พรรณพฤกษาและสัตวาภิธาน 2471
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
คำนำ
/*(1)หนังสือพรรณพฤกษากับสัตวาภิธานนี้ เปนของพระยาศรีสุนทรโวหาร น้อย ต้นสกุลอาจารยางกูร แต่งไว้แต่ปีวอกฉศก๑๗ พระพุทธศักราช ๒๔๒๗ ต้นฉบับสมุดดำหนังสือพรรณพฤกษานี้ ได้มาแต่บันดาหนังสือเก่า ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภัสสร ทรงสั่งสมไว้มากเรื่อง ยังไม่ได้เห็นตีพิมพ์ แลในบานแผนกของท่านบอกไว้ ว่าเปนหนังสือคู่กับสัตวาภิธานซึ่งได้พิมพ์ขึ้นใช้แล้ว ในโรงสกุลพระตำหนักสวนกุหลาบในพระบรมมหาราชวัง ข้าพเจ้าจึงขอให้เจ้าพนักงานหอพระสมุดค้นหาฉบับพิมพ์เก่าล่วง ๔๓ ปีมาได้แล้ว ให้พิมพ์ขึ้นรวมกันทั้ง ๒ เรื่อง เพื่อประโยชน์ให้เด็กอ่านแลซราบศัพท์นกศัพท์ไม้ ซึ่งเคยเปนเครื่องเล่นของเด็กรุ่นในสัตกุลประกวดขันต่อกันว่าใครจะจำได้มาก แลเมื่อข้าพเจ้ายังเปนเด็ก ก็เคยเล่นประกวดศัพท์นกศัพท์ไม้ ครั้นเติบขึ้นออกไปอยู่เมืองนอก ก็เคยเล่นประกวดแข่งขันชื่อ บ้าน เมือง ทเล แม่น้ำ ลำธาร ลหาน ภูมลำเนา ป่าภูเขา ในตำราภูมิศาสตร์ ซึ่งเปนวิธีเล่นเช่นเดียวกันในสัตกุลผู้ดีฝรั่ง แม้หนังสือนี้ผู้ใหญ่ได้รับแจกไปในงานพระศพพระองค์เจ้าประภัสสร คงจะให้แก่เด็กในครัวเรือนของท่านได้อ่านเล่นเปนประโยชน์ตามสมควร ฯ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภัสสร เปนพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมาดาเกศ ณวันพฤหัศบดี (เปนวันวิศาขบุรณมี ปีขาล ฉศก๔) /*(2)สุรทินที่ ๑๑ พฤษภาคมมาส พระพุทธศักราช ๒๓๙๗ เมื่อยังพระเยาว์ โปรสเกล้า ฯ ให้เจ้าจอมมาดาพึ่งรับมาเลี้ยงเปนฉันธิดาในอกต่อพระองค์เจ้าชายทักษิณาวัฏ วรขัติยราชกุมาร ทรงเรียกขานพระนามย่อว่าแม่ขาว เพราะน่าจะทรงเอ็นดูอยู่ไม่น้อย แลทรงพระเมตตาชุบเลี้ยงอย่างพระเจ้าลูกเธอชั้นใหญ่ ได้พระราชทานพานทอง เครื่องยศราชสกุลฝ่ายในแต่รัชการที่ ๔ แลตราปฐมจุลจอมเกล้า ในรัชการที่ ๕ ครั้นทรงเจริญวัยวางพระองค์มั่นคงอยู่ในกษัตริยกุลธรรม ทำบุญทำคุณเกื้อกูลแก่เจ้านายชั้นหลาน ๆ แลพอพระหทัยในการเสาะหาความรู้ความเรียนจนทรงซราบหลักอักษรสมัย ถึงได้เปนอาจารย์บอกหนังสือไทแก่เจ้านายหลาน ๆ หลายองค์ มีหม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจีราภา อาจารย์ใหญ่โรงเรียนราชินี แลพระองค์เจ้าธานีนิวัต เสนาบดีธรรมการบัดนี้เปนต้น ในตอนพระชนมษาล่วงเข้าปัจฉิมวัย ทรงประชวรพระโรคชรา หนักพระสริราพยพเสด็จไปไหนไม่ได้เกือบ ๔ ปี ครั้นณวันอังคาร สุรทินที่ ๒๙ เดือนมิถุนายน พระพุทธศก๑ ๒๔๖๙ พระโรคกำเริบเปนอวสาน สิ้นพระชนมที่ตำหนักในพระบรมมหาราชวัง รวมพระชนมายุได้ ๗๒ ปีกับ ๕๐ วันบริบูรณ์ ฯ
ปุฺานิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺา โหนฺติ ปาณินํ ฯ
บุญคือความดี ย่อมเปนที่พึ่งของสัตวในปรโลกได้ ฯ
วันที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ กรมสวัสดิ
พรรณพฤกษา
/*1นบ พระไตรรัตนแผ้ว
ภัยพาล
นบ บุรพเทวาจารย์
ก่อเกล้า
นบ สโรปะเทศสถาน
สอนสั่ง มานา
นบ พระคุณพระเจ้า
ภพพื้นพงศสยาม ฯ
ข้าพเจ้าพระยาศรีสุนทรโวหาร ญาณปรีชามาต บรมนาถนิตยภักดี พิริยพาห เจ้ากรมพระอาลักษณ คิดรวบรวมชื่อต้นไม้ต่าง ๆ บันดาที่รู้จักชื่อ คิดเปนกลอนเรียกว่า “นามพรรณพฤกษา” คู่กันกับ “สัตวาภิธาน” ซึ่งได้ลงพิมพ์แต่ครั้งก่อน
แลธรรมดาต้นลำที่งอกขึ้นในแผ่นดินนั้นแบ่งเปน ๒ ชาติ เกิดเปนต้นขึ้น ลำตันข้างนอกอ่อน เช่นอย่าง ไม้แดง ประดู่ ชิงชัน เต็งรัง มะเกลือ เปนต้น เรียกว่า รุกขชาติ ๑ แขงนอกข้างในอ่อน เช่นอย่างต้นตาล อ้อย หมาก มะพร้าว แลสรรพหญ้าทุกอย่าง ฤๅอ่อนนอกตลอดใน เช่นอย่างต้นกล้วยก็ดี เรียกว่าติณะชาติ ๑ เปน ๒ อย่างดังนี้ ฯ
จัดอีกอย่างหนึ่งเปน ๕ ชาติ คือ รุกขชาติ ๑ ติณชาติ ๑ ลัดดาชาติ รือวลีชาติ เปนเถาเลื้อย ๑ คัจฉชาติ เปนกกเปนกอ ๆ ๑ สถลชาติ เกิดบนบก ๑ ชลชาติ เกิดในน้ำ ๑ รวมเปน ๕ อย่างดังนี้ ฯ
/*2จัดโดยอาการแปลกกันด้วยดอกผลเปน ๔ อย่าง นีรับผล ไม่มีดอกผล รือมีแต่ดอกไม่มีผล ๑ บุบผผล มีทั้งดอกทั้งผล ๑ กาลิกผล มีดอกผลเปนคราวเปนฤดู ๑ อกาลิกผล มีดอกผลติดต่อกันเสมอไปไม่เปนฤดู ๑ อาการต้นไม้เปน ๔ อย่างดังนี้ ฯ
เรื่องเบ็ดเตล็ดอย่างนี้ ไม่สู้มีประโยชน์อะไรนัก ถ้าผู้ใหญ่ไม่ต้องเรียน เพราะมีความสังเกตรู้ได้เอง ถ้าเด็กมีปัญญาอ่อน ต้องอาศรัยมีผู้แนะผู้สอนจึงจะรู้ได้ ถ้ารู้ไว้ก็เปนเครื่องประดับปัญญาได้อย่างหนึ่ง ข้าพเจ้าจึงคิดรวบรวมเข้าไว้เปนหมู่หมวด เพื่อจะไว้สำหรับให้เด็กอ่านพอให้หนังสือแตก แลจะได้คิดเค้าตามที่เล่าแจก ตั้งแต่แม่ ก กา ไปจนเกย ตามลำดับดังนี้ ฯ
๏ นาม แนะนิเทศไว้
วานดู หน่อยพ่อ
พรรณ เภทแห่งดำรู
เรียบถ้วน
พฤก ษาชัดเชิดชู
ชาติชื่อ ไว้นา
ษา ระพัดมีล้วน
เช่นใช้ในสยาม ฯ
๏ ก กาว่ามิ่งไม้
มีพรรณ
กา กะหมายหมู่ปัน
ไป่ข้อง
จน จบทุกแม่สรรค์
สำเหนียก นามนา
เกย แจกที่สุดพร้อง
พร่ำเพ้อพอการ ฯ
๏ เปนคู่เคียงเข้ากับ
สัตวา ภิธาน
ลำดับแม่ ก กา
แต่ต้น
กน กง กก เรียงมา
กด กบ กมเฮย
จวบตลอดแม่เกยค้น
คิดเค้าควรแถลง ฯ
/*3ยานี ๑๑๏ ดูรากุมาระ
ข้าเจ้าจะเล่าไขคำ
กอกาว่าลำนำ
พอให้จำคำกอ กา
จะร่ำแต่หมู่ไม้
มีชื่อใช้ในภาษา
ไทยใช้ต่อ ๆ มา
แต่กอกามีอะโข
จำปาแลจำปี
มะลุลีแลยี่โถ
เพกาพะวาโพ
เหล่าโสนตะโกนา
ชาลีสาลี่คละ
จำปาดะดูสาขา
มะกล่ำสำมะงา
พระยายาสาระภี
แกแลแคมะคะ
กอสละคละดีหมี
หว้าเปล้าเถาดีปลี
เถาเทพีมะละกอ
ไข่เน่ากะเบาปรู
ไม้ยี่รูไม้สมอ
ระกำสำมะลอ
ไม้ตะคร้อปอกะเจา
ประดู่ลำภูไผ่
หมู่ไม้ไล่แลเสลา
กะพ้อกอกะเพรา
กอส่าเล่าเถาพลูแก
ชะบามะค่าข่า
สะเดาป่าคล้าแสม
ต่อไส้ไกรแคแกร
สะระแหน่ยี่โนไพร
น้ำเต้าเถามะระ
ดาระดะดูไสว
กระพ้อสมอไทย
กระทือไพลลำไยยอ
กระเช้าสีดาชา
โยธะกาแลมะก่อ
มะไฟไม้มะฝ่อ
ตะกูต่อตะโกนา
มหาสดัมปะคำไก่
สตือใหญ่ไซรสาขา
สบู่หูปลางา
โหระภาหญ้าใต้ใบ
หญ้าคาดาดูประ
เข้าเคล้าคละพะหญ้าไซร
ใครฝ่าระอาใจ
ที่หมู่ใหญ่คือไม้คำ
ไม้อ้อกอขลู่คละ
เหล่าคุคะแลปะหล่ำ
กอไผ่ไสวลำ
กอไพลดำทำยาดี
สะแกแลสาเก
โพทะเลกระทือผี
เขาว่าชาฤๅษี
ทำเลมีที่ภูผา
สมอทะเลใหญ่
มีอยู่ใกล้ที่ธารา
ระยะหมู่มะกา
มลิลาแลสาคู
ป่าเลาเปราระดะ
ขี้กาคละตำแยอยู่
สมอชื่อดีงู
กอชาพลูดูไสว
มะกล่ำตาหนูเถา
ใบเยาว์ ๆ ไม่โตใหญ่
ช่อ ๆ เขาพอใจ
เอามาใส่กระเช้าดี
ที่ท่อกอตะใคร้
กอใหญ่ ๆ ใบขจี
ไร่นาเข้าสาลี
ไม้สมีแสมดำ
มโนราเข้าค่ากอ
หมู่สะตอตะใคร้น้ำ
กระแตไต่ไม้ลำ
/*4มีประจำที่สาขา
สะบ้าใบรี ๆ
เนรภูสีตรีชะวา
ส่าเล่าเหล่าบุหงา
เถาละดาดรุณี
ทุมานานาหนอ
เอาแต่ล่อต่อวจี
หนู ๆ ดูคดี
ที่ข้อขำจำใส่ใจ ฯ

สุรางคณางค์ ๒๘๏ หมู่ไม้แม่กน
กอการะคน
ว่าปนกันไป
กุมารอ่านเล่า
แม้นเชาวน์ไว ๆ
ดูจะเข้าใจ
ชื่อไม้แม่กน

