎร์	สั่งให้กวาดครอบครัวเข้ามั่วสุม
ทั้งเหนือใต้ไพร่ฟ้ามาประชุม	ตั้งชุมชนแน่นไปในกำแพง
พวกผู้ดีมีทรัพย์แลสิ่งของ	เอาเงินทองใส่ถังเที่ยวฝังแฝง
ทั้งเอมโอชโภชนาราคาแพง	ทุกเขตแขวงธานีไม่มีสบาย ฯ
๏ ฝ่ายสุรางค์นางนาฏในราชฐาน	แต่ทราบสารศึกใหญ่ก็ใจหาย
หลวงแม่เจ้าท้าวนางทั้งขรัวนาย	เที่ยวยักย้ายข้าวของทำกรองกรอย
พระญาติวงศ์พงศาคณาสนม	ทุกหมู่กรมตรอมอุราทำหน้าจ๋อย
ไม่ผัดหน้าทาน้ำมันกันไรรอย	แต่เศร้าสร้อยโศกาทุกนารี
บ้างพูดกันว่าฉันเองอกจะแตก	กลังแต่แขกเช่นเขาว่ากะลาสี
มันจับได้จะไปฆ่าผ่าเอาดี	ไปเขียนสีผ้าลายลูกตายจริง
บรรดาเหล่าสาวสวรรค์ให้ครั่นคร้าม	คิดไปตามวิสัยน้ำใจหญิง
บ้างไปบอกเพื่อนรักที่พักพิง	เราอย่าทิ้งกันหนอจนมรณา ฯ
๏ สงสารองค์นงลักษณ์อัคเรศ	แต่แจ้งเหตุให้วิโยคโศกหนักหนา
รีบครรไลไปปราสาทราชธิดา	เข้ากอดแก้วเกษราโศกาลัย
โอ้ลูกน้อยกลอยจิตเจ้าแม่เอ๋ย	กรรมเจ้าเคยสมสร้างแต่ปางไหน
กษัตริย์อื่นหมื่นแสนทุกแดนไตร	มาขอเจ้าท้าวก็ไม่เป็นไมตรี
ทำจนให้อ้ายแขกที่แปลกชาติ	มามุ่งมาดหมายประโลมแม่โฉมศรี
ไม่ให้ปันมันมาจะราวี	ชาวบุรีร้อนใจดังไฟกาฬ
แม่กลัวพระบิตุรงค์จะส่งเจ้า	ไปให้เขาต่างประเทศเขตสถาน
เช่นนั้นแน่แม่หมายจะวายปราณ	แต่สงสารสายใจจะไกลกัน
กันแสงพลางต่างสะอึกสะอื้นไห้	กำนัลในใหญ่น้อยพลอยโศกศัลย์
ทั้งองค์แก้วเกษราวิลาวัณย์	นางก้มกันแสงให้พิไรทูล
ถึงสุดคิดบิตุรงค์จะส่งลูก	จะไปผูกคอตายให้หายสูญ
ไม่ขอพบคบแขกแปลกประยูร	แล้วนางพูนเทวษร่ำระกำใจ
พระมารดรสอนธิดาว่าเจ้าแม่	จงอยู่แต่ปรางค์ปราอย่าไปไหน
หมั่นสวดมนต์บ่นภาวนาไป	ให้พ้นภัยพวกพาลชาญฉกรรจ์
แม่จะไปเฝ้าองค์พระทรงเดช	ให้แจ้งเหตุทุกข์ร้อนได้ผ่อนผัน
พลางจุมพิตธิดาวิลาวัณย์	แล้วโศกศัลย์เสด็จมายังสามี ฯ
๏ สงสารแก้วเกษราสุดาสมร	ครั้นมารดรจากห้องให้หมองศรี
กลัวจะต้องตกไปแก่ไพรี	นางเข้าที่ไสยาโศกาลัย
คิดคะนึงถึงพราหมณ์ทรามสวาท	ใจจะขาดเสียด้วยคิดพิสมัย
ได้ตอบสารการรักประจักษ์ใจ	จะจำไกลเนตรน้องเพราะกองกรรม
พอรู้ข่าวข้าศึกจะนึกพรั่น	เพราะหมายมั่นไม่มีที่อุปถัมภ์
จะหนีไปไม่สั่งมั่งสักคำ	หรือจะจำคิดอ่านประการใด
จึงเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงข้าง	แล้วว่าพี่สี่นางจะทำไฉน
แม้นสุดฤทธิ์บิตุรงค์จะส่งไป	น้องนี้ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย ฯ
๏ ทั้งสี่นางต่างประโลมโฉมเฉลา	แม้นแม่เจ้าวอดวายจะตายด้วย
ต่างครวญคร่ำกำสรดระทดระทวย	ใครจะช่วยแม่ได้ก็ไม่มี
จำจะไปไต่ถามเจ้าพราหมณ์น้อย	ยังติดสอยคอยครวญอยู่สวนศรี
ซึ่งสาราว่าสวาทแสนทวี	ประเดี๋ยวนี้จะคิดอ่านประการใด
แต่ประตูผู้คนเขาค้นคว้า	จะไปมาซ่อนเร้นเห็นไม่ได้
ว่าโฉมยงจะประสงค์สุมาลัย	ใช้ออกไปเป็นรับสั่งจึงบังควร ฯ
๏ พระบุตรีศรีสวัสดิ์จึงตรัสว่า	กระนั้นพี่ศรีสุดาจงไปสวน
แล้วซักไซ้ไต่ถามตามกระบวน	ให้ถี่ถ้วนด่วนมาอย่าช้าที ฯ
๏ ศรีสุดาดีใจเข้าในห้อง	เปิดคันฉ่องส่องเสยเกศีหวี
แล้วผัดหน้าทาแป้งแต่งอินทรีย์	ให้ทาสีถือกระจาดแล้วนาดนวล
บอกกับชายนายประตูผู้กำกับ	บัดนี้รับสั่งใช้ให้ไปสวน
นางโฉมยงจะประสงค์ดอกลำดวน	บอกแล้วด่วนรีบรุดไปอุทยาน
พอเห็นหน่อกษัตริย์สามพราหมณ์พี่เลี้ยง	มายืนเคียงคอยท่าน่าสงสาร
จึงหยุดยั้งนั่งประณตบทมาลย์	ไม่ว่าขานค้อนพราหมณ์ทั้งสามคน
แล้วเสแสร้งแจ่งข้อหน่อกษัตริย์	ถ้าคิดปัดเสียแล้วเห็นไม่เป็นผล
บัดนี้ท้าวอุเทนเขาเกณฑ์พล	มาประจญจะให้ส่งองค์ธิดา
ทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์ต้องจัดทัพ	ไปตั้งรับรบพุ่งยุ่งหนักหนา
ถ้าเพลี่ยงพล้ำจำส่งองค์พะงา	กัลยาหมายมั่นจะบรรลัย
จึงใช้ข้ามาถามเป็นความลับ	พระจะดับยุคเข็ญเป็นไฉน
แม้นสุดฤทธิ์สุดรู้ภูวไนย	จะบรรลัยเสียให้ลับอัประมาณ ฯ
๏ พระฟังข่าวผ่าวร้อนถอนสะอื้น	แล้วกลั้นกลืนชลนาน่าสงสาร
จึงตอบคำศรีสุดายุพาพาล	แม้นเกิดการโกลาถึงธานี
ท้าวจะส่งองค์นางเหมือนอย่างว่า	จะอาสาสู้ศึกไม่นึกหนี
ถวายตัวเป็นทหารออกต้านตี	ให้โยธีทัพแขกแตกกระจาย
ทั้งพวกพี่สี่คนไม่เข็ดขาม	จะสงครามชิงนางเหมือนอย่างหมาย
แม้นดวงเนตรเกษราชีวาวาย	จะขอตายตามสัตย์ที่ปฏิญาณ
วันนี้เจ้าเอาข่าวมาบอกพี่	เป็นไมตรีตราบเท่าอวสาน
ทำไฉนพี่จะได้ทำราชการ	ช่วยคิดอ่านเพ็ดทูลอย่าสูญใจ ฯ
๏ ศรีสุดาหน้าม่อยชม้อยชม้าย	ทำเอียงอายอ่อนคอแล้วพ้อให้
น่าหัวเราะทั้งทุกข์สนุกใจ	พระจะไปเป็นทหารสงสารจริง
อันศึกเสือเหนือใต้มิใช่ง่าย	ไม่สบายเหมือนหนึ่งเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
ถึงกล้าหาญชาญชัยจะไปจริง	ก็เห็นมิ่งเยาวมาลย์จะทานทัด
ซึ่งโปรดไว้ใยเยื่อเมื่อตะกี้	เหมือนมณีหรือจะผูกกับลูกปัด
ไม่คู่เคียงเรียงเม็ดเพชรรัตน์	อย่าแกล้งตรัสแยบคายภิปรายเปรย ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พจนารถ	อย่าเพ่อขาดไมตรีเจ้าพี่เอ๋ย
ไม่เห็นรักหนักในน้ำใจเลย	ทั้งเยาะเย้ยย้อนว่าสารพัน
ถึงผอมซูบรูปร่างเหมือนอย่างพี่	ถ้าต่อตีเรี่ยวแรงแข็งขยัน
แต่สี่คนพลอื่นสักหมื่นพัน	จะห้ำหั่นเสียให้ยับลงกับมือ
ครั้นจะออกอาสาเหมือนว่ากล่าว	ก็กลัวท้าวจะไม่รับไม่นับถือ
จึงรอรั้งฟังข่าวเขาเล่าลือ	ถ้าเหลือมือศึกมาถึงธานี
จะไปรับโฉมงามทรามสวาท	จากปราสาทมาสงวนไว้สวนศรี
แม้นสงครามตามมาจะราวี	ให้ไพรีย่อยยับอัปรา
เจ้าเข้าไปในวังจงฟังข่าว	ได้เรื่องราวรีบออกมาบอกหนา
แล้วเด็กดอกสุมาลีให้ศรีสุดา	นางคำนับรับบุปผาลาครรไล
ทั้งสามพราหมณ์ถามข่าวถึงคู่ชื่น	สำราญรื่นหรือว่าน้องไม่ผ่องใส
ศรีสุดาว่าข้าเจ้าไม่เข้าใจ	ว่าข้างในจะอยู่สุขหรือทุกข์ร้อน
มีธุระจะสั่งไปมั่งหรือ	จะช่วยสื่อศุภสารสมานสมร
นางพ้อตัดขัดเคืองชำเลืองค้อน	แล้วรีบร้อนกลับหลังเข้าวังใน
ถึงปรางค์ทองย่องย่างเข้าข้างที่	อัญชลีเล่าแจ้งแถลงไข
หน่อกษัตริย์ตรัสสั่งมาอย่างไร	รำพันให้แจ้งจิตพระธิดา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	รู้รหัสว่าพระคอยละห้อยหา
คิดถึงองค์ทรงเดชให้เวทนา	จะอาสาสงครามเพราะความรัก
เมื่อรูปทรงองค์เอวก็อ้อนแอ้น	ยังขืนแค่นคิดการจะหาญหัก
น่าสงสารผ่านฟ้าหนักหนานัก	นางซบพักตร์ไห้สะอื้นกลืนน้ำตา
พระยอดรักรูปทองของน้องเอ๋ย	เมื่อไรเลยน้องจะได้ออกไปหา
แม้นบ้านเสียเมืองแตกแขกเข้ามา	จะอุตส่าห์ไปให้พบประสบองค์
ขอวายวางข้างบาทบทเรศ	พระปิ่นเกศกษัตริย์ชาติราชหงส์
ถึงชาตินี้มิได้อยู่เป็นคู่คง	ขอพบองค์ภูวนาถทุกชาติไป
อันชายอื่นหมื่นแสนทั้งแผ่นภพ	ไม่ขอคบขอคิดพิสมัย
นางครวญคร่ำรำพึงตะลึงตะไล	ด้วยจิตใจอยู่ที่ศรีสุวรรณ ฯ
๏ สี่พี่เลี้ยงเคียงข้างบรรจถรณ์แท่น	ต่างก็แสนคร่ำครวญถึงสวนขวัญ
ข้ากับเจ้าเศร้าโศกเสมอกัน	ไม่เว้นวันโหยไห้อาลัยลาน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายทัพอุเทนราช	พบอำมาตย์รมจักรเข้าหักหาญ
ทั้งยิงแย้งแทงฟันประจัญบาน	ไทยไม่ทานมือแขกก็แตกยับ
พลชวามลายูทั้งมูหงิด	ก็ตามติดหักโหมเข้าโจมจับ
ชาวบุรีหนีหลบไม่รบรับ	จนกองทัพโอบอ้อมเข้าล้อมเมือง ฯ
๏ สงสารท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	โทมนัสทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
เสนาในไพร่นายก็ตายเปลือง	เห็นบ้านเมืองแม่นมั่นจะอันตราย
นึกจะส่งองค์ธิดาให้ข้าศึก	แล้วกลับนึกอดสูไม่รู้หาย
หวนมานะกษัตราปรีชาชาย	ถึงเป็นตายไว้ชื่อให้ลือชา
จึงแต่งองค์ทรงขอขึ้นคอช้าง	พวกขุนนางแห่แหนไปแน่นหนา
เที่ยวตรวจไตรไพร่พหลพลโยธา	ให้รักษาหน้าที่เชิงเทินไว้
แม้นข้าศึกฮึกฮึกมาหักหาญ	จะต่อตีนปีนสะพานขึ้นด้านไหน
หลอมตะกั่วคั่วทรายปรายลงไป	ยิงปืนใหญ่แย้งรับให้ยับเยิน
แล้วเกณฑ์ไพร่ในบุรีไว้สี่หมื่น	ฉวยค่ำคืนการขุกจะฉุกเฉิน
จะได้เพิ่มเติมคนบนเชิงเทิน	เสด็จเดินช้างตรวจทุกหมวดมา ฯ
๏ ฝ่ายทหารท่านท้าวอุเทนราช	สี่อำมาตย์ตัวนายทั้งซ้ายขวา
เข้าตั้งค่ายรายกำแพงแย่งปีกกา	แล้วปรึกษาคิดอ่านการณรงค์
จำจะให้ทูตถือหนังสือสาร	ไปว่าขานข้อความตามประสงค์
แม้นเจ้าเมืองรมจักรยังรักองค์	ให้เร่งส่งพระธิดาอย่าช้านาน
เห็นพร้อมใจให้เสมียนเขียนหนังสือ	ให้ผู้ถือสาราที่กล้าหาญ
ขึ้นขี่ม้าโบกธงตรงทวาร	ชูแต่สารไว้ให้เห็นเป็นสำคัญ ฯ
๏ ข้างพวกไทยให้ล่ามไปถามซัก	แจ้งประจักษ์ความจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงเสนาเข้าเฝ้าพระทรงธรรม์	บังคมคัลทูลแถลงแจ้งกิจจา ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ให้กลับไปรับสาร	เอามาอ่านพร้อมขุนนางที่ข้างหน้า
หนังสือสี่มนตรีซึ่งมีมา	ว่าเมตตาทูลท้าวเจ้านคร
พระปิ่นเกล้าชาวชวาอาณาจักร	ประสงค์รักพระบุตรีศรีสมร
ได้งอนง้อขอสู่กับภูธร	ก็ตัดรอนมิได้รับให้อัประมาณ
จึงตรัสใช้ให้เรามาเอาโทษ	ให้สิ้นโคตรขัตติยามหาศาล
บัดนี้เราเข้ามาล้อมป้อมปราการ	ชีวิตท่านเหมือนลูกไก่อยู่ในมือ
แม้นบีบเข้าก็จะตายคลายก็รอด	จะคิดลอดหลบหลีกไปอีกหรือ
แม้นโอนอ่อนงอนง้อไม่ต่อมือ	อย่าดึงดื้อเร่งส่งองค์บุตรี
จะนำนางไปถวายถ่ายชีวิต	ให้พ้นผิดอยู่บำรุงซึ่งกรุงศรี
ไม่ส่งมาถ้าเราได้เข้าตี	ชาวบุรีก็จะตายวายชีวา ฯ
๏ พระทรงฟังหนังสือรื้อเป็นทุกข์	จึงถามมุขมนตรีที่ปรึกษา
หนังสือสี่มนตรีเขามีมา	พวกเสนาใครจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าเข้าชื่อหารือพร้อม	แล้วทูลจอมกษัตริยาอัชฌาสัย
มิอ่อนน้อมยอมยิงจะชิงชัย	ก็เห็นไม่พ้นอาญาปัจจามิตร
แม้นทรงธรรม์กรุณาประชาราษฎร์	อนุญาตยอมถวายให้หายผิด
เหมือนให้เหล่าชาวบุรีมีชีวิต	ขอพระองค์ทรงคิดให้ควรการ ฯ
๏ พระฟังคำปรึกษาพวกข้าเฝ้า	ยิ่งร้อนเร่าราวกับไฟประลัยผลาญ
แต่นึกตรึกตราอยู่ช้านาน	มีโองการสั่งมหาเสนาใน
จงปล่อยทูตผู้ถือหนังสือสาร	ไปแจ้งการบอกกับแม่ทัพใหญ่
ซึ่งให้คิดผิดชอบเราขอบใจ	ขอตรึกไตรตรองความสักสามวัน ฯ
๏ อำมาตย์รับกลับออกมาบอกทูต	ต่างคนพูดนัดหมายแล้วผายผัน
ท้าวทศวงศ์ลงจากอาสน์สุวรรณ	เข้าสู่บรรจถรณ์แท่นแสนรำคาญ
บรรทมนิ่งอิงแอบแนบเขนย	ไม่สรงเสวยโภชนากระยาหาร
เสียงอึงอื้อรื้อออกนอกพระลาน	พระวงศ์วานพร้อมพรั่งคอยฟังความ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีกับพี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงกึกก้องท้องสนาม
ให้คนใช้ไปสืบข่าวสงคราม	มาทูลความว่าเขาล้อมป้อมปราการ
นางโฉมยงองค์สั่นพระขวัญหาย	ก็ฟูมฟายชลนาน่าสงสาร
สี่พี่เลี้ยงเคียงโฉมประโลมลาน	เยาวมาลย์อย่ากันแสงแข็งพระทัย
หน่อกษัตริย์ตรัสว่าจะมารับ	ถ้าถึงอับจนแท้จะแก้ไข
เห็นพระองค์คงจะมาเหมือนว่าไว้	อย่าเสียใจเลยพระน้องจะหมองนวล
อันชาตินี้พี่ไม่ขอเป็นข้าแขก	ถึงเมืองแตกจะไปตายอยู่ปลายสวน
นางฟังคำรำพันที่รัญจวน	ให้ปั่นป่วนใจอยู่ไม่รู้วาย ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นปัจจามิตร	มาตั้งติดกรุงไกรก็ใจหาย
จึงปรึกษาว่ากับพราหมณ์ทั้งสามนาย	น้องเสียดายพระธิดายุพาพาล
พี่ไม่ห่วงบ่วงใยใครดอกหรือ	จึงกอดมือเมินหน้าไม่ว่าขาน
เขาตั้งค่ายรายล้อมป้อมปราการ	ไม่สงสารสามนางหรืออย่างไร ฯ
๏ พี่เลี้ยงพราหมณ์สามคนว่าจนจิต	หรือพ่อคิดเห็นจะคล่องทำนองไหน
รณรงค์สงครามก็ตามใจ	ไม่ไปไกลบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	จะพากันไปเฝ้าเจ้ากรุงศรี
เราเดินทางหว่างค่ายพวกไพรี	ให้โยธีกองทัพออกจับตัว
จึงฟันฝ่าข้าศึกสะอึกไล่	เอาหัวไอ้ชาวพลไปคนละหัว
แทนธูปเทียนดอกไม้ถวายตัว	ให้เห็นทั่วจะได้ลือฝีมือเรา ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังสรรเสริญเกินฉลาด	สมเป็นชาติเชื้อชายไม่อายเขา
แม้นไม่ให้ใครรู้จะดูเบา	ด้วยรูปเรานั้นไม่น่าจะราวี ฯ
๏ พระแย้มสรวลชวนสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	จะทุ่มเถียงกันอยู่ไยไปหรือพี่
แล้วแต่งองค์ทรงงามเป็นพราหมณ์ชี	เหน็บกระบี่ถือกระบองของอาจารย์
พี่เลี้ยงพราหมณ์สามตะพายสายกำซาบ	ถือทั้งดาบสองข้างอย่างทหาร
พระนำหน้าพากันออกนอกอุทยาน	แกล้งเดินผ่านริมค่ายพวกไพรี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งอังกฤษคิดประหลาด	พราหมณ์บังอาจเดินมุ่งเข้ากรุงศรี
จะจับไว้ไต่ถามความบุรี	พวกโยธีพรูพร้อมออกล้อมพราหมณ์
พระโฉมยงทรงกระบองของวิเศษ	สำแดงเดชชิงชัยในสนาม
สามพี่เลี้ยงเคียงหน้ากล้าสงคราม	คอยเดินตามฟันแขกแตกกระจาย
หน่อกษัตริย์กวัดแกว่งกระบองฟาด	บ้างคอขาดแขนกระเด็นไม่เห็นหาย
ตัดศีรษะโยธาที่ฆ่าตาย	ทั้งสามนายหิ้วมาหน้าประตู
พวกรักษาหน้าที่ก็มี่ฉาว	ทั้งนายบ่าวบอกกันสนั่นหู
เห็นพราหมณ์หิ้วหัวแขกแตกกันดู	เปิดประตูให้เจ้าเข้าในเมือง
แล้วเสนีที่เป็นใหญ่จึงไต่ถาม	เจ้าหนุ่มพราหมณ์งามเหลือดูเนื้อเหลือง
พ่อพากันฟันฝ่าเข้ามาเมือง	ธุระเรื่องราชการสถานใด ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ว่าข้าพเจ้าสำเภาแตก	เป็นแต่แขกเมืองมาอยู่อาศัย
เห็นเขาล้อมป้อมปราการรำคาญใจ	ไม่มีใครรบรับกับทมิฬ
จึงเข้ามาว่าจะขอออกต่อต้าน	สังหารผลาญพวกแขกให้แตกสิ้น
สนองพระเดชพระคุณท้าวเจ้าแผ่นดิน	ให้เพิ่มภิญโญยศปรากฏไป ฯ
๏ พวกเสนาว่าแน่กระนั้นหรือ	เจ้าพราหมณ์รื้อรับว่าอย่าสงสัย
สมคะเนเสนีก็ดีใจ	พาเข้าไปทูลแถลงแจ้งกิจจา ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรีรมจักร	เพ่งพระพักตร์ดูพราหมณ์งามหนักหนา
เจ้าหนุ่มน้อยนวลละอองเหมือนทองทา	ดูดวงหน้าเนตรขนงดังวงเดือน
ทั้งสามพราหมณ์งามราวดาวประดับ	ถูกสำรับกันกระไรใครจะเหมือน
ลูกผู้ดีมิใช่คนพลเรือน	ดำริพลางทางเอื้อนโองการทัก
นี่แน่เจ้าเผ่าพราหมณ์นามไฉน	จะชิงชัยช่วยสังหารผลาญปรปักษ์
ซึ่งฟันฝ่าเข้ามาได้ขอบใจนัก	แต่จะหักศึกเสือเห็นเหลือมือ
ด้วยตัวเจ้าเยาว์ยังกำลังน้อย	เหมือนไก่ต้อยจะไปสู้อ้ายอูหรือ
จะแจ้งเหตุเภทผลแต่ต้นมือ	มีหนังสือเสนามาวันนี้
ให้เราส่งองค์ราชธิดาถวาย	จะเคลื่อนคลายกองทัพกลับกรุงศรี
เราปรึกษาข้าเฝ้าเหล่าเสนี	เขาเห็นดีจะให้ส่งองค์ธิดา
แม้นเจ้าออกชิงชัยไม่ชนะ	ก็เห็นจะชุลมุนวุ่นหนักหนา
ซึ่งจะปราบศัตรูกู้พารา	ด้วยวิชาความรู้หรือสู้รบ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังบังคมบรมนาถ	ข้าพระบาทพากเพียรได้เรียนจบ
ชำนาญในไตรเพทวิเศษครบ	จะรุกรบราวีให้มีชัย
ซึ่งจะส่งองค์พระบุตรีนั้น	ทมิฬมันจะประมาทพระบาทได้
เป็นเหตุผลต้นความด้วยทรามวัย	ขอจงให้นางสะเดาะพระเคราะห์นาม
จะช่วยทำน้ำทิพมนต์ถวาย	พระเคราะห์คลายข้าศึกจะนึกขาม
จะอาสาพระองค์ทำสงคราม	ช่วยปราบปรามปัจจามิตรที่ติดเมือง
ขอแต่ม้าพาชีสีต่างต่าง	เป็นสี่อย่างขาวเขียวกะเลียวเหลือง
ที่เคยศึกฝึกสันทัดไม่ขัดเคือง	ประดับเครื่องสำหรับรบให้ครบครัน
แล้วโปรดให้ไปนัดนายกองทัพ	ให้ออกรับรบสู้เป็นคู่ขัน
จะสังหารผลาญนายวายชีวัน	แล้วไล่ฟันพวกไพร่ให้เป็นเบือ ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงสดับ	เจ้าพราหมณ์รับอาสาเห็นกล้าเหลือ
รู้วิชาสามารถเป็นชาติเชื้อ	พระหลงเชื่อชื่นใจใครจะปาน
จึงตรัสว่าถ้าเสร็จสำเร็จศึก	เราจะนึกว่าเหมือนบุตรสุดสงสาร
แล้วตรัสสั่งเสนาปรีชาชาญ	เกณฑ์ทหารให้เจ้าพราหมณ์ดูตามบุญ
เอาม้าทรงโรงในมาให้ขี่	แล้วเสนีจงกำกับเป็นทัพหนุน
เห็นเพลี่ยงเราเข้าช่วยให้ชุลมุน	เดชะบุญก็จะแพ้แก่เจ้าพราหมณ์
ให้นัดนายทัพชวาว่าพรุ่งนี้	ให้มาที่ทุ่งกว้างกลางสนาม
จะชิงชัยไว้ยศให้งดงาม	แพ้สงครามจึงจะส่งองค์ธิดา
บนเชิงเนินทำให้มีที่ประทับ	ไว้สำหรับดูเล่นเป็นสง่า
เร่งจัดห้องท้องพระโรงรจนา	ให้เจ้าพราหมณ์ตามประสาสบายใจ
แล้วปลอบถามพราหมณ์น้อยกลอยสวาท	เจ้ารู้สาตราเวทข้าเพศไสย
จะสะเดาะเคราะห์นางนั้นอย่างไร	ช่วยขับไล่ผ่อนผันให้บรรเทา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์สมคะเนจึงเสแสร้ง	จะต้องแต่งเตียงพิธีเป็นสี่เสา
สำหรับทำน้ำสรงนางนงเยาว์	แล้วเสกเป่าปัดเคราะห์สะเดาะไป ฯ
๏ ฝ่ายท้าวทศวงศ์ก็หลงซื่อ	ด้วยเชื่อถือมั่นคงไม่สงสัย
จึงว่าเชิญโฉมงามเจ้าพราหมณ์ไป	ที่ข้างในจะได้ช่วยอำนวยการ
แล้วนำหน้าพาพราหมณ์ตามลีลาศ	เข้าในวังนั่งอาสน์มุกดาหาร
มเหสีสาวสรรค์พนักงาน	มาหมอบกรานกราบก้มบังคมคัล
พระบอกองค์นงลักษณ์อัคเรศ	เจ้าพราหมณ์เทศทั้งสี่ดีขยัน
เห็นฝรั่งอังกฤษมาติดพัน	จึงบุกบั่นฟันฝ่ามาหาเรา
จะอาสาฆ่าแขกให้แตกยับ	ถ้าเสร็จสรรพแล้วจะแทนพระคุณเขา
อันองค์แก้วเกษราธิดาเรา	ข้างฝ่ายเจ้าพราหมณ์เห็นว่าเป็นเคราะห์
ประเดี๋ยวนี้พี่ก็พาเขามาด้วย	ให้เขาช่วยรดน้ำทำสะเดาะ
เดชะบุญลูกน้อยค่อยละเลาะ	ให้สิ้นเคราะห์สิ้นโศกสิ้นโรคภัย ฯ
๏ มเหสีฟังสารโองการตรัส	นางกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
ดูรูปพราหมณ์งามพร้อมละม่อมละไม	จึงปราศรัยสนทนาด้วยการุญ
น่าเอ็นดูผู้ใดเป็นพี่น้อง	นวลละอองรูปร่างเหมือนอย่างหุ่น
ช่วยรบแขกแตกแตนจะแทนคุณ	จงการุญราษฎรร้อนอุรา
ซึ่งเจ้าจะสะเดาะพระเคราะห์น้อง	ต้องการของสิ่งใดจะได้หา
ศรีสุวรรณอภิวันท์จำนรรจา	จงเอาผ้าขาวลาดดาดเพดาน
ให้โฉมยงนงเยาว์เข้ามณฑล	รดน้ำมนต์มุรธากระยาสนาน
จัดบัลลังก์ตั้งเครื่องนมัสการ	จะได้อ่านมนต์สะเดาะพระเคราะห์นาง ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังไม่กังขา	ให้จัดหาสารพัดไม่ขัดขวาง
ทุกกระทรวงหลวงแม่เจ้าทั้งท้าวนาง	รีบไปปรางค์พระธิดายุพาพาล
ทูลแถลงแจ้งความว่าพราหมณ์เทศ	ผู้วิเศษจะมาทำน้ำสนาน
ภูวไนยใช้ข้ามาจัดการ	ให้เยาวมาลย์เข้ามณฑลพิธี ฯ
๏ นางฟังความซักถามประจักษ์แจ้ง	ว่าพระแกล้งจะมาหามารศรี
จึงว่าตามรับสั่งเถิดครั้งนี้	แล้วเทวีเข้าในห้องไสยา
สี่พี่เลี้ยงเคียงข้างต่างวิตก	เออก็อกเอ๋ยอาจออกอาสา
นางโฉมยงทรงสะอื้นกลืนน้ำตา	คิดว่าว่าเล่นเล่นมาเป็นจริง
เมื่อรูปทรงองค์เอวจะเด็ดขาด	กิริยามารยาทเหมือนผู้หญิง
จะสู้เขาเอาชีวิตมาปลิดทิ้ง	ยิ่งคิดยิ่งสงสารพระผ่านฟ้า
แม้นมาถึงปรางค์ทองน้องจะห้าม	มิให้พระโฉมงามออกอาสา
ถึงอับจนผลกรรมได้ทำมา	จะก้มหน้าหนีไปในไพรวัน
พี่เลี้ยงว่าน่าแค้นทั้งสามพราหมณ์	ไม่ห้ามปรามน้องชายให้ผายผัน
มาถึงนี่พี่จะว่าให้สารพัน	ปรึกษากันต่างแลชะแง้คอย ฯ
๏ ฝ่ายท้าวนางต่างแต่งตามรับสั่ง	พระเต้าตั้งน้ำมนต์ปนส้มป่อย
ประทีปธูปเทียนบูชาระย้าย้อย	ให้เตรียมคอยเสร็จสรรพแล้วกลับไป
ทูลฉลองสองกษัตริย์ว่าจัดเสร็จ	เชิญเสด็จโดยจินดาอัชฌาสัย
สองกษัตริย์ตรัสชวนพราหมณ์ครรไล	กำนัลในนางห้ามก็ตามมา
ขึ้นปราสาทพระบุตรีศรีสวัสดิ์	เห็นที่จัดแจงพร้อมหอมบุปผา
ให้พราหมณ์นั่งยั้งอยู่ดูเวลา	พระมารดาเข้าห้องทองบรรทม
เห็นลูกน้อยสร้อยเศร้าเฝ้ากันแสง	จึงบอกแจ้งจูบเกล้าทั้งเผ้าผม
พระบิดาพาผู้รู้อาคม	เป็นพราหมณ์พรหมจารีทั้งสี่คน
จะสะเดาะเคราะห์ร้ายสายสวาท	ให้แคล้วคลาดโรคาสถาผล
สายสุดใจไปเข้าที่มณฑล	จะได้พ้นภยันต์อันตราย ฯ
๏ นางกราบกรานมารดาประหม่าจิต	ให้เขินคิดอดสูไม่รู้หาย
ทำบิดเบือนเชือนช้าระอาอาย	หมอบชม้ายเบือนหน้าไม่พาที
พระมารดาว่าองค์พระทรงเดช	บิตุเรศคอยท่ามารศรี
จะเคืองขัดอัธยาฝ่าธุลี	นางพวกพี่เลี้ยงมาพาออกไป
สี่พี่เลี้ยงเคียงประคองทั้งสองข้าง	มิใคร่ย่างบาทาลีลาได้
ค่อยแหวกม่านคลานเคียงเลี่ยงออกไป	เข้าไปในมณฑลบนบัลลังก์
ให้ทั้งสี่พี่เลี้ยงอยู่เคียงข้าง	พวกห้ามแหนแสนสุรางค์อยู่ข้างหลัง
สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงวัง	จึงตรัสสั่งพี่พราหมณ์อย่าขามใคร
จงพลีบัตรปัดเคราะห์สะเดาะนาม	ไม่ห้ามปรามตามตำราอัชฌาสัย
เหมือนพงศ์พันธุ์กันเองอย่าเกรงใจ	สุดแต่ได้ฤกษ์พาเวลาดี ฯ
๏ ศรีสุวรรณรับรสพจนารถ	ขึ้นนั่งอาสน์ตรงหน้ามารศรี
พราหมณ์พี่เลี้ยงเคียงนั่งบังอัคคี	พอพาทีกันเบาเบาแต่เก้าคน
แล้วจุดธูปเทียนบูชาสมาธิ	ตั้งสติตาจับกันสับสน
เสียงพึมพำทำอุบายว่าร่ายมนต์	พอให้คนเขาได้ยินไม่กินใจ ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ทัศนานุชน้อง	นวลละอองผ่องพักตร์เพียงแขไข
ดูจิ้มลิ้มพริ้มพร้อมละม่อมละไม	ดังนางในดุสิดาลงมาดิน
พระลืมองค์หลงขยับจะรับขวัญ	แล้วคิดทันถอยหลังหวังถวิล
ค่อยพาทีมิให้ใครได้ยิน	ขอเชิญผินพักตร์น้องอย่าหมองนวล
พี่อุตส่าห์มาสะเดาะพระเคราะห์ให้	หวังจะได้แจ้งความทรามสงวน
ให้เห็นรักหนักในใจรัญจวน	จึงกล้าชวนกันเข้ามาอาสารบ
แม้นม้วยมอดวอดวายสายสวาท	นุชนาฏนงเยาว์ช่วยเผาศพ
พี่คิดถึงจึงอุตส่าห์มาให้พบ	อย่าแกล้งซบซ่อนพักตร์ไม่ทักทาย ฯ
๏ นางโฉมยงทรงสดับอภิวาท	กัมปนาทนึกพรั่นพระขวัญหาย
องค์ระทวยขวยเขินสะเทิ้นอาย	ขืนซังตายตอบรสพจมาน
ซึ่งอาสาสงครามเพราะความรัก	พระคุณหนักยิ่งกว่าสุธาสถาน
แม้นมีชัยไพรินทมิฬมาร	จะสำราญเริงรื่นทุกคืนวัน
ถ้าเสียทัพอัปราปัจจามิตร	พระทรงฤทธิ์มรณาจะอาสัญ
มิขออยู่สู้ตายวายชีวัน	พลางก้มกันแสงสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญอ่อนสมรมิ่ง	แม่เป็นหญิงยอดมนุษย์สุดจะหา
เพราะรักนางอย่างยิ่งกว่าชีวา	จึงอาสาบิตุรงค์ออกสงคราม
แขกฝรั่งอังกฤษไม่คิดพรั่น	จะฟาดฟันให้วินาศกลาดสนาม
แต่เสร็จศึกขอให้เสร็จสำเร็จความ	จะได้งามพักตราในธาตรี ฯ
๏ นางฟังคำทำเคืองชำเลืองค้อน	ยิ่งทุกข์ร้อนก็ยิ่งว่าน่าบัดสี
แม้นต่อตีมีชัยจะได้ดี	คงเป็นที่เจ้าพระยาอย่าปรารมภ์
เมื่อเอวองค์ทรงฤทธิ์นิดเท่านั้น	จะประจัญกับศัตรูดูไม่สม
เข้ารบกันมันผลักก็จักล้ม	น้องปรารมภ์ร้อยอย่างไม่วางใจ ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายเห็นตายราบ	กระซิบกระซาบสั่งมิตรพิสมัย
พรุ่งนี้เช้าเจ้าตามเสด็จไป	ดูชิงชัยบนพลับพลาหน้าเชิงเทิน
พอให้พี่มีแรงได้แผลงฤทธิ์	ให้อังกฤษทัพแขกแตกกระเพิ่น
ศรีสุดาว่าพุคะไม่ละเมิน	ถึงไม่เชิญก็ไปดูจะสู้ตาย
สามพี่เลี้ยงต่างงดอดไม่รอด	กระซิบสอดว่าเจ้าพราหมณ์สามสหาย
ช่างขันสู้แขกเหรื่อเบื่อจะตาย	ดูรูปกายก็ไม่น่าอาสารบ
ถ้าเสียทีชีวีฉันทั้งสาม	จะต้องตามหม่อมตายลงหลายศพ
แม้นชวนองค์ทรงฤทธิ์คิดอพยพ	ดีกว่ารบร้อยเท่าทั้งเบามือ ฯ
๏ พราหมณ์พี่เลี้ยงเบี่ยงบ่ายภิปรายตอบ	เจ้าว่าชอบกลเหลือจะเชื่อถือ
ช่วยรบกู้สู้เมืองให้เลื่องลือ	ไปปลายมือเห็นจะเป็นเหมือนเช่นนึก ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสห้ามสามพี่เลี้ยง	อย่าถุ้งเถียงต่อสำนวนจะจวนดึก
อันถ้อยคำร่ำว่าจะจารึก	ที่ตื้นลึกก็ย่อมรู้อยู่แก่ใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	เกรงกษัตริย์สองพระองค์จะสงสัย
กระซิบว่าน่าเบื่อนี่เมื่อไร	จึงจะได้สำเร็จเสร็จพิธี
ช่างลวงล่อหมอเอกเสกสะเดาะ	น่าหัวเราะถ้าเขารู้ดูบัดสี
แกล้งให้น้องต้องมานั่งอยู่อย่างนี้	พระชนนีบิตุรงค์จะสงกา ฯ
๏ พระฟังคำจำใจไกลสวาท	ใจจะขาดเสียด้วยรักนั้นหนักหนา
กระซิบสั่งสายใจอาลัยลา	แม่ดวงเนตรเกษราจงถาวร
พี่ขอฝากความรักที่หนักอก	ช่วยปกปิดไว้แต่ในน้ำใจสมร
ถึงม้วยดินสิ้นฟ้าแลสาคร	อย่าม้วยมรณ์ไมตรีของพี่เลย
ขอฝากความเสน่หาสาพิภักดิ์	ภิรมย์รักร่วมเรียงเคียงเขนย
ถึงตัวไปใจอยู่เป็นคู่เชย	เมื่อไรเลยจึงจะสมอารมณ์เรียม ฯ
๏ นางฟังคำร่ำว่าน่าสังเวช	ชลเนตรฟูมฟายไม่อายเหนียม
ประณตนอบตอบความตามธรรมเนียม	น้องทุกข์เทียมเท่าฟ้าสุธาธาร
แม้นมิกีดบิตุราชมาตุรงค์	จะเชิญองค์ไว้ปราสาทราชฐาน
บรรทมที่ยี่ภู่ช่วยอยู่งาน	ให้สำราญร่มเกล้าทุกเพรางาย
นี่จนใจได้แต่ใจนี่ไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยภูวนาถเหมือนมาดหมาย
แม้นเมตตาอย่าให้น้องต้องได้อาย	นางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
บรรดาเหล่าสาวสุรางค์ทั้งปรางค์รัตน์	กับกษัตริย์สององค์ไม่สงสัย
เสียงงึมงึมพึมพำร่ำพิไร	สำคัญไปว่าบ่นพระมนตรา
จนจวนรุ่งเทียนชัยจะใกล้หมด	พระกำสรดสั่งมิตรขนิษฐา
ทั้งสองข้างต่างสะอื้นกลืนน้ำตา	พระลีลาจากบัลลังก์ทั้งพี่เลี้ยง
มานบนั่งบังคมบรมนาถ	อยู่ริมอาสน์เบื้องซ้ายฝ่ายเฉลียง
พระบุตรีสี่นางอยู่ข้างเคียง	ค่อยคลานเลี่ยงเข้าที่มูลี่บัง ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าเจ้าพราหมณ์เทศ	ต้องอ่านเวทช้านานพานเจ็บหลัง
จงกลับไปหลับนอนผ่อนกำลัง	อยู่ที่นั่งพระโรงรัตน์ชัชวาล
ให้ท้าวนางข้างในออกไปส่ง	ส่วนพระองค์มาปราสาทราชฐาน
ฝ่ายขุนนางข้างหน้าข้าราชการ	เกณฑ์ทหารไว้แต่ดึกเสียงครึกครื้น
พอรุ่งเช้าผู้คนก็พร้อมพรั่ง	ทั้งหน้าหลังซ้ายขวาสักห้าหมื่น
ผูกพาชีสี่ม้าล้วนกล้าปืน	จูงมายืนเตรียมอยู่ประตูวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีในนิเวศน์	แต่ลับเนตรหน่อกษัตริย์ประหวัดหวัง
กับทั้งสี่พี่เลี้ยงเคียงบัลลังก์	ไม่นอนนั่งสนทนาด้วยอาลัย
จนรุ่งแจ้งแต่งองค์สรงสนาน	คิดรำคาญขุ่นข้องไม่ผ่องใส
ชวนพี่เลี้ยงสาวสรรค์กำนัลใน	ขึ้นเฝ้าไทบิตุราชมาตุรงค์ ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสทักแล้วซักถาม	แม่โฉมงามทรามสงวนนวลหง
ขึ้นมาไยไม่อุตส่าห์รักษาองค์	หรือโฉมยงขัดขวางเป็นอย่างไร
๏ พระธิดาอาดูรทูลฉลอง	เสียงกึกก้องโกลาสุธาไหว
ไม่เห็นองค์ทรงธรรม์ให้พรั่นใจ	จะไปไหนลูกน้อยจะพลอยตาม ฯ
๏ พระบิดาว่าพ่อก็ไม่ขัด	วันนี้นัดชิงชัยในสนาม
ไปพลับพลาหน้าประตูดูเจ้าพราหมณ์	จะสงครามครั้งนี้ให้มีชัย
บรรดาเหล่าสาวสรรค์กำนัลนาง	จะไปบ้างก็ไม่ขัดอัชฌาสัย
แล้วสั่งเหล่าท้าวนางพวกข้างใน	ไปสั่งให้เตรียมวอจรลี ฯ
๏ ฝ่ายท้าวนางต่างคำนับรับบรรหาร	ชุลีคลานลงจากปราสาทศรี
มาเรียกเร่งกรมวังสั่งคดี	ออกอึงมี่วุ่นวิ่งทั้งหญิงชาย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤบาลชาญสนาม	กับสามพราหมณ์พี่เลี้ยงเห็นเที่ยงสาย
ต่างชำระสระสนานสำราญกาย	ทั้งสามนายแต่งงามเป็นพราหมณ์ชี
พระทรงเครื่องเคยประดับสำหรับกษัตริย์	เพชรรัตน์ไพฑูรย์จำรูญศรี
แล้วรั้งรอบริกรรมทำพิธี	บังเกิดมีแรงกำลังดังนารายณ์
ครั้นเสร็จสรรพจับกระบองของวิเศษ	เจ้าพราหมณ์เทศถือดาบกำซาบสาย
มาขึ้นม้าพาชีให้คลี่คลาย	พลนิกายไปประทับที่พลับพลา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	อยู่ปราสาทพรั่งพร้อมพระวงศา
ฟังสำเนียงเสียงโห่เป็นโกลา	ก็รู้ว่าคลี่คลายขยายทัพ
จึงสระสรงทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	ใส่มงกุฎแก้วเก็จเพชรประดับ
ทรงพระแสงเปล่งปลาบดูวาบวับ	ตรัสกำชับสาวสุรางค์ไม่วางใจ
ไปกับกูดูเล่นเห็นเลือดฝาด	อย่าหวีดหวาดคิดพรั่นประหวั่นไหว
แล้วนำหน้าพาสนมกรมใน	เสด็จไปหน้าพระลานชานชลา
ทหารแห่หอกดาบกราบเดียรดาษ	พระทรงราชยานเดินดำเนินหน้า
สองพระองค์ทรงวอต่อกันมา	ถึงพลับพลาที่ริมป้อมก็พร้อมเพรียง
พระจอมพงศ์ทรงนั่งบัลลังก์รัตน์	นางกษัตริย์สาวสวรรค์อยู่ชั้นเฉลียง
ดูฝรั่งตั้งค่ายอยู่รายเรียง	ออกแซ่เสียงสาวสาวนางชาววัง ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้ากับเจ้าพราหมณ์	ก็คลานตามกันเข้ามาหน้าที่นั่ง
ศิโรราบกราบงามลงสามครั้ง	คอยตรับฟังพจนาบัญชาการ ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประเทศ	ทอดพระเนตรโยธาที่หน้าฉาน
เห็นพร้อมกันบันเทิงเริงสำราญ	พระเบิกบานเบือนพักตร์มาทักพราหมณ์
เดชะบุญอุ่นใจบิดานัก	เห็นเจ้าจักมีชัยในสนาม
อย่าประมาทอาจองในสงคราม	ดูฤกษ์ยามยกออกนอกบุรี
เจ้าพราหมณ์พร้อมน้อมประณตบทเรศ	พระชายเนตรทางพลับพลาหลังคาสี
พอเห็นองค์นงนุชพระบุตรี	พระยินดีดูนางไม่วางตา ฯ
๏ นางโฉมยงสงสารพระผ่านเกล้า	กำสรดเศร้าสอดเนตรดูเชษฐา
ทั้งสามพราหมณ์สามนางต่างตอบตา	ศรีสุดาเฝ้าดูภูวไนย
ทั้งสองข้างต่างคิดพิศวาส	แต่ไม่อาจออกหน้าอัชฌาสัย
สงสารแก้วเกษรายิ่งอาลัย	จะใคร่ไปรบด้วยได้ช่วยกัน
ถึงบรรลัยไม่คิดชีวิตน้อง	จะขอรองมุลิกาจนอาสัญ
พระเปลี่ยวองค์สงสารรำคาญครัน	ต่างกลืนกลั้นชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	พลอยปรารมภ์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
สงสารพราหมณ์ทรามสวาทจะขาดใจ	ช่างกระไรอาจองออกสงคราม
บ้างว่ารูปราวกับหุ่นพ่อคุณเอ๋ย	ยังไม่เคยเข้าศึกน้องนึกขาม
แม้นโรมรันอันตรายเสียดายงาม	ให้มีความเสน่หาทุกนารี
บ้างนึกช่วยอวยชัยแต่ในจิต	จงเรืองฤทธิ์รบแขกให้แตกหนี
พอโมงเศษสิบบาทฆาตเภรี	เจ้าพราหมณ์ศรีสุวรรณก้มบังคมลา
กรุงกษัตริย์ตรัสอวยพระพรให้	จงมีชัยแก่ศัตรูหมู่มิจฉา
ให้ผ่องแผ้วแคล้วคลาดซึ่งสาตรา	ทรงศักดาดังนารายณ์วายกูณฐ์ ฯ
๏ ศรีสุวรรณกับสามเจ้าพราหมณ์พร้อม	ประณตน้อมนบปิ่นบดินทร์สูร
พอสบเนตรเกษรายิ่งอาดูร	จำต้องทูลลามาขึ้นพาชี
ให้ทหารขานโห่ขึ้นสามหน	ดำเนินพลออกทวารอีสานศรี
เสียงฆ้องกลองก้องสะเทื้อนธรณี	พวกโยธีเดินกระบวนล้วนทวนธง
พวกนายทัพขับม้าพยศย่าง	ดูเหมือนอย่างหุ่นเชิดระเหิดระหง
แกล้งชักน้อยซอยเต้นเผ่นผจง	ผ่านมาตรงหน้าพลับพลาสง่างาม
เหล่าทหารราญรณประจญศึก	กระหึมฮึกโห่ก้องท้องสนาม
ให้หยุดยั้งตั้งที่สีหนาม	เรียงไปตามรัถยาหน้ากำแพง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งปังกลิมาวิชาเยนทร์	สุรเหนมูรตานชาญกำแหง
เห็นชาวเมืองออกมาตั้งอยู่กลางแปลง	ล้วนเสื้อแดงสักหลาดดาษดา
นายทั้งสี่มีสัปทนกั้น	แต่ไกลกันไม่ตระหนักรู้จักหน้า
ทั้งสี่ค่ายนายหมวดตรวจโยธา	ปังกลิมากองแขกแทรกสมทบ
วิชาเยนทร์เกณฑ์ฝรั่งฝ่ายอังกฤษ	มุรหงิดแข็งขันเข้าบรรจบ
สุรเหนเกณฑ์ชวาล้วนกล้ารบ	เข้าสมทบกับปิตันวิลันดา
มลายูมูรตานเป็นนายทัพ	สมทบกับกองฝรั่งบั้งกล่า
เป็นโยธีสี่หมู่ผู้ศักดา	ถือศัสตรากริชตรีกระบี่ยาว
ฝ่ายทหารฝรั่งทั้งห้าหมื่น	ถือแต่พื้นทวนคู่ใส่พู่ขาว
บ้างถือหอกดาบสั้นกั้นหยั่นยาว	เสียงเกรียวกราวเข้าสมทบบรรจบกัน
ฝ่ายแม่ทัพทั้งสี่เสนีใหญ่	ต่างสอดใส่เสื้อแดงดูแข็งขัน
คาดเข็มขัดรัดผ้าเช็ดหน้าพัน	สวมเกราะกันอาวุธยุทธนา
ใส่หมวกดำกำมะหยี่ล้วนมียอด	ขนนกสอดแซมใส่ทั้งซ้ายขวา
ครั้นเสร็จสรรพจับกระบี่ขึ้นขี่ม้า	ให้โยธาเดินธงตรงออกไป
ทหารรับโห่เร้าจะเอาฤกษ์	เอิกเกริกโกลาสุธาไหว
เสียงกลองศึกกึกก้องทั้งฆ้องชัย	พลไกรเกรียงกรูเป็นหมู่มา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีสี่พี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงคึกคักมาหนักหนา
พระองค์สั่นขวัญหนีดังตีปลา	ภาวนาอวยชัยให้เจ้าพราหมณ์
สาวสุรางค์ต่างเห็นแขกฝรั่ง	บ้างถอยหลังล้มทับกันวับหวาม
กระสับกระส่ายกายสั่นให้ครั่นคร้าม	กรุงกษัตริย์ตรัสห้ามให้แข็งใจ ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ทรงกัณฐัศว์องอาจไม่หวาดไหว
ม้าพี่เลี้ยงเคียงกันเป็นหลั่นไป	เห็นทัพใหญ่ยกมาเป็นหน้ากระดาน
จึงให้ยกโยธีตีตลบ	เข้ารุมรบกลางแปลงแทงทหาร
ตะลุมบอนฟอนฟันประจัญบาน	ฝรั่งต้านต่อแย้งแทงด้วยตรี
โยธาไทยไล่ฟันกระชั้นชิด	ผลาญชีวิตแขกชวากะลาสี
ทั้งไพร่นายตายล้มไม่สมประดี	ได้ท่วงทีบุกบันกระชั้นตาม ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพปังกลิมาวิชาเยนทร์	สุรเหนมูรตานชาญสนาม
เห็นพวกพลย่นย่อต่อสงคราม	ต่างคุกคามขู่ทัพเข้ารับรบ
แกว่งกระบี่ขี่ม้าฝ่าทหาร	ออกต่อต้านชาวบุรีตีตลบ
หน่อกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสินธพ	ควบเข้ารบกับฝรั่งปังกลิมา
พราหมณ์วิเชียรชิงสู้มูรตาน	ปะทะทานทวนทบหลบถลา
วิชาเยนทร์เผ่นฟาดด้วยสาตรา	เจ้าโมรารับรองทำนองยุทธ์
เจ้าสานนนั้นสู้สุรเหน	ล้วนจัดเจนกลอกกลับสัประยุทธ์
ไม่ถอยหลังพลั้งเพลี่ยงเพลงอาวุธ	อุตลุดเลี้ยวไล่ในทำนอง
ฝรั่งฟาดพลาดแพลงแทงด้วยกริช	เจ้าพราหมณ์ปิดป้องกันผันผยอง
หน่อกษัตริย์กวัดแกว่งพระแสงกระบอง	เข้าตีต้องปังกลิมาชีวาวาย
เจ้าโมราอานุภาพเอาดาบฉะ	ตัดศีรษะสุรเหนกระเดนหาย
วิเชียรนั้นฟันมูรตานตาย	สานนนายพราหมณ์ฆ่าวิชาเยนทร์
พวกฝรั่งอังกฤษมุรหงิดแขก	บ้างตื่นแตกต่างวิ่งทิ้งโล่เขน
โยธาไทยไล่ทันฟันระเนน	ที่ลุยเลนลงน้ำเที่ยวซ้ำแทง
บ้างจับได้ไพร่เหล่าที่เมื่อยล้า	เอาหมวกผ้ามิได้เหลือทั้งเสื้อแสง
บ้างวิ่งบุกซุกซอนนอนตะแคง	โยธาแทงฟันซ้ำระยำเยิน ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้ากรุงมุ่งเขม้น	พอแลเห็นทัพแขกแตกตะเพิ่น
ทรงพระสรวลเสียงสนั่นชั้นเชิงเทิน	อย่ายืนเมินมนตรีเร่งตีกลอง
ให้พวกเราชาวเมืองออกไปช่วย	รับคนป่วยคนเจ็บเก็บเอาของ
แล้วเพิ่มเติมออกไปให้หลายกอง	พระยืนร้องเร็วเข้าเอาให้ตาย ฯ
๏ พระบุตรีดีใจดังได้แก้ว	พระพักตร์แผ้วผ่องเหมือนดังเดือนฉาย
กำนัลในใหญ่น้อยพลอยสบาย	พวกผู้ชายสรวลเสเสียงเฮฮา ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพกับเจ้าพราหมณ์ที่ตามรบ	ฟันตลบซ้อนซับดับสังขาร์
ต้องลุยเลือดไหลนองท้องสุธา	จนถึงป่าชายทุ่งนอกกรุงไกร
จึงเลิกทัพกลับหลังยังสถาน	เหล่าทหารโห่ลั่นสนั่นไหว
เก็บศัสตราอาวุธแลธงชัย	บ้างจับได้พาชีก็ขี่มา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์เห็นธงทัพ	รู้ว่ากลับพร้อมกันก็หรรษา
ส่วนพระองค์ลงจากที่พลับพลา	มายืนท่ากองทัพคอยรับพราหมณ์ ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นกรุงกษัตริย์	ลงกัณฐัศว์เยื้องย่างมากลางสนาม
พอสบเนตรเกษราพะงางาม	ต่างมีความชื่นชมโสมนัส
ครั้นใกล้ถึงจึงคลานค่อยกรานก้ม	มาบังคมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์
สาวสุรางค์ต่างเบียดกันเยียดยัด	คอยฟังตรัสไต่ถามเนื้อความกัน ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ตรงเข้าใกล้	จึงปราศรัยว่าเจ้าแรงแข็งขยัน
ช่วยรบแขกแตกตายวายชีวัน	ขอเชิญขวัญนัยนาเข้าธานี
แล้วพระองค์ทรงราชยานรัตน์	พร้อมขนัดแน่นสนมนารีศรี
สองพระองค์ทรงวอจรลี	พวกเสนีชีพราหมณ์ก็ตามมา
ครั้นถึงวังสั่งให้จัดมนเทียรสถาน	นอกปราการชั้นกลางที่ข้างหน้า
ให้พราหมณ์อยู่อย่าได้ขัดอัธยา	จะไปมามิให้ห้ามตามสบาย
เอาหมอนวดโรงในไปไว้ด้วย	จะได้ช่วยคลึงเคล้นดูเส้นสาย
ครั้นเสร็จสั่งเสนีทั้งสี่นาย	พระผันผายพาสุรางค์ไปปรางค์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายเสนามาแต่งตามรับสั่ง	กรมวังสับสนไปขนของ
ทอดยี่ภู่ปูปัดสลัดละออง	เขนยรองเขนยข้างมาวางเรียง
ทั้งเครื่องอานพานพระศรีมีสำหรับ	เอาฉากพับขึงกั้นชั้นเฉลียง
ชวาลาอัจกลับสลับเรียง	ได้พร้อมเพรียงให้เจ้าพราหมณ์ตามโองการ ฯ

ตอนที่ ๗
ศรีสุวรรณพยาบาลนางเกษรา
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	กับพราหมณ์เทศอยู่บนมนเทียรสถาน
เขาพิทักษ์รักษาพยาบาล	ค่อยสำราญหายเหนื่อยที่เมื่อยล้า
พอรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง	อัสดงแดดดับลับเวหา
พระเผยแกลแลดูเดือนดารา	เหมือนนวลหน้านุชน้องละอองนวล
เสียดายนักภัคินีเจ้าพี่เอ๋ย	แม้นได้เชยจะประคองครองสงวน
ธุระรักหนักในใจรัญจวน	ยิ่งอักอ่วนอารมณ์ให้ตรมตรอม
กำแพงวังยังกั้นอยู่ชั้นหนึ่ง	ไฉนจึงจะได้แอบแนบถนอม
พี่ลักลอบปลอบประโลมก็โน้มน้อม	แต่กีดจอมจักพรรดิถนัดใจ
จึงปรึกษาสามพราหมณ์ตามวิตก	เหมือนน้องยกเมรุมาศไม่หวาดไหว
จะปลอบมิตรคิดอ่านประการใด	จึงจะได้ดอกฟ้าลงมาชม ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ตอบปลอบน้องอย่าหมองหมาง	พระนุชนางปลงจิตสนิทสนม
ไม่คลาดแคล้วแล้วพ่อรออารมณ์	คงจะสมจิตน้องที่ตรองการ
เรารบสู้กู้เมืองช่วยเปลื้องทุกข์	ได้ผาสุกสืบสมบัติพัสถาน
เห็นทรงฤทธิ์บิดายุพาพาล	จะประทานรางวัลเป็นมั่นคง
เราอย่ารับกลับคืนถวายไว้	จึงค่อยไขข้อความตามประสงค์
พี่คาดจิตบิตุราชมาตุรงค์	คงให้องค์พระธิดาด้วยปรานี
มาดแม้นแหนหวงทำหน่วงหนัก	จึงค่อยลักกัลยาเจ้าพาหนี
ความคิดพี่นี้เห็นเป็นเช่นนี้	พ่อเห็นดีด้วยบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ทำจู่ลู่ก็จะขัดอัชฌาสัย
จะรอรั้งฟังดูภูวไนย	แม้นไม่ให้โดยดีก็มิฟัง
แล้วเอนเอกเขนกนิ่งอิงเขนย	หอมระเหยหวนกลิ่นถวิลหวัง
เห็นปรางค์ทองน้องนางอยู่กลางวัง	คะนึงนั่งนึกหมายไม่วายครวญ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์เศร้าสร้อยละห้อยหวน
นึกปรานีศรีสุวรรณยิ่งรัญจวน	มาหมองนวลเหนื่อยยากลำบากองค์
ที่การศึกนั้นก็เสร็จสำเร็จทุกข์	ที่การสุขยังไม่สมอารมณ์ประสงค์
แสนเสียดายป่านฉะนี้พระโฉมยง	จะโศกทรงเศร้าหมองถึงน้องน้อย
เมื่อจากกันวันนี้ที่ข้างหน้า	ดูพักตราผ่านเกล้าเห็นเศร้าสร้อย
ยิ่งรำลึกนึกน้ำพระเนตรย้อย	แต่หลับม่อยแล้วสะดุ้งจนรุ่งราง
จึงให้สี่พี่เลี้ยงเก็บดอกไม้	ดอกมะลิปลูกไว้ในกระถาง
ใส่ขันทองรองพานคลานมาวาง	พระนุชนางกรีดก้อยร้อยมาลัย
เรียงประดับซับซ้อนค่อยสอดเข็ม	เป็นพวงเต็มห่อเสร็จแล้วเด็ดใหม่
อันมาลีที่กระถางริมปรางค์ชัย	พอเก็บได้คนละขันวันละพวง
ใส่พานทองตองเจียนประจงปิด	ให้ทรงฤทธิ์รูปทองเป็นของหลวง
ส่วนนารีพี่เลี้ยงสิ้นทั้งปวง	ต่างร้อยพวงมาลัยให้เจ้าพราหมณ์
สารภีพิกุลดอกบุนนาค	ประสายากเถิดนะเจ้าเราทั้งสาม
ศรีสุดาได้ดอกเข็มเห็นเต็มงาม	จะให้พราหมณ์หน่อกษัตริย์ขัตติยา
นางโฉมยงทรงตรัสว่าผลัดเปลี่ยน	เป็นเวรเวียนกันไปให้บุปผา
ทูลถวายกว่าจะวายดอกมาลา	วันนี้พี่ศรีสุดาไปประเดิม ฯ
๏ นางนารีศรีสุดาหน้าเป็นเหม	แสนเกษมแกล้งว่าอย่ามาเสริม
มาลัยหลวงพวงหอมเป็นจอมเจิม	ฉันพลอยเติมตามประสาเป็นข้าไท
แล้วเข้าห้องส่องกระจกจับกระเหม่า	ขี้ผึ้งเข้าชันย้อยสอยไม่ไหว
เป็นการด่วนจวนจนต้องลนไฟ	กรีดจุไรรอบเรียบระเบียบกลม
แล้วผัดหน้าทาจันทน์กระแจะแป้ง	นุ่งยกแย่งพื้นตองปักทองถม
ทั้งกรองทองรองปิดให้ชิดชม	ดูสวยสมเป็นบัลลังก์ที่นั่งรอง
แล้วเชิญพานพวงมาลัยไปข้างหน้า	บอกเขาว่าเยาวมาลย์ประทานของ
จึงขึ้นบนมนเทียรทำเมียงมอง	เจ้าพราหมณ์ร้องเชิญว่ามาข้างนี้ ฯ
๏ พี่เลี้ยงนั่งตั้งพานพวงบุปผา	ไว้ตรงหน้าหมอบประณตบทศรี
แล้วว่าองค์นงนุชพระบุตรี	ร้อยมาลีมะลิลามาประทาน
ดอกเข็มขาวพวงนั้นหม่อมฉันถวาย	แต่กลิ่นอายคลายพร้อมไม่หอมหวาน
สารภีที่ใส่มาในพาน	ของเยาวมาลย์แม่อุบลคนสำคัญ
ดอกพิกุลคุณจงกลเป็นคนร้อย	ประภาน้อยดอกบุนนาคเขาฝากฉัน
ให้สามพราหมณ์ตามมีไมตรีกัน	แกล้งรำพันพ้อให้ในทำนอง ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบจิต	จะได้ชิดชมพลางต่างเจ้าของ
หยิบบุปผามาลัยมาใส่ลอง	พอได้สองหัตถาเป็นขวาซ้าย
จึงตรัสว่าดอกเข็มนี้เต็มรัก	จะเคียงพักตร์พี่ไว้มิให้หาย
นางฟังคำทำเมินสะเทิ้นอาย	ทั้งสามนายยิ้มแย้มกระแอมไอ
เจ้าสานนนั่งชมดมบุนนาค	อุบลฝากมาให้ชิดพิสมัย
เจ้าวิเชียรเชยพิกุลฉุนอาลัย	ถึงสายใจเจ้าจงกลเป็นคนเคย
เจ้าโมราดมสารภีรื่น	ช่างหอมชื่นเช่นประภานิจจาเอ๋ย
ต่างประคองของคู่ขึ้นชูเชย	ไฉนเลยหลบหน้าไม่มาเยือน
แล้วต่างสั่งศรีสุดาว่าช่วยบอก	ถึงได้ดอกไม้ไว้ก็ไม่เหมือน
แม้นเมตตาอีกสักห้าหกเจ็ดเดือน	ขอเชิญเชือนมาบ้างอย่าหมางเมิน ฯ
๏ ศรีสุดาว่าคิดจะไปว่า	ให้ได้มาแนบข้างไม่ห่างเหิน
หน่อกษัตริย์ตรัสล่อให้พอเพลิน	ค่าเชิงเดินคงจะได้เป็นไรมี
ช่วยทูลแก้วเกษราเถิดหนาเจ้า	พี่นอนเฝ้าฝันว่าพากันหนี
จะขอคำทำนายร้ายหรือดี	รุ่งพรุ่งนี้นะจงออกมาบอกกัน ฯ
๏ ศรีสุดาอภิวาทฉลาดพูด	เทวทูตท่านมาเตือนจนเฟือนฝัน
ข้ากับเจ้าคราวยากจะจากกัน	กระหม่อมฉันนึกหมายจะวายวาง ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายตรัส	เห็นไม่พลัดพรากน้องอย่าหมองหมาง
เจ้าร่วมจิตชิดใช้อยู่ในนาง	คงเคียงข้างคู่กันจนวันตาย ฯ
๏ ศรีสุดาดีใจใครจะเหมือน	แต่ไหลเลื่อนลืมตนอยู่จนสาย
ก็ลาพระโฉมงามกับสามนาย	คอยนาดกรายกลับหลังเข้าวังใน
นางทูลความตามสั่งมาทั้งหมด	แล้วซ้ำปดเติมแต่งแถลงไข
ครั้นรุ่งเช้าสาวน้อยร้อยมาลัย	ลอบไปให้ชู้ชายไม่วายวัน ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	พูนสวัสดิ์วายวิโยคที่โศกศัลย์
ครั้นรุ่งแสงสุริย์ฉายขี้นพรายพรรณ	จะรางวัลโยธาที่ราวี
จึงออกนั่งยังท้องพระโรงหลวง	พร้อมกระทรวงเสนาบดีศรี
หน่อกษัตริย์กับสามเจ้าพราหมณ์ชี	มาอยู่ที่เฝ้าพร้อมน้อมประณต
ต่างบังคมบดินทร์สูรทูลถวาย	ว่าศึกฝ่ายนอกที่มาล่าไปหมด
สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงพระยศ	จึงเผยพจนารถประภาษพลัน
ให้เอาเงินเสื้อผ้ามาประทาน	เหล่าทหารชาญกำแหงแข็งขยัน
พวกนายมุลขุนนางได้รางวัล	ทั้งบ่าวบรรดาได้ไปสงคราม
แม้พระองค์ทรงตรัสกับข้าเฝ้า	บุรีเราราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
จะรางวัลฉันใดให้เจ้าพราหมณ์	จะสมตามความชอบประกอบการ ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์เสนาพฤฒามาตย์	เฝ้าพระบาทดาษดาอยู่หน้าฉาน
ทูลสนองต้องตามความโบราณ	พระอวตารพูนบำเหน็จเมื่อเสร็จทัพ
ให้เสนาพานรินทร์ไปกินเมือง	ได้เจียดทองรองเรืองเครื่องประดับ
ซึ่งเจ้าพราหมณ์รบแขกให้แตกยับ	ก็ต้องกับมีในพระอัยการ
ควรจะให้ไปรักษาอาณาเขต	ครองประเทศธานินทร์เป็นถิ่นฐาน
ทั้งเครื่องทรงมงกุฎสร้อยสังวาล	ควรประทานให้เจ้าพราหมณ์ตามทำนอง ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์บดินทร์สูร	ได้ฟังทูลถูกระบอบตอบสนอง
ซึ่งปรึกษาเหมือนเรานึกที่ตรึกตรอง	จะให้ครองจันตประเทศเป็นเขตคัน
มีเครื่องอานพานพระศรีที่ลูกหลวง	ทุกกระทรวงเร่งรัดไปจัดสรร
ตาบประดับทับทรวงสังวาลวรรณ	ให้ครบครันเครื่องทรงอลงการ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังบังคมบรมนาถ	เชิงฉลาดผันผ่อนให้อ่อนหวาน
ซึ่งพระองค์ทรงศักดิ์จักรพาล	จะประทานบ้านเมืองแลเครื่องทรง
ขอคืนไว้ในท้องพระคลังหลวง	ข้าทั้งปวงพี่น้องไม่ต้องประสงค์
ซึ่งอาสามาประจญรณรงค์	หวังพระองค์ทรงฤทธิ์เหมือนบิดา
ด้วยท่องเที่ยวเปลี่ยวอกเหมือนนกไร้	ไม่มีไม้รวงรังเป็นฝั่งฝา
อันโฉมงามพราหมณ์น้อยผู้น้องยา	ขอฝากไว้ใต้ฝ่าบาทบงสุ์
แต่ข้าสามพราหมณ์พี่จะลีลาศ	เที่ยวประพาสหิมวาป่าระหง
ควรมิควรข้อใดที่ใจจง	ขอพระองค์ออกโอษฐ์ช่วยโปรดปราน ฯ
๏ พระฟังคำทำเชือนเบือนพระพักตร์	รู้ว่ารักพระธิดาไม่ว่าขาน
แต่นิ่งนึกตรึกตราอยู่ช้านาน	จะคิดอ่านเอาใจฉันใดดี
ครั้นจะให้พระธิดายุพาพักตร์	จะเสียศักดิ์กษัตราน่าบัดสี
แม้นมิให้ก็ไม่อยู่ในบุรี	เสียดายฝีมือณรงค์ทรงกำลัง
จะเล้าโลมเอาใจเขาไว้ก่อน	ค่อยคิดผ่อนเพทุบายต่อภายหลัง
จึงว่าเจ้าข้าวของให้คืนคลัง	เพราะเยาว์ยังมิได้อยู่กับคู่ครอง
เป็นไรมีที่ประสงค์จำนงนึก	เราก็ตรึกอยู่ดอกเจ้าอย่าเศร้าหมอง
จะเลี้ยงไว้ในบูรีทั้งพี่น้อง	เป็นบุตรของบิดาอย่าอาดูร
ทั้งแว่นแคว้นแดนสุธาอาณาจักร	เจ้าจงรักสิ่งใดมิให้สูญ
เว้นแต่ดาวดวงตะวันอันจำรูญ	จงเพิ่มพูนผาสุกทุกเวลา
พ่อนึกหวังตั้งจิตคิดปรารภ	จะได้ฝากซากศพโอรสา
พระโอนอ่อนผ่อนผันจำนรรจา	แล้วลีลากลับหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้ากับเจ้าพราหมณ์	ต่างไต่ถามพูดจาอัชฌาสัย
ที่รู้เท่าเย้าหยอกให้ยวนใจ	พ่อคงได้สิ่งของที่ต้องการ ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายสบายจิต	ขึ้นสถิตแท่นวิเชียรมนเทียรสถาน
พราหมณ์พี่เลี้ยงเคียงสำรวลชวนสำราญ	พระโปรดปรานเปรื่องนักหนานุชาเรา
แต่เดือนสามห้ามฤกษ์มงคลราช	จะต้องคลาดแคล้วเคลื่อนไปเดือนเก้า
น่าหัวเราะเคราะห์กระไรไม่บรรเทา	แกล้งหยอกเย้ายวนยีศรีสุวรรณ ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่านิจจาเอ๋ย	อย่าพักเย้ยยิ้มเยาะหัวเราะฉัน
ถึงอกพี่ที่เป็นก็เช่นกัน	ต่างสรวลสันต์สนทนาสุขาใจ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรีรมจักร	กับองค์อัครชายาอัชฌาสัย
ครั้นพลบค่ำย่ำปฐมยามชัย	สถิตในแท่นทองทั้งสององค์
กรุงกษัตริย์ตรัสเล่าถึงเจ้าพราหมณ์	ที่ทูลความเกี่ยวข้องต้องประสงค์
เห็นท่วงทีศรีสุวรรณนั้นจำนง	ในโฉมยงยุพเรศเกษรา
นี่แน่เจ้าเราจะทำกระไรได้	วิสัยไพร่กับกษัตริย์ขัดหนักหนา
สายสมรผ่อนผันด้วยปัญญา	จะพูดจาคิดอ่านประการใด ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังรับสั่งตรัส	ชุลีหัตถ์ยิ้มย่องสนองไข
เพราะพระพามาถึงปรางค์ที่ข้างใน	แล้วซ้ำให้เสกสะเดาะเคราะห์ธิดา
อันลูกสาวท้าวไทถ้าใครเห็น	ไม่วายเว้นหวังสวาทปรารถนา
แต่พราหมณ์น้อยน่ารักลักขณา	สมกับแก้วเกษราวิลาวัณย์
น้องพิศดูภูษาจินดาประดับ	เครื่องสำหรับพงศ์กษัตริย์ล้วนจัดสรร
ทั้งกิริยาพาทีก็ดีครัน	เหมือนพงศ์พันธุ์ท้าวพระยามาแต่ไกล
แต่สามพราหมณ์นั้นแลงามเป็นพราหมณ์แท้	กระนี้แน่แล้วพระองค์อย่าสงสัย
คุณของเขาเล่าก็อยู่กับภูวไนย	พระตรึกไตรตรองความดูตามควร ฯ
๏ พระฟังนางอย่างจะให้มิได้ห้าม	เห็นรักพราหมณ์ลุ่มหลงทรงพระสรวล
จึงว่าพี่นี้คะเนยังเรรวน	สงสารนวลลูกน้อยจะถอยยศ
แม้นเชื้อวงศ์พงศ์เผ่าเหมือนเจ้าว่า	จะเสกสองครองพาราให้ปรากฏ
จะค่อยลอบปลอบถามให้งามงด	แล้วทรงยศไสยาในราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าท้าวออกพระโรงรัตน์	แกล้งทรงตรัสไต่ถามความกรุงศรี
ศรีสุวรรณนั้นเฝ้าฟังคดี	ถึงสิบสี่สิบห้าทิวาวัน
จะโปรดให้หรือไม่ให้ไม่ได้ข่าว	ไปเฝ้าท้าวเธอก็ชวนแต่สรวลสันต์
เสด็จขึ้นคืนมาปรึกษากัน	ศรีสุวรรณว่าฉันเห็นไม่เป็นการ
พวกในวังฟังข่าวก็เปล่าหมด	เห็นจะปดแต่หากว่าปากหวาน
จะลักแก้วเกษรายุพาพาล	ไปสำราญแรมป่าพนาลัย
พี่จัดแจงแต่งผูกสำเภาน้อย	พาล่องลอยไปตามแม่น้ำไหล
เจ้าพราหมณ์ตอบปลอบน้องให้ต้องใจ	ถึงจะไปก็ให้งามตามธรรมเนียม
ด้วยชนกชนนีเป็นที่รัก	ทำหาญหักโฉมฉายจะอายเหนียม
คิดเพลงยาวน้าวโน้มประโลมเลียม	ว่ากรมเกรียมตรอมอุราจะลาจร
นางโฉมยงคงจะตามเจ้าพราหมณ์น้อย	อย่าเศร้าสร้อยทรงประดิษฐ์คิดอักษร
พระฟังความสามนายค่อยคลายร้อน	จึงเขียนกลอนแกล้งไว้อาลัยลาน
ครั้นเสร็จสรรพพับผนิดติดขี้ผึ้ง	พอประภามาถึงมนเทียรสถาน
ถวายพวงมาลัยที่ในพาน	แล้วก้มกรานคอยฟังจะสั่งความ ฯ
๏ ศรีสุวรรณรันทดถอนใจใหญ่	แล้วว่าใจฉันนี้เจ็บดังเหน็บหนาม
สู้เหนื่อยยากพากเพียรพยายาม	ไม่สมความปรารถนาน่าเสียดาย
ไม่ขออยู่สู้ซนไปจนม้วย	หนังสือนี้พี่ช่วยเอาไปถวาย
ส่งให้นางพลางทำระทวยกาย	ทั้งสามนายแกล้งสะท้อนถอนฤทัย
นางประภาพิศดูไม่รู้เท่า	สงสารเจ้าโมราน้ำตาไหล
จะไต่ถามขามเขินสะเทิ้นใจ	ถอนใจใหญ่แล้วลาเข้ามาวัง
ถึงพระนุชบุตรีที่ในห้อง	ทูลฉลองเล่าตามเนื้อความหลัง
พระโฉมยงทรงโศกเพียงทรวงพัง	แล้วหยิบหนังสือถวายสายสุดใจ ฯ
๏ ยุพยงทรงสดับรับกระดาษ	นึกประหลาดหลากจิตคิดสงสัย
ธุระเรื่องเคืองเข็ญเป็นอย่างไร	แล้วทรามวัยคลี่สารออกอ่านกลอน ฯ
๏ ในสาราว่าพระองค์ทรงสวัสดิ์	ขอเสี่ยงสัตย์ศุภลักษณ์เป็นอักษร
ให้ดวงเนตรเกษราพะงางอน	ด้วยอาวรณ์หวังสวาทไม่ขาดวัน
เมื่ออยู่สวนครวญถึงคะนึงน้อง	แม้นจะรองชลนาก็กว่าขัน
คราวสะเดาะเคราะห์พบประสบกัน	กับเมื่อวันสงครามเป็นสามครั้ง
ครั้นกลับทัพลับนุชสุดสวาท	ใจจะขาดคิดหมายไม่วายหวัง
ถึงอยู่นอกแต่น้ำใจอยู่ในวัง	จะนอนนั่งในอารมณ์ให้กรมกรอม
โอ้อนาถวาสนาพี่หาไม่	จึงมิได้ชิดเชื้อแม่เนื้อหอม
เหมือนมดแดงแฝงพวงมะม่วงงอม	เที่ยวไต่ตอมเต็มอยู่ไม่รู้รส
พี่รักเจ้าเอาชีวาเข้ามาแลก	ช่วยรบแขกแตกทัพกลับไปหมด
มาอยู่วังตั้งเดือนดูเหมือนมด	ละอายอดสูใจกระไรเลย
เมื่อเสร็จศึกนึกจะสมอารมณ์มาด	พระบิตุราชรู้แจ้งก็แกล้งเฉย
ชะรอยเคราะห์เพราะบุญไม่คุ้นเคย	ขอลาเลยล่วงสวรรคครรไล
จะขืนอยู่สู้โศกก็สุดปล้ำ	ในทรวงช้ำเช่นเขาเชือดให้เลือดไหล
เหลือกำลังจะประทังฤทัยไป	พี่จำไกลกลอยสวาทในชาตินี้
เมื่อชาติหน้าอย่าให้แคล้วกับแก้วเนตร	ให้กอดเกษราชมประสมศรี
เป็นมนุษย์ครุฑาวาสุกรี	ขอให้พี่พิศวาสทุกชาติเอย ฯ
๏ นางอ่านจบตบอกตกประหม่า	อนิจจาพระทองของน้องเอ๋ย
ที่คับแค้นแสนเข็ญไม่เห็นเลย	ขืนว่าเฉยเชือนช้าไม่ปรานี
กรรมเอ๋ยกรรมซ้ำร้ายอายอดสู	จะมีคู่คู่ก็อางขนางหนี
ไหนจะทุกข์ไหนจะตรมระทมทวี	ทรวงเท่านี้หรือจะรับอัประมาณ
จะจากจริงทิ้งน้องหรือลองจิต	โอ้คิดคิดถึงพระองค์น่าสงสาร
จะบรรลัยเสียให้พ้นทนทรมาน	พิษฐานขอครองกับน้องน้อย
ทุกข้อคำร่ำว่าน่าสมเพช	ชลเนตรหยดเหยาะลงเผาะผ็อย
พระละห้อยคอยน้องน้องก็คอย	โอ้บุญน้อยน้อยใจกระไรเลย
สะอื้นอ้อนอ่อนอารมณ์จนลมจับ	สลบหลับแน่นิ่งอิงเขนย
ทั้งสี่นางต่างแลชะแง้เงย	เอะทรามเชยเป็นไฉนไม่ไหวติง
เข้าประคองร้องหวีดเสียงกรีดกราด	ใจจะขาดซบเสือกลงเกลือกกลิ้ง
ทุกข์ระทมลมปะทะศีรษะวิง	สลบนิ่งอยู่กับที่ทั้งสี่นาง ฯ
๏ ฝ่ายแสนสาวชาวแม่มาแลเห็น	น้ำตากระเด็นค่อนทรวงเข้าผางผาง
แม่ปิ่นเกล้าเจ้านายมาวายวาง	สาวสุรางค์ร้องเรียกกันเพรียกไป
บ้างโศกีตีอกชกศีรษะ	สงสารพระธิดาน้ำตาไหล
บ้างรีบไปทูลฉลองสองท้าวไท	พระตกใจจับภูษาละล้าละลัง
ลงจากปรางค์ต่างองค์ทรงกันแสง	ทุกตำแหน่งนางห้ามมาตามหลัง
ถึงปราสาทราชบุตรไม่หยุดยั้ง	ขึ้นบรรลังก์เห็นพี่เลี้ยงเคียงลูกยา
ไม่ไหวติงนิ่งแน่แลสลด	ต้องกำสรดซบกายทั้งซ้ายขวา
พระมารดรช้อนเกศกอดธิดา	ทรงโศกาสองกรเข้าข้อนทรวง ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสเร่งให้เรียกหมอ	วิ่งกันสอเสียงดังทั้งวังหลวง
นางโขลนจ่าพาพวกแพทย์ทั้งปวง	ทุกกระทรวงมาพร้อมน้อมประณต
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าบรรดาหมอ	อย่ารั้งรอเร่งรักษาหาโอสถ
หมอคำนับจับถ้วยสุธารส	ละลายบดยาถวายให้หายฟื้น ฯ
๏ พระบุตรีพี่เลี้ยงค่อยรู้สึก	ทรวงสะทึกถอนใจไห้สะอื้น
เป็นโรครักปักจิตดังพิษปืน	อุตส่าห์ฝืนองค์นั่งประทังกาย
ทั้งหิวโหยโดยมิได้จะไสยาสน์	เตโชธาตุหย่อนยิ่งสวิงสวาย
ผิดสังเกตเนตรนางก็พร่างพราย	ให้คลับคล้ายเคลิ้มอารมณ์ไม่สมประดี
เหมือนหนึ่งในใจจะขาดประหวาดหวั่น	ว่าศรีสุวรรณกับสามเจ้าพราหมณ์หนี
ยิ่งแสนโศกโรคทับกลับทวี	ไม่พาทีซวนซบสลบไป ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์พระองค์สั่น	หมอทั้งนั้นเซ็งแซ่เข้าแก้ไข
ไม่ฟื้นองค์สงสารสายสุดใจ	ร่ำร้องไห้แซ่เสียงทั้งเวียงวัง
พระชนนีตีทรวงสะอื้นอ้อน	โอ้ขวัญอ่อนแม่ไม่ฟื้นคืนมามั่ง
แต่ร่ำเรียกลูกน้อยสักร้อยครั้ง	ไม่เหลียวหลังมาทางแม่บ้างเลย
เมื่อมดหมอก็สุดฝีมือแล้ว	สงสารแก้วเกษรานิจจาเอ๋ย
มีอันเป็นเช่นนี้ยังมิเคย	นางบ่นเบยครวญคร่ำร่ำพิไร ฯ
๏ พระบิดาอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรหยดย้อยละห้อยไห้
เสียดายบุตรสุดสวาทจะขาดใจ	พอคิดได้เหลียวหลังสั่งกำนัล
ไปเชิญพราหมณ์ที่ข้างหน้าเข้ามานี่	เขาล้วนมีมนต์เวทวิเศษขยัน
พวกผู้หญิงวิ่งมาข้างหน้าพลัน	อภิวันท์แจ้งความให้พราหมณ์ฟัง ฯ
๏ ศรีสุวรรณขวัญหายหมายว่าม้วย	จะไปช่วยฉุดเจ้าพราหมณ์มาตามหลัง
ไม่รอรั้งวิ่งเหย่าเข้าในวัง	เห็นคนพรั่งพร้อมกันกลั้นน้ำตา
ขึ้นปรางค์ทองมองเมียงอยู่เพียงฉาก	ไม่เห็นซากศพมิตรขนิษฐา
กรุงกษัตริย์เห็นพราหมณ์ตามกันมา	จึงบอกว่าบุตรีมีอันเป็น
ครั้นแก้ฟื้นคืนแล้วกลับสลบ	ไม่เคยพบพ่อเอ๋ยไม่เคยเห็น
ทั้งกายาหน้าหลังยังไม่เย็น	จะกลับเป็นหรือจะม้วยพ่อช่วยดู ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นจะใคร่เข้าใกล้น้อง	จึงว่าต้องเทวดาพระราหู
เคยแก้หายหลายคนด้วยมนต์ครู	จะขอดูกายายุพาพาล ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งให้ไขวิสูตร	พอม่านรูดแลเห็นองค์น่าสงสาร
พระพักตร์ผ่องหมองคล้ำเพราะรำคาญ	ทั้งซ้ำอ่านอักขราก็พาเฟือน
ศรีสุวรรณนั้นหลงทรงกันแสง	โอ้เสียแรงรักใคร่ใครจะเหมือน
สู้อุตส่าห์พยายามมาสามเดือน	เจ้าพราหมณ์เตือนตกใจกระไรเลย
พระบิตุราชมาตุรงค์พลอยสงสาร	ไม่ว่าขานขวยเขินทำเมินเฉย
พวกแสนสาวชาวแม่ชะแง้เงย	ไฉนเลยพราหมณ์น้อยพลอยโศกา ฯ
๏ หน่อกษัตริย์อัดอั้นกลั้นสะอื้น	น้ำตาชื้นพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
แข็งพระทัยให้เอาน้ำอบมา	ภาวนานึกความไปตามจน
ขอเทวัญชั้นฟ้าสุธาทิพย์	อันลอยลิบเหาะเหินเที่ยวเดินหน
ทั้งปู่เจ้าเขาหลวงข้าบวงบน	ขอนิมนต์มาด้วยช่วยชีวี
แม้นแก้วเนตรเกษรากับข้าบาท	เคยร่วมอาสน์เชยชมประสมศรี
ขอให้น้ำในขันสุวรรณนี้	ดังวารีท้าวสุทัศน์สหัสนัยน์
แล้วเข้าเคียงเตียงสุวรรณบรรจถรณ์	เห็นนิ่งนอนนึกน่าน้ำตาไหล
ค่อยปัดเป่าพรมพรำน้ำดอกไม้	ชายสไบโบกปัดช่วยพัดวี
เดชะสัตย์อธิษฐานสำราญรื่น	ค่อยพลิกฟื้นกายามารศรี
เห็นพราหมณ์น้อยเคียงข้างนางยินดี	อัญชลีแล้วก็หลบซบพักตรา ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์ตรงเข้าใกล้	ประคองให้ทรงกายทั้งซ้ายขวา
เจ้าพราหมณ์น้อยถอยหลังหลีกออกมา	นั่งอยู่หน้าม่านทองที่ห้องกลาง
สองกษัตริย์ตรัสปลอบพระลูกแก้ว	ไม่ม้วยแล้วนวลละอองอย่าหมองหมาง
แม่เป็นไรกายสั่นทั้งสรรพางค์	อย่าครวญครางบอกแม่จะแก้กัน ฯ
๏ สงสารนุชบุตรีศรีสมร	กำเริบร้อนโรคาเพียงอาสัญ
ได้เห็นคู่ชูชื่นขึ้นครันครัน	อภิวันท์ทูลฉลองสองพระองค์
ลูกฟั่นเฟือนเหมือนกับจะดับจิต	ให้มืดมิดมึนตึงตะลึงหลง
สุดจะฝืนขืนแข็งแรงดำรง	หากพระองค์ช่วยรอดไม่วอดวาย ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสแจ้งแถลงเล่า	เพราะมนต์เจ้าพราหมณ์น้อยจึงค่อยหาย
แต่โรคร้ายภายในยังไม่คลาย	จงสบายบรรทมอย่าก้มกราน
หลังสั่งสี่พี่เลี้ยงจงโลมเล้า	ให้กินข้าวกินปลากระยาหาร
พวกสาวสาวเหล่านางพนักงาน	เอาอาการคอยออกไปบอกความ
แล้วลีลามายังบัลลังก์รัตน์	โองการตรัสเรียกศรีสุวรรณถาม
อันโรคแก้วเกษราพะงางาม	ใจเจ้าพราหมณ์เห็นจะรอดหรือวอดวาย ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางบังคมบรมนาถ	อันโรคราชธิดาจะช้าหาย
ถึงจะแก้แต่ไข้ก็ไม่คลาย	ด้วยโรคร้ายรวนเรรำเพรำพัด
ให้พวกแพทย์หมอยารักษาด้วย	จะได้ช่วยแรงเขาข้างเป่าปัด
หม่อมฉันกับหมอขอค้างอยู่ปรางค์รัตน์	จะได้ผลัดนอนนั่งฟังอาการ
ถ้าทีนี้มีอันเป็นเหมือนเช่นนั้น	แก้ไม่ทันถึงตัดอัติสาร
จะลงยันต์กันไว้ทุกใบบาน	อ่านโองการแก้กันอันตราย ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงสดับ	เจ้าพราหมณ์รับอาสาว่าช้าหาย
ก็รู้เท่าเข้าใจในอุบาย	อันแยบคายคิดจะอยู่ดูธิดา
เดิมก็หวังตั้งใจจะให้เขา	เดี๋ยวนี้เล่าเขาก็กลับรับรักษา
ตามกุศลผลกรรมที่ทำมา	วาสนาลูกน้อยกลอยฤทัย
จึงแกล้งตรัสกลบเกลื่อนเหมือนไม่รู้	เออเอ็นดูเราด้วยช่วยแก้ไข
แล้วสั่งเหล่าชาวที่บรรทมใน	จงจัดให้หลับนอนผ่อนสบาย
ศรีสุวรรณกันเองอย่าเกรงขาม	กับสามพราหมณ์อยู่รักษากว่าจะหาย
แล้วถามถึงลูกน้อยว่าค่อยคลาย	ชวนกำนัลผันผายไปสู่ปรางค์ ฯ
๏ ฝ่ายชาวที่ทอดยี่ภู่ปูบรรจถรณ์	ให้พราหมณ์นอนผาสุกที่มุขขวาง
สุจหนี่ยี่ภู่ปูสำอาง	เอาฉากกางกั้นห้องตรงช่องแกล
ที่หมออยู่ปูพรมให้สมหน้า	กับเครื่องยาเอามาวางไม่ห่างแห
พวกโขลนจ่ามาอยู่คอยดูแล	กับเถ้าแก่ที่สำหรับกำกับกัน ฯ
๏ สงสารเจ้าเกษราธิดาราช	ทรงไสยาสน์ยามวิโยคให้โศกศัลย์
ทั้งไข้ใจไข้ฉลุประจุบัน	ให้ป่วนปั่นปวดเศียรอาเจียนลม
หมอประกอบยาถวายหลายขนาน	พระอาหารกลั้วกลืนยังขื่นขม
ให้หิวโหยโรยราในอารมณ์	นิ่งบรรทมพอประทังกำลังองค์
สี่พี่เลี้ยงเคียงข้างไม่ห่างโฉม	ปลอบประโลมทรามสงวนนวลหง
นางชูชื่นขืนแข็งแรงดำรง	ถามถึงองค์หน่อไทไปหรือยัง ฯ
๏ พี่เลี้ยงยิ้มพริ้มพรายค่อยคลายโศก	จะดับโรคในอารมณ์ให้สมหวัง
ค่อยกระซิบเบาเบาเล่าให้ฟัง	พระองค์ยังอยู่รักษาพยาบาล
เขาจัดให้ไสยาตรงหน้ามุข	เป็นผาสุกร่วมปราสาทราชฐาน
แต่แรกรู้ดูรีบมาลนลาน	น่าสงสารโศกาต่อหน้าคน ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเล่าถึงทรงเดช	ชลเนตรหยดย้อยดังฝอยฝน
แต่ค่อยชื่นฝืนกำลังประทังทน	บรรทมบนแท่นรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิสร	ยามสมรมีโรคโศกสงสาร
คอยเรียกเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	ถามอาการกัลยาทุกนารี
ที่นึกรักซักไซ้มิใคร่จบ	ชำเลืองพบสาวน้อยชม้อยหนี
ครั้นโพล้เพล้เพลาจะราตรี	แสงอัคคีโคมสว่างดังกลางวัน
สำเนียงนางครางครวญหวนละห้อย	พระเศร้าสร้อยพลอยทรงกันแสงศัลย์
แสนรัญจวนป่วนใจด้วยไกลกัน	สุดจะกลั้นกลัวความเมื่อยามร้อน
จึงเสแสร้งแกล้งว่าเวลาค่ำ	จะต้องทำกันกายสายสมร
ถือใบตาลกระบองเพชรเสด็จจร	ไปบรรจถรณ์แท่นสถิตพระธิดา ฯ
๏ พี่เลี้ยงน้อมพร้อมพรั่งเชิญนั่งอาสน์	พระหน่อนาถนิ่งพินิจขนิษฐา
ดูเผือดผิวหิวโหยเห็นโรยรา	ทั้งนวลหน้าน้องรันทดสลดลง
แล้วผอมซูบรูปองค์ทรงสัณฐาน	แสนสงสารทรามสงวนนวลหง
เงียบระงับหลับอยู่ไม่รู้องค์	พระเคลิ้มหลงลูบนางทางประโลม ฯ
๏ พระธิดาว้าหวั่นกระสันเสียว	ชำเลืองเหลียวเห็นองค์พระทรงโฉม
มานั่งเรียงเคียงข้างสว่างโคม	ที่ทุกข์โทมนัสนั้นค่อยบรรเทา
อุตส่าห์ทรงองค์ขยับอภิวาท	น้องไสยาสน์ยกโทษจงโปรดเกล้า
ด้วยหนาวเหน็บเจ็บปวดให้รวดร้าว	พระมาเฝ้าอยู่ไยไม่ไสยา ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญใจวิไลลักษณ์	เพราะความรักพี่จึงอยู่สู้รักษา
ให้น้องน้อยค่อยสบายคลายโรคา	จึงจะลาโฉมเฉลาเยาวมาลย์
ซึ่งซูบกายสายสมรเพราะร้อนโรค	พี่พลอยโศกซูบลงเพราะสงสาร
แม่เจ็บไข้พี่ก็ไข้ใจรำคาญ	เยาวมาลย์ม้วยหมายจะตายตาม
พี่รักน้องสองกษัตริย์ก็ทราบสิ้น	ยุพาพินเจ้าอย่าหมางระคางขาม
ขอฟูมฟักรักษาพะงางาม	ให้สมความรักใคร่อาลัยลาน
แม่แก้วเนตรเกษราอุตส่าห์เสวย	อย่าละเลยโภชนากระยาหาร
นางคำนับรับรสพจมาน	พระสงสารรับขวัญให้บรรทม
คอยระวังนั่งเฝ้าแต่เป่าปัด	สองกษัตริย์สุจริตสนิทสนม
ไม่เดียงสาน่าเอ็นดูเหมือนคู่ชม	นางบรรทมพระประทับให้หลับไป ฯ
๏ ฝ่ายโขลนจ่าข้าหลวงที่ล่วงรู้	สังเกตดูมั่นคงไม่สงสัย
ต่างปรึกษาว่ากรรมทำอย่างไร	ถ้าใครใครเขามาเห็นไม่เป็นการ
เจ้าพราหมณ์น้อยพลอยเข้าไปอยู่ในห้อง	เคียงประคองพระธิดาน่าสงสาร
ดูสนิทชิดเชื้อเหลือประมาณ	จะมินานแล้วกระมังจึงอย่างนี้
บ้างบ่นว่าถ้าทราบถึงทรงเดช	พวกเรานี้มิวิเสทก็โรงสี
บางคนว่าน่าชมสมกันดี	เราจะมีผิดไยมิใช่การ
พวกท้าวนางต่างห้ามให้ความหาย	อย่าวุ่นวายว่ากล่าวให้ร้าวฉาน
นางประชวรส่วนเธอมาพยาบาล	น่าสงสารสงสัยทำไมมี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สู้อดนอนมารักษามารศรี
เห็นนางหลับจับพัชนีวี	อยู่ข้างที่แท่นทองจนสองยาม ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสี่พี่เลี้ยงเคียงบรรจถรณ์	ต่างว่าวอนทรงฤทธิ์ด้วยคิดขาม
เข้าฟูมฟักรักษาชะล่าลาม	ท้าวทราบความเคืองขุ่นจะวุ่นวาย
คำโบราณท่านว่าอย่าละโมบ	ถ้าหลงโลภลาภน้อยจะพลอยหาย
พวกแสนสาวท้าวนางเจ้าขรัวนาย	รู้ระคายเขาจะว่าน่ารำคาญ ฯ
๏ พระเคืองคำทำตอบว่าชอบอยู่	พี่ไม่รู้หรือว่ารักสมัครสมาน
ได้ทูลขอรอมาก็ช้านาน	ไม่เป็นการย่อมรู้อยู่ด้วยกัน
เพราะเจียมตัวกลัวผิดจึงปิดป้อง	แทบพระน้องเกษราจะอาสัญ
เดชะบุญหนุนมารักษาทัน	จะให้ฉันทิ้งนางเสียอย่างไร
ถึงผิดพลั้งครั้งนี้เมื่อวิบาก	จะจรจากแก้วตาอย่าสงสัย
ไม่ว่าเล่นเป็นไรก็เป็นไป	ได้เจ็บใจแล้วไม่คิดชีวิตเลย
พอแปดทุ่มพระธิดาผวาผวาด	พระหน่อนาถนั่งประคองรองเขนย
ปลอบประโลมโฉมงามว่าทรามเชย	เชิญเสวยโอสถสะกดลม ฯ
๏ นางคำนับรับจอกจากพระหัตถ์	ไม่ข้องขัดอุตส่าห์กลืนทั้งขื่นขม
สงสารองค์ทรงยศอดบรรทม	พลอยปรารมภ์ร่ำว่าสารพัน
พระผ่านเกล้าเฝ้านั่งระวังน้อง	จะหม่นหมองมีพระโรคให้โศกศัลย์
เสด็จไปไสยาสน์อาสน์สุวรรณ	พอแก้กันครหาไม่ราคิน
ด้วยแสนสาวท้าวนางในปรางค์มาศ	จะประหลาดหลากจิตคิดถวิล
ถึงมิชั่วก็เหมือนชั่วมั่วมลทิน	เขาจะนินทาทำให้รำคาญ
ถึงชนกชนนีจะมิว่า	เห็นแก่หน้าน้องรักอย่าหักหาญ
คำผู้ใหญ่ย่อมว่าช้าเป็นการ	ยิ่งเนิ่นนานก็ยิ่งเห็นจะเป็นคุณ
พระรักน้องน้องก็รู้อยู่ว่ารัก	แต่คิดหักหน่วงเหนี่ยวอย่าเฉียวฉุน
มาฟูมฟักรักษาเพราะการุญ	ขอบพระคุณควรคิดเหมือนบิดา
แม้นชีวิตน้องมิตายก็หมายมาด	จะรองบาทบทเรศพระเชษฐา
แม้นผิดองค์ทรงเดชของเกษรา	ถึงลอยฟ้ามาก็ไม่อาลัยแล
ยังมิดมิดอยู่ก็ปิดไว้ก่อนเถิด	อย่าเพิ่งเปิดให้เขาเห็นว่าเป็นแผล
ใช่ไกลใกล้ไปมาเพียงหน้าแกล	ไม่ห่างแหเห็นกันทุกวันคืน
อดบรรทมลมล่อยจะพลอยจับ	ไปนอนหลับผ่อนพักเสียสักตื่น
เข้ายามสามย่ำประโคมอยู่โครมครื้น	พระมาขืนเนตรนั่งไม่บังควร ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญอ่อนอย่าร้อนเร่า	ไม่ขัดเจ้าโฉมงามทรามสงวน
พี่เหมือนหมอขอช่วยด้วยประชวร	ใช่จะกวนแก้วตาให้ราคี
อย่าตรึกตราปรารมภ์บรรทมเถิด	โรคจะเกิดกวนน้องให้หมองศรี
พลางปลอบให้ไสยาด้วยปรานี	แล้วช่วยคลี่คลุมบรรทมห่มให้นาง
เห็นม่อยหลับกลับหลังมายังอาสน์	อิงเขนยเผยสิงหาสน์ให้กว้างขวาง
เล่าแถลงแจ้งความให้พราหมณ์พลาง	พระนุชนางน้องน้อยเห็นค่อยคลาย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ยิ้มพริ้มเพราเข้ากระซิบ	วางยาทิพย์แล้วเป็นไรจะไม่หาย
ประเดี๋ยวนี้พี่ก็พลอยค่อยสบาย	ด้วยกลิ่นอายเกสรขจรมา
แล้วเลียมลูบจูบหัตถ์ทั้งสองข้าง	น้อยหรือช่างหอมกระทั่งพระมังสา
ประหลาดจิตผิดรสสุคนธา	หรือดอกฟ้าติดต้องละอองนวล ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางตอบว่าขอบจิต	กลิ่นชาววังยังติดมาแต่สวน
อย่าอาวรณ์ร้อนเร่าเฝ้าคร่ำครวญ	จะช่วยชวนมาในฉากไม่ยากเย็น
พราหมณ์หัวเราะเยาะว่ามาอยู่ใกล้	เมื่อคราวใคร่ก็เป็นแต่ได้แลเห็น
ถ้าขัดข้องต้องพาน้ำตากระเด็น	พูดกันเล่นอยู่จนแจ้งแสงอุทัย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาถ	พอภาณุมาศไตรตรัสจรัสไข
มาปราสาทพระธิดาด้วยอาลัย	เข้าห้องในแท่นทองประคององค์
เห็นลูกน้อยค่อยคลายวายวิโยค	ถามถึงโรคที่ประชวรนวลหง
ที่วิงเวียนเศียรสมรค่อยหย่อนลง	หรือโฉมยงยังรำคาญประการใด ฯ
๏ พระบุตรีกราบก้มบังคมบาท	นุชนาฏเล่าแจ้งแถลงไข
ได้โอสถรสรื่นค่อยชื่นใจ	แต่ยังให้หิวโหยโรยกำลัง ฯ
๏ พระมารดาวอนว่าอุตส่าห์เสวย	แม่ทรามเชยจะได้ชื่นขึ้นมานั่ง
จงหลับนอนผ่อนใจให้ประทัง	รำพันสั่งบุตรีแล้วลีลา
มานั่งแท่นที่กลางปรางค์ปราสาท	กำนัลนาฏหมอบรายทั้งซ้ายขวา
หน่อกษัตริย์ตรัสชวนพราหมณ์พี่ยา	กับหมอมากราบกรานพระมารดร ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสเล่าถึงลูกน้อย	โรคาค่อยเบาทรวงดวงสมร
แต่ลุกนั่งยังไม่ตรงองค์บังอร	ประเดี๋ยวร้อนประเดี๋ยวเย็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ เจ้ากรมหมอขอรับอภิวาท	สันนิบาตเพื่อเส้นเป็นกระษัย
บ้างทูลว่าอาโปนั้นหย่อนไป	ทั้งติดไข้เพศเหนือเพื่อระดู
บ้างว่าลมแล่นในไม่สะดวก	หมอทั้งพวกเถียงกันสนั่นหู
นางพระยาว่าเจ้าพราหมณ์มีความรู้	สังเกตดูโรคเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ศรีสุวรรณทูลว่าอย่าปรารภ	ข้าเคยพบแก้หายมาหลายไข้
จะรักษาพยายามนางทรามวัย	ให้หายในเดือนหน้าไม่ช้านาน ฯ
๏ นางฟังคำชำเลืองดูพราหมณ์น้อย	ดูเศร้าสร้อยซูบลงก็สงสาร
เพราะจงจิตพระธิดายุพาพาล	พลอยรำคาญขุ่นข้องจึงหมองนวล
พินิจพลางนางกษัตริย์ตรัสปราศรัย	แม่ขอบใจแล้วเจ้าพราหมณ์ทรามสงวน
มาอยู่ด้วยป่วยไข้ก็ได้กวน	พระคุณควรจะสนองให้ต้องใจ
อันทรงฤทธิ์บิดาชราภาพ	จะปรามปราบยุคเข็ญเห็นไม่ไหว
เจ้าเหมือนบุตรสุดรักร่วมฤทัย	พ่อคงได้แว่นแคว้นทั้งแดนดาว
ขอฝากแก้วเกษราธิดาด้วย	เอ็นดูช่วยปกป้องเหมือนน้องสาว
ศรีสุวรรณนั้นเหมือนหุ่นพึ่งรุ่นราว	จะคราวคราวกันกับแก้วเกษรา
แล้วถามไถ่ไล่ปีดูพี่น้อง	เห็นถูกต้องคืนวันชันษา
เจ้าพราหมณ์ยิ้มพรายอายวิญญาณ์	พระมารดาซ้ำช่วยอำนวยพร
แล้วว่าเจ้าพราหมณ์มารักษาน้อง	พลอยหม่นหมองไม่มีสุขสโมสร
ขืนอารมณ์ลมจะจับจงหลับนอน	สายสมรนั้นแม่เห็นไม่เป็นไร ฯ
๏ ศรีสุวรรณปัญญาฉลาดแหลม	ทำแช่มแช่มช่างว่าอัชฌาสัย
ถึงคับที่นอนหลับไม่คับใจ	ลูกจะไว้ชีวาตม์ใต้บาทมูล
แม้นผิดพลั้งอย่างไรจงได้โปรด	ประทานโทษอนุญาตให้ขาดสูญ
ถ้าชุบเลี้ยงเพียงวงศ์พงศ์ประยูร	จะเพิ่มพูนผาสุกทุกเวลา
ซึ่งโฉมงามทรามสงวนประชวรโรค	ลูกพลอยโศกเศร้านักจะรักษา
ไม่โหยกเหยกเสกสรรจำนรรจา	พระมารดาอย่าเป็นห่วงด้วยดวงใจ ฯ
๏ นางฟังคำล้ำลึกแล้วนึกยิ้ม	เห็นหงิมหงิมพูดจาจะหาไหน
สายอยู่แล้วมารดาจะคลาไคล	เจ้าจงไปหลับนอนผ่อนสำราญ
แล้วถามถึงลูกน้อยว่าค่อยชื่น	เสด็จคืนขึ้นปราสาทราชฐาน
แต่พิทักษ์รักษาพยาบาล	กำหนดนานถึงสิบห้าทิวาวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีนารีราช	สุดสวาทวายวิโยคที่โศกศัลย์
ด้วยได้หมอหน่อกษัตริย์ชะงัดครัน	จึงหายวันหายคืนชื่นอารมณ์
พวกพี่เลี้ยงสี่นางค่อยสร่างทุกข์	ถอนไรจุกแล้วก็ผลัดกันตัดผม
พระบุตรีมิได้จากแท่นบรรทม	ทำระบมบอกป่วยด้วยมารยา
จะบอกหายฝ่ายองค์ทรงสวัสดิ์	จะพรากพลัดเสียให้ห่างเสนหา
ถึงสร่างโศกโรครักหนักอุรา	เสวยยาอย่างอื่นไม่ชื่นองค์ ฯ

ตอนที่ ๘
อภิเษกศรีสุวรรณ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	ยังข้องขัดไม่สมอารมณ์ประสงค์
ครั้นเวลาสายัณห์พยับลง	พระจันทร์ส่งแสงสว่างดังกลางวัน
คิดคะนึงถึงนุชสุดสวาท	ค่อยเคลื่อนคลาดคลายโรคที่โศกศัลย์
จะไปชวนชื่นอารมณ์ให้ชมจันทร์	จึงผ่อนผันพาทีกับพี่พราหมณ์
เราเปลี่ยนพายสายน้ำค่ำวันนี้	อย่าให้มีกีดขวางระคางขาม
อันตัวน้องจะไปหาพะงางาม	พี่เชิญสามพี่เลี้ยงมาเตียงเรา
ธรรมเนียมหมอรักษาโรคาไข้	พอเดินได้ก็เรียกขวัญข้าวเขา
ไม่ตรึกตราปรารภทำซบเซา	ถ้าฉวยเปล่าแล้วสิอดเหมือนมดแดง
พราหมณ์หัวร่อถ่อเวียนเปลี่ยนสายน้ำ	จะทำตามสารพัดไม่ขัดแข็ง
พ่อดวงจิตคิดดีมิเสียแรง	จะจัดแจงเสียให้เสร็จสำเร็จการ
พอย่ำยามสามนายชายฉลาด	ลงจากอาสน์ออกไปเพียงเตียงสนาน
ค่อยสั่งเหล่าสาวสรรค์ว่าฉันวาน	ช่วยเชิญท่านพี่เลี้ยงมาเพียงนี้
นางสาวใช้ไปบอกออกมาพร้อม	แต่ว่าหม่อมศรีสุดาผินหน้าหนี
ทั้งสามนางต่างนั่งบังอัคคี	ทำท่วงทีไต่ถามตามธรรมเนียม
ว่ากระไรไม่ว่าเล่าขาทั่น	พลางทำชั้นเชิงชม้ายทำอายเหนียม
ทั้งสามพราหมณ์ทรามคะนองประคองเลียม	ไม่มาเยี่ยมกันเลยแม่แต่ประชวร
หรือลืมแล้วแก้วตานิจจาเอ๋ย	ไม่คิดเลยหรือไฉนเมื่อไปสวน
นี่หายไข้ไรช้ำเป็นน้ำนวล	ดูอ้วนท้วนถึงจอมเจียวหม่อมน้อง
เมื่อเจ้าเจ็บพี่ก็ไข้น้ำใจด้วย	เจ้าหายป่วยพี่ชายก็หายหมอง
จะขอถามทรามสงวนนวลละออง	ขอเชิญน้องขึ้นมานั่งถึงข้างนี้ ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างอายชม้ายค้อน	ช่างขืนค่อนแคะว่าน่าบัดสี
เมื่อไม่คลาดราชการของฉันมี	ไม่รู้ที่จะมาเฝ้าเจ้าประคุณ
จะไต่ถามว่ากระไรก็ไม่ถาม	อย่าลวนลามเหมือนที่สวนจะหวนหุน
เป็นไรมีที่ธุระเดชะบุญ	จึงค่อยคุ้นเคยกันฉันจะลา ฯ
๏ ทั้งสามพราหมณ์ยุดสามพี่เลี้ยงไว้	อย่าเพ่อไปก่อนพี่นึกจะปรึกษา
เข้าเคียงข้างพลางนั่งบังกายา	แล้วพูดจาไต่ถามตามสบาย ฯ
๏ หน่อกษัตริย์สอดมองตามช่องฉาก	เห็นเขาฝากรักใคร่ก็ใจหาย
คิดถึงแก้วเกษราเอกากาย	ค่อยแหวะชายม่านย่องเข้าห้องนาง
เห็นโฉมยงทรงเลือกมาลัยเล่น	มิได้เห็นองค์แอบเข้าแนบข้าง
ค่อยเชยโฉมโลมลูบพระปฤษฎางค์	นางหวีดวางดอกจำปาประหม่าใจ
เห็นทรงยศลดองค์ลงอภิวาท	สายสวาทนึกพรั่นประหวั่นไหว
พระรับขวัญขวัญตาสุมาลัย	พอรื้อไข้ขึ้นก็เหมือนดังเดือนเต็ม
สว่างช่วงดวงเดือนดูเหมือนแม่	ไม่มีแผลบาดกายเท่าปลายเข็ม
ดอกไม้นิดกรีดเล็บค่อยเก็บเล็ม	ยังตกเต็มอยู่แน่เจ้าเยาวมาลย์ ฯ
๏ นางโฉมฉายอายองค์พระทรงโฉม	มาลอบโลมเลียมรักสมัครสมาน
นางผลักพลิกหยิกพระหัตถ์ทำทัดทาน	ทูลอาการป่วยไข้ยังไม่คลาย
ขืนหยอกเย้าเฝ้าเล่นอยู่เช่นนี้	สักแปดปีเห็นไข้จะไม่หาย
เวียนมาไยในห้องให้น้องอาย	คนทั้งหลายรู้เรื่องจะเลื่องลือ
น้องจะไปไหนพ้นพระผ่านเกล้า	ขอทุเลาแล้วก็ยังไม่ฟังหรือ
อย่าลูบต้องน้องจะกรมระบมมือ	โรคจะรื้อร่ำทำให้รำคาญ ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางตอบสุนทรสนอง	น้อยหรือน้องห้ามรักหักประหาร
แกล้งหนักหน่วงลวงหลอกบอกอาการ	เพราะคิดอ่านออกตัวกลัวมลทิน
การนินทากาเลเหมือนเทน้ำ	ไม่ชอกช้ำเหมือนเอามีดลงขีดหิน
พี่อาสามาสู้กู้แผ่นดิน	เขารู้สิ้นแล้วว่ารักภัคินี
แล้วมิหนำซ้ำมารักษาอยู่	เขาก็รู้เฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ครั้นหายไข้ใกล้เคียงกันเพียงนี้	ว่าจู้จี้เสียใจกระไรเลย
รำลึกถึงจึงอุตส่าห์มาหาน้อง	จะถูกต้องก็ต้องว่านิจจาเอ๋ย
แต่เพียงนี้นี่มิใช่ว่าไม่เคย	ไม่เคยเลยหรือเมื่อหนาวคราวประชวร ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำแสนสวาทรัก	แกล้งหน่วงหนักตามทำนองของสงวน
ประณตนอบตอบคำให้น้ำนวล	พระไม่ควรที่เคืองในเรื่องความ
ครั้นบอกป่วยเล่าก็เห็นว่าเป็นปด	ตรัสประชดช้ำเจ็บดังเหน็บหนาม
เมื่อไข้หนักรักษาพยายาม	น้องก็ตามใจบ้างแต่อย่างนั้น
พอโรคถอยค่อยคลายไม่หายขาด	สิหมายมาดจะมาฆ่าชีวาฉัน
จึงผันผ่อนงอนง้อขอชีวัน	ไม่หวงกันดอกที่ตรงจะทรงชม
แม้นสิ้นโศกโรคภัยเหมือนใจหวัง	น้องจะนั่งแนบชิดสนิทสนม
ไม่ทานทัดขัดห้ามตามอารมณ์	จึงค่อยชมเชยประชดที่อดออม ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พจนารถ	แสนฉลาดแหลมเหลือแม่เนื้อหอม
ไม่ปลงจิตคิดอ่านทั้งหว่านล้อม	ให้อดออมเอากระนี้แล้วดีจริง
วาสนาอาภัพอัปภาคย์	เมื่อยามยากมิได้กอดแม่ยอดหญิง
จะต้องแอบแนบนอนกับหมอนอิง	หนาวก็ผิงเพลิงพลางพอสร่างทรวง
พอสาใจที่ไม่เจียมเสงี่ยมศักดิ์	มาหลงรักร่วมฟูกกับลูกหลวง
ตระกูลต่ำจำลาสุดาดวง	ทำลุกลวงลองใจจะไคลคลา ฯ
๏ นางฉวยยุดฉุดข้อพระบาทไว้	จะไปไหนน่าสมเพชพระเชษฐา
จงหยุดหย่อนก่อนน้องจะพูดจา	เฝ้าโกรธาน้ำพระทัยดังไฟฮือ
สารพัดตัดพ้อไม่รอรั้ง	จะจากวังไปผนวชบวชแล้วหรือ
น้องจะหย่อนผ่อนให้แต่ไม้มือ	แต่สัตย์ซื่อสิ่งหนึ่งอย่าพึงคิด
พระรับคำสำคัญได้มั่นแม่น	จะร่วมแท่นที่บรรทมให้สมจิต
อย่าหักหาญนักเลยค่อยเชยชิด	เหมือนให้น้องครองชีวิตไว้สืบไป ฯ
๏ พระทรงโฉมโลมเล้าว่าเจ้าพี่	ไม่หน่ายหนีนวลอนงค์อย่าสงสัย
พี่ว่าหยอกดอกน้องอย่าหมองใจ	จะรักใคร่ครองกันจนวันตาย
แม่เนื้อหอมจอมนางสำอางโฉม	งามประโลมเหลือจะหักให้รักหาย
อย่าหน่วงเหนี่ยวหวงห้ามความสบาย	จะฟังสายสวาทว่าอย่าอาวรณ์
พระรับขวัญขวัญใจจงไสยาสน์	อย่าหวั่นหวาดพี่ไม่ลวงดวงสมร
ถนอมแนบแอบอุ้มองค์บังอร	ขึ้นบรรจถรณ์แท่นทองประคองเชย
พระจุมพิตชิดชื่นระรื่นกลิ่น	นางผันผินพักตร์แนบแอบเขนย
น่าบัดสีนี่อะไรน้องไม่เคย	ไม่อิ่มเลยเจียวหรือเฝ้าแต่เคล้าคลึง ฯ
๏ พระเล้าโลมโฉมยงทรงกระซิบ	ถึงเครื่องทิพย์จะมาเปรียบไม่เทียบถึง
อย่าข้องขัดปัดมือทำดื้อดึง	จะเสียซึ่งสัจจังไม่บังควร
พลางประคองต้องเต้าเต็มพระหัตถ์	นางปิดปัดปกป้องของสงวน
พระอิงแอบแนบชิดสะกิดกวน	แต่เย้ายวนหยอกหยิกกันซิกซี้ ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงเคียงนั่งเป็นคู่คู่	แยกกันอยู่ห่างห่างในปรางค์ศรี
ต่างพูดเล่นเจรากับนารี	สูบบุหรี่กินหมากจนปากเกรียม
นางผู้หญิงพิงทับอยู่กับตัก	กำเริบรักรูปชายไม่อายเหนียม
ชายก็กอดสอดต้องประลองเลียม	ตามธรรมเนียมนั่งแนบแอบอุรา ฯ
๏ ศรีสุดาเดินไขว่นอนไม่หลับ	เห็นเขาจับคู่คิดริษยา
ให้หมกมุ่นขุ่นคิ่นในวิญญาณ์	จะดูหน้านางงามทั้งสามคน
ค่อยแฝงเงาเข้าไปฟังเขานั่งพูด	เสียงสูดสูดสอดมองสยองขน
ให้เสียวทรวงง่วงเหงาเศร้าสกนธ์	สุดจะทนถอยมาเที่ยวหาเทียน
แล้วจุดไฟไปส่องทุกช่องฉาก	ต่างกระดากเดินลัดฉวัดเฉวียน
ศรีสุดาบ้าบ่นเดินวนเวียน	ไม่ดับเทียนถือป้องประคองมา
ทั้งสามพราหมณ์สามนางไม่ห่างเหิน	จูงกันเดินลัดแลงเข้าแฝงฝา
หัวเราะริกหลีกล่อคลอไคลคลา	ศรีสุดาเดือดใจจะไปฟ้อง
เข้าในห้องมืดอยู่ก็รู้แจ้ง	มิรู้แห่งที่จะทูลยิ่งขุ่นหมอง
อยากจะใคร่ได้เห็นพระรูปทอง	ค่อยเมียงมองแหวกที่มูลี่แล
แล้วลืมตัวหัวร่อเสียงคิกคิก	น่าใคร่หยิกเสียให้ยับไม่นับแผล
รู้สึกตัวกลัวจะว่ามาตอแย	ออกวิ่งแชเชือนไปนั่งกำบังกาย ฯ
๏ นางฟังคำจำเสียงพี่เลี้ยงได้	ตกพระทัยลุกเขยื้อนเคลื่อนขยาย
แล้วบ่นว่าน่าเบื่อเหลือละอาย	เพราะชู้ชายเข้ามาอยู่ไม่รู้เลย
ประทานโทษโปรดเถิดพระผ่านเกล้า	เขาเรียกเร้าเร่งเตือนอย่าเชือนเฉย
ช่วยโลมเล้าโฉมงามเสียตามเคย	อย่าให้เย้ยเยาะเล่นอยู่เช่นนี้ ฯ
๏ พระยิ้มย่องลองลวงดวงสมร	ปีศาจหลอนหลงโกรธพิโรธพี่
นางยิ้มเยื้อนเบือนหน้ามาพาที	ปีศาจพี่ศรีสุดามาหาชู้
พระฟังคำทำไถลแกล้งไขสือ	จริงแล้วหรือหรือว่าเสียงสำเนียงหนู
ประหลาดจิตผิดใจจะไปดู	ถ้าคนอยู่แล้วจะว่าให้น่าฟัง
ลงจากอาสน์นาดออกนอกมูลี่	พอพบศรีสุดาสมอารมณ์หวัง
เหมือนแสบท้องต้องฝืนกลืนข้าวตัง	พอประทังประทับลมตรมอุรา
ทำถามไถ่ใครหนอมานั่งซุ่ม	จะจับกุมเอาไปรักให้นักหนา
พลางพยุงจูงศรีสุดามา	ห้องข้างหน้าที่สำหรับอยู่หลับนอน
พระแนบนางพลางว่านิจจาเอ๋ย	พี่ปองเชยโฉมฉายสายสมร
พึ่งสมหวังดังใจอาลัยวรณ์	จะวายร้อนรับขวัญทุกวันคืน
ขอเชิญเจ้าเยาวลักษณ์วิไลโฉม	ช่วยน้อมโน้มประดิพัทธ์อย่าขัดขืน
นางฟังคำน้ำเสียงจะเพียงจะกลืน	ไม่ฝ่าฝืนฟุบหมอบตอบบัญชา
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดเกล้ามาเท่านั้น	กระหม่อมฉันแหวกไว้ในเกศา
ผิดธรรมเนียมเจียมตัวกลัวนินทา	เมื่อเป็นข้าหรือจะเรียงเคียงบรรทม
แม้นทราบถึงพระบุตรีศรีสวัสดิ์	จะเคืองขัดค่อนว่าให้สาสม
จะเจ็บอกฟกช้ำด้วยคำคม	ระกำกรมกรอมใจจนวายวาง ฯ
๏ พระโลมลูบรูปงามทรามสงวน	พอสมควรอยู่แล้วน้องอย่าหมองหมาง
เจ้าเป็นที่พี่เลี้ยงอยู่เคียงนาง	จงเคียงข้างพี่ยาอย่าอาวรณ์
แล้วเอนแอบแนบน้องประคองเคล้า	พระต้องเต้าเต่งทรวงดวงสมร
นางทอดทับกับเพลาเฝ้าฉะอ้อน	พระสอดกรกอดประทับไว้กับทรวง
แนบสนิทชิดชมภิรมย์รัก	นางเบือนพักตร์ผ่อนตามไม่ห้ามหวง
ดังมาลีคลี่คลายขยายดวง	ระรื่นร่วงเรณูฟูขจร
แมลงผึ้งคลึงเคล้าเสาวรส	เมื่อยามอดอุตส่าห์แทรกแหวกเกสร
ลงกลิ้งเกลือกเยือกเย็นเฝ้าเฟ้นฟอน	ละอองอ่อนอาบเอิบกำเริบแรง
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดฟ้าแลบวะแวบแสง
น้ำฝนนองท้องทางที่กลางแปลง	พระโรยแรงเอนองค์ลงบรรทม
ศรีสุดาเคารพอภิวาท	ไม่ห่างบาทบพิตรสนิทสนม
จนแสงทองส่องสว่างน้ำค้างพรม	จึงบังคมลากลับไปหลับนอน ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้ากรุงบำรุงราษฎร์	บรมบาทบพิตรอดิศร
สถิตแท่นแว่นฟ้าสถาวร	กับบังอรองค์อัครชายา
จะใกล้รุ่งฟุ้งกลิ่นสุคนธ์รื่น	บรรทมตื่นตรองตรึกแล้วปรึกษา
อันลูกน้อยค่อยสบายคลายโรคา	ทำนิ่งช้าไว้ก็เห็นไม่เป็นการ
ศรีสุวรรณนั้นก็ยังกำลังรุ่น	จะเฉียวฉุนเฉโกด้วยโวหาร
เหมือนเปลวไฟใกล้ฝอยพลอยรำคาญ	พี่คิดการตรองความมาสามวัน
จะเสกสองครองกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง	เป็นเจ้าเมืองมอบมิ่งมไหศวรรย์
ช่วยฝังปลูกลูกแก้วเสียแล้วกัน	เถิดหรือขวัญเนตรจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ มเหสีฟังสารโองการตรัส	นางกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
อภิวาทบาทมูลแล้วทูลไป	พระตรึกไตรตรองความนี้งามนัก
ศรีสุวรรณนั้นมาค้างอยู่ปรางค์มาศ	ถ้าพลั้งพลาดก็จะพลอยให้ถอยศักดิ์
จงเสกสองครองกรุงบำรุงรัก	ถ้าหน่วงหนักนานไปจะได้อาย ฯ
๏ พระจอมวังฟังมิ่งมเหสี	ยิ่งยินดีด้วยสมอารมณ์หมาย
พอเดือนดับลับดวงดาราราย	สุริย์ฉายส่องฟ้านภาลัย
จึงโสรจสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส	เพชรรัตน์พรายพร่างสว่างไสว
ออกแท่นทองท้องพระโรงสำราญใจ	เสนาในกราบก้มบังคมคัล
กรุงกษัตริย์ตรัสว่ากับข้าเฝ้า	อันตัวเราแก่ชราเกือบอาสัญ
จะเสกราชบุตรีกับศรีสุวรรณ	ให้ครองขัณฑเสมาพาราเรา
เห็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทั้งหลาย	จะได้พลอยค่อยสบายเพราะบุญเขา
สารพัดศัตรูไม่ดูเบา	พวกข้าเฝ้าทุกตำแหน่งเร่งแต่งการ
ทั้งเครื่องราชาภิเษกเศวตฉัตร	ตามกษัตริย์สืบวงศ์ดำรงสถาน
สั่งกำชับสรรพเสร็จสำเร็จการ	นฤบาลกลับหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างทำทุกตำแหน่ง	ให้ตกแต่งปราสาททองอันผ่องใส
พระที่นั่งตั้งแท่นทองประไพ	เอาหนังไกรสรราชมาลาดทับ
ราชวัติฉัตรสุวรรณเป็นหลั่นลด	พระเต้าทั้งสังข์กรศเตรียมสำหรับ
บายศรีแก้วบายศรีทองสองสำรับ	เครื่องคำนับเทวาบูชายัญ
มีพานทองรองพระแสงสำหรับยุทธ์	อัษฎาอาวุธทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งแก้วกองทองเรียงอยู่เคียงกัน	แล้วปักกั้นเศวตฉัตรจำรัสเรือง
ที่ริมขอบรอบปราสาทราชฐาน	ล้วนธงฉานราชวัติขนัดเนื่อง
ละครโขนหุ่นหนังตั้งกลางเมือง	ให้ครบเครื่องเสกกษัตริย์ขัตติยา
ถึงวันดีสี่ค่ำเป็นกำหนด	มาพร้อมหมดเหมือนหมายทั้งซ้ายขวา
พวกเสนีชีพราหมณ์ก็ตามมา	คอยอยู่ท่าหน้าปราสาทราชวัง ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้ามิ่งมไหศวรรย์	ครั้นถึงวันวิวาห์สมอารมณ์หวัง
สถิตที่แท่นสุวรรณบัลลังก์	จึงตรัสสั่งมเหสีด้วยปรีดา
จงแต่งองค์ทรงเครื่องให้ลูกน้อย	พอบ่ายคล้อยพานางไปข้างหน้า
แล้วชวนองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	เสด็จมาพระโรงรัตน์ชัชวาล
จึงให้ศรีสุวรรณวงศ์เข้าสรงชล	ในมณฑลมุรธากระยาสนาน
สะพรั่งพร้อมโหราพฤฒาจารย์	พนักงานเครื่องสำอางมาวางเตรียม ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลีเข้าที่สรง	สำอางองค์ผุดผ่องละอองเอี่ยม
พราหมณ์ก็อ่านมนต์พราหมณ์ตามธรรมเนียม	น้ำมนต์เปี่ยมปากสังข์ค่อยหลั่งลง
ชาวประโคมต่างประโคมเสียงโครมครื้น	พระทรงยืนผลัดผ้าภูษาทรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์	พระสอดทรงเครื่องกษัตริย์ขัตติยา
สร้อยสังวาลบานพับประดับเพชร	มงกุฎเก็จแก้วเก้าวาวเวหา
ครั้นเสร็จสามพราหมณ์พี่เลี้ยงเคียงลีลา	มาเฝ้าฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พระทรงเดช	ทอดพระเนตรชมเชยลูกเขยขวัญ
อร่ามเรืองเครื่องประดับจับผิวพรรณ	จึงผายผันพาเขยมาเกยชัย
กระบวนแห่หอกดาบกราบประณต	ฉัตรกรรชิงกลิ้งกลดเกลื่อนไสว
ทั้งจามรชอนตะวันเป็นหลั่นไป	ตำรวจในสารวัดเร่งจัดแจง
ศรีสุวรรณนั้นทรงยานุมาศ	เหล่ามหาดเล็กเดินเชิญพระแสง
กระบวนแห่แลสล้างไปกลางแปลง	กลองคู่แซงสังข์แตรแซ่ประโคม
พวกหนุ่มสาวชาวเมืองมาเนืองแน่น	ดูแห่แหนเห็นองค์พระทรงโฉม
ขึ้นทรงยานุมาศเหมือนเลื่อนโพยม	แลประโลมลืมตนทุกคนไป
บ้างบังคมชมงามพ่อพราหมณ์เอ๋ย	สมเป็นเขยขัตติยาอัชฌาสัย
ต่างเริงรื่นชื่นช่วยกันอวยชัย	ตลอดไปในทางที่กลางวัง ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงเสลี่ยง	คู่แห่เคียงคนหามมาตามหลัง
ถึงที่เกยเคยประทับก็ยับยั้ง	พอพร้อมพรั่งยานุมาศพระญาติวงศ์
พระนำหน้าพาขึ้นปรางค์ปราสาท	ภูวนาถนั่งแท่นทองระหง
พวกเสนีชีพราหมณ์พฤฒิพงศ์	มาเฝ้าองค์อภิวาทดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายชนนีนาถในราชฐาน	ประโลมลานลูกน้อยเสนหา
ให้แต่งองค์สรงชลสุคนธา	ทรงภูษาค่าเมืองเรืองระยับ
สี่พี่เลี้ยงเคียงองค์ประจงจัด	คาดเข็มขัดกัลเม็ดเพชรประดับ
ห่มสไบริ้วทองมีรองซับ	สอดสังวาลบานพับประดับพลอย
ทั้งสร้อยนวมสวมพระศอลอออ่อน	ทองพระกรแลกระจ่างอย่างหิ่งห้อย
ธำมรงค์เรือนเก็จล้วนเพชรพลอย	ดูเรียบร้อยนิ้วพระหัตถ์จำรัสเรือง
ทรงมงกุฎบุตรีมณีประดับ	กระจ่างจับผุดผ่องละอองเหลือง
สี่พี่เลี้ยงเคียงนางค่อยย่างเยื้อง	มาเฝ้าเบื้องบาทยุคลพระชนนี
นางกษัตริย์ตรัสชวนว่าจวนฤกษ์	พฤฒาเฒ่าเขาจะเบิกซึ่งบายศรี
แล้วนำหน้าพาพระราชบุตรี	ออกมาที่ปรางค์มาศปราสาททอง
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาแน่น	ริมพระแท่นราชครูอยู่ทั้งสอง
พอฤกษ์ดีได้เวลาเสียงฟ้าร้อง	ให้ลั่นฆ้องขานโห่เป็นโกลา ฯ
๏ พระบิตุรงค์ลงจากบัลลังก์รัตน์	มาจูงหัตถ์ศรีสุวรรณด้วยหรรษา
พระมารดรกุมกรธิดามา	ให้สองราร่วมเศวตฉัตรชัย
ศรีสุวรรณนั้นนั่งบัลลังก์แก้ว	ดูผ่องแผ้วพักตร์เพียงพระสุริย์ใส
พระนุชนั่งเหนือกองทองอุไร	ดังแขไขเคียงคู่กับสุริยัน
ให้สององค์ทรงเกี่ยวก้อยกระหวัด	ตามกษัตริย์เสกสมภิรมย์ขวัญ
ปุโรหิตติดเทียนแว่นสุวรรณ	บังคมคัลส่งกษัตริย์ขัตติยา
ท้าวทศวงศ์ส่งให้มเหสี	นางชลีแล้วก็ส่งให้วงศา
ต่างคำนับรับเทียนเวียนออกมา	พวกเสนารับส่งเป็นวงไป
กลองประโคมแตรสังข์ประดังเสียง	เสนาะสำเนียงดนตรีปี่ไฉน
มโหระทึกกึกก้องทั้งฆ้องชัย	เสียงหวั่นไหวแว่นแคว้นทุกแดนดาว
ฝ่ายละครมอญรำพวกโรงนอก	ต่างก็ออกโรงประชันสนั่นฉาว
ทั้งโขนเต้นชุลมุนหุ่นออกราว	กระทุ้งส้าวเสียงลั่นสนั่นไป
ครั้นเวียนเทียนสำเร็จได้เจ็ดรอบ	ตามระบอบประเพณีพิธีไสย
โหรารวบแว่นวิเชียรที่เวียนไว้	แล้วดับไฟโบกควันด้วยทันที
พระบิตุรงค์ทรงเจิมเฉลิมพักตร์	ให้ลูกรักทั้งสองอย่างหมองศรี
ทั้งสององค์ลงจากแท่นมณี	พระบุตรีกราบกรานเข้าม่านทอง ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	มอบสมบัติในพระคลังทั้งสิบสอง
ทั้งอำมาตย์เสนาข้าทูลละออง	สำหรับครองรมจักรนัครา
แล้วอวยพรพูนสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	จงพระชนม์อยู่ยืนหมื่นพรรษา
พระราชวงศ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	กับเสนาน้อมประณตบทมาลย์
ต่างอำนวยอวยพรพูนสวัสดิ์	ครองสมบัติตราบกาลปาวสาน
กำนัลในไพร่ฟ้าข้าราชการ	ได้พึ่งโพธิสมภารสำราญใจ ฯ
๏ ครั้นเสร็จสิ้นปิ่นกษัตริย์จึงตรัสสั่ง	พ่ออยู่ยังห้องทองให้ผ่องใส
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	คอยรับใช้อย่าให้ขัดอัธยา
ให้เจ้าพราหมณ์สามคนอยู่มนเทียร	ค่อยใกล้ใกล้จะได้เวียนไปมาหา
แล้วชวนพระมเหสีให้ลีลา	พาธิดากลับหลังเข้าวังใน
พวกข้าเฝ้าเคารพอภิวาท	จากปราสาทต่างมาที่อาศัย
แต่โรงงานการเล่นยังเล่นไป	กว่าจะได้เจ็ดวันดังสัญญา ฯ
๏ จะแกล้งกล่าวชาวเมืองมาดูเล่น	ด้วยว่าเป็นการสนุกทุกภาษา
เที่ยวดูงานการสมโภชในพารา	บ้างยืนนั่งตั้งม้าทุกหน้าโรง
พวกขี้เมาเหล่านักเลงเสียงเครงครื้น	ห่มแต่พื้นขาวม้านุ่งตาโถง
ชิงเบี้ยเจ๊กเด็กแย่งแทงอีโปง	ออกเดินโคลงโคลนเลอะเทอะทั้งตัว
นางบ้านนอกขอกนาหน้าตาตื่น	จะนั่งยืนเคียงข้างไม่ห่างผัว
ห่มแพรสีสองชั้นดูพันพัว	ต่างแต่งตัวเต็มประดาทุกนารี
ข้าหลวงเหล่าชาววังยังกำดัด	นุ่งสุหรัดซัดแต่ล้วนแพรสี
หนุ่มหนุ่มเหล่าเจ้าชู้ลูกผู้ดี	เห็นนารีรูปงามตามเป็นพรวน
พวกบัณฑิตศิษย์วัดซัดลายอย่าง	เที่ยวลากหากเดินข้ามตามฉนวน
เขาจับได้ให้แพรแสสีนวล	ออกเดินด่วนเลี้ยวลัดเข้าวัดวา
พวกผู้ชายรายเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	เข้าพาดพิงพูดผลอขอสลา
บ้างจับคู่อยู่จนสนธยา	ผู้ชายพาหญิงเพลินเที่ยวเดินคลอ
ครั้นโพล้เพล้เพลาพอพลบค่ำ	พวกหนังร่ำกลองประดังทั้งม้าล่อ
บ้างเชิดหนังตั้งแขนทำแหงนคอ	ที่มุมจอคนเจรจาออกมายืน
พวกดูหนังนั่งหลามตามถนน	ออกเกลื่อนกล่นกลุ้มกลาดดูดาษดื่น
บ้างลองจุดประทัดดังเหมือนอย่างปืน	ให้คนตื่นแตกพลัดกระจัดกระจาย
พอกลองหยุดจุดดอกไม้ไฟสว่าง	แสงกระจ่างแจ่มเหมือนดังเดือนหงาย
ดอกไม้กลคนชิงกันวิ่งควาย	พวกผู้ชายสรวลเสเสียงเฮฮา
ไฟพะเนียงเสียงซู่ขึ้นฟูฟุ้ง	ทั้งพลุพลุ่งโพลงสว่างกลางเวหา
ต่างเพลิดเพลินเดินไขว่กันไปมา	ชาวพาราเริงรื่นชื่นอารมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระชนนีนางอยู่ปรางค์รัตน์	ครั้นสงัดฆ้องย่ำยามปฐม
นึกปรานีศรีสุวรรณจะบรรทม	จึงเชยชมลูกน้อยค่อยประคอง
แล้วลูบหลังสั่งสอนประสาหญิง	แม่งามยิ่งยอดสตรีไม่มีสอง
จะจำไกลไปอยู่ด้วยคู่ครอง	อย่าให้ข้องเคืองอัชฌาพระสามี
อย่าถือองค์นงลักษณ์ว่าอัคเรศ	แม่ดวงเนตรนึกว่าเหมือนทาสี
ต้องซื่อตรงจงรักด้วยภักดี	ถึงราตรีกราบบาทอย่าขาดวัน
ถ้าเธอกริ้วแม่อย่าโกรธพิโรธตอบ	ประณตนอบโอนอ่อนค่อยผ่อนผัน
อนึ่งเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	อย่าป้องกันหึงหวงให้ล่วงเกิน
เมื่อคราวทุกข์ปลุกให้พระทัยชื่น	อย่างเริงรื่นเริศร้างทำห่างเหิน
ราชการภารธุระอย่าละเมิน	จึงเจริญราศีไม่มีมัว
อันหญิงดีเพราะผลปรนนิบัติ	รักษาสัตย์สู้ม้วยอยู่ด้วยผัว
ผัวยิ่งรักหนักหญิงก็ยิ่งกลัว	อย่าถือตัวต่อชายจะหน่ายใจ
คำของแม่แต่เท่านี้ก็ดีนัก	บุรุษรักนั้นไม่มีที่สงสัย
ดึกอยู่แล้วแก้วตาจงคลาไคล	แม่จะไปส่งเจ้าลำเภาพาล ฯ
๏ พระบุตรีกราบก้มบังคมบาท	เชิงฉลาดผ่อนผัดขัดบรรหาร
นางเล้าโลมโฉมงามตามโบราณ	แล้วจูงเจ้าเยาวมาลย์ลีลามา
เข้าปรางค์ทองห้องศรีสุวรรณสถิต	นางเบือนบิดบังคมแล้วก้มหน้า
พระนบนอบหมอบกรานพระมารดา	นางพระยาหยุดนั่งบัลลังก์ทอง
แล้วฝากฝังสั่งศรีสุวรรณน้อย	เจ้าจงค่อยปลูกฝังกันทั้งสอง
กรุณาปรานีเหมือนพี่น้อง	เป็นคู่ครองนคราให้ถาวร
โฉมเฉลาเบาจิตถึงผิดพลั้ง	พ่อเห็นแก่แม่มั่งช่วยสั่งสอน
อย่าปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน	จงผันผ่อนอดออมถนอมกัน ฯ
๏ พระรับรสพจนารถฉลาดตอบ	ลูบหมายมอบชีวาจนอาสัญ
สุจริตคิดรักเหมือนร่วมครรภ์	ไม่เดียดฉันท์โฉมฉายสายสุดใจ
พระชนนีมีจิตพิศวาส	ตรัสประภาษพูดจาอัชฌาสัย
เห็นลูกเมินเดินหลีกครรไลไป	หมายมิให้กัลยาออกมาตาม ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	เห็นแก้วเกษราเมินยังเขินขาม
จึงเคียงเข้าเล้าโลมนางโฉมงาม	มิลืมตามเสด็จแล้วหรือแก้วตา
แต่ก่อนนั้นขวัญเมืองเฝ้าเคืองขัด	สารพัดที่จะวอนไม่ผ่อนหา
ทีนี้หมดมลทินที่นินทา	เจ้าจะว่าเป็นอย่างไรจะใคร่ฟัง
ขอเชิญมิ่งนฤมลขึ้นบนแท่น	อย่าหวงแหนห่างแหเหมือนแต่หลัง
เมื่อเจ็บไข้ก็หายคลายประทัง	จะนิ่งนั่งอยู่ไยไม่ไสยา ฯ
๏ นางเหลียวดูรู้ว่าชนนีกลับ	น้อมคำนับบทเรศพระเชษฐา
พลางฉะอ้อนผ่อนผันจำนรรจา	น้องเป็นข้าบาทบงสุ์พระทรงฤทธิ์
จะอยู่ให้ใช้สอยคอยรับสั่ง	หมั่นระวังตั้งใจมิให้ผิด
พอเข้านอกออกในได้ใช้ชิด	พระอย่าคิดเคียงคู่ดูไม่ดี ฯ
๏ น้อยหรือน้องพร้องเพราะเสนาะเสียง	ช่างกล่าวเกลี้ยงกลับจะมาเป็นทาสี
การของพี่ที่ไหนก็ไม่มี	แต่เดี๋ยวนี้หนาวใจกระไรเลย
จะขอใช้โฉมเฉลาเยาวยอด	ให้ช่วยกอดกว่าจะหลับกับเขนย
พลางแย้มเยื้อนเบือนเบียดทำเฉียดเชย	บุญเราเคยคู่ครองแล้วน้องรัก
พี่อยู่ถึงรัตนามหาศวรรย์	มาได้ขวัญเนตรชมถึงรมจักร
อย่าหมองหมางห่างเหินทำเมินพักตร์	เชิญน้องรักร่วมจิตไปนิทรา
พระอุ้มนางวางลงบัลลังก์อาสน์	แสนสวาทจุมพิตขนิษฐา
เนื้อละมุนอุ่นแอบแนบอุรา	นางมารยาขยดเขยื้อนเบือนกระบวน
น้องห้ามแล้วหลายครั้งไม่ฟังห้าม	ขืนลวนลามลูบต้องของสงวน
ประทานโทษโปรดเกล้าอย่าเฝ้ากวน	น้องจะข่วนหยิกยับด้วยอับอาย
ประทมเถิดให้สำราญพระผ่านเกล้า	จะอยู่เฝ้านวดฟั้นไม่ผันผาย
แล้วนั่งแนบแอบองค์พงศ์นารายณ์	พระเอนกายกอดประทับไว้กับทรวง
ค่อยเชยปรางทางว่านิจจาน้อง	กับเจ้าของนี่ก็แค่นจะแหนหวง
เป็นหลายหนหลายครั้งตั้งแต่ลวง	แต่หนักหน่วงอยู่นั่นน้อยหรือกลอยใจ
รู้ทำนองน้องแก้วเสียแล้วนะ	ที่จะละเชิงลาอย่าสงสัย
พลางประโลมโฉมฉายสายสุดใจ	ค่อยเคล้นไคล้เคล้าพุ่มปทุมมาลย์
ประคองเคียงเอียงแอบแนบเขนย	ตระกองเกยกรกอดสอดประสาน
สายสมรผ่อนตามความสำราญ	ฤดีดาลเดือดคะนองทั้งสองรา
ดังกำลังมังกรสำแดงฤทธิ์	ให้มืดมิดกลางทะเลแลเวหา
ลงเล่นน้ำดำดึ่งถึงสุธา	สะท้านกระทั่งหลังปลาอนนต์นอน
ปลากระดิกพลิกครีบทวีปไหว	เมรุไกรโยกยอดจะถอดถอน
มัตติมิงกลิ้งเล่นชโลทร	คงคาคลอนคลื่นคลั่งฝั่งสินธู
สลุบแล่นลมหวนให้ป่วนคลื่น	จะฝ่าฝืนไปไม่รอดก็จอดสู้
มังกรผุดพ่นฟองขึ้นฟ่องฟู	ต่างร่วมรู้รสรักประจักษ์ใจ
สองสนิทชิดชมสมสวาท	ไม่เคลื่อนคลาดคลายจิตพิสมัย
จนเที่ยงคืนรื่นรสสุมาลัย	หลับอยู่ในแท่นทองทั้งสองรา
พอดาวเดือนเลื่อนลับพยับเมฆ	การเวกร่อนร้องก้องเวหา
เหมือนสังคีตดีดสีปี่ชวา	พระผ่านฟ้าฟังฟื้นตื่นบรรทม
สำอางองค์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	เดียรดาษด้วยสุรางค์นางสนม
พระโฉมยงหลงเลยแต่เชยชม	เพลินนิยมรมจักรนัครา ฯ

ตอนที่ ๙
พระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อ
๏ จะกล่าวกลับจับความไปตามเรื่อง	ถึงบาทเบื้องปรเมศพระเชษฐา
องค์อภัยมณีศรีโสภา	ตกยากอยู่คูหามาช้านาน
กับด้วยนางอสุรีนีรมิต	เป็นคู่ชิดเชยชมสมสมาน
ต้องรักใคร่ไปตามยามกันดาร	จนนางมารมีบุตรบุรุษชาย
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนองค์พระทรงเดช	แต่ดวงเนตรแดงดูดังสุริย์ฉาย
ทรงกำลังดังพระยาคชาพลาย	มีเขี้ยวคล้ายชนนีมีศักดา
พระบิตุรงค์ทรงศักดิ์ก็รักใคร่	ด้วยเนื้อไขมิได้คิดริษยา
เฝ้าเลี้ยงลูกผูกเปลแล้วเห่ช้า	จนใหญ่กล้าอายุได้แปดปี
จึงให้นามตามอย่างข้างมนุษย์	ชื่อสินสมุทรกุมารชาญชัยศรี
ธำมรงค์ทรงมาค่าบุรี	พระภูมีถอดผูกให้ลูกยา
เจียระบาดคาดองค์ก็ทรงเปลื้อง	ให้เป็นเครื่องนุ่งห่มโอรสา
สอนให้เจ้าเป่าปี่มีวิชา	เพลงสาตราสารพัดหัดชำนาญ
วันหนึ่งนางอสุรีผีเสื้อน้ำ	ออกจากถ้ำเที่ยวหาภักษาหาร
จับกระโห้โลมากุมภาพาล	กินสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ ฯ
๏ ฝ่ายกุมารสินสมุทรสุดสวาท	ไม่ห่างบาทบิดาอัชฌาสัย
ความรักพ่อยิ่งกว่าแม่มาแต่ไร	ด้วยมิได้ขู่เข็ญเช่นมารดา
เห็นทรงธรรม์บรรทมสนิทนิ่ง	หนีไปวิ่งเล่นอยู่ในคูหา
โลดลำพองลองเชิงละเลิงมา	เห็นแผ่นผาพิงผนิดปิดหนทาง
หนักหรือเบาเยาว์อยู่ไม่รู้จัก	เข้าลองผลักด้วยกำลังก็พังผาง
เห็นหาดทรายพรายงามเป็นเงินราง	ทะเลกว้างข้างขวาล้วนป่าดง
ไม่เคยเห็นเป็นน่าสนุกสนาน	พระกุมารเพลินจิตพิศวง
ออกวิ่งเต้นเล่นทรายสบายองค์	แล้วโดดลงเล่นมหาชลาลัย
ด้วยหน่อนาถชาติเชื้อผีเสื้อสมุทร	ดำไม่ผุดเลยทั้งวันก็กลั้นได้
ยิ่งถูกน้ำกำลังยิ่งเกรียงไกร	เที่ยวเลี้ยวไล่ขี่ปลาในสาชล
ระลอกซัดพลัดเข้าในปากฉลาม	ลอดออกตามซีกเหงือกเสือกสลน
เห็นฝูงเงือกเกลือกกลิ้งมากลางชล	คิดว่าคนมีหางเหมือนอย่างปลา
ครั้นถามไถ่ไม่พูดก็โผนจับ	ดูกลอกกลับกลางน้ำปล้ำมัจฉา
ครั้นจับได้ให้ระแวงแคลงวิญญาณ์	เช่นนี้ปลาหรืออะไรจะใคร่รู้
ฉุดกระชากลากหางขึ้นกลางหาด	แลประหลาดลักษณามีตาหู
จะเอาไปให้พระบิดาดู	แล้วลากลู่เข้าในถ้ำด้วยกำลัง
ถึงหุบห้องร้องบอกบิตุเรศ	พระลืมเนตรเหลียวหาทั้งหน้าหลัง
เห็นลูกลากเงือกน้ำแต่ลำพัง	จากบัลลังก์มาห้ามแล้วถามไป
เมื่อกี้เห็นเล่นอยู่ในคูหา	เงือกนี้เจ้าเอามาแต่ข้างไหน
พระลูกเล่าตามจริงทุกสิ่งไป	พระตกใจจึงว่าด้วยปรานี
แม้นแม่เจ้าเขารู้ว่าแรงนัก	กลัวจะลักลอบพาบิดาหนี
จะโกรธเกรี้ยวเคี้ยวเล่นเป็นธุลี	ไม่พอที่ชีวันจะบรรลัย ฯ
๏ สินสมุทรกุมารชาญฉลาด	ฟังพระบาทบิตุรงค์ให้สงสัย
จึงทูลถามความจริงด้วยกริ่งใจ	เหตุไฉนจึงจะเป็นไปเช่นนั้น ฯ
๏ พระฟังคำน้ำเนตรลงพรากพราก	คิดถึงยากยามวิโยคยิ่งโศกศัลย์
แถลงเล่าลูกยาสารพัน	จนพากันมาบรรทมที่ร่มไทร
แม่ของเจ้าเขาเป็นเชื้อผีเสื้อสมุทร	ขึ้นไปฉุดฉวยบิดาลงมาได้
จึงกำเนิดเกิดกายสายสุดใจ	จนเจ้าได้แปดปีเข้านี่แล้ว
ไปเปิดประตูคูหาถ้าเขาเห็น	ตายหรือเป็นว่าไม่ถูกเลยลูกแก้ว
แม้นสินสมุทรสุดสวาทพ่อคลาดแคล้ว	ไม่รอดแล้วบิตุรงค์ก็คงตาย ฯ
๏ พระโอรสรู้แจ้งไม่แคลงจิต	รำคาญคิดเสียใจมิใคร่หาย
ด้วยแม่กลับอัปลักษณ์เป็นยักษ์ร้าย	ก็ฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้ำนอนกลิ้งนิ่งสดับ	กิตติศัพท์สองแจ้งแถลงไข
รู้ภาษามนุษย์แน่ในใจ	จะกราบไหว้วอนว่าให้ปรานี
ค่อนเขยื้อนเลื่อนลุกขึ้นทั้งเจ็บ	ยังมึนเหน็บน้อมประณตบทศรี
พระผ่านเกล้าเจ้าฟ้าในธาตรี	ข้าขอชีวิตไว้อย่าให้ตาย
พระราชบุตรฉุดลากลำบากเหลือ	ดังหนังเนื้อนี้จะแยกแตกสลาย
ทั้งลูกเต้าเผ่าพงศ์ก็พลัดพราย	ยังแต่กายเกือบจะดิ้นสิ้นชีวัน
พระองค์เล่าเขาก็พาเอามาไว้	เศร้าพระทัยทุกข์ตรอมเหมือนหม่อมฉัน
ขอพระองค์จงโปรดแก้โทษทัณฑ์	ช่วยผ่อนผันให้ตลอดรอดชีวา
ซึ่งปากถ้ำทำลายลงเสียหมด	ให้โอรสยกตั้งบังคูหา
ข้าเห็นอย่างนางมารจะนานมา	จะอาสาเกลี่ยทรายเสียให้ดี
หนึ่งพวกพ้องของข้าคณาญาติ	ขอรองบาทบงกชบทศรี
แม้นประสงค์สิ่งไรในนที	ที่สิ่งมีจะเอามาสารพัน ฯ
๏ พระฟังเงือกพูดได้ให้สงสาร	จึงว่าท่านคิดนี้ดีขยัน
รู้เจรจาสารพัดน่าอัศจรรย์	อยู่พูดกันอีกสักหน่อยจึงค่อยไป
เราตรองตรึกนึกจะหนีนางผีเสื้อ	แต่ใต้เหนือไม่รู้แห่งตำแหน่งไหน
ท่านเจนทางกลางทะเลคะเนใจ	ทำกระไรจึงจะพ้นทรมาน ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้ำคำนับอภิวาท	ข้าพระบาททราบสิ้นทุกถิ่นฐาน
อันน้ำนี้มีนามตามบุราณ	อโนมานเคียงกันสีทันดร
เป็นเขตแคว้นแดนที่นางผีเสื้อ	ข้างฝ่ายเหนือถึงมหิงษะสิงขร
ข้างทิศใต้ไปจนเกาะแก้วมังกร	หนทางจรเจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา
ไปกลางย่านบ้านเรือนหามีไม่	สมุทรไทซึ้งซึกลึกหนักหนา
แต่สำเภาชาวเกาะเมืองลังกา	เขาแล่นมามีบ้างอยู่ลางปี
ถ้าเสียเรือเหลือคนแล้วนางเงือก	ขึ้นมาเลือกเอาไปชมประสมศรี
เหมือนพวกพ้องของข้ารู้พาที	ด้วยเดิมทีปู่ย่าเป็นมนุษย์
อายุข้าห้าร้อยแปดสิบเศษ	จึงแจ้งเหตุแถวทางกลางสมุทร
แม้นจะหนีผีเสื้อด้วยแรงรุทร	เห็นไม่สุดสิ้นแดนด้วยแสนไกล
แต่โยคีมีมนต์อยู่ตนหนึ่ง	อายุถึงพันเศษถือเพทไสย
อยู่เกาะแก้วพิสดารสำราญใจ	กินลูกไม้เผือกมันพรรณผลา
พวกเรือแตกแขกฝรั่งแลอังกฤษ	ขึ้นเป็นศิษย์อยู่สำนักนั้นหนักหนา
ด้วยโยคีมีมนต์ดลวิชา	ปราบบรรดาภูตพรายไม่กรายไป
แม้นพระองค์ทรงฤทธิ์จะคิดหนี	ถึงโยคีเข้าสำนักไม่ตักษัย
เผื่อสำเภาเขาซัดพลัดเข้าไป	ก็จะได้โดยสารไปบ้านเมือง
แต่ทางไกลไม่น้อยถึงร้อยโยชน์	ล้วนเขาโขดคีรีรัตน์ขนัดเนื่อง
กลางคงคาสารพัดจะขัดเคือง	จงทราบเบื้องบงกชบทมาลย์
แม้นกำลังดังข้าจะพาหนี	เจ็ดราตรีเจียวจึงจะถึงสถาน
อสุรีมีกำลังดังปลาวาฬ	ตามประมาณสามวันจะทันตัว
ถ้าแก้ไขให้นางไปค้างป่า	ได้ล่วงหน้าไปเสียบ้างจะยังชั่ว
จะอาสาพาไปมิได้กลัว	ชีวิตตัวบรรลัยไม่เสียดาย
แต่พระองค์ทรงคิดให้รอบคอบ	ถ้าเห็นชอบท่วงทีจะหนีหาย
จึงโปรดใช้ให้องค์พระลูกชาย	ไปหาดทรายหาข้าจะมาฟัง ฯ
๏ พระแจ้งความตามคำเงือกน้ำเล่า	ค่อยบรรเทาทุกข์สมอารมณ์หวัง
จึงว่าพี่มีคุณน้องสักครั้ง	ให้ได้ดังถ้อยคำที่รำพัน
ซึ่งลูกรักหักหาญให้ท่านโกรธ	จงงดโทษทำคุณอย่างหุนหัน
ช่วยไปปิดปากถ้ำที่สำคัญ	จวนสายัณห์ยักษ์มาจะว่าเรา
จึงบัญชาว่าเจ้าสินสมุทร	ไปช่วยฉุดศิลาใหญ่ขึ้นให้เขา
ขอสมาตาปู่อย่าดูเบา	ช่วยอุ้มเอาแกออกไปให้สบาย
กับลูกน้อยค่อยพยุงจูงเงือกน้ำ	มาปากถ้ำแลเห็นวนชลสาย
หวนรำลึกตรึกตรองถึงน้องชาย	พระฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
แล้วให้ลูกเลิกศิลาเข้ามาปิด	เห็นมิดชิดมั่นคงไม่สงสัย
พระกลับมาตาเงือกเสือกลงไป	ลงที่ในวังวนชลธาร ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเมื่อขึ้นจากฝั่งน้ำ	จะมาถ้ำเที่ยวหาพฤกษาหาร
เก็บลูกไม้ใส่ห่อเห็นพอการ	ทั้งเปรี้ยวหวานสารพัดแล้วลัดมา
เห็นหินปิดเปิดประตูคูหากว้าง	นิมิตอย่างนางมนุษย์เสนหา
วรพักตร์นารีศรีโสภา	ลีลามาเข้าในห้องเห็นสององค์
วางลูกไม้ในห่อให้ลูกผัว	ท้องของตัวเต็มท้องไม่ต้องประสงค์
พระทรงเลือกลูกมะซางปรางมะยง	ประทานองค์โอรสสู้อดออม
ครั้นพลบค่ำทำรักนางยักษ์ร้าย	ประคองกายกอดแอบแนบถนอม
ชื่นแต่หน้าอารมณ์นั้นกรมกรอม	แต่คิดอ่านหว่านล้อมจะล่อลวง
ไม่เห็นช่องตรองตรึกนึกวิตก	ทุกข์ในอกนั้นสักเท่าภูเขาหลวง
พระกอดลูกน้อยประทับไว้กับทรวง	ให้เหงาง่วงงีบหลับระงับไป ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเมื่อจะจากพรากลูกผัว	แต่พลิกตัวกลิ้งกลับไม่หลับใหล
ให้หมกมุ่นขุ่นคล้ำในน้ำใจ	จนเสียงไก่แก้วขันสนั่นเนิน
พอม่อยหลับกลับจิตนิมิตฝัน	ว่าเทวัญอยู่ที่เกาะนั้นเหาะเหิน
มาสังหารผลาญถ้ำระยำเยิน	แกว่งพะเนินทุบนางแทบวางวาย
แล้วอารักษ์ควักล้วงเอาดวงเนตร	สำแดงเดชเหาะกลับไปลับหาย
ทั้งกายสั่นพรั่นตัวด้วยกลัวตาย	พอฟื้นกายก็พอแจ้งแสงตะวัน
จึงก้มกราบบาทบงสุ์พระทรงศักดิ์	แล้วนางยักษ์เล่าตามเนื้อความฝัน
ไม่เคยเห็นเป็นวิบัติอัศจรรย์	เชิญทรงธรรม์ช่วยทำนายร้ายหรือดี ฯ
๏ พระฟังนางพลางนึกคะนึงหมาย	ซึ่งฝันร้ายก็เพราะจิตเราคิดหนี
เห็นจะไปได้ตลอดรอดชีวี	แต่นางผีเสื้อนั้นจะอันตราย
พอได้ช่องลองลวงดูตามเล่ห์	สมคะเนจะได้ไปดังใจหมาย
จึงกล่าวแกล้งแสร้งเสเพทุบาย	เจ้าฝันร้ายนักน้องต้องตำรา
อันเทวัญนั้นคือมัจจุราช	จะหมายมาดเอาชีวิตริษยา
แล้วเสแสร้งแกล้งทำบีบน้ำตา	อนิจจาใจหายเจียวสายใจ
แม้สิ้นสูญบุญนางในปางนี้	ไม่มีที่พึ่งพาจะอาศัย
จะกอดศพซบหน้าโศกาลัย	ระกำใจกว่าจะม้วยไปด้วยกัน
นึกจะใคร่สะเดาะพระเคราะห์เจ้า	พอบรรเทาโทษาที่อาสัญ
เหมือนงอนง้อขอชีวิตแก่เทวัญ	กลัวแต่ขวัญเนตรพี่จะมิทำ ฯ
๏ นางผีเสื้อเชื่อถือรื้อประณต	พระทรงยศจงช่วยชุบอุปถัมภ์
ตามตำราสารพัดไม่ขัดคำ	ช่วยแนะนำอนุกูลอย่าสูญใจ ฯ
๏ พระฟังคำสำราญสำเร็จคิด	จึงว่าผิดสายสมรหาสอนไม่
ตำรานั้นแต่ครั้งตั้งเมรุไกร	ว่าถ้าใครฝันร้ายจะวายปราณ
ให้ไปอยู่ผู้เดียวที่ตีนเขา	แล้วอดข้าวอดปลากระยาหาร
ถ้วนสามคืนสามวันจะบันดาล	ให้สำราญรอดตายสบายใจ ฯ
๏ ฝ่ายว่านางผีเสื้อก็เชื่อถือ	คิดว่าซื่อสุจริตพิสมัย
จึงตอบว่าถ้ากระนั้นฉันจะไป	อยู่เขาใหญ่ในป่าพนาวัน
พระโฉมยงจงอยู่ในคูหา	เลี้ยงรักษาลูกน้อยคอยหม่อมฉัน
จะอดใจให้เหมือนคำที่รำพัน	ถ้วนสามวันก็จะมาอย่าอาวรณ์
แล้ววันทาลาองค์พระทรงโฉม	ปลอบประโลมลูกแก้วแล้วสั่งสอน
อย่าแข็งนักรักตัวกลัวบิดร	แม้นไม่นอนมารดาจะมาตี ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนสงสารแม่	ด้วยรู้แน่ว่าบิดาจะพาหนี
ให้ห่วงหลังกังวลด้วยชนนี	เจ้าโศกีกราบก้มบังคมคัล
บิดาดูรู้แจ้งจึงแกล้งห้าม	จะวอนตามเขาไปไยในไพรสัณฑ์
อยู่เป่าปี่ตีเกราะเสนาะครัน	แล้วรับขวัญลูกน้อยกลอยฤทัย ฯ
๏ นางผีเสื้อเมื่อแรกก็แปลกจิต	ครั้นทรงฤทธิ์ปลอบลูกชายหายสงสัย
จึงรีบออกนอกคูหาแล้วคลาไคล	ไปเขาใหญ่ในป่าพนาวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	ปลอบประโลมลูกชายจะผายผัน
จึงหยิบปี่ที่เป่าเมื่อคราวนั้น	เอาผ้าพันผูกดีแล้วลีลา
ให้ลูกรักผลักแผ่นศิลาล้ม	สมอารมณ์รีบออกนอกคูหา
เลียบลีลาศหาดทรายชายคงคา	แลชลาล้วนคลื่นเสียงครื้นโครม ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้ำสำหรับทะเลลึก	ไม่วายนึกถึงองค์พระทรงโฉม
พอแจ่มแจ้งแสงทองผ่องโพยม	ปลอบประโลมลูกเมียเข้าเคลียคลอ
จะไปลอยคอยองค์ทรงสวัสดิ์	ให้สมนัดซึ่งสัญญาเธอมาหนอ
แล้วออกจากวนวังไม่รั้งรอ	ค่อยเคลื่อนคลายว่ายคลอกันไคลคลา
พอเห็นองค์ทรงยศโอรสราช	อยู่ชายหาดพร้อมกันก็หรรษา
จึงชวนลูกสาวนั้นกับภรรยา	คลานขึ้นมาชายฝั่งแล้วบังคม ฯ
๏ พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย	ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม
ประไพพักตร์ลักษณ์ล้ำล้วนคำคม	ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง
ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด	ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง
พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง	แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป
จึงตรัสว่าตาเงือกมาคอยรับ	ช่างสมกับวาจาจะหาไหน
เราล่อลวงนางผีเสื้อก็เชื่อใจ	เดี๋ยวนี้ไปแรมทางกลางอรัญ
ช่วยเมตตาพาตรงไปส่งที่	พระโยคีมีเวทวิเศษขยัน
กลางคงคาปลาร้ายก็หลายพรรณ	จะป้องกันภัยพาลประการใด ฯ
๏ เงือกผู้เฒ่าเคารพอภิวาท	ขอรองบาทบริรักษ์จนตักษัย
เสด็จขึ้นทรงบ่าจะพาไป	พระหน่อไทให้ขี่ภริยา
อันอำนาจชาติเชื้อผีเสื้อน้ำ	ปลาไม่กล้ำกรายกลัวทั่วทิศา
ด้วยกลิ่นอายคล้ายท่านผู้มารดา	เมื่อจับข้าข้าจึงอ่อนหย่อนกำลัง
สัตว์ในน้ำจำแพ้แก่ผีเสื้อ	เปรียบเหมือนเนื้อเห็นพยัคฆ์ให้ชักหลัง
อย่าเกรงภัยในชลที่วนวัง	ขึ้นนั่งยังบ่าข้าจะพาไป ฯ
๏ พงศ์กษัตริย์ตรัสชวนสินสมุทร	สอนให้บุตรขอสมาอัชฌาสัย
พระทรงบ่าเงือกน้ำงามวิไล	พระหน่อไทยขอสมาขึ้นบ่านาง
เงือกประคองสององค์ลงจากฝั่ง	มีกำลังลีลาศค่อยวาดหาง
ค่อยฟูฟ่องล่องน้ำไปท่ามกลาง	ลูกสาวนางเงือกงามตามลีลา ฯ
๏ พระโฉมยงองค์อภัยมณีนาถ	เพลินประพาสพิศดูหมู่มัจฉา
เหล่าฉลามล้วนฉลามตามกันมา	ค่อยเคลื่อนคลาคล้ายคล้ายในสายชล
ฉนากอยู่คู่ฉนากไม่จากคู่	ขึ้นฟ่องฟูพ่นฟองละอองฝน
ฝูงพิมพาพาฝูงเข้าแฝงวน	บ้างผุดพ่นฟองน้ำบ้างดำจร
กระโห้เรียงเคียงกระโห้ขึ้นโบกหาง	ลอยสล้างกลางกระแสแลสลอน
มังกรเกี่ยวเลี้ยวลอดกอดมังกร	ประชุมซ่อนแฝงชลขึ้นวนเวียน
ฝูงม้าน้ำทำท่าเหมือนม้าเผ่น	ขึ้นลอยเล่นเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
ตะเพียนทองล่องน้ำนำตะเพียน	ดาษเดียรดูเพลินจนเกินมา
เห็นละเมาะเกาะเขาเขียวชอุ่ม	โขดตะคุ่มเคียงเคียงเรียงรุกขา
จะเหลียวซ้ายสายสมุทรสุดสายตา	จะแลขวาควันคลุ้มกลุ้มโพยม
จะเหลียวดูสุริย์แสงเข้าแฝงเมฆ	ให้วิเวกหวาดองค์พระทรงโฉม
ฟังสำเนียงเสียงคลื่นดังครื้นโครม	ยิ่งทุกข์โทมนัสในฤทัยทวี
พอเย็นย่ำค่ำพลบลงโพล้เพล้	ท้องทะเลมืดมัวทั่ววิถี
พระห้ามเงือกสองราด้วยปรานี	ประเดี๋ยวนี้ลมกล้าสลาตัน
เห็นละเมาะเกาะใหญ่ที่ไหนกว้าง	หยุดเสียบ้างให้สบายจึงผายผัน
เราหนีนางมาได้ก็ไกลครัน	ต่อกลางวันจึงค่อยไปให้สำราญ ฯ
๏ ตาเงือกน้ำซ้ำสอนพระทรงศักดิ์	ยังใกล้นักอย่าประมาททำอาจหาญ
นางรู้ความตามมาไม่ช้านาน	จะพบพานพากันตายวายชีวัน
อันตาข้าถ้าค่ำเห็นสว่าง	ทั้งเดินทางเรี่ยวแรงแข็งขยัน
ถ้าแดดกล้าตามัวเป็นหมอกควัน	จะผายผันล่วงทางไปกลางคืน
แล้วว่ายแหวกแบกองค์พงศ์กษัตริย์	พลางสะบัดโบกหางไปกลางคลื่น
สลาตันลั่นพิลึกเสียงครึกครื้น	จนดึกดื่นรีบรุดไม่หยุดเลย
ครั้นรุ่งเช้าเข้าเกาะเสาะลูกไม้	พระลูกให้บิตุรงค์ทรงเสวย
เงือกก็หาอาหารกินตามเคย	แล้วรีบเลยล่วงไปในคงคา ฯ
๏ ฝ่ายนางผีเสื้อสมุทรที่สุดโง่	ไปนั่งโซเซาอยู่ริมภูผา
ขอชีวิตพิษฐานตามตำรา	ต้องอดปลาอดนอนอ่อนกำลัง
ได้สามวันรันทดสลดจิต	เจียนชีวิตจะเด็ดดับไม่กลับหลัง
อุตส่าห์ยืนฝืนใจให้ประทัง	ค่อยเซซังซวนทรงไม่ตรงตัว
เห็นลูกไม้ในป่าคว้าเข้าปาก	กำลังอยากยืนขยอกจนกลอกหัว
ที่มืดหน้าตาลายค่อยหายมัว	คิดถึงผัวเหยาะย่างมากลางไพร
ถึงประตูคูหาเห็นเปิดอยู่	เอ๊ะอกกูเกิดเข็ญเป็นไฉน
เข้าในห้องมองเขม้นไม่เห็นใคร	ยิ่งตกใจเพียงจะดิ้นสิ้นชีวี
แลดูปี่ที่เป่าเล่าก็หาย	นางยักษ์ร้ายรู้ว่าพากันหนี
เสียน้ำใจในอารมณ์ไม่สมประดี	สองมือตีอกตูมฟูมน้ำตา
ลงกลิ้งเกลือกเสือกกายร้องไห้โร่	เสียงโฮโฮดังก้องห้องคูหา
พระรูปหล่อพ่อคุณของเมียอา	ควรหรือมาทิ้งขว้างหมองหมางเมีย
ทั้งลูกน้อยกลอยใจไปด้วยเล่า	เหมือนควักเอาดวงใจน้องไปเสีย
น้องร้อนรุ่มกลุ้มใจดังไฟเลีย	ทูนหัวเมียช่างไม่ไว้อาลัยเลย
ถึงแปดปีนี่แล้วไม่แคล้วคลาด	เคยร่วมอาสน์อกอุ่นพ่อคุณเอ๋ย
ตั้งแต่นี้น้องจะได้ผู้ใดเชย	เหมือนพระเคยคู่เคียงเมื่อเที่ยงคืน
เสียแรงรักหนักหนาอุตส่าห์ถนอม	สู้อดออมสารพัดไม่ขัดขืน
ช่างกระไรใจจืดไม่ยืดยืน	นางสะอื้นอ้าปากจนรากเรอ
ด้วยแรงน้อยถอยทบสลบหลับ	แล้วก็กลับพลิกฟื้นตื่นเผยอ
ร้องเรียกลูกผัวเฟือนเหมือนละเมอ	ไม่เห็นเธอทอดกายดังวายปราณ
ระกำอกหมกมุ่นหุนพิโรธ	กำลังโกรธกลับแรงกำแหงหาญ
ประหลาดใจใครหนอมาก่อการ	ช่างคิดอ่านเอาคู่ของกูไป
ศิลานี้ที่มนุษย์จะเปิดนั้น	สักหมื่นพันก็ไม่อาจจะหวาดไหว
ยักขินีผีสางหรืออย่างไร	มาพาไปไม่เกรงข่มเหงกู
พลางรำพึงถึงจะไปไม่ไกลนัก	จะตามหักคอกินเหมือนชิ้นหมู
โมโหหุนผลุนออกนอกประตู	เที่ยวตามดูรอยลงในคงคา
กระโดดโครมโถมว่ายสายสมุทร	อุตลุดดำด้นเที่ยวค้นหา
ไม่เห็นผัวคว้าไปได้แต่ปลา	ควักลูกตาสูบเลือดด้วยเดือดดาล
ค่อยมีแรงแผลงฤทธิ์คำรนร้อง	ตะโกนก้องเรียกหาโยธาหาญ
ฝ่ายปีศาจราชทูตภูตพรายพาล	อลหม่านขึ้นมาหาในสาชล
อสุรีผีเสื้อจึงซักถาม	มึงอยู่ตามเขตแขวงทุกแห่งหน
เห็นมนุษย์นวลละอองทั้งสองคน	มาในวนวังบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ผ่ายพวกผีที่อยู่ทิศทักษิณ	ครั้นได้ยินจึงแจ้งแถลงไข
เห็นเงือกพามนุษย์รีบรุดไป	ข้างทิศใต้แต่เมื่อคืนวานซืนนี้
ข้านึกร้ายหมายจะตามก็ขามเด็ก	ด้วยลูกเล็กเหลือตัวไม่กลัวผี
เห็นจะไปได้ครันจนวันนี้	ด้วยท่วงทีรีบร้อนไม่นอนใจ ฯ
๏ นางผีเสื้อเหลือโกรธโลดทะลึ่ง	โตดังหนึ่งยุคุนธร์ขุนไศล
ลุยทะเลโครมครามตามออกไป	สมุทรไทแทบจะล่มถล่มทลาย
เหล่าละเมาะเกาะขวางหนทางยักษ์	ภูเขาหักหินหลุดทรุดสลาย
เสียงครึกครื้นคลื่นคลุ้มขึ้นกลุ้มกาย	ผีเสื้อร้ายรีบรุดไม่หยุดยืน ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยมณีซึ่งหนียักษ์	กับลูกรักเงือกน้ำไปตามคลื่น
บรรลุทางกลางชลาได้ห้าคืน	เห็นทะมื่นมาข้างหลังดังสะเทือน
จึงถามเงือกว่าไฉนจึงไหวหวั่น	สลาตันลมใหญ่ก็ไม่เหมือน
ไม่เห็นแสงสุริยันตะวันเดือน	เป็นคลื่นเคลื่อนคลอนลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้ำสำเหนียกแน่ในจิต	คือว่าฤทธิ์ยักษ์ร้ายมาภายหลัง
ด้วยเดชนางยักษ์ขินีมีกำลัง	ชีวิตครั้งนี้เห็นไม่เป็นตน
จึงทูลองค์พระอภัยว่าใช่อื่น	เสียงครึกครื้นมารนางมากลางหน
คงทันกันวันนี้หนีไม่พ้น	เห็นสุดจนจำม้วยลงด้วยกัน ฯ
๏ พระอภัยใจหายไม่วายเหลียว	ให้เปล่าเปลี่ยวนัยนาเพียงอาสัญ
แต่มานะกษัตริย์สู้กัดฟัน	อุตส่าห์กลั้นกลืนน้ำตาแล้วพาที
จะไปไหนไม่พ้นผีเสื้อน้ำ	วิบากกรรมก็จะสู้อยู่เป็นผี
ท่านส่งเราเข้าที่เกาะละเมาะนี้	แล้วรีบหนีไปในน้ำแต่ลำพัง
แล้วว่าแก่สินสมุทรสุดที่รัก	แม้นนางยักษ์จะมารับจงกลับหลัง
อันตัวพ่อขอตายวายชีวัง	กันแสงสั่งลูกยาด้วยอาลัย ฯ
๏ สินสมุทรมิได้กลัวกลับหัวร่อ	ลูกไม่ขอจากพระองค์อย่าสงสัย
แม้มารดามาตามจะห้ามไว้	พระรีบไปก่อนข้าอย่าปรารมภ์
ลูกจะค่อยลอยตามแต่ห่างห่าง	อยู่ต้นทางจะได้พบประสบสม
แล้วเผ่นโผนโจนลงทะเลลม	พระปรารมภ์เรียกไว้ก็ไม่ฟัง
เที่ยวดำด้นค้นหามัจฉาใหญ่	พอจับได้ปลาอินทรีขึ้นขี่หลัง
เสียงโผงผางกลางน้ำแต่ลำพัง	ค่อยลอยรั้งรอมาในวาริน ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อสมุทรไม่หยุดหย่อน	ครั้นลุยอ่อนอุตส่าห์ว่ายสายกระสินธุ์
กำลังน้อยถอยถดด้วยอดกิน	เจียนจะสิ้นชีวาในสาคร
ได้สามวันทันผัวกับลูกน้อย	เห็นเลื่อนลอยลิบลิบยิ่งถีบถอน
กระโจมโจนโผนโผชโลทร	คลื่นกระฉ่อนฉาดฉานสะท้านมา ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้ำกำลังก็สิ้นสุด	ครั้นจะหยุดยักษ์ไล่ใกล้นักหนา
เรียกลูกสาวคราวนี้พ่อจะมรณา	เจ้าช่วยพาภูวไนยไปให้พ้น
นางเงือกน้อยสร้อยเศร้าเข้ามาผลัด	แบกกษัตริย์ว่ายเสือกเสลือกสลน
กำลังสาวคราวด่วนด้วยจวนจน	ออกกลางชลโบกหางผางผางไป ฯ
๏ สินสมุทรหยุดอยู่ดูนางยักษ์	เห็นผิดพักตร์มารดาน่าสงสัย
ด้วยเห็นแม่แต่รูปนิมิตไว้	สงสัยใจออกขวางกลางคงคา
แล้วร้องถามตามประสาเป็นทารก	นี่สัตว์บกหรือสัตว์น้ำดำนักหนา
โจนกระโจมโครมครามตามเรามา	จะเล่นข้าท่าไรจะใคร่รู้ ฯ
๏ ฝ่ายนางอสุรีผีเสื้อน้ำ	ได้ยินคำโอรสนึกอดสู
เป็นห่วงผัวมัวแลชะแง้ดู	ไม่เห็นอยู่ด้วยกันนี่ฉันใด
หรือจวนตัวกลัวเมียไปเสียก่อน	หรือซุ่มซ่อนอยู่เกาะละเมาะไหน
จำจะปลอบโดยดีแม้นมิไป	จึงจะได้จับกุมตะลุมบอน
จึงตอบโต้โป้ปดโอรสราช	มิใช่ชาติยักษ์มารชาญสมร
เจ้าแปลกหรือคือนี่แลมารดร	เมื่อนั่งนอนอยู่ในถ้ำไม่จำแลง
ออกเดินทางอย่างนี้ต้องนิมิต	รูปจึงผิดไปกว่าเก่าเจ้าจึงแหนง
ไม่ปิดงำอำพรางอย่าคลางแคลง	แม่แกล้งแปลงตัวตามเจ้างามมา
ไหนพ่อเจ้าเล่าแม่ไม่แลเห็น	อย่างหลงเล่นจงไปอยู่ในคูหา
แต่จากอกหกวันแล้วขวัญตา	ขอมารดาอุ้มหน่อยเถิดกลอยใจ ฯ
๏ สินสมุทรฟังเสียงสำเนียงแน่	รู้ว่าแม่มั่นคงไม่สงสัย
ดูรูปร่างอย่างเปรตสมเพชใจ	ช่างกระไรราศีไม่มีงาม
กระนี้หรือพระบิดามิน่าหนี	ทั้งท่วงทีไม่สุภาพทำหยาบหยาม
จำจะบอกหลอกลวงหน่วงเนื้อความ	อย่าให้ตามเข้าไปชิดพระบิดา
จึงเสแสร้งแกล้งว่าข้าไม่เชื่อ	จะฉีกเนื้อกินเล่นเป็นภักษา
ถ้าเป็นแม่แน่กระนั้นจงกรุณา	อย่างตามมามุ่งหมายให้วายปราณ
ด้วยองค์พระชนนีเป็นผีเสื้อ	อันชาติเชื้ออยู่ถ้ำลำละหาน
พระบิดรร้อนรนทนทรมาน	เคยอยู่บ้านเมืองมนุษย์สุดสบาย
คิดถึงวงศ์พงศาคณาญาติ	จึงสามารถมานี่ไม่หนีหาย
เห็นมารดรซ่อนตัวด้วยกลัวตาย	ลูกจึงว่ายน้ำอยู่แต่ผู้เดียว
ประทานโทษโปรดปล่อยไปหน่อยเถิด	ที่ละเมิดแม่คุณอย่าฉุนเฉียว
ลูกขอลาฝ่าธุลีสักปีเดียว	ไปท่องเที่ยวหาประเทศเขตนคร
แม้พบอาย่าปู่อยู่เป็นสุข	บรรเทาทุกข์ภิญโญสโมสร
จึงจะชวนบิตุเรศเสด็จจร	มาสถานมารดรไม่นอนใจ ฯ
๏ อสุรีผีเสื้อไม่เชื่อถ้อย	นึกว่าน้อยหรือตอแหลมาแก้ไข
แกล้งดับเดือดเงือดงดอดฤทัย	ทำปราศรัยเสียงหวานด้วยมารยา
ถ้าแม้นแม่แต่แรกรู้กระนี้	ชนนีก็จะได้ไม่เที่ยวหา
นี่นึกแหนงแคลงความจึงตามมา	ไม่โกรธาทูนหัวอย่ากลัวเลย
จะไปไหนไม่ห้ามจะตามส่ง	ไหนทรงฤทธิ์บิตุรงค์เล่าลูกเอ๋ย
แม่ขอพบพูดจาประสาเคย	แล้วทรามเชยจึงค่อยพาบิดาไป ฯ
๏ สินสมุทรสุดฉลาดไม่อาจบอก	ยังซ้ำหลอกลวงแม่พูดแก้ไข
มิใช่การมารดาจะคลาไคล	ขอเชิญไปอยู่ในถ้ำให้สำราญ
ซึ่งจะให้ไปบอกออกมาหา	บิดาข้าขี้ขลาดไม่อาจหาญ
พระแม่อย่าทารกรรมให้รำคาญ	ไม่ช้านานบิตุรงค์คงจะมา ฯ
๏ อสุรีผีเสื้อเหลือจะอด	แค้นโอรสราวกับไฟไหม้มังสา
ช่างหลอกหลอนผ่อนผันจำนรรจา	แม้นจะว่าโดยดีเห็นมิฟัง
จะจับไว้ให้พาไปหาพ่อ	แล้วหักคอเสียให้ตายเมื่อภายหลัง
โกรธตวาดผาดเสียงสำเนียงดัง	น้อยหรือยังโหยกเหยกเด็กเกเร
ช่างว่ากล่าวราวกับกูไม่รู้เท่า	มาพูดเอาเปรียบผู้ใหญ่ทำไพล่เผล
เอาบิดรซ่อนไว้ในทะเล	ทำโว้เว้ว่ากล่าวให้ยาวความ
ยิ่งปลอบโยนโอนอ่อนยิ่งหลอนหลอก	แม้นไม่บอกโดยดีจะตีถาม
พลางโผโผนโจนโจมเสียงโครมคราม	เข้าไล่ตามคลุกคลีตีไปพลาง
สินสมุทรผุดออกนอกรักแร้	แล้วล่อแม่ตบหัตถ์ผัดผางผาง
แกล้งหลบลี้หนีวนไปต้นทาง	หมายให้ห่างพระบิดาได้คลาไคล
นางผีเสื้อเหลือแค้นแสนสาหัส	แต่ฉวยพลัดแพลงคลื่นลื่นไถล
อุตลุดผุดดำปล้ำกันไป	เหมือนเล่นไล่ตามละเมาะทุกเกาะเกียน
ถึงเขาใหญ่ในน้ำง้ำชะเงื่อม	พระหลบเลื่อมเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
เข้าหาดทรายชายตื้นขึ้นบนเตียน	เที่ยววิ่งเวียนวนรอบขอบคิรี
เห็นมารดาล่าลับแล้วยับยั้ง	แกล้งถอยหลังลงน้ำแล้วดำหนี
ไม่พ่นผุดรุดไปในนที	ตั้งภักดีตามติดพระบิดร ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเมื่อลูกลอบลงน้ำ	พอจวนค่ำคิดว่าวิ่งขึ้นสิงขร
ด้วยใจนางคิดว่าพาบิดร	มาซุ่มซ่อนอยู่ที่นี่จึงหนีมา
เที่ยวแลรอบขอบเขาเงาชะงุ้ม	ยิ่งมืดคลุ้มก็ยิ่งคลั่งตั้งแต่หา
เสียงคลื่นโครมโถมตะครุบก้อนศิลา	จนหน้าตาแตกยับลงสับเงา
แล้วลุกขึ้นยืนชะโงกโยกสิงขร	จนโคลงคลอนเคลื่อนดังทั้งภูเขา
ยิ่งมืดค่ำสำเหนียกร้องเรียกเดา	ไม่พ้นเราเร่งมาหาโดยดี
เห็นไม่ขานมารร้ายทลายซ้ำ	เขาระยำย่อยยับดังสับสี
ไม่พบเห็นเป็นเพลาเข้าราตรี	อสุรีเหลือแค้นแน่นอุรา
ช่างชาติชั่วหัวกระดูกลูกตอแหล	ลวงให้แม่หลงกลเที่ยวค้นหา
เออกระนั้นมันจึงทบตลบมา	ให้บิดาเลยไปเสียไกลแล้ว
ดำริพลางนางมารอ่านพระเวท	ให้สองเนตรโชติช่วงดังดวงแก้ว
แลเขม้นเห็นไปไวแววแวว	อยู่โน่นแล้วลุยตามโครมครามไป ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรไม่หยุดยั้ง	รีบมาทั้งคืนค่ำในน้ำไหล
จนแจ่มแจ้งสุริโยอโณทัย	เห็นเงือกใหญ่ยายตายังล้านัก
จึงว่ารีบถีบถอนไปก่อนท่าน	โน่นนางมารหนุนไล่มาใกล้หนัก
แล้วว่ายรอคลอไปพอได้พัก	พอนางยักษ์ทันโถมกระโจมมา
พระลูกหลบพบเงือกจะเสือกหนี	เหยียบขยี้สองแขนแน่นนักหนา
ตะคอกถามตามโมโหที่โกรธา	ไยมึงพาผัวพรากมาจากกู
เดี๋ยวนี้องค์พระอภัยอยู่ไหนเล่า	ไม่บอกเราหรือกระไรทำไขหู
จะควักเอานัยนาออกมาดู	ตะคอกขู่คุกถามคำรามรน ฯ
๏ ทั้งสองเงือกเสือกกายหมายไม่รอด	ถึงม้วยมอดมิให้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จึงกล่าวแกล้งแสร้งเสด้วยเล่ห์กล	เธออยู่บนเขาขวางริมทางมา
ข้าจะพาไปจับจงกลับหลัง	ให้ได้ดังมุ่งมาดปรารถนา
ไม่เหมือนคำรำพันที่สัญญา	จงเข่นฆ่าให้เราม้วยไปด้วยกัน ฯ
๏ อสุรีผีเสื้อก็เชื่อถือ	ยุดเอามือขวาซ้ายให้ผายผัน
เงือกก็พามาถึงได้ครึ่งวัน	แกล้งรำพันพูดล่อให้ต่อไป
นางผีเสื้อเบื่อหูรู้เท่าถึง	จึงว่ามึงตอแหลมาแก้ไข
มาถึงนี่ชี้โน่นเนื่องกันไป	แกล้งจะให้ห่างผัวไม่กลัวกู
แล้วนางยักษ์หักขาฉีกสองแขน	ไม่หายแค้นเคี้ยวกินสิ้นทั้งคู่
แล้วกลับตามข้ามทางท้องสินธู	ออกว่ายวู่แหวกน้ำด้วยกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายกุมารสินสมุทรไม่หยุดหย่อน	ตามบิดรทันสมอารมณ์หวัง
จึงเล่าความตามติดไม่ปิดบัง	พระทรงฟังลูกชายค่อยคลายใจ
พอเห็นเงาเขาขวางอยู่กลางน้ำ	พิลึกล้ำกว่าคิรีที่ไหนไหน
จึงถามนางเงือกน้อยกลอยฤทัย	เกาะอะไรแก้วตาตรงหน้าเรา ฯ
๏ นางเงือกน้ำบอกสำคัญว่านั่นแล้ว	คือเกาะแก้วพิสดารเป็นชานเขา
พระฟังนางสร่างโศกค่อยบรรเทา	จึงว่าเราเห็นจะรอดไม่วอดวาย
แล้วพิศดูภูผาศิลาเสื่อม	ชะโงกเงื้อมน้ำวลชลสาย
แลลิบลิบหลังคาศาลาราย	มีเสาหงส์ธงปลายปลิวระยับ
พระยินดีชี้บอกสินสมุทร	โน่นแน่กุฏิ์มุงกระเบื้องเหลืองสลับ
พระหน่อน้อยค่อยเรียงเคียงคำนับ	หมายประทับที่เสาหงส์ตรงเข้ามา ฯ
๏ ฝ่ายโยคีที่อยู่บนภูเขา	กับคนเหล่าเหลือตายหลายภาษา
ทั้งจีนจามพราหมณ์แขกไทยชวา	วิลันดาฝรั่งพรั่งพร้อมกัน
เป็นร้อยคนปรนนิบัติอยู่เช้าค่ำ	บ้างต้มน้ำเก็บลูกไม้มาให้ฉัน
เป็นเหล่าล้อมพร้อมหน้าเวลานั้น	บ้างนวดฟั้นปรนนิบัตินั่งพัดวี
พอบ่ายเบี่ยงเสียงคลื่นดังครื้นครึก	อึกทึกมาข้างหน้าคิรีศรี
ครั้นดูลมก็ไม่พัดสงัดดี	พระโยคีจับยามตามตำรา
แล้วบอกศิษย์ซึ่งนั่งอยู่ทั้งหลาย	วันนี้ชายมีศักดิ์จักมาหา
ผีเสื้อน้ำทำฤทธิ์ติดตามมา	เสียงชลาเลื่อนลั่นสนั่นดัง
จำจะไปคอยดูอยู่ที่หาด	ช่วยตวาดขู่ขับให้กลับหลัง
ฉวยไม้เท้าก้าวย่างจากบัลลังก์	แขกฝรั่งพรั่งพร้อมล้อมลีลา
ถึงหาดกว้างทางแลกระแสสมุทร	เห็นมนุษย์ไรไรไหลนักหนา
ผีเสื้อน้ำทำฤทธิ์ติดตามมา	เวทนาแลดูอยู่ทุกคน ฯ
๏ พระอภัยมณีเห็นผีเสื้อ	ความกลัวเหลือว่ายคว้างอยู่กลางหน
ยักษ์กระโจมโถมจับแทบอับจน	พอเห็นคนอยู่ที่หาดตวาดครืน
เข้าถึงที่ผีเสื้อก็ถึงด้วย	กระชั้นฉวยผิดเสือกเกลือกเข้าตื้น
พอโยคีมีคาถาลงมายืน	ผีเสื้อตื่นตัวสั่นขยั้นยั้ง
พระอภัยภูมินทร์กับสินสมุทร	ช่วยกันฉุดนางเงือกเสือกเข้าฝั่ง
แล้วกราบกรานโยคีมีกำลัง	แขกฝรั่งพรั่งพร้อมล้อมพูดจา ฯ
๏ พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	จึงว่าท่านหนีตายหมายมาหา
เราลงมาคอยช่วยด้วยเมตตา	แต่กิจจาไม่กระจ่างยังคลางแคลง ฯ
๏ พระอภัยได้สดับสุนทรถาม	จึงยกความก่อนเก่าเล่าแถลง
จะหนีนางกลางสมุทรก็สุดแรง	รำพันแจ้งความจริงทุกสิ่งไป
แล้ววอนว่าข้ากับโอรสราช	จะรองบาทประดิพัทธ์จนตัดษัย
ขอพระองค์ทรงธรรม์ช่วยกันภัย	แต่พอได้หยุดหย่อนผ่อนสบาย ฯ
๏ พระโยคีมีญาณว่าหลานรัก	จงสำนักอยู่ให้สมอารมณ์หมาย
อันยักษีผีสางสมุทรพราย	มาถูกทรายชายหาดก็ขาดใจ
เราลงเลขเสกทำไว้สำเร็จ	ดังเขื่อนเพชรภูตปีศาจไม่อาจใกล้
มันอยู่แต่ห่างห่างช่างเป็นไร	ทำไม่ได้นัดดาเจ้าอย่ากลัว ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเหลือโกรธโลดทะลึ่ง	เสียงโผงผึงเผ่นโผนตะโกนผัว
เหตุไฉนไปนั่งกำบังตัว	เชิญทูนหัวเยี่ยมหน้ามาหาน้อง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ชื่น	ทุกวันคืนค่ำเช้าไม่เศร้าหมอง
จนมีลูกปลูกเลี้ยงเคียงประครอง	มิให้ข้องเคืองขัดพระอัชฌา
อยู่ดีดีหนีเมียมาเสียได้	เสียน้ำใจน้องรักเป็นนักหนา
จึงอุตส่าห์พยายามสู้ตามมา	ขอเป็นข้าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
พระเสด็จไปไหนจะไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยภัสดาจนอาสัญ
ประทานโทษโปรดเลี้ยงแต่เพียงนั้น	อย่าบากบั่นความรักน้องนักเลย ฯ
๏ พระอภัยใจอ่อนถอนสะอื้น	อุตส่าห์ฝืนพักตร์ว่านิจจาเอ๋ย
แม่ผีเสื้อเมื่อไม่เห็นในใจเลย	พี่ไม่เคยอยู่ในถ้ำให้รำคาญ
คิดถึงน้องสองชนกที่ปกเกล้า	จะสร้อยเศร้าโศกาน่าสงสาร
ด้วยพลัดพรากจากมาเป็นช้านาน	ไม่แจ้งการว่าข้างหลังเป็นอย่างไร
จึงจำร้างห่างห้องให้น้องโกรธ	จงงดโทษพี่ยาอัชฌาสัย
แม้นไปได้ก็จะพาแก้วตาไป	นี่จนใจเสียด้วยนางต่างกระกูล
พี่มนุษย์สุดสวาทเป็นชาติยักษ์	จงคิดหักความสวาทให้ขาดสูญ
กลับไปอยู่คูหาอย่าอาดูร	จงเพิ่มพูนภาวนารักษาธรรม์
อย่าฆ่าสัตว์ตัดชีวิตพิษฐาน	หมายวิมานเมืองแมนแดนสวรรค์
จะเกิดไหนขอให้พบประสบกัน	อย่าโศกศัลย์แคล้วคลาดเหมือนชาตินี้
พี่ขอบุตรสุดใจเอาไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยเหมือนสุดามารศรี
ขอลาแก้วแววตาไปธานี	อย่าราคีขุ่นข้องให้หมองมัว ฯ
๏ ผีเสื้อน้ำซ้ำวอนด้วยอ่อนหวาน	ไม่โปรดปรานอนุกูลเลยทูนหัว
ถ้าทิ้งไว้ไหนน้องจะครองตัว	ทั้งจากผัวจากบุตรสุดอาลัย
มิขออยู่สู้ตายวายชีวิต	ไม่เห็นจิตน้องรักจะตักษัย
เชิญพระองค์ลงมาชลาลัย	เมียจะให้มนต์เวทวิเศษครัน
แล้วร้องเรียกลูกยามาด้วยพ่อ	แม่จะขออำลาเจ้าอาสัญ
อย่าสงสัยใจจริงทุกสิ่งอัน	ไม่รำพันพูดลวงเจ้าดวงใจ ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนสงสารแม่	ชำเลืองแลดูหน้าน้ำตาไหล
จึงกราบกรานมารดาแล้วว่าไป	จะเข้าใกล้ทูนหัวลูกกลัวนัก
เมื่อวานนี้ตีข้าน้อยไปหรือ	ระบมมือเหมือนกระดูกลูกจะหัก
ซึ่งรักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก	มิใช่จักลืมคุณกรุณา
ถึงตัวไปใจลูกยังผูกคิด	พอปลดปลิดเปลื้องธุระจะมาหา
อย่ากริ้วโกรธโปรดปรานเถิดมารดา	ไปไสยาอยู่ในถ้ำให้สำราญ ฯ
๏ ฝ่ายโยคีมียศพจนารถ	ให้โอวาทนางยักษ์ไม่หักหาญ
จงตัดบ่วงห่วงใยอาลัยลาน	อย่าปองผลาญลูกผัวของตัวเลย
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมทำให้วุ่น	จึงสิ้นบุญวาสนาสีกาเอ๋ย
เห็นมิได้ไปอยู่เป็นคู่เชย	ด้วยสองเคยปลูกเลี้ยงกันเพียงนั้น
อย่าควรคิดติดตามด้วยความโกรธ	จะเป็นโทษกับสีกาเมื่ออาสัญ
จงยับยั้งฟังคำรูปรำพัน	ไปสวรรค์นฤพานสำราญใจ ฯ
๏ นางผีเสื้อเหลือโกรธพิโรธร้อง	มาตั้งซ่องศีลจะมีอยู่ที่ไหน
ช่างเฉโกโยคีหนีเขาใช้	ไม่อยู่ในศีลสัตย์มาตัดรอน
เขาว่ากันผัวเมียกับแม่ลูก	ยื่นจมูกเข้ามาบ้างช่วยสั่งสอน
แม้นคบคู่กูไว้มิให้นอน	จะรานรอญรบเร้าเฝ้าตอแย
แล้วชี้หน้าด่าอึงหึงนางเงือก	ทำซบเสือกสอพลออีตอแหล
เห็นผัวรักยักคอทำท้อแท้	พ่อกับแม่มึงเข้าไปอยู่ในท้อง
ทำปั้นเจ๋อเย่อหยิ่งมาชิงผัว	ระวังตัวมึงให้ดีอีจองหอง
พลางเข่นเขี้ยวเคี้ยวกรามคำรามร้อง	เสียงกึกก้องโกลาลูกตาโพลง ฯ
๏ พระโยคีชี้หน้าว่าอุเหม่	ยังโว้เว้วุ่นวายอีตายโหง
เพราะหวงผัวมัวเมาเฝ้าตะโกรง	ว่ากูโกงมึงก็ตกนรกเอง
อียักษาตาโตโมโหมาก	รูปก็กากปากก็เปราะไม่เหมาะเหมง
นมสองข้างอย่างกระโปรงดูโตงเตง	ผัวของเองเขาระอาไม่น่าชม
จึงหนีมาอาศัยกูให้อยู่	มิใช่กูรู้เห็นเท่าเส้นผม
มาตีชาว่ากูผิดในกิจกรม	จะให้สมน้ำหน้าสาแก่ใจ
แล้วเสกทรายปรายขว้างมากลางคลื่น	ดังลูกปืนยิงยักษ์ให้ตักษัย
ผีเสื้อกลัวตัวสั่นเพียงบรรลัย	ก็หลบไปตามวนชลธาร ฯ

