ราชาธิราช คำนำ
เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
คำนำ
เรื่อง ราชาธิราช เปนหนังสือที่มีต้นเรื่องจากพงศาวดารมอญซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แปลและเรียบเรียงขึ้นเพื่อสืบทอดตามพระราชประสงค์ที่จะทรงสร้างหนังสือให้คงมีไว้เป็นต้นฉบับสำหรับพระนครตั้งแต่ก่อนโดยเฉพาะฝ่ายพระราชอาณาจักร เช่น เรื่อง พระราชกำหนดกฎหมาย ตำราราชประเพณีตลอดจนพระราชพงศาวดาร ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมลูกขุนและบุคคลซึ่งรู้แบบแผนเรื่องราวโบราณแต่ดั้งเดิมช่วยกันเรียบเรียงขึ้น โดยทรงตรวจแก้ไขอีกชั้นหนึ่ง
เรื่องราชาธิราชนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กวีราชสำนัก ๔ คน คือ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เมื่อครั้งเป็นพระยาพระคลัง พระยาอินทรอัคคราช พระภิรมรัศมี และพระศรีภูริปรีชา ช่วยกันแปลและเรียบเรียงขึ้นเมื่อปีมะเส็ง พุทธศักราช ๒๓๒๘ เป็นคำประพันธ์ร้อยแก้วที่มีความไพเราะ ถ้อยคำภาษางดงามสละสลวย สำนวนโวหารคมคายลึกซึ้งชวนให้จดจำ และเป็นแนวทางในการปฏิบัติและการดำเนินชีวิตของมนุษย์สืบทอดไปทุกยุคทุกสมัยตั้งแต่ครั้งโบราณกาล ระหว่างเจ้าผู้ครองแผ่นดินกับขุนนางหรือไพร่ฟ้าอาณาประชาราษฎร์ ตลอดจนการทำศึกสงครามอันยาวนานระหว่างมอญและพม่า ซึ่งจำเป็นต้องอาศัยชั้นเชิงทางกลยุทธ์ และสติปัญญายิ่งกว่าพละกำลังกาย นอกจากนี้ยังได้คุณค่าสาระโดยเฉพาะสัจธรรม อาทิ ความซื่อสัตย์สุจริต ความกล้าหาญ และความจงรักภักดีที่ผู้น้อยพึงปฏิบัติต่อผู้ใหญ่ จึงทำให้เรื่องราชาธิราชเป็นวรรณกรรมดีเด่น ควรค่าแก่การอ่านและศึกษาต่อไป
หนังสือเรื่องราชาธิราชได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๓ โดยหมอบรัดเลเป็นผู้นำต้นฉบับที่สมบูรณ์มาพิมพ์จำหน่าย และกรมวิชาการกระทรวงศึกษาธิการ เมื่อครั้งเป็นกรมตำรา ได้คัดเฉพาะตอนศึกพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตอน ๑ พิมพ์เป็นแบบเรียน
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือเรื่องราชาธิราชนี้ จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษาและผู้สนใจในวรรณคดีโดยทั่วกัน
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
๒๖ มกราคม ๒๕๔๔
ราชาธิราช
ศุภมัศดุพระพุทธศักราช ๒๓๒๘ ปีมะเส็งนักษัตรสัปตศก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จออกณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในท่ามกลางเสนาพฤฒามาตย์ราชกระวีมนตรีมุขทั้งปวง เฝ้าฝ่าพระบาทบงกชมาศยุคลพร้อมกัน ประดุจดวงดาราล้อมพระจันทร์เทวบุตรบนนภากาศ จึงมีพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสีหนาทดำรัสเหนือกระหม่อมสั่งว่า เรื่องราวพระเจ้าราชาธิราช ซึ่งทำศึกกับพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเปนมหายุทธสงครามมีในพระราชพงษาวดารรามัญนั้น ที่แปลออกจากรามัญภาษาเปนสยามภาษา ถวายสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ แปลกเปลี่ยนกันกับที่ได้ทรงฟังสังเกตไว้แต่ก่อน จึงทรงพระราชดำริห์ดัดแปลงข้อความในเรื่องราชาธิราช ที่ยังขาดเหลือค้างเกินอยู่นั้นให้เรียบเรียงขึ้นเสียใหม่ไว้เปนสยามภาษา ด้วยพระราชหฤทัยประสงค์จะให้เปนหิตานุหิตะประโยชน์แก่พระบรมราชวงษานุวงษ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้น้อยผู้ใหญ่ฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือน จะได้สดับนี้จำไว้เปนคติบำรุงสติปัญญาไปภายหน้า ข้าพระพุทธเจ้าพระยาพระคลังหนึ่ง พระยาอินทรอัคคะราชหนึ่ง พระภิรมรัศมีหนึ่ง พระศรีภูริปรีชาหนึ่ง ข้าทูลลอองธุลีพระบาทพร้อมกันทั้งสี่นาย ขอรับพระราชทานพระบรมราชวโรกาศ เรียบเรียงข้อความในเรื่องราชาธิราชโดยกระแสพระราชบริหาร.
จักดำเนินความในเรื่องราวพระเจ้าราชาธิราชนั้น กล่าวโดยลักษณบุรพเหตุความเบื้องต้น เปนสังเขปใจความว่า ยังมีพระมหาเถรองค์หนึ่งเปนพระอรหันต์ มีนามปรากฎว่าพระคะวำบดี เปนบุตรรามัญชาวเมืองสเทิม พระผู้เปนเจ้ากอร์ปด้วยอรหัตตคุณ คือได้อภิญญาหก แลจตุสัมภิทาญาณทั้งสี่ แลมารดาของพระมหาเถระเจ้านั้นถึงแก่มรณภาพ พระผู้เปนเจ้าเล็งดูด้วยทิพจักษุญาณ แจ้งว่ามารดายังหาได้ไปบังเกิดในเทวโลกไม่ ยังท่องเที่ยวถือปฏิสนธิกำเหนิดเปนมนุษย์อยู่ บัดนี้ ไปบังเกิดในรามัญประเทศ พระผู้เปนเจ้ามีความปรารถนาจะให้เปนประโยชน์แก่มารดา แลกษัตริย์เศรษฐีคหบดีพราหมณ์ประชาราษฎรหญิงชายชาวเมือง จึงเข้าญานสมาบัติถืออภิญญาเปนบาท ออกจากฌานแล้วก็สำแดงอิทธิปาฏิหาริย์ เหาะมายังเมืองสเทิม สมเด็จพระเจ้าอโศกราชบรมบพิตร ได้เห็นพระปาฏิหาริย์ของพระผู้เปนเจ้า ก็เลื่อมใสในอรหัตตคุณ แล้วพระเจ้าอะโศกราชจึงตรัสถามพระมหาเถรว่า เมื่อพระศรีสรรเพ็ชญ์โลกาจารย์มีพระชนมายุเสด็จทรมานอยู่นั้น มีพระพุทธบัณฑูรทำนายไว้ประการใดบ้าง พระมหาเถรเจ้าถวายพระพรตามกระแสพระพุทธพยากรณ์ตรัสทำนายไว้ว่า เมื่อพระองค์ยังมีพระชนม์อยู่นั้น เสด็จมาในอรัญประเทศที่นี้อันชื่อว่าป่าเมาะตะมะ
ยังมีมหายักษ์ทั้งแปดเห็นสมเด็จพระพุทธเจ้ามีพระรูปศิริวิลาศงามหาที่สุดมิได้ ประดับไปด้วยช่อพรรณรังสีเลื่อมประภัศรเปล่งออกจากพระกายข้างละวา มหายักษ์ทั้งแปดเห็นแล้วก็เลื่อมใสยินดี จึงเก็บเอาใบพลวงมาแปดใบกระทำเปนเพดาน เอาสิลามีพรรณอันขาวมากระทำเปนพระแท่น อาราธนาสมเด็จพระพุทธเจ้าให้เสด็จนิสีทนาการเหนือเสวตร์บัลลังก์สิลาแล้วมหายักษ์ทั้งแปดจึงเก็บเอาผลพวาป่า มากระทำเปนน้ำอัฐบาลถวายสมเด็จพระพุทธเจ้า แล้วจึงเอาน้ำมันมาตามเปนประทีปถวายสมเด็จพระพุทธเจ้า ๆ จึงตรัสพระธรรมเทสนาโปรดมหายักษ์ทั้งแปด ยังยักษ์ทั้งแปดให้ตั้งอยู่ในสรณาคมน์แลศีลห้า แล้วทรงทำนายแก่มหายักษ์ทั้งแปดว่า ดูกรมหายักษ์ ผลานิสงส์ที่ท่านทั้งปวงได้กระทำพุทธบูชาแก่ตถาคตในครั้งนี้ จะให้ผลแก่ท่านให้ได้เสวยทิพสมบัติมนุษย์สมบัติไปในอนาคต นานไปท่านทั้งแปดจะได้เกิดเปนพระมหากษัตราธิราช กอร์ปด้วยตบะเดชะอันล้ำเลิศประเสริฐ แลประเทศป่าอันนี้จะมีพระมหากษัตริย์องค์หนึ่งเสด็จมาสร้างพระนคร ชื่อว่าเมืองเมาะตะมะ แลสมเด็จพระพุทธเจ้าตรัสพระธรรมเทศนาแก่มหายักษ์แล้ว ก็เสด็จไปโปรดสัตว์ทั้งปวง เมื่อพระองค์มีพระชนม์ได้แปดสิบพระพรรษา ก็เสด็จเข้าสู่พระนิพพาน ฝ่ายมหายักษ์ทั้งแปด ครั้นสิ้นชีวิตแล้ว ก็ไปบังเกิดเปนเทวบุตรในสวรรค์
อยู่จำเนียรมา ยังมีสมเด็จพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าพระเจ้าอลังคจอสู ได้เสวยราชสมบัติในเมืองภุกาม พระเจ้าอลังคจอสูยกทัพลงมาตีเอาเมืองสเทิมได้ ให้กวาดเอาครัวขึ้นไปไว้ในเมืองภุกาม แล้วพระองค์เสด็จไปประพาสป่าชื่อว่าปัทวัน เสด็จไปถึงที่ตำบลป่าเมาะตะมะ ทอดพระเนตร์เห็นภูมิสถานราบคาบเสมอดี ควรที่จะสร้างพระนครได้ พระเจ้าอลังคจอสูก็ให้สร้างเมืองลงในสถานที่นั้น ครั้นสร้างแล้วพระราชทานให้อลิมามางแขกข้าหลวงมาเปนเจ้าเมืองเมาตะมะ ให้พระราชทานอำเภอขึ้นแก่เมืองเมาะตะมะนั้น ทิศข้างเหนือต่อกับเมืองตองอู ทิศตวันตกต่อบ้าน ทิศตวันออกต่อกันกับเมืองไทย ทิศใต้ต่อกันกับเมืองสเติง แล้วพระเจ้าอลังคจอสูเสด็จกลับไปเมืองภุกาม
ในศักราชได้ ๖๓๐ ปี พระเจ้าอลังคจอสูเสด็จทิวงคต เจ้าจัตเวติราชกุมาร ผู้เปนราชบุตรพระเจ้าอลังคจอสู ได้เสวยราชในเมืองภุกามแทนสมเด็จพระบิดา ทรงพระนามว่า พระเจ้าอนันทไชย ๆ มีพระโองการ ตรัสสั่งให้หาอลิมามางเจ้าเมืองเมาะตะมะด้วยราชกิจข้อหนึ่ง อลิมามางขัดพระโองการไม่ขึ้นไป พระเจ้าอนันทไชยทรงพระโกรธ จึงตรัสสั่งให้สมิงสีหสุรเสนาเปนแม่ทัพ ถืออาญาสิทธิ์คุมพลทหารเปนอันมากยกไปตีเมืองเมาะตะมะ ๆ แตก อลิมามางหนีขึ้นไปเมืองหริภุญไชย สมิงสีหสุรเสนาให้อัดญาพระยารักษาเมืองเมาะตะมะได้สามปี ศักราชได้ ๖๓๒ ปี อลิมามางเมื่อแตกหนีไปนั้นได้พวกพลโยธาลาวเปนอันมากแล้ว กลับไปตีเมืองเมาะตะมะได้ อลิมามางฆ่าอัดญาพระยาตายแล้วก็ได้คืน ที่อัดญาพระยาตายนั้นรามัญเรียกว่าเขาอัดญาพระยามาคุงเท่าบัดนี้
เรื่องพระเจ้าอลังคจอสูมาสร้างเมืองเมาะตะมะสิ้นแต่เท่านี้
---------------
ฝ่ายสมณเทวบุตร ซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าทำนายไว้เมื่อครั้งเปนมหายักษ์อยู่นั้น จุติมาบังเกิดเปนบุตรมะปะนายชื่อว่า มะกะโท แลบิดานั้นเปนพ่อค้าใหญ่อยู่บ้านเกาะวานแขวงเมืองเมาะตะมะ แลมะกะโทนั้นมีน้องหญิงคนหนึ่งชื่อนางอุ่นเรือน น้องชายถัดนางอุ่นเรือนชื่อมักกะตา มะกะโทมีอายุสิบสี่สิบห้าปีบิดานั้นก็ถึงแก่ความตาย มะกะโทได้เปนนายพ่อค้าคุมลูกค้าสามสิบคน หาบขึ้นไปค้าเมืองสุโขทัย ครั้นมาจะใกล้ถึงตำบลภูเขาปะเตาะลูกค้าคนหนึ่งป่วย มะกะโทจึงเข้ารับเอาหาบลูกค้าซึ่งป่วยนั้นแทน เมื่อขึ้นไปถึงยอดเขานั้นมิใช่ฤดูฝน ก็บังเกิดเปนพายุใหญ่ แล้วฝนตกฟ้าร้องอสนีผ่าลงมาถูกคานซึ่งมะกะโทหาบหักลงจากบ่ามะกะโท ๆ ทำคานผลัดถึงสามครั้ง อสนีก็บันดาลผ่าลงถูกคานถึงสามหน จนหาบนั้นตกลงไปในเหว มะกะโทตกใจยืนตลึงอยู่ในที่นั้น แลไปในบุรพทิศเห็นแสงอรุณสว่างขึ้น ครั้นแลมาฝ่ายประจิมทิศฟ้าแลบขึ้นเห็นเปนวิมานแลปราสาทมณเฑียรปรากฎแก่ตามะกะโท มะกะโทจึงคิดแต่ในใจว่า เหตุใหญ่เปนมหัศจรรย์ถึงเพียงนี้
ฝ่ายลูกค้าทั้งปวงก็มิเปนอันตราย จึงคิดว่าตัวกูนี้เห็นจะมีวาสนาไปภายหน้า แล้วมะกะโทก็พาลูกหาบพ่อค้าทั้งปวงไปถึงตำบลบ้านมะเตวะ พอเวลาเย็นก็เข้าอาศัยอยู่ แลในบ้านนั้นมีผู้ใหญ่เปนบัณฑิตผู้หนึ่ง มีสติปัญญารู้ทำนายนิมิต มะกะโทจึงแต่งเครื่องสักการบูชาอันสมควรแล้ว ก็ไปหาผู้นั้น จึงแจ้งนิมิตอันเปนมหัศจรรย์ให้ฟังทุกประการ ผู้รู้ทำนายนิมิตนั้นจึงว่าแก่มะกะโทว่า นิมิตของท่านนี้ใหญ่หลวงนัก จงเอาทรัพย์มากองลงสูงเพียงศีร์ษะเมื่อใดแล้ว เราจึงจะทำนายให้แก่ท่าน มะกะโทจึงคิดแต่ในใจว่าครั้งนี้เรามาในที่กันดาร มีเงินอยู่แต่สามสิบบาท จะทำเปนประการใด ในเมื่อขณะคิดอยู่นั้นพอมะกะโทแลเห็นจอมปลวกอันหนึ่ง อยู่ในที่นั้นสูงเทียมศีร์ษะ มะกะโทคิดขึ้นได้ด้วยอุบายปัญญา จึงเอาเงินตราสามสิบบาทวางขึ้นบนจอมปลวกกระทำสักการบูชา แล้วจึงบอกแก่ผู้ทำนายนิมิตนั้นว่า ข้าพเจ้าบูชาแล้ว ผู้ทำนายนั้นจึงคิดว่าบุรุษผู้นี้มีปัญญฉลาดในอุบายยิ่งนัก ควรที่จะมีบุญอยู่แล้วจึงทำนายว่าแต่นี้สืบไปเมื่อหน้าหาบไม่ต้องบ่าท่านแล้ว ซึ่งจะค้าขายสืบไปนั้นท่านอย่าได้กระทำเลย หาเปนประโยชน์ไม่ ท่านจงอาสาท้าวพระยาเถิด ซึ่งว่าฝ่ายบุรพทิศเห็นเปนแสงอรุณสว่างขึ้น จะมีพระมหากษัตริย์องค์หนึ่งในทิศตวันออก จะอนุเคราะห์ตกแต่งให้มียศถาศักดิ์แก่ท่านเปนประถมก่อน แลซึ่งฝ่ายประจิมทิศ สายฟ้าแลบขึ้นเห็นวิมานแลปรางค์ปราสาทปรากฎแก่ตานั้น ท่านจะได้เปนใหญ่ในทิศตวันตก จะมีบุญญาธิการทรงศักดานุภาพเปนอันมาก ท่านอย่าได้สงสัยเลย
มะกะโทครั้นได้ฟังคำทำนายแล้ว ก็มีความยินดี จึงอำลาบุรุษผู้นั้น ยกออกจากบ้านมะเตวะ ก็มายังเมืองสุโขทัย ให้ลูกค้าหาบเที่ยวขายสิ่งของ ครั้นขายสิ่งของเสร็จแล้ว ก็ให้ลูกค้าทั้งปวงกลับคืนไปยังเมืองเมาะตะมะ แต่ตัวมะกะโทนั้น เชื่อคำทำนายนิมิตมิได้กลับคืนไป จึงเที่ยวหาที่พึ่งซึ่งจะผูกพันธ์อาศัยนั้น จึงคิดว่าถ้าเราจะไปฝากตัวอยู่ด้วยเสนาบดีผู้ใหญ่บัดนี้เล่า ก็ยังหาผ้านุ่งห่มที่ดีมิได้ จึงเข้าไปอาศัยอยู่ด้วยนายช้างพระเจ้าสุโขทัย มะกะโทอุสาหะมิได้เกียจคร้าน ช่วยชำระมูลช้าง ทอดหญ้าช้างทั้งกลางวันกลางคืนมิได้ขาด นายช้างเห็นมะกะโทมีความอุสาหะ ก็รักใคร่เปนอันมาก ครั้นนายช้างได้รับพระราชทานเงินเดือนครั้งใด ก็แบ่งปันให้มะกะโททุกครั้ง
อยู่มาวันหนึ่ง สมเด็จพระร่วงเจ้าเสด็จไปณโรงช้าง ขึ้นทอดพระเนตร์ช้างพระที่นั่งอยู่บนเกย ทอดพระเนตร์เห็นมะกะโทกวาดหญ้าช้างอยู่ จึงตรัสถามนายช้างว่า อ้ายคนนี้เปนบุตรของผู้ใด นายช้างจึงกราบทูลสมเด็จพระร่วงเจ้าว่า มะกะโทคนนี้เปนบุตรรามัญเข้ามาอยู่ด้วยข้าพระพุทธเจ้า ช่วยทอดหญ้าช้างแลชำระมูลช้างมีความอุสาหะเปนอันมาก สมเด็จพระร่วงเจ้าทรงพระเมตตาแก่มะกะโท จึงตรัสสั่งนายช้างให้เลี้ยงดูมะกะโทไว้อย่าให้ขัดสน เมื่อพระองค์ทอดพระเนตร์ช้างอยู่นั้น คายพระสลาออกแล้ว บ้วนพระโอฐลงเหนือแผ่นดิน ๆ กระจายออกไป ทอดพระเนตร์เห็นเบี้ยๆหนึ่ง จึงตรัสว่าลูกรามัญน้อยจงเก็บเอาเบี้ยๆหนึ่งไว้ มะกะโทกราบถวายบังคมแล้วจึงเก็บเอาเบี้ยมาตามรับสั่ง ครั้นสมเด็จพระร่วงเจ้าทอดพระเนตร์ช้างแล้ว ก็เสด็จกลับเข้าสู่พระราชวัง
ฝ่ายมะกะโทได้เบี้ยๆหนึ่งก็มีความยินดีนัก จึงคิดว่าแต่เรามาอยู่ทำราชการด้วยนายช้าง พึ่งได้รับพระราชทานในวันนี้ เบี้ยๆเดียวนี้จะทำกะไรดี อย่าเลยจะเอาไปซื้อพันธุ์ผักกาดมาปลูกไว้ มะกะโทคิดแล้ว จึงเอาเบี้ยไปซื้อพันธุ์ผักกาด เจ้าของพันธุ์ผักกาดจึงว่าเบี้ยของเจ้าเบี้ยเดียวนี้ เรามิรู้ที่จะตวงพันธุ์ผักกาดให้ มะกะโทจึงว่าเบี้ยของเราเบี้ยเดียวนี้ เราขอแต่พอติดนิ้วเดียว เจ้าของพันธุ์ผักกาดจึงว่าเอาเถอั มะกะโทจึงเอานิ้วมือชุบเขฬะ แล้วก็จิ้มลงในกระทายพันธุ์ผักกาดนั้น ฝ่ายเจ้าของพันธุ์ผักกาดจึงสรรเสริญแต่ในใจว่า บุตรรามัญผู้นี้มีปัญญาฉลาดนัก นานไปจะได้เปนผู้ดีมั่นคง ฝ่ายมะกะโทได้เมล็ดพันธุ์ผักกาดแล้ว จึงมาขุดดินกระทำที่ด้วยมูลช้างจึงปลูกเมล็ดพันธุ์ผักกาดไว้ อุส่าห์บำรุงรดน้ำก็งอกงามขึ้น ครั้นอยู่มาพระร่วงเจ้าเสด็จมาทอดพระเนตร์ช้างอีกครั้งหนึ่ง มะกะโทจึงเลือกเก็บพันธุ์ผักกาดมาชำระเสียให้หมดมูลดินแล้ว จึงขอยืมโต๊ะพานนายช้างใส่พันธุ์ผักกาด นำเข้ามาถวายสมเด็จพระร่วงเจ้า ๆ จึงตรัสถามว่า เองได้พันธุ์ผักกาดนี้มาแต่ไหน มะกะโทจึงกราบทูลว่า เบี้ยซึ่งพระองค์พระราชทานข้าพระพุทธเจ้าเบี้ยหนึ่งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเอาไปซื้อพันธุ์ผักกาดมาปลูก จึงได้นำมาทูลเกล้าฯ ถวาย สมเด็จพระร่วงเจ้าได้ทรงฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงทรงพระดำริห์ว่า บุตร์รามัญน้อยนี้ฉลาดประกอบด้วยความเพียร จะเอาไปเลี้ยงไว้ใกล้เราจึงจะชอบ จึงตรัสแก่นายช้างว่า ลูกรามัญน้อยนี้เราจะขอไปเลี้ยงไว้ นายช้างก็ถวายมะกะโทไปแก่สมเด็จพระร่วงเจ้า ๆ จึงมอบให้ไปอยู่ด้วยหัวป่าพ่อครัว มะกะโทครั้นไปอยู่ด้วยพ่อครัวก็มิได้เกียจคร้าน สมเด็จพระร่วงเจ้า ครั้นเห็นมะกะโทอุสาหะเปนอันดีก็ชอบพระอัธยาศัย จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนขุนวังมอบให้ว่ากล่าวในนอกพระราชวัง สมเด็จพระร่วงเจ้าทรงพระเมตตานักดุจหนึ่งบุตรในอุทร มะกะโทผู้เปนขุนวังมีความอุสาหะรักษาพระองค์กลางคืนเปนกลางวัน พระร่วงเจ้าทรงพระเมตตายิ่งขึ้นไป ข้าราชการน้อยใหญ่ทั้งปวง ก็มีความรักใคร่แลยำเกรงแก่ขุนวังเปนอันมาก
ครั้นอยู่มามีหนังสือบอกมาว่า กองทัพแขกชวายกมาตีหัวเมืองซึ่งขึ้นแก่เมืองสุโขทัย ขอกองทัพเมืองสุโขทัยไปช่วยว่าข้าศึกมีกำลังใหญ่หลวงนัก ถ้าช้าเห็นจะเสียเปนมั่นคง ข้าพเจ้าทั้งปวงก็จะเปนเชลยแห่งข้าศึก สมเด็จพระร่วงเจ้าแจ้งในราชการดังนั้น จึงจัดแจงกองทัพบกเรือเสร็จแล้ว เมื่อจะยกไปนั้น พระองค์จึงมอบราชการแลพระราชวังในนอก ให้ขุนวังอยู่รักษา แล้วพระองค์ก็ยกกองทัพหลวงไปปราบข้าศึกแขกชวา
ฝ่ายขุนวังนั้นเปนใหญ่ได้บังคับกิจการทั้งปวง จะมีผู้ใดใหญ่ขึ้นไปกว่านั้นหามิได้ ขณะนั้นถึงบุพเพสันนิวาศกุศลของชนทั้งสองได้สร้างมา จึงเผอิญให้นางเทพสุดาสร้อยดาว พระราชธิดาสมเด็จพระร่วงเจ้ากับขุนวังเห็นกันแล้ว ให้มีความปฏิพัทธ์ผูกพันสนิทเสน่หาแก่กัน ขุนวังก็ลอบกระทำสังวาสด้วยพระราชธิดา อยู่มาพระยาเจ้าโล้ซึ่งเปนมิตรกันกับขุนวัง รู้กิติศัพท์ว่าขุนวังผูกพันรักใคร่กับพระราชธิดา พระยาเจ้าโล้มีความกรุณาแก่ขุนวัง จึงหามาว่าท่านทำการทั้งนี้ผิดหาสมควรไม่ ถ้าทราบถึงพระมหากษัตริย์อันเปนพระเจ้าอยู่หัว ท่านก็จะถึงแก่ความตายความฉิบหาย ท่านอย่าพึงกระทำความชั่วต่อไปเลย ครั้นขุนวังรู้ความดังนั้นแล้ว จึงไปบอกแก่นางเทพสุดาสร้อยดาว ๆ ก็กลัวพระราชอาญาสมเด็จพระบิดา จึงคิดอ่านจะหนีพร้อมใจกัน จึงจัดแจงผ้าพรรณนุ่งห่ม แลทรัพย์สิ่งของทองเงินที่ดีอันมีค่าเปนอันมาก รู้กันกับตำรวจวังเจ็ดสิบคน ไพร่ไทยซึ่งเชื่อถือร้อยเศษ จัดแจงเสร็จแล้ว ขุนวังก็พานางเทพสุดาสร้อยดาวขึ้นช้างพังตัวหนึ่งกับคนร้อยเจ็ดสิบคน ออกจากเมืองสุโขทัยหนีไปทางป่ากวะ ถึงแดนต่อแดนแล้ว มะกะโทคิดถึงพระเดชพระคุณสมเด็จพระร่วงเจ้า จึงบ่ายหน้ามาทิศเมืองสุโขทัยกราบถวายบังคมสมเด็จพระร่วงเจ้าลงกับแผ่นดินแล้ว เขียนฉลากบอกเหตุซึ่งมีอัศจรรย์แต่หลังไว้ทุกประการ แล้วมะกะโทก็พาพระราชธิดากับไพร่พลทั้งปวงยกไป ครั้นสมเด็จพระร่วงเจ้าเสด็จกลับ รู้ข่าวว่ามะกะโทพาพระราชธิดาหนีไปจากเมืองสุโขทัย จึงตรัสให้กองทัพยกไปตาม
ฝ่ายกองทัพยกไปถึงแดนต่อแดน จึงพบฉลากซึ่งมะกะโทเขียนไว้นั้น ก็พาเอาฉลากกลับมาเมืองสุโขทัย เข้าไปกราบถวายบังคมสมเด็จพระร่วงเจ้าแล้ว ทูลซึ่งได้ไปตามมะกะโทถึงแดนต่อแดน ก็ถวายฉลากมะกะโทแก่สมเด็จพระร่วงเจ้า ๆ จึงให้อ่านฉลากในหนังสือนั้นว่า ข้าพระพุทธเจ้ามะกะโทขอกราบลงกับพื้นพระสุธาดลจงเปนสักขีทิพญาน ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบถวายบังคมลาฝ่าพระบาทพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบทูลไว้ให้ทราบใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ด้วยเดิมเหตุเมื่อจะมาสู่พระบรมโพธิสมภารนั้น ข้าพระพุทธเจ้าคุมพ่อค้าสามสิบคน มาค้าถึงตำบลเขาปะเตาะ พ่อค้าคนหนึ่งป่วย ข้าพระพุทธเจ้าจึงเข้ารับหาบแทนแล้ว หาบขึ้นไปบนภูเขาให้บังเกิดเปนอัศจรรย์ ใช่วสันตฤดูก็บันดาลให้ฝนตก อสนีผ่าลงถูกคานที่ข้าพระพุทธเจ้าหาบนั้นหักลงถึงสามครั้ง แล้วข้าพเจ้าแลไปเบื้องบุรพทิศ เห็นเปนแสงพระอาทิตย์สว่างขึ้น ครั้นแลมาข้างประจิมทิศ ก็เห็นเปนปราสาทราชมณเฑียรอันรจนาปรากฎแก่จักษุข้าพระพุทธเจ้า ๆ จึงให้ผู้รู้ทำนาย ๆ ว่า ซึ่งเห็นสว่างในบุรพทิศนั้น คือพระองค์จะได้ทำนุบำรุงข้าพเจ้าเปนประถม ซึ่งว่าเห็นข้างประจิมทิศเปนปราสาทราชมณเฑียรนั้น ภายหลังข้าพระพุทธเจ้าจะได้มาเปนใหญ่ในทิศตวันตก บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำการทุจริตลอบลักพาพระราชธิดาของพระองค์มา ทำให้เคืองฝ่าพระบาทนั้น โทษข้าพระพุทธเจ้าผิดหนักหนา ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานโทษ พระองค์จงให้อภัยโทษแก่ข้าพระพุทธเจ้าครั้งหนึ่งเถิด
ครั้นสมเด็จพระร่วงเจ้าแจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็ทราบว่ามะกะโทคนนี้นานไปจะได้เปนใหญ่ในเมืองมอญ จะได้สืบราชประยุรวงษ์กษัตริย์ไปภายหน้า ก็มิได้ทรงพระพิโรธขัดเคือง จึงออกพระโองการประสาทพระพรให้แก่มะกะโทว่า จงให้ไปเจริญทีฆายุสวัสดิ์ตามนิมิตนั้นเถิด
เมื่อมะกะโทหนีไปนั้น ตั้งใจจะไปเกาะวานไปมิถูก หลงไปป่ากวะถึงมุละมุพักอยู่สามวัน ก็ไปจากมุละมุถึงเมืองวาน มะกะโทไปอยู่บ้านเดิมบิดามารดา บ้านนั้นก็ได้ชื่อว่ามะกะโทมาตราบเท่าบัดนี้ ครั้นมะกะโทถึงบ้านแล้ว บรรดาพรรคพวกญาติพี่น้องแลชาวบ้านทั้งปวง ต่างคนมาประชุมกันชมบุญมะกะโทว่า มะกะโทไปแต่ผู้เดียว บัดนี้ได้พระราชธิดาสมเด็จพระร่วงเจ้ามาเปนภรรยาแล้วก็ได้ทหารมาเปนอันมาก แลชาวบ้านนั้นก็นับถือมะกะโทว่ามะกะโทนี้มีวาสนาบารมีมาก จะว่าสิ่งใดก็สิทธิ์ขาดกว่าแต่ก่อน ครั้นอยู่มามารดามะกะโทถึงแก่กรรมแล้ว มะกะโทแลญาติพี่น้องทั้งปวง ก็กระทำการปลงศพสำเร็จแล้ว มะกะโทจึงปรึกษาด้วยญาติพี่น้องทั้งปวงว่า อลิมามางเจ้าเมืองเมาะตะมะนี้มีอิสสริยยศใหญ่หลวงนัก จำจะผูกพันธ์เปนไมตรีไว้จะได้เปนที่พึ่งสืบไป บัดนี้บิดามารดาเราก็หาบุญไม่แล้ว นางอุ่นเรือนน้องสาวเรานี้มีรูปร่างอันงาม กอร์ปด้วยกิริยามารยาททั้งเฉลียวฉลาดอยู่ แลเจริญวัยสมควรจะมีเหย้าเรือนอยู่แล้ว เราคิดจะใคร่ปลูกฝังนางอุ่นเรือนน้องสาวเราให้แก่อลิมามาง ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด
ฝ่ายพรรคพวกญาติพี่น้องทั้งนั้น ก็ยินยอมพร้อมใจด้วยมะกะโท ๆ จึงให้จัดของกำนัล แล้วแต่งหนังสือให้คนถือขึ้นไปถึงอลิมามางว่า ข้าพเจ้ามะกะโทมีใจภักดีต่อท่าน จะยกนางอุ่นเรือนผู้น้องสาวให้เปนหญิงบำเรอเท้าของท่าน ครั้นอลิมามางได้แจ้งในหนังสือดังนั้นแล้วก็มีความยินดีนัก จึงให้เงินทองเสื้อผ้าเปนรางวัลแก่ผู้ถือหนังสือโดยสมควร เมื่อผู้ถือหนังสือกลับมาแล้ว อลิมามางคิดจะใคร่ได้เห็นตัวนางอุ่นเรือน ครั้นจะคอยให้เห็นตัวนางอุ่นเรือน ครั้นจะคอยให้เห็นต่อวันคืนดี เมื่อจะไปรับนั้นไม่ทันใจปรารถนา จึงลงเรือแหปลอมขึ้นไปถึงหน้าบ้านมะกะโท ๆ เห็นแล้ว จึงแสร้งให้นางอุ่นเรือนลงมาอาบน้ำณหาดทรายด้วยหญิงสาวใช้สองสามคน หวังจะให้อลิมามางเห็น ครั้นอลิมามางได้เห็นนางอุ่นเรือนวันนั้น ก็มีความปฏิพัทธ์รักใคร่ในนางอุ่นเรือนยิ่งนัก ครั้นกลับมาถึงเมืองแล้ว จึงจัดเรือศีร์ษะจรเข้ แต่งให้คนขึ้นไปรับนางอุ่นเรือนลงมาอยู่กินณเมืองเมาะตะมะ
ขณะนั้นราษฎรชาวบ้านทั้งปวงรู้ว่า อลิมามางขอนางอุ่นเรือนไปเปนภรรยา ก็นับถือมะกะโทว่าเปนพี่เมียเจ้าเมือง ต่างคนเข้าหาเปนพรรคพวกบ่าวไพร่มะกะโทเปนอันมาก
อยู่มาอลิมามางจึงคิดว่ามะกะโทนี้เปนคนหยาบช้าหามีความสัตย์ซื่อตรงไม่ ไปอยู่ด้วยพระเจ้าสุโขทัย ๆ ทรงพระเมตตาชุบเลี้ยงให้เปนดีแล้ว กลับลักพาพระราชธิดามาอีกเล่า แลบัดนี้คนทั้งปวงนับถือว่าเปนพี่เมียเรา พากันเข้าหาพึ่งพาเปนอันมาก นานไปจะเปนเสี้ยนหนามสัตรูเราจะละไว้มิได้ จำจะคิดฆ่ามะกะโทเสีย แต่จะฆ่าโดยตรงนั้นมิได้ คนทั้งปวงจะนินทา แลพรรคพวกมะกะโทก็มีมาก เกลือกจะไม่สำเร็จ จำจะคิดฆ่าด้วยกลอุบาย ครั้นคิดแล้วจึงเรียกคนสนิทเข้ามาสั่งว่า จะให้ไปลวงมะกะโทมากินเลี้ยงแล้วจะฆ่าเสีย ท่านจงไปปลูกโรงใหญ่ณกลางหาดทรายตองลอย แล้วเอาเครื่องสาตราวุธฝังไว้ในหาดทรายให้พร้อม ถ้าเห็นพวกมะกะโทเสพสุราเมาสิ้นแล้ว จึงให้ทหารเราจับฆ่าเสียให้สิ้น แลคนสนิทก็ออกมาจัดแจงบอกกันทำตามอลิมามางสั่งทุกประการ
ฝ่ายนางอุ่นเรือนผู้น้องมะกะโทรู้ จึงแต่งหนังสือลับใช้คนลอบขึ้นไปถึงมะกะโทว่า อลิมามางคิดการฆ่าพี่เสีย ถ้าอลิมามางให้คนมาเชิญไปกินเลี้ยงนั้นอย่าให้ลงไป มะกะโทครั้นแจ้งดังนั้นแล้ว จึงคิดว่าอลิมามางเปนน้องเขยเราแล้ว กลับคิดประทุษฐร้ายจะฆ่าเรานั้น เราก็หาผิดมิได้ แลใจเราก็เปนชายชาติทหารจะนิ่งตายด้วยคมอาวุธดังนี้เพราะแพ้รู้เล่ห์กล ก็เปนที่อัปยศนัก เราจะคิดซ้อนกลฆ่าอลิมามางเสียบ้าง มะกะโทจึงให้ตีมีดเหน็บร้อยสี่สิบเล่ม แล้วจึงเรียกทหารเจ็ดสิบคนมาพร้อมกัน จึงบอกเนื้อความให้ตามหนังสือซึ่งน้องสาวบอกมาทุกประการ จึงแจกมีดเหน็บให้แก่ทหารคนละเล่ม
ฝ่ายอลิมามางจัดแจงการเสร็จแล้ว จึงใช้คนมายังมะกะโทว่า วันการบุญ ให้เชิญไปกินเลี้ยง มะกะโทครั้นแจ้งแล้วจึงว่าแก่คนใช้ว่า ท่านจงไปก่อนเถิด เราจึงจะตามไปภายหลัง ครั้นคนใช้นั้นกลับไปแล้ว มะกะโทจึงสั่งแก่ทหารเจ็ดสิบคน ให้แต่งตัวเหน็บมีดซ่อนไปคนละเล่ม แล้วกำหนดกันว่า ถ้าอลิมามางเลี้ยงสุราบาลเมื่อใด จงกินแต่น้อยอมไว้แล้วลอบบ้วนเสีย อย่าให้พวกอลิมามางเห็น ให้พวกเขากินจงเมา ครั้นเราว่ามัจฉะไซร้ให้งดอยู่ ถ้าเราว่ามุงชุงให้กินเข้า ถ้าเราว่ามอบชอบ เมื่อใดให้เข้าตลุมบอนแทงอลิมามาง แล้วแทงพวกอลิมามางเสียให้สิ้น อันสำคัญสามประการนี้เราสัญญาไว้ ท่านทั้งปวงจงระมัดกำหนดสำคัญให้มั่น ครั้นมะกะโทสั่งแก่ทหารเสร็จแล้ว ก็พากันไปณโรงหาดทรายตองลอย
ฝ่ายอลิมามางเห็นมะกะโทมาก็ทำเปนยินดี ออกมาต้อนรับมะกะโทเข้าไปนั่งในโรงแล้ว ก็ทำสนทนาด้วยกันโดยไมตรีดุจหาความรังเกียจแก่กันมิได้ อลิมามางจึงให้ยกเอาพานแป้งกระแจะน้ำดอกไม้ออกมาให้มะกะโท แล้วให้ยกของเลี้ยงมาจะให้มะกะโทกิน แลพวกมะกะโทพวกอลิมามางกินสุราบานเลี้ยงดูกันเปนอลวนอยู่
ฝ่ายพวกมะกะโทอมสุราแต่น้อยแล้วบ้วนเสีย ทำอาการดุจเมาให้อาเจียนถ่มเขฬะทำตามมะกะโทสั่งทุกประการ จะให้แต่พวกอลิมามางเสพสุราเมาอยู่ทุกคน ครั้นน้ำขึ้นครึ่งฝั่งใกล้ท่วมหาดทรายตองลอย แลน้ำในคลองนั้นท่วมหลังช้าง มะกะโทจึงว่ามุงชุงคนทั้งปวงก็งดสุราเสีย ชวนกันกินเข้าสิ้นทุกคน ครั้นคนทั้งปวงกินเข้าแล้ว มะกะโทจึงว่ามัจฉะ คนทั้งนั้นก็ระมัดตัวคอยพร้อมอยู่ แล้วมะกะโทจึงว่ามอบชอบ
ฝ่ายทหารทั้งเจ็ดสิบคน ก็ลุกขึ้นชักมีดเหน็บเข้าตลุมบอนแทงพวกอลิมามางซึ่งเมาสุราอยู่นั้นตายสิ้น แต่ตัวอลิมามางนั้นขึ้นขี่ช้างพังขับหนีลงข้ามคลองตองลอย แลน้ำท่วมหลังช้าง ๆ ว่ายน้ำไปมิพ้น พวกมะกะโทจึงตามทัน จับตัวอลิมามางได้ก็ฆ่าเสียในที่นั้น ที่ฆ่าอลิมามางเสียนั้น ได้ชื่อว่าพติอลิมามางมาจนบัดนี้ แลคลองซึ่งอลิมามางข้ามนั้นก็ได้ชื่อตองนางลอยแล
จุลศักราช ๖๔๓ ปี มะกะโทชนะแก่อลิมามางได้เมืองเมาะตะมะแล้ว มะกะโทจึงให้ทหารเจ็ดสิบคน ขนเอาเครื่องสาตราวุธซึ่งอลิมามางฝังไว้นั้นขึ้นได้สิ้น แล้ว ก็ให้สืบสาวเอาทรัพย์สิ่งของเงินทองของอลิมามาง แลพวกอลิมามางมาได้เปนอันมาก ก็ปูนบำเหน็จแก่ทแกล้วทหารโดยสมควร จึงให้ยศถาศักดิ์ตั้งแต่งกันเปนขุนนางตามผู้ใหญ่ผู้น้อย แล้วให้ตรวจตราจัดแจงบ้านเมือง ให้หาสมณชีพราหมณ์ผู้เฒ่าทั้งปวงมาพร้อมกัน มะกะโทจึงว่าแก่คนทั้งปวงว่า ตัวเราเปนพี่เมียอลิมามางมิได้คิดประทุษฐร้าย แลอลิมามางไปลวงเรามาจะฆ่าเราเสียด้วยหาสาเหตุมิได้ อลิมามางคิดมิชอบก็ถึงแก่ความตายเอง แผ่นดินเมืองเมาะตะมะก็เปนสิทธิ์ของเราบัดนี้ เราจะให้ตั้งศาลาใหญ่ศาลาหนึ่ง สำหรับสมณพราหมณาจาริย์อาณาประชาราษฎรทั้งปวงไปมาอาศัย ให้ยืนอยู่ตราบเท่าสิ้นแผ่นดิน สมณพราหมณาจาริย์ทั้งปวงก็เห็นด้วยมะกะโท ๆ จึงให้ปลูกศาลาใหญ่ลงไว้ในท่ามกลางเมือง แลมะกะโทได้เมืองเมาะตะมะครั้งนั้น กอร์ปด้วยความเมตตา สมณพราหมณาจาริย์ชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวง
ครั้นอยู่มามะกะโทคิดจะสร้างเมือง จึงให้ชุมนุมสมณพราหมณาจาริย์ แลชาวบ้านทั้งปวงมาพร้อมกัน มะกะโทจึงว่าแก่ราชาปะโรหิต ขะเจียงสมิตรอาจาริย์ ทะเคมหาสมิตรว่า ท่านเปนโหราผู้ใหญ่ทั้งสามคน บัดนี้เราจะคิดสร้างเมือง ท่านจงหาฤกษ์ที่จะสร้างเมืองขึ้นเปนราชธานี โหรทั้งสามคนก็หาฤกษ์ที่จะสร้างเมือง ขึ้นเปนราชธานีตามมะกะโทสั่ง ครั้นได้ฤกษ์แล้ว มะกะโทจึงให้ไพร่พลทั้งปวงแผ้วถางแผ่นดินให้ราบเสมอ แลเมื่อปราบแผ้วแผ่นดินนั้นได้เสือตัวหนึ่ง โหรจึงทำนายว่าเมืองเรานี้จะมีอำนาจมากดุจหนึ่งเสือ แต่ทว่าจะเกิดยุทธนาการสงคราม แล้วได้งูเหลือมตัวหนึ่ง โหรทำนายว่าเปนนิมิต เมืองนี้จะเปนท่าสำเภา กอร์ปไปด้วยเศรษฐีกดุมพีพาณิชพ่อค้าจะไปมาค้าขายเปนอันมาก แล้วได้ไข่นกยูงรังหนึ่งแม่ฟักอยู่ โหรจึงทำนายว่าเมืองนี้นานไปจะได้ช้างเผือกผู้ตัวหนึ่ง
มะกะโทได้ฟังโหรทำนายนิมิตต่าง ๆ จึงว่าซึ่งจะเกิดยุทธนาการสงครามไปเบื้องหน้านั้น ท่านทั้งปวงอย่าได้สดุ้งตกใจ ไว้เปนภารธุระแห่งเรา ๆ ก็เปนเชื้อชายชาติทหาร จะกลัวอันใดกับปัจจามิตรข้าศึก ซึ่งทำนายว่าจะได้ช้างเผือกผู้ตัวหนึ่งนั้น เราก็ดีใจหนักจะได้เปนพาหนะอันประเสริฐ เปนนิมิตมหัศจรรย์แก่บารมีเราจะเปนศรีพระนครอันนี้ ครั้นปราบแผ้วแผ่นดินเสมอแล้ว โหรชื่อว่าราชาปะโรหิต จึงให้แต่งเครื่องพลีกรรมบวงสรวงเทพยดาตามประเพณีแล้ว มะกะโทจึงคิดว่า จะให้สร้างปราสาทโดยควรบัดนี้ ตัวเราก็ยังหานามมิได้ จำจะให้ดูการไว้ก่อน แลจะแต่งเครื่องมงคลราชบรรณาการให้ทูตานุทูตจำทูลสาส์น ไปขอพระนามต่อสมเด็จพระร่วงเจ้าก่อน ด้วยพระองค์เปนกษัตริย์อันสูงใหญ่ แล้วได้มีพระเดชพระคุณชุบเลี้ยงเรามา ถ้าพระองค์ประสาทนามและเครื่องราชกกุธภัณฑ์มาแล้วเมื่อใด จึงจะให้ทำปรางปราสาทขึ้น มะกะโทคิดฉนี้แล้ว จึงจัดแจงเครื่องราชบรรณาการกับทองคำห้าสิบตำลึง แต่งให้สมิงมะกับละคิด เปนราชทูตจำทูลพระราชสาส์นกับไพร่พลร้อยเศษคุมเครื่องราชบรรณาการขึ้นไปยังสมเด็จพระร่วงเจ้า ในลักษณพระราชสาส์นนั้นว่า ข้าพระพุทธเจ้าผู้ชื่อว่า มะกะโทผู้เปนข้าสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระเดชเดชาปกเกล้าฯชุบเลี้ยง พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ แลข้าพระพุทธเจ้ากระทำความผิด กลัวพระราชอาญาพาพระราชธิดาของพระองค์หนีไป พระเดชเดชานุภาพของพระเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐปกแผ่คุ้มครองอยู่หาอันตรายมิได้ด้วยกันทั้งสอง บัดนี้ข้าพเจ้าได้เมืองเมาะตะมะแล้ว ยังหาเครื่องราชบริโภคแลนามมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบถวายบังคมบาทยุคลมาให้แจ้ง ขอพระองค์จงประสาทนามแลเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ให้เปนศรีสวัสดิมงคลแก่ข้าพระพุทธเจ้า ๆ ทั้งสองจะได้อยู่เย็นเปนสุข เพราะพระเดชเดชานุภาพสืบไป บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าแต่งให้สมิงมะกับละคิด คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการขึ้นมาทูลเกล้าฯ ถวาย
ครั้นสมิงมะกับละคิดกับไพร่ร้อยเศษ คุมเครื่องราชบรรณาการไปถึงเมืองสุโขทัย สมเด็จพระร่วงเจ้าให้เบิกสมิงมะกับละคิดเข้าไปเฝ้า ครั้นแจ้งในลักษณพระราชสาส์นนั้นแล้ว สมเด็จพระร่วงเจ้ามีพระราชฤทัยโสมนัศปรีดาภิรมย์ยิ่งนัก จึงทรงพระราชดำริห์ว่า ครั้นจะประสาทนามให้แก่มะกะโทเปนกษัตราธิราชดุจหนึ่งมีพระราชสาส์นมานั้น ก็ละอายพระกระมลหฤทัย จึงตรัสปรึกษาแก่มุขมนตรีทั้งปวงว่า มะกะโทแต่ก่อนนั้น อาศัยเราแล้วทำความผิดคิดกลัว พาพระราชธิดาหนีไปยังประเทศเมืองมอญ บัดนี้กลับได้ราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะแล้วให้มาอ่อนน้อมขอพระนามฉนี้ ท่านทั้งปวงจะเห็นเปนประการใด
มุขมนตรีทั้งปวงบังคมทูลสมเด็จพระร่วงเจ้าว่า ซึ่งตรัสปรึกษาทั้งนี้ พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ อันมะกะโทผู้นี้เปนข้าอยู่ใต้ลอองธุลีพระบาท ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงมาแต่ก่อนก็จริง แต่ว่ามะกะโทนี้มีสมภารบุญบารมีเปนอันมาก แล้วก็ได้นิมิตอันประเสริฐ มีกุศลสมภารบารมีได้อบรมไว้กับพระราชธิดาของพระองค์ในกาลก่อนแล้ว ขอพระองค์จงพระราชทานพระนามกับเครื่องราชกกุธภัณฑ์ไปกับมะกะโทจึงจะควร สมเด็จพระร่วงเจ้าจึงตรัสว่า ซึ่งมุขมนตรีปรึกษานี้ก็ชอบแล้ว สมเด็จพระร่วงเจ้าจึงกล่าวสรรเสริญสมภารบารมีมะกะโทว่า มีบุญดุจหนึ่งรั่วตกลงจากฟ้า ครั้นจะให้นามตามประเทศภาษารามัญ ฝ่ายมะกะโทหาเชื้อสายมิได้ จึงพระราชทานนามโดยภาษาไทยตามนิมิต ลงในแผ่นพระสุพรรณบัตร์ ทรงพระนามว่าพระเจ้าฟ้ารั่ว แล้วพระราชทานเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้งห้า คือเศวตฉัตร์หนึ่ง มงกุฎหนึ่ง พระขรรค์หนึ่ง พัชวาลวิชนีหนึ่ง ฉลองพระบาททองหนึ่ง อีกทั้งเครื่องราชบริโภคเปนอันมาก ตรัสใช้ให้อำมาตย์คุมไปพระราชทานมะกะโท ครั้นอำมาตย์กับสมิงมะกับละคิดถึงเมืองแล้ว ก็พากันเข้าไปเฝ้ามะกะโท แลอำมาตย์สมเด็จพระร่วงเจ้าถวายพระนามแผ่นพระสุพรรณบัตร์ กับเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์แก่มะกะโท
ฝ่ายมะกะโทรับพระราชทาน บ่ายหน้ามาต่อบุรพทิศ ยกพระหัตถ์ขึ้นถวายบังคมสมเด็จพระร่วงเจ้าก็โสมนัศยินดียิ่งนัก แล้วมะกะโทให้หาฤกษ์ปลูกปราสาท โหรถวายฤกษ์ในฤกษ์นั้นว่า วันพฤหัศบดีเดือนหกแรมสามค่ำ พุทธศักราชได้ ๖๔๘ ปี นักษัตร์ฤกษ์ยี่สิบสองเปนราชาฤกษ์ จะมีหญิงมีครรภ์แปดเดือนเดินมา เปนนิมิตได้ฤกษ์เอาเสาลงหลุม จึงมุขมนตรีแลคนทั้งปวง ครั้นวันฤกษ์ก็พร้อมกันคอยท่าฤกษ์ แลนิมิตรถึงฤกษ์เวลากลางวัน พอหญิงมีครรภ์คนหนึ่งเดินมาริมหลุม คนทั้งปวงพร้อมกันว่าได้ฤกษ์แล้วก็ผลักหญิงนั้นลงในหลุม จึงยกเสาปราสาทนั้นลงหลุม โลหิตสตรีนั้นกระเด็นขึ้นมาเปนอศรพิศม์แปดตัว อศรพิศม์เจ็ดตัวนั้นตายในสถานที่นั้น แต่ตัวหนึ่งนั้นเลื้อยไปข้างประจิมทิศ แลโหราทำนายว่าเมืองนี้จะบังเกิดกษัตริย์แปดพระองค์ จะทิวงคตในเมืองนี้เจ็ดพระองค์ แต่พระองค์หนึ่งนั้นจะไปทิวงคตฝ่ายประจิมทิศ ครั้นสร้างปราสาทสำเร็จแล้ว จึงให้พระโหราพฤฒามาตย์ตั้งพระราชพิธีราชาภิเศกรับพระนาม ซึ่งสมเด็จพระร่วงเจ้าพระราชทานมานั้น ทรงพระนามชื่อว่าพระเจ้าฟ้ารั่ว แต่รามัญชาวเมืองเมาะตะมะทั้งนั้นเรียกว่า พระเจ้าวาโรตะละไตยเจริญภะตาน เปนประถมกษัตริย์ในเมืองเมาะตะมะในศักราช ๖๔๓ ปี พระเจ้าฟ้ารั่วตั้งอยู่ในยุตติธรรมเปนอันดี ครอบครองขัณฑเสมา อาณาประชาราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเปนสุข มิได้มีปัจจามิตร์ข้าศึกมาย่ำยี ฝ่ายข้างอุดรทิศแห่งเมืองเมาะตะมะนั้น มีเมืองๆ หนึ่งชื่อเมืองกำมะลานี พระเจ้ากำมะลานีครอบครองพระนครนั้น อยู่มาครั้งหนึ่ง พระเจ้ากำมะลานีเสด็จไปเที่ยวประพาสป่า กิตติศัพท์รู้ไปถึงพระเจ้าฟ้ารั่วว่า พระเจ้ากำมะลานีมิได้เสด็จอยู่ในพระนคร พระเจ้าฟ้ารั่วสั่งให้ชุมนุมจัตุรงค์โยธาเสร็จแล้ว ตั้งเปนกระบวนทัพ พระองค์ก็ยกรีบไปทั้งกลางวันแลกลางคืน ครั้นถึงเมืองกำมะลานี ก็ให้ทหารเข้าโจมตีเอาพระนครได้แล้วเก็บริบเอาสวิญญาณกะทรัพย์ อวิญญาณกะทรัพย์ กวาดเอาครอบครัวเปนอันมาก ทั้งพระราชธิดาพระเจ้ากำมะลานีก็พามาด้วย
ฝ่ายพระเจ้ากำมะลานีได้แจ้งว่า กองทัพพระเจ้าฟ้ารั่วมาตีเอาพระนครของพระองค์ได้ พาเอาพระราชธิดาและครอบครัวไปเปนอันมาก พระเจ้ากำมะลานีทรงพระพิโรธ ให้เร่งยกพลโยธาทหารรีบไปทั้งกลางวันกลางคืน เข้าล้อมเมืองเมาะตะมะไว้ พระเจ้าฟ้ารั่วแจ้งเหตุว่า พระเจ้ากำมะลานียกกองทัพมาล้อมพระนครไว้เปนสามารถ พระเจ้าฟ้ารั่วจึงทรงดำริห์ว่า แม้นจะยกพลออกหักหาญรบพุ่งด้วยกองทัพพระเจ้ากำมะลานีบัดนี้ ประดุจสาดน้ำรดกันก็จะเสียรี้พลทั้งสองฝ่ายเปนอันมาก อย่าเลยจะคิดเปนกลอุบายอ่อนน้อมเอาชัยชนะให้จงได้ ครั้นพระเจ้าฟ้ารั่วทรงดำริห์แล้ว จึงแต่งอักษรราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการใช้ให้ทูตานุทูต ถือออกไปถึงพระเจ้ากำมะลานี ๆ จึงให้เบิกทูตจำทูลพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการเข้าไปถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง แล้วให้อ่านพระราชสาส์นดู ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระราชสาส์นพระเจ้าฟ้ารั่วมาถึงสมเด็จพระเจ้ากำมะลานีผู้เปนใหญ่ ด้วยข้าพเจ้ายกกองทัพไปโจมตีเอาเมืองกำมะลานีนั้น ใช่ข้าพเจ้าจะประสงค์แก่ทรัพย์สมบัตินั้นหามิได้ เหตุว่าจะใคร่ได้พระราชธิดาของพระองค์มาเปนพระอัครมเหษีตั้งไว้ในเศวตฉัตร์ ครั้นจะให้มีพระราชสาส์นไปขอนั้น เกรงพระองค์จะมิประสาทให้ ก็จะป่วยการที่ข้าพเจ้าเสน่หาในพระราชธิดานั้น แลซึ่งข้าพเจ้าทำการล่วงเกินทั้งนี้ผิดราชประเพณีหนักหนา พระองค์จงให้อภัยโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด แลซึ่งพระราชธิดาของพระองค์นั้น ข้าพเจ้าจะอภิเศกเปนเอกอัครมเหษี อันพระราชทรัพย์ครอบครัวทั้งปวงนั้นจะส่งคืนไปถวายให้สิ้น สองพระนครจะได้เปนสุวรรณปัถพีเดียวกัน ถ้าพระองค์ไม่เชื่อ ข้าพเจ้าจะถวายสัตยานุสัตย์ไว้ต่อกัน
ครั้นพระเจ้ากำมะลานีแจ้งในพระราชสาส์นนั้น จึงทรงพระจินตนาการว่า แม้นมิฟังพระเจ้าฟ้ารั่ว จะทำการสงครามหักหาญไปประการใดก็ได้ แต่มิรู้แห่งที่จะคิดประการใดเลย ด้วยเสียพระราชธิดามาแล้ว จำเปนจะอนุกูลตามราชประเพณี ครั้นทรงพระราชดำริห์แล้วก็มิได้มีความสงสัย จึงสั่งแก่ทูตจำทูลพระราชสาส์นให้เร่งกลับเข้าไปแจ้งแก่พระเจ้าฟ้ารั่วเถิด ถ้าจริงดังนี้แล้วเรามิได้อาฆาตพยาบาทแก่กัน จะประพฤติตามพระราชประเพณีโดยความปรารถนา ครั้นผู้ถือพระราชสาส์นกลับเข้ามาแล้ว กราบทูลแจ้งแก่พระเจ้าฟ้ารั่ว ๆ ก็ดีพระทัยนัก จึงให้แต่งเครื่องเสวยแลโภชนาหาร แลสุราสำหรับที่จะเลี้ยงเสนาไพร่พลทั้งปวง ประกอบด้วยยาพิศม์ทั้งนั้น อีกเครื่องราชบรรณาการออกไปถวายพระเจ้ากำมะลานี ๆ แลทหารทั้งปวงก็เชื่อมิได้มีความสงสัย มีความยินดีนัก ชวนกันบริโภคโภชนาสุราบานอันประกอบไปด้วยยาพิศม์ ก็ถึงแก่ความตายเปนอันมาก พระเจ้ากำมะลานีก็ทิวงคต แลพลซึ่งเหลือตายนั้นก็แตกกระจัดกระจายหนีไป แลเครื่องสาตราวุธแลราชพาหนะทั้งนั้น ก็ได้แก่พระเจ้าฟ้ารั่วเปนอันมาก ตั้งแต่นั้นมาเมืองเมาะตะมะก็บริบูรณ์บรมสุขยิ่งนัก แลเมืองพะโคคือเมืองหงษาวดีนั้น ก็เปนส่วยขึ้นแก่เมืองภุกาม คนในเมืองพะโคนั้นต้องเข้าเดือนออกเดือน แลมีอขมะมอญคนหนึ่งนั้นเปนลูกชาวบ้านมุอิเขต ออกบวชเปนสามเณอยู่วัด อยู่มาในกาลวันหนึ่ง สามเณรนั้นไปนั่งเบาบนศิลา ๆ นั้นทะลุลงไป อาจารย์เห็นแล้วจึงทำนายว่า สามเณรองค์นี้จะมีบุญ อยู่มาในกาลวันหนึ่ง เจ้าสามเณรจึงลาอาจารย์สึกเปนคฤหัสถ์ไปได้ลูกสาวมะตะหยอกเปนภรรยา จึงกระทำหนังสือสัญญาไว้แก่พ่อตาว่า ลูกเขยอยู่บ้าน พ่อตาไปเข้าเดือน พ่อตาเข้าเดือน ลูกเขยอยู่บ้าน ทำหนังสือแล้วก็ส่งให้พ่อตา ๆ เปนคนเขลา อ่านถึงสองครั้งสามครั้งก็หาความสงสัยมิได้ พ่อตาจึงเก็บเอาหนังสือไว้แล้วก็ไปเข้าเดือน ครั้นออกเดือนมาอยู่บ้าน ถึงกำหนดจะไปเข้าเดือนอีก พ่อตาจึงว่าแก่ลูกเขยว่า ทีนี้ถึงทีเจ้าแล้วไปเข้าเดือนเถิด ลูกเขยจึงว่าให้เอาหนังสือสัญญามาดู พ่อตาจึงคิดแต่ในใจว่า มันนี้เกียจคร้านหนักหนา พ่อตาก็ต้องไปเข้าเดือนเอง แต่พ่อตาเข้าเดือนแทนถึงสามครั้งสี่ครั้งแล้ว จึงเอาหนังสือออกอ่านดูต่อหน้าคนทั้งปวง ในหนังสือสัญญานั้น จะได้ว่าพ่อตาอยู่บ้านหามิได้ ว่าให้แต่ลูกเขยอยู่บ้าน บรรดาชายหญิงซึ่งได้ยินก็ยิ้มอยู่ บางคนก็หัวเราะ แล้วสรรเสริญว่า อขมะมอญคนนี้มีปัญญามากฉลาดกว่าพ่อตา
ฝ่ายอขมะมอญจึงคิดแต่ในใจว่า ความคิดแต่เพียงนี้คนทั้งปวงสรรเสริญว่าฉลาดหนักหนา แต่นี้กูจะไปเข้าเดือนเถิด จึงให้เมียหาเสบียงอาหาร ครั้นเวลากลางคืนจึงนิมิตฝันว่า เท้าข้างหนึ่งเหยียบเมืองพะโค เท้าข้างหนึ่งเหยียบเมืองภุกาม แล้วเท้าที่เหยียบเมืองภุกามนั้น ยกมาเหยียบเมืองพะโคทั้งสองเท้า ฝันดังนั้นแล้วก็ตื่นขึ้น คิดแต่ในใจว่านิมิตนี้ใหญ่หลวงนัก จะไปแก้ฝันแก่บุคคลผู้อื่นนั้นหาควรไม่ จำจะแก้ฝันแก่บิดามารดา ด้วยท่านเปนบุพเทพยดามีพระคุณแก่เรามาหาที่สุดมิได้ จะรับเอาพรแห่งท่านจึงจะประสิทธิ์ดี ครั้นคิดแล้วเวลารุ่งเช้าไปแก้ฝันให้บิดามารดาฟัง บิดามารดาก็ทำนายว่า เจ้าฝันนี้เปนมหัศจรรย์ใหญ่หลวงนัก นานไปจะได้เปนใหญ่ในเมืองพะโค ครั้นได้ฟังบิดามารดาทำนายดังนี้ก็มีความยินดีนัก แล้วก็ไปเข้าเดือนณเมืองภุกาม เปนฝีพายลงหน้าเรือพระที่นั่ง มีกำลังมาก พายเรือจนพายหัก จึงโปรดให้อขมะมอญเลื่อนออกไปพายกะทงหน้า พายก็หักทุกที จึงตั้งให้เปนพันหัวแล้ว พระเจ้าภุกามโปรดพระราชทานให้ส่วยตลาดในเมืองพะโคนั้น เปนกำลังราชการแก่อขมะมอญ ครั้นอขมะมอญออกเดือนกลับมาเมืองพะโคแล้ว ก็เก็บส่วยสาอากรในจังหวัดเมืองพะโค ซึ่งพระเจ้าภุกามพระราชทานให้เปนกำลังราชการนั้นได้เปนอันมาก ก็มีใจกำเริบขึ้นที่จะตั้งตัวเปนใหญ่ จึงว่าแก่พ่อตาว่าทีนี้ถึงกำหนดจะเข้าเดือนข้าไม่ไปเข้าเดือนแล้ว จะอยู่คิดเอาเมืองพะโคให้จงได้ มตะหยอกพ่อตาจึงห้ามอขมะมอญว่า เจ้าคิดดังนี้มิชอบ ดังคนหามีกตัญญูไม่ พระเจ้าภุกามมีพระคุณได้ชุบเลี้ยงอยู่ ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานส่วยสาอากรถึงเพียงนี้แล้ว แลพระเจ้าภุกามก็มีบุญญาธิการมาก ประกอบรี้พลช้างม้าเปนกษัตริย์อันสูงใหญ่ ดังฤๅจะมาคิดกบถดังนี้เล่า ยังจะต่อสู้ด้วยทแกล้วทหารของท่านได้หรือ จะพากันพลอยตายเสียเปล่าหาเปนประโยชน์มิได้ อขมะมอญจึงว่าพ่อจะปรารภไปใย ที่ว่าจะทำสงครามด้วยพระเจ้าภุกามนั้น ไว้เปนภาระธุระเข้า อันการสงครามนี้จะชนะก็ด้วยปัญญาแลความคิดเปนประมาณ ซึ่งจะชนะด้วยรี้พลมากนั้นหามิได้ ถ้าข้าว่าสิ่งใดพ่ออย่าขัดคำทำตามข้าทุกประการแล้ว ก็จะมีชัยชนะแก่สงครามเปนมั่นคง มะตะหยอกพ่อตาได้ฟังอขมะมอญว่าดังนั้นก็ลงใจด้วย อขมะมอญจึงว่ากล่าวเกลี้ยกล่อมชาวเมืองพะโคทั้งปวง ให้อยู่ในโอวาทของตนแล้วก็ตั้งตัวขึ้นเปนใหญ่
ลุศักราช ๖๔๗ ปี อขมะมอญได้เมืองพะโคแล้ว จึงให้ตั้งค่ายขุดคูเมืองทำการอยู่ยังมิทันแล้ว กิตติศัพท์แจ้งไปถึงพระเจ้าภุกาม ๆ จึงแต่งให้เจตะสุกรีพระราชบุตรเขย คุมพลทหารยกลงมาจับอขมะมอญ
ขณะนั้นมตะหยอกรู้จึงว่าแก่อขมะมอญว่า เราได้ห้ามปรามแต่เดิมทีก็มิฟัง ขืนคิดทำการใหญ่หลวงให้เหลือตัว บัดนี้ค่ายคูจะป้องกันรักษาตัวเล่าก็ยังไม่สำเร็จ กองทัพเจตะสุกรีก็ยกมาถึงกึ่งทางแล้ว ท่านจะพาให้เราพลอยถึงแก่ความตายความฉิบหายเสียเปนมั่นคงในครั้งนี้ ท่านจะคิดประการใด อขมะมอญจึงว่าพ่ออย่าตกใจ อย่าว่าแต่เจตะสุกรียกกองทัพมาเท่านี้เลย ถึงพระเจ้าภุกามจะยกทัพมาด้วยข้าก็ไม่กลัว สุดแต่ข้าว่าสิ่งใดบิดาจงฟังคำข้าทุกประการแล้ว ก็จะได้ชัยชนะโดยง่าย มะตะหยอกจึงว่าท่านจะให้ทำประการใดก็จะทำตาม อขมะมอญจึงว่า ข้าจะคิดเปนกลอุบายอันหนึ่ง จะตีพ่อท่านให้หลังแตก แล้วจะปล่อยออกไปให้เข้าหากองทัพเจตะสุกรี ถ้าเจตะสุกรีไต่ถามบิดาจงกล่าวโทษข้าให้จงหนัก แล้วทำเปนภักดีต่อเจตะสุกรี แล้วจึงนำกองทัพเข้ามาโดยทางอ้อมให้ช้าอยู่ ถ้าประมานการเห็นว่าข้าทำค่ายเสร็จแล้วเมื่อใด บิดาจึงนำทัพเข้ามาเมื่อนั้น อขมะมอญคิดกลอุบายกับมตะหยอกพ่อตาฉนั้นแล้ว จึงเอาหวายผ่าซีกมาตีพ่อตาแต่พอให้หลังแตกเปนแผล แล้วก็ให้รีบออกไปยังกองทัพเจตะสุกรี
ฝ่ายพม่าในกองทัพ ก็จับเอาตัวมตะหยอกเข้าไปยังเจตะสุกรี ๆ จึงถามว่า เหตุใดท่านจึงต้องโพยโบยตีดังนี้ มตะหยอกจึงบอกว่า ข้าพเจ้าเปนพ่อตาอ้ายอขมะมอญ ๆ คิดกบถต่อด้วยพระเจ้าภุกาม ตั้งค่ายขุดคูเมืองแต่งบ้านเมือง ข้าพเจ้าห้ามก็มิฟังกลับโกรธ ให้ตีข้าพเจ้าแล้วใส่ตรุไว้ ข้าพเจ้าหนีออกได้ จึงมาหากองทัพ เจตะสุกรีแจ้งเนื้อความดังนั้นก็สำคัญว่าจริง จึงว่าให้มันทำไปพลางเถิด เองจงนำทัพเราไปโดยทางตรงให้ถึงเมืองพะโคโดยเร็ว มตะหยอกก็นำทัพมาตามป่ากลางเปนทางอ้อม
ฝ่ายกองทัพพม่าไม่รู้แห่งทาง จึงถามมตะหยอก ๆ ก็บอกไปทุกตำบล ครั้นไปถึงป่าอันหนึ่งถามว่าชื่อไร มตะหยอกจึงบอกว่าชื่อป่ากลาง พม่าทั้งปวงจึงได้รู้ว่าป่านั้นบ้านนั้น ครั้นมตะหยอกนำทัพมาหลายวัน คะเนเห็นว่าอขมะมอญทำค่ายคูเสร็จแล้ว ก็นำกองทัพมาถึงเมืองพะโค
ฝ่ายสมิงอขมะมอญเร่งรัดทำค่ายคูเสร็จแล้ว ก็ให้ปลูกโรงใหญ่โรงหนึ่ง บนกำแพงที่ประตูเมืองฝ่ายทิศตวันออก แล้วให้ทำรูปหุ่นเปนรูปพระยาองค์หนึ่ง มีรูปสตรีถือพัดแลร่ม แลเครื่องสำหรับกษัตริย์นั้นแปดคนยืนอยู่ในโรงนั้น
ฝ่ายเจตะสุกรียกมาถึงเมืองพะโคแล้ว เวียนเลียบไปรอบเมืองเห็นรูปหุ่นในโรงนั้น ก็สำคัญตัวสมิงอขมะมอญยืนอยู่ก็โกรธ จึงยิงด้วยลูกเกาทัณฑ์ สายเกาทัณฑ์นั้น กระทบศีร์ษะแม่มือเจตะสุกรีแตก
ฝ่ายสมิงอขมะมอญ จึงทำเปนอุบายออกไปเฝ้าเจตะสุกรีทูลว่า ข้าพเจ้าจะได้คิดประทุษฐร้ายต่อพระเจ้าอยู่หัวหามิได้ ทุกวันนี้คิดกตัญญูบูชาพระคุณอยู่มิได้ขาด ข้าพเจ้าปลูกพระตำหนักปั้นพระรูปไว้ถวายบังคมทุกวัน ถ้าพระองค์ยังแคลงอยู่ ขอให้แต่งคนไปชันสูตร์ดูพระรูปพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งข้าพเจ้าทำไว้ในพระตำหนักนั้นเถิด เจตะสุกรีจึงว่า ซึ่งท่านว่ามิได้เปนกบถนั้นยังไม่เห็นจริง แลพ่อตาของตัวเปนที่คำนับ เหตุไรจึงตีพ่อตาด้วยอันใด อขมะมอญจึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะตีพ่อตาด้วยคิดการกบถนั้นหามิได้ ด้วยสมเด็จพระเจ้าภุกามทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงพระราชทานส่วยสาอาการให้ขึ้นแก่ข้าพเจ้า ๆ คิดถึงพระเดชพระคุณ จึงคิดอ่านแต่งบ้านเมืองไว้ เกลือกจะมีราชการสงครามมา จะได้รับรองป้องกันรบพุ่งไว้เปนรั้วพระนครชั้นหนึ่ง แลพ่อตานั้นเกียจคร้านห้ามมิให้ทำการครั้งหนึ่งแล้ว เมื่อข้าพเจ้าทำพระรูปขึ้นบูชานั้นก็ห้ามอีกเล่า ข้าพเจ้าจึงเห็นว่ามตะหยอกพ่อตาหาความกตัญญูมิได้ ข้าพเจ้าโกรธจริง ตีจริงอยู่ มตะหยอกจึงหนีมากราบทูลกล่าวโทษข้าพเจ้านี้หาจริงมิได้ ขอพระองค์ทรงพระดำริห์ดูเถิด ถ้าข้าพเจ้าเปนขบถแล้วจะออกมาเฝ้าพระองค์ใย
เจตะสุกรีได้ฟังอขมะมอญว่ากล่าวเปนฉันท์ข้ากับเจ้าดังนั้น ก็เห็นจริงหาความสงสัยมิได้ จึงใช้ให้คนไปชันสูตร์ดูรูปซึ่งอขมะมอญกระทำไว้สักการบูชานั้น ครั้นทหารไปดูก็เห็น แล้วกลับมาทูลว่า อขมะมอญกระทำพระรูปไว้บูชานั้นจริง เจตะสุกรีมีความโสมนัศยินดีก็มิได้ทำโทษสิ่งใดแก่อขมะมอญ ๆ ก็บังคมลากลับเข้ามาเมือง จึงแต่งเครื่องบริโภคของเสวย เอาเนื้อฟานสดมาประกอบยาพิศม์ใส่ แล้ว ก็ใส่ชะลอมส่งให้คนเอาไปถวายเจตะสุกรี เมื่อเจตะสุกรีจะถึงแก่ความพินาศ มิได้พิจารณาซึ่งมัจฉะมังษาหาร ให้ยินดีที่จะบริโภคเปนกำลัง จึงสั่งให้พ่อครัวเอาเนื้อฟานไปแต่งเครื่องเสวย ครั้นพ่อครัวทำเครื่องเสร็จแล้ว ก็นำเข้าไปถวายแก่เจตะสุกรี ๆ ก็เสวยเนื้อฟานเข้าไป ศีร์ษะแม่มือซึ่งถูกสายธนูนั้น ก็เปนพิศม์กำเริบขึ้น เจตะสุกรีก็ถึงแก่กาลกิริยาตาย
ฝ่ายอขมะมอญ ก็ให้ตรวจรักษาหน้าที่ค่ายคูประตูหอรบเปนมั่นคง แลเสนาบดีนายทัพนายกองซึ่งมาด้วยเจตะสุกรีนั้น ก็ตกใจร้องไห้อื้ออึงไปทั้งกองทัพ จะมีใครคิดการต่อไปหามิได้ ก็เอาศพเจตะสุกรีนั้นไปเผาเสีย แล้วก็ร้องไห้ร่ำไรรักเจตะสุกรีว่าพระองค์คอยอยู่เถิด ข้าพเจ้าจะถวายบังคมลาไปแล้ว ที่เจตะสุกรีตายนั้นรามัญเรียกว่าตำบลเจ้าตายตราบเท่าบัดนี้
ฝ่ายเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวง ก็ยกทัพกลับไปเมืองภุกาม แล้วก็กราบทูลซึ่งเหตุอันสมิงอขมะมอญกระทำ แลเจตะสุกรีถึงแก่ความตายนั้นให้พระเจ้าภุกามทรงทราบทุกประการ พระเจ้าภุกามได้แจ้งแล้ว ก็ทรงพระอาลัยถึงพระราชบุตรเขยเปนกำลังก็ยิ่งทรงพระโกรธแก่อขมะมอญ จึงให้จัดแจงกองทัพจะให้ยกไปจับอขมะมอญอีก
ขณะนั้นมังยอดฟ้าซึ่งเปนพระอนุชาพระเจ้าภุกาม ๆ ให้ไปกินเมืองตะเคิงนั้น ซ่องสุมผู้คนไว้ได้มาก แล้วก็คิดขบถแข็งเมืองขึ้นเปนศึกกันช้าอยู่ถึงเจ็ดปี
ฝ่ายอขมะมอญได้ช้างพลายตระกูลสีแดงเล็บครบ เปนช้างชาติอุโบสถตัวหนึ่งมีกำลังมาก ครั้นอยู่มาช้างนั้นตาย อขมะมอญจึงให้ถอดเอางานั้นมาเลื่อยทำเปนโครงกูบเรือ เหลือเศษอยู่นั้นให้เอามาทำเปนแหวนเครื่องใส่มือถืออยู่ ตั้งแต่ช้างนั้นตายแล้ว ตะบเดชะอขมะมอญนั้นก็เสื่อมลง
ครั้นอยู่มา ฝ่ายลักขะยาพยูซึ่งเปนน้องเมียสมิงอขมะมอญนั้น ปลูกเรือนฝากระดาน ครั้นเสร็จแล้วเมื่อจะขึ้นเรือนนั้น ลักขะยาพยูจึงว่าแก่สมิงอขมะมอญว่า ข้าพเจ้าปลูกเรือนใหญ่ขึ้นได้ถึงเพียงนี้ก็เพราะบุญญาธิการของท่าน ขอเชิญท่านลงไปเหยียบเรือนข้าพเจ้าให้เปนเกียรติยศไว้ จะได้ลือชาปรากฎไปทั่วพระนครอันนี้ สมิงอขมะมอญก็มีความกรุณาแก่ลักขะยาพยู ครั้นเวลาได้ฤกษ์ดีแล้ว ก็ลงไปยังเรือนลักขะยาพยู เพื่อจะให้เปนเกียรติยศแก่น้องเมียของตน
ฝ่ายลักขะยาพยูตกแต่งเครื่องบรรณาการไว้แล้ว ซ่อนหน้าเสียมิได้ออกมาหา ให้แต่ภรรยาแลผู้คนบ่าวไพร่มาหมอบเฝ้ารับเสด็จอยู่ ฝ่ายสมิงอขมะมอญเห็น จึงว่า เรือนมันสนุกยิ่งกว่าเรือนเราอันเปนพระยาอีก ว่าแล้วก็กลับขึ้นมายังเรือนหลวง นางอัครมเหษีจึงทูลถามถึงสองครั้งสามครั้ง ว่าเหตุไฉนพระองค์จึงเสด็จมาเร็วนัก สมิงอขมะมอญก็มิได้ออกวาจาประการใด นางอัครมเหษีจึงให้สาวใช้คนสนิทลงไปถามเมียลักขะยาพยูว่า ท่านทั้งปวงเพ็ดทูลประการใดจึงทรงพระโกรธ
ฝ่ายลักขะยาพยูรู้ว่าสมิงอขมะมอญโกรธ จึงคิดกับบ่าวไพร่คนสนิทว่า สมิงอขมะมอญสิโกรธเราแล้ว จะนิ่งอยู่ก็มิได้ จำจะคิดอ่านประหารชีวิตเสียจึงจะพ้นอันตราย ครั้นคิดกันพร้อมแล้ว ก็จัดเครื่องบรรณาการให้บ่าวคนสนิทถือขึ้นไปดุจประหนึ่งจะไปถวาย เอาอาวุธซ่อนขึ้นไปด้วย คิดทำดังนี้หวังมิให้สมิงอขมะมอญสงสัยแลตัวลักขะยาพยูนั้น ก็เอาอาวุธซ่อนไปมิให้คนทั้งปวงเห็น ครั้นถึงเรือนหลวงแล้ว ทหารทั้งปวงก็วิ่งกรูกันขึ้นไป
ฝ่ายสมิงอขมะมอญ เห็นพวกลักขะยาพยูถือสาตราวุธเข้ามาผิดปลาด ก็รู้ว่าจะทำร้าย สมิงอขมะมอญก็โกรธฉวยได้ดาบวิ่งออกมาต่อสู้ ฟันพวกลักขะยาพยูศีร์ษะขาดออกตายคนหนึ่ง พวกลักขะยาพยูก็หนุนแน่นกันเข้าไป อขมะมอญเห็นเหลือกำลังจะสู้มิได้ จึงร้องว่าแก่ลักขะยาพยูว่า เราเห็นกันมาแต่น้อยคุ้มใหญ่ หาความพิโรธราคีแก่กันมิได้ เหตุไฉนท่านจะมาทำร้ายแก่เรา ๆ ขอชีวิตเถิด ลักขะยาพยูก็มิได้ฟัง จึงประหารอขมะมอญถึงแก่ความตาย ครั้งสมิงอขมะมอญตายแล้ว ลักขะยาพยูนั้นก็ตั้งตัวเปนกษัตริย์ครองสมบัติในเมืองพะโคได้แปดวัน แลอเขตะมะมอญคนหนึ่ง เปนบุตรเขยมตะหยอก สร้างเมืองแห่งหนึ่งขึ้นกับเมืองพะโค ทางไกลเมืองพะโคเจ็ดวัน อเขตะมะมอญรู้ว่า ลักขะยาพยูฆ่าอขมะมอญเสียได้กินเมืองพะโค เห็นผู้คนระส่ำระสายอยู่อเขตะมะมอญก็ยกกองทัพมา พอมีหนังสือมะตะหยอกบอกไปถึงอเขตะมะมอญ ๆ รู้ในหนังสือนั้นแล้ว ก็รีบยกทัพมาถึงเมืองพะโค มตะหยอกรู้จึงเปิดประตูเมืองรับ อเขตะมะมอญก็ยกกองทัพเข้าไปในเมืองไล่จับลักขะยาพยูฆ่าเสีย
ขณะนั้นอเขตะมะมอญได้เปนกษัตริย์ในเมืองพะโค ตั้งนามตนเองชื่อพระเจ้าตราพระยา ครองราชสมบัติในเมืองพะโคสืบมา
ฝ่ายข้างเมืองเมาะตะมะนั้น พระเจ้าฟ้ารั่วมีพระอิสสริยานุภาพเปนอันมาก พระเจ้าฟ้ารั่วกับพระเจ้าตราพระยานั้นมีพระทัยเปนมิตรภาพต่อกัน ต่างองค์ใช้ราชทูตส่งเครื่องบรรณาการไปมาเปนราชสำพันธมิตรไมตรีกัน พระเจ้าฟ้ารั่วมีพระราชธิดาองค์หนึ่งทรงพระนามว่านางสินทยา
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยามีพระราชธิดาองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าสุเจตะละ ต่างองค์ส่งพระราชธิดาไปถวายกันทั้งสองฝ่าย ทรงประพฤติดังนี้ เพื่อจะให้พระราชไมตรีผูกพันมั่นคงเปนสุวรรณปัถพีอันเดียวกัน ทั้งสองพระนครก็อยู่เย็นเปนสุข
ครั้นอยู่มามังเกริกเปรียง ซึ่งเปนใหญ่ในเมืองภุกามยกพลโยธามาล้อมเมืองทะละไว้ ให้มังแซะซอราชนัดดายกพลลงมาตีปลายด่านเมืองพะโค ชาวด่านทั้งปวงต้านทานรบพุ่งไว้ได้ประมาณห้าเดือนหกเดือน ต่างองอาจกล้าหาญด้วยกันทั้งสองฝ่าย ชาวด่านจึงบอกเข้ามายังเมืองพะโค พระเจ้าตราพระยาแจ้งแล้ว จึงใช้ราชทูตจำทูลพระราชสาส์น ไปถึงพระเจ้าฟ้ารั่วณเมืองเมาะตะมะ ๆ ในปีนั้นเข้าแพง ครั้นพระเจ้าฟ้ารั่วได้แจ้งแล้ว จึงให้จัดทหารโยธาทั้งปวงเสร็จแล้วให้กองหน้ายกไปก่อน แล้วพระองค์ก็เสด็จยกทัพหนุนไปต่อภายหลัง ครั้นไปถึงเมืองพะโคแล้ว พระเจ้าตราพระยาจึงออกมาต้อนรับสนทนากันตามราชประเพณีไมตรีซึ่งมีต่อกัน
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยาจึงให้จัดกองทัพเมืองพะโคนั้นเสร็จแล้ว ก็ยกพร้อมกันกับกองทัพพระเจ้าฟ้ารั่ว ไปปราบศึกซึ่งล้อมเมืองอากเหมาะปลายด่านนั้น ข้าศึกมิอาจจะต่อสู้ได้ก็แตกพ่ายหนีไป ครั้นมีชัยชนะข้าศึกแล้ว สองกษัตริย์ก็รีบยกไปปราบข้าศึกซึ่งมาล้อมเมืองทะละ แลทัพเมืองภุกามนั้นก็แตกหนีไป จึงยกทัพไปล้อมเมืองหางสะทะงะ พม่าซึ่งรักษาเมืองหางสะทะงะนั้นทานกำลังมิได้ก็แตกหนีไป แล้วรีบยกกองทัพไปตีเมืองสะโทง พม่าซึ่งรักษาเมืองสะโทงนั้นถึงแก่ปราชัย
ฝ่ายทหารพระเจ้าฟ้ารั่วพระเจ้าตราพระยาก็จับตัวณหยัดพม่าซึ่งเปนเจ้าเมืองสะโทง ออกมาถวายสองกษัตริย์ ๆ ตรัสสั่งให้ประหารชีวิตเสีย สองกษัตริย์ไปปราบข้าศึกครั้งนั้น ได้พระนครเปนอันมากแล้ว พระเจ้าแผ่นดินทั้งสองให้เลิกกองทัพกลับมาเมืองพะโค ยกมาทางหนองมุเขิง
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยามีพระทัยประทุษฐร้ายต่อพระเจ้าฟ้ารั่วคิดกันกับเสนาบดีว่า เราจะรีบยกไปก่อนแล้ว จะทำกลอุบายลวงเชิญพระเจ้าฟ้ารั่วเข้าไปกินเลี้ยงในเมือง จะแต่งโภชนาหารประกอบยาพิศม์ให้เสวยให้ถึงซึ่งพินาศ แล้วจะชิงเอาสมบัติในเมืองเมาะตะมะ ครั้นคิดกันแล้วก็รีบยกทัพมาก่อน
ฝ่ายพระเจ้าฟ้ารั่วก็ยกทัพตามมาภายหลัง ครั้นมาถึงกลางทางมีผู้มากราบทูลว่า พระเจ้าตราพระยาคิดกลอุบายจะทำร้ายต่อพระองค์ พระเจ้าฟ้ารั่วได้ทราบดังนั้น จึงทรงพระราชดำริห์ว่า พระเจ้าตราพระยาก็เปนพระราชสัมพันธมิตรสนิทเสน่หานัก แลจะมาละสัตยานุสัตย์เสีย จะคิดประทุษฐร้ายต่อเราดังนี้ยังแคลงอยู่ ครั้นจะมิเชื่อเล่าถ้าจริงก็จะเสียที จะยกตามเข้าไปตั้งอยู่นอกเมืองพะโคก่อน ฟังดูพระเจ้าตราพระยาจะคิดประทุษฐร้ายจริงหรือมิจริงประการใดก็จะรู้ ครั้นทรงพระดำริห์แล้ว จึงสั่งกำชับนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวง แล้วก็ให้ยกทัพมาตั้งมั่นอยู่นอกเมืองพะโค ให้คนสอดแนมคอยฟังกิตติศัพท์ดู
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยาได้แจ้งว่า พระเจ้าฟ้ารั่วยกกองทัพมาตั้งอยู่นอกเมืองแล้ว จึงให้แต่งโภชนาหารประกอบด้วยยาพิศม์เสร็จแล้ว ก็ให้เสนาบดีออกไปเชิญเสด็จพระเจ้าฟ้ารั่วเข้าไปกินเลี้ยง พระเจ้าฟ้ารั่วจึงตรัสว่า ถ้าพระเจ้าตราพระยาปรารถนาจะเลี้ยงดูเรากับไพร่พลทหารทั้งปวงให้เปนที่สบายแล้ว ก็ให้เชิญพระเจ้าตราพระยาเสด็จออกมาหาเราก่อนเถิด เราจึงจะเข้าไป ครั้นเสนาบดีกลับเข้าไปทูลตามคำพระเจ้าฟ้ารั่วตรัสสั่ง พระเจ้าตราพระยาก็สดุ้งพระทัย เห็นว่าพระเจ้าฟ้ารั่วรู้พระองค์แล้ว ครั้นจะนิ่งไว้มิได้ก็แต่งกองทัพยกออกมา จะต่อรบด้วยพระเจ้าฟ้ารั่ว
ขณะนั้นเปนฤดูคิมหันต์ใบไม้แห้ง พระเจ้าตราพระยาก็สั่งให้จุดไฟเผาป่าขึ้น หวังจะให้กองทัพพระเจ้าฟ้ารั่วระส่ำระสายเปนอันตรายด้วยอำนาจเพลิง ครั้นไฟไหม้มาใกล้กองทัพพระเจ้าฟ้ารั่ว ๆ จึงสั่งให้ถอยทัพเข้ามาอาศัยอยู่ริมหนองน้ำแห่งหนึ่ง จึงทรงสุวรรณภิงคารคือพระเต้าน้ำทอง เสด็จขึ้นทรงคชสารอันเปนราชพาหนะ แล้วจึงตั้งสัตยาธิษฐานหลั่งน้ำทักษิโณทกออกพระโอษฐ์ตรัสว่า เราตั้งอยู่ในสัตยานุสัตย์ซื่อตรงต่อพระเจ้าตราพระยา ๆ ละสัตยานุสัตย์สุจริตธรรมเสียคิดประทุษฐร้ายแก่เรา เดชะสัตยานุสัตย์ของเรานี้ ขอเทพยดาทั้งปวงจงช่วยอภิบาลรักษาข้าพเจ้าด้วย ถ้าพระเจ้าตราพระยาแลพวกพลทั้งปวงจะทำอันตรายแก่ข้าพเจ้า ขอให้ปราชัยไปเหมือนละลอกอันกลิ้งเข้ามากระทับฝั่งนั้นเถิด
ขณะนั้นพระเจ้าตราพระยา เร่งรีบยกพลเข้าไปข้างทิศตวันตก แห่งหนองน้ำที่กองทัพพระเจ้าฟ้ารั่วอาศัยอยู่นั้น จึงลูกชาวบ้านกองมุคนหนึ่งชื่อลักคี เปนทหารหน้าช้างถือทวนยืนอยู่หน้าช้างพระที่นั่งพระเจ้าฟ้ารั่วกราบทูลว่า ถ้าแลพระเจ้าตราพระยาจะมาชนช้างกับพระองค์ ข้าพเจ้าจะแทงตาช้างพระเจ้าตราพระยาให้แตกแล้ว จะคว้านเอาไส้ช้างออกมาให้จงได้ พระเจ้าฟ้ารั่วได้ทรงฟังก็มีพระทัยยินดีนัก
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยาก็ไสช้างเข้ามาชนกับพระเจ้าฟ้ารั่ว ลักคีลูกชาวบ้านกองมุนั้น ก็สอึกเข้าแทงด้วยทวนถูกปากช้างทีหนึ่ง ถูกคอทีหนึ่ง ช้างพระเจ้าตราพระยาถูกเจ็บร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังแล้วก็บ่ายหนีไป พระเจ้าฟ้ารั่วก็เอาผ้าซับพระพักตร์ท่อนหนึ่งทิ้งให้แก่บุตรชาวบ้านกองมุเปนสำคัญ บุตรชาวบ้านกองมุได้รับพระราชทานผ้าซับพระพักตร์แล้ว ก็เอาพันเปนมงคลคาดศีร์ษะไว้ ฝ่ายพระเจ้าตราพระยาลงจากช้างขึ้นม้ารีบหนีเข้าป่า รี้พลทั้งนั้นก็แตกหนีไปสิ้น
ฝ่ายพระเจ้าฟ้ารั่วก็ยกทัพเข้าไปยังเมืองพะโคแล้ว แต่งให้ทแกล้วทหารไปติดตามจับพระเจ้าตราพระยา พลทหารตามไปจับเอาตัวได้พามาถวายพระเจ้าฟ้ารั่ว ๆ ทรงพระโกรธนัก จะให้ประหารชีวิตเสีย จึงพระสังฆราชราชาคณะชุมนุมสงฆ์ฝ่ายคันฐธุระวิปัสนาธุระหลายรูป เข้ามาถวายพระพรขอชีวิตพระเจ้าตราพระยาไว้ พระเจ้าฟ้ารั่วก็ทรงพระอนุญาตให้มิได้ฆ่าเสีย แล้วให้เอาตัวพระเจ้าตราพระยากับพระราชธิดาของพระองค์ ซึ่งพระราชทานให้แก่พระเจ้าตราพระยาแต่ก่อนนั้น กับราชบุตรสององค์ชื่อชังคีชื่อชังแง ซึ่งเกิดด้วยนางสินทยาราชธิดาของพระองค์นั้น ให้ทแกล้วทหารคุมไปไว้ณเมืองเมาะตะมะก่อน ฝ่ายพระองค์ยับยั้งอยู่ณเมืองพะโค พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่ลูกชาวบ้านกองมุ ตั้งให้เปนเจ้าเมืองพะโค จึงให้หาบิดามารดาลักคีออกมาแล้วตรัสว่า บุตรท่านมีความชอบในสงคราม เราก็ปูนบำเหน็จให้อยู่กินเมืองพะโคแล้ว ท่านทั้งสองจงเปนใหญ่ในบ้านกองมุนี้เถิด แล้วพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าเปนอันมาก จึงให้เอากลองไปตีในบ้านกองมุนั้นสุดเสียงกลองเพียงใด ก็ให้ทำหลักประโคนปักกำหนดไว้ทั้งสี่ทิศ พระราชทานบ้านส่วยให้ขึ้นแก่บิดามารดาลักคีอำมาตย์นั้นแล้ว ก็ยกเข้าไปเมืองเมาะตะมะ
ฝ่ายพระเจ้าตราพระยานั้น ยังมีจิตคิดประทุษฐร้ายพยาบาทในพระเจ้าฟ้ารั่วอยู่มิได้วาย จึงคิดกระทำเปนดอกไม้กลไว้รอบพระนคร ถ้าพระเจ้าฟ้ารั่วจะเสด็จออกเลียบพระนครเมื่อใด จึงจะจุดดอกไม้เพลิงกลให้พระเจ้าฟ้ารั่วถึงซึ่งทิวงคต ความคิดพระเจ้าตราพระยาทำอุบายดังนี้ นางสินทยาพระราชธิดาพระเจ้าฟ้ารั่วแจ้งสิ้น จึงเข้าไปกราบทูลแจ้งแก่สมเด็จพระบิดาทุกประการ พระเจ้าฟ้ารั่วได้ทราบแล้วก็ทรงพระโกรธจึงตรัสว่า ครั้งก่อนก็ทำอันตรายแก่กูทีหนึ่งแล้ว กูก็ละชีวิตไว้มิได้ฆ่าเสีย ยังจะคิดประทุษฐร้ายต่อกูอีกเล่า ผลกรรมมาดลใจจะให้ถึงแก่พินาศฉิบหาย เราจะเลี้ยงไว้มิได้ ก็ตรัสสั่งเพ็ชฆาตให้เอาพระเจ้าตราพระยาไปประหารชีวิตเสีย แลบุตรซึ่งเกิดด้วยนางสินทยาอันเปนพระราชนัดดานั้น ทรงพระกรุณาโปรดเลี้ยงไว้ พระเจ้าฟ้ารั่วได้เปนกษัตริย์ในเมืองเมาะตะมะในศักราช ๖๔๙ ปี เสวยราชสมบัติได้หกปี ลุศักราช ๖๕๕ ปี มีช้างฉัตรทันต์ตัวหนึ่งมาแต่ป่าหิมพานต์สมจรด้วยนางช้างดำณเมืองสุโขทัย เกิดลูกเปนช้างเผือกผู้ขาวบริสุทธิ์ดุจสำลี อายุช้างนั้นได้หกปี สมเด็จพระร่วงเจ้าจึงให้เอามาบำรุงเลี้ยงไว้ ครั้นอยู่มา เปนบุญสมภารแห่งพระเจ้าฟ้ารั่วที่จะได้ช้างเผือกไว้เปนศรีเมืองเมาะตะมะ เผอินให้ช้างเผือกมิได้จับน้ำแลหญ้าเปนหลายเวลา นางช้างจึงเอาเนื้อความขึ้นกราบทูลสมเด็จพระร่วงเจ้า ๆ ก็เสด็จมาทอดพระเนตร์พระยาช้างเผือก จึงทรงพระดำริห์ว่า ช้างนี้มิได้เกิดโรคประการใด มาเปนดังนี้ดูก็เปนอัศจรรย์นัก หรือจะมิควรอยู่เปนราชพาหนะแห่งเรากระมัง พระองค์ไม่สบายพระทัยก็เสด็จกลับเข้ามา เวลาค่ำเข้าที่พระบรรทม จึงทรงพระอธิษฐานขอนิมิตเทพยดาอันรักษาพระยาช้างเผือก บันดานให้ทรงพระสุบินนิมิตว่า ถ้าช้างเผือกอยู่ในเมืองสุโขทัยจะเกิดอุบาทว์ใหญ่สี่ประการ คือจะเกิดอันตรายแก่พระเจ้าแผ่นดิน ให้พลัดพรากจากราชสมบัติประการหนึ่ง จะเกิดวิบัติแก่พระอัครมเหษีประการหนึ่ง จะเกิดเหตุใหญ่แก่เสนาบดีประการหนึ่ง จะเกิดจลาจลแก่ไพร่ฟ้าประชากรประการหนึ่ง เปนอุปัทวเหตุสี่ประการ ครั้นสมเด็จพระร่วงเจ้าตื่นจากที่พระบรรทมแล้วเสด็จออก จึงตรัสเล่าพระสุบินให้เสนาบดีทั้งปวงฟัง แล้วตรัสว่าเห็นช้างเผือกจะมิพอใจอยู่ด้วยเราแล้ว ประเทศอันใดพระยาช้างชอบใจจะไปอยู่ก็ตามใจเถิด เสนาพฤฒามาตย์รับสั่งแล้ว จึงปรึกษากันกราบทูลว่า ช้างตัวนี้เปนพระยาเสวตมงคลคชสารศรีเมืองตัวประเสริฐ ซึ่งจะปล่อยไปนั้นเสียดายนัก ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงจะขอเสี่ยงหญ้าให้พระยาช้างจับดูก่อน ถ้าแลจับหญ้าเมืองใด จึงจะไปส่งเมืองนั้น สมเด็จพระร่วงเจ้าก็ตรัสเห็นด้วยอำมาตย์ จึงให้เอาหญ้ามากำเปนสามกำ คือตั้งเปนหญ้าเมืองสุโขทัยกำหนึ่ง เปนหญ้าเมืองเมาะตะมะกำหนึ่ง เปนหญ้าเมืองเชียงใหม่กำหนึ่ง แล้วจึงอธิษฐานว่า ถ้าพระยาช้างจะไปอยู่ประเทศที่แห่งใด ก็ให้จับหญ้าเมืองนั้นบริโภคเถิด
ขณะนั้นพระยาช้าง จับเอากำหญ้าเมืองเมาะตะมะขึ้นจบเหนือกระพองศีร์ษะแล้วก็กิน เอางวงกวาดหญ้าสองเมืองนั้นเสีย สมเด็จพระร่วงเจ้าทอดพระเนตร์เห็นดังนี้จึงตรัสว่า สำหรับบุญเขาแล้วก็เอาไปให้เขาเถิด จึงสั่งให้เกณฑ์ชาวบ้านตราเลิกชาวบ้านกลองห้าร้อยคน อำมาตย์ผู้หนึ่งเปนนายคุมพระยาช้างเผือกมาส่ง แต่แม่ช้างนั้นให้เอากลับคืนมา แลคนซึ่งไปส่งช้างนั้นให้มีขวานถือร้อยพร้าร้อย จอบร้อยสำหรับทำทางปราบหลักตอลุ่มดอน แลคนสองร้อยนั้นให้ปลูกโรงแต่งที่ประทับ แล้วมีพราหมณ์สี่คนสำหรับสังวัธยายมนตร์ทั้งสี่ทิศ ครั้นไปถึงท่าจะลงแพนั้น พระยาช้างเผือกจึงให้แม่ช้างลงแพก่อน ตัวพระยาช้างจึงลงต่อภายหลัง คนห้าร้อยซึ่งไปส่งนั้นจึงว่า ท่านจะเอามารดาไปด้วยฉนี้ ข้าพเจ้าทั้งปวงก็มิพ้นพระราชอาญาพระเจ้าอยู่หัว เมื่อพระยาช้างได้ฟังคำคนทั้งปวงว่าดังนั้น ก็เอางวงขึ้นพาดหลังนางพังผู้มารดา มีจักษุทั้งสองนองไปด้วยน้ำตา จึงเอางวงพยุงส่งมารดาขึ้นจากแพ คนห้าร้อยได้เห็นแล้วก็บังเกิดสังเวชใจสิ้นด้วยกัน ครั้นข้ามไปถึงฝั่งเข้าแดนเมืองเมาะตะมะแล้ว จึงเอาข่าวบอกเข้าไปให้กราบทูลพระเจ้าฟ้ารั่ว ๆ ได้ทราบว่า สมเด็จพระร่วงเจ้าพระราชทานพระยาเสวตมงคลคชสารศรีเมืองมา ก็มีพระทัยโสมนัศนัก จึงให้จัดการที่จะรับพระยาช้างเสร็จแล้ว ก็เสด็จขึ้นไปรับถึงตำบลเมืองแปร แล้วพระราชทานรางวัลแก่ชาวเมืองสุโขทัย ซึ่งมาส่งพระยาช้างเผือกนั้นเปนอันมาก ครั้นได้ฤกษ์แล้วก็ให้ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์รับพระยาช้างเผือกลงไปเมืองเมาะตะมะ ตกแต่งที่อยู่ให้ตามสมควร ลุศักราช ๖๕๕ ปี
ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ว่า พระเจ้าฟ้ารั่วได้ช้างเผือกผู้มาไว้เปนศรีพระนคร จึงให้แต่งทัพแปดทัพเปนคนแปดหมื่น ยกลงมาล้อมเมืองเมาะตะมะไว้ พระเจ้าฟ้ารั่วจึงปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า กองทัพเมืองเชียงใหม่ยกมาครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก จะคิดประการใด ฝ่ายมุขมาตยาทั้งปวงจึงกราบทูลว่า ซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ให้ยกพลมากระทำสงครามครั้งนี้ เพื่อประโยชน์จะใคร่ได้พระยาช้างเผือกไปไว้เปนศรีพระนครเชียงใหม่ ขอพระองค์จงทรงพระอธิษฐานขอสุบินนิมิตดูให้แจ้งเหตุประจักษ์ก่อน ถ้าพระยาช้างเผือกจะควรคู่เปนราชพาหนะของพระองค์อยู่ ขอให้ทรงพระสุบินนิมิตที่เปนชัยมงคล ถ้าจะเสียพระยาช้างเผือกแลบ้านเมืองแก่ข้าศึก ก็ให้ทรงพระสุบินนิมิตเปนอัปมงคลให้ประจักษ์แล้ว จึงจะได้คิดถ่ายเทต่อภายหลัง พระเจ้าฟ้ารั่วได้ทรงฟังดังนั้นเห็นชอบด้วย จึงสั่งให้ปลูกศาลแต่งเครื่องพลีกรรมบวงสรวงเทพยดา ครั้นเวลาค่ำก็ทรงอธิษฐานต่อเทพยดาว่า ถ้าช้างเผือกตัวนี้เกิดด้วยบุญสมภารจะเปนราชพาหนะแห่งข้าพเจ้า ก็ขอให้นิมิตเปนศุภมงคลเถิด ถ้าข้าพเจ้าจะสิ้นวาสนา จะเสียพระยาช้างแลพระนครแก่ปัจจามิตรข้าศึกแล้ว ขอให้ข้าพเจ้านิมิตเปนอัปมงคลเถิด ทรงพระอธิษฐานแล้วก็เข้าที่พระบรรทม ครั้นล่วงเข้าเวลาปัจฉิมยาม จึงเทพยดาอันสถิตย์สิงอยู่ในบวรเสวตฉัตร จึงบันดาลให้พระเจ้าฟ้ารั่วนิมิตฝันว่า ซึ่งข้าศึกมาล้อมพระนครไว้ครั้งนี้ จะทรงพระวิตกไปไย พระยาช้างเผือกผู้ของพระองค์เปนชัยมงคลอยู่แล้ว ให้เร่งแต่งที่บนยอดเขาใกล้เมืองเมาะตะมะ ประดับด้วยราชวัตรฉัตรธง แลให้เอาอ่างทองคำใส่น้ำตั้งพิธีแล้ว จึงประดับพระยาช้างด้วยเครื่องคชาภรณ์อันงาม เชิญขึ้นไปณยอดเขาซึ่งตั้งพิธีนั้น พระยาช้างก็จะสูบเอาน้ำในอ่างทองพ่นออกไปทิศใด ปัจจามิตรที่อยู่ในทิศนั้นก็จะปราชัยไปทุกทิศ ครั้นพระเจ้าฟ้ารั่วตื่นจากที่พระบรรทมแล้ว ทรงพระดำริห์ว่าชรอยเทพยดาเจ้ามาบอกเหตุให้เราแล้วเปนมั่นคง จึงเสด็จออกสั่งให้แต่งที่ณยอดเขาใกล้เมืองเมาตะมะเสร็จแล้ว ถึงเวลาอุดมฤกษ์ก็ให้เชิญพระยาช้างขึ้นไปสถิตย์ในโรงราชพิธี
ฝ่ายพระยาช้างก็สูบเอาน้ำในอ่างทองแล้ว ก็พ่นออกไปตามทิศซึ่งข้าศึกตั้งอยู่นั้น ช้างในกองทัพเมืองเชียงใหม่ได้ยินเสียงพระยาช้างเผือกพ่นน้ำออกไปก็ตกใจ วิ่งเหยียบกองทัพ ๆ ก็แตกไป ชาวเมืองเมาะตะมะก็เปิดประตูเมืองออกไป เก็บได้เครื่องสาตราวุธแลผู้คนช้างม้าเปนอันมาก จำเดิมแต่ทัพเมืองเชียงใหม่แตกไปแล้ว ชาวเมืองเมาะตะมะก็มีความสุขทั่วทุกชายหญิง ครั้นอยู่นานมา ชังคีชังแง ซึ่งเปนบุตรพระเจ้าตราพระยานั้น พระเจ้าฟ้ารั่วให้เชิญพานพระศรีองค์หนึ่ง เชิญพระเต้าน้ำองค์หนึ่ง ด้วยเห็นว่าเปนพระราชนัดดาหาแคลงพระทัยไม่ ใช้สอยสนิทอยู่ วันหนึ่งอำมาตย์ทั้งปวงจึงบอกชังคีชังแงว่า พ่อทั้งสองนี้หาเปนพระราชบุตรพระเจ้าฟ้ารั่วไม่ เปนบุตรพระเจ้าตราพระยาต่างหาก ชังคีชังแงสงสัยนัก จึงไปทูลถามพระมารดา นางสินทยาผู้เปนพระมารดา ก็บอกสมคำอำมาตย์ แลแจ้งความแต่หลังให้ฟังทุกประการ ชังคีชังแงได้ฟังพระมารดาบอกดังนั้น ก็มีพระทัยโทมนัศเศร้าโศรก จึงปรึกษากันพี่น้องว่า แต่พระราชบิดาเราท่านยังประหารชีวิตเสีย ตัวเราทั้งสองนี้ที่ไหนท่านจะรักใคร่ พี่น้องจึงคิดกันเปนกบถ เอามีดเหน็บซ่อนไว้ คอยดูท่วงทีซึ่งจะทำการ ครั้นพระเจ้าฟ้ารั่วเข้าที่บรรทมหลับสนิทอยู่ สองคนพี่น้องลอบย่องเข้าไป แล้วชักมีดเหน็บออกจะแทง พอนางนักสนมเห็นร้องอื้ออึงขึ้น พี่น้องทั้งสองกลัวแทงเบาไปหาเข้าไม่ พระเจ้าฟ้ารั่วตกพระทัยตื่นขึ้นเห็น ชังคีชังแงก็วิ่งหนีไป จึงตรัสสั่งให้เสนาบดีตามไปจับ เสนาบดีทั้งปวงตามไปจับพระราชนัดดาทั้งสองได้ ณตำบลวัดเฉพาะ เอามาถวายพระเจ้าฟ้ารั่ว ๆ จึงตรัสสั่งให้เอาไปประหารชีวิตเสีย แล้วจึงตรัสว่า แต่นี้ไปตัดหวายอย่าไว้หนามหน่อฆ่าพ่ออย่าไว้ลูก จึงเปนคำโบราณสืบมาคุงเท่าบัดนี้ พระเจ้าฟ้ารั่วเสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะได้ยี่สิบหกปี พระโรคเบียดเบียฬ ก็สวรรคตณวันพุธขึ้นหกค่ำเดือนยี่จุลศักราช ๖๗๕ ปี เมื่อไปอยู่ณเมืองสุโขทัยประมาณกี่ปี แลเมื่อแรกได้ราชสมบัติพระชนมายุเท่าใด จดหมายในราชพงษาวดารรามัญหาปรากฎไม่
ฝ่ายมุขมนตรีทั้งปวง จึงเชิญพระศพพระเจ้าฟ้ารั่วเข้าถวายพระเพลิงในปราสาท กวาดเอาพระอัฎฐิแลพระอังคารประมวญเข้าแล้วก่อพระเจดีย์สรวมลงไว้ กระทำเปนรูปนกยูงทองไว้หน้าพระเจดีย์ ๆ ยังประดิษฐานอยู่คุงเท่าบัดนี้ แล้วเสนาพฤฒามาตย์ปะโรหิตทั้งปวง จึงเชิญมะกะตาผู้เปนพระอนุชาพระเจ้าฟ้ารั่ว ขึ้นครองสมบัติในศักราช ๖๗๕ ปี ณวันเสาร์ขึ้นเจ็ดค่ำเดือนสามฤกษ์ยี่สิบ ครั้นมะกะตาได้เสวยราชสมบัติเปนใหญ่ในเมืองเมาะตะมะแล้ว จึงให้แต่งพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการ ให้ราชทูตคุมไปถวายสมเด็จพระร่วงเจ้าขอพระราชทานนาม พระร่วงเจ้าจึงตรัสถามราชทูตว่ามะกะตานี้เปนเชื้อวงษ์กษัตริย์อยู่หรือ ราชทูตว่าเปนพระอนุชาพระเจ้าฟ้ารั่ว สมเด็จพระร่วงเจ้าได้ทรงฟังก็มีพระทัยยินดี จึงพระราชทานพระนามลงในพระสุพรรณบัตร์ชื่อพระเจ้ารามประเดิด ราชทูตรับพระสุพรรณบัตร์แล้ว ก็กราบถวายบังคมลามาถึงเมืองเมาะตะมะ จึงถวายพระสุพรรณบัตร์แก่พระเจ้ามะกะตา
ฝ่ายเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวง ก็ตั้งพระราชพิธีราชาภิเศกมะกะตา เปนกษัตริย์ทรงพระนามว่าพระเจ้ารามประเดิด ๆ จึงให้สร้างเมืองสะโตง แลเมืองวานแล้วโปรดให้สมิงยีรามะละไปกินเมืองวาน
ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่ จึงแต่งให้เสนาบดีเปนแม่ทัพมาตีเมืองวาน ๆ แตก สมิงยีรามะละตาย แลพระเจ้ารามประเดิดนั้นได้เสวยราชสมบัติแล้ว เกียจคร้านมิได้เอาพระทัยใส่ในราชกิจ
ฝ่ายสมิงมังละคิดซึ่งเปนผัวนางอุ่นเรือน น้องสาวพระเจ้าฟ้ารั่วหรือพี่เขยพระยารามประเดิดนั้น คิดกันกับภรรยาว่า พระยารามประเดิดเกียจคร้าน มิได้เอาพระทัยใส่ในราชการแผ่นดิน อุปมาดังต้นไม้อันหาผลมิได้ มิดังนั้นประดุจดอกไม้อันปราสจากกลิ่นหอมก็หาประโยชน์มิได้ เมื่อตัวความคิดน้อยแล้วสิประกอบด้วยความเกียจคร้านเล่า แต่ทัพเสนาบดียกมาเพียงนี้ ยังได้ความเดือดร้อนทั้งพระนครแล้ว ถ้าหากมีศึกกษัตริย์ใหญ่หลวงมา จะมิเสียพระนครเปนเชลยเขาเสียหรือ ทั้งพระยาช้างเผือกก็จะได้ไปแก่ข้าศึก จะนิ่งอยู่ให้ครองสมบัติสืบไปมิได้ จำจะยกเสียจากราชสมบัติ ครั้นคิดกันแล้ว จึงแต่งเปนกลอุบายให้กรมช้างเอาเนื้อความกราบทูลว่า มีช้างตัวหนึ่งสามงา ๆ หนึ่งออกที่กระพอง เที่ยวกันหญ้าอยู่ป่าริมลานพระ พระยารามประเดิดได้ทรงฟังสำคัญว่าจริง มิได้มีความสงสัยก็ดีพระทัย จึงสั่งให้เอาช้างต่อแลเชือกบาศข้ามไปฟากเมืองเมาะลำเลิงแล้ว ส่วนพระองค์ก็เสด็จข้ามไปด้วยพวกพลพอประมาณ หมายจะจับช้างตัวประหลาด เมื่อข้ามไปมิพบช้างสำคัญแล้ว จะเสด็จกลับคืนเข้าเมือง ประตูเมืองเขาก็ปิดเสีย เข้าพระนครมิได้ สมิงมังละคิดก็ให้จับพระยารามประเดิดฆ่าเสีย พระยารามประเดิดได้เสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะสองปี ในศักราช ๖๗๖ ปี แต่กษัตริย์ครองราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะสวรรคตล่วงไปสองพระองค์แล้ว จึงสมิงมังละคิดจะคิดเอาราชสมบัติ
ฝ่ายนางอุ่นเรือนภรรยานั้นจึงว่า ธรรมดาขึ้นชื่อว่าเปนเจ้าแผ่นดินนี้ ต้องประพฤติให้องอาจดุจหนึ่งพระยาไกรสรสีหราช เสนาบดีไพร่พลเมืองจึงจะเกรงกลัว บัดนี้พระองค์ก็ทรงชราภาพอยู่แล้ว จะมีผู้ใดเกรงกลัวหามิได้ ลูกชายเราก็มีอยู่สองคน ลูกชายใหญ่นั้นจะให้เปนพระยาเสวยราชสมบัติแล้ว เราสองคนก็จะพึ่งพาอาศัยได้ถนัด ไพร่ฟ้าข้าเฝ้าทั้งปวงก็เกรงกลัวฉันท์เดียวกัน ครั้นปรึกษาเห็นชอบด้วยกันแล้ว จึงอภิเศกเจ้าอาวซึ่งเปนบุตรชายใหญ่นั้นให้ครองราชสมบัติ ณวันอาทิตย์ขึ้นหกค่ำเดือนยี่ศักราช ๖๗๖ ปี จึงแต่งพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณการ ให้ราชทูตคุมไปถวาย ทูลขอพระนามสมเด็จพระร่วงเจ้า ๆ จึงพระราชทานนามลงพระสุพรรณบัตร์ ชื่อพระเจ้าแสนเมืองมิง แลพระราชธิดาสมเด็จพระร่วงเจ้า ซึ่งเปนมเหษีพระเจ้าฟ้ารั่วนั้น สมิงมังละคิดก็เอามาเปนภรรยา สมิงมังละคิดให้ปลูกตำหนักใหญ่อันหนึ่งบนยอดเขาฟังปู แล้วให้เขียนเปนรูปต่าง ๆ อยู่มาวันหนึ่งสมิงมังละคิดออกไปเล่นน้ำในสระ ฝ่ายข้าสาวซึ่งอยู่ในตำหนักนั้นนอนกลางวันมิได้ปิดหน้าต่าง เมื่อจะเกิดเหตุนั้น กาคาบเอาเนื้อย่าง ซึ่งไฟติดอยู่นั้นมาจับกินที่หน้าต่างไฟตกลงติดเชื้อเข้าก็ไหม้ตำหนักขึ้น นางห้ามทั้งหลายซึ่งอยู่ในตำหนักนั้น หนีไม่ทันก็ตายในไฟ
ฝ่ายสมิงมังละคิดกลับเข้ามา เห็นนางห้ามทั้งปวงถึงแก่ความตายดังนั้น จึงให้เอาศพนั้นมากองมั่วสุมไว้ เอาไม้ซึ่งเหลือไฟไหม้นั้นมาเผาศพนั้นเสีย
ฝ่ายพระเจ้าแสนเมืองมิง กับแม่นางตะปีนั้นอยู่ด้วยกัน มีพระราชบุตรองค์หนึ่งชื่ออายกำกอง ครั้นอยู่มามีพระราชบุตรอีกองค์หนึ่งชื่อว่านางโอกัลยา พระเจ้าแสนเมืองมิงมีราชบุตรสององค์
ฝ่ายสมิงมังละคิด แลนางอุ่นเรือนซึ่งเปนบิดามารดา ก็ถึงแก่กาลกิริยาไปสู่ปรโลกในปีนั้น ในศักราช ๖๘๐ ปี พระยาแสนเมืองมิงยกไปตีเมืองลำภูลประการ ได้เมืองลำภูลประการแล้ว ยกไปตีเมืองทวายก็ได้เมืองทวาย จึงให้ขุนลังกาไปตีเมืองตะนาวศรีก็ได้เมืองตะนาวศรี แต่พระยาแสนเมืองมิงได้เสวยราชสมบัติอยู่สิบสี่ปีจะได้มีข้าศึกมาย่ำยีหามิได้ ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินก็อยู่เย็นเปนสุข พระยาแสนเมืองมิงนั้นโลภในการเมถุนธรรมนัก ประชวรพระโรคสำหรับบุรุษก็ถึงแก่พิลาลัย ศักราช ๖๘๑ ปี แต่กษัตริย์ได้ครองราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะ ได้พระนามในพระสุพรรณบัตรมาแต่เมืองสุโขทัยเปนสามพระองค์ จึงเจ้าชีพเปนพระอนุชาพระเจ้าแสนเมืองมิงได้เสวยราชสมบัติสืบมา รับพระนามว่าพระเจ้ารามมะไตย แลราชธิดาของพระเจ้ารามประเดิดซึ่งเปนน้องพระเจ้ารามมะไตยองค์หนึ่งนั้น ชื่อว่า แม่นางอำปะแลแม่นางตะปี ซึ่งเปนมเหษีพระเจ้าแสนเมืองมิง พระเจ้ารามมะไตยเอานางทั้งสองคนนี้มาเลี้ยงเปนอัครมเหษี อยู่มาจึงให้ไปสร้างเมืองตะเกิง แลเมืองวากะเมาะอยู่ข้างทิศอุดรเมืองพะโค
ครั้นอยู่มาไทยห้าร้อย หนีออกไปแต่เมืองเพ็ชรบุรีไปสู่สมภารพระเจ้ารามมะไตย ๆ ถามว่าเหตุไฉนจึงมาสู่สมภารเรา ไทยห้าร้อยจึงทูลว่า ข้าพเจ้ารู้ข่าวเลื่องลือไปว่า พระองค์มีความรักใคร่ในข้าราชการแลทหารนัก ข้าพเจ้าจึงเข้ามาสู่สมภาร พระเจ้ารามมะไตยได้ทรงฟังก็ชอบพระทัย จึงพระราชทานรางวัลแก่ไทยห้าร้อยเปนอันมาก โปรดให้ชีปอนข้าหลวงเดิมเปนใหญ่แก่ไทยห้าร้อย ครั้นอยู่มา สมิงอายกำกอง ซึ่งเปนพระราชบุตรพระเจ้าแสนเมืองมิงเกิดด้วยแม่นางตะปีนั้น เปนคนหยาบช้า ประพฤติพาลทุจริต พระเจ้ารามมะไตยผู้เปนบิดาเลี้ยงให้เอาไปจำไว้ ให้ริบเอาทรัพย์สิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภคเสียสิ้น ครั้นอยู่มาภรรยาของอายกำกองคลอดบุตรชาย พระเจ้ารามมะไตยทรงพระเมตตาแก่กุมารผู้เปนหลานนั้น จึงพระราชทานทรัพย์สิ่งของๆอายกำกองผู้บิดาคืนให้กุมารที่คลอดนั้น ครั้นกุมารวัฒนาการจำเริญใหญ่ขึ้นมา พระเจ้ารามมะไตยจึงพระราชทานนามชื่อสมิงเจ้าอายปราสาท ๆ มีบุตรสี่คนๆหนึ่งชื่อยีจาน พระเจ้ารามมะไตยโปรดให้กินเมืองพะสิม คนหนึ่งชื่ออายพะบูนโปรดให้กินเมืองนครเพน คนหนึ่งชื่อเลิกพร้าโปรดให้กินเมืองมองมะละ คนหนึ่งชื่ออุเลวโปรดให้กินเมืองเมาะลำเลิง แล้วพระเจ้ารามมะไตยให้เจ้าอายพะบูนไปตีเมืองทวาย ส่วนพระองค์นั้นยกไปตีเมืองตะนาวศรีแตกได้เมืองตะนาวศรีแล้วกลับเข้ามาในปีนั้น แล้วให้ยีจานยกไปตีเมืองมะเริง ได้เมืองมะเริงแล้ว ก็ให้อยู่กินเมืองมะเริง
ฝ่ายพระเจ้ารามมะไตย เกิดพระราชบุตรด้วยนางอำปะสามพระองค์ พระราชบุตรผู้ใหญ่นั้น เมื่อประสูตรเกิดจันทรุปราคา พระราชบิดามารดาพระวงศา จึงพระราชทานนามชื่อพระนางจันทะมังคะละ อยู่มาพระชนม์ได้สี่ขวบห้าขวบ พระนางจันทะมังคะละสิ้นพระชนม์ พระราชบุตรีถัดมาพระองค์หนึ่ง เมื่อจะประสูตร์มีเหตุอัศจรรย์ พระเจ้ารามมะไตยผู้เปนพระราชบิดาให้สร้างกุฎีเจ็ดหลังถวายพระสงฆ์แล้วเสร็จแต่ในวันเดียว แล้วมีผู้นำเอาผลมะเดื่อใหญ่ประมาณสามกำมาถวาย ผลมะเดื่อนั้นรามัญเรียกว่าวิอาศรัย ตัวอักษรวิกับกุฎีเจ็ดหลังซึ่งสร้างแล้วนั้นจึงถวายพระนามชื่อว่าวิหารเทวี พระราชบุตรองค์หนึ่งทรงพระนามชื่อว่า มุนะ ครั้นต่อไปในเบื้องหน้าพระราชบุตรชื่อว่ามุนะนี้ได้ครองราชสมบัติ คนทั้งปวงก็เรียกพระวิหารเทวีนั้น ชื่อว่าพระมหาเทวีเหตุว่าเปนสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ พระเจ้ารามมะไตยเกิดพระราชบุตรด้วยแม่นางตะปีสองพระองค์ พระองค์หนึ่งชื่อว่ามิฉานเปนพระราชบุตรี พระราชบุตรรององค์หนึ่งชื่อว่ามังลังกา ครั้นมังลังกาค่อยจำเริญขึ้นมา พระราชบิดาให้ยกทัพไปตีเมืองทวายก็ได้เมืองทวาย อยู่มาครั้งหนึ่งชีปอนซึ่งได้คุมไทยห้าร้อยเปนกำลังคิดกลอุบายปลูกเรือนฝากระดานน้อยเรือนหนึ่ง ครั้นเรือนแล้วจึงไปทูลเชิญพระเจ้ารามมะไตยว่า ขอเชิญพระองค์เสด็จไปเหยียบเรือนข้าพเจ้าให้เปนเกียรติยศไว้ พระเจ้ารามมะไตยก็ทรงพระเมตตาแก่ชีปอนว่าเปนข้าหลวงเดิมมา แล้วก็ได้เลี้ยงพระองค์มาแต่ยังเยาว์อยู่นั้น หาความสงสัยพระทัยไม่ ก็เสด็จลงไปสู่เรือนชีปอน ๆ กับไทยห้าร้อยก็จับพระเจ้ารามมะไตยฆ่าเสีย พระเจ้ารามมะไตยก็สวรรคต พระเจ้ารามมะไตยได้เสวยราชสมบัติในศักราช ๖๘๑ ปี เสวยราชได้แปดปีทิวงคต ในศักราช ๖๘๙ ปี แต่กษัตริย์ได้เสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะ ตั้งแต่พระเจ้าฟ้ารั่วมาจนถึงพระเจ้ารามมะไตย เปนสี่พระองค์ด้วยกันในเมืองเมาะตะมะ
ฝ่ายแม่นางอำปะพระอัครมหเสีเอก อันตั้งพระนามชื่อว่า นางจันทะมังคะละนั้น กับนางนักสนมทั้งปวง จึงลอบเอาเงินทองไปให้แก่เสนาคนหนึ่งชื่อว่าเจตะสงคราม ให้คิดฆ่าชีปอนเสีย เจตะสงครามรับเงินทองแล้วก็ยกไปฆ่าชีปอนเสีย แลชีปอนได้เปนใหญ่ในเมืองเมาะตะมะได้เจ็ดวันก็ตาย ในศักราช ๖๘๙ ปี แต่กษัตริย์ได้ครองราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะเปนห้าพระองค์ ครั้นชีปอนตายแล้ว อายกำกองผู้เปนราชบุตรพระเจ้าแสนเมืองมิง ซึ่งเปนหลานพระเจ้ารามมะไตย ๆ ให้จำไว้นั้น ครั้นอยู่มา นางจันทะมังคะละคิดให้ถอดออกจากโทษ ยกราชสมบัติให้ อายกำกองได้ราชสมบัติแล้ว มิได้กตัญญูรักใคร่นางจันทะมังคะละ ๆ ลอบเอายาพิศม์ใส่ให้อายกำกองกิน อายกำกองก็ถึงแก่ความตาย แต่กษัตริย์ได้เสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะได้หกพระองค์ ครั้นอายกำกองถึงแก่อาสัญกรรมแล้ว พระยาอายลาวเปนใหญ่อยู่ในเมืองสะโตง แล้วยกไปอยู่เมืองพะโค มีบุตรชายคนหนึ่งชื่อ อายลอง นางอำปะให้ไปเชิญมา จะยกราชสมบัติให้ พระยาอายลาวจึงพาเอาอายลองซึ่งเปนบุตรไปเมืองเมะตะมะด้วย พระยาอายลาวก็เอานางอำปะภิเศกเปนอัครมเหษี พระยาอายลาวได้เสวยราชสมบัติในเมืองเมาตะมะ ๆ กับเมืองสุโขทัยขาดทางพระราชไมตรีกันแต่นั้นมา
ขณะนั้นในเมืองเมาะตะมะ เมืองพะโค เมืองสะโตง เมืองพะสิมนั้น บังเกิดเข้ายากหมากแพง อาณาประชาราษฎรนั้นล้มตายเปนอันมาก พระยาช้างเผือกก็งาหัก ครั้นอยู่มา พระยาอายลาวจึงทรงดำริห์ว่า ถ้ากูล่วงลับไปแล้ว มุนะผู้เปนบุตรนางตะปีกับลูกกูนี้ใครจะได้ราชสมบัติ จำกูจะลองความคิดคนทั้งสองดู ทรงดำริห์แล้ว ทำเปนทรงพระประชวร มิให้พระอัครมเหษีแลนางนักสนมเข้าใกล้ ให้แต่คนที่ไว้พระทัยเข้าใช้ใกล้พระองค์แต่สองคนสามคน ครั้นอยู่มาทำประชวรหนักลง นางนักสนมจึงพูดแก่กันอย่าให้แพร่งพรายไปว่า ทรงพระประชวรหนักลง
ฝ่ายอายลองพระราชโอรสนั้น คุมพลทหารไปจับมุนะ ๆ ตีแตกมา แล้วมุนะยกพวกพลติดตามมาจะจับเอาอายลอง พระเจ้าอายลาวเห็นวุ่นวาย จึงร้องตวาดออกมาว่า อ้ายสองคนพี่น้องทำไมกัน ฝ่ายทหารมุนะได้ยินพระสุรเสียงพระยาอายลาวร้องตวาดออกมา ก็วิ่งหลบลี้หนีไป พระยาอายลาวทำอาการประดุจหนึ่งทรงพระโกรธแก่มุนะ ว่าพวกพ้องข้าไทยมันมาก มันจึงทำข่มเหงแก่ลูกกูได้ถึงเพียงนี้ จึงสั่งให้จำมุนะไว้
ครั้นอยู่มานางจันทะมังคะละ กับนางสะเจียงทูลขอโทษมุนะ พระยาอายลาวโปรดมุนะพ้นโทษ ครั้นอยู่มาอายลองพระราชโอรสพระเจ้าอายลาวเปนอหิวาตกโรคดับสูญสิ้นพระชนม์ พระยาอายลาวผู้เปนพระราชบิดา ได้เสวยราชสมบัติเมืองเมาะตะมะได้สิบแปดปี ลุศักราช ๗๐๗ ปี ก็สวรรคต ตั้งแต่พระเจ้าฟ้ารั่วครองราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะ ได้ช้างเผือกผู้เปนปถมราชพาหนะ มาตราบเท่าพระยาอายลาว ลำดับกษัตริย์ต่อมา พระนามปรากฎเรียกว่า พระเจ้าช้างเผือกทุกพระองค์ ล่วงไปได้เจ็ดพระองค์ด้วยกัน แลพระองค์ซึ่งเปนเคารบแปด คือมุนะได้ราชาภิเศกในราชสมบัติ ทรงพระนามชื่อว่าพระเจ้าอู่
อยู่มาในกาลวันหนึ่ง พระเจ้าอู่เสด็จไปคล้องช้างเมืองพะโค เมื่อเสด็จกลับมานั้นพบสตรีผู้หนึ่งอยู่ในสวนกล้วย เปนบุตรีชาวสวนกล้วย มีลักษณะงามหาที่สุดมิได้ ชื่อว่าเม้ยโกสก แปลเปนคำไทยว่านางผมงาม พระเจ้าอู่มีพระทัยเสน่หารักใคร่ในนางนั้นนัก จึงให้ตกแต่งมรรคาสรรพไปด้วยราชวัตรฉัตรธง ต้นกล้วยต้นอ้อยมีร้านน้ำสองข้างมรรคา รับสตรีนั้นเข้ามาเมืองเมาะตะมะ เลี้ยงเปนพระสนมเอก ให้ชื่อว่านางอำเปอ
ขณะนั้นชาวเมืองทั้งปวงซึ่งได้เห็นรูปนางนั้น ก็ตบมือรำทำเพลงว่า ตักกะตอยลัดอูรูปะนะโกลนโกญปะราตะลาญ แปลเปนภาษาไทยว่า นางรูปงามทรามสวาทผาดหน้าดี มีศรีแก่นางทั้งหลาย ลูกชาวบ้านกล้วยป่า แลนางอำเปอนั้น พระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกเปนที่เสน่หารักใคร่ยิ่งนัก ครั้นอยู่มานางจันทะมังคะละซึ่งเปนพระอัครมเหษีตาย จึงตั้งนางอำเปอขึ้นเปนอัครมเหษี ให้ชื่อว่านางจันทะมังคะละ
ฝ่ายอำมาตย์คนหนึ่งนั้น มีบุตรคนหนึ่งชื่อว่ามะสามบุญ ๆ มีลูกหญิงสี่คน ๆหนึ่งชื่อว่ามุเอียด คนหนึ่งชื่อว่ามุกอ คนหนึ่งชื่อว่ามุชีพ คนหนึ่งชื่อว่ มุเตียว ทั้งสี่คนนั้นอำมาตย์ผู้เปนบิดาเอาขึ้นไปถวายพระเจ้าอู่ ๆ รับเอาไว้คนหนึ่งชื่อว่ามุเตียว เปนน้องที่สุดแล้วพระราชทานให้มังลังกา ตั้งมังลังกาเปนยี่กองสิน ให้ไปกินเมืองพะโค แลมุเตียวนั้นมีบุตรคนหนึ่งชื่อว่าบุญลาภ ครั้นจำเริญอายุขึ้นมา พระเจ้าอู่โปรดให้ไปกินเมืองตะเกิง พระเจ้าอู่เสวยราชได้สามปี ในศักราช ๗๑๐ ปี พระเจ้าเชียงใหม่จึงแต่งกองทัพแปดทัพๆ ละหมื่น ให้อูพิดเปนแม่ทัพยกไปตีเมืองเมาะตะมะ แลกองทัพยกไปตีเมืองสะโตง เมืองตักคลา เมืองวาน เมืองยางงิน เมืองนครเถิง เมืองเหล่านี้แตกหมดมาตั้งกองทัพอยู่ณบ้านปลายไผ่แปดทัพ ใกล้เมืองเมาตะมะทางสองร้อยเส้น ชาวเมืองเมาะตะมะออกไปหาเข้าปลาก็ขัดสน สมณชีพราหมณ์เสนาพฤฒามาตย์ราษฎรก็ได้ความร้อนรนนัก จึงมาประชุมปรึกษาพร้อมกันว่า แต่ก่อนเปนบุรพจารีตสืบมา ถ้าจะมีศึกสงครามมาแต่ประเทศทิศใด ก็ย่อมให้แต่งบวงสรวงพลีกรรมบูชาเทพยดาอารักษ์ พระเสื้อเมืองทรงเมืองกับพระยาช้างเผือก ข้าศึกก็จะพ่ายหนีไป ปะโรหิตจึงเอาเนื้อความทั้งนี้ขึ้นไปบังคมทูลพระเจ้าอู่ ๆ แจ้งแล้ว ครั้นเวลากลางคืน เทพยดาเจ้าอันรักษาพระยาช้างเผือก จึงบันดาลให้พระเจ้าอู่ทรงสุบินนิมิตว่า ให้ทำต้องกันกับปะโรหิตกราบทูล ครั้งพระเจ้าอู่ตื่นบรรทมขึ้นแจ้งในนิมิตแล้ว ก็มีความยินดีนัก จึงให้อาราธนาสมณชีพราหมณ์ ให้ปลูกศาลบวงสรวงเทพยดาอารักษ์กับโรงพระยาช้างเผือกบนยอดเขาไกล้เชิงกำแพงเมือง แล้วให้ล้อมด้วยราชวัตรฉัตรธง จึงให้ประดับพระยาช้างเผือกด้วยเครื่องคชาอาภรณ์อันอลงการ แล้วเชิญเข้าสถิตย์ในโรง ยืนเหนือแผ่นศิลาบ่ายหน้าไปต่อราชสัตรู แล้วให้เอาอ่างทองคำมาใส่น้ำพระพุทธมนต์ตั้งไว้ตรงหน้าพระยาช้างเผือก ปะโรหิตจึงอธิษฐานว่า ขอให้พวกอรินทร์ราชไพรีพ่ายแพ้หนีไป ด้วยอำนาจพระเดชานุภาพของพระเจ้าแผ่นดินและอำนาจพระยาช้างเผือก
ฝ่ายพระยาช้างเผือกก็เอางวงสูบในอ่างทอง พ่นน้ำออกไปโดยทิศข้าศึกตั้งนั้น ฝ่ายรี้พลช้างม้ากองทัพเมืองเชียงใหม่ซึ่งประชิดเมืองเมาตะมะนั้น ก็ตกใจตื่นเหยียบผู้คนอลหม่านไป ครั้นพระเจ้าอู่แจ้งเหตุดังนั้นแล้ว จึงให้ยกกองทัพออกโจมตีกองทัพเมืองเชียงใหม่ ๆ ก็แตกพ่ายไป ทิ้งเครื่องสาตราวุธเครื่องอุปโภคบริโภคเสียสิ้น ทหารแลอาณาประชาราษฎรในเมืองออกเก็บเอาของที่กองทัพทิ้งเสียนั้นได้เปนอันมาก
ขณะนั้นเมืองเมาะตะมะ มีชัยแก่ข้าศึกเพราะพระยาช้างเผือกครั้งนั้น จึงทรงพระนามชื่อว่าพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือก ครั้งอยู่มาพระเจ้าช้างเผือก ทรงพระราชศรัทธาจะใคร่ทำนุบำรุงพระพุทธสาสนาให้ถาวรสืบไป จึงให้แต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการบรรทุกสำเภาออกไป ขอพระบรมสารีริกธาตุณเมืองลังกาทวีป พระเจ้าลังกาครั้นแจ้งแล้ว ก็ทรงพระโสมนัศยินดีมีศัทธาด้วยพระเจ้าช้างเผือก ก็สั่งให้จัดแจงเชิญเสด็จพระบรมสารีริกธาตุให้ราชทูตมาเปนอันมาก พระเจ้าช้างเผือกจึงให้สร้างพระสถูปกลอมปอน แปลเปนภาษาไทยว่าพระเจดีย์ใหญ่ร้อยอ้อม จึงเชิญพระสารีริกธาตุบรรจุไว้แล้ว ให้หล่อรูปฉลองพระองค์แลรูปพระอัครมเหษี รูปพระมหาเทวีอันเปนสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ แลรูปนางนักสนมแลเสนาบดีแล้วไปด้วยทองคำตั้งไว้บูชาพระสถูป ซึ่งบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ จึงถวายพระนามพระสถูปนั้นว่าพระเจดีย์กลอมปอน ก็ปรากฎอยู่ณเมืองเมาะตะมะมาคุงเท่าบัดนี้ แลพระเจ้าช้างเผือกได้เสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะได้หกปี
ขณะนั้นศักราชได้ ๗๑๖ ปี นายช้างเอาช้างเผือกลงน้ำให้เกิดอัสจรรย์เปนพายุพัดหนักอากาศมืดมน ช้างนั้นก็อันตรธานหายไป ครั้นพระเจ้าช้างเผือกแจ้งดังนั้น ก็ทรงพระวิตกมีพระทัยเศร้าหมองยิ่งนัก
ขณะนั้นยังมีหมอช้างคนหนึ่งมากราบทูลว่า ในป่าละภูนั้นมีช้างใหญ่ตัวหนึ่ง รอยเท้าได้ศอกขนาด ควรที่จะเปนช้างพระที่นั่งได้ ครั้นพระเจ้าช้างเผือกแจ้งเนื้อความซึ่งหมอช้างมากราบทูลดังนั้นก็มีพระทัยยินดีนัก จึงพระราชทานรางวัลให้แก่หมอช้างผู้นั้นเปนอันมาก แล้วพระเจ้าช้างเผือกจึงสั่งให้เกณฑ์เอาพระตะเบิดพี่เขยซึ่งกินเมืองตะเกิง แลอำมาตย์ปานจอซึ่งกินเมืองวาน สมิงนารายน์ซึ่งกินเมืองสะโตง มะสามน้องสมิงชีพรายซึ่งกินเมืองตักคลา เจ้าพระลักษ์กินเมืองเสพทั้งห้าเมือง มาพร้อมกันเปนคนหกหมื่นเศษ พระเจ้าช้างเผือกก็เสด็จไปป่าละภู กับทั้งพระราชบุตรพระราชธิดาพระราชวงษานุวงษ์ แลพระอัครมเหษี นางพระสนมกรมในทั้งปวง เสด็จอยู่ณป่าละภูประมาณสี่เดือน มะละคอน น้องชายสมิงเลิกพร้านั้น ก็ไปตามเสด็จด้วย
ฝ่ายพระตะบะผู้รักษาเมืองเมาะตะมะนั้น ภายหลังคิดกันทำการขบถต่อพระเจ้าช้างเผือก ส่วนตัวพระตะบะนั้นแข็งเมืองเมาะตะมะ อายพะบูนผู้น้องแข็งเมืองนครเพน อุเลวนั้นแข็งเมืองเมาะลำเลิง สมิงเลิกพร้านั้นแข็งเมืองมองมะละ พระตะบะนั้นเหตุว่า มีลูกหลานมากจึงคิดร้ายต่อพระเจ้าช้างเผือก ๆ เสด็จล้อมช้างอยู่ณป่าละภูนั้น ทอดพระเนตร์เห็นดาวกฤติกา ซึ่งโลกสมมุติเรียกว่าดาวลูกไก่ นั้นเข้าในดวงพระจันทร์ จึงตรัสถามราชาปะโรหิตว่าเหตุนี้จะเปนประการใด สมิงขะเจียงสะมิดโหร จึงกราบทูลทำนายว่า เปนประเพณีสืบมา พระจันทร์เปนใหญ่กว่าดาวทั้งปวง ถ้าดาวดวงใดใกล้พระจันทร์แล้ว รัศมีพระจันทร์ก็กลบสีดาวลบหายไป อันพระจันทร์ดุจพระมหากษัตราธิราชเจ้า ดาวนั้นดุจดังเสนาบดีทั้งปวง ซึ่งเปนบริวารพระมหากษัตริย์ ครั้นเข้าใกล้พระมหากษัตริย์แล้วอานุภาพก็หายไป บัดนี้ดาวกฤติกาเข้าใกล้ดวงพระจันทร์ตลอดไป รัศมีก็สว่างอยู่หามลทินมิได้ พระจันทร์ก็ส่องสว่างอยู่ด้วยกันดังนี้ ต้องในคัมภีร์โหรว่า เสนาบดีจะคิดขบถประทุษฐร้ายต่อพระองค์ ซึ่งจะช้าอยู่ในป่านี้ข้าศึกจะมีกำลังมากขึ้น ไพร่พลในกองทัพก็เจ็บป่วยเปนอันมาก ขอเชิญเสด็จพระองค์ยกกองทัพกลับคืนเข้าพระนคร พระเจ้าช้างเผือกก็เห็นชอบด้วย
ครั้นเวลารุ่งเช้า พระเจ้าช้างเผือกก็สั่งให้ยกกองทัพกลับมา ครั้นถึงบ้านปลายไผ่ริมเมืองเมาะตะมะ พระตะบะรู้จึงให้ปิดประตูเมืองไว้ พระเจ้าช้างเผือกแจ้งเหตุแล้ว จึงสั่งทหารสมิงนารายน์ว่า เราจะยกเข้าตีเมืองเมาะตะมะ พระเจ้าช้างเผือกกับเสนาบดีจัดไพร่พลพร้อมแล้ว ก็ยกเข้าถึงประตูเมือง ชาวเมืองเมาะตะมะเห็นพระเจ้าช้างเผือกก็ตกใจกลัวนัก จะใคร่เปิดประตูเมืองให้ แลพี่น้องเมียคชาอิดซึ่งเปนนางท้าวข้างใน ชวนกันเปิดประตูจะรับพระเจ้าช้างเผือก
ขณะนั้นมะอายพะบูนผู้น้องพระตะบะ ซึ่งร่วมคิดด้วยพี่ชาย ขี่ช้างพลายกับทหารพันหนึ่งมาถึงประตูนั้น ให้จับพวกเม้ยคชาอิดตัดศีร์ษะเสีย แล้วเอาไปตระเวนตีฆ้องร้องว่า ถ้าผู้ใดทำดังนี้อีก มิได้รักษาหน้าที่เชิงเทินจะให้ลงพระราชทัณฑ์ตัดศีร์ษะเสีย ชาวเมืองทั้งปวงเห็นดังนั้น ก็กลัวอาญารักษาหน้าที่เชิงเทินไว้เปนสามารถ
ฝ่ายกองทัพพระเจ้าช้างเผือก จะหักหาญรบเข้าไปในเมืองนั้นมิได้ เสนาบดีข้างพระเจ้าช้างเผือกนั้น ร้องเรียกบุตรภรรยาเข้าไป ฝ่ายพระตะบะรู้ก็จับเอาบุตรภรรยาเสนาบดีซึ่งอยู่ด้วยพระเจ้าช้างเผือกมัดแขวนขึ้นไว้ให้เห็น ฝ่ายนายทัพนายกองข้างพระเจ้าช้างเผือก เห็นบุตรภรรยาต้องผูกมัดเจ็บช้ำลำบากอยู่ ต่างคนต่างสงสารนิ่งอยู่มิได้ก็หนีพระเจ้าช้างเผือกเข้าไปหาบุตรภรรยาของตนบ้าง
ฝ่ายพระตะบะก็ให้ปล่อยลูกเมียนายทัพนายกอง ซึ่งมัดไว้นั้นออกเสียให้บำเหน็จรางวัลแก่ผู้หนีมาเข้านั้นเปนอันมาก ผู้ซึ่งไม่มาเข้าหานั้น พระตะบะให้ทำโทษบุตรภรรยามากขึ้น ครั้นเวลากลางคืนทหารในกองทัพพระเจ้าช้างเผือก ก็หนีไปในเมืองเปนอันมาก แต่สมิงราชสังครำคนหนึ่งนั้น คิดกตัญญูต่อพระเจ้าอู่พระเจ้าช้างเผือกว่า พระองค์เลี้ยงดูได้ดีมา จะหนีเข้าไปหาพระตะบะเหมือนคนทั้งปวงหาควรไม่ ถึงพระตะบะจะทำโทษแก่บุตรภรรยาสักเท่าใด ก็เปนเวรานุเวรเขาทำมาแต่ก่อนเอง จะเอาเวรเขามาใส่เวรเราได้หรือ จำจะอาษาไปกว่าจะสิ้นชีวิต จึงสมิงสะมอนเปนเสนาบดีผู้น้อยคนหนึ่ง เข้าไปกราบทูลพระเจ้าอู่พระเจ้าช้างเผือกว่า คนหนีเข้าไปในเมืองเปนอันมากกองทัพเราเบาบางไป ที่ยังมาข้างหลังก็มามิทัน เห็นไพร่พลอิดโรยเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเจ็บปวดเปนอันมาก บรรดานายทัพนายกองที่เปนคนต่างพระเนตร์พระกรรณของพระองค์ ซึ่งไปอยู่เมืองพะโคนั้นให้หามาก็ยังมิทัน พระองค์จะเสด็จอยู่นี่นานไปกำลังศึกเราจะน้อยไป ข้าพระพุทธเจ้าจะขอเชิญเสด็จพระองค์ไปตั้งทัพณเมืองวานก่อน เมื่อใดพระตะเบิดพี่เขยพระองค์ซึ่งกินเมืองตะเกิงนั้น มาถึงพร้อมกันกำลังศึกเรามากแล้วเมื่อใด จึงเชิญเสด็จยกโยธาทหารมาตีเมืองเมาะตะมะเมื่อนั้น อันพระตะบะนี้เปรียบประดุจสุนักข์จิ้งจอกอันน้อย จะมาสู้พระองค์ซึ่งเปนพระยาราชสีห์ได้ฉันใด
ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือก ได้ฟังสมิงสะมอนกราบทูลดังนั้น เห็นชอบด้วย จึงสั่งให้กวาดต้อนครอบครัวซึ่งอยู่นอกเมืองนั้นให้ล่วงไปอยู่เมืองวานแล้ว พระองค์ก็ยกกองทัพไปตั้งมั่นอยู่ณเมืองวาน แลเมืองเมาะตะมะกับเมืองวานทางไกลกันสองวัน ฝ่ายพระตะเบิดพี่เขย แลนายทัพนายกองน้อยใหญ่ซึ่งอยู่ณเมืองตะเกิงนั้น ก็ยกมาถึงเมืองวานพร้อมกัน พระเจ้าช้างเผือกจึงสั่งให้ก่อกำแพงเมืองวาน
ขณะนั้นศักราช ๗๑๗ ปี พระเจ้าช้างเผือกตั้งอยู่ณเมืองวานให้หาเสนาบดีมาพร้อมกัน พอเปนฤดูฝนไพร่พลไม่ได้ทำนา ครั้นรุ่งขึ้นปีใหม่ พระเจ้าช้างเผือกจึงแต่งให้พระตะเบิด พี่เขยพระเจ้าช้างเผือกเปนแม่ทัพ สมิงราชสังครำทัพหนึ่ง สมิงนครซึ่งกินเมืองพะโคทัพหนึ่ง พร้อมด้วยช้างม้ารี้พลเครื่องสาตราวุธ ให้ถือน้ำพิพัฒน์สัจจาแล้ว จึงให้ยกกองทัพมาตีเมืองเมาะตะมะ ล้อมเมืองเมาะตะมะไว้
ฝ่ายพระตะบะแต่งกองทัพออกมาตีพระตะเบิดก่อน แลสมิงมะละครน้องสมิงเลิกพร้า ภักดีต่อพระเจ้าช้างเผือก เปนใจรบพุ่งตัดศีร์ษะกองทัพพระตะบะได้เนืองๆ แจ้งไปถึงพระเจ้าช้างเผือก ๆ ก็ดีพระทัยหนัก แต่ล้อมเมืองเมาะตะมะไว้สิบห้าวัน ผู้คนซึ่งอยู่ในเมืองเมาะตะมะก็กลัวพระเจ้าช้างเผือกนัก พระตะเบิดจึงใช้ให้คนเข้าไปบอกแก่แม่มะสำโรว่า เรายกมาล้อมเมืองอยู่นี่ก็ช้านานแล้ว ยังไม่เห็นสิ่งของที่จะเปนของคาวของหวานมาสู่ให้เรากินดังแต่ก่อนบ้างเลย แม่มะสำโรจึงว่าข้าพเจ้าเปนผู้หญิงดอก จะได้คิดขบถต่อพระเจ้าช้างเผือกนั้นหามิได้ ครั้นจะแต่งเข้าของออกไปให้กินอย่างแต่ก่อน กลัวพระตะบะจะฆ่าเสีย จึงนิ่งจนใจอยู่ แลซึ่งพระตะบะทำการขบถทั้งนี้ ก็เปนกรรมของพระตะบะตกแต่งใส่ตัวเอง ข้าพเจ้าขอถวายบังคมมาถึงฝ่าพระบาทพระเจ้าช้างเผือกด้วยเถิด นอกกว่าพระตะเบิดพี่เขยพระเจ้าช้างเผือกแล้ว ผู้ใดจะเปนที่พึ่งข้าพเจ้านั้นหามิได้ ทุกวันนี้เห็นแต่พระตะเบิดเปนที่พึ่งผู้เดียว จึงแม่มะสำโรเอาเรื่องราวทั้งนี้ไปบอกแก่พระตะบะ ๆ ก็ดีใจ พระตะบะจึงว่าแก่แม่มะสำโรว่า จะให้สิ่งของออกไปแก่พระตะเบิดก็ตามเถิด แม่มะสำโรได้โอกาสดังนั้นก็ตกแต่งเข้าของออกไปให้พระตะเบิดกินเนือง ๆ พระตะเบิดกินของหาสงสัยไม่ ครั้นหลายวันมา พระตะบะจึงให้เอายาพิศม์ลอบไปใส่ในของกินซึ่งแม่มะสำโรเอาไปให้พระตะเบิดนั้น ครั้นพระตะเบิดกินเข้าไปก็ถึงแก่ความตาย พระตะบะรู้ว่าแม่ทัพหลวงตายแล้ว จึงแต่งกองทัพออกไปโจมตี กองทัพทั้งนั้นก็แตกพ่ายไป ทิ้งอาศพพระตะเบิดไว้ พระตะบะก็เอาอาสภพระตะเบิดเผาเสีย
ขณะเมื่อพระตะเบิดตายแล้ว พระเจ้าช้างเผือกหาความสบายในพระทัยมิได้ จึงพระเจ้าช้างเผือกยกมหาเทวีพระเจ้าพี่นางให้เปนภรรยาไชยสุระ แล้วแต่งให้ไชยสุระเปนแม่ทัพ ยกทหารกลับไปตีเมืองเมาะตะมะอีกครั้งหนึ่ง แลไชยสุระนั้นขี่ช้างพลายเข้าหักกำแพงเมือง ชาวหน้าที่เชิงเทินก็ทิ้งขว้างหม้อดินแลสุพรรณถันออกไป ข้างไชยสุระก็ถอยออกมา แล้วทหารบนหน้าที่ยิงเกาทัณฑ์ไปถูกไชยสุระตาย พระตะบะจึงให้ยกกองทัพออกตามตี ทัพไชยสุระก็แตกพ่ายไป จับได้ทหารไชยสุระสามคน ชื่อว่าเจตะราชหนึ่ง สามลามุตองหนึ่ง ทะละเชชหนึ่ง พระตะบะให้เอาทหารสามคนไปปล่อยเสียณเมืองฝรั่ง กองทัพไชยสุระก็แตกกลับไปเมืองวาน อยู่มาฝ่ายสมิงเลิกพร้ายกขึ้นไปตีเมืองหลากแหลก เจ้านครษา ซึ่งกินเมืองหลากแหลกนั้น ต้านทานมิได้ก็แตกหนีไป ตัวเจ้านครษาก็ถึงแก่ความตาย สมิงเลิกพร้าก็ได้เชลยเปนอันมาก
ฝ่ายกองทัพพระเจ้าช้างเผือก ตั้งอยู่ในหว่างศึกกระหนาบบมิอาจไหวตัวได้ ฝ่ายสมิงมะละคอนซึ่งเปนน้องสมิงเลิกพร้านั้นอยู่ข้างพระเจ้าช้างเผือก จึงกราบทูลพระเจ้าช้างเผือกว่า พี่ข้าพเจ้าเปนขบถต่อพระองค์ ตัวข้าพเจ้าหาเปนขบถด้วยไม่ ข้าพเจ้าจะขอทำราชการฉลองพระเดชพระคุณไปกว่าจะสิ้นชีวิต บุตรภรรยาของข้าพเจ้าจะขอไว้ใต้ลอองธุลีพระบาท ตัวข้าพเจ้าจะขอรับพระราชทานไปอยู่เมืองหลากแหลกจะขอต่อด้วยสมิงเลิกพร้า มิให้สมิงเลิกพร้ามาย่ำยีได้ คำข้าพเจ้ากราบทูลนี้ ถ้าพระองค์มิไว้พระทัย ข้าพเจ้าขอถวายความสัตย์ไว้ จะขอรับพระราชทานโลหิตในพระบาทแห่งพระองค์ ครั้นพระเจ้าช้างเผือกทราบแล้ว ก็ให้มะละคอนกระทำความสัตย์กินโลหิตพระบาท จึงพระราชทานให้ชื่อว่า สมิงสามปราบให้กินเมืองหลากแหลก ครั้นสมิงสามปราบได้กินเมืองหลากแหลกแล้ว สมิงเลิกพร้าผู้พี่รู้ข่าวไป ก็ยกกองทัพมาตีสมิงสามปราบ ๆ ผู้น้องก็รบต้านทานอยู่ได้ แต่พระเจ้าช้างเผือกให้ไปตีเมืองเมาะตะมะถึงสองครั้ง ๆ หนึ่งพระตะเบิดเปนนายทัพไปตี ก็ถูกยาพิศม์ถึงแก่ความตาย กองทัพก็เลิกกลับมา อีกครั้งหนึ่งให้ไชยสุระไปตีก็ถูกเกาทัณฑ์ถึงแก่ความตาย กองทัพก็เลิกกลับมา ตั้งแต่นั้นไม่ให้ยกไปตีเลยตั้งมั่นอยู่ณเมืองวาน
ฝ่ายพระตะบะกับญาติวงษ์ทั้งปวง ซึ่งอยู่ในเมืองเมาะตะมะนั้นจึงปรึกษากันว่า พระเจ้าช้างเผือกตั้งมั่นอยู่ณเมืองวาน เราท่านทั้งปวงหาความสุขไม่ ครั้นจะยกกองทัพไปตีโดยกำลังก็เห็นจะกระทำมิได้ เราคิดจะไปขอกองทัพพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ยกลงมาช่วยตีกระหนาบ เห็นจะได้มีชัยชะนะฝ่ายเดียว ครั้นคิดพร้อมกันแล้ว จึงให้จัดแจงแหวนพลอยอันมีค่าต่าง ๆ ทองคำกับสักหลาดแพรม้วนหนึ่ง ผ้าสีหร่ำโมรีเปนเครื่องราชบรรณาการ แล้วให้แต่งพระราชสาส์นไปถึงพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ในพระราชสาส์นนั้นว่า ข้าพเจ้าพระตะบะขอน้อมเศียรเกล้าถวายบังคมพระบาทยุคลสมเด็จพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ให้แจ้ง ด้วยแต่ก่อนนั้นข้าพเจ้าเปนข้าพระเจ้าช้างเผือกมานานแล้ว ทุกวันนี้น้ำใจขุ่นหมอง ข้าพเจ้าจะนอนที่ใดก็ผินเท้าไปข้างพระเจ้าช้างเผือก ผินศีร์ษะมาข้างพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกก็ยกไปตั้งอยู่ณเมืองวาน ได้ทำสงครามรบพุ่งติดพันธกันมาหลายครั้ง ยังหาแพ้ชนะกันไม่ ข้าพเจ้าจะขอรับพระราชทานกองทัพสมเด็จพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ยกมาช่วย ตั้งอยู่ที่เมืองสะเติงเปนทัพกระหนาบ เห็นว่ากองทัพพระเจ้าช้างเผือกจะพ่ายหนีไป ถ้าข้าพเจ้าได้เปนใหญ่ในเมืองเมาะตะมะแล้ว ชีวิตข้าพเจ้ามีอยู่ตราบใดอันเมืองเมาะตะมะนี้ ข้าพเจ้าขอถวายไว้ใต้ฝ่าพระบาทขึ้นแก่เมืองเชียงใหม่
ฝ่ายพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ รับเครื่องราชบรรณาการแล้ว ก็มีหนังสือตอบมาว่า จะยกกองทัพลงมาช่วยพระตะบะ ครั้นพระเจ้าช้างเผือกแจ้งว่า พระตะบะให้ไปขอกองทัพพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ๆ จะยกมาช่วยพระตะบะ จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีว่า กองทัพเมืองเชียงใหม่จะยกมาตั้ง ณเมืองสะเติง จะคิดประการใดดี
เสนาบดีกราบทูลว่า สงครามครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก ด้วยว่ากองทัพเมืองเชียงใหม่ยกลงมาตั้งณเมืองสะเติง ถ้ากองทัพยกเข้าตีเปนสองทัพกระหนาบเข้ามา พระตะบะจะมีน้ำใจกำเริบ ก็จะตีหักเข้ามาได้ ฝ่ายทัพข้างเราจะขัดสนนัก ขอเชิญเสด็จพระองค์ยกกองทัพไปตั้งเมืองพะโคก่อนผ่อนเอากำลังไว้ พระเจ้าช้างเผือกจึงตรัสว่า ถ้าเราจะยกไปตั้งเมืองพะโคแล้ว เมืองเมาะตะมะนี้จะมิเปนสิทธิ์แก่พระตะบะหรือ เสนาบดีทั้งปวงจึงทูลว่า ถ้าพระองค์มิยกไปจะตั้งมั่นอยู่ณเมืองวานนี้ก็เห็นจะได้อยู่ ข้าพเจ้าจะอุปมาถวายอันธรรมดาไฟไหม้ปถพีร้อน ถึงจะมีของดีเปนที่รักก็จำจะเอามาทำเปนรองเท้าเหยียบไป จึงจะหนีเพลิงซึ่งร้อนได้ บัดนี้ก็มีศึกสงครามมา จะทำอันตรายแก่บ้านเมืองแห่งเรา อันประเพณีศึกจะหย่อนกำลังหาญเหือดลงนั้น ก็เปนต้นด้วยโลกีเปนที่ตั้ง จึงจะเกิดกำหนัดตัดความหาญเหือดลงได้ พระองค์มีพระราชธิดาอยู่ขอให้แต่งตะละแม่ศรีไปอ่อนน้อมแก่พระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ เห็นการสงครามก็จะเหือดหายไปเปนมั่นคง
ครั้นพระเจ้าช้างเผือกได้ฟังถ้อยคำอำมาตย์แพรจอกราบทูลดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงแต่งราชธิดาแลเครื่องราชบรรณาการ กับช้างพลายห้าช้าง ขึ้นไปถวายพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ๆ ก็ดีพระทัยหนักมิได้ยกทัพลงมา แต่พระเจ้าช้างเผือกเสวยราชสมบัติในเมืองเมาะตะมะได้สิบห้าปี พระตะบะแข็งเมืองอยู่ได้หกปี ครั้นอยู่มาฝ่ายนางจันทะมังคะละพระอัครมเหษีพระเจ้าช้างเผือกประชวรหนัก จึงกราบทูลพระเจ้าช้างเผือกว่าหลานของข้าพเจ้าคือ มะยีกำกองคนนี้ ข้าพเจ้ารักดังบุตรในอุทร ไปภายหน้าพระองค์อย่าได้รังเกียจ ข้าพเจ้าขออภัยในมะยีกำกองเปนอันขาดทีเดียว พระองค์ทรงพระเมตตาแก่ข้าพเจ้าฉันใด จงทรงพระเมตตาแก่มะยีกำกองฉันนั้น พระเจ้าช้างเผือกครั้นได้ฟัง พระองค์มิได้ตรัสประการใด ครั้นอยู่มานางจันทะมังคะละผู้เปนพระอัครมเหษีพระเจ้าช้างเผือกถึงแก่พิลาลัยไปสู่ปรโลก ครั้งนั้นพอบุตรอำมาตย์แพรจอนั้นถึงแก่ความตายด้วย แลอำมาตย์แพรจอซึ่งเปนบิดานั้น เปนที่คิดอ่านราชการแก่พระเจ้าช้างเผือก ๆ จึงสั่งให้โกนศีร์ษะทั้งเมือง
ฝ่ายพระตะบะรู้จึงแต่งอายพะบูนผู้น้อง คุมไพร่ห้าร้อยโกนศีร์ษะสิ้นทุกคน ให้ปลอมไปปล้นเอาเมืองวาน อายพะบูนจึงยกพลห้าร้อยกับช้างพลายร้อย ครั้นกลางวันเข้าซุ่มซ่อนอยู่ในป่า กลางคืนก็เร่งรีบไปก่อนสว่าง เวลาเช้าตรู่ชาวบ้านเมืองเปิดประตูก็ปลอมเข้าไป นายประตูแลชาวเมืองทั้งปวงหาทันสงสัยไม่ ครั้นเข้าไปในเมืองได้ ก็คุมกันเปนกองทัพไล่ตีทั่วทั้งเมือง ชาวเมืองก็ตื่นแตกกระจัดพลัดพรายไป
ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกเสด็จขึ้นช้างพังตัวหนึ่ง ก็ขับช้างหนีไปแต่กับนายช้างคนหนึ่ง พวกพลทหารตามมิทัน ครั้นถึงคลองอันหนึ่ง ช้างลงข้ามคลองติดโคลน ถอนเท้ามิขึ้น นายช้างจึงเข้าแบกเอาพระเจ้าช้างเผือกพารีบเข้าป่าฝ่าพง เมื่อพระเจ้าช้างเผือกอยู่บนหลังนายช้างพาไปนั้น เห็นสิ่งใดก็ถามเนือง ๆ ฝ่ายควานช้างซึ่งแบกพระเจ้าช้างเผือกมานั้นเหนื่อย พระเจ้าช้างเผือกถามสิ่งใดก็พูดบ้างนิ่งเสียบ้าง ครั้นพระเจ้าช้างเผือกถามเซ้าซี้ไปก็โกรธ จึงว่าเปนคำฉกรรจ์ว่า พระยาอู่ผัวมหาเทวี ข้าศึกตามมาไม่เปนทุกข์มาถามเซ้าซี้อยู่อีกเล่า พระเจ้าอู่ได้ฟังควานช้างว่าดังนั้น ก็ขัดพระทัยมิได้ถามนายช้างต่อไปเลย ครั้นมาถึงตำบลกะยัดแตะเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตทั้งปวงพาเอาพระอัครมเหษี พระราชบุตร์ พระราชธิดา แลนางสนมทั้งปวงมาทันพระเจ้าช้างเผือกพร้อมกัน พระเจ้าช้างเผือกมิได้เสด็จกลับมาเมืองวาน ยกตรงไปเมืองพะโคทีเดียว ครั้นถึงเมืองพะโคแล้ว พระมหาเทวีซึ่งเปนพระเจ้าพี่นางอยู่ณเมืองตะเกิง รู้ข่าวไปก็เสด็จขึ้นมา ครั้นมาถึงก็เข้ากอดเอาพระเจ้าช้างเผือกผู้เปนพระราชอนุชา ก็ทรงพระกันแสงรักกัน ครั้นสร่างโศกแล้วจึงพระเจ้าช้างเผือกพระราชทานรางวัลแก่ทหารซึ่งตามเสด็จมานั้น ตามยศถาศักดิ์โดยสมควร แต่นายช้างผู้เดียวพระเจ้าช้างเผือกมิได้พระราชทานสิ่งอันใด พระมหาเทวีจึงว่านายช้างนั้นมีคุณแก่พระองค์เปนอันมาก พาพระองค์มาถึงพระนครได้ชอบจะปูนบำเหน็จให้มากกว่าคนอื่นจึงควร พระเจ้าช้างเผือกตรัสว่าคุณมันมีก็จริง แต่ว่าโทษมันกระทำไว้ เมื่อมันพาข้าพเจ้ามากลางทาง มันด่าว่าข้าพเจ้าเปนผัวพระพี่นาง ข้าพเจ้าจะฆ่าเสียอีก เหตุว่ามีคุณได้พามา จึงไม่ประหารชีวิตเสีย แต่เท่านี้ก็เปนว่าแทนคุณอยู่แล้ว พระเจ้าช้างเผือกก็มิได้พระราชทานสิ่งใดแก่นายควานช้าง พระมหาเทวีจึงขอเอานายช้างไปเลี้ยงไว้
ศักราชได้ ๗๒๐ ปี พระเจ้าช้างเผือกไปอยู่เมืองพะโค แลเมืองพะโคนั้น แต่ก่อนกษัตริย์ได้เสวยราชสมบัติเปนลำดับกันมาแต่พระเจ้าสักกระทัตร์ จนถึงพระเจ้าดิศราช ซึ่งได้สร้างเจดีย์กะลอมปอนนั้น เปนสิบเจ็ดพระองค์ด้วยกัน ครั้นพระยาดิศสวรรคตแล้วก็สิ้นเชื้อวงษ์กษัตริย์มา ครั้นอะขะมะมอญได้เปนกษัตริย์ในเมืองพะโค มาจนถึงพระเจ้าตราพระยาได้เปนกษัตริย์ในเมืองพะโคก็บริบูรณ์ขึ้น ต่อเมื่อพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกยกไปสร้างนครขึ้น จึงคืนคงเปนราชธานีใหญ่ แต่นั้นมาก็มีเชื้อราชวงษ์ได้เสวยราชย์สืบกันมาตราบเท่าบัดนี้
ฝ่ายสมิงชีพรายซึ่งได้กินเมืองทะละนั้นถึงแก่ความตาย เมืองทะละนั้นพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกพระราชทานให้แก่มะยีกำกอง แลมะละคอนผู้เปนน้องสมิงเลิกพร้านั้น พระเจ้าช้างเผือกพระราชทานให้กินเมืองหลากแหลก เปนสมิงสามปราบ ได้ถือความสัตย์กินโลหิตในฝ่าพระบาทพระเจ้าช้างเผือกไปตั้งอยู่เมืองหลากแหลก มะสามผู้เปนน้องสมิงชีพราย ซึ่งพระเจ้าช้างเผือกให้เปนสมิงสามแหลกไปกินเมืองตักคลานั้น รู้ข่าวว่าสมิงมังโรบุตร์พระตะบะตาย ให้ชาวเมืองนครเพนแลเมืองเมาะตะมะโกนผมสิ้น จึงจัดแจงทหารสามร้อยคนให้โกนผมดังชาวเมืองเมาะตะมะแลเมืองนครเพน แล้วสมิงสามแหลกขี่ช้างนำมาตัวหนึ่งชื่อ พรายปราบ คุมทหารสามร้อยยกไปถึงเมืองวานในเวลากลางคืน ครั้นรุ่งเช้า ชาวเมืองเปิดประตู ก็ปลอมเข้าไปได้ในเมืองวาน ไล่ฆ่าฟันผู้คนชาวเมืองแตกกระจัดพรัดพรายสิ้น นายส่วยบ้านซึ่งสมิงพระตะบะตั้งไว้ให้รักษาเมืองวาน สมิงสามแหลกจับตัวได้ฆ่าเสีย สมิงสามแหลกก็ตั้งอยู่ณเมืองวาน แล้วมีหนังสือบอกมาถึงพระเจ้าช้างเผือก ๆ ได้ทราบว่า สมิงสามแหลกตีเมืองวานได้ ก็ทรงพระโสมนัศยินดีพระทัยนัก จึงพระราชทานสิ่งของเครื่องสำหรับบรรดาศักดิ์ไปให้แก่สมิงสามแหลก ๆ ได้กินเมืองสานแต่วันนั้นมา พระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกจึงโปรดให้อายทนายสู่นั้น ไปกินเมืองตักคลาแทนสมิงสามแหลก
ขณะเมื่อพระเจ้าช้างเผือกยังเสด็จอยู่ณเมืองเมาะตะมะนั้น ยีกองสินผู้เปนหลานนางจันทะมังคะละตาย พระเจ้าช้างเผือกเอานางมุเตียวซึ่งพระราชทานให้มังลังกาผู้เปนยีกองสิน ซึ่งถึงอาสัญกรรมคืนมาเลี้ยงเปนพระสนมเอก ให้ชื่อ นางศิริมายามีพระราชบุตร์ด้วยพระเจ้าช้างเผือกองค์หนึ่ง ลิ้นนั้นเปนรอยจักร์ จึงให้ชื่อมังสุระมณีจักร์ นางศิริมายาผู้เปนพระราชมารดาถึงแก่สวรรคาลัย แต่มังสุระมณีจักร์กุมารยังเยาว์อยู่ พระเจ้าช้างเผือกจึงให้มหาเทวีผู้เปนพระเจ้าพี่นางเธอ เอามังสุระมณีจักร์กุมารไปเลี้ยงไว้ ครั้นมังสุระมณีจักร์ทรงพระเจริญใหญ่ขึ้นมา พระเจ้าช้างเผือกจึงให้ชื่อพระยาน้อย อยู่มาพระมหาเทวีพาขึ้นไปบนพระราชเรือนหลวง ครั้นพระเจ้าช้างเผือกทอดพระเนตร์เห็นแล้ว จึงตรัสแก่พระสนมซึ่งอยู่งานว่า อ้ายพระยาน้อยนี้มันเปนบุตร์ของกูก็จริง แต่ว่ารูปร่างมันหาเหมือนกูไม่ ผมก็หยิกน่องทู่ตาพอง ลักษณะคนสามหาวหยาบช้าใจฉกรรจ์ แต่พระเจ้าช้างเผือกตรัสประภาศฉนี้เปนเนือง ๆ
ฝ่ายนางมุชีพพระสนมเอกซึ่งชื่อว่าศรีราชาเทวีนั้น มีพระราชบุตร์ด้วยพระเจ้าช้างเผือกองค์หนึ่งชื่อพ่อขุนเมือง รูปร่างงามพระเจ้าช้างเผือกชอบพระทัย มีความเสน่หารักใครมากนัก ฝ่ายนางมุถ่อพระสนมเอก ซึ่งพระเจ้าช้างเผือกให้ชื่อ นางมหาจันท์เทวีนั้น มีพระราชบุตรีด้วยพระเจ้าช้างเผือกองค์หนึ่งชื่อตะละแม่ท้าว แลนางอำเตียวพระสนมมีพระราชบุตรีด้วยพระเจ้าช้างเผือกองค์หนึ่ง ชื่อ ตะละแม่ศรี ๆ นี้ พระเจ้าช้างเผือกถวายขึ้นไปแก่พระเจ้าเชียงใหม่ เมื่อครั้งพระตะบะแข็งเมืองนั้น พระเจ้าเชียงใหม่มิได้เอาพระทัยนำพา ตะละแม่ศรีมีพระทัยเดือดร้อนเปนนิจรู้ข่าวลงมาถึงพระเจ้าช้างเผือก ๆ ก็ทรงพระวิตกถึงพระราชธิดา มีพระทัยเดือดร้อนนัก จึงทรงพระดำริห์ว่า พระราชธิดาของเราถวายไปแก่พระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ แลมาได้ความเดือดร้อนทั้งนี้ ก็เพราะสมิงเลิกพร้าแลพระตะบะคิดมิชอบ จำจะระงับความโกรธสมิงเลิกพร้าพระตะบะเสีย เอาใจดีต่อกันทั้งสองจึงจะคลายความเดือดร้อนทั้งนี้ ทรงพระราชดำริห์แล้ว พระเจ้าช้างเผือกจึงให้มีหนังสือไปถึงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าว่า แต่ก่อนเมืองเมาะตะมะเปนราชธานีใหญ่ พระเจ้าฟ้ารั่วผู้เปนสมเด็จพระอัยยกาธิราชแห่งเรา ได้เสวยราชสมบัติเปนพระเจ้าช้างเผือกสืบกันมาถึงเจ็ดพระองค์แล้ว จะได้ยินว่าพระราชบุตรพระราชนัดดาตกไปเปนข้าท้าวพระยาเมืองใดหามิได้ แลบัดนี้ ตัวท่านทั้งสอง ผู้เปนข้าหลวงเดิมมาแต่ครั้งสมเด็จพระราชบิดาเราคิดมิชอบ จึงต้องถวายพระราชธิดาเราไปให้แก่พระมหาราชเจ้าเมืองเชียงใหม่ บัดนี้อายุเราก็ชราแม้นถึงแก่สวรรคาลัยแล้ว ลูกเราอันเปนเชื้อวงศ์พระเจ้าช้างเผือก แลเปนเจ้าท่านทั้งหลายไปเปนข้าท่านผู้อื่นได้ทุกข์ยากอยู่ฉนี้ ท้าวพระยามหากษัตริย์ผู้มีปัญญาทั้งปวงซึ่งได้รู้ จะติเตียนท่านทั้งสองฤๅ ๆ จะยกยอสรรเสริญท่าน ภายหน้าไปท่านทั้งสองจะคิดประการใดให้บอกมา พระตะบะแลสมิงเลิกพร้า ครั้นได้ฟังพระราชโองการพระเจ้าช้างเผือกให้ไปนั้นแจ้งทุกประการแล้ว จึงมีหนังสือตอบมาถึงพระเจ้าช้างเผือกว่า ข้าพระพุทธเจ้าเลิกพร้า พระตะบะ ทั้งสองนี้ ขอกราบถวายบังคมมาในฝ่าพระบาทยุคลสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ด้วยข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองนี้ เปนข้าพระพุทธเจ้าอยู่หัว ๆ ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงข้าพเจ้ามาจนได้เปนดี มีอิสริยยศสมบัติด้วยเดชเดชานุภาพพระเจ้าอยู่หัว ทุกวันนี้ข้าพเจ้าทั้งสองมีความกตัญญูต่อใต้ฝ่าพระบาท คิดจะฉลองพระเดชพระคุณอยู่เนือง ๆ แลบัดนี้มีผู้เอาความมิดีมากล่าวยุยงลงโทษข้าพเจ้า พระผู้เปนเจ้าก็มิได้เอาคดีประภาศแก่ข้าพเจ้าให้เห็นคุณแลโทษประการใด ข้าพเจ้าทั้งสองกลัวจึงคิดกันแข็งเมืองไว้ฉนี้ เพื่อจะรักษาชีวิตข้าพเจ้า ๆ มิได้คิดที่จะชิงราชสมบัติในพระองค์เลย อนึ่งเมืองเมาะตะมะแลเมืองมองมะละที่ข้าพเจ้าทั้งสองอยู่นี้ ครั้นพระเจ้าอยู่หัวมิได้ให้มากระทำให้เดือดร้อนแก่ข้าพเจ้าทั้งสองแล้ว สัตรูข้าพเจ้าทั้งสองก็จะเปนสัตรูของพระองค์ สัตรูของพระองค์ก็จะเปนสัตรูข้าพเจ้าทั้งสองดุจหนึ่งแต่ก่อนมา ข้าพเจ้าทั้งสองจะขอกินน้ำพระพิพัฒน์สัตยา คงเปนข้าฝ่าพระบาทดุจหนึ่งแต่ก่อน แล้วพระราชบุตรีซึ่งตกไปอยู่ในเมืองเชียงใหม่นั้น ตกพนักงานข้าพเจ้าทั้งสองจะขอคืนเอามาถวายจงได้
พระเจ้าช้างเผือกครั้นได้ฟังสมิงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าว่าดังนั้น ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงพระราชทานน้ำพระพิพัฒน์สัตยาไปให้แก่สมิงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าแล้ว ก็มิได้กระทำการยุทธนารบพุ่งกันสืบไปเลย ครั้นอยู่มาพระตะบะให้แต่งเครื่องราชบรรณาการ ทองคำหนักสามชั่ง ช้างพลายสี่ช้าง สมิงเลิกพร้าให้จัดทองคำหนักสามชั่ง ช้างพลายสี่ช้าง พระเจ้าช้างเผือกให้แต่งกำมะหยี่ สักกะหลาด ผ้าเขียนกาษาแลผ้าตรางยกเปนตัวนาค แล้วให้เสวกคุมเครื่องราชบรรณาการขึ้นไปถวายแก่พระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าสมิงเลิกพร้า สมิงพระตะบะ ขอกราบบังคมมายังฝ่าพระบาทสมเด็จพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ให้ทรงทราบ เดิมเปนกรรมเข้าดลใจแห่งข้าพเจ้า ให้เชื่อฟังถ้อยคำคนยุยง จึงได้รบพุ่งผิดกันกับพระเจ้าช้างเผือกผู้เปนเจ้าของข้าพเจ้าทั้งสอง จนพระเจ้าช้างเผือกวิโยคพลัดพรากจากราชธานี ต้องถวายพระราชธิดามาพระนครเชียงใหม่นั้น ก็เพราะข้าพเจ้าทั้งสอง แลบัดนี้ข้าพเจ้าทั้งสองคิดเห็นคุณแลโทษแล้ว ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือก ก็มิได้มีพระทัยพิโรธแก่ข้าพเจ้าทั้งสองแล้ว แลแผ่นดินเมืองพะโคเมืองเมาะตะมะก็เปนฉันท์ข้ากับเจ้ากันปกติดุจหนึ่งแต่ก่อนแล้ว แลทุกวันนี้ ข้าพเจ้าทั้งสองวิตกอยู่ด้วยตะละแม่ศรี ซึ่งเปนพระลูกเจ้าของข้าพเจ้าทั้งสองนั้นต้องพลัดพรากจากพระนครเพราะข้าพเจ้าทั้งสอง มิทุกข์ก็เหมือนทุกข์ มิยากก็เหมือนยาก ข้าพเจ้าทั้งสองขอรับพระราชทานตะละแม่ศรีพระราชธิดาคืนไปถวายพระเจ้าช้างเผือก จะได้พร้อมด้วยพระญาติวงศ์ทั้งปวง แลเมืองพะโคกับเมืองเชียงใหม่ทางพระราชไมตรีก็จะภิญโญภาพยิ่ง ๆ ขึ้นไป ครั้นพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ได้ฟังในลักษณะอักษร ซึ่งสมิงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าให้มานั้น จึงตรัสแก่เสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงว่า ซึ่งสมิงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าว่ามาทั้งนี้ ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีทั้งปวงจึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ทรงพระกรุณาประภาศตรัสปรึกษาด้วยเนื้อความข้อนี้ พระคุณหาที่สุดมิได้ สุดสติปัญญาข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงจะกราบทูล ซึ่งจะโปรดมิโปรดนั้น แล้วแต่พระองค์จะทรงพระดำริห์ตามพระราชประเพณี
ฝ่ายพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ได้ทรงฟังเสนาบดีทูลดังนั้น จึงตรัสว่า ซึ่งพระเจ้าช้างเผือกนั้นก็มิได้เปนเมืองขึ้นแก่เรา แลสละอาลัยถวายพระราชธิดามานั้น เหตุด้วยสมิงเลิกพร้าแลสมิงพระตะบะเจ้ากับข้าพิโรธแก่กัน บัดนี้ข้ากับเจ้าทั้งสองฝ่ายเขาดีด้วยกันแล้ว ๆ สมิงทั้งสองให้มีหนังสือมาขอ ครั้นจะมิให้ไปบัดนี้เล่าก็จะเสียทางพระราชไมตรีด้วยนางผู้เดียว ประการหนึ่งพระราชธิดาพระเจ้าช้างเผือกเล่า ก็มิได้เปนที่เจริญอัชฌาศัยแห่งเรานัก ควรจะให้พระราชธิดาพระเจ้าช้างเผือกคืนไป ตามสมิงเลิกพร้าสมิงพระตะบะให้มีหนังสือมาขอจึงจะควร พระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้รับเครื่องราชบรรณาการไว้แล้ว ก็ส่งตะละแม่ศรีลงมากับเสนาบดียังเมืองพะโค ขณะนั้นพระเจ้าช้างเผือกจึงยกสมิงสามปราบน้องสมิงเลิกพร้าออกจากเมืองหลากแหลก โปรดให้ไปกินเมืองกริบ ให้เจ้าหานเกิดกินเมืองหลากแหลกแทนสมิงสามปราบ
ฝ่ายพระยาน้อยซึ่งมหาเทวีเอามาเลี้ยงไว้ ครั้นจำเริญวัยขึ้นมาก็มีใจฉกรรจ์นัก พระเจ้าช้างเผือกเห็นดังนั้นก็ว่าแก่มหาเทวีว่าทุกวันนี้ถ้าหาบุญข้าไม่ พระยาน้อยนี้ลักษณะผมหยิกตาพองน่องทู่ ข้าเห็นใจมันฉกรรจ์นัก เผื่อแลพระยาน้อยจะได้ราชสมบัติเปนเจ้าแผ่นดินนั้น ท่านผู้เปนพี่ข้ากับนางนักสนม สมณพราหมณาจาริย์อาณาประชาราษฎรทั้งปวงก็จะได้ความเดือดร้อนนัก แลจะมีผู้ใดรักใคร่พระยาน้อยนั้นหามิได้ เพราะใจนั้นจะปราศจากศรัทธาในพระสาสนา ฝ่ายพ่อขุนเมืองรูปก็งาม เจรจาก็เพราะเปนมัทธุรสวาจาอ่อนหวาน มีใจประกอบไปด้วยความกรุณา แม้นข้าหาบุญไม่ จงให้พ่อขวัญเมืองผู้เดียวนี้ครองราชสมบัติเถิด สมณพราหมณาจาริย์อาณาประชาราษฎรทั้งปวงจะได้อาศัยอยู่เย็นเปนสุข ท่านผู้พี่ก็จะได้เปนสุขดุจหนึ่งปัญจะมหานทีเปนที่อาศัยแห่งสัตว์ ความทั้งนี้พระเจ้าช้างเผือกได้ตรัสแก่มหาเทวีเนือง ๆ
อยู่มาพระยาน้อยกับตะละแม่ท้าว อันเปนพระราชบุตรีพระเจ้าช้างเผือก แต่ว่าต่างมารดากับพระยาน้อย ได้ร่วมรักสมัครสังวาศด้วยกัน แล้วเกรงพระราชอาญาพากันหนีไปยังเมืองตะเกิง ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกให้ตามไปทันจับตัวได้ตำบลเมาะญัด ก็พามาถวายพระเจ้าช้างเผือก ๆ ก็ให้จำไว้ทั้งสองคน อยู่มาพระมหาเทวีขอโทษพระยาน้อยกับตะละแม่ท้าวแก่พระเจ้าช้างเผือก ๆ ก็โปรดให้พระมหาเทวี สั่งให้พระยาน้อยกับตะละแม่ท้าวพ้นโทษอยู่ด้วยกัน พระราชทานผู้คนให้แต่พอใช้สรอย พระเจ้าช้างเผือกมิได้นำพาพระราชทานส่วยสาอากรให้แต่พอกิน
แลเมื่อพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ส่งตะละแม่ศรีมายังเมืองพะโคนั้น อยู่มา สมิงมราหู ผู้เปนบุตรไชยสุระ ๆ คนนี้เปนผัวพระมหาเทวี พระเจ้าช้างเผือกให้เปนแม่ทัพยกไปรบพระตะบะณเมืองเมาะตะมะถูกเกาทัณฑ์ตายนั้น จึงให้โมะผู้พี่ เอาทองร้อยชั่งไปหาสมิงมาสมิตร์มำมะรา เปนคนสนิทของพระเจ้าช้างเผือกว่า ให้ช่วยกราบทูลขอตะละแม่ศรีให้แก่สมิงมราหู สมิงมาสมิตร์มำมรา ก็รับเอาทองร้อยชั่งเข้าไปถวายแก่พระเจ้าช้างเผือก กราบทูลขอตะละแม่ศรีพระราชธิดา ให้แก่สมิงมราหู พระเจ้าช้างเผือกครั้นได้ทรงฟังสมิงมาสมิตรมำมราทูลดังนั้นก็เห็นชอบด้วย เมื่อพระเจ้าช้างเผือกจะโปรดให้ตะละแม่ศรีแก่สมิงมราหูนั้น จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า ตะละแม่ศรีบุตรีเรา ครั้งนี้ข้าไทขบถต่อเรา ๆ จึงเอาลูกเราไปให้แก่พระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ลูกเราก็ได้ความยาก เหตุว่าบุญลูกเรามีจึงได้กลับมาถึงเรา บัดนี้เราคิดว่าจะยกตะละแม่ศรีให้บุตรผู้ซึ่งมีบิดามารดานั้น เกลือกจะทำย่ำยีข่มเหงลูกเรา ๆ คนนี้มีความชอบอยู่ อนึ่งสมิงมะราหูคนนี้เปนลูกไชยสุระ ๆ ผู้บิดาได้อาสาเราถึงขนาด รบพุ่งก็ตายกับคอช้างแลมีคุณต่อเรา สมิงมราหูนี้พ่อแม่หาไม่ เปนลูกกำพร้าอยู่กับฝ่าตีนเรา เห็นว่าจะกลัวเกรงเราหนัก สมิงมราหูนี้เราจะให้อยู่กับตะละแม่ศรี ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีกราบทูลพระกรุณาว่าเห็นด้วย พระเจ้าช้างเผือกจึงให้ปลูกตำหนักใหญ่หลังหนึ่ง พร้อมด้วยเครื่องใช้สรอยเสร็จ แล้วให้หาฤกษ์ ครั้นได้ฤกษ์ดีแล้ว กระทำวิวาหะมงคลสมิงมราหูกับตะละแม่ศรี มีมหรสพถ้วนเจ็ดวันแล้ว พระเจ้าช้างเผือกก็หลั่งน้ำให้แก่สมิงมราหู
ครั้นทำการวิวาหะเสร็จแล้ว พระเจ้าช้างเผือกก็เสด็จไปนมัสการพระสารีริกบรมธาตุ อันชื่อว่ายักกะอะศุกณเมืองตะเกิง พระสารีริกบรมธาตุก็สำแดงพระยะมกปาฏิหาริย์ ช่อพรรนรังษีมีเปนคู่ ๆ ถึงเจ็ดวัน พระเจ้าช้างเผือกกับพระมหาเทวี มุขมนตรีทั้งปวงนั้น ครั้นเห็นพระสารีริกบรมธาตุทำปาฏิหาริย์ก็โสมนัสยินดี กระทำสักการบูชา มีการมหรสพใหญ่หลวง บูชาพระบรมธาตุเปนอันมาก
ขณะนั้น มีหนังสือมาแต่เมืองพะโคว่า สมิงสามปราบกินเมืองกริบเปนขบถ พระเจ้าช้างเผือกได้ทรงทราบแล้วก็เสด็จลงมาเมืองพะโค พระมหาเทวีแลพระยาน้อยกับสมิงมราหูอยู่ในเมืองตะเกิง ครั้นพระเจ้าช้างเผือกเสด็จมาถึงเมืองพะโคแล้ว ก็ให้หาท้าวพระยาเสนามนตรีทั้งปวงมาประชุมกัน ปรึกษาว่าเราจะยกไปเอง จึงสมิงทะโยกคะราชกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์จะเสด็จไปเองนั้นมิชอบ ลูกหลวงหลานหลวงทั้งปวงนั้นก็ยังมีอยู่ ชอบแต่งให้มุขมนตรีผู้น้อยผู้ใหญ่ที่มีสติปัญญาเปนแม่ทัพยกไป แล้วแต่งลูกหลวงหลานหลวงให้กำกับไปด้วย เหตุว่าสมิงสามปราบกินเมืองกริบเปนผู้น้อย อันพระองค์จะเสด็จไปเองนั้นมิควร ครั้นสมิงทะโยกคะราชทูลดังนั้น พระเจ้าช้างเผือกก็ทรงเห็นด้วย จึงให้หาพระมหาเทวีพระยาน้อยสมิงมะราหู มายังเมืองพะโค ก็แต่งสมิงมราหูเปนแม่ทัพ คุมพลโยธาทหารช้างม้าทั้งปวง จะให้ไปจับเอาตัวสมิงสามปราบ กองทัพยังมิทันจะยกไป พอมีหนังสือบอกมาว่าสมิงสามปราบฟ้าผ่าตายแล้ว
พระเจ้าช้างเผือกได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสแก่เสนาบดีมุขมนตรีทั้งปวงว่า ตัวเราเปนกษัตริย์ตั้งอยู่ในธรรมสุจริตโดยพระราชวัตตานุวัตร์ แลน้ำพระพิพัฒน์สัตยาของเรานี้ดุจมีจิตร์วิญญาณ ด้วยเทพยดารักษาพระพุทธสาสนาอภิบาลรักษาเรา ถ้าผู้ใดถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแล้ว มิได้ซื่อตรงประทุษฐร้ายต่อเรา ก็ถึงแก่ความฉิบหายดุจอ้ายมะละคอน ด้วยเทพยดาอาเพดใช่ฤดูฝนๆตกฟ้าผ่าตาย ท่านทั้งหลายเห็นด้วยแล้วหรือ อ้ายมะละคอนนี้จะขอรบด้วยสมิงเลิกพร้าผู้พี่นั้น แล้วมันขอไปกินเมืองหลากแหลก แลกินน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเรา ๆ ก็แทงโลหิตในเท้าให้กินต่างน้ำพิพัฒน์สัตยา แล้วก็ให้ชื่อเปนสมิงสามปราบให้ไปกินเมืองหลากแหลก เมื่อแลตั้งสวามิภักดิ์ต่อเราโดยสุจริตแล้วก็เจริญอายุ วรรณะ สุขะ พละ สมบัติบริบูรณ์ขึ้นภายหน้า แลเมืองหลากแหลกกับเมืองมองมะละใกล้กัน สมิงเลิกพร้ากับอ้ายมะละคอนไซร้ เปนพี่ร้องร่วมอุทรเดียวกัน เกลือกภายหน้าไปมันจะคิดเปนอันเดียวกันเล่า ก็จะทำให้ยากแก่ลูกหลานเรา ๆ สงสัยอยู่ดังนี้ เราจึงยกมันออกจากเมืองหลากแหลกให้ไปกินเมืองกริบ แลมันมิได้คิดถึงน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแห่งเราผู้เปนกษัตราธิราช เราก็ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมเที่ยงดุจเขาพระสิเนรุราช เราก็มิได้ทำอันตรายแก่อ้ายมะละคอน ๆ ก็เปนอันตรายไปเอง
ครั้นอยู่มา พระเจ้าช้างเผือกให้สร้างสระใหญ่สระหนึ่งอยู่ในเมือง แล้วก็ให้พระอัครมเหษี พระราชบุตร พระราชบุตรี พระราชนัดดาแลพระราชวงษานุวงษ์ทั้งปวงไปกระทำการกุศลแล้ว ก็เล่นน้ำในสระนั้น
ขณะเมื่อพระเจ้าช้างเผือกเสด็จไปเล่นน้ำในสระนั้น ฝ่ายพระมหาเทวีกับสมิงมราหูลงเล่นน้ำด้วยกัน พระมหาเทวีนั้นใส่ใจรักใคร่สมิงมราหู จึงเด็ดเอาดอกบัวซ่อนเหน็บพระอุระไว้ แล้วทรงห่มพระภูษาทับไว้ เห็นคนทั้งปวงเมินไป ก็หยิบดอกบัวที่พระอุระทิ้งเอาสมิงมราหู ๆ เห็นดังนั้นก็นิ่งไว้ในใจ ครั้นพระเจ้าช้างเผือกสรงน้ำแล้วก็เสด็จมาพระราชวัง
อยู่มา พระมหาเทวีแต่งหมากดิบควักไส้ในเสีย แล้วก็เอาปูนใส่ในหมากนั้น ฝานหน้าหมากปิดไว้ก็ใส่พานทองคำจำหลักเปนรูปราชสีห์ส่งให้สมิงมะราหู ๆ กินหมากนั้นปูนก็ไหม้ปาก พระมหาเทวีก็ทรงพระสรวล เสนามุขมนตรีทั้งปวงรู้เหตุนั้นแล้วก็เจรจาด้วยกันว่า พระมหาเทวีทำดังนี้มิชอบ คนทั้งปวงก็สอนทารกให้ขับว่า ปะดอยดุงเจิงทาสา แยกแสกกองมอกเตือนเทิง ๆ ลิคะมาระสะมิตะปลอมฉำระปะวะละมะงอม สมิงมราหูเตาะมอยนายกะเตาะปอนสมิดอนมอนทิน เด็กทั้งหลายขับดังนี้ แปลเปนคำไทยว่า ในเมืองตะเกิงพระบรมธาตุพระพุทธเจ้าผุดขึ้น สมิงมราหูพระมหาเทวีหลานเขยกับป้าเมียจะใคร่ลอบรักกัน สมิงมราหูและมหาเทวีพี่พระเจ้าช้างเผือกจะร่วมเขนยกัน ส่วนสมิงมราหูกับพระยาน้อยเปนพี่เขยน้องเมียกันรักกันหนัก อยู่มาตะละแม่ท้าวภรรยาพระยาน้อยมีครรภ์ ประสูตร์พระราชบุตรเปนพระราชกุมาร แลทำข่ายทองรองรับให้พระราชกุมารตกลงในข่ายทอง ครั้นสรงน้ำชำระแล้ว สมเด็จพระเจ้าช้างเผือกก็รับพระราชกุมารนั้นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ ทรงพระโสมนัสยินดีหนัก แล้วตรัสว่าหลานเรานี้ จะให้ชื่อพ่อลาวแก่นท้าว ครั้นพระองค์ให้ชื่อพระเจ้าหลานแล้วก็ตรัสแก่มุขมนตรีทั้งปวงว่า เมื่อขณะพระพี่เราตะละจันทะมังคะละสมภพในปราสาทก็ทำข่ายทองรองรับ ขณะสมภพนั้นพอมีจันทรุปราคา สมเด็จพระราชบิดาจึงถามโหราราชปะโรหิตทั้งหลายว่า จะให้นามพระลูกเราเปนประการใดดี โหรราชปะโรหิตทั้งปวงจึงกราบทูลว่า พระราชบุตรีอันสมภพในข่ายทองพอมีจันทรุปราคาดังนี้ ขอให้พระนามชื่อว่าตะละจันทะมังคะละ จึงพระราชบิดาเราให้ชื่อจันทะมังคะละเพราะเหตุดังนี้ พี่เราพระมหาเทวีเล่า ขณะเมื่อสมภพนั้นก็เปนอัศจรรย์ ด้วยสมบัติพระราชบิดาสร้างกุฎีถวายพระสงฆ์เจ็ดหลังแล้วในวันเดียว แล้วมีผู้นำเอาผลมะเดื่อใหญ่ประมาณสามกำมาถวาย แลผลมะเดื่อนั้นภาษารามัญเรียกว่าวิ อาศัยตัววิอักษรกับกุฎี จึงถวายพระนามชื่อว่าวิหารเทวี ครั้นอยู่มาเราผู้เปนอนุชาได้ปราบดาภิเศก คนทั้งปวงจึงเรียกพระเจ้าพี่เรานั้นว่าพระมหาเทวี เหตุว่าเปนพระเจ้าพี่นางเธอ ส่วนตัวเราพระราชบิดาให้นามชื่อพระยาอู่ บัดนี้หลานเราได้สมภพในวันเสาร เราให้ชื่อหลานเราว่าพ่อลาวแก่นท้าว เพราะเหตุดังนี้
อยู่มาสมิงมราหูแลพระมหาเทวีร่วมรักกัน ชาวเมืองพะโคก็รู้สิ้นจึงสอนทารกให้ขับว่า มินเทืองฉุดกองเทืองเตินกะนายพราวพะยุสะ มิก่อจิมตะรุณ พลายเตาะพะบายตะละเทวีเชือง ชาวเมืองพะโคทั้งปวงก็สอนทารกให้ขับตอบกันว่า นกสตือไซร้ขึ้นไข่ไว้ในต้นไม้อันคาอันซุ่ง อันสตรีแก่จะใคร่ได้สามีหนุ่ม ถันยุคลนั้นไซร้ยานลงถึงรั้งผ้า
ฝ่ายพระมหาเทวี ครั้นได้เปนชู้กันกับสมิงมราหูแล้ว ก็คิดจะเอาราชสมบัติให้แก่สมิงมราหู ๆ กับพระยาน้อยถ้อยทีก็ไปมาหาเล่นด้วยกันเนือง ๆ
อยู่มาในเวลาวันหนึ่ง สมิงมราหูแลพระยาน้อยเล่นสกากันณตำหนักพระมหาเทวี สมิงมราหูแพ้แก่พระยาน้อย สมิงมราหูก็โกรธตีลูกสกานั้นให้กระจายสิ้นทั้งกระดาน พระยาน้อยเห็นสมิงมราหูทำดังนั้น ก็ขัดพระทัยมิได้ว่าสิ่งใดก็ลุกกลับไปตำหนัก
ครั้นพระมหาเทวีรู้ จึงว่าแก่สมิงมราหูว่า การเราคิดไว้เปนความลับใหญ่หลวงหนักจะมิให้แพร่งพราย เหตุไฉนจึงมาด่วนทำเกินเลยต่อพระยาน้อยให้เขาขัดใจดังนี้ผิดหนักหนา ที่ไหนพระยาน้อยจะไว้วางใจเล่า แลการที่คิดไว้ก็จะแพร่งพรายไป เจ้าจงไปขอสมัครสมาพระยาน้อยเสีย อย่าให้มีความสงสัยต่อไป แล้วจงพาพระยาน้อยมาเรือนเรา ๆ จะคิดอุบายให้เจ้ากับพระยาน้อยทำสัตย์กินเลือดอกกัน พระยาน้อยจึงจะวางใจไม่มีความสงสัย แต่เมื่อที่เจ้าจะกินเลือดอกพระยาน้อยนั้นหน่วงไว้ให้ช้า จึงแกล้งพัดให้เทียนดับแล้ว เจ้าจงเทโลหิตในจอกนั้นเสีย เราจะเอาน้ำขมิ้นกับปูนกลั่นใส่จอกแล้ว จึงค่อยกินให้พระยาน้อยเห็น
ขณะเมื่อคิดกันนั้นรู้แต่มหาเทวีกับสมิงมราหู กับตะละแม่ศรีสามคนด้วยกัน แล้วสมิงมราหูก็ไปหาพระยาน้อยณเรือน จึงว่าแก่พระยาน้อยว่า ตัวข้าพเจ้านี้เปนข้าพระองค์เล่นสกาข้าพเจ้าได้โกรธนั้นมิชอบความผิดใหญ่หลวงนัก ภายหน้าไปเห็นจะจำไว้กับพระทัย จงได้กรุณาอย่าถือโทษข้าพเจ้าเลย พระยาน้อยจึงตอบว่าซึ่งพี่ทำดังนั้นเปนแต่การเล่น ข้าหาโกรธไม่อย่าวิตกเลย สมิงมราหูจึงตอบว่า ซึ่งพระองค์อดโทษข้าพเจ้านั้นดีหนักหนา อยู่ตวันเย็นหน่อยหนึ่ง สมิงมราหูชวนพระยาน้อยทรงเสลี่ยงเดียวกันมาณตำหนักสมิงมราหู ๆ กับพระยาน้อยพูดจาดีด้วยกันแล้ว พระมหาเทวีจึงเพโทบายว่ากับพระยาน้อยกับสมิงมราหูว่า ทุกวันนี้พระเจ้าช้างเผือกก็ชราแล้ว ฝ่ายป้านี้วิตกหนักหนา สืบไปภายหน้าเกลือกข้าไทยทั้งสองฝ่ายมันจะยุยงก็จะมีความแคลงแหนงกัน เจ้าทั้งสองจงมีสัตย์ไว้ต่อกัน ป้าจะได้ฝากผีด้วย
