ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๑ 1
คำนำ
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เป็นหนังสือรวมคำพากย์ประกอบการเล่นหนังใหญ่อันเป็นมหรสพสำคัญมาแต่ครั้งโบราณ บทพากย์ต่าง ๆ มีผู้แต่งไว้ปรากฏนามผู้แต่งบ้างและที่ไม่ปรากฏนาม ผู้แต่งก็มีอยู่เป็นจำนวนมาก คำพากย์รามเกียรติ์ดังกล่าวได้รวมพิมพ์ครั้งแรก ในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๑๑๒, ๑๑๖, ๑๑๗ และ ๑๑๙ เมื่อรัตนโกสินทร์ศก ๑๒๒ - ๑๒๓ การพิมพ์ครั้งต่อๆ มาได้แยกเล่มเป็น ๙ ภาค ภาคละเล่ม หนังสือนี้นับว่ามีคุณค่าสูงต่อการศึกษาวรรณคดีและอักษรศาสตร์ เป็นที่ต้องการของครูอาจารย์ผู้สอนวรรณคดีไทยและผู้สนใจเป็นอย่างยิ่ง แต่ปัจจุบันฉบับที่มีเนื้อหาสมบูรณ์ต่อเนื่องกันตลอดนั้นหาอ่านได้ยาก
กรมศิลปากรเล็งเห็นความสำคัญของหนังสือดังกล่าว จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการกลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบต้นฉบับโดยถือตามฉบับพิมพ์ครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณเป็น หลักฐานในการตรวจสอบชำระ และได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ที่ได้รวบรวมมาจัดพิมพ์ครั้งนี้ แบ่งเนื้อหาออกเป็นหนังสือ ๒ เล่ม คือ ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๑ ประกอบด้วยประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๑ ถึง ภาค ๔ แต่ละภาคมีเนื้อหาโดยสรุป ดังนี้ ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๑ ประกอบด้วย คำพากย์สามตระเบิกหน้าพระ คำพากย์พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย คำพากย์เบ็ดเตล็ดต่าง ๆ และคำพากย์ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นตามเค้าเรื่องที่ทรงสอบสวนใหม่ ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ตั้งแต่ภาค ๒ ไปจนถึงภาค ๔ เป็นคำพากย์ยาวดำเนินเรื่องต่อกันได้แก่ ภาค ๒ ตอนสีดาหาย ภาค ๓ ตอนพระรามได้ขีดขิน และภาค ๔ ตอนหนุมานถวายแหวน ส่วนประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๒ กรมศิลปากรกำลังตรวจสอบและจะพิมพ์เผยแพร่ในโอกาสต่อไป
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้นำคำอธิบายตำราเล่นหนังในงานมหรสพ ฉบับของหอพระสมุดวชิรญาณซึ่งสันนิษฐานว่าอาจเป็นพระนิพนธ์ของพระเจ้าราชวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าโตสินีหรือพระเจ้าราชวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ พระองค์ใดพระองค์หนึ่งมารวมพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกท้ายเล่มชองหนังสือนี้ด้วย ทั้งนี้เพื่อให้ผู้สนใจได้ทราบระเบียบวิธีในการเล่นหนังครั้งโบราณ อันจะทำให้มีความเข้าใจถึงกระบวนการ “พากย์” แบบต่างๆ ได้กระจ่างชัดยิ่งขึ้น
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๑ จะอำนวยประโยชน์แก่ผู้สนใจตามสมควร
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มีนาคม ๒๕๔๖
อธิบายประชุมคำพากย์รามเกียรติ์
/*1ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์เป็นบทสำหรับพากย์หนังหรือหนังใหญ่ซึ่งเป็นมหรสพสำคัญอย่างหนึ่งของไทยมาแต่โบราณ เรื่องนี้แต่งเป็น ฉบัง กาพย์ ๑๖ และ ยานี กาพย์ ๑๑ คำพากย์ที่นำมารวมพิมพ์ในหนังสือเล่มนี้บางตอนเป็นของเก่ามีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา บางตอนเป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บางตอนเป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และบางตอนกวีแต่งขึ้นในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ นอกจากคำพากย์ที่เป็นพระราชนิพนธ์แล้ว คำพากย์อื่นๆ นั้นไม่อาจกำหนดสมัยที่แต่งและกวีผู้แต่งได้แน่นอน
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์พิมพ์ครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๑๑๒, ๑๑๖, ๑๑๗ และ ๑๑๙ รัตนโกสินทร์ศก ๑๑๒-๑๑๓ การพิมพ์ครั้งนั้นพิมพ์ต่อเนื่องกันตลอด ยังมิได้แยกเป็นภาคๆ เริ่มตั้งแต่คำพากย์สามตระเบิกหน้าพระ คำพากย์พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และคำพากย์ปลีกต่างๆ เช่น พากย์รถ พากย์กระบวนทัพ เป็นต้น ทั้งหมดที่กล่าวมานี้เป็นคำพากย์สั้นเฉพาะตอน ส่วนคำพากย์ที่เป็นเรื่องรามเกียรติ์ยาวติดต่อกันนั้น เริ่มเนื้อหาตั้งแต่ตอนสีดาหายไปจนถึงตอนกุมภกรรณล้ม
ที่มาของคำพากย์เหล่านี้ หอพระสมุดวชิรญาณคัดมาจากกรมมหรสพบ้าง หาได้จากที่อื่นบ้าง คัดมารวมพิมพ์แต่ที่เห็นว่าแต่งดี ต่อมาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ องค์สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ มีพระดำริว่า หากพิมพ์ต่อเนื่องกัน/*2เช่นนั้น ขนาดหนังสือจะยาวเกินไป จึงทรงแบ่งเนื้อหาทั้งหมดออกเป็นภาค ๆ รวม ๙ ภาค
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ภาค ๑ ประกอบด้วย พากย์สามตระเบิกหน้าพระ สำหรับเบิกโรงก่อนที่จะมีการเล่น คำพากย์นางลอย พรหมาสตร์ นาคบาศและเอราวัณ พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และคำพากย์ปลีกต่างๆ ที่ไม่ทราบนามกวีผู้แต่งเช่น พากย์ทศกัณฐ์ลงสวน พากย์ชมรถพระ พากย์ชมรถยักษ์ คำพากย์ทั้งหมดนี้ พิมพ์ครั้งแรกในงานศพนายทองอยู่ สุวรรณภารต มหาดเล็ก เมื่อปีมะเมียพุทธศักราช ๒๔๖๑ และมหาอำมาตย์โทพระยาไชยยศสมบัติ พิมพ์แจกในการกฐินพระราชทาน ณ วัดคูหาสวรรค์ เมื่อปีมะแม พุทธศักราช ๒๔๕๒ ต่อมา หม่อมเจ้าจิตรโภคทวี จัดพิมพ์ช่วยในงานยืนชิงช้า นายพลโท พระยากลาโหมราชเสนา (เล็ก ปาณิกบุตร์) ปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย เมื่อปีมะโรง พุทธศักราช ๒๔๗๑ ในการพิมพ์ครั้งนี้ หอพระสมุดวชิรญาณให้นำคำพากย์ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นตามเค้าเรื่องรามายณะที่ทรงสอบสวนใหม่อีก ๙ ตอน มารวมพิมพ์ไว้ด้วย
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๒ จับเนื้อหาตามเรื่องรามเกียรติ์ยาวต่อเนื่องกัน เริ่มตั้งแต่ตอนสีดาหาย พิมพ์ครั้งแรกในงานปลงศพ หม่อมราชวงศ์ทองทศ ทองแถม เมื่อปีมะโรง พุทธศักราช ๒๔๗๑
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๓ ตอนพระรามได้ขีดขิน พิมพ์ครั้งแรกในงานปลงศพ หม่อมราชวงศ์ชวะลิต ไชยันต์ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๗๒
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๔ ตอนหนุมานถวายแหวน /*3พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ อำมาตย์ตรี หลวงอำนวย เนติพจน์ (เนื่อง โรจนกุล) เมื่อปีมะเส็ง พุทธศักราช ๖๔๗๒
ในการพิมพ์ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๑ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๗๑ นั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงพระนิพนธ์คำนำ อธิบายความตอนหนึ่งว่า
“อันหนังสือคำพากย์เรื่องรามเกียรติ์ที่มีฉบับปรากฏอยู่ ถ้าว่าโดยกระบวนที่แต่งเป็น ๒ อย่างต่างกัน อย่างหนึ่งเป็นคำพากย์ยาว คล้ายกับเอาเรื่องรามเกียรติ์แต่งเป็นฉันท์ ติดต่อกันเรื่อยไปมิได้แบ่งเป็นชุด อีกอย่างหนึ่งเป็นคำพากย์สั้นเช่นแต่งเรื่องเฉพาะตอนหนึ่งหรือแต่งเฉพาะบท เช่นพากย์เรื่องตอนนาคบาศและพรหมาสตร์และพากย์ชมรถและครวญเป็นต้น คำพากย์ ๒ อย่างนี้พิเคราะห์ดูเห็นเค้า เงื่อนมีหลักฐาน ว่าคำพากย์อย่างยาวนั้นเป็นแบบคำพากย์เดิม สำหรับเล่นหนังแต่โบราณ หนังชะวายังเล่นอยู่อย่างนั้นจนทุกวันนี้ คือตั้งจอ (ขนาดเขื่องกว่าจอหนังตะลุงสักหน่อยหนึ่ง) ขึงลงมาถึงพื้นดิน คน พากย์หนังชะวาเรียกว่า “ดาหลัง” นั่งอยู่ข้างจอ ปี่พาทย์อยู่หลังจอ การเล่นสำคัญอยู่ที่ตัวดาหลัง (ดังปรากฏในเรื่องดาหลังหรืออิเหนาใหญ่) คนพากย์ต้องสามารถแถลงเรื่องเป็นกาพย์กลอนและลำนำสลับไป เพลงปี่พาทย์ให้ไพเราะจับใจจึงนับว่าดี เมื่อพากย์ไปถึงเรื่องตรงไหนก็เอาตัวหนังแสดงเรื่องตรงนั้นขึ้น “เชิด” (คือเสียบตั้งไว้) กับจอให้คนดูเป็นทำนองเดียวกับดูรูปภาพเมื่ออ่านหนังสือ การเล่นหนังแต่โบราณจึงสำคัญอยู่ที่คนพากย์ ตัวหนังเป็นแต่อุปกรณ์เครื่องประกอบในการเล่น หนังที่ไทยเราเล่นแต่โบราณก็คงเป็นเช่นนั้น ข้อนี้มีหลักฐานอยู่ในหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ ของพระมหาราชครู (สันนิษฐานว่าคนเดียวกันกับพระโหราธิบดีที่แต่งหนังสือจินดามณีและเรื่องพระราชพงศาวดารความซึ่งเรียกว่า “ฉบับหลวงประเสริฐ”)
/*4กล่าวในตอนบานแผนก ว่า
๏ พระบาทกรุงไท้ธรณี	รามาธิบดี
ประเสริฐเดโชไชย
๏ เดชะอาจผโอนท้าวไท	ทั่วทั้งภพไตร
ตระดกด้วยเดโชพล
๏ พระบาทกมลนฤมล	ท้าวทั่วสากล
มาถวายบังคมเคารพ
๏ สบศิลป์นเรศวรพบ	ธรรมาคมสบ
ปการรู้รสธรรม์
๏ พระปรีโชบายอนันต์	บริกษาสรร
พการสุดสงกา
๏ พระรำฦกยศพระศาสดา	ปางเปนราชา
สมุทรโฆษอาดูล
๏ เสร็จเสวยสุรโลกพิบูลย์	เสร็จเสด็จมาพูล
ในมรรตทรงธรณี
๏ แสดงศิลป์ธนูศรศรี	ผจญคณกษัตรีย์
อันโรมในรณควรถวิล
๏ ได้ไท้เทพีชื่อพิน	ทุมดีเจียรจิน
ตโฉมอนงคพิมล
๏ พระให้กล่าวกาพยนิพนธ์	จำนองโดยกล
ตระการเพรงยศพระ
๏ ให้ฉลักแสบกภาพอันชระ	เปนบรรพบุรณะ
นเรนทรราชบรรหาร
/*5เนื้อความว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดำรัสสั่งให้พระมหาราชครูแต่งคำฉันท์เรื่องสมุทรโฆษขึ้นสำหรับเล่นหนังดังนี้ ความในหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ต่อออกไปในเรื่องเล่นหนังอิก ๒ ข้อ คือ ข้อ ๑ หนังแต่โบราณนั้นเล่นเรื่องต่างๆ (เล่นหุ่นก็เช่นนั้น) มิได้เฉพาะแต่เล่นรามเกียรติ์เรื่องเดียวเหมือนอย่างโขน อิกข้อ ๑ หนังที่เล่นเบิกโรงในชั้นหลังนี้ เห็นเล่นแต่เรื่องจับลิงหัวค่ำกับเรื่องบ้องตัน แทงเสือ แต่ในหนังสือสมุทรโฆษระบุออกเรื่องต่างๆ สำหรับเล่นเบิกโรงหนังไว้อิกหลายเรื่อง
ส่วนคำพากย์อย่างสั้นนั้น สันนิษฐานว่าจะตัดเอาจากคำพากย์หนัง เอามาใช้ในการเล่นโขนอันมีกระบวนรำเต้นเป็นตัวหลัก บทพากย์เป็นแต่อุปกรณ์เครื่องประกอบกลับตรงกันข้ามกับเล่นหนังซึ่งการพากย์เป็นหลัก ตัวหนังเป็นแต่อุปกรณ์เครื่องประกอบ”
ดังได้กล่าวมาแล้วว่า หนังใหญ่เป็นมหรสพสำคัญมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ปรากฏหลักฐานอยู่ในเอกสารและวรรณคดีสมัยอยุธยาหลายเรื่องเช่น บุณโณวาทคำฉันท์ซึ่งพระมหานาค วัดท่าทราย แต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ กล่าวถึงหนังใหญ่อันเป็นมหรสพอย่างหนึ่งซึ่งมีในการสมโภชพระพุทธบาทที่สระบุรีในครั้งนั้นว่า
๏ ครั้นสุริยเสด็จอัษฎงค์	เลี้ยวลับเมรุลง
ชรอุ่มชรอ่ำอัมพร
๏ บัดหนังตั้งโห่กำธร	สองพระทรงศร
ฉลักเฉลิมเจิมจอง
๏ เทียนติดปลายศรศรสอง	พากย์เพ้ยเสียงกลอง
ก็ทุ่มตระโพนท้าทาย
๏ สามตระอภิวันท์บรรยาย	ชูเชิดพระนารายณ์
นรินทรเริ่มอุ่นวัน
/*6๏ บัดพาลาสองสองขยัน	ปล่อยวานรพัน
ธนาก็เต้าเตียวจร
๏ ถวายโคบุตรบมิให้มรณ์	ปละปล่อยวานร
นิวาสสถานเทาคง
๏ เริ่มเรื่องไมยราพฤทธิรงค์	สะกดอุ้มองค์
นเรศดลบาดาล
ข้อความที่ระบุในบุณโณวาทคำฉันท์นั้นทำให้ทราบถึงจารีตในการเล่นหนังครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศว่ามีการพากย์สามตระเบิกหน้าพระและออกลิงหัวค่ำ ก่อนที่จะเริ่มเล่นเรื่องรามเกียรติ์ตอนใดตอนหนึ่ง ขั้นตอนต่างๆ นั้นตรงกับที่ปรากฏในตำราเล่นหนังใหญ่ในงานมหรสพ ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ ลักษณะดังกล่าวแสดงว่า จารีตในการเล่นมหรสพชนิดนี้สืบทอดตั้งแต่สมัยอยุธยา มาถึงสมัยรัตนโกสินทร์ (โปรดดูรายละเอียดในภาคผนวกตอนท้ายของหนังสือนี้)
ในการตรวจสอบต้นฉบับหนังสือประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ในครั้งนี้ ถือตามฉบับพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ รัตนโกสินทร์ศก ๑๒๒ - ๑๒๓ เป็นหลัก โดยพิจารณาเปรียบเทียบกับฉบับที่แยกพิมพ์ต่อมาเป็นภาคๆ คือ
- คำพากย์รามเกียรติ์ พิมพ์แจกในงานศพ นายทองอยู่ สุวรรณภารต มหาดเล็ก ปีมะเมีย พุทธศักราช ๒๔๖๑
- คำพากย์รามเกียรติ์ มหาอำมาตย์โท พระยาไชยยศสมบัติ พิมพ์แจกในงานกฐินพระราชทาน ณ วัดคูหาสวรรค์ ปีมะแม พุทธศักราช ๒๔๖๒
- ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ภาค ๑ หม่อมเจ้าจิตรโภคทวี พิมพ์ช่วยในงานยืนชิงช้า นายพลโท พระยากลาโหม/*7ราชเสนา (เล็ก ปาณิกบุตร์) ปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย ปีมะโรง พุทธศักราช ๒๔๗๑
- ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ภาค ๒ พิมพ์ในงานปลงศพหม่อมราชวงศ์ทองทศ ทองแถม ปีมะโรง พุทธศักราช ๒๔๗๑
- ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ภาค ๓ พิมพ์ในงานปลงศพ หม่อมราชวงศ์ชวะลิต ไชยันต์ ปีมะเส็ง พุทธศักราช ๒๔๗๒
- ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๔ พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ อำมาตย์ตรี หลวงอำนวยเนติพจน์ (เนื่อง โรจนกุล) ปีมะเส็ง พุทธศักราช ๒๔๗๒
ทั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน เช่น
ภักตร์
ปรับเป็น
พักตร์
สาทาน
”
สาธารณ์
สาตร
”
ศาสตร
ทศกรรฐ์
”
ทศกัณฐ์
ชลไนย
”
ชลนัยน์
พรหมมาศ
”
พรหมาสตร์
ไยไภย
”
ไยไพ
กำศรวล
”
กำสรวล
การพิจารณาปรับอักขรวิธีในลักษณะดังกล่าวมุ่งรักษาคำไว้ให้ใกล้เคียงกับรูปศัพท์เดิมโดยคำนึงถึงข้อบังคับตลอดจนขนบนิยมทางฉันทลักษณ์ ทั้งนี้ต้องไม่ทำให้เสียงและความหมายของศัพท์นั้นเปลี่ยนไปจากเดิม
/*8ศัพท์บางศัพท์ซึ่งแต่เดิมเขียนต่างไปจากปัจจุบัน เช่น เหาะเหิร ปัจจุบันใช้ เหาะเหิน ในการตรวจสอบครั้งนี้ใช้ เหาะเหิร เพราะ เหิร (ร สะกด) เป็นคำมาจากภาษาเขมร แปลว่า บิน หรือ เหาะ ส่วน เหิน (น สะกด) เป็นคำไทย ใช้ในความหมายว่า ห่าง เช่นมีสำนวนว่า เหินครู หมายถึง ห่างจากครู มิได้อยู่ศึกษาใกล้ชิด
บางศัพท์คงรูปเดิมไว้ตามฉบับของหอพระสมุดวชิรญาณเช่น อยุทธยา พระลักษณ์ จักรวาฬ ปัฐพี เปน ฯลฯ ทั้งนี้เพื่อรักษารูปและเสียงของศัพท์นั้นไว้ให้ใกล้เคียงกับต้นฉบับเดิมมากที่สุด
อนึ่ง เชิงอรรถที่ปรากฏในหนังสือประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๑ นี้ใช้ตามที่หอพระสมุดวชิรญาณจัดทำไว้แต่เดิม
--
[๑] นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ เรียบเรียง

[๒] คำ “แสบก” เป็นกำพุชพากย์ แปลว่า หนัง

คำ “ชระ” ก็เป็นกำพุชพากย์ แปลว่า สะอาด
/*13พากย์สามตระ เบิกหน้าพระ
พากย์สามตระ เบิกหน้าพระ ความที่ ๑
๑๖
๏ ข้าไหว้พระเสร็จเรืองฤทธา	ทศรถมหา
เปนเจ้าสำหรับพระธรณี
๏ ไหว้บาทวรนาถจักรี	ในพื้นปฐพี
ผู้ใดจะเปรียบปานปูน
๏ ชาวพ่อไพร่ฟ้าหน้าขุน	เล็งแลใครจะปูน
ทุกท้าวพระยาย่อมรักษา ฯ
๑๑
๏ มีเมียคนหนึ่งเล่า	เมื่อจะขึ้นเฝ้าย่อมเล่าลา
เลื่องฦๅแต่ก่อนมา	เสร็จแล้วจะไหว้ครูเรียน ฯ
๑๖
๏ ครูข้าบ่ายหน้าเข้าจับเอาบังเหียน	แต่ล้วนคงกะเรียน
ก็จับระบำอยู่เปนกง
๏ อุ้มครกยกสากวางลง	เท้าถีบศรก่ง
ปากก็คาบเอาถ่านเพลิงแดง ฯ
๑๑
๏ เบื้องเท้าเธอเหยียบดาบ	ปากก็คาบเอาคมแวง
มีดตรีกระบี่แทง	พระแผลงเอาไส้ออกเรี่ยราย ฯ
๑๖
๏ บัดใจท้าวจะแผลงให้ล้มตาย	อาเพศกลับกลาย
ก็กลายเปนพลของท้าวไท
/*14๏ ยกบุญยอคุณพระวิสัย	พิณพาทย์ปางไฉน
เสร็จแล้วจะไหว้ท้าวลา
๏ ท้าวเธอยกหัตถ์ขึ้นวันทยา	จึ่งจะเริ่มให้หา
เอาหนังพระโคมาตัดแปลง ฯ
๑๑
๏ จำหลักรูปพระรามา	นางสีดาเข้าเฝ้าแฝง
พระลักษณ์ผู้ทรงแรง	จะเริ่มเล่นให้อุ่นวัน ฯ
๑๖
๏ เบื้องซ้ายข้าจะไหว้ทศกัณฐ์	เบื้องขวาอภิวันท์
สมเด็จพระรามจักรี ฯ
ฯ ทวย ๑ ฯ
๏ โอมฤๅษีฤทธิเดโชไชย	เดชพระเลิศไกร
ประสิทธิพรมงคล
๏ ศรีศรีสวัสดีอำพน	สุขเกษมสถาผล
ขอเกิดสวัสดีมีไชย
๏ ข้าไหว้คุณพระพุทธสบสมัย	โปรดสัตว์อสงไขย
ให้ลุถึงห้องพระนฤพาน
๏ ข้าไหว้พระอนิรุทธเริ่มการ	โป่งป่าท่าธาร
ทุกห้วยละเมาะเซาะเขา ฯ
๑๑
๏ ข้าไหว้เทพอยู่ในน้ำ	ทุกเถื่อนถ้ำแลลำเนา
ไหว้ครูประสิทธิเรา	ครูผู้เฒ่าสถิตเสถียร ฯ
๑๑
๏ ข้าจะขอเล่นเรื่องรามเกียรติ์	สอนวาดฉลาดเขียน
สอนเรียนฉลุฉลักเฉลา ฯ
/*15๑๑
๏ พากย์พลส่งเสียงให้ล้ำเลิศ	ทั้งคนเชิดให้เพริศเพรา
เล่นล้วนแต่ชาวเรา	ให้สรรเสริญเยินยอ
๏ ตัดไม้มาสี่ลำ	ปักทำขึ้นเปนจอ
สี่มุมแดงยอ	กลางก็ดาดด้วยผ้าขาว ฯ
๑๖
๏ วาดรูปพระอิศวรรายดาว	เทียบรถบนกลางหาว
อาทิตย์ก็เลื่อนอยู่เห็นแสง
๏ ลงการากษสสำแดง	อยุทธยากล้าแขง
จะเล่นให้ท่านทั้งหลายดู ฯ
๑๑
๏ ไชยศรีโขลนทวาร	เบิกบานประตู
ฆ้องกลองตะโพนครู	ดูเล่นให้สุขสำราญ ฯ
๑๖
๏ หนังเราใช่ชั่วช้าสามานย์	เล่นมาแต่ก่อนกาล
บ่ห่อนจะมีใครไยไพ ฯ
๑๑
๏ ขอกันสารพัด	อุบาทว์เสนียดแลจัญไร
ไว้แก่ผู้ไยไพ	ติหนังที่ดีว่าบ่มิงาม ฯ
๑๖
๏ ข้าขอคุณพระลักษณ์พระราม	เทพเจ้าผู้ทรงนาม
สถิตอยู่ทั่วทุกตัวหนัง ฯ
ฯ ทวย ๒ ฯ
๏ สำเร็จสนธสานนท์สำแดง	เขียนแล้วดัดแปลง
เปนเกียรติยศพระรามา ฯ
๑๑
/*16๏ เอาหนังพระโคมาจำหลัก	ให้เห็นประจักษ์อยู่กับตา
เชิญท่านทั้งหลายมา	ชมแต่รูปเงาแทน ฯ
๑๖
๏ งามเกลี้ยงเพียงจงกลหัวแหวน	ท่านผู้เฒ่าท่านกล่าวแทน
ว่าหนังนี้เกิดสถาพร ฯ
๑๑
๏ อุปเท่ห์ท่านบอกให้	ครูผู้ใหญ่ย่อมสั่งสอน
ขอเดชพระภูธร	อย่าให้พ่ายแพ้จะอดสู
๏ ที่ใครแพ้ก็ว่าแพ้	อย่าท้อแท้ทำอ่อนหู
ใครชนะเอาเปนครู	หาท่านผู้รู้มาให้หนัง
๏ เร่งเร็วเถิดนายไต้	เอาเพลิงใส่เข้าหนหลัง
ส่องแสงอย่าให้บัง	จะเล่นให้ท่านทั้งหลายดูฯ
ฯ ทวย ๓ ฯ
/*17พากย์สามตระ เบิกหน้าพระ ความที่ ๒
(มีฉบับแต่ทวยเดียว)
๑๖
๏ ข้าไหว้พระบรมอิศรา	อิศวรสมญา
ในไสยเวทเวทางค์
๏ ข้าไหว้พระนารายณ์เริ่มปาง	ประทมปฤษฎางค์
เหนืออาสน์ภุชงค์นาคา
๏ ข้าไหว้จัตุรพักตร์พรหมา	เสด็จยังมหา
สุวรรณหงสครรไล
๏ นบบาทธิราชหัสนัยน์	เสด็จทรงองค์ไอ
ยเรศเอราวัณ
๏ ไหว้ครูไวยวิษณุกรรม์	ไหว้เทพเทวัญ
ไหว้ท้าวผู้ทรงธรณี
๏ อยุทธยาถาวรเปรมปรีดิ์	ทุกข์ภัยไม่มี
สนุกนิแม้นเมืองสวรรค์
๏ เครื่องเล่นโขนละครหุ่นประชัน	เชิดชูกลางวัน
ด้วยเครื่องวิจิตรแต่งกาย
๏ ราตรีรัศมีเพลิงพราย	หนังงามลวดลาย
กระหนกกระหนาบภาพหาญ
๏ เปนที่ประชาชนชื่นบาน	ทอดทัศนาการ
สำราญสำรวลปรีดา
๏ ครั้นได้ศุภฤกษ์เวลา	สนธเยศสุริยา
พิไชยฤกษ์เบิกบน
๏ เบิกโขลนเบิกทวารโดยกล	แต่งตั้งกำนล
บายศรีทั้งสองซ้ายขวา
/*18๏ บัตรพลีพลีกรรมเทวา	ขออัญเชิญมา
รับเครื่องสังเวยอภิวันท์
๏ จึงจุดธูปเทียนฉับพลัน	จบเศียรโบกควัน
แล้วเจิมซึ่งปลายศรไชย
๏ พลโห่ขานโห่หวั่นไหว	ปี่แจ้วจับใจ
ตะโพนแลกลองฆ้องขาน
๏ คนพากย์คนเชิดชำนาญ	ชำนิในการ
จะเล่นให้เปนขวัญตา ฯ
ฯ ทวยที่ ๑. ๑๕ เพ้ย ฯ
/*19พากย์สามตระ เบิกหน้าพระ ความที่ ๓
๑๖
๏ ข้าไหว้พระบาทสามองค์	อิศวรผู้ทรง
อุศุภราชฤทธิรอน
๏ ข้าไหว้พระนารายณ์สี่กร	ทรงครุฑเขจร
ประจญอรินเรืองณรงค์
๏ ข้าไหว้จัตุรพักตร์ผู้ทรง	มหาสุวรรณหงส์
มหิทธิฤทธิฦๅนาม
๏ สามองค์ทรงภพทั้งสาม	สามโลกเข็ดขาม
ขยดขยาดฦๅขจร
๏ เรืองเดชเรืองเวทเรืองพร	ปราบฟ้าดินดอน
พระเดชก็จบจักรวาฬ
๏ ไหว้พรหมบรมราชอาจารย์	สาปสารพันการ
เครื่องเล่นในโลกโลกา
๏ กลางจันโขนละครโสภา	หุ่นเห็นแจ่มตา
ประดับด้วยเครื่องเรืองไร
๏ ราตรีอัคคีแจ่มใส	หนังส่องแสงไฟ
จึงเห็นวิจิตรลวดลาย
๏ หวังประสาทราษฎรทั้งหลาย	ชมชื่นสบาย
สมบูรณ์พิพัฒน์สถาพร
๏ เร่งเร็วเอาเทียนติดปลายศร	อ่านเวทขอพร
ศรีศรีสวัสดิสมพอง
๏ พลโห่ขานโห่ทั้งผอง	พิณพาทย์ตะโพนกลอง
ดูเล่นให้สุขสำราญ ฯ
ฯ ทวย ๑ ฯ
/*20๏ ข้าไหว้ฤๅษีทรงญาณ	ยิ่งยวดชำนาญ
ในไสยเวทมนตรา ฯ
๑๑
๏ ไหว้เทพอยู่ในน้ำ	ทุกเถื่อนถ้ำหิมวา
อารักษ์รักษาสา	คเรศอันลึกแลลาน ฯ
๑๖
๏ ข้าไหว้ไทเทพทุกสถาน	หนึ่งข้านมัสการ
บงกชบาทกระษัตรา
๏ ขอแถลงแจ้งเรื่องไตรดา	ปางพระจักรา
นเรศรคือองค์อวตาร
๏ หน่อท้าวทศรถไชยชาญ	สุริยวงศอัชบาล
เปนเจ้าพิภพอยุทธยา
๏ ทรงนามราเมศเชษฐา	พระลักษณ์อนุชา
ธิราชเธอร่วมบิตุรงค์
๏ ฝ่ายพระลักษมีโฉมยง	ไวกูณฐ์ในวงศ์
อสุเรศอันเรืองฤทธิรอน
๏ ทรงนามสีดาดวงสมร	เสมอโฉมอัปสร
มาแสร้งสังหารอสุรา
๏ นายช่างผู้ช่างรจนา	เอาหนังพระโคมา
วาดรูปจำหลักลวดลาย
๏ เปนพระจักรรัตน์แก้วแพรวพราย	สีดาดวงสาย
สวัสดิยอดกระษัตรีย์
๏ วาดรูปสุริย์วงศภูมี	ในอยุทธยาศรี
แลไกยเกษกรุงไกร
๏ วาดรูปวานรเรืองไชย	ต่างเรืองฤทธิไกร
ขยับจะล้างไพริน
/*21๏ ต่างต่างเหาะโหยโบยบิน	ดำด้นแดนดิน
ก็ได้สะดวกโดยดาย
๏ เพียงพลิกพิภพคว่ำดินหงาย	ถีบถอนเขาทลาย
ด้วยฤทธิ์นุภาพพึงชม ฯ
ฯ ทวย ๒ ฯ
๏ ข้าไหว้จัตุรพักตร์พงศ์พรหม	ผ่านภพอุดม
สมบัติดิเรกลงกา
๏ เปนวงศ์ราพณ์ร้ายริษยา	ล้วนทรงศักดา
นุภาพจะปราบแดนไตร
๏ เรืองฤทธิพิธีสบสมัย	คทาธรศรไชย
หอกแก้วประสิทธิ์วิทยา
๏ เหาะเหิรเดินโดยเมฆา	บิดเบือนกายา
ก็ได้ด้วยเวทไชยชาญ
๏ นายช่างสลักรูปขุนมาร	ทั้งพลทวยหาญ
ล้วนเหี้ยมกำแหงแรงรณ
๏ กระหนกกระหนาบคาบเครือสร้อยสน	แรร่องแกมกล
กระจ่างกระจัดชัชวาล
๏ สองฝ่ายมนุษย์หมู่มาร	ล้วนเทพไชยชาญ
สถิตอยู่ทั่วตัวหนัง
๏ ผ้าขาวบางกางกั้นกำบัง	สมมุติเรียกจอหนัง
จึงสอดซึ่งแสงเงางาม
๏ เบื้องขวาข้าจะไหว้พระราม	เบื้องซ้ายทรงนาม
เปนเจ้าอสุรศักดา
๏ ข้าขอพระเดชเดชา	ทั้งสองจงมา
ช่วยกันเสนียดจัญไร
/*22๏ ศรีศรีสวัสดีมีไชย	เล่นแหล่งสถานใด
ขอลาภล้ำโดยหวัง
๏ ท่านทั้งหลายตาดูหูฟัง	คำพากย์ตัวหนัง
จงเห็นประจักษ์แจ้งการ
๏ ผู้พากย์พากย์เสนาะเสียงหวาน	ผู้เชิดเชิดชำนาญ
ชำนิให้หนังแจ่มจอ
๏ แม้นดีสรรเสริญเยินยอ	ชั่วอย่าสอพลอ
จงติให้ต้องคำแสดง
๏ เร่งใส่เพลิงให้เห็นแสง	สองท้าวเธอจะแผลง
พระเดชให้ดูเต็มตา ฯ
ฯ ทวย ๓ ฯ
/*23พากย์สามตระ เบิกหน้าพระ แต่งทีหลังอีก ความที่ ๔
๑๖
๏ ศรีศรีสิทธิไชยเดชา	เดชะพระมหา
ประลัยโกฏฤๅษี
๏ พระวสิฏฐ์สวามิตรมุนี	เรืองเวทวิธี
ทรงพรตตบะเชี่ยวชาญ
๏ ขอคุ้มจัญไรภัยพาล	ทุกสิ่งสามานย์
อย่าได้มาตามเบียดเบียฬ
๏ ขอแถลงแจ้งเรื่องรามเกียรติ์	ปางพระจากเกษียร
สมุทรมาเปนพระรามา
๏ หน่อท้าวทศรถราชา	มงกุฎอยุทธยา
ยิ่งยศทุกด้าวแดนไตร
๏ ปางพระลักษมีศรีใส	ไวกูณฐ์เกิดใน
วงศากษัตริย์ลัสเตียน
๏ นายช่างฉลาดวาดเขียน	เอาหนังพระโคเจียน
ให้พร้อมให้งามตามวงศ์
๏ ร่างเส้นรจนากระยารง	ช่างจำหลักลายลง
มุกกัดแลเคียงเรียงรอย
๏ รวงแก้วกระหนาบลายพรายพรอย	แรร่วงเครือลอย
ลดาประดับดอกแฝง
๏ คเนจรจับง่าเรี่ยวแรง	สอดสีเขียวแดง
ประดุจจะเทียบเทียมองค์
๏ วาดรูปพระราเมศสุริยวงศ์	สีดาดวงอนงค์
เปนเอกอัปสรกัลยา
/*24๏ วาดรูปพระลักษณ์อนุชา	รูปภาพนรพา
นเรศผู้เรืองฤทธี
๏ วาดรูปราพณาสูรอสุรี	ผู้ผ่านธานี
ลงกาทวีปเวียงไชย
๏ วาดรูปมณโฑอรไท	อินทรชิตฤทธิไกร
พระยาพิเภกกุมภกรรณ
๏ รูปภาพพวกพลกุมภัณฑ์	ขี่ช้างขบขัน
คนเล่นเจรจาคำคะนอง
๏ เร่งเร็วปี่พาทย์ฆาฏกลอง	สองท้าวเธอจะลอง
กำลังพระแสงแผลงพล ฯ
ฯ ทวยที่ ๒ ฯ
๏ โอมฤกษ์เบิกฟ้าดินดล	ศักดิ์สิทธิฤทธิรณ
รูปหนังจำหลักลักขณา
๏ รูปยักษ์ย่อมยักษ์รักษา	รูปลิงล้วนพา
หุลีประจำสำแดง
๏ สมุนโรงโหงพรายร้ายแรง	เดชะพระแผลง
ผลาญพวกศัตรูหมู่พาล
๏ ปล้นวิ่งทิ้งขว้างกลางงาน	ติหนังจังฑาล
ให้ถูกอุบาทว์ขาดใจ
๏ ตั้งกรรมทำอย่างลิงไพร	มัดตัวชั่วไป
เปนฤกษ์บำราบปราบดา
๏ ผู้ใดใจร้ายริษยา	ให้ต้องราชอาญา
เหมือนลิงทะโมนโลนลาม
/*25๏ เชิญท่านดูหนังฟังความ	เราจะเล่นเรื่องราม
เกียรติยศให้เกิดสวัสดี
๏ นายไต้เร่งใส่อัคคี	ดูสองภูมี
จะแผลงเดชให้จบจักรวาฬ ฯ
ฯ ทวยที่ ๓ จบแต่เท่านี้ ฯ
/*26พากย์กระบวนทศกัณฐ์ลงสวน
๑๖
๏ พรั่งพร้อมจัตุรงค์ชาญณรงค์	งามรถงามทรง
ดังอินทรออกโลกบาล
๏ แหนแห่แตรสังข์กังสดาล	หึ่งหึ่งฆ้องขาน
เสียงกลองกระหึมครึ้มเสียง
๏ เป่าสังข์วู่วู่สำเนียง	แตรฝรั่งประดังเสียง
เสียงแตรนแตร่นแตร้แตรงอน
๏ ประทีปเทียนทองส่องสลอน	สว่างพื้นอัมพร
จรูญจรัสชัชวาล
๏ ครั้นถึงสวนศรีอุทยาน	สารถีชำนาญ
ประเทียบรถเข้าจดเกยชลา ฯ
/*27พากย์นางลอย
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๑๑
๏ ดาวเดือนก็เลื่อนลับ	แสงทองระยับโพยมหน
จวบจวนพระสุริยน	จะเยี่ยมยอดยุคนธร
๏ สมเด็จพระหริวงศ์	ภุชพงศ์ทิพากร
เสด็จลงสรงสาคร	กับองค์พระลักษณ์อนุชา
๏ เสนาพฤฒามาตย์	โดยพระบาทเสด็จคลา
เกือบใกล้จะถึงสา	คเรศที่ท้าวเคยสรงชล
๏ พระเหลือบเล็งชลาสินธุ์	ในวารินทะเลวน
จึงเห็นรูปอสุรกล	อันกลายแกล้งเปนสีดา
๏ ผวาวิ่งประหวั่นจิต	ไม่ทันคิดก็โศกา
กอดแก้วกนิษฐา	ฤดีดิ้นอยู่แดยัน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ พระช้อนเกศขึ้นวางตัก	พิศพักตร์แล้วรับขวัญ
ยิ่งคิดยิ่งกระสัน	ยิ่งโศกเศร้าในวิญญา
๏ พิศพื้นศิโรโรตม์	พระองค์โอษฐ์แลนัยนา
กรแก้มพระกัณฐา	ก็แม้นเหมือนสีดาเดียว
๏ พิศทรวงแลดวงถัน	ในเบื้องบั้นพระองค์เรียว
ชะรอยรูปสีดาเจียว	ประจักษ์แล้วนะอกอา
๏ พระเล็งลักษณเกศี	สินีน้องจนบาทา
แทบท้าวจะมรณา	พินาศแนบพระศพลง
๏ พระพิโรธพิไรรัก	สลักลั่นพระทรวงทรง
กันแสงสะอื้นองค์	อรอ่อนทอดถอนใจ
/*28๏ จึงตรัสเรียกเจ้าร่วมรัก	พ่อลักษณ์เอ่ยจะทำไฉน
เจ้าสีดามาบรรลัย	เสียจริงแล้วนะอกอา
๏ ใจจิตพี่เพียงขาด	พระเยาวราชมามรณา
โอ้โอ๋อนุชา	อนาถนักประจักษ์ใจ
๏ พระลักษณ์เล็งลานเทวษ	พระชลเนตรเธอหลั่งไหล
โศกสองพระภูวไนย	พระหฤทัยเธอฟั่นเฟือน
๏ พระน้องเอยเสียดายนัก	พระวรพักตร์ดังดวงเดือน
หาไหนจะได้เหมือน	ไม่มีแล้วในโลกี
๏ มาตรแม้นจะหาดวง	วิเชียรช่วงเท่าคีรี
หาดวงพระสุริย์ศรี	ก็จะได้ดุจดังใจ
๏ จะหาโฉมให้เหมือนนุช	จนสุดฟ้าสุราลัย
ตายแล้วแลเกิดใหม่	ไม่ได้เหมือนเจ้านฤมล
๏ พระน้องเอยฤๅน้อยจิต	เจ้าหวนคิดกระหวัดวน
ผูกศอให้เสียชนม์	สิ้นชีพแล้วจึงลอยมา
๏ ฤๅทศกัณฐ์มันโกรธ	พิโรธเรากระมังหนา
ว่าฆ่าโคตรวงศา	จึงฆ่าพระน้องให้ตายแทน
๏ เกิดฤๅจะรื้อรบ	ตรลบวิ่งเข้าชิงแดน
ฟันเสียให้นับแสน	ให้เศียรขาดลงดาษดิน
๏ พระดาลเดือดแล้วดับได้	กลัวเทพไทจะติฉิน
ไฉนหนอพระยุพิน	ยุพาพี่จะคืนเปน
๏ พระน้องเอยแต่จากเจ้า	ทุกค่ำเช้าแลยามเย็น
ยามเสวยพี่เคยเห็น	ไม่เห็นเจ้าเราโศกา
๏ จะประมวลเทวษไว้	พระชลนัยน์ที่โหยหา
ดินฟ้าแลยมนา	ไม่เท่าเทียมที่เรียมตรอม
๏ ทุกข์ทับบเหือดหาย	พระวรกายก็ซูบผอม
ทุกข์เท่าที่พี่ตรอม	แต่ก่อนเก่าบเท่าทัน