ตอนที่ ๑๐
พระอภัยได้นางเงือก
๏ ฝ่ายเงือกน้ำฟังยักษ์ตระหนักแน่	ว่าพ่อแม่ม้วยมุดสุดสงสาร
ลงกลิ้งเกลือกเสือกกายเพียงวายปราณ	ชลีลานลาองค์พระทรงธรรม์
น้องจะขอไปเป็นเหยื่อผีเสื้อน้ำ	จะได้กล้ำกลืนข้าให้อาสัญ
ด้วยพ่อแม่ก็เข้าไปอยู่ในครรภ์	ได้พบกันตามประสาชีวาวาย ฯ
๏ พงศ์กษัตริย์ตรัสห้ามด้วยความรัก	หวังจะหักอาดูรให้สูญหาย
โอ้น้องแก้วแววตาจะลาตาย	แสนเสียดายดังใครล้วงเอาดวงใจ
ถึงบิดามารดรสมรม้วย	พี่จะช่วยปกป้องให้ผ่องใส
อยู่พึ่งบุญบารมีพระชีไพร	เราจะได้เห็นกันทุกวันคืน ฯ
๏ นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต	ครั้นทรงฤทธิ์ร่ำปลอบก็ชอบชื่น
เอาความรักหักระกำให้กล้ำกลืน	ซบสะอื้นอาลัยไม่ไคลคลา ฯ
๏ พระเห็นเงือกฟังคำซ้ำสงสาร	จึงวอนท่านโยคีมีคาถา
นางเงือกนี้มีคุณแก่ข้ามา	ขอฝากฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ให้นางอยู่อู่อ่าวที่เหล่านี้	พอเป็นที่อาศัยใกล้หม่อมฉัน
เมื่อมีทุกข์ขุกเข็ญได้เห็นกัน	จะผ่อนผันทำวนให้พ้นภัย ฯ
๏ ฝ่ายโยคีมีพรตพจนารถ	อนุญาตยิ้มย่องสนองไข
เป็นไรมีที่ตรงนั้นอย่าพรั่นใจ	มิให้ภัยบีฑาสีกาโยม
จะให้อยู่วนวังในจังหวัด	เป็นเงือกวัดเถิดหนอนางสำอางโฉม
ที่วุ้งเวิ้งเชิงเขาริมเสาโคม	เป็นของโยมอยู่ในน้ำให้สำราญ
แล้วเสกด้ายสายสิญจน์ให้สวมไว้	ไม่มีภัยผาสุกสนุกสนาน
นางเงือกลาลงวนชลธาร	พระชวนหลานมาศาลาเข้าราตรี
ให้อยู่กุฏิ์ก่อใหม่ใต้ต้นโศก	ริมชะโงกเงื้อมเขาคิรีศรี
แขกฝรั่งทั้งสิ้นพลอยยินดี	ฝากไมตรีปรนนิบัติกษัตรา
พระอภัยสุริย์วงศ์องค์โอรส	อยู่บรรพตพิสดารนานนักหนา
ให้ลูกน้อยค่อยเพียรเรียนวิชา	ตามประสาไสยเพทพระเวทมนตร์
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	สอนกุมารสารพัดไม่ขัดสน
ที่ลึกล้ำสำหรับแก้อับจน	ค่อยฝึกฝนสอนกันทุกวันไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมโลก	ครั้นสร่างโศกเศร้าหมองค่อยผ่องใส
คิดถึงเงือกน้ำน้อยกลอยฤทัย	จะเปลี่ยวใจกัลยาในวารี
ด้วยบิดามารดรสมรม้วย	จำจะช่วยปลอบประโลมนางโฉมศรี
คะนึงนึกตรึกตราในราตรี	จรลีเลี้ยวมาข้างหน้าเนิน
พระเหลือบลงตรงโตรกชะโงกเงื้อม	น้ำกระเพื่อมแผ่นผาศิลาเผิน
กระจ่างแจ้งแสงจันทร์แจ่มเจริญ	พระเพลิดเพลินพลางเรียกสำเหนียกใจ
นางมัจฉานารีของพีเอ๋ย	เจ้าทรามเชยอยู่ที่นี่หรือที่ไหน
พี่มาเยือนเพื่อนยากฝากอาลัย	สายสุดใจจงขึ้นมาหาพี่ชาย ฯ
๏ ฝ่ายเงือกน้อยสร้อยเศร้าให้เหงาง่วง	อยู่ในห้วงหุบวนชลสาย
ได้ฟังคำฉ่ำชื่นค่อยฟื้นกาย	จึงแหวกว่ายสายสมุทรผุดขึ้นมา
เห็นพระองค์ทรงนั่งอยู่เงื้อมเขา	จึงเคียงเข้าข้างแท่นที่แผ่นผา
น้อมคำนับกลับคิดถึงบิดา	ชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
พระลดองค์ลงแอบแนบถนอม	จงอดออมอาดูรให้สูญหาย
เจ้าพาพี่หนีรอดไม่วอดวาย	คุณของสายสวาทล้นคณนา
จะปกป้องครองคู่ไม่รู้ร้าง	ไม่เว้นว่างวายประโลมโฉมมัจฉา
ประสายากฝากรักกันสองรา	แก้วกานดาดวงจิตอย่าบิดเบือน ฯ
๏ นางเงือกน้ำคำนับอภิวาท	เชิงฉลาดเหมือนมนุษย์นั้นสุดเหมือน
จึงตอบคำทำกระบวนแกล้งชวนเชือน	พระมาเยือนเยี่ยมนี้น้องดีใจ
เหมือนบิดรมารดามาให้เห็น	จะวายเว้นเวลาน้ำตาไหล
ขอเป็นข้ากว่าชีวันจะบรรลัย	ไม่ไปไกลบาทาฝ่าธุลี
ซึ่งทรงฤทธิ์คิดปองจะครองคู่	แสนอดสูสารพัดจะบัดสี
วิสัยสัตว์มัจฉาอยู่วารี	จะยินดีด้วยมนุษย์นั้นสุดกลัว
เพราะต่างชาติวาสนาน้องน้อยนัก	อย่าริรักอนุกูลเลยทูนหัว
จะพลอยพาฝ่าละอองให้หมองมัว	ขอฝากตัวตามประสาเป็นข้าไท ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายว่าสายสวาท	แสนฉลาดเหลือดีจะมีไหน
น่าสงสารวานอย่าว่าเป็นข้าไท	มิใช่ใจพี่นี้หมายเป็นนายน้อง
ถึงต่างชาติวาสนาได้มาพบ	ก็ควรคบเคียงชมประสมสอง
เจ้าโฉมงามทรามสงวนนวลละออง	อย่าขัดข้องคิดหมางระคางใจ
ประเวณีมีทั่วทุกตัวสัตว์	ไม่จำกัดห้ามปรามตามวิสัย
นาคมนุษย์ครุฑาสุราลัย	สุดแต่ใจปรองดองจะครองกัน
เจ้ากับพี่นี้ก็เห็นเป็นกุศล	จึงหนีพ้นมารมาไม่อาสัญ
จะเคียงคู่ชูชื่นทุกคืนวัน	โอ้เจ้าขวัญนัยนาได้ปรานี
พลางอิงแอบแนบน้องประคองเคล้า	ค่อยต้องเต้าเต่งอุรามารศรี
พระเชยปรางทางฉะอ้อนอ่อนอินทรีย์	ร่วมฤดีเดือนหงายสบายใจ
อัศจรรย์ครั่นครื้นเป็นคลื่นคลั่ง	เพียงจะพังแผ่นผาสุธาไหว
กระฉอกฉาดหาดเหวเป็นเปลวไฟ	พายุใหญ่เขยื้อนโยกกระโชกพัด
เมขลาล่อแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างเขวี้ยงขวานประหารหัต
พอฟ้าวาบปลาบแปลบแฉลบลัด	เฉวียนฉวัดวงรอบขอบพระเมรุ
พลาหกเทวบุตรก็ผุดพุ่ง	เป็นฝนฟุ้งฟ้าแดงดังแสงเสน
สีขรินทร์อิสินธรก็อ่อนเอน	ยอดระเนนแนบน้ำแทบทำลาย
สมพาสเงือกเยือกเย็นเหมือนเล่นน้ำ	ค่อยเฉื่อยฉ่ำชื่นชมด้วยสมหมาย
สัมผัสพิงอิงแอบเป็นแยบคาย	ไม่เคลื่อนคลายคลึงเคล้าเยาวมาลย์
จนดาวเดือนเลื่อนลับพยับฟ้า	จึงโลมลากลับหลังยังสถาน
แต่เช้าไปค่ำมาอยู่ช้านาน	จะประมาณเจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา ฯ

ตอนที่ ๑๑
นางสุวรรณมาลีไปเที่ยวทะเล
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองผลึกราชฐาน	ป้อมปราการเชิงเทินล้วนเนินผา
ซุ้มทวารบานบังใบเสมา	ล้วนศิลาเลื่อมลายดูพรายพราว
มีปราสาทสูงเยี่ยมขึ้นเทียมเมฆ	อดิเรกรุ่งฟ้าเวหาหาว
นภศูลแสงแก้วดูแวววาว	ดังดวงดาวเด่นกระจ่างอยู่กลางวัน
พระโรงธารชานพักตำหนักแก้ว	แต่ล้วนแล้วด้วยมุกดาฝาผนัง
ทั้งเสื้อผ้าเงินทองสิบสองคลัง	ก็มั่งคั่งยิ่งกว่าทุกธานี
อันไพร่ฟ้าประชาชนออกล้นหลาม	นิคมคามประเทศล้วนเศรษฐี
ทั้งโหราพฤฒามาตย์ราชกวี	ชาวบุรีเริงรื่นทุกคืนวัน
พระนามท้าวเจ้าบุรินทร์สิลราช	พระนางนาฏนามมิ่งมณฑาสวรรค์
มีบุตรีศรีนลาฏดังดวงจันทร์	ชื่อสุวรรณมาลีนีรมล
เจ้าลังกามาขอให้โอรส	ได้กำหนดนัดวิวาห์สถาผล
ถึงเดือนเก้าเขาจะแต่งการมงคล	แต่กุศลสองไม่เคยได้เชยชม ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	จะกำจัดไปข้างคู่เคยสู่สม
ปัจจุสมัยไก่ขันนางบรรทม	ฝันว่าได้ไปชมชลาลัย
เห็นดวงแก้วแววสว่างอยู่กลางเกาะ	นางก็เหาะลอยลิบไปหยิบได้
สะดุ้งตื่นฟื้นกายสิหายไป	เสียน้ำใจจาบัลย์ทุกวันคืน
ไม่แต่งองค์สรงเสวยเลยไสยาสน์	หวังสวาทจินดาไม่ฝ่าฝืน
คิดถึงฝันกลั้นโศกก็สุดกลืน	ซบสะอื้นอาวรณ์ร้อนฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงเคียงปลอบประโลมถาม	นางเล่าความจริงแจ้งแถลงไข
สี่พี่เลี้ยงสงสารรำคาญใจ	ไปทูลไทบิตุราชมาตุรงค์ ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสสั่งพี่เลี้ยงว่า	กูจะพาไปให้ชมสมประสงค์
เองกลับไปเล้าโลมนางโฉมยง	ให้แต่องค์สรงน้ำให้สำราญ
แล้วลีลามายังบัลลังก์โถง	ท้องพระโรงรจนามุกดาหาร
แสนเสนาข้าบาทราชการ	ก็หมอบกรานกราบก้มบังคมคัล
จอมกษัตริย์ตรัสแจ้งแถลงเล่า	ให้โหรเฒ่าทักทายทำนายฝัน
อันนิมิตธิดาวิลาวัณย์	จะโศกศัลย์หรือจะสุขสนุกสบาย ฯ
๏ โหรารับจับยามตามโฉลก	อุษาโยคยามจันทร์เจ็ดชั้นฉาย
ลงกระดานหารคูณแล้วทูลทาย	ดีกับร้ายราวครึ่งพอกึ่งกัน
ฝันว่าได้ไปทะเลเที่ยวเร่ร่อน	จำจะจรจากไกลไอศวรรย์
แล้วขึ้นเกาะเหาะเหินเจริญครัน	จะลือลั่นโลกาทั้งธานี
ซึ่งชูช่วงดวงแก้วแววสว่าง	คือคู่สร้างพระธิดามารศรี
จะได้ชมสมสองครองบุรี	เป็นโมลีโลกาสถาพร ฯ
๏ พระฟังโหรเฒ่าทายทำนายฝัน	คิดสำคัญว่าเป็นคู่สู่สมร
ด้วยจวนการอภิเษกสยุมพร	ให้อาวรณ์หวาดหวั่นจึงฝันไป
ซึ่งว่าเคราะห์เพราะจะจากราชฐาน	ไปชมชานเชิงผาชลาไหล
ดำริพลางทางสั่งเสนาใน	เราจะไปอ่าวสมุทรกับบุตรี
นางจะได้ชมเขาลำเนาเกาะ	ให้สิ้นเคราะห์เพราะว่าจากปราสาทศรี
จงตระเตรียมเภตราในราตรี	รุ่งพรุ่งนี้เราจะพาธิดาไป
สั่งกำชับสรรพเสร็จเสด็จขึ้น	ประโคมครื้นครึกครั่นสนั่นไหว
ฝ่ายมนตรีกรมท่าเสนาใน	ไม่นอนใจรีบรัดไปจัดแจง
ต่างยกเสาสำเภาใส่ทั้งใบผ้า	เลือกล้าต้าต้นหนล้วนคนแข็ง
ลำที่นั่งดั้งกันกับคู่แซง	ใส่ธงแดงเขียวเหลืองเรืองระยับ
ปืนฝรั่งจังกาทั้งหน้าท้าย	มีปืนรายรอบข้างสล้างสลับ
แล้วถอยเลื่อนเคลื่อนคลามาประทับ	คอยเรียงรับอยู่ที่ท่าหน้าธานี ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์สิลราช	ครั้นภาณุมาศลับเหลี่ยมคิรีศรี
ให้สาวใช้ไปบอกพระบุตรี	ว่าพรุ่งนี้จะไปชมยมนา
โฉมสุวรรณมาลีศรีสมร	ดังจะจรไปสวรรค์ด้วยหรรษา
สั่งพี่เลี้ยงสาวสรรค์กัลยา	ให้ตรวจตราเครื่องอานสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายนารีที่จะตามเสด็จด้วย	ล้วนสะสวยโสภาอัชฌาสัย
บ้างอุตส่าห์หาของสำรองไป	แหนบตะไกรกระจกหวีใส่กลี่งา
บ้างเลือกผ้าสารพัดแล้วจัดจีบ	เอาใส่หีบใบใหญ่ไม้ชำฉา
บ้างนั่งปรุงหุงขี้ผึ้งถึงตำรา	เร่งจัดหาเผื่อไปในทะเล
บ้างจัดของเคยแต่งแป้งขมิ้น	ของตัวสิ้นอุตส่าห์ไปเที่ยวไขว้เขว
สาวสุรางค์นางสนมสมคะเน	ไปทะเลหาหอยสักร้อยใบ
บ้างอบน้ำทำจันทน์กระแจะแป้ง	ล้วนเครื่องแต่งตามประสาอัชฌาสัย
ทั้งหีบหมากนากทองของใส่ใน	ไปทางไกลหมากหมดจะอดโซ
เจ้าขรัวนายท้าวนางว่าทางเปลี่ยว	เอาของเปรี้ยวหวานไปให้อะโข
เลือกขนมส้มจีนใส่ปิ่นโต	เปลือกส้มโอแช่อิ่มทับทิมพลับ
บ้างว่าน้ำเค็มจัดจะขัดสน	เอาทะนนน้อยใหญ่ไปสำหรับ
บ้างเรียกข้ามานั่งสั่งกำชับ	เอาสินทรัพย์มอบหมายรายบาญชี
พอฟ้าขาวเช้ามืดขมุกขมัว	ต่างแต่งตัวนุ่งห่มให้สมศรี
ทั้งโฉมยงนงนุชพระบุตรี	มาพร้อมที่ปรางค์รัตน์กษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวสิลราชไสยาสน์ตื่น	สำราญรื่นแต่งองค์ทรงภูษา
ชวนบุตรีลีลาศลงเภตรา	พร้อมบรรดาสาวสุรางค์นางกำนัล
พระทรงนั่งยังแท่นท้ายบาหลี	ฝูงนารีแซ่ซ้องอยู่ห้องกั้น
เหล่าล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	เร่งให้ขันกว้านโห่โล้สำเภา
ทั้งหน้าหลังดั้งกันลั่นม้าล่อ	แล้วขันช่อชักใบขึ้นใส่เสา
พอออกอ่าวลมอุตรามาเพลาเพลา	แล่นสำเภาผางผางมากลางชล
นางสาวสาวชาววังนั่งชะแง้	ตะลึงแลเกาะแก่งทุกแห่งหน
ให้เปล่าตาว้าเหว่ทะเลวน	ดูมัวมนหมอกกลุ้มชอุ่มควัน
ทั้งน้ำเขียวเกลียวคลื่นเสียงครื้นครึก	ไม่รู้สึกสมประดีไม่มีขวัญ
บ้างคลื่นเหียนเวียนวิงเข้าพิงกัน	ให้หวาดหวั่นวิญญาณ์ระอาใจ ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสชวนพระลูกแก้ว	ให้ชมแถวที่ชลาคงคาใส
เหล่าละเมาะเกาะเกียนเหมือนเขียนไว้	มีเขาไม้โขดคุ่มงุ้มชะเงื้อม
บ้างงอกง้ำน้ำท่วมถึงเชิงผา	แผ่นศิลาแลลื่นคลื่นกระเพื่อม
เสียงดังโครมใหญ่ไม่กระเทื้อม	เป็นไคลเลื่อมเลื่อมผาศิลาลาย
พอลมเรื่อยเฉื่อยชื่นคลื่นสงัด	ให้แล่นตัดไปตามวนชลสาย
ชมมัจฉาสารพัดพวกสัตว์ร้าย	เห็นคล้ายคล้ายว่ายเคล้าสำเภาจร
ฝูงกระโห้โลมาขึ้นคลาคล่ำ	บ้างผุดดำเคลื่อนคล้อยลอยสลอน
ทั้งกริวกราวเต่าปลาในสาคร	เที่ยวสัญจรหากินในสินธู
ฝูงฉลามล้วนฉลามมาตามคลื่น	ฉนากตื่นชมฉนากไม่จากคู่
ปลาวาฬวนพ่นฟองขึ้นฟ่องฟู	ทั้งราหูเหราสารพัน ฯ
๏ นางโฉมยงหลงเพลินจำเริญจิต	นั่งพินิจนึกเห็นเหมือนเช่นฝัน
เป็นกองกรรมจำพรากจะจากกัน	พอสายัณห์เย็นพยับลับโพยม
ให้บ่ายลำสำเภาจะเข้าฝั่ง	คงคาคลั่งคลื่นกลุ้มกระทุ่มโถม
สลาตันลั่นพิลึกเสียงครึกโครม	สำเภาเอียงเพียงจะโทรมทรุดทำลาย
ลำที่นั่งดั้งกันออกฟันคลื่น	จนเที่ยงคืนลมใหญ่ก็ไม่หาย
พายุหวนป่วนปัดกระจัดกระจาย	ออกเรี่ยรายร้องเรียกกันเพรียกไป
แต่ลำทรงหลงอ่าวก้าวออกนอก	ต้องระลอกลมแดงก็แพลงไถล
ออกน้ำเขียวเดี่ยวโดดลิงโลดใจ	พายุใหญ่ตีตึงตะบึงมา ฯ
๏ ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืนเป็นคลื่นคลั่ง	เรือที่นั่งซัดไปไกลหนักหนา
จนพ้นแดนแผ่นดินสิ้นสายตา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
พระบุตรีพี่เลี้ยงสาวสนม	ต่างซบซมโศกาน้ำตาไหล
สะอื้นร่ำจ้ำจี้พิรี้พิไร	รู้กระนี้ที่ไหนใครจะมา
ถึงม้วยมอดวอดวายจะตายบก	นี่มาตกน้ำตายอายมัจฉา
บ้างบ่นว่าพ่อแม่แก่ชรา	ทั้งป้าน้าน้องพี่อยู่ที่วัง
ท่านท้าวนางต่างเศร้าถึงข้าวของ	ใครจะครองสืบสายไปภายหลัง
เหล่าลูกหนี้ที่ติดจะปิดบัง	ไม่ได้ทั้งดอกเบี้ยน่าเสียดาย
นางสาวสาวเศร้าจิตคิดถึงเพื่อน	จะมาเยือนเช้าเย็นไม่เห็นหาย
แต่คลาดแคล้วแล้วมิหนำจะซ้ำตาย	ต่างฟูมฟายชลนาไม่ราวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์บิตุราช	ให้หวั่นหวาดวิญญาณ์เพียงอาสัญ
ถามล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	เคยสำคัญทิศทางเป็นอย่างไร
ซึ่งสำเภาเราซัดมาบัดนี้	จะเป็นที่เกาะแก่งตำแหน่งไหน
จะใกล้อ่าวพาราหรือมาไกล	ทำกระไรจึงจะแจ้งแห่งหนทาง ฯ
๏ พวกล้าต้าต้นหนก็จนจิต	เป็นสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
ต่างหยิบเอาแผนที่มาคลี่กาง	หาหนทางที่สำคัญก็ฟั่นเฟือน
ต่างทูลว่ามานี่เห็นลึกลับ	สิ้นตำรับแผนที่ไม่มีเหมือน
ครั้นจะจำสำคัญตะวันเดือน	ก็กลบเกลื่อนมืดมาหลายราตรี
ซึ่งลำทรงหลงทางมากลางสมุทร	ควรจะหยุดยับยั้งตั้งบายศรี
เครื่องบูชาสารพัดทั้งบัตรพลี	จะบวงผีถามทางกลางคงคา ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ผู้ใดรู้สิ่งใดให้ปรึกษา
แล้วสั่งให้ทอดสมอลงรอรา	อยู่ตรงหน้าเกาะขวางข้างคิรี ฯ
๏ ฝ่ายต้นหนคนประจำลำที่นั่ง	จึงแต่งตั้งโต๊ะใหญ่ใส่บายศรี
ทั้งเป็ดไก่กุ้งปลาบรรดามี	เหล้าอาหนีล้วนเข้มเต็มประดา
แล้วเชือดแพะแกะขว้างลงกลางน้ำ	พลีกรรมภูตพรายทั้งซ้ายขวา
พลางสมมุติจุดธูปเทียนบูชา	รินสุราเซ่นสรวงแล้วบวงบน
บังคมคัลวันทาเทพารักษ์	ซึ่งสำนักเกาะแก่งทุกแห่งหน
เทพเจ้าเขาขวางในกลางวน	อยู่สายชลขึ้นล่องท้องชลา
ข้าแต่งตั้งสังเวยเคยคำนับ	เชิญมารับเครื่องมัจฉะมังสา
จะขอทางกลางทะเลกับเทวา	แล้วตีม้าล่อลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ พอเจ้าเข้าเจ้าขรัวนายให้กายสั่น	ลุกถลันเหลือกตาเหมือนบ้าหลัง
นุ่งลอยชายกรายมาหน้าบัลลังก์	ขึ้นโต๊ะตั้งนั่งรินกินสุรา
เห็นไก่ดิบหยิบปีกฉีกกระชาก	เอาใส่ปากเคี้ยวกินจนสิ้นขา
หัวเราะเร่อเออออเจ้าให้เรามา	จะปรารถนาสิ่งไรทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายต้นหนคนสำคัญจึงนบน้อม	แล้วว่าจอมจักรพรรดิให้จัดถวาย
ด้วยเรือซัดพลัดพหลพลนิกาย	มาเป็นหลายคืนวันแทบบรรลัย
ให้เชิญมาว่าจะถามเนื้อความท่าน	ท่านอยู่ศาลสิงขรชะง่อนไหน
ช่วยชี้คุ้งกรุงผลึกเหมือนนึกไว้	เทพไทเทวาจงปรานี ฯ
๏ ฝ่ายปู่เจ้าหาวเรอเผยอหน้า	นั่งหลับตาเชื่อมซึมดื่มอาหนี
แล้วว่ากูปู่เจ้าเขาคิรี	ทะเลนี้มิใช่แคว้นแดนมนุษย์
ปรอทแร่แม่เหล็กก็มีมาก	ชื่อว่านาควารินสินธุ์สมุทร
ฝูงนาคมาอาศัยด้วยไกลครุฑ	ถ้ายั้งหยุดอยู่ที่นี่จะมีภัย
จงตัดคลื่นฝืนไปทิศอิสาน	จะพบพานผู้วิเศษข้างเพทไสย
จึงซักถามตามประสงค์จำนงใจ	จงรีบไปเถิดออเจ้าเราจะลา
เจ้าขรัวนายล้มกลิ้งลงนิ่งแน่	หมอเข้าแก้ฟื้นกายอายนักหนา
เข้าในห้องร้องไห้ฟายน้ำตา	เมาสุรารากเรอบ่อเพ้อไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงยศทศทิศ	เห็นศักดิ์สิทธิ์ปู่เจ้าเขาไศล
จึงเร่งให้ถอนสมอขันช่อใบ	แล้วแล่นไปตามทางกลางคงคา ฯ
๏ ฝ่ายสำเภาเหล่าพวกตามเสด็จ	ครั้นถึงเจ็ดวันคืนคลื่นนักหนา
ครั้นลมหายสายสว่างกระจ่างตา	เที่ยวแล่นหากันไขว่ในนที
ไม่เห็นเรือลำทรงพงศ์กษัตริย์	ก็ก้าวตัดข้ามคุ้งเข้ากรุงศรี
ทูลโฉมยงองค์อัครเทวี	ว่าบุตรีกรุงกษัตริย์นั้นพลัดไป ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏมณฑาพระยาหญิง	อนาถนิ่งนึกพรั่นประหวั่นไหว
แล้วว่ากรรมเอ๋ยกรรมทำฉันใด	จึงจะได้รู้ความตามพระองค์
หรือเสียเรือเมื่อยังกำลังคลื่น	จึงไม่คืนเข้าวังดังประสงค์
ให้ร้อนเร่าเศร้าหมองถึงสององค์	กันแสงทรงโศกซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายแสนสาวท้าวนางในปรางค์มาศ	ร้องหวีดหวาดวิ่งแซ่เข้าแก้ไข
ค่อยรู้สึกนึกโศกแสนอาลัย	จึงสั่งให้โหราพยากรณ์
จงพินิจพิศดูพระภูวนาถ	กับองค์ราชบุตรีศรีสมร
จะม้วยมอดมรณาในสาคร	หรือจะจรกลับมายังธานี ฯ
๏ โหรคำนับจับยามตามสังเกต	วันศุกรเศษเสาร์สถิตถึงดิถี
ต้องตำราว่าชายวายชีวี	แต่สตรีจะได้มาแต่ช้านาน
จะทูลความตามเรื่องที่เคืองแค้น	นางจะแสนโศกาน่าสงสาร
จะทายที่ดีไว้ให้สำราญ	โหราจารย์จึงประนมบังคมทูล
พระบุตรีมีบุญดังจุลจักร	จะสูงศักดิ์สืบสายไม่หายสูญ
สองปีกึ่งจึงจะมาอย่าอาดูร	แกล้งเทียบทูลผ่อนผันด้วยปัญญา ฯ
๏ นางฟังโหรเฒ่าทายค่อยคลายโศก	ยามวิโยคยังไม่สิ้นถวิลหา
จึงตรัสถามเสนีผู้ปรีชา	จะตรึกตราคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายมหาอำมาตย์ฉลาดฉลอง	ให้ถูกต้องวิญญาณ์อัชฌาสัย
จำจะคิดติดตามเสด็จไป	ถ้าหลงใหลแล้วคงจะวงเวียน
จะขอเกณฑ์เภตราสักห้าร้อย	ออกแล่นลอยเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
เที่ยวปักธงทุกละเมาะตามเกาะเกียน	หนังสือเขียนไว้ให้แจ้งแห่งหนทาง
ทั้งน้ำข้าวเอาขึ้นใส่ไว้ให้ครบ	แม้นมาพบสารพัดไม่ขัดขวาง
เดชะบุญทูลกระหม่อมไม่อับปาง	เห็นหนทางจะได้มายังธานี ฯ
๏ นางฟังคำอำมาตย์ฉลาดคิด	ค่อยเปลื้องปลิดขุ่นข้องที่หมองศรี
ตรัสสรรเสริญเสนาปัญญาดี	อย่าช้าที่รีบรัดไปจัดการ
ขุนนางพร้อมน้อมคำนับนางกษัตริย์	มารีบรัดเร่งคนขนอาหาร
ใส่เภตราห้าร้องทั้งอ้อยตาล	เกลือข้าวสารน้ำท่าสารพัน
คนประจำลำละร้อยออกลอยแล่น	ตามแว่นแคว้นเกาะเกียนเที่ยวเหียนหัน
เที่ยวปักธงทุกตำแหน่งแจ้งสำคัญ	แล้วแยกกันรายทางไปกลางชล ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าลังกามหากษัตริย์	ซึ่งมานัดการวิวาห์สถาผล
จึงสั่งบุตรอุศเรนให้เกณฑ์คน	แล้วยกพลเภตรามาห้าพัน
ถึงปากอ่าวเมืองผลึกก็ครึกครื้น	ให้ยิงปืนเป็นสัญญาโกลาลั่น
ทอดสมอรอเรียงอยู่เคียงกัน	คอยสำคัญฟังข่าวชาวบุรี ฯ
๏ พวกนายด่านตกใจออกไปถาม	ครั้นได้ความกลับมุ่งมากรุงศรี
บอกเสนาข้าเฝ้านางเทวี	อัญชลีทูลแถลงแจ้งกิจจา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อัคเรศท้าว	ได้ทราบข่าวเขยน้อยละห้อยหา
จะเริศร้างค้างงานการวิวาห์	วาสนาลูกแก้วช่างแคล้วกัน
ดำริพลางนางสั่งเสนาผู้ใหญ่	เป็นจนใจไม่รู้ที่จะผ่อนผัน
ไปแจ้งความตามจริงทุกสิ่งอัน	ให้ทรงธรรม์หมายมาดเหมือนญาติวงศ์
เราเปลี่ยวใจไม่มีที่จะพึ่ง	พระมาถึงสมจิตคิดประสงค์
จะขอเจ้าอุศเรนเกณฑ์ณรงค์	ไว้คอยองค์ธิดาอยู่ธานี ฯ
๏ เสนาในได้สดับคำรับสั่ง	ถวายบังคมลามารศรี
ลงเรือเร็วรีบมาในวารี	ออกไปที่อ่าวสมุทรไม่หยุดยั้ง
ขึ้นเฝ้าท้าวเจ้าเกาะลังกาแก้ว	บังคมแล้วทูลตามเนื้อความหลัง
บัดนี้พระมเหสีที่ในวัง	ถวายบังคมมาถึงฝ่าละออง
ด้วยกรุงไกรไม่มีจอมกษัตริย์	จบจังหวัดมณฑลให้หม่นหมอง
จะขอเขยขึ้นไปมอบให้ครอบครอง	ช่วยปกป้องไพร่ฟ้าประชาชน ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าลังกาอาณาเขต	ได้แจ้งเหตุความวิบัติก็ขัดสน
จะเริศร้างค้างงานป่วยการคน	เป็นสุดจนที่จะคิดให้ปิดบัง
จึงตรัสบอกราชบุตรอุศเรน	เป็นกรรมเวรของเจ้าสร้างแต่ปางหลัง
เสียทีมาท่าทางกลางวลวัง	จะปลูกฝังก็ไม่สมอารมณ์นึก
ข้างนี้เล่าเขาก็คิดเหมือนเขยขวัญ	จะผูกพันให้บำรุงกรุงผลึก
มิใช่ว่าหาอื่นที่ตื้นลึก	เจ้าจงตรึกตรองความให้งามใจ ฯ
๏ อุศเรนแสนสลดระทดท้อ	น้ำตาล่อคลอคลั่งจะหลั่งไหล
เสียดายนางอย่างชีวันจะบรรลัย	ร้อนฤทัยเทียมเพลิงละเลิงเลีย
จะกลับหลังยังลังกาน่าอดสู	ครั้นจะอยู่อายหน้าประดาเสีย
ด้วยความค้างนางหายเป็นม่ายเมีย	จำจะเกลี่ยไกล่ความไปตามนาง
จึงตรัสแก่เสนาที่ข้าเฝ้า	อุระเราร้อนดังจะพังผาง
เสียสวาทมาดหมายเหมือนวายวาง	จะตามนางกว่าจะพบประสบกัน
ซึ่งองค์พระชนนีมีรับสั่ง	ให้ระวังเวียงชัยไอศวรรย์
จะแบ่งพลเภตราสักห้าพัน	อยู่ป้องกันนคราให้ถาวร
แต่ตัวเราเคารพอภิวาท	ขอลาบาทมารดาเที่ยวหาสมร
แม้นพบแก้วแววตาจะพาจร	มานครคิดอ่านการมงคล ฯ
๏ อำมาตย์รับอภิวาทแล้วคลาดคล้อย	ลงเรือน้อยเร็วรัดไม่ขัดสน
มาถึงวังบังคมนิรมล	ทูลยุบลบาทาแล้วลาจร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อมกุฎอุศเรน	จึงกะเกณฑ์แบ่งทหารชาญสมร
รายรักษาหน้าด่านชานนคร	คอยราญรอนไพรีจะบีฑา
แล้วทูลองค์ทรงฤทธิ์บิตุราช	ขอลาบาทตามติดขนิษฐา
เชิญเสด็จภูวไนยไปลังกา	ให้เป็นผาสุกสวัสดิ์กำจัดภัย ฯ
๏ พระบิตุรงค์ทรงฤทธิ์คิดสงสาร	จะทัดทานกลัวจะขัดอัชฌาสัย
จึงอวยพรภิญโญเดโชชัย	ให้พ้นภัยพบนางกลางคงคา
กลับมาถึงจึงบอกบิดาด้วย	จะมาช่วยทำขวัญให้หรรษา
ครั้นสั่งแล้วเลิกพหลพลเภตรา	ไปลังกานคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายข้างพวกอุศเรนเกณฑ์กำปั่น	เป็นดั้งกันเกณฑ์แห่ทั้งแตรสังข์
ล้วนใบผ้าห้าร้อยลอยประดัง	ลำที่นั่งนั้นเอาตาดมาดาดใบ
ทั้งธงทิวริ้วทองห้องประดับ	อัจกลับแพรวพร่างสว่างไสว
พอแสงทองส่องฟ้านภาลัย	ยิงปืนใหญ่ตูมตามขึ้นสามตึง
ประโคมฆ้องกลองแตรแซ่สนั่น	เหล่ากำปั่นน้อยใหญ่ชักใบขึง
ยกออกจากปากอ่าวอึงคะนึง	พอลมตึงแล่นตามกันหลามไป
นายฝรั่งนั่งส่องกล้องสว่าง	เห็นหนทางสามโยชน์โขดไศล
ออกน้ำลึกแล่นเลี้ยวเกี่ยวกันไป	ไม่พบไม่กลับหลังตั้งแต่ตาม ฯ

ตอนที่ ๑๒
พระอภัยมณีพบนางสุวรรณมาลี
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยมณีนาถ	กับองค์ราชกุมารชาญสนาม
หัดภาษาฝรั่งทั้งจีนจาม	ราวกับล่ามพูดคล่องทั้งสององค์
เมื่อวันหนึ่งถึงยามเข้าไสยาสน์	นึกอนาถนิ่งคิดพิศวง
ด้วยพลัดพรากจากตระกูลประยูรวงศ์	มาเปลี่ยวองค์อ้างว้างอยู่กลางทะเล
จะเหลียวซ้ายแลขวาอนาโถ	หัวอกโอ้อับจนระหนระเห
จะโดยสารก็ไม่สมอารมณ์คะเน	ให้ว้าเหว่หวั่นหวั่นทุกวันคืน
คิดรำพึงถึงธรรมพระกรรมฐาน	เป็นอาการถ่ายโทษที่โหดหืน
เกิดแล้วตายวายวางไม่ยั่งยืน	จะม้วยคืนวันไรก็ไม่รู้
เราเกิดมาอาภัพอัปภาคย์	ต้องพลัดพรากจากนครจนอ่อนหู
จะถือคำธรรมขันธ์สัพพัญญู	ให้ค้ำชูชาติหน้าอย่าเช่นนี้
นึกศรัทธากล้าหาญสำราญจิต	จนอาทิตย์อุทัยไขรัศมี
ชวนลูกยามายังท่านโยคี	อัญชลีเล่าความตามคำนึง
จะขอบวชบรรพชารักษากิจ	อยู่เป็นศิษย์ในสำนักสักพักพึ่ง
พอสมสร้างทางธรรมสำมะดึงส์	ให้ลุถึงพระนิพพานสำราญใจ ฯ
๏ พระโยคีมีศีลได้ยินว่า	หัวเราะร่ารื้อถามตามสงสัย
สินสมุทรบุตรบวชด้วยหรือไร	แล้วอย่าไปโลดเต้นเล่นคะนอง ฯ
๏ กุมารว่าข้าจะบวชกับบิตุเรศ	เรียนไตรเพทถือศีลไม่กินของ
พระทรงธรรม์กรุณาให้คากรอง	ทั้งสองครองครบสิ้นด้วยยินดี
ผูกชฎาอาภรณ์โพกกระหวัด	ประคำซัดสวมมือเหมือนฤๅษี
มานั่งเรียงเคียงกันอัญชลี	พระโยคีขัดสมาธิบนอาสน์รัตน์
แล้วอวยชัยให้ศีลห้าสถาผล	ตั้งแต่ต้นปาณาไม่ฆ่าสัตว์
ครั้นจบศีลสิกขาสารพัด	หมั่นนมัสการเพลิงตะเกิงกอง ฯ
๏ สองสิทธาสาธุลุแก่ศีล	สำเร็จสิ้นแล้วก็ลามาทั้งสอง
มัธยัสถ์ครัดเคร่งไม่ขาดครอง	ตามทำนองสิทธาบูชาเพลิง ฯ
๏ กล่าวถึงลำสำเภาท้าวสิลราช	พระพายกราดพาระเหิดเตลิดเหลิง
ต้องลมใหญ่ใบฉีกเป็นปีกเปิง	ลอยละเลิงแล่นมาสิบห้าคืน
ถึงช่องกว้างหว่างเขาเหล่าละเมาะ	แลเห็นเกาะหนึ่งไกลใหญ่ทะมื่น
รุกขาเขาเขียวชอุ่มเป็นพุ่มยืน	ที่ภูมิพื้นแผ่นผาโอฬารึก
จึงทรงส่องกล้องแก้วแววสว่าง	เห็นสล้างสลับแลล้วนแต่ตึก
เพ่งพินิจคิดประหลาดอนาถนึก	แล้วรำลึกความหลังได้ดังใจ
เทวดาว่าจะพบผู้วิเศษ	สบสังเกตเขานี้ไม่มีไหน
จึงสั่งให้นายท้ายบ่ายเข้าไป	ประทับใกล้เงื้อมผาหน้าคิรี
แล้วตรัสใช้ให้ขุนหมื่นขึ้นบนเขา	ดูกุฏิ์เปล่าอยู่ดอกหรือมีฤๅษี
ถ้าพบองค์จงแถลงแจ้งคดี	ว่าเรานี้จะไปหาพระอาจารย์ ฯ
๏ ผู้รับสั่งบังคมบรมนาถ	ขึ้นทางหาดหุบผาด้วยกล้าหาญ
มองเห็นคนบนศาลาที่หน้าชาน	มากประมาณร้อยเศษหลายเพศพรรณ
พระโยคีมีสองเจ้าเณรหนึ่ง	หลงตะลึงแลชมล้วนคมสัน
จึงเข้าไปใกล้ศาลาเห็นหน้ากัน	คนทั้งนั้นถามไถ่ไปไหนมา
ขุนหมื่นบอกออกความตามรับสั่ง	แล้วมานั่งกราบพระองค์ทรงสิกขา
ว่าบัดนี้กรุงกษัตริย์ขัตติยา	จะขึ้นมาจบพระหัตถ์นมัสการ ฯ
๏ พระโยคีดีใจให้อนุญาต	ตามแต่ราชศรัทธาไม่ว่าขาน
ขุนหมื่นลามาประณตบทมาลย์	ทูลพระผ่านโภคาสารพัน ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสสั่งคนทั้งหลาย	ทั้งไพร่นายต้นหนคนขยัน
เราจะพากันขึ้นไปไหว้นักธรรม์	จงเร่งกั้นฉนวนน้ำทำสะพาน
ขุนนางรับขับคนขึ้นบนเขา	บ้างตัดเสาผ่าเรือกบ้างเสือกสาน
ฉนวนนั้นกั้นขึ้นมาถึงหน้าพระลาน	ปักสะพานลงในน้ำถึงสำเภา
กรุงกษัตริย์ตรัสชวนพระลูกน้อย	ประคองค่อยเล้าโลมโฉมเฉลา
ทั้งสุรางค์นางสนมล้วนซมเซา	ทั้งผมเผ้ารื้อรกด้วยอกตรอม
ฝืนอารมณ์นุ่งห่มพอสมโศก	เหมือนรื้อโรครูปกายยังผ่ายผอม
ขึ้นจากเรือพระที่นั่งสะพรั่งพร้อม	ตามพระจอมกษัตราพาดำเนิน
ไปตามทางหว่างสวนฉนวนกั้น	ถึงเชิงชั้นแผ่นผาศิลาเผิน
ดูกุฎีที่ศาลาก็น่าเพลิน	ควรเจริญอิริยารักษาพรต
พระชมพลางทางพาธิดาราช	กำนัลนาฏแวดล้อมมาพร้อมหมด
เห็นโยคีที่บัลลังก์นั่งประณต	แล้วทรงยศตรัสถามตามบุราณ
ผู้เป็นเจ้าสามองค์ทรงสิกขา	ดูโสภารูปทรงส่งสัณฐาน
แต่องค์นั้นฉันดูเป็นกุมาร	มาอยู่นานหรือพึ่งมารักษาพรต
หนึ่งลูกไม้ในเกาะพอเสาะฉัน	หรือกลางวันวายฤดูก็สู้อด
ทั้งสัตว์ร้ายสายชลบนบรรพต	มาบีฑาปรากฏบ้างหรือไร ฯ
๏ พระทรงศีลภิญโญสโมสร	ถวายพรพูดจาอัชฌาสัย
อาตมาผาสุกไม่ทุกข์ภัย	แต่บวชได้พรรษาก็กว่าพัน
อันพวงผลผลาสารพัด	ไม่ขาดขัดที่ในเกาะพอเสาะฉัน
เดชะฤทธิ์กิจกรมพรหมจรรย์	สารพันโพยภัยมิได้พาน
แต่โยคีนี่เธอพึ่งบวชใหม่	ชื่ออภัยพงศ์กษัตริย์พลัดถิ่นฐาน
แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ	นั่นกุมารสินสมุทรบุตรพระอภัย
แล้วว่ารูปขอถามความบพิตร	ท้าวสถิตนัคเรศประเทศไหน
มีธุระพะพานประการใด	จึงมาในทะเลลมยมนา ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสแจ้งแถลงเล่า	โยมเป็นเจ้าเมืองผลึกนึกหรรษา
พาโฉมยงองค์ราชธิดา	ชมชลาลมพัดกระจัดกระจาย
จึงหลงทางกลางทะเลเที่ยวเร่ร่อน	จะคืนนครก็ไม่ได้ดังใจหมาย
พระเล่าความตามแต่ต้นไปจนปลาย	เจียนจะตายเสียเพราะคลื่นไม่คืนเป็น
แล้วตรัสว่าพระอภัยผู้เป็นเจ้า	ทุกข์ก็เท่าโยมทุกข์เพราะยุคเข็ญ
จากสมบัติพลัดพรากได้ยากเย็น	โยมมาเห็นก็ให้คิดอนิจจัง
จะขอถามความพระผู้เป็นเจ้า	นิมนต์เล่าเหตุผลแต่หนหลัง
ไยจึงพรากจากเขตนิเวศน์วัง	โยมยังฟังไม่กระจ่างในทางความ ฯ
๏ พระอภัยภูมีมุนีน้อย	สดับถ้อยกรุงกษัตริย์ที่ตรัสถาม
ชำเลืองดูพระธิดาพะงางาม	แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ
พระบิดาข้าชื่อท้าวสุทัศน์	ผ่านสมบัติรัตนามหาสถาน
ข้ากับน้องต้องไปเรียนวิชาการ	ตำบลบ้านจันทคามพราหมณ์พฤฒา
รูปเรียนกลดนตรีคือปี่เป่า	พระน้องเจ้าเรียนกระบองคล่องนักหนา
อยู่ปีครึ่งจึงจากอาจารย์มา	เที่ยวลีลาเลียบเดินตามเนินทราย
เห็นร่มไทรใกล้ฝั่งเข้ายั้งหยุด	พบบุรุษหนุ่มพราหมณ์สามสหาย
ชวนพูดเล่นเจรจาประสาสบาย	อยู่ที่ชายทะเลลมใต้ร่มไทร
สามมาณพรบเร้าให้เป่าปี่	อยากฟังฝีปากเล่นจะเป็นไฉน
ครั้นรูปเป่าเข้าก็หลับระงับไป	ไม่แจ้งใจว่าไพรีจะมีมา
พอนางผีเสื้อสมุทรมาฉุดลาก	ต้องกรำกรากตรอมอยู่ในคูหา
เอาความหลังทั้งนั้นมาพรรณนา	จนหนีมาพึ่งบุญพระมุนี ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าน่าหัวร่อ	เออก็พอที่หรือพระฤๅษี
วิชาอื่นดื่นไปว่าไม่ดี	เรียนแต่ปี่ไปเที่ยวเป่าให้เขาฟัง
เดี๋ยวนี้ปี่มีอยู่หรือไม่เล่า	นิมนต์เป่าให้โยมชมคารมมั่ง
ทั้งพวกเหล่าสาวสุรางค์นางชาววัง	จะได้ฟังไพเราะเพราะโยคี ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังนั่งชม้อย	นางน้อยน้อยแลสบหลบฤๅษี
พอเนตรสบเนตรนุชพระบุตรี	แกล้งพาทีทำเป็นว่าน่าเสียดาย
ถ้าพบเข้าคราวครั้งยังไม่บวช	ไม่พูดอวดปากเปล่าจะเป่าถวาย
นี่ครองศีลสิกขารักษากาย	เกรงอบายเบื้องหน้าอนาคต
แม้นท้าวไทจะใคร่ฟังหวังถวิล	ว่าให้สินสมุทรลาสิกขาบท
เป่าถวายคล้ายครูพอรู้รส	กลัวทรงยศจะบรรทมไม่สมประดี ฯ
๏ กรุงกษัตริย์สรวลสันต์ว่าฉันชอบ	แล้วตรัสปลอบสินสมุทรบุตรฤๅษี
ช่างสมใจได้วิชาบิดาดี	ช่วยเป่าปี่ให้ฉันฟังบ้างเป็นไร
จะบูชาผ้าต้นกำพลรัต	โขมพัตถ์ลายทองอันผ่องใส
สร้อยเสมาปะวะหล่ำแลกำไล	โยมจะให้งามงามตามจำนง ฯ
๏ สินสมุทรมุนีฤๅษีเล็ก	ประสาเด็กดูของที่ต้องประสงค์
แล้วตอบว่าฉันจะใคร่ได้เครื่องทรง	เหมือนที่องค์พระธิดาสารพัน ฯ
๏ องค์ท่านท้าวสาวสุรางค์ต่างหัวร่อ	ฤๅษีพ่อก็สำรวลพลอยสรวลสันต์
นางโฉมฉายอายองค์พระทรงธรรม์	ทำเมียงหันเมินยิ้มอยู่พริ้มพราย ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ	มีอยู่ครบเครื่องกษัตริย์จะจัดถวาย
จะขอฟังปี่ให้ใจสบาย	ถึงหลับตายไปสักวันไม่พรั่นใจ ฯ
๏ กุมาราลาลุกลงจากแท่น	ออกโลดแล่นมากุฎีที่อาศัย
จึงลาศีลทรงภูษาผ้าสไบ	ถือปี่ไปยังศาลาหน้าคิรี
ประณตนั่งบังคมบรมนาถ	อยู่ริมอาสน์อัยกาตาฤๅษี
ภาวนาอาคมให้ลมดี	แล้วเป่าปี่แปลงเพลงวังเวงใจ
ทำแหบหวนครวญว่าสาลิกาแก้ว	ค่ำลงแล้วขวัญอ่อนจะนอนไหน
หนาวน้ำค้างพร่างพรมพนมไพร	จะหนาวใจสาลิกาทุกราตรี ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ฟังปี่ให้วิเวก	เอกเขนกนั่งหาวทั้งสาวศรี
ให้วาบวับหลับล้มไม่สมประดี	ทั้งโยคีผู้เฒ่าพลอยหาวนอน
แกเอนอิงพิงหลับอยู่กับอาสน์	พวกอมาตย์หลับกลิ้งริมสิงขร
ทั้งพวกไพร่นายเภตราที่สาคร	ระเนนนอนหลับเรียบเงียบสำเนียง
ด้วยลมปี่เป่าดังกระทั่งโยชน์	ได้ทราบโสตสิงสัตว์สงัดเสียง
ในคงคาปลาร้ายขึ้นว่ายเรียง	ฟังสำเนียงปี่แก้วแจ้วจับใจ ฯ
๏ ฝ่ายนักสิทธ์บิตุรงค์ทรงสวัสดิ์	เห็นสองกษัตริย์ไสยาสน์ไม่หวาดไหว
ทั้งสาวสรรค์กัลยาเสนาใน	ไม่มีใครฟื้นกายดังวายปราณ
พระเพ่งพิศธิดายุพาพักตร์	ดูน่ารักรูปทรงส่งสัณฐาน
ช่างเปล่งปลั่งยังไม่มีราคีพาน	น่าสงสารซบนิ่งไม่ติงกาย
พระเลื่อนองค์ลงจากบัลลังก์อาสน์	หวังสวาทว่าจะโลมนางโฉมฉาย
ครั้นเข้าชิดคิดได้ไม่ใกล้กราย	แต่เดินชายชมนางไม่วางตา
พระโอษฐ์เอี่ยมเทียมสีลิ้นจี่จิ้ม	เป็นลักยิ้มแย้มหมายทั้งซ้ายขวา
ขนงเนตรเกศกรกัลยา	ดังเลขาผุดผ่องละอองนวล
ทำไฉนหนอจะได้ดวงสมร	ร่วมที่นอนแนบน้องประคองสงวน
แล้วรั้งรักหักใจไม่บังควร	ให้ปั่นป่วนกลับมานั่งข้างหลังครู
จึงห้ามให้สินสมุทรนั้นหยุดปี่	พระโยคีรู้สึกนึกอดสู
จึงว่าปี่ดีจ้านเจียวหลานกู	เล่นเอาปู่ม่อยหลับระงับไป
แล้วแลดูผู้คนบนสิงขร	ระเนนนอนนิ่งกลาดไม่หวาดไหว
หัวเราะพลางทางว่าสาแก่ใจ	ช่างหลับใหลล้มกลิ้งทั้งหญิงชาย
แล้วโยคีตีระฆังดังหง่างเหง่ง	เสียงโก่งเก่งก้องหูไม่รู้หาย
สองกษัตริย์รู้สึกนึกละอาย	สงสารสายสวาทนั่งบังบิดา
สาวสุรางค์บ้างก็ยังกำลังหลับ	เขาปลุกกลับกลิ้งหงายน่าขายหน้า
บ้างละเมอเพ้อเชือนว่าเพื่อนมา	กษัตรากริ้วกราดตวาดไป
อีเหล่านี้ขี้เซาเบาอยู่หรือ	ฉุดข้อมือให้มันตื่นขึ้นจงได้
แล้วเหลียวมาพาทีด้วยชีไพร	เพราะสุดใจเจียวปี่ดีจริงจริง
ช่างฉ่ำเฉื่อยเจื้อยแจ้วถึงแก้วหู	หลับไม่รู้สึกกายทั้งชายหญิง
แต่แรกไม่ได้ฟังยังประวิง	ที่นี้จริงของเจ้าคุณพระมุนี
แล้วจัดได้เครื่องประดับสำรับเก่า	มาให้เจ้าสินสมุทรบุตรฤๅษี
กุมาราว่าของหมองไม่ดี	โปรดเปลี่ยนที่พระธิดามาประทาน ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสพลางทางพระสรวล	แล้วว่าชวนแลกเขาเอาเถิดหลาน
พระโยคีผู้เฒ่าว่าเจ้าคลาน	ไปกราบกรานนงลักษณ์ตรงพักตรา
เป็นลูกเต้าเขาเถิดประเสริฐสุด	อยู่เป็นบุตรดาบสอดนักหนา
ได้ฟังครูกุมารคลานเข้ามา	ถึงตรงหน้านอบนบอภิวันท์ ฯ
๏ นางโฉมฉายอายจิตแต่คิดรัก	ผินพระพักตร์คำนับแล้วรับขวัญ
ค่อยค่อยว่าข้าจะพาไปด้วยกัน	ต่อตะวันลงลับจึงกลับมา ฯ
๏ สินสมุทรทรุดหมอบตอบสนอง	พระทัยของชนนีดีนักหนา
ลูกไม่มีที่เห็นเป็นกำพร้า	พระมารดาไปไหนไปด้วยกัน ฯ
๏ นางสาวสาวชาววังนั่งหัวเราะ	รู้ประเหลาะลิ้นลมช่างคมสัน
กรุงกษัตริย์ตรัสด้วยพระนักธรรม์	บุญของฉันได้มาหาพระอาจารย์
จะใคร่บวชสวดมนต์อยู่จนม้วย	ก็ห่วงด้วยธิดาโยธาทหาร
ทั้งข้าวปลาสารพันจะกันดาร	ยิ่งอยู่นานยิ่งจะยากลำบากนัก
ผู้เป็นเจ้าเข้าใจข้างไหนบ้าง	ช่วยแนะทางกรุงไกรให้ประจักษ์
จะหยุดยั้งนั่งนอนพอผ่อนพัก	อยู่อีกสักสองทิวาจะลาไป ฯ
๏ พระโยคีมีศีลได้ยินถาม	พิเคราะห์ตามสังเกตข้างเพทไสย
รู้ประจักษ์ทักแท้แน่แก่ใจ	เหตุเพราะพระอภัยจะได้เมีย
อันท้าวไทไพร่พลคนทั้งหลาย	จะวอดวายเวทนาประดาเสีย
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมมาทำเยีย	จึงไกล่เกลี่ยกล่าวคำเป็นท่ามกลาง
อันกรุงไกรไปทางทิศอิสาน	แสนกันดารสารพัดจะขัดขวาง
ซึ่งเสบียงเลี้ยงคนตามหนทาง	จะให้บ้างโยมอย่าได้ปรารมภ์
อันเกาะแก้วพิสดารสถานนี้	โภชนสาลีก็มีถม
แต่คราวหลังครั้งสมุทรโคดม	มาสร้างสมสิกขาสมาทาน
เธอทำไร่ไว้ที่ริมภูเขาหลวง	ครั้นแตกรวงออกมาเล่าเป็นข้าวสาร
ได้สืบพืชยืดอยู่แต่บูราณ	จงคิดอ่านเอาเคียวมาเกี่ยวไป ฯ
๏ พระจอมวังฟังเล่าว่าข้าวมาก	ความยินลากขากดีจะมีไหน
น้อมเคารพนบนอบว่าขอบใจ	ข้าขอไปเป็นเสบียงพอเลี้ยงพล
จะให้เที่ยวเกี่ยวข้าวเช้าพรุ่งนี้	ให้โยธีทำตะกร้าขึ้นมาขน
วันนี้เย็นเห็นจะจวนคุณสวดมนต์	โยมขอลาพาพลไปเภตรา
พระตรัสชวนบุตรีนั้นลีลาศ	พระหน่อนาถตามติดขนิษฐา
ทั้งเถ้าแก่แห่ห้อมล้อมลงมา	ถึงเภตรากรุงกษัตริย์จึงจัดการ
ให้โยธีตีเคียวไปเกี่ยวข้าว	สานกระเช้าให้ทุกคนขนข้าวสาร
กลางคงคาสารพันจะกันดาร	จงคิดอ่านเอาเสบียงไปเลี้ยงกาย
เสนาในได้ฟังรับสั่งตรัส	โสมนัสนึกสมอารมณ์หมาย
ให้พวกบ่าวเหล่าทหารสานกระบาย	ขึ้นหาดทรายสับสนล้วนคนการ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	จึงทรงผลัดเครื่องทรงสรงสนาน
ไม่เรียกเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	ชวนกุมารเข้าในห้องไสยา
ให้นุ่งห่มสมองค์ประจงจัด	คาดเข็มขัดประจำยามงามหนักหนา
สร้อยสังวาลบานพับประดับประดา	ใส่กรอบหน้าเหน็บเสียดกรรเจียกจอน
ธำมรงค์ทรงใส่นิ้วพระหัตถ์	กระจ่างเม็ดเพชรรัตน์ประภัสสร
ปะวะหล่ำกำไลใส่สวมกร	พอหยุดหย่อนยอบองค์ลงบังคม
พระบุตรีมีจิตพิศวาส	ให้นั่งอาสน์แนบชิดสนิทสนม
ดูผิวพักตร์ลักษณาก็น่าชม	เสียแต่ผมหยิกนักเหมือนยักษ์มาร
แล้วโฉมงามถามหลอกตะคอกเล่น	เจ้าจะเป็นลูกข้าเหมือนว่าขาน
หรือลวงล่อพอได้สร้อยสังวาล	จงให้การตามจริงอย่านิ่งความ ฯ
๏ สินสมุทรพูดจาประสาซื่อ	ลูกนี้หรือจะไม่รักอย่าพักถาม
อยากจะใคร่ได้แม่ที่รูปงาม	พึ่งสมความปรารถนาเวลานี้
จะหาไหนได้เหมือนพระรูปโฉม	งามประโลมล้ำฟ้าในราศี
แม้นหาคู่สู้ได้ฉันให้ตี	จริงนะจ๋าฟ้าผี่เถิดมารดา ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังช่างฉอเลาะ	กลั้นหัวเราะรับขวัญด้วยหรรษา
เออนี่แน่แม่จะถามตามสัจจา	พระมารดารูปราวสักคราวใคร ฯ
๏ กุมาราว่าที่นี่ไม่มีเท่า	โตกว่าลำสำเภาเป็นไหนไหน
ชื่อผีเสื้อเนื้อหนังรังขี้ไคล	ทั้งสูงใหญ่เขี้ยวยาวราวสักวา
ไม่นึกรักสักนิดจึงคิดหนี	แม่เดี๋ยวนี้แลลูกรักเป็นนักหนา
สมกับองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	ได้งามหน้าลูกแก้วแล้วคราวนี้ ฯ
๏ นางโฉมงามห้ามสินสมุทรน้อย	พูดค่อยค่อยเขาจะว่าน่าบัดสี
ไม่รักเรียงเคียงคู่กับภูมี	อย่าพาทีถึงพ่อต่อไปเลย
แล้วนางพามานั่งบัลลังก์รัตน์	ให้สาวใช้ไปจัดเครื่องเสวย
ยกมาตั้งทั้งขนมแลนมเนย	กุมาราว่าไม่เคยกินข้าวปลา
เคยกินแต่เผือกมันผลไม้	เช่นนี้ไม่เคยเห็นเหม็นมัจฉา
ทรามสงวนสรวลสันต์จำนรรจา	ฟังแม่ว่าเถิดพ่อลองสักสองคำ
แล้วปั้นข้าวเอาสุกรมาป้อนให้	อร่อยใจจริงเจียวเคี้ยวม่ำม่ำ
กุ้งกับไข่ไก่พะแนงแกงต้มยำ	กินก็เติบเปิบคำล้วนโตโต
จนของคาวข้าวสิ้นกินของหวาน	ทั้งอ้อยตาลกล้วยส้มขนมโก๋
ครั้นกินอิ่มยิ้มย่องจนท้องโร	ก็พอโพล้เพล้ค่ำย่ำระฆัง
บังคมพลางทางว่าลูกลาก่อน	พระบิดรจะละห้อยคอยข้างหลัง
นางฟังคำทำเป็นว่าข้าไม่ฟัง	คอยก็ชั่งเป็นไรไยมิคอย
แม้นรักแม่แน่นอนจงนอนนี่	รุ่งพรุ่งนี้จึงขึ้นไปให้ใช้สอย
ว่ากระไรไม่ว่าอย่าชม้อย	พระหน่อน้อยน้อมคำนับรับบัญชา
ว่าเช่นนั้นฉันจะอยู่อย่าขู่ฉัน	นางรับขวัญยิ่งรักขึ้นนักหนา
ชวนสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา	จนหลับใหลไสยาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	คิดถึงโยมอยู่ในห้องยิ่งหมองศรี
ด้วยกุมารไม่มาจนราตรี	เห็นท่วงทีโฉมงามจะห้ามไว้
เวียนดูนางกลางวันก็ผันพักตร์	นี่เห็นรักหรือไม่เห็นเป็นไฉน
จะผูกมิตรคิดอ่านประการใด	จึงจะได้พระธิดายุพาพาล
จำจะอ้อนวอนครูท่านผู้เฒ่า	ช่วยออกปากฝากเขาให้โดยสาร
ได้ร่วมลำสำเภากับเยาวมาลย์	คงเป็นการสักวันหนึ่งมั่นคง
ยิ่งปลาบปลื้มลืมภาวนานั่ง	ด้วยใจยังอยู่ข้างหนุ่มให้ลุ่มหลง
จนรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยง	ออกเดินตรงมากุฎีพระชีไพร
น้อมประณตบทมาลย์อาจารย์เจ้า	เมื่อโศกเศร้าเสาะมาได้อาศัย
พรุ่งนี้ลำสำเภาเขาจะไป	ช่วยฝากให้นัดดาไปธานี ฯ
๏ สิทธาเฒ่าเข้าใจทำไขสือ	จะสึกหรือบวชไปให้รู้ที่
พอออกปากฝากได้เป็นไรมี	แต่ต้องดีนะอย่าด่วนทำลวนลาม ฯ
๏ พระนิ่งนั่งฟังครูเห็นรู้เท่า	จึงก้มเกล้ากราบครบคำรบสาม
จะลาศีลสึกไปดูไม่งาม	จะมีความครหาเป็นราคี
หนึ่งจะไปในทางกลางสมุทร	เป็นที่สุดอยู่เพียงศีลพระชินศรี
ขอโดยสารท่านทั้งเป็นโยคี	เมื่อบุญมีแล้วก็รอดตลอดไป
พระโปรดด้วยช่วยดูให้รู้เรื่อง	จะถึงเมืองหรือจะเห็นเป็นไฉน
จะสมหวังดังจิตที่คิดไว้	หรือกระไรเจ้าข้าพระอาจารย์ ฯ
๏ พระโยคีมิใคร่จะให้รู้	หากเอ็นดูด้วยเป็นศิษย์คิดสงสาร
จึงบอกไว้ให้เห็นเป็นสะพาน	จะได้การอยู่ก็ที่ตรงสีกา
อันเดินทางกลางน้ำจะลำบาก	ต้องพลัดพรากยากแค้นถึงแสนสา
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมกระทำมา	จะได้ผาสุกสบายต่อปลายมือ
แล้วถามพวกแขกฝรั่งอยู่ทั้งร้อย	ใครจะพลอยไปสำเภาด้วยเขาหรือ
ตามแต่ใจไม่ว่าจงหารือ	รูปนี้ถือถึงกรรมก็จำตาย ฯ
๏ แขกฝรั่งพรั่งพร้อมน้อมคำนับ	ขอไปกับพระอภัยเหมือนใจหมาย
ถึงยากเย็นเป็นข้ากว่าจะตาย	ถ้าเจ้านายไปไหนไปด้วยกัน
แล้วรับรัดจัดแจงแต่งสำรับ	น้ำผึ้งกับมันเผือกล้วนเลือกสรร
ทั้งกล้วยอ้อยน้อยหน่าสารพัน	ประเคนสองนักธรรม์ฉันสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ครั้นจำรัสรุ่งแจ้งแสงสุริย์ฉาน
บรรทมตื่นฟื้นองค์นางนงคราญ	ชวนกุมารมาสรงพระคงคา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ	เพชรประดับตะละดาววาวเวหา
พากุมารคลานเข้าเฝ้าบิดา	กษัตราตรัสทักแล้วซักไซ้
นี่แน่เจ้าสินสมุทรบุตรดาบส	อย่าเลี้ยวลดเล่าแจ้งแถลงไข
โภชนาสาลีอยู่ที่ใด	ช่วยนำไปให้เกี่ยวประเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ กุมารานอบนบอภิวาท	ขอเชิญบาทบงกชบทศรี
จะนำไปในทางข้างคิรี	ข้าวสาลีเหลือล้นคณนา ฯ
๏ ธิบดินทร์ยินดีเป็นที่สุด	ไม่ยั้งหยุดแต่งองค์ทรงภูษา
ชวนสนมกรมในแล้วไคลคลา	พาธิดาลีลาศขึ้นหาดทราย
สินสมุทรนำเดินเนินบรรพต	แล้วเลี้ยวลดลัดไปดังใจหมาย
พวกพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	แบกกระบายกระบุงตามกันหลามมา
ถึงที่กว้างหว่างเวิ้งในเชิงเขา	เห็นรวงข้าวขาวค้อมหอมนักหนา
ไม่เคยเห็นเป็นข้าวสารทั้งลานนา	กษัตราชมเพลินดำเนินพลาง
ถึงธารน้ำลำเนาภูเขาโขด	มีข้าวโพดข้าวเจ้าแลข้าวฟ่าง
ทั้งข้าวเหนียวเขียวขาวข้าวหางช้าง	แลต่างต่างตะละไร่สุดสายตา
พวกผู้หญิงชิงกันเก็บจนเล็บหัก	เข้าข่วนผลักเพื่อนสนิทว่าอิจฉา
กรุงกษัตริย์ตรัสสั่งพวกเสนา	ให้โยธาเกี่ยวข้าวเอาให้พอ ฯ
๏ ตำรวจรับขับไพร่ให้เข้าเกี่ยว	บ้างรำเคียวขึ้นหน้าถือพร้าขอ
เกี่ยวกระหวัดรัดวีสาลีกอ	บ้างแข็งข้อชิงกันเกี่ยวเสียงเกรียวกราว
เสียงกริบกรวบรวบรัดแล้วมัดฟ่อน	ร้องละครทำเพลงโฉงเฉงฉาว
ที่ล้าหลังยังห่างย่างยาวยาว	อายสาวสาวฉวยเคียวเกี่ยวไปตาม
ครั้นได้มากลากขนอลหม่าน	ข้างหาคานคอนสาแหรกบ้างแบกหาม
กลัวจะอดอุตส่าห์พยายาม	บ้างหิ้วตามกันลงไปในสำเภา ฯ
๏ กุมาราพาท้าวกับสาวสนม	เที่ยวเลียบชมเชิงชะง่อนสิงขรเขา
เป็นวุ้งเวิ้งเชิงเทินเนินลำเนา	ที่ลางเหล่าเลื่อมเหลืองดูเรืองรอง
กรุงกษัตริย์ทัศนาพาสนม	เที่ยวเลียบชมเชิงผาคูหาห้อง
เห็นเหวห้วยกรวยโกรกชะโงกมอง	ดูโปลงปล่องเปลี่ยวปลาบวาบวิญญาณ์
นางสาวสาวชาววังไม่เคยเห็น	เที่ยวดูเล่นเลียบเดินตามเนินผา
ขึ้นเขาเขียวเลี้ยวเลียบศิลามา	ร่มรุกขาเขียวชุ่มชอุ่มใบ
สารภียี่สุ่นพิกุลเกด	กระถินเทศกระทุ่มดอกออกไสว
พวกผู้หญิงชิงช่วงดวงดอกไม้	บ้างชิงได้ดอกประดู่ซ่อนชู้ชม
บ้างทึ้งเถาสาวหยุดฉุดกระชาก	เก็บบุนนาคนางแย้มมาแซมผม
บ้างเดินเด็ดดอกกลอยสอยสุกรม	ห่อผ้าห่มเอาไปใส่ใต้ที่นอน
สินสมุทรหยุดเก็บแก้วกาหลง	ถวายองค์พระบุตรีศรีสมร
นางเลือกเก็บอังกาบกุหลาบซ้อน	มาแซมจอนทัดหูให้กุมาร
แล้วเดินตัดลัดมาหน้าอาศรม	ระรื่นร่มรุกขาคณาขนาน
ขนันขนุนครุนเครือเหลือประมาณ	มะพร้าวตาลตูมตาดดาษดา
มะเดื่อดูกสุกห่ามอร่ามกิ่ง	บ้างหล่นกลิ้งเกลื่อนอยู่ริมภูผา
ละมุดม่วงพวงสะพรั่งทั้งพะวา	ดกระย้าอยู่ทุกกิ่งทั้งปริงปราง
ฝูงวิหคนกกามาไม่ถึง	ด้วยลึกซึ้งสายสมุทรสุดกว้างขวาง
ไม้จึงงามตามฤดูไม่รู้ร้าง	พระชมพลางเพลิดเพลินดำเนินมา ฯ
๏ ถึงกุฎีที่อยู่ท่านครูเฒ่า	จึงแวะเข้าอภิวันท์ด้วยหรรษา
สรรเสริญเจริญฤทธิ์พระสิทธา	คุณช่างมาอยู่ถึงริมหิมพานต์
คิรีรอบขอบเขตนิเวศน์วัด	สารพัดภิญโญรโหฐาน
ได้ยินเขาเล่าอยู่แต่บุราณ	ว่าเกาะแก้วพิสดารสำราญครัน
บุญนักหนาได้มาเห็นก็เป็นสุข	แสนสนุกดังได้ไปสวรรค์
จะหยุดหย่อนผ่อนสบายอยู่หลายวัน	ก็คิดพรั่นไพรีจะบีฑา
อนึ่งทางกลางสมุทรก็สุดเปลี่ยว	จะต้องเที่ยวไปทุกแห่งแสวงหา
ซึ่งเป็นตายหมายว่าตามแต่เวรา	โยมขอลาผู้เป็นเจ้าเช้าพรุ่งนี้ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงพรตพจนารถ	อนุญาตโยมไปให้สุขี
รูปขอฝากพระอภัยไปบุรี	กับพวกที่ศิษย์นั่งอยู่ทั้งร้อย
ล้วนล้าต้าต้นหนเป็นคนแข็ง	มีเรี่ยวแรงรับไปได้ใช้สอย
เมื่อพบพานบ้านเล็กแลเมืองน้อย	จงโปรดปล่อยให้เขาไปดังใจจง ฯ
๏ จอมนรินทร์ยินดีชลีหัตถ์	โยมไม่ขัดข้อความตามประสงค์
พระอภัยใจมาดเหมือนญาติวงศ์	นิมนต์ลงไปเภตราเวลาเช้า
จะกั้นห้องให้สบายข้างฝ่ายพระ	ไว้ธุระโยมจะส่งตรงกับข้าว
สินสมุทรก็จะได้ไปกับเรา	จะได้เป่าปี่เล่นให้เย็นใจ
แล้วอำลาดาบสประณตน้อม	ลงจากจอมเขาเขินเนินไศล
สินสมุทรยุดนางไม่ห่างไกล	กลับลงในเภตราพอสายัณห์ ฯ

ตอนที่ ๑๓
พระอภัยมณีโดยสารเรือนางสุวรรณมาลี
๏ ฝ่ายอาจารย์ท่านครูผู้วิเศษ	จึงเขียนเวทวิทยาวิชาขยัน
ให้องค์พระอภัยไพร่ทั้งนั้น	ไปป้องกันกายาในสาชล
แล้วสอนสั่งครั้งนี้เป็นที่สุด	ไม่ม้วยมุดแล้วก็เห็นจะเป็นผล
ไปข้างหน้าถ้าถึงที่อับจน	ถือพระมนต์มั่นไว้แล้วไม่ตาย
พระอภัยไพร่พร้อมน้อมประณต	เล่าคาถาดาบสบ้างจดหมาย
ฝรั่งแขกแยกกันนั่งสังวัธยาย	บ้างได้ปลายลืมต้นบ่นตะบอย ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยเมื่อใกล้ค่ำ	ยิ่งร้อนรำจวนใจให้ละห้อย
คิดคะนึงถึงนางเงือกน้ำน้อย	จะจากกลอยสวาทไปเสียไกลกัน
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นอยู่เย็นเช้า	จะแลเปล่าเปลี่ยวใจเมื่อผายผัน
สงสารแก้วแววตาวิลาวัณย์	จะโศกศัลย์เสียใจอาลัยลาน
จำจะสั่งบังอรสมรมิ่ง	ครั้นจะนิ่งหนีอนงค์ก็สงสาร
รำพึงพลางทางลาพระอาจารย์	จากสถานเลียบเดินเนินคิรินทร์
ถึงข้างเขาเสาโคมที่โยมเงือก	พระถอดเกือกก้าวขึ้นนั่งบัลลังก์หิน
เคาะระฆังดังหง่างนางได้ยิน	แหวกวารินรีบรุดผุดขึ้นมา
เห็นพระองค์ทรงโฉมโสมนัส	ค่อยถดถัดขึ้นบนแท่นที่แผ่นผา
น้อมคำนับอภิวันท์จำนรรจา	เสด็จมามืดค่ำทำอะไร ฯ
๏ พระโฉมยงทรงศีลได้ยินถาม	จะบอกความมิใคร่บอกออกมาได้
เสนหาอาวรณ์ร้อนฤทัย	ภูวไนยนิ่งสะอื้นกลืนน้ำตา
นางเงือกน้ำซ้ำถามถึงสามครั้ง	ไม่ปิดบังบอกแจ้งแห่งมัจฉา
เมื่อวานนี้มีสำเภาเขาแวะมา	พี่จะลาโดยสารไปบ้านเมือง
คิดถึงสองพระชนกที่ปกเกล้า	จะสร้อยเศร้าทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
แม้นไปถึงธานีบุรีเรือง	พอแจ้งเรื่องทุกข์ร้อนไม่นอนใจ
สักปีครึ่งจึงจะกลับมารับน้อง	อย่ามัวหมองหมางจิตคิดสงสัย
เห็นสำเภาเขามาถ้ามิไป	ไหนจะได้พบวงศ์พงศ์ประยูร
จำจะจากพรากพลัดกำจัดเจ้า	อย่าสร้อยเศร้าสายสวาทไม่ขาดสูญ
อยู่จงดีศรีสุดาอย่าอาดูร	จงเพิ่มพูนผาสุกทุกเวลา ฯ
๏ นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต	ดังใครปลิดปลงชีวังให้สังขาร์
จะทานทัดขัดสนพ้นปัญญา	ชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
ด้วยพรั่นตัวกลัวภัยผีเสื้อสมุทร	ยังเวียนผุดพยาบาทคิดมาดหมาย
ทั้งทรงครรภ์นั้นก็ได้สามเดือนปลาย	สงสารกายอยู่แต่ตนทนทรมาน
ว่าน้องนี้มีครรภ์ให้หวั่นหวาด	ไม่มีญาติยามยากจากสถาน
เห็นแต่องค์ทรงธรรม์เมื่อกันดาร	ไม่สงสารซัดเสียให้เมียม้วย
ถึงอยู่ไปไหนเลยจะผาสุก	ถ้าเฉินฉุกฉวยกระไรใครจะช่วย
พิไรร่ำกำสรดระทดระทวย	ดังจะม้วยมรณาด้วยอาลัย ฯ
๏ พระฟังคำน้ำเนตรลงพรากพราก	โอ้เพื่อนยากร่วมจิตพิสมัย
ไม่ทุกข์ร้อนหรือจะจรจากเจ้าไป	นี่จนใจจำลาสุดาดวง
ถึงจากไปใช่ว่าจะผาสุก	เหมือนอุ้มทุกข์ไปสักเท่าภูเขาหลวง
ไม่แกล้งกล่าวน้าวโน้มประโลมลวง	สุดาดวงนัยนาจงปรานี
ซึ่งทรงครรภ์นั้นอย่าได้ปรารภ	จงนอบนบนับถือพระฤๅษี
จะฝากฝังสั่งไว้ด้วยไมตรี	ให้เป็นที่พึ่งพาสีกาโยม
อย่าครวญคร่ำกำสรดสลดนัก	วิมลพักตร์ผิวน้องจะหมองโฉม
ถึงตัวไปใจเฝ้าอยู่เล้าโลม	จริงนะโยมเงือกน้อยกลอยฤทัย
ถ้าโฉมฉายวายวางเหมือนอย่างว่า	เหมือนแกล้งฆ่าผัวรักให้ตักษัย
จงผ่อนตามทรามถนอมอย่าตรอมใจ	เหมือนช่วยให้พี่ยาไปธานี ฯ
๏ นางเงือกน้อยสร้อยเศร้าให้เหงาหงิม	น้ำตาปริ่มเปี่ยมตามารศรี
สะอื้นอ้อนวอนว่ากับสามี	ว่าน้องนี้ไม่ห้ามตามพระทัย
ด้วยธุระพระก็มีเป็นที่ยิ่ง	น้องเห็นจริงของพระองค์ไม่สงสัย
แต่จะห้ามความรักหักอาลัย	มิใคร่ได้ด้วยจะลับไปนับนาน
ถึงใครอื่นหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน	พระผู้เพื่อนยากไร้ไกลสถาน
เคยปกเกล้าเช้าค่ำได้สำราญ	แต่นี้นานจะได้มาเห็นหน้ากัน
ในทรวงของน้องนี้มีแต่โศก	แสนวิโยคญาติกาก็อาสัญ
เป็นสองทุกข์ทั้งที่มามีครรภ์	จะเป็นฉันใดไปก็ไม่รู้
อีกทุกหนึ่งถึงตัวที่ผัวร้าง	เปรียบเหมือนอย่างหญิงร้ายอายอดสู
ฝูงมัจฉานาคินทร์ในสินธู	ที่ล่วงรู้ก็จะว่าเป็นราคี
ไหนจะทุกข์ถึงองค์พระทรงโฉม	จะต้องโทมนัสไปในวิถี
ด้วยแถวทางข้างหน้าในวารี	ไม่มีที่อาศัยที่ไหนเลย
ต้องอดอยากยากไร้จะไผ่ผอม	เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของน้อยเอ๋ย
เคยสำราญการไพร่พระไม่เคย	ผู้ใดเลยเขาจะมาพยาบาล
แม้นน้องไปด้วยได้จะไปส่ง	ให้พระองค์ถึงปราสาทราชฐาน
นางครวญคร่ำร่ำไห้อาลัยลาน	พระสงสารโศกาแล้วพาที
อย่าทุกข์ทนหม่นหมองเลยน้องแก้ว	ตกยากแล้วเหลือจะรักซึ่งศักดิ์ศรี
จะยากเย็นเป็นตายวายชีวี	ตามแต่ที่ผลกรรมได้ทำมา
แม้นบุญปลอดรอดไปถึงไตรจักร	ไม่นานนักจักมาโลมโฉมมัจฉา
แล้วหยิบธำมรงค์ครุฑบุษรา	กับจุฑามณีรัตน์ชัชวาล
อยู่ห่างห่างวางให้ไม่ใกล้ชิด	แล้วทรงฤทธิ์ร่ำสอนด้วยอ่อนหวาน
ถึงฤกษ์งามยามปลอดคลอดกุมาร	ยุพาพาลจะได้ผูกให้ลูกยา
ค่อยอยู่เถิดโฉมฉายสายสมร	อย่าอาวรณ์พูนเทวษถึงเชษฐา
แต่สั่งความทรามวัยอาลัยลา	จนแสงทองส่องฟ้านภาลัย
จึงจากนางย่างเยื้องมาอาศรม	ไม่บรรทมจนแจ้งแสงสุริย์ใส
พระทรงผ้าคากรองครองเปลือกไม้	มากราบไหว้วันทาพระอาจารย์
แล้ววอนว่าข้านี้ให้วิตก	จะระหกระเหินไปไกลสถาน
ถ้ามีทุกข์ฉุกเฉินถึงเกินการ	แสนสงสารนางมัจฉาในสาคร
มาอยู่ด้วยได้เห็นเป็นเพื่อนยาก	จะจำจากโฉมฉายสายสมร
หวังพระคุณอุ่นจิตดังบิดร	ช่วยดับร้อนในอุราซึ่งอาดูร
ขอฝากไว้ใต้บาทเหมือนมาดหมาย	ช่วยป้องกันอัตรายให้หายสูญ
จะได้สืบสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	อนุกูลนัดดาจะลาไป ฯ
๏ พระโยคีมีฤทธิ์ประสิทธิ์กล้า	ด้วยเมตตาตอบความตามวิสัย
เป็นไรมีที่ธุระพระอภัย	มิให้ใครลามลวนกวนสีกา
จงหักบ่วงห่วงใยไปเถิดท่าน	เกษมศานต์สมจิตทั้งศิษย์หา
อย่ามีทุกข์สุขังมังคลา	แล้วสวดพาหูงให้ไปจงดี ฯ
๏ พระอภัยไพร่นั่งอยู่พรั่งพร้อม	ประณตน้อมนับถือพระฤๅษี
ต่างสงสารท่านไทใจอารี	อยู่กุฎีองค์เดียวจะเปลี่ยวใจ
แขกฝรั่งทั้งองค์พระทรงยศ	ต่างกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
พิไรร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย	พระอภัยว่าพระองค์อยู่จงดี
ได้พึ่งบุญอุ่นเกล้าทุกเช้าค่ำ	มิทันทำแทนทดบทศรี
จะอำลาพากันไปวันนี้	เหมือนไม่มีความรักพระนักธรรม์
ใครจะตักน้ำท่าหาลูกไม้	ประเคนให้พระสิทธาเวลาฉัน
เมื่อคิดไปใจหลานสงสารครัน	แล้วก้มกันแสงสะอื้นกลืนน้ำตา
แขกฝรั่งตั้งร้อยพลอยร้องไห้	ร่ำพิไรกล่าวความตามภาษา
พระโยคีมีจิตคิดเมตตา	จึงว่าอย่าห่วงหลังเป็นกังวล
ประเพณีชีไพรใจสันโดษ	ด้วยประโยชน์โพธิญาณการมรรคผล
ไม่พอใจให้มนุษย์ปุถุชน	อยู่ปะปนคลาคล่ำให้รำคาญ
ซึ่งชาวเจ้าเข้ามาอยู่อาศัย	เสียมิได้จึงช่วยด้วยสงสาร
ไม่ประสงค์จงใจจะใช้การ	อย่าเป็นภารธุระที่ไม่มีใคร
อันของฉันมันเผือกผลาผล	แต่เก็บหล่นที่แผ่นดินกินไม่ไหว
ข้างหลังกุฏิ์อุทกังก็ขังไว้	ไม่พักไปไกลยากลำบากกาย
อย่าเป็นห่วงหน่วงหนักจักไปส่ง	จะไปลงเภตราเวลาสาย
แล้วนำหน้าพาเดินตามเนินทราย	ศิษย์ทั้งหลายแวดล้อมมาพร้อมเพรียง
แลเห็นลำสำเภาริมเขาขวาง	ไปตามทางฉนวนกั้นชั้นเฉลียง
กรุงกษัตริย์ตรัสนิมนต์ขึ้นบนเตียง	อยู่พร้อมเพรียงนักสนมกรมใน
สินสมุทรกุมารก็กรานกราบ	แสนสุภาพพูดจาอัชฌาสัย
พระเจ้าตามาสำเภากับเขาไย	หรือจะไปด้วยกันขยันดี ฯ
๏ พระทรงศีลยินคำทำเป็นว่า	ตาต้องมาตามตัวกลัวจะหนี
ไม่บอกเล่าเจ้ามาค้างอยู่อย่างนี้	จะต้องตีแน่แล้วไม่แคล้วเลย ฯ
๏ กุมาราว่าวอนด้วยอ่อนหวาน	ไม่รักหลานแล้วหรือขาเจ้าตาเอ๋ย
พระมารดรวอนชวนให้ชมเชย	จึงหลับเลยลืมลาพระอาจารย์
สิทธาเฒ่าสาวสุรางค์สำรวลสรวล	เจ้าแม่ม้วนเมินหน้าไม่ว่าขาน
กษัตราว่าองค์พระทรงญาณ	จงประทานโทษทั่วทุกตัวคน
ได้เดินลัดวัดวาสมาบาป	ทั้งกินอาบน้ำท่าผลาผล
อย่าให้เป็นเวรไปแก่ไพร่พล	จะต้องทนเวทนาไปช้านาน ฯ
๏ พระมหาดาบสพจนารถ	อนุญาตน้ำท่าผลาหาร
รูปไม่ห้ามหามิได้ให้เป็นทาน	ใครต้องการเก็บได้เอาไปกิน
ฝากแต่พระอภัยไพร่ทั้งหลาย	ให้สบายเหมือนกับบ่าวท้าวทั้งสิ้น
จะเดินทางกลางชลาในวาริน	จงถือศีลภาวนาสมาทาน
ท้าวจงไปให้เป็นสุขสถาผล	จรดลทางชลาทิศาสาร
โพยภัยอันตรายอย่าแผ้วพาน	พระอาจารย์ก็จะลาจงคลาไคล ฯ
๏ กรุงกษัตริย์จัดแจงแบ่งเป็นเขต	ส่วนทรงเดชอยู่กลางระวางใหญ่
แขกฝรั่งทั้งองค์พระอภัย	กั้นห้องให้อยู่สบายท้ายเภตรา
พวกพหลคนงานทหารรบ	แทรกสมทบกับขุนนางที่ข้างหน้า
ครั้นเสร็จจัดตรัสสั่งพวกเสนา	ให้ตีม้าล่อดังเป็นกังวาน
พวกพหลพลนิกรถอนสมอ	บ้างขันช่อชวนกันเข้าขันกว้าน
ฝ่ายฝรั่งตั้งเข็มเต็มชำนาญ	หมายอิสานสำคัญเป็นมั่นคง
ออกจากที่คลี่ใบขึ้นใส่เสา	ถึงหว่างเขาคอยลมสมประสงค์
ให้นายท้ายบ่ายหน้าเภตราตรง	สำเภาทรงแล่นมาในสาคร
ดูอ้างว้างทางเปลี่ยวเดี่ยวสันโดษ	ล้วนเขาโขดเคียงกันเป็นหลั่นสลอน
พวกขุนนางต่างเอกเขนกนอน	ร้องละครเรื่องอิเหนาชาวชวา
บ้างคิดเขียนเพลงยาวเมื่อคราวยาก	จะไปฝากมิ่งมิตรขนิษฐา
พวกโยธีตีกรับขับเสภา	ตามประสาไม่สบายพอคลายใจ
ส่วนห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม	ชวนกันชมมัจฉาชลาไหล
ด้วยลมรื่นคลื่นคลายสบายใจ	ดูเขาไม้ต่างต่างตามทางมา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมโลก	ค่อยสร่างโศกสร่างทุกข์เป็นสุขา
สถิตแท่นแสนสบายท้ายเภตรา	เรียกลูกยาเข้ามาถามถึงความนาง
เจ้านอนเรือเมื่อคืนวานซืนนี้	พระบุตรีว่ากระไรที่ไหนบ้าง
จงเล่าความตามคำอย่าอำพราง	พ่อเห็นนางกับเจ้าเฝ้ายิ้มแย้ม ฯ
๏ สินสมุทรบุตราว่าพระแม่	ท่านติแต่พระบิดาว่าตาแหลม
แลเขม้นเห็นเขาเฝ้ากระแอม	ทำลอมแลมลดเลี้ยวเกี้ยวสีกา ฯ
๏ พระฟังเล่าเข้าใจเห็นได้ช่อง	เคียงประคองรับขวัญด้วยหรรษา
แล้วว่าค่ำทำเป็นไปเข้าไสยา	จึงบอกว่าบิตุรงค์นี้จงใจ
ถ้าถึงที่บุรีเรืองเมืองผลึก	จะลาสึกออกเป็นข้าอยู่อาศัย
นางนงลักษณ์จักเลี้ยงสักเพียงไร	แต่พูดจาอย่าให้ใครเขาได้ยิน
แล้วว่าพ่อขอยืมสไบเจ้า	พลางหยิบเอาทรงห่อสมถวิล
คิดคะนึงถึงธิดายุพาพิน	ให้หอมกลิ่นรื่นรื่นชื่นวิญญาณ์
สุริยงลงในน้ำพอค่ำพลบ	เขาจุดคบโคมรายทั้งซ้ายขวา
พระกุมารกรานก้มบังคมลา	แล้วเมียงมาหานุชพระบุตรี ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสเรียกโอรสราช	ขึ้นร่วมอาสน์แอบอุรามารศรี
ไม่เห็นห่มผ้านางอย่างทุกที	พระเทวีหวั่นหวาดประหลาดใจ
จึงถามว่าผ้ากรองทองผืนนั้น	แม่ให้ขวัญเนตรเจ้าเอาไปไหน
กุมาราว่าฉันจีบใส่หีบไว้	นางว่าไม่เชื่อดอกมาหลอกกัน
สินสมุทรสุดจะแก้ว่าแม่เจ้า	ลูกจะเล่าตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
พระบิดรวอนว่าสารพัน	ยืมกรองทองของฉันไว้ห่มนอน
พระธิดาว่านั่นเป็นไรเล่า	น้อยหรือเจ้าไม่บอกเฝ้าหลอกหลอน
แกล้งขอผ้าสไบให้บิดร	คงจะค่อนกล่าวขวัญเป็นมั่นคง
ทำฮึดฮัดขัดใจเข้าไสยาสน์	พระหน่อนาถนั่งกวนนวลหง
แต่นี้ไปไม่หลอกจะบอกตรง	พระบิตุรงค์สั่งมาให้ว่าวอน
แม้นไปถึงเมืองผลึกจะสึกหา	ขอเป็นข้าพระบุตรีศรีสมร
จงเลี้ยงไว้ใช้งานการนคร	หรือมารดรเดือดใจไม่ไยดี ฯ
๏ นางฟังคำทำว่าน่าสงสาร	ช่างอ่อนหวานน้อยหรือพระฤๅษี
แล้วตอบคำทำว่าอย่าพาที	คนทั้งนี้เขาได้ยินจะนินทา
ซึ่งพระองค์จงใจจะใครพึ่ง	ไม่สมซึ่งหมายมาดปรารถนา
จะรับคำจำจนพ้นปัญญา	ด้วยมารดาจะมิได้อยู่ในวัง
เจ้าลังกามาขอให้โอรส	พระทรงยศยกให้ดังใจหวัง
พอเรือซัดพลัดพรากมาจากวัง	พวกฝรั่งเห็นจะมาอยู่ธานี
แม้นไปถึงซึ่งเขตนิเวศน์สถาน	จะจัดแจงแต่งการภิเษกศรี
ต้องจำใจไปลังกากับสามี	มิรู้ที่จะคิดอ่านประการใด
ซึ่งบิดรสอนมาให้ว่ากล่าว	พรุ่งนี้เช้าจึงค่อยแจ้งแถลงไข
ทุกวันนี้มีกรรมจะจำไกล	ถ้าหาไม่ก็ไม่ขัดพระอัชฌา
ขอบังคมสมเด็จพระดาบส	ให้ทรงยศโปรดเกศเหมือนเชษฐา
นางกล่าวแกล้งแจ้งคำทำมารยา	กุมารารู้เรื่องเคืองพระทัย
จึงตอบความตามประสาเป็นทารก	ช่างยอมยกให้ฝรั่งต่างวิสัย
จะชิงกันไม่ฟังช่างเป็นไร	พระมารดาข้าจะให้พระบิดร
นางฟังคำทำห้ามเมื่อยามดึก	อย่าพูดฮึกไปเลยฟังแม่สั่งสอน
พลางแย้มสรวลชวนชิดสนิทนอน	บนบรรจถรณ์นางประทับให้หลับไป ฯ
๏ พอฟ้าขาวเช้าตรู่ก็รู้สึก	กุมารนึกเศร้าหมองไม่ผ่องใส
น้อมประนมบังคมแล้วคลาไคล	เข้าห้องในแนบชิดพระบิตุรงค์
อภิวาทบาทมูลทูลฉลอง	เหมือนคำของทรามสงวนนวลหง
พระอภัยให้ระทดสลดลง	เสียดายองค์พระธิดาน้ำตาคลอ
พระเอนเอกเขนกขึงรำพึงคิด	ไม่แจ้งจิตเลยว่าเขามาขอ
เหมือนตามไต้ในน้ำมาตำตอ	ถึงแค้นคอคงจะกลืนไม่คืนคาย
แล้วคิดจำคำครูดูวันนั้น	ที่หมายมั่นว่าจะสมอารมณ์หมาย
จะหาไหนได้เหมือนนุชสุดเสียดาย	ลูกผู้ชายชิงชู้ดูสักที
จะเล้าโลมโฉมยงให้ปลงจิต	แม้นสมคิดก็จะพาสุดาหนี
เหมือนอิเหนาเผาเมืองเรื่องยังมี	เรายังดีว่าอิเหนาเป็นเท่าไร
แล้วตรัสเรียกลูกยาเข้ามาบอก	เจ้าจงหลอกลวงแม่พูดแก้ไข
เข้าไปถึงจึงทำเป็นร่ำไร	ว่าอาลัยถึงบิดาจะลาตาย
เพราะเทวีศรีสวัสดิ์ตัดสวาท	ที่มุ่งมาดมิได้สมอารมณ์หมาย
ตั้งแต่เช้าเฝ้านั่งสั่งลูกชาย	จนตกบ่ายบุตราลาครรไล
เข้าในห้องเห็นองค์นางนงลักษณ์	ทำซบพักตร์ลงกับเพลาเฝ้าร้องไห้
สะอื้นร่ำสำลักกระอักกระไอ	นางตกใจจึงถามตามสงกา
พ่อเป็นไรไม่บอกออกให้แจ้ง	อย่ากันแสงนักเลยจงเงยหน้า
แม่รักเจ้าเท่าเทียมกับชีวา	ปรารถนาสิ่งใดจะให้ปัน
กุมาราว่าเพราะพระแม่เจ้า	ไม่โปรดเกล้าแกล้งฆ่าบิดาฉัน
ลูกจะมาลาม้วยเสียด้วยกัน	ทำโศกศัลย์ซบเสือกลงเกลือกกาย ฯ
๏ นางทรงฟังยังให้สงสัยนัก	จึงซ้ำซักทรามสวาทเหมือนมาดหมาย
สินสมุทรสุดดีไม่มีอาย	ทำฟูมฟายชลนาแล้วว่าพลาง
พระบิดาข้าบาทจะขาดจิต	ด้วยสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
พระแม่ตรัสตัดสวาทให้ขาดทาง	ไปรักข้างฝ่ายฝรั่งเมืองลังกา
พระน้อยใจไม่อยู่จะสู้ม้วย	เพราะเหตุด้วยความรักนั้นนักหนา
พอสิ้นแสงสุริยนสนธยา	จะพาข้าโจนน้ำให้จำตาย ฯ
๏ นางฟังบุตรสุดสวาทอนาถนิ่ง	คิดว่าจริงใจหวั่นมิ่งขวัญหาย
ด้วยความรักหักห้ามความละอาย	จึงปลอบสายสวาทว่าอย่าอาดูร
ไปแจ้งความห้ามองค์พระทรงยศ	อย่าเพ่อปลดเปลื้องชีวาตม์ให้ขาดสูญ
แม่ก็รู้ว่าบิดาอนุกูล	จึงต้องทูลตามจริงทุกสิ่งไป
เมื่อมิฟังยังคิดพิศวาส	เธอฉลาดตามแต่จะแก้ไข
ไม่ทานทัดขัดห้ามจะตามใจ	แต่อย่าไปโจนน้ำน่ารำคาญ ฯ
๏ สินสมุทรสุดสบายหายสะอื้น	ทำชมชื่นวิงวอนด้วยอ่อนหวาน
ลูกจะจำคำสัตย์ปฏิญาณ	ไปว่าขานขอชีวิตพระบิตุรงค์
แล้วจึงผลุนหมุนมาถึงดาบส	น้อมประณตทูลความตามประสงค์
ลูกไปทำทุกข์ตรอมจนยอมลง	ว่าตามแต่องค์พระบิดาจะปรานี ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสินสมุทร	ให้แสนสุดเสน่หามารศรี
แต่นิ่งนึกตรึกตราจนราตรี	ยิ่งทวีถวิลโฉมประโลมลาน
จึงหยิบธำมรงค์เพชรเจ็ดกะรัต	ใส่พระหัตถ์ลูกยาแล้วว่าขาน
เจ้าเอาไปให้องค์นางนงคราญ	เปลี่ยนสังวาลมาให้พ่อจะขอชม ฯ
๏ โอรสรับอภิวันท์แล้วผันผาย	ถึงโฉมฉายชวนชิดสนิทสนม
พระบิดรผ่อนสบายคลายอารมณ์	แต่ยังตรมตรอมใจด้วยไกลกัน
แล้วนบนอบยอบกายถวายแหวน	พระว่าแม้นสุจริตอย่าบิดผัน
แม่โฉมยงจงประทานสังวาลวรรณ	เป็นสำคัญจะได้อ้างต่างพยาน ฯ
๏ นางยิ้มหยิบธำมรงค์มาทรงใส่	ขอบฤทัยวาจาที่ว่าขาน
แล้วแกล้งว่าน่าเบื่อเหลือรำคาญ	ไม่ได้การเฉโกเป็นโยคี
ไม่เรียนร่ำบำเพ็งให้เคร่งครัด	มาเปลี่ยนผลัดกับสีกาน่าบัดสี
แม้นมิให้ก็จะว่าไม่ปรานี	กลัวแต่ที่เธอจะทำโจนน้ำตาย
แล้วโฉมยงทรงถอดสังวาลรัตน์	ทำจบหัตถ์ยื่นให้เอาไปถวาย
โอรสรับอภิวาทแล้วนาดกราย	มาห้องท้ายเภตราในราตรี
เข้านั่งชิดบิตุรงค์แล้วส่งให้	พระดีใจดังได้โลมนางโฉมศรี
ค่อยลูบหลังลูกยาแล้วพาที	อยู่นอนนี่เถิดนะเจ้าได้เล่าความ
แล้วเอนองค์ลงเอกเขนกเขนย	พระลูกเกยอยู่กับตักแล้วซักถาม
พูดถึงแก้วแววตาพะงางาม	สักสามยามเดือนลับจึงหลับไป ฯ

ตอนที่ ๑๔
พระอภัยมณีเรือแตก
๏ จะกล่าวถึงนางผีเสื้อเมื่อคราวนั้น	ไม่ผายผันไปคูหาที่อาศัย
เที่ยวท่องน้ำดำผุดสมุทรไท	ให้ผีไพร่ภูตพรายรายระวัง
กลัวลูกยาสามีจะหนีพ้น	เป็นกังวลมิได้สิ้นถวิลหวัง
ครั้นเหนื่อยหนาวหาวนอนอ่อนกำลัง	ขึ้นยับยั้งอยู่เขาขวางกลางคงคา
ในวันเมื่อเรือแล่นออกจากเกาะ	ไม่เห็นเพราะโยคีมีคาถา
ท่านอ่านมนต์ดลจิตปิดนัยน์ตา	จึงเภตราล่วงไปได้หลายคืน
ต่อผีพรายชายด่านอยู่ชั้นนอก	เข้ามาบอกเหตุให้จึงได้ตื่น
ชะโงกชะแง้แลเล็งเขย่งยืน	ดูทะมืนเมฆาลูกตาวาว
อันนางยักษ์จักษุเสมอทิพย์	เห็นลิบลิบแล่นไปใบขาวขาว
ดูไกลนักจักแหล่นสิ้นแดนดาว	ร้องเรียกบ่าวบอกความตามให้ทัน
พวกผีพรายสายสมุทรผุดขึ้นสิ้น	บ้างแลบลิ้นเหลือกตาถลาถลัน
เสียงโครมครามตามคลื่นเป็นหมื่นพัน	ทะเลลั่นดังจะล่มถล่มทลาย
ส่วนนางมารหาญฮึกสะอึกโถม	จ้วงกระโจมโจนไล่ไพร่ทั้งหลาย
เสียงครึกครื้นคลื่นคลั่งกำลังพราย	ภูเขาขวางพังทลายทะลุยไป ฯ
๏ พอสำเภาลำทรงพงศ์กษัตริย์	ออกแล่นลัดกลางมหาชลาไหล
ล่วงสิบห้าราตรีไม่มีภัย	เห็นเขาใหญ่ในทะเลเหมือนเมฆา
ตระหง่านเงื้อมเลื่อมสลับระยับยิบ	ยังลิบลิบแลไปไกลหนักหนา
พอสิ้นแสงสุริยนสนธยา	ในเวหามืดคลุ้มชอุ่มบัง
พายุหวนป่วนคลื่นเสียงครื้นครึก	ลั่นพิลึกโกลามาข้างหลัง
ยังดึกดื่นคลื่นลั่นสนั่นดัง	เพียงจะพังแผ่นผาสุธาธาร
สำเภาโผนโยนโยกโบกสะบัด	หางเสือพลัดแพลงพลาดเสียงฉาดฉาน
เหล่าล้าต้าต้นหนพวกคนงาน	ต่างเซซานซวนทรงไม่ตรงกาย ฯ
๏ สงสารท้าวสาวสุรางค์นางสนม	ถลาล้มกลิ้งคว่ำคะมำหงาย
ฝ่ายฝูงผีปีศาจอสุรกาย	กับภูตพรายกองหน้าที่มาทัน
จะล่มลำสำเภาเข้าไม่ได้	แลเห็นไฟล้อมเหมือนกับเขื่อนขัณฑ์
ด้วยเดชะเวทมนตร์คนทั้งนั้น	ประกอบกันผีสางให้ห่างตัว
แต่พวกพรายร้ายกาจปีศาจกล้า	โลดถลาหลอนหลอกบ้างกลอกหัว
บ้างแลบลิ้นปลิ้นตาให้น่ากลัว	สำแดงตัวต่างต่างในกลางคืน ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนสำเภาเผาขนไก่	จนติดไหม้ม้วนหนังเข้าทั้งผืน
แขกฝรั่งนั่งรายทนายปืน	ลุกขึ้นยืนยิงประดังเสียงตังตึง
ผียิ่งหลามตามไปจนใกล้สว่าง	ทั้งตัวนางผีเสื้อน้ำซ้ำมาถึง
ทำอำนาจผาดเสียงสำเนียงอึง	โลดทะลึ่งเลี้ยวลัดสกัดทาง
ยุดหางเสือเรือเอียงเพียงจะคว่ำ	พอคลื่นซ้ำซัดกระแทกก็แตกผาง
คนกระจัดพลัดพรายบ้างวายวาง	เสียงสุรางค์ร้องอึงคะนึงไป
พวกผู้ชายว่ายวนปนผู้หญิง	เที่ยวเกลือกกลิ้งกลางคลื่นลื่นไถล
บ้างดำผุดสุดจะกลั้นก็บรรลัย	ฝูงปลาใหญ่ได้กลิ่นขึ้นกินคน
บ้างคาบคว้าขาแข้งแย่งขยอก	ดูกลับกลอกกลิ้งเกลือกอยู่เสือกสน
ฉนากฉลามตามไล่กินไพร่พล	อลวนว่ายสล้างกลางคงคา
อันองค์ท้าวเจ้ามิ่งเมืองผลึก	พอตกลึกลมจับดับสังขาร์
สินสมุทรสุดรักพระธิดา	เอาใส่บ่าแบกว่ายสายสินธู
ฝ่ายจีนจามพราหมณ์พวกแขกฝรั่ง	ขึ้นขี่หลังปลาโลมาแลราหู
พระอภัยได้กระดานบานประตู	คิดถึงครูเกาะภาวนาไป ฯ
๏ ฝ่ายนางผีเสื้อสมุทรขึ้นผุดโผน	โจมกระโจนจับบุตรหลุดไปได้
จะจับผัวกลัวมนต์เป็นพ้นใจ	แต่โลดไล่โผงผางมากลางคืน
ด้วยเดชะพระอภัยจะไม่ม้วย	พระพายช่วยพัดพามาบนคลื่น
พอแสงทองส่องสว่างนภางค์พื้น	ถึงหาดตื้นตีนเขาลำเนาเนิน
พระหนีนางวางวิ่งขึ้นสิงขร	แอบชะง่อนเงื้อมผาศิลาเผิน
ผีเสื้อไล่ไปถึงเขาลำเนาเนิน	ให้เผอิญล้มลุกลงคลุกคลาน
จะขึ้นเขาเล่าก็ลื่นขึ้นไม่ได้	สุดอาลัยแลหาน่าสงสาร
เห็นผัวนั่งพังพาบลงกราบกราน	แล้ววิงวอนอ่อนหวานด้วยมารยา
พระรูปหล่อพ่อคุณของเมียเอ๋ย	ไฉนเลยหลบตัวกลัวนักหนา
น้องอุตส่าห์พยายามตามพระมา	จงมาหาเมียบ้างอย่าหมางเมิน ฯ
๏ แสนสงสารพระอภัยวิไลลักษณ์	หนีนางยักษ์อยู่ที่หน้าแผ่นผาเผิน
จะต่อไปก็ไม่รอดเป็นยอดเนิน	ด้วยสูงเกินแรงกายจะป่ายปีน
เห็นจวนจนบ่นภาวนาร่ำ	บริกรรมคาถารักษาศีล
พอพวกไพร่ไทยแขกฝรั่งจีน	มาถึงตีนเขาขวางข้างคิรี
นางยักษ์เห็นเผ่นโผนจะโจนจับ	แล้วถอยกลับกลัวฤทธิ์ศิษย์ฤๅษี
แขกฝรั่งวางวิ่งเป็นสิงคลี	ขึ้นถึงที่พระอภัยได้ทั้งร้อย
ผีเสื้อน้ำร่ำเรียกริมบรรพต	พระทรงยศเยี่ยมพักตร์มาสักหน่อย
นิ่งเสียได้ให้น้องนี้ต้องคอย	นี่ลูกน้อยไปอยู่ไหนไม่เห็นมา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมจิต	กับพวกศิษย์พรั่งพร้อมอยู่จอมผา
เห็นนางผีเสื้อสมุทรสุดศักดา	ไม่หาญกล้าใกล้ตัวด้วยกลัวมนต์
จะนิ่งอยู่อย่างนี้ก็มิชอบ	จำจะตอบนางยักษ์อีกสักหน
ต้องตัดพ้อต่อว่าประสาจน	จึงขึ้นบนแผ่นผาแล้วพาที
นี่แน่นางผีเสื้อเจ้าเหลือแสน	เฝ้าคุมแค้นขืนแกล้งว่าแหนงหนี
มาตามติดคิดอ่านผลาญชีวี	จะฆ่าตีพี่ชายให้วายชนม์
ทั้งลูกน้อยพลอยพรากไปจากอก	แสนวิตกตายเป็นไม่เห็นหน
เพราะหมองหมางนางงามตามประจญ	จึงทุกข์ทนแทบกายจะวายปราณ
ทุกวันนี้พี่รักษาสิกขาบท	สู้เปลื้องปลดห่วงใยในสงสาร
อันอินทรีย์ชีวิตอุทิศทาน	เจ้าต้องการกินบ้างหรืออย่างไร
จะสูบเลือดเชือดเนื้อหรือเถือแล่	ก็ตามแต่ปรารถนาอัชฌาสัย
อันชีวาตม์อาตมาไม่อาลัย	อย่ากวนใจจู้จี้เลยสีกา ฯ
๏ ผีเสื้อน้ำซ้ำว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เห็นเลยที่ว่ารักนั้นหนักหนา
ซึ่งตามติดคิดว่าพระเมตตา	ตามประสาผัวเมียไม่เสียกัน
พระกลับตรัสตัดรักว่ายักษ์ร้าย	ไม่กล้ำกรายกลัวเกลียดด้วยเดียดฉันท์
อยู่เกาะแก้วพิสดารก็นานครัน	แต่สักวันหนึ่งก็ไม่อาลัยแล
ทั้งลูกเต้าเอาไว้มิให้พบ	พากันหลบล่วงทางมาห่างแห
น้ำพระทัยไม่เลี้ยงเป็นเที่ยงแท้	จะไว้แต่อาลัยก็ไม่มี
จึงต้องคิดติดตามด้วยความรัก	พระทรงศักดิ์ซ้ำอางขนางหนี
กลับว่าน้องปองร้ายหมายชีวี	ไม่พอที่ทูนหัวจะกลัวเมีย
ถึงจะไปไม่ห้ามจะตามส่ง	พระโฉมยงอย่าเพ่อตัดสลัดเสีย
ให้อกน้องหมองไหม้ดังไฟเลีย	มาหาเมียเสียสักหน่อยให้ค่อยคลาย ฯ
๏ พระฟังนางทางว่านิจจาเอ๋ย	แต่ก่อนเคยเคียงประโลมเจ้าโฉมฉาย
ประเดี๋ยวนี้พี่บวชชวดสบาย	จะสอนสายสวาทเจ้าให้เข้าใจ
จงฟังธรรมคำนับดังโมโห	ให้โทโสสร่างเสื่อมค่อยเลื่อมใส
แล้วทรงเดชเทศนาภาษาไทย	ด้วยความในโลกีย์สี่ประการ
คือรูปรสกลิ่นเสียงเคียงสัมผัส	ที่คฤหัสถ์หวงแหนไม่แก่นสาร
ครั้นระงับดับขันธ์สันดาน	ย่อมสาธารณ์เปื่อยเน่าเสียเปล่าดาย
อย่าลุ่มหลงจงอุตส่าห์รักษาศีล	ให้เพิ่มภิญโญไปดังใจหมาย
อย่าฆ่าสัตว์ตัดชีวิตคิดอุบาย	จะจำตายตกนรกอเวจี
พี่แบ่งบุญบรรพชาสถาผล	ส่วนกุศลให้สุดามารศรี
กลับไปอยู่คูหาในวารี	อย่าได้มีห่วงใยอาลัยลาน
อันตัวของอาตมากับสานุศิษย์	ก็ไม่คิดคืนประเทศเขตสถาน
จะจำศีลภาวนาสมาทาน	หมายวิมานเมืองสวรรค์จนบรรลัย ฯ
๏ นางผีเสื้อเบื่อหูว่าจู้จี้	เจ้าบาลีเลือกแปลมาแก้ไข
ไหนนรกตกลงที่ตรงใด	ช่วยพาไปดูเล่นให้เห็นจริง
เมืองสวรรค์นั้นก็ไปทางไหนเล่า	อย่าพูดเปล่าปลิ้นปลอกหลอกผู้หญิง
หนีไปไหนก็ไม่รอดจะทอดทิ้ง	มานั่งนิ่งอยู่กับเกาะเห็นเหมาะใจ
ชะช่างอวดบวชเรียนเขียนกอข้อ	น่าหัวร่อหรือพระองค์มาหลงใหล
เอาเถาวัลย์พันพุงนุ่งเปลือกไม้	อวดว่าได้บุญแรงมาแบ่งปัน
ไม่นับถือฤๅษีหนีผู้หญิง	จะทอดทิ้งเมียไว้ช่างไม่ขัน
เร่งสึกหามาจะได้ไปด้วยกัน	อย่าเทศน์ธรรม์เลยไม่พอใจฟัง
เป็นดาบสฤๅษีก็มิรู้	พระเป็นคู่ของข้ามาแต่หลัง
จะขืนจากบากบั่นดันทุรัง	ก็ไม่ฟังคงจะเฝ้าอยู่เอาตัว
แล้วกู่ก้องร้องประกาศปีศาจร้าย	ทั้งภูตพรายพรั่งพร้อมเข้าล้อมผัว
ปีศาจแรงแผลงศักดาดูน่ากลัว	นิมิตตัวโตดำกำยำยืน
แล้วนางมารอ่านคาถาพลาหก	ให้ฝนตกฟุ้งฟ้าไม่ฝ่าฝืน
ทั้งฟ้าร้องก้องกระหึมเสียงครึมครืน	นภางค์พื้นบดบังกำลังมนต์
พระอภัยไม่รู้ที่จะคิด	กับพวกศิษย์แสนลำบากต้องตากฝน
จะหนีนางทางไหนก็ไม่พ้น	สุดจะทนฝนชุกลงทุกที
ไหนจะถูกลูกเห็บเจ็บสาหัส	พงศ์กษัตริย์สิ้นรักนางยักษี
จึงปรึกษากับฝรั่งว่าครั้งนี้	จะเป่าปี่ผลาญนางให้วางวาย
แต่พวกเราเอาน้ำบ่อน้อยนั้น	หยอดปิดกรรณสองข้างเหมือนอย่างหมาย
พวกไพร่พร้อมน้อมคำนับรับอุบาย	บ้วนน้ำลายหยอดหูทุกผู้คน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	จึงจบหัตถ์อธิษฐานการกุศล
แล้ววันทาลาศีลพระทศพล	เอาเครื่องต้นแต่งองค์อลงการ์
แล้วถือปี่ที่ท่านอาจารย์ให้	แข็งพระทัยออกจากชะวากผา
ขึ้นหยุดยั้งนั่งแท่นแผ่นศิลา	ภาวนาอาคมเรียกลมปราณ
แล้วทรงเป่าปี่แก้วให้แจ้วเสียง	สอดสำเนียงนิ้วเอกวิเวกหวาน
พวกโยธีผีสางทั้งนางมาร	ให้เสียวซ่านซับซาบวาบหัวใจ
แต่เพลินฟังนั่งโยกจนโงกหงุบ	ลงหมอบซุบซวนซบสลบไสล
พอเสียงปี่ที่แหบหายลงไป	ก็ขาดใจยักษ์ร้ายวายชีวา ฯ
๏ ครั้นฝนหายพรายผีหนีไปหมด	พระทรงยศแลดูบนภูผา
เห็นนางไม่ไหวติงนิ่งนิทรา	ก็รู้ว่าขาดใจบรรลัยลาญ
จึงปลุกไพร่ให้ตื่นขึ้นทั้งพวก	เหมือนหูหนวกเรียกใครก็ไม่ขาน
ต้องทำใบ้ให้รู้ว่านางมาร	ถึงแก่กาลมรณานิคาลัย
แขกฝรั่งทั้งนั้นสำคัญแน่	ลุกขึ้นแลดูยักษ์เห็นตักษัย
ต่างยอนหูให้น้ำลายนั้นหายไป	แล้วอวยชัยชมปี่ช่างดีจริง
บ้างพรั่นจิตคิดลึกยังนึกแหนง	หรือนางแกล้งนิทรามารยาหญิง
แขกฝรั่งทั้งสิ้นเอาหินทิ้ง	ไม่ไหวติงตายแท้แล้วแม่คุณ
พอโพล้เพล้เวลาภาณุมาศ	ล่วงลีลาศลับเงาภูเขาขุน
กระจ่างแจ้งแสงจันทร์อันจำรุญ	เสียงสกุณร่อนร้องก้องคิรินทร์
พระโฉมยงสงสารผีเสื้อสมุทร	มาสิ้นสุดชีวาตม์อยู่หาดหิน
หมู่มัจฉากาแร้งจะแย่งกิน	จะปลงศพเสียให้สิ้นพ้นนินทา
พระจึงชวนแขกฝรั่งสะพรั่งพร้อม	ลงจากจอมเขาเขินถึงเนินผา
เห็นศพนางพลางพิศดูพักตรา	ชลนาคลอเนตรสังเวชใจ
ลดพระองค์ลงนั่งข้างศิโรตม์	สมาโทษนางยักษ์ที่ตักษัย
พิไรร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย	สะอื้นไห้ใจหายเสียดายนาง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่ในคูหา	เจ้าอุตส่าห์ปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
จนเกิดบุตรสุดสวาทนิราศร้าง	เจ้าอ้างว้างวิญญาณ์จึงมาตาม
ได้พบกันวันเมื่อถึงเกาะแก้ว	พี่ห้ามแล้วเจ้าก็ยังไม่ฟังห้าม
เวียนระวังตั้งจิตแต่ติดตาม	จนถึงความมรณานิคาลัย
สงสารนักภัคินีเจ้าพี่เอ๋ย	เป็นคู่เชยเคียงชิดพิสมัย
ถึงรูปชั่วตัวดำแต่น้ำใจ	จะหาไหนได้เหมือนเจ้าเยาวมาลย์
ตั้งแต่นี้มีแต่จะแลลับ	จนสิ้นดับกาลาปาวสาน
จนม้วยดินสิ้นฟ้าแลบาดาล	มิได้พานพบสมรเหมือนก่อนมา
พี่แบ่งบุญบรรพชิตอุทิศให้	เจ้าจงไปสู่สวรรค์ให้หรรษา
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา	เมื่อชาติหน้าขอให้พบประสบกัน
เป็นมนุษย์ครุฑาเทวาธิราช	อย่ารู้ขาดเสนหาจนอาสัญ
ให้สมวงศ์พงศ์ประยูรตระกูลกัน	อย่าต่างพันธุ์ผิดเพื่อนเหมือนเช่นนี้
พระครวญคร่ำร่ำไรไห้สะอื้น	สุดจะขืนแข็งอารมณ์พระโฉมศรี
ทั้งทุกข์ถึงลูกยาในวารี	แต่คืนนี้มิได้เห็นว่าเป็นตาย
ทั้งเสียเมียเสียบุตรสุดสลด	แสนกำสรดทรวงจะแยกแตกสลาย
สะอื้นอ้อนอ่อนองค์ไม่ทรงกาย	พระโฉมฉายซวนซบสลบลง
แขกฝรั่งฟังคำพระร่ำไห้	พลอยอาลัยหลากจิตพิศวง
เห็นแน่นิ่งวิ่งพร้อมเข้าล้อมองค์	ต่างคิดสงสารสะอื้นกลืนน้ำตา
บ้างต้องดูรู้ว่าสลบหลับ	ยังไม่ดับชีวังถึงสังขาร์
เข้านวดเคล้นเส้นสายปลายบาทา	บ้างโบกผ้าโบกมือกระพือลม
พระกลับฟื้นคืนสมประดีได้	เหมือนหลับใหลลืมจิตสนิทสนม
พอแสงทองส่องสว่างน้ำค้างพรม	ทะเลลมคลื่นเงียบเซียบสำเนียง
ไก่สวรรค์ขันเอกวิเวกวับ	ไก่ป่ารับขันขานประสานเสียง
เรไรร้องก้องเกาะเสนาะเคียง	ดังสำเนียงดนตรีปี่ชวา
อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง	ส่องสว่างกลางทะเลพระเวหา
เห็นศพซากรากษสที่มรณา	เป็นศิลาน่าอนาถประหลาดใจ
มีน้ำขาวราวกับน้ำตาลโตนด	ออกจากโอษฐ์นางมารเหมือนธารไหล
พระดูนางพลางถามพวกพลไกร	เหตุไฉนศพนางเป็นอย่างนี้
คนทั้งร้อยพลอยว่าน่าประหลาด	หรือปีศาจผีเสื้อเป็นเชื้อผี
ยังไม่ตายกลายแกล้งแปลงอินทรีย์	หรือของดีอยู่ในนางเป็นอย่างไร
บ้างว่าเป็นปรอทฤทธิ์วิธิเวท	ผู้วิเศษใส่ศิลามาแต่ไหน
แต่ว่าพราหมณ์นามชื่อมหัศชัย	นั้นทูลว่าถ้าจะใคร่ให้หายแคลง
อันอัคคีนี้เป็นการผลาญพิภพ	เอาเผาศพดูให้สิ้นที่กินแหนง
ถึงยักษ์ร้ายกายสิทธิ์ฤทธิแรง	พระเพลิงแผลงฤทธิ์ผลาญไม่ทานทน
พงศ์กษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	จะใคร่รู้ดีร้ายให้หายฉงน
ดำริพลางทางใช้พวกไพร่พล	ช่วยกันขนฟืนมาอย่าช้าที
ฝ่ายจีนจามพราหมณ์แขกช่วยแบกไม้	มากองไว้ข้างเขาจะเผาผี
บ้างตัดไม้ไผ่แขวะแฉละดี	ช่วยกันสีไฟพลางกลางศิลา ฯ
๏ พอได้ยินเสียงระฆังข้างหลังเขา	เห็นผู้เฒ่าออกจากชะวากผา
ดูสรรพางค์ร่างกายแก่ชรา	แต่ผิวหน้านั้นละม้ายคล้ายทารก
ทรงเสื้อโขมพัสตรานุ่งผ้าขาว	ผมนั้นยาวย้อยสยายประปรายปรก
ถือไม้เท้าเนาวรัตน์พัดขนนก	ทำเดินงกงันมาแล้วพาที
ว่าดูราสามีนางผีเสื้อ	เป็นหน่อเนื้อกษัตริย์ชาติราชสีห์
อย่าเผาศพนางยักษ์ด้วยอัคคี	ภัยจะมีถึงกายให้วายปราณ ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังยังฉงน	ผิดผู้คนผู้เฒ่าเห็นห้าวหาญ
จึงปราศรัยไต่ถามความบุราณ	ขอเชิญท่านชี้แจงให้แจ้งใจ
ข้าเห็นนางวางวายกลายเป็นหิน	จึงจะเผาเขาให้สิ้นที่สงสัย
ท่านห้ามว่าข้านี้จะมีภัย	เหตุไฉนฉะนั้นหนอข้าขอฟัง ฯ
๏ ฝ่ายมหิงข์สิงขรเทวราช	จึงประกาศเล่าตามเนื้อความหลัง
เป็นเรื่องลึกดึกดำบรรพ์อนันตัง	แต่ครั้งตั้งฟ้าทะเลเมรุไกร
นางผีเสื้อเมื่อแต่ก่อนเป็นก้อนหิน	อยู่กระสินธุ์สมุทรมหาชลาไหล
นางอสูรชาติก่อนได้พรชัย	ถอดดวงใจฝากแฝงแท่งศิลา
แล้วขึ้นจากฟากฝั่งมหรณพ	ไปรุกรบกับพระเพลิงที่เชิงผา
ต้องไฟกรดหมดไหม้ทั้งกายา	ยังแต่ว่าอายุอสุรินทร์
กับดวงใจไม่ดับไปกลับชาติ	เป็นปีศาจสังหรณ์อยู่ก้อนหิน
ถูกไอน้ำซ้ำได้ไอแผ่นดิน	บันดาลหินนั้นให้งอกออกทุกที
เป็นหน้าตาขาแข้งอันแรงฤทธิ์	ด้วยพรอิศรารักษ์พระลักษมี
นับอนันต์วันคืนได้หมื่นปี	จึงเป็นผีเสื้อสมุทรผุดทะยาน
ขึ้นต้องแสงพระอาทิตย์ยิ่งฤทธิ์กล้า	ปราบบรรดาพวกปีศาจด้วยอาจหาญ
ได้เป็นใหญ่ในแม่น้ำอโนมาน	ใครล้างผลาญชีวันไม่บรรลัย
ซึ่งเป่าปี่ผีเสื้อเนื้อเป็นหิน	เพราะสุดสิ้นวาโยอาโปไหล
แม้นเผาจี่ปีศาจด้วยธาตุไฟ	จะคืนไล่กินมนุษย์ปุถุชน
ถึงฆ่าฟันฉันใดก็ไม่ม้วย	เพราะเหตุด้วยกำเนิดเกิดหลายหน
ต่อเพลิงกาฬผลาญพิภพจบสกล	จึงสิ้นชนม์ชีวานิคาลัย
อันวารีที่ไหลออกจากปาก	คือแรงรากษสซ่านเหมือนธารไหล
ใครกินน้ำกำลังจะเกรียงไกร	ทั้งโรคภัยมิได้มีมาบีฑา
อันเราหรือคือมหิงขสิงขร	มาช่วยสอนด้วยสงสารท่านนักหนา
พอสิ้นคำรำพันจำนรรจา	รูปชราร่างกายก็หายไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์ประจักษ์เหตุ	ซึ่งเทเวศร์บอกแจ้งแถลงไข
จึงเวยวารีด้วยดีใจ	ทั้งพวกไพร่พลอยกินสิ้นทุกคน
เกิดกำลังดังน้ำสุรามฤต	มาเจือจิตเยือกเย็นทุกเส้นขน
ครั้นเสร็จสรรพกษัตราก็พาพล	ขึ้นอยู่บนเงื้อมเขาลำเนาเนิน
ปลูกที่ทับพลับพลาอยู่อาศัย	ที่ใกล้ใกล้ศพนางไม่ห่างเหิน
ทำธงปักเป็นสัญญาไว้หน้าเนิน	จะคอยเดินสารสำเภาชาวบุรี ฯ