ฝ่ายพระยาน้อยสมิงมราหูรับคำพระมหาเทวีแล้ว สมิงมราหูให้ยกเครื่องโภชนากระยาหารสุราบาลออกมา ชวนพระยาน้อยเสวยด้วยกัน แล้วสมิงมราหูจึงว่าแก่พระยาน้อยว่า ถ้าสมเด็จพระบิดาสวรรคตแล้ว พระองค์ก็จะได้ครองราชสมบัติเปนเอกราช แล้วข้าพเจ้าจะขอพึ่งพระองค์ให้มีความสุขสืบไป พระยาน้อยจึงตอบสมิงมราหูว่า ราชสมบัตินี้พระราชบิดาปลงพระทัยไว้กับพ่อขวัญเมือง พี่ว่าดังนี้หาควรไม่ แต่นี้ไปพี่อย่าเจรจาเช่นนี้ สมิงมราหูจึงตอบว่า ถึงมาตรว่าสมบัติจะได้แก่พ่อขวัญเมืองก็ดี พระองค์ก็เปนสายโลหิตเดียวเหมือนกัน ตัวข้าพเจ้านี้เปนแต่ไม้กาฝากจะได้พึ่งบุญพระองค์สืบไป
ฝ่ายพระยาน้อยได้ฟังดังนั้นก็นิ่งอยู่ แล้วสมิงมราหูกับพระยาน้อยถ้อยทีทำความสัตย์ต่อกัน สมิงมราหูเอามีดสับเอาเลือดอกปนสุราใส่จอกส่งให้พระยาน้อย ๆ ก็รับเสวยเข้าไป ฝ่ายพระยาน้อยก็สับเอาเลือดอกปนสุรา แล้วใส่จอกส่งให้แก่สมิงมราหู ๆ ครั้นรับเอาแล้ว สมิงมราหูแสร้งใส่กลว่าร้อน ก็เอาพัดๆ ให้เทียนดับ ครั้นเทียนดับแล้วก็เทสุราบาลน้ำสบถนั้นเสีย ตะละแม่ศรีก็ยื่นจอกน้ำขมิ้นกับปูนซึ่งปนไว้กับสุรานั้น ใส่ปลอมออกมาให้แก่สมิงมราหู ๆ จึงให้จุดเทียนมาแล้ว สมิงมราหูกินสุราปนขมิ้นกับปูนต่อหน้าพระยาน้อย ซึ่งสมิงมราหูทำเล่ห์กลทั้งนี้ พระยาน้อยมิได้รู้ ข้าพระยาน้อยคนหนึ่งชื่ออ้ายท้าวกุล รู้ว่าสมิงมราหูแต่งเล่ห์กล มิได้ซื่อตรงต่อพระยาน้อยเจ้าของตน ก็สกิดพระบาทพระยาน้อยสองครั้งสามครั้ง พระยาน้อยคิดว่าชรอยจะมีเหตุสักสิ่ง อ้ายท้าวกุลจึงสกิดเท้าเราทั้งนี้ พระยาน้อยจึงว่าแก่สมิงมราหูว่า มืดหนักแล้วข้าจะลาพี่ไปก่อน พระยาน้อยก็ลุกจากตำหนักสมิงมราหูขึ้นเสลี่ยงไปยังตำหนัก
ครั้นไปถึงตำหนักแล้วก็ถามอ้ายท้าวกุลว่า เอ็งสกิดเท้าเราเมื่อกี้นั้นด้วยเหตุประการใด อ้ายท้าวกุลจึงทูลพระยาน้อยว่า ข้าพเจ้าสกิดพระบาทนั้น ด้วยเหตุว่าสมิงมราหูทำสัตย์กับพระองค์มิได้ซื่อตรง ส่วนว่าเลือดสมิงมราหูพระองค์เสวย ส่วนพระโลหิตในอุระพระองค์ สมิงมราหูมิได้เสวยแสร้งเพทุบายเปนร้อน แล้วเอาพัดมาพัดให้เทียนดับ ก็เทสุราปนโลหิตเสีย ตะละแม่ศรีจึงส่งสุราปนขมิ้นกับปูนยื่นให้สมิงมราหูกิน สมิงมราหูจะได้กินน้ำสุราปนโลหิตในพระอุระพระองค์หามิได้ สมิงมราหูทำดังนี้ข้าพเจ้าเห็น ข้าพเจ้าจึงสกิดพระบาทพระองค์ พระยาน้อยครั้นได้ฟังอ้ายท้าวกุลว่าดังนั้นก็เห็นจริงด้วย ก็ทรงพระโกรธ แล้วจึงว่าพี่เราป้าเราทั้งสอง ภายหน้าไปจะให้เราได้เห็นความทุกข์ความยากอย่าแคล้วแก่ตาเราเลย อันตัวอ้ายสมิงมราหูนี้ เดชบารมีเราไปภายหน้าได้เปนใหญ่แล้ว จะสับเสียมิให้กากลืนแค้นคอ แต่เองเปนคนซื่อสัตย์ต่อเจ้าได้บอกเหตุร้ายดีให้แก่เราดังนี้เราขอบใจนัก อนึ่งตัวเรานี้ก็เปนลูกหลานพระเจ้าช้างเผือกมาถึงแปดพระองค์จริงแล้วไซร้ ขอจงเทพยดาอารักษ์ทั้งหลายช่วยเราให้ได้ดุจหนึ่งปรารถนาเถิด
ฝ่ายตะละแม่ท้าว ได้ยินพระยาน้อยแลอ้ายท้าวกุลเจรจาด้วยกันดังนั้น ตะละแม่ท้าวจึงถามพระยาน้อยว่า พระองค์เจรจากับอ้ายท้าวกุลนั้นด้วยเหตุอันใด พระยาน้อยจึงบอกเหตุการณ์ซึ่งสมิงมราหูกับตะละแม่ศรีทำเล่ห์กลทั้งปวงให้ตะละแม่ท้าวฟังทุกประการ ตะละแม่ท้าวได้ฟังก็หัวเราะว่า พระเจ้าป้าของพระองค์จะได้ผัวหนุ่ม พระองค์ไม่ได้ยินดีหรือ ความคิดของพระเจ้าป้านั้น จะใคร่ฆ่าพระองค์กับข้าพเจ้าแลพ่อลาวแก่นท้าวเสีย แล้วจะให้สมิงมราหูเปนกษัตริย์ ข้าพเจ้าได้ยินเนื้อความดังนี้เปนนิจทุกวันมิได้ขาด แลความดังนี้จริงหรือมิจริง ข้าพเจ้ามิได้ทราบ ครั้นข้าพเจ้าจะบอกแก่พระองค์เล่าเห็นเปนข้าพเจ้ายุยงให้สมเด็จพระเจ้าป้ากับพระองค์มีความรังเกียจแก่กัน เหตุฉะนี้ข้าพเจ้าจึงมิได้บอกแก่พระองค์ ครั้นพระยาน้อยได้ฟังตะละแม่ท้าวว่าดังนั้น ก็ทรงพระโทมนัสน้ำพระเนตรตกจากคลองพระเนตร ครั้นรุ่งเช้า พระยาน้อยจึงให้หาแม่นมชื่อมุอายลาว เข้ามา ครั้นแม่นมมาถึงแล้ว จึงถามว่าเหตุการณ์สิ่งใด พระองค์จึงให้ข้าพเจ้ามา พระยาน้อยจึงว่าข้ามิได้กินนมแม่มานานมาแล้ว แลบัดนี้ข้าอยากนมแม่ ข้าจะใคร่ได้กินนมจึงให้หาแม่มา พระยาน้อยก็เอาผ้าที่ห่มนั้นวางลงเหนือตักแม่นมแล้ว ก็เอนพระองค์บรรธมลงที่ตักแม่นมนั้น แม่นมพิศดูพระพักตร์พระยาน้อยแล้ว ก็ร้องไห้น้ำตาไหลลงถูกพระอุระพระยาน้อย ๆ จึงตรัสถามว่า ด้วยเหตุประการใดแม่จึงร้องไห้ดังนี้ แม่นมจึงทูลว่าข้าพเจ้าเลี้ยงพระองค์มาแต่ทรงพระเยาว์อยู่จนใหญ่ถึงเพียงนี้แล้ว คิดว่าจะได้พึ่งพระบารมีสืบไป บัดนี้ข้าพเจ้าได้ยินพระเจ้าป้าของพระองค์คิดความใหญ่หลวงนัก ซึ่งข้าพเจ้าตั้งใจจงรักภักดีต่อพระองค์นั้น เห็นว่าจะเสียแรงรัก ข้าพเจ้าจึงร้องไห้เพราะเหตุดังนี้
พระยาน้อยได้ฟังคำแม่นมว่าดังนั้นก็ตรัสว่า อันแม่นมรักข้า ๆ ก็คิดรักแม่ดุจเดียว จึงให้หาแม่มาทั้งนี้หวังจะให้แจ้ง มุอายลาวจึงบอกความซึ่งพระมหาเทวีแลสมิงมราหูทำชู้ แล้วคิดอ่านกันให้พระยาน้อยแจ้งทุกประการแล้ว จึงว่าพระองค์เร่งรำพึงจงหนัก ครั้นแล้วมุอายลาวก็ลาไป ตั้งแต่วันนั้นมาพระยาน้อยก็หาไว้ใจไม่ ครั้นอยู่มาสมิงมราหูจะไปเที่ยวเล่นทุ่ง มาชวนพระยาน้อย ๆ บอกว่าข้าไม่สบายพี่จะไปก็ไปเถิด ถ้าพี่ไปได้ฝักบัวเง่าบัวเอามาฝากข้าบ้าง สมิงมราหูชวนพระยาน้อยไม่ไปแล้ว สมิงมราหูก็กลับมาบ้าน
อยู่มาสมิงมราหูมาชวนพระยาน้อยไปไหว้พระ พระยาน้อยว่าไปก่อนเถิด วันอื่นข้าจึงจะไป ตะละแม่ท้าวจึงบอกแก่พระยาน้อยว่า สมิงมราหูชวนไปทั้งนี้ คิดจะทำร้ายพระองค์ดอกอย่าไว้พระทัย พระยาน้อยบอกว่าข้ารู้แล้ว
ครั้นอยู่มา สมิงมราหูมาชวนพระยาน้อยไปไล่เนื้ออีกครั้งหนึ่ง พระยาน้อยว่าช้างม้าไม่มีจะขอยืมช้างพี่ขี่ไปสักตัวหนึ่ง สมิงมราหูก็ให้เอาช้างพังหางด้วนมาให้แก่พระยาน้อยตัวหนึ่ง ตะละแม่ท้าวจึงว่า สมิงมราหูสิจะคิดทำร้ายพระองค์อยู่ ทำไมจึงจะไปด้วยเขาเล่า พระยาน้อยจึงว่าแก่ตะละแม่ท้าวว่า สมิงมราหูได้มาชวนหลายหนแล้ว จะมิไปก็ไม่ควรจำจะไปด้วย แต่ว่าข้าไปถึงกลางทางแล้ว จึงให้คนไปบอกข้าว่าลูกเจ็บข้าจะกลับมา พระยาน้อยกับสมิงมราหูก็พากันไป
ครั้นไปถึงประตูเมือง พระยาน้อยเห็นช้างกันพิรุมของสมิงอายพะดาย พระยาน้อยจึงว่าแก่มะกะตะนายช้างว่า กูจะเอาช้างตัวนี้ไปหน่อยหนึ่ง มะกะตะนายช้างจึงทูลว่า ข้าพเจ้ากลัวสมิงอายพะตายลุงของพระองค์อยู่ พระยาน้อยจึงใช้พ่อมอญไปหาสมิงอายพะดาย ขอยืมช้างพลายกันพิรุมไปไล่เนื้อหน่อยหนึ่ง สมิงอายพะดายก็ยอมให้ พระยาน้อยก็เทียมช้างพังนั้นเข้าริมพลายกันพิรุมแล้วก็ขี่ช้างพลายกันพิรุมไป แลสมิงมราหูขี่ช้างพลายเดินไปก่อน พระยาน้อยขี่ช้างพลายกันพิรุมตามไป ครั้นถึงกลางทางอ้ายท้าวกุลไปบอกว่า พ่อลาวแก่นท้าวมีอันป่วยหนัก ขอเชิญพระองค์เสด็จกลับไปก่อน พระยาน้อยจึงบอกแก่สมิงมราหูแล้วก็กลับเข้าไปเมือง แต่สมิงมราหูนั้นไป ครั้นกลับเข้ามาสมิงมราหูไปถามข่าวว่า พ่อลาวแก่นท้าวป่วยเปนประการใด พระยาน้อยบอกว่าหายแล้ว
ครั้นอยู่มาประมาณสามวัน พระมหาเทวีแลสมิงมราหูคิดการใหญ่หลวงขึ้น ชาวเมืองทั้งปวงพูดจากัน กิตติศัพท์แจ้งไปถึงพระยาน้อย ๆ ก็สะดุ้งพระทัย จึงให้หาพ่อมอญเข้าไปปรึกษากันว่า บัดนี้เขาคิดการใหญ่หลวงขึ้นแล้ว ผู้คนเราก็น้อยจะคิดทำการไม่ถนัด จำเราจะออกไปเล่นตีคลีณวัดพระมุเตาเนือง ๆ จะได้ซ่องสุมผู้คนคิดทำการต่อไป ครั้นคิดกันแล้วก็ออกไปณวัดเล่นตีคลีอยู่เนือง ๆ
ครั้นอยู่มาวันหนึ่งพระยาน้อยไปณวัดนั่งดูคนตีคลีอยู่ จึงเหลือบเห็นตาปะขาวคนหนึ่ง เดินมาที่ลานพระมุเตา พระยาน้อยเห็นประหลาดจึงเดินเข้าไปหา ถามว่าท่านมาแต่ที่ใด ตาปะขาวผู้นั้นบอกว่า มาแต่ทิศตวันตกอยู่ป่าโครธาราม มาบัดนี้ปรารถนาจะใคร่พบลูกพระเจ้าช้างเผือกหน่อยหนึ่ง พระยาน้อยจึงถามว่า ท่านจะสนทนาด้วยกิจอันใด ตาปะขาวผู้นั้นจึงบอกว่า ข้าพเจ้าหวังจะบอกเนื้อความลูกพระเจ้าช้างเผือกให้ทราบ ถ้าลูกพระเจ้าช้างเผือกจะปรารถนาเอาราชสมบัติในเมืองพะโคแล้ว ก็ให้รักษาปัญจางคิกศีล แล้วจงไปข้างทิศตวันตก จะได้พบกัลยาณมิตรเปนบุรุษอกุดุมภีผู้หนึ่งอยู่ณบ้านพะลาคา เปนข้าพระเกษธาตุอยู่ณเมืองตะเกิง ผู้นั้นมีปัญญาสุขุมภาพจะได้เปนครูท้าวพระยารู้จบไตรเพท แลบุรุษผู้นั้นเกิดในวันอังคาร บัดนี้อายุได้สิบหกปีแล้ว ผู้นั้นจะกล่าวปริศนาสามบท ถ้าบพิตรแก้ปฤษณาสามบทได้ ผู้นั้นก็จะได้เปนคู่คิดกับพระองค์จะได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศทั้งปวง จะได้ยกย่องพระพุทธสาสนาให้ถาวรสืบไป ว่าดังนั้นแล้ว ก็อันตรธานหายไปในที่เฉพาะพระเนตรพระยาน้อย แลเมื่อตาปะขาวหายไปในทันใดนั้นแผ่นดินไหว แลมังโยทยาคนหนึ่ง มังตะราวคนหนึ่งอยู่ด้วยพระยาน้อย ๆ จึงว่าซึ่งตาปะขาวหายไป เกิดมหัสจรรย์แผ่นดินไหวดังนี้ ชรอยเทพยดามาบอกเหตุแก่เรา ๆ จะกลับเข้าไปในเมืองพะโค แต่งเครื่องบูชา พระยาน้อยก็กลับเข้ามาเมือง จึงแต่งเครื่องบูชาพระพุทธเจ้าที่หนึ่ง บูชาเทพยดาที่หนึ่ง แล้วจึงให้หามะสอดมา ใช้ให้มะสอดไปดูข้าพระณเมืองตะเกิง ซึ่งอยู่ณบ้านพะลาคา จะพูดจาเปนปริศนาประการใดบ้าง ถ้าพบผู้นั้นแล้ว ให้จำตัวไว้ให้แน่ แล้วจดหมายเอาปริศนานั้นมา มะสอดรับคำพระยาน้อยแล้วก็ลามาบ้าน แลมะสอดอยู่บ้านมะสร้อยใกล้กันกับบ้านพะลาคาทางครึ่งวัน มะสอดก็ไปฟังปริศนาตามพระยาน้อยสั่งนั้น
ครั้นมะสอดมาถึงบ้านพะลาคา เห็นมะอะนันนายบ้านกับมะทะยันตะโกง ชนไก่กันอยู่ใต้ต้นไทรแทบคันสระริมทางเดิน มะสอดเข้าหยุดอยู่ พอพระสามเณรพุทธาญาณผู้มีปัญญาเดินมา มะอะนันนายบ้านเห็นจึงถามว่าเจ้าสามเณรจะไปไหน สามเณรพุทธาญาณจึงบอกว่า ท่านสมภารใช้ข้าไปดูโยมป่วย นายบ้านจึงว่าแก่สามเณรว่า ข้าจะไปเยือนด้วยยังไม่เปล่า ถ้าเจ้าเณรไปแล้วกลับมาบอกอาการแก่ข้าด้วย สามเณรพุทธญาณไปดูโยมแล้วกลับมา มะอะนันนายบ้านเห็นจึงถามว่า โรคโยมนั้นเปนประการใด สามเณรบอกเปนปริศนาว่า จะเปนราหูก็ใช่ จะเปนตัวคะก็ใช่ ครั้นถามว่าแน่ลงข้างไหนก็กลัวจะเปนเท็จ เหมือนโยมไถนามาถึงคันนา แล้วก็กลับมาสอยผลพุดซาอ่อนลากข้าง แลโรคโยมป่วยนั้นก็เปนเหมือนรูปบอกดังนี้ คนทั้งปวงได้ฟังสามเณรว่าไม่เข้าใจก็หัวเราะเยาะเล่น
ฝ่ายมะอะนันนายบ้านจึงว่าแก่คนทั้งปวงว่า สามเณรองค์นี้มีปัญญาเรียนคัมภีร์จบไตรเพท หาผู้ใดจะเสมอไม่อย่าประมาท ครั้นมะสอดได้ฟังสามเณรว่า เปนปริศนาลึกลับประหลาดหนัก คนทั้งปวงหารู้ไม่ มะสอดก็จำตัวสามเณรไว้ แล้วจดหมายเอาปริศนากลับมาทูลพระยาน้อย ๆ จึงพาเอาตัวมะสอดออกไปณพระมุเตา จึงนมัสการพระมุเตาแล้วอธิษฐานว่า ถ้าข้าพเจ้าจะได้เปนใหญ่ครอบครองอาณาประชาราษฎรในเมืองพะโคแล้วไซร้ เดชะคุณพระศรีรัตนไตรเจ้า ขอให้เทพยดาทั้งปวงดลใจข้าพเจ้าให้แก้ปริศนานี้ออกเถิด พระยาน้อยก็ดำริห์แจ้งในอรรถปริศนาซึ่งสามเณรพุทธญาณว่ามานั้น ซึ่งว่าจะเปนอักษรคะก็ใช่ จะว่าราหูก็ใช่ สามเณรว่าดังนี้เปนอรรถปริศนา เห็นจะได้แก่ตัวเลขแปด ด้วยตัวเลขแปดข้างรามัญนั้นเปนรูปอักษรคะ สามเณรจึงว่าจะเปนคะก็ใช่ จะเปนราหูก็ใช่ ข้อซึ่งสามเณรว่าจะว่าเปนแน่ก็กลัวจะเปนเท็จนั้น ด้วยอาการโยมสามเณรซึ่งป่วยนั้น จะกำหนดเปนแน่ยังไม่ได้ จึงเปรียบตัวเลขตัวอักษรคะ ซึ่งว่าไถนามาถึงคันนาแล้วกลับวัวมานั้น ฝ่ายรามัญขับวัวว่าอะแซ้ ข้อซึ่งว่าสอยพุดซาอ่อนลากข้างนั้น ได้แก่ตัวอะรามัญลากข้าง พระยาน้อยจึงเอาตัวอักษรสามตัวประสมกันเข้าเปนอแซ้ว่า แลอธิบายว่าโยมสามเณรจะตายมิวันนี้ก็พรุ่งนี้ พระยาน้อยจึงให้มะสอดไปดูโยมสามเณร ๆ ก็ตายในวันนั้น ต้องปริศนาที่พระยาน้อยแก้ มะสอดก็กลับมาทูลแก่พระยาน้อย ๆ ก็นิ่งไว้แต่ในพระทัย
ครั้นอยู่มาสามเณรพุทธญาณนั้นมารดาเปนหม้าย เปนหนี้มะง้าวรอดนายบ้านอยู่เปนดีบุกเจ็ดสิบชั่ง สามเณรนั้นมีพี่ชายคนหนึ่งฟังคำเมียหนีมารดาไป หาอยู่เลี้ยงมารดาไม่
ฝ่ายมะง้าวรอดจึงให้เกาะเอามารดาสามเณรไว้ใช้เปนทาสแทนดีบุก แลสามเณรคิดกตัญญูต่อมารดาว่า มารดาไปเปนข้ามะง้าวรอดอยู่ ก็มีความรำคาญใจ สามเณรจึงเอาความไปแจ้งแก่พระสังฆราชผู้เปนอาจารย์ว่า มารดาข้าพเจ้าเปนข้ามะง้าวรอด ๆ เอาตัวไปไว้ใช้ ข้าพเจ้าจะขอสึกออกไปให้มะง้าวรอดใช้แทนมารดา พระสังฆราชจึงว่าแก่สามเณรว่า เจ้าเณรมีปัญญารู้จบไตรเพทข้าเอ็นดูหนัก ครั้นจะห้ามเจ้าเณรไว้ทรัพย์สิ่งของก็ไม่มีจะให้เจ้าเณร ๆ จะไปแทนคุณมารดาก็ไปเถิด สามเณรก็ลาพระสังฆราชสึกออกแล้ว เขาก็เรียกว่ามังกันจี ไปรับใช้แทนมารดา
ครั้นอยู่มา มะง้าวรอดให้มังกันจีคุมเด็กไปเลี้ยงโคณทุ่งนา ขณะนั้น พระยาน้อยให้มะสอดมาฟังปริศนาอีกครั้งหนึ่ง ครั้นมะสอดลงมาถึงที่สามเณรอยู่นั้นไม่พบสามเณร มะสอดสืบรู้ว่า สามเณรสึกออกไปเปนทาษใช้แทนมารดาอยู่ด้วยมะง้าวรอด มะสอดจึงตามไปพบมังกันจีเลี้ยงโคอยู่กับหมู่เด็กบนต้นไทร มะสอดก็นั่งคอยดูอยู่ที่นั้น พอบุตรมะง้าวรอดมาถามมังกันจีว่า โคหายไปได้แล้วหรือ มังกันจีจึงบอกเปนปริศนาว่า ข้าขึ้นไปบนต้นไม้ไม่เห็นจึงได้เห็น ถ้าเห็นแล้วก็ไม่เห็น บุตรมะง้าวรอดได้ฟังมังกันจีว่าดังนั้น หารู้ในปริศนาไม่ก็สงสัยอยู่
ฝ่ายมะสอดได้ฟังมังกันจีว่าเปนปริศนา ก็จดหมายเอาปริศนานั้นมาทูลพระยาน้อยว่า สามเณรพุทธญาณซึ่งบวชอยู่ว่าปริศนาครั้งก่อนนั้น บัดนี้สึกออกจากเณรไปเลี้ยงโคว่าปริศนาอีกบทหนึ่ง มะสอดจึงเอาปริศนามังกันจีทูลพระยาน้อย ๆ ได้ฟังปริศนามังกันจีแล้ว ก็แก้ปริศนามังกันจีว่า ขึ้นต้นไม้ไม่เห็นจึงได้เห็นนั้น ชรอยต้นไม้นั้นเปนโพรงมีอสรพิศม์อยู่ เมื่อขึ้นไปไม่เห็นงูจึงเห็นโค ปริศนาซึ่งว่าไม่เห็น แลซึ่งว่าถ้าเห็นแล้วก็ไม่เห็นนั้น เมื่อแรกมังกันจีจะขึ้นไปดูโคบนต้นไม้นั้น ถ้าเห็นงูก่อนแล้วก็ไม่เห็นโค จึงได้กล่าวเปนปริศนาว่า ถ้าเห็นแล้วไม่ได้เห็น พระยาน้อยแก้ปริศนาแล้ว จึงอธิษฐานแต่ในพระทัยว่า ถ้าจะได้เปนกษัตริย์สืบไป ปริศนามังกันจีซึ่งว่านี้ขอให้แก้ถูกเถิด พระยาน้อยจึงให้มะสอดไปดูที่ต้นไม้นั้น มะสอดก็เห็นงูเห่าในโพรง จึงกลับมาทูลพระยาน้อย ๆ มีความยินดีนัก
ครั้นอยู่มามารดามังกันจีคิดถึงมังกันจีว่า ลูกเราคนนี้มีกตัญญูไปตกทุกข์ได้ยากเพราะเราช้านานแล้ว มารดามังกันจีจึงไปหาพระมหาเถรผู้เปนพี่ชายณวัดเกลาะนิพพาน แล้วอ้อนวอนว่ามังกันจีไปเปนทาสใช้แทนข้าพเจ้ามาก็ช้านานแล้ว ขอให้พระคุณช่วยกรุณาไปถ่ายเอามังกันจีมาไว้บวชเรียนเถิด พระมหาเถรได้แจ้งแล้วก็มีจิตต์กรุณาสงสาร จึงบอกกล่าวเรี่ยไรสัปรุษได้ดีบุกหนักเจ็ดสิบชั่ง ให้มารดามังกันจีไปถ่ายเอามังกันจีมา มารดามังกันจีจึงเอาดีบุกเจ็ดสิบชั่งนั้นไปให้มะง้าวรอดแล้ว พาเอามังกันจีมายังพระมหาเถร ๆ ก็บวชมังกันจีเปนสามเณรอยู่วัดเกลาะนิพพาน
ฝ่ายพระยาน้อย จึงให้มะสอดลงมาฟังปริศนามังกันจีอีกครั้งหนึ่ง มะสอดมาถึงบ้านมะง้าวรอดไม่พบมังกันจีสืบรู้ว่า มังกันจีไปบวชอยู่ณวัดเกลาะนิพพาน ก็ตามมังกันจีไปยังอาราม
ขณะนั้น พระมหาสมมิตร์ลงมากวาดวัดที่ลานพระอุโบสถ พอสามเณรพุทธญาณได้ลูกเป็ดหงษ์ตัวหนึ่งห่อสบงเดินมา พระมหาสมมิตร์เห็นสามเณรห่อสบงเดินมา ก็ถามว่าเจ้าเณรห่ออะไรมานั้น สามเณรบอกเปนปริศนาว่า ซึ่งข้าพเจ้าห่อมานี้ พม่าเรียกว่าแดง รามัญเรียกว่าโกล์ คนทั้งปวงซึ่งนั่งอยู่นั้นได้ยินสามเณรว่าดังนั้น ก็ติเตียนสามเณรว่า พระมหาสมมิตร์เปนผู้ใหญ่ เจ้าเณรไม่บอกออกให้แจ้ง เจ้าเณรว่ากล่าวเปนคำตลกคนองไปดังนี้ไม่สมควร พระมหาสมมิตร์ก็นิ่งอยู่
ฝ่ายมะสอดซึ่งมาฟังปริศนานั้น ก็จดหมายเอาถ้อยคำกราบทูลพระยาน้อย ๆ ได้ฟังก็แก้ปริศนาของพระสามเณรซึ่งมะสอดจดหมายมาในปริศนาว่าแดงนั้น แปลออกเปนคำไทยว่าหงษ์ รามัญเรียกว่า โกล์ แปลออกเปนไทยว่าลูก สามเณรได้ลูกเป็ดหงษ์ห่อมา แลปริศนาสามเณรสามบทนี้เปนกัลยาณนิมิตมั่นคง แล้วเทพยดาก็บอกเราแต่ก่อน เราก็แก้ปริศนาสามบทได้ เราคงจะได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศเปนแท้ แล้วเจ้าเณรว่าปริศนาสามบทนั้น มะสอดจะเห็นควรประการใด มะสอดจึงทูลว่า เจ้าเณรองค์นี้กอปรด้วยปัญญาวิชาไตรเพท แต่เปนคนทุคคตะมารดาเปนหนี้เขาอยู่ ครั้นพระยาน้อยได้ฟังก็ยินดีในพระสามเณรยิ่งนัก
อยู่มาวันหนึ่ง เวลาเช้า พระยาน้อยสั่งให้มะสอดกับมหาดเล็กสี่คน ให้จัดเอาผ้าเหลืองไตรหนึ่ง ผ้าขาวห้าตรา ผ้าแดงห้าตรา ของทั้งนี้ให้เอาไปถวายสมภารลุงเจ้าเณรพุทธญาณ แล้วให้จัดผ้าพรรณนุ่งห่มเครื่องใช้สรอย กับเงินตราห้าชั่งให้แก่มารดาสามเณร แล้วจงบอกแก่สมภารแลมารดาสามเณรว่า เราจะขอสามเณรพุทธญาณมาไว้ มะสอดกับมหาดเล็กสี่คนรับเอาเงินตราห้าชั่งกับสิ่งของทั้งปวงแล้ว กราบถวายบังคมลาออกมากับคนถือของยี่สิบเจ็ดคน มาถึงวัดเกลาะนิพพานไปหาสมภาร นมัสการแล้วถวายสิ่งของทั้งปวงซึ่งพระราชทานมานั้น แล้วแจ้งเนื้อความตามรับสั่งทุกประการ สมภารได้ฟังก็มีความยินดีนัก ว่าอายุอาตมาภาพถึงหกสิบแปดปีแล้ว บวชมาในพระพุทธสาสนาได้สี่สิบเจ็ดพรรษา รูปขออุทิศส่วนกุศลถวายไปแก่ลูกพระเจ้าช้างเผือกเถิด ถ้ารูปยังหนุ่มอยู่ก็จะสึกออกไปทำราชการอยู่ด้วยพระราชบุตรพระเจ้าช้างเผือก ทุกวันนี้ก็แก่เฒ่าไปแล้ว กำลังก็น้อยจะทำราชการไปนั้นมิได้ แล้วสมภารจึงให้คนไปเรียกมารดาเจ้าสามเณรมา สมภารจึงให้เอาเงินห้าชั่งกับผ้าพรรณนุ่งห่ม อันเปนส่วนพระราชทานมารดาเจ้าสามเณรนั้นส่งให้แล้วบอกว่า สิ่งของทั้งนี้พระราชโอรสพระเจ้าช้างเผือกให้เอามาพระราชทาน พระองค์มีพระทัยปราถนาจะขอเอาเจ้าสามเณรพุทธญาณไปไว้ มารดาเจ้าสามเณรได้รับพระราชทานแล้ว ก็มีความโสมนัสยินดีนัก แล้วว่าแก่สามเณรพุทธญาณว่า พระราชบุตรมีรับสั่งมาจะขอเจ้าสามเณรไปไว้ เจ้าเณรจะคิดประการใด สามเณรพุทธญาณจึงว่า ตัวข้าพเจ้านี้อยู่ในแผ่นดินของท่านก็เปนข้าแผ่นดิน ซึ่งพระลูกเจ้าทรงเมตตาโปรดพระราชทานสิ่งของทั้งนี้มาเปนส่วนของขรัวลุง แลส่วนของมารดา หวังจะใคร่ได้ตัวข้าพเจ้า ๆ หรือจะไม่สมัคร์เล่า มาตร์แม้นพระองค์ไม่ทรงพระเมตตาโปรดพระราชทานเข้าของสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย จะเอาไปใช้เปล่า ๆ ก็จะขัดได้หรือ จำจะต้องไปควรที่ข้าพเจ้าจะภักดี ตั้งใจทำราชการฉลองพระเดชพระคุณจึงจะชอบ
มารดาได้ฟังสามเณรว่าดังนั้น ก็ร้องไห้กอดสามเณรเข้าแล้วก็พิไรรำพรรณให้ความสั่งสอนต่าง ๆ ส่วนสมภารจึงสรรเสริญถึงความรู้ของสามเณรพุทธญาณให้มารดาสามเณรแลมะสอดฟัง คือสามเณรได้เล่าเรียนทั้งพระสูตร พระอภิธรรม พระคัมภีร์โหรศาสตร์ แลไชยภูมิ พิไชยสงคราม กลอุบายพิไชยสงคราม เรียนได้แต่อายุสิบสี่ปี อันความรู้ของสามเณรนั้นหาผู้ใดจะเสมอมิได้ แต่ทว่ายังเปนเด็กหนุ่มอยู่ อาตมาภาพขอฝากแก่ท่านด้วยเถิด ถ้าผิดพลั้งในราชกิจประการใด ท่านจงเมตตาช่วยตักเตือนว่ากล่าวด้วย แล้วจึงเรียนสามเณรเข้ามาตักเตือนว่ากล่าวในวิชาซึ่งได้ร่ำเรียนมานั้น คืออุบายสี่ประการ วิชาห้าประการ คุณแปดประการ วุฒิเจ็ดประการ ธรรมเหล่านี้ควรแก่พระราชบุตรกษัตราธิราชนั้น ให้สามเณรสั่งสอนให้กระทำแล ตัวท่านผู้จะเปนข้าพระราชบุตรนั้น ให้รู้ซึ่งโทษแปดประการ คุณเจ็ดประการ วุฒิหกประการ คติสามประการ ซื่อหกประการ มุสาเก้าประการ แลอุบายสี่ประการนั้น สามัญญอุบาย คือรู้ทั่วไปในราชกิจการงานสงครามหนึ่ง นิกะอุบาย คือรู้ประกอบฤกษ์พานาทีที่จะได้แลเสีย แพ้แลชนะ รู้ทั้งราชวัตร์ตามคัมภีร์ราชษาทึก รู้ทั้งคหปติวัตร์ ตามคัมภีร์สิงคาโลวาทหนึ่ง เล่ห์อุบาย คือรู้ในเล่ห์เขาคดก็คดตาม เขาซื่อก็ซื่อตาม แลฉลาดตามโวหารต่าง ๆ หนึ่ง ธนอุบาย คือรู้อุบายในที่จะขวนขวายถ่ายเทหาทรัพย์หนึ่ง เปนสี่ประการด้วยกัน แลวิชาห้าประการนั้น โยคเสฐา คือรู้ในสาระพัดช่างทั้งปวงหนึ่ง วินิฉัยเสฐา คือรู้ในธรรมศาสตร์ราชาศาสตร์ ตัดสินข้อคดีของราษฎรหนึ่ง เหตุเสฐา คือรู้นิมิตรทั้งปวง แลเหตุการณ์บ้านเมืองจะร้ายแลดีหนึ่ง โบราณเสฐา คือรู้จักภูมิประเทศว่าที่นี่เปนมงคล แลมิได้เปนมงคลตามโบราณสืบมาหนึ่ง หัตถีอัศศะเสฐา คือรู้ศิลปศาสตร์ช้างม้าทั้งปวงหนึ่ง เปนวิชาห้าประการ แลคุณแปดประการนั้น สัจจังคือ กล่าวถ้อยคำเปนสัตย์เที่ยง ตั้งอยู่ในคติธรรมทั้งสี่ มิได้ลำเอียงเข้าด้วยญาติแลมิตร์ของตนหนึ่ง อวิโรธะนัง คือมิได้เบียดเบียฬบุคคลผู้อื่นหนึ่ง สิเนหะทัสสะนา คือเห็นบุคคลผู้อื่นให้มีจิตต์เมตตารักใคร่หนึ่ง สุรยุทธัง คือเมื่อเข้าสู้สงครามนั้นให้องอาจอย่าได้หวาดไหวคร้ามกลัวปัจจามิตรหนึ่ง สีละวา ให้ประกอบไปด้วยศีลมารยาทเปนอันดีหนึ่ง อะโรคยา ให้รู้คัมภีร์บำบัดโรคหนึ่ง จาโคปะนะ คือบริจาคทรัพย์มิได้อาลัย แล้วจะกลับคืนเอาต่อภายหลังหนึ่ง นิสัมมะการี คือจะทำการสิ่งใดให้ดำริห์ด้วยปัญญาก่อนจึงกระทำหนึ่ง คุณแปดประการดังนี้
แลวุฒิเจ็ดประการนั้น คือให้ประพฤติอิริยาบถดังพระอินทร์อันบริบูรณ์ไปด้วยเบญจกามคุณ แลอิสสริยศองอาจในการอันเปนใหญ่หนึ่ง ให้ประพฤติอิริยาบถดังพระพรหม คือเมื่อกาลจะรักสาอุโบสถแลพรหมจรรย์นั้น ให้พึงเว้นจากเบญจกามคุณดุจพรหมอันสำรวมญาณบริสุทธิ์หนึ่ง ประพฤติอิริยาบถดังพระอาทิตย์ คือประพฤติราชอาณาจักร์เปนอันเสมอ มิได้เลือกหน้าตามผิดแลชอบ ดุจดังพระอาทิตย์อันส่องแสงเสมอไปมิได้เว้นหนึ่ง ประพฤติอิริยาบถดังพระจันทร์ คือประกอบไปด้วยเมตตาแก่สมณชีพราหมณ์เสนาพฤฒามาตย์ราษฎรทั้งปวง ให้อยู่เย็นเปนสุขทั่วไปดุจรัศมีพระจันทร์หนึ่ง ประพฤติอิริยาบถดังพระพาย คือประกอบไปด้วยความกรุณาแก่ข้าราชการน้อยใหญ่โดยถานานุกรม ดุจหนึ่งพระพายพัดตามฤดูหนึ่ง ประพฤติอิริยาบถดังพระยายมราช คือให้สำแดงราชานุภาพแก่ผู้ล่วงพระราชบัญญัติโดยโทษให้พิลึกพึงกลัว ดุจดังพระยายมราชอันเหลือบพระเนตร์ดูผู้กระทำผิดให้พินาสไปหนึ่ง ประพฤติอิริยาบถดังพระมหาสมุทร คือ จะลงพระราชอาญาแก่ผู้ล่วงพระราชอาณาจักร์นั้น ให้กระทำด้วยอุเบกขาหาความพยาบาทมิได้ ดุจดังพระมหาสมุทรมิได้ยินดีแก่กลิ่นอันหอม แลมิได้ยินร้ายแก่กลิ่นอันลามกหนึ่ง ศิริวุฒิเจ็ดประการดังนี้ เปนพระราชวัตร์สำหรับพระมหากษัตริย์เท่านี้
แลองค์แห่งปรินายกนั้น คือให้รู้จักโทษแปดประการ พะยะสินี คือเปนนักเลงผู้หญิงแลเล่นเบี้ยกินเหล้า เปนที่จะให้ฉิบหายแห่งทรัพย์หนึ่ง จัดตะโจรี คือ มีจิตต์เปนโจร มักฉกชิงซึ่งทรัพย์ของผู้อื่นหนึ่ง อสันตุฏฐี คือมิได้อดกลั้นความสุขแลความทุกข์อันมาถึงตัวแลหวาดไหวหนึ่ง อะติมัญญะติ คือมักดูหมิ่นผู้เฒ่าผู้แก่ แลมิได้เคารพแก่สมณพราหมณาจาริย์หนึ่ง สันตาอะปิยา คือมิได้สมาคมซึ่งนักปราชญ์ แลรักใคร่ซึ่งคนพาลหนึ่ง นิทธาสินี คือมีปรกติมักน้อย นั่งก็หลับยืนก็หลับ มิใคร่ตื่นหนึ่ง ภาสะสินี คือพอใจสนทนาในที่ประชุมคนทั้งหลายหนึ่ง อะนุฏฐาตา คือปราศจากความเพียร เอาเกียจคร้านเปนอารมณ์หนึ่ง องค์แห่งโทษแปดประการดังนี้ บุคคลผู้เปนราชเสวกพึงเว้นเสียอย่าให้มีในสันดาน
คุณเจ็ดประการ กุละสัมปันนัง คือคนแห่งราชเสวกนั้นประกอบไปด้วยตระกูลเปนอันดี สุระสัมปันนัง คือมีปัญญามากกล้าหาญหนึ่ง ตะทิฎฐัง คือรู้เห็นได้สดับตรับฟังมากหนึ่ง วัณณัง คือประกอบไปด้วยรูปร่างวรรณสัณฐานอันงาน หนึ่ง สิเนหะทัสสะนา คือบุคคลผู้อื่นเห็นเปนที่รักใคร่หนึ่ง ทันตะเนตติ คือขึ้นใจในคัมภีร์ราชศาสตร์หนึ่ง โยโคตะระ คือประกอบด้วยความเพียรอันยิ่งหนึ่ง คุณเจ็ดประการดังนี้
แลวุฒิหกประการนั้น คือประพฤติดังพระยาราชสีหประการหนึ่ง ประพฤติดังนกยางประการหนึ่ง ประพฤติดังกาประการหนึ่ง ประพฤติดังไก่ประการหนึ่ง ประพฤติดังเหยี่ยวประการหนึ่ง ประพฤติดังโคอุศุภราชประการหนึ่ง องค์แห่งวุฒิหกประการดังนี้ อันว่ากิริยาแห่งราชสีห์นั้น องอาจในหมู่สัตว์จตุบาททวิบาท แลมีปริมณฑลขนที่ขาวก็ขาวถ้วน ที่แดงก็แดงล้วน มิได้เจือปนกัน แลอุปมาประดุจใด ให้เสวกามาตย์ราชปรินายกผู้จะเข้าสู่สงครามนั้น องอาจมีกตัญญูเปนแดน แทนพระคุณสมเด็จพระมหากษัตริย์เจ้า แล้วให้มีเมตตาแก่ข้าราชกิจผู้น้อย แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวง ให้ปราศจากอคติธรรมทั้งสี่ประการ คือ ฉันทา,โทสา, พยา, โมหาคติ อย่าให้เจือปนอยู่ในสันดานได้ แลนกยางนั้นกระทำมายากิริยาเงื่องงุน มีอุบายแต่จะล่อลวงฝูงปลาให้ไว้ใจ แล้วก็ล้วงจิกเอากินเปนอาหาร แลมีประดุจใจ ผู้เปนเสวกามาตย์ราชปรินายกก็พึงให้เรียนรู้ซึ่งกลอุบาย ล่อลวงปัจจามิตร์ให้หลงด้วยกลมารยา เอาชัยชนะถวายพระมหากษัตริย์เจ้า ผู้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงให้ได้ ก็จะเจริญด้วยยศศักดิ์สมบัติประดุจนั้น อันว่าถ้ากาแลปะอาหารสิ่งใด ๆ เข้าแล้ว บห่อนจะนิ่งบริโภคแต่ตัว ย่อมร้องประกาศเพื่อนพันธมิตร์ญาติแห่งตนให้รู้ก่อนจึงบริโภค แลมีอุปมาประดุจใด ผู้เปนเสวกามาตย์ราชปรินายกจะตามเสด็จพระราชดำเนินไปในที่ใด ๆ อย่าได้ประมาท หมั่นระวังราชสัตรูหมู่อันตรายโดยรอบคอบอย่าให้มีมาได้ อนึ่ง ถ้าจะได้รับพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคใด ๆ ก็พึงมีจิตเมตตาแผ่ไปแก่เพื่อนราชการแลญาติพันธมิตร์ อย่าได้คิดโลภมัจฉิริยบริโภคแต่ตนผู้เดียว กระทำดุจกิริยาแห่งกานั้น อันว่ากิริยาแห่งไก่นั้น ครั้นถึงยามที่ตนจะขันก็ขันประจำยามแลมีประดุจใด ผู้เปนราชเสวกามาตย์นั้น อย่าพึงลืมสติในที่จะระลึกถึงพระเดชพระคุณพระมหากษัตริย์ แล้วอย่าลืมระลึกในการกุศลอันจะเปนมงคลแก่อาตมา ดุจกิริยาแห่งไก่นั้น อันว่าเหยี่ยวนั้น มีกิริยาอันหมายมั่นเปนธรรมดาสืบ ๆ กันมา ถ้าจะจับสัตว์ชาติสกุณใด ๆ แล้วเล็งแลด้วยจักษุหมายให้แม่นแล้วก็โฉบลงมาด้วยกำลังรวดเร็วจับไว้มั่นคั้นไว้ตาย จึงมิได้เปนอันตรายแก่ตนแลมีอุปมาประดุจใด อันว่าราชเสวกามาตย์นั้น ถ้าจะพิพากษาตราสินเนื้อความแห่งผู้กระทำชอบแลผิด จะพิดทูลกล่าวโทษข้าราชการน้อยผู้ใด พึงตริตรองด้วยวิจารณาปรีชาให้ถ่องแท้ แลหมายมั่นด้วยอันใดแลได้เห็นจริงจึงว่ากล่าว ภยันตรายจึงจะไม่มีแก่ตนดุจเหยี่ยวนั้น อันว่ากิริยาแห่งโคอุศุภราชนั้น ไปหาอาหารในสถานที่ใดแล้วย่อมกลับมา มิได้ละถิ่นถานแห่งตนที่เคยอาศัยนั้นเสีย แลมีประดุจใด เสวกามาตย์ผู้จะเปนปรินายก จะปรึกษากิจราชการอันใด อย่าได้ละพระราชสาส์นแห่งสมเด็จพระมหากษัตริย์เจ้าเสียจงทุกประการ
แลคดสามประการนั้น คือมีประสงค์จะปลงชีวิตกัน จึงกล่าวกลอันคด ประการหนึ่ง คือจะกระทำยุทธสงครามแก่กัน จึงกล่าวคำคด ประการหนึ่ง คือตนจะถึงซึ่งความฉิบหาย จึงอุบายกล่าวกลอันคดแก้ตัวประการหนึ่ง กลคดสามประการดังนี้
แลซื่อหกประการนั้น กตัญญูคือรู้จักคุณท่านหนึ่ง กตเวที คือสนองคุณท่านหนึ่ง ทัฬหะวะตี คือมั่นในความสัตย์หนึ่ง ปะระทุกขาหะสะนัง คือเห็นความยากของผู้อื่นแล้วอดกลั้นมิได้ มีความปราณีเหมือนหนึ่งทุกข์ของตัวหนึ่ง กัลยาณะมิตตัง คือตั้งตัวไว้ในที่เปนกัลยาณมิตร์หนึ่ง มิตตะสังคะหัง คือมีปรกติสงเคราะห์แก่มิตร์หนึ่ง ซื่อหกประการดังนี้
มุสาเก้าประการนั้น มุตตะมายา คือจะให้พ้นภัยจึงมุสาหนึ่ง ชีวิตะมายา คือจะเอาชีวิตรอดจึงมุสาหนึ่ง มนุสสะหิงสา คือจะปลดเปลื้องความยากของมนุษย์จึงมุสาหนึ่ง ไชยะสิโน จะเอาชัยชนะแก่ท่านจึงมุสาหนึ่ง ยะสะวาจา เขาบอกความลับแก่ตัวแล้วมีผู้มาถามต้องอำไว้จึงมุสาหนึ่ง มะมะละหิยา จะแก้ไขทุกข์ของตัวเราจึงมุสาหนึ่ง ลัพพันรุโน เพื่อจะพรางภรรยาจึงมุสาหนึ่ง อะลิกะวะจะนัง เอาถ้อยคำไม่จริงมาบอกแก่ผู้ถามเพื่อจะอำความของตัวจึงมุสาหนึ่ง กุสะสัพพะภาคี มีเจตนาจะยังโลกทั้งปวง ให้ตั้งอยู่ในการกุศลจึงมุสาหนึ่ง มุสาเก้าประการดังนี้ อันความซึ่งเราให้โอวาททั้งนี้ เจ้าผู้หลานจงจำไว้อย่าได้ประมาทลืมหลง สามเณรพุทธญาณได้ฟังพระมหาเถรสมมิตร์ให้โอวาทดังนั้นก็กราบลงแทบบาทพระมหาเถร รับซึ่งความสั่งสอนใส่เศียรเกล้าแล้วก็นมัสการลามากับด้วยมะสอด
เมื่อสามเณรมายังมิทันถึง ใกล้รุ่งคืนวันนั้น พระยาน้อยทรงสุบินนิมิตฝันว่า มีบุรุษผู้หนึ่งนำเอาดวงแก้วมณีอันวิเศษมาแต่ประจิมทิศ มาวางลงในฝ่าพระหัตถ์ พระองค์ก็รับเก็บไว้ ครั้นตื่นขึ้นจึงทรงดำริห์ทำนายนิมิตของพระองค์เองว่า บุรุษซึ่งนำเอาดวงแก้วมณีมาใส่ให้ในฝ่ามือนั้น เห็นจะได้แก่มะสอด อันดวงแก้วมณีอันวิเศษนั้น เห็นจะได้แก่สามเณร ชรอยมะสอดจะพาพระสามเณรพุทธญาณมาถึงในวันพรุ่งนี้เปนมั่นคง พระยาน้อยทรงดำริห์ทำนายความฝันแล้ว ก็คำนึงคอยท่ามะสอดอยู่
ครั้นเวลาบ่ายมะสอดกับมหาดเล็กสี่คน ก็พาเอาสามเณรพุทธญาณเข้าไปถวายพระยาน้อย ๆ ทอดพระเนตร์เห็นก็มีความยินดี จึงนิมนต์พระสามเณรให้นั่งในที่อันควร แล้วยอพระหัตถ์ถวายนมัสการ พระองค์ก็พิเคราะห์ดูซึ่งลักษณะพระสามเณรก็เห็นลักษณะปรากฎมีในกายก็ทราบว่า เปนนักปราชญ์มีปัญญารู้ในไตรเพทจริง พระราชบุตรก็ตรัสสนทนากับพระสามเณรไปจนเวลาเย็น จึงแสร้งสั่งให้วิเศษแต่งโภชนาหารมาให้สามเณรฉัน วิเศษแต่งโภชนาหารเสร็จแล้ว ก็ยกมาถวายแก่พระสามเณร ๆ ก็นิ่งยิ่มอยู่ พระยาน้อยจึงให้เอาผ้าสัตตะขันธ์ไตรหนึ่ง กับผ้าคฤหัสสำรับหนึ่งมาถวายพระสามเณร ๆ ก็รับเอาผ้าคฤหัสแล้ว จึงถวายพระพรว่าอาตมาภาพมาถึงพระองค์แล้ว จะขอสึกทำราชการสนองพระคุณไปกว่าจะสิ้นชีวิต มิได้คิดแก่ความยากความลำบากเลย ครั้นแล้วสามเณรกับมะสอดก็พากันไปลาพระพุทธรูปแลพระสงฆ์ที่อาราม สึกออกมาอยู่ด้วยพระราชบุตร
ขณะนั้นตะละแม่ท้าวเห็นสามเณรสึกออกมาแล้ว ก็ทรงพระสรวลเปนทีเยาะ พระยาน้อยจึงห้ามว่า พระน้องอย่าหัวเราะเยาะเย้ย มังกันจีนี้มีปัญญารู้หลักนัก เรารักกว่ามังเทวมอญพี่เลี้ยงเราอีก ตะละแม่ท้าวได้ยินพระยาน้อยห้ามดังนั้น จึงเอาธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้กับผ้าขาวพับหนึ่ง ขันทองคำใบหนึ่ง มาให้มังกันจีแล้วขอสมาว่าอย่าให้มีโทษ มังกันจีก็ถวายบังคมรับสมาตะละแม่ท้าว แล้วจึงรับเอาสิ่งของทั้งนั้น
ฝ่ายพระยาน้อยก็เอาปริศนา ซึ่งพระองค์ทรงแก้นั้น ออกมาสอบถามมังกันจีตามมีมาแต่หนหลัง มังกันจีก็ทูลว่าปริศนาของข้าพเจ้าซึ่งพระองค์แก้นั้นถูกทุกประการ พระยาน้อยกับมังกันจีก็มีความยินดีรักใคร่กันนัก คิดการกันจะเอาราชสมบัติให้ได้
ครั้นอยู่มาพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกทรงพระประชวรหนัก พระเจ้าช้างเผือกจึงตรัสสั่งแก่สมิงชีพรายให้จัดแจงการรำผี สมิงชีพรายรับพระราชโองการ แล้วจึงสั่งให้ปลูกโรงใหญ่ลงณที่ควรแห่งหนึ่งในพระราชวัง ครั้นถึงวันกระทำการ สมิงชีพรายแลขุนนางน้อยใหญ่ก็มาพร้อมกันที่โรงใหญ่ แล้วก็ทำการรำผี
ฝ่ายพระยาน้อยกับสมิงมราหูแลพระมหาเทวี ก็มาพร้อมกันที่โรงรำผีนั้น พระมหาเทวีจึงกระซิบบอกแก่สมิงมราหูว่า ตัวปรารถนาจะใคร่เปนใหญ่แล้ว เสี้ยนหนามมีอยู่ เหตุไฉนไม่ลิดตัดเสียเล่า ยังจะเปนใหญ่ได้อยู่ฤๅ สมิงมราหูได้ฟังพระมหาเทวีว่าดังนั้น ก็ออกมากระซิบสั่งทหารอันร่วมใจว่า การที่เราคิดไว้ก็ได้ทีอยู่แล้ว ท่านจงไปเอาดาบมายืนซุ่มอยู่ที่ริมประตูพระราชวัง ถ้าเวลากลางคืนเสร็จการแล้ว พระยาน้อยก็จะกลับไปวัง ท่านจงฆ่าเสียให้จงได้ ทหารก็ไปตามสมิงราหูสั่ง
ขณะนั้นนางเม้ยซุนเครือหนึ่ง นางเม้ยสดุ้งมอดหนึ่ง สองคนนี้เปนบุตรสาวสมิงชีพรายมารำผี พระยาน้อยเห็นเม้ยซุนเครือเม้ยสดุ้งมอดสองคนรูปงามรำผีงามดีก็ชอบพระทัย จึงให้ผ้านุ่งสองผืน ผ้าห่มสองผืน แหวนสองวง มาส่งให้สมิงชีพรายผู้พ่อ ให้แก่เม้ยซุนเครือเม้ยสดุ้งมอด สมิงชีพรายรับเอาสิ่งของไว้แล้ว ก็รู้ว่าพระยาน้อยชอบพระทัยลูกสาวของตัว ขณะเมื่อรำผีอยู่นั้น พระมหาเทวีกับสมิงมราหูคิดอ่านกันจะทำร้ายพระยาน้อย เสนาบดีทั้งปวงก็รู้สิ้น แลเมื่อรำผีอยู่นั้นเลี้ยงดูกันวุ่นวายอยู่ สมิงมราหูเสพสุราเมาแล้วจึงเหยียดเท้ามาข้างพระยาน้อย ยีกำกองเห็นสมิงมราหูทำหยาบช้าดังนั้น จึงทูลพระยาน้อยว่า พระองค์ช่างนิ่งเสียได้ให้คนดูถูก พระน้อยได้ยินยีกำกองว่า ก็โกรธทุ่มเถียงขึ้นกับสมิงมราหู สมิงชีพรายจึงทูลพระมหาเทวีว่า มารำผีกระทำการของพระเจ้าช้างเผือกพระเจ้าอยู่หัว พระญาติวงศ์มาวิวาทกันวุ่นว่ายดังนี้ ข้าพเจ้าเปนผู้ใหญ่ก็พลอยได้ความผิด เหตุไฉนพระแม่อยู่หัวเจ้า จึงไม่ตรัสห้ามปรามบ้าง พระมหาเทวีนั้นเข้าด้วยสมิงมราหู ก็ว่าพ้อตัดสมิงชีพราย ๆ ก็ถอยออกมา พอเวลาพลบค่ำ บ่าวสมิงชีพรายวิ่งมาบอกสมิงชีพรายว่า เห็นทหารสมิงมราหูถือดาบมายืนอยู่ริมประตู ข้าพเจ้าพบเข้าก็วิ่งหนีไป
ฝ่ายพระมหาเทวีก็พาสมิงมราหูกลับไปวัง ครั้นพระยาน้อยจะกลับไปวังบ้างสมิงชีพรายจึงห้ามไว้ ครั้นผู้คนไปสิ้นแล้ว สมิงชีพรายจึงเชิญพระยาน้อยไปบ้านเรือนสมิงชีพราย แล้วจึงทูลว่า สมิงมราหูให้คนถือดาบมาคอยอยู่จะทำร้ายพระองค์ บ่าวข้าพเจ้าเห็นมาบอกข้าพเจ้า ๆ จึงห้ามพระองค์ไว้ หวังจะทูลพระองค์ให้แจ้ง ทุกวันนี้ข้าพเจ้ารักพระองค์นัก ข้าพเจ้าเปนผู้ใหญ่อยู่ในพระเจ้าช้างเผือก การสิ่งใดข้าพเจ้าได้รู้เห็น ก็ช่วยตักเตือนสติพระองค์บ้าง ขอพระองค์เร่งคิดเถิด พระยาน้อยจึงตอบว่าขอบใจลุงท่านนัก ซึ่งช่วยเตือนให้สติข้าทั้งนี้ ข้าขอรับเอาซึ่งถ้อยคำ แต่เวลานี้มืดค่ำแล้วข้าจะลาลุงท่านไปก่อน ว่าแล้วพระยาน้อยก็เสด็จกลับไปวัง สมิงชีพรายก็ให้คนตามไปส่ง
ครั้นเวลารุ่งเช้ายีกำกอง จัดแจงเอาสิ่งของขึ้นไปถวายพระเจ้าช้างเผือก ๆ เห็นยีกำกองเอาสิ่งของมาถวาย จึงตรัสถามยีกำกองว่ามาทำไม ยีกำกองกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะกราบถวายบังคมลาพระองค์ไปเมืองทะละ ยีกำกองก้มหน้าลงแล้วก็น้ำตาตก พระเจ้าช้างเผือกเห็นยีกำกองร้องไห้ จึงตรัสถามยีกำกองว่า เปนไรจึงร้องไห้ ยีกำกองกราบทูลว่า แต่ก่อนข้าพระพุทธเจ้าเคยนมัสการพระมุเตา ถ้าหาบุญพระองค์ไม่แล้ว อันที่จะให้ข้าพระพุทธเจ้านมัสการ ขุยดินแทนองค์พระมุเตานั้น ข้าพระพุทธเจ้าไม่ไหว้แล้ว พระเจ้าช้างเผือกประชวรหนักได้ทรงฟังดังนั้นก็นิ่งอยู่มิได้ตรัสประการใด ยีกำกองก็กราบถวายบังคมลาออกมา
ฝ่ายพระมหาเทวีได้ทราบว่า ยีกำกองมาทูลแก่พระเจ้าช้างเผือกเปนคำเปรียบปรายดังนั้น พระมหาเทวีสมิงมราหูตะละแม่ศรีก็คิดอ่านกันจัดแจงสิ่งของมาสมัครสมานเอาพระทัยพระยาน้อยณวังพระยาน้อย ครั้นพระมหาเทวีสมิงมราหูตะละแม่ศรี มาถึงตำหนักพระยาน้อย ๆ กับตะละแม่ท้าวรู้ ก็ลงมาต้อนรับเชิญขึ้นไปบนตำหนัก พระมหาเทวีจึงตรัสแก่พระยาน้อยว่า วานนี้สมิงมราหูเสพสุราเมาเหลือกำลังหาทันพิจารณาไม่ เหยียดเท้าไปใกล้หลาน ป้าเห็นผิดอยู่ดูมิบังควร ป้าจึงพามาขอสมาหลานเสีย หลานอย่าได้ถือโทษผูกจิตต์เจ็บแค้นแก่สมิงมราหูเลย พระยาน้อยจึงตอบว่า เวลาวานนี้เปนเวลากลางคืนต่างเสพสุราเมาด้วยกัน ซึ่งก้ำเกินหน่อยหนึ่งจะถืออะไรกัน ต้องให้มาสมาข้าพเจ้าทำไมเล่า พระมหาเทวีจึงตรัสว่า ถ้าหลานไม่รับสมาแล้ว สมิงมราหูก็จะน้อยใจ หลานจงรับสมาเสียหน่อยหนึ่งเถิด พระยาน้อยขัดพระมหาเทวีมิได้ จึงรับสมาแก่สมิงมราหู ครั้นขอษมากันเสร็จแล้ว พระมหาเทวีก็อุ้มเอาพ่อลาวแก่นท้าวบุตรพระยาน้อยขึ้นเชยชม จึงบอกว่าป้าจะลาไปก่อนแล้ว แต่จะขอพ่อลาวแก่นท้าวไปเชยชมสักวันหนึ่ง แล้วจึงจะให้มา ส่วนพระยาน้อยแลตะละแม่ท้าวก็ยอมอนุญาตให้ไป แต่ให้นางพี่เลี้ยงแลนางนมตามไปด้วยจะได้คอยดูแล เพราะไม่วางพระทัยทีเดียว ซึ่งพระมหาเทวีทำดังนี้ หวังจะมิให้พระยาน้อยแลตะละแม่ท้าวมีความสงสัย จะให้เห็นว่า พระมหาเทวียังเมตตารักใคร่เหลนหลานอยู่ ฝ่ายสมิงมราหูแลตะละแม่ศรีก็ลาพระยาน้อยกลับมาวัง พร้อมกันกับด้วยพระมหาเทวี
ขณะเมื่อยีกำกองจะไปเมืองทะละนั้น จึงมาหาพระยาน้อย ทูลว่า พระองค์ค่อยอยู่จงดีเถิด ข้าพเจ้าจะบังคมลาไปก่อนแล้ว ทุกวันนี้ข้าพเจ้าคิดถึงพระองค์นักอยู่ แต่ทว่ามิรู้ที่จะทำประการใด ข้าพเจ้าเห็นพระมหาเทวีพระเจ้าป้าของพระองค์ กับสมิงมราหูนั้นผิดอยู่ เห็นจะคิดทำร้ายแก่พระองค์เปนมั่นคง อย่าได้วางพระทัย เร่งทรงพระดำริห์เถิด ถ้ากระไรพระองค์คิดอ่านผ่อนผันไปให้ถึงเมืองตะเกิงได้แล้ว ข้าพเจ้าจะรับเปนภาระธุระให้สำเร็จการของพระองค์จงได้ พระยาน้อยได้ฟังยีกำกองว่าดังนั้นก็เห็นว่า ยีกำกองรักใคร่โดยสุจริตจึงได้ช่วยตักเตือน จึงตอบว่า ขอบใจพี่แล้ว ถ้าขัดขวางไปเบื้องหน้าจึงจะบอกไปถึงพี่ให้ทราบ เชิญพี่ไปเถิด ยีกำกองก็ลาพระยาน้อยไป
อยู่มาพระยาน้อยจึงปรึกษามังกันจีแลพ่อมอญว่า เราอยู่ในเมืองพะโคนี้ อุปมาดังอยู่ในกลางใจไฟ อันสมิงมราหูกับพระเจ้าป้าก็คิดการใหญ่หลวงนัก จะทำร้ายแก่เรา ครั้นจะอยู่ในเมืองพะโคนี้ จะคิดอ่านทำการไม่ถนัด เราจะหนีไปอาศัยอยู่ณเมืองเมาะตะมะดีหรือ ๆ จะไปเมืองเสียง หรือจะไปเมืองตะเกิง มังกันจีจึงทูลพระยาน้อยว่า ปัญญาคนเราทุกวันนี้เปนโลกีย์ปัญญา จะเหมือนหนึ่งปัญญทิพย์หรือ จำจะขอศุภนิมิตชิมลางถามเทพยดาดูก่อน รู้ชัดแล้วจึงจะจัดแจงกระทำซึ่งการใหญ่นั้นได้ พระยาน้อยก็เห็นด้วย จึงให้หามังสวยตะโนง พ่อมะขะนุ ทอมะอินทะเม้อฉะวังมา สั่งให้แต่งเครื่องพลีกรรมบวงสรวงเทพยดาทั้งแปดประตูเมือง แล้วให้ลงยันต์สุนัตทุกประตู แต่งกระบวนเนาวขันธ์บูชาเทพยดาร้อยแปดพระองค์ ครั้นเวลาค่ำคนทั้งสี่จัดแจงเครื่องพลีกรรมเสร็จแล้ว จึงมาทูลแก่พระยาน้อย ๆ กับมังกันจี มังสวยตะโนงก็พากันไปยังพระมุเตากระทำสักการบูชา แล้วพระยาน้อยจึงทรงตั้งอธิษฐานว่า ถ้าข้าพเจ้าจะได้เปนกษัตราธิราช จะได้ครองราชสมบัติในเมืองพะโค แลจะได้ยกยอพระบวรพุทธสาสนาให้ถาวรสืบไปมั่นคงแล้ว ถ้าจะไปคิดการเมืองใดก่อน จึงจะมีชัยชนะจะได้เมืองพะโค ขอให้เทพดาเจ้าจงบอกเหตุแก่ข้าพเจ้าให้ประจักษ์ในครั้งนี้เถิด ครั้นอธิษฐานเสร็จแล้วก็พากันมาชิมลางทั้งแปดทิศ ที่ประตูมูเกริษเทพยดาดลใจให้หญิงรามัญคนหนึ่ง ทำเพลงกล่องลูกเปนเพลงภาษารามัญว่า อุยตะลุยตังปอนทานทาตกยาตะปอนคลุยมิอาลอนเประก็นงเตาะสมิง แปลเปนคำไทยว่า ต้นมะยมใหญ่ได้อ้อมหนึ่ง ที่บรรจุพระบรมธาตุพระพุทธเจ้าไว้ทั้งสี่พระองค์ แม้นใครไปก็จะได้เปนพระยา มังสวยตะโนงจึงถามมังกันจีว่า นิมิตดังนี้จะร้ายดีเปนประการใด มังกันจีจึงว่าแก่มังสวยตะโนงว่า ซึ่งหญิงกล่อมลูกว่า ต้นมะยมใหญ่อ้อมหนึ่งนั้น คือได้แก่พระยาน้อย ว่าต้นมะยมผลิดอกออกผลมากรากใบก็ดกนั้น คือ พระยาน้อยเจ้าของเราจะได้เปนกษัตริย์ มีเดชเดชานุภาพแลรี้พลมาก แลที่พระบรมธาตุพระพุทธเจ้าประดิษฐานอยู่นั้นคือเมืองตะเกิง ให้พระยาน้อยไปคิดการณเมืองตะเกิงเถิดจะได้ชัยชนะ ไปประตูหนึ่งแม่หญิงคนหนึ่งกล่อมลูกว่า อุยมิมิลโกลเกลิกกะนุกวานติกรานเกิกโกญเจิญ จะพลิงลาเจินธาตุเกสสะมะมอญอาเปราะเคาะนงเตาะสมิง แปลเปนคำไทยว่า หลวงชีคนจนขี้คร้านเดินซื้อลูกช้างมาขี่ ลูกช้างกินหญ้าอยู่ริมหนองที่พระธาตุ พ่อเร่งไปจะได้เปนพระยา มังกันจีจึงแก้ว่า ซึ่งแม่หญิงขับว่า หลวงชีเกียจคร้านเดินซื้อลูกช้างมาขี่นั้น เหตุว่าหลวงชีมีศีลบริสุทธิ์แท้แลประกอบด้วยราชพาหนะ ซึ่งว่าช้างกินหญ้าอยู่ริมหนองนั้นเปนประเพณีช้างจะกินหญ้า ถ้าลงกลางหนองแล้วก็ไม่พอกิน เลียบกินริมหนองจึงอิ่มนั้น คือได้แก่พระยาน้อย ถ้าพระยาน้อยจะอยู่ในเมืองพะโคนี้เห็นการจะไม่สำเร็จ ให้เร่งไปเมืองตะเกิงจะได้เปนพระยา ประตูหนึ่งนั้นผู้หญิงกล่อมลูกว่า ตุฉะตุมะละริมปุอะทุทานะปะกาวมินเทวะดาว มะเตียเลินก่ออะเวมะขะลุ แปลเปนคำไทยว่า ไส้ขาวประดุจกลีบดอกไม้ มนุษย์แลเทวดาก็ต้องมอบเวนให้อยู่ในอำนาจพ่อเอื้อย มังกันจีจึงแก้ว่า ถ้าไปถึงเมืองตะเกิงแล้ว เทวดาแลมนุษย์จะให้กำลังแก่พระยาน้อย ๆ ไปอีกประตูหนึ่ง มีหญิงกล่อมลูกว่า แตงมะแดงมะโกญสมิงมอญเก้วยะ มุปอนกะมอญอาเปราะก็นงเตาะสมิง แปลเปนคำไทยว่า บุตรพระยามอญให้เร่งไปเมืองทั้งสี่มินานก็จะได้เปนพระยา มังกันจีจึงแก้ว่า เมืองทั้งสี่นั้นคือเมืองยักคะระตี เมืองตรีมุข เมืองราวันจะนาโก เมืองวะระราโก เมืองตะเกิงที่บรรจุพระบรมธาตุทั้งสี่พระองค์ เทวดาให้พระยาน้อยเร่งไปเมืองตะเกิง จะมีชัยชนะเปนแท้ ไปประตูหนึ่งมีแม่หญิงกล่อมลูกว่า เตาะกลาปะเกดคลาน แลตะเการะเกริงตะโกปอนสะมอดนูนหง แปลเปนคำไทยว่าเกิดก่อนอย่าเชื่อถ้อยคำพี่เอื้อย ห้วยคลองทั้งสี่มุมปราสาทเมืองหงษาวดี มังกันจีจึงแก้ว่า ซึ่งว่าเกิดก่อนอย่าให้เชื่อถ้อยคำพี่เอื้อยนั้น ได้แก่พระมหาเทวีจะว่ากล่าวสิ่งใดอย่าได้เชื่อถือ ซึ่งว่าจะพบห้วยหนองทั้งสี่นี้ คือเมืองตะเกิงมีห้วยสี่แห่ง ให้เร่งไปเมืองตะเกิงจะได้เปนใหญ่ในเมืองหงษาวดี แล้วก็ไปข้างประตูเมาะกรดอยู่ฝ่ายอุดรทิศ มีหญิงคนหนึ่งผัวตายอาศัยญาติอยู่ริมประตู ทะแยเปนภาษารามัญว่า สมิงอาเติงตะเกิงต่างตะเกิงพอศกจักเกาะ แปลเปนคำไทยว่า ให้ลงไปตั้งอยู่ณเมืองที่พระเกศธาตุ มังกันจีจึงแก้ว่า ให้พระองค์ลงไปตั้ง ณ เมืองตะเกิงที่พระเกศธาตุจะสำเร็จความปรารถนา แล้วก็รีบไปฟังศัพทนิมิตที่อื่น มีหญิงคนหนึ่งลูกอ่อน เรือนอยู่ริมประตูเมือง หญิงนั้นกล่อมลูกเปนภาษารามัญว่า การเกานูมละอิริยะตุยอาเจิบเบอปีสะอันยะเกวิเตาะสะนกระ แปลเปนคำไทยว่า ถ้าผู้ใดมีความเพียรไปถึงแม่น้ำสามแถวแล้ว ผู้นั้นก็จะได้เปนใหญ่กว่าคนทั้งปวง ครั้นได้ฟังศัพท์นิมิตดังนั้น ก็ชวนกันไปข้างประตูจะสะแสงฝ่ายทิศอิสาน ได้ยินหญิงแก่คนหนึ่งพึ่งตื่นนอนลุกขึ้นบ้วนปากล้างหน้า แล้วปลุกหลานขึ้นสอนเปนภาษารามัญว่า นายเอยคานุมกเดิดเบิกปวยตะงูจัด ๆ ตะเกิงจัดมุเตา แปลเปนคำไทยว่า เจ้าเอ๋ยจะปรารถนาให้จำเริญสวัสดิ์ จงไปนมัสการบูชาพระธาตุพระมุเตาณเมืองตะเกิง ก็จะสำเร็จความปรารถนาทุกประการ มังกันจีจึงทูลว่า ซึ่งมาชิมลางฟังศุภนิมิตทั้งแปดประการนี้ ได้เนื้อความเปนศุภสวัสดิมงคลต้องกัน ถ้าพระองค์เสด็จไปอยู่เมืองตะเกิง จะได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศทั้งปวงเปนมั่นคง
พระยาน้อยได้ฟังมังกันจีทูลดังนั้นก็ดีพระทัยนัก ครั้นแล้ว พระยาน้อย กับมังกันจีมังสวยตะโนงก็กลับมายังพระราชวัง จึงทรงพระดำริห์ปรึกษากับมังกันจีว่า ทำประการใดจึงจะได้ช้างม้าผู้คนไปเปนกำลังด้วยเล่า พระยาน้อยจึงให้หาพ่ออู่หมอเฒ่านายกองช้างมาถามว่า ช้างซึ่งอยู่นอกนั้นที่กล้าแข็งมีฝีงามากน้อยสักเท่าใด พ่ออูหมอเฒ่าจึงกราบทูลว่า พระองค์ตรัสถามหาช้างทั้งนี้ ข้าพเจ้าสงสัยอยู่ ถ้าพระองค์จะคิดประการใดให้ข้าพเจ้ารู้ด้วย แลชีวิตข้าพเจ้าจะตายด้วยพระองค์ พระยาน้อยได้ฟังพ่ออู่หมอเฒ่าว่ากล่าวโดยภักดีซื่อสัตย์ดังนั้น จึงเอาโลหิตในอุระของพระองค์ ออกกระทำสัตย์กับพ่ออู่หมอเฒ่านายกองช้าง พระยาน้อยก็บอกเนื้อความทั้งปวงแก่พ่ออู่หมอเฒ่าทุกประการ พ่ออู่หมอเฒ่าก็มีความยินดี จึงกราบทูลพระยาน้อยว่า ช้างของมังยอดฟ้ามีอยู่ณบ้านวัดตะเมาะเจ็ดช้าง ชื่อพลายประกายมาศตัวหนึ่ง พลายธนูเพ็ชร์ตัวหนึ่ง พลายสิงหนารายน์ตัวหนึ่ง พลายรักน้อยตัวหนึ่ง พลายเพรียวตัวหนึ่ง พลายผจญมารตัวหนึ่ง พลายสุริยะตัวหนึ่ง เปนเจ็ดช้างด้วยกัน แลพลายประกายมาศ พลายสิงหนารายน์ พลายธนูเพ็ชร์สามช้างนี้มีฝีมือมากกล้าแข็งนัก ถ้าข้าพเจ้าได้ขี่แล้ว ถึงช้างอื่นจะใหญ่สูงกว่าก็อาจสู้ได้ แลนายช้างเหล่านี้ก็เปนลูกหลานว่านเครือข้าพเจ้าทั้งสิ้น ข้าพเจ้าจะเกลี้ยกล่อมชักชวนเอาไปด้วย แล้วพ่ออูหมอเฒ่าก็ลาพระยาน้อยไปหาคนซึ่งเลี้ยงช้างณบ้านวัดตะเหมาะนั้น จึงกำหนดกันสัญญามั่นคง แล้วก็กลับมาทูลพระยาน้อยว่า ข้าพเจ้าไปจัดแจงช้างฝีมือฝีเท้าแข็งได้พร้อมแล้ว มังกันจีจึงทูลถามพระยาน้อยว่า จัดช้างได้แล้ว พระองค์จะคิดประการใดจึงจะได้คนเล่า ครั้นจะเกลี้ยกล่อมชักชวนเสนาบดีแลผู้คนในเมืองพะโคนี้ กิตติศัพท์ทั้งนี้จะไม่มิด จะเอิกเกริกไปก็จะเสียการ พระยาน้อยจึงถามพ่อมอญว่า คนซึ่งอยู่นอกนั้น เราจะจัดเอาคนที่มีกำลังกล้าแข็งนั้น ยังจะได้หรือมิได้ประการใด พ่อมอญจึงทูลว่า ข้าพเจ้าจะออกไปเกลี้ยกล่อมคนตามบ้านนอกเห็นจะได้อยู่ พระยาน้อยก็ให้เงินทองไปกับพ่อมอญเปนอันมาก ครั้นพ่อมอญรับเงินทองแล้วก็ถวายบังคมลาพระยาน้อยออกไปเที่ยวเกลี้ยกล่อมคนตามบ้านนอกอยู่สิบวัน ได้แล้วก็กลับเข้ามา พระมหาเทวีเห็นพ่อมอญจึงถามว่า ไปไหนมาเห็นประหลาดอยู่ พ่อมอญจึงทูลว่า ข้าพเจ้าออกไปเยือนป้าณบ้านวากะเมาะ แล้วก็มาทูลแก่พระยาน้อยว่า ข้าพเจ้ามาพบพระมหาเทวี ๆ ตรัสถามว่า ไปไหนมาเห็นประหลาดอยู่ ข้าพเจ้าทูลแก้ว่าไปเยือนป้ามา
พระยาน้อยจึงตรัสว่า เราเปนช่างเหล็กแล้ว จะกลัวร้อนใยเล่า ถ้ากลัวร้อนแล้วจะตีเหล็กอย่างไรได้ พ่อมอญจึงทูลว่า ข้าพเจ้าออกไปจัดคนได้บ้านปะสิมสิบห้าคน บ้านวากะเมาะสิบห้าคน ชื่อมะสมิงหนึ่ง มะขังหนึ่ง มะละคอนหนึ่ง มะเทิดหนึ่ง มะจะลานหนึ่ง มะเกิดหนึ่ง มะออกหนึ่ง มะเปาหนึ่ง มะอินหนึ่ง มะตอบหนึ่ง มะรอดหนังเหล็กหนึ่ง มะจะงาหนึ่ง มะเติงหนึ่ง มะธอหนึ่ง มะเจ้าอินหนึ่ง มะเจ้าปานหนึ่ง มะอยู่หนึ่ง มะสุริยะหนึ่ง มะพ่อมอญหนึ่ง มะเกริดหนึ่ง มะรอดหนึ่ง สมิงฆะหนึ่ง มะตะละหนึ่ง มะโกปอมหนึ่ง มะสอดหนึ่ง มะตอยหนึ่ง มะรายหนึ่ง มะจูหนึ่ง มะตอดหนึ่ง มะเงิดหนึ่ง รวมกันเปนคนสามสิบคน ข้าพเจ้าให้ถือน้ำพิพัฒน์สัตยาแล้วให้บำเหน็จทุกคน หนึ่งในพรรคพวกพ่ออู่หมอเฒ่าร้อยสามสิบคน รวมกันเปนคนร้อยหกสิบคนด้วยกัน พระยาน้อยได้แจ้งแล้วดีพระทัยนัก จึงสั่งพ่อมอญว่า ให้พ่อมอญออกไปจัดแจงคนเหล่านี้ไว้ให้พร้อมกัน ในวัดปากกะโยงลาง ณวันศุกร์ เดือนหก แรมหกค่ำ เราจะออกไปบรรจบคิดกัน พ่อมอญก็ลาพระยาน้อยออกมา นัดคนให้พร้อมไว้ณวัดปากกะโยงลางนั้นแล้ว พ่อมอญก็กลับเข้ามา พอพระมหาเทวีเห็นอีกครั้งหนึ่ง จึงถามพ่อมอญว่าไปไหนมา พ่อมอญจึงทูลว่า ข้าพเจ้าไปเยือนป้าณบ้านวากะเมาะ แล้วก็ลามาทูลพระยาน้อยว่า พระมหาเทวีแคลงข้าพเจ้าสองครั้งแล้ว พระยาน้อยจึงถามพ่อมอญว่า เราจะไปนั้นท่าทางจะไปแห่งใด ผู้คนจะกำหนดนัดกันที่ไหน พ่อมอญจึงทูลว่า ผู้คนท่าทางจัดแจงไว้ชอบกลดีเสร็จแล้ว มังกันจีจึงทูลว่า ครั้งนี้เปนการใหญ่ยังไม่ได้พบทหารพูดว่ากันก่อน ถ้ายกไปไม่ได้การจะเสียที ทำกระไรจึงจะได้พบทหารร้อยหกสิบคนนี้หน่อยหนึ่ง พ่อมอญจึงว่าแก่มังกันจีว่า ทหารเหล่านี้ได้เอาเงินทองไป ได้ให้กินน้ำพระพิพัฒน์สัตยาถือสัตย์มั่นคงอยู่แล้ว จะพาเอาตัวเข้ามานี้ยากนัก กิตติศัพท์จะแพร่งพรายไป มังกันจีจึงว่าถ้ากระนั้น จำจะทำกลอุบายไม่ให้คนทั้งปวงล่วงรู้ จึงทูลพระยาน้อยว่า เชิญพระองค์จงเสด็จไปไล่เนื้อเถิด จึงจะได้พบทหารเหล่านั้น พระยาน้อยจึงตรัสว่า ๆ นี้ควรอยู่แล้ว ก็ให้คนไปบอกสมิงมราหูว่า จะไปไล่เนื้อ ให้พี่มาเที่ยวเล่นไล่เนื้อด้วยกัน สมิงมราหูจึงว่าวันนี้ข้ากังวลอยู่ไปด้วยไม่ได้ ให้พระยาน้อยไปเถิด พระยาน้อยก็เสด็จไปไล่เนื้อกับด้วยมังกันจีพ่อมอญแลบ่าวไพร่ที่ร่วมพระทัย พ่อมอญแลพ่ออู่หมอเฒ่า จึงนำคนซึ่งนัดกันนั้นมาเฝ้าพระยาน้อย ๆ ก็ให้กระทำสัตย์ต่อกันแล้ว จึงสั่งให้พ่อมอญคุมคนเหล่านี้ซุ่มไว้ คอยท่าอยู่ณวัดปากกะโยงลาง
ฝ่ายพ่ออู่หมอเฒ่านั้น ให้เอาช้างเจ็ดตัวไปไว้ณบ้านกลาด พระยาน้อยก็เสด็จกลับมาวัง จึงให้เอาเนื้อไปให้สมิงมราหูตัวหนึ่งแล้ว พระยาน้อยจึงคิดกันกับมังกันจีว่า บัดนี้ผู้คนแลช้างม้าเราก็ได้พร้อมเสร็จแล้ว จะยกหนีวันใดดี มังกันจีจึงทูลว่า ฤกษ์จะได้วันพฤหัสบดี เดือนเจ็ดขึ้นสี่ค่ำจะมีชัยชนะข้าศึกให้เร่งยกเถิด พระยาน้อยก็จัดแจงผู้คนจะยกไปตามฤกษ์ จึงให้เขียนฉลากชื่อประตูเมืองทั้งแปดนั้นมาปนกันเข้าแล้วก็เสด็จไปยังพระมุเตา จึงทรงอธิษฐานว่า ถ้าข้าพเจ้าจะยกไปประตูใดจะได้ชัยชนะ ขอให้ข้าพเจ้าจับถูกฉลากประตูนั้น แล้วก็หยิบถูกประตูกะโยงลาง พระยาน้อยยังมิได้กลับเข้ามา พอสมิงมราหูใช้ให้พ่อพะโคไปดูพระยาน้อยให้รู้ว่า จะไปไล่เนื้อหรือจะไปแห่งใด พ่อพะโคตามมาดูพบพระยาน้อยอยู่ณพระมุเตา พระยาน้อยจึงตรัสถามพ่อพะโคว่ามาทำไม พ่อพะโคทูลว่า สมิงมราหูใช้ให้ข้าพเจ้ามาดูว่า พระองค์จะเสด็จไปไล่เนื้อหรือจะอยู่ พระยาน้อยจึงตรัสว่า พ่อพะโคมึงไปด้วยกูเถิด พ่อพะโคจึงทูลว่าข้าพเจ้าหยากจะใคร่ไปด้วยพระองค์อยู่ แต่ทว่ากลัวสมิงมราหูจะฆ่าข้าพเจ้าเสีย จำจะกลับไปบอกเนื้อความกับสมิงมราหูก่อน พระยาน้อยจึงตรัสว่าอย่ากลัวเลยไว้เปนธุระกูเอง แล้วก็พาพ่อพะโคกลับเข้ามาวัง
ขณะนั้นพระยาอู่พระยาช้างเผือกทรงพระประชวรหนักอยู่ ฝ่ายพระมหาเทวีสมิงมราหูแลเสนาบดีทั้งปวงนั้น ก็เข้าไปเฝ้าพร้อมกัน ณที่อยู่พระเจ้าช้างเผือกสิ้น ครั้น ณวันพฤหัสบดี เดือนเจ็ด ขึ้นสี่ค่ำ เวลาเที่ยงคืน พระยาน้อยทิ้งตะละแม่ท้าวแลพ่อลาวแก่นท้าวไว้ มิได้บอกให้ตะละแม่ท้าวรู้ กลัวเกลือกว่าจะมีความอาลัยเศร้าโศรกนักจะเปนอันตรายแก่การที่จะไป พาเอาแต่ข้าหลวงเดิมเจ็ดสิบคนหนีออกทางประตูกะโยงลาง พ่อพะโคนั้นก็พาเอาไปด้วย เมื่อจะออกจากประตูนั้น นายประตูขัดขวางห้ามไว้มิให้ไป พระยาน้อยก็ให้ฆ่านายประตูเสียคนหนึ่งพากันออกไปได้ ครั้นยกไปถึงตำบลบ้านกราดที่ช้างอยู่นั้น พระยาน้อยขึ้นทรงพลายประกายมาส พ่อเกิดขี่พลายสิงห์นารายน์ พ่อเม้ยพะนูขี่พลายธนูเพ็ชร์ มังกันจีขี่พลายรักน้อย พ่อเม้ยเปาขี่พลายสุริยะ พ่อเม้ยอินท์ขี่ช้างพลายตัวหนึ่ง พ่ออู่หมอเฒ่าขี่พลายผจญมาร มะพ่อมอญขี่พลายเพรียว แล้วก็ยกเร่งรีบไป
ขณะนั้นผู้คนชาวเมืองทั้งปวงได้รู้เหตุแล้ว ก็ตื่นกันวุ่นวายขึ้น โจษกันว่า พระยาน้อยฆ่านายประตูเสียคนหนึ่งยกหนีไปแล้ว เนื้อความทราบถึงสมิงมราหูกับพระมหาเทวี ๆ ก็เข้าไปเฝ้าพระเจ้าช้างเผือกทูลว่า พระยาน้อยเชื่อฟังถ้อยคำมังสวยตะโนงคนทุศีล ทำหยาบช้าฆ่านายประตูเสียคนหนึ่งแล้วหนีไป พระเจ้าช้างเผือกได้ทรงฟังพระมหาเทวีทูลดังนั้น ก็ทรงขัดเคืองในพระทัยจึงตรัสว่า ข้าได้บอกพี่ไว้แต่เดิมแล้วว่า อ้ายนี่ลักษณะหยาบช้านัก ใจมันฉกรรจ์ดุร้าย เมื่อเปนเหตุดังนี้พี่จะคิดประการใดเล่า พระมหาเทวีจึงทูลว่า จะให้ทหารพันหนึ่งไปตามจับเอาตัวมา พระเจ้าช้างเผือกจึงตรัสว่า มันคนชั่ว ถึงได้ตัวมาก็ไม่เปนที่ไว้ใจ เกลือกมันจะคิดทำอันตรายแก่เรา มันหนีไปก็ดีแล้ว จะตามตัวคืนมาใยเล่า เหมือนเสี้ยนหนามอยู่ในตัว ครั้นบ่งเสียแล้วก็พ้นทุกข์ พระมหาเทวีจึงให้หาตะละแม่ท้าว ภรรยาพระยาน้อยเข้ามาถามว่า พระยาน้อยหนีออกไปบอกให้รู้หรือไม่ ตะละแม่ท้าวจึงทูลว่า พระยาน้อยโกรธเคียดขึ้งมิได้รักใคร่ลูกเมียจึงหนีไปมิได้บอกให้รู้
พระมหาเทวีได้ฟังดังนั้นก็นิ่งอยู่มิได้ว่าประการใด จึงให้หาสมิงชีพรายเข้ามาตรัสว่า จะให้ไปตามจับตัวพระยาน้อยให้จงได้ สมิงชีพรายจึงทูลว่าช้างซึ่งมีฝีเท้านั้น พระยาน้อยก็พาไปเสียหมดแล้ว กว่าจะจัดแจงคนได้ก็หลายวัน เห็นจะตามไม่ทันพระยาน้อย พระมหาเทวีก็ไม่ฟัง สั่งให้สมิงชีพรายจัดแจงคนเตรียมไว้ แลเมื่อพระยาน้อยหนีไปจากเมืองพะโคนั้นได้ทหารสองร้อยสามสิบเอ็จคนซึ่งได้นัดไว้นั้น ยกรีบไปวันเดียวก็ถึงเมืองตะเกิง แลเมื่อพระยาน้อยจะเข้าไปในเมืองนั้นจึงตรัสกับทหารสองร้อยสามสิบเอ็จคนซึ่งไปด้วยนั้นว่า เมืองตะเกิงนี้เปนของพระมหาเทวี ผู้คนในเมืองนี้ก็เปนของพระมหาเทวีสิ้น ถ้าเราเข้าไปได้ในเมืองแล้ว จะให้หาตัวผู้รักษาเมืองแลข้าของพระมหาเทวีมา ถ้าเราลูบแขนซ้ายให้งดไว้ ถ้าเราลูบแขนขวาแล้ว จงพร้อมกันฟันเสียให้สิ้น พระยาน้อยกับทหารทั้งปวงกำหนดสำคัญกันแล้ว ก็เข้าไปในเมืองตะเกิง จึงให้หาผู้รักษาเมืองแลพวกซึ่งเปนข้าของพระมหาเทวีนั้นมาสิ้น จึงตรัสลวงแก่ผู้รักษาเมืองแลขุนนางซึ่งอยู่ในเมืองตะเกิงนั้นว่า กรุงรัตนะอังวะจะยกมาตีเมืองพะโค สมเด็จพระเจ้าป้าให้เราขึ้นมาจัดแจงกองทัพไว้ คอยรับทัพกรุงรัตนะอังวะ ผู้รักษาเมืองแลขุนนางทั้งนั้นก็เชื่อมิได้สงสัย
ขณะเมื่อพระยาน้อยให้หาผู้อยู่รักษาเมืองตะเกิง แลขุนนางนั้นได้มาเฝ้าแต่สิบเก้าคน คือขุนจาเอิดหนึ่ง ขุนรามกรานหนึ่ง ขุนลาเกาะหนึ่ง อะวะอ้ายหนึ่ง อะวะตรีหนึ่ง ทะเติมประนารหนึ่ง พ่อท้าวหนึ่ง มะยาวสมิงหนึ่ง มะเสรียงหนึ่ง มะรายกองหนึ่ง จวดเตาหนึ่ง พ่อพะโคหนึ่ง จักติละเขิงหนึ่ง มะรามหนึ่ง มะเติมบันเติงหนึ่ง มะขันตระหนึ่ง ทาดาพาขะนองหนึ่ง ทาดาพาเตวีหนึ่ง มะเตาะงอนหนึ่ง เปนสิบเก้าคน มาเฝ้าพระยาน้อย แต่มะแตงานซึ่งเปนบุตรพราหมณ์เทศยังมิมา พระยาน้อยก็คอยอยู่
ฝ่ายมะแตงานบุตรพราหมณ์เทศ แต่งตัวงดงามใส่เสื้อครุยทองห่มผ้าริ้วทอง ทาแป้งหอมสอาดโอ่โถงมาเฝ้าพระยาน้อย ๆ เห็นคนมาพร้อมกันแล้ว จึงยกพระหัตถ์ขวาลูบแขนซ้ายเข้า ทหารทั้งปวงก็เขม้นขยับตัวอยู่ ครั้นลูบแขนขวาเข้า ทหารทั้งปวงก็ไล่ฆ่าฟันคนสิบเก้าคนตายสิ้น แต่มะแตงานลูกพราหมณ์เทศนั้นอยู่คงด้วยมนตราอาคมฟันไม่เข้า วิ่งหนีปีนหลังคาขึ้นไป ผ้านุ่งย้อยลงมาเกี่ยวไม้อยู่ ทหารจึงยุดเอาผ้าคร่าลงมาจับตัวได้ ให้มะนันฟันเจ็ดทีจึงตาย ฝ่ายสมณชีพราหมณ์ชาวเมืองตะเกิง เห็นพระยาน้อยฆ่าฟันผู้คนก็รู้ว่าพระยาน้อยเปนขบถ
ขณะนั้นคนชาวเมืองซึ่งมาหาพระยาน้อยนั้น ตกใจตื่นวุ่นวายอยู่ จึงมะตะจานบุตรจาจิตร์กับมะเตะน้องปะตันร้องขึ้นว่า แล้วจะไม่ชะนะชาวเมืองตะเกิงสิเราจะได้ความฉิบหายเสีย พระยาน้อยได้ยินชายสองคนว่าดังนั้นก็ทรงพระโกรธ จึงให้จับตัวฆ่าเสีย ทหารก็ไล่ฟันชายสองคนนั้นตาย ครั้นพระยาน้อยให้ฆ่าชาวเมืองตะเกิงเสร็จแล้ว พ่อศุภมิตร์จึงทูลว่า เงินทองผ้าพรรณนุ่งห่มของชาวเมืองตะเกิงซึ่งตายนั้น จะโปรดให้ทหารเก็บเอามาหรือประการใด พระยาน้อยก็ว่าตามเถิด พ่อศุภมิตร์จึงให้ไปเก็บเอาเงินทองเสื้อผ้าของชาวเมืองมาถวายแก่พระยาน้อย ๆ ก็พระราชทานแก่ทหารทั้งปวงแล้วสั่งว่า เงินทองเสื้อผ้าของมันนั้นเอาเถิด แต่ลูกเมียมันนั้นใครอย่าทำอันตราย ครั้นพระราชทานข้าทหารเสร็จแล้ว จึงให้ไปนิมนต์พระอาจารย์มะเปง ซึ่งเปนพระสังฆราชาอยู่ณเมืองตะเกิงนั้นเข้ามาตรัสสนทนาด้วย ฝ่ายพระอาจารย์มะเปงก็มีความยินดีด้วยพระยาน้อย ๆ ก็รักใคร่พระอาจารย์มะเปง ๆ เปนที่ปรึกษาหารือกิจราชการทั้งปวงมิได้มีวิมุติกังขา
ขณะนั้นพ่อสามเกลียวชาวเมืองตะเกิง เอาทองมาถวายพระยาน้อยยี่สิบชั่งมาสวามิภักดิ์ขอเปนข้าพระยาน้อย กราบทูลว่า ถ้าพระองค์ได้ราชสมบัติเปนกษัตริย์แล้ว ข้าพเจ้าจะขอเปนข้าฝ่าพระบาท พึ่งพระบารมีพระองค์ไปจนตลอดกาลสิ้นชีวิต ขอเปนผู้ใหญ่บ้านสืบไป พระยาน้อยก็รับคำพ่อสามเกลียวว่า ตามใจท่านเถิด ครั้นแล้วชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวง ก็พร้อมใจกันเอาเงินทองเสื้อผ้ามาถวายพระยาน้อยเปนอันมาก
ขณะนั้นทหารทั้งปวงจึงกราบทูลพระยาน้อยว่า ท้องพระโรงซึ่งพระองค์อยู่นี้โลหิตซึ่งฆ่าฟันกันตายตกเรี่ยรายอาเกียรณอยู่ ข้าพเจ้าทั้งนี้จะขอทำถวายใหม่ พระยาน้อยจึงตรัสว่า ทำไมกับโลหิตซึ่งตกอยู่นี้จะเปนอะไร ส่วนภรรยาท่านทั้งหลายมีฤดูโลหิตตกหยดย้อยอยู่นั้น เหตุไฉนจึงไม่รื้อเรือนเสียปลูกใหม่เล่า อันโลหิตซึ่งตกอยู่นี้ เราจะเอาไว้ให้เปนสง่าแก่คน ถ้าใครได้เห็นแล้วก็จะเปนที่เกรงกลัวอำนาจต่อไป
ครั้นอยู่มาพระยาน้อยเสด็จออกเลียบเมือง ให้จัดแจงแต่งค่ายคูประตูหอรบเชิงเทินไว้มั่นคงเปนสามารถแล้ว จึงสั่งให้กำชับป่าวร้องทหารทั้งปวงว่า อย่าให้ใครทำอันตรายแก่ชาวเมือง ฉกชิงทรัพย์สิ่งของจนด้ายเส้นหนึ่งเข็มเล่มหนึ่งเปนอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดมิฟังจะลงโทษให้จงหนัก สั่งแล้วก็เสด็จกลับเข้าเมือง ครั้นอยู่มามังกันเจิงหนึ่ง มังเทจะหนึ่ง มังเทเวศหนึ่ง มังรามเตนาหนึ่ง มังเพนหนึ่ง คนห้าคนนี้อยู่บ้านกะมาหมัดในแขวงเมืองตะเกิง มาสวามิภักดิ์สมัครขอเปนข้าอาสาพระยาน้อย ๆ ก็มีความยินดีนัก จึงให้ชายทั้งห้าคนกระทำสัตย์ถวายต่อหน้าที่นั่ง แล้ว ก็ตรัสใช้ให้ชายห้าคนนั้น ปลอมเข้าไปอยู่ในเมืองพะโค ตรัสสั่งว่าถ้ามีเหตุผลที่เมืองพะโคนั้นเปนประการใด ก็จงมาบอกให้รู้ ชายผู้มีชื่อห้าคนรับอาสาถวายบังคมลาพระยาน้อยแล้ว ก็ปลอมเข้าไปอยู่ในเมืองพะโคคอยฟังเหตุการณ์
ครั้นแล้วพระยาน้อยจึงตรัสแก่มังกันจีว่า ยีกำกองซึ่งมาอยู่เมืองทะละนั้นได้ให้สัญญาไว้แก่เราว่า ถ้ามีเหตุผลประการใดก็ให้บอกไปให้รู้ด้วย บัดนี้เราก็ยกมาอยู่ในเมืองตะเกิงแล้ว จำจะมีหนังสือบอกไปถึงยีกำกองให้รู้จึงจะควร มังกันจีจึงกราบทูลเห็นด้วย พระยาน้อยจึงให้มังกันจีแต่งหนังสือ ในลักษณะหนังสือนั้นว่า เราผู้เปนพระราชบุตรพระเจ้าช้างเผือก มีนามว่ามังสุระมณีจักร์คือพระยาน้อย อวยพรมาถึงพี่ยีกำกองให้แจ้ง ด้วยพระมหาเทวีกับสมิงมราหูเปนชู้รู้กัน คิดจะทำร้ายฆ่าเราแลพ่อขวัญเมืองเสีย เหตุผลทั้งนี้พี่ยีกำกองก็รู้อยู่สิ้นแล้ว แลได้เตือนสติข้าให้คิดอ่านมาอยู่ณเมืองตะเกิง แลบัดนี้ข้าก็หนีมาอยู่ณเมืองตะเกิงแล้ว คิดจะทำการตอบแทนสมิงมราหูบ้าง ให้พี่เอ็นดูช่วยการทั้งนี้ให้สำเร็จด้วย พี่กับข้าก็จะได้พึ่งกันสืบไป ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ส่งให้คนถือไปให้ยีกำกองณเมืองทะละนั้น ครั้นยีกำกองแจ้งในหนังสือ ก็ดีใจว่าสมดังปรารถนาแล้ว จึงแต่งหนังสือตอบพับผนึกส่งให้คนใช้กลับไปถวายพระยาน้อย ๆ รับหนังสือมาฉีกผนึกออกทรงอ่าน ในลักษณะหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าผู้ชื่อว่ายีกำกอง ขอกราบถวายบังคมมาถึงพระยาน้อยให้ทราบด้วย ข้าพเจ้าได้ทูลไว้แก่พระองค์ว่า จะช่วยคิดทำการสนองพระเดชพระคุณตามสติกำลังนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าก็ได้ซ่องสุมผู้คนตระเตรียมไว้แล้ว ถ้าพระองค์จะทำการเมื่อใด ขัดขวางอย่างไร จงบอกมาถึงข้าพเจ้าให้ทราบเถิด ข้าพเจ้าจะช่วยกว่าจะสำเร็จการของพระองค์ ครั้นพระยาน้อยได้แจ้งในหนังสือแล้ว ก็มีความยินดี
ขณะนั้นพระยาน้อยออกไปเลียบเมืองตะเกิงอีกครั้งหนึ่ง จึงเสด็จไปดูที่จะปลูกตำหนัก แล้วตรัสปรึกษาด้วยอาจารย์มะเปงแลมังกันจีว่า ที่หว่างพระธาตุพระอาโศกองค์หนึ่ง พระบารมีองค์หนึ่งชอบกลดี เราจะปลูกเรือนอยู่จะเห็นประการใด พระอาจารย์มะเปงแลมังกันจีจึงกราบทูลว่า พระอาโศกนั้นนามหก พระบารมีนามห้าพระองค์ก็นามห้า หนองบัวซึ่งใกล้พระธาตุนั้นนามสอง โบกขรณีณเมืองตะเกิงนามเจ็ด แลยังที่เจดีย์สถานแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้าก็มีนามปรากฎดังนี้ ก็ต้องด้วยนามเปนศุภมงคลสิ้น ถ้าตั้งตำหนักลงที่นี้จะมีชัยชนะแก่สัตรู พระยาน้อยได้ฟังอาจารย์มะเปงกับมังกันจีว่าดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงตั้งให้มะกะเมวเกลาเปนสมิงพะโค เปนนายการปลูกตำหนักให้สำเร็จโดยเร็ว แล้วก็เสด็จกลับเข้ามาที่อยู่ จึงสั่งให้มะเองรอดอยู่รักษาประตูดูผู้คนแปลกปลอม ให้มะสินนุมราชไปกินเมืองเสียง ให้มะรามเกลาหนึ่ง มังเทวะหนึ่ง มะพ้องหนึ่ง สัดตะมัดหนึ่ง เมาชายหนึ่ง ชายห้าคนนี้ให้ไปรักษาอยู่ต้นทางข้างเมืองพะโค
ฝ่ายพ่ออู่หมอเฒ่าจึงเข้ามากราบทูลว่า ช้างซึ่งเลี้ยงไว้ในเมืองนี้ขัดสนด้วยน้ำหญ้า จะขอเอาไปเลี้ยงไว้นอกเมืองเวลาค่ำจึงจะเอาเข้ามาไว้ในเมือง พระยาน้อยจึงตั้งพ่ออู่หมอเฒ่าให้เปนสมิงพ่อหมอละเอิกบาง แลให้เอาช้างไปเลี้ยงไว้นอกเมืองตามกราบทูล แล้วจึงถามมังกันจีว่า ตำหนักที่ให้ปลูกนั้นแล้วหรือยัง มังกันจีกราบทูลว่าเสร็จแล้ว พระยาน้อยจึงตรัสถามว่า ฤกษ์จะได้เถลิงพระราชมณเฑียรเมื่อใด พระอาจารย์มะเปงกับมังกันจีกราบทูลว่า ฤกษ์ได้เวลาบ่าย พระยาน้อยจึงสั่งมังกันจีให้จัดแจงเครื่องศุภมงคลซึ่งจะเถลิงพระราชมณเฑียรนั้น มังกันจีก็จัดเครื่องมุรธาภิเศกพร้อมเสร็จตามสั่งแล้ว ครั้นถึงเวลาบ่ายสามนาฬิกาหกบาทได้มงคลศุภฤกษ์ พระยาน้อยก็แต่งพระองค์เสร็จเสด็จประเวศยังที่มณฑลพระราชพิธี พราหมณ์ปะโรหิตถวายอาเศียรภาศรดน้ำพระพุทธมนต์ เถลิงพระราชมณเฑียรโดยราชนิติประเพณี
ขณะนั้นพ่อศุภมิตร์เอาดอกกมุทขาวเจ็ดกำมาถวาย มังกันจีเห็นดอกกมุทก็ยิ้มอยู่ พระยาน้อยถามว่า เหตุใดท่านจึงยิ้มอยู่ดังนี้ มังกันจีจึงทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้ายิ้มอยู่นั้นด้วยความยินดีว่า พ่อศุภมิตร์เอาดอกกมุทมาถวายพระองค์นั้น เปนมงคลศุภนิมิตอันประเสริฐด้วยนามเมืองพะโคกับนามแห่งดอกกมุทชาตินั้น ต้องกันเปนนิมิตที่พระองค์จะได้ซึ่งเมืองพะโคเปนแท้ดุจได้ดอกกมุทนี้ อนึ่งนามพ่อศุภมิตร์กับนามของพระโพธิสัตว์เมื่อเสวยพระชาติชื่อว่าศุภมิตรนั้นก็ต้องกัน แลนามว่าศุภมิตรนั้นบอกบรรยายอดีตเหตุว่า ประเพณีพระโพธิสัตว์สร้างพระบารมีมานั้น ย่อมเสวยทุกข์ลำบากก่อน จึงได้สำเร็จแก่พระสรรเพ็ชรดาญาณ อดีตเหตุดังนี้เปรียบด้วยเหตุของพระองค์ อันดำริห์การแสวงหาซึ่งความสุขในศิริราชสมบัติ แลจะตั้งจะพระองค์ให้มีอิสสระภาพแผ่ไปในรามัญประเทศทั้งปวงนั้น ก็จำจะได้ซึ่งทุกข์ลำบากก่อน จึงจะถึงซึ่งขัตยาภิเศก เปนเอกอัคราชาธิราชแต่พระองค์เดียวในแผ่นดินนี้ เมื่อพระยาน้อยได้ฟังมังกันจีทูลถวายซึ่งมงคลนิมิตดังนั้นก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสสรรเสริญว่า ท่านนี้สมควรที่เปนปราชญ์ มิเสียทีที่ได้ศึกษาซึ่งลัทธิในพระพุทธสาสนา จะว่ากล่าวสิ่งใดก็ยุติด้วยเหตุผลเปนสุนทรไพเราะนัก ควรจะเชื่อฟังได้ ครั้นแล้วมะสามเกลียวเอาทองมาถวายพระยาน้อยอีกยี่สิบชั่ง จึงทูลว่า ข้าพเจ้าถวายทองครั้งก่อนนั้น จะขอกินเมืองวาน ถวายครั้งนี้จะขอกินเมืองเมาะตะมะ จะขอกินทั้งสองเมือง พระยาน้อยได้ฟังมะสามเกลียวทูลดังนั้นก็ทรงพระสรวลอยู่ ยังมิได้ตรัสประการใด
ขณะนั้นพอมะลองซึ่งออกไปเกลี้ยกล่อมคนบ้านนอกนั้นได้ไพร่ห้าร้อยสิบคน จึงพาเข้าถวายพระยาน้อย ๆ ก็เสด็จออกไปทอดพระเนตรคนเหล่านั้น จึงสั่งให้เรียกเอาทองคำซึ่งมะสามเกลียวเอามาถวายกับเสื้อผ้า มาพระราชทานแก่ไพร่ห้าร้อยสิบคน ให้ถือน้ำพิพัฒน์สัตยาต่อหน้าที่นั่งพร้อมกัน แล้วจึงตรัสสั่งเอาใจว่า ท่านทั้งปวงนี้จงตั้งใจทำราชการด้วยเราเถิด ถ้าเราได้เปนใหญ่สมความปรารถนาแล้ว จะชุบเลี้ยงปูนบำเหน็จให้ถึงขนาด แต่อย่าไปเที่ยวข่มเหงไพร่บ้านพลเมืองให้ได้ความเดือดร้อน ถ้าผู้ใดมิฟังเที่ยวตีชิงฉกลักทรัพย์สิ่งของๆ ราษฎรตั้งแต่ผักต้นหนึ่งขึ้นไปจะให้ลงโทษจงหนัก สั่งแล้วก็เสด็จกลับมา จึงสั่งให้พวกมะลวกคุมทหารไปคอยอยู่ทางเรือข้างเมืองพะโค
ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า พระยาน้อยเสด็จไปนมัสการพระบรมธาตุมุนาถนอกเมืองตะเกิงทางสิบเส้น ขณะนั้นมีหญิงคนหนึ่งชื่อเม้ยมะนิกรูปร่างนั้นงาม ยังกำลังสาวชันษาประมาณสิบหกปีเศษ ประกอบด้วยลักษณะกิริยามารยาทอันแช่มช้อย รูปของนางนั้นเปนเสน่ห์แก่คนทั้งปวง ใครได้เห็นแล้วก็รักใคร่ไม่เว้นคน แต่ตกมาเปนภรรยามะจัดคิดถึง พึ่งอยู่กินด้วยกันใหม่ ๆ นางนั้นนั่งร้านขายแป้งขายน้ำมันอยู่หน้าบ้านริมทางที่พระยาน้อยจะเสด็จไป แลนางนั้นขายของดีมีกำไรมาก เพราะคนพอใจมาซื้อที่ร้านนั้นติดจะชุกชุมหวังจะได้ดูรูปนาง เพราะเหตุว่าเปนหญิงรูปงามต้องใจคน พอเวลาวันนั้นพระยาน้อยเสด็จไปทอดพระเนตร์เห็นนางเม้ยมะนิกรูปงาม ก็ชอบพระทัย แต่หยุดยืนพินิจโฉมนางอยู่มิใคร่จะเสด็จดำเนินต่อไปได้ ส่วนนางเม้ยมะนิกเหลือบเห็นพระยาน้อย ก็ชายหางตามาสบพระเนตร์พระยาน้อย ถ้อยทีถ้อยมีความปฏิพัทธ์แก่กัน เปนทั้งนี้เพราะบุญนิยม คือ บุพเพสันนิวาสของชนทั้งสองได้สร้างสมมาด้วยกัน แต่บุริมชาติปางหลัง จึงเผอิญให้เห็นกันแล้วก็มีความผูกพันรักใคร่ซึ่งกันแลกัน แต่ในปัจจุบันชาตินี้อกุศลนิยมชักให้เม้ยมะนิกตกไปเปนภรรยามะจัดคิดถึงเสียก่อน แล้วจึงจะได้เปนบาทบริจาริกาพระยาน้อยต่อภายหลัง ส่วนพระยาน้อยเสด็จไปนมัสการพระบรมธาตุมุนาถแล้ว จึงให้คนไปหาตัวเม้ยมะนิกมา แล้วก็เสด็จกลับเข้าเมือง พระยาน้อยมีความรักใคร่ในนางเม้ยมะนิกนัก ถึงทราบอยู่ว่าเม้ยมะนิกมีสามีแล้วก็ไม่อาจอดกลั้นรั้งสติไว้ได้ด้วยความเสน่หาเปนกำลัง ก็อยู่ร่วมสมัครสังวาสด้วยนางเม้ยมะนิก แล้วเลี้ยงไว้เปนนางสนมเอกเปนที่สนิทเสน่ห์นัก
ขณะนั้นพระยาน้อยหลงด้วยนางเม้ยมะนิกรูปงาม แทบประหนึ่งจะลืมคิดถึงตะละแม่ท้าวผู้เพื่อนยาก แลพ่อลาวแก่นท้าวอันเปนที่รัก แต่นางเม้ยมะนิกนั้นตั้งแต่ได้มาเปนหม่อมห้ามพระยาน้อยแล้ว มีความปลื้มจิตต์นัก ลืมมะจัดคิดถึงสามีเก่าทีเดียว อุปมาดังคนกำพร้าไร้ทรัพย์ ครั้นได้ทองแสนตำลึงแล้วก็มีความยินดีนัก
ฝ่ายมะจัดคิดถึงรู้ว่า พระยาน้อยเอาภรรยาของตัวไปเลี้ยงเปนนางสนมดังนั้นก็มีความเสียใจ แลคิดกลัวพระยาน้อยว่าจะมิยุติแต่เพียงนั้น จะทำอันตรายแก่ตนด้วย จึงหนีไปหาพระมหาเทวีณเมืองพะโคกราบทูลแจ้งเหตุว่า พระยาน้อยไปคิดการใหญ่ณเมืองตะเกิง แลกระทำข่มเหงชิงเอาภรรยาข้าพเจ้าไป เหตุนอกนั้นมะจัดคิดถึงก็ทูลพระมหาเทวีสิ้นเสร็จทุกประการ พระมหาเทวีได้แจ้งดังนั้นก็มีความแค้นเคืองนัก จึงให้เม้ยมังเลยลอบไปหาสมิงมราหูมาแล้ว จึงให้มะจัดคิดถึงเล่าเหตุผลทั้งปวงให้สมิงมราหูฟัง สมิงมราหูได้แจ้งแล้วก็มีความแค้นพระยาน้อยอยู่ แต่ยังมิได้ว่าประการใด
ฝ่ายพระมหาเทวีกับสมิงมราหู ก็พากันขึ้นไปเฝ้าพระเจ้าช้างเผือก จึงพระมหาเทวีทรงพระกรรแสงทูลพระเจ้าช้างเผือกว่า บัดนี้พระยาน้อยหนีไปอยู่ณเมืองตะเกิงตั้งตัวเปนใหญ่ ทำอันตรายแก่ไพร่บ้านพลเมือง แล้วเก็บเอาพัศดุเงินทองของข้าพเจ้าเอามาไว้เปนของตัว แลไปชิงเม้ยมะนิกเมียมะจัดคิดถึงมาเปนภรรยา พระยาน้อยทำหยาบช้าถึงเพียงนี้มิได้เกรงฝ่าธุลีพระองค์เลย เห็นว่าจะคิดการใหญ่หลวงอยู่ พระเจ้าช้างเผือกได้ทรงฟังดังนั้น จึงตรัสแก่พระมหาเทวีว่า ข้าป่วยหนักอยู่แล้วไม่รู้ที่จะคิดประการใด สุดแต่พระเจ้าพี่จะคิดเถิด พระมหาเทวีจึงให้หาสมิงชีพรายแลเสนาบดีทั้งปวงมาปรึกษาว่า พระยาน้อยคิดขบถดังนี้ ท่านทั้งปวงจะคิดประการใด เสนาบดีทั้งปวงจึงทูลว่า การทั้งนี้สมิงชีพรายเปนผู้ใหญ่ สุดแต่สมิงชีพรายจะคิดเถิด
ฝ่ายสมิงชีพรายจึงคิดว่า พระยาน้อยพึ่งไปอยู่ณเมืองตะเกิงยังมิทันตั้งตัว จึงคิดอุบายทูลเบี่ยงบ่ายว่า การแต่เพียงนี้จะยกกองทัพไปนั้นยังไม่ควรก่อน ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงประชวรหนักอยู่ จำจะให้มีหนังสือไปถึงพระยาน้อย ว่ากล่าวโดยดีดูสักครั้งหนึ่งสองครั้ง ถ้าพระยาน้อยขัดขืนมิมา จึงให้เกณฑ์กองทัพหัวเมืองทั้งปวงบรรจบกันยกไปจับพระยาน้อย อันเมืองตะเกิงสักหยิบมือเดียว ก็จะได้โดยง่ายสดวก พระมหาเทวีได้ฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงตรัสว่าถ้ากระนั้นจะแต่งหนังสือให้ผู้ใดถือไปดีเล่าพระยาน้อยจึงจะมา สมิงชีพรายจึงทูลว่า สมิงดิศกุมารนั้น พระยาน้อยเคยนับถือมาแต่ก่อน แลเปนคนซื่อสัตย์อยู่ ถ้าใช้ไปเห็นพอจะได้ราชการ
พระมหาเทวีจึงให้สมิงดิศกุมารเข้ามาแล้ว จึงสั่งให้แต่งหนังสือในลักษณะเรื่องความนั้นว่า สมเด็จพระมหาเทวีเปนพระเจ้าป้า บอกมาถึงพระยาน้อยผู้หลานให้ทราบ ด้วยสมเด็จพระราชบิดาทรงพระประชวรหนักนั้น บัดนี้พระโรคค่อยคลายลงแล้ว ได้ทราบว่าพระหลานหนีไปก็ทรงพระโกรธ จึงสั่งให้จัดกองทัพจะยกไปจับ แต่ป้าช่วยทูลแก้ไขว่าหลานเราหาหนีไม่ ป้าใช้ให้ลงมาด้วยราชกิจณเมืองตะเกิง แลสมเด็จพระราชบิดานั้นก็ทรงขัดเคืองพระทัยหนักอยู่ แต่หากว่าป้าช่วยทูลแก้ไขเบี่ยงบ่ายก็คลายพระพิโรธลงจึงมิได้ให้ยกกองทัพลงมา แลทุกวันนี้ ป้าก็คิดถึงอยู่มิได้ขาด ได้ปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงไว้ว่า ถ้าหาบุญพระราชบิดาของพ่อไม่แล้ว ป้าก็จะยกราชสมบัติให้แก่เจ้า อย่าให้หลานเราคิดกลัวเกรงสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย แลบัดนี้ตะละแม่ท้าวพ่อลาวแก่นท้าวนั้น ก็ป่วยอยู่ได้ห้าวันหกวันแล้ว ให้หลานเราเร่งคืนลงมาเถิด ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ก็ส่งให้สมิงดิศกุมาร ๆ รับเอาหนังสือแล้วก็ถวายบังคมลาพระมหาเทวีออกมาขึ้นช้างพังตัวหนึ่งไปกับไพร่สิบห้าคน ครั้นถึงด่านที่พระยาน้อยให้อยู่รักษานั้น ชาวด่านก็คุมเอาตัวสมิงดิศกุมารไว้ แล้วจึงบอกเข้าไปถึงพระยาน้อย ๆ ได้ทราบว่า สมิงดิศกุมารถือหนังสือมา ก็ดีพระทัยหาแคลงไม่ จึงสั่งให้ชาวด่านกลับออกไปรับสมิงดิศกุมารเข้ามา ครั้นชาวด่านกลับออกไปแล้ว พระยาน้อยจึงปรึกษาด้วยมังกันจีว่า ผู้คนในเมืองเล้ารุมอยู่หาสงบไม่ ถ้าสมิงดิศกุมารเข้ามาเราจะรับให้อยู่แห่งใดดี มังกันจีจึงทูลว่า ให้สมิงดิศกุมารไปอยู่ที่อารามธัณณะรศนั้น พระยาน้อยเห็นชอบด้วยจึงเสด็จไปสู่อาราม สั่งให้สมิงดิศกุมารเข้าไปเฝ้าแล้ว เชิญให้นั่งที่สมควร สมิงดิศกุมารกระทำเคารพแก่พระยาน้อยแล้วทูลว่า พระองค์มาอยู่ในเมืองตะเกิงนี้ ก็เห็นชอบกลดีอยู่แล้ว ภายหน้าไปพระองค์จะได้เปนใหญ่ในเมืองพะโคเปนมั่นคง
พระยาน้อยจึงตรัสว่า ซึ่งลุงเรากล่าวคำทำนายเปนมงคลดังนี้ก็ขอบใจนัก จึงถามสมิงดิศกุมารว่า ลุงท่านมานี้ด้วยธุระกังวลประการใด สมิงดิศกุมารก็ทูลว่า พระเจ้าป้าของพระองค์ใช้ให้ข้าพเจ้าถือหนังสือมา จึงเอาหนังสือนั้นถวายพระยาน้อย ๆ ก็รับหนังสือนั้นมาฉีกผนึกออกอ่านดูความตั้งแต่ต้นจนจบ เมื่อทรงอ่านถึงที่ตะละแม่ท้าว แลพ่อลาวแก่นท้าวป่วยนั้น ก็ทรงพระโทรมนัสถอนพระทัยอยู่ จึงถามสมิงดิศกุมารว่า ซึ่งพระเจ้าป้ามีหนังสือมาหาข้าให้กลับคืนไปนั้น ฝ่ายท่านลุงจะชอบให้ข้าไปหรือ ๆ จะเห็นประการใด สมิงดิศกุมารจึงทูลว่า ครั้งเมื่อสมเด็จพระสิทธัตถะมหาบุรุษราชอันเปนเอกอัครบรมบุคคล เมื่อพระองค์เสด็จออกสู่พระมหาภิเนษกรมนั้น ถ้าแลอาลัยอยู่ด้วยพระพิมพายะโสธรอัครมเหษี แลพระราหุลราชโอรสแล้ว ที่ไหนจะได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณเล่า ขอพระองค์เจ้าอย่าทรงพระวิตกถึงตะละแม่ท้าว แลพ่อลาวแก่นท้าวนั้นเลย ไม่ประชวรพระโรคอะไรนัก ก็จะเปนแต่ปวดพระเศียรวิงเวียนพระเนตร์เท่านั้น อนึ่ง เมื่อข้าพเจ้าจะมาเฝ้าพระองค์นี้ สมิงชีพรายก็ลอบสั่งมาให้ทูลแก่พระองค์ว่า สมเด็จพระราชบิดาทรงประชวรหนักอยู่แล้ว พระองค์นี้อุปมาดังพระยาจรเข้ใหญ่ ได้อาศัยอยู่ในวังวนอันลึกแล้ว จะขึ้นไปหาวังอันตื้นนั้นเห็นมิบังควร เปรียบเหมือนหนึ่งบุคคลทิ้งที่กว้างเสียไปหาที่แคบ ขอให้พระองค์ทรงพระดำริห์ดูจงหนักก่อน แล้วสมิงดิศกุมารทูลเปนกลแยบคาย เปรียบเทียบอธิบายลองพระทัยพระยาน้อยว่า แต่ตัวข้าพเจ้าทุกวันนี้ก็แก่ชราอายุได้ถึงหกสิบเอ็ดปีแล้ว อยู่ในเมืองพะโคก็อนาถา แต่อาหารจะกินก็ไม่มี ถ้าพระองค์สำเร็จความปรารถนาแล้ว จะขอรับพระราชทานอาหารของพระองค์บ้าง แต่พอได้เปนกำลังราชการ
พระยาน้อยได้ฟังสมิงดิศกุมารทูลดังนั้นก็ทรงพระสรวล จึงตรัสว่าเมืองเมาะตะมะนั้น ถ้าสำเร็จราชการแล้วข้าจะยกให้แก่ลุงท่าน แต่ว่ามะสามเกลียวเขาเอาทองมาให้ ได้ออกปากขอไว้จำจะหามาว่ากล่าวเสียก่อน จึงสั่งให้หามะสามเกลียวเข้ามาแล้วก็ตรัสว่า ซึ่งมะสามเกลียวเอาทองมาให้เรา จะขอกินเมืองวานเมืองเมาะตะมะนั้น บัดนี้เมืองเมาะตะมะนั้น เรายกให้แก่สมิงดิศกุมารลุงเรา ๆ จะให้ทองเจ็ดชั่งกับเมืองออกแก่ท่านแทน มะสามเกลียวก็ยอมตามคำพระยาน้อย ครั้นแล้วพระยาน้อยก็ตรัสปรึกษาด้วยมังกันจีว่า เราจะตอบหนังสือไปดีหรือ ๆ จะสั่งไปแก่ลุงเราแต่ปากเปล่าดี มังกันจีกราบทูลว่า จำจะแต่งหนังสือตอบไปจึงจะควร พระยาน้อยเห็นชอบด้วย จึงให้มะสันคนฝีปากดีแต่งหนังสือตอบตามความที่คิดไว้ ครั้นแต่งเสร็จแล้ว ก็ตีตราประทับพับผนึกส่งให้สมิงดิศกุมาร ๆ ก็ลาพระยาน้อย ขึ้นช้างมากับไพร่สิบห้าคน ครั้นมาถึงเมืองพะแล้ว จึงนำหนังสือเข้าไปถวายพระมหาเทวี ๆ ก็ให้หาสมิงมราหูมาอ่านหนังสือดู ลักษณะความในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าพระยาน้อยผู้เปนหลาน กราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าป้าให้ทราบ ด้วยทุกวันนี้ข้าพเจ้าคิดถึงพระคุณของพระเจ้าป้าอยู่เปนอันมาก ด้วยแต่ก่อนพระเจ้าป้าก็ได้เลี้ยงดูอุ้มชูข้าพเจ้ามา เจริญใหญ่ถึงเพียงนี้แล้ว จะได้อักตัญญูลบหลู่พระคุณเสียนั้นหามิได้ แลบัดนี้ข้าพเจ้ามาอยู่ณเมืองตะเกิง ทหารข้าพเจ้ากับทหารพระเจ้าป้ายี่สิบคนนั้น วิวาทฆ่าฟันกันจนล้มตาย ครั้นข้าพเจ้าจะกลับไปบัดนี้เล่า ก็กลัวอาญาพระเจ้าป้าอยู่ ถ้าพระเจ้าป้าให้อภัยแก่ข้าพเจ้าแล้ว ถึงณเดือนเก้าขอให้มุอายลาวแม่นมข้าพเจ้ามารับเถิด ข้าพเจ้าจึงจะไป ซึ่งข้าพเจ้ามาอยู่ณเมืองตะเกิงนี้ประสงค์จะรักษาชีวิต จะได้คิดขบถต่อสมเด็จพระบิดาผู้ทรงพระคุณนั้นหามิได้ ด้วยข้าพเจ้าถืออยู่ว่า ถ้าตายลงด้วยมิได้เปนขบถต่อพระราชบิดาแล้ว ก็จะได้ไปสู่สุคติภูมิ ถ้าแลตายด้วยการเปนขบถต่อสมเด็จพระราชบิดาแล้ว ก็จะไปสู่ทุคติภูมิเปนแท้
ครั้นพระมหาเทวีได้ทราบความในหนังสือของพระยาน้อยแล้ว จึงตรัสถามสมิงดิศกุมารว่า ซึ่งพระยาน้อยให้หนังสือมานี้ยังจะจริงหรือ อนึ่งที่ตะละแม่ท้าวพ่อลาวแก่นท้าวป่วยนั้น พระยาน้อยว่ากระไรบ้าง สมิงดิศกุมารจึงทูลว่า พระยาน้อยนั้นทราบว่าบุตร์ภรรยาป่วย ก็ทรงพระกันแสงเช็ดน้ำพระเนตร์อยู่ แล้วตรัสแก่ข้าพเจ้าก็เหมือนดังว่ามาในหนังสือนี้ พระมหาเทวีจึงซักถามว่า พระยาน้อยคิดอ่านอย่างไรบ้าง สมิงดิศกุมารก็ทูลว่า ซึ่งพระยาน้อยจะคิดอ่านประการใดนั้น ข้าพเจ้าไม่ทราบในความคิดของพระยาน้อย พระมหาเทวีได้ฟังก็นิ่งอยู่มิได้ว่าประการใด
ฝ่ายพระยาน้อยจึงให้หามังเทวะกับชายผู้มีชื่อสี่คน พวกมะลองชาวเมืองตะเกิงซึ่งให้ไปรักษาด่านบกนั้นมาแล้ว จึงตรัสว่าเราจะให้ไปฟังราชการณเมืองพะโค ครั้นจะให้คนของเราขึ้นไป ชาวเมืองพะโคก็จะรู้เอิกเกริกไป แลคนห้าคนนั้นก็รับอาสาว่า จะไปสืบข่าวราชการเมืองพะโคนั้นมาถวายให้จงได้ พระยาน้อยก็ให้คนทั้งห้านั้น ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแล้วจึงตรัสว่า ท่านจงออกไปที่อยู่ จัดแจงผู้คนที่สัตย์ซื่อมั่นคงไว้ให้รักษาด่านแล้วจงรีบไป ถ้าถึงเมืองพะโคแล้ว จงไปคอยฟังดูทั้งสี่ประตูเมือง คนทั้งห้านั้นก็กราบถวายบังคมออกมาจัดแจงคนไว้รักษาด่านมั่นคง แล้วก็พากันไปณเมืองพะโค ครั้นถึงแล้วมังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คนก็ไปอาศัยอยู่ณเรือนญาติซึ่งเคยไปมาแต่ก่อน ครั้นเวลาค่ำ มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คนไปที่ประตูมะกรุก หาได้ยินชาวเมืองพูดกันประการใดไม่ ได้ยินแต่ทารกทำเพลงว่า โกนปับมิปวมมิปะยาระสิเกลิงกะเริงเติงงาตะคำเลิงโกนเติงตะเกิง แปลออกเปนคำไทยว่า ลูกหงษ์ร่อนมานั้นจะเปนพระยา บัดนี้จะไปอยู่ในเมืองตะเกิง ครั้นไปประตูลาดโลงได้ยินทารกทำเพลงว่า เปงนวยปัจจะตุ กรกทัวกะนิกะกอกะเหนับปวยสะมัวกรบยักสะถะรัด แปลเปนคำไทยว่าเข้าหน่อยประมาณหม้อหนูหนึ่งคดใส่ภาชนะทอง ปูลาดด้วยฟูกหมอนเวลาค่ำแล้วก็นอน ครั้นไปประตูถะสังเกิงได้ยินเสียงทารกขับว่า เวิงเกิงทุกษาตุพระเกษมัก แปลเปนคำไทยว่า นายใหญ่มาตั้งเปนราชสัตรูจะต่อมือกับด้วยพระองค์ผู้เปนเจ้า ๆ จะมีชัยชนะ ครั้นไปประตูอะววยได้ยินเสียงทารกทำเพลงว่า ขะเลียโกนเปลิกละเริกโกนกัดกวมมะสะ นักชวยอุระโกนตังอายะเสิด แปลเปนคำไทยว่า หนองจมในท้องนาที่หว่างพระโกน มีบุญใหญ่หลวงนัก คนศีร์ษะหยิกเกิดวันศุกร์จะเปนมงคลแก่พวกมอญทั้งปวง มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คน จึงจดหมายเอาถ้อยคำที่ทารกทำเพลงทั้งสี่ประตูเมืองได้แม่นยำแล้ว ก็กลับมายังเมืองตะเกิง กราบทูลแจ้งเหตุแก่พระยาน้อยถี่ถ้วนทุกประการ
พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนั้น จึงตรัสถามมังกันจีว่า นิมิตดังนี้จะร้ายดีประการใด มังกันจีก็พิเคราะห์ดูด้วยปัญญาแล้ว จึงกราบทูลแก้ในคำเพลงบทที่สองถวายว่า ซึ่งทารกทำเพลงว่า เข้าน้อยประมาณหม้อหนึ่งนั้น คือได้แก่พระองค์ ถาดทองนั้น คือจะได้แก่เมืองหงษาวดี ซึ่งว่าปูฟูกหมอนณเวลาค่ำนั้น คือได้แก่ข้าทหารทั้งปวง นานไปจะได้พึ่งพระบารมีพระองค์อยู่เปนสุขทั่วกัน ซึ่งว่าหนองจมอยู่นั้น คือได้แก่พระมหาเทวี พระเจ้าป้าของพระองค์ กล่าววาจาคนไม่ใคร่จะเชื่อถือ เหมือนสิ่งของตกจม จะเชื่อฟังเอาถ้อยคำนั้นมิได้ แลคนศีร์ษะหยิกเกิดวันศุกรเปนมงคลนั้น คือได้แก่พระองค์อันจะได้เสวยราชสมบัติ ในเมืองหงษาวดี มังกันจีทูลแก้ไขในคำเพลงขับของทารกนั้น แต่สองบท คือบทที่สองแลบทที่สี่ แต่บทที่หนึ่งและบทที่สามนั้นเปนความง่าย ก็ทูลกล่าวแก้ว่าเปนศุภนิมิตมงคลสิ้น ครั้นพระยาน้อยได้ทรงฟังมังกันจีทูลดังนั้น ก็มีความยินดีนัก จึงให้พระราชทานรางวัลแก่มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คน แล้วสั่งให้ไปรักษาด่านอยู่ดังเก่า
ครั้นอยู่มาถึงเดือนเก้าณวันขึ้นแรมหากำหนดมิได้ ฝ่ายพระมหาเทวีจึงตรัสใช้ให้พ่อยี่เอาดอกบัวขมห้าสิบดอก บัวหลวงห้าสิบดอก รวมเปนร้อยหนึ่งด้วยกัน ไปถวายแก่พระยาน้อยณเมืองตะเกิง พระยาน้อยก็มีความโสมนัสศรัทธา จึงให้คนเอาดอกบัวนั้นไปบูชาถวายพระบรมธาตุ ในเวลานั้นพ่อศุภมิตร์ไปฟังธรรมเทศนาอยู่ที่ใกล้พระธาตุมุเตา พอคนเอาดอกบัวไปบูชาถวายพระบรมธาตุ พ่อศุภมิตร์เห็นจึงถามว่าท่านได้ดอกบัวมาแต่ไหน คนซึ่งเอาดอกบัวมานั้นบอกแก่พ่อศุภมิตร์ว่า พระมหาเทวีให้คนนำเอามาถวายพระยาน้อย พ่อศุภมิตร์จึงทำนายว่า ดอกบัวนี้มาแต่เมืองพะโคเปนกัลยานิมิตร์ เมืองพะโคจะได้แก่พระยาน้อยเปนมั่นคง คนซึ่งนำดอกบัวไปบูชาถวายพระบรมธาตุได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็กลับมาทูลพระยาน้อยว่า พ่อศุภมิตร์ทำนายว่าพระองค์จะได้เมืองพะโคโดยง่ายเปนแท้
พระยาน้อยได้ฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งพ่อยีว่า ท่านจงกลับไปเมืองพะโคเถิด แล้วจงทูลแก่สมเด็จพระเจ้าป้าว่า ให้มุอายลาวแม่นมมารับเถิดเราจึงจะไป พ่อยีก็ถวายบังคมลาพระยาน้อยกลับมาเมืองพะโคกราบทูลความตามพระยาน้อยสั่งมาแก่พระมหาเทวีสิ้นเสร็จทุกประการ ครั้นเวลาค่ำ พระยาน้อยจึงให้หาพ่อศุภมิตร์มาถามว่า ท่านทำนายเราว่า จะได้เปนใหญ่ในเมืองพะโคนั้น ท่านเห็นประการใด พ่อศุภมิตร์จึงกราบทูลว่าข้าพเจ้าไปฟังธรรมอยู่ณที่พระธาตุมุเตา พอคนเอาดอกบัวไปบูชาพระบรมธาตุ ข้าพเจ้าถามว่าได้มาแต่ไหน ผู้ซึ่งเอาดอกบัวไปนั้นบอกว่า พระมหาเทวีให้คนเอามาถวายแก่พระองค์ ข้าพเจ้าเห็นว่า ดอกบัวนั้นเปนนามจันทร์ เมืองพะโคนั้นก็เปนนามจันทร์ นิมิตต้องกันเปนมงคลดังนี้ คือพระองค์จะได้เมืองพะโคเปนมั่นคง ข้าพเจ้าจึงทำนายดังนี้
พระยาน้อยได้ทรงฟังพ่อศุภมิตร์ทำนาย ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงพระราชทานขันทองคำใบหนึ่งหนักสิบบาทกับเสื้อผ้าอย่างดีให้พ่อศุภมิตร์เปนบำเหน็จปาก แล้วตรัสว่าถ้าเราสำเร็จราชการได้เมืองพะโคแล้ว เราจะให้พ่อศุภมิตร์ได้กินเมือง แต่ให้ค่อยเลื่อนเปนใหญ่ยิ่ง ๆ ขึ้นไป พ่อศุภมิตร์ก็มีความยินดี กราบถวายบังคมรับคำพระยาน้อย
อยู่มาวันหนึ่งพระยาน้อยเสด็จออกไปเลียบเมือง ได้ทรงฟังเด็กน้อย ๆ เล่นอยู่ขับเปนเพลงภาษารามัญว่า มะนายนีข้าพิดเลหะเกลิงเมาะปะกางขะเมิงปูเจ้าธาตุตะโคงโตง มันกะมะนิเทหะเติน นุกะแวมถะเมินญะปามังลวมอกเติม ๆ พระยาน้อยได้ทรงฟังจำได้แล้วก็เสด็จกลับ จึงให้หามังกันจีมาให้แก้ซึ่งนิมิตในเพลงขับนี้ แล้วพระองค์ก็ตรัสว่าให้ฟังตั้งแต่ต้นจนจบ มังกันจีก็ทูลแก้ซึ่งนิมิตถวาย ในคำเพลงของเด็กนั้นแปลออกเปนคำไทยว่า พระมหาเทวีผู้เปนพระเจ้าป้าของพระองค์อยู่ในเมืองพะโค ให้เก็บดอกโยทกามาบูชาพระบรมธาตุณเมืองตะเกิง ต้นทองสองต้นมีอยู่ที่ดอนสิงคุด มังกันจีแก้ความโดยพิศดารถวายว่าพระมุเตาเมืองพะโคก็มี พระมหาเทวีไม่นับถือ กลับให้เอาดอกไม้มาบูชาพระธาตุณเมืองตะเกิง ๆ นี้เปนที่เจดียสถานใหญ่ ฝ่ายพระองค์อยู่ในที่นี้ก็ได้นามพระศุกร์ เห็นจะได้เมืองพะโคเปนแท้ พระยาน้อยได้ฟังมังกันจีแก้ศุภนิมิตมงคลดังนี้ ก็ดีพระทัยนัก จึงจัดแจงคิดอ่านการที่จะเอาเมืองพะโคให้จงได้
ครั้นอยู่มาพระมหาเทวีจึงให้หามะเตากุญ ผู้เปนข้าเก่าของพระยาน้อยซึ่งอยู่ด้วยตะละแม่ท้าวนั้นมาถามว่า เมื่อพระยาน้อยจะหนีไปนั้น คิดอ่านการสิ่งใดบ้าง มะเตากุญไม่ใคร่จะบอกเนื้อความ พระมหาเทวีทรงพระโกรธ จึงให้ลงโทษตีมะเตากุญ ๆ ได้ความเจ็บปวดทนมิได้ จึงทูลแจ้งความว่า เมื่อพระยาน้อยหนีไปนั้น ให้มังกันจีแลพ่อมอญ ไปชิมลางเอานิมิตทุกประตูเมือง ได้ศุภนิมิตดีแล้วพระยาน้อยจึงหนีไป ข้าพเจ้าได้แจ้งความอยู่แต่เท่านี้
ครั้นแล้วพระมหาเทวีจึงให้หาตะละแม่ท้าวมาซักถามว่า เมื่อพระยาน้อยจะหนีไปนั้น ผัวเมียกันไม่รู้เหตุสิ่งใดบ้างหรือ ตะละแม่ท้าวจึงทูลว่า พระยาน้อยรบกวนเขี้ยวเข็ญหาเอ็นดูลูกเมียไม่จึงหนีไปแต่ผู้เดียว มิได้บอกเหตุสิ่งใดแก่ข้าพเจ้าให้ทราบ ตะละแม่ท้าวทูลแจ้งเนื้อความเท่านั้นแล้ว ก็ถวายบังคมลาพระมหาเทวีกลับคืนไปตำหนัก
ครั้นเวลาค่ำพระมหาเทวีจึงทรงพระดำริห์ว่า เราจะให้คนไปชิมลางเอาศุภนิมิตบ้าง จึงให้หาข้าหลวงคนสนิทสามคนเข้ามา ชื่อเม้ยฉุยหนึ่ง เม้ยสะละหนึ่ง เม้ยจุหนึ่ง ข้าหลวงสามคนนี้เปนคนสนิทชิดชอบของพระมหาเทวี เปนที่วางพระทัยได้ มีเสาวนีตรัสว่า เจ้าทั้งสามจงจัดเครื่องพลีกรรมบวงสรวงเทพยดาตามอย่างธรรมเนียม แล้วพากันไปบูชาเทพยดาเที่ยวชิมลางทุกประตูเมือง อธิษฐานว่าตามคำเราสั่งดังนี้ว่า ถ้าพระมหาเทวีจะให้จัดแจงกองทัพยกไปจับพระยาน้อยจะได้หรือมิได้ประการใด ขอให้เทพยดารักษากำภูฉัตร์ แลเทพยดาอันรักษาทวารพระนคร จงบอกนิมิตร้ายดีให้ปรากฎในครั้งนี้ ข้าหลวงสามคนรับเสาวนีพระมหาเทวีแล้ว ก็ออกมาจัดเครื่องพลีกรรมบวงสรวง เสร็จแล้วชวนบ่าวไพร่ที่ร่วมใจไว้ความลับได้ประมาณสี่คนห้าคนให้ถือเครื่องพลีกรรม จึงพากันกระทำสักการบูชาบวงสรวงเทพยดาทุกประตูเมืองแล้ว จึงอธิษฐานว่าตามคำพระมหาเทวีสั่ง แล้วพากันเที่ยวตรับฟังดูทุกประตู จะได้มีผู้คนเจรจาที่ประหลาดนั้นหามิได้ เงียบสงบอยู่ เม้ยฉุย เม้ยสะละ เม้ยจุสามคนกับบ่าวไพร่เหล่านั้น จึงพากันเดินไปใกล้อารามแห่งหนึ่งชื่อวัดมุสรวย ได้ยินตาปขาวโยมวัดว่า ปลูกต้นไม้งอกงามดีแล้ว ยอดแลใบก็ร่วงโรยไป ได้ยินคำคนว่าดังนี้แห่งหนึ่ง ครั้นเดินต่อมาได้ยินสามเณรองค์หนึ่ง ภาวนาเปนภาษารามัญว่า ปะตุปุตองก็มีสีตกวงกามันสองเตาะ ถินเตาะเปราะกะมารตร้าวญะเตวะกะนาย คนซึ่งไปชิมลางเที่ยวตรับฟังได้ศัพท์นิมิตสองแห่งเท่านั้น ก็นำเอาเหตุมากราบทูลแก่พระมหาเทวี ๆ ได้ทรงฟังแล้วจึงตรัสว่า ซึ่งถ้อยคำตาปขาวโยมวัดว่ากล่าวนั้น ก็ไม่เห็นเปนนิมิตร้ายดีอะไร แลถ้อยคำสามเณรภาวนาว่านั้นเปนพิกลจริตอยู่ จะเชื่อฟังเอาว่าเปนศัพท์นิมิตร้ายดีนั้นก็มิได้ ครั้นแล้วพระมหาเทวีจึงให้หาสมิงมราหูมาแล้วตรัสว่า เราจะจัดแจงกองทัพให้เจ้ายกไปจับพระยาน้อยจะเห็นประการใด สมิงมราหูจึงทูลทัดทานว่าพระยาน้อยก็ได้ให้หนังสือมาว่า ถึงเดือนเก้าจึงจะมาแต่ให้มุอายลาวไปรับ ก็จำจะให้มุอายลาวถือหนังสือไปฟังดูก่อน ถ้าพระยาน้อยมิมาดังสัญญาแล้ว จึงจะยกกองทัพไป บัดนี้ก็เปนเดือนเก้าตกลงมาข้างแรมแล้ว ขอพระแม่อยู่หัวเจ้าจงแต่งให้มุอายลาวไปรับเถิด พระมหาเทวีได้ฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงให้สมิงมราหูแต่งหนังสือตามความที่พระนางทรงดำริห์ไว้ แล้วสั่งให้หาตัวนางมุอายลาวเข้ามา ครั้นสมิงมราหูแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ก็ตีตราประทับผนึกตั้งลงในพานทองลายจำหลักถวายพระมหาเทวี ๆ จึงตรัสแก่มุอายลาวว่า พระยาน้อยมีหนังสือแลสั่งมากับพ่อยีว่า ถึงเดือนเก้าให้เจ้าไปรับ บัดนี้ก็ถึงเดือนเก้าล่วงมาเปนกึ่งเดือนแล้ว เราจะให้เจ้าถือหนังสือไปรับพระยาน้อย จะได้หรือมิได้ประการใด
นางมุอายลาวได้ฟังดังนั้นดีใจนัก เพราะอยากจะใคร่ได้เฝ้าพระยาน้อย จะได้ทูลแจ้งประพฤติเหตุร้ายดีทั้งปวง จึงทูลว่าพระองค์มีเสาวนีตรัสใช้แล้ว ข้าพเจ้ามิได้ขัด ถึงเหนื่อยยากลำบากเปนประการใดก็ดี จะสู้สนองพระเดชพระคุณไปตามสติกำลังไม่คิดแก่ความเหนื่อยยาก แต่ข้าพเจ้าจะต้องกลับไปหาตะละแม่ท้าวก่อน เพื่อจะฝากสิ่งของอันใดไปถวายพระยาน้อยบ้าง พระมหาเทวีจึงตรัสว่าตามใจท่านเถิด นางมุอายลาวก็ทูลลาพระมหาเทวี กลับไปหาตะละแม่ท้าวแล้วทูลความว่า บัดนี้พระมหาเทวีจะใช้ข้าพเจ้าถือหนังสือไปเชิญเสด็จพระยาน้อย พระแม่เจ้าจะฝากของสิ่งใดไปบ้าง
ฝ่ายตะละแม่ท้าวได้ทราบข่าวอยู่แต่ก่อนนั้นว่า พระยาน้อยได้เม้ยมะนิกรูปงามมาไว้ ก็มีความหึงษ์หวงอยู่ ครั้นได้ฟังมุอายลาวทูลมาดังนั้น จึงตอบว่าแม่จะไปก็ดีแล้ว ข้าจะฝากของสองสิ่ง คือหม้อน้ำมันกับลูกชั่งตราชูให้ไปด้วย ตะละแม่ท้าวก็จัดแจงหม้อน้ำมันกับลูกชั่งตราชูให้มุอายลาว ซึ่งตะละแม่ท้าวฝากสิ่งของทั้งสองนี้ คือแกล้งกระทำกระทบให้สมกับความแค้น ใช่ว่าสิ่งของที่ดีจะไม่มีนั้นหามิได้ แล้วจึงสั่งนางมุอายลาวว่า แม่ได้โปรดช่วยทูลฝ่าพระบาทให้ทราบด้วยว่า ข้าพเจ้าทาสีเก่าเปนคนจน มีความกตัญญูระลึกถึงพระเดชพระคุณอยู่ทุกเช้าค่ำ จึงจัดเครื่องบรรณาการทั้งสองนี้ ฝากมาถวายตามประสายาก ครั้นจะจัดหาเครื่องราชบรรณาการที่ดีเล่า ก็เปนคนขัดสนไม่มั่งมีเหมือนหม่อมแม่ชาวเมืองตะเกิงเขา จึงมิได้เครื่องราชบรรณาการที่ดีมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย อันสิ่งของสองสิ่งนี้เปนของต่ำ ถึงจะไม่ทรงโปรดใยดีแล้วก็ตามพระทัยเถิด แต่ขอได้ทรงเห็นซึ่งความสวามิภักดิ์ของข้าพเจ้าว่า ทาสีเก่านี้มีความซื่อสัตย์กตัญญูมากมาแต่เดิม ถึงยากจนก็ยังอุส่าห์ฝากของถวายมาได้ทรงโปรดแต่เพียงนี้ มุอายลาวได้ฟังดังนั้นก็ยิ้มอยู่ มิได้ตอบประการใด ด้วยเข้าใจว่าตะละแม่ท้าวมีความหึงษ์หวงชั้นเชิงเปนคนงอน ครั้นมุอายลาวรับของสองสิ่งแล้ว ก็ลาตะละแม่ท้าวมาทูลแก่พระมหาเทวีว่า ตะละแม่ท้าวฝากสิ่งของทั้งสองนี้ไปให้แก่พระยาน้อย
พระมหาเทวีได้ฟังดังนั้น ก็ทรงพระสรวลแล้วตรัสว่า ตะละแม่ท้าวทำทั้งนี้เปนการประชดหึงษ์หวงกัน เปนธรรมดาสามีกับภรรยา พระมหาเทวีจึงถามมุอายลาวว่า ซึ่งตะละแม่ท้าวฝากสิ่งของสองสิ่งไปให้แก่พระยาน้อยนั้น เจ้ารู้ในเล่ห์กลความคิดของตะละแม่ท้าวหรือไม่ มุอายลาวก็ล่วงรู้อยู่ แต่ทูลว่ามิได้ทราบ พระมหาเทวีจึงว่า ซึ่งตะละแม่ท้าวฝากน้ำมันไปให้นั้น คือจะให้พระยาน้อยคิดเห็นว่า อันธรรมดาน้ำมันสำหรับจุดตามประทีปให้สว่างรุ่งเรือง พระยาน้อยแลตะละแม่ท้าวนั้น เกิดในขัตติยะตระกูลมียศศักดิ์อันรุ่งเรือง ตะละแม่ท้าวนั้นเปรียบด้วยแสงประทีปอันสว่างสุกใส เม้ยมะนิกนั้นชาติไพร่ตระกูลต่ำ เปรียบเสมือนหนึ่งที่มืด ซึ่งพระยาน้อยเอาเม้ยมะนิกมาชุบเลี้ยงนั้นเปรียบเหมือนอยู่ด้วยกันในที่มืดหามีแสงสว่างไม่ ให้พระยาน้อยคิดถึงที่อันสว่างรุ่งเรืองคือตัวตะละแม่ท้าวผู้เพื่อนยากอย่าได้หลงลืมได้ เห็นแสงประทีปเมื่อใดก็ให้คิดถึงเมื่อนั้น แลซึ่งฝากลูกชั่งตราชูไปนั้น คือจะให้เห็นว่าตะละแม่ท้าวทุกวันนี้ มีความรักใคร่ซื่อสัตย์สุจริตอยู่ต่อพระยาน้อย เปรียบประดุจดังตราชูเปนของเที่ยง ให้พระยาน้อยมีความรักใคร่ซื่อสัตย์ต่อตะละแม่ท้าว ให้เที่ยงตรงเหมือนหนึ่งตราชูบ้าง อย่ามีสองสามให้มากไป เขาทำเปนปริศนาให้กันดังนี้ แต่ปริศนาที่ฝากน้ำมันนั้นมีความเปนไปหลายประการ เราหาล่วงรู้ในความคิดของเขาตลอดไม่ เราตรองเห็นแต่เพียงนี้ แล้วพระมหาเทวีจึงฝากผ้าห่มไปให้พระยาน้อยผืนหนึ่ง จึงมอบหนังสือส่งให้มุอายลาว แล้วสั่งความไปนอกหนังสือนั้นอีกล้วนแต่ความดีทุกประการ หวังมิให้พระยาน้อยเคลือบแคลง
ฝ่ายมุอายลาวรับหนังสือแลผ้าแล้ว ก็ถวายบังคมลาพระมหาเทวีมาขึ้นช้างพังกรินีไปกับบ่าวไพร่ชายหญิงเปนอันมาก ครั้นไปถึงด่านเมืองตะเกิง ชาวด่านก็คุมเอาตัวมุอายลาวกับไพร่เหล่านั้นไว้แล้ว จึงบอกเข้าไปถึงพระยาน้อยว่า บัดนี้ พระแม่นมมุอายลาวถือหนังสือมา ครั้นพระยาน้อยได้แจ้งดังนั้นดีพระทัยนัก จึงตรัสสั่งพ่อมอญให้ไปรับมุอายลาวเข้ามา ครั้นมุอายลาวมาถึงแล้ว พระยาน้อยก็มีความปราโมทย์ เสด็จออกไปต้อนรับแม่นมอัญเชิญให้นั่งที่สมควร แล้วกระทำคำรพถามถึงสุขแลทุกข์กันตามความคุ้นเคยว่า ทุกวันนี้แม่เปนสุขในกายแลจิตต์อยู่หรือประการใด มุอายลาวจึงตอบว่า ตั้งแต่พระองค์เสด็จมาอยู่ณเมืองตะเกิงนี้ ข้าพเจ้าหามีความสุขไม่ ทุกวันนี้พระองค์ยังค่อยทรงพระจเริญสุขอยู่หรือ พระยาน้อยจึงตรัสว่า ข้าพเจ้าทุกวันนี้มีความสุขแต่เมื่อหลับ ถ้าตื่นอยู่แล้วหาความสุขมิได้ เพราะมีทุกข์สักสิบส่วนมีสุขสักส่วนหนึ่ง
มุอายลาวได้ฟังดังนั้นก็สงสาร จึงส่งหนังสือกับผ้าซึ่งพระมหาเทวีฝากมานั้นถวายแก่พระยาน้อย แล้วจึงเอาหม้อน้ำมันกับลูกชั่งตราชู ซึ่งตะละแม่ท้าวฝากมานั้นถวายต่อทีหลัง ซึ่งคำตะละแม่ท้าวสั่งนั้น มุอายลาวมีปัญญาหาทูลไม่ กลัวจะบาดหมางสะเทือนไปถึงเม้ยมะนิก พระยาน้อยทอดพระเนตรเห็นของสองสิ่งแล้ว ก็ทรงพระสรวลอยู่ด้วยเข้าพระทัยว่า ตะละแม่ท้าวฝากของทำปริศนามาดังนี้ เปนการประเพณีหึงษ์หวงด้วยวิสัยเปนคนงอน ก็ทรงพระคำนึงตะละแม่ท้าวด้วยเปนคู่ยาก แต่ไม่อาจออกพระโอษฐ์ได้ เกรงคนทั้งปวงจะหัวเราะดูหมิ่น จึงสั่งให้เอาหม้อน้ำมันกับลูกชั่งตราชูไปให้เม้ยมะนิกดู เม้ยมะนิกเห็นแล้วมิได้ล่วงรู้ในความคิดของตะละแม่ท้าว ก็มิได้ว่าประการใด ครั้นแล้วพระยาน้อยก็ฉีกผนึกหนังสือออกทรงอ่าน ลักษณะความในหนังสือนั้นว่า สมเด็จพระเจ้าป้าพระมหาเทวี แจ้งความมายังพระยาน้อยผู้หลานให้ทราบ ด้วยพระราชบิดาทรงพระโกรธแก่หลานแต่ก่อนนั้น ป้าช่วยพิททูลว่ากล่าวก็เห็นจริงด้วย บัดนี้พระองค์ก็หายพระโกรธดีเปนปรกติไปแล้ว ทุกวันนี้กลับมีพระกรุณาตั้งพระทัยคอยหาหลานว่าเมื่อไรจะมา ทรงตรัสประพาสถามป้าอยู่เนือง ๆ มิได้ขาด ได้ทอดพระเนตรเห็นตะละแม่ท้าวแลพ่อลาวแก่นท้าวขึ้นมาเฝ้าแล้ว ก็ทอดพระเนตรจนน้ำพระเนตรตก อย่าให้หลานเราคิดกลัวเกรงสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย อนึ่งข้าของป้ากับข้าของหลานซึ่งได้วิวาทฆ่าฟันกันนั้น ก็เปนเวรานุเวรของเขากระทำมาแต่ก่อน เคยฆ่าฟันล้างผลาญกันจึงเปนดังนี้ ป้าหาโกรธไม่อย่าสงสัยเลย ให้หลานเราเร่งกลับมาเถิด
ครั้นพระยาน้อยแจ้งความในหนังสือนั้นแล้ว ก็เข้าพระทัยว่าเปนความล่อลวงหาจริงมิได้ จึงตรัสแก่มุอายลาวว่า แม่ได้อุปถัมภ์เลี้ยงดูข้ามาจนใหญ่ถึงเพียงนี้แล้ว คุณของแม่อยู่กับข้านั้นมากนักหาที่จะอุปมามิได้ ข้าก็คิดอยู่ว่าชีวิตข้าอยู่กับแม่ บัดนี้แม่จะเอาชีวิตข้าหรือ ๆ จะให้ชีวิตข้ารอดอยู่ต่อไป มุอายลาวได้ฟังพระยาน้อยตรัสดังนั้นก็สงสารน้ำตาไหล ครั้นจะทูลเหตุผลทั้งปวงให้แจ้งก็เห็นผู้เร้ารุมอยู่มาก จึงทำอุบายแลดูซ้ายขวาหวังจะให้พระยาน้อยพาเข้าไปข้างในสองต่อสอง จึงจะแจ้งเนื้อความที่ลึกลับ พระยาน้อยก็ทราบในอัชฌาสัยมุอายลาว จึงแกล้งตรัสว่า ซึ่งข้ามาอยู่ในเมืองตะเกิงนี้จนนัก ทั้งเงินทองผ้าพรรณนุ่งห่มเครื่องกินอยู่ใช้สรอยก็ไม่มี ถ้าแม่มิเชื่อข้า จงเข้าไปดูในเรือนเถิด พระยาน้อยก็พามุอายลาวเข้าไปในตำหนัก ครั้นมุอายลาวเข้าไปในตำหนักสงัดคนแล้ว จึงทูลแก่พระยาน้อยว่า เมื่อพระองค์หนีมานั้น พระมหาเทวีให้หามะเตากุญเข้าไป ซักถามว่าแรกพระองค์จะคิดหนีนั้น มะเตากุญรู้หรือไม่ มะเตากุญอิดเอื้อนอยู่ไม่บอกความตามจริง พระมหาเทวีโกรธจึงให้ตีมะเตากุญ ๆ ได้ความเจ็บปวดทนอาญามิได้ จึงแจ้งความให้การว่า เมื่อพระองค์จะหนีนั้น ให้คนไปชิมลางเอาศุภนิมิตทุกประตูเมือง ได้กิตติศัพท์ดีแล้วพระองค์จึงหนีมา พระมหาเทวีได้แจ้งแล้ว จึงให้เม้ยฉุยเม้ยสะละเม้ยจุสามคนไปชิมลางบ้าง ครั้นไปชิมลางที่ประตูใดก็หาได้นิมิตไม่ ไปได้นิมิตที่ตาปะขาวโยมวัดกับพระสามเณรภาวนา ผู้ไปชิมลางก็กลับเข้ามาทูลแก่พระมหาเทวี ๆ จึงตรัสว่า โยมวัดกับเจ้าสามเณรเหมือนคนพิกลจริต ภาวนาว่าไม่ได้เนื้อความ จะเชื่อฟังเอาว่าเปนนิมิตร้ายดีนั้นมิได้ ซึ่งมีหนังสือมาทั้งนี้แลสั่งความนอกนั้นเปนความลวงหาจริงไม่ ขอพระองค์อย่าได้เชื่อฟัง คือเขาแต่งกลอุบายเปรียบเหมือนขุดบ่อล่อน้ำให้ปลาหลง แลทุกวันนี้เขาคิดอ่านกันให้หาเสนาบดีทั้งปวงมาแล้ว มีหนังสือแอบรับสั่งไปถึงหัวเมืองขึ้นทั้งปวงให้ยกทัพมาบรรจบกัน จะคิดทำการกับพระองค์อยู่
พระยาน้อยได้ฟังมุอายลาวทูลดังนั้นก็แค้นพระทัย จึงบ่ายพระพักตร์มาข้างพระมุเตา อันบรรจุพระบรมธาตุ ถวายนมัสการแล้วก็ประนมหัตถ์เคารพแก่มุอายลาวแม่นมผู้มีพระคุณ แล้วจึงตรัสว่า ซึ่งพระมหาเทวีสมิงมราหูเปนคนพาลหาสัตย์มิได้ทำไม่ดี จะคิดทำร้ายแก่ข้าพเจ้า ขอให้พ่ายแพ้แก่ข้าพเจ้าเถิด ครั้นแล้วมุอายลาวจึงทูลพระยาน้อยอีกว่า พระมหาเทวีกับสมิงมราหูให้มีหนังสือไปถึงสมิงพระตะบะเจ้าเมืองเมาะตะมะ สมิงเลิกพร้าเจ้าเมืองมองมละ ให้ยกมาเมืองพะโคบรรจบกันกับทัพสมิงชีพราย ถ้ากองทัพทั้งสองฝ่ายพร้อมกันแล้ว จะให้สมิงมราหูเปนแม่ทัพใหญ่ยกมาตีพระองค์ ข้าพเจ้าคิดเห็นว่า กองทัพทั้งสามนี้มาพร้อมกันแล้วจะมีกำลังมากนัก ฝ่ายข้างกำลังพระองค์น้อยก็เห็นจะเสียท่วงที แต่ข้าพเจ้าคิดการผ่อนปรนได้อย่างหนึ่ง เห็นพอจะเอาชัยชนะได้ ขอให้พระองค์แต่งเครื่องบรรณาการมีหนังสือไปอ่อนน้อมต่อพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าให้งดกองทัพไว้ แต่กองทัพเมืองพะโคซึ่งจะยกมานั้น สมิงชีพรายก็เข้าด้วยพระองค์อยู่ ถ้าไม่มีกองทัพกระหนาบแล้วเห็นมิพอเปนไรนัก จะได้คิดอ่านทำการแต่สมิงมราหูฝ่ายเดียวคงจะได้ชัยชนะ
พระยาน้อยได้ฟังมุอายลาวแม่นมทูลดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสสรรเสริญสติปัญญามุอายลาวว่า แม่นี้เปนสตรีก็แต่ตัว แต่ปัญญาความคิดของแม่นั้นเปรียบดังบุรุษ รู้คิดคาดการที่ได้ที่เสีย ซึ่งแม่ช่วยสั่งสอนให้สติข้าทั้งนี้ก็ดีแล้ว ข้าขอบคุณแม่นัก จะกระทำตามคำแม่ว่าทุกประการ แล้วตรัสถามมุอายลาวว่า ซึ่งพระมหาเทวีให้มีหนังสือมาดังนี้ จะควรตอบหนังสือไปดีหรือจะสั่งไปแต่ปากเปล่าเถิด มุอายลาวจึงทูลว่า ข้าพเจ้าได้มาแล้ว ถึงจะไม่มีหนังสือตอบไปก็ได้ แต่ตรัสสั่งให้ได้ถ้อยคำแล้วก็เหมือนกัน
พระยาน้อยได้ฟังมุอายลาวทูลดังนั้นก็เห็นชอบ จึงสั่งให้จัดทองคำห้าชั่งไปถวายแก่พระมหาเทวี แล้วจึงสั่งมุอายลาวว่า แม่จงทูลพระมหาเทวีเถิด ว่าข้าพเจ้าจะไปในเดือนเก้านี้ แต่ยังจัดเข้าของซึ่งจะได้ถวายสมเด็จพระราชบิดาและพระเจ้าป้าอยู่ แล้วแม่จงบอกแก่ตะละแม่ท้าวด้วยว่า ข้ามาอยู่ณเมืองตะเกิงนี้เปนผู้ชายขัดสนหามีที่กินไม่ ได้อาศัยแต่แม่ค้าจึงค่อยคลายรำคาญ อนึ่งซึ่งพระยาน้องฝากของสองสิ่งมาให้นั้น ก็ขอบคุณเปนที่สุดแล้ว มุอายรับคำยิ้มแล้วจึงทูลว่า ข้าพเจ้าจะลาพระองค์ไปก่อนแล้ว พระองค์อยู่ภายหลังเร่งคิดการให้จงหนัก พระยาน้อยรับคำแล้วก็เสด็จตามลงมาส่งแม่นมจนลงจากพระตำหนักด้วยความเคารพ มุอายลาวก็ลาพระยาน้อยขึ้นช้างพังกรินีมากับด้วยบ่าวไพร่ชายหญิงเปนอันมาก ครั้นไปถึงเมืองพะโคแล้วก็เข้าไปเฝ้าพระมหาเทวี เอาทองห้าชั่งนั้นถวายแล้วทูลว่า พระยาน้อยถวายมายังฝ่าพระบาทพระแม่อยู่หัวเจ้า พระมหาเทวีจึงตรัสถามว่า พระยาน้อยจะมาหรือไม่มาเล่า มุอายลาวก็ทูลพรางตามคำพระยาน้อยว่า พระยาน้อยกราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาทพระแม่เจ้าให้ทราบว่า ยังขอผลัดจัดเข้าของอยู่ก่อน แต่ในเดือนเก้านี้ณวันใดหากำหนดไม่จะมาเปนมั่นคง พระมหาเทวีจึงถามว่า เมื่อพระยาน้อยได้เมืองตะเกิงฆ่าขุนนางยี่สิบคนเสียนั้น เก็บเอาเงินทองผ้าพรรณนุ่งห่มในคลังของเรา มาแจกให้ทหารด้วยหรือๆ ยังดีอยู่พร้อม มุอายลาวจึงทูลว่า ข้าพเจ้าได้แจ้งอยู่ว่า วิวาทฆ่ากันตายแต่ยี่สิบคน จะได้เก็บริบเอาเงินทองสิ่งของในคลังนั้นหามิได้
พระมหาเทวีได้ฟังดังนั้นไม่เชื่อคิดแคลงอยู่ ส่วนนางมุอายลาวก็ถวายบังคมลาพระมหาเทวีมาหาตะละแม่ท้าว ทูลแจ้งเนื้อความแต่ที่ดีว่า พระสามีสั่งมาว่า ให้ตะละแม่ท้าวค่อยอยู่จงดี อย่าด่าตีพ่อลาวแก่นท้าว ไม่ช้าก็จะได้กลับมาเห็นหน้ากัน ซึ่งมาอยู่ณเมืองตะเกิงนี้ก็เปนสุขอยู่ หาประชวรพระโรคสิ่งใดไม่ อย่าให้ตะละแม่ท้าวเปนทุกข์ถึงเลย แต่ถ้อยคำซึ่งพระยาน้อยสั่งมาเปนคำเปรียบปรายเชิงสังวาสนั้น มุอายลาวมิได้ทูลให้ทราบ กลัวตะละแม่ท้าวจะมีความหึงษ์หวงกำเริบหนักขึ้น
ฝ่ายพระยาน้อยครั้นมุอายลาวกลับไปเมืองพะโคแล้ว จึงให้หาพ่อมอญแลมังกันจีมา สั่งให้มังกันจีแต่งหนังสืออ่อนน้อมแลให้พ่อมอญจัดเครื่องบรรณาการซึ่งจะส่งไปให้พระตะบะแลสมิงเลิกพร้า ครั้นมังกันจีทำหนังสือเสร็จแล้ว พระยาน้อยก็มอบให้คนสนิทถือหนังสือไปกับเครื่องบรรณาการ เมื่อผู้ถือหนังสือไปนั้น มิได้พบสมิงเลิกพร้า ๆ ยกกองทัพขึ้นไปเมืองพะโคก่อนนั้นหลายวันแล้ว คนผู้ถือหนังสือจึงเอาหนังสือกับเครื่องบรรณาการนั้นเข้าไปคำนับส่งให้สมิงพระตะบะ ๆ ก็รับหนังสือแลเครื่องบรรณาการไว้ จึงสั่งให้เลี้ยงดูแลให้เงินทองเสื้อผ้าเปนรางวัลแก่ผู้ถือหนังสือโดยสมควร แล้วสมิงพระตะบะก็ฉีกผนึกหนังสือออกอ่าน ลักษณะความในหนังสือนั้นว่า มังสุระมณีจักร์คือพระยาน้อยราชบุตรพระเจ้าช้างเผือก ขออวยพรมาถึงสมิงพระตะบะแลสมิงเลิกพร้าน้าเราทั้งสองให้แจ้ง ด้วยสมเด็จพระราชบิดาทรงพระประชวรหนักอยู่แล้ว บัดนี้สมเด็จพระเจ้าป้ากับสมิงมราหูเปนชู้กัน หมายจะเอาราชสมบัติให้แก่สมิงมราหู คิดกันกระทำการหวังจะฆ่าข้าเสียเปนหลายครั้งมาแล้ว แลข้ารู้ตัวกลัวพระเจ้าป้า จะอยู่ในเมืองพะโคนั้นมิได้ จึงหนีมาอยู่ณเมืองตะเกิงหวังจะรักษาชีวิต แลบัดนี้พระเจ้าป้าคิดกันแต่งหนังสือแอบรับสั่งสมเด็จพระราชบิดามาถึงน้าท่านทั้งสองว่า ข้าเปนขบถต่อพระราชบิดา จะให้ยกกองทัพมาจับตัวข้านั้น แลความข้อนี้เปนความสัตย์จริง ข้าจะได้เปนขบถต่อสมเด็จพระราชบิดาหามิได้ เปนเหตุด้วยพระเจ้าป้ากับสมิงมราหูคิดจะทำร้ายข้า ๆ จึงหนีมา ขอน้าท่านทั้งสองอย่าได้เชื่อฟังคำในหนังสือเลยเปนอันขาด อันสมิงมราหูกับพระมหาเทวีนั้นเปนคนหามีสัตย์ไม่ บัดนี้ข้าคิดจะทำการตอบแทนสมิงมราหูอยู่ ซึ่งน้าท่านทั้งสองจะยกกองทัพมานั้น ขอจงได้กรุณาให้งดไว้ก่อน ไมตรีน้าท่านทั้งสองก็จะมีแก่ข้าสืบไป
ครั้นสมิงพระตะบะได้แจ้งความในหนังสือนั้นแล้ว ยังมีความสงสัยอยู่ จึงว่าแก่ขุนนางทั้งปวงว่า มีหนังสือรับสั่งพระเจ้าช้างเผือกมาว่า พระยาน้อยหนีไปให้เรายกทัพไปช่วยจับ บัดนี้พระยาน้อยมีหนังสือมาว่าดังนี้ ข้อความทั้งสองนี้จะจริงข้างไหน ผู้ใดยังรู้เห็นบ้างว่า พระมหาเทวีเปนชู้กันกับสมิงมราหูจริงฉนี้หรือ ขุนนางแลทหารทั้งปวงจึงแจ้งว่า เนื้อความข้อนี้เขาลืออยู่ทั้งเมืองพะโคว่า สมิงมราหูเปนชู้กันกับพระมหาเทวี จนชาวบ้านเมืองสอนให้เด็กขับทะแย เยาะเล่นเปนเพลงภาษารามัญว่า มินเทิงฉุตระกองเทิง เตินกะมายพรายพยุสมิงอิจิมะตะรุณะพราย เตาะพะบายตะลาเทิงเชิง แปลเปนคำไทยว่าสตรีแก่ได้สามีหนุ่ม ถันยุคลยานลงมาถึงรั้งผ้าแล้วยังไม่คิดเจียมกาย
สมิงพระตะบะได้ฟังดังนั้นจึงว่า แต่แรกเราไม่รู้เนื้อความฉนี้ คิดว่าเปนรับสั่งพระเจ้าช้างเผือกจริง เราจึงจะยกกองทัพไป บัดนี้พระมหาเทวีเปนชู้กันกับเด็ก กระทำการทุจริตคิดเปนกลอุบายแล้ว เราจะยกไปใยให้ป่วยการไพร่พลแลเสบียงอาหาร สมิงพระตะบะจึงสั่งแก่ผู้ถือหนังสือว่า ให้เร่งกลับไปทูลแก่พระราชบุตรพระเจ้าช้างเผือกเถิด ว่าแต่ก่อนเราไม่รู้ บัดนี้ได้รู้แล้วก็ไม่ยกไป อย่าให้พระองค์ทรงพระวิตกถึงกองทัพเราเลย ซึ่งเราจะเห็นกาดีกว่าหงษ์นั้นหามิได้ ให้พระองค์เร่งคิดทำการเอาชัยชนะเถิด ผู้ถือหนังสือก็คำนับลาสมิงพระตะบะกลับมาทูลแก่พระยาน้อย ๆ ได้แจ้งแล้วก็ดีพระทัยนัก
ขณะนั้นพระมหาเทวี จึงให้หาสมิงชีพรายแลเสนาบดีทั้งปวงเข้ามาพร้อมแล้ว จึงตรัสว่ามุอายลาวลงไปหาพระยาน้อยกลับขึ้นมาบอกว่า ในเดือนเก้าณวันหากำหนดมิได้พระยาน้อยจะมา เดือนเก้าก็ล่วงไปเห็นไม่มาพ้นกำหนดสัญญาแล้ว บัดนี้มีรับสั่งพระเจ้าช้างเผือกตรัสว่าจะละไว้มิได้ จึงสั่งให้สมิงมราหูเปนแม่ทัพยกไปจับพระยาน้อยให้เร่งจัดแจงกองทัพไว้ให้พร้อม ถ้ากองทัพเมืองเมาะตะมะ เมืองมองมะละ เมืองตองอู มาถึงแล้วให้ยกลงไป สมิงชีพรายแลเสนาบดีทั้งปวงก็เกณฑ์กองทัพเตรียมไว้ตามพระมหาเทวีสั่ง พระมหาเทวีแลสมิงมราหูจึงให้ไปตั้งพิธีดัษกร ตั้งน้ำวงด้ายฟันไม้ข่มนามณวัดสามบุญ ข้างทิศตวันออกเมืองพะโค
ฝ่ายอาจารย์ของสมิงมราหู จึงมาว่าแก่สมิงมราหูว่า ที่วัดสามบุญนี้ก็เปนที่ชัยภูมิดีอยู่จริง แต่ว่าจะข่มนามได้ก็แต่พระยาน้อย หาข่มนามมังกันจีด้วยไม่ ขอให้รื้อไปทำที่สวนกล้วยเปนที่ชัยภูมิดีกว่านี้ ข่มได้ทั้งนามมังกันจีแลนามพระยาน้อยด้วย สมิงมราหูก็สั่งให้รื้อโรงพิธี ไปตั้งณสวนกล้วยตามคำอาจารย์
ครั้นอยู่มาพระยาน้อยจึงตรัสใช้มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คน ให้ขึ้นไปสอดแนมดูให้รู้ว่า กองทัพเมืองพะโคจะยกลงมาเมื่อใด มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คนกราบถวายบังคมลาพระยาน้อยแล้วก็พากันขึ้นไปณเมืองพะโค พอเวลาเย็นถึงวัดสามบุญ จึงเข้าไปอาศัยนอนในอารามเห็นรอยคนตัดไม้เกลื่อนอยู่ มังเทวะจึงเข้าไปถามสมภารเจ้าอธิการว่า ที่นี่ใครมาทำอะไรจึงเห็นเศษไม้เกลื่อนอยู่ สมภารจึงบอกว่า ประสกไม่รู้หรือ บัดนี้พระราชบุตรเขยพระเจ้าช้างเผือกมาทำพิธีดัษกรฟันไม้ข่มนาม จะยกกองทัพไปจับพระยาน้อยณเมืองตะเกิง ปลูกโรงยังมิทันแล้วเขาว่ากันว่า ที่นี่ไม่เปนที่ชัยภูมิ ข่มได้แต่นามพระยาน้อย ไม่ข่มนามมังกันจีได้ด้วย เขาจึงเลิกไปทำการในสวนกล้วย หวังจะให้ข่มนามมังกันจีด้วย มังเทวะจึงถามสมภารว่า ซึ่งสมิงมราหูไปตั้งพิธีดัษกรในสวนกล้วยนั้น เห็นจะมีชัยชนะแก่พระยาน้อยหรือ สมภารจึงว่าอันธรรมดาต้นกล้วยนั้นอายุมันก็ยืนอยู่แต่ปีเดียว ครั้นออกเครือแล้วเขาก็ฟันต้นเสีย แลซึ่งสมิงมราหูจะให้ข่มนามมังกันจีนั้นก็จริง แต่ว่าข่มนามสมิงมราหูด้วย อุปมาเหมือนสมิงมราหูหยิบไฟก็ร้อนมือของตัวเอง ที่ไหนจะมีชัย เห็นจะแพ้แก่พระยาน้อยเปนมั่นคง ประสกอย่าสงสัยเลยคอยดูไปเถิด มังเทวะได้ฟังสมภารว่าดังนั้นมีความยินดีนัก ก็อำลาพระสมภาร มังเทวะกับผู้มีชื่อสี่คนมาจากวัดสามบุญแล้ว จึงมาพบหญิงคนหนึ่งชื่อเม้ยตุละ ขับทำเพลงภาษารามัญว่า นิมะยามะจอกกอกกะเนาะกระเจิง ครุยวิดวะเริศเสมิดปะเตาะเกวะสมิงเทิง สินรศเสิงอาดษรระสะเภาปราบตรวงตุญตอดเตาะ สะเภาะบาวกรวงตะญะปาตะ แปลเปนภาษาไทยว่า แมลงกลิ้งคูธจะใคร่เปนแมลงภู่ทองนั้น ดังหนึ่งบุคคลยกภูเขาอันหนักก็มิอาจที่จะยกได้ ธรรมเนียมกล้วยออกเครือแก่แล้วเขาตัดคอ ธรรมเนียมอ้อยเปนหน่อแก่แล้วเขาฟันต้นเสีย แลคนห้าคนได้ยินเพลงขับดังนั้นแล้ว ก็จำจดหมายเอาถ้อยคำนั้นมา แล้วเที่ยวสืบข่าวราชการได้ที่อื่นอีกบ้าง ครั้นมาถึงเมืองตะเกิงจึงกราบทูลพระยาน้อยตามเนื้อความ ซึ่งเจ้าอธิการวัดสามบุญบอกเหตุการณ์แลกล่าวคำทำนาย กับคำซึ่งแม่หญิงขับนั้นเสร็จสิ้นทุกประการ
พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนั้นแล้ว จึงตรัสถามมังกันจีว่า ซึ่งสมภารทำนายเรานั้น ยังจะจริงเหมือนดังว่าหรือ แลซึ่งสตรีร้องเพลงขับดังนั้น จะเปนนิมิตร้ายดีประการใด มังกันจีจึงกราบทูลว่า ซึ่งถ้อยคำสมภารวัดสามบุญบอกเหตุการณ์ แลทำนายนั้นถูกจริงทุกประการ แลคำซึ่งสตรีขับเปนเพลงว่า อันแมลงกลิ้งคูธจะใคร่จะเปนแมลงภู่ทองนั้น อุปมาดุจหนึ่งสมิงมราหูอันปราถนาจะใคร่เปนกษัตริย์มีชาติอันสูงสุดนั้น ก็จะไม่สมดังปรารถนา เปรียบประดุจแมลงกลิ้งคูธมีชาติอันลามกนั้น หรือจะมากลายเปนแมลงภู่ทองได้ อันแมลงภู่ทองนั้นอุปมาดังพระองค์ซึ่งจะได้ดำรงราชสมบัติ โดยภูมิประยูรสุริวงศ์สืบกันมาเปนแท้ ซึ่งว่าเปรียบด้วยบุคคลยกภูเขาอันหนักนั้น คือพระองค์เปรียบเหมือนหนึ่งภูเขาอันหนักสูงใหญ่ เพราะจะได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศ สมิงมราหูนั้นมิอาจจะยกแย่งยื้อทำลายพระองค์ได้ ซึ่งว่ากล้วยออกเครือแก่แล้วเขาตัดคอ อ้อยเปนหน่อแก่แล้วเขาฟันต้น อันธรรมดานั้นต้นกล้วยหาแก่นสารมิได้ ประดุจหนึ่งสมิงมราหู ต้นอ้อยนั้นดุจหนึ่งพระมหาเทวี พระองค์เปรียบประดุจดังเจ้าของ ครั้นแก่แล้วก็ฟันเครือแลลำกินเสีย ถ้าว่าโดยศัพทนิมิต ก็ล้วนแต่เปนนิมิตดีทั้งนั้น เห็นว่าพระองค์จะได้เมืองพะโคเปนแท้ ดุจหนึ่งข้าพเจ้าทำนายดังนี้ พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนี้ดีพระทัยนัก จึงพระราชทานขันทองคำใบหนึ่งผ้าลายขบวนผืนหนึ่ง ให้แก่มังกันจีเปนบำเหน็จปาก แลคนห้าคนนั้น ให้พระราชทานเสื้อครุยพุดทองคำคนละสำรับ แล้วพระยาน้อยจึงตรัสปรึกษาด้วยมังกันจี แลพ่อมอญ นายทัพนายกองทั้งปวงว่า ครั้งนี้ได้เนื้อความมั่นคงว่า สมิงมราหูเปนแม่ทัพเกือบจะยกมาอยู่แล้ว เราจะประชุมพลให้พร้อมไว้
ฝ่ายพระมหาเทวี ตั้งแต่พระเจ้าช้างเผือกทรงพระประชวรหนักมากเสด็จออกว่าราชการมิได้ ก็ปลงธุรการแผ่นดินไว้แก่สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ ราชการแผ่นดินในเมืองพะโค แลขุนนางน้อยใหญ่ทั้งปวง ก็สิทธิ์ขาดอยู่ในบังคับบัญชาพระมหาเทวีสิ้น พระมหาเทวีจะกระทำการสิ่งใด ก็อ้างเอารับสั่งพระเจ้าช้างเผือกเปนประมาณ ครั้นกองทัพทั้งสองเมืองมาถึงพร้อมกันแล้ว เจ้าเมืองทั้งสองก็เข้าเฝ้าพระมหาเทวีพร้อมกัน พระมหาเทวีจึงสั่งให้เลี้ยงดูเจ้าเมืองทั้งสองนายทัพนายกองไพร่พลทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงตรัสว่าพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชโองการดำรัสสั่ง ให้รีบยกไปจับพระยาน้อยเสียให้ได้ พระนางจึงทรงตั้งให้สมิงมราหูเปนแม่ทัพใหญ่ทัพหนึ่ง แลจัดให้สมิงชีพรายซึ่งเปนเสนาบดีในเมืองพะโคนั้น เปนแม่ทัพๆหนึ่งกอร์ปด้วยทัพเมืองมองมะละ เมืองตองอู เปนสี่ทัพพร้อมด้วยเครื่องสรรพาวุธช้างม้ารี้พลเปนอันมาก แลกองทัพทั้งนั้นให้มีธงรูปพระยาช้างเผือก ซึ่งเปนศรีเมืองเมาะตะมะนั้น ปักไปเปนสำคัญทุกทัพ แต่กองทัพสมิงมราหูนั้น มีทั้งธงช้างแลธงรูปพระราหูซึ่งเปนเจ้าอสูร ครั้นถึงวันฤกษ์ สมิงมราหูผู้เปนแม่ทัพใหญ่ถืออาญาสิทธิ์เด็ดขาดนั้น ก็แต่งกายนุ่งห่มให้ต้องสีตามตำราพิชัยสงครามตามเพศรามัญสมควรแก่ศักดิ์ราชบุตรเขยพระเจ้าช้างเผือก สอดสนองพระองค์ลายทองรูปเทพพนมกนกเครือวัลย์สองชั้น ใส่เกราะทองลงเลขยันต์มนตราคม ทับถมด้วยวิชาศาสตร์ โพกพระเศียรด้วยผ้าโกสัยลายทอง ปักรูปจักร์เพชร์แลรูปพระอาทิตย์เฉลิมยันต์ยอดมงกุฎประกอบวิทยาคม เลขยันต์อักษรทั้งสี่มุมสำหรับกันสาตรามิให้ต้องกาย เหน็บพระแสงกระบี่สะพายพระแสงเกาทัณฑ์ จึงเข้าไปทูลลาพระมหาเทวี ๆ ก็อำนวยชัยให้พร ครั้นได้ศุภฤกษ์โชคยามเวลาแล้ว กองทัพเจ้าเมืองทั้งสองเปนกองหน้า ก็คุมพลทหารยกไปก่อน
ฝ่ายสมิงมราหูแม่ทัพหลวง ก็ขึ้นช้างพลายเทพหัสดีเปนคชาธารสั่งให้ลั่นฆ้องโบกธงเอาชัย เคลื่อนพลนิกายออกจากเมืองพะโค กองทัพสมิงชีพรายเปนกองหลังก็ยกตามไป เสียงสนั่นกึกก้องด้วยฆ้องกลอง ดูดาดไสวไปด้วยธงทิวเขียวเหลืองขาวแดงทุกกองทัพ ครั้นกองทัพหน้ายกมาใกล้ด่านเมืองตะเกิง ซึ่งพระยาน้อยตั้งไว้ให้รักษาอยู่นั้น ชาวด่านรู้ว่ากองทัพใหญ่ยกมา ประมาณพลเห็นมากจะต้านทานมิได้ ก็อพยพครอบครัวเข้าป่า แล้วแต่งให้ม้าเร็วรีบถือหนังสือไปทูลแจ้งแก่พระยาน้อยว่า บัดนี้กองทัพเมืองพะโคยกมาเปนสี่ทัพ พระยาน้อยได้แจ้งดังนั้นก็หวั่นพระทัย จึงสั่งนายทัพนายกองทั้งปวง ให้เร่งขับพลทหารขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทินประตูหอรบไว้ให้มั่นคงเปนสามารถ ครั้นกองทัพยกมาถึงก็ให้ตั้งค่ายห่างเมืองประมาณยี่สิบเส้น พอกองทัพหลวงกองทัพหลังยกมาถึงเปนลำดับกัน ก็ให้ตั้งค่ายมั่นลงไว้ แล้วสมิงมราหูแม่ทัพใหญ่จึงบังคับให้กองทัพทั้งปวงเข้าล้อมเมืองตะเกิงไว้เปนสี่ด้านให้มั่นคง หวังมิให้พระยาน้อยหนีไป แลขณะเมื่อสมิงมราหูยกกองทัพไปนั้น พ่อขวัญเมืองราชบุตรพระเจ้าช้างเผือกประชวรไข้ทรพิศม์ถึงแก่พิราลัย
ฝ่ายพระยาน้อยแจ้งว่า กองทัพยกมาล้อมเมืองไว้แน่นหนาดังนั้นแล้ว จึงให้หาพ่อมอญมังกันจีมาปรึกษาว่า บัดนี้กองทัพมาล้อมเมืองเราไว้ทั้งสี่ด้านคับขันมั่นคงนัก เราจะคิดรบพุ่งประการใด พ่อมอญแลมังกันจีจึงกราบทูลว่า ศึกครั้งนี้มีกำลัง ครั้นจะยกออกตีสมิงมราหูบัดนี้เล่า กำลังศึกยังหนักนัก เห็นจะไม่ได้ชัยชนะก่อน จำจะคิดผ่อนผันด้วยกลอุบายจึงจะได้ จึงมังกันจีผู้เดียวกราบทูลว่า ข้าพเจ้าคิดกลศึกไว้อย่างหนึ่งเรียกว่ากลราชปัญญา ถ้ากระทำตามกลอันนี้แล้ว ถึงข้าศึกมีกำลังรี้พลมาก ก็คงจะแพ้แก่ปัญญา เห็นจะได้ชัยชนะเปนแท้ พระยาน้อยจึงตรัสถามว่า ซึ่งกลสงครามเรียกว่าราชปัญญานั้น คือทำเปนประการใด มังกันจีจึงทูลว่า ข้าพเจ้าจะให้นิมนต์พระอาจารย์มะเปง ท่านออกไปฟังดูกองทัพสมิงมราหูแลกองทัพสมิงชีพราย แล้วจึงให้ไปเจรจาว่ากล่าวด้วยกองทัพเมืองตองอู แลกองทัพเมืองมองมะละ บอกเหตุผลให้รู้แล้ว เห็นกองทัพทั้งสองเมืองจะหาอยู่ไม่จะยกกลับไป ถ้ากองทัพเมืองตองอูเมืองมองมะละยกเลิกไปแล้ว กำลังศึกก็จะน้อยลง เราจึงยกออกหักหาญซ้ำเติมเอาต่อภายหลัง ก็จะได้ชัยชนะโดยง่ายด้วยอุบายผ่อนปรนดังนี้
พระยาน้อยเห็นชอบด้วยจึงตรัสว่า ซึ่งท่านคิดผ่อนกำลังศึกอันกล้าแข็ง ให้อ่อนน้อยลงดังนี้ก็ดีอยู่ เราจะทำตามคำท่านทุกประการ จึงตรัสใช้ให้พ่อมอญไปนิมนต์พระอาจารย์มะเปงเข้ามา จึงตรัสแก่พระอาจารย์มะเปงว่า บัดนี้ศึกมาล้อมเมืองไว้แน่นหนานัก เห็นสมณชีพราหมณ์ราษฎรชาวเมืองจะพลอยได้ความเดือดร้อน ครั้งนี้ข้าพเจ้าไม่เห็นใครจะช่วยผ่อนผันกำลังศึกได้ เห็นแต่พระคุณเจ้าผู้เดียวมีสติปัญญาสามารถ ฉลาดทั้งคดีโลกคดีธรรม ทั้งจะได้ช่วยแนะนำรับธุระให้สำเร็จได้ พระคุณเจ้าอย่าว่าใช้ว่าวานเลย จงคิดว่าได้กรุณาสงเคราะห์แก่สมณชีพราหมณ์ประชาราษฎรทั้งปวงเถิด ข้าพเจ้าจะนิมนต์พระคุณเจ้าออกไปเจรจาด้วยสมิงมราหู แลกองทัพทั้งปวงจะได้หรือไม่ได้ประการใด พระอาจารย์มะเปงจึงถวายพระพรว่าการเพียงนี้ไม่ยากนัก อย่าว่าแต่มหาบพิตร์จะให้รูปไปหากองทัพเท่านี้เลย ถึงจะให้รูปเข้าไปในกองเพลิง แลป่าเสือป่าราชสีห์ที่ร้ายนั้นก็ดี แต่ว่าเปนประโยชน์แก่พระองค์แล้ว อาตมาภาพก็จะสู้อาสาไปให้สำเร็จดังพระทัยประสงค์ของพระองค์จงได้
พระยาน้อยได้ฟังพระอาจารย์มะเปงรับอาสาแข็งแรงดังนั้น มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสว่าข้าขอบใจพระคุณเจ้าเปนที่สุดแล้ว ถ้ากระนั้นนิมนต์พระคุณเจ้าจงออกไปหาสมิงมราหู ดูกำลังกองทัพแลกิริยาอาการสมิงมราหูจะเปนประการใด แล้วพระคุณเจ้าจงไปหาทัพสมิงชีพราย แลทัพเมืองตองอู แลทัพสมิงเลิกพร้าเมืองมองมะละบอกว่า ซึ่งมีรับสั่งสมเด็จพระราชบิดามาว่า ข้าเปนขบถต่อพระราชบิดา จึงให้ยกกองทัพลงมาจับข้านั้น จะได้เปนรับสั่งของพระราชบิดาหามิได้ พระมหาเทวีกับสมิงมราหูเปนชู้กันคิดแต่งหนังสือแอบรับสั่งพระราชบิดา ให้ยกกองทัพมาจับข้าทั้งนี้ ข้าจะได้เปนขบถต่อพระราชบิดาหามิได้ แลพระมหาเทวีคิดอ่านทั้งนี้ หวังจะเอาราชสมบัติให้แก่สมิงมราหู พระคุณเจ้าจงคิดอ่านว่ากล่าวให้นายทัพนายกองทั้งปวงโกรธแก่พระมหาเทวี แลสมิงมราหูจงได้ แต่พระคุณเจ้าจะเอาของสิ่งใดไปบ้างก็บอกมา ข้าพเจ้าจะได้ให้จัดหาถวายไป พระอาจารย์มะเปงถวายพระพรว่า อาตมาภาพไม่ต้องรับพระราชทานเข้าของสิ่งใดสิ่งหนึ่งไป จะเอาแต่ลมปากของอาตมาภาพนี้เปนเครื่องราชบรรณาการไปให้สมิงมราหู ซึ่งกองทัพทั้งสามนั้น อาตมาภาพจะขออาสารบสู้ด้วยเพลงอาวุธคือลมปาก มิให้ยากแก่ทแกล้วทหาร จะให้กองทัพเหล่านั้นเลิกไปจงได้ อย่าทรงพระวิตกเลย พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนั้นดีพระทัยนัก ยิ้มแล้วตรัสอำนวยชัยว่า ให้สมดังปากพระคุณว่าเถิด พระอาจารย์มะเปงก็ถวายพระพรลา มาแจ้งความแก่นายทัพนายกองทั้งปวง
ฝ่ายนายกองผู้รักษาหน้าที่ด้านตรงสมิงมราหูอยู่นั้น รู้ในกระแสรับสั่งแน่แล้ว ก็นิมนต์พระอาจารย์มะเปงลงนั่งในสาแหรก เอาเชือกหย่อนลงไปนอกกำแพงเมือง พระอาจารย์มะเปงก็ออกไปยังกองทัพสมิงมราหูแต่ผู้เดียว
ฝ่ายทหารในกองทัพหลวงเที่ยวตระเวนอยู่รอบค่าย ครั้นเห็นพระอาจารย์มะเปงมาผู้เดียว ดูปลาดอยู่ก็ชวนกันตรูเข้าไปซักถาม ครั้นแจ้งความแล้วก็พาพระอาจารย์มะเปงเข้าไปให้ยับยั้งอยู่นอกค่าย จึงเข้าไปแจ้งความแก่สมิงมราหู ๆ ได้แจ้งดังนั้นก็ยินดี เพราะอยากจะใคร่ฟังข่าวพระยาน้อย จึงสั่งทหารให้กลับออกไปนิมนต์พระอาจารย์มะเปงเข้ามา ครั้นพระอาจารย์มะเปงมาถึงแล้ว สมิงมราหูจึงสั่งให้เอาจำลองแดงแคร่ถักด้วยด้ายมาให้พระอาจารย์มะเปงนั่ง แต่พอพระเถระมะเปงขึ้นนั่งด้ายนั้นขาด จำลองก็พลอยทำลายลงด้วย เปนทั้งนี้เพราะบอกเหตุลางร้ายว่า กองทัพสมิงมราหูจะแตกไป สมิงมราหูเห็นดังนั้นจึงให้เอาจำลองทองมาให้พระเถรมะเปงนั่ง ครั้นพระอาจารย์มะเปงนั่งเปนปรกติแล้ว สมิงมะราหูจึงประนมหัตถ์เคารพถามว่า พระคุณเจ้าออกมาด้วยกิจอันใด พระอาจารย์มะเปงจึงถวายพระพรว่า อาตมาภาพออกมาเฝ้ามหาบพิตร์ด้วยธุระพระยาน้อย สมิงมราหูจึงแสร้งถามว่า ตั้งแต่พระยาน้อยมาอยู่เมืองตะเกิงนี้ ยังค่อยเปนสุขอยู่ฤๅประการใด พระอาจารย์มะเปงถวายพระพรว่า พระยาน้อยมาอยู่ในเมืองตะเกิงนี้หามีความสุขไม่ แต่ภาชนะทองจะรองของเสวยนั้น ก็ขัดสนคิดเรรวนอยู่ ครั้นจะกลับไปเมืองพะโคเล่า ตัวได้ทำความผิดแล้วก็กลัวอยู่ จึงมิอาจกลับไปได้ สมิงมราหูจึงว่า ข้าทุกวันนี้รักใคร่พระยาน้อยเหมือนหนึ่งร่วมชีวิตเดียวกัน แต่พระเจ้าช้างเผือกอันเปนพระเจ้าอยู่หัวนั้นทรงพระโกรธนัก ตรัสใช้ให้ยกกองทัพมา ครั้นจะมิมาขัดพระราชโองการมิได้ จนใจอยู่ก็จำมา แลพระมหาเทวีพระเจ้าป้านั้น ยังคิดถึงพระยาน้อยอยู่ มีพระเสาวนีสั่งมาว่า ถ้าพระยาน้อยรู้ตัวว่าทำผิด แม้นออกมาหาโดยดีแล้วก็ให้พามาเถิด พระเจ้าป้าจะช่วยทูลขอโทษให้ แลพระคุณเจ้าจงโปรดไปบอกพระยาน้อยตามคำซึ่งข้าบอกไปนี้ ให้พระยาน้อยออกมาหาข้าพเจ้าเถิด อย่าได้มีความรังเกียจสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย ข้าจะพาไปเฝ้าพระเจ้าช้างเผือกช่วยทูลขอโทษเสีย อย่าให้ยากแก่ทแกล้วทหารไพร่บ้านพลเมืองเดือดร้อนเลย
พระอาจารย์มะเปงได้ฟังดังนั้นก็รู้เท่าว่า สมิงมราหูแต่งลิ้นลมเอาใจดีต่อ หวังจะล่อลวงให้พระยาน้อยหลง จึงแสร้งทำเปนยินดีถวายพระพรว่า ซึ่งพระยาน้อยให้อาตมาภาพออกมาสืบดูทั้งนี้ ก็ประสงค์จะใคร่ทราบซึ่งข่าวดีแลร้าย บัดนี้ ได้ทราบซึ่งข่าวดีแล้วว่า มหาบพิตรแลพระเจ้าป้ายังมีไมตรีจิตรรักใคร่พระยาน้อยอยู่เปนอันมาก อาตมาภาพก็พลอยยินดีด้วย อาตมาภาพจะกลับเข้าไปแจ้งความแก่พระยาน้อย ให้พระยาน้อยออกมาสารภาพรับผิดมหาบพิตรจงได้ พระอาจารย์มะเปงจึงถวายพระพรลาสมิงมราหูไปยังกองทัพสมิงชีพราย ๆ เห็นจึงถามว่าพระชีต้นมาด้วยกิจสิ่งใด พระอาจารย์มะเปงก็บอกแก่สมิงชีพรายตามรับสั่งพระยาน้อย ซึ่งสั่งมาให้ว่านั้นทุกประการ
สมิงชีพรายได้ฟังแล้วจึงว่า พระชีต้นกลับเข้าไปถวายพระพรแก่พระราชบุตร์เถิด ว่าข้าพเจ้าสมิงชีพรายกราบถวายบังคมมาแทบฝ่าพระบาทพระราชบุตร์พระเจ้าช้างเผือก ด้วยการทั้งปวงนี้แจ้งอยู่ในพระทัยของพระลูกเจ้ามาแต่ก่อนแล้ว อย่าให้ทรงพระวิตกเลย ข้าพเจ้าจะช่วยไปกว่าจะสำเร็จการของพระลูกเจ้าจงได้ ครั้นแล้วพระอาจารย์มะเปงก็ลามากองทัพสมิงเลิกพร้า เจ้ามืองมองมะละว่ากล่าวให้สมิงเลิกพร้าฟัง ดุจว่าแก่สมิงชีพรายทุกประการ แล้วบอกว่าพระตะบะ เมืองเมาะตะมะ ได้ทราบเหตุดังนี้แล้วก็หายกทัพมาไม่ ครั้นสมิงเลิกพร้าได้ฟังพระอาจารย์มะเปงว่าดังนั้นแล้ว ดูกองทัพเมืองเมาะตะมะ ก็ไม่ยกมาสมคำพระอาจารย์มะเปงว่า สมิงเลิกพร้าก็โกรธ จึงว่าหยาบช้าไปถึงพระมหาเทวีว่า สัตรีชั่วนี้น้ำใจกระนั้นเจียวหนอ เมื่อเปนชู้กันกับเด็กหามีความอายไม่ คิดจะฆ่าลูกหลานเสีย ไม่คิดว่าเปนญาติวงศ์เชื้อสายของตน อนึ่งกับเราก็ได้สัญญาไว้ว่า ถ้าพระเจ้าช้างเผือกสวรรคตแล้ว จะเอาราชสมบัติให้แก่เรา บัดนี้ได้ผัวหนุ่มชุ่มชื่นน้ำใจแล้ว แต่งกลอุบายมาลวงใช้เรา จะเอาราชสมบัติให้แก่สมิงมราหูอีกเล่า พระมหาเทวีนี้เปนหญิงใจโลเลหาดีไม่ แล้วจึงสั่งพระมหาเถรมะเปงว่า นิมนต์พระชีต้นกลับไปแจ้งแก่พระราชบุตร์พระเจ้าช้างเผือกเถิดว่า แต่เดิมนั้นโยมสำคัญว่า เปนกำหนดของพระเจ้าช้างเผือกจริงจึงยกมา บัดนี้รู้แล้วจะอยู่ทำการไปไย โยมจะเลิกทัพกลับไป อย่าให้พระราชบุตรพระเจ้าช้างเผือกทรงพระวิตกในกองทัพโยมนี้เลย พระอาจารย์มะเปงก็ลาสมิงเลิกพร้ามาหากองทัพเมืองตองอู เล่าคดีให้ฟังดุจบอกเล่าแก่สมิงเลิกพร้าแต่หลังนั้น แล้วว่ากองทัพเมืองเมาะตะหมาะเขารู้การฉนี้แล้ว ก็มิได้ยกมา บัดนี้กองทัพเมืองมองมะละก็เลิกไปแล้ว พระยาตองอูได้ฟังพระอาจารย์มะเปงบอกดังนั้นก็โกรธพระมหาเทวีว่าลวงใช้ จึงตอบว่าถ้ากองทัพเมืองมองมะละเขายกเลิกไปแล้วโยกก็จะเลิกไปด้วยกัน อย่าให้พระราชบุตรพระเจ้าช้างเผือกทรงพระวิตกเลย
ฝ่ายพระอาจารย์มะเปง เที่ยวบอกแก่นายทัพนายกองทั้งปวงเสร็จแล้วก็กลับเข้ามาเมืองตะเกิง ครั้นมาเห็นพระยาน้อยเสด็จออกพร้อมด้วยขุนนางที่ปรึกษาทแกล้วทหารทั้งปวง พระอาจารย์มะเปงก็เดินยิ้มเข้ามาแต่ไกล พระยาน้อยเห็นพระมะเปงเดินยิ้มเข้ามาดังนั้นก็พลอยดีพระทัย อาราธนาให้นั่งในที่สมควรแล้ว จึงตรัสถามว่าพระคุณเจ้าออกไปหากองทัพนั้นได้เนื้อความสมคะเนที่คิดไว้หรือประการใด เห็นจะเหมือนปากว่าแลกระมังจึงเดินยิ้มเข้ามา ข้าพเจ้าเห็นเปนอัศจรรย์งามนักหนา พระอาจารย์มะเปงจึงถวายพระพรว่า อาตมาภาพไปวันนี้ได้ท่วงทีชอบกลนัก แล้วก็ได้ชัยนิมิตรมงคลใหญ่หลวงด้วย เมื่ออาตมาภาพไปถึงนั้น สมิงมราหูให้เอาจำลองแดงพื้นแคร่ถักด้วยด้ายมาให้นั่ง ครั้นขึ้นนั่งพื้นนั้นขาดลง ทั้งจำลองนั้นก็พลอยหักทะลายลงด้วย สมิงมราหูจึงเอาจำลองทองมาให้นั่ง แลตัวอาตมาภาพซึ่งรับอาสาออกไปในครั้งนี้ ก็เปรียบเหมือนหนึ่งพระองค์เจ้า แลจำลองแดงซึ่งหักนั้นได้แก่สมิงมราหู อันด้ายพื้นแคร่ขาดลงนั้นคือบอกลางสำแดงเหตุว่า กองทัพสมิงมราหูจะแตกไป แลซึ่งจำลองก็พลอยหักลงด้วยนั้น คือบอกเหตุว่า สมิงมราหูจะตายด้วยอาญาแห่งพระองค์ แลจำลองทองนั้น คือได้แก่เมืองพะโค ซึ่งอาตมาภาพขึ้นนั่งบนจำลองทองดีอยู่นั้น คือพระองค์จะได้นั่งเมืองพะโคเปนใหญ่ มีพระเดชเดชานุภาพเปนอันมาก แลสมิงเลิกพร้านั้นครั้นได้ฟังอาตมาภาพบอกความให้รู้แล้ว ก็โกรธว่าหยาบช้าแก่พระมหาเทวี บัดนี้ว่าจะเลิกทัพกลับไป แลกองทัพเมืองตองอูนั้นก็จะเลิกไปด้วยกัน ฝ่ายสมิงชีพรายกราบถวายบังคมเข้ามาว่า เนื้อความทั้งนี้ก็ทราบอยู่ในพระทัยของพระองค์แล้ว อย่าให้ทรงพระวิตกเลย อาตมาภาพเห็นสมความคิดดังนี้จึงเดินยิ้มเข้ามา
พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสยกยอพระมะเปง พระคุณเจ้าช่วยรับธุระข้าพเจ้าทั้งนี้ มีคุณอันใหญ่ยิ่ง จะปูนบำเหน็จถวายให้ถึงขนาด ถ้าพระคุณเจ้าสึกเปนฆราวาสออกมาแล้ว ข้าพเจ้าจะให้จัดอิสตรีสาวรูปงามสักยี่สิบจะได้เปนคนสำหรับปฏิบัติพระคุณเจ้า ๆ จะได้มีความสบายเมื่อภายแก่ พระอาจารย์มะเปงได้ฟังดังนั้นก็หัวเราะ จึงถวายพระพรว่า อาตมาภาพทำดังนี้ จะได้หมายเอาบำเหน็จทรัพย์เงินทองแลยศถาศักดิ์หามิได้ คิดว่าพระองค์เปนราชบุตรของพระเจ้าแผ่นดิน ได้พึ่งพระบารมีของท่านคุ้มครองรักษาอยู่ ครั้นพระราชบุตรท่านมีทุกข์แล้วจะละให้เปนอันตรายก็มิชอบ จำจะช่วยให้สำเร็จ มิได้คิดแก่ความเหนื่อยยาก พระยาน้อยจึงตรัสว่า ข้าขอบใจพระคุณเจ้ายิ่งนัก ด้วยมีคุณหาที่สุดมิได้
ฝ่ายสมิงเลิกพร้าเจ้าเมืองมองมะละ แลเจ้าเมืองตองอูทั้งสองนั้น ครั้นพระอาจารย์มะเปงกลับไปแล้ว สมิงเลิกพร้าแลเจ้าเมืองตองอูก็เลิกทัพแยกทางกันไป ฝ่ายทหารกองสอดแนมของสมิงมราหูรู้ดังนั้น ก็รีบเอาความไปแจ้งแก่สมิงมราหู ๆ ได้แจ้งว่ากองทัพเมืองมองมะละเมืองตองอูเลิกไปดังนั้นก็ตกใจ จึงใช้ให้คนไปถามว่า มีรับสั่งพระเจ้าช้างเผือกตรัสใช้ให้ยกลงมาจับพระยาน้อย ยังมิได้กระทำการให้สำเร็จ เหตุไฉนจึงมาเลิกทัพไปเสียดังนี้เล่า ครั้นผู้ไปตามทันทัพสมิงเลิกพร้าก็ว่าตามสมิงมราหูสั่งมานั้นทุกประการ สมิงเลิกพร้าได้ฟังก็โกรธ จึงว่าหญิงแก่กับเด็กหนุ่มสมาคมเปนชู้ด้วยกันแล้ว ทำใจใหญ่มาลวงใช้กูด้วยเล่า มึงเร่งกลับไปบอกแก่เจ้ามึงเถิด ว่าถ้าจะใช้กูแล้ว ก็ให้จับเอาเงากูไปใช้ ซึ่งจะลวงใช้ตัวกูนั้นไม่ได้แล้ว ฝ่ายกองทัพเมืองตองอูก็ว่ากล่าวดุจเดียวกันแล้วรีบยกไป
ฝ่ายคนใช้ก็กลับมาแจ้งความแก่สมิงมราหูตามถ้อยคำสมิงเลิกพร้าแลทัพเมืองตองอูว่านั้นเสร็จสิ้นทุกประการ สมิงมราหูได้ฟังดังนั้นก็โกรธเจ้าเมืองทั้งสอง แต่จนใจอยู่ไม่รู้ที่จะทำประการใด ครั้นจะแต่งทหารไปให้ว่ากล่าวหักหาญ ก็กลัวจะเกิดรบพุ่งกันขึ้นเปนศึกสองหน้า จำจะนิ่งอดทนไว้ก่อน ถ้าเสร็จศึกพระยาน้อยแล้ว จึงจะคิดแก้แค้นตอบแทนเจ้าเมืองทั้งสองเมื่อภายหลัง
ขณะนั้นทหารในเมือง ซึ่งรักษาหน้าที่ด้านทัพเมืองมองมะละเมืองตองอู ครั้นเห็นกองทัพทั้งสองเลิกไป ก็ร้องบอกกันอื้ออึงขึ้นว่ากองทัพเจ้าเมืองทั้งสองเลิกไปแล้ว พอพระยาน้อยเสด็จมาเลียบเมืองตรวจตราดูนายด่านนายกองผู้รักษาหน้าที่ ทอดพระเนตร์เห็นคนผู้หนึ่ง เขาจำตรวนไว้จนผมยาวนั่งทับได้ จึงสั่งให้ไปถามว่าเปนโทษอันใด แลคนโทษนั้นจึงบอกว่า ข้าพเจ้าชื่อมะกะนาย กู้เงินท่านไปค้าสำเภา ๆ เสีย ทรัพย์สิ่งของสูญสิ้นตัวมิตายรอดมาได้ เจ้าหนี้ท่านให้จำตรวนเร่งเงิน ยังค้างอยู่เปนเงินตรายี่สิบชั่ง หาเงินจะให้ท่านมิได้ ข้าพเจ้าจึงได้ต้องจำอยู่ดังนี้ ครั้นผู้ไปถามได้เนื้อความแล้ว ก็กลับมากราบทูลพระยาน้อยตามคำมะกะนายบอกทุกประการ