/*29๏ อันความทุกข์พี่ครั้งนี้	เปนสุดที่จะรำพัน
พ่างเพียงจะอาสัญ	พระชนมชีพชีวา
๏ สีดาเอยถึงจะตาย	จะวอดวายพระชนมา
จงเอื้อนโอษฐ์ออกเจรจา	จะจากแล้วจงสั่งกัน
๏ เจ้าชายเนตรดูพี่บ้าง	ให้พี่สร่างซึ่งโศกศัลย์
เราจะร่วมพระเพลิงกัน	ในเขตขัณฑ์พระคงคา
๏ ถ้าแต่แรกพี่รู้เหตุ	ว่าเยาวเรศจะมรณา
เมื่อจากศรีอยุทธยา	จะฝากไว้กับชนนี
๏ พี่กับพระอนุชา	จะมาอยู่พนาลี
ถ้วนครบสิบสี่ปี	จะคืนเข้าพระเวียงไชย
๏ สีดาเอยชะรอยกรรม	พระเคราะห์นำเข้าดลใจ
ห้ามเจ้าสักเท่าใด	ไม่ฟังว่าอุส่าห์ตาม
๏ ทั้งพระญาติวงศา	พระมารดาก็ห้ามปราม
ห้ามเจ้ามิฟังความ	เจ้าวอนว่าอุส่าห์เดิน
๏ ด้วยพี่เปนเพื่อนยาก	แสนลำบากระหกระเหิน
ในป่าพนาเนิน	คิรีห้วยแลเหวธาร
๏ แค้นด้วยมฤคมาศ	ดังมัจจุราชมาตามผลาญ
ล่อลวงเจ้าดวงมาลย์	สมรพี่ให้พี่จร
๏ จึงทุกข์ทับอุระเรียม	ยิ่งกรมเกรียมให้อาวรณ์
สู้ยกพลากร	มาต่อยุทธด้วยอสุรา
๏ หมดมารพี่ผลาญสรรพ	จึงจะรับกนิษฐา
คืนเข้าอยุทธยา	บุรีราชเมืองเรา
๏ ยังมิทันจะผลาญโคตร	ให้รากโษสนั้นบางเบา
ควรฤๅพระนงเยาว์	มาสิ้นชีพเสียกลางคัน
๏ แม้นเจ้าม้วยในเมืองเรา	พระศพเจ้าจะเฉิดฉัน
จะโสรจสรงสุคนธ์อัน	กรลบด้วยกลิ่นสุมาลี
/*30๏ พระโกศทองจะรองรับ	สำหรับราชเทวี
เชิญศพขึ้นสู่สี	วิกาแก้วอันเรืองรอง
๏ เข้าสู่พระเมรุมาศ	อันโอภาสด้วยเทียนทอง
แสงเพลิงจะเริงรอง	ไปต้องศรีวิสูตรพราย
๏ อัจกลับจงกลกลีบ	ประทีปทองจะส่องฉาย
พู่ห้อยเพดานราย	ระรวยรื่นรำเพยลม
๏ พระวิสูตรจะวงวัง	บัลลังก์ทิพยบรรทม
รูปภาพจะเคียมคม	กินรฟ้อนอยู่ผาดผัน
๏ อีกพระญาติวงศา	ก็จะมาประชุมกัน
แสนสาวพระกำนัล	จะนอบน้อมประนมกร
๏ ยามค่ำจะร่ำไห้	วิเวกใจให้อาวรณ์
เสียงสังข์แลแตรงอน	จะประโคมอยู่ครืนเครง
๏ อยุทธยาจะเย็นระย่อ	ระทดท้ออยู่วังเวง
ฝูงราษฎร์จะบรรเลง	เมื่อถวายพระเพลิงปลง
๏ อนิจจาเจ้าเพื่อนไร้	มาบรรลัยอยู่เอองค์
พี่จะได้สิ่งใดปลง	พระศพน้องในหิมวา
๏ จะเชิญศพพระเยาวเรศ	เข้ายังนิเวศอยุทธยา
ทั้งพระญาติวงศา	จะพิโรธพิไรเรียม
๏ ว่าพี่พามาเสียชนม์	ในกระมลให้กรมเกรียม
จะเกลี่ยทรายขึ้นทำเทียม	ต่างแท่นทิพยบรรทม
๏ จะอุ้มองค์ขึ้นต่างโกศ	เอาพระโอษฐ์มาระงม
ต่างเสียงพระสนม	อันร่ำร้องประจำเวร
๏ สาครจะต่างเมือง	สีขรเนื่องจะต่างเมรุ
มังกรโตกิเลน	จะต่างพาหนะยนต์
๏ ดาวเดือนจะต่างเทียน	วิเชียรแก้วกลีบจงกล
เมฆหมอกในเวหน	จะต่างพู่แลเพดาน
/*31๏ พฤกษาจะต่างฉัตร	สุวรรณรัตน์อันไพศาล
ดอกไม้ในหิมพานต์	จะต่างพุ่มอยู่เรียงราย
๏ ฟากฝั่งมหรรณพ	จะวงศพเจ้าโฉมฉาย
ต่างศรีวิสูตรสาย	สุวรรณรัตน์อันอำไพ
๏ เสียงคลื่นจะต่างกลอง	พิณพาทย์ฆ้องประโคมใน
จักรจั่นแลเรไร	จะต่างสังข์แลเสภา
๏ จะเก็บพรรณไม้หอม	มารวมล้อมขึ้นบูชา
เชิญศพเจ้าสีดา	ขึ้นวางไว้ในเพลิงรุม
๏ จะอุ้มองค์เข้ากว่าจะม้วย	จะตายด้วยเมื่อไฟชุม
ร้อนเร่าฤทัยจุม	พลราชเธอรำพัน
๏ แค้นคิดบรู้หาย	เสียดายทำสงครามขัน
ขับเคี่ยวประจำกัน	เจียนจะสิ้นลงหลายครา
๏ ไม่คิดกายเสียดายรัก	กับเจ้าลักษณ์อนุชา
คุมพลโยธา	มาถมทางในวารี
๏ หวังจะรับพระนุชคืน	ไปชมชื่นในกรุงศรี
พี่มาพบแต่ซากผี	สีดาพี่น่าน้อยใจ
๏ เสียแรงรู้พระเวทมนตร์	ทั้งศรพลอันเกรียงไกร
เจ้าสีดามาบรรลัย	จะทำศึกไปไยมี
๏ คทาธรแลศรขรรค์	จะหักสะบั้นให้ยับยี
โยนเข้าเผาอัคคี	ให้ม้วยไหม้จะตายตาม
๏ เจ้าลักษณ์เอยถ้าพี่ม้วย	เพราะตายด้วยเจ้าโฉมงาม
อย่าคิดแค้นทำสงคราม	จงคืนเข้าอยุทธยา
๏ แม้นพระแม่เจ้าทั้งสาม	จะถามถึงพระพี่ยา
อีกทั้งเจ้าสีดา	อย่าทูลว่าพี่บรรลัย
๏ พระชนนีจะสร้อยเศร้า	พระญาติเราจะร่ำไร
จงว่าพี่นี้อยู่ไพร	ประพฤติเพศเปนมุนี
/*32๏ สั่งพลางพระทางร่ำ	แต่แรกย่ำอรุณศรี
จวบจวนพระรวี	จะบ่ายเบี่ยงลงยอแสง
๏ พระกำลังสลดเลือด	พระพักตร์เผือดลงโรยแรง
พระวรกายก็เย็นแสยง	สยองเส้นพระโลมา
๏ สิ้นเสียงก็สิ้นสั่ง	แลสิ้นทั้งพระเขฬา
เหือดแห้งพระกัณฐา	พระนัยน์เนตรก็หลับลง
๏ พระเสโทธโซมซาบ	ก็ไหลอาบพระทรวงทรง
เอนแอบพระองค์ลง	กับเกศแก้วกุณฑลนาง
๏ สิ้นโสตพระนาสา	พระวาตาก็อับปาง
เหลือแต่หทยางค์	ระริกริกอยู่ริมทรวง
๏ ทึกทึกสะท้อนจิต	นิ่งสนิทฤดีดวง
ดังหนึ่งจะสูญทรวง	สวรรคตนิคาลัย ฯ
/*33พากย์นาคบาศ
/*33๑๖
๏ เสด็จโดยรัถยาพนาดร	ด้วยแสงศศิธร
ใบรุกข์ฤๅไกวไปมา
๏ อากาศดาษดวงดารา	อัดอั้นวาตา
บพัดรำเพยแผ้วพาน
๏ เยือกเย็นน้ำฟ้าบันดาล	พุ่มพฤกษาสาณฑ์
สลดระย่อห่อใบ
๏ สงัดเหงาเงียบดงพงไพร	ฝูงสัตว์วิสัย
สังเกตก็ผิดก่อนกาล
๏ สงัดเสียงวิหคาขันขาน	จัตุบทเคยทะยาน
ก็ลืมระบัดเล็มดง
๏ พระวิเวกหวั่นจิตพิศวง	รีบสาวบาทบงสุ์
ไปยังสมรภูมิไชย
๏ พระวินิจอนาถเสียใจ	เห็นวานรใน
พินาศกลาดกลิ้งกลางดิน
๏ ล้วนต้องนาคบาศอสุรินทร์	ยิ่งเทวษแสนถวิล
เที่ยวหาพระศรีอนุชา
๏ ครั้นใกล้รถทรงอลงการ์	เหลือบเห็นนาคา
รวบรัดพระน้องปลดปลง
๏ ตั้งแต่บาทจนถึงกึ่งองค์	กระชากชักภุชงค์
บ่หลุดบ่เลื่อนเคลื่อนคลาย
๏ ลดองค์แนบน้องประคองกาย	ช้อนเกศนุชาชาย
ขึ้นวางเหนือตักพระจักรี ฯ
ฯ ๑๑ คำ โอด ฯ
/*34พากย์พิธีพรหมาสตร์
/*34๑๖
๏ เสด็จทรงรถแก้วแพรวพรรณ	เพียงหนึ่งแสงจันทร์
กระจ่างมากลางอัมพร
๏ ราชสีห์สองพันพาจร	ธงไชยปักงอน
แปรกเปนรูปนาคินทร์
๏ ระหนาบคาบแก้วแกมนิล	มรกตโกมิน
ประกอบประกับกงกำ
๏ โตกตั้งบัลลังก์บุษราคัม	แก้วไพฑูรย์ทำ
เปนเทพประนมเรียงราย
๏ สิงห์อัดอมดวงวิเชียรฉาย	แกะแก้วผลึกลาย
เปนรูปสุบรรณบินทะยาน
๏ จัตุรมุขดาดมุกดาหาร	เสาแก้วสุรกานต์
สลับกับทับทิมสี
๏ ใบระกาแกมแก้วโมลี	นิลเนรคันถี
เปนทวยประเทืองเรืองไร
๏ ใบโพเพชรรัตน์ตรัสไตร	ยอดย่อเจียระไน
ปัทมราชรองเรือง
๏ ล้วนแล้วแก้วค่าควรเมือง	สอดแสงแดงเหลือง
ขาวเขียวขจีจับกัน
๏ สีแก้วจับสีไพรวัน	เลื่อมเลื่อมพรายพรรณ
เพียงหนึ่งระลอกลายตา
๏ แสงระยับจับเสื้อโยธา	จับแสงศัสตรา
ปปลาบดังเปลวไฟฟอน
/*35๏ เร่งรถคชสารอัสดร	เร่งพวกพลนิกร
กระทั่งสมรภูมิไชย ฯ
ฯ เจรจา ก็ถึงเนินจักรวาฬ ฯ
๏ ให้ปลูกโรงรจนาใน	นอกหน้าศาลไชย
ให้ตั้งพิกัดกฎหมาย
๏ รายด้วยราชวัติเรียงราย	แต้มเขียวเขียนลาย
ด้วยเบญจรงค์รจนา
๏ ภาคพื้นเร่งให้ดาดดา	ด้วยแดงโสภา
เห็นงามประเทืองเรืองแสง ฯ
๏ เมื่อนั้นทศเศียรราชา	เสด็จยังมหา
สิงหาสน์ภิมุขมณเฑียร
๏ เสนามาตยานองเนียน	นอบนบน้อมเศียร
ศิโรตมเฝ้าบทมาลย์
๏ ให้ชุมสุรโยธาหาญ	พฤฒิหมู่อาจารย์
แลญาติวงศ์อสุรา
๏ เสร็จสิ้นทุกกระทรวงแสนยา	พร้อมแสนเสนา
ในท้องพระโรงโจษจัน
๏ นั่งเต็มโรงธารกำนัล	เอื้อนโองการพลัน
แก่หมู่อสูรมนตรี ฯ
ฯ เจรจา ให้หามังกรกัณฐ์ ฯ
/*36พากย์กระบวนทัพมังกรกัณฐ์
/*36๑๖
๏ พรั่งพร้อมจัตุรงค์โยธา	เสด็จทรงมหา
พิไชยรถเรืองฉัน
๏ เทียมด้วยมังกรสองพัน	ชักรถเหียนหัน
ลั่นเลื่อนสะเทือนกำกง
๏ พระที่นั่งบัลลังก์ลอยระหง	งอนงามปักธง
สามชายสะบัดกวัดไกว
๏ สารถีขี่ขับรถไชย	แกว่งง้าววาวไว
เงื้อง่าเปนท่าทีแทง
๏ กลิ้งกลดบดบังสุริยแสง	พัดโบกใบแพลง
ระยับระย้าจามร
๏ เสียงกลองฆ้องขานแตรงอน	เสียงพวกพลจร
โห่ลั่นสนั่นหิมวา
๏ ต่างต่างแผลงฤทธิศักดา	กรกุมศัสตรา
จะลุยจะไล่ไพรื
๏ ลางมารนิรมิตอินทรีย์	เศียรเปนอสุรี
แลกายเปนกากภาษา
๏ บ้างขี่คชสีห์สิงหรา	เงื้อหอกกลอกตา
จะพุ่งจะผลาญราญรอน
๏ บ้างขี่โตกิเลนมังกร	ถือกำซาบศร
จะน้าวธนูหน่วงแผลง
๏ ขบฟันเข่นเขี้ยวเรี่ยวแรง	หมู่มารสำแดง
เดชานุภาพพึงกลัว
/*37๏ อากาศมืดชอุ่มคลุ้มมัว	นกหกต่างตัว
ต่างตื่นตระหนกตกใจ
๏ ปัฐพีนีรนาทหวาดไหว	เพียงหนึ่งเมรุไกร
จะอ่อนจะเอียงไปมา
๏ สรวงสวรรค์ลั่นเลื่อนโกลา	ทุกเทพเทวา
ก็หนีไปนอกจักรวาฬ
๏ รีบรถจัตุรงค์ทวยหาญ	เร่งพวกพลมาร
มาถึงนครลงกา ฯ
ฯ เจรจา ถึงลงกาขึ้นเฝ้า ฯ
๏ บัดนั้นทศเศียรสุริยวงศ์	เสด็จสำราญองค์
เหนืออาสน์อันผ่องไพบูลย์
๏ เสนามาตยาเมือบมูล	ท้าวราพณาสูร
ก็ตรัสปรึกษาสงคราม
๏ บัดนี้พวกลิงลักษณ์ราม	หยิ่งยศยกนาม
ทะนงกำเริบราวี
๏ ครั้นกูจะออกต่อตี	ดุจดังสำลี
ละเอียดบทันพริบตา
๏ เกลียดอายฤๅสิทธ์วิทยา	จึงเชิญนัดดา
มาเด็ดซึ่งเศียรศัตรู
๏ มันเหมือนจอกจมสินธู	โดยลุงคิดดู
ผู้เดียวสะดวกง่ายดาย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*38พากย์กระบวนมังกรกัณฐ์ ยกไปขัดตาทัพ
/*38๏ เสด็จทรงรถแก้วแพรวพราย	ดังดวงสุริย์ฉาย
บมีมลทินแผ้วพาน
๏ สารถีขับมังกรเผ่นทะยาน	กงก้องจักรวาฬ
ก็เร็วดังวายุพัดพา
๏ มยุรฉัตรพัดโบกไปมา	บังแสงสุริยา
ธงไชยไสวโบกบน
๏ ฆ้องกลองพิณพาทย์กาหล	สะเทือนท้องภูวดล
แตรสังข์ประดังขานกัน
๏ เสนาโยธาแน่นนันต์	หน้าหลังเรียงรัน
ทั้งซ้ายแลขวาโจษจน
๏ เสียงรถคชสารอึงอล	เสียงม้าเสียงพล
โห่เลื่อนสะเทือนธรณี
๏ อากาศมืดชอุ่มผงคลี	กลุ้มฟ้าธาตรี
ชอุ่มชอ่ำอัมพร
๏ เร่งรถคชสารอัสดร	เร่งพวกพลจร
ก็ถึงสมรภูมิไชย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*39พากย์ศึกมังกรกัณฐ์
/*39๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยโอภา	พุ่งพ้นเวหา
คิรียอดยุคันธร
๏ สมเด็จพระหริวงศ์ทรงศร	ฤทธิเลื่องฦๅขจร
สะท้อนทั้งไตรโลกา
๏ เสด็จออกนั่งหน้าพลับพลา	พร้อมด้วยเสนา
ศิโรตมก้มกราบกราน
๏ พิเภกสุครีพหนุมาน	นอบน้อมทูลสาร
สดับคดีโดยถวิล
๏ ยังมิทันพระหน่อนฤบดินทร์	ตรัสตอบกระบินทร์
ได้ยินสำเนียงเกรียงไกร
๏ ปัฐพีนีรนาทหวาดไหว	ดังพลับพลาไชย
จะพลิกจะคว่ำทำลาย
๏ เพียงอสนีบาตฟาดสาย	สมเด็จพระนารายณ์
จึ่งถามพิเภกทันใด ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ เสด็จทรงรถทรงอินทรา	ทรงงามโสภา
ทรงนั่งบนบัลลังก์ทรง
๏ งามกระหนกนกคาบเครือระหง	งามดุมงามวง
งามรูปมังกรงอนงาม
๏ สีแก้วแววสีวับวาม	สีพลอยเพชรพลาม
สีมรกตสดสี
๏ พรายแพรวแก้ววิเชียรโมลี	พรายพรายรัศมี
พรายศรีสุวรรณพรายตา
/*40๏ เทียมรถเทียมด้วยอาชา	เทียมลมพัดพา
ฝีเท้าไม่มีเทียมทัน
๏ สารถีสามารถผาดผัน	อาสาทรงธรรม์
ขับรถด้วยใจหรรษา
๏ เครื่องสูงเครื่องทรงโสภา	เครื่องแห่ไสวมา
เครื่องยุทธสำหรับชิงชัย
๏ ธงทิวปลิวปลายธงไสว	ธงนำพลไกร
ธงสีสลับธงทอง
๏ เสียงพลเสียงพาชีคะนอง	เสียงฆ้องเสียงกลอง
เสียงสังข์แลแตรแซ่เสียง
๏ ก้องกงรถก้องกรางเกรียง	ก้องสนั่นสำเนียง
กึกก้องทุกห้องหิมวา
๏ สิงสัตว์สิงโตตามคณา	นรสิงห์สิงหรา
ก็หนีเข้าสู่สิงขร
๏ บดฟ้าบดแสงทินกร	พลกระบิลบทจร
ผงคลีชอุ่มบดบัง
๏ พ่างเพียงปัฐพีลั่นดัง	สัตภัณฑ์เพียงพัง
พิภพเพียงทำลาย
๏ เร่งรถเร่งพลผันผาย	เร่งรัดไพร่นาย
วานรให้เร่งรีบมา ฯ
ฯ เจรจา หยุดทัพรบ ฯ
๏ สิ้นสุดอาวุธศัสตรา	สิ้นทั้งโยธา
ทั้งปวงบรรลัยมากมี
๏ เหาะขึ้นอากาศวิถี	แอบอิงอินทรีย์
เข้าแฝงกับกลีบเมฆา
/*41๏ ลอยสถิตให้ลับกายา	กลัวเดชพระรามา
ธิราชเธอแผลงศรผลาญ
๏ เห็นฤทธินารายณ์อวตาร	ไหนเลยชนมาน
จะรอดไปคืนนัครา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*42พากย์ทศกัณฐ์ บอกข่าวมังกรกัณฐ์ล้ม
/*42๏ ครั้นรุ่งจำรัสฟ้าธาตรี	แซ่เสียงสกุณี
สนั่นพิภพเมืองมาร
๏ ดุริยางค์ย่ำรุ่งแข่งขาน	เสียงสังข์กังวาน
วิเวกจังหวัดเวียงวัง
๏ สนั่นพิณพาทย์ฆ้องประโคมดัง	เสนาะในบัลลังก์
ประโลมพระทัยพันทวี
๏ เรื่อยเรื่อยจำเรียงเสียงศรี	จึงจอมอสุรี
รำพึงด้วยภพลงกา
๏ โอ้แสนเสียดายวงศา	ล้วนทรงศักดา
สำแดงจะปล้นปลอมสวรรค์
๏ สามโลกฦๅสะดุ้งแดยัน	ใครห่อนมาขัน
เคี่ยวเขี้ยวณรงค์ราญรอน
๏ ครั้งนี้ลักษณ์รามพานร	แข่งข้ามสาคร
มาขันพิฆาฏคุมภัย
๏ ศักดาจริงยิ่งฤทธิแดนไตร	เปรียบฤทธิภูวไนย
นารายณ์ฤๅแปลงปลอมมา
๏ คิดฉันใดดีนะอกอา	จักล้างชีวา
ให้แหลกทั้งทัพพานรินทร์
๏ สุดคิดคั่งแค้นแสนถวิล	รุ่มร้อนกายิน
จนอัสสุชลคลอคลอง
๏ ตรึกไตรไม่ลุโดยปอง	เสด็จสู่โรงทอง
ให้ชุมพระญาติโยธี ฯ
ฯ เจรจา อินทรชิตเสียพิธี สั่งเสนาไปจักรวาฬ ฯ
/*43พากย์พรหมาสตร์
๏ เมื่อนั้นอินทรชิตฤทธิไกร	ฟังเสนาใน
ก็โสมนัสเปรมปรีดิ์
๏ จึ่งนิรมิตบิดเบือนอินทรีย์	เหมือนองค์โกษีย์
เปนเจ้าพิภพสรวงสวรรค์
๏ ทรงโฉมเฉลิมโลกลาวัณย์	งามพักตร์ผิวพรรณ
ดังมรกตเขียวขจี
๏ เสด็จเข้าที่สรงวารี	สำอางอินทรีย์
แล้วทรงสุคนธ์ปนทอง
๏ สอดสนับเพลางามเรืองรอง	ภูษาพื้นตอง
กรวยเชิงเปนช่อพรรณราย
๏ สอดทรงพาหุรัดเฉิดฉาย	ผ้าทิพย์จีบชาย
เครือแครงสะบัดบรรจง
๏ ทองกรพาหุรัดธำมรงค์	เพชรพลอยแต่ละวง
ควรค่าพิภพเมืองมาร
๏ ตาบประดับทับทรวงสังวาล	สร้อยสะอิ้งโอฬาร
ล้วนมรกตรจนา
๏ กรรเจียกจรห้อยมาลา	แล้วทรงชฎา
กาบแล้วกระจังรังราย
๏ ดังอินทร์จากฟากฟ้าผันผาย	สะพักศรกรกราย
เสด็จมาทรงไอยรา ฯ
ฯ เจรจา ทรงช้าง ฯ
/*44พากย์เอราวัณ
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๏ อินทรชิตบิดเบือนกายิน	เหมือนองค์อมรินทร์
ทรงคชเอราวัณ
๏ ช้างนิรมิตฤทธิแรงแข็งขัน	เผือกผ่องผิวพรรณ
สีสังข์สะอาดโอฬาร์
๏ สามสิบสามเศียรโสภา	เศียรหนึ่งเจ็ดงา
ดังเพชรรัตน์รูจี
๏ งาหนึ่งเจ็ดโบกขรณี	สระหนึ่งย่อมมี
เจ็ดกออุบลบันดาล
๏ กอหนึ่งเจ็ดดอกดวงมาลย์	ดอกหนึ่งแบ่งบาน
มีกลีบได้เจ็ดกลีบผกา
๏ กลีบหนึ่งมีเทพธิดา	เจ็ดองค์โสภา
แน่งน้อยลำเพานงพาล
๏ นางหนึ่งย่อมมีบริวาร	อีกเจ็ดเยาวมาลย์
ล้วนรูปนิรมิตมารยา
๏ จับระบำรำร่ายส่ายหา	ชำเลืองหางตา
ทำทีดังเทพอัปสร
๏ มีวิมานแก้วงามบวร	ทุกเกศกุญชร
ดังเวไชยันต์อมรินทร์
๏ เครื่องประดับเก้าแก้วโกมิน	ซองหางกระวิน
สร้อยสายชนักถักทอง
๏ ตาข่ายเพชรรัตน์ร้อยกรอง	ผ้าทิพย์ปกตระพอง
ห้อยพู่ทุกหูคชสาร
/*45๏ โลทันสารถีขุนมาร	เปนเทพบุตรควาญ
ขับท้ายที่นั่งช้างทรง
๏ บรรดาโยธาจัตุรงค์	เปลี่ยนแปลงกายคง
เปนเทพไทเทวัญ
๏ ทัพหน้าอารักษ์ไพรสัณฑ์	ทัพหลังสุบรรณ
กินรนาคนาคา
๏ ปีกซ้ายฤๅสิทธ์วิทยา	คนธรรพ์ปีกขวา
ตั้งตามตำรับทัพไชย
๏ ล้วนถืออาวุธเกรียงไกร	โตมรศรไชย
พระขรรค์คทาถ้วนตน
๏ ลอยฟ้ามาในเวหน	รีบเร่งรี้พล
มาถึงสมรภูมิไชย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้นจึงพระจักรี	พอพระสุริย์ศรี
อรุณเรืองเมฆา
๏ ลมหวนอวลกลิ่นมาลา	เฟื่องฟุ้งวนา
นิวาสแถวแนวดง
๏ ผึ้งภู่หมู่คณาเหมหงส์	ร่อนราถาลง
แทรกไซ้ในสร้อยสุมาลี
๏ ดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริย์ศรี	ไก่ขันปีกตี
กู่ก้องในท้องดงดาน
๏ ปักษาตื่นตาขันขาน	หาคู่เคียงประสาน
สำเนียงเสนาะในไพร
๏ เดือนดาวดับเศร้าแสงใส	สร่างแสงอโณทัย
ก็ผ่านพยับรองเรือง
/*46๏ จับฟ้าอากาศแลเหลือง	ธิบดินทร์เธอบรรเทือง
บรรทมฟื้นจากไสยา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ เสด็จทรงรถแก้วโกษีย์	ไพโรจน์รูจี
จะแข่งซึ่งแสงสุริย์ใส
๏ เทียมสินธพอาชาไนย	เริงร้องถวายไชย
ชันหูระเหิดหฤหรรษ์
๏ มาตลีสารถีเทวัญ	กรกุมพระขรรค์
ขับรถมากลางจัตุรงค์
๏ เพลารอยพลอยประดับดุมวง	กึกก้องกำกง
กระทบกระทั่งธรณี
๏ มยุรฉัตรชุมสายพรายศรี	พัดโบกพัชนี
กระบี่ระบายโบกลม
๏ อึงอินทเภรีตีระงม	แตรสังข์เสียงประสม
ประสานเสนาะในไพร
๏ เสียงพลโห่ร้องเอาไชย	เลื่อนลั่นสนั่นใน
พิภพเพียงทำลาย
๏ สัตภัณฑ์บรรพตทั้งหลาย	อ่อนเอียงเพียงปลาย
ประนอมประนมชมไชย
๏ พสุธาอากาศหวาดไหว	เนื้อนกตกใจ
ซุกซ่อนประหวั่นขวัญหนี
๏ ลูกครุฑพลัดตกฉิมพลี	หัสดินอินทรี
คาบช้างก็วางไอยรา
๏ วานรสำแดงเดชา	หักถอนพฤกษา
ถือต่างอาวุธยุทธยง
/*47๏ ไม้ไหล้ยูงยางกลางดง	แหลกหลู้ล้มลง
ละเอียดด้วยฤทธิโยธี
๏ อากาศบดบังสุริย์ศรี	เทวัญจันทรี
ทุกชั้นอำนวยอวยไชย
๏ บ้างเปิดแกลแก้วแววไว	โปรยทิพย์มาลัย
ซ้องสาธุการบูชา
๏ ชักรถรี่เรื่อยเฉื่อยมา	พุ่มบุษป์มาลา
กงรถไม่จดธรณิน
๏ เร่งพลโยธาพานรินทร์	เร่งรัดหัสดิน
วานรให้เร่งรีบมา ฯ
ฯ เจรจา หยุดทัพ ฯ
๏ เมื่อนั้นพระศรีอนุชา	เอื้อนอรรถวัจนา
ตรัสถามสุครีพขุนพล
๏ เหตุไฉนสหัสนัยน์เสด็จดล	สมรภูมิไพรสณฑ์
เธอมาด้วยกลอันใด
๏ สุครีพทูลทัดเฉลยไข	ทุกทีสหัสนัยน์
เสด็จด้วยหมู่เทวา
๏ อวยไชยถวายทิพย์มาลา	บัดนี้เธอมา
เห็นวิปริตดูฉงน
๏ ทรงเครื่องศัสตราแย่งยล	ฤๅจะกลับเปนกล
ไปเข้าด้วยราพณ์อาธรรม์
๏ พระผู้เรืองฤทธิแข็งขัน	คอยดูสำคัญ
อย่าไว้พระทัยไพรี ฯ
๏ เมื่อนั้นอินทรชิตยักษี	ตรัสสั่งเสนี
ให้จับระบำรำถวาย
/*48๏ ให้องค์อนุชานารายณ์	เคลิบเคลิ้มวรกาย
จะแผลงซึ่งศัสตรศรพล ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ อินทรชิตสถิตเหนือเอรา	วัณทอดทัศนา
เห็นองค์พระลักษณ์ฤทธิรงค์
๏ เคลิบเคลิ้มหฤทัยใหลหลง	จึงจับศรทรง
พรหมาสตร์อันเรืองเดชา
๏ ทูนเหนือเศียรเกล้ายักษา	หมายองค์พระอนุชา
ก็แผลงสำแดงฤทธิรณ
๏ อากาศก้องโกลาหล	โลกลั่นอึงอล
อำนาจสะท้านธรณี
๏ ศรเต็มไปทั่วราศี	ต้ององค์อินทรีย์
พระลักษณ์ก็กลิ้งกลางพล ฯ
ฯ เจรจา อินทรชิตกลับทัพ ฯ
๏ เมื่อนั้นองค์พระจักรี	เสด็จออกยังศรี
สุวรรณราชพลับพลา
๏ ครั้นล่วงสายัณหเวลา	หวาดหวั่นวิญญา
ระทดพระทัยพันทวี
๏ คอยข่าวนุชน้อยโฉมศรี	จนจวนพระรวี
จะสิ้นซึ่งแสงรอนรอน
๏ บเห็นพวกพลพานร	นำข่าวสังหรณ์
มาแจ้งยุบลร้ายดี
๏ หนึ่งทักขิณเนตรจักรี	เกิดลางกาลี
กระเหม่นนิมิตผิดผัน
/*49๏ ส่ำเสียงศิลป์ลั่นอัศจรรย์	เสียงพลกุมภัณฑ์
ก็โห่สำเนียงเกรียงไกร
๏ ฤๅพวกไพรีมีชัย	ผลาญนุชดวงใจ
สิ้นชีพในกลางณรงค์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ เสด็จจากสุวรรณราชพลับพลา	รีบเร่งลีลา
ลุแหล่งณรงค์ราวี
๏ พระเสด็จลุยเลือดโยธี	เที่ยวหาพระศรี
อนุชผู้ร่วมหฤทัย
๏ บมิพบพระเพื่อนเข็ญใจ	มืดมัวทั่วไป
ด้วยเปนเวลาราตรี
๏ เสด็จพลางทางทรงโศกี	แซ่เสียงปักษี
วังเวงวิเวกในวนานต์
๏ สกุณีเหมือนจะมีอาการ	บอกแจ้งแสดงสาร
พระนุชให้เรียมฟัง
๏ พระเสด็จประทับแทบร่มรัง	หวั่นหวั่นหวาดหวัง
ระทวยระทดหฤทัย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ จับจันทวาทิตย์ทันใด	ลั่นสายศิลป์ไชย
โชติช่วงดังดวงจันทรา
๏ เพียงจันทร์เพ็ญบูรณ์โสภา	ส่องสว่างเวหา
กำจัดซึ่งมืดมณฑล
๏ แสงจันทร์แจ่มฟ้าสากล	จึ่งพระภุชพล
บพิตรเธอทอดทัศนา
/*50๏ พบศพชามพูวราชา	พระเร่งโศกา
สลดระทดหฤทัย
๏ โอ้ชามพูวราชชาญไชย	ท่านเรืองฤทธิไกร
เปนยอดทหารโหรา
๏ บัดนั้นพระเสด็จยาตรา	ลุยเลือดโยธา
อเนกนองปัฐพี
๏ พบศพบุตรพระยาพาลี	โอ้ว่าขุนกระบี่
กระบินทร์มาสิ้นสุดปราณ
๏ ท่านอาสาสื่อเมืองมาร	มีคุณูปการ
แก่เราทุกสิ่งนานา
๏ ไม่ควรม้วยด้วยยักษา	พระเสด็จยาตรา
มาพบสุครีพขุนพล
๏ น้องเจ้าขีดขินมณฑล	ตัวท่านถวายพล
ภักดีด้วยความสัตยา
๏ ครั้งหนึ่งมีคุณอาสา	หักฉัตรอสุรา
ธิราชก็รุกราญรอน
๏ ควรฤๅมาม้วยด้วยศร	ดับนั้นภูธร
ก็พบคำแหงหนุมาน
๏ พระเจ้าเร่งเศร้าสงสาร	โอ้โอ๋หนุมาน
เปนยอดทหารเดชา
๏ ตัวท่านทำการอาสา	ถวายแหวนสีดา
แล้วนำยุบลข่าวสาร
๏ เราจึ่งแจ้งคดีโดยการ	แห่งยอดเยาวมาลย์
สีดาผู้เฉิดโฉมสวรรค์
๏ เราตั้งใจจะปูนรางวัล	แก่ขุนกระบี่อัน
มีจิตกระตัญญูมา
/*51๏ ดับนั้นพระเสด็จยาตรา	เห็นพระอนุชา
ธิราชเธอกลิ้งกลางพล
๏ ต้องศรพรหมาสตร์ฤทธิรณ	กรึงแน่นทรวงบน
ตลอดจนยอดปฤษฎางค์ ฯ
๑๑
๏ พระวิ่งเข้าประคองเกศ	พระเยาวเรศขึ้นมาวาง
ลงเหนือพระเพลาพลาง	พิลาปแล้วก็โศกา
๏ พระวินิจจิตโศก	วิโยคไห้อยู่โหยหา
โอโอ๋พระอนุชา	ในอกพี่ร้อนดังเพลิงฮือ
๏ พ่อถือพระขรรค์อยู่กับกร	พ่อทรงศรอยู่กับมือ
รู้พระเวทอันเลื่องฦๅ	ในแผ่นภพธาตรี
๏ พี่อดนอนเจ้าอดกิน	อดได้สิ้นสิบสองปี
ควรฤๅให้ไพรี	มาลอบล้างให้บรรลัย
๏ เจ้าไม่ระวังพระองค์เลย	พ่อทรามเชยผู้พิสมัย
ฤๅเจ้าเมินประมาทไป	พ่อร่วมใจจึงมรณา
๏ จะนับในประยูรพงศ์	สุริย์วงศ์อยุทธยา
แต่องค์พระอนุชา	ทั้งสามราชกุมาร
๏ กับพี่เปนสี่ชาย	อันเพริศพรายด้วยศรผลาญ
ตรีโลกไม่ต้านทาน	สะท้านทั่วทิศาดล
๏ อยู่สองให้ครองกรุง	บำรุงราชมณฑล
พี่น้องเราสองคน	นิราศร้างบุรีมา
๏ กับเจ้าสีดาเดียว	มาท่องเที่ยวอรัญวา
สิ้นสัตย์พระชนกา	ธิราชแล้วจะคืนวัง
๏ เวราสิ่งใดหนอ	มาเกิดก่อให้จริงจัง
แหวะดวงพระทรวงหวัง	วิโยคยกเอาดวงใจ
/*52๏ เมียรักก็จากแล้ว	ฤๅน้องแก้วมาบรรลัย
อกเอ๋ยจะอยู่ไย	ให้หนักฟ้าแลแผ่นดิน
๏ เทวาจะฦๅข่าว	ทุกไทท้าวจะติฉิน
ว่าพี่แพ้แก่ไพริน	จนสุดสิ้นพระอนุชา
๏ เสียยศทั้งเสียศักดิ์	พ่อยอดรักมาอัปรา
เสียทีที่เกิดมา	ในวงศาพระสุริยน
๏ เพ่งพิศพระวรพักตร์	พ่อยอดรักผู้นฤมล
เห็นเนตรพระยุคล	สลบหลับไม่ลืมแล
๏ พิศโฉมยิ่งโทมนัส	ให้กลุ้มกลัดในดวงแด
พระวิลาศคือวงแข	ดังฤๅมาเศร้าอยู่โรยรา
๏ ผิวเนื้อเจ้าเหลืองาม	อร่ามรูปดังทองทา
พ่อเอ๋ยมาไสยา	อยู่เหนือพื้นธุลีทราย ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ พระจับศรกระชากฉุด	พรหมาสตร์ไม่หลุดออกจากกาย
จะฉุดหนักก็เกรงสาย	สวาดิพี่จะเจ็บองค์
๏ พระค่อยค่อยประคองชัก	กลัวเจ้าลักษณ์จะปลดปลง
กรึงแน่นระนังองค์	พระทัยท้าวเธอโกรธา
๏ ใครหนอช่างประสาท	พรหมาสตร์ให้อสุรา
มาแผลงผลาญพระอนุชา	พระนุชน้องให้วายปราณ
๏ เร่งมาแก้ซึ่งไสยเวท	ให้พ้นเภทพระเยาวมาลย์
หาไม่จะแผลงผลาญ	พิภพโลกให้ยับยัน
๏ ผาดแผดพระสุรเสียง	สำเนียงก้องอากาศสวรรค์
ฝูงเทพเทวัญ	ก็เย็นระย่อยะเยือกใจ
๏ ครั้นวายกริ้วแล้วกรมจิต	ครั้นขุกคิดก็อาลัย
ทอดถอนพระหฤทัย	พระชลนัยน์ก็ไหลลง ฯ
ฯ โอด ฯ
/*53๏ ทรงกันแสงกำสรดสร้อย	ไห้ละห้อยพระทรวงทรง
โอบอุ้มพระวรองค์	มาแนบไว้กับกายา
๏ พ่อเอ๋ยเมื่อแรกเรา	จะกราบเกล้าอำลามา
จากศรีอยุทธยา	พระมารดาเราสามองค์
๏ ปรารมภ์ด้วยเจ้าลักษณ์	ยังเด็กนักจะเดินดง
ในป่าพนาระหง	พระวงศาก็อาวรณ์
๏ หากวางพระหฤทัย	ด้วยพี่ไซ้จึงให้จร
ควรฤๅพระสายสมร	มาสิ้นชีพชีวา
๏ กิตติศัพท์จะเฟื่องฟุ้ง	ไปถึงกรุงอยุทธยา
พระญาติวงศา	จะว่าพี่มิอาลัย
๏ จะว่ารักเมียยิ่งกว่าน้อง	ไม่ปกป้องให้มีภัย
ละเจ้าให้ออกไป	ประยุทธด้วยยักษ์แต่ลำพัง
๏ จนสุดสิ้นสวรรคต	พี่เร่งระทดถึงความหลัง
ใครเลยจะเล็งหวัง	ประจักษ์แจ้งในใจจง
๏ แต่บรรดาพระหน่อนาถ	อันร่วมราชบิตุรงค์
หาไหนได้เหมือนองค์	เจ้าลักษณ์พี่ไม่มีเลย
๏ เจ้าร่วมรักพ่อร่วมร้อน	เจ้าร่วมที่นอนพ่อร่วมเขนย
เจ้าร่วมสรงพ่อร่วมเสวย	สว่างร้อนทุกเวลา
๏ ไปไหนนิดก็ติดต้อย	แต่น้อยน้อยจนใหญ่มา
ร่ายเรียงพระมารดา	สัญญาว่าร่วมอุทรกัน
๏ โอ้พ่อลำเพาภาคย์	เจ้าเพื่อนยากผู้เฉิดฉัน
พิศไหนก็พรายพรรณ	ดังสีสุวรรณมาทาบทา
๏ เจ้าแรกรุ่นกำดัดชม	ภิรมย์รสเสนหา
ด้วยสาวสวรรค์กัลยา	พ่อละเสียไม่อาลัย
๏ รักพี่ออกมาตาม	พยายามถึงกลางไพร
จนเจ้ามาตักษัย	ฤทัยพี่ดิ้นอยู่แดดาล
/*54๏ ครั้นเมื่อต้องโมกขศักดิ์	ก็ปิ้มจักบรรลัยลาญ
ใช้ให้หนุมาน	ทะยานไปศรีอยุทธยา
๏ ทูลข่าวพระเพลารถ	จึงได้โอสถนั้นมา
ทาทันพระสุริยา	พระอนุชาจึงคืนองค์
๏ ครั้งสองเมื่อต้องศาตร	นาคบาศก็ยิ่งยง
รึงรัดพระวรองค์	อยู่เหนือพื้นพนาดอน
๏ พิเภกเขาบอกแจ้ง	พี่จึงแผลงธนูศร
เปนครุฑมาราญรอน	พระเวทมารก็บรรลัย
๏ ครั้งนี้สิศรศาตร	พรหมาสตร์เขาเกรียงไกร
จะเหลียวหาไม่เห็นใคร	จะแก้ไขพระอนุชา
๏ สุดรู้ก็สุดฤทธิ	สุดที่จะคิดนะน้องอา
ใครเลยจะเอายา	มาชุบช่วยพระน้องเรา
๏ แม้นรอดแล้วจะแทนท่าน	คุณนั้นปานพระเมรุเขา
ไฉนหนอพระนงเยาว์	ยุพาพี่จะคืนคง
๏ คิดมาน่าน้อยใจ	เจ้าช่างไม่ระวังองค์
สู้ศึกฤๅมาทะนง	ถนัดแล้วอยู่เต็มกาย
๏ พระไห้ร่ำแต่ย่ำยาม	จนยามสามไม่วางวาย
พระชลเนตรไม่เหือดหาย	เปนสายเลือดลงรินริน
๏ จะปลุกสั่นสักเท่าไร	ไม่หวาดไหวพระกายิน
โอ้โอ๋พระยุพิน	ไม่ผินพักตร์มาพาที
๏ ไก่ขันอยู่แจ้วแจ้ว	จะรุ่งแล้วพระโฉมศรี
เคยปลุกพี่พาที	ไปสรงสินธุสาคร
๏ ได้ยินเสียงดุเหว่าร้อง	พระกอดน้องผู้สายสมร
ลุกขึ้นเถิดเราจะจร	พระกรสั่นแล้วโศกา
๏ จะปลอบปลุกสักเท่าใด	ไม่หวาดไหวพระกายา
โอ้โอ๋พระอนุชา	เจ้าม้วยแล้วฤๅไฉน
/*55๏ มาตรแม้นเจ้าม้วยแล้ว	พระขรรค์แก้วอันเกรียงไกร
จะกรีดศอให้บรรลัย	ไปพบเจ้าในเมืองสวรรค์
๏ สิ้นเสียงที่กันแสง	สุดที่แรงจะรำพัน
เอนองค์พระทรงธรรม์	ลงกับเกศพระอนุชา ฯ
๑๖
๏ อุส่าห์ฟื้นฝืนสติภาวนา	ว่าโอ้โอ๋อนิจจา
ได้คำเดียวก็หายเสียง
๏ พระบ่ายศิโรตม์ลงเรียบเรียง	ทอดทบสลบเคียง
พระน้องอยู่เหนือปัฐพี ฯ
ฯ เจรจา โอด ฯ
/*56พากย์นางสีดามาสนามรบ
๏ เสด็จจากสร้อยสวนมาลา	นางตรีชฎา
นั่งหน้าพิไชยรถทรง
๏ วรลักษณ์อัคเรศโฉมยง	ตั้งแต่กันแสงทรง
พิไรรำจวนครวญจร
๏ พระที่นั่งบุษบกเกสร	เลื่อนลอยอัมพร
ไปสู่สนามราวี
๏ รถทรงร่อนลงธรณี	จึงโฉมนางตรี
ชฎาก็กราบทูลไข
๏ เชิญพระแม่เพื่อนเข็ญใจ	ทรงผ้าสไบ
กระสันให้มั่นกายา
๏ ทูลพลางเชิญนางสีดา	ลงจากมหา
พิไชยรถบทจร ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ พลบค่ำย่ำสนธยากร	ดาวเดือนเลื่อนจร
จากเมฆกระจ่างแจ่มสี
๏ เสด็จพลางนางทรงโศกี	เห็นพลกระบี่
พินาศกลาดกลางณรงค์
๏ กองก่ายตายทับยับลง	วานรบ่มิคง
ระเนนระนาดดาษดา
๏ ระทดพระทัยแทบจะมรณา	ลุยเลือดโยธา
ท่วมท้องสมรภูมิไชย
๏ ว่าโอ้พระยอดฟ้ายาใจ	หาแห่งหนใด
ไม่พบพระยอดเยาวมาลย์
/*57๏ เที่ยวทั่วสมรภูมิไพศาล	ทั้งสมรภูมิกาล
วิเวกสงัดในดง
๏ เซาเซียบเงียบเหงาไพรพง	ตั้งแต่กันแสงทรง
กำสรดพิไรไปมา
๏ เหลือบเห็นหนุมานมรณา	เคียงเศียรไอยรา
พินาศอยู่กลางปัฐพี
๏ ตกพระทัยแทบสิ้นสมประดี	ว่าโอ้กระบี่
เจ้าแม่มาสิ้นสุดปราณ
๏ เจ้าซี่อสัตย์ต่อพระภูบาล	ใจจงจะผลาญ
อรินให้ม้วยบรรลัย
๏ ครั้งนี้เจ้ามาปราชัย	ยิ่งอเนจอนาถใน
ใจแม่จะขาดอยู่รอนรอน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ครวญคร่ำร่ำรักวานร	แล้วเสด็จจากจร
ไปในสนามราวี
๏ ตรีชฎานำเสด็จจรลี	เห็นพระจักรี
พินาศแนบองค์อนุชา
๏ สองกรข้อนทรวงกัลยา	วางวิ่งโศกา
เช้ากอดเอาบาทพระจักรี ฯ
ฯ โอด ฯ
๑๑
๏ โอ้พระทูลกระหม่อมแก้ว	เมียมาแล้วพระโฉมศรี
ลืมเนตรขึ้นพาที	ด้วยเมียบ้างให้สว่างใจ
๏ ควรหรือพระโฉมยง	มาปลงชีพตักษัย
ตัดช่องน้อยเสด็จไป	พิมานมาศเมืองสวรรค์
/*58๏ โอ้โอ๋พระน้องนุช	มาสูญสุดซึ่งชีวัน
อกพี่ดังเพลิงกัลป์	บรรลัยไหม้ในวิญญา
๏ จะอยู่ไยให้ลำบาก	พ่อเพื่อนยากมามรณา
จะบั่นเกล้าเกศา	ให้มอดม้วยไปด้วยกัน
๏ พ่อมาต้องซึ่งพรหมาสตร์	พระเยาวราชมาอาสัญ
พระพักตร์ผ่องคือดวงจันทร์	มาเศร้าสร้อยสลดลง
๏ ผิวเนื้อเจ้าเหลืองอ่อน	อรชรอยู่ทั้งองค์
นิ่มเนื้อนวลหง	มาแน่นิ่งไม่ติงกาย
๏ พระโอษฐแย้มตละจะยิ้ม	พระเนตรพริ้มอยู่เพราพราย
จะพิศไหนก็เฉิดฉาย	เสียดายนักพระน้องอา
๏ พระราเมศก็มาม้วย	ใครเลยจะช่วยขนิษฐา
พรหมาสตร์อสุรา	มาต้องแน่นพระวรองค์
๏ ยิ่งระทดสลดใจ	พระชลนัยน์ก็ไหลลง
มิอาจที่จะดำรง	พระวรกายนางกัลยา
๏ ซบเศียรลงกับบาท	ยุคลราชรามา
กันแสงทูลซึ่งกิจจา	พิไรร่ำระกำใจ
๏ พระคุณเอ๋ยแต่เมียห่าง	นิราศร้างพระองค์ไป