ตอนที่ ๑๕
สินสมุทรโดยสารเรือโจรสุหรั่ง
๏ จะกล่าวถึงสินสมุทรบุตรนางยักษ์	กำลังรักพระธิดามารศรี
เมื่อเรือแตกแบกมาในวารี	ไม่มีที่หยุดหย่อนจนอ่อนแรง
ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืนแต่คลื่นซัด	นางกษัตริย์โศกศัลย์เฝ้ากันแสง
เห็นมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายแซง	ยิ่งแสยงสยองเกล้าเยาวมาลย์
จึงว่าพ่อสินสมุทรสุดสวาท	เหนื่อยอนาถนักหนาน่าสงสาร
จงวางแม่เสียในวนชลธาร	เร่งคิดอ่านตามติดพระบิดร ฯ
๏ สินสมุทรสุดเหนื่อยด้วยเมื่อยล้า	สู้อุตส่าห์ทรงกายสายสมร
แล้วตอบคำร่ำว่าด้วยอาวรณ์	แม่ม้วยมรณ์ก็จะม้วยเสียด้วยกัน
ลูกหมายเหมือนชนนีเป็นที่ยิ่ง	ไม่ทอดทิ้งมารดาให้อาสัญ
อันกำลังยังไปได้อีกวัน	อย่าทรงกันแสงนักจงหักใจ ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำสวาทราชโอรส	ยิ่งกำสรดสุดจะขืนสะอื้นไห้
กุมาราพาว่ายคล้ายคล้ายไป	เห็นเกาะใหญ่ยินดีค่อยมีแรง
อุตส่าห์รีบถีบเข้าถึงเขาหลวง	พอลับดวงสุริเยนทร์ไม่เห็นแสง
หน่อนรินทร์สินสมุทรก็สุดแรง	ถึงที่แห้งเสือกซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	เห็นหน่อกษัตริย์นิ่งอนาถไม่หวาดไหว
เข้ากอดแอบแนบอกด้วยตกใจ	ร่ำพิไรเรียกพลางในกลางคืน
สินสมุทรสุดสวาทของแม่เอ๋ย	ไฉนเลยลูกยาไม่ฝ่าฝืน
แม่ปลุกเจ้าเท่าไรก็ไม่ฟื้น	พลางสะอื้นอ่อนองค์ทรงโศกี
จะหาไหนได้เหมือนพ่อเพื่อนยาก	สู้ลำบากแบกพามารดาหนี
ไม่ม้วยมอดรอดมาในวารี	จนถึงที่หยุดแล้วเจียวแก้วตา
ควรหรือพ่อหน่อนาถมาขาดจิต	สิ้นชีวิตสิ้นชาติวาสนา
ให้แม่อยู่ผู้เดียวเปลี่ยววิญญาณ์	อนิจจาเจ้าไม่สั่งแม่มั่งเลย
มาทอดกายวายวางอยู่กลางหาด	ไม่มีอาสน์อุ่นอ่อนที่นอนเขนย
ระคายคันขวัญใจเจ้าไม่เคย	พ่อคุณเอ๋ยอนิจจาน่าปรานี
นางสอดกรช้อนเกศขึ้นประทับ	ดังจะดับดวงชีวามารศรี
แสนวิโยคโศกศัลย์พันทวี	วิสัญญีภาพนิ่งไม่ติงกาย
ยะเยือกเย็นเส้นหญ้ารุกขาเขา	สงัดเหงาเงียบเสียงสำเนียงหาย
จันทร์กระจ่างพ่างพื้นโพยมพราย	เรไรรายหริ่งร้องทั้งลองไน
แจ้วแจ้วจักจั่นสนั่นเสนาะ	ดังบัณเฑาะว์ดนตรีปี่ไฉน
น้ำค้างพรมลมพาสุมาลัย	เย็นระรื่นชื่นใจพระเทพิน
นางฟื้นองค์ทรงกายกระหายหิว	ให้หวิวหวิวหวาดไหวฤทัยถวิล
ภาณุมาศผาดเยี่ยมเหลี่ยมเมฆิน	นางปลุกสินสมุทรไม่ไหวกายา
ดูลูกรักพักตร์เผือดเลือดสลด	แสนรันทดแทบชีวังจะสังขาร์
ด้วยความรักลูกเลี้ยงเพียงชีวา	เฝ้าโศกากอดไว้ไม่ไกลกัน
ประหลาดเหลือเนื้อพ่อยังอุ่นอ่อน	หรืออดนอนนิทราไม่อาสัญ
นางยอกรวอนไหว้ไทเทวัญ	ทุกช่องชั้นฉกามาวจร
ที่ขึ้นล่องท้องทะเลทุกเทเวศร์	รุกขาเขตเขาเขินเนินสิงขร
แม้นพระหน่อบดินทร์นรินทร	จะม้วยมรณ์มรณานิคาลัย
ชีวิตข้าอย่าให้รอดจงมอดม้วย	ขอตายด้วยลูกรักที่ตักษัย
แม้นบุญหลังยังจะรอดตลอดไป	ขอจงให้ลูกน้อยข้าค่อยคลาย
พอขาดคำรำพันพิษฐาน	พระกุมารฟื้นสมอารมณ์หมาย
นางนวดเคล้นเส้นศอหน่อนารายณ์	ร้องเรียกสายสวาทพลางไม่วางใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	หิวหาวนอนเหนื่อยซบสลบไสล
ต้องน้ำค้างกลางคืนชื่นฤทัย	จึงกลับได้สมประดีค่อยมีแรง
ลืมพระเนตรเห็นองค์นางนงลักษณ์	เฝ้าฟูมฟักนวดฟั้นแล้วกันแสง
เหมือนแม่ลูกผูกจิตไม่คิดแคลง	อุตส่าห์แข็งขืนอารมณ์บังคมคัล
จึงทูลว่าข้าน้อยนี้ม่อยหลับ	เปรียบเหมือนกับกายาจะอาสัญ
พระมารดามาด้วยได้ช่วยกัน	หาไม่วันนี้เห็นไม่เป็นตัว ฯ
๏ นางฟังตอบปลอบประโลมพระลูกน้อย	แม่ได้พลอยพึ่งบุญพ่อทูนหัว
สารพัดศัตรูไม่สู้กลัว	ได้รอดตัวมาถึงเกาะเพราะโอรส
เจ้าม้วยมอดวอดวายจะตายด้วย	เป็นเพื่อนม้วยมรณาให้ปรากฏ
พ่อกลับคืนฟื้นพ้นชีวงคต	ค่อยเปลื้องปลดทุกข์ทนของชนนี ฯ
๏ พระหน่อไทได้สดับอภิวาท	ยิ่งรักราชธิดามารศรี
จึงเชิญนางย่างเยื้องขึ้นคิรี	ให้อยู่ที่เงื้อมผาศิลาลาย
แล้วเที่ยวไปในเกาะเสาะลูกไม้	เก็บได้ใส่ห่อผ้ามาถวาย
นางเสวยส้มสูกกับลูกชาย	ค่อยเหือดหายหิวโหยที่โรยรา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรใจฉกาจ	เป็นเชื้อชาติอังกฤษริษยา
คุมสลัดอัศตันวิลันดา	เป็นโจราห้าหมื่นพื้นทมิฬ
มีกำปั่นนั้นยาวยี่สิบเส้น	กระทำเป็นตึกกว้านสถานถิ่น
หมากมะพร้าวส้มสูกปลูกไว้กิน	ไม่รู้สิ้นเอมโอชโภชนา
เลี้ยงทั้งแพะแกะไก่สุกรห่าน	คชสารม้ามิ่งมหิงสา
มีกำปั่นห้าร้อยลอยล้อมมา	เครื่องศัสตราสำหรับรบครบทุกลำ
คอยตีเรือเหนือใต้ได้สิ่งของ	เที่ยวแล่นล่องตามคลื่นทุกคืนค่ำ
มาถึงกลางหว่างบรรพตพออดน้ำ	จึงทอดกำปั่นใหญ่ในนที
ให้เรือน้อยลอยแล่นเข้าเหลี่ยมเขา	แต่ล้วนเหล่าวิลันดากะลาสี
ประทับจอดทอดท่าหน้าคิรี	พวกโยธีหาบหามตามกันมา
ขึ้นตักน้ำลำธารละหานหิน	พอเห็นสินสมุทรอยู่ที่ภูผา
กับหญิงสาวขาวผ่องต้องติดตา	พวกโยธาซักถามตามทำนอง
กุมารานารีนี้ไฉน	เป็นอย่างไรจึงมานั่งอยู่ทั้งสอง
เป็นภรรยาสามีหรือพี่น้อง	พลางมุ่งมองดูนางไม่วางตา ฯ
๏ สินสมุทรพูดจาภาษาแขก	นัยน์ตาแตกใครอย่าแลดูแม่ข้า
เราเสียเรือเชื้อกษัตริย์พลัดพารา	นี่ท่านมาแต่ข้างไหนได้เอ็นดู
โดยสารด้วยช่วยส่งให้ถึงฝั่ง	จะไปยังรัตนาพาราปู่
จะรับได้หรือมิได้จะใคร่รู้	เฝ้าแลดูมารดาเราว่าไร ฯ
๏ ทหารโจรแจ้งความขามขยาด	เห็นเกินวาสนาตนพ้นวิสัย
แต่เสียดายหมายว่าจะพาไป	ให้นายใหญ่ของเราเอารางวัล
จึงพูดปลอบตอบว่าอย่าปรารภ	จะให้พบกันกับนายมาผายผัน
แล้วแห่ห้อมล้อมลงสลุบพลัน	ไปกำปั่นลำใหญ่ในคงคา
ครั้นถึงเทียบเรียบเรียงเข้าเคียงท้าย	แล้วบอกนายว่ามีนางต่างภาษา
จะโดยสารวานส่งจึงลงมา	จะโปรดปรานีนางเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายสุหรั่งอังกฤษพิศเพ่ง	เห็นปลั่งเปล่งปลื้มจิตพิสมัย
ด้วยลูกเมียยังไม่มีก็ดีใจ	หมายจะได้เล้าโลมนางโฉมยง
จึงเสแสร้งแกล้งว่าได้มาพึ่ง	จะให้ถึงฟากฝั่งดังประสงค์
แล้วจัดแจงแต่ห้องให้สององค์	เชิญโฉมยงไปอยู่กับกุมาร
แล้วรีบร้อนถอนสมอไม่รอรั้ง	พร้อมสะพรั่งเรือเรียงเคียงขนาน
พอลมคล่องล่องแล่นแสนสำราญ	เที่ยวรังควานขวางทางมากลางทะเล ฯ
๏ ฝ่ายสุหรั่งนั่งที่เก้าอี้ใหญ่	กับพวกไพร่กล่าวชวนกันสรวลเส
ให้เหิมฮึกนึกนิยมสมคะเน	ด้วยได้เทวีไว้ที่ในเรือ
ต้องตำราว่าดีไม่มีร้าย	เป็นแม่ม่ายลูกติดสนิทเหลือ
จะฝังปลูกผูกมิตรให้ชิดเชื้อ	อยู่ในเนื้อมือแล้วไม่แคล้วเรา
แต่ลูกนางขวางกีดอยู่นิดหนึ่ง	คิดรำพึงอ้อมค้อมจะมอมเหล้า
ให้หลับใหลลืมตัวด้วยมัวเมา	แม้นซึมเซาแล้วจะเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
คิดพลางทางสั่งปังกะโละ	ให้ยกโต๊ะเหล้าเข้มมาเต็มไห
ทั้งของกินสิ้นทุกอย่างมาวางไว้	แล้วเรียกให้กุมาราออกมากิน
พอกุมารขานขาลาแม่เลี้ยง	มานั่งเคียงโจรสุหรั่งดังถวิล
นายโจรจับจอกสุราออกมาริน	สอนให้กินแก้ทุกข์สนุกใจ ฯ
๏ สินสมุทรสุดซื่อถือว่าน้ำ	เขาส่งซ้ำรับซดจนหมดไห
เมาสุราตาแดงดังแสงไฟ	ฉวยเป็ดไก่เคี้ยวขยอกจนออกเรอ
ฝ่ายฝรั่งนั่งล้อพระหน่อน้อย	สอพลอพลอยพูดพร่ำพะย่ำเผยอ
เสียงฮาเฮเสสรวลชวนเป็นเกลอ	กุมารเออเองกับกูมาสู้กัน
แล้วลุกขึ้นมึนหน้าถลาล้ม	ไม่เป็นสมประดีเฟือนเหมือนกับฝัน
โจรสุหรั่งสั่งให้ไพร่ทั้งนั้น	เข้าช่วยกันยกไปวางกลางที่นอน
พระหน่อไทไม่เคยเสวยเหล้า	กำลังเมาม่อยหลับลงกับหมอน
พอสมหมายนายโจรพเนจร	ให้อาวรณ์หวังประโลมนางโฉมยง
จึงแต่งกายชายชำเลืองค่อยเยื้องย่อง	เข้าในห้องทรามสงวนนวลหง
กระแทกก้นลงบนเตียงเคียงอนงค์	นางลุกลงเสียข้างล่างให้ห่างกาย
ตะโกนเรียกสินสมุทรจนสุดเสียง	เงียบสำเนียงนึกพรั่นพระขวัญหาย
ส่วนสุหรั่งนั่งยิ้มอยู่พริ้มพราย	พูดภิปรายประสาโจรโลนลำพอง
นี่แน่เจ้าเข้ามานี่อย่าหนีเร้น	หรือไม่เห็นหน้าผัวให้มัวหมอง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ครอง	จะมาต้องเป็นม่ายตะกายดิน
เอ็นดูเจ้าเราจึงมาว่าจะเลี้ยง	เป็นคู่เคียงครองชมสมถวิล
ทั้งแม่ลูกปลูกฝังให้นั่งกิน	อย่าดีดดิ้นดึงดื้อทำอื้ออึง
ไม่อวดอ้างอย่างพี่นี้จะเจ้า	กับผัวเก่าเห็นเปรียบไม่เทียบถึง
อย่านิ่งนึกบึกบึนทำมึนตึง	ถึงจะอึงอื้อไปก็ไม่พ้น
จงผันผ่อนอ่อนน้อมยอมด้วยพี่	เสียดีดีจะได้ยืดเป็นพืชผล
เคาะพนักพยักหน้ามาข้างบน	ช่วยถอนขนรักแร้พี่ทีเถิดนาง ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังอ้ายอังกฤษ	ดังพ่นพิษพูดสำรากทั้งถากถาง
มิตอบตามความอายเห็นหลายทาง	นึกแล้วนางแสร้งเสด้วยเล่ห์ลวง
ซึ่งเมตตาว่าจะเลี้ยงไว้เคียงคู่	พระคุณอยู่ข้าพเจ้าเท่าเขาหลวง
แต่อย่าให้ได้อายชายทั้งปวง	ค่อยหนักหน่วงอย่าเพ่อด่วนทำลวนลาม
ทั้งเดินทางกลางชลาเป็นพาณิช	สมสนิทเสน่หาตำราห้าม
ถ้าถึงฝั่งยั้งหยุดสุดแต่งาม	จะผ่อนตามสารพัดไม่ตัดรอน
ทั้งลูกน้อยกลอยใจจะได้พึ่ง	ไม่ดื้อดึงดอกจะฟังท่านสั่งสอน
ใช่จะดิ้นสิ้นชีพอย่ารีบร้อน	นางผันผ่อนเพทุบายให้ตายใจ ฯ
๏ โจรสุหรั่งฟังนางว่าช่างพูด	บิดตะกูดเกเรทำเผลไพล่
จะพาเจ้าเข้าฝั่งก็ยังไกล	อดอยู่ไม่ได้ดอกบอกจริงจริง
แต่เมียตายหลายปีเข้านี่แล้ว	ยังไม่แผ้วพบรสอดผู้หญิง
อย่าปดโป้โว้เว้ประเว่ประวิง	ถึงตลิ่งแล้วจะไปเสียไกลมือ
มิโอนอ่อนผ่อนผันทำปั้นปึ่ง	จะให้ถึงปล้ำปลุกสนุกหรือ
จงผินผันหันหน้ามาหารือ	เจ้าจะถือตามตำราว่ากระไร
เป็นผัวเมียเสียเรือไม่เชื่อน้อง	พี่ได้ลองแล้วก็เห็นไม่เป็นไฉน
อย่าหนักหน่วงหวงห้ามความในใจ	แล้วกราบไหว้วอนว่าได้ปรานี ฯ
๏ สงสารนางอย่างจะดิ้นสิ้นชีวิต	กลัวอังกฤษมันจะปล้ำทำบัดสี
ต้องเอาใจอ้ายขโมยแต่โดยดี	แม้นหม่อมพี่ขืนใจไม่เมตตา
มิขออยู่สู้ตายด้วยอายเขา	ทั้งลูกเต้าก็ยังไม่ได้ปรึกษา
ท่านกลับไปให้สินสมุทรมา	จะพูดจาอ่อนน้อมให้พร้อมใจ
จงหยุดยั้งรั้งรอแต่พอพลบ	ข้าไม่หลบหลีกลี้หนีไปไหน
อย่าอยู่เกี้ยวเคี่ยวขับจงกลับไป	อโณทัยลงลับจึงกลับมา ฯ
๏ ฝ่ายสุหรั่งยังไม่เคยได้เชยชู้	จึงเสียรู้เพราะรักนั้นนักหนา
จะด่วนได้ให้ขัดอัธยา	ก็กลัวว่าโฉมฉายจะวายวาง
จึงตอบคำทำเป็นว่าถ้าเช่นนั้น	จะผ่อนผันตามผัดไม่ขัดขวาง
ขอเล่นนอกหยอกเอินพอเพลินพลาง	อย่าให้ค้างมรสุมเลยพุ่มพวง
น้อยหรือน้องสองแก้มดูแย้มยิ้ม	พี่ขอชิมโฉมงามอย่าห้ามหวง
ให้เห็นแท้แน่ใจว่าไม่ลวง	ช่วยเสียขวงเสียสักหน่อยเถิดกลอยใจ ฯ
๏ นางฟังคำทำว่าน่าบัดสี	อะไรนี่น่าชังยังสงสัย
ยิ่งโอนอ่อนผ่อนตามยิ่งลามไป	เดี๋ยวก็ได้เดือดดอกบอกให้รู้
ถ้ารักจริงสิ่งไรที่ได้ห้าม	อย่าลวนลามเลี้ยวลดให้อดสู
ไม่สิ้นวันฉันไหว้ได้เอ็นดู	จะขืนอยู่ไยเล่าให้เขาแคลง ฯ
๏ โจรสุหรั่งอังกฤษติดจะโง่	เห็นนางโกรธาเถียงจนเสียงแข็ง
ฉวยเฉินฉุกจุกจิกจะพลิกแพลง	ทำยิ้มแห้งห้ามว่าเจ้าอย่าอึง
เพลานี้พี่จะอดสะกดจิต	พอมืดมิดก็จะมาหาให้ถึง
แล้วผันผายกายก่ำดังตำลึง	ให้รุมรึงร้อนรนสกนธ์กาย
จึงแก้ไขให้สินสมุทรฟื้น	กุมารตื่นตาสว่างค่อยสร่างหาย
จึงว่าเหล้าเมาเหลือเบื่อจะตาย	จริงนะนายแต่นี้ไปฉันไม่กิน
แล้วลุกมาหาองค์นางนงลักษณ์	เห็นซบพักตร์โศกศัลย์ไม่ผันผิน
นึกสงสัยไต่ถามพระเทพิน	นางเห็นสินสมุทรมาจึงจาบัลย์
สะอื้นพลางทางว่านิจจาเอ๋ย	พ่อละเลยมารดาให้อาสัญ
แม่มีกรรมจำตายวายชีวัน	นางก้มกันแสงกำสรดสลดใจ ฯ
๏ สินสมุทรบุตรเลี้ยงเข้าเคียงอาสน์	อภิวาทวอนถามตามสงสัย
อยู่ดีดีชีวันจะบรรลัย	เป็นไฉนเช่นนั้นฉันยังแคลง ฯ
๏ ยุพยงสงสารกุมารน้อย	กระซิบค่อยเบาเบาเล่าแถลง
อ้ายอังกฤษคิดหมายทำร้ายแรง	มันจึงแกล้งให้พ่อไปเสียไกลตา
มาเกี้ยวพานรานรุกทำอุกอาจ	มันเกรี้ยวกราดหยาบคายร้ายหนักหนา
แม่เรียกเจ้าเท่าไรก็ไม่มา	ดังมารดานี้จะดิ้นสิ้นชีวัน
ต้องหนักหน่วงลวงล่อว่าพอค่ำ	มันเชื่อคำนัดหมายจึงผายผัน
เป็นการด่วนจวนจนไม่พ้นมัน	จะอาสัญเสียมิให้มันใกล้กราย
พ่ออยู่หลังฟังแม่ช่วยแก้แค้น	ทำทดแทนให้เหมือนจิตที่คิดหมาย
เอาเพลิงเผาสำเภาใหญ่ให้ทลาย	แล้วจึงสายสวาทไปในคงคา
ถ้าพบปะพระบิตุเรศเจ้า	เผื่อผ่านเกล้าคิดความจะตามหา
ทูลแถลงแจ้งการณ์ว่ามารดา	บังคมลาสู่สวรรคครรไล
อันชาตินี้มิได้อยู่เป็นคู่ชื่น	ต่อชาติอื่นจึงค่อยชิดพิสมัย
นางครวญคร่ำกำสรดระทดใจ	พลางลูบไล้ลูกเลี้ยงเคียงประคอง ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนแค้นสุหรั่ง	ขึ้นเสียงดังเดือดด่าว่าจองหอง
ตัวเป็นกามาประสงค์ซึ่งหงส์ทอง	จะไปถองเสียให้สมอารมณ์มัน
นางยุดหัตถ์ตรัสห้ามด้วยความรัก	ยังเด็กนักหนาพ่อคุณอย่าหุนหัน
ล้วนพวกพ้องของสุหรั่งอยู่ทั้งนั้น	จะสู้มันที่ไหนได้อย่าไปเลย
เช่นนี้ต้องตรองตรึกให้ลึกซึ้ง	อย่าดื้อดึงดูถูกนะลูกเอ๋ย
จะสู้รบผู้ใหญ่พ่อไม่เคย	อย่าอยู่เลยหลีกไปเสียให้พ้น ฯ
๏ กุมาราว่าการจะราญรบ	ลูกรู้จบการศึกได้ฝึกฝน
พระโยคีวิเศษให้เวทมนตร์	ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
แม่ผีเสื้อเมื่ออยู่ในคูหา	ให้มนต์ข้าที่มนุษย์ยุดไม่ไหว
สิ้นทั้งลำกำปั่นไม่พรั่นใคร	ลูกจะไปถองทุบให้ยุบยับ
แล้ววิ่งผลุนหมุนออกมานอกห้อง	นางรื้อร้องเรียกไว้ก็ไม่กลับ
ถึงสุหรั่งตั้งกระทู้ขู่สำทับ	มึงพูดกับมารดากูว่าไร
จะปลุกปล้ำทำดูดังชู้ผัว	หมายว่ากลัวเกรงฝีมือหรือไฉน
อย่าปั้นเจ๋อเย่อหยิ่งมาชิงชัย	จะฆ่าให้ตายสิ้นเหมือนริ้นยุง
แล้วกำหมัดกัดฟันกระชั้นชิด	ถีบอังกฤษตกเตียงเสียงดังผลุง
สุหรั่งร้องเรียกไพร่ให้พยุง	เป็นหมู่มุงมาพร้อมล้อมกุมาร
บ้างฉวยได้ไม้พลองกระบองสั้น	เข้ารุมรันรอบกายหมายประหาร
สินสมุทรผุดโลดโดดทะยาน	ฉวยได้ขวานขว้างแขกแตกกระจาย
เห็นนายโจรโผนจับสัประยุทธ์	ทะยานยุดเหยียบอกผงกหงาย
กระชากฉีกซีกโครงครากทลาย	เอาศพนายตีไพร่ไล่กระพือ
แขกฝรั่งอังกฤษไม่คิดรบ	ถลาหลบล้มกลิ้งบ้างวิ่งตื๋อ
บ้างหมอบราบกราบก้มประนมมือ	เสียงอึงอื้ออ่อนน้อมไม่ยอมตาย ฯ
๏ สินสมุทรหยุดยั้งตั้งสง่า	ตวาดว่าเหวยทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ใครไม่สู้กูไม่ล้างให้วางวาย	แค้นแต่นายเองดอกบอกให้รู้
ประมาทเล่นเห็นว่าเป็นทารก	จึงฉีกอกออกให้หายอายอดสู
แม้นมึงยอมพร้อมใจไปกับกู	จะเลี้ยงดูโดยดีไม่ตีรัน ฯ
๏ ฝ่ายผู้ร้ายนายกองรองสุหรั่ง	เป็นชาติอังกุหร่าปัญญาขยัน
สารภาพกราบก้มบังคมคัล	ขอชีวันไว้เป็นข้าฝ่าธุลี
เสด็จไปข้างไหนจะไปด้วย	จนมอดม้วยมิได้อางขนางหนี
อันพวกไพร่ไว้ข้าจะพาที	ให้ภักดีด้วยพระองค์ทรงศักดา
แล้วตีฆ้องร้องป่าวเหล่าทหาร	มาหมอบกรานเรียงรายทั้งซ้ายขวา
หน่อนรินทร์สินสมุทรก็พูดจา	ภิปรายปราศรัยทั่วทุกตัวคน
แล้วว่าเราเยาว์อยู่ไม่รู้ถ้อย	จะได้พลอยไต่ถามตามฉงน
ใครรู้แห่งแขวงแควกระแสชล	พวกต้นหนล้าต้าบรรดานาย
จะพาไปให้เฝ้าพระเจ้าแม่	ก็ตามแต่จะโปรดปรานท่านทั้งหลาย
แล้วนำหน้าพาพวกเป็นตัวนาย	มายังท้ายห้องสถิตพระธิดา ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีไม่มีชื่น	ซบสะอื้นอ่อนแรงกันแสงหา
มองเขม้นเห็นสินสมุทรมา	กับอังกุหร่าแขกสลัดอัศตัน
นางดีใจวิ่งไปรับโอรสราช	ขึ้นนั่งอาสน์แอบประทับแล้วรับขวัญ
ฝ่ายล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	บังคมคัลคอยสดับรับบัญชา ฯ
๏ สินสมุทรสุดสวาทฉลาดแถลง	ลูกลองแรงรบสุหรั่งสิ้นสังขาร์
คนทั้งหลายนายกองรองลงมา	ขอเป็นข้าไปไหนจะไปตาม
ลูกจึงพามาเฝ้าให้เล่าเรื่อง	รู้จักเมืองเราหรือไม่จะไต่ถาม
พวกเสียเรือเผื่อรอดได้รู้ความ	จะติดตามต่อไปข้างไหนดี ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังพระหน่อนาถ	แสนสวาทดังชีวามารศรี
ประโลมลูบลูกยาแล้วพาที	ชนนีนึกอยู่ไม่รู้วาย
จะเที่ยวรอบขอบมหามหรณพ	กว่าจะพบภูวนาถเหมือนมาดหมาย
แม้นคลาดแคล้วแล้วไม่อยู่จะสู้ตาย	พลางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
แล้วไต่ถามพวกพ้องของสุหรั่ง	เดิมท่านทั้งปวงนี้อยู่ที่ไหน
มาลดเลี้ยวเที่ยวตระเวนระวังภัย	หรืออยู่ในคงคาทั้งตาปี
เหล่าล้าต้าต้นหนคนสันทัด	เคยแล่นลัดแหลมคุ้งทุกกรุงศรี
เมืองผลึกรัตนาสองธานี	ในแผนที่มีบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังถาม	จึงทูลความจริงแจ้งแถลงไข
อันสุหรั่งอังกฤษที่บรรลัย	เป็นโจรใหญ่ในนทีเที่ยวตีเรือ
ข้าชาวเมืองสำปะหลังฝรั่งเศส	เอาโหมดเทศขึ้นไปขายข้างฝ่ายเหนือ
เขาจับได้ไว้ชีวิตใช้ชิดเชื้อ	เที่ยวตีเรือกับสุหรั่งตั้งเป็นนาย
แล้วสั่งให้ต้นหนไปค้นหา	เอาผืนผ้าแผนที่มาคลี่ถวาย
ถิ่นประเทศเขตแขกฝรั่งราย	มีจุดหมายปากน้ำเป็นสำคัญ
เมืองโสฬสแหลมชวาพาราสุหรัด	โรมพัฒน์กว้างใหญ่ไอศวรรย์
ปังกะหล่ามลายูอยู่ด้วยกัน	ถนนคั่นข้ามฝั่งไปลังกา
อันขอบคุ้งกรุงผลึกจารึกไว้	ตะวันตกวกออกไปไกลนักหนา
เอาแผนที่ชี้แจงแจ้งกิจจา	พระธิดานั่งดูกับกุมาร
จนจำได้ใต้เหนือสำเหนียกแน่	ทุกแขวงแควถิ่นประเทศเขตสถาน
จึงแต่งตั้งอังกุหร่าปรีชาชาญ	ให้สิทธิ์ขาดราชการงานโยธา
มีนายกองรองกันเป็นหลั่นลด	ตามกำหนดหน้าท้ายทั้งซ้ายขวา
อันเงินทองของสุหรั่งเรียกเอามา	แจกบรรดาบ่าวไพร่ได้ทุกคน
แล้วว่าเราเรือแตกต้องแยกย้าย	ยังพลัดพรายตายเป็นไม่เห็นหน
จะแล่นเลี้ยวเที่ยวหาในสาชล	เผื่อผู้คนที่ในเรือจะเหลือตาย
ให้เภตราห้าร้อยออกลอยล่อง	ไปตามท้องทะเลวนชลสาย
แล้วบอกกันเสียให้ทั่วทุกตัวนาย	อย่าทำร้ายเรือจรเหมือนก่อนมา ฯ
๏ อังกุหร่ารับรสพจนารถ	สั่งประกาศกฎหมายทั้งซ้ายขวา
แล้วยิงปืนครืนครั่นเป็นสัญญา	เรียกเภตราห้าร้อยมาลอยเรียง
ให้นายท้ายบ่ายหน้านาวาข้าม	อ้อมออกตามแหลมแล่นเลี้ยวเฉลียง
กำปั่นน้อยลอยล้อมมาพร้อมเพรียง	บ้างแล่นเลี่ยงลดเลี้ยวให้เกี่ยวกัน
ครั้นพลบค่ำโคมรายทุกปลายเสา	ทหารเป่าแตรสัญญาดังฟ้าลั่น
ยิงปืนตึงปึงปังประดังกัน	เป็นสำคัญทุ่มยามตามสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	กับกษัตริย์ทรงยศโอรสา
เข้าอยู่ห้องของสุหรั่งทั้งสองรา	ค่อยเป็นผาสุกสบายคลายอารมณ์
สินสมุทรบุตรเลี้ยงอยู่เคียงข้าง	ไม่แหห่างต่างชิดสนิทสนม
ครั้นพลบค่ำขึ้นบนเตียงเคียงประทม	นางจูบเกล้าเผ้าผมแล้วชมเชย
มิเสียทีมีฤทธิ์แต่น้อยน้อย	แม่ได้พลอยพึ่งบุญพ่อคุณเอ๋ย
ทุกวันคืนชื่นใจกระไรเลย	บุญแม่เคยทำไว้จึงได้พบ
พ่อม้วยมอดวอดวายจะตายด้วย	แม้นแม่ม้วยหมายฝากซึ่งซากศพ
แล้วปรับทุกข์ลูกยาด้วยปรารภ	ทำไฉนจะได้พบภูวไนย
อันองค์พระอัยกาบิดาเจ้า	เมื่อสำเภาแตกเห็นเป็นไฉน
ยังพากเพียรเวียนว่ายหรือหายไป	แม่นี้ไม่ได้อารมณ์สมประดี ฯ
๏ กุมาราว่าเมื่อเรือจะแตก	เสียงร้องแรกอยู่แต่เหล่านางสาวศรี
สองกษัตริย์พลัดไปในนที	เมื่อราตรีมิได้เห็นว่าเป็นตาย
พระมารดาอาลัยถึงใครมาก	ลูกนึกอยากรู้ในพระทัยหมาย
แล้วแอบอ้อนวอนถามตามสบาย	นางแย้มเยื้อนเอื้อนอายอดสูใจ
จึงแกล้งบอกหยอกเย้าว่าเจ้าแม่	แม่รักแต่เจ้าดอกจะบอกให้
พระโยคีที่ชื่อพระอภัย	ไม่มีใครเขารักอย่าซักเลย ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรพูดฉอเลาะ	นี่เนื้อเคราะห์พระบิดานิจจาเอ๋ย
ส่วนลูกเต้าเอาเป็นสิทธิ์เฝ้าชิดเชย	แล้วเฉยเมยมิได้คิดถึงบิดา
แล้วแกล้งทำสำออยตะบอยบ่น	เห็นยากจนจึงไม่มาดปรารถนา
แม้นมั่งมีเช่นเขาชาวลังกา	พระมารดาก็จะไม่ได้ตัดรอน ฯ
๏ นางกอดจูบลูบหลังพระลูกน้อย	ช่างตะบอยร่ำบ่นดังคนสอน
อย่าถือโทษโกรธขึ้งตะบึงตะบอน	แม่ว่าหยอกดอกมานอนเถิดพ่อมา
แต่นี้ไปไม่ขัดอย่าตัดพ้อ	หลวงพ่อพ่อแม่จะรักให้หนักหนา
ชวนสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา	ตามประสาไม่สบายพอคลายใจ
ครั้นลูกหลับกลับลุกทุกข์สะอื้น	จนดึกดื่นเดือนลับไม่หลับใหล
เผยหน้าต่างวังเวงวิเวกใจ	ละห้อยไห้หวนคิดถึงบิดา
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย	พระองค์เคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
บริบูรณ์พูนสุขทุกเวลา	คราวนี้มาพลัดพรากได้ยากเย็น
ลูกแลรอบขอบสมุทรจนสุดเนตร	ทั่วประเทศทางเปลี่ยวไม่เหลียวเห็น
หรือมอดม้วยด้วยคลื่นไม่คืนเป็น	จึงเขม่นมิได้ขาดประหลาดลาง
โอ้สงสารผ่านเกล้าเจ้าประคุณ	เมื่อมีบุญสารพัดไม่ขัดขวาง
จากสมบัติพลัดพรายมาวายวาง	เสียในกลางเกลียวคลื่นไม่คืนเมือง
น่าสงสารป่านฉะนี้พระแม่เจ้า	จะโศกเศร้าทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ทั้งไพร่ฟ้าสารพัดจะขัดเคือง	ใครจะเปลื้องปลดร้อนให้ผ่อนเย็น
ชาวประเทศเขตแคว้นแผ่นพิภพ	จะเซาซบสิ้นสุขด้วยยุคเข็ญ
นางนึกน้ำตาตกซกกระเซ็น	ปิ้มจะเป็นบ้าหลังนั่งรำลึก
จนเดือนชายบ่ายแสงเข้าแฝงเมฆ	ให้วิเวกหวั่นวิญญาณ์เวลาดึก
เอนองค์ลงกับอาสน์อนาถนึก	หวนรำลึกถึงพ่อพระหน่อน้อย
นิจจาเอ๋ยเคยคิดพิศวาส	จะนิราศแรมโรยโหยละห้อย
พระพลัดพรากจากน้องเที่ยวล่องลอย	จะโศกสร้อยเศร้าใจอาลัยลาน
ยิ่งคิดไปใจหายไม่วายโศก	ยามวิโยคยากแค้นแสนสงสาร
สะอื้นอ้อนร้อนฤทัยดังไฟกาฬ	กอดกุมารม่อยหลับระงับไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางนางตื่นค่อยฝืนทุกข์	แล้วปลอบปลุกลูกยาอัชฌาสัย
ให้แต่งองค์สรงเสวยสบายใจ	แล้วออกไปนั่งที่เก้าอี้ทอง
แขกฝรั่งอังกุหร่าก็มาเฝ้า	ทั้งเย็นเช้าคอยฟังรับสั่งสนอง
เหล่าเภตราห้าร้อยลอยประลอง	เที่ยวแล่นล่องเลียบมาในสาคร ฯ
ตอนที่ ๑๖
สินสมุทรพบศรีสุวรรณ
๏ กล่าวถึงศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บรมบาทบพิตรอดิศร
กับโฉมแก้วเกษราพะงางอน	ครองนครรมจักรนัครา
สาวสุรางค์นางสนมประนมน้อม	ดังดาวล้อมจันทร์กระจ่างกลางเวหา
จนโฉมยงองค์อัครชายา	มีธิดาอายุได้แปดปี
ดูคมขำสำอางเหมือนอย่างหุ่น	ชื่อโฉมยงองค์อรุณรัศมี
ดังดวงจิตบิตุเรศชนนี	พระอัยกีอัยกาเอามาไว้
จัดพี่เลี้ยงนางนมให้สมศักดิ์	บำรุงรักพระนัดดาอัชฌาสัย
เลือกลูกสาวท้าวพระยาเสนาใน	ที่ยังไว้จุกมาให้ห้าร้อย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	กับนารีร่วมใจที่ใช้สอย
เล่นสนุกตุ๊กตาตัวน้อยน้อย	ล้วนใส่สร้อยเสมาน่าเอ็นดู
เอาเศษผ้ามาทำผ้านุ่งห่ม	ปักปิ่นถมทองหุ้มใส่ตุ้มหู
มีฉากชั้นกั้นห้องช่องประตู	เป็นที่อยู่ตุ๊กตาน่าสำราญ
ถึงเวลาพาลูกเที่ยวอุ้มเล่น	มิได้เว้นเป็นสุขสนุกสนาน
ทำโกนจุกลงท่าหางานการ	แสนสำราญตามประสากุมารี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ผ่านสมบัติเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เมื่อหลานรักจักมาถึงธานี	ในราตรีเทพเจ้าเข้าดลใจ
ศรีสุวรรณบรรทมในที่แท่น	ให้โศกแสนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
คิดถึงพี่ที่พรากจากกันไป	แต่นับได้เก้าปีมิได้พบ
ไม่ได้ข่าวราวความจะตามหา	ก็ไกลตาตายเป็นไม่เห็นศพ
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งปรารภ	กำสรดซบพักตราโศกาลัย
ซ้ำคิดถึงบิตุราชมาตุรงค์	สองพระองค์จะเคืองเข็ญเป็นไฉน
โอ้กรรมเอ๋ยเคยสร้างไว้ปางใด	จึงจำให้ยากเย็นไม่เว้นวาย
จากชนกชนนีแล้วมิสา	พระเชษฐาน้องน้อยก็พลอยหาย
ยิ่งคิดไปใจเจียนจะขาดตาย	พระฟูมฟายชลเนตรเวทนา
พอหลับลงทรงสุบินนิมิตฝัน	พระองค์สั่นริกริกพลิกผวา
ตื่นสะดุ้งรุ่งแสงพระสุริยา	ก็รู้ว่าเกิดนิมิตพิสดาร
จึงอ่าองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	ออกแท่นรัตน์รจนามุกดาหาร
พอผันแปรแลเห็นโหราจารย์	เอื้อนโองการเรียกเข้ามาเล่าความ
เราฝันเห็นว่าไฟนั้นไหม้ป่า	ติดหลังคาบ้านช่องท้องสนาม
เราออกไปไฟดับแล้วกลับลาม	มาติดตามเนื้อตัวออกทั่วไป
แล้วว่าองค์ทรงเดชพระเชษฐา	เสด็จมาช่วยระงับดับเสียได้
แล้วประทานดวงแก้วอันแววไว	เรารับไว้ชมชื่นพอตื่นนอน ฯ
๏ โหรรับสั่งบังคมบรมนาถ	ลงเลขคาดคิดดูตามครูสอน
ตั้งคืนวันชันษาพยากรณ์	แล้วตัดทอนทูลความตามคัมภีร์
ซึ่งพระองค์ทรงสุบินว่าเพลิงไหม้	จะเกิดภัยรบพุ่งถึงกรุงศรี
พระเชษฐามาระงับดับอัคคี	ให้มณีแสงสว่างกระจ่างตา
จะสิ้นเคราะห์เพราะองค์พระทรงเดช	ทั้งจะแจ้งแห่งเหตุพระเชษฐา
ข้างต้นร้ายปลายดีมีศักดา	เรืองเดชาไชยะชนะมาร ฯ
๏ พระฟังคำทำนายไม่วายคิด	ปัจจามิตรเห็นจะมาเหมือนว่าขาน
ได้ยินข่าวท้าวอุเทนว่าเกณฑ์การ	จะคิดอ่านลงมาตีบุรีเรา
จึงปรึกษาสามพราหมณ์ตามวิตก	จะให้ยกกองทัพไปรับเขา
คอยกำจัดศัตรูอย่าดูเบา	บุรีเราราษฎรจะร้อนรน
จะให้พี่โมราปรีชาชาญ	เป็นผู้ผ่านเมืองจารึกได้ฝึกฝน
ทั้งไพร่นายให้ชำนาญการประจญ	อยู่ตำบลบูรพทิศคิดสงคราม
อันตัวพี่วิเชียรได้เรียนรู้	จงไปอยู่เมืองปราการชาญสนาม
เป็นฝ่ายเหนือเผื่อจะเกิดการสงคราม	คอยปราบปรามไพรินทมิฬมาร
อันพาราสายัณห์ตะวันตก	เป็นทางบกปรปักษ์มักหักหาญ
พี่สานนกลศึกฝึกชำนาญ	ไปอยู่ด่านพาราเมืองสายัณห์
แล้วประทานเครื่องยศกลดกระบี่	พานพระศรีสารพัดล้วนจัดสรร
ให้คุมพลคนละหมื่นพื้นฉกรรจ์	เป็นจอมจันตประเทศเขตนคร ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์พร้อมน้อมคำนับอภิวาท	ลาพระบาทบพิตรอดิศร
มาสั่งเวรเกณฑ์พหลพลนิกร	ผูกกุญชรช้างม้าบรรดามี
เจ้าวิเชียรชวนจงกลกับพลไพร่	ยกขึ้นไปเมืองปราการด่านกรุงศรี
เจ้าโมราพานางประภาวดี	ไปบุรีจารึกตั้งระวังการณ์
เจ้าสานนนางอุบลกับพลขันธ์	ไปพาราสายัณห์ดังบรรหาร
ทั้งสามแห่งแปลงซ่อมป้อมปราการ	ฝึกทหารด่านทางเที่ยววางคน ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสินสมุทร	ไม่ยั้งหยุดแล่นสล้างมากลางหน
พร้อมสะพรั่งทั้งเหล่าสำเภาพล	ตัดถนนพระรามข้ามแหลมเลี้ยว
ไม่ได้ข่าวเจ้ากรุงผลึกราช	โอ้อนาถลึกล้ำล้วนน้ำเขียว
คลื่นระลอกกลอกกลิ้งเป็นเกลียวเกลียว	ทางก็เปลี่ยวใจก็เปล่าเศร้าฤทัย
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยแต่ลอยแล่น	ไปตามแผนที่ทางสว่างไสว
สิ้นเสบียงเลี้ยงพลสกลไกร	จะกินไม่ถึงเดือนเหมือนประมาณ ฯ
๏ อังกุหร่าทูลฉลองสองกษัตริย์	เห็นจะขัดสนเสบียงเลี้ยงทหาร
ไปข้างหน้าสารพันจะกันดาร	จะโปรดเกล้าเหล่าทหารประการใด ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์ซักถามตามสงสัย
แต่ก่อนเก่าข้าวปลาหาอย่างไร	จึงได้ไว้เป็นเสบียงพอเลี้ยงพล ฯ
๏ อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังถาม	จึงทูลความจริงแจ้งแห่งนุสนธิ์
เมื่อสุหรั่งยังเป็นนายไม่วายชนม์	เคยเข้าปล้นชาวบุรีเที่ยวตีเรือ
ได้เงินทองข้าวของทรัพย์สิ่งสิน	ของเจ๊กจีนแขกไทยทั้งใต้เหนือ
ไม่อับจนขนเอาทั้งข้าวเกลือ	จนเหลือเฟือเพราะว่าทำแต่ลำพัง
เพียงโฉมยงทรงสั่งให้บังคับ	มิได้จับเรือแพเหมือนแต่หลัง
คนทั้งหมดอดกินสิ้นกำลัง	จะเซซังสูญหายพลัดพรายไป ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังอังกุหร่า	สุดปัญญาที่จะคิดผิดวิสัย
ด้วยใจหญิงนิ่งรำพึงตะลึงตะไล	คิดขึ้นได้ด้วยปัญญาจึงหารือ
อันเงินทองของสุหรั่งยังนักหนา	จะซื้อหาเอาที่ไหนไม่ได้หรือ
เที่ยวรุกรานบ้านเมืองจะเลื่องลือ	เขาขึ้นชื่อว่าเป็นโจรโพนทะนา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งบังคมประนมสนอง	อันพวกพ้องโจรเรือเหมือนเสือกล้า
ทุกถิ่นฐานบ้านเขตไม่เมตตา	จะซื้อหาเห็นไม่ได้ดังใจจง ฯ
๏ สินสมุทรสุดฉลาดเป็นชาติยักษ์	จะใคร่หักหาญศึกนึกประสงค์
จึงกราบทูลมารดาว่าพระองค์	อย่าได้ทรงพระวิตกสะทกสะท้าน
ถ้าเมืองไหนใหญ่กว้างมีฉางข้าว	ให้พวกเราขึ้นไปว่าซื้ออาหาร
แม้นไม่ให้ไล่ขับให้อัประมาณ	จึงรุกรานรบเร้าเอาธานี
แล้วตรัสสั่งอังกุหร่าอย่าช้าอยู่	สังเกตดูแหลมคุ้งทุกกรุงศรี
นครใดใหญ่กว้างยุ้งฉางมี	เข้าทอดที่ปากน้ำเหมือนคำเรา ฯ
๏ อังกุหร่ารับสั่งนั่งพินิจ	สังเกตทิศทางจรสิงขรเขา
จึงทูลสินสมุทรว่าเภตราเรา	ต้องตัดเข้าคุ้งค้อมอ้อมออกมา
เป็นแว่นแคว้นแดนเมืองรมจักร	กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
เป็นเมืองใหญ่ไพร่พลคณนา	จะแวะหาเห็นไม่ได้ภัยจะมี ฯ
๏ สินสมุทรพูดฮึกนึกสนุก	อย่าเป็นทุกข์ถึงเราน้อยไม่ถอยหนี
ถ้าขัดขวางทางเราเร่งเข้าตี	ชิงบุรีริบเอาทั้งข้าวปลา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งรับรสพจนารถ	เที่ยวประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
แล้วยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	บ่ายเภตราตรงเข้าอ่าวบุรี
จึงทอดกำปั่นใหญ่ไว้แต่ห่าง	ประมาณทางโยชน์หนึ่งถึงกรุงศรี
อังกุหร่าฝรั่งสั่งโยธี	จะเข้าตีปากน้ำทำอุบาย
เกณฑ์เภตราห้าสินรีบไปก่อน	เข้านครเหมือนหนึ่งมาจะค้าขาย
ตั้งปลัดหัศเกนให้เป็นนาย	คิดอุบายแก้ไขให้ได้การ
กำปั่นน้อยร้อยลำสำหรับรบ	บรรจุครบเครื่องศัสตราโยธาหาญ
ตั้งอังกฤษจิตุเวนเจนชำนาญ	ดูคิดอ่านกองหนุนเป็นขุนพล
เรือสำรองสองร้อยจะคอยซ้ำ	ถึงเพลี่ยงพล้ำเปลี่ยนผลัดไม่ขัดสน
อังกุหร่ากล้าหาญการประจญ	เป็นนายพลกองหลังระวังภัย
พอย่ำฆ้องกองหน้าทั้งห้าสิบ	ออกแล่นลิบลับทางสว่างไสว
ถึงยามสองกองกลางก็กางใบ	ค่อยแล่นไปช้าช้าในสาคร
ครั้นรุ่งสายฝ่ายฝรั่งอังกุหร่า	ออกเภตราสองร้อยลอยสลอน
คอยระวังฟังการจะราญรอน	เป็นสามตอนตามทางห่างห่างมา ฯ
๏ ฝ่ายเรือเหล่าชาวด่านบ้านปากน้ำ	ห้าสิบลำแล่นรายทั้งซ้ายขวา
ตระเวนเวียนเปลี่ยนผลัดอยู่อัตรา	คอยรักษาปากน้ำทุกค่ำคืน
พอยามสองกองตระเวนเห็นกำปั่น	ดูเรียงรันรายทางมากลางคลื่น
สักเท่าไรไม่แน่แลกลางคืน	จึงยิงปืนสัญญาให้ราใบ ฯ
๏ ฝ่ายปลัดหัศเกนเจนสมุทร	เห็นเรือหยุดปากอ่าวเสาไสว
รู้ว่าเหล่าชาวด่านออกต้านไว้	จะลดใบพูดจาจะช้าที
จึงยิงปืนเป็นสำเหนียกเรียกทหาร	ให้หักด่านรบพุ่งชาวกรุงศรี
พวกโจรพร้อมล้อมยิงทิ้งอัคคี	ชาวบุรีเรือจมล่มทลาย
ที่เหลืออยู่รู้ว่าเป็นข้าศึก	กำดัดดึกดูเรือเห็นเหลือหลาย
ค่อยถอยรบหลบเลี่ยงอยู่เรียงราย	พวกผู้ร้ายไล่รุกมาทุกที
ข้างชาวเมืองเยื้องยิงปืนใหญ่ลั่น	ถูกกำปั่นแตกแตนออกแล่นหนี
เห็นโจรไล่ใกล้กลับรับนาวี	แกว่งอัคคีขว้างทิ้งแล้วยิงปืน
ทหารโจรโยนโซ่เอาขอสับ	ชาวด่านรับรบพลางมากลางคลื่น
คงคาเคลื่อนเลื่อนลั่นเสียงครั่นครื้น	ทั้งเสียงปืนรบร่ำกระหน่ำไป ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านบ้านปากอ่าว	แต่ครั้งคราวพราหมณ์มาอยู่อาศัย
ครั้นศรีสุวรรณนั้นผ่านพระเวียงชัย	จึงตั้งให้ตาเฒ่าเป็นเจ้าพระยา
ได้สิทธิ์ขาดราชการด่านสมุทร	เป็นสุขสุดสมคะเนอยู่เคหา
มีเมียสาวราวยี่สิบล้วนโสภา	ที่หมดหน้านั้นให้หัดมโหรี
คืนวันนั้นบันดาลให้ร่านร้อน	หิวหาวนอนนั่งเหงาบนเก้าอี้
ร้องเรียกเหล่าเมียน้อยดอกสร้อยดี	ให้ดีดสีขับเพลงวังเวงใจ
พอได้ยินเสียงปืนดังครื้นครึก	อึกทึกท้องชลาสุธาไหว
ในเที่ยงคืนตื่นเรียกกันเพรียกไป	ตานายใหญ่ลงมายังฝั่งคงคา
ให้ตีกลองร้องเร่งทหารรบ	มาสมทบถือพื้นแต่ปืนผา
ลงเรือน้อยร้อยยี่สิบรีบออกมา	พอเพลาสุริย์ฉายขึ้นพรายพรรณ
เห็นพวกพ้องกองตระเวนเจนสมุทร	สัประยุทธ์ยิงรับกับกำปั่น
ยิงแย้งเป็นปีกกาประดากัน	ทุกลำลั่นแล้วโห่เป็นโกลา
ถูกเรือแขกแตกปรุทะลุล่ม	พวกโจรจมน้ำม้วยด้วยมัจฉา
หัศเกนเห็นว่าน้อยก็ถอยมา	ชาวพารารบรุกไปทุกที
พอกองกลางข้างโจรมาถึงพร้อม	เข้ารุกล้อมรบพุ่งชาวกรุงศรี
ปืนกำปั่นลั่นลำละสามที	เรือบุรียับย่อยทั้งร้อยลำ
ที่เหลือนั้นหันกลับไม่รับรบ	โจรตลบแล่นไปไล่ถลำ
พัลวันกันเข้าอ่าวปากน้ำ	พวกโจรซ้ำยิงตายทลายพัง
นายด่านไปไล่คนขึ้นบนป้อม	สะพรั่งพร้อมโยธาทั้งหน้าหลัง
เห็นโจรไล่ใกล้ตลิ่งยิงประดัง	เสียงตึงตังตูมสนั่นดังครั่นครื้น
พอข้างหลังอังกุหร่าก็มาถึง	สั่งให้ขึงตารางเหล็กลำละผืน
พอคลุมลำกำปั่นกันลูกปืน	ทหารยืนตามช่องคอยมองยิง
พอลมแปรเข้าฝั่งอังกุหร่า	ให้โยธาเทียบสำเภาเข้าตลิ่ง
ข้างชาวด่านให้ทหารเอาหินทิ้ง	พวกโจรยิงปืนปีนตีนกำแพง
พวกบนป้อมหลอมตะกั่วคั่วทรายสาด	จนถึงฟาดฟันกันด้วยขันแข็ง
ปืนฝรั่งอังกฤษติดจะแรง	ยิงกำแพงด่านพังเสียงดังครืน
ชาวด่านแตกแยกย้ายทั้งนายไพร่	พวกโจรไล่ฟันฟาดลงดาษดื่น
บ้างเจ็บป่วยปวดกระดูกถูกลูกปืน	พากันตื่นแตกพลัดกระจัดกระจาย
เสียงชาวบ้านร้านตลาดกรีดกราดร้อง	มีข้าวของแขกริบเอาฉิบหาย
แต่ตาเฒ่าเจ้าพระยาพาท่านยาย	ลงเรือพายพุ้ยมายังธานี
ทั้งชายหญิงทิ้งบ้านสถานถิ่น	กลัวไพรินรีบมุ่งมากรุงศรี
พอมืดมนสนธยาเป็นราตรี	พวกโจรตีด่านได้พอใกล้พลบ
ขึ้นริบทรัพย์จับคนบนตลิ่ง	เห็นผู้หญิงอยากได้ไล่ตลบ
แล้วขนเอาข้าวเกลือลงเรือรบ	เที่ยวริบครบเครื่องศัสตราบรรดามี
ให้ไปส่งลงลำกำปั่นใหญ่	แล้วสั่งให้ทูลฉลองทั้งสองศรี
จะโปรดเกล้าเอาเสบียงแต่เพียงนี้	หรือจะตีบ้านเมืองเนื่องขึ้นไป ฯ
๏ พวกนายรองรับสั่งอังกุหร่า	รีบออกมาถึงลำกำปั่นใหญ่
จึงทูลความตามจริงเหมือนชิงชัย	เขาตีได้ปากน้ำที่สำคัญ
บัดนี้ฝ่ายนายฝรั่งอังกุหร่า	ยังตรวจตราเตรียมพหลพลขันธ์
รักษาค่ายขึ้นป้อมอยู่พร้อมกัน	จะผ่อนผันโปรดปรานประการใด ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินดีเป็นที่ยิ่ง	เข้าวอนวิงมารดาอัชฌาสัย
แต่เกิดมาข้าไม่เคยเห็นกรุงไกร	จะลาไปชมประเทศเขตนคร
นางโฉมยงสงสารกุมารน้อย	ประคองค่อยลูบหลังแล้วสั่งสอน
ถึงมีชัยได้ด่านเป็นการร้อน	ชาวนครเขาก็คงจะสงคราม
พ่อจงไปให้ทัพกลับเสียเถิด	อย่าให้เกิดติเตียนเป็นเสี้ยนหนาม
มัวทำศึกตรึกตราจะช้าความ	จะได้ตามพระบิดาเที่ยวหากัน
แล้วโฉมยงสั่งสอนสินสมุทร	ทรงเครื่องยุทธ์อย่างกษัตริย์รัดกระสัน
ใส่เสื้อเกราะโพกผ้าเช็ดหน้าพัน	เหน็บกั้นหยั่นกริชเล็กล้วนเหล็กดี
ถือดาบด้ำคร่ำทองของฝรั่ง	ถวายบังคมลามารศรี
ลงเรือเร็วรีบมาในราตรี	ประทับที่ฝั่งสมุทรให้จุดคบ
กุมาราพาพลขึ้นบนป้อม	สะพรั่งพร้อมพลขันธ์เข้าบรรจบ
อังกุหร่าพานายทหารรบ	มานอบนบหน่อนาถดาษดา
พระลดองค์ลงนั่งบนเก้าอี้	ให้คิดที่จะทำศึกแล้วปรึกษา
เราจะตีรมจักรนัครา	อังกุหร่าท่านจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งบังคมหน่อกษัตริย์	จึงทูลทัดด้วยปัญญาอัชฌาสัย
เข้าหักด่านวานนี้จนมีชัย	พลไกรหิวโหยโรยกำลัง
คอยดูทีฝีมือชาวเมืองก่อน	จึงผันผ่อนเพทุบายต่อภายหลัง
มารบเราเราจึงตีให้แตกพัง	แล้วรุกไล่ให้กระทั่งถึงกำแพง
เวลารุ่งพรุ่งนี้คงมีทัพ	เราคอยรับรบประจัญให้ขันแข็ง
วันนี้ให้ไพร่พลได้ผ่อนแรง	จะได้แบ่งรบเขาชาวนคร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ท่านรอบรู้การศึกช่วยฝึกสอน
แล้วถามไถ่ในการจะราญรอน	ให้พักผ่อนโยธาในราตรี ฯ
๏ กล่าวถึงฝ่ายชายหญิงที่ทิ้งบ้าน	อลหม่านหมายมุ่งมากรุงศรี
จนเหนื่อยบอบหอบหืดมืดเต็มที	บ้างหลีกลี้หลบตัวด้วยกลัวโจร
บ้างเห็นเพื่อนเหมือนพวกแขกฝรั่ง	ไม่เหลียวหลังแล่นโลดกระโดดโผน
พวกผู้หญิงวิ่งฉุยลงลุยโคลน	สะดุดโคนตอหลักจนหักพัง
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาพาเมียหลวง	ลงพายจ้วงมาทีเดียวไม่เหลียวหลัง
ยายเมียมือพุ้ยน้ำด้วยกำลัง	มากระทั่งถึงกรุงพอรุ่งราง
ขึ้นตลิ่งวิ่งตามกันสองเฒ่า	สะดุดสะเด่าโดนก้อนสิงขรขวาง
ยายพยุงจูงตามาตามทาง	หาขุนนางที่ตำแหน่งแจ้งคดี
เมื่อจวนค่ำกำปั่นสักพันเศษ	ล้วนแขกเทศวิลันดากะลาสี
เข้าตีด่านต้านต่อก็เต็มที	ต้องแตกหนีมายังรุ่งถึงกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างตระหนกตกประหม่า	จึงพามาพระโรงรัตน์จำรัสไข
สั่งให้ท่านท้าวนางทูลข้างใน	ว่าทัพใหญ่ยกมาถึงธานี
พวกท้าวนางต่างวิ่งเสลือกสลน	ตรงขึ้นบนปรางค์มาศปราสาทศรี
ทูลผ่านเกล้าภพไตรว่าไพรี	ยกมาตีปากน้ำค่ำคืนวาน ฯ
๏ พระโฉมยงทรงฟังยังไม่แจ้ง	จับพระแสงเสด็จมายังหน้าฉาน
เสนาพร้อมน้อมประณตบทมาลย์	ตานายด่านตัวสั่นรำพันทูล
ซึ่งรบแขกแตกพังมาครั้งนี้	ควรชีวีข้าบาทจะขาดสูญ
ขอพระองค์ทรงพระอนุกูล	แล้วกราบทูลตามจริงที่ชิงชัย ฯ
๏ ศรีสุวรรณจรรโลงเฉลิมภพ	ให้ปรารภร้อนจิตคิดสงสัย
ท้าวอุเทนเกณฑ์มาหรือว่าใคร	จำจะไปรับรองลองกำลัง
จึงตรัสสั่งเสนีให้กรีทัพ	ให้เสร็จสรรพซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
เราจะไปรบแขกให้แตกพัง	พระตรัสสั่งเสร็จสรรพกลับมนเทียร ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์ยาตรามาข้างนอก	ทำหมายบอกส่งให้เสมียนเขียน
ตามบาญชีมีไว้ในหอทะเบียน	ใครขาดเฆี่ยนเร่งเอาเข้ากระบวน
ได้พร้อมพรั่งหลังหน้าทั้งขวาซ้าย	ทั้งไพร่นายแน่นทางข้างฉนวน
แล้วผูกม้ากล้ารบเคยรำทวน	ประดับล้วนเครื่องจินดาเป็นม้าทรง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	ครั้นสุริยันรุ่งเช้าเข้าโสรจสรง
แล้วทรงเครื่องเคยประจญรณรงค์	มาขึ้นทรงพาชีให้คลี่คลาย
ทหารแห่แลล้วนถืออาวุธ	ปืนคาบชุดหอกดาบกำซาบสาย
ทั้งปืนล้อก็ให้ลากมามากมาย	ออกทางท้ายเมืองมาริมสาคร
ถึงทุ้งกว้างห่างป้อมยี่สิบเส้น	พอแลเห็นแขกฝรั่งนั่งสลอน
ให้หยุดยั้งฟังการจะราญรอน	พลนิกรตั้งปีกกาหน้ากระดาน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ขึ้นยั้งหยุดอยู่บนป้อมพร้อมทหาร
เห็นทัพบกยกออกมาต้านทาน	แสนสำราญเริงรื่นมายืนดู
ล้วนธงเทียวเขียวแดงแสงสลับ	โยธาทัพโห่ลั่นสนั่นหู
ถามฝรั่งอังกุหร่าว่าตาครู	จะรบสู้คิดอ่านประการใด ฯ
๏ อังกุหร่าว่าศึกยังฮึกฮัก	จะหาญหักด้วยกำลังยังไม่ไหว
ดูท่วงทีรี้พลสกลไกร	เป็นทัพใหญ่อย่างกษัตริย์ขัตติยา
ที่ยืนม้าอยู่กลางกางพระกลด	มีเครื่องยศแห่แหนกันแน่นหนา
เห็นทีท้าวเจ้าเมืองจะยกมา	เรารักษาป้อมค่ายไว้ให้ดี
ถ้าแม้นเขาเข้ารบจึงรบมั่ง	ดูกำลังรบพุ่งชาวกรุงศรี
ถ้าเพลี่ยงพล้ำซ้ำเติมให้เต็มที	ชิงบุรีครอบครองเป็นของเรา ฯ
๏ กุมาราว่าจะไม่ออกไปรบ	ก็เป็นหลบหลีกตัวเหมือนกลัวเขา
ท่านล้าเลื่อยเหนื่อยนักพักก็เอา	เราจะเข้ารบรับกับพระยา
มาแบ่งพลคนละครึ่งจึงจะได้	อันป้อมไซร้ท่านจงอยู่ดูรักษา
เราจะไปไล่พวกชาวพารา	พิฆาตฆ่าเสียให้ยับทั้งทัพชัย
ด้วยความรู้ครูให้ไว้หลายอย่าง	ไม่อวดอ้างอังกุหร่าอย่าสงสัย
ถึงสิ้นแรงแทงฟันไม่บรรลัย	สลบไปเที่ยงคืนก็ฟื้นกาย ฯ
๏ อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังตรัส	ไม่อาจขัดพากันรีบผันผาย
มาจัดพวกพลไกรทั้งไพร่นาย	เป็นปีกซ้ายปีกขวาล้วนกล้ารบ
บ้างกุมหอกดาบปืนยืนสะพรั่ง	ทั้งทวนดั้งโล่เขนล้วนเจนจบ
แล้วเลือกอัศวราชชาติสินธพ	มาผูกครบเครื่องสำหรับกับสงคราม ฯ
๏ พระหน่อน้อยคอยดูอยู่บนป้อม	เห็นพรั่งพร้อมทวยหาญชาญสนาม
ทรงกระบี่ขี่ม้าสง่างาม	ให้โห่สามลาออกนอกกำแพง
พอเดินทัพถึงกันประจันหน้า	ไม่พูดจาโจนฟันด้วยขันแข็ง
ชุลมุนวุ่นวางกันกลางแปลง	ต่างต่อแย้งยิงกันสนั่นดัง
พระหน่อนาถอาจองทรงสินธพ	เร่งให้รบรุกไปเหมือนใจหวัง
ชาวเมืองแตกแขกซ้ำระยำมัง	จนกระทั่งหน้าม้าเจ้าธานี ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นก็ขับอัศวราช	ไล่พิฆาตแขกชวากะลาสี
ทั้งไพร่นายตายล้มไม่สมประดี	พวกโยธีทัพแขกแตกกระจาย ฯ
๏ สินสมุทรขับม้าออกหน้าทัพ	จะรบรับนายใหญ่ดังใจหมาย
ครั้นเห็นอามาชิดพินิจกาย	ดูช่างคล้ายพระบิดาสารพัน
นึกคะนึงถึงพ่อให้ท้อจิต	ไม่อาจคิดที่จะฆ่าให้อาสัญ
เห็นจวนใกล้ได้ทีศรีสุวรรณ	ก็ควบกัณฐัศว์โถมเข้าโจมตี
ถูกกุมารหลานรักอักเข้าอก	กระเด็นตกม้าพับลงกับที่
พวกพหลพลไกรเห็นได้ที	ก็กลับตีทัพแขกแตกระยำ
บ้างล้มกลิ้งวิ่งโลดกระโดดโผน	ลงลุยโคลนพรวดพราดพลาดถลำ
บ้างจวนตัวกลัวตายลงว่ายน้ำ	ชาวเมืองซ้ำแทงตายเสียหลายคน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งอังกุหร่ารักษาค่าย	เห็นเจ้านายเสียทัพวิ่งสับสน
ขับทหารด่านนอกออกประจญ	พอกันคนเข้ามาได้ในกำแพง
ขึ้นรักษาหน้าที่ไม่หนีหลบ	ถือทวนรบแต่ละเล่มล้วนเข้มแข็ง
ชาวเมืองบุกรุกขึ้นปีนกำแพง	ฝรั่งแทงถูกอกพลัดตกตาย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	เห็นจะหักเอาไม่ได้ดังใจหมาย
ให้โบกธงถอยพหลพลนิกาย	แล้วให้รายเรียงล้อมป้อมปราการ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งอังกุหร่าเวลาพลบ	พอหยุดรบจึงปรึกษาโยธาหาญ
เรารอรั้งตั้งมั่นประจัญบาน	คอยกุมารเผื่อจะมาในราตรี
ถ้ารุ่งเช้าเจ้านายมิได้กลับ	จึงเลิกทัพโยธาออกล่าหนี
ทั้งนายไพร่ใหญ่น้อยพลอยยินดี	รายรักษาหน้าที่ทุกช่องปืน ฯ
๏ สงสารสินสมุทรซบสลบหลับ	กลิ้งอยู่กับพระสุธาไม่ฝ่าฝืน
ต้องละอองน้ำค้างในกลางคืน	ค่อยแช่มชื่นฟื้นองค์ดำรงกาย
ภาวนาอาคมประนมหัตถ์	แล้วเป่าปัดเมื่อยเหน็บที่เจ็บหาย
แลเห็นเหล่าชาวเมืองเคืองระคาย	เข้าตั้งล้อมป้อมค่ายอยู่หลายชั้น
แล้วเหลียวดูผู้คนบนหน้าที่	เสียงยังตีฆ้องตรวจกันกวดขัน
ให้แค้นใจไพรีที่ตีรัน	ลุกถลันโลดโผนโจนทะยาน
เข้ากลางทัพจับคนขึ้นฟัดฟาด	ไล่พิฆาตเข่นฆ่าโยธาหาญ
ชาวบุรีหนีซนไม่ทนทาน	อลหม่านมี่อึงคะนึงไป
สินสมุทรหยุดท้าอยู่หน้าค่าย	เหวยตัวนายโยธีอยู่ที่ไหน
อย่าถอยหลังนั่งนิ่งมาชิงชัย	แล้วเลี้ยวไล่ไพร่พลไม่ทนทาน
จนเหน็ดเหนื่อยเมื่อยแขนออกแล่นอ้อม	มาถึงป้อมเรียกหาโยธาหาญ
อังกุหร่ามาเปิดบานทวาร	เชิญกุมารขึ้นบนป้อมอยู่พร้อมกัน
มาถามข่าวเจ้านายว่าวายวอด	ไฉนรอดกลับมาไม่อาสัญ
กุมาราว่าเราเข้าประจัญ	กับคนกั้นกลดทองกระบองไว
ดูรูปร่างช่างเหมือนพระบิตุราช	ไม่เคลื่อนคลาดเคลิ้มจิตคิดสงสัย
เขาโจมตีชีวันแทบบรรลัย	พอดึกได้น้ำค้างค่อยสร่างทรวง
เราแค้นใจไล่ฆ่าโยธาทัพ	แตกกระเพิ่นเยินยับจนทัพหลวง
หากรำลึกนึกถึงท่านทั้งปวง	จะเป็นห่วงทุกข์ถึงเราจึงเข้ามา
เวลารุ่งพรุ่งนี้ออกตีทัพ	จะคิดจับแก้แค้นให้แสนสา
จงเร่งรัดจัดพหลพลโยธา	พอเวลารุ่งเช้าเราจะไป ฯ
๏ ฝรั่งรับกลับออกมานอกป้อม	ประชุมพร้อมพลนิกายทั้งนายไพร่
ที่เรี่ยวแรงแข็งขันแกล้งสรรไว้	ประมาณได้โยธาสักห้าพัน
แล้วผูกม้ามาประทับรับเสด็จ	เตรียมสำเร็จรอไว้พอไก่ขัน
พระหน่อน้อยคอยดูสุริยัน	พอตะวันส่องฟ้าจะคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณยังปั่นป่วน	แต่เรรวนเรียกกันเสียงหวั่นไหว
เป็นราตรีมิได้รู้ว่าผู้ใด	บ้างหลงใหลล้มกลิ้งวิ่งกระทบ
พระโฉมยงทรงกระบองร้องว่ารับ	ทหารกลับราบเรียบเงียบสงบ
บ้างตีฆ้องกองไฟจุดไต้คบ	เห็นแต่ศพกลิ้งกลาดดาษดา
ทั้งไพร่นายได้ศพยี่สิบเศษ	คิดสมเพชเพื่อนกันพรั่นนักหนา
ให้ขานยามตามหมวดเที่ยวตรวจตรา	จนเวลาจวนแจ้งแสงตะวัน ฯ
๏ สินสมุทรสุดแค้นแหงนชะแง้	เฝ้าเตือนแต่สุริย์ฉายจะผายผัน
เห็นแสงทองผ่องแผ้วขึ้นแพรวพรรณ	เกษมสันต์สรงชลสุคนธา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	ประนมหัตถ์มัสการอ่านคาถา
ฤทธิรงค์คงทนด้วยมนตรา	ใครเข่นฆ่าชีวันไม่บรรลัย
ครั้นเสร็จสรรพจับกระบี่ขี่สินธพ	เคลื่อนพหลพลรบพิภพไหว
เดินกระบวนมาถึงทัพกรุงไกร	ให้หยุดไพร่พร้อมกันประจัญรับ
แล้วร้องท้าว่าเหวยนายทหาร	รบกันวานนี้ประเดี๋ยวไม่เคี่ยวขับ
เรามาใหม่ไหนตัวนายกองทัพ	ออกมารับรบสู้ดูศักดา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงพระแสงกระบองเหล็ก	เห็นลูกเล็กหลากจิตคิดกังขา
อ้ายกุมารวานนี้สิ้นชีวา	ยังกลับมาองอาจประมาทใจ
จึงแต่งองค์ทรงม้ามาหน้าทัพ	แล้วหยุดยับยั้งถามตามสงสัย
ว่าดูราทารกนี้นามใด	เหตุไฉนจึงมาตีบุรีเรา
เป็นโจรเรือเชื้อฝรั่งหรืออังกฤษ	สมคบคิดคุมพลเที่ยวปล้นเขา
ดูชันษาอายุก็ยังเยาว์	มารบเราชีวันจะบรรลัย ฯ
๏ สินสมุทรพูดจาภาษาเด็ก	ถึงทั้งเล็กก็ไม่พรั่นประหวั่นไหว
เราชื่อว่าสินสมุทรวุฒิไกร	พระอภัยบพิตรเป็นบิดา
ล้วนเหล่ากอหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	ผ่านสมบัติบำรุงราษฎร์ศาสนา
จะแล่นใบไปทางกลางคงคา	ชาวพารารบเราจึงเข้าตี
ท่านชื่อไรจงบอกออกมาบ้าง	เป็นขุนนางหรือบำรุงซึ่งกรุงศรี
แม้นรักตัวกลัวตายวายชีวี	อัญชลีแล้วจะกลับกองทัพไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	นึกประหวัดหวั่นจิตคิดสงสัย
กุมาราว่าพ่อชื่อพระอภัย	จะเป็นใครหนอคนนี้หรือพี่ยา
แล้วพิศดูกุมารก็แม้นเหมือน	ไม่คลาดเคลื่อนทรงเดชพระเชษฐา
แต่ผมหยิกอย่างยักษ์ลักขณา	กับสองตาดูแดงยังแคลงใจ
จึงตอบคำทำว่าบิดาเจ้า	มาหรือเปล่าประเดี๋ยวนี้อยู่ที่ไหน
จงแจ้งความตามจริงอย่าชิงชัย	จะบรรลัยแหลกลาญเหมือนวานนี้
อันตัวเราเจ้ากรุงรมจักร	เป็นปิ่นปักหลักโลกเฉลิมศรี
เจ้ากลับไปให้พ่อมาต่อตี	ได้ดูฝีมือกันประจัญบาน ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ขัดข้องร้องตวาด	ชิช่างอาจอวดศักดาว่ากล้าหาญ
บอกบิดามาทำไมมิใช่การ	เรารอนราญรบสู้กันดูลอง
อย่าพักให้ไพร่พลเข้าปนปะ	แพ้ชนะแต่ลำพังเราทั้งสอง
แล้วขับม้าร่ารำเป็นทำนอง	ส่วนว่ากองทัพโห่เป็นโกลา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นชำนาญในการรบ	ทำเลี้ยวหลบล่อให้ไล่ถลา
เห็นได้ทีตีต้องกุมารา	ถูกถึงห้าหกทีดังตีกลอง
ไม่ช้ำชอกกลอกกลับเข้ารับรบ	ม้าก็ขบกัดกันผันผยอง
สินสมุทรฉุดฉวยชิงกระบอง	แล้วตีต้ององค์พระอาตกพาชี
ฝรั่งรุมกลุ้มจับจอมกษัตริย์	ยุดพระหัตถ์แน่นไว้มิให้หนี
ทหารฮึกครึกโครมเข้าโจมตี	ชาวบุรีแตกพลัดกระจัดกระจาย
บ้างหนีรอดมอดม้วยบ้างป่วยเจ็บ	พวกโจรเก็บเสื้อผ้ามาเหลือหลาย
กุมาราพาพหลพลนิกาย	กลับเข้าค่ายขึ้นป้อมอยู่พร้อมพรัก
สินสมุทรหยุดยั้งนั่งเก้าอี้	ให้คุมท้าวเจ้าบุรีรมจักร
มาไต่ถามนามวงศ์สงสัยนัก	เราเห็นพักตร์ดูละม้ายคล้ายบิดา ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์นั้นองอาจ	ไม่ขยาดยืนดูอยู่ตรงหน้า
เห็นธำมรงค์เรือนครุฑบุษรา	ของเชษฐาแน่นักประจักษ์ใจ
หรือได้คู่กุมารนี้เป็นลูก	เอาแหวนผูกข้อมือหรือไฉน
ไม่แจ้งเหตุเชษฐาให้อาลัย	ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
หลานหัวเราะเยาะว่าประดาเสีย	คิดถึงเมียหรือร้องไห้มิใคร่หาย
กุ๋ยกุ๋ยกษัตราน่าไม่อาย	เมื่อกลัวตายไยทะนงมาสงคราม ฯ
๏ ศรีสุวรรณหันหุนฉุนพิโรธ	กำลังโกรธตรัสว่าเจ้าอย่าหยาม
ถึงบรรลัยไว้ชื่อให้ลือนาม	ไม่กลัวความตายดอกบอกจริงจริง
จงเร่งมาฆ่าตีเอาชีวาตม์	เราก็ชาติชายใช่น้ำใจหญิง
ใช่จะของ้องอนมาวอนวิง	แต่เห็นสิ่งของต้องนองน้ำตา
ธำมรงค์วงที่เจ้าผูกหัตถ์	เพชรรัตน์เรืองเดชของเชษฐา
ทั้งผืนผ้าเจียระบาดที่คาดมา	เรารู้ว่าของพระอภัยมณี
อันตัวเรานี้เป็นน้องจึงร้องไห้	ด้วยจากไปตายเป็นไม่เห็นผี
ซึ่งท่านถามนามกรของเรานี้	เราชื่อศรีสุวรรณราชเร่งฟาดฟัน ฯ
๏ พระหน่อไทได้ยินถวิลหวัง	เป็นความหลังล้วนจริงทุกสิ่งสรรพ์
บิดาว่าอาชื่อศรีสุวรรณ	เห็นสมกันกับกษัตริย์ที่ตรัสมา
แล้วก็จำธำมรงค์วงนี้แน่	เห็นเที่ยงแท้แต่จะซักให้นักหนา
ซึ่งพระอภัยมณีเป็นพี่ยา	มีวิชาชำนาญประการใด
ถ้าเป็นน้องของพระองค์ก็คงรู้	ว่าย่าปู่อยู่นิเวศน์ประเทศไหน
แม้นว่าถูกทุกสิ่งที่จริงใจ	จึงจะได้เห็นว่าเป็นอาเรา ฯ
๏ ฝ่ายบดินทร์ปิ่นประเทศเขตสถาน	รู้ว่าหลานเคลือบแคลงแถลงเล่า
อันพระพี่มีวิชามาแต่เยาว์	ฝีปากเป่าปี่ประเสริฐเลิศโลกา
ผู้ใดฟังนั่งหลับลืมสติ	มีลัทธิหลายหลากมากนักหนา
เป็นหน่อท้าวเจ้าบุรีรัตนา	เราสองราร่วมท้องพี่น้องกัน
พระเล่าความตามจริงจนจากพี่	มาถึงนี่ก็พอได้ไอศวรรย์
แล้วว่าเจ้าเราพิศดูผิวพรรณ	ช่างเหมือนกันกับพระพี่นี่กระไร ฯ
๏ สินสมุทรทรุดองค์ลงอภิวาท	เข้ากอดบาทพระเจ้าอาน้ำตาไหล
สะอื้นอ้อนวอนว่าขออภัย	พระอย่าได้ถือโทษจงโปรดปราน
ต่อปิ่นเกล้าเล่าเรื่องจึงรู้เหตุ	ว่าทรงเดชเป็นอาข้าเป็นหลาน
เที่ยวตามติดพระบิดามาช้านาน	ไม่พบพานภูวนาถประหลาดนัก
ทั่วประเทศเขตขอบแขกฝรั่ง	จนกระทั่งทะเลลมรมจักร
ทูลแต่ต้นจนจบแล้วซบพักตร์	สะอื้นฮักหวนคิดถึงบิดา ฯ
๏ ศรีสุวรรณกันแสงแล้วทรุดนั่ง	พระลูบหลังหลานน้อยละห้อยหา
โอ้สงสารหลานเอ๋ยอนิจจา	เจียนจะฆ่ากันตายวายชีวัน
นี่หากบุญหนุนช่วยไม่ม้วยมอด	จึงได้รอดพบพานกับหลานขวัญ
พลางกอดราชนัดดาแล้วจาบัลย์	สะอื้นอั้นอารมณ์ไม่สมประดี
ครั้นสร่างโศกสงสารพระหลานรัก	วรพักตร์ผุดผ่องก็หมองศรี
ประคองอุ้มนัดดาแล้วพาที	ไปบุรีเราเถิดอาจะพาไป
จะได้เอาข้าวปลาลงมาแจก	ฝรั่งแขกพลนิกายทั้งนายไพร่
พอได้พบน้องยาอาสะใภ้	แล้วจะได้ตามติดพระบิดร ฯ
๏ กุมารฟังบังคมบรมนาถ	ทูลพระบาทบพิตรอดิศร
ข้าคุมทัพขับทหารมาราญรอน	พระมารดรยังค้างอยู่กลางชลา
ทำสงครามสามวันเข้าวันนี้	พระชนนีเห็นจะคอยละห้อยหา
เป็นหญิงอยู่ผู้เดียวเปลี่ยววิญญาณ์	หลานจะลาลงไปเฝ้าเล่าให้ฟัง
ให้ทราบความตามที่มิได้รบ	มาพานพบภูวไนยดังใจหวัง
เชิญพระองค์คงคืนเข้าเวียงวัง	หลานไปสั่งเสร็จสรรพจะกลับมา ฯ
๏ พระจอมวังฟังแจ้งไม่แคลงจิต	พลางจุมพิตนึกรักขึ้นนักหนา
ถ้ากระนั้นวันนี้พ่อพาอา	ไปเชิญมาเวียงวังจึงบังควร
พอได้เห็นพี่นางต่างพระพี่	ถือเป็นที่บูชารักษาสงวน
ไกลหรือใกล้ไปมาเวลาจวน	จะได้ชวนมารดามาธานี ฯ
๏ พระหน่อไทได้สดับก็รับสั่ง	ร้องเรียกอังกุหร่าแล้วว่าพี่
เร่งป่าวร้องกองทัพกลับวันนี้	ไปพร้อมที่เรือใหญ่ในคงคา
แล้วสององค์ลงเรือลำที่นั่ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ออกกำปั่นลั่นปืนเป็นสัญญา	เสียงโยธาเอิกเกริกเลิกไปตาม ฯ
๏ จะกลับกล่าวชาวบุรีซึ่งหนีแขก	ต่างตื่นแตกตกประหม่าเข้าป่าหนาม
บ้างถูกง้าวหลาวแหลนเลือดไหลทราม	เพื่อนกันหามเข้าไปไว้เสียในพง
พวกเสนามาถึงออกอึงฉาว	เข้าเฝ้าท้าวทูลเฟือนเลอะเลือนหลง
ทูลกระหม่อมจอมพลออกรณรงค์	เขาจับองค์ภูวไนยไปได้แล้ว
ไม่ทันเย็นเห็นศัตรูจะถึงนี่	เสด็จหนีเสียเถิดทูลกระหม่อมแก้ว
ถ้ารอราช้าไปเห็นไม่แคล้ว	พอทูลแล้วลมจับก็หลับตา ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ได้ทรงทราบ	ดังคมดาบตัดเอาเกล้าเกศา
ลุกยองยองร้องเรียกอำมาตย์มา	แต่งบรรณาการไปให้ไพรี
ว่าตัวเราเจ้านครจะงอนง้อ	ขอแต่พ่อนางอรุณรัศมี
พอหลาบเข็ดเมตตาอย่าฆ่าตี	เอากรุงไกรถ่ายชีวีศรีสุวรรณ
อำมาตย์ลามาสั่งชาวคลังหลวง	ตามกระทรวงสารพัดเร่งจัดสรร
พร้อมสำเร็จเสร็จสรรพกำกับกัน	ใส่เรือบัลลังก์ทองล่องลงมา
ถึงบ้านด่านลานแลเห็นแต่ค่าย	ทั้งไพร่นายหลากจิตคิดกังขา
ให้เรือพายท้ายทอดจอดนาวา	ขึ้นมาหาเห็นแต่ผีไม่มีคน
จะถามใครไม่มีที่จะถาม	ไม่ได้ความสารพัดจะขัดสน
พากันตรงลงเรือว่าเหลือจน	เร่งให้พลพายมายังธานี
เข้าในวังบังคมประนมสนอง	ไม่พบกองทัพชวากะลาสี
ในขอบค่ายน้อยใหญ่ก็ไม่มี	เห็นแต่ผีตายกลาดดาษดา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังให้สังเวช	น้ำพระเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
เสียอารมณ์ลมจับนั่งหลับตา	หมอเอายานัตถุ์ถวายจนหงายเงย
ค่อยรู้สึกปรึกษาพวกข้าเฝ้า	ที่นี้เราวังเวงแล้วเองเอ๋ย
ใครจะกู้บุรีไม่มีเลย	เสียลูกเขยคนนี้เหมือนชีวิต
แม้รู้ว่าข้าศึกอยู่เมืองไหน	ก็จะได้คิดความไปตามติด
ถึงยากเย็นเป็นข้าปัจจามิตร	แต่ชีวิตศรีสุวรรณอย่าบรรลัย
จำจะบอกไปถึงสามเจ้าพราหมณ์ด้วย	จะได้ช่วยดูแลคิดแก้ไข
ใครอยู่ที่นี่หวาพวกม้าใช้	จงรีบไปหาสามเจ้าพราหมณ์มา
ขุนหมื่นรับอภิวันท์แล้วผันผาย	ทั้งสามนายเร็วรวดตำรวจขวา
ต่างคนออกนอกวังขึ้นหลังม้า	ควบอาชาแยกทางไปกลางแปลง ฯ
๏ สงสารท้าวทศวงศ์ยิ่งทรงโศก	กำเริบโรคเรอหาวหนาวแสยง
อุตส่าห์ขืนยืนตรงดำรงแรง	จับพระแสงเยื้องย่างขึ้นปรางค์ปรา
เห็นญาติวงศ์องค์มิ่งมเหสี	กับบุตรีหลานน้อยมาคอยท่า
ทรุดพระองค์ลงอุ้มเอานัดดา	กลั้นน้ำตาไว้ไม่หยุดสุดอาลัย
จึงตรัสบอกบุตรีสามีเจ้า	ไปรบเขาเขากลับจับไปได้
จะวอดวายตายเป็นไม่เห็นใคร	พลางร่ำไรรักหลานสงสารครัน ฯ
๏ พระบุตรีตีทรวงเข้าฮักฮัก	ดังใครควักชีวาให้อาสัญ
ระทวยกายหายใจมิใคร่ทัน	สะอื้นอั้นอ่อนนิ่งไม่ติงกาย
สาวสุรางค์นางในร้องไห้แซ่	พวกเถ้าแก่ลมจับผงับหงาย
หลวงแม่เจ้าท้าวนางเจ้าขรัวนาย	ร่ำร้องไห้ไม่วายฟายน้ำตา
ท้าวทศวงศ์สงสารพระหลานรัก	ลงซบพักตร์ถอยกำลังแทบสังขาร์
มเหสีมิทันจำนรรจา	กอดธิดาซวนซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายอรุณรัศมีศรีสวัสดิ์	เห็นสามกษัตริย์ซบพักตร์เข้าผลักไส
ไม่พื้นกายหมายมั่นว่าบรรลัย	นางร่ำไรเรียกหาบิดาพลาง
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย	ไฉนเลยไม่มาช่วยฉันด้วยบ้าง
พระมารดาตายายมาวายวาง	สะอื้นพลางกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย
พระญาติวงศ์สงสารสามกษัตริย์	เข้าโบกปัดนวดเฟ้นพระเส้นสาย
ทั้งสามองค์คงคืนค่อยฟื้นกาย	ต่างฟูมฟายชลนัยน์อาลัยลาน
พระอัยกาว่าตายแล้วยายเอ๋ย	เสียลูกเขยเขาจะหมิ่นทุกถิ่นฐาน
จะปลดปลอดรอดตายหรือวายปราณ	ทั้งลูกหลานก็จะซ้ำเป็นกำพร้า
พระอัยกีตีทรวงสะอื้นไห้	ด้วยอาลัยลูกเขยเคยเห็นหน้า
จะคลาดแคล้วแก้วเนตรเกษรา	ต้องเป็นม่ายขายหน้าทั้งตาปี
ธิดาว่าโอ้พระทูลกระหม่อม	เคยเป็นจอมรมจักรเป็นศักดิ์ศรี
แม้นสิ้นชาติวาสนาพระสามี	อันเมียนี้ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย
พระบรรลัยไปแล้วจงโปรดเกล้า	มาเด็ดเอาชีพเมียไปเสียด้วย
สะอึกสะอื้นฝืนดำรงองค์ระทวย	แทบจะม้วยมรณาด้วยสามี
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเศร้าสลด	ทุกตำบลชนบทบุรีศรี
แถวถนนหนทางกลางบุรี	มิได้มีผู้ใดเดินไปมา ฯ

ตอนที่ ๑๗
ศรีสุวรรณกับสินสมุทรตามพระอภัยมณี
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสองกษัตริย์	สลุบสลัดแล่นรายทั้งซ้ายขวา
พอพลบค่ำคล้ำมืดในเมฆา	พระพายพาพัดส่งตรงออกไป
ถึงลำใหญ่ให้จอมทอดประทับ	จุดคบรับรายทางสว่างไสว
จึงเชิญองค์พระเจ้าอาให้คลาไคล	ไปเก๋งใหญ่ห้าห้องเป็นช่องชั้น
เชิญให้นั่งยังที่เก้าอี้เอี่ยม	มีพรมเจียมปูปัดล้วนจัดสรร
แขกฝรั่งนั่งล้อมอยู่พร้อมกัน	เหมือนกลางวันแจ่มแจ้งด้วยแสงไฟ
มีโคมรายซ้ายขวาระย้าย้อย	ทั้งโคมห้อยสายระยางสว่างไสว
หน่อกษัตริย์นัดดาลาครรไล	เสด็จไปสู่สถานพระมารดา ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	คอยกษัตริย์ทรงยศโอรสา
กำสรดเศร้าเช้าเย็นเขม่นตา	โอ้ลูกยาขัดขวางเป็นอย่างไร
หรือเสียทัพอัปราแก่ข้าศึก	อนาถนึกนั่งคอยละห้อยไห้
จนพลบค่ำซ้ำโศกสลดใจ	อยู่แต่ในแท่นสถิตปิดทวาร
พอได้ยินเสียงเคาะเกาะกักกัก	พระลูกรักเรียกหานางขาขาน
ดีพระทัยไขสลักชักลูกดาล	อุ้มกุมารขึ้นเตียงเคียงประคอง
นางกอดจูบลูกรักแล้วรับขวัญ	ดูผิวพรรณผมเผ้าพ่อเศร้าหมอง
แม่คอยเจ้าเช้าเย็นเขม้นมอง	พ่อเลิกกองทัพมาแล้วหรือแก้วตา ฯ
๏ สินสมุทรพูดเพราะฉอเลาะแม่	ลูกนึกแน่ว่าพระองค์คงคอยท่า
ฉันออกไปได้ขึ้นรบพบพระอา	เจียนจะฆ่ากันม้วยลงด้วยกัน
แล้วบอกแม่แต่ต้นจนได้กลับ	เดี๋ยวนี้อามากับกระหม่อมฉัน
ถ้าเธอถามความขำที่สำคัญ	ช่วยผ่อนผันพูดให้ถูกกับลูกยา
เดิมได้บอกออกว่าพระแม่เจ้า	บังเกิดเกล้ากล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
พระบิตุรงค์พงศ์กษัตริย์เป็นภัสดา	พระแม่ว่าให้เหมือนคำลูกรำพัน
อย่าบอกว่าข้าน้อยนี้ลูกยักษ์	คนรู้จักจะหัวเราะคอยเยาะฉัน
ไหนไหนก็จะคงเป็นพงศ์พันธุ์	บอกเช่นนั้นเสียรู้แล้วก็แล้วไป ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังพระหน่อนาถ	แสนฉลาดพูดจาอัชฌาสัย
นางนึกยิ้มพริ้มพรายละอายใจ	จะพูดไม่เต็มปากวิบากกรรม
แต่เกิดมาอายุถึงเพียงนี้	ยังไม่มีผู้ชายมากรายกล้ำ
กลับเป็นม่ายลูกติดเพราะปิดงำ	ถ้าสมคำว่าไว้ก็ไม่อาย
แม้นมิได้กันกับพ่อพระหน่อนาถ	เห็นสิ้นวาสนาน้องเป็นสองม่าย
ในชาตินี้มิอยากอยู่จะสู้ตาย	แต่นึกอายลูกยาแล้วพาที
ซึ่งแก้วตาว่าเกิดในอกแม่	เหมือนช่วยแก้กู้หน้าเป็นราศี
จะให้รับว่าบิดาเป็นสามี	ที่ข้อนี้กลัวจะอายเมื่อปลายมือ
ถ้าพบปะพระบิตุเรศเจ้า	เธอว่าเปล่าแม่มิได้ความอายหรือ
ประชาชนพลเมืองจะเลื่องลือ	เหมือนหญิงดื้อด้านหน้าเป็นราคี ฯ
๏ กุมารนอบตอบความตามกระแส	รูปเหมือนแม่นี้หรือชายจะหน่ายหนี
แม้นพบปะพระไม่ว่าเป็นสามี	พระแม่ตีฉันให้ตายด้วยไม้เรียว
พระเจ้าอามาคอยอยู่ข้างนอก	เสด็จออกให้ประสบพบประเดี๋ยว
โปรดประทานว่ากล่าวเสียคราวเดียว	จะได้เที่ยวตามติดพระบิดา ฯ
๏ สงสารนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	อายอุทัจที่จะออกไปนอกฝา
ไม่แต่งองค์ทรงเครื่องประดับประดา	ทรงแต่ผ้านุ่งห่มพอสมควร
ครั้นเสร็จสรรพลับล่อให้ท้อถอย	พระหน่อน้อยเคียงองค์ทรงพระสรวล
เห็นแม่เลี้ยงเลี่ยงหลบเฝ้ารบกวน	นางเห็นจวนดึกเกินดำเนินมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นแลเห็นหลานรัก	พานงลักษณ์เลี้ยวทางมาข้างฝา
สำอางเอี่ยมเทียมเทพธิดา	สำคัญว่าเทวีเป็นพี่สะใภ้
ลดพระองค์ลงเชิญให้มานั่ง	บนบัลลังก์ลายทองอันผ่องใส
คำนับนางต่างพี่ด้วยดีใจ	นางรับไหว้อนุชาแล้วพาที
กุมารามาบอกดอกจึงรู้	ว่าโจมจู่รบพุ่งถึงกรุงศรี
พระทรงยศงดโทษโปรดปรานี	อย่าราคีเคืองขัดในนัดดา
พลางพินิจพิศดูพระรูปร่าง	ทั้งแก้มคางขนงเนตรเหมือนเชษฐา
เห็นมั่นคงองค์พระอนุชา	ทำพูดจาไต่ถามความนคร ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางเพลินเห็นเมินพักตร์	ชำเลืองลักแลชม้ายดูสายสมร
ทั้งคมขำสำอางอย่างกินนร	เสงี่ยมงอนงามพร้อมไม่ผอมพี
ดูเหมือนสาวราวสักยี่สิบถ้วน	ทั้งน้ำนวลผิวผ่องเป็นสองสี
แต่ลูกยาอายุได้แปดปี	นางจะมีลูกเต้าแต่เท่าไร
รำจวนจิตพิศดูเป็นครู่พัก	แล้วกลับหักหวนห้ามความสงสัย
ถึงอ่อนแก่แต่เป็นที่พี่สะใภ้	เราเป็นน้องต้องไหว้เป็นไรมี
ดำริพลางทางว่าข้ามาเฝ้า	จะเชิญเข้ารมจักรเป็นศักดิ์ศรี
ให้อุ่นใจไพร่ฟ้าทั้งธานี	ว่าพระพี่พาหลานมาพานพบ
พอพหลพลนิกรได้ผ่อนพัก	แล้วจึงจักเกณฑ์กำปั่นเข้าบรรจบ
เลียบให้รอบขอบฟากมหรณพ	ไม่พานพบพี่ยาไม่มาวัง ฯ
๏ นางฟังคำอ้ำอึ้งตะลึงคิด	จะเบือนบิดก็ไม่ได้ดังใจหวัง
มิไปกับอนุชาก็น่าชัง	ดูเหมือนดังเด็ดขาดญาติกา
จึงตรัสตอบขอบคุณการุญรัก	พระนับศักดิ์สุริย์วงศ์ลงมาหา
จะตามไปไม่ขัดพระอัชฌา	ตามประสาซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
สองกษัตริย์ตรัสสนทนาสนอง	จนยามสองเสียงดังระฆังขาน
จึงตรัสสั่งอังกุหร่าปรีชาชาญ	จงแจ้งการกันให้ทั่วทุกตัวนาย
แต่เช้าตรู่กู่เกณฑ์เรือที่นั่ง	ให้พร้อมพรั่งดั้งกันจะผันผาย
แล้วลาพระอนุชาพาลูกชาย	เข้าห้องท้ายไสยาสน์อาสน์สุวรรณ
พอแสงทองส่องสว่างกระจ่างฟ้า	อังกุหร่าเรียกพหลพลขันธ์
ลงประจำลำที่นั่งทั้งดั้งกัน	เป็นคู่คั่นเคียงเคียงเรียงเรียงราย ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	ทิพากรไตรตรัสจำรัสฉาย
บรรทมตื่นฟื้นองค์ดำรงกาย	ชวนลูกชายสรงชลสุคนธา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องให้ลูกรัก	ผัดพระพักตร์ผิวพรรณกันเกศา
สร้อยสังวาลบานพับประดับประดา	ปักจุฑามณีแก้วอันแพรวพราย
ส่วนโฉมยงทรงเครื่องแต่เก่าเก่า	จะให้เขาเห็นแท้ว่าแม่ม่าย
ยังไม่เคยเลยน่าระอาอาย	พระลูกชายชวนเดินดำเนินมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลีพี่สะใภ้	กุมารไหว้จอมกษัตริย์รับหัตถา
แล้วตามนางย่างเยื้องชำเลืองมา	พวกโยธาแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
สามพระองค์ลงร่วมเรือที่นั่ง	ทหารตั้งโห่ลั่นสนั่นเสียง
ประโคมฆ้องกลองแตรแซ่สำเนียง	ออกรายเรียงซ้ายขวาเป็นตาริ้ว
ถึงร่องทางกางใบขึ้นใส่เสา	เวลาเช้าลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว
ทั้งกองนำลำทรงใส่ธงปลิว	เป็นแถวทิวเทือกมาในสาคร
ตะวันคล้อยหน่อยหนึ่งถึงปากน้ำ	ต้องเรียงลำเรือแห่แซ่สลอน
สำเนียงโห่โยธาพลากร	ใกล้นครคนตื่นเสียงครื้นครึก
เห็นกำปั่นบรรดาแขกฝรั่ง	มาคับคั่งคิดว่าเป็นข้าศึก
ที่หญิงชายวิ่งอึงอึกทึก	วิ่งคึกคึกคับคั่งกำลังกลัว
ที่ง่อยเปลี้ยเสียขานัยน์ตาบอด	อุตส่าห์ลอดลงในตุ่มนั่งคลุมหัว
บ้างฉวยผ้าคว้ามุ้งพันพุงพัว	เห็นจวนตัวตกใจเข้าใต้เตียง
ประชาชนอลหม่านทุกบ้านช่อง	บ้างวิ่งร้องเรียกกันสนั่นเสียง
พวกหอคอยพลอยตีกลองก้องสำเนียง	ทั้งวังเวียงครั่นครื้นตื่นตกใจ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	ได้ยินฆาตกลองศึกนึกสงสัย
ออกพระแกลแซ่เสียงเสนาใน	ทูลว่าไพรีมาถึงธานี
ท้าวทรงฟังดังจะดิ้นสิ้นชีวิต	เป็นสุดคิดที่จะรบหรือหลบหนี
จึงปรึกษาข้าเฝ้าว่าคราวนี้	ไม่มีที่อุปถัมภ์กรรมของเรา
เสนาในใหญ่น้อยไปคอยรับ	เห็นนายทัพเขาขึ้นมาว่ากับเขา
จวนเวลาราตรีพรุ่งนี้เช้า	จะไปเฝ้าถวายเมืองกับเครื่องยศ
ขอแต่ตัวผัวเมียกับลูกหลาน	ไปดงดานบรรพชาเป็นดาบส
อยู่กุฏิวิหารชานบรรพต	ถึงต้องอดข้าวค่ำไม่รำคาญ
อยู่เวียงวังดังไฟใกล้ดินหู	พลอยให้กูเวียนวงในสงสาร
เสนาพร้อมน้อมประณตบทมาลย์	แสนสงสารโศกเศร้าด้วยเจ้านาย
ต่างทูลว่าถ้าพระองค์ทรงผนวช	ก็จะบวชตามไปเหมือนใจหมาย
เอาความสุขลูกเมียไม่เสียดาย	ต่างถวายบังคมลาลงมาแพ
แลเห็นลำกำปั่นให้ครั่นคร้าม	แต่ล้วนสามเสาสล้างมากลางกระแส
ชุมนุมนั่งตั้งท่านัยน์ตาแล	จนเรือแห่แซ่มาถึงหน้าวัง
พอลำทรงตรงประทับกับฉนวน	พร้อมกระบวนโยธาทั้งหน้าหลัง
สามพระองค์ลงจากเรือบัลลังก์	แล้วหยุดยั้งตำหนักท่าชลาลัย ฯ
๏ ขุนนางพร้อมน้อมนอบหมอบชม้าย	เห็นเจ้านายแน่จิตคิดสงสัย
กับนารีมิได้รู้ว่าผู้ใด	ยังจำได้แต่กุมารเมื่อราญรอน
ต่างวิ่งเข้าเฝ้าองค์พระทรงยศ	น้อมประณตนั่งฟังรับสั่งสลอน
จอมกษัตริย์ตรัสถามความนคร	ราษฎรเคืองเข็ญเป็นอย่างไร ฯ
๏ เสวกาอาดูรทูลแถลง	ทุกเขตแขวงเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เสนามาตย์ราษฎรร้อนฤทัย	เหมือนอยู่ในกลางเพลิงเชิงตะกอน
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงกำสรด	ทุกข์ระทดทั้งพิภพสยบสยอน
แม้นข้าศึกฮึกหาญมาราญรอน	จะโอนอ่อนเอาใจเป็นไมตรี
อันไพร่ฟ้าข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ต่างคิดการแต่จะอพยพหนี
เดชะบุญทูลกระหม่อมจอมโมลี	ได้กลับมาธานีข้าดีใจ ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสเล่าแต่เข้ารบ	จนพานพบนัดดากลับมาได้
จงเรียกวอช่อฟ้ามาไวไว	จะเชิญให้พี่นางไปปรางค์ทอง ฯ
๏ กรมวังบังคมบรมนาถ	ไปเร่งราชยานข้างหน้ามาทั้งสอง
บ้างเข้าวังสั่งความตามทำนอง	พระวอทองพนักงานท่านข้างใน
พวกท้าวนางต่างซักตระหนักแน่	ออกวิ่งแร่เรียกกันเสียงหวั่นไหว
บ้างบอกเพื่อนเรือนเรียงเคียงกันไป	ภูวไนยเสด็จมาอยู่หน้าวัง
บ้างซักถามตามแคลงให้แจ้งประจักษ์	เสียงคึกคักวิ่งรับอยู่คับคั่ง
นางพวกจ่าหาโขลนตะโกนดัง	มาพร้อมพรั่งเถ้าแก่ออกแซ่ไป
เร่งจัดแจงแต่งวอสุวรรณรัตน์	นางโขลนหัดหามเดินไม่เยิ่นไหว
ลงหลังแพแลดูเห็นภูวไนย	ต่างดีใจนบนอบลงหมอบกราน ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสเชิญโฉมเฉลา	ให้นงเยาว์ทรงวอวิเชียรฉาน
ฝ่ายพระองค์ทรงอาสน์ราชยาน	พระกุมารทรงเสลี่ยงเรียงกันมา
พวกผู้ชายรายทางข้างฉนวน	ตั้งกระบวนแห่แหนไปแน่นหนา
ข้างหลังเหล่าสาวสรรค์กัลยา	เสด็จมาตามทางถึงข้างใน
พระชวนเชิญโฉมตรูยุรยาตร	กับหน่อนาถนัดดาอัชฌาสัย
มาห้องกลางปรางค์มาศปราสาทชัย	กำนัลในอภิวาทดาษดา
ไม่เห็นองค์นงลักษณ์อัคเรศ	ทอดพระเนตรเห็นแต่ห้ามจึงถามหา
เขาทูลว่าสองกษัตริย์ขัตติยา	ไปอยู่ด้วยพระบิดาแต่ราตรี ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางตรัสดำรัสสั่ง	ไปบอกทั้งธิดาให้มานี่
สาวสุรางค์ต่างวิ่งเป็นสิงคลี	ไปยังที่ราชฐานพระมารดา
ทูลแถลงแจ้งความสามกษัตริย์	เหมือนพระตรัสสั่งใช้ให้มาหา
สามพระองค์สงสัยในวิญญาณ์	จึงถามว่าจริงกระนั้นหรือฝันไป
ครั้นไล่เลียงเที่ยงแท้แน่ตระหนัก	นางนงลักษณ์ยินดีจะมีไหน
พระอัยกาอัยกีก็ดีใจ	ไม่เป็นไรแล้วเหวยลูกเขยกู
แล้วลดองค์ลงอุ้มเอาหลานขวัญ	ไปด้วยกันหาพ่อหนอแม่หนู
ชวนธิดามาไปจะใคร่รู้	ยายเอ๋ยดูน่าชังยังนั่งงม
แล้วนำหน้าพาพระวงศ์ลงปราสาท	เดียรดาษด้วยสุรางค์นางสนม
เขม้นเมินเดินดุ่มเป็นกลุ่มกลม	บ้างพลาดล้มลุกตามกันหลามมา
ขึ้นปรางค์ทองมองเขม้นเห็นลูกเขย	ชะพ่อเอ๋ยเจ้าประคุณบุญนักหนา
คนทั้งหลายหมายว่าพ่อมรณา	จะเป็นข้าเขารอมร่อแล้วพ่อคุณ
เจ้ากลับมาธานีค่อยมีสุข	ถึงรบรุกจนสิ้นดินกระสุน
ไม่เสียเมืองเปลื้องธุระเดชบุญ	จะค่อยอุ่นอกอาณาประชาชน ฯ
๏ พระทรงฟังบังคมบรมนาถ	ทูลพระบาทบิตุเรศแจ้งเหตุผล
กุมารากล้าหาญการประจญ	ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
เข้ารบรับจับข้าพาไปซัก	จึงรู้จักว่าเป็นวงศ์ไม่สงสัย
ให้เลิกทัพกลับพลสกลไกร	ตรงออกไปรับนางกลางคงคา
อังนางนี้พี่สะใภ้ได้อภิเษก	เป็นองค์เอกอัคเรศของเชษฐา
ครั้นมีลูกแล้วเที่ยวชมยมนา	เสียเภตราพลัดไปทั้งไพร่พล
พระพี่นางนัดดาเที่ยวหารอบ	ตามเขตขอบคุ้งแขวงทุกแห่งหน
ไม่แจ้งเหตุเชษฐาในสาชล	จึงข้ามพลผ่านมาหน้ากรุงไกร
ได้พบพานหลานแก้วแคล้วพระพี่	จะร้ายดีมิได้เห็นเป็นไฉน
ทูลพลางทางสะท้อนถอนฤทัย	ชลนัยน์คลอเนตรเวทนา
ทั้งสองท้าวสาวสุรางค์ต่างสงสาร	พระพบหลานอัคเรศของเชษฐา
ทั้งโฉมยงองค์แก้วเกษรา	กับธิดาอัญชลีพี่สะใภ้
นางรับหัตถ์ตรัสสอนโอรสราช	ให้อภิวาทพระเจ้าอาอัชฌาสัย
นางอวยพรสรรเสริญเจริญใจ	แล้วสอนให้บุตรีไหว้พี่ยา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	กุมารีรู้เหตุว่าเชษฐา
เจ้าคารมคมสันจำนรรจา	นี่หรือว่าพงศ์พันธุ์เป็นกันเอง
มาจับพระบิตุรงค์ลงไปไว้	ให้ร้องไห้ร้องห่มทำข่มเหง
ทั้งไพร่พลคนตื่นออกครื้นเครง	ไม่กลัวเกรงพระบิดาช่างน่าตี
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงพระสรวล	ต่างสำรวลพระธิดามารศรี
จอมกษัตริย์ตรัสเรียกพระบุตรี	อย่าพาทีหยามหยาบมากราบกราน
แล้วกุมกรพระธิดาเข้ามาใกล้	ให้กราบไหว้ลงที่เพลาพระเจ้าหลาน
นางฟังคำจำประณตบทมาลย์	ไม่ว่าขานแค้นพระพี่เข้าตีเอา ฯ
๏ สินสมุทรยุดน้องร้องอุยหน่า	แม่หญิงอย่าหยิกตีพี่จะเล่า
แต่ก่อนไรไม่รู้จึงดูเบา	เดี๋ยวนี้เรารู้จักจะรักกัน
อย่าหยิกทึ้งขึ้งโกรธขอโทษเถิด	ถ้าละเมิดอีกทีนี้จึงตีฉัน
ซึ่งน้องต้องร้องไห้มาหลายวัน	จะทำขวัญตุ๊กตาอย่าปรารมภ์
ตัวเล็กเล็กเจ๊กจีนแขกฝรั่ง	กลระฆังของพี่ก็มีถม
จะให้แม่แต่ว่าอย่าคารม	นางบังคมคำนับรับพุคะ
ไม่โกรธาว่ากล่าวแล้วคราวนี้	พระอยู่นี่เถิดอย่าไปข้างไหนหนะ
ต่างสรวลสันต์หรรษาเสียงจ๋าจ๊ะ	พูดถึงจะเล่นสนุกตุ๊กตา
พวกแสนสาวท้าวนางต่างหัวเราะ	รู้ปอเหลาะน่ารักเป็นนักหนา
ท้าวทศวงศ์สงสัยในวิญญาณ์	จึงตรัสปราศรัยนางทางไมตรี
อายุเจ้าเท่าไรจะใคร่รู้	บิดาดูรูปราวกับสาวศรี
เมื่อทรงครรภ์ชันษาสักกี่ปี	ประเดี๋ยวนี้คิดเข้าเป็นเท่าไร ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังรับสั่งถาม	ให้เขินขามคิดพรั่นประหวั่นไหว
ไม่เคยปดอดสูอยู่ในใจ	แข็งฤทัยทูลความไปตามเกิน
ชันษาข้ายี่สิบสี่เศษ	เบญจเพสจึงต้องตกระหกระเหิน
อังคารเข้าเสาร์ทับแทบยับเยิน	ให้เผอิญพรากพลัดพระภัสดา
ยังอยู่แต่แม่ลูกเป็นเพื่อนยาก	กำจัดจากบิตุรงค์พระวงศา
แล้วเลี้ยวลดปดโป้ทำโศกา	สะอื้นอ้อนซ่อนหน้าระอาอาย ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์สงสารศรีสวัสดิ์	โองการตรัสเล้าโลมนางโฉมฉาย
อย่าโศกนักหักใจเสียให้คลาย	แม้นมิตายคงได้พบประสบกัน
วิสัยโลกโศกสุขทุกข์ธุระ	ย่อมพบปะไปกว่าจะอาสัญ
เบญจเพสเหตุเพราะพระเคราะห์ครัน	สารพันเผอิญเป็นไปเช่นนี้
จริงนะแม่แต่บุราณท่านย่อมว่า	เทวดาให้ทุกข์จุกกระหรี่
เทพไทให้คุณแล้วบุญมี	สุดแต่ที่บุญกรรมได้ทำมา
ซึ่งโฉมงามตามผัวทั่วตำแหน่ง	ในเขตแขวงแควสมุทรก็สุดหา
จงรอรั้งฟังข่าวเหล่าลูกค้า	เขาพูดจาได้ความจึงตามไป ฯ
๏ นางฟังท้าวน้าวโน้มประโลมปลอบ	จึงทูลตอบตามปัญญาอัชฌาสัย
ซึ่งทรงศักดิ์จักเลี้ยงไว้เวียงชัย	พระคุณใหญ่หลวงล้นคณนา
แต่ทุกข์ร้อนนอนนั่งยังไม่รอด	เหมือนหญิงทอดทิ้งผัวชั่วนักหนา
จะตามไปในทะเลตามเวรา	นี่แวะมาพอประณตบทมาลย์
ให้พระองค์วงศาคณาญาติ	รู้จักราชนัดดาว่าเป็นหลาน
จะหยุดยั้งรอราอยู่ช้านาน	ก็ป่วยการโยธาจะลาไป ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังสรรเสริญ	แสนเจริญกิริยาอัชฌาสัย
รักสามีชีวาไม่อาลัย	พ่อขอบใจโฉมเฉลาเยาวมาลย์
จะขืนขัดทัดห้ามทรามสงวน	ก็ไม่ควรครหาจะว่าขาน
จงหยุดยั้งรั้งรอพอสำราญ	จึงคิดอ่านตามหาพระสามี
แล้วสั่งแก้วเกษราธิดาราช	จัดปราสาทแท่นทองให้สองศรี
เอาใจใส่ปฏิบัติจัดให้ดี	อย่าให้พี่เคืองขัดอัธยา
แล้วตรัสเรียกสินสมุทรสุดสวาท	มาร่วมอาสน์รับขวัญด้วยหรรษา
แต่ยังเยาว์เท่านี้มีศักดา	ทั้งแกล้วกล้าการณรงค์คงกระพัน
แม้นเติบใหญ่ได้สมบัติพัสถาน	จะลือหลานทั่วนิเวศน์ทุกเขตขัณฑ์
ช่วยปกป้องน้องหญิงอย่าทิ้งกัน	ตามเผ่าพันธุ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา
แล้วถามซักรักน้องยาหรือหาไม่	พระหน่อไททูลว่ารักนั้นหนักหนา
แม้นตามไปได้ประสบพบบิดา	จะกลับมาอยู่ด้วยน้องสักสองปี ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงพระสรวล	เห็นสมควรคู่ครองกันสองศรี
ต่างพูดเล่นเจรจาจนราตรี	พระอัยกีอัยกาก็ลาไป
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	จึงให้จัดแท่นทองอันผ่องใส
ให้นัดดานารีพี่สะใภ้	อยู่ห้องในปรางค์รัตน์ชัชวาล
แล้วจัดเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ที่เรียบร้อยรูปทรงส่งสัณฐาน
ให้ใช้สอยคอยระวังตั้งเครื่องอาน	บ้างอยู่งานพัชนีนั่งวีลม ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	ความรักพี่สุจริตสนิทสนม
พอราตรีหนีจากแท่นบรรทม	มาเชยชมเชษฐาป้าสะใภ้
ฉอเลาะพลอดฉอดเสียงสำเนียงแจ้ว	พระเจ้าป้ามาแล้วอย่าไปไหน
อยู่ปราสาทราชฐานสำราญใจ	ฉันจะได้ชมชื่นทุกคืนวัน
ยุพยงสงสารพระหลานน้อย	ประคองค่อยกอดประทับแล้วรับขวัญ
น่าเอ็นดูรู้ว่าสารพัน	ไปด้วยกันเถิดป้าจะพาไป
เที่ยวตามติดบิตุลาในสาคเรศ	ชมประเทศทางชลาคงคาไหล
มีเกาะเขาเขียวชอุ่มด้วยพุ่มไม้	ทั้งจะได้ชมปลาในวาริน
พระบุตรีดีใจไปสิขา	พระเจ้าป้าไปไหนไปด้วยสิ้น
ทั้งส้มสูกลูกไม้เอาไปกิน	หนอพี่สินสมุทรได้ไปด้วยกัน
กุมาราว่าไปแน่หรือแม่หญิง	ไปจริงจริงนะอย่าปดประชดฉัน
จะได้เล่นเป็นสุขให้ทุกวัน	แล่นกำปั่นไปพลางกลางคงคา
นางดีใจไปจริงนะพระเจ้าพี่	ไปพรุ่งนี้เถิดนะพระเจ้าป้า
นางรับคำรับขวัญจำนรรจา	จนเวลาดึกด่วนชวนบรรทม
ทั้งลูกเลี้ยงหลานเลี้ยงอยู่เคียงข้าง	นางนอนกลางจูบเกล้าทั้งเผ้าผม
ล้วนลูกเต้าเขาอื่นได้ชื่นชม	จนบรรทมหลับไปในราตรี ฯ
๏ ส่วนม้าใช้ไปถึงพราหมณ์สามประเทศ	จึงแจ้งเหตุรบพุ่งในกรุงศรี
จอมกษัตริย์ขัตติยาออกราวี	พวกไพรีจับไปได้หลายวัน ฯ
๏ เจ้าโมราสานนพราหมณ์วิเชียร	ตกใจเจียนชีวาจะอาสัญ
ต่างรีบรัดจัดพลได้คนละพัน	ขึ้นขี่ม้าพากันรีบยกมา
ถึงทุ่งกว้างทางร่วมรมจักร	มาพร้อมพรักสามพราหมณ์จึงถามหา
พอรู้ข่าวชาวเมืองเขาพูดจา	ว่านัดดาดอกมิใช่พวกไพรี
ครั้นได้ความสามนายค่อยคลายร้อน	ไม่หยุดหย่อนรีบมุ่งมากรุงศรี
เข้าในวังทั้งอำมาตย์ราชกวี	มาพร้อมที่พระโรงรัตน์กษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงโลก	ไม่วายโศกแสนเทวษถึงเชษฐา
บรรทมตื่นแต่งองค์อลงการ์	ออกนั่งหน้าพระโรงรัตน์ชัชวาล
ทอดพระเนตรเห็นสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	เรียกมาเคียงแท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ	จะคิดอ่านตามองค์พระทรงธรรม์
ทั้งสามพี่นี้สนิทชีวิตน้อง	ช่วยปกป้องเวียงชัยไอศวรรย์
แล้วสั่งฝ่ายนายทหารชาญฉกรรจ์	เกณฑ์กำปั่นหุ้มทองสักสองร้อย
ดูเลือกสรรบรรดาโยธาหาญ	ที่เคยการเกณฑ์ไปได้ใช้สอย
แล้วสั่งเสนาในทั้งใหญ่น้อย	ท่านจงค่อยครองกันอย่าฉันทา
เราจะต้องท่องเที่ยวเลี้ยวตลบ	กว่าจะพบภูวเรศพระเชษฐา
ครั้นเสร็จสั่งเสนีแล้วลีลา	ขึ้นมหาปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
๏ ฝ่ายมหาเสนาปรีชาหาญ	มาจัดการเกณฑ์กำปั่นเสียงหวั่นไหว
บ้างเปลี่ยนเสาเพลาสายระบายใบ	มีธงชัยปักประจำเป็นสำคัญ
ที่ลำทรงธงทองขึ้นล่องฟ้า	ปืนจังกากระชับสลับลั่น
บรรจุพลคนประจำลำละพัน	มาเรียงรันรอท่าอยู่หน้าวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	โทมนัสหนักหน่วงเป็นห่วงหลัง
เวลาค่ำขึ้นสุวรรณบัลลังก์	จึงตรัสสั่งอัคเรศเกษรา
พี่จะยกทวยหาญชาญสนาม	ไปติดตามภูวเรศพระเชษฐา
เที่ยวแล่นล่องท้องทางกลางคงคา	พี่ขอลาโฉมฉายสายสุดใจ
เจ้าโฉมยงจงอยู่ด้วยบิตุเรศ	พึ่งพระเดชปกป้องให้ผ่องใส
ถนอมเลี้ยงลูกน้อยกลอยฤทัย	พี่ไปไกลกว่าจะกลับก็นับปี ฯ
๏ สงสารองค์นงลักษณ์อัคเรศ	ชลเนตรคลอคลองให้หมองศรี
ชลีกรวอนว่ากับสามี	อันน้องนี้มิขออยู่จะสู้ตาย
พระเสด็จไปไหนจะไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยภูวไนยเหมือนใจหมาย
ถ้าทิ้งไว้ไหนน้องจะครองกาย	เหมือนหญิงม่ายมิได้พ้นคนนินทา
ถึงมิชั่วก็เหมือนชั่วเพราะผัวจาก	เป็นหญิงยากจะไว้ตัวกลัวหนักหนา
แม้นศึกเสือเหนือใต้สิ่งใดมา	จะผินหน้าหาใครก็ไม่มี
พระเมตตาพาเมียไปเสียด้วย	เหมือนโปรดช่วยชูพักตร์เป็นศักดิ์ศรี
จะขอเป็นเกือกทองรองธุลี	กว่าชีวีน้องจะวายทำลายลง ฯ
๏ พระเล้าโลมโฉมฉายสายสวาท	มิเสียชาติเชื้อตระกูลประยูรหงส์
พี่รู้แล้วว่าพระนุชนี่สุดตรง	ใช่จะสงสัยจิตคิดระแวง
ถึงร้อยปีพี่จะไปเสียไกลน้อง	ไม่ขุ่นข้องคิดอางขนางแหนง
อันทองคำธรรมชาติใช่ทองแดง	ไม่เคลือบแฝงแคลงฝ้าเป็นราคี
ซึ่งเกรงว่าข้าศึกจะฮึกหาญ	มารุกรานรบพุ่งถึงกรุงศรี
ทั้งสามพราหมณ์ความรู้ธนูดี	ยิงได้ทีละเจ็ดลูกถูกไพริน
พี่แต่งไว้ให้รักษาอาณาจักร	ด้วยความรักร่วมชีวิตเป็นนิจสิน
เหมือนดวงใจนัยนาอยู่ธานินทร์	แม้นไพรินคิดร้ายมันวายปราณ
ซึ่งนงลักษณ์จักใคร่ไปด้วยพี่	เกรงเป็นที่ครหาจะว่าขาน
ด้วยสตรีที่จะไปมิใช่การ	อันหนึ่งหลานพี่นางจะหมางใจ
จะว่ารักอัคเรศกว่าเชษฐา	ไม่เคลื่อนคลาคลาดมิตรพิสมัย
จะไปไหนก็ต้องพากันคลาไคล	อย่าตามไปเลยน้องไม่ต้องการ
อยู่กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงอรุณรัศมี	อย่าหยิกตีลูกยาค่อยว่าขาน
อันหนึ่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	ให้สำราญเหมือนพี่อยู่ในบูรี
อันหนึ่งเจ้าเยาวลักษณ์จงหักจิต	อย่าควรคิดขัดข้องให้หมองศรี
ถึงพี่ไปใช่ว่าจะช้าที	พบพระพี่ก็จะพามานคร ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังรับสั่งตรัส	สุดจะขัดคับทรวงดวงสมร
กราบกษัตริย์ภัสดาให้อาวรณ์	สะอื้นอ้อนอาดูรแล้วทูลพลาง
ซึ่งบัญชามาก็จริงทุกสิ่งสิ้น	เป็นมลทินสารพัดจะขัดขวาง
แต่สงสารผ่านเกล้าไปตามทาง	จะอ้างว้างกลางทะเลทุกเวลา
พระอยู่วังพรั่งพร้อมสนมนาฏ	บำรุงบาทบทเรศพระเชษฐา
ยามสระสรงทรงเครื่องสุคนธา	นางสาวสรรค์กัลยาเคยอยู่งาน
ยามเสวยเคยเทียบสุวรรณภาชน์	โอ้อนาถอนิจจาน่าสงสาร
ยามบรรทมแท่นรัตน์ชัชวาล	เคยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
เสด็จไปใครเล่าจะเฝ้าแหน	ให้เหมือนแม้นสาวสุรางค์นางสนม
จะต้องแดดแผดต้องละอองลม	น้องปรารมภ์ร้อยอย่างไม่วางใจ
ทั้งไม่แจ้งแห่งเหตุพระเชษฐา	จะตามหาแห่งหนตำบลไหน
จะเที่ยวท่องล่องลอยครรไลไป	สักเมื่อไรจะได้มาถึงธานี
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	พระไม่เคยคลาคลาดปราสาทศรี
จะนับเดือนเลื่อนลับไปนับปี	ชาวบุรีราษฎรจะร้อนรน
รำพันพลางนางสะอึกสะอื้นไห้	ชลนัยน์หยดย้อยดังฝอยฝน
น้อมคำนับอภิวาทบาทยุคล	นฤมลมิได้วายฟายน้ำตา ฯ
๏ พระเล้าโลมโฉมฉายสายสมร	อย่าอาวรณ์ทุกเทวษถึงเชษฐา
ถึงยากง่ายหมายว่าตามแต่เวรา	ด้วยเกิดมามิได้พ้นคนผู้ใด
อันทุกข์โศกโรคภัยในมนุษย์	ไม่รู้สุดสิ้นลงที่ตรงไหน
เหมือนกงเกวียนกำเกวียนเวียนระไว	จงหักใจเสียเถิดเจ้าเยาวมาลย์
ค่อยอยู่ด้วยบิตุราชมาตุรงค์	ด้วยท้าวทรงพระชราน่าสงสาร
ฉวยขุกไข้ได้รักษาพยาบาล	อย่าเป็นภารธุระพี่ที่จะไป
จัดแต่เหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ที่เรียบร้อยกิริยาอัชฌาสัย
ให้ไปด้วยพี่นางในทางไกล	จะได้ใช้ตามประสาเป็นนารี ฯ
๏ นางคำนับรับรสพจนารถ	บังคมบาทบงกชบทศรี
พระรับขวัญกัลยาแล้วพาที	ดวงชีวีเจ้าอย่าได้อาลัยวรณ์
ถึงตัวพี่จะไปแต่ใจอยู่	เหมือนเคยคู่เคียงกายสายสมร
แม้นผิดพี่ที่รักร่วมอุทร	ก็ไม่จรจากน้องให้หมองนวล ฯ
๏ พระปลอบนางทางประโลมโฉมเฉลา	กำสรดเศร้าสั่งนุชสุดสงวน
จนไก่ขันหวั่นไหวให้รำจวน	ละอองนวลน้ำค้างลงพร่างพราย
สุริยงทรงรถขึ้นหมดเมฆ	อดิเรกรุ่งฟ้าเวลาสาย
พนักงานคลานเคียงมาเรียงราย	น้อมถวายเครื่องต้นสุคนธา
พระโสรจสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส	นางกษัตริย์แต่งองค์ทรงภูษา
พร้อมสุรางค์นางกำนัลกัลยา	เสด็จมาห้องที่พี่สะใภ้
ลดพระองค์ลงนั่งน้อมคำนับ	นางน้อมรับหัตถาอัชฌาสัย
ศรีสุวรรณทูลความนางทรามวัย	วันนี้ได้ฤกษ์ดีจะลีลา
ข้าเกณฑ์ลำกำปั่นเข้าบรรจบ	พลรบห้าหมื่นทั้งปืนผา
เชิญพระพี่ศรีสวัสดิ์กับนัดดา	ไปทูลลาบิตุราชมาตุรงค์ ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	ฟังสุนทรชื่นชมสมประสงค์
เชิญกุมารพี่น้องทั้งสององค์	ให้สอดทรงเครื่องสำหรับประดับประดา
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จดำเนินนาด	ไปปราสาทบิตุรงค์พร้อมวงศา
อภิวาทบาทมูลต่างทูลลา	พระมารดาบิตุรงค์อยู่จงดี ฯ
๏ จอมกษัตริย์อัดอั้นกลั้นสะอื้น	อุตส่าห์ฝืนพักตร์สนองทั้งสองศรี
เจริญเถิดเกิดลาภปราบไพรี	พบพระพี่พามาพาราเรา
ศรีสุวรรณอัญชลีทูลสนอง	ขอบุญสองพระชนกช่วยปกเกล้า
จะเดินทางกลางน้ำลงสำเภา	ไปเที่ยวเดากว่าจะพบประสบกัน
ขอฝากองค์นงนุชสุดสวาท	ไว้ใต้บาทสองกษัตริย์เหมือนฉัตรกั้น
นางอรุณรัศมีเหมือนชีวัน	พระทรงธรรม์โปรดด้วยช่วยระวัง ฯ
๏ นางอรุณทูลเถียงสำเนียงแจ้ว	เจ้าป้าชวนฉันแล้วอย่าฝากฝัง
แล้วทูลพระอัยกาละล้าละลัง	หม่อมฉันบังคมลาฝ่าธุลี ฯ
๏ พระอัยกาว่าแม่ไปไม่ได้ดอก	คลื่นระลอกลมต้องจะหมองศรี
พระมารดาว่ามานั่งเสียข้างนี้	พระอัยกียุดตัวกลัวจะไป ฯ
๏ นางอรุณทูลเถียงเสียงฉอดฉอด	ฉันไม่ทอดทิ้งพระองค์อย่าสงสัย
นี่ธุระพระเจ้าป้าจะพาไป	หม่อมฉันได้รับคำแล้วจำเป็น
แม้นมิไปไม่ดีเหมือนขี้ปด	เป็นคนคดเขาจะเย้ยไม่เคยเห็น
อยู่ในวังนั่งเปล่าทั้งเช้าเย็น	จะไปเป็นเพื่อนป้าช่วยหาลุง ฯ
๏ สินสมุทรยุดมือไปหรือจ๊ะ	ข้างฝ่ายพระอัยกีตีทรวงผลุง
จะกรากกรำลำบากไปจากกรุง	ฉวยรบพุ่งห่วงใยอย่าไปเลย ฯ
๏ อรุณน้อยช้อยเนตรว่าเชษฐา	ไม่ช่วยลาให้บ้างเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
ดีแล้วนะพระเจ้าป้าก็เฉยเมย	กระไรเลยอาภัพอัประมาณ ฯ
๏ นางฟังคำน้ำเสียงสำเนียงพลอด	ช่างฉอดฉอดชื่นชอบช่วยปลอบหลาน
ป้าอยากได้แม่ไปได้ใช้การ	ไม่โปรดปรานจนใจกระไรเลย ฯ
๏ พระอัยกาว่านี่แน่แม่อรุณ	อยู่ดูหุ่นดูงานเถิดหลานเอ๋ย
ตุ๊กตางางามของทรามเชย	นกแก้วเอยหงส์เอยอยู่เชยชม ฯ
๏ สินสมุทรหมอบชิดสะกิดน้อง	เช่นนั้นของของพี่ก็มีถม
ไปเกล้าจุกตุ๊กตาอย่าปรารมภ์	นางบังคมรับพุคะฉันจะไป ฯ
๏ สองกษัตริย์ขัดสนให้อ้นอั้น	ต้องผ่อนผันตามประสาอัชฌาสัย
สงสารแก้วเกษราก็อาลัย	แต่เกรงใจพระเจ้าป้าไม่พาที ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นว่าเวลาสาย	จึงถวายบังคมลาทั้งมารศรี
สามกษัตริย์ขัตติยาฝูงนารี	มาส่งที่ตำหนักแพเสียงแซ่ซ้อง
ส่วนสาวสาวเหล่าสำหรับไปขับกล่อม	สะพรั่งพร้อมข้าคนวิ่งขนของ
ทั้งเครื่องกินปิ่นโตขันโต๊ะทอง	หวีคันฉ่องมีดแหนบแอบเอาไป
ที่ผูกพันฟั่นเฟือนด้วยเพื่อนหญิง	เฝ้าอ้อยอิ่งอำลาน้ำตาไหล
ที่ลางนางทำกระบวนรำจวนใจ	เหลืออาลัยแลหาน้ำตาคลอ
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จลงเรือที่นั่ง	พร้อมสะพรั่งพลนิกรถอนสมอ
ออกจากท่าหน้าวังไม่รั้งรอ	รัวม้าล่อขานโห่เป็นโกลา
ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี	กับบุตรีเผ่าพงศ์พระวงศา
ก็ลงเรือพระที่นั่งทั้งเสนา	ตามส่งสองกษัตราด้วยอาลัย
พอออกจากปากอ่าวดูเปล่าโว้ง	เห็นเสากระโดงดังหนึ่งแขมแซมไสว
แลพิลึกตึกตั้งบังต้นไม้	กำปั่นใหญ่อย่างนิเวศน์เขตนคร
ครั้นถึงท้ายรายเรียงเคียงประทับ	ทั้งหน้าหลังคั่งคับสลับสลอน
นางเชิญองค์พงศานรากร	บทจรจากบัลลังก์ที่นั่งน้อย
ขึ้นชมลำกำปั่นเป็นหลั่นลด	มีเกวียนรถเตรียมไว้เครื่องใช้สอย
ทั้งอูฐลาม้าควายก็หลายร้อย	เก๋งน้อยน้อยนั่งเล่นเย็นเย็นใจ
มีไม้ดอกออกลูกปลูกริมตึก	ดูครื้นครึกโสภาพฤกษาไสว
หญ้าฝรั่นจันทน์คณาหว้าลำไย	ช่างปลูกไว้สารพัดเหมือนปัถพี
ต่างเพลิดเพลินเดินดูหมู่ทหาร	ล้วนคนงานกองชวากะลาสี
แล้วโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	นำมาที่ตึกใหญ่ใต้ต้นจันทน์
เชิญกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ให้ทรงนั่ง	เก้าอี้ตั้งโต๊ะเรียงเคียงเคียงคั่น
ลมเย็นเย็นเห็นทะเลว้าเหว่ครัน	ฝูงกำนัลนั่งแลชะแง้ชม
ริ้วริ้วเรื่อยเฉื่อยวายุพาพัด	กลัวจะปัดปีกปั่นเมื่อกันผม
ที่ไม่มีกิริยานั่งท่าลม	พัดผ้าห่มปลิวเปลื้องเห็นเครื่องยศ
พระญาติวงศ์พงศาที่มาส่ง	ตะลึงหลงแลเหลียวเสียวสลด
ท้าวทศวงศ์สงสารหลานโอรส	จะอดอดอยากอยากลำบากใจ
ถอนสะอื้นกลืนกลั้นไม่กันแสง	พระเนตรแดงดังทับทิมปริ่มปริ่มไหล
ด้วยกลัวว่าจะเป็นลางตามทางไป	แข็งพระทัยท้าวช่วยอำนวยพร
แม่มาลีศรีสุวรรณสินสมุทร	อรุณสุดสวาททรวงดวงสมร
จงไปดีปรีดาสถาวร	อย่ารู้ร้อนโรคาเป็นราคี ฯ
๏ สี่กษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงสดับ	ต่างคำนับน้อมประณตบทศรี
แล้วทูลลาท้าวไทพระอัยกี	กับบุตรีวงศาลาครรไล
มาลงลำกำปั่นให้รันทด	โศกกำสรดอุตส่าห์ขืนสะอื้นไห้
พอเรือคล้อยลอยแลอยู่แต่ไกล	พวกลำใหญ่ยิงปืนเสียงครื้นเครง
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	สัญญาออกรัวระฆังดังหง่างเหง่ง
พวกเรือแห่แตรสังข์เสียงวังเวง	ดูน่าเกรงกลัวสง่าเภตรากล
พอลมล่องต้องใบครรไลเลื่อน	ตามคลื่นเคลื่อนเกลื่อนทางไปกลางหน
เห็นไรไรใบสล้างระยางบน	มีผู้คนขึ้นไปนั่งระวังคอย ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี	กับบุตรีร่วมใจไห้ละห้อย
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพร้อย	จนเรือคล้อยเคลื่อนลับให้กลับลำ
ครั้นลมส่งตรงมุ่งมากรุงแก้ว	ถึงวังแล้วยังสะอื้นทุกคืนค่ำ
เกษราอาลัยใจระกำ	พิไรร่ำโศกาถึงสามี ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์ทรงกำปั่น	อยู่ห้องกั้นเก๋งสบายท้ายบาหลี
เย็นพยับลับฟ้าเข้าราตรี	พอลมดีเดือนสว่างกลางทะเล
หวนอาลัยไอศวรรย์กระสันสวาท	จะนิราศแรมร้างไปห่างเห
อันแถวทางกลางสมุทรสุดคะเน	ให้ว้าเหว่วิญญาณ์เอกากาย
จึงยอกรวอนไหว้ทุกไทเทพ	ซึ่งสมเสพโสฬสหมดทั้งหลาย
แม้นเชษฐาข้านี้ยังมิตาย	ขอพระพายพัดส่งตรงออกไป
ให้พบปะพระองค์เหมือนจงจิต	จะเปลื้องปลิดทุกข์น้องให้ผ่องใส
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งอาลัย	เศร้าพระทัยอ้างว้างไปกลางชล ฯ
ตอนที่ ๑๘
พระอภัยมณีโดยสารเรืออุศเรน
๏ จะกล่าวองค์อุศเรนเจนสมุทร	ราชบุตรเจ้าพาราภาษาสิงหล
คุมกำปั่นพันลำเที่ยวแล่นชล	ตามตำบลเกาะแก่งทุกแขวงแคว
ไม่พบท้าวเจ้ากรุงผลึกราช	ค่อยอ้อมหาดตะวันตกวกแฉว
แต่ดิ้นโดยโหยไห้อาลัยแล	ตามกระแสสายสมุทรสุดสายตา
ถึงสามเดือนเคลื่อนคลาดประหลาดเหลือ	หรือเสียเรือพระที่นั่งกระมังหนา
นึกสงสัยไต่ถามพวกโหรา	เขาทูลว่าโฉมฉายไม่วายวาง
ยิ่งวิตกอกตรมระทมทุกข์	ไม่มีสุขสารพัดจะขัดขวาง
ทุกคืนค่ำรำลึกนึกถึงนาง	มาเริศร้างค้างงานการวิวาห์
พี่ติดตามทรามสวาทก็คลาดแคล้ว	ไม่พบแก้วนัยน์เนตรของเชษฐา
มาแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าวิญญาณ์	เห็นแต่ฟ้ากับน้ำทุกค่ำคืน
ทั้งกำปั่นบรรดาโยธาหาญ	อลหม่านแล่นหลามมาตามคลื่น
พอแสงทองส่องสว่างนภางค์พื้น	ต่างยิงปืนรับกันเป็นสัญญา
ครั้นเกือบใกล้เขามหิงขสิงขร	ชโลทรซึ้งซึกลึกนักหนา
เห็นเขาใหญ่ในทะเลเหมือนเมฆา	ร่มรุกขาชื่นชุ่มชอุ่มใบ
อุศเรนทรงส่องกล้องสว่าง	ดูไปทางโขดเขินเนินไศล
เห็นริ้วริ้วทิวธงอยู่ไรไร	จึงบอกให้ยืนดูทุกผู้คน
บ้างลุกขึ้นยืนมองบ้างป้องหน้า	ยังไกลตาเต็มพิศคิดฉงน
อุศเรนเห็นทีจะมีคน	แวะขึ้นค้นดูให้สิ้นที่กินใจ
จึงสั่งให้นายท้ายบ่ายกำปั่น	หมายสำคัญทิวธงด้วยสงสัย
พวกฝรั่งหยั่งน้ำร่ำเข้าไป	ทั้งนายไพร่พร้อมมาในสาคร ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์	ซึ่งสำนักอยู่มหิงขสิงขร
กับคนร้อยคอยท่าเภตราจร	เป็นทุกข์ร้อนร่ำมาถึงห้าเดือน
ได้แต่กินเผือกมันพรรณผลไม้	แสนลำบากยากไร้ใครจะเหมือน
คิดบ่นจำธรรมขันธ์ไม่ฟั่นเฟือน	อุตส่าห์เตือนกันให้ภาวนามนต์
พระโศกศัลย์รันทดสลดจิต	ด้วยสุดคิดสารพัดจะขัดสน
ทั้งลูกน้อยพลอยหายในสายชล	จะอับจนหรือจะรอดตลอดไป
โอ้ลูกเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ยาก	มาพลัดพรากมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งอาลัย	พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
แล้วคิดถึงสุมาลีศรีสวัสดิ์	ระลอกซัดสูญไปน่าใจหาย
อันท้าวไทไหนจะรอดคงวอดวาย	อันจะว่ายสายสมุทรสุดกำลัง
โอ้ตัวเราเล่ามาค้างอยู่กลางเกาะ	นี่เนื้อเคราะห์กรรมสร้างแต่ปางหลัง
มิได้คืนนัคเรศนิเวศน์วัง	โอ้แสนสังเวชใจกระไรเลย
เมื่อครั้งหนีผีเสื้อเหลือลำบาก	มาซ้ำจากลูกยานิจจาเอ๋ย
ทั้งเก้าปีมิได้มีความเสบย	ผู้ใดเลยที่จะเป็นเหมือนเช่นเรา
แต่แสนยากแล้วมิหนำมาซ้ำแยก	ทั้งเรือแตกต้องมาอยู่บนภูเขา
แสนวิโยคโศกศัลย์ไม่บรรเทา	กำสรดเศร้าโศกาทุกราตรี
เมื่อวันนั้นบรรดาแขกฝรั่ง	อยู่พร้อมพรั่งนั่งประณตบทศรี
พอแลเห็นเภตราในวารี	พยุตีตัดทางมากลางชล
ชี้พระหัตถ์ตรัสบอกบ่าวทั้งนั้น	โน่นกำปั่นแล่นสลับมาสับสน
มีธงเทียวเขียวเหลืองแลชอบกล	พวกไพร่พลดูพลางไม่วางตา
บ้างก็ว่ามากมายเห็นหลายร้อย	ยังแล่นลอยไรไรไกลนักหนา
บ้างบนเจ้าอ่าวทะเลเทวดา	ขอให้มาถึงเราที่เขานี้
แม้นโดยสารได้สมอารมณ์หมาย	จะถวายเป็ดไก่กับบายศรี
พระโฉมยงลงมาหน้าคิรี	กับโยธียืนท่าเภตราจร ฯ
๏ พวกลำทรงองค์อุศเรนราช	มาถึงหาดเห็นคนบนสิงขร
ทอดสมอรอราในสาคร	พลนิกรพร้อมกันทั้งพันลำ
เสด็จเข้าที่สรงแล้วทรงเครื่อง	อร่ามเรืองล้วนจินดาเลขาขำ
ใส่หมวกดำเสื้อดำกางเกงดำ	แล้วลงลำเรือใช้กับไพร่พล
พวกโยธีตีกรรเชียงเข้าเคียงเขา	ทหารเอาถ่อรับอยู่สับสน
ฝ่ายว่าองค์อุศเรนเจนประจญ	จึงพาพลยุรยาตรขึ้นหาดทราย
พอเห็นองค์พระอภัยวิไลโฉม	งามประโลมแลเลิศดูเฉิดฉาย
อร่ามเรืองเครื่องประดับสำหรับกาย	เห็นดีร้ายกษัตรามาแต่ไกล
จึงตรัสถามตามภาษาฝรั่ง	ว่าท่านทั้งนี้พากันมาแต่ไหน
เกิดวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร	จึงอยู่ในเกาะขวางกลางคงคา ฯ
๏ พระอภัยได้สดับสุนทรถาม	จึงตอบตามคำฝรั่งไม่กังขา
อันตัวเราเจ้าบุรีรัตนา	ผีเสื้อพาลงไว้ในสาคร
แล้วเล่าความตามหนีนางผีเสื้อ	จนเสียเรือขึ้นอาศัยในสิงขร
อันท้าวไทธิดาพะงางอน	พลนิกรสาวสนมกรมใน
ระลอกซัดพลัดพรายต้องว่ายน้ำ	ด้วยมืดค่ำมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ทั้งบุตราข้านี้ก็หายไป	ยังมิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย
ท่านทั้งนี้มีธุระอย่างไรเล่า	คุมสำเภาพลเรือมาเหลือหลาย
เราทั้งนี้ชีวิตจะวอดวาย	ท่านผู้นายเภตราจงปรานี
ขอโดยสารท่านพอเข้าถึงฝั่ง	จะเซซังหมายมุ่งไปกรุงศรี
อันพวกข้าถ้าการของท่านมี	ก็ตามทีแต่จะใช้ได้เมตตา ฯ
๏ อุศเรนรู้แจ้งไม่แคลงจิต	เสียดายมิตรแทบชีวังจะสังขาร์
ทรุดพระองค์ลงที่แท่นแผ่นศิลา	ชลนาหลั่งไหลพิไรครวญ
โอ้สุวรรณมาลีของพี่เอ๋ย	บุญไม่เคยคู่ครองประคองสงวน
จะจัดแจงแต่งงานเป็นการจวน	เออก็ควรแล้วหรือนางมาวางวาย
เสียแรงคิดติดตามทรามสวาท	ที่มุ่งมาดมิได้สมอารมณ์หมาย
จะกลับไปลังกาก็ท่าอาย	จะตามตายเสียให้พ้นคนนินทา
ยิ่งโศกศัลย์กันแสงแสนเทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
จนลมจับวับวาบในวิญญาณ์	พระพักตราเศร้าซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายเสนาฝรั่งอยู่พรั่งพร้อม	เข้าห้อมล้อมเซ็งแซ่แล้วแก้ไข
เคียงประคองร้องเรียกน้ำดอกไม้	มาลูบไล้สารพางค์ให้ห่างคลาย
หอมระรื่นฟื้นองค์ดำรงนั่ง	หมอฝรั่งรินยามาถวาย
ที่ร้อนเล่าเศร้าสร้อยค่อยสบาย	คิดเสียดายพระธิดายิ่งอาวรณ์
จึงเชิญองค์พระอภัยให้มานั่ง	ร่วมบัลลังก์เหลี่ยมผาหน้าสิงขร
ต่างปราศรัยไต่ถามนามกร	ทั้งบิดรมารดานามธานี
แล้วเล่าเรื่องเมืองผลึกราชฐาน	จะจัดแจงแต่งงานภิเษกศรี
พอโฉมฉายหายมาในวารี	ฉันจึงกรีพลตามมาสามเดือน
พึ่งได้ความทรามสวาทเห็นคลาดแคล้ว	เสียดายแก้วกลอยใจใครจะเหมือน
การไม่ควรปรวนแปรมาแชเชือน	ต้องคลาดเคลื่อนเสนหาให้อาลัย
ขอถามเมื่อเรือแตกต้องแยกย้าย	นางโฉมฉายพระเห็นเป็นไฉน
จะล้มตายวายวางหรืออย่างไร	หรือจะไม่มรณาในสาคร ฯ
๏ พระอภัยได้แจ้งแถลงเล่า	รู้ว่าเขาจะเป็นคู่สู่สมร
พยายามตามหาด้วยอาวรณ์	เป็นทุกข์ร้อนรักนางถึงอย่างนี้
น่าสงสารการชายตายเพราะหญิง	ไม่ควรชิงพระธิดามารศรี
จะผูกพันกันไว้เป็นไมตรี	จึงพาทีมิให้หมางระคางคำ
เมื่อข้าโดยสารมาเป็นดาบส	รักษาพรตบ่นภาวนาร่ำ
ข้าอยู่ท้ายฝ่ายนางอยู่กลางลำ	สุดจะกำหนดการด้วยย่านไกล
อันพวกเหล่าโหราเหมือนตาโลก	รู้โฉลกเลขผาภาษาไสย
จงหาหมอดูแลให้แน่ใจ	เผื่อจะได้ข่าวองค์อนงค์นาง ฯ
๏ อุศเรนฟังแถลงไม่แคลงจิต	สุจริตรักใคร่มิให้หมาง
จึงดำรัสตรัสถามโหราพลาง	จงดูนางเห็นจะรอดหรือวอดวาย ฯ
๏ โหรารับจับยามตามโฉลก	อุษาโยคยามจันทร์เจ็ดชั้นฉาย
ลงเลขลับขับไล่ยังไม่ตาย	จึงทูลทายว่าข้าเห็นไม่เป็นไร
พระบุตรีมีผู้จะชูช่วย	ไม่มอดม้วยมรณาอย่าสงสัย
อยู่ทางทิศอิสานสำราญใจ	แม้นตามไปก็จะพบประสบกัน ฯ
๏ อุศเรนฟังทายค่อยคลายจิต	จึงว่าผิดก็จะฆ่าให้อาสัญ
แม้นตามไปได้นางจะรางวัล	แล้วพูดกันกับพระอภัยมณี
เชิญพระองค์ลงร่วมเรือกับข้า	เที่ยวติดตามพระธิดามารศรี
พระแก่วันชันษากว่าข้านี้	นึกว่าพี่น้องกันไม่ฉันทา
แล้วแย้มสรวลชวนเดินดำเนินนาด	ยุรยาตรจากแท่นที่แผ่นผา
ทั้งสององค์ลงนั่งยังนาวา	จะเคลื่อนคลาเรือติดเห็นผิดใจ ฯ
๏ อุศเรนเกณฑ์ไพร่ให้ลงลาก	ฉุดกระชากเชือกขาดไม่หวาดไหว
เหตุทั้งนี้ผีเสื้อที่บรรลัย	บันดาลให้เรือตึงดังตรึงตรา
สองกษัตริย์ตรัสถามความผู้เฒ่า	ไยเรือเราจึงมาติดผิดนักหนา
ตาพราหมณ์ครูรู้ความตามตำรา	จึงทูลว่าผีเสื้อยุดเรือไว้
ขอพระองค์จงเสด็จขึ้นบนฝั่ง	กลับไปสั่งสารยักษ์ที่ตักษัย
ให้ใจนางอสุรินทร์สิ้นอาลัย	ก็จะได้ไปสบายหายสำราญ ฯ
๏ พระอภัยสุริย์วงศ์ทรงสดับ	พระทัยกลับคิดได้ให้สงสาร
จึงชวนลูกเจ้าลังกาปรีชาชาญ	กับทหารยุรยาตรขึ้นหาดทราย
ถึงศพที่ผีเสื้อกลายเป็นหิน	ไม่สุดสิ้นอาลัยให้ใจหาย
เข้านั่งเรียงเคียงข้างดูร่างกาย	พระฟูมฟายชลนาโศกาลัย
โอ้น้องเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ชื่น	สำราญชื่นชูจิตพิสมัย
เจ้าสิ้นบุญสูญแล้วแคล้วกันไป	พี่จำไกลกลอยสวาทในชาตินี้
อย่าน้อยจิตคิดทำให้ลำบาก	ขอลาซากศพน้องอย่าหมองศรี
พี่ตกยากอยู่ด้วยเจ้าถึงเก้าปี	ช่วยส่งพี่เสียให้พ้นทนทรมาน
อนึ่งไปขอให้พบสินสมุทร	จะพาบุตรไปประเทศเขตสถาน
อันบุญพี่ที่ได้บวชบำเพ็ญทาน	สร้างสมภารภาวนามาทุกวัน
พี่แบ่งให้นฤมลเจ้าพ้นทุกข์	เกิดสมสุขสู่สถานพิมานสวรรค์
จะเกิดไหนขอให้อยู่เป็นคู่กัน	จนถึงวันนฤพานสำราญใจ
พระร่ำพลางทางพินิจคิดสังเวช	น้ำพระเนตรผ้อยผ้อยละห้อยไห้
ระทวยทอดกอดศพสลบไป	เหมือนหลับใหลลืมกายดังวายปราณ ฯ
๏ อุศเรนเห็นนิ่งวิ่งเข้ารับ	ค่อยประคับประคององค์ด้วยสงสาร
เรียกฝรั่งพรั่งพรูมาอยู่งาน	บ้างเชิญพานสุคนธามาชโลม
น้ำดอกไม้ใสสดรสระรื่น	ค่อยพลิกฟื้นวรองค์พระทรงโฉม
พอบ่ายเบี่ยงเสียงคลื่นออกครื้นโครม	ยิ่งทุกข์โทมนัสใจจะไกลนาง ฯ
๏ อุศเรนร่ำปลอบให้ชอบชื่น	จงคิดขืนแข็งใจพระไว้บ้าง
อันศพซากรากษสที่วายวาง	ต้องอยู่กลางแดดฝนทนทรมาน
เราทำโรงร่มไว้พอให้มิด	จะได้คิดตามบุตรสุดสงสาร
แล้วสั่งให้ไพร่พลพวกคนงาน	ขึ้นทำการก่อผนังแลหลังคา
ไม่ทันค่ำสำเร็จเป็นโรงใหญ่	ด้วยพวกไพร่พร้อมพรักกันนักหนา
พระอภัยกับฝรั่งชาวลังกา	ก็เลยลาซากผีเสื้อลงเรือน้อย
ไม่ขัดข้องล่องน้ำถึงกำปั่น	ปืนสำคัญยิงรับให้กลับถอย
ทั้งพันลำกำปั่นเป็นหลั่นลอย	พอบ่ายคล้อยเรียบรื่นทั้งคลื่นคลาย
ให้แล่นลัดตัดทางข้างอิสาน	เหล่าคนงานกางใบขึ้นใส่สาย
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลนิกาย	ดูเรี่ยรายเรียงหลามไปตามทาง ฯ
๏ ฝ่ายบุตรท้าวเจ้าลังกาอาณาจักร	อารมณ์รักพระอภัยมิให้หมาง
ให้อยู่ห้องช่องเรือระวางกลาง	มีหน้าต่างเตียงตั้งที่นั่งนอน
แขกฝรั่งทั้งร้อยพลอยเป็นสุข	บรรเทาทุกข์ภิญโญสโมสร
ปรนนิบัติกษัตราเฝ้าอาทร	ผลัดกันนอนผลัดกันนั่งระวังภัย
พอสุริยงลงลับพยับโพยม	เขาจุดโคมสายระยางสว่างไสว
ฆ้องระฆังหง่างเหง่งวังเวงใจ	พระอภัยเผยแกลแลดูดาว
เห็นเดือนหงายฉายแสงแจ้งกระจ่าง	ต้องน้ำค้างซัดสาดอนาถหนาว
น้ำกระเซ็นเป็นฝอยดูพร้อยพราว	อร่ามราวเพชรรัตน์จำรัสราย
ให้คิดถึงลูกน้อยกลอยสวาท	เคยร่วมอาสน์อกอุ่นมาสูญหาย
ซึ่งโหราว่านางไม่วางวาย	ก็ดีร้ายลูกยาจะพาไป
จะถึงฝั่งหรือว่ายังอยู่กลางสมุทร	หรือขึ้นหยุดเกาะแก่งตำแหน่งไหน
ถ้าพบนางกลางน้ำทำอย่างไร	จึงจะได้นุชน้องเป็นของเรา
ด้วยว่าองค์อุศเรนมาเป็นมิตร	ครั้นจะคิดขัดไว้เกรงใจเขา
แต่พี่รู้อยู่ว่าองค์นางนงเยาว์	รักข้างเราเจ้าจึงได้ให้สังวาล
พี่ก็ได้ให้ธำมรงค์รัตน์	สารพัดพูดจาน่าสงสาร
ยิ่งคิดก็ยิ่งให้อาลัยลาน	ชมสังวาลต่างนางในกลางคืน
กับทั้งภูษาศรีคลี่ออกห่ม	พอต้องลมรินรินกลิ่นระรื่น
แสนวิโยคโศกศัลย์ทุกวันคืน	ซบสะอื้นอาลัยไม่ไสยา
จนยามดึกครึกครื้นเสียงคลื่นซัด	พงศ์กษัตริย์เศร้าสร้อยละห้อยหา
ชลีหัตถ์อธิษฐานถึงเทวา	ฉ้อกามาเมืองสวรรค์ถึงชั้นพรหม
แม้นสุวรรณมาลีศรีสมร	แต่ชาติก่อนได้เป็นคู่เคยสู่สม
อย่าคลายแคล้วแก้วตาเหมือนอารมณ์	ให้ได้ชมเชยนางเหมือนอย่างเคย
พระคิดพลางครวญพลางให้วางเวก	เอกเขนกนึกนิ่งอิงเขนย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	พระก็เลยหลับไปในไสยา ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริเยนทร์	อุศเรนใฝ่ฝันกระสันหา
บรรทมตื่นแต่งองค์สรงพักตรา	แล้วเผยหน้าแกลสุวรรณบัญชร
เห็นละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งไหน	ให้เรือใช้ขึ้นไปค้นบนสิงขร
ไม่พบนางกลางชลายิ่งอาวรณ์	เป็นทุกข์ร้อนรำพึงตะลึงแล
โอ้เมื่อไรพี่จะได้เจ้าดวงจิต	ให้สมคิดเคียงข้างไม่ห่างแห
จงอิงแอบแนบนั่งตรงหน้าแกล	ชมกระแสสายสมุทรสุดสบาย
เหล่าละเมาะเกาะเกียนเหมือนเขียนวาด	งามประหลาดแลหลากดังฉากฉาย
ชะโงกเงื้อมเลื่อมแลลายระบาย	โอ้เสียดายพี่มาดูแต่ผู้เดียว
อนาถนิ่งอิงเอกเขนกนึก	หวนสะทึกถอนใจอาลัยเหลียว
เสียงโครมครื้นคลื่นกลิ้งเป็นเกลียวเกลียว	ให้เปล่าเปลี่ยวเห็นแต่ปลาในสาคร
เป็นคู่คู่งูเงือกขึ้นเกลือกกลอก	ตามระลอกโลดเต้นเห็นสลอน
ฝูงพิมพาพากันเที่ยวสัญจร	ทั้งเนื้ออ่อนอ่อนกายเที่ยวว่ายวน
ทั้งโลมาราหูขึ้นฟูฟ่อง	บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าดังห่าฝน
จระเข้เหราในสาชล	ดูเกลื่อนกล่นกลางน้ำน่าสำราญ
โอ้มัจฉานาคียังมีคู่	แต่ตัวกูเอกาน่าสงสาร
ยิ่งคิดถึงพระธิดายุพาพาล	โอ้ว่าป่านฉะนี้นางจะอย่างไร
พวกโหรว่ามีผู้จะชูช่วย	ถ้าฉุกฉวยเพลี่ยงพล้ำจะทำไฉน
ถึงกระนั้นก็ไม่นิ่งจะชิงชัย	กว่าจะได้แก้วตาสุดาดวง
แม้นมิพบแก้วตาเที่ยวหาทั่ว	จะบวชตัวเสียให้ขาดเป็นบาทหลวง
ยิ่งคิดไปให้ระทดสลดทรวง	จนเรือล่วงแล่นมาหลายราตรี ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสินสมุทร	กับนงนุชนางอรุณรัศมี
ทั้งโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	กษัตริย์ศรีสุวรรณมาในสาคร
เที่ยวค้นคว้าหาทั่วทุกแก่งเกาะ	เหล่าละเมาะเขาเขินเนินสิงขร
ไม่พบองค์พระอภัยอาลัยวรณ์	เป็นทุกข์ร้อนโศกศัลย์ทุกวันวาร
แต่อรุณรัศมีไม่มีทุกข์	กับสินสมุทรสุดสุขสนุกสนาน
ครั้นราตรีพี่น้องสองกุมาร	บรรทมแท่นแสนสำราญด้วยมารดา
เผยพระแกลแลดูเดือนสว่าง	แจ่มกระจ่างกลางทะเลแลเวหา
พระชนนีชี้ชวนชมดารา	ให้ลูกยาหลานรักรู้จักไว้
ดูโน่นแน่แม่อรุณรัศมี	ตรงมือชี้ดาวเต่านั่นดาวไถ
โน่นดาวธงตรงหน้าอาชาไนย	ดาวลูกไก่เคียงอยู่เป็นหมู่กัน
องค์อรุณทูลถามพระเจ้าป้า	ที่ตรงหน้าดาวไถชื่อไรนั่น
นางบอกว่าดาวธงอยู่ตรงนั้น	ที่เคียงกันเป็นระนาวชื่อดาวโลง
แม้นดาวกามาใกล้ในมนุษย์	จะม้วยมุดมรณาเป็นห่าโหง
ดาวดวงลำสำเภามีเสากระโดง	สายระโยงระยางหางเสือยาว
นั้นแน่แม่ดูดาวจระเข้	ศีรษะเร่หกหางขึ้นกลางหาว
ดาวนิดทิศพายัพดูวับวาว	เขาเรียกดาวยอดมหาจุฬามณี
โน่นดาวคันชั่งช่วงดวงสว่าง	ที่พร่างพร่างพรายงามดาวหามผี
หน่อนรินทร์สินสมุทรกับบุตรี	เฝ้าเซ้าซี้ซักถามตามสงกา
พระชนนีชี้แจงให้แจ้งจิต	อยู่ตามทิศทั่วไปในเวหา
ครั้นดึกด่วนชวนสองกุมารา	เข้าห้องในไสยาในราตรี
ฝ่ายสุรางค์นางสำหรับที่ขับกล่อม	สะพรั่งพร้อมน้อมประณตบทศรี
บ้างท้าทับขับไม้มโหรี	อยู่ข้างที่แท่นสุวรรณบัลลังก์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	ทรงกำปั่นแล่นล่องเป็นกองหลัง
ทั้งปีกขวาปีกซ้ายรายระวัง	ดูคับคั่งเรียงมาในสาคร
ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับพยับฟ้า	พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
พระพายพัดพัดพาเภตราจร	ไม่หยุดหย่อนแล่นหลามตามกันมา
เช้าชะวากปากน้ำสำปะหลัง	ไม่เข้าฝั่งตัดทางไปข้างขวา
พอเห็นลำสำเภาชาวลังกา	ดาษดาแลไปยังไกลครัน
พอกองนำลำทรงสินสมุทร	สั่งให้จุดปืนสัญญาโกลาลั่น
พวกกองนำลำทรงศรีสุวรรณ	ขึ้นมาทันนัดดาจึงพาที
เขาแล่นมาถ้าเราแล่นไปมั่ง	จะคับคั่งเคืองใจไม่พอที่
ทอดสมอรอเรียงอยู่เพียงนี้	ดูท่วงทีท่าทางจะอย่างไร
แล้วยิงปืนปากปลาสัญญาหยุด	อุตลุดหลีกกันเสียงหวั่นไหว
ทอดสมอรอหมดแล้วลดใบ	กำปั่นใหญ่อยู่กลางขวางคงคา ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพอุศเรนเห็นกำปั่น	มาเรียงรันรายทางอยู่ข้างหน้า
จึงยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	จะรอราหน้าหลังตั้งกระบวน
อุศเรนเห็นลำกำปั่นใหญ่	มีต้นไม้หมากมะพร้าวราวกับสวน
จะจาบจ้วงล่วงไปก็ไม่ควร	ฉวยการจวนรบรับจะอับจน
ด้วยอยู่ห่างคลางแคลงไม่แจ้งเหตุ	เห็นผิดเพศพาณิชคิดฉงน
เห็นจะเป็นโจรร้ายในสายชล	มาเที่ยวปล้นนาวาพวกพาณิช
จึงตรัสสั่งเรือใช้ให้ไปถาม	ให้ได้ความเรือฝรั่งหรืออังกฤษ
หรือกษัตริย์ขัตติยาวราฤทธิ์	ให้แจ้งจิตแล้วจะได้เป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกากองทหาร	รับโองการน้อมประณตบทศรี
ลงเรือเร็วรีบมาในวารี	มาถึงที่ทัพใหญ่ดังใจจง
จึงแจ้งความตามภาษาลังกาพูด	เราเป็นทูตจะมาถามตามประสงค์
นี่นายเรือเชื้อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	หรือเผ่าพงศ์พาณิชอย่าปิดความ ฯ
๏ ฝ่ายเรือรบเรียงกันอยู่ชั้นนอก	ครั้นจะบอกออกไปเองก็เกรงขาม
จำจะกราบทูลแถลงให้แจ้งความ	แล้วพาเข้าเฝ้าตามจะโปรดปราน ฯ
๏ สินสมุทรทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	ตรัสประภาษพูดจาด้วยกล้าหาญ
ใครใช้มาว่ากระไรจงให้การ	นายของท่านให้มาถามนั้นนามใด ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาที่มาเฝ้า	จึงก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
องค์พระราชโอรสยศไกร	ขอท้าวไทที่เป็นเจ้าชาวลังกา
ทรงพระนามอุศเรนเกณฑ์ทหาร	มาแต่งงานมิ่งมิตรขนิษฐา
ข้างเจ้ากรุงผลึกรัตน์กษัตรา	กับธิดาโฉมฉายนั้นหายไป
จึงเที่ยวตามข้ามมหามหรณพ	พอมาพบพวกพระองค์ก็สงสัย
ให้รอรั้งยั้งหยุดอยู่แต่ไกล	จึงใช้ให้ข้ามาถามตามสงกา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	ได้แจ้งเหตุหนหลังไม่กังขา
ด้วยเดิมรู้อยู่ว่าลูกเจ้าลังกา	เขาจะมาแต่งงานกับมารดร
แม้นละไว้ไม่สังหารผลาญชีวิต	มันจะคิดชิงช่วงดวงสมร
จะห้ำหั่นบั่นเสียให้ม้วยมรณ์	พบบิดรก็จะได้ให้มารดา
ด้วยใจเด็กเดือดดาลทะยานจิต	กำเริบฤทธิ์หาญฮึกไม่ปรึกษา
จึงว่าเหวยอ้ายฝรั่งชาวลังกา	เที่ยวหลับตาตามเปล่าไม่เข้าการ
อันท้าวไทอัยกากรุงผลึก	มิได้นึกผูกรักสมัครสมาน
จึงยกราชธิดายุพาพาล	มาประทานให้แก่บิตุเรศเรา
เดี๋ยวนี้มารดากูก็อยู่นี่	อันชาตินี้เจ้านายมึงหมายเปล่า
จงไปบอกเถิดว่าองค์นางนงเยาว์	อยู่ที่เราแล้วอย่าคิดไปติดตาม
แม้นรักตัวกลัวตายเสียดายศักดิ์	อย่าฮึกฮักจ้วงจาบทำหยาบหยาม
กลับลังกาหาเมียที่งามงาม	จะมีความสุขสบายไม่วายปราณ
กูนี้หรือชื่อว่าสินสมุทร	มิ่งมงกุฎกษัตรามหาศาล
ไปบอกเล่าเจ้ามึงให้แจ้งการ	จงคิดอ่านเลิกทัพกลับธานี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังว่าเห็นกล้าเหลือ	บังคมลามาเรือแล้วรีบหนี
แค้นอารมณ์ลมไม่ใคร่จะมี	ให้พลตีกรรเชียงฝืนคลื่นออกไป ฯ
๏ สินสมุทรวิ่งมาหาแม่เลี้ยง	เข้านั่งเคียงเล่าแจ้งแถลงไข
เหมือนวาจาท้าทายหมายชิงชัย	นางตกใจจึงว่าฉาวแล้วคราวนี้
เมื่อปกปิดมิให้ผู้ใดแจ้ง	มาพรายแพร่งเสียเพราะพ่อไม่พอที่
จะนิ่งไว้ในอุราว่าไม่ดี	ความเช่นนี้หรือไปเล่าให้เขาฟัง
เขารู้แน่ว่าแม่ยังเป็นสาว	จะว่ากล่าวลวนลามถึงความหลัง
ถ้าทราบถึงพระเจ้าอาก็น่าชัง	ด้วยปิดบังมิได้บอกออกให้รู้
ถึงกระไรให้พบกับบิตุเรศ	พระโปรดเกศก็จะได้ไม่อดสู
นี่พ่อมาบอกให้อ้ายศัตรู	มันล่วงรู้ความลับน่าอับอาย
อนึ่งเล่าเขาก็คงจะคุมแค้น	มาทดแทนทำศึกเหมือนนึกหมาย
พลไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย	กว่าจะวายศึกเสือสักเมื่อไร
อนึ่งพระองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ	ก็ยังไม่แจ้งเหตุว่าอยู่ไหน
นี่เนื้อเคราะห์เพราะกรรมกระทำไว้	เผอิญให้ขัดข้องต้องรำคาญ ฯ
๏ สินสมุทรนิ่งนั่งฟังแม่เลี้ยง	จึงบ่ายเบี่ยงพูดจาด้วยกล้าหาญ
เขาจะมาพาพระแม่ไปแต่งงาน	ลูกเดือดดาลจึงได้ว่าให้สาใจ
พระตรัสเห็นเป็นผิดคิดพิโรธ	ประทานโทษเถิดขอถามตามสงสัย
ถ้าแม้นเขาชาวลังกาจะพาไป	จะอาลัยลูกรักหรือจักจร
อันบิดาข้าน้อยนี้ถอยศักดิ์	ไม่ควรรักร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
ทั้งลูกเล่าเขาก็ว่าเป็นมารดร	จึงทุกข์ร้อนกลัวจะมีราคีคาว
ตั้งแต่นี้สืบไปลูกไม่ว่า	จะบอกเขาชาวลังกาว่าเป็นสาว
ที่นี้คิดผิดพลั้งเสียทั้งคราว	ต้องว่ากล่าวกลัวจะขาดญาติวงศ์
อันศึกเสือเหนือใต้ฉันไม่พรั่น	จะห้ำหั่นให้เป็นเบือไม่เหลือหลง
เมื่อกลับเห็นว่าเป็นศึกนึกทะนง	ก็สุดแท้แต่จะทรงพระเมตตา ฯ
๏ น้อยไปหรือลมลิ้นพ่อสินสมุทร	เดี๋ยวนี้สุดแสนงอนช่างค่อนว่า
เฝ้าโกรธขึ้งหึงหวงแทนบิดา	จะหยิกขาเสียให้เขียวประเดี๋ยวนี้
ข้าเป็นแต่แม่ของเจ้าต่างหาก	ด้วยหวังใจหมายจะฝากซึ่งซากผี
ข้าเป็นเมียพระอภัยเมื่อไรมี	อย่าพาทีเก้อเก้อเออไม่อาย
ผัวข้ามาข้าจะกลับไปกับเขา	จะพาเจ้าไปด้วยกันมาผันผาย
พระอภัยไพร่ทุพลจนจะตาย	เราฝากกายอยู่กับเขาชาวลังกา ฯ
๏ สินสมุทรฟังคำทำหัวร่อ	ลูกจะขอพึ่งพระบาทวาสนา
พยายามตามเสด็จจงเมตตา	พอเป็นข้าช่วงใช้เหมือนใจปอง
เขาลือว่าฝรั่งช่างฉอเลาะ	ประโลมปอเหลาะเหลือดีไม่มีสอง
ไปเชยชมสมสู่เป็นคู่ครอง	จะได้น้องอุ้มเล่นเย็นเย็นใจ
แม่มีผัวกลัวแต่จะลืมลูก	เขาว่าถูกที่ประสงค์มักหลงใหล
เว้นเสียแต่แม่คุณลูกอุ่นใจ	เห็นจะไม่ผูกพันถึงฟั่นเฟือน ฯ
๏ นางฉวยฉุดยุดหยิกทั้งสองแก้ม	ช่างเหน็บแหนมนี่กระไรใครจะเหมือน
เห็นพูดผิดคิดรักช่วยตักเตือน	ยังแชเชือนแก้ไขน่าใคร่ตี
พลางจูบเกล้าเผ้าผมชมลูกเลี้ยง	ด้วยรักเพียงชีวามารศรี
แล้วนางนึกตรึกไปเกรงไพรี	กลัวจะมีศึกใหญ่ไม่สบาย
จึงชวนลูกออกมานั่งบัลลังก์นอก	เป็นที่ออกว่าขานการทั้งหลาย
พอพระอามาลงเรือหลานชาย	นางโฉมฉายเชิญให้นั่งบัลลังก์รัตน์
ศรีสุวรรณอัญชลีพี่สะใภ้	พระหน่อไทคำนับน้อมจอมกษัตริย์
สาวสนมก้มกรานอยู่งานพัด	สามกษัตริย์พูดจาประสาใจ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกามาถึงเจ้า	จึงก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
นายกำปั่นนั้นข้าเห็นว่าเป็นไทย	ไม่โตใหญ่อายุราวสักเก้าปี
บอกกับข้าว่าชื่อสินสมุทร	ราชบุตรพระธิดามารศรี
อันโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	ประเดี๋ยวนี้อยู่ในเรือใหญ่นั้น
ว่าเจ้ากรุงผลึกราชประสาทให้	บิดาได้สู่สมภิรมย์ขวัญ
ทูลแถลงแจ้งจริงทุกสิ่งอัน	เห็นดุดันเหลือเด็กดังเหล็กเพชร ฯ
๏ อุศเรนรู้เรื่องให้เคืองขัด	ดังใครตัดเศียรฟาดให้ขาดเด็ด
เหงื่อชโลมโซมหน้าเอาผ้าเช็ด	จะแก้เผ็ดไพรีไม่หนีเร้น
มึงเห็นตัวผัวมันหรือไม่เล่า	อำมาตย์ว่าข้าพเจ้ามิได้เห็น
ยิ่งโกรธาด่าทอคอเป็นเอ็น	จะจับเป็นแล่เนื้อเอาเกลือทา
แล้วเชิญองค์พระอภัยมณีนาถ	มาร่วมอาสน์เนาวรัตน์ตรัสปรึกษา
จงคิดอ่านการศึกช่วยตรึกตรา	รู้ตำราตำรับบ้างหรืออย่างไร
พระอภัยได้ยินว่าสินสมุทร	รู้ว่าบุตรมั่นคงไม่สงสัย
จะแจ้งความตามจริงก็กริ่งใจ	เกลือกมิใช่ลูกยาก็น่าอาย
คิดจะใคร่ไปดูให้รู้แน่	ก็ห่างแหเห็นไม่สมอารมณ์หมาย
แต่นิ่งนึกตรึกตราหาอุบาย	ได้แยบคายแล้วจึงห้ามตามโบราณ
เป็นไรมีที่ตรงจะยงยุทธ์	การบุรุษรู้สิ้นทุกถิ่นฐาน
อันแยบยลกลศึกสี่ประการ	เป็นประธานที่ในกายของนายทัพ
ประการหนึ่งถึงจะโกรธพิโรธร้าย	หักให้หายเหือดไปเหมือนไฟดับ
ค่อยคิดอ่านการศึกให้ลึกลับ	แม้นจะจับก็ให้มั่นคั้นให้ตาย
อนึ่งว่าข้าศึกยังฮึกฮัก	จะโหมหักเห็นไม่ได้ดังใจหมาย
สืบสังเกตเหตุผลกลอุบาย	ดูแยบคายคาดทั้งกำลังพล
อนึ่งให้รู้รบที่หลบไล่	ทหารไม่เคยศึกต้องฝึกฝน
ทั้งถ้อยคำสำหรับบังคับคน	อย่าเวียนวนวาจาเหมือนงาช้าง
ประการหนึ่งซึ่งจะชนะศึก	ต้องตรองตรึกยักย้ายให้หลายอย่าง
ดูท่วงทีกิริยาในท่าทาง	อย่าละวางไว้ใจแก่ไพรี
อันพวกพ้องของเราที่มาด้วย	ก็จะช่วยสู้รบไม่หลบหนี
แต่จะขออาสาเวลานี้	ไปเป่าปี่ห้ามปรามตามวิชา
ให้อ่อนใจไพร่พลคนทั้งหลาย	จะเรียกนายสลุบใหญ่ให้มาหา
ได้ไต่ถามความที่พระธิดา	นางจะมาแม่นมั่นหรือฉันใด ฯ
๏ อุศเรนเห็นจริงทุกสิ่งสิ้น	สมถวิลยินดีจะมีไหน
ไม่ข้องขัดตรัสตอบว่าขอบใจ	ถ้าแม้นได้เหมือนอย่างนั้นขยันดี
พอถามไถ่ให้รู้ว่าอยู่แน่	จะขอแต่พระธิดามารศรี
เราจะได้ไปลังกาไม่ราวี	เชิญพระพี่ช่วยน้องให้คล่องใจ ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายสั่ง	ให้ฝรั่งหยิบปี่ข้างที่ให้
สถิตนั่งเหนือบัลลังก์ลอยวิไล	สำรวมใจจบหัตถ์นมัสการ
พระเป่าปี่เปิดเสียงสำเนียงเอก	เสนาะดังฟังวิเวกกังวานหวาน
ละห้อยหวนครวญเพลงบรรเลงลาน	โอ้สงสารสุริย์ฉายจะบ่ายคล้อย
พี่คลาดแคล้วแก้วตามาว้าเหว่	ท้องทะเลแลเปล่าให้เศร้าสร้อย
ป่านนี้น้องสองคนกับลูกน้อย	จะล่องลอยไปอยู่หนตำบลใด
เรื่อยเรื่อยเฉื่อยวายุพัดแผ้ว	เหมือนเสียงแก้วกลอยจิตพิสมัย
หอมรวยรวยชวยชื่นรื่นฤทัย	เหมือนใกล้ใกล้เข้ามาแล้วแก้วพี่เอย
เขาบอกว่ามาในลำเรือกำปั่น	หรือสุวรรณมาลีเจ้าพี่เอ๋ย
สินสมุทรไม่มาหาบิดาเลย	พ่อจะเชยใครเล่าเจ้าพ่ออา
แม้นอยู่ลำกำปั่นเหมือนมั่นหมาย	จงแหวกว่ายสายสมุทรผุดมาหา
แล้วแหบหวนครวญโหยโรยชวา	พระแกล้งว่าไปในเพลงวังเวงใจ ฯ
๏ อุศเรนนอนหลับกับที่นั่ง	ทหารทั้งกองทัพก็หลับใหล
แต่พวกพ้องขององค์พระอภัย	เคยเข้าใจจุกหูไม่สู้ฟัง
ทั้งกองทัพหน่อนรินทร์สินสมุทร	อยู่ไกลสุดร้อยเส้นพอเห็นหลัง
ฟังเสนาะเพราะเสียงสำเนียงดัง	บ้างหลับบ้างก็ฟังจนจับใจ ฯ

ตอนที่ ๑๙
พระอภัยมณีพบศรีสุวรรณกับสินสมุทร
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสุวรรณ	อยู่พร้อมกันที่ลำกำปั่นใหญ่
ฟังสำเนียงเสียงปี่พระอภัย	ก็จำได้ด้วยเคยฟังแต่หลังมา
ทั้งถ้อยคำร่ำเรียกสำเหนียกแน่	เห็นเที่ยงแท้ภูวไนยให้ไปหา
สินสมุทรสุดคิดถึงบิดา	จึงทูลว่าปี่นี้ไม่มีใคร
คือทรงฤทธิ์บิตุรงค์ของลูกรัก	เห็นแน่นักพระองค์อย่าสงสัย
ข้าจะขอทูลลาอาสาไป	แล้วจะได้รับมาเภตราเรา ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสว่าอย่าว้าวุ่น	เขามีคุณพระบิดามากับเขา
ควรจะไปไต่ถามตามสำเนา	จะด้นเดาดื้อไปนั้นไม่ดี
พวกฝรั่งลังกาจะว่าได้	ต้องขัดข้องหมองใจไม่พอที่
ฉวยขุกเข็ญเป็นศึกจะเสียที	ด้วยพระพี่มิได้รู้อยู่ด้วยมัน
อาจะไปให้พบภูวเรศ	ถ้าแจ้งเหตุทุกข์ร้อนจะผ่อนผัน
พ่ออย่าไปใจเด็กยังดุดัน	อยู่กับน้องป้องกันพระชนนี
สินสมุทรห้ามว่าอย่าเสด็จ	เหมือนขามเข็ดของ้อไม่พอที่
หลานจะไปไต่ถามแต่โดยดี	ถ้าย้ำยีจึงจักสู้ดูฝีมือ
พระไปเรือเมื่อไรจะไปถึง	จะเหมือนหนึ่งฉันลงน้ำดำไปหรือ
แม้นพบปะพระบิดาจะหารือ	ไม่ดึงดื้อดอกพระองค์อย่าสงกา
แล้วจัดแจงแต่งเครื่องสำหรับยุทธ์	เหน็บอาวุธคู่กายทั้งซ้ายขวา
กระโดดโผนโจนลงในคงคา	แผลงศักดาดำดึ่งตะบึงไป ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี	คิดว่าพี่ตกน้ำร่ำร้องไห้
พระเจ้าป้ามาช่วยด้วยไวไว	พระพี่ไม่ผุดรอดจะวอดวาย
ทั้งสององค์ทรงพระสรวลทั้งโศกเศร้า	นางเคียงเข้าเล้าโลมนางโฉมฉาย
พระพี่ดำน้ำไปดอกไม่ตาย	อย่าวุ่นวายเลยมานั่งคอยฟังความ
ศรีสุวรรณนั้นไม่ไว้ใจฝรั่ง	จึงตรัสสั่งนายทหารชาญสนาม
เร่งเตรียมเรือเพื่อสำหรับรับสงคราม	ไว้สักสามสิบลำประจำการ
ออกแล่นลอยคอยดูอยู่ห่างห่าง	ถ้าขัดขวางก็จะได้แก้ไขหลาน
อังกุหร่าบังคมค่อยก้มคลาน	มาเตรียมการพร้อมพรั่งระวังภัย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ดำมาผุดกลางมหาชลาไหล
แลเห็นลำกำปั่นเป็นหลั่นไป	ไม่มีใครดูแลแต่สักคน
แต่เสียงปี่ที่เป่ายังไม่หยุด	สินสมุทรเพ่งพิศคิดฉงน
ค่อยแฝงกายว่ายมาในสาชล	ปีนขึ้นบนกำปั่นไม่ครั่นคร้าม
เห็นพวกพลกรนหลับระดับดาด	ดูเกลื่อนกลาดกลางเรืออยู่เหลือหลาม
ที่ตื่นอยู่รู้จักล้วนจีนจาม	จึงโดดข้ามคนเหล่านั้นมาทันที
เห็นบิตุรงค์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	เข้ากอดบาทบงกชบทศรี
ไม่ทันถามความโศกแสนทวี	ทรงโศกีกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย ฯ
๏ จอมกษัตริย์ทัศนาเห็นลูกแก้ว	เหมือนตายแล้วเกิดใหม่ให้ใจหาย
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย	ประคองกายกอดแอบไว้แนบองค์
สงสารบุตรสุดจะขืนสะอื้นอั้น	ยังมิทันไต่ถามตามประสงค์
สุดกำลังจะประทังดำรงองค์	กันแสงทรงโศกซบสลบไป ฯ
๏ แขกฝรั่งทั้งนั้นก็ขวัญหาย	เห็นเจ้านายนิ่งแน่เข้าแก้ไข
ไม่ฟื้นองค์สงสารแสนอาลัย	ต่างร้องไห้วุ่นวายฟายน้ำตา ฯ
๏ อุศเรนรู้สึกนึกอนาถ	เห็นประหลาดลูกเล็กเด็กนักหนา
จึงถามพวกพระอภัยว่าใครมา	เขาทูลว่าพระโอรสยศไกร
จึงเรียกไพร่ในเรือให้รู้สึก	อึกทึกในกำปั่นอยู่หวั่นไหว
ช่วยนวดฟั้นคั้นองค์พระอภัย	ก็กลับได้สติฟื้นเหมือนตื่นนอน
ลืมพระเนตรเห็นบุตรกับอุศเรน	หัศเกนพวกฝรั่งนั่งสลอน
สินสมุทรอภิวาทบาทบิดร	สะอื้นอ้อนทูลถามตามสงกา
เมื่อพลัดพรากยากเย็นเป็นไฉน	ลูกมิได้รู้ความเที่ยวตามหา
ไฉนองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	จึงได้มาเรือฝรั่งเป็นอย่างไร ฯ
๏ พระฟังคำน้ำพระเนตรลงพรากพราก	จะออกปากปิ้มว่าเลือดตาไหล
จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	จนถึงได้โดยสารมาพานพบ
อันพ่อนี้วิตกอกจะแยก	ด้วยเรือแตกตายเป็นไม่เห็นศพ
แล้วตรัสถามลูกยาด้วยปรารภ	นี่พ่อพบผู้ใดจึงได้มา ฯ
๏ สินสมุทรได้ฟังรับสั่งถาม	จึงตอบตามคำแขกแปลกภาษา
เมื่อเรือแตกแหลกไปในคงคา	ลมก็กล้ากลางคืนเพราะคลื่นตี
แม่ผีเสื้อเหลือใจไล่สกัด	ลูกจึงพลัดไปกับเหล่านางสาวศรี
ได้พบแต่แม่สุวรรณมาลี	ก็แบกหนีไปในน้ำแต่ลำพัง
ถึงเจ็ดวันบรรลุถึงเกาะใหญ่	เข้าอาศัยแต่พอชื่นได้คืนหลัง
พอพบพวกโจรเรือหลงเชื่อฟัง	จะเข้าฝั่งชลธารโดยสารมัน
มันคิดคดลดเลี้ยวเกี้ยวพระแม่	ลูกจึงแก้แค้นฆ่าให้อาสัญ
ที่เหลือตายนายไพร่พร้อมใจกัน	ยกกำปั่นใหญ่ให้ได้ไคลคลา
เที่ยวไต่ถามตามองค์พระทรงเดช	ทุกประเทศทางทะเลเที่ยวเร่หา
จนไปถึงรมจักรนัครา	พบพระอาถามทักรู้จักกัน
จึงเกณฑ์คนพลรบสมทบทัพ	เดี๋ยวนี้อามากับกระหม่อมฉัน
พอเสียงปี่ที่เป่าเป็นสำคัญ	ก็หมายมั่นว่าพระองค์ไม่สงกา
ลูกรำลึกตรึกถึงพระผ่านเกล้า	จึงดื้อเดาโดดน้ำดำมาหา
เชิญเสด็จภูวไนยไปเภตรา	พระเจ้าอาก็ละห้อยคอยพระองค์ ฯ
๏ พระรู้ว่าอนุชามาด้วยบุตร	ยิ่งแสนสุดชื่นชมสมประสงค์
จึงตรัสบอกอุศเรนเจนณรงค์	นี่แหละองค์สินสมุทรบุตรข้าน้อย
เมื่อเรือแตกแบกนางมากลางน้ำ	จึงได้กำปั่นใหญ่ไว้ใช้สอย
กับเรือน้องของข้ามาห้าร้อย	เที่ยวแล่นลอยล่องหาในสาคร
เดชะบุญคุณพระมาปะพบ	ไม่ต้องรบชิงช่วงดวงสมร
คงได้คู่สู่สมสยมพร	อย่าทุกข์ร้อนเลยพระองค์จงสำราญ
เชิญไปลำกำปั่นของลูกรัก	ให้พบพักตร์วรนุชสุดสงสาร
ประภาษพลางทางสุนทรสอนกุมาร	ให้กราบกรานอุศเรนเจนณรงค์ ฯ
๏ ฝ่ายลูกท้าวเจ้าลังกาหน้าเป็นเหม	แสนเกษมสมจิตคิดประสงค์
เรียกกุมารหลานเลี้ยงมาเคียงองค์	พ่อแสนทรงฤทธิ์เลิศประเสริฐชาย
ช่วยชีวิตขนิษฐาของอาไว้	ให้คืนได้ดวงสวาทเหมือนมาดหมาย
ไม่ลืมคุณหลานขวัญจนวันตาย	พลางแนบกายกอดจูบลูบกุมาร
เอาเครื่องทรงสำอางอย่างกษัตริย์	เพชรรัตน์รจนามุกดาหาร
ทั้งเพชรนิลจินดามาประทาน	พระกุมารเมินหน้าแล้วว่าพลัน
อย่าว่าแต่แก้วแหวนแสนสมบัติ	ถึงจะจัดเอาอะไรมาให้ฉัน
ไม่มุ่งมาดปรารถนาสารพัน	ข้ารักแต่แม่สุวรรณมาลี ฯ
๏ พระอภัยสุริย์วงศ์ทรงพระสรวล	แกล้งเสชวนอุศเรนอันเรืองศรี
อย่าตอบถ้อยถือความเลยตามที	เชิญภูมีมาไปหาสุดาดวง ฯ
๏ อุศเรนฟังว่าค่อยผาสุก	เหมือนทิ้งทุกข์สักเท่าภูเขาหลวง
สั่งล้าต้าต้นหนคนทั้งปวง	ตามกระทรวงซ้ายขวาสิบห้าลำ
ทั้งลำทรงธงทองเป็นสองแถว	เลิศแล้วลายหลังคาเลขาขำ
หัศเกนเจนปืนยืนประจำ	เข้าเคียงลำกำปั่นใหญ่ดังใจจง
อุศเรนรื่นเริงบันเทิงจิต	เข้าสถิตเตียงทองที่ห้องสรง
ไขสุหร่ายปรายละอองมาต้ององค์	แล้วสอดทรงสนับเพลาเนาวรัตน์
ฉลององค์ทรงสวมกรวมสลับ	ดุมประดับแต่ล้วนเพชรเจ็ดกะรัต
ปั้นเหน่งเนื่องเฟื่องกระหนกกระหนาบรัด	แล้วทรงทัดพระมหามาลาระบาย
แซมดอกไม้ไหวสว่างหางการเวก	เป็นอย่างเอกอวดผู้หญิงหยิ่งใจหาย
ธำมรงค์ทรงหัตถ์จำรัสพราย	พระกรซ้ายเกี้ยวผ้าเช็ดหน้ากรอง
สอดเสน่าเหน็บตรีกระบี่ถือ	สนับมือสอดใส่ไว้ทั้งสอง
ส่านจุหรี่สีกุหร่าคั่นหน้าทอง	สอดฉลองพระบาทเพชรเสด็จมา
ทหารปืนถือปืนยืนสองข้าง	ตามเยี่ยงอย่างยศศักดิ์คอยรักษา
แล้วเชิญพระอภัยให้ไคลคลา	มาเภตราลำใหญ่ดังใจปอง ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นมารับคำนับพี่	แต่สุวรรณมาลีหนีเข้าห้อง
พระอภัยพี่ยาน้ำตานอง	ขึ้นแท่นทองที่นั่งทั้งอุศเรน
เหล่าโยธีศรีสุวรรณกับสินสมุทร	ถืออาวุธพร้อมพรั่งทั้งดั้งเขน
พลฝรั่งลังกาพวกหัศเกน	ล้วนจัดเจนประจุปืนยืนระวัง ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลีพระพี่เจ้า	กำสรดเศร้าโศกคิดถึงความหลัง
จะกลั้นกลืนขืนใจก็ไม่ฟัง	พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
พลางประณตบทเรศพระเชษฐา	น้องนึกว่าสิ้นบุญจะสูญหาย
เที่ยวติดตามถามข่าวก็เปล่าดาย	หากหลานชายชี้แจงจึงแจ้งใจ
แล้วทูลถึงสามพราหมณ์ตามมาด้วย	เป็นเพื่อนม้วยมรณาจะหาไหน
พลางตรัสเรียกลูกน้อยกลอยฤทัย	ไปกราบไหว้ให้ชิดพระบิตุลา ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยวิไลโฉม	ลูบประโลมหลานน้อยละห้อยหา
อุ้มขึ้นวางกลางตักพิศพักตรา	พระชลนานองเนตรสังเวชใจ
จะเล่าความตามยากเมื่อจากน้อง	ก็ขัดข้องเขาจะแจ้งแถลงไข
จึงว่าพี่นี้ก็แสนสลดใจ	หมายว่าไม่พบญาติแล้วชาตินี้
หากกุศลหนหลังเราทั้งสอง	ได้พบน้องนัดดามารศรี
ยังทุกข์หนึ่งถึงชนกชนนี	จะร้ายดีมิได้รู้ถึงหูเลย
พระร่ำพลางต่างองค์ทรงกันแสง	โอ้เสียแรงเกิดมานิจจาเอ๋ย
ไม่เคยยากกรากกรำต้องจำเคย	เมื่อไรเลยจะพร้อมวงศ์พงศ์ประยูร
พระพี่น้องสององค์สะอื้นไห้	ด้วยอาลัยไกลญาติเพียงขาดสูญ
ทั้งลูกน้อยนัดดาก็อาดูร	ต่างเพิ่มพูนโศกเศร้าไม่เบาบาง ฯ
๏ อุศเรนร่ำปลอบให้ชอบจิต	เห็นวายคิดขุ่นข้องที่หมองหมาง
จึงปราศรัยไต่ถามเนื้อความพลาง	เดี๋ยวนี้นางนุชน้องอยู่ห้องใด
พระโปรดด้วยช่วยบอกโฉมเฉลา	ให้นงเยาว์รู้แจ้งแถลงไข
ว่าพระชนนีนาถจะขาดใจ	กันแสงไห้โหยหาไม่ราวัน
จึงใช้ข้าพยายามตามแสวง	พระก็แจ้งความจริงทุกสิ่งสรรพ์
ช่วยเล้าโลมโฉมสุดาวิลาวัณย์	อย่าให้ขวัญเนตรหมางระคางใจ ฯ
๏ สินสมุทรสุดเคืองชำเลืองค้อน	แกล้งตัดรอนขวางความตามวิสัย
รำคาญหูจู้จี้นี่กระไร	เขาร้องไห้ไม่ทันหายวายน้ำตา
ขืนจะเฝ้าเร้ารบพบผู้หญิง	ขันจริงจริงใจฝรั่งชังหนักหนา
มิใช่การภารธุระพระบิดา	แม่ของข้าข้าไม่ให้ใครไปเลย ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังสินสมุทร	จึงว่าสุดเสนหาบิดาเอ๋ย
อย่าว้าวุ่นหุนหันเช่นนั้นเลย	เหมือนทรามเชยช่วยธุระพระบิดา
อันองค์อุศเรนนี้อารีนัก	เธอผูกรักซื่อตรงเหมือนวงศา
พ่อโดยสารท่านก็รับลงเรือมา	จึงเห็นหน้าลูกน้อยกลอยฤทัย
ช่วยบอกความตามแต่แม่ของเจ้า	น้ำใจเขาจะคิดเห็นเป็นไฉน
เธอเป็นคู่สู่ขออรไท	มิใช่ใครนอกนั้นจะกั้นกาง ฯ
๏ สินสมุทรสุดแค้นให้แน่นจิต	ทั้งสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
ลงจากแท่นแค้นใจร้องไห้พลาง	มาหานางนั่งสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ นางสวมสอดกอดองค์โอรสไว้	แล้วถามไต่ลูกน้อยละห้อยหา
เมื่อตะกี้ที่เขาตามบิดามา	เขาพูดจาว่ากระไรไปหรือยัง ฯ
๏ สินสมุทรพูจาประสาซื่อ	นั่นแลคือตัวความมาตามหลัง
พระรักเขาชาวลังกาหรือว่าชัง	อย่าปิดบังบอกความลูกตามจริง
เดี๋ยวนี้เล่าเขาจะรับไปอภิเษก	เป็นองค์เอกอิศราพระยาหญิง
เห็นรูปร่างข้างเขาก็เพราพริ้ง	จะต้องทิ้งลูกเสียแท้แล้วแม่คุณ ฯ
๏ นางแกล้งว่าน่าเบื่อเหลือแล้วเจ้า	อะไรเฝ้าโกรธเกรี้ยวทำเฉียวฉุน
ถึงสู่ขอก็มิใช่ได้เคยคุ้น	จะมาวุ่นว่าขานรำคาญใจ
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าจะให้แม่ไปหรือ	กลัวฝีมือเขากระมังนั่งร้องไห้
พระบิดาว่าขานประการใด	อย่าร่ำไรเลยช่วยแปลให้แม่ฟัง ฯ
๏ กุมารว่าพระแม่ไม่เห็นจิต	ปัจจามิตรมากน้อยไม่ถอยหลัง
แต่แค้นจิตพระบิดานี้น่าชัง	รักฝรั่งนี่กระไรจะให้คืน
ให้ลูกยามาถามความพระแม่	ว่าตามแต่ประดิพัทธไม่ขัดขืน
พระมารดาอย่าฟังจงยั่งยืน	ว่าไม่คืนไปลังกาจะว่าไร
ถึงฝรั่งคั่งแค้นแม้นจะรบ	ไม่หลีกหลบเลยพระองค์อย่างสงสัย
จะสังหารผลาญชีวันให้บรรลัย	ว่าแต่ใจของพระแม่จะแชเชือน ฯ
๏ นางฟังความยามวิโยคยิ่งโศกซ้ำ	ให้แค้นคำพระอภัยใครจะเหมือน
เสียแรงหวังตั้งจิตไม่บิดเบือน	มาแชเชือนเสียไม่รับให้อับอาย
แต่แรกเล่าเขาว่าผัวเป็นชั่วช้า	จะเอาหน้าไว้ที่ไหนน่าใจหาย
มิขออยู่สู้สิ้นชีวาวาย	พลางฟูมฟายชลนาแล้วพาที
กรรมของแม่แน่แล้วลูกแก้วเอ๋ย	ไม่ควรเลยสารพัดจะบัดสี
เขาเลื่องลืออื้ออึงถึงเพียงนี้	ตายเสียดีกว่าอยู่รับอัประมาน
ช่างกระไรใจคอพระพ่อเจ้า	พูดกับเราไว้แต่ก่อนล้วนอ่อนหวาน
เป็นน่าแค้นแสนเสียดายสายสังวาล	จะให้ทานเสียก็ดีไม่มีภัย
แล้วนางถอดธำมรงค์ของทรงยศ	ให้โอรสร่ำว่าน้ำตาไหล
แหวนนี้เจ้าเอามาแต่ผู้ใด	เอาไว้ให้ท่านเถิดพ่อจะขอลา
อัปยศอดสูอยู่ไม่รอด	จะม้วยมอดเสียมิให้ใครเห็นหน้า
แล้วชักกริชคิดจะตายวายชีวา	พระลูกยาแย่งยุดนางฉุดชิง ฯ
๏ กุมาราว่าดูเอาเจ้าแม่เอ๋ย	กระไรเลยใจจิตผิดผู้หญิง
ฉวยกระชากจากนางแล้วขว้างทิ้ง	แค้นจริงจริงใจคอใช่พอดี
พระบิดาให้ถามดูตามซื่อ	ควรแล้วหรือแม่จะตายให้อายผี
ถึงมาดแม้นแค้นบิดาไม่ปรานี	ลูกยังมีแม่ก็ไม่อาลัยเลย ฯ
๏ นางกอดบุตรสุดขืนสะอื้นไห้	เหลืออาลัยแล้วพ่อคุณของแม่เอ๋ย
เหมือนหญิงร้ายชายชังไม่หวังเชย	จะแหงนเงยดูมนุษย์ก็สุดอาย
ถึงม้วยแล้วแก้วตาอย่าปรารภ	จะขอพบสุดสวาทเหมือนมาดหมาย
ขอให้พ่อก่อเกิดกับร่างกาย	ได้กินสายกษิรามารดาเดียว
เจ้ารักแม่แม่ก็รู้อยู่ว่ารัก	มิใช่จักลืมคุณทำฉุนเฉียว
แต่เหลืออายหลายสิ่งจริงจริงเจียว	เป็นหญิงเดียวชายสองต้องหมองมัว
เมื่อแรกเราเล่าบอกเขาออกอื้อ	อ้างเอาชื่อพระบิดาว่าเป็นผัว
ครั้นคู่เก่าเขามารับก็กลับกลัว	แกล้งออกตัวให้มาถามว่าตามใจ
จึงเจ็บจิตคิดแค้นแม้นจะอยู่	ก็อดสูเสียสัตย์ต้องตัดษัย
กันแสงพลางทางสะอื้นขืนอาลัย	พระชลนัยน์ไหลซาบอาบพักตรา ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนสงสารแม่	อุตส่าห์แก้แทนบิดรชะอ้อนว่า
ที่จริงจิตบิตุเรศของลูกยา	ไม่รู้ว่าเราจะอ้างเอาอย่างนั้น
จึงให้ถามตามซื่ออย่างถือโทษ	ถึงจะโกรธก็แต่ว่าอุตส่าห์กลั้น
เขาไปแล้วลูกจะว่าสารพัน	แม่เชื่อฉันเถิดนะจ๋าอย่าเพ่อตาย
แหวนวงนี้ที่ท่านวานฉันมาให้	จงเก็บไว้ต่อว่าอย่าให้หาย
ถ้าทีนี้มิรับยังกลับกลาย	จะทวงสายสังวาลเก่าของเรามา
ถึงงอนง้อก็ฉันไม่พันผูก	อยู่แม่ลูกตามที่ประสีประสา
สอพลอพลางทางประนมบังคมลา	ลุกออกมากวักพระหัตถ์ตรัสเรียกน้อง
แม่อรุณรัศมีมานี่หน่อย	แล้วจึงค่อยกระซิบสั่งกันทั้งสอง
ไปอยู่เป็นเพื่อนป้าหนาแม่น้อง	จะขัดข้องฆ่าชีวันให้บรรลัย ฯ
๏ นางอรุณรัศมีฟังพี่เล่า	ว่าแม่เจ้าเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
ลูกตายจริงวิ่งมาหาป้าสะใภ้	บังคมไหว้วอนถามตามสงกา ฯ
๏ สินสมุทรออกมานั่งบัลลังก์นอก	แล้วแกล้งบอกตามจิตประดิษฐ์ว่า
แม่สุวรรณมาลีมิอยากมา	แล้วก็ว่าไม่รู้จักมิพักไป ฯ
๏ อุศเรนเห็นทำนองจะข้องขัด	ยิ่งกลุ้มกลัดกล่าวแกล้งแถลงไข
อาบน้ำร้อนก่อนเจ้าข้าเข้าใจ	เมื่อไม่ให้แล้วก็ว่าสารพัน
บิดาเจ้าเล่าก็รู้อยู่เต็มจิต	มิใช่คิดโหยกเหยกมาเสกสรร
ได้ขอสู่ผู้ใหญ่ท่านให้ปัน	นางสุวรรณมาลีนี้ของเรา
จึงต้องตามทรามสงวนนวลหง	ได้รับองค์พระอภัยมาให้เจ้า
เจ้าชอบแต่คืนองค์นางนงเยาว์	มาให้เราจึงจะต้องทำนองใน ฯ
๏ สินสมุทรพูดจาประสาเด็ก	ถึงเราเล็กก็ไม่ส่งอย่าสงสัย
รับบิดามาก็ช่างใครเป็นไร	หรือข้าใช้สอยเจ้าให้เอามา
เราตามติดบิตุรงค์ก็คงพบ	ไม่รักคบคนนอกพระศาสนา
เจ้าเลิกทัพกลับหลังไปลังกา	จะได้หาเมียงามเอาตามใจ
ที่ตรงนี้มิได้คืนอย่าขืนแค่น	ถึงจะแสนโศกาเลือดตาไหล
ก็ตายเปล่าเราไม่ยักให้ใครไป	อย่ากวนใจจู้จี้ข้าขี้คร้าน ฯ
๏ อุศเรนคั่งแค้นแสนพิโรธ	แกล้งกลั้นโกรธตรัสประภาษด้วยอาจหาญ
ตัวของเจ้าเยาว์ยังกำลังพาล	เหมือนหนึ่งหลานลามลวนไม่ควรเลย
อันเรากับพระอภัยได้ให้สัตย์	ไม่ข้องขัดกันทุกสิ่งจริงเจ้าเอ๋ย
จึงงอนง้อขอกันฉันคุ้นเคย	อย่าเยาะเย้ยเลยเจ้าไม่เข้ายา
แล้วว่ากับพระอภัยวิไลลักษณ์	น้องก็รักภูวเรศเหมือนเชษฐา
พระก็รู้อยู่กับใจแต่ไรมา	จะเมตตาหรืออย่างไรอย่าได้พราง ฯ
๏ พระฟังคำอ้ำอึ้งตะลึงคิด	จะเบือนบิดป้องปัดก็ขัดขวาง
สงสารลูกเจ้าลังกาจึงว่าพลาง	เราเหมือนช้างงางอกไม่หลอกลวง
ถึงเลือดเนื้อเมื่อน้องต้องประสงค์	พี่ก็คงยอมให้มิได้หวง
แต่ลูกเต้าเขาไม่เหมือนคนทั้งปวง	จะได้ช่วงชิงให้ไปกระนั้น
พี่ว่าเขาเขาก็ว่ามากระนี้	มิใช่พี่นี้จะแกล้งแสร้งเสกสรร
เพราะเหตุเขารักใคร่อาลัยกัน	ค่อยผ่อนผันพูดจาอย่าราคี
แล้วตรัสบอกลูกน้อยกลอยสวาท	เจ้าหน่อเนื้อเชื้อชาติดังราชสีห์
อันรักษาศีลสัตย์กัตเวที	ย่อมเป็นที่สรรเสริญเจริญคน
ทรลักษณ์อกตัญญุตาเขา	เทพเจ้าก็จะแช่งทุกแห่งหน
ให้ทุกข์ร้อนงอนหง่อทรพล	พระเวทมนตร์เสื่อมคลายทำลายยศ
เพราะบิดามาด้วยอุศเรนนี้	คุณเขามีมากล้นพ้นกำหนด
เจ้าทำผิดก็เหมือนพ่อทรยศ	จงออมอดเอ็นดูพ่อแต่พองาม ฯ
๏ สินสมุทรสุดจะคิดถึงบิตุเรศ	ไม่สังเกตกลศึกให้นึกขาม
ศรีสุวรรณครั้นเห็นหลานจะเบาความ	จึงตอบตามถ้อยคำพอนำทาง
จะถือโทษโกรธไปก็ไม่ชอบ	ถึงจะมอบให้ก็คงจะขัดขวาง
ด้วยหญิงชายอายจิตคิดระคาง	ที่ไหนนางจะยอมไปเหมือนใจจง
ถ้าแม้นพี่น้องนางมาด้วย	จะได้ช่วยฝากฝังดังประสงค์
นี่ใจนางนฤมลนั้นจนใจ	จะว่าใครขัดข้องก็ตรองดู ฯ
๏ อุศเรนเจนจัดจึงตรัสตอบ	พระว่าชอบหญิงกับชายอายอดสู
แต่เข้าหอพ่อแม่ให้เลี้ยงดู	คงเป็นคู่แล้วยังไม่ใคร่จะยอม
อันนางนี้ที่จะให้ว่าไปด้วย	ก็เขินขวยเพราะไม่เคยเชยถนอม
ถ้าแม้นให้ไปประโลมค่อยโน้มน้อม	ก็คงยอมพระก็รู้อยู่แก่ใจ ฯ
๏ ศรีสุวรรณชั้นเชิงฉลาดแหลม	จึงเยื้อนแย้มยิ้มย่องสนองไข
จะโลมเล้าเยาวมาลย์ประการใด	ตามแต่ใจจะถนัดไม่ขัดกัน
แม้นโฉมยงปลงใจจะไปด้วย	จะได้ช่วยกันไปส่งลงกำปั่น
นี่แหละงามตามตรงเหมือนพงศ์พันธุ์	จะให้ฉันช่วยฉุดนั้นสุดใจ ฯ
๏ อุศเรนฟังคำทำหัวเราะ	พระพูดเพราะพร่ำว่าอัชฌาสัย
แต่เช่นนั้นนั่นก็เหมือนไม่ให้ไป	พูดทำไมว่าจะช่วยให้ป่วยการ
อันนารีนี้เป็นของต้องประสงค์	หรือพระองค์เจตนาเร่งว่าขาน
จงโปรดว่ามาให้เสร็จสำเร็จการ	อย่าหน่วงนานน้องจะได้ครรไลลา ฯ
๏ ศรีสุวรรณกับพระพี่มีคำตอบ	จึงว่าคิดผิดระบอบเป็นนักหนา
ถึงจะบอกออกเหมือนท่านจำนรรจา	ใครจะมาว่ากับใครอย่างไรมี
นี่รักกันฉันจึงว่าประสาซื่อ	ควรแล้วหรือพูดรังเกียจมาเสียดสี
เมื่อนึกแหนงแคลงความก็ตามที	ฉันกับพี่ก็มิใช่ว่าได้นาง
สินสมุทรนั้นแหละเขาเป็นเจ้าของ	ตามทำนองแต่ถนัดไม่ขัดขวาง
แล้วแสแสร้งแกล้งพูดกับพี่พลาง	เมื่อความอย่างนี้จะโกรธโทษเอาใคร
ซึ่งคุณเขาเอามาด้วยก็ช่วยว่า	จนลูกยาอนุญาตประสาทให้
เมื่อใจเขาเจ้าตัวไม่ยอมไป	ก็จนใจอยู่ด้วยกันเท่านั้นเอง ฯ
๏ อุศเรนเหลือแค้นแน่นอุระ	ว่าชิชะพูดเพราะช่างเหมาะเหมง
โดยจะว่าถ้าไม่ใช่คนกันเอง	ก็จะเกรงกันทำไมมิใช่นาย
ซึ่งวอนว่าพระอภัยให้ช่วยขอ	คิดว่าพ่อลูกกันเหมือนมั่นหมาย
เมื่อรักหญิงทิ้งสัตย์ตัดผู้ชาย	ไม่เสียดายคำแล้วก็แล้วไป
แต่หากว่าถ้าฉันกับสินสมุทร	สัประยุทธ์กันก็จิตจะคิดไฉน
จะช่วยฉันหรือว่าพระจะช่วยใคร	ขอรู้ใจจงแถลงให้แจ้งการณ์ ฯ
๏ พระอภัยใจอ่อนถอนสะอื้น	อุตส่าห์กลืนชลนาน่าสงสาร
แล้วห้ามปรามตามใจอาลัยลาน	คุณของท่านเลิศลบภพไตร
แต่สุดที่พี่จะคิดให้มิดมืด	เหมือนใจจืดเจ้าก็คงจะสงสัย
เพราะลูกเต้าเขาไม่ชั่วไม่กลัวใคร	จึงจนใจจำนิ่งทุกสิ่งอัน
แม้นรบสู้ผู้ใดก็ไม่ช่วย	จะอยู่ด้วยอนุชาประสาฉัน
ถ้าลูกยาฆ่าน้องจะป้องกัน	แม้นท่านฟันลูกยาไม่ว่าไร
เป็นความจริงสิ่งสัตย์บรรทัดเที่ยง	ไม่หลีกเลี่ยงเลยพระองค์อย่างสงสัย
แต่จะห้ามตามประสายังอาลัย	จะชิงชัยสินสมุทรจงหยุดยั้ง
เขาเรี่ยวแรงแข็งขันทั้งสันทัด	สารพัดจะศึกษาวิชาขลัง
ทั้งดุร้ายใจเหมือนเสือเหลือกำลัง	ห้ามไม่ฟังเหมือนทุกคนเป็นจนใจ ฯ
๏ อุศเรนเจนศึกไม่นึกพรั่น	แกล้งสรวลสันต์เสียดแทงแถลงไข
พระเชษฐาว่าจริงทุกสิ่งไป	คงจะได้เชยชมสมคะเน
ฉวยรบพุ่งยุ่งยิ่งชิงไปได้	ก็อาลัยอยู่ด้วยนางจะห่างเห
สนิทแนบแยบคายช่างถ่ายเท	เขียนจระเข้ขึ้นไว้หลอกตะคอกคน
เราก็ชายหมายมาดว่าชาติเชื้อ	ถึงปะเสือก็จะสู้ดูสักหน
ไม่รักวอนงอนง้อทรชน	แล้วพาพลกลับมาเภตราพลัน
ถึงกองทัพยับยั้งนั่งเก้าอี้	สั่งให้ตีกลองสัญญาโกลาลั่น
ร้องเรียกเรือรบฝรั่งมาทั้งนั้น	แล้วแบ่งปันเป็นแผนกแยกนาวา
กองละร้อยคอยรบสมทบทัพ	เกณฑ์กำกับเกียกกายทั้งซ้ายขวา
ให้คอยล้อมพร้อมพรั่งดังสัญญา	เห็นลมกล้าได้ทีตีประดัง
ให้พวกเรือเหนือลมนั้นสมทบ	เข้ารุมรบลำใหญ่เหมือนใจหวัง
แม้นขึ้นได้ไฟจุดอย่าหยุดยั้ง	แล้วกองหลังหนุนด้วยช่วยให้ทัน
แม้นพบชายนายทัพจงจับมัด	มันขืนขัดจึงค่อยฆ่าให้อาสัญ
ถ้าลำไหนได้นางจะรางวัล	ครองประจันตประเทศเขตนคร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งพรั่งพร้อมต่างน้อมนบ	ลงเรือรบเรียบร้อยลอยสลอน
ทั้งโยธากล้าหาญคอยราญรอน	ใส่เสื้อซ้อนเกราะกระสันกันศัสตรา
ทหารปืนยืนมองตามช่องกราบ	ศรกำซาบแทรกรายทั้งซ้ายขวา
พร้อมทหารขานโห่เป็นโกลา	ธงสัญญาโบกบอกให้ออกเรือ
กองละร้อยคอยรบไม่หลบหลีก	ซักเป็นปีกกาไปทั้งใต้เหนือ
บ้างถือชุดจุดไฟไว้เป็นเชื้อ	เข้าล้อมเรือลำใหญ่ระไวระวัง ฯ