พระยาน้อยได้แจ้งแล้ว ก็ทรงพระดำริห์ว่า กำลังศึกครั้งนี้มากนักเหลือกำลังทแกล้วทหารเราจะต่อรบ เราก็คิดผ่อนผันให้กองทัพทั้งสองเมืองเลิกไปแล้ว ยังอยู่แต่กองสมิงชีพรายแลกองทัพสมิงมราหู แต่สมิงชีพรายนั้นเข้าอยู่ข้างเรา ถึงกระนั้นเล่าก็ดีกำลังศึกยังไม่อ่อนแท้ ด้วยรี้พลทแกล้วทหารของสมิงมราหูยังอยู่มากกว่าเราสักสองสามเท่า แม้นเราจะยกออกโจมตีค่ายสมิงมราหูบัดนี้ ก็คงจะเสียรี้พลด้วยกันทั้งสองฝ่ายเหมือนสาดน้ำรดกัน ถ้าเราเอามะกะนายผู้นี้มาว่ากล่าวสั่งสอน ให้แต่งกลอุบายไปล่อลวงสมิงมราหู ให้สมิงมราหูแบ่งกองทัพไปตั้งเสียที่อื่นกองหนึ่งแล้ว ถึงสมิงมราหูเพลี่ยงพล้ำลงจะมาช่วยก็ไม่ทันที เราจึงยกออกโจมตีปล้นค่ายสมิงมราหูอย่าให้ทันรู้ตัว เห็นจะได้ชัยชนะเปนมั่นคง ทรงพระดำริห์เห็นชอบแล้ว จึงให้ทหารไปเอาตัวมะกะนายเข้ามา ครั้นมะกะนายเข้ามาถึงกราบถวายบังคมแล้ว ก็หมอบเฝ้าอยู่คอยฟังรับสั่ง พระยาน้อยจึงตรัสถามว่า เองสิจะหาเงินให้เจ้าหนี้มิได้แล้ว เองก็จะต้องทนทุกข์ทรมานอยู่จนตาย ถ้าเอ็งตั้งจิตต์สวามิภักดิ์รับอาสากูได้แล้ว กูจะใช้เงินตรายี่สิบชั่งให้แทน ถ้าสำเร็จราชการแล้ว กูจะชุบเลี้ยงปูนบำเหน็จให้ถึงขนาด อนึ่งความชอบของเองก็จะปรากฎอยู่ในโลก มีชื่อเสียงไปในราชพงษาวดารสิ้นหมื่นแสนปีเปนอันมาก มะกะนายก็กราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะขอรับอาสาให้สำเร็จการของพระองค์จงได้ ถึงตัวจะตายก็ไม่เสียดายชีวิต ขอฝากแต่บุตรภรรยาไว้เปนข้าฝ่าพระบาทพระองค์สืบไป
พระยาน้อยได้ฟังจึงตรัสว่า ข้อนั้นเองอย่าวิตกเลย แม้นเองรับอาสาสำเร็จการแล้ว บุตรภรรยานั้นกูจะปลูกเลี้ยงให้มีความสุขสืบไปให้สมกับความชอบ แล้วสั่งให้หาตัวเจ้าหนี้เข้ามา จึงตรัสว่ามะกะนายผู้นี้จะสวามิภักดิ์รับอาสาเรา ๆ จะใช้เงินตรายี่สิบชั่งซึ่งท่านติดค้างอยู่นั้นให้แทนมะกะนาย ท่านจะเห็นประการใด คนผู้เจ้าหนี้จึงกราบทูลว่า ถ้ามะกะนายรับอาสาพระองค์ได้แล้ว เงินซึ่งจะพระราชทานให้แทนนั้นข้าพเจ้าไม่เอาแล้ว ขอถวายไว้ใต้ฝ่าพระบาท จะได้แจกทแกล้วทหารซึ่งมีความชอบ ข้าพเจ้าจะขอพึ่งบุญบารมีพระองค์สืบไป
พระยาน้อยได้ฟังเจ้าหนี้ว่าดังนั้นก็ดีพระทัยจึงตรัสว่า ซึ่งท่านมีจิตต์ภักดีต่อเรา หวังจะให้กำลังแก่พลทหารของเรา ๆ ขอบใจขอบคุณท่านนัก ถ้าสำเร็จราชการแล้ว เราจะสนองคุณท่านให้ถึงขนาด คนผู้เจ้าหนี้มีความยินดีรับคำแล้วก็ถวายบังคมลากลับไป พระยาน้อยจึงตรัสเรียกมะกะนายเข้ามาเฝ้าในที่ใกล้ อยู่แต่ทหารแลคนสนิทใช้สอยซึ่งวางพระทัยได้ หามีผู้อื่นแปลกปลอมไม่ จึงให้มะกะนายถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแล้ว จึงตรัสว่าธุระของเองก็สำเร็จแล้ว บัดนี้กูจะคิดกลอุบายตีหลังเองให้แตก แล้วใส่ตรวนปล่อยออกไปให้เข้าหากองทัพ ถ้าสมิงมราหูไต่ถามเองจงบอกว่า กูรู้ว่ากองทัพยกมาก็ตกใจ จึงปรึกษาแก่พ่อมอญมังกันจีว่า กำลังศึกมากนัก เห็นทแกล้วทหารชาวเมืองจะสู้รบมิได้ คิดกันจะหนีไปเมืองอื่น แลที่ผู้ใดมีทรัพย์สิ่งของมาก ก็ให้เก็บริบเอามาเปนกำลัง ที่ผู้ใดขัดขืนมิให้ก็ให้โบยตีเร่งรัดจำจองไว้เปนอันมาก ชาวเมืองทั้งปวงรู้ว่ากองทัพยกมาก็ดีใจยิ่งนัก แต่จะหนีออกมานั้นยังมิได้ แต่เองผู้เดียวหนีออกมาหา เพื่อจะบอกเนื้อความให้แจ้งหวังจะได้แก้แค้น แล้วเองจงบอกกำหนดว่า กูจัดเรือเตรียมไว้จะหนีออกจากเมืองเวลาค่ำพรุ่งนี้ มะกะนายก็รับตามคำพระยาน้อย ๆ จึงให้ตัดผมมะกะนายเปนรอยเก่าแล้ว ก็ให้เอาหวายผ่าซีกมาตีหลังมะกะนายพอแตกเปนแผล แล้วใส่ตรวนปล่อยออกไป
ฝ่ายทหารในกองทัพสมิงมราหูจับได้จึงซักถามว่า เหตุไรจึงต้องตีจำมาฉะนี้ มะกะนายจึงบอกว่า พระยาน้อยทำข่มเหงริบราชบาตรข้าพเจ้าแลชาวบ้านชาวเมือง แล้วให้ตีโบยจำจองไว้เปนอันมาก แต่ข้าพเจ้าได้แจ้งว่า พระราชบุตรเขยพระเจ้าช้างเผือกยกลงมาก็มีความยินดีนัก ข้าพเจ้าจึงลอบหนีออกมาหาท่าน หวังจะบอกเนื้อความให้แจ้งทุกประการ
ฝ่ายกองทัพได้ฟังดังนั้น ก็พามะกะนายเข้าไปหาสมิงมราหู ๆ จึงถามมะกะนาย ๆ ก็บอกความตามคำพระยาน้อยสั่งทุกประการ สมิงมราหูได้ฟังดังนั้นก็คิดว่าจริง เห็นสมคำพระอาจารย์มะเปงว่า หาสงสัยมิได้ ก็มีความยินดีนัก จึงตบเพลาเข้าหัวเราะแล้วว่าแก่ทหารคนสนิททั้งปวงว่า พระยาน้อยถือดีว่าเปนคนกล้าแข็งมีฤทธิ์เดชมากนัก เปนไฉนจึงจะหนีเรา แล้วสั่งให้ถอดมะกะนายออกจากจำ ให้เสื้อผ้าสำรับหนึ่งเปนรางวัล แล้วให้คนไปบอกสมิงชีพรายแลนายทัพนายกองทั้งปวงว่า บัดนี้มะกะนายชาวเมืองตะเกิงหนีออกมาบอกว่า พระยาน้อยจะหนีเวลาค่ำพรุ่งนี้แล้ว ให้สมิงชีพรายแลนายทัพนายกองทั้งปวง ยกลงไปตั้งข้างด้านใต้คอยสกัดจับพระยาน้อยให้จงได้ ถ้าพระยาน้อยหนีออกไปได้ด้านใคร จะจับเอาตัวผู้นั้นเปนโทษถึงสิ้นชีวิต คนใช้ก็ไปบอกสมิงชีพรายแลนายทัพนายกองตามคำสมิงมราหูสั่งทุกประการ
สมิงชีพรายได้ฟังดังนั้น ก็รู้แจ้งในกลอุบายของพระยาน้อย จึงว่าแก่ทหารของตัวว่า ครั้งนี้เห็นจะจับพระยาน้อยได้โดยง่าย จะได้กลับไปบ้านเร็วแล้ว จะไม่ได้ความเหนื่อยยากลำบากนัก จึงแกล้งทำเปนดีใจแล้วหัวเราะ สมิงชีพรายนายทัพนายกองทั้งปวงก็เลิกกองทัพลงไปตั้งอยู่ด้านใต้ตามคำสมิงมราหูสั่งสิ้น ยังเหลืออยู่แต่ค่ายสมิงมราหูค่ายเดียว
ฝ่ายพระยาน้อยคอยฟังกิตติศัพท์อยู่ พอนายกองผู้รักษาหน้าที่ให้ทหารคนใช้มากราบทูลว่า กองทัพทั้งนั้นยกเลิกไปตั้งที่อื่นสิ้นแล้ว ยังแต่ทัพสมิงมราหูกองเดียว พระยาน้อยได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงให้จัดกองทัพตั้งเปนขบวนคชพยุหเสร็จแล้วพอได้ศุภฤกษ์ พระองค์ก็เสด็จขึ้นทรงพลายประกายมาศเปนคชาธาร พ่อเม้ยพะนูขี่พลายเพรียว พ่อเม้ยเป้าขี่พลายเพ็ชร์ พ่อเม้ยอินทร์ขี่พลายสิงหนารายน์ พ่ออู่หมอเฒ่าขี่พลายผจญมาร มังกันจีขี่พลายรักน้อย พ่อมอญขี่พลายสุริย คนผู้มีชื่อซึ่งขึ้นช้างพลายทั้งหกนี้ ล้วนเปนคนสนิทชิดชอบรักษาพระองค์ พร้อมไปด้วยช้างดั้งช้างกันสารแซกแซงคับค้ำค่ายโสดแล่นทั้งปวงเปนอันมาก พรั่งพร้อมด้วยหมู่พลทหารหน้าหลัง พลดาบดั้งโล่ห์เขนทวนทองเครื่องสรรพาวุธน้อยใหญ่ครบถ้วน
ขณะเมื่อพระยาน้อยขึ้นทรงช้างพระที่นั่ง จะออกจากเมืองตะเกิงนั้น ได้สดับเสียงบนอากาศร้องว่า ไชยะๆ สามครั้ง นายทัพนายกองแลไพร่พลทั้งปวงก็ได้ยินด้วยกันสิ้น มังกันจีได้ฟังศัพท์สำเนียงเปนชัยมงคลดังนั้น จึงกราบทูลว่า เทพยดาเจ้าให้ฤกษ์เปนมงคลสวัสดิ์ดังนี้ พระองค์จะได้ชัยชนะเปนแท้แล้ว เชิญพระองค์ยกไปเถิด พระยาน้อยก็ให้เปิดประตูเมืองลั่นฆ้องโบกธงเอาชัย ยกทหารออกไปตรงค่ายสมิงมราหู แล้วไสช้างพระที่นั่งเข้าหักค่ายสมิงมราหู หมู่พลทหารทั้งปวงก็โห่ร้องอื้ออึง บ้างก็ยิงเกาทัณฑ์แทงฟันรุลระดมเข้าไปพร้อมกัน ตีหักเข้าได้ในค่ายสมิงมราหู ทหารพระยาน้อยก็ไล่ฆ่าฟันทหารสมิงมราหูล้มตายเปนอันมาก สมิงมราหูก็ตกใจไม่ทันรู้ตัวมิได้คิดสู้รบ วิ่งขึ้นช้างพังตัวหนึ่งออกทางหลังค่ายหนีไป มีทหารคนสนิทติดตามไปยี่สิบสามสิบคน ฝ่ายพลทหารสมิงมราหูนั้น ต่างคนต่างแตกกระจัดกระจายไปสิ้น ขณะเมื่อพระยาน้อยตีค่ายสมิงมราหูได้นั้นยังเสด็จประทับอยู่ในค่าย
ฝ่ายสมิงชีพรายรู้ว่า สมิงมราหูแตกไปแล้วก็ดีใจนัก จึงพานายทัพนายกองทั้งปวงมาเฝ้าพระยาน้อย กระทำสัตย์ถวายพระยาน้อย ๆ จึงตรัสว่า สมิงชีพรายพานายทัพนายกองทั้งปวงมาสามิภักดิ์กระทำสัตย์ต่อเรา ๆ ขอบใจท่านทั้งปวงอยู่แล้ว แต่ว่าครั้นจะอยู่ช้าไปเกลือกพระมหาเทวีรู้ ตัวท่านก็จะเปนโทษให้เร่งยกตามสมิงมราหูไปในเวลากลางคืนวันนี้ อย่าให้เขาสงสัยได้ สมิงชีพรายก็เห็นด้วย จึงทูลพระยาน้อยว่า บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาทรงพระประชวรหนักอยู่แล้ว อย่าให้พระองค์ช้าอยู่ให้เร่งยกขึ้นไปเถิด ข้าพเจ้าทั้งปวงจะรับทำการในเมืองแล้ว สมิงชีพรายก็ถวายบังคมลาพระยาน้อย พานายทัพนายกองทั้งปวงยกขึ้นไปเมืองพะโค ครั้นสมิงชีพรายยกไปแล้ว พระยาน้อยจึงสั่งให้ทหารเก็บเอาเครื่องอุปโภคเครื่องบริโภค เครื่องสาตราอาวุธ แล้วเสด็จกลับเข้าเมือง
ฝ่ายสมิงมราหูแตกหนีขึ้นไปถึงเมืองพะโคก่อนนายทัพนายกองทั้งปวง จึงไปเฝ้าพระมหาเทวีทูลแจ้งเหตุให้ฟังทุกประการ ฝ่ายพระมหาเทวีได้ฟังดังนั้นก็ตกใจ จึงคิดแกล้งจะเอาโทษสมิงชีพราย ครั้นสมิงชีพรายนายทัพนายกองไปถึงพร้อมกันแล้ว พระมหาเทวีจึงตรัสว่ามีรับสั่งพระเจ้าช้างเผือก ให้สมิงมราหูสมิงชีพรายนายทัพนายกองทั้งปวง ยกลงไปกระทำการจับพระนาน้อยนิดหนึ่งเท่านี้ สมิงชีพรายเปนผู้ใหญ่มิได้คิดการให้รอบคอบ ทำให้แตกพ่ายแพ้แก่พระยาน้อย เสียเครื่องสาตราอาวุธช้างม้าไพร่พลเปนอันมาก สมิงชีพรายมีโทษผิดถึงตายหรือไม่ สมิงชีพรายจึงทูลว่า ซึ่งแตกพ่ายมาครั้งนี้ ข้าพเจ้าจะได้แตกด้วยหามิได้ ด้วยสมิงมราหูเปนแม่ทัพบังคับให้ข้าพเจ้าทั้งปวงยกลงไปตั้งคอยสกัดจับพระยาน้อยอยู่ท้ายเมือง ครั้นเวลาเที่ยงคืนพระยาน้อยยกทหารออกโจมตี พระราชบุตรเขยพระเจ้าช้างเผือกก็มิได้รบสู้แตกหนีมาเอง พระองค์จะเอาโทษข้าพเจ้าอย่างไรขอได้ทรงพระดำริห์ดูจงควร พระมหาเทวีได้ทรงฟังดังนั้น ก็จนพระทัยอยู่ไม่รู้ที่จะเอาโทษสมิงชีพรายประการใด
ฝ่ายพระยาน้อยครั้นมีชัยชนะสมิงมราหูแล้ว จึงให้หาพ่อมอญมังกันจีนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงเข้ามาพร้อม จึงพระราชทานเงินทองเสื้อผ้า ปูนบำเหน็จรางวัลแก่ผู้มีความชอบในสงครามเสร็จแล้ว จึงตรัสปรึกษาด้วยพ่อมอญ แลมังกันจี แลนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ซึ่งสมิงมราหูเสียทีแตกพ่ายไปครั้งนี้เพราะกลอุบายความคิดของเรา ใช่จะแตกด้วยแพ้ฝีมือทีเดียวนั้นหามิได้ ถ้าสมิงมราหูไปถึงเมืองพะโคแล้ว ก็จะคิดกันกับพระมหาเทวีทำการใหญ่หลวงขึ้น การสงครามก็จะยืดยาวช้าไป ฝ่ายเรากำลังน้อย ถ้าช้าอยู่จะได้ความขัดสน จำจะรีบยกขึ้นไปติดเมืองพะโคเสียก่อนอย่าให้ทันสมิงมราหูตั้งตัวได้ จะได้คิดทำการเอาชัยชนะโดยเร็ว พ่อมอญมังกันจีแลนายทัพนายกองก็เห็นด้วย พระยาน้อยจึงให้นายทัพนายกองถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาณตำหนักเสร็จแล้ว จึงทรงจัดกองทัพทั้งปวงให้มังกันจีคุมคนสามพัน พ่อเลิกคุมคนพันหนึ่ง มะสอดคุมคนพันหนึ่ง มะเกาะคุมคนพันหนึ่ง มะละคุมคนพันหนึ่ง มะเสิดโคคุมคนพันหนึ่ง มะพะโคคุมคนพันหนึ่ง มะละตะเกิงเปนสร่ายอินคุมคนร้อยห้าสิบ มะตะสุเปนสร่ายนาตคุมคนร้อยห้าสิบ มะเตาเปนสร่ายกะโลดคุมคนร้อยห้าสิบ มะเกิดเปนสร่ายกลายคุมคนร้อยห้าสิบ มะสนเปนสร่ายยักคุมคนร้อยห้าสิบ มะปุยเปนสร่ายละเปืองคุมคนร้อยห้าสิบ มะนอนเปนสร่ายคลานคุมคนร้อยห้าสิบ มะเด็ดสังข์เปนสร่ายโลกกุมารคุมคนร้อยห้าสิบ มะเตะเปนสร่ายชัยคุมคนร้อยห้าสิบ มะสิงห์เปนสร่ายตะมอกคุมคนร้อยห้าสิบ มะชูเปนสร่ายพรหมมาคุมคนร้อยห้าสิบ มะอู่เปนสร่ายสุกะเมาะคุมคนร้อยห้าสิบ มะสุเปนสร่ายจอมประสรอยคุมคนร้อยห้าสิบ มะพักเปนสร่ายลนณเจ้าคุมคนร้อยห้าสิบ สิริทัพบกเปนนายทัพแปดสร่ายนายกองสิบสี่ไพร่หมื่นสองพันร้อย แลทัพเรือนั้นตั้งให้พ่อมอญเปนนายทัพคุมไพร่ห้าพัน บันจุเรือรบห้าร้อยลำ สรรพไปด้วยเครื่องสรรพาวุธใหญ่น้อย แลปักธงเทียวเขียวขาวเหลืองแดงดูไสวพร้อมเสร็จ ครั้นแล้วพระยาน้อยจึงให้นิมนต์พระอาจารย์มะเปงเข้ามาจึงตรัสถามว่า บัดนี้ข้าพเจ้าจะยกไปตีเมืองพะโค กระทำการตอบแทนแก้แค้นสมิงมราหู แต่มีความวิตกนัก ด้วยเมืองตะเกิงนี้เปนที่สำคัญมั่นคงอยู่ ทั้งเข้าปลาอาหารก็บริบูรณ์ ได้อาศัยตั้งมั่นเปนที่ชัยภูมิดีอยู่แล้ว ถ้าไปทำศึกขัดสนลงประการใดจะได้กลับมาอาศัยซ่องสุมผู้คน ซึ่งจะวางใจให้ผู้อื่นรักษานั้นก็ไม่เห็นผู้ใดสมควร เห็นแต่พระคุณเจ้าผู้เดียวมีสติปัญญามาก อาจที่จะอยู่รักษาเมืองปราบปรามเสี้ยนสัตรูให้ราบคาบ เปนที่วางใจของข้าพเจ้าได้ นิมนต์พระคุณเจ้าสึกออกมาช่วยรักษาเมืองด้วยเถิด ถ้าสำเร็จราชการแล้ว ข้าพเจ้าจะชุบเลี้ยงปูนบำเหน็จให้ถึงขนาด อนึ่งพระคุณเจ้าถือเพศบรรพชิตบวชอยู่ดังนี้ ถ้าได้บันลุธรรมวิเศษเปนพระอรหัตต์ ตัดมูลราคตัณหาขาดเด็ดจากสันดาน ก็จะประกอบด้วยสุขในญาณสมาบัติเปนบรมสุขอย่างยิ่ง ความสุขในมนุษย์แลสวรรค์เทวโลกนั้นจะเปรียบเทียบมิได้ แม้นไม่สำเร็จมรรคผลยังเปนสมณปุถุชนอยู่แล้ว ข้าพเจ้าเห็นหามีความสุขไม่ มีแต่ทุกข์อยู่เปนนิจ เพราะปฏิบัติกิริยาบำเพ็ญศีลขันธ์จะให้บริบูรณ์บริสุทธิ์นั้นเปนอันยาก ล้วนแต่มีข้อบัญญัติห้ามหวง จะบริโภคอาหารก็ได้แต่เวลาหนึ่งสองเวลา ครั้นล่วงเวลาแล้วก็บริโภคมิได้ อนึ่งมีความร้อนรนรำคาญใจบังเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มีความสบาย เพราะไม่มีผู้จะช่วยระงับดับความร้อน ถ้าพระคุณสึกออกมาเปนคฤหัสถ์นั้น ข้าพเจ้าเห็นมีความสุขสองประการ คือจะดูฟ้อนรำฟังเครื่องดีดสีตีเป่าขับร้อง แลดูฟังสรรพการเล่นทั้งปวง หรือจะบริโภคอาหารณเวลาใด ๆ ก็ได้ ไม่มีผู้ใดจะห้ามปราม จัดเปนความสุขของปุถุชนประการหนึ่ง แลความสุขอีกอย่างหนึ่งนั้น เปนความสุขอย่างยิ่งของมนุษย์ ถึงเทพยดาอินทร์พรหมก็นับถือว่าเปนสุข ถ้าจะเรียกว่าเปนของมีรส ก็เปนรสอันอร่อยวิเศษอย่างดี ถ้าผู้ใดบริโภคแล้ว รสอร่อยก็ซาบซ่านทุกเส้นขนราวกับได้บริโภครสทิพสุธาโภชน์ของสมเด็จอัมรินทร์ในเทวโลก เหมือนอย่างพระคุณเจ้าบวชมานาน ๆ ดังนี้ ยังไม่เคยพบเห็น ถ้าได้ลองชิมรสอันอร่อยสักครั้งหนึ่งสองครั้งแล้ว ก็จะติดใจมิรู้อิ่ม สักหน่อยจะเพลิดเพลินลืมความสุขในสมณเปนแท้ รสอร่อยวิเศษดังนี้ เปนความสุขอย่างยิ่งของมนุษย์ประการหนึ่ง พระยาน้อยตรัสแนะนัยเปนสำนวน ให้พระอาจารย์มะเปงฟังดังนี้แล้วก็ทรงพระสรวล พ่อมอญมังกันจีแลขุนนางทั้งปวงที่เฝ้าอยู่นั้น ก็พลอยหัวเราะสิ้นทุกคน แล้วพระยาน้อยจึงตรัสถามว่า ข้าพเจ้าว่าดังนี้ พระคุณเจ้าเห็นเปนสุขหรือประการใด
พระอาจารย์มะเปงได้ฟังดังนั้นก็ยิ้มอยู่ จึงถวายพระพรว่า ซึ่งพระองค์ตรัสว่า ความสุขในฆราวสมีดังนั้น อาตมาภาพก็เห็นตามพระกระแสร์ แต่เจือประกอบด้วยความทุกข์เปนอันมาก ซึ่งจะเทียบเทียมกับความสุขในสมณนั้นมิได้ อันกุลบุตรทั้งปวงที่มีศรัทธาละคฤหสถาน ตัดความกังวลห่วงใยออกบรรพชาเปนสมณะประพฤติพรหมจรรย์นั้น ก็ได้ซึ่งความสุขสองประการเหมือนกัน คือ ความสุขปัจจุบันแลอนาคต กระทำตามพระพุทธภาษิตสั่งสอนเปนเยี่ยงอย่างสืบมา อาตมาภาพจะขอถวายวิสัชนาให้กว้างขวาง ตามกระแสร์พระพุทธบัณฑูรที่โปรดประทานเทศนาไว้ มีในสุตันตะปิฎกนั้นว่า อันกุลบุตร์ได้บรรพชาในพระพุทธสาสนานั้น ประกอบด้วยพระอานิสงส์พ้นที่จะประมาณ เพราะได้รักษากายสุจริต รักษาวจีสุจริต รักษามโนสุจริตเปนอันดี อันดวงจิตต์ของฆราวาสนั้น จะขัดเกลาให้ผ่องใสได้ยาก ดวงจิตต์ของบรรพชิตขัดเกลาให้บริสุทธิ์ผ่องใสโดยง่าย ถึงสมเด็จพระพุทธเจ้าอันเปนยอดมงกุฎแก้วของสัตว์ในไตรภพ เมื่อพระองค์ยังเพียรบำเพ็ญบุญญาภิสมภารเสวยพระชาติเปนมนุษย์อยู่ก่อนนั้น ก็ย่อมละฆราวาสออกบรรพชาจะนับพระชาติมิได้ จนถึงพระชาติใกล้ ๆ จะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าแล้วนี้ คือเปนพระเตมีย์ราชกุมาร พระมหาชนก พระสุวรรณสาม ก็ได้ออกบรรพชาจนตลอดถึงพระชาติเปนพระเวสสันดรบรมขัติยาธิบดินทร์ ก็เสด็จออกทรงผนวชบำเพ็ญเนกขัมมะบารมีเปนบุญญาภิสมภารอย่างยิ่ง การบรรพชานี้เปนแบบแผนพระพุทธพงษ์สืบมา ประกอบด้วยความสุขมาก เปนสุขทั้งภพนี้แลภพเบื้องหน้า เพราะฉนั้นกุลบุตรทั้งปวง ที่เปนสัมมาทิฏฐินับถือพระพุทธสาสนาแล้ว ก็ย่อมละนิวาสสถานออกบวชรักษาศีลสุจริตธรรมหวังซึ่งความสุขสองประการ สืบกันมาจนถึงกาลทุกวันนี้
พระยาน้อยได้ทรงฟังจึงตรัสว่า ซึ่งพระคุณเจ้านำเอากระแสร์พุทธภาสิตมาแสดง ก็ไพเราะถูกจริงควรจะเชื่อฟัง แต่เปรียบเสมือนพระคุณเจ้าชี้ให้ข้าพเจ้าดูดวงพระจันทร์ ที่มีรัศมีอันผ่องใสณวันเพ็ญเดือนสี่ขึ้นสิบห้าค่ำ ซึ่งดวงพระจันทร์อันเศร้าหมองด้วยเมฆหมอกเข้าปิดบังณวันแรมห้าค่ำหกค่ำนั้น พระคุณเจ้าไม่ชี้ให้ข้าพเจ้าดูบ้าง ครั้นข้าพเจ้าจะว่ามากไป ดูเหมือนหนึ่งจะประมาทหมิ่นในพระพุทธสาสนา แต่ข้าพเจ้าเห็นว่าบวชเปนสมณนี้ ถ้าศรัทธาแท้หมายซึ่งในความสุขในสวรรค์แลนิพพานภายเดียว ก็ควรจะอุส่าห์สู้ทนบวชไป คงจะได้ความสุขสมดังปรารถนาเปนแท้ ถ้าศรัทธาท้อถอยย่อหย่อนลง เห็นจะบวชไปไม่ได้ตลอดแล้ว ข้าพเจ้าเห็นว่าสึกเสียดีกว่า หาความสุขในมนุษย์เถิด เพราะว่าบวชอยู่นั้นถ้าผิดพลั้งลง ก็ประกอบด้วยโทษเปนอันมาก มีทั้งคุณแลโทษจะเปนคุณไปภายเดียวนั้นหามิได้ ถึงฆราวาสเล่าก็ประกอบด้วยคุณแลโทษมีด้วยกันทั้งสองฝ่าย แต่โทษฝ่ายบรรพชิตที่ล่วงพระพุทธอาญานั้น ข้าพเจ้าเห็นว่ามีมากกว่าโทษในฆราวาส ซึ่งข้าพเจ้าว่ากล่าวชักชวนพระคุณเจ้าทั้งนี้ ด้วยความยินดีรักใคร่นับถือโดยสุจริต ใช่จะชักชวนให้ละที่ชอบไปหาที่ผิดนั้นหามิได้ ขอพระคุณตรึกตรองดูให้จงควร
พระอาจารย์มะเปงได้ฟังดังนั้นก็อ่อนใจ จึงคิดว่าทุกวันนี้เราก็มีศรัทธาท้อถอยลง แลก็ได้อุปสมบทบวชมาหลายพรรษาแล้ว อนึ่งจะขัดขืนอัชฌาสัยพระราชบุตรพระเจ้าแผ่นดินก็ดูมิสมควร ประการหนึ่งญาติโยมพวกพ้องของเราซึ่งอยู่ณเมืองตะเกิงนี้ก็มีเปนอันมาก แม้นเรารับรักษาเมืองเปนผู้รั้งเมืองแล้ว คนทั้งปวงนี้จะได้พึ่งบุญพลอยเปนสุข ก็จะได้กุศลเพราะเปนการสงเคราะห์ญาติ คิดแล้วจึงถวายพระพรว่า อาตมาภาพเห็นควรแล้ว จะถวายพระพรลาพระองค์สึกในกาลนี้ พระยาน้อยจึงตรัสว่าสาธุสะดีแล้ว ข้าพเจ้ามีความโสมนัสนัก จึงตรัสสั่งให้จัดเสื้อผ้าอย่างดีแลแหวนเพ็ชร์พลอยต่าง ๆ ซึ่งจะพระราชทานแก่พระมะเปง พอหญิงสาวใช้รูปงามสองคนเปนนางพนักงาน เชิญถาดพระสุธารสออกมาถวายพระยาน้อย ๆ จึงสั่งให้จัดพระสุธารสของเสวยแบ่งไปถวายพระอาจารย์มะเปง แลให้หญิงรูปงามทั้งสองนั้นหมอบอยู่ในที่ใกล้พระมะเปงแล้ว ตรัสว่าพระคุณเจ้าบวชมานาน มิได้รู้จักความสุขของฆราวาส จงพิจารณาดูซึ่งความสุขที่หมอบอยู่ทั้งสองนั้น จะเห็นว่าเปนสุขหรือไม่ แล้วพระยาน้อยก็ทรงพระสรวล พระมะเปงก็สะเทิ้นใจยิ้มอยู่ จึงเลยฉันน้ำชาแก้ขวยใจ นางพนักงานสองคนนั้นชำเลืองตาดูพระมะเปงแล้วก็อายก้มหน้ายิ้มอยู่ ครั้นแล้วพระมะเปงจึงถวายพระพรลาพระยาน้อยไปยังอาราม
พระยาน้อยก็ให้คนคุมเสื้อผ้าแลแหวนไปพระราชทานพระมะเปงณอาราม พระมะเปงรับเสื้อผ้าของพระราชทานแล้ว ก็ไปถวายนมัสการลาพระพุทธปฏิมากรณ์ในอุโบสถ แลอำลาบอกกล่าวพระสงฆ์แลเถรานุเถระกับทั้งญาติโยมใกล้เคียงทั้งปวงเสร็จแล้ว พอได้ฤกษ์ยามเวลาดี ก็สึกออกมาเฝ้าถวายตัวเปนข้าพระยาน้อย ๆ เห็นพระมะเปงสึกแล้ว มีพระทัยยินดีนัก จึงตั้งให้เปนพระยาอินทโยธา แลมอบตราเครื่องสำหรับยศทั้งปวง ให้อยู่รักษาเมืองตะเกิง แล้วประทานหญิงรูปงามให้เปนภรรยาข้าใช้สอย พระราชทานเงินทองเสื้อผ้าเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก จึงตรัสสั่งกำชับว่าท่านอย่าได้ประมาทในกิจราชการ ซึ่งเมืองตะเกิงนี้เราวางใจไว้แก่ท่านแล้ว
พระยาอินทโยธาจึงทูลว่า อันเมืองตะเกิงนี้ข้าพเจ้าจะรับรักษาไว้มิให้เปนอันตราย ถึงมาทว่ามีข้าศึกมาล้อมประชิด ข้าพเจ้าจะขอสู้รบฉลองพระเดชพระคุณกว่าจะหาชีวิตไม่ อย่าได้ทรงพระวิตกเลย เชิญพระองค์ยกไปปราบข้าศึกให้มีชัยชนะเทอญ
พระยาน้อยได้ทรงฟังก็ดีพระทัย ครั้นจัดการเมืองเสร็จแล้ว ก็ระลึกถึงคุณพระศรีรัตนไตร แลเทพยดาทั้งปวง จึงทรงตั้งพระสัตยาธิษฐานว่า ข้าพเจ้าจะยกไปทำการเมืองพะโคครั้งนี้ ถ้าจะมีชัยชนะได้ครองราชสมบัติเปนใหญ่ในเมืองพะโค แลได้บำรุงพระพุทธสาสนาให้ถาวรสืบไปแล้ว ขอให้เทพยดาบันดาลศุภนิมิตให้เห็นประจักษ์แก่ตาคนทั้งปวงเถิด พอเสร็จคำอธิฐานลง
ขณะนั้นฤกษ์บนก็บันดาลอัศจรรย์ ปรากฎฝ่ายทิศอิสานซึ่งจะยกทัพไปนั้นบังเกิดเปนรุ้งสองตัวซ้อนกันอยู่ แล้วสายอสุนีบาตผ่าลง ถูกกลางตัวรุ้งขาดออกเปนสองท่อนทั้งสองตัว บรรดานายทัพนายกองไพร่พลทั้งปวงก็เห็นด้วยกันสิ้น พระยาน้อยทอดพระเนตรเห็นเหตุอัศจรรย์ดังนั้น จึงตรัสถามมังกันจี ๆ ก็ทูลทำนายว่า ซึ่งรุ้งสองตัวซ้อนกันอยู่นั้น คือจะได้แก่สมิงมราหูกับพระมหาเทวี แลซึ่งสายอสุนีบาตผ่าลงมาถูกกลางตัวรุ้งขาดทั้งสองตัวนั้น จะได้แก่พระองค์ ๆ มีบุญญาภิสมภารมาก ทรงพระเดชานุภาพแรงกล้า เปรียบดุจดังสายอสุนีบาต พระองค์ยกขึ้นไปครั้งนี้ เห็นจะมีชัยชนะแก่สมิงมราหูแลพระมหาเทวี จะได้เมืองพะโคเปนมั่นคง
พระยาน้อยได้ทรงฟังมีพระทัยยินดีนัก ครั้นได้ศุภฤกษ์พิชัยมงคล พระยาน้อยก็เสด็จขึ้นทรงพระคชาธารพลายประกายมาศ เปนราชพาหนะพร้อมด้วยเสนางคนิกรพลทหารทั้งปวง ให้ลั่นฆ้องโบกธง รี้พลโห่สามลายาตรากองทัพบกทัพเรือพร้อมกัน ครั้นมาถึงตำบลวัดสิงหคุตทางใกล้เมืองพะโคร้อยห้าสิบเส้นพร้อมกันทั้งทัพบกทัพเรือ พระยาน้อยจึงตรัสสั่งให้ตั้งมั่นลงไว้
ฝ่ายพ่อมอญแม่ทัพเรือ ก็จัดกองทัพเรือตั้งเปนค่ายคูประตูเข้าออกตามขบวนพิไชยสงคราม จึงแต่งให้ทหารลงเรือลาดตระเวนคอยจับผู้คนไปมาแปลกปลอม แล้วจึงสั่งนายทัพนายกองเปนคนต่างใจ ให้อยู่ตรวจตรารักษากองทัพ ดูแลว่ากล่าวทหารทั้งปวงเสร็จแล้ว ส่วนตัวก็พาทหารบ่าวไพร่คนสนิทขึ้นไปเฝ้าพระยาน้อยณทัพบก หวังจะฟังกิจราชการ พระยาน้อยจึงตรัสปรึกษาด้วยพ่อมอญแลมังกันจีว่า บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาเราทรงพระประชวรหนักยังมิได้สวรรคต ครั้นจะให้ยกทัพเข้าตีเมืองพะโคเล่า เหมือนกับเราเปนกบฎชิงสมบัติพระราชบิดา เปนคนหามีสัตย์กตัญญูไม่ คนทั้งปวงก็จะล่วงครหานินทาได้ จำจะตั้งมั่นไว้ที่นี่ ดูท่วงทีพระมหาเทวีกับสมิงมราหูจะคิดอ่านทำประการใดบ้าง พ่อมอญมังกันจีก็เห็นชอบด้วย พระยาน้อยจึงสั่งให้จัดแจงค่ายคูประตูหอรบไว้เปนสามารถ แล้วก็แต่งคนออกนั่งทาง ให้ตรวจตระเวนคอยฟังเหตุการณ์
ขณะเมื่อพระยาน้อยยกทัพมาตั้งอยู่นั้น กิตติศัพท์รู้เข้าไปถึงเมืองพะโค ขุนนางน้อยใหญ่ทั้งปวงก็คิดกลัวเกรงเดชานุภาพพระยาน้อยต่างคนต่างปรึกษากันว่า บัดนี้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของเราก็ทรงพระประชวรเพียบหนัก เห็นพระอาการไม่ฟื้น จะสวรรคตในสองวันสามวันเปนแท้ เราทั้งปวงเห็นว่าราชสมบัตินี้จะได้แก่มังสุระมณีจักรพระราชบุตรเปนมั่นคง อนึ่งราชสมบัตินี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ปลงพระทัยไว้แก่พ่อขวัญเมือง อันเปนพระราชปิโยรส บัดนี้พ่อขวัญเมืองก็บุญน้อยดับสูญสิ้นพระชนม์เสียก่อน หาทันราชสมบัติไม่ ก็เปนบุญญาภิสมภารของมังสุระมณีจักร ซึ่งจะได้ดำรงราชสมบัติสืบไป อันสมิงมราหูกับพระมหาเทวีคิดการจะแย่งชิงนั้นเห็นจะไม่สำเร็จ ด้วยสมิงมราหูเปนแต่พระราชบุตรเขย เปรียบเหมือนหนึ่งแขกเมืองมาอาศัย ซึ่งจะพลอยได้ทรัพย์มรดกของเจ้าเมืองนั้น อย่างธรรมเนียมไม่มี เห็นมังสุระมณีจักรจะได้ราชสมบัติเปนแท้ ราษฎรทั้งปวงก็นิยมยินดีมาก เราทั้งปวงควรจะเข้านบนอบฝากตัวเสียแต่แรก มังสุระมณีจักรจะได้เห็นว่า เราทั้งปวงนี้มิใช่พวกสมิงมราหู ถ้ามังสุระมณีจักรได้ราชสมบัติแล้ว ก็จะชุบเลี้ยงตั้งแต่งให้เราทั้งปวงมียศถาศักดิ์คงอยู่ตามตำแหน่ง
ขุนนางทั้งปวงปรึกษาเห็นชอบพร้อมด้วยกัน ต่างคนก็ตกแต่งเครื่องราชบรรณาการแลหนังสือ ให้คนสนิทลอบถือออกไปถวายพระยาน้อยสิ้น ในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าขุนนางผู้มีชื่อทั้งปวง ขอกราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาทพระราชบุตรให้ทรงทราบ ด้วยข้าพเจ้าผู้มีชื่อทั้งหมดนี้ ตั้งจิตต์สวามิภักดิ์ต่อพระองค์ จะขอพึ่งบุญบารมีสืบไป จะได้สมรู้ร่วมคิดกับสมิงมราหูอันเปนสัตรูข้าศึกของพระองค์นั้นหามิได้ ขอพระองค์อย่าทรงแคลงพระทัยเลย ข้าพเจ้าขุนนางทั้งปวงผู้มีชื่อนี้ ได้จัดสิ่งของเครื่องราชบรรณาการต่างๆ มีประมาณมากน้อยแจ้งอยู่ในหนังสือแล้ว ให้คนสนิทมีชื่อนั้นๆ นำออกมาทูลเกล้าถวาย หวังจะได้เปนกำลังแก่ทแกล้วทหารของพระองค์อันจะทำการสืบไป
พระยาน้อยได้แจ้งความในหนังสือแล้วก็ทรงพระโสมนัส จึงตรัสสั่งให้เอาของเครื่องบรรณาการทั้งนั้น ไปพระราชทานแจกจ่ายแก่นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวง ตามมากแลน้อยโดยสมควร แต่อำมาตย์ทินผู้หนึ่งนั้น เปนคนมีสติปัญญา ประกอบด้วยความซื่อสัตย์สุจริต รักษาเสนานุวัตรเปนอันดี มิได้สมรู้ร่วมคิดด้วยผู้ใด กับสมิงมราหูก็มิได้เข้านอบน้อม หรือจะมีเครื่องราชบรรณาการให้คนคุมออกมาถวายพระยาน้อย ขอนบนอบดุจขุนนางทั้งปวงนั้นก็หามิได้ ตั้งจิตต์เปนกลางมัธยัสถ์อยู่ ด้วยคิดว่า การจะเปนไปอย่างไรในเบื้องหน้านั้น ก็จะคิดแก้ไขด้วยปัญญา เอาแต่ความสัตย์สุจริตเปนที่ตั้ง
ขณะเมื่อพระยาน้อยตั้งมั่นอยู่นั้น พระมหาเทวีได้ทราบแล้วก็ตกพระทัย แต่ขุนนางทั้งปวงเอาใจออกหาก ลอบแต่งเครื่องบรรณาการแลมีหนังสือออกไปถวายพระยาน้อยนั้น พระมหาเทวีมิได้ทราบ จึงหาสมิงมราหูมาปรึกษาว่า บัดนี้ พระยาน้อยมีใจกำเริบยกทัพมาตั้งมั่นอยู่ตำบลวัดสิงหคุตแล้ว เราจะจัดกองทัพยกออกไปรบต้านทานไว้ อย่าให้ยกเข้ามาตั้งประชิดเชิงกำแพงเมืองได้ดีหรือ ๆ จะคิดป้องกันรักษาเมืองไว้ดีประการใด สมิงมราหูนั้นเข็ดขยาดฝีพระหัตถ์พระยาน้อยอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว จึงทูลทัดทานว่า ซึ่งจะจัดกองทัพยกออกไปรบพระยาน้อยในบัดนี้นั้นยังมิได้ก่อน ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระประชวรหนักเพียบอยู่แล้ว ขุนนางทั้งปวงก็กระด้างกระเดื่องอยู่มาก เห็นผู้คนจะระส่ำระสาย ถ้าพลาดพลั้งลงประการใด เกิดศึกขึ้นในเมืองแล้วก็จะแก้ไขยาก เหมือนรบศึกสองหน้าก็จะได้ความขัดสน เราป้องกันรักษาเมืองไว้ดีแล้ว จะกลัวอะไรกับทัพพระยาน้อยเท่านี้ ด้วยเสบียงอาหารในเมืองเราก็บริบูรณ์ ทแกล้วทหารก็พรักพร้อมมือกัน ซึ่งพระยาน้อยไปตั้งมั่นอยู่ณเมืองตะเกิงเปนเมืองน้อยนั้น จะซ่องสุมเสบียงอาหารไว้ได้สักเท่าใด ถึงยกทัพขึ้นมาครั้งนี้ก็เพราะมีจิตต์กำเริบว่า ได้ชัยชนะแก่ข้าพเจ้าครั้งเดียวนั้น อันเสบียงอาหารแลพวกพลก็มีน้อย เราตั้งมั่นอยู่ในเมืองอย่าเพ่อยกออกสู้รบ แล้วแต่งทหารให้คอยสอดแนม เห็นว่ากองทัพพระยาน้อยขัดสนเสบียงอาหารลง ทหารทั้งปวงอิดโรยถอยกำลังแล้ว เราจึงยกทัพใหญ่ออกโจมตี ก็เห็นจะได้ชัยชนะในพริบตาเดียว อุปมาดังคนผอมแรงน้อยหรือจะมาขันสู้กับคนแรงมาก แม้นจะปล้ำชกกันคนผอมก็ย่อมแพ้แก่คนอ้วน เปรียบเหมือนหนึ่งไก่แจ้กับไก่อูหนูสู้กับแมว ครั้งนี้เห็นจะจับพระยาน้อยได้เปนมั่นคง
พระมหาเทวีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ค่อยคลายพระวิตกลง แต่ยังไม่วางพระทัย จึงตรัสสั่งสมิงมราหูให้จัดการป้องกันรักษาเมือง สมิงมราหูจึงออกมาสั่งขุนนางนายทัพนายกองทั้งปวง ให้เร่งพลทหารเตรียมเครื่องสาตราวุธให้พร้อม ขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทินประตูหอรบไว้เปนสามารถมั่นคง แล้วแต่งทหารให้ออกเที่ยวลาดตระเวรสอดแนม
ฝ่ายพระยาน้อยครั้นเวลาค่ำเสด็จเข้าที่พระประทมบนพลับพลาไชยณค่ายประทับ พอล่วงเข้าปัจฉิมยามเวลาใกล้สว่างก็ทรงพระสุบินนิมิตว่า ดวงพระจันทร์ที่ส่องโลกอยู่นั้นตกลงมาแล้วสูญหายไป มีพระจันทร์ดวงหนึ่งผุดขึ้นมาส่องโลกแทน แสงสว่างอยู่ดั่งเก่า แล้วทอดพระเนตรเห็นดาวสองดวง หนีพระจันทร์ไปข้างทิศอุดร แลรัศมีดาวนั้นน้อยลง ๆ จนสูญหายไป
ฝ่ายดวงจันทร์นั้น มีแสงสว่างรุ่งเรืองยิ่งขึ้นไปกว่าเก่า พอสิ้นลักษณะพระสุบินเท่านั้น พระยาน้อยก็ฟื้นตื่นจากที่พระบรรทม เสด็จออกยังที่ประชุมพร้อมด้วยขุนนางที่ปรึกษา แลนายทัพนายกองทั้งปวงเข้าเฝ้าพร้อมกัน มังกันจีเปนคนโปรดสนิทเฝ้าอยู่ใกล้ชิดพระองค์ พระยาน้อยจึงตรัสเล่าพระสุบินให้มังกันจีฟังถี่ถ้วนแล้ว ตรัสถามว่าลักษณะสุบินนิมิตนี้จะร้ายดีเปนประการใด มังกันจีพิจารณาด้วยปัญญาแล้วก็ทูลทำนายถวายว่า พระสุบินนิมิตของพระองค์นี้เปนสวัสดิมงคลใหญ่หลวงนัก ซึ่งว่าดวงพระจันทร์อันส่องโลกอยู่เปนนิจ ตกลงมาแล้วสูญหายไปนั้น คือได้แก่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชบิดาของพระองค์ อันจะเสด็จสวรรคตในคืนวันนี้ ซึ่งว่ามีพระจันทร์ดวงหนึ่งผุดขึ้นมาส่องโลกแทนแสงสว่างดังเก่านั้น คือได้แก่พระองค์ผู้มีกฤษฎาธิการ จะได้ผ่านมไหสุริยะสมบัติเปนอิสรภาพในเมืองพะโค มีพระเดชานุภาพแผ่ทั่วไปในรามัญประเทศทั้งปวง อันดาวสองดวงซึ่งหนีพระจันทร์ไปฝ่ายข้างทิศอุดร แลมีรัสมีน้อยลง ๆ สูญหายไปนั้น คือได้แก่พระมหาเทวีกับสมิงมราหูจะสู้รบพระองค์มิได้ จะกลัวอำนาจพระเดชแล้วแลพ่ายแพ้หนีไปโดยทางทิศอุดร ก็เปนคนซบเซาสิ้นตะบะเดชะเปรียบประดุจดวงดาวอันสิ้นรัสมี แลซึ่งพระจันทร์มีแสงสว่างรุ่งเรืองยิ่งขึ้นไปกว่าเก่านั้น คือพระองค์ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วจะทรงพระเดชานุภาพมากยิ่งขึ้นไปกว่าสมเด็จพระราชบิดา จะปราบปรามข้าศึกสัตรูให้พ่ายแพ้พระฤทธิเดชของพระองค์ได้ทั้งสิ้น อันลักษณะพระสุบินนิมิตของพระองค์ทั้งสามประการนี้ ข้าพเจ้าถวายพยากรณ์ทำนายเปนความสัตย์จริง จะเห็นผลประจักษ์เปนศุภมงคลมั่นคง ขอพระองค์อย่าได้แคลงพระทัยเลย
พระยาน้อยได้ทรงฟังมังกันจีทูลทำนายดังนั้น ก็ระลึกถึงพระเดชพระคุณสมเด็จพระราชบิดา แล้วทรงพระกรรแสง มังกันจีเห็นพระยาน้อยทรงพระโศกดังนั้น จึงกราบทูลประโลมปลอบหวังจะให้คลายพระอาดูรว่า พระองค์จะทรงพระโศกไปใย อันความมรณภัยนี้ ถึงกาลแล้วก็ย่อมจำเปน ธรรมดาสัตว์อันเกิดมาเปนรูปกายในโลกนี้ ย่อมประกอบด้วยทุกข์ทั้งสี่ คือชาติ ชรา พยาธิ มรณ ความตายย่อมมีเที่ยงแท้ทุกตัวสัตว์ บางทีบิดามารดาถึงอนิจกรรมล่วงไปก่อนบุตร บางทีบุตรถึงอาสัญญกรรมก่อนบิดามารดา อันจะกำหนดกาลมรณนั้นมิได้ ย่อมวิปริตแปรปรวนไปตามวิสัยสภาวะธรรม เพราะสังขารเปนของมิเที่ยง ทุกข์ทั้งสี่ประการนี้มิได้เว้นสัตว์ผู้ใด อย่าว่าแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชบิดาของพระองค์ผู้ทรงพระคุณนั้นเลย ถึงสมเด็จพระพุทธเจ้าอันเปนเอกอรรคบรมครูของสัตว์ในไตรภพ เปนที่นอบนบนมัสการแก่ฝูงอมรนิกรเทพยดาอินทร์พรหมแล้ว ก็ยังมิได้พ้นอำนาจมัจจุราช ย่อมเสด็จประเวศสู่พระปรินิพพานไปทุก ๆ พระองค์ซึ่งมีมาเบื้องหลังนั้นจะประมาณมิได้มากกว่าเมล็ดทรายในท้องมหาสมุทร
พระยาน้อยได้ฟังดังนั้น จึงตรัสตอบว่า ซึ่งท่านแสดงความให้เราฟังโดยกระแสพระพุทธภาสิต บรรยายหวังจะให้คลายความโศกก็ควรอยู่ แต่เราจะได้ร้องไห้เพราะย่อท้อแก่ความตายนั้นหามิได้ อันน้ำใจเราเปนชายชาติทหาร มิได้คิดครั่นคร้ามแก่ความตาย ถ้าสดุ้งกลัวตายอยู่แล้ว ที่ไหนจะคิดการใหญ่ทำศึกได้ ซึ่งเราร้องไห้ทั้งนี้เพราะระลึกถึงพระคุณของสมเด็จพระบิดา ที่ทรงพระกรุณาปลูกเลี้ยงเรามาหาที่จะอุปมามิได้ ถึงพระคุณของพระราชมารดา ซึ่งได้อุปถัมภ์บำรุงมีมากกว่าพระราชบิดาก็จริง แต่เรานี้สมเด็จพระชนนีสวรรคตเสียแต่เรายังเยาว์อยู่ พระราชบิดาก็โปรดให้พระมหาเทวีเอาไปเลี้ยงดูไว้ ครั้นเราเจริญใหญ่ สมเด็จพระราชบิดาก็มิได้โปรดปรานรักใคร่ ตรัสประภาษติเตียนอยู่เนือง ๆ ครั้นอยู่มาเรากระทำความผิด ลอบร่วมรักกับตะละแม่ท้าว อันเปนกนิษฐาต่างพระมารดาร่วมพระบิดาเดียวกัน แล้วพากันหนีไป สมเด็จพระราชบิดาได้ทราบแล้วก็ทรงพระพิโรธ จึงตรัสสั่งขุนนางผู้หนึ่ง ให้คุมพลทหารตามไปจับเราทั้งสองมาได้ ตรัสสั่งให้จำไว้ ครั้นภายหลังโปรดให้พ้นโทษมอบให้อยู่กินเลี้ยงดูกัน พระราชทานวังตำหนัก ผู้คนชายหญิงส่วยแลอากรแต่พอสมควร หวังจะมิให้มีกำลังคิดการใหญ่ได้ เราคิดถึงพระคุณของสมเด็จพระบิดาว่า อันธรรมดาบิดามารดาถึงจะมีความชิงชังบุตรเปนประการใด เมื่อทุกข์ภัยมีมาถึงบุตรแล้ว ก็ย่อมการุญตัดรอนมิขาด อนึ่งเรามีความน้อยใจด้วยสมเด็จพระราชบิดาทรงประชวรหนัก มิได้อยู่งานพยาบาลสนองพระเดชพระคุณ มิได้เห็นพระทัยเมื่อจะสวรรคต เพราะสมิงมราหูกับพระมหาเทวีเปนข้าศึกสัตรูคิดร้ายจึงได้หนีมา ทำให้ขาดประโยชน์หลายประการ เราจึงร้องไห้เพราะดังนี้ มังกันจีจึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ทรงพระดำริห์จะสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระราชบิดานั้น ก็เพราะความกตัญญูกตเวที เปนมงคลศิริสวัสดิ์ปรากฎแก่พระองค์อยู่แล้ว ถึงมิได้อยู่ปฏิบัติพยาบาลเมื่อทรงพระประชวรหนักดังนี้ การที่จะสนองพระเดชพระคุณอย่างอื่นก็ยังมีอยู่ ขอพระองค์อย่าเพ่อโทมนัสน้อยพระทัยก่อน อันความปฏิบัติบิดามารดานี้ ถ้าจะว่าโดยคำสอนของมนุษย์ผู้อื่นแลเทพยดาอินทร์พรหมแล้ว ก็หาสิ้นสำนวนคนถามไม่ ข้าพเจ้าจะนำความในพระพุทธฎีกามาถวายวิสัชนาให้สิ้นเชิง สมเด็จพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้แจ้งในธรรมทั้งปวงมีพระปัญญาหาที่สุดมิได้นั้น ทรงบัณฑูรเทศนาไว้ว่า ให้บุตรผู้มีความกตัญญูทดแทนสนองคุณบิดามารดาด้วยเหตุห้าประการ คือให้ปฏิบัติบำรุงเลี้ยงโดยชอบธรรมสุจริตหนึ่ง ช่วยรับธุระการงานให้สำเร็จหนึ่ง รักษาตั้งไว้ซึ่งวงศ์ตระกูลมิให้เสื่อมสูญหนึ่ง ปฏิบัติให้สมควรที่จะได้ทรัพย์มรดกหนึ่ง เมื่อบิดามารดาถึงความมรณแล้ว ให้บำเพ็ญกุศลอุทิศแผ่ผลส่งไปให้ เรียกว่า กระทำเปตะพลีหนึ่ง รวมเปนเหตุห้าประการ บุตรผู้ใดได้ปฏิบัติบิดามารดาพร้อมด้วยเหตุทั้งห้า หรือสามประการ สี่ประการแล้ว ก็จะประกอบด้วยมงคลศิริสถาพร ทั้งโลกนี้แลโลกอื่น ครั้งนี้พระองค์ขาดความปฏิบัติแต่สองอย่าง คือมิได้อยู่บำรุงรักษา กับมิได้ช่วยรับธุระการงานให้สำเร็จเท่านั้น แต่ความปฏิบัติทั้งสามคงจะได้กระทำสนองพระเดชพระคุณเปนแท้ ซึ่งพระมหาเทวีกับสมิงมราหูเปนข้าศึกสัตรูนั้น ทุกวันนี้ก็ชื่อว่าแพ้พระองค์อยู่สี่ส่วน พระองค์มีชัยแก่สมิงมราหูแลพระมหาเทวีอยู่สี่ส่วนแล้ว ถ้ายกเข้าประชิดถึงเชิงกำแพงเมือง หรือเข้าในเมืองได้แล้วเมื่อใด พระองค์ก็จะได้ชัยชนะครบห้าส่วนได้เมืองเมื่อนั้น พระยาน้อยได้ทรงฟังมังกันจีทูลชักนำดังนั้นก็เห็นชอบด้วย คลายวิตกในพระทัยลง จึงตรัสยกย่องสรรเสริญว่า ท่านนี้ประกอบด้วยสติปัญญามาก รู้ทั้งพุทธสาตร ไสยศาตร เรามีทุกข์เดือดร้อนขึ้นในจิตต์ครั้งใด ท่านว่ากล่าวให้ฟังแล้ว ก็หายทุกข์เดือดร้อนทุกครั้ง แต่เราเสียดายหน่อยหนึ่งเพราะเลี่ยมปากท่านมิได้ ถ้าเลี่ยมปากได้แล้ว เราจะเอาทองนพคุณเลี่ยมปากท่าน เปนบำเหน็จความชอบ พระยาน้อยจึงถอดฉลองพระองค์ซึ่งทรงอยู่นั้น พระราชทานให้มังกันจีเปนรางวัล ในยามราตรีคืนวันนั้น พระเจ้าช้างเผือกทรงพระประชวรหนัก แพทย์หลวงประกอบโอสถถวายพระโรคก็มิคลายกลับซุดหนักลงไป จวนจะสวรรคต
ฝ่ายพระมหาเทวีกับสมิงมราหู ก็ให้จัดเตรียมการเปนกวดขัน ให้ขุนนางทั้งปวงคุมทหารเครื่องสาตราวุธครบมือพร้อม ตั้งกองล้อมวงนั่งยามตามไฟพิทักษ์รักษาอยู่ทุกประตูพระราชวังนอกพระราชวังในแน่นหนานัก แล้วพระมหาเทวีกับตะละแม่ศรีก็เข้าไปเฝ้าอยู่ที่พระเจ้าช้างเผือก เวลานั้นมีแต่นักสนมคนโปรดแลขุนนางอันเปนพระญาติพระวงศ์ที่สนิท ผู้อื่นนอกนั้นมิอาจจะแปลกปลอมเข้าไปได้ ด้วยพระมหาเทวีห้ามปรามกวดขันนัก สมิงมราหูนั้นก็ออกมากำชับตรวจตรานายด่านนายกองอยู่ภายนอก สมเด็จพระเจ้าช้างเผือกครั้นพระโรคกำเริบหนักขึ้นมา รู้พระองค์ว่าจะไม่รอดแล้ว จึงตรัสเรียกพระมหาเทวีพระเจ้าพี่นางเธอเข้ามาสั่งว่า ครั้งนี้ข้าถึงกาลเปนแท้ ด้วยความเจ็บทั่วสรรพางค์กาย ข้าจะลาพี่ไปก่อนแล้ว แต่วิตกอยู่ด้วยราชสมบัตินี้ ข้าได้ปลงใจไว้แก่พ่อขวัญเมือง ๆ ก็มาดับสูญไปเสียก่อน ถ้าข้าหาบุญไม่แล้ว พี่เห็นผู้ใดสมควร ก็จงยกตั้งแต่งขึ้นตามชอบใจ ถ้าไม่เห็นผู้ใดสมควรแล้ว พี่จงครอบครองเทอญ จะได้บำรุงญาติวงศ์ไพร่ฟ้าประชาราษฎร สมณชีพราหมณ์ให้อยู่เปนสุขทั่วกัน แต่อ้ายพระยาน้อยนั้น ใจมันห้าวหาญหยาบช้านัก จะให้มันครองราชสมบัติมิได้ คนทั้งปวงจะเดือดร้อน ถ้าพี่จะเลี้ยงมันก็เอามาเลี้ยงไว้ใกล้ ๆ อย่าให้มันอยู่ไกล ถ้าไม่เลี้ยงก็ตัดรอนกำลังมันเสีย อย่าให้มันคิดการใหญ่ได้ แต่อย่าฆ่ามันเสียเลย ด้วยมันเกิดมาเปนลูกหลานแล้ว คนทั้งปวงจะนินทาได้ สมเด็จพระเจ้าช้างเผือกตรัสสั่งความพระเจ้าพี่นางเธอได้เท่านั้น พอพระโรคกำเริบหนักขึ้นมาก็เสด็จสวรรคตณเวลาใกล้รุ่ง พระเจ้าอู่ซึ่งเรียกว่า สมเด็จพระเจ้าช้างเผือกสืบขัติวงศ์มาแต่สมเด็จพระเจ้าฟ้ารั่ว เปนพระองค์คำรบแปดนี้ เสวยราชสมบัติได้สี่สิบเจ็ดปี พระชนมายุได้เจ็ดสิบเจ็ดปี เสด็จทิวงคตในศักราช ๗๔๙ ปี
ครั้นพระเจ้าช้างเผือกสวรรคตลงแล้ว พระมหาเทวีแลตะละแม่ศรีอันเปนพระราชธิดาก็ทรงพระกรรแสงร่ำรัก นักสนมคนโปรดแลขุนนาง พระญาติวงศ์ที่สนิทนั้นก็ร้องไห้อื้ออึงขึ้น พระมหาเทวีกลั้นพระโศกได้แล้ว จึงตรัสห้ามคนเหล่านั้นมิให้ร้องไห้อื้ออึงไป หวังจะปิดความไว้มิให้คนข้างนอกล่วงรู้ว่า พระเจ้าแผ่นดินสวรรคต กลัวจะรู้ไปถึงพระยาน้อย จึงสั่งให้หาสมิงมราหูเข้ามาแล้วตรัสบอกว่า บัดนี้พระเจ้าช้างเผือกสวรรคตแล้ว ราชสมบัตินี้ก็อยู่ในเงื้อมมือท่าน ๆ เร่งจัดกองทัพออกไปรบกับพระยาน้อยเถิด พระยาน้อยยกมาตั้งอยู่หลายวันแล้ว เห็นเสบียงอาหารจะขัดสนเบาบาง ทหารทั้งปวงจะย่อท้อถอยกำลังลงแล้ว เร่งรีบไปกระทำการอย่าให้ทันพระยาน้อยรู้ตัวจะได้ชัยชนะเปนแท้
สมิงมราหูได้ฟังดังนั้น ก็ย่อท้อใจอยู่จึงทูลเบี่ยงบ่ายว่า พระองค์จะทรงพระวิตกไปใย ด้วยทัพพระยาน้อยเท่านี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพึ่งสวรรคตลงใหม่ๆ ขุนนางทั้งปวงยังไม่ทันรู้ทั่วกัน เราคิดอ่านหาขุนนางน้อยใหญ่เข้ามาว่ากล่าวให้ยอมพร้อมใจกันแล้ว จะได้โสรจสรงสักการพระศพเสียให้สิ้นธุระ ถึงพระยาน้อยรู้จะยกเข้ามาประชิดเมือง เราแต่งทแกล้วทหารออกสู้รบไปพลาง พระยาน้อยก็จะย่อท้อถอยทัพไปเอง พระมหาเทวีได้ทรงฟังดังนั้นก็โกรธแก่สมิงมราหู จึงตรัสตัดพ้อหวังจะให้สมิงมราหูมีน้ำใจ ว่าตัวท่านเปนชายใจเหมือนอิสตรี ซึ่งท่านพูดบิดพลิ้วดังนี้เราก็รู้เท่าว่า ท่านครั่นคร้ามฝีมือพระยาน้อยอยู่ อันจะให้พระยาน้อยยกเข้ามาประชิดเชิงกำแพงเมือง แล้วจึงจะแต่งทัพออกสู้รบนั้นเราไม่เห็นด้วย ชอบแต่ศึกมากศึกใหญ่เหลือกำลังจะต้านทาน จึงตั้งมั่นรักษาเมือง อันศึกพอประมาณจะสู้รบก็ชอบจะตัดกำลังศึกเสียแต่กลางทาง อย่าให้ล่วงเลยเข้ามาได้ ถ้าปล่อยให้เข้ามาประชิดใกล้เมืองแล้ว ราษฎรทั้งปวงรู้ก็จะสดุ้งสะเทือนแตกตื่นวุ่นวาย ซึ่งจะทำการในเมืองก็ขัดสน เปรียบเหมือนนั่งบริโภคอาหารอยู่ในเรือน มีคนเอาเพลิงมาจุดเผาบ้านขึ้นแล้ว จะนั่งกินอาหารลงคอเปนสุขหรือ แลท่านอย่าเพ่อประมาทพระยาน้อยว่า ทแกล้วทหารแลเสบียงอาหารก็เบาบางขัดสน อันมังกันจีเด็กน้อยเปนที่ปรึกษานั้น มีสติปัญญาหลักแหลม เมื่อจะคิดกลอุบายต่าง ๆ ท่านอย่าดูหมิ่น เราจึงคิดให้ตัดกำลังศึกเสียก่อน ซึ่งการงานในเมืองสิ่งใดสิ่งหนึ่งนั้น เปนธุระเราสิ้นท่านอย่าวิตกเลย รีบจัดกองทัพยกไปเถิด ถ้าท่านมิไปย่อท้อความตายอยู่แล้ว จงจัดเครื่องบูชาคำนับ เปิดประตูรับพระยาน้อยให้เข้ามาครองราชสมบัติเถิด เราจะได้ยอมเปนข้าเขา
สมิงมราหูได้ฟังพระมหาเทวีตรัสพ้อดังนั้น ก็มีใจมานะอาจหาญขึ้น จึงรีบออกมาสั่งให้จัดกองทัพ พร้อมด้วยช้างม้ารี้พลทแกล้วทหาร สรรพไปด้วยเครื่องสรรพาวุธเสร็จเตรียมไว้พอได้ฤกษ์จะยกออกไป ส่วนพระมหาเทวีนั้นก็เข้าไปสั่งชาวพนักงานให้จัดการรักษาพระศพอยู่
ฝ่ายสมิงชีพรายตั้งกองล้อมวงอยู่ณพระราชวังภายนอก ครั้นรู้ว่าพระเจ้าแผ่นดินสวรรคาไลยแล้ว จึงให้สมิงดิศกุมารลอบเอาข่าวออกไปทูลพระยาน้อย สมิงดิศกุมารก็รีบออกไปกราบทูลพระยาน้อยว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชบิดาของพระองค์เสด็จสวรรคตแล้ว บัดนี้พระเจ้าป้าพระมหาเทวีให้สมิงมราหูจัดกองทัพจะยกออกมารบด้วยพระองค์ ขอให้เร่งทรงพระดำริห์เตรียมการ
พระยาน้อยได้ทราบว่า สมเด็จพระบิดาทิวงคตแล้ว ก็สลดพระทัยลง แต่เอาความโกรธพระมหาเทวีกับสมิงมราหูมาข่มความโศกไว้ จึงตรัสว่า ซึ่งลุงท่านช่วยเอาความมาบอกข้านี้ก็ขอบใจ ลุงท่านอยู่กับข้าก่อนคอยไปด้วยกันเถิด แล้วตรัสปรึกษาด้วยมังกันจีแลที่ปรึกษาทั้งปวงว่า บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาเราสวรรคตแล้ว ถึงจะยกเข้าตีเอาเมืองก็หามีความครหานินทาไม่ แลซึ่งสมิงมราหูจะยกออกมาตีเรานั้น เราจะรีบยกเข้าตีเอาเมืองเสียก่อน ถ้าละไว้ให้สมิงมราหูมาถึงค่าย ได้เห็นค่ายเราแล้วก็ดูไม่ดีหาเปนเกียรติยศไม่ เราจะรีบยกเข้าตีหักเอาเมืองให้ได้บัดนี้ ใครจะเห็นประการใด ที่ปรึกษาทั้งปวงก็เห็นชอบด้วย พระยาน้อยจึงตรัสสั่งให้เร่งจัดกองทัพตั้งเปนขบวนพยุห ตามตำราพิไชยสงครามเสร็จแล้ว ก็เสด็จขึ้นประทับยังเกยคอยฤกษ์
ในขณะนั้นให้บังเกิดอัศจรรย์ ได้ยินเสียงประโคมดุริยางค์ดนตรีอื้ออึงขึ้นบนอากาศ ทั้งดวงภานุมาศก็ทรงกลดหมดเมฆควรจะพิศวง บรรดานายทัพนายกองแลไพร่พลในกองทัพ ก็ได้ยินได้เห็นปรากฎพร้อมกันสิ้น ต่างคนก็ดีใจสรรเสริญชมบุญญาภิสมภารเดชานุภาพพระยาน้อยเปนอันมาก มังกันจีกราบทูลว่า ครั้งนี้ เทพยดาเจ้าให้ฤกษ์ มีมหัศจรรย์เปนมงคลใหญ่หลวงแล้ว ขอเชิญพระองค์เสด็จยาตราทัพเถิด จะมีชัยชนะในเวลานี้เปนมั่นคง พระยาน้อยได้ทรงฟังมังกันจีทูลดังนั้น ก็ดีพระทัยเสด็จขึ้นทรงพลายประกายมาศเปนพระคชาธาร พร้อมด้วยทหารนายทัพนายกอง ตั้งเปนขบวนซ้ายขวาหน้าหลังเปนขนัด จึงให้ทหารโห่ร้องเอาชัย ลั่นฆ้องโบกธงเร่งยกพลทหารออกจากค่ายประทับ ดำเนินกองทัพเข้ามาจะหักเอาเมืองพะโค
ฝ่ายสมิงมราหูก็ยกกองทัพออกมาจากเมือง พอกองทัพพระยาน้อยรีบยกเข้ามาถึงใกล้ชายป่าริมเมือง พอเห็นกองทัพสมิงมราหูยกออกมา กองทัพพระยาน้อยกับกองทัพสมิงมราหูปะทะกันเข้า ฝ่ายนายทัพนายกองรี้พลทหารข้างสมิงมราหูนั้น ครั้นเห็นพระยาน้อยเสด็จทรงช้างพระที่นั่งอยู่ท่ามกลางพล ดูงามราวกับสมเด็จอมรินทร์ต่างคนก็กลัวพระเดชานุภาพ มิได้คิดรบพุ่ง ชวนกันทิ้งเครื่องสาตราวุธเสีย หนีไปเข้าด้วยกองทัพพระยาน้อยสิ้น สมิงมราหูเห็นดังนั้นก็ตกใจ จึงเกี่ยวช้างพลายเทพหัสดีกลับวิ่งหนีเข้าเมืองพะโคสั่งให้ปิดประตูเมืองไว้ แล้วไปทูลแก่พระมหาเทวีว่า ข้าพเจ้ายกกองทัพออกไป พอกองทัพพระยาน้อยยกออกมาปะทะกัน ยังมิทันได้รบพุ่งนายทัพนายกองรี้พลทั้งปวงไม่สู้รบ หนีไปหาพระยาน้อยสิ้น บัดนี้พระยาน้อยก็ยกกองทัพติดตามเข้ามา เห็นจะเสียเมืองบัดนี้แล้ว เชิญพระองค์กับข้าแลตะละแม่ศรีรีบหนีเสียเถิด จึงจะรอดจากความตาย พระมหาเทวีได้ทรงฟังดังนั้นก็สดุ้งขึ้นทั้งพระองค์ ตกพระทัยกลัวยิ่งนัก ด้วยวิสัยสตรีก็ย่อมขลาด กล้าอยู่แต่เมื่อรี้พลพรักพร้อม ครั้นอับจนแล้วก็หายกล้า จึงตรัสว่าเปนบุญของเขาเปนกรรมของเราแล้ว เราจะรอดตายแลหรือ ว่าแล้วก็ทรงพระกรรแสง จึงตรัสว่าพ่อเปนที่พึ่งด้วยเถิด ครั้งนี้แม่สิ้นฤทธิ์สิ้นบุญแล้วเปรียบเหมือนหงษ์ปีกหัก เห็นแต่พ่อผู้เดียวจะช่วยพาแม่บินไปได้ สมิงมราหูจึงทูลเตือนว่า อย่าทรงพระกรรแสงเลย ให้เร่งจัดเตรียมพระองค์เร็วเถิด จะได้พากันรีบหนีไป พระมหาเทวีก็ละล้าละลังรีบจัดแก้วแหวนเงินทองสิ่งของมีค่าได้แล้ว ก็เสด็จขึ้นช้างพลายตัวเดียวกันกับสมิงมราหู แต่ตะละแม่ศรีนั้น รีบจัดเพ็ชร์นิลเงินทองของมีค่าได้แล้วก็ขึ้นช้างพังตัวหนึ่ง มีบ่าวไพร่คนสนิทติดตามไปหมดด้วยกันประมาณสิบเก้าคนยี่สิบคน ก็พากันรีบหนีออกจากประตูเมืองข้างเหนือไปฝ่ายทิศอุดร สมดังสุบินนิมิตของพระยาน้อย แลคำทำนายของมังกันจี
ฝ่ายพระยาน้อยครั้นเสด็จดำเนินพลเข้ามา ใกล้ถึงประตูพระนคร พอคนใช้สมิงชีพรายเข้าไปกราบบังคมทูลว่า สมิงชีพรายใช้ข้าพเจ้าออกมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบว่า บัดนี้พระมหาเทวีกับสมิงมราหูแลตะละแม่ศรีทั้งสามนั้น หนีออกจากพระนครแล้วไปทางทิศเหนือ พระยาน้อยได้ทรงฟังทั้งดีพระทัยทั้งทรงพระพิโรธ จึงยกพระแสงขึ้นกวัดแกว่งเคี้ยวพระทนต์ แล้วตรัสแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า อ้ายสมิงมราหูนี้น้ำใจมิใช่ชายชาติทหาร ดีแต่พวกมาก เราหมายว่าจะสู้รบกันให้เต็มกำลัง จะฟาดฟันเสียให้ย่อยยับสับเปนร้อยท่อนพันท่อน บัดนี้มันกลัวเราพาพระมหาเทวีหนีไปแล้ว ก็เปนบุญของเราไม่ต้องสู้รบยากแก่ทแกล้วทหารทั้งปวง ถึงมาทว่ามันจะหนีไปทางทิศไหนก็คงจะจับตัวได้ ครั้งนี้ถ้ามันมีปีกบินไปในอากาศ หรือแซกปฐพีไปเหมือนอย่างขอมดำดิน หรือระเบิดน้ำเปนช่องหนีไปในมหาสมุทร์ นั้นแลมันจึงจะพ้นมือเรา ถ้าเดินดินเหมือนคนทั้งปวงแล้ว อย่าหมายเลยว่ามันจะหนีพ้นไปได้
ขณะเมื่อพระยาน้อยยกเข้ามาถึงทวารพระนคร เสด็จยืนช้างพระที่นั่ง ตรัสแก่นายทัพนายกองทั้งปวงยังมิทันขาดคำ ฝ่ายอำมาตย์ทินก็พาบ่าวไพร่ออกมาเปิดพระทวารรับแต่บานหนึ่ง จะได้เปิดรับทั้งสองบานหามิได้ พระยาน้อยทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็แคลงพระทัยอำมาตย์ทินอยู่ แต่มิได้ตรัสประการใด ก็ยกเข้าไปในเมือง ครั้นถึงพระทวารชั้นในที่ประทับ ก็เสด็จลงจากพระคชาธาร สอดฉลองพระบาทเสด็จพระราชดำเนินเข้าไป หมู่พลทหารทั้งปวงก็แห่แหนแวดล้อมตามเสด็จดูสพรั่งพร้อมซ้ายขวาหน้าหลังเปนขนัด ขุนนางน้อยใหญ่ทั้งปวงก็ออกมาหมอบเฝ้าคอยรับนำเสด็จพระราชดำเนินอยู่เดียรดาษ พระยาน้อยก็เสด็จเข้าประทับณท้องพระโรงราชพินิจฉัย
ฝ่ายสมิงชีพรายอำมาตย์ทิน แลเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยข้าราชการทั้งปวง ก็มาเฝ้าถวายบังคมพร้อมกันสิ้น พระยาน้อยจึงตรัสปราสัย ถามถึงราชการบ้านเมืองทุกถ้วนหน้ากันโดยสมควรแล้ว จึงตรัสสั่งทแกล้วทหารให้ยกไปตามจับสมิงมราหูกับพระมหาเทวีและตะละแม่ศรี ตรัสกำชับว่าถ้าตามไปทัน มันจวนตัวเข้าจะสู้รบประการใด จงช่วยกันจับเปนมาให้จงได้ เราจะดูหน้ามันอย่าเพ่อทำให้บอบช้ำ ถ้ามันกินยาพิษม์ตายหรือเชือดคอตาย ก็จงนำเอาผีมาให้เราจงได้ ทแกล้วทหารทั้งปวงก็ถวายบังคมลา ออกมาขึ้นม้าเร็วรีบตามไป ฝ่ายพระยาน้อยก็เสด็จเข้าข้างในกับด้วยมังกันจี ขึ้นสู่พระราชมณเฑียรมหาปราสาทที่ไว้พระบรมศพสมเด็จพระราชบิดา หมู่พระสนมชาวแม่เฒ่าแก่ท้าวนางข้างในทั้งปวง ก็ออกมาคอยเฝ้ารับเสด็จอยู่พร้อมหน้า พระยาน้อยก็ตรัสปราสัยทักถามถ้วนทั่วกันแล้ว พอนางพนักงานเชิญพานธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้ เครื่องคำนับพระศพเข้ามาถวาย พระยาน้อยรับพานเครื่องแล้ว ก็เข้าไปกราบถวายบังคมบูชา คำนับพระบรมศพสมเด็จพระราชบิดา ตรัสรำพรรณขอขมาโทษเสร็จแล้ว จึงเสด็จออกมาประทับณพระที่นั่งภายนอก แล้วตรัสถามเฒ่าแก่ชาวแม่ทั้งปวงว่า เมื่อสมเด็จพระราชบิดาเราทรงพระประชวรหนักใกล้สวรรคตนั้น ตะละแม่ท้าวกับพ่อลาวแก่นท้าว มิได้ขึ้นมาเฝ้าอยู่งานถวายหรือประการใด ชาวแม่เฒ่าแก่ทั้งปวงก็ทูลว่า พระมหาเทวีห้ามปรามกวดขันนัก มิให้ตะละแม่ท้าวแลพ่อลาวแก่นท้าวขึ้นมาเฝ้าได้ กลัวจะเอาความหนักเบาลอบให้คนไปทูลพระองค์ พระยาน้อยได้ฟังก็ยิ่งทรงพระพิโรธจึงตรัสว่า พระเจ้าป้าทำความยากให้เรามากนัก เราจะให้พระเจ้าป้าได้ความทุกข์ความยากบ้างในครั้งนี้
ฝ่ายทแกล้วทหารซึ่งไปจับสมิงมราหูนั้น ตามไปทันณตำบลบ้านกะยางตีน จึงขับม้ารายล้อมไว้แน่นหนา ฝ่ายสมิงมราหูครั้นทหารมาล้อมจับเห็นจะหนีไปไม่พ้นก็ตกใจ จึงทูลพระมหาเทวีว่า ครั้งนี้ความตายจวนตัว ข้าพเจ้าจะลาพระองค์ตายด้วยคมอาวุธของตัวแล้ว ซึ่งจะยอมตายด้วยอาญาพระยาน้อยนั้น ข้าพเจ้าอัประยศนัก ว่าแล้วก็ชักพระแสงดาบออกจะเชือดคอตาย พระมหาเทวีเห็นดังนั้นก็ตกพระทัยพระองค์สั่นเข้าแย่งชิงดาบไว้ จึงตรัสปลอบว่าพ่ออย่าเพ่อฆ่าตัวเสียก่อนเลย ยอมไปด้วยเขาเถิดแม่จะช่วยแก้ไข
ฝ่ายตะละแม่ศรีนั้น ตกพระทัยพระองค์สั่นดังปลาดิ้น จึงร้องห้ามว่าท่านอย่าเพ่อฆ่าตัวเสียก่อน ถ้าท่านตายแล้วข้าพเจ้าจะตายตาม ฝ่ายทหารทั้งปวงจึงทูลลวงพระมหาเทวีว่า ข้าพเจ้าเหล่านี้ถือรับสั่งพระยาน้อย มาติดตามเชิญพระองค์ กับพระเจ้าพี่ทั้งสองเสด็จกลับเสียโดยดีเถิด อย่าให้ยากใจแก่ข้าพเจ้าทั้งปวงเลย ซึ่งความผิดนั้นเห็นไม่เปนไรนัก ด้วยพระยาน้อยเข้าเมืองได้แล้ว แลมีรับสั่งโปรดมามิให้ข้าพเจ้าทั้งปวงจับกุมให้ได้รับความอัประยศ ให้เชิญเสด็จกลับไปโดยดี ข้าพเจ้าทั้งปวงเห็นว่า พระทัยของพระยาน้อยยังรักใคร่พระญาติวงศ์อยู่มาก ฝ่ายสมิงมราหูปัญญาเขลา ครั้นได้ฟังดังนั้นก็สำคัญว่าตัวจะไม่ตาย แลเปนห่วงอาลัยด้วยตะละแม่ศรีกับพระมหาเทวีนัก จึงมิได้ฆ่าตัวเสีย ทหารทั้งปวงก็เข้ากลุมรุมจับสมิงมราหู กับผู้คนบ่าวไพร่จำเครื่องพันธนาการมั่นคงเสร็จแล้ว จึงเชิญเสด็จพระมหาเทวีกับตะละแม่ศรีขึ้นช้างตัวเดียวกัน ก็คุมเอาตัวเข้ามาถวายพระยาน้อยได้สิ้น พอเวลานั้นพระยาน้อยเสด็จออกท้องพระโรงราชพินิจฉัย พร้อมด้วยขุนนางข้าราชการใหญ่น้อยทั้งปวงเฝ้าอยู่เดียรดาษ ทแกล้วทหารเหล่านั้นก็พาตัวพระมหาเทวีกับสมิงมราหูแลตะละแม่ศรีเข้าไปถวาย พระยาน้อยพอเหลือบพระเนตรเห็นสมิงมราหูแลนางกษัตริย์ทั้งสองแล้วก็ยิ่งทรงพระพิโรธเปนกำลัง เปรียบประดุงดังนาคราช มีผู้เอาไม้ค้อนประหารลงที่ขนดก็ยิ่งโกรธนัก พระยาน้อยจึงชักพระแสงออกกวัดแกว่ง เคี้ยวพระทนต์อยู่เกรี้ยวกรอด แทบประหนึ่งจะเสด็จโลดลงจากราชบัลลังก์ ไปฟาดฟันให้สิ้นชีพด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ แต่สู้อดพระทัยไว้
ฝ่ายสมิงมราหูพระมหาเทวีตะละแม่ศรีนั้น พอเหลือบเห็นพระยาน้อยก็ให้สดุ้งเสียวสั่นไปทั้งกาย เกรงกลัวเดชานุภาพพระยาน้อยยิ่งนัก พระยาน้อยจึงตรัสสั่งให้เชิญพระมหาเทวีเข้ามาก่อน ตรัสซักถามด้วยพระองค์ว่า พระเจ้าป้าเปนผู้ใหญ่ เหตุไฉนจึงทำการทุจริต คิดจะฆ่าข้าพเจ้าผู้หลานมิได้คิดว่าเปนเชื้อสาย แต่ก่อนพระเจ้าป้าก็ปลูกเลี้ยงข้าพเจ้ามา เปรียบประดุจคนเขียนรูปวาดด้วยมือลบด้วยบาทา เห็นชอบอยู่หรือประการใด พระมหาเทวีก็สารภาพรับผิด แล้วจึงตรัสให้เอาตัวสมิงมราหูมา กระทืบพระบาทตวาดถามว่า มึงเปนผู้ใหญ่เหตุไฉนจึงคิดประทุษฐร้ายต่อกู กระทำทุจริตคิดมิชอบให้ความอายแปดเปื้อนมาถึงกู ๆ ตกทุกข์ได้ยากก็เพราะมึง ทำให้กูขาดประโยชน์หลายอย่าง ความกูแค้นมึงแซกอยู่ทุกเส้นขน กูหมายมาว่าจะสู้รบกันมึงให้สิ้นฝีมือ ก็เปนบุญของกูมึงสู้กูไม่ได้ ต้องหนีไปให้ทหารจับได้ มึงจะคิดอย่างไรให้ว่ามา สมิงมราหูก็กลัวอาญาพระยาน้อยยิ่งนัก เสโทใหลออกโซมกาย จึงกราบทูลว่าข้าพเจ้าเปนมัณฑะธาตุปัญญาโฉดเขลาเพราะกรรมนิยม จึงให้ประทุษฐจิตต์คิดร้ายต่อพระองค์ผู้ทรงพระกฤษฎาธิการเปนอันมาก อุปมาดังคนจักษุบอดอยู่ในที่มืด มิได้เห็นดวงประทีปอันส่องแสงสว่าง จึงได้กระทำวิรุธกรรมล่วงเกินแก่พระองค์มาแต่หลัง อันโทษข้าพเจ้าก็ถึงสิ้นชีวิตแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษให้ข้าพเจ้าสักครั้งหนึ่ง จะได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป อยู่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทจนตลอดกาลสิ้นชีวิต
พระยาน้อยได้ฟังก็ทรงพระพิโรธ ตรัสตวาดว่า ซึ่งมึงจะขอชีวิตอยู่นั้น มึงจะคอยเอาชีวิตกูหรือ กูได้เห็นใจมึงแล้วมาแต่หลังครั้งเมื่อกระทำสัตย์กินเลือดในอกกัน มึงก็แต่งกลอุบายล่อลวง มิได้ซื่อสัตย์กลับคิดร้าย มึงสำคัญว่ากูไม่รู้เท่าถึง อนึ่งครั้งสมเด็จพระเจ้าฟ้ารั่วอันเปนพระบรมมหาไอยกาธิราชของกู เปนปถมกษัตริย์ในเมืองเมาะตะมะนั้น เอาพระเจ้าตราพระยาผู้เปนขบถมาเลี้ยงไว้ พระเจ้าตราพระยาก็คิดประทุษฐร้าย เรื่องความก็ยังมีเปนแบบอย่างอยู่ดังนี้ ซึ่งมึงจะให้กูไว้ชีวิตมึง ๆ จะคอยคิดประทุษฐร้ายกู ดุจดังพระเจ้าตราพระยานั้นหรือ ครั้งนี้อุปมาดังจับเสือร้ายได้แล้ว แลจะปล่อยให้เสือกลับเข้าป่าไปอีกนั้นอย่าได้พึงคิด มึงอย่าอ้อนวอนขอชีวิตเสียให้ยากป่วยการเล่า ถึงสมเด็จอมรินทร์ในเทวโลกจะลงมาช่วยขอกูก็ไม่ให้ มึงก็เปนชายมิใช่อิสัตรีอย่าย่อท้อใจ จงก้มหน้าตายไปชาติหนึ่ง เอาความสุขในเบื้องหน้าเถิด ถ้ามึงจะอาฆาตผูกเวรกับกู ๆ ก็จะพยาบาทผูกเวรกับมึง ถ้าท่องเที่ยวไปในวัฏสงสาร กูจะคิดฆ่าฟันล้างผลาญมึงไปทุกชาติๆ จนบันลุพระอมัตตะมหานิพพานจึงสิ้นเวรกันเมื่อนั้น
พระยาน้อยจึงตรัสสั่งให้กระทำพิธีปถมกรรม เหยียบดินชนะตามโบราณราชประเพณีซึ่งมีชัยชนะศึก ฝ่ายขุนนางผู้รับสั่งก็ถวายบังคมลาออกมา ให้จัดการพระราชพิธีตามตำหรับ ปลูกเกยที่ประทับเอาตัวสมิงมะราหูเข้าไว้ใต้เกยเสร็จแล้ว ก็กลับเข้าไปกราบทูลว่าการพร้อมสำเร็จ พอได้มุหุติฤกษ์ พระยาน้อยก็แต่งพระองค์เสร็จเสด็จขึ้นมาสู่เกย ฝ่ายพราหมณ์พฤฒามาตย์ราชปะโรหิตก็ถวายน้ำชำระพระบาท เหนือหน้าฆ้องไชยมหาฤกษ์รดลงไปให้น้ำตกถูกศีร์ษะสมิงมราหู เสร็จแล้ว พระยาน้อยจึงตรัสสั่งทหารให้เอาสมิงมราหูไปฆ่า สับให้เนื้อเลอียดมิให้กากลืนแค้น แต่พระเจ้าป้าพระมหาเทวีนั้นเปนกสัตรี แลเปนพระญาติราชสัมพันธุพงศ์ที่สนิททรงพระดำริห์ถึงอุปการะคุณซึ่งมีมาแต่เบื้องหลังเปนอันมาก แต่ได้กระทำโทษประทุษฐร้ายต่อพระองค์นั้นก็มาก คุณกับโทษเท่าเสมอกัน จะให้สำเร็จโทษเสียก็มิควร จึงพระราชทานชีวิตไว้ให้เปนการทดแทนสนองคุณ แต่ฝ่ายโทษนั้นก็ต้องทดแทนกระทำโทษให้เข็ดหลาบ จะได้เปนเยี่ยงอย่างสืบไปภายหน้า ตะละแม่ศรีนั้นเปนพระพี่นางต่างพระมารดา เปนผู้พลอยแพ้พลอยชนะ ซึ่งสมรู้ร่วมคิดกระทำความชั่วนั้น เพราะอยู่ในอำนาจสมิงมราหูแลพระมหาเทวี จึงไม่ทรงพระพิโรธนัก พระมหาเทวีกับตะละแม่ศรีนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้ปลูกตำหนักน้อยสองหลังขังไว้ ตำหนักนั้นมีชานแล่นถึงกัน ให้มีคนคุมคอยพิทักษ์รักษา ให้เสวยอาหารแต่วันละน้อยมิให้อิ่ม ทหารก็เอาสมิงมราหูไปฆ่าเสียแล้วสับเนื้อเลอียดมิให้กากลืนแค้น ตามพระยาน้อยตรัสสั่ง ทหารพวกหนึ่งก็พาพระมหาเทวีกับตะละแม่ศรีนั้นไปคุมขังไว้ณตำหนักน้อย พระมหาเทวีกับตะละแม่ศรีทั้งสองนั้น ต้องคุมขังอยู่ได้ความทุกข์ทรมานอดหยากควรจะสมเพช
ครั้นพระยาน้อยให้กระทำพิธีปถมกรรมเสร็จแล้ว พอเวลาค่ำเสวยพระกระยาหารแล้ว ก็ทรงพระคำนึงถึงตะละแม่ท้าว จึงตรัสสั่งให้เฒ่าแก่แลสาวใช้ออกไปเชิญ นางเฒ่าแก่แลสาวใช้ก็ถวายบังคมลาออกไปเฝ้าตะละแม่ท้าว ๆ นั้น ครั้นแจ้งว่า พระยาน้อยได้เมืองให้ล้างสมิงมราหูเสียแล้วก็ดีพระทัย แต่มีความแค้นอยู่ ด้วยเรื่องหึงส์หวงนางเม้ยมะนิก แสร้งทำทรงพระประชวรมิได้ขึ้นไปเฝ้า พ่อลาวแก่นท้าวก็มิได้ให้ขึ้นไป พอนางเฒ่าแก่สาวใช้เข้าทูลว่า บัดนี้พระราชสามีมีชัยชนะศึกได้ราชสมบัติแล้ว เหตุไฉนพระแม่เจ้าอยู่หัวจึงไม่พาพ่อลาวแก่นท้าวพระราชโอรสขึ้นไปเฝ้ารับเสด็จเล่า บัดนี้มีรับสั่งใช้ให้ข้าพเจ้าทั้งปวง ลงมาทูลเชิญเสด็จพระแม่เจ้ากับพระราชโอรสขึ้นไปเฝ้า ตะละแม้ท้าวได้ทรงฟัง ก็ทรงพระกรรแสง กอดพ่อลาวแก่นท้าวไว้แล้วจึงตรัสว่า ข้าป่วยอยู่ขึ้นไปเฝ้ามิได้ ครั้นจะให้พ่อลาวแก่นท้าวขึ้นไปเฝ้าก็ไม่มีใครจะอยู่เปนเพื่อน นางเฒ่าแก่ทั้งปวงจึงทูลถามว่า พระแม่เจ้าทรงประชวรพระโรคเปนประการใด มิได้เสวยพระโอสถหรือ ตะละแม่ท้าวก็แสร้งทำประคองพระอุระเข้าแล้ว จึงตรัสว่าข้าเจ็บในทรวงอกอยู่ไม่รู้ว่าเปนโรคสิ่งใด ให้เจ็บแปลบๆ เหมือนหนามยอกอยู่สักสิบเล่ม กินยาก็ไม่หาย ท่านทั้งปวงจงพากันกลับไปทูลเถิดว่าข้าคลายป่วยแล้วจึงจะขึ้นไปเฝ้า นางเฒ่าแก่สาวใช้ได้ฟังก็รู้ทีว่า ตะละแม่ท้าวประชวรพระโรคหึงส์ จึงถวายบังคมลากลับมาเฝ้าพระยาน้อย กราบทูลว่า ตะละแม่ท้าวทรงพระประชวรอยู่ ยังมาเฝ้ามิได้
พระยาน้อยได้ทรงฟังก็ตกพระทัย จึงตรัสถามว่าเขาป่วยเปนโรคสิ่งใด นางเฒ่าแก่ก็ทูลว่า ข้าพเจ้าทั้งปวงดูพระรูปโฉมก็ดีเปนปรกติอยู่มิได้ซูบผอม แต่ตรัสบอกว่าทรงประชวรพระโรคในพระอุระ พระยาน้อยได้ทรงฟังก็เข้าพระทัยว่า มิใช่โรคอื่น เปนโรคหึงส์ จึงตรัสแก่พวกเฒ่าแก่ว่า ข้ารู้แล้ว เขาเจ็บงอน ข้าจะต้องไปเยือนไปปลอบเขาจึงจะหาย ตรัสแล้วก็เสด็จออกข้างหน้า จึงตรัสชวนพ่อมอญมังกันจีไปเยี่ยมเยือนตะละแม่ท้าว พระยาน้อยก็เสด็จไปกับด้วยพ่อมอญมังกันจีแลทแกล้วทหารข้าหลวงเดิมทั้งปวง ครั้นถึงให้พวกพลเหล่านั้นอยู่ภายนอก พระองค์เสด็จเข้าสู่ห้องพระตำหนักกับด้วยพ่อมอญมังกันจี ทอดพระเนตรเห็นตะละแม่ท้าวกอดพ่อลาวแก่นท้าวบรรทมนิ่งอยู่ เสด็จเข้าทรงนั่งในที่ใกล้แล้วตรัสถามว่า พระน้องป่วยเปนโรคสิ่งใด ตะละแม่ท้าวก็ผวาลุกเลื่อนพระองค์ไปเบื้องต่ำ เชิญพระราชสามีให้เสด็จขึ้นทรงนั่งเหนือพระแท่นที่ไสยาศน์ จึงถวายบังคมให้พ่อลาวแก่นท้าวถวายบังคมแล้ว ตะละแม่ท้าวก็กอดข้อพระบาทพระยาน้อยเข้าไว้ทรงพระกรรแสงร่ำรัก พระยาน้อยจึงตรัสปลอบว่า ครั้งนี้เราพ้นทุกข์พ้นยาก ได้กลับมาเห็นหน้ากันแล้ว พระน้องจะร้องไห้ไปใย จงดับความโศกเสียเถิด จึงทรงอุ้มพ่อลาวแก่นท้าวขึ้นนั่งบนพระเพลา จุมพิตเชยชมแล้วตรัสว่า ลูกรักของข้าอยู่ดีมิได้มีโรคภัยสิ่งใด แต่แม่แลป่วยไข้ไม่รู้หาย ตะละแม่ท้าวจึงทูลว่า ตั้งแต่พระองค์เสด็จไปอยู่ณเมืองตะเกิง ข้าพเจ้ามิได้เปนสุข มีแต่ความทุกข์ระกำใจ คำนึงถึงพระองค์อยู่เปนนิจ จนโรคภัยบังเกิด แลข้าพเจ้าคิดเอาใจช่วยพระองค์ทุกเวลาราตรีว่า ขอให้พระองค์สำเร็จดังความปรารถนา มีชัยชนะศึกเถิด อนึ่งข้าพเจ้ามีความแค้นเสียใจยิ่งนัก เหตุมิได้ขึ้นไปเฝ้าอยู่งานพยาบาล สนองพระเดชพระคุณพระราชบิดาเมื่อทรงพระประชวรหนัก ด้วยพระเจ้าป้าของพระองค์ห้ามปรามกวดขันนัก จนพระราชบิดาสวรรคต ก็ยังมิได้ขึ้นไปถวายบังคมคำนับพระศพ พระยาน้อยจึงตรัสว่า ซึ่งข้อนั้นพี่ก็พลอยโกรธแค้นแทนพระน้อง แต่บัดนี้เรามีชัยชนะล้างผลาญเสี้ยนศึกสัตรูได้แล้ว พระน้องอย่าโศกเศร้าเลย เร่งจัดหาเครื่องสักการบูชา พาลูกขึ้นไปถวายบังคมคำนับพระศพด้วยกัน
ตะละแม่ท้าวได้ฟังพระยาน้อยตรัสปลอบ ก็ค่อยคลายพระโศก แต่ยังแค้นพระทัยอยู่ด้วยความหึงส์หวง ครั้นจะตรัสประชดต่อพระราชสามีโดยตรงก็เกรงพระทัยแลอายแก่คนทั้งปวง จึงตรัสประชดกับพ่อมอญมังกันจีว่า พี่พ่อมอมังกันจีอุส่าห์ติดตามเสด็จไปอยู่ณเมืองตะเกิงเปนหลายเดือน ดูหน้าตาชื่นแช่มทั้งสองคน ได้ลูกเมียแล้วหรือยัง ข้าได้ยินว่าที่เมืองตะเกิงนั้น ลูกเมียเขารูปร่างงามๆ นั่งร้านขายแป้งหอมน้ำมันหอมอยู่ชุกชุมนัก มิติดพันธ์รักใคร่ได้กันคนละคนสองคนแล้วหรือ ๆ ยังมิได้ข้าจะช่วยหาให้ แต่อิสตรีในเมืองหลวงนี้รูปร่างไม่ใคร่งาม แลไม่ใคร่จะรู้ปฏิบัติผัวให้ชอบใจในเชิงสังวาศ ไม่เหมือนอิสตรีในเมืองตะเกิง ซึ่งเขารู้ในเชิงปฏิบัติผัวให้เปนที่ชอบ แป้งกระแจะจันทน์น้ำมันหอมเขาแต่งบำรุงหอมฟุ้งอยู่เปนนิจ รูปก็งามผัวจึงรัก ถึงจะมีผัวอยู่แล้ว ละทิ้งเสียไปหาผัวใหม่ก็ได้ มีผู้ชายรักเลี้ยงดูเขา อันสตรีในเมืองหลวงนี้ รูปไม่งามแต่น้ำใจดีมีเปนอันมาก ถึงจะตกทุกข์ได้ยากประการใดก็ไม่ทิ้งผัวได้ มีความสัตย์กตัญญูรักผัวเปรียบเสมือนหนึ่งบิดา เพราะน้ำใจมั่นคงซื่อตรงนัก พี่พ่อมอญก็มีปรีชา มังกันจีเปนนักปราชญ์มีปัญญาหลักแหลม จะรักสตรีเมืองไหนจงบอกมา ข้าจะช่วยหาให้ตามชอบใจ
พระยาน้อยได้ฟังก็ทรงพระสรวลอยู่ พ่อมอญกับมังกันจีแลดูหน้ากัน หัวเราะแล้ว มังกันจีจึงทูลแก้แทนพระยาน้อยว่า ซึ่งข้าพเจ้าตามเสด็จออกไปอยู่ณเมืองตะเกิงจะได้มีภรรยาหามิได้ ทำราชการอาสาเจ้า ก็เพราะหวังจะให้พระแม่เจ้าอยู่หัวได้ความสุข ข้าพเจ้าจะได้พึ่งบุญสืบไป จึงยังมิได้คิดมีภรรยา ถึงพบสตรีที่รูปงามก็ไม่รักรูปรักแต่น้ำใจ หมายว่าเสร็จราชการของพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ก็จะหาภรรยาในเมืองหลวงที่น้ำใจดี แม้นรูปมิงามก็ไม่ติประสงค์แต่น้ำใจ ถึงพระทัยของพระเจ้าอยู่หัวก็เหมือนกันดังนี้ ได้ตรัสประภาษกับข้าพเจ้าอยู่เนือง ๆ ว่า อันสตรีรูปงามไม่ดีเท่าสตรีที่น้ำใจงาม อันสตรีรูปงามอุปมาดังดอกสายหยุด ทรงคันธรสประทินอยู่แต่เวลาเช้า ครั้นสายแสงพระสุริยส่องกล้าแล้วก็สิ้นกลิ่นหอม อันสตรีน้ำใจงามน้ำใจดีซื่อสัตย์ต่อสามีนั้น อุปมาดังดอกซ่อนกลิ่นดอกพิกุล ย่อมหอมชื่นอยู่ช้านาน ดอกพิกุลนั้นถึงแห้งเหี่ยวก็ไม่หายหอม อนึ่งสตรีรูปงามน้ำใจไม่ดี อุปมาดังดอกทองกวาวแลดอกชะบาหากลิ่นมิได้ สตรีน้ำใจดีมีความซื่อสัตย์นั้น อุปมาดังดอกมณฑาแลดอกมลิซึ่งมีกลิ่นหอม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นเปรียบประดุจเดินไพรกันดาร พบดอกทองกวาวดอกชะบาก็ทรงเด็ดดมเชยชมพอบันเทาทุกข์ แต่ทรงพระคำนึงถึงดอกซ่อนกลิ่นดอกพิกุลอยู่มิได้ขาด ครั้งนี้ พระองค์ก็จะได้เถลิงถวัลย์ราชสมบัติเปนพระเจ้าแผ่นดินแล้ว ยังไม่ถือพระอิสสริยยศ สู้อุสาหะลำบากพระกายเสด็จมาเยี่ยมเยือนดอกมณฑาแลมลิ ข้าพเจ้าเห็นว่า พระทัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวซื่อสัตย์เที่ยงแท้ ถึงได้ใหม่ก็ไม่ลืมเก่าแลรักเก่ายิ่งกว่าใหม่
พระยาน้อยได้ทรงฟังมังกันจีแก้แทนดังนั้น ก็ทรงพระสรวลชอบพระทัยยิ่งนัก จึงหยิบสลาในพานพระศรีคำหนึ่ง มาป้อนให้มังกันจีเปนรางวัล แล้วตรัสว่า ครั้งนี้ข้าเปรียบเหมือนพระเจ้าวิเทหราชสู้ฝีปากนางอุทุมพรเทวีมิได้ จะรับผิดยอมแพ้เขาอยู่แล้ว นี่เปนบุญได้มโหสถบัณฑิตยไว้ มีสำนวนช่วยแก้ไขเอาชัยชนะได้ ตะละแม่ท้าวได้ฟังสำนวนมังกันจีก็ชอบพระทัย กลั้นพระสรวลมิได้ ช้อยชำเลืองพระเนตรดูมังกันจีแล้ว จึงแสร้งตรัสว่ารู้แล้วว่ามังกันจีมีปรีชาเฉียบแหลม ปัญญาเปนเข็มลิ้นเปนทอง ข้ากับเจ้าเข้ากันราวสุวรรณแกมแก้ว เลือกเอาแต่ความที่ดีมาเปรียบเทียบ น่าจะให้อีสาวใช้ออกไปหยิกตีเสียให้เจ็บ มังกันจีก็ก้มหน้ายิ้มอยู่ พระยาน้อยจึงทรงพระดำริห์ว่า ตะละแม่ท้าวนี้ชอบปลอบจึงจะหายหึงส์ จึงตรัสปลอบว่า พระน้องอย่าเกียจกันฉันทาเลย พี่มิได้ลืมคุณพระน้องผู้เพื่อนยาก จะแต่งตั้งให้เปนเอกอัครเรศยิ่งใหญ่กว่านารีทั้งปวง จึงตรัสเตือนว่า เร่งแต่งพระองค์เร็วเถิด จะได้ขึ้นไปคำนับพระบรมศพ
ฝ่ายตะละแม่ท้าวครั้นได้เห็นพระพักตร์ภัสดา ได้ตรัสตัดพ้อประชดเสียแล้ว ก็คลายประชวรพระโรค พระพักตร์ชื่นแช่มดังดอกสัตบงกชเมื่อแย้มบาน จึงสั่งสาวใช้ให้จัดธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้เครื่องสักการบูชาเสร็จแล้ว นางพี่เลี้ยงนางนมก็เข้ามารับพ่อลาวแก่นท้าว นางพนักงานถือโคมนำเสด็จก็มารอคอย พระยาน้อยก็พาตะละแม่ท้าวแลพ่อลาวแก่นท้าวเสด็จไปยังพระมหาปราสาท ฝ่ายพ่อมอญมังกันจีแลพวกทหารทั้งปวง ครั้นส่งเสด็จถึงพระทวารชั้นใน ก็กลับไปพักอยู่ณท้องพระโรงนอก ตะละแม่ท้าวก็พาพ่อลาวแก่นท้าวเข้าไปกระทำสักการบูชาคำนับพระบรมศพสมเด็จพระราชบิดา ซึ่งชาวพนักงานเชิญลงสู่พระโกษทองนั้น แล้ว ทรงพระกรรแสงตรัสรำพรรณขอขมาโทษเสร็จแล้ว พระยาน้อยเห็นว่าตะละแม่ท้าวประชวรพระโรคเรื้อรังอยู่หลายเดือน ก็มิได้เสด็จกลับออกมา ให้ประทมอยู่ณตำหนักในพระราชวัง หวังว่าจะรักษาพระโรคเสียให้หาย จึงให้ตะละแม่ท้าวเสวยทิพโอสถขนานหนึ่งเรียกว่าหอมเหลืองทองเปนโอสถสำหรับรักษาโรคสตรี ตะละแม่ท้าวครั้นได้เสวยทิพโอสถแล้วก็สว่างพระอารมณ์ ซึ่งพระโรคเรื้อรังในพระกายก็คลายลงทันที อุส่าห์แข็งพระทัยเสวยประมาณเก้าครั้งสิบครั้งหวังจะให้หายขาด ตั้งแต่ยามหนึ่งจนล่วงเข้าเวลายามสามก็สบายพระทัย พระวาโยธาตุแลพระอาโปธาตุซึ่งเดินขัดข้องนั้น ก็เดินสดวกเปนปกติดี จึงเอนองค์ลงสู่นิทรารมณ์ประทมหลับไปทั้งสองพระองค์
ครั้นเวลารุ่งเช้าพระยาน้อยเสด็จออกยังที่ว่าราชการ สมิงชีพรายอำมาตย์ทินแลเสนาพฤฒามาตย์ ผู้ใหญ่ผู้น้อยเข้าเฝ้าพร้อมกัน พระยาน้อยทอดพระเนตรเห็นอำมาตย์ทินแล้วก็ให้ทรงพระโกรธ สำคัญว่าอำมาตย์ทินยังจะเปนเสี้ยนสัตรูอยู่ จึงตรัสเปรียบประเทียบแก่เสวกามาตย์ทั้งปวงว่า ผงเข้าตาเราอยู่สองอัน เอาออกเสียได้อันหนึ่งแล้ว แต่อันหนึ่งนั้นยังเคืองตาเราอยู่นัก ไม่สบายใจเลย ทำไฉนเราจะเอาออกเสียได้
ฝ่ายอำมาตย์ทินได้ฟังพระยาน้อยตรัสดังนั้น ก็รู้เท่าว่าพระยาน้อยตรัสเปรียบปรายตัว จึงทูลขึ้นทันทีว่า ซึ่งพระองค์ตรัสประภาษมานี้ ข้าพเจ้าก็ทราบอยู่แล้วว่า พระองค์มีพระทัยพิโรธมั่นหมายข้าพเจ้า ๆ จะขอชี้แจงถวายให้พระองค์ทรงเห็นซึ่งความจริง อันตัวข้าพเจ้าผู้เฒ่า ตั้งจิตต์ซื่อตรงเปนบรรทัด แต่ก่อนนั้นจะได้คิดเข้ากับด้วยพระองค์หามิได้ จะเข้ากับสมิงมราหูนั้นก็หามิได้ ด้วยข้าพเจ้าตั้งใจรักษาสัตย์กตัญญูสวามิภักดิ์อยู่ใต้ฝ่าพระบาทสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้า อันเสด็จประดิษฐานอยู่ในมหาเสวตรฉัตร ตั้งใจฉลองพระเดชพระคุณด้วยความซื่อสัตย์รักษาประเพณีแผ่นดินไว้ มิได้กระทำน้ำใจให้เปนสอง แลเมื่อพระองค์ยกกองทัพมาตั้งอยู่ณตำบลวัดสิงหคุตนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชบิดาของพระองค์ ยังมิได้เสด็จสวรรคต เสนาอำมาตย์มนตรีผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงชวนกันแต่งเครื่องราชบรรณาการแลหนังสือ ให้คนสนิทลอบนำออกไปถวายพระองค์ แต่ข้าพเจ้าผู้เดียวมิได้ทำน้ำใจเปนสอง ให้คนนำเครื่องราชบรรณาการแลหนังสืออกไปทูลถวายพระองค์ดุจขุนนางทั้งปวง เพราะเหตุกลัวจะเสียขนบธรรมเนียมในเสนาบดีวัตรประเพณีไป จึงยอมสู้เสียสละชีวิตหวังจะรักษาประเพณีไว้มิให้แปรปรวนได้ แลเมื่อพระองค์เสด็จพระราชดำเนินกองทัพ จะเข้าสู่พระนครนั้น สมเด็จพระราชบิดาของพระองค์เสด็จทิวงคตแล้ว ข้าพเจ้าเห็นพระองค์เปนพระราชบุตร ควรที่จะได้ผ่านสมบัติสืบขัติยราชประเพณี ปกป้องไพร่ฟ้าประชาราษฎรสมณชีพราหมณ์ให้อยู่เย็นเปนสุข ข้าพเจ้าก็มีความยินดี จึงรีบออกไปเปิดพระทวารรับเสด็จพระองค์แต่บานหนึ่ง ซึ่งปิดไว้แต่บานหนึ่งนั้น เพราะเหตุว่าพระบรมศพยังมิได้ถวายพระเพลิง ข้าพเจ้ายังรักษาพระศพอยู่ จึงมิได้เปิดรับทั้งสองบาน ซึ่งทำทั้งนี้หวังจะให้เปนแบบแผนของเสนาบดีผู้ซื่อสัตย์ต่อเจ้า ถ้าสมเด็จพระราชบิดาของพระองค์ อันเปนพระเจ้าอยู่หัวของข้าพเจ้านั้น ยังสถิตย์ดำรงอยู่ในบวรเสวตรฉัตร์แล้ว แม้นพระองค์กรีธาพลเข้ามาจะหักเอาเมือง ข้าพเจ้าก็จะปิดประตูพระนครไว้ให้มั่นคง จะจัดแจงพลทหารพร้อมด้วยเครื่องสาตราวุธ ให้ขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทินประตูหอรอบไว้มั่นคงเปนสามารถ จะรับอาสาสู้รบพระองค์ไปกว่าจะสิ้นปัญญาแลฝีมือข้าพเจ้า ควรจะไว้ชื่อให้ปรากฎเปนเกียรติยศสืบไปในแผ่นดิน ถึงตัวข้าพเจ้าจะตายก็ไม่เสียดายชีวิต ซึ่งความดีความชอบได้ทำไว้ ถึงมนุษย์ทั้งปวงไม่เล็งเห็นแล้ว จะขอฝากไว้แก่เทพยดาผู้มีทิพเนตรทิพกรรณ ถ้าพระองค์จะผูกพระทัยพิโรธเอาโทษข้าพเจ้าดังนี้แล้ว นานไปภายหน้าไหนเลยจะมีเสนาบดีที่จงรักภักดีซื่อสัตย์ต่อพระมหากษัตริย์ ซึ่งดำรงอยู่ในเสวตรฉัตร์นั้นหามิได้แล้ว ก็จะมีแต่คนสอพลอคดโกง ชนะไหนพลอยด้วย หาความสัตย์กตัญญูต่อเจ้ามิได้ อันจะหาคนซื่อสัตย์กตัญญูนั้นหายาก คนคดโกงอกตัญญูนั้นหาง่าย เปรียบประดุจดวงแก้วมณีแลศิลา ซึ่งดวงแก้วมณีเกิดในศิลานั้น ร้อยพันภูเขาจึงมีสักแห่งหนึ่ง ศิลานั้นหาง่ายมีทั่วหล้า อนึ่งคนซื่อสัตย์กตัญญูต่อเจ้านั้นเปนที่ยังพระนครให้รุ่งเรืองเจริญ คนอาสัตย์อักตัญญูต่อเจ้านั้นเปนที่ยังพระนครให้ฉิบหาย ซึ่งข้าพเจ้าทูลเปรียบเทียบถวายโดยความซื่อสัตย์ดังนี้ แม้นพระองค์มิทรงเห็นด้วยจะเอาโทษข้าพเจ้าจริงแล้ว ข้าพเจ้าก็จะยอมตายถวายชีวิต แต่ขอพระองค์ทรงพระดำริห์ดูจงควร
พระยาน้อยได้ทรงฟังอำมาตย์ทินทูลดังนั้น ก็สิ้นความวิมุติสงสัย มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสสรรเสริญว่าเรามิทันรู้ อำมาตย์ทินผู้นี้เปนคนซื่อตรงต่อแผ่นดิน สมควรที่จะเปนผู้เฒ่าแล้ว ดุจหนึ่งขุนพลแก้ว แลแก้วของบรมจักรพรรดิราชอันหาค่ามิได้ ไม่เสียทีสมเด็จพระราชบิดาเราปลูกเลี้ยงไว้ จะเปนกระทู้หลักแผ่นดินสืบไปภายหน้าได้แล้ว เรามิได้ทันพิจารณาหลงพิโรธท่าน เราขออภัยโทษเถิด จึงทรงพระกรุณาตั้งให้เปนอำมาตย์ทินมณีกรอด แล้วพระราชทานเงินทองเสื้อผ้า เครื่องอุปโภคบริโภค โปรดให้กินเมืองเสรียง เปนที่ปรึกษาราชการ
ครั้นแล้วพระยาน้อยจึงตรัสสั่งเสนาบดี ให้จัดทำการพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ซึ่งจะถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระราชบิดากำหนดให้แล้วโดยเร็ว เสนาบดีรับพระราชโองการใส่เกล้าแล้ว ก็ออกมาสั่งให้แจกหมายรายไปทั่วทุกหมวดกรม เกณฑ์ระดมไพร่ให้มีนายด่านนายกองกำกับ กระทำพระเมรุมาศโดยขนาดสูงใหญ่ณตำบลเนินเขาแห่งหนึ่งในเมืองพะโค ประกอบด้วยเมรุทิศเมรุแซกทั้งแปดทิศ วิจิตรด้วยรูปปั้นสลักวาดเขียน กระทำสุวรรณเบ็ญจาห้าชั้น ซึ่งจะรองรับพระโกษ แลประดับด้วยรูปภาพมีเพศพรรณ อีกสิ่งของเครื่องตั้งบูชาพระบรมศพถ้วนทุกสิ่ง ตามอย่างธรรมเนียมมีเปนอันมากพร้อมเสร็จ เสนาบดีจึงเข้ากราบบังคมทูลว่าพระเมรุมาศสำเร็จแล้ว
พระยาน้อยจึงตรัสสั่ง ให้หาพระโหราธิบดีพฤฒามาตย์หาฤกษ์ แลสั่งให้เกณฑ์ขบวนแห่ทั้งปวงเตรียมไว้พร้อม ครั้นได้มุหุติวารศุภฤกษ์ก็ให้เชิญพระบรมศพขึ้นสู่ยานมาศราชรถ ตั้งขบวนแห่แห่นไปยังพระเมรุณตำบลเนินเขา พระองค์เสด็จพร้อมด้วยพระญาติวงศา ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง นำพระบรมศพไปสถิตประทับพระเมรุมาศแล้ว จึงให้มีการมหรสพสมโภชเจ็ดวันเจ็ดคืน ให้มีพระสัทธรรมเทสนาแลพระสงฆ์สดับปกรณ์ถวายไทยทาน โปรยทานแก่วัณณิพกคนอนาถา บำเพ็ญพระราชกุศลทุกวันมิได้ขาด ครั้นถึงวันคำรบเจ็ด พระองค์กับตะละแม่ท้าวแลพ่อลาวแก่นท้าว พระสนมกรมชาวแม่ท้าวนางเฒ่าแก่ภายใน แลเสนาบดีพฤฒามาตย์ราชกระวี มนตรีพระหลวงขุนหมื่นข้าราชการน้อยใหญ่ภายหน้า กับทั้งพระสงฆ์ราชาคณะ ถานานุกรมเปรียญทั้งปวงพร้อมกัน ถวายพระเพลิงปลงพระบรมศพเสร็จแล้ว พระยาน้อยจึงตรัสสั่งให้แจงพระรูป เชิญพระอัฐิใส่ในโกษทองขนาดน้อยแห่เข้าไปไว้ณพระรัตนมหาปราสาท ให้มีมหรสพสมโภชอีกสามวันสามคืน แลให้ก่อพระเจดีย์สถานสูงใหญ่ เชิญพระอัฐิเหลือนั้นเข้าบันจุไว้ในพระมุเตา ริมพระธาตุกลอมปอนตามอย่างราชประเพณี ซึ่งเคยบันจุพระอัฐิพระมหากษัตราธิราชแต่ก่อนสืบมา
ครั้นเสร็จการปลงพระบรมศพแล้ว พระยาน้อยก็ทรงพระดำริห์ถึงนางเม้ยมะนิกรูปงาม ซึ่งฝากพระยาอินทโยธาไว้ณเมืองตะเกิง ครั้นจะรับมาด้วยเมื่อเสด็จดำเนินกองทัพนั้นก็เกรงจะระหกระเหิน เพราะไม่รู้ว่าจะได้เมืองหรือมิได้ อนึ่งแม้นมีชัยชนะข้าศึกได้เมืองแล้ว ครั้นจะรับเข้าไปด้วย ก็กลัวจะเกิดความหึงส์หวงกันกับตะละแม่ท้าว จะได้รับความอัปยส ครั้งนี้ก็ได้ปลอบโยนตะละแม่ท้าวให้คลายความขึ้งเคียด แลถวายพระเพลิงพระบรมศพเสร็จแล้ว ควรจะให้ไปรับมา จึงตรัสสั่งพ่อมอญพระพี่เลี้ยง ให้คุมเฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมทั้งปวงลงเรือพระที่นั่งเก๋งทองไปรับนางเม้ยมะนิก
พ่อมอญรับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมา สั่งเจ้ากรมนาวะยานให้จัดเรือพระที่นั่งเก๋งทอง เกณฑ์ฝีพายพลทหารครบครัน อีกทั้งเรือพระหลวงขุนหมื่นซึ่งจะติดตามแห่แหนนั้นพร้อมแล้ว พ่อมอญก็คุมนางเฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมออกเรือพระที่นั่งรีบไปถึงเมืองตะเกิง จึงเชิญเฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมทั้งปวงขึ้นยังตำหนักที่พระยาน้อยให้ปลูกไว้เปนที่อยู่ประทับ นางเม้ยมะนิกก็ออกมาต้อนรับ เชิญเฒ่าแก่พระสนมให้นั่งที่สมควร ส่วนตัวพ่อมอญกับบ่าวไพร่ก็ไปหาพระยาอินทโยธาผู้รักษาเมือง พระยาอินทโยธาก็ออกมาต้อนรับ เชิญให้พ่อมอญนั่งที่สมควร แล้วเรียกภรรยาข้าสาวใช้ให้ออกมาจัดของเครื่องรับแขก พ่อมอญกระทำคำนับพระยาอินทโยธาแล้วพินิจดูเห็นหน้าตาเบิกบานนัก จึงกล่าวยกยอว่าประเดี๋ยวนี้ ข้าพเจ้าดูรูปกายท่านผ่องใสอวบอ้วนยิ่งกว่าเก่า ราวกับเทพยดามาชุบให้เปนหนุ่มขึ้น งามสมบุญยิ่งนัก หรือสึกออกมาแล้วได้บริโภคอาหารหลายเวลา แลมีอันเตวสิกสาวๆ ปฏิบัติ ซึ่งเมื่อยขบเปนปัตตะฆาฏนั้น เขาช่วยนวดเฟ้นเส้นสายให้หายโรคแลหรือ ท่านจึงเปนหนุ่มขึ้นดังนี้ พระยาอินทโยธาได้ฟังก็หัวเราะ นางภรรยาสาวๆ นั้นชำเลืองค้อนแล้วอายยิ้มอยู่ในที
พระยาอินทโยธาจึงตอบว่า ซึ่งท่านว่าข้าพเจ้าเปนหนุ่มนั้นก็ให้สมพรปากท่านเถิด แต่ข้าพเจ้าทุกวันนี้ แก่แต่กาย น้ำใจหนุ่ม ครั้นจะรับว่าเปนหนุ่มทั้งตัวแลน้ำใจก็จะเปนคนบ้ายอ ครั้นจะพูดย่อท้อว่าแก่เสียทั้งนั้น คนในเรือนก็จะเสียใจ พ่อมอญหัวเราะแล้วจึงบอกว่า บัดนี้มีรับสั่งพระเจ้าอยู่หัวให้ข้าพเจ้าคุมเฒ่าแก่พระสนมมารับพระสนมเอก พระยาอินทโยธาได้ฟังก็ดีใจ หมายว่าจะได้ปลดเปลื้องธุระ จึงพาพ่อมอญแลภรรยาไปยังตำหนักนางเม้ยมะนิก หวังจะช่วยส่งให้เปนทางคำนับ พ่อมอญจึงคำนับแจ้งความว่า บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวดำรัสใช้ให้ข้าพเจ้ามาเชิญพระแม่เจ้าเข้าไปยังกรุงพะโค นางเม้ยมะนิกได้แจ้งก็ดีใจ อุปมาดังได้ไปสวรรค์ทั้งเปน ผิวพักตร์ขึ้นทันที เปรียบประดุจพระจันทร์เมื่อวันเพ็ญ จึงแต่งกายสรรพเสร็จ มีหญิงญาติแลข้าเก่าแลสาวใช้พรั่งพร้อม จึงคำนับลาพระยาอินทโยธา ฝ่ายเฒ่าแก่ชาวแม่พระสนม ก็เชิญนางเม้ยมะนิกลงเรือพระที่นั่งเก๋งทอง มีม่านปิดป้องกำบัง พระยาอินทโยธาก็ตามลงมาส่ง กับด้วยภรรยาบ่าวไพร่ พ่อมอญคำนับลาพระยาอินทโยธาแล้ว ก็ลงเรือลำหนึ่งพร้อมด้วยบ่าวไพร่ฝีพาย จึงสั่งให้ออกเรือพระที่นั่ง เร่งฝีพายพลทหารเรือพระหลวงขุนหมื่นข้าราชการทั้งปวงซึ่งติดตามแห่แหนซ้ายขวาหน้าหลังคู่แห่คู่ชักนั้น ก็ออกเรือเปนลำดับกัน เสียงพลพายขานยาวฉาวสนั่น ดูสพึบพร้อมดาสดา เร่งรีบฝีพายมาถึงเมืองพะโค เรือพระที่นั่งก็เข้าเทียบประทับหน้าฉนวนตำหนักน้ำ ฝ่ายท้าวนางเฒ่าแก่โขลนจ่าข้าหลวงพระสนมอีกพวกหนึ่งซึ่งพระยาน้อยจัดให้ออกมารับแทนพระองค์ คอยอยู่ณตำหนักน้ำ แต่ธรรมเนียมแห่อย่างธรรมเนียมแต่ก่อนนั้นมิได้โปรดสั่งให้กระทำ เกรงคนทั้งปวงจะครหาได้ เพราะเม้ยมะนิกมิใช่สาวบริสุทธิพรหมจารีย์แท้ เปนแต่ภรรยาของผู้อื่นไปแย่งชิงมา จึงโปรดให้ไปรับมาเงียบๆ
ฝ่ายเฒ่าแก่ท้าวนางพระสนมทั้งสองพวกนั้น ก็เชิญนางเม้ยมะนิกขึ้นสู่วอ มีม่านทองป้องปิดมิดชิด อันชาวพนักงานเตรียมมารอคอยอยู่แล้ว พลตำรวจทหารแลขุนนางทั้งปวงก็ตามส่ง พอเข้ายังประตูพระราชวังใน ฝ่ายพ่อมอญแลพระหลวงขุนหมื่นทั้งปวง ก็พากันไปเฝ้าพระยาน้อยณท้องพระโรงข้างหน้า พ่อมอญจึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าไปรับพระสนมเอกมา ให้เฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมเชิญเข้ามาสู่พระราชวังแล้ว พระยาน้อยได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก
ขณะนั้นพระสังฆราชาคณะกับพระสงฆ์ห้าสิบแปดรูปผู้รู้ไตรปิฎกคิดการปรึกษากันแล้ว จึงเข้ามาถวายพระพรพระยาน้อยว่า อันประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน ซึ่งพระองค์ได้ดำรงพิภพขัณฑสีมาอาณาเขตต์สืบ ๆ มานั้น ก็ย่อมประกอบด้วยเครื่องเบ็ญจราชกกุธภัณฑ์ ตั้งการพิธีภิเศกก่อน จึงเปนศรีสวัสดิมงคลแก่ราชสมบัติ แลบัดนี้พระองค์มีพระเดชเดชานุภาพใหญ่หลวงนักจึงมีชัยชนะในสงคราม แลได้เมืองพะโคโดยง่าย แต่ยังมิได้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเศกก่อน ซึ่งจะเถลิงถวัลยราชสมบัตินั้นก็ยังมิได้ต้องโดยโบราณราชประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ปางก่อน อาตมาภาพทั้งปวงจะขอรับพระราชทานพระราชวโรกาสให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเศก หวังจะให้พระองค์ทรงพระเดชเดชานุภาพยิ่งขึ้นไป
พระยาน้อยได้ทรงฟังพระสังฆราชาคณะถวายพระพรดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า ที่แห่งใดจะเปนที่ไชยภูมิได้บ้าง ปรึกษายังมิทันตกลง ขณะนั้นพอพระยาอินทโยธาซึ่งรักษาเมืองตะเกิงนั้น จึงคิดว่าครั้งนี้พระเจ้าอยู่หัวของเราได้ราชสมบัติแล้วเห็นจะกระทำการราชาภิเศก จำจะเข้าไปเฝ้าฟังข่าวดู จึงให้กรมการอยู่รักษาเมือง มีบ่าวไพร่พร้อม แล้วก็ขึ้นช้างรีบมาเฝ้า พอพระยาอินทโยธาเข้ามาถึงกราบถวายบังคม พระยาน้อยทอดพระเนตรเห็นก็ดีพระทัยทรงพระสรวล จึงตรัสไต่ถามความเมืองเล็กน้อยแล้ว ก็ตรัสปรึกษาด้วยที่ไชยภูมิ พระยาอินทโยธารับพระโองการใส่เกล้าฯ แล้วจึงปรึกษากับมังกันจี เห็นสมควรแล้วจึงกราบทูลว่า ที่ปลอยกุฏิ์นั้น แต่ก่อนพระมหากษัตราธิราชเจ้าได้เสวยราชสมบัติเคยตั้งกระทำพระราชพิธีมงคลการเปนที่ไชยภูมิดี จะขอรับพระราชทานให้ตั้งพระราชพิธีในที่นั้น
พระยาน้อยจึงตรัสว่า แม้นท่านทั้งปวงปรึกษาเห็นชอบดีพร้อมกันแล้วก็ตามเถิด พระยาอินทโยธากับมังกันจีรับพระราชโองการแล้ว จึงให้ตั้งโรงพระมหามณฑปณที่พระปลอยแล้วไปด้วยไม้มะเดื่อ ครั้นเสร็จการทั้งปวงแล้ว จึงกราบทูลถวายพระมหาพิชัยฤกษ์ ซึ่งจะทำพระราชพิธีมงคลการกำหนด ตะละแม่ท้าวนั้นเปนพระอัครมเหษีฝ่ายขวา นางเม้ยมะนิกเปนอัครมเหษีฝ่ายซ้าย ครั้นได้พระมหาพิชัยฤกษ์แล้ว พระยาน้อยแต่งพระองค์เสร็จก็เสด็จขึ้นสรงพระหัสธาราในพระมหามณฑป แล้วเสด็จขึ้นสู่พระที่นั่งอุทุมพรภัทรบิฐเหนือแผ่นสุวรรณอันเขียนรูปราชสีห์ภายใต้พระมหาเสวตรฉัตร์ ทรงคอยตะละแม่ท้าวอยู่ในขณะนั้น
ฝ่ายตะละแม่ท้าวมีความเดียดฉันท์เม้ยมะนิก ด้วยความริษยาหึงษ์หวง ทรงพระดำริห์ว่า เราไม่รู้เลยว่าพระสามีจะรักใคร่อีเม้ยมะนิกถึงเพียงนี้ คิดว่าจะรักโดยฉันท์ว่ารูปงาม จะปลูกเลี้ยงเปนนางสนมเท่านั้น นี่จะภิเศกเปนมเหษีฝ่ายซ้ายให้คู่เคียงกับเรา อนึ่งบุตรีท้าวพระยาเมืองขึ้นเมืองออก แลราชธิดากษัตริย์ซึ่งเปนเอกราช คือกรุงลาว กรุงไทย กรุงพม่า ก็มีเปนอันมาก พอจะหาได้ที่คู่ควร ช่างกะไรพระทัยของพระสามี รักกายิ่งกว่าหงษ์ รักทองเหลืองยิ่งกว่าทองคำดังนี้ นึกก็น่าแค้นใจ อนึ่งเราเปนราชธิดาพระมหากษัตริย์เกิดในเสวตรฉัตร์ คนทั้งปวงก็เรียกว่าลูกเจ้า ซึ่งจะนั่งคู่ร่วมที่เคียงกันกับอีเม้ยมะนิกลูกไพร่ เจ้าแป้งเจ้าน้ำมันเมืองตะเกิงนั้น อายแก่เสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงได้ความอัปยศนัก มิได้เปนอัครมเหษีก็แล้วไปเถิด ตะละแม่ท้าวนึกมานะน้อยพระทัยก็มิได้เสด็จมา พอจวนใกล้พระฤกษ์ พระยาน้อยมิได้เห็นตะละแม่ท้าวออกมา ก็สดุ้งพระทัยเกรงตะละแม่ท้าวจะทำยศอย่างหึงษ์หวงอยู่ให้เนิ่นช้าเกินกำหนดกาล จึงตรัสสั่งเฒ่าแก่สาวใช้ให้ไปเชิญออกมาโดยเร็ว นางเฒ่าแก่ชาวแม่ทั้งปวงก็เข้าไปทูลเตือนตะละแม่ท้าวว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสใช้ให้ข้าพเจ้ามาเชิญ เร่งแต่งพระองค์เร็วเถิดเกือบใกล้จะได้พระฤกษ์อยู่แล้ว ตะละแม่ท้าวกำลังแค้นพระทัย จึงตรัสถามว่า อีเม้ยมะนิกมันไปแล้วหรือยัง เฒ่าแก่จึงทูลว่า ข้าพเจ้าเห็นที่ตำหนักเตรียมพร้อมแล้ว จะคอยให้พระแม่เจ้าอยู่หัวเสด็จก่อน ตะละแม่ท้าวจึงตรัสว่า อีรูปสวยทำไมไม่แบกหน้าออกไปรับเสด็จก่อนเล่า จะมาคอยข้าทำไม ข้าคนบุญน้อยแล้วจะตามหลังเขาออกไป ท่านทั้งปวงจงพากันไปเถิด เฒ่าแก่ชาวแม่ทั้งปวงกลับมากราบทูลตามคำตะละแม่ท้าวว่าทุกประการ
พระยาน้อยได้ฟังก็ทรงพระพิโรธ แต่ทรงคิดถึงความหลังเอาความรักเข้ามาหักความโกรธข่มพระทัยไว้ จึงตรัสสั่งเฒ่าแก่แต่เบา ๆ ให้ไปแจ้งความแก่พระมารดาตะละแม่ท้าว ให้พระมารดาไปช่วยปลอบโลมพาตัวตะละแม่ท้าวมาจงได้ แล้วพระองค์ทรงเห็นว่า เม้ยมะนิกจะเกรงกลัวตะละแม่ท้าวมิอาจจะมาก่อน กลัวจะประชดประชันว่าแย่งชิงออกหน้า เผื่อจะคลาดเสียฤกษ์ราชพิธี จึงให้ไปเตือนเม้ยมะนิกมาไว้
ฝ่ายนางมหาจันท์เทวีพระมารดาตะละแม่ท้าว ครั้นเฒ่าแก่มาบอกว่ามีรับสั่งดังนั้น ก็เรียกข้าสาวใช้รีบไปยังตำหนักตะละแม่ท้าว เห็นท้าวนางเฒ่าแก่หลวงแม่เจ้าพนักงานนำพระภูษาแลเครื่องประดับของประทานมารอคอย จะช่วยแต่งพระองค์ตะละแม่ท้าวอยู่พร้อม จึงเข้าสู่ตำหนัก เห็นตะละแม่ท้าวกอดพ่อลาวแก่นท้าวนิ่งอยู่ก็โกรธ จึงตรัสว่า นี่ไว้ยศไว้อย่างไปถึงไหน มีรับสั่งให้มาเตือนว่า จวนฤกษ์แล้วก็ยังมิไป ไม่รักเปนเอกจะรักเปนโทแลกระมัง ลูกอะไรแสนงอนสอนยากเช่นนี้ ตะละแม่ท้าวได้ฟังพระมารดาตัดพ้อ จึงวอนไหว้แล้วว่า ข้าพเจ้ามีความแค้นความอายยิ่งนัก มิได้อภิเศกก็แล้วไปเถิด พระมารดาก็อ้อนวอนถึงสองครั้งสามครั้ง ตะละแม่ท้าวก็ทรงพระกรรแสงนิ่งเสีย นางมหาจันท์เทวีก็ร้องไห้จึงว่า แต่ก่อนได้พึ่งพ่อ ๆ หาไม่หมายจะได้พึ่งผัว เมื่อลูกไม่คิดพึ่งผัวแล้ว ก็ฆ่าแม่เสียเถิด อย่าให้แม่อยู่อายแก่คนทั้งปวงเลย ตะละแม่ท้าวก็นิ่งเสีย นางมหาจันท์เทวีเห็นเหลือจะปลอบแล้ว ก็ร้องไห้กลับออกมาบอกเฒ่าแก่ ๆ เข้าไปทูลพระยาน้อย ๆ ก็ทรงพระโกรธเปนกำลัง พระเสโทไหลลงโทรมพระพักตร์ ทรงพระดำริห์ว่า ได้ทำดีมาแต่ต้นแล้วจำจะต้องทำไปจนตลอด ให้ญาติวงศ์ทั้งปวงเห็นว่าใจดีสักหน่อย จึงให้หามุอายลาวแม่นมเข้ามาตรัสว่า ตะละแม่ท้าวนี้ถือตัวยิ่งนัก ข้าตามใจเขา ๆ ไม่ตามใจข้า ข้าง้อเขา ๆ ยิ่งงอน ๆ จนเกินงาม แม่ช่วยไปเตือนให้ครบสามครั้งเสียหน่อยเถิด ฤกษ์ก็จวนเต็มทีแล้ว มุอายลาวรับสั่งแล้ว ก็รีบไปเตือนตะละแม่ท้าวทูลว่า มีรับสั่งให้ข้าพเจ้าเข้ามาเตือน เชิญพระแม่เจ้าเร่งแต่งพระองค์เร็วเถิด นาฬิกาตีกระชั้นเข้ามา เกือบจะใกล้ได้พระฤกษ์แล้ว ถ้าช้าเห็นจะเสียการ ตะละแม่ท้าวจึงตอบว่า ข้าไม่อยากภิเศกแล้ว เพราะความแค้นความอายอยู่ในทรวงอกสักเท่าภูเขา มุอายลาวจึงทูลปลอบว่า พระแม่เจ้าอย่าลุอำนาจฉันทาคติเลย พระเจ้าอยู่หัวจะทรงพระพิโรธนัก ซึ่งพระแม่เจ้ากลัวจะเสียศิริศักดิ์นั้น ข้าพเจ้าจะอุปมาถวาย องค์พระแม่เจ้าเปรียบเหมือนทองคำธรรมชาติ เม้ยมะนิกเปรียบประดุจทองแปรธาตุ อันนายช่างซัดยาแต่งสีขึ้นให้งามแล้วมาตั้งไว้เคียงกัน ทองธรรมชาตินั้นสีจะได้ตกต่ำไปหามิได้ ก็คงที่อยู่ว่าเนื้อนพคุณ อันทองซัดยานั้นก็คงที่เรียกว่าทองแปรธาตุ จะมากลบลบรัศมีทองธรรมชาตินั้นหามิได้ ซึ่งพระเจ้าแม่มีพระทัยรังเกียจเม้ยมะนิก ก็เหมือนดังข้าพเจ้าเปรียบเทียบถวายดังนี้ ตะละแม่ท้าวได้ฟังมุอายลาวว่าดังนั้นก็คลายความขึ้งเคียดลง จึงตรัสว่า แม่ว่ากล่าวให้ฟังค่อยหายรำคาญหน่อยหนึ่ง ถ้ากระนั้นข้าจะไป จึงรีบแต่งพระองค์เสร็จแล้วเสด็จลงจากพระตำหนัก พร้อมด้วยเฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมแวดล้อม
ขณะนั้นมีกาตัวหนึ่งบินผ่านมา ตะละแม่ท้าวเห็นก็ให้หวาดหวั่นพระทัย รีบเสด็จมา ๆ ก็มิทัน มุอายลาวก็รีบไปจะเข้าราชมณฑปกราบทูลก็มิทัน พอประจวบพระฤกษ์กำหนดการพระราชพิธีภิเศกแล้ว พระยาน้อยคอยตะละแม่ท้าวอยู่ไม่เห็นเสด็จมา ก็ทรงพระโกรธยิ่งนัก แม่เม้ยมะนิกนั้นมาทันฤกษ์พระราชพิธี เสนาบดีทั้งปวงก็อัญเชิญเม้ยมะนิกขึ้นนั่งบนกองทองตามถานานุกรมแล้วก็ให้ลั่นฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยดนตรีก็ประโคมขึ้นพร้อมกัน อภิเศกเม้ยมะนิกนั้นแต่ผู้เดียวขึ้นเปนพระอัครมเหษีฝ่ายซ้าย ถวายพระนามว่าพระนางปิยราชเทวี เพราะว่าเปนที่รักของพระยาน้อย ฝ่ายพระสังฆราชาคณะก็เจริญปริตรถวายไชยมงคล แลชีพ่อพราหมณ์ถวายอาเศียรภาศ น้ำกรดน้ำสังข์ตามพระราชพิธีไสยเวท ครั้นกระทำการพระราชพิธีปราบดาภิเศกเสร็จแล้ว สมณชีพราหมณ์เสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงจึงปรึกษากันว่า จะขอถวายพระนามพระยาน้อยใหม่ เพื่อจะให้เปนมงคลศิริสถาพรอันยิ่ง
ฝ่ายมังกันจีแลพระยาอินทโยธาราชปะโรหิตาจารย์ทั้งปวงจึงว่า พระนามพระราชบุตรพระเจ้าอยู่หัวใหม่ของเรานี้ เปนนามราชสีห์ จะถวายพระนามให้ออกพระนามเรียกว่า สมเด็จพระเจ้าสีหราชาธิราช แล้วจึงชวนกันอธิษฐานว่า ถ้าแลพระนามนี้จะเปนศุภมงคลอันประเสริฐ สมควรแก่พระมหากษัตราธิราชอยู่แล้ว แลเสวตรฉัตร์ซึ่งตั้งหุบไว้ ขอจงบันดาลกางขึ้นให้เห็นประจักษ์แก่ตาคนทั้งปวงตามคำอธิษฐานนี้เถิด ครั้นเสนาบดีราชปะโรหิตทั้งปวงประกอบพระนามอธิษฐานดังนั้นแล้ว เสวตรฉัตร์ซึ่งหุบอยู่นั้นก็กางขึ้น เห็นเปนมหัศจรรย์ยิ่งนักประจักษ์แก่ตาคนทั้งปวง ขณะนั้นสมณชีพราหมณ์เสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวงก็ถวายพระยามพระยาน้อย จึงออกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าสีหราชาธิราชสืบมา แต่คนภายนอกออกพระนามเรียกสีหอักษรในเบื้องต้นทั้งสองนั้นมิถึง เรียกแต่พระเจ้าราชาธิราช
ลุศักราช ๗๔๙ ปี ครั้นเสร็จการพระราชพิธีปราบดาภิเศกแล้ว แต่นั้นมา เมืองพะโคก็โปรดให้เรียกว่ากรุงหงษาวดีตามเดิม ด้วยเปนเมืองหลวงมาแต่ก่อน ครั้นว่าเวลาค่ำพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเข้าที่ศิริไสยาศน์เหนือแท่นที่พระบรรทม ครั้นเวลาอุสาโยค ตื่นจากที่พระศิริไสยาศน์ ก็ทรงจินตนาการถึงผู้มีบำเหน็จความชอบซึ่งได้ทำสงครามมาแต่ปางหลัง บัดนี้ก็เสร็จราชการได้ปราบดาภิเศกเปนกษัตราธิราช แล้วก็ยังจะได้ปราบบรรดาเมืองขึ้นเมืองออกสืบไปอยู่ ซึ่งผู้ใดกระทำการมาด้วยแต่ก่อน จำจะปลูกเลี้ยงจัดแจงตั้งแต่งตามถานานุศักดิ์โดยสมควร ครั้นทรงพระดำริห์แล้ว ก็เสด็จออกยังท้องพระโรงราชพินิจฉัย พรั่งพร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวง หมอบเฝ้าอยู่ตามตำแหน่งผู้ใหญ่ผู้น้อย จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้พ่อมอญเปนสมิงพ่อเพ็ชร์ โปรดตั้งมังกันจีเปนราชามะนู โปรดให้พ่อเลิศเปนสมิงนนทะสุริยะ มะสอดเปนสมิงนนทะพะละ พ่ออู่หมอเฒ่าเปนสมิงพระตะเบิด มะเดาะเปนสมิงสิริยพรหมา มะละเปนสมิงอินท์ มะเริดเปนสมิงธรรมราชา มะพะโคเปนสมิงจะอะสู แต่บรรดาผู้มีบำเหน็จความชอบทั้งนั้น ก็โปรดตั้งแต่งตามตำแหน่งผู้ใหญ่ผู้น้อย ตั้งอยู่ในยศถาศักดิ์เปนอันมาก แล้วก็ทรงพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคโดยสมควรตามถานานุกรมเสร็จแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งชาวพระคลังเจ้าพนักงานทั้งปวง ให้ตรวจตราดูสิ่งของในท้องพระคลังจงทุกพนักงาน
ฝ่ายชาวพระคลังทั้งปวงตรวจดูเสร็จแล้ว จึงเข้ากราบบังคมทูลว่า สิ่งของในท้องพระคลังทั้งนั้นอื่น ๆ ดีอยู่สิ้นมิได้เปนอันตราย บัดนี้ยังขาดอยู่แต่พระธำมรงค์เพ็ชร์สิบวงของค่าควรเมือง ด้วยพระมหาเทวีให้มาเรียกเอาไปแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังมิได้เสด็จสวรรคต พระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสสั่งให้ไปเรียกเอามา
ฝ่ายเสนาบดีก็ออกมาเรียกเอากับพระมหาเทวี ๆ เอาซ่อนไว้ในมวยพระเกษแล้วก็แก้ออกส่งให้ เสนาบดีจึงนำเข้าไปถวายพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็ทรงพระราชทานให้แก่เม้ยมะนิกซึ่งเปนพระนางปิยราชเทวี แล้วพระองค์จึงตรัสสั่งให้จัดแจงทแกล้วทหารช้างม้า แลเครื่องสาตราวุธสำหรับทัพบกทัพเรือ ตระเตรียมตามขบวนพิชัยสงครามพร้อมมูลเสร็จแล้ว พระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งให้นำเครื่องราชาภิเศกของสมเด็จพระราชบิดานั้นไปบูชาไว้ที่พระมุเตาแลเจดีย์ฐาน ซึ่งต้องกับพระนามของพระองค์นั้นเสร็จแล้ว ครั้นอยู่มาเปนเวลากลางคืน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเข้าสู่ที่พระบรรทม พอเวลาใกล้รุ่งก็ทรงพระสุบินนิมิตว่า มีดาวลอยมาแต่บนนภาลัยอากาศเปนหลายดวงตกลงมาอยู่ที่พานพระศรี พระองค์จึงเอาฝ่าพระหัตถ์ปิดดวงดาวเหล่านั้นไว้ได้หมด พอสิ้นลักษณะพระสุบินนิมิต สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตื่นจากที่พระบรรทม จึงเสด็จออกพร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวง ตรัสสั่งให้หาราชามะนูมาทำนายพระสุบิน ตรัสเล่าให้ฟังถี่ถ้วนโดยในนิมิต ราชามะนูจึงกราบทูลทำนายว่า ซึ่งดวงดาวลงมาแต่นภากาศอยู่ที่พานพระศรีเปนหลายดวง แลซึ่งพระองค์ฝ่าพระหัตถ์ปิดไว้ได้นั้น ลักษณะพระสุบินดังนี้ เปนชัยมงคลศุภนิมิตประเสริฐยิ่งนัก คือสำแดงเหตุที่พระองค์จะได้ปราบเสี้ยนศึกสัตรูให้ราบคาบ แต่บรรดาเมืองขึ้นเมืองออก แลรามัญประเทศทั้งปวงซึ่งเปนเสี้ยนหนามหลักตอยังมิได้อ่อนน้อมนั้น ก็เกรงพระเดชานุภาพเข้ามาอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์สิ้น
พระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังราชามะนูทูลทำนายนิมิตดังนั้น ก็ยินดีพระทัยนัก จึงพระราชทานขันสรงพระพักตร์ทองคำประดับพลอยใบหนึ่งให้แก่ราชามะนู ครั้นอยู่มาพระเจ้าราชาธิราชเสด็จไปกระทำพลีกรรมบวงสรวงเทพยดาอารักษ์ที่ต้นโพธิ์แห่งหนึ่ง อยู่ในทิศตวันตกเมืองหงษาวดี ตามประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน แล้วก็เสด็จกลับคืนเข้าพระนคร ครั้นเวลากลางคืนก็ทรงพระสุบินนิมิตอีก ว่าพระจันทร์ชักรถไปตามจักรราษีส่องสว่างโลก บรรดาดาวตรงหน้าพระจันทร์นั้นหายไปสิ้น พระเจ้าราชาธิราชก็ให้หาราชามะนูเข้ามาทำนาย ราชามะนูจึงทูลทำนายความว่า ดวงพระจันทร์นั้นคือได้แก่พระองค์ผู้ทรงพระเดชานุภาพ ดาวนั้นได้แก่เมืองขึ้นทั้งปวงอันยังมิได้อ่อนน้อม ซึ่งว่าพระจันทร์ชักรถลอยไปตามจักรราษี แลดวงดาวหายไปสิ้นนั้น ถ้าพระองค์เสด็จยกพยุหโยธาทัพไปเมืองใด เมืองนั้นก็มิได้ต่อต้านกับพระองค์ได้เลย จะระย่อกลัวเกรงพระเดชไปสิ้น
พระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังราชามะนูทำนายดังนั้น ต้องกันกับพระสุบิน ชอบพระทัยนัก จึงพระราชทานเมืองรอญยะให้ขึ้นแก่ราชามะนู ครั้นอยู่มาสมิงสามแหลกซึ่งกินเมืองวานนั้น ตั้งแข็งเมืองต่อพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้กำหนดทหารช้างม้าเครื่องสาตราวุธพร้อมเสร็จ พระองค์ก็เสด็จพระราชดำเนินกองทัพยกไปตีเมืองวาน ครั้นไปถึงเมืองวานทหารทั้งปวงตีหักเข้าเอาเมืองได้
ฝ่ายทหารจับได้สมิงสามแหลกเจ้าเมืองวานนั้น ก็ฆ่าเสียในที่รบ พระเจ้าราชาธิราชได้ทราบแล้ว จึงตรัสติเตียนทหารทั้งปวง ว่าสมิงสามแหลกคนนี้มีฝีมือแกล้วกล้าหายากนัก ซึ่งว่าเขาแข็งเมืองไว้ทั้งนี้ เพราะยังไม่เชื่อบุญญาภิสมภารแห่งเรา เขาผิดแต่ครั้งเดียวพอจะเลี้ยงได้อยู่ ถ้าพาตัวมาถึงเรา ๆ ก็จะงดโทษไว้ ว่ากล่าวสั่งสอนให้อ่อนน้อมต่อเราได้
ฝ่ายทหารซึ่งฆ่าสมิงสามแหลกเสียนั้น ครั้นได้ฟังพระราชโองการตรัสก็ตกใจ รู้ว่าตัวผิดก็ทูลขอโทษ พระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระกรุณาโปรดยกให้
ขณะนั้นจึงสมิงสามผลัดเจ้าเมืองแตร ครั้นรู้ว่าพระเจ้าราชาธิราชยกมาตีเมืองวานได้แล้วก็คิดสดุ้งกลัว จึงเข้ามาอ่อนน้อมต่อพระเจ้าราชาธิราช แลพระเจ้าราชาธิราชตีได้เมืองวานแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้พ่อสามเกลียวซึ่งเอาทองมาถวายทูลขอเมืองวานแต่ก่อนนั้น เปนสมิงสามแหลกกินเมืองวานแล้ว จึงจัดแจงกองทัพจะยกไปตีเมืองนครเพน สมิงสามผลัดนั้นก็ยกไปด้วย
ขณะเมื่อพระเจ้าราชาธิราชยกไปยังมิทันถึงนั้น สมิงอายพะบูญเจ้าเมืองนครเพน มีกิจธุระลงไปหาพระตะบะเมืองเมาะตะมะ ให้พ่อกองผู้บุตร์อยู่รักษาเมือง ครั้นพระเจ้าราชาธิราชยกมาถึงเมืองนครเพน จึงตรัสสั่งให้พลทหารล้อมเมืองเข้าไว้แน่นหนาเปนสามารถ
ฝ่ายพ่อกองก็ครั่นคร้ามกลัว มิได้แต่งทหารออกสู้รบ รักษาแต่เมืองมั่นไว้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จทรงช้างพระที่นั่งเลียบเมืองนครเพน ทอดพระเนตร์เห็นโรงช้างแห่งหนึ่งซึ่งปลูกไว้ริมเมือง จึงให้ทหารเอาไฟจุดโรงช้างเข้า เปลวไฟลุกแรงนัก ลมพัดหอบเอาลูกไฟเข้าไปติดไหม้เรือนพ่อกองผู้บุตรสมิงอายพะบูญ ช้างม้าผู้คนในเมืองก็แตกตื่นวุ่นวาย
ฝ่ายพ่อกองก็วิ่งออกมาให้ทหารดับไฟ ช้างตื่นมาเบียดพ่อกองล้มทับเข้ากับเพิงเรือน ตัวบี้แบนยับย่อยไป ทหารทั้งปวงช่วยมิทัน ตัวพ่อกองก็ถึงแก่ความตายในขณะนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงทราบก็ให้ทหารยกเข้าตี ก็ได้เมืองโดยง่าย พระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในเมืองนครเพน แต่ฝ่ายทแกล้วทหารทั้งปวงนั้นให้ตั้งอยู่นอกเมือง
ขณะนั้นสมิงสามผลัดซึ่งยกมาแต่เมืองแตร แลมาอ่อนน้อมต่อพระเจ้าราชาธิราชนั้น ทหารเอกมีฝีมือผู้หนึ่งชื่อมะสะลุมมาด้วย สมิงสามผลัดกับมะสะลุมเกิดวิวาทบาดหมางกันด้วยเหตุการณ์สิ่งหนึ่ง มะสะลุมก็มีความน้อยใจ เข้ามาถวายตัวเปนทหารอยู่ด้วยพระเจ้าราชาธิราช
ฝ่ายมะกรานเจ้าเมืองกรานรู้ว่า พระเจ้าราชาธิราชยกมาตั้งทัพอยู่เมืองนครเพน มะกรานจึงจัดทหารมีฝีมือได้ห้าร้อย ยกมาตีปล้นพระเจ้าราชาธิราชซึ่งตั้งอยู่นอกเมืองนั้นแตกในเวลากลางคืน ให้ทหารเอาเพลิงจุดเผาค่ายนอกเมืองเสียสิ้น กองทัพซึ่งตั้งอยู่นอกเมืองนั้นก็แตกกระจัดกระจายไป ทหารพระเจ้าราชาธิราชล้มตายเปนอันมาก ขณะเมื่อมะกรานมาปล้นทัพนั้น แสงเพลิงเผาค่ายสว่างไปเห็นตัวคนถนัด มะกรานนั้นขี่ช้างยืนอยู่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จมาประทับอยู่บนเชิงเทิน ทอดพระเนตร์ออกไปเห็นมะกรานขี่ช้างอยู่ ก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสว่า อ้ายมะกรานนี้มันองอาจนัก ทำไฉนเราจะได้ศีร์ษะมัน แลเมื่อทรงตรัสอยู่นั้น มะสะลุมทหารมีฝีมือสพายดาบรักษาพระองค์อยู่ริมพระเจ้าราชาธิราช ครั้นได้ยินพระโองการตรัสดังนั้นก็ดีใจ จึงคิดว่าเราพึ่งมาถวายตัวเปนข้าทหารใหม่ ยังหาได้บำเหน็จความชอบชนะศึกแลหัดศึกสักครั้งหนึ่งไม่ ครั้งนี้ก็เปนการหน้าพระที่นั่ง เห็นได้ท่วงทีดีอยู่แล้ว เราจะออกไปตัดเอาศีร์ษะมะกรานเข้ามาถวายให้จงได้ ครั้นคิดดังนั้นแล้วก็ใจเบาไป จะได้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้ทราบก่อนหามิได้ มะสะลุมก็หยิบได้ชลอมใบหนึ่ง แล้วเอาหม้อเข้าใส่ลงในชลอม มือหนึ่งถือดาบมือหนึ่งถือชลอมจะออกประตู นายประตูเปิดให้มิทัน จึงโดดเผ่นลงจากกำแพงไกลออกไปสามวา แล้วทำกลอุบายวิ่งปลอมร้องออกไปว่า ข้าพเจ้าตัดศีร์ษะทหารเอกพระเจ้าราชาธิราชได้คนหนึ่งจะเอามาถวาย
ฝ่ายทหารมะกรานได้ยินดังนั้นไม่ทันพิจารณาก็หาสงสัยไม่ คิดว่าทหารพวกตัว จึงนิ่งให้มะสะลุมถือชลอมเข้าไปจนถึงมะกราน ๆ ได้ยินเสียงมะสะลุมร้องดังนั้น คิดว่าทหารของตัวได้ศีร์ษะมาจริงก็ดีใจ มะกรานจึงโชงกหน้าลงมาดู มะสะลุมเห็นได้ทีก็โดดขึ้นฟันตัดเอาศีร์ษะมะกรานแม่ทัพได้ มะสะลุมก็สลัดหม้อเข้าในชลอมนั้นออกเสีย แล้วก็เอาศีร์ษะมะกรานใส่ลงในชลอม แล้วก็วิ่งออกมาทำอุบายร้องว่า ท่านให้เอาศีร์ษะข้าศึกไปเสียบเสีย มะสะลุมก็วิ่งกลับเข้ามาเมือง แลขณะเมื่อมะสะลุมออกไปตัดศีร์ษะมะกรานบนคอช้างนั้น แสงเพลิงสว่างรุ่งเรือง พระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตรเห็นรู้จักตัวอยู่ จึงตรัสสั่งให้เปิดประตูเมืองรับ มะสะลุมก็เอาศีร์ษะมะกรานเข้ามาถวาย แล้วกราบทูลซึ่งทำกลอุบาย มิให้พวกทหารมะกรานสงสัยได้ดังนั้นทุกประการ พระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงตรัสสรรเสริญมะสะลุมว่า ท่านนี้ฝีมือเข้มแข็งยิ่งนัก มิเสียทีที่เกิดมาเปนชายชาติทหาร นานไปเบื้องหน้าเราจะชุบเลี้ยงท่านให้ถึงขนาด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสสรรเสริญดังนี้ แต่หาได้พระราชทานสิ่งใดให้แก่มะสะลุมไม่ ด้วยทรงพระราชดำริห์ว่า มะสะลุมกระทำความชอบทั้งนี้ก็ดีอยู่แล้ว แต่เสียหน่อยหนึ่งเพราะใจเบาหาบอกเล่ากับเราก่อนไม่ ครั้นจะพระราชทานบำเหน็จรางวัลในขณะนี้ก็มิควร สืบไปเมื่อหน้าทหารทั้งปวงจะดูเยี่ยงอย่าง มีจิตต์ประมาทในกิจราชการ ก็จะเสียขนบธรรมเนียมพระราชประเพณีไป
ฝ่ายพวกกองทัพมะกรานซึ่งยกมา พอรู้ว่ามะกรานตายก็แตกหนียกกลับไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทแกล้วทหารทั้งปวงว่า เมืองวานเมืองนครเพนเราก็ดีได้แล้ว บัดนี้เราจะยกลงไปตีเมืองเมาะลำเลิงแลเมืองเมาะตะมะ สมิงสามผลัดจึงกราบทูลว่า เมืองเมาะลำเลิง เมืองเมาะตะมะ สองเมืองนี้เข้มแข็งนัก ถ้ายกไปตีเห็นจะต้องรบพุ่งกันถึงสาหัส ผู้คนจะล้มตายมาก จึงจะได้ขอเชิญพระองค์ประทับแรมอยู่ณเมืองนครเพนให้สำราญพระทัยก่อนเถิด ข้าพเจ้ากับเสนาบดีทแกล้วทหารทั้งปวง จะขอยกไปตีเมืองกราน ด้วยบัดนี้เจ้าเมืองกรานยกลงมาปล้นกองทัพหลวง ทหารก็ออกไปตัดศีร์ษะได้ถึงแก่ความตาย เมืองกรานก็ว่างเปล่าอยู่หาเจ้าเมืองมิได้ ผู้คนมีเปนอันมากก็จะระส่ำระสายอยู่ ข้าพเจ้าจะขออาสาขึ้นไปตีเมืองกราน กวาดเอาผู้คนช้างม้าทั้งปวงมาประกอบด้วยทัพหลวงได้มากแล้ว จึงยกเข้าตีเมืองเมาะลำเลิงเมืองเมาะตะมะ ก็เห็นจะได้โดยง่าย
พระเจ้าราชาธิราชทรงเห็นชอบด้วย จึงโปรดให้สมิงสามผลัดทัพหนึ่ง สร่ายสงครามทัพหนึ่ง อำมาตย์ทินมณีกรอดทัพหนึ่ง หะนารายน์ทัพหนึ่ง เป็ดไข ทัพหนึ่ง เปนห้าทัพประกอบด้วยช้างม้ารี้พลเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสร็จ ครั้นได้ฤกษ์นายทัพทั้งห้าก็ถวายบังคมลายกออกไป ขณะเมื่อนายทัพทั้งห้าเดินกองทัพไปยังไม่ถึงเมืองกราน
ฝ่ายสมิงพระตะบะเจ้าเมืองเมาะตะมะ กับสมิงอายพะบูญแลอุเลว จึงปรึกษากันว่า กองทัพพระเจ้าราชาธิราชครั้งนี้เข้มแข็งนัก ยกมาตีได้เมืองวานแล้ว ยกลงมาเมืองนครเพนก็ได้เมืองโดยง่าย กำลังเราก็น้อยลง ประการหนึ่งเจ้าเมืองกรานยกทัพไปต่อต้านก็เสียตัว ผู้คนในเมืองกรานก็ระส่ำระสายหาที่พึ่งมิได้ ครั้งนี้ เห็นว่าศึกพระเจ้าราชาธิราช จะยกมาตีถึงเมืองเราเปนมั่นคง ถ้าแลกองทัพพระเจ้าราชาธิราชยกมาตั้งเมืองกรานเหนือน้ำได้แล้ว กำลังศึกก็จะมากขึ้น ฝ่ายผู้คนข้างเราน้อยจะขัดสนนัก จำจะให้กองทัพไปรักษาเมืองกรานไว้ให้มั่นจงได้ ครั้นปรึกษาเห็นชอบด้วยกันแล้ว พระตะบะจึงแต่งให้สมิงอายพะบูญกับอุเลวคุมกองทัพเรือยกขึ้นไปถึงเมืองกราน พอกองทัพเป็ดไข กองทัพสร่ายสงคราม กองทัพหะนารายน์ สามนายนี้มาถึงก่อน กองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงสามผลัดสองทัพนั้นยังมิมาถึง แลกองทัพเมืองเมาะตะมะกับกองทัพสร่ายสงคราม กองทัพหะนารายน์ กองทัพเป็ดไขถึงพร้อมกันเข้า
ฝ่ายกองทัพสมิงอายพะบูญก็ยกเข้าตีกองทัพสร่ายสงคราม หะนารายน์ เป็ดไข แตกกระจัดกระจาย ทหารทั้งปวงล้มตายบ้างหนีเข้าป่าบ้าง หนีลงมาถึงกองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด สมิงสามผลัด อำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงสามผลัดเห็นกองทัพทั้งสามกองแตกมา ก็ให้หยุดทหารมั่นไว้ อำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงสามผลัดจึงปรึกษากันว่า กองทัพเราถึงห้าทัพแตกเสียสามทัพแล้ว แต่เราสองทัพนี้เห็นกำลังน้อยนัก เราถอยกองทัพไปก่อนหรือ ๆ จะยกเข้าตีเปนประการใด
ฝ่ายสมิงสามผลัดจึงว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสใช้ให้เรามากระทำสงครามด้วยกันทั้งห้าทัพ ถึงมาทว่าแตกไปสามทัพแล้ว แต่กองเราทั้งสองยังมิได้รบพุ่ง พวกทแกล้วทหารทั้งปวงก็เปนปรกติดีอยู่ ถ้าถอยทัพไปนั้นมิควร จะเปนโทษ จำเราจะให้สงบไว้ดูท่วงทีข้าศึกก่อน เห็นกองทัพอายพะบูญจะสำคัญว่ากองทัพนั้นแตกไปสิ้นแล้ว หามีทัพผู้อื่นอีกไม่ ก็จะประมาทเที่ยวเก็บเอาเข้าของเครื่องสาตราวุธลงบรรทุกเรือ พอผู้คนกระจัดกระจายเสียขบวนแล้ว เราจะยกโจมตีในขณะนั้นก็จะได้ชัยชนะคืนโดยง่าย อำมาตย์ทินมณีกรอดก็เห็นชอบด้วย จึงสรรเสริญว่าปัญญาท่านคิดนี้ดีนัก จึงให้กองทัพทั้งนั้นตั้งสงบอยู่ชายป่ามิให้ข้าศึกเห็น
ฝ่ายกองทัพสมิงอายพะบูญ ครั้นมีชัยชนะแล้วก็มีจิตต์ประมาทคิดว่ากองทัพแตกหนีไปสิ้นแล้ว ก็ชิงกันขึ้นเก็บเอาเครื่องสาตราวุธแลเข้าของบรรทุกเรือสับสนวุ่นวายอยู่ อำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงสามผลัดเห็นได้ท่วงทีดังนั้น ก็ยกพลทหารออกโจมตีกองทัพสมิงอายพะบูญแลอุเลว ทหารสมิงอายพะบูญแลอุเลวนั้นไม่ทันรู้ตัว ก็แตกหนีล้มตายพลัดพรายไปเปนอันมาก แลไพร่พลทั้งสองทัพนั้นทิ้งเรือเสียหนีไปทางบก แต่ตัวสมิงอายพะบูญกับอุเลวนั้น ฝีมือกล้าฉวยดาบคนละสองมือโจนหนีลงเรือน้อยได้ ทหารตามจับมิทันก็รีบหนีล่องลงไปเมืองเมาะตะมะ
ขณะนั้นสร่ายสงครามเป็ดไขหะนารายน์ แลรี้พลทั้งสามทัพซึ่งแตกไปก่อนนั้น ตั้งกองส้องสุมควบคุมกันเข้าได้ ครั้นรู้ว่ากองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดสมิงสามผลัด เข้าโจมตีกองทัพสมิงอายพะบูญแลอุเลวแตกหนีไปแล้ว ก็เข้ามาพร้อมกันด้วยกองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงสามผลัด ฝ่ายสมิงอายพะบูญแลอุเลวรีบหนีล่องลงมาถึงเมืองเมาะตะมะแล้ว ก็เข้าไปแจ้งเหตุแก่พระตะบะตามความได้สู้รบแพ้แลชนะทุกประการ สมิงพระตะบะได้แจ้งดังนั้นก็ตกใจ คิดกลัวเกรงเดชานุภาพพระเจ้าราชาธิราชเปนอันมาก จึงปรึกษากันว่าถ้ากระนั้นเราจะอยู่สู้รบมิได้ ด้วยกองทัพพระเจ้าราชาธิราชมีกำลังนัก ถ้าพระเจ้าราชาธิราชยกมาย่ำยีเมืองเราแล้ว รี้พลทแกล้วทหารข้างเราน้อยกว่า เห็นเหลือกำลังจะสู้รบจะได้ความขัดสน เราเร่งคิดอ่านหนีเสียเถิด สมิงพระตะบะกับสมิงอายพะบูญแลอุเลว ก็ให้ขนเข้าของเงินทองเสบียงอาหารลงบรรทุกเรือรบใหญ่ ทั้งผู้คนบ่าวไพร่พร้อมแล้ว แต่แม่อายพะโรภรรยานั้นมิยอมไป จะอยู่สู้ตายในเมือง สมิงพระตะบะกับสมิงอายพะบูญแลอุเลวนั้นก็ให้ใช้ใบออกเรือพากันแล่นหนีไปข้างเมืองแขก
ฝ่ายชาวเมืองเมาะตะมะก็พากันหนีไปหากองทัพพระเจ้าราชาธิราชเปนอันมาก สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงทราบว่า พระตะบะหนีไปจากเมืองแล้ว พระองค์ก็รีบเสด็จดำเนินกองทัพยกมายังเมืองเมาะตะมะ กองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงสามผลัด เป็ดไขหะนารายน์สร่ายสงครามห้าทัพนั้น ก็ยกลงมาบรรจบกองทัพพระเจ้าราชาธิราช ณ เมืองเมาะตะมะ อำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงสามผลัด จึงเข้ากราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตามมีเนื้อความมาแต่หลังทุกประการ ครั้นพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังสมิงสามผลัดแลอำมาตย์ทินมณีกรอดทูลซึ่งคิดการสงครามเอาชัยชนะได้ พระองค์ก็ดีพระทัยนัก แต่ทรงพระโกรธสร่ายสงคราม เป็ดไข หะนารายน์ ผู้แตกทัพนั้น ว่าไม่ระมัดระวังข้าศึกทำให้แตกพ่ายมาเสียพระเกียรติยศ ตรัสสั่งให้ลงโทษนายทัพทั้งสามถึงสิ้นชีวิต จึงสมิงสามผลัด อำมาตย์ทินมณีกรอดกราบทูลว่า ซึ่งนายทัพทั้งสามแตกพ่ายมานั้นโทษผิดถึงสิ้นชีวิตตามบทพระอัยการศึกก็จริงอยู่แล้ว แต่ข้าพเจ้าทั้งสองขอรับพระราชทานโทษนายทัพทั้งสามไว้ครั้งหนึ่ง จะได้ทำราชการสงครามฉลองพระเดชพระคุณสืบไปภายหน้า ซึ่งนายทหารทั้งสามแตกทัพมานั้น จะเปนเพราะประมาทไม่ระมัดระวังหามิได้ เพราะรีบเดินกองทัพไปรวดเร็วมิได้พักผ่อนทหาร ๆ ทั้งปวงก็เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า ครั้นไปถึงก็อิดโรยถอยกำลังลง ฝ่ายข้าศึกยกกองทัพเรือมา ทหารทั้งปวงมีกำลังมิได้เหน็ดเหนื่อย จึงสู้รบกันเอาชัยชนะมิได้ อุปมาดังคนอดอาหารอยู่สามวันกำลังน้อย จะเข้าปล้ำชกกับคนที่บริโภคอาหารอยู่ทุกวัน ๆ ละสามเวลา ก็ย่อมแพ้แก่คนมีกำลังซึ่งได้บริโภคอาหารอยู่ทุกวัน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงพระราชทานยกโทษให้ แล้วทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้สมิงสามผลัดเปนสมิงพัชชะ พระราชทานเครื่องยศแลเงินทองเสื้อผ้าเปนบำเหน็จรางวัลโดยสมควรแก่ความชอบ ครั้นแล้วพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งให้คุมเอาตัวแม่อายพะโรภรรยาพระตะบะออกมา ทรงซักถามด้วยพระองค์ว่า ทรัพย์เข้าของเงินทองเอาไปไหนเสียสิ้น แม่อายพะโรจึงให้การทูลว่า สิ่งของเงินทองนั้นสมิงพระตะบะเอาไปสร้างพระพุทธรูปเปนการกุศลเสียสิ้นแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสตวาดว่า ซึ่งเงินทองของพระตะบะ ๆ เอาไปทำพระปฏิมากรเปนการกุศลเสียแล้วนั้นยกไว้ แต่เงินทองสิ่งของ ๆ พระราชบิดากูเปนอันมาก ซึ่งพระตะบะเก็บริบไว้นั้น เอาไปไว้เสียไหนเล่า
ฝ่ายแม่อายพะโร ครั้นพระเจ้าราชาธิราชตรัสซักถามดังนั้นก็เกรงกลัวพระราชอาญายิ่งนัก ทูลความมิใคร่ออก ให้ประหม่าเสียงสั่นกราบทูลหน้าเปนหลัง ๆ เปนหน้าเลื่อนเปื้อนอยู่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสว่าเดิมมันให้การเปนสำนวน ครั้นซักถามหนักเข้า มันพูดไม่ใคร่ออก จึงตรัสสั่งให้เจ้าเสิน เชื้อพระวงศ์ผู้หนึ่งเปนตุลาการ ให้คุมตัวแม่อายพะโรออกไปซักถาม สืบสาวเอาเงินทองของสมเด็จพระราชบิดาให้สิ้นเชิงจงได้ เจ้าเสินรับพระบรมราชโองการแล้ว ก็ถวายบังคมลาคุมเอาตัวแม่อายพะโรออกไปซักถาม แล้วก็เร่งเอาเงินทองของหลวงแก่แม่อายพะโรได้สิ้น จึงนำเข้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงสั่งให้หาเสนาบดีเข้ามาเฝ้าพร้อมกันแล้วก็ตรัสปรึกษาความชอบ โปรดให้พระยาพระตะเบิดไปกินเมืองวาน นายทัพนายกองทั้งปวงซึ่งมีความชอบในสงครามนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดให้รั้งเมืองทุกคนตามถานานุกรม แล้วให้สมิงดิศกุมารกินเมืองเมาะตะมะ ตามได้ว่าไว้แต่ก่อน
ขณะนั้นยีกำกองเจ้าเมืองทะละตั้งแข็งเมืองอยู่ มิได้มาอ่อนน้อมต่อพระเจ้าราชาธิราช ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจัดแจงเมืองเมาะตะมะให้ราบคาบเสร็จแล้ว ก็ยกพยุหโยธาทัพจะเสด็จกลับมากรุงหงษาวดี ขณะเมื่อพระเจ้าราชาธิราชได้เมืองเมาะตะมะนั้นลุศักราช ๗๕๐ ปี ครั้นเสด็จดำเนินกองทัพมาถึงเมืองตึกคล้า เปนเมืองขึ้นแก่กรุงหงษาวดี แต่ว่างอยู่ยังหาเจ้าเมืองมิได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จหยุดประทับพักพลทหารอยู่ในเมือง จึงทรงพระราชดำริห์ว่า บรรดาทแกล้วทหารซึ่งมีชัยชนะแก่สงครามนั้น เราก็ได้ปลูกเลี้ยงให้มียศถาศักดิ์ ให้เครื่องอุปโภคบริโภคเสร็จแล้ว แต่มะสะลุมเปนทหารมีฝีมือ ซึ่งองอาจออกไปตัดศีร์ษะมะกรานมาได้ดังใจประสงค์นั้นเปนคนมีความชอบมาก ยังหาได้ปูนบำเหน็จรางวัลสิ่งใดไม่ ครั้นจะให้หาตัวมาปูนบำเหน็จต่อหน้าคน ดุจผู้มีความชอบทั้งปวงบัดนี้เล่าก็ไม่สมควร เพราะว่าเมื่อมะสะลุมจะออกไปตัดศีร์ษะมะกรานนั้น ก็มิได้เข้ามารับอาสาบอกกล่าวให้เรารู้เหตุผลก่อน เปนคนเบาความอยู่หน่อยหนึ่ง ทำให้เสียขนบธรรมเนียมเสนานุวัตร์ เปนคุณกับโทษเจือกัน เราจะปูนบำเหน็จรางวัลมะสะลุมมิให้รู้ตัวบ้าง ครั้นทรงพระดำริห์ดังนั้นแล้วจึงตรัสสั่งให้ปลูกตำหนักใหญ่หลังหนึ่ง ประกอบด้วยเตียงตั่งที่นั่งที่นอนเครื่องปัจฐรณ์ปูลาดอาสน์อิงเขนย พร้อมด้วยธูปเทียน ชวาลา เจียดทอง พานทอง น้ำเต้าทอง ดาบฝักทอง ครบเครื่องยศสำหรับผู้รักษาเมือง มีนางนักสนมขับรำบำเรออยู่ แล้วพระราชทานนางห้ามสาวรูปงามผู้หนึ่ง ชื่อนางเกษราเปนบุตรีผู้มีตระกูล ให้อยู่รักษา จึงให้เขียนเปนอักษรสำเนาความ แลพระราชทานนามที่ตั้งลงในแผ่นสุพรรณบัตร ใส่ผ้ากระหมวดไว้ในพานทองตั้งไว้บนที่สูง จึงตรัสสั่งสมิงพัชชะว่า ถ้าเราไปแล้ว ให้สมิงพัชชะหาตัวมะสะลุมมากินเลี้ยง แล้วชักชวนให้มะสะลุมให้กินสุราเมาจงหนัก ถ้าเห็นมะสะลุมเมาสิ้นสติสมประดีแล้ว จึงให้คนยกขึ้นไปวางบนเตียงในที่ตำหนักนั้น ให้พระราชทานสิ่งของทั้งนี้แก่มะสะลุมสิ้น แลให้กินเมืองตึกคล้าด้วย สมิงพัชชะก็รับพระราชโองการใส่เกล้า ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสสั่งการเสร็จแล้ว ก็ให้เคลื่อนพลพยุหโยธาทัพ เสด็จกลับไปกรุงหงษาวดี
ฝ่ายสมิงพัชชะจึงสั่งคนใช้ให้แต่งโต๊ะเครื่องเลี้ยงพร้อมด้วยเหล้าเข้าคาวหวานเสร็จแล้ว ก็ให้เชิญขุนนางกรมการแลนายทหารทั้งปวงมากินเลี้ยง ที่ตำหนักใหม่นั้นแล้ว จึงให้หาตัวมะสะลุมเข้ามากินเลี้ยงกับด้วยขุนนางกรมการทั้งปวงหวังจะให้รื่นเริงสบาย มะสะลุมมาถึงก็คำนับสมิงพัชชะตามอย่างธรรมเนียม สมิงพัชชะรับคำนับแล้วก็พูดปราสัย เชิญให้มะสะลุมกินเลี้ยง ชวนให้เสพสุราพลางพูดกันพลางด้วยเรื่องการสงคราม สมิงพัชชะจึงเรียกหญิงคนใช้เข้ามา คอยรินสุราคำนับให้มะสะลุมแล้วจึงกล่าวสรรเสริญยกยอมะสะลุมว่า ท่านนี้มีฝีมือกล้าหาญนัก สมควรเปนทหารเอกของพระเจ้าอยู่หัวแล้ว เมื่อท่านออกไปตัดศีร์ษะมะกรานเข้ามาถวายนั้น เราเห็นแล้วก็ให้ครั่นคร้ามใจ นึกชมฝีมือท่านอยู่มิได้ขาด ถึงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแลขุนนางทั้งปวงก็สรรเสริญปัญญาความคิดท่านเปนอันมาก ไม่ช้านานเห็นท่านจะได้ยศถาศักดิ์อันใหญ่ยิ่ง มีชื่อเสียงปรากฎในแผ่นดินเปนมั่นคง เรามีใจรักท่านเหมือนหนึ่งญาติ เพราะจะได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไปภายหน้า ขัดขวางสิ่งใดในการสงครามจะได้พึ่งกัน ซึ่งท่านกับเรามีความบาดหมางกันเล็กน้อยแต่หลังนั้น ท่านอย่าถือโกรธจงอดโทษให้แก่เราเถิด
มะสะลุมเสพสุรายังไม่เมานัก จึงพูดถ่อมตัวว่า อันฝีมือแลสติปัญญาข้าพเจ้านี้ก็เปนประมาณ จะจัดว่าเปนเอกอย่างยิ่งนั้นมิได้ ซึ่งไปตัดศีร์ษะมะกรานมาถวายนั้น ก็เพราะบุญบารมีของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปกแผ่คุ้มครองไปจึงได้ ซึ่งท่านว่าข้าพเจ้าจะได้ยศถาศักดิ์มีชื่อเสียงปรากฎนั้น ก็ขอสมพรปากท่านเถิด แต่ทแกล้วทหารทั้งปวงซึ่งได้ทำราชการสงครามนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงโปรดพระราชทานปูนบำเหน็จรางวัลตามความชอบถ้วนทั่วกันแล้ว แต่ข้าพเจ้าผู้เดียวมิได้รับพระราชทานบำเหน็จรางวัลสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งท่านจะหมายพึ่งข้าพเจ้าผู้น้อยเปนคนอาภัพหายศศักดิ์มิได้นั้นเห็นไม่สม ชอบแต่ข้าพเจ้าผู้น้อยจะพึ่งท่านเปนผู้ใหญ่ ตั้งอยู่ในยศถาศักดิ์จึงจะควร แลซึ่งความขุ่นเคืองกันแต่หลังนั้น ข้าพเจ้าหาถือโกรธพยาบาทไม่ ซึ่งท่านรักข้าพเจ้าเหมือนหนึ่งญาตินั้น คุณหาที่สุดมิได้ข้าพเจ้าขอบใจนัก
สมิงพัชชะจึงตอบว่า เรารักท่านโดยฉันญาติอันสนิทมิได้คิดรังเกียจสิ่งใด ซึ่งท่านอดโทษให้นั้น เราขอบใจที่สุด พอมะสะลุมพูดขาดคำลงทีใด หญิงคนใช้ก็รินสุราคำนับส่งให้ทุกที สมิงพัชชะชวนให้มะสะลุมเสพสุราตั้งแต่เวลาบ่ายจนค่ำ หญิงคนใช้ก็จุดประทีปเทียนชวาลาออกมาตั้งไว้ณที่เลี้ยง สมิงพัชชะเสพสุราแต่น้อยไม่เมานัก แต่มะสะลุมนั้นเสพสุราเมาเหลือขนาดสิ้นสติสมประดีก็เอนตัวหลับไปในที่นั้น สมิงพัชชะจึงให้หญิงคนใช้ช่วยกันยกมะสะลุมขึ้นไว้บนเตียงที่นอนในตำหนัก แล้วสั่งหญิงเหล่านั้นให้คอยปฏิบัติรักษาอย่าหลับนอน ครั้นเวลาดึก น้ำค้างพรมมะสะลุมก็ส่างเมาตื่นขึ้น เห็นตัวนอนอยู่บนเตียงที่สูง แลเห็นนางเกษรารูปงามกับนางบำเรอนั่งเฝ้ารักษาอยู่ดังนั้นก็ตกใจ คิดว่าสมิงพัชชะแกล้งทำกลล่อลวง จึงลุกขึ้นจะลงจากเตียงที่นอน
ฝ่ายนางเกษราก็ให้นางนักสนมทั้งปวงซึ่งรักษาตำหนักอยู่นั้นเข้ายุดตัวไว้ นางสนมทั้งปวงก็ชวนกันเข้าไปยุดมือเท้ามะสะลุมไว้แล้วคำนับถามว่า หม่อมจะไปไหนเวลาดึกปานนี้ บุญมาถึงได้ขึ้นอยู่ในทิพวิมานแล้ว ไม่ชอบใจฤๅ ฝ่ายมะสะลุมครั้นสตรีเข้ามาจับต้องถูกตัวดังนั้น ก็ให้เสียวซ่านไปทั้งกายด้วยความกำหนัดยินดี หายกลัวแล้วจึงแสร้งพูดอ่อนน้อมว่า ข้าพเจ้าเมาสุรานักหลับไปไม่รู้สึกตัว มิได้แจ้งว่าผู้ใดยกขึ้นมาให้นอนอยู่บนเตียงที่สูงดังนี้ ก็เกรงกลัวความผิดนัก แลข้าพเจ้าขอถามหน่อยหนึ่ง แม่เทพธิดาทั้งปวงนี้เปนเจ้าของทิพวิมานฤๅ ๆ นางอับษรผู้ใดเปนเจ้าของ นางสนมทั้งปวงได้ฟังก็อายยิ้มอยู่ในที ชำเลืองค้อนแล้วบอกว่า ข้าพเจ้าเหล่านี้มิใช่เจ้าของเปนแต่บริวาร นางเทพธิดาชื่อหม่อมแม่เกษรา ที่นั่งยิ้มแอบฉากอยู่นั้น เปนเจ้าของรักษาทิพวิมาน ท่านมาเกิดคอยท่าเทพบุตรอยู่ มะสะลุมได้ฟังก็ดีใจ ยิ้มแล้วจึงถามว่า เมื่อไรเทพบุตรจะมาบังเกิดเล่า
นางสนมทั้งปวงแกล้งทำเอื้อนอายมิใคร่บอก ครั้นมะสะลุมซักถามหนักเข้าก็บอกว่า เทพบุตรนั้นท่านมาเกิดอยู่นานแล้ว แต่บุญยังไม่ถึง ท่านก็ทำราชการอยู่ก่อน บัดนี้บุญมาถึงแล้ว เทพดาจึงอุ้มท่านให้ขึ้นมานอนอยู่ในทิพวิมาน แต่ท่านเปนเทพบุตรขลาด พอเห็นนางฟ้าเข้าก็ตื่นตกในกลัวจะวิ่งหนีนางเทพธิดาผู้รักษาทิพวิมานจึงให้ข้าพเจ้าทั้งปวงมายุดตัวไว้ มะสะลุมจึงว่า ซึ่งท่านเปรียบเทียบว่าตัวข้าพเจ้านั้น เห็นเกินวาสนานัก แต่อ้างเทพบุตรเทพธิดามาพูดเปรียบเล่นนี้ ข้าพเจ้าก็ยังกลัวความผิดอยู่เพราะไม่รู้เหตุการณ์ตื้นลึก นางสนมทั้งปวงจึงว่า หม่อมอย่าคิดแคลงกลัวเกรงสิ่งใดเลย เชิญดูอักษรซึ่งใส่ไว้ในกระหมวดผ้าที่อยู่ในพานทองนั้นเถิด
มะสะลุมได้ฟังดังนั้น ก็ไปหยิบเอากระหมวดผ้ามาแก้ดูอักษรที่จารึกในแผ่นสุวรรณบัตร์นั้น มีความว่าซึ่งมะสะลุมเปนทหารมีฝีมือเข้มแข็ง วิ่งออกไปตัดศีร์ษะข้าศึกมาได้ดังใจประสงค์นั้นเปนผู้มีความชอบมาก ให้มะสะลุมเปนเจ้าสมิงนครอินท์กินเมืองตึกคล้า ในลักษณะอักษรนั้นจะได้ออกพระนามพระเจ้าราชาธิราชหามิได้ มะสะลุมครั้นอ่านสิ้นความแล้ว ก็รู้ว่าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชผู้เปนพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชทานปูนบำเหน็จให้ด้วยมีความชอบ เมื่อไปตัดศีร์ษะข้าศึกมาถวายนั้น มะสะลุมก็มีความยินดี จึงบ่ายหน้ามาข้างทิศกรุงหงษาวดี ยกมือขึ้นถวายบังคมสามครั้งแล้ว ก็รับพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค แลนางนักสนมเครื่องดุริยางค์ดนตรี กินเมืองตึกคล้าตามโปรดพระราชทานนั้น แลมะสะลุมได้เปนเจ้าสมิงนครอินท์กินเมืองตึกคล้า ครั้งนั้นชาวเมืองทั้งปวงก็สรรเสริญนครอินท์ว่าเปนบุญลาภยิ่งนัก เปรียบประดุจได้ทิพย์สมบัติ ครั้งนั้นกิตติศัพท์ก็เลื่องลือไปในรามัญประเทศทั้งปวง แลคนทั้งปวงก็สรรเสริญพระเกียรติยศสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเปนอันมาก ว่าพระองค์รักข้าทหารยิ่งนัก ปลูกเลี้ยงปูนบำเหน็จให้สมความชอบมิได้ตระหนี่พระราชทรัพย์
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เสด็จดำเนินกองทัพกลับมาถึงกรุงหงษาวดีแล้ว จึงตรัสสั่งเสนาบดีให้จัดแจงทำเรือรบเปนอันมากกำหนดให้แล้วแต่ในวสันตฤดู ออกพรรษาแล้วจะยกทัพบกทัพเรือไปตีเมืองทะละ เสนาบดีรับพระราชโองการแล้วก็จัดแจงเรือรบไว้พร้อมเสร็จตามสั่ง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ให้จัดเรือฉลากบาง เรือลายเล เรือลายคาเล่หยัก สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธ ทัพบกสรรพไปด้วยช้างม้ารี้พลเปนอันมาก ครั้นพ้นเทศกาลวสันตฤดู ถึงกำหนดมุหุติวารศุภฤกษ์แล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จพระราชดำเนินกองทัพไปถึงเมืองทะละ ตรัสสั่งให้ตั้งค่ายมั่นลงไว้
ฝ่ายยีกำกองเจ้าเมืองทะละรู้ดังนั้นก็ตกใจ จึงคิดว่าเราจะนิ่งอยู่ดังนี้เห็นมิเปนการ จำจะออกไปเฝ้าเพ็ททูลแก้ตัว คิดแล้วก็ออกมาเฝ้าพระเจ้าราชาธิราช ๆ ทรงแคลงยีกำกองอยู่ จึงตรัสสั่งให้สมิงอินทชีพเอาตัวยีกำกองออกไปณพระธาตุ ให้พิจารณายีกำกองให้สิ้นสงสัยก่อน
ฝ่ายสมิงอินทชีพได้รับสั่งแล้ว ก็เอาตัวยีกำกองออกไปพิจารณาไล่เลียงยีกำกอง ๆ เจรจาให้การถ้อยคำพิรุธ สมิงอินทชีพจึงซักไซ้ไล่เลียงไป ยีกำกองจนแก่ถ้อยคำก็รับสารภาพว่าผิด สมิงอินทชีพจึงเอาตัวยีกำกองกับถ้อยคำให้การ เข้ามากราบทูลพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้ทรงฟังจึงตรัสว่า อนิจจายีกำกองเปนผู้ใหญ่ เรารักใคร่เหมือนพี่ร่วมอุทรมา ได้ให้ปฏิญาณกันแต่ก่อนแล้ว ยีกำกองก็บอกเหตุผลแต่ต้นมา เราก็ได้ให้สติอีก เราคิดว่าถ้าได้เปนใหญ่ในกรุงหงษาวดีแล้ว จะให้ยีกำกองเปนไส้ศึกไป ควรแลหรือยีกำกองมาประทุษฐจิตต์คิดขบถดังนี้ เมื่อแลยีกำกองไม่รักชีวิตเราแล้ว เราจะรักชีวิตยีกำกองไปไยเล่า จึงตรัสสั่งสมิงอินทชีพเอายีกำกองใส่ถุงไปถ่วงเสียที่ท่าคล้า แลทรัพย์สมบัติของยีกำกองนั้น ทรงพระราชทานให้แก่พ่อสามเกลียว ซึ่งเปนสมิงสามแหลกสิ้น แทนค่าทองที่ได้ถวายไว้แต่ก่อน เมืองทะละนั้นก็โปรดพระราชทานแก่สมิงพัชชะ ให้สมิงพัชชะกินเมืองทะละแล้ว พระองค์ก็เสด็จเคลื่อนพยุหโยธาทัพไปตีเมืองมองมะละซึ่งสมิงเลิกพร้าอยู่นั้น ครั้นเสด็จพระราชดำเนินกองทัพไปถึงเมืองมองมะละ ทอดพระเนตรเห็นเมือง อันสมิงเลิกพร้าให้รักษาค่ายคูประตูหอรบมั่นคงสามารถอยู่ จึงทรงดำริห์ว่า ถ้าจะยกเข้าตีครั้งนี้เห็นจะเสียไพร่พลมาก พระองค์จึงสั่งให้ถอยทัพข้ามไปตีเมืองพะสิมซึ่งสมิงโลกนรินท์บุตรสมิงเลิกพร้า แลสมิงนะระธาบุตรเขยสมิงเลิกพร้าอยู่รักษานั้น ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยกข้ามไปถึงเมืองพะสิม ก็ให้ตั้งค่ายรายรอบเมือง แล้วตรัสสั่งให้แต่งทหารออกลาดตระเวนคอยจับผู้คนในเมืองซึ่งจะพลัดแพลงออกมา ฝ่ายชาวเมืองพะสิมก็รักษาเมืองมั่นคงอยู่
ฝ่ายสมิงเลิกพร้ารู้ว่า พระเจ้าราชาธิราชยกมาล้อมเมืองพะสิม สมิงเลิกพร้าก็จัดแจงทัพบกทัพเรือ สรรพไปด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง เปนคนหมื่นหนึ่งยกลงมาช่วยสมิงโลกนรินทร์ สมิงนะระธาบุตรเขยสมิงเลิกพร้าซึ่งอยู่ณเมืองพะสิม ครั้นกองทัพสมิงเลิกพร้ายกมา เห็นกองทัพพระเจ้าราชาธิราชตั้งล้อมเมืองพะสิมแน่นหนาอยู่ กองทัพเมืองมองมะละก็ยกเข้าตีกระหนาบกองทัพพระเจ้าราชาธิราช ฝ่ายกองทัพเมืองพะสิมรู้ว่า กองทัพเมืองมองมะละยกมาช่วย ทหารโยธาชาวเมืองพะสิมก็แต่งกองทัพออกยั่วทั้งสองข้าง ฝ่ายทัพพระเจ้าราชาธิราชรบศึกครั้งนั้นเปนทัพกระหนาบ เสียรี้พลทแกล้วทหารเปนอันมาก สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า ชาวเมืองพะสิมรักษาค่ายคูประตูหอรบมั่นคงอยู่ ฝ่ายกองทัพเมืองมองมะละก็ยกมาตีกระหนาบเรา ครั้นจะตั้งสู้รบอยู่ที่นี่ก็เห็นไม่ได้ ดูท่วงทีจะเสียรี้พลมาก ถึงจะได้เมืองพะสิมเล่าก็ยังไม่สิ้นสงคราม ถ้ายกกลับไปตีเมืองมองมะละได้ ฝ่ายเมืองพะสิมแลเมืองทั้งปวงก็จะได้โดยง่าย เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วยพระราชดำริห์ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ให้ถอยทัพกลับไปเมืองมองมะละ ครั้นถึงเมืองมองมะละแล้วพระองค์ก็เสด็จเลียบรอบเมืองมองมะละ ครั้นจะยกทหารเข้าตีก็เห็นค่ายคูประตูหอรบเชิงเทิน ซึ่งสมิงเลิกพร้าจัดแจงไว้นั้นมั่นคงอยู่ จึงตรัสสั่งให้ตั้งค่ายมั่นล้อมไว้
ฝ่ายสมิงโลกนรินทร์ สมิงนะระธาเจ้าเมืองพะสิมรู้ว่า พระเจ้าราชาธิราชเลิกกองทัพไปตั้งล้อมเมืองมองมะละ ก็จัดกองทัพเรือฉลากบาง เรือลายเล่หยัก สรรพไปด้วยเครื่องสาตราวุธ ยกมาช่วยเมืองมองมะละ ทัพเรือมายังมิถึง ฝ่ายทหารสอดแนมรู้ว่ากองทัพเรือยกมา ก็รีบเข้ามาทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้ทรงทราบดังนั้น จึงแต่งทัพเรือยี่สิบลำให้สมิงนครอินท์เปนแม่ทัพ แล้วตรัสบอกอุบายให้สมิงนครอินท์ ซึ่งจะเอาชัยชนะข้าศึกนั้นว่า ให้ปักขวากเหล็กไว้ในน้ำ ถ้าน้ำขึ้นกองทัพมาอย่าให้แลเห็นขวาก ให้กองทัพสมิงนครอินท์ซุ่มเรือรบอยู่บ้าง ให้ข้าศึกเห็นบ้างว่าคนน้อย แล้วจึงแต่งเรือเร็วสามสิบลำ บันจุทหารมีฝีมือให้ออกไปล่อกองทัพ ถ้ากองทัพเมืองพะสิมไล่ให้ทำเปนหนีมา ถ้าไม่ไล่ให้รออยู่ เจ้าสมิงอินท์รับพระราชอุบายใส่เกล้าแล้ว ก็ถวายบังคมลายกไปตามการรับสั่ง
ฝ่ายกองทัพเมืองพะสิม เห็นกองทัพพระเจ้าราชาธิราชคนน้อยกว่า ก็ประมาทหมายจะได้ชัยชนะฝ่ายเดียว กองทัพเมืองพะสิมก็ไล่ตีกระโจนขึ้นมา พอเวลาน้ำขึ้นหาเห็นขวากไม่ กองทัพเมืองพะสิมก็ติดขวากอยู่จะถอยก็มิออก
ฝ่ายทัพสมิงนครอินท์ซึ่งซุ่มอยู่นั้น เห็นกองทัพเมืองพะสิมติดขวากอยู่ได้ท่วงทีแล้ว ก็ตรูทัพเข้าตีกองทัพเรือเมืองพะสิมแตก เก็บได้เรือรบผู้คนสาตราวุธเปนอันมาก แต่ตัวสมิงโลกนรินท์แลสมิงนะระธานั้นลงเรือน้อยหนีไปได้ ทหารตามไปจับมิทัน
ฝ่ายสมิงนครอินท์ก็ยกทัพกลับมา จึงให้คุมเรือรบแลผู้คนเครื่องสาตราวุธที่ตีได้นั้นเข้ามาถวายพระเจ้าราชาธิราช แล้วกราบทูลซึ่งมีชัยชนะ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ดีพระทัยนัก จึงพระราชทานฉลองพระองค์ครุยทองผืนหนึ่ง พระธำมรงค์เพ็ชร์ห้ายอดถอดออกจากพระหัตถ์วงหนึ่ง กับกลองชนะแตรสังข์ให้แก่สมิงนครอินท์เปนบำเหน็จความชอบซึ่งมีชัยแก่ข้าศึก แลนายทัพนายกองทั้งปวงซึ่งไปด้วยสมิงนครอินท์นั้น ก็พระราชทานบำเหน็จรางวัลให้ตามสมควร ครั้งนั้น เกียรติยศเจ้าสมิงนครอินท์ก็ลือข่าวทั่วไปทุกเมืองขึ้นเมืองออก
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราช จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า เมืองมองมะละนี้สมิงเลิกพร้าก็ให้รักษามั่นคงอยู่ จะหักโหมเอาโดยเร็วนั้นมิได้ ถ้าถอยทัพยกไปตีเมืองเตวมูแล่งแลเมืองเตวประสร้วยได้เมืองทั้งสองแล้ว กลับมาล้อมเมืองมองมะละไว้ ให้ชาวเมืองอดเข้าปลาอาหารลง ถ้าคิดเพียรเอาดังนี้จึงจะได้ ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีทั้งปวงยังมิทันกราบทูล
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลขึ้นว่า ถ้าพระองค์ถอยทัพเสด็จไปตั้งอยู่ณเมืองทะละ พักพลทหารให้มีกำลังก่อนแล้ว อันเมืองเตวมุแล่งเมืองเตวประสร้วยสองเมืองนี้ ข้าพเจ้าจะขอรับอาสาคิดอ่านตีถวายให้จงได้ ขอพระองค์อย่าได้ทรงพระวิตกเลย แม้นได้เมืองเตวมุแล่งเมืองเตประสร้วยแล้ว ซึ่งจะยกกลับมาทำการเมืองมองมะละอีกก็สดวก เพราะได้พลเสบียงอาหารมาเพิ่มเติมมากขึ้น เห็นจะตีได้เปนมั่นคง ซึ่งพระองค์ยกมาล้อมเมืองมองมะละสองครั้งแล้วยังมิได้เมืองนั้น อุปมาดังล้อมป่าไล่เสือ เมื่อจับเสือยังมิได้ เวลาจวนค่ำแล้ว ก็ต้องเลิกไปเสียทีหนึ่ง แต่เปนที่ได้ยั่วเสือให้ตื่นไว้พลาง ถ้าเสือโง่ปัญญาน้อยก็จะประมาท ถ้าเปนเสือขลาดก็จะตกใจ แม้นยกมาล้อมครั้งหลังให้แน่นหนา ข้าพเจ้าเห็นจะมีชัยชนะจับเสือได้เปนมั่นคง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังอำมาตย์ทินมณีกรอดกราบทูลดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสว่าซึ่งท่านคิดผ่อนผัน เราก็เห็นชอบด้วย แต่ท่านผู้เดียวจะรับอาสาไปตีทั้งสองเมืองนั้นยังกระไรอยู่หรือ ท่านก็ชราแล้วเห็นจะลำบากใจนัก ถ้าขัดขวางอยู่ก็แบ่งให้ผู้อื่นเสียบ้าง เราจะได้แต่งนายทัพให้ไปช่วยเอาแรงท่าน
อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้ารับอาสาครั้งนี้ใช่จะโลภชิงลาภของผู้อื่นหามิได้ เพราะตั้งใจจะสนองพระคุณสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ถึงขนาด อันตัวข้าพเจ้าเปนชายชาติทหาร ถึงกายแก่แต่ใจหนุ่ม ได้รับอาสาพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ไม่เสียดายร่างกายแลชีวิต ได้ออกวาจาเปนสองแล้ว ครั้นจะกลับคืนเสียเอาแต่หนึ่ง คนทั้งปวงก็จะหัวเราะเยาะได้ ว่าแก่โกง มิใช่แก่เก่ง บ้างจะว่าแก่แดดมิใช่แก่กับต้น ข้าพเจ้าจะขอสำแดงฝีมือแก่ให้ปรากฎไว้ มิให้หนุ่มๆ ดูหมิ่นได้ แม้นพลาดพลั้งประการใดก็ขอฝากแต่ชื่อแก่ไว้ในแผ่นดิน หนุ่มๆ เกิดมาภายหลังจะได้เห็นว่า แก่เก่งแก่กับต้นนี้ เขาซื่อสัตย์อาสาเจ้าถึงขนาด ถ้ามีชัยชนะสมคิดแล้ว คนทั้งปวงจะสรรเสริญพระเกียรติยศสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฟุ้งเฟื่องไปว่า เพราะได้แก่มาไว้จึงมีชัยชนะหนุ่ม ขอพระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ทรงพระสรวล คลายวิตกในพระทัยลง จึงโปรดให้อำมาตย์ทินมณีกรอดเลือกจัดทแกล้วทหารเอาไปตามชอบใจ อำมาตย์ทินมณีกรอดได้พระราชโอกาสดังนั้นแล้วก็เลือกคัดทหารที่ชอบใจ มีฝีมือเข้มแข็งได้สามสิบคน กับพลหมื่นห้าพัน พร้อมไปด้วยช้างม้าเครื่องสาตราวุธ เสร็จแล้วก็ถวายบังคมลายกไปเมืองเตวมุแล่ง ยังทางประมาณสองร้อยเส้นจะถึง จึงให้ตั้งมั่นอยู่
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชก็ถอยไปตั้งมั่นพักพลทหารอยู่ณเมืองทะละ ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดซึ่งตั้งมั่นอยู่นั้น ก็คิดเปนกลอุบายแต่งหนังสือฉบับหนึ่ง เปนทางคำนับล่อลวง กับให้จัดสิ่งของเครื่องราชบรรณาการโดยสมควร ครั้นแต่งหนังสือสำเร็จพับผนึกสนิทดีแล้ว จึงให้อำมาตย์สองคนเปนผู้ใหญ่มีปัญญาฉลาดในการเจรจา ถือหนังสือคุมเครื่องราชบรรณาการเข้าไปถึงเจ้าอายพระยา เจ้าเมืองเตวมุแล่ง อำมาตย์ทั้งสองนั้นคำนับลาแล้ว ก็ออกมาจัดผู้คนถือเครื่องบรรณาการครบตัวทั่วสิ่งของ พากันเข้าไปยังเมืองเตวมุแล่ง จึงเข้าไปแจ้งความแก่นายประตู ๆ รู้เหตุแล้ว จึงเข้าไปแจ้งความต่อเจ้าอายพระยาว่า บัดนี้อำมาตย์ทินมณีกรอดใช้คนถือหนังสือคุมเครื่องบรรณาการเข้ามาคำนับท่าน เจ้าอายพระยาได้แจ้งดังนั้นก็ตรึกตรองอยู่ จึงถามที่ปรึกษาทั้งปวงว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดเปนข้าอยู่ในพระเจ้าราชาธิราชอันเปนข้าศึกแก่เรานั้น ซึ่งจะเข้ามาหาเรานี้ เหตุผลร้ายหรือดีใครคิดเห็นประการใดบ้าง ที่ปรึกษาทั้งปวงจึงว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดมาทั้งนี้เห็นจะหลีกหนีราชการเพราะตัวชรา ซึ่งจะทำกลมารยาล่อลวงนั้นเห็นไม่เปน ชะรอยจะหนีร้อนมาพึ่งเย็นโดยแท้ ขอท่านได้รับคนผู้ถือหนังสือเข้ามาเถิด เจ้าอายพระยาก็เห็นด้วย จึงให้คนไปรับอำมาตย์ทั้งสองนั้นเข้ามา
ฝ่ายอำมาตย์สองคน เข้ามาถึงคำนับพระเจ้าอายพระยาแล้ว จึงส่งหนังสือแลกล่าวแจ้งสิ่งของเครื่องบรรณาการ ให้เจ้าอายพระยาฟังตามจำนวนบัญชีถี่ถ้วนทุกสิ่ง เจ้าอายพระยาจึงฉีกผนึกหนังสือออกอ่านความในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้า อำมาตย์ทินมณีกรอดคนเฒ่า ขออวยพรมาถึงเจ้าอายพระยาเมืองเตวมุแล่ง ด้วยทุกวันนี้ข้าพเจ้าอยู่กับพระเจ้าราชาธิราช ทำราชการหนักเบาก็สู้ทน จนตัวชราถึงเพียงนี้แล้ว เมื่อคิดดูก็เปนอนิจจัง เปรียบประดุจผลมะนาวอันกลิ้งอยู่บนหลังม้า ซึ่งจะหนีความตายในท่ามกลางสงครามนั้นหนีไม่พ้น ข้าพเจ้าตั้งใจอธิษฐานมาหาท่าน เพื่อจะให้ท่านอนุเคราะห์ช่วยว่ากล่าวแก่สมิงเลิกพร้าให้สมิงเลิกพร้ากรุณาข้าพเจ้า ๆ จะขอถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาอยู่เปนข้าสมิงเลิกพร้าจนถึงกาลสิ้นชีวิต บัดนี้ข้าพเจ้าก็ยกมาตั้งอยู่ณตำบลนี้แล้ว ก็จนใจอยู่มิรู้ที่จะทำประการใด ดุจดังกระต่ายชมพระจันทร์ ได้เห็นแต่รัศมีสอดส่องจะจับต้องก็มิถึง อนึ่งเปรียบคนค่อมชงฆาสั้น จะข้ามแม่น้ำที่ลึกกว้างนั้นมิได้ เห็นแต่ท่านผู้เดียวซึ่งจะเปนสำเภายนต์ช่วยส่งข้าพเจ้าให้ข้ามพ้นไปได้ ขอท่านได้กรุณาส่งกิจคดีนี้ ให้ไปถึงสมิงเลิกพร้าได้แจ้งด้วย ทำประการใดข้าพเจ้าจึงจะได้มาอยู่ด้วยสมิงเลิกพร้านั้น ขอคำนับฝากไว้ในสติปัญญาท่าน อันความทุกข์ข้าพเจ้าครั้งนี้ ถ้าท่านจะช่วยสงเคราะห์ได้หรือมิได้ประการใด ขอให้มีหนังสือแต่งคนสนิทออกมาถึงข้าพเจ้าแต่พอได้ทราบ
ครั้นเจ้าอายพระยาแจ้งความในหนังสือดังนั้นแล้ว ก็ยินดีหาความสงสัยมิได้ ด้วยเหตุว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดเปนผู้ใหญ่ อายุก็ชรา จะว่ากล่าวสิ่งใดเห็นจะไม่มีเท็จ จึงส่งหนังสือกับเครื่องบรรณาการไปให้สมิงเลิกพร้าณเมืองมองมะละ ครั้นสมิงเลิกพร้าเห็นแจ้งในหนังสือแล้วก็หาสงสัยมิได้ จึงคิดว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดเปนเสนาบดีผู้ใหญ่อยู่ในพระเจ้าราชาธิราช คิดการสงครามดีมีสติปัญญาหลักแหลม ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชก็ทำสงครามขับเคี่ยวมา อำมาตย์ทินมณีกรอดแก่ชราข้าศึกอยู่แล้ว จึงจะมาอยู่ด้วยเราก็เห็นจริงดุจมีหนังสือมา ถ้าอำมาตย์ทินมณีกรอดมาอยู่ด้วยเราแล้ว พระเจ้าราชาธิราชก็จะไม่มีคนปัญญาดีเปนที่ปรึกษา ซึ่งจะทำศึกกันไปนั้นเห็นเราจะได้ชัยชนะโดยง่าย ครั้นสมิงเลิกพร้าคิดดังนั้นแล้ว ก็มีความยินดีมิได้ปรึกษาด้วยผู้ใด จึงใช้คนสนิทถือหนังสือไปถึงเจ้าอายพระยา ในหนังสือว่าให้เจ้าอายพระยารับความสัตย์ของอำมาตย์ทินมณีกรอดเถิด
ครั้นเจ้าอายพระยาได้แจ้งในหนังสือสมิงเลิกพร้านั้นแล้ว ก็แต่งอำมาตย์สามคนออกไปหาอำมาตย์ทินมณีกรอด ให้อำมาตย์ทินมณีกรอดกระทำสัตย์เสียก่อนจึงจะรับเข้าไป ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดคิดกระทำความสัตย์เปนกลอุบาย มิได้เอาพระศรีรัตนไตรมาตั้งเปนประธาน เอาใบลานเปล่าพับเปนคำภีร์ขึ้นตั้งไว้บนที่อันควร แล้วอำมาตย์ทินมณีกรอดก็ว่าตามความสัตยาธิฐานเปนกลไปต่อหน้าอำมาตย์ทั้งสามคนซึ่งออกมานั้น ครั้นอำมาตย์ทินมณีกรอดกระทำความสัตย์แล้ว จึงว่าแก่อำมาตย์ทั้งสามคนว่า อันตัวตาได้ความทุกข์ยากมาแต่หลัง คิดจะหาความสุขไม่ได้ช่องเลย วันนี้แลพึ่งสมคิดตาจะได้พ้นจากความยาก เพราะเจ้าอายพระยาช่วยอนุเคราะห์ คุณของเจ้าอายพระยาอยู่กับตานี้มากนัก ตาคิดจะฉลองคุณท่านให้ถึงขนาด จะใคร่พบเจ้าอายพระยาสนทนาความลับ ซึ่งจะให้ได้ชัยชนะแก่พระเจ้าราชาธิราชนั้น ครั้นจะเข้าไปหาเจ้าอายพระยาโดยตรงเล่า การก็ยังมิพรักพร้อม เกรงจะรู้ไปถึงพระเจ้าราชาธิราชก็จะเสียทีไป จำจะทำเปนอุบายเข้าไปหาเจ้าอายพระยามิให้ใครรู้แยบคาย จะทำเปนยกเข้าตีคนทั้งปวงจึงจะไม่สงสัย ยกไปแล้วจะรอทัพไว้ ตัวเรากับคนสนิทจะลอบเอาช้างพลายราชเป็ดนั้นเข้าไปถวายฉลองพระคุณเจ้าอายพระยา แล้วจะได้เจรจาความลับด้วย ให้เจ้าอายพระยาออกมาคอยท่าอยู่ที่ประตูเมือง พบกันแล้วจะได้กำหนดการไปหาสมิงเลิกพร้า ท่านทั้งสามจงไปแจ้งความแก่เจ้าอายพระยา ตามคำตาสั่งดังนี้
ฝ่ายอำมาตย์สามคนซึ่งออกมานั้นก็หาสงสัยมิได้ จึงกลับเข้าไปแจ้งแก่เจ้าอายพระยา ตามคำอำมาตย์ทินมณีกรอดว่านั้นทุกประการ เจ้าอายพระยาก็เชื่อคำอำมาตย์ทินมณีกรอดมิได้เคลือบแคลง มีความยินดีนัก จึงใช้อำมาตย์คนหนึ่งให้กลับออกไปบอกแก่อำมาตย์ทินมณีกรอดให้เข้ามา ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดได้แจ้งดังนั้นก็มีความยินดี จึงให้จัดผู้คนกำหนดกองทัพเสร็จแล้ว ส่วนตัวก็ขึ้นช้างพังตัวหนึ่ง ยกเข้ามาตั้งอยู่ริมประตูเมืองเตวมุแล่ง จึงสั่งให้กองทัพรออยู่ข้างหลัง พอได้ยินเสียงฆ้องกลองแล้ว คนซึ่งออกมานั้นก็กลับไปแจ้งแก่เจ้าอายพระยา ๆ ครั้นรู้ว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดยกมาคอยอยู่ริมประตูเมือง เจ้าอายพระยาก็ขึ้นช้างพังออกมายืนอยู่ริมประตูเมือง
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดเห็นดังนั้น จึงใช้คนให้เข้าไปบอกแก่เจ้าอายพระยาว่า ข้าพเจ้ามาหาถึงถิ่นโดยดีแล้ว อย่าได้สงสัยสิ่งใดเลย ให้เชิญออกมาดูช้างที่ข้าพเจ้าจะเอามาถวายนั้นเถิด ฝ่ายเจ้าอายพระยาก็เปิดประตูเมือง ขึ้นช้างออกมาหาอำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ เห็นได้ทีแล้ว จึงเรียกเอาช้างพลายราชเป็ดนั้น มาเทียบเข้าแล้วก็โดดขึ้นช้างพลาย ให้ตีกลองสัญญาไสช้างตรงเข้าไป
ฝ่ายเจ้าอายพระยาเห็นดังนั้น ก็ตกใจบ่ายช้างหนีอำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ ได้ท่วงทีแล้ว ก็ให้กองทัพรุกขยิกตีเข้าไปได้ในเมือง อำมาตย์ทินมณีกรอดไสช้างตามทันเจ้าอายพระยา เอาทวนแทนเจ้าอายพระยาตกช้างตาย แล้วโดดลงตัดศีร์ษะห่อผ้าไว้ ทหารซึ่งติดตามเจ้าอายพระยาออกมานั้น ก็แตกหนีกระจัดพลัดพรายไป ผู้คนในเมืองก็แตกตื่นเปนอลหม่าน อำมาตย์ทินมณีกรอดได้เมืองเตวมุแล่ง ตั้งพักกองทัพอยู่ในเมืองแล้ว จึงประกาศแก่ทหารทั้งปวง มิให้เที่ยวกระทำข่มเหงราษฎรเปนอันขาด ถ้าผู้ใดมิฟังจะเอาโทษถึงสิ้นชีวิต
ฝ่ายเจ้าเมืองเตวประสร้วย ครั้นแจ้งว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดทำกลอุบายตีได้เมืองเตวมุแล่ง แลฆ่าเจ้าอายพระยาตายดังนั้น ก็ตกใจกลัวจึงคิดว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดได้เมืองเตวมุแล่งแล้ว คงจะยกมาตีเมืองเรา อันรี้พลทหารในเมืองเรามีมากก็จริง แต่หามีนายทัพประกอบด้วยสติปัญญาไม่ ถ้ากองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดยกมา เห็นเหลือกำลังเราจะต้านทาน จำจะต้องทิ้งเมืองเสีย เจ้าเมืองเตวประสร้วยก็อพยพครอบครัวหนีเข้าป่าไป กองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดยกไปก็ได้เมืองเตวประสร้วยโดยง่าย ครั้นอำมาตย์ทินมณีกรอดได้เมืองทั้งสองแล้ว จึงแต่งหนังสือแลให้ต่อหีบใส่ศีร์ษะเจ้าเมืองเตวมุแล่ง ให้ม้าใช้รีบคุมไปถวายพระเจ้าราชาธิราชเมืองทะละ ในหนังสือนั้นมีเนื้อความตามที่อำมาตย์ทินมณีกรอด คิดทำกลอุบายมาแต่หลัง
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ได้แจ้งในหนังสือแล้วจึงตรัสสรรเสริญว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดเปนเสนาบดีผู้ใหญ่ อายุก็แก่ชราแล้ว คิดว่าจะดีมีแต่ความคิดเล่า มิรู้ว่าเข้มแข็งมีฝีมือกล้าหาญด้วย อันสงครามครั้งนี้ ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดก็ตีได้เมืองเตวมุแล่งเมืองเตวประสร้วยแล้ว ฝ่ายเจ้าสมิงนครอินท์เล่า ก็ชนะทัพเรือเมืองพะสิมมีชัยชนะทั้งสองแห่ง อันฝีมือทแกล้วทหารนี้ หามีผู้จะเสมอเราไม่ ครั้งนี้ถ้ายกกลับไปตีเมืองมองมะละ เห็นจะได้เมืองมองมะละเปนมั่นคง ตรัสแล้วเสด็จยกกรีธาพลจึงยกกองทัพไปใกล้เมืองมองมะละยังทางกึ่งวันจะถึงเมือง
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดรู้ว่าพระเจ้าราชาธิราช เสด็จพระราชดำเนินกองทัพมาแล้ว ก็ยกกองทัพมาบันจบกับกองทัพพระเจ้าราชาธิราช ฝ่ายชาวเมืองมองมะละได้แจ้งว่า กองทัพพระเจ้าราชาธิราชยกมา ก็ตื่นวุ่นวายกันอยู่ในเมือง ฝ่ายสมิงเลิกพร้ารู้ว่า เมืองเตวมุแล่งเมืองเตวประสร้วยเสียแล้ว เจ้าอายพระยาก็ตาย ฝ่ายกองทัพเมืองพะสิมเล่าก็เสียรี้พลเครื่องสาตราวุธใหญ่น้อยเปนอันมาก แลบัดนี้กองทัพพระเจ้าราชาธิราชกลับยกมา ไพร่บ้านพลเมืองเราสดุ้งสะเทือนกำเริบหนักอยู่เห็นจะต่อสู้ต้านทานมิได้ สมิงเลิกพร้าจึงจัดเรือบรรทุกไพร่พลเสบียงอาหาร คิดกันว่าจะหนีไปเมืองตแคง
ขณะนั้นเป็ดน้อยบุตรสมิงเลิกพร้าผู้หนึ่ง มีฝีมือน้ำใจกล้าจึงเข้ามาคำนับว่า บิดาอย่าเพ่อหนีไปก่อน ข้าพเจ้าจะอาสาขอชนช้างด้วยพระเจ้าราชาธิราช ถ้าข้าพเจ้าแพ้แล้วบิดาจะหนีไปก็ตามเถิด สมิงเลิกพร้าฟังเป็ดน้อยผู้บุตรว่า ได้สติขึ้นมาก็งดอยู่ แล้วจึงให้จัดแจงรักษาเมืองไว้เปนสามารถ พอพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเคลื่อนพยุหโยธาทัพมาถึง ก็ให้ตั้งค่ายมั่นลงไว้ห่างเมืองประมาณสามสิบเส้น
ขณะนั้นเป็ดน้อยจึงแต่งหนังสือออกไปถึงพระเจ้าราชาธิราช ในหนังสือนั้นว่า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเปนกษัตริย์อันใหญ่ในกรุงหงษาวดี มีพระเดชเดชานุภาพแผ่ไปทั่วประเทศราช บัดนี้พระองค์ยกพลนิกรจตุรงค์มาตีบ้านเมืองทั้งปวง ก็ได้หลายตำบลแล้ว อาณาประชาราษฎรไพร่พลเมืองทั้งปวงก็ได้ความเดือดร้อน ถึงแก่ความฉิบหายล้มตายเปนอันมากหาประโยชน์มิได้ ครั้นข้าพเจ้าจะแต่งกองทัพไปต่อด้วยพระองค์ ตามขบวนพยุหสงครามบัดนี้เล่าก็ได้อยู่ แต่จะเสียรี้พลด้วยกันทั้งสองฝ่ายหาต้องการไม่ ฝ่ายพระองค์ก็เปนกษัตราธิราชเจ้าอันประเสริฐ ปรากฎพระเกียรติยศฟุ้งเฟื่องไปในรามัญประเทศทั้งปวง ฝ่ายข้าพเจ้าก็เปนเชื้อสายปรากฎมา แลพระองค์กับข้าพเจ้าทั้งสองฝ่าย อย่าให้ไพร่พลทั้งปวงถึงแก่ความฉิบหายล้มตายเสียเลย จะขอชนช้างกันแต่พระองค์กับข้าพเจ้าเปนธรรมยุทธให้ปรากฎ เปนเกียรติยศกฎหมายไว้ในแผ่นดินจนสิ้นกัลปาวสาน ถ้าข้าพเจ้าชนช้างปราชัยแก่พระองค์แล้ว เมืองมองมะละแลเมืองขึ้นของข้าพเจ้าทั้งปวง จะขอถวายพระองค์ ถ้าพระองค์แพ้แก่ข้าพเจ้าแล้ว ก็ให้พระองค์ยกทัพกลับไปกรุงหงษาวดีเถิด แลซึ่งข้าพเจ้าว่ากล่าวมาทั้งนี้ ขอให้มีสัตยานุสัตย์ไว้ต่อกันโดยธรรมประเพณี อย่าให้พ้นความสัตย์ไป ดุจอำมาตย์ทินมณีกรอดกระทำสัตย์แก่เจ้าอายพระยานั้น จึงจะเปนพระยศพระเกียรติไปภายหน้า ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว เป็ดน้อยก็ให้คนถือหนังสือออกไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งในหนังสือแล้ว จึงให้มีหนังสือตอบเข้าไปว่า ซึ่งเป็ดน้อยให้มีหนังสือออกมาถึงเรานั้น ก็ได้แจ้งในข้อเนื้อความทุกประการแล้ว แลซึ่งว่าจะขอชนช้างด้วยเราโดยธรรมยุทธนั้น เรามีความยินดียิ่งนัก เปรียบประหนึ่งท่านเอาดวงแก้วมณีอันวิเศษมายื่นให้แก่เรา ๆ ทำสงคราม ก็มีความปรารถนาเพื่อจะชนช้างกับข้าศึก ในท่ามกลางสงครามให้เปนขวัญตาแก่ทแกล้วทหารทั้งปวง ก็ยังมิได้ชนช้างกับผู้ใด บัดนี้ท่านว่าจะออกมาชนช้างด้วยเรา ก็ต้องด้วยความปรารถนาเรา ๆ มีความยินดีนัก แลตัวท่านอย่าได้กริ่งใจในสัตยานุสัตย์นั้นเลย ฝ่ายเราก็เปนกษัตราธิราชอันประเสริฐ ใช่จะเกรงเป็ดน้อยอยู่ จะเปนอุบายล่อลวงนั้นหามิได้ แลให้ท่านเร่งยกออกมากระทำสงครามด้วยเราโดยธรรมยุทธ กำหนดในวันพรุ่งนี้เถิด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้แต่งหนังสือตอบเสร็จแล้ว จึงพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ผู้ถือหนังสือด้วย
ฝ่ายผู้ถือหนังสือเข้าไปแจ้งแก่เป็ดน้อยแล้ว เป็ดน้อยก็มีความยินดีนัก ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า เป็ดน้อยจึงให้จัดแจงทแกล้วทหารทั้งปวงตามขบวนพิชัยสงครามแล้ว ให้ผูกพลายอายน้อยเปนคชาธารเสร็จ ก็ให้ยกออกมาตั้งอยู่ณประตูเมือง จึงใช้คนให้ไปทูลพระเจ้าราชาธิราช ๆ แจ้งว่า เป็ดน้อยยกออกมาตั้งอยู่ณประตูเมืองแล้ว ก็ให้จัดแจงพลทหารซ้ายขวาทั้งปวงพร้อมแล้ว จึงให้ผูกพลายสิงหนารายน์เปนพระคชาธาร ซึ่งจะเสด็จออกไปชนช้างด้วยเป็ดน้อย
ขณะนั้นอำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงพ่อเพ็ชร์ จึงกราบทูลว่า การสงครามครั้งนี้ทแกล้วทหารฝ่ายเราเข้มแข็งมีฝีมือกล้าหาญนักทั้งปัญญาความคิดเล่าก็หลักแหลม เห็นจะชนะข้าศึกฝ่ายเดียว ประการหนึ่งพระองค์ก็เปนกษัตราธิราชอันประเสริฐ ซึ่งจะไปชนช้างด้วยเป็ดน้อย อันเปนแต่บุตรสมิงเลิกพร้านั้นหาควรไม่ เปรียบประดุจเอาดวงแก้วมณีไปแลกกับลูกปัด แลเอาพิมเสนไปแลกกับเกลือ เอาเนื้อไปแลกกับกระดูก ข้าพเจ้าเห็นไม่สม อันการซึ่งจะเอาเมืองมองมะละนั้นอย่าได้ทรงพระวิตกเลย ข้าพเจ้าทั้งสองกับทแกล้วทหารทั้งปวง จะขออาสาตีเมืองมองมะละถวายให้ได้ในสามวัน ขอพระองค์จงอย่าได้เสด็จไปชนช้างด้วยเป็ดน้อยเลย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังสมิงพ่อเพ็ชร์ อำมาตย์ทินมณีกรอดทูลห้ามดังนั้นก็ทรงพระสรวลแล้วจึงตรัสว่า ท่านทั้งสองว่ามาทั้งนี้ก็จริงอยู่ อันการสงครามครั้งนี้ถึงจะทำประการใดก็จะได้ชัยชนะแก่ข้าศึกเปนมั่นคงหาแคลงไม่ ซึ่งท่านจะห้ามเรามิให้ไปชนช้างด้วยเป็ดน้อยนั้น เนื้อความข้อนี้เราจะขอถามก่อน ถ้าราชสัตรูขี่ช้างพัง ตัวเราขี่ช้างพลายอันมีฝีงา ก็จะให้เกี่ยวช้างหนีมิให้สู้รบแลหรือประการใด ถ้าข้าศึกเปนสตรี ท่านเปนบุรุษอันสามารถก็จะไม่ต่อมือหรือประการใด อันตัวเราทุกวันนี้ก็หมายใจว่าเปนกษัตริย์อันประเสริฐ อันลักษณะชนช้างกันนี้เปนที่สนุกสำหรับพระมหากษัตราธิราชอันองอาจมาแต่ก่อน เราคิดจะชนช้างด้วยข้าศึกอยู่ทุกวันมิได้ขาด แลบัดนี้เป็ดน้อยบอกมาว่า จะชนช้างด้วยเรา ๆ ดีใจ ดุจหนึ่งได้สมบัติในทิพย์วิมาน มีความยินดีหาที่จะอุปมามิได้ อันตัวเป็ดน้อยนี้เล่าก็เปนบุตร์สมิงเลิกพร้า ๆ เปนบุตร์เจ้าอายประสาท ๆ เปนบุตร์อายกำกองผู้เปนพระราชโอรสพระเจ้าแสนเมืองมิงอันเปนพระเชษฐาธิราชสมเด็จพระราชบิดาเรา เป็ดน้อยก็อยู่ในเชื้อราชวงศ์ติดเนื่องกันมา ใช่จะเปนผู้อื่นหามิได้ ท่านเปนผู้เฒ่าไม่รู้หรือ ซึ่งท่านทั้งสองจะห้ามเราทั้งนี้ก็ผิดไป ควรเราจะชนช้างด้วยเป็ดน้อยให้เปนเกียรติยศไว้ครั้งหนึ่ง จะได้เปนขวัญตาแก่เทพามนุษย์ทั้งปวง อนึ่ง จะไว้นามให้ปรากฎในราชพงศาวดารสืบไปนานจนสิ้นกาลมหากัลป บุตรแลนัดดาซึ่งจะดำรงราชสมบัติเปนเจ้าแผ่นดินต่อไปภายหน้า จะได้เห็นเปนเยี่ยงอย่างมีมานะองอาจในการสงคราม ท่านทั้งสองอย่าห้ามเราหาฟังไม่
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์แลอำมาตย์ทินมณีกรอด ได้ฟังพระราชโองการตรัสดังนั้นก็จนอยู่ มิอาจจะทูลทัดทานสืบไปได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จขึ้นทรงพลายสิงหนารายน์เปนพระคชาธาร ให้ยกพลทหารทั้งปวงเข้าไปถึงริมคูเมืองมองมะละ อันเปนที่สนามกลางแปลง ก็ให้หยุดพลทหารอยู่
ฝ่ายเป็ดน้อยยืนช้างอยู่ณประตูเมือง ครั้นเห็นพระเจ้าราชาธิราชยกมาถึงแล้ว จึงยกเลื่อนออกไป ฝ่ายสมิงนุระสินยืนอยู่ข้างหน้าพระคชาธารพระเจ้าราชาธิราช เห็นเป็ดน้อยยกออกมาดังนั้น ก็ไสช้างออกไปจะชนช้างด้วยเป็ดน้อย ๆ จึงร้องว่า เรายกมาบัดนี้ ตั้งใจจะชนช้างด้วยพระเจ้าราชาธิราชตัวต่อตัวตามสัญญากัน แลท่านขับช้างเข้ามาจะต่อด้วยเรานี้ จะชนเปนสองตัวให้เสียสัตยานุสัตย์หรือประการใด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังเป็ดน้อยร้องว่ามาดังนั้น ก็ตรัสห้ามสมิงนุระสินไว้ สมิงนุระสินก็หลีกช้างออกไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระเต้าทอง เหนือคอพระคชาธาร หลั่งน้ำทักษิโณทกให้ตกลงเหนือพื้นพระธรณี ทรงอธิษฐานว่า ขอเดชะพระศรีรัตนไตรยาธิคุณอันเปนที่พำนักแก่ไตรโลกทั้งปวง แลเทพยดาเจ้าอันรักษาพระบวรพุทธสาสนา แลรักษากัมภูฉัตรปรากฎอยู่ในภูมิพรึกษาอากาศทั้งปวง แม้นข้าพเจ้าจะได้บำรุงพระพุทธสาสนา เปนใหญ่ในรามัญประเทศทั้งปวงแล้ว ขอให้ช่วยอภิบาลรักษา ครั้งนี้ข้าพเจ้าจะชนช้างด้วยเป็ดน้อย อันเป็ดน้อยคนนี้เปนบุตรสมิงเลิกพร้า ซึ่งเปนข้าสมเด็จพระราชบิดาข้าพเจ้า ๆ ได้ปลูกเลี้ยงมาแต่ก่อน มิได้ตั้งอยู่ในสัตยานุสัตย์ หากตัญญูต่อพระราชบิดาข้าพเจ้าผู้มีพระคุณแก่มันมิได้ บัดนี้ยังไม่สิ้นทรยศ มันคิดขบถจะทำร้ายแก่ข้าพเจ้า ขออย่าให้มันสู้ข้าพเจ้าได้ ให้มันแพ้แก่ข้าพเจ้า ในท่ามกลางสงครามให้ประจักษ์แก่ตาโลกบัดนี้เถิด
ฝ่ายข้างเป็ดน้อยก็จับตะคองทอง หลั่งน้ำเหนือคอช้าง อธิษฐานว่า เดชะ บารมีข้าพเจ้าได้สร้างสมมาแต่บุรชาติ สมควรที่จะได้เปนกษัตราธิราชบำรุงพระพุทธสาสนา แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงไซร้ ขอให้ข้าพเจ้าชนช้างมีชัยชนะแก่พระเจ้าราชาธิราชเถิด
ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ก็ไสพระคชาธารเข้าประสานงาด้วยช้างเป็ดน้อย ช้างเป็ดน้อยยืนได้ที่สำคัญยืนถนัด แทงถูกไพรงาพลายสิงหนารายน์ ช้างพระที่นั่งสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสียทีขวางตัวไป เป็ดน้อยได้ทีจึงชักดาบโพรงแก้วออกจะฟัน เปนบุญญาภิสมภารของสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เทพยดาช่วยคุ้มครองรักษา บันดาลให้เป็ดน้อยชักดาบมิออกจากฝัก เป็ดน้อยขัดใจฟาดไปทั้งฝัก ถูกพระพักตร์สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแตกไปหน่อยหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทรงพระแสงของ้าวเกี่ยวถูกสำคัญ ช้างพระที่นั่งกลับหันเข้ามารับช้างเป็ดน้อยสอึกเข้าชนแบกล่างได้ที ช้างเป็ดน้อยก็ถอยไปจนริมคูเมือง เหลือกำลังก็ร้องขึ้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทีเงื้อพระแสงของ้าวขึ้นจะฟันเป็ดน้อย ๆ จึงวางขอแลดาบโพรงแก้วเสีย ยกมือถวายบังคมเหนือคอช้าง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเห็นเป็ดน้อยยอมถวายบังคมดังนั้น จึงตรัสว่า ตัวท่านเปนชายชาติทหาร ออกมาชนช้างด้วยเราแล้ว เหตุใดจึงไหว้เราฉนี้เล่า เป็ดน้อยจึงทูลว่า เมื่อแรกข้าพเจ้าไม่แจ้งว่า พระองค์ประกอบด้วยโพธิสมภารบารมีใหญ่หลวงถึงเพียงนี้ จึงออกมาชนช้างด้วยพระองค์ แลบัดนี้ข้าพเจ้าเห็นพระเดชานุภาพของพระองค์เปนอัศจรรย์ยิ่งนัก ขณะเมื่อพระองค์เสียที ข้าพเจ้าจะฟันพระองค์ชักดาบมิได้ออกจากฝัก อันดาบข้าพเจ้าชื่อว่าโพรงแก้วเล่มนี้ ถ้าข้าพเจ้าชักออกได้จากฝักแล้ว อย่าว่าแต่พระองค์เลย ถึงคอช้างพระที่นั่งของพระองค์ก็จะฟันให้ขาดสิ้นออกไปด้วยกัน เพราะกำลังดาบโพรงแก้วของข้าพเจ้าเปนมั่นคง นี่พระองค์ทรงพระกฤษฎาธิการบุญบารมีมากนัก มิได้เปนอันตราย ข้าพเจ้าบุญน้อยมิอาจจะต่อสู้ด้วยพระองค์ได้ ข้าพเจ้าจึงยอมถวายบังคมพระองค์ฉนี้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังเป็ดน้อยทูลดังนั้น ก็เกี่ยวช้างพระที่นั่งถอยออกมา จะได้กระทำอันใดแก่เป็ดน้อยหามิได้ ก็สั่งให้พลทหารคุมเอาตัวเป็ดน้อยเข้ามาณค่าย บรรดาพลทหารเป็ดน้อยซึ่งออกมานั้นก็แตกหนีเข้าเมืองสิ้น
ฝ่ายสมิงเลิกพร้ารู้ว่า เป็ดน้อยชนช้างแพ้พระเจ้าราชาธิราช ก็ตกใจลงเรือหนีไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้แต่งกองทัพเรือไปตามจับสมิงเลิกพร้า กองทัพตามจับสมิงเลิกพร้าได้ พาตัวเข้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้จำสมิงเลิกพร้าไว้ แล้วให้จำภรรยาสมิงเลิกพร้าแลภรรยาเป็ดน้อยไว้ด้วย ขณะเมื่อเมืองมองมะละแตกได้เชลยถึงเก้าหมื่น พระองค์ก็เสด็จมาประทับอยู่ณค่ายเก่า ครั้นเวลาเช้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จออก พร้อมด้วยเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงเฝ้าอยู่เปนลำดับ จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้คุมเอาตัวเป็ดน้อยเข้ามาหน้าพระที่นั่ง แล้วตรัสถามว่า ท่านสรรเสริญว่าดาบโพรงแก้วดียิ่งนัก ทำไฉนเราจะเห็นประจักษ์ เป็ดน้อยจึงกราบทูลว่า ถ้าพระองค์จะใคร่ทอดพระเนตร์ดูกำลังดาบโพรงแก้วนั้นก็ได้ ขอให้เอาเผนียงมาตั้งไว้แล้ว เอาสายโซ่ใส่ลงในเผนียงให้เต็ม เอาเกราะเหล็กหุ้มข้างนอกให้ได้แปดชั้น อันดาบโพรงแก้วนี้สามารถจะฟันให้ขาดออกได้สิ้นทั้งนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น จึงให้เอาสายโซ่บันจุลงในเผนียงให้เต็ม แลหุ้มด้วยเกราะเหล็กแปดชั้นตามคำเป็ดน้อยกราบทูลแล้ว จึงตรัสบังคับว่า ให้เป็ดน้อยฟันเผนียงหน้าพระที่นั่ง
ขณะนั้นอำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงพ่อเพ็ชร์จึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์จะโปรดให้เป็ดน้อยผู้ขบถถือดาบหน้าพระที่นั่งนั้น ผิดด้วยอย่างธรรมเนียม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรด ตรัสบังคับข้าทหารซึ่งกินน้ำพระพิพัฒน์สัตยาอยู่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทฟันจึงจะควร สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสสั่งให้เจ้าสมิงนครอินท์เข้ามาฟัน เจ้าสมิงนครอินท์กราบถวายบังคมแล้วจึงเอาดาบโพรงแก้วมาฟันเผนียง ๆ ก็ขาดออกเปนสองท่อน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตร์เห็นดังนั้นก็ชอบพระทัย จึงสั่งให้เอาดาบโพรงแก้วไว้เปนพระแสงต้นตั้งแต่นั้นมา แล้วจึงตรัสแก่เป็ดน้อยว่าตัวกับเราเปนข้าศึกทำสงครามจนถึงได้ชนช้างกัน เพราะเหตุว่าตัวดูหมิ่นเรา มิได้คิดว่าเราเปนลูกเจ้า ตัวเปนลูกข้า แลบัดนี้ตัวก็เห็นบุญญาภิสมภารแห่งเรา วางอาวุธเสียในท่ามกลางสงคราม ไหว้เราเหนือคอช้างนั้น เราก็เห็นว่าตัวรู้ตัวว่าผิดกลับคิดหาความชอบ เราก็มีความเมตตากรุณาหาความพยาบาทมิได้ ประการหนึ่งเล่าก็ใช่ผู้อื่น เปนในเชื้อสายของเรามา เราไม่ฆ่าเสียจะเลี้ยงไว้ให้มีความสุขสืบไป ท่านอย่าได้คิดรังเกียจเลย จงอยู่ตั้งใจทำราชการด้วยเราเถิด เป็ดน้อยจึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้พระคุณหาที่สุดมิได้ อันตัวข้าพเจ้านี้ได้ทำเกินไปแล้ว ก็มีโทษผิดเปนอันมาก แลเมื่อข้าพเจ้าจะชนช้างกับพระองค์นั้น ข้าพเจ้าก็สำคัญตัวว่าเปนชายผู้หนึ่ง จึงมานะออกชนช้างด้วยพระองค์ แล้วก็หมายว่าจะชนะพระองค์ ด้วยกำลังดาบโพรงแก้วก็สมคะเนอยู่ บัดนี้บุญข้าพเจ้าน้อยกว่าพระองค์จึงสู้พระองค์มิได้ แต่ดาบก็ชักมิออกจากฝัก ซึ่งข้าพเจ้าจะอยู่เปนข้าพระองค์สืบไปนั้นหามิได้ ถ้าพระองค์ทรงส่องพระฉายเห็นแผลในพระพักตร์ครั้งใด ความตายก็ถึงข้าพเจ้าทุกครั้ง ไม่กำหนดวันเวลาใดเลย ข้าพเจ้าไม่อยู่ให้ลำบากแล้ว จะขอถวายบังคมลาตายเสียแต่ครั้งเดียวนี้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังเป็ดน้อยทูลดังนั้น ก็สงสารด้วยทรงเห็นว่า น้ำใจเป็ดน้อยเปนชายชาติทหารไม่กลัวตายเสียดายชีวิต พระองค์อยากใคร่ได้ไว้เปนทหาร จึงตรัสอ้อนวอนเปนสองครั้งสามครั้ง เป็ดน้อยก็มิยอมอยู่จะขอสู้ตาย จึงตรัสว่าเราอ้อนวอนท่านก็มิยอม ถ้ากระนั้นท่านจงหาความสุขในเบื้องหน้าเถิด ก็สั่งให้เอาตัวเป็ดน้อยไปฆ่าเสีย
ฝ่ายภรรยาเป็ดน้อยรู้ว่า มีรับสั่งให้เอาเป็ดน้อยผัวไปฆ่าเสีย ก็ร้องไห้อื้ออึงไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ยินภรรยาเป็ดน้อยร้องไห้ร่ำไรอยู่ ก็ทรงพระโกรธแก่สมิงอินทชีพผู้คุมตัวไว้ ว่ามิได้ห้ามปรามภรรยาเป็ดน้อย ให้ร้องไห้เปนปากเสียงขึ้นดังนั้น จึงสั่งให้ลงพระอาญาสมิงอินทชีพสามสิบที แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้สมิงอินทชีพกินเมืองมองมะละ ตรัสสั่งให้สมิงอินทชีพแลเสนาบดีสืบสาวเอาเงินทองเครื่องอุปโภคบริโภค ของสมิงเลิกพร้าเป็ดน้อยได้สิ้นแล้ว จึงสั่งให้สมิงดิศกุมาร คุมเอาตัวสมิงเลิกพร้ากับบุตรภรรยาสมิงเลิกพร้าแลภรรยาเป็ดน้อย ซึ่งจำไว้นั้น ลงไปคุมไว้ณเมืองเมาะตะมะ แล้วจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า เรายกกองทัพมาตีเมืองเมาะตะมะเมืองมองมะละเมืองขึ้นทั้งปวงสามสิบสองเมือง ซึ่งเปนขบถต่อสมเด็จพระราชบิดา แลแข็งเมืองต่อเรานั้นก็ได้สิ้นอยู่แล้ว ยังแต่เมืองพะสิมเมืองเดียว จำจะยกไปตีเสียให้จงได้ เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ยกพยุหโยธาทัพกลับไปเมืองพะสิม ครั้นถึงเมืองพะสิม ก็ให้ตั้งมั่นลงไว้ ฝ่ายชาวเมืองพะสิมกลัวพระเดชานุภาพพระเจ้าราชาธิราช ก็หนีออกมาเข้าหากองทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเปนอันมาก
ฝ่ายสมิงโลกนรินทร์ สมิงนะระธา สมิงพระคลัง เห็นผู้คนหนีไปเข้าหากองทัพพระเจ้าราชาธิราชเปนอันมากดังนั้น ก็ตกใจกลัวเห็นจะอยู่สู้รบต้านทานมิได้ จึงจัดแจงช้างม้าเครื่องสาตราวุธแลทรัพย์สิ่งของครอบครัวยกหนีออกจากเมืองพะสิมไปอยู่ป่า แต่สมิงนะระธา สมิงพระคลังนั้น ยกแยกไปทางเมืองปรวน
ฝ่ายชาวเมืองพะสิมทั้งปวง ก็มาอันเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เข้าไปตั้งประทับอยู่ในเมือง ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเข้าประทับในเมืองแล้ว สมิงลเบิดสังซึ่งเปนข้าพระเจ้าช้างเผือกนั้น มาอยู่ในเมืองพะสิมเข้ามาเฝ้า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงโปรดมิได้เอาโทษ ให้กินน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแล้ว เลี้ยงสมิงลเบิดสังไว้ ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงแต่งให้สมิงพัชชะยกกองทัพไปตามสมิงโลกนรินทร์เปนคนหมื่นเศษ ช้างสี่ร้อย ม้าหกร้อย ครั้นกองทัพติดตามไป สมิงโลกนรินทร์รู้จึงหนีเข้าไปอาศัยอยู่ณเมืองทรางทวย สมิงพัชชะจึงยกติดตามไปถึงเมืองทรางทวย
ฝ่ายเจ้าเมืองทรางทวยรู้จึงยกกองทัพออกมารับไว้ กองทัพสมิงพัชชะก็ได้รบพุ่งต้านต่อกันกับพม่าหลายครั้ง ยังไม่แพ้ชนะกันต่างคนต่างตั้งมั่นไว้ ฝ่ายเจ้าเมืองทรางทวยเห็นว่า กองทัพมอญยกรีบตีมาดังนั้น ไพร่บ้านพลเมืองไม่ทันรู้ตัว มิได้กวาดเอาเข้าปลาอาหารไว้ในเมือง เกรงทัพมอญอยู่ จึงให้มีหนังสือออกมาถึงสมิงพัชชะว่า ซึ่งท่านยกกองทัพรีบตีมาดังนี้ จะปรารถนาเอาบ้านเมืองหรือ ๆ จะเอาผู้คนซึ่งหนีมาแต่เมืองพะสิมนั้น จงบอกมาให้แจ้ง ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว จึงใช้คนให้ถือออกมาถึงสมิงพัชชะ ๆ ได้แจ้งในหนังสือแล้ว จึงให้แต่งตอบเข้าไปมีความว่า เรายกทัพมาทั้งนี้ จะได้ปรารถนาชิงเอาเมืองพม่าหามิได้ ด้วยว่าสมิงโลกนรินทร์เปนขบถต่อสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชพระเจ้าอยู่หัวของเรา หนีมาอยู่ในเมืองนี้ มีพระราชโองการตรัสสั่งให้เรามาตามจับ เราจึงปรารถนาจะเอาแต่ตัวสมิงโลกนรินทร์เท่านั้น ให้ท่านส่งตัวผู้ขบถออกมา ถ้าไม่ส่งแล้วกองทัพเราก็จะไม่ไป ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ก็ส่งให้แก่พม่าซึ่งออกมานั้นกลับเข้าไป
ครั้นเจ้าเมืองทรางทวยแจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็ให้ทหารจับตัวสมิงโลกนรินทร์ กับครอบครัวช้างม้าซึ่งหนีมาอยู่ด้วยนั้น ส่งออกมาให้แก่สมิงพัชชะ ครั้นสมิงพัชชะได้ตัวสมิงโลกนรินทร์ก็สั่งให้ทหารจำคุมไว้มั่นคงแล้ว จึงยกทัพกลับมาเมืองพะสิม เอาตัวสมิงโลกนรินทร์เข้าไปถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็ทรงพระพิโรธจึงตรัสว่า เพราะอ้ายชาติชั่วคนนี้ มันทำให้กูกับทแกล้วทหารได้ความเหนื่อยยากลำบาก จึงตรัสสั่งให้เอาตัวสมิงโลกนรินทร์ไปประหารชีวิตเสีย ทหารก็เอาสมิงโลกนรินทร์ไปฆ่าเสีย แล้วตัดศีร์ษะเสียบไว้
ขณะนั้นนายทัพนายกองซึ่งไปด้วยสมิงพัชชะ มากราบทูลกล่าวโทษสมิงพัชชะว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้สมิงพัชชะเปนแม่ทัพยกไปตามจับสมิงโลกนรินทร์ ไปถึงเมืองทรางทวย ก็มิได้กวาดเอาเข้าปลาอาหารไว้ ในเมืองทรางทวยขัดสนเสบียงอาหารยิ่งนัก ฝ่ายกองทัพเจ้าเมืองทรางทวยถอยกำลังลงจะหนีอยู่แล้ว สมิงพัชชะมิได้คิดทำการให้เปนกำลังทแกล้วทหารช่วยแรงพระราชทรัพย์หลวง ให้แต่งหนังสือไปขอสมิงโลกนรินทร์มาเท่านั้น ข้าพเจ้าทั้งปวงเห็นผิดนัก
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงตรัสถามสมิงพัชชะว่า เขามากล่าวโทษท่านทั้งนี้สมหรือ ฝ่ายสมิงพัชชะจึงกราบทูลว่า เมื่อข้าพเจ้ายกทัพไปถึงเมืองทรางทวยนั้น เห็นว่าเมืองทรางทวยรักษาค่ายคูประตูหอรบนั้นสามารถมั่นคงอยู่ ไม่ทันรู้ว่า เมืองทรางทวยขัดสนด้วยข้าวปลาอาหาร จึงมิได้คิดทำการเอาเมืองทรางทวย ต่อเมื่อเจ้าเมืองทรางทวยส่งตัวสมิงโลกนรินทร์ออกมายังกองทัพแล้ว ข้าพเจ้าจึงรู้ว่าเมืองทรางทวยขัดสนด้วยข้าวปลาอาหารนั้นต่อภายหลัง แลข้าพเจ้าได้ให้ความสัตย์แก่พม่าไว้ว่าหายินดีด้วยบ้านเมืองไม่ ครั้นจะกลับตีเอาเมืองทรางทวยนั้นก็จะเสียสัตย์ไป ฝ่ายพม่าจะลือชาว่ามอญหามีความสัตย์ไม่ ความนินทาก็จะพลอยแปดเปื้อนถึงฝ่าธุลีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ข้าพเจ้าได้ตัวผู้ขบถแล้วจึงรีบยกทัพกลับมา หวังจะให้ทันกำหนดพระราชโองการ ซึ่งนายทัพนายกองมากราบทูลกล่าวโทษข้าพเจ้าทั้งนี้ ข้าพเจ้าจะเปนผิดหรือชอบ ขอพระองค์ทรงพระดำริห์ดูจงควร
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ได้ทรงฟังสมิงพัชชะกราบทูลดังนั้นก็ชอบพระทัยนัก จึงตรัสสรรเสริญว่า สมิงพัชชะนี้น้ำใจซื่อสัตย์ควรจะเปนเสนาบดีผู้ใหญ่ได้คนหนึ่ง จึงโปรดพระราชทานพระธำมรงค์พลอยเพ็ชร์วงหนึ่ง ขันทองคำประดับพลอยใบหนึ่ง แลทรงพระกรุณาโปรดให้ขี่เรือปิดทองหลังคาทอง สมควรแก่ยศศักดิ์ แล้วโปรดพระราชเงินทองแก่ทแกล้วทหารซึ่งมีความชอบนั้นตวงด้วยขันส่งให้มิได้นับเปนตำลึงเปนชั่งเลย แล้วโปรดให้อำมาตย์ทินมณีกรอดซึ่งกินเมืองเสรี่ยงนั้น เลื่อนมากินเมืองพะสิม เมืองเสรี่ยงนั้นโปรดให้สมิงอังวะมังศรีกิน ครั้นทรงจัดการบ้านเมืองเรียบราบเสร็จแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จเลื่อนพยุหโยธาทัพกลับมายังกรุงหงษาวดี จึงตรัสสั่งให้เอาตัวสมิงเลิกพร้าแลครอบครัวซึ่งจำไว้ณเมืองเมาะตะมะนั้นขึ้นมา ทรงพระกรุณาระลึกถึงความหลังครั้งเมื่อเลิกทัพมาจากเมืองตะเกิง ได้มีคุณแก่พระองค์ครั้งหนึ่งจึงพระราชทานชีวิตไว้ แต่มีโทษมากกว่าคุณ ตรัสสั่งให้ถอดเสียจากยศ ทรงโปรดให้ส่งไปเปนข้าพระ ปฏิบัติพระมุเตาสิ้นทั้งครอบครัว แต่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ครองราชสมบัติแล้ว มิได้อยู่ในพระนครเลย เสด็จเที่ยวปราบเมืองขึ้นเมืองออก ในแว่นแคว้นรามัญประเทศทั้งปวงถึงสามปีจึงราบคาบ
ลุศักราช ๗๕๓ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงโปรดให้ปูนบำเหน็จเสนาบดีทั้งปวง ซึ่งมีความชอบตามถานานุศักดิ์ใหญ่น้อยถ้วนทั่วกัน ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงหงษาวดี บ้านเมืองก็บริบูรณ์มั่นคง ฝนก็ตกตามฤดูกาล สรรพพืชธัญญาหาร อปรัณณะชาติก็งอกงามให้ผล สมณชีพราหมณ์แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงก็อยู่เย็นเปนสุขมา
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาณกรุงรัตนอังวะ ซึ่งเปนใหญ่ในภุกามประเทศทั้งปวง ได้ทราบข่าวว่าพระเจ้าอู่ ซึ่งรามัญเรียกว่าพระเจ้าช้างเผือก เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองพะโคนั้นเสด็จสวรรคตแล้ว บัดนี้มังสุระมณีจักร์ราชบุตรพระเจ้าช้างเผือก ซึ่งเรียกว่าพระยาน้อย ได้ราชสมบัติเปนใหญ่ในเมืองพะโค ๆ ก็เปลี่ยนนามให้เรียกกรุงหงษาวดีตามเดิม ด้วยเปนราชธานีใหญ่มาแต่ครั้งกษัตริย์สิบเจ็ดพระองค์ ฝ่ายรามัญประเทศทั้งปวงก็ยังมิราบคาบ มอญบังอาจยกกองทัพมาตามจับสมิงโลกนรินทร์เหยียบแดนพม่าล่วงเข้ามาถึงเมืองทรางทวย อันเปนแว่นแคว้นของเรา ครั้นจะละไว้กำลังศึกมอญจะมากไป จำจะยกพลโยธาทวยหารลงไปหักเมืองพะโคเสียก่อน แต่ยังมิทันตั้งตัวถนัดเห็นจะได้โดยง่าย ครั้นทรงพระดำริห์แล้ว จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า ซึ่งเราคิดดังนี้ใครจะเห็นชอบผิดประการใด
เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วยโดยพระราชบริหาร จึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ทรงพระราชดำริห์จะกระทำสงครามแผ่พระราชอาณาจักร์ให้กว้างขวางนั้น ก็ต้องด้วยโบราณราชประเพณีหาผิดไม่ เพราะมอญบังอาจมาก่อเหตุสงครามให้เกิดก่อน สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้ทรงฟังเสนาบดีทั้งปวงกราบทูลดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งให้จัดพลพยุหโยธาทัพทแกล้วทหารพม่าแลไทยใหญ่เปนอันมาก ให้มังสุเหนียดพระราชบุตรเปนทัพหน้าคุมพลทหารช้างม้าเปนอันมาก ยกรีบตีรุดลงมาตั้งอยู่ใกล้กรุงหงษาวดี ทางประมาณสองร้อยเส้น แล้วสมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาเปนทัพหลวง เสด็จเคลื่อนพลพยุหจัตุรงค์ตามลงมาต่อภายหลัง จึงตรัสสั่งให้ตั้งค่ายมั่นลงไว้ ไม่ไกลไม่ห่างนักพอเดินถึงกันกับทัพหน้า
ฝ่ายหัวเมืองด่านทั้งปวง ในขณะเมื่อกองทัพพม่าทั้งสองยกรีบรุดตีลงมานั้น ที่รบสู้ต้านทานมิได้ ป้องกันรักษาเมืองมั่นไว้บ้าง ที่อพยพครอบครัวหนีเข้าป่าก็มีบ้าง แล้วแต่งหนังสือให้ม้าใช้รีบถือลงมายังเสนาบดีณกรุงหงษาวดี ให้นำขึ้นกราบทูลพระกรุณา เสนาบดีทั้งปวงก็นำหนังสือบอก ขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งว่า กองทัพพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ยกลงมาตั้งอยู่ใกล้เมืองแล้ว จึงเสด็จออกตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทแกล้วทหารทั้งปวงว่า บัดนี้พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวายกกองทัพตีล่วงเข้ามาถึงพระนครเราแล้ว ครั้นจะละไว้ช้าก็มิได้ ศึกพม่าจะกระทำย่ำยีหนัก ไพร่ฟ้าประชาราษฎรจะได้ความยากแค้นขัดสน แลศึกครั้งนี้เปนศึกกษัตริย์อันประเสริฐ เราคิดจะยกออกไปชนช้างด้วยพระเจ้ามณเฑียรทอง ให้เปนเกียรติยศไว้ เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด
ฝ่ายเสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้ราชามะนูแต่งหนังสือนัดรบฉบับหนึ่ง ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้วจึงจัดให้ขุนนางผู้ฉลาดคนหนึ่ง ถือออกไปถวายพระเจ้ากรุงรัตนะอังวะ ขุนนางผู้นั้นรับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมาจัดบ่าวไพร่ ขึ้นม้ารีบถือหนังสือออกไปยังกองทัพพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ฝ่ายทหารกองตระเวนพม่า ก็เข้ามาคุมเอาตัวขุนนางผู้ถือหนังสือแลบ่าวไพร่ไว้ก่อน จึงบอกส่งเข้าไปให้เสนาบดีกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ๆ ได้ทราบว่า ขุนนางในเมืองถือหนังสือออกมา ก็โปรดให้เสนาบดีไปรับเข้ามา ณ พลับพลาค่ายหลวง ขุนนางรามัญนั้นก็เข้ามากราบถวายบังคม ถวายหนังสือนัดรบแก่พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ๆ ก็ให้อาลักษณ์ฉีกผนึกออกอ่าน ในหนังสือนั้นว่า พระเจ้าราชาธิราชผู้เปนใหญ่ในกรุงหงษาวดี แจ้งความมาถึงพระเจ้ามณเฑียรทองพระเจ้าน้าเรา ผู้เปนกษัตราธิราชอันประเสริฐ ซึ่งพระเจ้าน้าเราทรงพระอุส่าห์ยกพลทวยหารลงมา ปรารถนาจะทำสับประยุทธสงครามด้วยเราผู้หลานนั้น เรามีความยินดียิ่งนัก เปรียบประดุจได้สมบัติบรมจักรพรรดิก็มิเท่าเทียม ฝ่ายพระเจ้าน้าท่านก็เปนใหญ่ในกรุงรัตนะอังวะ เราผู้หลานก็เปนใหญ่ในกรุงหงษาวดี ครั้นจะรบกันด้วยฝีมือทแกล้วทหารนั้น ดุจหนึ่งศึกโจรหาต้องการเปนเกียรติยศไม่ ซึ่งกษัตริย์ชนช้างกันโดยธรรมยุทธ์นั้น ยากที่ผู้ใดจะได้พบเห็น เวลาพรุ่งนี้เชิญสมเด็จพระเจ้าน้า กับเราผู้หลานทั้งสองมาชนช้างกัน ณ ที่สนามกลางแปลง ให้เทพยดาแลทแกล้วทหารทั้งสองฝ่ายดูเล่นรื่นเริงสบายเปนขวัญตา ให้ปรากฎเกียรติยศไว้ชั่วกัลปาวสาน อันกษัตริย์สืบมาภายหน้า ซึ่งจะกล้าหาญในการสงครามออกชนช้างกันนั้นหายากแล้ว เราทั้งสองช่วยกันกระทำแบบแผนไว้ให้บุตรแลนัดดาอันจะเปนพระเจ้าแผ่นดิน ได้รู้เห็นเปนอย่างไปในเบื้องหน้า สมเด็จพระเจ้าน้าจะเห็นประการใด จงตอบมาให้เราทราบ
ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดีนัก ทรงพระสรวลตรัสว่า ซึ่งพระเจ้าหงษาวดีมีหนังสือว่ากล่าวมานี้ เรายินดีราวกับได้ทิพยสมบัติ จึงโปรดพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ผู้ถือหนังสือแล้ว ก็ตรัสสั่งว่า ท่านจงกลับไปกราบทูลพระเจ้าหงษาวดีเถิด ว่าเราจะกระทำตามมีหนังสือกำหนดมานั้น ขุนนางผู้ถือหนังสือกราบถวายบังคมลาออกมาขึ้นม้ากับบ่าวไพร่ รีบกลับเข้ามากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ตามที่พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาตรัสตอบมาทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งแล้วก็ดีพระทัยนัก ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่ สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา จึงตรัสสั่งให้จัดแจงทแกล้วทหารแลทัพช้างม้าทั้งปวง ให้มังสุเหนียดพระราชบุตรเปนทัพหน้า แล้วพระองค์ให้ผูกพลายนรูปะโคเปนพระคชาธาร พร้อมไปด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวง ตามกระบวนพิไชยสงครามเสร็จแล้ว ครั้นได้เวลาศุภนิมิตมงคลฤกษ์ สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาก็เสด็จขึ้นทรงพระคชาธาร ให้ยกพลคชสารทั้วปวงออกจากค่าย มีทวนทองจามจุรีแห่หน้าพระคชาธารสามพัน พลดาบดั้งสองพันยกมา พลโตมรเกาทัณฑ์สรรพเครื่องสาตราอื่น อันโยธาถือแลสะพายครบถ้วน พลทหารช้างม้าก็เดินโดยขบวนพยุห เปนหมู่เปนกองเนื่องกันสล้างสลอนด้วยธงชายธงฉานธงสีต่างๆ เสียงสนั่นกึกก้องด้วยฆ้องกลองม้าฬ่อ ทหารถือธงนำหน้าพลก็รีบดำเนินมา
ฝ่ายม้าใช้กองคอยเหตุรู้ว่ากองทัพยกมาแล้ว ก็รีบเข้ามาเฝ้ากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งว่า พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวายกกองทัพออกมาแล้ว จึงสั่งให้เร่งจัดพลเปนกระบวนพยุห ทัพช้างประกอบไปด้วยทหารโยธา แลพลช้างโคดแล่นโจมทัพดั้งกัน สารค้ำค่ายสารแซงแลช้างล้อมวง พังคาพลายเพรียวทั้งปวง แล้วตรัสสั่งให้ผูกพลายสิงหนารายน์เปนพระคชาธาร พ่ออู่หมอเฒ่าซึ่งเปนสมิงพระตะเบิด ขี่พลายประกายมาศเปนโคดแล่น เจ้าสมิงนครอินท์ขี่ช้างพลายธนูเพ็ชร์เปนโจมทัพ สมิงอังวะมังศรีขี่พลายสุริยะเปนค้ำ สมิงพระรามขี่พลายผจญมารเปนดั้ง สมิงมาสมันขี่พลายรักน้อยเปนกัน สมิงอุบากองขี่พลายทเริงเดชเปนค่าย พร้อมไปด้วยแพนหางนกยูงแลทวนธงสีต่างๆ สรรพไปด้วยเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสร็จ
ฝ่ายราชามะนูจึงทูลถวายพระฤกษ์กำหนดเวลาว่า พระองค์จะเสด็จยกพลพยุหโยธาหาร ไปต่อด้วยราชสัตรูครั้งนี้ ต้องด้วยนามยายี กำลังศึกองอาจดังพระยาราชสีห์ เทพยดาอันมีมหิทธิฤทธิ์จะสำแดงฤกษ์ในนภาดลอากาศเปนมหัศจรรย์ให้ปรากฎแก่พลทแกล้วทหารทั้งสองฝ่าย พระองค์จะได้ชัยชนะแก่อริราชปรปักส์โดยง่าย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังราชามะนูทูลดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัสนัก ครั้นได้เวลามหาพิไชยฤกษ์ศุภนิมิตอันดี ก็เสด็จขึ้นทรงพระคชาธาร ให้ลั่นฆ้องไชยโบกธง ยกพลทวยหารไปตามเกล็ดนาคออกจากพระนคร ดูสล้างสลอนด้วยเครื่องสูง มยุระธงไชยฉัตร์พัดโบกแลจามรบังพระสุริยาระดาดาษ ศัพท์ฆ้องกลองกึกก้องโกลาหล หมู่พลทหารทั้งปวงก็เดินโดยขบวน ตั้งตาริ้วเปนทิวแถวเนื่องกัน พอทัพหน้าต่อทัพหน้าปะทะกันเข้า ทหารธงทั้งสองฝ่ายก็ตั้งธงลงณที่สนามท้องทุ่ง ด้วยเดชบรมโพธิสมภารของสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ซึ่งจะมีชัยชนะแก่พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ครั้งนั้นให้บังเกิดพายุใหญ่ดูพิลึกสพึงกลัว พัดไปข้างทัพพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา แล้วหอบเอาเสวตรฉัตร์อันตั้งอยู่บนหลังพระคชาธารสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชลอยขึ้นไปในนภาดลอากาศ กระทำเปนประทักษิณวงถ้วนสามรอบแล้ว ก็กลับลงมาประดิษฐานอยู่ดังเก่าควรจะพิศวง
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา แลไพร่พลทหารพม่าไทยใหญ่ทั้งปวงเห็นอัศจรรย์ดังนั้นก็สดุ้งตกใจ กลัวอานุภาพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ขณะนั้นพระเจ้าราชาธิราชก็ให้พลทแกล้วทหารยกเข้าต่อด้วยทแกล้วทหารพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา พลดาบดั้งต่อดาบดั้ง พลทวนต่อทวน พลง้าวต่อง้าว พลดาบสองมือต่อดาบสองมือ เข้ารบพุ่งกันตลุมบอนเปนสามารถ รี้พลตายลงเปนอันมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย พลพม่าตายมากกว่ามอญ
ฝ่ายพระยาภุกามซึ่งขี่ช้างโคดแล่น ยืนหน้าทัพพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา เห็นพลทหารพม่าเสียทีแก่รามัญดังนั้น ก็ขับช้างโคดแล่นไล่พลทหารรุกเข้ามา ขณะนั้นสมิงพระตะเบิด ซึ่งขี่ช้างพลายประกายมาศ ยืนหน้าทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เห็นพระยาภุกามไล่พลมาดังนั้น ก็ไสพลายประกายมาศออกรับ แลพลายประกายมาศนั้นวิ่งด้วยกำลังพระยาสารอันแรง โจมแทงต้องช้างพระยาภุกามล้มลงทั้งยืน สมิงพระตะเบิดก็จ้วงฟันด้วยของ้าวถูกพระยาภุกามคอขาดตาย ฝ่ายช้างพม่าทั้งปวงก็เข้ารุมชนช้างประกายมาศ ๆ ก็รับแทงขวิดค้อนเดาะป้ายปลายงา ถูกช้างพม่าเจ็บปวดเปนหลายช้าง สมิงพระรามเห็นดังนั้น ก็ไล่พลายผจญมารเข้าช่วยพลายประกายมาศรับประจัน สมิงนครอินท์ก็วางพลายธนูเพ็ชร์เข้าโจมชน แลช้างโจมทัพทั้งปวงก็เข้าระดมช่วยกัน ช้างพม่าไม่อาจจะต่อได้ก็แตกกระจายไป สมิงอังวะมังศรีก็ขับพลายสุริยไล่ค้ำช้างพม่าส่งไป จนถึงหน้าพระคชาธาร มังสุเหนียดผู้เปนพระราชบุตรพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาซึ่งยืนช้างเปนกองหน้าอยู่ ช้างมังสุเหนียดก็ตื่นตลบหลังไปเอาไว้มิอยู่ วิ่งผ่านพระคชาธารพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาลงมา พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาเห็นดังนั้น ก็ตกพระทัยเกี่ยวช้างพระที่นั่งหนี ไพร่พลทหารฝ่ายพม่าทั้งปวงก็แตกกระจัดกระจายเสียขบวนไปหาเปนสมประดีไม่ ทิ้งเข้าของเครื่องสาตราวุธเสียสิ้น พากันหนีรีบเร่งขึ้นไปเมืองอังวะ ขณะเมื่อรบกันนั้นพลทหารทั้งสองฝ่ายเข้าต่อยุทธเปนตลุมบอน ผงคลีฟุ้งตลบกลบกลุ้มไปแลมิใคร่เห็นกัน
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่า กองทัพพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาแตกไปสิ้นแล้ว ก็แต่งให้กองทัพไปติดตามตีให้ยับเยิน จึงตรัสสั่งให้ฟ้อนแพนหลังช้างพระที่นั่งคชาธาร แลช้างคชาธารทั้งปวงเห็นแล้วก็รำรับต่อพ้นออกไป ให้ไพร่พลทั้งปวงสงบลง ไพร่พลทั้งปวงก็สงบลงตามสัญญาซึ่งได้เห็นแพนรับสั่งนั้น แล้วก็สั่งให้เก็บเอาเข้าของเครื่องสาตราวุธได้ครั้งนั้นเปนอันมาก แล้วพระองค์ก็ยกทัพกลับเข้ายังกรุงหงษาวดี จึงโปรดพระราชทานปูนบำเหน็จรางวัลแก่ทแกล้วทหารนายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก แต่สมิงพระตะเบิดซึ่งฆ่าพระยาภุกามตายนั้นมีความชอบมาก โปรดพระราชทานรางวัลให้มากกว่าคนทั้งปวง แล้วตรัสสรรเสริญว่า สมิงพระตะเบิดนี้อายุก็แก่อยู่แล้ว แต่กำลังยังกล้าแข็งมีฝีมือเอาชัยชนะหนุ่มได้ ราวกับไก่แก่แม่ปลากัดที่ตัวเก่ง ซึ่งเราได้อำมาตย์ทินมณีกรอดกับสมิงพระตะเบิดสองคนไว้นี้ อุปมาดังได้ไก่แก่ไว้สองตัว สำหรับจะได้ชนกับไก่หนุ่ม สมิงพระตะเบิดได้ฟังยิ้มแล้วจึงทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้ามีชัยชนะนั้น ก็เพราะบุญบารมีของพระองค์ช่วยปกแผ่คุ้มครอง จึงได้ชัยชนะ
ฝ่ายกองทัพรามัญซึ่งไปติดตามตีทัพพม่าจนสุดแดน ครั้นไม่ทันแล้ว ก็กลับมากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งแล้วก็ทรงดำริห์ว่า พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวายกกองทัพลงมาทำยุทธสงครามด้วยเราปราชัยแตกหนีไปครั้งนี้ เห็นจะอายอัปยศแก่หัวเมืองทั้งปวงเศร้าใจอยู่ เราจะมีหนังสือไปว่าเยาะเย้ยให้ตรอมใจตายจงได้ จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงโดยความที่ทรงพระดำริห์ เสนาบดีทั้งปวงเห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงสั่งให้จัดผ้าแดงโมรีสิบพับ ผ้าดำสิบพับ ทวนทองคู่หนึ่ง พระแสงดาบฝักทองคำเล่มหนึ่ง ซึ่งเก็บของพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้ไว้นั้น ทำเปนเครื่องราชบรรณาการแล้วให้แต่งหนังสือฉบับหนึ่ง จัดขุนนางผู้ฉลาดให้ถือขึ้นไปถึงพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ขุนนางผู้รับสั่งก็ถวายบังคมลาออกมาจัดบ่าวไพร่ขึ้นม้าเร็วรีบถือหนังสือไปยังกรุงรัตนะอังวะ
ครั้นถึงจึงเข้าไปแจ้งแก่เสนาบดีให้นำเข้าเฝ้า เสนาบดีเจ้าพนักงานรู้สำเนาความในหนังสือแล้ว ก็เห็นว่ามิเปนราชสาส์นทางพระราชไมตรีโดยแท้ จึงว่าเราจะพาเข้าเฝ้านั้นยังมิควร จะกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบก่อน เสนาบดีจึงเข้ากราบทูลสมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ๆ ก็ตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า จะให้รับขุนนางรามัญเข้ามาดีหรือประการใด เสนาบดีทั้งปวงจึงกราบทูลว่า ซึ่งจะมิให้รับเข้ามานั้น มอญจะดูหมิ่นว่ากล่าวจะเสียพระเกียรติยศไป ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดให้รับเข้ามาจึงจะควร
สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาทรงเห็นด้วย จึงโปรดให้รับขุนนางผู้ถือหนังสือเข้ามา ขุนนางรามัญก็เข้ามากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ทูลถวายหนังสือกับเครื่องราชบรรณาการ พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาก็มิได้ตรัสด้วยขุนนางผู้ถือหนังสือ สั่งให้เสนาบดีพาขุนนางรามัญไปรับพระราชทานเครื่องเลี้ยงอยู่ณโรงรับแขกเมืองก่อน แล้วโปรดให้อาลักษณ์อ่านหนังสือ ในหนังสือนั้นว่าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ขอเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงสมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทอง พระเจ้าน้าเราผู้เปนกษัตราธิราชอันประเสริฐ ด้วยแต่ก่อนกรุงรัตนบุระอังวะกับกรุงหงษาวดี ราชธานีทั้งสองนี้เปนสุวรรณปถพีเดียวกัน ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกสมเด็จพระราชบิดาเรา กับพระเจ้ามณเฑียรทองพระเจ้าน้าเรา ก็เปนสัมพันธมิตรสนิทเสน่หาโดยทางพระราชไมตรี แลไมตรีมีถึงกันยิ่งนัก อนึ่งลูกค้าพาณิชก็ไปมาค้าขายตามประเพณี มิได้มีพิโรธสิ่งใดแก่กัน แลบัดนี้สมเด็จพระเจ้าน้าเราผู้เปนกษัตราธิราชอันใหญ่ยิ่ง ดำริห์ถึงทางพระราชไมตรีซึ่งมีมาแต่ก่อน ทรงพระอุสาหล่วงแดนลงมาถึงกรุงหงษาวดี ข้าพเจ้าแจ้งว่า สมเด็จพระเจ้าน้าท่านเสด็จลงมา ก็แต่งเครื่องราชบรรณาการจะออกมาถวายตามพระราชประเพณี ยังมิได้ทันเห็นพระพักตร์สมเด็จพระเจ้าน้าเราตระหนัก แลพระเจ้าน้าเราก็ด่วนเสด็จกลับมายังกรุงรัตนอังวะเสียก่อน ข้าพเจ้าจึงแต่งเครื่องราชบรรณาการให้ขุนนางคุมตามขึ้นมาถวาย เพื่อจะมิให้เสียทางพระราชไมตรีแต่ก่อน ควรมิควรประการใด ขอสมเด็จพระเจ้าน้าเราอย่าได้น้อยพระทัยเลย
ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็ทรงพระโกรธ ดวงพระเนตร์เปนขอบเขียวขึ้นทันที พระเสโทไหลซึมซาบออกทุกขุมพระโลมา แค้นพระทัยยิ่งนัก ราวกับลูกศรเข้าไปเสียบสลักอยู่ในพระกรรณแลพระอุระ จึงให้เอาหนังสือนั้นเผาไฟเสียแล้วตรัสว่า เราเปนกษัตริย์ผู้ใหญ่อันประเสริฐ พระยามอญน้อยมากล่าวถ้อยคำเสียดแทงเยาะเย้ยฉนี้ เปรียบประดุจบุคคลป่วยเปนไข้หนัก หมอประกอบยามิชอบโรค ๆ ก็ยิ่งกำเริบมากขึ้นกว่าเก่า ถ้าพระยามอญน้อยถองเราด้วยศอก ก็จะมิเจ็บช้ำเท่าถ้อยคำซึ่งว่าเยาะเย้ยฉนี้ เราจะยกลงไปแก้แค้นพระยามอญอีกให้จงได้ จึงตรัสสั่งให้เอาขุนนางผู้ถือหนังสือกับบ่าวไพร่มาฆ่าเสีย เว้นไว้สองคนมันจะได้กลับลงไปบอกแก่เจ้ามัน ทำประชดให้สมน้ำหน้าที่กล่าวเยาะเย้ยเรา
ฝ่ายมังนันทะมิตร์เสนาบดีผู้ใหญ่จึงทูลทัดทานว่า ซึ่งพระองค์ทรงพระพิโรธแก่พระเจ้ากรุงหงษาวดี จะให้ฆ่าตีขุนนางผู้ถือหนังสือกับบ่าวไพร่เสียนั้นมิชอบ ผิดอย่างโบราณราชประเพณี ถ้ารู้ไปถึงนาๆ ประเทศทั้งปวง ก็จะเปนที่หมิ่น เสียพระเกียรติยศเสื่อมพระเดชานุภาพ แม้นพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้ง ก็จะมีพระทัยพิโรธกำเริบหนักขึ้น สงครามมอญกับพม่าจะติดพันกันช้านาน อันพระเจ้าราชาธิราชอุปมาดังต้นไทรใหญ่ เสนาบดีไพร่พลทั้งปวงอุปมาดังก้านแลกิ่ง ซึ่งพระองค์จะให้ฆ่าขุนนางผู้ถือหนังสือแลบ่าวไพร่นั้น เปรียบเหมือนหนึ่งตัดก้านแลกิ่งให้ขาดไปเล็กน้อยเท่านั้น ต้นไทรจะหักโค่นล้มลงก็หามิได้ อันจะทำลายต้นไทรนั้น ต้องตัดต้นขุดรากถากเปลือกเอาเพลิงเผาจึงจะสิ้น ซึ่งพระองค์ได้ความอัปยศครั้งนี้ ขอจงเอาพระขันตีเข้ามาข่มอดกลั้นพระทัยไว้สักครั้งหนึ่งแล้ว ข้าพเจ้ากับทแกล้วทหารทั้งปวง จะขออาสายกลงไปแก้แค้นสนองพระเดชพระคุณจนสิ้นชีวิต ให้ลบล้างความอัปยศของพระองค์จงได้ แต่ขุนนางผู้ถือหนังสือนั้นเปนข้าเจ้า ๆ ใช้จึงมา ขอได้ทรงโปรดปล่อยให้กลับไปจึงจะควร เพราะเขานำเครื่องราชบรรณาการมาถวายเปนคุณเจือโทษอยู่ ฝ่ายในขุ่นอยู่ภายนอกใส ซึ่งพระองค์โปรดปล่อยกลับไปนั้น เปนการสนองคุณอยู่ภายนอก โทษอยู่ภายในซ่อนไว้เหมือนกัน แล้วจึงคิดกลอุบายให้มอญตายด้วยน้ำเย็นน้ำใสบ้าง
สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้ทรงฟังก็เห็นด้วย แต่ทรงพระดำริห์ขึ้นมาถึงถ้อยคำในหนังสือนั้นแล้ว ก็โทมนัศน้อยพระทัยไม่สิ้น เสมือนหนึ่งหนามเหน็บอยู่ในพระอุระ จึงมิได้ตอบพระราชสาส์นประการใด ตรัสสั่งให้มังนันทะมิตร์ตอบแต่เครื่องราชบรรณาการตามสมควรแล้วก็เสด็จขึ้น
ฝ่ายมังนันทะมิตร์เสนาบดี ก็จัดเครื่องราชบรรณาการตอบแทนโดยควร แล้ว จึงว่าแก่ขุนนางรามัญว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่สบายพระทัยทรงพระประชวรมาหลายวันแล้ว มิได้เสด็จออกว่าราชการ นี่ท่านเปนแขกเมืองมาก็เกรงจะเสียขนบธรรมเนียม จึงทรงพระอุสาหออกรับ ซึ่งท่านจะกลับไปนั้น จงดูแก่การควรเถิด ไม่ต้องเข้าเฝ้าทูลลาทรงอนุญาตแล้ว ขุนนางรามัญก็คำนับลาเสนาบดี ขึ้นม้ามากับบ่าวไพร่รีบกลับลงมายังกรุงหงษาวดี เข้าเฝ้ากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ถวายเครื่องราชบรรณาการตอบแทน แล้วทูลว่าพระเจ้ากรุงรัตนอังวะให้เอาหนังสือเผาเพลิงเสีย มิได้ตอบพระราชสาส์นประการใด แล้วทูลเหตุผลที่ตนได้รู้ดูฟังทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ฟังก็ทรงพระสรวล จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวานี้ เห็นไม่อาจยกมาอีกแล้ว คงจะตรอมใจตายเปนแท้
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ก็ตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่าจะยกลงมาตีกรุงหงษาวดีอีก เสนาบดีทั้งปวงจึงทูลว่า พระองค์ยกลงไปครั้งก่อนนั้นปราชัยเสียทีมา ไพร่พลทั้งปวงก็ล้มตายเปนอันมาก ทแกล้วทหารช้างม้ายังบอบช้ำอิดโรยนัก ทั้งเสบียงอาหารก็ยังไม่ได้ส้องสุมพรักพร้อม อนึ่งก็จวนเทศกาลฝน รี้พลทั้งปวงจะบอบช้ำลำบากนัก ขอได้ทรงพระกรุณางดก่อนพอบำรุงช้างม้ารี้พลให้มีกำลัง พ้นฤดูฝนแล้วจึงยกลงไป ทำไมกับศึกมอญถึงได้ชัยชนะครั้งหนึ่ง ขอพระองค์อย่าเพ่อทรงพระโทมนัศ ถ้ายกลงไปครั้งนี้ ข้าพเจ้าทั้งปวงจะคิดอาสาสู้รบจนสิ้นชีวิต เอาชัยชนะถวายให้จงได้
สมเด็จพระเจ้ามังศรีฉะวาได้ทรงฟัง เห็นยังขัดขวางอยู่ก็จนพระทัย ตั้งแต่นั้นมามิได้มีความสบาย ทรงพระโทมนัศขัดแค้นด้วยได้ความอัปยศอยู่ทุกวันทุกเวลามิได้ขาด เสวยพระยาหารก็น้อยกว่าเก่า จนพระโรคกำเริบขึ้นทรงพระประชวรหนักลงก็เสด็จสวรรคต
ลำดับนั้นมังสุเหนียด ผู้เปนพระราชโอรสพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาได้ราชาภิเศกครองราชสมบัติในกรุงรัตนบุระอังวะสืบมา ทรงพระนามพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตามภุกามภาษา ฝ่ายมังศรีธาตุผู้เปนพระราชอนุชาคิดจะชิงราชสมบัติเปนใหญ่ในกรุงรัตนบุระอังวะ ก็คิดการขบถต่อพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตั้งเกลี้ยกล่อมส้องสุมผู้คน ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งดังนั้น จึงให้จัดทแกล้วทหารเปนขบวนทัพ จะให้ไปล้อมจับมังศรีธาตุพระราชอนุชามาประหารชีวิตเสีย มังศรีธาตุรู้พระองค์เห็นจะอยู่สู้รบมิได้ ก็พาพวกพลทหารหนีลงมาสวามิภักดิ์อยู่ด้วยพระเจ้าราชาธิราช ณกรุงหงษาวดี แล้วกราบทูลซึ่งเหตุผลในกรุงรัตนอังวะตามมีทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งว่า พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาสวรรคตแล้ว มังสุเหนียดผู้เปนพระราชบุตรได้ครองราชสมบัติเปนใหญ่ในกรุงรัตนบุระอังวะก็ดีพระทัยนัก จึงโปรดพระราชทานวังตำหนักแลเครื่องอุปโภคบริโภคแก่มังศรีธาตุโดยควรแก่ฐานาศักดิ์เปนอันมาก ทรงทำนุบำรุงเลี้ยงมังศรีธาตุไว้ แล้วทรงพระราชดำริห์ว่า พระเจ้ามณเฑียรทองผู้เปนพระราชบิดาพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเปนกระษัตราธิราชอันใหญ่ มิได้ตั้งอยู่ในสัตยานุสัตย์ กระทำให้ผิดพระราชวัตตานุวัตร ยกกองทัพล่วงลงมาเหยียบแดนเมืองหงษาวดี ให้ขาดทางพระราชไมตรีแต่ก่อนแล้ว แลบัดนี้มังสุเหนียดผู้เปนพระราชโอรสได้ครองราชสมบัติในกรุงรัตนอังวะ ไพร่บ้านพลเมืองทั้งปวงก็ยังมิราบคาบเปนปกติ จำเราจะยกกองทัพขึ้นไปกระทำแก่กรุงรัตนบุระอังวะบ้าง เห็นจะได้โดยง่าย ทรงพระดำริห์แล้วจึงปรึกษาเสนาบดีทั้งปวง ๆ ก็เห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้จัดกองทัพ แต่งเรือฉลากบางหุ้มด้วยเหล็กสามร้อยลำ เรือลายเลหุ้มทองแดงห้าร้อยลำ เรือลายคาเล่หยักห้าร้อยลำ เปนเรือพันสามร้อยลำ สรรพไปด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง ให้เจ้าสมิงนครอินท์เปนแม่กองทัพหน้า สมิงอุบากองเปนเกียกกาย สมิงนิตทินชัยเปนทัพหนุน สมิงสามแหลกทัพหนึ่ง สมิงพ่อเพ็ชร์ทัพหนึ่ง สมิงพระรามราชบุตรเขยสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทัพหนึ่ง สมิงทอทัพหนึ่ง สมิงอังวะมังศรีทัพหนึ่ง ทั้งห้าทัพนี้สำหรับช่วยอุดหนุนเพิ่มเติมกองทัพทั้งปวง สมิงราชสังครำ อำมาตย์ทินมณีกรอด สมิงพระตะเบิด สามนายนี้เปนทัพหลัง รวมกันสิบสองทัพเปนคนเจ็ดหมื่น แล้วให้สมิงโยธาราช สมิงมาสะมันคุมนายทัพนายกองถือพลสามหมื่น ช้างห้าร้อย ม้าพันห้าร้อยเปนกองทัพบก ให้สมิงชีพรายอยู่รักษาเมือง
ครั้นถึงณวันอังคารเดือนอ้ายขึ้นสิบห้าค่ำ ศักราช ๗๕๙ ปี ได้มหาพิชัยฤกษ์โชคยามเวลาแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงสั่งให้ลั่นฆ้อง พลทหารโห่ร้องโบกธงเอาชัยออกขนานเรือพระที่นั่ง ยกกองทัพเรือแลทัพบกไปครั้งนั้นเปนมหันตโอฬาร กองทัพเรือก็ประกอบด้วยเรือนายทัพทแกล้วทหารตั้งเปนขบวนนาวาพยุหะ มีดั้งกันแซกแซงซ้ายขวาหน้าหลัง คับคั่งเปนทิวแถวในท้องทางชลมารค พลทหารก็แต่งตัวสีหลากๆ คนละอย่าง บ้างเขียวเหลืองขาวแดง แต่ล้วนฝีมือเข้มแข็งกล้าหาญในการสงคราม ดูงามเปนสง่า มีมือถือเครื่องสรรพสาตราวุธสำหรับยุทธณรงค์โดยขบวนพลง้าวทวนภู่จามรี พลทหารดั้งกระบี่ โล่เขนหอกซัดเกาทัณฑ์ศรกำทราบสพาย ทุกหมู่กองพลนิกายมีนายหมวดตรวจกวดขัน ดาษไสวไปด้วยพรรณธงชายธงฉาน เขียวเหลืองขาวแดงปักประจำลำเรือทุกกองทัพ เสียงสนั่นด้วยศัพท์ฆ้องกลองกึกก้องโกลาหล กองทัพบกก็ประกอบด้วยรี้พลช้างม้าโดยขบวนพยุหยาตรารีบเดินกองทัพไป
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ยกเข้าไปใกล้แดนกรุงรัตนบุระอังวะ ตีได้หัวเมืองตะละชีแลเมืองปรวน จนถึงบ้านอะลอย บ้านเย็นปู บ้านสามพลู บ้านกรัดขับ บ้านตะไลยจิบ บ้านปรวน เปนลำดับไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชสั่งให้กวาดเอาข้าวปลาอาหารไว้เปนกำลัง แต่บ้านเรือนถิ่นถานนั้น ให้เอาเพลิงจุดเผาเสียสิ้น ฝ่ายพม่าชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวง ก็แตกหนีหลบหลีกไปเอาตัวรอด
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งว่า กองทัพพระเจ้าราชาธิราชตีเข้ามาดังนั้น ก็ให้กวาดครอบครัวอพยพ เอาข้าวปลาอาหารทั้งปวงเข้าไว้ในเมืองสิ้น กองทัพพระเจ้าราชาธิราชยกตีล่วงไปได้เมืองภุกามอันเปนเมืองหลวงเก่า แลเมืองจเดิง เมืองอะลอย เมืองจเดิงนั้นกับเมืองหลวงอังวะอยู่คนละฟากแม่น้ำ แล้วตั้งให้เสนาบดีอยู่รักษาเมือง ฝ่ายกองทัพกรุงอังวะก็มิได้ยกออกมาต่อสู้ นิ่งสงบอยู่ในเมือง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ยกล่วงเดินไป ตีเมืองตะคองมาเลใกล้กรุงอังวะทางสิบห้าวัน ครั้นตีเมืองตะคองมาเลได้แล้ว พระองค์ก็ยกถอยมาตั้งอยู่ณเมืองจเดิงที่ให้รักษาอยู่นั้น แล้วจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า เรายกกลับมาเมืองอังวะได้แปดวันแล้ว พระเจ้ากรุงอังวะก็มิได้ยกออกมาต่อสู้เรานิ่งอยู่ฉะนี้ แลกิจการในเมืองอังวะจะเปนประการใดก็ไม่รู้ ครั้นแต่งให้ทหารไปลาดตระเวนจับผู้คน จะมาไต่ถามเอากิจการก็มิได้สักคนหนึ่ง เราจะรู้ที่คิดการหมายเอาชัยชนะได้ประการใด
อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะคิดอุบายจับพม่ามาถวายให้จงได้ ด้วยเมืองอังวะแลเมืองจเดิง กับพระธาตุสร้อยจะเยียดนั้น อยู่ฟากแม่น้ำหนึ่ง เยื้องกันเปนสามแพร่ง จะขอให้บ่ายหน้าเรือขนาน ไปข้างพระธาตุสร้อยจะเยียด ให้เอาเสื้อผ้าธงเทียวข้ามไปบูชาให้พม่ารู้แล้ว จึงให้สมิงสามกรายเอาเรือบรรจุทหารซุ่มไว้ ฝ่ายพม่ารู้ว่ากองทัพเราเอาสิ่งของไปบูชาพระธาตุ ครั้นคนกลับมาหมดแล้ว พม่าก็จะออกเก็บเอาสิ่งของ เห็นจะจับผู้คนได้บ้าง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทรงเห็นชอบด้วย จึงสั่งให้จัดผ้าแพรพรรณธงเทียวไปบูชาพระธาตุ ให้สมิงสามกรายคุมทหารไปซุ่มคอยอยู่ ตามซึ่งอำมาตย์ทินมณีกรอดทูลนั้น
ครั้งนั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็สดุ้งตกพระทัยกลัว มิได้ทรงดำริห์การที่จะสู้รบ เปรียบประดุจสกุณโปดกอยู่ในฝ่าพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงทรงพระวิตกว่า แดนเมืองอังวะข้างฝ่ายอุดรทิศนั้นก็ยังมิได้ราบคาบก่อน แลกองทัพมอญยกรีบเร็วมาครั้งนี้ ตีล่วงข้ามแดนเข้ามาจนถึงเมืองอังวะ ฝ่ายไพร่พลพม่าก็แตกกระจัดกระจายไป เมื่อไม่ได้กำลังไพร่พลเสบียงอาหารแล้ว จะรบสู้ศึกมอญนั้นเห็นขัดสนนัก จึงให้ประชุมคนทั้งสองฝ่ายคือสมณชีพราหมณ์ แลเสนาพฤฒามาตย์ราชปุโรหิตทั้งปวง เข้ามาพร้อมแล้วตรัสปรึกษาว่าศึกมอญมาติดเมืองเรา ครั้งนี้ผู้ใดจะมีสติปัญญาจะคิดอาสาสู้รบประการใดบ้าง เสนาบดีก็นิ่งอยู่มิได้กราบทูลประการใด
ขณะนั้นพระสังฆราชองค์หนึ่ง มีนามว่าพระสังฆราชภังคยะสะกะโร มีสติปัญญาสามารถทรงพระไตรปิฎก แลรู้หลายภาษา พูดภาษารามัญ ไทยใหญ่ ไทยน้อย ลาว ญวน เงี้ยว ทวายได้ ครั้นเห็นเสนาบดีทั้งปวงนิ่งอยู่ดังนั้นจึงถวายพระพรว่าเปนธรรมดาสืบมา แม้พระเจ้าแผ่นดินมีทุกข์เดือดร้อนด้วยเหตุสิ่งใดแล้ว ขุนนางข้าราชการน้อยใหญ่ทั้งปวง ก็ย่อมรับอาสาช่วยปลดเปลื้องสนองพระเดชพระคุณตามสติปัญญา ถ้าฝ่ายฆราวาสขัดขวางแล้วก็ถึงสมณ ครั้งนี้เปนโอกาสของสมณแล้ว อาตมาภาพก็คิดว่าเกิดมาเปนข้าแผ่นดิน มหาบพิตรทรงพระกรุณาโปรดปลูกเลี้ยงให้ยศศักดิ์เปนใหญ่ยิ่ง มีพระคุณหาที่สุดมิได้ อาตมาภาพจะขอรับอาสาออกไปเจรจาความเมือง ด้วยพระเจ้าราชาธิราชสนองพระเดชพระคุณ ให้ยกกองทัพกลับไปจงได้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังยังไม่ไว้พระทัย จึงตรัสว่าซึ่งพระคุณเจ้ารับอาสาดังนี้ก็ดีแล้ว แต่ข้าพเจ้ากริ่งใจอยู่ กลัวจะไม่สมคิด ด้วยพระยามอญองค์นี้ เขาเล่าลือมาว่าใจร้ายหยาบช้าห้าวหาญนัก แต่ลูกเมียเปนที่รักยังรอไม่ใคร่ได้ เมื่อจะได้ราชสมบัตินั้นให้ฆ่าสมิงมราหู เขาว่าโกรธราวกับจะให้รองโลหิตมาเสวย พวกพม่าที่เขารู้ชวนกันเรียกว่า พระเจ้ามหายักษ์เมืองมอญ ซึ่งยกทัพขึ้นมาติดเมืองเรานี้ก็เพราะโกรธว่า สมเด็จพระราชบิดาแลข้าพเจ้ายกลงไปย่ำยีเขาก่อน ซึ่งพระคุณเจ้าออกไปว่ากล่าวโดยดีนั้น ข้าพเจ้ายังวิตกนักเกรงจะไม่สมหมาย อุปมาดังไปอ้อนวอนเสือว่าอย่าให้กินเนื้อนั้น ข้าพเจ้าเห็นสุดยากที่เสือจะยอมให้ ขอพระคุณตรึกตรองดูจงควร
พระสังฆราชภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรว่า ซึ่งพระเจ้าราชาธิราชมีพระทัยร้ายห้าวหาญนัก ราวกับมหายักษ์นั้น ขอมหาบพิตรอย่าได้ทรงพระวิตก อาตมาภาพจะรับอาสาสู้รบด้วยคารมเทสนา ให้พระทัยอ่อนน้อมเปนมนุษย์ลงจงได้ อันวิสัยรบด้วยสาตราฆ่าฟันแทงยิงกันนั้น เหนื่อยยากแก่ทแกล้วทหารนัก ซึ่งอาตมาภาพรับอาสาครั้งนี้ จะสู้ด้วยอาวุธคมคือลมปาก มิให้ยากแก่ไพร่พล จะให้พระเจ้าราชาธิราชอ่อนน้อมยอมแพ้ประนมพระหัตถ์คำนับให้ถอยทัพกลับจงได้ ซึ่งมหาบพิตรตรัสว่าเกรงจะไม่สมหมายนั้น รับพระราชทานอภัย อุปมาดังมหาบพิตรทรงพระตำหนินาวาทั้งโกลน ติลครโขนเมื่อยังไม่ได้ใส่เครื่อง อันเรือทำยังไม่สำเร็จ ลครโขนยังมิได้แต่งเครื่องครบนั้น จะดูงามที่ไหน เปรียบเหมือนอาตมาภาพถวายพระพรอวดอ้างฝีปากไว้ เมื่อยังมิได้เจรจาก็ยังไม่เห็นเท็จแลจริง อันวิสัยมนุษย์ทุกวันนี้ ฆ่าช้างก็หวังจะเอางา เจรจาก็หวังเอาถ้อยคำ เปนที่สำคัญมั่นหมาย แม้นมหาบพิตรยังทรงพระสงกาอยู่แล้ว อาตมาภาพจะขอถวายทัณฑ์บนไว้ แม้นไปทำการไม่สมดังว่าแล้ว มหาบพิตรจงสึกอาตมาภาพเสีย ลงพระราชอาญาสักหน้าส่งไปเปนตพุ่น สำหรับเกี่ยวหญ้าช้างจนตาย
สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ได้ทรงฟังพระสังฆราชรับอาสาให้ทัณฑ์บนแข็งแรงดั่งนั้น ก็แย้มพระสรวลตรัสว่า ซึ่งข้าพเจ้าว่าจะไม่สมหมายนั้น เพราะความกลัวจึงได้คิดเกรงกริ่ง ใช่จะประมาทพระคุณว่า จะไปเจรจาสู้รบไม่สำเร็จนั้นหามิได้ พระคุณเจ้าก็มีสติปัญญาสามารถ แม้นเห็นสมคิดแล้ว ก็นิมนต์พระคุณเจ้าออกไปเจรจาเถิด ซึ่งพระคุณเจ้าให้ปฏิญาณทัณฑ์บนนั้น ถึงจะพลาดพลั้งไม่สมคิดประการใด ข้าพเจ้าหาเอาโทษไม่ ด้วยพระคุณเปนสมณอุสาหรับอาสาด้วยความสวามิภักดิ์ ชอบแต่จะปูนบำเหน็จถวายให้ถึงขนาดจึงจะควร
พระสังฆราชภังคยะสะกะโร จึงถวายพระพรว่า ซึ่งอาตมาภาพรับอาสาถวายทัณฑ์บนไว้นั้น ใช่จะอวดอ้างปัญญาวิชาความรู้หามิได้ หวังจะกระทำให้เปนแบบแผนแก่เสนาบดีแลทแกล้วทหารสืบไปภายหน้า จะได้มีใจกล้าหาญในสงคราม รับอาสาเจ้าไม่เสียดายชีวิต จะได้คิดถึงความมั่นสัญญาที่ตนกระทำไว้ อันคำทัณฑ์บนนั้นอุปมาดังหลักเปนที่ยุดหน่วง แม้ไม่มีหลักแล้ว ครั้นไปกระทำการเหนื่อยยากเข้าดวงจิตต์มักปรวนแปรไป อนึ่งอาตมาภาพพิจารณาการหน้าหลังแน่ใจของตนแล้ว จึงขันรับอาสาว่าจะได้ชัยชนะภายเดียว เพราะเห็นชาตากรุงรัตนบุระอังวะยังรุ่งเรืองดีอยู่ ถึงข้าศึกจะหักโหมประการใด ก็มิอาจจะเอาเมืองได้ คงล่าทัพกลับไปเปนแท้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสสั่งให้จัดเครื่องราชบรรณาการออกไปถวายพระเจ้าราชาธิราชนั้น เปนสิ่งของแพรลายขบวนอย่างดีสิบพับ ผ้าซับพระพักตร์ปักทองผืนหนึ่ง พระเต้าน้ำทองใบหนึ่ง โต๊ะเครื่องเสวยของกษัตริย์สำรับหนึ่ง พรมสามผืน เมี่ยงสิบกระหมวด น้ำดอกไม้เทศสิบเต้า สีเสียดเทศยี่สิบก้อน ผ้าแดงโมรีสิบพับ กับของกินทั้งปวงเปนเครื่องเลี้ยงทหารพอสมควร ให้จัดคนถือสิ่งของไปด้วยนั้น แต่ล้วนคนชราหกสิบคน แล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงตรัสสั่งพระสังฆราชว่า สิ่งของทั้งนี้ให้ว่าเปนของพระคุณเจ้า มีจิตต์ยินดีนำออกมาถวาย ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องสั่งให้จัดสิ่งของเสร็จแล้ว ก็อาราธนาพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรออกไป เมื่อพระสังฆราชภังคยะสะกะโรออกไปนั้น มีพระสงฆ์องค์หนึ่งชื่อพระคางตรีออกไปด้วย เจ้าพนักงานจึงให้เอาเรือผูกขนานกันเข้าสองลำ แล้วขนสิ่งของลงในเรือขนานนั้น พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรก็ลงเรือพร้อมด้วยคนหกสิบข้ามไป ครั้นถึงหน้าค่ายพลับพลาพระเจ้าราชาธิราช พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงให้ขนเครื่องราชบรรณาการขึ้นไปอยู่แต่นอกค่าย ฝ่ายทหารเฝ้าประตูค่ายจึงเข้าไปแจ้งแก่เสนาบดี
ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จออก เสนาบดีจึงเข้ากราบบังคมทูล ว่าบัดนี้มีพระสงฆ์ข้ามมาแต่ฟากเมืองอังวะ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้นจึงตรัสสั่งให้มหาดเล็กไปนิมนต์เข้ามา มหาดเล็กรับสั่งถวายบังคมลาออกมานมัสการพระสังฆราชแจ้งว่า ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโอกาส ให้อาราธนาพระคุณเจ้าเข้าไป พระสังฆราชจึงให้คนขนของเข้าไปส่ง ครั้นเข้าไปถึงประตูค่าย ทหารรักษาประตูก็ตรวจค้นดูเครื่องสาตราวุธในตัวพระสังฆราช แลสิ่งของเครื่องราชบรรณาการถ้วนทั่วแล้วจึงให้เข้าไป แต่พวกพม่าแลพระสงฆ์องค์หนึ่งนั้นให้ยับยั้งอยู่ภายนอก
ครั้นพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรเข้าไปจวนจะถึงหน้าพระที่นั่ง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแกล้งเมินพระพักตร์เสีย ทำเปนไม่ทรงเห็นหาตรัสทักไม่ พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรไปยืนนิ่งอยู่ช้านาน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเห็นนานนักแล้ว จึงทำผันพระพักตร์เหลือบพระเนตร์มาตรัสทักว่า พระคุณเจ้ามาเมื่อไร พระสังฆราชาถวายพระพรว่า อาตมาภาพมาเมื่อมหาบพิตรทอดพระเนตร์เห็น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ยิ้มอยู่ แล้วอาราธนาให้พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรนั่งบนอาศน์ที่สมควร พอเจ้าพนักงานนำเครื่องราชบรรณาการของพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรเข้ามาถวายหน้าพระที่นั่ง พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรถวายพระพรว่า อาตมาภาพแจ้งว่ามหาบพิตรเสด็จมาแต่มรรคาไกล อาตมาภาพก็ยินดีมีอุสาหออกมาเยือน ไม่มีสิ่งใดอันตระการมีแต่สิ่งของเท่านี้ อาตมาภาพจะขอถวายแก่มหาบพิตรตามมี
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรถวายของดังนั้น จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า ซึ่งสิ่งของพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรนำมาทั้งนี้ มิใช่ของพระสังฆราชาภังคยะสะกะโร เห็นจะเปนสิ่งของพระเจ้ามณเฑียรทองให้มา เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นจริงด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้รับสิ่งของไว้แล้ว ตรัสถามว่าพระคุณเจ้าออกมาหาโยมเจ้านี้ด้วยกิจธุระอันใด พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรว่า อาตมาภาพออกมาเฝ้ามหาบพิตรบัดนี้ ด้วยมีความปรารถนาจะใคร่แจ้งว่า พระองค์ทรงพระอุสาหเสด็จกรีธาพลขึ้นมาทั้งนี้ เพื่อพระราชประสงค์สิ่งใด
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า ข้าพเจ้ายกกองทัพมาทั้งนี้ด้วยเหตุประการหนึ่ง จึงมีความปรารถนาสามประการ เหตุประการหนึ่งนั้น ด้วยพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาละทางพระราชไมตรีเสีย ยกกองทัพลงไปกระทำข่มเหงย่ำยีถึงเมืองหงษาวดี ฝ่ายข้าพเจ้าก็หมายใจว่า เปนกษัตริย์อันประเสริฐในรามัญประเทศ ครั้นจะมิยกขึ้นมาตอบแทนพม่าบ้าง ก็ดูดุจดังว่ามิใช่ชายหามานะมิได้ อันความปรารถนาสามประการนั้น ประการหนึ่งคือ ตั้งใจมาจะกระทำยุทธนาการให้เมืองอังวะอยู่ในอำนาจขึ้นแก่หงษาวดี ให้ขอบขัณฑเสมากว้างขวางออกไป ประการหนึ่งคือ กรุงอังวะเปนที่เจดียสถานมาก ข้าพเจ้ามีศรัทธาจะขึ้นมานมัสการ ทั้งจะได้ชมประเทศกรุงอังวะด้วย ประการหนึ่งคือจะยกยอบวรพุทธสาสนาให้รุ่งเรืองถาวรสืบไปนาน
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรได้ฟังดังนั้น ก็ถวายพระพรว่าซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้ไพเราะนัก อันพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวามิได้ตั้งอยู่ในทางพระราชไมตรีนั้น บัดนี้ก็เสด็จทิวงคตล่วงแล้ว ฝ่ายพระองค์ก็ทรงพระสติปัญญาสามารถ แลจะมาประพฤติโดยพระทัยอันพยาบาทดังนี้ อาตมาภาพเห็นเปนครุโทษใหญ่หลวงนัก ขอพระองค์ทรงพระราชดำริห์ถึงครุกรรมข้อนี้ แลทางพระราชประเพณีอันชอบแต่ก่อนสืบมา เหมือนเมื่อครั้งสมเด็จพระเจ้าอะโนระธามังฉ่อได้เสวยราชสมบัติอยู่ในภุกาม พระองค์ยกลงไปรักษาพระเกษธาตุที่นครสิงหคุต ครั้นถึงเมืองปรวนล่วงเข้าแดนรามัญประเทศจึงทรงพระราชดำริห์ว่า เมืองมอญกับเมืองพม่าเปนทางพระราชไมตรีกันมาแต่ก่อน แลบัดนี้เรายกล่วงแดนเข้ามามิควรนัก เกลือกพระเจ้าหงษาวดีจะมีพระทัยรังเกียจ ก็จะเสียทางพระราชไมตรีแก่กัน ทรงพระดำริห์ฉนี้แล้ว สมเด็จพระเจ้าอโนรธามังช่อจึงเสด็จกลับขึ้นมา มิได้ลงไปรับพระเกษธาตุที่นครสิงหคุต พระองค์ทรงรักษาพระราชประเพณีถึงเพียงนี้ พระนครทั้งสองฝ่ายก็เปนสุวรรณปถพีเดียวกัน อยู่เย็นเปนสุขมา หาความอิจฉาวิหิงสาแก่กันมิได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า พระคุณเจ้าว่าทั้งนี้ก็ชอบอยู่ แต่พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาเปนกษัตริย์ผู้ใหญ่ ละทางพระราชไมตรีเสียก็ผิดมิได้ประพฤติโดยโบราณราชประเพณีตามพระเจ้าอโนรธามังช่อ แลยกลงไปเพื่อจะกระทำย่ำยีแว่นแคว้นของข้าพเจ้าให้อยู่ในอำนาจ ข้าพเจ้าก็ยกขึ้นมาตอบแทนเพื่อจะแผ่อาณาจักร์ให้กว้างขวางออกไปบ้าง พระคุณเจ้ามาว่ากล่าวดังนี้เหมือนยุดมือข้าพเจ้าไว้ให้กระทำแต่ข้างเดียวหาควรไม่
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรว่า มหาบพิตรตรัสดังนี้ ดุจดังอาตมาภาพเปนสมณลามก มีความฉันทาลำเอียง จะให้สัตว์ฉิบหายข้างหนึ่งเจริญข้างหนึ่ง หารักษาสิกขาบทตั้งอยู่ในเมตตาพรหมวิหารไม่ เปนความสัตย์อาตมาภาพมิได้เข้าข้างใด ซึ่งถวายพระพรแก่มหาบพิตรฉนี้ ด้วยคิดว่ามหาบพิตรทั้งสองฝ่ายพระนครเปนบรมกษัตริย์อันประเสริฐ เปนที่ตั้งพระพุทธสาสนา แลเปนที่อาศัยสมณพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งปวง เพราะทรงพระสติปัญญาเปนสัมมาทิฏฐิ ประพฤติตามพระพุทธโอวาทอยู่ทั้งสองฝ่าย อันพระพุทธโอวาทซึ่งพระองค์ตรัสไว้ในพระตรัยปิฎกทั้งสามนั้น อยู่ในพระขันตีธรรมบทเดียว ถ้าบพิตรพระองค์ใดปฏิบัติตามพระขันตีบทเดียวนี้ไซร้ ได้ชื่อว่าบพิตรพระองค์นั้น ปฏิบัติตามพระพุทธโอวาทอันตรัสไว้ในพระไตรปิฎกทั้งสามนั้นสิ้น พระสาสนาแลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงก็จะวัฒนาการเจริญสืบไป สมเด็จพระมหากษัตริย์ทรงปฏิบัติในพระขันตีราชธรรมนั้น อาตมาภาพจึงถวายพระพรเตือนพระสติพระองค์ผู้เปนประธานฝูงสัตว์โลกทั้งปวง ให้ทรงปฏิบัติในพระขันตีราชธรรม แลพระองค์มาตรัสโดยทางอาฆาฏจองเวรพยาบาท อันเปนข้าศึกแก่ขันตีธรรมให้ขาดประโยชน์ปรโลกฉนี้ ดุจหนึ่งพระองค์มิได้ทรงปฏิบัติตามพระพุทธโอวาทของสมเด็จพระพุทธเจ้าอันตรัสสั่งสอนไว้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า ซึ่งพระคุณเจ้ามาว่ากล่าวเตือนสติข้าพเจ้าโดยพุทธโอวาทดังนี้ ดูเหมือนหนึ่งพระคุณลำเอียง แม้นไม่มีจิตต์ฉันทาเข้าด้วยข้างหนึ่ง จะให้ฉิบหายข้างหนึ่งเจริญข้างหนึ่งแล้ว ถ้าเปนสัจธรรมของพระคุณเจ้าเที่ยงแท้เสมอที่จะมิให้สัตว์แลพระพุทธสาสนาเปนอันตรายจริง พระคุณเจ้าก็จะช่วยเตือนสติถวายโอวาทคำสั่งสอนพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาอันเปนสัมมาทิฏฐิให้ตั้งอยู่ในขันตีราชธรรม อย่าให้ยกทัพลงไปเบียดเบียฬขอบขัณฑเสมาเมืองหงษาวดีก่อนฉะนี้ จึงจะเห็นว่าพระคุณเจ้าตั้งอยู่สัจธรรมเปนอันแท้ ที่จะให้สัตว์ทั้งปวงเปนสุขเสมอกันจริง นี่พระคุณเจ้ามิได้ห้ามสั่งสอนพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาให้ตั้งอยู่ในขันตีราชธรรมปฏิบัติ นิ่งให้มาเบียดเบียนขอบขัณฑเสมาเมืองหงษาวดีเปนต้นเหตุก่อน ข้าพเจ้าจึงยกทหารขึ้นมาตอบแทนตามพระราชประเพณี พระคุณเจ้าจึงมาให้โอวาทตักเตือนข้าพเจ้า ให้ตั้งอยู่ในขันตีทศพิธราชธรรมปฏิบัติ แลทศพิศราชธรรมปฏิบัตินั้นมีถึงสิบประการ ในบทตัปปังนั้นว่า ให้พระมหากษัตริย์มีวิริยะภาพอุสาหปราบปรามข้าศึกอันเปนเสี้ยนหนามให้ราบคาบ เมื่อพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวามาเบียดเบียฬขอบขัณฑเสมาเมืองหงษาวดีก่อน แลพระคุณเจ้าจะให้ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในขันตีราชธรรมอดออมเสียฉนี้ จะมิเสียราชธรรมในบทตัปปังที่ว่าให้พระมหากษัตริย์มีความเพียรปราบปรามเสี้ยนศึกสัตรูให้ราบคาบนั้นหรือ เหตุฉะนี้จึงเห็นว่าพระคุณเจ้าแกล้งมาว่าแก่ข้าพเจ้าให้ตั้งอยู่ในขันตีราชธรรมฝ่ายเดียวนั้น เห็นหาเปนสัจธรรมไม่
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรก็ถวายพระพรว่า ซึ่งมหาบพิตรตรัสว่า ราชธรรมมีถึงสิบประการนั้นก็จริง แต่สมเด็จพระสรรเพ็ชญ์พุทธเจ้าตรัสสรรเสริญขันตีราชธรรมอันเดียวนี้ว่า มีคุณานุภาพอานิสงส์ล้ำเลิศประเสริฐกว่าราชธรรมทั้งเก้าประการ ซึ่งมหาบพิตรจะมาทรงปฏิบัติตามตัปปะราชธรรม อันเพียรภาพที่จะยังข้าศึกเสี้ยนหนามให้เดือดร้อนราบคาบ จะแผ่ขอบขัณฑเสมาให้กว้างขวางออกไปนั้นมิได้ประกอบด้วยคุณฝ่ายเดียวดุจขันตีราชธรรม ยังเจือไปด้วยโทษอยู่ อาตมาภาพขอถวายพระสติตักเตือนไว้ ตามเนื้อความอันมีในพระไตรปิฎกว่า เมืองดาวดึงษาสวรรค์ แลอเวจีมหานรกกับชมภูทวีปทั้งสามภูมิ์นี้ กว้างขวางยาวใหญ่ได้หมื่นโยชน์เสมอกัน แลฝ่ายดาวดึงษาสวรรค์เทวโลกนั้น ก็มีระยะเทวะวิมานย่านประเทศที่อยู่ต่าง ๆ อันบุญนิมิตตกแต่งเปนอันดี จะได้ยัดเยียดเบียดเสียดกันนั้นหามิได้ ฝ่ายชมภูทวีปนั้นกว้างขวางได้หมื่นโยชน์ เปนโลณะมหาสมุทรท่วมเสียสี่พันโยชน์ เปนป่าหิมพานต์ก็สามพันโยชน์ เปนที่มนุษย์อาศัยก็สามพันโยชน์ พระมหากษัตราธิราชแต่โบราณก็ตั้งบ้านเมือง ๆ แต่ครั้งพระบรมโพธิสัตว์เจ้าเสวยพระชาติเปนมหาโควินท์ เวลามหาพราหมณาจารย์นั้นก็ช่วยแบ่งปันประเทศแว่นแคว้นแดนบ้านเมืองเปนระยะฝักฝ่าย จะได้คับคั่งเบียดเสียดวิวาทชิงแดนแก่กันนั้นหามิได้ แต่อเวจีมหานรกกว้างขวางยาวใหญ่ได้หมื่นโยชน์ บริบูรณ์ด้วยสัตว์อักตกอยู่ในนั้น มิได้หย่อนอย่างชมภูทวีป ด้วยอำนาจอกุศลคือ โลภะ โทสะ โมหะ เปนมูลมีในสันดานสัตว์โลก ผู้กระทำอกุศลกรรมบทสิบประการ เปนกายกรรมสาม วจีกรรมสี่ มโนกรรมสาม อกุศลทุจริตอันหยาบช้า ครั้นจุติก็ไปบังเกิดในอเวจีมหานรกเปนอันมากจะประมาณมิได้ บ้างนั่งนอนยืนยัดเยียดเบียดเสียดกันอยู่ในพื้นเหล็กแดง อันพิลึกด้วยเพลิงนรก จะได้มีช่องว่างที่จะชี้ลงว่าที่นี่เปนระแวกว่างอยู่นั้นหามิได้ จึงได้ชื่อว่าอเวจีมหานรก แต่กรุงอังวะกับกรุงหงษาวดีนั้น ไกลกันเปนระยะทางถึงเดือนหนึ่ง ใช่จะเบียดเสียดคับคั่งกันอย่างอเวจีมหานรกนั้นหามิได้ ซึ่งพระองค์จะทรงปฏิบัติตามตัปปะราชธรรมปราบเสี้ยนสัตรู จะเอากรุงอังวะเปนขอบขัณฑเสมาให้สัตว์ทั้งปวงคับคั่งยัดเยียดเบียดเสียดกันอยู่ดังอเวจีมหานรกนั้นหาควรไม่ อันบุคคลผู้ใดกระทำอกุศลด้วยกายวาจาจิตต์อันชั่วร้ายนั้น ก็จะเปนเวรานุเวรติดตามผู้นั้นไปดุจดังกงเกวียนอันเวียนพัดผันไปตามโค แลกงเกวียนก็ตามกระทบเท้าแห่งโคเปนนิตย์ ซึ่งมหาบพิตรจะไม่ทรงประพฤติขันตีราชธรรมอันประเสริฐกอบไปด้วยคุณฝ่ายเดียว จะมาประพฤติตามตัปปะราชธรรม อันเจือไปด้วยคุณแลโทษ คือยังข้าศึกให้เดือดร้อนด้วยยุทธนาการฆ่าฟันกันฉนี้ พระองค์ทรงเห็นคุณนั้นจะล้างโทษให้พ้นภัยในอบายภูมิได้แลหรือ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตรัสว่า อันคุณก็อยู่ฝ่ายคุณ โทษก็อยู่ฝ่ายโทษ อันคุณจะล้างโทษนั้นก็หามิได้ ดุจน้ำกับน้ำมันระคนกัน จะเปนอันหนึ่งอันเดียวกันนั้นหามิได้ แต่โดยจิตต์ของข้าพเจ้ายกทัพมายังกรุงรัตนบุระอังวะครั้งนี้แม้นไม่มีเหตุก็หาไม่ ใช่จะมาด้วยน้ำใจวิหิงสา จะเบียดเบียฬผู้มีความชอบให้พินาศฉิบหาย แลยังพระพุทธสาสนาให้เปนอันตรายเศร้าหมองนั้นหามิได้ ตั้งใจแต่จะทำนุบำรุงพระพุทธสาสนา แลจะยังฝูงคนอาธรรมทุรชนนั้น ให้ตั้งอยู่โดยคลองธรรมสุจริต จึงประพฤติตามตัปปะราชธรรมอันจะกำจัดเสียซึ่งข้าศึก ซึ่งพระคุณเจ้าว่าราชธรรมนี้เจือไปด้วยคุณแลโทษนั้นก็จริง แต่ข้าพเจ้าคิดว่า ถึงจะเสียเงินก็จะแลกเอาทอง ถึงจะเสียทองก็จะแลกเอาแก้วมณีอันมีค่าไว้จงได้ ตามประเวณีโลกีกษัตริย์อันเสวยสมบัติในกลียุคเข็ญ ต้องจำเปนด้วยมีผู้มาก่อเหตุก่อนแล้วจำจะสานตาม อันสัตว์เวียนไปในสงสาร ใครเลยจะพ้นจากกุศลแลอกุศล ซึ่งจะหลีกภัยให้พ้นจากครุกรรมนั้น ก็แล้วแต่เจตนาอันประกอบด้วยปัญญาของตน ข้าพเจ้าเห็นฉนี้ จึงประพฤติตามตัปปะราชธรรมปฏิบัติอันเจือไปด้วยคุณแลโทษ
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโร จึงถวายพระพรว่า ถึงมาตร์ว่ามหาบพิตรจะทรงปฏิบัติตามตัปปะราชธรรมอันเจือไปด้วยคุณแลโทษฉนี้ก็ดี อันประเวณีปรินายก ผู้จะกระทำสงครามให้มีชัยชนะนั้น พึงให้รู้ในมูลสงครามสี่ประการ พะลัญจะ คือให้รู้กำลังข้าศึกว่าฝูงกามีกำลังแต่ในกลางวัน ฝูงนกเค้ามีกำลังแต่ในราตรี ฝูงสกุณชาติปักษีมีกำลังในเวหา ฝูงปลามีกำลังในน้ำหนึ่ง กาลัญจะ คือให้รู้จักกาลแห่งข้าศึกอันเสียอัปปะริหานิยะธรรมแปดประการ คือมิได้พร้อมเพรียงกัน เปนต้น ด้วยอาธรรมทุจริต อันใดอันหนึ่งแลหรือ ๆ ยังบริบูรณ์อยู่หนึ่ง เทสัญจะ คือ ให้รู้ประเทศอันกอรป์ด้วยธัญญาหาร ที่จะเปนกำลังแห่งข้าศึกนั้นหนึ่ง อุตุญจะ คือให้รู้จักสมัยแห่งฤดูทั้งสามมีวสันตฤดูเปนต้นแห่งเมืองข้าศึกนั้นหนึ่ง แลมูลแห่งสงครามทั้งสี่ประการ อันจะมีชัยชนะ เสนาบดีซึ่งเปนปรินายกนำพลทหารของพระองค์มิได้แจ้ง ยกพลโยธามาตีกรุงอังวะในวสันตะฤดู กรุงอังวะเปนภูมิประเทศตอนสูงกว่ากรุงหงษาวดีถึงห้าสิบเส้น เมื่อฝนตกน้ำนองแล้ว กระแสน้ำนั้นมีกำลังแรงเชี่ยวจนถึงก้อนศิลาแลต้นไม้ใหญ่มิอาจจะทนทานได้ก็หักโค่นทำลายลอยลงไปตามกระแสร์น้ำ แลทัพพระองค์ยังจะทนทานได้หรือ จะเปนอันตรายแก่พลทหาร เห็นจะล้มตายเปนอันมาก พวกพลทหารกรุงอังวะจะมิพักรบพุ่ง พลทหารฝ่ายพระองค์ก็จะพินาศล้มตายไปเอง บรมบพิตรสิจะทรงปฏิบัติปราบเสี้ยนสัตรูให้ราบคาบ หาแจ้งในมูลสงครามทั้งสี่ประการไม่หรือ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรว่าดังนั้น ก็ทรงพระสรวลแล้วจึงตรัสว่า พระคุณเจ้าเปนสมณสั่งสนทนาด้วยมูลสงครามดังนี้ เปรียบประดุจบุรุษพรรณาภัยอันพิลึกในป่าหิมพานต์ ให้แก่ฝูงพระยาไกรสรราชสีห์ฟัง แลสำแดงภัยพิลึกในมหาสมุทรให้ฝูงนาคราชอันมีฤทธิ์ฟัง ฝูงพระยาไกรสรราชสีห์หรือจะหนีไปจากป่าหิมพานต์ ฝูงนาคราชอันมีฤทธิ์หรือจะหนีไปจากมหาสมุทร พระคุณเจ้าสำแดงความพิรุธในใจออกเอง ด้วยวาจาพระคุณเจ้าสนทนา ข้าพเจ้าจึงเห็นว่าเจรจาหาเปนธรรมกถาเที่ยงแท้สัจธรรมไม่ พระคุณเจ้าเข้าใจว่า ราชปรินายกเสนามนตรีฝ่ายเมืองหงษาวดีไม่เข้าใจในการพิชัยสงครามแปดประการหรือ อาวุธะกัญจะ คือตกแต่งสรรพาวุธ มีดาบเปนต้นให้คมกล้า เปนที่บำรุงน้ำจิตต์ทแกล้วทหารผู้ถือมิให้ย่อท้อ ได้เปรียบแก่ข้าศึกด้วยอาวุธหนึ่ง สิปปะกัญจะ คือศึกษาเนืองๆ ในศิลปสาสตร์ทั้งปวงให้ชำนาญแม่นยำได้เปรียบแก่สัตรูโดยศิลปศาสตร์หนึ่ง พะละกัญจะ คือจัดพลทหารอันมีกำลังแกล้วกล้า อย่าให้ปนด้วยคนขลาดอันจะพูดพาทีให้ผู้หาญย่อท้อ ให้ได้เปรียบแก่สัตรูโดยพลทหารแกล้วกล้าหนึ่ง พะยุหะกัญจะ คือจัดแจงพยุหะหมู่พลอันควรแก่ตรีเสนา เบ็ญจะเสนา เนาวะเสนา สัปตะเสนา ตามถานในคำภีร์พิชัยสงคราม แลคำภีร์กาพย์มณฑกีว่า ถานประเทศที่นี้ควรจะตั้งพยุหนั้นมีครุทธะกากะพยุหเปนต้น เพื่อจะให้เปนปัจจัยอุดหนุนกัน ดุจครุธแลกามีปีกแลหางเท้าแลตัวแลศีร์ษะเปนปัจจัยอุดหนุนพร้อมกัน จึงบินไปได้ในอากาสนั้นได้เปรียบแก่สัตรูโดยพยุหนั้น หนึ่ง โกฏฐะกัญจะ คือฉลาดตั้งซุ้มค่ายให้มั่น กันอันตรายโดยรอบคอบ ให้เปนที่อาศัยแก่พลทหารอันเหนื่อยมาแต่ที่ยุทธนาการ จะได้อาศัยกินอยู่หลับนอนให้มีกำลังน้ำใจ ได้เปรียบแก่ข้าศึกโดยซุ้มค่ายหนึ่ง มันตะกัญจะ คือให้มีสติระลึกถึงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ ซึ่งเปนบรมรัตนมนต์อันประเสริฐเปนนิจเนือง ๆ ทุกอัสสาสะประสาทแลอิริยาบถนั่งนอนยืนเดิน เพื่อจะเปนที่พึ่งจะได้กระทำสัตยาธิษฐานแก่สรรพภัย มีปิศาจภัย โรคภัย ยุทธภัย เปนต้นอันมีมาแต่ข้าศึก ด้วยอาการแลกฤตยาคุณ ให้ไพร่พลปราศจากอันตราย ได้เปรียบแก่ข้าศึกโดยกำลังพระพุทธมนต์หนึ่ง วิริยะกัญจะ คือมีความเพียรหมั่นตักเตือนทหารทุกกระทรวงการ อย่าให้ขาดได้โดยอัชฌาสัย อย่าอ่อนกล้านั้นพอเปนมัชฌิมปานกลาง ให้ได้เปรียบแก่ข้าศึกโดยความเพียรหนึ่ง ปัญญากัญจะ คือมีปัญญารำพึง ซึ่งเหตุผลโดยรอบคอบเปนนิตย์ ในอดีต อนาคต ปัจจุบันที่จะเอาชัยชนะในสงคราม อย่าให้เปนอันตรายแก่พวกพลได้ ๆ เปรียบแก่ข้าศึกสัตรูโดยปัญญา ประการหนึ่ง ทายะกัญจะ คือรู้ปูนบำเหน็จให้ถึงขนาดแก่ทหารผู้มีความชอบให้แกล้วกล้าขึ้นในสงครามจงได้ ด้วยอามิศอันดีแลถ้อยคำอันไพเราะห์ ให้ได้เปรียบแก่ข้าศึกโดยปูนบำเหน็จ แลรางวัลนั้นหนึ่ง เปนยอดศีร์ษะไชยภูมิสงครามแปดประการดังนี้ แลกลสงครามอันอื่นต่างๆ ก็แจ้งอยู่ ถึงพระคุณเจ้าจะเจรจาประการใด ฝูงเสนาบดีราชปรินายกฝ่ายข้าพเจ้าก็เข้าใจในวาระจิตต์ของพระคุณเจ้าทุกประการ แต่หากว่าเกรงกาสาวะพัตถ์อันเปนธงชัยของพระอริยะเจ้าอยู่ จึงมิได้ว่าแก่งแย่งให้เคืองใจ
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโร จึงถวายพระพรว่า ซึ่งมหาบพิตรมิได้ทรงเห็นในวาระน้ำจิตต์ของอาตมาภาพอันตั้งอยู่ใจสัจธรรมทั้งนี้ ก็เพราะผลวจีกรรมของอาตมาภาพได้กระทำมาแต่ก่อน จึงมิได้เชื่อให้ทรงแคลงอาตมาภาพ โดยความสัตย์นี้อาตมาภาพคิดโดยจิตต์เมตตาสัตว์ว่า อันชมภูทวีปนี้มัชฌิมประเทศ ศีร์ษะแผ่นดินอยู่กลางเปนที่ตั้งพระมหาโพธิวิพุทธาภิเศก ในวิมุติเสวตรฉัตร์แห่งสมเด็จพระสรรเพ็ชญ์พุทธเจ้าทั้งปวง แลบันดารุกขชาติลัดดาวัลย์มีโดยรอบนั้น มีเครือวัลย์เวียนขึ้นเปนทักขิณาวัฏ แลมียอดอ่อนน้อมเข้าไปต่อพระมหาโพธิ์ มีเมืองใหญ่เปนโสฬศมหานครสิบหกแวดล้อมแผ่นดินมัชฌิมประเทศ มีทรงสัณฐานดังรูปตะโพนกึ่งกลางกว้างสามร้อยโยชน์ โดยรอบคอบเก้าร้อยโยชน์เท่านี้ เปนสมเด็จพระพุทธเจ้า พระปัจเจกโพธิ์เจ้า พระอรรคสาวก พระอสีติมหาสาวก พระยาบรมจักรพรรดิ์ พระยากุลจักรพรรดิ์ พระพุทธบิดา พระพุทธมารดา ท้าวพระยาอันมีกุศลสมภารมาก ย่อมมาบังเกิดในที่นั้น แลกรุงรัตนบุระอังวะกับกรุงหงษาวดีราชธานีทั้งสอง ก็นับเข้าในมัชฌิมประเทศเสมอกัน ฝ่ายมหาบพิตรทั้งสองเปนพระเจ้าแผ่นดิน ก็มีพระราชกุศลสมภาร ได้บำเพ็ญอบรมมาแต่ก่อนเปนอันมาก จึงได้มาเกิดในมัชฌิมประเทศเปนบรมอิสสราธิปไตยใหญ่หลวง ควรจะกระทำพระราชไมตรีต่อกัน สมณพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งสองฝ่ายจะได้อยู่เย็นเปนสุขได้ บำเพ็ญกุศลสร้างบารมีเปนทางสวรรค์ทางนิพพานเพราะพระองค์จึงจะสมควร บัดนี้พระองค์ยกพลทหารมากระทำสงครามเบียดเบียฬกันฉนี้ ให้สมณพรามณาจารย์ไพร่ฟ้าประชาราษฎรทั้งสองฝ่ายได้ความเดือดร้อนเสียกองกุศลเปนมูลแห่งบาปอันจะไปสู่จตุราบายทุกข์ดังนี้ อาตมาภาพมีอุสาหออกมาถวายพระพรดังนี้ จะได้เข้าข้างผู้ใดไม่ หวังจะเตือนพระสติ เพื่อจะให้บรมบพิตรทรงพระดำริห์ความอันควรโดยโบราณราชประเพณี กับจะให้เปนประโยชน์แก่พระองค์ไปในปัจจุบันแลอนาคตกาลนั้น
ขณะเมื่อพระสังฆราชาภังคยะสะกะโร ออกมาเจรจาความเมืองอยู่ด้วยสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชนั้น พอสมิงสามกรายซึ่งไปคอยจับพม่าณพระธาตุสร้อยจะเยียด จับได้พม่าอันออกมาเก็บสิ่งของตัดเอาศีร์ษะได้สามสิบคน จับเปนได้เจ็ดคนมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรเห็นดังนั้น จึงถวายพระพร ว่าเดิมมหาบพิตรทรงตรัสแก่อาตมาภาพว่า ซึ่งเสด็จกรีธาพลยกกองทัพขึ้นมายังกรุงอังวะนี้ ด้วยเหตุประการหนึ่ง จึงมีความปรารถนาสามประการ คือทรงพระราชศรัทธาจะสถาปนาพระบรมธาตุเจดียสถานไว้ให้เปนพระราชกุศลสืบไปในกัลปาวสาน อาตมาภาพก็มีความยินดี แลบัดนี้มาเห็นราชบุรุษของพระองค์ ไปกระทำอันตรายแก่คนเปนข้าพระพุทธเจ้าอันหาความผิดมิได้ ซึ่งเปนของพระมหากษัตริย์ทรงพระราชอุทิศถวายแก่พระรัตนไตรสืบมาแต่ก่อนฉนี้ อาตมาภาพดูลำบากตา มีความกรุณาแก่คนเปนข้าพระรัตนไตร ผู้หาความผิดมิได้มาถึงแก่ความตาย แลราชบุรุษผู้ประทุษฐร้ายต่อพระรัตนไตรก็เปนครุกรรมอันใหญ่ จะได้เสวยทุกขเวทนาในนรกนั้นสิ้นกาลช้านาน แต่เหตุอกุศลจิตต์อันมิได้เคารพรู้คุณพระรัตนไตร อาตมาภาพสังเวชนัก จะขอถวายพระพรลามหาบพิตรก่อน
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโร ทำอาการเปนประหนึ่งจะไปจากที่นั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า ซึ่งพระคุณเจ้าว่าราชบุรุษของข้าพเจ้าไม่รู้คุณพระรัตนไตรนั้นฉันใด พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรว่า อันราชบุรุษซึ่งได้เปนที่ถานันดรเสวยมนุษย์สมบัติเปนเศรษฐีคหบดี ก็อาศัยได้สร้างบารมี ศีลทานภาวนาสักการะบูชาพระรัตนไตรเปนประธาน ผลบุญนั้นจึงส่งให้ได้มาเกิดเปนเศรษฐีคหบดี อยู่ในมัชฌิมประเทศราชธานี ควรที่ราชบุรุษเหล่านี้จะรู้คุณพระรัตนไตร ทำสักการะบูชาให้ยิ่งๆ ขึ้นไปอีก นี่มากระทำอันตรายเบียดเบียฬคนเหล่าข้าพระ อันพระมหากษัตริย์แต่ก่อนทรงพระราชอุทิศถวายไว้ให้ปฏิบัติพระรัตนไตรจนล้มตาย เปนครุกรรมโทษจะได้ทนทุกขเวทนาในอเวจีมหานรกเปนอันช้านานนัก เหตุฉนี้อาตมาภาพจึงถวายพระพรว่า ราชบุรุษเหล่านี้มิได้รู้คุณพระรัตนไตร
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังพระสังฆราชาภังคยะสะกะโรสำแดงธรรมโดยพิศดารดังนั้น ก็ถอยมานะในพระทัยลงด้วยสามารถพระองค์เคารพในพระรัตนไตรยาธิคุณยิ่งนัก ทรงพระดำริห์เห็นธรรมสังเวชทุกประการ จึงตรัสแก่พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรว่า เมื่อแรกข้าพเจ้าขึ้นมาถึงนั้นมิได้พบคนแต่สักคนหนึ่ง ก็ไม่แจ้งกิจการณ์ในกรุงอังวะว่าจะเปนประการใด จึงให้ทหารไปคอยจับเอาคนมา เพื่อจะใคร่รู้กิจการณ์ในกรุงอังวะ แลซึ่งทหารไปกระทำหยาบช้าฆ่าฟันฝูงคนซึ่งปฏิบัติบรมธาตุเสียทั้งนี้ ข้าพเจ้าหาได้สั่งให้ทำแก่คนข้าพระไม่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งให้เอาผู้ไปฆ่าฟันเหล่าข้าพระเสียนั้นเปนโทษ
พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรว่า ซึ่งมหาบพิตรตรัสว่ามิได้สั่งให้กระทำนั้น ก็ทำโทษแก่พระองค์มิได้ แลซึ่งเกิดเหตุทั้งนี้เพราะอาตมาภาพ อันมหาบพิตรจะให้ลงพระราชอาญาราชบุรุษเหล่านั้น ก็ต้องอยู่ในสิกขาบท อาตมาภาพขอพระราชทานโทษอย่าให้ขุ่นหมองในสมณกิจเลย แลซึ่งเขามิได้เคารพต่อพระรัตนไตรไปฆ่าฟันพวกข้าพระเสียนั้น บาปกรรมก็ติดตัวเขาผู้ทำผิดไปในอนาคตกาล
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชพระราชโทษให้แล้ว จึงตรัสแก่พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรว่า ข้าพเจ้าจะฟังคำพระคุณเจ้าจะถอยทัพกลับไปจากกรุงรัตนบุระอังวะแล้ว แต่มีศรัทธาจะใคร่สถาปนาก่อหอพระขึ้นไว้ให้เปนการกุศลเปนที่สำคัญไว้สักแห่งหนึ่ง จะให้เปนเกียรติยศไปภายหน้า พระสังฆราชาภังคยะสะกะโร จึงถวายพระพรว่า ตามแต่พระองค์จะทรงพระบัญชาที่ควรเถิด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้จัดของถวายตอบแทนแก่พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรมากกว่าที่นำมาสองเท่า พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรจึงถวายพระพรลาพระเจ้าราชาธิราชกลับเข้ามาเมือง แล้วเข้าไปถวายพระพรแก่สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องตามซึ่งได้สนทนากับพระเจ้าราชาธิราชทุกประการ สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งว่า กองทัพมอญเลิกไป ก็คลายพระวิตกลง ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งให้รื้อเรือขนานไปสร้างหอพระขึ้นไว้ ณ พระธาตุสร้อยจะเยียด แล้วพระองค์ก็ให้ถอยทัพมา
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทราบว่า พระเจ้าราชาธิราชเลิกกองทัพออกจากที่แล้ว ก็ให้ทหารออกไปเอาเพลิงเผาหอพระซึ่งพระเจ้าราชาธิราชสร้างไว้นั้นเสีย ควันเพลิงก็กลุ้มกลบตระหลบไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตรเห็นทหารพม่า ออกมาเผาหอพระที่พระองค์ให้สร้างไว้นั้น ก็น้อยพระทัยทรงพระโกรธยิ่งนัก ตรัสสั่งให้หยุดกองทัพจะกลับขึ้นมาตีเอาเมืองอังวะให้ได้
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ทรงพระราชศรัทธา ให้สถาปนาหอพระขึ้นไว้เปนพุทธบูชาของพระรัตนไตรขาดแล้ว ผู้ใดกระทำประทุษฐร้ายแก่พระศรีรัตนไตร โทษนั้นก็อยู่แก่ผู้กระทำผิด ประดุจตัวผู้ซึ่งหยิบต้องถ่านเพลิงนั้นก็ย่อมหากจะร้อนในมือตนเอง แลซึ่งพระองค์สถาปนาบำเพ็ญพระราชกุศลสร้างหอพระเปนพุทธบูชาไว้นั้น ถึงมีผู้มาทำอันตรายดังนี้ พระราชอานิสงส์จะได้สาบสูนย์เสียนั้นหามิได้ ก็ติดตามค้ำชูพระองค์ไปจนสำเร็จพระนิพพาน ประการหนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้ามีพระพุทธฎีกาตรัสไว้ว่า บุคคลจะผจญสงครามภายนอกชนะได้ร้อยครั้งพันครั้ง ก็มิเท่าผู้ผจญสงครามภายใน คืออดโทโส ได้ขณะหนึ่ง มีกุศลอันล้ำเลิศประเสริฐกว่ากุศลทั้งปวงจะคณนาหามิได้ ประการหนึ่งอันประเพณีพระมหากษัตริย์ตรัสสิ่งใดเปรียบประดุจงาช้างซึ่งงอกออกแล้วมิได้หดคืน พระองค์ก็ได้ตรัสให้ถ้อยคำไว้แก่พระสังฆราชาภังคยะสะกะโรว่า จะถอยทัพเสด็จกลับไปกรุงหงษาวดีแล้ว ยังมิทันได้กลับไปถึงพระนครก่อน มาทรงพระโกรธแก่พม่าจะยกคืนขึ้นไปนั้น ข้าพเจ้าเห็นไม่ชอบ ขอได้ทรงพระดำริห์ตามพระวัตตรานุวัตร์ดูจงควร
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังอำมาตย์ทินมณีกรอดทูลทัดทานดังนั้น ก็เห็นด้วย จึงให้ถอยทัพมาตั้งอยู่ณเมืองภุกาม ทรงพระราชศรัทธาสั่งให้ก่อกุฎีถวายพระสงฆ์เปนอันมาก แลให้มีการมหรสพสมโภชสามวัน แล้วก็ยกพยุหโยธาทัพเสด็จกลับมาถึงกรุงหงษาวดี
ขณะนั้นฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า พระเจ้าราชาธิราชยกขึ้นมาถึงพระนครเรา สถาปนาหอพระไว้หวังจะให้เปนเกียรติยศว่า ได้ยกทัพล่วงแดนขึ้นมาถึงเมืองเรา ๆ ก็ให้ทหารออกไปเอาไฟเผาเสียนั้น เห็นว่าจะขัดเคืองพระทัยอยู่ แต่ว่าศึกจวนระดูน้ำจึงมิกลับมา เห็นว่าสงครามมอญกับเราจะติดพันกันไปเปนมั่นคง ครั้นเราจะยกกองทัพลงไปตอบแทนกระทำแก่เมืองหงษาวดีบ้าง บัดนี้บ้านเมืองเราในขอบขัณฑเสมาจังหวัดทั้งปวง ก็ยังมิราบคาบเปนปกติ ผู้คนระส่ำระสายอยู่กำลังเรายังน้อยนัก ประการหนึ่งเมืองตะแคงแลเมืองไทยใหญ่เล่าก็เปนขบถต่อเราแข็งเมืองอยู่ เราคิดจะยกกองทัพไปตีเมืองตะแคงแลเมืองไทยใหญ่ ปราบปรามเสี้ยนหนามให้ราบคาบแล้ว จึงจะยกไปตีเมืองหงษาวดี แล้วให้มีหนังสือไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่ ขอกองทัพให้ยกมาช่วยเปนทัพกระหนาบ เห็นจะได้เมืองหงษาวดีโดยง่าย เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วยโดยพระราชบริหาร จึงสั่งให้จัดเครื่องราชบรรณาการ แลให้แต่งลักษณะพระราชสาส์น ในพระราชสาส์นนั้นว่า สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองกรุงรัตนบุระอังวะขอเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่ ผู้เปนใหญ่ในมะลาประเทศ ด้วยพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ผู้เปนสมเด็จพระราชบิดาเราถึงแก่สวรรคตแล้ว แลบัดนี้เราผู้เปนพระราชบุตร ได้ผ่านสมบัติเปนใหญ่ในกรุงรัตนบุระอังวะ บ้านเมืองก็ยังมิราบคาบ ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชเจ้าเมืองหงษาวดี บังอาจหมิ่นเรา ยกกองทัพขึ้นมาย่ำยีถึงกรุงรัตนบุระอังวะ ทุกวันนี้เรามีความแค้นนอนตามิหลับเลย ครั้นจะยกไปกระทำแก่เมืองหงษาวดีบัดนี้เล่า ก็ยังจะต้องไปปราบปรามเมืองตะแคงเมืองไทยใหญ่ ซึ่งเปนเมืองขึ้นนั้นอยู่ ถ้าเสร็จแล้วจะยกลงไปตีเมืองหงษาวดี แต่กองทัพเมืองรัตนบุระอังวะนั้น เห็นจะได้ชัยชนะช้าไป จะขอกองทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยกมาเปนทัพกระหนาบ ช่วยกันตีเมืองมอญเห็นจะได้ชัยชนะโดยเร็ว ถ้าเสร็จสงครามแล้ว ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่กับกรุงรัตนบุระอังวะนี้มิได้ขัดเลย แม้นพระเจ้าเชียงใหม่มิให้ศูนย์ทางพระราชไมตรี ยกกองทัพลงมาช่วยครั้งนี้แล้ว ข้าศึกเมืองเชียงใหม่ ก็จะเปนข้าศึกเมืองอังวะ ๆ ก็จะเปนข้าศึกเมืองเชียงใหม่ พระราชไมตรีเราทั้งสองพระนครก็จะเจริญไปตราบเท่ากัลปาวสาน ครั้นแต่งพระราชสาส์นเสร็จแล้ว ก็ใช้ให้พม่าสิบสองคนเปนทูตจำทูลพระราชสาส์น นำเครื่องราชบรรณาการขึ้นไปณเมืองเชียงใหม่
ขณะนั้นสมิงงอฝาง ซึ่งสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้ไปกินเมืองเตียงนั้น แต่งให้ชาวด่านออกไปลาดตระเวนปลายด่าน พบพม่าสิบสองคนถือหนังสือพระราชสารกับเครื่องราชบรรณาการมา ชาวด่านจับตัวได้สิ้นคุมมายังสมิงงอฝาง ๆ เห็นพระราชสาส์นแล้ว ก็คุมเอาตัวพม่าแลพระราชสาส์นเข้าไปถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้วก็ทรงดำริห์ว่า ถ้าจะปล่อยพม่าสิบสองคนนี้เสีย มันก็จะกลับไปเมืองอังวะ พระเจ้าอังวะรู้แล้ว ก็จะแต่งคนอื่นให้ขึ้นไปขอกองทัพเมืองเชียงใหม่อีก ถ้ากองทัพพม่าทัพลาวยกมาพร้อมกันเปนสองทัพ เห็นกำลังศึกหนักนัก ฝ่ายเราจะรบพุ่งต้านทานยาก จำจะคิดตัดศึกแบ่งกำลังเสียให้น้อย ฆ่าพม่าผู้ถือหนังสือเสีย อย่าให้กิตติศัพท์รู้ไปว่าเราจับได้ ฝ่ายพระเจ้าอังวะมิได้เห็นผู้ถือหนังสือแลกองทัพยกมา ก็จะมีความสงสัยแคลงแก่กัน จึงสั่งให้เอาพม่าสิบสองคนฆ่าเสีย กำชับมิให้กิตติศัพท์รู้ไปถึงพม่า แล้วก็ให้พระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ผู้จับพม่าได้ ตามความชอบนั้นโดยสมควร แล้วจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวง บัดนี้ก็ได้เนื้อความว่า ทัพพม่าจะยกลงมากระทำแก่บ้านเมืองเรามั่นคงอยู่แล้ว จำเราจะยกกองทัพไปสกัดตัดทางไว้ อย่าให้ล่วงลงมาได้ เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นพร้อมด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้แต่งกองทัพเปนคนเก้าหมื่นสรรพด้วยเครื่องสาตราวุธ ก็เสด็จยกขึ้นไปตั้งณเมืองพะสิมคอยสกัดทางพม่าจะยกลงมา
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นให้พม่าสิบสองนำเครื่องราชบรรณาการไปเมืองเชียงใหม่แล้ว ก็ให้จัดกองทัพเปนคนสิบหมื่น สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธใหญ่น้อยเสร็จแล้ว ก็เสด็จยกทัพไปตีเมืองตะแคงได้เมืองตะแคงแล้ว ฝ่ายพระยาตะแคงหนีไปอยู่เมือพงา แต่นรามิละเปนอุปราชบุตรพระตะแคงนั้น พาบุตรภรรยาช้างม้าครอบครัวพันหนึ่งหนีมาอยู่เมืองทรางทวย
ขณะนั้นเมื่อพระเจ้ามณเฑียรทองได้เมืองตะแคงแล้ว จึงตั้งให้มังกำมุนี พระราชบุตรเขยอยู่รักษาเมืองตะแคง แลตะละเจ้าเปฟ้าซึ่งเปนพระราชธิดาเปนบริจาริกามังกำมุนีนั้น อยู่ด้วยณเมืองตะแคง แล้วพระเจ้ามณเฑียรทองก็ยกกองทัพไปตีเมืองไทยใหญ่ ครั้นตีเมืองไทยใหญ่ได้แล้วก็เสด็จยั้งทัพอยู่ณเมืองไทยใหญ่ แลกองทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยกอยู่เมืองพะสิม
ฝ่ายนรามิละพม่าเมืองตะแคงแจ้งว่า พระเจ้าราชาธิราชเสด็จมาอยู่ณเมืองพะสิม ก็พาครอบครัวอพยพหนีมาหาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชกราบทูลเนื้อความตามพระเจ้ามณเฑียรทองยกมาตีเมืองตะแคงนั้น ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งแล้ว จึงตรัสแก่นรามิละว่าอย่าวิตกไปเลย เราจะตีเอาเมืองตะแคงคืนให้ แล้วก็โปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค ให้แก่นรามิละตามสมควร สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงจัดกองทัพแต่งให้สมิงยายะกับสมิงงอฝางเปนแม่ทัพ แลสมิงสามแหลกสมิงโลกนารายน์เปนเกียกกายพลหมื่นหนึ่ง ช้างห้าร้อยยกไปตีเมืองตะแคง แล้วโปรดพระราชทานเสวตรฉัตร์ให้ไปสำหรับทัพด้วย ตรัสว่าถ้าได้เมืองตะแคงแล้ว เสวตรฉัตร์นี้พระราชทานให้แก่นรามิละ แล้วตรัสสั่งสมิงงอฝางว่าถ้าถึงเมืองทรางทวยแล้ว อย่าให้รี้พลกระทำอันตรายแก่ไพร่บ้านพลเมืองได้ ให้แต่งคนที่ดีเข้าไปเจรจาแก่ชาวเมืองว่า ทัพเรายกขึ้นมาตั้งอยู่ณเมืองพะสิม จึงแต่งกองทัพให้เสนาบดีขึ้นมาตี เอาเมืองคืนให้แก่นรามิละบุตรพระยาตะแคง ถ้าผู้ใดจะเข้าด้วยให้เร่งออกมา ถ้าไม่ออกมาจะฆ่าเสียให้สิ้น
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช มีพระราชโองการตรัสสั่งสมิงงอฝางเสร็จแล้ว กองทัพสมิงงอฝางก็ยกไป ครั้นถึงเมืองทรางทวยจึงให้มีหนังสือเข้าไป ตามสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสสั่งมานั้น ครั้นชาวเมืองทรางทวยได้แจ้งว่า พระเจ้ากรุงหงษาวดีให้เสนาบดียกกองทัพมาตีเมืองให้แก่นรามิละคืนก็ดีใจ พาครอบครัวออกมาหานรามิละเปนอันมาก นรามิละก็ให้เงินทองเสื้อผ้าแก่ครอบครัวซึ่งออกมาหานั้น
ฝ่ายเสนาบดีซึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง แต่งให้อยู่รักษาเมืองทรางทวย รู้ว่าไพร่พลเมืองไปหานรามิละสิ้น เจ้าเมืองทรางทวยก็หนีไป ครั้นสมิงงอฝางกับนรามิละรู้ว่า เจ้าเมืองทรางทวยหนีไปแล้ว ก็จัดแจงผู้คนชาวเมืองทรางทวยซึ่งเข้าหากองทัพสำเร็จแล้วก็ยกไปตีเมืองตะแคง ชาวเมืองตะแคงรู้ว่านรามิละพากองทัพมอญมาตีเมืองตะแคง ชาวเมืองทั้งปวงก็ออกมาหานรามิละเปนอันมาก แลพวกพม่าซึ่งอยู่รักษาเมืองตะแคงสดุ้งสะเทือนอยู่
ฝ่ายสมิงสามแหลก สมิงโลกนารายน์ซึ่งเปนทัพหน้านั้น รู้ว่าผู้คนในเมืองออกมาหานรามิละเปนอันมาก ก็ยกเข้าตีเมืองตะแคง มังกำมุนีก็แต่งกองทัพออกมารับทัพมอญ ได้รบพุ่งกันเปนสามารถ ฝ่ายกองทัพมอญก็ยังมิได้เมือง แลสมิงงอฝางแม่ทัพหลวงแจ้งว่าทัพหน้าเข้าตีอยู่ยังไม่ได้ชัยชนะ ก็เร่งยกกองทัพหลวงเข้าตีกระหนาบ ฝ่ายพม่าน้อยถอยกำลังต้านทานมิได้ก็แตกหนีไป กองทัพมอญได้เมืองตะแคง จึงให้ติดตามมังกำมุนี กองทัพตามทันจับมังกำมุนีตะละเจ้าเปฟ้าได้ กับช้างม้าแลไพร่พลสามพัน เข้ามาแจ้งแก่สมิงงอฝาง ๆ แต่งให้เสนาบดีคุมตัวมังกำมุนีแลตะละเจ้าเปฟ้ากับช้างม้าผู้คน มาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชณเมืองพะสิม
ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ยกไปนมัสการพระธาตุกะเมาะเตา ให้อำมาตย์ทินมณีกรอดอยู่รักษาเมือง ครั้นเสนาบดีคุมเอามังกำมุนีมาถึงเมืองพะสิม อำมาตย์ทินมณีกรอดแจ้งแล้วจึงให้แต่งเรือเร็ว รีบถือหนังสือไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ แจ้งแล้วก็ดีพระทัย ตรัสสรรเสริญสมิงงอฝางแลนายทัพนายกองทั้งปวง แล้วจึงตรัสสั่งให้อำมาตย์มะสะมอญไปรับเอามังกำมุนีกับตะละเจ้าเปฟ้ามา
ครั้นอำมาตย์มะสะมอญไปถึงเมืองพะสิม พอมังกำมุนีป่วยปัจจุบันโรคถึงแก่พิลาลัย อำมาตย์มะสะมอญก็คุมเอาตะละเจ้าเปฟ้ากับช้างม้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็เอาตะละเจ้าเปฟ้าไว้เปนบริจาริกา แล้วก็เสด็จยกกองทัพกลับไปยังกรุงหงษาวดี ครั้นถึงพระนครแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงแต่งเสนาบดีให้คุมเอาแหวน กำไล ตั่งทองคำกับผ้าพรรณนุ่งห่ม บรรทุกเรือขึ้นไปพระราชทานให้แก่สมิงงอฝาง แลนายทัพนายกองทั้งปวงณเมืองตะแคง แล้วให้สมิงงอฝางจัดแจงให้นรามิละขึ้นนั่งเมืองตะแคง พระราชทานเสวตรฉัตร์ให้ด้วย ถ้าแลไพร่พลชาวเมืองทั้งปวงยังกระด้างอยู่ ให้กองทัพปราบปรามเสียให้ราบคาบ แลเมื่อจะกลับมานั้น ให้จัดเอาคนที่เปนช่างมีฝีมือรู้แกะปั้นเขียนแลสลักกลึงมาด้วย ครั้นผู้ถือหนังสือคุมเอาสิ่งของนั้นขึ้นไปพระราชทานณเมืองตะแคงถึงแล้ว ฝ่ายสมิงงอฝางได้แจ้งว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งโปรดมา ก็จัดแจงบ้านเมืองให้แก่นรามิละราบคาบเสร็จแล้ว จัดได้ช่างดีมีฝีมือหกร้อยคน ก็ยกกองทัพกลับมากรุงหงษาวดี จึงเอาช่างหกร้อยคนมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องครั้นตีเมืองไทยใหญ่ ก็ให้สืบสาวเจ้าเมืองแลขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งร่วมคิดกันนั้นจำไว้มั่นคง แล้วให้กวาดเอาครอบครัวผู้คิดมิชอบ ลงมาณเมืองอังวะก่อน ภายหลังจึงจัดแจงให้ขุนนางอยู่รักษาแล้ว พระองค์ก็เลิกทัพกลับมายังเมืองอังวะ ครั้นมาถึงเมืองแล้ว จึงให้มีพระธรรมเทศนาเรื่องพระยาสุตตะโสม กับพระยาโบริสาท เมื่อจบพระธรรมเทศนาแล้ว มหาดเล็กคนหนึ่งเชิญพระแสงอยู่จึงกราบทูลว่า เมืองตะแคงที่พระองค์ตีได้ แต่งให้มังกำมุนีพระราชบุตรเขย กับตะละเจ้าเปฟ้าพระราชธิดาอยู่นั้นหาควรไม่ ด้วยเมืองตะแคงนั้นอุปมาดังช้างเถื่อนผูกจำลองไว้ให้คนขี่เมื่อช้างยังมิเชื่อง ถ้าอาละวาดตื่นไปจะมิทิ้งคนเสียหรือ แลเมืองตะแคงยังมิราบคาบ พระองค์โปรดให้พระราชบุตรทั้งสองอยู่นั้นมิควร ขอได้แต่งให้ผู้อื่นอยู่จึงจะชอบ
สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังมหาดเล็กกราบทูลดังนั้นก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสแก่เสนาบดีว่า เราเลี้ยงเปนผู้ใหญ่ให้ยศศักดิ์ศฤงคารบริวารเปนอันมาก หวังจะให้เปนตาเปนใจช่วยดูแลผิดชอบ นี่เห็นเราทำผิดแล้วนิ่งเสียมิได้ทัดทาน แต่มหาดเล็กเปนผู้น้อยยังเห็นผิดว่ามาดังนี้ พระเจ้ามณเฑียรทองเห็นมหาดเล็กมีปัญญาหลักแหลมควรจะเปนเสนาบดีได้ จึงตั้งให้เปนมังมหาราชา แล้วโปรดพระราชทานประเจียดแผ่ทองคำเปนเครื่องยศด้วย
ขณะนั้นพอมีหนังสือบอกหัวเมืองรายทางส่งมาซึ่งแตกมาแต่เมืองตะแคงนั้นเข้ามา เสนาบดีจึงกราบทูลพระเจ้ามณเฑียรทองว่า กองทัพมอญยกขึ้นมาตีเมืองตะแคงได้ จับเอามังกำมุนีตะละเจ้าเปฟ้าพระราชบุตรทั้งสองพระองค์ไป สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองแจ้งเหตุแล้วทรงพระพิโรธยิ่งนัก ประดุจดังเอาเพนินเหล็กมาตีขนดหางแห่งพระยานาคราช จึงตรัสว่าเราเสียเมืองตะแคงนั้น เหตุด้วยไปเมืองไทยใหญ่ช้าอยู่จึงเสียทีแก่มอญ ตรัสสั่งให้เอาเจ้าเมืองไทยใหญ่ แลขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งเปนพวกขบถที่เอามาจำไว้ณกรุงอังวะนั้นไปฆ่าเสียสิ้น แล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงให้จัดกองทัพหลวงจะยกไปตีเมืองหงษาวดี แต่เตรียมท่ากองทัพเมืองเชียงใหม่ แลผู้ถือหนังสืออยู่เปนช้านาน กองทัพก็ไม่เห็นยกมา ผู้ถือหนังสือก็หายไปด้วยยังมิได้เหตุผลเลย จึงแต่งให้มังมหานรธาเปนทัพหน้าคุมคนสิบทัพ ๆ ละหมื่น ฟะยะมุนี่ทัพหนึ่ง แคลงพลทัพหนึ่ง ตุเรงจ่อทัพหนึ่ง ธนูลักขยาทัพหนึ่ง ธนูเดชะทัพหนึ่ง ตุเรงละจาวทัพหนึ่ง ลักกะยาทัพหนึ่ง เรติงทัพหนึ่ง อเตียวนันทะสูทัพหนึ่ง รวมกันสิบทัพเปนคนแสนหนึ่ง สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงเปนทัพหน้าให้ยกลงมาณกรุงหงษาวดีก่อน แต่พระเจ้ามณเฑียรทองยังคอยกองทัพเมืองเชียงใหม่อยู่
ขณะเมื่อกองทัพพม่ายกลงมายังกรุงหงษาวดีนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งว่ากองทัพพม่ายกลงมา จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า กองทัพยกมาครั้งนี้จะเปิดให้เข้ามาถึงเมืองเราดีหรือ ๆ จะรับต้านทานไว้แต่ไกลดี
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์จึงทูลว่า ซึ่งจะให้กองทัพพม่ายกล่วงตีเข้ามาถึงชานพระนครนั้นมิควร ข้าพเจ้าจะขออาสายกออกไปรับทัพพม่าไว้แต่ไกลมิให้ยกล่วงเข้ามาได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังสมิงพ่อเพ็ชร์ทูลดังนั้น ก็เห็นชอบด้วยดีพระทัยนัก จึงแต่งสมิงนครอินท์ทัพหนึ่ง สมิงอังวะมังศรีทัพหนึ่ง สมิงอุบากองทัพหนึ่ง สามทัพนี้เปนทัพหน้า สมิงชีพรายทัพหนึ่ง สมิงพ่อแก้วทัพหนึ่ง สมิงพระตะเบิดทัพหนึ่ง สามทัพนี้เปนทัพหลัง ให้สมิงพ่อเพ็ชร์เปนแม่ทัพหลวง รวมกันเปนเจ็ดทัพเปนคนสองหมื่น ช้างห้าร้อย ม้าพันหนึ่ง ให้ยกออกไปรับพม่า พระองค์ก็เสด็จยกเปนทัพหนุนไป ครั้นสมิงพ่อเพ็ชร์ยกมาถึงป่าพวาชายทุ่งทางที่จะมา จึงให้ตั้งทัพอยู่พร้อมกัน พอพม่ายกมาในป่าชายทุ่งข้างหนึ่ง ยังมิออกตกทุ่ง แลเห็นทวนหลังม้า แลพู่จามรีดุจดังดอกเลาดอกแขม ผงคลีมืดตลบไป ได้ยินเสียงเท้ากระทืบเตือนผนังช้างม้า ดุจเสียงคลื่นในท้องมหาสมุทร์
ขณะนั้นสมิงพ่อเพ็ชร์ จึงปรึกษากับนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ศึกพม่ายกมาครั้งนี้มากนัก กองทัพเราเจ็ดทัพเปนคนแต่สองหมื่น จะยกเข้าตีพม่าหรือจะตั้งมั่นไว้ให้พม่าตี นายทัพนายกองทั้งปวงจะเห็นประการใด
ฝ่ายสมิงนครอินท์จึงว่า เราเปนข้าทหารพระเจ้าอยู่หัว ๆ ตรัสใช้ให้ขึ้นมารับข้าศึก ถ้าพบเข้าที่ใดก็จะรบที่นั้น แลบัดนี้พม่ายกมาแล้วจำเราจะยกเข้าตี สมิงพ่อเพ็ชร์จึงตอบสมิงนครอินท์ว่า ซึ่งท่านจะยกเข้าตีนั้นเราเห็นยังไม่ได้ ด้วยว่าศึกแรกยกมามีกำลังดังพระยาไกรสรราชสีห์กล้าหาญยิ่งนัก จะเข้ารบที่กลางทางได้ทีก็จะสมคะเน ถ้าเสียฝ่ายทัพพม่าก็จะซ้ำเติมทับยีเอา ที่ไหนจะตั้งตัวทัน เราคิดว่า จะรายกองทัพซุ่มคนไว้ในป่าไม้ อย่าให้เห็นทัพเราว่ามากแลน้อย ต่อเมื่อใดพม่ายกตกลงมาถึงท้องทุ่งสิ้นพล พอรู้จักกำลังว่ามากแลน้อยแล้ว จึงจะกำหนดธงเสียงฆ้องกลองเข้าตีกระหนาบให้พร้อมกัน ฝ่ายพม่าก็จะเสียทีถลำเข้ามาในหว่างเราไม่รู้ว่าพลมากแลน้อย ก็จะแตกยับไป เห็นจะได้ชัยชนะเปนมั่นคง สมิงนครอินท์จึงว่า ซึ่งน้าท่านว่าดังนี้ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วย อันจะละให้กองทัพตกลงมาถึงท้องทุ่งจึงจะตีนั้น ชอบแต่กำลังศึกน้อยจึงจะได้ ซึ่งกำลังศึกมากจะละให้ตกถึงท้องทุ่งจนสิ้นพลนั้น ฝ่ายทแกล้วทหารข้างเราน้อย ถ้าเห็นกำลังศึกมากก็จะย่อท้อเสียใจ ไหนจะเปนอันรบพุ่งเอาชัยชนะได้ ซึ่งน้าท่านจะคิดกลศึกผ่อนผันประการใดก็ตามเถิด แต่ข้าพเจ้าจะยกเข้าตี มิให้ทหารได้เห็นว่าข้าศึกมากเปรียบเหมือนหักไฟหัวลม น้ำเชี่ยวลองขวางเรือดูสักครั้งหนึ่ง จะไม่ให้อ้ายพม่าตกลงมาถึงท้องทุ่งได้
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์ก็ว่ากล่าวทัดทานถึงสองครั้งสามครั้ง สมิงนครอินท์ก็มิฟัง จะขืนยกไปให้ได้ สมิงพ่อเพ็ชร์ก็โกรธจึงว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรด ให้เรามาบัญชาการต่างพระเนตรพระกรรณ เราเปนผู้ใหญ่ว่ากล่าวท่านมิฟัง จะขืนเข้าตีให้ได้นั้นก็ตาม แต่อย่าให้เสียทีแก่พม่า ถ้าผู้ใดแตกทัพพม่าลงมาหน้าทัพเรา ๆ จะตัดศีร์ษะเสียให้สิ้น เอาโลหิตเส้นอาวุธเสียทุกเล่ม สมิงนครอินท์ก็มิฟังขืนยกไป
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์เห็นสมิงนครอินท์ยกไป จึงว่าแก่สมิงอุบากองแลสมิงอังวะมังศรีว่า อ้ายสมิงนครอินท์ใจมันมุทลุหัวดื้อสอนยากเราว่ากล่าวมิฟังคำ ขืนยกไปก็จะแตกมาบัดนี้เปนแท้ พวกเราเปนผู้ใหญ่ครั้นจะละเสียก็มิได้ จะเสียเกียรติยศของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไป ท่านทั้งสองยกหนุนไป ถ้าสมิงนครอินท์แตกลงมาอย่าให้เข้ารับ ถ้าเห็นธงเราโบกขวา ก็ให้สมิงอุบากองหลีกทัพเข้าชายป่าข้างขวา ถ้าเห็นธงเราโบกซ้าย ก็ให้สมิงอังวะมังศรีหลีกทัพเข้าชายป่าข้างซ้าย ให้สงบทแกล้วทหารไว้จงดีอย่าเพ่อรบพุ่ง ต่อเมื่อใดได้ยินเสียงฆ้องกลองสัญญาแล้ว จึงให้ระดมรบกระหนาบพร้อมกัน สมิงอังวะมังศรีแลสมิงอุบากองก็ยกไป ครั้นแล้วสมิงพ่อเพ็ชร์จึงสั่งให้สมิงชีพราย สมิงพ่อแก้ว สมิงพระตะเบิด เข้ารายซุ่มพลตามขอบชายป่า สมิงพ่อเพ็ชร์ทัพหลวงก็ตั้งรับอยู่ที่ทางพม่าจะมา
ฝ่ายสมิงนครอินท์ยกขึ้นไปถึงก็มิได้รั้งรอยกเข้าโจมตีพม่าไม่ทันรู้ตัว ก็แตกย่นไปจนถึงหน้าทัพมังมหานรธา ๆ เห็นรี้พลแตกถอยมา ก็ยกเข้าต่อทัพสมิงนครอินท์ ๆ ต้านทานมิได้ เห็นเหลือกำลังก็แตกเข้าในป่า ฝ่ายพม่าได้ทีต่างคนต่างตีลงมา ปนละวนกันหาเปนขบวนไม่ สมิงพ่อเพ็ชร์เห็นดังนั้นก็ให้โบกธงหลังช้าง สมิงอังวะมังศรี สมิงอุบากองก็หลักทัพเข้าชายป่าตามสำคัญ ครั้นพม่ามาจะใกล้ถึงหน้าทัพ ก็ให้ตีฆ้องกลองตามสัญญา แล้วก็ยกทหารช้างม้าเข้าประดังตีทัพพม่าพร้อมกัน
ฝ่ายทัพสมิงอุบากอง สมิงอังวะมังศรี สมิงชีพราย สมิงพ่อแก้ว สมิงพระตะเบิด ได้ยินเสียงฆ้องกลองสัญญาแล้ว แลเห็นสมิงพ่อเพ็ชร์ยกออกตี ก็ยกเข้าระดมตีกระหนาบพร้อมกันจนถึงตลุมบอนเปนสามารถ กองทัพพม่าเสียขบวนทานมิได้ก็แตก ฝ่ายสมิงนครอินท์ซึ่งแตกทัพ แล้วคุมพลทหารเข้าได้ไปคอยอยู่ในป่าต้นทางนั้น ครั้นเห็นกองทัพพม่าแตกหนีขึ้นไปดังนั้นก็ชวนกันออกก้าวตีสกัดจับพม่า ได้ผู้คนช้างม้าแลเครื่องสาตราวุธเปนอันมากแล้ว ก็เร่งรีบหนีลงไปหวังจะนำของเข้าถวายก่อน จะได้ทูลแก้ตัวให้พ้นผิด
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์กับนายทัพนายกองทั้งปวง ก็บุกรุกไล่ติดตามพม่าขึ้นไป จับได้ผู้คนช้างม้าเปนอันมาก ครั้นเวลาค่ำเห็นพม่าหนีไปไกลแล้วก็ยกกลับมา ฝ่ายสมิงนครอินท์เอาผู้คนช้างม้าเครื่องสาตราวุธซึ่งตีได้นั้น นำเข้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก่อนนายทัพนายกองทั้งปวง กราบทูลซึ่งมีชัยชนะ แต่ที่ปราชัยแตกทัพนั้นมิได้ทูล สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังแลทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงพระราชทานรางวัลแก่สมิงนครอินท์เปนอันมาก
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์ยกทัพกลับมาถึงแจ้งว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดพระราชทานรางวัลให้แก่สมิงนครอินท์เปนอันมากดังนั้น ก็มิได้ขึ้นไปเฝ้ากราบทูลกิจราชการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่าสมิงพ่อเพ็ชร์กลับมาถึงแล้วมิได้ขึ้นมาเฝ้า จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้หาสมิงพ่อเพ็ชร์ขึ้นมา ขณะเมื่อสมิงพ่อเพ็ชร์ขึ้นมาเฝ้านั้น เห็นสมิงนครอินท์เฝ้าอยู่ ก็นึกเคืองมิได้แลดูหน้าสมิงนครอินท์ กราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแล้วก็นิ่งอยู่มิได้ทูลประการใด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสถามว่า ท่านไปตีทัพพม่าได้ชัยชนะกลับมาถึงแล้ว เหตุไฉนจึงมิได้ขึ้นมาหาเรา ให้เราคอยอยู่ดังนี้ ท่านน้อยใจเราด้วยเหตุสิ่งใดหรือ
สมิงพ่อเพ็ชร์จึงกราบทูลว่า เดิมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสใช้ให้ข้าพเจ้าเปนผู้ใหญ่คุมนายทัพนายกองทั้งปวง ไปตีทัพพม่าก็ได้ชัยชนะแล้ว ครั้นกลับมาถึงแจ้งว่าอ้ายเดนตายพม่ามันมาเฝ้าแต่ผู้เดียว แล้วกราบทูลความชอบยกตัวมันก่อน พระองค์ได้ทรงพระกรุณาตรัสใช้ให้ข้าพเจ้าเปนผู้ใหญ่ ไปบัญชาการต่างพระเนตรพระกรรณ พระองค์มาทรงเชื่อฟังแต่ถ้อยคำอ้ายคนเดนตาย มิได้ตรัสถามข้าพเจ้าก่อน ทรงพระราชทานบำเหน็จรางวัลเสียแล้ว ข้าพเจ้าจึงมิได้ขึ้นมาเฝ้า
สมิงนครอินท์ได้ฟังสมิงพ่อเพ็ชร์กราบทูลดังนั้น ก็เถียงตอบขึ้นว่า ถึงข้าพเจ้าแตกก่อนก็จริงแต่พม่าเสียขบวน เพราะข้าพเจ้าท่านจึงได้ชัยชนะโดยง่าย ข้าพเจ้าแพ้แล้วก็คืนเอาชัยชนะได้ แลข้าพเจ้าก็ได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธมาทูลเกล้าถวายก่อนนายทัพนายกองทั้งปวงอีก สมิงพ่อเพ็ชร์ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ เอามือชี้หน้าว่าอ้ายหน้าด้านไม่มีอายช่างเจรจาได้ นี้หากว่าไม่แตกแหวกทัพกูลงมา ถ้าแหวกทัพกูลงแล้วกูจะตัดศีร์ษะเสีย ที่ไหนจะขะโมยเอาของมาทูลเกล้าถวายได้ก่อน สมิงนครอินท์ได้ฟังดังนั้นก็นิ่งอยู่มิได้ตอบเถียงต่อไปอีก สมิงพ่อเพ็ชร์จึงทูลว่าพลพม่ายกมาครั้งนี้มากกว่ามากนัก แต่แลเห็นทวนบนหลังม้าดังว่าดอกพงดอกเลา เสียงฝีเท้ากระทืบเตือนผนังช้างม้า ประดุจดังเสียงคลื่นในท้องมหาสมุทร ผงคลีตลบมืดเปนควันไป ข้าพเจ้าคิดปรึกษากันว่า จะแยกทัพรายคนให้พม่าตกทุ่งเสียที เข้าในวงก่อนจึงจะระดมกันตี สมิงนครอินท์จะยกเข้าตี คิดหมายได้ชัยชนะถ่ายเดียว ซึ่งจะแพ้หาเห็นไม่ ข้าพเจ้าห้ามปรามเปนหลายครั้ง สมิงนครอินท์ก็มิฟังขืนยกเข้าตีก็แตกแก่ข้าศึก นี้หากข้าพเจ้ารับพม่าไว้หยุดจึงได้ชัยชนะ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นว่า สมิงนครอินท์ผิดอยู่ ฝ่ายพระองค์ก็ได้พระราชทานบำเหน็จ แก่สมิงนครอินท์ก่อนก็เกินไปแล้ว มิรู้ที่จะทำประการใด อนึ่งพระองค์ก็ทรงพระเมตตาสมิงนครอินท์อยู่เปนอันมาก จึงตรัสขอโทษสมิงนครอินท์แก่สมิงพ่อเพ็ชร์ว่ามันผิดแล้ว แต่ความชอบของมันก็มี เราขอโทษมันครั้งหนึ่งเถิด แล้วก็ทรงคาดโทษสมิงนครอินท์ไว้ หวังจะให้กลัวเกรงว่า แต่นี้ไปเมื่อหน้าถ้ามิฟังผู้ใหญ่ทัดทานทำให้ผิดมาดังนี้ กูจะตัดศีร์ษะเสีย แล้วพระราชทานบำเหน็จแก่สมิงพ่อเพ็ชร์ แลนายทัพนายกองเปนอันมาก โปรดให้สมิงพ่อเพ็ชร์นั่งเหนือสุจนี่ยี่ภู่เฝ้าที่เสด็จออก ครั้นแล้วพระองค์ก็เสด็จพระราชดำเนินกองทัพกลับมายังกรุงหงษาวดี
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องคอยท่าคนผู้ถือหนังสือ ซึ่งไปเมืองเชียงใหม่นั้นหายไป กองทัพก็มิได้เห็นยกมา ทรงแคลงพระทัยนัก เห็นพ้นกำหนดแล้ว พระองค์ก็ยกกองทัพหลวงตามทัพหน้าลงมา พอล่วงเข้าแดนกรุงหงษาวดี ก็พบกองทัพมังมหานรธาซึ่งแตกมานั้นก็ทรงพระโกรธนัก ฝ่ายมังมหานรธาแลนายทัพนายกองทั้งปวงก็พากันเข้ามาเฝ้า สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทรงพระพิโรธเปนกำลัง จึงตรัสว่ากูให้ยกลงมาราวกับห่าฝนคนแสนหนึ่งถึงสิบทัพ จะช่วยกันรับต้านทานทัพมอญไว้ท่ากูก่อนก็มิได้ พากันแตกมาสิ้นทำให้ข้าศึกกำเริบ ก็จะให้มันอยู่เปนเดนตายอ้ายมอญหนักแผ่นดินพม่าทำไมเล่า กูจะช่วยอ้ายมอญมันฆ่าเอง จึงตรัสสั่งให้เอามังมหานรธาแม่ทัพหน้า แลนายทัพนายกองทั้งปวงซึ่งแตกมานั้นไปฆ่าเสีย
ฝ่ายมังนันทมิตร์เสนาบดีผู้ใหญ่จึงกราบทูลว่า อันธรรมดาสงครามย่อมมีแพ้แลชนะ พระองค์ทรงพระพิโรธแก่ลูกธนู ซึ่งยิงสัตว์มิถูก แลจะฟาดฟันหักคันธนูเสียนั้นมิชอบ ควรจะเก็บเอาไว้ยิงสัตว์สืบไปอีก กว่าจะถูกตัวเนื้อเชือดเถือเอามังษะจงได้ ด้วยการสงครามมอญกับพม่ายังติดพันกันอยู่ ข้าพเจ้าจะรับพระราชทานโทษนายทัพนายกองทั้งปวงไว้ ให้ทำราชการสงครามแก้ตัวฉลองพระเดชพระคุณอีกครั้งหนึ่ง ถ้าแตกมาทีนี้จึงค่อยโปรดให้ประหารชีวิตตามบทพระอัยยการศึก สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังมังนันทมิตร์ทูลดังนั้น ก็คลายพระโกรธจึงพระราชทานโทษให้ แล้วตรัสปรึกษาด้วยมังนันทมิตร์เสนาบดีว่า เมื่อทัพหน้าทำให้เสียฤกษ์แตกหนีมาสิ้นดังนี้แล้ว ถึงเราจะยกลงไปก็เห็นจะเอาชัยชนะมิได้ เพราะมอญรู้ตัวเสียแล้ว เห็นจะรักษาเมืองไว้เปนสามารถ เราจะคิดถอยทัพกลับไปเสียก่อน ปีหน้าจึงยกลงมาใหม่ ท่านจะเห็นประการใด มังนันทมิตรก็เห็นด้วย
สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ก็ให้เลิกกองทัพเสด็จกลับไปกรุงรัตนบุระอังวะ จึงตรัสสั่งนายทัพนายกองทั้งปวง ให้แบ่งปันพลฝึกหัดทหารใหม่ ซ้อมเพลงอาวุธให้ชำนาญในขบวนรบทุกตัวคน นายทัพนายกองทั้งปวงรับพระราชโองการใส่เกล้าแล้ว ก็ฝึกหัดทหารรบทั้งสิ้น ให้ชำนาญในศิลปศาสตร์ต่างๆ ทหารม้าก็ฝึกหัดให้ชำนาญในเพลงดาบเพลงทวนเพลงง้าว อันขี่รบกันบนหลังม้า แลให้แคล่วคล่องในการควบขับ เชิงจะหนีทีจะไล่ให้ว่องไว ทหารช้างก็ฝึกหัดให้ชำนาญในขบวนชนช้างรบด้วยช้าง ทหารเดินเท้าก็ซ้อมหัดให้ชำนาญในอาวุธต่างๆ คือดาบดั้งโล่ห์เขนหอกซัด แหลนหลาวเกาทัณฑ์หน้าไม้ สรรพเครื่องอาวุธสำหรับรบครบทุกสิ่ง ทหารเก่าทหารใหม่ฝึกปรือให้แคล่วคล่อง ณท้องสนามหลวงทุกวัน
ครั้นรุ่งขึ้นปีใหม่ สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงทรงพระดำริห์ว่า ครั้งก่อน เราให้ทัพหน้ายกลงไปแสนหนึ่งยังน้อยนัก จึงรับทัพมอญมิหยุด ครั้งนี้เราจะยกลงไปให้มากกว่าเก่าหลายเท่า จะเหยียบแผ่นดินเมืองหงษาวดีให้ราบคาบเปนหน้ากลอง จึงให้เกณฑ์กองทัพบันดาเมืองขึ้นแก่กรุงอังวะนั้นสิบเก้าเมือง ได้คนยี่สิบแสน ช้างสองหมื่น ม้าร้อยหมื่น จะยกลงไปตีกรุงหงษาวดี
ฝ่ายนางมังคละเทวีพระอัครมเหษี จึงเข้ามากราบทูลว่า เมื่อพระองค์ยกลงไปครั้งก่อนนั้น ข้าพเจ้าป่วยอยู่มิได้ตามเสด็จจึงต้องอยู่รักษาเมือง ครั้งนี้ข้าพเจ้าจะขอตามเสด็จฝ่าพระบาทด้วย แม้ฉุกเฉินประการใด ข้าพเจ้าจะขอเอาชีวิตร่างกายตายแทนพระองค์สนองพระเดชพระคุณ ซึ่งได้ทรงพระเมตตาบำรุงเลี้ยงข้าพเจ้า ให้เย็นเกล้าอยู่สุขทุกเช้าค่ำ สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็ชอบพระทัย จึงตรัสว่าตามใจพระน้องเถิด แล้วพระองค์ตรัสให้จัดกองทัพช้างโดยขบวนพยุห ให้เสนาบดีผู้ใหญ่สี่คนอยู่รักษาเมือง ครั้นจัดการแลไพร่พลทั้งปวงเสร็จได้มหาพิไชยฤกษ์แล้ว พระองค์ก็เสด็จขึ้นทรงพระคชาธาร ประดับเครื่องคชาภรณ์กลางช้างอันพิจิตร์ ประกอบด้วยพลช้างโคดแล่นโจมทัพดั้งกัน สารค้ำค่ายแซกแซงล้อมวังพังคาเปนขนัด เสด็จเคลื่อนพยุหโยธาทัพ ออกจากรุงรัตนบุระอังวะครั้งนั้น ดูพิลึกมโหฬารสพรั่งพร้อมด้วยทัพท้าวพระยาโยธาหารแวดล้อมเปนกันกง ดูดาษไสวไปด้วยธงเทียวเขียวเหลืองขาวแดงทุกกองทัพ กึกก้องด้วยศัพท์สำเนียงเสียงฝีเท้า พลช้างพลม้าพลบทจรเดินเท้า อันเดินโดยขบวนเปนทิวแถวตามกัน เสียงสนั่นครั่นครื้น เปรียบประดุจแผ่นพื้นพระธรณีจะทรุดถล่มลง ผงคลีก็ฟุ้งตลบไปในท้องอากาศ เมื่อพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกพลพยุหจัตุรงค์ลงมาครั้งนั้น ศักราช ๗๖๕ ปี ตรัสสั่งให้เดินกองทัพทางคแมช้างสัง แล้วมาลงเมืองตองอู