ที่ในไพรวัน
ต้นไม้อนันต์
ลำพันต้นสน
กระถินลิ้นจี่
นนทรีปะปน
มะดันประดน
ระคนเถาคัน

ฉนวนสนุ่น
ทนดียี่สู่น
ขนุนขนัน
กระวานกานพลู
ซ่อนชู้อัญชัญ
มณฑามลิวัล
อินจันกรรณิกา

ต้นกระดอนดิน
อยู่ใกล้อินทนิล
ต้นฝิ่นกันชา
ต้นธารตวัน
ต้นจันทนา
กอสันตะวา
สันพร้ามอญบอน

ว่านมหากาฬ
ที่นาป่าตาล
ขนานขี้หนอน
พระยาน้ำมัน
ต้นหมันต้นหม่อน
ต้นกระท้อนหงอน
ไก่ซ่อนกลิ่นเกลา

ต้นจันกระพ้อ
ต้นคนทีสอ
คนทีเขมา
ลำแพนทุเรียน
ตะเคียนกันเกรา
ต้นเลี่ยนเสลา
มันเสาเถาปูน

คนธาต้นเทียน
ตาลหม่อนตาลเซี่ยน
กระเบียนกระบูน
คณาป่าป่าน
สะฆ้านต้นคูน
ลำแพนลำพูน
กันภัยไพรวัน

อินทะผลำ
กระโดนพันจำ
กอขะมิ่นชัน
ต้นนุ่นสนุ่น
พิกุลพิกัน
เถาองุ่นพัน
ขึ้นบนต้นไซร ฯ

/*5หมู่ไม้มะลื่น
บานเย็นบานชื่น
ลำดวนยวนใจ
มันงูมันอ้อน
หูปลาช่อนใหญ่
เถาวัลด้วนไฟ
เดือนห้าชายวน

หญ้าพันงูผ่าน
อยู่ใต้ต้นลาน
เถาเข้าสารสวน
ไม้จีนผลใหญ่
เข้าในจำนวน
เถาขจรจวน
จะมีช่อชู

สุพรรณทลิกา
ก้านใหญ่ใบหนา
ผกาสีตรู
ต้นเงินเหมือนแท้
เช่นแผ่เงินปู
ถ้าใคร ๆ ดู
จะรู้ใคร่ครวญ

แม่กนหมู่ไม้
ที่มีชื่อใช้
อยู่ในจำนวน
พิจารณฐานถิ่น
ไม่สิ้นกระบวน
ประมาณประมวล
ที่ควรยลยิน

เชิญเขียนเปลี่ยนใหม่
แก้กลอนผ่อนใส่
ที่ในระบิน
เค้าสารนุสนธิ์
ควรยลควรยิน
สาราวาทิน
ที่ใช้ไขคำ ฯ
ฉบัง ๑๖๏ หมู่ไม้แม่กงจงจำ
เล่ห์นัยลำนำ
ฉบังประดังวาที

ไม้ฝางมะเฟืองเรืองสี
ต้นทำมังมี
ข้างเมืองนครดอนดง

มะม่วงมะปรางกอปรง
มะทรางคันทรง
ประยงยี่เข่งเต็งรัง

ขานางหูกวางมะสัง
หางไหลใบบัง
กะรังตังช้างก้างปลา

ยูงยางกร่างไกรใบหนา
พิลังกาสา
กาหลงแลชงฆ์โคขิง

โกงกางต้นลางตะลิงปลิง
ล้วนเหล่าลางลิง
มะปริงกะทิงทองหลาง

ชิงชี่ชิงชันช้้องนาง
เข้าปนต้นคาง
ย่านางขึ้นไต่ไม้แดง

สันพร้านางแอสะแกแสง
พลวงพลองจองแจง
มะแว้งแสลงใจเมา

กอเป้งไม้เขลงสูงเปลา
หญ้างวงช้างเถา
ตำลึงกระดึงช้างโขลง

ชะมวงกอสวงสำโรง
มาต้องทองโหลง
ลำโพงละหุ่งพุงแก

จิงจ้อพันกอ/*6สะแก
พุงดอนี้แปล
บได้จะใช้คำดี

กระเม็งต้นเซ่งแดงสี
ชิงช้าชาลี
ปะโลงแลโมงน้ำยาง

ดงดอนทิงถ่อนเถานาง
นูนบนต้นคาง
ตะวางแลหางกะรี

ดำดงดำเหนี่ยงเพียงสี
ดำนิลมณี
เปนไม้ที่ใช้การงาน

มหาหงส์คู่มหากาฬ
ที่ในลำธาร
ทิ้งถ่อนกะทังหันเหียง

มะกล่ำตาช้างชะเนียง
หมู่เถาวัลเปรียง
ต้นเมี่ยงแตงโมแตงไทย

แตงกวาแตงร้านผ่านไป
ผลแฟงแฝงใบ
แตงหนูเปนหมู่มุงดิน

สะมุละแว้งแรงกลิ่น
เหมือนไฟใต้ดิน
หมอยินดีตำทำยา

ทองพันชั่งฝาหรั่งปังหา
ผลเบงยะกา
นีใช้สมานพานดี

ใบกระโดงแดงแดงสี
สังกระณี
เข้าฟ่างทองหลางใบมน

หญ้าปล้องฆ้องสามย่านยล
กะตังใบปน
ก้านเหลืองแลเอื้องสองพัน

ว่านม่วงแง่งเหมือนขมิ้นชัน
ใบก้านเช่นกัน
กะทุงหมาบ้าดาไป

กะดังงาสงขลาระย้าใหญ่
กะดังงาจีนไทย
กะไดลิงโค้งโง้งงอ

ต้นคางค่างขึ้นสอสอ
หางลิงลิงจ้อ
ขึ้นเจ่าเขย่ากิ่งบน

โสนหางไก่คือขน
หางไก่พึงยล
ขึ้นอยู่ใกล้ๆ ไม้บง

เห็นลำไสวไผ่ตง
ตั้งโอ๋จีนก๋ง
แกว่าราคาพานแพง

ต้นทองระรองเรืองแสง
ต้นลำล้วนแดง
ใบใช้ในการมงคล ฯ

ยานี ๑๑๏ หมู่ไม้ในแม่กก
จะแยกยกเยี่ยงอย่างยล
ก กา ทั้ง กง กน
ว่าปะปนระคนกลอน
ไม้สักอีกไม้โศก
ไม้อุโลกสูงสลอน
นางกวักเหมือนกวักกร
นางบังอรกวักเรียกใคร
เรียกชู้ฤๅเรียกพี่
แฝงอยู่นี่ฤๅอยู่ไหน
ฤๅกวักเรียกลองใจ
ให้ชะงักพะวักวน
กระบาดต้นกระบก
/*7กะทกรกเข้าระคน
ไม้หมากบุนนาคปน
กระลำภักต้นรักลา
ไม้ซรากแซรกไม้ซีก
ชัยพฤกษ์กิ่งสาขา
ต้นปริกต้นจิกนา
ลูกตาปลาดุกดกครัน
ต้นคลักมะกักกก
เถามันนกขึ้นปกพัน
โรดแดงแฝงโมกมัล
กอจากขั้นต้นกรักขี
กอไผ่ฤๅษีสุข
ล้วนกอบุกดื่นพงพี
ไม้ลำมะลอกมี
ต้นเสลาเปลา ๆ สูง
ทะลอกมะกอกบก
ต้นตาลหกหางนกยูง
มะอึกอักดำรูง
ดอกรักซ้อนส้อนใบบัง
ต้นต่ำจำปีแขก
ต้นตองแตกผักกระสัง
ต่ำ ๆ ที่น้ำขัง
เหงือกปลาหมอกอเปนพง
เถามวกไม้รวกรก
มะดูกดกดูดื่นดง
กระแบกแซรกไม้บง
กอแฝกดงลงปกดิน
การะเวกกกกอใหญ่
แต่มิใช่ไม้ไพรสิน
ดอกเหลืองเรืองทองริน
เถาขึ้นรกปกพฤกษา
แก่นเหล็กต้นเล็กใหญ่
คนพอใจถากทำมา
มือเหล็กชื่อพระยา
ใครยกตั้งมาครั้งไหน
ใบก้านว่านสากเหล็ก
ใบเล็ก ๆ ดูแปล้ไปล่
จิกสวนขึ้นไสว
ที่ท้องร่องคลองลำธาร
สมอพิเภกใหญ่
รักน้ำใกล้คลองละหาน
หมู่พริกพฤกษาสาร
มีมากล้นพ้นรำพรรณ
พริกใหญ่พริกหยวกอ่อน
พริกไทยล่อนร้อนสำคัญ
ชี้ฟ้าเหลืองแดงปัน
เปนสองสีมีมูลมอง
พริกม่วงพริกพวงดก
พริกขี้นกน้ำตานอง
พริกช่อพริกฟักทอง
พริกละว้าหน้าพิศวง
ผลเหลืองเรืองสีตรู
เปนพู ๆ ดูใหญ่ยง
พริกเผือกช่อชูตรง
พรรณพริกนี้มีนานา
ผักหนอกแลผักไห่
ผักขาไก่ผักชีลา
ผักเข้าผักขวงขา
นกยูงใหญ่ไร่ผักชี
ผักแว่นชะลาลัย
ผักเสี้ยนไทยผักเสี้ยนผี
จอกแหนแช่วารี
ผักปลังสีแดงดูฉัน
ลำเจียกลำเอียกอ้อ
แสยกต่อกอเผือกมัน
แมงลักใครลักกัน
ชื่อของมัน/*8จึงมีมา
ขี้ครอกงอกขึ้นรก
ว่านคางคกปกพสุธา
หมากเม่าหมู่ปักษา
มาจิกผลหล่นเปนกอง
หมากลิงเคียงหมากลื่น
มีดาษดื่นมากมูนมอง
ต้นนากคู่ต้นทอง
ต้นสมัคผักบุ้งขัน
หมู่ต้นกอกนาก
ไคร้หางนาคอเนกนันต์
ต้นไม้ในไพรวัน
มีหลากพรรณพื้นภูวดล ฯ
ยานี ๑๑๏ พรรณไม้ในแม่กด
เรียงกำหนด ก กา กน
กงกกยกมาปน
ว่าประดนประดังกัน
ต้นไม้แม่กดหลาก
จัดวิภาคมากมูลครัน
ไม้บ้านไม้อารัญ
ว่าคละกันสำคัญไข
สำปะรสสำปะรัส
ชีกุลัดสลัดใด
ราชดัดถัดกันไป
วันกรดใหญ่หญ้าขัดมอญ
มะขวิดชิดไม้ขวาด
ต้นมะหาดผลแก่อ่อน
เสาวรสอรชร
รสสุคนธ์ปนพุดลา
จำกัดสัดตบุด
ต้นละมุดนางสีดา
มังคุดผลโอชา
รสชวนกลืนลื่นเล็ดหวาน
ละมุดต้นไม้นอก
มาบางกอกไม่สู้นาน
ยังไม่มากสาธารณ
เลือก ๆ บ้านจึงจะมี
มะตาดต้นเต่าเกียด
ต้นเสนียดเข้าเบียดสี
สีเสียด ๆ พาที
ปางขึ้งเคียดเสียดสีกัน
นาคราชไม้มะริด
เถาสลิดขึ้นปกพัน
ต้นเกตไม้สำคัญ
ที่พระพักโพธิสมัย
เกดเมืองเขามักว่า
ดอกชงชาชื่นชูใจ
กอการเกดใหญ่
การเกดหนูอยู่เคียงกัน
ลางสาดดาดพวงดก
สวาดรกเข้าปกพัน
ผักปอดสัดตะบัณ
เบญมาสดาดดื่นมี
พิดสะหนาดพาดไฉน
เสม็ดใช้ทำไต้ดี
ต้นหนาดไม้กันผี
เพชสังฆาฎผักกาดกอ
มะกรูดมะพูดผล
แก่เหลืองหล่นลงที่ท่อ
บรเพ็ชพันกะพ้อ
ที่ปากบ่อมีพุดทรา
ชิมุนาดชาตตะบุด
พุดซ้อนพุทธรักษา
พุดตาลต้นคงคา
เดือดเหมือดคนปนผักเค็ด
พุดทิชาติ/*9ต้นต่ำ ๆ
สลอดน้ำต้นสำเส็ด
พุดจีนแลตีนเป็ด
ต้นเอื้องเพ็ชม้าดาดง
ชาเลือดกระทั่งติด
ต้นตะทิดสูงระหง
คัดเค้าขดเวียนวง
ชะลูดลงทอดยอดชู
คนชักผักกระเฉด
ปะพริกเทศเด็ดมาดู
สลอดผลหล่นพรู ๆ
ผักเป็ดปูพื้นธรณี
ใบต้นนิละพัด
ตาลปัดพระฤๅษี
ใบจึ่งเรืองฤทธี
ปลูกงอกได้เปนพืชพรรณ
ว่านชื่อเมฆพัด
เบญะปัตเทือกเถาวัล
ก้นปิดก็ปนกัน
ล้วนเถาวัลพันพฤกษา
โกฏสอโกฏเขมา
โกฏน้ำเต้าโกฏพุงปลา
โกฏจุฬาลำพา
โกฏสีสะประทุมาน
อีกโกฏชื่อก้านเพร้า
ตำราเก่าท่านไขขาน
ยังเทียนเศวตกาฬ
ตาตักแตนเยาวพาณี
อีกเทียนชื่อเข้าเปลือก
จะซื้อเลือกสันจงดี
เขามักเปลี่ยนปนมี
ที่ไม่รู้ดูไม่ถึง
คนลักหักเข้าโพด
ลุกแล่นโลดโดดดังตึง
เจ้าของร้องอึงคนึง
วิ่งตะบึงบ่แลหลัง
นิโครธโลดทะนง
สูงระหงกิ่งใบบัง
ปักษามาทำรัง
บ้างเร่ร้องซ้องแส้เสียง
กำแพงเจ็ดชั้นดวด
ต้นมะหวดขึ้นแข่งเคียง
กระถินเทศถัดเรียง
เปนระยะคละกันไป
รำพรรณไม้แม่กด
จะให้หมดมากมีนัย
ว่าย่อพอเข้าใจ
ไว้เปนอย่างทางอักษร ฯ