ตั้งแต่จะโหยไห้	ไม่วายเว้นแต่สักวัน
๏ หวังจะฟังคดีข่าว	ทุกค่ำเช้ากันแสงศัลย์
คอยองค์พระทรงธรรม์	จะตามมาถึงเมืองมาร
๏ เมียคอยถึงขวบปี	ในสวนศรีอุทยาน
ไม่เห็นองค์พระภูบาล	จะผูกศอให้บรรลัย
๏ พอหนุมานไปทันที	จึงเมียนี้ไม่ตักษัย
ได้แหวนกับสไบ	จึงค่อยได้ซึ่งสมประดี
๏ พระปิ่นมงกุฎเกศ	มาหลับเนตรสลดศรี
ลืมเนตรขึ้นพาที	ให้เมียสร่างซึ่งโศกา
/*59๏ พระยอดฟ้าสุราลัย	พระมิได้กรุณา
เมียรักออกมาหา	พระยอดฟ้ามาบรรลัย
๏ เมียร่ำทูลกิจการ	พระภูบาลไม่ปราศัย
จะปลุกสั่นสักเท่าใด	ไม่หวาดไหวพระกายา
๏ มานิ่งนอนดังท่อนทอง	กอดพระน้องนิ่งมรณา
เหนือพื้นพสุธา	อนาถนักพระจักรี
๏ เมื่อแรกเราจักจร	จากนครจรลี
ทั้งสามพระชนนี	ก็ตรัสห้ามมิให้มา
๏ พระญาติวงศ์พงศ์กษัตริย์	จะทานทัดไม่นำพา
กลัวจะเสียซึ่งสัจจา	พระบิตุเรศที่บรรลัย
๏ พระแม่ไกยเกษี	มิได้ขัดอัชฌาสัย
ชะรอยกรรมเราสิ่งไร	จึงไกลจากพระพารา
๏ พระเสาวนีย์ก็พร่ำสั่ง	หวังจะฝากพระอนุชา
จะเดินดั้นอรัญวา	ทุเรศร้างมาแรมไพร
๏ เห็นหน้ากันแต่สามองค์	พระญาติวงศ์ก็อยู่ไกล
ศิลป์ศรพระขรรค์ไชย	อย่าวางไว้ให้ไกลองค์
๏ ควรฤๅพระราเมศ	ดูเบาเหตุในการณรงค์
ละให้พ่อโฉมยง	มาทำสงครามด้วยยักษา
๏ อสูรทั้งเมืองมาร	ไม่ต่อต้านพระอนุชา
ครั้งนี้มาอัปรา	มาพ่ายแพ้แก่ไพรี
๏ คิดมาน่าน้อยใจ	ช่างกระไรพระจักรี
ละให้แต่พระศรี	นุชน้องทำสงคราม
๏ อินทรชิตอสุรา	ทั้งเมืองฟ้าย่อมเข็ดขาม
ควรฤาพระโฉมงาม	ไม่ช่วยน้องให้บรรลัย
๏ พ่อทูลกระหม่อมชองพี่อา	เจ้ายอดฟ้าจำเริญใจ
ได้ชูชื่นอารมณ์ใน	ไม่วายเว้นสักเวลา
/*60๏ ยามเสวยได้เชยชม	ยามบรรทมในหิมวา
เปนเพื่อนยากด้วยกันมา	ได้เห็นหน้ากันสามองค์
๏ เจ้าซื่อสัตย์ด้วยพี่ยา	ไม่คิดว่าจะปลดปลง
หาไหนไม่เหมือนองค์	เจ้าลักษณ์พี่ที่มรณา
๏ เมื่อแรกจะก่อกรรม	เพราะอีสำมนักขา
เกิดเหตุแต่นั้นมา	พี่สีดาจึงจากจร
๏ โทษพี่นี้ผิดนัก	นะพ่อลักษณ์ผู้สายสมร
มิฟังคำพระภูธร	วอนให้ตามมฤคา
๏ ไม่รู้ว่าอสูรแสร้ง	มันแกล้งร้องริษยา
เหมือนเสียงพระรามา	อกพี่ประหวั่นขวัญหาย
๏ ใช้ให้เจ้าออกไปตาม	พระโฉมงามไม่คลาดคลาย
เจ้าบอกว่าอสุรกาย	มันแกล้งร้องให้ตกใจ
๏ มิฟังคำเจ้าลักษณ์เลย	พ่อทรามเชยผู้พิสมัย
ชะรอยกรรมเราสิ่งไร	จึงดลใจให้ไกลกัน
๏ รักพี่ออกมาตาม	พยายามถึงไพรวัน
กับองค์พระทรงธรรม์	เสด็จดั้นในดงดอน
๏ เพราะรักเมียสู้เสียกาย	กับน้องชายผู้สายสมร
ถมทางในสาคร	มาต่อต้านสงครามขัน
๏ จนมาบรรลัยลง	ทั้งสององค์ไม่เห็นกัน
นับเดือนจะเลื่อนวัน	จะแลลับอัประมาณ
๏ ทั้งพานรินทร์กระบิลไพร	ก็มาบรรลัยด้วยศรกาล
ใครเลยจะถือสาส์น	ไปยังศรีอยุทธยา
๏ กราบทูลพระชนนี	ทั้งสองศรีพระอนุชา
ทั้งพระญาติวงศา	ให้ประจักษ์คดีการ
๏ ว่าพระยอดสุเมรุมาศ	มาพินาศแทบเมืองมาร
กับองค์พระสงสาร	ขนิษฐามาม้วยมรณ์
/*61๏ สีดาเดียวนี้กันแสง	สยบแสยงตระกองกร
กอดบาทพระภูธร	อยู่เหนือพื้นแผ่นดินดาน
๏ จะยกศพพระน้องพี่	ขึ้นสู่สีวิกากาญจน์
กลับคืนยังสถาน	เข้ายังนิเวศวังใน
๏ เชิญสู่พระเมรุมาศ	จะโอภาสด้วยเทียนไชย
แตรสังข์ส่งเสียงใส	ทั้งดุริยางคดนตรี
๏ โขนหนังประดังกลอง	จะกึกก้องทั้งกรุงศรี
จะเอิกเกริกในบุรี	พิภพก้องอยู่หวั่นไหว
๏ เครื่องสูงสุวรรณรัตน์	มยุรฉัตรแลธงไชย
จะรายริ้วเรียบเรียงไป	รอบพระราชเมรุทอง
๏ มาลาระย้าย้อย	สร้อยสนจะร้อยกรอง
จะรายริมพระศพสอง	ทั้งอัจกลับประดับงาม
๏ พระแท่นทองจะรองโกศ	จะรุ่งโรจน์อยู่เรืองราม
แสงแก้วจะแวววาม	ไปต้องศรีวิสูตรทอง
๏ ทั้งพระญาติประยูรวงศ์	จะส่งสักการพระศพสอง
จะโหยไห้ในเมรุทอง	ทั้งสาวสนมพระกำนัล
๏ ทั้งร้อยเอ็ดกระษัตรา	ก็จะมาประชุมกัน
จะกำสรดกันแสงศัลย์	ด้วยจงรักพระจักรี
๏ วันถวายพระเพลิงท้าว	ประชาชาวบุรีศรี
จะโศกนักด้วยภักดี	พระพี่น้องทั้งสองไท
๏ อนิจจาพระภูเบศร	พระราเมศมาบรรลัย
ละเสียซึ่งเวียงไชย	ไอศวรรย์พิมานทอง
๏ เอาแต่พื้นพระธรณี	มาเปนที่เขนยรอง
อกเมียจะพุพอง	เพียงพินาศบรรลัยลง
๏ พระบิตุเรศไม่เห็นผี	พระชนนีไม่เห็นองค์
อกเอ๋ยใครจะปลง	พระศพสองกระษัตรา
/*62๏ จะต้องละอองธุลีลม	จะเกรียมกรมพระอุรา
ต้องแสงพระสุริยา	จะรุ่มร้อนระงมองค์
๏ จะผุพังพระมังสา	พระกายาจะโทรมลง
จะสูญสิ้นเปนดินผง	ที่กลางท้องสนามไชย
๏ สิ้นบุญพระคุณแล้ว	เมียแก้วจะอยู่ไย
เสวยสวรรค์ไปชั้นใด	จะตามเสด็จพระภูบาล
๏ สนองคุณพระรามา	กว่าจะสิ้นอวสาน
ความสัตย์เปนประธาน	จะสืบสร้างพระบารมี
๏ โอนเศียรกันแสงสั่ง	วิเวกทั้งในพงพี
เทวาในราศี	เอ็นดูด้วยช่วยโปรดปราน
๏ จงสดับยุบลกิจ	ไปพิดทูลสนองสาร
กับองค์พระภูบาล	ยังกรุงแก้วมิถิลา
๏ ว่าลูกรักนี้มาม้วย	เสียด้วยสองกระษัตรา
ขอถวายบังคมมา	จะลาแล้วไปเมืองสวรรค์
๏ อินทร์พรหมยมเรศ	ทั้งเทเวศในหิมวันต์
กันแสงไห้แล้วรับขวัญ	ยิ่งรันทดระทวยองค์
๏ ไห้ร่ำแต่ย่ำฆ้อง	ไก่ขันก้องอยู่ในดง
หมองไหม้ฤทัยทรง	สลดช้ำระกำทรวง
๏ สะอึกสะอื้นกันแสงสั่ง	วิเวกทั้งไศลหลวง
เขตเขาคิรีปวง	พระเมรุอ่อนระทวยลง
๏ พระสุรเสียงก็ผ่าวแผ่ว	วะหวีดแว่วสลดลง
เกศแก้วเกยกับชงฆ์	พระพักตร์ก็เผือดลงทันใด ฯ
ฯ โอด สีดากลับ ฯ
/*63๏ พิเภกเห็นพระภุชพงศ์	สลบลงอยู่กลางดิน
กลิ้งเกลือกพระกายิน	ทรียกลั้วธุลีทราย
๏ วิ่งเข้าประคองบาท	บรมนาถองค์นารายณ์
ทูลเกล้าแล้วฟูมฟาย	ชลเนตรลงโศกา
๏ โอ้พระปิ่นมงกุฎเกศ	พระนเรศร์มาสังขาร์
ละข้าไว้เอกา	อนาถนักพระจักรี
๏ พลัดเมียแล้วเสียวงศ์	มาถึงองค์พระโฉมศรี
เสียแรงข้าภักดี	หวังมาพึ่งพระจักรา
๏ อนิจจาอกกูเอ๋ย	ไฉนเลยเปนเวรา
แรมร้างพระบาทา	ทุกข์ทับทุ่มดังสุมไฟ
๏ นับวันจะลับแล้ว	ประทีปแก้วอันผ่องใส
สิ้นแสงจะอับไป	จะมืดมิดอยู่อัตรา
๏ นับวันชีวิตอยู่	ไม่รู้ที่จะพึ่งพา
ผู้ใดใครจะเปนผา	สุกภาพที่พ้นภัย
๏ เล็งหาไม่เหลียวเห็น	ใครจะเปนที่อาศัย
โอ้อกจะอยู่ไย	เปนตัวเล่าไม่ต้องการ
๏ สะอื้นฮักสลักอก	แสนวิตกดังเพลิงผลาญ
เชิญเสด็จพระอวตาร	เอาข้าไปเปนเพื่อนองค์
๏ กอดบาทเข้ากลิ้งเกลือก	แล้วเสือกเศียรสลบลง
แทบบาทพระภุชพงศ์	สลบนิ่งไม่ติงกาย ฯ
/*64พากย์รถต่าง ๆ
รถพระ
๏ เสด็จทรงรถแก้วแพรวพราย	พรั่งพร้อมนิกาย
นิกรพลพานรินทร์
๏ ทัพหน้าวานรขีดขิน	ทัพหลังกระบิล
พิไชยชมพูนัครา
๏ ปีกป้องกองแซงซ้ายขวา	ยกรบัตรตรวจตรา
ได้ฤกษ์ให้เลิกทัพไชย
๏ รถทรงองค์ท้าวสหัสนัยน์	แอกงอนอ่อนละไม
ด้วยแก้ววิจิตรเรืองรอง
๏ เทียมเทพสินธพทั้งสอง	ร่าเริงลำพอง
พยศทะยานราญรณ
๏ ดุมวงกงแก้วโกมล	กึกก้องกลางหน
ลั่นเลื่อนสะเทือนธรณี
๏ ลั่นฆ้องฆาฏไชยเภรี	ประสานเสียงดนตรี
แตรสังข์เสนาะในดง
๏ มยุรฉัตรพัดโบกทิวธง	เครื่องสูงงามระหง
ระย้ากรรชิงชุมสาย ฯ
๏ พระเสด็จทรงรถเวชยันต์	เพลาดุมหุ้มสุวรรณ
หิรัญรัตน์เรียงราย
๏ กระจักกระจังบัลลังก์บัวหงาย	ทูบรองทองราย
สลับด้วยแก้วแกมนิล
๏ ท้ายกระหนาบเครือกระหนกผกผิน	แกะรูปกินริน
รำฟ้อนชะอ้อนเอวองค์
/*65๏ งอนรถงามริ้วทิวธง	แปรกงอนช้อนวง
เปนนาคสะดุ้งผดุงกาย
๏ อาชาชาติผาดเผ่นผาย	ดังม้าพระพาย
จะเข่นพิฆาฏไพรี
๏ สมเปนรถทรงพระจักรี	เทวาสารถี
ก็ถือธนูคู่กร
๏ มยุรฉัตรพัดโบกจามร	กลิ้งกลดบวร
อภิรุมชุมสายพรายพรรณ
๏ กำกงกึกก้องไพรวัน	ผงคลีเปนควัน
กลุ้มกลบตรลบอัมพร
๏ เสียงรถเสียงทศพานร	ห้าวหาญชาญสมร
กระหึมก็โห่เอาไชย
๏ แดนดงดินดอนสะท้อนไหว	พระมหาสมุทรไท
ก็เปนระลอกกระฉอกวน
๏ รถแก้วแพรวพรายไพชนต์	พรั่งพร้อมจอมพล
จรดลยังสมรภูมิไชย ฯ
๏ พระเสด็จด้วยขุนพานร	พลแสนยากร
ก็ตามเสด็จมากมี
๏ พลพฤนท์เพียบพื้นธาตรี	ยัดเยียดเสียดสี
ดังทรายในท้องพระคงคา
๏ พลหลวงตวงเต็มสุธา	หน้าหลังซ้ายขวา
กระบิลให้โห่เอาไชย
๏ เทวายอกรอยู่ไสว	โปรยบุษป์มาลัย
ถวายพระลักษณ์ศักดา
๏ พระพรหมเอาฉัตรลงมา	กั้นพระอนุชา
ธิราชให้ร่มสุริยน
/*66๏ พระพิรุณโปรยปรายสายฝน	อับแสงพระสุริยน
เบื้องบนชอุ่มบดบัง
๏ ศัพท์เสียงเภรีประดัง	จักรพาฬเพียงพัง
ระนังระนาดหวาดไหว
๏ เร่งรถเร่งทศเกรียงไกร	รีบเร่งคลาไคล
ไปยังสนามยุทธนา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เสด็จทรงรถแก้วโกษีย์	ไพโรจน์รูจี
จะแข่งแสงสุริย์ใส
๏ เทียมเทพสินธพอาชาไนย	เริงร้องถวายไชย
ระเหิงระเหิดหฤหรรษ์
๏ มาตลีสารถีเทวัญ	กรกุมพระขรรค์
ขับรถมากลางจัตุรงค์
๏ ดุมหันหันเหียนเวียนวง	ดุมกลิ้งฟัดกง
ลั่นเลื่อนสะเทือนธรณี
๏ มยุรฉัตรชุมสายพรายศรี	พัดโบกพัชนี
กระบี่ระบายโบกลม
๏ ศัพท์เสียงเภรีตีระงม	แตรสังข์เสียงประสม
ประสานเสนาะสนั่นไพร
๏ สัตว์สิงวิ่งแตกตื่นไสว	ซอกซอนซ่อนไกล
ต่างแล่นละโลดโดดหนี
๏ เร่งรถเร่งทศโยธี	เสียงโห่โกลี
ไปยังสนามยุทธนา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
/*67๏ พระลักษณ์ทรงศักดิ์รุ่งเรือง	เรืองรุ่งสีเหลือง
ย่างเยื้องมาขึ้นรถทรง
๏ ทรงรถรัตนายิ่งยง	ยงยิ่งงามระหง
ระหงเหมกระหนกกระหนกกลาย
๏ กลายกลับเกล็ดเพชรพราย	พรายเพริศเฉิดฉาย
ฉายเฉิดก็เพริศเพรางาม
๏ งามงอนงอนรถเรืองราม	ราเมศเสด็จตาม
ตามมีพระทัยกรุณา
๏ นารายณ์ตามส่งถึงเกยลา	ลาแล้วกลับมา
มายังสุวรรณพลับพลาไชย
๏ ไชยามโบกธงอยู่ไสว	ไสวถึงตรึงษ์ไตร
ไกรเกรียงด้วยเสียงโยธา
๏ ธามาตย์เห็นธงโบกมา	มาลุนท์ขุนสวา
สวาให้ยกทัพไชย
๏ ไชยฤกษ์เลิกพลคลาไคล	ไวเดชมไห
สินธพเทียมรถทรง
๏ ได้ฤกษ์ให้เลิกจัตุรงค์	เร่งรีบรถทรง
มายังสมรภูมิไชย ฯ
๏ เสด็จทรงรถแก้วสุรกานต์	ดังองค์มัฆวาน
ลินลาสเลื่อนลงดิน
๏ เคลื่อนพยุหอินทรีพลพฤนท์	ฝ่ายวานรนิล
ราชเปนเศียรสกุณา
๏ นิลเอกนิลขันเปนตา	ปากนั้นปิงคลา
คอนั้นคือชมพูพาน
๏ หงอนคือวายุบุตรห้าวหาญ	ปีกขวาคือหลาน
อมรินทร์ผู้ทรงศักดา
/*68๏ ปีกซ้ายเกสรทมาลา	วาหุโรมเท้าขวา
เท้าซ้ายคือนิลปานัน
๏ กายคือพระจอมพลขันธ์	นิลนนท์ชาญฉกรรจ์
เปนหางสกุณราวี
๏ จังเกียงเปนเล็บปักษี	วานรโยธี
เปนขนสลับกายา
๏ นายไพร่ล้วนทรงศักดา	อาจองอาสา
องอาจคะนองในณรงค์
๏ ให้โห่เลื่อนลั่นสนั่นดง	เร่งรีบจัตุรงค์
มาถึงสมรภูมิไชย ฯ
รถยักษ์
๏ เสด็จทรงรถเพชรเพชรพราย	พรายแสงแสงฉาย
จำรูญจำรัสรัศมี
๏ อำไพไพโรจน์รูจี	สีหราชราชสีห์
ชักราชรถรถทรง
๏ ดุมหันหันเหียนเวียนวง	กึกก้องก้องกง
สะเทือนทั้งไพรไพรวัน
๏ ยักษาสารถีโลทัน	เหยียบยืนยืนยัน
ก่งศรจะแผลงแผลงผลาญ
๏ เครื่องสูงสูงไสวชัชวาล	ริ้วธงธงฉาน
กรรชิงประชุมชุมสาย
๏ มยุรฉัตรฉัตรแก้วแพรวพราย	ปักแซมแซมลาย
สลับเปนคู่คู่เคียง
๏ ฆ้องกลองกลองชนะสำเนียง	กึกก้องก้องเสียง
เสียงสะเทือนในดงดงดาน
/*69๏ คับคั่งคั่งหมู่พลมาร	เสียงโห่โห่ขาน
สะเทือนทิศาสากล
๏ พลคชคชสารชาญชน	องอาจอาจประจญ
ไพรีตะลุยลุยแทง
๏ พลม้าม้าศึกเข้มแขง	ขี่ควบควบแซง
หางยูงไสวไสวมา
๏ พลรถรถเทียมพยัคฆา	พลสิงห์สิงหรา
กิเลนแลโตโตคะนอง
๏ พลปีนปืนประทับหมายมอง	พลเขนเขนทอง
ทั้งดั้งแลดาบดาบกัน
๏ พลดาบเงื้อดาบดาบฟัน	พลหอกหอกผัน
จะพุ่งจะซัดศัตรู
๏ พลศรศรสลับกับธนู	พลทวนทวนดู
สล้างมากลางสมรภูมิ ฯ
๏ เสด็จทรงรถแก้วแกมกัญจน์	เพียงหนึ่งแสงจันทร์
สว่างในกลางอัมพร
๏ ราชสีห์สองราพาจร	ธงไชยปักงอน
แปรกเปนรูปนาคิน
๏ กระหนกกระหนาบกาบแก้วแกมนิล	มรกตเฉิดฉิน
ประกอบประกับกงกำ
๏ โต๊ะตั้งบัลลังก์บุษราคัม	แก้วไพฑูรย์ทำ
เปนเทพประนมเรียงราย ฯ
๑๑
๏ สิงห์อัดก็อมดวง	วิเชียรช่วงดูเฉิดฉาย
แกมแก้วผลึกลาย	เปนรูปสุบรรณบินทะยาน
/*70๑๖
๏ จตุรมุขดาดมุกดาหาร	เสาแก้วสุรกานต์
สลับด้วยทับทิมศรี
๏ ใบระกาแกมแก้วมณี	นิลเนรคันถี
เปนทวยประเทืองเรืองไร
๏ ใบโพเพชรรัตน์ตรัสไตร	ย่อยอดจระไน
ปัทมราชรองเรือง
๏ ล้วนแล้วแก้วค่าควรเมือง	สอดแสงแดงเหลือง
เขียวขาวระยับจับกัน
๏ สีแก้วจับสีไพรวัน	เลื่อมเลื่อมพรายพรรณ
เพียงหนึ่งระลอกลานตา
๏ แสงระยับจับเสื้อโยธา	จับแสงศาตรา
แปลบปลาบดังเพลิงไฟฟอน
๏ เร่งรถคชสารอัสดร	เร่งรีบพลจร
มาถึงสมรภูมิไชย ฯ
๏ เสด็จทรงรถทรงสงคราม	แสงแก้วแวววาม
สว่างกระจ่างพร่างพราย
๏ พระที่นั่งบัลลังก์เลิศเฉิดฉาย	งอนระหงธงปลาย
ปลิวคว้างมากลางเมฆา
๏ เทียมราชสีห์เต้นเผ่นพา	รถเลื่อนเคลื่อนคลา
มากลางขนัดจัตุรงค์
๏ ดุมวงกงดังก้องดง	ดุมก้องฟัดกง
กงกลิ้งกระเดื่องโดดทะยาน
/*71๏ เสียงรถเสียงทศทวยหาญ	หาญเหี้ยมในการ
การศึกกำเริบเริงคะนอง
๏ ขนัดม้าม้าทะยานผ่านผยอง	นายสวมเกราะทอง
กรายทวนกระทืบโกลนปรึง
๏ พลช้างต่างคุมขอขึง	งาสวมปลอกกรึง
เกรอะมันเถลิงเริงแรง
๏ แปร๋แปร้นแล่นทะลวงกลางแปลง	หมอขบฟันแสยง
ลงขอกระชากลากฟัน
๏ พลปืนปืนแดงแสงฉัน	ยัดประจุยืนประจัญ
ประจญประจงจ้องปืน
๏ พลง้าวแกว่งง้าวยาวยืน	ขบฟันฝ่าฝืน
เงื้อง้าวตระหง่านเงือบงาย
๏ พลศรกุมศรพาดสาย	หน่วงเหนี่ยวน้าวหมาย
เขม้นจะแย้งยิงทรวง
๏ พลโล่ดาบเชลยเคยทะลวง	โล่ป้องปิดทรวง
แกว่งดาบกระโดดโลดโผน
๏ พลหอกถือหอกกลอกโยน	โล่ป้องมองโจน
จะโผนประจัญฟันฟอน
๏ เสียงสะเทือนเลื่อนลั่นดงดอน	พสุธาสาคร
ตีคลื่นบรรเลงเครงโครม
๏ ผงคลีพยับอับโพยม	เนื้อนกในโพนม
ต่างแล่นตระหนกตกใจ
๏ กึกก้องกัมปนาทหวาดไหว	เพียงหนึ่งเมรุไกร
จะอ่อนจะเอนไปมา
๏ ชั้นสวรรค์ลั่นเลื่อนโกลา	ทวยเทพเทวา
ก็หนีออกนอกจักรวาฬ
/*72๏ สัตว์สิงวิ่งซอกซนซาน	ตกห้วยเหวธาร
บ้างตกชะโงกโตรกเตริน
๏ ไม้ไหล้ย่อยยับหักเยิน	เสียงเท้าคนเดิน
แผ่นดินก็ดังอึงคะนึง
๏ ผงคลีมืดมิดไตรตรึงษ์	เร่งรถปลดปรึง
มาถึงสนามยุทธนา ฯ
๏ พรั่งพร้อมทุกหมู่จัตุรงค์	เสด็จจากเกยทรง
ขึ้นทรงรถอันเรืองรอง
๏ เทียมไกรสรราชผาดผยอง	เผ่นโผนโจนคะนอง
ดังม้าพระพายผายผัน
๏ สารถีถือธนูยืนยัน	เกราะนวมสวมกัน
อาวุธมิให้ต้องตน
๏ ปีกป้องกองแซงสับสน	ทัพหน้านำพล
อสุรโห่สามลา
๏ เดินทัพเปนกระบวนครุฑา	ตั้งตามตำรา
ตำรับพิไชยสงคราม
๏ คชสารร่านร้ายเหลือหลาม	ลุยไล่ในสนาม
ระเหิงระเหิดหฤหรรษ์
๏ งาเงยงวงคว้าบ้ามัน	ควาญหมอขบฟัน
ขยับทะลวงลงขอ
๏ ลางช้างนิลสีเมฆมอ	ปรบหูชูคอ
ตระหง่านมากลางโยธี
๏ โกญจนาทกาจก้องโกลี	ถีบฉัดปัฐพี
เพียงหนึ่งจะทรุดโทรมลง
๏ เร่งหมู่โยธาจัตุรงค์	ขับรถที่นั่งทรง
ไปยังสนามยุทธนา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
--
[๑] พากย์ตอนนี้ ความเดียวกับพากย์รถอินทรชิตไปทำพิธีพรหมาสตร์ มีแปลกกันบ้าง สังเกตว่าคงแต่งแปลง แต่จะเป็นตอนไหนแต่งก่อนตอนไหนแต่งแปลงทราบไม่ได้
/*73พากย์กระบวนทัพม้าวิรุณจำบัง
๏ เสด็จทรงมิ่งม้าพาชี	ม้าต้นตัวดี
ชื่อนิลพาหุงามขำ
๏ เครื่องประดับแสร้งประดิษฐ์คิดทำ	พื้นแผ่ทองคำ
ดุนดอกเปนดาราราย
๏ เบาะดำกำมะหยี่สมกาย	อานปรุฉลุลาย
ดุนดอกกระเด็นดูงาม
๏ ซองหางบังเหียนพลอยพลาม	วุ้งแวววับวาม
แวววาววะวาบปลาบตา
๏ พานหน้าง่องแดงรจนา	ล้วนนิลวัตถา
ประดับประดิษฐ์ดูดี
๏ จงกลพู่ขนจามรี	ใบโพโสภี
เปนรูปสุบรรณเผยอบิน
๏ แผงข้างวางรูปนาคิน	สามเศียรผกผิน
ผงาดผง่าน่าสยอง
๏ นิลแท่งทำโกลนเรืองรอง	ห้อยข้างทั้งสอง
สำหรับรับบาทอสุรี
๏ หางมยูรปักท้ายพาชี	วงแววโมรี
ระยับทั้งคู่ดูระหง
๏ ขุนอสุรยูรยาตรขึ้นทรง	มากลางจัตุรงค์
ก็ถึงสมรภูมิไชย ฯ
/*74พากย์ทัพม้า
๏ พร้อมพรั่งคั่งคับพลมาร	เพียบพื้นดินดาน
ได้ฤกษ์ให้เลิกทัพไชย
๏ เสียงโห่โกลาเกรียงไกร	เถือกแถวธงไชย
เปนคู่ขนัดนำพล
๏ ทรงสินธพชาติชาญสกล	เริงร้องร่านรณ
กำเริบพิโรธราวี
๏ ไวว่องวิ่งเวียนธาตรี	บุกบนชลธี
บได้สะเทือนทางจร
๏ ใบบัวบานบนสาคร	ควบขับอัสดร
สะดวกดังสำลีลอย
๏ หมื่นม้าข้าศึกแสนคอย	เหลือบเหลื่อมเห็นรอย
แล้วแล่นตรลบหลีกไกล
๏ เร่งพลเร่งอาชาไนย	รีบเร่งคลาไคล
ไปยังสยามยุทธนา ฯ
ฯ ๗ คำ ฯ เชิด
/*75คำพากย์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๖
ตอน ศึกพญาทูษณ์พญาขร
๑๖
๏ พญาขรขึ้นทรงรถมณี	กงกำล้ำดี
แก้วสีสลับลงยา
๏ พญาทูษณ์ขึ้นทรงอาชา	รูปโอ่โอฬาร์
ผูกเครื่องรุ่งเรืองอำไพ
๏ พรั่งพร้อมพหลพลไกร	โห่ร้องก้องไพร
สนั่นทั่วพสุธาธาร
๏ ได้ฤกษ์เลิกเหล่าพลมาร	คลาจากราชฐาน
ไปยังที่ฝั่งวารี ฯ
ตอน ทศกัณฐ์ลักนางสีดา
รถทศกัณฐ์
๏ งามราชรถทรงอสุรา	งามแอกโอฬาร์
งามราชธวัชกวัดไกว
๏ งามทรงกงกำอำไพ	งามเอี่ยมอุไร
งามแก้วประดับวับแวว
๏ งามพลทุกกองถ่องแถว	งามยืดยืนแนว
งามศัสตราวุธยุทธยง
๏ พร้อมเสร็จสมเด็จพรหมพงศ์	ให้เคลื่อนรถทรง
ตรงสู่ประเทศอารัณย์ ฯ
/*76ตอน เผาลงกา
รถอินทรชิต
๏ งามทรงองค์ยุพราชา	ทรงรถรัตนา
สง่าดังจอมเทวัญ
๏ ทรงเครื่องเรืองเลิศเฉิดฉัน	อาภรณ์พรายพรรณ
ศรเป็นอาวุธยุทธยง
๏ งามอักษะกุมารชาญณรงค์	รถล้ำกำกง
งามเลิศดังองค์ทินกร
๏ ทรงเครื่องรจนาวราภรณ์	กุมหอกฤทธิรอน
ดูดังพระกาลชาญชัย
๏ งามพร้อมพหลพลไกร	ทิวธวัชกวัดไกว
อาวุธคทาถ้วนตน
๏ ได้ฤกษ์เลิกเหล่าพยุหพล	กำยำคำรน
รีบออกไปยังอุทยาน ฯ
ตอน นางลอย
พระรามครวญ
๏ โอ้ว่าเจ้าดวงนัยนา	เสียแรงตามมา
จนถึงแทบฝั่งสาคร
๏ รักใคร่ในตัวบังอร	สู้ฝ่าดงดอน
มาแสนลำบากยากใจ
๏ หมายมุ่งรณรงค์ชิงชัย	ปราบยักษ์จัญไร
ให้สิ้นทั้งวงศ์อสุรี
/*77๏ ยังมิทันได้ต่อตี	เจ้าดวงชีวี
ก็มามอดม้วยมรณา
๏ ขอบคุณกระแสคงคา	พาศพเจ้ามา
พบภัสดายาใจ
๏ นี่หากว่าอยู่กลางไพร	แม้อยู่เวียงไชย
จะจัดให้มีการงาน
๏ จนใจแล้วเจ้าเยาวมาลย์	อยู่ถิ่นกันดาร
ท่ามกลางระหว่างมรรคา
๏ โขดเขาต่างเมรุรจนา	ปวงหมู่พฤกษา
แทนฉัตรและธงเรืองรอง
๏ เสียงพี่ร่ำรักนวลละออง	แทนเสียงปี่กลอง
สนั่นประโคมโฉมยง
๏ ว่าพลางทางพระหริวงศ์	กับลักษมณ์ฤทธิรงค์
ก็ทรงสะอื้นโศกา ฯ
ตอน พระรามข้ามลงกา
๑๑
๏ งามองค์พระทรงครุฑ	เจ้าอยุธยาภา
ทรงรัตนวรา	ภรณิศร์พิสิฐสรรค์
๏ ทรงบ่าวายุบุตร	ฤทธิรุทรดังไฟกัลป์
ลอยล่องเหนือฟองอรร	ณพะลิ่วเหมือนทิวลม
๏ งามองค์พระลักษมัณ	ผู้มหันต์มโหดม
ศักดิเลิศประเสริฐสม	วรเกียรติพระจักริน
๏ ทรงพาหะองคต	กปิยศโยธิน
พาข้ามกระแสสิน	ธุประหนึ่งพระพายผัน
/*78๏ พิเภษณาสูร	บริบูรณภักดีครัน
พร้อมสี่เสนีขยัน	ก็อุเทศกระบวนจร
๏ สุครีวะราชา	คุมทัพหน้าพวกพานร
แห่องค์พระทรงศร	เสด็จข้ามนทีศรี
๏ ท่านท้าวชมพูพาน	คุมทวยหาญคณะหมี
แห่หลังสะพรั่งดี	ดุจพลพระเทวินทร
๏ เดินทัพขยับพล	ณถนนข้ามวาริน
บัดใจสมใจจิน	ตนามุ่งถึงกรุงมาร ฯ
ตอน สุครีพหักฉัตร
๑๖
๏ ถึงจอมผาล้ำอำไพ	พระตรีภูวไนย
ก็เพ่งดูกรุงลงกา
๏ อยู่ยอดตรีกูฏภูผา	ใหญ่เยี่ยมมหิมา
พารากำแหงแรงรงค์
๏ พร้อมด้วยกำแพงแวงวง	ป้อมขันยรรยง
ทั้งคูก็ลึกเหลือใจ
๏ พิศดูปราการทวารชัย	มั่นคงจงใจ
จะรับศัตรูสู้หาญ
๏ ยากที่จะหักเมืองมาร	จำต้องคิดการ
ให้ล่อออกต่อกลางแปลง
๏ ขุนยักษ์อาจองทะนงแรง	กำยำกำแหง
คงออกมาสู้สมหมาย
๏ ตรัสถามพิเภษณ์พระสหาย	อันกิจทั้งหลาย
ตัวท่านย่อมรู้อยู่ดี
/*79๏ ที่บนปราการธานี	วัตถุเศวตสี
เหมือนเมฆซึ่งบังทินกร
๏ โตใหญ่อยู่ในอัมพร	สลับสลอน
นั้นคือวัตถุอันใด
๏ ภายใต้ก้อนขาวลงไป	นั้นคืออะไร
เป็นก้อนอันเขียวนิลปน
๏ อีกซึ่งสีแสงแดงระคน	แวววับสลับสน
ธิแสงระยับจับตะวัน
๏ โชติช่วงดังดวงดาวนั้น	คือสิ่งใดกัน
สหายจงแจ้งจริงใจ ฯ
ตอน องคตสื่อสาร
พระรามปรึกษาการศึก
๑๖
๏ ปางนั้นพระจักรี	ผู้ทรงศรีอยุธยา
ประทับณพลับพลา	ณท่ามกลางพลากร
๏ ทั้งท้าวพิเภษณ์พงศ์	พรหมฤทธิ์อดิศร
สุครีพขุนวานร	และพญาชมพูพาน
๏ ยุวะราชองคต	ยศไกรผู้ใจหาญ
กำแหงหนุมาน	อีกทั้งนิลนนท์แขง
๏ อีกทั้งสิบแปดมง	กุฎกบี่ที่เริงแรง
ต่างรอจะขอแย่ง	ยุทธสู้ศัตรูสลาย
๏ จึงองค์พระจักรรัตน์	ธดำรัสอภิปราย
ดูราพิเภษณ์สหาย	จงแจ้งจริงทุกสิ่งอัน
๏ บัดนี้ก็อยู่หน้า	กรุงลงกาอันแขงขัน
จะประจญประจัญพลัน	หรือจะคิดอุบายไฉน
/*80๏ จะยกพลเข้าหาญหัก	เอากรุงยักษ์ด้วยฉับไว
หรือใช้อุบายใด	จึงจะสมซึ่งจินดา ฯ
ราชสาส์น
๑๑
๏ สาส์นองค์พระทรงครุฑ	เจ้าอยุธยาศรี
นามาภิไธยมี	ว่ารามาธิบดินทร์
๏ หน่อท้าวทศรถ	บันฦๅยศทั่วปัถพิน
ฦๅนามทั้งสามดิน	และฦๅฤทธิ์ทั้งโลกัย
๏ ทรงธรรมเป็นล้ำลบ	ในพิภพทั้งแดนไตร
ทรงฤทธิ์วิชิตไช	ยะมล้างริปูสยอน
๏ เธอทรงพระเมตตา	แด่พญายี่สิบกร
ใช้กูผู้วานร	มาสื่อสารแด่กุมภัณฑ์
๏ ด้วยว่าพญายักษ์	บ่ได้รักษ์ซึ่งคลองธรรม์
โยโสและโมหันธ์	จิตเหี้ยมอหังการ
๏ เที่ยวกวนรังแกปวง	เทวดามหาศาล
ฤๅษีสิทธาจารย์	บ่ได้มีจะเกรงใจ
๏ ข่มเหงคะเนงร้าย	ทั้งหญิงชายในแดนไตร
ฆ่าฟันตะบันไป	บมิหย่อนเที่ยวรอนรณ
๏ เทวัญทุกชั้นฟ้า	และสิทธาอีกหลายตน
อีกทั้งนิกรชน	ก็เกรงกลัวอยู่ทั่วกัน
๏ พร้อมไปณไวกูณฐ์	และกราบทูลพระทรงสุบรรณ
เชิญพระเสด็จผัน	อวตารมาผลาญยักษ์
๏ ล้างหมู่อสูรพาล	ผู้ทำการอันอัปลักษณ์
บำราบและปราบยักษ์	ให้หมดมารผู้ผลาญบุณย์
/*81๏ ฝ่ายองค์พระนารายณ์	ทรงมุ่งหมายเพื่อการุญ
แด่ปวงนิกรสุน	ทรเทพและชนสรรพ์
๏ จึงเสด็จจากไวกูณฐ์	สู่ประยูรจักรพรรดิ์
ทรงนามว่ารามจันทร์	บันฦๅฤทธิทั้งโลกา
๏ อันองค์พระลักษมี	มหิษีก็ตามมา
บังเกิดเป็นสีดา	เพื่อคู่พระบารมี
๏ ท้าวราพณ์สิใจโหด	ทั้งชั่วโฉดไม่มีดี
ลอบลักพระลักษมี	มานิเวศวังใน
๏ ความผิดนั้นเหลือล้น	มิรู้ตนว่าจัญไร
อาจองทะนงใจ	จะคิดคู่เป็นชู้นาง
๏ เหมือนเด็กจะเล่นไฟ	ก็ลามไหม้ทั้งสรรพางค์
ตัวท่านไม่เห็นลาง	สังหรณ์บ้างหรือฉันใด
๏ องค์พระหริราช	เสด็จยาตรพลไกร
มาถึงลงกาได้	ด้วยอำนาจพระบารมี
๏ พักพยุหเสนา	อยู่ที่หน้าบุรีศรี
วานรและหมู่หมี	ล้วนฉกาจฉกรรจ์หาญ
๏ แม้โหมเข้าโจมตี	อันบุรีคงแหลกลาญ
มิทันจะต้านทาน	ก็จะยับระยำไป
๏ แต่ทรงพระเมตตา	แด่ราชาและกรุงไกร
จึงมีดำรัสใช้	ให้ตัวเรามาเจรจา
๏ แม้ท่านนั้นเกรงเดช	จงก้มเกศแทบบาทา
ระยอบซึ่งกายา	และอ่อนน้อมแต่โดยดี
๏ จัดบุษบกมาศ	ให้เป็นอาสน์พระลักษมี
แล้วเชิญเหนือเกศี	ไปกระทั่งพลับพลาชัย
๏ พระจะไม่ทรงโกรธ	จะยกโทษด้วยทันใด
อีกพระจะโปรดให้	ท่านอยู่ยังณลงกา
/*82๏ เป็นเมืองประเทศราช	เป็นข้าบาทแห่งราชา
ส่งราชบรรณา	ต้นไม้เงินและทองถวาย
๏ แต่แม้จะแขงขัน	โทษกุมภัณฑ์จะถึงตาย
สมเด็จพระนารายณ์	จะไม่ไว้ซึ่งชีวา
๏ จะโปรดให้หาญหัก	จับขุนยักษ์ผู้พาลา
ลงพระราชอาชญา	ให้เป็นเยี่ยงแก่คนพาล
๏ ค่ายคูและกำแพง	บ่ทนแรงกบี่หาญ
ยกบุกเข้ารุกราญ	ก็จะได้ในพริบตา
๏ ดูราพญายักษ์	หริรักษ์กรุณา
จงเกรงพระอาญา	อย่าโยโสและโอหัง
๏ จะคิดเอาฤทธิต่อ	ฤจะพอกำลังขลัง
จงนอบระยอบยัง	ยุคลบาทพระจักรี ฯ
ตอน นาคบาศ
รถอินทรชิต
๑๖
๏ งามอินทรชิตฤทธิรณ	ทรงรถถกล
อยู่กลางระหว่างพลมาร
๏ รถสุวรรณคันเอกแลลาน	กอปรแก้วแกมกาญจน์
กนกผจงเลขา
๏ งามกงดังวงสุริยา	งอนงามอร่ามตา
เหมือนแขนดรุณนารี
๏ ราชธวัชพื้นแดงแสงสี	มีลายราชสีห์
ผงาดประกาศฤทธา
๏ งามพลอสุรศักดิ์ยักษา	กุมถนัดศัสตรา
อาวุธพร้อมผลาญณรงค์
/*83๏ ได้ฤกษบรมพรหมพงศ์	ให้เคลื่อนทัพตรง
ไปแทบทวารด้านอุดร ฯ
รถพระรามพระลักษมณ์
๏ งามพระหริวงศ์ทรงธรรม์	ทรงรถสุพรรณ
ที่นลประดิษฐพิทยา
๏ งามพระหริราชอนุชา	ทรงรถรัตนา
ซึ่งนลกบี่จำลอง
๏ งามรถสะพรั่งทั้งสอง	งามกงวงทอง
ดังวงรวิศศิธร
๏ งามทั้งบัลลังก์ทั้งงอน	ดูดังหงส์ร่อน
ธวัชประโลมโพยมหน
๏ งามกองกบี่รี้พล	ร่าเริงฤทธิรณ
คอยรุกศัตรูจู่ตี
๏ งามฤกษ์ศุภวารดิถี	เคลื่อนพลโยธี
ไปยังสมรภูมิชัย ฯ
พิเภษณ์ครวญ
๏ โอ้ว่าพระปิ่นโลกา	กับองค์อนุชา
มาม้วยด้วยมือศัตรูพาล
๏ มันใช้อุบายสามานย์	ล้างพระอวตาร
ผู้ทรงมหิทธิเกรียงไกร
๏ เพราะเหตุอ้ายหลานจัญไร	ลวงพระภูวไนย
จึงทรงพะวงหลงกล
/*84๏ องค์พระนารายณ์วายชนม์	ข้าพลอยอับจน
มิรู้จะพึ่งผู้ใด
๏ พญาราพณ์จะเหลิงระเริงใจ	เห็นตนมีชัย
จะเที่ยวรังแกโลกา
๏ โอ้ว่าอาภัพหนักหนา	ไม่ม้วยชีวา
ไปตามเสด็จเจ้านาย
๏ อยู่ไปจะมีแต่อาย	ผู้คนทั้งหลาย
ที่ไหนจะดูหน้าเรา
๏ ครวญพลางทางนบซบเซา	โศกห่อนบรรเทา
สะอึกสะอื้นอาดูร ฯ
ตอน พรหมาสตร์
รถอินทรชิต
๏ งามราชรถทรงอสุรา	อุไรลงยา
ลายเทพประนมนาคินทร์
๏ งามแอกเอี่ยมโอ่โกมิน	งามกงกระวิน
งามเพลาทับทิมพริ้มพราย
๏ ราชสีห์สองพันเผ่นผาย	เทียมรถพรรณราย
โลทันก็ขับจรลี
๏ ครั้นได้ฤกษ์งามยามดี	เลิกทศโยธี
ออกจากนครลงกา ฯ
/*85รถพระลักษมณ์
๏ งามราชรถทรงภูมี	จำรัสรัตนมณี
ผสมอุไรเบญจรงค์
๏ งามเพริศเลิศล้ำกำกง	สุวรรณบรรจง
ประกับแก้วเก้าพราวพราย
๏ งามเทพพาชีเผ่นผาย	มาตุลีเฉิดฉาย
ขึ้นขับละลิ่วปลิวไป
๏ ได้ฤกษ์เลิกเหล่าพลไกร	รีบรุดเร็วไป
ที่ในสนามยุทธนา ฯ
พิธีกุมภนิยา
๏ สมเด็จพระตรีภูวไนย	สถิตพลับพลาชัย
ท่ามกลางพระยาวานร
๏ ดังดาวล้อมดวงจันทร	จำรัสอัมพร
ภูธรจึงมีบัญชา
๏ ดูกรพิเภษณ์โหรา	ลูกเจ้าลงกา
กล่าวว่าจะยกโยธี
๏ ไปยังอยุธยาธานี	ช่วงชิงบุรี
และผลาญพวกเราบรรลัย
๏ จริงจังดังว่าฤๅไฉน	เราคิดแคลงใจ
จงตรวจให้แจ้งกิจจา ฯ
/*86รถพระลักษมณ์
๏ งามราชรถทรงทรงธรรม์	ประภัสร์แพรวพรรณ
ด้วยเพชรและพลอยอำไพ
๏ กงกำแก้วผลึกผ่องใส	เทียมอาชาไนย
ละลิ่วประหนึ่งยานยนต์
๏ งามยามพิศหมู่พยุหพล	กำยำคำรณ
เขม้นจะราญอสุรา
๏ ได้ฤกษ์เลิกสุรแสนยา	เคลื่อนขบวนไคลคลา
ยกทัพจากพลับพลาชัย ฯ
/*91ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๒
ตอน สีดาหาย
๑๖
๏ ฝ่ายสำมนักขายักษี	ถึงฝั่งวารี
ก็เหาะละลิ่วลอยทะยาน
๏ บันลุลงการาชฐาน	ตรงขึ้นโรงธาร
จะเข้าไปเฝ้าท้าวไท
๏ มุขมาตย์ต่างตื่นตกใจ	ร้องบอกข้างใน
เอาอรรถมาทูลกุมภัณฑ์
๏ แสนสาวอสุรกำนัล	แล่นเข้าเคียมคัล
เคารพทูลทันที
๏ บ้างวิ่งออกรับมารศรี	สร้วมกอดเทพี
พิลาปถามกิจจา
๏ ทศเศียรแจ้งข่าวกนิษฐา	ก้องกาจโกรธา
ไปดูกนิษฐด้วยพลัน
๏ น้องท้าวยุรยาตรผาดผัน	ร้องแรกรำพัน
เข้ากอดพระบาทบัดใจ ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ว่าข้าพึ่งบุญท่านไท	ค่อยอยู่เย็นใจ
ก็ช้ามาสามโกฏิปลาย
๏ บเคืองเบื้องบาทระคาย	เภทภัยทั้งหลาย
ไป่พานแต่ปูนใยยอง
๏ บัดนี้ลักษณ์รามทั้งสอง	ละเมืองมาครอง
ผนวชอยู่ฝั่งโคธา
/*92๏ นำโฉมนางหนึ่งสุทธิสา	ทรชื่อสีดา
วิลาศล้ำอำมร
๏ เห็นควรทูลบาทมุลิกร	บริรักษ์ภูธร
ข้าฉวยจะอุ้มเอามา
๏ น้องรามจึงทำโทษา	ตัดหัตถ์บาทา
ทั้งปากแลกรรณบัดใจ
๏ ข้าแล่นไปทูลสารไข	ขุนขรฟุนไฟ
ก็ยกพยุหไปผจญ
๏ ในครู่เดียวแหลกลาญชนม์	ทั้งตรีเศียรพล
แลทูษณ์สิ้นสุดปราณ
๏ หมดหมู่หัยคชาชาญ	หลู้ล้มบทาน
กำลังธนูรามา
๏ ทูลพลางดำเนินโฉมสา	ทรลักษณ์สีดา
อันสรรพสิริลาวัณย์
๏ วรพักตร์เพ็ญแผ้วเพียงจันทร์	ปรางเปล่งงามพรรณ
พิมลเกศก่องไร
๏ นาสิกแสล้มละไม	เอี่ยมโอษฐ์วิไล
วิลาสเนตรปานนิล
๏ ขนงก่งกลวงศิลป์	กลีบบุษป์โกมิน
ลออดั่งกรรณกัลยา
๏ บงกชดุจถันกัณฐา	สบสรรพอังคา
พยพอุดมสมกาย
๏ จะสรรโฉมเสมออย่าหมาย	ทิพย์รูปอาจอาย
วิมลทรงสีดา
๏ แม้นได้ไว้กรุงยักษา	จะเฉลิมลงกา
พิภพเปนศรีเมือง
/*93๏ ผิวผ่องยองใยขาวเหลือง	ยี่สิบเนตรเนือง
จะแลก็ลืมพรับตา
๏ สามโลกไม่มีที่หา	แม้นตาสองตา