ตอนที่ ๒๐
สินสมุทรรบกับอุศเรน
๏ พระอภัยมณีศรีสุวรรณ	เห็นกำปั่นโอบอ้อมเข้าล้อมหลัง
ดูมากมายซ้ายขวาดาประดัง	จึงตรัสสั่งสินสมุทรสุดศักดา
จงคิดอ่านการสงครามตามแต่เจ้า	ผู้ใดเขาเคยศึกจงปรึกษา
เอ็นดูพ่อขอแต่ลูกเจ้าลังกา	อย่าเข่นฆ่าชีวันให้บรรลัย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	ฟังบิดรยินดีจะมีไหน
จึงทูลว่าอย่าประหวั่นพรั่นพระทัย	ลูกมิให้พระบิดรร้อนรำคาญ
แล้วทูลลามาสั่งอังกุหร่า	จงตรวจตราเตรียมพหลพลทหาร
เรือลังกามาหมายจะรอนราญ	จะคิดอ่านรับรองทำนองไร ฯ
๏ อังกุหร่าว่าเรือเรากว้างขวาง	รบให้ห่างอย่าให้ถึงจึงจะได้
ฉวยรบรับสัประยุทธ์มันจุดไฟ	จะแก้ไขขัดสนจนปัญญา
ขอพระองค์จงออกรับกองทัพหลวง	ข้าทั้งปวงจะได้รับทัพซ้ายขวา
ข้างหลังไว้ให้ทหารพระเจ้าอา	รายรักษาแซงกันให้ทันการ
แล้วเร่งรัดหัศเกนลงเรือรบ	บรรจุครบเครื่องศัสตราล้วนกล้าหาญ
ใส่เสื้อหมวกพวกละพันประจัญบาน	เคียงขนานหนุนรับทัพลังกา
แต่คนน้อยคอยรบประจบรับ	แทรกสลับเปลี่ยนซ้ายย้ายไปขวา
ใส่ธงเทียวเขียวแดงดาษดา	เป็นเรือห้าร้อยถ้วนกระบวนรบ
พลประจำลำทรงสินสมุทร	ถืออาวุธโล่เขนล้วนเจนจบ
ทั้งหน้าหลังดั้งกันก็ครันครบ	ทหารรบเรือใหญ่ให้ประจำ
ปืนจังกาหน้าท้ายทั้งรายข้าง	เกณฑ์ลูกจ้างจีนไทยพวกไหหลำ
ให้ทำค่ายรายตั้งล้วนถังน้ำ	ตลอดลำสำหรับไว้ดับเพลิง
แล้วรีบร้อนถอนสมอกำปั่นใหญ่	แต่พอให้เคลื่อนคล้อยออกลอยเหลิง
ทหารโห่โกลาดูร่าเริง	ล้วนรู้เชิงชิงชัยทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ครั้นพร้อมสิ้นสินสมุทรให้หยุดยั้ง	ฟังกำลังข้าศึกเหมือนนึกหมาย
แล้วมาหาแม่เลี้ยงเข้าเคียงกาย	น้อมถวายอภิวันท์จำนรรจา
ฉันไปบอกออกว่าองค์พระแม่เจ้า	ไม่รักเข้ารีตฝรั่งชังน้ำหน้า
พระบิตุราชคาดโทษโกรธลูกยา	แต่พระอาท่านช่วยเถียงไม่เพลี่ยงพลั้ง
ประเดี๋ยวนี้อุศเรนมันเกณฑ์ทัพ	มาคั่งคับลอยล้อมอยู่พร้อมพรั่ง
อากับพ่อก็ไม่ช่วยเป็นกำลัง	จะคอยนั่งดูเล่นเป็นพยาน
ลูกจัดทัพกับฝรั่งอังกุหร่า	จะทูลลายกไปไล่สังหาร
นางตกใจให้เอ็นดูพระกุมาร	แสนสงสารโศกาแล้วว่าพลาง
น้อยหรือพระอภัยช่างใจชั่ว	ลูกของตัวเจียวยังตัดว่าขัดขวาง
ให้แสนแค้นแน่นในฤทัยนาง	กันแสงพลางอุตส่าห์ฝืนกลืนน้ำตา
แล้วว่าแม่นี้เป็นหญิงก็จริงอยู่	แต่ได้รู้กลศึกลึกนักหนา
จะไปด้วยช่วยกันรบกับลูกยา	จะน้อยหน้าพระอภัยทำไมมี
กุมาราว่าจริงหรือพระแม่	เช่นนั้นแน่แล้วก็ลูกไม่หลีกหนี
ถ้าได้เหมือนแม่ผีเสื้อแล้วเหลือดี	ถึงไพรีสักเท่าไรก็ไม่กลัว
นางดีใจไปจริงนะลูกแก้ว	แม่อายแล้วชาตินี้ไม่มีผัว
ไม่แต่งองค์สรงน้ำให้คล้ำมัว	นางแต่งตัวให้โอรสยศยง
สอดสนับเพลากระหนกนุ่งยกแย่ง	ช่วยจัดแจงจีบวางไว้หางหงส์
ทั้งผ้าทิพย์ขลิบทองฉลององค์	กระสันทรงสายสอดพิรอดรัด
ใส่ห้อยหน้าตาชุนชายกระหนก	ชายแครงปกเพลาพรายปลายสะบัด
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์	ประจงจัดเจียระบาดตาดเงินงาม
ใส่กรอบนวมสวมประดับสำหรับยุทธ์	สังวาลบุษราเรืองเหลืองอร่าม
ทองกรเพชรเจ็ดคู่ล้วนดูงาม	เครื่องสงครามครบอย่างสำอางตา
แล้วกวดเกล้าเมาลีให้ลูกรัก	เสียบปิ่นปักเกี้ยวกุดั่นกันเกศา
ธำมรงค์คงกระพันกันศัสตรา	ใส่กรอบหน้าเหน็บตรีกระบี่กราย
แล้วโฉมยงทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	อย่างบุรุษรัดกระสันให้ถันหาย
ใส่เสื้อกลีบจีบเอวสำอางกาย	สังวาลสายสร้อยสลับประดับเพชร
คาดเข็มขัดรัดแน่นเหน็บกระบี่	โกร่งมณีเนาวรัตน์ดูตรัจเตร็จ
เสียบพระแสงกริชสั้นกัลเม็ด	ใส่เกราะเพชรโพกผ้าเหมือนมลายู
พระลูกน้อยพลอยชมสมทหาร	แล้วว่านานไปพระแม่จะเกลียดหมู
นางสั่งลูกว่าอย่าให้ผู้ใดรู้	ถึงแลดูก็จะแปลกว่าแขกจริง
กุมาราว่าพระกายเหมือนชายแท้	เว้นเสียแต่แก้มคางเหมือนอย่างหญิง
ถ้าติดหนวดใส่เคราเห็นเพราพริ้ง	เป็นชายจริงเจียวนะพระมารดา
นางยิ้มพลางทางชวนโอรสราช	พ่อเชื้อชาติชายเชิญออกเดินหน้า
แล้วโฉมยงทรงกั้นหยั่นกันกายา	ตามกันมาใครไม่ทันสำคัญแคลง
เที่ยวเดินดูหมู่พหลพลรบ	แซงสมทบหมู่ทหารชาญกำแหง
กระบวนตั้งดังพระยาเหราแรง	จะวัดแว้งไพรีไม่หนีทัน
แล้วแลดูโยธาลังกาตั้ง	เป็นกำลังนาคราชจะผาดผัน
มีหัวหางวางเขี้ยวดูเกี่ยวกัน	คอยรัดพันไพรินดังจินดา
ด้วยโฉมตรูรู้พิชัยสงครามครบ	กระบวนรบเห็นจะแพ้โอรสา
ด้วยนาคีมีแต่กายฝ่ายเหรา	มีบาทาราวีคงมีชัย
พินิจพลางทางเดินตามโอรส	เที่ยวเลี้ยวลดรอบลำกำปั่นใหญ่
พวกโยธีรี้พลสกลไกร	ไม่มีใครสงกาว่านารี
ด้วยผู้คนมากมายหลายภาษา	สำคัญว่านายหมวดตรวจหน้าที่
ถึงเก๋งก่อต่อท้ายสบายดี	นางเทวีหยุดนั่งทั้งโอรส
แขกฝรั่งอังกฤษนายทหาร	มากราบกรานนอบน้อมอยู่พร้อมหมด
นางเมินเมียงเคียงกระซิบสอนโอรส	เห็นเมฆหมดลมตั้งกำบังบน
ยกออกรับทัพลังกาอย่าให้ชิด	ฉวยเพลิงติดลมพัดจะขัดสน
ให้รบสู้ดูกำลังลำพังตน	ต่ออับจนเจ้าจึงโจมออกโรมรัน
โอรสรับจับชุดจุดปืนไฟ	เสียงฟับไฟฟูฟูมตูมสนั่น
โยธาทัพรับโห่ขึ้นพร้อมกัน	ออกกำปั่นเป็นกระบวนชวนชิงชัย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาล้วนกล้าหาญ	เห็นได้การเกิดลมพายุใหญ่
โห่สนั่นสัญญายิงปืนใหญ่	ต่างลดใบโบกธงเข้ายงยุทธ์
ยิงประดังตังตึงเสียงผึงผาง	ทั้งสองข้างคั่งคับสัประยุทธ์
ปล่อยมณฑกนกสับปืนคาบชุด	ชนวนฟุดไฟวุบเสียงฟุบตึง ฯ
๏ พลทมิฬสินสมุทรจุดปืนหลัก	บ้างเยื้องยักยิงบ้างเสียงผางผึง
แต่คลื่นโยนโดนดังเสียงปังปึง	โลดทะลึ่งล่มทลายลงหลายลำ
บ้างแยะแยกแตกปรุทะลุโล่ง	กระดานกระโดงหักผ่าเภตราคว่ำ
ทั้งสองข้างต่างตายบ้างว่ายน้ำ	บ้างกอดปล้ำกันจนปลาคร่าเอาไป
พลลังกาหนาแน่นแล่นตลบ	เข้ารุกรบรับกันเสียงหวั่นไหว
พวกโจรน้อยถอยรบไม่หลบไกล	ยิงปืนใหญ่แย้งกันสนั่นดัง ฯ
๏ อุศเรนเห็นทหารข้างด้านเหนือ	ไม่เผาเรือใหญ่ได้เหมือนใจหวัง
ให้เกียกกายซ้ายขวาดาประดัง	ลำที่นั่งหนุนรุกเข้าคลุกคลี ฯ
๏ สินสมุทรนุชนางอยู่ข้างท้าย	เห็นแพ้พ่ายพลน้อยจะถอยหนี
ข้างเรืออุศเรนรุกมาทุกที	พระบุตรีตรัสสั่งกุมารา
พระลูกรีบไปด้วยได้ช่วยรบ	ให้สมทบหน้าท้ายทั้งซ้ายขวา
ในเรือใหญ่ไว้ธุระของมารดา	จะรักษาไว้ให้มั่นไม่อันตราย ฯ
๏ สินสมุทรสุดสนุกลุกขึ้นโลด	แกว่งดาบโดดลงกำปั่นแล้วผันผาย
ให้โบกธงลงข้างขวามาข้างซ้าย	สัญญานายเรือรบสมทบทัพ
พอลมกล้าฝรั่งข้างอุศเรน	ล้วนจัดเจนจ้องชุดจุดปืนตับ
สินสมุทรสุดคะนองร้องว่ารับ	ปะทะทัพอุศเรนเจนประจญ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีเห็นทีรบ	กลับตลบเข้ามาใกล้ไล่พหล
ให้รักษาหน้าที่ต้อนรี้พล	คอยประจญจ้องอาวุธยุทธนา
แล้วให้ยิงปืนใหญ่ออกไปช่วย	ทหารฉวยชุดจ้องมองซ้ายขวา
เห็นมั่นคงตรงเรือชาวลังกา	ยิงประดาโด่งดังเสียงตังตึง
แต่ละลูกถูกเรือลังกาแตก	บ้างแยะแยกคลื่นโยนโจนทะลึ่ง
พระหน่อไทได้ทีตีตะบึง	จนเรือถึงกันหมดไม่ลดละ
ทหารโจรโยนโซ่เอาขอสับ	ขึ้นไล่จับฟันฝรั่งดังฉัวะฉะ
บ้างรับรบล้มกลิ้งวิ่งปะทะ	ข้างเรือพระหน่อไทไล่เลี้ยวลด
ฝรั่งรับจับแหลนหลาวทวนพุ่ง	ถูกข้างพุงสินสมุทรหลุดไปหมด
ไม่เจ็บช้ำรำเย้ยเหวยอ้ายมด	พอเรือจดลำทรงองค์อุศเรน
โจนขึ้นได้ไล่ฟาดเสียงฉาดฉับ	ฝรั่งรับรอบข้างทั้งดั้งเขน
พระฟันตายก่ายกองนองระเนน	อุศเรนรำทวนเข้าสวนแทง
สินสมุทรชำนาญการกระบี่	ปะทะทีโถมฟันด้วยขันแข็ง
อุศเรนเผ่นฟาดก็พลาดแพลง	แล้วพลิ้วแทงถูกกุมารจนซานองค์ ฯ
๏ สินสมุทรผุดลุกขึ้นไล่จับ	ทหารรับป้องกันฟันผุยผง
แผลงศักดากล้าหาญชาญณรงค์	รวบได้องค์ลูกท้าวเจ้าลังกา
เอาเชือกมัดรัดมือแล้วถือไว้	พลไพร่พรั่นตัวกลัวหนักหนา
ทิ้งอาวุธหยุดกราบทั้งเภตรา	กุมาราเรียกไพร่ให้เข้ารับ
เอาตัวอุศเรนลงลำทรงได้	แล้วสั่งให้ขานโห่โยธากลับ
พลทมิฬยินดีได้ทีทัพ	สกัดจับเรือฝรั่งชาวลังกา ฯ
๏ อุศเรนเผ่นโผนโจนจะม้วย	ทหารฉวยฉุดกายทั้งซ้ายขวา
ถึงเรือใหญ่ให้พยุงจูงขึ้นมา	ตรงไปหาชนนีด้วยดีใจ
ค่อยค่อยว่าฆ่าเสียเถิดหรือคะ	นางว่าพระบิดาจะว่าได้
แล้วโฉมยงสงสารรำคาญใจ	จะดูไม่เต็มเนตรเวทนา ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยมณีกับศรีสุวรรณ	วิ่งมาทันขอโทษโอรสา
เข้าสวมสอดกอดลูกเจ้าลังกา	ชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
แล้วแก้มัดตรัสเรียกขึ้นร่วมอาสน์	พจนารถมิให้ช้ำระส่ำระสาย
ไม่พอที่วิวาทกันวุ่นวาย	ให้คนตายเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
อันใจพี่นี้ไม่หวงไม่ลวงหลอก	แต่พี่บอกน้องรักขืนหักหาญ
จึงให้น้องลองสู้กับกุมาร	เดี๋ยวนี้ท่านเล่าก็แพ้แก่โอรส
เราขอไว้ไม่เอาทั้งข้าวของ	คืนสนองคุณให้ท่านไปหมด
แล้วเหลียวหลังมาอ้อนวอนโอรส	ขอแทนทดคุณท่านโดยสารมา ฯ
๏ สินสมุทรนบนอบตอบสนอง	ลูกจำต้องตีทัพรับอาสา
ซึ่งชิงชัยได้ชนะพระเจ้าอา	พระมารดาดอกสันทัดท่านจัดการ
แล้วให้ยิงปืนใหญ่ออกไปช่วย	จึงได้ด้วยพระปัญญาปรีชาหาญ
แล้วหันหน้ามาประณตบทมาลย์	ยกให้ท่านเสียเถิดนะพระมารดา ฯ
๏ นางเมียงเมินเขินอายซังตายตอบ	ตามระบอบเปรียบประชดโอรสา
เราคิดอ่านการศึกช่วยตรึกตรา	เพราะเห็นว่ายังเด็กเล็กเหลือใจ
ไม่มีผู้ชูช่วยจะม้วยมอด	เมื่อเจ้ารอดแล้วก็ตามอัชฌาสัย
แล้วเมินเมียงเลี่ยงหลีกลีลาไป	เข้าเสียในห้องหับให้ลับตา ฯ
๏ พระอภัยไม่ทันพิศคิดว่าแขก	ด้วยแปลงแปลกรูปจริตขนิษฐา
ครั้นรู้แน่แลยิ้มพริ้มพักตรา	พอสุดาเดินกลับไปลับองค์ ฯ
๏ อุศเรนเห็นวับไปลับพักตร์	กำเริบรักร้อนจิตพิศวง
ให้แสนแค้นแสนอายซังตายตรง	เดินไปลงเรือกลับไปลับลำ
ทอดสมอรอท่าโยธาหาญ	จะคิดอ่านรุกรบต่อพลบค่ำ
ครั้นโยธามาพร้อมเข้าล้อมลำ	ให้นับกำปั่นใหญ่ดังใจปอง
ได้หกร้อยย่อยยับเสียเกือบกึ่ง	ยิ่งโกรธขึ้งหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
เรียกสุรามาเสวยสามขันทอง	แล้วตรึกตรองเตรียมการจะราญรอน ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	แต่ยลพักตร์พุ่มพวงดวงสมร
ถวิลหวังนั่งรำพึงถึงบังอร	จะพาจรไปจังหวัดรัตนา
จะได้เสกเอกองค์นางนงลักษณ์	ให้เป็นอัคเรศร่วมเสน่หา
พลางกอดจูบลูบหลังพระลูกยา	พ่อแกล้วกล้าการณรงค์ทรงกำลัง
บัดนี้เล่าเจ้าก็พาอามาพบ	ทั้งรุกรบมีชัยดังใจหวัง
ไปพาราย่าปู่ขึ้นสู่วัง	ให้พร้อมพรั่งวงศาเสนาใน ฯ
๏ พระหน่อน้อยถามองค์พระทรงเดช	จะโปรดเกศลูกยาพาไปไหน
ข้าสงสารมารดาได้ว่าไว้	ถ้าแม้นไม่พบปะพระบิดา
ให้ลูกยาพาไปเมืองผลึก	ด้วยรำลึกถึงพระแม่แลวงศา
แล้วจะมอบขอบขัณฑเสมา	ให้ลูกยาอยู่สำราญผ่านบุรี
พระบิดาว่าจะไปกรุงไกรก่อน	ลูกจงวอนพระมารดามารศรี
ไปพาราย่าปู่แม้นอยู่ดี	แล้วลูกนี้จึงจะลามากับนาง ฯ
๏ ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มพระหลานรัก	ไม่รู้จักใจกษัตริย์ทูลขัดขวาง
กุมาราลาสองกษัตริย์พลาง	มาหานางนอบนบอภิวันท์
แล้วเชยชมชนนีว่าดีแท้	เสียดายแต่ขาวขำไม่ล่ำสัน
แม่ผีเสื้อเนื้อตัวนั้นโตครัน	ดูมั่นตั้นตึงตังกำลังแรง
แม่เดี๋ยวนี้มีแต่งามกับความคิด	หรือมีฤทธิ์อยู่กระมังยังไม่แผลง
หรือพระแม่แก่หัดแต่จัดแจง	แล้วเสแสร้งสรวลสันต์จำนรรจา ฯ
๏ นางกอดจูบลูบหลังสินสมุทร	ช่างแสนสุดซื่อถามตามภาษา
จึงว่าแม่แต่อยู่กับอัยกา	อ่านตำราข้างที่มิได้เว้น
ด้วยไม่มีพี่น้องเป็นชายชาติ	จะหมายมาดช่วยทุกข์เมื่อขุกเข็ญ
จึงเรียนเผื่อเมื่อธุระจะจำเป็น	พอพบเห็นเข้าก็ได้แก้ไขกัน
เออเมื่อแม่เดินมาอากับพ่อ	พูดหัวร่อว่ากระไรที่ไหนนั่น
จงแจ้งความตามจริงทุกสิ่งอัน	เธอกล่าวขวัญว่ากระไรจะใคร่ฟัง ฯ
๏ กุมาราว่าสมเด็จพระบิตุราช	คิดถึงญาติย่าปู่ซึ่งอยู่หลัง
จะพาอาพาลูกไปเวียงวัง	ต้องไปทั้งชนนีฉันดีใจ
ส่งท่านถึงจึงจะลามากับแม่	ว่ากันแน่แล้วพระองค์อย่าสงสัย
นางฟังคำร่ำเล่าก็เข้าใจ	ว่าชิชะพระอภัยกระไรเลย
หมายจะชุบมือเปิบกำเริบจิต	ช่างไม่คิดขายหน้านิจจาเอ๋ย
ในชาตินี้ที่จะอยู่เป็นคู่เชย	หาไม่เลยแล้วพ่อคุณพ่อบุญลือ
แล้วตรัสกับสินสมุทรสุดสวาท	เจ้าจะขาดรักแม่แน่แล้วหรือ
แม้นบิดาพาไปอยู่ในมือ	ก็จะรื้อเกี้ยวพานรำคาญใจ
รักมิรักหักทำให้หนำจิต	เป็นสุดคิดแล้วที่แม่จะแก้ไข
อนึ่งเล่าชาวลังกาที่ล่าไป	จะรบพุ่งกรุงไกรด้วยโกรธา
แสนสงสารมารดรจะร้อนเร่า	กำสรดเศร้าสิ้นญาติวาสนา
แม้นรักแม่แน่นอนเหมือนก่อนมา	เชิญลูกยายกทัพไปดับร้อน
แม่จะมอบขอบเขตประเทศสถาน	ให้พ่อผ่านภิญโญสโมสร
สำเร็จแล้วแก้วตาพาบิดร	ไปนครลูกน้อยจึงค่อยมา
ซึ่งเดี๋ยวนี้ที่จะให้แม่ไปด้วย	คงมอดม้วยแม่นแท้แน่นักหนา
เสียแรงลูกสงสารเลี้ยงมารดา	จะแกล้งฆ่าแม่แล้วก็ตามที ฯ
๏ พระหน่อน้อยพลอยว่าจริงหนาแม่	มันจะแก้รบพุ่งเอากรุงศรี
จำจะไปรักษาอยู่ธานี	ถ้าหาไม่ไพรีจะบีฑา
แล้วลานางวางวิ่งมาหาพ่อ	เล่าคำข้อเคืองจิตขนิษฐา
พระอภัยไม่รู้ที่จะเจรจา	จะขืนพาไปก็เห็นไม่เป็นการ
จำจะหย่อนผ่อนตามทรามสวาท	ให้สมมาดผันผ่อนด้วยอ่อนหวาน
ทำเพลงยาวน้าวโน้มประโลมลาน	คงเป็นการกูสักวันหนึ่งมั่นคง
ดำริพลางทางตอบปลอบลูกน้อย	พ่อก็พลอยเห็นควรกับนวลหง
อุศเรนเห็นจะเคืองนางโฉมยง	เขาก็คงคุมแค้นไปแทนทด
เจ้าบอกนางอย่างคำบิดาว่า	จะพาอาเจ้าไปด้วยช่วยให้หมด
อย่าหักหาญดาลเดือดจงเงือดงด	มิให้อดสูเขาชาวลังกา
พระตรัสพลางทางถามล่ามต้นหน	ตามตำบลแผนที่ชี้ทิศา
อันขอบคุ้งกรุงผลึกพระพารา	อยู่แควขวาแขวงประจิมริมวารี
พระรู้ชัดตรัสสั่งให้ตั้งเข็ม	จะแล่นเล็มแหลมคุ้งไปกรุงศรี
ให้นายหมวดตรวจระวังสั่งโยธี	เมื่อราตรีเกรงศัตรูจะจู่มา
ให้พร้อมพรั่งตั้งถ้วนกระบวนทัพ	คอยรบรับอันตรายทั้งซ้ายขวา
ครั้นเสร็จสั่งตั้งโห่เป็นโกลา	พระก็ใช้ใบมาในสาคร ฯ
ตอนที่ ๒๑
พระอภัยมณีเกี้ยวนางสุวรรณมาลี
๏ สินสมุทรวิ่งมาหาแม่เลี้ยง	เข้านั่งเคียงข้างกายสายสมร
แล้วเล่าความตามคิดกับบิดร	จะรีบจรไปรักษาพาราไว้
ถึงแม้นว่าข้าศึกจะนึกร้าย	มิให้อายชาวลังกาอย่าสงสัย
นางฟังคำทำเป็นตอบว่าขอบใจ	นั่นมิใช่หรือแม่คิดไม่ผิดเลย
น่าหัวร่อพ่อเจ้าเธอเคล่าคล่อง	เห็นได้ช่องแล้วก็เกี้ยวเอาเฉยเฉย
ถ้าทีหลังสั่งความพ่อทรามเชย	อย่ารับเลยทีเดียวนะแม่จะตี
แล้วนางเรียกสาวใช้ให้มาพร้อม	ให้ขับกล่อมดุริยางค์อยู่ข้างที่
พอโพล้เพล้เวลาจะราตรี	จุดอัคคีโคมสว่างดังกลางวัน ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยวิไลโลก	ค่อยเคลื่อนคลายวายวิโยคที่โศกศัลย์
อยู่เก๋งใหญ่ท้ายบาหลีกับศรีสุวรรณ	เห็นแสงจันทร์แจ่มฟ้านภาลัย
ได้ยินเสียงดีดสีดนตรีกล่อม	ประสานซ้อมมโหรีปี่ไฉน
พระนั่งฟังวังเวงวิเวกใจ	หวนอาลัยรำลึกนึกถึงนาง
มาพานพบสบสมอารมณ์คิด	แต่จนจิตจำวิบัติให้ขัดขวาง
เพราะนิ่มน้องหมองเมินเขินระคาง	จะทำอย่างไรดีกระนี้นา
พระนิ่งนึกสะทึกสะท้อนอก	แสนวิตกเต็มคิดพิศดูผ้า
อารมณ์รักอักอ่วนป่วนวิญญาณ์	จะปรึกษากับน้องชายก็อายใจ
ลงเอนอิงพิงเอกเขนกเขนย	พระกรเกยพระนลาฏไม่หวาดไหว
ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มอยู่ในใจ	ด้วยรู้ในท่วงทีพระพี่ยา
อันทุกข์ร้อนนอนหงายก่ายหน้าผาก	เพราะชู้จากใจมาดปรารถนา
จะทูลความคร้ามเกรงจะโกรธา	แกล้งทูลลาเลยไปเสียให้ลับ
เที่ยวตรวจดูหมู่พหลพลไพร่	มิให้ใครซุกซ่อนเที่ยวนอนหลับ
ทุกหมู่หมายนายหมวดตรวจกำชับ	คอยรบรับไพรีจะบีฑา
ทั้งเรือใช้ใหญ่น้อยแปดร้อยถ้วน	เดินกระบวนเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ทุกหน้าที่ตีฆ้องก้องโกลา	เป็นสัญญารับกันสนั่นดัง ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	กำเริบรักรุ่มร้อนอาวรณ์หวัง
เงียบสำเนียงเสียงขับคอยตรับฟัง	ให้คลุ้มคลั่งคล้ายคล้ายว่าสายใจ
มายืนยิ้มพริ้มอยู่ประตูเก๋ง	พระแลเล็งลืมองค์ด้วยหลงใหล
ขยับเขยื้อนเลื่อนลุกลีลาไป	ยิ้มละไมมองหายุพาพาล
ไม่พบองค์หลงหาข้างหน้าหลัง	พอฝรั่งเดินมาข้างหน้าฉาน
เห็นพระองค์ลงนั่งจะกราบกราน	นฤบาลเคลิ้มคล้ายหมายว่านาง
ลงนั่งเรียงเคียงข้างทางประภาษ	นุชนาฏนวลน้องอย่าหมองหมาง
มานั่งอยู่นี่ไยใกล้หนทาง	ขอเชิญนางนุชน้องเข้าห้องใน
พระว่าพลางทางพยุงจูงฝรั่ง	มันถอยหลังคุกเข่าไม่เข้าใกล้
พอมือหลุดผลุดผลุนวิ่งหมุนไป	พระหลงไล่เลี้ยวลัดสกัดสแกง
เห็นแต่คนพลรบเขาหลบนั่ง	ยิ่งแค้นคั่งเคืองในพระทัยแหนง
เที่ยวค้นคว้าหานางด้วยคลางแคลง	ทุกตำแหน่งหน้าที่มิได้พบ
ยังสงสัยไล่มองทุกห้องหับ	เป็นหลายกลับลดเลี้ยวเที่ยวตลบ
ถึงห้องนางสว่างแจ้งด้วยแสงคบ	เห็นสงบเงียบเสียงค่อยเมียงมอง
เขาทักถามขามเขินทำเมินเฉย	ลีลาเลยเลี้ยวไปเข้าในห้อง
ทอดพระองค์ลงบรรทมบนเตียงทอง	กรประคองกอดหมอนถอนฤทัย
โอ้สุวรรณมาลีเจ้าพี่เอ๋ย	ไม่เห็นเลยที่พี่คิดพิสมัย
มาหมองหมางห่างเหินสะเทิ้นใจ	สิ้นอาลัยแล้วหรือนางจึงอย่างนี้
แม้นโฉมยงนงนุชสุดสวาท	เจ้าตัดขาดคิดอางขนางหนี
ไม่หลอเหลือเยื่อใยเป็นไมตรี	ชีวิตพี่ไหนจะรอดตลอดไป
พระตรึกตราอาดูรพูนเทวษ	น้ำพระเนตรคลอคลอจะหล่อไหล
หวนรำลึกนึกสะอื้นขืนอาลัย	เหมือนจิตใจจะวินาศหวาดระวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายอุศเรนเกณฑ์ยกทัพ	ได้เสร็จสรรพซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
แล้วเลี้ยงเหล้าเมาตึงเต็มกำลัง	จึงตรัสสั่งสารวัดหัศเกน
รบคราวนี้ตีทัพเหมือนจับเสือ	ถึงเสียเกลือแต่ให้ได้พิมเสน
ทหารเราเล่าก็หัดไว้จัดเจน	หัศเกนเห็นใครถอยมึงคอยแทง ฯ
๏ พวกนายทัพรับคำซ้ำกินเหล้า	กำลังเมามึนหน้าต่างกล้าแข็ง
ให้เรือใช้ไปสืบด้วยคลางแคลง	กลังมาแจ้งว่าเรือใหญ่นั้นไคลคลา
เห็นใช้ใบไปทางทิศพายัพ	กระบวนทัพล้อมแล่นไปแน่นหนา
อุศเรนเจนทางกลางคงคา	จึงตรัสว่ามันยังไม่ไปเมืองมัน
เห็นจะไปเมืองผลึกเหมือนนึกแน่	กูจะแก้แค้นฆ่าให้อาสัญ
เราตามไปได้อยู่เหนือลมมัน	คงเผาลำกำปั่นได้มั่นคง
แล้วสั่งให้ไพร่นายรายเรือรบ	พอค่ำพลบชื่นชมสมประสงค์
ให้กางใบได้ลมอุตราตรง	ออกแล่นนำลำทรงมาพร้อมเพรียง
จันทร์กระจ่างกลางคืนเป็นคลื่นคลั่ง	ทั้งหน้าหลังแล่นลัดตัดเฉลียง
ตามเรือนำสำคัญโคมคู่เคียง	จนเดือนเที่ยงก็พอทันกำปั่นนาง
พอลมตรงส่งท้ายหมายชนะ	แล่นปะทะเลี้ยวเรียงเข้าเคียงข้าง
ปล่อยปืนหลักยักกะตราขานกยาง	ปืนใหญ่วางวับผึงเสียงปึงปัง ฯ
๏ ฝ่ายพหลพลรบพวกเรือใหญ่	ไม่หลีกไกลรบรับอยู่คับคั่ง
ปืนจังกาขวาซ้ายรายประดัง	ช่วยรบทั้งโยธีศรีสุวรรณ
ทั้งเสียงคลื่นปืนรบสมทบทัพ	ดูแวบวับเสียงสะเทื้อนเหมือนฟ้าลั่น
ฝ่ายพระอภัยมณีศรีสุวรรณ	ออกช่วยกันตรวจตราทั้งหน้าท้าย
สินสมุทรผลุดลุกปลุกแม่เลี้ยง	แล้วว่าเสียงข้าศึกฮึกใจหาย
ฉวยดาบโดดโลดแล่นกำลังกาย	มาถึงท้ายพบปะพระบิดา
ตะโกนก้องร้องเรียกทหารรบ	ซ้ายสมทบรบด้วยช่วยข้างขวา
แล้วแกว่งดาบเดินหวดเที่ยวตรวจตรา	ให้รักษาเรือใหญ่ระไวระวัง ฯ
๏ อุศเรนเห็นทัพเข้ารับรบ	เร่งสมทบโยธาทั้งหน้าหลัง
ตีระดมลมกล้าดาประดัง	จนกระทั่งเรือใหญ่เอาไฟโยน
บ้างทิ้งผ้าน้ำมันยางบ้างขว้างคบ	บ้างตลบปีนป่ายตะกายโหน
จนเพลิงพลุ่งรุ่งโรจน์ขึ้นโชติโชน	ทหารโจนรบรับบ้างดับไฟ
บ้างอุดช่องสองข้างเอาวางถัง	ให้น้ำขังดาดฟ้าชลาไหล
ถึงจะทิ้งเพลิงเผาสักเท่าไร	ก็ไม่ไหม้สำเภาเสากระโดง
ด้วยทองหุ้มชุ่มน้ำแล้วซ้ำสาด	ข้าศึกฟาดไฟน้ำมันควันโขมง
ติดแต่ใบสายระยางสว่างโพลง	เสียงผางโผงพลขันธ์ประจัญรบ
พระอภัยศรีสุวรรณสินสมุทร	อุตลุดขับไพร่มิให้หลบ
อุศเรนรุกร้นพลสมทบ	เข้ารุกรบเรือใหญ่ไฟประดัง
พอเพลิงไหม้ใบกลางสว่างฟ้า	อังกุหร่าแลเห็นลำเรือที่นั่ง
ให้พลขึ้นยืนเยื้องยิงประดัง	ถูกพลลังกาตายเสียหลายพัน
ทั้งพระชงฆ์องค์อุศเรนหัก	เลือดทะลักล้มถลาแทบอาสัญ
พอเกิดคลื่นลมกล้าสลาตัน	ตีกำปั่นพลัดพรายกระจายไป
พอเดือนดับลับฟ้าภาณุมาศ	ก็โอภาสแผ้วสางสว่างไสว
ศึกสำเร็จเสร็จสรรพทั้งดับไฟ	กำปั่นใหญ่ลอยลำอยู่ท่ามกลาง
ฝ่ายพวกเรือเหลือตายที่พรายพลัด	แต่เลี้ยวลัดแล่นวนอยู่จนสว่าง
บ้างก็ล่มจนตายลงวายวาง	บ้างขึ้นค้างเกาะแก่งทุกแห่งไป
ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณสินสมุทร	ต้องอาวุธเจ็บป่วยม้วยตักษัย
ที่ยังเหลือเรือรบสำหรับใช้	ให้นับได้ห้าร้อยมาลอยเรียง
บ้างเปลี่ยนใบใส่เสาหางเสือเสร็จ	แล้วสำเร็จสารพันไม่ทันเที่ยง
ตั้งแห่แหนแล่นล้อมมาพร้อมเพรียง	สนั่นเสียงขานโห่เป็นโกลา
ไปตามเข็มเล็มเลี้ยวแหลมสุหรัด	แล้วแล่นตัดปากน้ำสำปันหนา
อ้อมถนนพ้นกำแพงลังกามา	หมายพาราผลึกแล่นตามแผนทาง ฯ
๏ สงสารสุดอุศเรนครั้นรุ่งเช้า	เสียพระเพลาพลิกแพลงตะแคงข้าง
ด้วยถูกยิงฟื้นองค์ก็ทรงคราง	พวกขุนนางเข้าประคองนองน้ำตา
มาวางไว้ไสยาสน์บนอาสน์รัตน์	หมอเข้าปัดเป่าแก้แผลรักษา
เปลวสุกรถอนพิษพอกใบชา	ขี้ผึ้งยาปิดแผลแก้ปวดร้อน
แล้วหยุดจอดทอดสมอรอประทับ	จะคอยรับเรือทหารชาญสมร
ที่เหลือตายพรายพลัดกำจัดจร	บ้างไปก่อนบ้างอยู่หลังเที่ยวซังเซ
ยังคงเรือเหลือตามสามสิบเศษ	พอเกิดเหตุลมป่วนให้หวนแห
อุศเรนเอนเอกเขนกคะเน	คิดถ่ายเทจะทำศึกให้นึกอาย
จึงปรึกษาฝรั่งนายทหาร	เราทำการพลั้งพลาดประมาทหมาย
ใครเห็นเหตุเภทผลกลอุบาย	จะแก้อายอัประมาณประการใด ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังว่าน่าสงสาร	ต่างกราบกรานตรึกตรองแล้วร้องไห้
ว่าพระองค์ก็ทรงฤทธิไกร	เคยเป็นใหญ่กว่ากษัตริย์ขัตติยา
ได้ปกเกล้าชาวเกาะลังกาทวีป	ให้รอดชีพชุบเลี้ยงไม่เดียงสา
มาครั้งนี้ตีทัพอัปรา	จนศัสตราต้องพระชงฆ์องค์โอรส
ข้าทั้งหลายตายเสียดีกว่าอยู่	จะรบสู้นั้นไม่คิดชีวิตหมด
ซึ่งทรงฤทธิ์คิดแค้นจะแทนทด	ขอเงือดงดการก่อนได้ผ่อนปรน
ด้วยเราน้อยถอยทั้งกำลังทหาร	จะทำการไม่ถนัดเห็นขัดสน
ทั้งประชวรควรระงับให้กลับพล	ไปสิงหลเกาะลังการักษาองค์
ให้แผลหายภายหลังจึงเกณฑ์ทัพ	มารบสับเลือดเนื้อไม่เหลือหลง
จะหนีไปไหนพ้นบาทบงสุ์	เขาก็คงไปนครคอยรอนราญ
จะสงครามตามตีบัดนี้เล่า	เหมือนโฉดเขลาเฉโกด้วยโวหาร
ฉวยเพลี่ยงพล้ำซ้ำร้ายเสียดายการ	จงโปรดปรานกลับหลังไปลังกา ฯ
๏ อุศเรนเห็นจริงนิ่งอนาถ	ใจจะขาดเสียเพราะแค้นนั้นแสนสา
ทั้งเสียดายสายสมรร้อนอุรา	จึงตอบว่าเสียเมียเหมือนเสียกาย
แม้นปล่อยปละละวางไว้ข้างเขา	ที่ไหนเราจะได้สมอารมณ์หมาย
เขาคงได้กันเป็นเมียกูเสียดาย	เมื่อจะตายเพราะนางงามก็ตามที ฯ
๏ ฝ่ายเสนาฝรั่งได้ฟังตรัส	บ้างทูลขัดจะให้อางขนางหนี
อันรูปทรงองค์พระอภัยมณี	ดูท่วงทีเธอทายาดชาติเจ้าชู้
อนึ่งนางอ้างเอาเขาเป็นผัว	เหมือนหญิงชั่วช่างกระไรไม่อดสู
ทั้งลูกเขาเข้าสนิทข้าคิดดู	คงเป็นชู้กันเสียแล้วไม่แคล้วเลย
พระเป็นคู่สู่ขอนางก็รับ	มากลายกลับแกล้งอยู่กับชู้เฉย
พระอภัยใช่เช่นเป็นกะเทย	จะละเลยไว้หรือนานจนป่านนี้
แม้นนงลักษณ์รักพระองค์เหมือนทรงรัก	ควรสมัครแลกชีวิตไม่คิดหนี
จะมาม้วยด้วยนางเหมือนอย่างนี้	จะเป็นที่ครหาในสามัญ ฯ
๏ อุศเรนฟังคำให้อ้ำอึ้ง	โมโหหึงเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
สะอื้นพลางทางว่าถ้าเช่นนั้น	กูจะฟันฟาดฝานให้ทานกา
ต่อจับได้ไล่เลียงให้เที่ยงแท้	ถ้าดีแน่แล้วจะรักให้หนักหนา
จงเลิกทัพกลับหลังไปลังกา	จะได้มาแก้แค้นทำแทนทด
ให้เรือใช้ไปเมืองผลึกก่อน	เลิกนิกรกองทัพกลับให้หมด
กันแสงสั่งคั่งแค้นแสนรันทด	โศกกำสรดซบหน้าโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายนายทหาร	พลอยสงสารเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ต่างรีบร้อนถอนสมอขันช่อใบ	ต้นหนให้หันมุ่งกรุงลังกา
แล้ววางเข็มเล็มแล่นตามแผนที่	ออกอ่าวนาควารีเร็วหนักหนา
เข้าขอบคุ้งกรุงผลึกเลิกโยธา	ไปลังกาสิงหลทั้งพลไกร ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสินสมุทร	ช้ากว่าอุศเรนเหลือด้วยเรือใหญ่
ทุกคืนค่ำร่ำมาไม่ราใบ	พระอภัยทุกข์ร้อนนอนรำพึง
ด้วยเทวีมิให้เห็นทุกเย็นเช้า	ยิ่งนานเข้าก็ยิ่งนึกรำลึกถึง
ประดักประเดิดเถิดหรือจะดื้อดึง	ถึงร้องอึงก็เป็นชายจะอายใคร
แต่ลูกเราเจ้ากรรมนี่ทำเข็ญ	ฉวยพบเห็นก็จะว่าไม่ปราศรัย
ด้วยเด็กนักรักเขาไม่เข้าใจ	ทำกระไรจะได้สมอารมณ์ปอง
จำจะทำคำถามทรามสงวน	ฟังสำนวนนงคราญสารสนอง
แล้วเอนเอกเขนกนึกนั่งตรึกตรอง	แต่ยามสองจนสางสว่างแล้ว
เขียนประจงลงกระดาษไม่คลาดถ้อย	ดูเรียบร้อยลายพระหัตถ์ประทัดแถว
พับลิขิตมิดเม้นไม่เห็นแนว	พอลูกแก้วเข้ามาหาจึงพาที
เจ้าช่วยถือหนังสือไปให้พระแม่	อย่าเซ็งแซ่ซ่อนเข้าไปให้ในที่
โอรสรับกลับมาหาเทวี	แจ้งคดีว่าลิขิตของบิดา ฯ
๏ นางฟังคำทำพิโรธเหมือนโกรธเกรี้ยว	จะก่อเกี้ยวด้วยกระดาษไม่ปรารถนา
สินสมุทรพูดชะอ้อนวอนวันทา	แม่เมตตาช่วยอ่านให้ฉันฟัง
นางยิ้มพลางทางคลี่ดูลิขิต	นิ่งพินิจนึกในพระทัยหวัง
กุมาราว่าพระแม่อ่านให้ดัง	นางผินหลังคลี่สารออกอ่านกลอน ฯ
๏ กระดาษแทนแผ่นทองประคองเขียน	ด้วยพากเพียรพยายามตามสมร
จนเรือแตกแยกย้ายกระจายจร	แต่อาวรณ์หวังสวาทไม่ขาดวัน
ถึงตายแล้วแคล้วคลาดในชาตินี้	ขอให้พี่ขึ้นไปปะบนสวรรค์
เป็นบุญปลอดรอดมาเห็นหน้ากัน	ไฉนขวัญนัยนาไม่ปรานี
หรืองามปลื้มลืมคำที่ร่ำว่า	พอเห็นหน้าน้องก็เดินทำเมินหนี
เหมือนแค้นเคืองเปลื้องปลดหมดไมตรี	เมื่อไม่มีความผิดสักนิดเดียว
ไม่ไต่ถามความจริงมานิ่งโกรธ	ประทานโทษเถิดแม่คุณอย่าฉุนเฉียว
ไม่ลวงหลอกดอกสักสิ่งจริงจริงเจียว	อย่าโกรธเกรี้ยวให้ช้ำระกำกรอม
แม่ขวัญเมืองเคืองแค้นพี่แสนทุกข์	ไม่มีสุขโศกรูปจนซูบผอม
ทุกเช้าค่ำกำสรดสู้อดออม	หวังถนอมเสน่ห์นวลสงวนงาม
นึกจะใคร่ไปเยือนเหมือนหนึ่งญาติ	เห็นกริ้วกราดเกรงใจจึงไต่ถาม
ถ้าโทษพี่นี้ผิดอย่างปิดความ	จงตอบตามใจจริงทุกสิ่งเอย ฯ
๏ นางรู้แจ้งแกล้งว่าน่าบัดสี	มิพอที่พ่อลิ้นทองของน้องเอ๋ย
แล้วว่าเจ้าอย่าเอามาให้ข้าเลย	ข้าไม่เคยเป็นนักเลงเล่นเพลงยาว
สินสมุทรหยิบสารมาอ่านบ้าง	แล้วว่าอย่างนี้หรือมาอื้อฉาว
มิควรขัดขุ่นเคืองในเรื่องราว	ท่านว่ากล่าวไพเราะฉอเลาะล้ำ
ไม่แกล้งว่าถ้าฉันเป็นเช่นพระแม่	จะตอบแก้ตามความให้งามขำ
นางแกล้งว่าข้าเกลียดขี้เกียจทำ	อย่ามาร่ำจุกจิกจะหยิกยับ ฯ
๏ กุมาราว่าพระแม่แก้ออกอ่าน	ไม่ตอบท่านตามทำนองจะต้องปรับ
มิอยากฟังช่างเป็นไรฉันไม่รับ	พระแม่จับฉีกผนึกฉันทึกเอา ฯ
๏ นางฟังคำทำเป็นว่าน่าหัวร่อ	เจ้าลูกพ่อพูดเพ้อเก้อเปล่าเปล่า
เกิดเป็นวิบากกรรมต้องทำเนา	จะตอบเจ้าเสียให้สิ้นมลทินไป
แล้วโฉมยงทรงคิดประดิษฐ์เขียน	ไม่ผิดเพี้ยนพจนาอัชฌาสัย
ครั้นเสร็จสรรพพับผนึกให้หน่อไท	กุมารได้กระดาษมาหาบิดร
แล้วทูลความตามหมางระคางขัด	ต้องพ้อตัดเต็มเคืองเรื่องอักษร
พระยินดีคลี่สารออกอ่านกลอน	ชมสมรยิ่งเสมียนเขียนบรรจง ฯ
๏ ขอบังคมสมเด็จพระเชษฐา	ซึ่งเมตตาตามทำนองต้องประสงค์
ไม่กลับกลอกตะคอกขู่รู้ซื่อตรง	จะช่วยส่งปลูกฝังไปลังกา
ไม่ลืมคุณทูลกระหม่อมถนอมจิต	มิได้คิดโหยกเหยกอุเบกขา
น้องนึกหวังดังสมเด็จพระบิดา	ด้วยสัจจาจนชีวันจะบรรลัย
จงคิดว่าข้าน้อยนี้เหมือนบุตร	ให้ซื่อสุจริตจิตอย่าคิดไฉน
ถ้าทำสัตย์เสียด้วยกันแล้ววันไร	จะได้ไปเฝ้าแหนแทนบิดา
เป็นอันขาดชาตินี้ไม่มีผัว	แม้นทำชั่วเชิญพระองค์ลงโทษา
จงออกโอษฐ์โปรดตรัสสัตย์สัญญา	ที่พูดจาไว้แต่หลังอย่าหวังคิด
ซึ่งซักถามตามระบอบให้ตอบถ้อย	เหมือนฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เจ็บจิต
ช่วยเฉลี่ยเกลี่ยไกล่เสียให้มิด	ด้วยชอบผิดพระก็รู้อยู่แก่ใจ
แต่ยามยากปากน้องนี้น้ำท่วม	มิได้ร่วมเรียงชิดพิสมัย
ถึงลดเลี้ยวเกี้ยวพานประการใด	ก็ไม่ได้ดอกพระองค์อย่าสงกา
น้องตั้งสัตย์ตัดขาดแล้วชาตินี้	อันสามีขี้ขลาดไม่ปรารถนา
จะขออยู่ผู้เดียวด้วยลูกยา	เป็นสัจจาใจจริงทุกสิ่งเอย ฯ
๏ พระฟังคำซ้ำคิดพิศวาส	จะหมายมาดเหมือนธิดานิจจาเอ๋ย
แค้นว่าพี่นี้จะส่งแม่ทรามเชย	ไม่เห็นเลยลวงเขาเอาเป็นจริง
จะตอบความทรามวัยไฉนหนอ	ให้หายข้อเคืองข้องแม่น้องหญิง
ลงเอนเอกเขนกนอนแนบหมอนอิง	พินิจนิ่งดูแต่ต้นไปจนปลาย
อันคำข้อขอสัตย์เรานัดพบ	เห็นจะสบสมจิตที่คิดหมาย
เมื่อเข้าถึงจึงค่อยบิดคิดอุบาย	นางนี้ตายราบแล้วไม่แคล้วเรา
จึงคิดทำคำประจงลงกระดาษ	เชิงฉลาดลวงประโลมโฉมเฉลา
บอกลูกน้อยค่อยกระซิบแต่เบาเบา	เย็นแล้วเจ้ากลับมาหาบิดร
โอรสรับอภิวันท์แล้วผันผาย	ถึงห้องนางทางถวายสายสมร
พระบุตรีคลี่สารออกอ่านกลอน	ล้วนโอนอ่อนวอนวิงทุกสิ่งไป ฯ
๏ โอ้พระนุชบุตรีเจ้าพี่เอ๋ย	มิควรเลยนวลหงจะสงสัย
แม้นพี่ส่งนงเยาว์ให้เขาไป	ก็ที่ไหนนุชน้องจะต้องรบ
พี่ก็รู้อยู่ทุกสิ่งอย่านิ่งโกรธ	จนขอโทษแล้วก็ไม่ใคร่สงบ
ถ้ากระนั้นฉันจะขอแต่พอพบ	อย่าหลีกหลบเลยจะเล่าให้เจ้าฟัง
แม้นมิเชื่อเนื้อเย็นจะเป็นญาติ	จะประสาทสัตย์ให้ดังใจหวัง
สินสมุทรพูดติดจะผิดพลั้ง	อย่าเพ่อฟังคำฟ้องก่อนน้องเอย ฯ
๏ นางทราบสารหวานแท้ช่างแก้เกี้ยว	กลับกลมเกลียวจะขอปะชะพ่อเอ๋ย
น่าใคร่หยิกใคร่ตีกระไรเลย	ทั้งเยาะเย้ยย้อนว่าสารพัด
แล้วคลี่สารอ่านซ้ำคำพินิจ	จะหยิบผิดที่ตรงไหนไม่ถนัด
เราขอสัตย์ขัดคำเธอซ้ำนัด	จะป้องปัดก็เป็นเราเจ้ามารยา
จะตามใจให้เธอเกี้ยวก็เสียวไส้	กลัวแต่ใจจะหลงเชื่อเบื่อหนักหนา
นางนึกพลางทางประดิษฐ์คิดสารา	ด้วยปรีชาเชิงความตามทำนอง
ครั้นเสร็จสรรพพับผนึกให้ลูกแก้ว	พ่อให้แล้วทูลลากลับมาห้อง
พระหน่อไทได้สมอารมณ์ปอง	พลางยิ้มย่องย้อนถามตามสงกา
พระบิตุรงค์ทรงสั่งแต่ข้างเช้า	ว่าค่ำเข้าไต้ไฟให้ไปหา
เดี๋ยวนี้แม่ก็กำชับให้กลับมา	อันลูกยาไม่รู้แห่งจะแบ่งเลย ฯ
๏ นางว่าอ้อพ่อสั่งหรืออย่างนั้น	เห็นแม่นมั่นจะมาค่ำแล้วกรรมเอ๋ย
แม่จะสั่งบ้างตามแต่ทรามเชย	อย่าอยู่เลยทูลลามาไวไว
กุมาราว่าแม่กลัวท่านหรือคะ	พระพ่อจะทำไมกับใครได้
พูดกันเล่นเห็นตัวกลัวอะไร	นางว่าไฮ้จู้จี้ไม่มีละ
พระอภัยใจคอเป็นพ่อม่าย	จะวุ่นวายไว้ใจได้หรือหนะ
ฉวยจวนจริงหญิงกับชายหมายชนะ	พ่อเจ้าจะได้ตะครุบเอาปุบเดียว ฯ
๏ กุมาราว่าพระแม่อย่าแพ้พ่อ	เปล่าดอกข้อท่านไม่แข็งไม่แรงเรี่ยว
แล้วไม่สู้ผู้หญิงจริงจริงเจียว	แต่เห็นเขี้ยวแม่ผีเสื้อก็เหลือกลัว
แม่รบทัพจับศึกไม่นึกพรั่น	หรือมาหวั่นหวาดที่จะมีผัว
นางหยิกพลางทางขู่ว่าเคยตัว	พ่อเจ้ากลัวก็คนเดียวเพราะเขี้ยวมี
อันรูปร่างอย่างแม่ไม่มีเขี้ยว	เธอจะเกี้ยวกอดรัดน่าบัดสี
เจ้าอยู่ด้วยฉวยเธอเข้ามาเคล้าคลี	อย่าหน่ายหนีจะพึ่งเจ้าเพราะเท่านั้น ฯ
๏ กุมาราว่าขอรับอภิวาท	หยิบกระดาษยิ้มพรายแล้วผายผัน
ถึงบิดรอ่อนองค์ลงอภิวันท์	สารสำคัญส่งให้จะไคลคลา
พระฉวยฉุดยุดสินสมุทรไว้	จะไปไหนกระนี้หนอไม่รอหน้า
สินสมุทรหยุดยั้งนั่งวันทา	แล้วทูลว่าแม่กำชับให้กลับไป
พระฟังคำทำเป็นว่ามารดาเจ้า	ทำไมเขากลัวกระสือหรือไฉน
กุมาราว่าพระแม่ไม่กลัวใคร	ไม่ไว้ใจแต่องค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ พระชื่นชอบปลอบถามถึงทรามสวาท	พระหน่อนาถแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
แล้วห้ามว่าถ้าแม้นพระไปปะกัน	อย่าว่าฉันทูลนะฉันจะลา
พระกอดจูบลูบหลังพระลูกน้อย	จะไปคอยใครเล่าจะเข้าหา
พ่อก็ยังนั่งอยู่นี่ไม่ลีลา	ต่อช้าช้าจึงค่อยไปเป็นไรมี ฯ
๏ แล้วคลี่สารอ่านความของทรามสวาท	ขอกราบบาทบงกชบทศรี
ซึ่งรับสัตย์สัญญาจะพาที	น้องไม่มีข้อเคืองด้วยเรื่องใด
สินสมุทรพูดผิดติดจะปด	ก็ทราบหมดมั่นคงไม่สงสัย
พระซื่อตรงทรงศีลไม่กินใจ	จึงยกไว้เป็นบิดาบูชาคุณ
แม้นให้สัตย์ปฏิญาณหม่อมฉันก่อน	ให้แน่นอนเหมือนหนึ่งบุตรช่วยอุดหนุน
จะได้เป็นเกือกทองฉลองคุณ	เอาส่วนบุญปรนนิบัติเป็นอัตรา
พรุ่งนี้เช้าเชิญออกนั่งบัลลังก์อาสน์	แล้วประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้พร้อมพรั่งทั้งองค์พระอนุชา	กับบรรดาเหล่าพยานทั้งหลานน้อย
นั่นแลน้องนี้จะได้ออกไปเฝ้า	จงโปรดเกล้าให้เหมือนรับอย่ากลับถ้อย
น้องจะได้ไปนั่งระวังคอย	ให้ใช้สอยข้างที่ทุกวี่วัน
เมื่อยามเข้าไสยาสน์บนอาสน์รัตน์	จะนั่งพัดภูวไนยจนไก่ขัน
แม้นเมื่อยเหน็บเจ็บองค์พระทรงธรรม์	จะนวดฟั้นฝ่าพระบาทไม่ขาดเอย ฯ
๏ พระทราบสารหวานล้ำคำเสนาะ	ช่างฉอเลาะเหลือดีเจ้าพี่เอ๋ย
ทั้งเหน็บแนบแยบคายภิปรายเปรย	ถ้าได้เชยแล้วจะชมให้สมสำนวน
พระนึกยิ้มพริ้มพรายสบายจิต	ชมความคิดโฉมงามทรามสงวน
แกล้งขอสัตย์นัดเช้าให้เราจวน	เราก็ควรไปเสียย่ำค่ำวันนี้
จำจะลวงหน่วงสินสมุทรไว้	อย่าให้ไปไสยากับมารศรี
พลางลูบหลังลูกยาแล้วพาที	เออวันนี้พระเจ้าอาว่าให้ไป ฯ
๏ กุมาราว่าขอรับอภิวาท	ลาพระบาทบิตุรงค์ไม่สงสัย
เห็นเย็นจวนด่วนเดินดำเนินไป	เข้าเก๋งใหญ่ต้นสาลี่ที่พระอา
ประณตนั่งบังคมอยู่ข้างที่	พออรุณรัศมีคลานมาหา
ชวนสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา	พระพี่จ๋าฉันจะกลับก็หลับไป
พระเจ้าป้าว่ากระไรฉันไหมจ๊ะ	วันนี้จะนอนนี่หรือที่ไหน
กุมาราว่าฉันคอยน้อยเมื่อไร	สักครู่ไปด้วยกันนะจ๊ะแม่น้อง
แล้วทูลถามพระเจ้าอาให้หาฉัน	ทำไมนั่นโปรดเกล้าเล่าสนอง
ฉันจะด่วนจวนค่ำจะย่ำฆ้อง	กลับไปห้องชนนีไม่มีใคร ฯ
๏ ศรีสุวรรณชั้นเชิงฉลาดแหลม	จึงยิ้มแย้มเยื้อนถามตามสงสัย
คอยระวังมารดาอยู่ว่าไร	ใครจะไปลักพามารดานั้น
กุมาราพาซื่อรื้อหัวร่อ	กลัวพระพ่อจะเข้าหามารดาฉัน
จะคอยดูอยู่ด้วยได้ช่วยกัน	ศรีสุวรรณทรงพระสรวลชวนเจรจา
นี่แหละหลานการอะไรของเจ้าเล่า	ผัวเมียเขาจะมิให้เข้าไปหา
ชอบแต่ให้ได้กันกับบิดา	ไปเมื่อหน้าจะได้น้องคล่องคล่องใจ
สินสมุทรพูดจาประสาจิต	ฉันไม่คิดห้ามบิดาหามิได้
ผัวเมียกันนั้นสุดแท้แต่น้ำใจ	กลัวจะไปหยิกหยอกดอกขอรับ
พระแม่ฉันท่านไม่เคยถูกข่มเหง	หม่อมฉันเกรงต้องไปอยู่ดูกำกับ
พระสงสารหลานไม่รู้ในความลับ	กอดประทับไต่ถามดูตามแคลง
ใครบอกเจ้าเล่าว่าอาให้มานี่	กุมารชี้ว่าบิดรสุนทรแถลง
พระรู้ทีพี่ชายทำลายแทง	เธอจะแกล้งให้ปดโอรสไว้
เห็นทีพระจะเข้าหาเวลาค่ำ	ได้นัดคำกันไว้แท้แน่ไฉน
ดำริพลางทางว่าอาสั่งไว้	เพราะจะใคร่ไต่ถามตามสงกา
ด้วยต่างคนต่างอยู่ไม่รู้จัก	รูปแม่ยักษ์กับเดี๋ยวนี้ใครดีกว่า
สินสมุทรไม่รู้เท่าพระเจ้าอา	ก็พูดจาอยู่จนค่ำย่ำระฆัง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์นึกในพระทัยหวัง
จนพลบแล้วลูกยาไม่มาระวัง	เห็นจะฟังคำพ่อพูดล่อไว้
พระโฉมยงคงจะมาเวลานี้	นางรู้ทีมั่นคงไม่สงสัย
จึงคิดอ่านการลับกับสาวใช้	ที่ร่วมใจเจ็ดคนพวกดนตรี
ให้ปลอมแปลงแต่งกายเหมือนชายไพร่	แต่ล้วนใส่หมวกกะลานุ่งผ้าสี
แล้วโฉมยงทรงแต่งแปลงอินทรีย์	ทำเป็นทีแขกเทศเพศผู้ชาย
บนเตียงนอนหมอนข้างเอาวางไว้	คลี่สไบคลุมประทมของโฉมฉาย
เอาปกปิดคิดทำไว้แทนกาย	แล้วรูดสายม่านบังสั่งสุรางค์
ถ้าแม้นใครมาหาว่าข้าหลับ	อย่าเพ่อขับคอยดูอยู่ห่างห่าง
เห็นเข้าในแท่นสุวรรณที่กั้นกาง	ดุริยางค์ขับกล่อมให้พร้อมกัน
แล้วโฉมยงทรงกระบี่มีสง่า	บ่าวบรรดาตามติดถือกริชสั้น
ออกมานั่งหลังตึกใต้ต้นจันทน์	ชมบุหลันเล่นตามความสบาย ฯ
๏ สงสารองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ลวงลูกรักไปได้สมอารมณ์หมาย
พอพลบค่ำน้ำค้างลงพร่างพราย	เดือนก็หงายหมดเมฆวิเวกใจ
คะนึงนางพลางนึกว่าดึกนัก	ใส่สลักเสียแล้วเราเข้าไม่ได้
จึงแต่งองค์สรงสนานน้ำดอกไม้	แล้วลูบไล้พระสุคนธ์ปนทองคำ
กรีดพระหัตถ์ผัดนลาฏวาดขนง	ครั้นเสร็จทรงเครื่องอร่ามดูงามขำ
ขี้ผึ้งสีเสกมนต์บ่นบริกรรม	แล้วเสกน้ำมันใส่ไปในเล็บ
ถ้าแม้นดีดถูกเนื้อแล้วเชื่อได้	ผู้หญิงไม่ข่วนทำให้ช้ำเจ็บ
เมื่อรุ่นหนุ่มได้ลองสองสามเล็บ	เอาเกี้ยวทองกรองเหน็บแนบพระองค์
ดูฤกษ์ลมแคล่วคล่องทั้งสองข้าง	ออกเยื้องย่างยุรยาตรดังราชหงส์
ถึงเก๋งนางพลางแอบดูโฉมยง	ไม่เห็นองค์นวลละอองค่อยมองเมียง
เห็นแต่เหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ที่เคยคอยขับกล่อมนั่งซ้อมเสียง
สว่างแจ้งแสงโคมระย้าเคียง	พระหลีกเลี่ยงลับล่อรอฤทัย
ทั้งครั่นคร้ามขามเขินสะเทิ้นจิต	เห็นม่านปิดป้องลับหรือหลับใหล
จะใคร่เห็นเป็นไรก็เป็นไป	พระเข้าในห้องกลางกระจ่างองค์
ทำถามนางมโหรีคนตีทับ	บรรทมหลับหรือประชวรนวลหง
สาวสุรางค์ทางชม้ายอายพระองค์	ด้วยรูปทรงสวยสมทั้งคมคาย
ต่างนบนอบตอบถ้อยไม่เต็มปาก	ด้วยกระดากกระเดียมใจมิใคร่หาย
ขืนอารมณ์ก้มทูลทั้งอับอาย	ว่าโฉมฉายนวลละอองอยู่ห้องใน ฯ
๏ พระฟังคำทำถามทรามสงวน	จะประชวรดอกกระมังยังสงสัย
ประภาษพลางทางเยื้องชำเลืองไป	พระเข้าในม่านสุวรรณที่กั้นกาง
ไม่แจ่มแจ้งแสงประทีปก็ริบหรี่	เห็นส่านสีห่มนอนแนบหมอนข้าง
ไม่ทันพิศคิดว่าองค์อนงค์นาง	นั่งข้างข้างค่อยต้องประคองกร
เห็นนุ่มนิ่มยิ้มแยบแนบพระหัตถ์	กอดถนัดนิ่งเขม้นเห็นแต่หมอน
ตะลึงเล่อเก้อเอกเขนกนอน	พระองค์อ่อนอกกูเหวยอยู่จริง
ถอนใจใหญ่ใจคอให้ท้อแท้	จนจวนแก่ยังไม่รู้เท่าผู้หญิง
แล้วเหลียวหาหน้าหลังยังประวิง	สมรมิ่งเจ้าจะแฝงอยู่แห่งไร ฯ
๏ ฝ่ายสุรางค์นางนั่งอยู่พรั่งพร้อม	ทำเพลงกล่อมมโหรีปี่ไฉน
ขับอิเหนาเข้าถ้ำให้ช้ำใจ	แล้วซ้ำใส่หน้าทับรับพระทอง
พระแอบดูรู้เท่าว่าเขาเยาะ	กลับหัวเราะรีบออกมานอกห้อง
เที่ยวถามไถ่ไล่เลียงแล้วเมียงมอง	ไม่เห็นน้องที่ในตึกให้นึกอาย
ออกจากเก๋งเล็งแลเห็นแต่แขก	ด้วยแปลงแปลกปลอมปนคนทั้งหลาย
มีตุ้งก่ามาระกู่เหมือนผู้ชาย	พระมุ่งหมายมองตามดูทรามเชย ฯ
๏ นางเห็นองค์ทรงธรรม์กลั้นพระสรวล	ถึงเดินจวนมาก็ช่างทำนั่งเฉย
พระลดเลี้ยวเที่ยวแลชะแง้เงย	จนเดินเลยมาถึงห้องพระน้องรัก
ได้ยินเสียงสินสมุทรยังพูดจ้อ	ประหลาดหนอนางไปไหนไม่ประจักษ์
แสนสงสัยใจช้ำละล่ำละลัก	แกล้งร้องทักสินสมุทรด้วยสุดคิด
เออนั่นแน่แม่หายไม่ไปหา	ยังหลับตาอยู่เล่าเจ้าลูกศิษย์
สินสมุทรตกใจพึ่งได้คิด	เออมิผิดแล้วหรือมาอยู่กว่ายาม
พลางทูลลาพาพระน้องมาห้องแม่	ไม่เห็นแน่นึกสงสัยจึงไต่ถาม
สาวสุรางค์พลางหยอกไม่บอกความ	ยิ่งเที่ยวตามตกใจกระไรเลย
นางอรุณรัศมีว่าพี่จ๋า	ใครลักป้าไปเสียเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
กุมาราว่าพี่รู้แล้วทรามเชย	ไม่ผิดเลยพระบิดาแลพาไป
แล้วตามกันเข้าไปจนในห้อง	พบแล้วน้องมั่นคงไม่สงสัย
ต่างเห็นจริงวิ่งเรียงเคียงกันไป	เข้าห้องในก็ไม่ปะพระมารดา
ไม่เห็นแม่แลมองทุกห้องหับ	เห็นฉากพับพลิกแพลงแสวงหา
ไม่เห็นหนบ่นเดินดำเนินมา	ปะบิดาเข้าก็ถามดูความแคลง
พระบิดาพาพระแม่ไปไว้ไหน	จริงหรือไม่โปรดเกล้าเล่าแถลง
พระทำว่าข้าก็ยืนอยู่กลางแปลง	ไม่รู้แจ้งเจ้าอย่ามาเที่ยวพาโล ฯ
๏ กุมาราพากันกลับไปห้องแม่	เที่ยวมองแลเปิดหาจนฝาโถ
ไม่เห็นหนจนใจร้องไห้โฮ	พาลพาโลสาวสรรค์กำนัลใน
พอบิดามาตามถามโอรส	เที่ยวดูหมดแล้วหรือนางอยู่ข้างไหน
พลางจุดเทียนเวียนส่องถึงห้องใน	เห็นสไบคลุมหมอนยังค่อนแค้น
หยิบขึ้นดมชมกลิ่นไม่สิ้นหอม	น่าถนอมแนบเนื้อนั้นเหลือแสน
สะพักองค์ทรงห่มแล้วชมแทน	ให้สมแค้นขัดใจที่ไม่พบ
แล้วเดินออกนอกห้องเที่ยวมองหา	นางก็กล้าแกล้งเที่ยวเลี้ยวตลบ
เหมือนนายหมวดตรวจพหลพลรบ	ถึงจะพบก็ไม่รู้ว่าผู้ใด
จนดึกดื่นเดือนฉายก็บ่ายคล้อย	เสียงลูกน้อยอยู่ในห้องนั่งร้องไห้
นางโฉมยงสงสารรำคาญใจ	ชวนสาวใช้แวดชายชม้ายเมียง
พอเห็นองค์พระอภัยเธอไปลับ	เข้าห้องหับประตูกั้นชั้นเฉลียง
เห็นพี่น้องสองคนอยู่บนเตียง	เข้ายืนเคียงขู่ว่ามาทำไม
กุมาราเห็นแม่แปรเป็นแขก	เจียนจะแปลกประหลาดหนอหัวร่อได้
ฉันค้นคว้าหาแม่จนอ่อนใจ	เที่ยวเลียบไปหารอบจนขอบเรือ ฯ
๏ นางปลดเปลื้องเครื่องแต่งที่แปลงรูป	ประโลมลูบลูกหลานสงสารเหลือ
ด้วยนงลักษณ์รักสนิทดูชิดเชื้อ	เหมือนในเนื้อมิได้แหนงแคลงฤทัย
ชวนบรรทมชมเชยเหมือนเคยชื่น	ไม่เห็นผืนสไบถามตามสงสัย
กุมาราว่าบิดรซ่อนเอาไป	นางเข้าใจทำว่าน่ารำคาญ
ดูเถิดเธอเก้อแล้วก็มิหนำ	ยังกลับซ้ำลักผ้าน่าสงสาร
เถิดทำบุญสูญไปทั้งสังวาล	แล้วกอดหลานลูกเลี้ยงเคียงบรรทม ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยไล่ค้นเที่ยววนวก	จนเดือนตกก็ไม่พบประสบสม
เมื่อยพระเพลาเข้าในห้องหมองอารมณ์	ทอดบรรทมทางสะท้อนถอนฤทัย
มิเสียทีดีจริงผู้หญิงเอ๋ย	กระไรเลยลวงล่อล้อเล่นได้
ลักเอาผ้ามาไว้ห่มให้สมใจ	คลี่สไบคลุมองค์ทรงรำพึง
นี่นางไปไหนหนอจนดึกดื่น	เที่ยวกลางคืนคิดขึ้นมาก็น่าหึง
แต่ชาติหงส์หรือจะลงเล่นบ่อบึง	นอนคะนึงนึกหวังถึงบังอร
จนเสียงไก่ในกำปั่นขันแจ้วแจ้ว	พระหวาดแว่วว่าสำเนียงเสียงสมร
ครั้นฟังไปใช่สุดายิ่งอาวรณ์	อนาถนอนนึกหายุพาพิน
เชยผ้าห่มชมกลิ่นไม่สิ้นหอม	ด้วยส่านย้อมหญ้าฝรั่นแลกลั่นกลิ่น
ได้อุ่นแอบแนบอุราเป็นอาจิณ	ไม่สุดสิ้นเสนหายุพาพาล
แต่เวียนเฝ้าเข้าหาเวลาพลบ	มิได้พบโฉมยงยอดสงสาร
ขอรีบรัดตัดความตามนิทาน	แสนกันดารเดินทางกลางคงคา
ได้เดือนหนึ่งถึงปากน้ำเมืองผลึก	อึกทึกทอดรายทั้งซ้ายขวา
พวกชาวเมืองออกมาถามตามสงกา	แจ้งกิจจาเจ้านายสบายใจ
บ้างบอกเล่าป่าวร้องกันเซ็งแซ่	มายืนแลตามตลิ่งวิ่งไสว
ไม่ถึงครู่รู้กระทั่งถึงวังใน	บ้างวิ่งไปทูลสารพระมารดร ฯ
ตอนที่ ๒๒
พระอภัยมณีครองเมืองผลึก
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมณฑาสวรรค์	สถิตที่แท่นสุวรรณบรรจถรณ์
แต่ธิดาสามีจากนคร	เป็นทุกข์ร้อนโศกซ้ำระกำกรอม
เสวยยาอย่างไรก็ไม่หาย	ถึงปีปลายโศกรูปจนซูบผอม
ชันษาห้าสิบสามยังงามพร้อม	เหมือนแก่หง่อมเต็มประดาด้วยอาดูร
พอได้ข่าวราวกับว่าได้ยาทิพย์	มายกหยิบโรคร้ายให้หายสูญ
ทรงภูษาพาพระวงศ์พงศ์ประยูร	มาพร้อมมูลคอยท่าอยู่หน้าแพ
ฝ่ายสุรางค์นางสนมที่ตรมจิต	สำคัญคิดว่าเสด็จมาด้วยแน่
บ้างผัดหน้าทาขมิ้นร่ำกลิ่นแพร	ลงมาแพนั่งพับเพียบดูเรียบเรียง
เหล่าเสนาสามนต์คนทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายสาวแก่ออกแซ่เสียง
มาคอยรับคับคั่งนั่งเคียงเคียง	ดูพร้อมเพรียงไพร่ฟ้าเสนาใน ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
เผยพระแกลแลดูปราสาทชัย	จะขาดใจเสียด้วยคิดถึงบิดา
พระชลนัยน์ไหลหลั่งนั่งสะอื้น	อุตส่าห์ขืนใจชวนโอรสา
ทั้งอรุณรัศมีศรีโสภา	ให้สองราสรงสนานสำราญใจ
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	เพชรรัตน์พรายพร่างสว่างไสว
นางทรงแต่งภูษาผ้าสไบ	ชวนสาวใช้พรั่งพร้อมล้อมลีลา
เห็นองค์พระอภัยมณีศรีสุวรรณ	อยู่พร้อมกันเก๋งใหญ่ใจประหม่า
ประณตนั่งบังคมก้มพักตรา	พระอนุชาไหว้นางอย่างทุกที
นางรับหัตถ์ตรัสสนองพระน้องนาถ	ขอลาบาทบงกชบทศรี
ไปในวังบังคมพระชนนี	ต่อพรุ่งนี้จึงจะพากันมาเชิญ
อันคุณของสององค์พระทรงเดช	ดังบิตุเรศรักบุตรสุดสรรเสริญ
ทั้งอุตส่าห์มาส่งจงเจริญ	อย่าเพ่อเหินห่างให้อาลัยลาน
สักเดือนหนึ่งจึงค่อยกลับไปนคเรศ	จงโปรดเกศน้องรักพักทหาร
ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มเอื้อนโองการ	กระหม่อมฉานดอกนะจะทูลลา
นางเข้าใจไม่ตอบคำพระน้อง	ทูลสนองบทเรศพระเชษฐา
สินสมุทรแม่อรุณจะทูลลา	จะเมตตาหรือจะไม่ให้ไปตาม
๏ พระอภัยได้ฟังนั่งชม้าย	เห็นนางอายอางขนางระคางขาม
จึงตรัสตอบปลอบประโลมนางโฉมงาม	ใครห้ามปรามเมื่อไรเล่าเยาวมาลย์
ถึงมาดแม้นแค้นขัดตัดผู้ใหญ่	จะจงใจช่วยปลูกแต่ลูกหลาน
อันตัวพี่นี้จะเกณฑ์เข้าเวรงาน	หรือจะหาญหักบาญชีเป็นชีเว ฯ
๏ นางกลั้นยิ้มพริ้มพรายภิปรายสนอง	มิใช่น้องนี้จะแกล้งมาแสร้งเส
เมื่อแรกมาท่าทางกลางทะเล	เหมือนอยู่เคหาไกลมิได้มา
จะจากเรือเผื่อองค์พระทรงฤทธิ์	จะเคืองจิตเจียมตัวกลัวหนักหนา
คาดพระทัยไม่ถูกจึงทูลลา	พระเมตตาเหมือนกระนี้น้องดีใจ
ซึ่งจะอยู่บูรีจงตรีตรึก	ฉวยเกิดศึกทรงฤทธิ์จะคิดไฉน
อุศเรนเป็นกันเองไม่เกรงใจ	หรือจะให้พึ่งพาบารมี
แล้วทูลลาพาลูกกับหลานเลี้ยง	ประคองเคียงซ้ายขวามารศรี
ลงเรือน้อยลอยแล่นเข้าธานี	ประทับที่ตำหนักแพแลชำเลือง
เห็นพระวงศ์พงศาคณาสนม	ต่างระทมทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ฝืนดำรงองค์นางค่อยย่างเยื้อง	มาเฝ้าเยื้องบาทยุคลพระชนนี
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราก	คิดถึงยากยามเข็ญปิ้มเป็นผี
สะอื้นอั้นกันแสงไม่สมประดี	วิสัญญีภาพนิ่งไม่ติงกาย
พระมารดรกรกอดพระลูกรัก	เห็นซบพักตร์นิ่งไปก็ใจหาย
สะอื้นร่ำน้ำพระเนตรลงพรั่งพราย	เป็นไรสายสวาทไม่ไหวกายา
เออผิดแล้วแก้วตาของแม่เอ๋ย	นี่ทรามเชยสิ้นชีวังกระมังหนา
สะอื้นแอบแนบชิดพระธิดา	นางพระยานิ่งซบสลบไป
ฝ่ายแสนสาวชาวแม่ต่างแซ่ซ้อง	ประคองร้องกรีดกราดเสียงหวาดไหว
บ้างนวดเคล้นเส้นพระศอสองอรไท	ก็กลับได้สมประดีค่อยมีมา ฯ
๏ นางมณฑาว่าแต่พรากไปจากแม่	เฝ้าตั้งแต่คอยคอยละห้อยหา
สายสุดใจได้คืนมาพารา	พระบิดาไปอยู่หนตำบลใด ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	สะอื้นอ้อนทูลแจ้งแถลงไข
เหมือนเรื่องหลังครั้งไปปะพระอภัย	แล้วใช้ใบกลับมาในวาริน
พอเรือแตกแยกย้ายในสายสมุทร	พระราชบุตรแบกว่ายแหวกสายสินธุ์
แล้วกุมารผลาญโจรใจทมิฬ	ไปบุรินทร์รมจักรนัครา
จึงยกทัพกลับเที่ยวเลี้ยวตลบ	มาพานพบอุศเรนตระเวนหา
เข้ารบรับจับได้ไว้ชีวา	แล้วกลับมารบแตกแยกกันไป
บัดนี้สองกษัตราก็มาส่ง	แต่พระองค์ยังอยู่ลำกำปั่นใหญ่
นางทูลตามความยากลำบากใจ	แล้วสอนให้ลูกหลานกราบมารดา ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสเรียกเจ้าพี่น้อง	เคียงประคองข้างกายทั้งซ้ายขวา
พลางกอดจูบลูบหลังกุมารา	ได้ตามมาทำคุณเพราะบุญเคย
โอ้สงสารท้าวไทใครจะช่วย	เห็นมอดม้วยมรณานิจจาเอ๋ย
สิ้นพระชนม์จนพระศพไม่พบเลย	เวราเคยทำไว้ให้ไกลกัน
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียแก้ว	เห็นม้วยแล้วเดือนเก้ามาเข้าฝัน
ผิดพระรูปซูบผอมลงครันครัน	เพราะทรงธรรม์ทุกข์ยากลำบากกาย
นางครวญคร่ำร่ำสะอึกสะอื้นอ้อน	พระกรข้อนพระอุราเกศาสยาย
ทั้งแสนสาวท้าวนางท่านขรัวนาย	ต่างฟูมฟายชลนาโศกาลัย
ครั้นโศกสร่างนางกษัตริย์ตรัสประภาษ	แก่องค์ราชธิดาอัชฌาสัย
จะพาวงศ์พงศาเสนาใน	ไปเชิญองค์พระอภัยมาพารา
แม่จะมอบขอบเขตประเทศสถาน	เชิญพระผ่านไอศวรรย์ให้หรรษา
ดำรัสพลางนางสั่งขุนเสนา	จงตรวจตราเรือที่นั่งทั้งดั้งกัน
กับคู่แห่แตรสังข์ให้เสร็จสรรพ	จะไปรับพระอภัยมาไอศวรรย์
กรมวังทั้งตำรวจราชมัล	แต่งสุวรรณปรางค์มาศดาดเพดาน
ดูซ่อมแปลงแต่งถนนฉนวนน้ำ	ช่วยกันทำแผ้วกวาดราชฐาน
แล้วชวนราชธิดายุพาพาล	พากุมารมาปราสาทในราชวัง ฯ
๏ ฝ่ายเสนามาเกณฑ์เวรสมทบ	ต่างเตรียมครบเครื่องแห่ทั้งแตรสังข์
บ้างยกเรือสุวรรณใส่บัลลังก์	พระที่นั่งศรีอเนกเอกชัย
คนประจำลำเรือใส่เสื้อหมวก	เป็นพวกพวกธงทิวปลิวไสว
บ้างตีฆ้องร้องเรียกกันเพรียกไป	มาเตรียมไว้พร้อมหน้าในสาคร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมณฑาสวรรค์	กับสุวรรณมาลีศรีสมร
สถิตแท่นแว่นฟ้าสถาพร	ครั้นทินกรไตรตรัสจำรัสเรือง
พาพี่น้องสององค์สรงสนาน	สุคนธ์ธารขัดสีฉวีเหลือง
สำอางองค์ทรงภูษาล้วนค่าเมือง	ประดับเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล
แล้วชวนวงศ์พงศาคณาญาติ	สาวสุรางค์นางนาฏในราชฐาน
มาลงเรือพระที่นั่งทั้งกุมาร	เหล่าทหารขานโห่เป็นโกลา
ออกจากแพแซ่สำเนียงเสียงสนั่น	ถึงกำปั่นทอดท้ายทั้งซ้ายขวา
ทั้งสองนางย่างเยื้องขึ้นเภตรา	พร้อมบรรดาสาวสนมกรมใน ฯ
๏ สินสมุทรนำนางต่างตำรวจ	เอาไม้หวดพลรบหลบไสว
ถึงเก๋งท้ายฝ่ายสองพระภูวไนย	องค์พระอภัยมณีศรีสุวรรณ
เห็นนงคราญมารดาออกมารับ	น้อมคำนับโฉมฉายเชิญผายผัน
ขึ้นบัลลังก์นั่งแท่นที่ต้นจันทน์	อภิวันท์คอยระวังฟังสุนทร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาถ	เห็นสองราชบพิตรอดิศร
ขนงเนตรเกศกรรณพระกายกร	สำอางอ่อนเอี่ยมอิ่มดูพริ้มพราย
พระพี่ขาวราวกับเพชรไพฑูรย์เทียบ	พระน้องเปรียบบุษยรัตน์จำรัสฉาย
โฉมแฉล้มแย้มยิ้มก็พริ้มพราย	เหมือนละม้ายรูปจริตไม่ผิดกัน
นางยินดีที่จะได้ไว้เป็นเขย	จนหลงเลยลืมวิโยคที่โศกศัลย์
จึงยกย่องสององค์พระทรงธรรม์	ช่วยป้องกันน้องยามาธานี
พระคุณล้ำโลกาสุธาวาส	เชิญพระบาทบงกชบทศรี
เป็นปิ่นเกล้าชาวประชาทั้งธานี	จะพึ่งพาบารมีพระสืบไป ฯ
๏ พระโฉมยงทรงสดับอภิวาท	เชิงฉลาดยิ้มย่องสนองไข
พระมารดาปรานีมีอาลัย	พระคุณใหญ่หลวงล้นพ้นประมาณ
ด้วยเดิมข้ามาอยู่เกาะแก้วพิสดาร	ได้โดยสารพระบิดามาธานี
จนเรือแตกแยกไปได้มาปะ	โดยสารพระธิดามารศรี
อันคุณของน้องสุวรรณมาลี	ก็ยังมีอยู่กับข้าสัจจาจริง
ด้วยกำปั่นบรรดาโยธาหาญ	ของกุมารกับของแม่น้องหญิง
อันตัวข้ามาถึงได้พึ่งพิง	เป็นความจริงลูกนี้จนพระชนนี
ถึงรบรับทัพลังกาข้ามาด้วย	มิได้ช่วยพระธิดามารศรี
จนมีผิดติดพันทุกวันนี้	พระบุตรีกริ้วโกรธเป็นโทษทัณฑ์
ขอพระองค์ทรงถามทรามสงวน	ลูกไม่ควรที่จะได้ไอศวรรย์
เป็นผู้น้อยพลอยอาสามากระนั้น	ถึงเขตคันแล้วก็ข้าขอลาไป ฯ
๏ นางยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสสนอง	เหมือนหนึ่งน้องนางผิดคิดไฉน
ช่วยสอนสั่งบ้างเถิดอย่าถือใจ	น้องจะได้พึ่งพาบารมี
อนึ่งแม่แก่เกือบจะมอดม้วย	พ่ออยู่ด้วยจะได้ฝากซึ่งซากผี
อย่าห่างเหินเชิญสำราญผ่านบุรี	เป็นโมลีโลกาให้ถาวร
แม่อุตส่าห์มารับจงยับยั้ง	ไปอยู่วังให้สุโขสโมสร
แล้วเตือนราชธิดาพะงางอน	ไม่ว่าวอนเชษฐาน่ารำคาญ ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	สุดจะขัดมารดาจึงว่าขาน
ถวายเมืองเครื่องของไม่ต้องการ	จะไปผ่านเมืองสวรรค์ชั้นโสฬส
ถึงกระนั้นกรุณาเมตตาน้อง	อย่าเพ้อฟ้องถมทับให้อัปยศ
เป็นสตรีนี้จะงอนจนอ่อนชด	ถึงงอนรถก็ไม่สู้ภูวไนย
แล้วแกล้งวานหลานเลี้ยงกับลูกน้อย	ช่วยวอนหน่อยเถิดแม่อ้อนวอนไม่ไหว
อรุณน้อยพลอยว่าประสาใจ	เสด็จไปหน่อยเถิดคะพระบิตุลา ฯ
๏ นางสาวสวรรค์กลั้นยิ้มขยดหนี	พระชนนีรับขวัญด้วยหรรษา
พระยิ้มเยื้อนเอื้อนตรัสกับนัดดา	แม่ว่าป้าแม่เสียบ้างเถิดอย่างนั้น
ให้เคลื่อนคลายหายโทษที่โกรธขึ้ง	แล้วลุงจึงจะเข้าไปไอศวรรย์
อรุณรับกลับหน้ามาว่าพลัน	อย่าโกรธท่านเลยนะจ๋าป้าฉันดี
นางอายจิตปิดโอษฐ์อรุณน้อย	แล้วค่อยค่อยว่าอย่าว่าน่าบัดสี
นางรู้เท่าเข้าใจอยู่ในที	พระชนนีแย้มสรวลชวนลีลา
มาลงเรือพระที่นั่งตั้งตาริ้ว	เป็นแถวทิวธงรายทั้งซ้ายขวา
เสียงสังข์แตรแห่โห่เป็นโกลา	ให้เคลื่อนคลาครื้นลั่นสนั่นดัง
พิณพาทย์ฆ้องกลองประโคมเสียงโครมครื้น	ระดะดื่นดาษดาทั้งหน้าหลัง
ถึงแพจอดทอดท่าตรงหน้าวัง	พร้อมสะพรั่งนักสนมกรมใน
พระมารดาพาเดินดำเนินนาด	มาปราสาทเนาวรัตน์จำรัสไข
จึงมอบราชสมบัติทั้งฉัตรชัย	ให้อยู่ในปราสาททองอันรองเรือง
แล้วเลือกเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ที่เรียบร้อยรุ่นราวทั้งขาวเหลือง
เป็นโมงยามปรนนิบัติไม่ขัดเคือง	ทั้งงานเครื่องงานกลางสำอางตา
ศรีสุวรรณนั้นอยู่เป็นเพื่อนสถาน	ช่วยว่าการนคเรศพระเชษฐา
นางอรุณรัศมีกับพี่ยา	อยู่กับป้าที่สถานพระมารดร ฯ
๏ พระอภัยได้เสวยเศวตฉัตร	พูนสวัสดิ์สว่างจิตอดิศร
แต่ยังไม่ได้ภิเษกสยุมพร	ให้อาวรณ์ถวิลหาสุมาลี
เชยสุรางค์นางอื่นพอชื่นจิต	แล้วกลับคิดถึงสุดามารศรี
ถวิลหวังฟังยุบลพระชนนี	ก็ยังมิโปรดประทานรำคาญใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	คิดจะผัดผ่อนหาอัชฌาสัย
อยู่อย่างนี้มิได้พ้นพระอภัย	จะแก้ไขขัดขวางให้ห่างกัน
เอาการบุญทูลลารักษากิจ	โปรดพระบิดาให้ไปสวรรค์
นางนิ่งนึกตรึกความเห็นงามครัน	อภิวันท์ชนนีชลีลา
ด้วยบนตัวกลัวกรรมจำจะบวช	ถือศีลสวดมนต์อยู่ที่ภูผา
สนองคุณทูลกระหม่อมจอมประชา	ตามประสานารีเป็นชีไพร ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ทรงสดับ	เห็นความลับแกล้งถามตามสงสัย
จะบวชตัวผัวจะอยู่กับผู้ใด	เมื่อจะใกล้แต่งงานการวิวาห์
ขึ้นเดือนสี่นี้จะสั่งตั้งอภิเษก	เป็นองค์เอกอัคเรศพระเชษฐา
ถ้าตัวเปล่าเล่าก็ตามแต่ศรัทธา	นี่เดือนหน้าก็จะอยู่กับคู่ครอง ฯ
๏ นางคำนับอภิวันท์รำพันพลอด	ลูกได้รอดก็เพราะบุญหนุนสนอง
จึงศรัทธาอาลัยในใจปอง	อุตส่าห์ครองตัวมาถึงธานี
อยู่กำปั่นนั้นเธอเฝ้าแต่เข้าหา	ยังอุตส่าห์มิให้พบเที่ยวหลบหนี
แม้นหมายมาดปรารถนาตรงสามี	ป่านฉะนี้ก็เป็นเมียเธอเสียแล้ว
เดี๋ยวนี้เล่าสาวสนมเป็นไหนไหน	เห็นจะไม่พันผูกถึงลูกแก้ว
จงทรงพระอนุญาตอย่าคลาดแล้ว	จงผ่องแผ้วภิญโญโมทนา ฯ
๏ นางกษัตริย์อัดอั้นให้ตันจิต	สุดจะคิดขัดคำจึงร่ำว่า
วิสัยวงศ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ย่อมตรึกตราจะบำรุงซึ่งกรุงไกร
เดี๋ยวนี้เล่าชาวลังกาเป็นข้าศึก	ช่างไม่ตรึกตรองหาที่อาศัย
จะบวชเรียนเพียรผัดตัดอาลัย	ข้าเบื่อใจไม่รู้ที่จะเจรจา
อันลูกเต้าเผ่าพงศ์เราปลงจิต	ให้เป็นสิทธิ์พระอภัยจงไปหา
เธอยอมใจไม่ห้ามตามอัชฌา	อย่ามาลาข้าเลยเจ้าไม่เข้าใจ ฯ
๏ นางกราบกรานมารดรอ่อนศิโรตม์	สมประโยชน์ยินดีจะมีไหน
มาสั่งเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	จัดดอกไม้ธูปเทียนเจียนประจง
แล้วนุ่งห่มโขมพัตถ์กระหวัดพับ	เครื่องประดับขาวล้วนนวลหง
ชวนกุมารหลานสาวเหล่าอนงค์	มาเฝ้าองค์พระอภัยที่ไพชยนต์
ประณตนั่งตั้งธูปเทียนบุปผา	แล้ววันทาทูลถวายฝ่ายกุศล
ข้าขอบังคมลาฝ่ายุคล	ด้วยได้บนตัวมาในวารี
จะไปบวชตรวจน้ำให้บิตุเรศ	อยู่ขอบเขตเขารุ้งริมกรุงศรี
พระโฉมยงจงสำราญผ่านบุรี	ให้เป็นที่พึ่งพาประชากร ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสิ้นสติ	เหลือลัทธิที่จะห้ามปรามสมร
ด้วยบนกายหมายประโยชน์โปรดบิดร	ให้คิดอ่อนอกใจอาลัยแล
ไม่เหมือนคิดผิดคาดประหลาดหนอ	เห็นรอมร่อหรือมาร้างให้ห่างแห
จึงว่าพี่นี้ชะรอยบุญน้อยแท้	จะตั้งแต่ตรอมตรมระทมทวี
ถึงพาราว่าจะสมอารมณ์คิด	หรือดวงจิตจะมาอางขนางหนี
เมื่อโฉมยงทรงพรตดาบสินี	ก็ตัวพี่นี้จะอยู่กับผู้ใด ฯ
๏ นางฟังคำทำเหมือนจะเยื้อนยิ้ม	ประไพพริ้มพจนาอัชฌาสัย
อยู่พร้อมพรักนักสนมกรมใน	พลไพร่นับแสนทั้งแดนดิน
ทั้งแสนสาวชาวแม่ออกแซ่ซ้อง	แต่ตัวน้องดอกจะลารักษาศีล
ไม่ไกลใกล้ไปมาริมธานินทร์	ใช่จะสิ้นคืนวันดังบัญชา
บวชใช้บนพ้นแล้วไม่แคล้วคลาด	คงรองบาทบทเรศพระเชษฐา
แต่เรือแตกแยกทางกลางคงคา	ยังกลับมาพานพบประสบกัน
พระก็ทราบบาปบุญทั้งคุณโทษ	เหมือนหนึ่งโปรดน้องให้ไปสวรรค์
อันข้าบาทมาตุรงค์ทั้งพงศ์พันธุ์	ก็หมายมั่นพึ่งพาบารมี ฯ
พระฟังนางทางเปรียบประเทียบถ้อย	ล้วนเรียบร้อยรื้อว่ามารศรี
อันตัวพี่ฝีปากไม่อยากดี	จะพาทีห้ามปรามก็ขามใจ
แต่จะถามตามจริงสักสิ่งหนึ่ง	จะถือโทษโกรธขึ้งไปถึงไหน
หากจะว่าถ้าพี่มิให้ไป	จะขืนใจหรือสมรจะผ่อนตาม
นางนบนอบตอบว่าถ้าเช่นนั้น	กระหม่อมฉันก็ต้องสนองถาม
ว่าเกี่ยวข้องน้องไฉนในใจความ	จึงห้ามปรามโปรดเล่าให้เข้าใจ
พระยิ้มพลางทางสนองว่าน้องรัก	ที่รมจักรเจ้าไปเล่าบอกเขาไฉน
นางว่าเล่าเขาก็จริงทุกสิ่งไป	แต่จริงใจนั้นจริงยิ่งกว่าคำ
นี่แน่น้องต้องอย่างว่าช้างล้ม	ย่อมนิยมจะเอางาราคาขำ
คนเจรจามาเล่าเขาก็จำ	เอาถ้อยคำแม่รู้อยู่ด้วยกัน
นิจจาพระจะมานึกทึกเอาว่า	นึกก็น่าใคร่หัวเราะเพราะเคราะห์ฉัน
ก็เป็นไรไม่เอาคำที่รำพัน	จะหวงกันกายาไว้ว่าไร
พระว่าคำสำหรับกับรูปร่าง	ใช่อยู่ต่างกายามาแต่ไหน
ธรรมดาว่าคำของผู้ใด	ก็ย่อมได้ตัวคนนั้นเหมือนสัญญา
นางยิ้มพลางทางตอบว่าชอบอยู่	ใครเป็นผู้เล่าเหตุพระเชษฐา
ไยมิเอาคนนั้นมาบัญชา	เมื่อน้องว่าให้พระฟังเมื่อครั้งไร
จะทำบุญทูลถวายฝ่ายกุศล	มิผ่อนปรนเปรียบเปรยเฉลยไข
พระก็ทราบบาปกรรมน้ำพระทัย	จะห้ามได้เจียวหรือองค์พระทรงยศ
พระว่าพี่นี้ก็จะอนุญาต	แต่จะปรารถนาคำเป็นกำหนด
อันข้อที่จะลารักษาพรต	จะได้จดจำไว้ในอุรา
นางแกล้งว่าน่ารำคาญด้วยผ่านเกล้า	มีแต่เซ้าซี้ซักเสียหนักหนา
ฉวยบวชไปไม่ถึงวันที่สัญญา	เป็นวาจากรรมเปล่าไม่เข้าการ
แม้นน้องมิทำวลด้วยบนไว้	ก็ไม่ไปจากเขตนิเวศน์สถาน
นางกล่าวแกล้งแสร้งไว้อาลัยลาน	พระสงสารแสนสะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วอวยพรพูนสวัสดิ์มธุรส	เจริญพรตพรหมจรรย์ให้หรรษา
หยิบพานทองรองเครื่องที่ทูลลา	ขอสมาเสร็จส่งให้นงเยาว์
แล้วว่าที่ศีขรินทร์นั้นถิ่นฐาน	มีกุฎีวิหารหรือโฉมเฉลา
นางนบนอบตอบความตามสำเนา	เป็นกุฏิ์เปล่าก่อไว้แต่ไรมา
สำหรับกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ออกทรงพรต	ยังพร้อมหมดมีอยู่ที่ภูผา
พรุ่งนี้เช้าเกล้ากระหม่อมจะทูลลา	พระตรัสว่าพี่จะช่วยไปอวยชัย ฯ
๏ นางรับคำบังคมบรมนาถ	ลาลีลาศกลับมาที่อาศัย
จึงถามเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	ใครจะไปบวชบ้างเหมือนอย่างเรา
สาวสุรางค์ต่างตามเสด็จหมด	รักษาพรตอดอารมณ์ได้ชมเขา
อรุณน้อยพลอยคำนับลงกับเพลา	ฉันจะเอาบุญบ้างเป็นนางชี
สินสมุทรว่ากระนั้นฉันจะบวช	จะได้สวดมนต์กับน้องเป็นสองศรี
นางรับคำสำรวลชวนพาที	ทำบาญชีฉีกผ้าขาวให้สาวใช้
ที่ของนางอย่างเอกเศวตพัสตร์	ให้เย็บตัดแต้มทองล้วนผ่องใส
ต่างหนังเสือเผื่อสองพระหน่อไท	เป็นไตรไตรเตรียมการใส่พานทอง
สาวสุรางค์ต่างคนก็เขียนผ้า	เอาน้ำยาลงจิ้มแล้วยิ้มย่อง
เหมือนหนังสือเรื่อเหลืองเป็นเครื่องครอง	จนย่ำฆ้องเคาะระฆังยังนั่งเล็ม
บ้างเก็บพุทธรักษาหามะกล่ำ	ทำประคำน้อยน้อยร้อยด้วยเข็ม
บ้างขาดสายหลายใบยังไม่เต็ม	เที่ยวเก็บเล็มเลือกหาในราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางนางกษัตริย์สรงสนาน	กับกุมารพี่น้องทั้งสองศรี
น้ำกุหลาบอาบสิ้นทั้งอินทรีย์	ขัดฉวีวรรณเปล่งดังเพ็งจันทร์
นุ่งภูษาค่าเมืองเรืองจำรัส	คาดเข็มขัดรัดพระองค์ทรงกระสัน
ทรงสร้อยนวมสวมประสานสังวาลวรรณ	ทองกรกัญจน์จุกงามอร่ามเรือง
ฝ่ายพระน้องสององค์ทรงกรอบพักตร์	เยาวลักษณ์ทรงมงกุฎบุษย์น้ำเหลือง
ธำมรงค์ลงยาล้วนค่าเมือง	อร่ามเรืองนิ้วพระหัตถ์จำรัสพลอย
ครั้นเสร็จสรรพกับสองดรุณราช	สนมนาฏนางในเคยใช้สอย
ที่นุ่งขาวห่มขาวนั้นราวร้อย	ล้วนน้อยน้อยน่ารักลักขณา
จากบัลลังก์พรั่งพร้อมล้อมลีลาศ	มาปราสาททรงเดชพระเชษฐา
เห็นพร้อมพรั่งทั้งพระอนุชา	นางทูลลาทั้งพี่น้องสองกุมาร ฯ
๏ พระอภัยใจคอให้ท้อแท้	ชำเลืองแลดูพระนุชสุดสงสาร
ศรีสุวรรณแย้มเยื้อนเอื้อนโองการ	ร้องเรียกหลานลูกยามาพาที
พระเจ้าป้าลาบวชเพราะบนไว้	ไม่อาลัยปรางค์มาศปราสาทศรี
ก็พี่น้องหมองใจกับใครมี	จึงจะหนีบวชบ้างเป็นอย่างไร
นางขวยเขินเมินหน้าไม่ว่าขาน	แต่กุมารพี่น้องสนองไข
หม่อมฉันรักพระเจ้าป้ากว่าใครใคร	จะไปไหนไปด้วยได้ช่วยกัน
พระยิ้มพลางทางว่าพระป้าบวช	มีแต่สวดมนต์เย็นเพลก็ฉัน
พระเจ้าลุงจะเป็นไข้ไปทุกวัน	ไม่ผ่อนผันช่วยบ้างหรืออย่างไร
อรุณน้อยทูลว่าถ้าฉันบวช	แล้วจะกรวดน้ำถวายให้หายไข้
ต่างสำรวลส่วนสุดาจะลาไป	พระอภัยพักตร์เศร้าเปล่าอุรา
ถอนสะอื้นฝืนชวนพระน้องนาฏ	จากปราสาทนำนางไปข้างหน้า
พวกขอเฝ้าเหล่าอำมาตย์มาตยา	มาพร้อมหน้ากราบก้มบังคมคัล ฯ
๏ ทั้งสององค์ทรงที่นั่งยานุมาศ	พระหน่อนาถทรงเสลี่ยงเคียงเคียงคั่น
นางโฉมยงทรงวอจรจรัล	ฝูงกำนัลพรั่งพร้อมล้อมลีลา
ตำรวจเวรเกณฑ์แห่ทั้งดาบหอก	อยู่ริ้วนอกเรียงรายทั้งซ้ายขวา
เสียงเซ็งแซ่แออัดรัถยา	ออกนำหน้าด่วนเดินบนเนินดิน
ร่มระรื่นพื้นไม้ใบชอุ่ม	สระประทุมดาษดาพฤกษาสินธุ์
พระพายพาสาโรชมารินริน	ระรื่นกลิ่นหอมหวนรัญจวนใจ
แล้วเข้าป่ามาลีมีต่างต่าง	สองข้างทางดอกดวงพวงไสว
พิกุลแก้วแถวกระทุ่มชอุ่มใบ	มะเฟืองไฟตูมตาดดาษเดียร
ถึงธารถ้ำลำเนาภูเขารุ้ง	ดูเรืองรุ่งราวกับลายระบายเขียน
บ้างเขียวขาววาวแววแก้ววิเชียร	ตะโล่งเลี่ยนเลื่องเหลืองเรืองระยับ
กุฏิ์น้อยน้อยร้อยเศษสังเกตนับ	เครื่องสำหรับกุฎีก็มีพร้อม
ต้นไม้ดอกออกลูกปลูกริมกุฏิ์	ต้นสายหยุดพุดลำดวนให้หวลหอม
ที่กุฏิ์ใหญ่ไทรเรียงเคียงพะยอม	ทอดกิ่งค้อมข้ามหลังคาดูน่าชม
สองกษัตริย์ทัศนารุกขาเขา	มาตามเงาเงื้อมผาริมอาศรม
ทั้งห้าองค์ลงเดินเนินจงกรม	ระรื่นร่มรุกขาน่าสำราญ ฯ
๏ ถึงที่สุดกุฏิ์ใหญ่ยอดบรรพต	รูปดาบสปั้นไว้ในวิหาร
พระหยุดยั้งนั่งที่ศิลาลาน	นางชวนหลานลูกยาอุ้มผ้าไตร
เข้าในกุฏิ์จุดธูปเทียนประณต	พรดาบสบรเมศตามเพศไสย
ต่างตั้งสัตย์ตัดบ่วงไม่ห่วงใย	แล้วครองไตรบริบูรณ์มุ่นชฎา
ประณตนั่งตั้งนโมได้สามจบ	ขอเคารพรับบัญญัติซึ่งสิกขา
ว่าดังดังตั้งต้นแต่ปาณา	ถึงอิมาทะสะเสร็จสำเร็จการ
บรรดาเหล่าสาวสุรางค์อยู่ข้างหลัง	ประณตนั่งแน่นมาหน้าวิหาร
คอยว่าตามสามกษัตริย์นมัสการ	สมาทานถือพรตดาบสนี ฯ
๏ นางโฉมยงทรงประคำปทัมราช	ชวนหน่อนาถนัดดาลาฤๅษี
แล้วพาเหล่าสาวสุรางค์ล้วนนางชี	มากุฎีหลังใต้ต้นไทรทอง
สถิตแท่นแผ่นผาที่หน้าฉาน	พระกุมารเคียงนั่งอยู่ทั้งสอง
ตั้งมหาวาหุดีอัคคีกอง	ตามทำนองนักพรตดาบสนี
ตามบรรดาสานุศิษย์ทั้งร้อยเศษ	อยู่กุฏิ์รอบขอบเขตคิรีศรี
ล้วนเคร่งครัดมัสการกองอัคคี	ตามวิธีไสยศาสตร์ไม่คลาดคลาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ชวนน้องรักศรีสุวรรณแล้วผันผาย
เดินมาทางนางชีกุฎีราย	เที่ยวถวายธูปเทียนเวียนลงมา
ศรีสุวรรณนั้นเด็ดดอกรักไว้	เที่ยวเลือกให้ดาบสที่หมดหน้า
นางฤๅษีหนีองค์พระอนุชา	ตลอดมาจนถึงกุฏิ์พระบุตรี
นางกษัตริย์ตรัสเชิญพระภูวนาถ	ให้นั่งอาสน์เอกเอี่ยมเทียมฤๅษี
กระซิบสอนนัดดากุมารี	ไปพาทีทักทายถวายพร
สองกษัตริย์ตรัสโมทนาสนอง	เอาเทียนทองมาถวายสายสมร
แล้วว่าขอปวารณาสถาวร	อนุสรณ์สิทธิ์ขาดเป็นญาติโยม
บวชแต่สักสามวันเท่านั้นเถิด	อย่าให้เกิดโรคซูบเสียรูปโฉม
ถ้าถือเคร่งเร่งรุดมักทรุดโทรม	เอ็นดูโยมบ้างเถิดคุณพระมุนี ฯ
๏ นางนิ่งนั่งฟังคำพระร่ำสอน	ถวายพระพรตามจริตกิจฤๅษี
ตามแต่บุญวาสนาบารมี	มิรู้ที่รูปจะว่าล่วงหน้าไป
พระอนุชาว่าจิตฉันคิดคาด	เป็นสังฆราชมั่นคงไม่สงสัย
อันเขารุ้งกรุงผลึกน้องนึกไว้	เห็นจะไม่ขาดคนริมหนทาง
นางฟังคำทำขึงแล้วจึงว่า	ตามศรัทธาสารพัดไม่ขัดขวาง
พระอภัยนั้นมิใคร่จะไกลนาง	แต่ระคางครหาเป็นราคี
จึงอำลาดาบสโอรสหลาน	มาเกณฑ์การให้รักษามารศรี
ทั้งไพร่นายรายรอบขอบคีรี	มิให้มีเภทภัยสิ่งใดพาน
แล้วชวนพระอนุชากับข้าเฝ้า	กลับคืนเข้าพระนิเวศน์เขตสถาน
จึงออกท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล	ดำรัสการกับมหาเสนาใน
อุศเรนเห็นจะกลับมาทำศึก	เหมือนเรานึกมั่นคงอย่าสงสัย
เร่งตั้งป้อมซ่อมแปลงกำแพงไว้	เกณฑ์พวกไพร่พลหัดให้จัดเจน
ทั้งม้ารถคชสารทหารรบ	ให้รู้ครบท่าทางทั้งดั้งเขน
ทั้งปากใต้ฝ่ายเหนือเร่งกะเกณฑ์	ออกตระเวนแว่นแคว้นแดนบุรี
ให้อาลักษณ์แต่งทำคำรับสั่ง	ไปปิดทั้งประตูบูรีศรี
แล้วบอกไปให้เมืองเอกโทตรี	ว่าใครมีวิทยาวิชาการ
ทั้งล่องหนทนคงเข้ายงยุทธ์	เพลงอาวุธเข้มแข็งกำแหงหาญ
รู้ตำราฟ้าดินสิ้นชำนาญ	ประกอบการกลศึกที่ลึกลับ
ให้มาเป็นข้าเฝ้าเราจะเลี้ยง	ให้ชื่อเสียงรุ่งเรืองเครื่องประดับ
ต่างเห็นชอบนอบนบเคารพรับ	เสด็จกลับเข้าปราสาทราชวัง ฯ
๏ ฝ่ายเสนามาทำทุกตำแหน่ง	อาลักษณ์แต่งเรื่องความตามรับสั่ง
เขียนลิขิตปิดทวารทุกบานบัง	แจกไปทั้งหัวเมืองตามเรื่องความ
บ้างก่อป้อมซ่อมแปลงกำแพงใหญ่	บ้างฝึกไพร่หัดลองที่ท้องสนาม
กองตระเวนเกณฑ์นาวาอาสาจาม	เที่ยวตรวจตามอ่าวสมุทรจนสุดแดน ฯ
๏ ฝ่ายฝูงคนชนบททุกบ้านช่อง	ย่อมเนืองนองนับโอดเป็นโกฏิ์แสน
ทั้งขอบคันจันต์ประเทศทุกเขตแคว้น	อเนกแน่นใต้เหนือเหลือประมาณ
รู้รับสั่งหนังสือที่ลือเล่า	ว่าผ่านเกล้าเกลี้ยกล่อมซ้อมทหาร
ต่างเหิมฮึกศึกษาวิชาการ	จะคิดอ่านเอาเจียดเกียรติยศ
บรรดาคนทนคงณรงค์รบ	รู้หลีกหลบล่องหนมนต์สะกด
มาขอเข้าเกลี้ยกล่อมน้อมประณต	กระทำทดลองได้ให้รางวัล
ทั้งเสื้อผ้าสารพัดเบี้ยหวัดแจก	ตามแผนกพวกพ้องเป็นกองขัน
ล้วนคนดีมีวิชาสารพัน	มาทุกวันมิได้วายถวายตัว ฯ
๏ อยู่ภายหลังยังมีสตรีหนึ่ง	อายุถึงสามสิบสี่ไม่มีผัว
ชื่อวาลีสีเนื้อนั้นคล้ำมัว	รูปก็ชั่วชายไม่อาลัยแล
ทั้งกายาหางามไม่พบเห็น	หน้านั้นเป็นรอยฝีมีแต่แผล
เป็นกำพร้ามาแต่หล่อนยังอ่อนแอ	ได้พึ่งแต่ตายายอยู่ปลายนา
เป็นเชื้อพราหมณ์ความรู้ของผู้เฒ่า	แต่ก่อนเก่าเดิมบุราณนานหนักหนา
เป็นมรดกตกต่อต่อกันมา	นางอุตส่าห์เรียนเล่าจนเข้าใจ
รู้ฤกษ์พาฟ้าดินสำแดงเหตุ	ทั้งไตรเพทพิธีคัมภีร์ไสย
ครั้นเจนแจ้งแกล้งเอาเข้าเผาไฟ	มิให้ใครพบปะพระคัมภีร์
ถึงหน้านาฟ้าฝนจะชุกแล้ง	ช่วยบอกแจ้งตายายให้ย้ายที่
จนได้ผลคนลือนางวาลี	เป็นหมอดีดูแลแน่สุดใจ
ใครไปมาหาของกำนัลฝาก	พอเลี้ยงปากตามประสาอัชฌาสัย
ถึงรูปชั่วตัวดำแต่น้ำใจ	จะใคร่ได้ผัวดีที่มีบุญ
ทั้งทรวดทรงองค์เอวให้อ้อนแอ้น	เป็นหนุ่มแน่นน่าจูบเหมือนรูปหุ่น
แม้นผัวไพร่ไม่เลยแล้วพ่อคุณ	แต่คร่ำครุ่นครวญหาทุกราตรี
พอรู้ข่าวเจ้าเมืองผลึกใหม่	พระอภัยพูนสวัสดิ์รัศมี
งามประโลมโฉมเฉิดเลิศโลกีย์	นางวาลีลุ่มหลงปลงฤทัย
ครั้นรู้ว่าหาทหารชำนาญศึก	ก็สมนึกยินดีจะมีไหน
อันสงครามความรู้เราเรียนไว้	จะเข้าไปเป็นห้ามพระทรามเชย
แต่พระนุชบุตรีจะอภิเษก	ถ้าหาไม่ก็เป็นเอกเจียวอกเอ๋ย
ยิ่งคิดไปใจปลื้มไม่ลืมเลย	ลุกขึ้นเผยฝาแฝงเห็นแสงทอง
ลงอาบน้ำซ้ำเอาผ้าเมล็ดงาถู	แล้วแลดูเนื้อตัวยังมัวหมอง
มาผัดหน้าทาขมิ้นดินสอพอง	ให้กลบร่องรอยฝีไม่มีรอย
แล้วเปิดกลี่หวีผมให้คมสัน	ติดน้ำมันตำราใหญ่ตั้งใจสอย
นุ่งสุหรัดจัดกลีบจีบตะบอย	ให้เรียบร้อยแลราวกับชาววัง
แล้วก็ห่มชมพูมีพู่ติด	เห็นมิดชิดชื่นชมด้วยสมหวัง
มาสู่ห้องสองเฒ่าเล่าให้ฟัง	ฉันลาไปในวังถวายตัว
แม้นโปรดปรานหลานสมอารมณ์นึก	จะตั้งตึกแทนคุณแม่ทูนหัว
เฒ่าทั้งสองป้องหน้าด้วยตามัว	เห็นแต่งตัวเต็มดีสีชมพู
หัวร่อร่าว่าอุแหม่เจ้าแม่เอ๋ย	กระไรเลยเหลือดีเหมือนอีหนู
ถวายตัวเป็นอะไรจะใคร่รู้	ไม่พิศดูรูปร่างหรืออย่างไร ฯ
๏ นางบอกว่าข้าจะไปเป็นหม่อมห้าม	คงสมความปรารถนาอย่าสงสัย
ทั้งเมียผัวหัวร่ององอไป	ร้องเรียกให้เพื่อนบ้านช่วยวานแล
หลานข้าเจ้าเขาจะไปเป็นหม่อมห้าม	มันเหลืองามอยู่เพียงนี้แล้วอีแม่
กูเห็นการท่านจะเอาไว้เป่าแตร	ไฉนแน่กระนี้มาข้าขอฟัง ฯ
๏ นางขัดใจไม่พูดแล้วผันผาย	คนทั้งหลายนึกว่าเป็นบ้าหลัง
ที่รู้จักทักปรอให้รอรั้ง	ไม่หยุดยั้งย่างเยื้องชำเลืองไป
ตามถนนคนเห็นไม่เว้นถาม	แม่นี้งามสุดอย่างไปข้างไหน
นางวาลีมิได้พูดด้วยผู้ใด	ตรงเข้าในเมืองมาหน้าพระโรง
พวกขุนนางต่างพินิจสะกิดเพื่อน	อีนั่นเหมือนตอตะโกทำโอ่โถง
บ้างก็ว่าหน้าเง้าแต่เขาโง้ง	ตะติ๋งโหน่งนั่งเล่นก็เป็นไร
นางรู้ว่าข้าเฝ้าเข้าไปนั่ง	กรมวังถามว่ามาแต่ไหน
นางแจ้งความตามจริงทุกสิ่งไป	ข้าจงใจจะมาเฝ้าเจ้าแผ่นดิน
ขุนเสนาว่าธุระสิ่งไรเจ้า	นางก็เล่าตามจิตคิดถวิล
เขาลือข่าวฉาวไปข้าได้ยิน	ว่าพระปิ่นโลกาประชาชน
ให้หาผู้รู้วิชาข้างรบพุ่ง	จะกันกรุงเตรียมศึกให้ฝึกฝน
ข้าเจ้าดีมีวิชายิ่งกว่าคน	รู้ผ่อนปรนปราบศึกได้ลึกซึ้ง
ท่านโปรดด้วยช่วยทูลให้ทราบเหตุ	แม้นโปรดเกศก็จะเฝ้าเข้าให้ถึง
เสนานั่งฟังนางต่างตะลึง	แล้วก็จึงซักถามดูตามแคลง
ซึ่งวิชาว่าดีไม่มีคู่	อย่างไรอยู่ยังไม่สิ้นที่กินแหนง
เป็นเวทมนตร์ทนตีหรือมีแรง	หรือฟันแทงไม่เข้าจงเล่าความ
นางฟังคำทำหัวเราะเยาะอำมาตย์	ว่าท่านทาสปัญญาอย่ามาถาม
วิสัยคนทนคงเข้าสงคราม	เป็นแต่ความรู้ไพร่เขาใช้แรง
อันวิชาข้านี้ดีกว่านั้น	ของสำคัญใครเขาจะเล่าแถลง
แม้นพระองค์ทรงศักดิ์จักแสดง	มิควรแพร่งพรายให้ไพร่ไพร่ฟัง ฯ
๏ พวกเสนาว่าทหารใช่การหญิง	จะมาชิงอาสาเหมือนบ้าหลัง
มิพรายแพร่งแจ้งจิตทำปิดบัง	จะพาเข้าเฝ้ายังไม่ควรการ
นางตอบคำอำมาตย์ด้วยอาจจิต	ท่านนี้ติดแต่จะโง่ด้วยโวหาร
อันสงครามตามบทพระอัยการ	ใครผิดผลาญชีวันให้บรรลัย
ใครทำชอบกอบให้เป็นใหญ่ยิ่ง	ถึงชายหญิงก็ไม่ว่าหามิได้
ว่าใช่การท่านเห็นเป็นอย่างไร	หรือหญิงไปฆ่าชายไม่วายวาง
ดีหรือบ้าตาดูให้รู้แน่	เมื่อมีแต่ปากนิดก็กีดขวาง
จะอาสาพากันพูดกั้นกาง	ทำให้ค้างแล้วข้าจะลาไป
พวกเสนาว่าหยอกเล่นดอกเจ้า	จะพาเฝ้าเดี๋ยวนี้หนีไปไหน
แล้วซักถามนามนางกระจ่างใจ	พาเข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ จึงทูลความตามนางอ้างอาสา	อวดวิชายวดยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
พระทรงฟังสั่งให้พาเข้ามาพลัน	เห็นผิวพรรณพักตรานางวาลี
เหมือนคุลาหน้าตุเหมือนปรุหนัง	แลดูดังตะไคร่น้ำดำหมิดหมี
แต่กิริยามารยาทประหลาดดี	เห็นจะมีความรู้อยู่ในใจ
จึงแย้มเยื้อนเอื้อนโอษฐโปรดประภาษ	เจ้าเป็นปราชญ์ปรีชาจะหาไหน
จะอยู่ด้วยช่วยบำรุงซึ่งกรุงไกร	เราขอบใจจะเลี้ยงให้เที่ยงธรรม์
แต่วิชาวาลีมีไฉน	อย่าถือใจแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
จะรอนราญการณรงค์คงกระพัน	จะรับรองป้องกันประการใด ฯ
๏ นางวาลีปรีชาวันทาแถลง	อันเรี่ยวแรงวิ่งเต้นเห็นไม่ไหว
แม้นผ่านเกล้าเอาแต่ที่ให้มีชัย	เห็นจะได้ดังประสงค์พระทรงธรรม์
พระฟังคำร่ำว่าค่อยน่ารัก	ล้วนแหลมหลักลิ้นลมคมขยัน
จึงตรัสว่าถ้าจะให้มีชัยนั้น	จะผ่อนผันคิดอ่านประการใด
นางนบนอบตอบสนองต้องทำเนียบ	ภิปรายเปรียบด้วยปัญญาอัชฌาสัย
ศึกไม่มีที่จะว่าล่วงหน้าไป	ก็ยังไม่ต้องตำราวิชาการ
แม้นเมื่อไรไพรีมีมาบ้าง	ดูกำลังข้าศึกซึ่งฮึกหาญ
จึงปราบปรามตามกระบวนพอควรการ	จะคิดอ่านเอาแต่ใจก็ไม่เคย
พระยินคำล้ำลึกนึกสรรเสริญ	ฉลาดเกินรูปร่างช่างเฉลย
จึงแสร้งซักยักย้ายภิปรายเปรย	ว่าไม่เคยนั้นก็ควรของนวลนาง
แต่หากว่าข้าศึกมาสิบแสน	ถึงด้าวแดนดูถนัดไม่ขัดขวาง
จะคิดสู้ผู้เดียวแต่ตัวนาง	หรือคิดอย่างไรเล่าให้เข้าใจ
นางฟังคำซ้ำซักเห็นสบช่อง	จึงยิ้มย่องเคลือบแฝงแถลงไข
ข้าพเจ้าเล่าเรียนความรู้ไว้	ไม่ใช้ไพร่พลมากลำบากกาย
ขอแต่ผู้คู่คิดสักคนหนึ่ง	แต่พอพึ่งพูดได้ดังใจหมาย
จะผันแปรแก้กันอันตราย	มิให้อายอัปราปัจจามิตร ฯ
๏ พระทรงฟังยังให้สงสัยนัก	จึงซ้ำซักจะใคร่แจ้งที่แคลงจิต
จะปรารถนาหาผู้เป็นคู่คิด	คนสนิทไฉนนางอย่าพรางกัน
นางเกรงบาปกราบกรานประทานโทษ	แม้นมิโปรดโทษาถึงอาสัญ
จะทูลขอแต่องค์พระทรงธรรม์	ให้ผ่อนผันตามจิตที่คิดการ
ไม่ขัดข้องต้องตำราซึ่งข้าทราบ	ก็จะปราบได้สิ้นทุกถิ่นฐาน
พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พจมาน	เจ้าว่าขานเข้าแบบเห็นแยบคาย
จะเลี้ยงไว้ได้เป็นที่ปรึกษา	ช่วยตรึกตราตรองงานการทั้งหลาย
จะเป็นที่พี่เลี้ยงเจ้าขรัวนาย	หรือรักฝ่ายกรมท่าเสนาใน
นางนบนอบตอบรสพจนารถ	คุณพระบาทกรุณาจะหาไหน
แต่ยศศักดิ์จักประทานประการใด	ไม่ชอบใจเจตนามาทั้งนี้
ด้วยเปลี่ยวใจไม่มีที่จะเห็น	จะขอเป็นองค์พระมเหสี
แม้นโปรดตามความรักจะภักดี	ถ้าแม้นมิเมตตาจะลาไป
พวกขุนนางต่างหัวร่อข้อประสงค์	ทั้งพระองค์สรวลสันต์ไม่กลั้นได้
จึงตรัสว่าวาลีมีแก่ใจ	มารักใคร่ครั้นจะชังไม่บังควร
แต่รูปร่างยังกระไรจะใคร่รู้	พิเคราะห์ดูเสียด้วยกันอย่าหันหวน
จะควรเป็นมเหสีหรือมิควร	จงใคร่ครวญนึกความให้งามใจ ฯ
๏ นางทูลว่าข้าน้อยนี้รูปชั่ว	ก็รู้ตัวมั่นคงไม่สงสัย
แต่แสนงามความรู้อยู่ในใจ	เหมือนเพชรไพฑูรย์ฝ้าไม่ราคี
แล้วหมายว่าฝ่าพระบาทก็มีห้าม	ล้วนงามงามเคยประณตบทศรี
แต่หญิงมีวิชาเช่นข้านี้	ยังไม่มีไม่เคยเลยทั้งนั้น
จึงอุตส่าห์มายอมน้อมประณต	ให้พระยศใหญ่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
บรรดาผู้รู้วิชาสารพัน	จะหมายมั่นพึ่งพาบารมี
แม้นทรงศักดิ์รักโฉมประโลมสวาท	ไม่เลี้ยงปราชญ์ไว้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ก็ผิดอย่างทางทำเนียบประเวณี	เห็นคนดีจะไม่มาสาพิภักดิ์
ขอพระองค์ทรงตรึกให้ลึกซึ้ง	เป็นที่พึ่งแผ่ไปทั้งไตรจักร
อันรูปหญิงพริ้งเพริศล้ำเลิศลักษณ์	ดีแต่รักรอนราญการโลกีย์ ฯ
๏ พระฟังนางช่างเปรียบเห็นเฉียบแหลม	จึงยิ้มแย้มยกย่องให้ผ่องศรี
ซึ่งมุ่งมาดปรารถนาของวาลี	จะเป็นที่อัคเรศเกศสุรางค์
แต่ความรู้ผู้ใดยังไม่เห็น	จะเสกเป็นปิ่นกษัตริย์ยังขัดขวาง
จะเลี้ยงไว้ใช้สอยอยู่พลางพลาง	เป็นเพียงนางพระสนมให้สมรัก
แล้วสั่งเหล่าเถ้าแก่หลวงแม่เจ้า	ให้รับเข้าวังในไปตำหนัก
เครื่องสำอางอย่างหม่อมก็พร้อมพรัก	เป็นเอกอัครสนมนายอยู่ฝ่ายใน ฯ
๏ แต่นั้นมาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	ประชาราษฎร์รู้แจ้งแถลงไข
ว่าทรงฤทธิ์คิดบำรุงซึ่งกรุงไกร	น้ำพระทัยรักผู้รู้วิชา
ข้าแผ่นดินยินดีเป็นที่ยิ่ง	ชั้นผู้หญิงก็ยังรักเสียหนักหนา
เห็นวาลีที่พระองค์ทรงเมตตา	ต่างนึกว่าจะใคร่พบประสบองค์
ทั้งห้ามแหนแผ่นดินท้าวสิลราช	แสนสวาทพระอภัยจนใหลหลง
บ้างอดข้าวเอารูปให้ซูบทรง	ต่างประจงแต่งตัวให้ยั่วยวน
อุตส่าห์เฝ้าเช้าค่ำคอยสำเหนียก	เมื่อไรจะเรียกร่วมห้องครองสงวน
พระองค์เก่าเฒ่าแก่ก็แปรปรวน	ไม่หนุ่มนวลเหมือนพระอภัยมณี
ที่โปรดปรานพาลจะอิ่มก็ยิ้มย่อง	ดังจะล่องลอยฟ้าในราศี
บ้างเวียนเฝ้าเปล่าว่างอยู่ค้างปี	จนเป็นฝีหัวคว่ำช้ำอุรา ฯ

ตอนที่ ๒๓
พระอภัยมณีอภิเษกกับนางสุวรรณมาลี
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมสวาท	บำรุงราษฎร์เจริญจิตทุกทิศา
คิดคะนึงถึงองค์พระธิดา	ยังไม่ลาพรตเลยทำเฉยเชือน
เสียแรงรักฝักฝ่ายหมายสงวน	เจ้ากระบวนนี่กระไรใครจะเหมือน
นิ่งกระนี้มิได้จะไปเตือน	แม้นบิดเบือนบาปกรรมก็ทำเนา
แล้วพระแกล้งแต่งองค์ทรงประดับ	เครื่องสำหรับรณรงค์ทรงวันเสาร์
ทั้งเครื่องนางอย่างทรงของนงเยาว์	ส่งให้เจ้าพนักงานใส่พานทอง
แล้วห่อหุ้มคลุมปิดผนิดไว้	หวังมิให้ชายหญิงเห็นสิ่งของ
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมามนเทียรทอง	ถึงห้องน้องศรีสุวรรณจำนรรจา
พ่อไปด้วยช่วยชวนหลวงชีสึก	แม้นสมนึกครั้งนี้ดีหนักหนา
พระน้องยิ้มพริ้มพักตร์พจนา	อุปมาเหมือนหนึ่งไก่อยู่ในมือ
เมื่อพระพี่นี้กระไรพระทัยอ่อน	ให้ปลิ้นปล้อนปละปล่อยมาน้อยหรือ
เขาลือแล้วแคล้วเคลื่อนไม่เหมือนลือ	ฉวยหลุดมือแล้วก็อายเขาตายจริง ฯ
๏ พระเชษฐาว่าพี่คิดผิดถนัด	สารพัดแพ้รู้แก่ผู้หญิง
แล้วลูกเต้าเล่าก็หวงคอยท้วงติง	ต้องยุ่งยิ่งยอดยากลำบากใจ
พลางแย้มสรวลชวนพระน้องดำเนินนาด	มาทรงราชยานรัตนจำรัสไข
พร้อมสะพรั่งทั้งขุนนางพวกข้างใน	เสด็จไปเขารุ้งตามทุ่งนา
ถึงคิรีที่ประทับก็ยับยั้ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พระชวนเหล่าสาวสรรค์กัลยา	ค่อยลีลาเลียบเดินเนินจงกรม ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีฤๅษีสาว	เวลาเช้าออกอยู่หน้าพระอาศรม
ทั้งพี่น้องสองกุมารสำราญรมย์	ชวนกันชมนกใต้ต้นไทรทอง
ฝูงกรอดพลอดเพรียกร้องเรียกคู่	กระจิบดูโลดเต้นเผ่นผยอง
เสียงหึ่งหึ่งผึ้งภุมรินร้อง	อาบละอองอินทนิลแล้วบินจร
นกตะขาบคาบได้ลูกไทรขยอก	ฝูงกระรอกไล่กระแตแลสลอน
พฤกษาดอกออกช่ออรชร	หอมขจรจอมผาทั้งตาปี
นางนั่งชมโสมนัสตรัสประภาษ	กับหน่อนาถพี่น้องสองฤๅษี
พอผันแปรแลเห็นพระอภัยมณี	เลียบคีรีมากับพระอนุชา
จึงสั่งสองหน่อไทให้ไปรับ	มาหยุดยับยั้งนั่งบัลลังก์ผา
พระอภัยให้เอาพานพวงมาลา	กับพานผ้าถวายองค์นางนงเยาว์
แล้วว่าโยมโทมนัสประหวัดหวัง	ถึงอยู่วังใจมาอยู่ที่ภูเขา
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนหนึ่งเห็นอยู่เย็นเช้า	เหลือจะเล่าแล้วที่จิตคิดอาลัย
คุณคะนึงถึงโยมอยู่บ้างหรือ	หรือเพลินถือธรรมขันธ์ไม่หวั่นไหว
ตัดสวาทขาดเด็ดสำเร็จไป	เจียวหรือใจเจ้าคุณพระมุนี ฯ
๏ นางฟังรสพจมานโองการเกี้ยว	ให้ทราบเสียวเสน่ห์ในใจฤๅษี
แต่มารยามานะกษัตรี	ทำพาทีเพทุบายถวายพร
ได้ตรวจน้ำรำลึกนึกไม่ขาด	ถึงเบื้องบาทบพิตรอดิศร
มิตรจิตมิตรใจอาลัยวรณ์	เว้นแต่นอนหลับไปมิได้คิด
ทั้งทราบว่าวาลีมีความรู้	เข้ามาสู่สมภารสำราญจิต
พอเข้านอกออกในได้ใช้ชิด	สำเร็จกิจข้าน้อยพลอยยินดี ฯ
๏ พระเยื้อนยิ้มพริ้มพักตร์เห็นหลักแหลม	ช่างเหน็บแนมล้วนละเมียดทั้งเสียดสี
จึงว่าโยมโน้มน้าวชาวบุรี	ให้เปรมปรีดิ์ห้าวหาญการสงคราม
หวังจะได้ไว้บำรุงกรุงผลึก	ให้ข้าศึกราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
นางวาลีมีตระกูลพรุณพราหมณ์	รู้ฤกษ์ยามยอมสมัครมาภักดี
จึงเลี้ยงไว้ให้เป็นข้าพระดาบส	เมื่อลาพรตพร้อมพรักเป็นศักดิ์ศรี
จัดสำเร็จเสร็จการบ้านเมืองดี	จึงมานีมนต์คุณกรุณา
โปรดบำรุงกรุงผลึกให้ครึกครื้น	สำราญรื่นเรืองเดชของเชษฐา
เมื่อแก่เฒ่าเล่าจึงกลับมาบรรพชา	จำพรรษาเสียด้วยกันจนวันตาย ฯ
๏ นางดาบสอตส่าห์กลั้นกระสันสวาท	เชิงฉลาดกลบเกลื่อนที่เงื่อนสาย
สอนกุมารหลานเลี้ยงกับลูกชาย	ให้ถวายพระกุศลผลผลา ฯ
๏ ฝ่ายอรุณมุนีฤๅษีน้อย	กระจ้อยร่อยรู้จำคำสิกขา
กับสินสมุทรมุนีผู้พี่ยา	ต่างก็ว่าหม่อมฉันบวชได้สวดมนต์
ปรนนิบัติวัดวาทิพาวาส	มิได้ขาดขอถวายฝ่ายกุศล
พระตรัสว่าสาธุช่างบวชทน	จะนิมนต์ไว้เสียเจียวประเดี๋ยวนี้
ถ้าเรียนร่ำสำเร็จระเห็จเหาะ	อย่าไปเกาะเสียนะจ๊ะพระฤๅษี
กุมาราว่าจะอยู่ริมบุรี	ไม่หน่ายหนีนัคเรศนิเวศน์วัง
ศรีสุวรรณนั้นว่ากับสินสมุทร	จวนจะตรุษอึกทึกไม่นึกหวัง
จะได้เล่นเต้นรำแต่ลำพัง	ไปเที่ยวนั่งดูงานการวิวาห์
สองฤๅษีดีใจเมื่อไรคะ	ฉันอยากจะดูงานนานหนักหนา
พระสงสารหลานขวัญจึงบัญชา	สุดแต่อารมณ์ฤๅษีทั้งพี่น้อง
ถ้าสึกไปวันรุ่งก็พรุ่งนี้	จะให้มีโขนหนังตั้งฉลอง
นางดาบสอดสูรู้ทำนอง	อายพระน้องนึกยิ้มอยู่พริ้มพราย
จึงใช้สองสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์	ยกเภสัชเภลามาถวาย
แล้วเสแสร้งแกล้งอวดบวชสบาย	พูดภิปรายไปแต่ข้างทางศรัทธา ฯ
๏ พระอภัยไม่ฟังเฝ้านั่งเกี้ยว	อย่าเลี่ยงเลี้ยวเลยฉันรักคุณหนักหนา
เครื่องประดับกับวอก็เอามา	นิมนต์ลาพรตจะได้ไปด้วยกัน
ฤๅษีสาวดาวบสให้อดสู	เป็นไม่รู้ที่จะคิดทำบิดผัน
ยิ้มละไมในหน้าว่าเช่นนั้น	จะสึกวันนี้ก็ได้เป็นไรมี
แต่ไม่งามความอายอยู่ภายหน้า	เขาจะว่าเจ้าเมืองผลึกสึกฤๅษี
นานนานหน่อยคอยท่าฤกษ์พาดี	อย่าให้มีมลทินที่นินทา
พระฟังนางช่างฉลาดไม่พลาดเพลี่ยง	รู้หลีกเลี่ยงหลายทำนองคล่องหนักหนา
จึงแกล้งตรัสตัดคำว่าธรรมดา	วิสัยสามัญทั่วทุกตัวคน
ที่รักกันสรรเสริญเจริญสิ้น	ที่ชังนินทาแถลงทุกแห่งหน
การทั้งหลายร้ายดีมิได้พ้น	จะกลัวคนครหาว่ากระไร
ฤกษ์วันนี้สี่ค่ำเป็นอมฤก	ใครบวชสึกสิ้นวิบัติปัถไหม
อย่ารอราช้าฉวยฉันขัดใจ	จะอุ้มไปกระนั้นดอกบอกจริงจริง
นางฟังเตือนเอื้อนอายซังตายตอบ	ให้ชื่นชอบวิญญาณ์ประสาหญิง
ถึงอุ้มไปใครจะล่วงมาช่วงชิง	แต่จะจริงเจียวหรือในพระทัยนึก
หม่อมฉันนี้มิใช่จะขัดข้อง	เป็นข้ารองบาทบงสุ์คงจะสึก
แต่ช้าช้าอย่าให้อึงอึกทึก	จงทรงตรึกตรองความตามพระทัย ฯ
๏ ฟังสนองพร้องเพราะเสนาะล้ำ	ไม่พลาดล้ำพลิ้วแพลงแถลงไข
เขาผ่อนผัดขัดข้องให้หมองใจ	พระอภัยผินหน้ามาหาน้อง
ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มพริ้มพระพักตร์	ช่วยเตือนนักสิทธ์นั่งอยู่ทั้งสอง
อย่างไรจ๊ะพระฤๅษีทั้งพี่น้อง	จะให้ต้องนอนค้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายอรุณมุนินสินสมุทร	ยังเยาว์สุดซื่อตรงไม่สงสัย
ว่าจริงนะพระเจ้าป้าจะช้าไย	สึกเข้าไปอยู่ในวังเหมือนอย่างเคย
นางฟังคำชำเลืองดูหลานน้อย	แล้วว่าพลอยด้วยเล่าเจ้าแม่เอ๋ย
นางชม้ายพรายพริ้มทั้งยิ้มเย้ย	เชิญเสวยเภสัชนั่งจัดแจง ฯ
๏ พระอภัยไม่รู้ที่จะคิด	ทำจริตเหมือนจะกลั้นพระกันแสง
แล้วว่าชะพระฤๅษีมิเสียแรง	ช่างใจแข็งขาดเด็ดไม่เมตตา
จะผ่อนตามสามวันเหมือนมั่นหมาย	เหมือนเสี่ยงทายทั้งชาติวาสนา
มิฟังคำทำดื้อถือโสดา	ไม่เห็นหน้าฉันแล้วคุณพระมุนี
แล้วแกล้งทำอ้ำอึ้งเหมือนขึ้งโกรธ	ไม่ออกโอษฐ์อำลามารศรี
ชวนพระน้องเสด็จมาเข้าธานี	ต่างไปที่ทิพมาศปราสาททอง
พระอภัยไสยาสน์เหนืออาสน์อ่อน	ให้อาวรณ์ร้อนรนกมลหมอง
ไม่เหมือนคาดคลาดคิดผิดทำนอง	พระตรึกตรองตรมจิตดังพิษปืน
ถึงสามวันกัลยาไม่ลาพรต	โศกกำสรดเสียใจให้สะอื้น
ทั้งรักแค้นแสนกระสันให้กลั้นกลืน	สุดจะขืนแข็งใจอาลัยลาน
อันเอมโอชโภชนากระยาเสวย	ก็ละเลยลืมพระองค์น่าสงสาร
ทั้งลืมเหล่าสาวสุรางค์นางอยู่งาน	นฤบาลบรรทมกรมฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายวาลีที่เข้ามาสามิภักดิ์	เป็นเอกอัครสนมขวาอัชฌาสัย
สังเกตดูรู้แจ้งไม่แคลงใจ	ภูวไนยน้อยจิตพระธิดา
จำจะรับดับร้อนช่วยผ่อนผัน	ให้ทรงธรรม์เธอได้ชิดขนิษฐา
ถึงเวรเฝ้าเข้าในที่ไสยา	พอเพลาย่ำฆ้องกลองประโคม
จึงท้าทับขับกล่อมน้อมประณต	เฉลิมยศบทบงสุ์พระทรงโฉม
โอ้ดวงเดือนเคลื่อนคล้อยลอยโพยม	เคยประโลมโลกาให้ถาวร
วันนี้กลับอับแสงไม่แจ้งแจ่ม	นิราแรมรสลับนางอัปสร
เหมือนโศกรักหนักยิ่งยุคันธร	ด้วยอาวรณ์หวังสวาทมาคลาดคลา
สงสารพระอุณรุทที่สุดโศก	แสนวิโยคแยกนุชนางอุษา
เพราะพระไทรไพรพฤกษเทวา	ให้สองราเริศร้างมาห่างเชย
โอ้อกพระอุณรุทภุชพงศ์	มาเอองค์อาทวานิจจาเอ๋ย
แสนระกำช้ำใจกระไรเลย	ลืมเสวยลืมสรงพระคงคา
ก็ยังมีศรีศุภลักษณ์ยักษ์	มาช่วยชักเชิญเสด็จระเห็จหา
มิออกอรรถมธุรสพจนา	จะอาสาก็ไม่สมอารมณ์เอย ฯ
๏ พระอภัยได้สดับที่ขับกล่อม	น่าถนอมเสนาะน้ำคำเฉลย
ทั้งกลอนกาพย์รายเรียบช่างเปรียบเปรย	พระนึกเชยชมปัญญานางวาลี
พระเอื้อนโอษฐ์โปรดเรียกมาริมอาสน์	ตรัสประภาษพูดจาด้วยมารศรี
ที่เพลินฟังวังเวงเพลงดนตรี	เหมือนจะมีศุภลักษณ์ช่วยชักจูง
เจ้าเป็นใหญ่ในสุรางค์นางสนม	ทั้งพงศ์พรหมพราหมณ์พรุณตระกูลสูง
ย่อมพราวแพรวแววหางเหมือนอย่างยูง	งามกว่าฝูงวิหคาบรรดามี
เอ็นดูด้วยช่วยชุบเหมือนศุภลักษณ์	ให้สมรักร่วมอุษามารศรี
จะผันแปรแก้ไขไฉนดี	พระบุตรีจึงจะสึกช่วยตรึกตรอง ฯ
๏ ฝ่ายวาลีปรีชาปัญญาฉลาด	อภิวาทบาทมูลทูลฉลอง
จะขอรับอาสาฝ่าละออง	มิให้ต้องเหนื่อยยากลำบากกาย
ให้พระนุชบุตรีมาอภิเษก	เป็นองค์เอกอัคราชเหมือนมาดหมาย
จงสั่งพระอนุชาเสนานาย	ให้บัตรหมายจัดงานการมงคล
ทั้งการเล่นเต้นรำเครื่องทำขวัญ	อีกเจ็ดวันจะวิวาห์สถาผล
จะเชิญองค์นงเยาว์เข้ามณฑล	ขึ้นนั่งบนแท่นรัตน์ชัชวาล
พระชื่นชอบปลอบถามถึงความคิด	นางป้องปิดมิได้พร้องสนองสาร
แล้วทูลว่าถ้ามิเสร็จสำเร็จการ	จงประหารชีวันให้บรรลัย
แต่เดี๋ยวนี้ยังมิทำได้สำเร็จ	กัลเม็ดมิดม้วนไม่ควรไข
แม้นสำเร็จวิวาห์เวลาไร	จึงจะได้เห็นจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ พระผังคำซ้ำตรึกเห็นลึกซึ้ง	คิดไม่ถึงความคิดที่บิดผัน
จึงตรัสว่าถ้าเหมือนคำที่รำพัน	จะรางวัลวาลีให้มียศ
จะสั่งพระอนุชาว่าไฉน	ตามแต่ใจเจ้าจะสั่งเถิดทั้งหมด
ให้แต่องค์พระธิดานั้นลาพรต	ในกำหนดเจ็ดวันเหมือนสัญญา
พระตรัสพลางทางเรียกขึ้นร่วมอาสน์	ทรงสมพาสเพิ่มรักขึ้นหนักหนา
ดูผิวพรรณสรรพางค์อย่างคุลา	แต่วิชาพางามขึ้นครามครัน
ถนอมแนบแอบอุ่นค่อยฉุนชื่น	สำราญรื่นร่วมประทมภิรมย์ขวัญ
ถึงขาวขำน้ำตาลย่อมหวานมัน	ด้วยเชิงชั้นแนบชิดสนิทนาง
เหมือนม้าดีขี่ขับสำหรับรบ	ทั้งดีดขบโขกกัดสะบัดย่าง
ทั้งเรียบร้อยน้อยใหญ่ที่ไว้วาง	สันทัดทางถูกต้องคล่องอารมณ์
ถึงรูปชั่วตัวดำดังน้ำรัก	แต่รู้หลักล้ำสุรางค์นางสนม
พระโปรดปรานพานสนิทได้ชิดชม	ร่วมบรรทมแท่นทองที่รองทรง
ครั้นรุ่งรางนางลาลงมาห้อง	แต่ตรึกตรองอิ่มอารมณ์สมประสงค์
จะคิดอ่านหว่านล้อมให้ออมองค์	ที่คิดคงสมคะเนด้วยเล่ห์กล
จึงเขียนหมายรายความตามรับสั่ง	ให้แต่งตั้งการวิวาห์สถาผล
ครั้นเสร็จสรรพกับบ่าวสาวสองคน	ไปสู่มนเทียรพระอนุชา
ทูลถวายลายมือหนังสือลับ	พระทรงรับรู้เหตุว่าเชษฐา
ให้หมายสั่งตั้งงานการวิวาห์	จะคิดความตามปัญญานางวาลี
พระยิ้มพลางทางดูผู้รับสั่ง	เห็นเนื้อหนังจ้ำม่ำดำหมิดหมี
เหมือนทุเรียนเสี้ยนนอกเนื้อในดี	ได้เป็นที่พระสนมก็สมยศ
จึงตรัสว่าวาลีไปทูลเถิด	อย่าให้เริศร้างงานการกำหนด
นางคำนับรับพูคะแล้วประณต	ทูลลาองค์ทรงยศบทจร
พระอนุชามานั่งบัลลังก์โถง	ท้องพระโรงเรืองรัตน์ประภัสสร
พฤฒามาตย์ราชกวีชลีกร	นรินทรสั่งมหาเสนาใน
จงหมายสั่งตั้งพิธีอภิเษก	กับองค์เอกอัคเรศตามเพทไสย
มีเยี่ยงอย่างปางก่อนประการใด	เสนาในรีบรัดไปจัดแจง
ให้สำเร็จเจ็ดค่ำเป็นกำหนด	ชนบทบอกทั่วทุกรั้วแขวง
มีการเล่นเต้นรำนอกกำแพง	ตามตำแหน่งน้อยใหญ่เร่งไคลคลา ฯ
๏ มนตรีกราบทราบความรับสั่ง	ออกมานั่งเตียงริมทิมดาบขวา
อยู่พร้อมเพรียงเวียงวังทั้งคลังนา	จึงเรียกหาให้เสมียนมาเขียนคำ
เป็นหมายบอกนอกในทั้งใหญ่น้อย	ให้เตรียมคอยพร้อมเสร็จขึ้นเจ็ดค่ำ
ใครถูกงานการไหนก็ไปทำ	ดูคนคร่ำเครงครื้นทุกคืนวัน
ข้างในวังตั้งโรงพิธีใหญ่	ทั้งเครื่องใบศรีเสริมเฉลิมขวัญ
ราชวัติฉัตรรอบเป็นขอบคัน	มีม่านกั้นห้องทองกองวิเชียร
เชิงพาไลใส่แผงเอาแป้งบวก	จัดช่างพวกเลขาเข้ามาเขียน
ระย้าแก้วแถวทางนั้นวางเทียน	ตั้งโคมเวียนชวาลาสง่างาม ฯ
๏ ฝ่ายพวกถูกปลูกโรงละครโขน	เสียงตะโกนกู่ก้องท้องสนาม
ผูกภูเขาเลากาแล้วทาคราม	ผ้าขาวดามดาดหลังคาทุกหน้าโรง
เสียงถากฟันครั่นครึกจนดึกดื่น	ทั้งกลางคืนกลางวันควันโขมง
พวกไม้สูงสามต่อขันช่อชะโลง	สายระโยงระยางเลือกเชือกน้ำมัน
ส่วนท้าวนางข้างในครั้นได้หมาย	ไปถวายนางพระยามณฑาสวรรค์
ว่ารับสั่งดังนี้ศรีสุวรรณ	ให้จัดสรรสาวสนมกรมใน
สำหรับเดินเชิญพระแส้แห่เสด็จ	กำหนดเสร็จเจ็ดค่ำจะทำไฉน
นางกษัตริย์อัดอั้นตันพระทัย	จึงว่าไม่แจ้งจิตสักนิดเลย
ฝ่ายเจ้าสาวดาวบสยังบวชอยู่	จะเสกผู้ใดเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
แม่มาลีมีน้ำใจกระไรเลย	ยังเฉยเมยเหมือนไม่รู้เลยดูเอา
ไยมิอายหมายมาแล้วอย่าขัด	จงเกณฑ์จัดข้าวกระทงไปส่งเขา
รับสั่งว่ามากระไรที่ตรงเรา	เร่งให้เจ้าพนักงานเตรียมการไว้
ครั้นเสร็จสั่งนั่งตะลึงคะนึงนึก	นี่จะสึกหรือมิสึกนึกไฉน
ไม่ได้ข่าวคราวบ้างเป็นอย่างไร	จำจะไปถามดูให้รู้ความ
แล้วเรียกวอช่อฟ้าเข้ามารับ	ที่สำหรับเดินหนนางคนหาม
พวกข้าหลวงช่วงชิงกันวิ่งตาม	ขอเฝ้าหามตามอึงคะนึงมา
ออกตามทางกลางถนนไปพ้นทุ่ง	ถึงเขารุ้งลงเดินขึ้นเนินผา
ถึงกุฎีที่สถิตพระธิดา	พอเห็นหน้านึกแค้นว่าแสนงอน
เห็นเขาง้อขอรักแล้วหักหาญ	เหมือนสามานย์มิได้ฟังซึ่งสั่งสอน
เมื่อเจ็ดค่ำจะทำการสยุมพร	ยังนิ่งนอนภาวนาอยู่ว่าไร ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ให้อั้นอัดอายจิตคิดสงสัย
ไม่ตอบคำอ้ำอึ้งตะลึงไป	เหตุไฉนหนอจึงเป็นไปเช่นนี้
พระมารดามานั่งก็ตั้งกริ้ว	ว่าบิดพลิ้วสารพัดจะบัดสี
หรือว่าพระจะภิเษกนางวาลี	พระบุตรีตรึกตรองให้หมองใจ
จึงทูลว่าข้าน้อยไม่ทราบเหตุ	ว่าทรงเดชคิดการงานไฉน
พระชนนีตีอกตกพระทัย	นั่นมิใช่หรือเราคิดไม่ผิดนัก
นางวาลีมิใช่ชั่วเขาตัวโปรด	จะเป็นโสดสูงเสริมเฉลิมศักดิ์
ผู้ดีเดิมเหิมฮึกทำคึกคัก	จะต้องหักทบทับอัประมาณ
เหมือนครั้งนี้วิวาห์ถ้ามิสึก	เมืองผลึกก็จะแหลกต้องแตกฉาน
สงสารเหล่าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน	เคยสำราญราษฎรจะร้อนนัก
อนึ่งเล่าชาวลังกาที่มาขอ	ยังเป็นข้อชิงช่วงทำหน่วงหนัก
ฉวยขุ่นเคืองเรื่องฝรั่งว่ายังรัก	ก็งามพักตร์แล้วสิพากันหน้าพัง
สู้ถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลำบาก	หมายจะฝากศพลูกช่วยปลูกฝัง
ครั้นใหญ่กล้าว่าไรก็ไม่ฟัง	พระนางนั่งพร่ำว่าแล้วจาบัลย์ ฯ
๏ พระบุตรีมิรู้ที่จะคิด	เพราะเบาจิตผิดจริงทุกสิ่งสรรพ์
ไม่ทันตรึกลึกล้ำที่สำคัญ	ให้พรั่นพรั่นพระจะแหนงระแวงความ
ทั้งสงสารมารดรจะร้อนจิต	จึงรับผิดสารภาพที่หยาบหยาม
จะลาพรตอตส่าห์พยายาม	สุดแต่ตามพระจะเลี้ยงสักเพียงไร
แล้ววันทาลาพระละสิกขา	ทรงภูษาสไบทองล้วนผ่องใส
ทั้งพี่น้องสองกุมารสำราญใจ	สึกออกได้ไปยิ้มอยู่พริ้มเพรา
พระมารดาพานางกับหน่อนาถ	ค่อยลีลาศเลียบเดินลงเนินเขา
ขึ้นทรงวอพอพยับลงลับเงา	เสด็จเข้าวังในดังใจจง
ไม่ถึงครู่รู้รอบขอบนิเวศน์	พระทรงเดชชื่นชมสมประสงค์
เห็นวาลีปรีชาปัญญายง	ถอดเครื่องทรงสังวาลประทานนาง
นางดีใจได้ประทานสังวาลเพชร	เป็นบำเหน็จหน้าก่ำดังน้ำฝาง
ทุกกระทรวงหลวงแม่เจ้าสาวสุรางค์	คิดเกรงนางวาลีด้วยปรีชา
ถึงวันเสร็จเจ็ดค่ำเป็นกำหนด	มาพร้อมหมดเหมือนหมายทั้งซ้ายขวา
ภิเษกสองครองสมบัติขัตติยา	ชาวพาราเริงรื่นทุกคืนวัน
สำเนียงฆ้องกลองสมโภชอุโฆษครึก	อึกทึกทั่วไปทั้งไอศวรรย์
โขนละครมอญรำระบำบัน	ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืนต่างชื่นชม ฯ
๏ พระอภัยได้ราชาภิเษก	กับองค์เอกอัคเรศเกศสนม
ทั่วประเทศเขตแคว้นแสนอุดม	เสวยสมบัติสบายมาหลายเดือน
เมื่อวันนั้นบรรทมบรรจถรณ์แท่น	ให้โศกแสนเสียใจใครจะเหมือน
แต่จากไกลไอศวรรย์มาฟั่นเฟือน	มิได้เยือนพระชนกชนนี
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม	จะพรักพร้อมอยู่บำรุงซึ่งกรุงศรี
หรือทุกข์โศกโรคภัยสิ่งไรมี	ถึงสิบปีแล้วมิได้ไปใกล้กราย
พระสอนสั่งหวังจะปลูกให้ลูกรัก	ประเสริฐศักดิ์สมจิตที่คิดหมาย
มาจำจากพรากพลัดกระจัดกระจาย	ไม่เห็นหายเห็นพระองค์คงจะคอย
ยิ่งตรึกตราอาดูรพูนเทวษ	น้ำพระเนตรหยดเหยาะลงเผาะผอย
จนฟ้าขาวดาวเดือนก็เคลื่อนคล้อย	น้ำค้างพร้อยพรมพรำทั้งอัมพร
ภุมรินบินร่อนมาว่อนวุ่น	เกาะพิกุลเกลือกประทิ่นกลิ่นเกสร
หอมระงมลมเชยเผยบัญชร	รวีวรแจ่มพักตร์ทั้งจักรวาล
ให้หาพระอนุชาเข้ามาเฝ้า	กำสรดเศร้าโศกาแล้วว่าขาน
เราพรากพลัดรัตนามาช้านาน	ไม่แจ้งการว่าข้างหลังจะอย่างไร
ครั้นตัวพี่นี้จะกลับมิรับศึก	เมืองผลึกก็ไม่มีที่อาศัย
คิดจะใคร่ให้พ่อพานัดดาไป	เยี่ยมกรุงไกรกราบทูลมูลความ
แม้นบ้านเมืองเคืองเข็ญเป็นวิบัติ	จะได้ตัดเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
แล้วกลับมาถ้าข้างนี้มีสงคราม	ได้ปราบปรามไพรินทมิฬมาร ฯ
๏ ฟังพระพี่ศรีสุวรรณกลั้นสะอื้น	ค่อยกล้ำกลืนชลนาแล้วว่าขาน
น้องรำลึกตรึกตรามาช้านาน	แต่งานการยุ่งยิ่งต้องนิ่งไว้
พระออกโอษฐ์โปรดสั่งมาครั้งนี้	สมถวิลยินดีจะมีไหน
จะขอลาพาสินสมุทรไป	เยือนกรุงไกรเสร็จสรรพจะกลับมา
เวลารุ่งพรุ่งนี้สิบสี่ค่ำ	จะรีบกำปั่นไปไกลหนักหนา
ทูลสำเร็จเสร็จคำแล้วอำลา	เสด็จมาหยุดพักตำหนักแพ
จึงตรัสสั่งอังกุหร่าให้ป่าวร้อง	ให้พวกพ้องรู้ความตามกระแส
ข้างนายหมวดตรวจเตือนอย่าเชือนแช	จะออกแต่ย่ำรุ่งไปกรุงไกร ฯ
๏ อังกุหร่าฝรั่งรับสั่งตรัส	มาเร่งรัดเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ขนข้าวน้ำลำเลียงเสบียงไป	สำรองให้เสร็จสรรพเผื่ออับจน
ริมตลิ่งหญิงชายถวายของ	เสียงแซ่ซ้องส่งรับกันสับสน
แขกฝรั่งทั้งไทยพวกไพร่พล	อุตส่าห์ขนไปให้มากได้ฝากเมีย
ที่มีชู้คู่เคยได้เชยชื่น	จนเที่ยวคืนแล้วก็ยังไปสั่งเสีย
ขอผ้าแหวนแทนตัวเฝ้าคลัวเคลีย	น้ำตาเรี่ยรักใคร่จะไกลกัน
หนุ่มตะกอฟ้อแฟ้มีแม่เลี้ยง	ก็บ่ายเบี่ยงเบียดเบียนเอาเชี่ยนขัน
จะหายหอมหม่อมแม่ให้แพรพรรณ	แป้งน้ำมันหมอนฟูกให้ลูกเลี้ยง
ที่เงินทองข้องเกี่ยวก็เที่ยวหา	บ้างยื้อผ้าแพรเพลาะทะเลาะเถียง
ที่เกลอมีขี้เมาซื้อเหล้าเลี้ยง	สบถเสียงโด่งดังลำพังพาล ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	จะพรากพลัดสินสมุทรสุดสงสาร
เป็นการใหญ่ไม่รู้ที่จะทัดทาน	กอดกุมารร่ำไรไม่ไสยา
โอ้ลูกเอ๋ยเคยเห็นอยู่เย็นเช้า	จะเปลี่ยวเปล่าอกแม่ชะแง้หา
เมื่อยากเย็นเห็นกันทุกวันมา	ถึงพาราแล้วจะไปเสียไกลกัน
ยามเสวยเคยร่วมสุวรรณภาชน์	เมื่อไสยาสน์ยามหลับเคยรับขวัญ
ถึงยามสรงทรงสุคนธ์ปนสุวรรณ	แม่เคยกันเกศเกล้าพระเมาลี
จะจากไปไกลเนตรทุเรศร้าง	ใครจะสางสระผมให้สมศรี
ทั้งทางไกลไปมาก็กว่าปี	ถูกธุลีลมต้องจะหมองมัว
แม่อยู่หลังข้างนี้จะวิตก	ระกำอกอาดูรถึงทูนหัว
พ่อจะไปใจแม่อยู่แต่ตัว	ไม่มีผัวหรือจะได้ไปด้วยกัน
นางครวญคร่ำร่ำไรไห้สะอื้น	จนดึกดื่นเดือนฉายเสียงไก่ขัน
ทั้งสงสารหลานรักร่วมชีวัน	อยู่ด้วยกันหลัดหลัดมาพลัดพราย
เคยชวนพลอดฉอดเสียงสำเนียงแจ้ว	จะลับแล้วเหลือไกลให้ใจหาย
กอดประสานหลานเลี้ยงกับลูกชาย	นางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย ฯ
๏ พระพี่น้องสององค์ทรงกันแสง	ลูกไม่แกล้งเหินห่างไปข้างไหน
มีธุระพระเจ้าอาจะพาไป	จึงจนใจจำลามารดาจร
ขอฝากองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ	พระทรงเดชผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
นางสรวลสันต์กลั้นน้ำตายิ่งอาวรณ์	ปลอบให้นอนนั่งเฝ้าประเล้าประโลม
เห็นหลับนิ่งยิ่งสงสารกุมารน้อย	ประคองค่อยเชยปรางสำอางโฉม
จนแจ่มแจ้งแสงทองส่องโพยม	เสียงประโคมครื้นเครงวังเวงใจ
ค่อยปลอบปลุกลุกเถิดพ่อทูลเกล้า	พลางโลมเล้าลูกยาอัชฌาสัย
ให้สององค์สรงสนานน้ำดอกไม้	แล้วลูบไล้พระสุคนธ์ปนทองคำ
พลางมุ่นเกล้าเมาลีให้พี่น้อง	นุ่งยกทองเทพนมดูคมขำ
เข็มขัดเพชรเจ็ดกะรัตคาดประจำ	ลูกประหล่ำลงยาราชาวดี
ทองพระกรซ้อนนวมสวมพระหัตถ์	เนาวรัตน์ราคาค่ากรุงศรี
สังวาลแววแก้วเก็จเพชรมณี	ผูกวลีลายลอยล้วนพลอยเพชร
ธำมรงค์ทรงรายพรายพระหัตถ์	แจ่มจำรัสรุ้งแววล้วนแก้วเก็จ
กรรเจียกจอนซ้อนกุดั่นกัลเม็ด	ใส่เกือกเพชรเพทายริมรายพลอย
แล้วนางพามาเฝ้าพระบิตุเรศ	น้ำพระเนตรหยดเหยาะเผาะเผาะผอย
ด้วยอาลัยใจผูกถึงลูกน้อย	นางเศร้าสร้อยโศกสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ พระอภัยมณีโมลีโลก	เห็นนางโศกแสนรักนั้นหนักหนา
จึงยิ้มเยื้อนเอื้อนประโลมโฉมสุดา	เปลืองน้ำตาเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
แม้นลูกชายหายไปมิได้กลับ	จึงค่อยปรับปรุงให้ใช้ลูกหลาน
มิปีนี้ก็ปีหน้าไม่ช้านาน	จะชี้คร้านเลี้ยงดอกบอกจริงจริง
แล้วลีลาพาลูกกับหลานรัก	ลงตำหนักแพพร้อมหม่อมหม่อมหญิง
พระทรงนั่งยังที่เก้าอี้อิง	ให้จัดสิ่งเสื้อผ้ามาประทาน
อันพวกไพร่ไทยฝรั่งทั้งแขกเทศ	ได้บำเหน็จถ้วนทั่วตัวทหาร
แล้วอวยชัยให้มหากฤดาการ	ทั้งน้องหลานลูกยาอย่างราคี
จงปรากฏยศถาอานุภาพ	อรินทร์ราบเรียบทางกลางวิถี
ช่วยทูลฉลองสองชนกชนนี	ว่าพี่นี้จะไปเฝ้าต่อเจ้ามา ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลียินดีนัก	เรียกลูกรักกับหลานคลานมาหา
ไปบังคมสมเด็จพระบิตุลา	ทูลลาป้าลาพระอัยกี
แล้วสามองค์ทรงลำกำปั่นใหญ่	ให้กางใบล้วนแต่ผ้าแพรสี
ทั้งเรือตามสามร้อยลอยวารี	พอลมดีใช้ใบไรไรมา ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	ให้อาวรณ์ลูกน้อยละห้อยหา
สินสมุทรสุดใจไปไกลตา	พระชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
นางแลเล็งเพ่งพิศจนลิบลับ	ให้วาบวับหวาดหวั่นพระขวัญหาย
ทั้งแสนสาวท้าวนางเจ้าขรัวนาย	แสนเสียดายพระโอรสยศยง
พระอภัยใจอ่อนถอนสะอื้น	อุตส่าห์ฝืนพักตร์ชวนนวลหง
เข้าสู่วังทั้งสุรางค์นางอนงค์	ตั้งดำรงราษฎรไม่ร้อนรน ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสามกษัตริย์	เคยสันทัดแถวทางที่กลางหน
รู้แห่งที่มีน้ำทุกตำบล	เหล่าพวกพลไพร่นายสบายใจ
ทั้งลมคลื่นรื่นราบดังปราบเลี่ยน	ดูเกาะเกียนกลางมหาชลาไหล
เหมือนจอกน้อยลอยแลเห็นแต่ไกล	วิเวกใจอ้างว้างกลางคงคา
พระพี่น้องสองกุมารสำราญรื่น	ต่างชวนชื่นชมทะเลพระเวหา
น้ำสุดใสไหลแลเห็นแต่ปลา	เที่ยวเคลื่อนคลาคล้ายคล้ายในสายชล
ปลาวาฬใหญ่ไล่คู่ขึ้นฟูฟ่อง	บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าดังห่าฝน
จะหลีกทางข้างไหนก็ไม่พ้น	พวกต้นหนสั่งให้ปืนใหญ่ยิง
เสียงตูมตามสามลูกถูกสีข้าง	พอโบกหางหันวนเป็นก้นสวิง
สูบกำปั่นหันเหียนเวียนระวิง	บ้างจมดิ่งหายวับแล้วกลับลอย
เหมือนติดแน่นแล่นไปก็ไม่ออก	ฟูมระลอกเลี้ยววนเป็นก้นหอย
แต่เช้าตรู่สุริย์ฉายจนบ่ายคล้อย	จึงหลุดลอยแล่นหลามไปตามกัน
ได้เดือนครึ่งถึงบุรีรมจักร	แวะเข้าพักพวกพหลพลขันธ์
พอพรายแพร่งแจ้งความถึงสามวัน	ออกกำปั่นไปตามทางกลางคงคา
สำคัญเข็มเล็มแล่นตามแผนที่	ตรงดาวศีรษะจระเข้ในเวหา
ไปเดือนหนึ่งถึงจังหวัดกรุงรัตนา	ชาวพาราร้องตื่นเสียงครื้นครึก
บ้างเห็นลำกำปั่นสนั่นเหลือ	ในลำเรือเรือกสวนแต่ล้วนตึก
ตลอดลืออื้ออึงอึกทึก	ว่าข้าศึกโจมจู่เข้าบูรี
พวกชาวบ้านร้านตลาดออกกลาดเกลื่อน	ทิ้งเหย้าเรือนรีบอพยพหนี
ท้าวสุทัศน์ตรัสสั่งขุนเสนี	ให้ขึ้นตีกลองศึกเสียงครึกครื้น
ขุนนางไล่ไพร่พลขึ้นบนป้อม	ไม่พรักพร้อมเพราะว่าแรกยังแตกตื่น
บ้างลงหลักปักขวากบ้างลากปืน	เสด็จยืนเร่งรัดให้จัดการ
พอเสร็จสรรพกลับรู้ว่าโอรส	พระทรงยศหยุดอยู่ท่าที่หน้าฉาน
ศรีสุวรรณครั้นถึงท่าพากุมาร	มากราบกรานพระบิดาพาเข้าวัง
ขึ้นปรางค์มาศญาติวงศ์พงศ์กษัตริย์	มาแออัดซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
พระชนนีดีใจจะใคร่ฟัง	จึงตรัสถามความตั้งแต่เดิมมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลีแล้วเล่าเรื่อง	เมื่อจากเมืองจากสมเด็จพระเชษฐา
เอาความหลังทั้งนั้นขึ้นพรรณนา	จนกลับมากราบก้มบังคมคัล
คนโน้นชื่อสินสมุทรบุตรพระพี่	นี่อรุณรัศมีบุตรีหม่อมฉัน
พระอัยกาอัยกียินดีครัน	ต่างชิงกันกอดหลานสงสารนัก
ประโลมลูบจูบจอมถนอมแนบ	น้อยหรือแทบย่าปู่ไม่รู้จัก
ล้วนละม้ายคล้ายพ่อนรลักษณ์	พลางเชยพักตร์พิศวาสนาถนัดดา
กุมารชายฝ่ายท้าวสุทัศน์อุ้ม	นางประทุมกอดอรุณอุ่นหนักหนา
ทรงสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา	ด้วยนัดดาโอรสยศยง
อันเรื่องราวกล่าวความสามกษัตริย์	จึงจังหวัดเวียงวังดังประสงค์
ได้พร้อมพรักศักดิ์ตระกูลประยูรวงศ์	กุมารหลงเล่นเพลินอยู่เนินนาน ฯ

