เทพเจ้า และ เรื่องน่ารู้ต่างๆ
ค้านกพมพธรรมยรรณาคาร
: ขอเสนอ ,
สารคดีลืบส่วนลอบสวน น่าอัคจรรย์ยิง .
คือ
เชอร์ลอคโฮม (แรงหพยาบาท-หมายลาญตระกล)
เชอร์ลอคโฮม (จัตวาลักษณ์--หุขเขาแห่งมหาภัย)
ซงแปลโดย อ. สายสุวรรณ
หนังสือของเซอร์ลอคโฮมเป็นหนังสือประเภทนักสืบ
ที่จัดเป็นอมตนิยาย เพราะประกอบด้วยไหวพริบ เล่ห์
เหลียม กลอุบาย เป็นต้น ท่านผู้อ่านจักได้พบกับจิต
วิทยาอย่างสูงในเรืองน ท่านจะได้รับความเพลิดเพลิน
สนุกสนาน พร้อมกับทำให้เกิดปฏิภาณและเล่ห์เหลี่ยม
ทันคน
เขอร์ลอคโฮม (แรงพยาบาท-หมาผลาญตระกุล) 40 บาท
เชอร์ลอคโฮง! (จัตวาลักษณ์-หุบเขาแห่งมหาภัย) 40 บาท
โปรดรีบเป็นเจ้าของโดยสังข้อได้ที่
โรงพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
๕๐๒ ถ, มหาชัย กท. ๒ นครหลวง ๆ โทร. ๒๐๒๕0๏
เพื่อนคู่ลิด มิตรคู่ใจ . . . .อะไรไม่ดีเท่า ............
- คู่มือ ถฎหมายประจำครอบครัว .
. เรียบเรียงโดย โพธิ์ แซมลำเจียก พ.ม, น.บ.
. นับว่าเป็นหนังสุอเล่มเคียวที่นำหลักกฎหมายทั้งแพ่ง ฯ และอาญา
.มากล่าวไว้เฉพาะทีจำเป็นต้องใช้ในชีวิตประจำวัน :อย่างสมบูรณ์แบบ
ท่านจะไม่ถูกใครเขาหลอกลวงหรอตั้มตุนได้เด็ดขาด ทั้งจะรู้เล่ห์เหลี่ยม
กลโกงของบุคคลในสังคมที่ท่านติดต่ออยู่ด้วย
เหมาะสำหรับท่านกำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน-แพทยประจำคำบล-ภิกษุ
สามเณร และพ่อคัวประชาชนทํวไป มีไว้เพื่อรู้ทันคนในสงคมบัจจบัน
หนังสือปกแข็ง ๓ ส็อาบมน ราคาเล่มละ ๓๐ บาท
เพือรู้เท่าทั้นเทตการณ์บ้านเมืองยุคบั้จจุบันทุกท่านควร
จะหาซ้อไว้ประดับความรู้ นั่นคือ
๑9 ม 4
: ๓ นกการเมืองเรื่องนามของไทย
. โดย “โพธิ แซมลำเจียก พ.ม., น.บ.”
ภายในเล่มท่านจะทราบลิลาและวิถิการเมืองของ ๓ นักการเมือง
ชั้นนำของไทย คือ นายควง อภัยวงศ์ จอมพล ป. พิบูล-
สงคราม ดร. ปริติ พนมยงศ์ ตั้งแต่เริ่มต้นการเปลยนแปลงการ
ปกครองครงงแรกแก่ พ.ศ. ๒๕๓๕ ถึงวาระสุดท้ายของแต่ละท่านอย่าง
“2 หนังสือเล่มน์ อ่านสนุก ทุกบท ทุกตอน ไม่ควรพลาด อาจจะ
ต้องรอการพิมพ์ครงต่อไปอีกนาน เพราะจัดพิมพ์จำนวนจำกัด ปกแข็ง
หุ้มปกนอก ๓ สี ราคาเล่มละ ๓๐ บาท
หนังสือทัง๒เล่มน สังซอได้ที่ สำนัก “ ธรรมบรรณาคาร ”
๕๐๒๐ 2ฏหนมหาชัย พระนคร โทร. ๒๑๒๕๓๓
เทพเจ้า และ เรื่องน่ารู้ต่างๆ
พระนารายน์
พระเป็นเจ้าซึ่งมักจะออกนามว่านารายน์นั้น คือผู้ที่มีนามโดยเฉพาะว่า วิษณุ หรือ พิษณุ พวกพราหมณ์นับถือเป็นองค์ ๑ ในพระเป็นเจ้าทั้งสามของเขา และพราหมณ์บางเหล่า ก็ยกย่องว่าเป็นใหญ่กว่าพระเป็นเจ้าทั้งปวง พราหมณ์ผู้นับถือพระนารายน์ว่าเป็นใหญ่ยิ่งเช่นนี้ ได้นามว่าไพษณพ (ไวษ์ณว)
ในชั้นต้น เมื่อพระไตรเพทยังเป็นคัมภีร์หลักแห่งลัทธิไสยศาสตร์นั้น พระวิษณุมิได้เป็นเทวดาอันมีฤทธานุภาพมากมายปานใดนัก เช่นในพระฤคเวทกล่าวถึงพระวิษณุว่าเป็นองค์แห่งกำลังตะวัน และว่าดำเนินผ่านสัปตภูมิ (ภูมิทั้ง ๗) โดยย่างสามย่าง และว่าหุ้มห่อสรรพ/*2สิ่งทั้งปวงด้วยรัศมีของพระองค์ ย่างทั้งสามซึ่งกล่าวในที่นี้ อรรถกถาจารย์อธิบายว่ามุ่งเอาองค์แห่งแสงสว่าง ๓ ประการ กล่าวคือไฟ ๑ แสงฟ้าแลบ ๑ ดวงตะวัน ๑ หรืออีกนัยหนึ่ง ก็ว่ามุ่งเอาอาการแห่งตะวันกล่าวคือเวลาขึ้น ๑ เวลาเที่ยง ๑ เวลาตกหนึ่ง ๑ กับในพระเวทและในหนังสืออื่นๆ ซึ่งแต่งในยุคเดียวกันนั้น มีกล่าวถึงพระวิษณุว่าเป็นมิตรกับพระอินทร ซึ่งในยุคไตรเพทนี้เป็นเทวราชผู้มีฤทธานุภาพเป็นชั้นที่ ๑ พระวิษณุเป็นแต่เทวดาชั้นรองลงมาเท่านั้น แต่ถึงแม้ในสมัยนั้นก็ได้นามอยู่แล้วว่า “พระผู้สงวนอันไม่มีผู้ชำนะได้”
ครั้นต่อ ๆ ลงมา มีคณาจารย์สอนลัทธิไสยศาสตร์ต่างคนต่างคิดแผลงกันออกไป เรื่องราวแห่งพระเป็นเจ้าทั้งหลายวิจิตรพิสดารขึ้นทุกที จึงมีข้อความผิดแผกแปลกไปจากข้อความที่มีอยู่ในตำหรับพระเวทเดิม ทั้งเกิดแบ่งแยกเป็นสาขาเป็นนิกายต่างๆกันไป ต่างนิกายก็ต่างยกย่องนับถือพระเป็นเจ้าองค์ ๑ ว่าเป็นใหญ่ยิ่งยวด และบรรดาสิ่งใดๆ ซึ่งเป็นปาฏิหาริย์ก็เก็บเอามายกให้แก่พระเป็นเจ้าผู้ที่ตนนับถือนั้นทั้งสิ้น เช่นการสร้างโลก ตามความ/*3นิยมกันในชั้นต้นก็ว่าเป็นหน้าที่พระพรหมา แต่พวกที่นับถือพระวิษณุเก็บเอามายกให้พระวิษณุ โดยอธิบายไปต่าง ๆ เช่นว่าพระวิษณุแบ่งภาคเป็นพระพรหมาและสร้างโลกขึ้นในน้ำ หรืออีกนัย ๑ ว่า พระพรหมานั้นกำเนิดในดอกบัว ซึ่งผุดขึ้นมาจากพระนาภีแห่งพระวิษณุ เพราะฉะนั้นจึงควรนับว่าพระวิษณุนั้นแลเป็นผู้สร้างโลก เพราะพระองค์ได้สร้างพระพรหมาขึ้นก่อน พระพรหมาจึงได้สร้างโลกขึ้น ในหนังสือปัทมปุราณะยังอธิบายยิ่งไปกว่านั้น คือแสดงว่าพระวิษณุคือพระปรพรหมผู้เป็นปฐมบรมมูลแห่งโลกตามคำในคัมภีร์นั้นมีอยู่ว่า “ในเมื่อจำเดิมเริ่มรังสรรค์โลก พระมหาวิษณุมีพระหฤทัยปรารถนาจะใคร่ทรงสร้างโลกทั้งหมด จึ่งบันดาลพระองค์ให้เป็นสามภาค กล่าวคือเป็นผู้สร้าง ๑ ผู้สงวน ๑ ผู้ล้าง ๑ พระมหาบุรุษได้ทรงสร้างพระพรหมาขึ้นจากบั้นพระองค์เบื้องขวา เพื่อสร้างโลกนี้ ทรงสร้างพระวิษณุขึ้นจากบั้นพระองค์เบื้องซ้ายเพื่อสงวนโลกนี้ แล้วจึ่งสร้างพระศีวะมหากาลขึ้นจากกลางพระองค์เพื่อล้างโลก/*4นี้ คนเราไซร้บางคนก็บูชาพระพรหมา บางคนก็บูชาพระวิษณุ บางคนก็บูชาพระศีวะ แต่พระวิษณุเป็นเจ้าพระองค์ผู้เป็น ๑ แบ่งภาค ๓ นั้นไซร้ ทรงสร้าง สงวน และล้างโลก เหตุฉะนี้ผู้มีศรัทธาแท้จริงจงอย่าได้บูชาพระเป็นเจ้าทั้งสามนั้นให้แปลกกันไปเลย”
ในหนังสือวิษณุปุราณะ (ซึ่งจะได้กล่าวถึงต่อไปอีกมากในหนังสือนี้) เป็นตำหรับสำหรับแสดงเรื่องพระวิษณุเป็นเจ้าเป็นอาทิ มีข้อสรุปความไว้แห่ง ๑ ว่า “โลกนี้ไซร้ ได้บังเกิดมาแต่พระวิษณุ โลกนี้มีอยู่ในพระองค์ พระองค์เป็นผู้บันดาลให้โลกนี้คงอยู่และสูญไป พระองค์ไซร้คือโลกนี้แล้ว” ดังนี้ ก็ตรงกับคำในโองการแช่งน้ำ ซึ่งมีอยู่ว่า “แกว่นกลืนฟ้ากลืนดิน” นั้นแล
ในหนังสือวิษณุปราณะนั้น ต่อจากวรรคที่กล่าวแล้วข้างบนนี้ มีข้อความเป็นคำสรรเสริญไว้ว่า “ข้าขอไหว้พระองค์ไม่มีความเปลี่ยนแปลง ผู้ควรเคารพ ผู้ไม่มีดับ พระวิษณุผู้เป็นใหญ่ยิ่ง ผู้มีลักษณะอัน ๑ อันเดียวทั่วไป ผู้มีฤทธิอำนาจเหนือสรรพสิ่งทั่วไป ข้าขอ/*5ไหว้พระองค์ผู้เป็นหิรัณยะครรภ เป็นหะริ และเป็นสังกร คือผู้สร้าง ผู้สงวน และผู้ล้างโลก” ขอจงสังเกตว่า “หิรัณยะครรภ” นั้น เป็นนามใช้เรียกพระพรหมาผู้สร้างซึ่งมีกำเนิดจากไข่ “หริ” เป็นนามแห่งพระนารายน์ แปลว่า “สงวน” ตรงตามหน้าที่ “สังกร” นั้นเป็นนามแห่งพระศีวะ
พระวิษณุนั้นโดยมากมักเรียกกันว่า นารายน์ ซึ่งบางอาจารย์ก็แปลว่ามาจาก “นร”-น้ำ “อายน”-กระดิก สนธิเป็น “นารายน์”1 แปลว่าผู้กระดิกในน้ำ อธิบายว่าที่เรียกเช่นนี้เพราะในเวลาที่สร้างนั้น สร้างในน้ำและบรรทมในน้ำ เมื่อขณะที่สร้าง แต่เดิมนามว่านารายน์นี้ก็เป็นของพระพรหมา แต่ครั้นเมื่อมีความนับถือพระวิษณุกันมากขึ้น จึงยกนามนารายน์นี้มาให้พระวิษณุ ๆ ก็เลยครอบครองเป็นเจ้าของต่อมาทีเดียว ผู้ที่นับถือพระนารายน์นั้น มักเรียกพระศีวะว่าพระมหาเทพ และศัพท์ “อิศวร” (พระผู้เป็นใหญ่) นั้น ก็ใช้เรียกพระนารายน์ แต่ตามความนิยมแห่งคนโดยมาก นามอิศวรเป็นของพระศีวะเป็นเจ้า เรียกพระศีวะเป็นเจ้าว่าอิศวรทั่วกันแล้ว จึงเป็นอันจะตู่ไปใช้เป็นนามพระนารายน์ไม่ได้ถนัดนัก
**ขาดหน้า ๖
/*7ไพษณพนิกายแต่งมีเรื่องราวอยู่หลายแห่ง สำหรับแสดงความเป็นใหญ่ของพระนารายน์ เช่นมีตัวอย่างดังต่อไปนี้