บอาจพิศเยาวมาลย์
๏ พระองค์ทรงปรีชาหาญ	ฟากฟ้าบาดาล
ระยั้งระย่อฤทธี
๏ นับใดรามเดียวสวามี	สีดานารี
จะเอาก็ได้ง่ายใจ
๏ ทศกัณฑ์ครั้นฟังพิสมัย	สามมารบรรลัย
ก็ละวิจลโกรธา
๏ คลั่งคลุ้มรุมรึงเสนหา	ร่านร้อนอุรา
ดั่งกาลประลัยลามลน
๏ หทัยบสุขสับสน	มลักเห็นวิมล
พักตรตรึกนึกนาน
๏ ฤดีเดือดดิ้นแดดาล	ยิ่งพิษม์ศรปาน
ประจักษ์ละร้อยรึงกาย
๏ จะนั่งนอนเนื่องกัลหาย	แสนสนมรอบราย
บแลบเล็งโฉมผจง
๏ ลืมบรรทมลืมเสวยลืมสรง	ลืมโฉมเยาวยง
มณโฑผู้เกิดกลางกุณฑ์
๏ ราคเร้ารัญจวนหวนหุน	ขุกคิดทารุณ
จะรณรงค์ชิงนาง
๏ เกลือกรบบมิลุขัดขวาง	ชีพจักวายวาง
ด้วยรักในองค์นงราม
๏ ตริแล้วจึงรื้อทวนถาม	ว่านางโฉมงาม
จะเปรียบอัปสรองค์ใด
/*94๏ พระมเหศวรีฤๅไฉน	ฤๅเปรียบโฉมไท
สมเด็จอุมาเทพี
๏ กับโฉมสิริลักษณ์ลักษมี	ข้างใครจะดี
จงเล่าแต่สัตย์ตัดไป
๏ จึ่งสำมนักขาเฉลยไข	สีดาวิไล
กว่าสามสุรางค์รูปา
๏ ทูลพลางฟั่นเฟือนวิญญา	เอาโฉมรามา
มาร่ำพิไรรำพัน
๏ เหตุพัวพิสมัยใฝ่ฝัน	คลุ้มเคลิ้มสำคัญ
วิปลาสหลงใหล
๏ ราพณ์สำรวลร้องว่าไป	ถามโฉมอรไท
มาเล่าถึงรูปรามา
๏ ฝ่ายพี่พิศวาสสีดา	ส่วนเจ้าเสนหา
ในรามซึ่งเปนสวามี
๏ ว่าแล้วชวนกันพาที	ด้วยรสฤๅดี
อันรุมรันทำรำจวน
๏ ถามว่ามณโฑโฉมสงวน	สิริลักษณ์ประมวล
มาสิ้นทั้งสามโลกา
๏ สรรค์ชุบโฉมราชกัญญา	กับโฉมสีดา
จะงามละกลกลใด
๏ นางสำมนักขาเฉลยไข	แสนมณโฑไย
จะเปรียบสีดาฤๅปาน
๏ ทศกัณฐ์ฟังยิ่งพิการ	พิกลบันดาล
ดั่งเมรุทุ่มทับกาย
๏ บรรจถรณ์ร้อนเร่าระสาย	เพียงเพลิงพลุ่งพราย
ระอุอุระอสุรา
/*95๏ จึ่งเอาทิพรสบุปผา	ขจรกลิ่นคันธา
ลงลาดบนอาสน์เอนสกนธ์
๏ ก็บเย็นบมิหลับสับสน	ตระบัดเสด็จดล
สิงหาสน์วิเชียรบัญชา
๏ เหวยสามอสูรเร่งไปหา	พระพายุไวมา
ทั้งเทพสุริยจันทร
๏ สามเสนามารฤทธิรอน	เห็จขึ้นเขจร
เข้าทูลแต่เทพสามองค์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สมัยนั้นจึ่งพระสุริยง	พระจันทร์อีกองค์
พระพายก็เร็วรีบมา
๏ ดลรัตน์โรงธารเจษฎา	เข้าเฝ้าอสุรา
ในหว่างพหลมนตรี
๏ ท้าวยี่สิบกรยักษี	เยื้อนวัจนวาที
ว่าเราให้ร้อนรำคาญ
๏ พระพายเร่งรำเพยพาน	พัดให้สำราญ
แต่เรื่อยจะค่อยเย็นใจ
๏ พระสุริยจงหย่อนแสงไข	บดบังอยู่ใน
ฝ้าเมฆอย่าซ่านส่ายแสง
๏ พระจันทรจงสำแดง	ศักดาเปล่งแปลง
ทิวาให้เทียมราตรี
๏ สามเทพรับสั่งทศศีร์	ต่างแผลงฤทธี
ประพฤติโดยใจมาร
๏ เสนาโยธาทวยหาญ	เย็นฉ่ำสำราญ
ลงกาเกษมเปรมปราย
/*96๏ ส่วนราพณาสูรบหาย	ร้อนรนสกนธ์กาย
พิกลคับเคืองใจ
๏ เข้าสู่ห้องบรรทมใน	โองการขานไข
แก่มิ่งมณโฑดวงจันทร์
๏ ว่าสองลักษณ์รามหยามหยัน	ตัดกรรอนกรรณ
แห่งนาฏกนิษฐ์ร่วมใจ
๏ ทูษณ์ขรตรีเศียรยกไป	รณรงค์ประลัย
ทั้งพวกพหลพลมาร
๏ จะตอบแทนมันให้ลาญ	ชีพิตด้วยการ
สงครามก็คิดเกรงอาย
๏ แก่ชาวสกลโลกทั้งหลาย	หวังเพโทบาย
ให้ม้วยด้วยเลศอันดี
๏ พี่จะลักเมียมันสมศรี	ให้ชีพสองชี
พินาศด้วยดิ้นแดยัน
๏ มณโฑทูลสนองด้วยพลัน	ว่าพระทรงธรรม์
เปนหลักพำนักพงศ์มาร
๏ ไพร่ฟ้ามาตยาทวยหาญ	ฟากฟ้าบาดาล
ระย่อพระยศฦๅชา
๏ อย่าใฝ่ฟังสำมนักขา	เสียภูมิขัตติยา
จะเลื่องทุกด้าวแดนดิน
๏ อนึ่งกฤดิราชระบิล	สมมุติรามินทร์
ว่าเนื่องในหน่อนารายณ์
๏ ข้าข้อยขอเล่าความถวาย	ครั้งภูธรผาย
ยังมุขพิมานบัญชร
๏ นกกระจอกทั้งคู่สมจร	ยี่สิบพระกร
บันฦๅกำจัดสกุณี
/*97๏ นกน้อยบมิบากบินหนี	ข้าขับมันมี
ด้วยอาทินามอัชบาล
๏ บัดขรรค์มาโดยคัคนานต์	ฟอนฟาดประหาร
ศีรษะทั้งสองสกุณา
๏ แสดงเดโชไชยพลา	นุภาพมหา
มหิทธิหน่อนารายณ์
๏ แล้วสองลักษณ์รามหลานชาย	สุรภาพเพริศพราย
ด้วยศัสตรศิลป์สากรรจ์
๏ พระองค์พงศ์พรหมรังสรรค์	อย่าเอาอาธรรม์
มุลทินมาพานบาทา
๏ ขุนราพณ์แค้นขัดสหัสา	ดุจดาบเพชรมา
ประหัตประหารฤๅทัย
๏ จึ่งเอื้อนโองการเฉลยไข	ว่าเจ้าดวงใจ
มายกมนุษย์เดินดิน
๏ ถึงเชี่ยวชาญการศรศิลป์	ไม่มีปีกบิน
จะข้ามมาดลกลใด
๏ แต่จะทุกข์ผอมตรอมใจ	เที่ยวเซชังไป
กว่าชีพจะม้วยมรณา
๏ เจ้าอย่าคิดพะวังกังขา	ถึงได้สีดา
มาไว้พี่ไม่อาธรรม์
๏ พวกเรากอปรอิทธิกรรม์	เล่ห์กลนองนันต์
บห่อนจะแพ้สองคน
๏ มณโฑสนองสารบัดดล	ใช่แกล้งกล่าวกล
สรรเสริญมนุษย์เยียไร
๏ ครั้นทัดขัดอัชฌาสัย	บมิทัดทูลไท
ก็คิดพระคุณภูธร
/*98๏ ด้วยได้พึ่งบาทมุลิกร	จงทรงอนุสรณ์
เปนชายอย่ามุ่งหมิ่นชาย
๏ สิบเศียรฟังวัจน์เคืองระคาย	บตอบอภิปราย
วิจลจิตเดือดดาล
๏ ร้อนรุ่มฤๅทัยรำคาญ	นิ่งนึกตรึกการ
ในเล่ห์จะลักสีดา
๏ ออกสิงหาสน์สั่งเสนา	ให้รีบไปหา
ม้ารีศมาดลโรงธาร
๏ เปาวนาสูรมนตรีมาร	รับราชโองการ
แล้วแล่นระเห็จเตร็ดไป
๏ ถึงจึ่งทูลแจ้งแถลงไข	ว่าภูวนัตตรัย
ให้ข้ามาเชิญเสด็จจร
๏ ม้ารีศได้ฟังอนุสรณ์	สวมทรงอาภรณ์
แล้วรีบมายังโรงคัล
๏ เข้าสู่ที่เฝ้าทศกัณฐ์	ก้มเกล้าเคียมคัล
ในกลางนิกรมารา
๏ ทศเศียรชื่นชมปรีดา	เรียกม้ารีศมา
สถิตในอาสน์อำไพ
๏ แล้วแถลงเล่าเหตุขานไข	โดยมีมาใน
ประถมต่อไพรี
๏ เราแค้นคิดใคร่ราวี	แต่หากว่ามี
สติวิตกต่ออาย
๏ แก่เทพคนธรรพ์ทั้งหลาย	จะเพโทบาย
ให้ม้วยด้วยกลมายา
๏ หวังให้ท่านแปรรูปา	เปนเพศมฤคา
ขจิตไปลวงเทพี
/*99๏ จึ่งเราจะลักนางหนี	เห็นว่าสองชี
จะม้วยด้วยเต้าตามนาง
๏ ม้ารีศนิ่งนึกแหนงขนาง	จึ่งสนองโดยทาง
สุภาพทัดทูลพลัน
๏ ว่าสองมนุษย์แขงขัน	แม่ข้าสิ้นกัลป์
ทั้งพี่ก็ต้องศรไชย
๏ ตัวข้าปลิวลงน้ำไหล	ตกกลางสมุทรไท
จึ่งรอดชีวิตคืนมา
๏ สุรภาพศรศักดิ์หนักหนา	ข้าเห็นแก่ตา
ดังฤๅจะใช้กลับไป
๏ แต่ขรฤทธิ์ล้ำสูญกษัย	พระวงศ์องค์ใด
จะทัดจะเทียมก็บมี
๏ ยังม้วยด้วยศักดิ์ศรศรี	ธตรึกจงดี
จะลักสีดามาไย
๏ ทศกัณฐ์ขัดอัชฌาสัย	กระทืบโรงไชย
พิโรธเต้นตบมือ
๏ ฤทธิ์สองชีไฉนฤๅ	กูเดียวดอกฦๅ
ไตรภพกระลอกกลอกกลาย
๏ เฉกเขาไกรลาสหลวงหมาย	ปางทุ่มทำลาย
กูยอแต่มือเดียวเบา
๏ ใดท่านแกล้งกล่าวข่มเรา	ยกฤทธิ์รามเอา
เปนยิ่งกูไม่ขอฟัง
๏ บใฝ่กิจท่านลำพัง	เพราะเหตุกูหวัง
สีดาเปนศรีเมืองมาร
๏ อย่าควรขัดแขงแถลงสาร	โต้ตอบป่วยการ
จงเร่งไปลวงดวงจันทร์
/*100๏ ม้ารีศสร้อยเศร้าโศกศัลย์	รอยเวรก่อนทัน
จึ่งดลพันเอิญอันตราย
๏ คิดแล้วจึ่งทูลแถลงถวาย	พระยศยิ่งชาย
ทุกเทพท้าวฦๅขจร
๏ ฝูงญาติเปนสุขสโมสร	ลงกาสถาวร
บมีอริราชราวี
๏ โสดสุริยวงศ์ทวารวดี	หลานอัชบาลมี
มหิทธิพ้นภพไตร
๏ เทวาครุฑาอาศัย	สามัญพึ่งไท
ทั้งทศทิศนานา
๏ พระองค์พงศ์พรหมนาถา	ต่างมีกฤษดา
นุภาพปราบจักรวาฬ
๏ ทรงเวทางคศาสตร์เชี่ยวชาญ	ไม่มีแก่นสาร
บควรจะก่ออาธรรม์
๏ หนึ่งโฉมมณโฑสาวสวรรค์	ปวงนาฏกำนัล
อเนกเนื่องบริพาร
๏ ธจะลักเมียเขามาสมาน	สมาคมให้กาล
วิบัติอุบัตินานา
๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังโกรธา	แผดสุรบัญชา
ประกาศก้องโรงธาร
๏ ลงกาเกาะกลางชลฉาน	สองชายสามานย์
ดั่งฤๅจะรู้ข่าวนาง
๏ ท่านยกฤทธิ์รามออกขวาง	กล่าวกลกั้นกาง
ประสงค์จะขัดโองการ
๏ อย่าหวังว่าเราเปนหลาน	อาณาจักรมาร
ก็มีสำหรับแผ่นดิน
/*101๏ ไยดื้อดึงเดาโดยถวิล	บรู้ชีวิน
จะวอดทั้งบุตรภรรยา
๏ ม้ารีศฟังเจ้าลงกา	ตะลึงจินดา
จะทัดก็สุดท่วงที
๏ กูผู้เฒ่าสอนยักษี	ไม่ฟังวาที
จะม้วยทั้งเมืองวอดวาย
๏ จะพาฝูงญาติฉิบหาย	โอ้แสนเสียดาย
ลงกาเสมอเมืองแมน
๏ ย่อมฤทธิอิทธินับแสน	ล้ำฟ้าดินแดน
จะเสียด้วยท้าวเดียวดาย
๏ จะนำพวกพลฉิบหาย	ถึงตัวกูตาย
ทั้งหลายจงรอดชีวัน
๏ เสียตัวเสียญาติอาสัญ	เพราะท้าวอาธรรม์
มิเอาคดีอันดี
๏ คิดแล้วจึ่งทูลทศศีร์	ข้าทัดภูมี
ด้วยเห็นมนุษย์วุฒิไกร
๏ ไม่ฟังจะแขงขัดไฉน	ผู้ข้าขอไป
จะล่อจะลวงรามา
๏ ฝากแต่พวกพ้องพงศา	ทั้งบุตรภรรยา
พระเจ้าจงเลี้ยงโดยธรรม์
๏ ทศเศียรคลายเศร้าสรวลสันต์	สั่งเสนาพลัน
จงเทียบนิกรโยธา
๏ มโหทรรับสั่งออกมา	สรรพลมารา
อันรู้ขนบครบการ
๏ กอปรกลรณรงค์ชำนาญ	สรรพหมู่บริพาร
แลราชรถรูจี
/*102๏ ราพณ์โสรจเสาวคนธวารี	สวมรัตนราชี
พิพัฑฒเอี่ยมอาภรณ์
๏ จับศัสตรประสิทธิ์ถ้วนกร	ยุรยาตรบทจร
มาขึ้นยังแก้วเกยผจง
๏ ม้ารีศแปลงกายยรรยง	เสด็จโดยจำนง
เปนกวางสุวรรณพรรณราย
๏ แกมนพมณีเฉิดฉาย	หูหางเพราพราย
สิริเทพแกล้งกลึงเกลา
๏ เยื้องอกยกตัวดูเฉลา	ผันผยองพริ้งเพรา
ทำนองดั่งม้าสุริยา
๏ ทศกัณฐ์ครั้นเห็นหรรษา	ยกหัตถ์อสุรา
มาลูบมฤคเชยชม
๏ แล้วขึ้นทรงรถบรม	อรรคยานเลื่อนลม
ขึ้นสู่ประเทศคัคนานต์
๏ กงดุมเฉวียนฉวัดชัชวาล	โตกตั้งประติษฏิยาน
กระจังจำรัสรูจี
๏ งอนทูบงามทวยทองตรี	มุขมาศมณี
ประกับประกิตเกาะกัน
๏ บังแทรกบังสูรย์สุริยัน	ชุมสายพรายพรรณ
มยุรฉัตรเจษฎา
๏ เนืองหมู่พลพยุหเสนา	ดาษดื่นซ้ายชวา
สะพราศสะพร้อมทุกภาย
๏ พลมารเริงรื่นไพร่นาย	กวางทองพรรณราย
ก็นำนิกรกรีธา ฯ
ฯ ฉาน ฯ
/*103๏ แต่องค์สุริยปิ่นลงกา	ถวิลโฉมสีดา
ตระลึงในรถนิ่งนาน
๏ บมิชายชมไม้ไพรสาณฑ์	รีบเร่งพลมาร
มาใกล้พอเห็นกุฎี
๏ จึ่งให้โลทันสารถี	เลื่อนรถมณี
ประหยัดซึ่งศัพทสำเนียง
๏ ซับซาบอย่าอึกไอเสียง	ค่อยย่องมองเมียง
เข้ายั้งพหลมนตรี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ แล้วราพณาสูรยักษี	ลงยืนธรณี
ตรัสเรียกอสูรกวางพลัน
๏ ดั้นเดินโดยไพรพนสัณฑ์	กวางทองพรายพรรณ
ก็นำยุบาทยาตรา ฯ
ฯ ฉาน ฯ
๏ ใกล้อาศรมบทคฤหา	องค์เจ้าลงกา
เข้าแฝงพุ่มไม้ใบบัง
๏ ม้ารีศนึกในใจหวัง	ไปแต่ลำพัง
เกลือกนางจะไม่ติดใจ
๏ จึ่งซ้ำเสกเวทวิสัย	เสน่ห์ล่ออรไท
ประสิทธิวิทยาคม
๏ ผันผยองย่องเยื้องทรวดสม	เหลียวเพราพึงชม
ทำนองดั่งสีหลีลา
๏ ฝูงมฤคในไพรพฤกษา	ตามกวางรจนา
อเนกรายเรืองชม
/*104๏ จนถึงศาลาอาศรม	สรวมสวัสดิ์อุดม
ก็เวียนอยู่ตรงกระษัตรีย์
๏ ร้อนอาสน์อมรินทร์เรืองศรี	สุชามบดี
ก็ส่องซึ่งทิพนัยนา
๏ เห็นม้ารีศมารยักษา	แปลงเปนกวางมา
จะลวงพระอรรคเทพี
๏ เหตุราพณาสูรยักษี	จะเสียชีวี
วินาศสุดพงศ์มาร
๏ ฤๅษีเทวาทุกสถาน	จะแสนสำราญ
เปนสุขทั้งสามโลกี
๏ ตริแล้วดลใจมหิษี	ให้ทอดทฤษฎี
มฤคต้องติดใจ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สีดาเยาวยอดพิสมัย	นั่งหน้าศาลาลัย
กับสองกระษัตริย์ชาญณรงค์
๏ ชายชมมิ่งไม้ไพรระหง	เห็นกวางทองผจง
วิจิตรด้วยแก้วแพรวพราย
๏ งามล้ำมฤคมาศทั้งหลาย	ยกย่างพรรณราย
ดั่งสีหจากถ้ำสุวรรณ
๏ แกมรัตนารายฉายฉัน	ต้องแสงสุริยัน
จำรูญระยับจับใจ
๏ นางให้มีจิตพิสมัย	กราบบาทภูวไนย
ธิราชเรืองวิทยา
๏ พระองค์จงโปรดเกศา	จับมฤคโสภา
พิจิตรให้เมียชม
/*105๏ จะเลี้ยงไว้ในอาศรม	ให้คลายเกรียมกรม
ที่จากนครจรลี
๏ แม้คืนอยุทธยากรุงศรี	จะพามฤคี
ไปฝากทั้งสามกระษัตรา
๏ แสนสนมสุรางค์ซ้ายขวา	จะชมมฤคา
เปนศรีนิเวศเวียงวัง
๏ แม้นตายเมียจะเอาหนัง	ลาดบนบัลลังก์
จะปูเปนอาสน์ไสยา
๏ เมียติดตามนาถนาถา	ทุเรศในวนา
นิราศร้างสิ่งสบาย
๏ โปรดเกศเมียเถิดฦๅสาย	ได้กวางจะคลาย
ฤทัยที่พลัดพระนคร
๏ จึ่งพระภุชพงศ์ทรงศร	ตรัสสนองสุนทร
พจนารถสุดสายใจ
๏ กวางนี้พี่พะวงสงสัย	มฤคมาศในไพร
แต่ก่อนบห่อนเห็นมี
๏ จะประดับเนาวรัตน์เรืองศรี	รอยยักขินี
ฤๅผีโขมดดงดอน
๏ แปลงเพศมาล่อหลอน	บมิควรบังอร
จะรักมฤคผิดไป ฯ
๑๑
๏ วรราชฟังภูเบศ	ก็นองเนตรธาราไหล
นรนาถมาตัดใจ	นิฤๅเรียกว่าเมตตา
๏ พระเดชเดโชไชย	ธปราบได้ทุกทิศา
ผีโขมดอันมารยา	จะอาจหลอกก็ผิดที
/*106๏ พระองค์อย่าคิดแคลง	กินแหนงบาทบทศรี
เที่ยงแท้มฤคี	นิเกิดขึ้นที่เขาทอง
๏ ตัวจึ่งเปนสุวรรณ	งามเฉิดฉันไม่มีสอง
จอมภพผู้ครอง	นิกรโลกจงปรานี
๏ เชิญจับมฤคมาศ	ให้ข้าบาทคลายหมองศรี
มิได้มฤคี	ชีวิตเมียจะม้วยมรณ์
๏ โอนองค์ลงกราบบาท	ไทธิราชผู้ทรงศร
กันแสงสะอื้นวอน	ซอนซบพักตร์กับตักไท
๏ สมเด็จพระนฤเบศ	ยลยุพเรศก็พิสมัย
สร้วมกอดเช็ดชลนัยน์	ลูบโลมนุชอย่าโศกี
๏ วิมลเนตรมณีนิล	อันเฉิดฉินจะหมองศรี
พักตร์ผ่องเพียงจันทรี	จะชอกช้ำละอองนวล
๏ จะจับมฤคมาศ	ให้สายสวาดิอย่ากำสรวล
กันแสงสะอื้นครวญ	นิ่งเถิดน้องอย่าอาทร
๏ จึ่งสั่งพระอนุชา	ให้รักษาพระสายสมร
พี่จะพเนจร	ไปตามจับมฤคินทร์
๏ พระลักษณ์ก้มกราบบาท	ทูลสนองนาถนฤบดินทร์
ข้าเห็นมฤคินทร์	แหนงจิตหลากประหลาดใจ
๏ ด้วยฝูงละมั่งป่า	ก้มกินหญ้าโดยวิสัย
บมิดูพระภูวไนย	ตามรีตสัตว์ในดงดอน
๏ กวางนี้บกินหญ้า	ดูพักตราพระทรงศร
แล้วดูอนงค์อร	พระพิเคราะห์ดูจงดี
๏ ข้าเห็นมฤคา	เวียนตรงหน้ามหิษี
ดั่งจะล่อพระเทพี	ดีร้ายยักษ์มาทำกล
๏ ภูวนาถจะคลาไคล	ฝ่ายหลังไซร้จะขัดสน
พระเจ้าจงผ่อนปรน	ดำริดูให้จงดี
/*107๏ สีดาครั้นได้ฟัง	ก็คลุ้มคลั่งกันแสงศรี
เจ้าลักษณ์ช่างพาที	ดั่งหนึ่งกลัวอสุรา
๏ สุวรรณกวางที่กลางไพร	ทูลภูวไนยว่ายักษา
เทพท้าวนิมนต์มา	ให้สังหารอสุรี
๏ ถึงกวางจะเปนกล	กรจุมพลทรงศรศรี
จะกลัวมฤคี	ด้วยอันใดจึ่งทัดทาน
๏ พระไม่เสด็จไป	จะบรรลัยในไพรสาณฑ์
นี่น้องพระภูบาล	จะแกล้งทัดให้ม้วยมรณ์
๏ ว่าพลางกันแสงโศก	วิโยคข้อนอุราสมร
กอดบาทพระสี่กร	สลบนิ่งบติงองค์
๏ ภูธรบวรนาถ	เห็นสายสวาดิก็พิศวง
เอะแก้วพี่ปลดปลง	ชีวาตม์แล้วกระมังนา
๏ พระกรประคองต้อง	อรน้องกนิษฐา
ยังละมุนอุ่นอุรา	จึ่งรู้ว่าไม่วายปราณ
๏ ชุบชลชำระพักตร์	พระเยาวลักษณ์สุดสงสาร
ยุพยอดยุพาพาล	ก็พลันฟื้นสมประดี
๏ แล้วปลอบอนงค์สมร	กล่าวสุนทรประโลมศรี
แก้วตาอย่าโศกี	ให้เรียมร้อนอุระกรม
๏ เจ้าลักษณ์จงรักษา	วนิดาในอาศรม
พี่จะเข้าไพรพนม	พนาเวศพเนจร ฯ
๑๖
๏ สั่งแล้วพระจับธนูศร	ทายทอดวรกร
ยุบาทเยื้องยาตรา ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*108๏ สมัยนั้นอสุรกวางมายา	เห็นพระรามา
ลีลาศย่างจรลี
๏ เผ่นโผนเข้าพนศรี	แล่นข้ามคีรี
ลงสู่อรัญมรรคา
๏ แล้วเหลียวหลังเหลือบแลหา	เห็นไล่ห่างมา
ค่อยร่ายเข้าชายไพรวัน
๏ พระเสด็จยุรยาตรผาดผัน	ครั้นฉุกจะทัน
อสุรกวางมายา
๏ เผ่นโผนขึ้นจอมภูผา	เลียบเหลี่ยมศิลา
เข้าลับยังเวิ้งคีรี
๏ มาแปดโยชน์หย่อนวิถี	เดชะกำลังพี
ริยภาพหน่อภุชพงศ์
๏ เพียงกมลาสน์ลีลาหงส์	รวดเร็วยิ่งยง
กระบัดก็ไล่มาทัน
๏ ม้ารีศจึ่งเหาะเห็จหัน	กลางหาวเหิรพลัน
เข้าแฝงในกลีบเมฆา
๏ รำพึงในใจยักษา	กูจะมรณา
แต่เปล่าประโยชน์ฤๅมี
๏ จะให้สมคิดทศศีร์	แทนแค้นไพรี
จงสามกระจัดพรัดพราย
๏ นรนาถรู้เลศอุบาย	ชุมมนตร์พระพาย
ให้พัดกระจัดเมฆา
๏ หลิ่วชายนัยน์เนตรเบื้องขวา	ก่งศรศักดา
ประภาพผาดแผลงไป
๏ เสียงเพียงฟ้าฟาดแสนไศล	แสดงเดโชไชย
ไปปักอุระอสุรี
/*109๏ ม้ารีศครั้นต้องศรศรี	ตกยังธรณี
ก็ร้องด้วยเพโทบาย
๏ ศัพทเสียงเฉกเสียงนารายณ์	ว่าพี่จำตาย
เพราะเลศอันกวางราญรอน ฯ
๑๑
๏ วรราชสีดา	เคร่าครวญท่าพระทรงศร
บงเนตรคอยภูธร	สถิตหน้าศาลาลัย
๏ สดับศัพทกวางร้อง	รัญจวนข้องฤทัยไฉน
แว่วเสียงพระภูวไนย	ประจักษ์แจ้งระลุงหลง
๏ โอ้โอะกูใจกาจ	มาใช้ราชสุริยวงศ์
ตามกวางจนให้พระองค์	บพิตรท่านอนาทร
๏ นางโหยละห้อยหา	นราเมศธิเบศร
เสียแรงดั้นดงดอน	มาติดตามพระจักรี
๏ ป่วยการเมียประติพัทธ์	พระทรงยศเรืองศรี
กวางร้ายมาโกลี	แกล้งก่อกรรมให้จำตาย
๏ สองกรข้อนอุรา	พระยอดฟ้ามาสูญหาย
เมียรักจักขอตาย	ไปตามท้าวในเมืองอินทร์
๏ เทเวศฤๅษีสิทธ์	ได้แจ้งกิจจะติฉิน
ไทท้าวทั่วแดนดิน	จะดำเนียนดูอัปรีย์
๏ ว่าเมียนี้สามานย์	จึ่งจงผลาญพระโฉมศรี
แกล้งใช้นฤบดี	ไปตามทรายจนวายชนม์
๏ เจ้าลักษณ์เจ้าลีลาส	ตามภูวนาถอันอยู่หน
ไปช่วยพระจุมพล	อย่าช้าทีจะมีภัย
๏ พระลักษณ์สนองนาฏ	พระอรรคราชอย่าสงสัย
พระเดชพระภูวไนย	ทั้งตรีโลกบเท่าทัน
/*110๏ เฉกกวางประเล่ห์ริ้น	จะบินตีพระคชกรรม์
ตรีเศียรทูษณ์ขรพลัน	พิราพบัดปราชัย
๏ พรหมินทร์สุรินทรา	ทุกชั้นฟ้าก็หวาดไหว
ชุมนุมทั้งแดนไตร	นิมนต์ท้าวมาผลาญมาร
๏ ดั่งฤๅจะพ่ายแพ้	แก่กวางร้ายอันเดียรฉาน
แม้แน่นทั้งจักรวาฬ	บอาจอิ่มกำลังศร
๏ ถ้าท้าวเปนเหตุการณ์	จะบันดาลอุบาทว์จร
ดินฟ้าแลสาคร	จะมอดไหม้ประลัยกัลป์
๏ พี่นางอย่าสงสัย	ว่าพระภูวไนยจะอาสัญ
เสียงนี้คือกุมภัณฑ์	อุบายร้องด้วยมายา
๏ นางท้าวธตอบตัด	บเอาอรรถนำพา
ขึ้งเคืองพระนุชอา	ดูรข้อนอุระราญ
๏ จะแล่นเข้าสู่กุณฑ์	ให้เปนจุณธุลีลาญ
ไปโดยพระนฤบาล	บอยู่คร่ำระกำกวน
๏ พระลักษณ์สดับศัพท์	เสาวนิศถ่ายทวน
จะไปก็ไม่ควร	จะอยู่ไซร้ก็ไม่ดี
๏ ตริพลางจึ่งทูลพลาง	พระพี่นางอย่าโศกี
จะโดยดั่งเสาวนีย์	ไปตามท้าวในหิมวา
๏ ทูลพลางก็ยอกร	อภิวาทวันทา
ฝากฝูงสุราอา	รักษทั่วทั้งดงดอน
๏ ทวยเทวจัตุโล	กบาลองค์อดิศร
สุรวัชรินทร	แลจตุพักตร์อันศักดา
๏ นรเทวะจงทรง	กรุณรสรักษา
พี่นางอย่าให้อา	ดูรอันตรายปอง
๏ แล้วนบอำลาบาท	ภูวนาถผาดผยอง
พลางเดินแล้วเมิลมอง	มาดูนาฏในศาลา
/*111๏ ขุกคิดก็คืนยัง	วรราชกัลยา
ก้มกราบกับบาทา	พระพี่นางแล้วถอนใจ
๏ ทูลว่าจะอยู่เปลี่ยว	แต่ผู้เดียวอนาถไฉน
น้องนี้ให้หนักใจ	ที่จะจากพเนจร ฯ
๑๖
๏ ว่าแล้วนบลาบังอร	เข้าสู่ดงดอน
ระทึกฤทัยจรจรัล
๏ เทพฟังน้องท้าวรำพัน	แต่เห็นเหตุอัน
อสูรจักวายปราณ
๏ ทวยเทพจึ่งไม่บริบาล	แย้มเยี่ยมพิมาน
สำรวลเร่งเริงใจ
๏ โปรยคันธบุปผามาลัย	อวยพรภูวไนย
แล้วหับพิมานรูจี
๏ ขุนราพณ์ก็แปลงอินทรีย์	เปนเพศโยคี
ออกจากอรัญตรงมา
๏ สงบเสงี่ยมเสี่ยมสารสุทธสา	ทรสำรวมตา
ดูต่ำชำเลืองธรณิน
๏ บมิเหยียบมดปลวกโดยถวิล	ครั้นใกล้เทพิน
ก็อวยสวัสดิสาทร
๏ วรราชสีดาดวงสมร	ฤๅษีถวายพร
ก็โสมนัสศรัทธา
๏ หฤทัยไม่คิดกังขา	อาสน์ปูรจนา
ก็เชิญฤๅษีมีญาณ
๏ ทศเศียรฤๅสิทธ์เสี่ยมสาร	แถลงถามเยาวมาลย์
ว่าไยมาอยู่กลางไพร
/*112๏ เหตุการณ์พิบัติมีไฉน	กูเห็นนางใจ
กูอ่อนระทวยปรานี
๏ ป่ากว้างล้วนช้างเสือสีห์	เจ้าเปนสตรี
บสมที่อยู่เดียวดาย
๏ ควรสถิตปราสาทเฉิดฉาย	แสนนางรอบราย
จำนำบำเรอบริบาล
๏ บควรทุเรศราชฐาน	โทนเถื่อนกันดาร
ด้วยสรรพยากทุกอัน
๏ อรรคราชจึ่งเฉลยคำพลัน	ว่าเจ้าจอมธรรม์
ธิราชวงศ์โยทธยา
๏ มอบเมืองไว้น้องรักษา	มาทรงจรรยา
อยู่แรมอรัญกุฎี
๏ ตัวข้าผู้เปนมหิษี	โดยด้วยภักดี
มาอยู่บำเรอราชา
๏ หนึ่งข้าใคร่แจ้งกิจจา	พระสิทธามา
เพื่อสิ่งประสงค์อันใด
๏ ทศเศียรฤๅษีเฉลยไข	ว่ารูปเที่ยวใน
อรัญญจาริกมา
๏ เบื้องอาศรมบทคฤหา	อยู่เกาะลงกา
พิภพท้าวทศกัณฐ์
๏ ท่านนั้นสุรภาพเข้มขัน	พระเวททั้งพัน
ก็อยู่ในใจชำนาญ
๏ ครุฑาเทวาทุกสถาน	สากลจักรวาฬ
ก็น้อมพำนักเนืองนอง
๏ เพียบโภไคศวรรย์ก่ายกอง	แต่ไร้คู่ครอง
เปนปิ่นอนงค์กำนัล
/*113๏ ท้าวทั้งสามภพเสาะสรร	ส่งโฉมนางอัน
วิลาสมาเลือกนานา
๏ ก็บได้สบสมจินดา	บัดนี้ยังหา
ที่พึงพระทัยก็บมี
๏ สีดาสนองวัจนฤๅษี	ใดท่านเปนชี
จึ่งกล่าวให้ผิดกิจการ
๏ เสพสมาคมด้วยมารพาล	ประพฤติเจือจาน
กุศลระคนอาธรรม์
๏ รากษสเหล่านั้นเดียดฉันท์	เบียดเปียฬพรตกรรม์
ฤๅษีมุนีเกลียดกลาย
๏ เจ้ากูพระรามฦๅสาย	เปนหน่อนารายณ์
พระเกียรติเลื่องฦๅขจร
๏ มาทรงพรตในสิงขร	เทวาอวยพร
ฤๅษีมุนีสมญา
๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังโกรธา	จึ่งเฉลยวัจนา
จงนางสดับคำแสดง
๏ สมัยหนึ่งกระต่ายอวดแขง	สู่สารตัวแรง
จะชัยชนะกลใด
๏ ผิฉะนั้นดุจลูกกวางไพร	สู้สีหราชใจ
สมรรถฤทธาพล
๏ เฉกสองมนุษย์เดินหน	ดั่งฤๅจะผจญ
ประทะสมเด็จอสุรา
๏ ยุพราชเฉลยวัจนสิทธา	ตรีเศียรกากนา
พิราพแลทูษณ์ขรมาร
๏ พลสิบสี่สมุทรแหลกลาญ	ยับย่อยดรธาน
ฤๅษียังได้ยินฤๅ
/*114๏ รากษสใครนับใครถือ	หากเขาเล่าฦๅ
เปนเหตุด้วยจักวอดวาย
๏ สิ้นทั้งลงกาฉิบหาย	เพราะศรนารายณ์
คือเจ้ากูพระรามา
๏ ราพณาสูรเกรียงโกรธา	สำแดงเดชา
นุภาพดาลดูไกร
๏ กลับเปนรูปมารมไห	ยืดยืนเยี่ยมไพร
คือดั่งพระสุเมรุคีรี
๏ ครบเศียรสิบเศียรรัศมี	ยี่สิบเนตรมี
ละดวงดั่งดวงสุริยา
๏ เทพีผาดเห็นยักษา	พ่างเพียงชีวา
ชีวิตจะสิ้นสุดสกนธ์
๏ กรีดร้องมองตามพนาสณฑ์	บมิเห็นจุมพล
ก็ปิดพระเนตรโศกา
๏ ทศเศียรแผดเสียงโกลา	ดูดู๋สีดา
ช่างกล่าวบังอาจทัดเทียม
๏ ยกฤทธิ์มนุษย์บเจียม	ตนกล่าวเลียบเลียม
ทระนงดั่งนี้เพื่อใด
๏ หากสุนทรลักษณ์วิไล	สุดหาโฉมใน
สามโลกบทัดเท่าทัน
๏ คิดใคร่ผลาญชีพชีวัน	เหตุหวังเปนขวัญ
พิภพกรุงลงกา
๏ จะปูนบริรักษ์รักษา	ถนอมสร้อยสุดา
บให้ระคายฤทัย
๏ ปลอบพลางยื่นมือบไคล	ช้อนแผ่นดินใน
สถานราชสีดา
/*115๏ ขึ้นใส่บนท้ายรถา	สถานนั้นคณนา
ได้โยชน์ในแคว้นมณฑล
๏ เหาะโดยอากาศเวหน	ดับแสงสุริยน
ชรอุ่มชรอ่ำอัศจรรย์
๏ ทวยเทพสร้อยเศร้าโศกศัลย์	ทุกข์ถึงทรงธรรม์
ทั้งสามสมเด็จกระษัตรีย์ ฯ
๑๑
๏ วรราชสีดา	ครั้นยักษามาพาหนี
ข้อนทรวงเข้าโศกี	พิลาปอาบสุชลนัยน์
๏ เหลียวซ้ายก็เปล่าตา	จะแลขวาบเห็นใคร
ฤๅมีที่อาศัย	สำนักใครจะรอดปาง
๏ กูผิดกูคิดพลั้ง	รอยกรรมหลังจึ่งหมองหมาง
ใช้ท้าวไปตามกวาง	แล้วซ้ำใช้พระอนุชา
๏ ไปตามพระจักรี	ทีนี้สุดที่แลหา
โอ้โอะอนิจจา	ฤๅห่อนพ้นจากมือมาร
๏ คร่ำครวญรัญจวนจิต	กรรมโพ้นติดจึ่งตามผลาญ
ไฉนเลยพระภูบาล	จะรู้ข่าวมันพาหนี
๏ อารักษ์อันรักษา	ทุกทางท่าพนาลี
ช่วยทูลว่ายักษี	มันลอบลักเอาเมียมา
๏ ร่ำพลางนางผันแปร	ชะแง้แลทุกทิศา
ห่อนเห็นพระภรรดา	ก็โศกสิ้นสมประดี ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นสดายุปักษี	อยู่ยอดฉิมพลี
ก็เห็นอสูรอาธรรม์
๏ ลักราชลีดาผาดผัน	ใส่รถจรจรัล
จะไปยังเกาะกรุงมาร
/*116๏ สกุณโกรธเพียงเพลิงผลาญ	เผ่นโผนบินทะยาน
ด้วยฤทธิ์กำลังเกรียงไกร
๏ กางปีกปิดแสงสุริย์ใส	เข้ากั้นรถไชย
ก็ร้องสำทับอสุรา
๏ ว่าเหวยทศเศียรโมหา	วรราชสีดา
เปนเมียพระรามฤทธิรงค์
๏ มึงคนมนทโม่ห่ใหลหลง	ลอบลักโฉมยง
จะม้วยทั้งเมืองดรธาน
๏ เร่งส่งนางมาอย่าช้านาน	หาไม่จะผลาญ
ให้ม้วยแต่ในพรับตา
๏ ทศเศียรจึ่งตอบวาจา	ใช่การสกุณา
จะห้ามจะแหนผิดที
๏ ใช่วงศ์พงศ์พันธุ์ปักษี	จะจวบชีวี
ด้วยสองมนุษย์สามานย์
๏ เองอย่ากล่าวอื้ออวดหาญ	จะสาดศรผลาญ
ให้กลิ้งในพื้นพสุธา
๏ ปักษีตอบขุนยักษา	ทศรถบิดา
พระรามสหายแห่งกู
๏ นางนี้สุณิสาโฉมตรู	จะนำดนู
ไปคืนแก่องค์จักรี
๏ ว่าแล้วโถมเข้าราวี	รุกไล่อสุรี
ก็ย่นจนรถทศกัณฐ์
๏ เท้าถีบปีกตีบุกบัน	จิกคอกุมภัณฑ์
ก็หล่นวินาศดาษดิน
๏ สกุณร่ำคำรณร้องฉิน	ทศเศียรอสุรินทร์
จงส่งสีดามาพลัน
/*117๏ ทศกัณฐ์คับแค้นหุนหัน	จับศรยืนยัน
ก็แผลงด้วยแรงกายา
๏ ไหวหวั่นครรชิตทิศา	ศรทำฤทธา
ไปรุกไปราญราวี
๏ ขุนราชวิหคปักษี	แกว่งสองปีกตี
ธนูอสูรยับยัน
๏ ถีบฉัตรธงฉานหักหัน	โถมจิกทศกัณฐ์
ประยุทธบนรถทองพราย
๏ ทศเศียรจับตรีศูลผาย	อ่านเวทอุบาย
แล้วพุ่งยังขุนสกุณา
๏ สกุณไกวกวักปีกร่อนรา	ตรีศูลอันมา
ตระบัดก็กลับหลังพลัน
๏ บมิฝืนลมปีกอันมหันต์	คืนยังทศกัณฐ์
บต้องบถูกสกุณี
๏ จึ่งราพณาสูรยักษี	โกรธดังอัคคี
ก็ขว้างคทาธรทอง
๏ ปักษีบทันผันผยอง	ต้องเพชรตะบอง
ก็ถอยกำลังกายา
๏ ตกจากภาคพื้นเวหา	ฟุบเหนือพสุธา
อนาถลาญสมประดี
๏ ขุนมารเร่งรถปลาตหนี	ชื่นชมเปรมปรีดิ์
ก็ดั้นมาโดยเมฆิน
๏ สกุณฟั่นฟื้นชีวิน	ตระบัดโบยบิน
กระพือคำรณติดตาม
๏ กางปีกกั้นรถบมิขาม	ทระนงคุกคาม
ทะยานเข้าถีบทศกัณฐ์
/*118๏ สิบหน้าเลือดย้อยแดงฉัน	เล็บปากดั่งฟัน
ด้วยเทพศัสตรแสนตาว
๏ จิกชักหักรถกลางหาว	กำกงร่วงพราว
ระทมลงโซมธรณี
๏ คั้นคาบกลางตัวสารถี	เยาะหยันอสุรี
ฉวัดเฉวียนโบยบิน
๏ ราพณาสูรอุ้มเทพิน	รณรงค์สกุณิน
แต่สองในกลางเมฆา
๏ ต่างไวต่อไวสหัสสา	ขว้างสรรพศัสตรา
ด้วยโกรธเกรียงเกรียมใจ
๏ พสุธาอากาศหวาดไหว	ทศเศียรชิงชัย
จนสิ้นกระบวนยุทธการ
๏ สิ้นศัสตราวุธแผลงผลาญ	แต่มือเปล่าดาล
ระทดสลดหฤทัย
๏ สกุณาร่ารื่นเริงใจ	กล่าวคำไยไพ
ว่าเหวยอสูรเกี่ยงตาย
๏ อย่าหวังฆ่าชีพกูวาย	สิ้นภพทั้งหลาย
บควรคะนึงป่วยที
๏ เว้นแต่แหวนก้อยมหิษี	เครื่องทรงพระศุลี
นั้นแลจะฆ่ากูตาย
๏ ราพณาสูรฟังเปรมปราย	ห่อนคิดความอาย
มโนมานะฤๅมี
๏ จึ่งถอดธำมรงค์เทพี	วรราชมหิษี
ก็บิดสะบัดปัดกร
๏ ถอดแหวนจากหัตถ์สายสมร	ทศเศียรฤทธิรอน
ก็ขว้างยังขุนสกุณา
/*119๏ จึ่งสดายุราชปักษา	ต้องแหวนจักรา
จะปิ่มชีวิตวายชนม์
๏ ปีกหักตกจากเวหน	คาบแหวนนฤมล
ก็ล้มยังพื้นปัฐพี
๏ ทศเศียรอุ้มนางวางหนี	กลัวพระจักรี
จะตามมาทันอสุรา ฯ
๑๑
๏ อรรคราชเทพี	เห็นปักษีตกเวหา
ทอดองค์ลงโศกา	ก็ครวญคร่ำน้ำเนตรนอง
๏ โอ้ขุนทิชาชาติ	ทรงอำนาจบมีสอง
ควรฤๅไม่ตรึกตรอง	บอกดวงใจให้ศัตรู
๏ ขืนคิดว่ายักษี	มันจะมีความอดสู
ไม่คิดคะนึงดู	ว่าอสุรามันอาธรรม์
๏ สองกรกระทุ่มทรวง	ระลวงโศกกันแสงศัลย์
ไฉนเลยพระทรงธรรม์	จะทันเมียที่ไหนมี
๏ นางทรงโศกาดูร	พอพบมยูรปักษี
จึ่งสั่งว่าพี่ปรานี	ช่วยทูลท้าวด้วยเถิดรา
๏ คร่ำครวญโดยอัมพร	เห็นวานรปลายพฤกษา
เปลื้องสไบอันทรงมา	ก็โยนไว้ให้วานร
๏ ร้องสั่งกระบิลไพร	จงทูลไท้ผู้ทรงศร
ว่าท้าวยี่สิบกร	มันพาน้องไปลงกา ฯ
๑๖
๏ ทศเศียรถึงกรุงยักษา	รำพึงจินดา
ด้วยโฉมยุพินเยาวมาลย์
๏ จะนำไปสู่ราชฐาน	กริ่งเกลือกรำคาญ
ลืดาจะกลั้นใจตาย
/*120๏ กูจะชวดเชยชมสบาย	ตริแล้วพาสาย
สมรไปสู่อุทยาน
๏ ครั้นถึงสวนศรีพิศาล	วางองค์นงคราญ
ในที่ประทับพลับพลา
๏ มอบสาวอสุรีรักษา	อีกแสนเสนา
ทั้งองค์สหัสกุมาร
๏ แล้วองค์อสูรกล่าวคำหวาน	ปลอบโยนเยาวมาลย์
ว่าเจ้าอย่าเศร้าโศกา
๏ พี่จะแสนสุขเสนหา	ตราบเท่าชีวา
วินาศสิ้นสุดกัลป์
๏ เจ้าค่อยอยู่ยังสวนขวัญ	พี่ขอลาพลัน
จะคืนมาสู่สมสมร
๏ ว่าแล้วท้าวยี่สิบกร	เหาะขึ้นอัมพร
มาสู่นิเวศลงกา
๏ ฝ่ายนาถนารายณ์นาถา	คอนหนังมฤคา
ตระบัดก็รีบดำเนิน
๏ ข้ามธารผ่านโขดเขาเขิน	หฤทัยบเพลิน
รำถึงสีดารอนรอน
๏ โดยด่วนเดินดั้นดงดอน	บัดพระสี่กร
ก็พบพระลักษณ์อนุชา
๏ พระตระหนกตกใจนักหนา	จึ่งถามกิจจา
ดั่งฤๅเจ้าละเทพี
๏ ให้ผิดโบราณคดี	ไพรพฤกษ์สตรี
อยู่เดียวจะดาลดลภัย
๏ พระอนุชาก้มเกล้าทูลไข	โดยอัศจรรย์ใน
ประถมเหตุมีมา
/*121๏ นารายณ์ทิ้งหนังมฤคา	ลงเหนือพสุธา
ก็รีบดำเนินเดินพลัน
๏ แล่นพลางพลางเศร้าโศกศัลย์	บันลุอรัญ
กุฎีบยลเยาวมาลย์
๏ พระเข้าค้นทั่วทิศสถาน	บได้พบพาน
พระนุชสุดโศกา
๏ ทุกทิศหาเหลือหา	โดยรอบคณนา
ประเทศแคว้นกุฎี ฯ
๑๑
๏ ท้าวทรงกันแสงครวญ	รัญจวนจิตพระจักรี
ร้องร่ำคำนึงศรี	สวัสดิ์สร้อยสุดาสมร
๏ มิเคยพลัดก็จำพราก	มิเคยจากมาจำจร
อกพี่เสมอถอน	ฤทัยไกลไปจากองค์
๏ ปานนี้จะเศร้าสร้อย	โหยละห้อยเพียงพิศวง
ใครเลยจะดำรง	ฤทัยน้องให้เคลื่อนคลาย
๏ ใครหนอมาลอบลัก	พระวรอัครโฉมฉาย
จงช่วยมาทำลาย	ชีวิตเราให้ม้วยมรณ์
๏ คิดมาก็เสียแรง	กูแบกแล่งธนูศร
มาเที่ยวพเนจร	จะกันเมียบรอดปาง
๏ ไทท้าวทั้งธรณิน	จะติฉินให้หมองหมาง
ว่าพี่นี้พานาง	มาทอดทิ้งเสียกลางดง ฯ
๑๖
๏ พระลักษณ์สร้อยเศร้าพิศวง	ครั้นค่อยดำรง
สติก็ทูลภูมี
๏ ว่าพระจะทรงโศกี	อยู่ไยช้าที
จงเร่งไปตามเยาวมาลย์
/*122๏ พระได้สมประดีบนาน	ด่วนด่วนโดยกาล
ตระบัดจากศาลาลัย
๏ ผายผ่านเถื่อนธารเทินไพร	บมีทางไป
ก็ดั้นอรัญจรลี
๏ ขึ้นข้ามเขาโขดคีรี	รอนแรมมามี
ลำดับกำหนดเจ็ดวัน