ตอนที่ ๒๔
กำเนิดสุดสาคร
๏ จะกล่าวถึงเงือกน้อยกลอยสวาท	ซึ่งรองบาทพระอภัยเมื่อไกลสถาน
อยู่วนวังหลังเกาะแก้วพิสดาร	ประมาณกาลสิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
ให้เจ็บครรภ์ปั่นป่วนจะจวนคลอด	ระทวยทอดลงกับแท่นที่แผ่นผา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา	ไม่เห็นหน้าผู้ใดที่ไหนเลย
โอ้องค์พระอภัยก็ไปลับ	ไม่เห็นกลับคืนมานิจจาเอ๋ย
จะคลอดบุตรสุดใจเมียไม่เคย	ที่ไหนเลยจะตลอดรอดชีวา
นางครวญคร่ำร่ำไรไห้ละห้อย	น้ำตาย้อยพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ให้กลุ้มกลัดอัดอั้นหวั่นวิญญาณ์	ด้วยเป็นปลาแปลกนางอย่างมนุษย์
สงสารนางครางครวญให้ป่วนปวด	ยิ่งเร้ารวดร้อนใจดังไฟจุด
สะอื้นอ้อนอ่อนระทวยแทบม้วยมุด	หากบุญบุตรบันดาลช่วยมารดา
ให้นึกคำพระอภัยเมื่อไปจาก	ว่าจะฝากโยคีมีคาถา
นางตรึกตรองร้องร่ำทั้งน้ำตา	คุณเจ้าขาไม่มาช่วยฉันด้วยเลย
โอ้ครั้งนี้ชีวิตจะปลิดปลด	พระดาบสเอาบุญเถิดคุณเอ๋ย
นางครวญคร่ำร่ำไรด้วยไม่เคย	สลบเลยลืมกายดังวายปราณ ฯ
๏ ฝายโยคีมีพรตปรากฏกล้า	นั่งรักษาทางธรรมกรรมฐาน
แสนสว่างทางกสิณอภิญญาณ	พระอาจารย์แจ้งจบทั้งภพไตร
เมื่อเงือกน้ำร่ำเรียกก็รู้เหตุ	นิ่งสังเกตว่าสีกามาแต่ไหน
พลางหัวร่ออ้อเมียพระอภัย	เขาฝากไว้วันจะลาไปธานี
มันเจ็บท้องร้องอึงจะออกลูก	จะต้องถูกได้หรือเป็นฤๅษี
แล้วงกเงิ่นเดินมาในราตรี	ไหนอยู่ที่ไหนหวาสีกาสีแก
เอาโคมส่องมองเขม้นเห็นนางเงือก	สลบเสือกอยู่ที่ทรายชายกระแส
เป่ามหาอาคมให้ลมแปร	ที่ท้อแท้ค่อยประทังกำลังนาง
เห็นโยคีดีใจจังไหว้กราบ	สมาบาปช่วยวิบัติที่ขัดขวาง
ความเจ็บปวดรวดเร้าไม่เบาบาง	นางครางพลางพลิกกายฟายน้ำตา ฯ
๏ พระดาบสอดปากมิอยากได้	ใครใช้ให้มึงรักกันหนักหนา
ส่วนลูกไม่ใคร่ออกสิบอกตา	สมน้ำหน้าปวดท้องร้องเบยเบย
แล้วจับยามสามตาตำราปลอด	จวนจะคลอดแล้วละหวาสีกาเอ๋ย
กูถูกต้องท้องไส้ไม่ได้เลย	ยังไม่เคยพบเห็นเหมือนเช่นนี้
แล้วหลีกไปให้ห่างเสียข้างเขา	ช่วยเสกเป่าป้องปัดกำจัดผี
เดชะฤทธิ์อิศโรพระโยคี	มิได้มีเภทภัยสิ่งไรพาน
ทั้งเทวาอารักษ์ที่ในเกาะ	ระเห็จเหาะลงมาสิ้นทุกถิ่นฐาน
ช่วยแก้ไขได้เวลากฤดาการ	คลอดกุมารเป็นมนุษย์บุรุษชาย
เนตรขนงวงนลาฏไม่คลาดเคลื่อน	ละม้ายเหมือนพระอภัยนั้นใจหาย
มีกำลังนั่งคลานทะยานกาย	เข้ากอดก่ายมารดรไม่อ่อนแอ
นางกอดบุตรสุดใจมิได้อิ่ม	พ่อเนื้อนิ่มแนบข้างไม่ห่างแห
แข็งฤทัยใจคอหายท้อแท้	ลงชุ่มแช่ชลธารสำราญใจ
พระหน่อนาถชาติเงือกชอบเลือกน้ำ	เที่ยวผุดดำตามประสาอัชฌาสัย
นางแม่เมียงเคียงข้างไม่ห่างไกล	แล้วอุ้มไปนั่งแท่นแผ่นศิลา ฯ
๏ ฝ่ายโยคีนิ่งนั่งได้ฟังเสียง	จึงมองเมียงมาชะโงกริมโกรกผา
เห็นกุมารคลานได้มิใช่ปลา	หัวร่อร่าร้องไม่เป็นไรแล้ว
เข้าอุ้มชูดูหลานสงสารนัก	ไม่รู้จักเจรจาตาแจ๋วแหวว
แต่ลักษณะจะฉลาดไม่คลาดแคล้ว	ดูผ่องแผ้วเหมือนพ่อหนอสีกา ฯ
๏ นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท	ข้าเป็นชาติเชื้อสัตว์เหมือนมัจฉา
จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงมนุษย์สุดปัญญา	ขอฝากฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ช่วยเลี้ยงดูกุมารเหมือนหลานเถิด	เสียแรงเกิดกายมาจะอาสัญ
อันข้านี้วิสัยอยู่ไกลกัน	เช้ากลางวันเย็นลงจะส่งนม ฯ
๏ พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	ด้วยเหมือนหลานลูกศิษย์สนิทสนม
จึงว่ากูผู้สถิตในกิจกรม	ไม่มีสมบัติอะไรที่ไหนเลย
จะเย็บฟูกผูกเปลเห่อ้ายหนู	ก็ไม่รู้สีสาสีกาเอ๋ย
ต้องกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไปทั้งไม่เคย	จะเฉยเมยเสียมิช่วยจะม้วยมุด
ฤกษ์วันนี้ตรีจันทร์เป็นวันโชค	ต้องโฉลกลัคนามหาอุด
จะให้นามตามอย่างข้างมนุษย์	ให้ชื่อสุดสาครอวยพรชัย ฯ
๏ นางกราบกรานท่านสิทธาว่าสาธุ	ให้อายุยืนยงอสงไขย
สืบตระกูลพูนสวัสดิ์กำจัดภัย	แล้วอุ้มให้กินนมนั่งชมเชย
โอ้เกิดมาอาภัพอัปภาค	จะจำจากมารดานิจจาเอ๋ย
อย่าเศร้าสร้อยน้อยใจอาลัยเลย	บุญแม่เคยครองเลี้ยงเจ้าเพียงนั้น
ไปชาติหน้ามาเกิดกับอกแม่	อย่าห่างแหเสน่หาจนอาสัญ
ในชาตินี้วิบากจะจากกัน	เพราะต่างพันธุ์ผิดเพศสังเวชใจ
สะอื้นพลางนางแลดูลูกรัก	สงสารนักนึกน่าน้ำตาไหล
จึงหยิบของสองสิ่งซึ่งซ่อนไว้	เป็นของพระอภัยให้โอรส
ทำขวัญลูกผูกธำมรงค์รัตน์	ไว้กับหัตถ์เบื้องขวาให้ปรากฏ
กุณฑลทองขององค์พระทรงยศ	ให้ดาบสเก็บไว้ให้กุมาร
แล้วเรียกบุตรสุดสาครของแม่	เฝ้าแลแลมารดาน่าสงสาร
ให้กินนมชมชูพระกุมาร	แล้วให้คลานขึ้นบนเพลาพระเจ้าตา
พระสอดกรช้อนอุ้มว่านุ่มนิ่ม	ดูจิ้มลิ้มลูกพ่อเจียวหนอหวา
ไปด้วยกูอยู่ด้วยกันที่ศาลา	แล้วอุ้มพามากุฎีพระชีไพร
จึงเสี่ยงสัตย์อัธิษฐานการกุศล	เดชะผลเมตตาได้อาศัย
จะเลี้ยงดูกุมารแม้นนานไป	เขาจะได้สืบกษัตริย์ขัตติยา
จงมีเมาะเบาะฟูกเครื่องลูกอ่อน	ทั้งเปลนอนหน่อนาถตามวาสนา
พอขาดคำรำพันจำนรรจา	ก็มีมาเหมือนหนึ่งในน้ำใจนึก
จึงวางองค์ลงบนเปลแล้วเห่ช้า	ทำขนมแชงม้าเวลาดึก
โอระเห่เอระโห่โอระหึก	อึกทึกทั้งศาลาจนราตรี
ถึงดึกดื่นตื่นนอนป้อนกล้วยน้ำ	กุมารกล้ำกลืนกินจนสิ้นหวี
ทั้งฟูกเมาะเบาะหมอนอ่อนอินทรีย์	พระโยคีคอยระวังเป็นกังวล
ครั้นรุ่งอุ้มดุ่มเดินไปเนินเขา	ให้ดื่มเต้ากษิราสี่ห้าหน
เป็นแถวเทือกเงือกบุรุษมนุษย์ปน	แรงกว่าคนเมืองเราชาวบุรี
ได้สิบเดือนเหมือนได้สักสิบขวบ	ดูขาวอวบอ้วนท้วนเป็นนวลฉวี
ออกวิ่งเต้นเล่นได้ไกลกุฎี	เที่ยวไล่ขี่วัวควายสบายใจ
แล้วลงน้ำปล้ำปลาโกลาหล	ดาบสบ่นปากเปียกเรียกไม่ไหว
สอนให้หลานอ่านเขียนร่ำเรียนไป	แล้วก็ให้วิทยาวิชาการ
รู้ล่องหนทนคงเข้ายงยุทธ์	เหมือนสินสมุทรพี่ยาทั้งกล้าหาญ
ได้เห็นแต่แม่มัจฉากับอาจารย์	จนอายุกุมารได้สามปี ฯ
๏ อยู่วันหนึ่งถึงเวลาสิทธาเฒ่า	สำรวมเข้านั่งฌานกุมารหนี
ลงเล่นน้ำปล้ำปลาในวารี	แล้วขึ้นขี่ขับขวางไปกลางชล
พอพบม้าหน้าเหมือนมังกรร้าย	แต่กีบกายนั้นเป็นม้าน่าฉงน
หางเหมือนอย่างหางนาคปากคำรน	กายพิกลกำยำดูดำนิล
กุมาราถาโถมเข้าโจมจับ	มังกรรับรบประจัญไม่ผันผิน
เข้าคาบคอหน่อกษัตริย์จะกัดกิน	กุมารดิ้นโดดขึ้นนั่งหลังอาชา
ม้าสะบัดพลัดหลุดยังยุดหาง	ดูกลิ้งกลางเกลียวคลื่นลื่นถลา
ตลบเลี้ยวเรียวแรงแผลงศักดา	เสียงชลาเลื่อนลั่นสนั่นดัง
จนค่ำพลบรบรุดไม่หยุดหย่อน	สุดสาครภาวนาคาถาขลัง
ถึงสินธพขบขย้ำด้วยกำลัง	ไม่เข้าหนังแน่นเหนียวคงเขี้ยวงา
แต่มืดมัวกลับปู่ไม่อยู่รบ	แฉลบหลบขึ้นตลิ่งวิ่งถลา
ถึงโยคีดีใจไหว้วันทา	บอกเจ้าตาตามจริงทุกสิ่งอัน
ไปเที่ยวเล่นเห็นอ้ายอะไรมิรู้	ดำทั้งตัวหัวหูมันดูขัน
ข้าเข้าจับกลับขบต้องรบกัน	แต่กลางวันจนเดี๋ยวนี้ฉันหนีมา ฯ
๏ พระทรงศิลป์ยินสุดสาครบอก	นึกไม่ออกอะไรกัดหรือมัจฉา
จึงเล็งญาณฌานชิดด้วยฤทธา	ก็รู้ว่าม้ามังกรสมจรกัน
ครั้นลูกมีศีรษะมันเหมือนพ่อ	ตัวตีนต่อจะเหมือนแม่ช่างแปรผัน
หางเป็นนาคมาข้างพ่อมันต่อพันธุ์	พระนักธรรม์แจ้งกระจ่างด้วยทางฌาน
จึงนึกว่าม้านี้มันมีฤทธิ์	จำจะคิดจับไว้ให้พระหลาน
ได้ตามติดบิตุรงค์พบวงศ์วาน	สิทธาจารย์ดีใจจึงไขความ
ม้าตัวนี้ดีจ้านเจียวหลานเอ๋ย	เป็นกะเทยเขี้ยวเพชรไม่เข็ดขาม
จับไว้ขี่มีสง่ากล้าสงคราม	จะได้ตามบิตุเรศไปเขตคัน
แล้วบอกมนต์กลเล่ห์กระเท่ห์ให้	จะจับได้ด้วยพระเวทวิเศษขยัน
สุดสาครนอนบ่นมนต์สำคัญ	ได้แม่นมั่นเหมือนหนึ่งจิตไม่ผิดเพี้ยน
จึงลงหวายสายเอกเสกประทับ	ไว้สำหรับผูกรั้งเช่นบังเหียน
แล้วนอนบ่นมนต์เก่าที่เล่าเรียน	จนสิ้นเทียนเคลิ้มหลับระงับไป
พอเช้าตรู่รู้สึกให้นึกแค้น	ฉวยเชือกแล่นลงมหาชลาไหล
ขึ้นขี่ปลาพาว่ายคล้ายคล้ายไป	ถึงคลื่นใหญ่มองเขม้นเห็นสินธพ
กระโดดโครมโถมถึงเข้าทิ้งหนวด	มังกรหวดหางกระหวัดทั้งกัดขบ
พอหลุดมือรื้อกลับเข้ารับรบ	โจนประจบจับหนวดกระหมวดรั้ง
เอาวงหวายสายสิญจน์สวมศีรษะ	ด้วยเดชะพระเวทวิเศษขลัง
ม้ามังกรอ่อนดิ้นสิ้นกำลัง	ขึ้นนั่งหลังแล้วกุมารก็อ่านมนต์
ได้เจ็ดคาบปราบม้าสวาหะ	แล้วเป่าลงตรงศีรษะสิ้นหกหน
อาชาชื่นฟื้นกายไม่วายชนม์	ให้รักคนที่ขึ้นขี่ดังชีวา
ขยับซ้ายย้ายตามด้วยความรัก	หรือจะชักย้ายทางไปข้างขวา
คอยตามไปไม่ขัดหัทยา	กุมารารู้ทีก็ดีใจ
ขี่ขยับขับขึ้นบนเกาะแก้ว	ยิ่งคล่องแคล่วควบกระโดดโขดไศล
เที่ยวเลียบรอบขอบเกาะเหมือนเหาะไป	ประเดี๋ยวใจถึงศาลาพระอาจารย์
เห็นครูอิงพิงหมอนนั่งถอนหนวด	แกล้งควบอวดอัยกาตรงหน้าฉาน
ทรามคะนองลองเชิงเริงสำราญ	พระอาจารย์นั่งหัวร่อพ่อนี่นา
อย่าควบนักชักวงมาตรงนี้	จะดูศีรษะมันขันหนักหนา
กุมารลงทรงจูงอาชามา	ถึงตรงหน้านอบนบอภิวันท์
พระนักสิทธ์พิศดูเป็นครู่พัก	หัวร่อคักรูปร่างมันช่างขัน
เมื่อตัวเดียวเจียวกลายเป็นหลายพรรณ	กำลังมันมากนักเหมือนยักษ์มาร
กินคนผู้ปูปลาหญ้าใบไม้	มันทำได้หลายเล่ห์อ้ายเดระฉาน
เขี้ยวเป็นเพชรเกล็ดเป็นนิลลิ้นเป็นปาน	ถึงเอาขวานฟันฟาดไม่ขาดรอน
เจ้าได้ม้าพาหนะตัวนี้ไว้	จะพ้นภัยภิญโญสโมสร
ให้ชื่อว่าม้านิลมังกร	จงถาวรพูนสวัสดิ์แก่นัดดา
ปล่อยให้เล่นเป็นสุขอย่าผูกถือ	ร้องเรียกชื่อแล้วก็คงตรงมาหา
พลางเรียกหลานขึ้นมานั่งยังศาลา	พระสิทธาพรายแพร่งให้แจ้งการ
บิดาเจ้าเหล่ากอหน่อกษัตริย์	บุรีรัตนพลัดพรากจากสถาน
มาถึงกูอยู่ศาลานี่ช้านาน	พึ่งโดยสารไปบุรีเมื่อปีจอ
ประเดี๋ยวนี้ปีชวดฉศกแล้ว	เกิดหลานแก้วสามปีเข้านี่หนอ
แล้วบอกความนามกรทั้งเหล่ากอ	แต่ชื่อพ่อชื่อพระอภัยมณี
เจ้าจงคิดติดตามไต่ถามหา	พบบิดาได้บำรุงซึ่งกรุงศรี
สืบตระกูลพูนสวัสดิ์ปัถพี	อยู่ที่นี่นิ่งเปล่าไม่เข้าการ ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินคดีพระชีเล่า	กำสรดเศร้าโศกาน่าสงสาร
คิดถึงพ่อท้อใจอาลัยลาน	พระพลัดบ้านเมืองมาเอกากาย
ไปสำเภาเล่าจะดีหรือมีเหตุ	แสนสมเพชภูวไนยนึกใจหาย
เป็นลูกท่านทิ้งบิดาก็น่าอาย	ถึงเป็นตายฉันจะลาเจ้าตาตาม
พระบิดาอยู่ตำบลแห่งหนไหน	คงจะไปตามเสด็จไปเข็ดขาม
แต่โปรดเกล้าเล่าแถลงให้แจ้งความ	จะให้ตามตั้งจิตไปทิศใด ฯ
๏ พระดาบสอุตส่าห์ปลอบว่าชอบอยู่	กตัญญูยอดดีจะมีไหน
แต่แถวทางกลางย่านที่หลานไป	ไกลกว่าไกลกลัวจะหลงเที่ยววงวน
พระอภัยไปบำรุงกรุงผลึก	จะทำศึกชิงผู้หญิงกับสิงหล
ตรงมือชี้นี่นะจำเอาตำบล	เป็นมณฑลทิศพายัพอยู่ลับลิบ
อันพ่อเจ้าเขาไม่แก่ไม่หนุ่มนัก	อายุสักยี่สิบเก้าเข้าสามสิบ
พระบอกพลางทางประทานไม้เท้าทิพย์	ไปทางนี้ผีดิบมันดุดัน
สำหรับมือถือไว้อย่าให้ห่าง	เปรียบเหมือนอย่างศรแผลงพระแสงขรรค์
ทั้งแคล้วคลาดสาตราสารพัน	ประกอบกันผีสางปะรางควาน
อันปิ่นทองของพระอภัยให้	ช่วยแซมใส่เกศีเมาลีหลาน
บิดาเจ้าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน	ใครพบพานจะได้เห็นเป็นสำคัญ
แล้วจัดแจงแต่งนุ่งหนังเสือให้	ครบเครื่องไตรครองประทานพระหลานขวัญ
ผูกชฎาหนังรัดสะพัดพัน	ฝนแก่นจันทน์เจิมมหาอุณาโลม
นั่งคำนับพับเพียบดูเรียบร้อย	เหมือนเณรน้อยน่าจูบเจียวรูปโฉม
แล้วว่าเชิญเดินไปหาสีกาโยม	ประเล้าประโลมอำลาเขาคลาไคล
โอ้เอ็นดูมุนีฤๅษีน้อย	ให้ละห้อยโหยหาน้ำตาไหล
เข้ากราบเท้าเจ้าตาด้วยอาลัย	หลานจะไปกังวลด้วยชนนี
พระเจ้าปู่ดูแลแม่ฉันด้วย	จะเจ็บป่วยเป็นตายอย่าหน่ายหนี
ฉันไปปะพระบิดาไม่ช้าที	ถ้าอยู่ดีแล้วจะลามาหาคุณ
ฉวยขัดข้องต้องอยู่นานสงสารแม่	ผู้เดียวแท้สิ้นสุดที่อุดหนุน
เห็นแต่ปู่อยู่ใกล้น้ำใจบุญ	จงการุญอย่าให้มีราคีพาน ฯ
๏ พระฟังคำร่ำสั่งก็สังเวช	น้ำพระเนตรหลั่งลงน่าสงสาร
ด้วยเคยเห็นเอ็นดูพระกุมาร	สิทธาจารย์จึงว่าเจ้าอย่าเศร้าใจ
ที่มารดาตาจะรับช่วยดับเข็ญ	ให้อยู่เย็นตามประสาอัชฌาสัย
จงหักจิตปลิดปละสละไป	อย่าห่วงใยโยมอยู่กับปู่แล้ว
พลางอำนวยอวยพรถาวรสวัสดิ์	จงกำจัดภัยพาลเถิดหลานแก้ว
ใครปองร้ายหมายมาดจงคลาดแคล้ว	ให้ผ่องแผ้วภิญโญเดโชชัย ฯ
๏ กุมารสุดสาครยอกรกราบ	น้ำตาอาบอุตส่าห์ฝืนสะอื้นไห้
ถือไม้เท้าก้าวมาศาลาลัย	สู้แข็งใจจูงพระยาอาชาเดิน
มาเงื้อมเขาเสาโคมเห็นโยมตื่น	ถอนสะอื้นอ้างว้างจะห่างเหิน
นางเห็นลูกผูกชฎาพาเจริญ	สำรวมเดินดังมหาสิทธาจารย์
ความดีใจไหว้ว่าพระดาบส	ช่างสร้างพรตงดงามทรามสงสาร
จะเปลื้องปลดอดนมเป็นสมภาร	เจียวหรือฉานโมทนาสถาวร ฯ
๏ มุนีน้อยค่อยนั่งจะสั่งแม่	แต่แลแลแล้วก็ขืนสะอื้นอ้อน
จะออกคำอำลาให้อาวรณ์	สะท้อนถอนฤทัยมิใคร่ลา
แล้วว่าฉันบรรพชามาวันนี้	ให้กุศลชนนีจงหนักหนา
วันหนึ่งปู่ผู้เฒ่าเล่าลูกยา	ว่าบิดาตกยากมาจากเมือง
พลอยสำเภาเขาไปจะได้สุข	หรือเป็นทุกข์ทนอยู่ไม่รู้เรื่อง
มรคาสารพัดจะขัดเคือง	จะถึงเมืองเหมือนหมายหรือวายชนม์
ลูกจะมาลาตามไปถามข่าว	พอให้ท้าวเธอรู้จักเสียสักหน
ถ้าเฉินฉุกทุกข์ทับถึงอับจน	จะสู้ทนยากแค้นแทนบิดา
ชนนีดีฉันฝากกับปู่แล้ว	จงผ่องแผ้วพักอยู่ในคูหา
อย่าถือโทษโปรดให้ลูกไคลคลา	ตามศรัทธาที่ฉันคิดถึงบิดร ฯ
๏ นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต	สุดจะคิดคับทรวงดวงสมร
จะทานทัดขัดไว้มิให้จร	สุดสาครของแม่จะแดดาล
นางดูหน้าอาลัยใจจะขาด	ดังฟ้าฟาดทรวงแยกให้แตกฉาน
สะอื้นอั้นตันใจอาลัยลาน	แสนสงสารโศกาแล้วว่าพลาง
โอ้ทูนหัวตัวแม่นี้ไม่ห้าม	สุดแต่ตามใจปองอย่าหมองหมาง
แต่ปรานีที่ไม่แจ้งรู้แห่งทาง	จะอ้างว้างวิญญาณ์ในวารี
เคยกินนมชมชื่นระรื่นรส	พ่อจะอดนมหมองละอองศรี
ทั้งย่อมเยาว์เบาความได้สามปี	เล็กเท่านี้นี่จะไปกระไรเลย
ต้องลมแดดแผดเผาจะเศร้าสร้อย	ทั้งกล้วยอ้อยพ่อจะได้ไหนเสวย
กันดารแดนแสนไกลพ่อไม่เคย	จะหลงเลยลดเลี้ยวอยู่เดียวโดย
แสนสงสารมารดาอุตส่าห์ถนอม	จะซูบผอมเผือดผิวจะหิวโหย
เหมือนดอกไม้ไกลต้นจะหล่นโรย	น้ำค้างโปรยปรายต้องจะหมองมัว
แม้นล้าเลื่อยเมื่อยเหน็บจะเจ็บป่วย	ใครจะช่วยอนุกูลพ่อทูนหัว
ทั้งผีสางกลางชลาล้วนน่ากลัว	จะจับตัวฉีกเนื้อเป็นเหยื่อกิน
สารพัดมัจฉาก็กล้าหาญ	ในกลางย่านยมนาชลาสินธุ์
ทั้งครุฑาวายุภัสนกหัสดิน	เที่ยวโบยบินบนอากาศไม่ขาดวัน
เห็นเดินหนคนเดียวจะเฉี่ยวฉาบ	พิฆาตคาบเข่นฆ่าให้อาสัญ
น่าใจหายตายเป็นไม่เห็นกัน	แม่พรั่นพรั่นเพราะว่าเจ้ายังเยาว์นัก
ถึงสิบรู้บูราณท่านเฉลย	ไม่เหมือนเคยฝึกสอนด้วยอ่อนศักดิ์
อย่าจู่ลู่ดูถูกนะลูกรัก	จงคิดหนักหน่วงใจดูให้ดี ฯ
๏ สุดสาครวอนว่าอย่าปรารภ	ถึงพานพบผีสางกลางวิถี
ไม้เท้าของป้องกันของฉันมี	ทั้งม้าขี่เขี้ยวเพชรเกล็ดเป็นนิล
อนึ่งเล่าเจ้าตาวิชาขลัง	ได้สอนสั่งเสร็จสมอารมณ์ถวิล
อย่าหวาดหวั่นพรั่นใจที่ไพริน	ถึงของกินก็พอเสาะตามเกาะเกียน
ที่พ่ออยู่ปู่ชี้วิถีแล้ว	ประเทศแถวทางทิศสถิตเสถียร
จำสำคัญมั่นคงไม่วงเวียน	จะพากเพียรพยายามไปตามบุญ
ถึงยังเด็กเหล็กเพชรไม่เข็ดขอน	จะเจาะชอนเชิงลำเนาภูเขาขุน
จะลำบากยากแค้นเพราะแทนคุณ	ก็ได้บุญเบื้องหน้าขอลาไป ฯ
๏ นางรู้ว่าอาจารย์บอกหลานน้อย	ที่เศร้าสร้อยสร่างเสื่อมเพราะเลื่อมใส
ฤๅษีช่วยด้วยแล้วเห็นไม่เป็นไร	ค่อยวางใจจึงว่าแม่ก็แก่กาย
พ่อไปปะพระบิดาแล้วอย่ากลับ	จงอยู่กับภูวนาถเหมือนมาดหมาย
แม้นลูกยาผาสุกสนุกสบาย	ถึงแม่ตายเสียก็ไม่อาลัยตัว
ถ้าเที่ยวไปไม่พบตลบหลัง	มาเหมือนสั่งอย่าให้สูญนะทูนหัว
แม่อยู่นี่มิเป็นไรดอกไม่กลัว	จะฝากตัวดาบสจนปลดปลง
พ่อไปถึงจึงทูลมูลเหตุ	ให้ทรงเดชทราบความตามประสงค์
ว่าชาตินี้มิได้ปะกับพระองค์	ขอดำรงรองบาททุกชาติไป
แล้วเงือกน้ำอำนวยอวยสวัสดิ์	อย่าเคืองขัดขุ่นข้องให้ผ่องใส
ให้พบปะพระบิดาดังอาลัย	อรินทร์ภัยคลาดแคล้วอย่าแผ้วพาน ฯ
๏ ฤๅษีสุดสาครรับพรแม่	จะห่างแหหวนจิตคิดสงสาร
จึงสั่งซ้ำร่ำว่าไม่ช้านาน	สำเร็จการก็จะมาหามารดร
แล้วลานางย่างเยื้องชำเลืองเหลียว	ให้เปล่าเปลี่ยวเสียวทรวงสะท้อนถอน
ขึ้นทรงนั่งหลังพระยาม้ามังกร	แล้วหยุดหย่อนยืนยั้งเหลียวหลังแล
เห็นศาลาอาลัยเพียงใจขาด	จะนิราศแรมร้างไปห่างแห
สะอื้นไห้ใจคอให้ท้อแท้	คิดถึงแม่ถึงตายิ่งอาลัย
ชุลีกรวอนว่าเทพารักษ์	ซึ่งสำนักเนินผาชลาไหล
ช่วยคุ้มครองป้องปัดกำจัดภัย	เทพไททิพโสตจงโปรดปราน
แล้วแลเล็งเพ่งพิศทิศพายัพ	ขยับขับม้าก้าวดูห้าวหาญ
อัสดรถอนถีบสุธาธาร	ควบทะยานเหยียบน้ำไม่ซ้ำรอย
ดูลิ่วลิ่วปลิวต่ายไปตามคลื่น	เหมือนเดินพื้นแผ่นตลิ่งวิ่งหยอยหยอย
ยิ่งลมกล้าม้าโลดกระโดดลอย	พระหน่อน้อยนั่งชมยมนา
ดูกว้างขวางว้างโว้งละโล่งลิ่ว	เห็นริ้วริ้วเรี่ยรายทั้งซ้ายขวา
ล้วนละเมาะเกาะใหญ่แต่ไกลตา	อุปมาเหมือนหนึ่งแหนแลลิบลิบ ฯ
๏ ถึงเมืองล่มจมสมุทรมนุษย์ม้วย	ประกอบด้วยยักขินีพวกผีดิบ
เห็นมนุษย์สุดอยากปากยิบยิบ	เสียงซุบซิบเสแสร้งจำแลงกาย
เป็นถิ่นฐานบ้านเมืองเรืองอร่าม	ทั้งตึกรามเรือนเรือดูเหลือหลาย
ตลาดน้ำเรือสัญจรเที่ยวคอนพาย	บ้างร้องขายข้าวของที่ต้องการ
สุดสาครอ่อนแอครั้นแลเห็น	คิดว่าเป็นปัถพินที่ถิ่นฐาน
ทั้งแลเห็นเต้นรำน่าสำราญ	เขาเรียกขานขับม้าเข้าธานี
เข้าประตูดูกำแพงตะแคงคว่ำ	อยู่ในน้ำเก่าแก่เห็นแต่ผี
เป็นเงาเงาเข้ากลุ้มรุมราวี	กุมารตีด้วยไม้เท้าพระเจ้าตา
ถูกเนื้อตัวหัวขาดลงกลาดเกลื่อน	ยังพวกเพื่อนคึกคักมาหนักหนา
บ้างอยากกินลิ้นแลบแปลบแปลบมา	กุมารกล้ากลอกกลับเข้ารับรบ
ม้ามังกรถอนถีบกีบสะบัด	เอาหางรัดราวกับนาคทั้งปากขบ
สังหารผีรี้พลอยู่จนพลบ	เห็นเพลิงคบล้อมรอบขอบกำแพง
พวกผีดิบสิบโกฏิ์มันโลดไล่	จะเข้าใกล้กลัวมนต์ขนแสยง
แต่หลอนหลอกออกอัดสกัดสแกง	ด้วยมันแกล้งจะให้วนอยู่จนตาย
กุมาราม้าทรงเฝ้าหลงรบ	เที่ยวตลบไล่ผีไม่หนีหาย
ถึงเจ็ดวันมันไม่แตกไม่แยกย้าย	จนม้าว่ายน้ำเวียนจะเจียนจม
ทั้งตัวสุดสาครก็อ่อนจิต	รำลึกคิดถึงเจ้าตาที่อาศรม
พอเสียงดังหงั่งหง่างมากลางลม	ปีศาจจมหายวับไปลับตา
เห็นโยคีขี่เมฆมาเสกเวท	จึงอาเพศพวกผีหนีคาถา
ขึ้นหยุดยั้งนั่งบนใบเสมา	ไหว้เจ้าตาทูลถามดูตามแคลง
มาถึงนี่ผีพร้อมเข้าล้อมหลาน	คิดว่าบ้านถิ่นประเทศเป็นเขตแขวง
เข้าหักหาญราญรอนจนอ่อนแรง	นี่กำแพงเมืองตั้งแต่ครั้งไร ฯ
๏ โยคีครูผู้เฒ่าจึงเล่าเรื่อง	นี่คือเมืองท้าวปักกาภาษาไสย
เพราะพรากพระโคดมจึงจมไป	เห็นแต่ใบเสมาอยู่ช้านาน
เมื่อแรกล่มสมเพชพวกมนุษย์	มาม้วยมุดมรณาหนักหนาหลาน
พลไพร่ไม่น้อยสักร้อยล้าน	อดอาหารหิวตายจึงร้ายแรง
แม้นเรือซัดพลัดเข้ามาเหล่านี้	เป็นเหยื่อผีพวกมันล้วนขันแข็ง
อย่ารั้งรอบังอาจจะพลาดแพลง	ออกกำแพงไปเสียเจียวประเดี๋ยวนี้
ไปข้างหน้าถ้าพบมันรบอีก	จงเลี่ยงหลีกเลยไปในวิถี
มันเข้าใกล้ไม้ถือที่มือตี	พระมุนีแนะอุบายแล้วหายไป ฯ
๏ สงสารหน่อบพิตรอิศเรศ	ได้ทราบเหตุครูแจ้งแถลงไข
พอลับหน้าดาบสสลดใจ	ลงจากใบเสมาขึ้นพาชี
มังกรกลายว่ายน้ำเหมือนเดินบก	พอเดือนตกตัดทางกลางวิถี
เหมือนสำเภาเขาแล่นเมื่อลมดี	เรื่อยเรื่อยรี่เร็วมาในสาคร
ครั้นรุ่งเช้าเข้าเกาะขึ้นเสาะหา	ผลผลาปรางปริงริมสิงขร
กำดัดแดดแผดหนักก็พักนอน	ม้ามังกรกินปลาประสาใจ
ครั้นฟื้นองค์ทรงนิลสินธพ	มาไม่พบเกาะแก่งตำแหน่งไหน
สันโดษเดียวเปลี่ยวกายคล้ายคล้ายไป	กำหนดได้เดือนเศษถึงเขตคน ฯ
๏ จะกล่าวความพราหมณ์แขกซึ่งแปลกเพศ	อยู่เมืองเทศแรมทางที่กลางหน
ครั้นเสียเรือเหลือตายไม่วายชนม์	ขึ้นอยู่บนเกาะพนมในยมนา
ไม่นุ่งห่มสมเพชเหมือนเปรตเปล่า	เป็นคนเจ้าเล่ห์สุดแสนมุสา
ทำเป็นทีชีเปลือยเฉื่อยเฉื่อยช้า	ไม่กินปลากินข้าวกินเต้าแตง
พวกสำเภาเลากาก็พาซื่อ	ชวนกันถือผู้วิเศษทุกเขตแขวง
คิดว่าขาดปรารถนาศรัทธาแรง	ไม่ตกแต่งตั้งแต่คิดอนิจจัง
ใครขัดสนบนบานการสำเร็จ	เมื่อแท้เท็จถือว่าวิชาขลัง
คนมาขอก่อกุฏิ์ให้หยุดยั้ง	นับถือทั้งธรณีเรียกชีเปลือย
ส่วนชายปลอมพร้อมหมดไม่อดอยาก	มีโยมมากเหมือนหมายสบายเรื่อย
จนหนวดงอกออกขาวดูยาวเฟื้อย	ทั้งผมเลื้อยลากส้นอยู่คนเดียว ฯ
๏ กุมาราม้าทรงมาตรงเกาะ	เห็นละเมาะไม้พุ่มชอุ่มเขียว
ที่เงื้อมเขาเสาหงส์ใส่ธงเทียว	กุฎีเดียวดูหลังคาช่อฟ้าเฟื้อย
สำคัญว่าดาบสปรากฏกล้า	จะแวะหาให้สบายพอหายเหนื่อย
จึงขับม้ามากุฎีเห็นชีเปลือย	ยังหลับเรื่อยรูปร่างโคร่งคร่างครัน
ไม่นุ่งผ้าคากรองครองหนังเสือ	ประหลาดเหลือโล่งโต้งโม่งโค่งขัน
น่าเหียนรากปากมีแต่ขี้ฟัน	กรนสนั่นนอนร้ายเหมือนป่ายปีน
ประหลาดใจไยหนอไม่นุ่งผ้า	จะเป็นบ้าไปหรือว่าถือศีล
หนวดถึงเข่าเคราถึงนมผมถึงตีน	ฝรั่งจีนแขกไทยก็ใช่ที
หัวร่อพลางทางคิดผิดประหลาด	หรือปีศาจยมทูตอ้ายภูตผี
จึงร้องปลุกลุกขึ้นหวาตาคนนี้	ผ้าไม่มีหรือไม่นุ่งดูรุงรัง ฯ
๏ ฝ่ายชีเปลือยเมื่อยม่อยไปหน่อยหนึ่ง	ลุกทะลึ่งเหลียวหาข้างหน้าหลัง
เห็นฤๅษีกะจิริดให้คิดชัง	ขี่ม้ามังกรหางเหมือนอย่างงู
ให้คิดคร้ามถามว่ามาแต่ไหน	ธุระไรหรือฤๅษีมุนีหนู
อ้ายที่ขี่นี่อะไรจะใคร่รู้	เขม้นดูเดือดใจอยู่ในที
กุมาราว่าท่านบอกเราออกก่อน	ไยมานอนแก้ผ้าน่าบัดสี
หรือผ้าผ่อนท่อนสไบนั้นไม่มี	ไม่ขูดขี้ฟันบ้างเป็นอย่างไร ฯ
๏ ชีเปลือยฟังนั่งขัดสมาธิพับ	แสนสับปลับปลิ้นปลอกบอกนิสัย
เราตัดขาดปรารถนาไม่อาลัย	ด้วยเห็นภัยวิปริตอนิจจัง
อันร่างกายหมายเหมือนหนึ่งเรือนโรค	แสนโสโครกคืออายุกเป็นทุกขัง
เครื่องสำหรับยับยุบอสุภัง	จะปิดบังเวทนาไว้ว่าไร
เราถือศีลจินตนาศิวาโมกข์	สละโลกรูปนามตามวิสัย
บังเกิดเป็นเบญจขันธ์มาฉันใด	ก็ทิ้งไว้เช่นนั้นจึงฉันนี้
ไม่รักรูปร่างกายเสียดายชาติ	อารมณ์มาดมุ่งหมายจะหน่ายหนี
นี่ตัวท่านการธุระอะไรมี	มาเดี๋ยวนี้จะไปหนตำบลใด ฯ
๏ พระหน่อน้อยพลอยเห็นเหมือนเช่นว่า	โมทนาน้อมองค์ไม่สงสัย
ลงจากหลังมังกรวอนอภัย	พระอย่าได้ถือโทษจงโปรดปราน
อันข้านี้ขี่ม้ามาในน้ำ	จะแวะสำนักหาผลาหาร
แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ	จะไปบ้านเมืองคิดถึงบิดา
ได้ยินเขาเล่าลือบ้างหรือไม่	พระอภัยบิตุเรศกับเชษฐา
จงโปรดเกล้าเล่าแถลงแจ้งกิจจา	ให้นัดดาทราบความจะตามไป ฯ
๏ ส่วนชีเปลือยเฉื่อยช้าหลับตาคิด	มันเรืองฤทธิ์รู้เวทวิเศษไฉน
จำจะลวงหน่วงถามถึงความใน	เห็นจะได้ดอกเด็กเล็กเท่านี้
ถ้าเดินน้ำทำเป็นเช่นอ้ายหนู	จะลือกูเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ดำริพลางทางลวงดูท่วงที	เป็นไรมีเราก็รู้อยู่แก่ใจ
แต่แถวทางข้างหน้านั้นปรากฏ	มีน้ำกรดลึกเหลวเป็นเปลวไหล
ต่อมีมนต์กลเวทวิเศษไป	จึงข้ามได้โดยง่ายไม่วายชนม์
นี่ตัวเจ้าเล่าเรียนมาแล้วหรือ	จะดึงดื้อไปแล้วเห็นไม่เป็นผล
ซึ่งเดินน้ำร่ำมาในสาชล	ด้วยเวทมนตร์เชี่ยวชาญประการใด ฯ
๏ สุดสาครอ่อนศักดิ์ไม่หนักหน่วง	ถูกลมลวงเล่าแจ้งแถลงไข
ที่ความรู้ครูสอนแต่ก่อนไร	รำพันให้แจ้งจิตไม่ปิดบัง
แต่แก้กรดบทนี้ยังมิรู้	จะขออยู่ศึกษาวิชาขลัง
เหมือนลูกเต้าเจ้าประคุณการุณัง	จงช่วยสั่งสอนให้ได้ไคลคลา ฯ
๏ ส่วนผู้เฒ่าเจ้าอุบายกระต่ายแก่	รู้กระแสสมมาดปรารถนา
แม้นลวงได้ไม้เท้าที่ถือมา	จะขี่ม้ามังกรได้ดังใจจง
จำจะหลอกบอกมนต์กันบนเขา	ให้เรียนเล่าเสียเชิงละเลิงหลง
ถึงตัวดีมีครูจะอยู่คง	ผลักมันลงที่ในเหวก็เหลวไป
จึงตอบคำทำทีอารีรัก	ไม่ยากนักดอกจะแจ้งแถลงไข
จะเรียนร่ำตำราท่านว่าไว้	ให้ขึ้นไปบอกมนต์กันบนเนิน
ถ้าแม้นเจ้าเล่าจำได้สำเร็จ	ไม่เหนื่อยเหน็ดนั่งหัวเราะเหมือนเหาะเหิน
แกล้งพูดล่อพอให้น้ำใจเพลิน	แล้วพาเดินดัดดั้นขึ้นบรรพต
ถึงปากปล่องช่องเหวเป็นเปลวโปร่ง	ตลอดโล่งลึกล้ำเหลือกำหนด
บอกให้นั่งตั้งประนมพรหมพรต	วางไม้เท้าดาวบสไว้ริมกาย
เห็นได้ทีชีเมียงเข้าเคียงข้าง	กระซิบพลางผลัดตกหัวหกหาย
กระทบหินสิ้นแรงพลิ้วแพลงกาย	ทรวงทลายล้มซบสลบไป ฯ
๏ ชีเปลือยได้ไม้เท้าของดาวบส	แกถือจดจ้องเดินลงเนินไศล
ตรงมาหาพาชีด้วยดีใจ	แกเงื้อไม้ม้ากลัวก้มหัวลง
ขึ้นขี่หลังรั้งสายหวายตะค้า	สงสารม้าร้องเพียงจะเสียงหลง
แต่ป่วนปั่นหันเหียนวิ่งเวียนวง	ด้วยรักองค์หน่อนาถไม่คลาดคลา
จนชีเปลือยเหนื่อยแรงแกว่งไม้เท้า	ความกลัวราวกับจะดิ้นสิ้นสังขาร์
ต้องตามใจมิได้ขัดหัทยา	ชีชราควบลองดูว่องไว
จึงขับตรงลงทะเลเที่ยวเร่ร่อน	อัสดรโดดปลิวหวิวหวิวไหว
พอรู้ทีชีเปลือยไม่เหนื่อยใจ	คิดจะไปเที่ยวตามความสำราญ
จึงหมายมุ่งกรุงแก้วการะเวก	เป็นเมืองเอกอิศรามหาสถาน
พวกสำเภาเขาเคยขึ้นบนบาน	จะคิดอ่านอวดวิชาอุตส่าห์ไป ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	พึ่งอภิเษกแทนกษัตริย์ที่ตัดษัย
สง่างามนามพระสุริโยไทย	อายุได้ยี่สิบสองขึ้นครองเมือง
มีโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	ชื่อโฉมจันทวดีฉวีเหลือง
สนมนางอย่างเอกอเนกเนือง	ทั้งงานเครื่องงานกลางสำอางตา
มีพระราชบุตรีกะจิริด	ประไพพิศเพียงเทพเลขา
ชื่อนงเยาว์เสาวคนธ์ดังมณฑา	ชันษาสองปีกับสี่เดือน
น่าเอ็นดูรู้พลอดฉอดฉอดเสียง	เสนาะสำเนียงนารีไม่มีเหมือน
ทั้งเสนาสามนต์พลเรือน	ประชาราษฎร์กลาดเกลื่อนทั้งกรุงไกร
อันปิ่นปักนัคราการะเวก	ถืออุเบกขามั่นไม่หวั่นไหว
พระน้าวโน้มโลมเลี้ยงทั้งเวียงชัย	ไม่มีภัยผาสุกทุกทิวา
เมื่อวันนั้นบรรทมหลับสนิท	ทรงนิมิตฝันฟื้นตื่นผวา
พระจำได้ในสุบินจินตนา	ถึงเวลาออกยังห้องท้องพระโรง
ส่วนเสนาข้ารองละอองบาท	ล้วนเปรื่องปราชญ์ปรีชาดูอ่าโถง
นุ่งสมปักชักกลีบจับจีบโจง	เข้าพระโรงกราบก้มบังคมคัล
จึงตรัสบอกโหราพฤฒาเฒ่า	คืนนี้เราหลับไปเมื่อไก่ขัน
ฝันว่าแร้งแดงทั่วทั้งตัวมัน	แต่ขนนั้นเลี่ยนโล้นดูโกร๋นเกรียน
มันคาบแก้วแล้วบินกลิ่นตลบ	เหม็นเหมือนศพซากหืนให้คลื่นเหียน
ครั้นแร้งหายพรายช่วงดวงวิเชียร	สว่างเวียนวงรอบขอบบุรี
แล้วเคลื่อนคล้อยลอยร่อนเราช้อนได้	เอาส่งให้แก่ธิดามารศรี
พอรุ่งตื่นฟื้นกายจะร้ายดี	พระโหรปรีชาดูให้รู้ความ ฯ
๏ โหรรับสั่งตั้งวันพระชันษา	บอกเวลาคูณครบเคารบสาม
ได้เศษเสาร์เข้าตติยะยาม	จึงทูลตามไตรเพทสังเกตใจ
ซึ่งแร้งสาบคาบแก้วมาแล้วหาย	คือคนร้ายรูปจริตผิดวิสัย
จะนำหน้าพากุมารอันชาญชัย	เข้ามาในนคราไม่ช้านัก
ซึ่งได้แก้วแล้วประทานธิดาราช	จะสังวาสสืบวงศ์ดำรงศักดิ์
มิเหมือนคำทำนายที่ทายทัก	จึงปักหลักลงแล้วเฆี่ยนให้เจียนตาย ฯ
๏ กษัตริย์สุริโยไทยได้สดับ	ประทานทรัพย์ผ้าเสื้อให้เหลือหลาย
แล้วคืนเข้าแท่นสุวรรณพรรณราย	แสนสบายบริบูรณ์ประยูรวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายชีเปลือยเรื่อยมาในสาคเรศ	ถึงขอบเขตขึ้นฝั่งดังประสงค์
แกถือหวายสายกระสันไว้มั่นคง	ขับม้าทรงตรงมาท้ายธานี
ฝ่ายหนุ่มสาวชาวกรุงมุ่งเขม้น	คิดว่าเป็นโปร่งเปรตประเภทผี
เสียงครึกครื้นตื่นวิ่งเป็นสิงคลี	ชาวบุรีร้องอึงคะนึงไป
บ้างว่าผีขี่แพะหรือแกะอูฐ	บ้างว่าภูตดอกเช่นนี้ผีที่ไหน
นางสาวแก่แลดูอดสูใจ	ฮ้ายอะไรอย่างนี้ลูกมิเคย
เหล่าลูกเล็กเด็กคะนองก็ร้องว่า	ดูคนแก่แก้ผ้าเจ้าข้าเอ๋ย
ตาชีเปลือยเฉื่อยสบายไม่อายเลย	ทำเฉยเมยเดินมาถึงหน้าวัง
ที่รู้จักหลักแหล่งก็แจ้งเหตุ	ผู้วิเศษเกาะพนมอาคมขลัง
อาราธนาว่าเจ้าคุณการุณัง	นิมนต์ยั้งหยุดก่อนผ่อนสบาย
จึงถามว่ามาประสงค์สิ่งไรบ้าง	จงกระจ่างแจ้งอรรถจะจัดถวาย
ส่วนตาเฒ่าเจ้าเล่ห์เพทุบาย	เรามาหมายโปรดสัตว์กำจัดภัย
ด้วยบัดนี้ผีห่ามันกล้าหาญ	จะเกิดการโกลาโรคาไข้
ให้รากท้นคนตายฉิบหายไป	จงบอกให้กันรู้ทุกผู้คน
แม้นกลัวตายชายหญิงอย่างนิ่งช้า	จงออกมานั่งข้างทางถนน
กูจึงจะประพรำด้วยน้ำมนต์	ให้รอดพ้นความตายสบายใจ
คนทั้งนั้นครั้นได้ยินก็สิ้นเกลียด	อุตส่าห์เบียดเสียดกันเสียงหวั่นไหว
มานั่งหลามตามทางสล้างไป	ที่เจ็บไข้คนจูงพยุงมา
ทั้งลูกอ่อนนอนเมาะนางแม่อุ้ม	พวกสาวหนุ่มแน่นถนนคนนักหนา
ต่างแลดูผู้วิเศษสมเพชตา	บ้างก้มหน้านั่งหัวร่ององอไป
นางสาวแก่แม่ม่ายใจขี้ขลาด	ร้องกรีดกราดกราบนบนั่งซบไหว้
ด้วยกลัวตายหายเกลียดรังเกียจใจ	เสนาในกราบก้มบังคมทูล
ว่าบัดนี้ชีเปลือยมาโปรดสัตว์	จะกำจัดโรคร้ายให้หายสูญ
ขี่อะไรไม่รู้จักศักดิ์ตระกูล	รำพันทูลเขาว่าชีนี้ดีนัก ฯ
๏ ธิบดินทร์ยินดีเป็นที่ยิ่ง	คิดว่าจริงจะใคร่ดูให้รู้จัก
จึงตรัสว่าถ้ากระนั้นขยันนัก	ไม่ประจักษ์แจ้งว่าท่านอาจารย์ดี
จงช่วยเชิญมารักษาประชาราษฎร์	ให้แคล้วคลาดบาดเจ็บไข้โพยภัยผี
ทั่วทุกคนจนรอบขอบบุรี	เราจะนีมนต์บ้างเข้าวังใน
แล้วสั่งเหล่าสาวสุรางค์ต่างคำนับ	ให้คอยรับผู้วิเศษข้างเพทไสย
จะพรมพรำน้ำมนต์ให้พ้นภัย	พวกข้างในนอบน้อมอยู่พร้อมเพรียง
บ้างรีบรัดจัดธูปเทียนบุปผา	บ้างห่มผ้าผิวไม้สไบเฉียง
เครื่องบูชามาตั้งนั่งเรียบเรียง	ขี้ข้าเคียงเข้าไปนั่งข้างหลังนาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนามานิมนต์ผู้วิเศษ	ไปรอบเขตขอบบุรินทร์สิ้นทั้งหลาย
ประน้ำมนต์คนทั่วทั้งหญิงชาย	เข้าทางท้ายวังวางมากลางวัง
หม่อมผู้หญิงชิงกันดูผู้วิเศษ	คิดว่าเปรตตกประหม่าหน้าเป็นหลัง
ร้องหวาดหวีดกรีดเสียงสำเนียงดัง	นางชาววังวิ่งพัลวันเวียน
บ้างร้องช่วยด้วยแม่เจ้าคุณเอ๋ย	กระไรเลยเหลือร้ายไม่หายเหียน
บ้างซ่อนตัวกลัวสุดเที่ยวมุดเมี้ยน	ตกใจเจียนจะเป็นลมไม่สมประดี
ส่วนตาเฒ่าเจ้าเล่ห์เหมือนเดรฉาน	หน้ามันด้านดื้อได้ไม่บัดสี
ดูสาวสาวชาวบุรินทร์จนสิ้นดี	มาถึงที่ในวังนั่งยองยอง
สะกดจิตบิดกายไม่หายเหือด	ดูดังเลือดขึ้นหน้าเกศาสยอง
อำมาตย์พามาริมพระโรงทอง	เสียงแซ่ซ้องเสนาออกมารับ
บ้างว่าม้าน่ากลัวหัวเหมือนนาค	บ้างจุปากว่าไม้เท้ายาวจำหนับ
บ้างบอกความตามรับสั่งนั่งคำนับ	ตรัสให้รับคุณเข้าไปในพระโรง ฯ
๏ เฒ่ากาลีดีใจลงจากม้า	ฝ่ายอาชาลุกโลดกระโดดโหยง
ดังลมฉิวปลิวเต้นเผ่นตะโพง	ลงน้ำโพล่งแผลงศักดาไปหานาย
ส่วนชีเปลือยเมื่อยล้าเห็นม้ากลับ	ลมก็จับล้มกลิ้งนิ่งนอนหงาย
เสนาในใหญ่น้อยพลอยวุ่นวาย	เข้ารอบกายแก้ไขก็ไม่ฟื้น
กษัตรามาดูตาครูเฒ่า	เห็นตัวเปล่าเปลือยเลี่ยนให้เหียนหืน
แต่ทรงเดชเวทนาอุตส่าห์ยืน	เห็นริกริกพลิกฟื้นไม่พูดจา
จึงให้รับไปไว้ริมทิมโอสถ	ให้หมอมดพร้อมพรักอยู่รักษา
พระสั่งพลางหมางเมินเกินศรัทธา	ลีลามาปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
๏ ส่วนเสนีที่ศรัทธากับตาเฒ่า	หามมาเข้าทิมขวาพออาศัย
หมอรักษายาวางต่างต่างไป	ชีเปลือยได้สมประดีไม่มีสบาย
เมื่อม้าหนีนี่จะไปข้างไหนรอด	ระทวยทอดทุกข์ซ้ำระส่ำระสาย
ให้หาวเรอเพ้อพกผงกกาย	เป็นไข้ใจไม่หายอยู่หลายวัน ฯ
๏ ฝ่ายพาชีหนีได้มาในน้ำ	พอพลบค่ำควบหนักดังจักรผัน
ทั้งหลังเปล่าเบาแรงยิ่งแข็งครัน	พอไก่ขันขึ้นละเมาะเกาะพนม
เที่ยวหานายหลายตลบไม่พบเห็น	แล้วโผนเผ่นเข้าไปหาในอาศรม
ด้วยรักใคร่ใจม้าต้องอารมณ์	เที่ยวเดินดมกลิ่นรอยร่อยร่อยมา
ถึงเหวห้องปล่องหินได้กลิ่นหนัก	แจ้งประจักษ์ว่าเจ้าอยู่ในคูหา
ชะโงกมองร้องเรียกประสาม้า	ไม่เห็นหน้าเจ้านายวุ่นวายใจ
แต่หันเหียนเวียนมองแล้วร้องเรียก	สุดสำเหนียกมิ่งม้าน้ำตาไหล
เฝ้านั่งดูคูหาด้วยอาลัย	ไม่ไปไกลปากปล่องนองน้ำตา ฯ
ตอนที่ ๒๕
สุดสาครเข้าเมืองการะเวก
๏ สงสารสุดสาครยังอ่อนศักดิ์	ชีเปลือยผลักตกอยู่ในคูหา
เดชะมนต์ทนคงทรงวิชา	ไม่มรณานิ่งซบสลบไป
ได้สามคืนชื่นฉ่ำด้วยน้ำหิน	ในดวงวิญญาณ์แย้มค่อยแจ่มใส
ระริกริกพลิกองค์ทรงฤทัย	ในดวงใจเจ็บช้ำแทบทำลาย
นิ่งรำลึกตรึกภาวนาเวท	ศักดาเดชร้าวฉานบันดาลหาย
แต่หิวโหยโดยอดระทดกาย	จะปีนป่ายไปไม่ได้ดังใจจง
จึงคิดว่าตาเฒ่านี้เจ้าเล่ห์	เราซวนเซเสียเชิงละเลิงหลง
โอ้น่าที่ชีวิตจะปลิดปลง	ไหนจะคงคืนรอดตลอดไป
กุมาราอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรแดงเดือดดังเลือดไหล
สะอื้นร่ำพร่ำว่าประสาใจ	ไหนจะได้พบปะพระบิดร
โอ้เจ้าตาอาจารย์ของหลานเอ๋ย	พระองค์เคยค่ำเช้าเฝ้าสั่งสอน
มาครั้งนี้ชีวาตม์จะขาดรอน	พระอาจารย์มารดรไม่เห็นใจ
เมื่อต่อตีผีดิบสักสิบโกฏิ์	พระมาโปรดหลานรักไม่ตักษัย
โอ้ครั้งนี้มิรู้ด้วยอยู่ไกล	ไม่มีใครบอกเล่าพระเจ้าตา
สงสารแต่แม่เงือกของลูกน้อย	จะหลงคอยคิดถึงคะนึงหา
ลูกอยากนมสมเด็จพระมารดา	แม้นได้มากล้ำกลืนจะชื่นใจ
โอ้แม่คุณทูลกระหม่อมถนอมลูก	ไม่ต้องถูกหนักหนาอัชฌาสัย
ได้สามปีชีวันจะบรรลัย	มิทันได้แทนคุณกรุณา
สะอื้นร่ำน้ำพระเนตรลงพรากพราก	ด้วยอดอยากนมแม่ชะแง้หา
เสียงม้าร้องก้องกรรณหวั่นวิญญาณ์	พี่ม้าขาฉันขึ้นไปไม่ได้แล้ว
ไปบอกตามาช่วยฉันด้วยเถิด	เหมือนพี่เกิดร่วมท้องกับน้องแก้ว
ร้องเรียกร่ำน้ำพระเนตรลงนองแนว	สลบแล้วคืนเล่าเฝ้าโศกา ฯ
๏ บัดเดี๋ยวดังหงั่งเหง่งวังเวงแว่ว	สะดุ้งแล้วเหลียวแลชะแง้หา
เห็นโยคีขี่รุ้งพุ่งออกมา	ประคองพาขึ้นไปจนบนบรรพต
แล้วสอนว่าอย่าไว้ใจมนุษย์	มันแสนสุดลึกล้ำเหลือกำหนด
ถึงเถาวัลย์พันเกี่ยวที่เลี้ยวลด	ก็ไม่คดเหมือนหนึ่งในน้ำใจคน
มนุษย์นี้ที่รักอยู่สองสถาน	บิดามารดารักมักเป็นผล
ที่พึ่งหนึ่งพึ่งได้แต่กายตน	เกิดเป็นคนคิดเห็นจึงเจรจา
แม้นใครรักรักมั่งชังชังตอบ	ให้รอบคอบคิดอ่านนะหลานหนา
รู้สิ่งไรไม่สู้รู้วิชา	รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี
จงคิดตามไปเอาไม้เท้าเถิด	จะประเสริฐสมรักเป็นศักดิ์ศรี
พอเสร็จคำสำแดงแจ้งคดี	รูปโยคีหายวับไปกับตา ฯ
๏ สงสารหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครเหลียวแลชะแง้หา
ไม่เห็นปู่อยู่เดียวเปลี่ยววิญญาณ์	นึกน้ำตาซกซกตกกระเซ็น
ด้วยกำลังยังเยาว์ยิ่งเศร้าสร้อย	ให้ละห้อยหาแม่ไม่แลเห็น
แล้วเหลียวดูสุริยันตะวันเย็น	จะจำเป็นจำไปเพราะไม่เคย
จึงเหลียวหาม้านิลสินธพ	เห็นเซาซบโศกานิจจาเอ๋ย
ตรงมาหาม้าแลชะแง้เงย	เอาคางเกยกับพระบาทเพียงขาดใจ
นาสิกสูบจูบจรดรู้รสกลิ่น	แล้วแลบลิ้นเลียลามตามวิสัย
พระหน่อน้อยค่อยจูงพยุงไป	เก็บลูกไม้ม่วงปรางข้างคีรินทร์
เสวยพลางทางป้อนมังกรม้า	ทั้งอาชาชื่นชมสมถวิล
แล้วแล่นลงคงคาเที่ยวหากิน	หน่อนรินทร์แรงรื่นค่อยชื่นใจ
เก็บทับทิมริมกุฎีตาชีปลูก	แต่ล้วนลูกดกห้อยย้อยไสว
บ้างแตกร้าวราวกับเพชรเห็นเม็ดใน	มะเฟืองไฟตูมตาดดาษดา
เก็บเสวยเลยชมพนมมาศ	ศิลาลาดแลเวิ้งล้วนเพิงผา
มีโกรกกรวยห้วยละหานสำราญตา	ดูน้ำน่าอาบกินก็ยินดี
จึงปลดเปลื้องเครื่องครองลงกองไว้	แล้วลงในบ่อชำระสระเกศี
สะอางองค์สรงทิพวารี	ผิวฉวีผุดผ่องละอองวรรณ
ค่อยเปรมปรีดิ์ลีลาศขึ้นจากสระ	มาทรงพระภูษาจุฑากระสัน
จงจำนองครองเครื่องเข้าครบครัน	แล้วผูกพันโพกชฎาน่าเอ็นดู
ครั้นสรรพเสร็จเด็ดดอกกุหลาบซ้อน	เชยเกสรโสมนัสแล้วทัดหู
เรียกอาชาม้าต้นด้วยมนต์ครู	อาชารู้รีบมาหากุมาร
สุดสาครวอนว่ากับม้าแก้ว	รู้แห่งแล้วทางประเทศเขตสถาน
จงพาไปให้พบอ้ายคนพาล	ได้คิดอ่านคืนไม้เท้ามันเอาไป
ขึ้นหลังม้าผ่าโผนโจนจากเกาะ	ราวกับเหาะเหินลิ่วปลิวไสว
ดูลับลิบรีบเร็วไรไรไป	จนอุทัยลับลงในคงคา
จันทร์กระจ่างกลางโพยมดังโคมแก้ว	สว่างแถวท้องทะเลพระเวหา
สุดสาครนอนเอกเขนกมา	ดูดาราเดือนสว่างน้ำค้างพรม
พอลมรื่นคลื่นสงัดกำดัดดึก	หวนรำลึกถึงเจ้าตาที่อาศรม
เคยนั่งแท่นแผ่นผาที่ท่าลม	ชวนหลานชมเดือนหงายสบายใจ
โอ้สงสารมารดานิจจาเอ๋ย	ได้ชมเชยลูกยาอัชฌาสัย
น้ำนมแม่แต่ละข้างช่างกระไร	ลูกเคยได้รับประทานทั้งหวานมัน
โอ้จากมาน่าเสียดายเมื่อภายหลัง	จะย้อยพรั่งฟูมนองทั้งสองถัน
ลูกยิ่งอยากมากมายเสียดายครัน	สะอื้นอั้นอดนมกรมฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายม้ามิ่งวิ่งว่ายไปปลายคลื่น	เปรียบเหมือนพื้นดินนั่งหลังไม่ไหว
ด้วยรักใคร่ได้นายสบายใจ	จนอุทัยแจ่มฟ้าถึงธานี
ขึ้นตลิ่งหญิงชายทั้งหลายเห็น	คิดว่าเป็นลูกหลานท่านฤๅษี
ด้วยจำแน่แต่ม้าของตาชี	ชาวบุรีเรียกกันดูพระกุมาร
บ้างก็ว่าน่ารักพระนักสิทธ์	กะจิริดรูปงามทรามสงสาร
บ้างว่าไปไหนมาพระอาจารย์	มาตามท่านผู้เฒ่าหรือเจ้าคุณ
ฤๅษีสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
พระตอบความตามเขาทักรักการุญ	ฉันแบ่งบุญให้ทั่วทุกตัวคน
ประเดี่ยวนี้ชีเปลือยอยู่ไหนเล่า	จงบอกข่าวให้ฉันแจ้งรู้แห่งหน
ชาวพาราว่าพระปิ่นแผ่นดินดล	ให้นิมนต์เข้าไปอยู่ในวัง ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินดีเป็นที่สุด	ไม่ยั้งหยุดรีบไปเหมือนใจหวัง
ถึงศาลาหน้าพระลานทวารวัง	เห็นคนนั่งยืนหลามจึงถามไป
นี่แน่ขาน้าปู่อยู่ที่นี่	เห็นตาชีเปลือยมาอยู่หาไหน
เขาบอกว่าอาจารย์อันชาญชัย	ท่านเจ็บไข้อยู่ที่ทิมริมพระลาน
สุดสาครวอนว่าช่วยพาฉัน	ไปถึงท่านหน่อยเถิดจ๋าเมตตาหลาน
พวกขุนนางต่างเอ็นดูพระกุมาร	จึงว่าท่านลงเดินดำเนินไป
ในวังเวียงเยี่ยงอย่างไปข้างหน้า	อ้ายม้าลาอย่างนี้ขี่ไม่ได้
หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบใจ	สอนอย่างไรฉันจะทำไม่ก้ำเกิน
พระว่าพลางทางลงจากหลังม้า	ดังสิทธาเทพบุตรสุดสรรเสริญ
ส่วนเสนีปรีชาก็พาเดิน	นาดดำเนินตรงไปเข้าในวัง
ถึงทิมที่ชีเปลือยก็บอกแจ้ง	ที่กั้นแผงสองข้างมีอ่างถัง
พระหน่อน้อยค่อยแฝงร่มแผงบัง	ขยับยั้งหยุดมองแล้วย่องมา
เห็นตาเฒ่าเจ้าเล่ห์นอนหลับนิ่ง	ไม้เท้าพิงพาดวางไว้ข้างฝา
พระฉวยได้ไม้แกว่งแผลงศักดา	แล้วร้องว่าเหวยอ้ายใจฉกรรจ์
มึงลวงถามความรู้กูก็บอก	มึงกลับกลอกแกล้งจะฆ่าให้อาสัญ
ผลักลงไปในถ้ำทำเช่นนั้น	คนเหมือนกันช่างไม่คิดอนิจจา
แล้วมิหนำซ้ำเอาไม้เท้าด้วย	ไม่เขินขวยขากทุดอ้ายมุสา
แม้มิคิดนิดหนึ่งด้วยเวรา	กูจะฆ่าเสียให้ตายวายชีวี ฯ
๏ ฝ่ายชีแก่แลเห็นหน่อกษัตริย์	ถ้าแม้นปัถพีแยกจะแทรกหนี
ดูแผงกันกั้นห้องเห็นช่องมี	ได้ท่วงทีลุกทะลึ่งขึ้นตึงตัง
เอาหัวมุดผลุดออกข้างนอกได้	วิ่งหลงใหลแลเตลิดระเสิดระสัง
พวกหมอฉวยถ้วยยาละล้าละลัง	ออกวิ่งมั่งเสียงอึงคะนึงไป
ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	อลหม่านไม่รู้ว่ามาแต่ไหน
เสียงอื้ออึงตึงตังทั้งวังใน	ร้องเรียกไพร่เอะอะเกะกะกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุริโยไทยอยู่ในที่	เสียงเสนีคึกคักชักพระขรรค์
ออกข้างหน้าข้าเฝ้าอยู่เหล่านั้น	พัลวันวิ่งบอบหอบหายใจ
พระตรัสว่าอะไรจึงออกอึงมี่	ก็ไม่มีใครเห็นว่าเป็นไฉน
จึงทูลรุกคุกคักกระอักกระไอ	ภูวไนยขึ้นเสียงสำเนียงดัง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครได้สมอารมณ์หวัง
ถือไม้เท้าก้าวย่างมากลางวัง	เห็นคนนั่งแซ่ซ้องจึงร้องไป
เรามาเอาไม้เท้าของเราดอก	จะกลับออกไปมหาชลาไหล
ไม่ทำร้ายชายหญิงอย่ากริ่งใจ	แล้วจ้องไม้เท้าเดินดำเนินมา
ธิบดินทร์ผินพระพักตร์เห็นนักสิทธ์	กะจิริดน่ารักเป็นหนักหนา
จึงตรัสใช้ให้อำมาตย์ไปราธนา	นิมนต์มาพระโรงรัตน์ชัชวาล
แล้วนิมนต์ให้ขึ้นนั่งบัลลังก์แก้ว	ชลีแล้วตรัสถามตามสงสาร
เจ้าประคุณกี่พรรษาพระอาจารย์	สถิตสถานถิ่นที่บุรีใด
เป็นพงศ์เผ่าท้าวพระยาหรือพาณิช	กะจิริดรู้ศรัทธาจะหาไหน
พระมุนีมีนามกรใด	ธุระไรหรือจึงมาถึงธานี ฯ
๏ พระหน่อไทได้ฟังรับสั่งถาม	จึงตอบความตามจริตกิจฤๅษี
อาตมาอายุได้สามปี	พระชนนีชื่อมัจฉาวิลาวัลย์
พระบิตุรงค์องค์อภัยมณีนาถ	โอรสราชรัตนามหาศวรรย์
เมื่อตัวข้ามากำเนิดเกิดในครรภ์	พระจากกันจากเกาะแก้วพิสดาร
ครั้นคลอดข้าดาบสท่านรักใคร่	ช่วยเลี้ยงไว้พันผูกเหมือนลูกหลาน
ช่วยสอนฝึกศึกษาวิชาการ	แล้วให้ฉานชื่อว่าสุดสาคร
ครั้นอำลาดาบสจึงบอกให้	ประทานไม้เท้าทรงลงอักษร
ได้ปราบผีขี่พระยาม้ามังกร	จึงลาจรจากท่านมารดามา
ถึงกุฎีชีเปลือยพอเหนื่อยพัก	แวะสำนักนึกว่าซื่อถือสิกขา
มันนั่งหน่วงลวงหลอกบอกวิชา	แกล้งลวงข้าขึ้นบนช่องริมปล่องเปลว
สอนให้นั่งตั้งอารมณ์ประนมหัตถ์	มันผลักพลัดผลุงลงไปตรงเหว
ถูกหินผาหักพังทั้งองค์เอว	เจียนจะเหลวแหลกลงผงคลี
มันจึงได้ไม้กับม้าแล้วพาเที่ยว	เวลาเดียวสินธพก็หลบหนี
กลับไปหาข้าคืนพื้นชีวี	จึงได้ขี่ม้ามาเอาไม้เท้าคืน
มันเห็นข้าหน้าเก้อทำเพ้อพก	ออกวิ่งวกเวียนวนจนคนตื่น
พัลวันกันเองเสียงเครงครื้น	รูปจึงยืนอยู่มิได้ทันไคลคลา
ซึ่งพระองค์สงสัยจึงไต่ถาม	รูปแจ้งความซื่อสุดไม่มุสา
เพราะรักใคร่ไม้เท้าจึงเข้ามา	อย่าเคืองข้ายกโทษจงโปรดปราน ฯ
๏ พระทรงทราบนามวงศ์พงศ์กษัตริย์	สารพัดพูดจาน่าสงสาร
จึงตรัสว่าน่าแค้นอ้ายคนพาล	มันคิดอ่านเอาชีวาไม่ปรานี
มันมาหลอกบอกว่าผีห่าร้าย	ให้หญิงชายเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ไม่ฆ่าฟันมันจะเคยเหวยมนตรี	ไปจับชีเปลือยมาอย่าช้านาน
เสนาในใหญ่น้อยก็พลอยแค้น	ต่างลุกแล่นเที่ยวหาตามหน้าฉาน
เห็นเหนื่อยหมอบหอบโครงโก้งโค้งคลาน	ดูซมซานซุ่มซ่ามด้วยความกลัว
พวกข้าเฝ้าเข้ากลุ้มรุมกันฉุด	แกดิ้นหลุดแพลงพลิกเข้าจิกหัว
บ้างทึ้งหนวดหวดด้วยไม้เหมือนควายวัว	ลากเอาตัวเข้ามาหมอบหอบหายใจ
จอมกษัตริย์ตรัสกริ้วกระทืบบาท	เหวยอ้ายชาติทุจริตผิดวิสัย
ลักไม้เท้าเอาอาชาเธอมาไย	จริงหรือไม่ว่ามาอย่าช้านาน ฯ
๏ ฝ่ายชีเปลือยเหนื่อยอ่อนลงนอนนิ่ง	ครั้นรับจริงกลัวจะสั่งให้สังหาร
แกล้งบิดเบือนเหมือนเป็นไข้ไม่ให้การ	ทำสะท้านเทิ้มเทิ้มระเริ้มริก
เขาเตือนตีสีข้างผางถนัด	ทำจุกอัดอั้นใจไม่กระดิก
เขาจี้จิ้มทิ่มพุงสะดุ้งพลิก	หัวเราะริกรื้อกลับนั่งหลับตา
พระจอมวังคั่งแค้นแสนพิโรธ	ยิ่งกริ้วโกรธตรัสว่าทุดอ้ายมุสา
ทำโว้เว้เดรฉานเจ้ามารยา	เอาไปผ่าอกมันเสียวันนี้ ฯ
๏ สุดสาครอ่อนจิตคิดสงสาร	จึงทัดทานทูลท้าวเจ้ากรุงศรี
ว่าขอโทษโปรดอย่าให้ฆ่าตี	เหตุทั้งนี้เพราะว่ากรรมกระทำไว้
ไม่หุนหันฉันทาพยาบาท	นึกว่าชาติก่อนกรรมจะทำไฉน
จะฆ่าฟันมันก็ซ้ำเป็นกรรมไป	ต้องเวียนว่ายเวทนาอยู่ช้านาน
รูปบวชกายหมายใจจะได้ตรัส	ช่วยส่งสัตว์เสียให้พ้นวนสงสาร
จะเข่นฆ่าตาเฒ่าไม่เข้าการ	ขอประทานโทษไว้อย่าให้ตาย ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสว่าสาธุสะ	คารวะหวานหูไม่รู้หาย
อันโทษมันนั้นก็ถึงที่วางวาย	จะยกถวายเสียก็ได้เป็นไรมี
แต่ฉันรักจักใคร่ได้พระดาบส	เป็นโอรสร่วมบำรุงซึ่งกรุงศรี
จะโปรดได้หรือไม่เล่าแต่เท่านี้	จะปล่อยชีเปลือยให้คุณได้บุญ ฯ
๏ กุมาราดาบสพจนารท	แสนฉลาดหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
ซึ่งทรงเดชเจตนาด้วยการุญ	ขอบพระคุณควรจะคิดเหมือนบิดร
แม้นไปปะพระผู้บังเกิดเกล้า	ทั้งพงศ์เผ่าภิญโญสโมสร
จะกลับมาสาพิภักดิ์พระภูธร	ให้ถาวรจนชีวันจะบรรลัย ฯ
๏ พระฟังตอบชอบชื่นระรื่นจิต	สุจริตรักเหลือเหมือนเนื้อไข
จึงตรัสว่าถ้ากระนั้นอย่างพรั่นใจ	โยมจะไปด้วยเจ้าคุณพระมุนี
แต่จงรอพอให้ได้สืบสวน	จะทบทวนถามข่าวชาวกรุงศรี
ใครรู้เรื่องเมืองพระอภัยมณี	แจ้งคดีจะได้หาบรรณาการ
ไปงอนง้อขอองค์พระนักสิทธ์	ตามจริตที่โยมรักสมัครสมาน
จงอยู่วังนั่งนอนผ่อนสำราญ	พอให้ฉานสมใจจึงไคลคลา ฯ
๏ ส่วนหน่อไทได้สดับรับพระโอษฐ์	ซึ่งทรงโปรดปรานีดีหนักหนา
ตามพระทัยไม่ขัดหัทยา	แต่เกรงว่าม้ามังกรจะร้อนรน
จะต้องให้ไปชลาแล้วมามั่ง	ขอโปรดสั่งเสียให้แจ้งทุกแห่งหน
ใครเข้าจับขับขี่ซุกซี้ซุกซน	จะกินคนเคยตัวไม่กลัวใคร ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ตรัสรับกำชับสั่ง	เสนานั่งพร้อมหน้าอัชฌาสัย
อย่าฆ่าตีชีเปลือยจงปล่อยไป	แล้วบอกให้กันรู้ทั้งบูรี
ว่าม้าร้ายชายหญิงอย่าทิ้งขว้าง	แม้นเดินทางพานพบให้หลบหนี
อำมาตย์รับอภิวันท์อัญชลี	แล้วไล่ชีเปลือยออกไปนอกวัง
กุมารามาริมพระโรงรัตน์	กวักพระหัตถ์เรียกม้าวิชาขลัง
มังกรโผนโจนข้ามกำแพงบัง	เข้าในวังวิ่งมาหากุมาร
พระสั่งม้าว่าน้องต้องอยู่นี่	ด้วยภูมีชวนไว้ในราชฐาน
พี่ไปเล่นเย็นแล้วมาหน้าพระลาน	ให้พบพานกันทุกวันเหมือนสัญญา
ม้ามังกรอ่อนซบเคารพรับ	กระโดดกลับข้ามกำแพงแรงหนักหนา
ลำพองโผนโจนลงในคงคา	เที่ยวกินปลากินน้ำเล่นสำราญ ฯ
๏ กรุงกษัตริย์ทัศนาเห็นปรากฏ	รักดาบสเหมือนหนึ่งบุตรสุดสงสาร
มาจับหัตถ์ตรัสสมาพระอาจารย์	ขอให้ฉานอุ้มเข้าไปที่ในวัง
แล้วอุ้มแอบแนบข้างมาปรางค์มาศ	พร้อมพระญาติวงศาทั้งหน้าหลัง
ค่อยวางองค์ลงบนราชบัลลังก์	มุนีนั่งเอี้ยมเฟี้ยมเสงี่ยมใจ ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสบอกมเหสี	โอรสมีมาเหมือนจิตพิสมัย
แล้วเล่าความตามธุระที่จะไป	ให้พบปะพระอภัยผู้บิดา
จะได้ขอหน่อนาถให้ขาดเด็ด	คงสำเร็จมุ่งมาดปรารถนา
นางคำนับรับรสพจนา	แล้วคลานมาหมอบเรียงเคียงบัลลังก์
พินิจดูมุนีฤๅษีน้อย	ช่างแช่มช้อยชื่นในฤทัยหวัง
สมเป็นหน่อสุริย์วงศ์ดำรงวัง	เหมือนเดือนปลั่งเปล่งฟ้านภาลัย ฯ
๏ นางคำนับรับขวัญสรรเสริญ	แสนเจริญรู้สิกขาจะหาไหน
มิเกิดครรภ์ฉันนี้บ้างเป็นอย่างไร	ไปเกิดไกลกลับมาหามารดร
เครื่องสิกขาดาบสจงปลดเปลื้อง	ได้ทรงเครื่องเนาวรัตน์ประภัสสร
ทั้งกษัตริย์ภัสดาช่วยว่าวอน	สึกเสียก่อนเถิดนะพระมุนี
แล้วสั่งให้ไปจัดเครื่องประดับ	หลายสำรับกับผ้าภูษาศรี
มาเรียงวางข้างองค์พระมุนี	จินดาดีดูจำรัสชัชวาล
พระเห็นของสองกษัตริย์จัดมาให้	จะใคร่ได้เครื่องทรงน่าสงสาร
ว่าหม่อมฉันวันจะจากพระอาจารย์	ได้ตั้งสัตย์อัธิษฐานต่อเทวา
มิได้กลับอภิวาทบาทดาบส	ก็ไม่ปลดปลิดเปลื้องเครื่องสิกขา
ซึ่งสององค์ทรงพระกรุณา	จะเมตตาแต่งหม่อมฉันประการใด
ขอประดับทับนอกหนังเสือเหลือง	ให้ประเทืองมิได้ขัดอัชฌาสัย
จะทรงเครื่องเปลื้องหนังเสียทั้งไตร	เหมือนได้ใหม่ลืมเก่าดังเผ่าพาล ฯ
๏ สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงพระสรวล	แล้วคิดควรคำว่าน่าสงสาร
จึงตรัสว่าถ้ามิเปลื้องเครื่องอาจารย์	สร้อยสังวาลจงประดับทับกันลง
แล้วเตือนให้ไหว้ลาสิกขาบท	ช่วยเปลื้องปลดเครื่องครองเข้าห้องสรง
ขัดทองคำน้ำกุหลาบให้อาบองค์	แล้วท้าวทรงขัดสีฉวีวรรณ
กระหมวดเกล้าเมาลีเฉลิมพักตร์	ด้วยความรักสิ้นรังเกียจไม่เดียดฉันท์
นางเทวีสีสุคนธ์ปนสุวรรณ	ดูผิวพรรณผุดผ่องละอององค์
แล้วตามใจให้นุ่งหนังเสือโคร่ง	ช่วยจีบโจงจัดวางไว้หางหงส์
ใส่ห้อยหน้าผ้าทิพย์จีบประจง	กุมารทรงหนังพยัคฆ์สะพักชาย
สองกษัตริย์จัดแจงแต่งประดับ	ใส่สร้อยทับทรวงสังวาลประสานสาย
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรเพทาย	สะอิ้งพรายพลอยวามอร่ามเรือง
แล้วให้อย่างช่างชฎามาประดับ	เอาแก้วแกมแซมกับหนังเสือเหลือง
มงกุฎกลายปลายจีบเป็นกลีบเฟือง	ประดับเนื่องแนบเสียดกรรเจียกจอน
พระพาหาพาหุรัดกระจัดแจ่ม	ล้วนนิลแนมเนาวรัตน์ประภัสสร
แล้วสวมสร้อยนวมรองทองพระกร	สลับซ้อนแสงแก้วดูแพรวพราย
ธำมรงค์วงวาวเขียวขาวเหลือง	อร่ามเรืองนิ้วพระหัตถ์จำรัสฉาย
ใส่เกือกทองรองบาทแล้วนาดกราย	พระผันผายพามานั่งบัลลังก์รัตน์ ฯ
๏ กุมารหมอบนอบนบอภิวาท	แทบพระบาทบัวทองสองกษัตริย์
ลูกโฉดเขลาเบาจิตเป็นศิษย์วัด	ไม่สันทัดท่วงทีกิริยา
ขอชนกชนนีเป็นที่พึ่ง	ให้เหมือนหนึ่งกำเนิดเกิดเกศา
ช่วยสั่งสอนผ่อนผันกรุณา	อย่าโกรธาทอดทิ้งถึงชิงชัง
สองกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ	ไม่หมายลบล้างลูกจะปลูกฝัง
แล้วจะมอบขอบเขตนิเวศน์วัง	ให้เหมือนดังดวงจิตของบิดร
พระตรัสพลางทางเรียกธิดาราช	มาร่วมอาสน์เนาวรัตน์แล้วตรัสสอน
ให้อัญชลีพี่ยาสุดสาคร	นางโอนอ่อนอภิวันท์จำนรรจา
พี่จ๋าพี่ที่พระแกลตุ๊กแกร้อง	ทำบ่วงคล้องมันเสียทีเถิดพี่จ๋า
กุมารอุ้มจุมพิตพระธิดา	แล้วว่าอย่ากลัวตุ๊กแกเลยแม่น้อง
ฉันจะตีที่หลังให้ดังผลุง	น้องสะดุ้งสรวลสันต์กันทั้งสอง
น่าสงสารมารดรกรประคอง	อุ้มให้สองทรามเชยเสวยนม
สุดสาครนอนทับพระเพลาซ้าย	แล้วดื่มสายโลหิตสนิทสนม
จนอิ่มหนำฉ่ำชื่นรื่นอารมณ์	นางจูบเกล้าเผ้าผมเฝ้าชมเชย
ครั้นราตรีสี่กษัตริย์เข้าไสยาสน์	สำราญราชร่วมเรียงเคียงเขนย
ถนอมพักตร์รักใคร่กระไรเลย	ร่วมเสวยร่วมสรงพระคงคา
แล้วกรุงกษัตริย์จัดเลือกลูกน้อยน้อย	ได้ห้าร้อยร่วมวันชันษา
ล้วนไว้จุกลูกผู้ดีมีปัญญา	ให้ตามเล่นเป็นข้าสุดสาคร
ทั้งม้ารถคชสารการกษัตริย์	สารพัดการศึกให้ฝึกสอน
หวังจะให้ใจปลื้มลืมบิดร	ด้วยภูธรรักสุดเหมือนบุตรา ฯ
๏ พระหน่อน้อยพลอยเพลินเจริญจิต	กับน้องหญิงมิ่งมิตรขนิษฐา
จะไปไหนไปด้วยกันจำนรรจา	เสียงจ๊ะจ๋าจ้อแจ้ไม่แง่งอน
หน่อกษัตริย์หัดอะไรก็หัดบ้าง	เป็นคู่สร้างเรียนรู้ด้วยครูสอน
กระบวนศึกฝึกฝนชนกุญชร	ต่างราญรอนเรียนครูให้รู้ครบ
รำกระบี่ตีกระบองดาบสองข้าง	ทั้งจักรขว้างโล่เขนให้เจนจบ
ถึงลางทีพี่น้องเล่นลองรบ	ตีกระทบแทงฟันประจัญทัพ
ข้างพวกพ้องน้องสาวพุ่งหลาวแหลน	ทั้งโล่แพนทวนหอกดูกลอกกลับ
ข้างพวกพี่ตีตลบเข้ารอรับ	เอาปากงับแหลมหลาวลูกเกาทัณฑ์
ข้างนายทัพขับรถเข้าจดรบ	พลตลบหลีกลัดดูผัดผัน
บ้างทิ่มแทงแพลงพลาดบ้างฟาดฟัน	ไม่ถูกกันแก้ไขไวทุกคน
จนเจนจำชำนาญในการศึก	อาจารย์ฝึกพลรบให้หลบฝน
ทหารเลวเร็วรับกลอกกลับตน	แต่เม็ดฝนก็ไม่ถูกลูกเล็กเล็ก
ต่างคล่องแคล่วแกล้วกล้าปรีชาหาญ	ล้วนกุมารเหมาะเหมาะใส่เกราะเหล็ก
บ้างไว้จุกลูกขุนนางผูกหางเจ๊ก	ล้วนแต่เด็กน้อยน้อยห้าร้อยคน
ด้วยทิศาปาโมกข์เมืองการะเวก	เป็นองค์เอกอาจรู้หลบสู้ฝน
สำหรับฝึกศึกกษัตริย์ให้จัดพล	รู้ผ่อนปรนปราบยุคทุกทุกองค์
จึงพาราผาสุกสนุกสนาน	พระกุมารบันเทิงละเลิงหลง
ลืมนักสิทธ์บิตุราชมาตุรงค์	ใจพะวงอยู่ด้วยเล่นไม่เว้นวัน ฯ

ตอนที่ ๒๖
อุศเรนตีเมืองผลึก
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองผลึก	ยังว่างศึกสงัดเหตุทุกเขตขัณฑ์
พระอภัยได้สำราญมานานครัน	กับสุวรรณมาลีนิฤมล
ตั้งแต่ใช้ให้พระน้องกับหน่อนาถ	ไปเฝ้าบาทบิตุเรศฟังเหตุผล
เป็นปีหนึ่งจึงได้แจ้งแห่งยุบล	ด้วยสานนพราหมณ์ถือหนังสือมา
ว่าพระน้องกับสองโอรสราช	บังคมบาทบทเรศพระเชษฐา
ด้วยไปถึงซึ่งจังหวัดกรุงรัตนา	พระพาราผาสุกสนุกสบาย
แต่พระชนกชนนีโมลีโลก	ชราโรคเรื้อรังยังไม่หาย
ต้องคอยฟังรั้งรออยู่พอคลาย	จะถวายบังคมกลับกองทัพมา
พระทราบเรื่องเปลื้องทรวงที่ห่วงหลัง	ด้วยพร้อมพรั่งเผ่าพงศ์พระวงศา
จึงปลดเปลื้องเครื่องทรงอลงการ์	ประทานสานนพราหมณ์ด้วยความรัก
ทั้งพวกไพร่ได้บำเหน็จแล้วเสร็จสรรพ	ทูลลากลับล่องลมไปรมจักร
พระโฉมยงองค์อภัยวิไลลักษณ์	บำรุงรักราษฎรไม่ร้อนรน
แล้วรางวัลบรรดาสานุศิษย์	ซึ่งตามติดปรนนิบัติเมื่อขัดสน
ล้วนจีนจามพราหมณ์แขกฝรั่งปน	ทั้งร้อยคนคู่ยากลำบากมา
ประทานเมียสาวสาวขาวน้อยน้อย	ถ้วนทั้งร้อยรูปงามตามภาษา
กับกำปั่นบรรทุกเกลือข้าวปลา	ทั้งเงินห้าร้อยทั่วทุกตัวคน
ให้ไปอยู่บูรีรอบขอบประเทศ	คอยแจ้งเหตุตื้นลึกศึกสิงหล
ให้มีไพร่ไว้สำหรับอยู่กับตน	ทั้งร้อยคนคนละร้อยไม่น้อยใจ ฯ
๏ ฝ่ายจีนจามพราหมณ์ฝรั่งแขกอังกฤษ	สุจริตรักพระองค์ไม่สงสัย
ได้กำปั่นภรรยาทั้งข้าไท	เหมือนเกิดใหม่มั่งมียินดีนัก
ต่างทูลว่าถ้าแม้นเมืองผลึก	ต้องทำศึกกับลังกาอาณาจักร
จะเจ็บแค้นแทนพระคุณการุญรัก	สาพิภักดิ์ต่อเจ้ากินข้าวเกลือ
แล้วทูลลาพาอนงค์ลงกำปั่น	อยู่ห้องกั้นเก๋งท้ายสบายเหลือ
ทั้งไพร่พลคนใช้ที่ในเรือ	มีห้องนอนหมอนเสื่อสบายใจ
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ต่างแล่นออกอ่าวมหาชลาไหล
ด้วยเจนทางกลางคงคาเคยมาไป	ต่างใช้ใบแยกย้ายไปรายเรียง
พวกจีนแล่นแผนที่ตะวันออก	ออกเส้นนอกแหลมเรียวเลี้ยวเฉลียง
ไปกึงตั๋งกังจิ๋วจุนติ๋วเซียง	เข้าลัดเลี่ยงอ้ายมุ้ยแล่นฉุยมา
ข้างพวกแขกแยกเยื้องเข้าเมืองเทศ	อรุมเขตคุ้งสุหรัดปัตหนา
ไปปะหังปังกะเราะเกาะชวา	มะละกากะเลหวังตรังกะนู
วิลันดามาแหลมโล้บ้านข้าม	เข้าคุ้งฉลามแหลมเงาะเกาะราหู
อัดแจจามข้ามหน้ามลายู	พวกญวนอยู่เวียดนามก็ข้ามไป
ข้างพวกพราหมณ์ข้ามไปเมืองสาวถี	เวสาลีวาหุโลมโรมวิสัย
กบิลพัสดุ์โรมพัฒน์ถัดถัดไป	เมืองอภัยสาลีเป็นที่พราหมณ์
ข้างพวกไทยได้ลมก็แล่นรี่	เข้ากรุงศรีอยุธยาภาษาสยาม
พม่ามอญย้อนเข้าอ่าวพุกาม	ฝรั่งข้ามฟากเข้าอ่าวเยียระมัน
ที่บางเหล่าก็เข้าอ่าววิลาส	เมืองมะงาดมะงาดามะงาศวรรย์
ข้ามเกาะเชามาลีกปิตัน	หาพงศ์พันธุ์พวกพ้องพี่น้องตัว
ที่จากบ้านนานเหลือพวกเรือแตก	จนเมียแปลกผัวรักไม่ทักผัว
ที่ถึงค่ำร่ำเรียกอยู่ริมรั้ว	ก็กลับกลัวว่าปีศาจไม่อาจรับ
ที่เรือเสียเมียหมายตายเป็นผี	จนเขามีผัวใหม่พอได้กลับ
ทั้งสองข้างต่างกระดากปากงับงับ	บ้างร้องฟ้องต้องปรับจับชู้เมีย
ที่เมียมีขี้หึงพอถึงรั้ว	ก็แคลงผัวมิอยากเชื่อว่าเรือเสีย
รู้ว่าพามาใหม่เหมือนไฟเลีย	ต้องปลอบเมียแทบทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ปล่อยคนรักรายแฝงทุกแห่งหน
แม้นฝรั่งลังกามาประจญ	จะซ้อนกลการศึกให้ลึกซึ้ง
แล้วพระองค์ทรงสำราญผ่านสมบัติ	แต่นางกษัตริย์มเหสีนั้นขี้หึง
เห็นโปรดใครใหญ่ขึ้นก็มึนตึง	จึงทรงครรภ์ไม่ทันถึงในครึ่งปี
ครั้นคลอดราชธิดาเป็นฝาแฝด	ดังทองแปดนพคุณจรูญศรี
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนกันสิ้นทั้งอินทรีย์	พระอัยกีรักใคร่กระไรเลย
เห็นหลานมากอยากเลี้ยงเข้าเคียงข้าง	พระทัยนางนึกนิยมชมลูกเขย
แล้วว่าดีมีถมดอกนมเนย	ขอให้เคยคู่แฝดสักแปดคราว
แล้วเลือกสรรบรรดานางข้าหลวง	ดูงามท่วงทีละมุนพึ่งรุ่นสาว
ให้เห่เรื่อยเฉื่อยฉ่ำทุกค่ำเช้า	สำเนียงราวเรไรในไพรวัน
ทั้งพี่เลี้ยงนางนมล้วนสมศักดิ์	บำรุงรักตื่นหลับเฝ้ารับขวัญ
พระอู่ทองสองอู่เป็นคู่กัน	ทุกคืนวันเวียนระวังเป็นกังวล ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าลังกาอาณาเขต	ปิ่นประเทศแว่นแคว้นแดนสิงหล
แต่ลูกยามาแถลงแจ้งยุบล	ว่าเสียพลพ่ายแพ้จะแก้อาย
ก็ห่วงบุตรอุศเรนพระลูกรัก	พระชงฆ์หักหมอแก้พอแผลหาย
แล้วรื้อกลับจับไข้มิใคร่คลาย	ศึกจึงวายเว้นช้าถึงห้าปี
ให้พอประทังยังชั่วตั้งตัวได้	หมายจะไปทำศึกไม่นึกหนี
ให้เกณฑ์คนพลเมืองเอกโทตรี	บรรดามีมาระดมเข้าสมทบ
แต่ทัพหน้าห้าแสนถือแหลนหลาว	ทั้งปืนยาวปืนสั้นเข้าบรรจบ
ยังปีกป้องกองหลวงควงเข้างบ	ทหารรบห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์
ทั้งกองหลังรั้งท้ายก็หลายแสน	ล้วนปืนแม่นมีแรงแข็งขยัน
มารวมรอมพร้อมหมดกำหนดวัน	ใครไม่ทันโทษาถึงผ่าทรวง
ราชบุตรอุศเรนเป็นทัพหน้า	เจ้าลังกากำกับเป็นทัพหลวง
มาถึงทั่วหัวเมืองสิ้นทั้งปวง	ตามกระทรวงศึกกษัตริย์ปราบดัสกร
แล้วเดินบกยกมาลงท่าข้าม	ถนนพระรามเรือแพแซ่สลอน
ยั้งหยุดจัดหัดทหารให้ราญรอน	ข่าวขจรทั่วทั้งเกาะลังกา ฯ
๏ ฝ่ายทหารพระอภัยเป็นไส้ศึก	ที่ตื้นลึกลอบถามตามภาษา
ครั้นรู้แจ้งแต่ให้เรือใช้มา	แจ้งกิจจาเจ้านายได้ถ่ายเท ฯ
๏ พระอภัยได้ความให้ขามศึก	อุตส่าห์ตรึกตรองอุบายเป็นหลายเล่ห์
จะรบพุ่งกรุงไกรใกล้ทะเล	ให้ว้าเหว่วิญญาณ์เอกากาย
เป็นห่วงหลังระวังหน้าหนักหนานัก	พระน้องรักลูกน้อยก็คอยหาย
ยิ่งตรองตรึกนึกไปไม่สบาย	จึงภิปรายปรึกษานางวาลี
ศึกมายั้งตั้งกระบวนจะจวนข้าม	มาสงครามรบพุ่งถึงกรุงศรี
จะจัดแจงแต่งทหารออกต้านตี	หรือจะหนีนางเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ส่วนวาลีปรีชาปัญญาหญิง	เป็นยอดยิ่งยิ้มย่องสนองไข
จะฟันแทงแย้งยิงออกชิงชัย	สงสารไพร่ก็จะม้วยลงด้วยกัน
แม้นลวงล่อพอให้ได้ชัยชนะ	ก็เห็นจะทำได้ใจหม่อมฉัน
ขอพระองค์จงเป็นกองออกป้องกัน	คุมกำปั่นแปดร้อยคอยระวัง
แม้นสงครามตามตีจงหนีหลบ	ไปวันหนึ่งจึงค่อยทบตลบหลัง
มาปากอ่าวก้าวสกัดตัดกำลัง	ให้พร้อมพรั่งทั้งทัพรบสมทบกัน
ข้าจะรับจับท้าวเจ้าสิงหล	ด้วยเล่ห์กลโอนอ่อนคิดผ่อนผัน
นางทูลความตามปัญญาสารพัน	ทั้งสุวรรณมาลีเห็นดีจริง
จึงทูลว่าข้าจะรับเป็นทัพซ้ำ	ช่วยเผาลำนาวาประสาหญิง
พระทรงฟังนั่งเอกเขนกอิง	เห็นดียิ่งเจียวปัญญานางวาลี
ทั้งโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ	รู้ไตรเพทพอใจรบไม่หลบหนี
เคยรบเรือเชื่อถือฝีมือดี	พระเปรมปรีดิ์ปรึกษาเสนาใน
ให้เตรียมรับทัพลังกาพวกข้าศึก	ที่ตื้นลึกเล่าแจ้งแถลงไข
เห็นสมคะเนเสนีก็ดีใจ	ไปเตรียมไว้พร้อมพรั่งคอยฟังความ ฯ
๏ ฝ่ายลังกาฝรั่งอยู่หลังถนน	พอพักพลฝึกทหารชาญสนาม
ออกจากฝั่งวังวนถนนพระราม	แล้วยกข้ามฟากมาสิบห้าคืน
ถึงเขตคุ้งกรุงผลึกนึกประหลาด	ไม่เห็นลาดตระเวนแขวงมาแข็งขืน
เข้าปากน้ำสำคัญให้ลั่นปืน	เสียงปึงปังดังครื้นทั้งธรณี
พอเช้าตรู่ดูเรือเหนือปากอ่าว	ออกแล่นก้าวคลาดเคลื่อนเหมือนจะหนี
จึงสั่งบุตรอุศเรนเจนวารี	ให้ตามตีต้อนตัดสกัดทาง
ฝ่ายทัพหน้าห้าแสนเรือพันสอง	ออกลอยล่องแล่นไล่ใบสล้าง
ได้ครึ่งวันทันทัพที่ท่ามกลาง	เข้ารบพลางแล่นหนียิ่งตีตาม ฯ
๏ ฝ่ายทัพหลวงล่วงเข้าอ่าวปากน้ำ	พอพบลำเรือครัวจับตัวถาม
ตะคอกขู่ผู้เฒ่าจึงเล่าความ	ว่าสงครามข้ามอ่าวมาคราวนี้
จะสังหารผลาญอาณาประชาราษฎร์	ให้วินาศนองเนืองไปเมืองผี
พอเดือนเที่ยงเสียงปืนเมื่อคืนนี้	ชาวบุรีหนีพลัดกระจัดกระจาย
พระอภัยได้กำปั่นสักพันถ้วน	บรรทุกล้วนเงินทองของทั้งหลาย
แล้วจุดเผาข้าวปลาพาหญิงชาย	หนีไปฝ่ายทะเลลมยมนา
ที่เหลืออยู่บูรีก็หนีเร้น	มิให้เห็นเนื้อตัวกลัวหนักหนา
เดี๋ยวนี้ไฟไหม้เผาฉางข้าวปลา	ชาวพาราร้องอึงคะนึงไป
ข้าเจ้านี้มีเรือเกลือข้าวสาร	พาลูกหลานจะไปหาที่อาศัย
ไม่สู้รบหลบตัวด้วยกลัวภัย	จงโปรดไว้ชีวาอย่าฆ่าฟัน
สมเด็จท้าวเจ้าลังกาอาณาเขต	ได้ทราบเหตุเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงว่าทัพอุศเรนเห็นจะทัน	ด้วยติดพันพอเขม้นเห็นไรไร
ให้ทัพหลังตั้งปิดอยู่ปากอ่าว	คอยสืบข่าวทัพหน้าว่าถึงไหน
ถ้าหนักแน่นแล่นหนุนเนื่องกันไป	เราทัพใหญ่จะเข้าอยู่ในบูรี
ได้เกลี้ยกล่อมล้อมอาณาประชาราษฎร์	ที่ขยาดยกอพยพหนี
พอเรียบราบปราบปรามสามราตรี	จึงตามตีทัพเรือก็เหลือทัน
แล้วเตือนไพร่ให้รีบเรือที่นั่ง	ทั้งหน้าหลังหลามแม่น้ำล้วนกำปั่น
เห็นเมืองไหม้ไฟกลุ้มชอุ่มควัน	เห็นสำคัญคิดว่าจริงไม่กริ่งใจ
ให้จอดฝั่งพรั่งพร้อมทหารรบ	พอจวนพลบไฟฟางสว่างไสว
ให้แยกกองป้องกันชาวกรุงไกร	อย่าให้ใครหนีออกนอกกำแพง
พอมืดมนพลทัพก็ยับยั้ง	อยู่บนฝั่งฟากบุรินทร์ไม่กินแหนง
บ้างสูบฝิ่นกินเหล้าหุงข้าวแกง	ขุนนางแต่งโต๊ะเลี้ยงกันเรียงราย ฯ
๏ ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร	เป็นทัพซ่อนซุ่มสมอารมณ์หมาย
จึงขับไพร่ให้ล้อมเลียบหาดทราย	แล้วตัดสายสมอใหญ่จุดไฟโพลง
ผลักกำปั่นหันกลับทับปะทะ	ล้วนเกะกะปะกันควันโขมง
นางวาลีที่อยู่ห้องท้องพระโรง	เห็นเพลิงโพลงพลอยให้ปืนใหญ่ยิง
แล้วยกออกนอกกำแพงไล่แทงทัพ	มิทันรับรบสู้เสียรู้หญิง
บ้างล้มตายนายไพร่ตกใจจริง	กระเจิงวิ่งเวียนวนด้วยจนใจ
จะลงเรือเชื้อเพลิงก็โพลงผลาญ	เหล่าทหารเห็นไม่มีที่อาศัย
บ้างลงน้ำดำดั้นจนบรรลัย	ชาวเมืองไล่จับกุมตะลุมบอน
ส่วนสุวรรณมาลีตีสกัด	ให้แตกตัดขึ้นตลิ่งข้างสิงขร
ด้วยมากมายหลายแสนแน่นนคร	จึงตีต้อนแต่พอให้ไพร่พลัดพราย
หมายว่ารุ่งพรุ่งนี้จึงตีทัพ	เที่ยวตามจับก็จะได้ดังใจหมาย
ชาวผลึกฮึกใจทั้งไพร่นาย	เที่ยวฟันตายดุเดือดลุยเลือดแดง ฯ
๏ สงสารท้าวเจ้าลังกาชราร่าง	ขี่ขุนนางนายทหารชาญกำแหง
ขึ้นตลิ่งวิ่งเลี้ยวด้วยเรี่ยวแรง	ใครกีดขวางทางแทงตะลุยมา
ฝ่ายปลัดหัศเกนกุเวนระเวก	ทหารเอกสี่นายทั้งซ้ายขวา
ไม่ขึ้นบกวกลงข้างคงคา	ทัพนางวาลีลัดสกัดกัน
เข้าเกลื่อนกลุ้มรุมจับก็กลับรบ	ตีตลบเลี้ยวเวียนเที่ยวเหียนหัน
พอทัพหลังลังกาเข้ามาทัน	ต้องขยั้นหยุดแลอยู่แต่ไกล
ด้วยกลางคืนครื้นครึกเสียงกึกก้อง	ทั้งพวกพ้องไม่รู้ว่าอยู่ไหน
แต่โห่ร้องก้องลั่นสนั่นไป	หมายจะให้เพื่อนรู้เร่งสู้รบ ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนตลิ่งวิ่งลงน้ำ	ชาวเมืองซ้ำแทงทับไม่นับศพ
ด้วยเหตุเหล่าชาวบุรีนั้นมีคบ	จึงพรักพร้อมล้อมตลบสมทบกัน
แต่สุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ให้เกณฑ์หัดเขนทองกับกองขัน
เที่ยวเก็บเรือเหลือเผาที่เหล่านั้น	ได้กำปั่นหลายร้อยรีบถอยมา
เอาปืนใหญ่ใส่ลำละร้อยบอก	ให้ยกออกโอบฝั่งไปข้างหน้า
เข้ารบรับทัพหลังชาวลังกา	แต่เวลายังดึกเสียงครึกครื้น
ฝ่ายเสนาวาลีนารีห้าม	ก็ติดตามฆ่าแขกวิ่งแตกตื่น
กำปั่นรับกับกำปั่นต่างลั่นปืน	สะเทื้อนสะทึกครึกครื้นในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไอศวรรย์	คุมกำปั่นแปดร้อยทำถอยหนี
ค่อยรบล่อรอมาในราตรี	เห็นทัพตีต้านรุดไม่หยุดยั้ง
ให้กองร้อยลอยรอล่อให้ไล่	แต่ทัพใหญ่ย้อนทบตลบหลัง
มาปากอ่าวเช้าตรู่ดูประดัง	เห็นเรือลังกาลอยจะถอยทัพ
เร่งระดมสมทบเข้ารบพุ่ง	ช่วยชาวกรุงกลุ้มกลัดสกัดจับ
ลังกาแตกแยกย้ายล้มตายยับ	อยู่กลางทัพเรือกระหนาบลงกราบกราน
ทิ้งศัสตราอาวุธลงทรุดนั่ง	ยังสู้มั่งอยู่แต่ฝ่ายนายทหาร
คนหนึ่งดำล่ำเหลือดังเสือทะยาน	ทั้งถือขวานสองมือดูดื้อดึง
โดดขึ้นลำกำปั่นเพื่อนกันได้	จะเข้าไปช่วยเจ้าเข้าไม่ถึง
พอทัพบกยกออกมาอึงคะนึง	เสียงหึ่งหึ่งโห่ร้องก้องกังวาน
องค์พระมเหสีนั้นขี่รถ	กั้นพระกลดแปลงกายเป็นนายทหาร
นางวาลีขี่ม้ามีเบาะอาน	คนละด้านเดินรบบรรจบกัน
พอเห็นแขกแบกเจ้าลังกาวิ่ง	เลียบตลิ่งจะลงลำเรือกำปั่น
นางวาลีฝีมือแม่นเกาทัณฑ์	เขย่งยันยิงท้าวเจ้าลังกา
ทั้งสามลูกถูกเกราะกะเทาะทะลุ	ลูกหนึ่งปรุปักแน่นที่แขนขวา
พอทหารขวานสองมือดื้อเข้ามา	ยกใส่บ่าแบกพระองค์วิ่งลงเรือ
แล้วรีบฝ่าพาเจ้าออกอ่าวได้	กับนายไพร่ทัพหลังที่ยังเหลือ
สงสารท้าวเจ้าลังกาชราเรื้อ	ลงถึงเรือรู้ว่าถูกลูกเกาทัณฑ์
พอถอนหลุดสุดแสบให้แปลบปลาบ	โลหิตอาบอังสาแทบอาสัญ
ที่ปากแผลแก้เอาผ้าเช็ดหน้าพัน	รีบกำปั่นข้ามฝั่งไปลังกา ฯ
๏ พระอภัยได้ของพวกกองทัพ	เครื่องสำหรับรบพื้นแต่ปืนผา
ทั้งหมวกเสื้อเหลือล้นคณนา	ของโยธาทิ้งกลาดที่หาดทราย
ให้ร้องป่าวชาวเมืองมาเก็บของ	ตามจะต้องการในน้ำใจหมาย
ทั้งได้คนพลเรือที่เหลือตาย	ก็มากมายหมื่นแสนแน่นนคร
จึงให้พระมเหสีวาลีห้าม	อยู่ปราบปรามพลศึกคิดฝึกสอน
ส่วนพระองค์ลงที่นั่งเรือมังกร	ให้ตีต้อนฆ้องเตือนแล้วเคลื่อนทัพ
ออกกำปั่นพันร้อยลอยสล้าง	คอยปิดทางทัพหน้าเมื่อขากลับ
กองละร้อยลอยกระบวนจะสวนรับ	รุมกันจับอุศเรนเจนณรงค์ ฯ
๏ ฝ่ายลูกท้าวเจ้าลังกากองหน้านั้น	ตามกำปั่นไปด้วยเชิงละเลิงหลง
เมื่อเสียทัพอับปางเป็นลางลง	เผอิญธงชัยปักนั้นหักทบ
ทั้งทัพหนีทีจะยกกลับวกหลัง	จึงรอรั้งเรียกทัพกลับตลบ
ให้กองร้อยลอยล่อมาพอพลบ	ก็พอพบทัพพระอภัยมณี
ด้วยมืดค่ำสำคัญว่าทัพหลวง	ก็ล่องล่วงเลียบคุ้งเข้ากรุงศรี
พอลำทรงตรงเข้าอ่าวชาวบุรี	ต่างก็ตีฆ้องโห่เป็นโกลา
แล้วลอบลอยปล่อยปืนเสียงครื้นครึก	ถูกข้าศึกไพร่นายตายหนักหนา
อุศเรนเห็นผิดทัพบิดา	จะกลับลำเขาก็ล้อมไว้พร้อมเพรียง
มานะหนักชักใบขึ้นใส่รอก	จะกลับออกปากอ่าวแล่นก้าวเฉียง
พวกชาวเมืองเยื้องยิงปืนใหญ่เรียง	ลูกส้มเกลี้ยงวับผึงเสียงตึงตัง
ถูกท้ายแตกแยกโย้ราโทหัก	ทะลุทะลักล่มคว่ำบ้างน้ำขัง
จะปิดแผลแก้ไขก็ไม่ฟัง	ลำที่นั่งอุศเรนได้เอนเอียง
ดังอู้อู้ครู่หนึ่งท่วมถึงท้าย	คนลงว่ายน้ำเรียกกันเพรียกเสียง
พอลำพระอภัยเข้าไปเคียง	จำสำเนียงอุศเรนได้เจนใจ
ดังอู้อู้ครู่หนึ่งท่วมถึงท้าย	คนลงว่ายน้ำเรียกกันเพรียกเสียง
พอลำพระอภัยเข้าไปเคียง	จำสำเนียงอุศเรนได้เจนใจ
จึงให้คนบนเรือลงไปรับ	อุ้มประคับประคองพาขึ้นมาได้
อุศเรนเอนซบสลบไป	พระอภัยเข้าประคองนองน้ำตา
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันกำปั่นรบ	ต่างหลีกหลบแล่นไขว่เที่ยวไล่หา
พระอภัยให้ยิงปืนสัญญา	หยุดโยธาถอยทัพกลับเข้าเมือง ฯ
๏ ฝ่ายพวกเรือเหลือแตกต้องแยกย้าย	ที่ไม่ตายรอดบ้างก็คางเหลือง
ต่างหลบลี้หนีล่องไปนองเนือง	กลัวชาวเมืองผลึกนึกขนพอง
พระอภัยใจดีเป็นที่สุด	เมื่อจับอุศเรนได้มิให้หมอง
ให้เชิญองค์ทรงเสลี่ยงเคียงประคอง	หามมาท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
ทั้งทอดที่มีแท่นแสนสะอาด	ให้ไสยาสน์เอนองค์ด้วยสงสาร
พวกมดหมอก็ให้มาพยาบาล	เอาเครื่องอานพร้อมเพรียงตั้งเรียงราย ฯ
๏ สงสารสุดอุศเรนเมื่อรู้สึก	ทรวงสะทึกแทบจะแยกแตกสลาย
พอเห็นองค์พระอภัยยิ่งให้อาย	จะใคร่ตายเสียให้พ้นก็จนใจ
คลำพระแสงแฝงองค์ที่ทรงเหน็บ	เขาก็เก็บเสียเมื่อพบสลบไสล
ให้อัดอั้นตันตึงตะลึงตะไล	พระอภัยพิศดูก็รู้ที
จึงสุนทรอ่อนหวานชาญฉลาด	เราเหมือนญาติกันดอกน้องอย่างหมองศรี
เมื่อแรกเริ่มเดิมก็ได้เป็นไมตรี	เจ้ากับพี่เล่าก็รักกันหนักครัน
มาขัดข้องหมองหมางเพราะนางหนึ่ง	จนได้ถึงรบสู้เป็นคู่ขัน
อันวิสัยในพิภพแม้นรบกัน	ก็หมายมั่นจะใคร่ได้ชัยชนะ
ซึ่งครั้งนี้พี่พาเจ้ามาไว้	หวังจะได้สนทนาวิสาสะ
ให้น้องหายคลายเคืองเรื่องธุระ	แล้วก็จะรักกันจนวันตาย
ทั้งกำปั่นบรรดาโยธาทัพ	จะคืนกลับให้ไปเหมือนใจหมาย
ทั้งสองข้างอยู่ตามความสบาย	เชิญภิปรายโปรดตรัสสัตย์สัญญา ฯ
๏ อุศเรนเอนเอกเขนกสนอง	ตามทำนององอาจไม่ปรารถนา
เราก็รู้ว่าท่านเจ้ามารยา	ที่เรามาหมายเชือดเอาเลือดเนื้อ
ไม่สมนึกศึกพลั้งลงครั้งนี้	จะกลับดีด้วยศัตรูอดสูเหลือ
เราก็ชายหมายมาดว่าชาติเชื้อ	ไม่เอื้อเฟื้อฝากตัวไม่กลัวตาย
จงห้ำหั่นบั่นเกล้าเราเสียเถิด	จะไปเกิดมาใหม่เหมือนใจหมาย
แกล้งจ้วงจาบหยาบช้าพูดท้าทาย	จะใคร่ตายเสียให้ลับอัประมาณ ฯ
๏ พระอภัยใจอ่อนเฝ้าวอนว่า	ด้วยปรีชาเชิงชักสมัครสมาน
มิปรองดองน้องหมายจะวายปราณ	พี่สงสารสุดจะทำให้จำตาย
จะขอถามตามในน้ำใจเจ้า	จะให้เราทำไฉนดังใจหมาย
ที่โกรธขึ้งจึงจะเบาบรรเทาคลาย	แม้นไม่ตายแต่พองามจะตามใจ ฯ
๏ ฝ่ายลูกท้าวเจ้าลังกาพยาบาท	จึงว่ามาตรแม้นเราตีบุรีได้
จะจับตัวผัวเมียมามัดไว้	แล้วจะให้แล่เนื้อเอาเกลือทา
กับเปลี่ยนหัวผัวเมียเสียสำเร็จ	จึงจะเสร็จสมมาดปรารถนา
พระอภัยได้ยินผินพักตรา	เกินศรัทธาที่จะให้เหมือนใจคิด
จึงว่าเจ้าเล่าก็ยังกำลังแค้น	จะทดแทนทำสงครามก็ตามจิต
จะปล่อยไปไม่สังหารผลาญชีวิต	ด้วยว่าคิดคุณน้องสนองคุณ
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าก็ป่วยจะช่วยเจ้า	แทนที่เรามาเรือเจ้าเกื้อหนุน
พระน้องจงสรงเสวยเหมือนเคยคุ้น	พระการุญร่ำว่าด้วยอาลัย ฯ
๏ ฝ่ายวาลีปรีชาปัญญาแหลม	คนสอดแนมเข้าไปแจ้งแถลงไข
ว่าพระจะส่งองค์อุศเรนไป	จึงตรึกไตรตรองความตามปัญญา
พระผ่านเกล้าเรานี้อารีเหลือ	เหมือนดูถูกลูกเสือเบื่อนักหนา
พระทัยซื่อถือว่าคุณเขามีมา	ถึงจะว่าเห็นไม่ฟังกำลังเรา
ทั้งองค์พระมเหสีก็มิห้าม	เพราะมีความการุญคิดคุณเขา
ด้วยเป็นมิตรบิตุรงค์ของนงเยาว์	เว้นแต่เราจะต้องทำแต่ลำพัง
ประเวณีตีงูให้หลังหัก	มันก็มักทำร้ายเมื่อภายหลัง
จระเข้ใหญ่ไปถึงน้ำมีกำลัง	เหมือนเสือขังเข้าถึงดงก็คงร้าย
อันแม่ทัพจับได้แล้วไม่ฆ่า	ไปข้างหน้าศึกจะใหญ่ขึ้นใจหาย
ต้องตำรับจับให้มั่นคั้นให้ตาย	จะทำภายหลังยากลำบากครัน
จะพลิกพลิ้วชิวหาเป็นอาวุธ	ประหารบุตรเจ้าลังกาให้อาสัญ
ต้องตัดศึกลึกล้ำที่สำคัญ	นางหมายมั่นมุ่งเห็นจะเป็นการ
จึงกลับแกล้งแต่งกายเป็นนายทัพ	เหน็บกริชคร่ำด้ามประดับสำหรับทหาร
ถือธนูดูทีตะลีตะลาน	มากราบกรานทูลพระอภัยมณี
ว่าองค์ท้าวเจ้าเกาะลังกานั้น	ถูกเกาทัณฑ์สามดอกแล้วออกหนี
คงบรรลัยไม่ข้ามสามราตรี	ขอตามตีให้กระทั่งเมืองลังกา
พระทรงฟังสั่งว่าอย่าเพ่อยก	ยังวิตกอยู่ด้วยรักกันนักหนา
สงสารสุดอุศเรนพระน้องยา	จะรบราฆ่าฟันกันไปไย
นางวาลีปรีชาปัญญาเย้ย	ทำเงยเงยเหมือนจะดูว่าอยู่ไหน
แล้วทำว่าถ้าจะโปรดยกโทษไว้	ก็ปล่อยให้ไปรักษาบิดาเธอ ฯ
๏ ฝ่ายลูกท้าวเจ้าสิงหลอยู่บนแท่น	ให้แสนแค้นคำพร้องสนองเสนอ
แต่ฮึดฮัดกัดฟันคันคะเยอ	ยิ่งหาวเรอโรครุมกลุ้มอุรา
ด้วยตัวเราเขาจับมาอัปยศ	ทั้งเสียยศเสียศักดิ์เสียนักหนา
แล้วมิหนำซ้ำสมเด็จพระบิดา	แก่ชราก็มาถูกลูกเกาทัณฑ์
ยิ่งคิดคิดพิษลมระดมกัน	สะอื้นอั้นอกแยกแตกทำลาย
ชักชะงากรากเลือดเป็นลิ่มลิ่ม	ถึงปัจฉิมชีวาตม์ก็ขาดหาย
เป็นวันพุธอุศเรนถึงเวรตาย	ปีศาจร้ายร้องก้องท้องพระโรง
แล้ววิ่งเข้าชาวที่ยืนชี้นิ้ว	เหมือนเล่นงิ้วเต้นโลดกระโดดโหยง
พวกขอเฝ้าเข้ายุดฉุดชะโลง	ปีศาจโหงฮึดฮาดประกาศร้อง
ไม่รู้หรือคืออุศเรนราช	พยาบาทอีผู้หญิงหยิ่งจองหอง
แล้วดิ้นโดดโลดโผนโจนคะนอง	ไล่ทุบถองวาลีวิ่งหนีทัน
พอผีออกกลอกหัวจับตัวถาม	ไม่ได้ความฟั่นเฟือนดูเหมือนฝัน
พระอภัยให้ขุนนางช่างสุวรรณ	ระดมกันพร้อมพรั่งที่วังใน
ทำโกศทองรองศพมณฑปประดับ	เครื่องสำหรับราชวัติฉัตรไสว
ทั้งพวกพ้องกองทัพที่จับไว้	ก็โปรดให้แห่เจ้าไปด้าวแดน
ลงกำปั่นบรรดาโยธาหาญ	มากประมาณเบ็ดเสร็จสักเจ็ดแสน
ต่างไหว้กราบหลาบหมดไม่ทดแทน	ตั้งแห่แหนศพเจ้าออกอ่าวไป ฯ
๏ ฝ่ายวาลีผีทับกลับมาตึก	ไม่รู้สึกงวยงงให้หลงใหล
กายระรัวกลัวฝรั่งให้คลั่งไคล้	พระอภัยเสด็จมาพยาบาล
ทั้งมดหมอก็เข้าล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	จะแก้คลั่งยังไม่หายหลายขนาน
บ้างเสียผีพลีบัตรปัดรางควาน	ปรายข้าวสารกรากกรากไม่อยากคลาย
ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	เห็นวาลีล้มไข้พระทัยหาย
เคียงประคองร้องเรียกอยู่ริมกาย	พลางฟูมฟายชลนาด้วยอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายวาลีปีศาจเข้ากราดเกรี้ยว	มันยุดเหนี่ยวหน้าหลังนั่งสลอน
สะดุ้งดิ้นสิ้นแรงตะแคงนอน	สะอื้นอ้อนอ่อนอารมณ์ค่อยสมประดี
แลเห็นองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	ทั้งองค์อัครชายามารศรี
มาพร้อมพรั่งทั้งสิ้นความยินดี	ค่อยพาทีทูลลาน้ำตานอง
ชันษาข้าบาทนี้ขาดแล้ว	จะคลาดแคล้วมิได้อยู่ชูฉลอง
ขอดับสูญทูลลาฝ่าละออง	กษัตริย์สองพระองค์อยู่จงดี
ซึ่งผิดพลั้งตั้งแต่มาเป็นข้าบาท	อย่ากริ้วกราดโปรดเกล้าช่วยเผาผี
พอขาดคำร่ำว่านางวาลี	ร้องหวีดทีเดียวดิ้นก็สิ้นใจ ฯ
๏ สงสารพระมเหสีมีความรัก	สะอื้นฮักเห็นกระดิกริกริกไหว
จะตกหมอนกรรองประคองไว้	ร่ำพิไรขอขมานางวาลี
ได้โกรธขึ้งหึงหวงในดวงจิต	อย่าผูกคิดพ้นทุกข์เป็นสุขี
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่คู่ชีวี	ออกต่อตีตามผู้หญิงไม่ทิ้งกัน
ตั้งแต่นี้มีทุกข์ถึงยุคเข็ญ	ไม่แลเห็นผู้ใดทั้งไอศวรรย์
จะวายเว้นเป็นคนอื่นทุกคืนวัน	จนสิ้นกัลป์สิ้นกัปไม่กลับมา
แม้นวาลีมีทุกข์ไปทางอื่น	ถึงทางหมื่นแสนไกลจะไปหา
นี่ขัดสนจนใจไปป่าช้า	อนิจจาใจหายเสียดายนัก
น่าเอ็นดูรู้ดีอารีอารอบ	ทำความชอบช่วยพยุงให้สูงศักดิ์
มาบรรลัยไปยังกำลังรัก	สงสารนักนางพร่ำร่ำโศกี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยอาลัยเหลือ	มิใช่เชื้อชายซัดสลัดหนี
เหมือนคู่สร้างเห็นหน้านางวาลี	ให้ปรานีนึกถึงมาสาพิภักดิ์
ลดพระองค์ลงขมาข้างขวาศพ	ได้พานพบพิสมัยใจสมัคร
ถึงรูปชั่วยั่วเยาะก็เพราะรัก	เป็นคำหนักนิดหน่อยอย่าน้อยใจ
นิจจาเอ๋ยเคยขับให้จับจิต	ช่างประดิษฐ์ดัดแปลงกระแสงใส
เสนาะคำพร่ำพร้องทำนองใน	ได้ชื่นใจไสยาในราตรี
เคยเมียงหมอบลอบลักดูพักตร์พบ	ก็เลี่ยงหลบเอียงอายชม้ายหนี
แต่นี้ไปไม่เห็นหน้านางวาลี	จงดูพี่เสียยังแล้วจะแคล้วน้อง
แม้นกำเนิดเกิดไหนขอให้ปะ	ได้เป็นพระมเหสีในที่สอง
ให้รูปงามทรามสงวนนวลละออง	อย่าให้ต้องอดสูกับผู้ใด
จงพ้นทุกข์สุโขอโหสิ	ไปจุติตามประสาอัชฌาสัย
พระครวญคร่ำร่ำว่าด้วยอาลัย	พระชลนัยน์ผอยเผาะเหยาะเหยาะย้อย
ด้วยอาลัยในที่วาลีห้าม	ถึงมิงามก็แต่งอนเหมือนช้อนหอย
พระทรงศักดิ์รักใคร่มิได้น้อย	จึงเศร้าสร้อยโศกาถึงวาลี
แล้วพระองค์ทรงสั่งให้ตั้งแต่ง	ศพตำแหน่งน้องพระมเหสี
มีโขนหนังตั้งสมโภชโปรดเต็มที	แล้วให้มีมวยผู้หญิงทั้งทิ้งทาน
ให้ทำบุญมุนีฤๅษีสิทธ์	ตามจริตไสยศาสตร์ในราชฐาน
ถึงเจ็ดวันครั้นเสร็จสำเร็จการ	โปรดประทานเพลิงศพเป็นจบความ ฯ
๏ ของดเรื่องเมืองผลึกด้วยศึกว่าง	แต่กีดขวางยังไม่เตียนที่เสี้ยนหนาม
จะกลับกล่าวเจ้าลังกาล่าสงคราม	ถึงท่าข้ามเขตฝั่งข้างลังกา
ให้หยุดทัพยับยั้งอยู่หลังถนน	คอยรับพลแตกกลับคอยทัพหน้า
แต่ท้าวถูกลูกกำซาบซึ่งอาบยา	พระพาหาแข็งขึงให้ตึงตาย
กำเริบฤทธิ์พิษสงลงกระดูก	จะปิดหยูกยาอย่างไรก็ไม่หาย
ให้ขบปวดรวดเร้าทุกเพรางาย	กระสับกระส่ายสู้ทรงดำรงแรง
ให้เคลิ้มเห็นเป็นว่าอุศเรนราช	มาริมอาสน์อภิวันท์แล้วกันแสง
เห็นทรวงแยกแตกกลางเป็นลางแรง	แล้วคลางแคลงกลับกลายเคลิ้มหายไป
พอโยธาพาศพมณฑปประดับ	มาถึงทัพทูลแจ้งแถลงไข
ทราบว่าบุตรสุดสิ้นชีวาลัย	สลดใจเจียนว่าเลือดตากระเด็น
ให้ปลดเปลื้องเครื่องมณฑปดูศพสด	ปรอทรดรอบกายให้หายเหม็น
แต่อกแตกแปลกซูบกว่ารูปเป็น	พระแลเห็นใจหายเจียนตายตาม
ประคองบุตรอุศเรนไว้ริมตัก	โอ้ลูกรักวายวางลงกลางสนาม
เพราะประมาทอาจหาญการสงคราม	มาติดตามแตกทัพถึงอับจน
โอ้น้อยจิตบิดาก็มาด้วย	หรือไม่ช่วยลูกรักได้สักหน
ถึงตัวถูกลูกธนูก็สู้ทน	พอข้ามพ้นภัยมารักษากาย
แต่ตัวเจ้าเขาจับให้ลับเนตร	สุดสังเกตกลศึกลึกใจหาย
แล้วมิหนำซ้ำเกณฑ์อ้ายเดนตาย	เอาศพสายสวาทมามารยาครัน
ชิชะพระอภัยกระไรหนอ	ทั้งหลอกล่อลามเลยมาเย้ยหยัน
ยิ่งแค้นคั่งสั่งมาลีกปิตัน	ของของมันสารพัดเครื่องฉัตรธง
ทั้งโกศทองรองศพมณฑปใส่	รักษาไว้ท่าข้ามตามประสงค์
จะจับตัวพระอภัยสับใส่ลง	ข้ามไปส่งเสียเหมือนกันให้มันอาย
พระสั่งพลางทางแลดูลูกรัก	สงสารนักนึกไปก็ใจหาย
เมื่อยามเป็นเห็นหน้าพาสบาย	เห็นเจ้าตายใจพ่อระท้อเย็น
โอ้แต่นี้มีแต่จะแลลับ	มิได้กลับทวนทบมาพบเห็น
เปรียบเหมือนพ่อข้อแขนขาดกระเด็น	จะรอดเป็นชีวีอยู่กี่วัน
เมื่อดวงใจไปจากอุระแล้ว	ไม่คลาดแคล้วกายาคงอาสัญ
สิ้นชีวิตบิตุรงค์สิ้นพงศ์พันธุ์	ใครจะกันเขตแคว้นแดนลังกา
ยังแต่น้องของเจ้าเป็นสาวรุ่น	แม้นสิ้นบุญบิตุเรศกับเชษฐา
จะเปล่าเปลี่ยวเดียวดิ้นกินน้ำตา	โอนึกน่าหนักทรวงเป็นห่วงใย
หวังจะปลูกลูกรักทั้งชายหญิง	ให้ยอดยิ่งญาติกาได้อาศัย
ไม่สมคิดบิตุราชจะขาดใจ	เหลืออาลัยลูกยาธิดาดวง
เสียดายศักดิ์รักตระกูลพูนเทวษ	น้ำพระเนตรมิรู้สิ้นรินรินร่วง
เหมือนอกเจ็บเหน็บเข็มไว้เต็มทรวง	โอ้บาทหลวงพระไม่ช่วยฉันด้วยเลย
ระทวยทอดกอดศพซบสะอื้น	ไม่พลิกฟื้นวรองค์สรงเสวย
พอสายัณห์จันทร์กระจ่างน้ำค้างเชย	ท้าวก็เลยล่วงสวรรคครรไล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายเสียดายเจ้า	ต่างสร้อยเศร้าซบหน้าน้ำตาไหล
พอเช้าตรู่รู้อึงคะนึงไป	เสียงร้องไห้แซ่ซ้องทั้งกองทัพ
พวกเสนาว่าโอ้พระทูลกระหม่อม	นิพพานพร้อมเพราะสิ้นแผ่นดินกลับ
เหมือนจันทราภาณุมาศลีลาศลับ	เหมือนสิ้นกัปสิ้นกัลป์พุทธันดร
สิ้นแผ่นดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร	ทั้งสิ้นสุดพระสุเมรุเกณฑ์สิงขร
เหมือนแผ่นดินสิ้นกษัตริย์ฉัตรนคร	ราษฎรร้อนทั่วทุกตัวคน
โอ้พระองค์ทรงทวีปประทีปแก้ว	จะลับแล้วหล้าแหล่งทุกแห่งหน
นิเวศน์วังลังกาประชาชน	จะร้อนรนเรรวนรัญจวนใจ
ต่างครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น	ดังเสียงคลื่นครึมมหาชลาไหล
จนรุ่งเช้าเหงาเงียบระเยียบใจ	เสนาในพร้อมหน้าปรึกษากัน
นางละเวงวัณฬาธิดาท้าว	ก็รุ่นสาวควรจะได้ไอศวรรย์
สืบกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ตามพงศ์พันธุ์	เห็นพร้อมกันถ้วนทั่วตัวขุนนาง
จึงจัดแจงแต่งมณฑปใส่ศพเจ้า	ล้วนเครื่องขาวโขมพัตถ์ตามขัดขวาง
ใส่รถทองสองรถพระกลดกาง	พวกขุนนางพร้อมเพรียงอยู่เคียงรถ
ทหารแห่แตรสังข์ทั้งหลังหน้า	ให้โยธาทุกพวกถอดหมวกหมด
ตามภาษาฝรั่งตั้งประณต	แล้วแห่รถศพมาถึงธานี
เข้าในวังยั้งหยุดอยู่ข้างหน้า	ให้กราบทูลพระธิดามารศรี
ส่วนละเวงวัณฬากุมารี	ทราบว่าพี่กับบิดานิคาลัย
ตกตะลึงขึงแข็งสิ้นแรงเรี่ยว	ร้องกรีดเดียวดิ้นซบสลบไสล
พวกพี่เลี้ยงเคียงขนองประคองไว้	ต่างแก้ไขค่อยฟื้นสะอื้นองค์
อุตส่าห์ฝืนขืนอารมณ์ดมโอสถ	ระรื่นรสนาสาด้วยยาผง
ค่อยมีแรงแข็งขืนยืนดำรง	พร้อมพี่เลี้ยงเคียงองค์ลีลามา
ถึงเกยทองสองรถเรียงมณฑป	รู้ว่าศพบิตุเรศกับเชษฐา
ขึ้นบนเกยเผยมณฑปศพบิดา	ยังเต็มหน้าหนวดเคราไม่เน่าพอง
นางทรุดองค์ลงเคารพอภิวาท	กราบพระบาทบิดาบูชาฉลอง
สะอื้นร่ำน้ำพระเนตรลงเนืองนอง	พิไรร้องร่ำว่าสารพัน
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย	พระละเลยลูกไว้ไปสวรรค์
แล้วมิหนำซ้ำพระพี่สิ้นชีวัน	ลูกจะผันพักตราไปหาใคร
เหลือลำบากยากเย็นด้วยเป็นหญิง	ยิ่งคิดยิ่งเยือกอุราน้ำตาไหล
กำพร้าแม่แต่ได้อยู่กับภูวไนย	ไม่เปลี่ยวใจลูกยาเหมือนครานี้
โอ้พระองค์ทรงสวัสดิ์ฉัตรทวีป	ดังประทีปแจ่มจำรัสรัศมี
มาดับวับลับฟ้าทั้งธาตรี	ไม่เห็นพี่พ่อแม่อยู่แต่ตัว
พระบิดาพาลูกไปด้วยเถิด	จะขอเกิดกับอุระพระอยู่หัว
เป็นมนุษย์สุดจะอายไม่วายกลัว	จะฆ่าตัวตามติดพระบิตุรงค์
แล้วชักตรีที่เหน็บในมือเสื้อ	แต่พอเงื้อพระพี่เลี้ยงร้องเสียงหลง
เข้าแย่งยุดฉุดชิงนางโฉมยง	กันแสงทรงโศกาแล้วว่าพลาง
น้อยหรือรุมคุมเหงคะเนงร้าย	เขาจะตายนอกรีดมากีดขวาง
จะชิงตรีพี่เลี้ยงไม่ละวาง	พวกขุนนางร้องห้ามปรามทุกคน
อย่าปล่อยนะพระพี่เลี้ยงจงยึดไว้	ไม่มีใครครองสมบัติจะขัดสน
แล้วชวนกันอัญชลีนีฤมล	อย่าสิ้นชนม์เชิญบำรุงกรุงลังกา
อันเยี่ยงอย่างปางก่อนบวรนาถ	เสวยราชย์เรียงกันตามชันษา
บัดนี้สิ้นปิ่นกษัตริย์ขัตติยา	พระธิดาจงเป็นใหญ่ได้เอ็นดู
จะได้คิดปิดอุมงค์ปลงพระศพ	เป็นเคารพรับตราพระราหู
แล้วจึงคิดกิจการผลาญศัตรู	ที่เป็นคู่เคืองแค้นแทนบิดร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาน้อย	ให้เศร้าสร้อยโศกทรวงดวงสมร
จึงตรัสตอบขอบคำที่ร่ำวอน	การนครควรคู่กับผู้ชาย
เราเป็นหญิงยิ่งเป็นเจ้าชาวสิงหล	ทุกตำบลจะบังอาจประมาทหมาย
จงจัดกันบรรดาเสนานาย	ช่วยสืบสายสมบัติกษัตรา
อันเรานี้มิขออยู่จะสู้ม้วย	ไปเกิดด้วยบิตุเรศกับเชษฐา
นางตรัสพลางทางสะอื้นกลืนน้ำตา	พวกเสนาน้อยใหญ่พิไรทูล
อันคนอื่นพื้นแต่ไพร่มิใช่กษัตริย์	สุดจะจัดขึ้นเป็นปิ่นบดินทร์สูร
แม่เป็นหญิงจริงอยู่แลแต่ตระกูล	สืบประยูรปกเกล้าชาวลังกา
ข้าพเจ้าเหล่าอำมาตย์มาตยา	ขออาสาสิ้นชีวิตไม่คิดกาย
ประการหนึ่งซึ่งตราพระราหู	เป็นของคู่ขัตติยาเทวาถวาย
เป็นตราแก้วแววเวียนวิเชียรพราย	แต่เช้าสายสีรุ้งดูรุ่งเรือง
ครั้นแดดแข็งแสงขาวดูพราวพร้อย	ครั้นบ่ายคล้อยเคลือบสีมณีเหลือง
ครั้นค่ำช่วงดวงแดงแสงประเทือง	อร่ามเหลืองรัศมีเหมือนสีไฟ
แม้นเดินหนฝนตกไม่ถูกต้อง	เอาไว้ห้องหับแห่งตำแหน่งไหน
ไม่หนาวร้อนอ่อนอุ่นละมุนละไม	ถ้าชิงชัยแคล้วคลาดซึ่งสาตรา
แต่ครั้งนี้ท้าวมิได้เอาไปศึก	เพราะท้าวนึกห่วงพระแม่แน่นักหนา
ด้วยเป็นหญิงทิ้งไว้จึงให้ตรา	ไว้รักษาสารพันอันตราย
จึงธนูผู้หญิงมันยิ่งถูก	ควรพระลูกทดแทนให้แค้นหาย
หญิงผลึกศึกกล้าเสียกว่าชาย	เชิญพระแม่แก้อายอย่าวายวาง ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาลูกฝรั่ง	ครั้นได้ฟังข้าเฝ้าเขาถากถาง
จึงตรัสตอบขอบคุณพวกขุนนาง	ช่วยคิดล้างไพรินให้สิ้นอาย
จะถือตราราหูคู่ชีวิต	อาญาสิทธิ์สุดแต่บทตามกฎหมาย
อนึ่งเราเยาวพาปัญญาคลาย	ท่านทั้งหลายแหลมหลักช่วยตักเตือน
แต่รีบรัดจัดแจงแต่งพระศพ	ตามขนบมาอย่างไรก็ให้เหมือน
ฝ่ายข้าเฝ้าเหล่าทหารพลเรือน	ไม่บิดเบือนบังคมชมปัญญา
พนักงานการสำหรับประดับศพ	ก็แต่งครบเครื่องอร่ามตามภาษา
อันเยี่ยงอย่างข้างฝรั่งเกาะลังกา	ท้าวพระยาอยู่ปราสาทราชวัง
ก็ต้องมีที่ตายไว้ท้ายปราสาท	สำหรับบาทหลวงจะได้เอาไปฝัง
เป็นห้องหับลับลี้ที่กำบัง	ถึงฝรั่งพลเรือนก็เหมือนกัน
ใครบรรลัยไปบอกพระบาทหลวง	มาควักดวงเนตรให้ไปสวรรค์
มีไม้ขวางกางเขนเป็นสำคัญ	ขึ้นแปลธรรม์เทศนาตามบาลี
ว่าเกิดมาสามัญคนทั้งหลาย	มีร่างกายก็ลำบากคือซากผี
ครั้นตัวตายภายหลังฝังอินทรีย์	เอาเท้าชี้ขึ้นนั้นด้วยอันใด
วิสัชนาว่าจะให้ไปสวรรค์	ว่าเท้านั้นนำเดินดำเนินได้
อันอินทรีย์ชีวิตพลอยติดไป	ครั้นเท้าย่างไปทางไหนไปทางนั้น
จึงฝรั่งฝังผีตีนชี้ฟ้า	ให้บาทาเยื้องย่างไปทางสวรรค์
ว่ารูปเหมือนเรือนโรคโสโครกครัน	ให้สูญลับกัปกัลป์พุทธันดร
เทศนาหน้าศพจบแล้วสวด	พวกนักบวชบาทหลวงทั้งปวงสอน
ให้เผ่าพงศ์วงศานรากร	นั้นมานอนคว่ำเรียงเคียงเคียงกัน
ครั้นสวดจบศพใส่เข้าในถุง	บาทหลวงนุ่งห่มดำนำไปสวรรค์
อ่านหนังสือถือเทียนเวียนระวัน	ลูกศิษย์นั้นแบกผีทั้งสี่คน
ค่อยเดินตามข้ามหลังคนทั้งหลาย	ที่นอนรายเรียงขวางกลางถนน
บาทหลวงพระประพรำด้วยน้ำมนต์	ตลอดจนห้องฝังกำบังลับ
หกศีรษะเอาศพใส่หลุมตรุ	แต่พอจุศพถุงเหมือนปรุงปรับ
พระบาทบงสุ์ตรงฟ้าศิลาทัพ	เครื่องคำนับนั้นก็ตั้งหลังศิลา
ให้ลูกหลานว่านเครือแลเชื้อสาย	ได้ถวายข้าวตอกดอกบุปผา
ให้กราบลงตรงบัลลังก์ตั้งบูชา	เหมือนกราบฝ่าพระบาทไม่ขาดวัน
แล้วกรวดน้ำทำบุญกับบาทหลวง	ตามกระทรวงส่งให้ไปสวรรค์
ครั้นสำเร็จเสร็จศพทำครบครัน	มาพร้อมกันบรรดาเสนาใน
เชิญละเวงวัณฬาธิดาราช	ขึ้นนั่งอาสน์เนาวรัตน์จำรัสไข
ฝ่ายเสนีที่บำรุงเจ้ากรุงไกร	ถวายไอศวรรยาทั้งธานี
ทั้งหัศเกนเป็นนายฝ่ายทหาร	ถวายรถคชสารชาญชัยศรี
แล้วเวียงวังคลังนาบรรดามี	อัญชลีแล้วถวายรายกันไป ฯ
๏ นางถือตราราหูคู่พระหัตถ์	เพชรรัตน์รุ้งพร่างสว่างไสว
ทรงกระบี่มีโกร่งโปร่งเปลวไฟ	จึงปราศรัยเสนาบรรดามี
เราขอบคุณขุนนางต่างตำแหน่ง	ช่วยตบแต่งให้บำรุงซึ่งกรุงศรี
อายุเราเล่าพึ่งได้สิบหกปี	เป็นสตรีไม่ชำนาญการสงคราม
แต่สุดแสนแค้นเคืองเมืองผลึก	จะทำศึกสิ้นชีวิตไม่คิดขาม
ขอปัญญาข้าเฝ้าอย่าเบาความ	จะปราบปรามเมืองผลึกช่วยตรึกตรา
ฝ่ายขุนนางต่างคนก็จนจิต	สุดจะคิดการศึกที่ปรึกษา
จึงทูลความตามธรรมเนียมเจียมปัญญา	ธรรมดาข้าบาทในราชการ
ก็เรียนรู้อยู่คงเข้ายงยุทธ์	เพลงอาวุธป้องปัดประหัตประหาร
กับพิชัยสงครามตามโบราณ	ไม่ทราบการกลศึกที่ลึกลับ
สุดแต่องค์นงลักษณ์ศักดิ์กษัตริย์	จะทรงจัดการสำเร็จให้เสร็จสรรพ
จะชนะจะแพ้เพราะแม่ทัพ	ที่บังคับคิดอ่านการทั้งปวง
อันนักปราชญ์ราชครูผู้สำเร็จ	คือสมเด็จสังฆราชพระบาทหลวง
รู้วิสัยไตรยุคทุกกระทรวง	แล้วก็ล่วงรู้ประมาณการสงคราม
ทั้งดินฟ้าอาเพศเหตุวิบัติ	แม้นกษัตริย์สงสัยได้ไต่ถาม
เป็นที่ครูสุริย์วงศ์ทรงพระนาม	ได้ปราบปรามบ้านเมืองเรืองเจริญ ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาสุดาสดับ	กิตติศัพท์ซึ่งรำพันสรรเสริญ
จึงสั่งเสนาในให้ไปเชิญ	บาทหลวงเดินเข้ามานั่งบัลลังก์รัตน์
นางโฉมยงทรงรินสุราถวาย	เสนานายหลายคนปรนนิบัติ
เครื่องน้ำชามาตั้งบ้างนั่งพัด	บ้างหยิบยัดยากล้องจ้องประเคน
นางละเวงวัณฬาอัชฌาฉลาด	คำนับบาทหลวงต่างไม้กางเขน
แล้วเล่าเรื่องเมืองผลึกทำศึกเจน	อุศเรนบิตุราชไปพลาดพลั้ง
เสียพระชนม์คนตายก็หลายแสน	จะแก้แค้นคิดหมายไม่วายหวัง
ขอพึ่งบุญคนช่วยด้วยสักครั้ง	ช่วยโปรดสั่งสอนให้เหมือนใจนึก ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ฉลาดล่วงคาดการประมาณศึก
หัวร่อร่าว่าเป็นกรรมที่ล้ำลึก	เมืองผลึกดีแต่สู้กับผู้ชาย
แผ่นดินนี้สีกามหากษัตริย์	เห็นจะตัดศึกได้ดังใจหมาย
ยิ่งเป็นหญิงยิ่งจะได้ด้วยง่ายดาย	ถ้าเป็นชายก็จะแพ้แก่ศัตรู
จะต้องตรองตรึกตราวิชาหญิง	สละทิ้งเสียทั้งตราพระราหู
แม้นคิดเห็นเช่นเราสั่งทั้งชมพู	ไม่หาญสู้ศึกโยมพระโฉมงาม ฯ
๏ นางละเวงเกรงฉลาดพระบาทหลวง	ไม่ทราบทรวงสงสัยจึงไต่ถาม
ข้าพเจ้าเยาวพาปัญญาทราม	ช่วยแนะความเหตุผลในกลการ
พระหัวเราะเคาะกล้องจะลองจิต	บอกเป็นปริศนาว่าวิตถาร
กลก็การการก็กลกลปนการ	เร่งคิดอ่านองค์ละเวงอย่าเกรงเลย
แล้วลุกลาคลาไคลกลับไปกุฏิ์	นิมนต์หยุดก็ยิ่งเดินทำเมินเฉย
นางคิดคำทำเนียบที่เปรียบเปรย	ยังไม่เคยแก้กลก็จนใจ
ให้ทิ้งตราราหูรู้อย่างหญิง	จะให้ยิ่งยังไม่เห็นว่าเป็นไฉน
ไม่พูดจาว่าขานประการใด	กลับเข้าในแท่นที่ศรีไสยา ฯ
๏ แต่นั้นมาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	พยาบาทเมืองผลึกจึงปรึกษา
แม้นโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาพะงา	ออกนั่งว่าราชกิจที่ติดพัน
จะให้ผู้เฒ่าเฝ้าห้องร้องว่าศึก	เมืองผลึกยิงบิดาท่าอาสัญ
เหมือนเตือนเจ้าเช้าเย็นไม่เว้นวัน	ด้วยผูกพันพยาบาทดังชาติทมิฬ ฯ
ตอนที่ ๒๗
เจ้าละมานตีเมืองผลึก
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาพระยาหญิง	ไม่มีสิ่งสุขจิตคิดถวิล
ถึงเวลาว่าขานการแผ่นดิน	ก็ได้ยินเรื่องเขาฆ่าบิดาตาย
นางทรงฟังดังพระกรรณจะลั่นออก	เหมือนหนามยอกเสียบหูไม่รู้หาย
ถึงยามนอนถอนฤทัยให้ระคาย	คิดอุบายบาทหลวงเพียงทรวงโทรม
ไม่เห็นหนกลศึกที่ลึกซึ้ง	แสนรำพึงผอมซูบพระรูปโฉม
ทุกทุ่มยามห้ามฆ้องกลองประโคม	มิให้โครมครื้นครึกด้วยตรึกตรอง ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอยู่เคียงแท่น	เห็นนางแสนโศกนักพระพักตร์หมอง
จึงเล้าโลมโฉมงามตามทำนอง	แม้ขัดข้องข้อใดที่ในทรวง
แม่โฉมยงจงอุตส่าห์มีมานะ	ไปหาพระสังฆราชผู้บาทหลวง
จะได้อ้อนวอนถามความทั้งปวง	จะเหงาง่วงงึมงำอยู่ทำไม ฯ
๏ นางฟังสี่พี่เลี้ยงประโลมปลอบ	ค่อยชื่นชอบชี้ทางสว่างไสว
พอเช้าตรู่สุริโยอโณทัย	สั่งให้ไขสินธุพุละออง
นางสรงชลบนเตียงพี่เลี้ยงล้อม	ประณตน้อมพระบุตรีสีขนอง
ขัดสุคนธ์ปนเจือด้วยเนื้อทอง	นวลละอองอำไพวิไลตา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	อย่างกษัตริย์บิตุเรศพระเชษฐา
พี่เลี้ยงเหล่าสาวสรรค์กัลยา	ล้วนปรีชาเชิญพระแสงแต่งเป็นชาย
ส่วนโฉมยงทรงกระบี่แล้วลีลาศ	มาทรงราชรถาฝาพระฉาย
ขุนนางแห่แต่ล้วนดาบกำซาบสะพาย	ออกทางท้ายเมืองมาถึงอาราม ฯ
๏ ลงจากรถบทบาทค่อยยาตรย่าง	พี่เลี้ยงนางนำเสด็จไม่เข็ดขาม
สาวสะเทิ้นเชิญพระแสงคอยแซงตาม	ชมอารามรุ่งโรจน์โบสถ์โบราณ
เพิงผนังหลังคาโอฬารึก	กุฎีตึกโตโตรโหฐาน
บันไดคดลดหลั่นเป็นชั้นชาน	ศิลาลานเลี่ยนลาดสะอาดตา
ปลูกต้นแก้วทับทิมที่ริมตึก	ร่มระรื่นครื้นครึกล้วนพฤกษา
กุหลาบดอกออกแซมแย้มระย้า	ทั้งพุดจีบปีบจำปาสารภี
หอมรวยรวยชวยชื่นระรื่นรส	ดอกไม้สดสองข้างทางวิถี
สี่พี่เลี้ยงเคียงคลอจรลี	ขึ้นกุฎีบาทหลวงมีควงกล
พอเหยียบบันไดไพล่พลิกเสียงกริกกร่าง	ระฆังหง่างเหง่งตามกันสามหน
พระฝรั่งฟังสำคัญอยู่ชั้นบน	รู้ว่าคนเข้ามาหาออกมารับ
เห็นลูกสาวเจ้าลังกามาเป็นพวก	ล้วนถอดหมวกยืนเรียงพี่เลี้ยงสลับ
ด้วยถอดหมวกพวกฝรั่งเป็นคำนับ	จึงต้อนรับเชิญนั่งที่ตั่งเตียง ฯ
๏ นางละเวงเกรงพระต้องละยศ	สละลดส่านไหมสไบเฉียง
บรรดาเหล่าสาวศรีพระพี่เลี้ยง	อยู่แต่เพียงชั้นล่างห่างห่างกัน
บาทหลวงเฒ่าเข้าใจไถลถาม	มาอารามรูปทำไมเจ้าไอศวรรย์
ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวิลาวัณย์	จึงรำพันพจนาด้วยอาดูร
ข้าพเจ้าเอาชีวิตอุทิศถวาย	ทั้งร่างกายกว่าชีวาตม์จะขาดสูญ
ขอพึ่งบุญคุณพระช่วยอนุกูล	ให้เพิ่มพูนภิญโญในโภไคย
ซึ่งทิ้งตราราหูเรียนรู้หญิง	ทั้งสองสิ่งสุดจะแปลจะแก้ไข
พระโปรดด้วยช่วยแสดงให้แจ้งใจ	แต่พอให้แก้แค้นแทนบิดร ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งนึกเห็นลึกแหลม	ไอกระแอมอุบอิบกระซิบสอน
อันดวงตราราหูคู่นคร	ข่าวขจรเจริญมาเนิ่นนาน
ทุกด้าวแดนแสนรักจักใคร่ได้	เขียนบอกไปในกระดาษราชสาร
แม้นใครรับดับร้อนช่วยรอนราญ	จะเชิญท่านผ่านผดุงกรุงลังกา
ซึ่งเรียนรู้ผู้หญิงสิ่งสังวาส	ให้ฉลาดเหลือเอกเหมือนเมขลา
จำลององค์ลงกระดาษให้บาดตา	เอาชื่อตราชื่อกรุงจรุงพจน์
กับรูปวาดราชสารการสรรเสริญ	ไปเที่ยวเชิญท้าวพระยาคงมาหมด
ได้ใช้เล่นเช่นเขาว่าเสนามด	เพราะรักยศรักหญิงช่วยชิงชัย
อันถิ่นฐานบ้านเมืองที่เรืองเดช	หลายประเทศแผนที่คัมภีร์ไสย
ทั้งแยบยลกลศึกจารึกไว้	ตั้งแต่ไตรดายุคทุกแผ่นดิน
แม้นเรียนได้ไว้เป็นครูรู้ทำเนียบ	จะคิดเทียบทำอย่างไรก็ได้สิ้น
ไม่เหนื่อยใจไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน	ใช้แต่ลิ้นก็พอเห็นจะเป็นการ
พลางไขตู้ดูตำราไตรดายุค	แผนที่ทุกถิ่นประเทศเขตสถาน
ให้ลูกสาวเจ้าลังกาแล้วอาจารย์	ก็บอกการกลเล่ห์เสน่ห์ชาย
เสกสุคนธ์ปนยาแก้วตามนุษย์	แม้บุรุษเห็นพักตร์รักไม่หาย
ยิ่งถูกมือหรือว่าได้เข้าใกล้กาย	คนนั้นตายด้วยได้เพราะใจรัก
จงพากเพียรเรียนร่ำให้สำเร็จ	กลเม็ดเหมือนอย่างกริชที่มิดฝัก
แต่ฝึกตัวมั่วชายวุ่นวายนัก	ใจจะรักเขาเข้าบ้างระวังใจ
นางละเวงเกรงบาปไม่หยาบหยาม	จะทำตามชี้แจงแถลงไข
แม้นราคีมีระคายที่ชายใด	สัญญาให้แล่เนื้อเอาเกลือทา ฯ
๏ บาทหลวงนั่งฟังหัวร่อแล้วขอโทษ	อย่ากริ้วโกรธตรองตรึกหมั่นศึกษา
นางจดจำคำนับรับตำรา	ทั้งผืนผ้าแผนที่ด้วยดีใจ
เอาใส่หีบจีบจับระดับกระดาษ	ตำรับราชสงครามตามวิสัย
ให้คนหามตามหลังเข้าวังใน	นางตั้งใจพากเพียรเรียนตำรา
รู้วิสัยไตรเพทประเทศถิ่น	ภูมิแผ่นดินแดนทะเลพระเวหา
แล้วจ้างนางโลภหนักมาควักตา	ประสมยายอดเสน่ห์ด้วยเล่ห์กล
เลือกเหล่าสาวสุรางค์สำอางโฉม	งามประโลมล้ำหญิงในสิงหล
ที่รุ่นราวสาวน้อยได้ร้อยคน	มาสอนกลสตรีให้ปรีชา
แม้นชายใดได้ปะพอประเนตร	แสนเทวษหวังรักนั้นนักหนา
แล้วฝึกหญิงยิงธนูรู้ศัสตรา	เป็นรักษาองค์นั้นสามพันคน
ทั้งหัดชายนายทหารชาญกำแหง	ให้เข้มแข็งการศึกเฝ้าฝึกฝน
ทุกคืนวันหมั่นระวังเป็นกังวล	กว่าพวกพลจะได้คล่องถึงสองปี
จึงแต่งสารลานทองใส่กล่องแก้ว	เหมือนกลแร้วจะได้ดักฝูงปักษี
เลือกอำมาตย์ราชทูตที่พูดดี	รู้ท่วงทีทำเล่ห์เพทุบาย
กับรูปนางช่างเขียนไม่เพี้ยนผิด	ตามจริตเมืองทมิฬสิ้นทั้งหลาย
สารสำหรับกับรูปของเจ้านาย	ไปฝากฝ่ายเมืองมีไมตรีกัน
เที่ยวเชิญท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประเทศ	ทั้งต่างเพศเพียงยักษ์มักกะสัน
ด้วยแผนที่มีแจ้งแห่งสำคัญ	เกณฑ์กำปั่นไปลำละตำบล
แล้วเกณฑ์ไพร่ไปตั้งวังสนาม	ที่ท่าข้ามขอบฝั่งหลังถนน
ก่อกำแพงแหล่งล้อมป้อมประจญ	มีตึกกลสูงใหญ่กระไดเวียน
เก๋งสำหรับรับแขกทำแปลกอย่าง	เลือกล้วนช่างที่ฉลาดมาวาดเขียน
มีคนรู้ผู้ดำริคอยติเตียน	ให้แปลงเปลี่ยนปลูกสร้างสำอางตา
เป็นปีครึ่งจึงสำเร็จได้เสร็จสรรพ	วังสำหรับท่าข้ามสำปันหนา
หนทางไกลไปแต่วังเมืองลังกา	จนถึงท่าที่ข้ามเป็นสามวัน
ถ้าตกแล้งแต่งขุนนางต่างพระเนตร	เฝ้านิเวศน์เวียงชัยไอศวรรย์
นางยกพลคนแสนกับสามพัน	มาตั้งมั่นเมืองใหม่ใกล้คงคา
ให้ขึ้นป้อมล้อมระวังเผื่อพลั้งพลาด	แต่งออกลาดตระเวนเกณฑ์อาสา
สะพรักพร้อมซ้อมหัดเพลงศัสตรา	ทั้งคอยท่าทัพท้าวทุกด้าวแดน ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์ราชทูตพวกถือสาร	คุมทหารลำละร้อยออกลอยแล่น
ด้วยเข็มตั้งสังเกตทุกเขตแคว้น	ไปตามแผนที่ทางกลางคงคา
ฝ่ายลำหนึ่งถึงละมานสถานถิ่น	เมืองทมิฬฟันเสี้ยมเหี้ยมหนักหนา
ไม่กินข้าวชาวบุรินทร์กินแต่ปลา	กินช้างม้าสารพัดสัตว์นกเนื้อ
ถึงเวลาฆ่าชีวิตเอามีดเชือด	แล้วคลุกเลือดด้วยสักหน่อยอร่อยเหลือ
ทั้งน้ำส้มพรมพล่าน้ำปลาเจือ	ล้วนเถือเนื้อดิบกินสิ้นทุกคน
จึงพ่วงพีมีกำลังเหมือนดังอูฐ	แต่เสียงพูดคล้ายทำนองของสิงหล
ไว้ผมปรกปกไหล่เหมือนไฟลน	หยิกหยิกย่นย่อย่องององอน
ใส่เสื้อแสงแต่งกายคล้ายฝรั่ง	มีกำลังเหล็กนั้นทำคันศร
ใส่สายลวดกวดกลมพอสมกร	ยิงกุญชรแรดควายตายทุกที
อันแดนดินถิ่นฐานทุกบ้านช่อง	บังเกิดทองเกิดเพชรทั้งเจ็ดสี
อึกทึกตึกตั้งด้วยมั่งมี	ชาวบุรีก็มิได้ทำไร่นา
เก็บเงินทองกองทรัพย์ไว้นับซื้อ	โคกระบือม้าช้างต่างภาษา
ใครไปขายได้แพงแรงราคา	เรือลูกค้าเข้าเมืองนั้นเนื่องไป
อันองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประเทศ	อัคเรศร่วมรักนั้นตักษัย
ทุกเช้าค่ำคร่ำครวญรัญจวนใจ	จะหาใหม่ก็ไม่สมอารมณ์คิด
ถึงนารีมีอื่นสักหมื่นแสน	ไม่เหมือนแม้นเมียหลวงดังดวงจิต
พอหลับลงทรงพระสุบินนิมิต	ว่านาคีมีฤทธิ์เผ่นทะยาน
ดูยาวเฟื้อยเลื้อยมาบนอากาศ	รัดปราสาทสุดยอดตลอดฐาน
แล้วพ่นพิษฤทธิ์เริงดังเพลิงกาฬ	ประหารผลาญวรองค์เป็นผงคลี
พอรู้สึกนึกว่างูคือผู้หญิง	จะมีใครใคร่เป็นมิ่งมเหสี
จึงแก้ฝันบรรดาโหรากวี	เขาว่าทีจะได้องค์อนงค์นาง
พอได้ข่าวชาวลังกาจะมาเฝ้า	ให้รับเข้าเขตจังหวัดไม่ขัดขวาง
ฝ่ายอำมาตย์ราชทูตเอาอูฐช้าง	ถวายต่างบุปผาบรรณาการ
แล้วเข้าเฝ้าเจ้าบุรีเห็นสีซูบ	ถวายรูปกระดาษราชสาร
ทั้งทูลความตามประสงค์ของนงคราญ	เจ้าละมานตรัสตอบว่าขอบใจ
รับไมตรีคลี่กระดาษที่วาดรูป	เห็นงามงูบง่วงซบสลบไสล
หมอเข้าแก้แต่อังสาถึงขาตะไกร	จึงค่อยได้สมประดีกลับคลี่ชม
งามเสงี่ยมเอี่ยมอิ่มดูพริ้มพักตร์	พระเกศปักปิ่นทองใส่ช้องผม
นิ้วนิดนิดชิดแช่มแฉล้มกลม	แต่ทรวงห่มส่านพับนั่งหลับตา
นวลละอองสองแก้มเหมือนแย้มยิ้ม	ดูจิ้มลิ้มหลงเล่ห์ในเลขา
พระโอษฐ์อิ่มพริ้มพรายชม้ายมา	พอปะตาเต็มรักพระยักคิ้ว
แล้วลืมองค์ทรงกระแอมแล้วแย้มเยื้อน	แม่งามเหมือนเดือนเพ็งช่างเปล่งผิว
ดังลอยฟ้ามาให้ชมตามลมปลิว	แล้วลอยลิ่วลับไปเสียไกลตา
ครั้นรู้สึกนึกเก้อทำเรอแก้	เอาพับจีบหนีบรักแร้รักนักหนา
ทำถามทูตพูดถึงพระธิดา	ชันษาโฉมเฉลาสักเท่าไร ฯ
๏ ราชทูตพูดล่อทั้งยอเจ้า	ได้สิบเก้าเข้าปีนี้เป็นปีใหม่
เมื่อคลอดนั้นควันกลบทั้งภพไตร	แผ่นดินไหวแว่นแคว้นแดนสุธา
โหรทำนายทายว่าจะปรากฏ	เกียรติยศคู่สร้างต่างภาษา
พอสิ้นบุญทูลกระหม่อมจอมลังกา	พระธิดาองค์เดียวก็เปลี่ยวใจ
จึงเสี่ยงทายหมายว่านานาประเทศ	ทุกขอบเขตขัตติย์วงศ์พระองค์ไหน
ทรงโปรดปรานปราบสิ้นอรินทร์ภัย	ก็จะให้บำรุงกรุงลังกา ฯ
๏ เจ้าละมานหวานหูไม่รู้อิ่ม	ทั้งแย้มยิ้มยังพึ่งรุ่นบุญหนักหนา
ได้เมียใหม่ได้ทั้งเมืองลังกา	พลางฉีกตราราชสารออกอ่านพลัน
ในสารทรงองค์ละเวงวัณฬาราช	เสวยราชย์ลังกามหาศวรรย์
สืบกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ในพงศ์พันธุ์	ทุกคืนวันว้าเหว่อยู่เอกา
เหมือนหงส์ทองล่องเมฆวิเวกสูง	ไม่เหมือนฝูงหงส์ทองห้องคูหา
แม้นสิ้นบุญสูญกษัตริย์ขัตติยา	ชาวพาราราษฎรจะร้อนรน
บัดนี้เล่าชาวผลึกเป็นศึกเสี้ยน	ยังเบียดเบียนชายหญิงชาวสิงหล
ไม่มีชายนายทัพกำกับพล	จะผ่อนปรนปราบศึกช่วยตรึกตรา
จึงเสี่ยงทายพรายแพร่งให้แจ้งข่าว	ถึงองค์ท้าวเจ้าประเทศเหมือนเชษฐา
ผู้ใดรับดับแค้นแทนบิดา	ปราบปัจจามิตรให้บรรลัยลาญ
จะมอบตราราหูคู่สมบัติ	สืบกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงสถาน
แต่ละข้อล่อใจเห็นได้การ	เจ้าละมานเหมือนจะเหาะหัวเราะคัก
แล้วชวนทูตพูดจาประสาซื่อ	เรานับถืออยู่จะใคร่ไปรู้จัก
แต่เมืองเราชาวลังกาเขาว่ายักษ์	จึงแกล้งกักกั้นด่านเสียนานมา
ประเดี๋ยวนี้ศรีสวัสดิ์เสวยราชย์	ให้รูปวาดตามประสงค์ดังวงศา
เราต่างเพศเหตุไฉนใจสุดา	ว่าเมตตาสงสัยจะใคร่รู้ ฯ
๏ ฝรั่งทูตพูดดีไม่มีขัด	เหมือนปืนยัดยิงกรอกกระบอกหู
แม้นห่างกันพรั่นตัวเหมือนกลัวงู	ถ้าเป็นคู่เคียงข้างก็วางใจ
แต่เสือลายร้ายกล้าประดาเสีย	ไม่กินเมียกินมิตรพิสมัย
ยิ่งได้ยักษ์ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร	ยิ่งดีใจจะได้กลัวทั่วแผ่นดิน ฯ
๏ เจ้าละมานพานจะซื่อถือว่าแน่	เสวยแต่ผลยอหัวร่อดิ้น
ให้ทองคำบำเหน็จทั้งเพชรนิล	เลี้ยงให้กินข้าวปลาประสาเคย
แล้วองค์ท้าวเข้าที่คลี่กระดาษ	เอารูปวาดวางเรียงเคียงเขนย
ยิ่งพิศเพ่งเปล่งปลั่งกำลังเชย	พระกรเกยกอดรูปเฝ้าลูบคลำ
แต่น่าชังสังวาสตามชาติยักษ์	ฝีมือหนักนีดเน้นเคล้นขยำ
กำเริบรักปลักปลอบไม่ตอบคำ	เฝ้าสูดร่ำร้องว่าสาแก่ใจ
ประหลาดจริงนิ่งหงิมไม่ยิ้มแย้ม	เดี๋ยวนี้แก้มแดงดอกจะบอกให้
พระกอดรูปจูบซ้ำนั้นร่ำไป	ใครใช้ให้ไม่พูดจะสูดแรง
ครั้นรู้สึกนึกยั้งแล้วคลั่งอีก	เฝ้าชักฉีกชายเสื้อเหลือแสลง
แล้วเคลิ้มเห็นเป็นหยิกทำพลิกแพลง	พระองค์แดงดังหนึ่งตำลึงงอม
จนรุ่งเช้าท้าวแอบไว้แนบเนื้อ	แล้วทรงเสื้อสวมปิดสนิทถนอม
คลุมประทมห่มคลุมดูออมครอม	ต้องอดออมอารมณ์ให้ตรมเตรียม
เวลาสายย้ายย่างออกข้างหน้า	พร้อมเสนานับพันพวกฟันเสี้ยม
จึงสั่งงานการสงครามตามธรรมเนียม	ให้ตรวจเตรียมเภตราพันห้าร้อย
พลประจำลำละพันถือคันศร	เคยราญรอนรบกล้าไม่ล่าถอย
เรือทองคำลำที่นั่งนั้นฝังพลอย	ดูพรายพร้อยแพรวพร่างกระจ่างตา
ด้วยที่แดนแผ่นดินเพชรนิลมาก	ไม่หายากเหมือนอย่างต่างภาษา
บรรทุกน้ำลำเลียงกับข้าวปลา	ทั้งสัตว์ป่าเป็ดไก่เอาไปกิน
ได้พร้อมพรั่งคั่งคับเป็นสรรพเสร็จ	คอยเสด็จดาษดาชลาสินธุ์
ส่วนองค์ท้าวเจ้าละมานผ่านแผ่นดิน	เหมือนจะบินข้ามฝั่งไปลังกา
ด้วยเชยรูปจูบสุคนธ์ปนยาแฝด	เปรียบเหมือนแรดได้กลิ่นถวิลหา
พอพร้อมไพร่ไม่รอดูฤกษ์พา	ยกเภตราพันเศษจากเขตแคว้น
ส่วนนายท้ายหมายมั่นตะวันออก	ตัดระลอกแล่นข้ามไปตามแผน
ด้วยรีบร้อนก่อนท้าวทุกด้าวแดน	ได้ลมแล่นร่ำมาไม่ราใบ
เป็นเดือนหนึ่งถึงลังกาตรงท่าข้าม	ถนนพระรามราชวังที่ตั้งใหม่
ทอดสมอรอเรียงเคียงกันไป	บ้างลดใบลดเสากินเหล้ายา
ฝ่ายอำมาตย์ราชทูตที่ถือสาร	ทูลลาท้าวเจ้าละมานด้วยหรรษา
ขึ้นเมืองใหม่ไปเฝ้าพระธิดา	ทูลกิจจาตามจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	คิดขยาดอยู่ด้วยยักษ์มักกะสัน
แต่ใจรู้อยู่ว่าไม่ทำไมกัน	จะดูฟันเสี้ยมเล่นให้เห็นพักตร์
ดำริพลางทางสั่งพวกช่างแต่ง	จงจัดแจงให้พิลึกตึกตำหนัก
จะรับแขกแปลกประเทศเป็นเพศยักษ์	ให้พร้อมพรักพระที่นั่งเหมือนสั่งไว้ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งช่างประดับได้รับสั่ง	มาแต่งตั้งเตียงทองม่านสองไข
เป็นลดหลั่นชั้นบนล้วนกลไก	มีควงไขฆ้องระฆังก็ดังเอง
ริมกระถางวางธูปรูปฝรั่ง	ถึงนาทีตีระฆังเสียงหงั่งเหง่ง
ระเรื่อยรับขับขานประสานเพลง	ผู้ใดฟังวังเวงในวิญญาณ์
ดอกไม้ร้อยสร้อยสนสุคนธรส	มะลิสดหอมระรื่นชื่นนาสา
แถวถนนหนทางข้างคงคา	ให้ปูผ้าขาวรองไว้สองชั้น
ฝ่ายพ่อครัวหัวป่าก์หาแกล้มเหล้า	จะเลี้ยงเหล่าพวกยักษ์มักกะสัน
สังหารแพะแกะควายลงหลายพัน	เอาแม่ขันรองเชือดเลือดเอาไว้
บ้างแล่เถือเนื้อสดรดน้ำส้ม	ไม่แกงต้มตับดิบพอหยิบได้
ปรุงผักชียี่หร่าโรยพริกไทย	ทำเตรียมไว้พร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	พอแดดอ่อนอาบองค์สรงสนาน
ชโลมละอองทองปนสุคนธ์ธาร	พนักงานขัดสีฉวีวรรณ
ทรงภูษาค่าเมืองเรืองระยับ	สอดสลับฉลององค์ทรงกระสัน
ใส่สร้อยนวมสวมประสานสังวาลวรรณ	แก้วกุดั่นแวววามอร่ามองค์
แล้วกวดเกล้าเมาลีศรีสวัสดิ์	ผจงผัดพระนลาฏวาดขนง
ปักปิ่นทองช้องผมพอสมทรง	ดังอนงค์นางฟ้าสุราลัย
ใส่สนอบกรอบหน้าระย้าย้อย	ล้วนเพชรพลอยแพรวพรายดอกไม้ไหว
แล้วเลือกสาวสันทัดที่หัดไว้	สำหรับใช้ปรนนิบัติกษัตรา
แม้นชายใดได้ยลวิมลโฉม	หวังประโลมหลงเล่ห์เสน่หา
กับนารีที่ได้หัดเพลงศัสตรา	คอยรักษาองค์นางข้างละพัน
แล้วทรงตราราหูยูรยาตร	ดูผุดผาดดังสุรางค์นางสวรรค์
สี่พี่เลี้ยงเคียงคลอจรจรัล	นางกำนัลพรั่งพร้อมล้อมจรดล
ออกตึกใหม่ใหญ่กว้างสำอางโฉม	เสียงประโคมฆ้องกลองก้องกาหล
ทั้งธงทิวปลิวเปลื้องไปเบื้องบน	ตามถนนใหญ่ยาวผ้าขาวปู
ชาวลังกาพากันดูพวกฟันเสี้ยม	เห็นหาญเหี้ยมน่ากลัวทั้งหัวหู
แต่ล้วนมีฝีมือถือธนู	ชวนกันดูเดินตามออกหลามมา
เข้าในวังยั้งหยุดกระบวนแห่	ให้ตามแต่ตัวนายทั้งซ้ายขวา
เข้าตึกทองห้องประทับระยับตา	ขุนเสนาเชิญให้นั่งบัลลังก์รัตน์
ฝ่ายสุรางค์นางสำหรับคอยรับแขก	ล้วนรุ่นแรกรู้กลปรนนิบัติ
มานบนอบหมอบกรานอยู่งานพัด	บ้างก็ยัดจุดกล้องประคองคอย
บ้างหมอบเมียงเคียงบัลลังก์เข้าตั้งเครื่อง	แลชำเลืองล่อใจให้ใช้สอย
พอเนตรสบหลบเลี่ยงเมียงชม้อย	ดูแช่มช้อยเชิงชวนให้ยวนใจ ฯ
๏ เจ้าละมานลานจิตพิศเพ่ง	ล้วนปลั่งเปล่งปลื้มจิตด้วยพิสมัย
กิริยาน่าถนอมละม่อมละไม	พระยิ้มใหญ่ยิ้มน้อยชม้อยเมิน
มาเห็นนางข้างซ้ายชม้ายหมอบ	ยิ่งชื่นชอบเชิงนางระคางเขิน
ดูเพราพริ้มยิ้มแย้มแจ่มเจริญ	พระหลงเพลินพลอยยิ้มอยู่พริ้มพราย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	เปิดบัญชรฉากเขียนวิเชียรฉาย
เห็นองค์ท้าวเจ้าละมานเหมือนมารร้าย	ทั้งรูปกายใหญ่หลวงดูพ่วงพี
จมูกแหลมแก้มแฟบซีกฟันเสี้ยม	ดูหน้าเหี้ยมหาญหนักเหมือนยักษี
แต่กิริยาดูประหวัดด้วยสตรี	เห็นนารีสาวแส้แลตะลึง
ดำริพลางนางกษัตริย์ตรัสปราศรัย	ขอบพระทัยเชษฐารีบมาถึง
น้องสมหวังดังจิตคิดคะนึง	จะได้พึ่งภูมีเหมือนพี่ยา
แล้วปราศรัยไต่ถามไปตามเรื่อง	ถึงบ้านเมืองเผ่าพงศ์พระวงศา
ทั้งแถวทางกลางทะเลมาเภตรา	มรคาขัดขวางเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละมานให้ลานจิต	เฝ้าเพ่งพิศฝูงอนงค์ให้หลงใหล
เสียงตระหนักทักทายก็อายใจ	ชำเลืองไปดูนางตามหว่างโคม
เห็นโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	สถิตอาสน์อำไพวิไลโฉม
ดังดวงเดือนเคลื่อนคล้อยลอยโพยม	งามประโลมลืมองค์หลงตะลึง
เหมือนรูปร่างช่างเขียนไม่เพี้ยนผิด	ทศทิศธาตรีไม่มีถึง
ลำพระกรอ่อนละม่อมเหมือนกล่อมกลึง	นิ้วดังหนึ่งลำเทียนเจียนประจง
พระโอษฐ์นางอย่างสีลิ้นจี่จิ้ม	ดูไม่อิ่มอกใจให้ใหลหลง
เพลินอารมณ์ชมรูปจนงูบลง	กลับรู้องค์อายใจอาลัยลาน
จึงตอบว่าธานีไม่มีทุกข์	เกษมสุขสืบวงศ์ดำรงสถาน
พอทราบข่าวสาวน้อยพลอยรำคาญ	จะมาผลาญไพรีซึ่งบีฑา
ให้โฉมยงทรงยศในทศทิศ	ปัจจามิตรมาบังคมก้มเกศา
แม้นขัดเคืองเมืองไหนที่ไม่มา	จะอาสาสงครามปราบปรามไป
ประเดี๋ยวนี้ที่ว่าเป็นข้าศึก	เมืองผลึกนั้นอยู่หนตำบลไหน
จะไปมัดตัดศีรษะพระอภัย	มาให้ได้ตามประสงค์จำนงนาง ฯ
๏ นางละเวงวัณฬาสุดาสดับ	ทำยิ้มรับรักใคร่มิได้หมาง
พระล้าเลื่อยเหนื่อยมาตามท่าทาง	พักเสียบ้างพอให้ไพร่ได้สำราญ
แล้วเล่าเรื่องเมืองผลึกเป็นศึกใหญ่	พระอภัยผ่านสมบัติพัสถาน
แม้นทรงเดชเชษฐาปรีชาชาญ	ช่วยโปรดปรานปราบได้ดังใจปอง
จะมอบตราราหูคู่กษัตริย์	แสนสมบัติในพระคลังทั้งสิบสอง
เป็นปิ่นเกล้าชาวเมืองให้เรืองรอง	ขอให้น้องพึ่งบุญได้อุ่นใจ
ดำรัสพลางนางสั่งให้ตั้งเลี้ยง	ล้วนโต๊ะเตียงแต่งงามตามวิสัย
เครื่องพล่ายำน้ำส้มพรมพริกไทย	สุกรแพะแกะไก่ล้วนใส่จาน
ใบผักชียี่หร่าโรยหน้าพร้อม	พระแสงส้อมมีดพับสำหรับฝาน
สุราเข้มเต็มพระเต้าเก้าทะนาน	พนักงานตั้งเตียงไว้เรียงราย ฯ
๏ ฝ่ายสุรางค์นางบำเรอเสนอหน้า	รินสุราแลชม้อยคอยถวาย
สาวสำหรับขับเคียงเมียงชม้าย	ประสานสายซอดังเสียงวังเวง
แล้วขับขานประสานเสียงสำเนียงเรื่อย	ช่างฉ่ำเฉื่อยฉอเลาะล้วนเหมาะเหมง
บ้างไขกลดนตรีให้ตีเอง	ได้ฟังเพลงเพลิดเพลินเจริญใจ ฯ
๏ อันองค์ท้าวเจ้าละมานเหมือนบ้านนอก	เขาลวงหลอกลุ่มหลงไม่สงสัย
เสวยเหล้าเมามายสบายใจ	กินแกะไก่ม้าลาสารพัน
เอาปลายมีดกรีดเชือดเลือดสดสด	อร่อยรสน้ำส้มด้วยคมสัน
เนื้อพังผืดตืดไตกินไส้ตัน	ยิ่งกลืนมันเมามายทำชายตา
ดูรูปทรงองค์ละเวงยิ่งเปล่งปลั่ง	ทำนองนั่งน่ารักนั้นนักหนา
พอโฉมฉายชายช้อยชม้อยมา	ได้ปะตาตละศรสะท้อนทรวง
ยิ่งแสนรักสุดรักให้หนักอก	เหมือนหนึ่งยกเมรุไกรไศลหลวง
โอ้อกใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	ไม่เหมือนทรวงเจ้าละมานที่ลานรัก
จนเคลิ้มว่าถ้าได้เหมือนใจแล้ว	จะอุ้มแก้วกอดประทับไว้กับตัก
พลางคิดอ่านการศึกพูดฮึกฮัก	จะหาญหักห้ำหั่นให้บรรลัย
ทั้งข้าเฝ้าเจ้าละมานพลอยหาญฮึก	เมืองผลึกจะมาครือมือที่ไหน
ทั้งข้าเจ้าเมามัวไม่กลัวใคร	จะชิงชัยช่วยบำรุงกรุงลังกา
เหล่าพหลพลขันธ์พวกฟันเสี้ยม	นั่งพรมเจียมดื่มเหล้าเมาหนักหนา
เริงสำรวลสรวลเสเสียงเฮฮา	กินวัวพล่าควายยำคำโตโต
บ้างกัดกินลิ้นอูฐแล้วพูดพร่ำ	ยังซดซ้ำเหล้าเข้มอีกเต็มโถ
ที่หยาบคายร้ายกาจชาติเฉโก	ก็พูดโอ้อวดตัวไม่กลัวเกรง
บ้างกินแกล้มแถมเหล้าจนเมามาก	ตีฝีปากโป้งโหยงทำโฉงเฉง
ลางพวกพร้องร้องร่ำบ้างทำเพลง	ออกครื้นเครงแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
บ้างเกี้ยวสาวชาวลังกาที่มาเลี้ยง	เข้ายืนเคียงขอจูบแล้วลูบหลัง
บ้างยื้อยุดฉุดคร่าทำน่าชัง	นางฝรั่งร้องอึงคะนึงไป
จนพลบค่ำสำเร็จเป็นเสร็จสรรพ	ให้กองทัพอยู่พลับพลาที่อาศัย
ทั้งข้าเจ้าเมาซานสำราญใจ	ต่างหลับใหลลืมกายดังวายปราณ
จนยามสองฆ้องระฆังประดังเสียง	แซ่สำเนียงนายหมวดตรวจทหาร
พวกฝรั่งนั่งล้อมป้อมปราการ	ตีฆ้องขานยามเรียกกันเพรียกไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละมานชาญฉกาจ	เมื่อไสยาสน์อยู่พลับพลาที่อาศัย
เสนหาอาวรณ์ร้อนฤทัย	ฝันว่าได้เชยชิดพระธิดา
จนฟื้นกายคลายเมายังเคล้าหมอน	หมายว่านอนแนบชิดขนิษฐา
ถนอมอุ้มจุมพิตผิดพะงา	พระลืมตาตกใจกระไรเลย
แลเขม้นเห็นหมอนยิ่งค่อนแค้น	มาทำแทนเทียมนางขว้างเขนย
ยังลืมองค์หลงแลชะแง้เงย	ที่ทรามเชยแม่ไปแฝงเสียแห่งใด
พอเห็นเหล่าชาวที่นั่งวีพัด	จิตประหวัดว่าอนงค์ด้วยหลงใหล
ลงจากเตียงเคียงประโลมโฉมวิไล	ใครใช้ให้ศรีสวัสดิ์มาพัดวี
วางเสียเจ้าเข้าไปนอนเสียก่อนเถิด	งามประเสริฐสาวน้อยอย่าถอยหนี
พลางจุมพิตชิดชวนเฝ้ายวนยี	ตาชาวที่ลุกทะลึ่งเสียงตึงตัง
พระฉวยฉุดยุดหัตถ์กระหวัดกอด	เสียงฟอดฟอดเฝ้าแต่จูบแล้วลูบหลัง
จะขัดขวางอย่างไรก็ไม่ฟัง	มันร้องดังดิ้นอึงคะนึงไป
พระรู้สึกนึกอายระคายเขิน	ชม้ายเมินมัวหมองไม่ผ่องใส
ขึ้นสู่แท่นแสนระทดสลดใจ	เหลืออาลัยรำลึกนึกถึงนาง
มาพานพบสบสมอารมณ์รัก	แต่สูงศักดิ์สารพัดจะขัดขวาง
เหลือความคิดมิดเม้นไม่เห็นทาง	จนรุ่งรางร้อนรนกระวนกระวาย
จำจะรีบรบพุ่งกรุงผลึก	ให้เสร็จศึกสมคิดที่จิตหมาย
จึงออกนั่งสั่งมหาเสนานาย	ตะวันบ่ายลมตกจะยกทัพ
ไปรบพุ่งกรุงผลึกเป็นศึกใหญ่	ไม่ชนะพระอภัยก็ไม่กลับ
อำมาตย์หมอบนอบนบเคารพรับ	มากำชับกำชาตรวจตรากัน
ให้ตักน้ำลำเลียงเสบียงเบิก	เสียงเอิกเกริกเตรียมพหลพลขันธ์
ลงประจำลำที่นั่งทั้งดั้งกัน	ลำละพันเภตราทั้งห้าร้อย
บ้างเปลี่ยนเสาเพลาใบใส่หางเสือ	แต่ล้วนเรือรบใหญ่เคยใช้สอย
ปักธงดำกำปั่นเป็นหลั่นลอย	ต่างเตรียมคอยพร้อมพรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละมานยิ่งหาญฮึก	จะทำศึกอวดผู้หญิงเมืองสิงหล
จึงโสรจสรงคงคาทาสุคนธ์	ทรงเครื่องต้นแต่งประดับสำหรับกาย
สนับเพลาเนาหน่วงมีห่วงรัด	คาดเข็มขัดเครื่องมั่นกระสันสาย
ใส่เกราะเพชรเกล็ดกลับสลับลาย	ดูกรุยกรายกรีดพระหัตถ์จัดประจง
ใส่หมวกทองรองนวมสวมพระเศียร	ยอดวิเชียรชายร่อนเหมือนหงอนหงส์
ใส่เกือกสวมนวมนุ่มหุ้มพระชงฆ์	ครั้นเสร็จทรงธนูคู่พระกร
ออกจากห้องร้องเรียกโยธาหาญ	มากราบกรานเตรียมแห่แซ่สลอน
ชวนขุนนางย่างย้ายกรีดกรายกร	บทจรจากพลับพลาเข้ามาวัง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ออกอำมาตย์นอบน้อมอยู่พร้อมพรั่ง
ให้เชิญท้าวเจ้าละมานขึ้นบัลลังก์	มีนางนั่งพัดวีให้ปรีดา
แล้วปราศรัยไพเราะเสนาะถ้อย	น้องเศร้าสร้อยแสนสังเวชพระเชษฐา
เคยสำราญผ่านสมบัติอยู่อัตรา	เสด็จมาบรรทมตรมฤทัย
เป็นสตรีมิได้ไปให้ใช้สอย	อย่านึกน้อยใจน้องจงผ่องใส
ประภาษพลางนางประทานพวงมาลัย	ให้สาวใช้ไปถวายชม้ายเมิน ฯ
๏ เจ้าละมานหวานเสียงสำเนียงเสนาะ	ช่างไพเราะรำพันสรรเสริญ
รับบุปผามาลัยใจเจริญ	พระชมเพลินพลางตอบว่าขอบใจ
จะอาสากว่าจะเสร็จสำเร็จศึก	แม่อย่านึกเคลือบแคลงแหนงไฉน
เย็นวันนี้พี่จะยกโยธาไป	ช่วยชิงชัยเมืองผลึกเหมือนตรึกตรา
ไม่เหนื่อยเหน็ดเข็ดขามแก่ความยาก	หวังจะฝากชีวิตขนิษฐา
สนองพลางนางชม้ายทำชายตา	พอสบหน้านางยิ้มยิ่งอิ่มใจ ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬาสุดาสดับ	มิใคร่รับคำลาอัชฌาสัย
แสร้งทำทีกิริยาเหมือนอาลัย	ถอนฤทัยทำสะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วว่าน้องตรองตรึกนึกวิตก	พระจะยกทัพเดียวเปลี่ยวหนักหนา
จะเกณฑ์ไพร่ให้ฝรั่งชาวลังกา	คุมโยธาไปด้วยช่วยสงคราม
เจ้าละมานทานทัดอย่าจัดทัพ	ฉันจะรับให้สำเร็จไม่เข็ดขาม
แม้นเมืองไหนไม่ราบจะปราบปราม	ให้สมความปรารถนายุพาพาล
นางฟังคำทำชะอ้อนถอนใจใหญ่	แล้วสั่งให้กองตระเวนเกณฑ์ทหาร
เป็นเรือนำตำบลชลธาร	เอาเหตุการณ์กลับหลังมาลังกา
แล้วอวยชัยให้มหาอานุภาพ	อรินทร์ราบเรืองเดชพระเชษฐา
ศึกสำเร็จเสร็จสรรพรีบกลับมา	ได้เห็นหน้าน้องนี้จะดีใจ
เจ้าละมานหวานวาบให้ปลาบปลื้ม	ตะลึงลืมอำลาน้ำตาไหล
สะอื้นร่ำสำลักกระอักกระไอ	แต่จำใจจำลายุพาพาล
มาลงเรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์	พร้อมขนัดนาวาโยธาหาญ
ให้ตีกลองฆ้องระฆังกังสดาล	ทหารขานโห่ลั่นสนั่นดัง
ได้ลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	เอะอะออกนาวาทั้งหน้าหลัง
ข้ามมหาสาชลในวลวัง	ตามฝรั่งเรือนำเป็นสำคัญ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยเจ้าไตรจักร	มีคนรักคอยเหตุทุกเขตขัณฑ์
เมื่อฟันเสี้ยมเตรียมพลคนสำคัญ	เอาข่าวนั้นบอกมาถึงธานี
พระทราบความขามขยาดว่าชาติยักษ์	จะหาญหักรบพุ่งเอากรุงศรี
จึงตรองตรึกปรึกษาเสนาบดี	ศึกคราวนี้ห้าวหาญชาญฉกรรจ์
ทั้งไพร่นายกายสูงถึงหกศอก	หนังสือบอกมาว่ายักษ์มักกะสัน
จะเกณฑ์พลคนเราเข้าประจัญ	เล็กกว่ามันเหมือนหนึ่งหนูไปสู้ช้าง
ขึ้นรักษาหน้าที่ไว้ดีกว่า	ปล่อยมันมาตามถนัดไม่ขัดขวาง
แล้วเสนีตีกรงเหล็กตาราง	ไว้ที่ข้างเกยชลาหน้าพระลาน
กับโซ่ใหญ่ให้พลไว้คนละเส้น	จะจับเป็นพวกฟันเสี้ยมที่เหี้ยมหาญ
พระสั่งตรัสจัดเสร็จสำเร็จการ	ป้อมทวารปักขวากไว้มากมาย
แล้วเสนีตีฆ้องเที่ยวร้องป่าว	ประชาชาวข้างใต้ไพร่ทั้งหลาย
ให้หลบลี้หนีตัวต้อนวัวควาย	ไปอยู่ท้ายเมืองผลึกเมื่อศึกมา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละมานชาญฉกาจ	คิดประมาทเมืองผลึกฮึกหรรษา
รีบยกทัพขับพหลพลนาวา	ทั้งพันห้าร้อยสล้างมากลางชล
สิบห้าคืนคลื่นลมระดมส่ง	เป็นทางตรงเร็วรัดไม่ขัดสน
ถึงปากอ่าวเช้าตรู่ไม่รู้กล	เห็นผู้คนหนีตัวทั้งวัวควาย
เจ้าละมานหาญฮึกนึกประมาท	มันไม่อาจต่อตีจึงหนีหาย
ให้เข้าฝั่งพรั่งพร้อมทั้งไพร่นาย	ต่างโก่งสายเกาทัณฑ์ล้วนคันทอง
แล้วตั้งโห่โยธาสิบห้าหมื่น	เสียงครึกครื้นพื้นพิภพสยบสยอง
เดินธงเทียวเขียวเหลืองดูเนืองนอง	ยกข้ามท้องทุ่งมายังธานี
เห็นพวกพลบนกำแพงเสื้อแดงดาษ	ล้วนสามารถหมายจะรบไม่หลบหนี
จึงหยุดทัพยับยั้งสั่งโยธี	อย่าเพ่อตีตั้งมั่นประจัญบาน
ให้คนใช้ไปหาตรงหน้าป้อม	ว่าพระจอมฟันเสี้ยมซึ่งเหี้ยมหาญ
ยกพหลพลนิกรมารอนราญ	จะทำการแก้แค้นแทนลังกา
แม้ว่าองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ยังคิดรักเผ่าพงศ์พวกวงศา
มาคำนับรับพระราชอาชญา	จะไม่ฆ่าหญิงชายให้วายปราณ
มินอบนบรบสู้จะพรูพร้อม	ทำลายป้อมปืนวังไล่สังหาร
ชั้นลูกอ่อนนอนฟูกลูกพึ่งคลาน	จะเผาผลาญเพลิงคลอกเร่งบอกนาย
พวกขุนนางต่างจำคำข้าศึก	เห็นหาญฮึกหุนหันเร่งผันผาย
ไปทูลความตามเขามาร้องท้าทาย	ล้วนหยาบคายคึกคักเหมือนยักษ์มาร ฯ
๏ พระอภัยไม่พรั่นประหวั่นหวาด	สั่งอำมาตย์มูลนายฝ่ายทหาร
แม้นกองทัพหลับใหลเห็นได้การ	เปิดทวารออกไปมัดให้รัดรึง
เที่ยวผูกถือมือเท้าพวกบ่าวไพร่	ให้สาใจเหมือนลูกอ่อนลงนอนขึง
แต่นายใหญ่ใส่ถ้วนโซ่ตรวนตรึง	เสร็จแล้วจึงพามาใส่ไว้ในกรง
ให้พวกเราเอาขี้ผึ้งผนึกหู	คอยนั่งดูธงชัยอย่าใหลหลง
แม้กองทัพหลับใหลเหมือนใจจง	จะโบกธงขึ้นให้เห็นเป็นสำคัญ
พระสั่งพลางทางลุกลงจากอาสน์	มาทรงราชยานหามงามขยัน
ทหารพร้อมห้อมแห่ออกแจจัน	ขึ้นบนชั้นเชิงเทินเที่ยวเดินดู
เห็นพหลพลขันธ์พวกฟันเสี้ยม	กำแหงเหี้ยมโห่ลั่นสนั่นหู
แต่ล้วนมือถือคันเกาทัณฑ์ธนู	สังเกตดูแต่งกายคล้ายเสี้ยวกาง
ทั้งสูงใหญ่ไพร่นายนั้นหลายหมื่น	พอแรงปืนถือถนัดไม่ขัดขวาง
พระดูพลบนเชิงเทินดำเนินพลาง	พาขุนนางไปประทับที่พลับพลา
ขึ้นทรงนั่งยังที่เก้าอี้เอี่ยม	อำมาตย์เฟี้ยมเฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
หยิบปี่แก้วแล้วชูขึ้นบูชา	พอลมมาเพลาเพลาทรงเป่าพลัน
เปิดสำเนียงเสียงลิ่วถึงนิ้วเอก	หวานวิเวกวังเวงดังเพลงสวรรค์
ให้ชื่นเฉื่อยเจื้อยแจ้วถึงแก้วกรรณ	เหล่าพวกฟันเสี้ยมฟังสิ้นทั้งทัพ
ยืนไม่ตรงลงนั่งยิ่งวังเวก	เอกเขนกนอนเคียงเรียงลำดับ
เจ้าละมานหวานทรวงง่วงระงับ	ลงล้มหลับลืมกายดังวายปราณ ฯ
๏ พระอภัยใจบุญการุญราษฎร์	มิให้ขาดดวงจิตคิดสงสาร
จึงโบกธงตรงพลับพลาสัญญาการ	พวกทหารเห็นสิ้นก็ยินดี
เปิดประตูพรูพรั่งออกคั่งคับ	เห็นพวกทัพหลับเกลื่อนดูเหมือนผี
ต่างผูกมัดรัดรึงตึงเต็มที	ทั้งทุบตีเตะซ้ำให้หนำใจ
ยกองค์ท้าวเจ้าละมานขึ้นคานหาม	เอาโซ่ล่ามเสร็จสรรพทั้งหลับใหล
หามมาส่งกรงตารางที่ข้างใน	เที่ยวริบไพร่พลซ้ำทำประจาน
เก็บศัสตราผ้าเสื้อไม่เหลือหลอ	ใส่โซ่คอครบทั่วตัวทหาร
เห็นผูกรัดมัดเสร็จสำเร็จการ	นฤบาลกลับแกล้งเป่าแปลงเพลง
ให้เจื้อยแจ้วแก้วหูกลับรู้สึก	เสียงตื่นอึกอักอ่อนลงนอนเขลง
เขารัดรึงตึงตัวต้องกลัวเกรง	เรียกกันเองอื้ออึงคะนึงไป
พวกชาวเมืองเคืองขัดคอยมัดซ้ำ	คุมประจำคนละคนพลไพร่
เห็นพลิกแพลงแว้งวัดคิดขัดใจ	ตีด้วยไม้กระบองร้องวุ่นวาย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	โสมนัสในอารมณ์ด้วยสมหมาย
จึงตรองตรึกปรึกษาเสนานาย	ทหารฝ่ายฟันเสี้ยมเห็นเหี้ยมครัน
เหมือนจับช้างกลางป่าอย่างประมาท	ต้องผูกกราดกรึงตรวจกันกวดขัน
ให้อ่อนหูดูทำนองสักสองวัน	จึงผ่อนผันพูดจาดูท่าทาง
สั่งกำชับสรรพเสร็จเสด็จกลับ	ลงจากพลับพลาเดินเชิงเทินขวาง
ทหารแห่แลหลามมาตามทาง	ขึ้นสู่ปรางค์ปราสาททองที่ห้องใน ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละมานซึ่งหาญฮึก	ครั้นรู้สึกไสยาสน์ให้หวาดไหว
เห็นโซ่ตรวนพวนพันพรั่นพระทัย	ต้องอยู่ในกรงตรึงรำพึงคิด
นี่เนื้อเคราะห์เพราะทะนงมาหลงหลับ	มันลอบจับจองจำให้ช้ำจิต
จะรบรับสัปยุทธ์เห็นสุดฤทธิ์	เป็นสุดคิดคั่งแค้นแน่นอุรา
โอ้เสียแรงแต่งทัพมานับแสน	จะแก้แค้นแทนมิตรกนิษฐา
มิทันรบซบหลับมันจับมา	โอ้นึกน่าน้อยใจกระไรเลย
สงสารแต่แม่ละเวงวัณฬาน้อย	จะหลงคอยเชษฐานิจจาเอ๋ย
หมายว่าทัพกลับไปจะได้เชย	บุญไม่เคยคลาดแคล้วเสียแล้วน้อง
ถึงตัวพี่นี้จะตายไม่วายรัก	จะไปฟักฟูมเฝ้าเป็นเจ้าของ
แม้นชายอื่นชื่นชอบมาครอบครอง	จะทุบถองถีบผลักแล้วหักคอ
ยิ่งตรึกตราอาลัยใจจะขาด	เขาผูกกราดกวดตรึงตึงพระศอ
ยิ่งโมโหโกรธาร้องด่าทอ	ไม่ย่อท้อแกล้งท้าให้ฆ่าฟัน ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าชาวบุรินทร์สิ้นทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายชื่นใจทั้งไอศวรรย์
เที่ยวดูเหล่าชาวละมานสำราญครัน	แต่ล้วนฟันเสี้ยมแซมแหลมแหลมเล็ก
บ้างดูท้าวเจ้าละมานชาญฉกาจ	เขาจำกราดตรึงองค์ไว้กรงเหล็ก
แขกฝรั่งทั้งพราหมณ์จีนจามเจ๊ก	ผู้ใหญ่เด็กเดินดูเป็นหมู่มุง
บ้างหัวเราะเยาะหยันพวกฟันเสี้ยม	มันอายเหนียมนั่งนิ่งเหมือนลิงถุง
จนพลบค่ำตรำตรากให้ตากยุง	พวกชาวกรุงตรวจตราในราตรี
สงสารท้าวเจ้าละมานให้ร่านร้อน	ด้วยอาวรณ์นางวัณฬามารศรี
เสียน้ำใจในอารมณ์ไม่สมประดี	จนราตรีตรึกตรองนองน้ำตา
โอ้เสียดายสายสวาทประหลาดโฉม	ชวดประโลมลับเนตรของเชษฐา
แต่รูปทรงองค์ละเวงแม่วัณฬา	ยังติดมาในเสื้อเป็นเยื่อใย
ยิ่งนึกรักชักกระดาษที่วาดรูป	มากอดจูบจิตปลงด้วยหลงใหล
เฝ้าลูบเล่นเคล้นเคล้าเปล่าเปล่าไป	ยิ้มละไมหมายว่าองค์อนงค์นวล
ถนอมแนบแอบอุ้มยิ่งคลุ้มคลั่ง	เหมือนบ้าหลังลืมองค์ทรงพระสรวล
สะกิดเกาเซ้าซี้เฝ้ายียวน	เสียงโซ่ตรวนกริ่งกร่างอยู่กลางกรง ฯ
๏ พวกผู้คุมกลุ้มกลาดประหลาดจิต	ต่างสะกิดให้กันดูรู้ว่าหลง
บ้างแฝงเงาเข้าไปมองตามช่องกรง	เห็นรูปทรงสาวน้อยก็พลอยเพลิน
บ้างพลั้งว่าน่ารักพยักพเยิด	วิไลเลิศล้ำมนุษย์สุดสรรเสริญ
บ้างขอดูขู่ตะคอกทำหยอกเอิน	เห็นหมางเมินม้วนกระดาษไม่อาจกวน ฯ
๏ สงสารท้าวเจ้าละมานรำคาญจิต	เอารูปปิดปกป้องประคองสงวน
ต้องอดอยากตรากตรำยิ่งรำจวน	ทั้งโซ่ตรวนตรึงตราระอาใจ
ไหนจะคิดถึงสมบัติพัสถาน	ทั้งวงศ์วานมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งอาลัย	จนหายใจทางปากด้วยยากเย็น
ยิ่งดึกดื่นกลืนกล้ำน้ำพระเนตร	สุดสังเกตใครจะแก้ไม่แลเห็น
หนาวน้ำค้างกลางอากาศสาดกระเซ็น	แสยงเย็นเยือกหลับระงับไป
พอเช้าตรู่ผู้คุมชุมนุมนั่ง	เสียงกรนดังดูระงับเห็นหลับใหล
เข้าล้อมลักชักกระดาษรูปวาดไว้	เอามาให้หมื่นขุนเป็นมุลนาย
พวกเสนีคลี่ดูเห็นผู้หญิง	ชะงามจริงเจียวนะจะถวาย
เวลาเช้าเข้ามาเตรียมฟูมเฟี้ยมกาย	พร้อมทั้งฝ่ายซ้ายขวาข้าราชการ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยในนิเวศน์	สองโมงเศษเสด็จมายังหน้าฉาน
สถิตแท่นแว่นฟ้าโอฬาฬาร	มนตรีกรานกราบก้มบังคมคัล
พระถามท้าวจ้าวละมานยังหาญฮึก	หรือรู้สึกโทษกรณ์พอผ่อนผัน
เสนาทูลมูลความเห็นครามครัน	เธอป่วนปั่นเป็นบ้าถึงนารี
เอากระดาษวาดรูปออกจูบกอด	แล้วหลงพลอดสอดสัมผัสน่าบัดสี
แต่รูปร่างนางนั้นขยันดี	ประเดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าก็เอามา
แล้วนบนอบหมอบเมียงเข้าเคียงอาสน์	คลี่กระดาษออกถวายลายเลขา
พวกข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์มาตยา	ต่างต้องตาต้องจิตให้ติดใจ
พระอภัยได้ยลวิมลโฉม	งามประโลมหลงแลดังแขไข
ต้องเสน่ห์เลขาคิดอาลัย	ด้วยแจ้งใจว่าลูกสาวเจ้าลังกา
นี่หรือท้าวเจ้าละมานมิซานซบ	มารับรบเมืองผลึกศึกอาสา
พระหลงคิดพิศวงองค์วัณฬา	แล้วหยิบมาม้วนกระดาษรูปวาดไว้
จึงเอื้อนอรรถตรัสสั่งพวกข้าเฝ้า	ให้คุมเจ้าละมานมาได้ปราศรัย
นครบาลคลานออกมาพาเข้าไป	ทั้งตรวนใหญ่โซ่ล่ามสามประการ ฯ
๏ เจ้าฟันเสี้ยมเหี้ยมฮึกไม่นึกพรั่น	แกล้งยืนยันอยู่ตรงหน้าไม่ว่าขาน
จะตรัสถามความอะไรไม่ให้การ	พระรำคาญเคืองขับให้กลับไป
แล้วปรึกษาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	มันเชื้อชาติเสี้ยวกางต่างนิสัย
จะฆ่าตีชีวันให้บรรลัย	ก็เห็นไม่เป็นผลเลยมนตรี
ครั้นจะปล่อยให้ไปเมืองมันเบื้องหน้า	มันจะมารบพุ่งเอากรุงศรี
จงคุมไปในทะเลเถิดเสนี	ปล่อยเสียที่แดนเงาะตามเกาะเกียน
เป็นฝ่ายเหนือเรือไปไม่ใคร่จะถึง	นั้นและจึงแผ่นดินจะสิ้นเสี้ยน
พระสั่งเสร็จเสด็จจากแท่นวิเชียร	สู่มนเทียรปรางค์มาศราชวัง ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าเอาเภตราใส่ข้าศึก	ออกแล่นลึกแหลมเงาะเกาะกุนตั๋ง
เที่ยวปล่อยที่มีน้ำเป็นกำลัง	ตามรับสั่งเสร็จสรรพแล้วกลับมา
แสนสงสารท่านท้าวเจ้าละมาน	กับทหารไพร่นายทั้งซ้ายขวา
อยู่เกาะใหญ่ในทะเลถึงเวลา	พระสุริยาเย็นย่ำจนค่ำพลบ
คลำกระดาษวาดรูปจะจูบเล่น	ไม่พบเห็นรูปเขียนเจียนสลบ
ในเสื้อแสงแห่งไรก็ไม่พบ	ยิ่งเซาซบเสียใจร้องไห้โฮ
ถึงยากเย็นเห็นรูปได้ลูบไล้	ค่อยชื่นใจผัวรักขึ้นอักโข
มาชวดจูบรูปงามเมื่อยามโซ	หัวอกโอ้อาภัพอัประมาณ
พระกลิ้งเกลือกเสือกองค์ลงกันแสง	จนสิ้นแรงระทดอดอาหาร
ลมอัสสาสะประสาสขาดสันดาน	เจ้าละมานวายวางอยู่กลางเตียน
เมื่อดับจิตคิดรำพึงถึงผู้หญิง	เป็นผีสิงรูปกระดาษที่วาดเขียน
เปรียบเหมือนเงาเข้านั่งระวังเวียน	ให้พิศเพี้ยนผีทับเข้าจับตา ฯ