ขณะนั้นเจ้าเมืองเตียงซึ่งขึ้นแก่กรุงหงษาวดี แต่งทหารออกลาดตระเวนปลายด่าน ทหารกลับเข้ามาแจ้งว่ากองทัพพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกมาจะตีกรุงหงษาวดีรี้พลมากนัก เจ้าเมืองเตียงได้แจ้งแล้ว ก็แต่งหนังสือให้ม้าเร็วรีบถือลงไปยังเสนาบดีณกรุงหงษาวดี ในหนังสือนั้นว่าข้าพเจ้าเจ้าเมืองเตียง ขอกราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวให้ทรงทราบ บัดนี้พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกทัพหลวงลงมา จะตีพระนครหงษาวดี รี้พลมากเหลือที่จะประมาณได้ ยกลงมาถึงตำบลนั้นวันนั้นเวลานั้น เสนาบดีเจ้าพนักงาน ก็นำหนังสือบอกขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งเหตุแล้ว ก็ตรัสสั่งให้เกณฑ์กองทัพโดยเร็ว ได้คนแปดแสน ช้างพลายมีฝีงาสองร้อยช้าง ๆ ซึ่งบรรทุกเครื่องห้าร้อยเชือก กองทัพจัดพร้อมแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จยกออกไปรับทัพพม่า ครั้นเสด็จพระราชดำเนินกองทัพถึงเมืองเตียง เจ้าเมืองรู้ก็ออกมาเฝ้า กราบทูลเชิญเสด็จเข้าประทับพักพลในเมือง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตรัสว่า เราจะรีบยกไป ไม่เข้าไปแล้ว จึงตรัสว่าเจ้าเมืองเตียงเปนผู้ใหญ่ดี เอาใจใส่ราชการหมั่นระวังสอดแนมข้าศึก จึงโปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่พระยาเตียง แลทหารทั้งปวงโดยสมควร แล้วตรัสแก่เจ้าเมืองเตียงแลเสนาบดีทั้งปวงว่า เราก็เปนกษัตริย์อันประเสริฐเปนใหญ่ในพระนครประเทศหนึ่ง ซึ่งจะให้ข้าศึกพม่ายกล่วงเข้ามาเหยียบแดนเรานั้นมิควร อุปมาดังไกรสรราชสีห์อันรักษาถ้ำแก้ว ถ้าให้พยัคฆไกรสรหมู่อื่นเข้าเลียบเที่ยวในแถวถิ่นของตัวแล้ว ก็จะเสียอำนาจตบะเดชะไป หาเปนเกียรติยศไม่ เราจะออกไปต้านต่อไว้แต่นอกด่านก่อน อย่าให้พม่ายกข้ามด่านเข้ามาได้จึงจะควร ตรัสแล้วพระองค์ก็ยกไป ให้หยุดทัพพักผ่อนกำลังพลณประเทศแห่งหนึ่งชื่อตำบลเตรียบ พอปลงทัพลงยังมิทันจะตั้งค่าย จึงสมิงพ่อเพ็ชร์กราบทูลว่า กำลังสงครามครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก ยังมิได้พินิจพิเคราะห์เหตุการณ์ตื้นลึก ซึ่งพระองค์จะยกไปโดยเร็วนั้นมิควร ข้าพเจ้าจะขอแต่งผู้คนให้เล็ดลอดไปสืบดูกำลังศึกก่อน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงเห็นด้วย
สมิงพ่อเพ็ชร์จึงแต่งสมิงนครอินท์คุมทหารมีฝีมือหกร้อยคน ให้มักตรีมาร นายทหารผู้หนึ่ง คุมคนร้อยเศษไปด้วยสมิงนครอินท์ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งสมิงนครอินท์ว่า ถ้าพบกองทัพพระเจ้ามณเฑียรทองแล้วให้เร่งกลับมา สมิงนครอินท์ก็กราบถวายบังคมลาออกมาแต่งตัว ใส่เกราะขึ้นม้าถืออาวุธแล้วยกกองทัพไปคืนหนึ่ง ถึงตำบลแม่น้ำเงียดพอพบไทยใหญ่กองทัพหน้าพระเจ้ามณเฑียรทองยกมา เสียงช้างม้าผู้คนในกองทัพอื้ออึงเอิกเกริกประดุจดังเสียงคลื่นแลระลอกในมหาสมุทร
ฝ่ายมักตรีมารแลเห็นแต่ไกล จึงว่าแก่สมิงนครอินท์ว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสสั่งมาว่า ถ้าพบกองทัพแล้วให้เร่งกลับไป บัดนี้ก็พบกองทัพยกมาแล้ว เราจะพากันกลับไปตามสั่ง สมิงนครอินท์จึงว่า เรายกมาบัดนี้เห็นแต่กองทัพยกมา ยังไม่รู้กำลังศึกว่ามามากน้อยประการใด จะรีบด่วนกลับไปกราบทูลนั้นมิชอบ จำจะแอบดูให้รู้ตระหนักก่อน สมิงนครอินท์จึงขึ้นต้นไม้แฝงกายดู เห็นช้างม้ารี้พลพม่ายกมาเปนอันมาก เสียงอื้ออึงเอิกเกริกดุจเสียงพายุใหญ่ จึงกลับลงมาพาทหารทั้งปวงเข้าซุ่มอยู่ริมทางมิให้ข้าศึกเห็น ครั้นพม่ายกออกเดินเห็นรี้พลช้างม้าเนื่องกันไปมิได้ขาดดุจสายน้ำไหล ผงคลีตลบไปทั้งป่า เสียงฝีเท้าดังหนึ่งแผ่นดินจะถล่ม สมิงนครอินท์แฝงดูอยู่แต่เช้าจนเวลาบ่ายก็มิสิ้นพล จึงคิดว่าพม่ายกมาครั้งนี้รี้พลช้างม้ามากกว่ามากนัก ตัวเราก็เปนทหารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสใช้มาสอดแนมดูกำลังศึก บัดนี้พบข้าศึกแล้วจะกลับไปเปล่าก็มิชอบ จำจะยกเข้าโจมตีดูกำลังศึกจะเปนประการใด สมิงนครอินท์ก็พาพลออกโจมตีตัดกลางทัพพระเจ้ามณเฑียรทองขาดออก ฝ่ายพลพม่าตายลงประมาณร้อยหนึ่ง ก็แตกย่นลงไปจนถึงหน้าช้างพระที่นั่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง สมิงนครอินท์ก็พาพลทหารเข้าป่าไป
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเห็นดังนั้นสงสัยพระทัยนัก ทรงพระดำริห์ว่า กองทัพพระเจ้าราชาธิราชมาตั้งซุ่มอยู่ แล้วให้ทหารยกออกมาโจมตี ครั้นจะตั้งลงที่นั้นก็เปนป่าเปล่า รี้พลช้างม้าไม่มีที่จะอาศัย จึงให้ถอยทัพมาตั้งมั่นอยู่แนวแม่น้ำเงียดเปนที่เหล่าน้ำหญ้า แล้วให้แต่งกองร้อยคอยเหตุไปสอดแนมดูทัพมอญว่า จะตั้งอยู่ตำบลใดให้ได้เนื้อความจงแน่
ฝ่ายสมิงนครอินท์ ก็พาพลรีบมาถึงตำบลเตรียบที่กองทัพตั้งอยู่นั้น เข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชกราบทูลว่า ข้าพเจ้ายกไปถึงตำบลแม่น้ำเงียด พบกองทัพพม่ายกมา ข้าพเจ้าแอบแฝงดูอยู่แต่เวลาเช้าจนบ่ายก็มิได้สิ้นสุดพล อันพม่ายกมาครั้งนี้รี้พลจะกำหนดด้วยพันหมื่นก็มิได้ จะนับด้วยแสนก็สุดประมาณดูมากกว่ามาก ข้าพเจ้าจึงยกทหารเข้าโจมตี เห็นเหลือกำลังนักจึงถอยมา
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า ทัพพม่ายกมาครั้งนี้เปนทัพกษัตริย์ใหญ่หลวงนัก แต่ทัพพม่านั้นรบถนัดแต่ที่แจ้ง ซึ่งเราจะรับทัพพม่าครั้งนี้ ถ้ารับในป่าเห็นจะได้ชัยชนะ พม่าจะเสียทีแก่เราเปนมั่นคง สมิงพ่อเพ็ชร์จึงทูลว่า กองทัพพม่ายกมาครั้งนี้ สมิงนครอินท์ทูลว่าเหลือประมาณมากนัก อันทัพพม่าอุปมาดังผึ้งหลวง ซึ่งพระองค์จะให้ไปรับในป่านั้น ก็เห็นจะได้ชัยชนะอยู่ แต่รี้พลจะลำบากล้มตายเปนอันมาก เปรียบประดุจช้างสารชนกัน หญ้าแพรกก็จะแหลกละเอียดไป ข้าพเจ้าคิดจะให้ทัพพม่าอยู่ป่า ฝ่ายเราอยู่บ้านให้ทัพพม่าลำบากข้างเดียว เราตั้งมั่นอยู่แต่ในแดนเมืองแล้ว ถ้าได้ท่วงทีก็จะออกรบ ถ้าไม่ได้ทีก็จะตั้งมั่นสงบอยู่ ข้าพเจ้าคิดจะให้ถอยกองทัพไปตั้งมั่นณตำบลแม่น้ำปันเกลาะ เพราะที่แม่น้ำปันเกลาะนั้นเปนที่สำคัญอยู่ จะคิดอุบายถ่ายเทประการใดพม่าหารู้ไม่ ถ้าเปนทีแล้วมิต้องรบฆ่าด้วยสาตราวุธ พม่าก็จะตายไปเอง ทำไมกับรี้พลมากถึงจะมากก็เหมือนน้อย เห็นจะได้ชัยชนะโดยง่าย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นชอบด้วย จึงให้อำมาตย์มะสะมันคุมพระสนมกำนัล แลเสบียงอาหารยกล่วงไปก่อน อำมาตย์มะสะมันจึงทูลว่า ถ้าหาการสงครามไม่ พระองค์ก็โปรดให้ข้าพเจ้าชักพาสตรีไป ข้าพเจ้ามิได้ขัดรับสั่ง ครั้งนี้มีการสงครามจวนจะได้รบพุ่งอยู่แล้ว ข้าพเจ้าจะขออยู่ด้วยพระองค์ ถ้าข้าศึกยกมาข้าพเจ้าจะขออาสาออกชนช้างด้วยข้าศึกตัวต่อตัว เอาชีวิตเปนฉลองพระบาททองสนองพระเดชพระคุณซึ่งได้ทรงพระเมตตาปลูกเลี้ยงข้าพเจ้ามา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังอำมาตย์มะสะมันทูล ก็ชอบพระอัชฌาสัยยิ่งนัก จึงตรัสว่าท่านไม่ชอบใจไปหยากจะอยู่ด้วยเราก็ตามเถิด จึงสั่งสมิงอินทชีพคุมพระสนมนางกำนัลแลเสบียงอาหารต่างๆ ไปก่อน แล้วจึงมีพระราชกำหนดให้สมิงพ่อเพ็ชร์ สมิงอังวะมังศรี สมิงนครอินท์ สมิงอุบากอง สมิงพระรามห้าทัพนี้รั้งหลังลงมา แต่บรรดาช้างซึ่งตกมันอยู่นั้น ให้เดินเปนระยะไกลกันสุดเสียงแตร สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสบัญชาเสร็จแล้ว ก็ยกกองทัพล่วงลงมาถึงเมืองเสี่ยงเมืองเตียง จึงตรัสสั่งสมิงชีพราย เจ้าเมืองเสี่ยงแลพระยาเตียง ให้รื้อค่ายคูประตูหอรบเสียทั้งสองเมือง อย่าให้พม่าอาศัย แลกวาดเอาช้างม้าผู้คนเสบียงอาหารทั้งสองเมืองมาในกองทัพด้วย จึงแต่งให้กองสมิงพระตะเบิด ไปเที่ยวกวาดครอบครัว ช้างม้าเสบียงอาหาร บันดาหัวเมืองขึ้นแลบ้านใหญ่บ้านน้อยทั้งปวง ซึ่งอยู่ณต้นทางที่พม่าจะมานั้นให้สิ้นเชิง แล้วพระองค์ก็ยกลงมาถึงแม่น้ำปันเกลาะ จึงสั่งให้เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงไปตั้งค่ายณฟากตวันตก แต่แม่น้ำปันเกลาะไปถึงแม่น้ำเตระ แต่วัดปฏิมังกรรายไปถึงแม่น้ำประทะลาด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้ตั้งค่ายณแม่น้ำปันเกลาะแล้วให้ชักค่ายปีกกาถึงกัน
ฝ่ายพระเจ้ามณเฑียรทองให้ตั้งค่ายมั่นณแม่น้ำเงียดได้ห้าวัน ทหารกองสอดแนมเข้ามากราบทูลว่า บัดนี้กองทัพพระเจ้าราชาธิราชซึ่งตั้งอยู่ณตำบลเตรียบนั้น เลิกถอยไปตั้งอยู่ตำบลแม่น้ำปันเกลาะแล้ว สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองได้แจ้งดังนั้น จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า เราจะรีบยกตามไปตั้งประชิด สงครามครั้งนี้จะได้ทำยุทธนาการกันโดยเร็ว เสนาบดีนายทัพนายกองก็เห็นด้วย พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงให้ยกกองทัพลงมาตั้งตำบลวัดปฏิมังกรแนวแม่น้ำปันเกลาะทิศตวันออก ตรงกันคนละฟากแม่น้ำ แล้วให้นายทัพนายกองทั้งปวงตั้งค่ายรายไป แต่กองทัพมังนีรายตั้งตรงค่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช สั่งให้ไทยตาเหลไทยเมหยังไทยใหญ่ซึ่งเปนกองหน้านั้น ตั้งอยู่ณแนวฝั่งแม่น้ำปันเกลาะ ๆ นั้นแห้งอยู่ กำหนดได้หกวันเจ็ดวันน้ำทะเลขึ้นวันหนึ่ง พายุแลคลื่นพัดมาน้ำก็ขึ้นเต็มฝั่ง แต่คลื่นลมร้ายนักด้วยเปนลำแม่น้ำใหญ่ ถ้าลูกคลื่นซัดมาถูกเรือแพช้างม้าผู้คนก็ล่มจมน้ำตาย ขณะเมื่อกองทัพไทยใหญ่มาตั้งอยู่นั้น พวกไทยใหญ่หารู้ว่าน้ำทะเลขึ้นถึงไม่
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์จึงกราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชว่า ทัพพม่ายกมาครั้งนี้สมคเนแล้ว ข้าพเจ้าจะคิดกลอุบายลวงพม่าให้น้ำท่วมตาย ให้กองทัพยับเยินจงได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสถามว่าท่านจะคิดประการใด สมิงพ่อเพ็ชร์ก็ทูลตามความคิดทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทรงเห็นชอบด้วย จึงให้สมิงชีพรายกับเจ้าเมืองเตียงสองนายเปนแม่กองกำกับการเกณฑ์ทหารขุดตลิ่งทำทางหนีน้ำทะเลที่จะรบด้วยข้าศึกไว้เปนที่แอบที่บังมั่นคง ให้รายทหารลงไปใต้ค่ายตามลำแม่น้ำที่น้ำจะขึ้นมานั้น กำหนดชั่วเสียงกลองเปนระยะมาจนถึงค่ายเสร็จแล้ว ตรัสสั่งว่าถ้าเห็นน้ำทะเลขึ้น ให้ทหารตีกลองเปนสำคัญต่อกันขึ้นมา แล้วมีพระราชกำหนดแก่นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงว่า เราจะให้ยกลงไปรบเยาะพม่าในคลองน้ำ ถ้าได้ยินเสียงฆ้องกลองตีขึ้นอื้ออึงพร้อมกันเมื่อใด ก็ให้ถอยขึ้นมาบนตลิ่งโดยเร็ว ครั้นถึงวันกำหนดน้ำทะเลขึ้นมา นายทัพนายกองผู้รับสั่งก็จัดทหารออกไปวางที่ทำไว้ทุกช่องทุกทาง แล้วกำชับทหารทั้งปวงว่า ถ้าพม่าตามขึ้นมาจงรบต้านทานไว้อย่าให้ขึ้นได้ นายทัพนายกองทหารทั้งปวงก็ยกไปคอยกระทำการตามรับสั่ง พวกกองล่อก็ยกไปรบล่ออยู่ในแม่น้ำ นายทัพมอญกองล่อก็ให้ทหารร้องด่าท้าทายพวกกองทัพไทยใหญ่หวังจะยั่วให้โกรธ ทหารมอญร้องด่าว่าอ้ายไทยใหญ่อ้ายขี้ข้าพม่า มึงยกมาตีมอญแล้วทำไมจึงมุดหัวอยู่ในค่ายเล่า ให้พวกมึงเร่งออกมารบกับกู ๆ จะตัดศีร์ษะเสียให้สิ้นบัดเดี๋ยวนี้ กองทัพไทยใหญ่ได้ยินทหารมอญร้องด่าดังนั้นก็โกรธเปนกำลัง ไทยกาเหล ไทยเมหยัง แม่ทัพไทยใหญ่ทั้งสองนั้น ก็เร่งจัดทแกล้วทหารรี้พลช้างม้าจะยกลงมาตีกองทัพมอญ แต่กำลังแค้นให้ทหารหน้าค่ายร้องด่าตอบไปพลาง ทหารไทยใหญ่ร้องด่าว่าอ้ายมอญ แต่ก่อนพวกมึงก็เปนขี้ข้าพม่า แล้วไปเปนขี้ข้าไทยน้อย อ้ายหน้าซื่อใจคดทรยศต่อเจ้า ๆ กูรู้อยู่ว่า ในท้องพวกมึงมีเคียวเจ็ดเล่มมีเข็มเจ็ดอัน กูจะรบฟาดฟันผ่าอกเอาเคียวในท้องออกตัดคอพวกมึงเสียให้สิ้น กองทัพมอญได้ยินดังนั้นก็โกรธ จึงให้ทหารด่าตอบรุกเร้าไปว่า อ้ายไทยใหญ่อ้ายเดนตายพม่า ๆ ให้พวกมึงเปนกองหน้าเปนทัพผี พวกมึงจะตายก่อน ไม่ทันได้ฆ่ามอญ ๆ จะแหวกท้องออกเอาเคียวเกี่ยวตัดศีร์ษะพวกมึง ข้ามน้ำมาให้สิ้นประเดี๋ยวนี้ กองทัพไทยใหญ่ได้ฟังก็โกรธยิ่งนัก พอจัดรี้พลเสร็จก็ยกลงมาจะรบกับทัพมอญที่แม่น้ำนั้น ให้ทหารร้องท้าทายตอบมาว่า อ้ายมอญอ้ายเสือผอมปากกล้า พวกกูไม่สู้ฝีปากพวกมึงแล้ว ถึงมึงจะประดิษฐ์ด่าก็ไม่เจ็บเหมือนไม้ขว้าง กูจะเอาอาวุธออกขว้างพวกมึงให้เห็นฝีมือบัดนี้ กองทัพไทยก็เร่งพลทหารรุกเข้ามา ฝ่ายมอญทำเปนแตกล่อให้ไล่ ไทยใหญ่เห็นได้ทีก็เร่งพลทหารยกช้างม้าลงไล่มอญ มอญก็กลับรับรบยั่วเย้าไว้ พอได้ยินเสียงกลองสัญญา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้ทหารที่รักษาค่ายอยู่นั้น ตีฆ้องกลองโห่ร้องอื้ออึงขึ้นทุกค่าย มิให้กองทัพไทยใหญ่ได้ยินเสียงน้ำเสียงคลื่น ครั้นน้ำขึ้นมอญก็ถอยขึ้นมาบนตลิ่ง ไทยใหญ่มิได้รู้เล่ห์กลสำคัญว่าทัพมอญแตก ก็ไล่ติดตามทางขึ้นมา ทหารซึ่งวางอยู่นั้นก็รับรบประจัญไว้ ไทยใหญ่จะขึ้นตลิ่งก็มิได้ จะหนีไปก็มิพ้น ครั้นจะกลับข้ามไปก็ไม่ทัน ช้างม้ารี้พลจมน้ำตายเปนอันมาก กองทัพไทยใหญ่โกรธยิ่งนัก เอาดาบหอกฟันแทงน้ำแลฟันแทงกันเองอื้ออึงอยู่ แลที่ไทยใหญ่รบกันนั้น น้ำทะเลถอยลงจะใกล้แห้ง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสสั่งสมิงจักกาย ให้คุมทหารไปฟันแทงผีไทยใหญ่ที่ตายให้เปนแผลอาวุธ แล้วลากขึ้นไว้บนตลิ่งให้พม่าสงสัยว่ามอญมีความรู้ แล้วตรัสกระซิบสมิงจักกายว่า ถ้าผู้ใดพูดว่ามอญมิได้ฆ่าพม่าแลไทยใหญ่ ๆ จมน้ำตายเอง ก็ให้ฆ่าผู้นั้นเสียอย่าให้ผู้อื่นดูเยี่ยงพูดต่อไปอีกได้ สมิงจักกายก็คุมทหารไปเที่ยวฟันศพพม่าไทยใหญ่ แล้วให้ลากขึ้นไว้ริมตลิ่งตามรับสั่ง ขณะนั้น ชาวเมืองเตียงเมืองเสี่ยงทั้งปวงซึ่งกวาดมานั้น รู้ว่าพม่าเสียทีแก่มอญ ๆ ฆ่าพม่าไทยใหญ่เปนอันมาก
ฝ่ายมอญทั้งปวงชวนกันไปดูผีไทยใหญ่ ซึ่งทหารกองทัพลากขึ้นทิ้งไว้นั้น มอญคนหนึ่งจึงว่า มอญมิได้ฆ่าไทยใหญ่ ๆ น้ำท่วมตายเอง ทำไมจึงมาฟันแทงผีดังนี้หาต้องการไม่ สมิงจักกายได้ฟังมอญว่าดังนั้นก็โกรธ จึงให้ทหารฟันมอญผู้นั้นเสียตัดเอาศีร์ษะเสียบไว้ แล้วให้ลากเอาตัวผีมอญที่ตายไปทิ้งไว้กับผีไทยใหญ่ จึงประกาศแก่มอญชาวเมืองแลทหารทั้งปวงว่า ถ้าผู้ใดพูดกันดังนี้เราจะให้ตัดศีร์ษะเสียบประจานไว้
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงสั่งให้นายทัพนายกองปลูกศาลบวงสรวงเทพารักษ์ตามตลิ่งทุกหน้าค่าย ให้ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์เต้นรำทำเพลงถวายเทพยดา แลให้มีธงใหญ่ปักไว้หน้าค่ายทุกค่าย ถ้าน้ำขึ้นให้โบกธงขึ้นมา ถ้าน้ำลง ให้โบกธงลงไป ให้พม่าทั้งปวงเห็นว่า มอญมีวิชาอาคมทำให้น้ำขึ้นน้ำลงได้ นายทัพนายกองทั้งปวงก็ให้ปลูกศาลเทพารักษ์ แล้วทำพลีกรรมบวงสรวงตามรับสั่งทุกค่าย ครั้นถึงเวลาน้ำขึ้นน้ำลง ก็ให้ทหารโบกธงไปตามน้ำ ฝ่ายกองทัพพม่าแลไทยใหญ่ไม่รู้อุบาย สำคัญว่ามอญรู้มนต์คาถาเรียกน้ำขึ้นได้ลงได้ ทัพพม่าไทยใหญ่ก็สดุ้งตกใจกลัว มิอาจจะยกมารบมอญตั้งมั่นอยู่ในค่าย
ครั้นอยู่มาอำมาตย์ทินมณีกรอดซึ่งกินเมืองพะสิมนั้น ยกกองทัพขึ้นมาตาม ครั้นถึงจึงเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ทอดพระเนตรเห็นอำมาตย์ทินมณีกรอดมา ก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสถามถึงราชการบ้านเมือง อำมาตย์ทินมณีกรอดก็ทูลแจ้งทุกประการ อำมาตย์ทินมณีกรอดออกจากเฝ้าแล้ว ก็เที่ยวพิจารณาดูค่ายทุกกองทัพ เห็นค่ายหลวงที่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้ตั้งรับพม่านั้นใกล้ตลิ่งนัก จึงกราบทูลว่า ซึ่งสมิงพ่อเพ็ชร์ดำริห์การสงครามให้ตั้งประชิดข้าศึกดังนี้ก็ดีอยู่แต่เปนประมาณ ถ้าขยับขยายค่ายเสียใหม่ตั้งให้ไกลตลิ่งขึ้นไปอีกเส้นหนึ่งหรือสามสิบวาแล้ว จึงต้องตำราดียิ่งนัก เพราะทหารทั้งปวงจะได้หัดช้างม้า เต้นรำทำเพลงอาวุธเล่นตามสบายให้เอิกเกริกรื่นเริงหน้าทัพ ฝ่ายพม่าเห็นจะได้เปนที่กลัวเกรงเพราะทหารของพระองค์มีกำลังรื่นเริงพร้อมกันอยู่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสสั่งนายทัพนายกองทั้งปวงให้ขยับขยายถอยค่ายตั้งใหม่ ตามคำอำมาตย์ทินมณีกรอดกราบทูลนั้น แล้วให้ปราบที่หน้าค่ายเรียบราบเสมอจงทุกค่าย สำหรับฝึกหัดซ้อมทหารแลช้างม้า
ฝ่ายนายทัพนายกองทั้งปวง ก็เร่งให้จัดทำค่ายคูประตูหอรบใหม่แล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงทรงพระดำริห์ว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดมีปัญญาหลักแหลมนัก ครั้งนี้เราจะให้ประมาณพลในกองทัพดู จะประมาณผิดหรือถูก จึงตรัสสั่งอำมาตย์ทินมณีกรอดให้ไปเลียบค่ายดูพลทหารทั้งสิ้นว่าจะมากน้อยเท่าใด อำมาตย์ทินมณีกรอดก็กราบถวายบังคมลา ออกไปเลียบค่ายประมาณพลตามรับสั่ง ครั้นพิจารณาดูทั่วแล้ว ก็กลับเข้ามากราบทูลว่า พลของพระองค์ยกมาครั้งนี้ ทั้งนายทัพนายกองทแกล้วทหารหมดด้วยกันข้าพเจ้าประมาณดูสิบแสนเศษ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังยังแคลงพระทัยอยู่ พระองค์จะใคร่ชัณสูตรดูให้รู้แน่ จึงสั่งให้จะเร่งไปเอาบาญชีพลทุกกองทัพให้สิ้นทุกค่าย จะเร่งรับสั่งแล้ว ก็ไปทำบาญชีตรวจพลมาได้เปนพลสิบแสนกับสองพัน จึงเอาบาญชีเข้ามากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งแล้วก็ดีพระทัย จึงตรัสสรรเสริญว่า อำมาตย์ทินมณีกรอดนี้เลิศมนุษย์ มีปัญญาหลักแหลมลึกซึ้ง เปรียบประดุจเทพยดามีจักษุเปนทิพย์ ประมาณพลโยธาถูกมิได้ผิด ครั้งนี้เรามีความยินดียิ่งนัก อุปมาดังได้พระนครประเทศหนึ่ง ซึ่งการสงครามขุ่นหมองขัดข้องอยู่นั้น บัดนี้ใจเราใสสว่างเปรียบประดุจได้ชัยชนะแล้ว จึงโปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่อำมาตย์ทินมณีกรอดเปนอันมาก
ฝ่ายกองทัพพม่าซึ่งตั้งมั่นอยู่กับกองทัพมอญนั้น เสบียงก็ขัดสนเบาบางด้วยรี้พลมากนัก ทหารทั้งปวงอดเข้าปลาอาหารอิดโรยถอยกำลังลง ครั้นแต่งกองทัพไปหาเสบียงอาหารที่บ้านไกลก็มิได้ ฝ่ายพม่าต้องไปเอาเสบียงถึงตำบลกองยีแดนพม่า ก็ไม่ทันกองทัพกิน ทหารรามัญกองสอดแนมรู้ดังนั้น ก็มากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งแล้ว จึงทรงพระดำริห์ว่า ครั้งนี้กองทัพพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องขาดเสบียงอาหารเพราะยกลงมาเหลือประมาณมากนักจนไม่มีเข้าให้กิน หมายแต่จะได้ไม่คิดเสียกระทำการเกินตัว อุปมาดังเรือใหญ่กว่าทเล จรเข้ใหญ่กว่าหนอง จะกลับกายว่ายเวียนไปก็ขัดขวาง เมื่อไพร่พลอิดโรยระส่ำระสายลงดังนี้แล้ว เห็นจะย่อท้อใจอยู่ เราจะคิดตัดกำลังศึกเสีย แล้วจะยกออกโจมตีให้ยับเยิบจงได้ จึงตรัสสั่งสมิงอังวะมังศรีให้จัดกองทัพ เลือกทหารที่เข้มแข็งมีฝีมือให้ได้สามพัน ไปคอยก้าวสกัดตีทัพพม่าซึ่งไปหาเสบียงอาหารนั้น ตรัสสั่งว่า ถ้าเห็นกองทัพพม่าไม่ได้เสบียงอาหารมาอย่าเพ่อตี ถ้าพม่าได้เสบียงอาหารมาเห็นเสียขบวนแล้ว จึงยกเข้าโจมตีให้แตกจงได้ สมิงอังวะมังศรีรับๆสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมาจัดทัพสามทัพยกไปคอยตีพม่า กองทัพพม่าซึ่งไปหาเสบียงอาหารนั้นได้แล้วก็หาบคอนกลับมา
ฝ่ายกองทัพสมิงอังวะมังศรี เห็นทัพพม่าเสียขบวนได้ทีแล้ว ก็ยกทหารเข้าโจมตีทัพพม่า ๆ สู้รบไม่เต็มกำลังก็แตกไป กองทัพมอญฆ่าฟันพม่าตายประมาณห้าร้อย จับเปนได้สี่ร้อยคน ช้างพังพลายแปดช้าง ม้าสามสิบม้า กับเสบียงอาหาร นำเข้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็ดีพระทัย จึงพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเปนบำเหน็จรางวัลแก่สมิงอังวะมังศรี แลโปรดสั่งให้ปูนบำเหน็จแก่ทแกล้วทหารเปนอันมาก
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นแต่งกองทัพออกไปหาเสบียงอาหาร กองทัพมอญก็คอยตีชิงเอาเสบียงอาหารไปทุกครั้ง ไพร่พลพม่าอดเข้าปลาอาหารอิดโรยลง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงทรงพระดำริห์ว่า ถ้าจะขืนอยู่รบพุ่งต้านทานกับกองทัพมอญช้าไป กำลังฝ่ายเราถอยลงแล้วเห็นจะเสียท่วงที จึงให้หามังอะปายะสุกรี มังมหานรธานายทัพนายกองทั้งปวงเข้ามาปรึกษาว่า กองทัพเราขัดสนแล้ว ท่านทั้งปวงจะคิดผ่อนปรนประการใด
มังอะปายะสุกรี มังมหานรธาจึงกราบทูลว่า กองทัพยกมาครั้งนี้รี้พลมากนักถึงยี่สิบแสน เสบียงอาหารน้อยไม่พอจะแจกจ่าย ได้แต่ไพร่พลหาบคอนบันทุกช้างม้ามากิน จะให้กองลำเลียงคอยส่งก็ไม่ทันทีด้วยเปนทางกไกล ครั้นขัดสนลงแล้วแต่งกองทัพให้ไปหาเสบีนงอาหาร กองทัพมอญก็คอยก้าวสกัดตีเสียทีมาเปนหลายครั้ง ถ้าจะตั้งอยู่นานเห็นจะคับแค้นขัดสนนัก ด้วยการสงครามย่อมมีเสบียงอาหารเปนที่ตั้ง อนึ่งก็จวนวสันตฤดู ถ้าฝนตกหนักลงมาเห็นไพร่พลจะลำบาก จะถอยไปก็ยากจะสู้ก็ไม่ได้ ข้าพเจ้าจะขอให้ถอยทัพกลับไป อย่าให้ทันไพร่พลอิดโรยนักจึงจะควร พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็เห็นด้วย จึงจัดทัพให้มังมหานรธาคุมพลสามหมื่นอยู่รั้งหลัง มีพระราชกำหนดตรัสกำชับว่า ซึ่งเราจะล่าทัพไปครั้งนี้ ถ้ากองทัพมอญรู้ก็จะติดตามตี ท่านอย่าได้ประมาทจงต้านทานไว้ให้ได้ แม้นเรายกไปได้สามวันแล้ว จึงค่อยยกไปตาม พระเจ้ามณเฑียรทองก็ยกทัพหลวงถอยไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่า พระเจ้ามณเฑียรทองล่าทัพไปดังนั้น เห็นสมพระดำริห์แล้วก็ดีพระทัย จึงให้สมิงพ่อเพ็ชร์ทัพหนึ่ง สมิงนครอินท์ทัพหนึ่ง สองทัพนี้ไปคอยก้าวสกัดตีทัพพระเจ้ามณเฑียรทอง แล้วพระองค์ก็ยกกองทัพเข้าล้อมค่ายมังมหานรธา ฝ่ายมังมหานรธาเห็นกองทัพมอญโอบอ้อมเข้ามา อยู่มิได้ ถอยทัพล่าไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ยกไล่ติดตาม ตีกองทัพมังมหานรธาไปจนปะทะทัพพระเจ้ามณเฑียรทอง
ฝ่ายกองทัพสมิงพ่อเพ็ชร์ สมิงนครอินท์ทั้งสองทัพ ซึ่งไปซุ่มคอยก้าวสกัดตีนั้นก็พร้อมกันทันเข้า จึงยกอ้อมตีกระหนาบทัพพระเจ้ามณเฑียรทอง ก็พร้อมกันกับกองทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กองทัพพระเจ้ามณเฑียรทองก็แตกยับเยินไป กองทัพมอญฆ่าพม่าล้มตายเปนอันมาก จับเปนได้พันห้าร้อยคน อีกช้างม้าเครื่องสาตราวุธก็มาก สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงทรงจัดทัพอีกสองทัพ อำมาตย์มาสมรทัพหนึ่ง สมิงอุบากองทัพหนึ่ง บรรจบกับสมิงพ่อเพ็ชร์ สมิงนครอินท์ สี่ทัพ เปนคนสี่หมื่นให้ยกไปติดตามตีกองทัพพระเจ้ามณเฑียรทองต่อไป แล้วพระองค์ก็ยกพยุหโยธาทัพ เสด็จกลับยังกรุงหงษาวดี
ฝ่ายกองทัพมอญทั้งสี่นายตามไปทันทัพมังมหานรธาณแม่น้ำคะปวงแดนเมืองตองดู นายทัพทั้งสี่ก็ยกทหารเข้าล้อมกองทัพพม่าไว้แน่นหนาเปนสี่ด้าน มังมหานรธาก็ขับพลทหารออกสู้รบเปนสามารถ ทหารมอญฆ่าพม่าล้มตายลงเปนอันมาก มิอาจจะตีหักออกมาได้ มังมหานธราขัดใจยิ่งนัก พาทหารถอยมาจึงคิดว่า ครั้งนี้เราอับจนตกอยู่ในที่ล้อม อุปมาดังติดกรงเหล็ก จะอยู่ก็ไม่ได้จะหนีไปก็ไม่มีประตูออก จะต้องลองหักกรงเหล็กดูทีหนึ่ง จึงกำชับทหารทั้งปวงว่า พวกเราเข้าที่คับแค้นเปรียบประดุจหมากรุกจนแต้ม เขากินเบี้ยเรือเม็ดม้าไปเกือบหมดแล้ว ตัวเราเปรียบเหมือนขุน ท่านทั้งปวงเหมือนเม็ดม้าโคนเบี้ยเรือ ยังเหลืออยู่น้อยนัก เราคิดว่าจะนิ่งกินแรงเม็ดม้าโคนเบี้ย ก็จะเสียลงไปทุกที เพราะข้าศึกเดินแต้มดีมีกำลังนัก เราเปนขุนจะออกรบกับขุนตัวต่อตัวให้สิ้นฝีมือ ถ้าพลาดพลั้งประการใดท่านทั้งปวงจงคิดหนีแต้มตาเอาตัวรอดเถิด ว่าแล้วมังมหานรธาก็แต่งตัวใส่เกราะขึ้นม้าโพกผ้าประเจียดแดงโมรีสพายดาบซ้ายขวา มือถือทวนคุมพลทหารออกหน้า จะตีหักออกด้านสมิงนครอินท์ล้อมอยู่นั้น
สมิงนครอินท์ก็ยกทหารหนุนเนื่องล้อมเข้ามา จึงประกาศแก่ทหารทั้งปวงว่าอย่าให้ข้าศึกหนีไปได้ ถ้าออกด้านใครเราจะตัดศีร์ษะเสีย สมิงนครอินท์ก็ขับม้าตรงเข้ามา มังมหานรธราก็ถามว่า นายทัพมอญคนนี้หรือชื่อสมิงนครอินท์ เขาลือว่าฝีมือเข้มแข็งนัก เมื่อปีก่อนนั้นก็ได้รบกับกองทัพเราที่ท้องทุ่งชายป่าแล้วแตกไป ซึ่งท่านล้อมเราไว้ถึงสี่ทัพ สำคัญว่าเราจะรบรับหักออกไปไม่ได้หรือ ท่านอย่าเพ่อประมาท ครั้งนี้ตัวเราเปรียบประดุจเสือผอมๆ แต่กาย เขี้ยวเล็บนั้นอ้วนอยู่ พอจะเคี้ยวขบตบสัตว์ให้ตายได้ ตัวท่านเหมือนหนึ่งกวาง ถึงพวกมากก็สู้เสือไม่ได้ ถ้าท่านรักชีวิตอยู่แล้วจงเปิดทางให้เราไปโดยดี
สมิงนครอินท์ได้ฟังก็โกรธ จึงตวาดด้วยเสียงอันดังว่า ท่านรู้จักชื่อเราแล้วว่าเปนคนดี เหตุไฉนไม่ลงจากม้าปูผ้าลงกราบขอชีวิตเราเล่า ยังจะพูดอวดอ้างเปรียบเทียบให้เหลือตัวเหมือนหนึ่งเขียนรูปเสือให้วัวกลัวหาต้องการไม่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวใช้ให้เรามาคอยเอาศีร์ษะท่าน ๆ จงลงจากม้าก้มคอมารับคมดาบเราโดยดี จะได้ตายไปเมืองผีหาความสุขเสียโดยเร็ว มังมหานรธาได้ฟังก็โกรธจึงตอบว่า เราก็เปนทหารพระเจ้ากรุงรัตนบุระอังวะ นับว่าชายผู้หนึ่ง ถ้าอับจนแล้ว ไม่เสียดายชีวิต ซึ่งจะยอมตายโดยง่ายนั้นหามิได้ ถ้าท่านจะต้องการศีร์ษะเราแล้ว จงเอาศีร์ษะเข้ามารับเอาเราจึงจะให้ สมิงนครอินท์ได้ฟังก็โกรธ จึงขับม้าเข้ารบกับมังมหานรธาเปนสามารถ
นายทัพทั้งสามก็ล้อมไว้สามด้านมั่นคง ดูมังมหานรธากับสมิงนครอินท์รบกันแคล่วคล่องว่องไวนัก สมิงนครอินท์มังมหานรธารบกันด้วยเพลงทวนเปนหลายสิบเพลง ยังหาแพ้ชนะไม่ สมิงนครอินท์ไม่สู้ชำนาญเพลงทวนนัก ถนัดแต่เพลงดาบพอรบกันได้สิ้นเพลงลง ถอยม้าห่างออกไป สมิงนครอินท์จึงแกล้งว่าท่านนี้ชำนาญแต่อาวุธยาว อาวุธสั้นเห็นจะไม่ชำนาญ อาวุธสั้นนี้คนขลาดแล้วก็รบไม่ได้ ท่านก็มีฝีมือเข้มแข็ง รบกันด้วยอาวุธสั้นเถิด มังมหานรธาได้ฟังก็ทิ้งทวนเสีย ชักดาบออกสู้กันเปนช้านาน มังมหานรธาเสียที สมิงนครอินท์ฟันด้วยดาบถูกที่สำคัญตกม้าตาย ให้ทหารตัดเอาศีร์ษะไว้ พลพม่าทั้งปวงเห็นนายตายก็แตกหนี ทหารมอญไล่ฆ่าฟันล้มตายเปนอันมาก จับเปนได้บ้างหนีรอดไปได้สักส่วนหนึ่ง ตายสองส่วน กองทัพมอญก็ยกติดตามพม่าไปจนสุดแดน
ฝ่ายสมิงนครอินท์เอาศีร์ษะมังมหานรธา แช่น้ำผึ้งไว้มิให้เน่าเปื่อย แล้วก็ยกกองทัพกลับมาถึงกรุงหงษาวดีพร้อมกันทั้งสี่ทัพ นายทัพนายกองทั้งสี่จึงชวนกันเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลแจ้งกิจซึ่งไปตามตีพม่าทุกประการ สมิงนครอินท์จึงเอาศีร์ษะมังมหานรธาซึ่งใส่ถังแช่น้ำผึ้งไว้นั้นถวาย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ดีพระทัยนัก
ขณะเมื่อสมิงนครอินท์ ได้ศีร์ษะมังมหานรธามาถวายนั้น เปนฤดูกำปั่นเข้ามาค้าณเมืองเสี่ยงสิบลำ แลค่าธรรมเนียมจังกอบกำปั่นนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชโปรดพระราชทานให้เจ้าสมิงนครอินท์สิ้น แต่ส่วยสาอาการซึ่งขึ้นแก่เจ้าเมืองนั้น ทรงพระราชทานให้แก่สมิงพ่อเพ็ชร์ อำมาตย์มาสมรนั้นโปรดให้กินเมืองมุวาร โปรดให้สมิงอุบากองกินเมืองกันพะออ
ขณะเมื่อพระเจ้ามณเฑียรทองแตกไปนั้น ช้างจำลองนางมังคละเทวีพระอัครมเหษีซึ่งทรงไปนั้น ตื่นเข้าป่าเอาไว้มิอยู่จำลองพลัดลง นางมังคละเทวีก็ตกช้างลงยืนอยู่ พอฉางกายนายกองผู้หนึ่ง ซึ่งขึ้นช้างจำลองหนีกองทัพมอญมาต่อภายหลัง นางมังคละเทวีทอดพระเนตร์เห็นก็ร้องว่าฉางกายเอ๋ยช่วยด้วย ครั้นฉางกายเห็นดังนั้นจึงพูดกับนายช้างว่า บัดนี้มัจจุราชมาถึงเราแล้ว ครั้นจะมิรับเอานางไปด้วย ถ้าผู้อื่นมาพบเข้ารับไป ก็จะเอาเนื้อความเข้าทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่าเราพบแล้วมิรับไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็จะทรงพระพิโรธ ให้ลงโทษถึงสิ้นชีวิตหมดทั้งโคตร ถ้าเรารับไปบัดนี้ก็จะตายแต่ตัวผู้เดียว
นายช้างถึงตอบฉางกายว่า ซึ่งท่านมิรับนางพระยาเจ้าไปจะเปนโทษถึงตายหมดทั้งโคตรหรือสามชั่วโคตรนั้นข้าพเจ้าเห็นด้วย แต่ซึ่งท่านว่ารับไปจะตายแต่ผู้เดียวนั้น ข้าพเจ้าสงสัยนัก ธรรมดาบุคคลทำคุณกับผู้อื่นร้อยพันคน ก็ไม่เท่ากับเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่ง ถ้าพระเจ้าแผ่นดินทรงพระดำริห์ถึงคุณแล้ว ก็จะทรงพระเมตตาปลูกเลี้ยงให้ยศถาศักดิ์ทรัพย์เปนอันมาก เหตุไฉนท่านจึงว่าดังนี้ ฉางกายจึงตอบว่า ซึ่งท่านพูดนั้นก็พอเชื่อฟัง แต่เห็นข้างได้ไม่เห็นข้างเสีย ธรรมดาบุคคลทำคุณแก่พระมหากษัตริย์ ๆ ตั้งอยู่ในกตัญญูรู้จักคุณแล้ว ก็จะโปรดให้มีความสุขสมบูรณ์ด้วยยศถาศักดิ์ทรัพย์หาที่สุดมิได้ ถ้าพระมหากษัตริย์อักกตัญญูไม่รู้คุณคนแล้ว ผู้ใดทำคุณก็เหมือนทำแก่อสรพิษม์ โกรธขึ้นมาแล้วย่อมเผาผลาญชีวิตให้สิ้นสูญทั้งบุตรภรรยา ญาติบิดามารดา หาคิดถึงคุณไม่ ซึ่งเราว่าจะตายแต่ตัวนั้น เพราะรู้จักพระทัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า ประกอบด้วยความหึงส์หวงมาก ถ้าเราพาอัครมเหษีไปถวาย คงจะทรงพระสงสัยเคลือบแคลง ด้วยทางไกลหลายคืนวันจึงถึงเมือง แม้มีพระทัยรังเกียจเมื่อใดก็จะฆ่าเราเมื่อนั้น ซึ่งคำเราว่ามิได้ผิด ท่านคอยดูไปเถิด
นายช้างได้ฟังก็เศร้าใจจึงว่า สุดแต่บุญกรรมจะให้ผลเปนไป ซึ่งความชอบเราทำไว้มนุษย์ไม่เล็งเห็น เทพยดาอารักษ์ก็คงเห็นบ้างท่านจงไปรับเถิด ครั้นนายช้างกับฉางกายพูดกันแล้วก็ไสช้างเข้าไป จึงพากันลงจากช้างถวายบังคมแล้ว เชิญเสด็จนางมังคละเทวีขึ้นทรงช้างจำลองพาไป ครั้นเวลาค่ำลงก็ทำห้างบนต้นไม้ เชิญให้นางมังคละเทวีขึ้นบรรทมบนห้าง ฉางกายกับนายช้างผูกช้างเสียมั่นคง แล้ว ก็ก่อไฟไว้ที่ต้นไม้นั้นเอาผ้าผูกเอวกันเข้าแล้ว ก็นอนพิทักษ์รักษานางอยู่ ครั้นรุ่งเช้าฉางกายก็ผูกช้างรับนางพาไป ค่ำลงก็รักษานางโดยสุจริตดังนี้ทุกวัน
ฝ่ายพระเจ้ามณเฑียรทอง ยกรีบไปถึงกรุงรัตนบุระอังวะแล้ว ก็ทรงพระวิตกถึงนางมังคละเทวีอัครมเหษีซึ่งพลัดไป อนึ่งก็ได้ทราบว่า มังมหานรธาตายในที่รบ สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองก็ทรงพระโทมนัสนัก ตรัสว่าครั้งหนึ่งเสียตะละเจ้าเปฟ้าราชธิดาไปแก่ข้าศึกแล้ว ครั้งนี้มาเสียพระอัครมเหษีไปอีกเล่า ทั้งมังมหานรธาก็ตายในที่รบ ทรงพระวิตกไม่สบายพระทัย
ฝ่ายฉางกายพานางมังคละเทวีมาได้ยี่สิบวันก็ถึงกรุงอังวะ มีคนเอาเนื้อความเข้าไปกราบทูล สมเด็จพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องแจ้งว่า ฉางกายได้พระอัครมเหษีมาก็ดีพระทัยนัก จึงให้เฒ่าแก่ชาวแม่พระสนมนางกำนัลออกไปรับนางมังคละเทวีขึ้นมายังพระราชมณเฑียร นางมังคละเทวีเข้ามากราบถวายบังคมแทบฝ่าพระบาทพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ จึงตรัสถามนางมังคละเทวีว่า เมื่อฉางกายพามาช้านานกำหนดได้ยี่สิบวัน จึงถึงเมืองอังวะ แลมากลางทางฉางกายทำเปนประการใดบ้าง นางมังคละเทวีจึงพูดว่า เมื่อฉางกายพาข้าพเจ้ามานั้น เปนฉันข้ากับเจ้าอยู่จะได้มีประทุษฐจิตต์หามิได้ ครั้นเวลาค่ำก็ทำห้างให้ข้าพเจ้านอนบนต้นไม้ ตัวฉางกายกับนายช้างก่อกองไฟไว้แล้ว เอาผ้าผูกคอกอดกันนอนทุกวัน จนถึงเมืองอังวะ พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังดังนั้น ก็ให้เอาตัวฉางกายกับนายช้างเข้ามาถามคนละครั้ง ฉางกายกับนายช้างก็ให้การต้องคำกันกับนางมังคละเทวีทูลนั้น พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็มีพระทัยโสมนัสนัก จึงโปรดพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแพรพรรณ เครื่องอุปโภคบริโภค แก่ฉางกายแลนายช้างเปนอันมาก ครั้นพระเจ้ามณเฑียรทองทอดพระเนตรเห็นลักษณะพระอัครมเหษีประกอบด้วยศิริโสภาคเปนอันงาม มีพระทัยสงสัยขึ้นขณะใด ก็ให้เอาฉางกายแลนายช้างเข้ามาซักถามอีกเล่า ฉางกายแลนายช้างก็ให้การยืนอยู่อย่างหนหลังมิได้ผิดเพี้ยน พระเจ้ามณเฑียรทองก็พระราชทานรางวัลอยู่เนือง ๆ ทุกครั้ง
ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้ามณเฑียรทองเสด็จไปหานางมังคละเทวีที่ห้องพระตำหนัก นางมังคละเทวีก็ยกพานพระศรีมาตั้ง แล้วจึงหยิบกรรไกรคีบหมาก กรรไกรหนีบนิ้วพระหัตถ์นางมังคละเทวี ๆ ก็ตกพระทัยร้องขึ้นว่า ฉางกายเอ๋ย ช่วยด้วย พระเจ้ามณเฑียรทองได้ฟังดังนั้น ก็ให้แคลงพระทัยจึงทรงพระดำริห์ว่า นางมังคละเทวีนี้เห็นจะมีจิตต์ปฏิพัทธ์กับฉางกาย จึงออกชื่อดังนี้ ชรอยจะมีจิตต์เสน่หาช้านานอยู่ในสันดานมิได้ลืม จึงออกชื่อให้กันช่วยฉะนี้ ทรงพระดำริห์แล้วก็มีพระทัยหึงส์ขึ้งเคียด จึงให้ถอดนางมังคละเทวีเสียจากพระอัครมเหษี แล้วให้เอาตัวฉางกายไปฆ่าเสีย
ขณะเมื่อเพ็ชฌฆาตจะเอาฉางกายไปฆ่านั้น ฉางกายมิได้ครั่นคร้าม ยิ้มแล้วจึงว่า เราทำนายตัวเราแล้วมิได้ผิด เพ็ชฌฆาตถามว่าท่านทำนายตัวไว้อย่างไร ฉางกายก็เล่าให้ฟังตั้งแต่พบพระอัครมเหษี แลพูดกับนายช้างจนพานางมาถึงเมืองทุกประการ เพ็ชฌฆาตก็สังเวชใจ พอนายช้างรู้เดินร้องไห้ตามมาเยี่ยม ฉางกายเห็นจึงว่าท่านจะร้องไห้ไปไย เราได้พูดกับท่านแต่แรกแล้วว่ามัจจุราชมาถึง ซึ่งเราจะตายครั้งนี้หาเสียดายชีวิตไม่ เพราะได้ฝากความชอบความดีไว้แก่เทพยดาฟ้าดินแล้ว แต่เราจะขอสั่งหน่อยหนึ่ง ซึ่งท่านจะทำราชการเปนข้าแผ่นดินสืบไปภายหน้า จงระมัดระวังผิดอย่าประมาท จะหาเจ้านายเปนที่พึ่งก็ให้รู้จักน้ำใจเจ้านายเสียก่อนว่าชั่วหรือดี แล้วจึงเข้าสวามิภักดิ์ทำราชการ แลให้มีความซื่อสัตย์กตัญญู ถึงตัวจะตายก็อย่าให้เสียสัตย์ จะทำคุณก็ให้เห็นคุณแล้วจึงทำ ถ้าเห็นจะกลายเปนโทษแล้วอย่ากระทำ เช่นอย่างตัวเราฉะนี้ พอฉางกายสั่งสอนนายช้างแล้ว เพ็ชฌฆาตก็เอาตัวไปฆ่าเสียตามรับสั่ง
เมื่อพระเจ้ามณเฑียรทองยกลงมาตีมอญ แล้วกลับแตกขึ้นไปครั้งนั้นไม่สบายพระทัยเลย หมายจะยกลงมาตีกรุงหงษาวดีแก้แค้นอีกให้จงได้ ทรงพระดำริห์ว่ากองทัพเรายกลงไปทำศึกกับมอญสองครั้งแล้วก็ไม่สมคะเน เสียทแกล้วทหารเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก ซึ่งแตกพ่ายขึ้นมาครั้งนี้ เพราะเหตุว่าศึกเรารุกรีบนัก ประการหนึ่งหัวเมืองรายทางแว่นแคว้นกรุงหงษาวดีเล่า ก็ยังบริบูรณ์มั่งคั่งดีอยู่ ครั้นรู้ว่าเรายกลงไปเห็นจะรับมิได้ ก็อพยพครอบครัวกวาดเสบียงอาหารเสียสิ้น ฝ่ายกองทัพเราจึงขัดสนไม่มีที่อาศัย ต้องมาเอาเสบียงถึงเมืองอังวะก็มิทัน ครั้นจะทำสงครามขับเคี่ยวไปก็มิได้ จึงต้องล่าทัพถอยมา ใช่จะเสียทีโดยฝีมือทแกล้วทหารทีเดียวก็หามิได้ ครั้งนี้จำจะงดศึกใหญ่ไว้ก่อน จะแต่งกองทัพให้จู่ลงไปตีบ้านเมืองรายทางให้ผู้คนระส่ำระสายไว้ อย่าให้ตั้งทำมาหากินได้ให้ถอยกำลังลงแล้ว จึงเตรียมเสบียงอาหารให้พร้อม ยกทัพใหญ่ลงไปทำแก่เมืองหงษาวดีอีก เห็นจะได้โดยสดวก ครั้นทรงพระดำริห์แล้วก็ตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวง ๆ ก็เห็นด้วย
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงแต่งให้สังขยาเปนนายทัพ ถือพลสามหมื่นยกลงมา สังขยานายทัพรับสั่งแล้วถวายบังคมลา ยกกองทัพมาถึงปลายแดนเมืองหงษาวดี แล้ว ก็แยกกันออกเที่ยวจับครอบครัวมอญ ให้ทหารตัดฟันต้นหมากต้นมะพร้าวสิ่งของมีผลเสียเปนอันมาก กองทัพพม่าก็ตั้งมั่นอยู่ตำบลงอนโต กิตติศัพท์แจ้งเข้าไปถึงสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้สมิงนครอินท์ถือพลหมื่นหนึ่ง ยกทัพบกทัพเรือไปตีสังขยา สมิงนครอินท์รับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมาจัดช้างม้ารี้พลทัพบกทัพเรือ สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธพร้อมเสร็จ ครั้นถึงกำหนดจะยกกองทัพ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จลงไป ณ เรือขนานหน้าฉนวนตำหนักน้ำ เพื่อจะส่งกองทัพ
ขณะนั้นสมิงนครอินท์ จึงแต่งตัวนุ่งผ้าใส่เสื้อหมวกให้ต้องสีตามตำราพิไชยสงคราม ทาแป้งหอมน้ำมันหอมอันประกอบวิทยาคมเสร็จแล้ว จึงเอาพานธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้มากราบถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ทอดพระเนตรเห็นสมิงนครอินท์มาก็มีพระทัยยินดีนัก จึงยกพระบาทวางลงในถาดทอง ให้สมิงนครอินท์วักเอาน้ำชำระพระบาทใส่ศีร์ษะ แล้วก็ตรัสอวยพรศิริสวัสดิ์พิพัฒน์มงคล ให้มีชัยชนะแก่ข้าศึก พระองค์จึงหยิบพระศรีในพานทองเครื่องเสวยคำหนึ่ง ส่งให้นางอุตะละซึ่งเปนห้ามชอบพระทัย เอาไปพระราชทานให้ต่อมือสมิงนครอินท์ ๆ ก็ยังไม่รับ ยกมือขึ้นถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช แล้วจะเอาพานทองรับ นางอุตะละนั้นก็ขวยเขินประหม่าใจ ยังมิอาจจะวางพระศรีลงในพานได้ ด้วยมีรับสั่งให้ส่งให้กับมือสมิงนครอินท์ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตรเห็นก็แย้มพระสรวล จึงโปรดพระราชทานอภัย ตรัสว่า ให้สมิงนครอินท์รับต่อมือนางเถิด สมิงนครอินท์เกรงพระราชอาชญาขัดพระราชโองการมิได้ ก็รับพระราชทานพระศรีต่อมือนางอุตะละ แล้วจึงคิดว่าแต่ก่อนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสใช้ให้ไปทำการสงครามครั้งใด จะได้ให้นางห้ามอันเปนที่ชอบพระอัชฌาศัย เอาหมากมาพระราชทานให้ถึงมือเหมือนครั้งนี้หามิได้ บัดนี้พระองค์ตรัสใช้นางอุตะละ เอาพระศรีในพานทองเครื่องเสวยมาพระราชทานให้ถึงมือดังนี้ แกล้งจะยุให้เราตายเสียหรือ หรือพระองค์จะทรงพระดำริห์ประการใด คิดดูน่าสงสัยนัก อย่าเลยเราจะลองดูให้รู้ตระหนักแน่ว่า พระทัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จะรักข้าทหารมากหรือ ๆ จะรักสตรีมาก คิดแล้วก็กราบถวายบังคมลามาลงเรือ ครั้นถึงจึงบอกแก่ทหารบ่าวไพร่ทั้งปวงว่า ถ้าถึงฤกษ์ได้ยินเสียงฆ้องกลองสัญญาอย่าให้ออกเรือขนาน สมิงนครอินท์สั่งแล้วก็เอาผ้าคลุมศีร์ษะทำนอนป่วยอยู่ในเรือ
ครั้นถึงกำหนดฤกษ์ได้ศุภนิมิตแล้ว ราชามะนูจึงให้ลั่นฆ้องโบกธงสัญญาตามอย่างธรรมเนียม ฝ่ายนายทัพนายกองบกเรือทั้งปวงก็ยกไปตามฤกษ์ แต่เรือฉลากบางสมิงนครอินท์มิได้ออกจากที่
ขณะนั้นสมิงพ่อเพชร์ไปตรวจกองทัพ เห็นเรือทั้งปวงออกหมดแล้ว แต่เรือสมิงนครอินท์ยังจอดนิ่งอยู่ จึงร้องว่าได้ศุภนิมิตดีแล้ว เหตุใดสมิงนครอินท์ยังมิยกไปเล่า ทหารที่เรือบอกว่าสมิงนครอินท์เปนปัจจุบันโรคป่วยอยู่ สมิงพ่อเพ็ชร์ได้ฟังดังนั้นก็ตกใจสำคัญว่าป่วยจริง จึงถอยเรือขนานไปเทียบเรือขนานสมิงนครอินท์เข้าแล้วถามว่า หลานเราป่วยเปนโรคอันใดจึงมิได้ยกไปตามฤกษ์
สมิงนครอินทํได้ฟังสมิงพ่อเพชร์ถามลุกขึ้นคำนับบอกว่า ซึ่งข้าพเจ้าป่วยมิได้ยกไปทั้งนี้ เพราะรบศึกในใจยังไม่ชนะก่อน จะยกไปรบศึกภายนอกเห็นจะเอาชัยชนะมิได้ สมิงพ่อเพ็ชร์ได้ฟังดังนั้นจึงว่า หลานเราแต่ทำสงครามมาเปนหลายครั้ง ไม่เคยเจรจาประหลาดดังนี้เลย เหตุผลเปนประการใด จงแจ้งความให้เรารู้ด้วย สมิงนครอินท์จึงบอกว่า เมื่อเวลาเช้าข้าพเจ้าไปถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๆ หยิบหมากในพานพระศรีให้นางอุตะละเอามาพระราชทานถึงมือข้าพเจ้า ๆ ก็เกรงพระราชอาญามิอาจจะรับด้วยมือ แลพระองค์ทรงโปรดให้นางห้ามส่งหมากให้ถึงมือข้าพเจ้า ๆ ได้เห็นนางอุตะละพระสนมรูปงาม ก็มีจิตปฎิพัทธ์รักใคร่ในนางอุตะละยิ่งนัก เพราะเหตุฉะนี้ข้าพเจ้าจึงว่าศึกในใจยังรบไม่แตก
สมิงพ่อเพชรัได้ฟังก็ตกใจ จึงว่าเปนไฉนหลานเรามาเจรจาดังนี้ ตัวเจ้าก็เปนทหารมีฝีมืออันเลิศ ควรที่จะได้บำรุงแผ่นดินสืบไปและเปนบรรทัดแก่ข้าทหารอันจะมีภายหน้า เมื่อคิดทำการทุจริตอย่างนี้ ถึงตัวตายก็สาบสูญแต่กาย อันชื่อกับความชั่วมิได้สูญหายจะปรากฎไปชั่วกัลปาวสาน และหลานเราผู้จะเปนบรรทัดทหารสืบไป มารักผิดเสียชอบมิได้ประพฤติตามราชวัตรสิบประการ สำหรับเสวกามาตย์ที่จะให้เจริญยศศักดิ์นั้นหาชอบไม่ สมิงนครอินท์ตอบว่า ซึ่งน้าท่านว่าข้าพเจ้ามิได้ประพฤติตามราชวัตร กระทำผิดจากเสวกะธรรมเปนประการใด เชิญน้าท่านจงกล่าวแจ้งข้าพเจ้าจะขอฟังจำไว้
สมิงพ่อเพ็ชร์จึงว่า ราชวัตรสิบประการนั้น ท่านผู้เปนโบราณบัณฑิตกล่าวไว้เปนมงคลธรรมดียิ่ง ควรที่เสวกามาตย์จะปฏิบัติตาม นะหิราชะกุลัง คือประพฤติวิชาคุณให้ปรากฎหนึ่ง อะติสุโร คือแกล้วกล้าในสงครามอาสาเจ้าอย่าได้คิดแก่ชีวิตหนึ่ง อัปปะมัตโต คืออย่าได้ประมาทในราชกิจอันพระเจ้าอยู่หัวดำรัสใช้หนึ่ง สีลัญจะ คือให้ประกอบไปด้วยศีลสัตย์ซื่อต่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหนึ่ง สุกขัตตะมัคโค คืออย่าได้แต่งกายเดินโอ่เล่นในท้องฉนวนหนึ่ง อะนุทธะโต คืออย่าให้มีจิตฟุ้งสร้าน คิดประดิษฐประดับกายให้งามเกินหน้าเพื่อนราชการ เมื่อ เข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพึงสำรวมอินทรีย์ทั้งห้าหนึ่ง นาสะปิถัง คืออย่าทนงว่าเจ้ารัก และขึ้นนั่งร่วมอาสน์หนึ่ง นาติทูเร คือเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่าใกล้อย่าไกลนัก แต่พอได้ยินข้อรับสั่งหนึ่ง ณะหาปเส คือให้มีจิตต์สนิทเสน่หาในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแม้นจะบิดน้ำพระภูษาชุบสรง และน้ำชำระพระบาทลงเหนือเศียรเกล้าก็มิได้มีใจรังเกียจ แม้นจักทรงพระพิโรธสักเท่าใด ๆ ก็มิโกรธตอบหนึ่ง นาสะภะริยาหิกิเล คืออย่าให้มีจิตต์ใฝ่ฝันประสงค์เจรจาเลียบเลียมเหลาะแหละ ปรารถนาเพื่อจะคุ้นเคยด้วยพระสนมอันเปนบาทบริจาริกาของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหนึ่ง แลราชวัตรสำหรับเสวกามาตย์แห่งราซมุลิกากรอันจะให้มีเจริญสิบประการฉะนี้ ควรที่หลานเราพึงปฏิบัติตามจึงจะได้ความสิริสวัสดิ์ ประการหนึ่ง หลานเราผู้เปนข้าทหารทำสงคราม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณอัน ประเสริฐนั้น จงเอากตัญญูทำเปนรากเค้ามูลกุศลธรรมทั้งปวงเปนที่พึ่ง จึงจะมีชัย ชะนะโดยง่าย นี่หลานเราคิดการกระลีจิตต์ให้ต้องปราชัยสี่ประการฉะนี้ ท่านไปทำการสงครามจะมีชัยชนะหรือ
สมิงนครอินท์ได้ฟังดังนั้นก็ถามว่า ซึ่งน้าท่านเปนผู้เฒ่าทหารมากล่าวว่า หลานต้องปราชัยสี่ประการ โดยลักษณะเนื้อความนั้นฉันใด สมิงพ่อเพ็ชร์จึงเลยว่า อันสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของเรานี้เปนบุพการีมีพระคุณแก่ท่าน พระราชทานชุบเลี้ยงให้บริบูรณ์ด้วยยศศักดิ์สมบัติเปนอันมาก ดุจบุรุษอันเดินนำหน้าไปก่อน แลตัวท่านมิได้กตัญญูรู้คุณกตเวที ทดแทนพระคุณท่านฉะนี้ชื่อว่าหากตัญญูมิได้ ก็ต้องกันด้วยบทปราชัยเปนประถม อนึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของเราก็ทรงพระคุณ พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคได้เลี้ยงซีวิต ดุจมือหยิบอาหารเข้าในปาก แลท่านมาคิดประทุษฐร้ายต่อเจ้า จะปรารถนานางอุตะละอันเปนบาทบริจาริกาของพระองค์นั้น เปรียบเหมือนท่านเผาตัวท่านเสียเอง ได้ชื่อว่าต้องปราชัยคำรบสอง ประการหนึ่งถ้าได้นางอุตะละมาไว้ร่วมภิรมย์สมคิดแล้ว ได้ชื่อว่าท่านประทุษร้ายต่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวผู้มีพระคุณ ก็ต้องปราชัยคำรบสาม ประการหนึ่งถึงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จะพระราชทานนางอุตะละให้แก่หลานเราด้วยความจำพระทัยฉะนี้ ถึงจะเอาทรัพย์สมบัติในสกลชมภูทวีปมายกให้ ก็เห็นนางจะมิได้มีความยินดีแก่ท่าน คงจะคิดแค้นอยู่เปนนิจ อุปมาเหมือนหนึ่งนกกับแร้ว ถ้าประมาทพลาดพลั้งลงเมื่อใด ก็จะถึงแก่ความฉิบหายเมื่อนั้น ได้ชื่อว่าท่านต้องปราชัยครบสี่ประการ ซึ่งหลานเราจะทำสงครามสืบไปภายหน้าจะมีชัยชนะแลหรือ สมิงนครอินท์ยกมือขึ้นคำนับสมิงพ่อเพ็ชร์แล้วจึงว่า ซึ่งน้าท่านให้โอวาทสั่งสอนโดยโบราณจิตต์ดังนี้มีคุณเปนอันมาก ซึ่งชัาพเจ้าต้องบทปราชัยสี่ประการนั้นก็จริงอยู่ แต่จะได้บังเกิดขึ้นในสันดานของข้าพเจ้าก่อนนั้นหามิได้ ทั้งนี้ก็เปนมูลเหตุมาแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้ต้องปราชัยสี่ประการเอง เพราะพระองค์ก็ทราบพระทัยอยู่ว่า สตรีย่อมเปนที่ปฏิพัทธ์แก่บุรุษ พระองค์แสร้งตรัสใช้ให้นางอุตะละเอาหมากมาพระราชทานให้ถึงมือข้าพเจ้าฉะนี้ ด้วยเปนวิสัยโลกียจิตต์ จะดับความปฏิพัทธ์นั้นยากนัก เปรียบประดุจดาบอันคมกล้าสามารถจะสู้ข้าคึกได้ทีละร้อยละพันอยู่แล้ว แลกระทำให้เปนสนิมครํ่าคร่าหนาขึ้นเสียคมไป มิอาจจะยุทธนาการเอาชัยชนะได้ ก็เปนปราชัยแก่ผู้ถือดาบนั้นเอง ถ้าเจ้าของอาวุธประกอบด้วยความเพียร เอาดาบนั้นมาชำระขัดสีโทรมน้ำมันให้หมดสนิมคมขึ้นแล้วเมื่อใด ก็สามารถจะต่อข้าศึกเอาชัยชนะได้เมื่อนั้น เหตุผลทั้งนี้เปนเค้ามูลมาแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ข้าพเจ้าจึงต้องปราชัยดังว่านั้น แลน้าท่านเปนผู้เฒ่าก็เข้าใจอยู่ อันตัวข้าพเจ้าเปรียบประดุจบุคคลหนามยอกก็ต้องเอาหนามอันแหลมมาบ่ง จึงจะเขี่ยได้คัดเอาหนามที่ยอกออกได้ ขอน้าท่านจงดำริห์ดูเถิด สมิงพ่อเพ็ชรจึงตอบว่า เรากล่าวเตือนสติห้ามปรามดังนี้เพราะเมตตาหลานเรา ๆ ก็มิฟังจะให้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหรือ สมิงนครอินท์จึงว่า ซึ่งข้าพเจ้าจะบังคับให้น้าท่านทูลแลมิให้ทูลนั้นก็ว่ามิได้ ตามแต่น้าท่านจะเห็นควร สมิงพ่อเพ็ชรได้ฟังสมิงนครอินท์ว่าดังนั้น ก็กลับมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลตามถ้อยคำสมิงนครอินท์ว่าทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ฟังก็ทรงพระสรวลจึงตรัสว่า แม้นสมิงนครอินท์มีความรักใคร่ในนางอุตะละผู้เปนพระสนมของเรา ๆ มีความยินดีนัก ทุกวันนี้ตัวเราก็เปนกษัตริย์ใช่จะไร้พระสนมเสมอนางอุตะละนี้ก็หามิได้ แม้นจะหาสตรีที่มีลักษณะรูปงามให้ยิ่งกว่านางอุตะละนี้ก็ได้ดังความปรารถนา แต่จะหาข้าทหารมีฝีมือเข้มแข็งดุจสมิงนครอินท์นี้หายากนัก ใจเรารักข้าทหารมากกว่าสตรี จึงตรัสสั่งสมิงพ่อเพ็ชร์ว่า สมิงนครอินท์จะไปทำสงครามเอาชัยชนะศึก ซึ่งมีความปรารถนาจะใคร่ได้นางอุตะละนั้น เราจะให้สำเร็จดังความปรารถนา สมิงพ่อเพ็ชร์จงพานางอุตะละไปให้แก่สมิงนครอินท์เถิด สมิงพ่อเพ็ชร์รับๆสั่งแล้วก็ออกมาให้จัดเรือผูกม่าน จึงเชิญนางอุตะละลงเรือม่าน สมิงพ่อเพ็ชร์ก็รีบมาบอกแก่สมิงนครอินท์ก่อนว่า ซึ่งทุกข์ของหลานเราเกิดมีในใจนั้น บัดนี้เราไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวๆ ก็ทรงโปรดพระราชทานนางอุตะละมาให้แก่หลานเรา ๆ ก็พามาด้วยแล้ว
สมิงนครอินท์ได้ฟังดังนั้นไหวัสมิงพ่อเพ็ชรแล้ว ก็ยกมือขึ้นถวายบังคม สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงร้องห้ามเรือม่านไว้แต่ไกลมิให้เข้ามาใกล้ ก็เอาธูปเทียนดอกไม้ไปขอขะมานางอุตะละ แล้วแจ้งความตามที่ตนคิดลองพระทัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกประการ จึงบ่ายหน้าไปต่อพระราชวังกราบถวายบังคมลาแล้ว ก็พูดกับสมิงพ่อเพ็ชร์ว่า ครั้งนี้ศึกภายในชนะแล้ว ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรักข้าทหารยิ่งกว่าสตรี ข้าพเจ้าได้เห็นพระทัยโดยแท้ แลซึ่งน้าท่านช่วยเอาความทั้งนี้ไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้น คุณอยู่แก่ข้าพเจ้ายิ่งนัก แต่มาถวายตัวเปนข้าทหารช้านานแล้ว พึ่งรู้จักพระทัยเจ้าวันนี้ น้าช่วยทูลตามคำข้าพเจ้าอีกด้วยเถิด อย่าว่าแต่มิข้าศึกเท่านี้เลย ถึงจะมีมากสักเท่าใดข้าพเจ้าจะรับอาสาสู้รบสนองพระเดชพระคุณจนสิ้นชีวิตมิได้คิดท้อใจ ว่าแล้วสมิงนครอินท์คำนับลาสมิงพ่อเพ็ชร ก็ให้ลั่นฆ้องออกเรือยกไป
ฝ่ายสมิงพ่อเพ็ชร์ ก็กลับพานางอุตะละเข้าไปถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลตามคำสมิงนครอินท์ว่าทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็ตรัสสรรเสริญว่า สมิงนครอินท์นี้เปนชายชาติทหารมีฝีมือแลน้ำใจสัตย์ซื่อยิ่งนัก
ฝ่ายสมิงนครอินท์ก็ยกกองทัพมา ถึงตำบลใกล้งอนโตที่พม่าตั้งอยู่นั้น จึงให้ประชุมพลพร้อมกันทั้งทัพบกทัพเรือ แล้วปรึกษาแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า เรายกมาครั้งนี้รี้พลช้างม้าน้อยกว่าข้าศึกสองเท่าสามเท่า ครั้นจะยกเข้าหักประจัญเห็นจะเอาชัยชนะมิได้ จำจะทำกลอุบายให้ข้าศึกเห็นพลน้อยเปนมาก ใครจะเห็นประการใด นายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นด้วยว่าสุดแต่ท่านจะคิดการ สมิงนครอินท์จึงให้เอากระดึงผูกคอช้างม้าทั้งปวง บรรดาไพร่พลเดินนั้นให้มีหลอดเป่าทุกคน ครั้นเวลากลางคืนประมาณสองยามได้ฤกษ์แล้ว จึงให้โห่ร้องตีฆ้องเป่าหลอดทั้งทัพบกทัพเรือ เข้าโจมตีทัพสังขยาแทงฟันพม่าตายลงประมาณสองพัน
ฝ่ายสังขยานายทัพนายกองทั้งปวง ได้ยินเสียงกระดึงแลหลอดฆ้องกลองเปนอันมาก ก็สำคัญว่าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยกทัพหลวงมาตี สังขยาแลนายทัพนายกองทั้งปวงก็แตกกระจายพลัดพรายไป สมิงนครอินท์ให้เก็บได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก ทั้งครัวมอญซึ่งพม่าจับไว้นั้นก็ได้คืนสิ้น จึงยกติดตามตีพม่าต่อไป ไม่ทันแล้วก็ยกกลับมายังกรุงหงษาวดี จึงนำช้างม้าเครื่องสาตราวุธเข้าถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช แล้วกราบทูลกิจจานุกิจ ซึ่งมีชัยชนะแก่สังขยาพม่านั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งก็ดีพระทัย จึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่สมิงนครอินท์ แลนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงเปนอันมาก ฝ่ายสังขยาแลนายทัพนายกองพม่านั้นแตกกลับไปถึงกรุงอังวะแล้ว จึงพากันเข้าเฝ้ากราบทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทุกประการ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้น สำคัญว่าศึกเหลือกำลังก็มิได้เอาโทษแก่สังขยาแลนายทัพนายกอง จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า เรายกไปตีเมืองหงษาวดีก็เสียทีมาเปนหลายครั้งแล้วยังมิได้ชัยชนะมอญบ้างเลย จำจะตั้งความเพียรเอาชัยชนะมอญให้ได้ แลบัดนี้เราคิดจะยกลงไปกระทำแก่เมืองหงษาวดีอีกสักครั้งหนึ่ง แต่เมืองพะสิมซึ่งอำมาตย์ทินมณีกรอดอยู่นั้น ก็บริบูรณ์มั่งคั่งด้วยเสบียงอาหารช้างม้ารี้พลก็มาก ตัวอำมาตย์ทินมณีกรอด เล่า ก็มีปัญญาอันลึกซึ้งองอาจในการสงคราม คอยยกมาช่วยกรุงหงษาวดี ครั้งนี้จำจะยกไปตีเมืองพะสิมเสียก่อน ถ้าได้เมืองพะสิมแล้วก็จะกวาดเสบียงอาหารไว้เปนกำลังเรา จะได้ยกลงไปตีเมืองหงษาวดีเห็นจะได้โดยง่าย เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ให้เกณฑ์กองทัพเมืองขึ้นทั้งสิบเก้าหัวเมืองได้พลยี่สิบห้าแสน ช้างแสนหนึ่ง ม้าแสนหนึ่ง พร้อมไปด้วยเครื่องสาตราวุธ ให้เสนาบดีต่างพระทัยอยู่รักษาพระนคร ครั้นได้ฤกษ์ศุภนิมิตดีแล้ว พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ยกทัพลงมาจะตีเอาเมืองพะสิม ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดซึ่งกินเมืองพะสิมนั้น แต่งคนแปลงปลอมผลัดเปลี่ยนไปฟังกิจราชการณแดนเมืองอังวะอยู่เปนนิจ ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกกองทัพลงมา คนซึ่งอำมาตย์ทินมณีกรอดแต่งไปฟังกิจราชการนั้นรู้แล้ว ก็เร่งเอาเนื้อความลงมาแจ้งแก่อำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ แจ้งดังนั้น ก็ให้ตกแต่งบ้านเมืองไว้เปนสามารถ จึงแต่งหนังสือให้ม้าใช้ถือลงมายังเสนาบดีณกรุงหงษาวดีให้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ม้าใช้ก็ถือหนังสือเร่งรีบลงมายังกรุงหงษาวดี จึงเอาหนังสือเข้าไปส่งให้เสนาบดี เจ้าพนักงาน ๆ ก็นำหนังสือของอำมาตย์ทินมณีกรอดขึ้นกราบบังคมทูล สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้อาลักษณ์อ่าน ในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าอำมาตย์ทินมณีกรอดขอกราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าแต่งคนแปลกปลอมให้ขึ้นไปฟังกิจราชการณกรุงรัตนบุระอังวะ คนกลับลงมาบอกว่า บัดนี้พระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ให้ตระเตรียมช้างม้ารี้พลทแกล้วทหาร ยกกองทัพใหญ่ลงมาจะตีเมืองพะสิม ได้เมืองพะสิมแล้ว จะยกล่วงลงมาตีกรุงหงษาวดีอีก ข้าพเจ้าก็มิได้ประมาท ตกแต่งบ้านเมืองไว้เปนสามารถมั่นคง แต่กองทัพพม่ายกมาครั้งนี้เปนศึกกษัตริย์มีกำลังใหญ่หลวงนัก ข้าพเจ้าหนักใจอยู่ ขอกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทราบ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งในหนังสือแล้ว จึงให้หาสมิงพ่อเพ็ชร์มาตรัสปรึกษาว่า เราจะให้ผู้อื่นยกขึ้นไปช่วยอำมาตย์ทินมณีกรอด หรือเราจะยกขึ้นไปเองจึงจะชอบ สมิงพ่อเพ็ชรกจึงกราบทูลว่า เมืองพะสิมเปนเมืองเอก ผู้คนครอบครัวก็มาก ศึกพม่ายกมาครั้งนี้เปนศึกกษัตริย์ เห็นเหลือกำลังอำมาตย์ทินมณีกรอด ขอเชิญสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยกทัพหลวงขึ้นไป ช่วยอำมาตย์ทินมณีกรอดจึงจะได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เห็นด้วย จึงให้ตระเตรียมช้างม้ารี้พลนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงพร้อมไว้ ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกทัพมาถึงเมืองพะสิม ก็สั่งให้ตั้งมั่นอยูริมแม่นํ้า ไกลเมืองทางประมาณร้อยเส้น จึงส่งให้นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงเข้าล้อมเมืองพะสิมไว้
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดซึ่งรักษาอยู่ณเมืองพะสิม ก็แต่งทแกล้วทหารขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทินไว้มั่นคงเปนสามารถ ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า เมืองพะสิมอำมาตย์ทินมณีกรอดรักษามั่นคงอยู่ ครั้นจะหักเอาด้วยกำลังบัดนี้ ถึงได้ก็จะเสียไพร่พลเปนอันมาก จำจะทำอุบายมีหนังสือเข้าไปล่อล่วงให้อำมาตย์ทินมณีกรอดเชื่อในหนังสือ แล้วก็จะออกมาหาเรา เห็นจะได้เมืองพะสิมโดยง่าย เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงตรัสสั่งให้แต่งหนังสือ ใช้คนผู้ฉลาดถือเข้าไป ผู้รับสั่งถวายบังคมลาแล้ว ก็ถือหนังสือเข้าไปณเมืองพะสิม จึงแจ้งความแก่ทหารผู้รักษาประตูเมือง ให้ไปแจ้งความแก่อำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ ได้แจ้งดังนั้น จึงให้ทหารไปรับผู้ถือหนังสือเข้ามา ผู้ถือหนังสือเข้ามาถึง จึงคำนับส่งหนังสือให้อำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ ก็รับมาฉีกผนึกออกอ่านใน หนังสือนั้นว่า สมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทองบอกมาถึงอำมาตย์ทินมณีกรอดให้แจ้ง ด้วยเรายกมาล้อมเมืองพะสิมไว้ครั้งนี้ก็อยู่ในเงื้อมมือเราฝ่ายเดียว อนึ่งทหารที่จะขึ้นมาแต่เมืองหงษาวดีนั้นเล่า เราก็แต่งกองทัพลงไปคอยสกัดอยู่ ถึงพระเจ้าราชาธิราชจะยกมาช่วยก็มามิได้ ครั้งนี้อย่าว่าแต่กองทัพมนุษย์เลย ถึงกองทัพเทพยดาจะมาช่วยก็มิพ้นมือเรา แลเมืองพะสิมมีรี้พลทแกล้วทหารสักหยิบมือหนึ่ง หรือจะต่อด้วยพลหมื่นแสนได้ อันพลทหารเรายกมาครั้งนี้มากกว่ามากนัก ถ้าจะถือดินคนละก้อนจะทิ้งเข้าไปถมเมืองพะสิมก็จะเต็ม ถ้าจะหักเอาเมื่อใดก็จะได้เมื่อนั้น แต่เรามีความเมตตาอำมาตย์ทินมณีกรอดยิ่งนัก เห็นว่าเปนคนแก่สูงอายุอยู่ แลจะหลงตายอยู่ในเมืองพะสิมนั้นหา ต้องการไม่ ตัวท่านก็เปนผู้ใหญ่มีปัญญาจงคิดการดู เห็นว่าจะรับกองทัพของเราได้ก็ตามอัชฌาสัย ถ้าเห็นจะสู้มิได้ก็ให้เร่งออกมาหาเราโดยดี ถึงมาตรว่ากรุงรัตนบุระอังวะกับเมืองหงษาวดีเปนคู่เคี่ยวสงครามกันก็จริง แต่เราหาความพยาบาทแก่อำมาตย์ทินมณีกรอดมิได้ จะเลี้ยงไว้ดุจสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชปลูกเลี้ยงท่าน
ครั้นอำมาตย์ทินมณีกรอดแจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็รู้เท่าถึงว่าเปนความล่อลวง จึงแต่งหนังสือตอบให้คนผู้ถือหนังสือกลับออกไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ จึงสั่งให้อ่านออกทรงฟัง ในหนังสือนั้นว่า ข้าพเจ้าอำมาตย์ทินมณีกรอด ขอกราบถวายบังคมมายังฝ่าพระบาท สมเด็จพระเจ้ากรุงรัตนบุระอังวะได้ทราบ ซึ่งพระองค์ทรงพระเมตตาข้าพเจ้าตรัสเข้ามาทั้งนี้ พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ อันข้าพเจ้าเปนข้าทหารทำสงครามมาจนอายุชราถึงเพียงนี้ แม้นกลัวตายอยู่แล้วที่ไหนจะทำสงครามยืดยาวมาได้ อันเกิดมาเปนมนุษย์ในโลกนี้ ใครจะปราศจากความตายนั้นหามิได้ มาทว่าข้าพเจ้าจะถึงแก่ความมรณะในครั้งนี้ ก็จะสู้ตายอยู่ในเมืองพะสิมให้จงได้ ซึ่งพระองค์ตรัสว่าจะปลูกเลี้ยงข้าพเจ้าผู้เปนข้าศึก อันหาความชอบมิได้ ให้เสมอเจ้าของข้าพเจ้าปลูกเลี้ยงนั้น อย่าพักมาลวงขู่ข้าพเจ้าเลย ป่วยการเสียเปล่า ซึ่งว่าเมืองพะสิมอยู่ในเอื้อมพระหัตถ์แล้ว ก็ขอเชิญพระองค์เร่งตีเสียให้ได้ก่อนเถิด จึงค่อยยกลงไปตีกรุงหงษาวดี
ครั้นพระเจ้ามณเฑียรทองได้แจ้งดังนั้น ก็ทรงเห็นว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดรู้ในกลอุบายหาเชื่อไม่ จึงตรัสสั่งนายทัพนายกองทั้งปวง ให้เร่งรีบทำการซึ่งจะเอาเมืองพะสิมเปนกวดขัน อำมาตย์ทินมณีกรอดก็ให้รักษามั่นคงอยู่จะหักเอามิได้
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่า กองทัพพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกมาถึงเมืองพะสิมเข้าล้อมเมืองไว้ พระองค์ก็เร่งรีบยกกองทัพมา ครั้นถึงเมืองพะสิมจึงสั่งให้สมิงอังวะมังศรี สมิงอุบากอง สมิงพระรามสามทัพนี้ให้เข้าตีกองทัพพม่า ซึ่งล้อมเมืองพะสิมอยู่นั้น ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดรู้ว่ากองทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเข้าตีทัพพม่า ก็ยกกองทัพตีขนาบแหกหักค่ายพม่าออกมา กองทัพพม่าต้านทานมิได้ก็แตกเลิกไปยังทัพหลวง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ให้ยกช้างม้ารี้พลหนุนมาตีทัพสมิงอังวะมังศรี สมิงอุบากอง สมิงพระราม แลทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด ได้รบพุ่งต้านทานเปนสามารถ
ฝ่ายกองทัพหลวงสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ยกหนุนเข้ามาใกล้กองทัพ สมิงอังวะมังศรี สมิงอุบากอง สมิงพระราม แลกองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด แลพม่านายทัพคนหนึ่ง ขี่ม้าไล่แหลมเข้ามา สมิงอังวะมังศรีก็ออกรับพม่า ฝ่ายนายทัพพม่าซึ่งขี่ม้านั้นได้ทีแทงด้วยทวนถูกไหล่สมิงอังวะมังศรี ๆ ล้มลงนอนนิ่งอยู่ ทำอาการดุจหนึ่งตาย พม่าคิดว่าตายก็ขับม้าเข้ามา จะตัดเอาศีรษะสมิงอังวะมังศรี ๆ ถือดาบสองมือคอยทีอยู่ ครั้นพม่าเข้ามาใกล้ได้ที สมิงอังวะมังศรีก็ลุกขึ้นเอาดาบฟันเท้าหน้าม้าพม่าขาดออกทั้งสองเท้าม้าก็ซุดลง สมิงอังวะมังศรีเข้าตัดเอาศีร์ษะพม่านายทัพซึ่งขี่ม้านั้นได้ พอสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทรงช้างพระที่นั่งยืนอยู่ทอดพระเนตรเห็นสมิงอังวะมังศรีเอาศีร์ษะพม่าเข้ามาถวาย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชดีพระทัยนัก ก็เสด็จออกไปรับทอดพระเนตร เห็นรอยทวนที่ไหล่สมิงอังวะมังศรี โลหิตไหลยังไม่หยุด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จมาคัดโลหิตสมิงอังวะมังศรีด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ แล้วตรัสสรรเสริญว่า ขณะเมื่อท่านตัดเอาศีร์ษะข้าศึกนั้นเราเห็นงามดุจดังเทพยดา อันถือซึ่งเทพอาวุธลงมาบั่นเอาศีร์ษะพม่า แล้วพระองค์จึงถอดพระธำมรงค์เพ็ชร์เก้ายอดออกจากนิ้วพระหัตถ์ พระราชทานทำขวัญให้แก่สมิงอังวะมังศรีในทันใดนั้น
ฝ่ายกองทัพพม่าทั้งปวง เห็นมอญตัดเอาศีรษะพม่านายทัพไปได้ก็ย่อท้อใจกลับถอยเข้าค่าย ส่วนกองทัพพระเจ้าราชาธิราชก็ถอยมาตั้งมั่นกันเมืองพะสิมอยู่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลแม่ทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก แลทัพพม่ากับมอญได้รบพุ่งกันเปนสามารถหลายครั้ง ไพร่พลทั้งสองฝ่ายล้มตายเปนอันมาก ยังมิได้แพ้ชนะกัน
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดี นายทัพนายกองทั้งปวงว่า แต่เราทำสงครามมากับพระเจ้าราชาธิราชเปนหลายครั้งแล้วยังหาได้ท่วงทีไม่ รี้พลช้างม้าก็ล้มตายเปนอันมาก ครั้งนิ้จะเอาแต่เมืองพะสิมเล่าก็ยังไม่ได้ ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยกทัพใหญ่มาช่วยทันที บัดนี้ก็จวนวสันตฤดูอยู่แล้ว ถึงมาทว่าจะขืนขับเคี่ยวทําสงครามไป ก็เอาชัยชนะแก่กันมิได้ มีแต่เสียรี้พลทั้งสองฝ่าย ประการหนึ่งสมณชีพราหมณ์ อาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อนจะเปนเวรติดไป เราคิดจะให้มีหนังสือไปถึงพระเจ้าราชาธิราช ให้บำรุงเปนทางพระราชไมตรีโดยโบราณราชประเพณี ถ้าพระเจ้าราชาธิราชเห็นด้วยจึงกำหนดทำสัตยานุสัตย์ต่อกัน เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นด้วย
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงได้จัดเครื่องราชบรรณาการสี่สิ่ง คือผ้าแดงโมรีสิบพับ ผ้าขาวกาษาสิบพับ สุจนี่ห้าผืน เมี่ยงสิบกระหมวด จึงแต่งพระราชสาส์น จัดขุนนางผู้หนึ่งชื่อมังอะปายะสุกรี ให้เชิญพระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการไป มังอะปายะสุกรีกราบถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นนำเครื่องราชบรรณาการมากับไพร่สี่คน ครั้นถึงค่ายหลวงสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงบอกแก่ทหารผู้รักษาประตูค่ายๆ ก็บอกส่งเข้าไป ให้กราบถวายบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งแล้วจึงโปรดให้รับขุนนางพม่าเข้ามา
มังอะปายะสุกรีก็เข้ามาถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง ทูลถวายพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้อาลักษณ์มาอ่าน ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้ามณเฑียรทองขอเจริญทางพระราชไมตรี มาถึงสมเด็จพระเชษฐาธิราช ผู้ผ่านพิภพกรุงหงษาวดี มีราชอาณาจักร์แผ่ไปใน รามัญประเทศทั้งปวง ด้วยเราพี่น้องทั้งสอง กระทำยุทธนาการสงครามกันมาหลายครั้ง ช้างม้ารี้พลก็พลอยพินาศฉิบหายล้มตายเปนอันมาก ทั้งนี้ก็เพราะความปรารถนา ต่างคนต่างจะแผ่พระราชอาณาจักร์ให้กว้างขวาง เมื่อพิเคราะห์ดูอย่าว่าแต่มอญจะแผ่อาณาจักร์ไปจนสุดแดนพม่า ๆ จะแผ่ราชอาณาจักร์ไปจนสุดแดนมอญเลย ถึงสมเด็จบรมจักรพรรตราธิราช อันประกอบด้วยสัตตพิธรัตนเจ็ดประการ บริบูรณ์ไปด้วยไอสุริยสมบัติ อันมีราชอาณาจักร์แผ่ไปในทวีปทั้งสี่ มีทวีปน้อยสองพันเปนบริวาร ทรงพระราชกฤษดานุภาพถึงเพียงนั้นก็หาพ้นอำนาจแห่งพระยามัจจุราชไม่ เมื่อเราพี่น้องกระทำสงครามแก่กันรี้พลล้มตายเปนอันมาก เวรานุเวรก็จะติดตามไปในอนาคตเพราะเราทั้งสองบัญชาการ อนึ่งสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรลูกค้าวาณิชทั้งสองพระนคร ก็ได้รับความเดือดร้อนเปนอันมาก ไม่เปนที่บำเพ็ญศีลบำเพ็ญทานเมตตาภาวนา เสียการกุศลธรรม เพราะมิได้ประพฤติตามโบราณราชประเพณี แต่ก่อนกรุงรัตนบุระอังวะกับกรุงหงษาวดีขาดทางพระราชไมตรีกันมา ครั้งนี้น้องคิดจะใคร่ทำสัตยานุสัตย์ต่อสมเด็จพระเชษฐาธิราช บำรุงทางพระราชไมตรีให้วัฒนาการมั่นคงสืบไปดุจกาลก่อน พระเชษฐาอย่าได้มีพระพิโรธรังเกียจในพระทัยเลย ถ้าเราเปนราชสัมพันธมิตรกันแล้วเมื่อใด ไพร่ฟ้าทั้งสองพระนครก็จะถาวรเปนสุขบำเพ็ญศีลทานสืบไป กุศลนั้นก็จะเจือมาในเราทั้งสอง บัดนี้จึงแต่งมังอะปายะสุกรี  นำเครื่องราชบรรณาการเชิญพระราชสาส์นมาเจริญทางพระราชไมตรี ถ้าสมเด็จพระเจ้าพี่จะรับเปนทางพระราชไมตรีหรือมิเปนประการใด ขอให้แจ้งมาในผู้จำทูลพระราชสาส์นด้วย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว จึงทรงพระดำริห์ว่า พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องแต่ทำสงครามกันมาก็หลายครั้ง จะเอาชัยชนะแก่เรามิได้ บัดนี้ยกมาตีเมืองพะสิมเล่าก็เสียทีอยู่แล้ว ครั้นจะถอยทัพก็เกรงเราจะตามตี จึงจะมาทำสัตย์ด้วยเราทั้งนี้เพราะความจนใจ ครั้นทรงพระดำริห์แล้วก็ดีพระทัยว่า ครั้งนี้สมคะเนแล้วเราจะลวงฆ่าพม่าเสียให้สิ้นเห็นจะได้เมืองอังวะโดยง่าย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสด้วยมังอะปายะสุกรีว่า ซึ่งพระเจ้ามณเฑียรทองน้องเราเห็นคุณแลโทษฉะนี้ จะเปนทางพระราชไมตรีต่อกันตามประเพณีนั้น เรามีความยินดีนัก แล้วจึงสั่งให้แต่งพระราชสาส์นจัดเครื่องราชบรรณาการตอบแทนไป มากกว่าของที่มังอะปายะสุกรีนำมาถวายนั้นสองเท่า ครั้นแต่งพระราชสาส์นเสร็จแล้ว ก็ส่งให้มังอะปายะสุกรีนำไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง มังอะปายะสุกรีก็กราบถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เชิญพระราชสารกับเครื่องราชบรรณาการ กลับไปกับไพร่สี่คน จึงเชิญพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการตอบแทนเข้าถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ จึงตรัสสั่งให้อาลักษณ์พนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นนั้นว่าพระเจ้าราชาธิราชขอเจริญพระราชไมตรีมาถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ด้วยเราพี่น้องทำยุทธนาการสงครามต่อกันมาทั้งนี้ เพราะน้องเรายกกองทัพลงมากระทำแก่แว่นแคว้นขอบขัณฑเสมาเมืองหงษาวดี เราจึงยกขึ้นมาตอบแทน หวังจะป้องกันขอบขันฑเสมาไว้มิให้เปนอันตรายได้ แลน้องเราเห็นสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งสองฝ่าย ได้ความเดือดร้อนจึงจะขอทำสัตย์ต่อกันนั้น เรา ก็มีความยินดีนัก แต่ประเพณีกองทัพทำสงครามเปนต้น ด้วยทแกล้วทหารมีมากจึงจะทำได้ บัดนี้เสนาบดีนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงได้รบพุ่งฆ่าฟันกันเปนหลายครั้ง เปนที่ผูกพยาบาทกันอยู่ เราคิดจะให้เสนาบดีนายทัพนายกองทแกล้วทหารทำสัตย์สุจริตต่อกัน เราทั้งสองพี่น้องจึงจะกระทำสัตยานุสัตย์ร่วมเศวตฉัตรด้วยกันต่อภายหลัง ถ้าน้องเห็นด้วยแล้ว ถึงวันพฤหัสบดีได้ศุภฤกษ์แล้ว ขอเชิญพระน้องเสด็จมาพร้อมกันณหาดทรายริมแม่นํ้า จึงจะได้ทำสัตย์ต่อกันทั้งสองฝ่ายให้สมัครสโมสรสืบไป พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทราบในพระราชสาส์นนั้นแล้วก็ดีพระทัย
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ครั้นส่งพระราชสาส์นให้มังอะปายะสุกรี นำไปแล้ว จึงตรัสสั่งเสนาบดีให้ปลูกโรงราชพิธีที่จะกระทำสัตย์ณหาดทราย ริมแม่นํ้า แล้วให้เอาเครื่องสาตราวุธไปฝังซ่อนไว้ในใต้พื้น จึงตรัสสั่งกำชับทแกล้วทหารทั้งปวงว่า ถ้าแลพม่ามาถึงพร้อมกันแล้ว จงเอาอาวุธซึ่งไปฝังซ่อนไว้นั้นขึ้นมาไล่ฟันแทงพม่าเสียให้สิ้น เสนาบดีรับรับสั่งแล้วก็ออกมาจัดการเกณฑ์ทแกล้วทหารทุกหมวดทุกกอง ให้ปลูกโรงราชพิธีแลเครื่องสาตราวุธไว้พร้อมเสร็จทุกประการ ครั้นถึงกำหนดวันนัดแล้วเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายพม่าแลรามัญ ก็ขี่ช้างม้ากระทำสัตยานุสัตย์เปนคู่ๆกัน สมิงพ่อเพ็ชรกับมังจอแคลงนรธาคู่กัน อำมาตย์ทินมณีกรอดกับมังอะปายะสุกรีคู่กัน สมิงพระตะเบิดกับมังพยุลุนี สมิงพระรามกับปลัดทวนนะระคู่กัน สมิงรอดสงครามกับมังนันทมิตคู่กัน สมิงนครอินท์กับมังมหาราชาคู่กัน สมิงอังวะมังศรีกับมังแครงพลคู่กัน สมิงอุบากองกับตุเรงจอฆองคู่กัน สมิงสามกรายกับมังธนูลักยาคู่กัน สมิงสามปราบกับมังธนูเดชคู่กัน สมิงสามแหลกกับมังตุเรละจาคู่กัน สมิงนันสุริยกับมังลัคอยาเรติงคู่กัน สมิงงอฝางกับมังอุเดือยนันธสูคู่กัน แลนายทัพนายกองฝ่ายพม่าแลมอญเปรียบเปนคู่ๆ กัน จะมากระทำสัตย์กันณโรงซึ่งปลูกไว้นั้นยังมิทันมาถึง มังมหาราชาซึ่งเปนคู่กันกับสมิงนครอินท์นั้น คิดกริ่งใจว่าจะทำสัตย์ด้วยกันครั้งนี้ยังจะจริงหรือมิจริง คิดแล้วก็ขี่ช้างมาใกล้สมิงนครอินท์ จึงร้องถามว่า สหายเอ๋ยซึ่งจะทำสัตย์กันครั้งนี้จะจริงหรือไม่จริง สมิงนครอินท์กจึงร้องตอบว่า อ้ายพม่าหน้าโง่หาความคิดมิได้ อันประเพณีการศึกใครบอกว่ามีสัตย์ต่อกันที่ไหนบ้าง มังมหาราชาได้ฟังดังนั้นก็รู้ว่าเปนกลอุบายหาจริงไม่ จึงร้องบอกนายทัพนายกองพม่าบรรดาที่มาให้รู้ทั่วกัน
ฝ่ายพม่าทั้งปวงได้ยินดังนั้น ก็ร้องบอกกันต่อๆ ไปตามภาษาพม่าเสียงอื้ออึงคนึง แล้วกลับหนีเข้าค่ายสิ้น สมิงพ่อเพ็ชร์แลเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ก็กลับมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลดังถ้อยคำสมิงนครอินท์บอกแก่พม่า ๆ กลับไปสิ้นนั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้นก็ทรงพระโกรธยิ่งนัก จึงให้หาตัวสมิงนครอินท์เข้ามาตรัสว่า ซึ่งกูคิดทำการตัดศึกพม่าครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก ถ้าสมคะเนแล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็จะอยู่ในเงื้อมมือกู เปนไฉนอ้ายสมิงนครอินท์มึงไปไขกลอุบายของกูให้พม่ารู้จนเสียการ พม่าหนีกลับไปเสียสิ้นฉนี้ด้วยเหตุใด สมิงนครอินท์จึงกราบทูลว่า ซึ่งจะทำการแก่พม่านั้น ฝ่ายทแกล้วทหารมอญก็มีฝีมือกว่าทหารพม่าเปนอันมาก แลจะเอาชัยชนะก็จะได้อยู่ แต่จะมาลวงล้างฆ่าพม่าเสียดังนี้ เปรียบประดุจจะฆ่าสตรีก็เหมือนกัน จะเสียพระเกียรติยศของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไปชั่วกัลปาวสาน ข้าพเจ้ากระทำดังนี้ หวังจะรักษาพระเกียรติยศให้ปรากฎไว้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า ซึ่งมึงเห็นว่ามีฝีมือจะเอาชัยชนะแก่พม่าได้ แลจะลวงฆ่าพม่ากลัวจะเสียพระเกียรติยศไปนั้น เหตุไฉนจึงมิได้ว่ากล่าวแต่เดิมที ทำไมมาว่าเมื่อภายหลังทำให้พม่าหนีรอดไปได้ฉนี้ ก็เสียพระเกียรติยศกูไปเหมือนกัน อ้ายข้านอกเจ้า อ้ายบ่าวขายนาย สานุศิษย์สู้ครู จะเลี้ยงได้หรือ จึงสั่งให้เอาสมิงนครอินท์ไปฆ่าเสีย สมิงพ่อเพ็ชร์จึงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์จะให้ประหารชีวิตสมิงนครอินท์เสียนั้นก็ควรอยู่ แต่ข้าพเจ้าขออุปมาถวาย ธรรมดาบุคคลมีรูปมิได้งามมาแต่เดิมแล้ว ถึงจะแต่งบำรุงด้วยเครื่องลูบไล้ทาบทาสักเท่าใดๆ ก็ไม่สามารถจะแต่งให้งามขึ้นได้ ธรรมดาบุคคลมีเสียงมิได้เพราะ ถึงจะกินยาเสียงเท่าใดเสียงนั้นก็มิอาจเพราะขึ้นได้ ดังบุคคลที่มีเสียงเพราะเสนาะมาแต่เดิมนั้น อันบุคคลจะเปนทหารเอกมีฝีมือเข้มแข็งเล่า ถ้าวาสนาบุญญาธิการมิได้อบรมมาแต่ก่อนแล้วก็หาเปนทหารได้ไม่ ซึ่งสมิงนครอินท์ไปบอกกลอุบายแก่ ข้าศึกโทษถึงตายนั้น แต่ผิดครั้งเดียวข้าพเจ้าขอพระราชทานชีวิตไว้ให้ทำราชการแก้ตัวสนองพระเดชพระคุณครั้งหนึ่งก่อน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังสมิงพ่อเพ็ชร์ทูลดังนั้น จึงตรัสว่าซึ่งสมิงนครอินท์มันจะทำการแก้ตัวให้รอดชีวิต ว่าจะเอาชัยชนะโดยฝีมือนั้นจะทำเปนประการใด สมิงนครอินท์จึงกราบทูลว่า บัดนี้ช้างพลายประกายมาศมีน้ำมันคลั่งอยู่ ข้าพเจ้าจะขออาสาขี่ไปชนด้วยพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง เมื่อเสด็จออกมาเลียบค่ายนั้น เห็นจะเอาชัยชนะถวายได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นชอบ จึงสั่งให้ผูกพลายประกายมาศให้สมิงนครอินท์ขึ้นขี่ทอดพระเนตร สมิงนครอินท์รับสั่งถวายบังคมแล้ว ก็ออกไปขึ้นขี่พลายประกายมาศ จึงสั่งให้คนเข้าพานเย้าดู ช้างพลายประกายมาศก็ไล่คนซึ่งพานนั้นเปนสามารถ สมิงนครอินท์ก็ทรมานเอาไว้อยู่ แล้วสมิงนครอินท์ก็ลงจากช้าง เข้ามากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงทรงพระดำริห์ว่าพลายประกายมาศมีนํ้ามันไล่คนอยู่ดังนี้ แลสมิงนครอินท์รักษาไว้หยุดได้นั้นเห็นจะทำการได้สมคเน จึงสั่งให้จารึกพระนาม พระองค์ลงในแผ่นทองแล้วพระราชทานให้สมิงนครอินท์คาดเปนประเจียด แล้วพระราชทานเครื่องสูงปี่กลองชนะ แลเครื่องทรงกษัตริย์สำหรับศึก ซึ่งจะไปชนช้างกับพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องนั้นถ้วนทุกสิ่ง สมิงนครอินท์จึงทูลว่า พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องนั้นข้าพเจ้ายังไม่รู้จักพระองค์ถนัด กลัวจะผิดตัวเสียท่วงทีไป ขอได้ทรงโปรดให้ผู้ที่รู้จักชี้บอกข้าพเจ้าก่อน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้หามังศรีธาตุเข้ามาแล้วตรัสว่า สมิงนครอินท์จะออกไปชนช้างกับพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ยังไม่รู้จักสำคัญถนัด ให้มังศรีธาตุไปชี้พระองค์ให้ ถ้าสำเร็จการศึกแล้ว เมืองอังวะเราจะยกให้มังศรีธาตุ ๆ รับสั่งแล้ว ก็ถวายบังคมลามากับสมิงนครอินท์ ตรวจเตรียมทแกล้วทหารทั้งปวงไว้พร้อมแล้วให้ม้าใช้ไปคอยอยู่ สั่งว่าถ้าเห็นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกมาให้เร่งมาบอก ครั้นเวลาเช้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ทรงพระคชาธารเสด็จมาตรวจค่าย
ฝ่ายม้าใช้เห็นแล้ว จึงรีบเอาเนื้อความมาบอกแก่สมิงนครอินท์ ๆ ก็ให้ ตกแต่งเครื่องคชาธารสำหรับกษัตริย์ ตัวนั้นก็แต่งเครื่องทรงอย่างกษัตริย์เสร็จแล้ว มือถือของ้าวขึ้นขี่พลายประกายมาศ มังศรีธาตุเปนควาน พร้อมด้วยโยธาทวยหาญเครื่องสูงทั้งปวงแล้วก็ยกตรงออกไป มังศรีธาตุจึงชี้พระหัตถ์บอกช้างพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ซึ่งมีเศวตฉัตร์ขาวให้แก่สมิงนครอินท์ ๆ หมายสำคัญเศวตฉัตรได้มั่นคงแล้ว ก็ขับช้างตรงเข้าไปจะต่อด้วยพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็นสมิงนครอินท์ใส่เครื่องสำหรับกษัตริย์ขับช้างเข้ามาดังนั้น สำคัญว่าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยกมา ก็ไสช้างพระที่นั่งออกมารับ จะชนช้างด้วยสมิงนครอินท์
ฝ่ายมังศรีธาตุทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็ทรงดำริห์ในพระทัยว่าพระเจ้ามณเฑียรทองผู้เปนพระเชษฐาของเรา พระองค์เปนกษัตราธิราชอันสูงใหญ่ แม้นตายด้วยฝีพระหัตถ์พระเจ้าราชาธิราชก็ดูประเสริฐ บัดนี้จะมาปราชัยด้วยฝีมือสมิงนครอินท์อันเปนแต่นายทหารหาควรไม่ ถึงเราจะได้สมบัติในกรุงอังวะ ก็จะดูหน้าเสนาบดีฉันใด จำเราจะบอกให้พระเชษฐารู้พระองค์ ถึงพระเจ้าราชาธิราชจะทรงพระพิโรธให้ฆ่าเราเสียก็ตามเถิด อันเกิดมาในวงศ์กษัตริย์แล้วสู้เสียชีวิตอย่าให้เสียศักดิ์จึงจะชอบ มังศรีธาตุทรงดำริห์แล้ว จึงร้องบอกเปนนัยไปแก่พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องว่า เหตุใดพระองค์จะเอาพิมเสนมาแลกกับเกลือ เอาเนื้อมาแลกหนังดังนี้เห็นควรแลหรือ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังมังศรีธาตุร้องมาดังนั้น ก็ทราบว่าผู้อื่นแต่งปลอมเปนกษัตริย์มิใช่พระเจ้าราชาธิราช ก็เกี่ยวช้างพระที่นั่งบากหนีเข้าไปปนกับช้างดั้งช้างกันทั้งปวง สมิงนครอินท์ก็ขับพลายประกายมาศไล่ติดตามไป มังศรีธาตุเห็นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจะหนีมิพ้น เพราะเศวตฉัตร์เปนสำคัญอยู่ จึงร้องไปว่าผ้าขาวในเมืองอังวะไม่มีอีกแลหรือ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ยินดังนั้นก็ให้หักเศวตรฉัตร์ทิ้งเสีย ขับช้างพระที่นั่งปนกันไปด้วยพลช้างทั้งปวง สมิงนครอินท์หมายสำคัญมิได้ ก็กลับเข้ามากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตามซึ่งได้ทำการ แลมังศรีธาตุร้องบอกพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องนั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟัง ก็ทรงพระโกรธตรัสว่าเดิมมังศรีธาตุมาบอกกับเราว่าพี่ชายเปนสัตรูกัน เราก็ทำนุบำรุงไว้หวังจะช่วยคิดเอาสมบัติในเมืองอังวะให้ บัดนี้มังศรีธาตุกลับใจไปเข้ากับพี่อันเปนสัตรูเราแลสัตรูตัวอีก หาซื่อสัตย์ต่อเราผู้มีคุณไม่ คนสองใจเช่นนี้จะเลี้ยงไว้มิได้ นานไปจะเปนสัตรูคิดร้ายต่อเรา จึงสั่งให้เอามังศรีธาตุไปฆ่าเสีย ทหารทั้งปวงก็คุมเอามังศรีธาตุไปฆ่าเสียตามรับสั่ง ครั้นแล้วสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชกลับทรงพระอาลัยดำริห์ว่า มังศรีธาตุสู้ตายทั้งนี้เพราะรักชาติตระกูล กลัวพี่จะตายด้วยฝีมือทหารเสียเกียรติยศไม่ควร มิเสียทีมังศรีธาตุเปนลูกกษัตริย์ มีขัติยมานะรักศักดิ์ยิ่งกว่าชีวิตหายากนัก แล้วมีพระราชดำรัสว่า สมิงนครอินท์ไปทำการไม่สำเร็จ ก็มิพ้นโทษยังหาแก้ตัวได้ไม่ ทีนี้จะ คิดประการใดเล่า สมิงนครอินท์จึงทูลว่าข้าพเจ้าจะขอทำการแก้ตัว ปลอมเข้าไปให้ถึงพระเจ้ามณเฑียรทอง จะฆ่าเสียให้จงได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ให้ไปทำตามสมิงนครอินท์ทูลนั้น สมิงนครอินท์ถวายบังคมลาออกมาที่อยู่ จัดทหารมีฝีมือที่ร่วมใจกันได้หกคน จึงให้เอาหญ้ามัดเปนฟ่อน เอาดาบซ่อนเข้าในฟ่อนหญ้าแล้ว จึงแต่งตัวนุ่งห่มดุจหนึ่งไพร่พม่าตพุ่นหญ้าช้าง
ครั้นเวลาใกล้คํ่า สมิงนครอินท์กกับทหารร่วมใจหกคน ก็หาบฟ่อนหญ้า เจรจาภาษาพม่า ปลอมกันกับตพุ่นซึ่งส่งหญ้าช้างเข้าไปในค่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นเวลาคํ่าก็ลอบตัดค่ายพม่าออกเปนช่อง จึงวางทหารสองคนไว้แล้วสั่งว่า เราจะเข้าไปทำการข้างใน ถ้าได้ยินเสียงอื้ออึงขึ้นบนพลับพลาในค่ายเปนอลหม่าน ก็ให้ร้องขานขึ้นไปเปนสำคัญ เราจึงจะได้ออกมาทันท่วงที แล้วก็พาคนสี่คนมาถึงโรงช้างวางไว้สองคนสั่งว่า ถ้าได้ยินเสียงคนวุ่นว่ายขึ้น ให้ตัดแหล่งช้างแล้วให้เอาดาบแทงฟันช้าง ให้ช้างตื่นอลหม่านขึ้นจงได้ แล้วพาคนสองคนมาวางไว้หน้าโรงใหญ่แห่งหนึ่งจึงสั่งว่า ถ้าได้ยินเสียงอื้ออึงขึ้น พม่าตัวนายก็จะวิ่งออกมาท่านจงตัดเอาศีร์ษะให้จงได้ ครั้นวางคนสั่งไว้เสร็จแล้ว สมิงนครอินท์ก็ลอบไปบนพลับพลา ภาวนาอาคมแฝงตัวแอบอยู่จนเวลาสามยาม พอได้ท่วงทีจึงย่องเข้าไปในที่ ซึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องบรรทมนั้น เห็นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องบรรทมหลับสนิท นางพนักงานข้างในรักษาพระองค์อยู่ สมิงนครอินท์จึงคิดว่า ครั้งนี้ชีวิตพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องอยู่ในเงื้อมมือเราๆ จะฆ่าเสียบัดนี้ก็จะได้ แต่ตัวเราต่ำศักดิ์เปนเพียงทหาร จะ มาล้างชีวิตพระมหากษัตริย์เสียฉะนี้หาควรไม่ เราจะเอาแต่พระแสงซึ่งวางข้างที่พระบรรทมกับพานพระศรีไปเปนสำคัญ คิดดังนั้นแล้วสมิงนครอินท์ก็ย่องจู่เข้าฉวยเอาพระแสงและพานพระศรีข้างที่พระบรรทมได้ นางข้างในเห็นก็ร้องขึ้นว่ามอญเข้ามา สมิงนครอินท์ก็ตัดเอาศีร์ษะนางอยู่งานได้ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ตื่นตกพระทัย แลพม่าทั้งปวงอี้ออึงขึ้นในทันใด ทหารสมิงนครอินท์ซึ่งอยู่ ณ โรงช้างนั้น ก็ตัดแหล่งช้างไล่ฟันช้างตื่นออกมา จักกายวังได้ยินก็ตกใจร้องถามวิ่งออกมา ทหารสมิงนครอินท์ก็ตัดเอาศีร์ษะจักกายวังนั้นได้ พม่าทั้งปวงตื่นอื้ออึงเปนอลหม่าน แลทหารสองคนซึ่งอยู่ที่ช่องค่ายนั้นก็ร้องขานขึ้น สมิงนครอินท์แลทหารสี่คนได้ยินสำคัญแล้ว ก็วิ่งออกมาหาช่องค่ายตามสังเกตกัน ครั่นออกมาได้นอกค่ายพร้อมกันแล้ว ก็พากันมาถึงค่าย พอเวลารุ่งเข้า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จออก สมิงนครอินท์ก็เอาพระแสงพานพระศรี แลศีร์ษะทั้งสองซึ่งได้มานั้นถวายแล้วกราบทูลว่า ข้าพเจ้าไปทำการครั้งนี้ก็สมคะเน แลข้าพเจ้าคิดว่าเราเปนแต่ทหาร ยังจะทำการสงครามยืดยาวไปอยู่ ซึ่งจะล้างชีวิตพระมหากษัตริย์เสียนั้นเห็นไม่ควร ข้าพเจ้าจึงเอาแต่พานพระศรีกับพระแสงข้างที่ กับศีร์ษะนางนักสนมมาถวายเปนสำคัญ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น ยังแคลงพระทัยอยู่ จึงให้หาตะละเจ้าเปฟ้า ผู้เปนพระราชธิดาพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องออกมาจะให้ดู ตะละเจ้าเปฟ้ามาเฝ้าแลเห็นพานพระศรีกับพระแสงข้างที่ก็จำได้ถนัด แลไปเห็นศีร์ษะจักกายวังยังมิทันพิจารณา สำคัญว่าพระเศียรสมเด็จพระราชบิดาก็ทรงพระกรรแสงรัก ต่อพิจารณาดูจึงรู้ว่าศีร์ษะจักกายวังแลศีร์ษะนางนักสนม ตะละเจ้าเปฟ้าจึงทูลว่า พานพระศรีแลพระแสงองค์นี้ พระราชบิดาเคยวางไว้ข้างที่พระบรรทมมิได้ขาด ศีร์ษะนางนักสนมคนนี้เป็นพนักงานนวดพระบาทอยู่ข้างที่ ศีร์ษะหนึ่งนั้นคือศีร์ษะจักกายวังเปนเสนาบดีผู้ใหญ่
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสว่าครั้งนี้สมิงนครอินท์ไปทำการสมคะเนแก้ตัวได้ แล้วสั่งให้แต่งพระราชสาส์นส่งพระแสงแลพานพระศรีคืนไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าราชาธิราชแจ้งความมาถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องให้ทราบ ด้วยสมิงนครอินท์ทำการอหังการองอาจเข้าไปในค่าย แลขึ้นไปบนพระตำหนักหลวงล่วงขึ้นไปถึงที่ข้างในซึ่งน้องเราบรรทมอยู่นั้น ลักเอาพระแสงแลพานพระศรีซึ่งวางอยู่ข้างที่ แล้วตัดเอาศีร์ษะนางนักสนมกับจักกายวังมานั้น ทำให้น้องเราเสียพระเกียรติยศ ให้สดุ้งตกพระทัยนั้นหาควรไม่ เราจึงเอาพระแสงแลพานพระศรีส่งคืนมาให้น้องเรา ซึ่งสมิงนครอินท์ทำผิดครั้งนี้ อย่าให้น้องเราน้อยพระทัยแก่สมิงนครอินท์เลย ครั้นแต่งพระราชสาส์นแล้ว ก็ให้ขุนนางถือพระราชสาส์นนำพระแสงแลพานพระศรีไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในพระราชสาส์นแล้ว ทอดพระเนตรเห็นพระแสงแลพานพระศรีก็ทรงพระโทมนัส จึงดำริห์ในพระทัยว่า สมิงนครอินท์ทำการถึงเพียงนี้แล้ว ให้ชีวิตเราคงอยู่นั้น มีคุณแก่เราเปนอันมาก ทำไฉนจะได้เห็นตัวสมิงนครอินท์สักครั้งหนึ่ง จึงสั่งให้แต่งพระราชสาส์นตอบมาถึงพระเจ้าราชาธิราช ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้ามณเฑียรทองเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงพระเชษฐาธิราชเจ้าผู้ประเสริฐ ด้วยพระเชษฐาธิราชให้มีพระราชสาส์นมาถึงเราว่า สมิงนครอินท์ทำการองอาจล่วงเกินทั้งนี้ เราหาน้อยใจไม่ อันลักษณะทหารแล้ว สุดแต่จะเอาชัยชนะถวายแก่เจ้าของตนให้จงได้ ซึ่งนางนักสนมแลจักกายวัง สมิงนครอินท์ตัดศีร์ษะไปได้นั้น ก็เปนเวรานุเวรของเขาทั้งสองได้ทำมาแต่ก่อน แต่วาสนาสมิงนครอินท์กับเรานั้นต่างกัน จึงหามีเวรจริตติดพันกันมาแต่ก่อนไม่ ซึ่งสมิงนครอินท์ล่วงเข้าไปในที่นั้นเราหาถือโทษไม่ อย่าให้พระเชษฐาธิราชสำคัญพระทัยว่า เราจะขัดเคืองสมิงนครอินท์นั้นเลย แลบัดนี้เราให้พานทองคำประดับพลอย สำหรับรองขันนํ้าใบหนึ่งมาแก่พระเชษฐา ให้พระราชทานแก่สมิงนครอินท์ แล้วเราจะขอดูตัวสมิงนครอินท์ด้วย
ครั้นแต่งเสร็จแล้ว ก็ให้เสนาบดีถือพระราชสาส์น แลนำของซึ่งประทานให้สมิงนครอินท์นั้น เสนาบดีก็นำพระราชสาส์นแลสิ่งของมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งในพระราชสาส์นแล้ว จึงให้หาสมิงนครอินท์มาเฝ้า ก็ทรงพระราชทานสิ่งของ ซึ่งพระเจ้ามณเฑียรทองให้มานั้น แล้วตรัสสั่งสมิงนครอินท์ว่า พระเจ้ามณเฑียรทองจะใคร่รู้จักเห็นตัวท่าน ๆ จงไปให้พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเถิด แต่คิดรักษาตัวจงดีอย่าให้มีอันตรายได้ สมิงนครอินท์รับสิ่งถวายบังคมลาแล้วจึงทูลว่า ซึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจะใคร่ทอดพระเนตรตัวข้าพเจ้า ๆ ก็คิดจะใคร่ไปดูหน้าทหารพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องอยู่ ขอพระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย
สมิงนครอินท์จึงสั่งเสนาบดีผู้ถือพระราชสาส์นนั้นว่า ท่านจงกราบทูลพระเจ้าอยู่หัวของท่านเถิด ว่าเวลาพรุ่งนี้เช้า เราจะไปเฝ้าที่ฉนวนตรงค่ายหน้าเรือขนานพระที่นั่ง แต่ใจเราอยากจะไปเฝ้า ณ ค่ายบนบกให้ทอดพระเนตรเห็นตัวชัดทีเดียว แต่เกรงจะไม่มีรับสั่งโปรด ครั้นจะจู่ลู่ล่วงเข้าไป ก็จะเปนที่ขัดเคืองพระอัชฌาสัยแลผิดอย่างธรรมเนียมทแกล้วทหารที่ดีแต่ก่อน ถ้ามีรับสั่งโปรดแล้วเราจะเข้าไปเฝ้าณพลับพลาในค่าย
เสนาบดีผู้ถือราชสาส์นได้ฟังดังนั้น ก็ถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้า ราชาธิราช กลับไปกราบทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตามที่พระเจ้าราชาธิราชทรงตรัส แลคำสมิงนครอินท์สั่งให้มาทูลนั้นทุกประการ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงตรัสว่าซึ่งสมิงนครอินท์จะมาเฝ้าเราถึงค่ายที่อยู่นั้นเราขอบใจนัก แล้วทรงพระดำริห์ว่า จะคอยดูสมิงนครอินท์สักหน่อย จะองอาจกล้าหาญมาเฝ้าเราถึงที่อยู่จริงหรือ ๆ จะคิดกลอุบายบิดพลิ้วไปประการใดพรุ่งนี้ก็คงรู้
ฝ่ายสมิงนครอินท์ ถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชออกมา ณ ค่ายที่อยู่ของตัว แล้วจึงคิดว่าพรุ่งนี้เราจะไปให้พระเจ้ามณเฑียรทองทอดพระเนตรนั้น ครั้นจะนั่งไปในเรือลอยอยู่กลางนํ้า พระเจ้ามณเฑียรทองแลเสนาบดีทั้งปวง ก็จะคิดเห็นว่าเกรงกลัวอยู่ ซึ่งเราจะย่อท้อกลัวสติปัญญาฝีมือทหารพม่านั้นหามิได้ เกรงแต่พระเจ้ามณเฑียรทองจะไม่โปรดให้ไปเฝ้าถึงพลับพลา แม้นเปนดังนั้นเราจะคิดอ่านว่ากล่าวไปเฝ้าให้ถึงที่เสด็จออก ในท่ามกลางเสนาข้าทหารทั้งปวงจงได้ ถึงพระเจ้ามณเฑียรทองแลทแกล้วทหารทั้งปวงจะคิดทำร้ายประการใด เราคงจะสู้รบจนสิ้นชีวิต จะสำแดงความกล้าให้ปรากฎเปนเกียรติยศไว้ในแผ่นดิน ให้เปนเยี่ยงอย่างแก่ทแกล้วทหารสืบไปภายหน้า แต่ตัวเราเปรียบดังอสรพิษ จำจะซ่อนรักษาเขี้ยวของตัวไปด้วย คิดแล้วจึงให้ช่างเอาเสื้ออย่างดีสองตัว มาแหวะริมไหล่ข้างหน้าทั้งซ้ายขวาแต่พอสอดดาบลงได้ แล้วก็ใส่เสื้อซ้อนเข้าทั้งสองตัวเปนสี่ชั้น เอาดาบสอดลงตามแผลเสื้อที่แหวะไว้นั้น จึงเอาผ้าชมภูขลิบทองโพกศีร์ษะ ไว้ชายผ้าให้ยาวปกไหล่ทั้งสองข้างมิดแผล แล้วลองก้มกราบดูเห็นแนบเนียนดีมิได้ขัดขวาง จึงถอดเสื้อออกให้ช่างเย็บตรึงฝักดาบกับเสื้อเข้าไว้ให้มั่นคง
ครั้นเวลาเช้าสมิงนครอินท์ก็อาบน้ำชำระกาย เสพโภชนาหารแล้วก็แต่งตัวนุ่งผ้าใส่เสื้อโพกผ้าซึ่งจัดไว้นั้น แลทาแป้งหอมนํ้ามันหอมอันประกอบวิทยาคม ใส่แหวนประดับพลอยเนาวรัตน์เก้ายอดทั้งสองก้อย แต่งเครื่องครบตามยศศักดิ์นายทหารเอก แล้วนมัสการคุณพระรัตนไตร ระลึกถึงคุณบิดามารดา พระมหากษัตริย์แลเทพยดาทั้งปวงเสร็จแล้ว ก็เข้ามากราบถวายบังคมลาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็ตรัสอำนวยชัยให้ว่า ไปจงดีเถิดอย่าได้มีอันตราย สมิงนครอินท์รับพระพรใส่เกล้าแล้วก็กราบถวายบังคมลามาลงเรือฉลากบาง บรรจุทหารร่วมใจที่กล้าแข็งเจ็ดสิบคนมีเครื่องสาตราวุธครบมือพร้อม จึงให้พลทหารตีกระเชียงขึ้นไปถึงหน้าค่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง แล้วก็ลอยลำอยู่กลางนํ้า ขุนนางพม่าซึ่งรับสั่งให้คอยดูอยู่นั้น ครั้นเห็นสมิงนครอินท์มาแล้ว ก็เอาเนื้อความเข้ากราบทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งก็ดีพระทัยนัก จึงเสด็จออกพร้อมด้วยเสนาบดี นายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก จึงตรัสสั่งขุนนางฝ่ายทหารผู้หนึ่ง ให้ลงมาเชิญสมิงนครอินท์ขึ้นไปเฝ้า สมิงนครอินท์ได้ฟังก็ดีใจมิได้ครั่นคร้าม ดูท่าทางที่จะหนีจะไล่เสร็จแล้วจึงสั่งทหารทั้งปวงว่า ถ้าเราขึ้นไปเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องไม่มีอันตรายก็แล้วไป แม้เกิดเหตุการณ์ได้ยินเสียงเราร้องเรียกแล้วจงขึ้นไปช่วยให้ทันที ท่านทั้งปวงอย่าประมาทจงเตรียมตัวไว้ให้พร้อม สั่งแล้วสมิงนครอินท์ก็ขึ้นไปเฝ้า กราบถวายบังคมพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็โปรดให้สมิงนครอินท์นั่งที่เสมอมังนันทะมิตร แล้วทอดพระเนตรดูสมิงนครอินท์ ตรัสว่าสมิงนครอินท์นี้รูปงามสมควรเปนทหาร มีลักษณะสัตย์ซื่อหาผู้เสมอเปนอันยาก จึงทรงพระดำริห์ว่า เราจะลองสมิงนครอินท์ดูให้เห็นว่า น้ำใจจะองอาจกล้าหาญจริงหรือ ๆ จะสทกสะท้านประการใด จึงตรัสว่าตัวท่านเปนทหารเอกอยู่ในสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็ทำสงครามมากับเราเปนมหายุทธการใหญ่หลวง ท่านเปนพระราชพาหนะเปรียบดังพระยาช้างสารมีฝีงา เรานี้อุปมาดังพระยาราชสีห์อันเปนเจ้าฝูงสัตว์ทั้งสิ้น บัดนี้ท่านตกเข้ามาในเงื้อมมือเรา ก็เปรียบประดุจช้างสารอันหาฝีงามิได้ เราจะให้จับฆ่าเสียท่านจะคิดประการใด
สมิงนครอินท์กได้ฟังพระเจ้ามณเฑียรทองตรัสดังนั้น จะได้สดุ้งตกใจหามิได้ จึงทูลว่าซึ่งพระองค์ตรัสมานี้ก็ควรอยู่ แต่ข้าพเจ้าเมื่อทำสงครามเปนเสนายุทธโยธายุทธ ก็ทำอาการดังพระยาช้างสารมีฝีงาเปนอาวุธ ถ้าอาสาพระมหากษัตริย์จะเอาชัยชนะแต่ตัวแล้ว ก็ละทำนองพระยาช้างนั้นเสีย ทำการอาสาดุจดังเสืออันจับสัตว์กินเปนภักษา ย่อมซ่อนเล็บซ่อนเขี้ยวของตัวไว้ มิให้สัตว์ทั้งปวงสงสัย ซึ่งพระองค์ตรัสว่าจะให้ฆ่าข้าพเจ้าเสียนั้นเปนความองอาจ เพราะยังไม่ทรงเห็นกำลังเสือตัวประเสริฐ ถ้าข้าพเจ้าทำใจใหญ่ถือตัวว่าอาจหาญแล้ว จะปลงพระชนม์พระองค์เสียบัดนี้ก็จะได้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้น ก็แย้มพระสรวลจะได้ทรงพระโกรธหามิได้ จึงตรัสว่าซึ่งท่านอวดอ้างว่าจะฆ่าเราได้นั้นคือจะทำประการใด สมิงนครอินท์จึงกราบถวายบังคมแล้วก็นั่งตั้งตัวตรงขึ้น สองมือไขว้ชักดาบออกจากเสื้อทั้งสองเล่ม พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องแลเสนาบดีทหารทั้งปวงเห็นดังนั้นก็ตกตลึงไป สมิงนครอินท์เห็นพระเจ้าฝรั่งม้งฆ้องตกพระทัย พระพักตร์เผือดไป จึงวางดาบลงกราบถวายบังคมแล้วทูลว่า พระองค์อย่าสดุ้งตกพระทัยเลย ข้าพเจ้าเปนทหารจะคิดล้างชีวิตพระองค์ผู้เปนพระมหากษัตริย์ทรงแผ่นดินนั้นหามิได้ ถ้าข้าพเจ้าคิดร้ายต่อพระองค์แล้ว เมื่อข้าพเจ้าลอบเข้ามาถึงที่พระบรรทมนั้น ก็จะทำอันตรายแก่พระองค์เสีย นี่ข้าพเจ้ามิได้คิด
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงตรัสสรรเสริญสมิงนครอินท์ว่า พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดได้สมิงนครอินท์ไว้ดุจดังได้ดวงแก้วอันหาค่ามิได้ แล้วถอดพระธำมรงค์ปทัมราชอันมีราคากับเครื่องม้าทองคำสำรับหนึ่ง พระราชทานแก่สมิงนครอินท์ ๆ ได้รับพระราชทานแล้วก็กราบถวายบังคมลา ลงเรือพร้อมด้วยทหารกลับมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลความซึ่งเข้าไปเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง แลได้รับพระราชทานสิ่งของทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็มีพระทัยชื่นชมยินดีด้วยเจ้าสมิงนครอินท์ยิ่งนัก
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นสมิงนครอินท์กลับไปแล้ว จึงตรัสสั่งแก่เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ครั้งนี้ศึกเราก็เสียทีแก่มอญ ด้วยนายทัพนายกองทั้งปวงมิได้ระวังตรวจตราละให้ข้าศึกปลอมเข้ามาถึงตัวเราได้ฉะนี้ ครั้นจะมิเอาโทษนายทัพนายกองทั้งปวงบัดนี้เล่า แม้นจะล่าทัพไปที่ไหนจะเปนขบวนป้องกันทัพมอญได้ แต่ตั้งเปนปรกติอยู่ฉะนี้ ยังให้ข้าศึกลอบเข้ามาทำร้ายได้ บัดนี้โทษคนทั้งปวงก็ถึงตายอยู่แล้ว เสนาบดีนายทัพนายกองจะคิดประการใด เสนาบดีนายทัพนายกองจึงกราบทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้าทั้งปวงนี้ ประมาทให้ข้าศึกแปลกปลอมเข้ามาได้นั้น โทษข้าพเจ้าทั้งปวงถึงตายอยู่แล้ว แต่จะขอทำการแก้ตัวครั้งหนึ่งก่อน ถ้าพระองค์จะล่าทัพไปข้าพเจ้าทั้งปวงจะขอรับอาสาป้องกันพระองค์ไป มิให้เปนอันตรายประการใดได้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็พระราชทานโทษให้ จึงตรัสสั่งนายทัพนายกองทั้งปวง ให้จัดแจงพลทหารตระเตรียมไว้พร้อม แล้วทำให้กิตติศัพท์รู้ไปถึงกองทัพมอญ ดุจหนึ่งจะเข้าหักค่ายปล้นค่าย แล้วให้ผูกรูปหุ่นถือเครื่องสาตราวุธประจำด้านไว้ทุกค่าย ครั้นเวลาพลบคํ่าให้ก่อกองเพลิงรายเปนสำคัญ ถึงเวลาประมาณยามเศษเราจะยกล่าทัพไป เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวง ก็มาจัดแจงพลทหารกระทำตามรับสั่งทุกประการ ครั้นถึงเวลายามเศษ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ล่าทัพไป
ฝ่ายกองทัพสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชมิได้รู้กล คิดว่าพม่าจะเข้าหักค่าย จึงให้ทหารทั้งปวงตระเตรียมตรวจรักษามั่นคงอยู่ หาสังเกตว่าพม่าจะล่าทัพไปไม่ ครั้นเวลาเช้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่า พระเจ้ามณเฑียรทองยกพลทหารล่าทัพไปแล้ว จึงสั่งสมิงอังวะมังศรี สมิงพระตะเบิด สมิงสามแหลก สมิงสามพราย สมิงอุบากอง ห้านายยกทหารติดตามพระเจ้ามณเฑียรทองไป แล้วพระองค์ก็ยกพลทหารกลับมายังกรุงหงษาวดี
ฝ่ายสมิงพระตะเบิดแลนายทัพนายกองมอญทั้งปวง ก็ติดตามพระเจ้า มณเฑียรทองไปจนสุดแดนก็มิได้ทัน จับได้แต่ผู้คนช้างม้าซึ่งเลื่อยล้าอยู่นั้น แล้วยกกลับมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ณ กรุงหงษาวดี
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นเสด็จกลับมาถึงกรุงอังวะแล้วก็ทรงพระวิตกว่า เรายกลงไปตีเอาเมืองหงษาวดีเปนหลายครั้งไม่ได้ท่วงทีเลย รี้พลล้มตายมากนัก แลขัดด้วยเสบียงอาหารต้องเลิกทัพกลับมาทุกครั้ง ๆ นี้จะเกณฑ์ทหารลงไปเมืองปรวนทำนาตั้งยุ้งฉางไว้ ได้อาหารมากแล้ว ต่อรุ่งขึ้นปีใหม่จึงจะยกลงไปตีเมืองหงษาวดี ทรงพระดำริห์ดังนั้นแล้วก็ตรัสสั่งให้มังนันทะมิตเปนแม่ทัพ คุมพลหมื่นหนึ่งลงมาบันจบด้วยเจ้าเมืองปรวน ทำนาตระเตรียมอาหารไว้ตามกำหนด ครั้นเช้าปีใหม่พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ให้บำรุงช้างม้ารี้พล แลเกณฑ์หัวเมืองขึ้นทั้งปวงได้คนยี่สิบแสน ช้างหมื่นหนึ่ง ม้าสองหมื่น ยกลงมาตั้ง ณ เมืองปรวน จะยกลงมากรุงหงษาวดี
ฝ่ายเจ้าเมืองเตวะทัดต่อแดนกับเมืองปรวน ซึ่งขึ้นแก่กรุงหงษาวดีได้แจ้งแล้ว จึงแต่งหนังสือบอกให้ม้าใช้รีบถือลงมายังเสนาบดี ณ กรุงหงษาวดี เสนาบดีก็นำหนังสือขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งในหนังสือเจ้าเมืองเตวะทัดนั้นแล้ว จึงตรัสปรึกษาด้วยสมิงพ่อเพ็ชร์กแลเสนาบดีทั้งปวงว่า จะละให้พม่ายกล่วงข้ามแดนลงมามิชอบ จำเราจะยกทัพขึ้นไปรับไว้แต่ปลายแดนอย่าให้ล่วงลงมาได้ สมิงพ่อเพ็ชร์แลเสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้เกณฑ์ทัพ แลหัวเมืองขึ้นทั้งปวงได้คนสิบแสน ช้างเจ็ดพัน ม้าหมื่นหนึ่ง ครั้นได้ศุภฤกษ์อันเปนมงคลแล้ว พระองค์ก็ยกทัพขึ้นไปจากกรุงหงษาวดี ครั้นไปถึงฟากน้ำซึ่งจะข้ามไปเมืองทะละนั้น สมิงพ่อเพ็ชร์กจึงกราบทูลว่า แม่น้ำเมืองทะละนี้ตลอดถึงเมืองปรวน ฝ่ายเมืองปรวนเปนต้นนำ ถ้าพระองค์ข้ามน้ำไปรับทัพพม่า เกรงทัพเรือพม่าจะวกหลังมาเปนทัพกระหนาบ เห็นจะเสียทีรื้อตัวยาก ขอให้ทัพหลวงตั้งค่ายมั่นอยู่แต่ฝ่ายฟากข้างนี้ จึงจะรับทัพพม่าได้ถนัด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เห็นด้วย จึงให้ตั้งค่ายมั่นริมนํ้าขึ้นไป
ฝ่ายสมิงอุบากองซึ่งอยู่รักษาเมืองทะละนั้น ก็ข้ามมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ณค่ายหลวงซึ่งตั้งอยู่นั้น สมิงพ่อเพ็ชร์จึงกราบทูลว่า เมืองทะละซึ่งสมิงอุบากองรักษานั้นอยู่ฟากโน้น พม่ายกมาครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก เปนทัพกษัตริย์มีกำลัง ข้าพเจ้าเห็นว่าจะรับที่กล้าหน้าศึกนั้นมิได้ ขอให้เลิกครอบครัวในเมืองทะละมาไว้ฟากข้างนี้จึงจะควร สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีทั้งปวงๆ ก็เห็นด้วยสมิงพ่อเพ็ชร์ แต่สมิงชีพรายนั้นกราบทูลว่า เมืองทะละเปนเมืองใหญ่ ครั้นจะให้เลิกเสียนั้น ฝ่ายครอบครัวในเมืองต้องอพยพก็จะระส่ำระสายนัก เมืองทะละไกลกันกับพระเจ้าอยู่หัวฟากแม่น้ำหนึ่งก็จริง ถึงจะรับมิอยู่ทีเดียวก็ดี แต่ข้าพเจ้าเห็นพอจะต้านทานไว้สักวันหนึ่งสองวันได้ กว่าทัพหลวงจะคิดอ่านแก้ไขอุดหนุนไปช่วยทัพ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังสมิงชีพรายทูลดังนั้น ก็ผันพระพักตร์มาตรัสหารือสมิงอุบากอง ๆ เจ้าเมืองทะละก็รับรักษาได้ตามคำสมิงชีพรายทูลนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงสั่งให้สมิงชีพรายข้ามไปช่วยสมิงอุบากองรักษาเมืองทะละ
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องซึ่งยกมาตั้งอยู่ ณ เมืองปรวนให้จัดช้างม้าไพร่พลเสบียงอาหารเสร็จแล้วก็ยกลงมา ครั้นถึงเมืองทะละจึงสั่งให้นายทัพนายกองทั้งปวงเข้าระดมตีเมืองทะละ สมิงชีพรายสมิงอุบากองก็รบต้านทานเปนสามารถ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเสด็จมายืนช้างพระที่นั่งสั่งให้ทแกล้วทหารหักเอาเมืองทะละจงได้ ฝ่ายทหารพม่าก็หักเอาเมืองทะละได้ สมิงอุบากองนั้นต้องอาวุธตายในที่รบ ทหารจับได้สมิงชีพรายกับทหารร้อยหนึ่งม้าร้อยหนึ่ง เอาไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ ก็ให้ทหารคุมตัวสมิงชีพรายแลทหารมอญทั้งปวงไว้
ฝ่ายทหารสมิงชีพรายซึ่งเหลือนั้น แลชาวเมืองทั้งปวงก็แตกข้ามน้ำมา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ยินเสียงอื้ออึงดังนั้นก็เสด็จออกทอดพระเนตร เห็นคนแตกข้ามนํ้ามาแต่เมืองทะละก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสสั่งทแกล้วทหารให้เอาเรือออกไปแทงคนซึ่งข้ามน้ำแตกมานั้นเสียจนสิ้น อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงทูลทัดทานเปรียบเทียบว่า เมืองทะละนั้น สมิงชีพราย สมิงอุบากองกราบทูลอาสารับป้องกันไว้ แต่ไพร่พลทแกล้วทหารทั้งปวง จะได้รับอาสาด้วยหามิได้ พระองค์ทรงพระโกรธแก่หมู่ข้าศึกแลจะเอาเพลิงเผาพระราชมณเฑียรเสียนั้นมิชอบ ข้าพเจ้าขอพระราชทานโทษคนเหล่านี้ไว้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงพระราชทานโทษให้แก่อำมาตย์ทินมณีกรอด
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องตีได้เมืองทะละแล้ว ก็ยกทัพหลวงเข้าตั้งอยู่ในเมืองทะละ จึงให้ทัพหน้าตั้งค่ายเหนือนํ้านอกเมืองริมฝั่งรายขึ้นไป ฝ่ายทัพเรือเสบียงพม่าซึ่งจะลงมาส่งแต่เมืองปรวนนั้นยังมามิถึง ทัพมอญกับทัพพม่าตั้งค่ายคนละฟากนํ้ารั้งรอกันอยู่
ขณะนั้นพลายสิงหนารายน์ พลายธนูเพ็ชรมีน้ำมันหน้าหลัง เวลาเช้าหมอควานเอาลงน้ำบ่ายหน้าไป เห็นช้างม้าฝ่ายทัพพม่าออกเล่นระเริงหน้าค่าย ได้ยินเสียงคนโห่ร้องดังนั้น ก็คำรนมันลำพองพุ่งขึ้น นายช้างเอาไว้มิอยู่พาหมอควานข้ามน้ำไปไล่แทงช้างหน้าค่ายพม่าอื้ออึงวุ่นวายขึ้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งดังนั้น ก็เสด็จออกมาเร่งให้ผูกพลายประกายมาศ แลช้างชนะงาทั้งปวงข้ามตามไปช่วยเปนอันมาก ฝ่ายทัพพม่าทั้งปวงมิทันรู้ตัวก็ตกใจวุ่นวายเปนอลหม่าน พากันแตกหนีเข้าหาทัพหลวงในเมืองทะละสิ้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเห็นทัพพม่าแตกหนีไปเมืองทะละดังนั้นก็ดีพระทัย จึงสั่งให้สมิงอังวะมังศรีทัพหนึ่ง สมิงพระรามทัพหนึ่ง สมิงราชสงครามทัพหนึ่ง สมิงนครอินท์กทัพหนึ่ง สมิงสามปราบทัพหนึ่ง ห้าทัพเปนคนห้าหมื่น ยกทัพไปตั้งค่ายแล้วลงรอปักกันไว้ แล้วให้ทำสะพานเรือกข้ามแม่นํ้าเดินถึงกัน นายทัพทั้งห้าก็ยกไปกระทำการตามรับสั่ง
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ก็ให้ยกช้างม้ารี้พลเข้าหักค่ายสมิงอังวะมังศรี สมิงพระราม สมิงราชสงคราม สมิงนครอินท์ สมิงสามปราบ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ขับพลให้ล่วงข้ามไปช่วยได้รบพุ่งกันเปนสามารถ ไพล่พลพม่าล้มตายเปนอันมาก พม่าหักค่ายมิได้ก็ถอยเข้าในเมืองทะละ
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า ทัพพม่าครั้งนี้เสียทีอยู่แล้ว ขอให้แต่งกองทัพขึ้นไปสกัดตีเรือลำเลียง ซึ่งพม่าจะลงมาส่งกันแต่เมืองปรวนนั้นอย่าให้ลงมาได้ ถ้าพม่าขาดเสบียงเมื่อไรแล้วก็จะได้ชัยชนะฝ่ายเดียว พระเจ้ามณเฑียรทองก็จะอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ ถ้าพระองค์ทรงเห็นด้วยข้าพเจ้าแล้ว ศึกพม่าก็จะตัดเสียให้ขาดครั้งนี้ อันสมิงชีพรายแลสมิงอุบากองนั้น แม้มิตายก็จะได้ตัวคืนมาเปนมั่นคง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเห็นด้วย จึงแต่งนายทัพนายกองให้ยกขึ้นไปทั้งบกแลเรือ คอยสกัดตีเรือลำเลียงพม่าซึ่งจะลงมาแต่เมืองปรวน ฝ่ายพม่ามิได้รู้ก็ล่องเรือเสบียงลงมา กองทัพมอญก็ออกสกัดตีเก็บเอาเสบียงแลเรือได้ กองทัพพม่าก็ขัดสนข้าวปลาอาหารอิดโรยลง เมื่อแรกจะลงมาทำการเอาเมืองหงษาวดีนั้น หมายเสบียงอาหารเมืองปรวนเปนกำลัง บัดนี้มอญก็สกัดเสียส่งมิได้ขัดสนลง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงทรงพระดำริห์ว่า แต่เราทำสงครามด้วยพระเจ้าราชาธิราชมาเปนหลายครั้งแล้ว หมายจะเอาชัยชนะก็มิได้ ฝ่ายกองทัพมอญก็รบพุ่งต้านทานเปนสามารถ ถึงจะได้เมืองทะละเล่า ก็เสียพลทแกล้วทหารเปนอันมาก มาทว่าจะได้เมืองหงษาวดีนั้นก็ดี ก็จะมีแต่เกียรติยศปรากฎไปในแผ่นดินเท่านั้น ใช่จะพากายออกจากวัฏสงสารภพนี้ก็หาไม่ เวรานุเวรก็จะให้เวียนอยู่ในสงสารจักรนับชาติมิได้ ทรงพระดำริห์ฉะนี้แล้ว ก็เหนื่อยหน่ายพระทัยในสงคราม จึงตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวง ดุจทรงพระดำริห์นั้นทุกประการ เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงให้แต่งพระราชสาส์น แลจัดเครื่องราชบรรณาการโดยสมควร ให้มังนันทะมิตเสนาบดีเปนผู้จำทูลพระราชสาส์น นำเครื่องมงคลราชบรรณาการไปถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช มังนันทะมิตก็กราบถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการมากับด้วยบ่าวไพร่ ครั้นถึงจึงแจ้งความแก่ทหารผู้รักษาประตูค่ายๆ ก็บอกส่งเข้าไปให้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ได้แจ้งแล้วจึงโปรดให้รับเข้ามา มังนันทะมิตก็เข้ามากราบถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง ถวายพระราชสาส์นแลเครื่องบรรณาการของพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงโปรดให้อาลักษณ์อ่าน ในพระราชสาส์นนั้นว่าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ขอเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงสมเด็จพระเชษฐาธิราชผู้ดำรงพิภพหงษาวดี ด้วยเราพี่น้องทั้งสองมีความปรารถนาเพื่อจะเปนใหญ่ ให้เกียรติยศปรากฎไปในประเทศราชธานีทั้งปวง จึงมากระทำยุทธนาการสงครามด้วยกันทั้งนี้ แต่กรุงหงษาวดีกับกรุงรัตนบุระอังวะทำศึกกันมาก็หลายครั้งแล้ว ถ้อยทีก็มีชัยชนะ ต่างเสียรี้พลช้างม้าทแกล้วทหารด้วยกันทั้งสองฝ่าย อนึ่งสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรก็ได้ความเดือดร้อนเปนอันมาก ถึงมาทว่าสมเด็จพระเจ้าพี่จะได้กรุงอังวะ ข้าพเจ้าจะได้กรุงหงษาวดีเล่า ก็จะมีแต่เกียรติยศปรากฎในอิธโลกเท่านั้น แลชนมายุเราทั้งสองจะยืนอยู่ชั่วกัลปาวสานก็หามิได้ คงจะอยู่ในอำนาจพระยามัจจุราช โดยกำหนดอายุขัยเหมือนกันเห็นหาต้องการไม่ ซึ่งจะมาถือทิษฐิด้วยขัติยมานะต่อกันฉะนี้ ก็จะเปนเวรผูกพันไปดังเงาติดตามกายทุกอิริยาบถ หาประโยชน์มิได้ อันจะขับเคี่ยวสงครามกัน ให้เสียรี้พลทแกล้วทหารล้มตายฉิบหายฉะนี้ ก็เปนที่ติเตียนแก่เทพามนุษย์ผู้มีปัญญาทั้งปวง ดุจเราพี่น้องทั้งสองทำการไปสู่อบายภูมิ ขอสมเด็จพระเจ้าพี่จงทรงพระดำริห์ดูเถิด แลบัดนี้ข้าพเจ้ามิได้มีความวิหิงษาพยาบาทแล้ว คิดจะใคร่ให้แผ่นดินกรุงหงษาวดีกับแผ่นดินกรุงรัตนบุระอังวะเปนสุวรรณปัถพีเดียวกัน ให้เปนที่ไปมาค้าขายถึงกันดังแต่ก่อน เราทั้งสองจะร่วมเศวตฉัตร์กระทำสัตย์เลิกสงครามละพยาบาทนั้นเสีย ให้ไพร่ฟ้าประชาราษฎรสมณชีพราหมณ์อยู่เปนสุขตามโบราณราชประเพณืสืบไป หนึ่งสมิงอุบากองนั้นก็ตายในที่รบ ยังรอดอยู่แต่สมิงชีพราย ข้าพเจ้าก็จะส่งมาถวายสมเด็จพระเจ้าพี่ อย่าได้ทรงพระวิตกเลย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้ว ก็ทรงพระดำริห์ว่า ครั้งนี้สมคำอำมาตย์ทินมณีกรอด ซึ่งทูลไว้นั้นทุกประการ จึงทอดพระเนตรดูหน้าอำมาตย์ทินมณึกรอด ๆ ก็ก้มหน้าเสีย แล้วทอดพระเนตรดูหน้าสมิงพ่อเพ็ชร์เล่า สมิงพ่อเพ็ชร์ก็ก้มหน้าเสียเหมือนก้น พระองค์ก็แจ้งในพระทัยว่า สมิงพ่อเพ็ชร์แลอำมาตย์ทินมณีกรอดนั้น มิยอมเปนไมตรี จึงให้แต่งพระราชสาส์นนั้นแลจัดเครื่องราชบรรณาการตอบโดยสมควร ส่งให้ผู้ถือหนังสือกลับไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง มังนันทะมิตก็ถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นตอบนั้นแลเครื่องราชบรรณาการกลับไป ครั้นแล้วสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเข้าข้างใน
ขณะนั้นนางเม้ยซุนเครือ เม้ยสดุ้งมอดบุตรสาวสมิงชีพราย ซึ่งเปนพระสนมเอกทั้งสองนั้น ครั้นรู้ว่าพระเจ้าอยู่หัวมิได้รับเปนไมตรีแก่พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็เปนทุกข์ถึงพระบิดา จึงเข้ามากอดฝ่าพระบาทซ้ายขวาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช แล้วร้องไห้ทูลอ้อนวอนว่า บิดาข้าพเจ้าทั้งสองตกอยู่ในเงื้อมมือข้าศึก จะร้ายดีประการใดมิได้แจ้ง ขอพระองค์จงรับเปนไมตรีด้วยพระเจ้ามณเฑียรทองเถิด จึงจะได้สมิงชีพรายบิดาข้าพเจ้าทั้งสองคืนมา อนึ่งแม้หาการสงครามมิได้แล้ว ไพร่ฟ้าประชาราษฎรจะได้อยู่เย็นเปนสุข
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ระลึกถึงความหลัง มีพระทัยสงสารนางสนมทั้งสองแลสมิงชีพราย จึงตรัสว่าเราจะหารือสมิงพ่อเพ็ชร์ แลอำมาตย์ทินมณีกรอดดูก่อน ด้วยเขาเปนผู้ใหญ่จะทำตามลำพังนั้นมิได้ นางสนมทั้งสองก็แสร้งทำร้องไห้ ทูลรำพันวิงวอนไปต่าง ๆ แล้วก็ชวนกันอยู่งานนวดพระบาทถวายทั้งสองคน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็มีพระทัยอ่อนลงๆ ด้วยเปนเวลากลางคืน ทรงพระปรานีแก่นางทั้งสองยิ่งนัก จึงตรัสถามนางทั้งสองลองใจนางผู้พี่ก่อนว่า รักพ่อมากหรือรักผัวมาก คุณพ่อกับคุณผัวใครจะยิ่งกว่ากัน นางเม้ยซุนเครือผู้พี่จึงทูลว่า อันคุณของบิดาซึ่งยังตนให้บังเกิด แลได้อุปถัมภ์บำรุงมานั้นก็มีมาก ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงโปรดปลูกเลี้ยง ให้ยศศักดิ์ศฤงคารแก่ข้าพเจ้านั้น ก็มีพระคุณยิ่งนักหาที่สุดมิได้ แต่ยังมิเท่าถึงคุณบิดา อันความรักนั้นข้าพเจ้าก็รักเสมอกัน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟัง ก็เห็นว่านางผู้พี่ทูลโดยสัตย์ซื่อไม่แง่งอน จึงตรัสถามนางเม้ยสดุ้งมอดผู้น้อง ๆ แกล้งทำเอื้อนอายมิใคร่จะทูลได้ ครั้นตรัสซักถามซ้ำเข้าก็ทูลว่าอันคุณของบิดานั้นมาก เพราะมีคุณเปนเบื้องต้น พระคุณของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งปกแผ่คุ้มครองให้อยู่สุขทุกวันนี้ ก็มีมากหาที่สุดมิได้ แต่พระคุณทั้งสองนั้นต่างกัน อุปมาดังทองนพคุณแลแก้วมณี ซึ่งว่าคุณบิดาแลพระคุณของพระองค์มากน้อยหนักเบากว่ากันนั้น ข้าพเจ้าปัญญาน้อยไม่เห็นตัวชั่งมิได้ แต่ความรักข้าพเจ้าก็รักมากเสมอกันทั้งสอง แต่อาการนั้นต่างกัน รักบิดาอย่างหนึ่ง รักฝ่าพระบาทพระเจ้าอยู่หัวอย่างหนึ่ง เปรียบประดุจของเก่าแลของใหม่
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ชอบพระทัย แย้มพระสรวลตรัสว่าพี่เท่อน้องคม น้องแหลมพี่ป้าน พี่เหมือนช้างน้องเหมือนม้าเดินเท้าเร็วกว่ากัน จึงโปรดให้เม้ยสดุ้งมอดผู้น้องอยู่งานรับราชการยามสอง ให้เม้ยซุนเครือผู้พี่รับราชการยามสาม นางน้องชั้นเชิงแยบคายว่องไวทำราชการโปรดมากกว่าพี่ ได้รับพระราชทานรางวัลเนืองๆ มิใคร่จะขาดคืน นางผู้พี่นั้นนานๆ จะได้รับพระราชทานรางวัลแต่ละครั้ง ครั้นเวลาเช้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จออก จึงตรัสแก่สมิงพ่อเพ็ชร์อำมาตย์ทินมณีกรอดว่า คืนนี้บุตรสมิงชีพรายเข้ามาร้องไห้อ้อนวอน จะขอให้เปีนไมตรีด้วยพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องหวังจะให้ได้ตัวบิดาคืนมา อนึ่งว่าการสงครามไม่มีแล้ว ไพร่ฟ้าประชาราษฎรจะอยู่เย็นเปนสุขทั่วกัน ท่านทั้งสองจะเห็นเปนประการใด สมิงพ่อเพ็ชร์อำมาตย์ทินมณีกรอดรู้ว่า ลมสลาตันข้างในพัดกล้าเสียแล้ว จะชักใบกางขึ้นก็กลัวจะขาดเห็นจะทานลมมิได้ ชำเลืองดูหน้ากันยิ้มอยู่ในที จึงทูลว่า ถ้าพระองค์จะตรัสปรึกษาด้วยการสงครามประการใด ซึ่งจะเอาชัยชนะนั้น ข้าพเจ้าทั้งสองจะกราบทูลถวายได้ตามสติปัญญา แต่พระองค์ จะเอาคำสตรีมาตรัสปรึกษาด้วยนั้น ข้าพเจ้าทั้งสองจนใจอยู่ไม่รู้ที่จะคิดทูล ประการใดได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น ก็แย้มพระสรวลเสด็จเข้าข้างใน
ฝ่ายมังนันทะมิตผู้ถือหนังสือนั้นก็นำพระราชสาส์นนั้นแลเครื่องราชบรรณาการตอบของพระเจ้าราชาธิราช ไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ จึงสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าราชาธิราชตอบมาถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องผู้เปนกษัตริย์อันประเสริฐ ด้วยเราได้แจ้งในพระราชสาส์นน้องเราซึ่งมีมานั้นแล้ว อันจะทำสัตย์ต่อกันบัดนี้ไม่ได้ ด้วยน้องเรายกพลทหารมาตีเอาเมืองทะละได้ กิตติศัพท์ก็เลื่องลือไปในนาๆประเทศทั้งปวง เราได้ความอัปมาณเสียเกียรติยศยิ่งนัก เมื่อใดเรายกขึ้นไปตีเมืองปรวนตอบแทนได้บ้าง สมความคิดแล้ว จึงจะสิ้นความอัปยศลบล้างกัน ซึ่งสมิงชีพรายนั้นก็มิใช่ชายชาติทหาร ทำสงครามแพ้แก่ข้าศึกโทษถึงตายอยู่เอง ถึงมาทว่าน้องเราส่งคืนมาก็หาต้องการไม่
ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในพระราชสาส์นแล้ว จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า พระเจ้าราชาธิราชมิยอมกระทำสัตย์ด้วยเรา ท่านทั้งปวงจะคิดประการใด มังนันทะมิตจึงทูลว่า ครั้งนี้เสบียงอาหารกำลังรี้พลฝ่ายเราก็ถอยลงแล้ว ครั้นจะว่าล่าทัพหนีไปทางเรือเล่า ก็ขัดสนด้วยมอญลงเรือปักกันขวางไว้ ครั้นจะหนีไปทางบกกองทัพมอญรู้ก็จะยกออกก้าวสกัดโจมตี เห็นจะบอบช้ำลำบากนักจะตั้งอยู่สู้รบนานไปก็มิได้ ข้าพเจ้าคิดว่าจะให้มีพระราชสาส์นไปว่าวอนอีกครั้งหนึ่ง อุปมาดังว่ายน้ำเข้าหาจรเข้ แม้นจรเข้มิการุณแล้วจึงคิดผ่อนปรนต่อไป อุบายของข้าพเจ้ายังมีอีกอย่างหนึ่ง ด้วยสมิงชีพรายที่ทหารจับได้ไว้นั้น ข้าพเจ้าแจ้งว่ามีบุตรีสาวสองคน ผู้พี่ชื่อเม้ยซุนเครือน้องชื่อเม้ยสดุ้งมอด เปนพระสนมเอกพระเจ้าราชาธิราชโปรดปรานมาก ถ้าพระองค์ให้มีพระราชสาส์นไปว่ากล่าวอีกครั้งนี้ พระเจ้าราชาธิราชมิรับ ข้าพเจ้าจะแต่งกลล่อลวง ให้สมิงชีพรายมีหนังสือลับไปถึงบุตรสาว ให้นางสนมทั้งสองคิดอ่านทูลอ้อนวอนพระเจ้าราชาธิราช ให้ยอมรับกระทำสัตย์ด้วยพระองค์ให้จงได้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงให้แต่งพระราชสาส์นตอบอีกครั้งหนึ่ง ให้มังนันทะมิตนำไป มังนันทะมิตก็ถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นฉบับสองนั้นว่า สมเด็จพระเชษฐาธิราชเปนกษัตราธิราชอันประเสริฐ ประกอบด้วยกฤษดาธิการอันใหญ่หลวงยิ่งนัก ซึ่งจะทรงพระพิโรธด้วยเวรจิตต์พยาบาทอยู่นั้นหาควรไม่ อันการสงครามดุจหนึ่งนํ้าในพระมหาสมุท ย่อมไหลขึ้นแลลงอยู่มิได้ขาด ครั้นเมื่อพระเชษฐาธิราชให้ยกกองทัพขึ้นไปตีเมืองตะแคงนั้น ก็ได้เมืองตะแคง แลได้ตะละเจ้าเปฟ้าผู้เปนพระราชธิดาเรา กับมังกำมุนีไป จนมังกำมุนีตาย ณเมืองพะสิมนั้น เราก็มีความอัปยศเหมือนกัน แลเมืองทะละนี้เปนแต่เสนาบดี หรืออาจจะรับทัพกษัตริย์อันประกอบไปด้วยรี้พลมากได้ ซึ่งพระเชษฐาธิราชกับเรากระทำการยุทธนาการสงครามด้วยกันนั้น ก็ย่อมมีแพ้แลชนะเหมือนกัน จะมาข้องอยู่ด้วยขัติยมานะแลเวรจิตต์ดังนี้ ก็จะพากันไปสู่ทุกข์คติภูมิเสียเปล่าเห็นหาประโยชน์ไม่ ป่วยการกองกุศล ซึ่งจะกระทำถาปนาบำรุงพระพุทธสาสนานั้น เปนหลายปีมาแล้ว พระเชษฐาเจ้าก็มีพระปรีชาญาณอันยิ่ง จงทรงพระราชดำริห์เถิด อย่าให้เสียทางพระราชไมตรี โดยโบราณราชประเพณีนั้นเลย
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้วก็อ่อน พระทัยลง จึงให้แต่งพระราชสาส์นตอบ รับเปนไมตรีด้วยพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ส่งให้มังนันทะมิตกลับไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ใจความว่าซึ่งน้องเรามีพระราชสาส์นว่ากล่าวมานั้น เราก็เห็นชอบด้วยแล้ว บัดนี้เราจะรับเปนไมตรีกระทำสัตย์ต่อกัน
ครั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งแล้ว ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงแต่งให้มังเรราชสูคุมตัวสมิงชีพราย แลทหารสมิงชีพรายร้อยคน ซึ่งพม่าจับไว้ได้นั้น กับม้าร้อยม้า เครื่องม้าครํ่าทองสิบสำรับ กับครอบครัวในเมืองทะละมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็โปรดให้มังเรราชสูขึ้นเฝ้า เคียงกันกับสมิงพ่อเพ็ชร์ จึงให้มังเรราชสูกระทำสัตย์ถวายต่อหน้าพระที่นั่ง แล้วก็ให้พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่มังเรราชสูเปนอันมาก จึงแต่งช้างสามสิบช้างผูกเครื่องครํ่าทองสามสิบสำรับ ให้สมิงพระตะเบิดนำไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องด้วยมังเรราชสู สมิงพระตะเบิดกับมังเรราชสู ก็ถวายบังคมลาคุมช้างไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง แล้วกราบทูลความทุกประการ
ครั้นพระเจ้ามณเฑียรทองแจ้งแล้วก็ดีพระทัย จึงโปรดให้สมิงพระตะเบิดขึ้นเฝ้าหน้ามังเรราชสู ให้สมิงพระตะเบิดกระทำสัตย์ถวายต่อหน้าพระที่นั่ง แล้วพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่สมิงพระตะเบิดเปนอันมาก จึงตรัสแก่สมิงพระตะเบิดว่า เขาลือว่าท่านคล้องช้างสันทัดดี จงคล้องให้เราดูสักทีหนึ่งจะได้หรือมิได้ สมิงพระตะเบิดจึงทูลว่า ข้าพเจ้าเคยคล้องแต่ช้างเถื่อน ซึ่งพระองค์จะให้คล้องช้างบ้านนี้หาเคยไม่ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้นก็ยิ้มอยู่ แล้วตรัสว่าท่านมาเฝ้าเราครั้งนี้ เรามีความยินดียิ่งนัก ประดุจดังเราได้พบกับพระเชษฐาธิราชเจ้าก็เหมือนกัน แล้วพระองค์จึงกำหนดนัดการ ซึ่งจะทำสัตย์แก่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชนั้น
ฝ่ายสมิงพระตะเบิดก็ถวายบังคมลา กลับมากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ตามพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องกำหนดนัดการ ขณะนั้นฝ่ายมอญกับพม่าก็ไปมาหากันตามปกติ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ก็แต่งคนมาให้ปลูกโรงมณฑปใหญ่ ท่ามกลางหว่างค่ายสมิงอังวะมังศรี กับเมืองทะละนั้น กระทำเศวตรฉัตร์ใหญ่กางกั้นณท่ามกลาง มีราชาอาศน์ทั้งสอง แลเครื่องสูงอย่างกษัตริย์พร้อมเสร็จ ครั้นถึงวันนัดได้ศุภนิมิตอันเปนมงคลแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็เสด็จพร้อมด้วยพลพยุหเสนา มายังโรงมณฑปซึ่งปลูกไว้นั้น พระเจ้าแผ่นดินทั้งสองก็เสด็จขึ้นทรงนั่งเหนือราชาอาศน์ ร่วมพระมหาเศวตรฉัตร์ทำสัตยานุสัตย์ต่อกัน เฉพาะพระพักตร์พระศรีรัตนไตร แลประกาศแก่เทพยดาฟ้าดินทั้งปวงว่า ตั้งแต่วันนี้ไปเราทั้งสองจะรักษาไมตรี มิได้ทำยุทธนาการแก่กันเปนอันขาด แล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงถวายเศวตรฉัตร์คันหนึ่ง บังพระสุริยคันหนึ่ง พระยี่ภู่สำรับหนึ่ง แก่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ถวายเศวตรฉัตร์บังพระสุริยะ พระยี่ภู่สามสิ่งแก่พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเหมือนกัน จึงเอาพระมหามงกุฎแลเครื่องประดับพระองค์ทั้งสอง ประสมกันเข้ากระทำฉัตร์ใส่ยอดพระมุเตา แล้วแบ่งเขตต์แดนอาณาจักรต่อกัน ฝ่ายทางบกนั้นแต่ภูเขาประตองไปข้างเหนือเปนแดนพม่า มาข้างใต้เปนแดนมอญ แลทางน้ำนั้นตั้งแต่แม่น้ำคาบคา ข้างเหนือเปนแดนพม่า ข้างใต้เปนแดนมอญ แลบ่อน้ำมันดินนั้นแบ่งกันคนละกึ่ง ฝ่ายเหนือได้ข้างพม่า ฝ่ายใต้ได้ข้างมอญ
ครั้นพระเจ้าแผ่นดินทั้งสอง กระทำสัตย์ปันเขตต์กันแล้วก็มีพระทัย ปราโมทย์สมัครสโมสรภิรมย์ยินดี มาทว่าแต่ไม้ต้นหนึ่งหญ้าเส้นหนึ่ง ก็มิได้ให้ลวงเก็บของกัน แล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็เสด็จกลับเข้าเมืองทะละ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จกลับเข้าค่าย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ทำสงครามด้วยพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวามาจนถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้หกปี จึงได้ทำสัตย์ต่อกัน ครั้นอยู่มาสามวัน พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ให้เลิกทัพเสด็จกลับไปกรุงอังวะ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ให้เลิกทัพกลับไปกรุงพงษาวดี ครั้งนั้นมอญกับพม่าก็ไปมาค้าขายถึงกัน เปนปกติดีหาอันตรายมิได้ แลกรุงรัตนบุระอังวะกับกรุงพงษาวดี ก็อยู่เย็นเปนสุขด้วยกันทั้งสองฝ่ายหาศึกมิได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้เอาทองนพคุณ ชั่งหนักเท่าพระองค์ ไปทำพระพุทธปฏิมากร แล้วจึงเอาพระมหามงกุฎ สังวาล พระธำมรงค์ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ที่พระองค์ทรงนั้น ออกกระทำเปนพุทธบูชา ทรงพระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์ไว้ แล้วก็ให้มีการมหรสพสมโภชเจ็ดวัน ทรงพระราชศรัทธาให้อำนวยทานแก่สมณชีพราหมณ์ ยาจกวณิพกทั้งปวงเปนอันมาก เมืองหงษาวดีครั้งนั้นประกอบด้วยดุริยางค์ดนตรีเครื่องเล่นเต้นรำทั้งปวง เปนบรมสุขทุกหญิงชาย เปนนิจกาลมามิได้ขาด
อยู่มาวันหนึ่ง พ่อลาวแก่นท้าวจึงทูลถามตะละแม่ท้าวพระชนนีว่า เปนไฉนข้าพเจ้าจึงไม่เห็นพระมารดาขึ้นเฝ้าสมเด็จพระราชบิดาโดยราชประเพณีนั้นด้วยเหตุใด ตะละแม่ท้าวได้ฟังพ่อลาวแก่นท้าวถามดังนั้นก็แค้นพระทัยขึ้นมา ทรงพระกรรแสงแล้วตรัสรำพันบอกความ ซึ่งได้ทุกข์ยากแก่พระราชบิดามาแต่หนหลัง แลขัดเคืองกันกับพระราชบิดาด้วยเรื่องเม้ยมะนิก ซึ่งตั้งเปนอัครมเหษีนั้นทุกประการ จึงตรัสว่าลูกเอ๋ยทุกวันนี้แม่เจ็บใจนัก คิดจะกลั้นใจตายเสียวันละร้อยหน อยู่ไปก็ได้ความอัปยสแก่คนทั้งปวง พ่อลาวแก่นท้าวได้ทรงฟังดังนั้นก็ทรงกรรแสงร่ำรักพระมารดา ถ้อยทีถ้อยปรับทุกข์กันทั้งสองพระองค์
อยู่มาวันหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จเข้าที่เสวย เม้ยมะนิกผู้เปนอัครมเหษีก็เฝ้าอยู่ในที่นั้น พ่อลาวแก่นท้าวเสด็จขึ้นไปเฝ้ากราบถวายบังคมสมเด็จพระราชบิดา พอเหลือบไปเห็นเม้ยมะนิกเฝ้าอยู่ก็ขัดแค้นพระทัยทรงพระดำริห์ว่า พระราชบิดารักกายิ่งกว่าหงษ์ เอากามาตั้งให้ใหญ่กว่าหงษ์ฉะนี้ หาควรที่จะถวายบังคมไม่ เหตุด้วยมีนิ้วมืออยู่จึงต้องไหว้ พ่อลาวแก่นท้าวทรงพระโกรธนัก จึงกัดนิ้วพระหัตถ์เสีย ครั้นพระราชบิดาเพ่งพระเนตรดูก็กัดเสียอีกนิ้วหนึ่งแล้วถ่มเสีย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนดรเห็นดังนั้น ก็ตกตลึงพระทัยไปแล้วทรงพระดำริห์ว่า บุตรเรามากัดนิ้วของตัวเสียดังนี้ เพื่อจะประสงค์สิ่งใด ชรอยมันคิดว่า จะมิไหว้กูแล้วจึงทำองอาจดังนี้ได้ เมื่อมันเปนลูกจะมิไหว้พ่อฉนี้จะเลี้ยงไว้มิได้ นานไปจะคิดประทุษฐร้ายต่อกู มีพระดำริห์ดังนี้ แล้วก็ทรงพระโกรธ สิ้นอาลัยในพ่อลาวแก่นท้าว จึงตรัสตวาดว่า อ้ายลูกใจแข็งมึงคิดไม่ไหว้พ่อจะคอยฆ่ากูหรือ จึงทำบังอาจกัดนิ้วเสียฉนี้ เมื่อมึงคิดจะมิไหว้กูกลัวจะเสียเกียรติยศมือแล้ว ก็จงตายไปเสียอย่าอยู่เปนพ่อลูกกัน จึงให้หาสมิงอายกองบินผู้ฆ่านักโทษเข้ามา ตรัสสั่งให้จับพ่อลาวแก่นท้าวไปฆ่าเสีย นางเม้ยมะนิกอัครมเหษีรู้พระอัชฌาสัยว่า ทรงพระโกรธมากถึงทูลขอก็มิให้ แต่จะทำทูลขอให้เปนที คนทั้งปวงจะได้เห็นว่าเราใจดี รักลูกเลี้ยงอยู่มิได้ริษยาชิงชัง จึงทูลว่าซึ่งพระราชโอรสของพระองค์กระทำผิดเพียงนั้น เพราะยังทรงพระเยาว์อยู่ พระทัยจึงร้ายแรงฉุนเฉียวหาทราบผิดชอบไม่ ข้าพเจ้าขอพระราชทานโทสไว้ก่อน อนึ่งถ้าพระมารดาได้แจ้งว่า พระองค์ให้ประหารชีวิตพระโอรสเสียแล้ว ก็จะตรอมพระทัยสิ้นพระชนม์ด้วยเปนแท้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังเม้ยมะนิก ออกพระนามตะละแม่ท้าวก็ยิ่งทรงพระโกรธ จึงตรัสว่าจะเลี้ยงมันไว้ใย อ้ายลูกใจร้ายเช่นนี้ แต่นิ้วมือของมันยังไม่รักมันจะรักเราหรือ นานไปมันจะคิดฆ่าพ่อฆ่าแม่เลี้ยง ต้องล้างเสียเอาไว้มิได้ เมื่อแม่มันจะตายตามกันไปก็ดีอีก อยู่หนักแผ่นดินของกู ๆ นึกชังแม่มันตั้งแต่ทำการภิเศกมาสักเก้าปีแล้ว ยังไม่หายโกรธเลย ทำให้อายแก่เสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวง หญิงแสนงอนอะไรเช่นนี้ ถือตัวไว้ยศจนเกินงาม เห็นผัวรักแล้วดัดจริตหึงส์ไปร้อยอย่าง เราสิ้นรักแล้วทั้งแม่ลูกๆ คนหนึ่งไม่เสียดายหาเอาใหม่ จึงตรัสสั่งให้สมิงอายกองปินคุมเอาตัวไปล้างเสียโดยเร็ว สมิงอายกองปินก็กลัวพระราชอาญายิ่งนัก ไม่เห็นใครจะทูลขอได้แล้ว ก็เข้ามาคุมเอาตัวพ่อลาวแก่นท้าวไป แล้วสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเฉลียวพระทัยตรัสว่า หน่อยแม่มันรู้จะวิ่งแบกหน้าขึ้นมาร้องไห้อ้อนวอนเราจะรำคาญเสียมิได้ จึงตรัสว่าถ้าใครเอาความลงไปบอกตะละแม่ท้าวก็จะตัดศีร์ษะเสียสิ้นทั้งโคตร จึงตรัสกำชับหญิงผู้รักษาประตูทั้งสามชั้นว่า อย่าให้ตะละแม่ท้าวขึ้นมา ถ้าปล่อยให้ขึ้นมาได้กูจะฆ่าเสียให้สิ้น ตรัสแล้ว ก็เสด็จขึ้น