๏ จึ่งพบดาบแลพระขรรค์	หักเยินย่อยยัน
ก็ตกอยู่เรี่ยรายทาง
๏ สองท้าวสนเท่ห์อางขนาง	ใครหนอลักนาง
ชะรอยจะเกิดยุทธการ
๏ แม้นเราตามพบจะผลาญ	ชีพิตให้ลาญ
ด้วยศัสตรแสงศรพล
๏ ผาดเห็นรถหักเกลื่อนหน	สารถีสิ้นชนม์
ด้วยเล็บแลบาทสกุณี
๏ ดีร้ายสดายุปักษี	รณรงค์อสุรี
จะรีบไปช่วยจงทัน
๏ พอพบสกุณีด้วยพลัน	คาบธำมรงค์อัน
วิจิตรกลิ้งกลางดิน
๏ ทั้งสองนรนาถนรินทร์	สร้วมกอดสกุณิน
พิลาปถามกิจจา
๏ ปีกหางย่อยยับแสนสา	หัสเพียงชีวา
วินาศนี้เพื่อใด
๏ สกุณชำเลืองเฉลยไข	ทศเศียรอาจใจ
มาลักสีดาพาจร
๏ กูกางปีกปิดทินกร	บดบังอัมพร
บันดาลดั่งราตรีกาล
/*123๏ เข้ารณรงค์ชิงเยาวมาลย์	อสูรรอนราญ
จนศัสตรสิ้นสุดลง
๏ กูจึ่งกล่าวถ้อยทระนง	ว่ากลัวธำมรงค์
ในหัตถ์แห่งนางโฉมตรู
๏ ราพณาสูรห่อนอดสู	ถอดทิ้งถูกกู
ก็ตกลงจากเมฆา
๏ มันเร็วรีบอุ้มสีดา	เหาะไปลงกา
นิเวศเกาะกรุงมาร
๏ ตรงทิศทักษิณพิศาล	เร่งตามไปราญ
ประยูรโคตรอสุรี
๏ กูไว้ใจท่าสองศรี	หวังแถลงคดี
ให้แจ้งซึ่งข่าวบังอร
๏ บอกแล้วถวายแหวนภูธร	ขุนทิชากร
บนานก็สิ้นชีวา
๏ สองท้าวแสนโศกสหัสา	ร่ำรักสกุณา
ผู้เปนสหายบิตุรงค์
๏ พระพิลาปพิไรใหลหลง	ว่าท่านผู้ทรง
พหลกำลังฤทธา
๏ ดั่งฤๅพ่ายแพ้ยักษา	เพราะซื่อสัจจา
ไปบอกยุบลไพรี
๏ เสร็จพระร่ำรักปักษี	นรนาถจักรี
จะปลงพระศพแทนคุณ
๏ จึ่งพระกฤษณรักษ์ศักดิ์สุน	ทรเดชอดุลย์
ก็จับธนูดูยง
๏ โน้มน้าวพรหมาสตร์แล้วทรง	แผลงเปนเมรุปลง
พระศพสกุณด้วยพลัน
/*124๏ แล้วสองภูวนาถผาดผัน	กรายกรตามกัน
เข้าสู่วนานต์ดานดง
๏ ผ่านแถวแนวพฤกษ์ไพรระหง	ชมช่อบุษบง
สาโรชบานบังใบ
๏ รวยรวยเสาวคนธ์ยวนใจ	หฤทัยท้าวไท
ถวิลพธูเทพี
๏ มาสิบหกโยชน์วิถี	สองสุรกษัตรีย์
ก็สบอสุรกุมภณฑ์
๏ สองมือโอบอ้อมพนสณฑ์	พระเสด็จจรดล
ก็หลงเข้าวงมือมาร
๏ ครึ่งตัวสูงสุดไพศาล	สองตาเหลือกลาน
ดั่งดวงประกายพรึกพรรณ
๏ เขี้ยวโง้งเงื่อนงาคชกรรม์	ซีกฟันละอัน
ดั่งแท่งศิลายาวรี
๏ ลิ้นแลบลามเลียธรณี	สกนธ์กายล่ำพี
พันฦกนิคับดงดาน
๏ เอางูต่างสร้อยสังวาล	เลี้ยวเลิกพังพาน
ก็ผกผงาดรอบตน
๏ กระดูกสิงสัตว์เกลื่อนหน	กองท่ามภูวดล
จะทัดจะเท่าศิขรินทร์
๏ กุมภณฑ์ผาดเห็นภูมินทร์	ร้องก้องแดนดิน
ว่าเหวยมนุษย์สองนาย
๏ ไม่รู้สึกชีพจะวาย	หลงเดินมาตาย
ในมือพระกาลเพื่อใด
๏ สองมืออสูรรวบภูวไนย	ด้วยเดชาไว
ยกูณฐ์บันดาลร้อนรึง
/*125๏ ขุนมารนิ่งนึกรำพึง	หมื่นปีปลายหึง
แต่ต้องซึ่งสาปอิศรา
๏ กูกินสิงสัตว์หนักหนา	ผู้คนไปมา
กระดูกก็เกลื่อนกลางไพร
๏ ไม่เหมือนสองชายนี่ไฉน	จึ่งร้อนดั่งไฟ
มหามหัตอัศจรรย์
๏ ฤๅวิษณุรักษ์รังสรรค์	จากอาสน์อนัน
ตนาคไวกูณฐ์มา
๏ เปนพระราเมศมหา	มหิทธิเดชา
นุภาพปราบอาธรรม์
๏ เพื่อกูจะพ้นสาปสรร	เพราะเบื้องบุญอัน
บดินทรโปรดปรานี
๏ คิดแล้วกุมภณฑ์ยักษี	ถามอรรถคดี
ว่าท่านนี้ฤๅอวตาร
๏ จากหลังอุรคินทร์เลอสมาน	มาแผ้วพงศ์มาร
อันบังด้วยโมห์อาธรรม์
๏ ภูวนาถเฉลยวัจนกุมภัณฑ์	เรานารายณ์อัน
สฤษฏิเปนรามา
๏ บัดนี้ทศเศียรยักษา	มันลักชายา
ไปสู่นิเวศเวียงมาร
๏ เราจึ่งตามมาจะผลาญ	อสูรมารพาล
จงสิ้นทั้งญาติประยูร
๏ กุมภณฑ์ก้มเกล้าท่าวทูล	แถลงโทษแต่มูล
กิจดึกดำบรรพ์
๏ ว่าสยมภูวรังสรรค์	โกรธาข้าอัน
บังอาจหยอกนารี
/*126๏ อันสมญานิลมาลี	จึ่งองค์พระจักรี
พิโรธขว้างจักรมา
๏ ต้องข้าขาดกึ่งกายา	แล้วเจ้าโลกา
ประสาทสาปส่งไป
๏ ให้ทนเทวษอยู่เถื่อนไพร	เลี้ยงชีวาลัย
ด้วยสัตว์อันหลงเข้ามือ
๏ ข้าทูลถามเมื่อใดคือ	จะพ้นสาปฤๅ
บพ้นเทวษกลใด
๏ โลเกศเล่าตรัสอรรถไข	ว่าปางใดไว
ยกูณฐ์แห่งหริรามา
๏ แปรเปนสุริยวงศ์โยทธยา	ทรงนามรามา
กับองค์กนิษฐ์ไชยชาญ
๏ ไปตามยอดเยาวยุพาล	ได้แนะทิศสถาน
สถิตนิเวศอสุรี
๏ จึ่งสุดเขตสาปพระศุลี	คืนสู่ดุษฎี
ด้วยเดชองค์อวตาร
๏ บัดนี้ทศเศียรผู้หาญ	ลักนาฏนงคราญ
ไปสู่พิภพลงกา
๏ นรนาถฟังข่าวชายา	ผ่าวร้อนอุรา
รันลุงระลวงหฤทัย
๏ ชลนาพรึมพร่ำเพรื่อไพร	คั่งคลอคลองนัยน์
เนตรกลั้นกลืนพลัน
๏ แล้วจึ่งตรัสถามภุมภัณฑ์	ลงกาทศกัณฐ์
จะไปไฉนอสุรา
๏ กุมภณฑ์นบสนองบัญชา	ว่ากรุงลงกา
อยู่ตรงทักษิณทิศไป
/*127๏ ทางทุรัศท่าเถื่อนเนินไศล	เดินกึ่งเดือนไกล
จะพบนครพานรินทร์
๏ อันสมมุตินามขีดขิน	พาลีลูกอินทร์
ดำรงพิภพถาวร
๏ ผิพระหริรักษ์สังหรณ์	ไปดลพานร
จงถามหนทางสืบไป
๏ ทูลแล้วกุมภณฑ์ตักษัย	จุติขึ้นไป
ก็ผ่านพิมานเมืองรมย์
๏ เทวกุมภณฑ์ไหว้ชม	สมภารอุดม
ทั้งสองสมเด็จกษัตรา
๏ ฝ่ายพระกฤษณรักษ์นาถา	กับองค์อนุชา
ประเวศโดยอารญ
๏ พระพลางคำนึงนฤมล	โอ้แก้วกับตน
มาจากอุระแรมไกล
๏ เห็นนกร่อนร้องก้องไพร	เคล้าคู่บไคล
อนาถดั่งเรียมอาทร
๏ สาลิกาจับเพกานอน	หว้าจับหว้าวอน
นางนกมาชมร่มรัง
๏ ไก่จับปุ่มไก่ประนัง	เสียงขันแข่งฟัง
สนั่นเสนาะสำเนียง
๏ เปล้าจับเปล้าคู่จับเคียง	แก้วจับแก้วเมียง
แม่นกวิหคเหิรพนม
๏ ดอกบัวจับบัวบินสม	คู่เคล้าคลึงชม
ซะแซ่ซะซ้อร่อกัน
๏ กระทาจับคนทาขัน	คล้าจับคล้าปัน
เหยื่อป้อนแล้วร่อนชมไพร
/*128๏ หมู่ยูงจับยอดยูงไสว	แผ่แพนฟ้อนใน
ยอดพฤกษร้องก้องดง
๏ ยางจับยางยืนงวยงง	แล้วบากบินลง
ยังห้วยละหานหาปลา
๏ กะลุมพูจับจอมภูผา	คับคาคาบคา
มารองเปนรังเรียงทำ
๏ สีชมพูจับชมพู่นำ	เบญจวรรณไต่ลำ
ลดาอยู่คลอคลึงนาง
๏ พอเศร้าแสงสุริยารางราง	ชรอุ่มอับทาง
พนานตย่ำสนธยา
๏ เซ็งเสียงแรดฟานโคลา	มฤคินทรคชา
ออกโพ้นประพาสอารัญ
๏ สมัยนั้นยักษิณีไพรวัน	สกนธ์กายเทียบทงัน
พิฦกพิศพ้นปลายตาล
๏ นามอัสมุขีนางมาร	เสาะแสวงอาหาร
มาสบทั้งสองภูวไนย
๏ ยักษีมีจิตพิสมัย	พิศทรงวิไล
วิลาสล้ำอำมรินทร์
๏ ความรักอักอ่วนครวญถวิล	มุ่งดูภูมินทร์
ทั้งสองไม่ใคร่วางตา
๏ ค่อยย่องมองแฝงภูผา	อสุรเพียงชีวา
จะเด็ดด้วยรักจักรี
๏ สององค์บเห็นยักษี	ชายชมมฤคี
ลิลาศมาตรงนางมาร
๏ จึ่งอัสมุขีใจหาญ	เห็นสองนฤบาล
มาใกล้ก็ป่วนยวนใจ
/*129๏ สุดรักสุดกลั้นพิสมัย	ผาดโผนว่องไว
เข้าฉวยพระศรีอนุชา
๏ โอบอุ้มขึ้นบนเวหา	กอดรัดกระษัตรา
กระสันต์กระเษมเปรมปรีดิ์
๏ บันเทิงเริงราคฤดี	น้องพระจักรี
ก็ดาลตะลึงลานใจ
๏ พอค่ำคลุ้มลงไรไร	ชรลุ่มพื้นไพร
พนัสมืดมัวดิน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึ่งพระหริวงศ์ทรงศิลป์	ผาดเห็นอสุรินทร์
มาอุ้มพระนุชพาจร
๏ พิศวงหฤทัยภูธร	นรนาถสี่กร
สะอื้นแล้วออกวาที
๏ ว่าเมียรักยักษ์พาหนี	พ่อเพื่อนชีวี
มาซ้ำนิราศคลาดคลา
๏ ค่ำคลุ้มบมิรู้แห่งหา	ยักษีจะพา
พระนุชไปหนใด
๏ จึ่งทรงพรหมาสตร์ศรไชย	พาดสายแผลงไป
ก็แจ้งดั่งแสงสุริยง
๏ พระลักษณ์ลานจิตพิศวง	เห็นแสงศรทรง
ประจักษ์ก็คืนสมประดี
๏ จึ่งน้อมศิโรโมลี	ร่ายเวทวิธี
นักสิทธ์ประสิทธิ์ไพบูลย์ ฯ
ฯ ตระ ฯ
/*130๏ ดาลหย่อนอสุรอสูร	ตกห้วยหาดยูร
ยาตรยังพสุธา
๏ พระแกว่งขรรค์เพชรเจษฎา	รอนหัตถ์บาทา
อสูรขาดบมินาน
๏ ยักษีวิ่งร้องลนลาน	หนีดั้นดงดาน
บอาจจะเหลียวหลังมา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พระเหลือบเล็งไทเชษฐา	ดั้นโดยหิมวา
ก็สบสมเด็จกระษัตรีย์
๏ สองทรงโศกเศร้าหมองศรี	กลัวยักขินี
จะพาไปซ่อนเลียไกล
๏ พระนุชถี่ถ้วนทูลไท	แต่มารพาไป
จนคืนมาสบทรงธรรม์
๏ นารายณ์ชื่นชมหฤหรรษ์	เพลาสายัณห์
ก็ยั้งประทับแรมทาง
๏ พระนุชปลูกพลับพลาพลาง	สรรพรรณแววหาง
มยุรลาดหลังคา
๏ แล้วจึ่งนั่งนวดเชษฐา	คอยภัยพาธา
สิงสัตว์บให้แผ้วพาน
๏ ครั้นรุ่งจำรูญสุริย์ฉาน	องค์อรรคอวตาร
กับนาถกนิษฐครรไล
๏ ข้ามห้วยเหวธารผ่านไศล	เมิลรุกขเนินใน
พนานตโรยกลิ่นขจร
๏ ภุมรารายระเริงฟอน	เฟ้นเสาวคนธ์ธร
สุมาลย์กรลบอบดง
/*131๏ พระเพ่งพลางคิดพิศวง	ถึงนาฏอนงค์
ทุเรศสมรจรเรียม
๏ พระเห็นเล็บนางพิศเฟี้ยม	เล็บนุชเรียมเกรียม
อุระอนาถใจกรม
๏ ดุจช้องนางคลี่คลี่ผม	เรียมคลี่ช้องชม
สุคันธเกศกลิ่นเกลา
๏ เห็นขานางพิศเพียงเพลา	นุชเคยแนบเนา
มาจำบำราศแรมเชย
๏ ภูวนาถบากเบือนเสบย	เสด็จลีลาเลย
มาสู่อรัญกัทลี ฯ
ฯ สกุณี ฯ
๏ พอเพียงสุริยแรงศรี	เทพดลกระษัตรีย์
ทั้งสองให้พักร่มไทร ฯ
ฯ สาธุการ ฯ
๏ เสาวคนธพระพายุพาไคล	ขจรกลิ่นมาลัย
กรลบระเรื่อยฉายา
๏ จึ่งนาถนารายณ์นาถา	เอนองค์นิทรา
บนตักพระลักษณ์ภูมี ฯ
/*137ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๓
ตอน พระรามได้ขีดขิน
๑๖
๏ ขษณะนั้นลูกลมเรืองศรี	ออกจากพิธี
ก็ล่ามาโดยอรัญ ฯ
ฯ แพละ ฯ
๏ แสวงภักษาผลสบสรรพ์	เห็นสององค์อัน
มาพักสำนักร่มไทร
๏ ทรงโฉมสวัสดิ์สุนทรวิไล	เขียวขำอำไพ
ประเภทเพียงหริรามา
๏ องค์น้องเลิศลักษณ์เลขา	ดูดั่งขวัญตา
แลเหลืองละอองทองพราย
๏ ท้าวนี้ใครหนอน่าฉงาย	ครั้นจักทักทาย
ก็คิดบคุ้นเคยกัน
๏ จึ่งค่อยเลื่อนเลียบพฤกษพรรณ	มายอดไทรอัน
สำนักกระษัตริย์สององค์
๏ จึ่งรูดใบไทรโปรยลง	เฉพาะตกตรง
บดินทรอันนิทรา
๏ พระลักษณ์เล็งยอดพฤกษา	จึ่งเห็นขุนวา
นรินทร์อันหว่านใบไทร
๏ พระโบกหัตถ์ขับเท่าใด	พานรบมิไป
ก็เงื้อธนูโมลี
/*138๏ ลูกลมผลุนมาทันที	ฉวยชิงศรศรี
ไปจากพระนุชด้วยพลัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ กลับโผนสู่ยอดพฤกษพรรณ	ชักสายโน้มคัน
ธนูขึ้นได้ง่ายดาย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พระลักษณ์ครั้นเห็นคิดฉงาย	เอะกำลังกาย
กระบิลพ้นภพไตร
๏ ธนูนี้ใครอาจก่งไหว	เว้นแต่หน่อไว
ยกูณฐองค์อวตาร
๏ วานรตัวนี้ห้าวหาญ	จะทำรำคาญ
ก็ปลุกสมเด็จพระรามา
๏ แล้วทูลแถลงเหตุเชษฐา	ว่าวานรอา
นุภาพผิดลิงไพร
๏ มาชิงเอาศรไชยไป	ก่งเล่นง่ายใจ
เปนวานิบัติสารี
๏ นรนาถฟังพลางทฤษฎี	เห็นราชกระบี่ศรี
อันทรงวิมลมาลัย
๏ กุณฑลสนอบกรรณเรืองไชย	ขนขาวอำไพ
ดั่งสังข์เศวตโสภา
๏ จึ่งตรัสบอกองค์กนิษฐา	เจ้าจงดูวา
นรินทรทรงกุณฑล
๏ พิลาสมาลัยสร้อยสน	ขนเพชรแลทนต์
วิเชียรพิศพึงชม
/*139๏ พระลักษณ์พิศเพียรเสร็จสม	ไม่เห็นลูกลม
ซึ่งทรงมณีมาลา
๏ หนุมานครั้นยินบัญชา	คิดคำมาตา
อันสั่งกระบิลแต่บรรพ์
๏ จึ่งนำศรทูลเศียรพลัน	แล่นเข้าเคียมคัล
ถวายธนูภูธร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึ่งพระภุชพงศ์ทรงศร	ปราศัยพานร
ว่าท่านนี้หน่อนามใด
๏ ลูกลมก้มเกล้าเฉลยไข	ข้าผู้เรืองไชย
เปนบุตรพระพายฤทธี
๏ น้านั้นพระยาพาลี	สมมุตินามมี
ชื่อว่ากำแหงหนุมาน
๏ แม่ข้าสั่งสอนแถลงสาร	ว่าองค์อวตาร
จะเห็นมงกุฎมาลี
๏ ให้ข้าอยู่รองบทศรี	ประพฤติภักดี
ต่อจอมจุฑาจักรพาฬ
๏ นารายณ์เอื้อนโอษฐ์บรรหาร	ดำเนินเหตุการณ์
แต่จากบุรีมณฑล
๏ มาทรงจรรยาแสวงผล	เถกิงกุณฑ์ชุบมนตร์
โดยเวทบูชาไฟ
๏ ยังอาศรมบทอาศัย	ทศกัณฐ์จัญไร
มาลักพระอรรคเทพี
๏ เราจึ่งติดตามยักษี	หวังผลาญชีวี
ให้สิ้นทั้งพวกพงศ์มาร
/*140๏ ลูกลมก้มเกล้าสนองสาร	น้าข้าเกิดการ
พิโรธเคียดเคืองกัน
๏ ด้วยทรพีไปโรมรัน	กับพาลีอัน
เปนปิ่นบุเรศพานร
๏ ต่างก้ำกึ่งฤทธิราญรอน	จนจวนทินกร
จะลับสุเมรุมัวมนท์
๏ จึ่งนัดกาสรบัดดล	พรุ่งนี้ไปรณ
ณรงค์กันในคิรี
๏ แล้วคืนเข้าสู่มณฑีร์	สั่งสารแก่ศรี
สุครีพผู้เปนอนุชา
๏ ว่าทรพีมีฤทธา	มาตรแม้นเชษฐา
จะม้วยด้วยรบกับมัน
๏ แถวเลือดไหลเหลวดังฉัน	เจ้าจงพลันพลัน
สมทบซึ่งปากถ้ำทอง
๏ ถ้าเลือดข้นไหลน่านนอง	จงสัญญาปอง
เปนเลือดมหิงส์วายปราณ
๏ ครั้นรุ่งเรืองแสงสุริย์ฉาน	พาลีผู้ผ่าน
พิภพไปราวี
๏ สุครีพมาคอยร้ายดี	ครบเจ็ดวันมี
เผลียงอุบัติตกมา
๏ เห็นเลือดเหลวหลากคูหา	แสนโศกสัญญา
ว่าจอมกระบิลวอดวาย
๏ มุขมาตย์มนตรีทั้งหลาย	ขุนหมื่นมุลนาย
ปรึกษาก็เห็นพร้อมกัน
๏ ว่าถ้าปิ่นภพไม่อัน	ตรายชีวัน
ก็จะทำลายออกมา
/*141๏ ต่างเร่งนิกรโยธา	ขนเอาศิลา
มาทุ่มสมทบบมินาน
๏ พาลีออกมาถึงสถาน	ปากถ้ำอันธการ
ก็โกรธเกรียงเกรียมใจ
๏ เอาหัวมหิงส์เหวี่ยงไป	ถูกพื้นเพิงไศล
ก็แตกตะโล่งทำลาย
๏ แผดร้องดังฟ้าฟาดสาย	กริ้วโกรธมากมาย
ก็ขับสุครีพเสียพลัน
๏ สุครีพวิโยคโศกศัลย์	เข้าในไพรวัน
กำสรวลกำสรดโศกา
๏ มาอยู่อมตังภูผา	จึ่งนาถนรา
ไปผลาญชีวิตพาลี
๏ จะได้พลไกรไชยศรี	ยกไปราวี
สังหารทั้งโคตรกุมภัณฑ์
๏ นารายณ์ตอบพานรพลัน	เรารักษาธรรม์
บใฝ่ประพฤติเพศพาล
๏ เราไม่เบียดเบียฬทั่วสถาน	สากลจักรวาฬ
ให้ร้อนด้วยเภทไภยันต์
๏ วิสัยพี่น้องร่วมครรภ์	ขัดเคืองใจกัน
ไม่นานจะกลับคืนดี
๏ เรามาทรงเพศฤๅษี	ผิดประเพณี
จะพลอยเขาฆ่าพี่ชาย
๏ หนุมานนบนิ้วทูลถวาย	อดีตบรรยาย
มหันตโทษพาลี
๏ ยังมีอสุรยักษี	สำแดงฤทธี
พระเมรุเอนเอียงไป
/*142๏ เทพชุมนุมกันหวั่นไหว	ป่าวสารภพไตร
มาพร้อมกันยกศีขรินทร์
๏ ฝ่ายพระยากากาศลูกอินทร์	ได้เลศแห่งทิน
กรบุตรอนุชา
๏ องอาจยกเมรุคืนคลา	จึ่งเจ้าโลกา
ประสาทนามพาลี
๏ แล้วฝากดารามารศรี	มาให้กระบี่
สุครีพเปนราชรางวัล
๏ พระนารายณ์ทัดทูลด้วยพลัน	เสาวคนธ์บุษปพรรณ
จะฝากภมรกลใด
๏ พาลีถวายสัตย์ต่อไท	ว่าถ้านำไป
เปนสิทธิ์บส่งน้องชาย
๏ จงแสงศรทรงนารายณ์	ผลาญข้าให้วาย
ชีวาตม์ประจักษ์ทั่วกัลป์
๏ แล้วกลับละสัตย์เสียพลัน	เอานางเปนอรร
คเรศร่วมกรีฑา
๏ ป่างนี้เสด็จไวกูณฐ์มา	จงผลาญพระยา
กระบิลราชพลี
๏ นารายณ์โองการสารศรี	ถ้าโทษผิดมี
ก็ควรจะม้วยมรณา
๏ หนุมานเร็วเร่งไปหา	สุครีพน้ามา
ให้เล่าคดีแต่บรรพ์
๏ วานรรับโองการพลัน	เหิรเหาะจรจรัล
มาสู่คิรีอมตัง
๏ ถึงจึ่งแจ้งความแต่หลัง	ให้สุครีพฟัง
แต่ต้นจนปลายบมิคลา
/*143๏ สุครีพแสนโสมนัสา	ด่วนด่วนชวนวา
ยุบุตรระเห็จเหาะทะยาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งท้าวน้าหลาน	ก้มเกล้ากราบกราน
สมเด็จพระผู้จักรี
๏ ทูลถวายชีพรองบทศรี	อาสานฤบดี
ไปปราบอสุรอาธรรม์
๏ นับได้สิบเศียรโมหันธ์	มกุฎพรายพรรณ
จะนำมานบบทมาลย์
๏ จึ่งหริรักษ์สังหาร	เอื้อนโอษฐ์โองการ
แก่ศรีสุครีพชาญไชย
๏ เรารักษาธรรมเวไนย	บำรุงภพไตร
ให้ตรงอยู่คงสัตยา
๏ ใครไม่มีโทษโทษา	เราไม่พาธา
ก็ควรจะม้วยบรรลัย
๏ ขีดขินธานีอยู่ไหน	ท่านนำเราไป
จะให้ไปเยาะพาลี
๏ สองเหาะขึ้นชิงชัยศรี	จะแผลงอัคนี
เฉพาะให้ถูกพี่ชาย
๏ สุครีพสนองคำฦๅสาย	พาลีหยาบคาย
นุภาพปราบแดนไตร
๏ เกลือกข้าจะสู้มิไหว	จะม้วยบรรลัย
มิทันจะแผลงศรทรง
๏ พระตอบลูกพระสุริยง	ท่านจะรณรงค์
ก็ผ่อนกำลังกายา
/*144๏ ถ้าไปท้าทายเชษฐา	แล้วหนีส่อมา
ใกล้เราจึ่งเข้าชิงชัย
๏ จะทันเพลี่ยงพล้ำเปนไฉน	จะแผลงศรไชย
จงเร่งให้ทันท่วงที
๏ แล้วเราจะเลี่ยงศรศรี	ไม่ให้พาลี
ทำอันตรายพาธา
๏ สุครีพใสโสมนัสา	รับราชบัญชา
กระสันต์กระเษมเปรมปรีดิ์
๏ หนุมานผู้ชาญไชยศรี	ลาไทธรณี
ก็คืนยังกัทลีวัน
๏ สุครีพนำเสด็จผาดผัน	ดั้นโดยอรัญ
มาถึงขีดขินพารา
๏ เชิญท้าวนั่งร่มพฤกษา	กระบิลอำลา
จะเข้าไปล่อพาลี
๏ พระก็เสี่ยงพรหมมาสตร์ศรศรี	แล้วชุบชลธี
มาโสรจสุครีพผู้ไกร
๏ ขุนกระบิลจำนองผ่องใส	กราบบาทภูวไนย
ตระบัดก็เหาะเหิรทะยาน
๏ ลอยอยู่ตรงหน้าราชฐาน	ตัดพ้อก่อพาล
ว่าเหวยพระยาพาลี
๏ ไยขึ้งเคียดขับเราหนี	สิ่งสินอันมี
ก็เก็บเข้าไว้ในคลัง
๏ ทำโดยพาลาโอหัง	ทีนี้มิฟัง
จะสู้ให้รู้ฤทธิ์กัน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*145๏ พาลีฉวยชักพระขรรค์	ผูกคิ้วขบฟัน
ก็หมุนจะขึ้นชิงชัย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ดาราผู้เพื่อนพิสมัย	กอดบาททูลไท
ธิราชปิ่นพานร
๏ ว่าศรีสุครีพชาญสมร	เกรงกลัวฤทธิรอน
จึ่งหนีเข้าดงพงไพร
๏ แม้นบมีคนหนุนเยียไฉน	จะกลับอาจใจ
มากล่าวทำนุกรุกราญ
๏ ความนี้ข้าข้อยทูลสาร	ภูธรพิจารณ์
ดำริพระทัยจงดี
๏ อย่าเพ่อไปชิงชัยศรี	งดดูท่วงที
สุครีพจะทำฉันใด
๏ พาสีขัดอัชฌาสัย	ขบฟันขัดใจ
มิฟังพระอรรคชายา
๏ ผาดโผนโจนระเห็จเวหา	ไล่ติดอนุชา
คำรนคำรามราวี
๏ สุครีพรบพลางทางหนี	ครั้นใกล้จักรี
ก็โถมเข้าต่อแรงกาย
๏ พาลีบมิฆ่าให้ตาย	จับตัวน้องชาย
ก็พุ่งไปขอบจักรวาฬ
๏ แล้วคืนเข้าสู่ราชฐาน	สุครีพเดือดดาล
ก็เหาะมายังจักรา ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*146๏ ว่าท่านไซร้หน่อนาถา	สร้างพรตจรรยา
ดั่งฤๅมากล่าวคำพาล
๏ ล่อลวงจะช่วยแผลงผลาญ	แล้วนิ่งดูดาล
จะแกล้งให้ม้วยชีวี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พระก็มีโองการสารศรี	สุครีพพาลี
ทั้งสองดั่งพิมพ์เดียวยล
๏ ดูพี่แปลกน้องคิดฉงน	จักแผลงศรพล
บได้ดั่งใจจินดา
๏ พระจึ่งฉีกชายภูษา	ผูกมือขุนพา
นรินทรเปนสำคัญ
๏ ท่านจงยุรยาตรผาดผัน	กลับไปประจัญ
ประจญณรงค์พาลี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สุครีพประณตบทศรี	ลาไทธรณี
ก็เหาะไปโดยอัมพร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หยุดลอยอยู่ตรงบัญชร	ว่าเราต่อกร
ด้วยกันไม่ทันนาที
๏ ไยท่านบากเบือนเบี่ยงหนี	คืนเข้าบุรี
มานอนอยู่เดียวสบาย
๏ พาลีขัดแค้นเคืองระคาย	ฉวยตรีเพชรพราย
ทะยานเข้าต่ออนุชา
/*147๏ สุครีพหลบหลีกล่อมา	เห็นใกล้จักรา
ก็เข้าประยุทธยุทธการ
๏ ดั่งครั้งหริรักษ์สังหาร	สยมพิษณุบันดาล
สมเด็จธลองฤทธิ์กัน
๏ ฝ่ายนาถนารายณ์รังสรรค์	พิศเพียรสำคัญ
ประจักษ์เปนแท้แน่นอน
๏ หลิ่วชายนัยน์เนตรน้าวศร	นรนาถสี่กร
ก็ลั่นธนูดูไกร
๏ พาลีเหลือบเห็นแต่ไกล	ผาดโผนว่องไว
เข้าฉวยเอาลูกศรพลัน
๏ ผูกคิ้วคำรนขบฟัน	ร้องว่าเหวยอัน
ธพาลเพศโยคี
๏ ไยไม่สำรวมกิจชี	มาก่อกระลี
ด้วยเหตุอันใช่การงาน
๏ เราพี่น้องกันบันดาล	โกรธแล้วไม่นาน
ก็คงจะคืนดีกัน
๏ ท่านนี้มนท์มัวโมหันธ์	ไม่ครองคลองธรรม์
ประพฤติเพศพาลา
๏ นารายณ์เอื้อนอรรถรัจนา	ดูกรพระยา
กระบิลใจอาธรรม์
๏ ไยลืมครั้งดึกดำบรรพ์	กลับกล่าวคำหยัน
จงตริคิดโทษอันมี
๏ จึ่งโอรสท้าวโกสีย์	สนองคำจักรี
ว่าข้าประมาทลืมไป
๏ สมัยนี้ควรจักบรรลัย	พระอย่าแหนงใจ
ว่าข้าจะจองเวรา
/*148๏ ขอฝากสุครีพอนุชา	องคตแลวา
ยุบุตรชมพูพาน
๏ ฝากมุขมนตรีทุกสถาน	กระบี่หมู่บริวาร
พระเจ้าจงเลี้ยงโดยธรรม์
๏ ผิดพลั้งเปนโทษมหันต์	ขออย่าฆ่าฟัน
บดินทรได้ปรานี
๏ นารายณ์โองการสารศรี	เอ็นดูพาลี
จะไว้มิให้วายปราณ
๏ อันศรพรหมมาสตร์แผลงผลาญ	จะกลับเปล่าการ
บได้กินเลือดเชือดใจ
๏ ก็ไม่เข้าแล่งเยียไฉน	ขอโลหิตใน
อุระแต่พอเปนที
๏ แผลแต่เท่าเส้นเกศี	แบ่งออกเจ็ดที
จึ่งศรจะเข้าแล่งคืน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พาลีสนองนาถฝ่าฝืน	จะไว้แผลปืน
ที่ตัวก็กลัวความอาย
๏ เสียแรงเรืองฤทธิ์ยิ่งชาย	ข้าขอยอมตาย
บให้มีแผลศาตรา
๏ ทำณรงค์สงครามหนักหนา	ชั่วชีพชีวา
บต้องอาวุธผู้ใด
๏ ขอลานรนาถตักษัย	อยู่อายเทพไท
แลท้าวภูมิมณฑล
๏ จงเจ้าจอมภพแผ้วรณ	บำรุงสากล
โลกยให้คืนคงตรง
/*149๏ ข้าผิดคิดคลุ้มลืมหลง	พิศวาสงวยงง
ไม่คิดถึงความสัตยา
๏ เปนเหตุที่จะสิ้นสังขาร์	ลานาถนรา
ไปสู่สวรรค์ดุษฎี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นกระบิลบุตร	วัชรินทรเรืองศรี
เรียกลูกพระรวี	ผู้เปนน้องอันร่วมครรภ์
๏ มาสอนสุภาษิต	กิจระเบียบระบอบบรรพ์
ว่าพี่จะถึงอัน	ตรายชีพสุดปราณ
๏ เจ้าไซร้อยู่รองบท	นเรศไทนฤบาล
องคตหนุมาน	จงรอบรู้รักษากัน
๏ เฝ้าแหนอย่าแหห่าง	พระนรินทรทรงธรรม์
อย่าเห็นแก่นอนวัน	ว่าสนุกอย่านอนเนา
๏ หนึ่งโสดเมื่อตรัสถาม	จงอย่าขามด้วยปากเบา
พิดทูลจงคิดเคา	รพเบื้องยุบลถาม
๏ เฝ้าท้าวอย่าโอ่โถง	ที่พระโรงอย่าสามผลาม
อย่าแต่งแง่ให้ตนงาม	เมื่อเฝ้าไทในโรงคัล
๏ พระสนมอันงามสรรพ	ประดับท้าวคือสาวสวรรค์
หนึ่งโสดพระกำนัล	เมื่อเฝ้าท้าวอย่าลอบแล
๏ ผิถ้าจะทูลความ	ค่อยเมื่อท้าวธผันแปร
ทอดพระเนตรเล็งแล	จึ่งค่อยทูลเมื่อสำราญ
๏ ชอบทูลไซร้จึ่งทูล	มิชอบทูลอย่าทูลทาน
กริ่งเกลือกจะรำคาญ	พระหฤทัยจะมลหมอง
๏ ราชอาสน์พระภูบาล	มุกดาหารประดับทอง
กองแก้วกระหนกกรอง	อย่าขึ้นเล่นแลอิงองค์
/*150๏ หนึ่งโสดเมื่อเฝ้าไท	อย่านั่งใกล้ทะนงยง
อย่านั่งไกลกับพระองค์	เกลือกท่านท้าวบเห็นหา
๏ ผิราชรางวัล	บำเหน็จสรรพเสนา
อย่าทานทัดอัธยา	ศัยด้วยดำรงตน
๏ เมื่อเฝ้าถ่อมอาหาร	อย่ากินเกือบให้อิ่มสกนธ์
เกรงเกลือกจลาจล	จะยากใจในเวียงวัง
๏ หนึ่งโสดสินท่านไท	บรรสมไว้ในพระคลัง
อย่าคิดอย่าควรหวัง	จะเอาออกนอกโกฏฐา
๏ อนึ่งบพึงทำ	ลำนำราชวาจา
สื่อเมืองต่างเมืองมา	อย่าหวังสนิทชอบพาที
๏ หนทางที่พระฉนวน	บบังควรจะจรลี
ลาไปยังหน้าสีห์	บัญชรท้าวอย่าควรไป
๏ ความนี้กูสั่งสาร	สองอาหลานจงตั้งใจ
เฝ้าแหนค่ำเช้าใน	ประดิทินอย่าคลาดคลา
๏ ท่านไซร้หากเปนมง	กุฎโลกยนาถา
เร่งยำพระอาชญา	นรนาถนารายณ์
๏ กิจเพื่อระงับเข็ญ	ให้เย็นโลกทั้งหลาย
ใช่ชาติสืบสาย	สูอาหลานจงเจียมตน
๏ ตั้งซื่อภักดีต่อ	นรนาถจุมพล
ท่านเคียดอย่าทำกล	จะเคียดต่อใช่เชิงความ
๏ หนึ่งโสดเมื่อรับสั่ง	กฎหมายตั้งจงทำตาม
ดูรหัสอย่าวู่วาม	แสดงดั่งให้เดียงสา
๏ อย่าทะนงว่าท้าวรัก	อย่าทำศักดิ์ต่อราชา
เร่งยำคำนับสมา	ถึงก้มเกล้าบังคมคัล
๏ อย่าก้มอย่าเงยหงาย	อย่าเหลียวซ้ายแลขวาพลัน
ลุกนั่งจงผ่อนผัน	จะเฝ้าแหนบรรจงใจ
/*151๏ อาสาเมื่อการศึก	อย่าได้นึกคิดกลัวภัย
เร่งรบจงหวาดไหว	ให้ได้หลังข้าศึกแสยง
๏ สงครามอย่าคิดตัว	อย่าคิดกลัวจงเข้มแขง
อาสาจนสิ้นแรง	สิ้นชีวิตจึ่งว่าชาย
๏ ความนี้จงสั่งสอน	สองอาหลานโดยภิปราย
กล่าวไว้เปนบรรยาย	บุราณราชวินัย ฯ
๑๖
๏ สั่งสอนสิ้นคำแถลงไช	วางปืนเข้าไป
ที่แหวะตรลอดอุรพา
๏ กินเลือดเชือดใจมังสา	ไปยังยมนา
ชำระให้หมดมลทิน
๏ แล้วคืนเข้าแล่งแสงศิลป์	พาลีลูกอินทร์
ก็ม้วยชีวิตด้วยพลัน
๏ เพียงพระเมรุมาศทงัน	ท่าวล้มกลางอรร
ณพแนวนัที ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ จึ่งนาถนารายณ์เรืองศรี	ยกเศียรพาลี
มาวางบนตักราชา
๏ เสียดายบมีที่หา	ชายทั้งโลกา
บได้เหมือนใจพาลี
๏ หาญตายให้คงศักดิ์ศรี	ไว้แต่ความดี
ให้โลกเลื่องฦๅชา
๏ สุครีพกอดบาทเชษฐา	ทูนเหนือศีรษา
ศีโรตมร่ำรำพัน
/*152๏ ว่าพระปิ่นภพไอศวรรย์	ทรงเดชาอัน
ประภาพปราบแดนไตร
๏ เมรุมาศจะยกยอไว้	ทั่วเทพอวยไชย
สิ้นสามพิภพจบสกล
๏ บควรคิดให้ผิดผล	จนถึงเสียชนม์
ด้วยโมหะลืมสัตยา
๏ เสด็จดลแดนดาวดึงสา	ละข้าอนุชา
ให้อยู่อนาถอาทร
๏ โอ้ปางชุมนุมสโมสร	เลี้ยงมุขพานร
ยังหน้าพระลานเลือนพล
๏ สิบเศียรว่องว่ายเวหน	อุ้มนาฏนฤมล
มณโฑมาผ่านธานี
๏ ท้าวฉวยพระขรรค์ไชยศรี	ขึ้นขวางอสุรี
เข้าต่อสงครามชิงนาง
๏ สิบเก้ากรมารกั้นขวาง	บัดเสียนางกลาง
ณรงค์ก็เพลี่ยงภูบาล
๏ ทศกัณฐ์กลับเข้าหักหาญ	ยี่สิบมือมาร
ก็รบกับท้าวมือเดียว
๏ พาลีชั้นเชิงฉับเฉียว	สู้ศึกประเปรียว
อสุรแพ้ฤทธี
๏ ชิงนางไว้เปนมหิษี	จนเกิดกระบี่
องคตผู้เลื่องฦๅชา
๏ ร่ำพลางโศกเศร้าแสนสา	หัสเพียงชีวา
ชีวิตจะสิ้นสุดสกนธ์ ฯ
ฯ โอด ฯ
/*153๏ เอิกเกริกขจรโกลาหล	ฦๅทั่วภูวดล
สมเด็จม้วยเมื้อมรณ์
๏ ปางนาฏดาราดวงสมร	แจ้งข่าวภูธร
อนาถลืมสมประดี
๏ องคตครวญเทวษหมองศรี	ชมพูพานมี
กระมลเศร้าโศกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นางขึ้นทรงวอรจนา	สาวสนมโสภา
ก็ตามประเทียบเทพี ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ ครั้นถึงจึงพระมหิษี	จากวอจรลี
พิลาปพิไรลีลา ฯ
ฯ พระยาโศก ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าจอมภพนาถา	ยกเศียรขุนวา
นรินทรเกยหาดทราย
๏ พระเสด็จยุรยาตรผาดผาย	หน่อนาถนารายณ์
มาสู่ยังร่มไทรทอง
๏ เทวีวรเศร้าศรีหมอง	เห็นพระผู้ครอง
พิภพกลิ้งกลางดิน
๏ โถมเข้ากอดบาทพานรินทร์	ซบเสือกกายิน
แทบบาทแล้วร่ำโศกี ฯ
ฯ โอด ฯ
/*154๑๑
๏ ว่าโอ้พระผู้ปิ่น	ภพโลกอันเรืองศรี
เมียทัดธริษตรี	สุรราชห่อนฟัง
๏ นี่เนื้อว่าแรงกรรม	ท้าวได้ทำมาแต่หลัง
จึ่งเกิดให้กำบัง	จนเสียรู้เพราะน้องตน
๏ พระตายไปสู่ฟ้า	ละตูข้าให้โหยหน
นับแต่พระจุมพล	จะล่วงลับไม่กลับคืน
๏ เสียแรงทรงศักดิฤทธิ์	ทศทิศบฝ่าฝืน
พระชนมยั่งยืน	นี่น้องชายมาแผลงผลาญ
๏ สุรภาพเรืองไชย	ธปราบได้ทั้งเมืองมาร
สิบเศียรผู้ห้าวหาญ	ก็มัดคร่ามาจำจอง
๏ กำลังทั้งแดนไตร	ทุกท้าวไทไม่เปรียบสอง
อาจยกพระเมรุทอง	ให้คงตรงด้วยฤทธี
๏ พระบาทสยมพิษ	ณุประสิทธิ์ข้าสมศรี
พระเกียรติภูมี	ก็ฦๅเลื่องทั้งเมืองบน
๏ ฤๅศพเกลือกกลางทราย	มาเรี่ยรายอยู่ริมถนน
เฉกชายอันทรชน	ทุพลภาพจัณฑาล
๏ เคยสิริไสยายาสน์	บวรอาสน์บรรจถรณ์สถาน
สรรพแสนศฤงคาร	ดิเรกรัตนโภคิน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ องคตเศร้าศรีหมอง	ชลนองดั่งสายสินธุ์
ว่าท้าวทั้งแดนดิน	บอาจเอื้อมมาชิงชัย
๏ ดั่งฤๅจึ่งพ่ายแพ้	แก่ชายเดียวดูสงสัย
สองมือเสมอไท	มาผลาญได้ดูอัศจรรย์
๏ ท้าวใดที่แผลงผลาญ	นฤบาลให้อาสัญ
เชิญช่วยมาพลันอัน	ตรายชีพเราทันใจ
/*155๏ โอ้อกกูบเคย	เปนกำพร้านี้ยาไฉน
แม้นตายจะตามไป	เปนเพื่อนท้าวในเมืองบน
๏ ลูกไร้ชนนีนาถ	เห็นแต่บาทพระจุมพล
เมื่อท้าวมาเสียชนม์	จะผันพักตร์ไปพึ่งใคร
๏ ฝ่ายศรีชมพูพาน	ทั้งทวยหาญก็ร่ำไร
เพียงสาลวันไพร	วินาศด้วยลมพาน ฯ
ฯ โอด ฯ
๑๖
๏ สุครีพคลายเศร้าสงสาร	เรียกชมพูพาน
องคตมาเฝ้านารายณ์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ขุนกระบิลกราบเกล้าทูลถวาย	พานรหลานชาย
ทั้งสองอาสาจักรี
๏ นารายณ์เอื้อนอรรถวาที	จะเผาพาลี
อันถึงอนิจบรรลัย
๏ แล้วพระผาดแผลงศรไชย	ตระบัดบัดใจ
บันดาลเปนเมรุรจนา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ฉลุฉลักลายเลิศเลขา	สูงสุดโสภา
พิเศษผ่องไพศาล
๏ สุครีพเชิญศพบนาน	สู่เมรุทองกาญจน์
ก็จุดพระเพลิงทันที
๏ เทพีพิลาปโศกี	เสียงสนมนารี
โกลาลั่นอัศจรรย์ ฯ
ฯ โอด ฯ
/*156๏ พระเพลิงย่อยสิ้นศพสรรพ์	สุครีพจรจรัล
มาเฝ้าสมเด็จสี่กร ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลเสด็จจร	ไปเยี่ยมนคร
ขีดขินบุรีทันใด
๏ ทูลถวายสนมกำนัลใน	ศฤงคารโภไค
จังหวัดบุรีมณฑล
๏ อีกมุขมนตรีไพร่พล	อาสาภูวดล
ไปปราบนครลงกา
๏ พระฟังใสโสมนัสา	จึงเสด็จยาตรา
ยุบาทลีลาศย่างยูร
๏ สุครีพนำเสด็จนเรสูร	มุขมาตย์มั่วมูล
ก็โดยดำเนินภูมินทร์ ฯ
ฯ พระยาเดิน ฯ
๏ ครั้นถึงนครขีดขิน	อภิเษกบุตรทิน
กรให้ครองบุรี
๏ ตั้งดาราฟนมหิษี	มอบแสนเสนี
สนมสิบสองกำนัล
๏ อีกทั้งเมืองขึ้นเขตขัณฑ์	พร้อมเบญจกุกกุภัณฑ์
อเนกเรืองราชี
๏ แล้วนรนารายณ์ฤทธี	กับองค์พระศรี
อนุชก็โอมอวยไชย ฯ
ฯ มโหรี ฯ
/*157๏ อึงอินทเภรีหวั่นไหว	ฆ้องกลองเกรียงไกร
สะท้านสะเทือนธรณิน
๏ เสร็จการอภิเษกพานรินทร์	สองไทยุพิน
ประเวศจากพารา ฯ
ฯ พระยาเดิน ฯ
๏ เสด็จโดยอรัญมรคา	เลียบชายธารมา
พระเนตรชำเลืองแลชม
๏ มัจฉากรว่ายผุดจม	ไล่คู่ดูกรม
เปนพวกบปละเปลี่ยนแปลง
๏ มีกระโห้แลกระแหหางแดง	คลายคลาฝั่งแฝง
ในเงื้อมศิลาแอบบัง
๏ เห็นนกยางย่องยืนหวัง	แสวงภักษ์ปลาดัง
บุคคลอันใจอารย์
๏ งุยเงื่องแช่มช้อยเสี่ยมสาร	น้ำใสในธาร
บอาจจะใคร่แลดู
๏ แต่งตนตั้งกลแสวงผลู	ธรรมาชมชู
ทำเล่ห์แลเกี้ยวแกมกล