ในหนังสือจำพวกภาควัตปุราณะ มีเรื่องว่า,- ในกาลครั้ง ๑ พระฤษีเจ้าทั้งปวงกำลังกระทำพิธีพลีกรรมอยู่ที่ริมฝั่งน้ำสะรัสวดี ได้เกิดมีข้อเถียงกันขึ้นในระหว่างพระฤษีเจ้าว่า อันพระเป็นเจ้าทั้งสามนั้น องค์ใดจะประเสริฐยิ่งกว่าองค์อื่น จึงพร้อมกันแต่งให้พระภฤคุมุนีพรหมบุตรเป็นผู้สอบสวนในข้อนี้ พระภฤคุมุนีตรงไปยังพรหมโลกก่อนและเดินตรงเข้าไปในวิมานพระพรหมาโดยมิได้แสดงกิริยาเคารพตามประเพณีเลย พระพรหมาทอดพระเนตรเห็นพระมุนีประพฤติกิริยาหยาบเช่นนั้น ก็ทรงพระโกรธแต่ทรงรำลึกขึ้นได้ว่า ผู้ผิดนั้นเป็นโอรสแห่งพระองค์เอง จนสู้ดับโทสะสงบลงได้ พระภฤคุได้แลเห็นดังนั้นแล้วจึงไปยังเขาไกรลาศ ครั้นเมื่อพระมเหศวรรีบเสด็จลุกมากอดอย่างฉันพี่น้อง พระภฤคุก็หันหน้าหนีเสีย พระอิศวรมีความขัดพระทัยในความประพฤติแห่งพระมุนี จึงฉวยพระแสงตรีศูลเงื้อง่าจะฆ่าพระมุนี /*8แต่นางบรรพตี (พระอุมา) เข้าไปกราบแทบพระบาทและทูลทัดทานพระสามีไว้ พระภฤคุก็ไปยังไวกูนฐ์ (ที่สถิตพระนารายน์) เห็นพระนารายน์บรรทมหลับอยู่ที่ตักพระลักษมี พระมุนีก็ยกเท้าขึ้นถีบกลางพระทรวง พระเป็นเจ้าเสด็จลูกขึ้น นมัสการพระภฤคุแล้วตรัสว่า “ข้ายินดีขอต้อนรับท่านมหาพราหมณ์ ขอเชิญท่านจงนั่งลงพักผ่อนกาย และขอจงให้อภัยแก่ข้าพเจ้า ผู้ได้กระทำผิดไปแล้วโดยความโฉดเขลา (คือในการที่มิได้ลุกขึ้นต้อนรับแขกโดยเร็ว) และขออภัยซึ่งทำให้เท้าอันอ่อนของท่านต้องเจ็บเพราะข้าพเจ้า” ตรัสเช่นนั้นแล้ว ก็เอาพระหัตถ์นวดฟั้นเท้าพระภฤคุ และตรัสต่อไปว่า “วันนี้ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ได้มีบุญยิ่งนัก เพราะพระคุณเจ้าได้เอาธุลีละอองพระบาทแห่งพระองค์ อันเป็นเครื่องล้างบาปได้นั้น แตะแล้วบนหน้าอกแห่งข้า” เมื่อพระวิษณุเป็นเจ้าได้ตรัสฉะนั้นแล้ว พระภฤคุมุนีมีความปีติเต็มตื้นไปจนพูดไม่ออกจึงมิได้ทูลตอบประการใด ทูลลากลับจากที่เฝ้า และตาก็เต็มไปด้วยน้ำตาอันบังเกิดมาเพื่อความ/*9ศรัทธาหาที่สุดมิได้ ฝ่ายพระฤษีเจ้าทั้งหลายบรรดาที่สโมสรประชุมอยู่ริมฝั่งสะรัสวดีนั้น ครั้นได้ฟังคำพระภฤคุแถลงเหตุการณ์ต่างก็มีความแน่นอนใจ ว่าพระวิษณุเป็นใหญ่ยิ่งในพระเป็นเจ้าทั้งสาม เพราะพระองค์นั้นปราศจากโทสะและความโกรธ
ในหนังสือปัทมปุราณะมีข้อความเล่าไว้ถึงเรื่องพระอิศวรยอมยกย่องพระนารายน์ว่าเป็นใหญ่กว่าพระองค์ คือมีเป็นถ้อยคำดำรัสแก่พระอุมามหาเทวีว่า “ตูข้าจะแสดงให้เจ้าเข้าใจมูลและรูปแห่งพระวิษณุ เจ้าจงรู้เถิดว่าแท้จริงพระองค์คือนารายน์ คือมหาบุรุษ และปรพรหมไม่มีที่เริ่มและไม่มีที่สุด ทรงรอบรู้ทั่วไป อยู่ในที่ทั้งปวง ยั่งยืนมีไม่เปลี่ยนแปลง และเป็นบรมสุข พระองค์คือศีวะ คือหิรัณยะครรภ และสูรยะ พระองค์ประเสริฐกว่าเทวดาทั้งหลาย แม้ตูข้าเองก็ไม่เทียมเท่า แต่ที่แท้นั้นเป็นการพ้นวิสัยที่ตูข้า หรือพระพรหมา หรือเทวดาอื่น ๆ จะแสดงพระคุณแห่งพระวาสุเทพ ผู้ประเดิมโลกและเป็นอธิบดีแห่งสากลโลกนี้”ฯ
/*10ในหนังสือวราหะปุราณะ ซึ่งเป็นคัมภีร์สำหรับแสดงคุณพระนารายน์ในหน้าที่ผู้สงวนโลกนั้น มีข้อความกล่าวไว้ว่า.-พระนารายน์มหาเทพ เมื่อได้ทรงรำพึงถึงการสร้างโลกนี้ ได้ทรงรำพึงด้วยว่า เมื่อได้สร้างโลกขึ้นแล้วจำจะต้องสงวนไว้ต่อไปด้วย “แต่โดยเหตุที่ผู้ไม่มีตัวจะกระทำกิจการอันใดมิได้ไซร้ จำเราจะต้องสร้างสิ่งมีตัวขึ้นจากเชื้อแห่งเราเอง และใช้ให้เป็นผู้สงวนโลกสืบไป” เมื่อทรงดำริฉะนั้นแล้ว พระนารายน์สวยัมภูจึงได้ทรงสร้างเทวดาขึ้นองค์ ๑ จากเชื้อแห่งพระองค์ และประทานพรว่า “ดูกรวิษณุ เจ้าจงเป็นผู้รังสรรค์สิ่งทั้งปวง เจ้าจงเป็นผู้สงวนภพทั้งสาม และเปนที่รักใครแห่งชนทั่วไป เจ้าจงเป็นผู้รอบรู้ ในสิ่งสรรพ และทรงอานุภาพใหญ่ยิ่ง และเจ้าจงเป็นผู้ประพฤติตามความปรารถนา แห่งพรหมาและทวยเทพทุกเมื่อเทอญ” แล้วพระมหาบุรุษก็กลับกลายเป็นพืชไปอย่างเดิม (คือไม่มีตัว มีแต่คุณธรรม) ฝ่ายพระวิษณุเมื่อทรงคำนึงถึงสาเหตุที่พระองค์ได้มีกำเนิดมานั้น ก็บรรทมหลับไป และในขณะที่บรรทมหลับอยู่/*11นั้น ทรงสุบินนิมิตเห็นการสร้างของต่าง ๆ จึ่งบันดาลให้มีดอกบัวหลวงผุดขึ้นมาจากพระนาภี ในกลางดอกบัวนั้น พระพรหมาได้บังเกิดขึ้น และพระวิษณุเป็นเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นสิ่งซึ่งได้บังเกิดมาจากพระองค์ฉะนั้นก็ทรงโสมนัสยิ่งนัก
ข้อความที่กล่าวมาแล้วข้างบนนี้ ก็เป็นแต่หัวข้อพอเป็นสังเขป เพื่อให้สังเกตเห็นได้ว่า พวกพราหมณ์ยกย่องนับถือพระนารายน์กันอย่างสูงปานใด ถ้าจะเก็บข้อความอธิบายให้ละเอียดก็จะกินที่มากนักเพราะข้อความมีอยู่เป็นอย่างวิจิตรพิสดารมาก ยกตัวอย่างเช่นในวิษณุปุราณะแห่งเดียวเท่านั้น ก็จะต้องการสมุดเล่มหนาพอใช้กว่าจะเก็บความได้หมด แต่ในที่นี้ข้าพเจ้ามิได้มุ่งหมายที่จะแต่งสำหรับไสยศาสตร์ ความปรารถนามีอยู่อย่าง ๑ ต่างหาก คือจะอธิบายเรื่องพระนารายน์พอเป็นเค้า ๆ เพื่อให้ผู้อ่านทราบลักษณะแห่งพระนารายน์ไว้บ้าง (ก่อนที่จะอ่านเรื่องนารายน์สิบปางซึ่งจะมีต่อไป (เพราะฉะนั้นข้อความที่กล่าวถึงพระนารายน์ในส่วนที่เป็นองค์ ๑ /*12ในพระเป็นเจ้าทั้งสามนั้น เท่าที่กล่าวมาข้างต้นนี้ดูก็จะเพียงพออยู่แล้ว จะได้เหลือที่ไว้กล่าวถึงนารายน์สิบปางให้ละเอียดต่อไป1
บัดนี้จะได้กล่าวถึงข้อความสำคัญอันเนื่องด้วยพระนารายน์ โดยย่อพอเป็นสังเขปดังต่อไปนี้
ที่สถิตของพระนารายน์เรียกว่า “ไวกูนฐ์” ในคัมภีร์มหาภารตะว่าเป็นทองทั้งแผ่น กว้างแปดหมื่นโยชน์ วิมานล้วนแล้วไปด้วยรัตนะเสาและฉ้อฟ้าใบระกาเป็นเพชรพลอย น้ำพระคงคาตกลงมาจากสวรรค์ลงตรงธรุวะ (ยอดโลก หรือดาวเหนือ) แล้วไหลลงทางผม/*13แห่งสัปตฤษี (คือฤษี ๗ ตน ซึ่งนิยมกันว่าบัดนี้แลเห็นเป็นดาว ๗ ซึ่งไทยเรียกว่าดาวจระเข้) แล้วและตกจากนั้นเป็นลำน้ำใหญ่ ณ ที่นี้มีสระโบษขรณีทั้ง ๕ อันเต็มไปด้วยบัว ๕ อย่าง มีดอกจงกลนีสีขาวสะอาด เป็นที่ประทับแห่งพระวิษณุเป็นเจ้า และข้างขวาแห่งพระองค์นั้นคือพระลักษมี อันมีราศีสว่างกระจ่างเหมือนแสงฟ้า และมีกลิ่นบัวหลวงหอมฟุ้งมาจากพระกายแห่งนางนั้น กลิ่นไกลไปได้ถึงระยะแปดร้อยโยชน์
ในรูปสมัยใหม่นี้ ในมัธยมประเทศมักเขียนพระนารายน์เป็นชายหนุ่ม สีดำหรือม่วงแก่ และมีสี่กร แต่ส่วนสีกายพระนารายน์นั้น ตามมหาภารตะว่าไม่เป็นสีดำอยู่เสมอ ย่อมเปลี่ยนแปลงไปตามยุค คือในยุคที่ ๑ ซึ่งเรียกว่ากฤตายุคหรือสัตยะยุคนั้น ชนย่อมปฏิบัติดีงามอยู่เป็นพื้นตั้งอยู่ในศีลในธรรมสม่ำเสมอ กายพระนารายน์จึ่งเป็นสีขาว เพราะความบริสุทธิ์ย่อมจับพระฉวีพระเป็นเจ้า กฤตายุคนี้ย่อมคงอยู่ได้ ๔,๘๐๐ ปีสวรรค์ (๑ ปีมนุษย์เป็น ๑ วันสวรรค์ คำนวณตามจันทรคติ นั้ป ๓๖๐วันเป็น ๑ ปี ก็เป็นอันได้ความว่า อายุแห่งกฤตายุคคงเป็น ๑,๗๒๘,๐๐๐ ปีมนุษย์) ครั้นสิ้นยุคนี้แล้ว ถึงยุคที่ ๒ ซึ่งเรียกว่าเตรตายุค ความดีในโลกลดลงไปส่วน ๑ ใน ๕ สีกายพระนารายน์ก็เปลี่ยนเป็นแดง ครั้นครบกำหนด ๓,๖๐๐ ปีสวรรค์ (๑,๒๙๖,๐๐๐ ปีมนุษย์) ขึ้นยุคที่ ๓ ซึ่งเรียกทวาบรยุค ความดีในโลกลดลงไป ๒ ส่วนใน ๔ สีกายพระนารายน์ก็เปลี่ยนไปเป็นเหลือง ครั้นครบกำหนด ๒,๔๐๐ ปีสวรรค์ (๘๖๔,๐๐๐ ปีมนุษย์) ขึ้นยุคที่ ๔ ซึ่งเรียกว่ากะลียุค ยังคงเหลือความดีอยู่ในโลกเพียงส่วน ๑ ใน ๔ เท่านั้น สีกายพระนารายน์ก็กลายเป็นดำ สมกับความมืดมัวแห่งโลก กะลียุคนี้มีกำหนด ๑,๒๐๐ ปีสวรรค์ (๔๓๒,๐๐๐ ปีมนุษย์) ครั้นเมื่อสิ้นกะลียุคนี้แล้ว พระเป็นเจ้าจึงจะล้างโลกและสถาปนาขึ้นใหม่ กลับเริ่มเป็นกฤตายุคใหม่อีกต่อไป ในกาลบัดนี้เราอยู่ในกะลียุค ซึ่งตามความนิยมข้างไสยศาสตร์ว่าได้เริ่มต้นตั้งแต่ ๒๕๕๙ ปีก่อนพุทธศักราช เพราะฉะนั้นปีพุทธศักราช ๒๔๕๗ นี้ ก็ตรงกับปีที่ ๕๐๑๖ แห่งกะลียุคเหตุฉะนี้ถ้าจะเขียนรูปพระนารายน์ในปีพุทธศักราช ๒๔๕๖ นี้1 (และต่อไปอีก ๔๒๖,๙๘๔ ปี) เขียนสีกายดำ/*15หรือสีดอกอัญชันเป็นถูก
ส่วนการแต่งพระองค์นั้น ตามรูปมักแต่งเป็นกษัตริย์ กรทั้ง ๔ นั้นมีของถือต่าง ๆ กัน ตามความในโองการแช่งน้ำว่า “สี่มือถือสังข์จักรคทาธรณี” ดังนี้ คือกล่าวถึงของที่มักถือโดยปรกติ สังข์นั้นชื่อปาญจะชันยะ ซึ่งเรียกตามนามแห่งอสูรตน ๑ ชื่อปัญจะชน อสูรตนนี้ได้ลักเอาตัวบุตรแห่งพราหมณ์สานทีปนี้ ผู้เป็นอาจารย์แห่งพระกฤษณไป พรกฤษณตามลงไปพบในมหาสมุทร ปัญจะชนได้เข้าอยู่ในเปลือกหอยสังข์ พระกฤษณฆ่าอสูรแล้วก็เอาเปลือกหอยสังข์นั้นมาใช้เป่าสืบไป จักรที่ถือนั้นชื่อสุทรรศนะ หรือวัชรนาภะ คทานั้นชื่อเกาโมทกี (ปลายเป็นรูปบัวตูม) ส่วนในมือที่ ๔ ซึ่งว่าถือ “ธรณี” นั้น มักทำเป็นดอกบัว เพราะพวกพราหมณ์มักเปรียบพื้นแผ่นดินนี้ด้วยดอกบัวหลวง นอกจาก ๔ อย่างซึ่งกล่าวแล้วนั้น พระนารายน์ยังมีอาวุธอีก ๒ อย่าง คือธนูศรชื่อศารนคะและพระขรรค์ชื่อนนทก ที่บนพระทรวงมีขนชนิด ๑ เรียกว่าศรีวัตสะ มีทับทรวงเป็นแก้วชื่อเกาตุสุภ และมีวใลยฝังด้วยแก้วชื่อส๎ยมันทกะ เรื่อง/*16ราวแห่งอาวุธที่พระนารายน์ถือ และเรื่องแก้วส์ยมันตกะนั้น มีข้อความอธิบายไว้พิสดารในวิษณุปราณะ แต่เป็นเรื่องที่เนื่องด้วยพระกฤษณ (เพราะฉะนั้นได้จัดลงไว้ต่างหากแล้ว)