สุรางคณางค์ ๒๘๏ หมู่ไม้แม่กบ
คิดเข้าบันจบ
กระทบกาพย์กลอน
กุมารอ่านเล่น
เป็นสัถาวร
เปลี่ยนเพี้ยนอักษร
ตามบ่อนแม่กบ

กอหญ้าตะกรับ
อีกต้นมะพลับ
เคียงกับผะอบ
พุดจีบพุดจาบ
ตะขาบตะขบ
ตับเต่าผักตบ
ดาดื่นพื้นเมือง

/*10ต้นผักกระชับ
อีกต้นระงับ
กระจับไทยเมือง
หมู่กออังกาบ
กุหลาบแดงเหลือง
1ไม้ราบฤทธิเรื่อง
แพ้ว่านหณุมาน

มดยอบถอบแถบ
ผลมะม่วงแฟบ
สุกมีรสหวาน
ต้นกระทืบยอบ
ต้นครอบจักระวาฬ
ครอบตลับปาน
ตลับใส่ยา

กอว่านตะขาบ
ถัดถึงว่านลาภ
สาบแร้งสาบกา
มักขึ้นหมู่มุง
ที่ทุ่งท้องนา
ต้นปีบจำปา
ผกากกไสว

ถัดเหล่าต้นเลียบ
กอผักกระเจียบ
กระจับจีนไทย
พลับพลึงต้นต่ำ
หญ้าน้ำดับไฟ
ผักปลาบขึ้นใน
ท้องร่องรุงรัง

ยี่หุบเดิมที
แรก ๆ นั้นมี
แต่ที่ในวัง
ครั้นนานจืดจริง
ตอนกิ่งปลูกฝัง
แพร่ออกประดัง
จนบ้านราษฎร

มะม่วงเทพรส
ลือชาปรากฏ
ทั้งพระนคร
รสดีวิเศษ
เปนเหตุสังหรณ์
จึ่งตั้งนามกร
สืบเรื่องเนื่องนาน

เทพทาโร
เปนไม้ใหญ่โต
มีในดงดาล
หนึ่งว่านกีบแรด
พวกแพทย์ชำนาญ
หาไว้ใช้การ
ประกอบสรรพยา

เห็ตตับเต่าคล้ำ
สีแดงปนดำ
ดังน้ำหมึกทา
ยาสูบฉุนจืด
พรรณพืชนา ๆ
เปนของสินค้า
ข้างเมืองเพ็ชบูร

บวบงูขึ้นร้าน
เถาแผ่เพ่นพ่าน
ผลดกมากมูล
เก็บแลกอัฐสด
ไม่หมดไม่สูญ
ปลูกเติมเพิ่มพูน
สืบพืชพรรณผล

ไม้ในแม่กบ
เช่นว่าปรารภ
บันจบยุบล
เด็กเพียรเขียนอ่าน
ในสารอนุสนธ์
จะรู้แยบยล
นิพนธ์พาที ฯ
/*11ยานี ๑๑๏ หมู่ไม้ในแม่กม
นับนิยมตามวิธี
ก กา กน กง มี
กก กด กบ ครบกระบวน
จนถึงแม่กมนับ
ตามลำดับไม่ผิดผวน
ชื่อไม้ในจำนวน
แม่กมนี้มีอนันต์
ขามไทยไม้ลั่นทม
เหล่าสุกรมนนสวรรค์
มะยมชะอมพัน
ไม้เขี้ยนขั้นต้นพยอม
กะทุ่มมรุมรก
ต้นกุ่มบกโคกกระออม
สะเดาเถากระดอม
อีกกระย่อมเปนยาลม
กุ่มน้ำตามลำคลอง
เก็บมาดองได้ดื่นถม
ฉัตรอินทร์แลฉัตรพรหม
เห็นน่าชมชั้นฉัตรไชย
ตำราว่าวิเศษ
ชุมเห็ดเทศชุมเห็ดไทย
ต้มกินรากกิ่งใบ
แก้โรคภัยได้สารพัน
ผักหนามชาครามครื้น
มะตูมดื่นพื้นอารัญ
ตาตุ่มนามแข่งขัน
กับบาทาตาตุ่มคน
ตุมกากาจับกิ่ง
กระท่อมทิ้งกิ่งใบหล่น
ชุมแสงแฝงเปนกล
แสงสุริยนฤๅแสงเดือน
ต้นเนียมกระเทียมหอม
มะขามป้อมผลหล่นเกลื่อน
หอมแดงสีสะเหมือน
หอมเช่นใช้ใบผิดกัน
ต้นพรหมน่าชมชื่อ
กอมันฤๅหนามอนันต์
ไม่สมพรหมจรรย์
หนามแหลมคมพรหมอะไร
เถาวัลก้ามปูหลุด
คนสมมุตแต่ครั้งไหน
ก้ามปูหลุดออกไป
เหตุเถาวัลพันก้ามปู
ชุมเลียงเรียงระดะ
ปนไม้กระทุ่มคี่หมู
บุหรี่พระรามดู
เหมือนบุหรี่ที่นางมวน
ส้มกุ้งยาวิเศษ
ชะเอมเทศชะเอมสวน
นางแย้มแกมลำดวน
ชมพู่พวงดวงดอกไสว
อัศจรรย์เถาวัลชาม
ใครตั้งนามแต่ครั้งไหน
ช่างสมนี่กระไร
ใบย่อหู่ดูดังชาม
พรมมิปูปกดิน
ผักโหมหินผักโหมหนาม
ผักกระโฉมคือโฉมงาม
เจ้าทรงโฉมโลมลาญทรวง
ผักหนึ่งคนนิยม
เรียกผักขมคือผักขวง
บวบขมชื่อไม่ลวง
ขมจริง ๆ ยิ่งอย่างขม
ส้มโอผลกลมใหญ่
ตั้งชื่อไว้ก็/*12พอสม
ส้มเกลี้ยงผลเกลี้ยงกลม
แต่ย่อมเยาว์ไม่เท่าโอ
ส้มซ่าโอชารส
ปล้อนเปลือกหมดโละลงโถ
น้ำเชื่อมสักขวดโหล
ใส่ส้มซ่าโอชาชวน
ส้มจีนปลูกเมืองไทย
มีถมไปที่ในสวน
รสชืดจืดจางจวน
ชวนเหียนคลื่นขึ้นลำคอ
ส้มหนึ่งนามดูขัน
เรียกส้มจันตาปอหลอ
มะแป้นสองเหล่ากอ
แป้นกระดานมูลอัศดร
พรรณหนึ่งเรียกส้มจุก
ผลห่ามสุกดูสลอน
เปลือกบางคิดบังอร
โฉมแนบบางร่างอย่างเขียน
หนึ่งส้มเทพรส
หวานปรากฎรสแนบเนียน
ส้มเหม็นหล่นอาเกียรณ์
เปลือกบางอ่อนหนอนแทงไช
ส้มจีนเจ๊กเอามา
ในนาวาสำเภาใหญ่
รสหวานเย็นชื่นใจ
มักจะใช้ชั่งตราชู
ส้มหนึ่งสีผิวเหลือง
มาแต่เมืองตรังกานู
รสชาติก็พอดู
หวานสนิธชิดชมครัน
อย่างหนึ่งส้มสันดาน
หมอใช้การยาสำคัญ
เรียกชื่อส้มเหมือนกัน
กินบได้ใช้ทำยา
ส้มเช้าอีกส้มกบ
แจกให้ครบก็ต้องสา
ธกทบครบวาจา
ว่าหมู่ส้มนิยมกลอน
ชมพู่อีกหมู่นี้
จะเชิดชี้นามกร
ที่มาแต่นคร
กระหลาป๋าสมญามี
หนึ่งเรียกชมพู่สวน
ผลแดงล้วนสุกแสงสี
ชมพู่ชื่อสำลี
เศวตล้วนนวลละออง
ชมพู่สีดังชาด
งามสอาดแดงลำยอง
พวงผลเช่นคนกรอง
มาผูกแขวนแสนน่าชม
ชมพู่สีปูนแห้ง
ที่แจ้ง ๆ ดกอุดม
เขาไม่สู้นิยม
มีดื่นถมมากสาธารณ์
ชมพู่ชื่อสาแหรก
เปนของแปลกมีไม่นาน
สีผลแดงสำลาน
กิ่งก้านใหญ่ใบหนา ๆ
ต้นครามอีกก้ามกุ้ง
มีในทุ่งที่ท้องนา
คู่กับสันตะวา
พวกผักน้ำลำทุ่งธาร
กกกอต้นเข้าต้ม
คนนิยมเอากวาดลาน
ทับทิมดอกแบงบาน
ผลอ่อนแก่แลเปนพวง
ต้นนวมใบหนานุ่ม
ย่านกอคลุ้มเจ้าของหวง
จันท์หอมใช่/*13จันท์จวง
เปนผักจิ้มปลาร้าดี
ดูหลากรากสามสิบ
เมื่อดิบ ๆ ขมสิ้นที
น้ำเชื่อมแช่อิ่มสี
เปนเงาปลาบทราบซึมหวาน
ฟักขมน้ำเต้าขม
หมอสะสมไว้ใช้การ
ดอกเข็มยี่ปุ่นปาน
น้ำชาดจี้สีแดงฉัน
เข็มเหลืองแลเข็มปูน
สีจำรูญเศวตวรรณ
เข็มแดงแดงเช่นกัน
กับยี่ปุ่นกร้ำกรุ่นเทา
สลุมพอช่อดอกแย้ม
หมู่ดงแขมแกมป่าเลา
ตลุมพุกต้นแปล้เปลา
เกดกันเกราเข้าแอบอิง
บวบหอมหอมแต่ชื่อ
บวบเหลี่ยมฤๅเปนเหลี่ยมจริง
โอชาน่าประวิง
แกงเลียงต้มขมไม่มี
หมู่ไม้ในแม่กม
แยกนิยมตามวิธี
เทียบกลอนอักษรศรี
แม่กมมีเท่านี้นา ฯ
ฉบัง ๑๖๏ ขึ้นเกยเลยกล่าวพฤกษา
อันมีสมญา
ติดต้องแลพ้องกับเกย