๏ ตรัสบอกอนุชบัดดล	เจ้าลักษณ์จงยล
นกยางอันรู้มายา
๏ นกยางจึ่งเฉลยวัจนา	ไฉนสองกระษัตรา
ดำเนินประมาทเราไย
๏ ท่านทรงแสงศรจรไพร	สามัญผู้ใด
จะทานกำลังฤๅมี
๏ ไยจึงเสียกลเสียที	จนถึงอสุรี
บำราศพะงาพาจร
/*158๏ ให้ยากแรงเดินดงดอน	เที่ยวเซซังซอน
ในหิมเวศอาทวา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พระฟังพลางยุรยาตรา	มาพบมยุรา
อันจับณจอมคีรี
๏ ร้องทูลว่าท้าวทศศีร์	นำโฉมเทพี
ไปสู่นิเวศเมืองมาร
๏ พระฟังชลเนตรคือธาร	หฤทัยนฤบาล
แคล้วถึงแก้วกับตน
๏ เดินพลางคำนึงนฤมล	คล้ายคล้ายรสสุคนธ์
อันหอมขจรจับใจ
๏ พอมาพบพานรไพร	กรชูสไบ
สมเด็จพระอรรคเทพี
๏ พานรทูลท้าวมหิษี	ทศเศียรอสุรี
มันพาไปเกาะลงกา
๏ น้องท้าวกำสรวลครวญหา	ร้องฝากพัสตรา
ไว้ให้ถวายภูธร
๏ พระรับผ้าวรองค์อร	มาจากพานร
ก็เกี้ยวกระหวัดรัดองค์
๏ ชลนาเนืองเนตรหลั่งลง	เสด็จลีลาทรง
มาคลี่ที่ธารคีรี ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ ดาลอาสน์อมรินทร์เรืองศรี	พิกลพิษม์มี
ประเภทอันร้อนราวไฟ
/*159๏ พันเนตรคิดพะวงสงสัย	ส่องทิพเนตรไป
เห็นสองกษัตริย์เสด็จจร
๏ มาใกล้คันธมาทน์สิงขร	จะชุมนิกร
กระบิลอรินทร์บริพาร
๏ จะลาผนวชในสถาน	พระจะปราบมาร
จะแรมอยู่ช้าหลายวัน
๏ จำเราจะให้รังสรรค์	อาศรมบทอัน
พิจิตรจำรัสรจนา
๏ ดำริแล้วเทวฤทธิ์ให้หา	พระเวสสุกรรมา
ประสิทธิสั่งด้วยพลัน
๏ ท่านจงเร่งไปรังสรรค์	ศาลายังคัน
ธมาทน์ให้พระรามา
๏ เอาทิพพาภรณ์ภูษา	ไว้ในศาลา
จงสรรคให้จบครบการ
๏ เทพรับเทวราชบรรหาร	ลงมานฤมาณ
อาศรมบทบัดใจ
๏ สามหลังมีชานพาไล	ล้วนรจนามัย
ด้วยมาศมณีเกาะกัน
๏ ซุ้มทวารบานแกลพรายพรรณ	แททวยทองบรรณ
บรรจงจำรูญรูจี
๏ พร้อมเครื่องอุปโภคมากมี	มีทั้งสระศรี
สโรชนิโลตบลบาน ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ แล้วเทพจารึกลายสาส์น	ท้าวใดอวตาร
มาล้างประยูรอาธรรม์
/*160๏ จงอยู่อาศัยให้บรร	เทาเทวษในคัน
ธมาทนผาสุกใจ
๏ เสร็จแล้วลีลาจากไศล	เหาะเหิรคืนไคล
มาสู่นิเวศดุษฎี ฯ
ฯ เหาะ ฯ
๏ ฝ่ายสองสุรราชกระษัตรีย์	จรหว่างคิรี
อรัญรุกข์ราวไพร
๏ ชมพรรณไม้หอมงามไสว	เผล็ดพวงดอกใบ
ตรลบสุคนธกำจร
๏ รวยรวยกลิ่นกลกลิ่นสมร	นรนาถสี่กร
ฉงนว่ากลิ่นกัลยา
๏ พระส่องสองเนตรแลหา	บเห็นสีดา
แล้วท้าวทะท่าวทรวงทลาย
๏ พระสุริยะรอนแสงฉาย	มลเมฆพุ่งพราย
กระจ่างในพื้นเมฆิน ฯ
๑๑
๏ สายัณหเยือกย่ำ	ชรอ่ำฟ้าชรอุ่มดิน
พังพาคณนาคินทร์	ระบัดอ่อนในไพรกรัง
๏ มฤคมาศกระทิงถึก	เถลิงแรดสำเนียงดัง
หมูเถื่อนแลซอกยัง	คูหาท่าที่อาศัย
๏ เม่นหมีแลกาสร	สุรโดดดำเนินไพร
เสือโคร่งคำรามใน	พนัสหมอบเขม้นมอง
๏ พยัคฆาขย้ำจับ	ขม้ำกัดกระหึมพอง
โลมาปละแปลงสอง	นัยน์เนตรพลามเพลิง
/*161๏ จามรีลีลาศย่อง	ขยับย่างบเมิลเชิง
หลีกเชิงบทานเชิง	บเสียดหนามถนอมขน
๏ พระชมคณาสัตว	นิกรอันโจษจน
ลีลามาลุดล	คันธมาทน์คิรีพลัน ฯ
๑๖
๏ ผาดเห็นศาลาพรายพรรณ	แลเลื่อมลายอัน
สุวรรณช่วงชัชวาล
๏ รุกขชาติดาษดกบันดาล	ผลพฤกษตระการ
ด้วยรสอันเอมโอชา
๏ ดั่งสวนสวรรค์ในตรึงษา	สระศรีโสภา
ทั้งคู่ก็ดูยรรยง
๏ เปนที่บันเทิงเสวยสรง	ด้วยเทพบรรจง
ใช่พื้นภูเขาสัณฐาน
๏ จึ่งเหลือบไปเห็นราชสาส์น	รู้ว่ามัฆวาน
นิมิตประดิษฐสร้างถวาย
๏ พระก็หยุดคันธมาทน์โดยหมาย	เสด็จสรงชลสาย
ยังสระสโรชบัดใจ ฯ
ฯ ลงสรง ฯ
๏ พระพายส่งกลิ่นบุษปไกล	เรื่อยเรื่อยรวยไป
ตรลบทั้งสระสาคร
๏ กระจ่างแจ่มแสงศศิธร	ดวงดารากร
จำรัสจำรูญเมฆา
๏ พระทอดองค์ลงไสยา	ช้อนเชยพัสตรา
มาแนบที่เนื้อทรวงครวญ
/*162๏ ถวิลโฉมมธุรสรำจวน	ภูวนาถกำสรวล
กำสรดสลดหฤทัย ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ พระลักษณ์นวดบาทภูวไนย	คอยทูลเอาใจ
พระเชษฐาอย่าโศกี
๏ กิจนี้เพื่อโคตรยักษี	จักเสียชีวี
วินาศสิ้นสุดกัลป์
๏ พระจะทรงโทมนัสศัลย์	จะป่วยการอัน
ดำริณรงค์รอนมาร
๏ พระฟังอนุชทูลสาร	องค์อรรคอวตาร
ก็ได้สติคืนมา
๏ จึ่งเอื้อนโองการวัจนา	รุ่งแสงสุริยา
แลเจ้าจงเข้าในนคร
๏ บอกศรีสุครีพชาญสมร	นายกนิกร
มาในกำหนดเจ็ดวัน
๏ ครั้นรุ่งเรืองสุริยะฉัน	น้องท้าวจรจรัล
มาสู่พิภพพานร ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ กษณะนั้นลูกไททินกร	ไขสีหบัญชร
ก็เห็นพระลักษณ์เสด็จมา
๏ แล่นลงอภิวันท์หรรษา	น้องพระจักรา
ธิราชประสงค์สิ่งใด ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*163๏ พระบอกลูกสุริโยทัย	ว่าพระภูวไนย
ให้เรามาเร่งทวยหาญ
๏ จงพร้อมในเจ็ดวันวาร	ยกไปถึงสถาน
เขาคันธมาทน์ด้วยพลัน
๏ สุครีพกราบเกล้าอภิวันท์	ว่าข้าคิดกัน
แลพลทั้งปวงพรัดพราย
๏ จะเอาบได้โดยหมาย	พรุ่งเช้าเพรางาย
ผู้ข้าจะขอไปทูล
๏ ให้ท้าวรู้คดีทั้งมูล	จงพระนเรนทรสูร
สมเด็จเสด็จไปพลาง
๏ พระอนุชคืนเต้าตามทาง	ถึงถวายเบญจางค์
ดำเนินคดีทูลไท ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ปางนั้นลูกพระสุริย์ใส	ครั้นสุรีย์เรืองไร
จำรัสในพื้นคัคนานต์
๏ ดำริตริตรองปองสาร	สมเด็จอวตาร
จะเร่งให้ยกพลไคล
๏ ครั้นช้าจะเคืองหฤทัย	อย่าเลยจะไป
นำขุนกำแหงหนุมาน
๏ ยังกัทลีวันหิมพานต์	ไปอยู่บริบาล
นรินทรท้าวแทนพลาง
๏ กูจะเกณฑ์พยุหเสนางค์	รวบรวมสืบสาง
กว่าพลจะพร้อมเพียงกัน
๏ คิดแล้วเหาะเหิรมาพลัน	ถึงกัทลีวัน
ก็เข้าไปหาหนุมาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*164๏ สุครีพเล่าแถลงแจ้งการ	แล้วพาขุนหาญ
มาโดยทิฆัมพรพลัน
๏ จึ่งพบหมู่มารอาธรรม์	ทหารทศกัณฐ์
มาเที่ยวตระเวนเวหน
๏ หนุมานแถลงแก่น้าตน	พระจะเอาพล
ไปปราบนครลงกา
๏ เรามาพบหมู่อสุรา	พวกทศกัณฐา
แลเราจะผลาญจงเปลือง
๏ แต่ไกลอย่าทันถึงเมือง	ลงกาพลเนือง
ก็น่าจะค่อยบางไป
๏ พระน้าท่าอยู่เย็นใจ	แต่กูเดียวไคล
จะรีบไปล้างกุมภัณฑ์
๏ ว่าแล้วออกสกัดทางพลัน	ว่าเหวยมารอัน
ธพาลมาดลแดนกู ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ทั้งสิ้นพวกมารศัตรู	เร่งมาลองดู
กำลังมหิทธิหนุมาน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ฤทธิกรรณครั้นฟังร้องขาน	ว่าเหวยลิงพาล
แลฤๅมาอวดฤทธี
๏ ราพณาสูรจอมอสุรี	ใช้กูผู้มี
นุภาพตระเวนเมฆา
๏ กูชื่อฤทธิกรรณสมญา	เทเวศวิทยา
ธเรนทรฤทธิไกร
/*165๏ พระเพลิงเห็นกูแล่นไกล	พระสมุทรอันไหล
ครั้นเห็นก็หยุดเน่งนอน
๏ ปางหนึ่งอินทรชิตฤทธิรอน	ยกพวกนิกร
ไปปล้นพิภพมัฆวาน
๏ กูเปนจอมทัพหน้ามาร	ทวยเทพบริพาร
มาเห็นก็พ่ายแตกไป
๏ พระอินทร์ขับรถครรไล	แล่นหนีขึ้นใน
อากาศบอาจเหลียวมา
๏ กูเข้ายุดท้ายรถา	จะจับอินทรา
เห็นจวนก็โจนหนีจร
๏ นับใดหนุมานพานร	สิ้นทั้งนคร
ขีดขินจะเปนอาหาร
๏ ว่าพลางขับพวกพลมาร	เกลื่อนกลุ้มคัคนานต์
เข้าต่อณรงค์ราวี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หนุมานเข้ากลางไพรี	ดังไกรสรสีห์
อันยืนอยู่กลางฝูงวัว
๏ อสูรรุมรบรอบตัว	ลูกลมบมิกลัว
ก็ฆ่าอสูรอาสัญ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ถอนขนเพชรขว้างกุมภัณฑ์	ดุจดาบพระขรรค์
ฟอนฟาดวินาศเวหน
๏ โลหิตดังพิรุณบดบน	เซ็นซ่าสายฝน
สนั่นดังฟ้าฝ่าไศล
/*166๏ ฤทธิกรรณเกรียงโกรธเกรียมใจ	เห็นพลบรรลัย
วินาศบอาจต้านทาน
๏ โผนเข้าสัประยุทธหนุมาน	ต่างหาญต่อหาญ
คะครื้นคะเครงตรึงษา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ลูกลมโจมจับอสุรา	ฉีกอกยักษา
ก็ขว้างไปสามโยชน์ปลาย
๏ ฤทธิกรรณบได้วอดวาย	อ่านมนตร์ลูบหาย
ระเห็จเข้าโถมโรมรัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หันเหียนเวียนดั่งกังหัน	เข้าแทงฟาดฟัน
ดังฟันพระเมรุคีรี
๏ บมิช้ำปลายขนกระบี่ศรี	หนุมานชิงตรี
มาแทงอสุรียับยัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ฉวยชักชิงกระชากพระขรรค์	ตัดเศียรฤทธิกรรณ
ก็ล้มวินาศในสมร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สิ้นทั้งพันโกฏิม้วยมรณ์	ด้วยเดชพานร
อันทรงพหลเรืองไชย
๏ สุครีพรื่นเริงหฤทัย	ชวนกันรีบไป
เข้าเฝ้าพระศรีอนุชา ฯ
ฯ เพลง ฯ
/*167๏ พระอนุชาปราศัยสองพา	นรหมู่โยธา
ทั้งปวงยังพร้อมเพรียงไฉน
๏ สุครีพกราบเกล้าเฉลยไข	ข้าให้ค้นไพร
ประกาศนิกรทั้งผอง
๏ เกลือกจะเนิ่นวันป่วยปอง	จึ่งไปนำสนอง
กระบี่ผู้หลานมาถวาย
๏ พระลักษณ์ชมชื่นเปรมปราย	ทายทอดกรกราย
มาทูลยุบลจักรี ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๑๑
๏ สรวมชีพข้าไหว้	สมเด็จไทธเรษตรี
สุครีพผู้ภักดี	นำหนุมานบังคมถวาย
๏ ให้อยู่บำเรอบาท	สมเด็จนาถนารายณ์
แล้วนำทั้งสองนาย	เข้าเฝ้าท้าวที่พลับพลา ฯ
๑๖
๏ จึ่งพระนรนาถนรา	เอื้อนอรรถบัญชา
แก่ขุนกระบิลบมินาน
๏ ว่าดูกรสองนายน้าหลาน	เราคิดเห็นการ
ครั้นช้าจะป่วยเปนภัย
๏ ท่านจงเร่งเทียบพลไกร	จะได้ยกไป
ประชิดจำรายลงกา
๏ สุครีพแถลงทูลกิจจา	สิบวันโยธา
จะยกก็พอทันกัน
๏ แต่ทุกข์หนึ่งข้าขบขัน	ด้วยท้าวหนึ่งอัน
เปนน้องสหายพาลี
/*168๏ ชื่อมหาชมพูบดี	ฤทธิราญราวี
สมรรถเท่าเทียมกัน
๏ ผิวทราบพาลีอาสัญ	จะยกทัพถงัน
มากวาดเอาครอบครัวไป
๏ ข้าพะวงหลังทั้งห่วงใจ	จงภูวนัตตรัย
ดำริจะเปลื้องไฉนดี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นารายณ์วัจนวาที	เร่งแต่งสาส์นศรี
ให้หาพระยามาสมาน
๏ ผิบมาขืนขัดโองการ	จะแผลงศรผลาญ
ให้ม้วยทั้งญาติประยูร
๏ ทั้งสองเปนทูตจำทูล	สาส์นศรีทั้งมูล
ไปแจ้งแก่ท้าวผู้หาญ
๏ สุครีพรับราชโองการ	แต่งลักษณ์ราชสาส์น
ครั้นเสร็จก็เพ็ดทูลถวาย
๏ ว่าพระนรนาถนารายณ์	จากไวกูณฐ์หมาย
สังหารผู้อสัจจา
๏ เสด็จอยู่คันธมาทน์ภูผา	ให้หาพระยา
ชมพูไปเฝ้าภูวไนย
๏ พระบำรุงสัตย์สบสมัย	ท้าวจึ่งรีบไป
บังคมบรมบทมาลย์
๏ ขัดขืนจักทรงศรผลาญ	นัคเรศให้กาล
พินาศมอดหมดกัน
๏ แล้วสองพานรหื่นหรรษ์	เหาะเหิรมาพลัน
ก็ดลยังชมพูศรี ฯ
ฯ แพละ ฯ
/*169๏ จึ่งแจ้งกิจแก่เสนี	ว่าท้าวพาลี
คำนึงสมเด็จพานร
๏ ให้มีสาส์นศรีสโมสร	มาเยือนภูธร
ด้วยสันถวะแก่กัน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ เสนาจึ่งนำผาดผัน	มาสู่โรงคัล
แล้วเบิกให้เฝ้าบดใจ ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ลูกพระอาทิตย์ฤทธิไกร	เหาะเหิรเกินไท
อ่านราชสาส์นนารายณ์
๏ เฉลยอรรถออกนามฦๅสาย	ชมพูปางตาย
ก็ล้มสลบซบซอน
๏ เอิกเกริกเสนาคณนิกร	แก้ไขพานร
จึ่งฟื้นขึ้นถามสองหาญ
๏ ดูกรสุครีพหนุมาน	ไยลวงว่าสาส์น
กระบิลราชพาลี
๏ ครั้นอ่านออกนามจักรี	นารายณ์นั้นมี
สำคัญประการใดไฉน
๏ นารายณ์ลงมาเมื่อไร	กูนี้อยู่ไฉน
จึ่งท่านมากล่าวคำพาล ฯ
ฯ ตะณะ ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุครีพหนุมาน	ตอบท้าวผู้หาญ
ว่านรนาถนารายณ์
/*170๏ ทรงศรสามเล่มแม่นหมาย	พรหมาสตร์หนึ่งพลาย
วาตศรแลศรอัคนี
๏ เพื่อกิจไตรดายุคมี	ควรการจักรี
พยุหไปปราบมาร
๏ ท้าวอย่าแหนงในนฤบาล	จงไปฟังการ
ประพฤดิโดยบัญชา
๏ แม้นขืนแขงจักมรณา	ด้วยศรนรา
ธิราชผาดแผลงผลาญ
๏ ชมพูได้เสาวนาการ	ขัดใจตอบสาร
ว่ากูไม่เปนพาลา
๏ นารายณ์แม้แบ่งภาคมา	ย่อมผลาญยักษา
ที่ทุจริตผิดผัน
๏ นี่กูใช่พวกทศกัณฐ์	กูไม่อาธรรม์
จะผลาญกูไยใช่การ
๏ แม้นองค์หริรักษ์อวตาร	กูนบบทมาลย์
ไปแต่นิเวศบูรี
๏ ว่าแล้วหับบัญชรศรี	คิดแค้นแสนทวี
แก่สองกระบิลแดดาล
๏ สุครีพเร่งร้อนรำคาญ	ว่ากับหนุมาน
ว่าใจพญามาแคลง
๏ คำนับบมิกล้าบมิแขง	บมิอ่อนหากแฝง
เพราะเหตุมานะใจ
๏ อำยวนให้ช้ามิไป	แม้นทูลภูวไนย
จะแผลงพระอัคนีมา
๏ ก็จะม้วยทั้งโคตรประชา	จะเสียเสนา
ยี่สิบสมุทรทวยหาญ
/*171๏ ครั้นเราจะต่อต้านทาน	เห็นจะป่วยการ
มิได้จะยิ่งยากใจ
๏ กูคิดน้ำน้อยแพ้ไฟ	ไฟน้อยน้ำใด
จะดับก็ได้ง่ายดาย
๏ แต่เราน้าหลานสองชาย	ฆ่าพลแสนสาย
สมุทรนั้นฤๅจะเปลือง
๏ หนึ่งโสดทวยหาญแหนเมือง	ชมพูฤทธิเรือง
กำลังก็เท่าพาลี
๏ แม้นเรารบได้ก็จะดี	บมิได้เสียที
จักช้าแล้วป่วยเปล่าไป
๏ ลูกลมว่าอย่าร้อนใจ	จงขออาศัย
แต่กว่าจะสางแสงทอง
๏ สุครีพครั้นฟังสารสนอง	ชวนกันทั้งสอง
มาแจ้งแก่เสนาใน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ อำมาตย์นำทูลทันใด	ท้าวชมพูไชย
ให้เกณฑ์นิกรบริบาล
๏ ครั้นดึกจึ่งศรีหนุมาน	ร่ายเวทบันดาล
น้ำค้างให้พร่ำอำพน
๏ เย็นฉ่ำฟุ้งฝอยเพียงฝน	สะกดแสนสามนต์
ก็หลับบรู้สึกตัว ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ เงียบเหงาชักผ้าคลุมหัว	คุดดันอันมัว
สนิททั้งพลไพร่นาย
/*172๏ สงบสงัดเสียงคนทักทาย	จึ่งเหาะขึ้นปลาย
ปราสาทที่ท้าวบรรทม
๏ สะกดแสนสุรางค์นางสนม	บำเรอถ้วนกรม
อันนั่งระวังเวียนยาม
๏ นางไกวจามรงอนงาม	แน่งนางนงราม
ก็หลับบรู้สึกกาย ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ จึงถอดนภศูลทลาย	อัจกลับกำจาย
ลงช้อนเอาแท่นทองพรรณ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ขึ้นใส่บ่าแบกพาผัน	เหาะเข้าเขตขัณฑ์
สุครีพก็รั้งหลังมา ฯ
ฯ เตียว ฯ
๏ ถึงจึ่งเข้าไปวันทา	ทูลพระอนุชา
ให้ทราบยุบลอันมี
๏ ลักษณ์ไปแทบบทศรี	ปลุกพระจักรี
แล้วเบิกทั้งสองเสนา
๏ นารายณ์ชื่นชมหรรษา	กรายกรยาตรา
ขึ้นสู่บัลลังก์แก้วกาญจน์
๏ ตรัสเห็นชมพูผู้หาญ	เหมือนไม่มีปราณ
อันกลิ้งกับแท่นทองทรง
๏ หนุมานทูลบาทบัวบงสุ์	ชมพูฤทธิรงค์
ครั้นตื่นจะเกิดโกลา
/*173๏ หนึ่งแรงฤทธิ์ข้าหย่อนมา	ด้วยเทพภรรดา
พระศุลีสาปแต่ปาง
๏ ว่าต่อนารายณ์ลูบปฤษฎางค์	ตลอดปลายหาง
จึ่งคงกำลังอินทรีย์
๏ นรนาถแย้มยิ้มยินดี	ลูบหลังกระบี่ศรี
ให้คืนกำลังกายา
๏ แล้วสั่งให้แก้มนตรา	ปลุกท้าวมหา
ชมพูจะดูฤทธิไกร
๏ หนุมานคลานถอยออกไป	ถึงชมพูไชย
ก็อ่านพระเวทวิทยา
๏ ชมพูฟื้นตื่นนิทรา	เหลือบดูจักรา
ประจักษ์เปนสี่กรทรง
๏ สังข์ศรจักรคธาธำรง	นิลรัศมีองค์
ก็ซบสลบสมประดี
๏ จึ่งเจ้าจอมโลกย์โมลี	ดำรัสพระศรี
อนุชให้ส่งศรมา
๏ แล้วรดลงในเกศา	ลูบไล้พักตรา
ชมพูก็ตื่นฟื้นองค์
๏ ปางนั้นชมพูฤทธิรงค์	เบญจางค์กราบลง
ด้วยวาระถ้วนสามที
๏ สิ้นความกังขาราคี	สุจริตภักดี
ประจักษ์เปนหน่อนารายณ์
๏ โภไคศวรรย์หลากลาย	ถวายญาตินิกาย
นิกรไปปราบมารพาล
๏ จึ่งพระจักรกฤษณ์เกรียงหาญ	เอื้อนโอษฐ์โองการ
ปราศัยมหาชมพู
/*174๏ สามท้าวปรึกษากันดู	พลทั้งสองบู
รีนั้นจะได้เท่าใด
๏ ชมพูก้มกราบทูลไท	ว่าแต่พลใน
พิภพชมพูศรี
๏ ได้ยี่สิบสมุทรโดยมี	กำหนดบาญชี
จะตามพยุหยาตรา
๏ ตัวข้าแก่เฒ่าพฤฒา	ขอทรงกรุณา
พระบาทโปรดปรานี
๏ นารายณ์เอื้อนอรรถวาที	ชมพูบดี
จงกลับไปอยู่ปกครอง
๏ ชมพูขีดขินทั้งสอง	แต่เร่งเกณฑ์กอง
ทัพควบสุครีพรีบจร
๏ ตรัสสั่งแล้วหับบัญชร	สามท้าวถวายกร
อยู่เฝ้าพระศรีอนุชา
๏ ฝ่ายข้างชมพูนัครา	ครั้นคลายวิทยา
ก็ตื่นตระบัดบมินาน
๏ พระสนมกำนัลทุกสถาน	ไม่เห็นภูบาล
วิบัติทั้งแท่นหายไป
๏ เพดานดาวรายโรงใน	ลิ่วลิบแลไป
เห็นเดือนแลดาราราย
๏ ปวงนาฏกำนัลขวัญหาย	แล่นมาบรรยาย
คดีแก่องค์บังอร
๏ จึ่งโฉมนางแก้วอุดร	แจ้งข่าวภูธร
ก็เศร้าสลบสมประดี
๏ เถ้าแก่ชะแม่มากมี	นวดฟั้นมหิษี
ชโลมสุคนธ์ธารา
/*175๏ นางฟื้นคืนสมประดีมา	เสวยแสนโศกา
พิลาปร่ำรำจวน
๏ พระเคยปกข้าทั้งมวล	เคยสงวนแสนสงวน
เขื่อนขันธ์ระวังรักษา
๏ ข้าเคยบริรักษ์บาทา	บำรุงเสนหา
บให้ระคายหฤทัย
๏ เปนน่าอนาถน้อยใจ	อริราชผู้ใด
มาปลงชีพิตภูธร
๏ ร่ำพลางนางด่วนบทจร	แสนสาวตามสลอน
ไปสู่ปราสาทภูวไนย
๏ ซบเซาเศร้าโศกาลัย	สองกรอรไท
ก็ทุ่มอุระประปราณ
๏ ว่าพระทรงเดชาชาญ	ตรีโลกบปาน
ประภาพเลื่องฦๅขจร
๏ มุขมาตย์มนตรีพานร	ล้วนเรืองฤทธิรอน
ละตนจะปล้นอมรา
๏ ควรฤๅศัตรูยังมา	หมิ่นเดชเดชา
นุภาพได้โดยกล
๏ ให้บอกเสนาสามนต์	ดูทูตสองคน
อยู่ดีมิดีฉันใด
๏ สาวศรีรับสั่งอรไท	กราบแล้วแล่นไป
ก็บอกแก่อรรคเสนา
๏ บัดนี้สมเด็จราชา	ทั้งแท่นนิทรา
ก็หายไปในราตรี
๏ เร่งดูทูตทั้งสองศรี	อยู่ดีมิดี
ให้นิลพัทมาทูล
/*176๏ เสนามาตยามากมูล	ข้อนอกอาดูร
กำสรดระทดถ้วนกัน
๏ รีบร้นค้นทุกแพ่งพรรณ	ต่างได้สำคัญ
ประจักษ์ก็ร้อนรำคาญ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ จึ่งทูลนิลพัทบนาน	ข้าหาสองหาญ
ไม่พบจนจบธานี
๏ พวกพลหลับคือร่างผี	ดีร้ายกระบี่
ทั้งสองสะกดพาไป
๏ นิลพัทขัดแค้นฟุนไฟ	เสียแรงเรืองไชย
มาเปนทั้งนี้เสมอตาย
๏ กูนี้เทพนับว่าชาย	อิศวรฦๅสาย
ก็ชุบกูด้วยพระพร
๏ ถึงกระไรแต่ได้รบรอน	แม้นม้วยในสมร
ก็ดีกว่าได้อัประมาณ
๏ ว่าแล้วครรไลเลอสถาน	ไปดลโรงธาร
ก็ทูลด้วยทูตสองคน ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ดีร้ายสะกดพาภูวดล	ไปโดยเวหน
ผู้ข้าจะขอตามไป
๏ ทูลแล้วนบบาทอรไท	ดาลเดือดดังไฟ
ระเห็จมาโดยอัมพร ฯ
ฯ เพลง ฯ
/*177๏ หมายมุ่งคันธมาทน์สิงขร	รังสีศศิธร
สว่างดังแสงสุริยัน
๏ จึ่งแปลงตัวเปนแมลงวัน	บินจับใบกรรณ
ชมพูบดินทร์บัดใจ
๏ ไหว้เขาแล้วฤๅไฉน	บมิไหว้มาไป
มหานครคืนสถาน
๏ อย่ากลัวสุครีพหนุมาน	จักประจัญบาน
ให้โลกยเลื่องฦๅชา
๏ ชมพูค่อยกระซิบตอบมา	เจ้าอย่าสงกา
ว่าใช่สมเด็จจักรี
๏ มิไหว้ไม่คงชีวี	แต่เห็นรัศมี
ก็ล้มสลบซบซอน
๏ เราไม่กลัวสองพานร	เกรงพระสี่กร
ธิราชเรืองฤทธิไกร
๏ นิลพัททอดถอนใจ	น่าเลือดตาไหล
ด้วยมิรู้เท่าสองนาย
๏ จึ่งค่อยกระซิบอภิปราย	พระจงทูลถวาย
ผู้ข้าอยู่รองบทศรี
๏ ท้าวชมพูยินวาที	จึ่งทูลคดี
พระนุชโดยกิจจา
๏ ว่านิลพัทหลานตามมา	ภักดีอาสา
นเรศจอมจักรวาฬ
๏ จะขอประณตบทมาลย์	น้องพระอวตาร
ให้ทูลถวายภูธร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*178๏ พระสั่งให้นำพานร	เข้ามาถวายกร
ต่อเช้าจึ่งเฝ้าภูมินทร์ ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ นิลพัทสำแดงกายิน	คงเพศกระบิล
ประณตประนมโมลี
๏ พระอนุชาปราศัยกระบี่	ปรึกษาบาญชี
พยุหพวกพลไกร
๏ พอสางแสงทองรองไร	อรุโณตรัสไตร
จำรัสจำรูญอำพน
๏ จึ่งชวนท้าวทั้งสี่ตน	มาคอยภูวดล
จะออกยังมุขบัญชร
๏ จึ่งนรนารายณ์ฤทธิรอน	สวมสรรพาภรณ์
มกุฎกุดั่นยรรยง
๏ จับศรพรหมาสตร์บรรจง	เสด็จออกเผยตรง
บัญชรวิเชียรรูจี ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ พระลักษณ์ทูลแถลงคดี	หลานชมพูศรี
ให้ทูลถวายภูธร
๏ พระเอื้อนอมฤตเอมอร	ให้เบิกวานร
เข้ามาประณตบทมาลย์
๏ แล้วตรัสปราศัยบมินาน	ประภาษถามการ
บรรจบพยุหเท่าใด
๏ สุครีพทูลว่าพลไกร	ทั้งสองเวียงไชย
สิริบรรจบครบกัน
/*179๏ เจ็ดสิบเจ็ดสมุทรเข้มขัน	อาสาทรงธรรม์
ไปปราบนครอสุรี
๏ นารายณ์ครั้นฟังเปรมปรีดิ์	สั่งชมพูศรี
ให้คืนไปครองสองเมือง
๏ ให้นิลพัทฤทธิเรือง	ยกพยุหนองเนือง
สมทบสุครีพรีบมา
๏ สุครีพจงคืนนัครา	ตรวจเตรียมแสนยา
กำหนดแต่ในสิบวัน
๏ สามท้าวรับสั่งพร้อมกัน	ถวายบังคมคัล
ทั้งสองสมเด็จภูมินทร์
๏ ออกจากคันธมาทน์ศีขรินทร์	ชมพูบดินทร์
ก็รีบไปสู่บูรี
๏ สุครีพน้องท้าวพาลี	เหาะจากจักรี
ก็ไปยังขีดขินไชย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงสั่งเสนาใน	เร่งจัดพลไกร
จงทันในสิบราตรี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สุรเสนสุรกานต์เสนี	ต่างรับวาที
มาเทียบกระบิลบริพาร
๏ เตียวเพชรนำพยุหรุกราญ	ทวีโยธาหาญ
สำหรับประกับนำพล
๏ โกมุทแลญาณรสคนธ์	เกสรวิมล
มากัญจวิกไชยามภ์
/*180๏ มาลุนท์เลิศล้ำสงคราม	อุศุภศรราม
สัตพลีฦๅชาย
๏ เตียวเพชรมาลัยแลพราย	กุณฑลถ้วนนาย
อันเปนจังเกียงกุมพล
๏ ธงธวัชโบกสะบัดเวหน	หน้าไม้ทวนถกล
กุทัณฑ์ธนูทวนยาว
๏ หอกใหญ่กำซาบแหลนหลาว	ดั้งทองเฉลาตาว
ก็วางสล้างซ้ายขวา
๏ ดนตรีดีดสีเสภา	ปี่ขลุ่ยอาสา
ทั้งฆ้องระฆังกังสดาล
๏ มโหระทึกจะเข้เสียงหวาน	ฉิ่งแฉ่งบรรสาน
สำเนียงประดับทัพไชย
๏ พลห้าสิบสมุทรดูไสว	สามโลกนี้ใคร
จะต้านจะต่อฤทธิรณ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สุครีพฤทธิเรืองราญผจญ	ครั้นแสงสุริยน
กระจ่างสว่างเวหา
๏ สู่โสรจสนานคันธธารา	สอดสรรพภรณ์พา
หุรัดเรืองรูจี
๏ ได้ศุภมงคลวาที	ข่มนามยักษี
ก็จับพระขรรค์ททาย
๏ ออกจากขีดขินคลี่คลาย	พยุหยาตรนิกาย
ประเวศโดยดงดอน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*181๏ ฝ่ายท้าวชมพูพานร	มาดลนคร
ก็สั่งให้เกณฑ์โยธี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นิลราชนิลเอกเสนี	ก้มเกล้าเกศี
มาเร่งพยุหพานรินทร์
๏ เกณฑ์จังเกียงกุมพลพฤนท์	นิลขันกระบิล
แลโชติมุขฤทธิรอน
๏ ขุนนิลขุนนนท์ชาญสมร	มายูรพานร
วิสันตรานราวี
๏ นิลปานันนิลเกศี	นิลนนท์มนตรี
สมรรถเบื้องชาญสนาม
๏ ธงชายปลายสะบัดปลิวงาม	ดาบดั้งตั้งตาม
ฝ่ายซ้ายแลขวาเพราพราย
๏ เขนเขียนเขนทองหลั่งหลาย	ธนูสามสาย
สะพรั่งเปนหมวดกองกัน
๏ เสโลโตมรศรขรรค์	แพนพู่เกาทันฑ์
ก็วางสล้างรายเรียง
๏ ฆ้องไชยฆ้องกระแตแซ่เสียง	คะคึกพลเพียง
พิภพเลิกทำลาย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นิลพัทฤทธิเพียงเพลิงพราย	โสรจสนานสกนธ์กาย
แล้วสวมสรรพ์พรรณาภรณ์
๏ กรกุมตรีเพชรฤทธิรอน	ตระบัดบทจร
ออกจากนครชมพู
/*182๏ สามโลกย์บเอื้อมอาจดู	เพียงลมมฤตยู
จะผลาญพิภพบรรลัย ฯ
ฯ กราว ฯ
๏ มาสบพบพวกพลไกร	สุครีพบัดใจ
ก็เข้าประสมกลมเกลียว
๏ บรรจบเข้าเปนทัพเดียว	สามารถฉลาดเฉลียว
ในรณรงค์เปียฬบร
๏ รุกเร่งยกยาตรพลจร	สะเทือนสิงขร
ทะราวอรญแหลกไป
๏ สรรพสัตว์แตกตื่นตกใจ	หนีซนด้นไพร
บ้างแล่นลงเซาะซอกซอน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นใกล้คันธมาทน์สิงขร	จึ่งหยุดนิกร
ประหยัดสำเนียงเสียงศรี
๏ สุครีพย่างเยื้องจรลี	มาแจ้งคดี
แก่ขุนกระบี่ลูกลม
๏ ให้เบิกท้าวพระยาถ้วนกรม	เข้าไปบังคม
ทั้งพวกพหลโยธี ฯ
ฯ เชิด ฯ
ปฐม
๏ พระระเมียรทั่วหมู่มนตรี	แล้วตรัสสั่งศรี
สุครีพให้ตั้งพลไกร
๏ จึ่งบุตรพระสุริโยทัย	รับสั่งบัดใจ
มาจัดพยุหพลพลัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*183๏ ทัพหน้าทัพหลวงกองขันธ์	ตั้งปีกกากัน
นิกรประคองเกียกกาย
๏ ทัพหลังตั้งรวดเรียงราย	กองร้อยทั้งหลาย
ให้เวียนตระเวนด่านทาง
๏ กองซุ่มเสือป่าสืบสาง	ที่เขาคลองบาง
ระวังทิวาราตรี
๏ เขื่อนค่ายรายรอบคิรี	นางจรัลรายมี
ธวัชสุวรรณคันทอง
๏ นายคอยหอคอยมีกลอง	นั่งเมียงมุ่งมอง
บให้อริแปลกปน
๏ ไม้ไหล้แหลกหลู่ไพรสณฑ์	รูดใบหักผล
เปนภักษ์เสบียงเลี้ยงกัน
๏ กษณะนั้นประโคนธรรพคนธรรพ์	สุรภาพเข้มขัน
สถิตในเขาจักรวาฬ
๏ แจ้งเหตุภูวจักปราบมาร	คนธรรพ์เบิกบาน
มาโนชเทียบภักดี
๏ มาดลที่ชุมโยธี	เข้าเฝ้ากระษัตรีย์
ในหว่างนิกายพานร
๏ เบญจางค์นบบาทมุลิกร	อาสาภูธร
ไปรณรงค์อสุรา ฯ
/*189ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ภาค ๔
ตอน หนุมานถวายแหวน
๑๖
๏ นารายณ์บันเทิงปรีดา	ปรึกษาเสนา
จะยาตรพยุหควรไฉน
๏ มนตรีพร้อมกันทูลไท	ยกยาตรพลไป
ทีเดียวจะแสนยากเย็น
๏ ด้วยท่าทางนั้นขัดเข็ญ	หนึ่งไม่ไปเห็น
สมเด็จพระอรรคชายา
๏ จำจะให้แต่งทูตา	คุมพลไปหา
จงสบสมเด็จมหิษี
๏ แล้วจึงดำเนินโยธี	ภายหลังจะดี
ค่อยรู้หนทางไปมา
๏ พระให้ทำตามปรึกษา	เร่งจัดเสนา
ตรีทูตผู้เรืองฤทธี
๏ สุครีพทูลไทธรณี	เห็นแต่กระบี่
หนุมานผู้ชาญเดชา
๏ เคยข่มขี่มารยักษา	ได้พรอิศรา
นุภาพเหี้ยมหักหาญ
๏ หนึ่งดูเพลาพระกาล	ศรีชมพูพาน
จะบอกยุบลร้ายดี
๏ องคตลูกท้าวพาลี	แม้นพบไพรี
จะแก้ด้วยเพโทบาย
/*190๏ พาทีอาจหาญแยบคาย	รู้ลักษณภิปราย
ในรณเรืองวิทยา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ภูวกวักเรียกหนุมานมา	ตรัสสั่งกิจจา
ให้แจ้งประจักษ์ใจจง
๏ แล้วถอดจักรรัตนธำมรงค์	กับผ้าร้อยองค์
ยุพินทรให้นำไป
๏ ผิวนางยังแหนงน้ำใจ	จงแนะความใน
มิถิลราชโบรา
๏ อันปรากฏจริงใจมา	เมื่อตาต่อตา
ประจวบบนบัญชรไชย
๏ ถ้าท่านกลับคืนครรไล	มาจวบทรงใด
จะยกบำนาญพานร
๏ แล้วสั่งสุครีพฤทธิรอน	ให้เกณฑ์นิกร
ไปโดยทั้งสามเสนี
๏ สุครีพรับราชวาที	มาจัดกระบี่
ได้สองสมุทรเรืองไชย
๏ จึ่งกฎหมายให้สามไป	เดือนหนึ่งจอมไตร
ดำรัสให้เร่งคืนมา
๏ กษณะนั้นหนุมานฤทธา	องคตมหา
นุภาพชมพูพาน
๏ ทั้งสามก้มเกล้ากราบกราน	พาพวกพลหาญ
สำคัญทักษิณทิศจร ฯ
ฯ กราว ฯ
/*191๏ ไต่ตามสถลมารคดงดอน	ข้ามโขดสิงขร
แลห้วยละหานธารไศล
๏ สามนายนำพลครรไล	สามโยชน์บไกล
ก็ถึงสำนักสระศรี
๏ สระนั้นกว้างขวางยาวรี	กุ้งกั้งเต่าตรี
มัจฉาประพาสหลายพรรณ
๏ กอเบญจกุสุมเนืองนันต์	นิลุบลสัตตบรรณ
สโรชเบิกบานขจี
๏ ฟักแฟงใบบัดชลธี	มั่วหมู่ภุมรี
มาเฟ้นสุคนธ์บุษบง
๏ โดยดังสมญาสระสรง	สมมุตินามตรง
อุทกท้าวพันตา
๏ พอเย็นยอแสงสุริยา	ทั้งสามเสนา
ก็ยั้งนิกรริมธาร
๏ เที่ยงคืนปักหลั่นขุนมาร	ขึ้นจากสระสนาน
แสวงมาพบพลพฤนท์
๏ ค่อยย่องมองดูพานรินทร์	ผาดเห็นหลานอินทร์
อันนอนอยู่กลางโยธา
๏ อสุรทะลวงวางมา	ถีบถูกอุรา
กระบิลบุตรพาลี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ องคตตื่นขึ้นราวี	ยักษ์ไหว้แล้วมี
สุภาพถามทันใด
๏ ท่านนี้สมญาชื่อไร	จะไปข้างไหน
มาหยุดเอาทับริมคลอง
/*192๏ หลานอินทร์จึ่งตอบสารสนอง	กูมาทั้งผอง
คือทูตนารายณ์รามา
๏ ปักหลั่นจึงแถลงกิจจา	โดยเดิมโทษา
อันคบด้วยเทพบุตรี
๏ มัฆวานสาปมาทันที	ให้เปนยักษี
อยู่เฝ้ายังสระสินธุ์สรง
๏ แม้นสัตว์ผู้คนซอนซง	จรล้ำมาลง
สำนักสถานวาริน
๏ ให้หักคอสูบเลือดกิน	เปนภักษ์อาจิณ
ไปจวบนารายณ์ไวกูณฐ์
๏ เมื่อวงศ์อโยทธประยูร	ใช้ทูตจำทูล
ยุบลไปเยียนสีดา
๏ ข้าได้รบด้วยทูตา	จึงพ้นโทษา
ไปเกิดในห้องไตรตรึงษ์
๏ ที่นี้ทูตามาถึง	ต้องตัวกูจรึง
แลกูจะพ้นไปสวรรค์
๏ ว่าแล้วบัดเดี๋ยวบทัน	พรับตากุมภัณฑ์
ก็ฟื้นชีวิตวายชนม์ ฯ
ฯ เหาะเชิด ฯ
๏ กษณะนั้นเสนีรี้พล	บมินอนกลัวตน
ก็นั่งระมัดถือตา
๏ ครั้นแสงสุริยะส่องโสภา	ใสสว่างเวหา
กระบิลก็ยกพลไป
ฯ เชิด ฯ
/*193๏ จากนั้นดั้นดงพงไพร	โดยมรคาลัย
ก็พบถนนมหิมา
๏ เอาเงินดาดพื้นรถยา	สามนิ้วโดยหนา
ก็เห็นอร่ามเรืองงาม
๏ บมีผู้คนจักถาม	พานรทั้งสาม
ก็คิดฉงนใจใจ
๏ อัศจรรย์เมืองนี้เปนไฉน	เหมือนเมืองหัสนัยน์
อันเลิศวิลาสลำยอง
๏ รั้ววังเรือนหลวงทั้งผอง	ล้วนแก้วแกมทอง
ฉลักเฉลาเพราพราย
๏ ฉันใดผู้คนโหดหาย	นรชาติหญิงชาย
บมีบมาพานตา
๏ แต่มาตรแม้นหมู่นกกา	ห่อนบินแววมา
จะใกล้จะกรายธานี
๏ รวยรวยรสคนธ์อันดี	ฟุ้งทั่วบุรี
ขจรตรลบอบอาย
๏ องคตจึงกล่าวภิปราย	จงลูกพระพาย
ระเห็จไปดูถึงใน
๏ ปราสาทสุวรรณเรืองไร	เหตุการณ์ฉันใด
จึงเมืองนี้ดูอัศจรรย์
๏ หนุมานยุรยาตรผาดผัน	ขึ้นสู่สุวรรณ
ปราสาทประเสริฐโสภา ฯ
ฯ แพละ ฯ
/*194๏ เห็นบมีธุลีผงพานตา	เตียนตะลิบเคหา
ดั่งหนึ่งจะมีผู้คน
๏ ขุนกระบิลย่างเยื้องจรดล	เข้าในไพรชน
ก็พบอนงค์นารี ฯ
ฯ แพละ ฯ
๏ ทิพรูปแน่งน้อยมีศรี	พักตร์เพียงจันทรี
ชำเลืองชม้อยคอยตา