ในหน้าที่ผู้สงวนโลก หรือโปรดสัตว์ให้พ้นทุกข์ อันเป็นผลแห่งอกุศลกรรม หรือความประพฤติพาลแห่งมนุษย์หรืออมนุษย์นั้นไซร้ พระนารายน์จำเป็นต้องเสด็จอวตารลงมาดับความร้อนให้เย็น ในการที่ลงมาเช่นนี้ ย่อมทรงรูปต่าง ๆ จึ่งเรียกว่าอวตารนั้นอวตารนี้ หรือเรียกตามภาษาไทยแท้ว่าปางนั้นปางนี้ ส่วนจำนวนปางนั้น ไม่แน่ว่าเท่าใด บางตำหรับว่า ๑๐ บางตำหรับว่า ๒๕ และบางตำหรับก็ว่านับไม่ถ้วน แต่โดยมากนิยมกันว่ามีสิบปาง ส่วนเรื่องอวตารหรือปางนี้ ได้กล่าวไว้ในบท ๑ ต่างหากแล้ว
ผู้ที่มีความเลื่อมใสในพระนารายน์นั้น จะได้ผลานิสงส์สำคัญอัน ๑ ซึ่งมีกล่าวอยู่เป็นหัวข้อสำคัญในโองการแช่งน้ำ กล่าวคือ “โอม ! สิทธิ สรวงศรีแกล้วแผ้วมฤตยู” ดังนี้ มุ่งเอาความว่า ผู้ที่มีความศรัทธา/*17มั่นคงอยู่ในพระนารายน์แล้ว จะพ้นจากอำนาจพระยมได้ ข้อนี้มีคำอธิบายพิสดารอยู่ในหนังสือวิษณุปุราณะ กัณฑ์ที่ ๓ ปริจเฉทที่ ๗ ณ ที่นี้พราหมณ์ไมเต๎รยะมีปุจฉาถามพระปราศรมุนี ใจความว่า ทำอย่างไรชนจึงจะพ้นจากเงื้อมมือพระยมไปได้ พระปราศรจึงวิสัชนาดังนี้
ดูกรมุนีผู้เจริญ อันปุจฉานี้ไซร้พระนกูลได้เคยถามพระภีษมะผู้เป็นอัยกา1 และตูข้าจะแสดงความซึ่งท่านวิสัชนาครั้งนั้นให้ฟัง ฯ พระภีษมะนั้นไซร้ได้ว่า ณ กาลครั้งหนึ่ง มีพราหมณ์ผู้ ๑ มาจากกะลิงคะราษฎร์มาหาเรา เขาได้เล่าให้เราฟังว่า ครั้งหนึ่งเขาได้ถามปัญหาแก่พระมุนีตน ๑ ซึ่งรำลึกชาติได้ และซึ่งเป็นผู้รอบรู้ในกิจการทั้งที่ล่วงไปแล้วและจะมีมา ณ เบื้องหน้า เมื่อเราผู้มีความเชื่อถือในถ้อยคำแห่งพราหมณ์นั้น ได้วิงวอนให้พราหมณ์แสดงความตามที่มหาฤษีได้กล่าวมานั้นไซร้ พราหมณ์จึงเล่าให้เราฟัง และสิ่งซึ่งพราหมณ์เล่าให้เราฟังนั้นเรายังมิได้เคยพบแห่งอื่นอีกเลย เมื่อเราได้ถามปัญหาแก่พราหมณ์เหมือนอย่างที่สูเจ้า ได้ถามเรานี้ไซร้ พราหมณ์กะลิงค์จึงเล่าความตามที่พระมุนีได้เล่าให้เขาฟัง คือข้อสำคัญอันพระฤษีผู้รำลึกชาติได้นั้นได้แสดงแล้ว เป็นคำสนทนาระหว่างพระยมกับยมทูตตน ๑ ฯ ครั้ง ๑ พระยมแลเห็นยมทูตผู้ ๑ ถือบ่วงอยู่ในมือ พระยมจึงกระซิบบอกกับเขานั้นว่า “เจ้าจงหลีกให้ไกลจากผู้ศรัทธาในพระมธุสูทน์ (นารายน์) กูนี้ไซร้เป็นใหญ่เหนือชนทั้งปวง เว้นเสียแต่พวกไวษณพเท่านั้น กูนี้ไซร้ได้รับเทวบัญชาแห่งพระธาดาเป็นเจ้า อันเป็นที่เคารพแห่งอมรรตยะเทพทั้งหลายให้เป็นผู้เหนี่ยวรั้งมนุษย์ และให้เป็นผู้ตรวจตราผลแห่งกุศลและอกุศลในสากลโลก แต่ผู้ใดที่ปฏิบัติโดยอาศัยพระหริเป็นเจ้า เป็นธรรมุเทศไซร้ /*19ผู้นั้นแลจะรอดพ้นจากอำนาจกู เพราะเหตุว่าพระวิษณุย่อมมีฤทธิอำนาจอาจครอบงำและเหนียวรั้งกูได้ เปรียบเหมือนทองคำ ถึงแม้จะทำขึ้นรูปให้เป็นกำไลก็ดี มงกุฎก็ดี หรือต่างหูก็ดี คงยังมีเนื้ออยู่อย่างเดิม ดังนี้ฉันใด แม้พระหรินั้น จะทรงรูปเป็นเทวดา สัตว์ หรือมนุษย์ ก็ดี ก็ยังเป็นพระหริอยู่อย่างเดิมฉันนั้น อันว่าหยาดน้ำทั้งหลาย ซึ่งลมได้หอบขึ้นไปแล้วจากพื้นดิน ครั้นเมื่อสงบแล้ว น้ำนั้นก็จะกลับตกลงยังพื้นดินอีกฉันใด อันว่านานาประเภทแห่งเทวดา มนุษย์ และสัตว์ ซึ่งกระจัดกระจายไปแล้วเพื่อความกวนขุ่นแห่งอุปนิสัย เมื่อสิ้นกรรมแล้วก็จะกลับรวมกันเข้าในความสูญยิ่ง (นิรพาน) อย่างเดิมฉันนั้น บุคคลใดมีปัญญาอุตสาหะนบนอบแทบพระบาทบงกชแห่งพระหริ อันเป็นที่เคารพแห่งทวยเทพไซร้ ผู้นั้นย่อมจะรอดพ้นจากบรรดาบ่วงบาป บุคคลเช่นนั้นแลสูเจ้าจงหลีกให้ไกล เหมือนหลีกจากไฟอันหยอดแล้วด้วยน้ำมันฉะนั้นเทอญ” ฯ ครั้นได้ฟังคำดำรัส/*20แห่งพระยมฉะนั้นไซร้ยมทูตจึงทูลพระธรรมราช (พระยม) ความว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ ขอจงได้โปรดทรงแนะแก่ตูข้า ว่าทำไฉนข้าจึงจะรู้จักผู้ที่เลื่อมใสในองค์พระหริ อันเป็นผู้ครอบงำสรรพสัตว์” ฯ พระยมจึ่งตรัสตอบว่า “ผู้ที่เลื่อมใสในพระวิษณุนั้นไซร้ คือผู้ที่ไม่ลดละจากกิจปฏิบัติอันควรแก่วรรณแห่งตน ผู้ที่แลดูทั้งมิตรและอมิตรด้วยจิตอุเบกขาเสมอกัน ผู้ที่ไม่ถือเอาของใด ๆ (ซึ่งมิใช่ของตน) และไม่ทำร้ายสัตว์ใด ๆ เจ้าจงรู้จักเถิดว่าผู้ที่จิตปราศจากมลทินนั้นแล เป็นผู้เลื่อมใสในพระวิษณุ ผู้ที่มีศรัทธาแท้จริงในพระหริไซร้ เขาย่อมเอาพระชนรรทนะ (นารายน์) ตั้งไว้เป็นกรรมัษฐานในดวงจิต ซึ่งเขาได้กระทำแล้วให้แผ้วจากความมัวเมา และผู้นั้นเป็นผู้มีมโนอันปราศจากความแปดเปื้อนด้วยมลทินแห่งกลียุค เจ้าจงรู้เถิดว่า อันคนดีที่เป็นผู้นับถือพระวิษณุนั้น คือผู้ซึ่งถึงแม้จะได้เห็นทองอยู่ในที่ลับ ก็นึกเสียว่าทรัพย์ของผู้อื่นเหมือนต้นหญ้า /*21แล้วตั้งจิตมุ่งอยู่แต่ที่ตรงพระเป็นเจ้า คนผู้นั้นผ่องแผ้วเหมือนภูเขาแก้วอันใสสะอาด เพราะเหตุว่าพระวิษณุจะเสด็จอยู่อย่างใดในดวงใจแห่งชนผู้มีความโกรธ ความริษยา และอคติอย่างอื่น ๆ อันความรุ่มร้อนแห่งไฟ จะอยู่ได้ในกองรัศมีอันเย็นแห่งดวงเดือนไฉนได้ ผู้ใดยังชีพอยู่โดยตั้งอยู่ในมโนสุจริต มีอโกธะ (ความไม่ปองร้าย) และสันโดษ (มักน้อย) เป็นอาทิ ตั้งอยู่ในกายสุจริต มีอหึสา (ไม่ทำร้ายแก่ผู้อื่น) เป็นอาทิ ตั้งอยู่ในวจีสุจริต กล่าววาจาอันไพเราะและดี ไม่โอ้อวดและพูดตามจริงใจผู้นั้นไซร้ย่อมมีพระวาสุเทพเป็นผู้กำกับดวงใจอยู่เป็นนิตย์ อันว่าต้นเต็งรัง (สาละ) ย่อมสำแดงด้วยความงามว่าได้ดูดรสอันดียิ่งแล้วจากพื้นแผ่นดินฉันใด เมื่อพระอนันตะเทวราชได้เสด็จสถิตอยู่ในดวงใจแห่งผู้ใดแล้ว ผู้นั้นก็จะมีความงามในท่ามกลางประชุมชนในโลกนี้ฉันนั้น ดูกรยมทูต เจ้าจงรีบหลีกเสียให้ห่างไกลจากบรรดาบุคคล ผู้ที่ได้ชำระบาปกรรมได้แล้วโดยยมและ/*22นิยมปฏิบัติ1 และผู้ซึ่งมีจิตตั้งมั่นอยู่ในพระอัจยุต (คือพระนารายน์) และซึ่งปราศจากความเย่อหยิ่ง ความริษยา และความปองร้าย ฯลฯ”
ตามที่ได้แปลมาไว้ส่วน ๑ เท่านี้ ก็พอเป็นที่สังเกตได้แล้วว่าความมุ่งหมายแห่งพราหมณ์คณาจารย์นั้น/*23มีอยู่อย่างไร ความปรารถนาก็ให้ชนพยายามประพฤติชอบไว้ จะได้เป็นผู้ที่ต้องพระอัธยาศัยแห่งพระนารายน์และพระนารายน์จะได้คุ้มกันรักษา มิให้ตกไปในเงื้อมมือพระยม คือไม่ให้ตกนรกเท่านั้น
พระนารายน์เป็นที่นับถือแห่งชนในมัธยมประเทศเป็นอันมาก ดังมีพยานปรากฏอยู่คือ เทวสถานอันเป็นที่บูชาพระนารายน์นั้น มีอยู่มากกว่าศาลพระเป็นเจ้าองค์อื่น ๆ
พระนารายน์มีพระนามตั้งพัน และมีมนต์อัน ๑ เรียกว่า “สหัสรนาม” ถือกันว่าเป็นมนต์สำคัญ ใครว่าได้ตลอดได้บุญนัก ในนามทั้งพันแห่งพระนารายน์นั้น นอกจากวิษณุและนารายน์ ยังมีที่พบใช้อยูบ่อย ๆ อีกหลายนาม ดังเก็บมาลงไว้ในที่นี้บ้างพอเป็นสังเขปดังต่อไปนี้.-
ไวกูนฐนาถ	- จอมไวกูนฐ
เกศวะ	- มีผมอันงาม
มัธวะ	- ประกอบด้วยน้ำผึ้ง หรือ เกิดแต่มธุ
สวยภู	- เกิดเอง
ปิตามวร (ปิตามพร)	- นุ่งเหลือง
ชนรรททนะ	- ผู้ทำให้คนไหว้
วิษวัมวร (วิษวัมพร)	- ผู้คุ้มครองโลก
หริ	- ผู้สงวน
อนันตะ	- ผู้ไม่มีที่สุด
มุกุนทะ	- ผู้ช่วย
บุรุษ	- ชาย
บุรุษโษตตม (บุรุโษดม)	- ยอดชาย
ยัญเญศวร	- เป็นใหญ่เหนือการบูชา
อัจยุต (อจุตตะ)	- ไม่มีเสื่อม
อนันตะไศยนะ	- นอนบนหลังอนันตะนาค
จัตุรภุช	- สี่แขน
ชลไศยิน	- นอนในน้ำ
ลักษมีปติ	- ผัวนางลักษมี
มธุสูทน 	- ผู้สังหารมธุ (อสูร)
นร	- คน
/*25นารายน์	- ผู้กระดิกในน้ำ
ปัญจายุธ (ปัญจาวุธ)	- ผู้ถือเอาอาวุธ ๕ อย่าง
ปัทมนาภ	- สะดือบัว
ศารนคิน หรือ ศารนคิปาณี	- ผู้ถือศรศารนคะ
จักรปาณี	- ถือจักร
วาสุเทพ - ลูกวสุเทพ ทาโมทร - มีเชือก (ทาม) ผูกพุง โคบาล - เลี้ยงโค }(เป็นนามพระกฤษณะแต่มักเลยใช้เรียกพระนารายน์เองด้วย)
พิษณุ (วิษ์ณุ)
คือพระเป็นเจ้า ซึ่งมักใช้นามเรียกว่า พระนารายน์ ในยุคไตรเพท พระพิษณุเป็นสหายพระอินทร์ แต่พระอินทร์เป็นใหญ่กว่า ต่อมาในชั้นยุคปุราณะ พระพิษณุจึงมาเกิดเป็นใหญ่เป็นโตขึ้น จนเป็นองค์หนึ่งในพระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ที่นับถือสูงสุดของพราหมณ์ ได้รับแบ่งให้เป็นผู้สงวนโลก (หริ) หรือกู้โลก คือ เมื่อบาปกรรมมีหนาแน่นในโลกเมื่อใด ก็อวตารลงมาช่วยสงเคราะห์เสียครั้งหนึ่ง เพื่อดับเข็ญให้เย็นในโลกทั้งสาม /*26อวตารหรือปางของพิษณุนั้น มีมากหลายปาง แต่ที่นิยมนับกันว่าเป็นปางใหญ่ ๑๐ ปาง ดังต่อไปนี้