ขณะเมื่อสมิงอายกองปินคุมพ่อลาวแก่นท้าวไปนั้น พ่อลาวแก่นท้าวมิได้ย่อท้อทรงพระกรรแสง บ่ายพระพักตร์มาตรงทิศตำหนักพระมารดา ยกพระหัตถ์ถวายบังคมแล้ว จึงตรัสแก่สมิงอายกองปินว่า บัดนี้ตัวเราจะถึงแก่ความตายแล้ว ท่านจงเอ็นดูพาเราไปนมัสการพระมุเตาเสียก่อน แล้วจึงฆ่าเราตามรับสั่งเถิด สมิงอายกองปินก็พาพ่อลาวแก่นท้าวไปนมัสการพระมุเตา ครั้นถึงพระมุเตาแล้ว พ่อลาวแก่นท้าวจึงถอดพระมหามาลาซึ่งทรงไปนั้น ออกบูชาถวายพระมุเตา ตั้งความอธิษฐานว่า ข้าพเจ้าจะเปนขบถคิดประทุษฐร้ายต่อสมเด็จพระราชบิดาหามิได้ บัดนี้พระราชบิดาให้ประหารชีวิตข้าพเจ้าผู้หาความผิดมิได้เสีย เดชะผลอานิสงส์ที่ ข้าพเจ้าได้เอาพระมหามาลาออกกระทำพุทธบูชา ถ้าข้าพเจ้าตายแล้วขอให้ได้ไปเกิดในครรภ์พระอัครมเหษีสมเด็จพระเจ้ามณเฑียรทอง ณกรงุรัตนบุระอังวะเถิด ถ้าอายุข้าพเจ้าได้ยี่สิบสองปีแล้ว ขอให้ได้ทำสงครามด้วยพระราชบิดาองค์นี้จงได้ แลเมื่อข้าพเจ้าไปถือปฏิสนธิในครรภ์พระมารดานั้น ขอให้พระราชมารดาอยากเสวยดินในกลางใจเมืองหงษาวดีนี้ ให้ได้สมความปรารถนาทุกประการ สมิงอายกองปินได้ยินดังนั้น ก็กำหนดจำถ้อยคำไว้แล้วก็พาพ่อลาวแก่นท้าวไปประหารชีวิตเสีย ตามประเพณีลูกหลวง จึงกลับเข้ามากราบทูลตามถ้อยคำพ่อลาวแก่นท้าวตั้งปณิธานปรารถนานั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้น ก็ทรงพระดำริห์ว่ามันเปนลูกทำความผิดแล้วเราให้เอาไปล้างเสีย กลับมีความปรารถนาผูกเวรพยาบาทใหญ่หลวงฉนี้ ครั้นจะนิ่งอยู่ก็มิควร ถ้าสมความปรารถนาของมันจริง ไปภายหน้าเราจะได้ความคับแค้น พระองค์จึงเสด็จพระราชดำเนินไปยังพระมุเตา พร้อมด้วยเสวกามาตย์ข้าราชการน้อยใหญ่ทั้งปวง แลก็ถอดพระมหามาลาซึ่งทรงไปนั้นออกบูชาพระมุเตา ซ้อนขึ้นเบื้องบนพระมหามาลาพ่อลาวแก่นท้าว ทรงกระทำพระอธิษฐานว่า ราชบุตรข้าพเจ้าคิดประทุษฐร้ายจองเวรพยาบาทจะทำสงครามแก่ข้าพเจ้านั้น เดชะผลข้าพเจ้าได้บูชาพระมุเตาด้วยพระมหามาลานี้ ขอจงช่วยคุ้มกันรักษา ให้มันพ่ายแพ้อย่าสู้ข้าพเจ้าผู้เปนบิดาได้เลย ครั้นทรงพระอธิษฐานแล้ว ก็เสด็จกลับเข้าสู่พระราชวัง จึงให้จดหมายตั้งศักราชปีเดือนวันคืนทุ่มโมงเวลาไว้
ฝ่ายตะละแม่ท้าวครั้นได้ทราบว่า พระราชสามีทรงพระพิโรธพ่อลาวแก่นท้าว สั่งให้สมิงอายกองปินเอาไปล้างเสียแล้วก็ตกพระทัยทรงพระกรรแสงรักปิยบุตร จะขึ้นไปเฝ้าแลให้พระญาติวงศ์ช่วยทูลขอฺโทษก็มิทัน เข้าไปก็มิได้นายประตูห้ามปรามกวดขันนัก ก็กลับมาทรงพระกรรแสงรักพระโอรสจนสลบลงกับที่ นางสาวใช้แลพระญาติวงศ์ทั้งปวงเห็นก็ตกใจ จึงเอาน้ำหอมเข้าประพรมพระองค์ช่วยกันแก้ไขฟื้นขึ้น ตะละแม่ท้าวตั้งแต่ทรงพระโศกถึงพ่อลาวแก่นท้าวไม่เปนอันสรงเสวยทุกเวลา พระญาติวงศ์พระนมพี่เลี้ยงจะปลอบประการใด ก็มิได้คลายพระโศก จึงตรัสแก่ญาติวงศ์แลนางนมพี่เลี้ยงทั้งปวงว่า ข้าเกิดมาชาตินี้เปนคนวาสนาอาภัพ มีผัวหมายจะพึ่งผัว ๆ ก็ไม่โลมเลี้ยงรักใคร่ มีลูกผู้เดียวได้เห็นหน้ากันเมื่อยามยาก ลูกก็ตายไปจากอก ความเจ็บช้ำในข้าครั้งนี้ เปรียบประดุจภูเขามาทับทรวง ซึ่งจะครองชีวิตอยู่เปนคนนั้น ได้ความคับแค้นขัดขวางนัก ข้าจะลาท่านทั้งปวงตายไปก่อนแล้ว ซึ่งแม่นมพี่เลี้ยงได้อุปถัมภ์ข้ามาหวังจะได้พึ่งบุญก็หาได้พึ่งสมหมายไม่ อย่าน้อยใจเลยนึกว่าเลี้ยงเอากุศลเถิด ในชาตินี้มีผัวได้ความทุกข์ยาก ไปชาติหน้าข้าเข็ดหลาบไม่ขอมีอีกแล้ว จะอธิษฐานเสียเปนอันขาด แต่ลูกนั้นยังอยากมีอยู่ แม้นมิได้ลูกเกิดกับอก ก็จะขอลูกเขามาเลี้ยงเปนบุตรบุญธรรมพอได้ชมเชย ซึ่งพ่อลาวแก่นท้าวอธิษฐานขอไปเกิดเมืองพม่านั้น ข้าก็จะตายตามไปเกิดด้วย ถึงมิได้เปนแม่ลูกแล้ว แต่ขอให้ได้พบกันเถิด ตะละแม่ท้าวระลึกขึ้นมาถึงพ่อลาวแก่นท้าวแล้ว ก็ทรงพระกรรแสงรํ่ารักเปนอันมาก
ขณะนั้นนางอัครมเหษีพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ทรงพระครรภ์ ให้บังเกิดความปรารถนาอยากเสวยดินกลางใจกรุงหงษาวดี จึงกราบทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องว่า ข้าพเจ้าแพ้ครรภ์อยากจะกินดินกลางใจเมืองหงษาวดี ขอพระองค์ได้ทรงโปรดให้ทูตลงไปขอมาจงได้ พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังดังนั้น ก็ให้แต่งพระราชสาส์นแลจัดเครื่องราชบรรณาการพอสมควร ให้มังตุเรจองเปนทูตจำทูลพระราชสาส์นนำมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช มังตุเรจองก็กราบถวายบังคมลาขึ้นม้ามากับบ่าวไพร่ ครั้นถึงจึงเข้าไปแจ้งความแก่เสนาบดี ๆ ก็ขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ มีรับสั่งให้เบิกทูตนำเข้ามาเฝ้า มังตุเรจองก็เข้ามากราบถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง ถวายพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงสั่งให้อาลักษณ์อ่าน ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องขอเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงสมเด็จพระเชษฐาธิราชผู้ผ่านกรุงหงษาวดี ด้วยเราทั้งสองได้กระทำสัตยานุสัตย์ไว้ต่อกันว่า ไม้ต้นหนึ่ง หญ้าเส้นหนึ่ง ก็มิได้ให้ล่วงเก็บของกัน บัดนี้เราจะต้องการดินกลางใจกรุงหงษาวดีเปนโอสถ จึงแต่งให้มังตุเรจองเปนทูตมาทูลขอพระเชษฐาธิราชเจ้าโดยทางพระราชไมตรี มิให้เสียสัตยานุสัตย์ ซึ่งเราได้กระทำกันไว้แต่ก่อน
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้ว ก็ทรงทราบว่า พ่อลาวแก่นท้าวไปเกิดในครรภ์พระอัครมเหษีพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ด้วยต้องคำอธิษฐานซึ่งให้จดหมายไว้นั้นสมจริงมิได้ผิด ทรงพระดำริห์ว่า อ้ายลูกคนนี้นานไปมันจะทำความเดือดร้อนให้ผู้ใหญ่โกรธกันเปนมั่นคง ซึ่งมันตั้งปรารถนาด้วยความแค้นว่า เมื่อแม่ทรงครรภ์ให้อยากกินดินกลางใจเมืองมอญ มันคิดตามกำลังพาลหวังจะข่มอำนาจเราให้ตกต่ำ ตัวมันจะได้มีสง่าเดชานุภาพ อันจะให้ดินกลางใจเมืองไปนั้นหาควรไม่ เพื่อจะเปนจริงตามความปรารถนาของมัน จึงตรัสสั่งให้ขุดดินในที่จัณฑคาระสถานเก่าเอามาอบปรุงให้หอมกลิ่นดีแล้ว ใส่ในผะอบทองประดับพลอยอันงาม แล้วให้แต่งพระราชสาส์นสนอง จัดเครื่องราชบรรณาการตอบแทนโดยควร มอบให้มังตุเรจองนำกลับไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง มังตุเรจองก็ถวายบังคมลาขึ้นม้ารีบกลับไปด้วยบ่าวไพร่ ครั้นถึงกรุงอังวะก็นำพระราชสาส์นตอบ แลเครื่องราชบรรณาการผะอบทองใส่ดินเข้าถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ จึงสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าราชาธิราชขอเจริญพระราชไมตรีตอบมาถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องผู้ดำรงกรุงรัตนบุระอังวะ ซึ่งน้องเราต้องประสงค์ดินกลางใจเมืองหงษาวดีเปนโอสถนั้น เราก็จัดให้ทูตนำมาถวายโดยความจำนงค์ของน้องเรา จงเสวยสุขนฤโรคเจริญชนมายุ อยู่ครองสัตยานุสัตย์ยืดยืนเทอญ
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังพระราชสาส์นตอบแล้วก็ดีพระทัย จึงเอาผะอบทองใส่ดินนั้น พระราชทานแก่พระอัครมเหษี ๆ ก็มีพระทัยชื่นชม ได้เสวยดินกลางใจเมืองมอญสมความปรารถนาแล้วก็บันเทาพระโทหะฬาละ มีพระทัยยินดียิ่งนัก
ฝ่ายตะละแม่ท้าว ตั้งแต่ทรงพระโศกถึงพ่อลาวแก่นท้าวทุกเวลาราตรี แค้นพระทัยโทมนัสมิสิ้น จึงดำริห์ว่าเราจะอยู่เปนคนให้ลำบากใยตายเสียประเสริฐกว่า นางก็เสวยยาพิษ ๆ ก็กลุ้มขึ้นมาจับดวงพระหทัย ร้องขึ้นได้คำหนึ่งว่า ลูกเอ๋ยแม่จะตายตามไปด้วย พอขาดลมอัสวาตสิ้นพระชนม์
ฝ่ายหญิงทั้งปวงซึ่งอยู่ในตำหนักนั้น ครั้นรู้ว่าตะละแม่ท้าวฆ่าพระองค์เสีย ก็ตกใจร้องไห้รักเปนอันมาก บ้างก็ไปบอกแก่เจ้าพนักงานให้กราบทูลพระเจ้าราชาธิราช นางพนักงานก็นำความขึ้นกราบบังคมทูล ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งว่า ตะละแม่ท้าวเสวยยาพิษดับสูญเสียแล้ว ก็มิได้ทรงพระอาลัย ด้วยกฤติยาคุณมนต์ของเม้ยมะนิกเข้าครอบงำพระสันดานอยู่นานแล้ว ให้เหนื่อยหน่ายชิงชัยในตะละแม่ท้าว จึงตรัสสั่งให้เสนาบดีกระทำเมรุ ซึ่งจะปลงพระศพตามประเพณี สมควรแก่ศักดิ์พระราชบุตรหลวง เสนาบดีรับสั่งแล้วก็ออกมาเร่งให้จัดการกระทำเมรุแล้วเสร็จ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้จัดขบวนแห่ตามอย่างธรรมเนียม นำพระศพตะละแม่ท้าวไปสู่เมรุ ให้ระเบงการมโหรสพสมโภช มีพระธรรมเทศนาพระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมเปรียญ อันดับสัตตปกรณ์จุดดอกไม้เพลิงโปรยทานแก่ยาจกคนจน กระทำตามอย่างที่เคยถ้วนทุกสิ่งแล้ว แต่พระองค์มิได้เสด็จไปสู่เมรุ ตรัสสั่งให้ตกแต่งตามธรรมเนียม ครั้นถึงวันคำรบกำหนดซึ่งจะพระราชทานเพลิงนั้น จึงตรัสแก่นางปิยราชเทวีอัครมเหษีว่า ตะละแม่ท้าวนี้เรายังแค้นใจไม่หาย คิดจะไม่เผาผีแล้ว แต่เกรงพระวงศานุวงศ์ ขุนนางทั้งปวงจะนินทาได้ ยังตรองมิตกชั่งใจอยู่
นางปิยราชเทวีอัครมเหษีจึงทูลว่า ซึ่งพระองค์จะไม่เสด็จไปพระราชทานเพลิงนั้นมิชอบ พระวงศานุวงศ์จะติเตียนได้ อนึ่งคนทั้งปวงจะกล่าวโทษข้าพเจ้าว่า ทำเสน่ห์เวทมนต์ให้พระองค์หลงจนชิงชังตะละแม่ท้าวพระมเหษีเดิม แต่สิ้นพระชนม์แล้วยังมิเสด็จไปเยือนพระศพ ขอเชิญพระองค์เสด็จไปพระราชทานเพลิงเถิด ความนินทาจึงจะไม่มีแก่พระองค์แลข้าพเจ้า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นด้วย พระนางปิยราชเทวีเพ็ททูลประการใดก็ย่อมเชื่อฟัง พระองค์จึงเสด็จไปสู่เมรุพร้อมด้วยพระวงศานุวงศ์ ขุนนางน้อยใหญ่ทั้งปวงพระราชทานเพลิงปลงพระศพตะละแม่ท้าวเสร็จแล้ว จึงให้เก็บพระอัฐิใส่ผอบทองประดับพลอยบรรจุไว้ในพระมุเตา แล้วให้มีการสมโภชอีกตามธรรมเนียม
ฝ่ายอัครมเหษีพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นทรงพระครรภ์ครบกำหนดแล้ว ก็ประสูตรพระราชโอรสมีพระรูปศิริงดงาม สมเด็จพระราชบิดามารดาพระญาติวงศาทั้งปวง ก็มีความโสมนัศชื่นชมนัก อยู่มาประมาณเดือนหนึ่ง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็โปรดให้กระทำมงคลโสกันต์พระเกษเพลิงเฉลิมพระขวัญ ครั้นพระราชโอรสค่อยทรงพระเจริญขึ้น พระฉวีก็ผุดผ่องเปนนวลงาม พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องพิศดูพระรูปราชบุตรเห็นเหมือนสมเด็จพระอัยกาธิราช จึงให้พระนามว่ามังรายกะยอฉะวา แล้วให้ทำมงคลพระสมัญญาญัติ ขณะเมื่อมังรายกะยอฉะวายังทรงพระเยาว์เปนราชทารกอยู่นั้น ถ้าทรงพระกรรแสงเมื่อใด พระนมพี่เลี้ยงจะปลอบให้เสวยนมก็มิได้เสวย แลว่าจะเอาราชสมบัติบ้านเมืองแก้วแหวนใดๆ ถวายก็มิหยุด ต่อปลอบว่าจะเอากรุงหงษาวดีถวายจึงหยุด มังรายกะยอฉะวาชอบพระทัย หายทรงพระ กรรแสงลงทันที แย้มพระสรวลออกได้ตามภาษาทารก เปนอัศจรรย์ยิ่งนัก เพราะผลแห่งความปณิธานสำแดงเหตุปรากฎว่า สืบไปเบื้องหน้านั้น มังรายกะยอฉะวาจะได้ทำสงครามกับพระเจ้ากรุงหงษาวดี กิตติศัพท์ก็เลื่องลือไปแก่คนทั้งปวง พระพี่เลี้ยงนางนมจึงนำความขึ้นกราบทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องแลอัครมเหษี ๆ ก็มีพระทัยเสน่หาในพระราชโอรสยิ่งนัก ต่างพระองค์ผลัดกันชมเชย แล้วพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องโปรดให้กระทำมงคล เจาะพระกรรณ์ใส่กุณฑลเนาวรัตน์มงคล ขมวดมุ่นพระจุฬามณีแลราชมงคลการอื่นต่างๆ ให้มีเครื่องสมโภชเฉลิมพระขวัญทุกครั้ง ตามเยี่ยงอย่างกษัตริย์ในภุกามประเทศสืบมา
ครั้นมังรายกะยอฉะวาเจริญพระชนม์ใหญ่ขึ้น พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ให้ เรียนศึกษาอักขระสมัย แลสรรพวิทยาในสำนักครูอาจารย์ที่ดีสำหรับบุตรกษัตริย์ทั้งปวง คนในเมืองก็เข้ามาสวามิภักดิ์อยู่ด้วยมังรายกะยอฉะวาเปนอันมาก ครั้งนั้นมอญกับพม่าไปมาค้าขายถึงกันเปนปกติได้ยี่สิบสองปี หาความพิโรธเบียดเบียฬแก่กันมิได้
ครั้นมังรายกะยอฉะวามีพระชนมายุได้ยี่สิบสองพรรษาแล้ว เมื่อจะก่อเกิดการสงคราม หัวเมืองปลายแดนฝ่ายมอญกับพม่าต่อกันนั้น เกิดวิวาทแย่งชิงกันด้วยตักนํ้ามันดิน มอญไล่ทุบตีฟันแทงพม่าเจ็บป่วยเปนอันมาก ข่าวแจ้งไปถึงมังรายกะยอฉะวา ๆ จึงตรัสถามพระพี่เลี้ยงว่า บ่อนํ้ามันดินนั้น เดิมขึ้นข้างไหนเปนประการได พระพี่เลี้ยงก็ทูลว่า เดิมน้ำมันดินขึ้นแก่กรุงอังวะก่อน ครั้งสมเด็จพระราชบิดาของพระองค์กระทำสัตย์ร่วมกันกับด้วยพระเจ้ากรุงหงษาวดี แบ่งปันเขตต์แดนต่อกันนั้น แล้วแบ่งบ่อนํ้ามันดินไปด้วยกึ่งหนึ่ง ฝ่ายมอญจึงขึ้นมาตั้งบ้านเมืองพรมแดนดักนํ้ามันดินจึงได้เกิดวิวาทกันฉะนี้
มังรายกะยอฉะวาแจ้งดังนั้นก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสว่าเดิมเปนของพระราชบิดาเราแล้ว เราจะคิดคืนเอามาเสียมิให้ตกไปแก่มอญ ครั้งนี้มอญข่มเหงพม่าไล่ทุบตีแตกมาเปนอันมาก เราจะยกลงไปกำจัดเสียให้จงได้ พี่เลี้ยงข้าหลวงแลผู้ใหญ่ทั้งปวงจึงทูลห้ามว่า พระองค์จะไปกระทำแก่มอญนั้นมิชอบ ด้วยเปนความข้าวิวาทกัน พอจะหาผู้ชำระตัดสินได้ ไม่ควรจะลำบากถึงฝ่าพระบาทพระองค์ผู้เปนเจ้า อนึ่งพระเจ้ากรุงหงษาวดีได้แจ้ง ก็จะเสียทางพระราชไมตรี สมเด็จพระราชบิดาทราบแล้ว ก็จะทรงพระพิโรธข้าพเจ้าทั้งปวงว่ามิทูลห้ามปราม จะให้ลงพระราชอาญาถึงสิ้นชีวิต มงรายกะยอฉะวาจึงตรัสว่า ซึ่งพี่ท่านทั้งปวงว่าดังนี้ก็ควรอยู่ แต่เราคิดเกลียดชังมอญมานานแล้ว ไม่อยากให้พระราชบิดาเปนไมตรีแก่มอญเลย นึกนิ่งอยู่ในใจยังมิได้ว่ากับใคร ครั้งนี้มอญก่อความเปนต้นเหตุแล้วก็พอสม คิด เราจะยกไปตัดไมตรีมอญเสียให้ได้ ถ้าพระเจ้ากรุงหงษาวดีรู้ จะขึ้นมาทำศึกกับเรา ๆ ก็มิได้กลัว ทุกวันนี้ใจเราอยากทำสงครามยิ่งนัก เปรียบประดุจราชไกรสรลับเขี้ยวขัดเล็บมานานแล้ว พอเห็นหมู่มฤคชาติก็อยากจะขบเคี้ยวเปนกำลัง ซึ่งสมเด็จพระราชบิดาจะทรงพระโกรธนั้น พี่ท่านทั้งปวงอย่าวิตก เราจะช่วยแก้ไขมิให้มีโทษ พี่ท่านทั้งปวงมาด้วยกันเถิด พี่เลี้ยงทูลทัดทานหลายครั้งแล้ว มังรายกะยอฉะวาก็มิฟัง จึงให้จัดพลทหารยกมาตีบ้านเมืองซึ่งตั้งพรมแดนนั้นเสีย สั่งให้ห้ามบ่อน้ำมันดินไว้มิให้มอญตัก ให้พวกพม่าอยู่รักษาคอยป้องกันมอญ
ฝ่ายหัวเมืองพรมแดนซึ่งแตกนั้น ก็หนีลงมายังกรุงหงษาวดีจึงเอา กิจจานุกิจไปแจ้งแก่เสนาบดี ๆ ก็นำเอาเรื่องราวขึ้นกราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสปรึกษาสมิงพ่อเพ็ชร์แลเสนาบดีทั้งปวงว่า พม่าเสียสัตย์มากระทำก่อนดังนี้ จะก่อการสงครามต่อไปอีกแล้ว อนึ่งเมืองตะแคงซึ่งเรายกไปตีได้แต่ก่อนมอบให้นรามิละอยู่รักษานั้น นรามิละก็แข็งเมือง มิได้แต่งดอกไม้เงินทองมาส่งตามโบราณราชประเพณี ครั้นจะให้กองทัพไปตีเมืองดะแคงนั้น ฝ่ายเมืองทรางทวยอยู่ต้นทางก็ต้องตีด้วย แต่เกรงจะผิดคำซึ่งให้สัตยานุสัตย์ต่อกันนั้นเราจึงงดไว้ บัดนี้พม่าเสียสัตย์แล้ว เราจะให้เกณฑ์กองทัพไปตีเมืองตะแคง เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด สมิงพ่อเพ็ชร์จึงทูลว่าซึ่งมังรายกะยอฉะวายกมาตีหัวเมืองปลายแดนนั้น จะทำตามลำพังผู้เดียวหรือพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจะปลงพระทัยด้วยก็ยังมิแจ้ง แม้พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องมิทราบไม่ได้สั่งให้กระทำ เปนแต่พระราชบุตรบังอาจพระทัยมากระทำการโดยลำพังแล้ว ถ้ากองทัพเรายกขึ้นไปตอบแทนมิทัน ได้สอบสวนก็เห็นจะเสียทางพระราชไมตรี ขอให้ทรงพระดำริห์ดูจงควร อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงทูลว่า ซึ่งสมิงพ่อเพ็ชร์ทูลนั้นก็ชอบอยู่ แต่ข้าพเจ้าเห็นว่า พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องคงจะทราบ ถึงมังรายกะยอฉะวาทำการโดยลำพัง แล้วจะปิดความไว้ ก็อุปมาดังปิดแสงพระอาทิตย์แลควันเพลิงหามิดไม่ ไหนขุนนางทั้งปวงจะนิ่งได้ ย่อมกลัวความผิดมาถึงตัว คงจะลักลอบทูลให้ทราบ ถ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งแล้ว มิตรัสห้ามปรามราชบุตรหรือยุยงส่งท้ายให้ด้วย มังรายกะยอฉะวาก็จะกำเริบหนักขึ้น จะมายํ่ายีมอญอีกเปนมั่นคง อันทางพระราชไมตริก็ย่อมขาดอยู่แล้ว เพราะพม่าเสียสัตย์ก่อเหตุก่อน ซึ่งจะมาเกรงใจข้าศึกอยู่นั้นหาควรไม่ อุปมาดังทำใจดีต่อเสือแลอสรพิษ เสือแลอสรพิษหรือจะรู้จักคุณ คงจะขบตบฟัดเอาเปนเที่ยง ซึ่งพระองค์จะให้ยกไปตอบแทน ตัดกำลังศึกพม่าเสียแต่ยังอ่อนฉะนี้ก็ควรแล้ว
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นชอบด้วย จึงตรัสว่าซึ่งสมิงพ่อเพ็ชร์ปรึกษานั้นก็ควรอยู่แต่ช้าไป อันอำมาตย์ทินมณีกรอดว่านี้เร็วดีนัก เราเห็นว่าธรรมดาบิดารักลูกตามใจไม่ว่ากล่าวแล้ว ลูกก็กำเริบลำพอง เที่ยวเบียดเบียฬคนทั้งปวงให้เดือดร้อนตามอำเภอใจ ซึ่งมังรายกะยอฉะวาราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทองนี้ ก็คือลูกของเราที่ไฝห้ฆ่าเสียมันไปเกิด ท่านทั้งสองลืมเสียแล้วหรือ มันผูกเวรพยาบาทใหญ่หลวงนัก เราคิดแล้วแต่เดิมว่าอ้ายลูกคนนี้มันจะทำให้ผู้ใหญ่ผิดกันก็ถูกเหมือนคิด ครั้งนี้ไมตรีมอญกับพม่าเปนอันขาดกันแล้ว เราจะยกขึ้นไปตีเมืองตะแคง ตัดกำลังศึกพม่าให้อ่อนเสียจงได้ สมิงพ่อเพ็ชร์แลเสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงให้เกณฑ์กองทัพแต่งให้พระยาเกียรพระราชบุตรเปนแม่ทัพหลวง อ่ามาตย์มะสมรทัพหนึ่ง สมิงพระรามทัพหนึ่ง สมิงนันทะสุริยทัพหนึ่ง สมิงสามปราบทัพหนึ่ง สมิงจ่อฆองทัพหนึ่ง หกทัพเปนคน แสนห้าหมื่น ช้างห้าพัน ม้าเจ็ดพัน สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงยกไปตีเมืองตะแคง มีพระราชกำหนดไปว่าเมืองทรางทวยซึ่งอยู่ต้นทางนั้น จะละไว้มิได้ให้ตีเสียด้วย ครั้นได้ฤกษ์ศุภนิมิตอันเปนมงคลแล้ว พระยาเกียรราชบุตรแลนายทัพนายกองทั้งปวงก็กราบถวายบังคมลายกไป ครั้นไปถึงเมืองทรางทวยแล้ว พระยาเกียรแม่ทัพหลวงก็ให้พลทหารเข้าตีหักเอาเมืองทรางทวย
ฝ่ายพม่าซึ่งอยู่ในเมืองออกรบพุ่งเปนสามารถ ต้านทานมิได้ก็แตกหนีขึ้นไปณเมืองอังวะ กองทัพมอญไล่ฆ่าฟันพม่าล้มตายเปนอันมาก ครั้นพระยาเกียรได้เมืองทรางทวยแล้ว ก็ตั้งให้สมิงจ่อฆองคุมทหารหมื่นหนึ่งอยู่รักษาเมือง แล้วก็ยกทัพหลวงขึ้นไปณเมืองตะแคง
ฝ่ายนรามิละเจ้าเมืองตะแคงรู้ว่า กองทัพมอญยกขึ้นมาดังนั้นก็แต่งช้างม้ารี้พลทแกล้วทหาร ยกมารับทัพพระยาเกียรกลางทาง ได้รบพุ่งกันเปนสามารถจนถึงตลุมบอน ฝ่ายทัพนรามิละต้านทานมิได้ก็แตกหนีกลับเข้าเมือง พระยาเกียรราชบุตรจึงให้ยกทัพตามไป ครั้นถึงก็ให้แยกกันออกล้อมเมืองไว้ ฝ่ายนรามิละเจ้าเมืองตะแคง ก็ให้ทหารรักษาหน้าที่เชิงเทินเปนสามารถ พระยาเกียรราชบุตรก็เสด็จทรงช้างพระที่นั่ง เข้าไปยืนจนคูเมือง แล้วขับพลทหารเร่งให้เข้าปีนกำแพงเมือง เอาบันไดหกขึ้นพาดระดมกันเข้าทั้งสี่ด้าน ได้รบพุ่งกันเปนสามารถ จนนรามิละต้องอาวุธตายในที่รบ แลทัพมอญก็หักเข้าเมืองได้ พระยาเกียรก็ยกทัพเข้าตั้งอยู่ในเมืองตะแคง แล้วให้กวาดเสบียงอาหารครอบครัวทั้งปวงซ่องสุมไว้
ฝ่ายพม่าเจ้าเมืองทรางทวย ซึ่งแตกหนีไปเมืองอังวะนั้น จึงแจ้งความแก่เสนาบดี ๆ ก็นำเรื่องราวขึ้นกราบทูลพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ ได้แจ้งว่าทัพมอญมาตีเมืองทรางทวยแตก แล้วยกไปตีเมืองตะแคงก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสปรึกษามุขมนตรีเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตทั้งปวงว่า บัดนี้มอญเสียสัตย์แล้ว ยกขึ้นมาตีหัวเมืองขอบขัณฑเสมาเรา ๆ คิดจะยกไปกระทำตอบแทนบ้าง เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบตีทั้งปวงมิทันจะกราบทูล
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาจึงทูลว่า มอญยกกองทัพล่วงขึ้นมาตีเมืองทรางทวย ซึ่งเปนเขตต์แดนกรุงรัตนบุระอังวะทั้งนี้องอาจหมิ่นนัก ดังหนึ่งพม่ามิใช่ชายหามีฝีมือไม่ ข้าพเจ้าจะขออาสายกลงไปจับมอญทั้งนี้ให้ได้ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็ตรัสว่า ราชบุตรเรายังอ่อนแก่ความนักไม่เคยทำศึก จะมาดูหมิ่นแก่การสงครามนั้นมิได้ อันนายทัพนายกองฝ่ายมอญนั้นมิใช่ชั่ว ครั้งเรายกลงไปตีเมืองพะสิมนั้น สมิงนครอินท์ยังลอบปลอมเข้ามาได้ถึงที่ข้างในนี้ หากบุญญาภิสมภารของเราได้อบรมมาแต่ก่อนเปนอันมาก จึงหาอันตรายมิได้ ซึ่งลูกเราว่าดังนี้ เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาอำมาตย์นายทัพนายกองจึงทูลว่า พระราชโอรสของพระองค์นี้มีบุญญาภิสมภารเปนอันมาก เมื่อสมเด็จพระราชมารดาทรงพระครรภ์ก็ให้อยากเสวยดินในใจเมืองมอญ เมื่อยังพระเยาว์อยู่นั้น ถ้าทรงพระกรรแสงแล้ว พระนมพี่เลี้ยงจะปลอบด้วยประการใดๆ ก็มิได้หยุด ต่อว่าจะเอาเมืองหงษาวดีถวายจึงหยุด ข้าพเจ้าเห็นบุรพนิมิตดังนี้ เปนอันอัศจรรย์ใหญ่ หลวงนัก ควรที่จะทำสงครามด้วยมอญ เห็นจะได้ชัยชนะเปนมั่นคง
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้น ก็ระลึกขึ้นมาถึงความหลังมีพระทัยยินดีนัก จึงสั่งเกณฑ์ทัพเปนคนห้าแสน ช้างเจ็ดพันม้าหมื่นหนึ่ง สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวงให้มังรายกะยอฉะวาเปนแม่ทัพหลวง ยกไปตีทัพมอญณเมืองตะแคงนั้น ครั้นได้ฤกษ์ศุภนิมิตอันเปนมงคลแล้ว มังรายกะยอฉะวาแลนายทัพนายกองทั้งปวงก็ถวายบังคมลาออกจากเมืองอังวะ ครั้นมาถึงทรางทวย ก็ให้พลทหารเข้าตีเอาเมืองซึ่งสมิงจ่อฆองรักษาอยู่นั้น สมิงจ่อฆองต่อสู้เปนสามารถจนตัวตายในที่รบ มังรายกะยอฉะวาก็หักเอาเมืองได้ จึงให้เจ้าเมืองทรางทวยเก่าเข้าอยู่รักษาเมือง แล้วยกทัพขึ้นไปตีเมืองตะแคง ครั่นไปถึงก็เห็นธงอย่างรามัญปักอยู่บนเชิงเทิน ก็รู้ว่าเมืองเสียแก่มอญแล้ว จึงให้ตั้งมั่นอยู่ ครั้นรุ่งขึ้นจึงให้พลทหารหักเอาเมือง
พระยาเกียรราชบุตร แลนายทัพนายกองฝ่ายมอญทั้งปวงก็ต่อสู้รบพุ่งต้านทานเปนสามารถ พม่าหักเอามิได้ก็ตั้งมั่นประชิดอยู่ พม่าได้รบพุ่งกับมอญเปนหลายครั้ง ยังหาแพัชนะกันไม่ ฝ่ายพระยาเกียรราชบุตรแลนายทัพนายกองทั้งปวง ซึ่งอยู่ในเมืองนั้น ก็ขัดสนเสบียงอาหารลง ครั้นจะล่าทัพถอยไป ก็เกรงพม่าจะติดตามก้าวสกัดรบพุ่งไปมิได้ ครั้นจะมีหนังสือบอกลงมาขอกองทัพก็ไม่ทันท่วงที พระยาเกียรราชบุตรจึงตรัสปรึกษานายทัพนายกองทั้งปวง ๆ คิดอ่านกันเรรวนอยู่ปรึกษายังมิตกลง
ขณะนั้นสมิงนันทะสุริยจึงทูลว่า บัดนี้ทัพพม่ามีกำลังนัก ฝ่ายเราก็ขัดเสบียงอาหารลง ครั้นจะรักษาเมืองไว้ก็มิได้ จำเปนจะทิ้งเมืองเสียล่าทัพไป แต่ศึกยังประชิดกันอยู่ ช้าพเจ้าจะคิดกลอุบายให้พม่าเลิกทัพกลับไปก่อน จึงค่อยล่าทัพถอยไปต่อภายหลังเห็นจะไปได้โดยง่าย
พระยาเกียรราชบุตรตรัสถามว่า ท่านจะคิดประการใดจึงจะให้กองทัพ พม่าถอยไปได้ สมิงนันทะสุริยก็ทูลความตามคิดทุกประการ พระยาเกียรราชบุตรได้ทรงฟังก็ดีพระทัย ตรัสว่าท่านเร่งทำตามความคิดเถิด สมิงนันทะสุริยก็ถวายบังคมลาออกมายังที่อยู่ จึงแต่งหนังสือเปนรับสั่งพระเจ้าราชาธิราช ให้มาถึงพระยาเกียรแลนายทัพนายกองทั้งปวงฉบับหนึ่ง ใจความว่า มังรายกะยอฉะวายกพลทหารมาตีเมืองตะแคงนั้น เรามีความยินดีนัก ให้พระราชโอรสรบต้านทานไว้จงได้ บัดนี้เราก็ได้แต่งให้อำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงนครอินท์สองนายคุมพลห้าแสน ยกขึ้นไปกัาวสกัดต้นทางเมืองอังวะไว้แล้ว ฝ่ายกองทัพหลวงก็ยกมา แต่ ณ วันศุกร์เดือนสามขึ้นสามค่ำ เปนพลสิบแสน กำหนดสิบห้าวันจะให้ถึง ถ้านายทัพนายกองทั้งปวงเห็นกองทัพหลวงเข้าตีทัพพม่าแล้ว ก็ให้เร่งตีกระหนาบออกมา อันกองทัพพม่ายกมาเท่านี้ หรือจะรับทัพเราช้าอยู่ได้แต่ชั่วโมงหนึ่ง ถ้าแตกแล้วเราจะยกติดตามขึ้นไปเมืองอังวะให้จงได้ แล้วแต่งเปนหนังสือบิดามารดาบุตรภรรยาพี่น้องนายทัพนายกองทแกล้วทหารฝากมาเปนหลายฉบับ มีเนื้อความต่าง ๆ กัน ด้วยธุรกิจการบ้านเรือน
ครั้นแต่งหนังสือเสรืจแล้ว ก็ให้จัดเปนเสบียงหาบสิ่งของเอาหนังสือหลายฉบับนั้น ใส่รายกันไปในหาบบ้าง ใส่ในห่อผ้าแลกล่องกลักบ้าง ทำอย่างว่ามาแต่กรุงหงษาวดี ครั้นเวลาค่ำก็ให้มอญคนใช้หาบไป สั่งว่าให้เดินไปหาต้นทาง มาแต่เมืองหงษาวดีนั้น แล้วกลับย้อนเดินเข้ามาให้กองทัพพม่าเห็น ถ้าทหารพม่าไล่ให้ทิ้งหาบแลหนังสือนั้นเสีย วิ่งเข้ามาในเมืองจงได้
ฝ่ายมอญคนใช้ก็ไปกระทำตามสมิงนันทะสุริยสั่งนั้นทุกประการ ฝ่ายทหารพม่ากองตระเวน เห็นมอญเดินเข้ามาดังนั้น ก็คิดว่ามาแต่เมืองหงษาวดี ชวนกันไล่จะจับเอาตัว มอญก็ทิ้งหาบแลหนังสือลงเสีย ก็พากันวิ่งหนีเข้าในเมือง
ฝ่ายพม่าได้หาบแลหนังสือนั้น ก็เอาไปถวายมังรายกะยอฉะวา ๆ ได้ทราบความในหนังสือแล้วก็หวั่นพระทัย จึงให้หานายทัพนายกองทั้งปวง เข้ามาอ่านหนังสือฟังความ นายทัพนายกองพม่าทั้งปวงรู้ดังนั้น ก็สดุ้งสะเทือนกลัวว่ากองทัพพระเจ้าราชาธิราชจะยกมา ก็ระส่ำระสายลง ฝ่ายกองทัพมอญในเมืองตะแคงนั้น ก็ให้ตีฆ้องกลองโห่ร้องเต้นรำ แล้วร้องเยาะเย้ยหยาบช้าว่า อ้ายพม่ามึงระวังตัวจงดี อีกสองสามวันพอทัพหลวงมาถึงจะได้เห็นกัน กูจะฆ่าพวกมึงให้เหมือนฆ่าโคแลสุกร
ฝ่ายทหารพม่าได้ยินมอญว่าหยาบช้า ก็ไปทูลมังรายกะยอฉะวา ๆ ได้ฟังดังนั้น ก็เห็นสมกับหนังสือซึ่งได้ไว้ จึงให้ประชุมนายทัพนายกองทั้งปวงปรึกษาว่า ศึกมอญครั้งนี้คับขันอยู่ เราคิดคับแคบใจนัก ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด นายทัพนายกองทั้งปวง ปรึกษาแล้วกราบทูลว่า กองทัพเรายกมาครั้งนี้เข้าหักเอาเมืองตะแคงก็หลายครั้งแล้วก็มิได้ ทัพมอญเข้มแข็งนัก บัดนี้ทัพพระเจ้าราชาธิราชจะยกขึ้นมากระหนาบ กำลังเราน้อยเห็นจะรับมิได้ อนึ่งกองทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดแลสมิงนครอินท์ยกไปก็สกัดอยู่ต้นทางแล้ว แม้นเสียทีกองทัพมอญก็จะตามตีกระทบกัน ที่ไหนจะรื้อตัวแก้ไขได้ ก็จะยับเยินไป ขอให้เลิกทัพกลับไปก่อน
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงให้เลิกทัพกลับไปจากเมืองตะแคง พระยาเกียรแม่ทัพหลวงแลนายทัพนายกองทั้งปวง เห็นพม่าเลิกทัพกลับไปเมืองอังวะแล้ว ก็ให้จัดเสบียงอาหารทรัพย์สิ่งของ แล้วกวาดเอาครอบครัวชาวเมืองตะแคงทั้งปวง ลงมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลราชกิจทุกประการ พระเจ้าราชาธิราชได้ทรงทราบก็ดีพระทัย จึงพระราชทานบำเหน็จรางวัล แก่พระราชบุตรแลนายทัพนายกองทั้งปวง โดยถานานุศักดิ์เปนอันมาก
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวากลับมาถึงกรุงอังวะแล้ว ก็กราบทูลพระราชบิดา ซึ่งตีได้เมืองทรางทวยคืน แลยกไปกระทำการณเมืองตะแคงทุกประการ แล้วถวายหนังสือซึ่งเก็บได้มานั้นด้วย พระเจ้ามณเฑียรทองได้แจ้งความในหนังสือนั้นแล้ว จึงตรัสแก่มังรายกะยอฉะวาว่า มอญนายทัพนายกองทแกล้วทหารพระเจ้าราชาธิราชประกอบด้วยสติปัญญาสามารถนัก หนังสือนี้เปนกลอุบายล่อลวง เจ้ายังเยาว์แก่ความรู้มิเท่ามอญจึงเลิกทัพกลับมา อันจะทำสงครามแก่มอญนั้น อย่าพึงประมาท แล้วพระราชทานรางวัลแก่พระราชโอรส แลนายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก
ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง มังรายกะยอฉะวาแลมังสีสูราชบุตรทั้งสองขึ้นเฝ้าพระราชบิดา พร้อมด้วยมุขมนตรีทั้งปวง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็นพระราชบุตรทั้งสอง จึงตรัสว่าราชสมบัติของเรานี้ ช้างดีม้าดี ทแกล้วทหารอันดี ควรแก่ลูกเรามังรายกะยอฉะวา แลหญิงบันเลงเครื่องดุริยางค์ดนตรีขับรำทั้งปวงนั้น ควรแก่ลูกเรามังสีสู ครั้นพระราชบิดาเสด็จขึ้นแล้ว มังรายกะยอฉะวาก็เสด็จไปตำหนัก
ฝ่ายมังสีสูทรงพระวิตกโทมนัส ด้วยคำพระราชบิดาจนน้ำพระเนตรตก มังมหาราชาเห็นดังนั้นก็รู้ว่าน้อยพระทัยในคำพระราชบิดา จึงกระซิบทูลว่า พระราชบิดาตรัสดังนี้ พระองค์อย่าทรงพระวิตกเสียพระทัยเลย สืบไปภายหน้าเปนประโยชน์แก่พระองค์อีก ด้วยพระเชษฐาของพระองค์นั้น น้ำพระทัยเปนเหล็กเพ็ชร์กล้าแขงนัก แล้วพระราชบิดาซํ้าชุบด้วยน้ำเกลืออีกเล่า เหล็กนั้นก็จะห้าวหนักหักไป ราชสมบัติจะได้แก่พระองค์เปนมั่นคง มังสีสูได้ฟังดังนั้นก็ได้สติ มีพระทัยยินดีในถ้อยคำมังมหาราชายิ่งนัก
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวา ตั้งแต่ได้ฟังพระราชบิดาตรัสว่า มิรู้เท่ามอญดังนั้นก็น้อยพระทัยนัก อยู่มาวันหนึ่งจึงทูลลาพระราชบิดาว่า บัดนี้การสงครามพม่ากับมอญก็ได้รบพุ่งกันมาอยู่แล้ว จะไว้ใจมิได้เกลือกทัพมอญจะยกขึ้นมา กระทำแก่กรุงอังวะ แลหัวเมืองเขตต์แดนอีก ข้าพเจ้าจะขอถวายบังคมลาไปจัดหัวเมืองรายทางหน้าด่านให้มั่นคงไว้ก่อน ถ้าทัพมอญยกมาข้าพเจ้าจะขอไปรับไว้ให้หยุดแต่หัวเมืองมิให้ล่วงแดนเข้ามาได้ พระเจ้ามณเฑียรทองก็เห็นด้วย มังรายกะยอฉะวาจึงให้เกณฑ์ทัพม้าสองหมื่น สรรพไปด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงเสร็จแล้ว ครั้นได้ศุภฤกษ์ดีก็ถวายบังคมลาพระราชบิดายกกองทัพม้าลงมา ครั้นเข้าถึงเขตต์แดนกรุงหงษาวดี จึงกำชับทหารม้าทั้งปวงให้เปนหมวดกองกัน เข้าโจมตีหัวเมืองรายทางเข้ามา ไล่ฆ่าฟันผู้คนล้มตายเปนอันมากหาผู้ใดจะต้านทานมิได้ แยกย้ายกันตีจุดเผาบ้านน้อยใหญ่ รีบล่วงเข้ามาถึงกำแพงเมือง แล้วถอยกองทัพไปตั้งมั่นอยู่ณวัดประกองกลอย ทางไกลเมืองหงษาวดีประมาณร้อยห้าสิบเส้น แล้วก็ให้ทหารแยกกันออกเที่ยวตีจุดบ้านเผาบ้าน ซึ่งตั้งอยู่ริมเมืองนั้นเสียสิ้น
ขณะเมื่อมังรายกะยอฉะวายกทัพมาครั้งนั้น หัวเมืองรายทางทั้งปวงมิทันรู้ตัวก็แตกหนีไปสิ้น จะบอกหนังสือลงมาก็มิทัน ชาวเมืองหงษาวดีแลไปเห็นควันเปลวเพลิงตลบไป แลผู้คนก็ตกใจอื้ออึงเอิกเกริกอลหม่านไปทั้งเมือง เสนาบดีใช้คนไปสืบได้ความแล้ว ก็ขึ้นกราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ แจ้งว่ามังรายกะยอฉะวายกทัพม้าลงมาดังนั้น จึงให้หาสมิงพ่อเพ็ชร์กแลเสนาบดีทั้งปวงมาปรึกษา
สมิงพ่อเพ็ชร์เสนาบดีทั้งปวงปรึกษาแล้วกราบทูลว่า มังรายกะยอฉะวายกมาครั้งนี้รวดเร็วนัก อันทัพม้านี้ว่องไว สามารถจะผจญด้วยเทพยดาก็ได้ เว้นไว้แต่ทัพช้าง ซึ่งจะผจญด้วยสงครามอสูรได้จึงจะรับหยุด สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็แสร้งตรัสสรรเสริญมังรายกะยอฉะวา หวังจะให้พระราชบุตรทั้งสองมีมานะองอาจในการสงคราม พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องมีพระราชบุตร มิเสียทีเกิดในตระกูลกษัตริย์ ประกอบด้วยสติปัญญาแกล้วกล้าสามารถนัก ต่างพระเนตรพระกรรณพระราชบิดาได้ เรานี้วาสนาอาภัพถึงมีบุตรประดุจหนึ่งหาไม่ ถ้ามังรายกะยอฉะวามาเปนบุตรเราก็จะเปนที่วางใจยิ่งนัก
ขณะนั้น พระยาเกียรแลพระยารามผู้เปนพระราชบุตร ได้ฟังสมเด็จพระราชบิดาตรัสดังนั้นก็ดำริห์ว่า ชรอยพระราชบิดาจะทรงเห็นว่า ตัวเรามิได้เอาใจปลงลงในราชการสงคราม เกียจคร้านย่อท้ออยู่ จึงตรัสสรรเสริญยกย่องมังรายกะยอฉะวาฉนี้ พระราชบุตรทั้งสองน้อยพระทัยนัก จึงกราบทูลพระราชบิดาว่า ศึกมังรายกะยอฉะวายกมาครั้งนี้ ข้าพเจ้าทั้งสองจะขออาสาออกไปทำการสนองพระเดชพระคุณจงได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังพระราชบุตรทูลดังนั้นก็ดีพระทัย จึงให้พระยาเกียรราชบุตร ทรงช้างพลายสิงหนารายน์ คุมทหารช้างชนะงาพันหนึ่ง ผูกเครื่องทองกลางช้าง หมอควาญประดับด้วยเครื่องเหลือง พระยารามราชบุตรทรงช้างพลายธนูเพ็ชร์คุมทหารช้างชนะงาพันหนึ่ง ผูกเครื่องนาคกลางช้าง หมอควาญประดับด้วยเครื่องแดงเสื้อสีชมภู สมิงพระตะเบิดขี่ช้างพลายประกายมาศ คุมพลทหารช้างชนะงาพันหนึ่ง แลกลางช้างหมอควาญประดับล้วนเครื่องดำ สมิงนครอินท์ขี่ช้างพลายสุริยะ คุมทหารช้างชนะงาพันหนึ่ง กลางช้างหมอควาญประดับล้วนเครื่องเขียว สมิงอังวะมังศรีขี่ช้างพลายรักษ์น้อย คุมทหารช้างชนะงาพันหนึ่ง กลางช้างหมอควาญประดับล้วนเครื่องลายห้าทัพเปนช้างห้าพันประดับด้วยลูก ดิ่งทั้งหอกซัดทวนธงสีต่างๆ เปนหมวดหมู่กัน ตามสีคชาภรณ์ประดับช้างแลคน พร้อมด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวง ครั้นได้พิชัยฤกษ์อันเปนศุภมงคลแล้วพระราชบุตรทั้งสอง นายทัพทั้งสามก็ถวายบังคมลายกทัพช้างออกจากกรุงหงษาวดี ดูรุ่งเรืองงามด้วยนายทัพแลพลทหารอันประดับกายแต่งสีต่างๆ สลอนสล้างด้วยเครื่องสูงมยุรธงชายธงฉาน ธงมีพรรณนาๆน้อยใหญ่ ดารดาษไสวไปบนหลังคชาธาร งามพลคชสารอันเดินโดยขบวนพยุหยาตราเปนทิวแถว เสียงโกลาลั่นแล้วด้วยศัพท์ฆ้องกลองกรึกกร้องบรรลือสนั่น พระราชบุตรทั้งสองก็เร่งรีบพลขันธ์ดำเนินมา
ขณะนั้นพม่าม้าใช้กองคอยเหตุ เห็นทัพมอญยกออกมาก็รีบมาทูลแก่มังรายกะยอฉะวา ๆ แจ้งดังนั้นแล้ว ก็ยกทัพม้าออกรับ ฝ่ายพระยาเกียร พระยารามราชบุตร แลนายทัพนายกองทั้งปวงก็แยกทัพ ให้สมิงนครอินท์คุมทัพช้างพันหนึ่งเดินแซงไปชายทุ่งข้างซ้าย สมิงอังวะมังศรีคุมทหารช้างพันหนึ่งเดินแซงไปชายทุ่งข้างขวา แล้วจึงสั่งสมิงนครอินท์สมิงอังวะมังศรีว่า ถ้าเราให้รอทัพมังรายกะยอฉะวา ๆ ตีถลำล่วงทางลงแล้วจึงยกตีกระหนาบออกมา เราจะตีแดกขึ้นไปให้ทัพพม่าแตกจงได้ สมิงอังวะมังศรีแลสมิงนครอินท์ก็ยกกองทัพช้างเดินแซงไปชายทุ่งข้างซ้ายข้างขวา ตามพระราชบุตรสั่ง ครั้นมังรายกะยอฉะวายกมาพอแลเห็นกันถนัด พระยาเกียรราชบุตรก็ให้เอาช้างห้าร้อยยกเข้ายั่วทัพพม่า
ฝ่ายพม่าก็ขับม้าไล่ช้างมอญ ๆ ก็ทำเปนพ่ายถอย พม่าเห็นได้ทีก็ขับม้าไล่รุกลงมา สมิงนครอินท์ สมิงอังวะมังศรี เห็นทัพพม่าไล่ล่วงพ้นลงมาแล้ว  ก็ขับพลช้างออกตีกระหนาบกลางทัพพม่า พระยาเกียรพระยารามราชบุตร สมิงพระตะเบิดก็ขับช้างเข้ารับเผชิญหน้าได้รบพุ่งกันเปนสามารถ พลทั้งสองฝ่ายก็พุ่งสาตราวุธแทงฟันกันอลหม่าน กองทัพมอญก็ขับช้างเข้าลุยไล่ยํ่าเหยียบแทงม้าพม่า ม้ารับช้างมิหยุดพม่าเสียขบวน ทัพมอญได้ทีก็ขับช้างเข้าประดากันรุมรบ เสียงฝีเท้าพลช้างพลม้าแลเสียงสาตราอันพลทั้งสองฝ่ายแทงฟันกันนั้น ดังสนั่นอื้ออึงเอิกเกริก ดุจเสียงคลื่นแลลมพายุพัด ผงคลีฟุ้งเปนควันมืดกลุ้มไปในอากาศ พวกพลตายลงด้วยกันทั้งสองฝ่าย ม้าแลพลพม่าล้มตายเปนอันมาก พม่าเหลือกำลังต้านทานมิได้ก็แตก ทิ้งเข้าของเครื่องสาตราวุธเสียเปนอันมาก มังรายกะยอฉะวาก็พาทหารรีบหนีกลับไปเมืองอังวะ
ฝ่ายพระยาเกียรพระยาราม นายทัพนายกองทั้งปวงจะขับช้างตามม้านั้นมิทันก็กลับมา จึงให้เก็บเครื่องสาตราวุธได้เปนอันมากแล้วก็พากันมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลซึ่งได้รบทัพมังรายกะยอฉะวาสิ้นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่พระราชบุตรทั้งสองแลนายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาครั้นกลับไปถึงเมืองอังวะแล้ว ก็พานายทัพนายกองเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องกราบทูลว่า ข้าพเจ้าไปจัดแจงหัวเมืองปลายด่านครั้งนี้ ได้ทียกทัพม้าลงไปเผาเรือนบ้านเมืองรายทางเสียเปนอันมาก ตีลงไปถึงเชิงกำแพงเมืองหงษาวดี ฝ่ายมอญก็ยกทัพช้างมาเปนอันมาก ได้รบพุ่งต้านทานกันเปนสามารถ ข้าพเจ้าเห็นเหลือกำลังจึงล่าทัพถอยมา พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้นก็ตรัสว่า ราชบุตรเรายังมิรู้จักกำลังศึกมอญดูหมิ่นนัก นี่หากเปนทัพม้ามีกำลังรวดเร็วจึงหนีรอดมาได้ หาไม่ก็เสียทีแก่มอญ มังรายกะยอฉะวาได้ฟังพระราชบิดาตรัสดังนั้น มีพระทัยโทมนัสนัก คิดแต่จะทำสงครามหักรานมอญเสียให้ได้ อยู่มาวันหนึ่งจึงกราบทูลพระราชบิดาว่า จะขอกองทัพลงไปตีเมืองหงษาวดีอีก พระเจ้ามณเฑียรทองตรัสทัดทานเปนหลายครั้ง มังรายกะยอฉะวาก็มิฟัง ทูลเฝ้า อ้อนวอนพระราชบิดาว่า ถ้ามิโปรดให้ลงไปตีเมืองหงษาวดีอีกแล้ว จะถวายบังคมลาเชือดคอตายเสียให้พ้นความโทมนัส พระเจ้ามณเฑียรทองก็ทรงพระปราณี กลัวพระราชบุตรจะเชือดพระศอเสียจริง จึงตรัสว่าเมื่อลูกมิฟังบิดาก็จะยอมให้ไป แต่อย่าทำใจเร็วด่วนฆ่าตัวเสียมิชอบ ธรรมดาเปนลูกกษัตริย์แลทแกล้วทหาร ควรตายก็ย่อมตายจึงนับว่าชาย ซึ่งจะฆ่าตัวตายเพราะความแค้นเท่านี้มิควร ตรัสสอนพระราชบุตรแล้วจึงสั่งให้เกณฑ์ทัพหัวเมืองขึ้นทั้งปวงได้คนยี่สิบแสน ช้างสองหมื่น ม้าห้าหมื่น สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง ครั้นเกณฑ์ทัพพร้อมเสร็จแล้ว ถึงวันศุภฤกษ์มังรายกะยอฉะวาก็กราบถวายบังคมลาพระราชบิดายกทัพลงมาถึงเมืองปรวน จัดแจงเสบียงอาหารเมืองปรวนเสร็จแล้ว ก็ยกทัพบกทัพเรือมาทาง เมืองตะละชี ครั้นถึงเมืองตะละชีแล้ว ก็ยกรีบลงมาณเมืองตะเกิง ทัพเรือนั้นให้เอาเสบียงอาหารตามลงมาส่ง มังรายกะยอฉะวายกทัพมาถึงเมืองตะเกิงแล้ว สั่งให้นายทัพนายกองทั้งปวงยกเข้าหักเอาเมืองตะเกิง
ฝ่ายพระยาอินทโยธาซึ่งรักษาเมืองตะเกิงนั้น ก็ฃับพลทหารขึ้นประจำ หน้าที่เชิงเทิน ได้รบพุ่งกันเปนสามารถ พลพม่าตายอยู่กับคูเมืองเปนอันมาก พม่าเข้ารอมิได้ก็ถอยออกมา ฝ่ายมอญในเมืองเห็นดังนั้นก็ตีฆ้องกลองโห่ร้องเยาะเย้ยหยาบช้าต่างๆ มังรายกะยอฉะวาได้ยินก็ทรงพระโกรธเปนกำลัง สั่งให้ไล่ฟันทหารซึ่งถอยออกมานั้นให้กลับเข้ารบจงได้ จึงให้ประกาศแก่ทหารทั้งปวงว่า หน้าด้านผู้ใดถอยออกมา จะตัดศีร์ษะทั้งนายไพร่ลงถมคูเมืองเสียให้สิ้น ฝ่ายพลทหารทั้งปวงได้เห็นได้ยินดังนั้น ก็กลับรื้อกลับเข้าไป มังจะแคงนายทัพคนหนึ่ง ขึ้นช้างยืนรออยู่ริมคูเมือง มังรายกะยอฉะวาเห็นดังนั้นก็ทรงพระโกรธตรัสว่า อ้ายนายทัพผู้นี้กลัวตายมิใช่ชาติทหาร เลี้ยงไว้มิได้ จึงสั่งให้พี่เลี้ยงโจนลงจากช้างพระที่นั่งไปตัดศีร์ษะมังจะแคงเสีย พี่เลี้ยงก็กระโจนลงจากช้างปีนขึ้นท้ายช้างมังจะแคง ตัดศีร์ษะควานช้างและมังจะแคง โยนลงไปให้นายทัพนายกองทั้งปวงดู แลขับช้างไล่พลรุกข้ามคูเข้าไปจนถึงกำแพงเมือง พลทหารทั้งปวงก็ตรูกันเข้าหักเอาเมืองตะเกิงได้
ฝ่ายพระยาอินทโยธาซึ่งรักษาเมืองตะเกิงนั้น เห็นพม่าหักเข้าเมืองได้ก็ตกใจ จึงให้เปิดประตูเมืองข้างทิศตะวันตก พาทหารบ่าวไพร่ที่สนิทรีบหนีออกไปยังกรุงหงษาวดี มังรายกะยอฉะวาก็ยกเข้าตั้งอยู่ในเมืองตะเกิง แล้วแต่งให้พลทหารไปติดตามพระยาอินทโยธา ทหารไปตามจนสิ้นเขตต์เมืองไม่ทันแล้ว ก็กลับมาทูลแก่มังรายกะยอฉะวา ๆ ก็มิได้ตรัสประการใด
ฝ่ายพระยาอินทโยธา ครั้นมาถึงกรุงหงษาวดีก็เข้าเฝ้าพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลกิจการซึ่งได้รบพุ่งกับทัพมังรายกะยอฉะวาจนเสียเมืองสิ้นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งแล้วก็ทรงพระโกรธแก่พระยาอินทโยธา จึงตรัสว่ามังรายกะยอฉะวายกมาเปนทัพกษัตริย์เหลือกำลังท่านจะต้านทานแตกหนีมานั้นเราหาเอาโทษไม่ แต่ท่านเปนผู้ใหญ่เสียแรงเรารักไว้ใจให้อยู่รักษาเมืองต่างหูต่างตา ให้ภรรยาข้าใช้เงินทองเปนอันมาก หวังจะให้มีน้ำใจช่วยป้องกันรักษาบ้านเมืองแต่พอเปนรั้วเมืองหลวง กลับเปนคนเกียจคร้านไม่ระวังข้าศึก นอนกอดเมียสาวเสียตามสบายใจ มิได้แต่งผู้คนออกไปสอดแนม สืบข่าวราชการปลายแดนให้รู้ก่อน นิ่งให้ทัพพม่าจู่มาจนถึงเมืองตะเกิง เข้าโจมตีเอาเมืองได้ แล้วแตกหนีมาหาเราทำให้เสียพระเกียรติยศ เหตุไฉนจึงมาแต่ตัว ไม่พาลูกเมียครอบครัวผูกบั้นเอวตามมาด้วยเล่า ป่านนี้พม่าไม่ฉุดลากไปแล้วหรือ ท่านเกียจคร้านในราชกิจดังนี้ ว่าผิดโทษถึงตายจึงสั่งให้เอาไปฆ่าเสีย สมิงพ่อเพ็ชร์กราบทูล ขอโทษ พระยาอินทโยธานิสัยชำนาญในทางสมณ หาถนัดในการสงครามไม่ ชำนาญแต่ทางธรรมสาตรโหราสาตร ซึ่งจะหลงภรรยาเกียจคร้านในกิจราชการดังปากคนเล่าลือนั้น ข้าพเจ้าเห็นหาเปนไม่ ขอพระราชทานให้ภาคโทษไว้ครั้งหนึ่งก่อน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ก็ทรงคิดถึงความหลังคลายพระโกรธลงจึง พระราชทานโทษให้ แล้วตรัสสั่งอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมร ให้ไปเกณฑ์คนเมืองพะสิมหนึ่ง เมืองแตรหนึ่ง เมืองเกาะขเมิงหนึ่ง เมืองเซียหนึ่ง เมืองอักครูหนึ่ง เมืองลเมืองหนึ่ง เมืองเซาหนึ่ง เจ็ดเมืองฝ่ายใต้ ถ้าได้แล้วให้อำมาตย์ทินมณีกรอดเปนแม่ทัพ เร่งยกทัพเรือตีเกี่ยวขึ้นไปเมืองปรวนต้นทาง ซึ่งมังรายกะยอฉะวาไว้เสบียงอาหารนั้นให้ได้
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จยกกองทัพมา พอถึงแม่น้ำพวงนางไกลกันกับเมืองตะเกิงทางประมาณร้อยเส้น สั่งให้ตั้งค่ายยังมิทันแล้ว ฝ่ายม้าใช้กองคอยเหตุ ก็เข้ามาทูลแก่มังรายกะยอฉะวา ๆ ได้แจ้งว่า กองทัพพระเจ้าราชาธิราชยกมา ตั้งอยู่ณแม่น้ำพวงนาง ก็ให้เร่งรีบยกช้างม้ารี้พลออกจากเมืองตะเกิงมา ตีกองทัพพระเจ้าราชาธิราช
ฝ่ายกองทัพมอญซึ่งยกมาเปนทัพหน้า ก็แยกย้ายกันไปตัดไม้ทำค่ายยังมิทันมั่น พอกองทัพมังรายกะยอฉะวายกเข้าตี ทัพมอญต้านทานมิได้ ก็แตกร่นลงมาจนถึงหน้าช้างทัพพระเจ้าราชาธิราช ซึ่งให้ยืนช้างกันพลทำค่ายอยู่นั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตรเห็นพลแตกมาก็ทรงพระโกรธ ตรัสว่าอ้ายพม่ามันจะไม่ให้เราหยุดพักหายเหนื่อยแล้ว จึงให้พลทัพหลวงตั้งมั่นไว้ สั่งให้สมิงนครอินท์คุมทหารดาบสองมือหมื่นหนึ่ง สมิงพระรามคุมทหารดาบสองมือหมื่นหนึ่ง ให้ออกทลวงฟันพม่า
ฝ่ายสมิงนครอินท์สมิงพระรามรับสั่งแล้ว ก็คุมทหารดาบสองมือ เข้าตลุมบอนฟันพม่า ๆ กับมอญรบกันเปนสามารถอลหม่าน พม่าต้านทานมิได้ ก็ถอยเข้าไปในเมืองตะเกิง มอญกับพม่าฆ่ากันตายครั้งนั้นจะนับมิได้ แต่พม่าตายมากกว่ามอญประมาณสิบเท่า แล้วสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชสั่งให้ขนศพพม่าซึ่งตายนั้น บรรทุกเกวียนไปทิ้งนํ้าเสีย ก็ให้ตั้งค่ายมั่นณแม่น้ำพวงนาง พม่าแลมอญก็แต่งทหารออกรบกันนอกค่ายทุกวันมิได้ขาด
ฝ่ายอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมร ซึ่งไปเกณฑ์ทัพเจ็ดหัวเมืองนั้นได้คนสี่หมื่นแปดพัน สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงเสร็จแล้ว ก็ยกทัพเรือขึ้นไปตีเมืองปรวนได้ฟากหนึ่ง แล้วก็ให้ตั้งมั่นไว้ พม่าซึ่งอยู่รักษาเมืองปรวนนั้นจึงแต่งหนังสือบอกให้คนถือลงมาถวายมังรายกะยอฉะวา ๆ จึงให้รับหนังสือมาอ่าน ใจความว่าข้าพเจ้าผู้รักษาเมืองปรวน ขอแจ้งมายังพระราชบุตรได้ทราบ ด้วยอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมร ยกทัพเรือขึ้นมาตีเอาเมืองปรวนฟากน้ำหนึ่งแล้ว บัดนี้ตั้งค่ายประชิดรบพุ่งกันอยู่ ซึ่งจะส่งเสบียงอาหารลงไปนั้นขัดสน
ครั้นมังรายกะยอฉะวาได้แจ้งในหนังสือแล้ว จึงให้นายทัพนายกองทั้งปวงมาปรึกษา นายทัพนายกองปรึกษาแล้วกราบทูลว่า อันการสงครามจะเอาแพ้แลชนะกันก็เพราะอาหาร บัดนี้ทัพมอญขึ้นไปตีตัดเสบียงอาหารเสียแล้ว เกรงทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมรจะมิหยุดแค่เมืองปรวน จะล่วงเลี้ยวลงมาตีเมืองตะละชีด้วย ถ้าเสียเมืองตะละชีแล้ว เห็นจะรื้อตัวยากจำจะถอยทัพขึ้นไปตีอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมร สองทัพนี้เสียให้ได้ก่อน อย่าให้ทันเสียแก่ข้าศึกจึงจะชอบ มังรายกะยอฉะวาก็เห็นด้วย ครั้นเวลาค่ำจึงให้เลิกทัพขึ้นไปเมืองปรวน
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชได้ทราบว่า มังรายกะยอฉะวาเลิกทัพไปเห็น สมคเนดังนั้นดีพระทัยนัก ครั้นจะให้ตามเกรงทัพพม่าจะหนีรุดรีบเร็วไป จะกระหนาบทัพอำมาตย์ทินมณีกรอดๆ มิทันรู้ตัวก็จะเสียท่วงทีไป จึงมิได้ให้ติดตาม แต่งแต่ทหารม้าใช้รีบขึ้นไปแจ้งแก่อำมาตย์ทินมณีกรอด ม้าใช้ขึ้นไปถึงจึงแจ้งความแก่อำมาตย์ทินมณีกรอด ๆ รู้ว่ามังรายกะยอฉะวายกขึ้นมาจะตีกระหนาบ จึงคิดเปนกลอุบายให้ผูกเปนรูปหุ่น ถือเครื่องสาตราวุธประจำอยู่ทุกหน้าที่ แล้วทำเกราะลมแขวนไว้เปนอันมาก ครั้นเวลาค่ำให้กองเพลิงรายนอกค่าย แล้วจับสุนักข์มาผูกประจำกองเพลิง ให้เรี่ยรายเข้าปลาอาหารไว้ ในค่ายนั้นให้กองเพลิงห่าง ๆ กัน แต่พอแลเห็นแสงเพลิง มิให้พม่าทั้งปวงสงสัย จึงถอยทัพล่วงรีบขึ้นไปเมืองพะสิม กองทัพพม่าอยู่ฟากข้างหนึ่ง ได้ยินเสียงเกราะเห็นรูปหุ่น แลสุนักข์คลับคล้ายอยู่หาทันรู้ว่าทัพมอญเลิกไปสิ้นไม่ ก็ตรวจตรากันรักษาค่ายเปนปกติอยู่
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวายกมาจากเมืองตะเกิง ถึงเมืองตะละชีแล้วก็ยก ทัพเรือลงมาถึงทางร่วม ที่จะขึ้นไปเมืองปรวนนั้น พอเวลาประมาณสองยาม แลเห็นกองเพลิงแลรูปหุ่น ได้ยินเสียงเกราะก็สำคัญว่าทัพมอญยังตั้งอยู่ดีพระทัยนัก จึงสั่งนายทัพนายกองทั้งปวง ให้ประดาเรือทอดทุ่นรายปิดแม่น้ำไว้ แล้วสั่งกำชับว่า ถ้าทัพมอญหักล่วงลงมาได้ จะเอาโทษนายทัพนายกองถึงสิ้นชีวิต
นายทัพนายกองก็ทอดทุ่นประดาเรืออยู่เปนขนัด เตรียมตรวจตรากันเปนสามารถ มังรายกะยอฉะวาแต่งคนให้ไปบอกแก่นายทัพนายกองพม่า ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองปรวนนั้นว่า กองทัพหลวงยกขึ้นมาตั้งปิดทางร่วมไว้แล้ว ให้นายทัพนายกองทั้งปวงตระเตรียมทแกล้วทหารไว้ให้พร้อม เวลาพรุ่งนี้จะยกเข้าระดมตีทีเดียว คนใช้ขึ้นไปถึงจึงแจ้งแก่นายทัพนายกองตามรับสั่งทุกประการ ครั้นออกมาจากค่ายแลไปฟากข้างค่ายมอญ ได้ยินแต่เสียงเกราะแลเสียงสุนักข์เห่าหอนอึงอยู่ แสงเพลิงที่กองก็น้อยลง คนใช้เหล่านั้นก็สงสัย จึงบอกแก่นายทัพนายกองทั้งปวง นายทัพนายกองเมืองปรวนนั้นก็ชวนกันไปดู ครั้นเห็นดังนั้นก็สงสัยนัก จึงให้ทหารข้ามไปสืบสอดแนม ทหารไปสอดแนมดูฟากข้างค่ายมอญ ฟังเงียบสงัดเสียงคนจึงเข้าไปใกล้ เห็นแต่กองเพลิงแลเสียงสุนักข์เห่าหอนอึงอยู่ รูปหุ่นแลเกราะลมนั้นก็สงบเสียงลง แล้วชวนกันเข้าไปในค่ายเห็นแต่กองเพลิง จึงรู้ว่ามอญทำอุบายล่อลวง เลิกกองทัพไปสิ้นแล้ว พวกทหารสอดแนมก็รีบกลับมาบอกแก่นายทัพนายกอง ๆ ได้แจ้งก็ตกใจพูดกันว่าพวกเรามิรู้เท่ามอญดังนี้เห็นจะเปนโทษ จึงบอกแก่คนใช้ ๆ ก็รีบกลับลงมาทูลมังรายกะยอฉะวา ๆ แจ้งว่ามอญเลิกทัพไปแล้ว ก็ทรงพระโกรธตรัสว่า เราหมายจะมาตีทัพมอญให้ยับเยิน บัดนี้นายทัพ นายกองประมาทไม่คอยระวัง ให้มอญหนีไปพ้นเงื้อมมือเราได้ จึงให้เอาโทษแก่นายทัพนายกองทั้งปวง ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองปรวน ครั้นจะให้ยกติดตามก็เห็นมิทัน จึงเลิกทัพกลับไปยังกรุงอังวะ ครั้นถึงจึงนำกิจขึ้นกราบทูลสมเด็จพระราชบิดาทุกประการ
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังดังนั้นจึงตรัสว่า ลูกเราองอาจแกล้วกล้าสามารถในการศึกก็จริง แต่เชิงอุบายถ่ายเทยังอ่อนนัก บัดนี้เสียความคิดแก่มอญ จึงต้องถอยทัพคืนมา แล้วพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่พระราชบุตรแลนายทัพนายกองเปนอันมาก
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทราบว่า กองทัพมังรายกะยอฉะวายกไปไม่ทันทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด อำมาตย์มะสมรสองทัพนี้ยกไปเมืองพะสิมแล้ว มังรายกะยอฉะวาก็เลิกทัพกลับไปเมืองอังวะ จึงโปรดให้พระยาอินทโยธาอยู่รักษาเมืองตะเกิงดังเก่า แล้วพระองค์ก็ยกทัพกลับมายังกรุงหงษาวดี จึงให้พระยาเกียรราชบุตรไปอยู่เมืองมองมะละ ให้ราชามนูไปดูแลตกแต่งที่ทาง เฉลิมพระราชมณเฑียรแล้วให้อยู่ช่วยประคับประคองพระราชบุตรด้วย
ครั้นอยู่มาประมาณสามเดือน สมิงพ่อเพ็ชร์ก็ป่วยลง สมเด็จพระเจ้า ราชาธิราชทรงพระวิตกนัก จึงให้สัมพันธแพทย์ไปพยาบาลโรคๆ ก็มิคลายป่วยหนักลง ฝ่ายสมิงนครอินท์รู้ว่า สมิงพ่อเพ็ชร์ป่วยหนักก็ไปเยี่ยมเยือนมิได้ขาด อยู่มาวันหนึ่งจึงถามสมิงพ่อเพ็ชร์ว่า น้าท่านป่วยครั้งนี้เปนประการใด สมิงพ่อเพ็ชร์ได้ยินดังนั้น ลืมตาขึ้นดูเห็นสมิงนครอินท์ก็ดีใจ จึงว่าหลานเรามาก็ดีแล้ว น้าระลึกถึงอยู่ อันโรคเราครั้งนี้เห็นจะหนักอกหนักใจนัก เหลือกำลังที่จะทนได้ ไหนน้าจะมีชีวิตอยู่ทำราชการสนองพระเดชพระคุณพระเจ้าอยู่หัวสืบไป น้าจะลาหลานเราครั้งนี้แล้ว แต่น้าวิตกถึงหลานเรา ซึ่งจะทำศึกสงครามในเบื้องหน้า ด้วยเจ้าผู้เดียวถ้าศึกพอกำลังก็จะเอาชัยชนะได้ ถ้าศึกเหลือกำลังก็เห็นจะเสียที เพราะหาผู้จะเปนคู่คิดอุดหนุนมิได้ ฝ่ายสมิงอังวะมังศรีเปนคนมีสติปัญญาฝีมืออยู่ พอจะได้เปนเพื่อนท่าน ก็เปนคนหลบหลีกไป ซึ่งจะทำสงครามไปภายหน้า หลานเราอุส่าห์ระมัดตัวจงดีเถิด เรานี้มิได้อยู่ช่วยประคับประคองท่านแล้ว สมิงนครอินท์ได้ฟังดังนั้น ก็ยกเอามือสมิงพ่อเพ็ชร์ขึ้นใส่ศีร์ษะแล้วร้องไห้รัก
ครั้นอยู่มาสองสามวัน สมิงพ่อเพ็ชร์ก็ถึงแก่ความตาย สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทราบ ก็ทรงพระกรรแสงรํ่ารักสมิงพ่อเพ็ชร์เปนอันมาก จึงตรัสสั่งเสนาบดีทั้งปวง ให้แต่งการศพตามบรรดาศักดิ์เสร็จแล้ว ก็ชักศพสมิงพ่อเพ็ชร์ขึ้นสู่เมรุอันประดับประดาเปนอันงาม ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมแลเปรียญอันดับเปนอันมาก พระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จไปพระราชทานเพลิงศพเสร็จแล้ว จึงให้เก็บอัฐิใส่ผะอบทองประดับพลอย แล้วให้มีงานมหรศพเจ็ดวัน จึงเอาอัฐิไปบันจุไว้ในพระมุเตา
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวา ตั้งแต่ถอยทัพมาจากเมืองปรวนก็คิดเแค้นอยู่ทุกวันทุกเวลาว่ารู้มิเท่ามอญ ครั้นรุ่งขึ้นปีใหม่ จึงขึ้นไปกราบทูลพระราชบิดาว่า ครั้งนี้ข้าพเจ้าจะขอยกลงไปตีเมืองหงษาวดีให้ได้ พระเจ้ามณเฑียรทองก็เห็นด้วย จึงสั่งให้มังนันทมิตคุมพลสิบเก้าห้าเมือง เปนคนสิบแสน ช้างสองหมื่น ม้าห้าหมื่น สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงเปนทัพบก แล้วให้แต่งเรือฉลากบางหุ้มด้วยเหล็กพันหนึ่ง เรือลายคาหุ้มทองแดงสองพัน เรือลายเล่ไลยักสามพัน เปนพลสิบห้าแสนสรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวงพร้อม ให้มังรายกะยอฉะวายกทัพบกทัพเรือลงไป ตั้งอยู่ณเมืองตะละชี พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ยกทัพหนุนลงมา ตั้งอยู่ณเมืองปรวนเปนคนสามหมื่นกันทัพมอญซึ่งจะตีเกี่ยวหลังขึ้นมานั้น
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวา มาตั้งอยู่ณเมืองตะละชีรู้ว่า สมิงพ่อเพ็ชร์ตายแล้วก็ดีใจ จึงดำริห์ว่าพระเจ้าราชาธิราชมีเขี้ยวเพ็ชร์หักเสียข้างหนึ่งแล้ว ยังแต่สมิงนครอินท์เปนคนมีฝีมือ จะคิดกลอุบายตัดกำลังศึก เอาตัวสมิงนครอินท์มาเสียให้ได้ ถ้าพระเจ้าราชาธิราชเสด็จมาแล้ว จะเพทุบายชวนให้แต่งทหารออกรบกันตัวต่อตัว เรือต่อเรือ ช้างต่อช้าง ม้าต่อม้า ครั้งนี้เห็นทีจะให้สมิงนครอินท์ออกมารบ แม้นสมคเนดังนั้นจะจับเอาตัวให้จงได้ ทรงพระดำริห์แล้ว ก็ให้ยกกองทัพออกจากเมืองตะละชีไปตั้งมั่นอยู่ณปากน้ำอะลอยทั้งสองฟาก แล้วจึงให้ชำระในลำคลองแวะสองฟากนํ้า ซึ่งจะซุ่มเรือรบไว้ ใต้คลองแวะนั้นให้ลงขวากซ่อนใต้นํ้าไว้เฉพาะแต่ช่องเรือเดิน ถ้าผิดช่องเรือติดอยู่ไปมิได้ เตรียมการทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงให้แต่งหนังสือโดยความที่ทรงพระดำริห์นั้นฉบับหนึ่ง ครั้นให้แต่งเสร็จแล้วก็คอย ท่ากองทัพพระเจ้าราชาธิราชอยู่
ฝ่ายพระยาอินทโยธา ซึ่งรักษาเมืองตะเกิงนั้น แต่งให้คนไปสืบข่าว ราชการแดนต่อแดน ได้แจ้งว่ามังรายกะยอฉะวายกมาแล้ว จึงแต่งหนังสือบอกให้คนถือลงมายังเสนาบดีณกรุงหงษาวดี คนใช้ก็รีบถือหนังสือลงมายังกรุงหงษาวดี จึงเอาหนังสือเข้าไปส่งให้แก่เสนาบดี ๆ ก็นำหนังสือบอกขึ้นกราบทูล
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในหนังสือแล้ว ก็ให้อำมาตย์มะสมรไปเกณฑ์ทัพเรือ เมืองเมาะตะมะ แลหัวเมืองขึ้นสามสิบหัวเมืองฝ่ายใต้ แล้วให้อำมาตย์ทินมณีกรอดไปเกณฑ์ทัพเรือเมืองพะสิมหัวเมืองขึ้นสิบเจ็ดหัวเมือง ตรัสสั่งให้เกณฑ์ทัพบกหัวเมืองขึ้นฝ่ายเหนือทั้งปวงสามสิบหัวเมือง แล้วให้สมิงพระราม สมิงราชสงคราม สมิงพระตะเบิด เปนแม่กองทัพบก ช้างหมื่นหนึ่ง ม้าสองหมื่น พลแปดแสน สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง แล้วพระองค์ให้แต่งเรือฉลากบาง หุ้มด้วยเหล็กเจ็ดร้อยลำ เรือลายคาหุ้มทองแดงแปดร้อยลำ เรือลายเล่ไลยักพันหนึ่ง เปนเรือสองพันห้าร้อยลำ พลสิบแสนสรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง ให้เจ้าสมิงนครอินท์ สมิงอังวะมังศรี สมิงสามปราบเปนทัพหน้า ครั้นได้พิชัยฤกษ์ดีแล้ว พระองค์ก็ยกทัพบกทัพเรือพร้อมกัน ล่องลงไปเมืองเสี่ยง เลี้ยวขึ้นมาทางเมืองตะเกิงไปเมืองตะละชี ถึงแม่นํ้าอะลอยพอทอดพระเนตรเห็นทัพมังรายกะยอฉะวา ซึ่งตั้งอยู่นั้นเปนอันมาก จึงให้หยุดทัพบกเรือตั้งค่ายมั่นลงไว้
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวา ครั้นแจ้งว่าทัพพระเจ้าราชาธิราชยกมาถึงพร้อมกันแล้ว ก็มีความยินดีนัก จึงให้มังตุเรจองถือหนังสือซึ่งแต่งไว้นั้น กับเครื่องราชบรรณาการ น้ำดอกไม้เทศห้าเต้า เมี่ยงสิบกระหมวด นํ้ามันดินสิบกระออม นำไปถวายพระเจ้าราชาธิราช มังตุเรจองก็ถวายบังคมลา ถือหนังสือคุมเครื่องราชบรรณาการ มายังค่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงแจ้งแก่ทหารรักษาประตูค่าย ๆ ก็บอกส่งเข้าไปให้กราบทูล
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทราบแล้ว ก็โปรดให้รับเข้ามา มังตุเรจองก็เข้ามากราบถวายบังคม ถวายหนังสือแลเครื่องราชบรรณาการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสให้อ่าน ในหนังสือนั้นใจความว่าข้าพเจ้ามังรายกะยอฉะวา ขอแจ้งความมาถึงสมเด็จพระเจ้าลุงเรา ด้วยข้าพเจ้ายกกองทัพมาครั้งนี้ ปรารถนาจะกระทำสงครามให้สนุกจงหนักหนา แต่พระเจ้าลุงพึ่งยกมาถึง ทแกล้วทหารยัง เหนื่อยเมื่อยล้านัก ครั้นจะด่วนทำการสงครามสัปยุทธรบพุ่งแก่กันนั้น ก็มิได้เห็นฝีมือทแกล้วทหารเข้มแข็งโดยสามารถ เชิญสมเด็จพระเจ้าลุงพักพลทหารทั้งปวงให้ค่อยหายเหนื่อยก่อน แต่ศึกจะเงียบว่างอยู่เปนหลายวัน ขอให้จัดหาทหารที่ดี ขี่ช้างต่อช้าง ขี่ม้าต่อม้า เรือลำต่อลำมาสู้กันให้เถลิงหน้าทัพไว้ จะได้ดูชมเล่นเปนขวัญตาพลาง กว่าศึกใหญ่จะได้รบกัน สมเด็จพระเจ้าลุงจะทรงเห็นประการใด จงตอบมาให้เราทราบ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในหนังสือแล้ว จึงให้แต่งหนังสือตอบ จัดสิ่งของตอบแทนโดยสมควร ส่งให้ผู้ถือหนังสือกลับไป มังตุเรจองก็ถวายบังคมลา นำหนังสือตอบแลเครื่องราชบรรณาการตอบแทน กลับไปถวายมังรายกะยอฉะวา ๆ จึงรับหนังสือมาทรงอ่าน ในหนังสือนั้นว่า ซึ่งหลานเราจะใคร่ชมข้าทหาร ให้เห็นฝีมืออันเข้มแข็งตัวต่อตัว   เรือลำต่อลำออกสัปยุทธกันให้เถลิงหน้าค่ายเปนขวัญตานั้น เรามีความยินดีนัก วันพรุ่งนี้จึงจะแต่งออกไป ให้หลานเราเร่งแต่งเรือแลทหารไว้รับเถิด
มังรายกะยอฉะวาได้แจ้งในหนังสือตอบแล้วก็ดีพระทัยนัก จึงดำริห์การซึ่งจะจับสมิงนครอินท์นั้นให้ได้ สั่งให้มังธนูเดชคุมเรือฉลากบางหกลำ บรรทุกทหารมีฝีมือ จอดซ่อนอยู่ในคลองแวะฝ่ายทิศตวันออก สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง แลมีขอเหล็กเกี่ยวเชือกพวนชักถึงตลิ่ง ปากคลองนั้นตัดกิ่งไม้สดสะบังไว้ อย่าให้เห็นว่าเปนคลอง แลทางบกนั้นก็ซุ่มทหารไว้เปนอันมาก สำหรับชักฉุดเชือกทั้งสองฟาก สั่งให้มังลักยาคุมเรือฉลากบางหกลำ ซ่อนอยู่ในคลองแวะฝ่ายตวันตก มีขอเหล็กเกี่ยวแลเชือกพวนชัก สรรพตัวยเครื่องสาตราวุธ แล้วสะปากคลองเสียเหมือนกัน ทำจงเรียบร้อยดี อย่าให้มอญสงสัยได้ เวลาพรุ่งนี้เราจะแต่งเรือฉลากบาง ให้มังกะยอทางออกรบด้วยสมิงนครอินท์ แล้วจะให้ทำเสียทีถอยขึ้นมา ถ้าเห็นมอญไล่ล่วงขึ้นมาแล้ว จึงยกทหารออกตีกระหนาบ เอาเรือฉลากบางเกยเข้าไปให้ถึงกัน แล้วเอาขอเหล็กรุมเกี่ยวช่วยกันลากทั้งบกทั้งเรือ เอาเรือฉลากบางสมิงนครอินท์มาจงได้ มังธนูเดชมังลักยาทั้งสองก็ไปกะเกณฑ์ทหาร ให้ทำการตามมังรายกะยอฉะวาสั่งนั้นทุกประการ
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ครั้นผู้ถือหนังสือกลับไปแล้ว จึงตรัสแก่เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า เวลาเช้าพรุ่งนี้คิดจะแต่งทหารออกสู้รบกับพม่า เรือลำต่อลำ ผู้ใดจะรับอาสาสู้กับพม่าได้บ้าง เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงก็นิ่งอยู่ เจ้าสมิงนครอินท์ได้ฟังดังนั้นก็ดีใจ จึงกราบทูลว่าพม่าดูหมิ่นเจรจาองอาจฉนี้ ดุจมอญมิใช่ชายหาฝีมือแลสติปัญญามิได้ สำคัญว่าเมืองมอญจะสิ้นคนดีแลกระมัง ข้าพเจ้าจะขออาสาออกไปฆ่าเสีย ให้พม่าขยาดฝีมือจงได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นด้วย มีพระทัยยินดีจึงตรัสว่า ผู้อื่นนั้นถึงมีฝีมือจะออกไป เราก็ยังมิใคร่สิ้นวิตก ถ้าสมิงนครอินท์จะอาสาออกไปแล้ว เราดีใจคลายความวิตกลง สมิงนครอินท์กรับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมาที่อยู่ ก็สั่งให้ตกแต่งเรือฉลากบาง แลพลทหารเครื่องสาตราวุธทั้งปวงเสร็จแล้ว ครั้นเวลาเข้าสมิงนครอินท์กอาบนํ้าทาแป้งหอมนํ้ามันหอม แต่งตัวใส่เสื้อชมภูขลิบทองจีบเอว กำไลต้นแขนปลายแขน โพกผ้าชมภูขลิบทอง ใส่แหวนเพ็ชร์เก้ายอดทั้งสองก้อย แล้วเข้ามากราบถวายบังคมลา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงอวยพระพรชัยให้แล้ว สมิงนครอินท์กจึงให้ลั่นฆ้องเป่าปี่ตีกลองโห่ร้องรำดาบสองมือ ออกเรือฉลากบางไป
ฝ่ายทหารกองคอยเหตุ เห็นเรือสมิงนครอินท์ออกมาจากที่แล้ว ก็มาทูลมังรายกะยอฉะวา ๆ ก็เสด็จขึ้นหอรบในค่าย ครั้นทอดพระเนตรเห็นสมิงนครอินท์ออกเรือฉลากบางเป้าปตีกลองขึ้นมาดังนั้นก็ดีใจ จึงสั่งให้มังกะยอทางออกเรือฉลากบางเข้ารบเผชิญหน้า มังกะยอทางก็ให้เอาเรือฉลากบางเข้าเผชิญหน้ากัน แลทแกล้วทหารทั้งสองฝ่าย ก็เข้ารบพุ่งกันเป็นสามารถช้านาน แล้วทำเปนเสียทีให้ทหารทวนเรือฉลากบางถอยขึ้นไป เจ้าสมิงนครอินท์ให้ตีเรือฉลากบางตามติดขึ้นไป ครั้นพ้นช่องขวากถึงปากคลองแวะ มังกะยอทางก็ให้เอาขอเหล็กสับเกี่ยวเรือเจ้าสมิงนครอินท์เข้าไป สมิงนครอินท์เห็นดังนั้นก็คิดประหลาดใจ เกรงจะเสียที จึงโจนขึ้นเรือรบมังกะยอทาง ถือดาบสองมือไล่ฟันพม่าในลำเรือนั้นตายสิ้น
ฝ่ายมังธนูเดช มังลักยาก็เอาเรือฉลากบางซึ่งคอยอยู่สองฟากนั้น ออกรบกระหนาบรุมกัน เกยเรือฉลากบางสมิงนครอินท์เข้าแล้ว จึงเร่งให้ทหารเอาขอเหล็กสับเอาพวนชักเข้าริมฝั่ง ฝ่ายกองทัพบกก็ลงช่วยลากเรือฉลากบางเข้าไปจนถึงหน้าค่ายมังรายกะยอฉะวา พม่าเข้ากลุ้มรุมรบเจ้าสมิงนครอินท์ลำเดียว สมิงนครอินท์กับทหารฆ่าพม่าตายเปนอันมาก จนสิ้นทหารทั้งลำเรือ เหลือแต่เจ้าสมิงนครอินท์ผู้เดียว เปนคนมีวิทยาคมอยู่คงกระพัน ตัวต้องสาตราวุธเปนสามารถมิได้เข้า ก็โจนขึ้นบกไล่ฆ่าฟันพม่าล้มตายเปนอันมาก จนมือซ้ายขวาคลายดาบมิออก เสื้อแลผ้าชุ่มไปด้วยโลหิต ฝ่ายพม่าจะเข้าจับเจ้าสมิงนครอินท์มิได้ ก็เอาไม้ค้อนก้อนดินไล่ระดมกันขว้างทิ้งถูกเปนหลายที เจ้าสมิงนครอินท์ก็ล้มลง พม่าก็ตรูกันเข้าจับตัวได้ พาเข้าไปถวายมังรายกะยอฉะวา ๆ ก็ดีพระทัยนัก จึงแต่งคนให้ถือหนังสือขึ้นไปแจ้งแก่สมเด็จพระราชบิดา ณ เมืองปรวน แลขณะเมื่อเจ้าสมิงนครอินท์กับพม่ารบกันนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจะแต่งกองทัพขึ้นไปช่วยก็มิทันท่วงที
ฝ่ายสมิงพระรามซึ่งมาทางทัพบกนั้น ครั้นรู้ว่าเจ้าสมิงนครอินท์เสียกับพม่าก็โกรธ จึงขึ้นช้างพลายประกายมาศรีบเข้าไปยืนหน้าค่ายพม่า แล้วร้องด่าว่าอ้ายพม่าโกหกหาจริงไม่ แม้นมึงดีให้ออกมาชนช้างกับกูตัวต่อตัวให้เห็นฝีมือกัน มังรายกะยอฉะวาได้ยินดังนั้น ก็ขับให้พม่าขึ้นช้างออกไปรุมชนจะจับตัวให้ได้ สมิงพระรามก็วางพลายประกายมาศเข้ากระโจมชน ช้างฝ่ายพม่าเสียทีเพลี่ยงพลํ้า สมิงพระรามก็จ้วงฟันด้วยของ้าว ถูกพม่านายทัพนายกองตายเปนหลายคน พม่าก็เอาช้างล้อมเช้าเปนหลายชั้น สมิงพระรามเห็นดังนั้น ก็ขับพลายประกายมาศเข้าไปชน ช้างพม่าก็ล้มตายเปนหลายตัว สมิงพระรามเห็นเหลือกำลัง จึงขับช้างแหวกออกมาแล้วร้องด่าว่า อ้ายพม่ามึงดีแต่พวกมากหามีความอายไม่ แล้วก็ขับช้างมาค่าย พม่าเห็นดังนั้นขยาดฝีมือสมิงพระรามอยู่ ก็มิอาจจะติดตามพากันกลับเข้าค่าย ครั้นรุ่งขึ้นวันหนึ่ง มังรายกะยอฉะวาเสด็จมาถึงที่รักษาสมิงนครอินท์ไว้นั้น สั่งให้เอาเครื่องที่เสวยมาให้สมิงนครอินท์กิน จึงตรัสปลอบว่าท่านอยู่ด้วยเราเถิดจะเลี้ยงท่านให้เหมือนพระเจ้าลุงเลี้ยง สมิงนครอินท์จึงทูลว่า ข้าพเจ้าเกิดมาเปนข้าทหารทำการสงครามมีแต่แพ้แลชนะ บัดนี้ข้าพเจ้าเสียทีด้วยข้าศึกหาสัตย์มิได้ ถ้าแลมีสัตย์มั่นคงอยู่ดังความสัญญาแล้ว ที่ไหนจะเปนดังนี้เล่า ข้าพเจ้าได้ความอัปยสเจ็บช้ำถึงเพียงนี้แล้ว ซึ่งจะรักษาชีวิตอยู่กินเข้าแดงเปนข้าสองเจ้า จะประโยชน์อันใดมี ขอแต่พระราชทานน้ำกินแล้วก็จะถวายบังคมลาตาย มังรายกะยอฉะวาจึงเอาน้ำในพระเต้า พระราชทานให้สมิงนครอินท์ ครั้นสมิงนครอินท์กินน้ำแล้ว มังรายกะยอฉะวาจึงหยิบเอาหมากในพานเครื่องเสวยยื่นให้ สมิงนครอินท์รับเอาหมากมากินแล้ว จึงกราบทูลว่าข้าพเจ้าได้กินหมากของพระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทองคำหนึ่ง มีพระคุณแก่ข้าพเจ้าเปนอันมาก ตัวข้าพเจ้าก็จะตายแล้ว หาสิ่งใดจะทดแทนพระคุณมิได้ จะขอทูลความลับไว้แก่พระองค์สักสิ่งหนึ่ง มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้นจึงตรัสว่า ท่านจะบอกความสับสิ่งใดให้เราก็จงบอกเถิด สมิงนครอินท์จึงทูลว่า ข้าพเจ้าแจะแจ้งความลับบัดนี้ ทแกล้วทหารตามเสด็จพระองค์มาก็มีมากอยู่เกรงจะรู้แพร่งพรายไป ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้ามาให้ใกล้ข้าพเจ้าจึงจะทูลถวายได้
มังรายกะยอฉะวาได้ทรงฟังดังนั้นก็สำคัญว่าจริง จึงเสด็จเข้าไปใกล้สมิงนครอินท์ ๆ จึงกราบทูลพระกรุณาว่า ซึ่งพระองค์จะทำสงครามด้วยสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช พระเจ้าอยู่หัวของข้าพเจ้าสืบไปภายหน้านั้น อย่าได้ทรงช้างให้ตรงหน้าช้างพระที่นั่งเลยเปนอันขาด อันทหารซึ่งมีฝีมืออย่างข้าพเจ้านี้มีเปนอันมาก มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้นก็ทรงพระสรวลจึงตรัสว่า สมิงนครอินท์นี้เปนทหารมีฝีมือเข้มแข็ง เปรียบเหมือนอสรพิศม์ ตัวจะตายแล้วยังลอกคราบหลอกไว้ให้คนกลัวอีกเล่า มิเสียทีเกิดมาเปนชายชาตรี นํ้าใจองอาจกล้าหาญแลมีความซื่อสัตย์ด้วย ตรัสดังนั้นแล้วก็เสด็จกลับมาที่อยู่
ฝ่ายพม่าผู้ถือหนังสือไปถึงเมืองปรวนแล้ว ก็นำหนังสือเข้าไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ แจ้งว่าสมิงนครอินท์เจ็บชํ้าลำบากอยู่ก็ทรงพระวิตกว่า ลูกเราทำแก่เจ้าสมิงนครอินท์ผู้มีคุณแก่เราดังนี้หาควรไม่ จึงให้มังสีสูพระราชบุตรอยู่รักษาเมืองปรวน แล้วพระองค์ก็เสด็จรีบลงมา ณทัพมังรายกะยอฉะวา เสด็จมายังมิทันถึง ฝ่ายเจ้าสมิงนครอินท์ต้องอาวุธบอบชํ้าลำบากทั้งไม่ได้กินอาหารด้วย ครั้นอยู่มาสามวันก็ถึงอนิจกรรม พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเสด็จมาถึงค่าย มังรายกะยอฉะวาทราบ ก็ออกต้อนรับอัญเชิญสมเด็จพระราชบิดาให้เสด็จเข้าประทับ ณพลับพลาในค่าย นายทัพนายกองทั้งปวงก็เข้ามาเฝ้ากราบถวายบังคมพร้อมกัน พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงตรัสถามว่า เจ้าสมิงนครอินท์อยู่ไหน มังรายกะยอฉะวาทูลว่า สมิงนครอินท์ถึงแก่กรรมเสียแล้ว พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทราบว่าเจ้าสมิงนครอินท์ถึงแก่ความตายแล้ว ก็ทรงพระอาลัยเสียดายนัก จึงตรัสแก่มังรายกะยอฉะวาว่า เจ้าสมิงนครอินท์มีความสัตย์เปนแท้ แล้วก็มีคุณแก่เราแลนายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก ครั้งหนึ่งมอญลวงไปกระทำสัตย์ หวังจะฆ่าพม่าเสียให้สิ้น เจ้าสมิงนครอินท์ก็บอกแก่มังมหาราชาโดยความสัตย์ พม่าจึงรอดกลับมาได้ไม่มีอันตราย แลเมื่อสมิงนครอินท์ลอบเข้ามาได้ถึงที่อยู่ข้างใน ชีวิตเราอยู่ในเงื้อมมือเขาแล้ว เขาก็ยังมิได้ทำอันตราย ซึ่งสมิงนครอินท์มาถึงแก่ความตายเสีย น่าอาลัยเสียดายนัก ลูกเราทำดังนี้มิชอบ ตรัสติโทษพระราชบุตรเปนอันมากแล้ว จึงเปลื้องเครื่องประดับซึ่งพระองค์ทรงนั้น ออกใส่ศพเจ้าสมิงนครอินท์ แล้วยกศพตั้งในโกษแต่งเครื่องประดับประดาเปนอันงาม ตรัสสั่งให้หามโกษลงใส่เรือขนาน แลจารึกอักษรใส่แผ่นทองลงไว้ด้วย เนื้อความว่าเจ้าสมิงนครอินท์มีความสัตย์เปนแท้ รู้จักคุณพระมหากษัตราธิราชเปนอันยิ่งหาผู้เสมอตัวยาก ซึ่งราชบุตรเราทำดังนี้เราหาเห็นชอบด้วยไม่ ครั้นเรารู้จึงรีบลงมาๆ ก็มิทัน พอสมิงนครอินท์ถึงแก่กรรม เสียแล้ว บัดนี้เราให้แต่งศพสมิงนครอินท์ประดับเครื่องกษัตริย์ใส่เรือขนานลอยไปให้ ขอสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้าอย่าได้น้อยพระทัยเลย ครั้นจารึกอักษรเสร็จแล้วก็ให้ลอยเรือขนานลงมา
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เสด็จลงมาประทับ ณเรือขนานพระที่นั่ง พอทอดพระเนตรเห็นเรือขนานใส่ศพเจ้าสมิงนครอินท์ลอยลงมาดังนั้นก็ประหลาดพระทัย จึงตรัสสั่งนายทัพนายกองให้ออกไปรับเรือใส่ศพเจ้าสมิงนครอินท์ เข้ามาถึงหน้าเรือขนานพระที่นั่ง แล้วทอดพระเนตรเห็นอักษรซึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องให้มานั้น พอทรงทราบก็ตกพระทัย จึงให้เปิดโกษขึ้น ทอดพระเนตรเห็นศพเจ้าสมิงนครอินท์แล้วก็ทรงพระกรรแสงร่ำรัก พรรณาถึงความหลังมาเปนอันมาก แล้วจึงสั่งให้ทำเมรุประกอบไปด้วยเครื่องประดับทั้งปวงเปนอันงาม ยิ่งกว่าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องแต่งมานั้นถึงสามเท่า แล้วพระองค์ก็เสด็จไปพระราชทานเพลิงเจ้าสมิงนครอินท์เสร็จแล้ว จึงเก็บอัฏฐิใส่ในผะอบทองประดับพลอย สั่งให้นำไปบันจุไว้ ณพระมุเตา
อยู่มาวันหนึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงทรงพระดำริห์ว่า สมิงพระรามทหาร พระเจ้าราชาธิราชมีฝีมืออยู่ ขี่ช้างม้าสันทัดดี ทำไฉนจะได้เห็นตัวสักครั้งหนึ่ง ทรงพระดำริห์แล้ว แต่งให้ขุนนางพม่าจำทูลพระราชสาส์น คุมเครื่องราชบรรณาการมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงมีรับสั่งให้อ่านในพระราชสาส์นนั้นว่า เราได้ยินคนเล่าลือสรรเสริญว่า สมิงพระรามองอาจเข้มแข็ง ขี่ช้างแลม้าก็สันทัดดีมีฝีมือนัก ตัวผู้เดียวอาจจะสู้คนได้ละร้อยละพัน มีลักษณะอันงามสมเปนทหารเอก เราจะขอดูตัวสักครั้งหนึ่ง เชิญสมเด็จพระเชษฐาธิราชจงให้สมิงพระรามมาโดยดีเถิด
ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งแล้วก็ไม่ไว้พระทัย จึงให้มีพระราชสาส์นตอบ แลเครื่องราชบรรณาการทดแทนโดยสมควร สั่งให้ผู้ถือหนังสือกลับไป ขุนนางพม่าก็ถวายบังคมลา ถือพระราชสาส์นตอบแลคุมเครื่องราชบรรณาการกลับไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ จึงตรัสสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นตอบว่านั้นว่า ซึ่งน้องเรามีความปรารถนาจะใคร่ดูตัวสมิงพระรามนั้นก็พอจะได้อยู่ แต่เกรงเกลือกจะหาสัตย์มิได้ เหมือนเมื่อครั้งเจ้าสมิงนครอินท์ ครั้นจะให้สมิงพระรามไปอีกเล่าก็เกรงอยู่
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในพระราชสาส์นแล้วก็ทรงพระสรวลตรัสว่า พระเจ้าราชาธิราชครั้งนี้ ตั้งแต่สมิงพ่อเพ็ชร์แลสมิงนครอินท์หาไม่แล้ว เปรียบประดุจพระเพลาพระพาหาขาดไปสิ่งละข้าง ลงเกรงพระทัยอยู่แล้ว ถ้าเราได้อำมาตย์ทินมณีกรอดสมิงพระรามมาเสียทีนี้อุประมาตั้งพระพาหาขาดสิ้น ดวงพระเนตรประทุไปข้างหนึ่ง ก็จะทำสงครามมิได้ ดุจดังพระยาคชสารเท้าขาด ตรัสแล้วจึงให้แต่งพระราชสาส์นอีกฉบับหนึ่ง ให้ขุนนางพม่าเปนผู้จำทูลนำมา ขุนนางผู้รับสั่งถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นตอบมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นตอบฉบับหลังนั้นว่า ซึ่งสมเด็จพระเชษฐาธิราชทรงแคลงพระทัย เกลือกจะเปนดุจดังเจ้าสมิงนครอินท์นั้นก็ควรอยู่ แต่เรากับพระเชษฐาชิราชนี้ เปนกษ้ตริย์ผู้ใหญ่อันประเสริฐ ยิ่งกว่าสามนตราชในประเทศธานีน้อยใหญ่ ทั้งปวง แลลักษณะองค์ของพระมหากษัตริย์นั้น คือมีบุญญาภิสมภารอันยิ่งเปนเจ้าของเขตต์แดนในประเทศแห่งตน คือมีทแกล้วทหารอันบริบูรณ์ในสงคราม อนึ่งซึ่งได้นามว่ามหากษัตริย์นั้น เพราะมีสัจธรรมเที่ยงแท้สู้เสียชีวิตมิให้เสียสัตย์ มีเนื้อความสามประการ ธรรมดาการสงครามถ้าจะเปนสัตย์แล้วก็คงเปนสัตย์ ถ้ามิได้เปนสัตย์แล้วก็หาเปนสัตยํไม่ พระเชษฐาธิราชเจ้าก็ทรงพระปรีชา ไม่ทราบในพระทัยหรือ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้วก็ทรงเห็นว่า พระเจ้ามณเฑียรทองมีพระราชสาส์นมาทั้งนี้ โดยจริงหาเปนกลอุบายไม่ ครั้นจะมิให้สมิงพระรามไป พม่าก็จะว่ากลัว จึงสั่งให้สมิงพระรามเข้ามาตรัสว่า บัดนี้พระเจ้ามณเฑียรทอง มีพระราชสาส์นว่ากล่าวมาเปนสัตย์สุจริต ปรารถนาจะใคร่ดูตัวท่าน ๆ จงไปให้ทอดพระเนตรเถิด แต่ระมัดระวังตัวไว้อย่าวางใจทีเดียว สมิงพระรามรับสั่งแล้ว ก็ถวายบังคมลาออกมาที่อยู่ จึงคิดว่าครั้นเราจะแต่งตัวเอาอาวุธซ่อนไปด้วยดังสมิงนครอินท์นั้น พม่ารู้กลเสียแล้ว ทหารเฝ้าประตูค่ายก็จะค้นจับได้ จำจะต้องไปมือเปล่าเอาปากเปนอาวุธ แม้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องไม่ตั้งอยู่ในสัจธรรมจะให้ทหารทำร้ายเราประการใด เราคงจะคิดพูดผ่อนผันให้รอดตัวกลับมาจงได้ คิดแล้วจึงจัดทหารร่วมใจมีฝีมือหลายสิบคน ให้แต่งเรือฉลากบางพร้อมด้วยเครื่องสาตราวุธเตรียมไว้ สมิงพระรามก็แต่งตัวใส่เสื้อชมภู สอดแหวนเพ็ชร์เก้ายอดซ้ายขวา โพกผ้าชมภูขลิบทอง แล้วเอาแป้งหอมนํ้ามันหอมเจือผง อันปลุกเสกอาคมมาประหน้า บริกรรมร่ายมนต์คาถาวิทยาที่เคยคำรพเสร็จแล้วก็เข้ามากราบถวายบังคมลา
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ก็ตรัสอำนวยไชยประสาทพระพรให้ สมิงพระรามรับพระพรใส่เกล้าฯ แล้ว ก็ถวายบังคมลามาลงเรือ เร่งให้ทหารออกเรือตีกระเชียงขึ้นไป ลอยลำอยู่ตรงหน้าค่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
ฝ่ายนายทัพนายกอง ซึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องตรัสใช้ให้ลงมาอยู่เรือหน้าค่าย คอยรับสมิงพระรามนั้น ครั้นเห็นสมิงพระรามไปถึงแล้วก็ให้ทหารออกเรือข้ามมาหา จึงแจ้งความว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตาโปรดท่านเปนอันมาก มีรับสั่งให้ข้าพเจ้ามาคอยเชิญท่านขึ้นไปเฝ้าณค่ายบนบก ท่านอย่ามีความเคลือบแคลงสิ่งใดเลย สมิงพระรามได้ฟังก็ไม่สดุ้งใจครั่นคร้าม จึงสั่งให้ทหารตีกระเชียงขึ้นไปจอดหน้าฉนวน สั่งให้ทหารเตรียมตัวคอยอยู่ นายทัพนายกองก็พาสมิงพระรามขึ้นไปถึงประตูค่าย ทหารผู้รักษาประตูก็เข้าตรวจค้นดูตัวสมิงพระรามทั่วแล้ว เห็นหามิ่อาวุธไม่ก็ปล่อยให้เข้าไป สมิงพระรามก็เข้าไปณพลับพลาในค่าย ขณะนั้นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยังมิได้เสด็จออก นายทัพนายกองผู้ถือรับสั่งก็ให้คนเข้าไปกราบทูล
ครั้นพระเจ้ามณเฑียรทองแจ้งว่า เจ้าสมิงพระรามมาแล้วก็ดีพระทัย เสด็จออกทอดพระเนตรจึงตรัสสรรเสริญว่า สมิงพระรามนี้ได้ยินแต่ชื่อก็งามอยู่แล้ว แลบัดนี้มาได้เห็นตัวเล่าก็มีลักษณะอันสมบูรณ์เปนทหารงามยิ่งนัก สมิงพระรามได้ฟังจึงกราบทูลว่า พระองค์ตรัสชมข้าพเจ้าว่างามนั้น ข้าพเจ้ายังหาเห็นว่างามไม่ อันตัวข้าพเจ้าบัดเดี๋ยวนี้ อุประมาดังวานรนั่งอยู่ บนตอไม้อันไฟไหม้มาเมื่อวสันตฤตูนั้นจะงามฉันใด แม้นพระองค์จะใคร่ทอดพระเนตรข้าพเจ้าว่างามแล้ว ขอให้ทหารที่ดีออกมาสู้กันตัวต่อตัว ขี่ช้างต่อช้าง ม้าต่อม้า ให้ข้าพเจ้าได้กุมอาวุธกรายแขนซ้ายย้ายแขนขวาแล้วเมื่อใด จึงจะทอดพระเนตรซึ่งการงามของข้าพเจ้า
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังดังนั้นจึงตรัสตอบว่า ซึ่งท่านพูดดังนี้เรามีความยินดีนัก แต่การสงครามเปรียบดังฟองอัณฑชะ จะหมายแน่ว่ามีผู้แพ้แลชนะนั้นมิได้ ฝ่ายพม่าแพ้ก็จะเห็นงามของท่าน กัาท่านเพลี่ยงพล้ำบาดเจ็บโลหิตออก มิมากแต่แมลงวันกินอิ่มหนึ่ง ก็จะผิดคำที่เราสัญญาไว้กับพระเชษฐาธิราช ตรัสแล้วจึงพระราชทานเครื่องทองกินหมากสำรับหนึ่ง ช้างผูกเครื่องครํ่าทองด้วยช้างหนึ่ง ให้แก่สมิงพระราม ๆ ก็ถวายบังคมลาขึ้นช้างกลับมาเฝ้าพระเจ้าราชาธิราช กราบทูลความตามพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องตรัสว่ากล่าวนั้นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งแล้วก็ยิ้มอยู่
ขณะเมื่อเจ้าสมิงนครอินท์ถึงแก่กรรมแล้ว พม่าก็มีใจกำเริบองอาจดุจหนึ่งราชสีห์ มิได้เกรงดังแต่ก่อน เข้าตั้งค่ายประชิดทัพมอญไว้ ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาก็แต่งทัพเรือให้ยกเลี้ยวลงไปท้ายน้ำ ลงรอกันไว้เปนหลายชั้น นายทัพนายกองแลไพร่พลทหารฝ่ายมอญทั้งปวง ตั้งแต่เสียเจ้าสมิงนครอินห์แล้วก็ระทดน้ำใจลง
ขณะนั้นพระยาเกียรราชบุตรแลราชามนู ซึ่งอยู่เมืองมองมะละนั้นยกทัพบกมาถึง เข้าเฝ้าพระเจ้าราชาธิราชแล้ว ราชามนูก็คำนวณพระพรรษาถวายว่า พระเคราะห์ร้ายต้องจากราชสมบัติ แม้นทำสงครามครั้งนี้จะปราชัย ขอให้เลิกทัพถอยไปจากที่รบ พระราชทานมอบไอสุริยสมบติแก่พระราชโอรสแล้ว ต้องเสด็จออกจากพระราชสถานกรุงหงษาวดี ขอเชิญพระองค์เสด็จลงไปประทับอยู่ณเมืองเมาะตะมะ กำหนดสามเดือนจึงจะหมดพระเคราะห์ ถ้าสิ้นเคราะห์ร้ายแล้วเมื่อใด จึงยกขึ้นมาทำสงครามกับมังรายกะยอฉะวาอีก ก็จะได้ชัยชนะเปนมั่นคง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชแจ้งดังนั้นก็ทรงพระวิตกนัก ครั้นจะเร่งรีบถอยทัพเล่า ก็เกรงทัพพม่าจะติดตาม จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ใครจะคิดอ่านประการใดบ้าง เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงก็ไม่รู้ที่จะคิดกลอุบายผ่อนผัน จึงทูลว่าจะโปรดประการใด ข้าพเจ้าทั้งปวงจะทำตามพระราชบัญชาทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ฟัง ก็ทรงพระโทมนัสนัก ด้วยอำมาตย์ทินมณีกรอด แลอำมาตย์มะสมรก็ยังมามิถึง ครั้นเวลาคํ่าเสด็จเข้าที่พระบรรทมก็มิได้หลับ ทรงรำพึงตรึกตรองการต่าง ๆ จนเวลาประมาณสามยาม
ขณะนั้นมะกลอมนายทหารเรือพระที่นั่ง วิดน้ำท้องเรือแกล้งขอดให้ดัง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟัง ก็ตรัสถามว่าใครวิดน้ำ มะกลอมทูลว่าข้าพเจ้าชื่อมะกลอม พระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า กลางวันทำไมไม่วิดมาวิดกลางคืนฉนี้ด้วยเหตุใด มะกลอมทูลว่า กลางคืนน้ำใสกลางวันน้ำขุ่น ข้าพเจ้าจึงวิดกลางคืน พระเจ้าราชาธิราชตรัสซักถามว่า เหตุไฉนกลางคืนน้ำใสกลางวันน้ำขุ่น มะกลอมก็ทูลว่าทัพพม่ามาตั้งอยู่เหนือน้ำ กลางวันไพร่พลช้างม้าลงน้ำเปนอันมากน้ำจึงขุ่น เรือพระที่นั่งก็มิได้รั่ว กลางคืนช้างม้าไพร่พลมิได้ลงสับสนน้ำจึงใส เรือพระที่นั่งรั่วน้ำเข้าได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟัง ก็ดำริห์ในพระทัยว่า มะกลอมนี้เฉลียวฉลาดพูดหลักแหลม เห็นจะมีปัญญาคิดการใหญ่ได้ จึงดรัสเรียกเข้ามาใกล้ทรงปรึกษาว่า เราจะล่าทัพไปเองจะคิดเห็นประการใด ซึ่งจะมิให้ทัพพม่าติดตามได้ มะกลอมทูลว่าข้าพเจ้าก็คิดตรองไว้แล้ว แต่พระองค์ตรัสปรึกษานายทัพนายกองผู้ใหญ่ทั้งปวงอยู่ ข้าพเจ้ามิอาจจะทูล แม้นพระองค์ตรัสแก่ข้าพเจ้าแต่ก่อนฉนี้ ก็จะเสด็จไปถึงกรุงหงษาวดีโดยสดวกแล้ว ไม่ลำบากพระทัยเลย พระเจ้าราชาธิราชตรัสถามว่าเองคิดไว้อย่างไรให้ว่าไปเถิด ถ้าชอบแล้วเราจะทำตาม มะกลอมจึงทูลว่า ธรรมดาศึกตั้งประชิดกันอยู่ฉนี้ จะไปโดยสดวกนั้นมิได้ ต้องคิดอุบายลวงข้าศึก ถ้าไปทางน้ำต้องลวงให้เห็นว่าไปทางบก ถ้าไปทางบกก็ลวงให้สำคัญว่าไปทางน้ำ ครั้งนี้พระองค์จะเสด็จไปโดยทางชลมารค จำจะคิดล่อลวงพม่าให้รู้ไปว่าพระองค์จะเสด็จไปทางบกมิได้ไปทางเรือ พม่าก็จะหลงระวังทัพบกอยู่ไหนจะตามทัน แต่ข้าพเจ้าเกรงอยู่ข้างท้ายน้ำ เกลือกพม่าจะลอบไปลงรอสกัดไว้จะขอให้ไปชันสูตรดูก่อน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เห็นด้วย จึงให้ทหารลงไปดูตามคำมะกลอมทูล ทหารลงชันสูตรดูก็พบรอที่พม่าปักไว้ แล้วกลับขึ้นมากราบทูลว่า มีรอปักอยู่ท้ายน้ำ สมดังคำมะกลอมทูลทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตรัสสรรเสริญมะกลอมว่ามีปัญญาคาดถูกเหมือนคิด จึงตรัสถามว่า เมื่อทางรอมีกั้นอยู่ฉนี้ เองจะคิดแก้ไขประการใดจึงจะไปได้ มะกลอมทูลว่า ข้าพเจ้าจะขอพลสองพันกับเรือฉลากบางสี่สิบลำ ยกล่วงลงไปก่อนพระองค์ แต่กึ่งนาฬิกาเท่านั้น จะถอนรอให้หลุดเปนช่องไปจงได้ แม้นทัพหลวงยกลงไปคั่งอยู่ ขอให้ตัดศีร์ษะข้าพเจ้าเสีย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงทรงพระดำริห์การที่จะถอยทัพไปนั้น สั่งให้เอาเครื่องพระคชาธารทัพหลวงสำหรับศึกของพระองค์ ขึ้นตระเตรียมทางบกทำเอิกเกริกให้พม่ารู้ แล้วให้ทัพเรือทั้งปวง ไขว่สาแหรกเตรียมหาบคอนไว้เปนอันมาก ฝ่ายพม่าเห็นดังนั้น ก็ไปทูลมังรายกะยอฉะวา ๆ จึงตรัสว่า ชรอยพระเจ้าราชาธิราชจะเลิกทัพไปทางบกจึงสั่งให้เตรียมการดังนี้ แม้นล่าทัพไปทางบกแล้ว เราจะยกติดตามตีให้ยับเยินจงได้ แลสั่งให้เตรียมกองทัพทั้งปวงไว้พร้อม
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงแต่งให้พระยาเกียรราชบุตรเปนแม่ทัพหลวง ให้ราชามนูเปนทัพหน้า ให้สมิงพระรามอยู่รั้งหลัง ตรัสสั่งว่าถ้าเวลาสามยามให้ทหารเอาเพลิงเผาค่ายเสีย แล้วจึงเลิกทัพบกกลับไปยังเมืองหงษาวดี แม้นทัพพม่าติดตามคอยช่วยกันสู้รบตีให้แตกไปจงได้ พระยาเกียรราชบุตรแลราชามนู สมิงพระรามก็ตระเตรียมไว้พร้อมตามรับสั่งทุกประการ
ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช โปรตตั้งให้มะกลอมเปนสมิงอุบากองคุมพลทหารสองพัน เรือฉลากบางสี่สิบลำเปนกองหน้า ครั้นถึงเวลาสามยามแล้ว พระยาเกียรราชบุตร ราชามนู สมิงพระราม ก็ให้ทหารเอาเพลิงเผาค่ายเสีย แล้วเป่าหลอดยกกองทัพออกจากค่าย
ฝ่ายทหารกองสอดแนม เข้ามาทูลมังรายกะยอฉะวา ๆ ครั้นแจ้งว่า กองทัพมอญเลิกไปดังนั้น ก็สำคัญว่าพระเจ้าราชาธิราชเสด็จไปทางบก จึงสั่งให้เร่งผูกช้างพระที่นั่ง ให้นายทัพนายกองขึ้นจากเรือรบสิ้น ก็ยกรีบติดตามไปทางบก ครั้นตามไปทันทัพสมิงพระรามแลพระยาเกียรก็ให้พลทหารเข้าโจมตี
ฝ่ายพระยาเกียรก็ตั้งรับ ได้รบพุ่งกันเปนสามารถ รี้พลตายลงด้วยกันทั้งสองฝ่าย แต่มอญฆ่าพม่าล้มตายเปนอันมาก สมิงพระรามซึ่งเปนกองหลังนั้น ขี่พลายประกายมาศเข้าไล่โจมแทงพม่า ๆ รอหน้ามิได้ก็ถอยออกไป พลายประกายมาศไล่แทงถลำมาที่หล่ม ตกหล่มลงติดอยู่ถอนตัวมิขึ้น มังรายกะยอฉะวาก็ให้ทหารเข้าล้อมจับสมิงพระรามได้ พระยาเกียรแลราชามนูจะเข้าแก้มิทันเห็นเหลือกำลังนัก ก็เร่งรีบยกกลับไปกรุงหงษาวดี
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ครั้นทัพบกยกลงไปแล้วก็ให้ออกเรือพระที่นั่งเร่งรีบล่องลงไป สมิงอุบากองซึ่งเปนทัพหน้ายกไปก่อนนั้น ก็ให้ทหารทั้งปวงเอาเชือกพวนทำห่วงไว้เปนอันมาก ครั้นถึงรอซึ่งพม่ากันไว้นั้น ก็ให้เอาพวนผูกปรายเสารอเข้าแล้ว เอาเรือฉลากบางชนท้ายต่อๆ กันเข้า ให้ทหารทั้งปวงช่วยกันตีกระเชียงข่มลงไปทั้งกำลังน้ำไหล กำลังกระเชียงตีข่มลงเสารอทานมิได้ ก็ถอนหลุดติดเรือฉลากบางเปนทางลงไป ทัพเรือทั้งปวงก็ล่วงตามไปได้
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาจับสมิงพระรามได้ ก็ให้ทหารชักถามว่า พระเจ้าราชาธิราชเสด็จไปทางไหน ครั้นทหารถามสมิงพระรามจึงคิดว่าเราจะลวงต่อไปอีกก็ได้อยู่ แค่เกรงมังรายกะยอฉะวาจะตามไปทันทัพพระยาเกียรเข้า หาผู้ใดจะต้านทานมิได้ แล้วพระเจ้าราชาธิราชก็ถอยทัพเรือไปช้านานแล้ว ถึงจะตามก็เห็นไม่ทัน จึงบอกตามจริงว่าพม่านี้โง่นัก พระเจ้าราชาธิราชเสด็จไปทางเรือมาตามทางบกเล่า ทหารก็มาทูบตามคำสมิงพระรามบอก
มังรายกะยอฉะวาแจ้งแล้ว ก็สั่งทหารทั้งปวงมิให้ติดตามต่อไป จึงช่วยกันฉุดช้างพลายประกายมาศขึ้นจากหล่ม พลายประกายมาศก็ขึ้นมิได้ สมิงพระรามเห็นว่าพลายประกายมาศจะตายเสีย แม้นเอาขึ้นได้จากหล่ม ถึงจะได้ไว้แก่พม่าก็ไหนพม่าจะขี่ได้ ถ้าน้ำมันหน้าหลังติดชุ่มแล้วเมื่อใด ก็จะสลัดหมอควาญเสียหนีกลับไปกรุงหงษาวดีเปนมั่นคง คิดแล้วจึงทูลมังรายกะยอฉะวาว่า พระองค์ให้ฉุดช้างพลายประกายมาศดังนี้หาขึ้นไม่ ถ้าพระองค์จะใคร่ได้พลายประกายมาศไว้ ขอให้เอาช้างเข้าล่องา พลายประกายมาศ ๆ ก็จะโกรธ มีใจอาจหาญโจนขึ้นได้เปนมั่นคง
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้น จึงสั่งให้ทหารพม่าขึ้นขี่ประกายมาศ แล้วเอาช้างพลายเข้าล่องา ประกายมาศเห็นช้างเข้าล่องาก็โกรธเปนกำลัง ถีบโจนขึ้นจากหล่มได้ ไล่แทงช้างที่ล่องานั้นหนีมิทันตายกับที่ มังรายกะยอฉะวาก็กลับทัพมา เร่งพลทหารทั้งปวงลงเรือ รีบตามพระเจ้าราชาธิราชไป สมิงอังวะมังศรีได้ยินเสียงฆ้องกลองโห่ร้อง เร่งรีบทัพเรือตามลงมาดังนั้น จึงทูลพระเจ้าราชาธิราชว่า ทัพเรือพม่าตามกระชั้นลงมาเห็นจะหนีมิพ้น ข้าพเจ้าจะขออาสาสู้รบอยู่ คอยตีตัดหลังทัพพม่าให้เรือตามช้าลงจงได้ ขอเชิญพระองค์เสด็จเร่งรีบไปเถิด
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นด้วย จึงให้สมิงอังวะมังศรีรอเรืออยู่แล้วพระองค์ก็เร่งรีบเรือขนานลงไป สมิงอังวะมังศรีแสร้งทำลอยเรือ ฉลากบาง หยุดวิดน้ำอยู่ริมฝั่งฟากตวันตก คอยท่าทัพพม่าอยู่ พอทัพหน้ามังรายกะยอฉะวารีบลงมา เห็นเรือสมิงอังวะมังศรีลอยอยู่ลำเดียว จึงร้องถามว่าเรือใคร สมิงอังวะมังศรีร้องบอกว่า เราชื่อสมิงอังวะมังศรี พม่าจึงถามว่า เหตุใดมาลอยเรืออยู่ไม่ไปเล่า สมิงอังวะมังศรีจึงว่า เราหนีไม่พ้นแล้ว จะขออยู่เปนข้าพระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทอง ถ้าจะเลี้ยงก็เลี้ยง แม้นมิเลี้ยงก็มาฆ่าเสียเถิด นายกองพม่าจึงร้องถามว่า เรือขนานพระเจ้าราชาธิราชล่องลงไปถึงไหนแล้ว สมิงอังวะมังศรีรีบบอกว่าเรือพระเจ้าราชาธิราชลงไปถึงคุ้งหน้าแล้ว พึ่งจะเลี้ยวลัดลำประเดี๋ยวนี้ ฝ่ายพม่าสำคัญว่าจริงมีความยินดีนัก ก็มิหยุดเรือเข้าจับสมิงอังวะมังศรี เร่งรีบตามลงไป แต่พม่าร้องถามดังนี้ตลอดมาจนถึงเรือพระที่นั่งมังรายกะยอฉะวา ทหารถามสมิงอังวะมังศรี ๆ ก็ร้องบอกดังนั้นทุกลำ มังรายกะยอฉะวาหมายว่าจริงมิได้เข้าจับสมิงอังวะมังศรี สำคัญว่าอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์แล้ว ก็ละเสียเร่งรีบตามลงไปหมายจะให้ทันพระเจ้าราชาธิราชฝ่ายเดียว สมิงอังวะมังศรีเห็นทัพหลวงพ้นไปแล้ว ยังแต่เรือเสบียงล่องลงมาภายหลัง ก็ออกสกัดตีท้ายทัพพม่าฆ่าตายลงเปนอันมาก พม่าก็เอิกเกริกอื้ออึงขึ้นร้องบอกกันต่อๆ ลงไปจนสิ้นกองทัพ มังรายกะยอฉะวารีบตามพระเจ้าราชาธิราชลงไปหลายคุ้งแล้วก็มิทัน ครั้นพม่าร้องบอกต่อกันขึ้นมาดังนั้น ก็เฉลียวพระทัยขึ้น เกรงว่าพระเจ้าราชาธิราชแต่งกองทัพซุ่มไว้ตัดท้ายพล นายทัพนายกองทั้งปวงก็หยุดเรือรบรอฟังดูอยู่สิ้น มังรายกะยอฉะวาจึงให้ถอยทัพเรือรีบทวนขึ้นมา สมิงอังวะมังศรีเห็นกองทัพถอยกลับขึ้นมา ก็พาทหารขึ้นบกเผาเรือฉลากบางเสียแล้วรีบหนีไป มังรายกะยอฉะวากลับทัพขึ้นมา เห็นเพลิงไหม้เรือฉลากบางอยู่ดังนั้น ก็รู้ว่าสมิงอังวะมังศรีทำกลขึ้นบกหนีไปแล้ว ครั้นจะตามไปอีกก็เห็นมิทัน จึงกลับทัพมาค่ายณแม่นํ้าอะลอย
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เสด็จไปถึงเมืองเตียงเมืองเสี่ยงแล้ว จึงสั่งให้เจ้าเมืองกรมการกวาดต้อนครอบครัวเสบียงอาหารตามลงมา ครั้นเสด็จถึงกรุงหงษาวดีแล้ว จึงมอบราชสมบัติให้แก่พระยาเกียรราชบุตร ให้ราชามนูอยู่ช่วยประคับประคอง การคิดเสบียงอาหารไว้ให้ได้ขวบหนึ่ง แล้วพระองค์ก็เสด็จออกจากกรุงหงษาวดี ลงไปตั้งอยู่ณเมืองเมาะตะมะ
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาครั้นยกทัพกลับไปถึงค่ายแล้ว ก็เข้าเฝ้าพระราชบิดา เอาสมิงพระรามแลพลายประกายมาศซึ่งได้มานั้นเข้าถวาย ทูลแจ้งกิจทุกประการ พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังดังนั้นดีพระทัยนัก มังรายกะยอฉะวาจึงทูลพระราชบิดาว่า ครั้งนี้พระเจ้าราชาธิราชเปรียบเหมือนอสรพิษหาเขี้ยวแก้วมิได้ ด้วยสมิงพ่อเพ็ชร์แลสมิงนครอินท์ ก็ถึงแก่ความตายเสียสิ้นแล้ว อนึ่งสมิงพระรามแลช้างพลายประกายมาศเล่าเราก็จับตัวมาได้ เห็นกำลังพระเจ้าราชาธิราชจะถอยลง ศึกเราได้ทีอยู่แล้ว ข้าพเจ้าจะขอยกทัพบกทัพเรือตามลงไปเอาเมืองหงษาวดีให้ได้ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ตรัสว่า ทัพมิได้แตกฉานแลเลิกไปเองฉนี้ จะหมายเอาชัยชนะ นั้นยังมิได้ ราชบุตรเรามาดูหมิ่นแก่เสนาทแกล้วทหารพระยามอญฉนี้ เล่ห์กลอุบายพระเจ้าราชาธิราช แลนายทัพนายกองทั้งปวงก็สามารถหลักแหลมมิใช่ชั่ว อนึ่งเล่าก็ถึงวสันตฤดูพ้นกำหนดศึกแล้ว เจ้าอย่าเพ่อยกตามไปเลย มังรายกะยอฉะวาก็มิฟัง จะขอยกตามลงไปไห้จงได้ พระเจ้ามณเฑียรทองทัดทานเปนหลายครั้งแล้วก็มิฟัง จึงตรัสอนุญาตให้ลงมา มังรายกะยอฉะวาก็ยกทัพบกทัพเรือตามพระเจ้าราชาธิราชลงมา แล้วให้เอาช้างประกายมาศนั้นมาด้วย
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องครั้นจะตั้งอยู่ณแม่น้ำอะลอยนั้น ก็จวนวสันตฤดู กลัวไพร่พลทั้งปวงจะไม่ได้ทำนา ก็ให้เลิกทัพกลับไปยังกรุงอังวะ ให้เอาสมิงพระรามไปด้วย มังรายกะยอฉะวายกทัพบกทัพเรือมาครั้งนั้น ตีหัวเมืองรายทางได้หลายเมืองหาผู้ใดจะต้านทานมิได้ ให้ไล่จับครอบครัวซึ่งเลิกตามพระเจ้าราชาธิราชมามิทันนั้นได้เปนอันมาก ครั้นมังรายกะยอฉะวาได้ทราบว่า พระเจ้าราชาธิราชลงไปอยู่ณเมืองเมาะตะมะ ก็ยกเข้าประชิดติดเมืองหงษาวดีไว้ ฝ่ายพระยาเกียรราชบุตรแลราชามนู กับนายทัพนายกองทั้งปวงก็รักษาเมืองมั่นไว้เปนสามารถ มังรายกะยอฉะวาจะเข้าหักเอาเมืองหงษาวดีมิได้ ก็ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ จึงแต่งหนังสือบอกให้ม้าใช้ขึ้นไปถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ม้าใช้ก็รีบถือหนังสือขึ้นไปยังกรุงอังวะ เอาหนังสือเข้าไปส่งให้เสนาบดี ๆ ก็นำขึ้นกราบทูล
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็รับหนังสือบอกของราชบุตรมาทรงอ่านด้วยพระองค์ เปนใจความในหนังสือว่า ข้าพเจ้ามังรายกะยอฉะวาขอกราบทูลมายังสมเด็จพระราชบิดาได้ทราบ ด้วยข้าพเจ้ายกทัพลงมาครั้งนี้ ตีได้เมืองตะเกิงเมืองพะสิม แลหัวเมืองรายทางสิ้นแล้ว ข้าพเจ้าให้ทแกล้วทหารเข้าล้อมเมืองหงษาวดีไว้มั่นคงแล้ว บัดนี้พระเจ้าราชาธิราชหนีลงไปอยู่เมืองเมาะตะมะ ถ้าเมืองหงษาวดีแตกแล้วเมื่อใด ข้าพเจ้าจะให้ทหารยกลงไปจับพระยามอญขึ้นไปถวายให้จงได้ ถึงมาทว่าพระยามอญจะโจนน้ำตายเสีย ข้าพเจ้าจะให้ทหารเอาแหทอดเอาศพขึ้นมา ถ้าพระยามอญเชือดพระศอเสีย หรือเสวยยาพิษตาย ข้าพเจ้าจะให้ต่อโกษใส่ศพขึ้นไปถวายพระราชบิดาจงได้ ขอให้แต่งเสบียงอาหารส่งลงมาเถิด
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว จึงตรัสว่าราชบุตรเราทำสงครามรู้แต่จะได้ถ่ายเดียว ยังทนงอยู่หารู้คิดระวังที่จะเสียไม่ แล้วสั่งให้จัดเสบียงอาหารบรรทุกเรือ แต่งกองทัพคุมลงมาอุดหนุนเพิ่มเติมเปนอันมาก แล้วมีหนังสือกำชับลงมาด้วยฉบับหนึ่งใจความว่า ซึ่งลูกเราทำการนั้นก็ดีอยู่แล้ว แต่อย่าไว้ใจทแกล้วทหารพระยามอญ ๆ ย่อมมีความคิดเล่ห์อุบายแกล้วกล้าในการสงครามเปนอันสามารถ ถ้าเห็นจะเอาชัยชนะได้ถ่ายเดียวก็ให้ทำไปเถิด แม้นเห็นฝืดเคืองขัดข้องประการใด ก็อย่าให้รี้พลทแกล้วทหารได้ความลำบาก ให้ผ่อนผันถอยทัพขึ้นมาเถิด นายทัพนายกองทั้งปวงก็คุมเสบียงรีบมาส่ง แล้วเอาหนังสือเข้ามา ถวายมังรายกะยอฉะวา ๆ ได้แจ้งในหนังสือแล้วก็มิฟัง
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราช ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองเมาะตะมะนั้น ก็ให้บำรุงช้างม้าฝึกรี้พลทแกล้วทหารทั้งปวง ทั้งสามสิบสองหัวเมืองฝ่ายใต้ไว้พร้อมแล้ว จึงแต่งคนให้ไปเร่งทัพอำมาตย์ทินมณีกรอด แลเจ้าเมืองเสี่ยง แลหัวเมืองขึ้นทั้งปวง มาให้พร้อมกันณเมืองเมาะตะมะ ครั้นถ้วนกำหนดสามเดือนพ้นพระเคราะห์แล้ว พระองค์จึงให้ทำพระราชพิธีสะเดาะนามเสียพระเคราะห์ แล้วมีพระราชกำหนดให้แก่เสนาบดี นายทัพนายกองทั้งปวง เปลี่ยนพระนามใหม่ว่า พระเจ้าสิทธิโสม ครั้นได้มหาพิชัยฤกษ์เปนมงคลแล้ว ก็ให้ยกทัพบกทัพเรือขึ้นมาตึ้งณเมืองเสี่ยง จึงตรัสปรึกษานายทัพนายกองทั้งปวงว่า เรายกทัพขึ้นมาครั้งนี้ พม่าล้อมเมืองหงษาวดีอยู่ ทำไฉนราชบุตรเราซึ่งอยู่ในเมืองจะแจ้งความ จะได้กำหนดออกตีทัพพม่ากระหนาบเอาชัยชนะให้จงได้ นายทัพนายกองทั้งปวงซึ่งเฝ้าอยู่นั้นไม่มีผู้ใดสามารถจะเพ็ททูลรับอาสาได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชถอนพระทัยแล้วตรัสว่า สมิงพ่อเพ็ชร์แลสมิงนครอินท์ยังมีชีวิตอยู่ การแต่เพียงนี้เห้นจะมิพอยากใจเรานัก ครั้งนี้แขนเราขาดไปสองข้างคิดอะไรก็ขัดขวาง
ขณะนั้นอายมนทะยาซึ่งเฝ้าแอบอยู่สุดท้ายคน ชะเง้อหน้าขึ้นกราบถวายบังคมแล้วทูลว่า ถึงท่านทั้งสองหาไม่แล้ว ข้าพเจ้าผู้ชื่ออายมนทะยานี้ยังอยู่ จะขอรับอาสาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทำกลอุบาย เข้าไปเอากิจจาในกรุงหงษาวดีออกมาแจ้งถวายให้จงได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสถามว่า เมื่อพม่าล้อมเมืองอยู่แน่นหนาดังนี้ เองผู้เดียวจะทำเปนประการใดจึงจะเข้าไปได้ อายมนทะยาก็ทูลว่า อันจะไปโดยปกตินั้นมิได้ ขอพระองค์ให้เอาหวายตีหลังข้าพเจ้าให้แตกเปนแผลแล้วจึงจะไปได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงสั่งได้เอาหวายผ่าซีกมาตีหลังอายมนทะยาเสียสิบทีแล้ว โปรดตั้งให้เปนสมิงอายมนทะยา สั่งให้สมิงอายมนทะยาจัดทหารเอาไปด้วยตามชอบใจ สมิงอายมนทะยาก็ถวายบังคมลาออกมา เลือกจัดทหารที่แกล้วกล้าร่วมใจได้แปดคน ถือดาบสำหรับมือแล้ว ก็พากันไปยืนอยู่ที่ฝังนํ้าตรงหน้าค่ายพม่า
ฝ่ายทหารพม่าแลเห็นจึงร้องถามว่า มอญเหล่านี้มาแต่ไหนจะพากันไปแห่งใด สมิงอายมนทะยาร้องบอกว่า เราหนีมาแต่กองทัพพระเจ้าราชาธิราช จะมาสวามิภักดิ์อยู่เปนข้าพระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทอง ทหารพม่าได้ฟังดังนั้นก็ดีใจ หวังจะเข้าไปบอกนายได้ความชอบหน่อยหนึ่ง จึงเอาเนื้อความเข้าไปแจ้งแก่มังปายะสุกรี ๆ ก็ให้ทหารลงเรือข้ามไปรับสมิงอายมนทะยากับทหารแปดคนนั้นมา สมิงอายมนทะยากับททารเข้ามาถึงคำนับมังปายะสุกรี ๆ ก็ซักถาม สมิงอายมนทะยาก็แจ้งความดุจบอกแก่ทหารแต่หนหลัง มังปายะสุกรีจึงพาสมิงอายมนทะยากับทหารแปดคนเข้าไปถวายมังรายกะยอฉะวา กราบทูลตามคำสมิงอายมนทะยาว่านั้น
มังรายกะยอฉะวาได้ทรงฟังยังสงสัยอยู่ จึงตรัสซักถามสมิงอายมนทะยาว่า มอญผู้นี้ชื่อไร เทตุผลเปนประการใดจึงพากันหนีมา สมิงอายมนทะยาก็กราบทูลว่า ข้าพเจ้าชื่อสมิงอายมนทะยาเปนทหารอันแกล้วกล้า สำหรับอยู่หน้าช้างพระที่นั่งพระเจ้าราชาธิราช แต่ข้าพเจ้าทำศึกมาด้วยพระเจ้าราชาธิราช มีความชอบมาหลายครั้งแล้ว พระเจ้าราชาธิราชก็มิปูนบำเหน็จปลูกเลี้ยงข้าพเจ้าเหมือนทหารทั้งปวง เปนเหตุด้วยอำมาตย์ทินมณีกรอดมีความริษยาชิงชังข้าพเจ้าอยู่ แสร้งทูลยุยงให้พระองค์ทรงพระโกรธ ถึงจะทำความชอบสักเท่าใดก็กลับเปนผิดไปเสียสิ้น ต้องรับพระราชอาญาโบยตี ข้าพเจ้าน้อยใจนัก ครั้นจะอยู่เปนข้าสืบไปก็เห็นหา ประโยชน์มิได้ ข้าพเจ้าจึงพาเพื่อนทุกข์เพื่อนยากหนีมาหวังจะอยู่เปนข้าพระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทอง ทำราชการสนองพระเดชพระคุณไปกว่าจะสิ้นชีวิต แม้นพระองค์ทำสงครามมีชัยชนะแก่พระเจ้าราชาธิราชแล้วเมื่อใด ข้าพเจ้าผู้ชื่อสมิงอายมนทะยาก็จะขอแก้แค้นอำมาตย์ทินมณีกรอดให้ได้
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังยังแคลงพระทัยอยู่ ด้วยทรงเห็นว่าอำมาตย์ทินมณีกรอดเปนผู้ใหญ่มีปัญญา รู้ขนบธรรมเนียมรักษาเสนานุวัตรเปนอันดี ดังฤๅจะมาริษยาผู้น้อยซึ่งมีความชอบนั้นหาเห็นเปนไม่ ชรอยอ้ายมอญพวกนี้จะรับอาสามาเปนไส้ศึกคอยสอดแนมเอาข่าวในกองทัพเราบอกส่งไปเปนแท้ มิได้มาโดยสุจริต ทรงพระดำริห์แล้ว จึงตรัสแก่มังปายะสุกรีว่า ซึ่งมอญเปนพวกข้าศึกจะมาสวามิภักดิ์อยู่ด้วยนั้น เรายังสงสัยนักมิเชื่อใจเลย อันคำสมิงอายมนทะยาว่ากล่าวนี้เรายังหาเห็นจริงไม่ เพราะมอญมักทำกลอุบายมา เขาว่าชาติมอญแล้วในท้องมีเคียวคนละเจ็ดเล่ม คำอันนี้ดูเหมือนจะจริง ซึ่งข้าศึกเข้ามาสามิภักดิ์ท่ามกลางสงครามดังนี้ เรามิไว้ใจชุบเลี้ยงได้ มังปายะสุกรีจึงทูลว่า ซึ่งพระองค์ตรัสว่ามอญโกงนั้นก็จริงอยู่ แต่ข้าพเจ้าเห็นว่าที่คดโกงก็มี ที่ซื่อตรงก็มี ซึ่งสมิงอายมนทะยาพาพวกเพื่อนมาสวามิภักดิ์ต่อพระองค์นี้ ข้าพเจ้าเห็นต้องราชทัณฑ์หลังแตกบอบช้ำมา จะสวามิภักดิ์โดยสุจริตกระมัง
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังก็ทรงพระสรวล ตรัสว่าท่านเปนผู้ใหญ่เล่ห์กล ความคิดเพียงนี้ตรองไม่ถึงเลยหรือ ครั้งพระเจ้าภุกามทรงปลูกเลี้ยงสมิงอขมะมอญ ๆ ติดขบถต่อพระเจ้าภุกาม ๆ แต่งให้เจตะสุกรีพระราชบุตรเขยยกกองทัพลงไปจับสมิงอขมะมอญ ๆ รู้ก็คิดกลอุบายตีมะตะหยอกพ่อตาแตกเปนแผลแล้วให้ออกไปหากองทัพ มะตะหยอกก็แสร้งทำสวามิภักดิ์ต่อเจตะสุกรีๆ มิได้สงสัย จนเจตะสุกรีต้องยาพิษตายเพราะเสียรู้มอญ ความข้อนี้ก็มีในจดหมายเหตุราชพงษาวดารเมืองเรา ท่านไม่รู้ไม่ได้ฟังหรือ อนึ่งอนุเกวัฏรับอาสาพระมโหสกก็ตีหลังแตกเปนแผล ไปเปนไส้ศึกล่อลวงพระเจ้าจุลนีพรหมทัตให้ล่าทัพแตกหนีไปจากเมืองมิถิลา เสียเข้าของเครื่องสาตราวุธเปนอันมากมีในเรื่องมโหสถชาฎกนั้น ท่านไม่ได้ฟังธรรมเทศนาหรือประการใด ซึ่งสมิงอายมนทะยาจะมาสวามิภักดิ์เราครั้งนี้ เห็นจะเปนดังอนุเกวัฎแลสมิงอขมะมอญ ครั้นเราจะให้ฆ่าเสียก็ผิดอย่างธรรมเนียม จะขับไล่ไปเสียมอญจะว่ากลัวความคิด จำจะให้เอาตัวไว้ ถ้าสืบรู้ว่าเปนไส้ศึกมาจริงแล้วเราจะให้ตัดศีร์ษะมอญทั้งเก้าคนนี้ ทำเครื่องราชบรรณาการไปเยาะเย้ยพระยามอญจงได้ จึงสั่งนายทัพนายกองทั้งปวงให้คุมสมิงอายมนทะยากับพวกแปดคนไปจำไว้ให้มั่นคงอย่าให้หนีไปได้ แม้นมอญเก้าคนนี้หนีไปได้แล้ว จะเอาโทษผู้คุมถึงสิ้นชีวิต นายทัพนายกองรับสั่งแล้ว ก็คุมสมิงอายมนทะยากับทหารแปดคนไปส่งให้ทหารจำไว้ สั่งกำชับให้คอยระวังดูแลกวดขันนัก สมิงอายมนทะยาก็มิได้ย่อท้อกลัวตายใจกล้าหาญอยู่เสมอ ครั้นนานมาวันหนึ่ง สมิงอายมนทะยาแสร้งทำมายาร้องไห้พูดแก่ผู้คุมว่า ตัวเราเปนข้าทหารพระเจ้าราชาธิราช สู้เอาชีวิตเปนแดนทำการสงครามมาเปนช้านาน พระเจ้าราชาธิราชก็หาทรงพระเมตตาชุบเลี้ยงไม่ เรามีความระกำใจเปนนิจจึงอยู่ด้วยมิได้แล้ว บัดนี้หนีร้อนมาพึ่งเย็น คิดว่าจะทำการสนองพระเดชพระคุณราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทองโดยสัตย์สุจริตกว่าจะสิ้นชีวิต ก็ไม่สมปรารถนา กลับมาเปนโทษเสียอีกเล่า อุปมาเหมือนหนีศึกมาพบเสือ ขึ้นต้นไม้ปะอสรพิษ มิรู้ที่จะคิดเลย ถึงมาทว่าพระราชบุตรมีพระทัยรังเกียจอยู่ เพราะยังมิได้ทรงเห็นความจริงของเรา ให้จำแต่ตัวเราไว้ผู้เดียวก็ตามเถิด ขอให้ปล่อยแต่พวกเราแปดคนนี้ ออกไปทำการรบพุ่งด้วยนายทัพนายกองสักครั้งเดียว ก็คงจะเห็นความจริงของเรา ซึ่งตัวเราจะตายนั้น ไม่เสียดายชีวิตตามแต่เวราหนหลังเถิด พม่าผู้คุมได้ฟังก็จำคำสมิงอายมนทะยาไปแจ้งแก่เสนาบดี ๆ ก็นำคดีเข้ากราบทูลมังรายกะยอฉะวา ตามถ้อยคำสมิงอายมนทะยาว่าทุกประการ
มังรายกะยอฉะวาได้ทรงฟังดังนั้น ก็บรรเทาความสงสัยลงจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นเราจะให้ลองดู ถ้ามอญมาโดยสุจริตจริงแล้วเราจะเลี้ยง แม้นมิสุจริตจะให้ฆ่าเสีย จึงสั่งให้ถอดมอญแปดคนออกจากจำ แต่สมิงอายมนทะยาผู้เดียวนั้นให้จำไว้ก่อน แล้วตรัสสั่งนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ถึงเวลาออกรบกับมอญก็ให้คุมตัวมอญแปดคนนี้ออกไปด้วย คอยระวังดูแยบคายมัน
ฝ่ายสมิงอายมนทะยาได้แจ้งว่า มังรายกะยอฉะวาตรัสสั่งจะให้ถอดพวกแปดคนออกจากที่จำก็ดีใจนัก ด้วยสมความคิดอยู่แล้ว จึงสั่งกำชับพวกทั้งแปดคนว่า ถ้าออกไปรบให้ทำองอาจแกล้วกล้าเข้าตัดศีร์ษะมอญ ซึ่งต้องอาวุธบาดเจ็บลำบาก เห็นว่าไม่รอดแล้วนั้น ให้ตัดเอามาคนละศีร์ษะทุกวัน มอญแปดคนก็รับคำสมิงอายมนทะยา ครั้นถึงเวลาพม่าออกรบกับมอญ นายทัพนายกองจึงให้ไปถอดเอามอญแปดคนนั้นมา ให้แต่งตัวนุ่งห่มอย่างทหารพม่าแล้วก็ยกออกไปรบกัน มอญแปดคนนั้นก็คอยตัดศีร์ษะมอญซึ่งออกมารบถูกอาวุธเจ็บลำบากอยู่นั้นได้คนละศีร์ษะ เอามาถวายมังรายกะยอฉะวาทุกวัน ตามคำสมิงอายมนทะยาสั่งนั้นมิได้ขาด มังรายกะยอฉะวาเห็นดังนั้นก็คลายสงสัยลง จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า สมิงอายมนทะยาพาเพื่อนกันหนีมาหาเรานี้ เห็นจะมีความ แค้นในพระเจ้าราชาธิราชเปนมั่นคง ถ้าแกล้งมาเปนกลอุบายแล้ว ไหนจะสามารถตัดเอาศีร์ษะเพื่อนกันดังนี้ได้ก็เห็นผิดไป เสนาบดีนายทัพนายกองก็เห็นด้วย มังรายกะยอฉะวาจึงสั่งให้ถอดสมิงอายมนทะยาออก ให้เข้าทำการด้วยนายทัพนายกอง
ครั้นเวลาเช้าขึ้นมอญแต่งกองทัพออกมารบ สมิงอายมนทะยาก็แต่งตัวเปนพม่าออกไปรบด้วยนายทัพนายกองมอญ เมื่อจะเข้ารบนั้น สมิงอายมนทะยาถือดาบสองมือ พาทหารแปดคนวิ่งขึ้นหน้าพม่าทั้งปวง ครั้นใกล้กองทัพมอญเข้าก็เปลื้องผ้าโพกศีร์ษะซึ่งทำเปนเพศพม่านั้นออกทิ้งเสีย แล้วร้องบอกพวกมอญว่า เราชื่อสมิงอายมนทะยาเปนทหารพระเจ้าราชาธิราช ๆ ตรัสใช้ให้นำราชกิจมาแจ้งแก่พระราชบุตร แล้วก็พาพวกแปดคนวิ่งหนีพม่าเข้าไปในกองทัพเมืองหงษาวดี
ฝ่ายนายทัพนายกองมอญทั้งปวง เห็นสมิงอายมนทะยาวิ่งหนีเข้ามาดังนั้นก็ดีใจมิได้อยู่รบพุ่งด้วยพม่า ก็กลับทัพเข้ายังกรุงหงษาวดี จึงพาสมิงอายมนทะยาเข้าไปเฝ้าพระยาเกียรราชบุตร ๆ ทอดพระเนตรเห็นสมิงอายมนทะยาก็ดีพระทัยนัก ตรัสถามว่าท่านทำเปนประการใดจึงหนีเข้ามาได้ สมิงอายมนทะยาก็กราบทูลแจ้งโดยกลอุบายทุกประการ แล้วทูลว่าสมเด็จพระราชบิดาของพระองค์ ซึ่งเสด็จไปอยู่ณเมืองเมาะตะมะนั้น พ้นกำหนดสามเดือนสิ้นพระเคราะห์แล้ว บัดนี้พระองค์ยกพลทแกล้วทหารกองทัพหลวงขึ้นมาตั้งอยู่ณเมืองเสี่ยง ครั้นจะยกพลทหารเข้าตีกองทัพพม่านั้น เกลือกพระองค์มิทันแจ้ง จึงใช้ให้ข้าพเจ้านำพระราชกำหนดเข้ามาว่า ถึงณวันศุกร์ขึ้นสามคํ่าเวลาเช้านั้น กองทัพหลวงจะยกเข้าตีทัพพม่าซึ่งตั้งประชิดอยู่ณทิศตวันตกนั้น ให้พระองค์แต่งทแกล้วทหารออกตี กระหนาบให้พร้อมกัน
พระยาเกียรได้แจ้งดังนั้นมีพระทัยยินดีนัก ดุจดังได้ชัยชนะแล้วก็เหมือนกัน จึงตรัสสรรเสริญสมิงอายมนทะยาว่ามีเสียทีเปนทหารน้ำใจองอาจแกล้วกล้าหาผู้ใดเสมอยากนัก แล้วพระองค์ก็พาสมิงอายมนทะยา เสด็จขึ้นไปบนหน้าที่ให้แลดูพม่าจะทำเปนประการใด ฝ่ายนายทัพนายกองพม่า ครั้นเห็นสมิงอายมนทะยากับพวกแปดคนวิ่งหนีไปดังนั้น แลกองทัพมอญก็พากันกลับเข้าเมืองหงษาวดี
ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าก็กลับเข้าค่าย แล้วไปทูลมังรายกะยอฉะวา ว่า สมิงอายมนทะยาพาพวกกันออกไปรบวันนี้ พากันวิ่งหนีเข้าเมืองหงษาวดีสิ้นแล้ว มังรายกะยอฉะวาได้แจ้งดังนั้นก็ทรงพระโกรธแค้นพระทัยนัก จึงตรัสว่าเรามิรู้เท่ามอญ แต่เดิมก็ได้ว่าแล้วว่า มันจะมาเปนไส้ศึก เรามิวางใจจึงให้จำไว้ บัดนี้มันก็แต่งกลล่อลวงให้เราเชื่อหนีไปแล้ว ช่างมันก่อนเถิดคงจะจับตัวได้  ครั้งนี้เราก็ให้ล้อมเมืองมั่นคงเปนสามารถอยู่ ถึงมาทว่าสมิงอายมนทะยาหนีเข้าไปอยู่ในเมืองนั้น ใช่ว่ามันจะแซกแผ่นดินไปพ้นก็หามิได้ เหมือนหนึ่งลูกไก่อยู่ในเงื้อมมือเรา ถ้าจะบีบเข้าเมื่อใดก็จะตายเมื่อนั้น แม้นเราให้จับตัวสมิงอายมนทะยาได้แล้ว จึงให้ผ่าอกเชือดเอาหัวใจออกมาสับเสียให้ละเอียดจงได้ ตรัสแล้วก็ให้ทหารพม่าเข้ามาร้องด่าว่า อ้ายสมิงอายมนทะยาโกหก มึงหนีเข้าไปอยู่ในเมืองนั้นก็ให้มึงอยู่ดีเถิดไม่ช้าไม่นานก็จะได้เห็นกัน
สมิงอายมนทะยาได้ฟังดังนั้นก็ร้องตอบออกไปว่า อ้ายพม่าหน้าโง่ ไม่มีความอาย แต่กูเปนทหารยังลวงมึงได้ มึงยังสำคัญว่าจะได้เมืองหงษาวดีอีกเล่า ซึ่งกูเข้ามาในเมืองทั้งนี้ ใช่กูจะอยู่ทีเดียวก็หาไม่ เวลาพรุ่งนี้เช้ากูจะกลับออกไปเฝ้าเจ้ากู มึงชวนกันคอยดูเถิด นายทัพนายกองพม่าได้ฟังดังนั้น ก็เอาเนื้อความไปกราบทูลมังรายกะยอฉะวาตามคำสมิงอายมนทะยาทุกประการ
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้นก็แจ้งว่า พระเจ้าราชาธิราชยกกองทัพมาตั้งอยู่ณเมืองเสี่ยง ก็ยิ่งทรงพระโกรธสมิงอายมนทะยานัก ว่าทำอุบายล่อลวงหนีไปได้ แล้วยังกลับมาท้าทายอีกเล่า จึงตรัสกำชับนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวง ให้ล้อมเมืองหงษาวดีไว้เปนกวดขันยิ่งกว่าเก่า แล้วให้ทำกำหนดประกาศไว้ว่า โดยตํ่าแต่วิลาแลไก่อย่าให้หนีออกไปได้ แม้นนกบินออกมาจากกำแพงเมืองแล้ว ก็ให้เอาเกาทัณฑ์ยิงเสียจงสิ้น เราจะคอยดูสมิงอายมนทะยาว่ามันจะแซกแผ่นดินไป หรือจะเหาะไปทางอากาศ หรือจะจำแลงกายหายตัวได้ ถ้ามันมีวิชาความรู้กำบังตัวไปได้แล้ว เราจึงจะกลัวมันแต่ให้คอยระวังจงหนัก ถ้าข้าศึกตีหักออกมาได้ด้านใคร จะเอาโทษนายทัพนายกองหน้าด้านครอกเพลิงเสียให้สิ้น นายทัพนายกองก็ตรวจตรากันเปนสามารถทั้งกลางวันกลางคืนตามรับสั่งมังรายกะยอฉะวา
ครั้นเวลารุ่งเช้าสมิงอายมนทะยา ก็เข้าไปกราบทูลลาพระยาเกียรราชบุตรว่า ข้าพเจ้าจะถวายบังคมลาพระองค์ นำกิจราชการกลับไปแจ้งแก่สมเด็จพระ เจ้าอยู่หัวในวันนี้ พระยาเกียรจึงตรัสถามว่าท่านจะคิดอ่านทำประการใดจึงจะออกไปได้ สมิงอายมนทะยาก็ทูลว่าข้าพเจ้าคิดกลอุบายจะทำตายลอยน้ำออกไป ขอให้เอาหยวกมาทำแพเข้าให้มั่นคง เอาข้าพเจ้าใส่เฝือกเข้าแล้วให้ผู้หญิงโกนศีร์ษะเสียเดินร้องไห้ตามออกไปด้วย แล้วให้เอาเฝือกใส่ลงในแพลอยน้ำไป พม่าทั้งปวงเห็นก็จะสำคัญว่าศพไม่สงสัย ถ้าศพลอยลงไปพ้นค่ายพม่าแล้วข้าพเจ้าจะขึ้นเดินบกไป
พระยาเกียรราชบุตรได้ฟังดังนั้นดีพระทัยนัก จึงตรัสสรรเสริญว่าท่านมีปัญญาเฉียบแหลม ทั้งน้ำใจก็องอาจแกล้วกล้าสมควรจะเปนทหารนับว่าชายผู้หนึ่ง จึงสั่งให้ตัดต้นกล้วยมาทำแพแลเอาไม้มาทำเฝือก แล้วให้เอาเสื่อปูผ้าขาวลาดลง ให้เอาปลาเน่ามาใส่ลงเบื้องซ้ายเบื้องขวาที่ตัวสมิงอายมนทะยาจะนอนนั้น แล้วให้สมิงอายมนทะยาถือดาบแอบข้างไว้ ทำนอนลงเห็นแนบเนียนดีมิได้ขัดขวาง พระยาเกียรจึงให้เอาเฝือกคลุมลงไว้ เอาน้ำผึ้งทาเฝือกให้แมลงวันตอม แหวะเปนช่องตาไว้หน่อยหนึ่งพอเห็น ครั้นทำการเสร็จแล้วจึงให้เปิดประตูเมือง หามศพสมิงอายมนทะยาออกไป ให้ผู้หญิงคนหนึ่งโกนศีรษะแล้วเดินร้องไห้ตามออกไปด้วย
ครั้นมาถึงแม่น้ำตรงหน้าค่ายพม่า หญิงนั้นก็แสร้งทำมารยาร้องไห้กลิ้งเกลือกไปมา ว่าท่านผู้มีพระคุณเปนเพื่อนยาก ตั้งใจจะพาบุตรภรรยาหนีศึกให้พ้นความตายยังมิทันจะไปพ้นภัย ท่านมาออกไข้ทรพิษตายลงหน้าศึกจะฝังศพพ่อไว้ก็มิได้ ต้องเอาผีพ่อมาลอยน้ำเสียฉนี้เมียเสียใจนัก ถึงว่าจะหาบุญไม่ก็ให้ตายเปนปรกติเถิด จะได้เผาผีแทนพระคุณตามประเพณี โอ้พ่อเพื่อนยากเมียไม่ขออยู่แล้ว พ่อจงกลับมาเด็ดเอาดวงใจเมียไปด้วยเถิด จะได้ไปพบกันในเมืองผี หญิงนั้นแสร้งทำร้องไห้รำพรรณไปต่าง ๆ จึงเอาศพลอยไปตามกระแสน้ำ แล้วก็พากันกลับเข้ามาเมือง
ฝ่ายกองทัพเรือพม่า แลเห็นแพหยวกเหม็นกลิ่นปลาเน่าก็สำคัญว่าศพจริง ๆ ต่างคนต่างกลัวไข้ทรพิษ ก็เอาถ่อค้ำแพเสียมิให้ปะเรือเข้าได้ สมิงอายมนทะยาลอยไปพอลับคุ้งเห็นพ้นกองทัพพม่าแล้ว ก็เอาดาบตัดเฝือกออกวาดแพเข้าถึงริมตลิ่งแล้วขึ้นบกเดินเร่งรีบไปถึงกองทัพพระเจ้าราชาธิราช ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองเสี่ยง ก็เข้าไปเฝ้ากราบถวายบังคม แล้วทูลซึ่งได้ทำเล่ห์กลอุบาย แลแจ้งกำหนดแก่พระราชบุตรนั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงพังดังนั้นดีพระทัยนัก จึงตรัสสรรเสริญสมิงอายมนทะยาว่า มีปัญญาหลักแหลมยิ่งนักหาผู้ใดจะเสมอมิได้ จึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลให้เปนอันมาก ครั้นเวลารุ่งเช้ามังรายกะยอฉะวาจึงให้นายทัพนายกองคุมทหารเข้ามาร้องด่าที่ประตูเมืองว่าอ้ายมอญโกหก มึงว่าสมิงอายมนทะยาจะนำข่าวราชการออกไปทูลพระเจ้าราชาธิราชแต่วันวานนี้แล้ว เปนไรยังไม่เห็นโผล่หัวออกไปเล่า หรือมันกลัวหัวจะขาดจึงมิอาจออกมา
ฝ่ายนายทัพนายกองมอญ ซึ่งอยู่บนหน้าที่กำแพงเมืองได้ยินดังนั้นก็หัวเราะเยาะ แล้วให้ทหารร้องบอกไปว่า อ้ายพม่าโง่ตาบอดมึงไม่เห็นหรือ สมิงอายมนทะยาออกไปแต่วานนี้แล้ว มึงยังว่าไม่ออกไปอีกเล่า ทหารพม่าจึงร้องตอบเข้ามาว่า อ้ายมอญโกหกมึงจะมาลวงใคร เปนไรกูไม่เห็นมันแบกหัวออกมาเล่า ซึ่งเจ้ากูให้ล้อมเมืองไว้นี้เปนสามารถมั่นคง อย่าว่าแต่สมิงอายมนทะยาจะออกมาเลย ถึงมาทว่านกบินออกมาก็มิอาจจะพ้นมือไปได้ ซึ่งว่าสมิงอายมนทะยาออกไปแต่วันวานนี้แล้วนั้น มันเหาะไปหรือ ๆ ว่าดำดินออกไปก็จงบอกออกมาให้แจ้ง ทหารมอญจึงร้องบอกออกไปว่า ซึ่งสมิงอายมนทะยาออกไปได้นั้น พวกเองสำคัญว่าเหาะไปได้โดยทางอากาศก็ตาม หรือจะว่าดำดินออกไปก็ตามเถิด บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวของเรายกทแกล้วทหารมาตั้งอยู่ณเมืองเสี่ยงแล้ว ถ้าพวกเอ็งมิเชื่อก็พากันไปดูตัวสมิงอายมนทะยา ยังกองทัพพระเจ้าอยู่หัวของเราให้เห็นเท็จแลจริง นายทัพนายกองพม่าก็กลับมาทูลแก่มังรายกะยอฉะวา ตามถ้อยคำมอญบอกนั้น ทุกประการ
มังรายกะยอฉะวาได้ทรงฟังดังนั้น ก็มีความสงสัยยิ่งนัก ตรัสว่าอ้ายคนนี้มันมีฤทธิ์อย่างไรหนอ เราอยากจะใคร่รู้สักหน่อย  จึงให้จัดผ้ากาสาสามพับ เมี่ยงสิบกระหมวด ให้มังสะเรจองคุมสิ่งของทั้งนี้ไปสืบกองทัพแล้วสั่งว่า ถ้าพระเจ้าราชาธิราชมาตั้งอยู่ ณ เมืองเสี่ยงจริงแล้ว ให้นำสิ่งของทั้งนี้เข้าไปถวาย ขอดูตัวสมิงอายมนทะยาด้วยให้จงได้ แล้วให้จัดเครื่องม้าทองคำสำรับหนึ่งให้ไปด้วยตรัสสั่งว่า ถ้าเห็นตัวสมิงอายมนทะยาจริงแล้ว จงเอาเครื่องม้านี้ให้สมิงอายมนทะยาด้วยเถิด มังสะเรจองก็ถวายบังคมลา คุมสิ่งของไปยังกองทัพพระเจ้าราชาธิราชณเมืองเสี่ยง ทหารในกองทัพเห็นก็ไปแจ้งความแก่เสนาบดี ๆ จึงเข้ากราบทูล สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสสั่งให้รับเข้ามา มังสะเรจองจึงนำสิ่งของทั้งนี้เข้ามาถวายพระเจ้าราชาธิราช
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตรัสถามว่า มังรายกะยอฉะวาหลานเรา ให้เอาสิ่งของทั้งนี้มาให้แก่เรานั้น หลานเราจะประสงค์สิ่งใด มังสะเรจองจึงกราบทูลว่า ซึ่งมังรายกะยอฉะวาให้ข้าพเจ้ามาเฝ้าพระองค์นี้ ด้วยสมิงอายมนทะยา ซึ่งพระองค์ตรัสใช้ให้เข้าไปสืบกิจราชการณเมืองหงษาวดีนั้น แลเข้าอยู่ในที่ล้อมมั่นคงเปนสามารถ บัดนี้ชาวเมืองหงษาวดีบอกว่า สมิงอายมนทะยานำข้อราชการมาแจ้งแก่พระองค์แต่วันวานนี้แล้ว มังรายกะยอฉะวามิเชื่อสงสัยพระทัยอยู่ว่ามาทางไหน เหาะมาหรือดำดินมาได้ประการใดอยากจะทราบ จึงตรัสใช้ให้ข้าพเจ้ามาเฝ้าพระองค์ จะขอดูตัวสมิงอายมนทะยาให้เห็นเท็จแลจริง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้น ก็ทรงพระสรวลตรัสว่าซึ่งชาวเมืองหงษาวดีบอกนั้นจริงอยู่ มอญจะล่อลวงพม่านั้นหามิได้เปนความจริง จึงตรัสเรียกสมิงอายมนทะยาออกมาให้มังสะเรจองดูตัวที่หน้าพระที่นั่ง ครั้นมังสะเรจองเห็นสมิงอายมนทะยาประจักษ์แก่ตาดังนั้นแล้ว ก็เอาเครื่องม้าทองคำสำรับหนึ่ง ให้แก่สมิงอายมนทะยาต่อหน้าพระที่นั่ง บอกว่าสิ่งของทั้งนี้ พระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทองให้เรานำมาพระราชทานแก่ท่าน แล้วมังสะเรจองก็ถวายบังคมลาพระเจ้าราชาธิราชกลับมาทูลแก่มังรายกะยอฉะวาตามซึ่งได้เห็นตัวสมิงอายมนทะยาแลให้สิ่งของทุกประการ
มังรายกะยอฉะวาได้แจ้งดังนั้น ก็ตรัสสรรเสริญสมิงอายมนทะยาว่า สมิงอายมนทะยานี้มันดีจริงชรอยมิใช่มนุษย์ มีปัญญาดังเทพยดาอันสามารถหาผู้เสมอมิได้ มิเสียทีเปนทหารยิ่ง แล้วตรัสแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า ทแกล้วทหารมอญมีสติปัญญาแลฝีมือมาก อนึ่งทัพพระเจ้าราชาธิราชก็จะยกมาช่วยพระราชบุตรเปนทัพกระหนาบอยู่นานไม่ได้ เราจะเร่งหักเอาเมืองเสีย จึงตรัสสั่งนายทัพนายกอง ให้ยกทหารเข้าระดมปีนกำแพง หักเอาเมืองหงษาวดีให้จงได้ นายทัพนายกองพม่าทั้งปวงรับสั่งแล้ว ก็คุมทหารเข้ามาจะหักเอาเมือง ให้ทหารเอาบันไดหกขึ้นพาดกำแพง ทั้งสายโซ่ขึ้นไปพันใบเสมาปีนขึ้นกำแพงเมือง ทหารเจ้าหน้าที่ในเมืองก็พุ่งแหลนหลาวสาตรา ขั้วกรวดทรายยิงเกาทัณฑ์กราดออกมาดังห่าฝน ถูกทหารพม่าล้มตายเปนอันมาก พม่าจะหักเอามิได้ก็ถอยออกไป พม่ากับมอญได้รบพุ่งกันมาหลายครั้ง พลทหารตายลงเปนอันมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย พม่าจะหักเอาเมืองมิได้ก็รอกันอยู่
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชก็ยกกองทัพหลวงออกจากเมืองเสี่ยง มาตั้งอยู่ใกล้เมืองหงษาวดีทางประมาณสิบห้าเส้น ขณะนั้นโหรรามัญสามคนคำนวณฎีกาแล้วถวายพระเจ้าราชาธิราชว่า ถึงวันศุกร์ขึ้นสามคํ่า พระองค์จะได้ศีร์ษะนายทัพพม่าผู้ใหญ่คนหนึ่งเปนมั่นคง ต่อถึงวันอาทิตย์ขึ้นสี่คํ่านั้น พระองค์จะมีศักดานุภาพเปนอันมาก ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาพระชันษาขาด ถ้าแม้นจะออกชนช้างด้วยพระองค์ ๆ ก็จะได้ชัยชนะจับตัวได้ในวันนั้นเปนมั่นคง
โหรผู้หนึ่งคำณวนฎีกาถวายว่า จะได้ตัวใกล้หนองน้ำ โหรผู้หนึ่งคำนวณฎีกาถวายว่า จะได้ตัวที่ต้นไม้ใหญ่ โหรผู้หนึ่งคำนวนฎีกาถวายอีกเล่า ว่าจะได้ตัวที่ภูเขา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสว่า โหรถวายฎีกาทั้งนี้ก็ดีอยู่แล้ว ซึ่งมังรายกะยอฉะวาชันษาขาดนั้น ด้วยโหราไสยศาสตรข้างพม่าก็มีอยู่เหมือนกัน เขาก็ทูลทัดทานขัดขวางไว้ยังมิได้ออกมารบก่อน ทำไฉนจึงจะได้ตัวเล่า
อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า อันน้ำพระทัยมังรายกะยอฉะวานั้น ดุจไก่ผู้อันอาจพึ่งลอกเดือยหนามทอง แล้วเคยมีชัยชนะแก่ไก่ทั้งปวง ถึงจะมีผู้ขัดขวางไว้ก็ดี ถ้าได้ยินเสียงไก่ขันแล้วเมื่อใดก็มิอาจนิ่งอยู่ได้ คงจะวิ่งออกมาชนกันเมื่อนั้น ถ้าถึงวันสัญญามังรายกะยอฉะวา มิได้ออกมาชนช้างด้วยพระองค์แล้ว ข้าพเจ้าจะแต่งทหารออกไปเยาะเย้ย ให้ออกมาชนช้างด้วยพระองค์จงได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงให้เตรียมกองทัพ ซึ่งจะเข้าหักค่ายพม่าที่ล้อมเมืองหงษาวดี ด้านตะวันตกนั้นให้พร้อมมูลไว้ ครั้นถึงวันศุกร์ขึ้นสามคํ่าเวลาอุษาโยค ก็ให้ขับพลทหารทั้งปวงเข้าหักค่ายพม่า มังมหาลักยาต่อสู้เปนสามารถ พม่าแลมอญฆ่าฟันกันล้มตายครั้งนั้นเปนอันมาก
ฝ่ายพระยาเกียรซึ่งอยู่ในเมืองหงษาวดีนั้นก็ยกทหารตีหักออกมาตามสัญญา พม่าเห็นศึกกระหนาบอยู่ต้านทานมิได้ก็แตกเสียค่ายแก่มอญ มังมหาลักยานายทัพนั้นต้องอาวุธตายในที่รบ ทหารมอญก็เข้าตัดเอาศีร์ษะได้ พลทหารพม่าทั้งปวงก็แตกไปค่ายสิ้น พระยาเกียรแลนายทัพนายกองก็พากันมาเฝ้าพระเจ้าราชาธิราช เอาศีร์ษะมังมหาลักยาเข้าถวาย แล้วทูลกิจจานุกิจทุกประการ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งแล้วก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสสั่งให้นายทัพนายกองยกข้ามฟากไปตั้งมั่นอยู่ แล้วพระองค์ก็ให้ยกทัพบกทัพเรือมาตั้งมั่นอยู่ริมแม่น้ำเมืองหงษาวดี จึงให้แต่งหนังสือนัดรบไปถึงมังรายกะยอฉะวาฉบับหนึ่ง ให้จัดผ้าแดงโมรีสิบพับ นํ้าดอกไม้เทศสิบเต้า ให้สมิงอุบากองคุมสิ่งของเครื่องราชบรรณาการ แลหนังสือไปแจ้งแก่มังรายกะยอฉะวา สมิงอุบากองก็ถวายบังคมลาถือหนังสือนัดรบคุมสิ่งของไป
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาได้แจ้งว่า พม่าซึ่งล้อมเมืองหงษาวดีนั้น กองทัพมอญเข้าตีแตกแล้ว เสียมังมหาลักยาด้วย ก็ทรงพระโกรธ จึงสั่งให้เอานายทัพนายกองไปฆ่าเสีย ขณะนั้นพอสมิงอุบากองนำเครื่องราชบรรณาการแลหนังสือของพระเจ้าราชาธิราชไปถึงเสนาบดีก็เข้ากราบทูล มังรายกะยอฉะวาจึงสั่งให้รับเข้าไป เสนาบดีก็นำเข้าเฝ้า สมิงอุบากองก็เข้าไปถวายบังคมถวายหนังสือนัดรบ แลเครื่องราชบรรณาการแก่มังรายกะยอฉะวา ๆ จึงสั่งให้อ่าน ในหนังสือนั้นเปนใจความว่า หลานเรายกทัพมารออยู่ครั้งนี้ เรามีความยินดีนัก เราคิดจะทำยุทธนาการด้วยหลานให้สิ้นฝีมือ แต่เปนวสันตฤดูอยู่จะดูพลช้างพลม้าทแกล้วทหารทั้งปวงไม่ถนัด เราจึงยกพลทแกล้วทหารลงไปอยู่ณเมืองเมาะตะมะ บัดนี้ก็เข้าเหมันตะฤดูแล้ว เราจึงยกทแกล้วทหารขึ้นมา หวังจะใคร่ทำสัปยุทธสงครามด้วยหลานเรา ให้เปนเกียรติยศไว้จนตลอดกัลปาวสาน แม้นหลานเราเปนราชบุตรกษัตริย์อันประเสริฐจริงแล้ว ก็ให้ยกมาทำยุทธนาการด้วยเราเถิด ถึงณวันอาทิตย์ขึ้นสี่คํ่า ให้ออกมาทำสงครามชนช้างให้สิ้นฝีมือจนถึงแพ้แลชนะ
มังรายกะยอฉะวาได้แจ้งดังนั้น ก็ทรงพระโกรธนัก จึงสั่งให้แต่งหนังสือตอบฉบับหนึ่ง แล้วให้จัดเครื่องราชบรรณาการสนองโดยสมควร มอบให้สมิงอุบากองนำกลับมาถวายพระเจ้าราชาธิราช สมิงอุบากองก็ถวายบังคมลา นำหนังสือตอบแลเครื่องราชบรรณาการกลับมาถวายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ๆ จึงตรัสให้อ่าน ในหนังสือตอบนั้นใจความว่า ซึ่งข้าพเจ้ายกลงมาค้างปีรออยู่ทั้งนี้ หมายใจจะทำยุทธนาการสงครามให้สิ้นฝีมือ จนถึงชนช้างกันกับพระเจ้าลุงให้เห็นแพ้แลชนะจงได้ ซึ่งพระเจ้าลุงให้มีหนังสือมาทั้งนี้ ก็สมความปรารถนาที่ข้าพเจ้าคิดไว้แล้ว ขอให้พระเจ้าลุงเร่งแต่งพระองค์ไว้ท่าเถิด ก็จะได้เห็นฝีมือกัน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งแล้ว ก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสปรึกษา เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ซึ่งเราจะออกชนช้างด้วยมังรายกะยอฉะวาครั้งนี้ ช้างฝ่ายพม่าทั้งปวงนั้นเรามิได้กลัว เกรงอยู่แต่พลายประกายมาศช้างเดียว ถ้าพม่าจะขี่พลายประกายมาศออกมาชนแล้ว จะหาช้างตัวใดรับมิได้ อนึ่งพลายสิงหนารายน์ พลายธนูเพ็ชร์เล่า มีฝีงาอยู่ก็จริงแต่กำลังน้อยมิเท่าถึงพลายประกายมาศ เห็นจะสู้มิได้เกรงจะเสียท่วงที จึงตรัสสั่งให้หานายช้างที่เคยเลี้ยงพลายประกายมาศเข้ามาตรัสถามว่า กูจะให้มึงปลอมเอาตะปูเข้าไปตรึงเท้าพลายประกายมาศเสีย อย่าให้พม่าออกมาชนกับกูจะได้หรือมิได้ นายช้างก็รับว่าข้าพเจ้าจะปลอมเอาตะปูเข้าไป ตรึงเท้าพลายประกายมาศเสียให้ได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ตรัสให้ไปทำตามคำ นายช้างก็ถวายบังคมลาออกมาที่อยู่แล้ว จึงแต่งตัวนุ่งห่มผ้าแปลงเพศเปนพม่าหาบฟ่อนหญ้าช้างเอาตะปูซ่อนเข้าไว้ในฟ่อนหญ้า ได้กล้วยสองหวีใส่หัวคานหาบไป ครั้นเวลาสนธยาก็หาบฟ่อนหญ้าตามพวก ตะพุ่นช้างเข้าไป นอนอยู่ริมโรงช้างพลายประกายมาศ ครั้นเวลาเที่ยงคืน ดึกสงัดเสียงคนแล้ว นายข้างก็ลอบเข้าไปจะเอาตะปูตรึงเท้าช้างประกายมาศ
ฝ่ายพลายประกายมาศได้กลิ่นควาญช้างดังนั้นก็จำกลิ่นได้ จึงเอาง่วงจับคว้ากอดนายช้างเข้าแล้วคำรณน้ำตาตก นายข้างเห็นดังนั้นก็เอากล้วยสองหวีส่งให้กิน พลายประกายมาศกินแต่หวีหนึ่ง ๆ ไม่กินนิ่งอยู่ นายช้างป้อนเปนหลายครั้งแล้วก็มิอ้าปากออกรับ นายช้างจึงถามว่า พ่อไม่กินกล้วยหวีนี้ด้วยเหตุใด จะฝากไปให้แก่น้องหรือ พลายประกายมาศได้ยินนายช้างว่า ก็รู้ความแต่พูดมิได้จึงพยักเอา นายช้างเห็นดังนั้นก็ยิ่งมีความเสน่หาร้องไห้รักกัน แล้วนายช้างจึงบอกว่าเวลาพรุ่งนี้พระเจ้าอยู่หัวของเรา จะเสด็จออกชนช้างด้วยมังรายกะยอฉะวา ช้างพม่าทั้งปวงนั้นพระองค์มิได้กลัว มาเกรงอยู่แต่พ่อช้างเดียว จึงตรัสสั่งให้ข้าเอาตะปูมาตรึงเท้าพ่อเสีย บัดนี้ข้ามีจิตต์สงสารพ่อทำไม่ได้แล้ว พ่อจงเอ็นดูข้าอย่าให้ข้าตายเลย เวลาพรุ่งนี้พม่าจะขี่พ่อออกไปชนด้วยพระเจ้าอยู่หัวของเรา ๆ มีพระคุณได้ชุบเลี้ยงเรามา พ่ออย่าไปจงทำอาละวาดสะบัดหมอควาญลงเสีย แล้วไล่แทงช้างดั้งช้างกันทั้งปวงให้อลหม่านขึ้น อย่าให้พร้อมมูลกันได้ แล้วพ่อจงหนีไปป่ากะเลียวนั้นเถิด
พลายประกายมาศได้ฟังดังนั้น น้ำตาตกลงแล้วก็พยักคอรับเอา นายช้างจึงสั่งอีกว่า ถ้าพ่อมิทำดังข้าว่านี้ตัวข้าแลน้องกับมารดาของพ่อก็จะพากันตายสิ้น พลายประกายมาศร้องไห้รักกันกับนายช้าง แล้วนายช้างก็กลับมา พอเวลารุ่งเช้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จออก นายช้างก็เข้าเฝ้าทูลกิจการ ซึ่งได้ว่ากับพลายประกายมาศนั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ทรงพระโกรธ มีพระสีหนาทตรัสด่าว่า อ้ายไพร่ชาติหญ้าแพรกปัญญาสถุล พ่อมึงเป็นช้างหรือมึงจึงรู้จักภาษาพูดนัดแนะกันได้ดังนั้น อ้ายสู่รู้กว่าเจ้า ใช้อย่างนี้ไปทำอย่างหนึ่ง มึงดีกว่ากู ๆ จะเลี้ยงมึงได้หรือ ครั้นกูจะให้ฆ่ามึงเสีย ก็ยังมีเวลาผัดอยู่ คนทั้งปวงจะติเตียนว่าใจเร็วด่วนได้ จึงสั่งให้เอานายช้างไปจำไว้ แล้วตรัสว่าถ้าพม่าขี่พลายประกายมาศออกมาชนช้างด้วยกู ๆ จะตัดศีร์ษะเสียให้สิ้นทั้งโคตร นายทัพนายกองก็คุมตัวนายช้างไปจำขังไว้ตามสั่ง
ฝ่ายโหราพม่าก็คำนวณฎีกาถวายมังรายกะยอฉะวาว่า พระชันษาถึงฆาฏ เวลาพรุ่งนี้อย่าเพ่อเสด็จออกชนช้างด้วยพระเจ้าราชาธิราชก่อน ขอให้งดการสงครามป้องกันพระองค์ไว้ แต่ในเจ็ดวันกว่าจะพ้นพระเคราะห์ มังรายกะยอฉะวาได้ฟังดังนั้นจึงตรัสว่า เรายกมาครั้งนี้หมายจะชนช้าง ด้วยพระยามอญให้จงได้ จนศึกมาตั้งค้างปีอยู่ บัดนี้ก็สมคะเนที่เราคิดไว้นั้น อนึ่งก็ได้ให้สัญญากำหนดถ้อยคำแก่พระเจ้าราชาธิราชแล้ว ซึ่งจะให้เรางดไว้ฉะนี้ก็จะเสียสัตย์สัญญาไป ภายหลังไหนจะได้ชนช้างกับด้วยพระเจ้าราชาธิราชอีกเล่า โหรแลนายทัพนายกองพม่าทั้งปวงจึงทูลว่า ซึ่งการสงครามนี้ก็หมายจะเอาชัยชนะกันทั้งสองฝ่าย ถึงมาทว่าจะให้ถ้อยคำสัญญาไว้แล้วก็ดี อันการสงครามย่อมมีเล่ห์กลอุบายต่าง ๆ พอจะตอบโต้ว่ากล่าวกันได้อยู่ จะถือเอาเปนขาดนั้นยังมิได้ก่อน มังรายกะยอฉะวาได้ฟังก็เห็นด้วย ครั้นถึงวันนัดจึงสั่งให้แต่งเครื่องมัจฉะมังษาสุราบาน เลี้ยงดูทแกล้วทหารนายกองทั้งปวงให้กินแล้ว ก็ให้ตีฆ้องกลองโห่ร้องอื้ออึงไปทั้งค่าย มังรายกะยอฉะวาเคยเสวยสุราแต่ก่อนวันละทนาน วันนั้นเสวยสองทนาน ทแกล้วทหารนายทัพนายกองทั้งปวง ก็ให้กินทวีขึ้นอีกคนละทนาน ช้างอาเขตร์ซึ่งทรงเปนพระคชาธารนั้น เคยกินแต่กะละออมหนึ่ง วันนั้นให้กินสองกะละออม
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ครั้นถึงวันนัดแล้ว ก็ให้ผูกช้างพลายสิงหนารายน์เปนพระคชาธาร ประกอบไปด้วยช้างโคตรแล่นโจมทัพดั้งกัน ล้อมวังพังคาคํ้าค่ายใหญ่เพรียวทั้งปวง โดยขบวนพยุหทัพช้างแล้วทรงพระภูษาฉลองพระองค์ ทรงพระมหามาลาสำหรับศึกใช้ต้องสีตามตำหรับพิชัยสงคราม แลพระคชาธารอาภรณ์ธงเทียว พลทวนดาบดั้งโล่ห์เขน ในกองทัพหลวงนั้น แต่ล้วนแต่งตัวด้วยเครื่องดำสิ้น ใช้พระยาเกียรราชบุตรทรงช้างพลายธนูเพ็ชร์เปนพระคชาธาร เครื่องอาภรณ์ประดับช้างธงเทียว พลดาบดั้งโล่ห์เขนแต่ล้วนพื้นทองสิ้น พร้อมด้วยช้างโคตรแล่นโจมทัพ ตามขบวนพิชัยสงคราม เปนปีกขวาทัพหลวงกองหนึ่ง แล้วให้พระยารามราชบุตรทรงพลายผจญมารเปนพระคชาธาร เครื่องอาภรณ์ธงเทียว พลดาบดั้งโล่ห์แต่ล้วนแดง หมอควาญทั้งปวงใส่เสื้อโพกผ้าชมภูสิ้น พร้อมไปด้วยช้างโคตรแล่นโจมทัพคํ้าค่ายทั้งปวง สำหรับทัพตามขบวนศึกเสร็จแล้ว สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชให้ตกแต่งประดับประดากองทัพครั้งนั้น มีสีเหมือนกัน ตามหมวดหมู่ทัพช้างสามทัพเปนสามกอง ครั้นได้มหาพิชัยฤกษ์เปนมงคลแล้ว ก็ให้ยกกองทัพออกจากค่าย มิได้ทอดพระเนตรเห็นมังรายกะยอฉะวาออกมาตามสัญญา ได้ทรงฟังแต่เสียงฆ้องกลองโห่ร้องอื้ออึงอยู่ในค่าย อำมาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า ซึ่งมังรายกะยอฉะวามิได้ออกมาชนช้างด้วยพระองค์ครั้งนี้ ชรอยจะมีผู้ทูลทัดทานไว้เปนมั่นคง ขอให้สมิงอังวะมังศรีคุมทหารห้าพันเข้าไปร้องเยาะเย้ยริมค่ายมังรายกะยอฉะวา แล้วให้เอาพร้าแลขวานตัดไม้เสาค่าย ทำเปนจะปักค่ายประชิดลง แล้วให้ทหารร้องว่าอ้ายพม่าขี้ขลาดนักดุจหนึ่งสตรีก็เหมือนกัน มิใช่ชายอันองอาจแกล้วกล้า นี่หรือจะมาทำสงครามด้วยพระเจ้าอยู่หัว อันแกล้วกล้าในสงครามนั้นได้ มึงยังหมายว่าจะได้เมืองหงษาวดีอีกเล่า เจ้ามึงสัญญาว่าจะออกมาชนช้างแล้วก็มิได้ออกมาตามสัญญา มึงคิดอ่านจะหนีหรือ จึงซ่อนหน้าเสีย มิขอดูหน้ามอญด้วยความกลัวนักหรือ บัดนี้พระองค์รับสั่งใช้ให้กูมาตั้งค่ายล้อมไว้ แล้วให้ฟันเสาค่ายมึงลงเสียให้สิ้น ถ้าให้ทหารไปว่ากล่าวหยาบช้าฉะนี้ ข้าพเจ้าเห็นมังรายกะยอฉะวาจะอดกลั้นมิได้ ก็จะออกมาชนข้างด้วยพระองค์เปนมั่นคง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงสั่งให้สมิงอังวะมังศรี ไปทำตามคำอำมาตย์ทินมณีกรอดทูลนั้นทุกประการ สมิงอังวะมังศรีรับสั่งแล้ว ก็คุมทหารห้าพันให้ถือพร้าขวานแลแบกไม้กระทู้กรูกันเข้าไปตรงหน้าค่ายมังรายกะยอฉะวา ทำอาการดุจหนึ่งอำมาตย์ทินมณีกรอดว่านั้น
ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าซึ่งอยู่ในค่ายเห็นมอญยกมา มีแต่พร้าขวานแลจอบหามีเครื่องสาตราวุธไม่ จึงให้ทหารร้องถามออกมาว่ามอญมึงมาทำไม สมิงอังวะมังศรีจึงให้ทหารร้องบอกว่า เจ้ามึงนัดว่าวันนี้จะออกไปชนช้างด้วยพระเจ้าอยู่หัวของกูแล้วมิได้ออกไป มึงคิดอ่านจะหนีหรีอ มึงมุดหัวซ่อนหน้าอยู่ในค่ายไม่มีอาย บัดนี้พระองค์ตรัสใช้ให้กูมาตั้งค่ายล้อมมึงไว้ แล้วให้ตัดเสาค่ายพวกมึงลงเสียให้สิ้น อ้ายพม่าครั้งนี้ที่จะเหลือไปเมืองอังวะอย่าสงสัยเลย สมิงอังวะมังศรีให้ทหารร้องว่าดังนั้นแล้ว ก็ให้ทหารขุดหลุมลงจะปักเสาค่าย นายทัพนายกองพม่าได้ยินดังนั้น ก็กลับเข้าไปทูลแก่มังรายกะยอฉะวา ๆ ได้ฟังดังนั้นก็ทรงพระโกรธยิ่งนัก อุปมาดังพระยานาคราชอันมีพิษ มีผู้เอาไม้ค้อนมาตีลงที่ขนดก็ย่อมโกรธ มังรายกะยอฉะวารีบเสด็จลุกขึ้นจากที่เสวยในทันใด นายทัพนายกองทั้งปวง ต่างคนต่างก็ลุกขึ้นสิ้น แลภาชนะซึ่งใส่มัจฉะมังษาสุราบานนั้น ก็แตกหัก กระจัดกระจายหามีผู้ใดจะทันเก็บไม่ มังรายกะยอฉะวาจึงตรัสแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า เรายกมาครั้งนี้ตั้งใจจะทำสงครามแก่พระเจ้าราชาธิราช จนถึงชนช้างกันอีก พระยามอญหนีไปมิได้ไห้เห็นหน้า แต่ครั้งหนึ่งเราต้องล้อมเมืองไว้จนศึกค้างปี เพราะจะใคร่เห็นหน้าพระยามอญใหได้ แล้วกลับมาเจรจาดูหมิ่นเช่นนี้เล่า มังรายกะยอฉะวาทรงพระโกรธเปนกำลัง จึงสั่งให้ผูกช้างสำหรับศึกทั้งปวง จึงจะออกชนช้างด้วยพระเจ้าราชาธิราชนั้น
ฝ่ายนายทัพนายกองทั้งปวง ทูลทัดขัดขวางเปนหลายครั้งก็มิฟัง จึงสั่งให้ผูกช้างอาเขตร์เปนพระคชาธาร พร้อมไปด้วยช้างโคตรแล่นโจมทัพ ดั้งกันล้อมวังพังคาคํ้าค่ายใหญ่เพรียวทั้งปวง สั่งให้มังนันทะสูขี่ช้างพลายประกายมาศ สรรพไปด้วยทัพช้างทั้งปวงเสร็จแค้ว มังรายกะยอฉะวาเสด็จเข้าไปข้างในตรัสแก่นางนักสนมว่า วันนี้พี่จะไปชนช้างด้วยพระยามอญให้สนุกใจ เจ้าจงเปิดหน้าพระแกลแลดูเล่นให้สำราญใจเถิด อันอาเขตร์ช้างที่นั่งของเรานี้ แม้นทำสงครามจะมีชัยชนะครั้งใด ก็โกญจะนาทเปนเสียงนกกาเรียน บัดนี้ก็ร้องโกญจะนาทเปนเสียงนกกาเรียนยิ่งกว่าแต่ก่อนอีก จะมีชัยชนะแก่พระยามอญเปนมั่นคง เจ้าอย่าได้มีอารมณ์หวาดไหวสดุ้งตกใจเลย ตรัสสั่งดังนั้นแค้ว จึงทรงเครื่องรณยุทธสำหรับพระมหากษัตริย์ตามขบวนพิชัยสงครามเสร็จ เสด็จขึ้นทรงพระคชาธาร โหรมิได้ถวายพระฤกษ์ เพราะไม่มีศุภฤกษ์เวลานั้น มังรายกะยอฉะวาก็ให้ลั่นฆ้องโห่ร้องเอาชัย เป่าปี่ตีกลองยกทัพออกจากค่าย พอแลเห็นทัพข้างฝ่ายมอญเปนสามกอง ประดับประดาอาภรณ์แลเครื่องสรรพยุทธมีสีต่างๆ กัน จึงตรัสถามมังมหาราชาว่าทัพใครอยู่เบื้องขวา ประดับประดาแต่ล้วนเครื่องแดงดูงามยิ่งนัก มังมหาราชาจึงกราบทูลว่า ทัพนั้นคือพระยารามราชบุตรผู้น้อยของพระเจ้าราชาธิราช แล้วตรัสถามว่าทัพผู้ใดอยู่เบื้องซ้ายประดับเครื่องทั้งปวงแต่ล้วนทอง มีพระคชาธารแลดาบดั้งพลโล่ห์เขนหุ้มไปด้วยทองสิ้น ดูแสงระยับจับรัศมีพระอาทิตย์งามยิ่งนัก มังมหาราชาจึงทูลว่า ทัพนั้นคือพระยาเกียรราชบุตรผู้ใหญ่ มังรายกะยอฉะวาจึงตรัสถามว่านั้นทัพผู้ใดเล่า ทรงอาภรณ์แลเครื่องสรรพยุทธแต่ล้วนดำดูพิลึกดูเข้มแข็งนัก มังมหาราชาจึงทูลว่าทัพนั้นคือพระเจ้าราชาธิราช มังรายกะยอฉะวาได้แจ้งดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงสั่งให้กลางช้างพระที่นั่งฟ้อนโบกแพนพระคชาธาร สั่งให้นายทัพนายกองช้างทั้งปวง ประดังหน้ากันตรงเข้าหน้าทัพพระเจ้าราชาราชาธิราชให้พร้อมกัน
ขณะนั้นสมิงอังวะมังศรี เห็นมังรายกะยอฉะวาออกมาจากค่ายแล้วก็พาทหารรีบกลับมา ขณะเมื่อมังรายกะยอฉะวายกออกไปครั้งนั้น เสวยสุราเหลือขนาด ด้วยสามารถกำลังเมา นายทัพนายกองฝ่ายพม่าก็เมาสิ้น ต่างคนต่างมาค่าย เร่งจัดแจงรี้พลผูกช้างมิทันที จึงตามออกมาต่อภายหลัง มังนันทะสูก็ขึ้นช้างประกายมาศแล้วก็รีบตามออกมา
ฝ่ายพลายประกายมาศถอดทรงออกจากเท้าแล้ว พอเดินมาได้หน่อยหนึ่งก็สลัดมังนันทะสูแลควาญท้ายลงเสีย แล้วก็อาละวาดไล่แทงช้างแลรี้พลในกองทัพพม่าทั้งปวงเปนอลหม่านวุ่นวาย แลข้างพม่าทั้งปวงก็ตื่นกันขึ้น นายทัพนายกองฝ่ายพม่าก็เข้ารุมกันจับประกายมาศ แทงด้วยทวนยิงด้วยเกาทัณฑ์เจ็บปวดเปนสาหัส พลายประกายมาศก็รับขวิดควานเดาะด้วยปลายงาแลงวง ถีบฉุดถูกพม่าล้มตายเปนอันมาก นายทัพนายกองทั้งปวงสาละวนจับพลายประกายมาศอยู่ก็หาไปทันมังรายกะยอฉะวาไม่ พลายประกายมาศต้องอาวุธเจ็บปวดเปนสาหัส ก็วิ่งตรงไปเข้าป่ากะเลียวตามควาญช้างสั่งไว้นั้น ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาขับช้างตรงออกมาแต่กองเดียว
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช มิได้ทอดพระเนตร์เห็นทัพช้างทั้งปวงยกหนุนออกมาตามขบวนพยุหสงครามก็ดีพระทัยนัก จึงสั่งให้กลางช้างพระที่นั่งฟ้อนแพนพระคชาธาร สั่งให้พระราชบุตรทั้งสององค์ อ้อมวงวกหลังกระหนาบล้อมเข้าทั้งซ้ายขวา พระราชบุตรทั้งสองครั้นเห็นแพนพระคชาธารฟ้อนรำตรงมาดังนั้น ก็แจ้งในพระราชกำหนด จึงให้กลางช้างพระคชาธารฟ้อนรับ แล้วก็เร่งพลช้างทั้งปวง อ้อมวกหลังเข้ามาตามรับสั่ง พลทวนทองทวนแดงหน้าช้างพระราชบุตรทั้งสองก็อ้อมวกเข้ามา
ฝ่ายกองทัพพระเจ้าราชาธิราชก็ยกเข้า แยกกันเปนสามด้านยังมิทันจะรอบถึงกัน พลทหารดาบดั้งทวนทองโล่ห์เขนโตมรเกาทัณฑ์ในทัพมังรายกะยอฉะวาก็วิ่งออกมาต้านทานรบพุ่ง ต่อแย่งแทงฟันกันเปนสามารถอลหม่าน พลทหารทั้งสองฝ่ายก็โห่ร้องอื้ออึงขึ้น ขณะนั้นช้างอาเขตร์ซึ่งเปนพระคชาธาร มังรายกะยอฉะวาทรงมานั้น ได้ยินเสียงอื้ออึงก็ลำพองกำเริบมันฟุ้งขึ้นด้วยกำลังเมาสุราเหลือขนาด ก็สลัดมังรายกะยอฉะวาตกลงพระเสอวหัก แล้วก็วิ่งไล่แทงช้างแลไพร่พลพม่าทั้งปวงด้วยกำลังเมา
ฝ่ายมังรายกะยอฉะวาตกลงบั้นพระองค์หัก เสด็จพระดำเนินมิได้ ก็คลานหนีเช้าซ่อนอยู่ใต้ต้นจิกริมจอมปลวก มีแอ่งน้ำแห่งหนึ่งเปนลำมาบ ขณะเมื่อพลทั้งสองฝ่ายเข้าสัประยุทธกันเปนตลุมบอนอลหม่านอยู่นั้น ผงคลีตลบไปแลมิใคร่จะเห็นตัวกัน
ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชเห็นพลทั้งสองฝ่ายเข้ารบกันเปนอลหม่านอยู่ดังนั้น ก็ให้พลช้างทัพหลวงประดังหน้าพร้อมกัน ให้ขับช้างเหยียบยํ่าเข้าไป ไพร่พลพม่าทั้งปวงก็ล้มตายเปนอันมาก ที่เหลือนั้นก็แตกหนีไปสิ้น มิได้ทอดพระเนตรเห็นพลายประกายมาศเปนพระคชาธาร เห็นแต่พลายอาเขตร์ซึ่งเปนพระคชาธารนั้นปล่อยอยู่ ก็ให้ทหารทั้งปวงเข้าล้อมจับเอาพลายอาเขตร์ได้ แล้วทอดพระเนตรไปมิได้เห็นมังรายกะยอฉะวา ด้วยผงคลีตลบอยู่ทรงพระสงสัยแคลงพระทัยนัก จึงสั่งให้ทหารทั้งปวงหยุดพลช้างพลม้าไว้ให้ผงคลีสงบลง แล้วตรัสสั่งนายทัพนายกองให้เที่ยวหาตัวมังรายกะยอฉะวา นายทัพนายกองก็พาทหารเที่ยวค้นตามมังรายกะยอฉะวา ไปพบมังรายกะยอฉะวาพระเสอวหักลำบากอยู่ริมจอมปลวก ใต้ต้นจิกข้างลำมาบนํ้าให้ทหารคุมไว้แล้ว ก็กลับมากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชๆ จึงตรัสสั่งให้เอาราชยานทองไปรับมังรายกะยอฉะวาเข้ามา แล้วพระองค์ก็ยกพยุหโยธาทัพเสด็จกลับเข้าค่าย
ฝ่ายนายทัพนายกองข้างพม่า ครั้นพลายประกายมาศอาละวาดจับไม่ได้แล้ว ก็เร่งรีบไปตามมังรายกะยอฉะวา พอพบรี้พลซึ่งแตกมานั้นบอกกันว่าบัดนี้เสียเจ้าแล้ว ก็ตกใจมิได้กลับเข้าค่ายต่างคนก็ต่างพากันวิ่งไป นายทัพนายกองทหารผู้อยู่รักษาค่ายเห็นดังนั้น ก็ทิ้งเครื่องสาตราวุชวิ่งไปตามกัน เร่งรีบไปเมืองอังวะสิ้นทั้งนั้น
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชครั้นเสด็จเข้าค่ายแล้ว ก็ให้ถอดควาญช้างออกจากจำ จึงตรัสว่ามึงไปเอาพลายประกายมาศมาตามสั่งไว้นั้น ถ้าได้มาเหมือนคำมึงแล้ว กูจะเลี้ยงให้ถึงขนาด นายช้างรับสั่งแล้ว ก็เอาอ้อยมัดหนึ่งแบกตรงไปป่ากะเลียว ซึ่งสั่งให้พลายประกายมาศไปอยู่นั้น ก็พบพลายประกายมาศคำรนมันฟุ้งอยู่มิได้ปรกติ นายช้างเห็นดังนั้นจะเข้าใกล้ก็มิได้ จึงร้องเรียกไปแต่ไกลว่า พ่อช่วยข้าครั้งนี้รอดจากความตายแล้ว อย่าเมามันฟุ้งไปนักเลย บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวของเราตรัสใช้ให้ออกมารับแล้ว มาไปหาแม่แลน้องของพ่อเถิด พลายประกายมาศได้ยินเสียงนายช้างเรียกดังนั้นก็ยืนบึ้งนิ่งฟังอยู่ นายช้างร้องเรียกเปนหลายครั้งแล้ว พลายประกายมาศจำเสียงได้ถนัดแลเห็นตัว ก็ยืนปรบหูสงบเปนปรกติลง นาย ช้างก็เดินตรงเข้าไปหาจนถึงตัวแล้วก็ยื่นอ้อยให้กิน แลเห็นพลายประกายมาศต้องอาวุธบาดเจ็บเปนสาหัส เห็นดังนั้นก็ร้องไห้รักกันแล้วก็พาพลายประกายมาศมา
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชครั้นแจ้งว่า นายช้างได้พลายประกายมาศมาดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงทรงฉลองพระบาทเสด็จออกไปรับถึงนอกค่าย พลายประกายมาศเห็นดังนั้นก็คุกเข่าลงทั้งสี่เท้ายกงวงขึ้นจบ แล้วก็กอดเอาฝ่าพระบาทน้ำตาตกคำรนอยู่ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชทอดพระเนตรเห็นพลายประกายมาศต้องอาวุธบาดเจ็บก็มีพระทัยสงสาร จึงยกพระหัตถ์ขึ้นปรามาศเหนือตระพองช้างแล้วน้ำพระเนตรตก ตรัสประโลมด้วยวาจาอันอ่อนหวานต่าง ๆ จึงสั่งหมอประโพนแลแพทย์โอสถทั้งปวง ให้เอายาไปรักษาใส่ต่อหน้าพระที่นั่ง แล้วตรัสกำชับว่า ถ้าแม้นพลายประกายมาศเปนอันตราย กูจะฆ่าเสียให้สิ้นทั้งโคตร แล้วก็พระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่นายช้างเปนอันมาก ส่วนบุตรภรรยานายช้างก็พระราชทานบ้านสร่วยให้บ้านหนึ่งด้วย แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับมายังพลับพลาในค่ายนั้น นายช้างแลหมอประโพนก็พาพลายประกายมาศไปรักษาณโรงเดิมซึ่งเคยอยู่แต่ก่อน
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราช จึงตรัสสั่งเสนาบดีนายทัพนายกองให้ไปรับมังรายกะยอฉะวาเข้ามาถึงแล้ว ทอดพระเนตรเห็นมังรายกะยอฉะวาเจ็บลำบากอยู่เปนกำลัง ก็ทรงพระเมตตาสงสาร ด้วยสันนิวาศเคยเปนพระราชบุตรมาแต่ก่อน จึงตรัสปลอบว่าหลานเรามาทำสงครามถึงแก่ปราชัยครั้งนี้ก็เปนประเพณีการศึก ย่อมมีแพ้แลชนะเหมือนกัน หลานเราอย่าโทมนัสน้อยพระทัยเลย เราคิดอยู่ว่าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องน้องเรา พระราชบิดาของหลานนั้นก็เปนกษัตริย์อันประเสริฐ หลานเรามิเสียแรงเปนชายอันเข้มแข็งในการสงครามนัก มีเกียรติยศลือไปทั่วอาณาเขตต์ประเทศต่างๆ ถึงเราจับหลานได้ดังนี้ก็ไม่คิดทำอันตราย จะเลี้ยงหลานเราไว้ ดุจหนึ่งพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องพระราชบิดาของหลานนั้น
มังรายกะยอฉะวาได้ฟังจึงตอบว่า ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้พระคุณหาที่สุดมิได้ แต่ข้าพเจ้าเกิดมาในตระกูลวงศ์กษัตริย์ก็นับว่าเปนชายผู้หนึ่ง แลข้าพเจ้ายกลงมาครั้งนี้ หมายใจจะเอาชัยชนะแก่พระองค์ ให้เมืองหงษาวดีอยู่ในเงื้อมมือข้าพเจ้าจะไว้เกียรติยศให้จงได้ บุญน้อยไม่สมคะเนแล้วจึงพ่ายแพ้ ซึ่งพระองค์จะเลี้ยงข้าพเจ้าผู้เปนข้าศึกไว้นั้น ข้าพเจ้าจะดูหน้าคนฉันใดได้ แม้นตายเสียก็เห็นจะประเสริฐกว่า ข้าพเจ้าไม่ขออยู่แล้ว พระองค์จับข้าพเจ้าเปนข้าศึกได้ ก็จงให้ฆ่าข้าพเจ้าเสียบัดนี้เถิด
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น จึงตรัสปลอบอีก ว่าหลานเราอย่าถือทิษฐิมานะเลย อันการแพ้ใช่จะเปนแต่หลานผู้เดียวหามิได้ ถึงท่านที่มีวาสนาบุญญาธิการมาก ถ้าทำศึกแล้วก็ย่อมมีแพ้แลชนะ ซึ่งสมเด็จพระราชบิดาของหลานนั้นเปนข้าศึกกับเราก็จริง แต่เราตัดทางไมตรีมิขาด หลานเราจงครองชีวิตอยู่ก่อนเถิด จะได้ดำรงราชสมบัติสืบไปภายหน้า ได้บำเพ็ญกุศลเพิ่มเติมให้มากขึ้น อนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าตรัสไว้ ว่าเกิดมาเปนมนุษย์นี้แสนยากนับชาติมิใคร่ถ้วน จึงได้เกิดแต่ละครั้ง ซึ่งหลานเราจะมาด่วนตายเสียแต่หนุ่มฉะนี้มิควร รักชีวิตไว้สร้างกุศลก่อนจึงจะชอบ
มังรายกะยอฉะวาจึงทูลตอบว่า ซึ่งพระองค์ตรัสสอนข้าพเจ้าดังนี้ก็ควรอยู่ แต่ข้าพเจ้าถือตัวว่าเกิดมาเปนลูกกษัตริย์นํ้าใจชายชาติทหาร เสียทีข้าศึกแล้วก็สู้ตายไม่เสียดายชีวิต ซึ่งจะดีชั่วไปภายหน้านั้น สุดแล้วแต่บุญบาปจะให้ผล พระองค์จงให้ฆ่าข้าพเจ้าเสียเร็วๆ เถิด อย่าตรัสสอนอยู่ให้เหนื่อยพระโอษฐ์เลย
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟัง ก็ตรัสปลอบอีกเล่าว่า หลานเราจงข่มความโกรธลงเสียทำนํ้าจิตต์ให้ผ่องใสเถิด เราจะเล่าให้ฟัง หลานเรานี้มิใช่อื่นไกล แต่ชาติก่อนก็เคยเปนโอรสเรา พอพระเจ้าราชาธิราชตรัสว่าเคยเปนโอรสเท่านั้น มังรายกะยอฉะวาได้ฟังก็ทรงพระโกรธยิ่งนัก ราวกับลูกศรเข้าไปเสียบพระโสตร์ จึงทูลว่าพระองค์อย่าตรัสเสียบแทงให้ข้าพเจ้าเจ็บใจเลย จงฆ่าข้าพเจ้าให้ขาดใจตายเสียเดี๋ยวนี้เถิด ข้าพเจ้ากลั้นใจตายเสียหลายขณะจิตต์แล้ว ไม่ขาดลมหายใจลงได้เลย แม้นพระองค์มิฆ่าข้าพเจ้า ๆ จะฆ่าตัวเสียเอง
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็เห็นว่า มังรายกะยอฉะวานี้นํ้าใจ แกล้วกล้าสามารถนักไม่อาลัยชีวิตเลย ก็ตรัสประโลมด้วยมธุรสวาจาเปนหลายครั้ง มังรายกะยอฉะวาก็มิฟัง เอานิ้วพระหัตถ์จุกพระกรรณเสียไม่ขอได้ยิน สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเห็นดังนั้น ก็ทรงพระดำริห์ว่ามังรายกะยอฉะวานี้ น้ำใจเปนเหล็กเพ็ชรห้าวหาญนักไม่ยอมอยู่แล้ว แม้นเรามิฆ่าเสียก็จะฆ่าตัวเองเปนมั่นคง จะให้อยู่ได้ความลำบากทำไม จึงตรัสสั่งให้หาราชามนต์มาทำพิธีปฐมกรรมเสร็จแล้ว ก็ให้เอามังรายกะยอฉะวาเข้าไว้ใต้เกยซึ่งทำไว้นั้น ครั้นได้ศุภฤกษ์อันเปนมงคลแล้ว
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เสด็จขึ้นสู่เกย ทรงเหยียบเหนือหน้าฆ้องไชยมหาฤกษ์ล้างพระบาทลงไป พอน้ำชำระพระบาทตกลงถูกมังรายกะยอฉะวาๆ ก็สิ้นพระซนม์ในขณะนั้น ฝ่ายพราหมณ์ปะโรหิตทั้งปวง ก็ถวายอาเศียรภาศน้ำกลดนํ้าสังข์เสร็จแล้ว ก็เสด็จพระราชดำเนินขึ้นยังราชาอาศน์ ณภายใต้มหาเศวตฉัตรอันประเสริฐ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวง
ขณะนั้นพระยาเกียรราชบุตร ก็ถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระราชบิดาดังเก่า เชิญเสด็จเข้ายังกรุงหงษาวดี ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชร้บราชสมบัติต่อพระราชบุตรแล้ว ก็เสด็จกลับเข้ากรุงหงษาวดี จึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่โหรรามัญสามคน ซึ่งทำนายว่าจะได้มังรายกะยอฉะวานั้นเปนอันมาก แล้วจึงสั่งให้ทำพระเมรุมาศ โดยขนาดสำหรับที่ลูกหลวงเอกเสร็จแล้ว ก็ให้เชิญพระศพมังรายกะยอฉะวาเข้ายังในพระเมรุ แลให้มีการมหรสพสมโภชถวายไทยทานแก่พระภิกษุสงฆ์ กระทำการทั้งปวงตามอย่างธรรมเนียม ครั้นถึงวันกำหนดพระองค์ก็เสด็จไปพระราชทานเพลิงเสร็จแล้ว จึงสั่งให้เก็บอัฐิใส่ในพระผะอบทองประดับพลอย ก่อพระเจดีย์บันจุไว้ พระเจดีย์นั้นรามัญทั้งปวงเรียกว่ามังรายกะยอฉะวามุเตา ก็ปรากฎอยู่ในเมืองหงษาวดีจนทุกวันนี้ มังรายกะยอฉะวามีพระชนม์ได้ยี่สิบสองปี ทำสงครามด้วยพระเจ้าราชาธิราชสามปี เปนพระชนมายุได้ยี่สิบห้าปี เมื่อสิ้นพระชนม์นั้น ลุศักราชได้เจ็ดร้อยแปดสิบสามปี
ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าทั้งปวง ซึ่งแตกขึ้นไปเมืองอังวะนั้นก็กลัวพระราชอาญายิ่งนัก พากันขืนใจเข้าเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง กราบทูลโดยความที่พระราชบุตรเสียทีข้าศึกนั้นทุกประการ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องนั้นได้แจ้งว่า เสียมังรายกะยอฉะวาพระราชโอรสที่รักแล้วก็ทรงพระโกรธเปนกำลัง จึงตรัสว่าลูกรักกูคนนี้ตาย เปรียบดังดวงตาข้างขวากูแตก อ้ายพวกนี่มันพาลูกกูไปฆ่าเสียกูแค้นใจนัก จึงตรัสสั่งให้เอานายทัพนายกองทั้งปวงเปนโทษจำไว้ แล้วให้เอาบุตรภรรยาไปคลอกเสียให้สิ้น
ฝ่ายพระสังฆราชาคณะทั้งปวง ครั้นแจ้งเหตุก็เข้ามาพร้อมกัน จึงถวายพระพรขอโทษนายทัพนายกอง แลบุตรภรรยาทั้งปวงซึ่งจะคลอกเสียนั้น พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องมิได้ตรัสประการใด มังนันทะมิตรจึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าทราบว่าพระราชบุตรของพระองค์ยกกองทัพลงไปทำสงครามแก่มอญครั้งนี้ได้ท่วงทีอยู่อีก เหตุว่าพระชันษาของพระราชบุตรนั้นขาด ฝ่ายโหรเล่าก็คำนวณฎีกาถวาย ขอให้งดสงครามแต่พอพ้นพระเคราะห์ นายทัพนายกองทั้งปวงก็ได้ทูลทัดทานหลายครั้งแล้วก็มิฟัง เปนเหตุฉะนี้ประเพณีการศึกถ้าได้ทีก็มีชัยชนะ ถ้าทำผิดก็แพ้จะนิ่งเสียก็ไม่ได้ เกลือกทัพมอญจะกำเริบยกติดตามขึ้นมา ฝ่ายพระเจ้าราชาธิราชทุกวันนี้ หาสมิงพ่อเพ็ชร์ สมิงนครอินท์ไม่แล้ว ซ้ำเสียสมิงพระรามด้วยอีกเล่า อุปมาดุจนกกาเรียนอันผลัดขนชัยเสียแล้ว ยังมีกำลังอยู่แต่ปากแลเท้ากับขนสั้นแต่พอห่อกาย เท่านั้น จำจะคิดทำการเสียก่อน อย่าให้ทันงอกขนกล้า บัดนี้พึ่งจะเข้าเหมันตฤดูเปนเทศกาลศึกอยู่แล้ว บันดานายทัพนายกองจะขอเข้ารับอาสาแก้ตัว ยกลงไปตีเอาเมืองหงษาวดีให้จงได้
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นด้วย คลายพระโกรธลงจึงยกโทษถวายพระสังฆราชาคณะทั้งปวง จึงตรัสสั่งให้เกณฑ์ทัพบกทัพเรือเปนอันมาก สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวงเสร็จ พระองค์เสด็จยกกองทัพมาครั้งนั้น ด้วยสามารถทรงพระโกรธสั่งให้กวาดไพร่พลทั้งปวง แด่บรรดาฉกรรจ์มาสิ้น เว้นแต่สตรีพระองค์มิได้เอามา ให้นายทัพนายกองทั้งปวงผู้จะแก้ตัวนั้นเปนแม่ทัพหน้า ให้เร่งรีบยกลงมาตามทาง ซึ่งมังรายกะยอฉะวามานั้น
ฝ่ายหัวเมืองขึ้นกับกรุงหงษาวดียังมิทันจะตั้งตัวได้ พากันระสํ่าระสายอยู่ ครั้นรู้ว่าทัพพม่ายกมาก็หนีเข้าป่าสิ้น จะบอกข้อราชการลงมายังเสนาบดีณกรุงหงษาวดีก็มิทัน ทัพพม่ายกรีบมาถึงเมืองเสี่ยงซึ่งสมิงอังวะมังศรีรักษาอยู่นั้น สมิงอังวะมังศรีรู้ก็ให้พลทหารขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทินประตูหอรบไว้มั่นคงเปนสามารถ
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องให้ยกทแกล้วทหารเข้าหักเอาเมืองถึงสามครั้งแล้วก็มิได้ สมิงอังวะมังศรีให้ตั้งมั่นรักษาไว้ ได้ต้านทานรบพุ่งกันเปนสามารถ พม่าล้มตายอยู่กับคูเมืองเปนอันมาก พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเห็นเหลือกำลังก็จนพระทัยอยู่ ครั้นจะให้ล้อมเมืองไว้ให้รอบ ก็เปนป่าเลนลึกนํ้าเค็มขึ้นถึงจะตั้งค่ายก็ไม่ได้ จึงให้ถอยทัพมาตั้งอยู่เหนือน้ำ ไกลเมืองทางประมาณห้าสิบเส้น
ฝ่ายสมิงอังวะมังศรี ครั้นเห็นพม่าถอยออกจากกำแพงเมืองแล้ว ก็แต่งหนังสือบอกข้อราชการ ให้ม้าเร็วรีบถือลงมาถึงสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช โดยได้รบพุ่งกันกับพม่านั้นทุกประการ
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นยกมาตั้งไกลเมืองเสี่ยงทางประมาณห้าสิบเส้น แล้วทรงพระดำริห์ว่า สมิงอังวะมังศรีซึ่งรักษาอยู่ณเมืองเสี่ยงนั้น แกล้วกล้าสามารถในการสงครามมีฝีมือเข้มแข็งนัก ก็ควรนับว่าเปนชายผู้หนึ่ง อาจสามารถรับทัพกษัตริย์ได้ ทำไฉนจะได้เห็นตัวสักครั้งหนึ่ง ทรงพระดำริห์แล้วจึงสั่งให้แต่งหนังสือฉบับหนึ่ง แลจัดผ้ากาษาสองพับ เมี่ยงสิบกระหมวด เปนของพระราชทาน ให้คนนำมาให้สมิงอังวะมังศรี ผู้รับสั่งถวายบังคมลา ถือหนังสือแลสิ่งของเข้ามาณเมืองเสี่ยง จึงบอกแก่ทหารผู้รักษาประตู ทหารก็ไปแจ้งแก่สมิงอังวะมังศรี ๆ จึงให้รับเข้ามา พม่าผู้ถือหนังสือก็เข้ามาคำนับสมิงอังวะมังศรีส่งหนังสือให้กับสิ่งของพระราชทาน สมิงอังวะมังศรีก็รับหนังสือมาอ่าน เปนใจความว่าเราได้ยินแต่ชื่อท่านว่า เปนคนมีฝีมือเข้มแข็งประกอบด้วยสติปัญญาสามารถนัก เราอยากจะใคร่เห็นชมตัวท่านสักครั้งหนึ่ง ท่านจะให้ดูด้วยประการใดจงตอบมาไห้เราทราบ สมิงอังวะมังศรีครั้นแจ้งในหนังสือนั้นแล้วก็คิดว่า พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องให้มีหนังสือมานี้ลึกลํ้าหลักแหลมนัก แต่เปนกษัตริย์ก็ย่อมมีความสัตย์อันยิ่ง ซึ่งจะคิดกลอุบายก็ใช่ที่ แม้นมิออกไปบัดนี้ก็จะเห็นว่าเราเกรงกลัวอยู่ จะยกเข้ามาทำการใหญ่หลวงยิ่งขึ้นกว่านี้ จะป้องกันรับทัพกษัตริย์เปนอันยากยิ่งนัก แม้นเราออกไปถึงมาตร์ว่าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจะคิดกลอุบายเปนประการใดก็ดี อันเมืองเราเล่านํ้าเค็มก็ขึ้นถึงตมเลนลึก ซึ่งจะซ่อนซุ่มทหารไว้ก็เปนอันยาก จะทำได้ก็แต่ตรงหน้าเห็นถนัด พอจะแก้ไขกลับเข้าเมืองได้ คิดแล้วจึงให้แต่งหนังสือตอบฉบับหนึ่ง ให้จัดน้ำดอกไม้เทศสองเต้า เปนเครื่องราชบรรณาการตอบแทน มอบให้พม่าผู้ถือหนังสือนำกลับไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง พม่าผู้ถือหนังสือก็คำนับลาสมิงอังวะมังศรี ถือหนังสือตอบคุมสิ่งของกลับไปถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ จึงตรัสสั่งให้อ่าน ในหนังสือนั้นว่าซึ่งพระองค์ใคร่จะทอดพระเนตรตัวข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าจะ ออกไปเฝ้าให้ทอดพระเนตรโดยพระทัยปรารถนาณฝั่งนํ้าในเวลาพรุ่งนี้เช้า ขอเชิญพระองค์เสด็จลงสู่เรือพระที่นั่งมาลอยคอยทอดพระเนตร์เถิด พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้วก็ดีพระทัยนัก
ฝ่ายสมิงอังวะมังศรี ครั้นส่งหนังสือให้พม่าถือกลับไปแล้ว ก็ปรึกษานายทัพนายกองขุนนางทั้งปวงซึ่งจะรักษาเมือง แลจัดแจงการที่จะออกไปเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ขณะเมื่อพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องยกทัพลงมานั้น มีกำปั่นฝรั่งเศสเข้ามาทอดท่าอยู่ณปากนํ้าเมืองเสี่ยงลำหนึ่ง เมื่อรบกันนั้นนายกำปั่นยังออกไปมิได้ยังค้างอยู่ในเมือง สมิงอังวะมังศรีคิดขึ้นได้ จึงให้หาฝรั่งเศสนายกำปั่นมาปรึกษาด้วย นายกำปั่นบอกว่า อาวุธของข้าพเจ้ามีอยูสิ่งหนึ่งประเสริฐนักอยู่แต่ในเรือ ถ้าเกิดเหตุขึ้นวุ่นวายทางไกลถึงสามสิบเส้นก็สามารถจะช่วยออกไปถึงได้ ถ้าท่านจะต้องการแล้วขอให้จัดคนลงไปกับข้าพเจ้า ช่วยกันยกขึ้นมาใส่หน้าที่ไว้ เห็นจะป้องกัน ข้าศึกได้เปนมั่นคง
สมิงอังวะมังศรีได้ฟังดังนั้นก็ดีใจ จึงถามว่าอาวุธประเสริฐสิ่งหนึ่งนั้นชื่อใด นายกำปั่นบอกว่าคำอังกฤษเรียกแคนแนน ฝรั่งเศสเรียกว่าปืนใหญ่ สมิงอังวะมังศรีได้ฟังก็ชอบใจ จึงแต่งคนให้ลงไปกับนายกำปั่น ให้เอาปืนใหญ่ขึ้นมาใส่หน้าที่เชิงเทินไว้ตามคำนายกำปั่นว่าทุกประการ
ครั้นเวลาเช้า ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็เสด็จลงสู่เรือพระที่นั่งกั้นเสวตรฉัตร์ พร้อมไปด้วยเสนาบดีนายทัพนายกองมาลอยคอยอยู่ที่หน้าเมืองนั้น สมิงอังวะมังศรีจึงสั่งนายกำปั่นว่า ถ้าเราออกไปเปนปรกติดีอยู่แล้วก็แล้วไปเถิด ถ้าเถิดวุ่นวายขึ้นอย่างไร ท่านเร่งช่วยออกไปให้ได้ตามสัญญานั้น นายกำปั่นก็รับคำแล้วให้บรรจุปืนจังกาจุดชุดคอยอยู่ สมิงอังวะมังศรีแต่งตัวเสร็จแล้วก็ขึ้นช้างกระโจมพร้อมไปด้วยทหารทั้งปวง แล้วให้เปิดประตูเมืองออกไป ครั้นใกล้แม่น้ำก็ลงจากช้าง ไปเฝ้าพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องที่ริมแม่นํ้านั้น จึงจัดผ้าแดงโมรีห้าพับ น้ำดอกไม้เทสห้าเต้า ใส่เรือน้อยลอยออกไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ ทอดพระเนตรเห็นตัวสมิงอังวะมังศรีแล้วก็สรรเสริญว่า สมิงอังวะมังศรีมีลักษณะสมบูรณ์เปนอันงามยิ่งนัก ทั้งปัญญาแลฝีมือก็เข้มแข็งกล้าหาญ สมควรที่จะรับศึกกษัตริย์ได้ จึงให้จัดพานพระศรีเครื่องทองคำสำรับหนึ่ง กับอานม้าเครื่องทองด้วย ใส่เรือน้อยมาพระราชทานสมิงอังวะมังศรี ๆ รับเอาอานม้าเครื่องทองแต่พานพระศรีมิได้รับ ส่งคืนไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทองถ้อยทีถ้อยตอบของสนองต่อกันเสร็จแล้ว สมิงอังวะมังศรีก็กลับมาขึ้นช้างกระโจมคืนเข้าเมือง
ขณะนั้นเจวาสุกรีซึ่งเปนทหารมังรายกะยอฉะวา คิดแค้นใจว่าสมิงอังวะมังศรีคนนี้แหละ ยกทหารไปพูดเยาะเย้ยล่อลวงให้พระลูกเจ้ากูทรงพระโกรธ จึงออกมาชนช้างด้วยพระเจ้าราชาธิราชจนเสียพระองค์ ตัวกูจะตายก็ตามเถิด จะขอแทนพระคุณเจ้าเข้าแดงให้จงได้ คิดแล้วก็ลงเรือน้อยแต่ผู้เดียวลอบเข้าไปถึงริมฝั่ง พอสมิงอังวะมังศรีขึ้นช้างกระโจมไปไกลประมาณยี่สิบวา ก็พุ่งด้วยหอกซัดถูกช้างกระโจมซึ่งสมิงอังวะมังศรีขี่มานั้น ตลอดตกขีดถูกหน้าผากช้าง จนหอกกระทั่งถึงพื้นจำลองปักอยู่ สมิงอังวะมังศรีเห็นดังนั้นก็ตกใจ ขับช้างสบัดย่างใหญ่เร่งรีบเข้าเมือง ฝ่ายพลทหารทั้งปวงก็วุ่นวายอลหม่านขึ้น
ฝ่ายฝรั่งเศสนายกำปั่นเห็นวุ่นวายขึ้นดังนั้น ก็จังกาปืนหมายเอาเรือพระที่นั่งพระเจ้ามณเฑียรทอง แล้วก็จุดปืนออกไป ด้วยเดชะบุญญาภิสมภารของพระเจ้ามณเฑียรทอง ลูกปืนมิได้ต้องพระองค์ต้องแต่คันเสวตรฉัตร์ขาดปลิวไป พระเจ้ามณเฑียรทองทอดพระเนตรเห็นดังนั้นเปนอัศจรรย์ยิ่งนัก ก็โทมนัสน้อยพระทัยจนนํ้าพระเนตรตก นายเรือพระที่นั่งเห็นดังนั้น จึงกราบทูลถามว่า พระองค์ทำสงครามมาทุกครั้ง ถึงจะเสียหายประการใดๆ ก็ย่อมทรงพระสรวลอยู่ทุกครั้ง ๆ นี้น้ำพระเนตรตกด้วยเหตุใด พระเจ้ามณเฑียรทองจึงตรัสว่า เปนกษัตริย์มีการสนุกเพราะเล่นสงครามดูงามเปนขวัญตา แล้วได้เห็นทแกล้วทหารฟ้อนรำด้วยอาวุธต่าง ๆ ตามชั้นเชิงสู้กันในกลางสงคราม แลบัดนี้มามีอาวุธอันมหึมาสิ่งหนึ่งออกมาแต่ในเมือง ต้องเสวตรฉัตร์เราปลิวไปฉะนี้ถ้าต้องทหารผู้ใดเห็นจะทานมิได้ อาวุธสิ่งนี้เกิดมีมาแล้ว นานไปภายหน้าไหนเลยเราจะได้เห็นทหารอันมีฝีมือสืบไปอีกเล่า
ขณะเมื่อเจวาสุกรีพุ่งหอกถูกกระโจมช้างสมิงอังวะมังศรีนั้น พระเจ้า มณเฑียรทองทอดพระเนตรเห็นอยู่ จึงสั่งให้จับเจวาสุกรีมัดมือไพร่หลังแล้ว ก็ให้ทหารพม่าคุมตัวไปส่งให้สมิงอังวะมังศรี แล้วตรัสสั่งเข้าไปให้บอกว่า เราเปนกษัตริย์อันประเสริฐ ตรัสสิ่งใดก็ย่อมเปนสัตย์ แลซึ่งเจวาสุกรีทำทั้งนี้เรามิได้รู้เห็นด้วย มันเปนข้านอกเจ้าจะทำให้เราเสียสัตย์ ท่านไม่แจ้งจะสำคัญว่า เราแต่งกลล่อลวงใช้ให้กระทำ เราจึงให้จับตัวคนผิดมาให้ท่าน ๆ จงฆ่าเสียให้เห็นความจริงของเราเถิด ทหารพม่าก็คุณเอาตัวเจวาสุกรีเข้าไป เจวาสุกรีมิได้สดุ้งตกใจกลัวความตายเดินตามยิ้มเข้าไป ครั้นถึงสมิงอังวะมังศรีแล้ว ทหารพม่าซึ่งคุมเอาตัวเจวาสุกรีมานั้น ก็เอาตัวมอบให้สมิงอังวะมังศรี แล้วบอกความตามรับสั่งทุกประการ
สมิงอังวะมังศรีได้แจ้งแล้วก็คิดว่า เจวาสุกรีนี้แม้นเราจะฆ่าเสียอุปมาดังฆ่าทหารเลวคนหนึ่งมิได้มีเกียรติยศ พระเจ้ามณเฑียรทองก็หาหย่อนกำลังไม่ ถ้าเราปล่อยไปเห็นพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจะยำเกรงฝีมือดีกว่าฆ่าเสียอีก คิดแล้วจึงให้แก้มัดเจวาสุกรีออกส่งให้พม่าซึ่งคุมมานั้น แล้วสั่งให้ไปทูลพระเจ้ามณเฑียรทองว่า เจวาสุกรีนี้เปนทหารได้คนหนึ่ง นํ้าใจองอาจสัตย์ซื่อรักเจ้าสู้เสียชีวิต ความตายมาถึงตัวแล้วยังยิ้มอยู่มิได้ครั่นคร้าม จะหาผู้เสมอตัวเปนอันยาก ซึ่งทำแก่เรานั้นเราหาโกรธไม่ ด้วยการสงครามก็ยังจะได้ทำแก่กันสืบไปอยู่ จะมามัดฆ่าแต่ฝ่ายเดียวนั้นเราทำมิได้ ซึ่งโทษเจวาสุกรีทำให้ผิดด้วยรับสั่งนั้น เราขอพระราชทานโทษไว้ครั้งหนึ่งก่อน ทหารพม่าก็คำนับลาสมิงอังวะมังศรี คุมตัวเจวาสุกรีกลับไปถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง กราบทูลตามคำสมิงอังวะมังศรีสั่งไปนั้นทุกประการ
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ฟังดังนั้นก็ทรงพระดำริห์ว่า สมิงอังวะมังศรีมิ สติปัญญาหลักแหลม สมด้วยลักษณะทหารอันแกล้วกล้า แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับไป ณค่าย จึงตรัสแก่เสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ศึกเราครั้งนี้หมายจะหักเอาเมืองเสี่ยงให้จงได้ ก็หาสมคะเนไม่ อนึ่งซึ่งจะตั้งค่ายอยู่นี้ก็ไม่ชอบกล หาเปนที่ไชยภูมิไม่ จำจะยกถอยไปตั้งอยู่ณเมืองตะเกิงจึงจะทำถนัด ถ้าเราจะถอยทัพไปเล่า สมิงอังวะมังศรีก็จะยกออกมาติดตาม เราจึงจะระดมตีให้แตกฉาน แล้วตามเข้าเมืองทีเดียวเห็นจะได้โดยง่าย เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วยพระเจ้ามณเฑียรทอง จึงจัดให้มังมหาราชาเปนนายทัพผู้ใหญ่ซุ่มอยู่ทัพหนึ่ง มังตุเรจองทัพหนึ่ง มังกะยอทางทัพหนึ่ง ตรัสสั่งว่าถ้าเห็นสมิงอังวะมังศรียกจากเมืองแล้ว ให้สองทัพนี้เร่งเข้าตีเอาเมืองเสี่ยงจงได้ ถ้ากองทัพทั้งสามนี้ได้ทำการรบพุ่งแล้ว เราจะกลับมาช่วยอุดหนุนให้ทันท่วงที ถ้าเห็นไม่ตามแล้วจึงให้ยกรั้งหลังไป นายทัพนายกอง ทั้งสิ้นก็ยกทัพไปแอบซุ่มอยู่ตามรับสั่ง ครั้นเวลาจะใกล้รุ่งพระเจ้ามณเฑียรทองก็เสด็จยกทัพหลวงขี้นไปเมืองตะเกิง นายทัพนายกองฝ่ายมอญทั้งปวง เห็นพม่าเลิกทัพกลับไปดังนั้น ก็ว่าแก่สมิงอังวะมังศรีว่าพม่าเลิกทัพไปแล้ว เหตุไฉนท่านจึงไม่ติดตามตีให้แตกยับเยินเล่า สมิงอังวะมังศรีว่ามิได้เสียทีถอยทัพไปเองดังนี้จะยกไปตามตีมิได้ แล้วก็เปนทัพกษัตริย์ใหญ่หลวงนัก ซึ่งเรารับไว้ได้ไม่เสียเมืองทั้งนี้เหตุว่ามีที่มั่นจึงหาหักเอาได้ไม่ ซึ่งท่านทั้งปวงว่าจะให้ตามนั้น ดุจหนึ่งแมลงหวี่หารู้จักแสงเพลิงไม่ บินโฉบฉาบเข้าไปหา ไม่ทันพริบตาจะเปนจุลวิจุลไปเอง นายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นด้วยมิได้ตอบประการใดพากันนิ่งอยู่ สมิงอังวะมังศรีก็มิได้ให้ตาม
ฝ่ายมังมหาราชาแลนายกองพม่า ซึ่งตั้งคอยสกัดอยู่นั้น ครั้นมิได้เห็นสมิงอังวะมังศรียกออกมา ก็เลิกกองทัพกลับไปตามทัพหลวงสิ้น ครั้นมาถึงพร้อมกันแล้ว พระเจ้ามณเฑียรทองก็เสด็จเข้าตั้งมั่นอยู่ ณ เมืองตะเกิง
ฝ่ายผู้ถือหนังสือสมิงอังวะมังศรี เร่งรีบมาถึงเมืองหงษาวดีแล้ว ก็เข้าไปคำนับส่งหนังสือให้เสนาบดี ๆ จึงนำเข้ากราบทูลสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตามเนื้อความนั้นทุกประการ ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้นแล้ว ก็ให้จัดทัพบกทัพเรือทั้งปวงให้ยกไปช่วยเมืองเสี่ยง
ขณะนั้นมีสมณองค์หนึ่งชื่อพระสัน บวชอยู่วัดซอได้สามพรรษามีฝืมือเข้มแข็งใจกล้าหาญ ไม่ชอบเรียนหนังสือพอใจเรียนวิชาข้างทหาร หัดรำเพลงอาวุธแลมวยปลํ้า ตีกระบี่กระบองคล่องแคล่วดี ถึงเวลาเย็นแล้ว เล่นแต่มวยปล้ำตีกระบี่กระบองทุกวัน ครูอุปัชฌาย์อาจารย์ห้ามก็ไม่ฟัง อยู่มาวันหนึ่งพระสันจึงเจรจาแก่พระสงฆ์ทั้งปวงว่า เจ้าสมิงนครอินท์ตายแล้ว ศึกพม่ายกมาครั้งนี้เราจะสึกออกอาสาตีทัพพม่าไห้แตกไปจงได้ พระภิกษุเพื่อนชอบทั้งปวงจึงว่า พระสันสึกไปเสียก็ดี บวชอยู่ไม่เล่าเรียนสมณธรรมสิ่งใดหัตแต่วิชารบ สึกไปถวายตัวเปนทหารทำราชการเถิด จะได้มียศศักดิ์ พระสันได้ฟังก็ดีใจ จึงว่าสมพรปากท่านเถิด ถ้าเราได้เปนขุนนางแล้ว เราจะมาหาเพื่อนฝูงทั้งปวง พระสันว่าแก่ภิกษุเพื่อนชอบดังนั้นแล้ว ก็ขึ้นไปลาพระสงฆ์ราชาคณะบอกว่าข้าพเจ้าจะสึกออกอาสาสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช
พระสงฆ์ราชาคณะได้ฟังดังนั้นก็ดีใจนัก จึงว่าสมณสันองค์นี้เข้มแข็งว่องไวนัก เมื่อน้อยอยู่นั้นพระอาจารย์ชีต้นไล่ดี วิ่งหนีขึ้นไปบนหลังคาเหมือนหนึ่งวิลาไล่หนู สึกออกทำราชการก็ดีแล้ว จะได้มีชื่อเสียงไปภายหน้า พระสงฆ์ราชาคณะก็ประจุให้ ครั้นพระสันสึกแล้วคนทั้งปวงเรียกว่ามะสัน คำรามัญเรียกว่า มะนั้นแปลเปนไทยว่าพ่อ เพราะอย่างธรรมเนียมเรียกกันล้วนคำเพราะ ไม่เรียกว่าผู้ดีไพร่เหมือนคำไทยเรียกกันว่าพ่อนั่นพ่อนี่ แล้วพระสงฆ์ราชาคณะก็พาตัวมะสันเข้ามาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชถวายพระพรว่า มะสันผู้นี้บวชเปนภิกษุอยู่ในอารามอาตมาภาพมีฝีมือเข้มแข็งนัก ตั้งจิตสวามิภักดิ์จะมาถวายตัวเปนทหารขออาสารบศึกพม่า ให้อาตมาภาพนำมาถวายมหาบพิตร
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงทอดพระเนตร์ดูลักษณะมะสัน เห็นเข้มแข็งควรจะเปนทหารได้ จึงตรัสถามมะสันว่า ตัวตั้งใจจะอาสาเราหรือ มะสันจึงกราบทูลว่า แต่ข้าพเจ้าบวชอยู่ รู้ว่าเจ้าสมิงนครอินท์ตายแล้วก็ไม่สบายใจเลย ข้าพเจ้าจึงสึกออกมาถวายตัวเปนข้าทหาร หวังจะอาสาพระองค์ตีทัพพม่าให้จงได้ สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังก็ชอบพระทัย จึงพระราชทานเสื้อผ้าแก่มะสันสามสำรับ แล้วพระองค์ก็เสด็จยกทัพบกทัพเรือไปเมืองเสี่ยง พอกองทัพเมืองเมาะตะมะ แลเมืองขึ้นสามสิบสองหัวเมืองมาถึงพร้อมกัน สมิงอังวะมังศรีจึงออกมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชถวายเครื่องม้า ซึ่งพระเจ้ามณเฑียรทองพระราชทานนั้น แล้วกราบทูลความตามซึ่งได้รบพุ่งนั้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชตรัสสรรเสริญสมิงอังวะมังศรี แล้วก็ถอดฉลองพระองค์พระภูษาพระธำมรงค์ซึ่งทรงมานั้น กับพานทองคำประดับพลอยใบหนึ่งพระราชทานให้แก่สมิงอังวะมังศรี แล้วพระองค์ก็ยกทัพหลวงไปตั้งอยู่ณตำบลตลก ไกลกับทัพพม่าทางสองร้อยเส้น จึงแต่งนายทัพนายกองให้ยกขึ้นไปเมืองตะเกิง จัดสมิงสามปราบทัพหนึ่ง สมิงพระตะเบิดทัพหนึ่ง อำมาตย์มะสมรทัพหนึ่ง สมิงโยคราชทัพหนึ่ง สมิงสามแหลกทัพหนึ่ง สมิงอายมนทะยาทัพหนึ่ง สมิงสามผลัดทัพหนึ่ง สมิงอุบากองทัพหนึ่ง สมิงประทุมทัพหนึ่ง รวมกันเก้าทัพ ถือพลทัพละหมื่นเปนคนเก้าหมื่น ช้างพันหนึ่ง ม้าสี่พัน ให้สมิงพระตะเบิดเอาตัวมะสันไปด้วยเปนกองทัพหน้า
ขณะนั้นเสนาบดีนายทัพนายกองทั้งปวงจึงพูดกันว่า มะสันคนนี้พระสังฆราชาว่าองอาจแกล้วกล้าเข้มแข็งมีฝีมือนัก ทั้งกิตติศัพท์ก็เลื่องลือยังจะจริงหรือประการใด จะได้เห็นฝีมือกันในครั้งนี้ ครั้นเวลากลางคืนมะสันจึงบอกแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า ข้าพเจ้าจะขอเข้าปล้นเมืองตะเกิงในคืนวันนี้ ขอให้นายทัพนายกองทั้งปวงคอยช่วยอุดหนุนเข้าไปเถิด ครั้นมะสันให้คำกำหนดแล้ว ถึงเวลากลางคืนกองทัพยังมิทันพร้อม มะสันถือดาบสักมั่นทั้งสองมือแล้ว วิ่งโจนขึ้นไปบนกำแพงไล่ฟันพม่าตายประมาณห้าร้อยคน
ฝ่ายพม่าซึ่งรักษาหน้าที่อยู่นั้น ไม่ทันรู้ตัวว่าข้าศึกมามากแลน้อยก็ถอยลงจากหน้าที่สิ้น มะสันก็เอาไฟจุดโรงเรือนในเมืองไหม้แสงเพลิงสว่างขึ้น พม่าไม่เห็นกองทัพมอญ เห็นแต่มะสันคนเดียว พวกพม่าก็พากันกลับตรูขึ้นมา มะสันไม่เห็นกองทัพมอญหนุนเข้าไปตามสัญญา มะสันแต่ผู้เดียวเห็นเหลือกำลังโจนลงจากกำแพงเมืองวิ่งมาหานายทัพนายกองทั้งปวง
ฝ่ายพระเจ้ามณเฑียรทองได้ทราบว่า กองทัพมอญเข้าปล้นเมืองก็ให้ทหารตีกลองสัญญาขึ้น ให้เร่งกองทัพออกไปตีมอญ ได้รบพุ่งแทงฟันกันเปนสามารถ ทัพมอญน้อยตัวต้านทานมิได้ก็แตกร่นลงมาจนถึงทัพหลวง สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้แจ้งดังนั้นก็ทรงพระโกรธยิ่งนัก ตรัสสั่งให้หานายทัพนายกองทั้งปวงเข้ามาทรงถามหน้าพระที่นั่งว่า ซึ่งตัวยกลงไปตีเมืองตะเกิงครั้งนี้ว่าจะตีเอาเมืองให้จงได้ ไปทำการยังมิจะข้ามวัน แตกพม่าถอยทัพกลับมา ทำให้ข้าศึกกำเริบใจได้ฉะนี้ โทษตัวจะเปนประการใด
นายทัพนายกองทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้าทั้งปวงแตกมาทั้งนี้ ด้วยมะสันกำหนดสัญญาว่า จะเข้าปล้นเมืองตะเกิง ให้ข้าพเจ้าทั้งปวงยกอุดหนุนเข้าไป แลมะสันมิได้อยู่คอยท่ากองทัพให้พร้อมกัน มะสันโจนกำแพงขึ้นไปเข้าไล่ฆ่าฟันพม่าแต่ผู้เดียว กองทัพยังมิทันจะอุดหนุน มะสันด่วนจุดเพลิงให้พม่าแลเห็นตัวมะสันแต่ผู้เดียว พม่าไม่เห็นกองทัพมอญอุดหนุนเข้าไป พม่าจึงยกออกตี ข้าพเจ้าทั้งปวงเหลือกำลังรับไม่ได้จึงแตกมา
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสถามมะสันว่า มึงทำดังนั้นจริงหรือ ประการใด มะสันจึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าได้กำหนดแก่นายทัพนายกองทั้งปวงว่า ข้าพเจ้าจะโจนกำแพงขึ้นไป ให้อุดหนุนเข้าไปจงทันที ครั้นข้าพเจ้าโจนกำแพงขึ้นไปได้ ข้าพเจ้าไล่ฆ่าฟันทหารพม่าบนเชิงเทิน พม่าตายลงประมาณห้าร้อยคน พม่าเหล่านั้นก็แตกไปจากหน้าที่สิ้น ข้าพเจ้าจึงจุดเพลิงขึ้นให้เห็นเปนสำคัญว่าเข้าเมืองได้แล้ว นายทัพนายกองก็มิได้อุดหนุนข้าพเจ้าเข้าไปตามสัญญา พม่าก็กลับตรูกันขึ้นมารบพุ่ง ตัวข้าพเจ้าแต่ผู้เดียวเหลือกำลังจึงถอยออกมา พระราชอาญาเปนล้นเกล้าฯ สุดแล้วแต่จะทรงโปรด
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ฟังดังนั้น ก็ทรงพระโกรธจึงตรัสว่า ผู้ใหญ่ก็โทษเด็ก เด็กก็โทษผู้ใหญ่ไม่มีใครยอมผิด อ้ายเด็กก็ใจไวผู้ใหญ่ก็ใจช้าจึงเสียการ เปรียบเนื้อความที่ตื้นๆ อุปมาดังมะเขือขื่นพอควรกับปลาร้า จะติเตียนว่าผลมะเขือขื่นนักก็มิได้เพราะปลาร้าเค็ม จะติว่าปลาร้าเค็มนักก็มิได้ เพราะผลมะเขือขื่น อุประมาความเปนปานกลาง เปรียบดังคนกล้าปากกับคนกล้ามือ จะโทษว่ามือหนักก็มิได้เพราะปากกล้า จะติว่าปากกล้าก็มิได้เพราะมือหนัก มันผิดด้วยกันทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ จึงตรัสสั่งให้เอานายทัพนายกองแลมะสันไปฆ่าเสีย
อ้ามาตย์ทินมณีกรอดจึงกราบทูลว่า เมื่อมะสันโจนกำแพงเข้าไปนั้นได้ท่วงทีอยู่อีก ฆ่าพม่าล้มตายเปนอันมาก กองทัพยังมิทันจะอุดหนุนเข้าพร้อมกัน หากจุดเพลิงเผาเมืองขึ้นพม่าจึงเห็นตัวถนัดว่ามาแต่ผู้เดียว หากองทัพอุดหนุนมิได้ จึงกลับเข้ารบพุ่งเสียท่วงทีถอยมาก็ผิดอยู่ แลฝ่ายกองทัพพม่าเล่าก็เสียมังรายกะยอฉะวา แล้วเปนทัพแกัตัวอยู่จึงเข้มแข็งนัก อุปมาดังช้างสารอันบ้ามัน วิ่งด้วยกำลังแรงเปนสามารถจึงรับมิหยุด ข้าพเจ้าขอรับพระราชทานโทษนายทัพนายกองแลมะสันไว้ให้ทำราชการแก้ตัว ฉลองพระเดชพระคุณอีกครั้งหนึ่งก่อน สงครามจึงจะเข้มแข็ง เปรียบประดุจดังช้างสารวิ่งเข้าชนกัน จึงจะตั้งตัวรับไว้ได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ทรงฟังดังนั้น จึงพระราชทานโทษให้แก่อำมาตย์ทินมณีกรอด แล้วสั่งให้นายทัพนายกองยกทัพขึ้นไปตีเอาเมืองตะเกิงอีกได้จงได้ ตรัสว่าถ้าถอยทัพกลับลงมาครั้งนี้ จะคลอกเสียให้สิ้นทั้งโคตร นายทัพนายกองแลมะสันกราบถวายบังคมลาแล้ว ก็ยกกลับขึ้นไปณค่ายพม่าในเวลากลางคืน นายทัพนายกองแลมะสันให้กำหนดสัญญาแก่กันแล้ว มะสันก็แต่งตัวนุ่งผ้าโพกศีร์ษะคาดประเจียดถือดาบสองมือ โจนขึ้นบนกำแพงเมืองได้ ไล่ฆ่าฟันทหารพม่าซึ่งรักษาหน้าที่เชิงเทินตายประมาณพันหนึ่ง กองทัพมอญก็ยกหนุนตีแหวกเข้าไปได้
ฝ่ายกองทัพพม่ารบพุ่งต้านทานแทงฟันกันเปนสามารถ พม่าล้มตายจะนับประมาณมิได้ รับทัพมอญมิหยุดก็เลยแตกพ่ายไป กองทัพมอญหักเอาเมืองตะเกิงคืนได้ พระเจ้ามณเฑียรทองไม่ทันรู้พระองค์ ตกพระทัยกลัวเปนกำลังไม่เปนสมประดี เสด็จลงเรือน้อยลอบหนีไปแต่พระองค์เดียว
ฝ่ายกองทัพมอญไล่ฆ่าฟันทัพพม่าล้มตายเป็นอันมาก มะสันผู้เดียวถือดาบสองมือ โจนลงเรือไล่ฟันพม่าที่เรือ ตายจะนับจะประมาณมิได้ ฝ่ายพม่าซึ่งแตกหนีไปข้างหน้านั้น พอเรือพวกกันข้างหลังแตกร่นขึ้นมา สำคัญว่าเรือกองทัพมอญไล่มาก็เบียดเสียดกันไปจนเรือล่ม พม่าจมน้ำตายเปนอันมาก บ้างก็หนีโจนขึ้นบกไปได้บ้าง มะสันผู้เดียวไล่ตามฟันพม่าไปได้ถึงเจ็ดวัน ศพพม่าตายลอยไปถึงทะเลจะนับจะประมาณมิได้ มะสันจับพม่าเปนมาได้ห้าร้อยเจ็ดสิบคนกับเรือเจ็ดลำ มะสันจึงร้องบอกพม่าทั้งปวงว่า ซึ่งเจ้าสมิงนครอินท์ทูลพระราชบุตรพระเจ้ามณเฑียรทองไว้ว่า ทหารสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยังมีฝีมือดีกว่าเจ้าสมิงนครอินท์นั้น คือตัวกูนี้ชื่อมะสัน
พม่าได้ยินดังนั้นก็กลัวจนตัวสั่น จึงคุกเข่ากราบลงทุกคนแล้วสรรเสริญว่า ข้าพเจ้าทั้งปวงมิได้คิดเลยว่าท่านเปนมนุษย์ มะสันได้ฟังก็ถามว่า พวกมึงสำคัญว่ากูเปนผู้ใดเล่า พม่าทั้งปวงบอกว่าข้าพเจ้าเหล่านี้คิดว่าท่านเปนเทพยดา หรือองค์อวตารแบ่งภาคลงมาทีเดียว จึงมีฝีมือเข้มแข็งเปนยอดทหารดังนี้ มะสันได้ฟังก็ชอบใจจึงใช้ให้พม่าเอาเรือลงมาส่งถึงเมืองตะเกิง
ขณะเมื่อพระเจ้ามณเฑียรทองแลไพร่พลทั้งปวงแตกทัพไปครั้งนั้นยับเยินสิ้นไม่เปนสมประดีได้ ครั้นไปถึงเมืองปรวนแล้วพม่ายังสดุ้งตกใจกลัวมะสันอยู่อีก ตื่นกระจัดกระจายกันไปไม่เปนขบวนได้ พระเจ้ามณเฑียรทองหนีขึ้นบก ได้ช้างตัวหนึ่งกับพม่าร้อยเศษ ก็เร่งรีบหนีไปทั้งกลางวันกลางคืน จนถึงเมืองอังวะแล้วจึงทรงพระดำริห์ว่า แต่ทำสงครามกับมอญมายังมิได้แตกยับเหมือนครั้งนี้เลย ครั้นจะคิดทำสงครามไปอีกเล่าก็เห็นพม่าล้มตายเปนอันมากก็ย่อท้อพระทัยลง
ขณะเมื่อมะสันยกไปตีพระเจ้ามณเฑียรทองแตกไปได้ชัยชนะนั้น นายทัพนายกองแลไพร่มอญทั้งปวงก็สรรเสริญมะสันว่า มีฝีมือเข้มแข็งกล้าหาญนัก แล้วก็ดีกว่าเจ้าสมิงนครอินท์อีก ครั้นมะสันมาถึงจึงพาพม่าห้าร้อยเจ็ดสิบคน แลเรือเจ็ดลำเข้ามาถวายพระเจ้าราชาธิราช ๆ ก็มีพระทัยยินดีนัก ตรัสสรรเสริญว่ามะสันนี้มีฝีมือแกล้วกล้า นับว่าเปนยอดทหารได้คนหนึ่ง แทนตัวสมิงนครอินท์ได้แล้ว จึงพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค สมบัติของเจ้าสมิงนครอินท์ให้แก่มะสันสิ้น แล้วโปรดตั้งให้มะสันเปนสมิงพัตบะ แล้วสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็เลิกกองทัพกลับไปกรุงหงษาวดี
อยู่มาวันหนึ่งสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เสด็จเข้าที่พระบันทมหลับ ทรงพระสุบินนิมิตฝันว่า เจ้าสมิงนครอินท์ซึ่งตายไปนั้นแต่งตัวใส่สังวาลถือดาบสองมือมารำถวายอยู่ตรงหน้าพระที่นั่ง ทรงพระดำริห์ในพระสุบินว่า เจ้าสมิงนครอินท์มาจริงก็ดีพระทัยนัก ครั้นเสด็จฟื้นพระบรรทมแล้ว ทอดพระเนตรไม่เห็นเจ้าสมิงนครอินท์ จึงแจ้งว่าทรงพระสุบินนิมิต ครั้นเวลาเช้าเสด็จออกพร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตาจารย์เข้าเฝ้าพร้อมกัน ก็ตรัสให้หาโหรมาทำนายพระสุบิน โหรจึงทำนายถวายว่า พระองค์ทรงพระสุบินนิมิตครั้งนี้ จะมีพระเดชเดชานุภาพยิ่งขึ้นไป แลข้าทหารซึ่งตายไปนั้น ยังมีอาลัยกลับมาเวียนวนรักษาพระองค์อยู่ ครั้นทำนายแล้วก็ได้ทรงฟังเสียงร้องขึ้นบนขื่อปรางค์ปราสาทอื้ออึงอยู่
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจึงตรัสไปว่า เจ้าสมิงนครอินท์เปนอสุระกาย แล้วยังมารักษาเราอยู่หรือ มาเถิดเราจะเลี้ยงให้เหมือนเมื่อยังเปนมีชีวิตอยู่ ใช่ว่าท่านตายแล้วจะขาดความรักหามิได้ จึงตรัสสั่งให้ปลูกตำหนัก แล้วให้หล่อรูปเจ้าสมิงนครอินท์ด้วยทองสัมฤทธิ์ ยกขึ้นตั้งไว้บนตำหนัก แล้วให้พลีกรรมบวงสรวงทุกวันมิได้ขาด
ขณะนั้น สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้เสวยราชสมบัติในเมืองหงษาวดีเปนสุขสืบมา จุลศักราชได้เจ็ดร้อยแปดสิบห้าปี
ฝ่ายพระเจ้ากรุงต้าฉิง ซึ่งเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงจีนนั้นมีทหารเอกคนหนึ่งชื่อกามะนี มีฝีมือขี่ม้าแทงทวนสันทัดดีหาผู้เสมอมิได้ จีนทั้งปวงก็สรรเสริญว่า กามะนี้มิใช่มนุษย์ดุจเทพยดาก็ว่าได้ อยู่มาวันหนึ่งพระเจ้ากรุงจีนเสด็จออก ตรัสปรึกษาด้วยเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงว่า ทำไฉนเราจะได้เห็นทหารขี่ม้าสู้กันกับกามะนีตัวต่อตัวดูเล่นให้เปนขวัญตาสักครั้งหนึ่ง กษัตริย์กรุงใดยังจะมีทแกล้วทหารที่สามารถจะสู้กามะนีได้ แต่พอชมเล่นเปนที่เจริญตาได้บ้าง เสนาบดีทั้งปวงจึงกราบทูลว่า กษัตริย์ที่จะมีทแกล้วทหารขี่ม้าสันทัดนั้น มีอยู่แต่กรุงรัตนบุระอังวะกับกรุงหงษาวดี กษัตริย์ทั้งสองพระองค์นี้ย่อมทำสงครามแก่กันอยู่มิได้ขาด
พระเจ้ากรุงจีนได้ทรงฟังก็มีพระทัยยินดีนัก จึงสั่งให้จัดพลพยุหเสนาทั้งปวงเปนอันมากจะนับประมาณมิได้ ครั้นได้ศุภฤกษ์แล้ว พระองค์ก็เสด็จทรงม้าพระที่นั่ง ยกทัพบกมายังกรุงรัตนบุระอังวะ พระเจ้ากรุงจีนยกมาครั้งนั้น อุปมาดังฝนตกห่าใหญ่ตกลงน้ำนองท่วมป่าไหลเชี่ยวมาเมื่อวสันตฤดูนั้น หาสิ่งใดจะต้านทานมิได้ ครั้นเสด็จดำเนินกองทัพมาถึงกรุงรัตนบุระอังวะ ทอดพระเนตรเห็นกำแพงเมืองถนัดก็ให้ตั้งทัพมั่นลง
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งว่า ทัพจีนยกมามากเหลือกำลังก็มิได้ออกรบสู้ต้านทาน ให้แต่รักษาพระนครมั่นไว้เปนสามารถ ฝ่ายพระเจ้ากรุงจีน จึงให้มีพระราชกำหนดประกาศแก่ทหารทั้งปวงว่าถ้าผู้ใดไม่มีอาวุธรบสู้ อย่าได้ทำอันตรายเปนอันขาด ถ้าผู้ใดมิฟังจะให้ตัดศีร์ษะเสียบเสีย ครั้นพระเจ้ากรุงจีนให้ตั้งค่ายมั่นลงแล้ว ก็ให้แต่งพระราชสาส์นฉบับหนึ่ง แล้วให้จีดแพรลายมังกรร้อยม้วน แพรลายทองร้อยม้วน กับเครื่องยศประดับหยกอย่างกษัตริย์สำรับหนึ่ง ให้ขุนนางในตำแหน่งฝ่ายพลเรือน ชื่อโจเปียวพูดภาษาพม่าได้ กับไพร่พอสมควร เชิญพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง โจเปียวก็ถวายบังคมลา ถือพระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการมากับด้วยไพร่ จึงเรียกทหารผู้รักษาหน้าที่ให้เปิดประตูเมืองรับ นายทัพนายกองได้แจ้งดังนั้น ก็เข้ากราบบังคมทูลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง จึงโปรดให้รับผู้ถือพระราชสาส์นเข้ามา โจเปียวก็เข้ามากราบถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง ถวายพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ จึงรับสั่งให้ล่ามเจ้าพนักงานเข้ามาแปลพระราชสาส์น ล่ามแปลแล้วจึงตรัสสั่งให้อาลักษณ์อ่าน ในพระราชสาส์น นั้นว่าเรายกพยุหเสนามาครั้งนี้ ด้วยมีความปรารถนาสองประการ ๆ หนึ่งจะให้พระเจ้าอังวะอยู่ในอำนาจออกมาถวายบังคมเรา ประการหนึ่งจะใคร่ดูทหารขี่ม้ารำทวนสู้กันตัวต่อตัวชมเล่นเปนขวัญตา แม้นทหารกรุงรัตนบุระอังวะแพ้ก็ให้ยอมถวายเมืองแก่เราโดยดี อย่าให้สมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อนเลย ถ้าทหารฝ่ายเราแพ้ก็จะเลิกทัพกลับไปยังพระนคร แลราษฎรในกรุงรัตนบุระอังวะนั้นโดยตํ่าลงไปแต่กระท่อมน้อยหลังหนึ่ง ก็มิให้เปนอันตราย พระเจ้าอังวะจะคิดประการใดก็เร่งบอกออกมา
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้วก็ดีพระทัยนัก ด้วยทรงพระดำริห์ว่า การสงครามครั้งนี้เปนธรรมยุทธใหญ่ยิ่ง สมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรจะมิได้ความเดือดร้อน สมควรแก่พระเจ้าแฝ่นดินผู้ตั้งอยู่ในยุติธรรม ทรงพระดำริห์แล้วจึงให้พระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ผู้ถือหนังสือเปนอันมาก แล้วให้แต่งพระราชสาส์นตอบฉบับหนึ่ง ให้จัดเครื่องราชบรรณาการ ผ้าสักหลาดยี่สิบพับ นอระมาดห้าสิบยอด นํ้าดอกไม้เทศสามสิบเต้า ช้างพลายผูกเครื่องทองข้างหนึ่ง มอบให้โจเปียวผู้จำทูลพระราชสาส์นนำกลับไปถวายพระเจ้ากรุงจีน ๆ จึงรับสั่งให้ล่ามพม่าเข้ามาแปล ให้เจ้าพนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นตอบนั้นว่า ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนมีพระทัยปรารถนาจะใคร่ชมฝีมือทหารฝ่าย พม่าขี่ม้ารำทวนสู้กัน เปนสงครามธรรมยุทธนั้น เราเห็นชอบด้วยมีความยินดียิ่งนัก เพราะสมควรแก่พระองค์เปนกษัตริย์ผู้ใหญ่อันประเสริฐ แต่การสงครามครั้งนี้เปนมหายุทธนาการใหญ่หลวง จะด่วนกระทำโดยเร็วนั้นมิได้ ของดไว้ภายในเจ็ดวัน อนึ่งพระองค์ก็เสด็จมาแต่ประเทศไกล ไพร่พลทั้งปวงยังเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าอยู่ ขอเชิญพระองค์พักพลทหารระงับพระกายให้สำราญพระทัยก่อนเถิด แล้วเราจึงจะให้มีกำหนดนัดหมายออกไปแจ้ง ตามมีพระราชสาส์นมานั้น พระเจ้ากรุงจีนได้แจ้งในพระราชสาส์นตอบแล้วก็ดีพระทัย จึงสั่งให้นายทัพนายกองทั้งปวงสงบไว้
ฝ่ายพระเจ้ามณเฑียรทอง ครั้นส่งพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการไปแล้ว จึงตรัสปรึกษาเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทแกล้วทหารทั้งปวงว่า ผู้ใดจะรับอาสาขี่ม้าแทงทวนสู้กามะนีทหารพระเจ้ากรุงจีนตัวต่อตัวได้บ้าง เสนาพฤฒามาตย์ผู้ใหญ่ผู้น้อยทแกล้วทหารทั้งปวงก็มิอาจรับอาสาได้ พระเจ้ามณเฑียรทองก็ทรงพระวิตกเปนทุกข์พระทัยนัก จึงให้หาโหรมาคำนวณพระชันษาแลชะตาเมืองดู โหรก็คำนวณฎีกาดูทูลถวายว่าพระชันษาแลชะตาเมืองยังดีอยู่หาเสียไม่ นานไปจะได้ลาภอันประเสริฐอีก
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงให้ตีฆ้องร้องป่าวทั่วทั้งพระนครว่า ถ้าผู้ใดรับอาสาสู้กับกามะนีทหารพระเจ้ากรุงจีนได้ พระเจ้าแผ่นดินจะโปรดให้เปนมหาอุปราช เสนาบดีรับสั่งแล้วก็ให้ป่าวร้องไปทั่วพระนคร ไม่มีผู้ใดที่จะอาจออกรับอาสาได้
ฝ่ายผู้คุมซึ่งคุมสมิงพระรามนั้น จึงเจรจากับเพื่อนกันตามเรื่องราว แล้วว่าครั้งนี้พระเจ้าอยู่หัวจะแบ่งสมบัติให้กึ่งหนึ่ง ก็ยังไม่มีผู้ใดรับอาสา เห็นเมืองจะตกตํ่าเสียแลกระมัง สมิงพระรามได้ยินดังนั้นก็คิดว่า แต่เราต้องพันธนาการตรากตรำอยู่นานแล้ว มิได้ขี่ช้างขี่ม้าเหยียดมือเหยียดเท้า เยื้องแขนซ้ายย้ายแขนขวาเล่นบ้างเลยรำคาญใจนัก เราจะกลัวอะไรกับกามะนีทหารจีน อันจะเอาชัยชนะนั้นไม่สู้ยากใจนัก ครั้นจะรับอาสาบัดนี้เล่า ก็เหมือนหาบสองบ่าอาสาสองเจ้าหาควรไม่ คิดแล้วก็นิ่งอยู่ ครั้นรุ่งขึ้นผู้คุมได้ยินข้าหลวงมาเป่าร้องอีก จึงพูดกับเพื่อนกันว่า ทัพจีนยกมาครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก หาทหารผู้ใดที่จะรับอาสาป้องกันพระนครไว้นั้นเปนอันยากแล้ว อย่าว่าแต่เมืองพม่าเท่านี้เลย ถึงเมืองใหญ่ๆ กว่าเมืองพม่าสักสิบเมืองก็เห็นจะสู้ไม่ได้ น่าที่เห็นจะเสียเมืองแก่จีนเปนมั่งคง
สมิงพระรามได้ฟังดังนั้นก็คิดว่า กรุงอังวะนี้เปนต้นทาง อุประมาดังหน้าด่านกรุงหงษาวดี พระเจ้ากรุงจีนยกทัพมาครั้งนี้ก็มีความปรารถนาจะใคร่ดูทแกล้วทหารอันมีฝีมือ ขี่ม้ารำเพลงทวนสู้กันตัวต่อตัว ถ้าไม่มีผู้ใดสู้รบ ถึงจะได้เมืองอังวะแล้วก็ไม่สิ้นความปรารถนาแต่เพียงนี้ เห็นศึกจีนจะกำเริบยกล่วงเลยลงไปติดกรุงหงษาวดีด้วยเปนมั่นคง ตัวเราเล่าก็ต้องจองจำตรากตรำอยู่ ถ้าเสียกรุงอังวะแล้วจะหมายใจว่าจะรอดคืนไปเมืองหงษาวดีได้ก็ใช่ที่ จำเราจะรับอาสาตัดศึกเสียจึงจะชอบ อย่าให้ศึกจีนยกลงไปติดกรุงหงษาวดีได้ คิดแล้วจึงพูดกับผู้คุมว่า จะกลัวอะไรกับกามะนี ทหารพระเจ้ากรุงจีนนั้นจะมีฝีมือดีสักเพียงไหน เรากลัวแต่ทหารเทพยดาที่เหาะได้ ซึ่งกามะนีกับเราก็เปนมนุษย์เดินดินเหมือนกันเราหากลัวไม่ พอจะสู้รบเอาชัยชนะได้ นายผู้คุมได้ฟังก็ดีใจจึงตอบว่า ถ้าท่านรับอาสาได้แล้วก็ดียิ่งนัก เห็นท่านจะพ้นโทษได้ที่มหาอุปราชมียศถาศักดิ์ใหญ่เปนมั่น คง ไปเบื้องหน้าเราจะขอพึ่งบุญท่าน สมิงพระรามตอบว่าซึ่งเรารับอาสานี้ จะหวังยศถาศักดิ์หามิได้ ประสงค์จะกู้พระนครให้เปนเกียรติยศไว้ แลจะให้ราษฎรสมณชีพราหมณ์อยู่เย็นเปนสุขเท่านั้น ผู้คุมได้ฟังก็ชอบใจ จึงนำถ้อยคำสมิงพระรามรีบเข้าไปแจ้งแก่เสนาบดี ๆ ได้ฟังก็มีความชื่นชม จึงนำความเข้ากราบทูลพระเจ้ามณเฑียรทอง ตามคำสมิงพระรามว่านั้นทุกประการ
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังก็เฉลียวพระทัย ทรงพระดำริห์ระลึกขึ้นมาได้ว่า สมิงพระรามนี้ขี่ช้างขี่ม้าสันทัดดี มีฝีมือเข้มแข็งแกล้วกล้าในการสงครามหาผู้เสมอตัวยาก เห็นจะสู้ทหารพระเจ้ากรุงจีนได้เปนแท้ ทรงพระดำริห์แล้วก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า สมิงพระรามนี้มีฝีมือเปนทหารเอกเมืองหงษาวดี เราลืมคิดไปพึ่งระลึกขึ้นได้ จึงตรัสสั่งขุนนางกรมนครบาล ให้ไปถอดสมิงพระรามมากระทำสัตย์เสียจึงนำเข้าเฝ้า สมิงพระรามก็เข้ามากราบถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตร์เห็นสมิงพระรามก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสถามว่า ศึกมาติดกรุงอังวะครั้งนี้ หาผู้ใดที่จะอาสาออกสู้กับทหารจีนมิได้ ท่านจะรับอาสาเราหรือประการใด สมิงพระรามจึงกราบทูลว่า อันการสงครามเพียงนี้มิพอเปนไรนัก ข้าพเจ้าจะขอรับอาสาพระองค์ออกไปต่อสู้ด้วยกามะนี สนองพระเดชพระคุณมิให้อัปยศแก่พระเจ้ากรุงจีนนั้นพอจะได้อยู่ แต่ข้าพเจ้าจะขอรับพระราชทานม้าที่ดีมีฝีเท้าตัวหนึ่ง ถ้าได้สมคเนแล้วอย่าว่าแต่กามะนีผู้เดียวเลย เว้นไว้แต่เทพยดานอกกว่านั้นข้าพเจ้าจะสู้ได้สิ้น
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังสมิงพระรามทูลดังนั้น ก็มีความโสมนัสยินดียิ่งนัก จึงตรัสว่าม้าของเรามีอยู่เปนอันมากนับได้หลายหมื่นแสน ท่านจะปรารมภ์ไปใยด้วยม้าตัวเดียวที่จะให้ชอบใจนั้นพอจะหาได้ ถ้าชอบใจตัวใดแล้วก็เลือกเอาเถิด สมิงพระรามจึงทูลว่าลักษณะช้างดีต่อเมื่อขี่จึงรู้ว่าดี ม้าดีได้ต้องเอามือต้องหลังดูก่อนจึงจะรู้ว่าดี ทแกล้วทหารที่ดี ถ้าอาสาออกสงครามทำศึกจึงจะรู้ว่าดี ทองนพคุณเล่าขีดลงหน้าศิลาก่อนจึงจะรู้ว่าดี สตรีรูปงาม ถ้าพร้อมด้วยลักษณะกิริยามารยาทต้องอย่างจึงควรนับว่างาม ถ้าจะให้รู้รสอร่อยได้สัมผัสถูกต้องก่อนจึงนับถือว่ามีโอชาอร่อย ถ้าใจดีต้องทดลองให้สิ้นเชิงปัญญาก่อนจึงจะนับว่าดี ความอุประมาสี่ข้อข้าพเจ้าทูลถวายดังนี้เปนของหายาก ซึ่งพระองค์ตรัสว่าม้ามีมากนั้นก็มากจริง แต่ข้าพเจ้าเกรงว่าจะไม่ใคร่มีดีที่ดีจะหายาก พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังสมิงพระรามทูลเปรียบเทียบหลักแหลมดังนั้น ก็แย้มพระสรวลชอบพระทัย จึงสั่งกรมม้าให้จัดม้าต้นม้าทรงระวางนอกระวางใน แลม้าทั้งปวงมาให้สมิงพระรามดูที่หน้าพระลานหลวง พระองค์ก็เสด็จไปทอดพระเนตร พร้อมด้วยเสนาบดีขุนนางผู้ใหญ่ทั้งปวง กรมม้าผู้รับๆสั่งก็ให้จัดม้าส่งเข้ามามากกว่าหมื่นแสน สมิงพระรามกราบถวายบังคมแล้วก็ออกไปยกมือขึ้นต้องหลังดู ม้าบรรดาที่ส่งเข้ามาเปนอันมากนั้น เลือกเสียสิ้นไม่ชอบใจสักตัวหนึ่ง ขุนนางทั้งปวงเห็นดังนั้นก็พากันหัวเราะเยาะเล่นว่ามอญพูดมาก อวดแต่ปาก ครั้นจะเอาจริงแสร้งเลือกม้าเสียนับหมื่นนับแสน ม้าทั้งปวงนี้ก็สามารถเคยผจญทำสงครามได้รับอับจนมาเปนอันมาก แต่ล้วนดีๆ ทั้งนั้นเลือกมิได้ แกล้งทำบิดเบือนแก้ไขแต่พอให้เนิ่นช้าไปกว่าจะได้ช่อง ก็จะหนีเอาตัวรอดกลับไปเมือง แต่พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องนั้นพระองค์มิได้สงสัย เพราะทรงทราบอยู่ว่าสมิงพระรามเปนคนดีมีฝีมือจริง สมิงพระรามก็เข้ามากราบทูลว่า ข้าพเจ้าเลือกม้ามิได้ชอบใจสักตัวหนึ่ง พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงตรัสว่า เราจะให้หามาเลือกอีกให้ชอบใจท่านจงได้ จึงตรัสสั่งเสนาบดีให้จัดหาม้าเชลยศักดิ์ในพระนครนอกพระนครมาให้สิ้นเชิง
ขณะเมื่อพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ให้มีพระราชกำหนดออกไปแก่พระเจ้ากรุงจีนครั้งนั้น ไพร่พลทั้งสองฝ่ายแลชาวบ้านชาวเมืองก็เที่ยวไปมา เดินซื้อขายแก่กันเปนปรกติอยู่หาทำอันตรายแก่กันไม่ พวกเสนาข้าหลวงจึงเที่ยวจัดหาม้าเชลยศักดิ์ไปใกล้กองทัพนอกเมืองพบม้าสองตัวแม่ลูก หญิงหม้ายผู้หนึ่งเปนเจ้าของเลี้ยงไว้ ม้าสองตัวนั้นกินหญ้าอยู่ริมมาบนํ้าแห่งหนึ่งลึกเพียงขาม้า กว้างประมาณห้าวา ลูกม้านั้นโจนข้ามไปฟากข้างหนึ่งได้ทุกวัน หญิงม่ายเจ้าของตำเข้าฝัดรำไว้แล้ว ก็ร้องเรียกลูกม้านั้น ๆ ก็กระโดดข้ามมาบน้ำมากิน แต่แม่ม้านั้นกำลังน้อยโจนข้ามลำมาบมิได้ลงลุยข้ามน้ำมา แต่ดังนั้นทุกวันมิได้ขาด เสนาบดีเห็นลูกม้าตัวนั้นมีกำลังมาก แลประกอบด้วยลักษณะต้องอย่างก็ชอบใจ จึงให้พวกข้าหลวงช่วยกันล้อมเข้าจะจับเอาลูกม้า ๆ เปรียวอยู่ก็ดีดขบกัดด้วยกำลังจับมิได้ เสนาบดีจึงเรียกหญิงเจ้าของมาแล้วบอกว่า บัดนี้พระเจ้าแผ่นดินมีพระราชประสงค์ม้า เรา เห็นม้าของท่านงามดีต้องลักษณะในตำรา ท่านจงยอมให้เรานำไปถวายเถิด จะได้รับพระราชทานรางวัล แต่ท่านเปนเจ้าของคุ้นเคยช่วยจับให้เราด้วย หญิงเจ้าของจึงคำนับว่า ถ้าท่านจะให้ข้าพเจ้าจับให้แล้ว เชิญท่านกับข้าหลวงพากันหลีกไปเสียก่อนเถิด อย่าทำวุ่นวายเลย หญิงเจ้าของว่าดังนั้นแล้ว เสนาบดีกับข้าหลวงทั้งปวงก็ชวนกันถอยออกไปให้ห่างไกล หญิงเจ้าของจึงเอาเข้าเปลือกมาตำได้รำแล้ว ก็ร้องเรียกลูกม้าดุจดังทุกวัน แม่ม้านั้นก็ท่องนํ้าข้ามคลองมา ลูกม้านั้นโจนข้ามคลองมากินรำ หญิงเจ้าของจึงยกมือขึ้นลูบหน้าลูบหลังลูกม้าแล้วก็ปลอบโยนให้กินรำ จึงค่อยเอาเชือกสอดผูกคอเข้าไว้กับต้นไม้ให้มั่นคง แล้วไปคำนับเชิญเสนาบดีกับข้าหลวงทั้งปวงให้ผูกเอาลูกม้านั้นไป เสนาบดีแจ้งแล้วก็ดีใจ จึงชวนกันมาดูให้ผูกม้านั้นจูงเข้าไปถวาย พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องเสด็จออก เสนาบดีนำม้าเข้าไปถวาย กราบทูลโดยความที่ได้แต่หญิงหม้ายนั้นทุกประการ
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็นลูกม้ารูปร่างอ้วนงามดีก็ชอบพระทัย จึงตรัสสั่งให้สมิงพระรามมาดูม้าหน้าพระที่นั่ง สมิงพระรามกราบถวายบังคมแล้ว ก็ออกไปพิจารณาดูเห็นลูกม้านั้นรูปงาม ประกอบด้วยลักษณะดีต้องอย่าง สมเปนม้าสำหรับรบศึก จึงเอามือต้องหลังดู ม้านั้นมิได้อ่อนหลังซุดลงดุจม้าทั้งปวงที่เลือกมาแต่หลัง ก็รู้ว่าม้าตัวนี้ดีมีกำลังมาก หาม้าอื่นเสมอมิได้ จึงให้เอาบังเหียนมาใส่ผูกอานเข้าแล้ว ก็กราบทูลว่าม้าตัวนี้ดีได้ลักษณะตามตำหรับที่เคยเชื่อถือ ชอบใจข้าพเจ้านัก ข้าพเจ้าจะขอทดลองฝึกหัดเสียให้เชื่องก่อน กราบถวายบังคมแล้วก็จูงม้าออกมาพ้นหน้าพระที่นั่ง จึงถือทวนสพายแซ่เผ่นขึ้นหลังม้า พาควบออกไปนอกเมือง ผงคลีกลุ้มตลบมืดไป แลมิได้เห็นตัวม้าแลคน
ฝ่ายเสนาบดีก็ร้องอื้ออึงขึ้นว่า อ้ายมอญโกหกมันลวงพระองค์หนีกลับไปเมืองหงษาวดีแส้ว พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังเสนาบดีว่าดังนั้นก็ตกพระทัย จึงให้หาผู้คุมเข้ามาตรัสถามด้วยพระองค์ว่า สมิงพระรามจะล่อลวงเราหนีไปจริงหรือประการใด ผู้คุมก็กราบทูลว่า อันสมิงพระรามผู้นี้มีความสัตย์ซื่อมั่นคงนัก ซึ่งจะหนีพระองค์ไปนั้นข้าพเจ้าเห็นหาเปนไม่ เพราะม้าตัวนี้เปนลูกม้าหนุ่ม ยังมิได้พาดอานมีกำลังนัก สมิงพระรามจึงควบไปไกล หวังจะทรมานให้เหนื่อยอ่อนลง จึงจะฝึกสอนได้โดยง่าย ข้าพเจ้าเห็นคงจะกลับมา ขอพระองค์จงเสด็จคอยท่าอยู่ก่อนเถิด พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้ทรงฟังผู้คุมทูลดังนั้นก็ยังไม่คลายพระวิตกมิได้เสด็จเข้า ตรัสบัญชาการด้วยเสนาบดีทั้งปวงตั้งพระทัยคอยท่าสมิงพระรามอยู่
ฝ่ายสมิงพระรามขึ้นม้าควบไป แต่เวลาเช้าจนสามโมงบ่าย ฝึกหัดม้านั้นให้รู้จักทำนองรบรับได้แคล่วคล่องสันทัดแล้ว ก็ชักม้าสบัดย่างน้อยเปนเพลงทวนกลับเข้ามา เสนาบดีทั้งปวงแลเห็นสมิงพระรามขี่ม้ามาแต่ไกล ก็ร้องอื้ออึงขึ้นว่า สมิงพระรามกลับมาแล้ว เหมือนคำผู้คุมทูลจริงทุกประการ
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็น ก็ดีพระทัยนักจึงตรัสสรรเสริญว่า สมิงพระรามนี้นับว่าเปนชายผู้หนึ่ง มีความสัตย์ซื่อยิ่งนัก แลกล้าหาญเข้มแข็งรู้ศิลปสาตรสันทัด หาตัวเปรียบเสมอมิได้ ฝ่ายสมิงพระรามก็ชักม้ารำเปนเพลงทวนเข้ามา จนถึงหน้าพระที่นั่งก็ลงจากหลังม้าเข้าเฝ้า กราบถวายบังคมพระเจ้ามณเฑียรทองแล้วทูลว่า ข้าพเจ้าได้ม้าสมคะเนชอบใจแล้ว อันศีร์ษะกามะนีนั้นก็อยู่ในเงื้อมมือข้าพเจ้า จะเอามาถวายพระองค์ให้จงได้ ข้าพเจ้าจะขอรับพระราชทานขอเหล็กกับตะกรวยใบหนึ่งสำหรับผูกข้างม้า เมื่อข้าพเจ้าตัดศีร์ษะกามะนีขาดแล้ว จะได้รับเอาศีร์ษะมิให้ทันตกลงถึงดิน ใส่ในตะกรวยซึ่งแขวนไปกับข้างม้านั้นเข้ามาถวายพระองค์
ฝ่ายเสนาบันดาเฝ้าอยู่พร้อมกัน ได้ยินสมิงพระรามทูลดังนั้นก็กระซิบ เจรจากันว่า มอญพูดมากเห็นพระเจ้าอยู่หัวทรงโปรดสรรเสริญว่าดีแล้วกำเริบใจอวดตัวเหลือไปนัก พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็พระราชทานเครื่องม้าทองคำประดับพลอย สำหรับม้ากับผ้าโพกศีร์ษะเสื้อชมภูขลิบทองจีบเอว ทองต้นแขนปลายแขน แหวนสอดก้อยแต่ล้วนประดับเนาวรัตน์สิ้น จึงสั่งให้มังนันทะมิตจัดเครื่องยุทธนาการทั้งปวงให้สมิงพระรามตามปรารถนา แล้วให้มีพระราชสาส์นกำหนดนัดหมายออกไปถึงพระเจ้ากรุงจีนอีกฉบับหนึ่ง ให้จัดฉลองพระองค์อย่างดี ทาด้วยขนสมุนคู่หนึ่ง ให้มังมหาราชาเปนผู้จำทูลคุมสิ่งของออกไปถวายพระเจ้ากรุงจีน
มังมหาราชาก็ถวายบังคมลา ถือพระราชสาส์นทำหนดคุมเครื่องราชบรรณาการออกไปยังกองทัพนอกเมือง ทหารทั้งปวงเห็นก็ไปแจ้งแก่เสนาบดี ๆ จึงเข้ากราบทูล พระเจ้ากรุงจีนจึงโปรดให้รับเข้าไปณพลับพลาในค่าย มังมหาราชาก็เข้าไปกราบถวายหน้าพระที่นั่ง ถวายพระราชสาส์นกำหนด กับเครื่องราชบรรณาการแก่พระเจ้ากรุงจีน
พระเจ้ากรุงจีนจึงรับสั่งให้ล่ามแปล ให้เจ้าพนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นกำหนดนั้นว่า ซึ่งพระองค์มีพระทัยปรารถนาจะใคร่ทอดพระเนตรดูทหาร ขี่ม้ารำทวนสู้กันตัวต่อตัวนั้น ขอพระองค์ให้ตกแต่งการซึ่งจะทอดพระเนตรไว้จงพร้อมเถิด ถึงณวันพฤหัศบดีเปนคำรบเจ็ดวันแล้วเมื่อใด จงแต่งทหารให้ออกมาสู้กันตามสัญญา จะได้ทรงชมสำราญพระทัย
พระเจ้ากรุงจีนได้แจ้งในพระราชสาส์นกำหนดนั้นแล้ว ก็ดีพระทัยนัก จึงสั่งให้จัดฉลองพระองค์มังกรห้าเล็บอย่างดี กับเครื่องม้าทองประดับพลอยลายหยกสำรับหนึ่ง เปนราชบรรณาการตอบแทน มอบให้มังมหาราชาคุมเข้ามาถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง มังมหาราชาก็ถวายบังคมลา คุมสิ่งของตอบแทนกลับมาถวายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ๆ ก็มีพระทัยยินดี ครั้นกำหนดสัญญากันเสร็จแล้ว กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็สั่งให้เสนาบดีแต่งที่ปลูกพลับพลาหน้าเมือง เสนาบดีฝ่ายพม่าแลนายทัพนายกองฝ่ายจีน รับๆ สั่งสองกษัตริย์แล้ว ก็ให้เกณฑ์พลมาจัดการปลูกพลับพลาทั้งสองข้างให้ตรงกัน ประกอบด้วยที่ข้างหน้าข้างไน แลโรงใหญ่สำหรับเสนาข้าราชการใหญ่น้อย อันจะได้เฝ้าอยู่ตามตำแหน่งมีระยะห่างกันยี่สิบเส้น ไว้หว่างกลางเปนสนามทวน ซึ่งจะสู้กันในขบวนทวนนั้น เจ้าพนักงานก็ผูกพระวิสูตร แต่งพระที่รับเสด็จเตรียมไว้พร้อมทั้งสองข้าง
ครั้นถึงวันนัดกำหนดแล้ว กษัตริย์สองฝ่ายก็พรั่งพร้อมไปด้วยพยุหเสนา แห่แหนหน้าหลังเปนอันมาก ตามขบวนพิชัยสงครามเสด็จไปสู่ท้องสนาม ขึ้นยังที่พลับพลาประทับพร้อมกัน
ฝ่ายกามะนีก็แต่งตัวใส่เสื้อหุ้มเกราะ แล้วด้วยทองเปนอันงาม คาดสายรัดเอวประดับหยกเหน็บกระบี่ ขึ้นขี่ม้ารำทวนออกมาณท้องสนาม ฝ่ายสมิงพระรามก็แต่งตัว ใส่เสื้อสีชมภูขลิบทองจีบเอว โพกผ้าชมพูขลิบแล้วไปด้วยทอง ใส่กำไลต้นแขนปลายแขน แหวนสอดก้อยแล้วไปด้วยเนาวรัตน์ แต่ล้วนทองเปนอันงาม แล้วสอดดาบสพายแล่งขึ้นม้าฟ้อนรำเปนเพลงทวน ออกมายังท้องสนาม แลเห็นกามะนีขี่ม้าแต่งตัวหุ้มเกราะอยู่ ไม่เห็นสำคัญที่จะหมายแทงได้ จึงคิดว่ากามะนีคนนี้ชำนาญในเพลงทวนว่องไวนัก แล้วก็หุ้มเกราะใส่เสื้อบังอยู่ยังไม่เห็นช่องที่จะสอดทวนแทงแห่งใดได้ จำจะชวนให้รำดูสำคัญก่อน อนึ่งเล่ากำลังม้าก็ยังก้ำกึ่ง กันอยู่กับกำลังม้าเรา จำจะขับเขี้ยวกันไปก่อนจึงจะหย่อนกำลังลง เห็นจะเสียทีทำนองจึงจะเอาชัยชนะได้โดยง่าย คิดแล้วก็ให้ล่ามร้องแปลไปว่า เราทั้งสองเปนทหารเอกอันประเสริฐ จะสู้กันครั้งนี้เปนที่สุด จะไว้เกียรติยศการงานจนตลอดกัลปาวสาน ครั้นจะสู้กันเอาแพ้ชนะทีเดียวก็หาสิ้นฝีมือไม่ เราทั้งสองอย่าเพ่อทำอันตรายแก่กันก่อน ให้ท่านรำเพลงทวนถวายไปให้สิ้นมือแล้ว เราจะรำตามท่านให้เหมือนจงได้ แล้วเราจะรำให้ท่านรำตามเราบ้างให้สิ้นฝีมือเหมือนกัน ให้พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทอดทัศนาเจริญพระเนตรแลทแกล้วทหารทั้งสองฝ่ายดูเล่นเปนขวัญตา ถ้าเรารำสิ้นเพลงหยุดหายเหนื่อยแล้ว เมื่อจะสู้กันเอาแพ้แลชนะนั้นจึงจะบอกกันให้รู้ตัวทั้งสองฝ่าย
กามะนีได้ฟังล่ามร้องบอกมาดังนั้นก็มีความยินดีนัก จึงร้องตอบมาว่าชอบแล้ว แต่เราเปนแขกมาท่านเปนเจ้าของบ้าน เราจะรำก่อนให้ท่านรำตามเราไปเถิด ว่าแล้วกามะนีก็ขับบ้าสบัดย่างเปนเพลงทวนฟ้อนรำออกมา สมิงพระรามก็ขับม้าฟ้อนรำตามกามะนีได้ทุกเพลง
ขณะเมื่อสมิงพระรามรำตามกันนั้น พระผ้ากรุงต้าฉิงแลพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็นทหารเอกทั้งสอง รำเยื้องกรายตามขบวนเพลงทวน ดูท่วงทีรับรองว่องไวนัก งามเปนอัศจรรย์ด้วยกันทั้งสองฝ่าย เปรียบประดุจได้เห็นเทพยดาแลพิทยาธรอันรำณรงค์ประลองกันในกลางสนาม นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งสองฝ่าย ก็สรรเสริญกามะนีแลสมิงพระรามว่า เหมือนเทพยดาลงฟ้อนรำกลางสนามงามยิ่งนัก มีตาสองตาดูมิทันเลย ดูกามะนีแล้วกลับมาดูสมิงพระรามเล่า ดูสมิงพระรามแล้วกลับมาดูกามะนีเปนขวัญตายิ่งนัก ครั้นกามะนีรำสิ้นเพลงแล้ว สมิงพระรามก็รำให้กามะนีรำตามบ้าง
ขณะเมื่อสมิงพระรามรำสิ้นเพลงทวนแล้ว แกล้งทำกลอุบายหวังจะดูช่องเกราะหมายสำคัญ ที่จะสอดทวนแทงนั้น ก็แสร้งทำยกแขนซ้ายเหยียดตรง เหยียดแขนขวาเบื้องบนแล้วทำยืนควบม้าไปมา แล้วกลับห้อยศีร์ษะลงบ้าง แล้วทำกลับเอาหลังนอนลงควบวกเวียนไปต่างๆ กามะนีหารู้กลไม่ สำคัญว่าเพลงทวนฝ่ายพม่าดั่งนั้นจริงก็มิได้สงสัย รำตามไปสิ้นทุกประการ สมิงพระรามทอดตาแลดู เห็นเปนช่องใต้รักแร้ทั้งสองเปนหว่างอยู่พอจะสอดทวนแทงได้ แล้วเมื่อกลับศีร์ษะลงมานั้น เห็นเกราะซ้อนท้ายหมวกเปิดออกพอจะย้อนฟันได้แห่งหนึ่งหมายสำคัญได้ถนัดมั่นคงแล้ว ก็ชักม้าหยุดพักพอหายเหนื่อยจึงให้ล่ามร้องบอกว่า เราทั้งสองรำถวายก็สิ้นเพลงด้วยกันแล้ว ทีนี้เราทั้งสองจะสู้กันเอาแพ้แลชนะแก่กัน
กามะนีได้ฟังดังนั้นก็ขับม้ารำเข้ามา สมิงพระรามก็ขับม้าออกไปสู้ กันเปนหลายสิบเพลง ต่างคนต่างรับรองว่องไว ยังหาเพลี่ยงพลํ้าแก่กันไม่ สมิงพระรามจึงคิดว่า ถ้าจะสู้กันอยู่ฉะนี้เห็นจะเอาชัยชนะยาก ด้วยม้ากามะนีก็ยังมิถอยกำลัง จำจะลวงให้ม้ากามะนีหย่อนกำลังลงจงได้จึงจะทำถนัด คิดแล้วแกล้งทำเปนเสียทีควบม้าหนีออกไป กามะนีเห็นได้ทีก็ควบม้าทลวงไล่ตามม้าสมิงพระรามไป
ครั้นสมิงพระรามแลเห็นกามะนี ควบม้าเต็มกำลังแล้วมิทันก็แสร้งรอม้าไว้หวังจะดูท่วงที เห็นกามะนียังไกลเชิงนักอยู่ สำคัญได้ว่าเหงื่อม้ากามะนีตกจนถึงกีบ ก็รู้ว่าม้าหย่อนกำลังลงแล้ว จึงชักม้าวกเปนเพลงโคมเวียน เข้ารับกามะนี ๆ ชักม้าเปนเพลงผ่าหมากแลกเปลี่ยนกันต่างๆ ฝ่ายม้ากามะนีหอบรวนหย่อนกำลังลงกลับตัวตามเพลงไม่ทัน สมิงพระรามได้ทีก็สอดทวนแทงถูกซอกรักแร้กามะนี ๆ เอนตัวลง สมิงพระรามจึงชักดาบกระทืบม้า เข้าฟันย้อนตามกลีบเกราะขึ้นไป ต้องศีร์ษะกามะนีขาดออกตกลงยังมิทันถึงดิน ก็เอาขอเหล็กสับเอาศีร์ษะกามะนีได้ ใส่ตะกรวยแล้วก็ชักม้าฟ้อนรำเปนเพลงทวนเข้ามา ตรงหน้าพลับพลาพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง
พระเจ้ากรุงจีน แลนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงเห็นดังนั้นก็อัศจรรย์ยิ่งนัก จึงให้ทหารไปเอาศพกามะนีมาทำศีร์ษะต่อเข้า ใส่หีบไปฝังเสียในที่สมควร พระเจ้ากรุงจีนก็เสด็จกลับเข้าค่าย สมิงพระรามก็เอาศีร์ษะเข้ามาถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ ทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็มีพระทัยยินดีนัก แล้วเสด็จกลับคืนเข้าพระนคร ฝ่ายพม่าเสนาบดีขุนนางน้อยใหญ่ไพร่พลทั้งปวง ก็สรรเสริญสมิงพระรามว่ามิใช่มนุษย์เลยเสมอเทพยดา แต่ศีร์ษะกามะนีนั้นก็มิให้ตกถึงดิน เอาขอเหล็กสับเอาได้ดังทูลไว้ทุกประการ
ฝ่ายเสนาบดีนายทัพนายกองจีนทั้งปวง ครั้นเห็นเสียกามะนีดังนั้นแล้วก็โกรธ จึงกราบทูลพระเจ้ากรุงจีนว่า พระองค์เสด็จยาตราทัพมาครั้งนี้ ตั้งพระทัยจะทำสงครามให้พระเจ้ากรุงอังวะอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ ถึงมาทว่าเสียกามะนีทหารเอกแล้ว ใช่ข้าพเจ้าทั้งปวงนี้จะตีกรุงอังวะถวายไม่ได้นั้นหามิได้ เสียแรงดำเนินกองทัพเข้ามาเหยียบถึงชานกำแพงเมืองแล้ว จะกลับไปเปล่านั้นได้ความอัปยสแก่พม่านัก ทำไมกับเมืองอังวะสักหยิบมือหนึ่งเท่านี้จะเอาแต่มูลดินทิ้งเข้าไปในกำแพงเมืองคนละก้อนๆ เท่านั้น ถมเสียให้เต็มกำแพงเมืองในเวลาเดียวก็จะได้
พระเจ้ากรุงจีนได้ฟังก็ตรัสห้ามนายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงว่า เราเปนกษัตริย์ผู้ใหญ่อันประเสริฐ ได้ให้คำมั่นสัญญาไว้แก่เขาแล้ว จะกลับคำไปดังนั้นหาควรไม่ พม่าทั้งปวงจะชวนกันดูหมิ่นได้ว่าจีนพูดมิจริง เรารักสัตย์ยิ่งกว่าทรัพย์ อย่าว่าแต่สมบัติมนุษย์นี้เลย ถึงท่านจะเอาทิพย์สมบัดิของสมเด็จอัมรินทร์มายกให้เรา ๆ ก็มิได้ปรารถนา ตรัสดังนั้นแล้วก็สั่งให้เลิกทัพเสด็จกลับไปยังกรุงจีน
พระเจ้ามณเฑียรทองเสด็จออกทรงบัญชาราชการ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวง จึงตรัสว่าโหรซึ่งดูชตาเมืองว่าไม่ขาด พระชันษาเล่าก็ดีอยู่ นานไปจะได้ลาภอันประเสริฐอีกนั้น ก็ต้องด้วยคำทำนาย จึงให้พระราชทานบำเหน็จแลเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก แล้วพระราชทานบ้านส่วยแห่งหนึ่ง ให้เปนค่าผลหมากด้วย แลหญิงหม้ายเจ้าของม้านั้น ก็พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคให้ตามสมควร แลอำเภอแขวงบ้านซึ่งอยู่นั้นก็ให้ขึ้นแก่หญิงหม้ายด้วย แล้วตรัสว่าพระเจ้ากรุงจีนยกพลทแกล้วทหารมาเหยียบเมืองเราครั้งนี้ ประดุจดังแผ่นดินจะถล่มลง หามีผู้ใดที่จะรบสู้ต้านทานไม่ ครั้งนี้สมิงพระรามรับอาสากู้เมืองเราไว้ได้ชัยชนะแล้ว ศึกจีนยกทัพเลิกกลับไป สมิงพระรามมีความชอบมาก บัดนี้ควรเราจะให้สมิงพระรามเปนมหาอุปราช แลราชธิดาเราจะประทานให้เปนบาทบริจาริกาด้วย ตามสัญญาจึงจะชอบ ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนา พฤฒามาตย์ราชกระวีมนตรีมุขทั้งปวงยังมิทันจะกราบทูล
ขณะนั้นสมิงพระรามเฝ้าอยู่ด้วย ครั้นได้ฟังพระราชโองการก็กราบทูลว่า ข้าพเจ้ารับอาสาพระองค์ครั้งนี้ มีความปรารถนาสี่ประการ คือข้าพเจ้าต้องพันธนาการตรากตรำลำบากอยู่นานแล้ว หวังจะให้พ้นจากเครื่องจองจำหนึ่ง จะไว้ฝีมือให้เปนเกียรติยศไปชั่วกัลปาวสานหนึ่ง จะให้พระองค์ฆ่าข้าพเจ้าหนึ่ง ถ้าพระองค์มิฆ่าข้าพเจ้าแล้วข้าพเจ้าจะขอกราบถวายบังคมลากลับไปเมืองหงษาวดีหนึ่ง เปนความปรารถนาสี่ประการ ซึ่งพระองค์จะพระราชทานให้ข้าพเจ้าเปนมหาอุปราช แลพระราชทานพระราชธิดานั้นพระคุณหาที่สุดมิได้ ข้าพเจ้ามิได้รับพระราชทานแล้วจะขอคืนถวายไว้ดังเก่า พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังก็ทรงพระดำริห์ว่า สมิงพระรามคนนี้มิเสียทีที่เกิดมาเปนเชื้อชาติทหารนับว่าชายชาตรีแท้ มิได้เกรงกลัวแก่ความตาย ทั้งราชสมบัติก็มิได้รักใคร่ แล้วองอาจแกล้วกล้าหาผู้ใดเปรียบเสมอมิได้ ครั้นจะฆ่าเสียตามดำบัดนี้เล่าก็มิควร เขาได้มีคุณแก่เรา ช่วยกู้พระนครไว้เปนความชอบใหญ่หลวงยังเสียดายนัก ครั้นจะปล่อยให้กลับไปเมือง หงษาวดีเล่า การสงครามพระเจ้าราชาธิราชกับเราก็ยังติดพ้นกันอยู่หาขาด กันไม่ ทรงพระดำริห์ดังนั้นแล้ว ก็ทรงนิ่งอยู่มิได้ตรัสประการใดแล้วก็เสด็จเข้าข้างใน
ฝ่ายเสนาที่เฝ้าผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง แลสมิงพระรามก็กลับไปที่อยู่สิ้น พระเจ้ามณเฑียรทองเสด็จเข้าข้างในแล้ว ก็ทรงพระวิตกนัก จึงตรัสบอกแก่พระอัครมเหษีว่า สมิงพระรามนี้มีความชื่อสัตย์มั่นคงนัก เราจะให้ธิดาเปนบำเหน็จรางวัลแลที่มหาอุปราชก็มิรับ จะขอให้ฆ่าเสีย ถ้าแม้นมิฆ่าก็จะลากลับไปเมืองหงษาวดี เราเสียดายนัก ด้วยเขารู้ศิลปศาตร์สันทัด แลฝีมือเล่าก็เข้มแข็งกล้าหาญยิ่งนักหาผู้เสมอมิได้ ทำไฉนจึงจะให้สมิงพระรามรับราชสมบัติอยู่ด้วยเราได้
พระอัครมเหษีได้ฟังดังนั้นจึงทูลว่า พระองค์จะทรงพระวิตกไปใย ซึ่งจะเกลี้ยกล่อมผูกพันธ์สมิงพระรามไว้ให้ตั้งใจสวามิภักดิ์อยู่ด้วยพระองค์นั้น ตกพนักงานข้าพเจ้าจะรับอาสาผูกจิตต์สมิงพระรามไว้ให้อยู่จงได้ อุประมาดังแพทย์ผู้วิเศษผูกกัณหสับปะชาติคืองูเห่าใหญ่ด้วยมนตราคมอันกล้าขลัง มิให้พ่นพิษแลเลี้อยหนีไปได้ พระเจ้ามณเฑียรทองจึงตรัสถามว่าน้องจะคิดอ่านประการใด หรือมีมนตราวิเศษจึงจะผูกจิตต์สมิงพระรามไว้ได้ พระอัครมเหษีทูลว่า ข้าพเจ้าจะได้มีเวทมนต์ผูกนั้นหามิได้ ซึ่งข้าพเจ้าจะคิดผูกสมิงพระรามให้อยู่ก็หวังจะผูกด้วยยางรัก เพราะธรรมดาชนอันเวียนวนข้องอยู่ในสงสารภพนี้ แต่ล้วนมีความกำหนัดยินดีในกามสังวาสรสสิ้นทั้งนั้น เพราะมูลตัณหาเครื่องเกี่ยวพันธ์อุดหนุนเปนปัจจัย แต่พระดาบศทรงญานสมาบัติเหาะเหินไปได้ในอากาศแล้ว พอได้ยินเสียงสตรีข้บร้องเพราะจับจิตต์เข้าก็ยังพลัดตกลงมาสู่ภูมิภาคปัถพี ด้วยความกำหนัดในรัชนียารมณ์ จะนับอะไรกับเจ้าสมิงพระรามนี้ ซึ่งว่ามิรับที่มหาอุปราชแลราชธิดานั้น เพราะยังมิได้เห็นราชธิดาของเราอันสมบูรณ์ด้วยลักษณะ แลสิริมารยาทงามยิ่งนัก ถ้าบุรุษผู้ใดได้เห็นแลได้นั่งใกล้แล้วเมื่อใด ก็มิอาจจะดำรงจิตต์อยู่ได้ ดวงกระมลก็จะหวั่นไหวไปด้วยความปฏิพัทธ์ อุประมาดังชายธงอันต้องลม ข้าพเจ้าคิดจะให้แต่งสุปะเพียญชนาหารเครื่องเลี้ยงอันประณีต เวลาพรุ่งนี้ขอพระ องค์ให้หาเจ้าสมิงพระรามเข้ามากินเลี้ยงในพระราชมณเฑียร แล้วจึงให้พระธิดาเราออกไป ให้เจ้าสมิงพระรามเห็นตัวถนัดแต่ครั้งเดียว เจ้าสมิงพระรามได้เห็นรูปโฉมธิดาเราเท่านั้น ยังมิทันจะเข้าใกล้ได้กลิ่น ก็จะมีความปลื้มปลาบจนสุดจิตต์ ไหนจะคิดกลับไปเมืองหงษาวดีได้ เพราะพระธิดาของเรางามเปนเสน่ห์อยู่ทั่วกาย ซึ่งข้าพเจ้าคิดทำดังนี้เปรียบประดุจนางเมขลาเทพธิดาล่อแก้วให้รามสูรเห็น รามสูรหรือจะไม่รักแก้ว ซึ่งข้าพเจ้าว่าจะผูกจิตต์สมิงพระรามให้อยู่ด้วยยางรักนั้น ก็คือจะให้ใจสมิงพระรามมาผูกรักอยู่ด้วยสิ่งนี้ อันจะผูกด้วยมนตราคมแลโซ่ตรวนเชือกพวนสรรพเครื่องจองจำทั้งสิ้นนั้น ก็พลันที่จะหลุดถอนเคลื่อนคลายไม่แน่นเหนียวเหมือนยางรัก ถ้าผู้ใดผูกติดอยู่ด้วยยางรักแล้ว ถึงจะเอาเชือกพวนเข้ามาฉุดชักก็มิอาจจะหลุดเคลื่อนคลายได้ เห็นสมิงพระรามจะสวามิภักดิ์อยู่ด้วยพระองค์เพราะสิ่งนี้เปนมั่นคง
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังพระอัครมเหษีทูลดังนั้น ก็เห็นด้วยจึงตรัสว่า การข้างในพระน้องเข้าใจจงช่วยคิดอ่านเถิด แล้วบอกกล่าวธิดาของเราให้รู้ตัวสั่งสอนเสียด้วย พระอัครมเหษีรับสั่งแล้ว พอเวลาคํ่าก็เสด็จไปสู่ห้องตำหนักพระราชธิดา จึงตรัสบอกว่า บัดนี้สมเด็จพระราชบิดา จะโปรดให้เจ้าสมิงพระรามผู้มีความชอบเปนมหาอุปราช แล้วพระราชทานพระลูกให้เปนมเหษี พระลูกอย่ามีความโทมนัสเกี่ยงงอนขัดพระราชโองการเลย
พระราชชิดาได้ฟังก็ทรงพระกรรแสง ซบพระพักตร์ลงทูลว่า ลูกนี้คิดจะไม่มีสวามีแล้ว หวังจะบวชเปนชีบำเพ็ญกุศลหมายสวรรค์นิพพานฝ่ายเดียว เมื่อสมเด็จพระราชบิดาตรัสห้ามมิให้เดินทางตรงจะให้เดินทางอ้อมแล้วก็จนใจ แท้ว่ากรรมลูกทำมาแต่หลัง อนี่งถ้าได้สวามีเปนลูกกษัตริย์ มีชาติตระกูลเสมออันเล่าก็ตาม นี่จะได้ผัวมอญต่างภาษาเปนเพียงนายทหาร อุประมาดังหงษ์ตกลงในฝูงกา ราชสีห์เข้าปนกับหมู่เสือ ลูกมีความโทมนัสนัก พระอรรคมเหษีจึงตรัสปลอบว่า ซึ่งลูกมีศรัทธาจะบวชเปนชีหนีสงสารนั้นก็ชอบอยู่ แต่จะด่วนบวชเมื่อยังเจริญรุ่นสาวฉะนี้ แม่เกรงจะถือเคร่งบวชไปมิตลอด ด้วยโรคสาวเปนข้าศึกคอยเบียดเบียฬนั้นมีอยู่ มักกระทำศีลให้เศร้าหมอง ค่อยบวชเมื่อแก่เถิดแม่จะบวชด้วย ซึ่งลูกจะถือชาติตระกูลว่ามีอิสริยยศอยู่นั้นหาควรไม่ ด้วยสมเด็จพระราชบิดาเห็นชอบแล้ว จึงจะทรงปลูกฝัง อันสมิงพระรามนี้เขามีความชอบในแผ่นดินเปนอันมาก ช่วยกู้พระนครไว้ให้สมณพราหมณ์ราษฎรอยู่เปนสุข เหมือนรักษาชาติตระกูลของลูกไว้ ถ้ามิได้สมิงพระรามแล้วเมืองเราก็จะเสียแก่กรุงจีน ซึ่งลูกเปรียบชาติเขาเหมือนกานั้นก็ชอบอยู่ แต่เขาประกอบศิลปศาสตร์วิชาการเปนทหารมีฝีมือหาผู้เสมอมิได้ ก็เปรียบเหมือนกาขาวมิใช่กาดำ สมเด็จพระราชบิดาจะทรงชุบขึ้นแล้วก็คงเปนหงษ์ ซึ่งเปรียบเหมือนเสือนั้น ถ้าพระราชบิดาชุบย้อมแล้ว ก็คงจะกลับเปนราชสีห์ อันบุรุษเปรียบประดุจพืชธัญญาหาร ถ้าโปรยปลูกเพาะหว่านแล้ว ก็มีแต่งอกงามสูงใหญ่ขึ้นไป ลูกนี้ถึงเปนราชบุตรี เกิดในวงศ์กษัตริย์มิชาติตระกูลสูง ก็เปรียบเหมือนตัณฑุลา จะโปรยหว่านเพาะปลูกมิอาจเจริญขึ้นได้ ลูกอย่าถือทิษฐิมานะเลย สมเด็จพระราชบิดาได้ทราบจะทรงพระพิโรธนัก ถึงบุรุษจะมีชาติสูงต่ำเปนประการใด เขาได้เปนสวามีแล้วจงปฏิบัติเคารพนอบน้อม นับถือดุจเจ้าของตน จึง จะเจริญศิริราษีเปนสวัสดิมงคลอันยิ่ง พระอัครมเหษีตรัสสอนพระราชธิดาด้วยความอุประมาอุประไมยต่างๆ ให้พระราชธิดาคลายทิษฐิมานะลงแล้ว พระนางก็เสด็จกลับมายังห้องพระตำหนัก มีพระราชเสาวนีตรัสสั่งพวกวิเศษชาวเครื่อง ให้แต่งโภชนาหารของเลี้ยงอันเอมโอชทั้งปวงเตรียมไว้
ครั้นเวลาเช้าพระเจ้ามณเฑียรทอง จึงมีรับสั่งให้หาเจ้าสมิงพระรามเข้ามากินเลี้ยงบนพระราชมณเฑียร สมิงพระรามรับพระราชทานเครื่องเลี้ยงพอควรแล้ว ก็เข้ามากราบถวายบังคมเฝ้าอยู่โดยลำดับ พระเจ้ามณเฑียรทองจึงตรัสว่า เราเปนกษัตริย์อันประเสริฐได้ออกวาจาแล้ว ถึงจะตายก็หาเสียดายชีวิตไม่ เพราะรักสัตย์ยิ่งกว่ารักชีวิตได้ร้อยเท่า ซึ่งที่มหาอุปราชกับราชธิดาเรานั้น เราได้ออกปากแล้ว ว่าจะให้เปนบำเหน็จความชอบแก่ท่าน ถึงมาทว่าจะมิรับด้วยท่านคำนึงถึงพระเจ้าราชาธิราชอยู่ ก็จงรับเสียแต่พอเปนเหตุตามสัญญาเถิด อย่าให้เราเสียสัตย์เลย อนึ่งเราเกรงคนทั้งปวงจะครหานินทาได้ ท่านรับอาสากู้พระนครไว้มีความชอบเปนอันมาก มิได้รับบำเหน็จรางวัลสิ่งใด นานไปเบื้องหน้าถ้าบ้านเมืองเกิดจลาจลหรือข้าศึกมายํ่ายีเหลือกำลัง ก็จะไม่มีผู้ใดรับอาสาอีกแล้ว เห็นเราจะได้ความขัดขวางเปนมั่นคง ตรัสแล้วจึงสั่งให้พระราชธิดายกพานพระศรีมาตั้ง ให้ เจ้าสมิงพระรามกินต่อหน้าพระที่นั่ง พระราชธิดาก็อายพระทัยยิ่งนัก ด้วยเปนราชบุตรีกษัตริย์ แต่ทรงพระเยาว์มาจนเจริญพระชนม์ ยังไม่เคยยกพานพระศรีให้ทหารแลขุนนางผู้ใดกิน แต่ขยับขยั้นยั้งพระองค์อยู่มิใคร่จะแหวกพระวิสูตรออกมาได้ พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ตรัสเตือนว่ามาเร็วๆ พระราชธิดาเกรงพระราชอาญาขัดรับสั่งสมเด็จพระราชบิดามิได้ ก็ยกพานพระศรีมาตั้งลงเฉพาะหน้าสมิงพระรามแต่ห่าง ๆ ช้อยชำเลืองดูสมิงพระรามไม่ทันจะเต็มพระเนตร ด้วยความอายก็เสด็จกลับเข้าไป เจ้าสมิงพระรามเห็นพระราชบุตรียกพานพระศรีออกมานั้น ประกอบด้วยเยาวรูปศิริวิลาศลักษณ์เปนอันงาม ก็แลตลึงลืมตัวไม่เปนสมประดี จนพระราชบุตรีเสด็จกลับเข้าไป พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องทอดพระเนตรเห็นแล้วก็ดีพระทัย ทรงพระดำริห์ว่า เจ้าสมิงพระรามเห็นจะมีความรักธิดาเราว่ารูปงาม สมคำพระอัครมเหษีทูลไว้ ทรงพระรำพึงนิ่งอยู่แต่พระทัยแล้วก็เสด็จขึ้น
ครั้นเวลาวันหนึ่ง เสด็จออกพร้อมด้วยเสนาบดีข้าราชการทั้งปวง พระองค์จึงตรัสแก่สมิงพระรามว่า ท่านอาสากู้พระนครเราไว้ได้ครั้งนี้ มีพระเกียรติยศปรากฎไปแก่ประเทศราชธานีทั้งปวงจนตลอดกัลปวสาน ซึ่งท่านจะไม่รับรางวัลนั้นมิชอบ ดุจทำลายเกียรติยศเราให้เสื่อมเสีย เพราะจะเปนที่ติเตียนแก่กษัตริย์ทั้งปวง ท่านดำริห์ดูจงควรเถิด
สมิงพระรามได้ฟังดังนั้นก็คิดว่า เรารับอาสาทำความชอบครั้งนี้ คิดจะแก้ตัวกลับไปเมือง เมื่อพระเจ้ามณเฑียรทองมิทรงพระอนุญาต จะหน่วงเหนี่ยวไว้ฉะนี้ ครั้นเราจะหนีไปก็จะเสียสัตย์หาควรไม่ ทั้งนี้ก็ตามแต่วาสนา เมื่อพระเจ้าอังวะจะโปรดพระราชทานพระราชธิดาแล้ว เราก็จะอยู่ชมรสนางพม่าเสียก่อน เผื่อจะมีโอชาหวานดีกว่ารสมอญกระมัง ถ้าแม้นบุญยังจะกลับไปเมืองหงษาวดีได้โดยสัตย์ คิดแล้วจึงทูลว่าซึ่งพระองค์ทรงพระราชทานที่มหาอุปราชแก่ข้าพเจ้า ๆ มิรับนั้น เหตุด้วยพระราชบุตรของพระองค์ยังจะมีอยู่ อนึ่งข้าพเจ้าเล่าก็ต่างประเทศภาษา อุปมาดังนกเค้าถึงมีกำลังอยู่ก็จริง แต่ตกเข้าอยู่ในท่ามกลางฝูงกาเมื่อกลางวัน ข้าพเจ้าจะบัญชาราชกิจฉันใด ครั้นข้าพเจ้ามิรับบำเหน็จรางวัลเล่า ก็จะเสียราชประเพณีของพระองค์ไป ข้าพเจ้าจะยอมเปนทหารอยู่กับพระองค์แล้ว แต่จะขอรับพระราชทานความอนุญาตอยู่สองประการ ๆ หนึ่งห้ามมิให้คนทั้งปวงเรียกว่าเชลย ถ้าผู้ใดมิฟังขืนเรียกข้าพเจ้าได้ยินแล้ว ก็จะถวายบังคมลากลับไปเมืองหงษาวดี ประการหนึ่งถ้ามีสงครามสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช มาเมื่อใด ข้าพเจ้ามิขอเข้าทำสงครามด้วยทั้งสองฝ่าย แม้นมีสงครามกษัตริย์อื่นมา ข้าพเจ้าจะขอรับอาสาสู้รบกว่าจะสิ้นชีวิต ถ้าพระองค์โปรดอนุญาตความสองประการนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็จะยอมรับพระราชทานรางวัลอยู่ด้วยพระองค์สืบไป
พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสว่าเหตุเท่านี้ เราจะอนุญาตให้ได้ อย่าว่าแต่ท่านจะขออนุญาตเท่านี้เลย ถึงจะให้มากกว่านี้สักร้อยประการ ถ้าควรแล้วเราจะอนุญาตให้ท่านสิ้น จึงสั่งให้เสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ให้ตีฆ้องร้องเป่าทั่วทั้งพระนครว่า ตั้งแต่วันนี้ไปให้คนทั้งปวงเรียกว่าเจ้าสมิงพระรามกู้เมือง ถ้าผู้ใดเรียกว่าเชลยแล้ว จะฆ่าเสียให้สิ้นทั้งโคตร ถ้าเราแต่งการอภิเศกสมิงพระรามขึ้นเปนอุปราชแล้วให้ออกนามว่า พระมหาอุปราชผดุงพระนคร เสนาบดีข้าราชการใหญ่น้อยรับๆ สั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกจากเฝ้า จึงแต่งคนให้เที่ยวตีฆ้องร้องเป่าไปทั่วกรุงรัตนบุระอังวะ ชาวเมืองทั้งปวงรู้แล้วก็เกรงพระราชอาญา ต่างคนชวนกันสรรเสริญพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องว่า พระเจ้าอยู่หัวของเราทรงโปรดทแกล้วทหารรักยิ่งกว่าพระราชธิดาอันเกิดแต่พระอุระ หวังจะบำรุง พระนครให้คนทั้งปวงอยู่เปนสุข แลจะให้ข้าศึกยำเกรงพระเดชานุภาพ จึงทรงปลูกเลี้ยงสมิงพระรามไว้ ตั้งให้เปนมหาอุปราช แล้วชมฝีมือแลบุญญาธิการสมิงพระรามเปนอันมาก
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องจึงตรัสสั่งให้ปลูกตำหนักใหญ่อย่างที่มหาอุปราช แลแต่งการเฉลิมพระตำหนักเครื่องภิเศกทั้งปวงเสร็จแล้ว พระโหรจึงถวายฤกษ์อันเปนศุภมงคล เข้าพิธีเฉลิมพระตำหนักพร้อมด้วยพระญาติวงศา พราหมณ์พฤฒามาตย์ราชปโรหิตทั้งปวง อภิเศกพระราชธิดากับเจ้าสมิงพระรามเปนมหาอุปราช ตามราชประเพณีมาแต่ก่อนแล้ว พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็พระราชทานเครื่องยศสำหรับที่ลูกหลวงเอกให้สมิงพระรามเปนมหาอุปราช ครั้งนั้นกรุงรัตนบุระอังวะก็เงียบสงบศึกลง สมณพราหมณ์อาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเปนสุข
ครั้นอยู่มาประมาณสามเดือน พระราชธิดาพระเจ้ามณเฑียรทองก็ทรงพระครรภ์ ถ้วนทศมาศแล้วก็ประสูตรพระราชโอรส พระเจ้ามณเฑียรทองได้ทราบก็มีพระทัยเสน่หายิ่งนัก เสด็จไปรับพระราชนัดดาด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ แล้วพระราชทานเครื่องประดับทั้งปวงสำหรับพระราชกุมารโดยขบวนลูกหลวงเอก
ครั้นพระราชกุมารมีชันษาได้ขวบเศษ พอย่างพระบาทดำเนินได้ พระเจ้ามณเฑียรทองเสด็จออกว่าราชการครั้งใด ก็ทรงอุ้มพระราชนัดดาขึ้นนั่งเหนือพระเพลาทุกครั้ง อยู่มาวันหนึ่งทรงอุ้มพระราชนัดดาเสด็จออกณพระที่นั่งพร้อมด้วยเสนาบดีทั้งปวง สมิงพระรามมหาอุปราชก็เฝ้าอยู่ที่นั่นด้วย
ฝ่ายพระราชกุมารเปนทารกยังทรงพระเยาว์ไม่แจ้งความ กำดัดคนองลุกจากพระเพลา ยืนขึ้นยุดพระอังษาพระเจ้ามณเฑียรทองไว้ แล้วเอื้อมพระหัตถ์ขึ้นไปเล่นบนที่สูง พระเจ้ามณเฑียรทองผันพระพักตร์มา ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็ตรัสพลั้งพระโอษฐ์ออกไปว่า ลูกอ้ายเชลยนี้กล้าหาญนัก นานไปเห็นองอาจแทนมังรายกะยอฉะวาได้ สมิงพระรามได้ยินพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องดังนั้นก็น้อยใจ จึงติดว่าครั้งนี้สิ้นวาสนากันแล้ว เปนผลที่เราจะได้กลับไปเมืองหงษาวดีด้วยความสัตย์ ครั้นพระเจ้ามณเฑียรทองเสด็จขึ้นแล้ว
ฝ่ายสมิงพระรามก็กลับมาที่อยู่ จึงเขียนหนังสือสองฉบับ ๆ หนึ่งซ่อนไว้ใต้หมอน ฉบับหนึ่งเหน็บพกไว้ แล้วคิดเปนห่วงอาลัยบุตรแลพระราชธิดา แล้วหักจิตต์ข่มลงได้ มิได้บอกผู้ใด พระราชธิดาอันเปนที่รักนั้นก็มิแจ้งให้รู้ กลัวจะห้ามปรามขัดขวางความจะทราบถึงพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง จึงเอาเบาะบังเหียนมาผูกม้าซึ่งขี่สู้กับกามะนีนั้น แล้วจัดแจงแต่งกายนุ่งห่มเสร็จ ถือทวนสพายดาบเผ่นขึ้นหลังม้าควบหนีจากเมืองอังวะ
ฝ่ายพม่าชาวเมืองเห็นก็ร้องอื้ออึงขึ้นว่า มหาอุปราชผดุงพระนครหนีไปแล้ว ความทราบถึงเสนาบดี ๆ ก็รีบเข้าไปกราบทูลพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ ได้แจ้งแล้วก็สดุ้งตกพระทัย จึงสั่งให้จัดทัพม้าพันหนึ่ง ไปตามเจ้าสมิงพระราม ๆ ก็ควบม้าหนีมาเต็มพักม้าแล้วก็หยุดพักม้า นั่งคอยท่าอยู่กลางท้องนาใต้ต้นไม้แห่งหนึ่ง มีต้นตาลเรียงอยู่ที่นั้นสามต้น สูงประมาณสิบห้าวาสิบหกวา มีผลสุกต้นละสี่ทลายบ้างห้าทลายบ้าง ครั้นแลเห็นทัพพม่ายกตามมาแต่ไกล จึงขึ้นบนหลังม้า ชักม้าฟ้อนรำเปนเพลงทวน แล้วพุ่งผลตาลสุกทั้งสามต้นหล่นลงทีละผล มือขวารับทวนมือซ้ายรับผลตาลหล่นลงมา หาทันจะตกถึงดินไม่ แล้วก็โยนไปให้นายทัพนายกองพม่า ๆ เห็นดังนั้นก็ตกใจหยุดยืนอยู่สิ้น กลัวขยาดฝีมือนัก ไม่มีผู้ใดจะสามารถเข้าหักหาญจับกุมได้ ก็ค่อยรอตามมาจนสุดแดน สมิงพระรามจึงเอาหนังสือนั้น ใส่ไม้คีบปักไว้ แล้วก็รีบควบม้ากลับมากรุงหงษาวดี
ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าทั้งปวงที่ดิดตามมานั้น ครั้นได้หนังสือแล้ว ก็พากันยกกลับไปยังกรุงรัตนบุระอังวะ จึงนำหนังสือเข้าถวายพระเจ้ามณเฑียรทอง ๆ ทรงรับหนังสือนั้น มาทอดพระเนตรด้วยพระองค์เปนใจความว่า ข้าพเจ้าสมิงพระรามขอกราบถวายบังคมทูลไว้ให้ทราบใต้ฝ่าพระบาทยุคล ด้วยพระองค์ออกพระโอษฐ์ทรงพระอนุญาตให้ความสัตยํไว้แก่ข้าพเจ้าว่า จะมิให้ผู้ใดเรียกว่าเปนเชลย ถ้าผู้อื่นเรียกแล้วจะให้ลงพระราชทัณฑ์ตัดศีร์ษะเสียสิ้นทั้งโคตร บัดนี้พระ องค์กลับมาเรียกว่าอ้ายเชลยอีกเล่า ซึ่งข้าพเจ้าจะอยู่ด้วยพระองค์สืบไปนั้นก็เห็นว่าผิดประเพณี แผ่นดินเมืองอังวะแปรปรวนมิได้ยั่งยืนแล้ว ข้าพเจ้าจะขอถวายบังคมลา กลับไปเมืองหงษาวดีที่เคยอยู่ข้าพเจ้าแล้ว เชิญพระองค์จงเสวยสิริราชสมบัติเปนสุขพระทัยเถิด ซึ่งพระราชธิดาแลพระราชนัดดาของพระองค์นั้น ข้าพเจ้าขอฝากไว้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทด้วย ถ้าเจริญพระชนม์ยืดยืนแล้ว จะได้ อยู่ทำราชการสนองพระเดชพระคุณแทนตัวข้าพเจ้าสืบไป
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องได้แจ้งดังนั้นก็ทรงทราบว่าเจ้าสมิงพระรามหนีไปทั้งนี้ด้วยมีความน้อยใจ ในถ้อยคำที่เราพูดพลั้งไปนั้น ก็มีพระทัยอาลัยเสียดายนัก มิได้ตรัสประการใดแก่เสนาบดีทั้งปวง เกรงข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยจะติเตียนได้ว่า พระองค์ไม่รักษาพระวาจาตรัสผิดไปเองสมิงพระรามจึงได้หนีไป อุประมาดังคนปลูกพฤกษาชาติให้ใหญ่สูงแล้วตัดยอดหักกิ่งเสีย จึงเสด็จเข้าข้างใน พระราชทานหนังสือนั้นให้แก่พระอัครมเหษี
พระอัครมเหษีรับมาอ่านแจ้งความแล้ว ก็เสียดายสมิงพระรามยิ่งนัก แลเกรงว่าพระราชธิดาจะเปนหม้าย จึงทูลว่าเปนธรรมดาสืบมา พลั้งปากก็ย่อมเสียการ พลั้งมีดพลั้งขวานมักจะบาดเจ็บ ซึ่งพระองค์เสียทแกล้วทหารที่ดีไปทั้งนี้ เพราะพลั้งพระโอษฐ์มิทันทรงดำริห์ ถึงกระนั้นก็อย่าเพ่อทรงพระวิตกเลย ด้วยพระราชนัดดาของพระองค์ยังมีอยู่ ถ้าเจริญพระชนม์เติบใหญ่ไปเบื้องหน้าแล้วเราจะให้ไปติดตามมา ถึงสมิงพระรามจะไม่สู้รักใคร่อาลัยแม่ก็คงอาลัยลูก ข้าพเจ้าเห็นทีจะเสียลูกมิได้คงจะกลับมา
ฝ่ายพระราชธิดาเมื่อสมิงพระรามหนีไปนั้น เปนเวลาตวันบ่าย พระราชธิดาประทมหลับอยู่ ครั้นฟื้นประทมขึ้น นางสาวใช้เข้ามาทูลว่าพระมหาอุปราชหนีไปแล้ว พระราชธิดาได้แจ้งก็ตกพระทัยทรงพระกรรแสงรํ่ารัก แล้วเข้าไปดูดาบในที่นอนสมิงพระรามก็หายไป ดูผ้าโพกแลแหวนเครื่องประดับมีค่าทั้งปวงก็หาเห็นไม่ จึงเหลือบพระเนตรเห็นหนังสือที่ใต้หมอน พระนางก็หยิบมาคลี่อ่าน ใจความในหนังสือนั้นว่า สมเด็จพระราชบิดาปลูกเลี้ยงให้เราทั้งสองอยู่ครองกันเปนสุขสถาพรแล้ว บัดนี้พระองค์เสียสัตย์ทำให้เราได้ความอัปยศ เราอยู่ด้วยมิได้จึงหนีไป ขอฝากแต่หลานหลวงไว้ด้วยเถิด ชาตินี้เรามีกรรมจึงจากกันทั้งรัก ไปในชาติเบื้องหน้าขอให้เราได้เป็นคู่ครองกัน อย่ารู้แรมนิราสจนบันลุนฤพาน พระราชธิดาได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็ยิ่งทรงพระโศกด้วยความอาลัย แค้นสมเด็จพระราชบิดานัก
ฝ่ายสมิงพระรามเข้ามาถึงกรุงหงษาวดีแล้ว ชาวพระนครทั้งปวงเห็นก็ร้องชมอื้ออึงไปว่า เจ้าสมิงพระรามหนีกลับมาได้แล้ว เสนาบดีทั้งปวงรู้ ต่างคนก็ออกมาพูดไต่ถามกันแล้ว จึงพากันเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช เจ้าสมิงพระรามจึงกราบทูลตามกิจการทั้งปวง ซึ่งได้กระทำมาแต่หนหลังสิ้นทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยโสมนัสยิ่งนัก จึงสั่งให้เล่นการมหรสพ สมโภชเจ้าสมิงพระรามเจ็ดวันเจ็ดคืน แล้วพระราชทานเครื่องยศแลเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก แล้วโปรดให้กินเมืองวาน ขณะเมื่อเจ้าสมิงพระรามกลับมาได้แต่กรุงอังวะครั้งนั้น จุลศักราชได้ ๗๘๗ ปี
พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องกับพระเจ้าราชาธิราช ขาดจากสงครามกันทีเดียว สมณชีพราหมณ์ประชาราษฎร อยู่เย็นเปนสุขมาได้สามปี สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชสำราญพระกมลหฤทัย เสด็จไปประพาสป่าโพนข้าง ณตำบลป่าโมราคะเต พระองค์เสด็จทรงพลายสิงหนารายน์ผูกเครื่องทองเปนพระที่นั่ง พร้อมด้วยช้างโคตรแล่นโจมทัพดั้งกันคํ้าค่ายล้อมวังพังคาระวางเพรียว ช้างชนะงาทั้งปวงตามลำดับใหญ่น้อยโดยขนาด พบข้างฝูงใหญ่แห่งหนึ่งเปนอันมาก จึงตรัสสั่งให้ขุนช้างวางชนะงา เข้าโจมฝูงใหญ่ไล่คํ้าแตกกระจายออก หมอช้างทั้งปวงก็ชิงช่วงกันคล้อง ถูกช้างเถื่อนพังทลายเปนอันมาก ขณะนั้นช้างพลายเถื่อนตัวหนึ่งสูงประมาณห้าศอกเศษ มีงางอนขึ้นข้างขวาบังคลองงามยิ่งนัก วิ่งผ่านหน้าช้างพระที่นั่งมา สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ขับพระคชาธารพลายสิงหนารายน์ ไล่ช้างเถื่อนทันเข้าแล้ว ทรงคล้องด้วยบาศซัดลงทีเดียว ต้องเท้าช้างเถื่อน ๆ ก็วิ่งไปด้วยกำลังมิทันจะเบาะผลักกองเชือกตกลง ควานแก้ท้ายช้างพระที่นั่งมิทันยกต้นเชือก กระทบต้องพระเพลาเข้า ขุนข้างหมื่นช้างขี่ช้างชนะงาเข้าช่วยจับช้างนั้นไว้ได้
สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระประชวร แล้วเสด็จกลับเข้ายังกรุงหงษาวดี ทรงพระประชวรหนักลง อยู่เจ็ดวันพระโรคกำเริบหนักขึ้นมา แพทย์ประกอบพระโอสถถวายก็มิคลาย พระองค์เข้าพระทัยว่าจะไม่รอดแล้ว จึงสั่งให้หาขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงเข้ามาประชุมพร้อมยังที่เฝ้า จึงตรัสว่าเราเจ็บครั้งนี้ให้ร้อนในทรวงอกแลหัวใจนัก ราวกับต้องพิษเพลิงเห็นจะถึงกาลวันนี้เปนมั่นคง เราจะลาท่านทั้งปวงก่อนแล้ว แต่เปนห่วงอยู่กับด้วยบุตรทั้งสองพี่น้อง บัดนี้พระยาเกียรบุตรชายผู้ใหญ่เราแลราชามนูก็หาอยู่ไม่ จะให้ไปตามมาก็มิทัน ถ้าเราหาบุญไม่แล้ว ท่านทั้งปวงจงคิดถึงเราที่ได้ปลูกเลี้ยงมาแต่ก่อน จงช่วยประคับประคองลูกชายผู้ใหญ่เรา ให้ได้ครองราชสมบัติสืบวงศ์ไปเถิด แล้วเราสั่งไว้ถึงราชามนูด้วย ให้ช่วยเอาใจใส่ลูกเรา แลคิดถึงเราให้จงหนัก แล้วตรัสสอนพระยารามราชบุตรผู้น้อยว่า บิดาสิ้นบุญแล้วจงเคารพรักพี่นับถือเหมือนบิดา จง ประนอมพร้อมใจอย่าผิดแผกกัน ถ้ามีศึกสงครามมาพี่น้องทั้งสองจะได้ช่วยกันต้านทานรักษาบ้านเมือง แล้วกลับตรัสสั่งขุนนางทั้งปวงอีกว่า การสิ่งใดซึ่งเรากระทำค้างไว้ยังไม่สำเร็จนั้น จงช่วยกล่าวเตือนบุตรเราให้กระทำสืบต่อไปเถิด อนึ่งขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ซึ่งทำผิดในราชการแต่ก่อน เราได้ให้ลงราชทัณฑ์เฆี่ยนตี หรือด่าว่าด้วยถ้อยคำหยาบช้านั้น เราขออภัยอย่าถือผิดจงอดโทษให้แก่เราเถิด พอตรัสสั่งเสร็จแล้ว พระโรคกำเริบแรงขึ้นมาก็เสด็จสวรรคต
แต่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชยังเป็นพระยาน้อยราชบุตรอยู่จนได้เสวยราชสมบัติพระชนมายุได้ยี่สิบปี ปราบรามัญประเทศเมืองขึ้นอยู่สามปี ทำสงครามด้วยพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องอยู่ได้หกปี กระทำสัตย์กันแล้ว ว่างศึกอยู่ยี่สิบสองปี กลับทำสงครามด้วยมังรายกะยอฉะวาอีกสามปี แต่ล่วงย่างเข้าเรือนปีที่สี่ กับพระเจ้ามณเฑียรทองอีกสองปี ขาดศึกกันลงสามปี รวมเปนพระชนมายุได้ห้าสิบเก้าปี ก็พอเสด็จสวรรคต จุลศักราชได้ ๗๙๐ ปี
ฝ่ายเสนาบดีข้าราชการใหญ่น้อยทั้งปวง ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชสวรรคตแล้ว ก็มีความเศร้าโศกคิดถึงพระเดชพระคุณซึ่งได้ทรงโปรดปลูกเลี้ยงมาแต่หลังนั้นเปนอันมาก จึงชวนกันโสรจสรงพระศพ อัญเชิญลงสู่พระโกษฐทองประดับเนาวรัตน์ แต่งเครื่องสการพระศพ เปนอันงามตามอย่างธรรมเนียมแล้ว ขุนนางทั้งปวงล้วนปกติพร้อมใจหามีใครแก่งแย่งไม่ ปรึกษาเห็นชอบพร้อมกันว่า จะอัญเชิญพระราชบุตรผู้ใหญ่ขึ้นครองราชสมบัติ เสนาบดีผู้ใหญ่จึงให้จัดขบวนพยุหทัพช้าง ประกอบด้วยพลทหารเปนอันมาก สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวง ให้ขุนนางมีชื่อหลายนาย ยกออกไปเชิญเสด็จพระยาเกียรราชบุตร ซึ่งไปครองเมืองมองมละอยู่นั้นกลับเข้ามายังเมืองหลวง
ขุนนางทั้งปวงยกไปถึงเมืองมองมละแล้ว ก็ชวนกันเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมพระยาเกียรราชบุตร กราบทูลโดยมูลเหตุซึ่งสมเด็จพระราชบิดาเสด็จสวรรคต ตรัสมอบราชสมบัติแก่พระราชบุตร แลเสนาบดีผู้ใหญ่ให้มาเชิญเสด็จนั้นทุกประการ แล้วแจ้งความแก่ราชามะนูตามพระราชโองการตรัสสั่งไว้ด้วย
พระยาเกียรราชบุตรได้ทราบว่า สมเด็จพระราชบิดาเสด็จทิวงคตแล้วก็สลดพระทัยยิ่งนัก ราชามะนูก็เศร้าโศกคิดถึงพระเดชพระคุณเปนอันมาก พระยาเกียรราชบุตรจึงตรัสปรึกษาด้วยราชามะนูว่า ถ้ากระนั้นเราจำจะรีบไป จะได้ถวายบังคมคำนับพระศพ ราชามะนูก็เห็นชอบด้วย พระยาเกียรก็แต่งให้ขุนนางกรมการซึ่งต่างพระทัยอยู่รักษาเมืองแล้ว ก็พาราชามะนูกับขุนนางข้าหลวงเดิมแลพลทหารที่สนิททั้งปวงมา เสด็จขึ้นทรงพระคชาธาร พร้อมด้วยรี้พลทหารเปนอันมาก ขุนนางทั้งปวงซึ่งไปรับนั้นก็จัดพลคชพยุหตั้งขบวนแห่แหน เชิญเสด็จพระยาเกียรราชบุตรมายังกรุงหงษาวดี
เสนาบดีข้าราชการซึ่งอยู่ในเมืองนั้น ก็แต่งกายรับตามอย่างธรรมเนียม เชิญพระยาเกียรราชบุตรเสด็จเข้าประทับณพระที่นั่งสัณฐาคาร พระยาเกียรราชบุตรก็ตรัสปราศรัยถามถึงความเมืองด้วยเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยพอควรแล้ว จึงตรัสชวนราชามะนูเสด็จขึ้นยังพระราชมณเฑียรไหว้พระบรมศพ ส่วนพนักงานก็เชิญพานเครื่องสการเข้าถวาย พระยาเกียรราชบุตรรับเครื่องสการ กราบถวายบังคมคำนับพระศพสมเด็จพระราชบิดา ทรงพระกรรแสงรํ่ารัก ตรัสรำพรรณขอขมาโทษต่าง ๆ เสร็จแล้วจงสั่งให้หาราชปโรหิตเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยมาพร้อมกันด้วย ราชามะนูก็ปรึกษาโดยราชกิจการแผ่นดินพร้อมกันว่า จะอัญเชิญพระยาเกียรราชบุตร ขึ้นเสวยราชสมบัติแทนสมเด็จพระราชบิดา โดยโบราณราชประเพณี แล้วราชามะนูก็ถวายพระฤกษ์ ซึ่งจะตั้งการพระราชพิธีราชาภิเศกนั้น จึงให้ตั้งพระมหามณฑป แล้วไปด้วยไม้มะเดื่อ ทำที่พระสหัสสะธาราเสร็จแล้ว ครั้นได้พิไชยฤกษ์อันเปนศุภมงคล ก็อัญเชิญพระยาเกียรราชบุตรเสด็จขึ้น สรงพระสหัสสะธาราในมหามณฑปเสร็จแล้ว ก็เสด็จขึ้นทรงนั่งบนพระที่นั่งอุทุมพรภัทรบิฐ เหนือหนังพยัคฆ์อัจฉาอาสน์แลปูลาศสีหอันจารึกด้วยชาดหรคุณ ในแผ่นสุวรรณใต้เสวตรฉัตรแล้ว พราหมณ์พฤฒามาตย์ก็ให้เป่าสังข์ทักษิณาวัฎ ลั่นฆ้องชัยแลกลองอินทเภรี แตรสังข์ดุริยางค์ดนตรีขึ้นพร้อมกัน
ฝ่ายพระสงฆ์ราชาคณะก็เจริญพระปริตถวายไชยมงคล ชีพ่อพราหมณ์ก็ถวายอาเศียรภาษ แลนํ้ากลดน้ำสังข์ตามไสยเวท เจ้าพนักงานก็ถวายเครื่องเบ็ญจราชกกุธภัณฑ์ทั้งห้า แลอัษฎาวุธวิเศษแล้ว จึงถวายพระนามพระยาเกียรราชบุตร ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราช
ดำรงราชสมบัติในกรุงหงษาวดีสืบไป ศักราชเจ็ดร้อยเก้าสิบปี พระเจ้า สุโทธรรมราชาธิราชได้ครองราชสมบัติ จึงตรัสสั่งให้เสนาบดีแต่งการซึ่งจะถวายพระเพลิงพระศพ สมเด็จพระราชบิดาบนพระราชมณเฑียร มิได้ให้ทำพระเมรุมาศเหมือนอย่างแต่ก่อน เสนาบดีรับสั่งแล้วก็ออกมาเร่งให้จัดการกระทำสุวรรณเบญจาห้าชั้น บนพระราชมณฑิราไลยประดับด้วยเนาวรัตน์เปนอันงาม แลสรรพสิ่งของเครื่องบูชาถวายพระบรมศพเปนมโหฬารยิ่งนัก
ครั้นกระทำการทั้งปวงเสร็จแล้ว พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชก็ให้จัด ขบวนแห่แหน เชิญพระศพขึ้นยังสุวรรณเบญจาที่ตั้ง แล้วให้มีการมโหรสพ สมโภชเจ็ดวันเจ็ดคืน มีพระธรรมเทศนา พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรม เปรียญ อันดับสัตตะปกรณ์ถวายไทยทานแก่พระภิกษุสงฆ์เปนมหันตาติเรก ทรงจำแนกพระราชทรัพย์ แลให้โปรยผลกัลปพฤกษ์แก่ยาจกวรรณิพกเปนอันมาก ครั้นถึงคำรบเจ็ดวันแล้ว พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชก็พร้อมด้วย พระญาติวงศาเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน กับทั้งพระสงฆ์ดำรงถานานุศักดิ์เปนอันมาก เสด็จไปถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระราชบิดาเสร็จแล้ว ก็ให้แจงพระรูปเก็บพระอัฐิใส่ในพระโกษฐ์ทองประดับพลอยล้วนแต่เนาวรัตน์ ให้ก่อพระเจดีย์สูงสิบวา บรรจุพระอัฐิไว้ริมพระมุเตาใหญ่ แล้วให้เชิญพระมหามงกุฎมาทำเปนเสวตรฉัตรกั้นยอดพระเจดีย์ ฉลองพระบาทประดับพลอยนั้น ให้เชิญไปบูชาไว้ณพระธาตุปรางค์ ฉลองพระองค์ประดับพลอยนั้น ให้เชิญไปบูชาไว้ณพระมุเตา เสวตรฉัตรนั้นให้นำไปบูชาพระธาตุณเมืองตะเกิง พานพระศรีประดับพลอยนั้น ให้เชิญไปบูชาพระธาตุตะเกิงเมืองเสี่ยง พระภูษาทรงนั้นให้เชิญไปบูชาไว้ ณ พระขมิ พระสุพรรณศรีนั้น ให้เชิญไปบูชาพระซรอยกระบาง พระเขนยนั้นให้เชิญไปบูชาพระปะตาน ครั้นจัดการเสร็จแล้วก็ให้สมโภชพระเจดีย์ ซึ่งบรรจุพระอัฐิอีกเจ็ดวันเจ็ดคืน กรุงหงษาวดีครั้งนั้นก็เปนสุข ขาดศึกหาอันตรายมิได้
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องครั้นแจ้งว่า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชสวรรคตแล้ว ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไรระลึกถึงการสงคราม ซึ่งทำด้วยพระเจ้าราชาธิราชต่างๆ พระอัครมเหษีเห็นดังนั้น จึงทูลถามว่าพระองค์ทรงกรรแสงด้วยเหตุใด พระเจ้าฝรั่งมังฆ้องก็ตรัสบอกว่า เราแจ้งว่าพระเจ้าราชาธิราชซึ่งเปนข้าศึกได้ทำสงครามกันมานั้น บัดนี้พระองค์ทิวงคตเสียแล้วเราจึงเสียดายร้องไห้คิดถึงฉะนี้ พระอัครมเหษีจึงทูลว่า พระเจ้าราชาธิราชเปนข้าศึกกับพระองค์ คู่เคี่ยวทำสงครามกันมามิได้ขาด บัดนี้สวรรคตเสียแล้ว ชอบแต่พระองค์จะดีพระทัยอีก เหตุไฉนจึงทรงพระกรรแสงฉะนี้เล่า พระเจ้ามณเฑียรทองจึงตรัสว่า ธรรมดาชาติกษัตริย์จะมีเกียรติยศแลการเล่นสบาย ก็เพราะได้ทำสงครามชมเล่นเปนขวัญตา ด้วยได้เห็นทแกล้วทหารฟ้อนรำอาวุธต่างๆ สู้กันในสงคราม ได้ตรึกตรองแก้ไขกันโดยขบวนกลศึกลึกตื้น ตามอุบายปัญญาซึ่งจะเอาชนะ จึงได้มีเดชานุภาพแจ้งไปแก่กษัตริย์ ในนาๆนุประเทศทั้งปวงเปนอันมาก พระเชษฐาธิราชก็มิได้อยู่รักษาอาณาจักร์ ทิ้งเสียหนีเราไปดังนี้ คิดดูก็มิเที่ยงเปนธรรมสังเวชในอารมณ์ยิ่ง ด้วยขาดเกียรติยศจากกันไป ถึงตัวเราก็มีชนมายุสังขารชราแล้ว เห็นจะมิพ้นอำนาจพระยามัจจุราชเหมือนกัน พระเจ้ามณเฑียรทองทรงพระดำริห์เห็นธรรมสังเวชดังนั้นก็อ่อนพระทัยลง จึงมิได้ดำริห์สงคราม ซึ่งจะยกลงมาทำแก่กรุงหงษาวดีสืบไปอีก
ฝ่ายพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชได้ดำรงราชสมบัติแล้ว จึงโปรดให้พระยารามผู้เปนอนุชาธิราช เสด็จไปอยู่ณเมืองเมาะตะมะ พระราชทานเสวตรฉัตรแลเครื่องราชูปโภคทั้งปวงเปนอันมาก แล้วโปรดให้ราชามะนูเลื่อนขึ้นเปนเสนาบดีผู้ใหญ่ พระราชทานนามแลสัญญาบัตร์ว่า สมิงมหาทัชชะ พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก แต่สมิงมหาทัชชะบำรุงกษัตริย์ขึ้นครองราชสมบัติได้ถึงสองพระองค์ ครั้นพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติได้ปีหนึ่ง สมิงมหาทัชชะก็ป่วยลง พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชก็ให้แพทย์โอสถสัมพันธแพทย์ไปพยาบาลโรคนั้นก็ไม่คลาย สมิงมหาทัชชะรู้ตัวว่าจะไม่รอดแล้ว ก็ให้โอวาทความสั่งสอนแก่บุตรภรรยามีประการต่างๆ อยู่มินานก็ถึงอนิจกรรม พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชได้แจ้งแล้ว ก็ทรงพระกรรแสงรํ่ารักพรรณนาถึงความหลัง ซึ่งบำรุงสมเด็จพระราชบิดาแลพระองค์มาต่างๆ แล้วจึงตรัสสั่งให้ทำเมรุแต่งการซึ่งจะ ปลงศพสมิงมหาทัชชะ โดยถานานุศักดิ์เสร็จแล้วก็ให้ชักศพไปสู่เมรุ ให้มีงานมหรสพเจ็ดวันเจ็ดคืน ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ราชาคณะเปนอันมาก แล้วพระองค์ก็เสด็จไปพระราชทานเพลิงเสร็จแล้ว จึงให้เก็บอัฐิใส่ในผะอบทองประดับพลอยไปบันจุไว้ณพระมุเตา
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ครั้นสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชเสด็จทิวงคตแล้วได้สองปี ก็ทรงพระประชวรลง แพทย์ทั้งปวงพยาบาลพระโรคก็มิคลาย อยู่มาได้ประมาณสิบห้าวันก็สวรรคต ลำดับนั้นเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตทั้งปวงปรึกษาพร้อมกัน ก็อัญเชิญมังศรีสูพระราชบุตรขึ้นครองราชสมบัติ แล้วแต่งการราชาภิเศกถวายพระนามว่า พระเจ้าฝรั่งมังศรีสืบขัติยราชวงศ์สืบไป ครั้งนั้นกรุงรัตนบุระอังวะก็อยู่เย็นเปนสุขหาภัยอันตรายมิได้
ฝ่ายสมิงพระรามซึ่งรักษาเมืองวานอยู่นั้น ขี่ม้ามาเฝ้าพระเจ้าสุโทธรรมราชาชิราชณกรุงหงษาวดีเนืองๆ เมื่อมานั้นแต่เวลาเช้ากลับไปถึงเมืองเวลาเย็นเปนอัตราด้วยกำลังม้าอันรวดเร็ว อยู่มาวันหนึ่งเกิดโจรที่บ้านมะอิภาย ชาวบ้านทั้งปวงช่วยกันจับโจรได้แล้ว ผ่าอกเสียบไว้ที่นอกบ้านใกล้ทางเดินในวัด หวังจะให้คนทั้งปวงเห็นเปนอย่าง สมิงพระรามมาเฝ้าแล้วกลับไปเมืองเวลาจวนเย็น ไปถึงตำบลที่เสียบโจรไว้นั้น ปีศาจโจรร้ายกำเริบจึงหลอนเรึยกว่า เจ้าสมิงพระรามเอยขอขี่ม้าด้วย สมิงพระรามคิดขัดใจว่า ใครหนอมาเรียกชื่อเราดังนี้ จึงขับม้าเข้าไปดูเห็นศพโจรซึ่งเสียบไว้นั้น รู้ว่าปีศาจหลอกก็โกรธจึงร้องตวาดว่า เขาฆ่าผ่าอกมึงตายแล้วยังไม่ไปเกิดหรือจึงหลอกกูได้ กูจะช่วยตัดหัวมึงเสียให้พ้นทุกข์ สมิงพระรามก็ชักดาบออกตัดศีร์ษะศพโจรได้แล้วก็ผูกข้างม้าควบไป ศีร์ษะนั้นก็แกว่งไปแกว่งมากระทบน่องเข้าก็กัดเอาสมิงพระราม ๆ จะทำประการใดๆ ผีนั้นก็มิวาง สมิงพระรามโกรธนัก จึงเอาสันดาบต่อยศีร์ษะผีแตกตกลง แต่ฟันผีสองซี่สามซี่หลุดติดน่องอยู่จะดึงถอนเท่าใดก็มิออก สมิงพระรามไปถึงเมืองวานแล้ว ก็ให้หมอปีศาจหมอโอสถมาแก้ไขรักษาก็มิหาย อยู่ได้สามวันก็ถึงอนิจกรรม พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชได้ทราบว่า สมิงพระรามถึงแก่กรรมแล้ว ก็ทรงพระโทมนัสยิ่งนัก จึงตรัสว่าเราได้พระเนตรพระพาหาเปนทรัพย์มรดกของสมเด็จพระราชบิดาไว้ ก็พากันหนีเราล่วงๆ ไปเกือบสิ้นแล้ว ครั้นคลายพระทุกข์ลงจึงตรัสสั่งให้จัดของไทยทาน แลเครื่องประดับศพอย่างดีต่างๆ ให้ขุนนางคุมไปณเมืองวาน
ขณะนั้นพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราช ทรงประชวรพระโรคสิ่งใดสิ่งหนึ่งอยู่เสด็จไปมิได้ โปรดพระราชทานพระเพลิงไป ให้ปลงศพสมิงพระรามตามถานานุศักดิ์ แล้วให้เก็บเอาอัฏฐิใส่ในผะอบทองประดับพลอยก่อเจดีย์บรรจุไว้ณเมืองวาน
ครั้นอยู่มาพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราช เสวยราชสมบัติได้ห้าปี พระ อนุชาธิราชซึ่งเสด็จไปอยู่เมืองเมาะตะมะนั้น ทรงประชวรได้ยี่สิบวันก็สิ้นพระชนม์ พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชได้แจ้งแล้วก็ทรงพระกรรแสงรํ่ารักต่างๆ แล้วพระองค์ก็เสด็จไปณเมืองเมาะตะมะ ตรัสสั่งให้ทำพระเมรุแลแต่งการประดับทั้งปวงให้วิจิตร์มหฬาร เสมอพระบรมศพสมเด็จพระราชบิดา เสร็จแล้วก็ให้มีการมหรสพสมโภชเจ็ดวันเจ็ดคืน ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ราชาคณะเปนอันมาก ครั้นถวายพระเพลิงเสร็จแล้ว ก็ให้เก็บพระอัฏฐิใส่ในพระโกษฐ์ทองประดับด้วยมหาเนาวรัตน์ก่อพระเจดีย์สูงสิบวา บรรจุไว้ณเมืองเมาะตะมะ แล้วให้มีงานมหรสพสมโภชพระอัฏฐิธาตุอีกเจ็ดวันเจ็ดคืน ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ราชาคณะ แลทิ้งต้นกัลปพฤกษ์ให้ทานแก่ยาจกวรรณิพกทั้งปวงเปนอันมาก แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับมายังกรุงหงษาวดี พระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติได้สิบสามปีก็สวรรคต จุลศักราช ๘๐๓ ปี พระราชบุตรพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราช ได้ครองราชสมบัติทรงพระนามว่าพระเจ้าพะโร เสวยราชสมบัติได้ยี่สิบห้าปีก็สวรรคต
ลุศักราช ๘๒๘ ปี ลำดับนั้นพระราชบุตรพระเจ้าพะโรได้ดำรงราชสมบัติทรงพระนามว่าพระเจ้าการัตตะฎี ลางทีรามัญทั้งปวงเรียกพระนามพระเจ้าสการัฐ ๆ เสวยราชสมบัติได้สิบห้าปีก็สวรรคต ศักราช ๘๔๓ ปี พระราชบุตรพระเจ้าสการัฐได้ครองราชสมบัติทรงพระนามว่าพระเจ้าเกียรติ์ พระนามต้องกันกับพระนามเดิมของพระเจ้าสุโทธรรมราชาธิราช อันเปนพระบรมมหาอัยกาธิบดินทร์ พระเจ้าเกียรติ์เสวยราชสมบัติได้สิบปีก็สวรรคต
ศักราช ๘๕๓ ปี ลำดับนั้นพระราชบุตรพระเจ้าเกียรติ์ทรงพระนามว่า พระเจ้าล้าว ดำรงราชสมบัติได้ยี่สิบปีก็สวรรคต ศักราช ๘๗๓ ปี ลำดับนั้นพระราชบุตรพระเจ้าล้าว ทรงพระนามว่าพระเจ้ามังจิโล ดำรงราชสมบัติได้สิบเก้าปีก็สวรรคต ลุศักราช ๘๙๒ ปี พระเจ้ามังจิโลไม่มีพระราชบุตรมีแต่พระราชธิดา ทรงพระนามว่าตะละเจ้าท้าว ครั้นพระราชบิตาสวรรคตแล้ว เสนาบดีจึงอัญเชิญตะละเจ้าท้าวขึ้นครองราชสมบัติในกรุงหงษาวดี ถวายพระนามว่าตะละเจ้าท้าวขัติยราชินี ลางทีรามัญทั้งปวงก็เรียกพระนามว่า ตะละนางพระยาท้าว ลำดับกษัตริย์ซึ่งได้เสวยราชสมบัติสืบมา ตั้งแต่สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชจนถึงตะละเจ้าท้าวนี้แปดพระองค์
ฝ่ายพระเจ้าฝรั่งมังศรี เสวยราชสมบัติในกรุงอังวะได้ยี่สิบห้าปีก็สวรรคต ลุศักราช ๘๑๗ ปี ลำดับนั้นเสนาบดีทั้งปวงจึงอัญเชิญพระราชนัดดาพระเจ้าฝรั่งมังศรี ซึ่งเปนบุตรสมิงพระรามนั้น ขึ้นครองราชสมบัติถวายพระนามว่าพระเจ้ารามราชวงศ์ พระเจ้าแผ่นดินพม่าพระองค์นี้มีพระกฤษฎาภินิหารบุญญาภิสมภารเปนอันมาก ขณะเมื่อได้ราชสมบัตินั้นพระชนมายุได้สามสิบพรรษา ดำรงราชสมบัติได้สี่สิบหกปี พระชนมายุเจ็ดสิบหกปีก็สวรรคต ศักราช ๘๖๓ พระราชบุตรพระเจ้ารามวงศ์ทรงพระนามว่าแมงศรีจุเร ได้เสวยราชสมบัติยี่สิบสามปีก็สวรรคต ศักราช ๘๘๖ ปี ลำดับนั้นเสนาบดีจึงอัญเชิญพระราชบุตรพระเจ้าแมงศรีจุเรขึ้นเสวยราชสมบัติ ถวายพระนามว่าพระเจ้าแมงเรฉะวากี ลำดับกษัตริย์ซึ่งได้เสวยราชสมบัติในกรุงอังวะ แต่พระเจ้าฝรั่งมังศรีต่อมา จนถึงพระเจ้ามังเรฉะวากีเปนสี่พระองค์ จึงพร้อมกันกับตะละเจ้าท้าวนางกษัตริย์
ฝ่ายตะละเจ้าท้าวนางกษัตริย์ ซึ่งครองราชสมบัติอยู่ ณ กรุงหงษาวดีนั้น เคยเสด็จไปนมัสการพระเกษธาตุณเมืองตะเกิงทุกปีมิได้ขาด เมื่อแรกได้ราชสมบัติภายในห้าขวบนั้น เสด็จเปนพยุหยาตราใหญ่พร้อมไปด้วยพลพยุหเสนา ทัพหัวเมืองทั้งปวงเปนอันมาก นอกกว่านั้นเสด็จเปนปรกติหาได้ตั้งขบวนพยุหไม่
ขณะนั้นมีสามเณรองค์หนึ่งบวชอยู่วัดศรีปรางค์ อายุได้ยี่สิบปี มีสติปัญญาสามารถขึ้นไปเรียนหนังสือณเมืองพุกาม ห้าขวบก็ได้จบพระไตรปิฎกขึ้นใจ แล้วกลับลงมาอยู่ที่วัดศรีปรางค์ณกรุงหงษาวดี เที่ยวเทสนาใท้คนทั้งปวงฟังไพเราะยิ่งนัก ชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวงก็ชวนกันสรรเสริญชมสติปัญญาสามเณรว่า รู้พระไตรปิฎกลึกซึ้งแลเสียงเพราะ สำแดงธรรมน่าฟังด้วย กิตติศัพท์ลือเข้าไปในพระราชวัง พระนางเจ้าแผ่นดินได้ทราบดังนั้น ก็ทรงพระประสาทโสมนัส จึงมีพระเสาวนีตรัสสั่งให้นิมนต์สามเณรนั้น เข้ามาถวายพระธรรมเทสนาเนืองๆ มิได้ขาด พระนางเจ้าแผ่นดินกิทรงพระราชศรัทธามีพระทัยเสน่หาในสามเณรนั้นเปรียบประดุจพระราชบุตร์เกิดแต่พระอุทร แล้วปวารณาพระองค์เปนราชมาตุปัฎฐายิกา ครั้นสามเณรมีชนมายุได้ยี่สิบปีบริบูรณ์แล้ว พระนางเจ้าแผ่นดินก็ถวายเครื่องสมณบริกขาร ให้จัดการอุปสมบทสามเณรนั้นเปนพระภิกษุ พระ อุปัชฌายให้ฉายาชื่อว่าพระมหาปิฎกธร ปรากฎในพระพุทสาสนา
อยู่มาวันหนึ่งพระมหาปิฎกธร ลงไปสรงน้ำผลัดผ้าอันตะระวาสกกองไว้ ขณะนั้นบังเกิดนิมิตเปนลมพายุใหญ่พัดหอบเอาผ้าอันตะระวาสกซึ่งกองไว้ ปลิวไปบนอากาศตกลงคลุมยอดปรางค์ปราสาท ซึ่งพระนางเจ้าแผ่นดินเสด็จอยู่ ผ้านุ่งห่มของกิกษุสามเณรนั้น เรึยกโดยมคธภาษาว่า ผ้าอันตะระวาสก คำไทยว่าผ้าสบง พระมหาปิฎกธรเห็นดังนั้นแล้วก็รำพึงว่า เหตุนี้เปนศุภนิมิตอัศจรรย์ นานไปภายหน้าเห็นเราจะมีวาสนา คิดแล้วก็นิ่งไว้
อยู่มาพระเจ้าแมงเรฉะวากี ผู้ครองกรุงรัตนบุระอังวะได้ทราบว่าตะละเจ้าท้าวพระนางเจ้าแผ่นดินหงษาวดีนั้น เสด็จมานมัสการพระเกษธาตุณเมืองตะเกิงเปนปรกติ หาเปนพยุหบาทตราใหญ่มาไม่ จึงตรัสปรึกษาเสนาบดีทั้งปวงว่า บัดนี้เมืองหงษาวดีถอยกำลังแล้วพระเจ้าแผ่นดินเปนสัตรี ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งจะมีปัญญาแลทแกล้วทหารมีฝีมือนั้นหามิได้ พระนางเจ้าแผ่นดินเล่า จะเสด็จไปณที่ไกลพระนคร ก็มิได้เสด็จโดยขบวนพยุหบาทตราประมาทพระองค์อยู่ เราคิดจะแต่งกองทัพลงไปซุ่มคอยจับนางกษัตริย์มาเปนมเหษีเสียให้ได้ ก็เห็นเราจะได้เมืองหงษาวดีโดยง่าย มิต้องรบพุ่งให้ลำบากเลย ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นด้วย พระเจ้าแมงเรฉะวากีจึงให้จัดทัพม้าสองทัพ เลือกล้วนทแกล้วทหารมีฝีมือเข้มแข็ง ให้มังนันทะสูเปนแม่ทัพยกลงมา ตรัสสั่งให้ซุ่มทัพ คอยอยู่จับนางกษัตริย์ให้ได้ ครั้นได้ศุภฤกษ์มังนันทะสูกับนายทัพนายกองทั้งปวงก็ถวายบังคมลา ยกทัพม้าลงมา ครั้นใกล้เมืองตะเกิงก็แยกย้ายกันออกซุ่มทัพอยู่ชายป่านอกเมือง แล้วแต่งทหารกองคอยเหตุไว้
ฝ่ายตะละนางพระยาท้าวมิทันรู้พระองค์ ก็เสด็จมาหวังจะนมัสการพระเกษธาตุ ตามเคยทุกปีนั้น ครั้นเสด็จมาใกล้เมืองตะเกิงตรงกองทัพพม่าซุ่มอยู่นั้น ทหารกองคอยเหตุเห็นแล้วก็รีบไปแจ้งแก่มังนันทะสู ๆ แจ้งก็เร่งยกทัพม้าออกมาสกัดตีขบวนแห่ตะละนางพระยาท้าวที่ยกมานั้น ก็ได้ต้านทานสู้รบกันเปนสามารถ พม่าฆ่ามอญล้มตายเปนอันมาก เพราะเหตุหานายทัพนายกองผู้ใหญ่ที่เคยชำนาญการสงครามมิได้จึงแตกแก่พม่า มังนันทะสูก็จับได้ช้างพระที่นั่ง กับพระองค์นางกษัตริย์ พาไปถวายพระเจ้าอังวะ ๆ ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงพระราชทานรางวัลแก่มังนันทะสู แลนายทัพนายกองทั้งปวงเปนอันมาก แล้วก็ตั้งตะละเจ้าท้าวไว้เปนพระอัครมเหษีเอก โปรดขนานพระนามว่าแสจาโป พระเจ้าอังวะมีพระทัย เสน่หายิ่งนัก
ฝ่ายเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยในกรุงหงษาวดี รู้ว่าพระเจ้าอังวะแต่งกองทัพให้ลอบลงมาตี ได้พระนางเจ้าแผ่นดินไปแล้วดังนั้น ครั้นจะแต่งกองทัพไปติดตามเล่าก็ไม่ทันท่วงที จึงปรึกษากันโดยราชการแผ่นดิน พนักงานผู้ใดก็ให้บัญชาว่ากล่าวกันตามพนักงานปกครองแผ่นดินไว้ ราษฎรทั้งปวงก็อยู่เย็นเปนสุขหาอันตรายมิได้
เมื่อตะละนางพระยาท้าวได้ครองราชสมบัตินั้น มีพระชนมายุได้ยี่สิบปี เสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงหงษาวดีได้แปดปี จึงได้ตกไปเปนพระอัครมเหษีพระเจ้าแมงเรฉะวากี อยู่ณกรุงอังวะนั้นยี่สิบสองปีเปนพระชนมายุ ๕๐ ปี ครั้นอยู่มาพระเจ้าอังวะคลายความเสน่หาลง แสจาโปพระอัครมเหษีก็มีพระทัยขัดเคืองนัก ทรงพระดำริห์การซึ่งจะหนีกลับมายังกรุงหงษาวดีเนืองๆ มิได้ขาด แต่ยังหาผู้จะช่วยชักนำมิได้
ฝ่ายพระมหาปิฎกธรภิกษุ ตั้งแต่ได้รู้ว่าพระเจ้าอังวะแต่งกองทัพให้มาจับพระนางเจ้าแผ่นดินผู้มีพระคุณแก่ตัวไปแล้ว ก็ไม่สบายใจเลย มีความวิตกอยู่ทุกวันทุกเวลา คิดจะติดตามไปให้พบพระนางเจ้าแผ่นดินจงได้ จึงตามขึ้นไปด้วยกับนิสสิตคฤหัสถ์สี่คนอันเปนที่ร่วมคิดไว้ใจ ครั้นถึงกรุงอังวะก็พากันเข้าไปอาศัยอยู่ณอาวาสแห่งหนึ่งเปนพระอารามหลวง เที่ยวเทสนาโปรดคนทั้งปวงไพเราะยิ่งนัก าวบ้านชาวเมืองทั้งปวงก็มีความเลื่อมใสศรัทธาชวนกันนำลาภสการมาถวายเปนอันมาก กิตติศัพท์แจ้งเข้าไปถึงพระเจ้าอังวะ ๆ ก็มีพระทัยยินดี จึงมีรับสั่งให้ขุนนางสังฆการีย์ มานิมนต์เข้าไปแสดงธรรมเทสนาในพระราชวัง พระมหาปิฎกธรก็เข้าไปถวายพระธรรมเทสนา พระเจ้าอังวะได้ทรงสดับพระสัทธรรมอันไพเราะ ก็ มีพระประสาทโสมนัสยิ่งนัก มีพระประสงค์จะทรงฟังพระสัทธรรมในคำภีร์ใดผูกใด นิทานใดบทใดนั้น พระมหาปิฎกธรก็สำแดงถวายได้สิ้นมิได้ขัดข้องเลย ด้วยมีสติปัญญาหลักแหลมลึกซึ้งชำนาญในพระไตรปิฎก พระเจ้าอังวะก็ทรงโปรดชอบพระทัย จึงให้อาราธนาพระมหาปิฎกธร มาถวายพระธรรมเทสนาในพระราชวังเปนนิจมิได้ขาด แสจาโปพระอัครมเหษีได้แจ้งแล้วก็ดีพระทัยทรงพระดำริห์ว่า พระมหาปิฎกธรบุตรเราเห็นจะขึ้นมาติดตามก็พอสมคะเนที่เราคิดไว้ ว่าจะหนีกลับไปเมืองหงษาวดี พระนางจึงแสร้งทำกลอุบายประชวรพระโรค เสด็จอยู่แต่ในห้องพระตำหนักมิให้ผู้อื่นเห็น มีแต่หญิงสาวใช้ที่สนิทร่วมพระทัย จึงสั่งให้คนกราบทูลพระเจ้าอังวะ ๆ ได้ทรงทราบแล้ว ก็โปรดให้แพทย์โอสถทั้งปวงมารักษา พระโรคนั้นก็มิคลาย พระนางแสจาโปจึงให้คนกราบทูลอีกว่า โรคหนักเสวยอาหารมิได้ จะขอให้นิมนต์พระมหาปิฎกธรเข้ามาแสดงธรรมเทสนาให้ฟังในตำหนัก แต่พอจะได้หน่วงจิตต์ลงสู่กระแสพระสัทธรรม
พระเจ้าอังวะได้แจ้งดังนั้น ก็มิได้มีพระทัยสงสัย หมายว่าพระอัครมเหษีทรงพระประชวรหนักจริง จึงตรัสว่าโรคนางป่วยหนักอยู่ ความตายจะมาถึงเมื่อใดก็มิได้รู้ ซึ่งนางจะใคร่ฟังพระธรรมเทสนา อาศัยคุณพระรัตนะทั้งสามเปนที่พึ่งนั้นก็ชอบแล้ว เพราะจะได้กันภัยอันตรายแลเจริญอายุด้วย จึงตรัสสั่งให้นิมนต์พระมหาปิฎกธรภิกษุเข้ามาแสดงธรรมให้พระอัครมเหษีฟัง
พระมหาปิฎกธรก็เข้ามาถวายพระธรรมเทสนา ณตำหนักพระนางแสจาโป ๆ ได้ทรงฟังแล้วก็มีพระทัยยินดี ครั้นจบพระธรรมเทสนาแล้ว พระนางแสจาโปจึงขับหญิงทั้งปวงให้ออกไปห่างแล้ว ก็ตรัสสนทนาความด้วยพระมหาปิฎกธรเปนภาษารามัญ หวังมิให้คนทั้งปวงสงสัย ว่าโยมคิดจะใคร่หนีกลับไปเมืองหงษาวดี พระคุณเจ้ายังจะช่วยคิดอ่านพาโยมกลับไปให้ถึงเมืองหงษาวดี จะได้หรือประการใด พระมหาปิฎกธรก็รับว่า อาตมาภาพจะขอรับอาสาพาไปให้ถึงจงได้ ตะละนางพระยาท้าวได้ทรงฟังก็มีพระทัยยินดีนัก จึงให้สัตย์ปฏิญาณแก่กันทั้งสองฝ่าย ว่าตั้งแต่วันนี้ไปจะเปนมารดาแลบุตรต่อกันจนสิ้นชีวิต ครั้นให้ปฏิญาณต่อกันแล้ว พระมหาปิฎกธรภิกษุก็ถวายพระพรลากลับออกมาที่อยู่จึงดำริห์ว่านางกษัตริย์นี้ พระเจ้าอังวะตีทัพได้มาแล้ว แลตั้งให้เปนพระอัครมเหษีก็เรียกว่าธชาหตา ต้องในสิกขาบทว่าเปนทาสรบศึกได้ ครั้นจะลักพาไปบัดนี้ ก็จะเปนครุกรรมใหญ่หลวงขาดจากสิกขาบทหาควรไม่ ครั้นจะสึกออกเปนคฤหัสถ์เล่า จะเข้าไปในพระราชวังนั้นก็ยากเห็นจะคิดการมิตลอด จำจะลาเพศสึกเปนคฤหัสถ์เสียก่อน แล้วจึงจะบวชเปนสามเณร ถึงจะนุ่งสบงจีวรถือเพศอย่างภิกษุก็หาเปนลักเพศสงฆ์ไม่ เพราะเรามิได้ปฏิญาณตนเปนภิกษุ ตั้งจิตต์แต่เพียงจะให้คุ้มภัยอันตรายครั้งหนึ่ง อันลักษณะคนลักเพศสงฆ์นั้น ต่อทำเพศตั้งตัวว่าเปนภิกษุ แล้วเข้าอยู่ร่วมสังวาสด้วยพระสงฆ์หวังจะให้คนทั้งปวงนับถือ แลได้ลาภสการของทายก จึงจะเปนโทษลักเพศสงฆ์
พระมหาปิฎกธรดำริห์แล้ว จึงประจุจากภิกษุ แล้วก็บวชเปนสามเณร จึงตรึกตรองต่อไปว่า ซึ่งเราจะพานางกษัตริย์หนีไปนั้นจะไปทางบกเห็นจะมิสะดวก จำจะไปทางน้ำจึงจะดี จะได้ป้องกันหลบหลีกข้าศึกแลถึงโดยเร็วด้วย ตรึกตรองแล้วจึงสั่งให้นิสสิตคฤหัสถ์สี่คน ให้เอาไม้ไผ่มาสานเข้าเปนเรือลำหนึ่งแต่พอจุได้หกคน ให้ตอกหมันชันยาแน่นหนาดีแล้ว ก็บรรทุกเสบียงอาหารไว้พร้อม เรือนั้นมีประทุนยกขึ้นได้พับลงได้ แล้วสั่งให้เอาเรือนั้นเก็บซ่อนไว้ในที่สมควร
สามเณรมหาปิฎกธร จึงคิดประกอบโอสถขนานหนึ่งเอาผลสลอดมาบดปนด้วยน้ำครั่ง แลแซกสิ่งของอื่นบ้างเล็กน้อย ครั้นกระทำโอสถห่อผนึกดีแล้ว ก็เข้าไปในพระราชวัง จึงถวายพระพรแจ้งความลับแก่พระนางกษัตริย์ว่า การซึ่งคิดไว้นั้นสำเร็จทุกประการแล้ว ยังคอยอยู่ให้ได้ช่องซึ่งจะหนีไปเท่านั้น แต่จะไปโดยปรกตินั้นมิได้ อาตมาภาพคิดอุบายจะขอให้เสวยโอสถเสียสักหนก่อน ให้อาการปรากฎแก่แพทย์ทั้งปวงว่า พระโรคเพียบหนัก แล้วอาตมาภาพจึงจะเข้ามาอยู่ช่วยติดการ
พระนางแสจาโปได้ทรงฟังก็มีพระทัยยินดี จึงรับเอาโอสถนั้นไว้เสวย ครั้นเสวยแล้วก็ลงพระบังคน พระอุจจาระเปนสีดังโลหิตให้ปรากฎแก่แพทย์ทั้งปวง ๆ เห็นดังนั้นก็ตกใจ จึงนำอาการขึ้นกราบทูลพระเจ้าอังวะว่า บัดนี้พระอัครมเหษีทรงพระประชวรหนักลง แล้วเห็นพระอาการจะมิฟื้น จะขอพระราชทานให้พระมหาปิฎกธรเข้ามาอยู่ในพระราชวัง จะได้ถวายพระธรรมเทสนาบำรุงพระสติให้ปลงลงสู่กระแสพระไตรลักษณ์ ประการหนึ่งถ้าจะสิ้นพระชนมายุโดยกำหนดแล้ว จะได้สำแดงพระพุทธคุณ นำจิตต์วิญญาณให้ดำเนินไปสู่สุคติภูมิ พระเจ้าอังวะได้ทรงฟังดังนั้น ก็มิได้ทรงพระสงสัย จึงตรัสสั่งให้นิมนต์พระมหาปิฎกธร เข้ามาไว้ตามนางปรารถนาเถิด
มหาปิฎกธรสามเณรก็เข้ามาอยู่ในพระราชวังกับนางกษัตริย์ จึงคิดการที่จะหนีไปนั้น มหาปิฎกธรสามเณร จึงบวชนิสสิตสี่คนให้เปนสามเณรแล้ว ก็พาเข้าออกในพระราชวังได้ เวลาคํ่าวันหนึ่งจึงให้ยกหีบใหญ่ใบหนึ่งเข้าไปในตำหนัก ให้แต่งบรรจฐรณ์เครื่องลาดแล้ว ก็เชิญนางกษัตริย์เสด็จลงประทมอยู่ในหีบ แล้วให้เอาผ้ากาสาวพัตร์ปิดทับพระองค์ลงเปนหลายชั้น ให้สามเณรสี่องค์หามตามพระมหาปิฎกธรออกมา ครั้นถึงพระทวารพระราชวังประตูจึงถามสามเณรว่าหามหีบสิ่งใดมา สามเณรทั้งสี่องค์บอกว่าหีบใส่ผ้ากาสาวพัตร์ พระนางแสจาโปถวายพระมหาปิฎกธร นายประตูเปิดฝาหีบขึ้นดูก็เห็นผ้ากาสาวพัตร์ปกอยู่ข้างบน หาสังเกตไม่ก็เปิดประตูให้ไป
ครั้นพระมหาปิฎกธรพานางกษัตริย์ออกมา พ้นประตูเมืองมาถึงที่ซ่อนเรือไว้นั้น ก็ชวนกันยกเรือลงนํ้าหนีล่องมา ครั้นรุ่งขึ้นชาวที่แลนางสนมกรมวังทั้งปวง ไม่เห็นพระนางอัครมเหษีก็ตกใจ ถามใครก็มิได้แจ้ง พากันเที่ยวสืบได้ข่าวแล้ว จึงนำเนื้อความขึ้นกราบทูลพระเจ้าอังวะว่า บัดนี้พระอัครมเหษีกับพระมหาปิฎกธรหายไป
พระเจ้าอังวะได้ทรงฟังก็ตกพระทัย แจ้งว่าพระอัครมเหษีกับมหาปิฎกธรพากันหนีไปแล้ว จึงสั่งให้จัดทัพบกทัพเรือ ยกไปติดตาม เมื่อมหาปิฎกธรสามเณรพานางกษัตริย์หนีมานั้น ครั้นใกล้ด่านขนอนเข้าแล้ว ก็ยกเรือขึ้นหามไปทางบก ครั้นพ้นด่านขนอนแล้วก็เร่งรีบมา รุ่งขึ้นเวลาเช้ายกเรือขึ้นซุ่มนอนเสีย เวลาคํ่ายกเรือลงเร่งรีบมา จนล่วงเข้าแดนกรุงหงษาวดีได้
ฝ่ายกองทัพเรือทัพบก ยกติดตามมามิได้รู้เห็นร่องรอย ตามมาจนสุดแดนก็ไม่พบ พากันกลับไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ ๆ จึงตรัสว่านางมิเต็มใจอยู่ด้วยเราแล้ว จึงหนีกลับไปเมืองเขาก็ตามใจนางเถิด ฝ่ายมหาปิฎกธรพานางกษัตริย์มาถึงกรุงหงษาวดีจึงบอกข่าวส่งเข้าไป เสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยได้แจ้งว่า พระนางเจ้าแผ่นดินหนีกลับมาได้แล้วก็ดีใจยิ่งนัก จึงชวนกันออกไปรับเสด็จ แต่งเปนพยุหบาทตราขบวนแห่อย่างใหญ่โดยขนาด อัญเชิญเสด็จเข้าสู่กรุงหงษาวดี
เสนาข้าราชการใหญ่น้อยทั้งปวง ก็มาเฝ้ากราบถวายบังคม กราบทูลถามถึงพระทุกข์แลความสำราญ แล้วขอพระราชทานโทษซึ่งละให้พระนางเจ้าแผ่นดิน ตกไปแก่ข้าศึกมิได้ติดตามรบพุ่ง แลทูลราชกิจความเมืองทุกประการ ตะละนางพระยาท้าวก็มีพระเสาวนีตรัสแถลงพระทุกข์สุข แล้วก็พระราชทานอภัย มิให้มีโทษแก่ขุนนางทั้งปวง