๏ หนุมานมีสารเสน่หา	เจ้าเยาวยุพา
ยุพินทรเอี่ยมอัปสร
๏ เหตุผลกลใดบังอร	มาอยู่นคร
อันเปล่าประชาดรธาน
๏ นางฟ้านบนอบตอบสาร	ข้าทุกข์ทรมาน
ก็ช้ามาสามหมื่นปี
๏ เพราะต้องคำสาปโกษีย์	เจ้ามานี้มี
นุกิจใดจำนง
๏ จึงสู่ล้ำหล้าดานดง	ฤๅเปนทูตองค์
นเรศวรอันเรืองไชย
๏ ถ้าใช่เชิญเจ้าเร่งไป	อย่าอยู่เกรงภัย
ธิราชท้าวมัฆวาน
๏ ผิเปนองค์อรรคทหาร	ย่อมหาวเปนภาณ
ณุมาศแลดวงดารา
๏ ข้าจึงจะสิ้นกังขา	แม่นมั่นสัญญา
เปนองค์ทหารจักรี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*195๏ หนุมานยิ้มแล้วพาที	เปนบุญโฉมศรี
จะพ้นซึ่งโทษทรมาน
๏ แต่เริ่มเดิมเหตุก่อนกาล	ผิไฉนมัฆวาน
จึงลงด้วยเทวทัณฑ์
๏ นางกล่าวแถลงเรื่องดำบรรพ์	ว่าท้าวหนึ่งอัน
สมรรถชื่อพันตา
๏ เปนบุตรเจ้าไตรตรึงษา	ใคร่สร้างนครา
ให้เหมือนพิภพโกษีย์
๏ คำนึงชนกาธิบดี	วัชรินทร์ก็มี
มาโนชมาดลลูกชาย
๏ พันตานอบนิ้วภิปราย	ทูลขอเมืองหมาย
ให้เหมือนวิมานแมนสวรรค์
๏ พระอินทร์สั่งวิษณุกรรม์	ตระบัดรังสรรค์
ปราสาทวิจิตรยรรยง
๏ จัตุรงค์แน่งนางนวลหง	เหมือนล้างสวรรค์ลง
มาตั้งอยู่พื้นปัฐพี
๏ แล้วโกษิตเษกภูมี	พันตาเรืองศรี
ให้ครองพิไชยมายัน
๏ นานมาพันตาอาสัญ	คืนขึ้นไปสวรรค์
ก็ละแต่เมืองเปล่าดาย
๏ มีท้าวตาวันฦๅสาย	เวียนขึ้นไปถวาย
บังคมบรมอินทรา
๏ ให้ข้าชักนางรำภา	แล้วลักพามา
ไว้ในนครมายัน
๏ พระอินทร์หานางในสวรรค์	บมิพบจบจรัล
ก็ลงมาสู่ธรณี
/*196๏ แกว่งขรรค์ฟอนฟาดเกศี	ตาวันสิ้นชี
วกลิ้งในแท่นไสยา
๏ ตรีเนตรอุ้มนางรำภา	ขึ้นไปตรึงษา
ก็ถามว่าใครชักชวน
๏ รำภาแจ้งเหตุทั้งมวล	ท้าวโกรธหุนหวน
ก็สาปผู้ข้ามาพลัน
๏ แม้นทิพโภคาสบสรรพ์	จะกินจงบัน
ดาลดุจก้อนเหล็กแดง
๏ สิงสัตว์ผู้คนโดยแถลง	อย่ากรายกำแพง
แต่มาตรว่าหมู่นกกา
๏ ข้าทูลถามท้าววชิรา	เมื่อไรโทษา
จะสิ้นกำหนดคืนสถาน
๏ สองสรวงสระเอื้อนโองการ	ปางใดอวตาร
สฤษฏิเปนรามา
๏ ใช้กระบี่ตรีทูตไปหา	มหิษีสีดา
มาแวะณเมืองมายัน
๏ ต่อพบหนุมานแขงชัน	หาวเปนดวงจันทร์
อาทิตย์แลดาราราย
๏ ข้าจึงพ้นสาปโหดหาย	คืนสำราญกาย
ยังชั้นพิมานโกษีย์
๏ หนุมานครั้นฟังยินดี	ยิ้มพลางพาที
ว่าเจ้าอย่าแหนงแคลงใจ
๏ กษณะนี้นารายณ์เสด็จไว	ยกูณฐ์มาใน
ประยูรอโยทธนคร
๏ ใช้พี่ทูลสารสู่สมร	บเจนทางจร
ตำแหน่งนิเวศกุมภัณฑ์
/*197๏ จงเจ้าช่วยแนะแนวมรร	คาให้จรจรัล
จะส่งไปคืนตรึงษา
๏ พลางเข้าสร้วมกอดกัลยา	โลมถามมรคา
จะข้ามไปเกาะทศกัณฐ์
๏ นางผลักข่วนค้อนผินผัน	จะเอาสำคัญ
สิ่งไรก็ไม่เห็นมี
๏ อย่าทำมายาพาที	เราไม่ใยดี
จงไปให้พ้นมณเฑียร
๏ ท่าทางลงกาทศเศียร	ได้ยินระเบียน
ระบิลบูราณสืบมา
๏ เมื่อยังไม่เห็นฤทธา	ใช่เชิงอาสา
จะบอกหนทางอย่างไร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานกอดแก้วกลอยใจ	อ้าโอษฐอำไพ
ก็หาวเปนดาวดวงจันทร์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พุ่งไถงไพโรจน์แสงพรรณ	เลื่อมเลื่อมแลวรร
ณุภาสทั้งปรางค์รจนา
๏ บุษมาลีเห็นหรรษา	กราบไหว้ขุนวา
ยุบุตรขออภัย
๏ ทีนี้จะลุล่วงไป	ยังสวรรคาลัย
เพราะบุญกำแหงหนุมาน
๏ แล้วบอกเรื่องราวข่าวสาร	ว่าข้าเนาสถาน
บได้จะไปแห่งไร
/*198๏ แต่รู้ว่ามีน้ำไหล	ข้างทักษิณไกล
แต่นี้ไปสามโยชน์ปลาย
๏ น้ำนั้นใครอาบบาปหาย	ท่านถามอภิปราย
แม่น้ำจะบอกมรคา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานช้อนเชยกานดา	โอบแอบอุรา
ประกับประกิตชิดชน
๏ เสพสมชมแก้วโกมล	รวยรื่นรสคนธ์
กระเษมกระสันรัญจวน
๏ ขุนกระบิลจึงบอกแสนสงวน	พี่จำจากนวล
เพราะราชกิจติดพัน
๏ ว่าแล้วนำอรสู่บัญ	ชรแก้วแพรวพรรณ
กระบิลก็โยนนารี
๏ ขึ้นยังหาสห้องเมฆี	นางสิ้นชีวี
ไปดลนิเวศหัสนัยน์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ตระบัดหนุมานคลาไคล	ถึงพวกพลไกร
ก็แจ้งแก่สองพานร
๏ แล้วพาพวกพลพเนจร	ผ่านแสนสิงขร
แลหุบละหานธารชล ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ เดินดั้นกันดารอารญ	รอนแรมมาดล
ยังฝั่งมหาธารา
/*199๏ หนุมานจึ่งร้องเรียกหา	แม่น้ำเอ๋ยมา
ช่วยบอกหนทางอย่านาน
๏ พระสมุทรตีฟองฉ่าฉาน	ร้องถามหนุมาน
ว่าท่านจะไปหนใด
๏ ขุนกระบี่บอกว่าจะไป	เมืองลงกาไกล
จงบอกตำบลหนทาง
๏ พระสมุทรจึงบอกบพราง	เร่งข้ามน้ำขวาง
ไปเฉียงข้างฟากชลธี
๏ ต่อทิศอาคเนย์วิถี	จะพบคีรี
จงเลี้ยวลงทิศทักษิณ
๏ ข้ามโขดลงเขาถึงดิน	จะพบวาริน
ลงเลียบไปหว่างคีรี
๏ บ่ายหน้ามาทิศหรดี	จะพบฤๅษี
จงถามหนทางสืบไป ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานครั้นฟังสงสัย	ถามว่าเหตุใด
แม่น้ำจึ่งรู้เจรจา
๏ พระสมุทรแถลงโดยบูรพา	กูกับพันตา
แต่เดิมจะไปดุษฎี
๏ พี่เราสวามิตรฤๅษี	น้ำใจอารี
จึงให้ข้าอยู่โปรดคน
๏ แม้นใครหลงทางมาดล	สายชลวังวน
ให้บอกอรัญมรรคา
๏ ขุนกระบิลได้ยินหรรษา	รู้ว่าเทวา
บันดาลด้วยเดชกลับกลาย
/*200๏ จึงน้ำนี้อาบบาปหาย	วานรทั้งหลาย
ก็ชวนกันอาบอาศัย ฯ
ฯ ลงสรง ฯ
๏ หนุมานม้วนหางซัดไป	ข้ามฟากน้ำไหล
ดั่งอย่างตะพานรจนา
๏ พวกพลไต่หางขุนพา	นรข้ามสายสา
คเรศพ้นชลธาร
๏ จึงยกโยธาทวยหาญ	เดินดั้นกันดาร
มหาสิงขรดอนดง ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พอจวนสิ้นแสงสุริยง	เรื่อยรอนอ่อนลง
ก็ถึงวนาอาศรม
๏ สามท้าวเข้าไปบังคม	นักพรตอุดม
บพิตรสิทธาจารย์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ บอกว่าตรีทูตทูลสาร	นารายณ์อวตาร
จะไปยังเกาะลงกา
๏ ไม่เจนตำบลมรคา	ขอพระสิทธา
ช่วยบอกหนทางเมืองมาร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พระสิทธฤๅษีสนองสาร	ทางไพรกันดาร
จงหมายไปทิศทักษิณ
/*201๏ ขึ้นเขาแล้วเลี้ยวลงดิน	เจ็ดชั้นศีขริน
ลำบากเปนสุดแสนทวี
๏ เขาหนึ่งชื่อนิลคีรี	สีนิลแสงศรี
เขียวแหลมแลแนมเมฆา
๏ เขานั้นเปนหลักลงกา	เทเวศสมญา
สำคัญที่ข้ามเมืองมาร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สามนายไหว้ฤๅษีสาร	ขอพักบริพาร
อาศัยในราษราตรี
๏ ครั้นรุ่งจึ่งลาฤๅษี	ยกยาตรโยธี
เข้าสู่วนาอารญ
๏ ดั้นเดินโดยทางพนสณฑ์	ข้ามห้วยเหวชล
ธีศีขรจรลี
๏ พ้นเจ็ดชั้นขุนคีรี	ไต่ตามวิถี
พาพบภูเขามหิมา
๏ สูงสุดอากาศเวหา	ใหญ่พ้นคณนา
บอาจอ้อมอิดใจ
๏ ตรงขึ้นเดินเนินไศล	ข้ามเขาพลไป
จึงถึงนิลาราตรี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ มาถึงมรคาวิถี	พอจวนราตรี
จะค่ำจะย่ำถึงเขา
๏ มืดคลุ้มชอุ่มลับเงา	บมีทางเทา
รุกขาชอ่ำอนธการ
/*202๏ กุณฑลในหูหนุมาน	ใสสว่างชัชวาล
ดั่งไต้อันส่องทางไกล
๏ ขึ้นไปสูงสุดยอดไศล	บมิรู้ที่ไป
ทั้งสามก็ยั้งยืนฉงน
๏ บ้างว่าเมืองสวรรค์ชั้นบน	เดือนดาวดาษหน
ดังหนึ่งจะเอื้อมถึงมือ
๏ แม่นมั่นอันเขานี้คือ	พระสุเมรุพันฦๅ
จะใกล้ถึงไตรตรึงษา
๏ หนุมานบอกหมู่โยธา	มิใช่สรรคา
เปนพื้นภูเขาสันดาน
๏ แม้นว่าเมืองสวรรค์วิมาน	เรามาถึงสถาน
อันเหงื่อแลไคลไม่มี
๏ จึงชมพูพานเรืองศรี	เรียกสองเสนี
มาหยุดอยู่นั่งปรึกษา
๏ นารายณ์กฎให้เรามา	เดือนหนึ่งโดยตรา
ให้กลับไปถึงทรงธรรม์
๏ เรามาช้าสิบห้าวัน	กลับไปไม่ทัน
จะผิดกำหนดภูวไนย
๏ ฤๅเราจะกลับคืนไป	เห็นควรฉันใด
ด้วยกิจกำหนดกฎหมาย
๏ หนุมานจึงสนองภิปราย	อาสานารายณ์
จะกลับไปเปล่าป่วยการ
๏ พระสั่งให้ไปเมืองมาร	จำไปถึงสถาน
จนพบพระอรรคเทพี
๏ ให้รู้จักร้ายแลดื	แม้นม้วยเปนผี
จะม้วยด้วยทำอาสา
/*203๏ อย่างขุนสดายุมรณา	ทั่วไตรโลกา
จึ่งนับว่าเชื้อชาติชาย
๏ พวกเราเผ่าเทพสืบสาย	ควรจะสู้ตาย
ให้เหมือนอย่างขุนปักษี
๏ กษณะนั้นสกุณสัมพาที	ได้ยินกระบี่
ก็แล่นทะลวงมาพลัน
๏ พวกพลตกใจตื่นกัน	หนีดั้นไพรวัน
เข้าเร้นในเวิ้งหว่างเขา
๏ บ้างวิ่งลงลุ่มเหวเซรา	บ้างแล่นลับเงา
สุมทุมแลเร้นราบกราน
๏ ยังอยู่แต่ศรีหนุมาน	บมิจรจากสถาน
ก็ยืนอยู่ดูท่วงที ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สกุณออกจากคิรี	บมิเห็นกระบี่
ก็คิดในใจรำพึง
๏ เมื่อกี้ผู้คนอื้ออึง	ครั้นออกมาถึง
มันหายไปแห่งหนไร
๏ ปักษีทอดตาแลไป	เบื้องขวาบมิไกล
ก็เห็นกำแหงหนุมาน
๏ ยืนอยู่ไป่คลาดจากสถาน	จึ่งถามอาการ
ถึงน้องผู้ร่วมชีวา
๏ กระบิลแถลงเล่ากิจจา	ว่าขุนปักษา
พินาศด้วยรบทศกัณฐ์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*204๏ สัมพาทีฟังเหตุพลัน	ทอดตัวจาบัลย์
พิลาปลาญสมประดี
๏ โอ้โอ๋อนุชปักษี	มาม้วยชีวี
แลกูจะอยู่เยียใด
๏ กูจะตายตามนุชไป	ยังสวรรคาลัย
เปนเพื่อนสกุณอนุชา ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ หนุมานผู้ชาญอาสา	เห็นขุนสกุณา
พิลาปก็กล่าวคำหวาน
๏ ว่าท่านมีปรีชาญาณ	ไตรภพจบสถาน
เกิดแล้วก็ตายวายชนม์
๏ จงเอาปัญญาผ่อนปรน	จะโศกากล
ใช่ว่าจะรอดคืนมา
๏ หนึ่งข้าขอถามกิจจา	ขนทั้งกายา
ไฉนจึ่งหล่นหลุดหาย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สกุณจึ่งสนองภิปราย	จะกล่าวบริยาย
แต่ช้ามาโกฏิปีมี
๏ กูกับสดายุปักษี	อยู่ยอดสิมพลี
พอพระอุทัยไขแสง
๏ เรืองรองรัศมีสีแดง	เลื่อมเลื่อมเรืองแฝง
พระเมรุมาศชัชวาล
๏ น้องกูสดายุขุนหาญ	วิงวอนรำคาญ
กันแสงจะกินสุริย์ใส
/*205๏ กูห้ามบมิฟังขัดใจ	โบยบินขึ้นไป
จะจิกเอาดวงสุริยา
๏ กูบินไปตามอนุชา	พระสุริยโกรธา
ก็แผดมหิทธิรังสี
๏ ร้อนดังเพลิงกาฬอัคนี	กูแผลงฤทธี
กางปีกเข้ากั้นอนุชา
๏ ขนกูต้องแสงสุริยา	ลุ่ยหล่นสหัสา
แต่น้องกูปลอดรอดภัย
๏ ทินกรซั้นสาปบัดใจ	อย่าให้ขนไชย
กูงอกทั้งพื้นกายา
๏ กูทูลถามไททิวา	เมื่อไรโลมา
จะงอกดั่งเก่าฤๅบมี
๏ ว่าต่ออวตารเรืองศรี	ใช่ทูตกระบี่
ไปเยี่ยมสมเด็จพนิดา
๏ พบกูแล้วโห่สามลา	จึ่งให้โลมา
กูงอกดั่งเก่าอย่านาน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานจึ่งกล่าวสนองสาร	หนทางเมืองมาร
สกุณยังรู้ฤๅไฉน
๏ แม้นรู้จงบอกให้ไป	จะเรียกพลไกร
มาโห่ให้ขนขึ้นมา
๏ จึ่งสัมพาทีปักษา	ดำเนินกฤษฎา
ให้แจ้งแก่ขุนวานร
๏ ว่ากูผู้ฤทธิกำจร	กมลาศน์หลั่งพร
ประสิทธิ์ให้แลเห็นไกล
/*206๏ พันโยชน์กูแลเห็นไป	เมืองลงกาไกล
จะดูก็เห็นแก่ตา
๏ ท่านจงป่าวพวกพลพา	นรโห่สามลา
ให้ขนกูงอกบัดดล
๏ จึ่งขี่กูขึ้นเวหน	จะพาข้ามชล
ไปดูให้เห็นลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ลูกลมจึ่งร้องเรียกหา	พวกพลโยธา
ไฉนจึ่งตื่นแตกฉาน
๏ วานรพังเสียงหนุมาน	วิ่งมายังสถาน
ก็เห็นสกุณปักษี
๏ ขุนกระบิลบอกตามวาที	แล้วสั่งกระบี่
ให้โห่จงถ้วนสามลา
๏ กระบิลวานรินทร์เสนา	เรียกหาโยธา
ครั้นพร้อมก็โห่สามที ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ กษณะนั้นจึ่งขุนปักษี	ครั้นขนคืนดี
ก็ลองกำลังฤทธา
๏ แล้วขุกคิดถึงอนุชา	เสวยโศกโศกา
พิลาปร่ำรำพัน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ สามนายปลอบโลมด้วยพลัน	ท่านอย่าโศกศัลย์
จงผ่อนให้ค่อยเคลื่อนคลาย
/*207๏ น้องท่านทำความชอบตาย	เยี่ยงเราทั้งหลาย
จะให้ไปเหมือนปักษี
๏ สกุณค่อยคลายโศกี	ครั้นพระสุริย์ศรี
จำรูญจำรัสชัชวาล
๏ เรียกสามพานรผู้หาญ	ขี่กูอย่านาน
จะพาไปดูลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ สามนายขึ้นขี่ปักษา	สกุณลีลา
ขึ้นเหยียบภูเขาหลวงหมาย
๏ ถีบภูเขาแตกโทรมทลาย	เผ่นบินข้ามสาย
สมุทรเห็นเมืองมาร ฯ
ฯ แพละ ฯ
๏ จึ่งบอกสามนายบมืนาน	ดูลงกาสถาน
จงจำสลักสำคัญ
๏ แล้วกลับเหาะเหิรจรจรัล	ถึงพวกพลขันธ์
ก็ชวนกันชุมปรึกษา
๏ จะข้ามเกาะกรุงลงกา	ใครจะอาสา
ไปได้มิได้เปนไฉน
๏ จึ่งชมพูพานเฉลยไข	กำลังฤทธิไกร
ข้าเหาะไม่ถึงลงกา
๏ องคตจึ่งตอบวาจา	ข้าหย่อนฤทธา
เพราะอยู่ในท้องหกเดือน
๏ อาสาข้าไม่บิดเบือน	กำลังไม่เหมือน
นุภาพกำแหงหนุมาน
/*208๏ จะข้ามสมุทรกันดาร	เห็นท่านห้าวหาญ
ผู้เดียวจะถึงลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานฟังคำปรึกษา	จึ่งลาสกุณา
ก็ไปยังนิลคิรี
๏ ครั้นถึงจึ่งสั่งเสนี	องคตเรืองศรี
พิไชยชมพูพาน
๏ จงปกป้องพวกพลหาญ	อย่าไว้ใจมาร
เปนแดนอสุรยักษี
๏ สั่งแล้วผาดแผลงฤทธี	ถีบนิลคีรี
ตระบัดก็เหาะเหิรทะยาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ เขานั้นทรุดถึงบาดาล	เดโชขุนหาญ
นุภาพเข้มแข็งขัน
๏ ฝ่ายนางผีเสื้อสมุทรอัน	ท่านท้าวทศกัณฐ์
ให้อยู่ตระเวนหว่างชล
๏ เห็นพานรล่วงแดนตน	เกรียงโกรธานนต์
ก็เผ่นขึ้นจากคงคา
๏ อ้าปากแลบลิ้นเหลือกตา	แผดร้องด้วยอา
นุภาพออกราวี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หนุมานรณรงค์ยักษี	หัตถาแกว่งตรี
ระเห็จเข้าทางปากมาร
/*209๏ ออกโดยช่องกรรณบนาน	ตระบัดขึ้นทะยาน
เข้าโดยจมูกอสุรี
๏ พานรแหวะเวิ้งนาภี	ลากไส้ยักษี
ออกโยนยังท้องสมุทรไท
๏ แถวโลหิตมารลูมไหล	บนานขาดใจ
พินาศคือคีรี ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ครั้นเสร็จสังหารยักษี	วรราชกระบี่
ก็เหาะระเห็จเตร็ดพลัน
๏ มาสบเสื้อเมืองกุมภัณฑ์	กรกรายเขนขรรค์
ออกยืนยังพื้นคัคนานต์
๏ ห้าหน้าสิบมือนมยาน	เรียกเร่งทวยหาญ
เข้ากลุ้มจะกุมพานร
๏ ลูกลมโลดไล่ฟันฟอน	สังหารราญรอน
อสุรยอบยับยี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ไหวหวั่นครั่นครื้นธรณี	พระสมุทรใสศรี
ก็ขุ่นกระฉอกชลธาร
๏ เสื้อเมืองต้านต่อหนุมาน	สิ้นกำลังหาญ
ก็เหาะระเห็จเตร็ดหนี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ลูกลมติดตามอสุรี	ตัดเศียรยักษี
ให้ล้มพินาศในสมร ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*210๏ แล้วกำบังกายพานร	เข้าในนคร
ก็เที่ยวเฉวียนเวียนวน
๏ สิ้นทั้งวังในไพชยนต์	เที่ยวทุกแห่งหน
บสบสมเด็จมหิษี
๏ เข้าในปราสาทมณี	พิเภกอสุรี
ก็ถือกระดานคูณหาร
๏ กับคัมภีร์โหราจารย์	ยักษีพิสดาร
มาเรียนคัมภีร์โหรา
๏ มหิษีแน่งนวลเสน่หา	บุตรีรจนา
ดั่งนางบำเรอโกษีย์
๏ ขึ้นมณเฑียรรัตน์รูจี	สิบเศียรอสุรี
ประกอบสุรางค์สรรพสรรพ์
๏ มณโฑนิทรแนบทศกัณฐ์	งามล้ำสาวสวรรค์
ดีร้ายนี่นางสีดา
๏ ดูดู๋มารักยักษา	ขบฟันโกรธา
ชักตรีที่อกบมินาน
๏ เงื้อง่าจะฆ่าเยาวมาลย์	เทวาในสถาน
ก็ดลจิ้งจกทักทาย
๏ วานรหยุดยั้งฉงนฉงาย	จิ้งจกเพรียกพราย
ชะรอยมิใช่มหิษี
๏ ขุนกระบิลแก้ผมอสุรี	ผูกผมเทวี
มณโฑให้ชิดติดพัน
๏ แล้วมาจากแท่นทศกัณฐ์	เข้าห้องสุวรรณ
ยังแท่นสุวรรณพรรณราย
๏ อินทรชิตฤทธิ์เพียงไฟพราย	แสนนางรอบราย
ก็ถือธนูดูยง
/*211๏ บมิพบสีดานวลหง	ฉวัดเฉวียนเวียนวง
ทุกแห่งบสบเยาวมาลย์
๏ จึ่งออกมานอกราชฐาน	เที่ยวในวนานต์
ก็พบอาศรมศาลา
๏ แปลงเปนลิงเล็กเข้ามา	ก้มเกล้าวันทา
ฤๅษีแล้วแจ้งแถลงไข
๏ ข้าสถิตในลงกาไกร	เที่ยวล่าเล็มไพร
ได้ยินระบือฦๅมา
๏ ว่าทศเศียรเจ้าลงกา	ได้นางโสภา
ประเสริฐล้ำโฉมสวรรค์
๏ มาไว้แห่งไรทรงธรรม์	พระผู้แสวงบรร
พชิตยังรู้ฤๅไฉน
๏ ฤๅษีปรีชาชาญไชย	บอกวานรไพร
ว่าทศพักตร์ยักษา
๏ ไปลักมารศรีสีดา	เมียพระรามา
มาไว้ในสวนอุทยาน
๏ ให้บุตรชื่อสหัสกุมาร	คุมไพร่พลหาญ
ได้สองสมุทรรักษา
๏ หนุมานก้มเกล้าวันทา	ข้าขอนิทรา
อาศัยพระสิทธมุนี
๏ วันนี้ค่ำคล้อยสุริย์ศรี	ต่อรุ่งราตรี
จะลาไปล่าเล็มไพร
๏ ฤๅษีนิมิตศาลาลัย	เอ็งไปอาศัย
ศาลาที่หน้าอาศรม ฯ
ฯ ตระ ฯ
/*212๏ หนุมานนอบนิ้วบังคม	นึกในอารมณ์
ฤๅษีมาอยู่เมืองมาร
๏ ผิดกิจสิทธฤๅษีสาร	ใคร่รู้เดชดาล
ประภาพเพียงใดไฉน
๏ แปลงตัวโตคับศาลาลัย	แล้วร้องบอกไป
ศาลานี้เล็กหนักหนา
๏ ฤๅษีรู้กลมารยา	นิมิตศาลา
ให้กว้างให้ยาวออกไป
๏ ศาลาใหญ่ออกเท่าไร	วานรโตไป
จนคับศาลาอาศรม
๏ มันจะแกล้งลองอาคม	พระสิทธอุดม
ก็เขาสมาธิบัดดล
๏ บันดาลวายุพัดห่าฝน	เซ็งซ่าภูวดล
ก็หนาวดังนอกจักรวาฬ
๏ ตกต้องสกนธ์กายขุนหาญ	เย็นพ้นทนทาน
คุดคู้ก็งอย่อกาย
๏ บมิทำฤทธิ์ได้โดยหมาย	รูปนิมิตกลับกลาย
ไปคงเปนองค์หนุมาน
๏ ฤๅษีจึ่งร้องกล่าวสาร	เหวยลิงสามานย์
มึงจงมาผิงอัคคี
๏ ขุนกระบิลเห็นฤทธิ์ฤๅษี	มาผิงอัคคี
ครั้นอุ่นก็นอนในสถาน
๏ พระสิทธนึกในอาการ	วานรอวดหาญ
จะทำให้หนำน้ำใจ
๏ ครั้นเห็นวานรหลับไหล	จับไม้เท้าไป
ถึงสระก็เสี่ยงสัตยา
/*213๏ ไม้เท้าจงเปนชลุกา	วานรลงมา
เร่งเกาะให้มั่นทันใจ
๏ แม้นปลิดแผลงฤทธิ์อย่างไร	ปลิงอย่าหวาดไหว
จงเกาะให้ติดตรึงตรา
๏ เสี่ยงแล้วคืนเข้าคฤหา	พอพระสุริยา
อรุณรุ่งเรืองไร
๏ ลูกลมตื่นขึ้นบัดใจ	ลงในสระใส
กินน้ำชำระพักตรา
๏ จึ่งปลิงไม้เท้าสิทธา	โผนผุดขึ้นมา
ก็เกาะเอาคางบัดดล
๏ หนุมานเกลียดปลิงพองขน	ปลิดสะบัดบัดดล
บหลุดดั่งใจจินดา
๏ เหาะขึ้นสูงสุดเวหา	ฉุดชักด้วยอา
นุภาพกำลังหาญ
๏ อัศจรรย์ปลิงเท่าสายพาน	มิหล่นด้วยการ
อันใดฉะนี้ดูฉงน
๏ เหาะลงมาพื้นภูวดล	ขัดแค้นคำรน
ก็นึกคะนึงแหนงใจ
๏ ไปวอนนักสิทธทันใด	ช่วยปลิดปลิงไป
ให้พ้นที่คางวานร
๏ พระสิทธฤๅษีสาทร	จึ่งยื่นวรกร
ไปปลิดก็หลุดบมินาน
๏ ปลิงกลับเปนไม้เท้าธาร	ว่าไยขุนหาญ
ปลิงนิดจึงปลิดไม่ไหว
๏ หนุมานกราบไหว้บัดใจ	รู้อิทธิฤทธิไกร
ก็ลาพระสิทธมุนี
/*214๏ มายังอุทยานสวนศรี	เห็นหมู่อสุรี
อเนกล้อมรอบราย
๏ วานรนึกในใจหมาย	หมู่มารเห็นกาย
กูใหญ่จะใคร่รณรงค์
๏ ก็จะเสียกิจการพระองค์	ไม่พบโฉมยง
จะเกิดวิวาทกลางหน
๏ คิดแล้วนิมิตบิดตน	เปนวานรปน
กับฝูงกระบี่ทั้งหลาย ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ เล็ดลอดสอดดูแยบคาย	สกัดมารเพรียกพราย
ก็โผนขึ้นไม้ใบบัง
๏ ถึงสุวรรณพลับพลาโดยหวัง	ค่อยลอดลงยัง
โศกใหญ่ที่ริมพลับพลา
๏ เห็นโฉมมหิษีสีดา	ศิริลักษณ์ลักขณา
อัปสรเทพฤๅทัน
๏ เหตุไฉนยักษ์ร้ายทศกัณฐ์	จึ่งไม่ใฝ่ฝัน
มาทิ้งไว้ในสวนศรี
๏ หนุมานแฝงคอยท่วงที	ต่อค่ำราตรี
จะลอบลงทูลสายสมร
๏ สมัยนั้นท้าวยี่สิบกร	สถิตบรรจถรณ์
สิงหาสน์พิมานแมนถวาย
๏ แจ่มแจ้งแสงจันทร์พรรณราย	หมดเมฆเฉิดฉาย
เหมือนพักตรสีดาดวงสมร
๏ วินิจคิดพลางอาวรณ์	เพลิงราครึงรอน
ก็ดาลระลุงฤทัย
/*215๏ ปานปืนพิษมตรึงใจ	สั่งกำนัลใน
ให้บอกกระบวนยาตรา
๏ แสนสาวอสุรรับบัญชา	มายังทวารา
ก็สั่งจะเสด็จจรดล
๏ มุขมาตย์มนตรีถ้วนตน	เทียบพลพหล
แลราชรถบมินาน
๏ จึ่งองค์อสุรปิ่นกรุงมาร	สรงสหัสธรธาร
ตรลบสุคนธ์กำจร
๏ ทรงเครื่องเคยปลอบอัปสร	ขัดขรรค์ฤทธิรอน
ยุบาทวิลาสลาวัณย์
๏ ดั่งครั้งปลอมสมสาวสวรรค์	กรายกรจรจรัล
มาขึ้นพิไชยรถทรง
๏ พรึบพร้อมจัตุรงค์ชาญณรงค์	งามรถงามองค์
ดั่งอินทรออกพโนทยาน
๏ แหนแห่แตรสังข์กังสดาล	ธงธวัชฉัตรฉาน
ระยาบระย้าจามร
๏ ประทีปเทียนทองส่องสลอน	เถือกสว่างอัมพร
จำรูญจำรัสชัชวาล
๏ ครั้นถึงอุทยานพิศาล	สารถีชำนาญ
ก็หยุดประทับพลับพลา
๏ จึ่งเยื้องยุบาทยาตรา	อสุรผู้รักษา
ถวายกรแล้วผ่อนผันหนี
๏ ครั้นใกล้สีดานารี	โองการสารศรี
สโรชสุนทรปราศัย
๏ ไยโฉมสิริลักษณวิไล	มาอยู่เดียวใด
รันลุงด้วยแสนโศกา
/*216๏ พี่หวังบำเรอรักษา	สงวนเชยวนิดา
บให้ระคายหฤทัย
๏ ผัวเก่าเขาไม่อาลัย	ซัดอรไว้ใน
วนานตเออาทวา
๏ หากพี่ไปพบพามา	เยียวอยู่ชีวา
จะม้วยเปนภักษ์หมู่มาร
๏ อันเรียมรักเยาวยุพาล	สู้สิ้นเสียปราณ
บทิ้งให้น้องหมองสมร
๏ ผัวนางผู้เดียวเที่ยวซอน	อาศัยสิงขร
บมีพิริยโยธา
๏ เฉกชาติทุพลพาลา	ที่ไหนจะสา
แก่มืออสูรสังหาร
๏ วันนั้นร้องก้องดงดาน	เห็นจะถึงกาล
ด้วยกวางกระลีบีฑา
๏ ขอเชิญอรสู่นครา	ครองแสนศวรรยา
เปนจอมจรรโลงบริบาล
๏ สีดาฟังคำขุนมาร	เพียงเหล็กแดงดาล
มาแทงในกรรณกัลยา
๏ เคืองขัดกลัดใจโกรธา	จึ่งจับไม้มา
ปักลงยังพื้นธรณี
๏ แล้วแสร้งด่าเปรียบทศศีร์	ว่าจอมจักรี
สฤษฎิเปนรามา
๏ หวังผลาญโคตรวงศ์ยักษา	สิบเศียรอสุรา
จะตกอยู่กลาดกลางสมร
๏ ช่างว่าไม่กลัวภูธร	กูเห็นเศียรกร
ไม่ครันกำลังศิลป์ไชย
/*217๏ ปางหนึ่งแต่บรรพเกือบไกล	มีท้าวหนึ่งใจ
สมรรถชื่ออรชุน
๏ ทรงศักดาเดชอดุล	จับมารทารุณ
ทะเวนประจานจำจอง
๏ กิจนี้แจ้งทั่วทั้งผอง	ครั้งนี้อย่าปอง
ประมาทสมเด็จจักรา
๏ ทศเศียรฟังเสียงสีดา	แจ้วจับวิญญา
ก็ดาลระลุงสมประดี
๏ บมิเจ็บช้ำน้ำคำเทวี	ยิ้มแล้วจึ่งมี
สโรชสุนทรเอาใจ
๏ ว่าพี่พิศวาสทรามวัย	ดุจดวงหฤทัย
แลเนตรอันเนื่องในสกนธ์
๏ บมิให้เขินค้างกลางหน	จะเษกนฤมล
เปนใหญ่ในกรุงลงกา
๏ ปลอบพลางกราบไหว้สีดา	เจ้าจงเมตตา
ดำรงเสน่ห์เรียมนาน
๏ จึ่งโฉมสีดาดวงมาลย์	บมิได้ตอบสาร
ขึ้งขัดสะบัดเบือนหนี
๏ ถ่มเขฬะลงธรณี	ด่าดุอัปรีย์
แก่ไม้ประเทียบเปรียบปราย
๏ กูใช่หญิงสามานย์หมาย	จะส้องเสพชาย
ผู้อี่นอันใช่สวามี
๏ สู้สิ้นเสียชีพชีวี	จะไว้ความดี
ให้โลกเลื่องฦๅชา
๏ มึงโกหกยกฤทธา	ทั้งโคตรยักษา
จะพลันพิบัติเหตุหาย
/*218๏ สิ้นทั้งลงกาวอดวาย	ด้วยศรนารายณ์
อันทรงพหลเดชา
๏ หนุมานแฝงไม้ใบหนา	ลอบดูอสุรา
ก็ดาลพิโรธรึงใจ
๏ คิดใคร่ผลาญให้บรรลัย	หากกริ่งเกรงใน
จะเกินกำหนดโองการ
๏ จึ่งจำถ้อยคำขุนมาร	ถ้วนถี่พิสดาร
จะทูลสมเด็จภูธร
๏ ฝ่ายองค์อสุรยี่สิบกร	ปลอบโยนบังอร
มิปลงสนิทนิทรา
๏ ร่านร้อนหฤทัยอสุรา	อ้าดูรกานดา
จงดับวิจลหฤทัย
๏ แม้นยังบลงปลงใจ	เหตุเอื้ออาลัย
ถึงผัวจึ่งไม่ใยดี
๏ พี่จะตามใจค่อยถนอมศรี	นุชอยู่จงดี
จะลาครรไลเลอสถาน
๏ แล้วกลับกลุ้มคิดรำคาญ	สมเด็จกรุงมาร
ก็ออกมากริ้วโกรธา
๏ ไยฝูงอสุรีรักษา	ไม่ปลอบกัลยา
ให้ยอมสนิทพิสมัย
๏ อันครั้งนี้กูแล้วไป	มึงพูดเอาใจ
สีดาให้อ่อนจงดี
๏ เบื้องหน้าผิวบเสร็จสมศรี	จะผลาญชีวี
อสุรผู้บริบาล
๏ ว่าแล้วขึ้นรถทองกาญจน์	ประเวศพลมาร
มาดลพิไชยลงกา
/*219๏ ฝ่ายนางอสุรผู้รักษา	เข้าล้อมสีดา
บ้างปลอบบ้างขู่คุกคาม
๏ ว่าท้าวพิศวาสนงราม	หวังเษกโฉมงาม
เปนศรีนิเวศเวียงไชย
๏ นางช่างด่าได้กลใด	จนจอมภพไตร
จะฆ่าเราผู้รักษา
๏ เพราะนางไม่โดยกรีฑา	ไว้ไยอสุรา
มาชวนกันกินเทวี
๏ ผิวนางฟังเราโดยดี	จะได้เปนศรี
สวัสดิ์ในกรุงยักษา
๏ ขณะนั้นวรราชสีดา	เสวยแสนโศกา
กระทุ่มอุระรัญจวน
๏ คำนึงภูวนาถคร่ำครวญ	เหลือเจ็บจะทวน
เทวษอยู่ท่าท้อใจ
๏ จึ่งแกล้งบรรทมสนิทใน	ผู้เฝ้าหลับไหล
ก็ย่องลงจากพลับพลา
๏ ตรงต้นโศกใหญ่ใบหนา	เสวยแสนโศกา
รำพันพระคุณจักรี
๏ ก้มเกศกราบกับธรณี	ฝากองค์พระศรี
อนุชพระภรรดา
๏ แม้นตามมาผลาญยักษา	ให้พระเดชา
นุภาพปราบทศกัณฐ์
๏ นางขึ้นปลายโศกโศกศัลย์	ถึงเจ้าจอมธรรม์
จึ่งผูกพระศออรไท
๏ แล้วตั้งพิษฐานขอไป	ท่าภูวไนย
แทบที่ขษิรธารา
/*220๏ ครั้นเสร็จพิษฐานสัตยา	วรราชสีดา
ก็โจนลงยังปฐพี
๏ หนุมานอกสั่นขวัญหนี	โผนมาทันที
เข้ากัดสไบบมินาน
๏ ค่อยผ่อนหย่อนลงยังสถาน	กำแหงหนุมาน
ก็กราบประณตบทศรี
๏ เยาวราชขัดแค้นแสนทวี	ว่าเหวยกระบี่
กัดลงประสงค์สิ่งใด
๏ กูใคร่รู้อัชฌาสัย	ใช่การลิงไพร
จะปองจำนงริษยา
๏ หนุมานแถลงทูลกิจจา	ว่าพระภรรดา
ธใช้มาเยือนบังอร
๏ อรยินคำขุนพานร	ขุกคิดอาวรณ์
จึ่งถามกำแหงหนุมาน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ว่าท่านเปนทูตทูลสาร	สมเด็จอวตาร
ยังมีสำคัญอันใด
๏ ลูกลมก้มเกล้าเฉลยไข	ว่าภูวนัยตรัย
ธให้สำคัญมั่นคง
๏ คือเทพจักรรัตน์ธำมรงค์	ของพระโฉมยง
ซึ่งราพณทิ้งปักษี
๏ กับสไบร้อยองค์เทพี	อันฝากกระบี่
ไว้ในอรัญมรรคา
๏ แล้วชูธำมรงค์ภูษา	จบเหนือศิรา
ศิโรตม์ถวายอรไท
/*221๏ นางรับธำมรงค์สไบ	จากพานรไป
เทิดทูนศิโรโมลี
๏ ทรงโสมนัสสันต์พันทวี	ว่าพระจักรี
ผู้ทรงพระคุณมโหฬาร์
๏ อุส่าห์ติดตามเมียมา	ถึงเมืองยักษา
ลำบากพระบาทบทจร
๏ แล้วกลับสงกาอาวรณ์	ถามอรรถพานร
ว่าเรายังแคลงแหนงใจ
๏ ฤๅพระหริรักษ์เรืองไชย	ยังสั่งความใด
มาตัดวิบัติสารี
๏ หนุมานสนองทูลทันที	ว่าพระจักรี
ธสั่งรหัสหนึ่งมา
๏ ครั้งเสด็จเมืองมิถิลโบรา	เนตรต่อนัยนา
ประสบกันบนบัญชร
๏ นางฟังคำขุนพานร	กิจอันอาวรณ์
ก็แจ้งประจักษ์จริงใจ
๏ หนุมานเทียบทูลทันใด	ว่าภูวนัตตรัย
ทุกข์ร้อนคะนึงเทพี
๏ ข้าขอเชิญสวัสดิ์มหิษี	ขึ้นมือกระบี่
จะชูสมเด็จไปถวาย
๏ เสร็จสมสมเด็จนารายณ์	มาอยู่เดียวดาย
ดั่งนี้บควรในสถาน
๏ แม้นทูลเจ็บช้ำคำมาร	สมเด็จอวตาร
ธรู้จะเข้าไฟตาย
๏ อรเยื้อนเสาวนีย์ภิปราย	ไฉนลูกพระพาย
มากล่าวดั่งนี้ดูเบา
/*222๏ ท่านบ่าวเราสาวสอดเปลา	ท้าวจักนึกเดา
ดั่งชาติคนสาธารณ์
๏ ทศกัณฐ์ลักมาถึงสถาน	บัดนี้หนุมาน
มาลักเรากลับคืนไป
๏ ท่านท้าวฤๅห่อนเห็นใจ	เปนที่สงสัย
สามโลกจะฉินนินทา
๏ จงท่านทูลจอมนรา	เร่งยกโยธา
มาผลาญทั้งโคตรอสุรี
๏ เราตั้งสัตย์ตัดวาที	ป่างใดยักษี
ฉิบหายทั้งวงศ์ยักษา
๏ จึ่งเราจะจากลงกา	นบบาทนรา
นเรศรเจ้าจอมปราณ
๏ พานรได้เสาวนาการ	ชมพระสมภาร
สีดานิองค์ลักษมี
๏ มั่นคงตรงต่อจักรี	อันฝูงสตรี
ในโลกบเทียบเปรียบสอง
๏ ซื่อสัตย์ตัดตรงตามคลอง	ธรรเมศทั้งผอง
ประจักษ์ในใจกระษัตรีย์
๏ ตริแล้วประณตบทศรี	ทูลไทเทพี
ว่าแม่จงคอยตั้งใจ
๏ ผิวเสด็จสู่สวรรคาลัย	ทั้งสองภูวไนย
จะม้วยด้วยท้าวเปนสาม
๏ ก็จะป่วยรี้พลติดตาม	พระค่อยอดความ
ไว้ท่าสมเด็จจักรี ฯ
ภาคผนวก
ตำราเล่นหนังในงานมหรสพ ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ
/*227คำอธิบายตำราเล่นหนังในงานมหรสพ
พระนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
พระองค์เจ้าโตสินีได้เคยประทานหนังสือมาพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณวิเศษแต่ก่อน ไปค้นดูพบคำพากย์หนังของพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินี ประทานให้ลงพิมพ์ไว้เรื่อง ๑ กับหนังสือเป็นตำราเล่นหนังในงานมหรสพอีกเรื่อง ๑ แต่หาปรากฏว่าผู้ใดส่งมาให้ลงพิมพ์ไม่ สืบก็ไม่ได้ความด้วยช้านานมาถึง ๓๐ ปีแล้ว แต่สมาชิกที่จะรู้ตำราเล่นหนังในครั้งนั้น นึกได้ว่ามีอยู่ ๒ พระองค์ คือพระเจ้าราชวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์พระองค์ ๑ กับพระองค์เจ้าโตสินีพระองค์ ๑ ตำราเล่นหนังที่พิมฟไว้ในหนังสือวชิรญาณ คงเป็นของพระองค์ใดพระองค์หนึ่งทรงแต่งประทานมาลงพิมพ์ ผู้ที่ไม่ชำนาญแต่งไม่ได้อย่างนั้น เมื่ออ่านตรวจดูเห็นว่าเป็นหนังสือแต่งดีมาก ไม่เคยเห็นหนังสือซึ่งว่าด้วยตำราเล่นหนังในงานมหรสพกันแต่ก่อนมีอยู่ที่อื่น นอกจากเรื่องที่พิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณนี้ เห็นว่าสมควรจะคัดออกมาพิมพ์ให้อ่านเป็นทางความรู้กันแพร่หลายได้ ข้าพเจ้าจึงได้คัดเรื่องตำราเล่นหนังออกมาพิมพ์เป็นเรื่อง ๑ ในจำพวกเรื่องลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ นับเป็นภาคที่ ๖
--
[๑] คัดจาก “ลัทธิธรรมเนียมต่างๆ ภาคที่ ๖” ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ
/*228ตำราเล่นหนังในงานมหรสพ ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ
บัดนี้จะได้อธิบายด้วยเรื่องหนัง ซึ่งเป็นเครื่องเล่นอย่างหนึ่งของชาวเรา ก็หนังนี้ถ้ามีงานมหรสพเมื่อใด ก็จำเป็นที่จะต้องตั้งจอขึ้นเล่นเมื่อนั้น