ปางที่ ๑ มัตสยาวตาร เป็นปลา (ตรงกับของเรา แต่ลำดับเป็นปางที่ ๓)
ปางที่ ๒ กูรมาวตาร เป็นเต่า (ของเราก็เป็นเต่า แต่เรียกว่า กัจฉปาวตาร และเป็นปางที่ ๒ ตรงกัน)
ปางที่ ๓ วราหาวตาร เป็นหมู (ตรงกับของเรา แต่ลำดับเป็นปางที่ ๑)
ปางที่ ๔ นรสิงหาวตาร เป็นนรสิงห์ (ตรงกัน แต่ของเราลำดับเป็นที่ ๖)
๔ ปางนี้ อวตารมาในกฤดายุค (ยุคที่ ๑ แห่งโลก)
ปางที่ ๕ วามนาวตาร เป็นคนเตี้ย (ของเราเรียกว่า “ทวิชาวตาร” และลำดับเป็นปางที่ ๗)
ปางที่ ๖ ปรศุรามาวตาร เป็นปรศุราม (คือที่เราเรียกว่า “รามสูร” ของเราไม่นับเป็นนารายน์อวตาร กลับไพล่ไปเป็นยักษ์ ผิดถนัดใจ)
ปางที่ ๗ รามาวตาร เป็นพระราม (ของเราลำดับเป็นปางที่ ๑๐)
/*27๓ ปางนี้ อวตารในไตรตายุค (ยุคที่ ๒ แห่งโลก)
ปางที่ ๘ กฤษณาวตาร เป็นพระกฤษณ (ของเรามีอยู่แต่นิดเดียว คือเป็นท้าวบรมจักรกฤษณ์ปราบท้าวกรุงพาณในเรืองอุณรุท แต่ลำดับเป็นปางที่ ๘ ตรงกัน)
ปางนี้อวตารในทวาบรยุค (ยุคที่ ๓ แห่งโลก)
ปางที่ ๙ พุทธาวตาร เป็นสมณโคดมบรมศาสดาจารย์ (ของเราไม่นับ) ปางนี้อวตารในกลียุค (ยุคที่ ๔ แห่งโลก)
ปางที่ ๑๐ กัลกิยาวตาร เป็นมหาบุรษขี่ม้าขาว (ของเราไม่มี) ปางนี้มีมาในอนาคตกาล คือที่สุดแห่งกลียุค คล้ายพระศรีอาริย์ของเรา คือเมื่อถึงปางท่านผู้นี้โลกจะมีสุขทั่วไป
พระนารายน์มีพระมเหสีพระนามว่า ลักษมี หรือ พระศรี ก็เรียก (ไม่ใช่มีมเหสี ๒ องค์อย่างที่มักเข้าใจกัน  และอยากให้มี) ที่สถิตของพระนารายน์เรียกว่าไวกูณฐ1 (ไม่ใช่ไวยกูณฐ) พาหนะ คือ พญาครุฑ รูปพระนารายน์ มักเขียนเป็นชายหนุ่มรูปร่ายสละสลวย /*28สีกายนิลแก่ ทรงเครื่องอย่างมหากษัตริย์ มีสี่กร ถือสังข์ ชื่อ ปาญจชันยะ จักรชื่อ สุทรรศน์ หรือ วัชรนาภะ คทาชื่อ เกาโมทกี และดอกปทุม มีธนูชื่อ ศารนคะ พระขรรค์ชื่อ นนทก บนอุระ มีขนเรียกว่า ศรีวัตสะ มีแก้วทับทรวงชื่อ เกาสตุภ มีวลัยฝังด้วยแก้วชื่อ ส๎ยมนตก ในรูปบางทีก็เขียนนั่งบนดอกบัวกับพระลักษมี หรือบรรทมบนใบบัว บางทีก็บรรทมเหมือนพญานาคชื่อเศษนาคราช หรืออนันตนาคราช บางทีก็ขี่ เวนไตยครุฑราช
พระนารายน์มีนามตั้งพัน จึงเรียกว่า สหัสรนาม นามที่ใช้ ๆ อยู่มากคือ อัจยุต (ไม่ตก ไม่สูญ) (ไม่มีที่สุด) อนันตไศยน (นอนบนอนันตนาค) จัตุรภุช (สี่แขน) ทาโมทร (พุงทาม เมื่อเป็นกฤษณ) โควินท์ หรือ โคบาล (เมื่อเป็นกฤษณ) หริ (ผู้สงวน) หฤษีเกศ (ยอดแห่งความรู้สึกทั้งปวง ) ชลไศยิน ( นอนน้ำ) ชนรรท์ทนะ (ผู้ซึ่งชนไหว้) เกศวะ (ผมงาม) กิรีติน (ใส่มงกุฎ) ลักษมีบดี (ผัวลักษมี) มธุสูทน์ (สังหาร/*29มธุอสูร) มาธพ (เกิดแต่มธุ) มุกุนท์ (ผู้ช่วยให้พ้น) นร (คน) นารายน์ (ผู้กระดิกในน้ำ) ปัญจายุธ หรือ ปัญจาวุธ (ถืออาวุธ ๕) ปทมนาภะ (สะดือดอกบัว) ปิตามพร (นุ่งเหลือง) บุรุษ (ผู้ชายหรือดวงวิญญาณ) ปุรุโษดม (ยอดชาย) ศารนคิน หรือ ศารนคิปาณี (ถือธนูศารนคะ) วาสุเทพ (ลูกวสุเทพ คือ กฤษณ) ไวกูณฐนาถ (จอมไวกูณฐ์) ยัญเยศ หรือ ยัญเยศวร (เป็นใหญ่ในยัญกรรม)
อาวุธพระนารายน์
ตามที่ได้กล่าวมาแล้วข้างบนนี้ พระนารายน์มีอาวุธ ๕ อย่าง ต่างมีเรื่องราวบอกเล่าว่ามาแต่ที่ใดบ้างดังนี้เก็บมาไว้ดังต่อไปนี้
๑. สังข์ปาญจะชันยะ เป็นเปลือกหอยสิงข์อันหุ้มกายอสูรตน ๑ ชื่อปัญจะชน อสูรตนนี้เมื่อขึ้นบกมีรูปคล้ายมนุษย์ แต่พอลงทะเลกลายเป็นหอยสังข์ ครั้ง ๑ ปัญจะชนได้ลักเอาบุตรแห่งพราหมณ์สานทีปนี ผู้เป็น/*30อาจารย์พระกฤษณนั่นลงไปไว้ พระกฤษณตามลงไปช่วย
บุตรอาจารย์ฆ่าอสูรตาย แล้วจึงเอาเปลือกสังข์นั้นมาใช้
สำรับเป่าในการสงครามสืบไป - 7
ตามธรรมเนียมกษัตริย์โบราณ ต้องมีสังข์สำหรับตัว
เพื่อใช้เป็นเครื่องให้อาณัติสัญญาแต่พล เพราะฉะนั้น
จิ่งจัดเข้าเป็น ““อาวุธ” อย่าง ๑ คือเป็นเครื่องใช้ใน
การสงคราม สังข์ของกษัตริย์มักมีชื่อ สังข์ของพระ
กฤษณชือปาญจะชั้นยะแล้วก็คงเลยแต่งเรื่องราวประกอบ
ขึ้นให้พืสตาร
อนึ่ง ควรสังเกตว่า เรื่องพระกฤษณลงไปรบกับ
: อสุรซึ่งเป็นสังข์อยู่ในมหาสมุทรนั้ ดูคล้ายกับเรื่องใน
หนังสือนารายน์สิบปางของไทยเรา ซึ่งกล่าวว่าพระ
นารายน์อวตารเป็นปลาลงไปรบกับสังข์อสุรผู้ ลักเอา พระ
เวทลงไปซ่อนไป เรืองนัจะได้กล่าวถึงในตอนกล่าวด้วย
มัตสยาวตารสืบไป -
๒. จักรสุทรรศน์ หรือ วัชรนาภ - มีเรื่องราว .
เล่ามาในมหาภารตว่า ใจความว่า ครง ๑ พระกฤษณ
๓๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ไปเยียมท้าวยุธิษเฐียร และปาณฑพกุมารในนครอยินทร-
ปรัสถ์ พระอรชุนได้ชวนพระกฤษณไปเที่ยวไล่สัตว์ในบำ
. ขาณฑพ (ขาณ์ฑว) ซึ่งอยู่ริมนครนัน เผอิญในเวลานั้น
พระเพลิงกำลังปรารถนาจะกินป่าขาณฑพ แต่พระอินทร์
. ไม่ยอม จึงเกิดวิวาทกัน พระกฤษณกับพระอรชุนเข้าข้าง
พระเพลิง ๆ จึ่งชำนะได้กินบำตามปรารถนา พระเพลิง
จึงให้จักรวัชรนาภกับคทาเกาโมทกี แค่พระกฤษณเป็น
-บำเหน็จ
๓. คทาเกาโมทกี - มีเรื่องอยู่ข้างบนน์แล้ว
ก: ๕. ธนูศารนคะ - ตามศัพท์แปลว่า “ทำด้วย
เขาสัตว์”
๕. ขรรค์นนทก - ตามศัพท์ “แปลว่าชื่นใจ”
. นึ่งในที่นัควรชั่แจงว่า ตรีศุลนัน ไม่ใช่อาวุธ
. ของพระนารายน์ เป็นของพระอิศวร ในการที่ข้างเรา
มาเกณฑ์ให้เป็นอาวุธของพระนารารถ์ นั้น น่าจะเป็นไป
. โดยความเข้าใจผิดโดยแท้.
อาภรณ์พระนารายน์
(แก้วสำคัญ ๒ อย่าง)
แก้วเกาสตุภ
/*17นี้เป็นแก้ว ซึ่งทรงที่พระทรวง เป็นอย่างทับทรวง เป็นแก้วซึ่งได้มาจากเกษียรสมุทรเมื่อกวนน้ำอมฤต (ดังจะได้กล่าวถึงต่อไปในปางที่ ๒) รูปร่างจะเป็นอย่างไรก็ไม่ปรากฏชัด แต่ในพจนานุกรมสังสกฤตของโมเนียรวิลเลียมส์มีข้อความอยูว่า “เกาสตุภเป็นวิธีประสานนิ้วอย่าง ๑ ในพิธีไหว้พระ” ซึ่งถ้าจะให้เดาก็เห็นจะเป็นรูปอย่างมือประนม
แก้วสยมันตกะ
แก้วนี้สำคัญมาก ทรงที่พระกร ฝังไว้ที่วไลยหรือเกยูร เป็นรัตนะวิเศษ มีตำนานยืดยาว มีข้อความพิสดารอยู่ในหนังสือวิษณุปุราณะกัณฑ์ที่ ๔ ปริจเฉทที่ ๑๓ มีความดังคำแปลต่อไปนี้
ท้าวสัตราชิต กษัตรีย์จันทรวงศ์ สกุลยาทพ (สกุลเดียวกับพระกฤษณ แต่คนละสาขา) เป็นผู้ที่มีศรัทธาในองค์พระสุริยเทวราชเป็นอันมาก อยู่มาวัน ๑ ท้าวสัตราชิตไปดำเนินอยู่ที่ริมฝั่งมหาสมุทร รำลึกถึงพระสุริยะ และสวดสรรเสริญอยู่ ทันใดนันเทพเจ้าก็เสด็จลงมาเฉพาะหน้า ท้าวสัตราชิตแลดูพระสุริยะไม่เห็นรูปถนัด จึงทูลว่า “เทวะ ตูข้าได้เคยเห็นพระองค์แล้วในนภากาศ เป็นดวงไฟ บัดนี้ขอพระองค์จงโปรดตูข้าให้ได้แลเห็นพระรูปอันแท้จริงแห่งพระองค์เถิด” ทันใดนั้นพระอาทิตย์ก็ทรงเปลื้องแก้วชื่อสยมันตกะจากพระศอ และวางไว้แห่ง ๑ ท้าว. สัตราชิต/*18จึ่งแลเห็นพระรูป เป็นคนเตี้ย พระกายเหมือนสีทองแดงอันขัดแล้ว และมีพระเนตรสีแดงเรื่อ ครั้นท้าวสัตราชิตได้กระทำสักการตามสมควรแล้ว พระอาทิตย์จึ่งตรัสว่าให้ขอพรอัน ๑ ได้ ท้าวสัตราชิตก็ทูลขอแก้วสยมันตกะเป็นของตน พระอาทิตย์ประทานแก้วนั้นแก่ท้าวสัตราชิตแล้ว ก็เสด็จกลับขึ้นไปยังนภากาศ ฯ ฝ่ายท้าวสัตราชิตครั้นได้แก้วอันประเสริฐหามลทินมิได้นั้นแล้ว ก็ผูกไว้ที่พระศอ และโดยอำนาจแห่งแสงแก้วนั้นจับพระองค์มีรัศมีกระจ่างไปในทิศานุทิศคล้ายพระอาทิตย์ฉะนั้นแล้ว ท้าวสัตราชิตก๊กลับเข้าไปยังนครทวารกา1 ฯ ฝ่ายชาวนครนั้น ครั้นเห็นเธอมาใกล้ ก็พากันไปเฝ้าองค์พระปุรุโษดม ซึ่งได้ทรงอวตารลงมาเอารูปเป็นมนุษย์ (คือพระกฤษณ) เพื่อทรงภาระแห่งโลกนี้ และกราบทูลแด่พระองค์ว่า “เทวะ พระสุริยะเป็นเจ้าจะเสด็จมายังราชสำนักแห่งพระองค์แน่แล้ว” แต่พระกฤษณทรงยิ้มแล้วตรัสตอบว่า “นั้นหาใช่พระสุริยะเป็นเจ้าไม่ แต่หากเป็นท้าวสัตราชิตซึ่งพระอาทิตย์ได้ประทานแก้วสยมันตกะแล้ว และเธอประดับแก้วนั้นอยู่ จงไปดูเธอโดยปราศจากความกลัวเถิด” เขาทั้งหลายก็พากันไป ฯ ฝ่ายท้าวสัตราชิตครั้นไปถึงที่อยู่แล้วก็เก็บแก้วนั้นไว้ ณ ที่นั้น และแก้วนั้นก็บันดาลให้บังเกิดทรัพย์ขึ้นทุกวัน คือทองคำแปดภาร (ชั่ง) และโดยอำนาจแห่งแก้วนั้น ก็เป็นเครื่องคุ้มกันบรรดาภยันตราย กันสัตว์ร้าย อัคคีภัย โจรภัย และทุพภิกขภัย ฯ