นับตั้งแต่ต้นอบเชย
ไม้กระยาเลย
แลเตยทั้งสองพ้องนาม

เตยหอมอีกทั้งเตยหนาม
มีในเขตคาม
แลชายแม่น้ำลำคลอง

นางกรายคิดคล้ายทำนอง
นางรำลำพอง
กรีดกรายชะม้ายชำเลือง

ทองกวาวดอกแดงเจือเหลือง
ดาวกระจายดาวเรือง
ช้างน้าวมะนาวเปรี้ยวหวาน

หนึ่งเรียกมะนาวนมยาน
ชื่อเหมือนประจาน
นารีที่นมย้อยโต

เครือเถาคั้งคาวนมโค
หางปลากรายโพ
บายเบียดเข้าเสียดยางทราย

น้อยหน้าแซ่ม้าทลาย
กระพี้หางควาย
หิงหายกระชายชูใบ

ฝอยฝากลิ่นฟุ้งออกไกล
นมแมวชาวใน
เรียกกันว่าถันวิฬา

ไซรย้อยต้นข่อยสาขา
อ้อยช้างช้างมา
ฉุดหักแลชักชิงกัน

เล็บเหยี่ยวเกี้ยวชู้ชูชัน
หนามเหนี่ยวเกี่ยวพัน
ต้นพุงทะลายหวายลิง

สายหยุดพอสายหยุดจริง
ฤๅสาว/*14ประวิง
ได้กลิ่นก็หยุดยืนดม

ต้นลูกเขยตายหวายขม
หวายโป่งลำกลม
เต่าเผาตะค้าคี่ขาว

หวายพะสะเดาลำยาว
หวายมูลไก่ชาว
ปากใต้มักขายหวายหิน

หวายระเดียงพระผู้ทรงศีล
มักใช้อาจิณ
ห้อยตากสะบงจีวร

หวายหนึ่งนามชื่อชุมพร
อีกหวายนคร
เปนของสินค้ามาขาย

มูลมีต้นสีฟันควาย
มะเดื่อเชียงราย
หวานชิดสนิธโอชา

แตงแต้วต้นแก้วอเนกา
แคฝอยกอฝา
หอยแครงดูแดงฉาดฉาย

ดูพัวเถาถั่วแม่ตาย
ต้นกระตังบาย
น้ำลายพังพอนยางู

คำฝอยส้มป่อยขึ้นปู
มะเดื่อดินดู
ลำต้นก็พ้นพื้นดิน

ผักเบี้ยเรี่ยปกธรณิน
ต้มกะทิกิน
สด ๆ ก็รสครัน ๆ

มะงั่วนมวัวขึ้นพัน
แก่นเมื่อยดำมัน
เถามุ้ยขึ้นรกปกเฝือ

คางเลื้อย ๆ หาตาเสือ
ชาเกลือมะเกลือ
ไคร้เครือมะเดื่อชุมพร

ถั่วเขียวกระเจียวผักมอญ
แทงทวยทิ้งถ่อน
แพงพวยแลกรวยป่าสวน

กล้วยกล้ายมีหลายกระบวน
กล้วยกรันจันนวล
อีกน้ำละว้าน้ำไทย

กล้วยน้ำกาบดำก้านใบ
คล้ายกับน้ำไทย
ผลใหญ่แลยาวกว่ากัน

กล้วยกุเรียกกล้วยสั้นผัน
เพี้ยนนามจำนัน
จะหนีที่คำหยาบคาย

ตีนเต่าตีนตานีกลาย
กล้วยน้ำเชียงราย
กล้วยส้มหากมุกมูลมี

กล้วยน้ำนมราชสีห์
อีกกล้วยร้อยหวี
บายสีก็เรียกนามสอง

หอมเขียวกล้วยค่อมหอมทอง
หอมจันนวลลออง
อีกกล้วยที่เรียกเปลือกบาง

นี่คือกล้วยไข่คำกลาง
ท่านจัดแบบวาง
กล้วยกระกล้วยพระก็มี

กล้วยครั่งดุจครั่งย้อมสี
แดงจัดรุจี
ทั้งหวีทั้งเครือเจือแดง

กล้วยนากเพียงนากเปล่งแสง
กล้วยกรามแรดแดง
หนึ่ง/*15นามว่ากรามคชสาร

กล้วยสีสะโตโวหาร
เรียกแต่โบราณ
อีกกล้วยประจำพานร

หนึ่งเล็บมือนางนามกร
ตีบหอมขจร
บางเรียกว่ากล้วยกรบูร

นางเงยสีงามจำรูญ
กินดิบมีมูล
ภิมเสนแลสมนมสวรรค์

หอมว้าตานีอารัญ
อุบลปนกัน
กับตาลปัตรฤๅษี

กล้วยแข้หนึ่งเรียกกัทลี
กาบกมักมี
ข้างแดนละว้าป่าไกล

มลิอ่องผิวอ่องอำไพ
นางนวนยวลใจ
กล้วยไร่กะเหรี่ยงเรียกนาม

พรรณกล้วยมีหลากมากตาม
ประเทศเขตคาม
นิคมแลเขตดงดอน

เหลือที่จะร่ำนามะกร
ลัดบทลดทอน
แต่ที่รู้แจ้งแห่งนาม ฯ

ยานี ๑๑๏ จักกล่าวพรรณมะม่วง
ท่านทั้งปวงจงรู้ความ
มะม่วงเมืองสยาม
จะนับนามอเนกนัก
จะจัดที่จำได้
พอคนไทยแจ้งประจักษ์
มีหลากโดยเลสลักษณ
ประเภทพรรค์อัมพาผล
พิมเสนมีดาดื่น
เปนภาคพื้นทุกตำบล
รู้จักแทบทุกคน
ยังประดนพิมเสนมัน
หมอนทองอกร่องรส
หวานปรากฎรสสวรรค์
แมวเซามีสองพรรณ
แมวเซาขาวแมวเซาดำ
พรวนขออีกพรวนควาย
แก้ว ๆ กลายมีประจำ
ควันเทียนแลทองคำ
มลิอ่องทองปลายแขน
น้ำตาลปากกระบอก
ขานนามออกทุกดินแดน
มะม่วงนายขุนแผน
ปลูกเมื่อทัพกลับคืนมา
การเกดอีกไข่ไก่
ทุเรียนใหญ่สังขยา
ลิงโลดมลิลา
แก้วลืมรังหนังกลางวัน
กระสวยรสสนิธ
อินทรชิตทศกรรฐ์
แขนอ่อนอีกนวนจันทร์
น้ำตาลจีนเทพรำจวน
ไข่เหี้ยไข่นกกะสา
กะล่อนป่ากะล่อนสวน
อีกสาวละห้อยหวน
สาว/*16สกิดมารดาดู
ม่วงเทพลำลึก
แขกขายตึกอีกคราบหมู
กะละแมมีช่อชู
หนึ่งชื่อว่าชาละวัน
ม่วงพราหมณ์ขายเมียนี้
ดูท่วงทีรสขยัน
เมียรักดังชีวัน
ยังสู้ขายจ่ายอำพา
ม่วงสาวกระทืบหอ
นี่ก็ส่อรสโอชา
สาวอยากจะโภชา
จนโกรธากระทืบเรือน
มะม่วงพิมสวรรค์
ชื่อทั้งนั้นไม่มีเหมือน
ล่วงชั้นตวันเดือน
ถึงสวรรค์ชั้นวิมาน
มะม่วงชื่อรำพึง
คนคนึงด้วยรสหวาน
ม่วงเศียรคชสาร
อีกหัวป้านมะม่วงเนย
กระแตลืมรังเรียก
โดยสำเหนียกกันตามเคย
คางคาวลืมลูกเลย
หลงกินเพลินเนิ่นนานวัน
ทองขาวทองดำดู
ขึ้นเปนคู่แข่งเคียงกัน
แก้วขาวแก้วดำปัน
เปนระยะคละกันไป
สุวรรณหงสเห็น
แต่เขาเล่นละคอนไทย
เปนม่วงเสียเมื่อไร
อยากใคร่รู้ดูหงสทอง
โสนน้อยผะอบนาก
เจ้าเงาะหลากเพื่อนทั้งผอง
กระปุ่มกระเปาปอง
เปนเหมือนเงาะเยาะรจนา
มะม่วงชื่อการเวก
นามนกเอกในเวหา
หอยแครงแลแตงกวา
หัวกิ้งก่าเหนียงนกกะทุง
คิ้วนางดูน่ากิน
เทพสินชื่อคล้ายกรุง
แลเห็นเปนหมู่มุง
ม่วงสาวน้อยเยี่ยมห้องหวน
หัวโตต้นต่ำเตี้ย
ผัวตีเมียร้องไห้ครวญ
สาวน้อยสีน้ำนวล
สาวรัญจวนสาวสวรรค์
มะม่วงผักพรากเมีย
คิดน่าเสียใจครัน ๆ
แก้วพรากแม่จากกัน
รสสำคัญเห็นรุนแรง
สาลิกาลืมรังอยู่
วัดวังคู่กับแก้มแดง
ม่วงกระกระแอมแฝง
มะม่วงแฟบแอบพุดไทย
สาวตบอุราร่ำ
ด้วยระกำจะจำไกล
จากม่วงของชอบใจ
ตบอุราน่าสงสาร
มะตูมอีกตับเป็ด
หวานมันเด็จดุจน้ำตาล
อ้ายฮวบใหญ่ใครไม่ปาน
สับสำปั้นน้ำตาลทราย
มะม่วงเขียวสอาด
/*17กำเนิดชาติภิมเสนกลาย
ม่วงนกกระจิบลาย
อีกม่วงล่าหมาไม่แล
ม่วงสาวกระทืบยอด
เดมนางรอดบุตรตาแห
เดินไปไม่ทันแล
เหยียบม่วงเล็กเด็กว่าขาน
ม่วงนั้นครั้นใหญ่มา
ดกระย้าใครจะปาน
จึงตั้งนามขนาน
กระทืบยอดรอดบาทา
มะม่วงมละกอ
สาเกก่อเปนสมญา
เทพรสรสโอชา
อัมพาดื่นพื้นดินดอน
เหลือจะร่ำให้สุด
ชื่อสมมุตนามกร
นักเรียนพึ่งแรกสอน
อ่านกลอนเล่นเปนสำราญ ฯ
ยานี ๑๑๏ จักร่ำพรรณทุเรียน
ชื่อเพี้ยนเปลี่ยนมากสาธารณ์
ทองสุกทองย้อยยาน
อีกทองหยิบยังทองทา
ทองคำก้านต่อต้น
นางทองย่นใหญ่สาขา
กระปุกสุวรรณา
กระปุกนากหลากผิวพรรณ
ทุเรียนตลับทอง
สีเรืองรองดูฉายฉัน
ตลับนากผิวมัน
สีนากนั้นพรรณหนึ่งมี
ทุเรียนกบแม่เถ้า
เปนต้นเค้าแต่เดิมที
กบเล็บเหยี่ยวปักษี
กบเม็ดในกบกิ่งแขง
ตั้งต้นเหราเดิม
ตอนต่อเติมมาปลูกแปลง
เหราใบมันแสง
เปนมันยับจับไนยนา
ทุเรียนเหราง่อย
ดูหง่อยก๋อยไม่แน่นหนา
หนึ่งเรียกชื่อเหรา
พับสมุดสุดมันหวาน
เรียกการะเกดพุ่ม
ผลปุ้มลุ่มงามตระการ
การะเกดแดงสำลาน
การะเกดเหลืองเรืองรังสี
การะเกดสีเขียวสด
งามปรากฎนิลมณี
การะเกดตาเหมือนมี
ชื่อตามเค้าเจ้าของสวน
ทุเรียนรสอร่อย
เรียกสาวน้อยเนื้อนิ่มนวล
สาวชมเหมือนจะชวน
ให้ชมชิมลิ้มรสหอม
หนึ่งชื่อสาวสวรรค์
เหลือจะกลั้นจะอดออม
แพงถูกก็จะยอม
/*18จนหมดมือซื้อสาวสวรรค์
ทุเรียนนางแดงโศก
ต้องวิโยคจึ่งจาบัลย์
แดงเถาเข้าพัวพัน
นางชมภู่ดูสดใส
หนึ่งนามนางกระเทย
ใครไม่เคยพบแคลงใจ
เม็ดตายทุกเม็ดไป
ไม่มีเพาะเสาะสืบพรรณ์
นางหนักคู่นางเล่า
แดงตาสานางเขียนมัน
นางตลุ้มวิลัยกรรณ
นางกระท้อนอ่อนละมุน
นางกระเทียมอีกนางลือ
ทั้งสองชื่อเห็นเฉียวฉุน
สีเทียมนพคุณ
ยวงใหญ่หนาน่าพิศวง
ทุเรียนแดงแม่เถ้า
เปนต้นเค้าอันใหญ่ยง
แดงเปียกเรียกนามคง
แดงช่างเขียนทุเรียนจร
ทุเรียนเขียวตำลึง
ทุเรียนหนึ่งนามมังกร
อีกชื่องากุญชร
เพราะเหลืองอ่อนดุจสีงา
กำปั่นแลอิบาตร์
โดยรสชาติก็โอชา
จำปีแลจำปา
เทียบด้วยสีมาลีสอง
จรเข้ยวงยาวใหญ่
สีประไพเหลืองเรืองรอง
ปลัดคำชื่อเจ้าของ
ปลากาโห้เทโพผล
ยักโขโมรานี้
สองชื่อชี้ดูชอบกล
ฝักเข้าแขนอ่อนปน
นางปากท่อธรณีไหว
สนั่นสนิทเนื้อ
ผลโตเหลือยิ่งใคร ๆ
สองง่ามงามไสว
ผลน่าชมนมสวรรค์
หนึ่งชื่อพระสมุท
อีกลมุดรสหวานมัน
หมอนทองพ้องนามกัน
กับมะม่วงหมอนทองมี
ทุเรียนรูปโป้งโล้ง
เรียกหอยโข่งเขียวขจี
รูปรัดไม่เรียวรี
อีกหอยขมกลมย่อมเยาว์
ทุเรียนชื่อสาวหยุด
เรียกสมมุตด้วยกลิ่นเกลา
สีลานต้นเสลา
สีนวลหลายคล้ายสีลาน
หนึ่งชื่อนกกระจิบ
ผลห่ามดิบดูตระการ
ก้านยาวผลย้อยยาน
อีกยวงปลิ้นกลิ่นฉุนแรง
นางเป็ดรูปคล้ายเป็ด
ท้ายเพ็ด ๆ เรื่อสีแดง
พรรณหนึ่งชื่อแมลง
ป๋องท้ายงอนช้อนเชิดชู
ทุเรียนชื่อมีหลาย
แยกขยายออกให้ดู
นักเลงเล่นตัดพู
/*19เขามักรู้รูปพรรณ
เพราะเขาเคยสังเกต
ผลพูเภทเหตุสำคัญ
จึงกล้ามาพนัน
ชะนะกันด้วยแม่นหมาย ฯะ
อันเรื่องนี้ไม่สู้มีประโยชน์มาก
แต่ฉันหากซุกซนก็ขวนขวาย
คิดไว้เพื่อพ่อเล็ก ๆ เด็ก ๆ ชาย
ได้อ่านจ้อพอสบายบันเทาทุกข์
ด้วยอักษรกลอนล้วนแต่ชวนอ่าน
ทั้งว่าขานเค้าขบวนชวนสนุก
อีกเรื่องราวกล่าวความตกตามยุค
พอแก้ทุกข์แก้รำคาญเถิดท่านเอย ฯะ
---
สัตวาภิธาน
/*20๏ คำกลอนเรื่องนี้คิด
นามขนาน
เรียกสัตวาภิธาน
ชื่อพร้อง
ล่อใจหมู่กุมาร
มักชอบ สนุกนา
เด็ก ๆ อ่านจักต้อง
ยั่วแย้มโอฐสรวล ฯ
ข้าพเจ้าพระยาศรีสุนทรโวหาร ญาณปรีชามาตย์ บรมนาถนิตยภักดี พิริยพาห คิดคำกลอนเรื่องนี้ สำหรับให้เด็กนักเรียนอ่าน คิดเสร็จณวันพฤหัศบดี ขึ้นสิบห้าค่ำเดือนสิบปีวอกฉศก พ.ศ. ๒๔๒๗ ลงพิมพ์ที่โรงพิมพ์สกูลพระตำหนักสวนกุหลาบ ในพระบรมมหาราชวังในปีนั้นเอง
ประเภทสัตวในโลกมี ๔ จำพวก พหุบาท สัตวมีเท้ามากเกิน ๔ ขึ้นไป เช่น ตะขาบ กิ้งกือ เปนต้นอย่าง ๑ จัตุบาท สัตว ๔ เท้า ดุจ ช้าง ม้า โค กระบือ เปนต้นอย่าง ๑ ทวิบาท สัตว ๒ เท้า คือ มนุษ แล เปด ไก่ นก เปนต้นอย่าง ๑ อะบาทะกา สัตวไม่มีเท้า ดัง งู แลปลา เปนต้นอย่าง ๑ แล้วแบ่งออกเปน ๒ ชนิด คือ ถะละชา สัตวเกิดบนบกอย่าง ๑ ชะละชา สัตวเกิดในน้ำอย่าง ๑ จัดอีก ๒ อย่าง สัตวมีฟองมีไข่ แลไม่ต้องมีฟอง ดังช้าง ม้า โค กระบือ จัดอีก ๒ อย่าง คือ สัตวมีปีกแลไม่มีปีก แลสัตวที่มีปีกนั้นก็จัดเปน ๓ อย่าง มีปีกแขงแรง บินสูงบินไปไกล ๆ ได้ ๑ มีปีกบินได้แต่เตี้ย ๆ ต่ำ ๆ อย่าง ๑ มีปีกบินไม่ได้อย่าง ๑ ฯ
/*21ประเภทสัตวมีเอนกอนันต์ หลายอย่างหลายพรรณมากนัก ในประเทศบ้านเมื่องหนึ่ง ก็มีแปลกออกไปหลาย ๆ อย่าง ในป่าหนึ่งก็แปลกออกไปอย่างหนึ่ง อ่าว ทเล ตำบลหนึ่ง ก็มีแปลกไปอย่างหนึ่ง ในลำแม่น้ำลำหนึ่งก็แปลกไปอย่างหนึ่ง เปนเอนกวิจิตรมากนัก เหลือกำลังที่จะรู้จักให้ทั่วถึงทุกหมู่ทุกเหล่า ข้าพเจ้าขอชักนำเอาแต่ที่รู้จัก ชักมาผูกเปนกลอนไว้สำหรับให้เด็ก ๆ อ่านเล่น ตามลำดับแต่แม่ ก กา ไปเพื่อจะได้สอบอักษรที่เด็กเรียนอยู่นั้น เปนของสำหรับเด็กแรกเล่าแรกเรียน แต่พอได้กว้างขวางในทางที่จะใช้อักษร ท่านทั้งหลายที่เปนผู้ใหญ่รู้หนังสือแล้ว ก็จะบ่นว่าเบื่อหูเบื่อฟัง ไม่มีประโยชน์อะไร ก็ตามแต่จะติจะว่าเถิด ยอมให้ติให้ว่า ชาพเจ้าเปนคนอยากจะคิดจะอ่านอะไร ๆ เล่นต่าง ๆ ตามชอบใจ คิดอะไรได้ก็เก็บเอามาว่าเพ้อ ๆ ไป เมื่อท่านผู้ใดไม่ชอบก็รับทานอภัยเสียเทอญ ฯ
---
จะกล่าวด้วยสัตวมีเท้ามาก
๏ สัตว พวกหนึ่งนี้ชื่อ
พหุบา ทาเฮย
มี เอนกสมญา
ยอกย้อน
เท้า เกินยิ่งจัตวา
ควรนับ เขานอ
มาก จวบหมื่นแสนซ้อน
สุดพ้นประมาณ ฯ
/*22ฉบัง ๑๖๏ สัตวจำพวกหนึ่งสมญา
พหุบาทา
มีเท้าอเนกนับหลาย