เพราะเหตุใดเล่าฯ เหตุที่ทำให้ครึกครื้นเอิกเกริกในงานอย่างหนึ่ง ทำให้เหิมเกริมในที่ประชุมชนที่มาดูงานได้อย่างหนึ่ง ด้วยการที่เล่นนั้นอาศัยเรื่องนารายณ์สิบปาง ๆ ที่สิบ ที่เรียกว่าเรื่องรามเกียรติ์ เอามาจับเล่นเป็นตอน ๆ ไป และสลักแผ่นหนังขึ้นไว้เป็นรูปภาพตามท้องเรื่อง มีรูปพระราม พระลักษณ์ ทศกัณฐ์ นางสีดา เป็นต้น เอาขึ้นเชิดชูทาบเข้ากับจอให้แสงไฟขาวส่องสว่างออกมาเห็นรูปภาพนั้น แล้วพากย์เจรจากันและติดตลก พลางตีพิณพาทย์ระนาด ฆ้อง กลอง ตะโพน บันลือลั่นสนั่นเสียง กรับ โกร่ง โหม่งม้าล่อแซ่เซ็งไป การที่เล่นดังนี้จึงได้ครึกครื้นสนุกสนาน ชักให้คนเป็นอันมากมาประชุมดู เพราะฉะนั้นงานมหรสพจึงได้เล่นหนังแทบทุก ๆ งานจะเว้นบ้างก็น้อย ด้วยการเล่นหนังนี้เป็นเครื่องทำให้ครึกครื้นในงานอย่างยิ่ง
ว่าด้วยวิธีทำตัวหนัง
จะขอกล่าวอธิบายถึงวิธีทำตัวหนังและวิธีทำจอและการที่จะเล่นหนังนี้ก่อน แล้วจึงกล่าวถึงผลประโยชน์ของการเล่นหนังนี้ต่อไป
ก็วิธีซึ่งจะทำเป็นตัวหนังขึ้นนั้น เอาหนังโคมาแช่น้ำให้อ่อน แล้วขึงผึ่งแดดไว้จนแห้งแล้วเอาเหล็กขูดขูดให้บาง ดูจนสม่ำเสมอ/*229เรียบร้อยจึงเอาเขม่าก้นหม้อหรือกาบมะพร้าวเผาก็ได้ ละลายด้วยน้ำข้าวเช็ดทาผืนหนังนั้นให้ทั่วทั้งสองด้าน ดูพอดำดีแล้วตากไว้ให้แห้ง เมื่อแห้งจึงถูด้วยใบฟักข้าวประสงค์จะให้เป็นมัน แล้วจึงหาช่างเขียนที่มีฝีมือดีมาเขียนเป็นรูปภาพต่าง ๆ ตามความต้องการของเจ้าของนั้น เมื่อเขียนแล้วตรวจดูช่องไฟไม่ขัดขวางจึงลงมือสลัก เครื่องมือสลักนั้น มีสิ่วฉากอย่างหนึ่ง สิ่วเล็บมืออย่างหนึ่ง มุกใหญ่ มุกกลาง มุกยอด อย่างหนึ่ง มุกนี้สำหรับกัดตามเส้นรูปภาพ ถ้าสลักตามลวดลายหรือกระหนกแล้ว ต้องใช้สิ่วเล็บมือหรือสิ่วฉากใหญ่เล็กตามสมควร
ครั้นสลักเสร็จแล้วจึงย้อมให้เป็นสีต่าง ๆ บ้างเล็กน้อยตามความต้องการ ถ้าจะให้สีขาวเอาเหล็กขูด ขูดที่หนังให้หมดสีดำที่ทาเขม่าไว้ก็เป็นสีขาว ถ้าจะให้เป็นสีเขียวเอาจุนสีฝนกับน้ำมะนาวทาก็เป็นสีเขียว ถ้าจะให้เป็นสีแดงเอาน้ำฝางกับสารส้มทาก็เป็นสีแดง ถ้าจะให้เป็นสีเหลืองเอาน้ำฝางทาแล้วเอาน้ำมะนาวถู ๆ เข้าก็เป็นสีเหลือง แต่หนังตัวนางนั้นถ้าจะให้แลดูเป็นขาว ก็สลักเอาพื้นตัวออกเสีย เมื่อเชิดทาบเข้ากับจอ พื้นจอส่องออกมาก็เห็นเป็นขาว หนังสลักเอาพื้นตัวพื้นหน้าออกเช่นนี้เรียกกันว่า “นางหน้าแขวะ”
ครั้นเมื่อย้อมสีต่าง ๆ สำเร็จแล้ว จึงเอาไม้มาสีซีกขนาบเข้าสองข้าง สำหรับที่จะได้ถือจับเชิดไปเชิดมา แต่หนังที่สลักสำเร็จเป็นตัวขึ้นแล้วนั้นก็บัญญัติชื่อต่าง ๆ กัน
หนังที่เป็นรูปเดินไม่ว่ายักษ์ ลิง มนุษย์ นาง สุดแต่เป็นรูป เดินแล้วเรียกชื่อว่า “คเนจร”
หนังที่เป็นรูปท่าเหาะไม่ว่า ยักษ์ ลิง สุดแต่เป็นท่าเหาะแล้วเรียกชื่อว่า “ง่า”
หนังที่เป็นสุมพลสำหรับยกทัพ ไม่ว่ายักษ์ ลิง สุดแต่เป็นสุมพลแล้ว เรียกชื่อว่า “เขน”
/*230หนังที่เป็นรูปลิงขาวมัดลิงดำมาหาฤๅษีนั้น เรียกชื่อว่า “เตียว”
หนังที่เป็นรูปตลกนั้น เรียกชื่อว่า “จำอวด” หนังจับสามนั้น เรียกชื่อว่า“จับหนึ่ง จับสอง จับสาม” แล้วยังมีหนังฉากหนี ๑ ฉากไล่ ๑ ลากชาย ๑ หนังโก่ง ๑ หนังแผลง ๑ หนังไหว้ ๑ หนังรถ ๑ หนังเมือง ๑ หนังพลับพลา ๑ หนังปราสาทพูด ๑ หนังปราสาทโลม ๑ รวมชื่อของหนังที่สมมติเรียกกันนั้นต่าง ๆ นักเหลือที่จะพรรณนา
อนึ่ง หนังสำคัญอีกสามตัว ที่ผู้เล่นเคารพนับถือกันนักนั้น คือรูปพระแผลงสองตัว รูปฤๅษีตัวหนึ่ง รวมสามตัวนี้เรียกชื่อว่า “หนังเจ้า” หนังเจ้านี้เมื่อจะทำขึ้นได้ ก็ดูเป็นการลำบากสักหน่อย คือ รูปพระแผลงสองตัวนั้นต้องหาหนังโคตายพรายมาทำ หนังรูปฤๅษีนั้นต้องหาหนังเสือหรือหนังหมีก็ได้ เอามาทำจึงจะถือกันขลัง
หนังเจ้าทั้งสามนั้น เมื่อจะเขียนจะสลัก คนเขียนคนสลักต้องนุ่งขาวห่มขาว แล้วรีบเขียนรีบสลักให้แล้วในวันเดียว อย่าให้การข้ามขวบค้างคืนได้
อนึ่ง เมื่อเวลาจะเขียนสลักนั้น ต้องมีสิ่งของที่สำหรับคำนับครู คือบายศรีปากชาม ๑ เครื่องกระยาบวช ๑ ศีรษะสุกร ๑ เงินติดเทียนด้วย ๖ บาท ของเหล่านี้เมื่อบูชาครูเสร็จแล้วก็เป็นผลประโยชน์ของผู้เขียนผู้สลัก ครั้นสลักเสร็จจึงระบายสีเจ้าทั้งสามตัว รูปพระแผลงสองตัวระบายสีเขียวตัวหนึ่ง สมมติเป็นรูปพระนารายณ์ ระบายสีเหลืองอ่อนหรือปิดทองก็ได้ตัวหนึ่ง สมมติเป็นรูปพระอิศวร รูปหนังเจ้าทั้งสามองค์ใช้ระบายสีต่าง ๆ ตามลายผ้านุ่งและกระหนก ผิดกับหนังตามธรรมดาเพราะเอามาใช้ตั้งเบิกหน้าพระแต่เวลายังไม่ค่ำ
/*231ว่าด้วยวิธีทำจอ
วิธีซึ่งทำจอหนังนั้น เอาผ้าขาวบางอย่างหยาบมาตัดเพลาะกันเข้าพอควร ใช้ทำที่กลางผืนจอเพื่อจะให้สว่างเห็นตัวหนังชัด ที่ด้านมืดสองข้างใช้ผ้าขาวดิบอย่างหนา ประสงค์จะให้เงามืดแฝงตัวหนังออกมาเหมือนที่ออกฉาก ริมจอทั้งสี่ด้านนั้นใช้ผ้าแดงผ้าเขียวครามเพลาะติดกันสองผืนเย็บวงรอบกับจอไป ประสงค์จะสอดสีกันแลดูงาม แล้วเอาเชือกมัดเป็นตอน ๆ ตามด้านยาวสองด้านสมมติเรียกว่า “หนวดพราหมณ์” สำหรับจะได้ผูกเหนี่ยวกับคร่าวบนคร่าวล่าง
ผ้าที่สำหรับวงหลังจอซึ่งเรียกว่าบังเพลิงนั้น แต่ก่อนใช้ผ้าใบสาคูเช่นทำใบเรือ แต่ปัจจุบันนี้ใช้ผ้าขาวดิบ
ขนาดของจอนั้น ถ้าจอยาวตามธรรมดาใช้ยาว ๗ วา ๒ ศอกเศษ ถ้าเป็นงานที่เล่นประชันกันหรืองานใหญ่ ๆ เจ้าภาพแข็งแรง ก็ ใช้จอยาวถึง ๙ วาก็มี ๑๑ วา ก็มี ตามท้องไชยภูมิจะสมควร
ระบายห้อยหน้าจอนั้นใช้ผ้าแดงบ้าง เขียวบ้าง ดำบ้าง สลับกันสองชั้น แล้วเอาทองอังกฤษหรืออังกฤษย่น หรือกระดาษน้ำตะโก สลักเข้าเป็นลวดลายต่าง ๆ ติดเข้ากับระบายจอ บ้างก็เอากระจกเงาเข้าติดเป็นเนื่องไป แล้วห้อยแขวนด้วยลูกลุ่ยตามชายระบายจอนั้น ประสงค์จะให้แลดูงามแปลบปลาบนัยน์ตา
จออย่างหนึ่งที่เรียกว่าจอแขวะนั้น แต่โบราณมาก็มิได้มี พึ่งจะมาเกิดขึ้นประมาณ ๒๕ ปี ๒๖ ปีนี้ จอแขวะนั้นเจาะที่ผ้าดิบสองข้างจอเป็นช่องประตูออกมา แล้วทำเป็นซุ้มประตูเช่นประตูเมืองทั้งสองด้าน ที่จอด้านหนึ่งเขียนเป็นแผนที่เมืองลงกา ด้านหนึ่งเขียนเป็นแผนที่พลับพลาของพระราม แล้วเขียนรูปนางเมขลา รูปรามสูรเหาะล่อแก้วกันอยู่ มีดวงพระอาทิตย์พระจันทร์อยู่เบื้องบนข้างละ/*232ด้านแลดูก็เรียบร้อยไม่ขัดตาชอบกลอยู่ ด้วยจอแขวะนี้มีผู้คิดยักย้ายทำขึ้นก็เห็นว่าดีกว่าเก่า เพราะประกอบความงดงามแล้วทำให้คนเชิด คนเจรจาเข้าออกสบาย ไม่ต้องก้มดังชั้นหลัง ๆ มาสมัยนี้ยิ่งประกอบความคิดในการที่จะตกแต่งประดับประดาจอยิ่ง ๆ ขึ้นไป สมควรกับความเจริญของบ้านเมือง
ว่าด้วยวิธีตั้งจอ
วิธีที่จะตั้งจอหนังนั้น ถ้าผืนจอกว้างเจ็ดศอกเศษ กำหนด ใช้เสาจอยาว ๓ วา ถ้าผืนจอกว้างออกไปยาวออกไปก็ต้องใช้เสายาวออกไปตามส่วนของจอนั้น เสาจอนี้ใช้ ๔ ต้น กล่อมเสียให้กลมเรียบร้อย แล้วมีเม็ดรูปต่าง ๆ ตามแต่จะชอบใจของเจ้าของ ติดปลายเสาทุก ๆ ต้น แล้วเจาะที่ปลายเสาต่ำลงมาประมาณศอกหนึ่ง ติดลูกรอกสำหรับที่จะได้ชักรอกเอาคร่าวที่ขึงผืนจอขึ้นไป ปลายเสาทั้ง ๔ ต้นนั้นปักหางนกยูงมัดเป็นกำใหญ่ ยอดหางนกยูงนั้นเสียบธงแดงบ้าง ธงตราช้างบ้าง เมื่อลมพัดมาสะบัดธงไหว ๆ แลดูสง่างามยิ่งนัก
ยังเสาสำหรับผ้าบังเพลิงที่อ้อมวงหลังจอนั้น ใช้ ๖ ต้น มีธงแดงเสียบปลายเสาแต่ ๔ ต้น สองต้นนั้นไม่ต้องเสียบธงเพราะเหนี่ยวมาผูกติดไว้กับจอไม่แลเห็น แล้วมีเชือกแดงสองเส้นผูกเข้าตะกรุดเบ็ดไว้ที่คร่าวข้างบนข้างละเส้น สำหรับเหนี่ยวรั้งเอาเสาบังเพลิงมาผูกไว้กับจอให้แน่น แล้วโยงถ่างไปข้างหน้าข้างหลังด้านละสองสายเพื่อจะมิให้จอล้ม เสาบังเพลิงอีก ๔ ต้นที่เสียบธงนั้นก็มืเชือกเหนี่ยวโยงไปข้างหลัง เพื่อจะมิให้ล้มซวนเซไปเหมือนกัน
การที่จะปกเสาจอนั้น เมื่อถึงวันกำหนดงานเจ้าของหนังก็ขนเอาเครื่องจอไป แล้วถามเจ้าของงานว่าจะตั้งที่ตรงไหน เจ้าของงาน/*233ต้องมาชี้ที่ให้ เมื่อชี้ที่ให้แล้ว ก็ขุดหลุมลงยกเสาทั้ง ๔ ต้นขึ้น ชักรอกเอาผืนจอขึ้นไปขึงให้ตึงเรียบร้อย แล้วติดบังเพลิงด้านหลังเหนี่ยวรั้งเชือกที่โยงให้แน่นหนา มีแผงเชิงจอเป็นผืน ๆ เขียนลวดลายต่าง ๆ ยกมาตั้งบังเข้าที่หน้าจอเฉพาะแต่ที่ตรงสว่าง ที่มืดสองด้านนั้นไม่มีแผงบัง เพื่อจะเปิดไว้เป็นทางเดินให้คนเชิดเจรจาเข้าออก
ส่วนข้างในจอนั้นก็ปักหลักแป้นไว้กลางจอสำหรับใส่ได้จะได้ส่องสว่างออกมาเห็นตัวหนัง แล้วตระเตรียมเอาโกร่งกรับสำหรับตีมาทอดวางไว้เสร็จ เมื่อเวลาเล่นจะได้เคาะประโคมเป็นเครื่องเอิกเกริก การที่พรรณนามานี้เป็นอย่างแบบโบราณ ถ้าการสมัยปัจจุบันนี้การที่จะตกแต่งจอก็พลิกแพลงยักย้ายงดงามขึ้นกว่าเก่าหลายเท่า คือใช้จอแขวะมีประตูเข้าออกดังพรรณนามาแล้วนั้น แต่ที่หน้าจอก็ยกพื้นเรียบกระดานปูเสื่อมีรั้วลูกกรงล้อมรอบเป็นเขตแดนกั้นไว้ มิให้คนดูรุกเข้ามากีดที่ในการที่จะเล่นหนังได้ และตามรั้วลูกกรงนั้นก็มีหลักรายเป็นจังหวะสำหรับที่จะตั้งโคมไฟให้ส่องแสงสว่างเห็นทั่ว ๆ
บางทีถ้างานใหญ่ ๆ ก็สานแผงผูกโครงทำเป็นภูเขาเข้าที่หน้าจอ แล้วปลูกต้นไม้ใหญ่เล็กประดับประดาด้วยดอกผลกล่นเกลื่อนดูไสว แล้วก็มีกุฏิ์ฤๅษีที่เชิงเขาปานประหนึ่งว่าเป็นจริง บ้างก็ยกเสามุงหลังคา ทำเป็นโรงคร่อมจอหนังเข้าอีกชั้นหนึ่ง แล้วก็ประดับตกแต่งโรงนั้นโดยวิจิตรต่าง ๆ เหลือที่จะร่ำพรรณนาให้สิ้นสุดได้ การที่ตกแต่งโรงหนังนี้ก็คงจะสมบูรณ์ยิ่ง ๆ ขึ้นไปตามกาลตามสมัย
ว่าด้วยวิธีเล่นหนัง
วิธีที่จะเล่นหนังนั้นพอทั้งเสาปักจอเสร็จแล้ว นายหนังก็สั่งให้คนขนตัวหนังมาทอดไว้ในจอโดยระเบียบเรียบร้อย แล้วขนเครื่อง/*234พิณพาทย์และสิ่งที่จะต้องใช้ในการเล่นนั้นมาพร้อมเพรียง พอถึงเวลาจวนย่ำค่ำพวกคนเชิดคนเจรจาและตลก กับพวกพิณพาทย์ก็มาพร้อมกันที่จอหนัง พอได้เวลาก็เชิญหนังเจ้าทั้งสามองค์ออกมาตั้งที่หน้าจอ เจ้าที่เป็นรูปอิศวรนารายณ์นั้นตั้งหันหน้าเข้าหากัน เจ้าฤๅษีนั้นตั้งกลาง แต่เจ้าสามองค์นี้เมื่อเชิญออกมาก็ไม่ได้ลอดจอ ต้องเชิญอ้อมออกมาข้างหลังจอ เพราะนับถือว่าเป็นเจ้าจะลอดจอไม่ได้ ครั้นตั้งหนังเสร็จแล้วได้เวลาย่ำค่ำเจ้าของงานก็เอาเทียน ๓ เล่มกับเงินกำนลสองสลึงเฟื้องมาให้แก่นายหนัง นายหนังก็เอาเทียนไปให้แก่พวกพิณพาทย์เล่มหนึ่ง พวกพิณพาทย์รับเทียนมาจุดที่ตะโพนแล้ว ก็ทำเพลงโหมโรงขึ้นพร้อมกัน เพลงโหมโรงนั้นตั้งเพลงสาธุการขึ้นก่อน แล้วออกตระ รัวสามลา เข้าม่าน ลา เสมอ เป็น ๖ เพลงด้วยกัน แล้วพิณพาทย์ก็หยุด คนเจรจาจึงจุดเทียนมาติดบูชาที่หนังเจ้าทั้ง ๒ องค์ ส่วนคนที่อยู่ในจอก็โห่ขึ้น ๓ หน คนเชิดก็ชูเจ้าที่เป็นรูปอิศวรนารายณ์ขึ้นที่หน้าจอ พวกพิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดต่อไป แต่รูปที่เป็นฤๅษีนั้นเชิญกลับเข้าจอไว้ คนเจรจานั้นครั้นบูชาเจ้าแล้วก็กลับเข้าไปยืนอยู่ในจอ แล้วยกมือขึ้นปะที่จอห้ามพิณพาทย์ พวกพิณพาทย์ก็หยุด คนเจรจา ๖ คนก็พากย์กันคนละที เรียกว่า “พากย์สามตระ”
/*235พากย์สามตระอย่างโบราณ
๏ ข้าไหว้พระเสร็จเรืองฤทธา	ทศรถมหา
เปนเจ้าสำหรับพระธรณี
๏ ไหว้บาทวรนาถจักรี	ในพื้นปัฐพี
ผู้ใดจะเปรียบปานปูน
๏ ชาวพ่อไพร่ฟ้าหน้าขุน	เล็งแลใครจะปูน
ทุกท้าวพระยาย่อมรักษา ฯ
๏ มีเมียคนหนึ่งเล่า	เมื่อจะขึ้นเฝ้าย่อมเล่าลา
เลื่องฦๅแต่ก่อนมา	เสร็จแล้วจะไหว้ครูเรียน ฯ
๏ ครูข้าบ่ายหน้าเข้าจับเอาบังเหียน	แต่ล้วนคงกะเรียน
ก็จับระบำอยู่เปนกง
๏ อุ้มครกยกสากวางลง	เท้าถีบศรก่ง
ปากก็คาบเอาถ่านเพลิงแดง ฯ
๏ เบื้องเท้าเธอเหยียบดาบ	ปากก็คาบเอาคมแวง
มีดตรีกระบี่แทง	พระแผลงเอาไส้ออกเรี่ยราย ฯ
๏ บัดใจท้าวจะแผลงให้ล้มตาย	อาเพศกลับกลาย
ก็กลายเปนพลของท้าวไท
๏ ยกบุญยอคุณพระวิสัย	พิณพาทย์ปางไฉน
เสร็จแล้วจะไหว้ท้าวลา
๏ ท้าวเธอยกหัตถ์ขึ้นวันทยา	จึ่งจะเริ่มให้หา
เอาหนังพระโคมาตัดแปลง ฯ
๏ จำหลักรูปพระรามา	นางสีดาเข้าเฝ้าแฝง
พระลักษณ์ผู้ทรงแรง	จะเริ่มเล่นให้อุ่นวัน ฯ
/*236๏ เบื้องซ้ายข้าจะไหว้ทศกัณฐ์	เบื้องขวาอภิวันท์
สมเด็จพระรามจักรี ฯ
ฯ ทวย ๑ ฯ
เพียงนี้เรียกว่าจบทวย ๑ พิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดอีก คนเจรจายกมือขึ้นห้ามพิณพาทย์แล้วพากย์ทวย ๒ ต่อไป
๏ โอมฤๅษีฤทธิเดโชไชย	เดชพระเลิศไกร
ประสิทธิพรมงคล
๏ ศรีศรีสวัสดีอำพน	สุขเกษมสกาผล
ขอเกิดสวัสดีมีไชย
๏ ข้าไหว้คุณพระพุทธสบสมัย	โปรดสัตว์อสงไขย
ให้ลุถึงห้องพระนฤพาน
๏ ข้าไหว้พระอนิรุทธเริ่มการ	โป่งป่าท่าธาร
ทุกห้วยละเมาะเซาะเขา ฯ
๏ ข้าไหว้เทพอยู่ในน้ำ	ทุกเถื่อนถ้ำแลลำเนา
ไหว้ครูประสิทธิเรา	ครูผู้เฒ่าสถิตเสถียร ฯ
๏ ข้าจะขอเล่นเรื่องรามเกียรติ์	สอนวาดฉลาดเขียน
สอนเรียนฉลุฉลักเฉลา ฯ
๏ พากย์พลส่งเสียงให้ล้ำเลิศ	ทั้งคนเชิดให้เพริศเพรา
เล่นล้วนแต่ชาวเรา	ให้สรรเสริญเยินยอ
๏ ตัดไม้มาสี่ลำ	ปักทำขึ้นเปนจอ
สี่มุมแดงยอ	กลางก็ดาดด้วยผ้าขาว ฯ
๏ วาดรูปพระอิศวรรายดาว	เทียบรถบนกลางหาว
อาทิตย์ก็เลื่อนอยู่เห็นแสง
๏ ลงการากษสสำแดง	อยุทธยากล้าแข็ง
จะเล่นให้ท่านทั้งหลายดู ฯ
/*237๏ ไชยศรีโขลนทวาร	เบิกบานประตู
ฆ้องกลองตะโพนครู	ดูเล่นให้สุขสำราญ ฯ
๏ หนังเราใช่ชั่วช้าสามานย์	เล่นมาแต่ก่อนกาล
บ่ห่อนจะมีใครไยไพ ฯ
๏ ขอกันสารพัด	อุบาทว์เสนียดแลจัญไร
ไว้แก่ผู้ไยไพ	ติหนังที่ดีว่าบ่มิงาม ฯ
๏ ข้าขอคุณพระลักษณ์พระราม	เทพเจ้าผู้ทรงนาม
สถิตอยู่ทั่วทุกตัวหนัง ฯ
ฯ ทวย ๒ ฯ
จบทวย ๒ พิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดเหมือนครั้งก่อน คนเจรจาก็ยกมือขึ้นห้ามพิณพาทย์หยุด แล้วก็พากย์ทวย ๓ ต่อไป
๏ สำเร็จสนธสานนท์สำแดง	เขียนแล้วดัดแปลง
เปนเกียรติยศพระรามา ฯ
๏ เอาหนังพระโคมาจำหลัก	ให้เห็นประจักษ์อยู่กับตา
เชิญท่านทั้งหลายมา	ชมแต่รูปเงาแทน ฯ
๏ งามเกลี้ยงเพียงจงกลหัวแหวน	ท่านผู้เฒ่าท่านกล่าวแทน
ว่าหนังนี้เกิดสถาพร ฯ
๏ อุปเท่ห์ท่านบอกให้	ครูผู้ใหญ่ย่อมสั่งสอน
ขอเดชพระภูธร	อย่าให้พ่ายแพ้จะอดสู
๏ ที่ใครแพ้ก็ว่าแพ้	อย่าท้อแท้ทำอ่อนหู
ใครชนะเอาเปนครู	หาท่านผู้รู้มาให้หนัง
๏ เร่งเร็วเถิดนายไต้	เอาเพลิงใส่เข้าหนหลัง
ส่องแสงอย่าให้บัง	จะเล่นให้ท่านทั้งหลายดู ฯ
/*238ส่วนนายไต้ที่คอยอยู่ในจอถือไต้จุดไฟไว้สามลำ ก็เอาไต้ขึ้นวนบนแป้นสามรอบแล้วเอาวางลงบนแป้นที่กองไต้ไว้ ไฟก็ติดลุกโพลงขึ้น พวกพิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดขึ้นพร้อมกัน ฝ่ายคนเจรจาก็ออกมาดับเทียนที่จุดบูชาหนัง แล้วก็จุดเจิมเสก ๆ เป่า ๆ ตามวิธีของเขาที่ได้ร่ำเรียนกันมา คนเชิดก็เชิดหนังเจ้ากลับเข้าจอ เท่านี้แหละเป็นวิธีที่เรียกกันว่าเบิกหน้าพระ
ก็วิธีเบิกหน้าพระแลพิณพาทย์ทำเพลงโหมโรงดังว่ามานั้น ถ้าเป็นส่วนเล่นในราชการหลวงแล้ว ก็มิได้เบิกหน้าพระและโหมโรงเลย ใช้ปล่อยลิงหัวค่ำทีเดียว ที่ต้องเบิกหน้าพระและพิณพาทย์ทำเพลงโหมโรงนั้น ต่อเล่นงานของราษฎรจึงใช้
เมื่อเบิกหน้าพระเสร็จแล้วจึงปล่อยลิงหัวค่ำ ออกลิงหัวค่ำนั้น คือเชิดง่าลิงขาวกับลิงดำออกจับกัน เมื่อเชิดลิงขาวกับลิงดำจับกันนั้น พิณพาทย์ทำเพลงเชิด ครั้นง่าสองตัวเข้าเชิดหนังจับหนึ่งออกสมมติเป็นทีลิงขาวจับลิงดำ สองตัวนั้นกำลังจับกันอยู่เรียกว่า “จับหนึ่ง” พิณพาทย์ทำเพลงเชิดเหมือนกัน แต่ฆ้องกับระนาดมิได้ตี ใช้เป่าแต่ปี่คันเดียว กลองก็ตีกลองเล็กให้เสียงดังตุ๋งขึ้น เรียกว่า “เชิดนอก” เพลงเชิดนอกนี้ปี่ต้องเป่าให้สำเนียงปี่ชัดว่า “จับให้ติดตีให้ตาย” จึงจะชมกันว่าปี่ดี แล้วจึงจับหนังเข้าเชิดง่าสองตัวออกมาอีกสมมติเป็นลิงสองตัวนั้นจับกันหลุดออกไป แล้วก็เข้าจับกันอีกเรียกว่า “จับสอง” แล้วหลุดออกไปกลับเข้าจับกันอีกเรียกว่า “จับสาม” พอหนังจับสามเข้า ก็เชิดหนังลิงขาวมัดลิงดำและหนังรูปฤๅษีออก พิณพาทย์ก็ทำเพลงเตียวแล้วก็หยุด สมมติเป็นลิงขาวชนะลิงดำแล้วมัดลิงดำมาพอพบฤๅษีเข้าฤๅษีขอให้ปล่อย ที่ตรงนี้คนเจรจาออกมาเจรจากันตามเรื่อง ทำเสียงเป็นชาวเหนือกลาย ๆ เมื่อเจรจากันแล้วก็เชิดเตียวกลับ หนังบางโรงเมื่อเบิกหน้าพระแล้ว ก็เชิดบ้องตันแทงเสือออก/*239แทนลิงหัวค่ำก็มี แต่น้อยนักนาน ๆ จึงจะได้เห็นครั้งหนึ่ง เมื่อปล่อยลิงหัวค่ำหรือบ้องตันแทงเสือแล้วจึ่งจับเรื่องในรามเกียรติ์ต่อไป ตามแต่จะเล่นเมื่อตอนไหนไม่กำหนด สุดแล้วแต่จะเตี๊ยมตกลงกัน
ว่าด้วยเรื่องที่เล่นหนัง
ข้าพเจ้าจะขอกล่าวถึงเรื่องเล่นหนังอย่างโบราณก่อน ทราบว่าแต่โบราณนั้นชอบเล่นเมื่อทูษณ์ขรตรีเศียร พอเล่นไปถึงสองยาม พอถึงทูษณ์ขรตาย จึงได้เรียกกันว่า “ล้มขร” แต่คนที่ดูนั้นมากลับเรียกเสียว่า “ขรล้ม” พอขรล้มแล้วก็หยุดพักเลี้ยงกันเสียทีหนึ่ง แล้วก็นอนอยู่ที่ในจอนั้นเรียกว่า “หนังยับ” คือเอาหนังพักไว้ที่จอก่อน ครั้นตีสิบเอ็ดทุ่มจวนจะสว่าง ก็ปลุกกันลุกขึ้นเล่นหนังไปอีกพักหนึ่ง ต่อสว่างจึงได้เลิก ข้าพเจ้าทราบว่าโบราณเขาเล่นกันดังนี้ จึงได้เรียกว่า “เล่นหนังยังรุ่ง” คือจวนจะรุ่งต้องเล่นอีกคราวหนึ่ง แต่ปัจจุบันเดี๋ยวนี้ก็กำหนดเล่นกันเพียงครึ่งคืน คือสองยามหรือเจ็ดทุ่มก็เลิก
อนึ่ง ได้ทราบว่าโบราณแต่ก่อนนั้น พิณพาทย์ที่สำหรับเล่นกับหนังก็มีแต่ ปี่ ฉิ่ง กลอง ตะโพนเท่านั้น หามีฆ้องวง ระนาดไม่ แล้วมีผู้คิดเติม ฆ้องวง ระนาด ขึ้นเป็นหกสิ่ง ภายหลังมาปัจจุบันนี้ ก็ใช้พิณพาทย์เครื่องใหญ่ทีเดียว คือมีปี่สองเลา ระนาดเอกไม้ ระนาดทุ้มไม้ ระนาดเอกทอง ระนาดทุ้มเหล็ก ฆ้องวงใหญ่ ฆ้องวงเล็ก ฆ้อง โหม่ง ฉิ่ง ตะโพน กลองเล็กคู่หนึ่ง กลองทัดใหญ่คู่หนึ่งหรือสองคู่ ตามแต่จะใช้ บางทีก็ใช้กลองแขกเข้าด้วย กลองแขกนั้นใช้ตีเมื่อโลม หรือเมื่อรับร้องลำต่าง ๆ บางทีเมื่อง่าพระกับยักษ์ออกรบกันก็ตีเพลงส่าระหม่าและแปลงเช่นรำกระบี่กระบอง แต่หนังโบราณนั้นมิได้ใช้กลองแขกเลย
/*240อนึ่ง ที่เรียกว่าหนังจับระบำหน้าจออย่างโบราณนั้นคือ เล่นตั้งแต่เวลาบ่ายใช้หนังที่เรียกชื่อว่าคเนจรพระ คเนจรนาง ตัวนางนั้น ระบายสีตัดเส้นเขียนโดยงดงามเพราะแลเห็นแต่วัน
คนเชิดหนังระบำนั้นนุ่งผ้ายกหรือผ้าเกี้ยว สวมเสื้ออย่างน้อยคาดเข็มจัดโพกผ้าขลิบ แล้วเชิดพระกับนางเป็นคู่ ๆ กันไป คนร้องก็ร้องบทระบำ คือรำพระทอง บาหลิ่ม เบ้าหลุด สระบุโหร่ง คนเชิดก็ทำท่าทางต่างๆ ไปตามบท แล้วก็เชิดหนังนางเมขลา รามสูร อรชุน ออกมาเล่นตามเรื่องของระบำ พอเวลาค่ำจึงจับเล่นเรื่องต่อไป
ครั้นมาภายหลังมีผู้คิดเอาคนเป็นตัวระบำแต่งตัวเหมือนละครออกมาเล่นทีเดียว บางทีก็เล่นเป็นเรื่องละครแทนระบำไปกว่าจะค่ำ พอค่ำแล้วจึงปล่อยตัวหนังออกมาเล่น บางทีเมื่อเล่นถึงบทที่ดี เพราะก็ปล่อยตัวโขนออกมาเล่นบ้าง แล้วปล่อยตัวหนังออกแกมกันไปจนเลิก เรียกว่า “หนังติดตัวโขน” แต่บ้จจุบันเดี๋ยวนี้ มักจะเล่นปล่อยตัวโขนไปแต่เย็นตลอดกลางคืนจนเลิกทีเดียว เพราะตัวโขนเป็นตัวคนจักให้คนดูสนุกสนานมากขึ้น ถ้าหนังโรงใดเล่นแต่ตัวหนังเปล่าแล้วดูเหมือนจะกร่อย ๆ ไป สู้ติดตัวโขนหาได้ไม่ ส่วนจอนั้นก็ปักไว้พอเป็นพิธีว่าเล่นหนังเท่านั้น การที่เล่นหนังหรือโขนหน้าจอนี้ ถ้าเล่นโดยแข็งแรงสนุกสนาน คือคนดูชอบใจเสียงฮาลั่นบ่อย ๆ แล้ว ท่านเจ้าของงานก็ตกรางวัลบ่อย ๆ ตามที่เสียงคนฮา ถ้าเล่นกร่อย ๆ ไม่ค่อยมีเสียงคนฮาแล้วก็ไม่ได้รางวัล
อนึ่ง เมื่อกำลังหนังเล่นอยู่นั้น ถ้าเป็นงานของราษฎรพอจุดดอกไม้เพลิง หนังก็ต้องหยุดไม่เล่น ต่อจุดดอกไม้เพลิงแล้วจึงจะเล่นต่อไป ถ้าเจ้าของงานบังคับไม่ให้หยุดก็หยุดไม่ได้ การที่หนังต้องหยุดเมื่อเวลาจุดดอกไม้นั้น ชะรอยจะเห็นว่าคนดูผินหน้าไปดูดอกไม้เสียหมด แล้วก็พูดกันเสียงจ้อก ๆ แจ้ก ๆ ให้กลบเสียงพากย์และเจรจา /*241ไม่ตั้งตาดูหูฟังในการที่จะเล่นหนังนั้น ครั้นจะเล่นไปก็กลัวโคม ๆ เพราะไม่มีคนดู อีกประการหนึ่งจะเห็นว่าเสียงดอกไม้เพลิง คือ ดอกไม้กระถาง ระทา พลุ ดังกึกก้องนัก กลบเสียงคนพากย์และเจรจาจะมิได้ยินจึงได้หยุดไว้ ต่อเสียงดอกไม้เพลิงสงบแล้วจึงให้เล่นต่อไป จะเป็นด้วยเหตุดังนี้หรือยังไงไม่ทราบ แต่เล่นหนังในส่วนราชการนั้นก็มิได้หยุดเลย
อนึ่ง การเล่นหนังนั้น เมื่อจะเลิกพิณพาทย์ต้องทำเพลงวา คือเพลงกราวรำชั้นเดียวนี้เอง เป็นธรรมเนียมมาแต่โบราณจนกาลบัดนี้
ว่าด้วยราคาหาหนังไปเล่น
ราคาหาหนังไปเล่นนั้นไม่เท่ากัน โบราณแต่ก่อนหากันไปเล่น ถ้าหนังเปล่าไม่ติดตัวโขนคืนหนึ่งราคาสิบบาท เงินงานสิบบาทนี้ได้แก่เจ้าของหนัง กำนลอีกสองสลึงเฟื้องได้แก่นายหนัง ข้าวสารหนึ่งถัง ปลาหางหนึ่งหาง เยื่อเคย พริก หอม กระเทียม ของเหล่านี้สำหรับให้เลี้ยงกันในพวกที่เล่นหนังนั้นเป็นแบบธรรมเนียมมาแต่โบราณดังนี้
อนึ่ง ถ้าจะให้เล่นหนังจับระบำหน้าจอแต่เวลาบ่ายไปราคาคืนหนึ่งสิบหกบาท ถ้าปล่อยตัวโขนแต่เย็น กลางคืนปล่อยตัวหนังบ้างแกมกัน ราคาคืนหนึ่งยี่สิบบาท แต่เงินกำนลสองสลึงเฟื้องกับของสำหรับเลี้ยงกันก็คงได้ตามเดิม ข้าพเจ้าทราบว่าหนังโบราณแต่ก่อน เขาหากันไปเล่นเป็นราคาตามอัตราเพียงเท่านี้
แต่ปัจจุบันเดี๋ยวนี้ราคาหนังนั้นมากขึ้นไป คือถ้าหากันไปเล่นแต่หนังเปล่าไม่ติดตัวโขน คืนหนึ่งราคายี่สิบบาท ถ้าติดตัวโขนแต่เวลากลางคืนไม่ต้องเล่นแต่เย็นไป คืนหนึ่งราคาสี่สิบบาท ติดตัวโขนแต่บ่ายไปจนเวลากลางคืน ๆ หนึ่งราคาหกสิบบาท ถ้ายกพื้น/*242หน้าจอตกแต่งโดยวิจิตร แล้วเล่นแต่ตัวโขนไปตั้งแต่เวลาบ่ายจนกลางคืน คืนหนึ่งราคาแปดสิบบาทก็มี ร้อยบาทก็มี ร้อยยี่สิบบาทก็มี จะกำหนดแน่ไม่ได้ ตามแต่ผู้หากับเจ้าของหนังจะตกลงกัน แต่กำนลนั้นหกสลึง เงินเบี้ยเลี้ยงแทนสิ่งของสิบสลึง ราคาของหนังในปัจจุบันนี้ขึ้นไปแพงกว่าแต่ก่อนดังนี้
อนึ่ง ราคาของหนังนั้น ถ้าหากันไปเล่นข้ามหัวเมืองเจ้าของหนังก็คิดราคาขึ้นไปอีก คือถ้าข้ามหัวเมือง ๆ หนึ่งก็ขึ้นเงินงานอีกเท่าหนึ่ง ถ้าข้ามสองหัวเมือง สามหัวเมือง ก็ขึ้นเงินงานอีกสองเท่าสามเท่าตามลำดับหัวเมืองไป แต่ถ้าเป็นเมืองใกล้กับกรุงเทพฯ เช่น เมืองปทุมธานี เมืองนครเขื่อนขันธ์ สองเมืองนี้ก็คิดเอาแต่ครึ่งงาน ซึ่งคิดเงินงานตามหัวเมืองนี้ ก็ติดได้แต่คืนเดียวที่เล่นวันแรก ต่อมาวันที่สองที่สามก็คิดเอาตามอัตราเดิมเท่านั้น
ว่าด้วยยลประโยชน์ของผู้ที่เล่นหนัง
การผลประโยชน์ในเงินที่เล่นหนังได้นี้ใช่ว่าเจ้าของจะได้แต่ผู้เดียวก็หาไม่ ถ้าได้เงินงานไปแล้วก็ต้องจำหน่ายจ่ายแจกแก่กันและกัน ตามบรรดาที่คนไปเล่นนั้น คือถ้าเล่นแต่หนังเปล่า คืนหนึ่งแจกคนเจรจาคนละหนึ่งบาท ตลกคนละหนึ่งบาท คนเชิดคนละสลึงเฟื้อง คนตีโกร่งคนละหนึ่งสลึง พิณพาทย์คนละสองสลึง คนปี่หนึ่งบาท นี้เป็นอัตราแจกในงานเล่นหนังเปล่า
ถ้าเล่นโขนหน้าจอไปตั้งแต่บ่ายจนกลางคืน คืนหนึ่งแจกคนเจรจาคนละหกสลึง ตลกคนละหกสลึง คนตีกรับคนละหนึ่งสลึง ตัวโขนตัวดีคนละกึ่งตำลึง ตัวกลางคนละหกสลึง ตัวเลวคนละหนึ่งบาท พิณพาทย์คนละสามสลึง คนปี่คนละหกสลึง นี้เป็นอัตราแจกเล่นโขนหน้าจอ
/*243ส่วนเสียค่าภาษีนั้น ถ้าเป็นหนังเปล่าคืนหนึ่งเสียสองสลึง ถ้าติดตัวโขนเล่นแต่เวลากลางคืน คืนหนึ่งเสียสิบสลึง ถ้าติดตัวโขนตั้งแต่เวลาบ่ายไปจนกลางคืน คืนหนึ่งเสียสี่บาทสองสลึง นี้เป็นอัตราเสียค่าภาษี แต่ถ้าเล่นในส่วนราชการที่เป็นหนังหมายแล้ว เงินภาษีก็ไม่ต้องเสีย
เงินงานที่เล่นได้ในการหนังนี้ ถ้าเหลือจากเสียภาษีและแจกคนบรรดาที่เล่นแล้ว ก็เป็นผลประโยชน์ของท่านเจ้าของหนังทั้งสิ้น แต่ถ้าเจ้าของมีผู้คนของตัวเอง คือ คนเจรจา ตลก พิณพาทย์ และตัวโขนเป็นบ่าวทาสไม่ต้องหาผู้อื่นเขามาแล้วผลประโยชน์ก็ได้มากออกไป ผลประโยชน์ของผู้ซึ่งมีหนังแล้วออกเล่นงานนั้น ถ้าจะกะประมาณรายหนึ่ง ๆ ปีหนึ่งคงอยู่ในสามสิบชั่งหรือกว่าขึ้นไป แต่จะกำหนดเอาเป็นแน่ทีเดียวก็ไม่ได้ ด้วยผลประโยชน์ในการเล่นหนังนี้ สุดแล้วแต่งานจะชุกชุมหรือไม่ชุกชุม ถ้างานศพชุกชุมหรือเขามีการฉลองพระฉลองวัดและแก้สินบนอะไร ๆ ชุมแล้ว เขาก็หาหนังไปเล่นบ่อย ๆ ตามซึ่งมีงานนั้น เพราะเช่นนั้นส่วนเงินผลประโยชน์ในงานหนังนี้จึงจะกำหนดเอาเป็นแน่ไม่ได้ แต่ซึ่งได้ไปเล่นงานนั้นคงได้เล่นในฤดูแล้งมากกว่าฤดูฝน คือตั้งแต่เดือนสาม เดือนสี่ เดือนห้า พอย่างเข้าเดือนหกข้างแรมก็ซาไปไม่สู้หาหนังไปเล่น เพราะเดือนหก เดือนเจ็ด เดือนแปด เดือนเก้า เดือนสิบ เดือนสิบเอ็ด เดือนสิบสอง ยังเป็นระหว่างฝนตกอยู่ ครั้นจะมีงานมีการเล่นหนัง จุดดอกไม้ก็กลัวจะเป็นที่เปียกปอนเปื้อนเปรอะฉำแฉะทำให้เสียประโยชน์ไปในระหว่างฤดูฝน จึงไม่ค่อยจะได้ไปเล่น แต่ถึงกระนั้นก็ยังได้เล่นในฤดูฝนบ้างรายละสองหนสามหน แต่ต้องมีสัญญาเป็นธรรมเนียมกันมาแต่เดิมว่า ถ้าปล่อยลิงหัวค่ำแล้วจะจับเรื่องเล่นไป แม้นฝนตกลงมาหนังก็ต้องเลิก เจ้าของงานก็ต้องเสียเงินงานให้แก่เจ้าของหนังเต็มอัตรา ถ้ายังไม่ได้/*244ปล่อยลิงหัวค่ำหรือกำลังปล่อยลิงหัวค่ำอยู่ แต่ยังไม่ได้เล่นเรื่อง ถ้าฝนตกลงมากำลังนั้นหนังก็ต้องเลิกอยู่เอง เจ้าของหนังจะคิดเอาเงินงานไม่ได้เลย ถ้าฝนตกหยุดแล้วเล่นหนังต่อไปจึงจะคิดเอาเงินได้ ถ้าฝนไม่หยุดก็เป็นต้องเลิกกันในคืนวันนั้น ตกเป็นภัพของเจ้าของหนังที่ต้องขาดทุนในการที่ตั้งจอขนเครื่องขึ้นไปเล่นและเล่นจนถึงปล่อยลิงหัวค่ำแล้วยังไม่ได้เงิน
แต่ดูเหมือนจะยังชั่วแก่เจ้าของงาน ที่ต้องเสียเงินตามอัตราเมื่อหนังยังไม่ทันจับเรื่อง ฝนตกลงมาหนังเลิกเสีย เจ้าของงานมักบ่นว่า “ได้ดูแต่จับลิงหัวค่ำนิดเดียวหรือยังไม่ทันดูแล้วก็ยังหัวค่ำอยู่แท้ ๆ ไม่ดึกดื่นอะไรเลยไม่สมควรที่จะเลิก แต่จนใจด้วยฝนมาแกล้งพวกหนังเขาย่อมเล่นไม่ได้อยู่เอง” การที่ฝนมาตกลงระหว่างนี้ก็เป็นภัพของเจ้าของงานโดยแท้ ด้วยเงินต้องเสียเต็มอัตรา แต่ถ้าเจ้าของงานพูดจาอ่อนน้อมกับเจ้าของหนัง ขอลดลาวาศอกแต่ครึ่งหนึ่ง ด้วยมิได้เล่นเหน็ดเหนื่อยอะไร ถ้าเจ้าของหนังผ่อนผันตามโดยอัธยาศัยแล้ว การจึงจะตกลงลดราคาเสียแต่ครึ่งหนึ่งได้ ถ้าเจ้าของหนังไม่ยอมตกลงก็ต้องเสียราคาเดิมที่ได้หากันไว้
นี่แหละการผลประโยชน์ของผู้ซึ่งมีหนังนี้ จะเล่นแต่หนังเปล่าหรือหนังโขนหน้าจอก็ตาม สิริรวมปีหนึ่ง ๆ คงได้เงินส่วนที่เล่นนี้ประมาณสามสิบชั่งหรือกว่าขึ้นไป ตามที่ได้เล่นมากเล่นน้อยเป็นธรรมดาของหนังอยู่เช่นนั้น
ข้าพเจ้าเรียบเรียงมาด้วยเรื่องหนัง ว่าด้วยเหตุที่ต้องเล่นหนัง และวิธีทำตัวหนัง วิธีทำจอ วิธีตั้งจอ วิธีเล่น ราคาหาไปเล่นผลประโยชน์ในการเล่นหนัง ยุติโดยสังเขปแต่เท่านี้ ฯ