ฝ่ายพระอัจยุต (คือกฤษณ) มีความปรารถนาจะให้แก้ววิเศษนั้นเป็นของพระภูบดี2 แต่ถึงแม้เธอมีอำนาจที่จะชิงเอาแก้วนั้นจากท้าว/*19สัตราชิตก็จริงอยู่แล เธอก็หาได้ชิงเอาไม่ เพราะเธอไม่ปรารถนาจะให้บังเกิดความผิดใจกันในสกุล ฯ ฝ่ายท้าวสัตราชิตนั้น เกรงว่าพระกฤษณจะตรัสขอแก้วนั้น จึ่งมอบให้แก่พระประเสนผู้อนุชาฯ ก็อำนาจสำคัญแห่งแก้วนี้มีอัศจรรย์อยู่ คือเป็นมูลอันหาที่สุดมิได้ แห่งความสุขแก่บุคคลสุจริตซึ่งประดับ แต่ถ้าบุคคลผู้ทุจริตประดับ ก็กลับเป็นเหตุให้ถึงแก่ความตาย ฯ พระประเสนรับแก้วนั้นไป และผูกไว้ที่คอแล้ว ก็ขึ้นม้าและเข้าป่าไปไล่เนื้อ ในขณะไล่เนื้อนั้น มีราชสีห์ตัว ๑ ได้ฆ่าเธอตาย ฯ ฝ่ายราชสีห์นั้นพอคาบแก้วได้แล้ว กำลังจะไป ก็เผอิญพญาชามพวาน3 ผู้เป็นกฤษราช (จอมหมี) แลเห็นและฆ่าสิงห์นั้นตาย แล้วก็ฉวยเอาแก้วนั้นกลับเข้าสู่ถ้ำ และให้แก้วนั้นแก่สุกุมารผู้เป็นบุตรเพื่อเป็นของเล่น ฯ ครั้นอยู่มานานเวลา และพระประเสนมิได้กลับ พวกกษัตริย์ยาทพก็พากันซุบซิบแก่กันว่า “นี้เป็นเหตุ เพราะพระกฤษณเธออยากได้แก้วนั้น และเมื่อไม่ได้แล้ว เธอจึ่งได้ปลงชีพประเสนเสีย เพื่อถือเอาแก้วนั้นเป็นของตน” ฯ
ครั้นความนินทาอันนี้ทราบถึงพระภควัต (กฤษณ) เธอก็ชวนกษัตริย์ยาทพหลายองค์ และพร้อมกันสะกดรอยตามพระประเสนไป โดยเดินตามรอยเท้าม้า1 โดยการสะกดรอยนี้แลจึ่งปรากฏว่า พระประเสนและม้าได้ถูกสิงห์ฆ่าตายแล้ว บรรดาชนทั้งหลายก็ยกโทษเธอ (พระกฤษณ) ในข้อที่ปลงชีพพระประเสน ฯ เธอยังมีความปรารถนาต่อไปที่จะได้แก้วนั้นคืน /*20เธอจึ่งสะกดรอยตามสิงห์ไป และในระยะทางไม่ห่างไกลนัก ก็ถึงที่ซึ่งพญาหมีได้ฆ่าสิงห์ตาย เธอจึ่งสะกดรอยตามหมีไปอีก ฯ ครั้นถึงเชิงเขาเธอจึงสั่งให้กษัตริย์ยาทพคอยอยู่ ณ ที่นั่น แล้วเธอก็สะกดรอยต่อไปจนไปพบถ้ำ และพอย่างเข้าปากถ้ำ ก็ได้ยินเสียงนางนมแห่งสุกุมารพูดปลอบว่า “สิงห์มันฆ่าพระประเสน สิงห์นั้นถูกพญาชามพวานฆ่าตายแล้ว อย่าร้องไห้เลยสุกุมาร สยมันตกะนี้เป็นของเธอแน่แล้ว” ฯ ครั้นเมื่อเป็นที่แน่พระทัยฉะนั้นแล้ว พระกฤษณก็เข้าไปในถ้ำ และทอดพระเนตรเห็นแก้วอันมีแสงอยู่ในมือนางนม ซึ่งกำลังจะส่งให้สุกุมารเพื่อเป็นของเล่น ฯ ครั้นนางนมเห็นพระกฤษณเข้าไป ทั้งแลเห็นเนตรเธอจ้องดูแก้วนั้นด้วยอาการอยากได้ นางก็ร้องตะโกนด้วยเสียงอันดังเรียกให้ผู้อื่นมาช่วย ฯ ฝ่ายพญาชามพวานได้ยินนางร้อง ก็มีความโกรธรีบเข้าไปในถ้ำ แล้วก็เกิดมีการยุทธระหว่างพญาหมีกับพระอัจยุต ซึ่งรบกันอยู่ถึง ๒๑ วัน ฯ ฝ่ายพวกกษัตริย์ยาทพซึ่งได้ไปกับพระกฤษณนั้น ก็คอยอยู่แล้วได้ ๗ หรือ ๘ วันเพื่อรอเสด็จกลับ แต่ครั้นไม่เห็นพระมธุสูทน์ (กฤษณ) กลับออกมา ก็พากันเข้าใจว่าคงจะได้สิ้นพระชนม์ชีพเสียแล้วในถ้ำนั้น เขาทั้งหลายคิดกันว่า “การที่จะเอาชำนะศัตรูใด ๆ ก็คงจะไม่กินเวลานานถึงปานนี้” และคิดฉะนั้นแล้วเขาก็พากันกลับคืนเข้าสู่นครทวารกา และเล่าว่าพระกฤษณได้เสียพระชนม์ชีพเสียแล้ว ฯ
ฝ่ายพระญาติวงศ์แห่งพระอัจยุตเมื่อได้ทราบข่าวฉะนั้น ก็จัดการกระทำศราทธพรตตามประเพณี ฯ อันภักษาหารและน้ำซึ่งเขาได้เซ่นถวายในการศราทธพรตนั้นไซร้ ก็ได้เป็นเครื่องยังพระชนม์ชีพและชูพระกำลังแห่งพระกฤษณ ในขณะซึ่งทรงกระทำยุทธอยู่นั้น แต่ฝ่ายศัตรูนั้นไซร้/*21มีความเหน็ดเหนื่อยด้วยการยุทธ ซึ่งต้องกระทำด้วยผู้มีกำลังมากอยู่ทุก ๆ วันมีความชอกช้ำและยับเยินทั่วทุกอวัยวะเพราะถูกอาวุธ ทั้งมีความอ่อนเพลียด้วยอดอาหาร จึ่งมิสามารถจะต่อสู้ได้ต่อไป เมื่อพ่ายแพ้แก่ศัตรผู้มีฤทธิ์ฉะนั้นไซร้ พญาชามพวานก็ลงกราบแล้วทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงฤทธิ์ พระองค์นี้น่าจะไม่แพ้บรรดาอสูรทั้งหลาย และบรรดาอมนุษย์อันสิงสถิตในบาดาล ในพื้นพสุธา และในสวรรค์ ยิ่งเป็นผู้ที่มีรูปเป็นมนุษย์อันต่ำต้อยน้อยกำลังด้วยแล้วไหนจะชำนะพระองค์ได้ และยิ่งเป็นผู้มีกำเนิดเป็นเดียรฉานอย่างตูข้าด้วยแล้วก็จะยิ่งซ้ำร้าย ข้ามีเชื่อแน่แล้วว่าพระองค์คือภาค ๑ แห่งองค์พระนารายน์ผู้เจ้าแห่งตูข้า และเป็นผู้อุปถัมภ์ค้ำจุนโลกนี้” ฯ ฝ่ายพระกฤษณครั้นได้ทรงฟังคำชามพวานทูลฉะนั้น ก็ตรัสอธิบายว่า พระองค์ได้เสด็จลงมาเพื่อทรงภาระแห่งโลกไว้ และพระองค์ก็ทรงพระกรุณา ทรงลูบกายพญาหมี เพื่อให้ทายความชอกช้ำในการยุทธ ฯ พญาชามพวานกราบถวายบังคมพระกฤษณอีกครั้ง ๑ แล้วก็ถวายนางชามพวดีผู้เป็นบุตรีเป็นบรรณาการ ทั้งส่งแก้วสยมันตกะถวายด้วย ฯ ถึงแม้ของบรรณาการจากผู้ต่ำต้อยเช่นนั้นไม่เป็นของที่สมควรจะทรงรับก็ดี แต่พระอัจยุตก็ได้ทรงรับแก้วนั้น เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แห่งพระองค์ แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับคืนเข้ายังนครทวารกาพร้อมด้วยนางชามพวดี ฯ
ฝ่ายชาวนครทวารกา ครั้นเห็นองค์พระกฤษณยังคงพระชนม์อยู่และเสด็จกลับเข้ามา ต่างก็เต็มไปด้วยความโสมนัส จนแม้ผู้ที่มีอายุมากแล้วก็กลับมีแรงเหมือนเป็นหนุ่มดังเก่า และบรรดากษัตริย์ยาทพทั้งชายและหญิง ก็พากันแวดล้อมพระอานะกะทุนทุภี (ผู้เป็นพระบิดาพระกฤษณ) /*22และช่วยกันยินดีด้วย ฯ พระภควัตก็ตรัสเล่าสรรพเหตุการณ์แด่ยาทพสมาคม ตรัสเล่าความตามที่เป็นมาแล้วทุกประการ และเมื่อได้ทรงส่งแก้วสยมันตกะคืนให้แด่ท้าวสัตราชิตแล้ว ก็เป็นอันได้พ้นจากการถูกใส่ความในข้อประพฤติชั่วร้าย แล้วพระองค์ก็ตรัสชวนนางชามพวดีเข้าไปภายในปราสาท ฯ
ฝ่ายท้าวสัตราชิตมาคำนึงว่า ตนได้เป็นสาเหตุให้พระกฤษณต้องถูกนินทา ก็มีความตกใจ และเพื่อจะมิให้เธอนั้นขัดพระทัย ท้าวสัตราชิตจึงยกนางสัตยภามาผู้เป็นธิดาให้เป็นมเหสีพระกฤษณ ฯ นางนี้ไซร้ได้มีกษัตริย์ยาทพขอแล้วหลายองค์ มีอาทิคือพระอก๎รูระ พระกฤตวรรมัน และพระศตะธันวัน (หรือศตะธนูก็เรียก) ซึ่งต่างมีความโกรธเคืองเป็นอันมากในข้อที่นางได้ไปเป็นชายาแห่งผู้อื่นฉะนั้น พวกที่เป็นหัวหน้า พร้อมด้วยอกรูระและกฤตวรรมัน จึ่งกล่าวแก่พระศตะธนูว่า “สัตราชิตผู้ชั่วร้ายนี้ ได้หมิ่นประมาทเธอเป็นหนักหนา ทั้งหมิ่นประมาทเราทั้งหลาย ซึ่งได้ขอบุตรีเขาแล้วนั้น เขากลับไปยกให้แก่กฤษณ อย่าให้เขามีชีวิตอยู่อีกต่อไปเลย เหตุใดเล่าเธอจึงไม่ฆ่าเขาเสียและชิงเอาแก้ว ถ้าแม้พระอัจยุตจะวิวาทกับเธอเพื่อเหตุนั้นไซร้ เราทั้งหลายจะเข้ากับเธอ” เมื่อได้รับคำรับรองเช่นนั้น พระศตะธนูก็รับว่าจะฆ่าท้าวสัตราชิต ฯ
ครั้นเมื่อมีข่าวมาว่ากษัตริย์ปาณฑพทั้ง ๕ ได้ถูกเผาตายในชตุคฤห1 /*23พระกฤษณทรงทราบความจริงอยู่ (คือรู้ว่ากษัตริย์ปาณฑพมิได้ตายจริง) จึ่งเสด็จไปยังตำบลวารนาวัต (อันเป็นที่ซึ่งพวกปาณฑพไปอยู่เมื่อถูกเนรเทศจากนครหัสดิน) เพื่อจะบรรเทาความปองร้ายแห่งพระทุรโยธนะ แเละกระทำกิจอันสมควรแก่ญาติ2 ฯ ฝ่ายพระศตะธนูถือเอาโอกาสที่พระกฤษณไม่อยู่นั้น จึ่งลอบฆ่าท้าวสัตราชิตในขณะที่นอนหลับอยู่ แล้วก็ถือเอาแก้วไปเป็นของตน ฯ ครั้นข่าวนี้ทราบไปยังนางสัตยภามานางก็มีความเคืองแค้นในข้อที่พระบิดาเสียพระชนม์ชีพนั้นยิ่งนัก นางจึ่งขึ้นรถในฉับพลัน รีบขับตรงไปยังตำบลวารนาวัต และทูลพระสามีให้ทรงทราบเรื่องซึ่งพระศตะธนูได้ฆ่าท้าวสัตราชิต เพื่อแก้แค้นในการที่นางมาเป็นชายาพระกฤษณ และว่าพระศตะธนูได้เอาแก้วไปเสียด้วยแล้ว และนางทูลขอให้ทรงรีบจัดการแก้แค้นลงโทษผู้ที่ผิดอย่างร้ายกาจเช่นนั้น ฯ พระกฤษณซึ่งเป็นผู้ที่มีพระหฤทัยเย็น ครั้นเมื่อได้ทรงฟังเหตุการณ์ฉะนั้น พระเนตรเขียวด้วยความทรงพระพิโรธ และตรัสแก่นางสัตยภามาว่า “การที่ทำร้ายเช่นนั้น เป็นเหตุอันฉกรรจ์แท้จริง ที่จะยอมนิ่งให้คนชั่วเช่นนั้นทำร้ายดังนี้มิได้ ผู้ใดปรารถนาจะฆ่านกซึ่งทำรังอยู่ในต้นไม้ใด ก็ต้องโค่นต้นไม้นั้น น้องจงคลายความโศกาดูรภาพเถิด ไม่ต้องปริเทวะอีกต่อไป/*24เพื่อเสื่อมความโกรธอีกแล้ว” ฯ ทันใดนั้นพระวาสุเทพก็รีบเสด็จกลับยังทวารกา ตรัสชวนพระพลเทพ (ผู้เป็นพระเชษฐา) ไปโดยเฉพาะ แล้วตรัสแก่เธอว่า “สิงห์ตัว ๑ ได้ฆ่าประเสนซึ่งไปไล่เนื้อในป่า และ ณ บัดนี้สัตราชิตได้ถูกศตะธนูปลงชนม์ชีพเสียแล้ว เมื่อทั้งสองนั้นล่วงลับไปแล้ว แก้วซึ่งเป็นของเธอทั้ง ๒ ก็ควรที่จะเป็นของเราทั้ง ๒ จงลุกขึ้นเถิดจงขึ้นรถทรง และตามไปประหารชีวิตศตะธนูเสียเถิด” ฯ