เท้าเกินกว่าสี่โดยหมาย
สองพวกภิปราย
สัตวน้ำสัตวบกบอกตรง

ตะบองพลำใหญ่ยง
อยู่ในป่าดง
ตัวดุจตะขาบไฟแดง

มีพิษมีฤทธิเรี่ยวแรง
พบช้างกลางแปลง
เข้าปล้ำเข้ารัดกัดกิน

ตะขาบพรรณหนึ่งอยู่ดิน
พรรณหนึ่งอยู่ถิ่น
สถานแลบ้านเรือนคน

ตะขาบไต่ขอนซอนซน
กิ้งกือคลานวน
แมงมุมขยุ่มหลังคา

แมงป่องจ้องชูหางหา
สิ่งใดจะมา
ปะทะก็จะจี้แทง

ตัวแมงกะแท้กลิ่นแรง
แมงสาบอีกแมง
กะชอนก็ชอนธรณี

แมงทับวาววับแวมสี
ดังนิลมณี
แกมทองระรองเรืองฉาย

แมงค่อมคือแมงทับกลาย
สีเลื่อมเหลืองพราย
แต่กายนั้นย่อมกว่ากัน

แมงไยโยงไยพัละวัน
เปนตาข่ายขัน
ซึ่งเพื่อดักสัตวบินจร

แมงเม่าบินเข้าไฟฟอน
ร้อยพันม้วยมรณ์
เพราะหมายว่าเภลิงเริงงาม

แมงวันแมงหวี่วู่วาม
แมงคาเรืองยาม
ราตรีแลสีเรืองเรือง

แมงป่องช้างตัวเขื่องเขื่อง
มีชุมข้างเมือง
มลาวประเทศเขตขัณฑ์

แมงดาสองเภทสองพรรณ
คือแมงดาอรร
ณพแลแมงดานา

แมงภู่ตัวผึ้งภุมรา
แตนต่อตัวตา
ปะขาวแลตัวเต่าทอง

แมงปอบินไปเปนกอง
โฉบแย่งยุงปอง
เปนเหยื่อแลแย่งกันกิน

หมาร่าเหลือบยุงบุ้งริ้น
ร่านรุมกันกิน
โลหิตมนุษย์สุดคัน

ด้วงพร้าวโบยบินผินผัน
ด้วงโสนดองมัน
คนมักพอใจรัปทาน

ผีเสื้อใหญ่เล็กสัณฐาน
ลายหลากตระการ
สลับวิลัยหลายสี

ตักแตนกายายาวรี
ใหญ่เล็กมูลมี
ประมาณก็เหลือคณนา

ตัวเหนี่ยงนิลดำมลกา
มันคือหมึกทา
ที่ใสสัก/*23หยาดบยล

กลิ้งคี่เกลือกคูธระคน
สัตวนี้สัประดน
โสโครกบเกลียดอาจม

เรไรร่ายร้องระดม
หริ่ง ๆ ระงม
เพรียกพฤกษที่ในไพรแวง

แม่ม่ายลองในกระแสง
เสียงแหวดแหวแรง
ระดมระดื้นพื้นไพร

จักกระจั่นแจ้ว ๆ จับใจ
จาดจ้าแจ่มใส
สังคีตประโคมอารัญ

จะร่ำสัตวในไพรสัณฑ์
อเนกอนันต์
จะนับจะตรวจเหลือตรา

มดแดงแฝงใบพฤกษา
มดดำคล่ำคลา
มดดีดอีกมดแดงไฟ

มดตะนอยอีกทั้งมดไร
ตาลานคลานไว
มดเป้งมดคันสัญจร

น้ำลายงูเห่าเฝ้าฟอน
ไต่ตอมตัวหนอน
มดง่ามก็คลำคลาดิน

ตัวปรวกรังดังศีขริน
ตัวชันรงค์บิน
น้ำนองเอนกเลสหลาย

สัตวในกระแสสินธุ์สาย
มีเท้ามากมาย
คือปูทะเลปูนา

ปูแสมแลปูอัศวา
หมู่เปี้ยวกายา
ใหญ่เล็กหลาก ๆ มากมี

กุ้งใหญ่กุ้งฝอยเคยมี

กระทบกระทั่งกังวาล

พวกสัตวเหล่านี้นามขนาน
มคธคำขาน
ว่าสัตวพหุบาทา

มีเท้ามากเกินจัตวา
คิดประมวลมา
ไว้ให้กุมารอ่านเขียน

หวังเพื่อสอบทานที่เรียน
ระมัดระเมียล
มักง่ายจักต้องตีรัน ฯ

๏ จบสัตวมีเท้ามาก
มูลหมาย หมู่เฮย
ลำดับนับเรียงราย
เรียบไว้
นักเรียนทราบบรรยาย
ยลเยี่ยง อย่างนา
จำจดบทแบบให้
แม่นแม้นคำสอน ฯ
---
/*24๏ พวก นี้นามนับอ้าง
จตุบาท
สัตว บกสัตวน้ำกลาด
เกลื่อนด้าว
สี่ ทั้งป่าบ้านดาษ
ดาดื่น
เท้า สี่สำหรับก้าว
ย่างเยื้องจรจรัล ฯ