ตอนที่ ๒๘
สุดสาครตามพระอภัยมณี
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ยิ่งหลงรักรูปเสน่ห์ในเลขา
ถึงยามหลับทับไว้ริมไสยา	ครั้นเวลาฟื้นองค์ก็ทรงชม
โฉมแฉล้มแก้มคางสำอางเอี่ยม	ประโลมเลียมลืมสุรางค์นางสนม
ทุกคืนค่ำรำลึกนึกนิยม	จะใคร่ชมเชยประโลมโฉมวัณฬา
ยามเสวยเคยอร่อยก็ถอยรส	ไหนจะอดบรรทมชมเลขา
กระสันโศกโรครักหนักอุรา	พระพักตรามัวหมองละอองนวล
ห้ามมิให้ใครเข้ามาเฝ้าแหน	อยู่แต่แท่นที่ทองประคองสงวน
เสน่หาอาลัยให้รัญจวน	ดังประชวรโรคามากว่าเดือน ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์เศร้าใจใครจะเหมือน
ด้วยเห็นองค์ทรงธรรม์เธอฟั่นเฟือน	พระพักตร์เฝื่อนฝ้าคล้ำน่ารำคาญ
ห้ามมิให้ใครเฝ้าเข้าไสยาสน์	สถิตอาสน์เอองค์น่าสงสาร
คิดจะใคร่ไปเฝ้าฟังอาการ	ค่อยแหวกม่านเมียงมองเข้าห้องใน
เห็นทรงธรรม์บรรทมชมแต่รูป	ประโลมลูบลืมองค์ด้วยหลงใหล
นางพรายพริ้มยิ้มแย้มกระแอมไอ	พระอภัยพับหนีตะลีตะลาน
เอาแอบองค์ทรงคลุมหุ้มกระดาษ	สุดสวาทวันทาไม่ว่าขาน
ทำทูลถามความว่าพระอาการ	ร้อนรำคาญขัดขวางเป็นอย่างไร
พระฟังคำทำครางเหมือนอย่างเจ็บ	ให้เหนื่อยเหน็บลุกนั่งยังไม่ไหว
เห็นนางยิ้มพริ้มพรายอายพระทัย	ทำจับไข้รีบรูดวิสูตรบัง ฯ
๏ นางนบนอบมอบเมียงอยู่เคียงอาสน์	ลักกระดาษดูได้ดังใจหวัง
ยิ่งแลเล็งเพ่งพิศยิ่งคิดชัง	พระคลุ้มคลั่งผอมซูบเพราะรูปนี้
จะเอาไว้ไยอีกฉีกกระดาษ	ไม่ยักขาดแต่สักนิดด้วยฤทธิ์ผี
นางสุดแสนแค้นใจเอาไม้ตี	รูปนารีร้องกรีดนางหวีดวาง
พระเหลียวเห็นเป็นโมโหพาโลว่า	แค้นหนักหนานอกรีตมากีดขวาง
เข้าชิงรูปลูบแลดูแผลพลาง	ยังกระจ่างแจ่มดีไม่มีช้ำ
กลับเข้าที่คลี่วางไว้ข้างแท่น	เฝ้าหวงแหนชมชิมไม่อิ่มหนำ
จะเคลิ้มองค์หลงงึมเสียงพึมพำ	พิไรร่ำรับขวัญจำนรรจา
นางโฉมยงองค์สั่นพระขวัญหาย	เห็นรูปกายร้องดังก็กังขา
จะทูลถามขามขยาดพระอาชญา	จึงกลับมาห้องนอกบอกกำนัล
พระภูวไนยได้กระดาษที่วาดรูป	ประโลมลูบหลงใหลเหมือนใฝ่ฝัน
ทีนี้เจ้าเข้าไปด้วยได้ช่วยกัน	ลักมาฟันเผาไฟเสียให้ยับ
แล้วพาเหล่าสาวสุรางค์ค่อยย่างย่อง	เข้าในห้องเห็นพระบาทไสยาสน์หลับ
นางนบนอบหมอบเมียงเคียงคำนับ	ค่อยขยับหยิบกระดาษรูปวาดมา
ชวนกันฉีกเท่าไรก็ไม่ขาด	แค้นทายาดหยิกทึ้งด้วยหึงสา
เอาเผาไฟในเตาต้มน้ำชา	ปีศาจกล้ากลับลุกขึ้นคลุกคลี
ขู่ตะคอกหลอกเหล่าสาวสนม	บ้างหลบล้มเกลือกกลิ้งบ้างวิ่งหนี
ต่างแลเห็นเป็นรูปเข้าทุบตี	ฝูงนารีบ้างก็ร้องบ้างป้องกัน
บ้างผลักไพล่ไล่ทุบกันตุบตับ	เปรียบเหมือนหลับหลงเพ้อละเมอฝัน
พระอภัยไสยาสน์อาสน์สุวรรณ	เสียงสนั่นแซ่ซ้องมามองเมียง
เห็นผลักพลิกขยิกขยี้ตีกระดาษ	วุ่นวิวาทวาทาบ้างท้าเถียง
ยิ่งคลั่งคลุ้มกลุ้มใจไม่ไล่เลียง	ฉวยไม้เมียงเข้ามาใกล้แล้วไล่ตี
ลงไม้เรียวเขวียวขวับไม่ยับยั้ง	ถูกไหล่หลังเหล่าสุดาพากันหนี
พระแปลกพักตร์อัคเรศร่วมชีวี	เที่ยวไล่ตีต้อนพัลวันไป
แล้วกลับมาหากระดาษที่วาดรูป	ประโลมจูบพักตร์น้องให้ผ่องใส
เข้าสู่ที่คลี่กระดาษรูปวาดไว้	ให้คลั่งไคล้เคลิ้มอารมณ์ไม่สมประดี ฯ
๏ สงสารองค์นงลักษณ์อัคเรศ	ชลเนตรแนวนองให้หมองศรี
ให้สาวใช้ไปเชิญพระชนนี	มาถึงที่ปรางค์มาศปราสาทชัย
จึงทูลความตามกระดาษที่วาดรูป	พระโลมลูบลืมองค์ด้วยหลงใหล
ลูกหลากนักลักเอามาเผาไฟ	มันไม่ไหม้กลับลุกขึ้นคลุกคลี
ข้ากับเหล่าสาวสรรค์ชวนกันสู้	ปล้ำกันอยู่ผลักไสมันไม่หนี
พระโกรธาคว้าไม้มาไล่ตี	แล้วเข้าที่มิได้ออกข้างนอกเลย ฯ
๏ พระมารดรข้อนทรวงเสียงผางผาง	กันแสงพลางตรงมาหาลูกเขย
เห็นคว้ารูปลูบต้องประคองเชย	เอะกรรมเอ๋ยกรรมกรรมทำกระไร
ขึ้นแท่นรัตน์ตรัสถามว่าทรามสวาท	ได้กระดาษเลขามาแต่ไหน
ขอให้แม่แลดูรูปผู้ใด	พระอภัยรู้สึกให้นึกอาย
ทำยิ้มย่องป้องปิดแล้วอิดเอื้อน	ต่อตรัสเตือนหลายคำจำถวาย
แล้วทูลว่านารีดีหรือร้าย	ไม่ทราบฝ่ายข้าเฝ้าเขาเอามา
ว่าของท้าวเจ้าละมานหม่อมฉานเห็น	ก็ดูเล่นตามสบายลายเลขา
อีสาวสาวเหล่ากำนัลกัลยา	มันเป็นบ้าไปอย่างไรก็ไม่รู้
มาอื้ออึงหึงกระดาษวิวาทวุ่น	ชุลมุนด้วยกันหมดไม่อดสู
เข้าฉุดคร่าหน้าหลังออกพรั่งพรู	ลูกหนวกหูไล่ตีจึงหนีไป ฯ
๏ นางฟังคำทำตรัสว่าบัดสี	รูปเช่นนี้ก็จะหึงไปถึงไหน
แล้วว่าพ่อก็อย่าเอาเข้ามาไว้	จะกระไรอยู่กระมังระวังองค์
ด้วยรูปนี้มีมาแต่ข้าศึก	อย่าได้นึกรักใคร่จะใหลหลง
เดี๋ยวนี้พ่อก็ยังซูบทั้งรูปทรง	รักษาองค์เสียให้หายสบายใจ
นี่แม่ขอพ่อเถิดรูปกระดาษ	จงไสยาสน์อยู่ในห้องให้ผ่องใส
ประภาษพลางนางพระยาลุกคลาไคล	เสด็จไปห้องนอกบอกธิดา
พระเหือดหายคลายคลั่งลงบ้างแล้ว	พาลูกแก้วกลอยใจเข้าไปหา
ถึงกลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งไม่ฟังยา	ได้เห็นหน้าลูกน้อยก็ค่อยคลาย
แล้วส่งรูปเลขาให้จ่าโขลน	เอาไปโยนเสียที่วนชลสาย
นางรอรั้งฟังเงียบเซียบสบาย	จึงผันผายพาสุรางค์ไปปรางค์ทรอง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีนารีราช	เห็นภูวนาถเคลื่อนคลายค่อยวายหมอง
จูงธิดานารีทั้งพี่น้อง	เข้าในห้องพระบรรทมค่อยก้มคลาน
จอมกษัตริย์ตรัสเรียกพระลูกรัก	มานั่งตักข้างละองค์ด้วยสงสาร
แม่ไปไหนไม่มาหาพ่อช้านาน	นางกราบกรานตรงพระเพลาแล้วเล่าความ
ฉันเกล้าจุกตุ๊กตาจะมาถวาย	มันหนีหายก็ต้องไปเที่ยวไต่ถาม
ทั้งน้องน้อยพลอยว่าตุ๊กตางาม	ยังอยู่สามตัววางไว้ข้างเตียง
พระกอดจูบลูบหลังแล้วฟังพลอด	ช่างฉอดฉอดฉอเลาะเสนาะเสียง
อุ้มบุตรีพี่น้องประคองเคียง	พิศเพียงพิมพ์เดียวแล้วเหลียวมา
แกล้งตรัสบอกหยอกมิ่งมเหสี	ไหนน้องพี่นี่ยังคิดกังขา
นางแย้มยิ้มพริ้มพรายอายวิญญาณ์	พระตรัสว่าวันนี้ฤกษ์ดีครัน
จะตั้งนามตามวงศ์พงศ์กษัตริย์	ศรีสวัสดิ์จงขยับมารับขวัญ
ให้บุตรีพี่ชื่อสร้อยสุวรรณ	น้องชื่อจันทร์สุดากุมารี
นางคำนับรับรสพจนารถ	แล้วสอนราชธิดามารศรี
ให้รับสั่งบังคมก้มโมลี	พระบุตรีรับพลอดฉอดสำเนียง
สร้อยสุวรรณนั้นว่าชื่อฉันเพราะกว่า	น้องก็ว่าของฉันเพราะทะเลาะเถียง
ต่างทูลความถามไถ่เฝ้าไล่เลียง	ว่าชื่อเสียงใครจะเพราะเสนาะดี
พระอภัยใจสบายค่อยคลายคลั่ง	ว่าเพราะทั้งพี่น้องทั้งสองศรี
นางทูลลาว่าจะไปอวดอัยกี	อัญชลีแล้วก็พากันคลาไคล ฯ
๏ พอพลบค่ำย่ำฆ้องกลองกระหึ่ม	ประโคมครึ้มครื้นครั่นสนั่นไหว
นางสำหรับขับร้องทำนองใน	ก็ท้าทับขับไม้มโหรี
บรรทมฟังวังเวงด้วยเพลงกล่อม	ประสานซ้อมสังคีตทั้งดีดสี
จวนจะหลับกลับเห็นรูปนารี	อยู่ริมที่ไสยาสน์ประหลาดใจ
ประโลมลูบรูปวาดปีศาจซ้ำ	ให้จิตคล่ำเคลิ้มองค์กลับหลงใหล
แนบถนอมหอมชื่นรื่นฤทัย	เฝ้าลูบไล้รับขวัญจำนรรจา
เจ้ากับพี่นี้กุศลแต่หนหลัง	เห็นจริงจังเจียวนะแม่แน่หนักหนา
ถึงพรากไปไว้ที่อื่นคงคืนมา	เหมือนเขาว่าคู่แล้วไม่แคล้วเลย
ประภาษพลางทางตระโบมประโลมลูบ	ถนอมรูปร่วมเรียงเคียงเขนย
จนแสงทองส่องสว่างน้ำค้างเชย	ลมรำเพยพัดพาสุมามาลย์
มารื่นรื่นชื่นจิตสนิทหลับ	ระทวยทับรูปทรงน่าสงสาร
จนรุ่งเช้าสาวสรรค์พนักงาน	ตั้งเครื่องอานแอบดูพระภูวไนย
เห็นสวมสอดกอดกระดาษที่วาดรูป	ต่างก็ลูบอกว่าน่าสงสัย
เมื่อทิ้งขว้างกลางน้ำทำกระไร	จึงมาได้หรือกระดาษปีศาจมี
ปรึกษาพลางทางรีบไปปรางค์รัตน์	ทูลรหัสเหตุพระมเหสี
นางตกใจให้เชิญพระชนนี	มาพร้อมที่ปรางค์รัตน์กษัตรา
มองเขม้นเห็นกระดาษประหลาดจิต	เป็นสุดคิดแค้นคั่งนั่งปรึกษา
ฝ่ายองค์พระอภัยตื่นไสยา	เห็นมารดาเดือดดาลรำคาญใจ
ทำผินหลังบังกระดาษอนาถนิ่ง	กลัวจะชิงฉีกมิตรพิสมัย
พระมารดรวอนว่าด้วยอาลัย	นี่รูปใหม่หรือเก่าพ่อเฝ้าเชย
รูปไม่ดีผีสิงทิ้งเสียเถิด	จะก่อเกิดความวุ่นพ่อคุณเอ๋ย
ฟังแม่ว่าเถิดอย่าได้เอาไว้เลย	พ่อควรเชยสาวสนมกรมใน
นางพระยาว่าวอนพระนอนนิ่ง	นางก็ยิ่งวอนว่าน้ำตาไหล
พระฮึดฮัดตรัสว่าระอาใจ	เฝ้าแคะไค้ค่อนว่าดูน่าชัง
ทั้งผู้ดีขี้ข้าขึ้นมาแซ่	เฝ้าโหมแห่หึงสาเหมือนบ้าหลัง
พระเคืองขับกลับรูดวิสูตรบัง	ให้คลุ้มคลั่งเคลิ้มอารมณ์ไม่สมประดี ฯ
๏ พระมารดรถอนฤทัยไห้สะอื้น	สุดจะกลืนกลั้นน้ำตามารศรี
ทั้งโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	พระหัตถ์ตีทรวงซ้ำร่ำพิไร
โอ้พระร่มโพธิ์ทองของน้องแก้ว	หลงเสียแล้วกรรมเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
พระมารดาว่าพ่อคุณเคยอุ่นใจ	เหมือนฉัตรชัยช่วยบำรุงให้รุ่งเรือง
มาเกิดเป็นเช่นนี้วิปริต	เหมือนมืดมิดแหล่งหล้าฟ้าจะเหลือง
แม้ข้าศึกฮึกอึงมาถึงเมือง	เมื่อแค้นเคืองขุ่นเข็ญจะเห็นใคร
นางครวญคร่ำกำสรดสลดจิต	โอ้สุดคิดสุดที่แม่จะแก้ไข
ทั้งห้ามแหนแสนสนมกรมใน	ต่างร้องไห้ไม่วายฟายน้ำตา ฯ
๏ ครั้นสว่างนางให้หาโหราราช	ทั้งอำมาตย์เมืองผลึกมาปรึกษา
เป็นเหตุใหญ่ไพรีจะมีมา	เสวกาจะคิดอ่านประการใด
พวกเสนาต่างคนคิดอ้นอั้น	สติตันตกประหม่าน้ำตาไหล
ต่างทูลความตามแคลงไม่แจ้งใจ	แล้วสั่งให้โหรชำระดูพระเคราะห์
พฤฒาเฒ่าเอาประดิทินออกคลี่	ตั้งเดือนปีลงเลขโปกเปกเปาะ
ราหูเสาร์เข้ารวบจวบจำเพาะ	เป็นพระเคราะห์คราวร้ายจึงทายทูล
ต้องตำราว่าผีไพรีร้าย	ทำวุ่นวายหวังจะให้เสียไอศูรย์
แต่ไม่ม้วยด้วยพระวงศ์พงศ์ประยูร	จะเพิ่มพูนผ่อนปรนให้พ้นภัย ฯ
๏ นางพระยาว่ากระนั้นในวันนี้	จะลงผีไต่ถามตามสงสัย
ให้หาท้าวเจ้าสิงที่จริงใจ	มาข้างในแต่งตั้งเครื่องสังเวย
ทั้งเป็ดไก่บายศรีอาหนีเหล้า	เทพเจ้าจงเจริญเชิญเสวย
อีท้าวแมนแสนกลเป็นคนเคย	ร้องสังเวยไหว้ผีให้ตีโทน
ทำถือเทียนเวียนหันสั่นสะเทิ้ม	ระริกเริ้มรัวเต้นดังเล่นโขน
ลูกสมุนหมุนหน้าทับรับตะโพน	ท่านยายโยนเหล้าเข้มเข้าเต็มตึง
ทั้งกรีดกรายย้ายอย่างย่างสะบัด	ขึ้นเตียงขัดสมาธิ์นั่งทำตั้งขึง
คนสำหรับนับถือก็อื้ออึง	ท่านอยู่ถึงถิ่นฐานโรงศาลใด
อีท้าวแมนแสนรู้ว่ากูนี้	มิใช่ผีโป่งป่ามาแต่ไหน
คือองค์ท้าวจ้าวนครแต่ก่อนไร	พระอภัยไม่มาง้อกูพ่อตา
จึงแค้นนักจักทำให้หนำจิต	เอาชีวิตเสียเดี๋ยวนี้แล้วสิหนา
ทำตึงตังดังจะเอาซึ่งชีวา	นางพระยาตกใจกระไรเลย
นึกว่าจริงวิ่งมาหายายท้าว	ว่าพ่อเจ้าจงการุญพ่อคุณเอ๋ย
อย่าถือโทษพระอภัยเธอไม่เคย	เลี้ยงลูกเขยไว้เถิดท้าวเจ้าประคุณ
อีท้าวแมนแสนฉลาดตวาดว่า	ยายอย่ามาหน่วงเหนี่ยวจะเฉียวฉุน
แม้งอนง้อขอชีวาจะการุญ	เร่งบนหุ่นโขนละครทั้งมอญรำ
สักเจ็ดวันนั้นและยายจะหายแค้น	ถ้ามาตรแม้นมิบนอยู่จนค่ำ
จะหักคอมรณาทารกรรม	พอสิ้นคำทำล้มไม่สมประดี
นางพระยาว่าพุคะจะถวาย	ขอให้หายเถิดจะให้ทั้งบายศรี
แล้วตรัสสั่งทั้งสองเสนาบดี	จัดเสนีนายด่านชำนาญเรือ
ไปเชิญพระอนุชาหาโอรส	มาทั้งหมดเมืองผลึกเป็นศึกเสือ
ทั้งโหรดูภูวนาถว่าชาติเชื้อ	จะก่อเกื้อแก้หายไม่วายปราณ ฯ
๏ เสนาในได้สดับคำรับสั่ง	ออกจากวังเรียกเสมียนมาเขียนสาร
ให้เสนีที่ฉลาดรู้ราชการ	คุมทหารเภตราไปห้าลำ
พอลมดีคลี่ใบทั้งใหญ่น้อย	ออกแล่นลอยตามคลื่นทุกคืนค่ำ
ต่อน้ำหมดอดนักแวะตักน้ำ	แล้วแล่นร่ำรีบไปจนไกลครัน ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก	เสวยเสวกฉัตรชัยไอศวรรย์
เมื่อปีสุดสาครจรมานั้น	พระนางจันทวดีมีโอรส
พระบิตุราชมาตุรงค์วงศ์กษัตริย์	โสมนัสเฝ้าถนอมอยู่พร้อมหมด
สาวสุรางค์นางสนมล้วนสมยศ	เลี้ยงโอรสค่อยเจริญมาเนิ่นนาน
ได้สิบขวบอวบอ้วนเป็นนวลเปล่ง	ดังเดือนเพ็งผิวพรรณในสัณฐาน
ถวายนามตามชะตาโหราจารย์	ชื่อกุมารหัสไชยวิไลทรง
สุดสาครนอนเคียงคอยเลี้ยงน้อง	เหมือนร่วมท้องรักใคร่จนใหลหลง
ทุกเช้าเย็นเล่นกับน้องทั้งสององค์	จนค่อยทรงพระเจริญยิ่งเพลินใจ
มาวันหนึ่งรำพึงถึงบิตุเรศ	ไม่แจ้งเหตุว่าอยู่หนตำบลไหน
แต่วันลาดาบสกำหนดไว้	น้อยหรือได้สิบปีเข้านี่แล้ว
พระบิตุรงค์องค์ไหนยังไม่เห็น	เสียแรงเป็นหน่อเนื้อในเชื้อแถว
แม้มิตายหมายมาดไม่คลาดแคล้ว	พรุ่งนี้แล้วลูกจะลาบิดาไป
พระครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น	จนดึกดื่นเดือนลับไม่หลับใหล
พอรุ่งรางพลางสะท้อนถอนฤทัย	จึ่งปราศรัยสั่งพระน้องสองกุมาร
เย็นวันนี้พี่จะลาแล้วหนาจ๊ะ	ด้วยธุระร้อนใจดังไฟผลาญ
เที่ยวตามติดบิตุรงค์หาวงศ์วาน	แม้นพบพานพี่จะมาหาพระน้อง
แม่นงเยาว์เสาวคนธ์อย่าซนวิ่ง	เป็นผู้หญิงเนื้อตัวจะมัวหมอง
พระอนุชาอย่าไปเต้นเล่นคะนอง	อยู่ในห้องหัดหนังสืออย่าดื้อดึง
พลางสวมสอดกอดสองพระน้องแก้ว	แม้ไปแล้วพี่จะนึกรำลึกถึง
ไม่รู้เรื่องเมืองผลึกยังลึกซึ้ง	เมื่อไรจึงจะได้มาเห็นหน้ากัน
พระพี่น้องสองกุมารสงสารพี่	ร้ายหรือดีก็ไม่แจ้งกันแสงศัลย์
สะอื้นพลางทางว่าถ้าเช่นนั้น	ไปด้วยกันฉันไม่อยู่ในบูรี
พระเชษฐาว่าทางกลางสมุทร	ลำบากสุดเสียแล้วน้องจะหมองศรี
เล่นกับพระอนุชาอยู่ธานี	หน่อยหนึ่งพี่ก็จะมาไม่ช้านาน
พระพี่น้องร้องไห้จะไปด้วย	เข้าฉุดฉวยเชษฐาน่าสงสาร
สุดสาครวอนว่าเป็นช้านาน	สองกุมารก็ไม่ฟังเข้ารั้งไว้
จะขัดนักจักช้าจึงพาน้อง	ไปเฝ้าสองกษัตริย์อัชฌาสัย
ศิโรราบกราบบาทเพียงขาดใจ	พลางพิไรร่ำว่าด้วยอาวรณ์
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณการุญรัก	ถนอมพักตร์ผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
เกษมสุขทุกทิวาเฝ้าอาทร	ยิ่งบิดรมารดาพยาบาล
แต่ตัวลูกผูกคิดถึงบิตุเรศ	ไม่แจ้งเหตุธานินทร์ถิ่นสถาน
มาพึ่งบุญมุลิกาอยู่ช้านาน	นึกสงสารพระบิดาเอกากาย
ลูกขอลาฝ่าละอองสองกษัตริย์	ไปปฏิบัติบิตุราชเหมือนมาดหมาย
แม้นลูกนี้ชีวิตมิวอดวาย	จะผันผายกลับมาเหมือนอาลัย ฯ
๏ สองกษัตริย์อัดอั้นให้ตันจิต	สุดจะคิดขัดข้องทำนองไหน
เสนหาอาวรณ์ร้อนฤทัย	พระชลนัยน์นองเนตรเวทนา
จึงว่าพ่อก็ไม่ห้ามจะตามส่ง	ให้พบองค์บิตุราชเหมือนปรารถนา
จงรอรั้งสั่งเวรเกณฑ์เภตรา	ยกโยธาไปด้วยกันสักพันลำ ฯ
๏ สุดสาครอ่อนเกล้าลงเคารพ	พระคุณลบเลี้ยงชุบอุปถัมภ์
แต่มิควรกวนองค์พระทรงธรรม	แล้วจะลำบากใจแก่ไพร่พล
จะขอลาฝ่าละอองไปท่องเที่ยว	แต่ผู้เดียวได้แสวงทุกแห่งหน
พระบิตุรงค์จงสำราญผ่านมณฑล	ให้ไพร่พลบ้านเมืองเรืองสำราญ
ขอฝากแต่กนิษฐานุชาน้อย	จะเศร้าสร้อยโศกาหาหม่อมฉาน
ช่วยว่ากล่าวน้าวโน้มประโลมลาน	อย่ารุกรานรับขวัญจนฉันมา
พระพี่น้องสององค์ทรงกันแสง	เข้ายุดแย่งหยิกแขนแค้นหนักหนา
เขาจะได้ไปด้วยไม่ช่วยลา	แล้วโศกากอดไว้ไม่ไกลกาย ฯ
๏ สองกษัตริย์ทัศนาธิดาบุตร	ยิ่งแสนสุดอาลัยมิใคร่หาย
เหมือนพี่น้องท้องเดียวเจียวเสียดาย	จึงภิปรายโปรดว่าสุดสาคร
ถึงลูกรักจักมิให้พ่อไปด้วย	จะขอช่วยแต่งทหารชาญสมร
ให้ลูกยาพาพหลพลนิกร	เที่ยวสัญจรตามติดพระบิดา
เพื่อพบกันวันใดจะได้แจ้ง	ว่าพ่อแต่งตามยศโอรสา
อย่าตัดญาติขาดเด็ดจงเมตตา	ให้บิดาดีใจจึงไกลกัน ฯ
๏ สุดสาครอ่อนหวานประทานโทษ	ตามจะโปรดชุบย้อมกระหม่อมฉัน
แล้วปลอบน้องสองราอย่าจาบัลย์	สองสามวันพี่ยาจะมาวัง
นางว่าชะพระพี่ช่างขี้ปด	เขารู้หมดมิใช่ว่าเป็นบ้าหลัง
ไม่ทูลลาพาไปก็ไม่ฟัง	นางเฝ้านั่งบ่นว่าแล้วจาบัลย์
สุดสาครอ่อนใจอาลัยน้อง	จึงทูลสองกษัตรานราสรรค์
พระน้องรักจักใคร่ไปด้วยกัน	ให้หม่อมฉันทูลลาฝ่าธุลี ฯ
๏ พระบิตุรงค์สงสารโองการตรัส	พ่อไม่ขัดขุ่นข้องให้หมองศรี
จะอยู่ไปพ่อไม่ห้ามดอกตามที	สุดแต่พี่กับน้องปรองดองกัน
พระตรัสพลางทางหาเสนาผู้ใหญ่	มาสั่งให้จัดพหลพลขันธ์
สักห้าหมื่นปืนรบให้ครบครัน	ลงกำปั่นร้อยลำประจำการ
ที่นั่งรองของเรายาวสามเส้น	เอาแต่งเป็นลำทรงใส่ธงฉาน
เลือกล้าต้าต้นหนทั้งคนงาน	ที่ชำนาญนาวาในสาคร
เสนาในได้สดับคำรับสั่ง	มาเตรียมพรั่งพร้อมทัพสลับสลอน
ลำที่นั่งบังห้องช่องบัญชร	มีบรรจถรณ์แท่นตั้งล้วนฝังพลอย
ทั้งธงทองรองเรืองเครื่องประดับ	เชือกสำหรับรอกใบของใช้สอย
มาทอดท่าหน้าวังถ้วนทั้งร้อย	ต่างเตรียมคอยพระโอรสยศไกร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมจันทวดีนารีราช	แสนสวาทลูกน้อยละห้อยไห้
จะจากวังทั้งสามตามกันไป	เป็นจนใจที่จะขัดจะทัดทาน
จัดสุรางค์นางสนมพี่เลี้ยงพร้อม	ทั้งคนกล่อมกล่าวเกลี้ยงล้วนเสียงหวาน
เจ้าขรัวยายนายสำหรับบังคับการ	ตรวจเครื่องอานพร้อมเพรียงจนเสียงเครือ
เร่งให้คนขนส่งลงกำปั่น	ทั้งกำนัลน้อยใหญ่ดีใจเหลือ
พอรุ่งรางต่างคนมาลงเรือ	มีหมอนเสื่อสารพัดจัดประจง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครชวนพระน้องเข้าห้องสรง
สีสุคนธ์ปนทองละอององค์	ต่างสอดทรงเครื่องประดับดูวับวาม
แล้วลีลามายังห้องสองกษัตริย์	ชลีหัตถ์พร้อมพรั่งกันทั้งสาม
นางไว้จุกลูกน้อยน้อยคอยติดตาม	ล้วนงามงามน่ารักลักษณา ฯ
๏ พระบิตุราชมาตุรงค์องค์กษัตริย์	สู้อั้นอัดอดรักไว้หนักหนา
กลัวเป็นลางต่างสะอื้นกลืนน้ำตา	ทั้งบิดามารดรอวยพรชัย
จงไปดีมาดีศรีสวัสดิ์	อย่าเคืองขัดขุ่นข้องให้ผ่องใส
ได้พบปะพระบิดาดังอาลัย	อรินทร์ภัยคลาดแคล้วอย่าแผ้วพาน
ทั้งสามองค์ทรงสดับอภิวาท	ประยูรญาติใหญ่น้อยพลอยสงสาร
พระบิตุราชมาตุรงค์ทั้งวงศ์วาน	พากุมารมาส่งลงนาวา
พร้อมสะพรั่งทั้งร้อยลอยสล้าง	มีขุนนางลำละนายรายรักษา
เสียงทหารขานโห่ก้องโกลา	ปืนสัญญายิงลั่นสนั่นดัง
ออกกำปั่นลั่นฆ้องกลองกระหึ่ม	ประโคมครึ้มครื้นแซ่ทั้งแตรสังข์
ออกจากท่าสาคเรศนิเวศน์วัง	ลำที่นั่งลอยเลื่อนค่อยเคลื่อนคลาย
สองกษัตริย์ทัศนานาวาคล้อย	หวนละห้อยโหยไห้พระทัยหาย
ทั้งแสนสาวท้าวนางท่านขรัวนาย	ต่างฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
ยิ่งแลลับวับจิตคิดวิตก	ระกำอกอุตส่าห์ขืนสะอื้นไห้
กษัตราพาสนมกรมใน	กลับไปไพชยนต์สุวรรณพรรณราย ฯ
๏ สงสารหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครเสาวคนธ์วิมลฉาย
ทั้งหน่อกษัตริย์หัสไชยใจสบาย	อยู่ห้องท้ายกำปั่นเผยบัญชร
บริกรรมสำเหนียกร้องเรียกม้า	ด้วยมนตราดลจิตนักสิทธ์สอน
จึงดลใจให้พระยาม้ามังกร	ทุรนร้อนรีบมาหากุมาร
เผ่นขึ้นลำกำปั่นสุวรรณรัตน์	ไม่ดีดกัดเสนาโยธาหาญ
มาเฟี้ยมฟุบยุบยอบเหมือนหมอบกราน	พระกุมารออกมาหาอาชาไนย
แล้วลูบหลังสั่งว่าเวลาค่ำ	ขึ้นนอนลำกำปั่นน้องให้ผ่องใส
แต่กลางวันนั้นไม่ห้ามตามแต่ไป	แล้วก็ให้ของกินด้วยยินดี ฯ
๏ พอออกจากปากน้ำพระกำหนด	เหมือนดาบสบอกทางกลางวิถี
หมายพายัพรับโห่ทั้งโยธี	พอลมดีใช้ใบไรไรมา
ทั้งร้อยลำกำปั่นเป็นหลั่นแล่น	ตั้งแห่แหนเรียงรายทั้งซ้ายขวา
นางสาวสาวเหล่ากำนัลกัลยา	ออกเยี่ยมหน้านั่งสลอนข้างตอนท้าย
เห็นกว้างขวางว่างโว้งละโล่งลิ่ว	เห็นหวิวหวิวหวั่นหวั่นมิ่งขวัญหาย
เกาะกระพุ่มคุ่มเคียงเรียงเรียงราย	จะเหลียวซ้ายแลขวาก็น่ากลัว
กลางอากาศกลาดกลุ้มชอุ่มเมฆ	แลวิเวกเวหาฟ้าสลัว
เสียงครึกครื้นคลื่นระลอกเป็นหมอกมัว	ระวังตัวต่างภาวนาดัง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบรเมศร์เกศกษัตริย์	โสมนัสในอารมณ์ด้วยสมหวัง
ขึ้นบาหลีที่สุวรรณเหนือบัลลังก์	พระน้องนั่งแนบข้างไม่ห่างกัน
ลมเย็นเย็นเห็นมัจฉาขึ้นคลาคล่ำ	บ้างผุดดำดูชวนกันสรวลสันต์
เฝ้าทับยีพี่ยาถามสารพัน	ว่ายโน่นนั่นปลาอะไรใหญ่เต็มที
พระบอกน้องสองราประสาเด็ก	นี่ปลาเล็กดอกนะจ๊ะมารศรี
ว่ายข้างนอกดอกมันเท่าเขาคีรี	ว่ายเหล่านี้ซิวซ่าปลาเล็กน้อย
แล้วชวนดูหมู่สัตว์ปฏิสนธิ์	หัวเป็นคนข้างท้ายกลายเป็นหอย
เที่ยวเก็บกินดินสลุตขึ้นผุดลอย	พระน้องน้อยชมเพลินเจริญใจ
บ้างมีหางอย่างปลาหน้าเหมือนเงาะ	ต่างหัวเราะร้องว่าปลาไปไหน
มันพูดอย่างข้างเราไม่เข้าใจ	พระหน่อไททิ้งอาหารให้ทานกิน
มีต่างต่างบ้างพิกลก้นเป็นสาย	ขึ้นเรียงรายกลางมหาชลาสินธุ์
มีแต่กายสายหยั่งกระทั่งดิน	เที่ยวจับกินกุ้งปลาในสาชล
เห็นกำปั่นมันร้องออกก้องเสียง	ให้แล่นเลี่ยงหลีกทางไปกลางหน
จะถูกสายตายสิ้นมันดิ้นรน	เสียงเหมือนคนแต่ข้างเราไม่เข้าใจ
พระพี่น้องสององค์ทรงพระสรวล	ต่างชี้ชวนชมปลาชลาไหล
ทั้งเสนีรี้พลสกลไกร	สำราญใจจรมาสิบห้าวัน ฯ
๏ ถึงละเมาะเกาะกาวินถิ่นผีเสื้อ	ต่างทอดเรือเรียงเรียงเคียงเคียงคั่น
ขึ้นตักน้ำลำเลียงพร้อมเพรียงกัน	ผีเสื้อมันได้กลิ่นก็บินมา
เสียงคึกคึกครึกครื้นเป็นหมื่นแสน	เท่าลำแพนแผ่ปีกหลีกถลา
ลงโฉบได้ไพร่พลบนเภตรา	กระพือพาขึ้นละเมาะเกาะกาวิน
ที่เหลืออยู่สู้รบไม่หลบหลีก	มันมาอีกอัดแอกระแสสินธุ์
เปรียบเหมือนเหยี่ยวเฉี่ยวปลาแล้วพาบิน	หน่อนรินทร์กับพระน้องอยู่ห้องใน
เสียงว้าวุ่นผลุนออกมานอกห้อง	มันโฉบสองอนุชาพาไปได้
สุดสาครร้อนอกตกพระทัย	ฉวยได้ไม้เท้าโลดกระโดดมา
ขึ้นขี่หลังมังกรก็ถอนถีบ	ลงน้ำรีบตามติดขนิษฐา
ไล่ผีเสื้อเงื้อไม้เท้าของเจ้าตา	ร้องเหวยว่าสักเท่าไรก็ไม่วาง
มันกลับกลุ้มรุมจับพระรับรบ	ทั้งม้าขบโขกกัดสะบัดหาง
ทั้งตัวปีกฉีกตายมันวายวาง	พระสู้พลางภาวนามหามนต์
หวดไม้เท้าดาบสดังกรดกริช	พอถูกนิดกายขาดกลาดกลางหน
ผีเสื้อร้ายวายปราณไม่ทานทน	ต่างทิ้งคนเสียสิ้นแล้วบินไป
พระอุ้มน้องสององค์ขึ้นทรงม้า	พวกโยธาว่ายคล่ำในน้ำไหล
ต่างขึ้นลำกำปั่นไม่บรรลัย	ทั้งนายไพร่พร้อมสิ้นก็ยินดี ฯ
๏ ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	จะรีบออกนาวาพากันหนี
พออากาศฟาดเปรี้ยงเสียงสุนี	เห็นคนดีถือขวานผ่านหน้าเรือ
แล้วร้องว่าอย่าเพ่อไปจะได้ลาภ	ช่วยกันปราบอสุรีพวกผีเสื้อ
มันหยาบคายร้ายกาจเป็นชาติเชื้อ	กินชาวเรือค้าขายมาหลายพัน
เทพไทใช้เรามาเผาผลาญ	ผีเสื้อพาลพวกยักษ์มักกะสัน
อ้ายนายใหญ่ในน้ำตัวสำคัญ	มันป้องกันพวกพลด้วยมนตรา
มิให้เราเข้าไปถึงในถ้ำ	ต้องคอยทำร้ายอยู่นอกคูหา
ท่านช่วยล่อแต่พอให้มันไล่มา	เราจะฆ่าตัวนายให้วายชนม์
จึงคว้าแก้วแววตาทั้งขวาซ้าย	ไปกันกายสารพัดไม่ขัดสน
บังเกิดแรงแข็งณรงค์ทั้งคงทน	ถ้าจับคนเข้าก็อ่อนหย่อนกำลัง ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	จะล่อมันมาให้ได้ดังใจหวัง
แล้วปราศรัยให้พระน้องเข้าห้องบัง	กำชับสั่งพลไกรทั้งไพร่นาย
ถ้าที่นี้ผีเสื้อมาเรืออีก	อย่าเลี่ยงหลีกรบพุ่งเหมือนมุ่งหมาย
แล้วแต่งองค์ทรงเกาทัณฑ์คันเขาควาย	สะพักสายทรงพระยาม้ามังกร
สมคะเนเทวดาพาขึ้นเกาะ	ข้ามละเมาะเขาเขินเนินสิงขร
ถึงปากถ้ำอำลาสุดสาคร	ขึ้นแฝงนั่งบังชะง่อนก้อนศิลา
พระหน่อนาถอาจองตรงเข้าถ้ำ	พิลึกล้ำแลเวิ้งเป็นเพิงผา
เห็นผีเสื้อเหลือใหญ่เท่าไอยรา	ก็รู้ว่าตัวนายนอนร่ายมนต์
จึงเอี้ยวองค์ทรงลั่นเกาทัณฑ์ขวับ	ถูกขมับไม่ระคายเท่าปลายขน
ซ้ำอีกทีผีเสื้อเห็นเหลือทน	ลืมร่ายมนต์โมโหให้โกรธา
คำรนร้องก้องกึกสะอึกไล่	พระหน่อไทหนีออกนอกคูหา
ผีเสื้อร้ายหมายจะกินบินออกมา	ฟ้าก็ผ่าเปรี้ยงเปรี้ยงสำเนียงดัง
ถูกผีเสื้อเนื้อตัวทั้งหัวขาด	พระหน่อนาถชื่นชมด้วยสมหวัง
เข้าควักแก้วแววตาละล้าละลัง	ได้มาทั้งสองข้างสว่างวาว
เป็นแสงรุ้งพลุ่งพรายประกายแก้ว	ดูวาวแววกลมเกลียวบ้างเขียวขาว
พิศเพ่งเปล่งปลั่งดูดังดาว	สมที่ท้าวเทวาเธอว่าดี
แล้วแลดูผู้นั้นครั้นไม่เห็น	ขับม้าเผ่นโผนผาดดังราชสีห์
ลงลำเนาเขาเขินเนินคิรี	ข้ามนทีถึงกำปั่นไม่ทันเย็น
จึงแจ้งความตามล้วงได้ดวงเนตร	ของวิเศษชูให้นายแลไพร่เห็น
ดูเปล่งปลั่งดังดาวราวกับเป็น	ต่างเขม้นหมอบก้มชมกุมาร
พระยื่นแก้วแววตามหายักษ์	ให้น้องรักสององค์ด้วยสงสาร
กายสิทธิ์ฤทธิรณทั้งทนทาน	สองกุมารอัญชลีด้วยดีใจ
ต่างรับแก้วแววเนตรจากเชษฐา	ชมจินดาแพรวพร่างสว่างไสว
พระอนุชาว่ามณีดีอย่างไร	ฉันจะใคร่ดูเล่นให้เห็นฤทธิ์
ออกจากห้องลองยกครกเหล็กใหญ่	เอาขึ้นได้ดูไม่ยากแต่สักนิด
ต่างเริงรื่นชื่นชมด้วยสมคิด	มานั่งชิดเชษฐาแล้วพาที
ฉันข้อแข็งแรงเรี่ยวขึ้นเจียวจ๊ะ	ทีนี้ปะข้าศึกไม่นึกหนี
ถึงสูงกว่าห้าศอกจะออกตี	อวดพระพี่พูดจาประสาใจ
แล้วเชษฐาหาขุนนางช่างฉลาด	มาคิดคาดเพชรรัตน์จำรัสไข
ทำสายสร้อยร้อยกรองทองอุไร	ผูกหัตถ์ให้นุชน้องสองกุมาร ฯ
๏ แล้วออกลำกำปั่นเป็นหลั่นแล่น	ไปพ้นแดนเกาะกาวินถิ่นสถาน
สังเกตทิศสิทธาบัญชาการ	มาประมาณสามเดือนไม่เคลื่อนคลา
เข้าเขตแคว้นแดนเมืองผลึกราช	เห็นเรือลาดตระเวนรายทั้งซ้ายขวา
ให้ตีฆ้องร้องถามตามสงกา	ชาวพารารับฆ้องแล้วร้องไป
เราพวกพ้องกองตระเวนเมืองผลึก	นี่ข้าศึกหรือนาวามาแต่ไหน
สมคะเนเสนีก็ดีใจ	จึงสั่งให้ทอดสมอลงรอรา
แล้วบอกเหล่าชาวผลึกใช่ศึกเสือ	พระหน่อเนื้อทรงยศโอรสา
จะมาเฝ้าเจ้าชีวิตพระบิดา	แวะเข้ามาเถิดจะเล่าให้เข้าใจ
กองตระเวนเจนจิตคิดสังเกต	รู้ว่าเพศพงศ์พราหมณ์ตามวิสัย
เป็นโอรสยศยงพระองค์ใด	จำจะไปเฝ้าฟังรับสั่งความ
จึงขึ้นลำกำปั่นสุวรรณรัตน์	หน่อกษัตริย์ทรงทักแล้วซักถาม
ถึงพงศ์เผ่าเหล่ากอพระหน่อนาม	ก็ได้ความเที่ยงแท้แน่พระทัย
แล้วว่าเราเยาว์อยู่ไม่รู้จัก	จึงนับศักดิ์สุริย์วงศ์ด้วยสงสัย
ท่านชี้แจงแจ้งสิ้นไม่กินใจ	จะขอไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ กองตระเวนเจนจัดจึงขัดขวาง	อันเยี่ยงอย่างกรุงไกรมไหศวรรย์
ถึงหน่อเนื้อเชื้อวงศ์เป็นพงศ์พันธุ์	อยู่ไกลกันก็ต้องห้ามตามทำนอง
จะนำข่าวราวความไปตามเรื่อง	ให้ทราบเบื้องบาทมูลทูลฉลอง
แม้นภูวไนยให้หาฝ่าละออง	จึงยกกองทัพเข้าไปในนคร
แล้วทูลลามาเกณฑ์ตระเวนด่าน	เรือทหารห้าร้อยลอยสลอน
ให้ประจำกำกับอย่างหลับนอน	แล้วรีบร้อนเร็วมาถึงธานี ฯ
๏ จึงแจ้งการท่านมหาเสนาผู้ใหญ่	พาเข้าไปทูลพระมเหสี
ฝ่ายโฉมยงองค์สุวรรณมาลี	ไม่ทราบที่เท็จจริงยังกริ่งใจ
จะทูลความยามคลั่งกำลังเคลิ้ม	เนื้อความเดิมเห็นพระองค์จะหลงใหล
จึงตรองตรึกปรึกษาเสนาใน	จะรับให้มาดีหรือมิควร
ขุนนางพร้อมน้อมประณตว่ากฎหมาย	แม้นเจ้านายเสียจริตเห็นผิดผวน
ครั้นจะกราบทูลความตามประชวร	ก็ไม่ควรขอให้ทัพเธอยับยั้ง
อยู่ท่าพระอนุชาถ้ามาถึง	นั่นแหละจึงจะได้ถามเนื้อความหลัง
กลศึกลึกเหลือจะเชื่อฟัง	ข้าคิดยังเคลือบแคลงระแวงความ
นางกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	ด้วยศัตรูเบียดเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
จะไล่ขับกลับไปก็ไม่งาม	ฉวยเป็นความสุจริตจะผิดนัก
เสนาในไปให้ถึงจึงจะชอบ	ช่วยโต้ตอบตามโบราณอย่าหาญหัก
แม้นโอรสอุตส่าห์มาสาพิภักดิ์	ให้ลูกรักอยู่ที่ด่านชานนคร ฯ
๏ เสนารับอภิวันท์แล้วผันผาย	ไปด้วยนายแดนด่านชาญสมร
ขึ้นลำทรงองค์พระหน่อบดินทร	สุดสาครเรียกหามาข้างนี้
เสนาในไปประณตโอรสราช	เห็นผุดผาดผิวผ่องละอองศรี
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนพระอภัยมณี	ความยินดีเห็นจริงไม่กริ่งใจ
จึงทูลความตามองค์พระทรงศักดิ์	ประชวรหนักลืมองค์ให้หลงใหล
ทั้งห้ามแหนแสนสนมกรมใน	นั่งร้องไห้ไม่วายฟายน้ำตา
แต่ธานีมีศึกนึกวิตก	จึงต้องปกปิดความห้ามหนักหนา
ให้เรือใช้ไปเชิญพระอนุชา	ไม่เห็นมาช้านานจนป่านนี้
พอทราบว่าฝ่าพระบาทราชโอรส	ยกพวกทศโยธามากรุงศรี
พระมารดาข้าแผ่นดินก็ยินดี	ให้ข้านี้มาประณตบทมาลย์
เชิญประทับยับยั้งยังปากอ่าว	ด้วยได้ข่าวข้าศึกเห็นฮึกหาญ
ให้พระองค์ทรงฤทธิ์ค่อยคิดการ	รักษาด่านปากน้ำที่สำคัญ
คลายประชวรควรทูลถวายได้	จึงจะให้เชิญเสด็จเข้าเขตขัณฑ์
อนึ่งเล่าพระเจ้าอานุชานั้น	สองสามวันเห็นจะมาไม่ช้าที ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตถึงบิตุเรศ	ชลเนตรแนวนองให้หมองศรี
ถอนสะอื้นฝืนพักตร์ซักเสนี	ประเดี๋ยวนี้ทรงธรรม์ค่อยบรรเทา
หรือประชวรปรวนแปรกว่าแต่ก่อน	อกเราร้อนราวกับไฟประลัยเผา
เสนาทูลมูลความตามสำเนา	ค่อยบรรเทาขึ้นด้วยถ่ายหลายเวลา
พระอาหารวานนี้ก็มีรส	เสวยหมดข้าวสวยสักถ้วยฝา
เห็นชื่นมื่นฟื้นฟังกำลังยา	พระโรคาคงจะหายเหมือนหมายไว้ ฯ
๏ พระฟังคำจำจนให้อ้นอั้น	จึงผ่อนผันพูดจาอัชฌาสัย
เป็นจำเพาะเคราะห์กรรมกระทำไว้	จึงมิได้รักษาพยาบาล
ซึ่งองค์พระชนนีมีรับสั่ง	ให้ระวังปากอ่าวด้วยข่าวสาร
ถ้าข้าศึกฮึกโหมมาโรมราญ	จะต่อต้านตีทัพให้ยับเยิน
แต่อาการผ่านเกล้าเบาหรือหนัก	ให้ประจักษ์แจ้งบ้างอย่าห่างเหิน
ขุนเสนาว่าจะไม่ละเมิน	กระนั้นเชิญเข้าด่านชานนคร ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งมหาเสนาผู้ใหญ่	ให้ใช้ใบกำปั่นเป็นหลั่นสลอน
เข้าปากน้ำย่ำเย็นลงรอนรอน	ให้พักผ่อนอยู่ที่ด่านชานบุรี ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวความที่ห้ามเฝ้า	ยังมิเข้าไปประณตบทศรี
พอผู้ถือหนังสือมาถึงธานี	แจ้งคดีด้วยเรื่องเมืองลังกา
ว่าทัพท้าวเจ้าประเทศทุกเขตแคว้น	มาถึงแดนสิงหลพลหนักหนา
แต่ละเมืองเรืองเดชเวทวิชา	ชิงอาสารบก่อนไม่หย่อนกัน
นางละเวงเกรงใจให้อนุญาต	ใครสามารถรบได้ไอศวรรย์
จะมอบตราราหูให้ผู้นั้น	จึงชิงกันยกมาทุกธานี
เมืองมะหุ่งกรุงเตนกุเวนลวาด	เมืองวิลาสวิลยาชวาฉวี
ถึงเมืองเงาะเกาะวลำสำปะลี	จะชิงตีเมืองผลึกเป็นศึกรุม ฯ
๏ นางรู้ข่าวราวกับกายวายชีวิต	เป็นสุดฤทธิ์ร้อนฤทัยดังไฟสุม
พระทูลกระหม่อมจอมวังยังคลั่งคลุ้ม	ใครจะคุ้มครองได้เห็นไม่มี
พลางเข้าห้องมองดูภูวนาถ	จูบกระดาษซูดซูดพูดกับผี
เข้าเคียงองค์ทรงธรรม์แล้วอัญชลี	ทรงโศกีกลั้นสะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วทูลความตามฝรั่งบอกหนังสือ	พระอืออือแล้วก็เคลิ้มเหิมหรรษา
อยู่ดีดีชี้นิ้วกริ้วโกรธา	น้อยหรือมานั่งหึงกระบึงกระบอน
ทำจ้วงจาบหยาบช้าสารพัด	พระผลักพลัดตกสุวรรณบรรจถรณ์
นางสงสารผ่านฟ้ายิ่งอาวรณ์	พระกรข้อนทรวงซ้ำร่ำพิไร
โอ้ปิ่นเกล้าเจ้าประคุณของเมียเอ๋ย	ไม่ฟื้นเลยแล้วหรือกรรมจะทำไฉน
ศึกจะมาธานีไม่มีใคร	ช่วยแก้ไขคิดอ่านการณรงค์
โอ้เวียงวังครั้งนี้ไม่มีรอด	จะม้วยมอดเหมือนเขาเบื่อไม่เหลือหลง
แล้วมิหนำซ้ำสูญประยูรวงศ์	นางร่ำทรงโศกาถึงธานี
พระฟังเฟือนเหมือนหนึ่งว่าด่ากระดาษ	ตรัสตวาดว่าอุเหม่มเหสี
แสนสำออยคอยเฝ้ามาเซ้าซี้	พูดอย่างนี้อย่างนั้นขยันจริง
เจ้าคารมลมเติบกำเริบจิต	ดัดจริตเข้ามาด่าว่าผู้หญิง
พลางแผดเสียงเหวี่ยงเขนยที่เคยอิง	นางหวีดวิ่งหนีมาหน้าพระลาน
แล้วให้หาข้าเฝ้าเข้ามาสั่ง	สงครามครั้งนี้หนักจะหักหาญ
เร่งขึ้นป้อมล้อมรอบขอบปราการ	หัดทหารเดินรบบรรจบกัน
แล้วเกณฑ์ไพร่ไว้ทุกช่องกองละหมื่น	ฉวยค่ำคืนเข้มงวดจะกวดขัน
ถ้าหนักไหนให้ทหารช่วยด้านนั้น	อย่าคิดครั่นคร้ามใจแก่ไพรี ฯ
๏ ฝ่ายเวียงวังคลังนาพวกข้าเฝ้า	ต่างก้มเกล้ากราบพระมเหสี
มาสั่งเวรเกณฑ์ทหารตามบาญชี	ขึ้นนั่งที่เชิงเทินเนินหอรบ
นายรักษาหน้าด่านทหารเอก	ให้คุมเลกคนละพันเข้าบรรจบ
ทั้งกองหมื่นพื้นสันทัดจัดสมทบ	บนหอรบรายปืนกองฟืนไฟ
บ้างเทียบรถคชาผูกม้าช้าง	พวกขุนนางตรวจกันเสียงหวั่นไหว
จองหง่องหง่องฆ้องกระแตออกแซ่ไป	ต่างเตรียมไว้เสร็จสรรพรับสงคราม ฯ

ตอนที่ ๒๙
ศึกเก้าทัพตีเมืองผลึก
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกข้าศึก	ล้วนเหิมฮึกห้าวหาญชาญสนาม
กำเริบรักจักชิงผู้หญิงงาม	ต่างรีบข้ามเร็วมาไม่ราใบ
ถึงเขตคุ้งกรุงผลึกเสียงครึกครื้น	ดูดังคลื่นข้ามมหาชลาไหล
ด้วยหลายเมืองเนืองแน่นแล่นไรไร	พลไพร่โห่ลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ กองตระเวนเจนนาวาทั้งห้าร้อย	เที่ยวแล่นลอยแลเห็นทัพมาคับคั่ง
เป็นหมื่นแสนแน่นหนาดาประดัง	ยังข้างหลังแล่นตามมาหลามทาง
จึงปรึกษาว่าศึกเห็นฮึกหาญ	จะต่อต้านตีตัดก็ขัดขวาง
แต่ลองสู้ดูหน่อยแล้วถอยพลาง	ไปปิดทางปากน้ำที่สำคัญ
แล้วขานโห่โยธาสัญญารบ	แล่นตลบเลี้ยวลัดสกัดกั้น
ต่างปล่อยปืนครื้นคลุ้มชอุ่มควัน	ถูกกำปั่นตูมตึงปึงปังปัง
มันตอกปืนครื้นครึกเสียงกึกก้อง	ตระเวนล่องหลีกคล้อยปล่อยปืนหลัง
ถูกสำเภาเสากระโดงผึงโผงพัง	พลฝรั่งล้มตายลงหลายพัน
พวกกองหนุนขุนพลเมืองวิลาส	เข้ากลุ้มกลาดยิงแย้งล้วนแข็งขัน
ตระเวนน้อยคอยรบบรรจบกัน	เสียงครื้นครั่นครึ้มฟ้าสุธาธาร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครเข้มแข็งกำแหงหาญ
กับองค์พระกนิษฐานุชาชาญ	ตั้งอยู่ด่านปากน้ำแต่ค่ำพลบ
พอเช้าตรู่ดูเรือเห็นเหลือหลาม	ไล่ติดตามชาวบุรีตีตลบ
ตระเวนด่านพานจะน้อยก็ถอยทบ	ไพรีรบรุมกันกระชั้นมา
พระตกใจให้อำมาตย์ประกาศสั่ง	กำปั่นทั้งร้อยรายอยู่ซ้ายขวา
ออกรบรับทัพฝรั่งเมืองลังกา	พวกโยธาหมดทั่วไม่กลัวเกรง
ต่างจัดแจงแต่งกายทั้งนายไพร่	แต่ล้วนใส่เสื้อเกราะดูเหมาะเหมง
ออกกำปั่นลั่นปืนเสียงครื้นเครง	บ้างรำเพลงแหลนหลาวโห่ฉาวมา
มหาดเล็กเด็กนั้นพันห้าร้อย	ล้วนใส่สร้อยสังวาลหาญอาสา
ถือธนูคู่องค์พงศ์นรา	องค์ละห้าร้อยถ้วนล้วนเล็กเล็ก
เคยเรียนรู้สู้รบถึงหลบฝน	ต่างราญรณเริงร่าประสาเด็ก
บ้างม้วนจุกผูกกระสันพันหางเจ๊ก	ดาบเล็กเล็กเหน็บแนบเป็นแยบคาย
สุดสาครสอนสองพระน้องน้อย	ให้สวมสร้อยสังวาลประสานสาย
กุมารีพี่แต่งแปลงเป็นชาย	สอดสะพายลูกแล่งพระแสงทรง
สุดสาครกรกุมไม้เท้าแก้ว	สำเร็จแล้วลีลาศดังราชหงส์
ขึ้นบนหลังถังน้ำทั้งสามองค์	ให้โบกธงตีฆ้องเร่งกลองรบ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาการะเวกเอกอำมาตย์	เห็นเรือลาดตระเวนแยกแตกตลบ
ไม่หลีกเลี่ยงเรียงระดมเข้าสมทบ	ยิงปืนรบรับฝรั่งเสียงปังปึง
พอลมหวนป่วนปะปะทะทัพ	เอาขอสับสายโซ่พอโล้ถึง
กำปั่นปัดฟัดดังเสียงปังปึง	พลทะลึ่งโลดโผนโจนลงเรือ
พวกฝรั่งอังกฤษโลหิตสาด	ใครไม่อาจต่อต้านทหารเสือ
ขึ้นลำไหนไพร่นายตายเป็นเบือ	ที่หลอเหลือลงน้ำว่ายคล่ำไป
พอทัพท้าวเจ้าวิลาสมากลาดกลุ้ม	เข้าห้อมหุ้มโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
พลกุมารราญเริงเชิงชิงชัย	โดดขึ้นได้บนกำปั่นไล่ฟันแทง
ล้วนเร็วรวดหวดฟาดเสียงฉาดฉับ	จะรบรับก็ไม่ทันล้วนขันแข็ง
ฝรั่งร้ายวายปราณไม่ทานแรง	ลำอื่นแซงซอกซอนเข้ารอนราญ
เจ้าวิลาสฆาตกลองเร่งกองรบ	ให้สมทบซ้ายขวาโยธาหาญ
พอเภตราห้าพันประจัญบาน	จะหักด่านไปให้ได้ดังใจจง ฯ
๏ ฝ่ายทัพท้าวเจ้าประเทศทุกเขตแคว้น	ต่างหลีกแล่นเข้าถึงฝั่งดังประสงค์
เห็นทัพบกยกทหารชาญณรงค์	ทั้งเอกองค์เจ้าเมืองหนุนเนื่องมา
ด้วยจะใคร่ได้ผู้หญิงชิงกันรบ	ไม่สมทบถ้อยทีประสีประสา
เสียงทหารขานโห่เป็นโกลา	เดินโยธาข้ามทุ่งเข้ากรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนเชิงเทินเนินหอรบ	ล้วนเจนจบจ้องปืนยืนไสว
เห็นกองทัพคับคั่งคอยชั่งใจ	พอจวนใกล้ปล่อยปืนเสียงครื้นครึก
ลูกสายโซ่โยทะกาลงดาดาษ	ดูกลิ้งกลาดกลางทุ่งกรุงผลึก
ปืนป้อมเปรี้ยงเสียงสนั่นลั่นพิลึก	ถูกข้าศึกล้มตายลงหลายพัน
ที่เหลือตายนายต้อนเข้าถอนขวาก	บ้างแล่นลากปืนยิงวิ่งถลัน
ด้วยหลายทัพนับแสนแน่นอนันต์	เข้ากระชั้นเชิงเทินเนินกำแพง
พวกรักษาหน้าที่ไม่หนีหลบ	ยิงปืนรบรำดาบกำซาบแผลง
ถูกไพร่นายวายวางลงกลางแปลง	ที่เหลือแซงซอกซอนเข้ารอนราญ
เมืองมะหุ่งกรุงเตนกุเวนฉวี	สำปะลีวิลยาล้วนกล้าหาญ
ต่างยกอ้อมล้อมรอบขอบปราการ	ทัพละด้านอื้อวิ่งเข้าชิงแดน
ถูกปืนตับยับย่อยผอยผอยล้ม	ยิงระดมดาษดื่นเป็นหมื่นแสน
เสียงข้าศึกฮึกโห่ป้องโล่แพน	ถือหลาวแหลนรบพุ่งชาวกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีนารีราช	อยู่ปราสาทเสียงรบพิภพไหว
อุตส่าห์กลั้นกันแสงแข็งพระทัย	ตรงเข้าไปแท่นรัตน์พระภัสดา
บังคมทูลมูลความไปตามเรื่อง	บัดนี้เมืองใหญ่น้อยร้อยภาษา
มาพรั่งพร้อมล้อมรอบขอบพารา	ยังรบรายิงปืนเสียงครื้นเครง
พระอภัยได้ฟังว่าช่างเขา	ใครใช้เจ้ากับสนมมาข่มเหง
จึงพวกพ้องของอนงค์องค์ละเวง	มาครื้นเครงคราวนี้ไม่มีใคร
พระตรัสพลางทางสรวลสำรวลเย้ย	แล้วก็เลยลืมองค์ด้วยหลงใหล
สงสารนางอย่างชีวันจะบรรลัย	สะอื้นไห้ทูลลาพระสามี
น้องจะขอต่อยุทธ์จนสุดฤทธิ์	เอาชีวิตแทนทดบทศรี
ขอพระคุณบุญญาฝ่าธุลี	ให้ไพรีย่อยยับอัปรา
แม้นสิ้นบุญทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์	จะสูญขัตติยราชพระศาสนา
ขอม้วยมรณ์ก่อนกษัตริย์ภัสดา	พลางโศกากอดบาทไม่คลาดคลาย
พอเสียงปืนครื้นครั่นสนั่นก้อง	กลับมาห้องมนเทียรวิเชียรฉาย
รีบจัดองค์ทรงแต่งแปลงเป็นชาย	สะพักสายแสงศรเคยรอนราญ
ทั้งสาวใช้ใหญ่น้อยห้าร้อยเศษ	ต่างแปลงเพศโพกศีรษะเหมือนทหาร
ถือเกาทัณฑ์สันทัดหัดชำนาญ	มากราบกรานเตรียมเสร็จเสด็จจร
ออกจากวังดังหนึ่งองค์พระทรงยศ	ขึ้นทรงรถเนาวรัตน์ประภัสสร
ขุนนางแห่แลสล้างกลางนคร	อัสดรเดินรอบขอบกำแพง
เที่ยวตรวจพลบนเชิงเทินเนินหอรบ	จนจวนพลบทินกรก็อ่อนแสง
เห็นทหารด้านเหนือนั้นเหลือแรง	ข้าศึกแทงเจ็บป่วยลงม้วยมรณ์
ให้หยุดทัพขับพหลพลทหาร	ขึ้นรอนราญรบรับสลับสลอน
แล้วโฉมยงลงจากรถบทจร	เที่ยวไล่ต้อนโยธาเข้าราวี
แล้วแลดูผู้คนพลข้าศึก	ล้วนเหี้ยมฮึกหาญรบไม่หลบหนี
บ้างถอนขวากลากล้อเข้าต่อตี	แต่ล้วนมีโซ่สำหรับสับกำแพง
บ้างปีนป่ายบันไดไม้ไผ่พาด	ชาวเมืองฟาดฟันมันกันด้วยแผง
ทั้งแหลนหลาวง้าวทวนเข้าสวนแทง	ต่างต่อแย้งยิงกันประจัญบาน
นางดูศึกฮึกฮักเห็นหนักแน่น	ไม่ทดแทนถึงขนาดจะอาจหาญ
ดำริพลางนางกษัตริย์มาจัดการ	จะต้านทานทัพหลวงทะลวงฟัน
ทั้งพลโล่โตมรศรกำซาบ	ทหารดาบสองเล่มล้วนเข้มขัน
กับทวนทองกองหน้าทั้งห้าพัน	ช้างน้ำมันกล้างานั่นห้าร้อย
เปิดประตูพรูพรั่งออกคั่งคับ	เข้าตีทัพเมืองลยาไม่ล่าถอย
เที่ยวลุยไล่ไพร่นายตายไม่น้อย	ทั้งกองร้อยรุมกันเข้าฟันแทง
โยธาทัพรับรบจนพลบค่ำ	นางก็ซ้ำต้อนทหารชาญกำแหง
เร่งรถทรงตรงออกนอกกำแพง	ทหารแซงซ้ายขวาล้วนนารี
เข้าหักโหมโจมทัพไม่ยับยั้ง	ข้าศึกพังแพ้พ่ายกระจายหนี
พลผลึกฮึกโหมกระโจมตี	ได้ท่วงทีแทงฟันกระชั้นไป
เจ้ามะหุ่งกรุงเตนเผ่นตวาด	ไล่พิฆาตพลขันธ์เสียงหวั่นไหว
จะชิงพลรบพุ่งเอากรุงไกร	พลไพร่โห่ลั่นสนั่นดัง
พอพบกับทัพพระมเหสี	เข้ารุมตีซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
เสียงครึกครื้นปืนตึงปึงปึงปัง	เพียงจะพังแผ่นพิภพด้วยรบกัน
สงสารพระมเหสีอยู่ที่ล้อม	ข้าศึกห้อมหุ้มทัพไว้คับขัน
จะเข้าประตูบูรีก็มิทัน	ต้องแยกกันรบรับทุกทัพชัย
ทั้งช้างม้ากล้าหาญทะยานยุทธ์	อุตลุดไล่กันเสียงหวั่นไหว
จะผินพักตร์หักหาญออกด้านใด	ก็ไม่ได้เป็นเวลาเข้าราตรี
แต่พวกข้าสาพิภักดิ์เพราะรักเจ้า	ทั้งนายบ่าวอุตส่าห์รบไม่หลบหนี
จนดึกดื่นครื้นครั่นประจัญตี	จนซากผีพลตายก่ายอนันต์ ฯ
๏ ฝ่ายทัพเรือเมื่อกุมารออกราญรบ	เลี้ยวตลบเข่นฆ่าให้อาสัญ
ข้าศึกแตกแยกย้ายวายชีวัน	ได้กำปั่นปืนผาสารพัด
มอบให้เหล่าชาวด่านเป็นการหลวง	ไม่แหนหวงห้ามปรามตามถนัด
พอพลบค่ำน้ำขึ้นเป็นคลื่นซัด	ให้แล่นลัดเลียบคุ้งเข้ากรุงไกร
ถึงปากน้ำสำเนียงเสียงสนั่น	ดังฟ้าลั่นโลกาสุธาไหว
ศึกตลบรบพุ่งถึงกรุงไกร	พระตกใจจัดแจงแบ่งโยธา
ให้น้องน้อยคอยรับทัพเรือรบ	ช่วยสมทบกองตระเวนเกณฑ์อาสา
แต่พลโล่โตมรศรศัสตรา	เป็นหมื่นห้าพันยกขึ้นบกไป
รีบเดินทัพขับนิลสินธพ	ด้วยเพลิงคบส่งทางสว่างไสว
เป็นการด่วนจวนรุ่งถึงกรุงไกร	เห็นทัพใหญ่ล้อมรอบขอบกำแพง
แต่พวกพลบนหน้าที่ไม่หนีหลบ	พอสู้รบรับกันด้วยขันแข็ง
แต่ทหารด้านเหนือเห็นเหลือแรง	บนกำแพงพลไพร่มิใคร่มี
จึงรีบยกวกทางมาข้างหลัง	เห็นฝรั่งรบพุ่งชาวกรุงศรี
ให้ลั่นฆ้องร้องป่าวชาวบุรี	พลางโจมตีติดพันไล่ฟันแทง
มหาดเล็กเด็กชาทั้งห้าร้อย	ต่างผลุนพลอยแล่นลั่นเกาทัณฑ์แผลง
ฝรั่งแขกแตกพล่านไม่ทานแรง	ต่างพลัดแพลงผลุนวิ่งทิ้งอาวุธ
ทั้งทัพเงาะเกาะวลำสำปะหลัง	พลอยแตกทั้งสามทัพรับไม่หยุด
พระหน่อไทได้ทีเที่ยวตีรุด	อุตลุดรบพุ่งจนรุ่งราง ฯ
๏ ฝ่ายทัพพระมเหสีพ้นที่ล้อม	รีบยกอ้อมมาถึงเนินเชิงเทินขวาง
เห็นพวกพลคนหลามมาตามทาง	ให้ขุนนางถามดูว่าผู้ใด
ทราบว่าองค์ทรงยศโอรสราช	พระนางนาฏยินดีจะมีไหน
จึงหยุดยั้งสั่งมหาเสนาใน	ไปบอกให้ทูลแถลงแจ้งคดี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครรู้ว่าพระมเหสี
จึงรอรั้งยั้งหยุดพวกโยธี	ด้วยยินดีจะได้เข้าเฝ้าบิดา
ลงจากหลังมังกรสอนทหาร	ให้หมอบกรานบังคมก้มเกศา
ชวนเข้าเฝ้าชาวบุรีแล้วลีลา	ทั้งเสนาน้อยน้อยพลอยไปตาม ฯ
๏ นางกษัตริย์ทัศนาพระหน่อนาถ	ยุรยาตรเยื้องย่างมากลางสนาม
ไม่เพี้ยนผิดบิดาสง่างาม	ทหารตามแต่ล้วนเด็กเล็กทั้งนั้น
ลงจากรถบทจรมาจูงหัตถ์	หน่อกษัตริย์ทรุดคำนับนางรับขวัญ
ประคององค์ตรงขึ้นรถสุวรรณ	ให้นั่งบัลลังก์รัตน์ชัชวาล
แล้วโลมลูบจูบจอมถนอมพักตร์	ยังเล็กนักเล็กหนาน่าสงสาร
มาช่วยแก้แม่จึงได้พ้นภัยพาล	หาไม่มารดาหมายว่าวายชนม์
เพราะทรงฤทธิ์บิตุเรศของลูกรัก	ประชวรหนักสารพัดจะขัดสน
ครั้นไพรีมีมาเข้าตาจน	ต้องคุมพลรบพุ่งกันกรุงไกร
ซึ่งให้พ่อรอรั้งตั้งอยู่ด่าน	คอยภูบาลบิตุรงค์ยังหลงใหล
พระลูกยาอย่าละห้อยน้อยพระทัย	แม่นี้ไม่เกียดกันด้วยฉันทา ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตด้วยบิตุเรศ	น้ำพระเนตรพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
ศิโรราบกราบกรานพระมารดา	ซึ่งศึกมาตั้งล้อมป้อมปราการ
จะขอรับดับเข็ญเป็นธุระ	มิให้พระภูวนาถเสียราชฐาน
แต่ลูกรักหนักจิตคิดรำคาญ	ถึงภูบาลบิตุราชไม่คลาดคลาย
ประชวรนั้นฉันใดมิได้เห็น	เสียแรงเป็นหน่อเนื้อในเชื้อสาย
มาถึงวังยังมิได้เข้าใกล้กราย	พลางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสปลอบให้ชอบชื่น	เมื่อวานซืนแม่ไม่เห็นเป็นไฉน
เดี๋ยวนี้มาหาแม่แน่ในใจ	คงจะได้รักษาพยาบาล
จงรั้งรอพอสงบที่รบรับ	ให้กองทัพออกไปไกลสถาน
เดี๋ยวนี้เล่าเขาก็ล้อมป้อมปราการ	จะคิดอ่านชิงชัยฉันใดดี ฯ
๏ พระหน่อไทได้สดับอภิวาท	ขอรองบาทบงกชบทศรี
แต่พวกพ้องของข้าจะราวี	ให้ไพรีย่อยยับทุกทัพชัย
เชิญพระองค์จงกลับไปยับยั้ง	อยู่ในวังอย่าได้พรั่นประหวั่นไหว
แล้วกราบกรานมารดาลาครรไล	มาตรวจไพร่พลรบยังครบครัน
ขึ้นทรงนั่งหลังม้าให้คลาเคลื่อน	โห่สะเทื้อนสะท้านทั่วทั้งไอศวรรย์
เห็นไพรีตีเมืองยิ่งเคืองครัน	เร่งกระชั้นพลนิกรเข้ารอนราญ
พวกโยธาการะเวกเอกระ	เคยชนะทัพวิลาสด้วยอาจหาญ
เข้าหักโหมโรมรันประจัญบาน	ใครไม่ทานแทงฟันกระชั้นชิด
ฝรั่งรับสัประยุทธ์อาวุธสั้น	ทั้งแทงฟันก็ไม่ถูกลูกหนิดหนิด
มันปลิ้นปล้อนรอนราญผลาญชีวิต	รอไม่ติดแตกพ่ายกระจายไป ฯ
๏ เจ้ามะหุ่งกรุงเตนกุเวนลวาด	เห็นประหลาดลูกเล็กเด็กที่ไหน
เป็นหลายร้อยพลอยวิ่งมาชิงชัย	จึงขัดใจวิ่งสมทบเข้ารบรับ
พวกโยธีสี่เมืองมาเนืองแน่น	สักสิบแสนห้อมหุ้มรุมกันจับ
พลกุมารต้านตีทั้งสี่ทัพ	ดูกลอกกลับกลางแปลงบ้างแทงฟัน
เด็กน้อยน้อยพลอยรบตลบไล่	ผลาญผู้ใหญ่โยธาให้อาสัญ
ยิ่งฆ่าตายนายต้อนเข้ารอนรัน	โจนประจัญจับกุมตะลุมบอน ฯ
๏ พระหน่อนาถอาจองทรงสินธพ	ควบเข้ารบนายทหารชาญสมร
ไม้เท้าฟาดขาดสะบั้นดังฟันฟอน	ม้ามังกรกัดตายลงก่ายกอง
ใครขวางกีดดีดผางเอาคางโขก	สะบัดโบกหางหันผันผยอง
แต่โยธีสี่เมืองมาเนืองนอง	เข้าแซ่ซ้องสัประยุทธ์ยุทธนา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมเหสีอยู่ที่ป้อม	เห็นศึกล้อมลูกรักเป็นหนักหนา
ให้อำมาตย์ฆาตฆ้องกลองสัญญา	ยกโยธาออกช่วยรบสมทบทัพ
บ้างรำทวนสวนแทงแผลงกำซาบ	ทั้งดั้งดาบโดดฟาดเสียงฉาดฉับ
ฝรั่งแขกแยกกันประจัญรับ	ตีสำทับรบรุมตะลุมบอน ฯ
๏ ฝ่ายพวกเงาะเกาะวลำสำปะหลัง	ซึ่งแตกพังพ่ายแพ้ไปแต่ก่อน
ต่างมั่วสุมคุมพหลพลนิกร	แล้วยกย้อนทางมาถึงธานี
เห็นชาวเมืองเคืองแค้นแล่นตลบ	เข้ารุมรบทัพพระมเหสี
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังประดังตี	ชาวบุรีแตกพลัดกระจัดกระจาย
แต่ขุนพลมนตรีเสนีใหญ่	ยังคุมไพร่ต่อตีไม่หนีหาย
ข้างฝ่ายหญิงยิงธนูช่วยผู้ชาย	อยู่เรียงรายรอบรถทั้งอดทน
บ้างถูกง้าวหลาวแหลนแสนสาหัส	จนเลือดหยัดหยดชุ่มทุกขุมขน
ไม่ทิ้งเจ้าคราวทัพถึงอับจน	สู้อดทนแทงฟันประจัญบาน
พอทัพท้าวเจ้าวลำถลำไล่	เข้ามาใกล้รถท้าตรงหน้าฉาน
นางโฉมยงก่งศรเข้ารอนราญ	แล้วน้าวผลาญแผลงหมายนายโยธี
พอลั่นลูกถูกท้าวเจ้าวลำ	ไม่ทันซ้ำเสนามันพาหนี
โยธาทัพกลับกลุ้มเข้ารุมตี	ต้องราวีอยู่ในหว่างกลางสงคราม ฯ
๏ ฝ่ายโยธาการะเวกเอกอำมาตย์	กับหน่อนาถชิงชัยในสนาม
เห็นทัพพระมเหสีออกตีตาม	พอทัพสามเมืองพร้อมเข้าล้อมรบ
พระตกใจให้กลับทัพทหาร	หันออกด้านนางมาลีตีตลบ
ทัพมะหุ่งกรุงเตนเกณฑ์สมทบ	เข้ากลุ้มกลบกลาดทางที่กลางแปลง
เสียงทหารต่อทหารทะยานยุทธ์	แกว่งอาวุธหอกดาบวะวาบแสง
บ้างรับรองป้องกันบ้างฟันแทง	บ้างยิงแย้งเยียดยัดสกัดทาง
แต่หน่อนาถอาจองทรงสินธพ	เข้าไล่ขบโขกดีดคนกีดขวาง
ฝรั่งแขกแยกย้ายบ้างวายวาง	พอแหวกทางออกมาได้มันไล่ตาม
แต่อำมาตย์มหาดเล็กเด็กผู้ใหญ่	ออกไม่ได้ด้วยว่าคนนั้นล้นหลาม
กุมารากล้าหาญชาญสงคราม	ใครติดตามตีตายลงก่ายกัน
พอเห็นพระมเหสีเสียทีทัพ	รีบควบขับม้าที่นั่งดังกังหัน
เข้าลุยไล่ไพรีทั้งตีรัน	คอยป้องกันนางพระยาอยู่หน้ารถ
พวกข้าศึกฮึกโหมเข้าโจมจับ	พระรบรับตีแยกแตกไปหมด
ไล่ข้างหน้ามาข้างหลังเหมือนดังมด	ต้องขับรถรับพลางอยู่กลางทัพ ฯ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองกุมารอยู่ด่านสมุทร	แต่คอยสุดสาครนอนไม่หลับ
จนรุ่งเช้าเฝ้าชะแง้ยิ่งแลลับ	ไม่เห็นกลับคืนมายิ่งอาวรณ์
จึงจัดพลคนละหมื่นห้าร้อยถ้วน	ถือแต่ล้วนดั้งดาบกำซาบศร
พระพี่น้องสองกษัตริย์ทรงอัสดร	แล้วรีบร้อนยกมายังธานี
เห็นสมทบรบรับกันคับคั่ง	ดูแน่นทั้งท้องทุ่งริมกรุงศรี
ข้างฝรั่งพรั่งพร้อมเข้าล้อมตี	ข้างพระพี่เคว้งขวางอยู่กลางทัพ
ต่างตกใจให้ทหารเข้าราญรบ	ตีสมทบแทงฟันประจัญจับ
ฝรั่งแขกแยกย้ายล้มตายยับ	พอพบทัพที่ขึ้นมาแต่ราตรี
ถามถึงองค์ทรงเดชพระเชษฐา	เขาทูลว่าไปช่วยพระมเหสี
ทั้งพี่น้องร้องเร่งขุนเสนี	ให้โจมตีตัดทางไปกลางพล
เป็นสามทัพคับคั่งทั้งดั้งดาบ	ยิงกำซาบศัสตราดังห่าฝน
พวกไพรีหนีพล่านไม่ทานทน	ต้องย่อย่นแยกย้ายกระจายไป ฯ
๏ เจ้ามะหุ่งกรุงเตนกุเวนลวาด	ต้อนตวาดพลขันธ์เสียงหวั่นไหว
ให้หันกลับรับรบสมทบไว้	แล้วแลไปเห็นพี่น้องสองกุมาร
นึกดูว่าลูกใครที่ไหนเล่า	เล็กสักเท่าตุ๊กตาทำกล้าหาญ
ถ้าแม้ว่าฆ่านายให้วายปราณ	พวกทหารก็จะแยกแตกกระจาย
ปรึกษาพลางต่างองค์ทรงสินธพ	ควบเข้ารบหน่อนาถประมาทหมาย
กุมารีพี่นางขวางน้องชาย	ต่างลั่นสายศรซ้ำด้วยชำนาญ
ถูกพระชงฆ์องค์ท้าวเจ้ามะหุ่ง	ตกม้าผลุงผลุนวิ่งทิ้งทหาร
เจ้ากรุงเตนเผ่นโผนโจนทะยาน	เข้าตีต้านติดพันไม่ทันยิง
นางแทงกักชักกริชโลหิตฉีด	ผวาหวีดเวทนาประสาหญิง
พวกฝรั่งทั้งปวงบ้างช่วงชิง	แบกเจ้าวิ่งเลี้ยวลัดเที่ยวพลัดแพลง
แต่องค์ท้าวเจ้าลวาดประมาทเด็ก	ถือหลาวเหล็กข้างละเล่มด้วยเข้มแข็ง
ขับอาชาถาโถมเข้าโจมแทง	ก็พลาดแพลงพลั้งพลัดตกอัสดร
หน่อกษัตริย์หัสไชยก็ไล่ซ้ำ	โดดลงปล้ำเจ้าลวาดฟาดด้วยศร
ด้วยฤทธิ์แก้วแววตากล้าราญรอน	จับผู้ใดให้อ่อนทั้งอินทรีย์
พอวางมือรื้อแรงตะแคงผลุด	ทะลึ่งหลุดแล่นโลดกระโดดหนี
พระขึ้นม้าพาไพร่เข้าไล่ตี	พวกโยธีแตกตายกระจายไป ฯ
๏ องค์พระสุดสาครเข้ารอนรบ	ตีตลบหลีกออกข้างนอกได้
พามารดาล่าเลี่ยงเข้าเวียงชัย	พอแลไปเห็นพี่น้องสองกุมาร
กวักพระหัตถ์ตรัสเรียกมาริมรถ	ต่างประณตพร้อมพรั่งทั้งทหาร
พระน้องยาว่าฝรั่งมันจังฑาล	ฉันรอนราญรบรุกสนุกใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	เมื่อไพรีรุมจับรับไม่ไหว
ถูกเกาทัณฑ์กลั้นแกล้งแข็งพระทัย	เอาสไบพันทับให้ลับตา
ต่างหยุดรถลดองค์ดำรงนั่ง	โลหิตหลั่งไหลซาบอาบอังสา
ให้เสียวซาบอาบจิตด้วยพิษยา	ยังอุตส่าห์สั่งความสามกุมาร
แม่นี้ถูกลูกธนูอยู่ไม่ได้	จะไปใส่ยาแก้แผลสมาน
สักครู่หนึ่งจึงจะมาไม่ช้านาน	พ่อช่วยต้านตั้งมั่นกันพารา
แล้วเอียงไหล่ให้แลดูแผลเจ็บ	ยังเมื่อยเหน็บจนกระทั่งถึงอังสา
สุดสาครถอนสะอื้นกลืนน้ำตา	แล้ววันทาทูลองค์นางนงคราญ
พระมารดาอย่าพะวงทรงวิตก	ลูกจะยกทัพไปไล่สังหาร
มิให้เขาเข้าล้อมป้อมปราการ	เชิญพระมารดาไปอยู่ในวัง
ให้หมอแก้แผลศรถอนยาพิษ	ให้สนิทหายแผลเหมือนแต่หลัง
พอเสียงโห่โยธาประดาดัง	เห็นทัพทั้งเจ็ดเมืองมาเนืองนอง
จึงทูลลาพาพระน้องสองกษัตริย์	มาทรงอัศวราชผาดผยอง
ต่างคุมพลคนละทัพออกรับรอง	ให้ตีฆ้องแข่งหน้าเข้าราวี ฯ
๏ ฝ่ายพวกเงาะเกาะวลำสำปะหลัง	กุเวนทั้งวิลยาชวาฉวี
เป็นเจ็ดทัพคับคั่งประดังตี	พวกโยธีแทงฟันประจัญบาน
บ้างแกว่งง้าวหลาวแหลนโล่แพนโผน	เด็กมันโจนจับศีรษะฉะด้วยขวาน
บ้างตายกลิ้งวิ่งซุกบ้างคลุกคลาน	พลกุมารมีแรงไล่แทงฟัน
สุดสาครกรน้าวไม้ท้าวหวด	ดูเร็วรวดแรงดังว่ากังหัน
พลนิกายนายทัพรับไม่ทัน	บ้างหักลันล้มตายลงก่ายกอง
เจ้าวลำสำปะหลังประดังรับ	พระหวดพับลงกับดินสิ้นทั้งสอง
เจ้าเมืองเงาะกระเดาะปากลากกระบอง	กับพวกพ้องเงาะป่าเข้าราวี
อันองค์พระกนิษฐานุชาเล็ก	กับพวกเด็กกลัวเงาะละเลาะหนี
แต่เชษฐากล้ากลับขับพาชี	เข้าโจมตีเงาะตายกระจายไป
ทัพฉวีวิลยาชวาแขก	ก็พลอยแตกต่อต้านทานไม่ไหว
ต่างวุ่นวิ่งทิ้งอาวุธทุกทัพชัย	กุมารไล่ตีตามทั้งสามทัพ
บ้างโถมทันฟันแทงด้วยแรงเรี่ยว	บ้างลดเลี้ยวไล่ลัดสกัดจับ
พวกไพรีหนีหลบไม่รบรับ	ต่างล่าทัพถอยหลังข้างคงคา
พระหน่อไทไล่รบจนพลบค่ำ	เห็นหมอกคล้ำคลุ้มทะเลพระเวหา
แล้วหยุดทัพยับยั้งสั่งโยธา	ให้ตรวจตราพร้อมทั่วทุกตัวคน
แล้วยับยั้งตั้งรายอยู่ปลายทุ่ง	คอยรบพุ่งปิดทางไว้กลางหน
อันข้าวน้ำลำเลียงเสบียงพล	วิเสทขนเอาไปเลี้ยงแต่เวียงชัย ฯ
๏ ฝ่ายทัพท้าวเจ้าวลาชวาฉวี	พอราตรีตรงมาชลาไหล
ให้ตั้งค่ายรายเรียงเคียงกันไป	คอยรับไพร่พลนิกรให้ผ่อนพัก
ทั้งบกเรือเหลือตายยังหลายแสน	จะแก้แค้นคิดการเข้าหาญหัก
ที่บอบช้ำลำบากยังมากนัก	ให้หมอรักษาทั่วทุกตัวคน
บ้างปิดยาทาน้ำมันสามวันหาย	ที่เจ้าตายต่างกลับไปสับสน
ที่ตั้งอยู่สู้รบสมทบพล	ต่างคิดกลการศึกยังตรึกตรา ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์	ถึงปรางค์รัตน์เร้ารวดปวดอังสา
ให้หมอแก้แผลกำซาบซึ่งอาบยา	เอามีดผ่าขูดกระดูกที่ถูกพิษ
เป่าน้ำมันกันแก้ตรงแผลเจ็บ	เอาเข็มเย็บยุดตรึงขี้ผึ้งปิด
ทั้งข้างนอกพอกยาสุรามฤต	ให้ถอนพิษผ่อนปรนพอทนทาน ฯ
๏ จะกล่าวศรีสุวรรณวงศ์ทรงสวัสดิ์	อยู่กรุงรัตนพารามหาสถาน
ครั้นเรือใช้ไปแถลงให้แจ้งการณ์	พากุมารสินสมุทรรีบรุดมา
แวะเข้าส่งองค์อรุณที่รมจักร	พอผ่อนพักพบพงศ์พระวงศา
แล้วรับพราหมณ์สามนายบ่ายนาวา	ออกแล่นมาตามคลื่นทุกคืนวัน
พอจวนเย็นเป็นพายุพยับฝน	ให้มัวมนมืดสิ้นดินสวรรค์
คลื่นระดมลมกล้าสลาตัน	ตีกำปั่นซัดไปเป็นหลายคืน
ครั้นลมหายสายแสงแจ้งกระจ่าง	เห็นเกาะกลางสมุทรไทใหญ่ทะมื่น
ทอดสมอรอราสัญญาปืน	ขึ้นหาฟืนหาน้ำทั่วลำเรือ
พอสิงโตโฮ่โฮกกระโชกไล่	ทั้งสูงใหญ่มหึมายิ่งกว่าเสือ
ตาถลนขนหุ้มดูคลุมเครือ	ทหารเรือรบสิงห์ยิงด้วยปืน
เสียงดังตึงปึงถูกลูกลู่ล่อน	มันถีบถอนโถมถลาไล่ฝ่าฝืน
คำรามร้องก้องกึกเสียงครึกครื้น	ทหารตื่นแตกวิ่งเป็นสิงคลี
มันไล่คาบดาบหอกกระบอกน้ำ	ขบขย้ำย่อยยับดังสับสี
เห็นผู้คนพลไพร่ไล่คะยี	ทหารหนีสิงโตโผลงน้ำ
มันโดดตามหวามว่ายสายสมุทร	เห็นคนผุดโผนตบขบขย้ำ
พวกโยธีรี้พลเที่ยวด้นดำ	จนถึงกำปั่นใหญ่ในคงคา
สินสมุทรผุดลุกขึ้นแลเห็น	สิงโตเผ่นโผนไล่ไวหนักหนา
มิทันเปลื้องเครื่องทรงอลงการ์	โลดถลาลงในน้ำปล้ำสิงโต
มันรับรบขบกัดพระฟัดฟาด	พระฉวยพลาดพลิ้วโจนกลับโผนโผ
ขึ้นขี่หลังนั่งยองยองร้องโยโย	อ้ายสิงโตตัวฉลาดขึ้นหาดทราย
โลดสลัดพลัดตกพระหกล้ม	มันกัดกลมกลิ้งคว่ำคะมำหงาย
ทั้งเล็บเขี้ยวเคี้ยวขย้ำจนน้ำลาย	ลงโซมกายกอดปล้ำด้วยกำลัง
พระดิ้นหลุดฉุดหางไม่วางหัตถ์	กอดถนัดเหนี่ยวขนขึ้นบนหลัง
สิงโตร้องก้องเสียงสำเนียงดัง	ทั้งลูกทั้งเมียสิงห์มันวิ่งมา
เขย่งเต้นเผ่นโผนจะโจนกัด	หน่อกษัตริย์หลบโลดโดดถลา
ลงในน้ำดำไล่จับได้ปลา	กลับขึ้นมาเสกทิ้งให้สิงโต
มันกินหมดรสรื่นค่อยชื่นจิต	มิได้คิดทำร้ายหายโมโห
พระเป่ามนต์ประสมจิตอิศโร	เรียกสิงโตเต้นเข้ามาหาทุกตัว
จึงเสกน้ำซ้ำประศีรษะให้	แล้วลูบไล้สารพางค์ทั้งหางหัว
มันลามเลียเคลียเคล้าด้วยเมามัว	แต่ละตัวตาช่วงดังดวงดาว
ลูกทั้งคู่ผู้เมียเตี้ยตุบหลุบ	มาหมอบฟุบฟอกสีสำลีขาว
ตัวพ่อแม่แลลายดูพรายพราว	ล้วนเล็บยาวเป็นทองแดงยิ่งแรงครัน
ทั้งเขียวสุกทุกตัวสลัวเหลือง	เอาไปเมืองจะได้ขี่ดีขยัน
แล้วจูงลงคงคามาด้วยกัน	ขึ้นกำปั่นไปเฝ้าพระเจ้าอา
ฉันได้สิงห์ยิงฟันมันไม่เข้า	จะพาเอาไปบุรีดีหนักหนา
ศรีสุวรรณสรรเสริญพระนัดดา	พอเวลาลมดีให้คลี่ใบ
ออกกำปั่นพันร้อยเที่ยวลอยแล่น	ไปตามแผนที่ทางหว่างไศล
ทุกเช้าเย็นเห็นแต่ฟ้าชลาลัย	กำหนดได้เจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา
เข้าเขตคุ้งกรุงผลึกเสียงครึกครื้น	ยังดึกดื่นดูฝั่งก็กังขา
ข้าศึกติดทิศใต้ชายชลา	เห็นสีฟ้าเผือดแดงดังแสงไฟ
ถึงปากอ่าวเช้าตรู่ก็รู้เรื่อง	พวกชาวเมืองออกมาแจ้งแถลงไข
ว่าศึกยังตั้งประชิดติดเวียงชัย	พระตกใจรีบมาถึงธานี
หยุดประทับยับยั้งอยู่ข้างหน้า	แจ้งกิจจาไปถึงพระมเหสี
ให้สุรางค์นางกำนัลไปอัญชลี	เชิญมาที่ปรางค์รัตน์กษัตรา
ศรีสุวรรณนั้นคำนับนางรับหัตถ์	หน่อกษัตริย์บังคมก้มเกศา
นางเล่าความตามเรื่องเมืองลังกา	แต่ยกมาทำสงครามถึงสามครั้ง
อันคราวนี้มิรู้จะสู้รบ	ศึกตลบซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
พระปิ่นปักนัคเรศนิเวศน์วัง	ก็คลุ้มคลั่งเคล้ากระดาษไม่ขาดวัน
ข้าออกรบพบทัพสัประยุทธ์	ต้องอาวุธที่อังสาแทบอาสัญ
หากโอรสยศยงของทรงธรรม์	ช่วยป้องกันตัวข้าเข้าธานี
แล้วเล่าความตามสุดสาครเล่า	จะขอเฝ้าประณตบทศรี
เดี๋ยวนี้ยังตั้งทัพรับไพรี	อยู่ข้างที่ท้องทุ่งนอกกรุงไกร ฯ
๏ สินสมุทรสุดรักพระอัคเรศ	ชลเนตรซึมโซมชโลมไหล
แล้วทูลว่าข้าพระบาทประมาทใจ	หมายว่าไม่มีศัตรูจึงอยู่นาน
จนพระองค์สงครามถึงสามครั้ง	แล้วต้องทั้งศัสตราน่าสงสาร
กันแสงพลางนางพระยาบัญชาการ	ชวนกุมารกับพระน้องเข้าห้องใน
เห็นทรงธรรม์บรรทมชมแต่รูป	จนซีดซูบเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เข้าหมอบเมียงเคียงบัลลังก์กระทั่งไอ	พระอภัยเหลียวมาเห็นหน้าน้อง
กับลูกรักอัคเรศสังเกตแน่	แต่แลแลหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
กลับเคลิ้มเห็นเป็นว่าพากันมามอง	พิโรธร้องเรียกสาวใช้ให้ไสคอ ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นพี่วิปริต	ดังคมกริชกรีดฟาดให้ขาดศอ
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงคั่งคลอ	ระทดท้อทุกข์ใจดังไฟกาฬ
ศิโรราบกราบก้มบังคมบาท	เข้าแอบอาสน์อ้อนวอนด้วยอ่อนหวาน
น้องลับเนตรเชษฐาไปช้านาน	จึงพาหลานกลับมาถึงธานี
โอ้ไฉนไยองค์พระทรงยศ	ลืมโอรสลืมน้องทั้งสองศรี
เฝ้าโลมลูบรูปนางอยู่อย่างนี้	มิรู้ที่คิดอ่านประการใด
โอ้พระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	เวรวิบัติบาปสร้างแต่ปางไหน
เมื่อยังเยาว์เล่าก็พรากจากกันไป	ไม่บรรลัยก็ได้มาเห็นหน้ากัน
แต่ครั้งนี้วิปริตผิดสังเกต	พระทรงเดชไม่รู้จักพักตร์หม่อมฉัน
พระครวญคร่ำร่ำว่าสารพัน	สะอื้นอั้นอารมณ์ไม่สมประดี ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนแค้นกระดาษ	เข้ากราบบาทบงกชบทศรี
สะอื้นอ้อนวอนว่าฝ่าธุลี	จะฆ่าตีก็ไม่ห้ามตามพระทัย
แต่รูปนางอย่างนี้วิปริต	เอาไว้ชิดกับพระองค์จึงหลงใหล
ลูกแค้นนักจักเอาเข้าเผาไฟ	พอฉวยได้พระบิดาก็คว้าชิง
แล้วชี้นิ้วกริ้วกราดตวาดว่า	น้อยหรือมาถูกต้องแม่น้องหญิง
พลางผลักพลัดปัจถรณ์ฉวยหมอนอิง	ไล่ทุ่มทิ้งทุบพัลวันไป
มเหสีหนีออกนอกปราสาท	ทั้งหน่อนาถน้องยาอัชฌาสัย
ต่างหยุดยั้งนั่งสะท้อนถอนฤทัย	นางนึกได้จึงแถลงแจ้งกิจจา
โหรเขาดูภูวไนยว่าไม่ม้วย	จะรอดด้วยเผ่าพงศ์พระวงศา
อันองค์สุดสาครที่จรมา	ก็บอกว่าเป็นโอรสยศไกร
ช่วยรบสู้กู้เมืองเมื่อเคืองเข็ญ	เห็นจะเป็นหน่อเนื้อในเชื้อไข
แต่วงศ์วานมารดรนครใด	ไม่แจ้งใจจึงยังให้รั้งรา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นไม่แจ้งยังแคลงจิต	ตะลึงคิดความหลังให้กังขา
พระหน่อน้อยพลอยนึกนั่งตรึกตรา	แล้วทูลว่าทราบบ้างแต่อย่างนี้
เมื่ออยู่เกาะพิสดารพระผ่านเกล้า	ไปคลึงเคล้านางมัจฉาที่พาหนี
ได้รักใคร่ไปมาอยู่กว่าปี	จนนางมีครรภ์แล้วจึงแคล้วมา
จะไปถามความดูให้รู้แน่	แม้ลูกแม่แน่ชัดนางมัจฉา
จะมีธำมรงค์ครุฑบุษรา	กับจุฑามณีที่ประทาน ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบแล้ว	แม้น้องแก้วก็จงพามาสถาน
โอรสรับกลับออกมานอกพระลาน	นายทวารกราบก้มบังคมคัล
พระพรายแพร่งแจ้งความตามรับสั่ง	แล้วขึ้นนั่งราชรถพระกลดกั้น
ตั้งแห่แหนแทนองค์พระทรงธรรม์	จรจรัลจากกรุงออกทุ่งนา
ให้ม้าใช้ไปแถลงให้แจ้งก่อน	สุดสาครแจ้งเหตุว่าเชษฐา
ความดีใจไปรับที่พลับพลา	เห็นเชษฐาลงจากรถบทจร
สมสังเกตเนตรแดงดังแสงครั่ง	มีเขี้ยวปลั่งเปล่งจำรัสประภัสสร
เหมือนคำปู่ดูแลเห็นแน่นอน	สุดสาครเชิญพระพี่ให้ลีลา ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรเห็นนุชน้อง	พระพักตร์ผ่องผิวอย่างนางมัจฉา
จึงหยุดยั้งนั่งประทับที่พลับพลา	พระน้องยานอบคำนับอภิวันท์
สินสมุทรสุดสวาทด้วยชาติเชื้อ	เหมือนหนึ่งเนื้อแล้วย่อมถนอมขวัญ
ทั้งเห็นแหวนแม่นยำเป็นสำคัญ	ยิ่งแม่นมั่นมิได้หมางระคางแคลง
เข้าสวมสอดกอดน้องประคองหัตถ์	หน่อกษัตริย์สององค์ทรงกันแสง
พระเชษฐาว่าพ่อดีมิเสียแรง	ช่วยต่อแย้งไพรีจนพี่มา
แล้วปราศรัยไถ่ถามกันตามซื่อ	พ่อแล้วหรือลูกแม่สุวรรณมัจฉา
น้องคำนับรับรสพจนา	พระเชษฐาซ้ำถามเนื้อความไป
อันเสนีรี้พลพหลทหาร	กับกุมารสองราอยู่หาไหน
พระน้องน้อยค่อยค่อยเล่าให้เข้าใจ	แล้วถามไถ่ถึงบิดาสารพัน ฯ
๏ สินสมุทรสุดสนิทไม่ปิดป้อง	บอกพระน้องตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ผีผู้หญิงสิงองค์พระทรงธรรม์	ให้ป่วนปั่นเป็นบ้าถึงนารี
ได้กระดาษวาดรูปมาจูบกอด	แล้วหลงพลอดเพลินจิตด้วยฤทธิ์ผี
พี่ชิงองค์ทรงธรรม์มาวันนี้	ฉีกขยี้มิอยากขาดประหลาดใจ ฯ
๏ อนุชาว่ากระนั้นอย่าหวั่นหวาด	แม้ปีศาจสิงแท้จะแก้ไข
ด้วยไม้เท้าเจ้าตาให้มาไว้	สำหรับไล่ผีสางปะรางควาน
แต่ผีดิบสิบโกฏิยังโดดวิ่ง	ผีผู้หญิงหรือจะอยู่สู้หม่อมฉาน
แต่คอยฟังรั้งราอยู่ช้านาน	ไม่แจ้งการเลยว่าเป็นถึงเช่นนี้ ฯ
๏ สินสมุทรยุดมือจริงหรือจ๊ะ	กระนั้นพระน้องเข้าไปช่วยไล่ผี
ทั้งจะปะพระเจ้าอาในธานี	พร้อมอยู่ที่ปราสาททั้งมาตุรงค์
หน่อนรินทร์ยินดีชลีหัตถ์	ชวนกษัตริย์ทั้งสองเข้าห้องสรง
ประดับเครื่องเรืองอร่ามทั้งสามองค์	ครั้นเสร็จทรงถือไม้เท้าของเจ้าตา
พระชวนน้องสองศรีค่อยลีลาศ	มาเฝ้าบาทบทเรศพระเชษฐา
สินสมุทรสุดสวาทนาถน้องยา	พากันมาขึ้นรถบทจร
พวกเสนาการะเวกเอกอำมาตย์	ทั้งมหาดเล็กตามหลามสลอน
พวกขุนนางแลสล้างกลางนคร	พลนิกรตรงมาหน้าพระลาน
ถึงที่เกยเคยประทับก็ยับยั้ง	พระลงยังชานชลาที่หน้าฉาน
เป็นการด่วนชวนพระน้องสองกุมาร	เลี้ยวพระลานลัดทางไปปรางค์ทอง
เห็นแสนสาวชาวแม่อยู่แออัด	กับกษัตริย์พร้อมพรั่งไปทั้งสอง
สินสมุทรนำหน้าพาพระน้อง	เข้าในห้องปรางค์มาศปราสาทชัย
ประณตนั่งบังคมก้มศิโรตม์	ด้วยมาโนชญ์หน่อนราอัชฌาสัย
นางรับขวัญสรรเสริญเจริญใจ	แล้วสอนให้ก้มเกล้าพระเจ้าอา
ศรีสุวรรณนั้นเห็นหลานสงสารนัก	ไม่ผิดพักตร์ภูวเรศพระเชษฐา
กอดประทับรับขวัญกลั้นน้ำตา	แล้วว่าอานี้ไม่รู้ด้วยอยู่ไกล
พ่อมาถึงจึงได้เห็นว่าเป็นหลาน	นั่นกุมารสองรามาแต่ไหน
เป็นลูกเต้าท้าวพระยาพาราใด	พระหน่อไททูลฉลองว่าน้องรัก
แล้วเล่าความตามมาเมืองการะเวก	ได้เป็นเอกโอรสมียศศักดิ์
พระน้องน้อยสุจริตสนิทนัก	สามิภักดิ์ตามมาถึงธานี
หน่อนรินทร์สินสมุทรเห็นพูดช้า	จึงวันทาทูลพระมเหสี
พระน้องรักศักดาวิชาดี	จะไล่ผีมิให้อยู่ที่ภูวไนย
นางพระยาว่ากระนั้นขยันนัก	เชิญลูกรักของแม่ช่วยแก้ไข
เครื่องหยูกยาหาบ้างหรืออย่างไร	พระหน่อไททูลว่าของไม่ต้องการ
จะขอตีที่กระดาษปีศาจอยู่	ด้วยความรู้ราวกับไฟประลัยผลาญ
ถึงยักษีผีสางปะรางควาน	ขอประทานแต่กระดาษรูปวาดมา
นางดีใจใช้สินสมุทรน้อย	ให้ไปคอยลักกระดาษดังปรารถนา
หน่อนรินทร์ยินดีชลีลา	แล้วแฝงมาเมียงมองที่ห้องใน
เห็นหลับลอบหมอบเมียงเข้าเคียงอาสน์	ลักกระดาษเลขาเอามาได้
แล้วคลี่กลางปรางค์ปราสาทประหลาดใจ	พระหน่อไทภาวนามหามนต์
เสกไม้เท้าดาบสจดกระดาษ	เสียงรูปวาดหวีดร้องสยองขน
แล้วซ้ำตีผีร้ายก็วายชนม์	กระดาษป่นเป็นประกายวุบหายไป
สองกษัตริย์ทัศนาเห็นปรากฏ	คงจะปลดเปลื้องวิบัติปัถไหม
นางพระยาพาพระน้องกับหน่อไท	เข้าห้องในนั่งดูพระภูธร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมณีนาถ	เมื่อปีศาจสร่างจิตอดิศร
เคลิ้มพระทัยไหวหวิวหิวหาวนอน	สะท้อนถอนฤทัยทั้งไสยา
จนยามค่ำฉ่ำชื่นระรื่นรส	มะลิสดแทรกกุหลาบอาบนาสา
เสียงทหารขานโห่เป็นโกลา	ก็ผวาหวาดฟื้นตื่นบรรทม
รู้สึกองค์ทรงนั่งกำลังน้อย	เนตรชม้อยไม่เห็นเหล่าสาวสนม
เห็นลูกรักอัคเรศร่วมอารมณ์	มาบังคมพร้อมพรั่งทั้งอนุชา
เขม้นดูกุมารโอรสราช	เห็นผุดผาดผิวอย่างนางมัจฉา
หวนรำลึกนึกสะอื้นกลืนน้ำตา	จึงบัญชาถามองค์นางนงลักษณ์
สามกุมารหลานลูกผู้ใดมั่ง	มาน้อมนั่งน่าเอ็นดูไม่รู้จัก
นางทูลความตามเรื่องพระลูกรัก	ให้ทรงศักดิ์ทราบสิ้นด้วยยินดี
พระเรียกบุตรสุดสวาทขึ้นอาสน์รัตน์	หน่อกษัตริย์นอบนบซบเกศี
พระโลมลูบจูบเกล้าพระเมาลี	พลางพาทีไต่ถามตามอาลัย
นางสุวรรณมัจฉามารดาเจ้า	กำสรดเศร้าเคืองเข็ญเป็นไฉน
หรืออยู่ดีศรีสวัสดิ์กำจัดภัย	พ่อเล่าให้บิตุเรศแจ้งเหตุการณ์ ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตคิดถึงแม่	มาเห็นแต่บิตุรงค์น่าสงสาร
ทรงกันแสงแจ้งเรื่องเคืองรำคาญ	อันพระมารดาจนพ้นปัญญา
ครั้นรุ่งเช้าเล่าก็ไปกินไคลน้ำ	ต่อเย็นค่ำจึงมาอยู่ในคูหา
ให้กินนมชมลูกทุกเวลา	ตามประสายากจนของชนนี
แต่ส้มสูกลูกน้อยที่สอยได้	ก็แบ่งให้แม่มัจฉาตาฤๅษี
จนลูกยาอายุได้สามปี	พระชนนีแนะความให้ตามมา
แล้วเล่าเรื่องเมืองน้องสองกษัตริย์	พูนสวัสดิ์หวังพระองค์เหมือนวงศา
ช่วยชุบเลี้ยงเที่ยงธรรม์กรุณา	จึงได้มาอภิวาทบาทยุคล
สงสารแต่แม่มัจฉานิจจาเอ๋ย	ลูกอยู่เคยหักหาผลาผล
ไปให้ทานมารดาประสาจน	เป็นสองคนค่ำเช้าได้เคล้าคลึง
ลูกจากมาน่าที่จะวิตก	ด้วยเปลี่ยวอกเปล่าใจอาลัยถึง
จะง่วงเหงาเศร้าจิตคิดคะนึง	แสนรำพึงถึงลูกผูกอาลัย
แล้วสั่งมาว่าแม้นพบพระภูวนาถ	ให้กราบบาททูลแจ้งแถลงไข
ว่าชาตินี้มิได้มาเป็นข้าไท	แต่มีใจคิดถึงองค์พระทรงธรรม์
อันปิ่นทองของประทานของผ่านเกล้า	พระแม่เจ้ามอบไว้ให้หม่อมฉัน
โอ้สงสารนานแล้วแต่แคล้วกัน	จะนับวันเวลาตั้งตาคอย ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่าน่าสังเวช	ชลเนตรหยดเหยาะเผาะเผาะผอย
เหลืออาลัยในคำเงือกน้ำน้อย	ให้เศร้าสร้อยสวมสอดกอดกุมาร
ประโลมลูกผูกจิตคิดถึงแม่	มาห่างแหเห็นแต่บุตรสุดสงสาร
สะอื้นอ้อนถอนฤทัยอาลัยลาน	พระวงศ์วานใหญ่น้อยพลอยโศกี
ครั้นโศกสร่างทางดำรัสตรัสประภาษ	เรียกหน่อนาถพี่น้องทั้งสองศรี
มานั่งตักซักถามถึงเดือนปี	กุมารีพลอดรับอภิวันท์
ฉันกับพี่ปีเดียวกันเจียวจ๊ะ	แต่องค์พระอนุชาอ่อนกว่าฉัน
พระเชษฐานั้นเป็นลูกได้ผูกพัน	กระหม่อมฉันจะเป็นด้วยช่วยเมตตา
พระจูบกอดพลอดเพลินเจริญจิต	แสนสนิทนึกรักนั้นหนักหนา
พระลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	พี่เลี้ยงพามาประณตบทมาลย์
พระสอนให้ไหว้พี่สี่กษัตริย์	ต่างกอดรัดพูดจาน่าสงสาร
นางเสาวคนธ์บ่นว่าน่ารำคาญ	เช่นนี้ฉานดูเฟือนช่างเหมือนกัน
พระน้องนางต่างว่าฉันฝาแฝด	กษัตริย์แปดองค์ชวนกันสรวลสันต์
เสียงจ๋าจ๊ะคะขาจนสายัณห์	ส่วนทรงธรรม์ตรัสถามความแผ่นดิน
นางทูลว่าฝรั่งยังตั้งค่าย	อยู่เรียงรายตามมหาชลาสินธุ์
ทั้งยกเพิ่มเติมมาในวาริน	ไม่รู้สิ้นศึกเสือเหลือระอา
แต่ละทัพนับแสนมาแน่นเนื่อง	ล้วนเจ้าเมืองใหญ่น้อยร้อยภาษา
แม้ครั้งนี้มิได้สุดสาครมา	จะเป็นข้าแขกฝรั่งเสียทั้งเมือง ฯ
๏ พระฟังคำร่ำเล่าเศร้าสลด	ยามระทดทุกข์ตรอมยังผอมเหลือง
สู้ฝืนแรงแข็งพระทัยให้ประเทือง	ตรัสเรียกเครื่องพระกระยามาเหมือนเคย
ชวนน้องรักอัคเรศโอรสราช	ร่วมพระภาชนะทองของเสวย
รสระรื่นชื่นอารมณ์ด้วยนมเนย	เหมือนอย่างเคยคาวหวานสำราญใจ
ครั้นอิ่มหนำสำเร็จเสด็จออก	พระโรงนอกนพรัตน์จำรัสไข
สถิตแท่นแว่นฟ้าเสนาใน	ต่างดีใจกราบก้มบังคมคัล
พระปรึกษาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ศึกมาต้านต่อแย้งด้วยแข็งขัน
จงเร่งรัดจัดทัพสลับกัน	ให้เป็นปัญจเสนาสง่างาม
พรุ่งนี้เช้าเราจะยกออกยงยุทธ์	ให้สิ้นสุดศึกเตียนที่เสี้ยนหนาม
สั่งกำชับสรรพเสร็จสำเร็จความ	พอย่ำยามเยื้องย่างขึ้นปรางค์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	มาเกณฑ์การกันแต่ดึกเสียงกึกก้อง
บ้างตรวจตราหน้าที่บ้างตีฆ้อง	เสียงจองหง่องจองหง่องป่องป่องดัง
ศรีสุวรรณนั้นเกณฑ์เป็นกองหน้า	ล้วนโยธารมจักรคึกคักคั่ง
พลทมิฬสินสมุทรมาหยุดยั้ง	อยู่พร้อมพรั่งปีกขวาสง่างาม
พวกโยธาการะเวกเป็นปีกซ้าย	ทั้งไพร่นายล้วนชำนาญชาญสนาม
เจ้าวิเชียรโมราสานนพราหมณ์	เป็นกองหลังตั้งตามพยุหทัพ
พวกพหลพลผลึกเป็นกองหลวง	เวลาล่วงตีสิบเอ็ดพอเสร็จสรรพ
บ้างแกว่งกลอกหอกดาบดูวาบวับ	มาเตรียมรับเรียงหลามอยู่ตามทาง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยตื่นไสยาสน์	ชวนหน่อนาถนุชน้องมาห้องขวาง
ต่างจัดแจงแต่งองค์ทรงสำอาง	ครั้นเสร็จย่างเยื้องมาหน้าพระลาน
รถม้าเทียบเรียบรับอยู่คับคั่ง	ทั้งหน้าหลังแลล้วนทวนธงฉาน
พอฤกษ์ดีตีฆ้องก้องกังวาน	ทหารขานโห่ฮึกเสียงครึกโครม
ศรีสุวรรณนั้นขึ้นทรงรถที่นั่ง	ทั้งแตรสังข์เซ็งแซ่เสียงแห่โหม
เดินธงทิวปลิวสล้างกลางโพยม	กลองประโคมเคียงรถบทจร
สินสมุทรหยุดยั้งให้ตั้งโห่	ขี่สิงโตตัวร้ายสะพายศร
ข้างปีกซ้ายฝ่ายนุชาสุดสาคร	ทรงมังกรกุมไม้เท้าของเจ้าตา
พระพี่น้องสองทัพขับทหาร	อลหม่านมากมายทั้งซ้ายขวา
เสียงฆ้องกลองก้องสะท้านสะเทื้อนสุธา	ต่างเฮฮาโห่ร้องซ้องสำเนียง
ครั้นเสร็จสรรพทัพหลวงล่วงลีลาศ	พระทรงราชรถทองกึกก้องเสียง
แล้วกองหลังทั้งสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	ขี่ม้าเคียงขับพลสกลไกร
ออกจากกรุงทุ่งกว้างเป็นทางทัพ	แลสลับธงทิวปลิวไสว
บ้างลากปืนครื้นครั่นสนั่นไป	จนมาใกล้ค่ายฝรั่งให้ตั้งทัพ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังยับยั้งหยุด	ตั้งเป็นครุฑกระบวนนามตามตำรับ
เห็นโยธาพวกฝรั่งออกคั่งคับ	เป็นแปดทัพทั้งเดิมและเติมมา
ล้วนมีธงลงหนังสือชื่อประเทศ	เมืองละเมดมลิกันสำปันหนา
กรุงกวินจีนตั๋งอังคุลา	ที่ยกมาทางบกอีกหกทัพ
ที่อยู่เก่าเจ้าลยาชวาฉวี	แต่ล้วนตีเมืองไม่ได้ก็ไม่กลับ
ต่างขี่ม้าพาทหารออกต้านรับ	ปะทะทัพดูทีกิริยา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	เห็นศึกหนักนับแสนดูแน่นหนา
จะเป่าปี่ให้สู้ดูศักดา	ก็เห็นว่าจะไม่ลือระบือยศ
หนึ่งพวกเราเล่าก็รวมอยู่พร้อมพรั่ง	แต่ล้วนรังเรียนวิชาได้ปรากฏ
จะดูดีพี่น้องสองโอรส	ให้มียศเกียรติไว้ในไตรภพ
จึงตรัสใช้ให้ทูตไปพูดนัด	อย่างกษัตริย์สงครามตามขนบ
ครั้นจะให้ไพร่พลเข้ารณรบ	จะตายทบทับยับเสียนับพัน
ซึ่งจะชนะจะแพ้เพราะแม่ทัพ	ออกต่อรับรบสู้เป็นคู่ขัน
ใครผลาญเราเจ้าบูรินทร์สิ้นชีวัน	คือคนนั้นได้ลูกสาวเจ้าลังกา ฯ
๏ ทั้งเก้าทัพรับกันเป็นธรรมยุทธ์	รำอาวุธเรียงรายทั้งซ้ายขวา
แต่ม้าทรงองค์ท้าวเจ้าคุลา	ออกยืนหน้านายทหารถือขวานคลี
บั้นเอวผูกลูกขลุบแล้วคลุมเสื้อ	ดูดังเสือโคร่งคร่ำดำหมิดหมี
ทางร้องท้าว่าใครผู้ใดดี	มาต่อตีตามพนันเหมือนสัญญา
สินสมุทรบุตรยักษ์มักโมโห	ขับสิงโตรำทวนสวนถลา
เข้ารบรับทัพท้าวเจ้าคุลา	ปะทะท่าแทงฟันประจัญบาน
หลายกระบวนทวนทบตลบเลี่ยง	พอแทงเพลี่ยงพลิ้วหันฟันด้วยขวาน
ถูกหน่อนาถฉาดฉับกลับทะยาน	เข้าชิงขวานไขว่คว้ารบราวี
เจ้าคุลากล้าหาญวางขวานให้	เห็นโถมไล่เลี้ยวมาทำล่าหนี
ชำเลืองเหลือบเกือบใกล้เห็นได้ที	ทิ้งลูกคลีถูอุระพระกุมาร
พลัดตกสิงห์กลิ้งซบสลบหลับ	มันจะสับซ้ำเอาเลือดดังเชือดฝาน
สุดสาครควบม้าถาทะยาน	เข้าต่อต้านตอบตีช่วยพี่ชาย
ลืมระวังพลั้งเพลี่ยงมันเหวี่ยงขลุบ	ถูกอกอุบจุกอัดขัดไม่หาย
พอพระอามาทันเข้ากันกาย	ช่วยหลานชายชิงชัยไวกระบอง
มันรบพลางขว้างขลุบดูวุบวับ	พระควงรับรอนรันผันผยอง
ทิ้งไม่ถูกลูกกระเด็นอยู่เป็นกอง	พระตีต้องเจ้าคุลาชีวาวาย ฯ
๏ พอพี่น้องสองฟื้นตื่นทะลึ่ง	เปรียบเหมือนหนึ่งนอนหลับแล้วกลับหาย
เจ้ากวินถิ่นเถื่อนเห็นเพื่อนตาย	กระหวัดสายกวินทรงเข้ายงยุทธ์
ศรีสุวรรณหันหวดเร็วรวดรับ	มันขว้างขวับไขว่คล้องกระบองหลุด
แล้วซ้ำซัดรัดพระชงฆ์พอองค์ทรุด	สินสมุทรโผนมาช่วยอาทัน
ถูกกวินผินผัดสลัดหลีก	มันทิ้งอีกโอบกายสายกระสัน
สะบัดขาดผาดโผนโจนประจัญ	เอาขวานฟันเจ้ากวินสิ้นชีวา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าละเมดวิเศษสุด	ถืออาวุธกายสิทธิ์ฤทธิ์หนักหนา
ชื่อภุขันฟันใครเหมือนไฟฟ้า	มรณาเนื้อเผือดเลือดไม่มี
ครั้นเห็นท้าวเจ้ากวินสิ้นชีวิต	เข้าต่อฤทธิ์รับรบไม่หลบหนี
สินสมุทรยุดพลาดมันฟาดตี	ถูกอินทรีย์ซวนซบสลบไป ฯ
๏ ศรีสุวรรณกับหลานทะยานยุทธ์	ฤทธิรุทรรบกันเสียงหวั่นไหว
เหล็กกระบองต้องภุขันสะบั้นไป	พระตกใจโจนหนีมันตีตาม
สุดสาครกรทรงไม้เท้าโถม	เข้ารุกโรมรำคว้างอยู่กลางสนาม
เหล็กภุขันฟันใครเป็นไฟวาม	เหตุด้วยความรู้ฤทธิ์พระสิทธา
พอได้ทีตีท้าวเจ้าละเมด	ถูกพระเกศขาดดิ้นสิ้นสังขาร์
เหล็กภุขันนั้นก็เก็บเหน็บเอามา	พอเชษฐาฟื้นกายค่อยคลายใจ ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวจีนตั๋งนั้นฝังเพชร	ไม่ขามเข็ดคงกระพันฟันไม่ไหว
ทั้งสองมือถือทุรันน้ำมันไฟ	ฟาดผู้ใดไฟพิษติดเต็มกาย
ควบอาชาม้าทรงเข้ายงยุทธ์	สินสมุทรต่อตีไม่หนีหาย
ชิงทุรันมันฟาดปราดประกาย	เป็นเพลิงร้ายพราวทั่วทั้งตัวตน
สินสมุทรหยุดลูบยิ่งวูบวาบ	เป็นเปลวปลาบปวดแปลบแสบเส้นขน
ติดแขนขาผ้าเสื้อจนเหลือทน	เหมือนเพลิงลนล้มซบสลบไป
ท้าวทมิฬจีนตั๋งขึ้นหลังม้า	พอสุดสาครถึงทะลึ่งไล่
กระโจนจับกลับพลาดมันฟาดไฟ	ถูกกายไหม้ม้วนซบสลบลง
มันขึ้นม้าท้าทายเหวยนายทัพ	จงเร่งรับแพ้ตามความประสงค์
ศรีสุวรรณหันกระบองที่รองทรง	เข้ารณรงค์รบท้าวเจ้าจีนตั๋ง
ได้ท่วงทีตีอกพลัดตกม้า	ลุกถลาไล่รบตลบหลัง
จะฟาดไฟไม่ต้องกระบองบัง	พระตีดังผลุงผลุงกระทุ้งแทง
ด้วยฤทธิ์เพชรเม็ดใหญ่ไม่ไหวหวาด	มันกลับฟาดไฟพรายกระจายแสง
ถูกนิ้วมือถือกระบองก็พองแดง	พระอ่อนแรงรอรบถอยหลบมา ฯ
๏ พอพี่น้องสองกษัตริย์สกัดกั้น	ยิงเกาทัณฑ์ถูกกระดอนดังก้อนผา
มันฟาดไฟไม่ต้องทั้งสองรา	ด้วยฤทธิ์แก้วแววตารักษากาย
ถูกแต่ม้าผ่าโผนโจนสะบัด	กุมารพลัดแพลงตกผงกหงาย
กุมารีพี่คล่องกว่าน้องชาย	กระหวัดสายศรลั่นไปทันที
จำเพาะถูกลูกตาข้างขวาขวับ	ตกม้าผลับโผนโลดกระโดดหนี
พอโพล้เพล้เวลาจะราตรี	จีนตั๋งตีกลองสัญญาเป็นหย่าทัพ ฯ
๏ ฝ่ายพวกบ่าวเจ้าตายพอวายรบ	รับแต่ศพใส่กำปั่นพากันกลับ
แต่จีนตั๋งสั่งให้ไปกำชับ	บรรดาทัพอยู่อย่าเพ่อราวี
เรารบค้างร้างไว้ยังไม่ทิ้ง	ใครอย่าชิงรบพุ่งเอากรุงศรี
แล้วปวดตามาในค่ายไม่สมประดี	ให้เห็นผีเสื้อสางปะรางควาน
จีนแสเข้าเป่ายานัยน์ตาแตก	น้ำมันแทรกใส่แก้แผลสมาน
ทั้งห้าเมืองเนืองมาถามอาการ	พยาบาลบอกยารักษากัน ฯ
๏ สงสารพระอภัยฤทัยระทด	กลัวโอรสสองราจะอาสัญ
ไม่เห็นฟื้นขึ้นบ้างเหมือนกลางวัน	พระทรงกันแสงประคองสองโอรส
ศรีสุวรรณนั้นก็พองทั้งสองหัตถ์	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงกำสรด
เร่งให้หามาออกสอทั้งหมอมด	บางพวกบดยาชโลมโซมน้ำมัน
ถึงพรมพรำน้ำฟักไม่ยักฟื้น	จนเที่ยงคืนฆ้องตรวจกันกวดขัน
ขึงผ้าขาวราวกับค่ายเป็นหลายชั้น	กำกับกันตีฆ้องกองอัคคี
ตำรวจตั้งหลังคาเอาผ้าขึง	เปรียบเหมือนหนึ่งพลับพลาหลังคาสี
ปูผ้าขาวราวกับเสื่อล้วนเนื้อดี	พวกเสนีนายหมวดตรวจตระเวน ฯ
๏ สองกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงกันแสง	จนโรยแรงเรอลมดมพิมเสน
ด้วยหาหมดมดหมอในบริเวณ	เห็นสิ้นเกณฑ์แก้ไขก็ไม่ฟื้น
พระประคองสองบุตรสุดที่รัก	ขึ้นวางตักข้างละองค์ทรงสะอื้น
โอ้เย็นฉ่ำน้ำค้างในกลางคืน	เจ้าไม่ฟื้นขึ้นมาสั่งพ่อบ้างเลย
ประหลาดเหลือเนื้อละมุนยังอุ่นอ่อน	สินสมุทรสุดสาครของพ่อเอ๋ย
เคยกลับเป็นก็ไม่เห็นเหมือนเช่นเคย	กระไรเลยแน่นิ่งไม่ติงกาย
พระครวญคร่ำร่ำรักโอรสราช	ใจจะขาดคิดไปก็ใจหาย
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย	ทั้งขวาซ้ายกอดศพสลบลง ฯ
๏ ศรีสุวรรณกันแสงสงสารพี่	กุมารีร้องเรียกจนเสียงหลง
ทั้งน้องชายหมายหมดว่าปลดปลง	ต่างกอดองค์พี่ยาสุดสาคร
กนิษฐาว่าพระพี่มาหนีน้อง	ใครจะครองคุ้มขังช่วยสั่งสอน
ยังแต่น้องสองราอนาทร	นางทุกข์ร้อนร่ำว่าน้ำตากระเด็น
จะกลับเล่าเปล่าจิตคิดถึงพี่	อยู่ที่นี่พ่อแม่แลไม่เห็น
โอ้แต่นี้พี่เจ้าทุกเช้าเย็น	มิได้เล่นกันกับน้องทั้งสองรา
เรียกเท่าไรไม่ฟื้นสะอื้นอั้น	ต่างปลุกสั่นโศกีพระพี่จ๋า
ยิ่งเรียกนิ่งยิ่งสะอื้นกลืนน้ำตา	กุมาราแรงน้อยล้มผอยไป
พวกข้าเฝ้าเข้าประคองสองกษัตริย์	ไม่ออกอรรถเซ็งแซ่เข้าแก้ไข
บ้างนวดเคล้นเส้นพระศอสองหน่อไท	ก็กลับได้สมประดีค่อยมีมา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งตั้งรายอยู่หลายค่าย	วิสัยชายชิงชู้คู่อิจฉา
ต่างไต่ถามไพร่ทุรันจำนรรจา	ครั้นรู้ยายามดึกนั่งตรึกความ
เจ้าจีนตั๋งครั้งนี้ออกตีทัพ	ชาวเมืองรับพ่ายพังไปทั้งสาม
เขามีชัยได้เมียเราเสียงาม	จึงคิดความยอกย้อนซอกซ้อนกล
ค่อยลอบใช้ให้บ่าวบอกชาวทัพ	ว่าจะดับพิษไฟได้แต่ฝน
ชาวบุรีดีใจทั้งไพร่พล	แจ้งยุบลบอกข่าวทูลเจ้านาย
พระอภัยให้เที่ยวหาเป็นหน้าแล้ง	ทุกหนแห่งมิได้สมอารมณ์หมาย
พอนึกได้ให้หาพราหมณ์ทั้งสามนาย	พี่เลี้ยงฝ่ายอนุชาชื่อสานน
ทำพิธีพลีบวงสรวงพระเวท	ศักดาเดชดินฟ้าโกลาหล
พิรุณร้องก้องกระหึ่มครึ้มคำรน	เป็นสายฝนฟุ้งฟ้าลงมาดิน
ให้ประคองสององค์ออกสรงน้ำ	ค่อยชื่นฉ่ำชีวาตม์ด้วยธาตุสินธุ์
ถอนน้ำมันอันเป็นกรดหมดมลทิน	หน่อนรินทร์รู้สึกลุกคึกคัก
คิดว่าสู้อยู่กับแขกจะแหวกออก	พอเขาบอกมองดูจึงรู้จัก
ฝ่ายบิดาพาบุตรมาหยุดพัก	ที่สำนักกลางทัพเหมือนพลับพลา
แล้วเล่าความตามรบสลบหลับ	พลางกำชับลูกรักนั้นหนักหนา
ชาติฝรั่งอังกฤษเป็นอิสรา	มีศัสตราสำหรับตัวทั่วทุกคน
ถึงชนะจะจับจงยับยั้ง	คอยระวังสังเกตดูเหตุผล
โอรสรับกลับนึกรู้สึกสกนธ์	ทั้งสองคนแค้นใจจะใคร่รบ
จึงทูลว่าข้าขอตีแต่พี่น้อง	ให้พวกพ้องพลทมิฬตื่นตลบ
พระบิดาว่าฝรั่งตั้งสมทบ	จะรุมรบเราน้อยถอยกำลัง
คอยรับแต่แม่ทัพให้ยับย่อย	พลก็พลอยพ่ายแพ้เหมือนแต่หลัง
อย่าอาจหาญการณรงค์จงรอรั้ง	พระสอนสั่งสิ้นเสร็จด้วยเมตตา ฯ
๏ ฝ่ายสานนมนต์เวทวิเศษชะงัด	ได้ฟังตรัสกราบคำนับรับอาสา
จะเรียกฝนปนลมระดมมา	ให้พวกข้าศึกหนาวทั้งบ่าวนาย
เราแยกยกวกอ้อมออกพร้อมพรัก	เข้าโหมหักเห็นจะได้ดังใจหมาย
แม้นละไว้ไม่กำจัดให้พลัดพราย	จะมากมายมาสมทบเฝ้ารบกวน
พระฟังความพราหมณ์คิดด้วยวิทย์เวท	อาศัยเหตุฝนลมระดมหวน
จึงตรัสตอบขอบจิตว่าคิดควร	กระนั้นส่วนตัวท่านจงอ่านมนต์
เราจะขับทัพใหญ่ออกไล่ซ้ำ	เห็นเพลี่ยงพล้ำพลอยระดมด้วยลมฝน
แล้วสั่งฝ่ายนายหมวดเร่งตรวจพล	จะปลอมปล้นค่ายแขกให้แตกแตน
ทั้งโยธาการะเวกเมืองรมจักร	เสียงคึกคักคั่งคับอยู่นับแสน
บ้างถือปืนยืนสะพรั่งทั้งโล่แพน	ด้วยคิดแค้นแขกฝรั่งทั้งแผ่นดิน ฯ
๏ ฝ่ายมหาสานนพระมนต์ขลัง	เรียกกำลังลมประสาททั้งธาตุสินธุ์
วลาหกตกใจไขเมฆิน	เป็นวารินร่วงโรยอยู่โกรยกราว
ทั้งเทวามารุตก็ผุดพุ่ง	เป็นควันพลุ่งโพลงสว่างขึ้นกลางหาว
เสียงครึกครื้นพื้นแผ่นดินทั้งแดนดาว	อากาศราวกับจะพังกำลังมนต์ ฯ
๏ ฝ่ายทมิฬจีนตั๋งฝรั่งร้าย	เห็นวุ่นวายเวหาเป็นฟ้าฝน
ทั้งหนาวเหน็บเจ็บตาอุตส่าห์ทน	ออกตรวจพลถ้วนทั่วทุกตัวนาย
จะก่อไฟไม่ติดผิดประหลาด	ทั้งฝนสาดลูกเห็บเจ็บใจหาย
ถูกพลับพลาฝรั่งพังทลาย	ทั้งขอบค่ายลู่ล้มด้วยลมแรง ฯ
๏ พระอภัยได้ทีให้ตีฆ้อง	แล้วยกกองทัพทหารชาญกำแหง
เข้าหักโหมโรมรันไล่ฟันแทง	บ้างน้าวแผลงเกาทัณฑ์บ้างลั่นปืน
พลฝรั่งอังกฤษไม่คิดรบ	แตกตลบลงชลาไม่ฝ่าฝืน
บ้างล้มตายวายวางในกลางคืน	บ้างวิ่งตื่นแตกป่วนอยู่รวนเร
บ้างลงเรือเหลือตายทั้งนายไพร่	พายุใหญ่ปั่นป่วนให้หวนเห
บ้างแตกล่มลมพัดเที่ยวซัดเซ	จนถึงเวลารุ่งรบพุ่งกัน ฯ
๏ พระอภัยได้ชนะเพราะพระเวท	แสนวิเศษสานนคนขยัน
ฝรั่งแขกแตกตายเสียหลายพัน	ที่เหลือนั้นจับได้ทั้งไพร่นาย
ให้เลิกทัพกลับหลังเข้าวังหลวง	ค่อยสร่างทรวงเสร็จศึกเหมือนนึกหมาย
เสนานายใหญ่น้อยพลอยสบาย	ทั้งหญิงชายชาวบุรินทร์ก็ยินดี ฯ
ตอนที่ ๓๐
พระอภัยมณีตีเมืองใหม่
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	จึงสั่งอัครชายามารศรี
เจ้ายกทัพขับทหารออกต้านตี	ผู้ใดมีความชอบประกอบการ
จงรางวัลชั้นแต่ไพร่ให้ได้ถ้วน	พอสมควรยศศักดิ์อัครฐาน
ที่วายวางกลางณรงค์ให้วงศ์วาน	รับประทานถ้วนทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	ทำบาญชีไว้แต่หลังยังฉงน
ให้สาวใช้ไขตู้อยู่ชั้นบน	บาญชีคนมาถวายจดหมายไว้
พระทรงอ่านบาญชียินดีหนัก	ด้วยนงลักษณ์แสนปัญญาอัชฌาสัย
โสมนัสตรัสล้ออรไท	นี่หากได้ยอดทหารผลาญไพรี
สู้รบรับทัพท้าวเก้าประเทศ	ไม่เสียเขตขอบแขกกลับแตกหนี
ถูกธนูสู้ทนเป็นคนดี	ก็ไม่มีของประทานพานอาภัพ
นางแย้มยิ้มพริ้มพรายสบายจิต	แล้วทรงคิดของบำเหน็จให้เสร็จสรรพ
หาเสนามาพร้อมน้อมคำนับ	ประทานทรัพย์เสื้อผ้าเงินตรากราว ฯ
๏ ฝ่ายทหารพลเรือนได้เลื่อนที่	เจียดกระบี่ยศศักดิ์เครื่องปักขาว
เงินภาษีปีละแสนทั้งแดนดาว	ให้ยกคราวเมื่อศึกมาถึงธานี
ถึงโยธาการะเวกเมืองรมจักร	ได้เงินทองของรักเป็นศักดิ์ศรี
พลทมิฬสินสมุทรฝีมือดี	ได้ของที่ต้องใจทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนาการะเวกเอกอำมาตย์	เชิงฉลาดคาดการประมาณหมาย
สังเกตดูภูวไนยพระทัยสบาย	จึงถวายบังคมทูลมูลความ
พระปิ่นปักนัคราการะเวก	คิดถึงเอกโอรสหมดทั้งสาม
วางพระทัยให้ข้าพยายาม	เที่ยวติดตามกว่าจะปะกับพระองค์
แล้วให้ข้าฝ่าละอองฉลองบาท	ถวายราชไมตรีที่ประสงค์
บังคมขอหน่อนาถบาทบงสุ์	ให้สืบพงศ์ผ่านสมบัติกษัตรา
ประการหนึ่งซึ่งพระองค์ประสงค์สนิท	บาทบพิตรภูวเรศเหมือนเชษฐา
แม้นบอกไปได้ความจะตามมา	ร่วมสุธาสันธมิตรสนิทใน ฯ
๏ พระฟังคำอำมาตย์ฉลาดแหลม	จึงยิ้มแย้มยกย่องสนองไข
โอรสามาแถลงให้แจ้งใจ	ว่าพระทัยทรงธรรม์กรุณา
เราขอบจิตคิดจะใคร่ไปรู้จัก	บำรุงรักในพระองค์เหมือนวงศา
จะบอกไปให้พระน้องนั้นต้องมา	ดูดังว่าถือยศไม่งดงาม
เราจะไปให้ถึงจึงจะชอบ	เหมือนรักตอบตามสุภาพไม่หยาบหยาม
จะหยุดยั้งฟังงานการสงคราม	อีกสักสามสี่เวลาจึงคลาไคล ฯ
๏ พอปากน้ำนำผู้ถือหนังสือลับ	มาคำนับทูลแจ้งแถลงไข
ว่าบุตรท้าวเจ้าพาราสุลาลัย	ฝรั่งใหญ่ยกมาตั้งอยู่ลังกา
กับบุตรท้าวเจ้าระเด่นนั้นเป็นแขก	ล้วนรุ่นแรกรักผู้หญิงชิงอาสา
จะรบกันขันสู้ดูศักดา	นางวัณฬาลวงล่อให้พอใจ
แม้นแล้งลงคงจะมาไม่ช้านัก	ให้ทรงศักดิ์ทราบกระแสคิดแก้ไข
พระฟังข่าวผ่าวร้อนถอนฤทัย	นึกสงสัยไต่ถามพราหมณ์พฤฒา
เมืองทมิฬถิ่นประเทศทุกเขตแคว้น	ในภูมิแผนที่มีกี่ภาษา
ได้ฟังถามพราหมณ์เฒ่าเจ้าตำรา	จึงวันทาทูลความตามโบราณ
อันวิสัยไตรเพทประเทศถิ่น	บูรพ์ทักษิณปัจจิมทิศและอิสาน
แผ่นดินงอกออกทุกวันเป็นสันดาน	เขาสร้างบ้านสร้างเมืองเนื่องกันไป
อันแว่นแคว้นแดนดินถิ่นมนุษย์	ไม่รู้สุดสิ้นอย่างต่างวิสัย
เป็นหมื่นแสนแผนที่ซึ่งมีไว้	จนถึงใกล้เขตถิ่นเมืองกินรา
ยังนอกนั้นตะวันตกยกขึ้นเหนือ	พูดเหมือนเนื้อนกคล้ายหลายภาษา
แต่พวกเขาเหล่าฝรั่งข้างลังกา	เคยไปค้าขายถึงทางครึ่งปี
ที่ยังนอกออกไปนั้นหลายเพศ	ว่าเขตเปรตอสุรกายและพรายผี
ซึ่งทราบความตามอ่านพระบาลี	ในคัมภีร์ภูมิประเทศเขตสุธา ฯ
๏ พระอภัยได้สดับกลับวิตก	ศึกจะยกข้ามเมืองเนื่องหนักหนา
จึงปรึกษาข้าเฝ้าเหล่าเสนา	นางวัณฬายังเป็นสาวสิบเก้าปี
จะเชิญท้าวด้าวแดนทั้งแสนภพ	มารุมรบเมืองผลึกดังศึกผี
ฉวยประมาทพลาดพลั้งเหมือนครั้งนี้	ชาวบุรีราษฎรจะร้อนรน
เราตรองตรึกนึกว่าน่าจะข้าม	ไปปราบปรามแว่นแคว้นแดนสิงหล
ล้อมลังกาฆ่านายให้วายชนม์	เหมือนตัดต้นเสียแล้วปลายก็ตายตาม
แต่เสนาการะเวกเอกอำมาตย์	จงพาราชโอรสหมดทั้งสาม
ไปพาราถ้าสำเร็จเสร็จสงคราม	เราจะตามไปเหมือนคำที่รำพัน
แล้วให้หาอาลักษณ์จำลองสาร	ล้วนอ่อนหวานเพราะพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
ใส่ลานทองกล่องแก้วอันแพรวพรรณ	ทั้งเครื่องบรรณาการประทานไป
แล้วสั่งพระอนุชาเสนาผลึก	ล้วนเคยศึกสงครามตามวิสัย
จงเตรียมคนพลรบให้ครบไว้	จะข้ามไปลังกาไม่ช้าการ
แล้วชวนบุตรสุดสาครบวรนาถ	ขึ้นปราสาทแสนวิโยคโศกสงสาร
สถิตแท่นแว่นฟ้าโอฬาฬาร	กอดกุมารโศกาด้วยอาลัย
โอ้ลูกแก้วแววตาบิดาเอ๋ย	ได้ชมเชยชื่นจิตพิสมัย
จะแลลับกลับเป็นลูกเขาอื่นไป	เหมือนดวงใจพ่อนี้พรากไปจากทรวง
จะขัดขวางอย่างไรก็ไม่ชอบ	ด้วยเธอมอบรักใคร่มาใหญ่หลวง
มิให้ไปไพร่พลคนทั้งปวง	จะลามล่วงติโทษว่าโหดไร้
จึงจำส่งองค์เจ้าเพราะเท่านั้น	โอ้มิ่งขวัญพ่ออย่าหมองจงผ่องใส
พลางสวมสอดกอดโอรสระทดใจ	สะอื้นให้อยู่บนที่ศรีไสยา ฯ
๏ สุดสาครอ่อนองค์ลงอภิวาท	จับพระบาทภูวไนยใส่เกศา
พระปิ่นเกล้าเจ้าประคุณกรุณา	มิใช่ว่าลูกนี้จะลืมคุณ
แต่พ่อเลี้ยงเที่ยงธรรม์ได้พันผูก	เหมือนพ่อลูกล้นเหลือที่เกื้อหนุน
อันหนึ่งน้องสองราก็การุญ	ได้ทำบุญร่วมกันมามั่นคง
ลูกขอลาฝ่าพระบาทบิตุเรศ	ไปทูลเหตุมูลความตามประสงค์
แล้วจะลาพาพลมารณรงค์	ช่วยพระองค์รบพุ่งกรุงลังกา ฯ
๏ พระฟังบุตรสุดสวาทฉลาดฉลอง	กรประคองรับขวัญด้วยหรรษา
พลางกอดจูบลูบหลังพระลูกยา	พ่ออย่าปรารมภ์จิตถึงบิดร
ศึกเพียงนี้มิสู้ยากลำบากนัก	เพราะพร้อมพรักนายทหารชาญสมร
ล้วนเรียนรู้ครูประสิทธิ์ฤทธิรอน	จะผันผ่อนได้สิ้นดังจินดา
เจ้าไปอยู่บุรีให้มีสุข	พ่อมีทุกข์จึงจะให้เขาไปหา
แล้วก็เปลื้องเครื่องทรงอลงการ์	ให้ลูกยาสวมทรงเป็นมงคล ฯ
๏ สุดสาครซ้อนนอกหนังเสือเหลือง	เป็นสามเครื่องเรียบร้อยใส่สร้อยสน
แล้วกราบทูลมูลความตามยุบล	เหมือนเรื่องต้นตั้งสัตย์ปฏิญาณ
มิได้กลับอภิวาทบาทดาบส	น้อมประณตแม่มัจฉาเหมือนว่าขาน
ก็ไม่เปลื้องเครื่องครองของอาจารย์	ขอประทานโทษาอย่าราคิน ฯ
๏ พระอภัยได้สดับก็รับขวัญ	เห็นกตัญญูจิตคิดถวิล
ยิ่งรำพึงถึงมัจฉายุพาพิน	มิรู้สิ้นรักใคร่อาลัยลาน
แล้วจึงว่าถ้าแม้พบกับแม่เจ้า	จงบอกเล่าว่าพ่อคิดพิษฐาน
ไปชาติหน้าขอให้พบยุพาพาล	กับประการหนึ่งนั้นทุกวันนี้
แม้นมิตายหมายใจจะได้พบ	ไม่ล้างลบลืมมัจฉามารศรี
สั่งโอรสพจนาในราตรี	จนรวีวรรณสว่างสำอางองค์
แล้วจัดเครื่องเรืองระยับประดับเพชร	มงกุฎเก็จเกี้ยวกระหนกวิหคหงส์
ทั้งภูษาค่าเมืองเครื่องณรงค์	ประทานองค์พระพี่น้องสองกุมาร
แล้วโลมลูบจูบพักตร์รักเหมือนบุตร	ล้วนแสนสุดซื่อตรงน่าสงสาร
เมื่อเติบใหญ่ไหนก็คงเป็นวงศ์วาน	กอดกุมารรับขวัญกลั้นโศกา
แล้วสอนให้ไหว้อาลาพระพี่	ทั้งชนนีนั่งรายทั้งซ้ายขวา
สามกุมารนั่งเรียงเคียงกันมา	ชลีลาอัคเรศเกศสุรางค์ ฯ
๏ นางรับขวัญสรรเสริญเจริญรัก	จุมพิตพักตร์พี่น้องแล้วหมองหมาง
พิไรร่ำพร่ำว่าโศกาพลาง	ไปเหินห่างห้องแม่จะแลลับ
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นทุกเย็นเช้า	เมื่อไรเจ้าสายใจจะได้กลับ
โอ้อนาถวาสนาแม่อาภัพ	ได้ลูกแก้วแล้วจะกลับครรไลไป
สุดสาครจรมาหาแม่มั่ง	พ่อเหมือนดังดวงจิตอย่าคิดไฉน
แม่รักน้องของเจ้านั้นเท่าไร	ก็รักใคร่ตัวเจ้านั้นเท่ากัน
ขอฝากน้องสองหญิงอย่าทิ้งขว้าง	ให้เหมือนอย่างร่วมอุทรให้ผ่อนผัน
ประภาษพลางนางประทานสังวาลวรรณ	ให้เหมือนกันทั้งพระน้องสองกุมาร ฯ
๏ แล้วคลานเข้าเฝ้าอาขอลากลับ	พระอารับขวัญจูบโลมลูบหลาน
ธำมรงค์วงละแสนแหวนโบราณ	ถอนประทานให้ทั้งสามตามอาลัย
แล้วคลานมาหาสินสมุทรพี่	อัญชลีอำลาน้ำตาไหล
สินสมุทรสุดสวาทเพียงขาดใจ	จึงว่าพี่นี้อะไรก็ไม่มี
แต่จะผูกลูกสิงโตสองตัวนั้น	ช่วยทำขวัญให้พระน้องทั้งสองศรี
มันหนังเหนียวเขี้ยวทองแดงเรี่ยวแรงดี	จะได้ขี่เข้าณรงค์ทำสงคราม
สุดสาครสอนให้น้องสองคำนับ	เคารพรับเรียบราบไม่หยาบหยาม
จะครวญคร่ำร่ำว่าจะช้าความ	ครั้นเสร็จสามกุมาราก็คลาไคล
มาลงลำกำปั่นสุวรรณมาศ	ออกเกลื่อนกลาดตามมหาชลาไหล
พอลมดีคลี่สายระบายใบ	แล่นไปในแดนน้ำทุกค่ำคืน ฯ
๏ พระอภัยใจหายเสียดายบุตร	คิดถึงสุดสาครถอนสะอื้น
แต่ข่าวทัพขับขันต้องกลั้นกลืน	ทุกวันคืนคิดการจะราญรอน
เตรียมเรือรบครบล้วนกระบวนศึก	ดูพิลึกหลายทัพสลับสลอน
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังเหมือนมังกร	จะราญรอนรับรองดูว่องไว
ให้สินสมุทรกับพระน้องเป็นกองหน้า	ยกโยธาธงทิวปลิวไสว
พอแลลับทัพหลวงล่วงครรไล	พระอภัยคุมทัพกำกับมา
พราหมณ์วิเชียรเรียนรู้ธนูแม่น	คุมเรือแล่นเรียงหลีกเป็นปีกขวา
ข้างปีกซ้ายฝ่ายพราหมณ์นามโมรา	คุมโยธาเสียดข้ามไปตามทาง
เจ้าสานนมนต์ขลังอยู่รั้งท้าย	เรียกพระพายผาดพัดไม่ขัดขวาง
ได้ลมคล่องล่องน้ำออกท่ามกลาง	ไปตามทางถึงสิบห้าทิวาวัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังการักษาด่าน	สังเกตการกองทัพเห็นขับขัน
จึงรีบใช้ใบกลับมาฉับพลัน	แล้วพากันขึ้นไปเฝ้าทูลเจ้านาย
เห็นเรือเหล่าชาวผลึกมาคึกคัก	มีธงปักหน้าเรือดูเหลือหลาย
ยังแลหลามข้ามเคียงมาเรียงราย	ตะวันบ่ายเห็นจะมาถึงหน้าเมือง ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาวัณฬาน้อย	นางเศร้าสร้อยซูบศรีฉวีเหลือง
แต่เสียท้าวเจ้าละมานรำคาญเคือง	ทั้งเสียเมืองอื่นซ้ำระยำยับ
ใครยกไปไพรีก็ตีแตก	ช่างเหลวแหลกหลายหมื่นไม่คืนกลับ
สิบเก้าเมืองเปลื้องปลดกำหนดนับ	เดี๋ยวนี้ทัพข้ามมาถึงธานี
อันไพร่นายฝ่ายเขาชาวผลึก	ชำนาญศึกสามารถดังราชสีห์
เราชิงชัยไม่สันทัดเป็นสตรี	จะต่อตีต้านทานประการใด
แล้วนิ่งนึกตรึกตรองว่าสองทัพ	จะรบรับหรือว่าจิตคิดไฉน
มาหึงหวงหน่วงนานรำคาญใจ	จะยุให้สององค์ออกสงคราม
ดำริพลางนางสั่งฝรั่งเศส	กับแขกเทศพวกระเด่นที่เป็นล่าม
ไปทูลสองกองทัพให้ทราบความ	ว่าศึกข้ามฟากมาถึงธานี
จะเอ็นดูอยู่ด้วยช่วยกันรบ	หรือจะหลบหลีกไฉนก็ให้หนี
เราจะได้ให้ทหารออกต้านตี	อยู่ที่นี่ก็จะพลอยยับย่อยไป
แขกฝรั่งฟังนางต่างคำนับ	มากองทัพที่ริมท่าชลาไหล
ทูลฉลองสองโอรสยศไกร	เหมือนทรามวัยว่ามาสารพัน ฯ
๏ ฝ่ายบุตรท้าวเจ้าระเด่นชื่อเซ็นระด่ำ	แปลเป็นคำไทยว่าเจ้าฟ้าสวรรค์
จะใคร่รบตบพระหัตถ์แล้วตรัสพลัน	ชะแม่วัณฬาว่าเป็นน่าอาย
แน่อำมาตย์ชาติเราเหล่าระเด่น	ถึงป่นเป็นภัศม์ธุลีไม่หนีหาย
นี่หากเคราะห์เพราะมาพ้องกันสองราย	หาไม่นายเสร็จการแล้วป่านนี้
จะเข้าไปในวังฟังให้แน่	สุดแล้วแต่พระธิดามารศรี
แม้นให้เราเข้าหน้าจะราวี	ให้ไพรีหายฉิบในพริบตา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	หนุ่มกำดัดดูงามตามภาษา
ทรงเหน็บกริชฤทธิไกรแล้วไคลคลา	แขกชวาวิ่งตามไปหลามทาง ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดบุตรท้าวเจ้าฝรั่ง	เมื่อได้ฟังฝีปากเขาถากถาง
ยิ่งเหิมฮึกนึกมานะไม่ละวาง	ไฉนนางทรงสั่งมาดังนี้
จะยกไปหลายครั้งฝรั่งห้าม	จนศึกข้ามเขตคุ้งมากรุงศรี
จะต่อว่าถ้ามิให้รบไพรี	จะพลอยตีเมืองลังกาให้สาใจ
แล้วแต่งองค์ทรงเสื้อเครือกระหนก	หมวกขนนกเหน็บแนมแซมไสว
ถือกระบี่ลีลาเหล่าข้าไท	ทั้งนายไพร่พรั่งพร้อมห้อมล้อมมา
ถึงในวังทั้งระเด่นเซ็นระด่ำ	ขุนนางนำเข้าไปตึกที่ปรึกษา
ทั้งสองข้างต่างถึงถลึงตา	พวกเสนาแลดูรู้ทำนอง
เชิญให้นั่งตั้งที่เก้าอี้รับ	มีฉากลับแลบังอยู่ทั้งสอง
นางสาวสรรค์พนักงานเชิญพานทอง	ถวายกล้องเครื่องพระศรีที่น้ำชา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงจะโกรธ	ทำขอโทษทอดเทเสน่หา
ซึ่งน้องให้ไปถามตามสงกา	เพราะเห็นว่าขึ้งเคียดรังเกียจใจ
ประเดี๋ยวนี้มีทัพมาคับคั่ง	น้องก็หวังจิตว่าจะอาศัย
แต่สององค์ทรงฤทธิ์คิดอย่างไร	จงโปรดให้ทราบความแต่ตามจริง
อันตัวน้องครองสัตย์สันทัดเที่ยง	อุตส่าห์เสี่ยงวาสนาประสาหญิง
แต่สององค์ทรงระแวงแคลงประวิง	จะทอดทิ้งเสียแล้วน้องก็ต้องอาย
ประภาษพลางทางชม้อยคอยสังเกต	ให้สบเนตรหน่อนาถเหมือนมาดหมาย
พอแลสบหลบเลี่ยงเมียงชม้าย	แกล้งประปรายโปรดให้แต่นัยนา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งแขกล้วนแรกรุ่น	ทั้งหมกมุ่นมนต์เล่ห์รูปเลขา
ได้ฟังรสพจมานหวานวิญญาณ์	ยิ่งปะตาต่างตะลึงคะนึงใน
จะเกี้ยวนางต่างสองขึ้นพ้องเสียง	สวนสำเนียงไม่รู้ว่าภาษาไหน
เสียงฝรั่งประดังแขกแทรกขึ้นไป	เหมือนสวดมาลัยรับวัดสันทัดกัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงวิวาท	เชิงฉลาดแยบคายลวงชายขยัน
เขียนฉลากลงให้เห็นเป็นสำคัญ	แล้วปนกันให้สุรางค์ไปวางไว้
พลางสัญญาว่าจะหยิบกลีบลำเจียก	จงสำเหนียกในหนังสืออย่าถือไฉน
ใครได้ก่อนผ่อนกันองค์นั้นไป	แม้ปลงใจจึงค่อยหยิบกลีบผกา ฯ
๏ สองกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบแล้ว	ต่างผ่องแผ้วยิ้มหยิบกลีบบุปผา
ฝรั่งใหญ่ได้หนังสือเหมือนถือตรา	หัวร่อร่าร้องว่าแน่แล้วแม่คุณ
ทำไมกับทัพผลึกศึกเท่านี้	เหมือนแมลงหวี่โว้เว้เดรฉุน
จะขยี้บี้เล่นให้เป็นจุณ	เปรียบเหมือนฝุ่นฝอยไหม้ในไฟกาฬ
แล้วลามาท่าน้ำลงกำปั่น	สั่งให้ลั่นปืนสัญญาโยธาหาญ
ให้โห่ภาษาฝรั่งดังสะท้าน	ยกออกต้านตั้งมั่นป้องกันเมือง ฯ
๏ น่าสงสารฝ่ายระเด่นเซ็นระด่ำ	ทรวงระกำแก้หน้าดูฝาเฝือง
แค้นมะหุดสุดแสนจะแค้นเคือง	แลชำเลืองลานุชพระบุตรี
แล้วตรัสว่าฝรั่งไปตั้งรับ	แม้ถอยกลับทวนทบตลบหนี
เข้ามายังฝั่งน้ำจะซ้ำตี	ให้สาที่ถือตัวไม่กลัวใคร
แล้วลงมาท่าน้ำสั่งตำมะหงง	ให้ยกธงทัพชวาโยธาไสว
พร้อมพหลพลรบสงบไว้	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาวัณฬาหญิง	ยังเกรงกริ่งเกลือกวิบัติจะขัดสน
ให้ตรวจตราหน้าที่ต้อนรี้พล	ขึ้นอยู่บนป้อมรอบขอบบุรี
แล้วชวนเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย	ขึ้นตึกลอยล่องฟ้าหลังคาสี
เคยนั่งเล่นเห็นถนัดถึงนที	จะดูฝีมือทหารที่ราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรฤทธิรุทร	สินสมุทรทัพหน้านาวาสลอน
พอจวนเย็นเห็นกำปั่นเที่ยวสัญจร	เป็นตอนตอนตั้งกระบวนจะสวนรบ
ไม่รอรั้งสั่งทหารให้ขานโห่	ไล่เรือโล้เข้าประจัญหันตลบ
แล้วตีฆ้องกลองระดมเร่งสมทบ	เข้ารุมรบเรือฝรั่งเมืองลังกา ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดบุตรท้าวเจ้าฝรั่ง	ตีระฆังขานรับทัพซ้ายขวา
แล้วตั้งโห่โล้หลีกเป็นปีกกา	ตามสัญญายิงปืนเสียงครื้นครึก
ระดมดังตังตึงกึงกึงก้อง	ทั้งปิดป้องปืนรับทัพผลึก
โห่กระหึ่มครึมครั่นลั่นพิลึก	อึกทึกถูกล่มถล่มทลาย
ทั้งพวกพลคนยับลงนับหมื่น	ด้วยว่าปืนป้องกันมันไม่หาย
สุดแต่ลูกถูกใครทั้งไพร่นาย	คนนั้นตายตับปอดตลอดไป
แต่สินสมุทรสุดกล้าออกหน้าทัพ	หมายจะจับฝรั่งยังไม่ใกล้
พอลูกท้าวเจ้าพาราสุลาลัย	ทรงปืนใหญ่ยิงหมายเอานายพล
เสียงตึงลูกถูกสินสมุทรผลุง	จำเพาะพุงผึงกระเด็นไม่เห็นหน
ตกในน้ำสำลักประดักชล	จมลงจนถึงดินสิ้นกำลัง
พอนายหายฝ่ายไพร่ตกใจร้อง	ตลบล่องแล่นหาข้างหน้าหลัง
ฝรั่งใหญ่ได้ทีตีประดัง	เสียงตึงตังติดตามแล่นหลามมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณกันทัพให้รับรบ	เรือตลบแล่นรายทั้งซ้ายขวา
พอมืดค่ำคล้ำลงในคงคา	ด้วยลมกล้ากลางคืนเป็นคลื่นตี
ปะทะทัพสับสนอลหม่าน	ฝรั่งต้านต่อรบไม่หลบหนี
ระดมปืนครื้นครั่นกันไพรี	แต่ลมตีเข้าฝั่งข้างลังกา
พระอภัยได้ลมเร่งสมทบ	ล้วนเรือรบเรียงแล่นเข้าแน่นหนา
ฝ่ายฝรั่งตั้งโห่เป็นโกลา	ยิงปืนหน้าเรือลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นเซ็นระด่ำเห็นค่ำพลบ	เอาเรือรบรายทางออกข้างหลัง
ด้วยโกรธขึ้งหึงผู้หญิงคิดชิงชัง	ยิงฝรั่งเรือแตกต้องแยกรับ
พวกกองหนุนวุ่นวายฝ่ายกองหน้า	ก็พะว้าพะวังถอยหลังกลับ
ศรีสุวรรณลั่นฆ้องเร่งกองทัพ	เข้าคั่งคับขึ้นกำปั่นไล่ฟันแทง
ฝรั่งตายย้ายแยกแขกออกรบ	ล้วนแกว่งคบหอกดาบกำซาบแผลง
สลุบสลัดสกัดทางไว้กลางแปลง	แต่รับแรงเรือกระทบหลบไม่ทัน
เข้าถึงฝั่งทั้งแขกพลอยแตกซ้ำ	บ้างลงน้ำขึ้นตลิ่งวิ่งถลัน
เหล่าทัพแตกแขกฝรั่งล้วนชังกัน	เข้าแทงฟันเฝ้าแต่ซ้ำกันร่ำไป
พวกพหลพลผลึกยิ่งฮึกโห่	กึกก้องโกลาลั่นเสียงหวั่นไหว
เข้าถึงฝั่งยั้งหยุดเที่ยวจุดไฟ	เพลิงก็ไหม้เรือฝรั่งพลุ่งพลั่งโพลง
ติดสลุบวุบตึงถึงทัพแขก	ตุ่มดินแตกตึงลั่นควันโขมง
เลยลุกไหม้ใบเพลาเสากระโดง	ยิ่งพลุ่งโพล่งเพลิงสว่างดังกลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาเห็นข้าศึก	พลผลึกหลายทัพดูขับขัน
ฝรั่งแขกแตกยับทบทับกัน	บางพวกเข้าเผากำปั่นเสียงครั่นครื้น
ให้คร้ามจิตคิดจะล่าโยธาทัพ	แล้วนึกกลับกลั้นแกล้งทำแข็งขืน
เรียกฝรั่งพรั่งพร้อมขึ้นป้อมปืน	ดูดาษดื่นเดินไขว่กันไปมา
ยกกระบัตรหัศเกนตระเวนตรวจ	ทุกหมู่หมวดมุลนายทั้งซ้ายขวา
ข้างฝั่งน้ำสำคัญนางวัณฬา	ให้โยธาขึ้นสมทบบรรจบกัน
แล้วให้หาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	มาคิดการแก้ไขไอศวรรย์
เมืองผลึกฮึกโหมเข้าโรมรัน	จะป้องกันแก้ไขฉันใดดี ฯ
๏ ฝ่ายเสนาฝรั่งอยู่พรั่งพร้อม	ประณตน้อมนางวัณฬามารศรี
ต่างทูลว่าข้าพเจ้าอยู่เหล่านี้	คงต่อตีกว่าชีวันจะบรรลัย
แต่ศึกเสือเหลือกำลังฝรั่งแขก	ก็ตื่นแตกต่างต้านทานไม่ไหว
เรารอรั้งตั้งมั่นประจัญไว้	แต่พอให้รุ่งแจ้งแสงตะวัน
เห็นชนะจะเข้ารบสมทบทัพ	สกัดจับเข่นฆ่าให้อาสัญ
ถ้าไพรีมีกำลังตั้งประจัญ	จึงผ่อนผันถ่ายเทด้วยเล่ห์กล
ขอบุญญาบารมีศรีสวัสดิ์	เป็นชั้นฉัตรชายหญิงชาวสิงหล
ช่วยโปรดเกล้าเหล่าอาณาประชาชน	คิดผ่อนปรนปราบศึกทรงตรึกการ ฯ
๏ นางฟังคำอำมาตย์ให้หวาดหวั่น	แต่แกล้งกลั้นกลับว่าเหมือนกล้าหาญ
ให้ปกป้องกองละหมื่นปืนชำนาญ	ไปตั้งต้านต่อณรงค์ริมคงคา
จะได้รับทัพแตกแขกฝรั่ง	ที่อยู่ฝั่งฝ่ายเราคงเข้าหา
รับแต่ไพร่ไว้บำรุงกรุงลังกา	แต่ตัวนายขายหน้าอย่าเอาไว้
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จมาอยู่หน้าป้อม	ข้าหลวงล้อมแต่ล้วนปืนยืนไสว
พวกกองนอกออกไปตั้งระวังภัย	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดบุตรท้าวเจ้าฝรั่ง	เรือที่นั่งอับปางลงกลางหน
ทหารแขกแบกว่ายมาหลายคน	พาขึ้นบนฟากฝั่งข้างลังกา
พอเห็นไฟไหม้กำปั่นควันตลบ	ไม่พานพบพวกคนเที่ยวค้นหา
ด้วยกลางคืนตื่นแตกแปลกโยธา	ไม่รู้ว่าอยู่หนตำบลใด
แต่ทัพบกยกออกตั้งฝรั่งแขก	เที่ยวตื่นแตกต่างมาเข้าอาศัย
แต่บุตรท้าวเจ้าพาราสุลาลัย	หลีกเข้าไปตรงพลับพลาหน้าเชิงเทิน
เห็นโฉมยงองค์ละเวงดูเปล่งปลั่ง	ขยั้นยั้งยืนชะเง้อไม่เก้อเขิน
ช่างขาวผ่องสองแก้มแจ่มเจริญ	ให้เพลิดเพลินพลางยิ้มทำพริ้มเพรา
เห็นไพร่พลคนตื่นเสียงครื้นครึก	กลับรู้สึกเสียใจดังไฟเผา
ตะโกนก้องร้องว่าองค์แม่นงเยาว์	ช่วยให้เขาเปิดรับพี่ฉับไว ฯ
๏ นางละเวงเพ่งพักตร์รู้จักแจ้ง	ด้วยว่าแสงเพลิงกระจ่างสว่างไสว
ให้สาวสรรค์ชั้นนอกตะคอกไป	ว่าพวกไอ้ปีศาจฉกาจจริง
เขาฆ่าตายร้ายร้องคะนองหลอก	มาเรียกออกอื้ออึงจะพึ่งหญิง
แล้วขู่ขับจับปืนจะยืนยิง	มะหุดวิ่งล้มลุกตะคุกคลาน ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นเซ็นระด่ำกับตำมะหงง	เที่ยวเวียนวงวิ่งหาโยธาหาญ
พอเพลิงฮือรื้อหนีตะลีตะลาน	ไม่ต่อต้านแตกมาถึงหน้าวัง
เห็นลูกสาวเจ้าลังกาอยู่หน้าป้อม	งามละม่อมแม่คุณเป็นบุญหลัง
ได้เห็นหน้าพาพี่มีกำลัง	ช่างเปล่งปลั่งปลดเปลื้องเหลืองลออ
นวลละอองสองแก้มดูแย้มยิ้ม	ชะได้ชิมเชยชิดสักนิดหนอ
กระแอมไอให้เสียงสำเนียงคอ	เขาหัวร่อรู้สึกนึกรำคาญ
ให้พวกพ้องร้องว่าเซ็นระด่ำ	กับทั้งตำมะหงงฝ่ายนายทหาร
จะขอเข้าพึ่งองค์นางนงคราญ	เปิดทวารไวไวอย่าได้ช้า ฯ
๏ นางละเวงเกรงใจใช้แต่ล่าม	ให้ตอบตามคำแขกแปลกภาษา
ว่าระเด่นเป็นผีหนีเข้ามา	ยังหลอนหลอกกลอกหน้าทำตาวาว
จะถือบวชตรวจน้ำทำนบี	ไปถึงผีทัพแขกแตกตาขาว
เห็นศึกมาตาเหมี่ยววิ่งเกรียวกราว	สิ้นทั้งบ่าวทั้งนายตายไม่ดี ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นเห็นเขาแคลงจึงแกล้งร้อง	โอ้แม่น้องวัณฬาผินหน้าหนี
ขอหยุดยั้งตั้งรับทัพโยคี	มิใช่ผีดอกระเด่นได้เอ็นดู ฯ
๏ สาวสุรางค์ต่างกลับขับตะคอก	ยังหลอนหลอกแลบลิ้นจะกินหมู
อ้ายผีแขกแยกเขี้ยวมาเกี้ยวชู้	เฝ้าแลดูพระธิดาทำตาโพลง
พลางจ้องปืนยืนขยับแล้วขับไล่	ไม่ถอยไปหรือจะต้องเป็นสองโหง
ทหารเห็นเผ่นโผนโจนตะโพง	ออกวิ่งโทงทิ้งนายพลัดพรายไป
แต่ระเด่นเซ็นระด่ำละล่ำละลัก	ด้วยความรักเหลือรักสู้ตักษัย
เห็นลูกสาวเจ้าลังกาตัดอาลัย	ร่ำร้องไห้โฮโฮยืนโซเซ
สะอื้นพลางทางว่าฆ่าเสียเถิด	คงจะเกิดกอดนางไม่ห่างเห
ถึงชาตินี้มิได้ชมสมคะเน	ไปเป็นเทวดาจะมาเชย
แล้วลืมองค์หลงยิ้มจิ้มลิ้มเหลือ	เป็นนวลเนื้อเหลือละมุนแม่คุณเอ๋ย
เขาถากถางอย่างไรไม่ไปเลย	เฝ้าแหงนเงยดูนางไม่วางตา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยได้ชนะ	แต่เสียพระลูกน้อยละห้อยหา
ให้ทอดสู้อยู่ริมฝั่งตั้งประดา	ต้อนโยธาลงในน้ำนั้นคล่ำไป
เที่ยวค้นคว้าหาศพไม่พบปะ	สงสารพระลูกยาน้ำตาไหล
ทั้งองค์พระอนุชาเสนาใน	ต่างร้องไห้หาพลางในกลางคืน
ไม่เห็นองค์ทรงยศโอรสราช	ต่างอนาถนิ่งนึกสะอึกสะอื้น
แต่ก่อนตายหลายครั้งก็ยังฟื้น	นี่ถูกปืนใหญ่ยับไม่กลับเป็น
พระอภัยใจหายเสียดายบุตร	ให้หาสุดสายกระแสไม่แลเห็น
พระทัยหายตายแน่ตั้งแต่เย็น	แม้นกลับเป็นดึกดื่นคงคืนมา
ยิ่งเศร้าหมองตรองตรึกสะอึกสะอื้น	จนดึกดื่นเดือนคล้อยเฝ้าคอยหา
แล้วสงสัยไต่ถามพราหมณ์โหรา	พระลูกยายังจะรอดหรือวอดวาย ฯ
๏ โหรารับจับยามตามสังเกต	พิเคราะห์เหตุหารคูณไม่สูญหาย
จึงทูลความตามตำรับไม่กลับกลาย	ยังไม่ตายแต่ว่ายากลำบากครัน
ต้องตกไปไกลที่ถึงสี่โยชน์	เดี่ยวสันโดษดังชีวาจะอาสัญ
ต่อเช้าตรู่สุริย์ฉายขึ้นพรายพรรณ	พระพุธนั้นถึงพฤหัสสวัสดี
จะได้ลาภปราบศึกให้กึกก้อง	ได้สิ่งของมาประณตบทศรี
ในสองโมงคงจะมาไม่ช้าที	ประเดี๋ยวนี้ยังอยู่ในใต้คงคา
แล้วพราหมณ์เฒ่าเล่าถวายว่าสายสมุทร	พิลึกสุดสายชลวนหนักหนา
ข้างเหนือใต้ฝ่ายกลางหว่างคงคา	ในตำราเรียกชื่อสะดือทะเล
ทั้งสามแหล่งแอ่งอ่าวเหล่าสิงหล	น้ำนั้นวนเวียนกำปั่นให้หันเห
จะทอดทิ้งดิ่งสายหมายคะเน	ว่าทะเลลึกล้ำน้ำเพียงไร
แต่สายนั้นพันวาสิบห้าเส้น	เช้าจนเย็นหย่อนลงด้วยสงสัย
ไม่ถึงดินสิ้นสุดสมุทรไท	อยู่เหนือใต้ใกล้ฝั่งข้างลังกา
แต่วนกลางห่างตลิ่งข้างสิงหล	ตรงตำบลปากน้ำสำปันหนา
เดี๋ยวนี้เราเข้าในอ่าวแต่เช้ามา	สายคงคาเขตวนชลธี
ครั้นน้ำลงตรงออกไปนอกอ่าว	เวลาเช้าน้ำขึ้นจะคืนที่
คงมาได้ในรุ่งวันพรุงนี้	ถ้าแม้นมิเหมือนสัญญาให้ฆ่าฟัน
พระฟังความพราหมณ์ทายค่อยคลายจิต	ทั้งทรงคิดเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
สั่งพระน้องกองหน้าซ้ายขวานั้น	ให้ป้องกันตรวจตราในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ด้วยเป็นบุตรนางมารหลานฤๅษี
ถือพระมนต์ทนคงทรงอินทรีย์	ถอดชีวีไว้ที่ในไตรโลกา
ถึงตัวตายสายธาตุไม่ขาดสิ้น	คือธาตุดินธาตุน้ำร่ำรักษา
ถ้าลมแดดแผดส่องต้องกายา	จะแกล้วกล้ากลับเป็นเหมือนเช่นกัน
เมื่อตกน้ำค่ำพลบสลบนิ่ง	จึงจมดิ่งดึ่งไปจนไก่ขัน
พอน้ำขึ้นคลื่นคลั่งประดังกัน	ให้กายนั้นขึ้นยังฝั่งคงคา
เข้าเกยหาดธาตุลมระดมต้อง	ตกถึงห้องนาสิกพลิกผวา
พอแดดถูกปลุกชีวิตด้วยฤทธา	ยิ่งแกล้วกล้ากลับฟื้นขึ้นยืนดู
เห็นเปลวไฟไหม้กำปั่นควันตลบ	พลรบโห่ลั่นสนั่นหู
กองทัพเราเข้าถึงไหนก็ไม่รู้	จะใคร่ดูทางบกวิ่งหกมา
พอเลี้ยวหลังวังใหม่เห็นไพร่พร้อม	กำแพงป้อมปืนรายทั้งซ้ายขวา
พวกทัพแตกแขกฝรั่งเมืองลังกา	ยังวิ่งหากันออกอึงคะนึงไป
แล้วแลดูผู้คนพลผลึก	กระหึมฮึกโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
ยังรออยู่รู้ทีว่ามีชัย	แกล้งเลี้ยวไปดูรอบขอบบุรี
พอแลเห็นเซ็นระด่ำกับตำมะหงง	ยืนอยู่ตรงพลับพลาหลังคาสี
สังเกตตาว่าระเด่นเป็นผู้ดี	ได้ท่วงทีทำเป็นเมียงเคียงเข้ามา
เห็นสะอื้นยืนชะอ้อนวอนผู้หญิง	เฝ้าอ้อยอิ่งออกความตามภาษา
ดูบนป้อมพร้อมพรั่งพวกลังกา	นางวัณฬานั่งอยู่ที่เก้าอี้ทอง
เหมือนรูปร่างนางเขียนไม่เพี้ยนผิด	ยิ่งเพ่งพิศผิวฉวีไม่มีสอง
กำดัดงามทรามสงวนนวลละออง	ดูผุดผ่องพิศไปใจรัญจวน
แม้นได้นางอย่างนี้เป็นที่รัก	จะฟูมฟักเฝ้าประคองของสงวน
นี่สาวใหญ่ได้แต่ดูไม่คู่ควร	ให้ปั่นป่วนเป็นเพราะมนต์เข้าดลใจ
ด้วยแป้งทาตามนุษย์บุรุษเห็น	มิได้เว้นหวังจิตพิสมัย
แต่สินสมุทรสุดดีนี่กระไร	อายุได้ถึงสิบเก้าก็เปล่าดาย
เมื่ออยู่วังยังไม่รู้รักชู้สาว	ล้วนลูกท้าวลูกพระยาเอามาถวาย
เขาคอยเข้าเฝ้าแหนให้แสนอาย	ไม่ให้กรายแกล้งหนีทุกวี่วัน
ถ้าเสร็จศึกนึกจะบวชจนหนวดขาว	ที่ชู้สาวสิ่งไรไม่ใฝ่ฝัน
เสน่หามาทะลุปัจจุบัน	ให้อัดอั้นอ้ำอึ้งตะลึงตะไล ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดบุตรท้าวเจ้าฝรั่ง	เธอเคลิ้มคลั่งลืมองค์ให้หลงใหล
แต่เช้าตรู่จู่มาด้วยอาลัย	หมายจะได้ดูลูกสาวเจ้าลังกา
พอแลเห็นเซ็นระด่ำรำกระบี่	เข้าต่อตีตามติดริษยา
เซ็นระด่ำรำกริชด้วยฤทธา	ปะทะท่าแทงฟันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงจะวุ่น	จึงใช้ขุนนางนายฝ่ายทหาร
เปิดประตูพรูออกนอกปราการ	ช่วยว่าขานแขกฝรั่งไม่ฟังกัน ฯ
๏ สินสมุทรหยุดคิดพินิจนึก	ด้วยเกิดศึกเข่นฆ่ากันอาสัญ
เพราะลูกสาวเจ้าลังกาวิลาวัณย์	แม้นฆ่าฟันเสียให้ตายก็หายความ
ครั้นแลเห็นเอ็นดูว่าผู้หญิง	งามจริงจริงจิตใจให้ไหวหวาม
จะฆ่านางวางวายเสียดายงาม	แต่สงครามคราวนี้ได้ทีนัก
ถ้าปลอมทัพจับเป็นเห็นจะได้	แต่พอให้ปรากฏเป็นยศศักดิ์
ด้วยยังห้ามปรามศึกกันคึกคัก	เขาเปิดปักกะตูไว้เห็นได้ที
จึงวิ่งผลุนหมุนมวยพวยขึ้นป้อม	เห็นคนล้อมแต่ล้วนเหล่านางสาวศรี
ถึงปะทะกะเกะปะเตะตี	ชิงกระบี่ฟันตายลงก่ายกัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงรู้เพลงรบ	เลี้ยวตลบหลีกลัดวิ่งผัดผัน
เข้าปนเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	พัลวันเวียนอ้อมบนป้อมปืน
ด้วยบุญญาบารมีเป็นที่สุด	ให้สินสมุทรแลเห็นเป็นคนอื่น
พวกตีนป้อมล้อมวังบ้างนั่งยืน	ต่างแตกตื่นตกใจทั้งไพร่นาย ฯ
๏ นางละเวงเกรงกลัวจนตัวสั่น	เห็นจวนทันสุดที่จะหนีหาย
ยังแต่ตราราหูอยู่กับกาย	กระหวัดสายทรงแกว่งเป็นแสงไฟ
ฟาดพระศอหน่อนรินทร์สินสมุทร	ความเจ็บสุดซวนซบสลบไสล
เขารุมจับกลับฟื้นตื่นตกใจ	เห็นเป็นไฟล้อมลูกสาวเจ้าลังกา
ลุกทะลึ่งตึงตังถอยหลังกลับ	ไม่อาจจับด้วยอำนาจวาสนา
กระโดดออกนอกกำแพงแผลงศักดา	พิฆาตฆ่าคนตายลงก่ายกอง
แล้วเลี้ยวกลับจับมะหุดบุตรฝรั่ง	รวบไว้ทั้งแขกระเด่นได้เป็นสอง
คนละมือถือโลดโดดคะนอง	โถมลงท้องสมุทรไทไปเภตรา
พวกกองทัพรับขึ้นเรือที่นั่ง	วางฝรั่งแขกให้ไพร่รักษา
ฝ่ายว่าพระบิตุรงค์องค์พระอา	เสด็จมาเยี่ยมถามตามยินดี
สินสมุทรทรุดซบอภิวาท	แทบพระบาทบงกชบทศรี
แล้วทูลความตามตายวายชีวี	จนมาตีเมืองใหม่ได้ศัตรู
แล้วทูลว่าตราสำคัญหม่อมฉันเห็น	เขาแกะเป็นดวงหน้าพระราหู
ครั้นเข้าชิดฤทธิไกรเป็นไฟฟู	นางถืออยู่กับกายมีสายพัน
เมื่อหวดถูกลูกยาเหมือนฟ้าฟาด	เจียนจะขาดชีวาถึงอาสัญ
จะจับนางขวางขัดเป็นอัศจรรย์	หาไม่วันนี้ก็เสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ สองพระองค์ทรงพระสรวลว่าด่วนได้	ไม่บอกให้รู้แจ้งแต่งทหาร
ขึ้นไปด้วยช่วยกันประจัญบาน	นี่ทำการเกินกำลังจึงดังนั้น
เพราะนางนี้มีคุณการุญราษฎร์	ยังไม่ขาดชันษาถึงอาสัญ
ถือดวงตราราหูคู่ชีวัน	ประกอบกันจึงได้ปลอดรอดภัยพาล
ซึ่งตัวเจ้าเข้าไปจับให้อัปยศ	ก็ปรากฏฤทธาที่กล้าหาญ
แต่เพียงนี้ดีล้นพ้นประมาณ	จะทำการกลศึกค่อยตรึกตรอง
แล้วแลดูหน้าฝรั่งกับทั้งแขก	ล้วนรุ่นแรกราวโอรสหมดทั้งสอง
มาชิงชู้สู้ศึกนึกคะนอง	จนตัวต้องติดโซ่เพราะโลกีย์
ชะรูปร่างนางละเวงวัณฬาเอ๋ย	กระไรเลยล่อชายตายเป็นผี
แต่เรายังคลั่งถึงเป็นครึ่งปี	หนุ่มเช่นนี้แล้วก็มัวจนตัวตาย
พลางตรัสถามตามภาษาชวาแขก	ว่าแต่แรกรักอย่างไรจึงไม่หาย
เซ็นระด่ำซ้ำแค้นด้วยแสนอาย	ถ่มน้ำลายแล้วก็กลับนั่งหลับตา
พระเสแสร้งแกล้งถามความฝรั่ง	เขาชิงชังไยจึงรักเขาหนักหนา
มะหุดฟังคั่งแค้นแน่นอุรา	ถลึงตาเต็มอดสะกดใจ
พระรู้เท่าเซ้าซี้ทีจะวุ่น	จึงสั่งขุนเสนาอัชฌาสัย
จงคุมขังทั้งสองอยู่ห้องใน	แต่ว่าให้กินอยู่ดูระวัง
แม้นบิดามาง้อขอโอรส	จะเปลื้องปลดปล่อยไปเหมือนใจหวัง
ด้วยเป็นเคราะห์เพราะผู้หญิงใช่ชิงชัง	พระร่ำสั่งเสนาด้วยปรานี ฯ
๏ สินสมุทรสุดซื่อรื้อกำชับ	จะยกทัพรบพุ่งเอากรุงศรี
ร้ายกว่าเสือเหลือรู้สู้สตรี	การโลกีย์พระก็รู้อยู่แต่ไร
แม้นขึ้นรบพบผู้หญิงชาวสิงหล	อย่าแปดปนทำเป็นมิตรพิสมัย
จะมัวเมียเสียการรำคาญใจ	ใครเห็นให้ฆ่าฟันเสียทันที ฯ
๏ ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มพริ้มพระพักตร์	เห็นหนักนักไปแล้วว่าน่าบัดสี
หรือไปเห็นเป็นแก่ตัวต้องกลัวดี	จะเลือกที่เป็นดอกบอกจริงจริง
มิใช่ใครไม่เคยเป็นบุรุษ	มันจะยุดใครอยู่กับผู้หญิง
แต่เกาะติดชิดปากเหมือนทากปลิง	ยังปลิดทิ้งไปเสียได้กระไรเลย ฯ
๏ พระอภัยให้สัญญาว่าข้านี้	รู้ท่วงทีกันเสียแล้วลูกแก้วเอ๋ย
แต่นี้ไปไม่เป็นเหมือนเช่นเคย	อย่าคิดเลยลูกน้อยจงคอยดู
ถ้าจับได้ไว้บิดาจะผ่าอก	หญิงโกหกเห็นพยศไม่อดสู
แต่รุ่นราวสาวน้อยสักร้อยชู้	ไม่ควรคู่คบหาขายหน้าเรา
จะขึ้นบกยกย่ำค่ำวันนี้	ระดมตีเมืองใหม่เอาไฟเผา
กำชับไพร่ให้รู้อย่าดูเบา	คอยตามเจ้าสินสมุทรคอยจุดไฟ
ข้าเฝ้าฟังบังคมบรมนาถ	ออกเกลื่อนกลาดกลับมาที่อาศัย
สั่งให้คนพลรบสมทบไว้	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งระวังการ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	คิดขยาดอยู่ด้วยศึกเห็นฮึกหาญ
มาหักโหมโจมจับให้อัประมาณ	มันทนทานแทงฟันไม่บรรลัย
แล้วแลดูหูตาดังทาชาด	ช่างองอาจอ้ายคนนี้อยู่ที่ไหน
แล้วมิหนำซ้ำจับแม่ทัพไป	เสียน้ำใจให้สะอื้นกลืนน้ำตา
แต่คนเดียวเจียวยังทำให้ช้ำจิต	ปัจจามิตรเหมือนหนึ่งไฟไหม้เวหา
เหลือกำลังนั่งนึกนิ่งตรึกตรา	ตามตำราเรียนร่ำในคัมภีร์
พอคิดได้ในอุบายพระบาทหลวง	ให้ล่อลวงล้างศึกอย่านึกหนี
อันกลหมูสู้เสือนั้นเหลือดี	ไม่ต่อตีต้อนส่งเข้ากรงตรึง
แล้วตรองตรึกปรึกษาพวกข้าเฝ้า	เดี๋ยวนี้เราก็ไม่มีที่จะพึ่ง
จะผ่อนปรนกลศึกให้ลึกซึ้ง	รบให้ถึงแพ้ชนะปะทะทัพ
ด้วยเห็นว่าข้าศึกมาฮึกโหม	จะจู่โจมจุดไฟเข้าไล่จับ
เหมือนไฟป่ามาใกล้จุดไฟรับ	จึงจะดับเพลิงได้ดังใจนึก
ให้โยธีตีเหล็กตารางล้อม	ทุกที่ป้อมคนอยู่ประตูตึก
ทำกลไกใครเข้าหันให้ลั่นคึก	ขังข้าศึกเสียให้ไฟมันไหม้ตาย
ทำรถทรงกงกลถ้าคนขึ้น	ให้หักครืนครอบไว้เหมือนใจหมาย
ทำรูปร่างอย่างเราเป็นเจ้านาย	ขึ้นรถรายไปทุกทัพกำกับพล
อ้ายตัวกล้ามาเห็นจะเผ่นจับ	คงติดกับรายทางอยู่กลางหน
เขาเผาเราเราเผาบ้างจงสั่งพล	เร่งให้ขนฟืนตองมากองไว้ ฯ
๏ พวกขุนนางต่างบังคมชมฉลาด	ซึ่งทรงคาดคิดดีจะมีไหน
แล้วทูลลามาจัดเหมือนตรัสใช้	กำกับไพร่ตรวจตราจนราตรี
นางโฉมยงทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	เหน็บอาวุธรอบกายามารศรี
ขึ้นอยู่ป้อมพร้อมบรรดาฝูงนารี	คอยดูทีทัพผลึกนั่งตรึกตรา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรภพ	พอค่ำพลบโพล้เพล้ในเวหา
ให้ยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	เจ้าพราหมณ์สานนอ่านโองการมนต์
ร้องเรียกลมสมทบจบจังหวัด	ให้กลับพัดเข้าตลิ่งข้างสิงหล
เสียงครึกครึกครื้นโครมโพยมบน	ให้พวกพลโห่สนั่นเป็นสัญญา
เคลื่อนเรือรบครบถ้วนกระบวนทัพ	ดูคั่งคับคึกคักกันหนักหนา
ที่หนุนหลังยังหลามตามกันมา	ยิงปืนหน้าเรือระดมตามลมฮือ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งตั้งรายอยู่ชายตลิ่ง	ต่างแย่งยิงปืนล้อลูกหวอหวือ
แต่ลมหวนป่วนปัดพัดกระพือ	มันยังดื้อยิงประดังไม่ฟังปืน
พอเรือเสยเกยตลิ่งวิ่งขึ้นรบ	ล้วนถือคบคั่งคับคนนับหมื่น
ต่างโห่ร้องก้องกึกเสียงครึกครื้น	ไม่ยิงปืนพากันไล่ฟันแทง
ทหารม้าฝรั่งออกคั่งคับ	ปะทะทัพถึงกันล้วนขันแข็ง
รบสกัดลัดทางไปกลางแปลง	ต่างต่อแย้งแทงฟันประจัญบาน ฯ
๏ สินสมุทรสุดกล้าออกหน้าทัพ	อากำกับขึ้นไปด้วยช่วยทหาร
เข้าตีทัพยับย่นไม่ทนทาน	อลหม่านมืดฟ้าสุธาดล
พระอภัยให้เทียบเรือที่นั่ง	ยกขึ้นฝั่งคั่งคับดูสับสน
พราหมณ์วิเชียรโมราเจ้าสานน	ต่างยกพลขึ้นบกทั้งหกทัพ
ล้วนถือคบรบฝรั่งแลอังกฤษ	กระชั้นชิดฉะฟาดเสียงฉาดฉับ
พลลังการารอคอยล่อรับ	ให้กองทักตามติดชิดกำแพง
พามาถึงต้นทางไปข้างเขา	จะคอยเผาทัพเรือเหมือนเสือแฝง
ฝ่ายพวกพลบนหอรอจุดคบแดง	ต่างต่อแย้งยิงสู้ดูศักดา ฯ
๏ หน่อนรินทร์สินสมุทรไม่หยุดยั้ง	กับไพร่พรั่งพรูพร้อมเข้าป้อมขวา
ต่างเผ่นโผนโยนโซ่สวมเสมา	โยทะกาเกี่ยวปราการขึ้นราญรอน
ฝรั่งแทงแย้งฟันกันหน้าที่	ออกต่อตีต้านรับสลับสลอน
เอาไฟฟาดสาดน้ำมันเป็นควันร้อน	บ้างปอกปอนป่วยกายบ้างวายชนม์
สินสมุทรฉุดโซ่โผล่ทะลึ่ง	พลัดตกผึงโผนกลับขึ้นสับสน
มันรุมกันฟันแทงก็แกล้งทน	ขึ้นถึงบนใบเสมาไล่ฆ่าฟัน
ฝรั่งแขกแตกวิ่งทิ้งอาวุธ	สินสมุทรเลี้ยงลัดสกัดผัน
ขึ้นจุดไฟไหม้หอรบตลบควัน	ศรีสุวรรณต้อนไพร่ขึ้นไปตาม
เสียงปึงปังพังประตูเข้าพรูพรั่ง	ดูคับคั่งผู้คนออกล้นหลาม
เที่ยวจุดไปไหม้โขมงพลุ่งโพลงพลาม	กองหนุนตามกันเข้าไปในกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งต้องกองสิบสองทัพ	ยิงปืนรับสู้กันล้วนขันแข็ง
ต่างยกออกนอกเมืองเยื้องทแยง	แล้วกลับแกล้งเลี้ยวลดล้อมรถกล
พลผลึกฮึกฮักเข้าหักหาญ	ขึ้นตึกกว้านเก็บทรัพย์ดูสับสน
ประตูปิดติดคุกวิ่งซุกซน	จะขึ้นบนลงล่างตารางล้อม
ศรีสุวรรณนั้นพาโยธาหาญ	ช่วยหนุนหลานไล่พลขึ้นบนป้อม
ประตูปิดติดขังอยู่พรั่งพร้อม	ล้วนเหล็กล้อมทุกทิศติดตาราง
จนเพลิงไหม้ใกล้ถึงเสียงอึงอื้อ	จะแย่งยื้อขุดคัดก็ขัดขวาง
ตะโกนร้องพร้องเพรียงเรียกกันพลาง	คนข้างล่างหลบวิ่งเป็นสิงคลี ฯ
๏ สินสมุทรจุดไฟไล่ฝรั่ง	เห็นรูปนั่งหน้าพลับพลาเหมือนมารศรี
โลดทะลึ่งถึงคว้ารูปนารี	กลเก้าอี้หันหกตกในกรง
เหมือนตราตรึงตึงตัวดิ้นดั้วเดี้ย	รู้ว่าเสียชั้นเชิงละเลิงหลง
แต่พลิกผลักหักเหื่อโซมเสื้อทรง	ทำลายกรงก็ไม่หลุดสุดกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนคุมพลพร้อม	แยกกันอ้อมโอบทางไปข้างหลัง
เห็นกองล่อรอรถพระกลดบัง	รูปนางนั่งนึกหมายว่านายพล
เจ้าโมราฝ่าฟันกระชั้นชิด	ไล่ตามติดตีทัพมาสับสน
ถึงรถทรงตรงถลันขึ้นชั้นบน	พอรวบคนหัวหกตกตะกาย
เข้าติดกรงกงกำเหมือนสำทับ	ฝรั่งกลับล้อมไล่ไพร่ทั้งหลาย
พลผลึกครึกครื้นตื่นกระจาย	ด้วยตัวนายติดรถหมดทุกคน ฯ
๏ ทัพฝรั่งทั้งสิบสองกองสมทบ	ตีตลบไล่ล้างมากลางหน
ฝ่ายเสือป่าฝรั่งริมฝั่งชล	เห็นทัพบนบกตื่นเสียงครื้นครึก
บ้างจุดคบครบมือถือลงน้ำ	เที่ยวเผาลำเรือเหล่าชาวผลึก
พอเพลิงไหม้ไฟกระพือฮือฮือฮึก	เสียงคึกคึกคนวิ่งเป็นสิงคลี
เหล่าพวกพลบนเรือที่เหลือหลอ	ตัดสมอใหญ่น้อยแล้วถอยหนี
ฝรั่งห้อมล้อมลัดสกัดตี	ปัถพีเพียงจะล่มถล่มพัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยตกใจวับ	เห็นศึกกลับโอบอ้อมเข้าล้อมหลัง
ข้างพวกเขาเผาเรือเหลือกำลัง	ฝ่ายฝรั่งรบรุกมาทุกที
ดูทัพหน้าขวาซ้ายหายไปหมด	เขาล้อมรถทรงไว้มิให้หนี
ตกพระทัยในอารมณ์ไม่สมประดี	จึงทรงปี่เป่าห้ามปรามณรงค์
วิเวกหวีดกรีดเสียงสำเนียงสนั่น	คนขยั้นยืนขึงตะลึงหลง
ให้หวิววาบซาบทรวงต่างง่วงงง	ลืมณรงค์รบสู้เงี่ยหูฟัง
พระโหยหวนครวญเพลงวังเวงจิต	ให้คนคิดถึงถิ่นถวิลหวัง
ว่าจากเรือนเหมือนนกมาจากรัง	อยู่ข้างหลังก็จะแลชะแง้คอย
ถึงยามค่ำย่ำฆ้องจะร้องไห้	ร่ำพิไรรัญจวนหวนละห้อย
โอ้ยามดึกดาวเคลื่อนเดือนก็คล้อย	น้ำค้างย้อยเย็นฉ่ำที่อัมพร
หนาวอารมณ์ลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยชื่น	ระรวยรื่นรินรินกลิ่นเกสร
แสนสงสารบ้านเรือนเพื่อนที่นอน	จะอาวรณ์อ้างว้างอยู่วังเวง
วิเวกแว่วแจ้วเสียงสำเนียงปี่	พวกโยธีทิ้งทวนชนวนเขนง
ลงนั่งโยกโงกหงับทับกันเอง	เสนาะเพลงเพลินหลับระงับไป
จังหรีดหริ่งสิงห์สัตว์สงัดเงียบ	เย็นระเยียบหย่อมหญ้าพฤกษาไสว
น้ำค้างพรมลมสงัดไม่กวัดไกว	ทั้งเพลิงไฟโซมซาบไม่วาบวู ฯ