ครั้นพระอนุชาส่งเสริมฉะนั้น พระพลราม (คือพลเทพนั้นเอง) ก็รับอาสาอย่างแข็งแรง ฯ แต่พระศตะธนูได้ทราบความคิดจะทำร้ายเช่นนั้น จึงไปหาพระกฤตวรรมันขอให้ช่วย แต่พระกฤตวรรมันหายอมช่วยไม่ โดยอ้างว่าตนไม่สามารถจะสู้รบทั้งพลเทพและพระวาสุเทพ ฯ ศตะธนูไม่สมปรารถนาเช่นนั้น จึงไปหาพระอกรูระ แต่พระอกรูระตอบว่า “เธอจงไปหาที่พึ่งแห่งอื่นเถิด เราจะป้องกันเธอได้อย่างไร ถึงแม้ในหมู่อมรรตยะเทพ ผู้มีชนสรรเสริญอยู่ทั่วโลก ก็ไม่มีเลยที่จะสามารถจะต้านทานพระจักริน1 ซึ่งแม้แต่กระทืบพระบาทก็หวั่นไหวไปทั้งไตรภพ ผู้มักทำให้นางอสุรเป็นหม้ายและมีอาวุธอันกองทัพมีกำลังก็มิอาจจะต่อสู้ได้ อนึ่งใครเล่าจะสามารถต่อสู้พระสีริน2 ผู้สามารถอาจทำลายความเข้มแข็งแห่งศัตรูได้แม้โดยชำเลืองด้วยพระเนตร อันกลาดไปมาด้วยอำนาจแห่งสุรา3 และซึ่งมีไถอันใหญ่เป็นเครื่องสำแดงอานุภาพ สามารถ/*25อาจจับและสังหารศัตรูอันเก่งที่สุด” ฯ พระศตะธนูจึ่งตอบว่า “ถ้าเช่นนั้นท่านจะช่วยเรามิได้แล้ว อย่างน้อยก็ขอให้ท่านรับและรักษาแก้วนี้ไว้ด้วย” พระอกรูระจึ่งว่า “เราจะยอมรับเช่นนั้น ถ้าเธอจะรับปากว่า ถึงแม้จะถึงที่อับจน เธอก็จะไม่แสดงว่าแก้วนั้นอยู่ที่เรา” พระศตะธนูยอมรับปากเช่นนั้นแล้ว พระอกรูระก็รับแก้วไปไว้ และพระศตะธนูจึ่งขึ้นทรงนางม้าอันมีฝีตีน สามารถอาจวิ่งได้วันละร้อยโยชน์และหนีไป ฯ
ฝ่ายพระกฤษณเมื่อทรงทราบว่าพระศตะธนูหนีไปแล้ว จึ่งทรงผูกรถเทียมด้วยม้าทั้ง ๔ อันมีนามปรากฏว่า ไศพยะ ๑ สุครีพ ๑ เมฆบุษปะ ๑ พลาหก ๑ และเสด็จติดตามไป พร้อมด้วยพระพลเทพ ฯ ฝ่ายนางม้า (ซึ่งพระศตะธนูทรงนั้น) วิ่งไปได้ร้อยโยชน์ แต่พอถึงแดนมิถิลาก็ล้มลงตาย พระศตะธนูจึงลงจากม้าเดินหนีต่อไป ฯ ฝ่ายพระกฤษณ (ครั้นเมื่อพบศพม้า) จึ่งตรัสแก่พระพลภัทร์ (พลเทพ) ว่า “พระเชษฐาจงประทับในรถนี้ น้องจะเดินตามคนร้ายไปและสังหารมัน พื้นแถวนี้ไม่ราบคาบ ม้าคงจะลากรถผ่านไปไม่ไหว” พระพลภัทร์จึ่งรออยู่ในรถ และพระกฤษณก็ดำเนินตามพระศตะธนูไป ครั้นเมื่อไล่ไปได้สองโกส (ไร่ ?) พระองค์ก็ขว้างจักร และถึงแม้ขณะนั้นพระศตะธนูอยู่ห่างก็จริง แต่จักรก็ไปต้องศีรษะขาดลง พระกฤษณเข้าไปค้นหาแก้วสยมันตกะในตัว ก็หาพบไม่ จึ่งเสด็จกลับไปยังพระพลภัทร์และตรัสแจ้งว่า การที่ได้ปลงชีพพระศตะธนูแล้วนั้น หาผลมิได้เลย เพราะเหตุว่าแก้วอันมีค่า เป็นเชื้อแห่งโลกนั้นไซร้ หาได้อยู่ที่ผู้ตายนั้นไม่ ๆ ฝ่ายพระพลภัทร์เมื่อได้ฟังดังนั้นก็มีความพิโรธยิ่งนัก และตรัสแก่พระวาสุเทพว่า น่าอายจริง ๆ หนอ /*26ซึ่งเจ้ามีความโลภถึงปานนี้  กูไม่นับเจ้าเป็นพี่น้องกันอีกต่อไปแล้ว อันทางแห่งกูไปทางนี้ เจ้าจะไปทางใดก็ตามใจเถิด กูขอขาดจากนครทวารกาจากบรรดาญาติวงศ์ และจากตัวเจ้าแล้ว การที่จะมากล่าวเท็จลวงกูนั้นหาประโยชน์มิได้เลย” ฯ พระพลภัทร์ได้พูดจาว่าพระอนุชา ผู้พยายามที่จะแก้ให้หายโกรธนั้นแล้ว เธอก็เข้าไปสู่วิเทหนคร ท้าวชนกก็รับรองพระพลรามโดยแข็งแรง และเธอก็เลยอาศัยในนครนั้นต่อไป ฝ่ายพระวาสุเทพนั้นเสด็จกลับไปยังทวารกา ฯ ในขณะที่พระพลภัทร์อยู่ในราชสำนักท้าวชนกนั้นไซร้ พระทุรโยธนะโอรสท้าวธฤตราษฎร์ได้เรียนวิชารบด้วยคทาต่อพระพลภัทร์ฯ ครั้นเมื่อเวลาล่วงไปได้สามปี ราชาอุครเสนและผู้ใหญ่ในสกุลยาทพต่างมีความเชื่อแน่แล้วว่าแก้วนั้นมิได้อยู่ที่พระกฤษณ จึ่งพากันไปยังวิเทหบุรี และแก้ความสงสัยแห่งพระพลเทพ แล้วพากลับคืนมายังนคร ฯ
ฝ่ายพระอกรูระ อุตสาหะถนอมสุวรรณอันได้มาด้วยอำนาจแห่งแก้วประเสริฐนั้นแล้ว ก็กระทำการบูชายัญเนือง ๆ และโดยอาศัยอำนาจแห่งมนตร์ จึ่งได้อยู่กินโดยบริบูรณ์ถึง ๕๒ ปี และด้วยอำนาจแห่งแก้วนั้นอันทุพภิกขภัยและพยาธิทุกข์ก็หามีไม่เลยทั่วทั้งอาณาเขต ฯ ครั้นเมื่อสิ้นกำหนดกาลนั้นแล้ว พะเอินพวกกษัตริย์สกุลโภชะได้ฆ่าพระศัตรุฆน์หลานท้าวสัตวัตตาย และโดยเหตุที่อกรูระเป็นสัมพนธมิตรกับพวกโภชะไซร้ อกรูระจึงหนีไปจากทวารกากับเขาด้วย ฯ จำเดิมแต่อกรูระได้หนีไปแล้วก็บังเกิดมีลางร้ายต่าง ๆ มีงูร้าย มีมรณภัย มีห่าลง และเหตุร้ายอื่น ๆ พระอุรคาริเกตน์1 จึ่งตรัสเรียกกษัตริย์ยาทพมาชุมนุม พร้อมด้วยพระ/*27พลภัทร์และราชาอุครเสน แล้วและเชิญให้พิจารณาดูว่า เหตุไฉนจึ่งมีลางร้ายมาพร้อมกันหลายประการเช่นนี้ ฯ จึ่งพระอันธกผู้เป็นผู้ใหญ่ผู้ ๑ ในหมู่ยาทพ จึงกล่าวว่า “อันที่ใดเป็นที่สถิตแห่งพระศ๎วผลกะผู้บิดาพระอกรูระนั้นไซร้ ที่นั้นย่อมปราศจากทุพภิกขภัย พยาธิทุกข์ ความแห้งแล้งและเหตุร้ายอื่น ๆ ครั้ง ๑ เมื่อฝนแล้งในแคว้นกาศิราช เขาได้อัญเชิญพระศวผลกะไปยังที่นั้น และเทพเจ้าก็ให้ฝนลงมาโดยทันที ฯ อีกประการ ๑ พะเอินพระราชินีกาศิราชทรงพระครรภ์พระบุตรี แต่ครั้นเมื่อถึงกำหนดที่ควรประสูติ พระบุตรีนั้นก็หาประสูติไม่ เวลาก็ล่วงไปถึง ๑๒ ปี แต่พระบุตรีก็ยังหาประสูติไม่ ท้าวกาศิราชจึ่งตรัสแด่พระบุตรีว่าลูกเอย เหตุไฉนการประสูติของเจ้าจึ่งรอช้าไปเช่นนี้ เจ้าจงประสูติมาเถิด พ่ออยากจะใคร่ได้เห็นลูก เหตุไฉนลูกจึงทำให้มารดาของเจ้าต้องทนทุกขเวทนาอยู่ช้านานเช่นนี้ พระบุตรีจึ่งตอบ (จากในพระครรภ์) ว่า ถ้าพระบิดาจะประทานโควันละตัวเป็นทักษิณาแด่พราหมณ์ไซร้ ต่อไปอีก ๓ ปีลูกก็จะประสูติ ฯ เพื่อเหตุนั้นแล พระราชาจึ่งประทานโคเป็นทักษิณาแด่พราหมณ์วันละตัว จนครบกำหนด ๓ ปี พระธิดาก็ประสูติ พระบิดาจึ่งขนานนามประทานนางนั้นว่า คานทินี และนางนี้พระราชายกประทานแด่พระศวผลกะ เมื่อเธอนั้นมายังราชสำนักนั้น1 ฯ ฝ่ายนางคาทินีนั้นไซร้ ตลอดเวลาที่ยังมีชีวิตอยู่ ก็ได้ให้โคเป็นทักษิณาแด่พราหมณ่วันละตัวเสมอไป ฯ อกรูระไซร้เป็นบุตรแห่งนี้ซึ่งเกิดแต่ศวผลกะ เพราะฉะนั้นนับว่าเธอนั้นเป็นผู้ที่มีกำเนิดอันเป็นมงคลเลิศ เมื่อบุคคลอย่างเช่นเธอนั้นไซร้อยู่ห่างไกลพวกเรา จึ่งบังเกิดมีอุปัทวเหตุ เช่นทุพภิกขภัย พยาธิภัย /*28และอุบาทว์อื่น ๆ ขอจงได้ไปเชิญเธอนั้นกลับมาเถิด อันความผิดแห่งบุคคลผู้ประเสริฐไม่ควรที่เราจะเพ่งเล็งดูให้ละเอียดเกินไปเลย” ฯ
ตามคำแนะนำแห่งพระอันธกผู้เป็นกุลเชษฐาแห่งยาทพนั้นไซร้ สมาคมยาทพจึ่งแต่งทูต มีพระเกศวะ (กฤษณ) ราชาอุครเสน และพระพลภัทร์เป็นหัวหน้าไปแสดงแก่พระศวาผลกี (คืออกรูระ) ว่า อันความผิดใด ๆ ที่เธอได้กระทำมาแล้ว เขาทั้งหลายจะไม่ถือโทษเลย และเมื่อพระอกรูระได้รับคำมั่นสัญญาแล้วว่าจะไม่มีอันตรายแก่ตน ก็ยอมให้ทูตนำกลับไปยังนครทวารกา พอเธอนั้นกลับมาถึง อันความไข้ ความแห้งแล้งและทุพภิกขภัย และอุปัทวันตรายทั้งปวงก็เหือดหายไป ด้วยอานุภาพแห่งแก้ววิเศษฯ ฝ่ายพระกฤษณครั้นได้เห็นเช่นนั้น จึงทรงคำนึงว่า การที่พระอกรูระมีกำเนิดมาแต่นางคานทินีและพระศวผลกะนั้น เป็นเหตุอันไม่เพียงพอแก่ผลที่ปรากฏนั้นเลย และน่าจะมีอานุภาพสิ่งอื่นอันสำคัญกว่าซึ่งบันดาลให้ความไข้และทุพภิกขภัยสงบไป พระจึ่งรำลึกในพระทัยว่า “แก้วสยมันตกะอันสำคัญนั้น น่าจะอยู่ที่เธอนั้นแน่แล้ว เพราะเราได้เคยทราบอยู่ว่าแก้วนี้มีอานุภาพเช่นนั้น อนึ่งพระอกรูระนี้ไซร้ได้กระทำยัญกรรมมาแล้วเป็นหลายคราวติด ๆ กัน อันสมบัติของเธอนั้นไซร้หาเพียงพอที่จะใช้สอยเพื่อกิจเช่นนั้นไม่ ไม่ต้องสงสัยเลยเธอคงจะได้แก้วนั้นไว้” ฯ ครั้นทรงพระดำริฉะนี้แล้ว จึ่งตรัสนัดบรรดากษัตริย์ยาทพให้ไปสมาคม ณ ตำหนักแห่งพระองค์ โดยอ้างว่าจะมีงานอย่างใดอย่าง ๑ ครั้นเมื่อมาพร้อมกันแล้ว และได้ทรงอธิบายเหตุซึ่งนัดมาสมาคมแล้ว และได้กระทำกิจสำเร็จแล้ว พระชนรรทนะ (กฤษณ) จึ่งตรัสสนทนาด้วยพระอกรูระและเมื่อได้ตรัสเล่นพอสมควรแล้ว จึ่งตรัสขึ้นว่า “ดูกรท่านผู้เป็นญาติ/*29สนิท ท่านนี้ไซร้เป็นผู้ที่มีหฤทัยเผื่อแผ่ยิ่งนัก แต่เรารู้อยู่ดีว่า แก้ววิเศษซึ่งศตะธนูได้ลักไปนั้น ศตะธนูได้ส่งให้แก่ท่าน และบัดนี้ท่านก็รักษาไว้เพื่อประโยชน์อันใหญ่ยิ่งแห่งราชอาณาจักรนี้ ขอให้แก้วนั้นคงอยู่แก่ท่านต่อไปเถิด เราทั้งหลายย่อมได้รับผลอันดีจากอานุภาพแห่งแก้วนั้นทั่วกัน แต่พระพลภัทร์สงสัยว่าตูข้าเป็นผู้ได้แก้วนั้นไว้ เพราะฉะนั้นเพื่อความเมตตาแด่ตูข้า ขอให้ท่านขยายแก้วนั้นให้เห็นทั่วกันเถิด” ฯ ฝ่ายพระอกรูระซึ่งขณะนั้นแก้วอยู่กับตัว ครั้นเมื่อถูกถามตรงๆ เช่นนั้น ก็ยั้งอยู่มิรู้ที่จะทำอย่างไรดี เธอคำนึงว่า “ถ้าแม้เราจะไม่รับว่ามีแก้วนั้นอยู่เขาทั้งหลายก็จะพากันค้นในตัวเรา และคงจะพบแก้วนั้นอยู่ในผ้าของเรา เราจะยอมให้เขาค้นมิได้เลย” เมื่อดังนั้นแล้วอกรูระจึ่งว่าแก่พระนารายน์ ผู้เป็นมูลแห่งสากลโลกนี้ว่า “จริงอยู่ อันแก้วสยมันตกะนั้นไซร้ ศตะธนูได้ฝากตูข้าไว้ เมื่อเธอนั้นไปจากที่นี้ ตูข้าได้นึกอยู่ทุกวันว่าท่านคงจะร้องเรียกเอาจากข้า และตูข้าได้เก็บแก้วนั้นไว้จนบัดนี้ด้วยความไม่สะดวกใจเลย การรักษาแก้วนี้ไว้ทำให้บังเกิดความหนักใจแก่ข้าเป็นอันมากจนข้าหาความสุขมิได้เลย และมิได้มีความโปร่งใจสักขณะเดียว ข้าเกรงอยู่ว่าท่านจะเห็นตูข้าเป็นผู้ไม่สมควรจะเป็นผู้รักษาแก้วอันเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อความเจริญแห่งอาณาจักร์ฉะนี้ไซร้ ข้าจึ่งเว้นเสียมิได้กล่าวว่าอยู่ที่ตูข้า แต่บัดนี้ขอท่านจงรับแก้วไปเอง และมอบให้ผู้ใดรักษาก็ตามใจท่านเถิด” ฯ ครั้นกล่าวฉะนั้นแล้ว พระอกรูระก็หยิบสมุคทองคำใบย่อม1 ออกมาจาก/*30ในผ้าห่มและหยิบแก้วออกมาจากสมุคนั้น เมื่อชูแก้วนั้นขึ้นในท่ามกลางยาทพสมาคมไซร้ อันห้องที่ชุมนมนั้นก็สว่างไปด้วยรัศมี ฯ พระอกรูระจึ่งกล่าวว่า “นี้แลคือแก้ว ซึ่งศตะธนูได้มอบให้ตูข้า แม้เป็นของผู้ใดก็ให้ผู้นั้นรับไปเถิด” ฯ