สุรางคณางค์ ๒๘๏ ในแม่ ก กา
จตุบาทา
ม้าลาจามะรี
โคกระบือปละ
ปะทะหมูหมี
กระแตชะนี
มีอยู่ในไพร

ปะหมู่หนูผี
กรู ๆ จูจี๋
ในรูไม้ไผ่
พะหนูตะเพา
หนีเข้าไว ๆ
หนูตะเพาไล่
หนูผีหนีคลา

ในชลาลัย
มีจรเข้ใหญ่
เนาในคูหา
ต่อไปใต้น้ำ
มีถ้ำเหรา
เข้าคู่สะขา
สู่หามาไป

หมู่เหล่าเต่านา
มีอเนกา
สริราเยาว์ใหญ่
ที่นาป่าอ้อ
เต่าพอใจไข่
ที่เขาเข้าใจ
หาได้อะโข ฯ

๏ สี่เท้าแม่กน
เกลากลอนนิพนธ์
ประดนในโว
หารให้ไขคำ
ลำนำใหญ่โต
ไว้ให้ดรุโณ
รู้นัยไขขาน

ชั้นใหญ่ไลย่อน
มีในป่าดอน
อะฟริกาสถาน
ท่านเอามาไว้
แดนไทยช้านาน
ได้เห็นสาธารณ
สกลภารา

เห็นฟ่านผ่านไป
บนเนินเขาใหญ่
ที่ในวนา
กระเตนตุ่นอ้น
เดิรด้นหญ้าคา
อิเหนเม่นหมา
ในไล่หมูสมัน

/*25ปะหมู่หมูเถื่อน
ไคลคลาพาเพื่อน
มาเกลื่อนไพรวัน
หาอาหารกิน
ที่ถิ่นอารัญ
เวลาสายัณห์
ย่ำค่ำคล่ำคลา

หนูจีนเยาว์ๆ
สินค้าสำเภา
เขาเอาเข้ามา
ไว้ในถิ่นเรา
ชื่อเค้าภาษา
ต่อพรรณกันมา
จนกาลนานปี ฯ

๏ แม่กงพรรณา
จตุบาทา
ซึ่งบันดามี
อยู่ในแม่กง
จำนงวาที
ช้างในพงพี
พาโขลงโยงไป

เห็นกวางกลางทุ่ง
ละมั่งหมู่มุง
กระทิงวิ่งไขว่
คำโองแล่นจิ๋
รี่เข้าดงไผ่
กินหญ้าไบ่ ๆ
ยืนเบิ่งดูกัน

เลียงผาโผนเผ่น
โดนผากระเดน
เผ่นคล่องว่องครัน
อิเก้งเริงร้อง
ก้องพนาวัน
ป่างบินโผผัน
ไปพ้นต้นเต็ง

กระจงกระเจิง
แล่นร่าร่านเริง
รนร้องเสียงเรง
ฝูงลิงฝูงค่าง
ครวญครางแส้เซง
ดังเสียงละเบ็ง
บเว้นวันวาร

แล่นไปโหยง ๆ
นั่นคือโจงโคร่ง
ทีท่ากล้าหาญ
ปะรูหนูหริ่ง
วิ่งไปลนลาน
กิ้งก่าจัณฑาล
ท้าสู้ชูเศียร

พังพอนบนพื้น
แผ่นดินดาดื่น
จรดลวนเวียน
ปะงูเห่ากาฬ
ที่ลานเตียน ๆ
สู้กันงูเจียน
จะแพ้พังพอน

จิ้งเหลนหางลุ่น
อยู่ที่ใต้ถุน
ครุ่นๆ สัญจร
อึ่งอยู่ป่ายาง
อึ่งอ่างซ่อนซอน
อยู่ใต้ไม้ขอน
ใต้อ่างวารี ฯ

๏ ชื่อในแม่กก
ชักมาสาธก
แยกยกวาที
จตุบาทา
บันดาชื่อมี
ในแม่กกนี้
มีพอคณนา

/*26คางคกคางคาก
ใหญ่เล็กหลาก ๆ
มากอเนกา
หนูพุกอยู่รู
ที่คูคันนา
อีกนากกินปลา
กายาเทา ๆ

กะรอกสีแดง
ส้อนกิ่งไม้แฝง
โจนแรงไม่เบา
คนไล่ว้าวุ่น
กระสุนยิงเอา
ใหญ่ ๆ เยาว ๆ
เอามาทุกคน

จิ้งจกตุกแก
พอใจอยู่แต่
ที่เย่าเรือนชน
จิ้งจกร้องทัก
คี่มักเปนกล
ทุกผู้ทุกคน
มักยั้งฟังการณ์

สุนักขมีมาก
ใหญ่เล็กหลาก ๆ
ทั้งป่าทั้งบ้าน
หมาจูจิ้งจอก
ในนอกสาธารณ
สีแดงสำลาน
หลาก ๆ มากมี ฯ
ยานี ๑๑๏ แม่กดกำหนดสัตว
ซึ่งควรจัดในวาที
คือชาติราชสีห์
ทั้งสี่หมู่อยู่หิมวัน
อีกเหล่าคชสีห์
กายินทริย์ก็เช่นกัน
แปลกแต่สีสะผัน
ไปข้างน่ามาข้างหลัง
ราชสีห์มีกระหนก
ยอดผันปกปัจฉิมัง
คชสีห์มีงวงทั้ง
ยอดกระหนกปกบุรโต
ทั้งสองสัตวสูงสุด
ฤทธิรุดม์เลิศเดโช
ถึงสัตวที่โตๆ
ก็เกรงเดชเหตุฤทธิแรง
เภทพรรณราชสีห์
จัดเปนสี่ท่านแจกแจง
ปากหางสี่เท้าแดง
พื้นเศวตเภทไกรสร
ปัณฑุระราชสีห์
กายามีสีเหลืองอ่อน
กาฬะมิคินทร
กายาดำคล้ำหมึกมัน
เหล่านี้ล้วนกินสัตว
ใจสมรรถอุต์กกรรศ์
แต่เดชยิ่งใหญ่นั้น
คือไกรสรราชสีห
อันหนึ่งชื่อว่าติณะ
เปนสิงหะต่ำฤทธี
กายาดุจคาวี
กินเส้นหญ้าเปนอาหาร
ราชสีหสี่ชนิด
ที่สถิตยป่าหิมพานต์
มีถ้ำที่สำราญ
เปนสัตวกล้าร่าเริงแรง
แรดเขมรเรียกระมาด
เก่งฉกาจชาติกำแหง
มุทะลุดูตาแดง
มักไว้ใจใช้ลมฆาน
อูฐมา/*27แต่เมืองเทศ
สูงเปนเปรดสัตวใดปาน
กอหญ้าบนปราการ
แหงนกินได้สดวกดี
ชมดเปนสองพรรณ
อย่างสามัญมากมูลมี
ชมดชนิดดี
ชื่อปรากฎชมดเชียง
ฝูงเขียดกายาเล็ก
แต่ร้องเซ็กตะเบ็งเสียง
ดื่นดาดฤดูเผลียง
กระโดดพล่านที่ธารไหล
ปาดนั้นกายาเขื่อง
สีเหลืองๆ ระเรืองไร
เขฬะเปนฟองใหญ่
ที่ใบไม้พอใจจร
ตะกวดตะเกียกแล่น
เอามือแผ้นเผ่นเข้าขอน
สองลิ้นยื่นสลอน
เข้าซุกซอนในขอนโพรง
สำเส็ดเปนสัตวแปลก
พวกเมืองแขกเลี้ยงในโรง
สีสันเศวตโพลง
ผ่านด่างเห็นเช่นสุกร ๆ
๏ แม่กบมีแต่กบ
เข้าบันจบสมทบกลอน
กบทูตกระโดดจร
จับแมงเม่าเอามากิน ฯ
๏ แม่กมชมชุมพา
เลียบภูผาน่าศีขริน
รุงรังทั้งกายิน
ล้วนแต่ขนย่นยุ่งหยอง
เห็นหลิ่มในป่าหลวง
เกล็ดหล่นร่วงเปนกอง ๆ
คนเก็บเอามากรอง
ผูกกัณฐาต่างอาภรณ์
ลิงลมวิ่งตามลม
ดูหมุนกลมสมนามกร
วิ่งหมุนดังภมร
มักมีในไพรพฤกษา ฯ
ฉบัง ๑๖๏ ขึ้นเกยเลยกล่าวพรรณา
จตุบาทา
ที่นามยันเนื่องเรื่องเกย

ท่านผู้นั่งฟังอย่าเฉย
ใดผิดที่เคย
สังเกตในเภทพรรณสัตว

เชิญช่วยติค้านทานทัด
แลแก้ไขคัด
ให้ชัดให้ชอบตอบขาน

เสือโคร่งแรงฤทธิห้าวหาญ
สัตวในดงดาล
เกรงเดชด้วยเหตุกำแหง

เสือเหลืองเรืองฤทธิรณแรง
พบกวางกลางแปลง
เข้าปล้ำขย้ำคอกวาง

เสือดาวก้าวเดิรด้อมทาง
/*28ปะทะต้นยาง
ก็ยั้งขยับกลับหลัง

เสือลายตลับแล่นเสริกสัง
ปีปเปรี้ยงเสียงดัง
กึกก้องณท้องดงดาล

เสือดำดุจทาหมึกประสาน
ประดับตัวฟาน
ก็ฟัดแลกัดฟานฟอน

เสือแผ้วเสื้อปลาล่าจร
โตรกตรอกซอกซอน
เที่ยวเสาะเที่ยวเสพมัตสยา

วัวเพลาะเลาะลัดเลียบผา
วัวถึกเถลิงพา
พวกเพื่อนมาเกลื่อนกลาดดง

กระต่ายออกเต้นตามพง
ฟุบแฝงกอปรง
กระโดดแลโลดลำพอง

ควายเปลี่ยวเที่ยวโดยลำลอง
ใฝ่ยลฝูงยอง
ก็ไล่ประชิดขวิดชน

เนื้อทรายเสือกวิ่งสับสน
ประทะกันกล
กระบวนอันป่วนไปมา

ฝูงแกะเกาะเลียบเนินผา
พบพวกแพะมา
กันโผนกระโจนลองเชิง

เหี้ยเห็นเม่นมาร่าเริง
หนีเม่นกระเจิง
เพราะกลัวสลัดขนแหลม

แมวดำขาวด่างดำแซม
ลายเปนหย่อมแหยม
ย่อมอยู่กับคนบนเรือน

หนูท้องขาวพบหลบเลือน
หนีแมวเบนเบือน
แมวไล่ตะครุบฟบแฝง

บ่ออกนอกทางกลางแปลง
กลางวันซอกแซง
ราตรีออกซี้สัญจร

จตุบาทบกบินดินดอน
คิดกลั่นเกลากลอน
เลือกคัดที่ชัดสำคัญ

ยังเหลือกว่านี้อนันต์
อเนกนับพัน
จะร่ำก็พ้นพรรณา ฯ


สุรางคณางค์ ๒๘๏ สี่ตีนอีกเล่า
คือจำพวกเต่า
อยู่ในธารา
กระดูกกลับออก
อยู่นอกมังสา
เต่าตะนุเต่านา
เต่าดำลำภู ฯ

เต่าเหมนเต่าหับ
ถ้าคนต้องจับ
มันหับประตู
เหมือนปรับสนิด
มิดไม่มีรู
ฝูงคนยังสู้
เอากินง่ายดาย

เต่าชนิดหนึ่ง
เรียกเต่าขี้ผึ้ง
คู่กับเต่าหวาย
ตะพาบน้ำอยู่
คู่กับม่านลาย
ตัวกริวแหวกสาย
ชลว่ายตามกราว ฯ

/*29ตัวกระมหันต์
กายาใหญ่ครัน
เขาจับเปนคราว
ลายเลื่อมเปนมัน
กระพรรณดำขาว
กระเหลืองเรืองพราว
พรายเพริดเฉิดสี

เต่าจะละเม็ด
พูดจะเปนเท็จ
ไม่เห็นกายี
พบแต่ฟองสุก
คลุกน้ำปลาดี
มังคุดประชี
โอชาชวนกลืน