ตอนที่ ๓๑
พระอภัยมณีพบนางละเวง
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ด้วยสามารถมีตราพระราหู
เมื่อศึกเข้าเผาวังพังประตู	นางไปอยู่เขาพยนต์พ้นอัคคี
คอยแลดูหมู่ทหารผลาญข้าศึก	พลผลึกล้มตายกระจายหนี
ยิ่งชื่นชมสมคะเนนางเทวี	ได้ยินปี่เป่าเพราะเสนาะใน
สำเนียงดังวังเวงเพลงสังวาส	ดูวินาศนอนซบสลบไสล
ยังแต่นางพลางสลดระทดใจ	จะเรียกใครก็ไม่ตื่นไม่ฟื้นกาย
นางโฉมยงองค์สั่นให้หวั่นหวาด	กัมปนาทนึกพรั่นพระขวัญหาย
คิดสังเกตเหตุผลกลอุบาย	เห็นดีร้ายพระอภัยใจฉกรรจ์
เขาระบือลือเล่าว่าเป่าปี่	ให้ไพรีนิทราดังอาสัญ
จึงจับท้าวเจ้าละมานผลาญชีวัน	เห็นแม่นมั่นเหมือนกระนี้ไม่มีใคร
โอ้เคราะห์กรรมซ้ำร้ายอายอดสู	เป็นสุดรู้สุดฤทธิ์คิดไฉน
แล้วนึกแค้นแม้นปะพระอภัย	จะชิงชัยแก้แค้นแทนบิดา
คิดจะใคร่ไปดูให้รู้แน่	จะอยู่แต่ลำพังกระมังหนา
ได้รบสู้ดูฝีมือให้ลือชา	เมื่อกรรมมาถึงกายก็วายปราณ
แล้วโฉมยงลงจากรถที่นั่ง	ขึ้นทรงหลังม้าต้นพหลหาญ
เดชะตราม้าไม่หลับกลับทะยาน	นางควบผ่านมาทางข้างกำแพง
เห็นพวกพลคนหลับระดับดาษ	ดูเกลื่อนกลาดกลืนกลั้นทรงกันแสง
แสนเสียดายนายไพร่ได้ใช้แรง	มาพลาดแพลงเพลี่ยงพลั้งเสียครั้งนี้
แล้วเลี้ยวด้อมอ้อมมาเห็นข้าศึก	พลผลึกหลับสลบเหมือนศพผี
เห็นรถทรงองค์พระอภัยมณี	นั่งเป่าปี่เปล่าเปลี่ยวอยู่เดียวดาย
จึงเอื้อนองค์ทรงคันเกาทัณฑ์ไว้	เห็นยังไกลกลัวจะพลาดที่มาดหมาย
ขับม้าทรงลงริมฝั่งกำบังกาย	เข้าทางท้ายรถอ้อมด้อมออกมา
พอเห็นองค์ทรงลั่นเกาทัณฑ์แผลง	ถูกปี่แพลงพลายพลัดพระหัตถา
ซ้ำอีกลูกถูกเกราะกษัตรา	แล้วขับม้าชักทวนเข้าสวนแทง ฯ
๏ พระอภัยใจกล้าเห็นข้าศึก	ลุกสะอึกองอาจฟาดพระแสง
นางแทงอีกหลีกเลี่ยงก็เพลี่ยงแพลง	พระต่อแย้งยกปืนขึ้นยืนยิง
ถูกปากม้าพาโลดกระโดดดีด	นางร้องหวีดเต็มเสียงสำเนียงหญิง
ครั้นรู้สึกนึกอายในใจจริง	นางควบมิ่งม้ากลับไปทัพชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ให้คิดขัดเคืองแค้นแสนสงสัย
นางคนนี้ดีทายาดบังอาจใจ	อยู่ที่ไหนหนอจึงแกล้งแปลงเป็นชาย
หรือลูกสาวเจ้าลังกามีตราแก้ว	จึงกล้าแกล้วแคล้วคลาดประมาทหมาย
จะตามติดคิดล้างให้วางวาย	พลางแต่งกายกุมกระบี่เหน็บปี่ทรง
เสด็จจากรถาปลุกม้าต้น	ขึ้นนั่งบนอานหลังดังประสงค์
ออกควบตามทรามวัยเหมือนใจจง	เที่ยววกวงเวียนรอบขอบกำแพง
เห็นคล้ายคล้ายพรายพร่างไปข้างหน้า	ด้วยดวงตราแก้วสว่างกระจ่างแสง
สกัดกั้นทันนางที่กลางแปลง	นางพลิ้วแผลงเกาทัณฑ์ประจัญบาน
พระหลบเลี่ยงเพลี่ยงผิดประชิดไล่	นางฟาดไฟกรดพรายกระจายผลาญ
ถูกกายกรร้อนรนพระทนทาน	โถมทะยานฉวยพลาดนางฟาดฟัน
พระรับรองป้องปัดสกัดจับ	นางกลอกกลับเลี้ยวลัดสะบัดผัน
จนอาวุธหลุดพระกรอ่อนด้วยกัน	นางกระสันสายตราคอยราวี ฯ
๏ พระอภัยได้แส้ตีสินธพ	คอยรับรบกันตราของมารศรี
แต่เรียงรอล่อลวงดูท่วงที	มาถึงที่แจ้งกระจ่างสว่างไฟ
พระเห็นพักตร์ลักษณาวัณฬาน้อย	ดูแช่มช้อยชื่นจิตพิสมัย
ยิ่งเพ่งพิศฤทธิ์สุคนธ์เข้าดลใจ	จึงปราศรัยส่งภาษากับนารี
พระน้องหรือชื่อละเวงวัณฬาราช	อย่าหวั่นหวาดวิญญาณ์มารศรี
จงหยุดยั้งรั้งราจะพาที	ไม่ฆ่าตีศรีสวัสดิ์เป็นสัจจา
พี่จงจิตติดตามข้ามสมุทร	มาด้วยสุดแสนสวาทปรารถนา
จะถมชลจนกระทั่งถึงลังกา	เป็นสุธาแผ่นเดียวเจียวจริงจริง
จงแจ้งความตามในน้ำใจพี่	ไม่ราคีเคืองข้องแม่น้องหญิง
อย่าเคลือบแคลงแหนงจิตคิดประวิง	สมรมิ่งแม่วัณฬาจงปรานี ฯ
๏ นางฟังคำร่ำว่าก็น่ารัก	ไม่รอพักตร์แลพบก็หลบหนี
ด้วยความหลังคั่งแค้นแสนทวี	เธอฆ่าพี่ฆ่าพ่อให้มรณา
แต่ครั้งนี้มีอุบายให้ตายจิต	ก็สุดคิดขัดสนจนหนักหนา
จะรบรับสัประยุทธ์สุดปัญญา	จึงทำกล้าแกล้งถามตามทำนอง
ท่านนี้หรือชื่ออภัยจะใคร่รู้	ที่ชิงคู่ไปชมประสมสอง
พระเชษฐาปรานีเหมือนพี่น้อง	ยังขัดข้องคิดทำลายให้วายชนม์
แล้วมิหนำซ้ำตามข้ามสมุทร	มายงยุทธ์กับผู้หญิงถึงสิงหล
ครั้นหักโหมโจมจับไม่อับจน	กลับแต่งกลเกี้ยวพานด้วยมารยา
อันเยี่ยงอย่างข้างชมพูต่อสู้รบ	หรือจึงคบคิดรักกันหนักหนา
อันเยี่ยงอย่างข้างฝรั่งเมืองลังกา	จะเมตตาเพราะมีไมตรีกัน
ประการหนึ่งซึ่งกษัตริย์กำจัดทัพ	แม้นคนหลับแล้วไม่ฆ่าให้อาสัญ
ย่อมรบสู้ดูดีตีประจัญ	เออเช่นนั้นหรือจะลือว่าชื่อชาย
นี่พระองค์ทรงศักดิ์รักแต่ทรัพย์	ทำให้หลับแล้วก็ริบให้ฉิบหาย
จะผูกมิตรชิดเชื้อก็เหลืออาย	ถึงวอดวายไว้ชื่อให้ลือชา ฯ
๏ พระฟังคำน้ำเสียงสำเนียงสนอง	ช่างพร่ำพร้องไพเราะเพราะหนักหนา
จึงตรัสตอบปลอบประโลมโฉมวัณฬา	อย่าโกรธาเลยจะเล่าให้เข้าใจ
ซึ่งพี่ชายสายสวาทขาดชีวิต	พี่ยังคิดทุกเวลาน้ำตาไหล
เพราะสิ้นบุญหุนหันจึงบรรลัย	พลไพร่ก็ย่อมรู้อยู่ด้วยกัน
ไม่พอที่ศรีสวัสดิ์จะขัดข้อง	ให้ยกกองทัพไปถึงไอศวรรย์
จะนิ่งไว้ไม่เห็นจริงทุกสิ่งอัน	จึงหมายมั่นจะมาเล่าให้เข้าใจ
เจ้ารบพุ่งมุ่งหมายทำร้ายพี่	จึงเป่าปี่ห้ามทัพให้หลับใหล
รักษาตัวกลัวชีวันจะบรรลัย	โดยวิสัยสงครามตามโบราณ
ประเดี๋ยวนี้พี่ได้พบประสบน้อง	อย่าขุ่นข้องขาดรักหักประหาร
จงเคลื่อนคลายหายเหือดที่เดือดดาล	เชิญแม่ผ่านพาราให้ถาวร
อันผู้คนพลไพร่จะให้ตื่น	ขอกลับคืนคงถวายสายสมร
เป็นเสร็จศึกตรึกตรองครองนคร	อย่าให้ร้อนไปถึงท้าวทุกด้าวแดน
ด้วยฝรั่งลังกาอาณาเขต	ล้ำประเทศถิ่นอื่นสักหมื่นแสน
แม้นเมืองไหนไม่นอบนบจะรบแทน	เป็นทองแผ่นเดียวกันจนวันตาย ฯ
๏ นางฟังตรัสมธุรสพจนารถ	เสียวสวาทหวานหูไม่รู้หาย
จึงกล่าวแกล้งแสร้งเสเททุบาย	พระพี่ชายช่างพลอดทอดอาลัย
กระนี้หรือลูกสาวเจ้าผลึก	จะมินึกรักพระองค์จนหลงใหล
อย่าลดเลี้ยวเกี้ยวพานรำคาญใจ	ถ้าแม้นไม่มุ่งหมายทำร้ายกัน
จงแก้ไขไพร่พลให้คนตื่น	แล้วกลับคืนข้ามไปอยู่ไอศวรรย์
จะเห็นจริงสิ่งสวัสดิ์เป็นสัตย์ธรรม์	อย่ารำพันพูดเปล่าไม่เข้าการ
อันผู้หญิงสิงหลนี้คนซื่อ	จะนับถือแต่ที่แน่นเป็นแก่นสาร
แม้นกลับกลายหลายคำแล้วรำคาญ	ไม่ขอพานพบกันจนวันตาย ฯ
๏ พระฟังนางช่างฉลาดประภาษพ้อ	ทั้งลวงล่อสิ้นลมคมใจหาย
จึงว่าพี่นี้ซื่อเป็นชื่อชาย	ไม่กลับกลายแกล้งลวงแม่ดวงใจ
จะสัญญาว่าขานประการใด	พี่จะให้ความสัตย์ไม่ขัดน้อง
แล้วจะให้ไพร่พลคนทั้งหลาย	รู้สึกกายเห็นเรานั่งอยู่ทั้งสอง
ใครเกะกะจะได้ห้ามตามทำนอง	ให้ปรองดองดีกันจนวันตาย ฯ
๏ นางฟังคำทำว่าน่าบัดสี	พูดเช่นนี้เจ็บใจมิใคร่หาย
จะให้หญิงวิ่งไปอยู่กับผู้ชาย	ช่างเปรียบปรายปรึกษาไม่ปรานี
หรือเชื่อจิตคิดว่าจะชนะศึก	อย่าเพ่อนึกก่อนว่าหญิงจะวิ่งหนี
แม้นซื่อตรงจงใจเป็นไมตรี	ให้โยธีตื่นก่อนได้ผ่อนปรน
พระเป็นเจ้าชาวผลึกย่อมกึกก้อง	ข้างฝ่ายน้องก็เป็นเจ้าชาวสิงหล
จะผูกมิตรคิดประกอบให้ชอบกล	ถึงไพร่พลใหญ่น้อยคงพลอยตาม
ได้ลือชาปรากฏเป็นยศศักดิ์	ให้สมรักราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
แม้นไม่เชื่อเมื่อพระองค์จะสงคราม	เร่งติดตามโจมจับจะรับรบ
แม้นเมตตาอาลัยให้ไพร่ตื่น	จะได้คืนคุมกันเข้าบรรจบ
แล้วเป่ามนต์ดลสำทับขับสินธพ	เลี้ยวตลบลัดแลงเข้าแฝงไฟ ฯ
๏ พระแลตามหวามวับเมื่อลับเนตร	ด้วยพระเวทหวังจิตพิสมัย
จะตามโลมโฉมละเวงก็เกรงใจ	จะผันแปรแก้ไขฉันใดดี
แล้วนึกได้ในวิชาพฤฒาเฒ่า	จะลองเป่าปี่ประโลมนางโฉมศรี
ให้งามสรรพกลับมาได้พาที	แล้วทรงปี่เป่าเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
ต้อยตะริดติดตี่เจ้าพี่เอ๋ย	จะละเลยเร่ร่อนไปนอนไหน
แอ้อีอ่อยสร้อยฟ้าสุมาลัย	แม้นเด็ดได้แล้วไม่ร้างให้ห่างเชย
ฉุยฉายชื่นรื่นรวยระทวยทอด	จะกล่อมกอดกว่าจะหลับกับเขนย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	ใครจะเชยโฉมน้องประคองนวล
เสนาะดังวังเวงเป็นเพลงพลอด	เสียงฉอดฉอดชดช้อยละห้อยหวน
วิเวกแว่วแจ้วในใจรัญจวน	เป็นความชวนประโลมโฉมวัณฬา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงฟังเพลงปี่	ให้รอรีรวนเรเสนหา
คิดกำหนัดอัดอั้นหวั่นวิญญาณ์	นึกนึกน่าจะใคร่ปะพระอภัย
เธอพูดดีปี่ฟังดังเสนาะ	จะฉอเลาะลูบต้องทำนองไหน
แม้ถนอมกล่อมกลอกเหมือนดอกไม้	จะชื่นใจน้องยาทุกราตรี
ยิ่งกลับฟังวังเวงเพลงสังวาส	ยิ่งหวั่นหวาดวิญญาณ์มารศรี
ตะลึงลืมปลื้มอารมณ์ไม่สมประดี	ด้วยเพลงปี่เป่าเชิญให้เพลินใจ
จนลืมองค์หลงรักชักสินธพ	กลับมาพบพิศวงด้วยหลงใหล
พระเห็นนางวางปี่ด้วยดีใจ	เข้าเคียงใกล้กล่าวประโลมโฉมวัณฬา
ขอเชิญนุชสุดสวาทไปราชรถ	อย่าระทดท้อจิตกนิษฐา
นางรู้สึกนึกพรั่นหวั่นวิญญาณ์	กลับชักม้าควบขับไปลับองค์
อ้อมออกทางข้างเขาให้เศร้าจิต	แล้วหยุดคิดแค้นใจด้วยใหลหลง
อันลมปี่นี้ละลวยให้งวยงง	สุดจะทรงวิญญาณ์รักษาตัว
ถ้าขืนอยู่สู้อีกไม่หลีกเลี่ยง	ฉวยพลั้งเพลี่ยงเพลงปี่ต้องมีผัว
จะพลอยพาหน้าน้องให้หมองมัว	เหมือนหญิงชั่วชายเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
เหลือลำบากยากเย็นด้วยเป็นหญิง	จำจะทิ้งกองทัพที่หลับใหล
ไปลังกาอย่าให้มีราคีภัย	แล้วจะได้แต่งทหารมาราญรอน
ดำริพลางนางขยับจับพระแสง	สะพายแล่งลูกเกาทัณฑ์ถือคันศร
เหน็บกระบี่มีหอกซัดข้างอัสดร	แล้วหยุดหย่อนยืนดูหมู่โยธา
ไม่ไหวติงนิ่งหลับระงับเงียบ	ยิ่งเย็นเยียบเยือกจิตกนิษฐา
สุดจะช่วยด้วยทัพอัปรา	ชลนานองเนตรสังเวชใจ
จะอยู่นานการด่วนจวนจะรุ่ง	เขม้นมุ่งมรรคาพฤกษาไสว
ควบอาชาผ่าตรงเข้าพงไพร	สังเกตใจจำทางไปกลางคืน
สันโดษเดี่ยวเปลี่ยวเปล่าเศร้าสลด	ระทวยทดทุกข์ร้อนถอนสะอื้น
แต่การทัพขับขันสู้กลั้นกลืน	อุตส่าห์ขืนขับม้ารีบคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	กำเริบรักร้อนจิตคิดสงสัย
เมื่อเป่าปี่เยาวมาลย์มาเหมือนใจ	ครั้นหยุดปี่หนีไปไม่ได้การ
เที่ยวควบม้าหาจบไม่พบปะ	สุดที่จะติดตามความสงสาร
เสนหาอาวรณ์ร้อนรำคาญ	เยาวมาลย์แม่จะแฝงไปแห่งไร
หรือหยุดปี่ดีร้ายจะคลายรัก	เสียดายนักนึกน่าน้ำตาไหล
จะโลมเล้าเป่าอีกให้อ่อนใจ	แม้นมาใกล้เหมือนเมื่อกี้แล้วมิฟัง
พลางบรรเลงเพลงปี่ระรี่เรื่อย	จนเหน็ดเหนื่อยในอารมณ์ไม่สมหวัง
พระศอแสบแหบเครือเหลือกำลัง	จึงหยุดยั้งยืนรำพึงคะนึงใน
ทีปี่เราเป่าอีกจะหลีกเลี่ยง	หรือฟังเสียงหลับซบสลบไสล
หรือนิ่มน้องหมองหมางระคางใจ	ว่าพี่ไม่ปลุกทัพให้กลับมา
ยิ่งครวญคร่ำรำลึกยิ่งนึกรัก	ละล่ำละลักเหลียวแลชะแง้หา
ที่รอนราญการศึกไม่ตรึกตรา	ด้วยเหตุว่าเวทมนตร์เข้าดลใจ
จึงคิดว่าอย่าเลยจะปลุกทัพ	ให้งามสรรพสิ้นพะวงที่สงสัย
เป็นสำเร็จเสร็จศึกเหมือนนึกไว้	เห็นจะได้เชยชมโฉมวัณฬา
ดำริพลางทางลงแล้วทรงปี่	เรียกโยธีไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้วาบแว่วแก้วหูรู้วิญญาณ์	ต่างลืมตาตกใจทั้งไพร่นาย
ลุกขึ้นวิ่งทิ้งเครื่องสรรพาวุธ	อุตลุดล้มคว่ำคะมำหงาย
เสียงครึกครื้นตื่นพลัดกระจัดกระจาย	ต่างวุ่นวายวิ่งพัลวันไป ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งแขกแตกเข้าป่า	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลไหน
พวกผลึกครึกครื้นตื่นตกใจ	ทั้งนายไพร่พรูลงข้างคงคา
พออุทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง	แจ่มสว่างกลางทะเลพระเวหา
ทั้งไพร่นายฝ่ายฝรั่งเมืองลังกา	ต่างแตกล่าเลี้ยวลัดเที่ยวพลัดพราย
พวกเสนาหาไพร่ก็ไม่พร้อม	จะรวมรอมกันไม่ได้ดังใจหมาย
ต่างติดตามถามข่าวถึงเจ้านาย	เที่ยวแยกย้ายย้อนหลังไปลังกา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ไม่พร้อมพรักไพร่พลเข้าค้นหา
ที่ไพร่หายนายหมวดเที่ยวตรวจตรา	พบบรรดาหมื่นขุนทั้งมุลนาย
บ้างติดกลบนหอรบพบในป้อม	ที่รถคร่อมครอบไว้น่าใจหาย
ช่วยแก้ไขให้สลักหักทลาย	ทั้งไพร่นายออกมาได้ดังใจปอง
ไปพร้อมพรั่งฝั่งสมุทรหยุดประทับ	อยู่คั่งคับคอยฟังรับสั่งสนอง
ทั้งทัพเรือเหลือตายอยู่หลายกอง	ได้ข้าวของแขกฝรั่งไว้ทั้งนั้น
ทั้งปืนผาม้ารถหมดทุกสิ่ง	ด้วยคนวิ่งไปแต่ตัวกลัวอาสัญ
สินสมุทรสุดแสนคั่งแค้นครัน	บังคมคัลพระบิดาแล้วพาที
พวกทัพแตกแขกฝรั่งกำลังตื่น	เป็นกลางคืนคงจะพลัดกำจัดหนี
ไม่ราบเตียนเสี้ยนหนามขอตามตี	ผลาญชีวีเสียให้ได้ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยถูกไฟกรด	ทั้งระทดที่ไม่สมอารมณ์หมาย
จึงห้ามปรามตามเล่ห์เพทุบาย	อย่าวุ่นวายเลยจะเล่าให้เข้าใจ
เมื่อเป่าปี่รี้พลผู้คนหลับ	ยังอยู่แต่แม่ทัพไม่หลับใหล
มาโต้ตอบลอบยิงเราชิงชัย	จนต้องไฟกรดทั่วทั้งตัวตน
ดูนี่แน่ะแผลลอกยังปอกปวด	ให้เร้ารวดรึงรุมทุกขุมขน
เหลือกำลังดังหนึ่งกายจะวายชนม์	จึงคิดกลแก้ไขเป็นไมตรี
ข้างฝ่ายเขาเล่าก็ยอมเป็นพร้อมจิต	มิได้คิดรบพุ่งเอากรุงศรี
ได้พร้อมพรั่งตั้งสัตย์สวัสดี	จึงเป่าปี่ปลุกทัพให้กลับฟื้น
อันฝรั่งทั้งนั้นไม่ทันรู้	จึงวิ่งกรูเกรียวแยกกันแตกตื่น
ซึ่งของเขาเอาไว้จะได้คืน	ห้ามคนอื่นอย่าให้เอาของเขาไป
แต่เดี๋ยวนี้ผู้คนยังอลหม่าน	นายทหารเห็นจะห้ามปรามไม่ไหว
แม้รวมรอมพร้อมพลสกลไกร	เห็นจะได้ทูตามาพาที
เรารอรั้งฟังดูให้รู้แน่	สุดแล้วแต่นางวัณฬามารศรี
แม้นเสียสัตย์ขัดขวางทางไมตรี	จึงตามตีให้กระทั่งถึงลังกา ฯ
๏ ศรีสุวรรณพรั่นจิตผิดสังเกต	แลชม้ายชายเนตรดูเชษฐา
เห็นจริตผิดทีกริยา	จึงแกล้งว่าหวังจะลวงดูท่วงที
เมื่อตอบคำทำสัตย์ไม่ขัดข้อง	เหมือนเข้าช่องสมหมายไม่หน่ายหนี
ไม่ตรองตรึกลึกซึ้งถึงไพรี	คงเสียทีทางสวาทต้องคลาดคลา ฯ
๏ พระอภัยใจกระสันยังพันผูก	เขาเกาถูกเข้าที่คันก็หรรษา
สำรวลพลางทางสนองพระน้องยา	ธรรมดามดดำกับน้ำตาล
ได้เข้าเรียงเคียงใกล้แล้วไม่อด	คงชิมรสรู้กำพืดว่าจืดหวาน
อนุชาอย่าประมาทว่าคลาดการ	ไม่เนิ่นนานนักดอกบอกจริงจริง ฯ
๏ พระฟังพี่ศรีสุวรรณรำพันว่า	นางวัณฬาข้านี้เบื่อเห็นเหลือหญิง
แต่รูปเขียนใครได้ยังไม่ทิ้ง	ยิ่งรูปจริงแล้วก็เห็นจะเป็นการ
พลางเหลียวหน้ามาว่ากับสินสมุทร	เห็นร้ายสุดเสียกว่าเสือเหลือแล้วหลาน
สินสมุทรสุดแค้นแสนรำคาญ	จึงว่าวานนี้หม่อมฉันลั่นวาจา
ว่าขึ้นรบพบผู้หญิงอย่านิ่งไว้	สังหารให้ม้วยมุดสุดสังขาร์
พระบิตุรงค์ทรงธรรม์ก็สัญญา	ว่าจะผ่าอกนางให้วางวาย
เหตุไฉนไม่สังหารผลาญชีวิต	กลับจะคิดแผ่เผื่อเป็นเชื้อสาย
ฉวยเสียทีผีผู้หญิงเข้าสิงกาย	จะมิอายเขาหรือนะพระเจ้าอา ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสินสมุทร	อดสูสุดแสนสะเทิ้นทำเมินหน้า
แล้วตอบความตามวิสัยไวปัญญา	เจ้าช่างว่าเหมือนสตรีไม่มีมือ
เห็นที่ไหนไล่สังหารผลาญชีวิต	ราวกับลิดไม้ไหล้จะได้หรือ
เขาเชี่ยวชาญการศึกได้ฝึกปรือ	มีฝีมือเหมือนหนึ่งชายเป็นนายทัพ
ทำเหมือนเจ้าเข้าไปไล่เอาไฟจุด	แล้วไม่หยุดยั้งคิดจะติดกับ
อันแยบยลกลศึกย่อมลึกลับ	แม้นจะจับก็ให้มั่นคั้นให้ตาย
เราชิงชัยไม่ชนะกลัวจะแพ้	จึงเกี้ยวแก้การศึกเหมือนนึกหมาย
ด้วยเสียทีชีวันจะอันตราย	แต่รอดตายเหมือนกระนี้เป็นดีนัก
อนึ่งเล่าเราก็ป่วยระทวยจิต	สุดจะคิดทำการไปหาญหัก
หยุดพหลพลนิกรได้ผ่อนพัก	จะได้รักษากายให้หายดี
จึงขึ้นบกยกขึ้นตั้งอยู่วังใหม่	ให้นายไพร่รายรักษาทุกหน้าที่
คอยระวังนั่งยามตามอัคคี	อย่าให้มีเภทภัยสิ่งใดพาน
แล้วชวนพระอนุชาโยธาทัพ	เข้าหยุดยับยั้งอาศัยในสถาน
หมอพิทักษ์รักษาพยาบาล	คิดรำคาญด้วยลูกสาวเจ้าลังกา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	แสนสามารถมาในไพรพฤกษา
ครั้นรุ่งรางสว่างแสงพระสุริยา	นางขับม้ามาในดงแต่องค์เดียว
จนโพล้เพล้เวลาภาณุมาศ	ล่วงลีลาศลับเงาภูเขาเขียว
เสียงเสือสิงห์วิ่งตะเพิ่นกระเจิ่นเจียว	นางหลีกเลี้ยวหลงทางไปกลางดง
แต่เดือนหงายฉายแสงแจ้งกระจ่าง	ดูพรายพร่างพฤกษาป่าระหง
น้ำค้างโรยโปรยละอองมาต้ององค์	นางแสนทรงโศกสลดระทดใจ
โอ้อกเอ๋ยเคยสำราญผ่านประเทศ	มาทุเรศแรมเดินเนินไศล
เคยพร้อมพรักนักสนมกรมใน	มาเปลี่ยวใจจรทางอยู่หว่างเนิน
เคยเสวยเนยนมภิรมย์รส	มาจำอดโอ้อกระหกระเหิน
ทั้งหิวหอบบอบช้ำระยำเยิน	หนทางเดินก็ไม่แจ้งว่าแห่งใด
แสนสงสารพาชีม้าที่นั่ง	สิ้นกำลังเหงื่อโซมชโลมไหล
โอ้ครั้งนี้ชีวันจะบรรลัย	ไหนจะได้กลับหลังไปลังกา
นางนึกนึกแล้วสะอึกสะอื้นไห้	พระชลนัยน์พรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา	จนเวลาดึกสงัดกำดัดนอน
ทั้งธารน้ำลำเนาเขาอังกาศ	ศิลาลาดแลเลื่อมเงื้อมสิงขร
ลงจากม้าพาเดินดำเนินจร	ให้อัสดรกินน้ำค่อยสำราญ
แล้วโฉมยงทรงเสวยสว่างจิต	รำคาญคิดด้วยว่าม้าอดอาหาร
แม้นม้าล้มแล้วเหมือนกายเราวายปราณ	จึงเสี่ยงสัตย์อธิษฐานถึงบุญญา
เดชะผลปรนนิบัติจังหวัดทวีป	ช่วยชูชีพชนชาติพระศาสนา
ตามเยี่ยงอย่างทางธรรม์กรุณา	พระจุฬาติเวนย่อมเห็นใจ
แม้ข้านี้มิได้คงดำรงทวีป	ขอสิ้นชีพเด็ดดับดังหลับใหล
แม้จะได้ไปบำรุงซึ่งกรุงไกร	ขออย่าให้ชีวันเป็นอันตราย
จะปล่อยม้าไปหากินในถิ่นเถื่อน	ให้มาเหมือนใจจิตที่คิดหมาย
แล้วปล่อยม้าว่าไปตามความสบาย	แต่เดียวดายกินหญ้าประสาใจ
ต่อรุ่งเช้าเจ้าจึงมาถึงที่นี่	ค่ำวันนี้เราจะนอนชะง่อนไศล
พลางลูบหลังสั่งม้าแล้วคลาไคล	ขึ้นอาศัยสิงขรด้วยอ่อนแรง
เอาแก้วตราราหูขึ้นชูช่วง	โชติดังดวงดาวสว่างกระจ่างแสง
เที่ยวส่องดูภูผาศิลาแลง	เห็นตำแหน่งหนึ่งเลี่ยนเตียนสบาย
เหมือนบัลลังก์บังลมร่มน้ำค้าง	พระนุชนางนึกสมอารมณ์หมาย
ค่อยเอนองค์ลงบนแท่นศิลาลาย	ระทวยกายกัมปนาทหวาดวิญญาณ์
เย็นยะเยียบเงียบเหงาเศร้าสงัด	ดึกกำดัดเดือนดับลับเวหา
ระโหยหิวหวิวไหวเมื่อไสยา	หอมสุมาลัยรอบขอบคีรี
เสียงแหร่แหร่แม่ม่ายลองไนร้อง	ประสานซ้องเสียงจังหรีดดังดีดสี
สะอื้นอ้อนอ่อนอารมณ์ไม่สมประดี	ดังดนตรีกล่อมขับให้หลับไป ฯ
๏ พอเช้าตรู่รู้สึกนึกถึงม้า	ลงมาหาท่าหินที่สินธุ์ใส
บ้วนพระโอษฐ์โสรจสรงพักตร์ประไพ	คิดอาลัยแลหาอาชาทรง
พอได้ยินดินลั่นเสียงครั่นครื้น	สะเทื้อนพื้นภูผาป่าระหง
ประเดี๋ยวหนึ่งตึงสะดุ้งดังผลุงลง	กลิ้งอยู่ตรงหน้าเท่าน้ำเต้าทอง
เหลืองอร่ามงามงอมหอมระรื่น	ดูสดชื่นชูสีไม่มีสอง
สงสัยนักชักมีดออกกรีดลอง	ขาดเป็นสองซีกไส้ข้างในแดง
นางชิมดูรู้ว่าโอชารส	เหลือกำหนดในมนุษย์สุดแสวง
ทั้งหอมหวานซ่านเสียวมีเรี่ยวแรง	ที่ศอแห้งหิวหายสบายบาน
พอม้ามิ่งวิ่งมาแล้วอ้าปาก	รู้ว่าอยากยื่นให้ม้าเป็นอาหาร
ม้าลำพองลองเชิงเริงสำราญ	นางนั่งฝานชิ้นชิมจนอิ่มใจ
ยังเหลืออีกซีกเสี้ยวไม่เหี่ยวแห้ง	ห่อตะแบงมานมั่นไม่หวั่นไหว
ขึ้นทรงนั่งหลังม้าแล้วคลาไคล	พอสัตว์ไพรรู้อึงคะนึงมา
ทั้งเนื้อเบื้อเสือสิงห์กระทิงถึก	หมู่มฤคแรดควายทั้งซ้ายขวา
บ้างแลพบหลบตัวด้วยกลัวตรา	บ้างวิ่งมาวิ่งไปออกไขว่กัน ฯ
๏ พอเห็นคนบนชะง่อนสิงขรเขา	ร้องว่าเรารักษาพนาสัณฑ์
นางวัณฬามาได้กินดินสำคัญ	ไม่แบ่งปันให้เราบ้างเป็นอย่างไร
นางแลดูผู้เฒ่าบนเขาเขียว	เป็นซีกเสี้ยวแต่ข้างขวาน่าสงสัย
จึงซักถามตามแคลงไม่แจ้งใจ	ท่านชื่อไรร้องทักรู้จักเรา
อันของดีมีรสไม่หมดสิ้น	จะให้กินได้อยู่ท่านผู้เฒ่า
แต่พรายแพร่งแจ้งความตามสำเนา	ก่อนเถิดเราก็จะให้เป็นไรมี ฯ
๏ ฝ่ายอารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิตสถาน	จึงแจ้งการกับวัณฬามารศรี
ลูกนั้นหรือชื่อว่านมพระธรณี	ถึงพันปีผุดขึ้นเหมือนปืนดัง
ฝูงสัตว์ไพรได้ยินทั้งกลิ่นหอม	มาพรั่งพร้อมเพราะจะกินถวิลหวัง
ด้วยหวานเย็นเห็นประเสริฐเกิดกำลัง	กำจัดทั้งโรคาไม่ราคี
อายุยืนชื่นชุ่มเป็นหนุ่มสาว	ผิวนั้นราวกับทองละอองศรี
ถึงแก่เฒ่าเข้าเรือนสามร้อยปี	ก็ไม่มีมัวหมองละอองนวล
ทั้งเนื้อหอมกล่อมกลิ่นระรินรื่น	เป็นที่ชื่นเชยบุรุษสุดสงวน
เราได้กลิ่นดินถนันให้รัญจวน	ด้วยธุระพระอิศวรเธอสาปไว้
ให้อยู่เฝ้าเขาอังกาศขาดครึ่งซีก	สุดจะหลีกเลี่ยงกรรมจะทำไฉน
ต่อได้กินดินถนันเมื่อวันไร	จึงจะได้เต็มกายสบายบาน ฯ
๏ นางทราบความตามกรรมที่ร่ำเล่า	จึงหยิบเอาถันสุธาออกมาฝาน
วางไว้บนต้นไม้ที่ใกล้ธาร	แล้วว่าท่านเทวดาได้ปรานี
ซึ่งธุระพระองค์จำนงนั้น	ข้าผ่อนผันพ้นทุกข์เป็นสุขี
ข้าหลงทางกลางป่าพนาลี	ท่านช่วยชี้มรคาให้คลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายเทวัญครั้นสดับที่กลับถาม	จึงบอกความเคลือบแฝงแถลงไข
ซึ่งโฉมยงหลงทางมากลางไพร	เพราะจะได้พบลาภปราบไพรี
จงรีบลัดตัดทางไปข้างเขา	จะพบชาวบ้านป่าพนาสี
ทั้งจะปะพระปี่โปบาลีดี	จงพาทีไต่ถามตามสงกา
พอเสร็จคำสำแดงแผลงอำนาจ	ต้อนตวาดเสือสิงห์มหิงสา
แล้วกลับกลายหายวับไปลับตา	ถันสุธาที่ถวายก็หายไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางวัณฬาพระยาหญิง	จึงลาสิงขรเจ้าเขาไศล
รีบขยับขับม้าให้คลาไคล	สังเกตใจจำทางหว่างคิริน
รุกขาครึ้มงึ้มเงียบเซียบสงัด	ละเลาะลัดเลียบธารละหานหิน
หอมบุปผาสารพันทั้งจันทน์อิน	อินทนิลนางแย้มแกมสุกรม
เห็นสายหยุดพุดพะยอมนางน้อมกิ่ง	วิสัยหญิงอยากได้เด็ดใส่ผม
ถึงยากเย็นเห็นดอกไม้จะใคร่ชม	ชื่นอารมณ์เรี่ยทางไปกลางดง
สันโดษเดี่ยวเหลียวแลเห็นแต่นก	ฝูงวิหคเหมราพระยาหงส์
ที่หุบเขาเหล่าฝูงนกยูงลง	ฟ้อนเป็นวงเวียนรายชม้ายเมียง
เค้าโมงมองพร้องเพรียกร้องเรียกคู่	กระลุมพูโพระดกโฮกปกเสียง
ซังแซวแจ้วแก้วพลอดฉอดสำเนียง	นางนวลเคียงคู่นางไม่ห่างกัน
กินปลีเปล้าเขาไฟฝูงไก่ป่า	เสียงโกญจาแจ้วแจ้วไก่แก้วขัน
นกขุนทองปองไล่เบญจวรรณ	ตามเพศพันธุ์ภาษาบรรดามี
ขมิ้นอ่อนนอนรายบนปลายเปล้า	เป็นคู่เคล้าคลึงคลอลออศรี
นกกระตั้วตัวขาวราวสำลี	นางโนรีแดงฉาดสะอาดตา
พินิจพลางนางรำพึงถึงนิเวศน์	อยู่ขอบเขตเคยรักเลี้ยงปักษา
ให้จับคอนนอนเล่นเจรจา	ถึงเวลาแสบท้องเคยร้องวอน
โอ้จากนกตกมาอยู่ป่าสูง	ฟังแต่ฝูงนกเถื่อนไม่เหมือนสอน
สงสารโอ้โนรีอยู่ที่คอน	เคยชูช้อนชื่นอารมณ์ได้ชมเชย
เคยชมสวนล้วนแต่สรรทุกพรรณไม้	มาชมไพรพฤกษานิจจาเอ๋ย
มิเคยยากกรากกรำก็จำเคย	เมื่อไรเลยจะได้คืนมาชื่นใจ
รัญจวนจิตคิดแค้นแสนเทวษ	น้ำพระเนตรนองตกซกซกไหล
รีบขับม้ามาตามทางที่กลางไพร	อนาถใจเดินโขดสันโดษเดียว ฯ
๏ จะกลับกล่าวชาวบ้านสิกคารนำ	แปลเป็นคำไทยเล่าว่าเขาเขียว
ด้วยเขตคันบรรพตนั้นลดเลี้ยว	หนทางเปลี่ยวเดินออกตามซอกเนิน
มีนักปราชญ์บาทหลวงเป็นหลักบ้าน	ปรีชาชาญชาวอรัญสรรเสริญ
สร้างตึกใหญ่ไว้ที่ข้างหนทางเดิน	ได้เจริญรักษาตามบาลี
อันลูกเต้าชาวป่าเอามาฝาก	ประมาณมากเหมือนคณะพระฤๅษี
เรียนวิชาไตรดาโหราคี	ตามบาลีเพศฝรั่งชาวลังกา
คนทั้งนั้นวันอาทิตย์เป็นอิสระ	มาไหว้พระพร้อมกันด้วยหรรษา
ทำบุญบวชสวดมนต์สนทนา	บาทหลวงขึ้นมานั่งบัลลังก์พรต
ให้จุดโคมโยมญาติมากลาดเกลื่อน	ดูดาวเดือนเต็มวงขึ้นทรงกลด
เห็นดาวดวงเจ้าลังกาพิลาลด	สีสลดดูสลัวมัวมอซอ
แล้วดูดาวเจ้าเมืองผลึกราช	เข้าร่วมธาตุวิสัยไฉนหนอ
เพ่งพินิจคิดแคลงตะแคงคอ	พลางหัวร่อรู้ความตามตำรา
พวกฝรั่งทั้งนั้นชวนกันถาม	จึงแจ้งความจริงจิตกับศิษย์หา
เราดูดวงเจ้าประเทศเขตลังกา	ไม่มีข้าคนเที่ยวอยู่เดียวดาย
อันดวงดาวเจ้าผลึกเป็นศึกสู้	กลับร่วมรู้รักกันขันใจหาย
ส่วนพวกไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย	แต่ตัวนายนั้นจะอยู่เป็นคู่เคียง
พอขาดคำร่ำว่าฝูงกาตื่น	ในกลางคืนบอกข่าวกระส่าวเสียง
ทั้งอูฐลาม้าร้องซ้องสำเนียง	เห็นผิดเยี่ยงอย่างแต่ก่อนร่อนชะไร
จึงจับยามตามตำราภาษาสัตว์	ด้วยเจนจัดแจ้งเหตุข้างเพทไสย
จึงบอกเล่าชาวป่าพนาลัย	หวังจะให้แจ้งจิตในกิจจา
ซึ่งสัตว์ร้องต้องยามตามตำรับ	มันคอยรับเจ้าแผ่นดินถวิลหา
พรุ่งนี้เย็นเห็นลูกสาวเจ้าลังกา	จะเข้ามาบ้านนี้เพราะมิตาย
ในตำราว่าโจรตามมาด้วย	ท่านจงช่วยป้องกันให้ผันผาย
ได้อาศัยในแผ่นดินทำกินสบาย	ทั้งหญิงชายฉลองคุณอย่าสูญใจ
แต่เรานี้มิให้พบจะหลบหน้า	ผู้ใดอย่าบอกแจ้งแถลงไข
ใครรักยศอตสาห์ตามนางทรามวัย	คงจะได้สมหมายเมื่อปลายมือ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งปวงบาทหลวงบอก	ต่างก็ออกปากรับด้วยนับถือ
ด้วยชาวบ้านการศึกได้ฝึกปรือ	มีฝีมือถือตัวไม่กลัวใคร
ทั้งอยากเห็นเช่นเขาว่ามหากษัตริย์	จะเหยาะหยัดอย่างเยี่ยงสักเพียงไหน
ต่างปรึกษาพาทีด้วยดีใจ	จนจวนใกล้สนธยากลับมาเรือน
ครั้นรุ่งเช้าชาวบ้านสำราญรื่น	บ้างแบกปืนดาบหอกเที่ยวบอกเพื่อน
มารวมรอมพร้อมพรักไม่ตักเตือน	ดูกลาดเกลื่อนอยู่ที่หน้าศาลาลัย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสมร	อ้อมสิงขรเขาเขินเนินไศล
ไม่รั้งรอพอบ่ายถึงชายไพร	เห็นควันไฟขึ้นโขมงในพงพี
มีรอยคนปนเกวียนเดีษรดาษ	ดูเกลื่อนกลาดกลางทางหว่างวิถี
คิดสำคัญมั่นคงว่าตรงนี้	เห็นจะมีบ้านช่องจึงกองไฟ
ด้วยเย็นค่ำจำจะเข้าหาชาวป่า	ได้พูดจาไต่ถามตามสงสัย
ดำริพลางนางพระยาขับม้าไป	จนจวนใกล้ได้ยินเสียงค่อยเมียงมอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรสามสิบห้า	กับกะลาสีฉกรรจ์สามพันสอง
เที่ยวตีปล้นชนบทเอาเงินทอง	มาถึงหนองน้ำพักสำนักพล
ให้ฆ่าแพะแกะไก่กินแกล้มเหล้า	กำลังเมาเฮฮาโกลาหล
เอาดาบหอกออกประกวดบ้างอวดตน	พอเห็นคนขี่ม้าสง่างาม
ใส่หมวกเสื้อเครือกระหนกเนาวรัตน์	แจ่มจำรัสรัศมีศรีสยาม
ทั้งตราแก้วแพรวพราวดูวาววาม	แลอร่ามรุ่งเรืองทั้งเครื่องม้า
เห็นมั่งมีดีใจให้ไพร่ล้อม	มันหุ้มห้อมเรียงรายทั้งซ้ายขวา
อ้ายนายใหญ่ไต่ถามตามสงกา	ตัวนี้มาแต่สถานบ้านเมืองใด ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	พระนุชนาฏนึกพรั่นให้หวั่นไหว
สังเกตดูรู้ว่าโจรสัญจรไพร	มันล้อมไล่หมายจะจับถึงอับจน
จำจะบอกออกความนามกษัตริย์	เจ้าจังหวัดแว่นแคว้นแดนสิงหล
มันอาศัยในแผ่นดินสิ้นทุกคน	ถึงอับจนก็ไม่ควรจะลวนลาม
ดำริพลางนางกษัตริย์ตรัสประภาษ	ท่านเชื้อชาติชาวไพรมาไต่ถาม
อันตัวเราเจ้าลังกาล่าสงคราม	หลงมาตามทางเถื่อนให้เฟือนใจ
ท่านเอ็นดูรู้แห่งจงแจ้งจิต	อย่าคบคิดเคลือบแคลงแหนงไฉน
ช่วยนำเราเข้าไปเพียงพระเวียงชัย	จะตั้งให้เป็นขุนนางได้รางวัล ฯ
๏ อ้ายโจรแจ้งแกล้งว่าประสาดื้อ	เรานี้คือเจ้าป่าพนาสัณฑ์
ไม่รักศักดิ์รักยศอย่าปดกัน	จะหมายมั่นเอาแต่ของที่ต้องการ
จงปลดเปลื้องเครื่องประดับกับทั้งม้า	มาให้เราเจ้าป่าพนาสาณฑ์
จะปล่อยไปไม่ทำลายให้วายปราณ	อย่าอ่อนหวานว่ากล่าวให้ยาวความ
จะลวงล่อพอให้ไปจะได้จับ	บีบขมับเฆี่ยนขู่กระทู้ถาม
เรารู้เท่าเข้าใจไม่ไปตาม	จงปลดเปลื้องเครื่องอร่ามมาเร็วไว ฯ
๏ นางฟังคำจำวอนด้วยอ่อนหวาน	น้องว่าขานตามตรงอย่าสงสัย
ซึ่งทำผิดกิจการแต่ก่อนไร	ถ้าแม้นได้ความชอบก็ตอบแทน
อันต้นร้ายปลายดีไม่มีโทษ	เป็นประโยชน์ยาวยืนอยู่หมื่นแสน
จะเที่ยวปล้นคนกินเหมือนสิ้นแกน	ถึงมาตรแม้นมีทรัพย์ก็อับอาย
อันดีชั่วตัวตายเมื่อภายหลัง	ชื่อก็ยังยืนอยู่ไม่รู้หาย
แม้นสังหารผลาญเราเป็นเจ้านาย	ตัวจะตายไม่ทันข้ามสามเวลา ฯ
๏ ฝ่ายโจรไพรใจพาลชาญฉกาจ	หมิ่นประมาทตอบความตามภาษา
แต่ขุนนางยังเบียนชาวพารา	จะมาว่าแต่เราเป็นชาวดง
พวกชาวเราเอาหวาอย่าให้เหลือ	ทั้งหมวกเสื้อสิ่งของต้องประสงค์
ส่วนว่าพวกไพร่ฮึกนึกทะนง	ต่างกรูตรงเกรียวกลุ้มเข้ารุมกัน ฯ
๏ นางกษัตริย์กวัดแกว่งพระแสงสู้	ถูกต้องหมู่โจรป่าแทบอาสัญ
ลงรวนเรเหหันพัลวัน	นางซ้ำฟันฟาดตายกระจายไป
แล้วเลี้ยวกลับขับม้าจะล่าหนี	มันตามตีติดพันเสียงหวั่นไหว
นางสู้พลางหนีพลางมากลางไพร	พวกโจรไล่หลามทางมากลางแปลง
อ้ายตัวนายหลายคนขึ้นขี่ม้า	บ้างขี่ลาอูฐอาจชาติกำแหง
ถือหอกง้าวหลาวทวนเข้าสวนแทง	ก็พลาดแพลงเพลี่ยงผิดด้วยฤทธิ์ตรา
พอออกห่างนางลั่นเกาทัณฑ์ถูก	ตรงจมูกแม่นหมายทั้งซ้ายขวา
ลูกละคนหล่นตายวายชีวา	จนเวลาแดดดับพยับไพร
โจรมันไล่หลามทางมาข้างหลัง	เหลือกำลังที่จะด้นไปหนไหน
ลูกเกาทัณฑ์นั้นก็หมดสลดใจ	มันล้อมไล่เลี้ยวลัดสกัดทาง
นางแกว่งหอกกลอกกลับคอยรับรบ	ทั้งม้าขบโขกดีดคนกีดขวาง
จะหักไปไม่พ้นวนอยู่กลาง	ดังหนึ่งนางโฉมฉายจะวายปราณ
พอเห็นคนกล่นเกลื่อนมากลางป่า	ขี่ม้าลาไล่ตวาดดูอาจหาญ
บ้างร้องด่าว่าอ้ายน้ำใจพาล	มาล้อมท่านเจ้าสุธาไว้ว่าไร
แล้วรบรุกบุกบั่นเข้าฟันฟาด	โจรวินาศหนีกระจายทั้งนายไพร่
แล้วกลับมาหานางที่กลางไพร	ต่างกราบไหว้พระองค์ทรงพิภพ
เสด็จไปให้สำราญผ่านสมบัติ	คิดกำจัดเจ้าผลึกให้ศึกสงบ
ซึ่งโจรไพรไล่จับจะรับรบ	แล้วนอบนบคอยสดับรับบัญชา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ฟังประหลาดหลากจิตคิดกังขา
จึงปราศรัยไต่ถามตามสงกา	ท่านนี้มาแต่ไหนใครเป็นนาย
ช่วยรบตีโจรป่าจนล่าหนี	เรายินดีนับเนื้อดังเชื้อสาย
เหตุไฉนได้รู้จักมาทักทาย	ท่านทั้งหลายหลักแหล่งอยู่แห่งใด ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าชาวป่าสิกคารนำ	แกล้งกล่าวคำเคลือบแฝงแถลงไข
ข้าพเจ้าชาวป่าพนาลัย	แต่ล้วนในพวกพ้องพี่น้องกัน
ได้ทราบว่าฝ่าธุลีเสียทีทัพ	โจรจะจับเข่นฆ่าให้อาสัญ
ข้าอาศัยในแผ่นดินสิ้นทั้งนั้น	คิดกตัญญูมาช่วยราวี
ให้พระองค์คงเสวยเศวตฉัตร	ด้วยซื่อสัตย์มิได้รักด้วยศักดิ์ศรี
สิ้นธุระแล้วพระองค์ไปจงดี	จวนราตรีแล้วข้าขอลาไป ฯ
๏ นางฟังคำจำจนให้อ้นอั้น	จึงผ่อนผันพจนาอัชฌาสัย
เราไม่แจ้งแห่งทางที่กลางไพร	จะขอไปอยู่ที่บ้านท่านสักวัน
เอ็นดูด้วยช่วยไว้ให้ตลอด	จะได้รอดกลับไปที่ไอศวรรย์
ถ้าทิ้งไว้เราไม่แจ้งแห่งสำคัญ	สุดจะผันผินหน้าไปหาใคร ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าทูลตอบให้ชอบโสต	ซึ่งทรงโปรดปรึกษาจะอาศัย
ข้าทั้งนี้มิได้ห้ามตามพระทัย	ด้วยอยู่ในแว่นแคว้นแดนพระองค์
ทุกถิ่นฐานบ้านช่องของพระแม่	สุดแล้วแต่ต้องธุระพระประสงค์
จะต้องเชิญเดินพาเข้าป่าดง	ขอพระองค์อดโทษได้โปรดปราน ฯ
๏ นางฟังคำรำลึกนึกสรรเสริญ	ฉลาดเกินวาจาที่ว่าขาน
จึงชื่นชอบตอบความตามโบราณ	ให้ชาวบ้านนำหน้ารีบคลาไคล
ถึงปากทางหว่างเนินเพลินประพาส	เห็นอาวาสวัดวาที่อาศัย
กุฎีตั้งอาศรมรื่นร่มไทร	ศาลาลัยแสนสะอาดด้วยกวาดเตียน
ตึกน้อยน้อยห้อยระฆังน่าฟังเล่น	ดูเหมือนเช่นฉากฉายระบายเขียน
มีเสาหงส์ธงลมใส่โคมเวียน	ดาษเดียรด้วยบุปผาสารพัน
จึงหยุดม้าปราศรัยผู้ใหญ่บ้าน	นี่วัดท่านองค์ใดอยู่ไพรสัณฑ์
จะอาศัยในสำนักนี้สักวัน	จะมีอันตรายบ้างหรืออย่างไร
ชาวบ้านว่าอาวาสพระบาทหลวง	คนทั้งปวงไปมาได้อาศัย
แต่องค์ท่านจะกังวลไปหนใด	ยังมิได้แจ้งจิตในกิจจา ฯ
๏ นางทรงฟังสั่งเหล่าพวกชาวบ้าน	จงสำราญเรียนท่านให้หรรษา
พรุ่งนี้เช้าเราเชิญท่านเดินมา	พอพูดจาแจ้งทางที่กลางไพร
ชาวบ้านรับอภิวันท์แล้วผันผาย	ด้วยเป็นชายโฉมยงจะสงสัย
รักษาตัวกลัวอาญาต้องคลาไคล	หมายจะให้เมียมาพยาบาล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงลงจากม้าที่นั่ง	พลางตรัสสั่งให้ไปหากินอาหาร
แล้วนงเยาว์เข้าในวัดนมัสการ	ขึ้นหน้าชานเชิงผาศิลาลาย
ลีลาศเลี้ยวเที่ยวมาถึงหน้ากุฏิ์	เห็นเด็กจุดโคมเวียนวิเชียรฉาย
ทั้งโคมคั่นชั้นเฉลียงตะเกียงราย	นางแวดชายชมเพลินเจริญใจ
ไม่เห็นพระจะเข้าหาเวลาค่ำ	ก็ผิดธรรมดาหญิงสิ่งสงสัย
จึงหยุดยั้งนั่งตรงหน้าศาลาลัย	ประเดี๋ยวใจเด็กมาสี่ห้าคน
บ้างทักถามตามทำนองบ้างร้องว่า	นางวัณฬาลูกสาวเจ้าสิงหล
จะขอเชิญเดินขึ้นนั่งเสียข้างบน	ที่นี่คนจะได้เดินไปมา ฯ
๏ นางฟังคำสำคัญให้หวั่นหวาด	เหลือประหลาดลูกเล็กเด็กหนักหนา
มารู้จักทักทายอายวิญญาณ์	จึงเรียกมาซักถามเป็นความใน
นางละเวงเองรู้จักตระหนักแน่	ได้ดูแลพบเห็นหรือเป็นไฉน
หรือใครเขาเล่าแถลงให้แจ้งใจ	เห็นอย่างไรจึงสำคัญว่าวัณฬา
เด็กคำนับรับสั่งนางกษัตริย์	ไม่ออกอรรถอำความตามภาษา
เดิมนั้นได้รู้แจ้งแห่งกิจจา	เดี๋ยวนี้ตาแลเขม้นเห็นพระองค์
กลัวจะผิดจิตใจไม่ประจักษ์	ปากจึงทักถามความตามประสงค์
จริงมิจริงสิ่งใดในใจจง	ต่อพระองค์โปรดแปลจึงแน่นอน
จึงถามว่าอาจารย์ท่านเข้านอน	หรือว่าจะจรจากกุฎีไปที่ใด ฯ
๏ เด็กเด็กว่าบาลีท่านมีธุระ	ไปเยี่ยมพระอาจารย์ท่านเป็นไข้
นางถามว่าท่านจะมาเวลาใด	เด็กว่าไม่รู้แจ้งแห่งคดี
นางฟังเล่าเศร้าใจเห็นไม่ปะ	ชรอยพระพรางแพร่งแกล้งหน่ายหนี
แต่นิ่งนึกตรึกตราไม่พาที	พอสตรีเดินกรายมาหลายคน
ล้วนโคมไต้ไฟกระจ่างสว่างวัด	ถือเครื่องมัจฉะมังสาผลาผล
มาพร้อมกันอัญชลีนีรมล	เชิญขึ้นบนเก๋งเขียนโคมเวียนมี
แล้วต่างว่าข้าพเจ้าเมียชาวบ้าน	ขอประทานอยู่รักษามารศรี
พวกผู้ชายรายรอบขอบคิรี	มิให้มีเภทภัยสิ่งไรพาน
แล้วพร้อมพรั่งตั้งโต๊ะแต่งสำรับ	เป็ดไก่กับแกล้มเหล้าของคาวหวาน
หญิงน้อยน้อยคอยรินสุราบาน	ใส่จอกจานจัดถวายสายสุดใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	เห็นหญิงชาติชาวป่าอัชฌาสัย
ได้ระเบียบเรียบร้อยคอยรับใช้	เหมือนนางในเวียงวังสิ้นทั้งนั้น
กุมารีที่รินสุราถวาย	ล้วนแยบคายหวีผมก็คมสัน
งามละม่อมพร้อมพริ้งทุกสิ่งอัน	ดูผิวพรรณผุดผ่องทั้งสองรา
เสวยพลางนางกษัตริย์ตรัสประภาษ	เหมือนอย่างญาติหญิงชายทั้งซ้ายขวา
เราชอบจิตคิดจะถามตามสงกา	อันชาวป่าย่อมชำนาญแต่การไพร
นี่สันทัดจัดแจงเครื่องแต่งตั้ง	รู้รับสั่งสนทนาอัชฌาสัย
หรือเชื้อวงศ์พงศ์เผ่าเป็นชาวใน	หรือว่าได้ฝึกสอนแต่ก่อนกาล ฯ
๏ ฝ่ายหญิงเฒ่าชาวป่าว่าข้าพเจ้า	มิใช่เหล่าในนิเวศน์เขตสถาน
เป็นชาวป่าถ้าจะคิดในกิจการ	ตามโบราณราษฎรซึ่งสอนไว้
เผื่อข้าเฝ้าท้าวพระยาบัญชาถาม	ได้นบนอบตอบความตามนิสัย
พอพ้นผิดติดตัวด้วยกลัวภัย	เพราะอยู่ในแดนด้าวท้าวพระยา ฯ
๏ นางฟังคำน้ำนวลชวนสนอง	ท่านว่าต้องตามระบอบชอบหนักหนา
อันชายหญิงสิงหลคณนา	สุดจะหาให้เหมือนท่านที่บ้านนี้
มาพบปะจะใคร่ได้ไปไว้ด้วย	จะได้ช่วยกันบำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้ปรากฏยศศักดิ์ด้วยภักดี	พอเป็นที่ปรึกษาให้ถาวร
พวกชาวบ้านกรานกราบสุภาพพูด	ข้าเหมือนอูฐหรือจะไปเป็นไกรสร
เคยชำนาญการหยาบแต่หาบคอน	จะผันผ่อนผู้คนนั้นจนใจ
ซึ่งบัญชาว่าจะชุบอุปถัมภ์	พระคุณล้ำโลกาจะหาไหน
ขอพึ่งแต่แผ่นดินอยู่ถิ่นไพร	ตามวิสัยสโมสรเหมือนก่อนมา
แต่ครั้งนี้ศรีสวัสดิ์พลัดนิเวศน์	มาทุเรศแรมในไพรพฤกษา
ทั้งหญิงชายหมายพระแม่เหมือนมารดา	จะอุตส่าห์ส่งเสด็จจนเสร็จการ
ให้พระองค์คงคืนเข้าเมืองหลวง	ข้าทั้งปวงจะขอลามาสถาน
ซึ่งทูลความตามประโยชน์จงโปรดปราน	อย่ามีการกินแหนงแคลงพระทัย ฯ
๏ นางตรัสตอบขอบจิตที่คิดรัก	ตามสมัครมิได้แคลงแหนงไฉน
แล้วถามนางข้างบัลลังก์ที่นั่งใช้	เจ้าชื่อไรรูปร่างสำอางตา
ส่วนนารีพี่น้องสองสดับ	น้อมคำนับทูลความตามภาษา
ข้าเป็นพี่นี้ชื่อยุพาผกา	นางสุลาลีวันนั้นเป็นน้อง
ไม่มีญาติขาดสูญประยูรศักดิ์	บาทหลวงรักเลี้ยงไว้มิให้หมอง
ข้าสิบสี่ปีปลายข้างฝ่ายน้อง	ได้สิบสองปีเศษสังเกตใจ
นางกษัตริย์ตรัสว่าน่าสงสาร	ช่างอ่อนหวานวาจาอัชฌาสัย
จะขอเจ้าเอาเป็นลูกร่วมฤทัย	จะยอมไปหรือมิไปอย่าได้พลาง
ฝ่ายนางสองต่างคำนับอภิวาท	ข้าพระบาทประดิพัทธ์ไม่ขัดขวาง
ขอเป็นข้ากว่าชีวาจะวายวาง	พระแม่นางเมตตาได้ปรานี
นางตรัสพลางทางเรียกมานั่งใกล้	แล้วลูบไล้พี่น้องทั้งสองศรี
จะคอยท่ากว่าพระจะจรลี	มากุฎีจะได้ขอต่ออาจารย์
แล้วโฉมยงทรงรินสุราให้	ตามวิสัยสืบรักสมัครสมาน
ทั้งพี่น้องคำนับรับประทาน	ตามโบราณรับรักด้วยภักดี
จนดึกครันบรรดานางฝรั่ง	ถวายบังคมลามารศรี
แต่พี่น้องสองสุดากุมารี	อยู่พัดวีนวดฟั้นนางวัณฬา ฯ
๏ ครั้นรุ่งสายนายบ้านชาญฉลาด	ไปหาบาทหลวงอยู่ที่ภูผา
แล้วแจ้งความตามลูกสาวเจ้าลังกา	จะคอยท่าพบพระจึงจะไป
บาทหลวงฟังสรรเสริญว่าเกินฉลาด	รู้จักคาดคนดีจะมีไหน
ซึ่งรอรั้งหวังจะเอาเราไปใช้	ทำอย่างไรหนอจะปิดให้มิดความ
ฝ่ายชาวบ้านว่าเห็นองค์นางนงลักษณ์	อยากรู้จักเพราะจะใคร่ได้ไต่ถาม
พระช่วยสอนรอนราญการสงคราม	ให้ปราบปรามยุคเข็ญก็เป็นไร ฯ
๏ บาทหลวงว่าอย่าประมาทชาติกษัตริย์	เหลือจำกัดกลความตามวิสัย
เมื่อดีเย็นเช่นมหาชลาลัย	โกรธเหมือนไฟฟุนฟอนให้ร้อนทรวง
แล้วเรารู้อยู่ว่านางแต่ปางหลัง	ถือพระสังฆราชผู้บาทหลวง
ได้ฝึกสอนรอนราญการทั้งปวง	จะไปช่วงชิงรู้เหมือนดูเบา
เมื่อยามดีมิได้พึ่งครั้นถึงยาก	จะพลอยรากเลือดตายด้วยอายเขา
ถึงแม้องค์นงลักษณ์จะรักเรา	พวกคนเก่าเขาคงกันด้วยฉันทา
หนึ่งอำมาตย์ชาติสอพลอทรลักษณ์	เห็นเจ้ารักชวนกันคิดริษยา
คอยยุยงลงโทษโจทนา	ไม่รู้ว่าใจนางจะอย่างไร
แม้โฉมยงทรงสัตย์สันทัดเที่ยง	ถึงพลาดเพลี่ยงพลั้งแพ้จะแก้ไข
ด้วยรบพุ่งกรุงผลึกเป็นศึกใน	เห็นการใหญ่หลวงล้นพ้นกำลัง
พระสังฆราชมาตรแม้มิรากเลือด	คงต้องเชือดคอตายเมื่อภายหลัง
เราเป็นแต่ผู้น้อยจะคอยฟัง	แต่ว่าครั้งนี้นางมาค้างคอย
ครั้นมิไปให้พบประสบหน้า	อยู่เนิ่นช้าโฉมเฉลาจะเศร้าสร้อย
หนึ่งเสนาข้าไทยทั้งใหญ่น้อย	เขาจะพลอยโทษว่าช้าเพราะเรา
ดำริพลางทางออกมานอกถ้ำ	ให้เด็กนำหน้าเดินลงเนินเขา
ถึงเก๋งเย็นเห็นองค์นางนงเยาว์	แกล้งเรียกเหล่าศิษย์หามาพาที
พอโฉมยงตรงมารับก็ยับยั้ง	ขึ้นหยุดนั่งเก๋งกลบนเก้าอี้
แกล้งปราศรัยไต่ถามตามคดี	พระบุตรีมาไยในไพรวัน ฯ
๏ นางก้มเกล้าเล่าเรื่องเมืองผลึก	จนทำศึกเสียทัพถึงขับขัน
แล้วมิหนำซ้ำโจรจะฆ่าฟัน	เขาช่วยทันจึงได้รอดตลอดมา
ได้พบปะพระคุณการุญด้วย	เหมือนชุบช่วยชูชาติพระศาสนา
ช่วยสั่งสอนผ่อนผันกรุณา	ให้ปราบข้าศึกได้ดังใจจง ฯ
๏ ปี่โปเฒ่าเข้าใจมิใช่ชั่ว	ทำถ่อมตัวตอบความตามประสงค์
อันปัญญาข้าพเจ้าเป็นชาวดง	รู้แต่ทรงสิกขาสมาทาน
ซึ่งแยบยลกลศึกอันลึกลับ	ชอบคิดกับข้าเฝ้าเหล่าทหาร
เคยฝึกหัดลัทธิชำนิชำนาญ	ย่อมเชี่ยวชาญการสงครามตามกระทรวง
วิสัยพระเล่าก็พระสังฆราช	เป็นยอดปราชญ์โปร่งเปรื่องในเมืองหลวง
เสด็จไปไต่ถามตามกระทรวง	ก็จะล่วงรู้วิชาสารพัน
อันรูปนี้มิเคยพบที่รบศึก	สุดจะฝึกสอนให้เจ้าไอศวรรย์
แต่หากว่าถ้าให้มีไมตรีกัน	พอจะผันผ่อนได้ดังใจปอง ฯ
๏ นางฟังคำขามเขินสะเทิ้นคิด	พูดถูกจิตคิดระคายซังตายสนอง
เมื่อคิดอ่านการศึกด้วยตรึกตรอง	ทั้งพวกพ้องเสนาพระบาลี
ให้สร้างเมืองใหม่รบสมทบทัพ	จนศึกกลับข้ามคุ้งถึงกรุงศรี
ครั้นต้านต่อล่อลวงได้ท่วงที	เขาเป่าปี่ห้ามทัพให้หลับไป
เป็นสุดคิดจิตฉันให้อั้นอ้น	จะแก้กลการศึกนึกไฉน
ขอพึ่งพระอนุกูลอย่าสูญใจ	ช่วยแก้ไขคิดบำรุงกรุงลังกา ฯ
๏ พระบาลีมีจิตคิดสงสาร	แจ้งวิจารณ์ทางธรรม์ด้วยหรรษา
เพราะมีหูอยู่ก็ปี่มีศักดา	แม้หูหาไม่ปี่ไม่มีฤทธิ์
วิสัยคนทนคงเข้ายงยุทธ์	ฤทธิรุทรแรงร้ายกายสิทธิ์
แม้เพลิงกาฬผลาญแผ่นดินสิ้นชีวิต	อำนาจฤทธิ์ย่อมแพ้แก่ปัญญา
เชิญไปฟังสังฆราชพระบาทหลวง	อย่าเพ่อล่วงความคิดเป็นศิษย์หา
แม้ศึกเสือเหลือขนาดจึงอาตมา	จะอาสาหาบหามตามกำลัง
แต่เดี๋ยวนี้ศรีสวัสดิ์พลัดทหาร	ไม่แจ้งการดีร้ายข้างภายหลัง
เสด็จไปให้ถึงเขตนิเวศน์วัง	อย่ารอรั้งราชการจะนานวัน ฯ
๏ นางคำนับรับคำแล้วร่ำว่า	ไปเบื้องหน้าโปรดด้วยจงช่วยฉัน
จะขอลาฝ่าเท้าพระนักธรรม์	ไปเขตคันคิดบำรุงกรุงลังกา
แต่นารีพี่น้องทั้งสองนี้	ดิฉันมีใจรักเป็นหนักหนา
จะขอเลี้ยงเคียงชิดเหมือนธิดา	จงโปรดปรานีให้เหมือนใจปอง ฯ
๏ พระบาลีดีใจให้อนุญาต	พลางโอวาทฝากฝังนางทั้งสอง
แล้วก็พานารีทั้งพี่น้อง	เข้าในห้องให้ตำราวิชาการ
กลสตรีวิสัยในมนุษย์	ให้สิ้นสุดสอนสั่งเหมือนดังหลาน
แล้วเขียนหนังสือลับพับเหล็กลาน	กลการลึกล้ำที่สำคัญ
ให้สองนางพลางว่ารักษาไว้	ต่อเมื่อไรรบรับถึงขับขัน
ดูหนังสือมือเสื้อที่ใส่นั้น	จึงผ่อนผันคิดความตามอุบาย ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างคำนับรับหนังสือ	เอาใส่มือเสื้อไว้มิให้หาย
แล้วก็พามานั่งบัลลังก์ราย	อวยถวายพี่น้องทั้งสองรา
แล้วตีกลองร้องเรียกพวกชาวบ้าน	มากราบกรานเตรียมกายทั้งซ้ายขวา
กระบวนแห่แลกลาดดาษดา	ด้วยเหตุว่ารู้ขนบนั้นครบครัน
รถม้าเทศลังกาฝากระจก	เทียมม้าหกคู่ชักเหมือนจักรหัน
ฉัตรระย้าจามรชอนตะวัน	แต่ล้วนพรรณบุปผาสุมาลี
เพราะเหตุว่าชาวบ้านนั้นสันทัด	รู้จักจัดแจงประดับสลับสี
มาเรียงเรียบเทียบรถริมคิรี	พระบาลีทูลองค์นางนงลักษณ์
พวกชาวป่าเขามารับอยู่สรรพเสร็จ	เชิญเสด็จกลับรักษาอาณาจักร
จงเปรมปรีดิ์มีชัยวิไลลักษณ์	เป็นปิ่นปักปกเกล้าชาวลังกา ฯ
๏ นางคำนับรับพรอ่อนศิโรตม์	แล้วออกโอษฐ์อวยสวัสดิ์มนัสสา
ขอเป็นโยมโสมนัสด้วยศรัทธา	จนชีวาวายวางในทางบุญ
ขอพระองค์จงสบายอยู่ภายหลัง	แม้พลาดพลั้งศึกเสือช่วยเกื้อหนุน
ได้มาถึงพึ่งพาพระการุญ	ไม่ลืมคุณคุ้มชีวันจนบรรลัย
แล้วกราบลาพาสองพี่น้องหญิง	ค่อยเลียบสิงขรเขินเนินไศล
เห็นรถเรืองเครื่องบุปผาสุมาลัย	ทั้งชาวไพรพร้อมกันอัญชลี
นางโฉมยงทรงรถกระจกระจ่าง	ทั้งสองนางนั่งหน้าเป็นสารถี
ทหารโห่โกลาพนาลี	สองนารีขับรถบทจร
กระบวนแห่แตรสังข์ระฆังฆ้อง	เสียงกึกก้องกลางทางหว่างสิงขร
มีธงดำนำหน้าพลากร	ประทับรอนแรมมาหลายราตรี
ถึงแดนถ้ำกลำพันตะวันพลบ	เงียบสงบสงัดป่าพนาสี
อันเนื้อนกลิงค่างบ่างชะนี	ไม่เห็นมีเหมือนทุกแห่งให้แคลงใจ
จึงเอื้อมอรรถตรัสสั่งให้รั้งรถ	ริมบรรพตเชิงผาพออาศัย
พวกโยธีตีฆ้องบ้างกองไฟ	ระวังระไววงเวียนผลัดเปลี่ยนกัน ฯ

ตอนที่ ๓๒
ศรีสุวรรณอาสาตีด่านดงตาล
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	เมื่อไสยาสน์ยามวิโยคให้โศกศัลย์
เรียกยุพาผกาสุลาลีวัน	มาเคียงบรรจถรณ์บรรทมแล้วชมเชย
สงสารเจ้าเศร้าสร้อยมาพลอยยาก	ปราศจากหมอนฟูกแล้วลูกเอ๋ย
มิเคยยากกรากกรำก็จำเคย	มาชมเชยน้ำค้างอยู่กลางไพร
เจ้าขวัญอ่อนนอนเรียงอยู่เคียงแม่	ไม่ห่างแหงามสรรพจงหลับใหล
แม่นี้ไม่ไสยาสน์ประหลาดใจ	ด้วยป่าใหญ่เย็นเยียบเงียบสำเนียง
แต่โพล้เพล้เรไรก็ไม่ร้อง	ไม่แซ่ซ้องเสียงสัตว์สงัดเสียง
ทั้งเนื้อนกวิหคเงียบเซียบสำเนียง	เห็นผิดเยี่ยงอย่างป่าพนาลัย ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่น้องสองสุภาพ	ต่างก้มกราบบาทาอัชฌาสัย
จึงทูลความตามรู้อยู่ในใจ	นี่มาในแนวป่าชื่อกาลวัน
ตำแหน่งนี้มีเจ้าป่าเทพารักษ์	สิทธิศักดิ์รักษาพนาสัณฑ์
เข้าสิงสู่อยู่ในถ้ำกลำพัน	แสนฉกรรจ์กินสัตว์ในปัถพี
ผู้ใดมาอารักษ์ลักสะกด	กินเสียหมดมิให้พบทั้งศพผี
จึงเยือกเย็นเว้นว่างหนทางนี้	มิได้มีผู้ใดเดินไปมา
แต่ทางตรงลงทุ่งกรุงสิงหล	ไม่แวะวนเวียนวงตรงหนักหนา
แม้วันนี้มีภัยสิ่งไรมา	จึงทรงตราแก้วกันอันตราย ฯ
๏ นางทราบความหวามไหวฤทัยหวาด	กัมปนาทนึกพรั่นพระขวัญหาย
จึงว่าเจ้าเล่าก็รู้อยู่ว่าร้าย	ไม่กลัวตายหรือมาค้างอยู่อย่างนี้
อันใจแม่แต่ยังเยาว์คุ้มเท่าใหญ่	เผอิญให้พรั่นตัวนึกกลัวผี
ถึงรบราฆ่าฟันทุกวันนี้	ก็สุดที่กลัวแกล้งทำแข็งใจ
เจ้าเรียนรู้อยู่กับท่านอาจารย์เฒ่า	ท่านบอกเล่าลึกซึ้งไปถึงไหน
จะต่อตีผีสางทำอย่างไร	จงบอกให้แจ้งจิตในกิจจา ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างคำนับอภิวาท	อันพระบาทบาลีดีหนักหนา
รู้วิสัยไตรเพทเลศวิชา	เหมือนเห็นฟ้าดินจบทั้งภพไตร
แม้นประมาณการอันใดก็ไม่ผิด	รักษากิจกรุณาอัชฌาสัย
พอตาหูรู้เห็นเป็นอย่างไร	ในดวงใจคิดเสร็จสำเร็จการ
ซึ่งให้ข้าพาพระองค์มาตรงนี้	เหตุด้วยผีร้ายแรงกำแหงหาญ
ขอบุญญาอานุภาพช่วยปราบมาร	ให้สำราญรัถยาประชาชน
อันดวงตราราหูคู่กษัตริย์	คุ้มจังหวัดแว่นแคว้นแดนสิงหล
ถึงผีสางปะรางควานไม่ทานทน	ย่อมแพ้ผลวาสนาบารมี
ขอพระองค์ทรงคิดพิษฐาน	ตามโบราณท่านบำรุงซึ่งกรุงศรี
เดชะผลปรนนิบัติปัถพี	คงปราบผีพ่ายแพ้นั้นแน่นัก
อันหนึ่งครูผู้เฒ่าเล่าก็ว่า	เกณฑ์ลังกายังไม่สูญประยูรศักดิ์
แล้วทายว่าข้าศึกที่ฮึกฮัก	จะกลับรักร่วมจังหวัดปัถพี ฯ
๏ นางทราบคำทำนายนึกอายจิต	ช่างบอกศิษย์สารพัดจะบัดสี
จึงเสแสร้งแกล้งว่าพระบาลี	ท่านเหลือดีดูแลแน่สุดใจ
เธอบอกเจ้าแต่เท่านั้นหรือยังอีก	อย่าเลี่ยงหลีกเจ้าจงแจ้งแถลงไข
หรือท่านว่าข้ากับพระอภัย	คงจะได้สมสู่เป็นคู่กัน
ทั้งสองนางต่างว่าข้าพเจ้า	ได้ยินเท่านั้นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ซึ่งจะได้หรือมิได้อย่างไรนั้น	กระหม่อมฉันมิได้ซักให้ทักทาย ฯ
๏ นางฟังความยามดึกนึกวิตก	สะอื้นอกอาลัยพระทัยหาย
คิดถึงพระอภัยแล้วให้อาย	ช่างเคราะห์ร้ายนี่ไฉนกระไรเลย
เมื่อต่างชาติศาสนาเป็นข้าศึก	สุดจะนึกร่วมเรียงเคียงเขนย
ขอสู้ตายชายอื่นไม่ชื่นเชย	จนล่วงเลยสู่สวรรคครรไล
นางนึกนึกแล้วสะอึกสะอื้นอ้อน	ด้วยอาวรณ์หวังจิตพิสมัย
จนลืมองค์หลงตะลึงคะนึงใน	ถอนฤทัยทุกข์รักหนักอุรา
ระทวยองค์ลงบนอาสน์ราชรถ	โศรกกำสรดเศร้าสร้อยละห้อยหา
ส่วนนารีพี่น้องสองสุดา	ต่างวันทาโฉมตรูช่วยอยู่งาน
ด้วยรู้กลปรนนิบัติกษัตริย์พร้อม	ทั้งขับกล่อมกล่าวกลอนก็อ่อนหวาน
ศิโรราบกราบประณตบทมาลย์	ขอประทานโทษาฝ่าธุลี
จะขับกล่อมจอมสุรางค์สำอางโฉม	ต่างประโคมค่อนรุ่งในกรุงศรี
แล้วกรายกรีดดีดกลเป็นดนตรี	ประสานสีซอดังเสียงวังเวง
พี่สาวร้องน้องรับทั้งขับกล่อม	เสียงพร้อมพร้อมไพเราะล้วนเหมาะเหม็ง
กล่าวประโลมโฉมยงองค์ละเวง	ด้วยกาพย์เพลงพลอดคิดประดิษฐ์กลอน ฯ
๏ โอ้พระจันทร์วันเพ็งไม่เปล่งเปลื้อง	สลดเหลืองแลเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
ดูว้าเหว่เอกาอนาทร	เที่ยวเร่ร่อนทรงรถมิลดเลี้ยว
สุริยันดั้นเมฆวิเวกลิบ	แสงระยิบลับเงาภูเขาเขียว
สงสารนกตกอยู่แต่ผู้เดียว	ให้เปล่าเปลี่ยวหวั่นหวาดอนาถใจ
หนาวน้ำค้างพร่างพรมจะห่มเสื้อ	พออุ่นเนื้อนอนสนิทพิสมัย
ถึงลมว่าวหนาวยิ่งจะผิงไฟ	แต่หนาวใจจำกลั้นทุกวันคืน
แม้มีคู่ชูชิดสนิทนุ่ม	เหมือนห่อหุ้มผ้าทิพย์สักสิบผืน
หอมบุปผามาลัยไม่ยั่งยืน	ไม่ชูชื่นเช่นรสพจมาน
มณฑาทิพย์กลีบกลิ่นประทิ่นหอม	จะอ่อนน้อมโน้มลงน่าสงสาร
สาโรชรื่นชื่นแช่มจะแย้มบาน	ผกาก้านเกสรขจรโรย
ภุมรินบินเลยไปเชยอื่น	มิมาชื่นเชยชวนให้หวนโหย
น้ำค้างพรมลมโยกมาโบกโบย	จะร่วงโรยแรมเหมือนดังเดือนเอย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงฟังเพลงขับ	ระทวยทับองค์แอบแนบเขนย
เสนาะคำทำเนียบช่างเปรียบเปรย	นางชมเชยชื่นจิตเหมือนธิดา
แล้วเชือดชิ้นดินถนันรางวัลให้	ทั้งสองได้รับประทานหวานหนักหนา
ผิวฉวีสีสันแต่นั้นมา	จึงโสภาผ่องผุดเพียงบุตรี
พอเดือนเที่ยงเสียงสัตว์สงัดเงียบ	เย็นยะเยียบปานว่าป่าช้าผี
นางกษัตริย์ตรัสปรึกษาสองนารี	เห็นแม่นมั่นวันนี้จะมีภัย
แม่จะขับอภิวาท์สุรารักษ์	ซึ่งสำนักเขาเขินเนินไศล
ให้คุ้มครองป้องปัดขจัดภัย	ตามวิสัยสัตยากฤดาการ
แล้วไขกลดนตรีทรงตีกรับ	ประดิษฐ์ประดับขับเพลงวังเวงหวาน
ขอเดชะปรเมสุเวตาล	จงทราบสารสารพัดซึ่งสัจจา
จะบำรุงกรุงไกรให้เป็นสุข	มาได้ทุกข์แทบชีวังจะสังขาร์
ขอคุณพระปรเมเทวดา	เสด็จมาคุ้มครองช่วยป้องกัน
ประจามิตรคิดร้ายให้วายวอด	ได้ตลอดกลับไปถึงไอศวรรย์
จะสังเวยเนยนมทั้งน้ำจัณฑ์	ทุกเทวัญวานช่วยข้าด้วยเอย
พวกไพร่พร้อมล้อมนั่งได้ฟังเสียง	ต่างเอนเอียงอ่อนพับลงหลับเฉย
ทั้งสองนางต่างบังคมเฝ้าชมเชย	จนหลับเลยลืมองค์ทั้งนงเยาว์ ฯ
๏ จะกลับกล่าวชาวบ้านด่านสิงหล	มันเป็นคนขี้อายผู้ชายเขลา
ชื่อย่องตอดยอดเบอะซมเซอะเซา	แต่เป็นเหล่าลูกเศรษฐีมีเงินตรา
ครั้นแม่พ่อขอเมียมายกให้	มันก็ไม่เคียงคู่เข้าสู่หา
ยามกลางวันนั้นจะชมภิรมยา	ก็อายหน้านางผู้หญิงจริงจริงเจียว
กลางคืนนั้นมันว่ามืดไม่เห็นหน	เป็นจำจนอัดอั้นกระสันเสียว
แต่กลิ้งกลับสับสนอยู่คนเดียว	วันหนึ่งเฉียวฉุนชื่นจะขืนเมีย
ไม่เล้าโลมโจมทับจับสลัด	เสียงอึดอัดจะเอาผ้าพันตาเสีย
จนหายใจไม่พอเข้าคลอเคลีย	อีนางเมียมันตะกายเอาหลายที
ทั้งถีบถูกลูกตาข้างขวาบอด	อ้ายย่องตอดเต็มโกรธกระโดดหนี
เสียดายนักควักออกมาว่าตานี้	เป็นของดีกว่าอื่นเอากลืนไว้
แล้วนึกอายชายหญิงวิ่งเข้าป่า	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลไหน
มาถึงถ้ำกลำพันมันเข้าไป	ปีศาจให้ความรู้อยู่ด้วยกัน
เที่ยวกินเนื้อเสือสีห์เหมือนผีดิบ	ตาไม่พริบเปรียบเหมือนยักษ์มักกะสัน
สัตว์จึงสิ้นถิ่นป่ากาลวัน	คืนวันนั้นอ้ายย่องตอดดอดออกมา
เห็นกองไฟไม่เห็นคนด้วยจนจิต	เทวฤทธิ์สิทธิศักดิ์ช่วยรักษา
พอแสบท้องมองเขม้นเห็นอาชา	โถมถลาฟาดฟัดแล้วกัดกิน
ที่เหลือนั้นมันเอาไปให้กับผี	กินพาชีชักรถเสียหมดสิ้น
ยังเที่ยวค้นจนรอบขอบคิริน	ด้วยได้กลิ่นเหมือนมนุษย์สุดเสียดาย
เทวดาอาเพศให้พบรถ	เสกสะกดก้าวย่องค่อยมองหมาย
นางไม่หลับกลับตื่นฟื้นพระกาย	เห็นคลับคล้ายคลับคลาเข้ามามอง
ขยับตราราหูคู่พระหัตถ์	สะกิดตรัสปลุกสั่งนางทั้งสอง
ไม่เขยื้อนเหมือนหนึ่งผีทั้งพี่น้อง	เหตุด้วยต้องมนต์สะกดหมดทุกคน
แต่โฉมยงองค์เดียวให้เปลี่ยวจิต	มันคว้าหวิดหวีดร้องสยองขน
เห็นปีนป่ายท้ายรถเหลืออดทน	ถึงอับจนโจนลงวิ่งวงเวียน
อ้ายย่องตอดลอดลัดสกัดจับ	นางเลี้ยวลับหลีกลัดฉวัดเฉวียน
เอาดาบแกว่งแสงสว่างเหมือนอย่างเทียน	จนจวนเจียนถึงฟาดปราดประกาย
ถูกตรงหัวขมองอ้ายย่องตอด	ปวดตลอดลำหูไม่รู้หาย
หกล้มลงนิ่งสลบเหมือนศพตาย	มนต์ก็คลายคนฟื้นตื่นตกใจ
เห็นนางตีผีกลิ้งวิ่งเข้าช่วย	บ้างฉุดฉวยเชือกกระหวัดวัดไว้ได้
ทั้งสองนางต่างตามนางทรามวัย	มากราบไหว้ทูลถามตามสงกา ฯ
๏ โฉมเฉลาเล่าเรื่องให้รู้แจ้ง	พอส่งแสงสูรย์สว่างกลางเวหา
ต่างพิศดูผู้ตายคล้ายคุลา	มีแต่ตาข้างเดียวดูเขี้ยวโง้ง
ทั้งหน้าลายรายเรี่ยรอยเมียข่วน	ผมแต่ล้วนผีผูกจมูกโด่ง
ใบไม้นุ่งรุงรังสันหลังโกง	ดังผีโป่งปากเหม็นเช่นกุมภา
พอพูดกันมันฟื้นยืนสลัด	เชือกที่มัดหลุดโลดโดดถลา
นางตีซ้ำหนำจิตด้วยฤทธิ์ตรา	อุปมาเหมือนจะดิ้นสิ้นชีวิต
เห็นโฉมยงทรงตราพระราหู	สังเกตดูดังนารายณ์กายสิทธิ์
ด้วยเดชาการุญบุญฤทธิ์	มันกลัวผิดเข็ดหลาบลงกราบกราน
นางกษัตริย์ตรัสถามตามสงสัย	มึงชื่อไรร้ายกาจมาอาจหาญ
เป็นยักษีผีสางหรือรางควาน	ที่สถานหลักแหล่งอยู่แห่งใด ฯ
๏ อ้ายย่องตอดพลอดไม่ใคร่จะชัด	ด้วยลิ้นขัดแข็งกระด้างเหมือนอย่างใบ้
เสียงล่อแล่แต่เราพอเข้าใจ	ด้วยมิได้พูดจามาช้านาน
มันบอกว่าข้าชื่ออ้ายย่องตอด	เที่ยวเล็ดลอดลืมเรือนเพื่อนสถาน
มาอยู่ถ้ำร่ำเรียนสำเร็จการ	เป็นศิษย์ท่านเทวดาวราฤทธิ์
ให้เที่ยวหาสารพัดสัตว์มีเลือด	เอาไปเชือดสูบกินกลิ่นโลหิต
ข้ากินเนื้อเสือเหลืองเป็นเนืองนิตย์	ใครฆ่าตีชีวิตไม่วอดวาย
เว้นแต่ตราราหูสู้ไม่ได้	ท่านจับไว้วันนี้ไม่หนีหาย
ได้ลักม้าฆ่ากินเสียสิ้นกาย	ให้โฉมฉายใช้ข้าต่างพาชี
จะชักรถลดเลี้ยวเที่ยวถึงไหน	จะชักไปเช่นข้ามารศรี
กว่าจะหาม้าได้ไซร้เทวี	มาอยู่ที่ถ้ำธารสำราญใจ ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังให้สังเวช	มันถือเพศผีสางต่างวิสัย
พลางปรึกษาว่าใครเห็นเป็นอย่างไร	มันจะไปเป็นข้าเหมือนพาชี
แต่วิสัยใจทมิฬมันกินเลือด	จะดุเดือดดึงดื้อด้วยถือผี
ประการหนึ่งซึ่งจะพาไปธานี	จะย่ำยีหญิงชายให้วายปราณ ฯ
๏ ทั้งสองนางต่างรู้เพราะครูสั่ง	จึงว่าครั้งนี้จะได้ใช้ทหาร
จะหาไหนได้เหมือนมันประจัญบาน	ใครล้างผลาญชีวันไม่บรรลัย
นี่หากแพ้แต่ตราพระราหู	จึงยอมอยู่ด้วยดีจะมีไหน
ทั้งธานีมีศึกจงตรึกไตร	จะได้ใช้สังหารผลาญไพริน
ประการหนึ่งซึ่งมาในป่านี้	พระบาลีสอนสั่งหวังถวิล
ว่าโฉมยงนงเยาว์เจ้าแผ่นดิน	พบไพรินร้ายหยาบช่วยปราบปราม
แม้นละไว้ให้ผีอยู่ที่ถ้ำ	มันจะทำเบียดเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
ให้ชี้นำถ้ำใหญ่ยกไปตาม	ช่วยปราบปรามพวกผีให้หนีไป ฯ
๏ นางตรัสตอบชอบแล้วลูกแก้วแม่	เหมือนให้แลเห็นทางสว่างไสว
ช่างรอบคอบรู้สว่างมาต่างใจ	เหมือนแม่ได้ดวงตาพระบาลี
แล้วเหลียวมาปราศรัยอ้ายย่องตอด	มึงได้รอดชีวาแล้วอย่าหนี
ช่วยชักรถอตส่าห์แทนพาชี	พาไปที่ถ้ำอยู่ของครูบา
แล้วแต่งองค์ทรงสะพายสายกำซาบ	กระบี่ปลาบแปลบวับจับเวหา
ให้พี่น้องสองนั่งในหลังคา	นางนั่งหน้าเดินรถดูงดงาม
ทั้งพวกไพร่ใจหาญแกว่งขวานหอก	สะอึกออกนำเสด็จไม่เข็ดขาม
ล้วนมีครูรู้ชำนาญการสงคราม	บ้างแซงตามซ้ายขวาเป็นตาริ้ว
อ้ายย่องตอดสอดมือเข้าถือแอก	ออกแต่แรกเร็วกลมดังลมฉิว
ขึ้นภูเขาเลากามันพาปลิว	ทหารหิวหอบวิ่งไม่ทิ้งนาย
ถึงปากถ้ำกลำพันเห็นควันพลุ่ง	เป็นฝุ่นฟุ้งพวกผีวิ่งหนีหาย
เสียงครึกครื้นตื่นแตกต้องแยกย้าย	ไม่กล้ำกรายกลัวตราบารมี
พวกโยธาโห่ลั่นสนั่นก้อง	เห็นอ้ายย่องตอดนั่งยังไม่หนี
บ้างหยอกยุดฉุดมือว่าชื่อดี	พระบุตรีตรัสถามตามสงกา
พวกมึงไปไหนหมดหรือปดเล่น	ไยไม่เห็นครูมึงอยู่ในคูหา
อ้ายย่องตอดทอดใจว่าภัยมา	เทวดาโดดหนีไม่มีใคร
๏ นางฟังคำซ้ำแลเห็นแต่ศพ	ซากสินธพขามังสังยังจำได้
กระดูกหนังยังกลิ้งมันทิ้งไว้	จึงสั่งให้เก็บเข้าเผาอัคคี
จึงปรึกษาว่าเราเข้ามารบ	ปีศาจหลบหลีกกลัวเอาตัวหนี
ครั้นว่าไปไกลตาอยู่ธานี	กลัวพวกผีมันจะกลับมาจับคน ฯ
๏ ยุพาว่าถ้าพระองค์จะทรงปราบ	ให้ราบคาบเขตแคว้นแดนสิงหล
อันพวกผีมิได้เห็นเป็นสกนธ์	จะใช้คนสัประยุทธ์สุดทำนอง
ควรจะหาอารักษ์อันศักดิ์สิทธิ์	ซึ่งสถิตถ้ำเขาเป็นเจ้าของ
เข้าโรมรันกันเองคุ้มเกรงครอง	จึงจะต้องตามเล่ห์ประเวณี ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสตอบชอบแล้วลูก	จำจะปลูกศาลสาปไว้ปราบผี
ด้วยตัวเราเจ้าจังหวัดปัถพี	จะมอบที่แดนไว้ให้พระกาฬ
แล้วเกณฑ์เหล่าชาวป่าให้หาไม้	ประเดี๋ยวใจปลูกเสร็จสำเร็จศาล
เอาผ้ากรองรองทรงของนงคราญ	ทำเป็นม่านมูลี่ที่เทวัญ
เครื่องบูชาสารพัดให้จัดตั้ง	ขนมปังเป็ดคู่กับหมูหัน
ทั้งเทียนธูปบุปผาสารพัน	กระแจะจันทน์เจิมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสว่าเวลานี้	จะบัตรพลีเทวดารักษาศาล
ถวายกรฟ้อนรำให้สำราญ	เจ้าตามมารดาฟ้อนจะสอนไว้
แล้วจัดแจงแต่งสองพี่น้องน้อย	ใส่เสื้อสร้อยสอดแซมให้แจ่มใส
นางแต่งองค์ทรงกรองทองประไพ	เสด็จไปหน้าศาลลานชลา
ให้ไพร่พร้อมล้อมองค์เป็นวงกว้าง	ทั้งสองนางยืนชม้ายทั้งซ้ายขวา
ประโคมแตรแซ่ซ้องกลองลังกา	นางวัณฬาทอดกรอ่อนระทวย
แล้วรำร่ายฉายฉะประปรายบาท	กะหวัดวาดไว้จังหวะดูสะสวย
สองบังอรฟ้อนตามงามระทวย	ดำเนินนวยนาดกายชม้ายเมียง
แล้วร้องบวงสรวงศาลหวานวิเวก	ทั้งทุ้มเอกอักษรชะอ้อนเสียง
เครื่องสังเวยเคยถวายไว้รายเรียง	ทั้งหมากเมี่ยงมังสาสุราบาน
บุปผาพวงจวงจันทน์คันธรส	ทั้งเครื่องสดของเราทั้งคาวหวาน
ขอศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรงค์องค์พระกาฬ	มาสิงศาลสำหรับช่วยดับร้อน
อันแว่นแคว้นแดนดินที่ถิ่นร้าย	ขอถวายเทเวศร์เขตสิงขร
ช่วยคุ้มครองชนชาติราษฎร	ให้ถาวรทั่วทั้งเกาะลังกา
แล้วฟ้อนรำคำนับอภิวาท	สุราสาดเซ่นถวายทั้งซ้ายขวา
ให้จุดเทียนเวียนโห่เป็นโลกา	พอเสียงฟ้าฟาดเปรื่องกระเดื่องดัง
เป็นแสงรุ้งพลุ่งสว่างขึ้นกลางศาล	เห็นพระกาฬกายแดงดังแสงครั่ง
รับสังเวยเนยนมขนมปัง	ทั้งหน้าหลังลักขณาเหมือนวานร
ครั้นอิ่มหนำอำนวยอวยสวัสดิ์	นางกษัตริย์จงสุโขสโมสร
อันเขตแคว้นแดนป่าพนาดร	จะดับร้อนรับปราบที่หยาบคาย
ต่อปีหนึ่งจึงมารำเป็นคำนับ	จะคอยรับเครื่องสังเวยเช่นเคยถวาย
แม้ไม่มาสามัญจะอันตราย	แล้วก็หายสูญวับไปกับตา ฯ
๏ นางละเวงเกรงกราบไม่หยาบหยาม	ขนานนามตามอยู่ที่ภูผา
ชื่อพระกาฬศาลเจ้าชาวลังกา	จึงเรียกมาตามกันทุกวันนี้
อันนามถ้ำกลำพันอันอุบาทว์	เกิดปีศาจสาปนามไว้ตามที่
ชื่อว่าเขาเจ้ารำประจำปี	ทุกวันนี้ก็ยังเป็นเช่นโบราณ
ถึงเดือนห้าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	ไปถวายวันทาบูชาศาล
บ้างบนบานศาลกล่าวเจ้าพระกาฬ	ช่วยบันดาลดับร้อนให้ผ่อนเย็น ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ปราบปีศาจสิ้นทุกข์ที่ขุกเข็ญ
ยังธุระจะประจญกับคนเป็น	เห็นจวนเย็นยกทัพขับโยธา
เอาเชือกหนังรั้งท้องอ้ายย่องตอด	อย่าให้ลอดลัดไปใต้พฤกษา
มันวิ่งหนักชักเชือกให้ช้าช้า	พอโยธาทันรถบทจร
ออกจากดงลงทุ่งกรุงสิงหล	พอพบพลพวกตามหลามสลอน
นางกษัตริย์ตรัสถามความนคร	แล้วรีบร้อนเข้าเขตนิเวศน์วัง
หยุดประทับรับขุนนางที่ข้างหน้า	ทั้งพวกล่าทัพกลับมาคับคั่ง
ขอโทษตัวกลัวตายด้วยพ่ายพัง	เพราะกำลังหลับทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ นางบัญชาว่าเราไม่เอาผิด	ด้วยสุดคิดคั่งคับเข้าสับสน
เขาจุดเผาเราก่อนเราซ้อนกล	จนขังคนเขาไว้ได้เมื่อไฟฮือ
พวกเขามีปี่เป่าให้เราหลับ	จึงเสียทัพโทษใครจะได้หรือ
จงช่วยกันผันแปรคิดแก้มือ	เราไม่ถือโทษาเสนาใน
แล้วถามข่าวราวเรื่องเมืองผลึก	ทราบว่าศึกยังอยู่วังที่สร้างใหม่
ไม่ตามตีนี่เพราะว่าสัญญาไว้	นางเข้าใจจึงแกล้งทำเป็นกำชับ
อย่าประมาทราชการท่านทั้งหลาย	ศึกไม่วายแต่ละวันนั้นจะดับ
เร่งระดมสมทบไว้รบรับ	เร่งกำชับด่านทางอย่าวางใจ
แล้วเล่าความตามแตกต้องแยกย้าย	คนทั้งหลายเวทนาน้ำตาไหล
นางเรียกบ่าวชาวป่าด้วยอาลัย	มาโปรดให้เสื้อผ้าสารพัน
ทั้งเงินทองสองแพนกแจกชาวบ้าน	ทั้งลูกหลานเล็กใหญ่อยู่ไพรสัณฑ์
พวกโยธีดีใจได้รางวัล	ต่างพากันกราบก้มบังคมลา
นางสั่งให้อ้ายย่องตอดอยู่ตึกกว้าง	เกณฑ์ขุนนางกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
ให้สูบเลือดเชือดกัดตามอัชฌา	กินอูฐลาควายวัวตัวละมื้อ
ถ้าหมูแพะแกะเล่าเก้ากะสิบ	มันกินดิบดูเหมือนเช่นเป็นกระสือ
ฝ่ายทหารการศึกได้ฝึกปรือ	จะแก้มือเมืองผลึกยังตรึกความ ฯ
๏ พอเสร็จคำร่ำสั่งพระสังฆราช	มานั่งอาสน์เอะตะลึงแล้วจึงถาม
ไปเสียทัพอัปราล่าสงคราม	ไยงดงามกว่าแต่ก่อนร่อนชะไร
หรือไปรบพบรักจึงหนักหน่วง	ไม่ล่อลวงล้างศึกนึกไฉน
ดูผ่องขาวราวกับจิตสนิทใน	หรือกลับใจเลโลเพราะโลกีย์ ฯ
๏ นางละเวงเกรงกราบไม่หยาบหยาม	แล้วเล่าความตามรบจนหลบหนี
แต่ไม่บอกออกว่าเธอพาที	กลัวเป็นที่กินแหนงแคลงฤทัย
เล่าแต่ความตามได้กินดินถนัน	จึงผิวพรรณผุดละอองให้ผ่องใส
พลางเชือดชิ้นดินถนันออกทันใด	ถวายให้พระฉันแล้ววันทา
ทำถามลองของนี้กินดีนัก	ไม่รู้จักต้นรากหลากหนักหนา
บาทหลวงดูรู้ความตามตำรา	จึงบอกว่าของอยู่ในใต้แผ่นดิน
กำหนดนั้นพันปีผุดทีหนึ่ง	เสียงดังตึงแตกฟุ้งจรุงกลิ่น
เกิดตรงไหนไอเหงื่อเหมือนเกลือกิน	พื้นแผ่นดินก็เป็นโป่งขึ้นตรงนั้น
มนุษย์เราชาวเมืองเรียกเกลือโป่ง	เพราะปล่องโปร่งเปลวกลิ่นดินถนัน
ได้ผลกินกลิ่นเนื้อเหมือนเจือจันทน์	บอกแล้วฉันชิมหวานสำราญใจ ฯ
๏ ในขณะพระกำลังยังนั่งพูด	พอมีทูตถือสารมาขานไข
เป็นข้อความตามธุระพระอภัย	แต่ไม่ให้สารสำคัญนั้นเข้ามา
นางรู้แจ้งแกล้งสั่งให้ยั้งหยุด	บาทหลวงสุดสงสัยจึงให้หา
ต้องตามคำนำทูตเข้าวันทา	แล้วเปิดตรากล่องลานออกอ่านความ ฯ
๏ ในสาราว่าพระองค์ทรงสวัสดิ์	สืบกษัตริย์ศาสนาภาษาสยาม
มาหยุดยั้งฝั่งสมุทรหยุดสงคราม	เพราะมีความเสน่หาให้อาวรณ์
คิดถึงวันสัญญาเวลาดึก	มิได้นึกแหนงหน่ายสายสมร
เจ้าลับเนตรเชษฐานิราจร	ถึงยามนอนนึกสะอื้นทุกคืนวัน
คิดถึงคำร่ำว่าต้องหย่าทัพ	ไม่ลืมรับขวัญน้องประคองขวัญ
มิรู้สิ้นกลิ่นเนื้อเหมือนเจือจันทน์	สารพันพิศวาสเพียงบาดตา
ถึงอยู่ไกลใจนึกรำลึกถึง	เปรียบเหมือนหนึ่งแนบชิดขนิษฐา
แม้นตัวตายหมายจะฝังไว้ลังกา	แม่วัณฬาละฉันให้รัญจวน
หรือลืมคำทำสัตย์มธุรส	เกินกำหนดนึกคอยละห้อยหวน
จะหน่ายแหนงแคลงใจก็ไม่ควร	หรือประชวรจะมาพยาบาล
ขอขึ้นบกยกตามทรามสวาท	พอชมราชนิเวศน์เขตสถาน
จะทำสัตย์มธุรสพจมาน	ตามโบราณร่วมจังหวัดปัถพี
ไม่รบพุ่งมุ่งหมายทำลายล้าง	จะสืบสร้างเสนหามารศรี
แม่เหมือนเพชรเม็ดเท่าเขาคิรี	แม้นไม่มีเรือนทองก็หมองนวล
ถึงมียศงดงามแต่ยามตื่น	ไม่แช่มชื่นเช่นเจ้าของครองสงวน
งามละม่อมจอมขวัญอย่ารัญจวน	จงคิดควรคำสารที่อ่านเอย ฯ
๏ นางฟังความหวามไหวฤทัยหวั่น	ให้อ้นอั้นอายเอกเขนกเฉย
บาทหลวงว่าข้าคิดไม่ผิดเลย	แต่พอเอ่ยออกก็เป็นเห็นไรฟัน
จะคิดรักกันอย่างไรเจ้าไม่บอก	ทำย้อนยอกเกกมะเหรกพูดเสกสรร
มาปดเล่นเป็นสนุกทุกคืนวัน	เมื่อรักกันแล้วก็นางมาพรางพระ ฯ
๏ ยุพยงทรงฟังพระสังฆราช	เชิงฉลาดไหว้ว่าสาธุสะ
อันทำศึกนึกจะได้ชัยชนะ	มิใช่จะจงใจเป็นไมตรี
แต่จวนตัวกลัวกำลังจะพลั้งเพลี่ยง	จึงหลีกเลี่ยงลวงล่อแต่พอหนี
ประการหนึ่งซึ่งมีหูอยู่อย่างนี้	จะหนีปี่เห็นไม่ได้จนใจจริง ฯ
๏ บาทหลวงว่าข้าไม่บอกไว้ดอกหรือ	สัญชาติชื่อว่าผู้ชายตายเพราะหญิง
จนของ้อของอนถึงวอนวิง	ราวกับวิ่งเข้าวานสังหารกาย
แม้มิรักหนักหน่วงทำลวงล่อ	ขึ้นขี่คอเล่นก็ได้ดังใจหมาย
รูปก็รู้อยู่วิสัยใจผู้ชาย	มันหลงตายติดกับเหมือนหลับตา
อันลมปี่ดีแต่เพราะเสนาะหู	ที่จะสู้ลมปากยากหนักหนา
แต่ความรักมักจะออกกระบอกตา	จะเป็นข้าพวกเขาชาวชมพู
แล้วลุกเดินเมินหน้าออกมาวัด	นางกษัตริย์แสนสลดนึกอดสู
จึงแกล้งว่าข้าเฝ้าเล่าก็รู้	เรารบสู้เสียทีจึงหนีมา
อันแยบยลกลศึกย่อมลึกซึ้ง	คิดไม่ถึงท่านว่ารักเขาหนักหนา
เป็นพระเจ้าเราไม่ขัดอัธยา	จะตรึกตราตอบความตามทำนอง
จงเลี้ยงดูผู้ถือหนังสือสาร	ให้ทหารคุมขังไว้ทั้งผอง
แล้วนางพานารีทั้งพี่น้อง	เข้าสู่ห้องมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
๏ ระทวยองค์ลงบนแท่นแสนระทด	โศกกำสรดทรวงกรมไม่สมหมาย
จำจะคิดปิดความตามอุบาย	ให้หญิงชายเชื่อสิ้นไม่กินใจ
แล้วโฉมยงทรงประดิษฐ์คิดอักษร	เป็นกาพย์กลอนกล่าวแกล้งแถลงไข
ลงแผ่นทองกล่องปิดผนิดไว้	ครั้นเช้าให้หาทูตมาพูดจา
หนังสือตอบมอบหมายว่านายท่าน	ซึ่งแต่งสารแสนเสนาะเพราะหนักหนา
แม้เหมือนคำรำพันซึ่งสัญญา	จะเห็นว่ารักใคร่เป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายทูตจำคำนับแล้วรับสาร	ต่างก้มกรานกราบลามารศรี
เรียกบ่าวออกนอกประตูพระบูรี	ตามวิถีทางมาได้ห้าวัน
ถึงกองทัพยับยั้งอยู่วังใหม่	ตรงเข้าไปหน้าที่นั่งนรังสรรค์
ถวายสารกรานก้มบังคมคัล	แล้วรำพันทูลความตามกิจจา ฯ
๏ พระอภัยให้อ่านสารอักษร	ว่าอวยพรภูวเรศพระเชษฐา
เมื่อแรกองค์ทรงธรรม์ได้สัญญา	ว่าจะฆ่าลูกเมียไม่เสียดาย
ทั้งมิให้พี่น้องมาข้องกีด	จะเข้ารีตร่วมจิตที่คิดหมาย
เหตุไฉนไม่ล้างให้วางวาย	มากลับกลายกล่าวความเอาตามใจ
แม้มิจริงสิ่งสัตย์สะบัดสบถ	ไม่ละลดเลยพระองค์อย่าสงสัย
จะสู้รบขบฟันจนบรรลัย	ไม่ขอไปเป็นข้านางมาลี
แม้พระองค์ทรงสัตย์สันทัดเที่ยง	จะโลมเลี้ยงแล้วไม่อางขนางหนี
ให้เห็นจริงสิ่งสัตย์สวัสดี	ไม่มีที่กีดขวางเหมือนอย่างนั้น
จะได้ไปคำนับอภิวาท	เชิญพระบาทบรเมศวร์มาเขตขัณฑ์
เป็นปิ่นเกล้าสาวสุรางค์นางกำนัล	ล้วนเลือกสรรสาพิภักดิ์พนักงาน
จะงามหน้าพาน้องให้ผ่องแผ้ว	เหมือนฉัตรแก้วกั้นเกศประเทศสถาน
ทุกค่ำเช้าเฝ้าประณตบทมาลย์	คอยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
ถ้าเมตตาสารพัดไม่ขัดข้อง	เสน่ห์น้องนึกไว้ให้ได้สม
จะนั่งแนบแอบองค์ให้ทรงชม	พึ่งพระร่มโพธิ์ทองของน้องเอย ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสิ้นสติ	มิได้ปริโอษฐ์เอกเขนกเขนย
ศรีสุวรรณนั้นว่ารักจักเป็นเตย	คนเขาเคยเข็ดสิ้นลิ้นลังกา
มะม่วงมันจันทน์อินลูกลิ้นจี่	จะกินดีกว่าฝรั่งกระมังหนา
แม้ขืนจิตติดพันนางวัณฬา	จะต้องฆ่าคนตายลงก่ายกัน
พระเชษฐาว่าเปล่าดอกเจ้าพี่	ความทั้งนี้นางเอกแกล้งเสกสรร
กลศึกลึกล้ำล้วนสำคัญ	แม้ไม่ทันตรึกตราจะว่าจริง
ทั้งแต่งแต้มแนมเหน็บล้วนเล็บเขี้ยว	เราก็เกี้ยวลูกเสือเหลือผู้หญิง
จะยุดหางร่างกลอนเฝ้าวอนวิง	คงจะกลิ้งลงสักวันหนึ่งมั่นคง ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นจะตัดก็ขัดข้อง	ตัวเป็นน้องต้องตอบความไปตามหลง
อันน้องนี้มิได้คลาดบาทบงสุ์	ถึงพระองค์จะเชือดเอาเลือดเนื้อ
จะควักล้วงดวงใจก็ไม่ว่า	จะหลับตาตายก่อนนอนให้เถือ
ถ้าพระองค์สงสารกับว่านเครือ	อย่าชิดเชื้อช่วงชิงผู้หญิงพาล
อันพาราฝรั่งทั้งทวีป	จะเร่งรีบรบรับแต่กับหลาน
มิได้เมืองเคืองขาดราชการ	จึงล้างผลาญชีวันให้บรรลัย
จะยกทัพนับโกฏิมาเกี้ยวชู้	ใครจะสู้ส่งลำเลียงเสบียงไหว
จะอ้อยอิ่งวิงวอนจนอ่อนใจ	เห็นพวกไพร่จะผอมโซเพราะโลกีย์ ฯ
๏ สินสมุทรพูดจาประสาจิต	แม้ไม่คิดรบพุ่งเอากรุงศรี
จะบวชเข้าเอาบุญเป็นมุนี	ไปอยู่ที่เกาะแก้วเสียแล้วกัน
อยู่ที่นี่อีละเวงเก่งกว่าเสือ	จะฉีกเนื้อเลี้ยงชู้เช่นหมูหัน
แม้นโปรดให้ไปรบจะขบฟัน	เที่ยวห้ำหั่นเสียให้สิ้นลิ้นลังกา ฯ
๏ พระอภัยไม่พูดกับโอรส	ด้วยทรงยศเธอยังรักเขาหนักหนา
แต่เกรงน้องข้องขัดหัทยา	จึงแกล้งว่าพี่ก็ไม่อาลัยมัน
หมายจะล่อพอให้รักไม่พักรบ	ได้พิภพโภไคมไหศวรรย์
เมื่อเจ้าเห็นเป็นว่าจะช้าวัน	จะช่วยกันสงครามก็ตามใจ
พี่จะช่วยกำกับเป็นทัพหลัง	แต่จะสั่งสัญญาอัชฌาสัย
ถ้าได้ทีตีกระทั่งถึงวังใน	ใครอย่าได้ฆ่าฟันนางวัณฬา
ด้วยเดิมทีพี่เขากับเรานั้น	เหมือนพงศ์พันธุ์ผูกรักกันหนักหนา
จะปราบปรามตามทำนองของน้องยา	แต่อย่าฆ่าคิดล้างให้วางวาย ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลียินดีสุด	สินสมุทรกราบก้มด้วยสมหมาย
ต่างทูลลาพาพราหมณ์ทั้งสามนาย	มาหน้าค่ายคิดกันปันโยธา
ศรีสุวรรณให้พราหมณ์สามมานพ	เดินบรรจบโจมจับเป็นทัพหน้า
สินสมุทรยังอ่อนหย่อนปัญญา	คุมโยธาทัพหนุนเป็นขุนพล
ศรีสุวรรณนั้นกำกับเป็นทัพหลวง	ล้วนรู้ท่วงทีศึกได้ฝึกฝน
ได้ฤกษ์สมลมตกให้ยกพล	แต่ล้วนคนขี่ม้าถืออาวุธ
ทั้งสามพราหมณ์สามทัพให้รับโห่	สำเนียงโร่เรื่อยหูไม่รู้หยุด
ทั้งทัพหนุนขุนพลรณยุทธ์	สินสมุทรขี่สิงห์วิ่งทะยาน
ศรีสุวรรณนั้นทรงรถที่นั่ง	เป็นทัพหลังลมตกยกทหาร
แต่องค์พระอภัยใจสำราญ	ดึกประมาณสามยามยกตามไป ฯ
๏ ฝ่ายทัพหน้าสานนให้คนบอก	ชาวบ้านนอกทุกตำแหน่งแถลงไข
ใครไม่สู้อยู่บ้านสำราญใจ	เรามิได้ย่ำยีอย่าหนีเลย
แล้วเร่งทัพขับพลอลหม่าน	พวกชาวบ้านหญิงชายสบายเฉย
ชวนพูดจาการุญเหมือนคุ้นเคย	จนทัพเลยล่วงมาถึงป่าตาล ฯ
๏ จะกลับกล่าวชาวเมืองที่เลื่องชื่อ	มีฝีมือแม่นยำรู้รำขวาน
ชื่ออิเรนเจนประจญคนโบราณ	รักษาด่านชั้นนอกเป็นคอกเนิน
ริมวิถีมีลำแม่น้ำกว้าง	ทั้งสองข้างโขดดอนสิงขรเขิน
เป็นร่องกลางทางเซาะจำเพาะเดิน	มีเชิงเทินรายรอบขอบบุรี
ท่านเจ้าเมืองเลื่องชื่อนั้นถือขวาน	เป็นทหารเอกอาจดังราชสีห์
มีลูกสาวขาวล้ำดังสำลี	อายุยี่สิบสลวยสวยโสภา
ไม่มีผัวกลัวที่จะมีลูก	ต้องกินหยูกยาฝาดไม่ปรารถนา
อยากทำศึกฝึกหัดเพลงศัสตรา	จนปรีชาเชิงรบรู้ครบครัน
เมื่อคราวศึกลึกซึ้งมาถึงด่าน	กรมการเกณฑ์ตรวจกันกวดขัน
ฝ่ายอิเรนเกณฑ์ทหารชาญฉกรรจ์	กปิตันให้ไปตั้งหลังบรรพต
มูรหุ่มคุมทหารอยู่ชานเขา	แต่ล้วนเหล่าโยธาขี่ม้าหมด
บังอลูอยู่ลำแม่น้ำคด	คอยกำหนดสงครามทั้งสามทัพ
ถ้าไพรีตีมาถึงหน้าด่าน	ออกต่อต้านตีตัดสกัดจับ
พวกเหลือซ้ำสมทบเข้ารบรับ	ให้ย่อยยับอยู่ที่ด่านปราการกัน
สามขุนนางต่างรับบังคับสั่ง	ยกไปตั้งตามตำแหน่งล้วนแข็งขัน
กองละหมื่นปืนผาสารพัน	แล้วเกณฑ์กันเตรียมนั่งระวังคอย
ฝ่ายอิเรนเกณฑ์ปลัดให้จัดทัพ	ไปรบรับลับล่อแต่พอถอย
พาทหารหนุ่มฉกรรจ์สามพันร้อย	ออกตั้งคอยขับทหารเข้าราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายทัพพราหมณ์สามนายถึงท้ายด่าน	เข้าดงตาลตามทางหว่างสิงขร
พอพบกับทัพปลัดอัสดร	ให้หยุดหย่อนโยธาแล้วพาที
อันทัพเราชาวผลึกไม่นึกร้าย	ด้วยเจ้านายปรองดองทั้งสองศรี
จะบำรุงกรุงไกรเป็นไมตรี	ไม่ย่ำยีอย่ามาขวางหนทางเรา ฯ
๏ ฝ่ายปลัดขัดใจว่าอ้ายเด็ก	ล้วนเล็กเล็กลำตัวเท่าหัวเหา
กูหัวหงอกหลอกกูไม่ดูเงา	จะเล่นเจ้าเสียให้ยับลงกับมือ
แม้ไมตรีคงมีให้เบิกด่าน	ราชการแล้วก็กูไม่รู้หรือ
เหวยพวกเราเอาสิหวาอย่าละมือ	ทหารฮือหวนกลุ้มเข้ารุมรบ
สามพราหมณ์รับขับไพร่ไล่พิฆาต	เสียงฉะฉาดฉาดฉับกลับตลบ
เจ้าโมราพาโยธีเขาตีรบ	ฝรั่งหลบหนีน้อยแล้วถอยรั้ง
ทั้งสามพราหมณ์ตามตีถึงที่ซุ่ม	มันออกรุมรบอ้อมเข้าล้อมหลัง
บังอลูมุ่งหมายให้พ่ายพัง	สะท้านทั้งสองฝ่ายตายระเนน
ถึงโจมจับสัประยุทธ์อาวุธสั้น	ต่างแทงฟันพุ่งหอกบ้างกลอกเขน
พราหมณ์วิเชียรเรียนรู้ธนูเจน	จึงเอี้ยวเอนยิงมาลีกปีตัน
จำเพาะถูกลูกตาข้างขวาซ้าย	ตกม้าตายแต่ปลัดสกัดกั้น
ยิงปลัดปัดตบหลบไม่ทัน	ถูกหูหันหกคะเมนถึงเวรตาย ฯ
๏ เจ้าเมืองเห็นแผ่นขึ้นนั่งบนหลังสิงห์	ควบเข้าชิงรบไล่ไพร่ทั้งหลาย
แล้วแกว่งขวานผลาญพหลพลนิกาย	วิเชียรหมายมุ่งเพ่งเขย่งยิง
มันหลบทันลั่นทีละสี่ลูก	ไม่ยักถูกแต่สักทีทั้งขี่สิงห์
คอยคาบคีบหนีบรับเหมือนกับลิง	แล้วกลับวิ่งเหวี่ยงขวานเข้าราญรบ
ดูเร็วรวดหวดหันเข้าฟันฟาด	แต่ถูกพลาดพราหมณ์วิเชียรเจียนสลบ
สลัดโผนโจนวิ่งทิ้งสินธพ	ทหารรบรุมจับแทบอับจน
เจ้าสานนโมราก็ล่าหนี	มันตามตีกลอกกลับอยู่สับสน
ต้องสู้พลางหนีพลางมากลางพล	พวกพหลพัลวันสนั่นอึง ฯ
๏ วันนั้นพอหน่อนรินทร์สินสมุทร	ไม่ยั้งหยุดโยธารีบมาถึง
เห็นทัพสามพราหมณ์แตกวิ่งแหกอึง	พอทันจึงโอบอ้อมเข้าล้อมรบ
เร่งโยธีตีพลางไปกลางทัพ	แล้วเลี้ยวกลับขวาซ้ายไล่ตลบ
ฝรั่งรับทัพแขกแตกกระทบ	พอพานพบพวกทัพจับเจ้าพราหมณ์
ควบสิงโตโฮโฮกกระโชกไล่	ชิงมาได้ด้วยกำลังสิ้นทั้งสาม
อิเรนแรงแกว่งขวานทะยานตาม	กระโจมจามจ้วงฟันประจัญบาน ฯ
๏ สินสมุทรหยุดพราดฟาดภุขัน	มันหลบทันโถมถลาเข้าคว้าขวาน
ดูขวักไขว่ไล่โลดโดดทะยาน	สิงโตหาญโฮกฟัดเข้ากัดกัน
คนต่อคนบนหลังกำลังรบ	สิงโตตบเต้นโลดกระโดดหัน
วิเชียรพราหมณ์ความแสนแค้นขบฟัน	ยิงเกาทัณฑ์ถูกตาเจ้าธานี
พลัดตกสิงห์วิ่งโผนโจนขึ้นม้า	มือยังคว้าขวานรบไม่หลบหนี
เจ้าพราหมณ์พร้อมล้อมหลังประดังตี	มันขว้างตรีหลบได้ไล่ติดพัน ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวคราวนั้นอยู่หน้าป้อม	เห็นเขาล้อมบิดาจะอาสัญ
ถอดกระบี่ตีม้าวิ่งมาทัน	เข้าฟาดฟันพลแยกแตกกระจาย
เจ้าโมราสานนประจญจับ	นางรบรับรื้อไล่ไพร่ทั้งหลาย
พออิเรนเห็นบุตรสุดเสียดาย	เข้าสู้ชายกลัวจะแพ้เข้าแก้กัน
พอฝรั่งบังอลูมูรหุ่ม	เข้ารบรุมห้อมนายให้ผายผัน
เข้าด่านได้ไพร่ตายเสียหลายพัน	แล้วไล่กันขึ้นล้อมป้อมปราการ
ฝ่ายผู้เฒ่าเจ้าเมืองเคืองจักษุ	แตกประทุหมอทายาสมาน
ไม่กลัวตายวายชนม์สู้ทนทาน	เที่ยวตรวจการเกณฑ์ทัพไม่หลับนอน ฯ
๏ ฝ่ายสินสมุทรกับสามเจ้าพราหมณ์พร้อม	เข้าตั้งล้อมเมืองด่านชานสิงขร
จึงบอกข่าวเล่าการที่ราญรอน	ให้รีบร้อนไปยังพระอนุชา
พอพลบค่ำย่ำฆ้องทุกกองทัพ	ตรวจกำกับเกณฑ์รายทั้งซ้ายขวา
บ้างตีเกราะเคาะฆ้องกลองสัญญา	ต่างตรวจตราเตรียมรบไว้ครบครัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายนายทหาร	รักษาด่านเดินตรวจกันกวดขัน
เห็นเจ้าเมืองเคืองตาปรึกษากัน	ศึกสำคัญควรจะบอกอย่าออกรบ
แม้โฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	แต่งอำมาตย์หมื่นพันมาบรรจบ
จึงจัดแจงแต่งกันให้ครันครบ	ออกราญรบรอนราญผลาญไพรี ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเจ้าเมืองเคืองตะคอก	อย่าเพ่อบอกเฟื่องฟุ้งถึงกรุงศรี
เราเป็นชายฝ่ายเจ้าเป็นสตรี	ชีวิตมีมิให้องค์ออกสงคราม
อายุเราเล่าก็จวนหกสิบห้า	ถึงแม้ว่าวายวางลงกลางสนาม
สู้บรรลัยไว้ชื่อให้ลือนาม	จะสงครามปล่อยแก่พอแก้อาย
แม้เราม้วยช่วยตัดศีรษะไว้	เอาขึ้นไปลังกาวันทาถวาย
อย่าให้เขาเอาไปทำให้ซ้ำร้าย	เรานึกอายเหลือล้นพ้นประมาณ
อนึ่งเล่าเขามาล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	เปรียบเหมือนดังโรคตัดอัติสาร
จะวางยาแม้มิหายคงวายปราณ	แม้เสียด่านก็เหมือนดังเสียลังกา
อันไพรีมีชัยใจประมาท	จะคิดคาดว่าเราแพ้แน่หนักหนา
คงลืมตัวมัวเมาเลี้ยงเหล้ายา	เกณฑ์โยธาห้าหมื่นคืนวันนี้
มันยกมาล้าเลื่อยล้วนเหนื่อยอ่อน	คงจะนอนหลับมากเหมือนซากผี
กำหนดสามยามสงัดกำดัดดี	ให้โยธีแยกยกเป็นหกทัพ
มูรหุ่มคุมทหารเข้าด้านซ้าย	ข้างขวาฝ่ายบังอลูเข้าจู่จับ
หัศเกนเจนจบเข้ารบรับ	สมทบกับมะลิปาสารวัด
อ้ายยันตังอังกฤษลูกศิษย์เอก	ดำดังเมฆแม่นขวานอาจารย์หัด
ให้ติดตัวอยู่ข้างหลังแล้วสั่งนัด	เราตายตัดเอาศีรษะอย่าละไว้
แล้วรอรั้งสั่งบุตรสุดสวาท	อย่าองอาจออกมาอัชฌาสัย
อยู่ตรวจตราว่าขานการข้างใน	เผื่อพวกไพรีมาได้ราวี
แม้พ่อตายภายหลังจะสั่งเจ้า	จงไปเฝ้านางวัณฬามารศรี
สาพิภักดิ์รักกษัตริย์สวัสดี	จะได้มีเกียรติยศปรากฏไป
นางรำภาสะหรีได้ฟังสอน	กราบบิดรวอนห้ามตามสงสัย
ท่านป่วยตาอย่าเพ่อวิ่งไปชิงชัย	อิเรนไม่ฟังคำว่าจำเป็น ฯ
๏ ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณมาทันหลาน	ปรึกษาการกลศึกก็นึกเห็น
อย่าประมาทชาติฝรั่งแม้นยังเป็น	คงเคี่ยวเข็ญคิดอ่านมาราญรอน
แม้มีศึกดึกดื่นทำตื่นหนี	ให้ศึกตีตามออกนอกสิงขร
พี่โมราสานนพลนิกร	จงยกย้อนทางมาข้างขวาซ้าย
พวกทมิฬสินสมุทรจงหยุดยั้ง	อยู่โอบหลังล้อมไว้เหมือนใจหมาย
ตีตะพัดตัดหัวเอาตัวนาย	แล้วทำลายประตูเข้าบูรี
ทั้งสี่ทัพรับสั่งไม่พลั้งพลาด	บอกประกาศพลรบอย่าหลบหนี
ให้ไพร่พร้อมล้อมนั่งสั่งคดี	แกล้งหยุดตีฆ้องกลองรากองไฟ ฯ
๏ ฝ่ายอิเรนเกณฑ์ทัพไว้คับคั่ง	คอยตรับฟังข้าศึกนึกสงสัย
เสียงโกร่งเกราะเคาะขานก็หายไป	ทั้งแสงไฟโซมซาบลงครามครัน
กำดัดดึกนึกว่าโยธาหลับ	ให้กองทัพถือชุดอาวุธสั้น
เข้าปนปะจะได้เห็นเป็นสำคัญ	ก็พร้อมกันยกออกนอกกำแพง
แต่เจ้าเมืองเคืองตาอุตส่าห์หลับ	ออกกำกับกองหน้าให้กล้าแข็ง
ถึงทัพล้อมพร้อมกันไล่ฟันแทง	ถูกขาแข้งแขนคอมรณา
ที่ไม่หลับจับเครื่องสรรพาวุธ	อุตลุดลุกโลดโดดถลา
ต่างตามนายหมายมั่นเหมือนสัญญา	พวกโยธาทำแตกแยกกันไป
ข้างชาวด่านหาญฮึกเห็นศึกหนี	เข้าโจมตีติดพันเสียงหวั่นไหว
พวกกองทัพรับพลางไปกลางไพร	ถึงทัพใหญ่ได้ทีศรีสุวรรณ ฯ
๏ สินสมุทรหยุดยกเข้าวกหลัง	สกัดตั้งประตูป่าพนาสัณฑ์
วิเชียรขับทัพหลังตั้งประจัญ	ฆ้องสำคัญขานโห่เป็นโกลา
เจ้าโมราพาทหารเข้าด่านซ้าย	สานนนายอ้อมทางเข้าข้างขวา
ต่างยิงปืนยืนยันเป็นสัญญา	ขับโยธาแทงฟันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งบังอลูมูรหุ่ม	เดิมนั้นคุมทัพแยกก็แตกฉาน
เข้าสมทบรบมาถึงป่าตาล	พอทหารหุ้มห้อมเข้าล้อมทัพ
ทั้งอิเรนเห็นผิดคิดสะดุ้ง	พอจวนรุ่งเรียกไพร่จะให้กลับ
สินสมุทรจุดคบเข้ารบรับ	ทั้งสามทัพได้ทีตีกระทบ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งตั้งมั่นประจัญสู้	พอเช้าตรู่กราวเกรียวเลี้ยวตลบ
พิลึกลั่นครั่นครื้นพื้นพิภพ	ด้วยเสียงรบซ้อนซุ่มตะลุมบอน
พลผลึกฮึกหาญผลาญฝรั่ง	ตายเหมือนดังดินกลิ้งริมสิงขร
อิเรนแรงแกว่งขวานเข้าราญรอน	จนเหนื่อยอ่อนไม่ระอาอุตส่าห์ทน
ทั้งตัวถูกลูกธนูดังพู่ห้อย	โลหิตย้อยหยดชุ่มทุกขุมขน
ออกเอิบอาบซาบเสื้อจนเหลือทน	เห็นไม่พ้นพวกทัพจะจับเป็น
เรียกอังกฤษศิษย์สั่งให้ตัดหัว	ศีรษะตัวอย่าให้ผู้ใดเห็น
อ้ายยันตังฟังว่าน้ำตาประเด็น	แต่จำเป็นจำทำด้วยจำใจ
เฝ้าอิดเอื้อนเตือนหนักชักกระบี่	ออกตัดศีรษะเชือดจนเลือดไหล
คลี่เช็ดหน้าผ้าห่อผูกคอไว้	แล้วคว้าได้ขวานครูเป็นคู่มือ
เผ่นขึ้นนั่งหลังม้าพาทหาร	มันแกว่งขวานขว้างเหวี่ยงเสียงออกหวือ
ทะลวงไล่ไพร่แตกวิ่งแหกฮือ	เสียงอึงอื้อออกไปพ้นแต่คนเดียว
ทหารอื่นฝืนฝ่ามาไม่รอด	มันยืนทอดใจใหญ่ให้เปล่าเปลี่ยว
แล้วหวนกลับขับพาชีสีกะเลียว	ไม่ลดเลี้ยวเลยกระทั่งถึงลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพวกทัพจับพลได้ล้นเหลือ	ได้หมวกเสื้อนับหมื่นทั้งปืนผา
เจ้าสานนคนชำนาญผลาญมาตา	เจ้าโมราฆ่าฝรั่งบังอลู
เจ้าวิเชียรฆ่ามูรหุ่มตาย	พลทั้งหลายอ่อนจิตไม่คิดสู้
พวกผลึกไล่หลังอยู่พรั่งพรู	กระโจมจู่ฟันฆ่าชีวาวาย
ทั้งสามพราหมณ์ตามมาถึงหน้าด่าน	ให้ประจานศพฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
พวกนายหมวดสั่งพหลพลนิกาย	เอาศพนายเสียบเรียงไว้เคียงกัน
แล้วร้องเย้ยว่าเหวยอ้ายชาวด่าน	ใครรอนราญกูจะฆ่าให้อาสัญ
ใครไม่สู้กูจะโปรดซึ่งโทษทัณฑ์	จงช่วยกันเปิดประตูให้กูไป ฯ