บรรดากษัตริย์ยาทพเมื่อได้แลเห็นแก้วนั้น ต่างก็มีความประหลาดใจและต่างเปล่งอุทานวาจาด้วยยินดี ฯ ฝ่ายพระพลภัทร์ก็ร้องอ้างขึ้นว่าเป็นของเธอกับพระอัจยุตรวมกัน ดังได้ตกลงกันไว้แต่เดิม แต่ฝ่ายนางสัตยภามาก็มาร้องขอเป็นของนาง โดยเหตุที่เดิมเป็นของพระบิดาแห่งนาง ฯ ในระหว่างพระพลกับนางสัตยานี้ไซร้ พระกฤษณรู้สึกพระองค์ประหนึ่งว่าเป็นโคอันอยู่หว่างล้อทั้งสองแห่งเกวียน และตรัสแก่พระอกรูระต่อหน้ากษัตริย์ยาทพทั้งหลาย ดังนี้ว่า “อันแก้วนี้ไซร้ท่านได้เปิดขึ้น ณ ท่ามกลางที่ชุมนุมเพื่อแก้ชื่อแห่งข้า แก้วนี้นัยว่า ๆ เป็นของข้าและพระพลภัทร์รวมกัน และเป็นมฤดกส่วนพระราชบิดานางสัตยภามาด้วย แต่แก้วนี้ เพื่อจะให้เป็นประโยชน์ดีแก่ราชอาณาจักรทั่วไป ควรจะอยู่ในความปกปักรักษาแห่งบุคคลผู้เลี้ยงชีพเป็นพรหมจรรย์เสมอไป ส่วนตูข้านี้ไซร้มีเมียถึงหมื่นหกพันคน2 เพราะฉะนั้นเป็นผู้ที่ไม่สมควรจะรักษาแก้วนั้น ส่วนนางสัตยภามานั้นก็น่าจะไม่ยินยอมถือข้อสัญญาซึ่งหล่อนจะต้องปฏิบัติเพื่อเป็นเจ้าของแก้วนี้3 และส่วนพระพลภัทร์นั้นไซร้ เธอก็ชอบเสวยสุราและมักเพลิดเพลินในทางกามคุณารมณ์มากเกินกว่าที่จะปฏิบัติอย่างพรตได้ โดยเหตุฉะนี้เรา/*31ทั้งสามไม่ควรเป็นผู้ควรคำนึงถึง และบรรดากษัตริย์ยาทพทั้งหลาย พร้อมทั้งพระพลภัทร์ นางสัตยาและตูข้าเอง จึ่งขอให้อกรูระผู้มีเมตตาเป็นผู้รับรักษาแก้วนั้นไว้ เหมือนอย่างที่ท่านได้กระทำมาแล้วแต่ปางหลัง เพื่อประโยชน์แห่งเราทั้งหลายทั่วไป เพราะเหตุว่าท่านเป็นผู้สมควรรักษาแก้วนั้น และในขณะที่อยู่ที่ท่าน แก้วนั้นได้นำผลดีมาสู่บ้านเมืองแล้ว ขอท่านจงอย่าได้อิดเอื้อนไม่รับตามคำของแห่งเรานี้เลย” ฯ ฝ่ายพระอกรูระครั้นได้รับส่งเสริมฉะนั้น ก็รับแก้วไป และต่อนั้นไปก็ประดับแก้วนั้นไว้โดยเปิดเผยที่พระศอ ดูรัศมีส่องสว่างจนลานตา และพระอกรูระนั้นจะไปแห่งใดก็ดูประหนึ่งพระอาทิตย์ อันทรงสังวาลแสงสว่างฉะนั้น ฯ
เรื่องแก้วสยมันตกะนี้ มีในหนังสือปุราณะอื่น ๆ และในหนังสือหริวํศอีกด้วย แต่ในวิษณุปราณะนี้มีข้อความพิสดารกว่าแห่งอื่น ที่ข้าพเจ้าแปลมาไว้ตลอดเช่นนี้ เพราะเห็นว่าในส่วนเนื้อเรื่องก็ออกจะสนุก ทั้งแสดงให้เห็นด้วยว่าการปกครองในสมัยนั้นเป็นอย่างไร ฯ ตามที่สังเกตดูเห็นได้ว่าการปกครองในหมู่กษัตริย์ยาทพนั้น ดูคล้ายแบบที่พวกมลกษัตริย์หรือกษัตริย์ลิจฉวีใช้กันในพุทธกาลนั้นเอง คือไม่มีราชาที่สืบสันตติวงศ์เป็นผู้ทรงราชย์และถืออำนาจสิทธิ์ขาด ผู้ที่เรียกว่าราชานั้นก็คือผู้ที่ได้รับสมมติให้เป็นประธานชั่วตลอดอายุเท่านั้น และจะวินิจฉัยการใด ๆ ก็สิทธิขาดได้แต่ในท่ามกลางสมาคมแห่งญาติวงศ์ บรรดากษัตริย์ในสกุลเดียวกันคงมีอิสริยะเสมอกันหมด ถ้าหากผู้ใดจะเป็นผู้นับถือผิดกว่าคนอื่นก็โดยมีอภินิหารส่วนตัวเท่านั้น ฯ ส่วนการปกครองนั้น ดูก็ไม่สู้เรียบร้อยนัก เพราะดูมีฆ่าฟันกันและแก้แค้นกันอยู่เนือง ๆ การฆ่ากันหรือแก้แค้นแทนกัน/*32ดูเหมือนจะถือเป็นกิจส่วนตัว คดีเช่นนั้นจึ่งไม่ใคร่จะเข้าสู่ญาติสมาคม ต่อเมื่อมีเหตุการณ์สำคัญอันจะมีผลซึ่งจะต้องได้รับทั่วถึงกัน จึ่งจะเป็นคดีที่นำปรึกษาในสมาคม ฯ ลักษณะปกครองเช่นนี้มักมีผลร้ายอย่างไร ก็ปรากฏอยู่ในเรื่องกษัตริย์ลิจฉวีในพุทธกาล ซึ่งเสียเมืองเพราะเกิดความกินแหนงซึ่งกันและกันนั้น เป็นตัวอย่างเรื่อง ๑ แล้ว และส่วนกษัตริย์ยาทพที่อยู่ในนครทวารกานี้ ในที่สุดก็ถึงแก่พินาศ ดังจะได้กล่าวโดยพิสดารต่อไปในเรื่องพระกฤษณาวตารข้างหน้านี้ ฯ.1
กฤษณ (กฤษัณ)
แปลศัพท์ว่า “คำ” เป็นนามเรียกคนหลายคน
และทีว่าเป็นอสุรก็มีเป็นอันมาก แต่ผู้ที่มีชื่อเสียงเป็นที่
นับถือมากที่สุดของชาวมัธยมประเทศ คือพระกฤษณ-
ยาทพซึ่งนับถือกันว่า เป็นพระนารายน์อวตารปางที่ ๕
หรือว่าเป็นตัวพระนารายน์เอง ลงมาสถิตในมนุษย์โลก
ชั่วคราวหนึ่งด้วยซ้ำ พระกฤษณนั่คือที่ไทย ๆ เรารู้จัก
กันอยู่แล้วในเรืองพระอน์รุทธ์ (อุณรุท) คือเป็นปพระ
อน์รทธ์ เรียกว่าท้าวบรมจักรกฤษณ
พระกฤษณเป็นกษัตริย์เกิดในสกุลยาทพ อันเป็น
สาขาแห่งจันทรวงศ์ สืบสายโลหิตจากท้าวยะยาติราช ลง
ทางท้าวยทุ พระบิดาพระกฤษณคือพระ วสุเทพ โอรส
ท้าวศุรราชผู้ครองนครมฤรา พระมารดาพระกฤษณคือ
นาง เทวก็ บุตรีพระเทวกผู้เป็นโอรสท้าวอุครเสนผู้ครอง
นครมถุราภายหลังท้าวศุรราชนัน ในเมื่อก่อนที่จะกำเนิด
นั่น พญากงส์ (กส) ได้เป็นขบถ ถอดท้าวอครเสน
ผู้.ป็นราชบิดาจากราชสมบัติแล้วขึ้นทรงราชย์เอง . มีโหร
๒อ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ทำนายว่าจะมีผู้วิเศษมาเกิดในครรภ์นางเทวกี (ผู้เป็น
หลานลูกของอนุชาพญากงส์) พญากงส์จึงให้จับพระวสุ-
เทพกับนางเทวก็ขังไว้ และเมื่อมีลูกก็จับทารกฆ่าเสียทุก
ครัง แต่ทำเช่นนี้ได้ ๒ ครั้ง ครั้นเมื่อนางเหวกีทรง
ครรภ์ครงที่ ๓ เทวดาจึงย้ายกุมารไปเข้าครรภ์นางโรหิณี
ผู้เป็นมเหสีซ้ายของพระวสเทพ จึ่งไปคลอดจากครรภ์นาง
โรหิณี กุมารนี้ได้นามว่า พระพลราม หรือ พลเทพ
นางเทวก็ทรงครรภ์อีกเป็นครั้งที่ ๕ จึงประสูติพระกฤษณ
-ฆ๕ ๐๑ ซ= อ 0 67 ร» ฯ
มิสีกายคตำ มีขนที่หน้าอกต้องด้วยมหาบุรุษลักษณะ พระ
วสุเทพจึงพาพระกฤษณกุมารนั่น หนีข้ามแม่น้ำยมุนาไป
ฝากไว้แก่นายโคบาลชื่อนั้นทะกับนางยโศธา ขอแลกเอา
ลูกของนางยโศธาไปแทน แต่พญากงส์หราบว่าเปลี่ยนตัว
กันแล้ว สั่งให้ราชบุรุษจับบรรกากุมารที่เกิดใหมฆ่าให้
หมด นันทโคบาลกับนางยโศธาจึงพาพระกฤษณ์ . พระ
พลเทพและนางโรหิณี พร้อมด้วยพรรกพวกอพยพหนีจาก
ริมนครมฤรานัน ไปตังอยู่ที่ตำบลโคกุลก่อนและอพยพ
ต่อไปอิก ไปตังอยู่ต่าบลพฤนทาพน :
เทพเจ้า ฯ บ๑
ณ ที่นี้พระกฤษณและพระพลเทพก็ได้จำเริญวัยขึ้น
ในหมู่โคบาล พระกฤษณชอบเที่ยวชอบเล่นอยู่กับพวก
โคบาลเป็นอันมาก ในสมัยนี้ที่กล่าวว่าพระกฤษณได้คิด
จัดการสังคีต ขึ้นในหมู่นางเลี้ยงโค และได้คิดระบำชนิด
หนังซึ่งเรียกว่า “มณฑลนาฏย์ ” (มัณ์ฑลน์ฤต์ย) หรือ
“ราสะมณฑล” (ซึ่งตามช็อน่าจะเป็น รำกลม) ได้นาง
โคบีเป็นชายาเป็นอันมาก แต่ตัวโปรดซึ่งสำหรับรำคู่กัน
คือ นางราธา ในขั้นหลัง ๆ ชาวมัธยมประเทศบางคณะ
จึงบชาพระกฤษณและนางราธาพร้อมกัน และเมื่อบูชา
มักเล่นละครเรื่องหนึ่ง เรียกนามว่า คิตโควินท์ (ซึ่ง
ได้อธิบายไว้อีกแห่งหนึ่ง ในอภิธานนั่ คที่คีตโควินท์)
พระกฤษณเป็นหัวหน้าของพวกเลี้ยงโค และได้อนุเคราะห์
ครอบงำพวกเหล่าน้ จึงได้นามว่าพระ โควินท์ หรือพระ
โคบาล”  ครั้งหนึ่งได้ช่วยพวกโคบาลให้พันจากอันตราย
ด้วยท่าฝน และสายพ้า โดยยกภูเขาอันหนึ่งชื่อโควรรธน-
คีรีขึ้นชูกันเป็นร่ม จึ่งได้นามว่าโควรรธนธร การที่ทำ
เช่นนี้ นับว่าชำนะพระอินทร์ เพราะพระอินทร์ปรารถนา
ธ๒ ๊ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
จะทำร้ายพวกโคบาลก็ไม่สำเร็จ จึงไดค้ชื่อว่า อุเปนทร
(“ดีกว่าพระอินทร์ ”) และในระหว่างนั้ได้สำแดงอิทธิ
ปาฏิหาริย์อีกมากมาย จะเล่าก็ยืดยาวเกินไป ฝ่ายพญา
กงส์นั้นก็พยายามโดยอาการต่าง ๆ เป็นหลายครังที่จะ
ผลาญพระกฤษณ แต่ทาสำเร็จไม่ ในที่สุดจึงให้เชิญไป
เล่นสรรพกีฬาในนครมฤรา และพญากงส์ได้สั่งคนมวย
ปล้าสำคัญไว้ให้ฆ่าพระกฤษณให้จงได้ แต่พระกฤษณ
กลับฆ่าคนมวยนั้น แล้วเลยฆ่าพญากงส์ตาย สมภคำทำ