จำพวกเต่านี้
ในท้องวารี
ยังมีดาดื่น
ไม่รู้ชื่อชาติ
ไม่อาจยั่งยืน
ไว้ให้ผู้อื่น
ท่านร่ำรำพรรณ ฯ
๏ จบสัตวพวกสี่ท้าว
สองสถาน
คือบกอีกชลธาร
ถิ่นท้อง
สมญาแยกไขขาน
คำเรียก ไว้พ่อ
เด็กนักเรียนสวดร้อง
เล่นได้โดยสบาย ฯ
---
๏ พวก หนึ่งนามมันอ้าง
ออกไข
สัตว ทวิบาทไพร
อีกบ้าน
สอง บาทแยกมีใน
กลอนกล่าว นี้นา
เท้า เปลี่ยนสองเท้าจ้าน
จัดด้วยเดิรจร ฯ
ฉบัง ๑๖๏ ทวิบาทจะบอกสำคัญ
สัตวสองเท้าอัน
มีเภทพิเศษเปนสอง

คือหมู่มนุษทั้งผอง
ทั่วพิภพปอง
ว่าเปนทวิบาทา

ฝูงเบื้อในอรัญญวา
อีกพวกคนป่า
ก็ปองเปนสองบาทางค์

หมู่สัตวเดียรฉานท่านวาง
ปักษีสรรพางค์
คือพวกเป็ดไก่สกุณี ฯ

/*30๏ กกาสกุณาโนรี
หว้าเปล้าดีปลี
กาเหว่าแลเค้ากู่กา

พระยาลอคลอเคล้านกชะวา
ขี้ไถกระทา
ไก่ป่าแลกาวารี

กระสาสาริกาจระลี
สู่สำพาที
ไก่ฟ้าก็ล่าลี้ไป

เขาคูคู่เคล้าเขาไฟ
คะณาตาไน
หมู่ไส้ก็ไซ้โลมา

ไก่แจ้ไก่อูอเนกา
ไก่ตะเพาพา
คณาเข้าเล้าเคล้าคลอ

กาแกแส้สู่สอ ๆ
ปะพระยาลอ
ก็ล่าก็ลี้หนีไป ฯ

๏ สกุณแม่กนนิพนธไข
คือกระเวนไพร
กระแวนแลแอ่นวาโย

คิรบูนขมิ้นบินโผ
ไปกินผลโพ
กระเตนก็เต้นเวียนวน

เบญจวรรณห้าสีโสภณ
ร่อนในเวหน
เข้าคละประทะตีนเทียน

สกุณโกญจากาเรียน
บินว่อนวนเวียน
แลร่อนถลาผาโผ

อินทรีกายาใหญ่โต
มหันต์เดโช
ปะชนเอาไปบริภุญช์

ไก่เถื่อนเพื่อนไล่ซอนซุน
ตีกันชุละมุน
ชะนะก็ซั้นขันขาน ฯ

๏ แม่กงจำนงไขขาน
รุ้งแร้งรังนาน
นางนกลกะทุงค้อนทอง

ยางยูงมุ่งเค้าโมงมอง
กระลางแล่นลอง
กระลิงก็ล่าลี้จร

อีโก้งคลิ้งโคลงกินหนอน
ปะมูลโคฟอน
กินหนอนก็นอนในฟาง

กินปลิงลงแปลงแฝงทาง
ระวังไพรคราง
ครวญคร่ำแลร่ำร้องดัง

ฝูงหงส์ลงเรียงไม้รัง
แซ่ซ้องประดัง
ในดงประดู่ดูไสว

กางเขนขนขำอำไพ
ขุนทองผ่องใส
ดังนิลมณีนฤมล ฯ

๏ หมู่นกแม่กกอำพน
ในพื้นอารณ
อรัญญิกาอาศรัย

นกพริกจากพรากเพรียกไพร
แสกเสียงเย็นใจ
กระจอกก็ซอกซ่อนซอน

การเวกแหวกวายุจร
ในพื้นอัมพร
แลส่งสำเนี้ยงเสียงหวาน

วายุภักษแสวง/*31ภักษาหาร
บินในคัคนานต์
ประทะนกแขวกแถกถา

นกอยกร้องอ๊อกออกถลา
ปะนกกวักกวา
เข้ายื้อเข้าแย่งแมงใย

ยางกรอกเกริ่นร้องเกริกไพร
โพรโดกโดดไว
บนกิ่งกระโดนโผนโผ

นกฮูกนกตุ๊กใหญ่โต
นกเงือกผงะโง
แหงนแง่นเอาผลต้นจันทน์ ฯ

ยานี ๑๑๏ หมู่นกแม่กดมี
กดเพลิงสีสุกแดงฉัน
กดปูด ๆ ทุกวัน
บอกเวลาแห่งสาชล
ทิ้งทูตไม่ทิ้งเพื่อน
บินกลาดเกลื่อนบนเวหน
เป็ดน้ำลงดำวน
เวนในน้ำดำหาปลา
หัสดินบินร่ำร้อง
เสียงกึกก้องท้องพนา
กระหรอดเร่ร่อนหา
นางนกพรากจากไกลกัน
เป็ดไทยไล่เป็ดเทศ
ผิดสังเกตเภทต่างพรรณ
แส่ไซ้ไล่พัลวัน
เป็ดไทยทันพลันจิกตี
นกหัสดีลึงค์
เสียงอึงคะนึงไนเมฆี
กายางางวงมี
เหมือนกุญชรช้อนชูเศียร
สัตวาปะหว้าสุก
เฝ้าเคล้าคลุกบจากเจียร
เลือกผลกินจนเตียน
แล้วบินบากจากหว้าพลัน
วิหคนกกระหิด
อวดว่าฤทธิ์แรงแขงขัน
บินโร่โผผกผัน
ถูกแผ่นผาน่าสิงขร ฯ
๏ หมู่นกในแม่กบ
เข้าบันจบสมทบกลอน
พิราบพิไรวอน
เหมือนหนึ่งว่าโสกาลัย
ตะขาบคาบตะขบ
คับแคพบแย่งขวักไขว่
ตะขาบแค้นขัดใจ
จิกคับแคแร่รนหนี
กระจาบไล่กระจิบ
บินลิบ ๆ เทียมเมฆี
กระจาบไล่จิกตี
กระจิบหนีลงดงดอน ฯ
/*๏ แม่กมชมหมู่นก
ฝูงพิหคทิชากร
อิลุ้มซุ่มซ่อนซอน
ในสุมทุมพุ่มระนาม
นกคุ่มปากคุ้มงร
พอใจจรในป่าหนาม
ใครเลี้ยงไว้ในคาม
/*3คุ้มเภลิงได้ไม่ไหม้เรือน
ทุ่งนานกตะกรุม
มีมากชุมดูกลุ้มเกลื่อน
ขนเศียรเลี่ยนล้านเลือน
เหนียงหนังย่นขนสาบสาง
แอ่นลมชลอลม
ดูน่าชมเชิดชูหาง
รำแต้แผ่หางกาง
แอ่นกายาน่าพิศวง
กระลุมภูโผผก
เข้าป่ารกเร้นในพง
จับแนบแอบอนงค์
นางนกคู่อยู่เคล้าคลอ
นำชมสมบัณฑิต
สมจริตดูก้อร่อ
ปีกหางช่างกรีดกรอ
คอเจ้าชู้รู้ชั้นเชิง
ฝูงนกสีชมพู
ไปจับอยู่ที่ซุ้มเซิง
สีแดงดุจแสงเภลิง
เริงร้องแซ่แพร่ไพรสณฑ์ ฯ
๏ แม่เกยหมู่ปักษา
ค้อนหอยหาปลาในวน
กระหรอดหัวโขนขน
ยองหยอยย่องข้องเกี่ยวหนาม
แซงแซวจับไซ้ขน
สุ้มซ่อนบนต้นมะขาม
ชูหางกางปีกงาม
เมื่อยามบินผินอัมพร
หัวขวานหัวเหมือนขวาน
ปากแขงจ้านแหลมงุ้มงอน
เที่ยวเราะเจาะกินหนอน
ในพฤกษาพนาศรี
เค้าแมวมองขะเม้น
น่าตาเห็นเช่นอย่างผี
มักเที่ยวในราตรี
แสวงหาภักษาหาร
สำเนียงเสียงนกแก้ว
พลอดแจ้ว ๆ จับใจหวาน
เพรียกก้องท้องดงดาล
ดูน่าตื่นพื้นสกุณิน
ดอกบัวมัวหมู่มุง
เที่ยวไซ้กุ้งในวาริน
เวียนกนชลสินธุ์
เสียงส้า ๆ ปลาตื่นหนี
ยางเสวยจับไสว
ยอดยางใหญ่ในพงพี
เขาว่าเปนนกดี
รสมังสาโอชาเหลือ
อ้ายงั่วดูง่วงเหงา
จับซบเซาแอบแฝงเฝือ
จับนิ่งกิ่งมะเกลือ
แล้วบินกลับลับลิบหาย
เวลาขมุกขมัว
ฝูงกระตั้วเต้นกรีดกราย
ขาวล้วนนวลทั้งกาย
ไล่กระแตแลสับสน
ฝูงนกต้อยติวิต
ร้องหวิด ๆ แล้วบินบน
เหยี่ยวใหญ่ไล่เวียนวน
จวนตัวจนด้นหนามหนี
มุดด้นพ้นเหยี่ยวใหญ่
เหยี่ยวตะไกรไล่จิกตี
หนีเสือปะกุมภี
แทบชีวีจะวางวาย
เนินเขาเหยี่ยวนกเขา
มาจับเจ่าอยู่เรียงราย
/*33เห็นนกขมิ้นหมาย
รุมจิกเฉี่ยวเหยี่ยวจัณฑาล
หมู่นกนอกกว่านี้
ก็ยังมีมากสาธารณ์
เลือกคัดพอใช้การ
ให้กุมารอ่านเขียนลอง
หวังเปนที่สนุก
โดยทำนุกแลทำนอง
ตามแบบบทละบอง
จงตริตรองในวาที ฯ
๏ จบสัตวสองเท้าเภท
สองพรรณ
ชาติมนุษอเนกนันต์
นับอ้าง
ทิชาชาติบินผัน
โผผก ได้เฮย
ขาดตกบกพร่องบ้าง
อย่าค้านคำขนาง ฯ
๏ สัตว จำพวกนี้น่า
อัศจรรย์
ไม่ น่าจักผายผัน
เผ่นได้
มี ตัวรีดเรียวตัน
โตเล็ก บ้างนา
เท้า บมีแต่ใช้
ว่ายเลื้อยเสือกคลาน ฯ

สุรางคณางค์ ๒๘๏ อปาทะกา
ตัวหมู่อยู่นา
บาทาไม่มี
ได้แต่เลื้อยคลาน
เสือกว่ายวารี
อยู่พื้นปถพี
กับท้องชลธาร

สองพวกประจำ
สัตวบกสัตวน้ำ
จำร่ำไขขาน
พระยานาคราช
ต่างชาติตระการ
งูบริวาร
อเนกอนันต์

คืองูเห่าไฟ
กายาเล็กใหญ่
มีพิษมหันต์
อีกงูเห่าดง
พิษยงยิ่งครัน
งูเห่าหม้อมัน
ดุจมินหม้อทา

/*งูเหงือกงูหงอน
งูเห่าปลาช่อน
รูปร่างอย่างปลา
งูเห่าตาลาน
เลื้อยผ้านผ่านมา
งูทับสมิงคลา
เรียกว่าทับทาง

งูเห่าปี่แก้ว
เสียงหริงหริ่งแจ้ว
เมื่อเวลากลาง
คืนค่ำย่ำฆ้อง
เสียงร้องครวญคราง
แม้ขบใครวาง
ยาไม่ใคร่ทัน

งูเห่าใบไผ่
ปากจิ้งจกไว
ละม้ายคล้ายกัน
งูแม่ตางาว
ตัวยาวใหญ่ครัน
แสงอาทิตย์นั้น
เลื่อมแสงแดงสี

งูงอดโจงอาง
อีกงูกระด้าง
งูกระปะมี
ดงเร่วกระวาน
คนย่านเต็มที
พิษร้ายราวี
ไม่มีใครปาน

งูแมวแซวซบ
อีกงูก้นขบ
ปล้องขาวปล้องกาฬ
ปากมีสองข้าง
หัวหางป้าน ๆ
มักอยู่ชลธาร
แฉะฉำน้ำขัง