เมื่อตะละนางพระยาท้าวเสด็จกลับมาได้นั้น จุลศักราช ๙๔๘ ปี จึงตรัสสั่งให้มีงานมหรสพ สมโภชพระองคถ้วนสิบห้าวัน พระนางเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระราชศรัทธา ตั้งแต่ถวายไทยทานแก่พระภิกษุสามเณร แลยาจกวรรณิพกทุกวันมิได้ขาด มหาปิฎกธรก็เข้าไปอุปสมบทเปนภิกษุภาพในพระพุทธสาสนา พระนางเจ้าแผ่นดินก็ให้ปลูกกุฎีห้าหลังถวายณวัดมุเตา ฝากุฎีนั้นให้ปิดทอง เขียนรูปภาพต่างๆ อันวิจิตร์ แล้วนิมนต์พระมหาปิฎกธรขึ้นอยู่กุฎี ซึ่งแต่งไว้นั้นเปนสุขภาพยิ่งนัก พระมหาปิฎกธรตั้งแต่บอกพระไตรปิฎกแก่พระภิกษุวันละร้อยรูปมิได้ขาด
อยู่มาวันหนึ่งบังเกิดนิมิตมีแร้งสองตัว บินมาแต่ทิศอิสาน ทำประทักษิณสามรอบแล้ว บินเข้ามาตรงหน้าต่างหมอบอยู่ใต้กุฎีดรงหน้าพระมหาปิฎกธรข้างทิศอิสาณ พระมหาปิฎกธรเห็นดังนั้นจึงให้นิสสิตไปซื้อเนื้อมาให้แร้งกิน ครั้นแร้งกินแล้วจึงร้องเปนภาษาบาลีว่า ติปิฎะกะธะระสวาธัมหักเคมุหุเตวะ พระมหาปิฎกธรได้ยินแร้งร้องดังนั้นก็รู้ว่าตัวจะได้เปนกษัตริย์มั่นคง
อยู่มาวันหนึ่งพระนางเจ้าแผ่นดินทรงระลึกขึ้นว่า พระมหาปิฎกธรบุตรเรานี้ เมื่อเราตกยากไปอยู่ณเมืองอังวะ ไร้ญาติวงศาอนาถาหาผู้จะได้ช่วยทุกข์ร้อนมิได้ มีแต่พระมหาปิฎกธรพาเรามา จึงได้กลับมาถึงเมืองหงษาวดี บุตรเรามิได้กลัวตายเสียดายชีวิต มีพระคุณแก่เราเปนอันมาก เรายังหาได้สนองคุณไม่ ตัวเราเล่าก็เปนสตรีจะครองสมบัติไปก็หาเกียรติยศไม่ ท้าวพระยาสามนตราชหมู่ปัจจามิตร์ก็จะดูหมิ่นหามีใครยำเกรงไม่ จนเราตกไปเมืองอังวะครั้งหนึ่งแล้ว จะมาต้องการอะไรด้วยราชสมบัติ จะยกให้แก่พระมหาปิฎกธรลูกเราเสียเถิด พระมหาปิฎกธรลูกเรานี้มีปัญญาลึกซึ้งหลักแหลมนัก ควรจะดำรงราชสมบัติครอบครองไพร่ฟ้าประชาราษฎรแทนตัวเราสืบไปได้
ครั้นพระนางเจ้าแผ่นดินทรงพระดำริห์ดังนั้นแล้ว ก็ให้ชุมนุมเสนาบดี ผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกันณท้องพระโรง จึงมีพระเสาวนีตรัสว่า เราทุกวันนี้ก็มีชนมายุชราอยู่แล้ว ๆ ก็เปนกษัตรีจะหวงราชสมบัตินั้นหาควรไม่ เราคิดว่าจะให้พระมหาปิฎกธรบุตรเราซึ่งมีคุณพาเราหนีมาได้นั้น ครองราชสมบัติแทนตัวเราสืบไป เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาบดีทั้งปวงได้ฟังพระเสาวนีตรัสดังนั้นต่างคนยังมิเห็นด้วยจึงกราบทูลว่า สมเด็จพระเจ้าราชาธิราชครองราชสมบัติเปนใหญ่ในรามัญประเทศทั้งปวงสืบๆ กันมา ได้ถึงแปดชั่วกษัตริย์ทั้งพระองค์นี้แล้ว ข้าพเจ้าทั้งปวงก็ตั้งใจสุจริตช่วยกันรักษาราชสมบัติไว้ โดยความสัตย์สวามิภักดิ์ ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินในราชอาณาจักร์ ก็อยู่เย็นเปนสุขพร้อมมูลกันสืบมา ซึ่งพระองค์จะละราชสมบัติเสีย ให้พระมหาปิฎกชรผู้หาเขึ้อวงศ์มิได้ เปนแต่พระราชบุตรเลี้ยงครองราชสมบัติแทนพระองค์นั้น เสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยแลหัวเมืองทั้งปวง ก็จะถือทิฏฐิมานะกำเริบขึ้นเปนอันมาก เห็นจะมิพร้อมมูลกัน แผ่นดินก็จะเกิด จลาจลขึ้น ขอได้ทรงดำริห์ดูจงควรก่อน
พระนางเจ้าแผ่นดินจึงตรัสว่า ซึ่งท่านบำรุงภักดีต่อเรานั้นเปนไฉนจึงให้พม่ายกกองทัพมาจับเราไปได้ แล้วชวนกันนิ่งเสียมิได้คิดอ่านแก้ไขช่วยเราเล่า เสนาบดีทั้งปวงจึงทูลว่า ซึ่งข้าพเจ้าทั้งปวงประมาทมิได้ตรวจตราระวังระไว ให้พม่ายกกองทัพล่วงแดนเข้ามาพาพระองค์ไปได้นั้น โทษข้าพเจ้าทั้งปวงถึงสิ้นชีวิตแล้ว ซึ่งข้าพเจ้าทั้งปวงมิได้คิดอ่านตามรบพุ่งนั้น ด้วยเกรงว่าพระองค์ตกอยู่ในเงื้อมมือข้าศึกเกลือกอันตรายจะถึงพระองค์ จึงมิอาจจะติดตามไปช่วยกัน รักษาแต่แผ่นดินไว้มิให้แปรปรวนไปได้
พระนางเจ้าแผ่นดินได้ทรงฟังเสนาบดีทูลดังนั้นก็มิได้ตรัสประการใด ตรัสสั่งให้หับพระแกลเสียแล้วก็เสด็จขึ้น จึงทรงพระดำริห์ว่า เราจะคิดทรมาน เสนาบดีทั้งปวงให้เสียทิฏฐิมานะจงได้ เวลาวันหนึ่งพระนางเจ้าแผ่นดิน จึงตรัสสั่งนางข้างในให้ไปบอกแก่ขุนนางว่า ราชการตำแหน่งช่างให้ไปตัดไม้เสาสพาน ซึ่งคนทั้งปวงเดินข้ามไปมาทุกวันนั้น มาทำเปนรูปพระพุทธปฏิมากรพระองค์หนึ่ง ขุนนางผู้แจ้งในรับสั่งแล้วก็ให้นายช่างไปตัดเสาสะพานมาสร้างเปนพระพุทธรูปองค์หนึ่ง สลักเปนลวดลายทรงเครื่องประดับเปนอันงามแล้ว จึงให้นางข้างในกราบทูลว่า พระพุทธปฏิมากรสำเร็จแล้ว
พระนางเจ้าแผ่นดินได้แจ้งก็ดีพระทัย จึงตรัสตั้งให้แต่งเครื่องสการบูชา แลราชวัตรฉัตรธงปักสองข้างมรรคา ประดับด้วยต้นกล้วยต้นอ้อย แลต้นไม้มีดอกมีผล แต่งตั้งให้ตระการตาสองแถวสถลมารค ตั้งแต่บ้านขุนนางที่สร้างพระเรียดมาทุกหน้าบ้านจนถึงพระราชวัง แลดูเปนอันงามครึกครื้นยิ่งนัก ครั้นการทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงสั่งให้จัดขบวนแห่ ผู้ชายพวกหนึ่ง ผู้หญิงพวกหนึ่ง หญิงนั้นให้จัดเปนสามเหล่า เลือกที่สาวฉกรรจ์มีรูปเปนอันงามหนึ่ง ที่เด็กดรุณพึ่งเจริญแรกรุ่นนั้นหมู่หนึ่ง ปานกลางเฒ่าแก่นั้นหมู่หนึ่ง ให้แต่งตัวสะอาดโอ่โถงมีเครื่องประดับนุ่งห่มสีต่างๆ กัน ให้ถือธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้ พวงมาลัยแลสุคนธ์เครื่องหอม ประกอบ ด้วยเครื่องประโคมฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยางค์ดนดรึโดยขนาด จึงให้ตั้งขบวนแห่แหนอัญเชิญพระพุทธรูปเข้ามาไว้ ณ ท้องพระโรง ตั้งบนราชบัลลังก์อันงามโดยสมควร แล้วจึงตรัสสั่งให้ประชุมเสนาบดีพฤฒามาตย์ ราชปโรหิตาจารย์ผู้ใหญ่ผู้น้อยเข้ามาเฝ้า ณ ท้องพระโรงพร้อมกันแล้ว พระนางเจ้าแผ่นดินก็เสด็จออกยังหน้าพระบัญชร จึงตรัสถามเสนาบดีทั้งปวงว่า เรากระทำกุศลครั้งนี้ ท่านทั้งปวงมีจิตต์ศรัทธายินดีด้วยเราหรือประการใด เสนาบดีทั้งปวงก็ทูลว่า ข้าพเจ้าเหล่านี้มีศรัทธายินดีด้วยพระองค์นัก พระนางเจ้าแผ่นดินจึงตรัสถามว่า ท่านทั้งปวงมีจิตต์ยินดีนมัสการพระพุทธรูป ซึ่งเราสร้างขึ้นไว้นี้ ท่านรู้หรือไม่ว่าเราให้ทำด้วยไม้สิ่งใด เสนาบดีก็ทูลว่า ข้าพเจ้าทราบอยู่ว่าพระองคํให้ทำด้วยไม้เสาสพาน จึงมีพระเสาวนีตรัสซักถามว่า เมื่อพระพุทธรูปทำด้วยไม้เสาสพานคนเดินข้ามไปมาทุกวันมิได้ขาด ท่านรู้อยู่แล้วเปนไฉนนมัสการเล่า เสนาบดีทั้งปวงก็ทูลว่า ถึงจะเอาไม้ที่ต่ำช้าเปนประการใดๆ มาทำเปนรูปพระพุทธเจ้าแล้ว ทีควรที่คนทั้งปวงจะนมัสการได้สิ้น ด้วยสมเด็จพระพุทธเจ้ามิได้ทรงบัญญัติห้าม เพราะประสงค์แต่ดวงจิตต์ที่เลื่อมใสสิ่งเดียว พระนางเจ้าแผ่นดินจึงตรัสว่า พระมหาปิฎกธรบุตรเราเปรียบประดุจไม้เสาสพาน เมื่อเราจะยกให้เปนพระมหากษัตริย์ ประกอบด้วยเครื่องเบญจราชกกุธกัณฑ์แลเสวตรฉัตรเปนเพศกษัตริย์แล้ว ดังฤๅจะไหว้มิได้เล่า ธรรมดาบุคคลจะเปนพระมหากษัตริย์นั้น แม้นมิได้มีบุญญาภิสมภารอันแก่กล้าสร้างมาแต่ก่อนแล้ว ก็หาเปนกษัตริย์ได้ไม่ ย่อมจะมีอันตรายแก่ชีวิตต่างๆ เสียแต่ในท่ามกลางยังมิได้ราชสมบัตินั้น ถ้ามีบุญญาภิสมภารได้สร้างมาเปนอันมาก ควรจะได้ราชสมบัติแล้วถึงใครจะฆ่าเสียก็มิตาย จำได้ราชสมบัติเปนมั่นคง เมื่อเราตก ไปอยู่ณกรุงอังวะนั้น รอดกลับมาถึงกรุงหงษาวดีได้ก็เพราะพระมหาปิฎกธรลูกเรา แม้นหาวาสนาไม่ก็จะตายเสียด้วยฝีมือทหารพม่า ไหนจะรอดกลับมาได้ ท่านทั้งปวงจงตรึกตรองให้เห็นจริงเถิด เสนาบดีบรรดาเฝ้าอยู่พร้อมกันได้ฟังดังนั้น ก็ชวนกันสรรเสริญพระนางเจ้าแผ่นดินว่าทรงพระสติปัญญาสามารถยิ่งนัก จึงปรึกษาพร้อมกันกราบทูลว่า ข้าพเจ้าทั้งปวงเห็นสมควรแล้ว
พระนางเจ้าแผ่นดินได้ทรงฟังก็มีพระทัยโสมนัสนัก จึงตรัสสั่งให้นิมนต์พระมหาปิฎกธร ลาออกจากเพศสมณแล้ว ให้แห่อัญเชิญเข้ามายังพระราชวัง แต่งการราชาภิเศกพระมหาปิฎกธรขึ้นเปนพระเจ้าแผ่นดิน ดำรงราชสมบัติในกรุงหงษาวดี แต่หาได้ถวายพระนามอันวิเศษไม่ ขุนนางแลราษฎรทั้งปวงก็เรียกพระนามว่า พระเจ้าหงษาวดีบ้าง พระเจ้ามหาปิฎกธรตามพระนามเดิม แต่เปนพระภิกษุอยู่นั้นบ้าง เมื่อพระมหาปิฎกธรได้เสวยราชสมบัตินั้นจุลศักราช ๙๔๙ ปี
ฝ่ายตะละนางพระยาท้าวนั้น ครั้นมอบราชสมบัติแก่พระเจ้าหงษาวดีแล้วก็สบายพระทัย ทรงพระเสน่หาในพระเจ้าหงษาวดีนั้น ประดุจดังพระราชโอรสเกิดแต่พระอุทร พระเจ้าหงษาวดีก็กลัวเกรงนบนอบกระทำสการบูชา ทรงปฏิบัติรักษาตะละนางพระยาท้าวนั้นดุจดังพระราชมารดาอันยังพระองค์ให้บังเกิด ตั้งไว้ในที่เปนสมเด็จพระชนนีหลวง แล้วพระองค์ทรงพระราชศรัทธาบำเพ็ญการกุศลเปนอันมาก ตรัสสั่งให้ปลูกพระที่นั่งแห่งหนึ่งในพระราชวัง เรียกว่าพระที่นั่งธรรมสภาค แล้วเสด็จพระราชดำเนินออกมาบอกพระไตรปิฎกแก่พระสงฆ์วันละร้อยรูปมิได้ขาด แล้วให้สามเณรสี่องค์ ซึ่งเปนนิสสิตร่วมยาก หนีมาแต่กรุงอังวะนั้นสึกออก โปรตตั้งให้เปนเสนาบดีผู้ใหญ่ ชื่อพระยาอินท์หนึ่ง พระยารามหนึ่ง พระยาพรัวหนึ่ง พระยาแก่นท้าวหนึ่ง แล้วโปรดตั้งเสนาบดีเปนอันดับลงมา ตามผู้ใหญ่ผู้น้อยโดยขนาดตำแหน่งที่
ครั้นอยู่มาพระเจ้าหงษาวดี จึงให้แต่งสำเภาลำหนึ่ง บันทุกเสบียงอาหารไพร่พลพร้อมแล้ว จึงตรัสนิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะผู้ใหญ่องค์หนึ่ง ชื่อพระพุทธโฆษาจารย์ กับด้วยพระภิกษุที่ชำนาญในจิตรกรรมรูปภาพเลขา ให้ไปเขียนอย่างปราสาทอย่างพระพุทธบาทแลอย่างพระวิหารทั้งสิบหกแห่ง ซึ่งมีอยู่ณเมืองลังกาทวีปนั้นมา พระพุทธโฆษาจารย์รับสั่งแล้วก็ถวายพระพรลาลงสู่สำเภากับด้วยภิกษุทั้งปวง จึงให้ใช้ใบแล่นสำเภาไป ครั้นถึงท่าที่จอดณลังกาทวีปแล้ว
พระเจ้าลังกาได้แจ้งว่า มีพระสงฆ์ไปแต่ชมพูทวีปก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งให้ขุนนางมารับพระพุทธโฆษาจารย์ เข้าไปยังพระราชวังสถาน ขุนนางก็พาพระพุทธโฆษาจารย์ไปเฝ้า พระเจ้าลังกาเสด็จออกถวายนมัสการแล้วก็ตรัสถามว่า พระผู้เปนเจ้ามาถึงประเทศข้าพเจ้านี้ด้วยประสงค์สิ่งอันใด พระพุทธโฆษาจารย์จึงถวายพระพรว่า พระเจ้าแผ่นดินกรุงหงษาวดีผู้ทรงทศพิธราชธรรมเปนอันดีนั้น มีพระราชศรัทธาอาราธนาให้อาตมาภาพพาพระภิกษุผู้ชำนาญในจิตรกรรมมาเขียนอย่างไพชยนต์มหาปราสาท อย่างพระพุทธบทวลัญชร แลอย่างพระวิหารทั้งสิบหกเข้าไปถวาย จะทรงสถาปนาสร้างไว้ในกรุงหงษาวดี เพื่อจะให้เปนที่บำรุงพระราชศรัทธา แลเปนเกียรติยศไปตลอดจนกัลปาวสาน
พระเจ้าลังกาได้ทราบว่า พระเจ้ากรุงหงษาวดีมีพระราชศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธสาสนาเปนอันมากดังนั้น ก็ทรงพระประสาทโสมนัสนัก จึงตรัสสั่งให้นิมนต์พระสงฆ์รูปหนึ่งในพระอารามหลวงนำพระพุทธโฆษาจารย์และพระภิกษุทั้งนั้น ไปเขียนอย่างทั้งปวงได้เสร็จแล้ว พระพุทธโฆษาจารย์ก็สั่งสนทนาด้วยพระสงฆ์ทั้งปวง เปนธรรมสากัจฉาต่างๆ เสร็จแล้ว ก็ลาพระสงฆ์ทั้งปวงจึงกลับเข้าไปถวายพระพรลาพระเจ้าลังกาแล้ว ก็พาพระภิกษุทั้งปวงลงสู่สำเภาเร่งให้ใช้ใบแล่นมาถึงกรุงหงษาวดี จึงนำอย่างทั้งปวงเข้าถวายพระเจ้ากรุงหงษาวดี ๆ ทอดพระเนตร์เห็นอย่างทั้งสามนั้นแล้วก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสสั่งให้สถาปนาพระเจดีย์สถานทั้งสิบหกแห่ง ปีหนึ่งก็สำเร็จ แล้วให้สร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่ง ครั้นเสร็จแล้วจึงให้หล่อรูปพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ คือพระกุกกุสันโธ พระโกนาคมน์ พระพุทธกัสสป พระสมณโคดม โดยกำหนดขนาดพระกายสูงใหญ่พอควรแก่พระราชศรัทธา ครั้นเสร็จแล้วก็ให้อัญเชิญพระพุทธรูปทั้งสี่พระองค์ ขึ้นไว้บนปรางค์ปราสาททั้งสี่ทิศ แล้วให้สร้างพระมหาวิหารทั้งสิบหกแห่งสำเร็จแล้ว ก็ทรงพระราชอุทิศส่วยสาอากรไว้สำหรับพระวิหาร ที่พระพุทธไสยาศน์นั้นก็ให้เขียนพระพุทธบทวลัญชร สร้างไว้ไนพระอารามแล้ว จึงให้นิมนต์พระสงฆ์อันทรงพระไตรปิฎกครองอยู่ทุกพระอาราม แล้วก็ให้แต่งการฉลองมีงานมหรสพ สมโภชเจ็ดวันเจ็ดคืนแล้ว พระองค์ก็ทรงพระเต้าทองหลั่งน้ำทักษิโณทกลงเหนือเมทนีดล แผ่ส่วนพระราชกุศลให้แก่สัตว์โลกทั้งปวง เบื้องต่ำแต่อวิจีมหานรกขึ้นมา เบื้องบนตลอดถึงภวัคคะพรหมเปนที่สุด ด้วยพระราชหฤทัยจำนงพระโพธิญาณ ทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนายิ่งนัก แล้วพระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่งนายช่างทั้งปวงให้ปุนะพระมุเตาใหญ่ในเมืองหงษาวดีขึ้นอีก ตรัสถามว่ากษัตริย์แต่ก่อนท่านให้ก่อไว้สูงเก่าใด นายช่างจึงกราบทูลว่า เมื่อครั้งพระเจ้าดิศราชได้เสวยราชสมบัตินั้น จะให้ปุนะสูงขึ้นอีกเท่าใดข้าพเจ้ามิได้ทราบ
พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสว่า เปนธรรมเนียมมาบุคคลผู้ใดจะสร้างพระพุทธรูปยืนแล้วจะนั่งก็มิได้ นั่งแล้วจะนอนก็มิได้ นอนแล้วจะนั่งก็มิได้ นั่ง แล้วจะยืนก็มิได้ เปนอย่างธรรมเนียมฉะนี้ จะสร้างพระมหาเจดีย์เล่า จะให้หย่อนลงก็มิได้ พระธาตุพระพุทธเจ้ามิได้เปนรูปสมเด็จพระพุทธเจ้า เหมือนเมื่อพระองค์ยังมีพระชนม์อยู่ นายช่างจงก่อเสริมตามชอบใจเถิด นายช่างจึงทูลว่าจะขอปุนะพระมุเตาให้สูงขึ้นร้อยศอกเปนยี่สิบห้าวา มีพระราชโองการตรัสว่าชอบแล้ว จึงตรัสสั่งนายช่างว่า พระธาตุสมเด็จพระพุทธเจ้า แลพระธาตุพระอรหันต์ ซึ่งพระเจ้าลังกาเชิญเสด็จส่งเข้ามานั้น เราจะให้บันจุไว้ในพระมหาธาตุเจดีย์นั้นด้วย เมื่อบันจุพระธาตุนั้นให้บันจุไว้ณทิศทักษิณ ครั้นบันจุเสร็จแล้ว พระพุทธไสยาศน์ซึ่งอยู่ทิศทักษิณนั้น ก็ให้ปุนะขึ้นอีกด้วย นายช่างรับสั่งแล้วก็ปุนะพระเจดีย์นั้นสูงขึ้นร้อยศอก พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จออกไปทอดพระเนตร์เห็นพระเจดีย์เอียงอยู่ข้างทิศอาคเนย์ดังนั้นก็ทรงพระโกรธนัก จึงตรัสว่าพระมหาเจดีย์เอียงอยู่ฉะนี้ ท่านจะ คิดประการใด นายช่างไม่รู้ที่จะกราบทูล ถวายบังคมแล้วก็ก้มหน้านิ่งอยู่ พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสว่า เราจะคิดทำให้พระมหาเจดีย์ตรงขึ้นจงได้ จึงสั่งให้ขุดสระลงในทิศพายัพ ไกลพระเจดีย์ออกไปสามวา สำเร็จแล้วได้ห้าวัน พระมหาเจดีย์ก็ตรงขึ้น นายช่างทั้งปวงก็สรรเสริญชมพระปัญญา แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็ให้ถมสระนั้นเสียดังเก่าด้วยมูลดินที่ขุดไว้นั้น อนึ่งพระเจดีย์ซึ่งบันจุพระสารีริกะธาตุแต่ก่อน แลสถานอาวาสณแห่งใดๆ ซึ่งปรักหักพังอยู่แต่ก่อนนั้น ก็ให้ปุนะขึ้นทุกแห่งสิ้น ครั้นเสร็จแล้วก็ให้มีงานมหรสพสมโภชทั้งกลางวันกลางคืนถ้วนไตรมาศสามเดือน ครั้งนั้นกรุงหงษาวดีอุปมาดังเมืองเทพยดาก็ว่าได้ ราษฎรทั้งปวงอยู่สุขสนุกสบายหา อันตรายมิได้ ครั้นออกพรรษาแล้ว พระเจ้ากรุงหงษาวดีจึงจัดเรือแข่งกัน ครั้นเรือมาพร้อมถึงที่สนามแล้ว ก็ทรงจัดเรือให้เสนาบดีแข่งกันเปนคู่ๆ ครั้นแข่งแพ้กันไปแล้วกลับมา เรือสมิงเพิดกำกองชนเรือสมิงเพิดคะราชล่มลง สมิงเพิดคะราชจมน้ำตาย ณตำบลบางนาค ครั้นเสด็จขึ้นถึงที่ประโคนหน้าวัดศรีปรางค์ เรือทองสิบลำก็มาทันเรือพระที่นั่ง เสนาบดีทั้งปวงก็มาถึงพร้อมกันที่ประโคนนั้นแล้ว พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่งให้เลี้ยงดูเสนาบดี แลไพร่พลทั้งปวงด้วยเครื่องโภชนาหารให้อิ่มสำราญ
ฝ่ายภรรยาสมิงเพิดคะราช ครั้นรู้ว่าสวามีเรือล่มถึงแก่กรรมตายแล้วก็เสียใจร้องไห้เข้ามากราบทูลพระเจ้าหงษาวดีว่า เรือสมิงเพิดกำกองโดนเรือสมิงเพิดคะราชสวามีข้าพเจ้าล่มลง จนสวามีข้าพเจ้าถึงแก่อาสัญกรรม ขอได้ทรงพระกรุณาตรัสพินิจฉัยให้ข้าพเจ้าด้วย พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ตรัสว่าการตีคลีหนึ่ง ชกมวยตลุมบอนหนึ่ง แข่งเรือหนึ่ง การเล่นสามประการนี้แม้ตายเสียก็หาโทษมิได้ ซึ่งสวามีท่านเรือล่มถึงกาลกิริยานั้น ก็เปนกรรมของสวามีท่านสิ้นอายุ เปนอาการมรณะแล้ว ท่านอย่าเสียใจเศร้าโศกเลย จงกระทำกุศลแผ่ส่วนบุญไปให้เถิด จึงพระราชทานเงินทองสิ่งของแก่ภรรยาสมิงเพิดคะราช ให้เปนค่าเครื่องแต่งการปลงศพสวามี
ฝ่ายพระยาล้าวได้ยินพระเจ้าหงษาวดีตรัสพินิจฉัยความดังนั้น ก็กราบทูลว่าเพราะเหตุแม่น้ำแคบ เรือแข่งกันนั้นต่างคนต่างหมายจะเอาชัยชนะ จึงเรือสมิงเพิดกำกองโดนเรือสมิงเพิดคะราชล่มลง สมิงเพิดคะราชถึงอนิจกรรม พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ตรัสสั่งวิสุกรรมว่า ให้รังวัดแต่ตำบลบางนาคไป จนถึงเบิงอะละภักนั้นจะได้กี่ร้อยเส้น วิสุกรรมรับสั่งแล้ว ก็คุมคนออกไปรังวัดที่ทั้งสองตำบล แล้วกลับมากราบทูลว่า ข้าพเจ้าออกไปรังวัดแต่ตำบลบางนาค ไปถึงเบิงอะละภักนั้นได้ร้อยห้าสิบเส้น พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งแล้ว จึงตรัสสั่งพระยาอินท์หนึ่ง พระยารามหนึ่ง พระยาล้าวหนึ่ง สมิงพระรามหนึ่ง เพิกลครศรีหนึ่ง มะนูราชสังฑะหนึ่ง มะนูกาเพิดหนึ่ง ขุนนางเจ็ดนายนี้ ให้คุมคนไปขุดคลองที่รังวัดไว้แล้วให้กว้างได้สิบเส้น ขุนนางทั้งเจ็ดก็คุมคนไปขุดคลอง กว้างได้สิบเส้นตามรับสั่ง แล้วก็พากันกลับเข้ามากราบทูลพระเจ้าหงษาวดี ๆ ก็มีพระทัยยินดีนัก
ขณะนั้นกรุงหงษาวดีรุ่งเรืองไปด้วยพระพุทธสาสนาเปนอันงามยิ่ง เกียรติยศเกียรติคุณพระเจ้าหงษาวดี ก็เลื่องลือไปในนานานุประเทศทั้งปวง ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าล้านช้าง พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา แลกษัตริย์พระนครอื่นๆ ก็มีพระทัยชื่นชม ต่างให้แต่งพระราชสาส์นองค์ละฉบับ แลเครื่องราชบรรณาการให้ราชทูตอุปทูตกับไพร่คุมมาถวายทุกประเทศ พระเจ้ากรุงหงษาวดีให้แต่งการรับพระราชสาส์นโดยอย่างธรรมเนียม ราชทูตทั้งปวงก็เข้ามากราบถวายบังคม ถวายพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการ
พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นของกษัตริย์ทุกๆ พระนครนั้น มีเนื้อความต้องกันว่า เราทั้งปวงผู้ดำรงพระนครในประเทศต่างๆ นี้ได้ทราบว่า พระเจ้าหงษาวดีมีพระเดชานุภาพแลพระเกียรติยศเปนอันมาก ก็มีความยินดียิ่งนัก ปรารถนาจะใคร่กระทำพระราชไมตรีด้วย ให้พระนครหงษาวดีกับนครทั้งปวงนี้เปนสุวรรณปัถพีเดียวกัน ครั้นจะถวายพระราชธิดามาสัมพันธมิตร์เล่าก็ยังมิแจ้งว่าเปนพระวงศ์ใด จึงแต่งราชทูตให้นำพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการมาถวาย พอเปนทางพระราชไมตรีครั้งหนึ่งก่อน ถ้าทราบพระวงศ์เห็นชอบด้วยแล้ว จึงจะแต่งพระราชธิดามาถวายต่อภายหลัง ซึ่งพระราชสาส์นของกษัตริย์ต่างๆ พระนครนั้น ราชทูตอุปทูตจะได้นำมาถึงพร้อมวันเวลาเดียวกันหามิได้ แต่มีเนื้อความต้องกันทุกพระราชสาส์น จึงกล่าวรวมคราวเดียว
ครั้นพระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งในพระราชสาส์นของพระเจ้าแผ่นดินต่างๆ ประเทศแล้ว ก็ทรงพระดำริห์ว่ากษัตริย์ทั้งปวงนี้ถือชาติตระกูลว่า เปนเชื้อขัติยวงศ์มีทิฏฐิมานะมาก ว่ากล่าวเสียดแทงเรามาทุกพระองค์ จะจำคิดแก้ไขให้กษัตริย์ทั้งปวงคลายมานะอ่อนน้อมนับถือเราจงได้ แต่จะกล่าวชักนำโดยความคดีโลกนั้นเห็นหาสิ้นสำนวนไม่ จำจะแต่งราชสาส์นเทสนาตอบโดยทางคดีธรรมให้กษัตริย์ทั้งปวงเลื่อมใสเชื่อฟัง เห็นกษัตริย์พระองค์ใดพระองค์หนึ่ง จะยกราชธิดาตั้งเครื่องกัณฑ์บูชาเราเปนแน่ อนึ่งวิชาเทสนานี้เราก็ได้เล่าเรียนซ้อมหัดเปนอาวุธสำหรับตัวมา แต่เปนสามเณรยังเยาว์อยู่ จนอุปสมบทบวชเปนภิกษุได้ลาภสการเลี้ยงกายแลมีชื่อเสียงปรากฎก็เพราะคุณวิชาเทสนา ตั้งแต่สึกมาครอบครองแผ่นดินแล้ว มิได้เทสนาให้ผู้ใดฟังเลย วิชาเทสนาจะเรื้อรังไปเสียแล้ว จึงตรัสสั่งเจ้าพนักงาน ให้แต่งพระราชสาส์นตอบลงในแผ่นสุพรรณบัตรหลายฉบับ มีเนื้อความต้องกันทุกฉบับ กับให้จัดเครื่องราชบรรณาการต่างๆ โดยสมควร แล้วโปรดพระราชทานเงินทองเสื้อผ้า แก่ราชทูตอุปทูตเปนอันมาก ครั้นพระราชสาส์นเสร็จแล้วก็มอบให้ราชทูตอุปทูตทั้งปวงนำไป ราชทูตทั้งหลายก็ถวายบังคม ลา ถือพระราชสาส์นตอบ แลคุมเครื่องราชบรรณาการกลับไปถวายพระเจ้าอยู่หัวของตนทุกๆ พระนคร
พระเจ้าแผ่นดินทุกๆ พระองค์นั้นก็มีรับสั่งให้อ่าน ในพระราชสาส์นตอบนั้นว่า เราผู้ครองกรุงหงษาวดี ขอสนองพระราชสาส์นยุคลมาถึงพระเจ้าแผ่นดินทุกๆ พระองค์ ผู้ดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรม เปนสัมมาทิฏฐินับถือพระพุทธสาสนาด้วยกัน ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินทั้งปวง ปรารถนาจะใคร่เปนสัมพันธมิตร บำรุงพระราชไมตรีแต่ยังมิได้แจ้งว่าเปนวงศ์ใดนั้น เราจะขอเทสนาเปรียบเทียบเนื้อความถวายให้ทราบ ด้วยในกัล์ปนี้เรียกว่าภัทธกัล์ป เพราะเจริญยืดยืนทรงพระพุทธเจ้าได้ถึงห้าพระองค์ คือพระกุกกุสนธ์ ซึ่งได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าโปรดสัตว์แต่ก่อน แล้วเสด็จสู่นฤพานไปนั้น เปนเชื้อพระวงศ์ใด พระโกนาคมน์ได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสมโพธิญาณภายหลังนั้น เปนเชื้อวงศ์พระพุทธเจ้าผู้ทรงพระนามว่า พระกุกกุสนธ์นั้นหรือ พระโกนาคมน์พุทธเจ้าเสด็จปรีนิพพานไปแล้ว พระพุทธกัสสปได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า พระพุทธกัสสปนั้น เปนเชื้อพระวงศ์เนื่องมาแต่พระโกนาคมน์นั้นหรือ พระพุทธกัสสปเสด็จยังพระนฤพานแล้ว พระศรีสักยมุนีได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า พระศรีสักยมุนีเปนเชื้อพระวงศ์ของพระพุทธกัสสปนั้นหรือ พระพุทธภาษิตจึงเรียกว่า เปนพระพุทธวงศ์เดียวกัน ธรรมดาบุคคลจะเปนพระพุทธเจ้านั้น ถ้ามิได้มีบารมีสี่อสงไขยแปดอสงไขยสิบหกอสงไขย กำไรแสนมหากัล์ป แล้ว ก็หาตรัสเปนพระพุทธเจ้าไม่ อนึ่งพระพุทธเจ้าของเราได้เสด็จทรงนั่งเหนือรัตนบัลลังก์ ภายใต้ร่มไม้พระมหาโพธิเปนเสวตรฉัตรแล้ว ในเมื่อเวลาอัสฎงคต พระองค์ทรงขจัดเสียซึ่งพระยารามาธิราชกับทั้งเสนามาร ให้ปราชัยไปแล้ว พระมหาสมมุติวงศ์บรมกษัตริย์ยังมิได้ขาด ในเมื่อปถมยาม พระองค์ทรงพิจารณาซึ่งบุพเพนิวาสญาณ ระลึกถึงขันธ์ที่อาศัยอยู่แต่ก่อน พระมหาสมมุติวงศ์ก็ยังมิได้ขาด ในเมื่อมัชญิมยาม พระองค์ได้ทิพจักษุทิพโสตร พระมหาสมมุติวงศ์ก็ยังมิได้ขาด ในเมื่อเวลาปัจฉิมยาม พระองค์ทรงพิจารณาพระปฏิจจะสมุปบาท เปนอนุโลมปฏิโลม เมื่อเวลาปัจจุสมัยจะใกล้รุ่ง พระองค์ก็ได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสมโพธิญาณเปนพระพุทธเจ้า พระมหาสมมุติวงศ์บรมกษัตริย์ก็ขาดตั้งอยู่ในพระพุทธวงศ์ เรียกว่าเปนวงศ์พระพุทธเจ้า ตั้งแต่วันนั้นเวลานั้นมาในกัล์ปนี้ พระพุทธเจ้าได้ตรัสแล้วสี่พระองค์ ยังจะมาตรัสในเบื้องหน้านั้นอีกพระองค์หนึ่ง ภัทรกัล์ป ทำลายแล้ว กัล์ปเจริญตั้งขึ้นอีกหลายกัล์ป ทรงพุทธพยากรณ์ทรงทำนายว่า จะมาตรัสอีกเก้าพระองค์ รวมเปนสิบด้วยพระพุทธเจ้า ที่จะตรัสในที่สุดภัทรกัล์ป เปนพระองค์คำรบห้านั้น พระโพธิสัตว์ทั้งปวงซึ่งจะมาตรัสเปนพระพุทธเจ้านี้ เกิดในตระกูลแลวงศ์ชาติภาษาต่าง ๆ พระพุทธฎีกาก็ทรงดำรัสเรียกว่าเปนพระพุทธวงศ์เดียวกัน กษัตริย์ทั้งปวงซึ่งเปนสัมมาทิฏฐิ นับถือพระพุทธสาสนาทั้งสิ้นนี้ จะ เรียกวงศ์พระพุทธเจ้าโดยพระพุทธภาษิต หรือจะเรียกเปนวงศ์อย่างอื่นก็ตาม อนึ่งพระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธ์ปรินิพพานแล้ว คนทั้งปวงเอาแก้วเงินทองสิ่งของที่ดีแลสังกะสีดีบุกตะกั่ว โดยต่ำลงไปจนถึงไม้แลอิฐปูน มากระทำเปนพระพุทธปฏิมากรเคารพนมัสการนั้น กษัตริย์ทั้งปวงผู้เปนสัมมาทิฏฐิ จะไม่เคารพนับถือทรงเห็นว่าเปนของสิ่งนั้นสิ่งนี้ ที่สุดลงไปว่าเปนอิฐเปนปูนก็ตามพระสติปัญญา อุปมาเหมือนหนึ่งเรานี้ คนทั้งปวงประชุมชวนกันอัญเชิญมาราชาภิเศกได้ดำรงราชสมบัติเปนพระเจ้าแผ่นดินแล้ว กษัตริย์ทั้งปวงผู้มีปรีชาเฉียบแหลม จะทรงเห็นว่าตั้งอยู่ในที่เปนขัติยวงศ์เหมือนอย่างพระพุทธเจ้า ทรงดำรัสเรียกพระพุทธวงศ์นั้น หรือจะว่าเปนวงศ์ใดก็ตาม อนึ่งเปรียบความให้ชิตกระชั้นเห็นใกล้ๆ อีกอย่างหนึ่ง คือราชธิดาพระมหากษัตริย์พระองค์ใด เมื่อยังทรงพระเยาว์เปนราชทาริกาอยู่นั้น ก็เรียกว่าวงศ์เด็ก ครั้นเจริญรุ่นทวีพระชนม์เปนราชกุมารีขึ้นแล้ว ก็เรียกว่าวงศ์สาว พระชนมายุมากชราแล้ว ก็เรียกว่าวงศ์แก่ เมื่อกษัตริย์ทั้งปวงจะกลับเรียกว่าวงศ์แก่เปนวงศ์สาว วงศ์สาวเปนวงศ์เด็กได้ก็ตามอัชฌาสัย ซึ่งเราเปรียบเทียบเทสนาถวายตอบแทนพระราชสาส์นทั้งปวงที่มีมานั้น คดีธรรมอยู่เบื้องต้น คดีโลกอยู่ที่สุด ขอพระเจ้าแผ่นดินทุกๆ พระองค์ผู้ทรงปรีชาสามารถ หวังจะใคร่รู้จักวงศ์เรานั้น จงทรงพระวิจารณ์ด้วยพระปัญญาอย่างละเอียด ให้เห็นโดยสัมมาทิฏฐิญาณ อย่าทรงพระดำริห์ด้วยพระปัญญามฤจฉาทิฏฐิแล้ว ก็คงจะรู้จักวงศ์เราโดยแท้
ครั้นกษัตริย์ทั้งปวงได้แจ้งในพระราชสาส์นตอบนั้นแล้ว ก็มีพระทัยชื่นชมยิ่งนัก ราวกับได้ทรงสดับพระธรรมเทสนากัณฑ์หนึ่ง ต่างพระองค์ก็ตรัสสรรเสริญว่า พระเจ้าหงษาวดีนี้ทรงพระไตรยปิฎกธรรม มีพระปรีชาญาณเปนอันยิ่ง ฉลาดทั้งคดีโลกคดีธรรม จะหากษัตริย์พระองค์ใดเปรียบเสมอเปนอันยาก
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ ทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสนับถือพระพุทธสาสนานัก ครั้นได้ทราบในพระราชสาส์นตอบ ออกพระนามพระพุทธเจ้าดังนั้น ก็ทรงพระปราโมชปลื้มพระทัยเปรียบประดุจสตรีใจอ่อนผูกรักกับบุรุษอยู่แล้ว ครั้นได้ฟังเพลงสาส์นคำเกี้ยวที่ไพเราะจับใจซ้ำเข้าอีก ก็ยิ่งมีความเสน่หาทราบเสียวมากขึ้น จึงตรัสปรึกษาแสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า พระเจ้าหงษาวดีนี้มีปัญญาลึกซึ้งรู้พระไตรปิฎกมาก ควรจะนับว่าเปนพระเจ้าทรงธรรมแท้ ซึ่งมีพระราชสาส์นตอบมานี้ ก็อุประมาดังเทสนาให้เราฟัง เรามีความยินดีนัก อนึ่งแต่ก่อนเราคิดไว้ว่าจะถวายธิดาไปเปนสัมพันธมิตรด้วยพระเจ้าอังวะ ก็เห็นพระเจ้าอังวะไม่ค่อยจะอยู่ในยุติธรรม เกรงธิดาเราจะได้รับความคับแค้นเมื่อภายหน้า บัดนี้เราเห็นพระเจ้าหงษาวดีตั้งอยู่ในยุติธรรมสมดังคำคนเล่าลือ เห็นจะปรารถนาเปนพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งมั่นคง เราจะถวายธิดาไปเปนสัมพันธมิตรด้วยพระเจ้าหงษาวดีจะให้ไมตรีสนิทถาวรนาน ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด แสนท้าวขุนนางลาวทั้งปวงก็เห็นด้วย พระเจ้าเชียงใหม่ตรัสปรึกษาข้างหน้าแล้วก็เสด็จเข้าข้างใน ตรัสบอกพระมเหษีแลพระราชธิดา ๆ จึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าเกิดมาเปนสตรีก็ย่อมอยู่ในบังคับบิดามารดา เมื่อสมเด็จพระราชบิดาเห็นชอบจะทรงปลูกฝังฺแล้ว ข้าพเจ้ามิได้ขัดพระราชบัญชา อนึ่งข้าพเจ้าก็ตั้งความอธิษฐานไว้ว่า จะได้กษัตริย์พระองค์ใดเปนสามีแล้ว ขอให้ได้กษัตริย์ที่ตั้งอยู่ในยุติธรรม พระทัยเปนกุศลปรารถนาพระโพธิญาณ ข้าพเจ้าจะขอเปนบาทบริจาริกากษัตริย์พระองค์นั้นไปทุกชาติ จนบรรลุพระนฤพาน ถ้าพระเจ้าหงษาวดีปรารถนาเปนพระพุทธเจ้าแล้วก็จะสมดังความอธิษฐานที่ข้าพเจ้าตั้งไว้
พระเจ้าเชียงใหม่ได้ทรงฟังก็ดีพระทัยนัก จึงตรัสว่าลูกเราคิดก็ต้องกันกับบิดา ๆ นี้ก็อยากจะใคร่ได้กษัตริย์เขย ที่มีวิริยปัญญามาก ปรารถนาเปนพระพุทธเจ้านั้น ถ้าได้ตรัสแล้วจะได้พาเราข้ามห้วงมหรรณพให้ถึงพระนฤพานด้วย
พระอัครมเหษีก็ทูลว่า ข้าพเจ้าก็คิดดังนั้น หวังจะให้ธิดาของพระองค์ได้เปนมเหษีกษัตริย์ที่เปนสัปปุรุษ ปรารถนาเปนพระพุทธเจ้า ธิดาของพระองค์จะได้เปนคู่สร้างพระบารมี ถ้าได้ตรัสแล้วจะได้โปรดข้าพเจ้า แลธิดาของพระองค์ให้พ้นทุกข์ เหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทรงโปรดพิมพายโสธรให้บรรลุมรรคผลดังนั้น
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ได้ทรงฟังก็ปลื้มพระทัยยิ่งนัก จึงตรัสว่าเราทั้งสามคิดต้องกันดีแล้ว เห็นเราทั้งสามจะพบกันทุกชาติ แลจะได้ไปพระนิพพานพร้อมกัน พระเจ้าหงษาวดีนี้ เห็นจะปรารถนาเปนพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งโดยแท้ แล้วเสด็จออกข้างหน้า จึงตรัสสั่งให้แต่งพระราชสาส์นฉบับหนึ่ง ทรงจัดราชทูตอุปทูตหลายนาย ให้นำพระราชธิดาอันทรงพระนามว่านางประทุมมาลี กับด้วยนางสนมกำนัลทั้งปวงโดยขนาด ไปถวายพระเจ้าหงษาวดี ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลาคุมพระราชธิดาไปกับด้วยไพร่พลเปนอันมาก ครั้นล่วงเข้าแดนรามัญใกล้กรุงหงษาวดี จึงส่งข่าวเข้าไป เสนาบดีไห้แจ้งก็นำความเข้ากราบทูล
พระเจ้าหงษาวดีทรงทราบแล้วก็ดีพระทัยนัก แย้มพระสรวลตรัสแก่พระยาอินท์ว่า กษัตริย์ทั้งปวงมีพระราชสาส์นว่ากล่าวเสียดแทงเรามา เราให้แต่งพระราชสาส์นเทสนาตอบนั้น ก็คิดแล้วแต่เดิมว่า กษัตริย์พระองค์ใดพระองค์หนึ่ง คงจะยกลูกสาวตั้งเครื่องกัณฑ์เราเปนแน่ บัดนี้พระเจ้าเชียงใหม่มีศรัทธามาก ถวายพระราชธิดามาเปนเครื่องบูชาเทสนาเรา พระยาอินท์เห็นฝีปากเราแล้วหรือ พระยาอินท์ยิ้มแล้วจึงทูลว่า ข้าพเจ้าเห็นแล้ว สำนวนพระโอษฐ์ของพระองค์นั้นเปรียบประดุจน้ำทิพย์ที่เย็นหวาน ใครได้ฟังแล้วก็ทราบซ่านอยู่ในดวงใจสิ้นปีเดือนเปนอันมาก พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า พระยาอินท์ยกยอเราเกินไปกระมัง พระยาอินท์ทูลว่า ข้าพเจ้ามิได้แกล้งกล่าวสรรเสริญพระเดชพระคุณให้เกิน ข้าพเจ้าได้รับพระราชทานฟังสำนวนพระโอษฐ์ที่ไพเราะ แต่พระองค์ยังทรงผนวชก็หวานทราบในดวงจิตต์ข้าพเจ้ามิได้หายจนคุมเท่าบัดนี้
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งขุนนางให้ออกไปรับ ราชทูต แลสั่งให้พระยาอินท์แต่งการรับโดยราชประเพณี ครั้นราชทูตมาถึง มีรับสั่งให้เจ้าพนักงานเบิกทูตนำเข้าเฝ้า ราชทูตอุปทูตลาวพุงดำเมืองเชียงใหม่ก็เข้ามาเฝ้า กราบถวายบังคมแล้ว ถวายพระราชสาส์นกำกับของพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าหงษาวดีจึงมีรับสั่งให้เจ้าพนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าเชียงใหม่ขอแจ้งความมาถึงพระเจ้าหงษาวดี ด้วยเราได้ทราบในพระราชสาส์นเทสนาตอบนั้นแล้ว ก็มีจิตต์ชื่นชมยินดีนัก เราจึงให้ราชทูตอุปทูตนำราชธิดาไปถวายเปนบาทบริจาริกา หวังจะเปนสัมพันธมิตร รักษาราชไมตรีไปจนตลอดกัลปาวสาน ซึ่งธิดาเราต่างชาติภาษา ยังไม่แจ้งในขนบธรรมเนียมฝ่ายรามัญโดยแท้ แม้นผิดพลั้งในราชกิจประการใด ขอพระเจ้าหงษาวดีได้ทรงพระกรุณา พระราชทานโอวาทสั่งสอนด้วย
พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งในพระราชสาส์นกำกับนั้นแส้ว ก็ทรงพระโสมนัสนัก จึงพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ราชทูตอุปทูต แลไพร่พลซึ่งมาด้วยเปนอันมาก แล้วให้ทำการอภิเศกตั้งนางประทุมมาลีเปนอัครมเหษีเอก ครั้นเสร็จแล้วจึงให้แต่งเครื่องราชบรรณาการเปนอันมาก มอบให้ราชทูตอุปทูตนำกลับไปถวายพระเจ้าเชียงใหม่
ครั้นอยู่มาพระเจ้ากรุงจีนทรงพระดำริห์ว่า พระเจ้าหงสาวดีนี้คนทั้งปวงเลื่องลือสรรเสริญว่ามีสติปัญญามาก ถ้าเราจะทดลองปัญญาดูให้เห็นจริง จึงสั่งให้ช่างทำหีบใหญ่ใบหนึ่ง ให้เอาพลอยนพรัตน์ประดับหีบเปนอันงาม แล้วเอาธนูใส่ยาพิษทำกลตั้งลงในหีบแล้วปิดไว้ จึงจาริกเปนอักษรลงว่า หีบนี้เผยได้แต่พระมหากษัตริย์ แล้วเขียนไว้ที่ฝาหีบนั้นเจ็ดตัวว่า กว้าวบวกรักบต่างเสิมมะ เปนหนังสือจีนเจ็ดอักษร ให้ราชทูตอุปทูตสี่คนชื่อโอจินหนึ่ง ซิมมะหาจินหนึ่ง ตกเขียหนึ่ง ปะวะหนึ่ง กับคนถือเครื่องราชบรรณาการสี่สิบ แล้วให้ทำเปนรูปหุ่นเดินได้ มีปากอ้าเข้าอ้าออกประดุจเจรจาได้มาด้วยสามร้อยหกสิบตัว ทั้งหุ่นแลคนรวมเปนสี่ร้อยสี่ แล้วพระเจ้ากรุงจีนตรัสสั่งราชทูตว่า ถ้าพระเจ้าหงษาวดีมีพระปรีชาเฉียบแหลมแก้ปริศนานี้ได้ ก็ให้ราชทูตอุปทูตทั้งสี่กับไพร่สี่สิบคนนี้อยู่เปนข้า พระเจ้าหงษาวดีเถิด แลเครื่องราชบรรณาการ จงถวายเปนเครื่องสักการบูชาพระปัญญาต่อภายหลัง ถ้าพระเจ้าหงษาวดีแก้ปริศนามิได้ ก็ให้เอาตัวผู้ครองเมืองหงษาวดีลงเสีย ทูตทั้งสี่จงอยู่ครองเมืองหงษาวดีเถิด ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลา คุมเครื่องราชบรรณาการกับไพร่รอนแรมรีบมาบันลุถึงเมืองหงษาวดี
พระเจ้าแผ่นดินได้แจ้งแล้วจึงตรัสสั่งพระยาอินท์ พระยาพรัว สมิงจ่ากอง ขุนนางทั้งสามนี้ให้แต่งการรับเลี้ยงดูราชทูต แล้วให้แต่งถนนหนทางจงเรียบราบ เสนาบดีทั้งปวงนั้นให้ตกแต่งนุ่งห่มจงโอ่โถง ขุนนางทั้งสามนั้นรับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกมาให้จัดการแต่งรับเลี้ยงดูราชทูต โดยอย่างธรรมเนียมตามรับสั่ง ครั้นถึงเวลาพระเจ้าหงษาวดีเสด็จออก พร้อมด้วยเสนาบดีข้าราชการใหญ่น้อยทั้งปวง จึงมีรับสั่งให้ขุนนางทั้งสาม เบิกทูตนำเข้าเฝ้า พระยาอินท์ พระยาพรัว สมิงจ่ากองก็นำแขกเมืองเข้าเฝ้า กราบถวายบังคมแล้วจึงให้เอาหีบกลนั้น ตั้งไว้บนราชบัลลังก์โดยสมควรหน้าพระที่นั่ง พระเจ้าหงษาวดีทอดพระเนตร์เห็นหีบใส่กุญแจกลไว้แน่นหนา แลอักษรเจ็ดตัวซึ่งเขียนมานั้น ทรงพิจารณาดูแล้วก็แจ้งด้วยพระปัญญาว่า หีบนี้เปนกลจะมีอาวุธอยู่ในนั้นเปนมั่นคง จึงตรัสถามพระยาอินท์ว่า ปริศนาพระเจ้ากรุงจีนกระทำมานี้ พระยาอินท์คิดได้หรือประการใด พระยาอินท์กราบทูลว่า ข้าพเจ้าปัญญาน้อยคิดไม่เห็น พระเจ้าหงษาวดีก็ตรัสว่าไม่มีผู้ใดคิดได้แล้วเราก็ต้องคิดเอง จึงตรัสสั่งพระยาอินท์ให้ไปดูที่นอกพระราชวัง ให้ทำเรือกสูงพ้นตัวบุรุษ เอากระดานบังขั้นในทั้งสี่ด้าน เชิงเรือกนั้นให้ชิดดินบังตัวไว้แล้วให้เอาไม้ยาวมาทำกระเดื่อง เอาขวานที่คมดีเล่มหนึ่ง ผูกปลายกระเดื่องเข้าไว้ให้มั่นคง แล้วให้นำหีบกลนั้นออกไปตั้งไว้ที่ใกล้กระเดื่อง พระยาอินท์รับสั่งแล้วก็ออกมา เกณฑ์ไพร่กระทำการเสร็จตามรับสั่งแล้วเข้ากราบบังคมทูล พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงฉลองพระบาทเสด็จพระราชดำเนินออกไปนอกพระราชวัง พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์ราชปะโรหิตข้าราชการน้อยใหญ่ทั้งปวง จึงตรัสสั่งให้ไพร่จีนที่มาด้วยราชทูตนั้นสองคน เข้ามาคอยยกหีบตั้งให้ตรงปลายกระเดื่อง พระองค์ก็เสด็จขึ้นทรงเหยียบข้างต้นกระเดื่องไว้ ไพร่จีนก็เข้ามายกหีบนั้นตั้งให้ตรงปลายกระเดื่องแล้ว ก็รีบออกไปจากที่นั้น พระเจ้าหงษาวดีก็ยกพระบาทขึ้น ปลายกระเดื่องผูกขวานนั้น ก็สับลงถูกหีบแตกออกเปนสองภาค ธนูยนต์ใส่ยาพิษซึ่งอยู่ในหีบนั้นก็ลั่นออกเสียงเปนอันดัง ลูกธนูยิงขึ้นไปสูงกว่าชั่วลำตาลจะได้ถูกต้องพระองค์หามิได้
ฝ่ายราชทูตอุปทูตแลเสนาบดีทั้งปวง ครั้นเห็นดังนั้นก็ตกตลึงไป แล้วชวนกันกราบถวายบังคมสรรเสริญว่า พระเจ้าแผ่นดินหงษาวดีนี้ทรงพระปัญญาบารมียิ่งนัก แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จกลับเข้ายังพระราชวัง พร้อมด้วยเสนาข้าราชการทั้งปวง ราชทูตอุปทูตจึงให้เจ้าพนักงาน นำเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวาย เปนของบูชาพระปัญญาต่อทีหลัง ตามพระเจ้ากรุงจีนตรัสสั่ง พระเจ้าหงษาวดีก็โปรดพระราชทานเงินทองเสื้อผ้าแก่ราชทูตอุปทูต แลไพร่ถือเครื่องราชบรรณาการสี่สิบคนนั้นเปนอันมาก ราชทูตได้รับพระราชทานแล้ว จึงให้พระยาอินท์กราบทูลว่า ไพร่อีกสามร้อยหกสิบคนนั้น ยังมิได้รับพระราชทานรางวัล พระยาอินท์ก็กราบทูลตามคำราชทูต
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระดำริห์ด้วยพระปรีชาว่า ไพร่อีกสามร้อยหกสิบนั้นเห็นจะไม่ใช่คน จะเปนรูปภาพยนต์หรือรูปหุ่นสิ่งใด พระเจ้ากรุงจีนแสร้งให้กระทำมาทดลองสติปัญญาเราเปนมั่นคง เราก็จำจะทดลองให้เห็นจริง จึงตรัสสั่งพระยาอินท์ว่า ท่านจงไปปลูกโรงใหญ่ให้แขกเมืองอยู่ แล้วให้แต่งถนนหนทาง แต่พระราชวังออกไปถึงโรงแขกเมือง แลหน้าโรงนั้นให้เอาเชือกฟั่นสามเกลียว ประมาณเท่าเชือกผูกโคขึงไว้แล้วจึงนำแขกเมืองเข้าไป รับพระราชทานเครื่องเลี้ยงในโรง พระยาอินท์ก็จะได้เห็นเหตุนั้น พระยาอินท์รับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลาออกไปเร่งให้กระทำโรง แลการทั้งปวงเสร็จตามพระราชโองการ พวกวิเศษชาวพนักงานก็แต่งเครื่องโภชนาหารของเลี้ยงแขกเมืองมาเตรียมไว้พร้อม แล้วพระยาอินท์ก็ไปเชิญราชทูตอุปทูต มารับประทานเครื่องเลี้ยงกับด้วยไพร่ทั้งปวง พระยาอินท์กับขุนนางรามัญทั้งหลายนั้น นำราชทูตมาหน้า ราชทูตจึงให้ไพร่จีนยี่สิบคนเดินนำหน้ารูปหุ่น เดินหลังหุ่นยี่สิบคน หวังจะให้คอยดูแลป้องกัน มิให้รูปหุ่นทั้งปวงเดินสดุดพลั้งพลาดล้มลง พระยาอินท์กับขุนนางแลราชทูตอุปทูตกับไพร่ ครั้นมาถึงเชือกขึง ก็พากันเดินข้ามไปได้สิ้น ส่วนรูปหุ่นมีสายยนต์กลไกข้างใน ถ้าไขกลให้เดินให้นั่งก็นั่งได้เดินได้เหมือนคน ครั้นมาถึงเชือกขึงเข้า จะกระโดดเดินข้ามไปนั้นมิได้ ๆ แต่เดินโดยตรงก็ถูกเชือกล้มลง ที่มาข้างหลังนั้น ก็ปะทะโดนกันเข้าล้มลงสิ้น พระยาอินท์แลขุนนางมอญทั้งปวงเห็นแล้ว จึงได้รู้ว่าคนสามร้อยหกสิบนั้นเปนรูปหุ่นเขาทำมา ต่างคนก็มีความพิศวงยิ่งนัก เมื่อแต่ก่อนก็เห็นด้วยกันแล้ว แต่มิได้พิจารณาสงสัย สำคัญว่าเปนคนจริง ด้วยมีปากหน้าหูตาแลอวัยวะทั่วกาย นุ่งห่มเหมือนกับคนโดยแท้เว้นแต่มิได้พูดเท่านั้น จึงมิได้มีความสงกา พระยาอินท์ก็สรรเสริญความคิดจีนแก่ขุนนางทั้งปวงว่า พวกจีนนี้มีสติปัญญาฉลาดในการช่างฝีมือดียิ่งนัก จะหาช่างเมืองอื่นเปรียบเสมอเปนอันยาก จึงสั่งให้เก็บขนรูปหุ่นทั้งปวงนั้น เข้าตั้งไว้ในโรงที่ควรแห่งหนึ่ง ครั้นราชทูตอุปทูตกับไพร่ทั้งนั้น รับพระราชทานเครื่องเลี้ยงเสร็จแล้ว
พระยาอินท์ก็ให้คนนำรูปหุ่นมาสองตัว จึงพาราชทูตอุปทูตเข้าเฝ้าถวายรูปหุ่นให้ทรงทอดพระเนตร์ แล้วก็กราบทูลว่าคนสามร้อยหกสิบนั้นเปนหุ่น พระเจ้าหงษาวดีได้ทอดพระเนตรเห็นแลได้ทรงฟัง จึงตรัสว่านั่นมิใช่หรือเราคิดแล้วก็ไม่ผิด พระยาอินท์นี้ตาบอดสองข้าง แต่ได้เห็นด้วยจักษุแล้วก็ยังมิรู้ เรานั่งอยู่กับที่มิได้เห็น ก็รู้ก่อนพระยาอินท์เสียอีก พระยาอินท์จึงทูลว่า ข้าพเจ้าเปนคนมัญฑธาตุปัญญาโฉดเขลา ถึงมีจักษุก็เหมือนหนึ่งหาไม่ เพราะปราศจากความพิจารณาตรึกตรอง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสติปัญญาสามารถแจ้งในเหตุการณ์ตื้นลึกรวดเร็ว เปรียบประดุจเทพยดาผู้มีทิพเนตร์ พระอาญาเปนล้นเกล้า ข้าพเจ้าขอรับพระราชทานอภัย ซึ่งพระองค์ทรงทราบว่ารูปเหล่านี้เปนหุ่นนั้นมีผู้ใดมากราบทูล หรือทรงพระวิจารณ์ด้วยพระปรีชาจึงได้ทราบ
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟัง ก็แย้มพระสรวลตรัสว่า พระยาอินท์นี้ตาสว่างขึ้นข้างหนึ่งแล้ว ธรรมดาเปนคนปัญญาน้อย ถ้าหมั่นไต่ถามศึกษาคบหาด้วยบุคคลผู้มีปัญญามากอยู่แล้ว ได้ฟังรู้เห็นเนืองๆ ก็ค่อยมีปัญญาเจริญขึ้น เรียกว่าเปนคนฉลาดได้ ซึ่งเรารู้เหตุทั้งนี้ก็เพราะความบอกเล่าแลปัญญาตรึกตรองประกอบกัน คนผู้บอกเล่านั้นจะรู้ก็หามิได้ อาศัยปัญญาเราพิจารณาสอบสวนฟังดูกิริยาอาการ ซึ่งจะรู้เห็นเหตุชอบแลผิดหนักเบาตื้นลึกหนาบางหยาบละเอียดใกล้ไกลสูงต่ำนั้น ก็ย่อมรู้ด้วยพิจารณาอาการธรรมดาสิ่งของมีวิญญาณหรือหาวิญญาณมิได้ ก็มีอาการสำแดงออกภายนอกทุกสิ่ง เรียกว่าอาการนั้น คำมคธภาษาพุทธภาค พระยาอินท์จะไม่เข้าใจความ เราจะว่าให้ฟัง อาการนั้นแปลเปนคำรามัญได้หลายอย่าง แปลให้เห็นแต่สามอย่างว่า กรบปะกอปรากวด กลมโต๊ะตอม กลนเกลิง คำที่เรียกว่าอาการนั้น แปลเปนไทยได้หลายอย่างแปลให้เห็นแต่สามอย่างว่า ของกระทำให้ปรากฎหนึ่ง กระทำเปนต้นเดิมหนึ่ง กระทำมาหนึ่ง ซึ่งว่าของมีจิตตวิญญานนั้น คือมนุษย์แลสัตว์ดิรัจฉาน เทพยดาอินทร์พรหมทั้งปวง แต่ล้วนมีอาการด้วยกันทั้งสิ้น เหมือนอย่างความรักความชัง หรือไม่รักไม่ชังมัธยัสถ์เพิกเฉยอยู่ โกรธแลไม่โกรธ ๆ มากหรือโกรธน้อย กำหนัดยินดีในรูปเสียงกลิ่นรส แลสิ่งที่พึงถูกต้องด้วยกาย จึงเกิดความยินดี มีความอร่อยทราบทั่วจิตต์ทั่วกายนั้น หรือไม่มีความกำหนัดยินดีในของเหล่านี้ มีจิตต์เพิกเฉยสิ่งที่ไม่มีตัว คือความรักความชังเปนต้นอย่างว่ามานี้ ถ้าเกิดขึ้นในดวงจิตต์ผู้ใดแล้วถึงยังไม่เจรจาเลย อาการก็สำแดงให้ปรากฎออกมาภายนอกสิ้น คนทั้งปวงจึงล่วงรู้สังเกตกำหนดกันว่า คนผู้นี้รักเราชังเราไม่รักไม่ชังเรา รักชังผู้อื่นไม่รักชังผู้อื่น อนึ่งคนเปนโรคในศีร์ษะหรือในอุทรแลทรวงอกเปนอยู่ภายในเล็งเห็นด้วยยาก แพทย์ผู้ชำนาญพิจารณาอาการก็รู้ว่าเปนโรคสิ่งนั้นสิ่งนี้ เจ็บมากหรือน้อยจะเปนแลตายนั้น ก็รู้เพราะโรคสำแดงอาการ ให้ปรากฎออกมาณภายนอก ของที่หาวิญญานมิได้มีอาการปรากฎนั้น เหมีอนอย่างแก้วแหวนเงินทองนากแลเหล็กเปนต้น จะเปนของดีหรือปนปลอมเนื้อแลสีดีชั่วนั้น ก็เปนอาการปรากฎออกมา คนผู้ชำนาญพิจารณาอาการ จึงรู้ว่าของสิ่งนี้ไม่ดีเปนของปลอมปน ซึ่งจะพิจารณาอาการสิ่งของที่มีจิตต์วิญญาณหรือหาวิญญาณมิได้นั้น ถ้าคนมีปัญญาหลักแหลมลึกซึ้ง ก็เห็นลึกละเอียด ถ้าปัญญาน้อยก็เห็นแต่ตื้นๆ อย่างหยาบ ท่านผู้มีปัญญาอย่างยิ่ง ชำนาญในที่จะพิจารณาลักษณะอาการนั้น ถึงคนจะอยู่ไกลกันร้อยพันโยชน์หมื่นแสนโยชน์ หรือไกลออกไปมิได้เห็นกัน ได้ฟังแต่ข่าวบอกเล่า แลได้ฟังถ้อยคำหรือได้ยินหรือได้เห็นสิ่งของที่ทำมา ท่านผู้มีปัญญาลึกละเอยดนั้น พิจารณาดูลักษณะอาการแล้ว ก็รู้ว่าคนผู้นั้นเปนคนดีคนชั่ว มีปัญญาแลไม่มีปัญญา ซึ่งเราจะพรรณาคุณปัญญามากไปก็มิได้สิ้น อนึ่งคนมีปัญญาน้อยคิดการมิถึง ก็ย่อมดูหมิ่นสงสัยคนผู้มีปัญญามาก ซึ่งท่านเปนขุนนางผู้ใหญ่ มิได้พิจารณาดูอาการให้แน่ก่อน ว่าเปนหุ่นหรือคนจริง มาบอกเราตามคำราชทูตต่อหน้าเสวกามาตย์ดังนี้ ถ้าเปนพระมหากษัตริย์พระองค์อื่นปัญญาน้อย ก็จะสำคัญว่าคนจริงตามคำกราบทูล จะให้นำเข้ามารับพระราชทานรางวัล ก็จะได้ความอัปยศแก่ขุนนางแลแขกเมือง จะทรงพระพิโรธให้ลงโทษแก่ท่าน แต่เราให้อภัยไม่ถือโทษ เพราะเห็นว่าท่านปัญญาน้อยกว่าเรา ๆ เหมือนพระอาทิตย์ไม่ควรจะโกรธหิ่งห้อย แลเราประพฤติน้ำจิตต์เหมือนดวงพระจันทร์ หวังจะส่องแสงให้สว่าง เย็นใจสัตว์ทั่วโลกธาตุ ซึ่งท่านเปน ข้าราชการนี้ พึงมีวิจารณะปัญญาตรึกตรองการให้ละเอียดรอบคอบอย่าประมาทในราชกิจทั้งปวงจึงจะชอบ พระยาอินท์ได้ฟังถวายบังคมรับราชโอวาทนุสาส์นใส่เกล้าฯ
ฝ่ายราชทูตอุปทูตนั้น สรรเสริญชมพระปัญญาพระเจ้าหงษาวดีเปนอันมาก ราชทูตนั้นพูตภาษารามัญได้แต่ไม่สู้คล่อง จึงกราบทูลว่ารูปหุ่นสามร้อยหกสิบนี้ พระเจ้าอยู่หัวของข้าพเจ้าให้ช่างกระทำมาหวังจะทดลองพระปรีชาของพระองค์ แล้วตรัสสั่งว่า ถ้าพระองค์ทรงพระปัญญาลึกละเอียด ทราบในปริศนาที่ทำมาทดลองสิ้นแล้ว ก็ให้ถวายรูปหุ่นทั้งนี้ไว้ แลให้ข้าพเจ้าทั้งสี่กับไพร่สี่สิบนี้ อยู่เปนข้าผ่าพระบาทพระองค์ ถ้าพระองค์ทรงแก้ปริศนามิได้ ก็ให้ข้าพเจ้าทั้งปวงกลับไป บัดนี้ข้าพเจ้าทั้งปวงได้เห็นสติปัญญาของพระองค์ หลักแหลมลึกซึ้งเปนอันยิ่งแล้ว ข้าพเจ้าทั้งปวงจะขออยู่เปนข้าฝ่าพระบาทบงกชมาศ ทำราชการสนองพระเดชพระคุณไปจนสิ้นชีวิต
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังดังนั้นก็มีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสว่า ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนทำปริศนามาทดลองปัญญาเราดังนี้ เรามีความยินดียิ่งนัก ขอบพระทัยพระเจ้ากรุงจีนนัก อุปมาดังสาตราวุธอันคมกล้าของเรา เก็บใส่ฝักไว้มิใคร่จะได้ชักออกมาขัดสี สนิมก็จับทำให้คมร่อยเสียไปบ้าง พระเจ้ากรุงจีนมาทดลองเราก็เหมือนมาช่วยลับอาน สาตราวุธคือปัญญาของเราให้คมกล้าขึ้นดังเก่า แต่เราเสียดายยิ่งนัก ด้วยพระเจ้ากรุงจีนทำปริศนามาลองเราทั้งนี้ ให้ราชทูตแลไพร่นำข้ามบ้านเมืองล่วงแดนกันดารมาเปนอันมาก จะทำปริศนาให้สุขุมคำภีร์ภาพลึกละเอียดซึ้งลงไปกว่านี้มิได้ นี่ทำปริศนามาเหมือนลองปัญญาเด็กหาประโยชน์มิได้ เราอยากจะให้ลองเราด้วยกลอุบายแยบคายสิ่งใด ที่ล่วงเสียซึ่งปัญญาความคิดของมนุษย์ทั่วทั้งโลกนั้น แต่ยังไม่เห็นใครมาลองเราเลย จึงสั่งให้เจ้าพนักงาน แต่งพระราชสาส์นตอบฉบับหนึ่ง กับให้จัดเครื่องราชบรรณาการโดยสมควร แล้วตรัส แก่ราชทูตอุปทูตว่า ซึ่งท่านจะสวามิภักดิ์อยู่ด้วยเรา ตามพระเจ้ากรุงจีนตรัสสั่งนั้นก็ชอบแล้ว แต่ท่านจงพากันนำพระราชสาส์นของเรา กลับไปถวายพระเจ้าอยู่หัวของท่านอีกครั้งหนึ่งเปนทางเจริญพระราชไมตรี เราจะให้ทูตของเรากำกับไปด้วย เพราะท่านทั้งปวงชำนาญในมรรคา แลรู้ขนบธรรมเนียมที่จะเข้าเฝ้าเพ็ททูลพระเจ้ากรุงจีนให้ต้องแบบอย่าง แล้วจึงพาบุตรภรรยาของท่านกลับมาอยู่ด้วยเรา จึงทรงจัดขุนนางรามัญให้เปนราชทูตอุปทูต กับไพร่ไปด้วยทูตจีนพอสมควร
ราชทูตจีนแลราชทูตรามัญก็ถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการ ขึ้นม้าไปกับไพร่ รอนแรมไปโดยระยะมรรคาเปนหลายคืนหลายวันก็บรรลุถึงกรุงจีน ขุนนางจีนเจ้าพนักงานทูลข่าวพระราชสาส์นแจ้งแล้วก็รีบเข้ากุ๋ยทูล กุ๋ยนั้นคำจีนเมืองหลวงว่าถวายบังคมคำนับ
พระเจ้ากรุงจีนได้ทรงทราบว่า มีพระราชสาส์นพระเจ้ากรุงรามัญมาดังนั้น ก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งขุนนางผู้หนึ่ง ให้เกณฑ์จงเปียเชงเปีย จัดขบวนแห่คำนับรับพระราชสาส์น เลี้ยงดูแขกเมืองตามอย่างธรรมเนียม จงเปียนั้นคำจีนว่าทหารเอกทหารใหญ่ เชงเปียนั้นว่าทหารเลวพวกไพร่ ขุนนางรับสั่งแล้วก็ออกไปเกณฑ์กันกระทำการรับพระราชสาส์นแลราชทูตโดยขบวน
ครั้นถึงเวลาพระเจ้ากรุงจีนก็เสด็จจากเหลาไต่ คือปราสาทหลวงออกยังพระที่นั่งเก๋ง พร้อมด้วยพระวงศานุวงศ์ขุนนางใหญ่น้อยทั้งปวง มีรับสั่งให้เบิกทูตนำเข้าเฝ้า ขุนนางได้รับสั่งก็ออกมานำทูตเข้าไป ราชทูตจีนราชทูตรามัญก็เข้าไปเฝ้า ราชทูตรามัญถวายบังคมคำนับอย่างธรรมเนียมรามัญแล้ว มีรับสั่งออกมาให้ลุกขึ้นยืนอยู่อย่างธรรมเนียมจีนตามตำแหน่งที่เหมือนขุนนางทั้งปวง ราชทูตจีนนั้นกุ๋ยตามธรรมเนียมจีนแล้ว ก็ทูลความตามพระเจ้าหงษาวดีมีพระสติปัญญาสามารถ ทรงแก้ปริศนาแลตรัสประการใดๆ ก็ทูลถี่ถ้วนทุกประการ แล้วถวายพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการแทนทูตรามัญ
พระเจ้ากรุงจีนได้ทรงฟังดังนั้นก็ดีพระทัย จึงตรัสสั่งให้ล่ามแปลพระราชสาส์นให้พนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นนั้นว่า เราผู้ครองกรุงหงษาวดี เปนใหญ่ในรามัญประเทศทั้งปวงขอเจริญทางพระราชไมตรีมาถึงพระเจ้ากรุงจีนผู้เปนวั่งเต้ ประกอบด้วยกฤษฎาธิการ มีพระเกียรติยศยิ่ง เปนใหญ่ในประเทศจีนทั้งปวง ด้วยเราได้เห็นในปริศนา ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนให้มากระทำทดลองสติปัญญา เรานั้น เรามีความยินดียิ่งนัก มิเสียทีพระเจ้ากรุงจีนทรงพระปรีชาเฉียบแหลม หาผู้เสมอเปนอันยาก จะเปรียบเทียบด้วยบุคคลที่ดีในปัจจุบันบัดนี้ ก็เกรงจะไม่สมกับพระปรีชาที่ลึกซึ้ง ข้างภาษาจีนก็นับถือ เซียนแลเง็กเซียนเต้ คือเทพยดาแลพระอิศวรว่าเปนผู้ประเสริฐสูงสุด ข้างรามัญพม่าลาวไทยทวายเขมรแขกสิงหฬ ภาษาทั้งปวงนี้นับถือพระพุทธเจ้าว่าเปนใหญ่ยิ่งเลิศกว่าเทพยดาอินทร์พรหม ทั้งสิ้น ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนทรงพระปัญญาฉลาดในเล่ห์กลอุบายดังนี้ ควรจะเปรียบด้วยเรื่องพระพุทธเจ้าของเราอันมีในคำภีร์พระสุตตันตปิฎก ความว่าแต่ปุริมชาติปางหลังครั้งหนึ่ง พระพุทธเจ้าของเราเสวยพระชาติเปนอำมาตย์ นามปรากฎว่าเสนะกะบัณฑิตอยู่ในเมืองพาราณสี มีสติปัญญามากหาผู้เสมอมิได้ ย่อมเทสนาสั่งสอนคนทั้งปวงให้ตั้งอยู่ในยุติธรรมเปนนิจนิรันดร ครั้งนั้นมีพราหมณ์เข็ญใจผู้ หนึ่งไปภิกขาจาร คือเที่ยวขอทาน ได้เงินแลทองเครื่องสการบูชาเปนอันมากจะกลับบ้านของตน มาถึงกลางทางเข้าหยุดพักอาศัยใต้ต้นไม้แห่งหนึ่ง แล้วก็แก้ถุงเข้าสัตตูออกกิน มิได้รูดปากถุงเข้าไว้ดังเก่า ลงไปกินน้ำในสระ งูเห่าตัวหนึ่งอยู่ในโพรงไม้ ได้กลิ่นข้าวสัตตู ก็เลื้อยเข้ามาในถุงนั้นครั้นพราหมณ์กลับขึ้นมา ก็มิได้พิจารณาว่างูอยู่ในนั้น รูดปากถุงผูกเข้าไว้แล้วก็หิ้วถุงเดินไป
ฝ่ายเทพยดาองค์หนึ่ง ซึ่งสิงสถิตย์อยู่บนต้นไม้ แจ้งเหตุนั้นแล้วก็มีจิตต์กรุณา จึงสำแดงกายให้ปรากฎร้องว่า พราหมณ์ผู้นี้ถ้าหยุดอยู่กลางทางก็จะตาย ถ้าไปถึงเรือนในวันนี้ภรรยาก็จะตาย เทพยดาบอกดังนั้นแล้วก็บันดาลกายหายไป พราหมณ์ได้ยินพระไพรพฤกษ์เทพเจ้าว่าดังนั้น ก็ไม่แจ้งว่าความตายจะมาถึงเพราะเหตุใด เปนทุกข์เศร้าโศกยิ่งนักก็รีบมาจนถึงสำนักพระเสนะกะโพธิสัตว์ เข้าไปคำนับแจ้งความทุกข์ให้ฟัง ตามคำพฤกษเทวดาว่านั้นทุกประการ แล้วถามว่าข้าพเจ้าจะตายด้วยเหตุใดขอท่านได้อนุเคราะห์บอกข้าพเจ้าให้ทราบด้วย พระโพธิสัตว์ก็ซักถามพราหมณ์ว่า ตั้งแต่แรกมาๆ หยุดพักณที่ตำบลใดกระทำสิ่งไรบ้าง พราหมณ์ก็แจ้งความให้ฟังตามมีมาแต่หลัง พระโพธิสัตว์มีปัญญาลึกละเอียดเฉียบแหลมว่องไว มิได้เห็นด้วยจักษุเลย พอฟังความที่พราหมณ์บอกดังนั้น ก็พิจารณาแจ้งด้วยปัญญาว่า งูเห่าอยู่ในถุงเข้าสัตตู จึงให้พราหมณ์แก้สายถุงออกวางไว้ณที่แจ้ง แล้วให้เอาไม้เคาะแต่ไกล งูเห่าก็ออกจากถุงเลิกพังพานแล้วก็เลื้อยไป พราหมณ์แลคนทั้งปวงเห็นประจักษ์ดังนั้น ก็สรรเสริญปัญญาพระโพธิสัตว์เปนอันมาก แล้วพราหมณ์เจ้าของมีกตัญญูรู้จักคุณปัญญา จึงเอาทองร้อยกระษาปณ์ออกบูชาพระโพธิสัตว์ ๆ รับแล้วก็คืนให้แก่พราหมณ์ผู้นั้น ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนทำหีบกลหุ่นยนต์มาลองเรานี้ พระเจ้ากรุงจีนก็ทรงพระปัญญาดังเทพยดาผู้มีทิพญาณ ซึ่งสิงสถิตย์อยู่บนต้นไม้ รู้ว่างูเห่าเข้าในถุงนั้น เราผู้คิดปริศนาตก มิให้อาวุธในหีบกลต้องกายเราได้นั้น จะว่ามีปัญญาเปนอันยิ่ง เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์หรือ ๆ จะเห็นว่าเปรียบเกินไป สติปัญญาไม่เท่าถึงก็ตาม อนึ่งเราคิดอายใจไม่หาย ด้วยพระเจ้ากรุงจีนทำปริศนามาลองปัญญาเราครั้งนี้ ยังตื้นต่ำอ่อนเผินนัก เปรียบประดุจทำของมาขายเด็กเล่น ปริศนาเช่นนี้ทารกเด็กๆ ในหงษาวดีอายุสักเจ็ดขวบก็คิดเห็นแก้ได้ ถ้าพระเจ้ากรุงจีนจะทำมาอีกแล้ว ขอจงเห็นทางพระราชไมตรีซึ่งมีต่อกัน ให้ทำปริศนามาที่ล่วงเสียแก่ซึ่งปัญญาความคิดของมนุษย์ทั่วพิภพ หรือไม่มีสิ่งที่จะหยั่งได้ กว้างไม่มีสิ่งจะวัดใหญ่ไม่มีกำหนด สูงไม่มีสิ่งใดจะสอย ให้สามารถจะคิดเห็นแก้ไขได้แต่เทพยดาพวกเดียว อย่างนั้นจึงจะสมควรแก่เราผู้มีปัญญาน้อย
พระเจ้ากรุงจีนได้แจ้งในพระราชสาส์นดังนั้นแล้ว ก็ให้ครั้นคร้ามย่อท้อพระทัย เกรงพระปัญญาบารมีพระเจ้าหงษาวดียิ่งนัก จึงตรัสแก่พวกกุนซือ คือขุนนางที่ปรึกษาทั้งปวงว่า พระเจ้าหงษาวดีนี้มีสติปัญญาหลักแหลมลึกซึ้ง ซึ่งพระราชสาส์นว่ากล่าวมานี้ทั้งแหลมทั้งคม อนึ่งเปรียบประดุจทิพย์อาหารที่มีรสอร่อยอย่างดี หวานก็หวานเผ็ดก็เผ็ด ตั้งแต่นี้เราเข็ดไม่ให้ไปทดลองอีกแล้ว อนึ่งเราเปนกษัตริย์มฤจฉาทิฏฐิอยู่เปนนิจดังนี้ มิได้แจ้งในธรรมที่เปนกุศลฝ่ายรามัญ ซึ่งจะนำตนให้พ้นทุกข์เลย เห็นบาปกรรมจะมีแก่เราเปนเที่ยงแท้ ขุนนางกุนซือทั้งปวงก็ทูลว่า พระเจ้าหงษาวดีมีพระปัญญามาก ควรจะนับว่าเซียนผู้วิเศษองค์หนึ่งได้ พระเจ้ากรุงจีนจึงตรัสว่า พระเจ้าหงษาวดีมีพระปรีชาญาณเปนอันยิ่งดังนี้ ควรเราจะนับถือเปนครูอาจารย์ จำจะให้แต่งเครื่องราชบรรณาการไปถวาย เปนของคำนับบูชาพระปัญญาอีกจึงจะชอบ ตรัสแล้วก็สั่งให้กระทำเทียนด้วยทองคำเล่ม หนึ่ง หนักแปดสิบบาท เข้าตอกทองคำเจ็ดดอก ให้จัดพระภูษาทรงอย่างกระบวนที่ดี ฉลองพระองค์ลายทองมังกรห้าเล็บอย่างเอกผืนหนึ่ง ปี่กลองอย่างจีนหกคู่ ปี่กลองแลแตรทองคนเป่าสำหรับครบทุกสิ่งแล้ว จีงให้เอาใบลานทองประดับพลอยนั้นมา แล้วตรัสปรึกษาขุนนางฝ่ายอาลักษณ์ว่า เราจะถวายพระนามไปแก่พระเจ้าหงษาวดี จะแต่งโดยคำภาษาของเรา หรือคำในภาษารามัญดีประการใด ขุนนางฝ่ายอาลักษณ์กราบทูลว่า ข้างรามัญก็ใช้คำในมคธภาษา แต่งชื่อเสียงทั้งปวง ว่าเปนคำประเสริฐ ควรจะแต่งพระนามโดยคำมคธภาษาพุทธภาค พระเจ้ากรุงจีนก็เห็นด้วย จึงให้ขุนนางอาลักษณ์จารึกพระนามลงในลานทองว่า ปัญญาราชา ใส่ในหีบทองประดับเนาวรัตน์ แล้วให้ราชทูตอุปทูตเก่าสี่คน ถือพระสุพรรณบัตร์จารึกพระนาม แลเครื่องราชบรรณาการนำกลับมาไปถวายพระเจ้าหงษาวดี ราชทูตอุปทูตทั้งสองฝ่ายก็ถวายบังคมลานำเครื่องราชบรรณาการมากับไพร่ ลงนํ้าขึ้นบกล่วงมา ครั้นถึงกรุงหงษาวดีก็นำพระสุพรรณบัตร์ แลเครื่องราชบรรณาการเข้าถวายพระเจ้ากรุงหงษาวดี ๆ ก็มีพระทัยชื่นชม จึงโปรดให้รับไว้ แล้วตรัสแก่ขุนนางทั้งปวงว่า พระมหากษัตริย์จีนนั้นมีตะบะเดชะเปนใหญ่ยิ่ง ครั้นรู้พระองค์ว่าทำผิดแล้วก็ยังรู้จักโทษ ให้แต่งนามกับสิ่งของต่างๆ มาคำนับเราเปนทางขะมาโทษ ได้ชื่อว่าพระเจ้ากรุงจีนมีปัญญา ถึงจะเปนพาลก็ควรเรียกว่าบัณฑิตได้ ฝ่ายเสนาบดีแลพราหมณาจาริย์ทั้งหลาย ก็สรรเสริญพระเจ้ากรุงจีน โดยกระแสพระราชโองการเปนอันมาก
ครั้นอยู่มาพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ให้แต่งพระราชสาส์นปริศนาฉบับหนึ่ง จึงให้พระมหาราชครูปโรหิตเปนราชทูต ขุนวังเปนอุปทูตจำทูลพระราชสาส์นกับไพร่พอสมควร ให้ถือมาถวายพระเจ้าหงษาวดี ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นปริศนาขึ้นม้ามากับไพร่รีบเร่งมาบรรลุถึงกรุงหงษาวดี เสนาบดีได้แจ้งแล้ว ก็นำความขึ้นกราบทูล พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่งสมิงพรัวหนึ่ง สมิงจ่งกองหนึ่ง ให้ไปรับพระราชสาส์น แลแขกเมืองตามอย่างธรรมเนียม แล้วให้เชิญพระราชสาส์นนำราชทูตอุปทูตเข้าเฝ้า ราชทูตอุปทูตก็เข้ามาเฝ้ากราบถวายบังคมพระเจ้าหงษาวดี ๆ จึงตรัสสั่งให้เจ้าพนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นปริศนานั้นว่า เราผู้ครองกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ขอแจ้งความมาถึงพระสหาย ผู้เปนพระเจ้าแผ่นดินกรุงหงษาวดี ทรงพระปรีชาญาณสุขุมคำภีรภาพยิ่งกว่ากษัตริย์ทั้งปวง ด้วยเราปรารถนาจะใคร่แจ้งในปริศนาสามประการ คือปริศนาบทหนึ่งนั้นว่า ต้นไม้ในชมพูทวีปนี้มีใบเท่าใด บทสองว่าดอกไม้สิ่งใดเปนใหญ่กว่าดอกไม้ทั้งปวง บทสามว่าใบไม้สิ่งใดเปนใหญ่กว่าใบไม้ทั้งหมด ขอพระสหายเราผู้มีพระปรีชาเฉียบแหลมชำนาญในการเทสนามาก่อนจงวิสัชนาให้เราแจ้งด้วย
พระเจ้าหงษาวดีได้ทราบในพระราชสาส์นปริศนาดังนั้น ก็แย้มพระสรวลตรัสว่า เราว่าพระเจ้ากรุงจีนทำปริศนาลองปัญญาเด็ก แล้วพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาก็พลอยเล่นเปนเด็กไปด้วย จึงตรัสวิสัชนาว่า ซึ่งไม้ต้นหนึ่งเปนกี่ใบนั้น คือไม้ในชมพูทวีปนี้ เมื่อแรกเกิดขึ้นมานั้นเปนสองใบมีโดยมาก ถ้าจะใคร่ให้เห็นจริงก็จงชัณสูตร์ดูเมล็ดผลมะม่วง จะว่าโดยสำนวนโวหารอีกอย่างหนึ่ง ไม้ต้นหนึ่งมีสามใบเหมือนกันหมดทั้วโลก คือใบอ่อน ใบชำลาปานกลาง ใบแก่ ซึ่งว่าดอกไม้สิ่ง ใดเปนใหญ่นั้น คือดอกไม้ดอกหนึ่งหรือหลายดอก ถ้าคนเก็บมาร้อยกรองเปนพวงมาลัย แล้วเสียบเหน็บประดับไว้เหนือเกษา ดอกไม้นั้นถึงจะเปนดอกไม้เล็กน้อยเกิดแต่ต้นอยู่ในแผ่นดินที่ตํ่า ก็ควรเรียกว่าเปนของสูง ถ้าแม้นประดับอยู่บนพระเศียรพระมหากษัตริย์แล้ว คนก็ยำเกรงมิอาจหยิบฉวยได้ ดอกไม้ประดับเหนือเกล้านั้น เรียกว่าเปนใหญ่กว่าดอกไม้ทั้งปวง ซึ่งว่าใบไม้สิ่งใดเปนใหญ่นั้น คือใบไม้ชื่อใดๆ ถ้ามีคนเก็บมาเย็บกรองแล้วแลมุงไว้ที่สูง ใต้ร่มใบไม้นั้นพระมหากษัตริย์ แลสมณชีพราหมณ์ราษฎร ภาษาชาติตระกูลสูงต่ำเปนประการใดเข้าอาศัยได้ ใบไม้อยู่ที่สูงแล้วก็เรียกว่าใบไม้นั้น เปนใหญ่กว่าใบไม้ทั้งปวง ซึ่งจะกำหนดใบพฤกษาบุปผาชาติเล็กแลใหญ่อย่างอื่นนั้นหาสิ้นเชิงไม่ เราตรึกตรองแก้ไขดังนี้ นี่แลเปนสิ้นสำนวน จึงตรัสสั่งให้ขุนนางฝ่ายอาลักษณ์ ซึ่งรู้จักอักษรภาษาไทย ให้จดจารึกคำแก้ปริศนาลงในแผ่นพระสุพรรณบัตรแล้ว ก็โปรดพระราชทานรางวัลแก่ราชทูตอุปทูตโดยสมควร ราชทูตอุปทูตอยู่ประมาณสองวันสามวัน ก็ให้ขุนนาง นำเข้าเฝ้าทูลลา
พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสว่า ซึ่งพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาพอพระทัยทรงคิดปริศนานั้นก็ดีแล้ว เราจะขอฝากปริศนาไปถวายสักหกบท ว่าเมล็ดเข้าในนา ซึ่งคนปลูกทุกบ้านทุกเมืองนั้นจะนับได้สักกี่พันธุ์ มนุษย์ทั้งปวงพูดกันวันหนึ่งกี่คำ ฝูงปลาในน้ำมีอยู่กี่อย่าง เขาพระสุเมรุมนุษย์อยู่ที่ไหน บุญกับบาปเกิดแต่แห่งใด ความมรณะจะมาถึงมนุษย์ทั้งปวงเวลาไร ปริศนาเก่าของเราหกบทนี้คดีโลกอยู่เบื้องต้น คดีธรรมอยู่เบื้องปลาย ท่านจงกำหนดจำไปถวายแล้วทูลว่า เราทราบว่าพระสหายชอบพระทัยตรึกตรองปริศนา เราจึงถวายปริศนาโบราณมาหกบท หวังจะได้ทรงรำพึงอรรถาธิบายให้เห็นพระปรีชารุ่งเรือง เวลาเสด็จเข้าสู่ที่พระบรรทมพร้อมด้วยนางนักสนมอยู่งาน จะได้ทรงทายปริศนานี้ ให้นางห้ามแหนมีปัญญาฉลาดเฉียบแหลมขึ้น ถ้านางใดแก้มิได้ก็แล้วไป ถ้านางสนมผู้ใดมีปัญญาแก้ได้ขอพระสหายเราจงทรงพระราชศรัทธา โปรดพระราชทานรางวัลถึงขนาดอย่าให้ขาดคืน การที่สงเคราะห์บุตตะทาราคณานาฎนักสนมนารีนี้ก็เปนศิริเจริญ นับเข้าในมงคลสามสิบแปดประการที่พระพุทธเจ้าทรงบัณฑูร จึงตรัสบอกอรรถาธิบายความปริศนาทั้งหกนั้นแก่ราชทูตอุปทูต ๆ ก็กราบถวายบังคมลาพร้อมด้วยบ่าวไพร่ กลับไปยังกรุงศรีอยุธยา นำพระสุพรรณบัตรคำแก้ปริศนาเข้าถวายแลทูลปริศนาหกบท ที่พระเจ้าหงษาวดีถวายมาให้ทรงตรึกตรองแลตรัสเปรียบปรายมานั้นทุกประการ
พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาได้แจ้งในคำวิสัชนาปริศนา แลปัญหาหกบทนั้น ก็แย้มพระสรวลชอบพระทัย จึงตรัสว่าเราตรึกตรองอยู่ยังมิเห็นความ พระมหาราชครูปโรหิตคิดเห็นประการใดบ้าง จงว่าไปเราจะขอฟัง พระมหาราชครูก็ทูลว่า แต่ก่อนข้าพเจ้าฉงนอยู่ตรึกตรองมิเห็น พอพระเจ้าหงษาวดีโปรดแสดงอรรถาธิบายให้ฟังก็เข้าใจ ซึ่งว่าเข้าในนามีอยู่กี่พันธุ์นั้น คือเข้าเจ้าพันธุ์หนึ่ง เข้าเหนียวพันธุ์หนึ่ง ชื่อเข้าอื่นๆ ถึงจะมีก็ไม่ประสงค์ ซึ่งว่าพูดกันวันละกี่คำนั้น คือมีอยู่สองคำ ๆ จริงกับคำไม่จริง ซึ่งว่าปลาในน้ำมีอยู่กี่พันธุ์นั้น คือปลามีอยู่สองพวก ปลานํ้าจืดพวกหนึ่ง ปลาน้ำเค็มพวกหนึ่ง แก้โดยโวหารอีกอย่างหนึ่งว่า ปลาตัวผู้พวกหนึ่ง ปลาตัวเมียพวกหนึ่ง ปลากะเทยไม่มี ซึ่งว่าพระสุเมรุมนุษย์อยู่ที่ไหนนั้น คือได้แก่พระมหากษัตริย์ อันเปนประธานแก่คนทั้งปวง อุปมาดังหลักพระนคร จึงเปรียบเหมือนเขาพระสุเมรุราช ให้พระมหากษัตริย์ดำรงอยู่ในยุติธรรมโดยเที่ยงตรงมั่นคง เหมือนหนึ่งเขาพระสุเมรุ อันมิได้หวั่นไหวด้วยลมพัดพาน ถ้าพระเจ้าแผ่นดินองค์ใด ประพฤติธรรมสุจริตดังเขาพระสุเมรุแล้ว ก็จะมีความสรรเสริญพระเกียรติยศเกียรติคุณเปนที่สุดหามิได้ ความชอบดีก็จะอำนวยผลในภพนี้แลภพหน้า แม้ไม่ตั้งอยู่ในราชธรรมเที่ยงตรงแล้ว ความครหาข่าวชั่วก็จะมีเปนนิรันดร ซึ่งว่าบุญกับบาปเกิดแต่ที่ใดนั้น คือบุญกับบาปเกิดแต่ดวงจิตต์เปนต้นเดิม ให้พระมหากษัตริย์แลคนทั้งปวง รักษาสงวนจิตต์งดเว้นจากการบาป ให้ขวนขวายบำเพ็ญการบุญเพิ่มเติมไว้ให้มาก ไปในภพเบื้องหน้าจะได้ประกอบด้วยความสุขมิได้สิ้น ซึ่งว่าความมรณะจะมาถึงเวลาไรนั้น เปนธรรมที่ไม่มีมนุษย์ทั้งปวงจะกำหนดได้ บุคคลที่มีปัญญารำพึงถึงความตายเนืองๆ อย่าประมาทมัวเมาอยู่ในสัตว์แลสังขาร อันเปนเครื่องผูกพันชักหน่วงให้เนิ่นช้า คนที่ประมาทไม่พิจารณาถึงความมรณะนั้น พระพุทธเจ้ามิทรงตรัสสรรเสริญ ไม่เรียกว่าเปนผู้มีปัญญาเลย
พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาได้แจ้ง ในความอธิบายปริศนาดังนั้นแล้วก็ทรงพระโสมนัศชื่นชม จึงตรัสสรรเสริญว่าพระเจ้าหงษาวดีมีพระปรีชายิ่งนัก แล้วตรัสสั่งเสนาบดีทั้งปวงว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระบรมราชาผู้เปนพระราชบิดาเรานั้น เนื้อความสามข้อนี้ ได้ให้ไปถามพระเจ้าลแวกณกรุงกำพูชา พระเจ้าลแวกว่าต้นไม้ในชมพูทวีปมีเปนอันมาก ทำไฉนจึงจะรู้ว่าใบมากน้อยเท่าใด ตรัสคนองเล่นอยู่จึงมิได้แก้ สมเด็จพระราชบิดาเราได้ทราบก็ทรงติเตียนว่า พระมหากษัตริย์ลแวกนี้ เปนทุระปัญญาหาความคิดมิได้ ธรรมดาพระเจ้าแผ่นดิน จะตรัสความจริงเปนเล่นเสียฉะนี้ มีธรรมเนียมอยู่หรือ จะตรัสสิ่งใดมิได้กลับไปกลับมา ดุจดังพื้นปัถพีจึงจะควร ส่วนพระเจ้าหงษาวดีแก้ปริศนาสามข้อนี้แล้วแต่ในทันใดนั้น นักปราชญ์ทั้งปวงควรสรรเสริญยิ่งนัก แล้วพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จึงตรัสสั่งให้จารึกพระนาม เปนอักษรลงในแผ่นทองว่า พระมหาราชาธิบดี ว่าพระนามนี้เปนพระสามัญญา สมเด็จพระเจ้าตาของเรา ซึ่งครองกรุงศรีอยุธยามาแต่ก่อน เรามีจิตต์ชื่นชมในปัญญาธิคุณ ถวายมาแก่พระเจ้าหงษาวดี ให้รับเอาพระนามนี้เถิด กับผ้าต้นตรวยเชิงทองสามชั้น ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนให้มาแก่เราแต่ก่อน เราถวายมาบูชาพระปัญญาพระเจ้ากรุงหงษาวดีด้วย จึงให้ราชทูตอุปทูตเปนผู้จำทูลพระราชสาส์นนำมา ราชทูตอุปทูตก็อัญเชิญพระราชสาส์น กับสิ่งของเครื่องทรงยินดีนั้นมาถวายพระเจ้าหงษาวดี
พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้นแล้ว จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาจารึกพระนามของสมเด็จพระเจ้าตาให้มาแก่เรา ๆ จะได้ของสิ่งใดที่ดีถวายตอบแทนไปเล่า จึงให้เอาจานมรกฎอย่างดีใบหนึ่งหนักห้าบาท เปนราคาทองสองชั่ง ของพระเจ้าชีพถวายมาแต่ครั้งพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกแต่ก่อนนั้น ผ้าอย่างดีตราหนึ่ง ราคาสามร้อยชั่ง เปนทองคำหนักสองชั่ง จึงสั่งให้แต่งพระราชสาส์นกำกับเครื่องราชบรรณาการฉบับหนึ่ง มอบให้ราชทูตอุปทูตไทยนำกลับไป
ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลา นำพระราชสาส์นเครื่องราชบรรณาการตอบแทน กลับไปถวายพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จึงมีรับสั่งให้อ่านในพระราชสาส์นนั้นว่า เรามีความยินดีนัก ขอแจ้งมาให้พระสหายเราผู้ครองกรุงศรีอยุธยาทรงทราบว่าธรรมดาผู้รู้จักคุณปัญญาโดยแท้นี้ มีแต่สมเด็จพระพุทธเจ้าที่เสด็จสู่นิพพานนั้นฝ่ายเดียว พระองค์ทรงรู้คุณปัญญา แลตรัสสรรเสริญคุณปัญญาเปนอันมาก เพราะฉะนี้จึงได้เรียกว่าพระปัญญาธิกะ สร้างพระบารมีสื่อสงไข กำไรแสนมหากัลป จึงได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า บัดนี้พระสหายเรารู้คุณปัญญา ก็ข้องเข้าใน บารมีสิบประการ ๆ นั้นนับปัญญาด้วย สหายเราได้ปัญญาบารมีแล้ว จะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าองค์หนึ่ง เรากับพระสหายจะได้เปนมหามิตร์ไมตรี สร้างพระบารมีด้วยกันไปในเบื้องหน้า สองพระนครจะได้เปนสุวรรณปัถพีเดียวกัน
พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาได้แจ้งในพระราชสาส์นนั้น ก็มีพระทัยยินดียิ่งนัก อนึ่งพระเกียรติยศพระเจ้ากรุงรามัญก็เลื่องลือไปว่าพระเจ้าหงษาวดีมีพระปัญญาหลักแหลม พระมหากษัตริย์ทั้งปวง ต่างให้แต่งพระนามแลเครื่องราชบรรณาการมาถวายเปนอันมาก
อยู่มาพระเจ้าอังวะทรงทราบกิตติศัพท์ว่า กษัตริย์ทั้งปวงสรรเสริญปัญญาพระเจ้าหงษาวดีนัก จึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า มหาปิฎกธรบุตรเลี้ยงเรานี้ คิดว่าจะมีปัญญาทรงพระไตรปิฎกได้มาก ลือชื่อปรากฎอยู่แต่เมื่อเปนภิกษุเท่านั้น ครั้นสึกออกมาได้ครองราชสมบัติในเมืองหงษาวดีแล้ว กลับมีสติปัญญายิ่งฉลาดทั้งคดีโลกคดีธรรม กษัตริย์ทั้งปวงให้มาถามปริศนาก็แก้ได้หมด จำเราจะให้ไปลองปัญญาดูบ้าง จึงสั่งให้แต่งพระราชสาส์นปริศนาฉบับหนึ่ง ให้มังสุกรีเปนราชทูต มังลีผู้น้องเปนอุปทูตจำทูลพระราชสาส์น ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลาขึ้นม้ามากับไพร่ ครั้นถึงกรุงหงษาวดี เสนาบดีเจ้าพนักงานแจ้งข่าวแล้วก็เข้ากราบบังคมทูล
พระเจ้าหงษาวดีได้ทราบมีพระทัยปราโมชทรงนับถือนัก จึงตรัสสั่งให้แต่งการรับพระราชสาสนํโดยขบวน สั่งให้เสนาบดีปลูกเรือนใหญ่รับแขกเมืองยิ่งกว่าประเทศอื่นๆ นั้น แล้วให้วิเศษแต่งเครื่องโภชนาหารของกินเลี้ยงแขกเมืองอังวะ แล้วให้พระยาอินท์พระยาพรัวนำแขกเมืองเข้าเฝ้า ราชทูตอุปทูตก็เข้ามาเฝ้ากราบถวายบังคม จึงมีรับสั่งให้อ่านในพระราชสาส์นนั้นเปนปริศนาสามประการว่า เราได้ฟังคำสรรเสริญในประเทศทั้งปวงว่า พระเจ้าหงษาวดีมีปรีชาเฉียบแหลม ชำนาญแก้ปริศนาหาผู้เสมอมิได้ เราจะขอถามปริศนาสักสามประการ คือว่ากรุงหงษาวดีนั้น มีฝูงปลาเปนหลายพวก ปลาหนึ่งกินมีรสยิ่งกว่าปลาทั้งปวง คือปลาสิ่งใด อนึ่งสตรีภาพงามยิ่งกว่าสตรีทั้งหลาย คือสตรีพวกใด อนึ่งน้ำห้วยหนองคลองบึงบางน้ำบ่อน้ำพุน้ำชอนทั้งปวง นํ้าสิ่งหนึ่งกินมีรสกว่าน้ำทั้งหลายนั้น คือน้ำสิ่งใด พระเจ้าหงษาวดีจงวิสัชนาแก้มาให้เราฟัง
พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งในปริศนาดังนั้น ก็ทรงพระสรวลตรัสว่าสมเด็จพระราชบิดาเลี้ยงเรานี้ ดูก็ทรงพระชราภาพอยู่แล้วแต่ไม่ยอมแก่เลย พระทัยยังเปนหนุ่มอยู่เสมอ เราว่าพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเล่นเปนเด็กแล้ว พระราชบิดาเลี้ยงเราก็พลอยเล่นเปนหนุ่มไปด้วยเล่า เรานี้ปานกลาง จะเรียกว่าหนุ่มก็ได้แต่ใจเหมือนแก่ จึงตรัสวิสัชนาแก้ปริศนาว่า ซึ่งว่าปลาสิ่งใดมีรสกว่าปลาทั้งปวงนั้น คือปลาบ้า ๆ คนก็รู้อยู่ว่ากินตายแล้วมิคิดแก่ชีวิต บังอาจเอาปลาบ้ามากินได้ กินแล้วก็ถึงแก่ความตายเอง เอาชีวิตแลกรสปลาบ้านั้น จึงว่าปลาบ้านี้กินมีรสกว่าปลาทั้งปวง อนึ่งสตรีภาพผู้ใดงามยิ่งกว่าสตรีทั้งปวงนั้น คือสตรีภาพที่มีสวามีอยู่แล้ว มีชายผู้อื่นมาผูกรักยินดีล่วงประเวณีภรรยาท่านนั้น มิฟังคำพระพุทธเจ้าสั่งสอนไว้ ในอาคาริยวินัยสิกขาบทว่า ตายแล้วจะไปทนทุกข์เวทนาในนรกช้านานนัก ชายผู้นั้นก็มิฟังยังบังอาจเพียรล่วงประเวณีภรรยาท่านจงได้ สตรีภาพผู้นั้นมีรูปงามหรือไม่งาม ก็ชื่อว่างามยิ่งกว่าสตรีทั้งปวง นี้แก้โดยวิสัยสำนวนนักเลงเจ้าชู้ ถ้าแก้ตามสำนวนในพระบาลีแล้ว ท่านว่าสตรีมีบุญมาก พร้อมด้วยลักษณะเบ็ญจกัลยาณีห้าประการ คือเรียกว่างามยิ่งกว่าหญิงทั้งปวง แก้โดยสำนวนนักปราชญ์นั้นว่า สตรีผู้ใดใจเปนกุศลรักษาสัตย์มั่นคง ซื่อตรงต่อสวามี ถึงตัวจะตายก็มิให้เสียสัตย์ แม้น รูปชั่วทั่วทั้งตัวหาสิ่งงามมิได้ นักปราชญ์ทั้งปวงก็นับถือเรียกว่างาม ความงามนั้นแฝงบังอยู่ภายใน อนึ่งสตรีผู้ใดงามเหมือนทองหล่อทั้งแท่ง ไม่มีที่ติเท่าเส้นผม ถ้าใจไม่งามแล้ว นักปราชญ์ทั้งปวงก็หาเรียกว่างามไม่ เพราะงามรูปนั้นหาง่ายงามนํ้าใจหายาก เหตุฉะนี้จึงว่าสตรีงามใจงามยิ่งกว่าสตรีทั้งปวง ถ้างามทั้งรูปทั้งใจ ก็เรียกว่างามเลิศงามดีเปนสตรีงามอย่างยิ่ง ซึ่งว่านํ้าสิ่งใดมีรสกว่านํ้าทั้งปวงนั้น คือน้ำสุรา ผู้จะกินมิได้ฟังคำพระพุทธเจ้าตรัสสั่งสอนไว้ว่า ให้เว้นเสียอย่าเสพสุรา ถ้าผู้ใดเสพแล้ว จะไปตกนรกทนทุกข์เวทนายิ่งนัก ครั้นพ้นนรกแล้วจะมาเกิดเปนยักษ์ห้าร้อยชาติ เปนสุนักข์ห้าร้อยชาติ จะเปนคนบ้านั้นนับชาติมิได้ ผู้นั้นก็มิฟังขืนกินสุราได้ จึงว่าน้ำสุรามีรสกว่าน้ำทั้งปวง
พระเจ้าหงษาวดีทรงแก้ปริศนาแล้ว จึงให้เจ้าพนักงานจารึกคำวิสัชนานั้นลงในแผ่นพระสุพรรณบัตร์ กับให้จัดเครื่องราชบรรณาการเปนอันมาก มอบให้ราชทูตอุปทูตนำกลับไป ราชทูตอุปทูตรับแล้วก็ถวายบังคมลาขึ้นม้ากลับไปกับบ่าวไพร่ ครั้นถึงกรุงอังวะก็เชิญพระสุพรรณบัตรคำแก้ปริศนา แลเครื่องราชบรรณการเข้าถวายพระเจ้าอังวะ
พระเจ้าอังวะได้แจ้งเนื้อความแก้ในปริศนาสามประการนั้นแล้ว ก็ชอบ พระทัยตรัสสรรเสริญว่า บุตรเลี้ยงเรามีปัญญาว่องไวยิ่งนัก จึงให้อาลักษณ์จารึกพระนามลงในแผ่นพระสุพรรณบัตรว่า พระเจ้าราชาธิบดีแล้วให้จัดผ้ารำปติสี่สิบพับ แพรริ้วผุดทองสี่สิบม้วน สักหลาดยี่สิบเข็ด ผ้าสาลูยี่สิบตรา เปนเครื่องราชบรรณาการบูชาพระปัญญา ให้ราชทูตอุปทูตคนเก่านั้น นำกลับมาถวายพระเจ้าหงษาวดี
ครั้นอยู่มาพระเจ้าลังกา ได้ทรงฟังกิตติศัพท์มากขึ้นกว่าแต่ก่อน ว่าพระเจ้าหงษาวดีมีพระปรีชาสามารถ ทรงพระราชศรัทธาอุสาหะบอกพระไตรปิฎก แก่พระภิกษุสงฆ์เปนนิจ แลทรงแก้ปริศนาของกษัตริย์ทั้งปวงได้สิ้น จำเราจะให้ไปลองแก้ปริศนาของเราบ้าง จึงสั่งให้แต่งพระราชสาส์นปริศนา ที่พระองค์ทรงพระดำริห์ไว้แต่ก่อน แล้วให้จัดเครื่องราชบรรณาการ สิ่งที่ดีมีค่าเปนอันมาก ให้จิตตอำมาตย์เปนราชทูต อำมาตย์กุลันเปนอุปทูต สองนายนี้เปนพหูสูตร์รู้พระพุทธวจนมาก จึงตรัสสั่งราชทูตอุปทูตว่า ถ้าพระเจ้าหงษาวดีแก้ปริศนานี้ได้ จึงยกเครื่องราชบรรณาการทั้งนี้ ถวายเปนเครื่องสักการะบูชาพระปัญญาเถิด แม้นแก้มิได้ให้นำกลับมา ราชทูตอุปทูตก็ถวายบังคมลา เชิญพระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการลงมาสู่สำเภา อันเจ้าพนักงานนาวยานจัดเตรียมไว้แล้ว พร้อมด้วยต้นหนคนท้ายนายลำ เครื่องสาตราวุธไพร่พลเสบียงอาหาร นายเรือจึงให้ใช้ใบสำเภาแล่นมา
ครั้นสำเภามาถึงปากนํ้าเมืองเสี่ยง พระยาพรัวผู้รักษาเมืองเสี่ยงนั้น ใช้ให้คนไปสืบดูรู้ความแน่ว่า สำเภาพระราชสาส์นลงมาแต่เมืองลังกา พระยาพรัวจึงขึ้นมากราบทูลพระเจ้าหงษาวดีว่า บัดนี้สำเภาพระราชสาส์นมาแต่ลังกาทวีป พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งแล้วมีพระทัยยินดีนัก จึงตรัสถามเสนาบดีทั้งปวงว่า พระมหากษัตริย์ผู้ครองกรุงหงษาวดีสืบๆ มาแต่ก่อนนั้น ยังได้ยินบ้างหรือ ว่าพระราชสาส์นลังกาทวีปมาถึงเมืองหงษาวดีมีหรือประการใด เมื่อพระเจ้าหงษาวดีตรัสถามดังนั้น จะมีเสนาบดีผู้ใดผู้หนึ่งกราบทูลประการใดหามิได้ ยังมีชายผู้หนึ่งชื่อวิอิดเมียดกราบทูลว่า แต่ก่อนเมื่อครั้งพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือก ได้ดำรงราชสมบัติอยู่นั้น ข้าพเจ้าได้ยินว่าสำเภาพระราชสาส์นเมืองลังกา นำพระศรีมหาโพธิมาถวายสิบต้นครั้งหนึ่ง ขณะนั้นได้ยินว่าชาวเมืองเสี่ยงทั้งปวง ออกไปรับพระราชสาส์นถึงปากน้ำเสี่ยง
พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งดังนั้น จึงตรัสสั่งพระยาพรัวให้ออกไปรับพระราชสาส์นขึ้นมายังเมืองหงษาวดี ให้ข้าราชการผู้หนึ่งชื่อมังพะโคไปด้วย ตรัสสั่งว่าให้มังพะโคนำแขกเมืองผู้ถือพระราชสาส์นขึ้นมาก่อน พระยาพรัวให้มาภายหลัง พระยาพรัวกับมังพระโครับสั่งแล้วก็ถวายบังคมลา พาบ่าวไพร่รีบลงมาถึงเมืองเสี่ยง จึงให้แต่งเรือฉลากบางสี่สิบลำ บรรจุไพร่พลพร้อมก็ออกไปรับสำเภาพระราชสาส์นเข้ามา ครั้นสำเภาถึงเมืองเข้าจอดทอดที่แล้ว พระยาพรัวจึงให้แต่งเครื่องโภชนาหารเลี้ยงแขกเมือง เสร็จแล้วจึงให้มังพะโคนำราชทูตอุปทูตขึ้นมา โดยขบวนเรือตามเรือนำซ้ายขวาหน้าหลังเปนอันมาก ราชทูตอุปทูตเมื่อมานั้นครั้นแลเห็นพระเจดีย์องค์หนึ่ง จึงถามมังพะโคว่าพระเจดีย์นี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่ารามัญเรียกพระเจตอยเนิด คำไทยว่าพระเจดีย์แห ราชทูตอุปทูตถามว่าเหตุใดจึงเรียกพระเจดีย์แห มังพะโคบอกว่า แต่ก่อนมีพระเกษธาตุองค์หนึ่งลอยน้ำมา สตรีเฒ่าผู้หนึ่งลงตำแห จึงได้พระเกษธาตุนั้น นำมาบันจุไว้ในพระเจดีย์องค์นี้ จึงเรียกว่าพระเจดีย์แหมาคุ้มเท่าบัดนี้
ครั้นเรือพระราชสาส์นมาถึงตำบลแห่งหนึ่ง รามัญเรียกว่าก๊กซุ่มจ๊าด คำไทยว่าโคกงูเห่า ราชทูตอุปทูตก็ถามว่า ตำบลนี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่าชื่อโคกงูเห่า ราชทูตอุปทูตถามว่า เหตุใดจึงเรียกว่าโคกงูเห่า มังพะโคบอกว่า แต่ก่อนมีเศรษฐีผู้หนึ่งมีบุตรเจ็ดคนเปนงูเห่าเสียนั้นตัวหนึ่ง มาอาศัยอยู่ในโคกตำบลนี้ ครั้นเศรษฐีถึงแก่มรณภาพแล้ว บุตรซึ่งเปนคนหกคนนั้น ก็เอาทรัพย์ของบิดาแบ่งปันกันเปนแต่หกส่วน ๆ งูเห่าผู้เปนบุตรด้วยนั้นมิได้แบ่งปันให้ งูเห่านั้นรู้ก็เลิกพังพานขึ้นมาสู่เรือน พี่น้องทั้งหลายเห็นงูเห่าก็ตกใจกลัว พากันละทรัพย์เสียแล่นหนีไป งูเห่าก็เอาหางกระหวัดรวบรวมทรัพย์ทั้งหกส่วนนั้นเข้าเปนกองเดียว แล้วก็เอาศีร์ษะซ้อนขึ้นไว้บนกองทรัพย์ ฝ่ายน้องน้อยที่สุด ซึ่งบวชเปนสามเณรอยู่นั้นจึงพูดแก่พี่ทั้งห้าคนว่า งูเห่านี้เปนพี่น้องเราร่วมบิดาเดียวกัน ถึงเปนสัตว์ดิรัจฉานก็จำจะแบ่งปันทรัพย์ออกให้ส่วนหนึ่งจึงจะชอบ พี่น้องทั้งปวงก็เห็นด้วย สามเณรจึงเข้ามาบอกแก่งูเห่าว่า น้องจะแบ่งทรัพย์ให้ส่วนหนึ่ง งูเห่าพูดมิได้แต่รู้ภาษามนุษย์ จึงหลีกถอยออกไปให้ห่าง สามเณรก็ให้พี่ชายคนหนึ่ง เข้ามาแบ่งทรัพย์ออกเปนเจ็ดส่วน หกส่วนนั้นให้แก่พี่น้องหกคน แต่ส่วนหนึ่งซึ่งจะได้แก่งูเห่า งูเห่าก็กวาดประสมเข้าไว้ด้วยส่วนของน้องน้อย แล้วก็เลื้อยกลับไปอยู่ในโคกดังเก่า คนทั้งปวงรู้เหตุก็เรียกว่าโคกงูเห่ามาจนคุมเท่าบัดนี้
ครั้นมาถึงตำบลบางพระขรรค์ ข้างรามัญเรียกว่าบันพระแซ่ง ราชทูตอุปทูตจึงถามว่า ตำบลนี้ชื่อใด เหตุผลต้นเดิมเปนประการใดท่านจงเล่าให้เราทราบ มังพะโคบอกว่า ตำบลนี้เรียกบางพระขรรค์ แต่ครั้งพระเจ้าฝรั่งมังคะลู เสด็จประพาสมาทางนี้ลงข้ามน้ำด้วยรี้พลแลม้าสี่สิบม้า พระขรรค์ตกลง จึงเรียกว่าบางพระขรรค์จนเท่าบัดนี้
ครั้นมาถึงบ้านเลี้ยงโค รามัญเรียกว่ากวนเลี่ยงแกลว ราชทูตอุปทูตก็ถามว่าบ้านนี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่าเรียกบ้านเลี้ยงโค ราชทูตถามว่า เหตุใดจึงชื่อบ้านเลี้ยงโค มังพะโคบอกว่าแต่ก่อนมีแม่โคดำนิลตัวหนึ่ง ครั้นรีดนมออกมาน้ำนมนั้นเปนเหมือนเนย เจ้าของโคจึงนำเข้าถวายพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือก สร่วยบ้านแลที่ทำนาตำบลนี้ โปรดพระราชทานให้แก่ผู้เลี้ยงโคนั้น จึงเรียกบ้านเลี้ยงโคจนเท่าบัดนี้
ครั้นมาถึงพระเจดีย์มะก้าว ราชทูตอุปทูตก็ถามว่า พระเจดีย์นี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่า แต่ก่อนนั้นมีพระเจดีย์องค์หนึ่งบรรจุพระสารีริกธาตุไว้แล้ว มะก้าวเปนบุตร์กุดุมภีผู้หนึ่ง มีทรัพย์เปนอันมากมากระทำปุนะปฏิสังขรณ์พระเจดีย์องค์นี้ ให้ใหญ่สูงขึ้นกว่าเก่า จึงเรียกว่าพระเจดีย์มะก้าวจนบัดนี้
ครั้นมาถึงตำบลบางนาค ข้างรามัญเรียกว่าบันแพะ ราชทูตอุปทูตจึงถามว่าตำบลนี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่าเรียกบางนาค ราชทูตอุปทูตถาม ว่าเหตุใดจึงเรียกบางนาค มังพะโคบอกว่า พระมหากษัตริย์แต่ก่อนเสด็จมาถึงตำบลนี้ ทอดพระเนตร์เห็นนาคผู้ตัวหนึ่ง มีพระประสงค์จะใคร่ได้จึงตรัสว่า ถ้าผู้ใดสามารถจับนาคผู้ตัวนี้ให้เราได้ เราจะให้รางวัลแก่ผู้นั้น จึงนายประมงผู้หนึ่งเข้ามากราบทูลว่า ข้าพเจ้าจะขอรับอาสาไปจับนาคผู้ตัวนี้มาถวายให้จงได้ พระมหากษัตริย์ก็ดีพระทัย จึงตรัสว่าท่านจงเร่งไป นายประมงก็กราบถวายบังคมแล้ว ก็ไปไล่จับนาคผู้ ๆ ตัวนั้นก็ดำน้ำหนีไป นายประมงก็ดำนํ้าตามไปจับนาคผู้ตัวนั้นได้นำมาถวายพระมหากษัตริย์ ๆ ก็ชอบพระทัย จึงโปรดพระราชทานรางวัลแก่นายประมงเปนอันมาก จึงเรียกว่าบางนาคคุ้มเท่าบัดนี้
ครั้นมาถึงตำบลสระสมิงพระราม ราชทูตอุปทูตก็ถามดุจหนหลัง มังพะโคบอกว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระเจ้าราชาธิราชนั้น ให้สมิงพระรามเปนแม่กองกำกับการ เกณฑ์ทหารขุดสระนี้ไว้ จึงเรียกว่าสระสมิงพระราม
ครั้นมาถึงตำบลโพธิ์ร้อยต้น รามัญเรียกว่าซวยนอมกลอม ราชทูตอุปทูตก็ถามว่าตำบลนี้ชื่อใด มังพะโคบอกว่าตำบลนี้ชื่อโพธิ์ร้อยตัน ราชทูตอุปทูตก็ซักถามเหตุผลดุจหนหลัง มังพะโคบอกว่า เมื่อครั้งพระเจ้าฟ้ารั้วเสวยราชสมบัติในกรุงหงษาวดีเสด็จไปประพาสป่า มีชายผู้หนึ่งหาบผลกะลอยเกริบมา จะหลีกไปให้พ้นทางเสด็จ ไปมิทันจึงปลงหาบลงหมอบอยู่ริมทาง คนซึ่งตามเสด็จมานั้น หยิบเอาผลกะลอยเกริบในหาบใบหนึ่ง มิได้ขอต่อเจ้าของ ชายผู้นั้นก็มิไปยังหมอบเฝ้าคอยอยู่ที่นั้น พอพระมหากษัตริย์เสด็จกลับมาถึงที่นั้น ชายเจ้าของหาบก็กราบบังคมทูลว่าผู้หนึ่งตามเสด็จมาชิงผลกะลอยเกริบของข้าพเจ้าไป พระมหากษัตริย์ได้ทรงฟังก็เสด็จยับยั้งอยู่ที่นั้น จึงตรัสสั่งให้สืบเอาตัวผู้ซึ่งหยิบเอาผลกะลอยเกริบของชายผู้นั้นให้จงได้ ผลมะขามป้อมนั้นรามัญเรียกผลกะลอยเกริบ ครั้นขุนนางถือรับสั่งได้ตัวผู้นั้น ซักถามเปนสัตย์แล้วก็เข้ากราบทูล พระมหากษัตริย์ก็ทรงพระพิโรธ จึงตรัสสั่งให้ฆ่าผู้นั้นเสียมิให้ผู้ใดดูอย่างสืบไป สั่ง ให้บั่นออกเปนร้อยท่อน ให้เอาไปฝังไว้เปนสิบแห่ง แล้วให้ปลูกโพธิ์ประจำไว้ร้อยต้น จึงเรียกว่าตำบลโพธิ์ร้อยต้นสืบมา คำแขกเมืองไต่ถาม แลคำให้การทั้งปวงนั้นขุนนางผู้กำกับก็จดหมายไว้สิ้น
ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่ง ให้พระยาอินท์ปลูกหอพระราชสาส์น แลเรือนราชทูตอุปทูตนั้น ให้โอฬาริกด้วยที่นั่งที่นอนปัจฐรณ์ต่างๆ แล้วตรัสสั่งเสนาบดีทั้งปวงว่า การรับแขกเมืองลังกามาแต่ไกลครั้งนี้ ต้องแต่งรับให้สคราญครึกครื้น ทางที่จะรับแขกเมืองเข้ามานั้น ให้แต่งประดับด้วยราชวัตฉัตร์ธง แลช้างม้าสำหรับยืนประจำตามตำแหน่งนั้น ก็ให้ผูกเครื่องประดับประดาเปนอันงาม ลูกขุนทั้งปวงให้แต่งตัวนุ่งห่มจงสอาดโอ่โถง อนึ่งไพร่พลทั้งปวงซึ่งเกณฑ์เข้าขบวนแห่นั้น ให้แต่งประกวดพรักพร้อมเปนอันมาก
พระยาอินท์แลเสนาบดีทั้งปวงรับสั่งแล้ว ก็ออกไปให้เกณฑ์ไพร่ทุกหมวดกรม เร่งรัดให้กระทำการรับแขกเมืองพร้อมเสร็จทุกประการ ครั้นพระราชสาส์นเข้ามาถึงกรุงหงษาวดี เจ้าพนักงานก็ลงไปรับพระราชสาส์นด้วยพานพระสุวรรณจำหลักสามชั้น อัญเชิญขึ้นยังยานุมาศมีเครื่องสูง ราชทูตอุปทูตก็ขึ้นคานหามพร้อมด้วยพลทหารพระหลวงหมื่นขุน เข้าในขบวนแห่แหนเปนอันมาก เสียงศัพท์แตรสังข์ฆ้องกลองกึกก้องโกลาหล มังพะโคก็นำราชทูตอุปทูตเข้ามา โดยทางสถลมารคที่แต่งรับ ครั้นถึงพระราชวังชั้นนอก ก็เชิญราชทูตอุปทูตเข้ารับพระราชทานเครื่องเลี้ยง อันชาวพนักงานเตรียมไว้
ครั้นถึงเวลาพระเจ้าหงษาวดีก็สำอางพระองค์ ทรงพระภูษาตรวยเชิงทองสามชั้น สอดฉลองพระองค์ลายทองมังกรห้าเล็บอย่างดีที่พระเจ้ากรุงจีนถวายมา ทรงเครื่องราชวิภูษิตอันวิจิตร ทรงพระธำมรงค์ครบนิ้วพระหัตถ์ โพกพระเศียรเสร็จแล้วเสด็จออกยังท้องพระโรงราชสัณฐาคาร วิยะเวชยันตวิมานสมาคม พร้อมด้วยแสนเสวกามาตย์ราชกะวีมนตรีมุขทั้งปวง เฝ้าอยู่ตามตำแหน่ง จึงมีรับสั่งให้เบิกทูตนำเข้าเฝ้า มังพะโคก็นำราชทูตอุปทูตเข้ามากราบถวายบังคมหน้าพระที่นั่ง ราชทูตก็ถวายพระราชสาส์นปริศนาซึ่งพระเจ้าลังกาให้มานั้น พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสสั่งให้ มหาสิวะละเจ้าพนักงานอ่านถวาย ในพระราชสาส์นนั้นว่า เราได้ทราบกิตติศัพท์มานานแล้ว ว่าพระเจ้าหงษาวดีทรงพระสติปัญญายิ่ง ชำนาญในการแก้ปริศนา หากษัตริย์องค์ใดเปรียบเสมอมิได้ เราจึงมีปริศนามาหวังจะขอชมพระปัญญาสักครั้ง ปริศนานั้นว่าสัตว์หนึ่งมีหนังเปนปีก สัตว์หนึ่งเอากระดูกเปนปีก สัตว์หนึ่งเอาขนเปนปีก นกหมู่หนึ่งกินในบ่วงตายในบ่วง นกหมู่หนึ่งกินนอกบ่วงตายนอกปวง นกหมู่หนึ่งกินในบ่วงตายนอกบ่วง นกหมู่หนึ่งกินนอกบ่วงตายในบ่วง อนึ่งมามืดไปรุ่งเรือง อนึ่งมามืดไปมืด อนึ่งมารุ่งเรืองไปรุ่งเรือง อนึ่งมารุ่งเรืองไปมืด อนึ่งบุคคลสามพวกมิได้สร้างกุศลก็ได้กุศล สิ่งใดจะหนักกว่าหนัก สิ่งใดจะเบากว่าเบา อนึ่งพระพุทธเจ้าตรัสสรรเสริญสิ่งใดที่ว่าเปนที่ยิ่งอย่างเอก อนึ่งเลขหนึ่งจนเลขสิบดังนี้ ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๖ ๗ ๘ ๙ ๑๐ จะได้แก่สิ่งใด อนึ่งคาถาสามบทท่านว่าไว้ยังมิครบใส่ลงให้ครบ ให้แก้คาถาสามบทจนสำเร็จนั้น คือจะว่าประการใด เปนปริศนาสิบเจ็ดประการ ขอพระเจ้าหงษาวดีผู้มีพระปรีชาเฉียบแหลมจงวิสัชนาให้เราแจ้งด้วย
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังพระราชสาส์นปริศนา ตั้งแต่ต้นจนจบแล้ว ก็แจ้งความอธิบายด้วยพระปัญญาอันเฉียบแหลมว่องไว เปรียบประดุจเห็นเงาในพระฉายมิได้ขัดข้องเนิ่นช้า จึงตรัสแก่พระมหานาคผู้ทรงคุณอันวิเศษ พระมหาราชครูแลครูอันทรงไตรปิฎกญาณ พร้อมด้วยเสนาบดีทั้งปวงว่า พระเจ้าลังกาให้มีปริศนามาดังนี้ ผู้ใดผู้หนึ่งจะวิสัชนาได้บ้าง ให้ท่านทั้งหลายว่าไปเราจะฟัง เมื่อมีพระราชโองการตรัสถามดังนั้น พระสงฆ์มหานาคแลราชครูเสนาบดีทั้งหลายนั้นก็นิ่งอยู่ ไม่มีผู้ใดกราบทูลรับว่าจะแก้ปริศนาได้
ฝ่ายมังพะโคกราบถวายบังคมแล้วทูลว่า ปริศนานี้อุประมาดังแก้วเจ็ด ประการ สมควรจะครองได้แต่พระมหาจักรพรรตราธิราชองค์เดียว ประเทศราชอื่นๆ จะครองแก้วเจ็ดประการนั้นมิได้ ถึงเปนพระโสดาจะแก้ปริศนาของพระสกิทาคาก็มิได้ พระสกิทาคาจะแก้ปริศนาของพระอนาคาก็มิได้ พระอนาคาจะแก้ปริศนาของพระอรหันต์ก็มิได้ พระอรหันต์ก็ไม่สามารถจะแก้ปริศนาของพระอรรคสาวกได้ พระอรรคสาวกก็ไม่อาจจะแก้ปริศนาของพระปัจเจกโพธิเจ้าได้ พระปัจเจกโพธิเจ้าจะแก้ปริศนาของสมเด็จพระพุทธเจ้านั้นมิได้ ความนี้พระองค์ก็ทรงทราบอยู่ในพระทัยสิ้นแล้ว ซึ่งพระเจ้าลังกาให้มีพระราชสาส์นปริศนามานี้เปนสิ่งสุขุมลึกละเอียดยิ่งนัก ผู้อื่นมิอาจจะแก้ได้ เว้นไว้แต่พระองค์ผู้ทรงพระปัญญาอันเฉียบแหลมลึกซึ้ง จึงจะทรงแก้ไขให้เห็นประจักษ์จริงได้
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังมังพะโคทูลดังนั้น จึงตรัสแก่พระยาอินท์แลพระมหานาคราชครูว่า ซึ่งมังพะโคว่าดังนี้ใครจะเห็นประการใด พระยาอินท์ก็ทูลว่า ข้าพเจ้าแลมังพะโคนี้เปรียบประดุจพระอานนท์เถรอาศัยองค์สมเด็จพระพุทธเจ้าแล้ว จึงได้รู้ธรรมทั้งปวง ซึ่งมังพะโคทูลดังนั้นก็ชอบแล้ว พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังก็ชอบพระทัย จึงตรัสว่าปริศนาพระเจ้าลังกาให้มานี้เราชอบใจหยากจะแก้นัก ด้วยข้องเข้าคดีธรรมหลายข้อ ควรจะคิดไว้เปนเครื่องดำเนินปัญญาได้ ซึ่งพระเจ้าลังกาทำปริศนาดังนี้เรายินดีด้วย ถึงจะหนุ่มเราก็นับถือว่าแก่ ซึ่งพระเจ้ากรุงศรีอยุธยากับพระเจ้าอังวะนั้น ทำปริศนาไม่ใคร่มีสารประโยชน์ เราจึงว่าเล่นเปนเด็กเปนหนุ่ม จึงตรัสสั่งให้มหาสิวะละจารึกคำแก้ปริศนา เปนพระราชสาส์นลงในแผ่น สุพรรณบัตร์ว่า ซึ่งพระเจ้าลังกาให้มีพระราชสาส์นปริศนามาสิบเจ็ดประการนั้น เราจะวิสัชนาแก้ไขให้แจ้ง ซึ่งปริศนาข้อต้นว่าสัตว์หนึ่งเอาหนังเปนปีกนั้น คือค้างคาว สัตว์หนึ่งกระดูกเปนปีกนั้น คือแมลงทับ สัตว์หนึ่งเอาขนเปนปีก คือฝูงปักษาชาติทั้งปวง นกหมู่หนึ่งกินในบ่วงตายในบ่วงนั้น มิใช่นกคือบุคคลพวกหนึ่งเกิดมาในวัฏสงสารเปนฆราวาสแล้วตายในฆราวาสนั้น คือกินในบ่วงตายในบ่วง นกหมู่หนึ่งกินนอกบ่วงตายในบ่วง คือบุคคลพวกหนึ่งเกิดมาในสังสารวัฏบวชเปนบรรพชิตแล้วสึกออกมาเปนฆราวาสเล่า ตายภายในฆราวาสนั้น คือกินนอกบ่วงตายในบ่วง นกหมู่หนึ่งกินในบ่วงตายนอกบ่วงนั้น มิใช่นกคือบุคคลพวกหนึ่ง เกิดมาในวัฏสงสารเปนฆราวาสแล้วแลได้บวชเปนบรรพชิตครองสิกขาบทสองร้อยยี่สิบเจ็ดบริบูรณ์แล้วแลตายนั้น คือกินในบ่วงตายนอกบ่วง นกหมู่หนึ่งกินนอกบ่วงตายนอกบ่วงนั้น คือบุคคลพวกหนึ่งเกิดมาในวัฏสงสาร มิได้อยู่ครอบครองฆราวาสเลย บวชเปนบรรพชิตครองสิกขาบท จนตายในบรรพชิตนั้น คือกินนอกบ่วงตายนอกบ่วง หนึ่งมามืดไปรุ่งเรืองนั้น คือบุคคลเกิดมาในวัฏสงสารเปนคนยากโฉดเขลาหาปัญญามิได้ ครั้นรู้จักคุณพระรัตนไตรก็มีศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธสาสนา เว้นจากบาปบำเพ็ญกุศล ครั้นตายก็ได้ไปสู่ที่ชอบ คือมามืดไปรุ่งเรือง อนึ่งมารุ่งเรืองไปมืด คือบุคคลพวกหนึ่งเกิดมาในวัฏสงสาร ประกอบด้วยทรัพย์สมบัติแลตระกูลยศเปนอันมาก แต่สันดานหยาบกระด้างประมาทมัวเมา ไม่เคารพรู้คุณพระรัตนไตร มิได้กลัวละอายแก่บาป ครั้นตายก็ไปสู่จัตุราบาย คือมารุ่งเรืองไปมืด อนึ่งมามืดไปมืด คือบุคคลเกิดมาในวัฏสงสาร เปนคนทุพพลภาพคับแค้นอยู่แล้ว ยังไม่กลัวละอายบาป ทำอกุศลเพิ่มเติมเข้าอีกเปนอันมาก ครั้นตายก็ไปสู่จัตุราบาย คือมามืดไปมืด อนึ่งมารุ่งเรืองไปรุ่งเรืองนั้น คือบุคคลพวกหนึ่ง เกิดมาในวัฏสงสาร เมื่อเกิดมานั้นมีตระกูลอันยิ่ง ประกอบด้วยทรัพย์เปน อันมาก รู้คุณพระรัตนไตร มีศรัทธาบำเพ็ญกุศลมาก ครั้นดับจิตต์ก็ได้ไปที่ชอบ คือมารุ่งเรืองไปรุ่งเรือง อนึ่งบุคคลสามจำพวกมิได้สร้างกุศลเลย ก็ได้กุศลเปนนิจ คือพระมหากษัตริย์ผู้ทรงธรรมนั้น บำรุงพระนครให้สมณพราหมณ์ราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเปนสุขได้สร้างกุศลแลอำนวยทาน ผลอานิสงษ์นั้นก็ได้แก่พระมหากษัตริย์ เปนอันมาก ประการหนึ่งกุลบุตรบวชในพระพุทธสาสนาครองสิกขาบท ปฏิบัติตามกิจพระวินัยทุกประการนั้น ถึงมิได้บำเพ็ญกุศลอื่นเลย ก็ได้ผลอานิสงษ์เปนอันยิ่ง อนึ่งสตรีใจเปนธรรมสุจริตซื่อตรงต่อสามี มิได้เอาจิตต์ไปประฏิพัทธ์ผูกพันในชายอื่น เคารพยำเกรงปฏิบัติโดยชอบในสวามีของตน สตรีนั้นถึงมิได้สร้างกุศลอื่นเลยก็ได้กุศล บุคคลสามจำพวกนี้ ถึงมิได้สร้างกุศลอื่นเลยก็ได้กุศลเปนอันมาก ซึ่งว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าตรัสสรรเสริญ สิ่งใดว่ายิ่งอย่างเอกนั้น คือพระอรหันต์ เพราะเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าได้ตรัสแก่มรรคญาณผลญาณ ขาดจากกิเลสพันห้าตัณหาร้อยแปดประการ ลุถึงสรรเพ็ชุดาญาณนั้น ด้วยพระอรหันต์ เหตุดังนี้พระองค์จึงตรัสสรรเสริญพระอรหันต์ว่าเปนธรรมยอดยิ่งอย่างเอก อนึ่งได้พระอรหันต์แล้ว ก็เชื่อว่าถึงพระนิพพาน ซึ่งว่าสิ่งใดหนักกว่าหนักนั้น คือสัตว์เปนมฤจฉาทิฏฐิเที่ยงถือว่าบุญบาปไม่มี ใครทำความชอบชั่วดีก็ไม่ได้ผล นี่แหละเปนผู้หนัก ภูเขาสูงใหญ่ว่าหนักนั้นหรือก็มิหนักเท่า เหตุว่าภูเขาสูงใหญ่นั้น พระอริยเจ้าผู้มีฤทธิ์ มีพระโมคคัลลาน์เปนต้น ท่านหยิบโยนขึ้นไปในอากาศได้ดังเมล็ดกรวด สัตว์ผู้เปนมฤจฉาทิฏฐินี้หนักกว่าหนัก แม้นพระโมคคัลลาน์ร้อยพันพระองค์ จะยกขึ้นจากโทษนั้นมิได้ เหตุดังนี้จึงว่ามฤจฉาทิฏฐินี้หนักกว่าหนัก อนึ่งว่าสิ่งใดเบากว่า เบานั้น คือสัตว์เปนสัมมาทิฏฐิ มีปัญญาเชื่อคุณพระรัตนไตรสามประการ รักษาศีลภาวนาบำเพ็ญทาน เปนทางใกล้พระนิพพานนั้น จึงชื่อว่าเบากว่าเบา สิ้นปริศนาสิบสี่ประการเพียงนี้ ยังอีกสามประการซึ่งปริศนาว่า เลข ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๖ ๗ ๘ ๙ ๑๐ จะได้แก่สิ่งใดนั้น คือเลขหนึ่งได้แก่สัตว์ทั้งหลาย เกิดมาแล้วย่อมมีอาหารเปนที่ตั้ง เลขสองนั้น คือนามแลรูปทั้งสอง เลขสามนั้น คือสุขเวทนา ทุกขเวทนา อุเบกขาเวทนา เลขสี่นั้น คือพระจตุราริยสัจทั้งสี่ เลขห้านั้น คือเบ็ญจขันธ์ทั้งห้า เลขหกนั้น คืออายตนะทั้งหก คือจักขวาตนะหนึ่ง โสตายตนะหนึ่ง ฆานายตนะหนึ่ง ชิวหายตนะหนึ่ง กายายตนะหนึ่ง มนายตนะหนึ่ง เลขเจ็ดนั้น คือสัตตะโพชฌงค์ทั้งเจ็ด เลขแปดนั้น คือพระอัษฎางคิกมรรคทั้งแปด เลขเก้านั้น คือนวสัตตาวาศทั้งเก้า คืออบายทั้งสี่นั้นหนึ่ง มนุษย์ฉกามาพจรหนึ่ง ปถมฌานหนึ่ง ทุติยฌานหนึ่ง ตติยฌานหนึ่ง อรูปสี่เปนเก้า เลขสิบนั้น คือพระอรหันต์ ประกอบด้วยองค์สิบประการ คาถาสามบทยังไม่ครบนั้นคือว่า อัฐะมีอินทะรีเยจันทะ อัฐะจันทะริกิญจิกาวิสาวี อัฐะมีอินทะรีเยจันทะ แปลความว่าลักษณะพระจันทร์นั้น ครั้นถึงวันแรมแปดค่ำย่อมเปนกึ่งหนึ่งมิได้กลม ไม่แจ่มแจ้งดุจวันเพ็ญเลย แม้นสตรีภาพผู้ใดดวงจิตต์มิซื่อสัตย์บริสุทธิ์ เปนเหมือนดังพระจันทร์วันแรมแปดคํ่านั้น บุรุษผู้มีปัญญาพึงเว้นจากสมาคมด้วยสตรีภาพผู้นั้น กวะตุปูเชตุกามาวะ เทวดาแลมนุษย์ทั้งหลายย่อมกระทำสักการบูชา กิง ดังฤๅใครจะรู้ บัณฑิตา เว้นไว้แต่ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้
ครั้นพระเจ้าหงษาวดีทรงวิสัชนาปริศนาสำเร็จแล้ว ราชทูตอุปทูตก็กราบถวายบังคมทูลสรรเสริญว่า ปริศนาทั้งปวงนี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของข้าพเจ้า ให้นำไปทุกประเทศ พระมหากษัตริย์พระองค์ใด มิอาจจะแก้ได้ พระองค์เจ้าทรงวิสัชนานี้เปนอันฉับพลัน ด้วยพระปัญญาแหลมล้ำคำภีร์ภาพ เปนพหูสูตร์ทรงพระไตรปิฎก จึงทรงแก้ปริศนานี้ได้ เปนอัศจรรย์นัก ราชทูตอุปทูตจึงได้นำเครื่องราชบรรณาการที่ดีต่างๆ กับกลองยี่สิบคู่นั้น เข้ามาถวายเปนเครื่องสักการบูชาพระปัญญาพระเจ้าหงษาวดีต่อทีหลังตามพระเจ้าลังกาตรัสสั่ง
พระเจ้าหงษาวดีก็มีพระทัยชื่นชม จึงให้คนคุมเครื่องราชบรรณาการทั้งปวงนั้น ไปบูชาถวายพระมุเตา แต่กลองยี่สิบคู่นั้นให้นำไปไว้เปนกลองสำหรับราชาภิเศกกษัตริย์ แล้วให้พระราชทานรางวัลแก่ราชทูตอุปทูตเปนอันมาก แล้วตรัสสั่งพระยาอินท์กับมังพะโค ให้นำแขกเมืองไปเที่ยวดูพระเจดีย์พระศรีมหาโพธิ์ แลไพชยนต์มหาปราสาท รูปพระบทวะลัญชะวิหารทั้งสิบหกแห่ง ซึ่งพระองค์ให้สร้างไว้ในที่ต่างๆ แลรูปหุ่นสามร้อยหกสิบซึ่งตั้งไว้นั้น
พระยาอินท์แลมังพะโคก็ถวายบังคมลา พาราชทูตอุปทูตไปดูพระเจดีย์ แลเที่ยวชมเที่ยวนมัสการพระต่างๆ ที่เปนส่วนพระเจ้าหงษาวดีให้ทรงถาปนานั้น ราชทูตอุปทูตพูดแก่มังพะโคว่าเปนบุญของเรายิ่งนัก จึงได้มานมัสการพระพุทธเจ้า แลได้เห็นการทั้งปวงนี้ ครั้นเห็นรูปหุ่นจึงถามว่า รูปเหล่านี้น่าดูนักทำด้วยสิ่งใด หูตานุ่งห่มเหมือนกับคนเปนจริง แม้ไม่สังเกตเข้าใกล้แล้ว เห็นจะสำคัญว่าคน หาสงสัยมิได้ มังพะโคก็บอกว่ารูปทั้งนี้ พระเจ้ากรุงจีนแต่งพระราชสาส์น แลเครื่องราชบรรณาการกับทั้งพระนาม ให้ราชทูตอุปทูตทั้งสี่กับคนคุมเครื่องราชบรรณาการสี่สิบเข้าสู่พระโพธิสมภาร ถวายรูปหุ่นสามร้อยหกสิบนี้มาด้วย ราชทูตอุปทูตก็สรรเสริญว่า พระเจ้าหงษาวดีนี้ มีพระบุญญาภิสมภารมากหาที่สุดมิได้ อยู่มาสองวันราชทูตอุปทูต จึงให้ขุนนางนำเฝ้าทูลลาจะกลับไป
พระเจ้าหงษาวดีก็สั่งให้มังพะโค จัดการส่งแขกเมือง ราชทูตอุปทูตกราบถวายบังคมลา มังพะโคกับไพร่พลทั้งปวงตามไปส่งจนลงสำเภาแล้วก็กลับมา นายเรือจึงให้ออกสำเภาใช้ใบแล่นไปหลายคืนวันก็ถึงเมืองลังกา ราชทูตอุปทูตก็เชิญพระสุพรรณบัตร์คำแก้ปริศนาซึ่งพระเจ้าหงษาวดีวิสัชนานั้น เข้าถวายพระเจ้าลังกาแล้วกราบทูลว่า พระเจ้าแผ่นดินรามัญทรงพระราชศรัทธา บอกพระไตรปิฎกแก่พระสงฆ์วันละร้อยรูปทุกเวลามิได้ขาด แลไพชยนต์มหาปราสาท การทั้งปวงบรรดาแขกเมืองได้เห็นนั้น ก็จดหมายนำไปกราบทูลพระเจ้าลังกาทุกประการ
ครั้นพระเจ้าลังกาได้แจ้งในคำแก้ปริศนา แลทรงทราบว่า พระเจ้าหงษาวดีเปนพระราชวงศ์ใหญ่หลวง ทรงสร้างบารมีเปนทางพระโพธิญาณดังนั้น ก็มีพระทัยยินดีนัก จึงให้ทำลานทองประดับพลอยเปนอันมาก จารึกพระนามลงว่า พระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ แล้วให้จัดกลองทองแตรลำโพงทองสิบสองคัน คนสำหรับกลองแลแตรครบ ให้ราชทูตอุปทูตลงสำเภา นำมาถวายพระเจ้าหงษาวดี ๆ ได้ทราบราชทูตลังกามาอีก ก็ให้แต่งการรับพระราชสาส์นแลสิ่งของถวายไว้แล้ว ก็ตอบแทนตามราชประเพณี แล้วให้ส่งแขกเมืองกลับไปยังทวีปลังกา
ขณะนั้นพระเจ้าหงษาวดี จึงสั่งให้นิมนต์สงฆ์ราชาคณะแลประชุมชีพ่อพราหมณ์ราชินิกุลลูกขุนมนตรีกระวีราชทั้งปวงพร้อมกันแล้ว ตรัสถามว่าพระนามพระมหากษัตริย์ทั้งปวงให้มาแก่เรานี้ พระนามใดจะสมควรแก่เรา ท่านทั้งปวงจงว่ามา เราจะรับเอาพระนามนั้น พระสงฆ์แลพราหมณาจารย์เสนาบดีทั้งปวงก็นิ่งอยู่ไม่มีผู้ใดกราบทูล จึงมีพระราชโองการตรัสว่า เราถามฉะนี้เหตุใดพากันนิ่งอยู่สิ้น
ฝ่ายมังพะโคจึงทูลว่า พระนามอันพระมหากษัตริย์ทั้งปวงถวายมานี้ แต่ล้วนเปนพระนามกษัตราธิราชอันประเสริฐสิ้นด้วยก้น ซึ่งจะรู้ว่าพระนามนี้ดีชั่วตํ่าสูง ควรจะรับได้มิได้นั้น ยากที่คนทั้งหลายจะกราบทูล เหตุพระองค์ทรงพระปัญญาบารมีหาที่สุดมิได้ แลพระนามองค์ใดสมควรแก่อิสสระภาพ ก็จะพึงสำเร็จด้วยพระทัยดำริห์ของพระองค์ พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสว่า มังพะโคทูลแก่เราดังนี้ เพราะเทพยดามาสิงสู่อยู่ในปากจึงแก้เราได้ เราเห็นว่าพระนามที่พระเจ้าลังกาให้มาแก่เรานี้ ประเสริฐนักหาที่สุดมิได้ พระนามองค์นี้ควรเราจะรับเอา จึงให้ขุนศรีภูริปรีชาอ่านพระนามในแผ่นสุพรรณบัตร์ พระสงฆ์ราชาคณะแลพราหมณาจารย์เสนาบดีทั้งปวงก็เห็นชอบถวายสาธุการพร้อมกัน พระเจ้าหงษาวดีก็รับพระนาม ซึ่งพระเจ้าลังกาถวายมาว่า พระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์นั้น จึงสั่งให้ตั้งการ พระราชพิธีถวายพระนาม โดยพุทธศาสตรไสยศาสตร ตามบุรพประเพณีพระมหากษัตริย์เสร็จแล้ว พระเจ้าศรีสากยวงค์ธรรมเจดีย์ ก็โปรดตั้งให้มังพะโคเปนสมิงจงกอง
ขณะนั้นพระยาอินท์กราบทูลว่า บรรดาพระนามที่พระมหากษัตราธิราช ต่างกรุงทั้งปวงถวายมานี้ ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูก็เห็นว่าประมวลเข้าในพระนาม ซึ่งพระเจ้าลังกาถวายมาแก่พระองค์สิ้น เหตุดังนั้นข้าพเจ้าจึงสรรเสริญว่า พระองค์ทรงพระปรีชาญาณคำภีร์ภาพหาที่สุดมิได้ พระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ ได้ทรงฟังดังนั้นก็ชอบพระทัยนักจึงถอดพระธำมรงค์เพ็ชร์ ซึ่งทรงอยู่ในนิ้วพระหัตถ์ควรค่าได้แสนตำลึงนั้น พระราชทานให้แก่พระยาอินท์
ครั้นอยู่มาพระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ จึงสั่งให้วิสุกรรมกระทำพระราชมณเฑียร โดยยาวสิบแปดศอก โดยกว้างสิบหกศอก ระเบียงข้างหนึ่งสิบสามศอก หน้ามุขสิบห้าศอกกว้างได้ร้อยศอก ท้องพระโรงยาวเก้าสิบสามศอก กว้างสามสิบศอก พระที่นั่งสมเด็จยาวสี่สิบสองศอก กว้างสี่สิบศอก ศาลาลูกขุนยาวเก้าสิบเก้าศอก กว้างได้สิบเอ็ดศอก ครั้นสร้างพระราชมณเฑียรแลการทั้งปวงเสร็จแล้ว ก็สั่งให้ตั้งการพระราชพิธี ซึ่งจะเฉลิมพระราชมณเฑียร จึงให้เลือกเอาแต่พราหมณ์วิสัย อันชำนาญในศิลปศาสตรวิชาคุณไตรเพทเข้าราชพิธี พระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ ก็เสด็จขึ้นเฉลิมพระราชมณเฑียรพร้อมด้วยนางกษัตริย์พันหนึ่ง
ฝ่ายพราหมณ์มหาศาลก็เป่าสังข์ทักษิณาวัฎ ให้ประโคมดุริยดนตรีทั้งปวงขึ้นพร้อมกันแล้ว ให้เล่นงานมหรสพสมโภชเปนอันมาก ครั้นพระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์เฉลิมพระราชมณเฑียรเสร็จแล้ว จึงตรัสถามมังสุวรรณรัชฏว่า ส่วยสาอากรซึ่งขึ้นท้องพระคลังหลวงมากน้อยเท่าใด มังสุวรรณรัชฏจึงเอาบัญชีมาอ่านถวายว่า ส่วยสาอากรขึ้นท้องพระคลังปีละสามสิบตึก พระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ได้ทรงฟังดังนั้นแล้ว ก็ทรงพระดำริห์ว่าแต่เราบริโภคมื้อหนึ่ง กับผ้าพันกายประมาณหกศอกเท่านี้ แลส่วยอากรขึ้นคลังปีละสามสิบตึกเปนอันมาก ตัวเรานี้ประดุจอสุรกายอันรักษาทรัพย์ไว้ก็หาประโยชน์มิได้ จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งมังสุวรรณรัชฏ ให้แบ่งทรัพย์นั้นออกเปนส่วนอากร อันขึ้นแก่พระอารามสำหรับเปนของสงฆ์นั้นแล้ว สั่งให้จารึกเปนพระราชกำหนดตั้งศักราชเดือนปีวัน คืนขึ้นแรมไว้ว่า ส่วยสาอากรครั้งนี้ เราอุทิศถวายไว้เปนของกัลปนาสำหรับพระอาราม แต่วันนี้ไปจนสิ้นศักราชห้าพันพรรษา อย่าให้ผู้ใดทำอันตรายเลย แล้วทรงประกาศแช่งไว้ว่า กษัตริย์พระองคํใดซึ่งจะได้ครองราชสมบัติเปนพระเจ้าแผ่นดินสืบไปภายหน้า อย่าให้เอาส่วยอากรซึ่งเราอุทิศถวายไว้ สำหรับพระอารามแลพระสงฆ์ทั้งปวงนี้ กลับมาเข้าท้องพระคลังอีกเลยเปนอันขาด ถ้าเจ้าแผ่นดินองค์ใดมิฟังขืนให้เอาทรัพย์ทั้งนี้ มาเข้าท้องพระคลังหลวงอีก ก็ขอให้เจ้าแผ่นดินองค์นั้นสิ้นชีวิตแล้วไปสู่เปรตวิสัย แลทนทุกข์เวทนาในอวิจีมหานรก นับด้วยมหากัลปเปนอันมากเถิด
ครั้นอยู่มามีพี่น้องสามคน บิดามารดาชราภาพแล้ว จึงเอาดาบเล่มหนึ่งตราไว้แก่ลูกสามคนแล้วสั่งว่า ถ้าเราหาบุญไม่แล้วให้ผู้ใดแบ่งปันให้แก่ลูกตนเถิด ครั้นอยู่มาบิดามารดาตาย พี่น้องสามคนจึงวิวาทกันด้วยดาบเล่มนั้น เพราะต่างคนต่างจะใคร่ได้ก็พากันไปหาตุลาการ ๆ จึงถามพี่น้องสามคน ๆ ก็ให้การว่า เมื่อบิดามารดายังไม่ถึงแก่กรรมนั้น ได้เอาดาบนี้แขวนคอข้าพเจ้าไว้จริง แต่พี่น้องผู้เปนหญิงมีผัวแล้วไม่ควรจะได้ จะกลับมาเอาด้วยเล่าข้าพเจ้ามิยอม ตุลาการฟังความแล้ว พิจารณาปรึกษามิตกลงเนื้อความนั้นไม่สำเร็จค้างอยู่ถึงสามปี
ฝ่ายพิกลกองผู้กินเมือง จึงให้นำความขึ้นกราบทูลพระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ ได้ทรงฟังเรื่องความแล้ว จึงให้หาตุลาการสี่คนเข้ามาตรัสถามว่า เรื่องความผู้มีชื่อสามคนพี่น้องนี้ ท่านทั้งปวงพิจารณามาช้านานถึงสามปีแล้ว เปนประการใดจึงยังมิสำเร็จ ศรีเมฆราชจึงทูลว่า บทพระอัยการซึ่งจะใส่ด้วยความข้อนี้ มิได้มีจึงไม่สำเร็จ จึงมีพระราชโองการตรัสว่า ซึ่งตุลาการทั้งสี่พิจารณาไม่สำเร็จนั้นเราก็เห็นด้วย เพราะความเรื่องนี้สุขุมพิพากษายากอยู่ ตรัสฉะนี้แล้ว พระองค์จึงนำความมาเปรียบอาการว่า ผู้ใดผู้หนึ่งรักใคร่กันแลกันให้สิ่งของแก่กัน ครั้นภายหลังจะกลับคืนเอาเล่า ถ้าผู้ใดได้สิ่งของนั้นไว้แล้วแลยากจนไป เอาของซึ่งให้นั้นไปจำหน่ายขายกินเสีย เจ้าของเดิมจะกลับคืนเอานั้นมิได้ จะว่ากล่าวประการ ใดก็มิได้ ถ้าสิ่งของซึ่งให้นั้นยังคงอยู่ ถึงลูกตัวจะรับทุกข์ยากของพ่อแม่นั้นก็ดี ให้มิได้ นี่พ่อแม่จะได้ความยากแค้นก็หามิได้ แลมีเครื่องใช้สรอยอยู่ ซึ่งลูกหญิงมีผัวออกเรือนต่างหาก ทรัพย์สิ่งของผู้คนอันใด พ่อแม่ก็ตกแต่งให้แล้ว แลดาบนี้พ่อแม่ได้ตราแต่เมื่อยังมิตาย ถ้าลูกเหล่านี้หยิบยืมมาใช้สรอยจะได้ว่ากล่าวแก่กัน ดาบนี้ควรจะจัดเปนทรัพย์มรดกโดยพระอัยยการได้ ด้วยเปนรูปพรรณมั่นคงอยู่ ถ้าจะแบ่งปันให้ลูกทั้งสามคนก็ได้ แต่เราเห็นเปนรูปพรรณสิ่งเดียว จะแจกจ่ายเปนอันยาก ให้เอาดาบเล่มนี้ไปบูชาพระมุเตาทำบุญเสียเถิด จึงจะชอบ
เมื่อพระเจ้าหงษาวดีตรัสพิพากษาความในเวลานั้นเสด็จอยู่ ณพระที่นั่งธรรมสภา ทรงบอกพระไตรปิฎกแก่พระภิกษุสงฆ์เสร็จแล้ว แลพระสงฆ์สามร้อยองค์ ซึ่งมาเรียนพระปริยัติธรรมนั้นยังมิได้ไป ฝ่ายเสนาพฤฒามาตย์ราชกระวีมนตรีมุขทั้งปวง กับทั้งพระสงฆ์สามร้อยองค์ ได้ฟังพระราชโองการทรงตัดสินโดยชอบธรรมนั้น ก็บันลือเสียงสาธุการเปนอันมาก พี่น้องสามคนนั้นก็เห็นสมควร ต่างมีความชื่นชมยินดี ชวนกันถวายอนุโมทนาด้วย
ครั้นอยู่มามีชายหนุ่มสองคน ๆ หนึ่งชื่อโลกพร้า คนหนึ่งชื่อเพิดงาย เปนนักเลงเจ้าชู้เกิดวิวาทแย่งชิงกันด้วยเรื่องหญิง แลคนหนึ่งมีความพยาบาทคิดจะฆ่าคนหนึ่งเสีย คอยปองร้ายอยู่ทุกวัน คนหนึ่งรู้ตัวหนีอยู่มิได้พบ คนหนึ่งถืออาวุธคอยอยู่ดังนั้นช้านานเปนหลายปี ครั้นอยู่มาชายที่หลีกหนีนั้นปวยเปนไข้ตาย พวกญาติทั้งปวงก็แต่งการศพนำไปป่าช้า คนซึ่งคอยปองร้ายอยู่นั้น รู้ว่าชายผู้เปนคู่วิวาทตายแล้วก็ยังไม่หายโกรธ จึงถือดาบตามออกไปป่าช้า ร้องว่ากูคอยอยู่นานแล้วมิพบตัวเลย วันนี้มาพบแล้วจะขอฟันเสียให้หายแค้นตามที่ได้สบถไว้ ว่าแล้วก็ตรงเข้าฟันเอาศพนั้นขาดออกเปนสามท่อนแล้วก็กลับมาม้าน
ฝ่ายญาติพี่น้องของผู้ตายทั้งปวงนั้น เห็นแล้วก็สังเวชใจ ต่างคนอดกลั้นความโกรธไว้ ด้วยจะเผาศพทำการบุญ ครั้นเผาศพเสร็จแล้ว ญาติของผู้ตายก็พากันไปฟ้องยังตุลาการ ๆ จึงให้เรียกตัวชายผู้นั้นมาถาม ชายผู้นั้นก็ให้การตามจริงว่า ข้าพเจ้ากับผู้ตายมีความขัดเคืองด้วยเรื่องชิงชู้กัน ข้าพเจ้าคิดจะฆ่าเสียนานแล้วแต่คอยอยู่มิพบตัว ครั้นข้าพเจ้ารู้ว่าตายแล้ว จึงตามไปฟันให้สมแค้น มิให้เสียน้ำสบถ
ครั้นตุลาการพิจารณาดูข้อซึ่งฟันอาศพนั้น พระอัยการบทนี้มิมีจะปรับ ไหมมิได้ เนื้อความนั้นจึงช้าอยู่ ฝ่ายญาติพี่น้องของผู้ตายจึงทำฎีกาไปยื่นต่อเจ้าพนักงาน ๆ ก็นำขึ้นกราบทูลพระเจ้าหงษาวดี ๆ ได้ทรงทราบแล้ว จึงมีรับสั่งให้หาตุลาการทั้งสี่เข้ามาตรัสถามว่า ความเรื่องนี้เหตุใดจึงชำระมิเสร็จ ตุลาการก็กราบทูลตามข้อความนั้น จึงมีพระราชโองการตรัสว่า มันผูกสาเหตุอยู่แต่เมื่อยังมิตายนั้นจะคอยฆ่ามิได้ ครั้นตายแล้วมีอาศพมีแต่ร่างเปล่ามันยังตามมาฟันด้วยสาเหตุฉะนี้ ก็เปนอันฟันท่านเหมือนเมื่อมีชีวิตอยู่ มันผู้ทำผิดในแผ่นดินเมืองดังนี้ ควรพิจารณาว่าเปนทำการสองครั้ง เมื่อยังมิตายนั้นครั้งหนึ่ง เมื่อเปนอาศพแล้วครั้งหนึ่ง ให้ตุลาการทั้งสี่ดูบทพระอัยยการแล้วปรับเปนสองชั้น ตุลาการรับพระราชโองการแล้ว ก็ออกมาดูบทพระอัยยการ ต้องด้วยบทปรับทวีคูณฟันอาศพขาดสามท่อน ตั้งหมายเปนค่าหกคน ให้จำเลยใช้สินไหมเต็มแล้วก็เสร็จกัน
ครั้นอยู่มามีหญิงคนหนึ่ง รูปงามนักผิวเนื้อละเอียดเหลือง เปนหญิง แพสยา เสียแต่เท้าฉ่องหน่อยหนึ่ง บุรุษนักเลงทั้งปวงได้เห็นรูปแล้วย่อมมีความพิสวาทมาก วันหนึ่งชายหนุ่มสองคน คนหนึ่งเปนบุตรกรายแมนอำมาตย์เมาะเกิด คนหนึ่งเปนบุตรโลหะพยาไปหาหญิงนครโสเภณีนั้น แล้วยื่นทรัพย์เปนราคาตามธรรมเนียมให้แก่หญิงงามเมืองผู้นั้นพร้อมกันทั้งสองคน แล้วชิงกันต่างคนต่างจะใคร่ได้ก่อน ก็เกิดวิวาททุ่มเถียงแก่กัน จึงพากันไปหาตุลาการให้ตัดสินเนื้อความนั้น ตุลาการจึงให้หาหญิงนั้นมา ให้ชายทั้งสองออกไปเสียภายนอกแล้ว ถามว่าท่านรับทรัพย์ของผู้ใดก่อน หญิงนั้นบอกว่าข้าพเจ้ารับทรัพย์ของชายทั้งสองนี้พร้อมกัน ตุลาการซักถามว่า เมื่อท่านรับทรัพย์จากชายทั้งสองพร้อมกันนั้นมือขวารับข้างผู้ใด มือซ้ายรับข้างผู้ใด ให้ว่าไปแต่ตามจริงอย่าอำพราง หญิงงามเมืองให้การว่า ข้าพเจ้ารับทรัพย์ของบุตรกรายแมนอำมาตย์เมาะเกิดด้วยมือขวา รับ ทรัพย์ของบุตรโลหะพยาด้วยมือซ้ายจริงแต่ได้รับก่อนแล้ว ตุลาการจึงให้ไปพาตัวชายทั้งสองเข้ามา ซักถามสอบกันโดยคดีความ ชายทั้งสองก็รับดุจคำหญิงงามเมืองว่านั้น ตุลาการพิพากษาว่าเปนความวิวาทกันด้วยวัตถุที่ลับเพราะจะใคร่ได้ก่อน เปนธรรมเนียมชายทั้งปวง จึงจะชำระวัตถุที่ลับให้ตกลงเปนอันได้ก่อนได้หลังนั้น ต้องตัดสินเอามือหญิงเปนใหญ่ ถึงมาทว่ามือซ้ายต่ำสำหรับจับของที่ชั่ว แลลูบล้างสิ่งของที่ไม่สอาดนั้นก็ดีแต่ได้รับหนก่อน มือขวาเปนใหญ่กว่ามือซ้ายก็จริงแต่รับเปนหนหลัง มือขวาช่วยบำรุงมือซ้าย หญิงรับทรัพย์ของผู้ใดด้วยมือซ้ายก่อน ตัดสินให้ผู้นั้นเปนก่อน เมื่อตุลาการพิพากษาดังนี้แล้ว จึงนำคำชี้ขาดขึ้นกราบทูลพระเจ้าหงษาวดี ๆ ได้ทรงฟังก็แย้มพระโอษฐ์ตรัสว่า ซึ่งท่านพิพากษาโดยชอบธรรมดังนี้ดีนัก
ความมีเรื่องหนึ่งว่า มะรอดกับมะสังทำไร่ถั่วเคียงกัน มะรอดนั้นตัดหนามมาสะไร่ถั่วของตัวไว้แล้วก็กลับไป มะสังเอาหนามของมะรอดกิ่งหนึ่ง ไปปักกันไร่ถั่วของตัวไว้ มะรอดออกมาเห็นหนามของตัว ไปอยู่ที่ไร่ถั่วของมะสังดังนั้นก็โกรธ มะรอดก็ถอดเอาหนามที่มะสังไปสะรั้วของตัวไว้ดังเก่า มะสังออกมาพบมะรอดก็เข้าชิงเอาหนามนั้น เกิดวิวาทเถียงกัน มะรอดด่ามะสังว่า อ้ายชาติโจรป่ามือมึงด้วนตีนมึงขาดหรือ จึงไปตัดเอาเองมิได้คอยลักหนามของกู แต่นกกายังรู้จักเที่ยวคาบหญ้าแลใบไม้มาปิดบังทำรังได้ มึงเปนคนมีมือเสียเปล่าเหมือนสัตว์ดิรัจฉาน มะสังโกรธด่าตอบว่าอ้ายชาติเนระคุณ ทีมึงไม่อยู่กูก็ช่วยดูไร่ไล่นกไล่กาให้ แต่กูเอาหนามของมึงมากิ่งหนึ่งเท่านี้เปนอะไรนักหนา มึงไม่รู้จักคุณกูก็เปรียบดังสัตว์ดิรัจฉานเหมือนกัน มะรอดว่าทีมึงกลับไปบ้านกูก็ช่วยดูให้บ้าง มึงจะลำเลิกข้างเดียวกูไม่ยอม มะสังโกรธเปนกำลัง ฉวยได้ไม้ท่อนหนึ่ง วิ่งตรงเข้ามาตีมะรอดศีร์ษะแตก คิ้วขาด หน้าผากแตก หูวิ่น ลิ้นขาด ตาบอดทั้งสองข้าง มือซ้ายขวาหัก เท้าซ้ายหักเท้าขวาหักเปนแผลสิบเอ็ดแห่ง พวกญาติพี่น้องมะรอดมาช่วยมิทัน มะสังหลบตัวไปแล้ว ญาติทั้งปวงจึงหามมะรอดผู้เจ็บ ไปฟ้องยังตุลาการ ๆ จึงให้หามะสังมาถาม มะสังให้การรับเปนสัตย์ว่าข้าพเจ้าได้ตีจริง ตุลาการเห็นแผลมะรอดสิบเอ็ดแห่ง จึงพิจารณาว่าแผลที่หนักกว่าแผลทั้งปวงนั้น คือตาทั้งสองบอดเปนที่สูงกว่าแผลทั้งปวง จึงพิพากษาให้ปรับเปนค่าแปดคน ให้เปนสินไหมแก่มะรอด ซึ่งมะสังตีมะรอดมีแผลบาดเจ็บถึงสิบเอ็ดแห่ง ตุลาการให้ปรับแต่แห่งหนึ่งนั้น มะรอดมิเต็มใจ จึงให้ญาติพี่น้องทำฎีกาไปยื่นต่อเจ้าพนักงาน ขุนนางเจ้าพนักงานก็นำขึ้นถวาย
พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงทราบเรื่องความในฎีกานั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้เจ้าเมืองอูเพิดลงไปดู เจ้าเมืองอูเพิดก็ลงไปพิจารณาดูผู้เจ็บแล้ว ก็กลับเข้ามากราบทูลว่า แผลนั้นหนักสิ้นทั้งนั้น จึงมีรับสั่งให้หาตุลาการทั้งสี่เข้ามาตรัสถามว่า เนื้อความซึ่งพิจารณาโจทก์มิเต็มใจนั้น พิพากษาเปนประการใด ศรีเมฆราชกราบทูลว่า มะสังตีมะรอดเปนขันธ์อันเดียว มีแผลสิบเอ็ดแห่ง ข้าพเจ้าทั้งสี่พิพากษาว่า จักษุบอดนั้นเปนที่สุดกว่าแผลทั้งปวง จึงปรับให้มะสังใช้สินไหมแก่มะรอดเปนค่าแปดคน มะรอดมิเต็มใจสุดแล้วแต่จะทรงโปรด จึงมีพระราชโองการตรัสว่า ตุลาการทั้งสี่นี้ดุจหนึ่งผู้จานหนังสือมิได้เรียนรู้ในพระบาลี ให้รู้ผิดแลถูกโดยละเอียดรอบคอบ เปนแต่จานได้ตามฉบับเท่านั้น ถ้าเขาตีตัวบาดเจ็บดังนี้ แลมีผู้มาปรับให้ว่าเปนขันธ์อันเดียว ท่านยังจะยอมรับเอาหรือ ความข้อนี้จำจะตัดสินโดยกระแสคดีธรรมจึงจะชอบด้วยสมเด็จพระพุทธเจ้าทรงบัณฑูรไว้ว่า ขันธ์แห่งสัตว์ทั้งปวงมีห้าประการ คือรูปขันธ์หนึ่ง เวทนาขันธ์หนึ่ง สัญญาขันธ์หนึ่ง สังขาระขันธ์หนึ่ง วิญญาณะขันธ์หนึ่งเปนห้า ซึ่งเรียกว่าขันธ์นั้น คือคำไทยว่ากองว่าเหล่า พระองค์ทรงจำแนกธรรมเปนห้ากอง รูปขันธ์หนึ่ง กับนามขันธ์ทั้งสี่ซึ่งให้เกิดโทโส จึงได้ทำโพยแก่รูปขันธ์อันหนึ่ง  รูปขันธ์นั้นมีสามสิบสองประการ พระพุทธเจ้าตรัสเทสนาไว้ ให้นับแต่เกษาจนถึงมัตถลุงค์ แลรูปทั้งสามสิบสองอยู่ด้วยกัน จึงเรียกว่าเปนกรรมสามสิบสองประการในรูปขันธ์ มะรอดมีแผลถึงสิบเอ็ดแห่งให้รูปขันธ์อันมีกรรมสามสิบสองเปนเหตุด้วยกัน ต้องในพระอัยยการเหตุแต่ละแห่ง ในขันธ์ของสัตว์นั้น มีพระอัยยการไว้ว่า แหวกผมค่าสองคน เหตุใดจึงว่าค่าสองคน เหตุว่าเมื่อคลอดจากครรภ์มารดานั้น ผมนี้เปนที่ยิ่งกว่าสิ่งทั้งปวง แลได้เอาเครื่องตกแต่งนั้นขึ้นตั้งไว้ อนึ่งเมื่อคลอดแล้วนั้น ญาติทั้งปวงได้เห็นก็มีความยินดีนัก เหตุ ดังนั้นจึงว่าค่าสองคน หน้าผากแตกนั้นค่าสี่คน เหตุใดจึงว่าค่าสี่คน เพราะสัตว์ทั้งปวงเมื่อแรกเกิดนั้น ครั้นญาติเอาลงอาบน้ำชำระกายเสร็จแล้ว เทพยดาเขียนหน้าผากหมาย เหตุดังนั้นจึงว่าค่าสี่คน แลคิ้วขาคเปนค่าสี่คน เพราะคิ้วเปนที่เสน่หาแก่จักษุคนทั้งปวง เหตุดังนั้นจึงว่าค่าสี่คน หูขาดไปตามรีนั้นค่าสามคนเพราะเสียงอันใดอยู่ในที่ลับ จักษุมิได้เห็นก็ได้ยิน เพราะเหตุดังนั้นจึงว่าค่าสามคน ตาขวาบอดค่าแปดคน ตาซ้ายบอดค่าหกคน เหตุใดจึงปรับฉะนี้ ธรรมดามือข้างขวายิ่งกว่ามือซ้าย ผู้มีปัญญาจึงปรับฉะนี้ หูขวาวิ่นว่าค่าสี่คน หูซ้ายวิ่นว่าค่าสามคน เหตุใดหูขวายิ่งกว่าหูซ้าย เพราะเมื่อพราหมณ์ให้ใบมะตูมนั้น ครั้นเอาออกแต่สังข์ด้วยมือขวา ครั้นรับก็รับด้วยมือขวา เมื่อจะทัดก็ทัดข้างหูขวา เหตุดังนั้นจึงว่าหูขวาค่าสี่คน แตกหน้าค่าสามคน เหตุใดจึงว่าค่าสามคน เพราะสัตว์ทั้งปวงตื่นขึ้น จากที่นอนแล้วล้างหน้าเอาเครื่องหอมอบรม เพราะจะให้คนทั้งปวงรักใคร่ ตนเปนนิจ เหตุดังนั้นจึงว่าค่าสามคน ฝีปากเบื้องบนขาดค่าสองคน ฝีปากเบื้องตํ่าขาดค่าหนึ่งคน เหตุใดจึงปรับฉะนี้ ว่าผู้อยู่บนสูงกว่าผู้อยู่ตํ่า ฝีปากเบื้องบนจึงปรับเปนค่าสองคน ฝีปากเบื้องต่ำเปนค่าคนหนึ่ง หน้าฟันล่างหักค่าคนหนึ่ง เหมือนกับลิ้นขาดนั้นค่าคนหนึ่ง เหตุอยู่ที่ลับรูปนั้นมิได้เสีย แต่จะกินสิ่งใดอาศัยลิ้นจึงรู้รส จึงเปนค่าคนหนึ่ง แม้นกายลำบากอยู่นั้นค่าสิบห้าคน เหตุใดจึงปรับว่าค่าสิบห้าคน เพราะเหตุว่าผู้ใดตีฟันท่านให้กายลำบากอยู่นั้นเปรียบประดุจลมพายุหนัก พัดถูกต้นไม้ให้ถอนลากขึ้นล้มลง จะตายก็มิตายจะเปนก็มิเปน ๆ คนลำบากอยู่ จะทำการงานเลี้ยงชีวิตมิได้ จึงปรับเปนค่าสิบห้าคน ซึ่งมะสังตีมะรอดมีแผลสิบเอ็ดแห่งนั้น ให้ปรับสี่สิบสองคน ถ้าเปนเหล็กปรับสองร้อยชั่ง ให้เปนสินไหมแก่มะรอด จึงมีพระราชโองการสั่งให้สมิงอูเพิดเรียกสินไหมให้แก่มะรอด สมิงอูเพิดรับสั่งแล้ว ก็ออกมาเรียกสินไหมแก่มะสัง ๆ จึงอ้อนวอนว่า ข้าพเจ้าไม่มีทรัพย์เงินทองสิ่งใดมีแต่นาอยู่ห้าสิบไร่ จะขอให้เปนสินไหม สมิงอูเพิดจึงนำ ความขึ้นกราบบังคมทูลตามคำมะสังว่าทุกประการ จึงมีพระราชโองการสั่งให้สมิงอูเพิดไปรังวัดนาปักเปนแหล่งไว้ มอบให้แก่มะรอด สมิงอูเพิดก็ไปรังวัดแล้ว ๆ ให้แก่มะรอดตามรับสั่ง แลที่นานั้นคนทั้งปวงก็เรียกว่านามะรอดมาจนคุ้มเท่าบัดนี้
อยู่มามังราชาลูกชาวบ้านอพูล ภรรยาชื่อเม้ยไก ตัวมังราชาลงเรือไปค้าขายณเมืองเมาะตะมะ ฝ่ายมังละคอนเปนลูกชาวบ้านมะกาวไปค้าขายณบ้านอพูล มังละคอนกับเม้ยไกรักใคร่เปนชู้กัน มังละคอนคิดจะพาเม้ยไกหนี จึงทำอุบายเอาศพสตรีผู้หนึ่งมาใส่ไว้ในเรือนเม้ยไก แล้วให้เม้ยไกแสร้งทำอาการเปนไข้ ก่อไฟนั่งผิงอยู่ในเรือนให้ปรากฎแก่คนทั้งปวง แล้วลอบพาเม้ยไกลงจากเรือนณเวลากลางคืน จึงเอาไฟเผาเรือนขึ้น หวังจะให้เนื้อความสูญ มังละคอนกับเม้ยไกก็พากันหนีไปอยู่บ้านมะกาว
ครั้นเวลารุ่งเช้า ชาวบ้านเห็นอาศพไฟไหม้อยู่บนเรือน ฝ่ายญาติพ่อแม่ตายายของเม้ยไก สำคัญว่าศพเม้ยไกไฟไหม้ตายก็ชวนกันร้องไห้รัก ครั้นมังราชาผู้ผัวกลับมา แจ้งความที่ญาติแลชาวบ้านบอกแล้วก็เสียใจ สำคัญว่าเม้ยไกภรรยาตายจริง ก็มีความเศร้าโศกเปนอันมาก
อยู่มามังราชาไปเที่ยวค้าขายตำบลบ้านมะกาว จึงเห็นเม้ยไกกับมังละคอนเดินไปด้วยกัน มังราชาพิจารณาแต่ไกลก็จำได้ ว่าเม้ยไกภรรยาของตน จึงเดินแฝงตามไปให้รู้จักเรือนไว้ แล้วมังราชาก็ขึ้นไปฟ้องว่ากล่าวแก่สมิงมะกาว ผู้รั้งเมืองเปนใหญ่ในแขวงนั้น สมิงมะกาวก็ให้หาตัวมังละคอนแลเม้ยไกมาถาม มังละคอนให้การว่า เดิมข้าพเจ้าอยู่บ้านมะกาว ภรรยาข้าพเจ้าคนนี้อยู่ด้วยกันมาแต่บ่าวแต่สาว เม้ยไกก็ให้การว่า พ่อแม่ข้าพเจ้าตายเสียแต่ยังเด็ก ญาติข้างมารดาพาไปเลี้ยงไว้ ให้ชื่อข้าพเจ้าว่าเม้ยไก ครั้นญาติผู้เลี้ยงตายแล้ว ข้าพเจ้าเปนสาวขึ้น จึงได้มังละคอนผู้นี้เปนผัว อยู่ด้วยกันมาแต่หนุ่มแต่สาว ข้าพเจ้าจะได้มีผัวถึงสองคนหามิได้ สมิงมะกาวจึงถามมังราชาๆ ให้การว่า ภรรยาข้าพเจ้าคนนี้ชื่อเม้ยไก เปน ลูกสาวชาวบ้านอพูล อยู่กินด้วยกันมานานแล้ว อยู่มาข้าพเจ้าไปเที่ยวค้าขายณเมืองเมาะตะมะ ครั้นกลับมามีคนบอกว่า ไพ่ไหม้เม้ยไกตายในเรือน ข้าพเจ้าสำคัญว่าตายจริง บัดนี้ข้าพเจ้าเห็นเม้ยไกภรรยาของข้าพเจ้ายังมิตาย มาอยู่ด้วยชายอื่นดังนี้ ข้าพเจ้าจึงนำคดีมาว่ากล่าวต่อท่าน สมิงมะกาวจึงถามสอบลูกค้าสี่พวกซึ่งมาด้วยมังราชานั้น ลูกค้าสี่พวกก็ให้การว่า เม้ยไกนี้ไฟไหม้เรือนตายจริง สมิงมะกาวฟังพยานให้การดังนั้น ก็เห็นว่ามังราชาหาความไม่จริงมากล่าว จึงว่าท่านเปนบ้าเมียเสียจิตต์ เห็นเมียเขาเปนเมียตัว ตู่ภรรยาท่านให้ได้ความอายดังนี้ผิด จึงตัดสินให้มังราชาเปนแพ้ ปรับตามบทพระอัยการ มังราชาก็เสียใจ จึงขึ้นมายังกรุงหงษาวดี จึงจ้างคนทำฎีกาไปยื่นต่อขุนนางเจ้าพนักงาน ๆ ก็นำขึ้นกราบทูล
พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งแล้ว จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาอินท์ให้เอาตัวมังละคอนแลเม้ยไกมาแยกกันถาม มังละคอนเม้ยไกก็ให้การยืนอยู่ดุจหนหลัง พระยาอินท์ก็ให้นำคำให้การของคนทั้งสองเข้ากราบทูล จึงมีรับสั่งให้หาพ่อแม่พี่น้อง แลทาษชายหญิงมังละคอนแลเม้ยไกเข้ามาในพระราชวังทั้งสิ้น เมื่อผู้มีชื่อทั้งปวงเข้ามาถึงแล้ว สุนัขตัวหนึ่งซึ่งเม้ยไกเลี้ยงไว้ คุ้นเคยอยู่แต่ก่อนมานั้น ก็ตามผู้มีชื่อทั้งปวงเข้าไปด้วย สุนัขนั้นมันเห็นเม้ยไก เจ้าของเก่าของตัวก็จำได้ดีใจ กระดิกหูหางเข้าไปเลียมือเท้าเม้ยไกแล้วก็นอนอยู่ข้างเม้ยไก ๆ แลคนทั้งปวงขับมันก็มิไป พอพระเจ้าหงษาวดีเสด็จออก พร้อมด้วยเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าอยู่ตามตำแหน่ง พวกมีชื่อทั้งปวงก็กราบถวายบังคมหมอบเฝ้าอยู่ณภายนอกหลังขุนนางทั้งปวง สุนัขนั้นก็หมอบเลียมือเลียเท้าเม้ยไกอยู่มิได้ห่างไกล พระเจ้าหงษาวดีทอดพระเนตรเห็นสุนัขทำอาการรักเจ้าของดังนั้น ก็ทราบด้วยพระปัญญาอันเฉียบแหลมว่องไว เหมือนหนึ่งเนื้อความนั้นจะสำเร็จในทันใด จึงชี้พระหัตถ์ให้เสนามนตรีทั้งปวงดู ตรัสถามว่าท่านทั้งปวงเห็นแล้วหรือ เสนาบดีทั้งปวงก็ทูลว่า ข้าพเจ้าเห็นแล้ว จึงมีพระราชบัญชาให้สนองพระโอษฐ์ถามเม้ยไกว่า ตัวเองเปนลูกผู้ดี ธรรมดาใจสตรีนี้ อุปมาดังใบไม้ครั้นต้องลมก็หวั่นไหว เองได้ยินลมปากมังละคอนพัดเข้าถูกใจ เองจึงมีความยินดีรักใคร่ทิ้งผัวตามชู้ ทำอุบายลักพากันหนีไป บัดนี้เนื้อความนั้นกูก็รู้อยู่แล้ว เองจงให้การไปแต่โดยสัตย์ ถ้ามิให้การตามจริงแล้ว จะให้เอาลูกตุ้มเหล็กผูกเชือกแขวนคอลากไปถ่วงน้ำเสียให้ตาย ลูกตุ้มแลเชือกนั้นพระองค์ก็ให้เจ้าพนักงานจัดมาเตรียมไว้ ผู้รับสั่งก็ออกมาว่ากล่าวซักถามเม้ยไก ดุจพระราชบัญชาทุกประการ
ฝ่ายเม้ยไกก็กลัวตัวสั่น อ้อนวอนขอชีวิตแล้ว ก็ให้การโดยสัตย์ว่า มังราชาผู้นี้เปนผัวข้าพเจ้าจริง มังละคอนผู้นี้เปนชายชู้ จึงมีพระราชโองการตรัสออกมาให้ซักถามอีกว่า เมื่อไฟไหม้เรือนคนทั้งปวงว่าเองตาย อาศพเองนั้นญาติพี่น้องเผาเสียแล้ว เหตุใดเล่าตัวเองจึงยังอยู่ ผู้รับสั่งจึงซักถาม เม้ยไกให้การตามจริงว่า เดิมมังละคอนเห็นหญิงคนหนึ่ง เรือล่มจมน้ำตายณปากคลองอพูล มังละคอนพูดแก่ข้าพเจ้าว่า เราจะพากันหนีไป ทำอุบายมิให้คนทั้งปวงสงสัย ข้าพเจ้าจึงว่าตามแต่ท่านจะคิดเถิด ครั้นเวลาค่ำมังละคอนจึงเอาอาศพขึ้นมาไว้บนเรือนข้าพเจ้า แล้วเอาเพลิงเผาเรือนขึ้นพาข้าพเจ้าหนีไป มีรับสั่งให้สมิงพะโคจดเอาคำให้การเม้ยไกไว้แล้ว จึงตรัสสั่งให้ถามมังละคอนว่า เนื้อความทั้งปวงเราแจ้งอยู่แล้ว จงให้การไปแต่ตามจริงจึงจะรอดชีวิต แม้นมิให้การโดยสัตย์แล้วจะให้ฟัน เปนหลายท่อน แล้วจะให้แขวนประจานไว้ทุกตำบล ผู้รับสั่งก็ซักถามมังละคอน ๆ กลัวพระราชอาญาก็รับว่า ข้าพเจ้าได้ล่วงประเวณีภรรยาท่านกระทำผิดจริง แล้ว มังพะโคก็จดคำให้การมังละคอนเข้ากราบทูล จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เสนาบดีทั้งปวงซึ่งเฝ้าพร้อมกันว่า แต่สัตว์ดิรัจฉานยังรู้จักเจ้าอันจากกันไปช้านาน ครั้นเจ้ามาถึงมันเห็นจำได้ก็ดีใจ กระดิกหูหางเข้าไปเลียมือเลียเท้า แล้วก็นอนอยู่ใกล้เจ้า ครั้นได้กลิ่นผู้อื่นเปนสัตรูก็เห่าให้ไกลออกไป ได้กลิ่นเจ้าก็รักใคร่แล้วนอนรักษาอยู่ เม้ยไกจะขับก็มิไป เม้ยไกคนนี้เปนเมียมังราชาจริง แลซึ่งว่าเม้ยไกตายในไฟนั้น ก็เปนมังละคอนเผาเมียมังราชาด้วย ความผู้มีชื่อสามคนเรื่องนี้โจทก์ชนะ ให้ตุลาการดูบทพระอัยยการสี่ประการ ปรับจำเลยผู้แพ้ คือเผาเรือนท่านเสียนั้นประการหนึ่ง เผาเมียท่านเสียนั้นประการหนึ่ง ลักพาเมียท่านหนีไปประการหนึ่ง ล่วงประเวณีเมียท่านประการหนึ่ง ทั้งสี่อย่างนี้ปรับตามพระอัยยการ ถ้าสินไหมมากมังละคอนผู้เดียวจะใช้มิได้ มีบทพระอัยยการว่า ลูกทำผิดโทษ อยู่กับบิดามารดา ข้าทำผิดโทษอยู่แก่เจ้า สานุศิษย์ทำผิดโทษอยู่แก่อาจารย์ บิดาญาติพี่น้อง ซึ่งสนิทก็ควรจะช่วยใช้กันได้ เนื้อความสี่สถานเราตัดสินดังนี้ เสนาบดีทั้งปวงจะเห็นประการใด พระยาอินท์จึงกราบทูลว่า เดชะพระโพธิสมภารของพระองค์ผู้ทรงพระปัญญาบารมี จึงได้ความจริงเปนอันเร็ว ซึ่งพระองค์ให้ข้าพเจ้าทั้งสี่พิจารณาเนื้อความนั้น เห็นจะปรับแก่มังละคอนได้ แด่ข้อผิดซึ่งล่วงประเวณีสิ่งเดียว พระองค์ทรงพิจารณาเหตุผุดออกอีกถึงสี่ข้อดังนี้ ข้าพเจ้าทั้งปวงพิจารณามิถึง พระปัญญาบารมีหาที่สุดมิได้ ตุลาการก็เรียกสินไหมผู้แพ้คดีให้แก่ฝ่ายชนะ ตามบทพระอัยยการปรับเปนสี่สถานถ้วนแล้วก็เลิกกัน แต่นั้นไปพระเจ้าศรีสากยวงศ์ธรรมเจดีย์ก็ครอบครองไพร่ฟ้าประชาราษฎรโดยยุติธรรม พระพุทธสาสนาก็รุ่งเรืองยิ่งนัก อยู่มานางประทุมมาลีพระอัครมเหษีมีพระราชบุตร องค์หนึ่งที่พระชิวหานั้นเปนปานดำทั้งสิ้น พระราชบิดามารดาแลพระญาติวงศาทั้งปวงมีความโสมนัสนัก พระเจ้าหงษาวดีจึงให้นามพระราชบุตร์ว่า มังมณีนิล ลุศักราช ๘๘๓ ปี
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้ง ก็มีพระทัยชื่นชม จึงแต่งให้เสนาบดีจำทูล พระราชสาส์น คุมเครื่องราชบรรณาการมาสมโภชมังมณีนิลพระราชนัดดาเปนอันมาก สมเด็จตะละนางพระยาท้าว พระเจ้าย่าเอาไปเลี้ยงไว้ เปนที่สนิทเสน่หานัก จนพระราชกุมารเจริญพระพรรษาได้สิบสามปี
อยู่มาตะละนางพระยาท้าวเสด็จทิวงคต พระชนมายุได้เจ็ดสิบเอ็ดปี อยู่ในราชสมบัติได้ห้าสิบเอ็ดปี ลุศักราช ๘๙๑ ปี พระเจ้าหงษาวดีจึงสั่งเสนาบดีให้ทำพระเมรุมาศโดยขนาดสูงใหญ่ในท่ามกลางเมือง ให้ตกแต่งด้วยสรรพเครื่องประดับทั้งปวง เปนอันงามอย่างยิ่ง แล้วตรัสปรึกษาเสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงว่า สมเด็จพระราชมารดาเลี้ยงของเรานี้ มีพระคุณเปนอันมาก ทรงอุปถัมภ์บำรุงเราจนได้เปนเจ้าแผ่นดิน เราคิดจะสนองพระเดชพระคุณให้ถึงขนาด ท่านทั้งปวงจะเห็นประการใด เสนาพฤฒามาตย์ทั้งปวงได้ฟังพระราชโองการตรัสปรึกษาดังนั้นก็กราบทูลว่า ข้าพเจ้าทั้งปวงเปนทาษปัญญา การทั้งนี้สุดแต่พระองค์จะทรงพระดำริห์เถิด ข้าพเจ้าทั้งปวงจะทำตามรับสั่งทุกประการ พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสว่า เราจะทำไว้ ให้เปนอย่างในการปลงศพ จะได้มีผลานิสงส์ยิ่งขึ้นไป จึงสั่งให้ทำเปนรูปเหรา มีล้อหน้าแลท้ายสรรพไปด้วยไม้มะเดื่อแลไม้ทองกวาว แล้วจึงทำรัตนบัลลังก์บุษบกตั้งบนหลังเหรา ให้แต่งการประดับจงงดงามเร่งให้สำเร็จในเดือนหน้าจงได้ เสนาบดีทั้งปวงรับสั่งแล้ว ก็ออกมาให้หมายเกณฑ์กันเร่งกระทำทุกพนักงาน เดือนหนึ่งก็สำเร็จดังพระราชบัญชาทุกประการ ทั้งพระเมรุมาศซึ่งทำมาก่อนนั้นก็แล้วลงด้วย พระเจ้าหงษาวดีได้ทราบว่าการทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงให้หมายบอกกำหนดงานในเดือนเก้าขึ้นเก้าค่ำ จะเชิญพระศพไปยังพระเมรุมาศ
ขณะนั้นพระเจ้ากรุงจีน พระเจ้าลังกา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา กษัตริย์ทั้งห้าพระองค์นี้ ได้แจ้งอยู่แต่ก่อนแล้ว ว่าพระเจ้าหงษาวดีจะปลงพระศพพระราชมารดาเลี้ยง ซึ่งเปนพระเจ้าแผ่นดินเดิม ต่างพระองค์ก็ให้จัดเครื่องไทยทานเปนราชบรรณาการให้คนคุมมาถวายเปนอันมาก พระเจ้าหงษาวดีจึงให้เจ้าพนักงานรับไว้ตามตำแหน่ง ครั้นถึงเดือนเก้าขึ้นเก้าคํ่า เสนาพฤฒามาตย์ราชกระวีมนตรีมุขทั้งปวง อีกเมืองเอกโทตรีจัตวาก็มาพร้อมกัน พระเจ้าหงษาวดีจึงให้ตั้งขบวนแห่ อัญเชิญพระศพสมเด็จตะละนางพระยาท้าว ลงสู่บุษบกบัลลังก์เหนือหลังเหรา แล้วตรัสสั่งเสนาบดีให้แยกกันเปนสองพวก จะได้แย่งชิงพระศพเปนผลานิสงส์ เสนาบดีทั้งปวงก็แบ่งกันออกเปนสองแผนกโดยพระราชบัญชา พระเจ้าหงษาวดีจึงเสด็จดำเนินด้วยพระบาท ทรงจับเชือกแล้วตั้งพระสัตยาทิฏฐานว่า ข้าพเจ้ามีความกตัญญูรู้พระคุณสมเด็จพระราชมารดาเลี้ยง จึงคิดทำการให้ลือปรากฎไปทุกพระนคร ขอคุณพระรัตนไตรจงเปนที่พึ่ง ถ้าบุญข้าพเจ้าจะวัฒนาการสืบไปแล้ว ขอให้ชิงพระศพสมเด็จพระราชมารดาจงได้มาดังใจคิดเถิด ครั้นตั้งพระสัตยาทิฏฐานแล้ว จึงตรัสสั่งให้จับเชือกชักพร้อมกัน
ขณะนั้นเปนการโกลาหลสนุกยิ่งนัก เสนาบดีแลไพร่พลทั้งปวงก็เข้าแย่งชักเชือกเปนอลหม่าน พระศพนั้นก็บันดาลได้มาข้างพระเจ้าหงษาวดี เสียงชนทั้งปวงโห่ร้องพิลึกลั่นทั้งพระนคร พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงพระโสมนัสนัก จึงให้ชักแห่พระศพไปพร้อมด้วยเครื่องสูงไสวทั้งกรรชิงกลิ้งกลดอภิรุมชุมสายพรายพรรณ์พัชโบก แลจามรธารตวันอันพรรณราย สล้างสลอนด้วยธงเทียวทั้งหลายเขียวเหลืองขาวแดงระดาดาษ เสียงสนั่นพิณพาทย์เครื่องประโคมฆ้องกลองกึกก้องโกลาหล สพรึบพร้อมด้วยหมู่พลอันจัดเข้าในขบวนแห่แหนดูเอนกแน่นประหนึ่งจะนับมิได้ การแห่พระศพครั้งนี้ ครึกครื้นเปนมโหฬาดิเรกเปรียบประดุจการแห่อย่างเอก ของนางอับษรกัญญาทั้งเจ็ดองค์ ซึ่งแห่พระเศียรท้าวกบิลพรหมผู้เปนบิตุรงค์ กับด้วยเหล่าเทพยเจ้าทั้งปวงอันเวียนเลียบเหลี่ยมไสลหลวง ประทักษิณษิเนรุราช ครั้นถึงพระเมรุมาศ จึงให้เชิญพระศพขึ้นตั้งยังมหาบุษบกเบ็ญจาสุวรรณ ให้มีงานมโหรสพสมโภชเจ็ดวันเจ็ดคืน จุดดอกไม้เพลิงถวายพระศพ มีพระธรรมเทสนาแลพระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมเปรียญอันดับ สวดสัตดับปะกรณ์ ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ แลโปรยทานกัลพฤกษ์แก่ยาจกวรรณิพกเปนอันมาก แล้วทรงอุทิศส่วนกุศลไปถึงบิดามารดา ครั้นครบเจ็ดวันจึงถวายพระเพลิง พร้อมด้วยเสนาบดีพระวงศานุวงศผู้น้อยผู้ใหญ่ฝ่ายในฝ่ายหน้า อีกทั้งพระสงฆ์ถานานุกรมเปนอันมาก แล้วได้แจงพระรูปเก็บพระอัฏฐใส่ในพระโกษทองประดับพลอยเนาวรัตนอัญเชิญเข้าบันจุไว้ในพระมุเตา แล้วให้มีการสมโภชอีกสามวันตามราชประเพณีกษัตริย์แต่ก่อน
ครั้นการเสร็จแล้ว พระเจ้าหงษาวดีจึงตรัสแก่เสนาบดีทั้งปวงว่า เราทำการครั้งนี้เปนผลานิสงส์สนุกยิ่งนัก แต่นี้ไปใครจะทำศพบิดามารดาผู้มีคุณก็ให้ชิงศพเหมือนเรา ซึ่งทำไว้เปนอย่างฉะนี้ จึงได้เปนประเพณีฝ่ายรามัญสืบกันมาจนบัดนี้
ครั้นทำการพระศพเสร็จแล้ว พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงพระราชศรัทธา บริจาคทานรักษาศีลบำรุงราษฎรสมณชีพราหมณ์ทั่วขอบขัณฑเสมา ให้อยู่เย็นเปนสุขหาภัยอันตรายมิได้
จบบริบูรณ์