ตอนที่ ๓๓
ย่องตอดสะกดทัพ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าเมืองมีเครื่องครบ	รื้อตลบสั่งให้กันกั้นตาไข่
คิดขวางทางข้างบนเป็นกลไก	ใครเข้าไปติดตึงเหมือนตรึงตรา
พอเห็นเขาเอาศพมาเสียบไว้	นางจำได้แทบจะดิ้นสิ้นสังขาร์
บังอลูมูรหุ่มขุนมาตา	แต่บิดายังไม่เห็นว่าเป็นตาย
ทั้งยันตังสั่งไว้ยังไม่กลับ	หรือเสียทัพท่วงทีจะหนีหาย
ยังคิดเห็นเป็นว่ารอดไม่วอดวาย	เที่ยวเดินกรายตรวจพลสกลไกร ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์สามทัพไม่ยับยั้ง	หมายจะพังป้อมประตูเข้าสู้ไล่
ให้เอาโซ่ทำขั้นเป็นบันได	ขึ้นชิงชัยชาวพลบนกำแพง
พวกฝรั่งทั้งสิ้นเอาหินทิ้ง	บ้างยืนยิงปืนสั้นเกาทัณฑ์แผลง
แต่หักหาญราญรอนจนอ่อนแรง	ฝรั่งแทงล้มตายเสียหลายคน ฯ
๏ สินสมุทรหยุดอยู่ดูทัพหน้า	เห็นโยธาถอยกลับวิ่งสับสน
ลงจากสิงห์วิ่งไล่พวกไพร่พล	เข้ารุมปล้นป้อมค่ายขึ้นป่ายปีน
ทหารปืนยื่นโซ่ขึ้นโย้แย่ง	ฝรั่งแทงฟันฟาดขาดเป็นสีน
พระหน่อไทไล่ตามแขกจามจีน	แล้วพลอยปีนป้อมกำแพงมันแทงฟัน
เสียงฮึกฮักชักโซ่โล้ทะลึ่ง	พลัดตกตึงเต้นโลดโดดถลัน
ทั้งสามพราหมณ์ตามกลุ้มเข้ารุมรัน	เสียงครื้นครั่นกราววิ่งเข้าชิงชัย ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าเมืองเยื้องขยับ	เห็นนายทัพแทงฟันไม่หวั่นไหว
ถือธนูอยู่พอพระหน่อไท	เข้ามาใกล้น้าวสายหมายสำคัญ
ลั่นลูกออกตรอกโอษฐ์กระโดดดิ้น	พลัดตกดินแทบชีวาจะอาสัญ
ชักลูกดอกออกภาวนาพลัน	ที่แผลนั้นหายเหตุด้วยเวทมนตร์
ยิ่งคิดแค้นแหงนดูเห็นผู้หญิง	ลุกขึ้นวิ่งขับทัพเข้าสับสน
พอหุ้มห้อมล้อมกันขึ้นชั้นบน	เข้าใกล้กลไกกางตารางคลุม
จึงครอบครุบหุบเอาพลทมิฬ	มันยกหินหอบกลิ้งมาทิ้งทุ่ม
เปิดประตูจั่นหับออกจับกุม	พรูกันกลุ้มคลุกคลีเข้าตีรัน ฯ
๏ สินสมุทรฉุดฉีกจะหลีกลอด	บ่าวมันกอดกลมกลัดฮึดฮัดหัน
พอทัพพระอนุชายกมาทัน	ช่วยแก้กันออกไปทั้งไพร่นาย
พอพลบค่ำคล้ำคลุ้มชอุ่มอับ	พวกกองทัพถอยหลังมาตั้งค่าย
ทุกหมู่หมวดตรวจเกณฑ์ตระเวนราย	ฝ่ายตัวนายพร้อมนึกปรึกษาการ
อันกลไกอ้ายฝรั่งหลายอย่างนัก	จะโหมหักตีเมืองเปลืองทหาร
กลศึกตรึกตรองลองวิจารณ์	ใครคิดอ่านเห็นบ้างเป็นอย่างไร ฯ
๏ เจ้าโมราว่าจะผูกเรือยนต์รบ	บรรจุครบพลนิกายทั้งนายไพร่
แล่นไปตามข้ามภูเขาเข้าข้างใน	เห็นจะได้โดยง่ายไม่หลายวัน
ต่างเห็นพร้อมยอมจิตเหมือนคิดอ่าน	วิชาการกลเรือเหลือขยัน
จะแต่งไพร่ไว้บ้างข้างประจัญ	ปรึกษากันตรวจตราในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าเมืองเป็นแม่ทัพ	เห็นศึกกลับออกไปได้ยังไม่หนี
ให้รีบร้อนต้อนเหล่าชาวบุรี	ขึ้นหน้าที่พร้อมทหารเป็นการจวน
ประหลาดจิตบิดาหามาไม่	คิดสงสัยเศร้าสร้อยละห้อยหวน
จะรอรั้งอยู่ที่นี่ก็มิควร	เป็นการจวนจึงปรึกษาเสนานาย
บอกหนังสือชื่อนางอยู่ต่างพ่อ	ให้ส่งต่อตามระยะไปถวาย
คนเร็วรับขับม้าจนตาลาย	ถึงบ้านรายรับกันเป็นหลั่นไป
อันเยี่ยงอย่างข้างฝรั่งนั้นอย่างนั้น	ทางสามวันวันหนึ่งเดินถึงได้
แต่ลังกามาด่านปราการไพร	ประมาณได้สามวันดังพรรณนา ฯ
๏ ฝ่ายยันตังอังกฤษไม่คิดยาก	รีบบั่นบากมาตะบึงถึงเข้าหา
เอาหัวครูชูถวายนางวัณฬา	เล่ากิจจาทูลแถลงให้แจ้งการ ฯ
๏ นางละเวงเพ่งพิศคิดสังเวช	น้ำพระเนตรหลั่งลงน่าสงสาร
เพราะสัตย์ซื่อถือนายสู้วายปราณ	โปรดประทานศพไว้ให้ยันตัง
เลื่อนศีรษะเป็นพระอุปราช	บรรจุไว้ในปราสาทบาทหลวงฝัง
แล้วปรึกษาข้าเฝ้าเล่าให้ฟัง	อยู่ข้างหลังเสียด่านแล้วป่านนี้
พอผู้ถือหนังสือมาพาเข้าเฝ้า	ในบอกว่าข้าพเจ้ารำภาสะหรี
รักษาด่านราญรบตลบตี	ผลาญไพรีล้มตายลงหลายพัน
จะคิดตามขามจนด้วยพลน้อย	ข้าศึกถอยรอรั้งออกตั้งมั่น
ประมาณสี่สิบเส้นพอเห็นกัน	บิดานั้นหายไปยังไม่มา
แม้นมิช่วยให้ทันในวันรุ่ง	จะรบพุ่งศึกเสือเหลือรักษา
จะเสียด่านบ้านเมืองเคืองบาทา	ชีวิตข้าทั้งหลายจะวายปราณ ฯ
๏ นางทรงฟังสรรเสริญว่าเกินหญิง	ขยันยิ่งเสียกว่าชายนายทหาร
ให้ตั้งนางต่างบิดาบัญชาการ	เป็นผู้ผ่านพารารักษาเมือง
ทั้งเครื่องยศกลดกระบี่มีสำหรับ	หมวกประดับขนนกการเวกเหลือง
เสื้อสุหร่ายลายทองดูรองเรือง	ทั้งเกราะเครื่องแต่งรบมีครบครัน
อ้ายยันตังตั้งให้เป็นปลัดด่าน	คุมทหารหมื่นหนึ่งดูขึงขัน
แต่งขุนนางให้วิรุญกับกุนตัน	ล้วนล่ำสันสูงพีมีกำลัง
รีบยกพลคนละหมื่นถือปืนผา	ไปรักษาด่านไว้เหมือนใจหวัง
ฝ่ายวิรุญกุนตันกับยันตัง	ต่างรับสั่งเสร็จความทั้งสามนาย
บังคมลาพาพลคนละหมื่น	ทั้งกลางคืนกลางวันรีบผันผาย
สองวันครึ่งถึงด่านดงตาลราย	เข้าทางท้ายเมืองมาหากรมการ ฯ
๏ จึงแจ้งความตามรับสั่งให้ตั้งแต่ง	ตามตำแหน่งนางรำภาได้ว่าขาน
ทั้งเครื่องยศกลดกระบี่ที่ประทาน	นางก้มกรานกราบคำนับแล้วรับตรา
พออ่านดูรู้ว่าบิดาม้วย	อ่อนระทวยแทบชีวังจะสังขาร์
สลบล้มลมจับอับวิญญาณ์	พอหมอมาแก้ทันไม่บรรลัย
นางรู้สึกแล้วก็นึกสะอื้นอั้น	พลางรำพันพูดจาอัชฌาสัย
บิดาตายฝ่ายเราให้เปล่าใจ	นึกจะใคร่เชือดคอให้มรณา
แต่จนใจได้รับสั่งมาตั้งแต่ง	สุดจะแข็งขัดข้องต้องอาสา
แล้วเล่าข่าวข้าศึกฝึกโยธา	เอาฟางหญ้ามาทำเป็นลำเรือ
สำรองไว้เป็นอันมากเห็นหลากอยู่	แต่ไม่รู้ว่าจะไปข้างใต้เหนือ
จะแต่งใครให้สนิทเข้าชิดเชื้อ	ก็ล้นเหลือความคิดเห็นผิดที ฯ
๏ ฝ่ายวิรุญกุนตันนั้นประมาท	ไม่หวั่นหวาดเห็นว่าศึกคงนึกหนี
ด้วยเมืองเราเล่าก็ลำแม่น้ำมี	มันเสียทีก็จะลงข้างคงคา
แล้วเกณฑ์ไพร่ให้ไปสกัดกัก	ในน้ำปักตอหลักไว้หนักหนา
ที่จะอยู่หมู่หมวดให้ตรวจตรา	ขึ้นรักษาป้อมค่ายรายระวัง ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนพลสมทบ	ทำเรือรบเสร็จสมอารมณ์หวัง
พอทัพหลวงล่วงมาถึงป่ารัง	ยังหยุดยั้งอยู่ไม่มาช่วยราวี
พระอนุชาพาสามพราหมณ์ไปเฝ้า	ต่างก้มเกล้ากราบประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	ไม่ต่อตีแต่งการจะราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	ทรวงจะโทรมเสียด้วยหมายสายสมร
อยู่รถทรงองค์เอกเขนกนอน	คิดแต่กลอนเพลงยาวเมื่อคราวครวญ
ครั้นน้องยาพาสามพราหมณ์มาเฝ้า	เขาทูลเล่าการณรงค์ทรงพระสรวล
แล้วแกล้งว่าข้าไม่ห้ามตามแต่ควร	เจ้านี้ด่วนเด็ดขาดประมาทการ
จนถูกกลพลตายต้องอายเขา	เหตุเพระเจ้าอาสาทั้งอาหลาน
แม้นฟังว่าถ้าแต่ก่อนอย่ารอนราญ	จะคิดอ่านเพลงยาวอีกคราวเดียว
แม้มิได้ให้ปรับจะรับผิด	นี่ขืนคิดเคืองขุ่นทำฉุนเฉียว
น่าอดสูผู้หญิงจริงจริงเจียว	ไม่คิดเกี้ยวชู้สาวแล้วคราวนี้
วาสนาหาไม่มันไพล่พลิก	พลอยหยุกหยิกอยากจะถือเป็นฤๅษี
จะถือศีลตั้งมั่นในขันตี	ไม่ย่ำยียุ่งหยาบเป็นบาปกรรม
จะคิดกันฉันใดตามใจเจ้า	แต่ตัวเรานี้จะภาวนาร่ำ
แล้วเอนเอกเขนกองค์ทรงประคำ	ทำพึมพำผินหลังตั้งเมตตา ฯ
๏ ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มพริ้มพระพักตร์	เห็นทรงศักดิ์เศร้าสร้อยละห้อยหา
จะเกาแต่แผลคันจำนรรจา	นางวัณฬาเหมือนกับไก่อยู่ในมือ
จะจับพามาถวายฝ่ายพระพี่	ถือขันตีเสียแล้วมิแคล้วหรือ
พระยิ้มพรายคลายโกรธออกโอษฐ์อือ	ถึงจะถือก็ทำไมแม้ได้มา
จะจัดการบ้านเมืองเปลื้องธุระ	มิใช่จะสิ้นเล่ห์เสน่หา
พระน้องฟังบังคมชมศรัทธา	ทูลลามารั้งรออยู่พอพลบ
เรือสำหรับทัพละร้อยทั้งน้อยใหญ่	บรรจุไพร่พร้อมเพียบเงียบสงบ
เมื่อฤกษ์ดีมีลมให้สมทบ	แล่นตลบเข้าบูรีทั้งสี่นาย
เราจะยกวกอ้อมเข้าล้อมหลัง	แม้นแตกพังไพรีจะหนีหาย
เห็นดีพร้อมน้อมคำนับรับอุบาย	สานนนายพราหมณ์อ่านโองการมนต์
ร้องเรียกลมกลมกลุ้มคลุ้มพยับ	บัดเดี๋ยวกลับพัดมาโกลาหล
โห่สนั่นหวั่นไหวกางใบกล	อันเรือยนต์เขยื้อนออกเคลื่อนคลา
ทัพละร้อยลอยลิ่วฉิวฉิวเฉื่อย	เหมือนงูเลื้อยแล่นลู่บนภูผา
กระทบผางกางเกยเลยศิลา	ด้วยฟางหญ้าหยุ่นท้องจึงคล่องเคล้า
ที่ถือท้ายสายยนต์มือคนเหนี่ยว	ให้ลดเลี้ยวแล่นตลอดถึงยอดเขา
แล้วกลับตรงลงเชิงเทินเนินลำเนา	ในเมืองเหล่าชนวิ่งทั้งหญิงชาย
เห็นเรือรบคบอร่ามลงข้ามโขด	สะดุ้งโดดโดนกันมิ่งขวัญหาย
ต่างหลบลี้หนีพลัดกระจัดกระจาย	เสียงเวยวายวิ่งไขว่กันไปมา ฯ
๏ พวกหน้าที่หนีพรูไม่สู้รบ	แตกตลบแล่นโลดโดดถลา
พลผลึกฮึกโห่เป็นโกลา	เที่ยวไล่ฆ่าชายหญิงด้วยชิงชัง
บ้างเผาบ้านร้านโรงโพลงสว่าง	เห็นกระจ่างจับได้มัดไพล่หลัง
ฝ่ายวิรุญกุนตันกับยันตัง	เหลือกำลังเลี้ยวลัดเที่ยวพลัดกัน
จะรบรับขับไพร่มันไม่อยู่	เปิดประตูแตกตื่นเสียงครื้นครั่น
แต่นายนั้นขับม้าเที่ยวฝ่าฟัน	ฝ่ายกุนตันรำทวนเที่ยวรวนเร
พอพบสามพราหมณ์พร้อมเข้าล้อมจับ	ปะทะทัพรับไล่กันไพล่เผล
กุนตันฟาดพลาดผวาทั้งม้าเซ	ทหารเฮหุ้มจับยังรับรอง
พอวิรุญขุนพลอ้อมมาพบ	เข้าช่วยรบแก้กันผันผยอง
ต่างรำทวนสวนแทงแกว่งกระบอง	คอยรับรองป้องกันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายลูกสาวเจ้าเมืองใส่หมวกเพชร	เสื้อเกราะเกล็ดนาคราชชาติทหาร
อาวุธแอบแนบกายหลายประการ	เมื่อเสียด่านโดดขึ้นนั่งหลังอาชา
กับสาวสาวบ่าวไพร่ที่ใช้ชิด	อุตส่าห์ติดตามนายทั้งซ้ายขวา
พอยันตังอังกฤษศิษย์บิดา	ถือขวานผ่าฟันรบมาพบนาง
ออกนำหน้าพาอ้อมไปป้อมนอก	จะหักออกไม่ถนัดให้ขัดขวาง
เห็นวิรุญกุนตันฟันอยู่กลาง	ยันตังนางรำภาช่วยราวี
ทหารแตกแยกย้ายพวกนายทัพ	ต่างต้อนรับรบพลางพานางหนี
เปิดประตูพรูออกนอกบูรี	เจ้าพราหมณ์ตีติดตามออกหลามมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นตั้งอยู่หลังด่าน	วางทหารเรียงรายทั้งซ้ายขวา
เห็นคนออกนอกกำแพงแต่งกายา	นางรำภาเพชรประดับอยู่วับวาม
รู้ว่านายกรายกระบองร้องตวาด	ไล่พิฆาตควงขวางมากลางสนาม
นางรำภาล่อลัดเข้าวัดพราหมณ์	พระติดตามไล่นางไปห่างพล
นางหวดห่วงบ่วงคล้องกระบองหลุด	พระโถมฉุดฉวยจับกันสับสน
ต่างตกม้าคว้าคลำด้วยจำจน	ทั้งสองคนแข็งข้อกอดคอกัน
นางเห็นพักตร์ผลักแพลงพลิกแว้งวัด	เสียวสัมผัสใกล้ชิดจิตกระสัน
พระสวมสอดกอดปะทะพัลวัน	นางอกสั่นด้วยว่าชิดสนิทชาย
แต่กลัวกันครั้นจะวางจะล้างผลาญ	ด้วยทหารก็ไม่เห็นเขม้นหมาย
พระรักรูปจูบพลางไม่วางวาย	นางเหลืออายอดสูกับภูมี
แต่เคราะห์กรรมจำจนทนให้จูบ	ครั้นหลบลูบล้ำเหลือเบื่อบัดสี
จึงว่าไฮ้ไม่รบกันดีดี	เฝ้าจู้จี้จูบข้าหน้าไม่อาย
จงวางกันสัญญาหยิบอาวุธ	สัประยุทธ์อย่างทหารท่านทั้งหลาย
พระว่าหญิงวิ่งมาอยู่กับผู้ชาย	จะต้องตายเสียเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
เสียดายรูปจูบเล่นเหมือนเช่นชู้	เจ้ามาสู้กันด้วยเล่ห์เสน่หา
แม้บุรุษสุดแรงแผลงศักดา	นี่หญิงมารบสู้เหมือนชู้เมีย
จะโลมเล้าเอาไปเลี้ยงไว้เรียงหมอน	จงโอนอ่อนอนุกูลอย่าสูญเสีย
พลางเฟ้นฟอดกอดคอค่อยคลอเคลีย	อะลิ้มอะเหลี่ยลองจิตสะกิดเกา
นางว่าเบื่อเชื่อตัวไม่กลัวบาป	นิยมหยาบหยอกเยียลูกเมียเขา
พระปล้ำปลอบตอบคำว่าทำเนา	แม้ตัวเจ้าปลงใจจะได้บุญ
มิใช่ผัวตัวติดมากีดขวาง	พระว่าพลางกอดเกี่ยวให้เฉียวฉุน
ขยำหยอกนอกเสื้อเหลือละมุน	อิงแอบอุ่นอักอ่วนให้ยวนยี
พอดังเปรี้ยงเสียงผลุงสะดุ้งหวาด	เห็นปีศาจสูงง้ำดำมิดหมี
ทำตึงตังยังแต่ตัวหัวไม่มี	กษัตริย์ศรีสุวรรณวิ่งมันยิ่งตาม
พระตกใจได้กระบองรับรองรบ	พอพานพบพวกพลมาล้นหลาม
ปีศาจหายกายสั่นให้ครั่นคร้าม	ไม่ติดตามต้อนทัพรีบกลับไป ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีเห็นผีพ่อ	น้ำตาหล่อหลั่งตกซกซกไหล
โอ้บิดามาช่วยลูกชิงชัย	เหลืออาลัยแลลับวับวิญญาณ์
ให้เย็นอกยกมือขึ้นไหว้กราบ	เปลื้องเข้มขาบคาดอกโพกเกศา
พอสว่างนางกลับขึ้นอาชา	ก็เร่งม้าหมายมุ่งไปกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายวิรุญกุนตันนั้นอยู่หลัง	ทั้งยันตังตีฝ่าออกมาได้
พอพบกันทันนางที่กลางไพร	ได้พวกไพร่พลบ้างไปลังกา ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพยับยั้งเข้าตั้งด่าน	พร้อมทหารไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้ตีฆ้องร้องป่าวชาวพารา	ให้กลับมาอยู่กินตามถิ่นเคย
ศรีสุวรรณนั้นสั่งสินสมุทร	อย่ายั้งหยุดอยู่นานเลยหลานเอ๋ย
เหมือนเล่าเรียนเขียนกนไปจนเกย	อย่าละเลยสงครามตามไปตี
ทั้งสามพราหมณ์สามทัพกำกับด้วย	จะได้ช่วยรบพุ่งถึงกรุงศรี
อาจะตามข้ามทุ่งไปพรุ่งนี้	ให้พระพี่อยู่ที่ด่านสำราญใจ
สินสมุทรกับสามพราหมณ์คำนับ	มาจัดทัพธงทิวปลิวไสว
โห่สนั่นลั่นฆ้องทั้งกลองชัย	ต่างขับไพร่พลหลามไปตามกัน ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีหนีจากด่าน	กับทหารสามนายรีบผายผัน
มาตามทางกลางคืนทั้งกลางวัน	ถึงเขตคันเข้าไปเฝ้าเยาวมาลย์
แล้วทูลความตามที่เสียทีทัพ	มิทันรับเรือกลพหลทหาร
มันข้ามเขาเข้าไปได้ในปราการ	จึงเสียด่านด้วยไม่ทันป้องกันพล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	แสนฉลาดล้ำหญิงในสิงหล
จึงเสแสร้งแกล้งตรัสให้จัดพล	คอยประจญประจัญรอบขอบเวียงชัย
แล้วพิศพักตร์ลักขณารำภาสะหรี	ดังสำลีลำยองดูผ่องใส
รู้รบศึกฝึกฝนทำกลไก	จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้เป็นไมตรี
จึงให้หามาใกล้ปราศรัยปลอบ	เจ้าทำชอบช่วยบำรุงซึ่งกรุงศรี
จะรักใคร่กันให้เหมือนเพื่อนชีวี	นึกว่าพี่น้องกันจนวันตาย ฯ
๏ นางรำภาฝรั่งฟังประภาษ	แสนสวาทหวานหูไม่รู้หาย
ทูลฉลองพร้องเพราะด้วยเราะราย	ขอถวายชีวาฝ่าธุลี
ถึงเลือดเนื้อเมื่อเป็นของต้องประสงค์	จะปลดปลงเปลื้องถวายไม่หน่ายหนี
พระปิ่นเกล้าเจ้าจังหวัดปัถพี	อย่าราคีคิดแหนงแคลงพระทัย ฯ
๏ นางโฉมยงทรงสดับให้จับจิต	แสนสนิทเสน่หาจะหาไหน
ชวนรำภาฝรั่งเข้าวังใน	แล้วจัดให้ห้องหับที่หลับนอน
ทั้งเครื่องแต่งแป้งสุคนธ์ปนเสน่ห์	อุปเท่ห์สารพัดนางตรัสสอน
ปรึกษากิจคิดการจะราญรอน	จะผันผ่อนเพทุบายหลายประการ
รบคราวนี้มิชนะก็จะขัด	ด้วยความรักรึงรัดประหัตประหาร
แค้นแต่ใจใครเขาวอนไม่รอนราญ	คิดสงสารเสียแล้วใจไม่ได้ความ
เหมือนหนึ่งเจ้าเขารักแต่หากว่า	จะเข่นฆ่าได้มิได้จะใคร่ถาม
นางทูลว่าข้าพเจ้าเข้าสงคราม	ไม่เข็ดขามเคยสังหารผลาญชีวี
ถึงเขารักหากว่าข้าพเจ้า	ไม่รักเขาฆ่าได้ให้เป็นผี
แม้นรักเขาถ้าจะฆ่าก็ปรานี	เห็นเต็มทีทำใครไม่ได้เลย ฯ
๏ นางฟังเปรียบเฉียบแหลมยิ้มแย้มเยื้อน	ใจเจ้าเหมือนใจเราเจียวเจ้าเอ๋ย
แต่ครั้งนี้มิเคยต้องจำเคย	แล้วชมเชยพี่น้องสองสุดา
แม้มารดรอ่อนใจจะใช้เจ้า	ให้ฆ่าเขาฆ่าได้หรือไม่ฆ่า
ทั้งสองนางพลางคำนับรับบัญชา	เว้นแต่ว่าบิตุรงค์พระองค์เดียว
ถ้าคนอื่นหมื่นแสนที่แค้นขัด	จะไปตัดเอาศีรษะเสียประเดี๋ยว
นางฟังพลอดยอดหญิงจริงจริงเจียว	ประทานเกี้ยวกับช้องทั้งสองรา
แล้วตรัสสั่งตั้งแต่งตำแหน่งที่	เป็นบุตรีกั้นกลดมียศถา
ถ้าเทียบอย่างข้างเราเป็นเจ้าฟ้า	แล้วปรึกษาสงครามเป็นความลับ
อ้ายย่องตอดยอดทหารเหมือนมารร้าย	ฆ่าไม่ตายแต่ปิดกิตติศัพท์
เจ้าคุมไปใช้ลองในกองทัพ	สมทบกับนางรำภาปรึกษากัน
อันแยบยลกลศึกล้วนลึกซึ้ง	มิควรขึ้งเคียดอ่อนค่อยผ่อนผัน
ไปตั้งสู้อยู่ที่เขาเจ้าประจัญ	หนทางวันหนึ่งจะมาถึงธานี
เป็นการใหญ่เกณฑ์ไพร่ให้หลายหมื่น	หอรบปืนป้อมคูประตูผี
มีไฟฝนกลหลบเหล็กตบตี	เจ้ารู้ทีทำศึกจงตรึกตรอง
แล้วจัดเสื้อเครือกระหนกเกราะหมวกเพชร	กลเม็ดสอนสั่งให้ทั้งสอง
ครั้นสำเร็จเสร็จมานั่งบรรลังก์ทอง	ให้หาย่องตอดมาแล้วพาที
เราจะใช้ให้เป็นที่พระพี่เลี้ยง	อยู่ใกล้เคียงพี่น้องทั้งสองศรี
แม้เกิดเหตุเภทภัยสิ่งใดมี	จะฆ่าตีตัวมึงให้ถึงตาย ฯ
๏ อ้ายย่องตอดทอดตาดูหน้าเจ้า	ล้วนสาวราวกับเขียนวิเชียรฉาย
ฉุนสุคนธ์ปนยาต้องตาชาย	รักแทบตายจะได้ใคร่ดังใจปอง
เป็นคนซื่อถือว่าที่พระพี่เลี้ยง	จะกล่อมเกลี้ยงปลูกฝังให้ทั้งสอง
กษัตริย์นั้นมันกลัวหนังหัวพอง	พยักร้องว่าอย่าได้ปรารมภ์ ฯ
๏ นางกษัตริย์จัดแจงแต่งย่องตอด	ใส่เสื้อสอดสวมเกราะดูเหมาะสม
ใส่หมวกทองรองเรืองเฟืองมะยม	มันชื่นชมชอบใจด้วยได้ดี
แล้วจัดเอาศัสตรามาให้ถือ	สำหรับมือมอบให้มันสั่นเกศี
เอาแต่พร้าอีโต้โตเต็มที่	เหน็บไว้ที่ท้องน้อยนั่งคอยนาย ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสว่ากับข้าเฝ้า	อันตัวเราขาดญาติที่มาดหมาย
จะทำศึกปรึกษาบรรดาชาย	ก็คิดอายอยู่ว่าเห็นเป็นสตรี
อันพี่น้องสองนี้ถืออาญาสิทธิ์	ถ้าใครคิดข้องขัดตัดเกศี
รีบยกไปให้ทันในวันนี้	ตั้งอยู่ที่ด่านเขาเจ้าประจัญ ฯ
๏ ฝ่ายนายทัพรับสั่งสะพรั่งพร้อม	ประณตน้อมนางกษัตริย์มาจัดสรร
ให้ยันตังทั้งวิรุญและกุนตัน	คุมฉกรรจ์กองละหมื่นพื้นกำลัง
ฝ่ายพี่น้องสององค์ขึ้นทรงรถ	กั้นพระกลดเตรียมแห่ทั้งแตรสังข์
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องกลองระวัง	ยกไปตั้งด่านเขาเจ้าประจัญ ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์สามทัพกับสินสมุทร	ไม่ยั้งหยุดแยกย้ายกันผายผัน
พอร่วมทางหว่างเขาเจ้าประจัญ	เห็นป้องกันเชิงเทินเนินหอรบ
คนรักษาหน้าที่ดูมี่ฉาว	เสียงเกรียวกราวกรูเกริ่นเดินบรรจบ
จึงหยุดทัพยับยั้งตั้งสมทบ	พอจวนพลบเพลิงโหมประโคมกลอง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาอยู่หน้าป้อม	ทหารพร้อมเฝ้าฟังรับสั่งสนอง
เห็นโยธาข้าศึกนั่งตรึกตรอง	แล้วบอกน้องโน่นแน่แม่แลดู
อันพวกเขาชาวผลึกศึกสันทัด	รู้จักจัดตั้งทัพที่รับสู้
มีกองแซงแว้งหางเหมือนอย่างงู	ใครโจมจู่จะได้รัดกระหวัดไว้
จำจะคิดบิดเบือนให้เหมือนเหยี่ยว	ไปโฉบเฉี่ยวเอาแต่ตามาให้ได้
จึงคลุกคลีตีตัวกลัวอะไร	แต่จะได้เกียรติยศให้งดงาม
ดำริพลางนางแกล้งแต่งหนังสือ	ให้ทูตถือรีบไปปราศรัยถาม
พวกทัพหน้าพาขึ้นเฝ้าฝ่ายเจ้าพราหมณ์	ให้อ่านตามหนังสือซึ่งถือมา ฯ
๏ ว่าโฉมยงองค์ยุพาผกาสวรรค์	กับสุลาลีวันกนิษฐา
พระบุตรีพี่น้องสองสุดา	เสด็จมาอวยทานแทนมารดร
ด้วยสินทรัพย์นับโกฏิจะโปรดให้	ทั้งนายไพร่พวกทหารชาญสมร
ใครมีแรงหาสาแหรกมาแบกคอน	อย่าราญรอนรบกวนชวนกันไป
แม้มิรับทรัพย์สินมาปีนปล้น	ไม่รอดพ้นความตายทั้งนายไพร่
จะจับมาฆ่าฟันให้บรรลัย	สาแก่ใจโจรป่าไม่ปรานี ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนแค้นหนังสือ	น้อยไปหรือร่ำว่าน่าบัดสี
จะตีทัพจับมันในวันนี้	เถิดหรือพี่พราหมณ์จะเห็นเป็นอย่างไร
ทั้งสามพราหมณ์ห้ามว่าช้าก่อนพ่อ	เขาลวงล่อเลียมลามตามวิสัย
ซึ่งการศึกตรึกตรองทำนองใน	พี่จะได้ตอบโต้ข้างโลกีย์
แล้วเขียนคำทำตอบให้มอบหมาย	ไปถวายพระธิดามารศรี
ฝรั่งรับกลับมาให้นารี	แจ้งคดีโดยดังได้ฟังมา ฯ
๏ นางอ่านความนามนรินทร์สินสมุทร	ราชบุตรบรเมศร์เหมือนเชษฐา
ปลอบประโลมโฉมพระน้องสองสุดา	ซึ่งยกมาหมายจะใคร่เป็นไมตรี
ด้วยบิตุรงค์ทรงศักดิ์สมัครสมาน	กับพระมารดาน้องทั้งสองศรี
จะร่วมเสวกเอกฉัตรสวัสดี	เจ้ากับพี่เล่าก็คงเป็นพงศ์พันธุ์
ถึงสินทรัพย์นับแสนแม้นจะให้	ไม่เหมือนได้แนบน้องประคองขวัญ
โฉมยุพาผกาสุลาลีวัน	อย่าโศกศัลย์เศร้าหมองละอองนวล
ไม่นึกร้ายหมายรบพอพบพักตร์	จะประจักษ์แจ้งความทรามสงวน
ให้เห็นรักหนักในใจรัญจวน	อย่าคิดควรขาดเด็ดได้เมตตา
แม้นตัดรักหักหาญจะราญรบ	กว่าจะสบสมมาดปรารถนา
มิพบพักตร์แล้วไม่ยักไปนครา	กรุงลังกานี้ก็เหมือนกับเรือนตาย ฯ
๏ นางรู้เรื่องเคืองข้องแต่ต้องนิ่ง	น้องสาวชิงฉีกกระดาษเสียขาดหาย
แล้วนิ่งนึกตรึกความตามอุบาย	จึงสั่งนายย่องตอดจงดอดไป
สะกดคนพลทัพให้หลับสิ้น	แล้วเลือกกินตามประสาอัชฌาสัย
แต่นายทัพจับมาให้สาใจ	จะได้ใส่กรงขังไปลังกา ฯ
๏ ย่องตอดรับกลับกลายแล้วหายฉิบ	ด้วยผีดิบโดดไปไกลหนักหนา
ลงจากป้อมด้อมมองเที่ยวย่องมา	เห็นโยธาทัพผลึกยังครึกครื้น
เข้าแฝงเงาเป่ามนต์คนทั้งหลาย	เปรียบเหมือนทรายซัดตาไม่ฝ่าฝืน
บ้างล้มหลับทับหอกกระบอกปืน	ดูดาษดื่นเดินเที่ยวลดเลี้ยวมา
เห็นวัวควายรายหลับเข้าจับฟาด	เชื้อปีศาจสูบเลือดเชือดมังสา
กินแต่ตับกับไตกับนัยน์ตา	ทั้งม้าลาล้มตายวายชีวัน
แล่นขึ้นบนพลับพลาหาแม่ทัพ	เห็นพราหมณ์หลับรวบรัดมัดกระสัน
ได้แต่พราหมณ์สามคนเอาปนกัน	ผ้าขาวพันผูกตาไปหานาย ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างดูไม่รู้จัก	จึงถามซักพวกฝรั่งสิ้นทั้งหลาย
ข้าก็เห็นเป็นพราหมณ์ทั้งสามชาย	คนไหนนายหน่อกษัตริย์ขัตติยา
นางรำภาว่าเมื่อรบได้พบเห็น	พราหมณ์นี้เป็นตัวนายปีกซ้ายขวา
ที่รูปร่างอย่างยักษ์ลักขณา	ทั้งสองตาแดงช่วงดังดวงไฟ
มีเขี้ยวคมผมย่นเหมือนขนแกะ	คนนี้แหละแทงฟันมันไม่ไหว
นางยุพาว่าพี่กลับไปฉับไว	จับให้ได้ตัวนายคนนั้นมา
แล้วให้หามพราหมณ์ไปไว้บนป้อม	ทหารล้อมพร้อมพรักคอยรักษา
ให้โยธีตีกรงจงตรึงตรา	ส่งไปวังลังกาไม่ฆ่าฟัน ฯ
๏ ฝ่ายย่องตอดตลอดออกข้างนอกป้อม	เที่ยวเดินด้อมดูไปจนไก่ขัน
เข้าค่ายใหญ่ไฟสว่างดังกลางวัน	ค่อยด้นดั้นด้อมมาพลับพลากลาง
มองเขม้นเห็นสินสมุทรหลับ	สิงโตกับอัสดรนั้นนอนขวาง
มีดโต้เหน็บแทบท้องค่อยย่องพลาง	เขย่งย่างยืนขยับขึ้นพลับพลา
สิงโตเห็นเผ่นตบทั้งขบกัด	ตะครุบฟัดคร่อมขี่ทั้งสี่ขา
ด้วยเขี้ยวแก้วแพรวพรรณกันกายา	ศัตรูมามิได้หลับคอยรับรบ
อ้ายย่องตอดกอดสิงห์ล้มกลิ้งคว่ำ	มันขย้ำหยิกฟัดสะบัดขบ
ทั้งขาแข้งแย่งชักให้หักทบ	เสือกสลบแล้วลุกขึ้นคลุกคลี
สิงโตกัดพลัดพลาดมันฟาดสิงห์	ลงเกลือกกลิ้งกลางแปลงด้วยแรงผี
มันหลีกตัวกลัวว่าจะช้าที	เข้าถึงที่หน่อไทเธอไสยา
มองเขม้นเห็นสินสมุทรหลับ	กระโจนจับยึดแน่นทั้งแขนขา
กุมารตื่นฟื้นตนด้วยมนตรา	มันรีบพาออกไปพ้นพลรบ ฯ
๏ หน่อนรินทร์ดิ้นหลุดมันยุดแย่ง	ชักพระแสงสวนรับจับประจบ
ฟันขมองย่องตอดลงทอดทบ	เสือกสลบล้มนิ่งไม่ติงกาย
พอสว่างสร่างมนต์ไพร่พลตื่น	ต่างฉวยปืนหอกดาบกำซาบสาย
ออกวิ่งตามถามข่าวลูกเจ้านาย	เห็นศพตายหงายหน้ามีตาเดียว
บ้างจับต้องร้องบอกว่าออกกลิ่น	เห็นจะกินสัตว์เป็นจึงเหม็นเขียว
บ้างว่าเชื้อเสือสมิงจริงจริงเจียว	นี่มันเที่ยวมาแต่หนตำบลใด ฯ
๏ สินสมุทรหยุดพิศพินิจนึก	พวกข้าศึกมั่นคงไม่สงสัย
ให้หาพราหมณ์สามนายก็หายไป	ต่างตกใจวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
พอแสงแดดแผดต้องอ้ายย่องตอด	ลมตลอดดวงจิตเพราะฤทธิ์ผี
โดดถลาถาโถมเข้าโจมตี	ชาวบุรีแตกตื่นเสียงครื้นเครง
บ้างหลีกหลบรบรับสัประยุทธ์	แกว่งอาวุธดาบหอกกลอกเขนง
มันฉุกวิ่งล้มปะทะปะกันเอง	เสียงครื้นเครงไพร่พลัดกระจัดกระจาย
สินสมุทรสุดโกรธพิโรธร้อง	เข้ารบย่องตอดตีไม่หนีหาย
แกว่งพระขรรค์ฟันฟาดปราดประกาย	มันไม่ตายแต่ว่าล้มลงซมซาน
ครั้นรุมจับกลับรบไม่หลบหลีก	กระชากฉีกแขนขาโยธาหาญ
สิงโตเห็นเผ่นโผนโจนทะยาน	ช่วยทหารโฮกกัดทั้งฟัดยี
อ้ายย่องตอดลอดโลดกระโดดหลบ	เขารุมรบแรงน้อยต้องถอยหนี
ทหารห้อมล้อมรุกเข้าคลุกคลี	มาถึงที่หน้าเขาเจ้าประจัญ ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาเวลารุ่ง	เสียงรบพุ่งย่องตอดลอดถลัน
ให้ยันตังทั้งวิรุญกับกุนตัน	ออกช่วยกันโอบอ้อมเข้าล้อมรบ
ฝรั่งรับขับพลอลหม่าน	เข้าต่อต้านตีทัพกลับตลบ
ทั้งหน้าหลังพรั่งพร้อมล้อมสมทบ	ทหารรบรับกันสนั่นดัง
เหล่าพหลพลทมิฬพวกสินสมุทร	ต้องอาวุธยับย่อยก็ถอยหลัง
เสียกระบวนรวนเรวิ่งเซซัง	พวกฝรั่งรุมกันไล่ฟันแทง
แต่หน่อนาถอาจองค์ขึ้นทรงสิงห์	แล้วควบวิ่งฝ่าทหารชาญกำแหง
เข้ารบรับขับเคี่ยวด้วยเรี่ยวแรง	ใครต่อแย้งย่อยยับลงนับพัน ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกาเห็นฝรั่ง	เข้าหน้าหลังล้อมทัพไว้คับขัน
จึงตรัสสั่งทั้งรำภาสุลาลีวัน	ออกช่วยกันรบจับนายทัพไว้ ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างลงมาทรงม้า	ยกโยธาถือดาบกำซาบไสว
เข้าสมทบรบรุมเป็นกลุ่มไป	พระหน่อไทแทงฟันประจัญบาน ฯ
๏ พอวิรุญกุนตันพลันมาพร้อม	เข้าห้อมล้อมแต่ชายนายทหาร
พระขับสิงห์วิ่งโผนโจนทะยาน	เข้าชิงขวานฟาดฟันอ้ายยันตัง
มันหลีกหลบรบรับพอทัพหนุน	ชุลมุนซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดกำลัง	ด้วยถูกทั้งแหลนหลาวลูกเกาทัณฑ์
จึงถอยกลับขับสิงห์ให้วิ่งแหวก	ทหารแตกตื่นหนีไม่มีขวัญ
พอเสียงโห่โยธีศรีสุวรรณ	ยกมาทันทัพหลานช่วยราญรอน
ทัพฝรั่งลังกาทั้งห้าทัพ	ออกรายรับรบทหารชาญสมร
เข้าคั่งคับจับกุมตะลุมบอน	ยิ่งตายต้อนตามกันเข้าฟันแทง
พวกโยธีศรีสุวรรณประจัญสู้	ยิงธนูน้าวลั่นเกาทัณฑ์แผลง
ส่วนสองนางต่างขับกองทัพแซง	สกัดแย่งยิงปืนเสียงครื้นครึก ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนอยู่บนป้อม	ทหารล้อมหลับแน่มาแต่ดึก
ตื่นสว่างต่างดูรู้สำนึก	ว่าข้าศึกมัดมาในราตรี
จึงอ่านมนต์ฝนลมระดมพัด	เป็นเมฆกลัดกลุ้มมัวทั่ววิถี
สลัดหลุดผุดลุกไล่คลุกคลี	ชิงกระบี่พลไพร่แล้วไล่ฟัน
ออกประตูผู้คุมมันรุมจับ	เจ้าพราหมณ์รับรบฆ่าให้อาสัญ
ฝ่ายยุพาผกาวิลาวัณย์	ถือเกาทัณฑ์รีบลงมาทรงรถ
ให้ขับตามพราหมณ์ออกไปนอกป้อม	ทหารพร้อมพรูพรั่งมาทั้งหมด
ทั้งสามพราหมณ์ตามกันขึ้นบรรพต	นางเร่งรถรีบตามเจ้าพราหมณ์ไป ฯ
๏ ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณกับสินสมุทร	ต่างต่อยุทธ์อยู่จนพลบหลบไม่ไหว
ทหารแตกแยกยับทั้งทัพชัย	ฝรั่งไล่ล้มลุกลงคลุกคลาน ฯ
๏ สินสมุทรหยุดรับทัพฝรั่ง	คอยกันหลังโยธาทั้งอาหลาน
พอทัพหลวงล่วงมาจากป่าตาล	ให้ทหารจุดคบช่วยรบรับ
ฝรั่งสิ้นดินลูกถูกอาวุธ	บ้างเหนื่อยทรุดเซล้มทั้งลมจับ
พระอนุชาพาหลานไล่ผลาญทัพ	ฝรั่งยับเยินแยกแตกกระจาย
พลผลึกฮึกโหมเข้าโจมจบ	ตีตลบล้อมไล่ไพร่ทั้งหลาย
บ้างกลุ้มกลัดตัดทัพจะจับนาย	ฝรั่งตายย่อยยับลงนับพัน
พลลังกาห้าทัพไม่รับรบ	แตกตลบหลีกไปเข้าไพรสัณฑ์
พอทัพหลังนางยุพายกมาทัน	ช่วยป้องกันแก้ฝรั่งชาวลังกา
ให้แยกยกวกหลังประดังรบ	ตีกระทบตัดท้ายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนสนธยา	รีบออกมาที่รบพบยันตัง
มันตามจับสับสนอลหม่าน	ไม่แจ้งการณ์ว่าใครมาข้างหน้าหลัง
จึงอ่านมนต์ฝนลมระดมดัง	เหลือกำลังที่ทหารจะทานทน
พวกลังกาล่ากลับทัพผลึก	ยิ่งโหมฮึกไล่ล้างมากลางฝน
ด้วยเคยเป็นเห็นเหตุว่าเวทมนตร์	ทั้งอยู่ต้นลมมาไล่ฆ่าฟัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายวิ่งพรายพลัด	พราหมณ์สกัดเข่นฆ่าให้อาสัญ
ฝ่ายยุพารำภาสุลาลีวัน	พบวิรุญกุนตันขุนยันตัง
ต่างต้อนพลฝนหนาวพอเช้าตรู่	เข้าประตูด่านได้ดังใจหวัง
พลผลึกศึกกล้าดาประดัง	ยกเข้าตั้งโอบเขาเจ้าประจัญ ฯ
๏ ฝ่ายยุพานารีเสียทีศึก	พลผลึกล้อมทัพไว้คับขัน
ให้ยันตังทั้งวิรุญกับกุนตัน	ขึ้นป้องกันเชิงเทินเนินหอรบ
แม้ได้ทีตีด่านเข้าหาญหัก	จึงหันจักรหกหุ้มคลุมตลบ
แล้วเตรียมไพร่ใหญ่น้อยคอยสมทบ	ทหารรบรายรอบขอบกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายย่องตอดลอดหลบไปซบหลับ	จนทัพกลับตื่นตาค่อยกล้าแข็ง
ออกวิ่งหนักพักเดียวด้วยเรี่ยวแรง	ถึงกำแพงโผนเข้าไปเฝ้านาง ฯ
๏ พระธิดาปราศรัยมิให้หมอง	คืนนี้น้องรบพุ่งจนรุ่งสาง
เมื่อทัพแตกแยกย้ายแทบวายวาง	พี่หลงทางไปข้างไหนจึงไม่มา ฯ
๏ อ้ายย่องตอดกอดเข่าแล้วเล่าบอก	หลับไปดอกด้วยว่าเมื่อยเหนื่อยหนักหนา
อ้ายนายพลคนดีมีศักดา	มันจับข้ามึนอ่อนให้หย่อนแรง
ส่วนสามนางต่างนึกว่าศึกใหญ่	จนชั้นไอ้ผีป่ายังว่าแข็ง
จึงปรึกษาว่าเขาล้อมป้อมกำแพง	จำจะแจ้งความหลังไปลังกา
แล้วสามนางร่างบอกแต่ออกรบ	เขียนจนจบม้วนปิดผนิดฝา
มอบม้าใช้ให้ถือกระบอกตรา	ขึ้นควบม้าหมายมุ่งไปกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์สามกษัตริย์จัดทหาร	เข้าล้อมด่านเขาประจัญเสียงหวั่นไหว
พอราตรีตีฆ้องให้กองไฟ	พระอภัยขึ้นประทับที่พลับพลา
ศรีสุวรรณกับหลานทหารพร้อม	ประณตน้อมเฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
พระตรัสถามตามเรื่องเมืองลังกา	นางวัณฬาลงมาอยู่หรือผู้ใด ฯ
๏ สินสมุทรสุดเคืองด้วยเรื่องนั้น	แต่จำกลั้นกล่าวแกล้งแถลงไข
ล้วนสาวสาวเหล่าผู้หญิงมาชิงชัย	ที่เป็นใหญ่ชื่อยุพาสุลาลีวัน
เป็นลูกสาวเจ้าลังกาวัณฬาราช	แสนฉลาดลูกเสือเหลือขยัน
เมื่อล่าหนีตีทัพจับไม่ทัน	จะฟาดฟันสับซ้ำให้หนำใจ ฯ
๏ พระอภัยได้ยินสินสมุทร	ฉงนสุดตรัสถามตามสงสัย
นางวัณฬาสามีอยู่ที่ใด	จึงจะได้ลูกสาวมากล่าวความ
สินสมุทรทรุดหมอบไม่ตอบโอษฐ์	พระกริ้วโกรธตรัสขู่กระทู้ถาม
หน่อนรินทร์ผินพักตร์พยักพราหมณ์	ให้ทูลตามสารศรีที่มีมา
ครั้นดึกมีชายดุจักขุบอด	มันลอบลอดเข้ามาได้ไวหนักหนา
ใครแทงฟันมันไม่ตายวายชีวา	ถามเขาว่ามันเป็นที่พระพี่เลี้ยง
พระอภัยได้ฟังลงนั่งนิ่ง	ไม่เห็นจริงสารพัดจึงตรัสเถียง
แล้วว่าเจ้าเบาใจไม่ไล่เลียง	เอาชื่อเสียงผู้ผัวหรือตัวใคร
หน่อกษัตริย์ตรัสว่าประสาซื่อ	จะเอาชื่อผัวนางไปข้างไหน
พระบิตุรงค์หลงรักเฝ้าซักไซ้	ฉันมิใช่พงศ์พันธุ์นางวัณฬา
พระบิดรค้อนเคืองยกเรื่องเก่า	จึงว่าเจ้าพร้อมกันขันอาสา
แม้เสียทัพกับฝรั่งชาวลังกา	จะให้ฆ่าชีวันถึงบรรลัย
เดี๋ยวนี้ทัพยับแยกแตกตลบ	เรามาพบพ่ายแพ้ต้องแก้ไข
เดิมสัญญาว่าขานประการใด	จงว่าไปตามจริงทุกสิ่งอัน
พระอนุชาว่ายังไม่พลั้งพลาด	มิควรคาดโทษถึงซึ่งอาสัญ
เหยียบลังกามาถึงเขาเจ้าประจัญ	สองสามวันก็จะเสร็จสำเร็จการ
อันต่อตีมีแพ้แลชนะ	มิใช่จะเลิกล่าโยธาหาญ
วิสัยศึกตรึกตราต้องช้านาน	ต้องคิดการแรมปีจึงมีชัย
อันผู้หญิงสิงหลทำกลศึก	ย่อมล้ำลึกลวงล่อให้หลงใหล
หรือทรงฤทธิ์คิดอ่านประการใด	มิให้ไพร่พลยากลำบากกาย
พระเชษฐาว่าเจ้ายังเยาว์อยู่	มิได้รู้จักการประมาณหลาย
เป็นชายชอบตอบสู้กับผู้ชาย	ถึงวอดวายไว้ชื่อให้ลือชา
อันสตรีทีท่วงทำหน่วงเหนี่ยว	ชอบแต่เกี้ยวกันด้วยเล่ห์เสน่หา
แม้เหมือนหมายได้ทั้งเมืองลังกา	ทุกพารารู้เรื่องจะเลื่องลือ
วิสัยพี่นี้ชำนาญแต่การปาก	มิให้ยากพลไพร่ใช้หนังสือ
พระน้องยาอาหลานทหารมือ	เรียนแต่ดื้อดึงได้เราไม่เคย
แล้วเข้าไปในไสยาสน์อนาถนิ่ง	พระองค์อิงเอนเอกเขนกเขนย
คะนึงนางปางใดเมื่อไรเลย	จะได้เชยโฉมฉายเหมือนหมายมา ฯ
๏ ศรีสุวรรณชวนสามพราหมณ์กับหลาน	ไปเตรียมการตรวจค่ายทั้งซ้ายขวา
ให้ตีเกราะเคาะฆ้องกลองสัญญา	วางเสือป่าแมวเซาคอยเฝ้าฟัง ฯ
ตอนที่ ๓๔
นางละเวงคิดหย่าทัพ
๏ ฝ่ายเสนีที่ถือหนังสือบอก	ขับม้าออกพักเดียวไม่เหลียวหลัง
ถึงลังกาคลาไคลเข้าในวัง	ถวายหนังสือตามเนื้อความมี ฯ
๏ พนักงานอ่านว่าข้าพระบาท	ทั้งสองราชธิดามารศรี
ตั้งอยู่เขาเจ้าประจัญกันไพรี	เห็นได้ทีข้าศึกนึกทะนง
จึงใช้ให้ย่องตอดลอดไปจับ	ได้นายทัพสามพราหมณ์ตามประสงค์
ยังพี่น้องสองกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	จะจับส่งมาให้เสร็จสำเร็จการ
แต่โอรสพระอภัยมิได้หลับ	กลับล้อมจับย่องตอดยอดทหาร
มีฤทธิ์เดชเวทมนตร์แล้วทนทาน	ย่องตอดต้านทานตีต้องหนีมนต์
จึงออกรบพบทัพรับปะทะ	รบชนะสงครามถึงสามหน
ครั้นได้ทีตีทัพถึงอับจน	บังเกิดฝนลมกล้าสลาตัน
ต้องถอยทัพกลับมารักษาด่าน	ประจำการเกณฑ์ตรวจกันกวดขัน
ข้าศึกอ้อมล้อมเขาเจ้าประจัญ	ยังผ่อนผันคิดอ่านการสงคราม ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงทรงฟังสั่งอำมาตย์	นิมนต์บาทหลวงใหญ่มาไต่ถาม
ทัพผลึกศึกเสือเห็นเหลือลาม	จะปราบปรามคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ฉลาดล่วงพูดจาอัชฌาสัย
จะปราบศึกนึกเห็นไม่เป็นไร	กลัวแต่ใจจะไม่ทำเหมือนคำเรา ฯ
๏ นางละเวงเกรงกริ่งต้องนิ่งนึก	ฉลาดลึกเหลือรู้ท่านครูเฒ่า
จึงนบนอบตอบคำตามสำเนา	ข้าพเจ้าได้บำรุงกรุงลังกา
ก็ตั้งจิตคิดแต่จะแก้เผ็ด	แทนสมเด็จบิตุเรศพระเชษฐา
อันองค์พระอภัยแม้ได้มา	จะแล่เนื้อเกลือทาให้สาใจ
ก็ขัดสนจนอยู่เป็นผู้หญิง	มีแต่สิ่งซึ่งพระองค์จะสงสัย
วิตกนักจักใคร่ล้วงดวงฤทัย	ถวายให้เห็นจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งนิ่งเห็นจริงจิต	จึงช่วยคิดความให้เจ้าไอศวรรย์
อันพวกพลคนอื่นสักหมื่นพัน	จะป้องกันศึกเสือเหลือกำลัง
แต่เทวีมีบุญการุญราษฏร์	จะคิดฆาตข้าศึกสมนึกหวัง
แม้คราวนี้มิทำลายให้พ่ายพัง	พวกฝรั่งก็จะสูญตระกูลไป
จะลวงล่อพอให้เขานั้นเป่าปี่	พวกโยธีกองทัพจะหลับใหล
จึงลวงล้างทางเล่ห์เสน่ห์ใน	พระอภัยไม่รอดคงวอดวาย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงกริ่งเกรงศึก	จึงว่านึกก็จะสมอารมณ์หมาย
แต่หากว่าฆ่าพระอภัยตาย	ยังลูกชายกับน้องทั้งสองคน
กับทั้งพราหมณ์สามนายก็ร้ายกาจ	เคยองอาจออกศึกล้วนฝึกฝน
ชำนาญในไตรเพทด้วยเวทมนตร์	ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
จะแค้นนักหักโหมเข้าโรมรุก	ฉันนี้ทุกข์ที่จะต้านทานไม่ไหว
จะรับรองป้องกันทำฉันใด	จึงจะให้ศึกเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ บาทหลวงว่าถ้านายถวายชีวิต	จะรับคิดเข่นฆ่าโยธาหาญ
จะไปด้วยช่วยกันประจัญบาน	เอาเพลิงผลาญเสียให้ยับทั้งทัพชัย ฯ
๏ นางทรงฟังสังฆราชฉลาดล้ำ	แม้ตามคำเอาชนะพอจะได้
แค้นแต่ตัวกลัวจะปะพระอภัย	จะอ่อนใจเสียไม่ฆ่าด้วยการุญ
แล้วแค้นว่าฆ่าพ่อไม่ขอพบ	คิดจะรบรวดเดียวด้วยเฉียวฉุน
จึงกราบพระครูเฒ่าเจ้าประคุณ	จงการุญไปด้วยได้ช่วยกัน
แล้วสั่งให้ไปเทียมที่รถที่นั่ง	ทั้งรถสังฆราชเลิศล้วนเฉิดฉัน
ยกโยธาห้าหมื่นปืนทั้งนั้น	ไปตั้งเขาเจ้าประจัญป้องกันเมือง ฯ
๏ ฝ่ายสามนางต่างพากันมาเฝ้า	แล้วทูลเล่าข้อความไปตามเรื่อง
ออกชิงชัยไพร่นายตายก็เปลือง	ข้าศึกเนื่องหนุนกันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	จะดูท่วงทีศึกที่ฮึกหาญ
ชวนลูกสาวเจ้าลังกาขึ้นปราการ	ตรวจหน้าด่านเชิงเทินเที่ยวเดินดู
เห็นทัพล้อมพร้อมพหลพลผลึก	กระหึมฮึกโห่ลั่นสนั่นหู
ทั้งหกค่ายรายรอบริมขอบคู	กระบวนปูเปิดก้ามตามตำรา
จึงขึ้นป้อมพร้อมพรั่งนั่งเก้าอี้	ดูท่วงทีทัพศึกแล้วปรึกษา
แต่งเป็นสารการกษัตริย์ขัตติยา	ไปเจรจากับพระอภัยมณี
เป็นใจความตามขนบที่รบพุ่ง	ให้ลือเลื่องเฟื่องฟุ้งทุกกรุงศรี
ใส่กล่องแก้วแล้วปิดผนิดดี	ให้เสนีราชทูตไปพูดจา ฯ
๏ เสนานำคำนับแล้วรับสาร	มาใส่พานมรกตขึ้นรถา
ออกประตูคู่แห่แตรลังกา	เป่าไปหน้ารถทั้งกังสดาล
ถึงกองทัพยับยั้งอยู่ข้างนอก	ให้ร้องบอกประกาศราชสาร
พระอภัยให้ถามตามโบราณ	ครั้นทราบการก็ให้รับมาพลับพลา
พระออกนั่งยังที่เก้าอี้รัตน์	สองกษัตริย์เฝ้าฝ่ายทั้งซ้ายขวา
ทหารล้อมพร้อมพรั่งฟังกิจจา	เจ้าโมราคลี่สารออกอ่านพลัน ฯ
๏ ในสาราว่าพระองค์ดำรงราชย์	บรมบาทบังอรอัปสรสวรรค์
ทรงพระนามตามยศทศธรรม์	ละเวงวัณฬาลบภพไตร
บำรุงราษฎร์ศาสนาให้ผาสุก	ประเทศทุกภาษาให้อาศัย
แต่รบรับกับองค์พระอภัย	สงสารไพร่พลตายเสียก่ายกอง
เหมือนโจรไพรไม่มีอิสริยยศ	จะปรากฏความชั่วให้มัวหมอง
คิดจะขอต่อตีกันพี่น้อง	สองต่อสองสงครามตามโบราณ
เราเพลี่ยงพลั้งลังกาอาณาเขต	เป็นของเชษฐาสิ้นทั้งถิ่นฐาน
เราชนะจะเอาสัตย์ปฏิญาณ	แล้วปล่อยไปไม่สังหารผลาญชีวา
ถึงวอดวายภายหลังได้สรรเสริญ	จะอยู่เกินกัปกัลป์ชันษา
แม้ไม่สู้ผู้หญิงทิ้งศัสตรา	ก็เลิกทัพกลับไปหานางมาลี ฯ
๏ พระอภัยใจซื่อถือว่าหึง	ยิ่งคิดถึงนางวัณฬามารศรี
ปราศรัยทูตพูดถามความบุตรี	ว่านางมีลูกผัวคือตัวใคร ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสรรเสริญให้เพลินจิต	ใครจะคิดเคียงคู่พระสูริย์ใส
กษัตรามาจบภพไตร	แต่พระทัยเทพินไม่ยินดี
อันพี่น้องสององค์พงศ์กษัตริย์	อยู่ปรางค์รัตน์ร่วมชีวามารศรี
จึงชุบเลี้ยงเพียงพระราชบุตรี	เสกเป็นที่พระธิดายุพาพาล
แล้วทูลถามตามทำนองว่ากองทัพ	จะรบรับหรือจะล่าโยธาหาญ
จงออกโอษฐ์โปรดตรัสดำรัสการ	ขอประทานแต่พอไปได้กราบทูล ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นนิ่งจึงชิงตรัส	อันกษัตริย์สูงใหญ่เจ้าไอศูรย์
สงวนยศงดงามตามประยูร	ต่ำตระกูลก็ให้ข้าเข้าราวี
เหมือนหญิงสู้ผู้ชายเสียดายยศ	เปรียบเหมือนคชสารสู้กับหนูผี
เหวยอำมาตย์ราชทูตช่างพูดดี	เจ้ามึงมีผัวชู้กูรู้ความ
อันพระองค์ทรงยศทศพิธ	มิได้คิดทำบาปที่หยาบหยาม
เหตุเพราะหญิงสิงหลต้นสงคราม	คบสิบสามเมืองมาเป็นสามี
ไปรบพุ่งกรุงผลึกจึงนึกโกรธ	มาลงโทษนางวัณฬามารศรี
แม้โอนอ่อนงอนง้อไม่ต่อตี	จะไว้ชีวีโปรดซึ่งโทษทัณฑ์
ยังกลับซ้ำทำอุบายจะหมายสู้	ไม่ควรคู่ควรฆ่าให้อาสัญ
ไปบอกกล่าวเจ้าละเวงของเองนั้น	มาสู้กันแต่กับกูจึงคู่ควร ฯ
๏ พระอภัยไม่ชอบตอบพระน้อง	อย่าขัดข้องเคืองขุ่นทำหุนหวน
ถึงผิดชอบตอบคำให้น้ำนวล	พอสมควรคุณโทษจะโกรธไย
แล้วหยิบสารลานทองมาตรองตรึก	ทรงจารึกสาราอัชฌาสัย
ไม่พรายแพร่งแต่งตอบตามชอบใจ	แล้วส่งให้ทูตกลับไปฉับพลัน ฯ
๏ พระอนุชาอาดูรจึงทูลถาม	การสงครามคราวนี้นี่กวดขัน
พระลักลอบตอบนางไปอย่างนั้น	กระหม่อมฉันทั้งปวงไม่ล่วงรู้
ฉวยเพลี่ยงพลั้งครั้งนี้เป็นที่สุด	จะโทรมทรุดเสียยศให้อดสู
ทั้งเสียทีกระหม่อมฉันกตัญญู	ไม่ได้รู้เรื่องสารรำคาญใจ ฯ
๏ พระเชษฐาว่าเราตีด้วยฝีปาก	ไม่เหนื่อยยากโยธาหามิได้
จึงแต่งตอบปลอบนางเป็นทางใน	ด้วยเข้าใจกลศึกที่ลึกซึ้ง
เราห่างเหินเนิ่นนานไม่พานพบ	จึงชวนรบชะรอยจิตจะคิดถึง
ที่ท้าทายปลายคำจะรำพึง	เป็นเชิงหึงเห็นจะรักหนักอุรา
ข้างพวกเจ้าเล่าก็ชายนายทหาร	จะคิดการมิได้ห้ามตามประสา
เห็นอย่างไรไม่ห้ามตามอัชฌา	การของข้าข้าจะตอบตามชอบใจ ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นจะขัดตัดประโยชน์	กลัวกริ้วโกรธกราบลาอัชฌาสัย
เที่ยวสั่งซ้ำกำชับทุกทัพชัย	พอพลบให้ขานฆ้องกองอัคคี ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์ราชทูตมาถึงด่าน	ถวายสารนางวัณฬามารศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	พระบุตรีคลี่สารแล้วอ่านความ ฯ
๏ ในสาราว่าพระองค์ดำรงโลก	มาวิโยคแยกน้องที่ท้องสนาม
เสน่ห์นุชสุจริตสู้ติดตาม	ได้แต่ความโศกเศร้าทุกเช้าเย็น
แม่ยอดมิ่งทิ้งสัตย์เฝ้าจัดทัพ	มาตั้งรับพี่ต้องรบใคร่พบเห็น
เจ้าตัดรักหักสวาทขาดกระเด็น	ไม่ยอมเข็นขืนใจเป็นไมตรี
จะรบพุ่งมุ่งหมายทำลายล้าง	ไม่ขัดขวางขวัญน้องอย่าหมองศรี
จะสู้ม้วยด้วยสวาทแล้วชาตินี้	พรุ่งนี้พี่จะไปหาให้ฆ่าฟัน
ฝากแต่รักหนักแน่นเท่าแผ่นภพ	ขอประสบทรามเชยเสวยสวรรค์
จะเกิดไหนขอให้พบประสบกัน	ละเวงวัณฬาน้องอย่าหมองนวล
แม้นปรานีศรีสวัสดิ์ไม่ตัดรัก	จะฟูมฟักเข้าประคองครองสงวน
งามละม่อมจอมขวัญอย่ารัญจวน	จงคิดควรคำจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ นางฟังความยามเศร้ายิ่งเหงาง่วง	พระบาทหลวงร้องว่าเอทำเหหัน
เห็นได้ทีมิทำที่สำคัญ	จะมีอันตรายเพราะตายใจ ฯ
นางละเวงเกรงครูเห็นรู้แจ้ง	ทำเสแสร้งแกล้งถามตามสงสัย
ที่ธุระจะไปฆ่าพระอภัย	เห็นจะได้ด้วยเล่ห์เพทุบาย
แล้วจะเผาเหล่าทหารผลาญข้าศึก	ยังต้องตรึกเกรงจะไม่เหมือนใจหมาย
ขอทราบเหตุเภทผลกลอุบาย	เชิญภิปรายโปรดเล่าให้เข้าใจ ฯ
๏ บาทหลวงว่าถ้าเขาได้เป่าปี่	พวกโยธีกองทัพคงหลับใหล
แต่พวกเราเอาปรอทหยอดหูไว้	ให้ถือไฟฟางหญ้าทาน้ำมัน
กองดินปืนฟืนรอบเป็นขอบคอก	เอาเพลิงคลอกโยธาให้อาสัญ
ถึงอยู่ปืนยืนยงคงกระพัน	ก็เห็นมันจะไม่รอดคงวอดวาย ฯ
๏ นางวัณฬาว่าชอบมอบทหาร	ให้อาจารย์จัดใช้เหมือนใจหมาย
จะคิดฆ่าพระอภัยเสียให้ตาย	ตามอุบายสั่งสอนแต่ก่อนกาล
บาทหลวงรับกลับมาเวลาพลบ	ถึงหอรบเรียกฝ่ายนายทหาร
นางละเวงวัณฬายุพาพาล	คิดรำคาญขัดข้องไม่คล่องใจ
ขึ้นประทับพลับพลาตรงหน้าป้อม	ดูไพร่พร้อมพลรบครบไสว
ทั้งสองนางต่างนั่งระวังระไว	คอยช่วงใช้ชิดองค์นางนงคราญ ฯ
๏ นางวัณฬาอาวรณ์ถอนสะอื้น	สุดจะขืนข่มรักหักประหาร
คิดจะฆ่าพระอภัยเห็นได้การ	แต่สงสารสาราที่อาวรณ์
เมื่อแรกรบพบน้องได้ลองจิต	เห็นทรงฤทธิ์แสนรักเหมือนอักษร
จะตัดรักหักสวาทไม่ขาดรอน	สะท้อนถอนฤทัยไม่ไสยา
จนยามสองกลองเกราะเสนาะสนั่น	นางเคลิ้มฝันฟื้นกรีดหวีดผวา
พระบุตรีพี่น้องสองสุดา	ทั้งรำภาพยุงองค์นางนงคราญ
ครั้นโฉมยงรู้สึกทรงนึกได้	เหมือนพบปะพระอภัยให้สงสาร
จึงเล่าความตามนิมิตพิสดาร	ว่าอาจารย์จุดเพลิงตะเกิงกอง
พระอภัยเธอเข้ามาผวากอด	จนกายคอดขาดกระเด็นออกเป็นสอง
เธอรวบรัดหัตถ์รับประคับประคอง	ข้าร้องร้องรู้สึกก็นึกอาย
อัศจรรย์ฝันเห็นไปเช่นนี้	จะเสียทีหรือจะสมอารมณ์หมาย
แล้วตรัสถามสามสุดาตำราทาย	เคยทำนายบ้างหรือไม่ช่วยให้พร
นางยุพาว่าเมื่ออยู่กับครูเฒ่า	ได้เรียนเล่าโฉลกตั้งพระสั่งสอน
ทายนิมิตมีตำราพยากรณ์	ตามอักษรซึ่งสุบินจินตนา
แล้วนั่งนับจับยามตามโฉลก	ราชาโชคชัยวันชันษา
ทราบนิมิตพิสดารของมารดา	นางก้มหน้านึกยิ้มทำพริ้มพราย
นางนงลักษณ์ซักถามถึงสามครั้ง	กลัวรับสั่งจำทูลทำนายถวาย
เห็นองค์พระอภัยจะไม่ตาย	จะกลับกลายเกลียวกลมภิรมยา
ซึ่งเสียทรงองค์ขาดชาติฝรั่ง	จะเสื่อมทั้งศักราชพระศาสนา
เธอประคองสองหัตถ์คือสัจจา	จะรักษาสัตย์สวาทไม่คลาดคลาย
ซึ่งครูเฒ่าเผาเพลิงตะเกิงแสง	จะโกรธแรงราวกับไฟมิใคร่หาย
แล้วอวยผลมนต์พร่ำรำพันท้าย	น้อมถวายพรนบอภิวันท์ ฯ
๏ นางลูบอกตกตะลึงรำพึงคิด	นึกพินิจเหมือนจะจริงทุกสิ่งสรรพ์
นางปรึกษาว่าเป็นไปเช่นนั้น	จะผ่อนผันแก้ไขฉันใดดี ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างคนก็จนจิต	เป็นสุดคิดสุดจะอายชม้ายหนี
นางยุพาว่าอือหนังสือมี	พระบาลีให้สำหรับเมื่ออับจน
จึงฉีกเสื้อเครือปักชักกระดาษ	เป็นลายลักษณ์ศักราชชาติสิงหล
ว่าถึงยุคทุกภาษาจะมาปน	ด้วยตั้งต้นแต่ลูกสาวเจ้าลังกา
พระอภัยอย่าได้หมายทำร้ายเขา	จะสูญเผ่าพงศ์ชาติพระศาสนา
เป็นคู่สร้างนางละเวงวัณฬามา	ถึงไตรดายุคแล้วไม่แคล้วกัน
แม้บาทหลวงล่วงรู้จะขู่ถาม	อย่าบอกความว่าจะฆ่าให้อาสัญ
ผู้มีบุญขุ่นหมองช่วยป้องกัน	จะสืบพันธุ์พงศ์กษัตริย์สวัสดี
เมื่อแม่เลี้ยงได้ผัวตัวเป็นลูก	จงพันผูกพึ่งพาเป็นราศี
ตามวิสัยในจังหวัดปัถพี	อย่าถือผีพวกฝรั่งเมืองลังกา
ทั้งสี่นางต่างฟังต่างนั่งนิ่ง	ต่างเห็นจริงจวนดึกจึงปรึกษา
พระบาลีนี้คะเนเหมือนเทวา	ช่างเขียนมามิได้ผิดสักนิดเลย
นางละเวงเกรงฝรั่งสังฆราช	จะกริ้วกราดโกรธงกแล้วอกเอ๋ย
จึงตรัสถามยุพาว่าทรามเชย	เจ้าก็เคยอยู่มากับอาจารย์
จะควรฟังหนังสือในมือเสื้อ	หรือจะเชื่อสังฆราชอันอาจหาญ
ขอฟังคำรำภาตุลาการ	ช่วยว่าขานขาดคำจะทำตาม ฯ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองนางต่างคำนับ	ที่บังคับควรฟังมีทั้งสาม
คือครูเฒ่าเจ้าสุธาบิดาปราม	ต้องทำตามตัวจึงได้พึ่งพา
ประการหนึ่งถึงที่กลียุค	จะปราบทุกเมืองน้อยร้อยภาษา
เป็นมนุษย์สุดแต่ชื่อให้ลือชา	พี่รำภาเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายรำภานารีคนมีสัตย์	สุดจะขัดสุดจะขืนฝืนนิสัย
ต้องทูลความตามจริงทุกสิ่งไป	ถึงใจไม่ปรารถนามีสามี
เมื่อเคราะห์กรรมจำเป็นเหมือนเช่นข้า	ต้องชั่วช้าชายต้องให้หมองศรี
เขามาขอพ่อจะให้ไม่ไยดี	ประเดี๋ยวนี้ซ้ำร้ายเสียดายตัว
เมื่อต่อตีศรีสุวรรณประจัญปล้ำ	แสนระยำยังเว้นแต่เป็นผัว
จะมีใหม่ให้เป็นสองก็หมองมัว	จึงครองตัวตั้งสัตย์ว่าภัสดา
เธอม้วยมอดวอดวายจะตายด้วย	แม้ไม่ม้วยหมายจะรบไม่คบหา
แม้ตรัสใช้ให้ประหารผลาญชีวา	จะเชือดคอมรณากับสามี
พระแม่เจ้าเล่าก็ยังกำลังสาว	ทุกไทท้าวเธอนิยมประสมศรี
ฉวยเสียเมืองเบื้องหน้าจะราคี	เป็นสตรีสำหรับจะอับอาย
พระอภัยให้สัตย์จะตัดศึก	จงทรงตรึกตรองการประมาณหมาย
แม้ลวงหลอกคลอกเผาเขาไม่ตาย	จะฉิบหายสิ้นทั้งเกาะลังกา
อันหนังสือมือเสื้อคงเชื่อได้	ด้วยเขียนไว้ก่อนกาลนานหนักหนา
คำโบราณท่านว่าคิดผิดตำรา	ไปเบื้องหน้าจะลำบากให้ยากเย็น ฯ
๏ นางวัณฬาว่าจะสู้เขาไม่ได้	เมื่อนานไปก็เป็นเครื่องจะเคืองเข็ญ
เพราะรบรุกฉุกเฉินเผอิญเป็น	ก็เหมือนเช่นอกข้าเมื่อหย่าทัพ
พระอภัยไล่ลัดสกัดกั้น	หลบไม่ทันเธอก็โถมเข้าโจมจับ
จึงลวงล่อขอสัตย์เธอตรัสรับ	ไปปลุกทัพโยธีได้หนีมา
เมื่อจิตใจไม่ชั่วแต่ตัวช้ำ	ผลกรรมจะให้ขาดพระศาสนา
ถึงไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะนินทา	เทวดาท่านก็รู้อยู่ด้วยกัน
แต่ได้สั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ว่าจะลวงล่อฆ่าให้อาสัญ
มิทำเขาเล่าจะโกรธทำโทษทัณฑ์	จะป้องกันแก้ไขฉันใดดี ฯ
๏ นางรำภาว่าออกไปเสียให้พบ	เธอไม่รบรอนราญเหมือนสารศรี
จึงถอยทัพกลับมาเข้าธานี	ไม่ได้ทีใครจะฆ่าได้ว่าไร
ถึงท่านครูรู้ว่าเราหย่าทัพ	ที่การลับแล้วแต่จะแก้ไข
เห็นดีพร้อมยอมคิดตั้งจิตใจ	จนอุทัยรุ่งรางสว่างตา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชประสาทสั่ง	ทหารทั้งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
เอาปรอทหยอดหูดูปัญญา	เก็บฟางหญ้าฟืนตองสำรองไว้
ถ้าโบกธงตรงออกไปคลอกทัพ	กำลังหลับเลยตายทั้งนายไพร่
ทหารพร้อมรอมริบรีบกลับไป	ทั้งนายไพร่เตรียมตัวทั่วทุกคน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไตรจักร	ละล่ำละลักถึงลูกสาวเจ้าสิงหล
ให้หวนเห็นเป็นเหตุด้วยเวทมนตร์	หอมสุคนธ์เหมือนเมื่อได้เข้าใกล้เคียง
อยู่อยู่ผีปีศาจให้หวาดหวั่น	เหมือนเสียงวัณฬาแว่วแจ้วแจ้วเสียง
ลางทีเห็นเป็นนางอยู่ข้างเตียง	ลุกขึ้นเมียงมองหาทุกราตรี
ซึ่งรอนราญการศึกไม่นึกรบ	จะใคร่พบนางวัณฬามารศรี
พอเช้าตรู่จู่มาสรงวารี	กรีดพระหัตถ์ขัดสีฉวีวรรณ
อยู่กลางทัพอับจนสุคนธรส	ดอกไม้สดใส่แช่ในแม่ขัน
พนักงานพานสุคนธ์คอยฝนจันทน์	ต่างสุคันธรสรื่นค่อยชื่นใจ
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ	เพชรประดับแพรวพร่างสว่างไสว
ออกหยุดยั้งนั่งหน้าพลับพลาชัย	เสนาในอภิวาทดาษดา
พระโอรสอนุชาก็มาพร้อม	ประณตน้อมนั่งฝ่ายทั้งซ้ายขวา
พระเอื้อนอรรถตรัสความตามสัญญา	นางวัณฬาจะออกรบพบกับเรา
จะขอสู้ผู้เดียวเกี้ยวให้ติด	ใครอย่าคิดมุ่งหมายทำร้ายเขา
จะปลอบโลมโฉมงามตามสำเนา	การของเรามิใช่การราญณรงค์ ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นผิดจริตนัก	จะห้ามหักเห็นไม่ฟังกำลังหลง
จึงทูลว่าถ้ากระนั้นให้มั่นคง	การณรงค์จะได้ทำแต่ลำพัง
แล้วทูลลาพาหลานมาด้านหน้า	เขาออกมาเราจะได้ออกไปมั่ง
กลศึกลึกเหลือจะเชื่อฟัง	คอยระวังตนทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬารัตน์	เป็นยอดขัตติยาหญิงในสิงหล
บรรทมตื่นฟื้นองค์เข้าสรงชล	ในมณฑลถือเสน่ห์เทวดา
กับสามนางต่างเลียนจุดเทียนพร้อม	เสกน้ำหอมโซมซาบอาบมังสา
ผัดสุคนธ์ปนแก้วแววนัยน์ตา	ใครเห็นหน้านึกรักร้องทักทาย
ยิ่งเข้าใกล้ได้กลิ่นเหมือนกินเหล้า	ให้มัวเมาความรักหักไม่หาย
เสน่ห์ยาทาปนกระวนกระวาย	อยากใคร่ก่ายกอดจูบใคร่ลูบโลม
แล้วทรงเสื้อเครือวัลย์สีจันทร์อ่อน	ดังกินนรแน่งน้อยแช่มช้อยโฉม
มวยกระหมวดกวดกันน้ำมันโซม	อุณาโลมลงแก้มยิ้มแย้มงาม
แล้วทรงช้องป้องพักตร์แล้วปักปิ่น	ล้วนเพชรนิลแนมมณีสีสยาม
ตุ้มหูห้อยพรอยแพรวดูแวววาม	นิ้วอร่ามธำมรงค์เป็นวงวาว
ใส่เกือกเพชรเสร็จสรรพจับกระบี่	นางนารีเรียงตามทั้งสามสาว
แลละม้ายคล้ายเคลื่อนดังเดือนดาว	ใครเห็นหาวนอนทั่วทุกตัวชาย
ถึงหอรบพบฝรั่งสังฆราช	อภิวาทถามไถ่เหมือนใจหมาย
เห็นเมฆเบิกฤกษ์ดีจะคลี่คลาย	แต่การภายหลังนั้นให้ทันการ ฯ
๏ บาทหลวงว่าอย่าวิตกเร่งยกทัพ	เตรียมไว้รับรถาโยธาหาญ
นางรับคำอำลาพระอาจารย์	มาพระลานเลยตรงขึ้นทรงรถ
สามนารีขี่ม้าสีฟ้าเหลือง	ประดับเครื่องเครือกุดั่นกั้นพระกลด
จามรชอนตะวันเป็นหลั่นลด	ให้ชักรถรีบออกนอกกำแพง
ทหารแห่แตรสังข์ประดังเสียง	ก้องสำเนียงโห่ฮึกนึกแสยง
พวกเกียกกายซ้ายขวาพวกม้าแซง	เป็นคู่แข่งเคียงรถบทจร
ถึงหน้าทัพยับยั้งคอยฟังศึก	พลผลึกออกมารับสลับสลอน
แต่รู้ความตามสารไม่ราญรอน	ต่างหยุดหย่อนยืนยั้งระวังความ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	เสียงแห่โหมกึกก้องท้องสนาม
ให้สืบดูรู้ว่าพะงางาม	ออกมาตามสัญญายิ่งอาวรณ์
ขึ้นทรงนั่งหลังพระยาวลาหก	เครื่องกระหนกเนาวรัตน์ประภัสสร
ฝ่ายพระน้องหน่อกษัตริย์ขึ้นอัสดร	คอยราญรอนเรียงมาริมม้าทรง
ถึงหน้าทัพยับยั้งพระสังเกต	พอสบเนตรทรามสงวนนวลหง
สวาทหวังคลั่งคลุ้มใคร่อุ้มองค์	ตะลึงหลงแลเปล่งดังเพ็งจันทร์
จะพิศไหนให้เห็นเหมือนเช่นรัก	วิไลลักษณ์ล้ำสุรางค์นางสวรรค์
ขนงเนตรเกศแก้มแต้มอำพัน	เหมือนลูกจันทร์แจ่มผ่องละอองนวล
ขึ้นดำรงทรงนั่งบัลลังก์รถ	ดูช้อยชดโฉมงามทรามสงวน
ยิ่งเพ่งพิศฤทธิ์เสน่ห์ให้เรรวน	จึงตรัสชวนเชิญนางทางประโลม
แม่วัณฬายาหยีเจ้าพี่เอ๋ย	กระไรเลยลืมรักเฝ้าหักโหม
พี่คนซื่อหรือมาลวงให้ทรวงโทรม	จึงรุกโรมติดตามด้วยความรัก
แม่คิดร้ายหมายรบไม่คบแล้ว	หรือน้องแก้วแลดูยังรู้จัก
ที่เมืองใหม่ไฟสว่างกระจ่างพักตร์	แม่นงลักษณ์ลืมแล้วหรือแก้วตา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงฟังเพลงพลอด	ระทวยทอดนัยน์เนตรดูเชษฐา
ทำเยื้อนยิ้มพริ้มพรายชม้ายมา	กิริยาอย่างละครให้งอนงาม
แล้วตรัสตอบขอบคุณการุญรัก	ที่หาญหักข่มเหงไม่เกรงขาม
เหลือละโมบโลภลาภเที่ยวปราบปราม	ไม่ทำตามมธุรสพจมาน
เมื่อพบกันสัญญาจะหย่าทัพ	แล้วไม่กลับแกล้งว่ารักมาหักหาญ
เห็นพระทัยไม่ตามความโบราณ	จะสู้ต้านต่อยุทธ์จนสุดมือ
วันนี้ที่สัญญาได้มาพบ	จะรอรบกันกับน้องแต่สองหรือ
หรือจะขับทัพใหญ่ไล่กระพือ	จึงไม่ถือศัสตรามาราวี ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังเห็นยังรัก	อุตส่าห์ปลักปลอบประโลมนางโฉมศรี
ซึ่งพูดกันสัญญาในราตรี	โทษของพี่นี้ไม่ผิดสักนิดเลย
ได้ปลุกทัพกลับมาลังกาหมด	ว่าฉันปดเสียอีกเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
คอยรอรั้งฟังความแม่ทรามเชย	ก็ลอยเลยลิบหายมาหลายเดือน
แสนละห้อยคอยข่าวทุกเช้าค่ำ	จนโรคซ้ำเสียใจใครจะเหมือน
จึงแต่งสารการรักมาตักเตือน	แม่กลบเกลื่อนแกล้งเสด้วยเล่ห์กล
จะเลิกทัพกลับไปอย่างไรรอด	รักแม่ยอดเยาวมิ่งเมืองสิงหล
แม้ชีวีพี่ชายมิวายชนม์	มิให้คนอื่นต้องแม่น้องเลย
เจ้าหมายมั่นสัญญาจะมารบ	พี่อยากพบนวลละอองดอกน้องเอ๋ย
ไม่ณรงค์สงครามกับทรามเชย	อย่าแคลงเลยไม่ลวงแม่ดวงใจ
ตัวของพี่นี้ถ้าแม้แม่แค้นเดือด	ตามแต่เชือดฉะลงที่ตรงไหน
จะขอกอดยอดมิ่งไม่ชิงชัย	จนขาดใจจึงจะวางให้ห่างทรวง ฯ
๏ นางวัณฬาอาวรณ์ถอนสะอื้น	สู้กล้ำกลืนกลัวอำนาจพระบาทหลวง
สงสารคำร่ำง้อไม่ล่อลวง	เราแกล้งหน่วงเนิ่นช้าเธอว่าจริง
เป็นจนใจไม่รู้ที่จะชี้ชอบ	จะต้องตอบตามประสามารยาหญิง
จึงว่าชะพระช่างกล่าวล้วนเพราพริ้ง	ว่าไม่ทิ้งความสัตย์ซึ่งปฏิญาณ
จนยินยอมน้อมนบไม่รบพุ่ง	เชิญบำรุงราชัยมไหสถาน
ขอเป็นข้าสารภาพถึงกราบกราน	หนังสือสารก็ยังมีที่พระองค์
จนข้าเฝ้าเขาเย้ยไม่เงยพักตร์	ว่าลานรักพระอภัยจนใหลหลง
แต่ตัวของน้องนี้ถือว่าซื่อตรง	ต่อตีวงต้านแตกจึงแปลกใจ
มาล้อมเขาเจ้าประจัญจึงขันสู้	ก็ทราบอยู่จะชนะพระที่ไหน
เหมือนมาวานผลาญชีวันให้บรรลัย	แต่พอได้ลือชื่อว่าซื่อตรง
อย่าร่ำรักนักเลยน้องเคยพบ	เชิญมารบเอาศีรษะตามประสงค์
แล้วลงจากรถาขึ้นม้าทรง	ให้ปักธงสัญญาต่อหน้าคน
น้องวอดวายฝ่ายพระองค์ทรงสวัสดิ์	ผ่านสมบัติแว่นแคว้นแดนสิงหล
พระแพ้น้องกองทัพให้กลับพล	ไปเสียพ้นพาราอย่ามาตี
อันผู้หญิงสิงหลคนนี้ซื่อ	ใครดึงดื้อแล้วก็สู้ไม่รู้หนี
ไม่เหมือนอย่างนางสุวรรณมาลี	เขารู้ทีทำจริตกระบิดกระบวน ฯ
๏ พระอภัยใจรู้ว่าขู่หยอก	จึงเอื้อนออกโอษฐ์พลางทางพระสรวล
พี่อาลัยใจรักไม่ชักชวน	มาก่อกวนท้าพี่มิอยากรบ
จะฆ่าฟันฉันใดก็ไม่ห้าม	ก็เล่าความตั้งแต่ต้นไปจนจบ
เมื่อแจ้งการสารตอบตามนอบนบ	ไม่นึกรบนึกรักน้องหนักครัน
เป็นคราวเคราะห์เพราะพระน้องเข้าข้องขัด	ว่าให้ตัดญาติกาให้อาสัญ
บอกว่าหยอกดอกก็เขาว่าเข้ากัน	จึงหุนหันหักด่านดงตาลมา
พี่ผิดจริงมิ่งแม่จงแก้แค้น	ทำทดแทนเถือหนังแลมังสา
ไม่ต่อตีศรีสวัสดิ์เป็นสัจจา	พลางขับม้าเข้าไปตรงธงสำคัญ
นางละเวงเกรงจะจับขยับกริช	พระน้องชิดชักทวนสวนถลัน
ฝ่ายสามนางต่างน้าวสายเกาทัณฑ์	ต่างขยั้นหยุดยั้งระวังที ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นหน้ารำภาน้อย	ดูแช่มช้อยชื่นจิตด้วยฤทธิ์ผี
พึ่งรุ่นสาวขาวล้ำเหมือนสำลี	ได้เป็นที่เจ้าเมืองมีเครื่องยศ
ยิ่งงามคมสมควรเป็นนวลเปล่ง	ยิ่งพิศเพ่งผ่องเหมือนเดือนทรงกลด
ยิ่งรวยรินกลิ่นกลั่นคันธรส	เหลือจะอดออกปากฝากไมตรี
เออนี่แน่แม่รำภานิจจาเอ๋ย	กระไรเลยแลพบก็หลบหนี
เมื่อแรกเล่าเราก็เหมือนเพื่อนชีวี	เจ้าแปลกพี่แล้วหรือน้องลองรำลึก
ถึงรบรับอับจนใช่คนอื่น	พอได้ชื่นใจบ้างที่กลางศึก
ไฉนน้าวเกาทัณฑ์หุนหันฮึก	ไม่รำลึกความหลังดูบ้างเลย ฯ
๏ นางรำภาหน้าอายซังตายตอบ	ถึงจะชอบเหมือนคำก็ทำเฉย
เคยรบสู้รู้จักอย่าทักเปรย	ถึงเยาะเย้ยอย่างไรก็ไม่อาย
เมื่อรบกันฉันได้ผ้าเช็ดหน้าไว้	ถ้าแม้ไม่มีอื่นจะคืนถวาย
แต่หมวกเพชรเม็ดบุษย์สุดเสียดาย	จะขอถ่ายเงินทองที่ต้องการ ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าเช็ดหน้าพี่	ถึงจะมีเหมือนหาไม่ด้วยไกลสถาน
สู้เปลื้องไว้ให้เจ้าอ้างต่างพยาน	ไม่ต้องการเลยแล้วหรือแก้วตา
หมวกของเจ้าเอาไว้จะได้ชื่น	แล้วจะคืนให้กับมิตรกนิษฐา
พลางใช้ไพร่ให้กลับไปพลับพลา	เอาหมวกมาจูบต้องประคองเชย
พี่ขอยืมปลื้มใจเมื่อไสยาสน์	อย่าเพ่อขาดไมตรีเจ้าพี่เอ๋ย
นางแลดูชูผ้าเช็ดหน้าเย้ย	ต่างก็เปรยเปรียบปราศรัยกันในที ฯ
๏ สินสมุทรหยุดฟังบนหลังม้า	ดูยุพาผกามารศรี
ก็ฉุนเฉียวเสียวเสน่ห์ประเวณี	ด้วยฤทธิ์ผีพาให้พระทัยเพลิน
จะเกี้ยวบ้างอย่างพระอาบิดาเกี้ยว	แล้วหน่วงเหนี่ยวนึกคร้ามให้ขามเขิน
แต่ยิ้มเยื้อนเอื้อนอายชม้ายเมิน	ให้เผอิญอกใจดังไฟฮือ
จึงขับม้ามาตรงนางแล้วพลางถาม	แม่น้องนามยุพาผกาหรือ
ยิงเกาทัณฑ์สันทัดเคยหัดปรือ	มีหนังสือมาถึงฉันเมื่อวันซืน
ว่าสินทรัพย์นับโกฏิจะโปรดให้	ขอสไบน้องรักแต่สักผืน
อย่าหมองหมางจางจืดให้ยืดยืน	ใช่คนอื่นคนไกลหาไหนมา ฯ
๏ นางฟังคำน้ำใจมิได้รัก	ดูเหมือนยักษ์ร้ายกาจไม่ปรารถนา
แกล้งยียวนสรวลสันต์จำนรรจา	ขอทานผ้าพี่ชายไม่อายเลย
มาตีปล้นขนทรัพย์ไปนับหมื่น	ยังขอผืนผ้าเล่าเจ้าแม่เอ๋ย
ละโมบนักมักได้ฉันไม่เคย	ไม่อายเลยเจียวหรือพี่พูดดีจริง ฯ
สินสมุทรสุดจนให้อ้นอั้น	ไม่รู้ผันผ่อนแก้แพ้ผู้หญิง
แต่ยิ้มยิ้มหงิมง่วงไม่ท้วงติง	ทำเมินนิ่งนึกเขินสะเทิ้นที ฯ
๏ พระอภัยได้เห็นสองพี่น้องน้อย	ดูแช่มช้อยเช่นวัณฬามารศรี
ให้นึกรักทักยุพาสุลาลี	มาถึงนี่หน่อยเถิดพ่อจะขอชม
ช่างฉอเลาะเราะรายละม้ายเหมือน	ได้เป็นเพื่อนชนนีเห็นดีสม
ฝ่ายสองนางได้ฟังต่างบังคม	พระตรัสชมกระหม่อมฉันด้วยกรุณา
ขอบพระคุณอุ่นจิตดังบิตุเรศ	จงโปรดเกศกระหม่อมฉันให้หรรษา
ช่วยเลิกทัพกลับไปอย่าได้มา	จะเห็นว่าโปรดปรานสำราญใจ ฯ
๏ พระฟังนางช่างพลอดฉอดฉอดเสียง	เหมือนแม่เลี้ยงเหลือดีจะมีไหน
จึงตอบว่าข้าจะขับกองทัพไป	มิให้ใครรบพุ่งกรุงลังกา
แต่ตัวพ่อขออยู่เอ็นดูด้วย	เจ้าจงช่วยปลูกฝังพ่อบ้างหนา
แม้รับคำสำคัญที่สัญญา	จะให้ล่าเลิกทัพถอยกลับไป ฯ
๏ นางยุพาผกาปรีชาฉลอง	พระแกล้งลองเล่นว่าจะอาศัย
เมืองผลึกตึกกว้านสำราญใจ	จะเห็นอะไรกับฝรั่งเมืองลังกา
แม้จริงจังดังตรัสไม่ขัดข้อง	สุดแต่ต้องพระประสงค์คงอาสา
เชิญพระองค์ทรงธรรม์ได้สัญญา	จะเลิกล่าพลขันธ์ไปวันไร ฯ
๏ พระแย้มพลางทางว่านิจจาเอ่ย	ไม่ลวงเลยแล้วบิดาจะอาศัย
ให้มารดรอ่อนน้อมพร้อมพระทัย	พ่อจะให้สัจจังอยู่ลังกา
แล้วถอดเพชรธำมรงค์ที่ทรงก้อย	วงน้อยน้อยน่ารักเป็นหนักหนา
ให้ทหารคลานไปให้ใกล้อาชา	ให้ยุพาผกาสุลาลีวัน
แล้วว่าพ่อขอมีไมตรีไว้	ถ้าแม้ได้เหมือนคำจะทำขวัญ
นางยอบองค์ลงรับแล้วอภิวันท์	พอสายัณห์หย่าทัพต่างกลับไป ฯ
๏ นางวัณฬามายังพระสังฆราช	เชิงฉลาดเล่าแจ้งแถลงไข
ไม่สมหวังดังจิตที่คิดไว้	ต้องเกลี่ยไกล่กลับมาตรึกตราการ
แล้วกราบลามาสำนักตำหนักตึก	เปลื้องเครื่องศึกสรงเสวยนมเนยหวาน
พอพลบค่ำย่ำฆ้องก้องกังวาน	เหล่าทหารเฮฮาพูดจาเกรียว
เราไปทัพกับผู้ชายเป็นนายทัพ	ต้องรบรับฟันแทงสิ้นแรงเรี่ยว
ไปตามเจ้าเราเป็นหญิงดีจริงเจียว	ฟังเธอเกี้ยวกันก็เพลินเจริญใจ
บ้างร้องถามสามคู่สู้ศึกปาก	เดิมพันมากอยู่อ้ายเกลอเสมอไหน
เสียงหัวร่อต่อรองกันก้องไป	บาทหลวงได้ยินความเที่ยวถามดู ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายต่างพรายแพร่ง	บาทหลวงแจ้งจึงว่าเบื่อเหลืออดสู
คิดไปว่าราวีมามีชู้	ขี้ปดกูกูจะว่าให้สาใจ
แล้วรีบหาข้าเฝ้าเหล่าฝรั่ง	มาพร้อมพรั่งที่วัณฬาอยู่อาศัย
ขึ้นนั่งเตียงเสียงสำลักกระอักกระไอ	แล้วถามไถ่พี่น้องสองสุดา
พระอภัยให้แหวนไว้แทนหรือ	นางแม่สื่อสองทัพรับอาสา
ให้ลวงเขาเจ้าไม่ลวงหน่วงเวลา	แล้วมีหน้าไหว้เขาให้เราอาย
อ้ายพวกไพร่ได้เห็นมาเป็นโจทก์	จะทำโทษตามบทในกฎหมาย
นางแม่สื่อซื้อหน้าฆ่าให้ตาย	แต่เจ้านายเนรเทศจากเขตคัน ฯ
๏ ยุพาฟังสังฆราชกริ้วกราดโกรธ	จะลงโทษโทษาให้อาสัญ
ถึงอับจนกลศึกรำลึกทัน	เอากลผันภูผาออกพาที
พระคุณเจ้าเฒ่าชราพูดจาหลง	ไม่มั่นคงควรหรือกลับถือผี
วิสัยศึกลึกซึ้งจึงจะดี	ได้รู้ที่แข็งอ่อนได้ผ่อนปรน
จะลวงเขาเป่าปี่เขามิเป่า	ปากของเขาใครจะงัดเห็นขัดสน
จึงยักย้ายถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	ชื่อว่าฝนดับไฟท่านไม่รู้
พรุ่งนี้เช้าเราจะจับทัพผลึก	ให้สิ้นศึกเสียไม่เหลือเหมือนเบื่อหนู
พวกนายไพร่ใหญ่น้อยจงคอยดู	จะได้รู้ความในทำไมมี
อันเยี่ยงอย่างข้างกำหนดในกฎหมาย	โทษถึงตายแต่ไม่รบกลับหลบหนี
นี่เราปราบราบได้ด้วยไมตรี	พอพรุ่งนี้ก็จะเสร็จสำเร็จการ
ฝ่ายพระบาทมาตุรงค์ปลงธุระ	สั่งให้พระยกออกคลอกทหาร
แม้ไม่ทันสัญญาพระอาจารย์	โทษของท่านใหญ่หลวงอย่าท้วงติง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชฉลาดมาก	แต่ฝีปากอ่อนแอแพ้ผู้หญิง
นึกว่าถูกลูกคนนี้มันดีจริง	ตะลึงนิ่งหน้าม้านรำคาญใจ
สักครู่หนึ่งจึงว่าถ้าเช่นนั้น	ใครไม่ทันโทษหนักถึงตักษัย
แล้วลุกลามากำชับทุกทัพชัย	ให้นายไพร่พร้อมกันตามสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงเกรงบาทหลวง	ครั้นดึกดวงเดือนสว่างกลางเวหา
จึงตรัสถามความคิดของธิดา	ไยสัญญาอย่างนั้นกับท่านครู ฯ
๏ นางยุพาว่าพระคุณการุญเลี้ยง	การแต่เพียงนี้มิได้ให้อดสู
จะผ่อนปรนกลการผลาญศัตรู	ชื่อว่างูกินหางอย่างโบราณ
แล้วเล่าความตามคิดไม่ปิดป้อง	มิให้ต้องคลอกเผาเหล่าทหาร
พระชนนีดีใจเห็นได้การ	ค่อยคิดอ่านอุบอิบซุบซิบกัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยมิได้หลับ	แต่พลิกกลับกลุ้มใจจนไก่ขัน
เผยพระแกลแลชมพนมวัน	เห็นพระจันทร์แจ่มดวงจะล่วงลับ
ค่อยคล้อยเคลื่อนเลื่อนรถสลดเหลือง	ดูเรื่อเรืองไรไรมิใคร่ดับ
โอ้ดูเดือนเหมือนวัณฬาเมื่อล่าทัพ	ไปลิบลับแล้วเมื่อไรจะได้เชย
โอ้รินรินกลิ่นพิกุลมาฉุนชื่น	ถอนสะอื้นอิงแอบแนบเขนย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	พระก็เลยหลับไปในไสยา
เทพเจ้าเอายุบลมาดลจิต	ให้นิมิตฝันฟื้นตื่นผวา
พระตรึกไตรในสุบินจินตนา	จนเวลารุ่งแจ้งยิ่งแคลงใจ
จึงโสรจสรงทรงเครื่องเรืองระยับ	ออกหน้าพลับพลาทองม่านสองไข
พร้อมโอรสอนุชาเสนาใน	จึงตรัสให้สานนเป็นคนทาย
ฝันว่าปี่ที่เราเป่าแต่ก่อน	เป็นมังกรกับนาคมามากหลาย
เข้ารุมรบขบตอดเราวอดวาย	ยังแต่กายกรบาทขาดกระเด็น
แล้วตัวเราเข้าไปอยู่ในถ้ำ	จะคลานคลำไปข้างไหนก็ไม่เห็น
พระโยคีมหาคงคาเย็น	ชุบให้เป็นคนคืนพอฟื้นกาย ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังบังคมบรมนาถ	จึงอ่านศาสตร์ไสยมนต์มงคลถวาย
แจ้งนิมิตคิดคูณแล้วทูลทาย	พระเคราะห์ร้ายเร่งระมัดบำหยัดองค์
อันงูขบรบรอนมังกรกลุ้ม	หญิงจะรุมรักใคร่ให้ใหลหลง
จะพลัดพรากจากตระกูลประยูรวงศ์	แต่พระองค์นั้นว่าหญิงจะชิงไป
ซึ่งมืดสิ้นดินฟ้ามหาสมุทร	จะทิ้งพุทธภาวนาภาษาไสย
อันโยคีที่ให้ฟื้นใช่อื่นไกล	คือผู้ใหญ่อยู่ในศีลพระชินวงศ์
จะชูช่วยด้วยวิชาอานุภาพ	ให้เกิดลาภล้นลบสบประสงค์
สืบกษัตริย์อติเรกเป็นเอกองค์	พระญาติวงศ์พรั่งพร้อมเป็นจอมเจิม
ในสามวันชันษาชะตาขาด	จะร้างราชสมบัติฉัตรเฉลิม
ที่ตรงปี่นี้สังเกตเป็นเหตุเดิม	จะแรกเริ่มร้ายดีให้มีมา
ขอทัดทานผ่านเกล้าอย่าเป่าปี่	ภัยจะมีแม่นแท้แน่หนักหนา
เคราะห์นี้ร้ายคล้ายพระรามตามสีดา	ไมราพณ์พาลงไปไว้ใต้บาดาล
แต่มีชายตายแทนเป็นแม่นมั่น	พระเคราะห์ร้ายนั้นถึงฆาตอย่าอาจหาญ
จงอยู่ในไสยาสมาทาน	จะตั้งศาลบวงสรวงดวงชาตา
เสกสะเดาะเคราะห์ร้ายให้คลายเคลื่อน	จนดาวเดือนดวงดับลับเวหา
จึงสรงชลมนต์พรหมมุรธา	ตามตำราไสยเวทประเภทพราหมณ์ ฯ
๏ พระฟังคำทำนายเห็นร้ายนัก	ค่อยลืมรักนางละเวงด้วยเกรงขาม
แต่มานะกษัตริย์จึงตรัสความ	ที่ห้ามปรามสอนสั่งจะฟังคำ
จงคิดอ่านการสะเดาะพระเคราะห์ด้วย	เหมือนชูช่วยเชิดชุบอุปถัมภ์
แล้วเข้าห้องของพระองค์นั่งทรงธรรม	ชักประคำภาวนาสมาทาน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพราหมณ์สามคนมนต์ชะงัด	จึงรีบจัดแจงสั่งให้ตั้งศาล
กันยาแฝดแปดทิศพิสดาร	มาแต่งการข้างที่บัตรพลีราย
เอาแพรบางอย่างดีแปดสีซ้อน	บนบรรจถรณ์ให้บรรทมโบกลมถวาย
แล้วอ่านมนต์สะเดาะสดัมยัมพวาย	ธงนารายณ์กรายปัดกำจัดภัย
ผ้าแพรสีที่รองขนองนั้น	เอาผูกพันภาพยนตร์ด้วยมนต์ไสย
เป็นคนธรรพ์รับเคราะห์แล้วเหาะไป	พระอภัยค่อยหายกระวายกระวน
ที่ผูกพันวัณฬามาแต่หลัง	ครั้นคล้ายคลั่งคิดเห็นไม่เป็นผล
ปรึกษาพราหมณ์ถามฤกษ์จะเลิกพล	เจ้าสานนคอยสนองให้ต้องตาม ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงกริ่งเกรงตรึก	กลัวการศึกจะไม่เสร็จคิดเข็ดขาม
ครั้นเช้าใช้ให้ยุพาพะงางาม	ไปจัดตามกลศึกซึ่งตรึกการ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองสุดาลาลีลาศ	มาบอกบาทหลวงฝ่ายนายทหาร
รับสั่งใช้ให้มาหาพระอาจารย์	เห็นว่าท่านฟั่นเฟือนไม่เหมือนเดิม
ฉวยได้ทีมิทำให้สำเร็จ	ไม่สิ้นเสร็จเสี้ยนศึกจะฮึกเหิม
จะเกณฑ์ไพร่ในลังกาให้มาเติม	พอได้เพิ่มพลขันธ์ให้ทันการ
แล้วจัดผู้รู้ขนบในรบพุ่ง	ไปกันกรุงลังกามหาสถาน
เผื่อเพลี่ยงพลั้งตั้งมั่นประจัญบาน	ท่านคิดการอย่างเดียวมันเปลี่ยวใจ ฯ
๏ พระฝรั่งสังฆราชตวาดว่า	อย่าพักมาผันแปรพูดแก้ไข
เราได้รับสัประยุทธ์จะจุดไฟ	แม้ไม่ได้แล้วกูจะสู้ตาย
จะแต่งใครไปรักษาลังกานั้น	ตามจะผันผ่อนการประมาณหมาย
แม้ไพรีมิหลับทำกลับกลาย	จะต้องตายตามกันเหมือนสัญญา ฯ
๏ นางฟังคำทำเป็นว่าถ้าเช่นนั้น	ต้องแยกกันทำสงครามตามประสา
คงจะคิดบิดผันจำนรรจา	พิฆาตฆ่าพระอภัยเสียให้ตาย
แล้วจะรีบไปรักษาลังกาไว้	ที่จุดไฟนี่เป็นการท่านทั้งหลาย
บาทหลวงรับกลับว่าแม้ฆ่าตาย	เอารูปกายพระอภัยมาให้เรา
จงไปวังลังกาเถิดอย่าอยู่	แล้วพวกกูจึงจะออกไปคลอกเผา
นางคำนับรับความตามสำเนา	นึกว่าเราลวงได้ด้วยง่ายดาย
แล้วกราบลามาเตรียมรถที่นั่ง	มีบัลลังก์หลังคาฝาพระฉาย
พวกนารีที่ให้แต่งแปลงเป็นชาย	อยู่เรียงรายซ้ายขวารักษาองค์
สุลาลีนั้นสำหรับให้ขับรถ	บอกกำหนดสงครามตามประสงค์
คอยประทับรับพระบาทมาตุรงค์	แล้วรีบตรงไปลังกาในราตรี
เตรียมสำเร็จเสร็จสรรพกลับมาเฝ้า	ทูลพระเจ้าลังกามารศรี
จะออกไปใช้พระอภัยมณี	ให้เป่าปี่คนหลับทบทับกัน
แล้วจะพามาถวายขึ้นท้ายรถ	แต่ทรงยศอย่าเพ่อฆ่าให้อาสัญ
คุมไปวังขังไว้ให้หลายวัน	กระหม่อมฉันจะอยู่รับกองทัพชัย
ด้วยท่านครูผู้เฒ่าจะเอาศพ	จะต้องกลบเกลื่อนล้างทางสงสัย
แล้วจัดแจงแต่งหนังสือจะถือไป	ห่อสไบย้อมยาไว้ช้านาน
ทูลลาบาทมาตุรงค์มาทรงม้า	ร้องเรียกหาย่องตอดยอดทหาร
ให้ตามหลังสั่งเสร็จสำเร็จการ	ออกจากด่านเดินมาถึงหน้าทัพ
จึงร้องบอกหลอกเหล่าชาวผลึก	วันนี้ศึกจะสำเร็จเป็นเสร็จสรรพ
นางทรามวัยใช้ธิดามาคำนับ	จงเปิดรับเร็วเราจะเข้าไป ฯ
ตอนที่ ๓๕
พระอภัยติดท้ายรถ
๏ นายประตูรู้ความตามสุภาพ	วิ่งไปกราบทูลแจ้งแถลงไข
ทั้งสามพราหมณ์ความเดิมให้เคลิ้มใจ	จึงสั่งให้รับมาพลับพลาพลัน
พอสตรีผีปอบเข้าขอบค่าย	มนต์ก็คลายเสื่อมขลังทั้งอาถรรพณ์
นางยุพามาถึงองค์พระทรงธรรม์	บังคมคัลคอยสดับตรับคดี ฯ
๏ พระเพ่งพิศธิดายุพาพักตร์	ให้กลับรักนางวัณฬามารศรี
จึงปราศรัยไต่ถามความบุตรี	พระชนนีใช้มาว่าอย่างไร ฯ
๏ นางทูลว่าข้าพเจ้าจะเล่าถวาย	จะแพร่งพรายพระปัญญาอัชฌาสัย
จึงหยิบสารการลับกับสไบ	ถวายในพระหัตถ์กษัตรา ฯ
๏ พระยินดีคลี่ผ้าย้อมยาแฝด	เปรียบเหมือนแรดได้กลิ่นถวิลหา
ประจงจำสำคัญของวัณฬา	พระเชยผ้าหอมหวนให้ยวนยี
แล้วทรงสารอ่านลิขิตพินิจนิ่ง	ว่าน้องหญิงกราบประณตบทศรี
ซึ่งทรงศักดิ์รักใคร่เป็นไมตรี	ไม่ต่อตีตามสัตย์ปฏิญาณ
น้องเห็นจริงสิ่งใดมิได้แหนง	แต่กลั่นแกล้งกลัวอายฝ่ายทหาร
ให้ธิดามาประณตบทมาลย์	ขอประทานโทษาฝ่าธุลี
ด้วยไหนไหนได้ต้องตัวน้องแล้ว	เหมือนฉัตรแก้วเก้าชั้นกั้นเกศี
ซึ่งสิ่งใดได้ว่าให้ราคี	ขออย่ามีเวราข้างหน้าไป
ด้วยเป็นหญิงยิ่งยากมาฝากรัก	สุดจะชักชายชิดพิสมัย
จนแสนโศกโรคช้ำระกำใจ	จะกลับไปลังการักษากาย
สไบบางต่างน้องอยู่รองบาท	อย่าคิดขาดความรักสมัครหมาย
หนึ่งสาราอย่าให้รู้ถึงหูชาย	น้องต้องอายอนุกูลให้สูญความ
พระเชษฐาอาลัยฉันใดมั่ง	จงตรัสสั่งถึงละเวงอย่าเกรงขาม
ไว้ความลับกับยุพาพะงางาม	จะผ่อนตามสารพัดไม่ขัดเอย ฯ
๏ พระทราบสารหวานชื่นไม่ขืนขัด	พอรู้ชัดชุบน้ำแล้วทำเฉย
เจ้าพราหมณ์คิดผิดใจกระไรเลย	ไม่เหมือนเคยทูลถามตามสงกา
พระแกล้งตรัสตัดความอย่าถามซัก	เป็นเรื่องรักมิใช่ศึกจะปรึกษา
พากันไปให้ลับที่พลับพลา	จะพูดจาเล่นตามความสำราญ ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ดูรู้กลว่ามนต์เสื่อม	พระเนตรเลื่อมลงอีกจึงฉีกสาร
เสียพิธีผีสางเข้ารางควาน	จึงทัดทานข้อความตามทำนอง
เชิญผ่านเกล้าเข้ามณฑลบนแท่นที่	อย่าสูสีถูกกลจะหม่นหมอง
เวลาเย็นเช่นนี้ผีคะนอง	จะถูกต้องตกไปแก่ไพรี
ยังสะเดาะเคราะห์ค้างอยู่กลางฆาต	อย่าประมาทเทวดาในราศี
อดพระทัยไว้พอรุ่งขึ้นพรุ่งนี้	จึงพาทีเถิดไม่ขัดพระอัธยา ฯ
๏ พระฟังพราหมณ์ยามหลงทรงพระสรวล	เออก็ควรหรือมาคิดริษยา
นี่ศึกเสือเหนือใต้ที่ไหนมา	นางยุพาคนเดียวเปลี่ยวจริงจริง
จะพูดเล่นเห็นตัวว่ากลัวผี	พูดไม่มีอดสูแก่ผู้หญิง
ยักออกไปใครจะล่วงมาท้วงติง	ถ้าขืนนิ่งอยู่ไม่ได้ขัดใจกัน
จะสะเดาะมิสะเดาะที่เคราะห์ร้าย	ถึงไม่หายก็ไม่กลัวดอกตัวฉัน
พอพรุ่งนี้ดีร้ายที่ทายนั้น	จะเห็นกันมั่นคงไม่สงกา ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์ห้ามไว้เห็นไม่หยุด	ความกลัวสุดซึ่งว่าคิดริษยา
ต้องคลานคล้อยถอยไปพอไกลตา	พวกเสนาใหญ่น้อยพลอยถอยตาม ฯ
๏ พระอภัยได้ช่องไม่ข้องขัด	จึงเอื้อนอรรถอ้อนวอนสุนทรถาม
ประชวรนั้นฉันใดไม่ได้ความ	จงเล่าตามจริงพ่อจะขอฟัง ฯ
๏ นางยุพานารีได้ทีพร้อม	ทั้งหว่านล้อมเล่าตามเนื้อความหลัง
เมื่อเลิกทัพกลับไปถึงในวัง	พวกฝรั่งรู้ประจักษ์ว่ารักกัน
ไปบอกพระจะให้เนรเทศเจ้า	ลูกนี้เขาจะฆ่าให้อาสัญ
พระชนนีมีแต่ว่าจะจาบัลย์	เอาผ้าพันผูกพระศอจะมรณา
ฉันพี่น้องร้องไห้รีบไปแก้	ก็นิ่งแน่ไปเหมือนดังดับสังขาร์
จนเที่ยงคืนฟื้นองค์คงชีวา	เฝ้าโศกากอดลูกผูกอาลัย
จะกลับวังครั้งนี้เพราะชีวิต	จะม้วยมิดมั่นคงไม่สงสัย
จึงตรัสใช้ให้ข้าเอาผ้าสไบ	ถวายไว้ต่างหน้าทูลลาตาย ฯ
๏ พระฟังคำยามรักพระพักตร์สลด	เหมือนบัวสดสายฟ้าผ่าสลาย
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย	แสนเสียดายด้วยว่าใกล้จะได้การ
สะอื้นพลางทางว่ายุพาพ่อ	พ่อจะขอตายตามทรามสงสาร
ถึงกระไรได้รักษาพยาบาล	นี่เป็นการกีดขวางทุกอย่างไป
จะหักหาญราญรบให้พบน้อง	กลัวจะต้องเคืองขัดถึงตัดษัย
จะโอนอ่อนผ่อนผันทำฉันใด	จึงจะได้ช่วยรักษาพยาบาล ฯ
๏ นางนิ่งนั่งฟังคำพระร่ำว่า	พลอยโศกาแกมกลบ่นสงสาร
แล้วเสแสร้งแกล้งว่าดูอาการ	จะพบพานกันก็ได้ด้วยง่ายดาย
แต่ผ่านเกล้าเล่าไม่ลดพระยศศักดิ์	เป็นแต่รักรูปทรงจำนงหมาย
แม้จริงจังดังไม่คิดชีวิตวาย	ก็ง่ายดายที่จะพบประสบกัน ฯ
๏ พระอภัยได้ทียินดีนัก	จึงประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันยศศักดิ์อัครฐานการทั้งนั้น	ไม่ผูกพันสารพัดเป็นสัจจา
แม้ได้แต่แม่ละเวงที่เปล่งปลั่ง	มาเหมือนดังมุ่งมาดปรารถนา
ถึงยากเย็นเป็นไพร่จะไถนา	สู้ปลูกงาปลูกถั่วกินผัวเมีย
เมื่อเห็นพักตร์จะได้ชื่นทุกคืนค่ำ	ช่วยแนะนำอนุกูลอย่าสูญเสีย
พ่อร้อนอกหมกไหม้เหมือนไฟเลีย	ถึงลูกเมียก็มิได้อาลัยมัน
แม้ยุพาการุญทำคุณพ่อ	เหมือนชะลอขึ้นไปผ่านวิมานสวรรค์
ถึงยากง่ายตายเป็นพอเห็นกัน	จะรักขวัญเนตรสนิทเหมือนธิดา ฯ
๏ นางยินดีที่ได้สมอารมณ์คิด	ด้วยทรงฤทธิ์ร่านรักเป็นหนักหนา
เคารพรับอภิวันท์จำนรรจา	พระสัญญาล้นเหลือลูกเชื่อฟัง
ขอผ่านเกล้าเป่าปี่ขึ้นที่ทัพ	ให้คนหลับสิ้นสมอารมณ์หวัง
จะอาสาพาไปเข้าในวัง	ตามไปลังกาอยู่เป็นคู่ครอง ฯ
๏ พระฟังคำรำลึกพอนึกได้	ดีพระทัยที่จะชมประสมสอง
หยิบขี้ผึ้งที่เธอทำขึ้นสำรอง	โยนให้ย่องตอดบ้างทั้งธิดา
อันปรอทหยอดหูสู้ไม่ได้	มันเหลวไหลเข้าในหนังในมังสา
แล้วแลดูสุริยนพอสนธยา	หยิบปี่มาเป่าเพลงวังเวงใจ
เสียงแจ้วแจ้วแว่วโหวยโหยละห้อย	โอ้หอมสร้อยเสาวรสแป้งสดใส
เสาวคนธ์มณฑาสุมาลัย	สักเมื่อไรสาวน้อยจะลอยมา
แล้วเป่าเห่เรไรจับใจแจ้ว	ค่ำลงแล้วเจ้าจะคอยละห้อยหา
ระหวยหิวหวิววับจับวิญญาณ์	พวกลังกากองทัพต่างหลับไป
ถึงเคยรู้อยู่วันนั้นไม่ทันรู้	พอแว่วหูหวนวับก็หลับใหล
นางยุพานารีก็ดีใจ	จึงเชิญให้แต่งองค์ทรงอาชา
พระทรงเครื่องเรืองจำรัสดูตรัจเตร็จ	ล้วนพลอยเพชรแพรวพราววาวเวหา
ทรงมหามาลัยแล้วไคลคลา	มาทรงม้าพระที่นั่งอลังการ ฯ
๏ นางยุพาผกาขี่ม้าผาย	ร้องเรียกนายย่องตอดยอดทหาร
ให้นำหน้าพาข้ามตามสะพาน	ตรงเข้าด่านฟังเงียบเซียบสำเนียง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงฟังเพลงปี่	เห็นได้ทีกลัวจะหลับที่ตรับเสียง
รีบเรียกเหล่าสาวใช้อยู่ใกล้เคียง	ค่อยหลีกเลี่ยงหลบองค์ไปทรงรถ
สุลาลีตีม้าให้พาวิ่ง	พวกผู้หญิงรีบหนีปี่ไปหมด
ออกหลังเขาเจ้าประจัญพ้นบรรพต	ค่อยรอรถไปตามทางหว่างศิลา ฯ
๏ ฝ่ายยุพาพาองค์พระทรงศักดิ์	เข้าตำหนักเห็นแต่ห้องเที่ยวมองหา
รู้ว่าไปไม่ทันเหมือนสัญญา	จึงวันทาทูลพระอภัยมณี
ขอพระองค์จงเปลื้องพระเครื่องต้น	ได้ปลอมปนไปกับเหล่านางสาวศรี
จะตามไปให้เขาเห็นเช่นสตรี	ขึ้นนั่งที่ท้ายรถช่วยบดยา ฯ
๏ พระอภัยไม่ขัดสู้ผลัดเครื่อง	ค่อยปลดเปลื้องแปลงองค์ทรงภูษา
ใส่เครื่องรองของลูกสาวเจ้าลังกา	ขึ้นทรงม้าพระที่นั่งกำลังแรง ฯ
๏ นางผกาพาอ้อมออกป้อมหลัง	พอมืดทั้งฟ้าดินสุดสิ้นแสง
ก้าวสกัดลัดทางมากลางแปลง	ถึงตำแหน่งนัดกันพอทันรถ
แกล้งเรียกน้องร้องว่าอย่าช้าอยู่	แล้วเดินดูใครไม่สงสัยหมด
ถึงท้ายเกรินเชิญองค์พระทรงยศ	ขึ้นทรงรถแล้วก็กลับกองทัพชัย ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีมิได้หลับ	อยู่ห้องหับตามสัญญาอัชฌาสัย
หยิบเครื่องทรงขององค์พระอภัย	แล้วพาอ้ายย่องตอดดอดไปทัพ
พอเห็นชายคล้ายองค์พระทรงศักดิ์	ให้จับหักคอทั้งกำลังหลับ
เอาศพไปในด่านคิดการลับ	เครื่องประดับดังกษัตริย์แล้วตัดคอ
ขึ้นกำแพงแกล้งร้องก้องประกาศ	พระสังฆราชหนีไปข้างไหนหนอ
แต่ได้ทีตีระฆังยังรั้งรอ	จะตัดคอเสียให้ขาดตามอาชญา ฯ
๏ บาทหลวงหลับวับแว่วถึงแก้วหู	เสียงเขาขู่ตกใจไหวผวา
ทะลึ่งลุกกุกกักควักขี้ตา	เห็นรำภาพูดสำทับให้อัประมาณ
จึงว่าศพพระอภัยอยู่ไหนเล่า	ชี้ให้เราจะได้ออกคลอกทหาร
นางรำภาว่านั่นแน่แลที่ลาน	พระอาจารย์ลงไปเห็นเขม้นมอง
มีเครื่องทรงมงกุฎอาวุธทิ้ง	ประจักษ์จริงให้เปลื้องเอาเครื่องของ
แล้วกลับมาหน้าที่ขึ้นตีกลอง	พวกนายกองนายทัพยังหลับกรน
คนหนึ่งตื่นยืนตะลึงคนหนึ่งหลับ	ต้องวิ่งกลับฉวยเชือกเสลือกสลน
เที่ยวหวดนายรายปลุกขึ้นทุกคน	พวกไพร่พลพลอยตื่นเสียงครื้นครึก
ฉวยฟางคบครบมือบ้างถือชุด	ขับกันรุดรีบมาค่ายข้าศึก
ฝ่ายพวกทัพหลับกรนเสียงคนครึก	พลผลึกรมจักรกึกกักกัน
พอเย็นย่ำค่ำพลบเห็นคบรอบ	ทหารหอบฟางทิ้งวิ่งถลัน
บ้างตีฆ้องกลองทัพรับประจัญ	ออกไล่ฟันพวกฝรั่งชาวลังกา ฯ
๏ พอเพลิงไหม้ไฟฟางสว่างแจ้ง	ต่างทิ่มแทงฟืนทิ้งยิงปืนผา
เจ้าพราหมณ์ตื่นยืนขยับจับศัสตรา	ขึ้นควบม้าฝ่าฟันประจัญบาน
ศรีสุวรรณนั้นคว้าคทาวุธ	สินสมุทรพลิกผวามือคว้าขวาน
ต่างหนุนไพร่ไล่ต้อนเข้ารอนราญ	พวกชาวด่านแตกพลัดกระจัดกัน
บ้างทิ้งฟืนปืนผาผ้าขี้ริ้ว	ดินประสิวดินดำกำมะถัน
เข้าปราการด่านเขาเจ้าประจัญ	ต่างต้อนกันขึ้นรักษาหน้าเชิงเทิน ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผกามาถึงด่าน	เห็นทหารรบรุกถึงฉุกเฉิน
ขึ้นตรวจคนบนป้อมแล้วอ้อมเดิน	มาเชิงเทินหอรบพบรำภา
ต่างดีใจไต่ถามถึงความคิด	ช่างมิดชิดเชิงศึกลึกหนักหนา
ทั้งพี่น้องสองนางวางวิญญาณ์	ขึ้นพลับพลาทั้งคู่นั่งดูดาว ฯ
๏ พระสังฆราชบาทหลวงลงง่วงโงก	กำเริบโรครากเรอเผยอหาว
กูประมาทพลาดพลั้งเสียทั้งคราว	อีสาวสาวมันจะว่าเป็นน่าอาย
ให้นึกทุกข์ลุกออกมานอกป้อม	เที่ยวเดินด้อมดูทหารการทั้งหลาย
ให้ตีฆ้องกองไฟทั้งไพร่นาย	เอาปืนรายเรียงรอบขอบเสมา ฯ
๏ ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณกับสินสมุทร	ได้ฟางชุดเชื้อฟืนทั้งปืนผา
ครั้นไพรีหนีกลับอัปรา	ต่างตรวจตราพวกพลสกลไกร
ไม่เห็นองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	หรือรบพลัดพวกพลไปหนไหน
ให้ตีฆ้องส่องคบหาจบไป	ไม่มีใครพบองค์พระทรงยศ
พระอนุชาหาสามพราหมณ์กับหลาน	เหล่าทหารกลับมาพลับพลาหมด
ไม่เห็นองค์ทรงธรรม์ยิ่งรันทด	ต่างกำสรดเสียใจทั้งไพร่พล
พระอนุชาอาดูรพูนเทวษ	น้ำพระเนตรพรั่งพรอยดังฝอยฝน
สินสมุทรทรุดเสือกเกลือกสกนธ์	ฟายสุชลโศกาด้วยอาลัย
ศรีสุวรรณกลั้นกลืนสะอื้นอ้อน	พลางสุนทรถามพราหมณ์ตามสงสัย
เป็นเหตุเพราะเคราะห์ร้ายจึงหายไป	จะบรรลัยล่วงลับหรือกลับมา ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์รับนับหนึ่งไปถึงสี่	ปถวีวาโยอาโปกล้า
แต่เพลิงธาตุฆาตในไส้ชะตา	เสียเดชานุภาพพลางกราบทูล
ไม่ถึงที่ชีวิตไม่ปลิดปลด	เสียแต่ยศหญิงยังช่วยไม่ม้วยสูญ
ข้างต้นร้ายปลายปีบริบูรณ์	จะเพิ่มพูนภิญโญเดโชชัย ฯ
๏ พระฟังทายหมายแน่เหมือนแลเห็น	จึงว่าเป็นไปเพราะหลงอย่างสงสัย
อันพระพี่นี้แต่ก่อนร่อนชะไร	จะพอใจจู้จี้ไม่มีเลย
แต่ห้ามแหนแม้นเห็นว่าเล่นเพื่อน	ถึงรูปเหมือนนางฟ้ามาก็เฉย
ทั้งคู่เขาเล่าก็ไม่พอใจเชย	พระไม่เคยคบหารักษาองค์
แต่ครั้งนี้อีฝรั่งมันช่างล่อ	มีมดหมอทำให้พระทัยหลง
เหมือนนกเขาเข้าเพนียดไม่เกลียดกรง	โอ้คิดสงสารนักพระจักรา
รักสตรีทีไรก็ได้ทุกข์	ไม่มีสุขแสนประหลาดวาสนา
เขาออกตัวกลัวสิ้นลิ้นลังกา	เรานี้มาเลยหลงเข้าดงรัก
ถึงแสนรู้ผู้หญิงเข้าสิงสู่	ก็เสียรู้แสนร้อนดังศรปัก
จะรบศึกนึกไม่เห็นเป็นไรนัก	แต่รบรักเรานี้คิดอึดอิดใจ
พระพี่มีปี่เพราะเสนาะเสียง	สู้แต่เพียงฝีปากไม่อยากไหว
อียุพาผกาแหละพาไป	ทำกระไรจึงจะเห็นว่าเป็นตาย ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนแค้นฝรั่ง	จึงว่าครั้งนี้ทวีปจะฉิบหาย
เข้าหักด่านผลาญลังกาฆ่าหญิงชาย	เท่าเม็ดฝ้ายมิให้เหลือเชื้อลังกา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นห้ามปรามพระหลาน	ไม่แจ้งการทรงเดชพระเชษฐา
แม้จับไปให้ประหารผลาญชีวา	เกาะลังกานี้จะคว่ำให้ทำลาย
แม้กักขังยังดำรงคงชีวิต	จะได้คิดแก้ไขเหมือนใจหมาย
ใครจะอาสาได้ทั้งไพร่นาย	ไปสืบร้ายดีดูให้รู้ความ ฯ
๏ ฝ่ายชาวพลคนทมิฬบ่าวสินสมุทร	ชื่อกลบุดปันจุเร็จไม่เข็ดขาม
ที่บ้านเดิมเริ่มแรกเป็นแขกจาม	มันติดตามมาแต่ครั้งสุหรั่งตาย
เข้าขันรับอาสาว่าข้าพเจ้า	เคยย่องเบาบ้านเรือนได้เหมือนหมาย
ถึงเหล็กไหลใส่กุญแจแก้ทำลาย	รู้อุบายบังเหลื่อมให้เลื่อมลับ
แม้เข้าได้ไล่ค้นเอาจนทั่ว	มิได้กลัวผู้ใดจะไล่จับ
แม้พบองค์ทรงฤทธิ์จะคิดรับ	ค่อยแฝงลับเล็ดลอดให้รอดมา ฯ
๏ อ้ายมงคลพลรบเมืองรมจักร	รักยศศักดิ์พลอยคำนับรับอาสา
ข้าพเจ้าเล่าก็ดีมีวิชา	เห่าเหมือนหมาไม่มีใครสงสัยแล้ว
จะไปด้วยช่วยเห่าให้เขาไล่	ได้เข้าไปวังในได้คล่องแคล่ว
แม้ไม่ไล่ย้ายทำนองร้องเหมือนแมว	พอทูลแล้วร้องถวายให้หายแคลง
คนหนึ่งนั้นขันได้เหมือนไก่แก้ว	เสียงแจ้วแจ้วเจื้อยเย็นเป็นกระแสง
จะล่อให้ไล่สกัดวิ่งพลัดแพลง	พระฟังแจ้งจึงว่าเห็นจะเป็นการ
จึงให้พราหมณ์สามคนผูกกลว่าว	สายรอกยาวโรยผ่อนหย่อนทหาร
ให้แปลงกายคล้ายฝรั่งขึ้นนั่งคาน	เจ้าพราหมณ์อ่านอาคมเรียกลมมา
เชือกน้ำมันขันกว้านเป็นป่านรั้ง	ต้องกำลังลงลิ่วปลิวเวหา
ให้หย่อนล่ามข้ามภูเขาเข้าพารา	พอเวลาลั่นฆ้องได้สองยาม
โพยมบนฝนกลุ้มชอุ่มหมอก	ก็โรยรอกลงในวังได้ทั้งสาม
อ้ายย่องเบาเข้าหน้าไก่หมาตาม	เที่ยวฟังความพูดจาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬามาบนรถ	อลงกตแก้วกระจ่างสว่างศรี
ซุ้มหลังคาฝารอบกรอบเหล็กดี	นางอยู่ที่แท่นสุวรรณบรรจง
ประสาหญิงอิงเขนยเผยสิงหาสน์	แลประพาสพุ่มไม้ไพรระหง
ด้วยมืดค่ำทำเป็นไม่เห็นองค์	แต่แสนสงสารพระอภัยมณี
น้อยไปหรือซื่อนักเพราะรักน้อง	จนถึงต้องปลอมเหล่านางสาวศรี
เมื่อรู้แน่แลเห็นอยู่เช่นนี้	จะรู้ที่ฆ่าฟันเธอฉันใด
รูปก็ดีปี่เล่าก็เป่าเพราะ	ช่างฉอเลาะเหลือดีจะมีไหน
พระงามนามงามจริตงามจิตใจ	บุรุษในธรณีไม่มีเทียม
มาเออองค์ทรงนั่งเกรินหลังกระหนก	ฝากระจกแจ่มกายไม่อายเหนียม
น่าสงสารผ่านเกล้าเธอเฝ้าเฟี้ยม	ตามธรรมเนียมพนักงานพานสำอาง
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม	น้องนอบน้อมไม่ถนัดยังขัดขวาง
มิอายเหล่าสาวสวรรค์กำนัลนาง	น้องไม่ห่างเหินให้อาลัยเลย
จะเชิญองค์ทรงนั่งบัลลังก์รัตน์	ได้คอยจัดจุดบุหรี่พระศรีเสวย
จะหมอบเมียงเคียงบรรทมให้ชมเชย	โอ้อกเอ๋ยเอกาน่าปรานี
นางนึกยิ้มอิ่มใจอยู่ในจิต	ด้วยทรงฤทธิ์รักแรงไม่แหนงหนี
ทำเสแสร้งแกล้งถามความบุตรี	มาถึงที่แห่งหนตำบลใด ฯ
๏ ธิดาน้อยค่อยสนองให้ต้องจิต	ยังมืดมิดมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
แต่พระจันทร์ดั้นเมฆมาไรไร	ประเดี๋ยวใจจะสว่างกระจ่างตา ฯ
๏ แสนสงสารพระอภัยวิไลลักษณ์	ค่อยแฝงพักตร์เพ่งพิศกนิษฐา
เห็นไวไวไม่ถนัดอัธยา	แค้นด้วยฝากั้นกีดอยู่นิดเดียว
นึกจะถามความโศกโรคที่เศร้า	ก็กลัวเขาเคืองขุ่นจะฉุนเฉียว
เหลือลำบากยากยิ่งจริงจริงเจียว	จะพูดเกี้ยวก็ประชวรจะกวนใจ
จนเดือนหงายฉายแสงแจ้งกระจ่าง	ส่องสว่างเวหาพฤกษาไสว
กระจกแก้วแวววามเห็นทรามวัย	บรรทมในรถที่นั่งดูปลั่งองค์
สำอางอ่อนกรเกยเขนยหนุน	งามละมุนละม่อมล้วนนวลหง
แต่เสื้อหุ้มพุ่มพวงที่ทรวงทรง	เห็นแต่องค์พระวิลาสเพียงบาดตา
พระปรางดังปรางทองดูผ่องพ่วง	เปล่งดังดวงจันทร์เพ็งเปล่งเวหา
เป็นน้ำนวลชวนชื่นรื่นวิญญาณ์	สุดนาสาเสียวทรวงให้ง่วงงง
สุลาลีตีม้าให้คลาเคลื่อน	เข้าลับเดือนเดินในไพรระหง
เห็นกรวดทรายพรายพร่างน้ำค้างลง	บุปฝาส่งกลิ่นเกลี้ยงเมื่อเที่ยงคืน
หอมคัดค้าวสาวหยุดพุทธชาด	พระพายพาดพัดเฉื่อยระเรื่อยรื่น
น้ำค้างเผาะเหยาะกระเซ็นก็เย็นชื้น	ยิ่งดึกดื่นดงรังเสียงวังเวง
กวางระเริงเปิงร้องในท้องถิ่น	ว่าถึงดินแล้วก็ว่าถึงป่าระเหง
จักจั่นแจ้วแว่วหวานประสานเพลง	เหมือนละเวงวัณฬาแม่จาบัลย์
พระเฟือนจิตคิดว่าแอบอยู่แนบน้อง	พระหัตถ์จ้องจะขยับไปรับขวัญ
ก็กีดฝาอ้าค้างด้วยห่างกัน	ให้อ้นอั้นอกดังจะพังโทรม
กระซิบถามทรามวัยเป็นไรแม่	อย่าท้อแท้นวลน้องจะหมองโฉม
ถามเท่าไรไม่ตอบปลอบประโลม	พระเนตรโทรมชลนาด้วยปรานี
คิดว่านางครางครวญประชวรหนัก	เห็นลูกรักนั่งหน้าเป็นสารถี
ค่อยย่องเหยียบเลียบริมรถรมมณี	สุลาลีแลเห็นทำเป็นทัก
นางอะไรไต่มาข้างหน้ารถ	มรกตแก้วเก้าเขาจะหัก
พระค่อยว่าอย่าอึงคะนึงนัก	เจ้าแปลกพักตร์พ่อแล้วหรือแก้วตา
เมื่อตะกี้นี้หวีดกรีดกรีดเสียง	เหมือนสำเนียงนงลักษณ์แน่หนักหนา
เจ้าเข้าไปไต่ถามความโรคา	จะรักษาทรามวัยเสียให้คลาย
ทูลว่าพ่อขอประทานอยู่งานนวด	ถึงเจ็บปวดเป็นไฉนจะให้หาย
เคยเรียนดูรู้เส้นที่เป็นตาย	อย่าระคายเลยอุตส่าห์รักษาองค์ ฯ
๏ พระธิดาว่าหม่อมฉันไม่ทันทราบ	ได้พูดหยาบคายหยามตามประสงค์
ก็คิดเห็นเป็นผิดต่อบิตุรงค์	ขอพระองค์อดโทษได้โปรดปราน
ซึ่งจะให้ไปถามความพระโรค	เห็นเศร้าโศกไสยาสน์ไม่อาจหาญ
อนึ่งนั้นชั้นในก็ใส่ดาล	เผยแต่บานแกลลมพอชมไพร ฯ
๏ พระทรงฟังยั้งยืนสะอื้นอั้น	จึงผ่อนผันพจนาอัชฌาสัย
หรือลูกรักหากเห็นไม่เป็นไร	จงบอกให้บิดารู้อาการ ฯ
๏ นางนบนอบตอบว่าข้าพเจ้า	ไม่ทราบเกล้าเกศาจะว่าขาน
แม้เรียกใช้ได้ประณตบทมาลย์	ถามอาการก็จะทราบได้กราบทูล ฯ
๏ พระชื่นชอบตอบว่าบิดานี้	แม้เทวีล่วงลับจะดับสูญ
ไม่ขออยู่ดูพักตร์ศักดิ์ตระกูล	พระลูกทูลด้วยเถิดหนาพ่อมาตาม
แล้วมานั่งยังเกรินกระหนกรถ	แสนกำสรดเศร้าพระทัยจะใคร่ถาม
ฝ่ายละเวงวัณฬาพะงางาม	ครั้นสามยามเย็นเยียบเงียบสำเนียง
เสนาะดังจังหรีดวะหวีดแว่ว	เสียงแจ้วแจ้วไก่ขันสนั่นเสียง
ทุกก้านกิ่งมิ่งไม้เรไรเรียง	ชม้ายเมียงดูพระอภัยมณี
เห็นเศร้าสร้อยพลอยทุกข์จะปลุกปลื้ม	ให้หลงลืมละเสน่ห์มเหสี
จึงเสแสร้งแกล้งว่าสุลาลี	เวลานี้หนาวใจกระไรเลย
เหลือรำคาญมารดรนอนไม่หลับ	เจ้าคิดขับขึ้นสักมุขเถิดลูกเอ๋ย
ธิดารับขับถวายอภิปรายเปรย	น้ำค้างเชยชื่นชุ่มพุ่มผกา
เกสรโรยโชยชายระบายโบก	หอมดอกโศกเศร้าสร้อยละห้อยหา
เหมือนโศกทรวงง่วงเหงาเปล่าอุรา	มาอาทวาอ้างว้างอยู่กลางไพร
โอ้พระพายชายเฉื่อยเรื่อยเรื่อยริ้ว	หนาวดอกงิ้วงิ้วออกดอกไสว
เกสรงิ้วปลิวฟ้ามายาใจ	ให้หนาวในทรวงช้ำสุดกล้ำกลืน
โอ้รื่นรินกลิ่นกลอยดอกสร้อยฟ้า	ทรงแต่สาโรชรวยชวยชวยชื่น
หอมกระถินกลิ่นเกลี้ยงเมื่อเที่ยงคืน	เหมือนเคยกลืนกลิ่นกลั่นสุคันธา
โอ้นางแย้มแย้มเหมือนจะเบือนยิ้ม	ให้เชยชิมแช่มชื่นรื่นนาสา
ส่งแต่กลิ่นรินร่วงพวงผกา	สร้อยสุมาลีแฝงอยู่แห่งไร
ภุมรินบินลองละอองอ่อน	อาบเกสรเสาวรสซึ่งสดใส
เสาวคนธ์มณฑาพอยาใจ	ไม่เหมือนได้ดอกฟ้าลงมาเชย
โอ้ยามหนาวดาวเดือนก็เคลื่อนคล้อย	จะล่องลอยลับฟ้านิจจาเอ๋ย
มิลงมาหน้าบานบัญชรเลย	จะได้เชยชมพระศศิธร ฯ
๏ พระอภัยได้สดับขับประเทียบ	ค่อยค่อยเลียบรถมาตรงหน้าสมร
เห็นทรามเชยเผยสุวรรณบัญชร	โฉมสมรอ่อนศรีฉวีวรรณ
พระพักตร์ผ่องต้องเดือนดังเยื้อนยิ้ม	ดูนุ่มนิ่มนอนหลับน่ารับขวัญ
ยิ่งหอมหวนนวลเนื้อด้วยเจือจันทน์	สุดจะกลั้นสุดจะกลัวด้วยมัวเมา
จะเข้าไปในห้องก็ข้องขัด	เอื้อมพระหัตถ์ลูบโลมโฉมเฉลา
พบเขนยเลยหาไล่คว้าเดา	นางยิ่งเย้ายุดพระหัตถ์กษัตรา
แกล้งตรัสกริ้วว่าใครไฉนนี่	พระว่าพี่สาพิภักดิ์มารักษา
ขอทราบโรคโศกศัลย์แม่วัณฬา	จะอุตส่าห์แก้ไขเสียให้คลาย
จึงจับต้องลองดูด้วยเป็นหมอ	หม่อมฉันขอประทานอยู่งานถวาย
ให้เสื่อมสร่างทางลมบรรทมสบาย	แม้นไม่หายเมื่อยขัดให้ตัดมือ ฯ
๏ นางกลั้นยิ้มพริ้มพักตร์ผลักพระหัตถ์	แล้วแกล้งตรัสว่าพระพี่ดอกนี่หรือ
จะรบพุ่งฟุ้งเฟื่องให้เลื่องลือ	ไยไม่ถือศัสตรามาราวี
เดี๋ยวนี้แต่งแปลงปลอมทำถ่อมยศ	ขึ้นปีนรถลอบมาน่าบัดสี
ไม่มอดม้วยด้วยว่าเพราะเป็นเคราะห์ดี	เช่นพระพี่พวกหมอตัดคอคน ฯ
๏ พระวิงวอนอ่อนหวานประทานโทษ	อย่ากริ้วโกรธตรองตรึกนึกฉงน
ไม่หมายมาฆ่าตีนีฤมล	มาปลอมพลเพื่อจะให้เห็นใจรัก
ทั้งรู้ความทรามสงวนประชวรโรค	ยิ่งเศร้าโศกแสนวิตกเพียงอกหัก
แม้ว่าพี่มิได้ยลวิมลพักตร์	ทรวงจะหักแตกตายวายชีวา
จงเห็นเถิดศรีสวัสดิ์ที่สัตย์ซื่อ	ต้องดึงดื้อด้วยว่ารักเป็นหนักหนา
ไม่ยกโทษโปรดแล้วหรือแก้วตา	ช่วยเข่นฆ่าเสียให้ลับที่อับอาย
แม้ละไว้ให้พี่อยู่เป็นบุรุษ	เห็นแสนสุดที่จะหักให้รักหาย
ชีวิตพี่นี่ก็รักแต่หักคลาย	ไม่เสียดายเหมือนไม่ได้ดังใจจง
จะขอติดพิศวาสไปชาติอื่น	ให้ได้ชื่นเชยชมสมประสงค์
ถึงชาตินี้ชีวิตจะปลิดปลง	ที่รถทรงนี่แหละเหมือนเป็นเรือนตาย ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเพราะเสนาะโสต	ชะอ้อนโอษฐ์อาลัยมิใคร่หาย
ขืนขู่เข็ญเห็นไม่รอดคงวอดวาย	จึงภิปรายเปรียบความตามธรรมเนียม
ถึงรักใคร่ใจจริงไม่ทิ้งสัตย์	ขอผ่อนผัดพอให้หายที่อายเหนียม
ยังเจ็บไข้ใจเปรียบข้าวเกรียบเกรียม	อย่าและเลียมลูบต้องให้หมองมัว
น้องหมายมาดชาตินี้ไม่มีชู้	แม้มีคู่ก็ให้เห็นว่าเป็นผัว
พระก็ได้ใกล้น้องถูกต้องตัว	โดยชั้นชั่วก็ยังรักศักดิ์สตรี
ถึงอินทราหน้าเขียวมาเกี้ยวน้อง	มิให้ต้องตัวอีกจะหลีกหนี
ยังรบสู้อยู่แต่พระอภัยมณี	จะร้ายดีอย่างไรก็ไม่รู้
มเหสีขี้หึงเหมือนหนึ่งเสือ	จะฉีกเนื้อน้องกินเหมือนชิ้นหมู
จะเจ็บช้ำคำคารมชาวชมพู	เพราะชิงชู้ของเขาเอามาเชย
คนทั้งปวงล่วงรู้จะดูหมิ่น	เหมือนแผ่นดินไร้หญ้านิจจาเอ๋ย
ทั้งต่างรีตกีดขวางยังไม่เคย	มิรู้เลยจะคิดอ่านประการใด ฯ
๏ พระแช่มชื่นยืนยิ้มอยู่ริมรถ	ดูช้อยชดชื่นจิตพิสมัย
จึงสัญญาว่าพี่แต่นี้ไป	ไม่จากไกลทรามสงวนนวลละออง
จะตามเจ้าเข้ารีตฝรั่งด้วย	จนมอดม้วยมิได้คิดเป็นจิตสอง
ลูกก็ดีเมียก็ดีทั้งพี่น้อง	ไม่เกี่ยวข้องขาดรักจึงหักมา
แม่ประชวรส่วนพี่ไข้น้ำใจด้วย	จะขอช่วยฟูมฟักอยู่รักษา
ด้วยความรักเหลือรักหนักอุรา	ไม่เห็นหน้านึกวิตกเพียงอกพัง ฯ
๏ ยุพยงสงสารรำคาญจิต	รู้ว่าฤทธิ์รสสุคนธ์คุณมนต์ขลัง
เธอผูกพันฟั่นเฝือเหลือกำลัง	มิผ่อนมั่งเหมือนอย่างหมายเห็นวายวาง
จึงตรัสตอบขอบคุณการุญรัก	ที่ถ่อมศักดิ์สารพัดไม่ขัดขวาง
แม้มั่นคงทรงฤทธิ์ไม่คิดร้าง	น้องจะวางชีพถวายจนวายชนม์
แต่โบราณท่านว่าจะค้าขาย	อย่ามักง่ายเงินก็ลองทองก็ฝน
เกิดเป็นคนอย่าไว้แก่ใจคน	ค่อยผ่อนปรนปรองดองให้ต้องความ
ซึ่งทรงศักดิ์รักจะใคร่เข้าใกล้ชิด	น้องนี้คิดเขินอายระคายขาม
แม้จริงใจไม่กวนทำลวนลาม	ก็จะตามใจให้เข้าใกล้กราย
กลัวแต่พระจะคะนองเข้าต้องถือ	โรคจะรื้อหนักไปมิใคร่หาย
จงรั้งรอพอให้ใจสบาย	อย่าวุ่นวายวอนว่าได้ปรานี ฯ
๏ พระชื่นชอบตอบความทรามสงวน	ไม่ลามลวนเลยนะน้องอย่าหมองศรี
แม้กวนแก้วแววตาให้ราคี	จงหยิกตีตามจะทำให้หนำใจ ฯ
๏ นางยิ้มพลางทางชักสลักเลื่อน	ขยดเขยื้อนแย้มบานทวารไข
พระอภัยได้ทีดีพระทัย	เข้าข้างในรถทรงอลงการ
เห็นนางนอนกรกอดพระทรวงนิ่ง	เขนยอิงแอบองค์น่าสงสาร
ไม่ถูกต้องครองสัตย์ปฏิญาณ	ถามอาการกัลยาด้วยอาวรณ์
แม่เนื้อเย็นเป็นไฉนที่ไข้เจ็บ	ให้เมื่อยเหน็บในกายสายสมร
หรือคลื่นเหียนเวียนเกล้าให้หาวนอน	พระองค์ร้อนหรือว่าเย็นเป็นอย่างไร
เห็นนอนนิ่งอิงเขนยไม่เงยพักตร์	สุดจะซักไซ้ถามความไฉน
มองเขม้นเห็นโฉมประโลมใจ	งามวิไลแลเปล่งดังเพ็งจันทร์
พระปรางทองผ่องพ่วงดูช่วงแช่ม	พระหลงแย้มยิ้มขยับจะรับขวัญ
ค่อยเชยชื่นกลืนกล้ำกลิ่นอำพัน	ละเวงวัณฬาผวาแล้วพาที
ประหลาดเหลือเชื่อใจมิใช่หรือ	มาต้องถือสารพัดน่าบัดสี
เมื่อสัญญาว่าไม่กวนทำยวนยี	ประเดี๋ยวนี้ใครเล่ามาเฝ้ากวน ฯ
๏ พระขวยเขินเมินคิดผิดถนัด	กอดพระหัตถ์ตอบความทรามสงวน
เมื่อตะกี้พี่ถามความประชวร	เห็นนิ่มนวลนอนหลับแล้วกลับคราง
ด้วยมืดอยู่ดูไกลก็ไม่เห็น	ต้องเขม้นมองชิดอย่าคิดหมาง
ประจวบเคราะห์เพราะจมูกถูกพระปราง	อย่าระคางขอโทษจงโปรดปราน
ประชวรนั้นฉันใดที่ในจิต	พี่นี้คิดทุกข์แทนแสนสงสาร
แม้นตรัสบอกออกให้รู้จะอยู่งาน	ให้สำราญโรคคลายสบายองค์ ฯ
๏ นางผินผันกลั้นยิ้มพริ้มพระพักตร์	รู้ว่ารักร้อนใจให้ใหลหลง
จึงว่าโรคโศกซูบเสียรูปทรง	เพราะทำสงครามคิดผิดทำนอง
แต่เสียพลมนตรีแล้วมิหนำ	ยังจะซ้ำเสียตัวให้มัวหมอง
แม้สำเร็จเสร็จศึกเหมือนตรึกตรอง	โรคของน้องก็จะสร่างสว่างทรวง
จงทราบความตามเล่าอย่าเซ้าซี้	ประเดี๋ยวนี้ก็จะรุ่งถึงทุ่งหลวง
จงนิ่งนอนซ่อนสุรางค์นางทั้งปวง	อย่าให้ล่วงรู้แจ้งจะแพร่งความ
ซึ่งเมื่อยเหน็บเจ็บปวดจะนวดฟั้น	กระหม่อมฉันกลัวบาปไม่หยาบหยาม
ถึงกรุงไกรไว้ยศให้งดงาม	จะผ่อนตามสารพัดไม่ขัดเลย ฯ
๏ พระฟังนางช่างพลอดเป็นยอดยิ่ง	เห็นจริงนิ่งนอนเอกเขนกเฉย
แล้วคิดปลอบตอบความว่าทรามเชย	อย่าถือเลยความหลังมิบังควร
ซึ่งสงครามลามลุกต้องรุกรบ	หวังจะพบโฉมงามทรามสงวน
เป็นกุศลดลใจจึงใคร่ครวญ	อย่าหมองนวลนึกการที่ราญรอน
จะรักน้องครองมิตรพิศวาส	ไม่สิ้นชาติก็ไม่ทิ้งมิ่งสมร
จนล่วงลับกัปกัลป์พุทธันดร	อย่าอาวรณ์ว่าจะร้างให้ห่างเชย
ซึ่งห้ามพี่มิให้ต้องแม่น้องหญิง	จะสู้นิ่งนั่งเพียงเคียงเขนย
ถ้าถูกบ้างพลั้งมืออย่าถือเลย	ขอชมเชยแต่สไบพอใจคลาย
แล้วทรงคลี่สีนวลที่หวนหอม	ออกห่มกรอมนั่งบังคนทั้งหลาย
ค่อยชื่นจิตชิดเฉียดเบียดสบาย	นางเอียงอายแอบเขนยทำเฉยเชือน
พระหอมกรุ่นอุ่นใจปราศรัยถนอม	แม่เนื้อหอมหาไหนจะได้เหมือน
นางถอยหนีมิให้ชิดทำบิดเบือน	แกล้งร้องเตือนพระธิดาขับพาชี
พอตกทุ่งรุ่งรางสว่างแจ้ง	เห็นกำแพงป้อมประตูบูรีศรี
พวกเกณฑ์แห่แต่บรรดาฝูงนารี	มิได้มีใครรู้ว่าผู้ชาย
ด้วยทรงแปลงแต่งอย่างนางฝรั่ง	แล้วนั่งบังรถาฝาพระฉาย
ทั้งมนตรีมิให้ใครเข้าใกล้กราย	ให้เดินรายริมทางมากลางแปลง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาบนหน้าที่	ครั้นรวีวรรณสว่างกระจ่างแสง
เห็นรถทรงธงทองทั้งกองแซง	ก็รู้แจ้งว่าลูกสาวเจ้าลังกา
พวกขุนนางต่างเปิดประตูรับ	คอยคำนับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายสุลาลีวันกัลยา	บอกบรรดาหมื่นขุนพวกมุลนาย
ประชวรหนักจักเข้าเฝ้าไม่ได้	จงกลับไประวังการท่านทั้งหลาย
พวกนารีที่แต่งแปลงเป็นชาย	ให้เที่ยวรายตรวจตรารอบธานี
แล้วขยับขับพระยาม้าพยศ	รีบชักรถเข้าประตูบูรีศรี
ไม่ประทับกับเกยเคยทุกที	ประเทียบที่อัฒจันทร์ชั้นชาลา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช	ดำเนินนาดนำเสด็จพระเชษฐา
ขึ้นปรางค์ทองห้องในที่ไสยา	ชาวลังกามิได้รู้ทั้งบูรี
เรียกธิดามาเป็นคนปรนนิบัติ	ประจงจัดเครื่องอานพานพระศรี
ถวายองค์ทรงศักดิ์ด้วยภักดี	แล้วพาทีเพทุบายให้ตายใจ
เชิญบรรทมชมห้องของน้องบ้าง	ให้เหมือนอย่างเมืองผลึกอย่านึกไฉน
แต่ตัวของน้องยาจะลาไป	แก้สงสัยเสียให้สิ้นที่นินทา
แล้วลาออกนอกห้องจะลองจิต	แกล้งป้องปิดฉากชั้นที่กั้นฝา
ชวนสาวใช้ไปประทับอยู่พลับพลา	กับธิดาร่วมจิตคิดอุบาย ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	เขาล่อลวงหลงเฟือนไม่เหมือนหมาย
สำคัญว่าฆ่าพระอภัยตาย	ยังลูกชายกับน้องแต่สองคน
จะแค้นนักหักโหมเข้าโรมรุก	ยิ่งกว่าทุกครั้งคราโกลาหล
จำจะลวงหน่วงทัพให้กลับพล	ด้วยเล่ห์กลกันสมุทรยุทธนา
จึงสั่งฝ่ายนายทหารเป็นการลับ	จงบอกกับไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ว่าองค์พระอภัยจับได้มา	ไม่เข่นฆ่าเสียยังคุมขังไว้
ศพนั้นเราเอาใส่ไว้ในตึก	อย่าให้ศึกสอดเห็นว่าเป็นไฉน
ให้คนล้อมพร้อมพรั่งระวังระไว	อย่าให้ไพร่พลแจ้งจะแพร่งพราย
ให้ข้าศึกนึกหน่วงเป็นห่วงเจ้า	จะลวงเผาเสียให้ได้ดังใจหมาย
พวกนายทัพรับความตามอุบาย	ดูศพตายคิดว่าพระอภัยมณี
หามเข้าไว้ในตึกแต่ดึกดื่น	แต่พวกอื่นมิได้เห็นว่าเป็นผี
อยู่พร้อมพรั่งนั่งยามตามอัคคี	ทหารตีเกราะกลองก้องโกลา ฯ
๏ ส่วนสามนายชายปลอมเที่ยวอ้อมแอบ	คอยฟังแยบคายความตามประสา
เข้าเดินปนเหล่าฝรั่งเมืองลังกา	เที่ยวตรวจตราไปจนรอบขอบกำแพง
ถึงตึกศพพบกันสำคัญแน่	รู้กระแสความนั่งคอยฟังแฝง
ว่าคุมไว้ในตึกยังนึกแคลง	จะใคร่แจ้งกิจจาปรึกษากัน
จะย่องเบาเข้าไปดูให้รู้แน่	แต่ประแจใส่ตรวจไว้กวดขัน
ทั้งสองนายไก่สุนัขชักชวนกัน	ไปเห่าขันขึ้นพอให้เขาไล่นาย
เราจะได้ไขประแจเข้าแก้เจ้า	คงจะเอาไปได้เหมือนใจหมาย
เห็นพร้อมใจไม่กลัวที่ตัวตาย	ต่างแยกย้ายย่างย่องเข้ามองเมียง
มาลับไฟไก่นั้นก็ขันเจื้อย	เสียงฉ่ำเฉื่อยเอื่อยอีเอกวิเวกเสียง
สุนัขหอนวอนโหวยโหยสำเนียง	แล้วหลีกเลี่ยงลัดแลงเข้าแฝงตน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งพรั่งพร้อมที่ล้อมตึก	ได้ยินนึกแหนงจิตคิดฉงน
บ้างหาหมาหาไก่เที่ยวไล่ค้น	มันล่อวนเวียนวงให้หลงแล
บ้างจุดไต้ไล่มองบ้างส่องคบ	มันหลีกหลบลัดทางไปห่างแห
อ้ายย่องเบาเข้าไปไขประแจ	เข้าตึกแต่ลำพังไม่รั้งรอ
เปิดอังแพลมแจ่มแจ้งเหมือนแสงคบ	เห็นแต่ศพเสียใจกระไรหนอ
ชะรอยองค์พงศ์กษัตริย์เขาตัดคอ	หยิบหัวห่อผ้าเปลื้องเอาเครื่องทรง
กลับออกไปใส่ประแจแก้สงสัย	แล้วอ้อมไปพบเพื่อนเหมือนประสงค์
พอรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยง	เที่ยวเดินวงเวียนดูประตูราย
พอพวกเหล่าฝรั่งข้างหลังด่าน	เปิดทวารออกให้ไพร่ทั้งหลาย
ออกเกี่ยวหญ้าหาเสบียงมาเลี้ยงกาย	ทั้งสามนายปลอมปนพลออกไป
แล้วมาถึงที่ประทับไม่ยับยั้ง	เข้าเฝ้าบังคมแจ้งแถลงไข
เครื่องประดับกับศีรษะพระอภัย	ถวายให้สองกษัตริย์ทัศนา ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นพินิจคิดว่าแน่	ตะลึงแลสังเวชพระเชษฐา
สะอื้นอ้อนซบองค์ลงโศกา	พระชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดสลด	โศกกำสรดโศกาเกศาสยาย
พวกข้าเฝ้าเจ้าพราหมณ์ทั้งสามนาย	ต่างฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
ทั้งโยธีรี้พลพหลทหาร	พลอยสงสารแซ่ซ้องเสียงร้องไห้
สินสมุทรสุดแสนที่แค้นใจ	ว่าไหนไหนพระบิดาชีวาวาย
ข้าขอรับอาสาพาทหาร	เข้าหักด่านเอาให้ได้ดังใจหมาย
พบฝรั่งลังกาฆ่าให้ตาย	ทั้งไพร่นายรีบรัดไปจัดกัน ฯ
๏ จอมกษัตริย์ทัดทานว่าหลานรัก	อย่าร้อนนักนึกก่อนค่อยผ่อนผัน
อันภูมิฐานด่านเขาเจ้าประจัญ	เป็นที่มั่นคงอยู่อย่าวู่วาม
เห็นจะไว้ไกกลทุกหนแห่ง	ป้อมกำแพงปีนยากล้วนขวากหนาม
ให้พวกเราเข้าไปจุดไฟลาม	จึงค่อยตามกันเข้าไปทั้งไพร่นาย
จะได้พบศพองค์พระทรงเดช	มาต่อเกศเสียให้ได้อย่าให้หาย
แม้นมิได้ไม่ลับที่อับอาย	แล้วสั่งนายช่างสำหรับประดับประดา
ให้รีบรัดจัดทำเป็นโกศแก้ว	สำเร็จแล้วใส่เกศพระเชษฐา
ให้จัดแจงแต่งไว้ในพลับพลา	เครื่องบูชาพร้อมเพรียงตั้งเรียงราย
แล้วรางวัลบรรดาที่มีความชอบ	ซึ่งลักลอบเอาศีรษะมาถวาย
ให้มียศงดงามทั้งสามชาย	เป็นตัวนายฝ่ายทหารผลาญศัตรู
แล้วเกณฑ์คนพลรบไว้ครบถ้วน	ตั้งกระบวนยาตราเป็นราหู
ให้ครบนามตามตำรับฉบับครู	จะโจมจู่จับเขาเจ้าประจัญ
มีกรกายซ้ายขวามีหน้าปาก	จะข้ามขวากหนามกำแพงล้วนแข็งขัน
เป็นหมู่หมวดตรวจจัดให้ทัดกัน	ได้ครบครันเตรียมไว้ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผการำภาสะหรี	นั่งอยู่ที่พลับพลาเวลาสาย
พอเห็นเหยี่ยวเฉี่ยวนกมาตกตาย	เป็นลางร้ายจับยามตามตำรา
ก็รู้ว่าข้าศึกจะฮึกหาญ	มาตีด่านได้แท้แน่หนักหนา
จึงว่ากรรมเอ๋ยกรรมพี่รำภา	ศึกจะมาแม่นมั่นแล้ววันนี้
เราไปฟังสังฆราชพระบาทหลวง	จะล่อลวงล้างศึกหรือนึกหนี
นางรำภาว่าไปขู่เธอดูที	แม้ศึกมีเราได้ช่วยเธอด้วยกัน
แล้วต่างแต่งแปลงกายเหมือนชายชาติ	ใส่เกราะคาดเข็มขัดรัดกระสัน
เหน็บอาวุธยุทธนาสารพัน	ไฟน้ำมันมีสำหรับอยู่กับกาย
ให้ผูกม้ามาประทับสำหรับรบ	เตรียมให้ครบเครื่องอานการทั้งหลาย
เรียกสตรีที่ให้แต่งแปลงเป็นชาย	กับทั้งนายย่องตอดตาบอดมา
กำชับสั่งนั่งดูอยู่ที่นี่	ถ้าเหตุมีแล้วให้ช่วยฉันด้วยหนา
มันร้องฮื้อรื้อกลับนั่งหลับตา	อยู่พลับพลาพร้อมพรั่งคอยฟังความ ฯ
๏ ฝ่ายสองนางทางเดินดำเนินนาด	มาถึงบาทหลวงไหว้แล้วไต่ถาม
ท่านประมาทอาจองในสงคราม	ถ้าทำตามกฏหมายถึงวายชนม์
แต่ยกโทษโปรดไว้ยังไม่ฆ่า	ด้วยเป็นอาจารย์ท้าวเจ้าสิงหล
ให้แก้ผิดคิดอ่านการประจญ	จะผ่อนปรนเป็นไฉนจะใคร่รู้ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชตวาดว่า	มึงอย่ามาร่ำเรื่องให้เคืองหู
ถึงลูกสาวเจ้าลังกาจะฆ่ากู	ก็จะสู้ตายไปมิใช่การ
แล้วงกเงิ่นเดินมาเรียกม้าใช้	มาสอนให้พูดจาไปว่าขาน
ช่วยล่อลวงหน่วงศึกเหมือนตรึกการ	จะคิดอ่านเอาชัยดังใจจง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังคำที่กำชับ	เคารพรับรู้ความตามประสงค์
มาขึ้นม้ากล้าหาญชาญณรงค์	รีบควบตรงออกประตูบูรพา
ถึงกองทัพยับยั้งอยู่ข้างนอก	แล้วร้องบอกไปว่าเราจะเข้าหา
ศรีสุวรรณนั้นให้รับมาพลับพลา	แล้วว่ามาทำไมเร่งให้การ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังคำจึงร่ำเล่า	เหตุด้วยเจ้าเมืองผลึกทำฮึกหาญ
พวกกองทัพจับเป็นไปเย็นวาน	จะล้างผลาญเสียให้ตายวายชีวี
เธอวิงวอนงอนง้อขอชีวิต	ว่าไม่คิดรบพุ่งเอากรุงศรี
พระปิ่นเกล้าเจ้าลังกาก็ปรานี	ให้ข้านี้มาแถลงให้แจ้งใจ
ว่าพวกพ้องของท้าวเจ้าผลึก	จะทำศึกเคี่ยวเข็ญเป็นไฉน
หรือจะง้อขอรับกันกลับไป	จะโปรดไว้ชีวาไม่ฆ่าตี
จงเลิกทัพกลับหลังไปฝั่งน้ำ	อย่าอยู่ทำศึกอีกเร่งหลีกหนี
จึงจะส่งองค์พระอภัยมณี	ไปบุรีเหมือนแต่ก่อนอย่ารอนราญ
แม้พวกพ้องกองทัพไม่กลับหลัง	จะขืนตั้งทำศึกด้วยฮึกหาญ
จะฆ่าตีพี่ชายให้วายปราณ	เสียบประจานไว้ที่คูริมบูรี ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสว่าอ้ายฝรั่ง	มาหลอกทั้งเป็นเป็นเหมือนเช่นผี
แต่เป็นทูตพูดจาจะฆ่าตี	ก็ไม่ดีอย่าเพ่อทำเอาจำไว้
พวกกองทัพจับลากกระชากฉุด	สินสมุทรยินดีจะมีไหน
ให้เปลี่ยนเปลื้องเครื่องแต่งจะแปลงไป	ได้เข้าในด่านเขาเจ้าประจัญ
จะจุดไฟไล่ฆ่าโยธาหาญ	เปิดทวารไว้รับกองทัพขันธ์
ท่านทั้งหลายนายทัพเร่งขับกัน	ไปช่วยฟันอ้ายฝรั่งชาวลังกา ฯ
๏ จอมกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบแล้ว	พระหลานแก้วคิดนี้ดีหนักหนา
แล้วสั่งฝ่ายนายหมวดให้ตรวจตรา	พร้อมบรรดาหมื่นขุนพวกมุลนาย
ล้วนเคยศึกฝึกคล่องทำนองยุทธ์	ถืออาวุธดั้งดาบกำซาบสาย
หน่อกษัตริย์จัดแจงแกล้งแปลงกาย	ให้ละม้ายเหมือนอ้ายม้าใช้มา
แต่ชั้นในใส่ทรงเครื่องยงยุทธ์	เหน็บอาวุธอยู่กับกายทั้งซ้ายขวา
ใส่หมวกดำคล้ายฝรั่งชาวลังกา	ขึ้นขี่ม้าควบออกนอกทวาร
กำลังโกรธรีบรุดไม่หยุดยั้ง	ตรงมายังข้าศึกด้วยฮึกหาญ
ฝ่ายฝรั่งพรั่งพร้อมล้อมปราการ	เปิดทวารไว้ท่าว่าม้าใช้
หน่อนรินทร์สินสมุทรไม่หยุดอยู่	เข้าประตูดูคนสับสนไสว
เห็นดินปืนยืนหยุดฉวยจุดไฟ	เที่ยวจุดไหม้ร้านโรงขึ้นโพลงควัน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายพวกนายทัพ	จะมาดับเพลิงชิงวิ่งถลัน
พระหน่อไทไล่พิฆาตเที่ยวฟาดฟัน	สิ้นชีวันวอดวายลงหลายคน
บาทหลวงดูรู้ว่าปัจจามิตร	ร้องให้ปิดประตูจับวิ่งสับสน
สินสมุทรจุดไฟหลายตำบล	ไล่ฆ่าคนผลักบานทวารพัง
ศรีสุวรรณนั้นขับทัพทหาร	เข้าในด่านได้สมอารมณ์หวัง
ทั้งสามพราหมณ์สามทัพขับประดัง	เข้าล้อมหลังเมืองได้ไล่ฆ่าพล
พวกวิรุญกุนตังฝรั่งแขก	ต่างตื่นแตกตายยับกันสับสน
เสียงครื้นครั่นหันเหียนเที่ยวเวียนวน	บ้างจวนจนโจนกำแพงตะแคงคราง ฯ
๏ ฝ่ายยุพาผการำภาสะหรี	พากันหนีเพลิงอ้อมมาป้อมขวาง
พระหน่อไทไล่ลัดสกัดทาง	ทั้งสองนางหนีต่อมาหอรบ
เห็นพวกพราหมณ์ตามจับก็กลับสู้	ยิงธนูพลาดเพลี่ยงหลีกเลี่ยงหลบ
พอพวกพ้องย่องตอดดอดมาพบ	ช่วยกันรบหักออกนอกกำแพง
แล้วสองนางต่างคนขึ้นขี่ม้า	พอเวลาทินกรก็อ่อนแสง
พบไพรีตีสกัดหลบลัดแลง	ด้วยรู้แห่งหนทางที่กลางไพร
ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายหนีพรายพลัด	แตกกระจัดกระจายทั้งนายไพร่
พวกกองทัพจับฟันให้บรรลัย	ที่หนีได้ไปยังเมืองลังกา ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์ทรงสินธพ	คิดถึงศพทรงเดชพระเชษฐา
ขึ้นหยุดยั้งนั่งประทับบนพลับพลา	ให้โยธาดับไฟในปราการ
แล้วตีฆ้องกลองสัญญาโยธาทัพ	ให้ถอยกลับมาชุมนุมคุมทหาร
ครั้นพรั่งพร้อมจอมกษัตริย์ตรัสสั่งการ	เราได้ด่านแล้วก็ยังแต่ลังกา
ที่รอรั้งหวังใจจะใคร่พบ	ซึ่งซากศพทรงเดชพระเชษฐา
แล้วใช้ให้ย่องเบาไปเอามา	บนพลับพลาพลางแลเห็นแต่กาย
จะเพ่งพิศจิตใจให้สังเวช	น้ำพระเนตรภูวนาถไม่ขาดสาย
สินสมุทรสุดแค้นแสนเสียดาย	ยิ่งฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่เป็นนายคนตายนั้น	เห็นสำคัญแขนผีนั้นมีไฝ
ทูลสนองสองกษัตริย์ขึ้นบัดใจ	นี่มิใช่เชษฐาอย่าจาบัลย์
บ่าวของข้าหน้าละม้ายคล้ายพระพี่	เป็นไฝที่แขนขวามันอาสัญ
ฟังขุนนางทางเขม้นเห็นสำคัญ	สารพันเพ่งพิศยิ่งผิดไป
เอาหัวผีที่พลับพลานั้นมาต่อ	ได้กับคอแต่คนนี้มันมิใช่
แต่เครื่องทรงนั้นขององค์พระอภัย	เหตุไฉนจึงเป็นไปเช่นนี้
เจ้าพราหมณ์ว่าข้าได้ทายเหมือนหมายแม่น	เขาตายแทนจึงพบแต่ศพผี
ซึ่งเครื่องใส่ไว้กับชายวายชีวี	เห็นท่วงทีถ่ายเททำเล่ห์กล
พิเคราะห์ดูภูวไนยเห็นไม่ม้วย	จะไปด้วยพวกผู้หญิงเมืองสิงหล
พระทรงฟังยังไม่วายคลายกังวล	จึงว่ากลการศึกนี้ลึกซึ้ง
จะสังเกตเหตุการณ์ประมาณมาด	ก็สุดคาดคิดไปมิใคร่ถึง
แม้การเป็นเช่นคำอย่างรำพึง	พอพบจึงจะแจ้งบอกแพร่งพราย
แล้วสั่งให้เอาศพไปกลบฝัง	จะยับยั้งอยู่สักวันจึงผันผาย
ให้นายหมวดตรวจพหลพลนิกาย	ทั้งไพร่นายพร้อมพรั่งระวังระไว ฯ