ลายสาบลายสอ
ขนดขดงอ
บนตอไม้รัง
สายม่านพระอินทร์
เขียวสนกายัง
ชายธงสมิงลัง
อยู่ยังสาคร

งูแม่นางอาย
ฉวีสีกาย
ลาย ๆ เหลืองอ่อน
กอหญ้าสด ๆ
มักขดวงนอน
เอาสีสะส้อน
มุดเมี้ยนเหมือนอาย

งูลายเข้าตอก
พื้นดำมีดอก
ขาว ๆ ประปราย
ยังงูก้านพร้าว
ตัวยาวลาย ๆ
เปนริ้วเปนสาย
ก้านพร้าวเช่นกัน

งูสามเหลี่ยมใหญ่
เห็นคนถือไฟ
เลื้อยไล่พัละวัน
ปะคนรู้ดี
จะหนีไม่ทัน
ทิ้งไต้ให้มัน
ฉกไต้ไฟฟอน

งูหลามงูเหลือม
สีกายลายเลื่อม
งูเหลือมเหลืองอ่อน
งูหลามลายมี
เปนสีด่างด่อน
เปรียบกับผ้าผ่อน
ปูมลายคล้ายสี

/*35งูเขียวหางไหม้
ต้องสาบของใคร
หางไหม้อัคคี
หางลุกดังเภลิง
เรืองเริงราศี
เมื่อยามราตรี
จึงมีแสงไฟ

งูเขียวหนึ่งอยู่
ที่เรือนคนผู้
ไม่ทำไมใคร
ไล่่ค้นกินหนู
ในรูไม้ไผ่
คู่วิวาทใหญ่
กับอ้ายตุกแก

งูลิงงูไซร
งูปลาอาศรัย
อยู่ในกระแส
งูดินงูปลิง
เหมือนจริงแท้ ๆ
งูงวงช้างแช่
อยู่ชะลาลัย ฯ
ยานี ๑๑๏ กกา หมู่ปลามี
ในวารีคล่ำคลาไคล
ปลาซ่าแลปลาไหล
เหล่าโลมาหน้าราหู
กระดี่ชะโดดุ
ที่น้ำพุมีปลาหมู
นะทีมีปลาทู
นำหมู่ไปในทะเล
ปลากาดำคือกา
กระโห้พากระแหเห
เทโพคู่ปลาเท
พากุเราเหล่าปลาหมอ
อ้ายบ้าปะปลาบู่
ก็นำหมู่เข้าเคล้าคลอ
ปลาหน้าราหูรอ
รีอยู่ท่าชลาลัย
ปลาสละไม่ละหมู่
คลอเคล้าคู่ดูไสว
เข้าเม่าเข้ามาใน
หมู่ปลาเป้าเคล้าคลอหา ฯ
๏ ขึ้นกนค้นนามกร
วารีจรมีนานา
ปลาวาร์ณขึ้นในวา
รีโผเผ่นเล่นชลธาร
กระเบนก็เบนหนี
ปลาอินทรีหนีปลาวาร์ณ
ยี่สนก็ลนลาน
ลี้กายาในสาคร
สีกุนวุ่นคว้าไขว่
กินไคลไซ้ที่ไม้ขอน
ปลาแป้นแล่นสัญจร
เปนหมู่คละปะปนกัน
ปลาช่อนซ่อนในสวะ
พอไปปะปลานวลจัน
เคล้าวนปนพัละวัน
ตะเพียนผันโผวารี
ปลาเงินเงื่อนเงินทา
ดูกายาด่อนใสสี
เขาว่าปลาผู้ดี
เอาไว้ยลบนเย่าเรือน
ไส้ตันไส้ตันตื้น
ปลาอื่น ๆ /*36ไม่มีเหมือน
ไส้ตันเล่ห์จะเตือน
ไห้ขยั้นตันใจจน
ปลาตีนปีนเล่นลื่น
ประทะคลื่นตื่นอละวน
ไถลขึ้นไปบน
เฉนียรน้ำทำตาแดง ฯ
๏ แม่กงปลาทุกัง
แลปลาลังปลาแขยง
มังกงกะพงแฝง
ฝั่งสินธูดูเหหัน
คางเบือน ๆ หาค
พะแมงภู่เปนคู่ขัน
ประทะละลานกัน
คางเบือนผันหันหางจร
กระทิงกระทั่งฝั่ง
กระสงสั่งวังไม้ขอน
นิ่งหน่วงห่วงฟองอ่อน
จำใจสั่งวังวาริน
ปลาทองท่องกินไคล
อยู่ที่ในกระถางดิน
สีเหลืองเรืองกายิน
ยลเยี่ยงทองผ่องแสงใส ฯ
๏ หมู่ปลาในแม่กก
จะแยกยกออกขานไข
อิทุกทุกข์ถึงใคร
จึงชื่อทุกข์ขุกเคืองเข็ญ
ปลาอุกร้องอุก ๆ
โดนปลาดุกดิ้นกระเดน
ดุกด้านออกสร้านเซน
น้ำใสเย็นเห็นกายิน
ปลาโคกนูนดังโคก
ปลาตะโกกดูน่ากิน
ตะพากบากเบนผิน
ปะปลาหมึกนึกพรั่นใจ
คณาฝูงปลาหมึก
อยู่น้ำลึกทะเลใหญ่
กระดองผ่องเปนไย
เรียกชื่อใช้ลิ้นทะเล
ฉนากจากเฉนียร
วนวกเวียนเหียนหันเห
ถึงน้ำลึกเลเพ
ก็ผกผันฟันฝ่าชล
กระบอกเบนบากออก
โยงชักครอกออกอละวน
มาปะปลายี่สน
หนีซ่า ๆ ล่าสลอน
ลิ้นสุนักข์มักเข้าร้อง
ที่ใต้ท้องนาวาจร
หมู่ปลาในสาคร
อเนกหลากมากมูลมอง ฯ
ฉบัง ๑๖๏ ปลาในแม่กดบทละบอง
ปลาในห้วยหนอง
แม่น้ำแลลำธารา

ปลากดปลากัดอัตรา
กำพวดกายา
ใหญ่ยิ่งปลาตีนตาโปน

สลาดเหล่าสลิดโลดโผน
ปะปลาจวดโจน
สังขะวาดบคลาศวนวัง

ปลาหลดลอดหมก/*37โคลนฝัง
ถึงกระนั้นยัง
ไม่พ้นมนุษขุดกิน

สีเสียดแล่นเสียดวาริน
ไล่ไซร้ไคลดิน
กระเดือกแลเสือกแล่นไถล

ปลาแรดเศียรมีนอใหญ่
คนมักพอใจ
เลี้ยงขังกระพังสระศรี

จละเม็ดกระดูกอ่อนดี
ชาวชลบุรี
เรียกปลาสุนักข์แหงนดู

ปลาอื่นดื่นในสินธู
บ่อได้ชื่อชู
เลือกคัดแตชัดเจนใจ ฯ

๏ แม่กบวาร์ณแกลบมีใน
ท้องคงคาลัย
ทะเลอันลึกโอฬาร

ช้างเหยียบในนทีธาร
ปลาแปบ ๆ ปาน
คนบีบแลลีบกายา

ปลาอุบร้องอุบ ๆ ปรา
กฎชื่อลือชา
ตลอดจนทุกวันวาร ฯ


สุรางคณางค์ ๒๘๏ ปลาในแม่กม
จัดนับนิยม
ชื่อใช้ไขขาน
ปลาพรมหนวดพราหม
เรียกตามโบราณ
แก้มช้ำคล้ำปาน
ประหารตบตี

ฉลามหนามหลัง
ปลากริมริมฝั่ง
คับขั้งมากมี
ปลาเข็มเล็มไคล
ที่ในนาวี
นักเลงยินดี
เลี้ยงกัดพนัน

ปลาเสี้ยมหางเสี้ยม
จิ้มลิ้มจิ๋มเจี้ยม
เรียกปลาจิ้มฟัน
จรเข้ดูสม
กับรูปะพรรณ
แหลมเสี้ยนสำคัญ
จิ้มฟันได้จริง ฯ

๏ นามปลาแม่เกย
ฉันจักเฉลย
โดยนามทุกสิ่ง
ขอท่านทั้งปวง
อย่าท้วงอย่าติง
ฉันคิดประวิง
ว่าเล่นเปนกลอน

ในเกยยุบล
มัจฉาสาชล
สับสนสัญจร
คณาปลากราย
สวายเนื้ออ่อน
ปลาสร้อยสลอน
สลับตาเสือ

/*38ดุกอุยอ้ายด้อง
เที่ยวขึ้นเที่ยวล่อง
เกี่ยวข้องปลาเขือ
ดาพลาวยาวใหญ่
ไซ้ไคลท้องเรือ
หัวตะกั่วเจือ
ปลาซิวแซกแซง

หมู่ปลาหมอเกราะ
ว่ายวนรนเราะ
ลงมุดเลนแฝง
สวายกล้วยฟาด
สังขะวาดวัดแวง
อ้ายแก้วเอาแกง
กินต่างเทโพ

ปลารากกล้วยขาว
ตัวมันยาว ๆ
ไม่สู้ใหญ่โต
กระทงเหวหัน
ผายผันผกโผ
แฉลบชะโล
ธระทึกลึกหลาย

ฝูงเขมาโกรย
จากถิ่นดิ้นโดย
ไปโดนปลากราย
ทบท้นวนแวก
ฝูงแตกกระจาย
กระจัดพลัดพราย
แพร่ท้องชลธาร

เหล่านี้นามปลา
ฉันชักเอามา
รวมไว้ไขขาน
สำหรับหนู ๆ
พวกหมู่กุมาร
จะได้เขียนอ่าน
เพียงพอล่อใจ

ตามลำดับแม่
ตั้งต้นนั้นแต่
แม่ ก กาไป
จนถึงแม่เกย
เฉลยคำไข
เด็กเชาว์ไว ๆ
รู้ได้ดี ๆ

อีกสัตวหน้าขว้ำ
ชุมชาติสัตวน้ำ
บนบกก็มี
คือหอยนา ๆ
ในมหาวารี
หอยสังข์ใสสี
เศวตวรรณฉาย

แมงภู่จุบแจง
กะพงหอยแครง
หอยเสียบหอยชาย
กะปุกนางลม
ปากเป็ดมีสาย
หอยตาวังลาย
หอยหลอดนมสาว

พรรณหนึ่งหอยกาบ
งับ ๆ งาบ ๆ
สองกาบรียาว
รอยปากสนิธ
เปิดปิดเปนคราว
ภายนอกพรายพราว
เนื้อในใหญ่หนา

อย่างหนึ่งหอยโข่ง
รูปร่างโป้งโล้ง
คอยอยู่ท้องนา
อย่างหนึ่งหอยขม
เขางมเอามา
แช่น้ำทำยา
แกงกินก็มี

/*39หอยทากคล้ายทาก
มักมีชุมมาก
ในดงพงพี
ไส้เดือนรากดิน
สัตวกินธรณี
ตัวแดงยาวรี
อยู่ที่น้ำครำ

ประดิษฐ์คิดถัว
จะว่าให้ทั่ว
ถึงตัวลูกน้ำ
เกิดในน้ำเน่า
น้ำขังประจำ
แลเปนต้นกำ
เนิดยุงทั้งหลาย

หมู่หนอนนา ๆ
มีอเนกา
ตัวขาบตัวลาย
ปล้องแดงปล้องเหลือง
เรือง ๆ พราย ๆ
มีสัณฐานกาย
รีดเรียวกลม ๆ

ว่าโดยกำเนิด
หนอนนี้มักเกิด
ในที่โสมม
เผ็ดเค็มไม่เลือก
มันเผือกผลซ่ม
จนชั้นอาจม
มีถมดื่นดาย

พวกสัตวเหล่านี้
บาทาไม่มี
บาลีขยาย
ว่าอะบาทา
สมญาบ่กลาย
นักเรียนเด็กชาย
เชิญดูรู้จำ ๚ะ
๏ จบสัตวปราสจากเท้า
ทั้งหลาย
คิดจัดเปนหมวดหมาย
หมู่ไว้
สำหรับนักเรียนชาย
เชิญอ่าน เล่นเฮย
พอเพื่อเปนทางได้
คิดค้นคำเติม ๚ะ
๛ จบ ๛