นายและยกท้าวอุครเสนขึ้นทรงราชย์ตามเดิม (หมายเหตุ-
ขอเชิญผู้อ่านเทียบเรืองนี้กับเรือง “พุญากงส์พญาพาน”
ในพงศาวดารเหนือ)
ต่อไปนี้มีศึกมาติดนครมฤรา เพราะท้าวชราสันธ์
ราชาครองมคธราษฎร์เป็นพระบิดาแห่งมเหสีพญากงส์ ยก
ทัพมาเพื่อแก้แค้นในการที่พระกฤษณ ได้ฆ่าพญากงส์ท้าว
ชราสันธ์ได้ยกมาถึง ๑๕ ครัง หักเอานครมฤราไม่ได้
จริงอยู่เล แต่พระกฤษณเห็นว่าจะรักษาเมืองมถุราต่อไป
เป็นการลำบาก. จึ่งอพยพพวกยาทพกษัตริย์และไพร่บ้าน
เทพเจ้า ฯ ล
พลเมืองชาวสุรเสนนัน ไปสร้างเมืองขึ้นใหม่ที่ริมผั้งทะเล
ในแว่นแคว้นประเทศซึ่งเรียกว่าคุชชระ (เดี่ยวนั้เรียกว่า
“คูชรัต” อังกฤษเรียกว่า (0ฟุรป) ให้นามนครใหม่
นว่า ทวารกา หรือ ทวาราวคิ
เมื่อไปอยู่นครทวารกานั้นแล้ว พระกฤษณก็ไต้
กระทำการรบพุ่งอีกหลายครังเช่นครั้งหนึ่ง พระอนิรุทธ์
ผู้เป็นนัดตาพระกฤษณได้ไปลอบรักกับนางอุษา บตร
พญาพาณผู้เป็นอสุรราชครองโสนิตประ พญาพาณจับพระ
๑ เพ ค่  ม
อนิรุทธ์มัดไว้ยอตปราสาท พระกฤษณจึงไปช่วยแก้หลาน
พร้อมด้วยพระพลเทพและพระประทยุมน์ (ผู้เป็นพระบิดา
พระอนิรทธ์) พญาพาณขั้นไปเชิญพระอิศวรกับพระ-
ขันทกุมารมาช่วยรบ ก็สู้พระกฤษณไม่ได้ พญาพาณถูก
ศรแขนขาดไป ๑๓๕ แขน พระอิศวรขอโทษไว้ พระ
กฤษณจึงยอมไว้ชีวิต แต่นอกจากนี้พระกฤษณได้รบอีก
หลายราย รบทั้งยักษ์ทังมนุษย์ มากมายเกินที่จะเก็บมา
พรรณนาในที่นั
พระกฤษณเป็นมิตรชอบสนิทสนม กับพวกกษัตริย์
ปาณฑพ คือลูกท้าวปาณฑูซึ่งทำสงครามกับพวกกษัตริย์
๒๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
โกรพ มีเรื่องราวเล่าไว้พิสดารในหนังสือมหาภารตะ ที่
ชอบกันกับกษัตริย์พวกนี้ เพราะนางกุนตีผู้เป็นแม่พระ
ยุธิษ.รียร พระภีมเสนและพระธรชุนนั้นเป็นน้องสาว
พระวสุเทพ จึงเป็นอาพระกฤษณ พระกฤษณมีกิจการ
เกี่ยวข้องกับพวกกษัตริย์ปาณฑพนั้นเป็นอันมาก ดังมีข้อ
ความพิสตารอยู่ในหนังสือมหาภารตะ ในที่สุดเมื่อพวก
โกรพกับปาณฑพเกิดรบกันขั้นแล้ว พระกฤษณไม่ยอม
เข้าข้างฝ่ายหนึ่งฝ่ายใด แต่ได้ไปเป็นสารถืของพระอรชุน
ในสนามรบ จึงได้นามว่า ปรรถะสารถี (พระอรชุนมี
นามว่า “ปรรถะ” เพราะเป็นลูกนางปฤถาหรือกุนตี)
ในเมื่อก่อนจะทำสงครามกันนั่น นัย ๆ ว่าพระกฤษณได้
อนุศาสน์พระอรชุนในธรรมะต่าง ๆ ซึ่งรวบรวมเป็น
เรื่องเรียกว่า ภาควัทคีตา (คูที่ [ภาควัทคีตา ต่อไป)
และเมื่อเสร็จการมหาภารตยุทธนั้นแล้ว ได้เข้าไปช่วยงาน
พิธีอัศวเมธซองพระยุชิษเรียรในนครหัสคิน
เมื่อกลับจากพิธีอัศวเมธแล้ว ไปนครทวารกา เห็น
ชาวเมืองพากันเมาสุรามากนัก จึงประกาศท้ามการดื่มสุรา
แต่ชาวเมืองไม่พอใจ จึงมีเหตุไม่สงบต่าง ๆจนพระกฤษณ
เทพเจ้า ฯ ๒๕
ต้องจัดตั้งการบวงสรวงใหญ่ และอนุญาตให้เล่นนัก
ขัตฤกษ์ และตืมสุรากันวันหนึ่ง แต่ในวันนั้นเมามายกัน
ใหญ่ เกิดตีรันกันตายยุ่งในหมู่กษัตริย์ยาทพ พระกฤษณ
และพระอรชุน ซึ่งพระกฤษณเชิญให้ไปช่วยว่ากล่าวใน
หมู่คษัตริย์ยาทพให้ปรองคองกัน ช่วยกันพยายามระงับ
เหตุก็หาสำเร็จไม่ พระพลเทพหนีพันจากในที่นั้นได้ แต่ :
ก็ไปตายใต้ต้นไม้อันหนึ่ง พระกฤษณเองหนีเข้าไปในบ่า
ไปถูกนายพรานยิงตาย ต่อนั้นไปอีก วันเมืองทวารกา
ก็จมทะเลสุญไป ,
พระกฤษณมีเมียและลูกมากจนนับไม่ถ้วน ที่นับว่า
เป็นเมียและลูกสำคัญคือ (๑) รูกมิณี บุตรีราชาวิทรรภ
มีโอรสด้วยนางนี้ ๑๐ คน ธิตา ๑ โอรสองค์ใหญ่คือ
พระประทยุมน์ ผู้เป็นพ่อพระอนิรุทธ์ (๒) สัตยภามา
บุตรีท้าวสาตราชิต สกลยาทพ มีโอรสด้วยกัน ๑๐
(๓) ชามพวดี บุตรีท้าวชามพวาน ราชาแห่งหมี (คือ
“ซมพูพาน” หรือ “ชามพุวราช” ที่มีช้ออยู่ในรามเกียรตี)
มีโอรสด้วยนางน้องค์ ๑ ชื่อ ศามพะ ส่วนนางราธาซึ่ง
๒๒ : ลำนักพิมพวรบบรรณาคาร
กล่าวถึงแล้วนั้น จะเรียกว่าเป็นชายาหรือมเหสีไม่ได้เพราะ
นางมีผัวอยู่แล้วเมื่อรักกับพระกฤษณ
พระกฤษณมีจักรชื่อ วัชรนาภ ( “พุงเพชร”) คทา
ชื่อ เกาโมทกี่ ศรชื่อ ศตฆนี (“ฆ่าได้ตังร้อย”) มี
สังข์ชื่อ ปาญจชันยะ มีครุฑเป็นพาหนะ /
นามของพระกฤษณมีมากมาย แต่ทีใช้อยู่โดยมาก
คือ วาสเทพ (“ลูกวสุเทพ”) โคบาล และ โควินท์
(“เลี้ยงโค”) อุเปนทร์ ( ดึกว่าพระอินทร์”) ทาโมทร
“พุงเชือก” เพราะเมื่อเล็ก ๆ ซนแม่เลี้ยงเอาเชือกผูกพุง
. ล่ามไว้กับอ่าง กลับลากอ่างไปได้ จักรี หรือ จักริน
(“ถือจักร”) กับมีอีกหลายช็อซึ่งเรียกตามกิจการที่ได้กระ
ทำเช่น กงสะชิต ("ชำนะพญากงส์”) เป็นต้น กับมี
ทิเรียกตามชือพระนารายน์ก็มาก เพราะนิยมกันว่าเป็นตัว
นารายน์ แม้ในกาลปัจจุบันน ก็ยังมีผู้นับถืออยู่เป็นอันมาก
พระลักษมี
เมื่อได้กล่าวมาแล้วถึงพระนารายน์ ก็ควรที่จะกล่าวถึงพระลักษมีผู้เป็นมเหสีคู่พระทัย และพระลักษมีนั้น ในเมื่อพระนารายน์อวตาร ลงมาในมนุษย์โลกก็มักจะได้ตามเสด็จลงมาด้วย ถ้าจะพูดกันอย่างชนสามัญก็จะต้องกล่าว พระนารายน์และพระลักษมีนั้นเป็นคู่ผัวเมียกันโดยแท้ เพราะพระนารายน์นั้นมีมเหสีองค์เดียวแต่พระลักษมีเท่านั้น บางคนก็เข้าใจไปว่าพระนารายน์มีมเหสี ๒ องค์ คือพระศรี ๑ พระลักษมี ๑ แต่อันที่จริง “ศรี” เป็นนามอัน ๑ แห่งพระลักษมีนั้นเอง เช่นภควดีก็เป็นนามอัน ๑ แห่งพระลักษมีฉะนั้น
นอกจากพระลักษมีนี้ ยังมีเข้าใจผิดกันอยู่ในเรื่องมเหสีพระเป็นเจ้าเช่นนี้อีก คือในหนังสืออิศวรพงศ์ ซึ่งรวบรวมพิมพ์ขึ้นเมื่อครั้งเขียนพระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น มีข้อความกล่าวอยู่ว่า “มเหสี/*33พระอิศวร คือ พระมเหศวรี ๑ พระอุมา ๑ พระสุรัสวดี ๑” แท้จริงพระมเหศวรีก็คือพระอุมานั้นเอง ฝ่ายพระสุรัสวดีนั้น หาใช่มเหสีพระอิศวรไม่ เป็นมเหสีพระธาดาพรหม การที่ผิดไปเช่นนี้เป็นด้วยเหตุ ๒ ประการ กล่าวคือ ประการที่ ๑ นางเดียวซึ่งมีหลายนามไปแยกออกเป็นหลายนางไป เช่นพระมเหศวรีและพระอุมา กับพระลักษมีและพระศรีเป็นต้น ซึ่งผิดโดยไม่พอที่ ประการที่ ๒ เป็นด้วยฉงนในส่วนตัวพระเป็นเจ้า คือพระธาดาพรหมนั้น มีนามเรียกว่า ปรเมษฐ จึ่งเข้าใจไปว่าเป็นพระอิศวร ซึ่งมีนามว่า ปรเมศวร จึ่งได้ยกพระสุรัสวดีซึ่งเป็นมเหสีพระปรเมษฐ์ (ธาดา) ไปให้แก่พรประเมศวร (อิศวร) เป็นอันผิดทั่วไปเพราะความฉงน โดยมิได้ตรวจตราแบบฉบับให้ละเอียด ความผิดเช่นนี้ เมื่อมีความรู้มากขึ้น อาจค้นคว้าหาแบบฉบับได้แล้ว ก็ควรแก้ไขไปให้ถูกต้อง ไม่ควรจะปล่อยให้ผิดคลาดเคลื่อนอยู่อย่างเดิม ข้าพเจ้าจึ่งนำข้อความเหล่านั้มาลงแซกไว้ ณ ที่นี้ด้วยความมุ่งหมายเช่นนี้
ส่วนกำเนิดแห่งพระลักษมีนั้น มีข้อความเล่ามาต่าง ๆ กัน ข้าพเจ้าได้เก็บมากล่าวไว้ในที่นี้แต่ ๒ ความ พอเป็นตัวอย่าง
ในรามายณะมีเรื่องกำเนิดพระลักษมีอยู่ในพาลกัณฑ์ ตอนที่พระวิศวามิตรมุนีเล่าเรื่องกวนเกษียรสมุทร เพื่อหาน้ำอมฤตให้พระรามและพระลักษมณ์ฟัง ในระหว่างที่เดินทางไปยังนครมิถิลา ฯ เรื่องนี้ถ้าจะเล่าในที่นี้ให้พิสดารก็ไม่จำเป็น เพราะจะได้กล่าวต่อไปในเรื่องกูรมาวตาร (ปางที่ ๒) แล้วนั้น จึ่งควรกล่าวไว้ในที่นี้แต่พอเป็นสังเชป มีข้อความว่า ในกฤตายุคไซร้ อันพวกอาทิตย์ (เทวดา) และแทตย์ (อสูร) ต่างมี/*34ฤทธาศักดาอานุภาพมาก และแข่งฤทธิ์กันอยู่เนือง ๆ อยู่มาครั้ง ๑ ทั้งเทวดาและอสูรพร้อมใจกันว่าจะกวนเกษียรสมุทรเพื่อหาน้ำอมฤต เพื่อจะได้กินให้อยู่คงไม่มีเวลาแก่และตาย จึ่งเอาเขามนทรคีรีเป็นไม้กวน เอาพญาวาสุกีนาคราชเป็นเชือกผูกเขา และเทวดากับอสูรก็พากันชักให้เขาหมุนไปมา พญานาคพ่นพิษออกมา เป็นที่เดือดร้อนทั่วไป พระนารายน์จึ่งอัญเชิญพระอิศวรให้เสวยพิษ พระอิศวรก็กลืนพิษเสียสิ้น เทวดาและอสูรชักเขามนทรหมุนกวนไปจนเขานั้นทะลุลงไปยังบาดาล ทวยเหพและสิทธาจารย์จึ่งพร้อมกันไปทูลพระนารายน์ให้ช่วย พระนารายน์จึงอวตารเป็นเต่า (กูรมะ) ไปรองไว้ใต้เขามนทร เขาจึ่งไม่กัดพื้นทะเลต่อไป การกวนก็กระทำได้ต่อไป ในที่สุดจึงมีผลวิเศษผุดขึ้นมาแต่เกษียรสมุทรเป็นลำดับคือ (๑ ) พระธันวันตรี เทวะแพทย์พิเศษ (๒) เทพอัปสร ๖ โกฏินาง (๓) นางสุรา อีกนัย ๑ เรียกว่านางวารุณี (๔) ม้าสำคัญ ชื่ออุจไฉห์ศ๎รพ (๕) แก้วเกาสตุภ (๒) พระโสม คือพระจันทร (๗) พระลักษมี (๘) น้ำอมฤต ฯ ครั้นเมื่อได้นำอมฤตขึ้นมาจากเกษียรสมุทรแล้ว เทวดาและแทตย์เกิดวิวาทรบพุ่งชิงน้ำอมฤตกันอย่างไร จะขอผัดไว้กล่าวโดยพิสดารในเรืองกูรมาวตารสืบต่อไป แต่ส่วนตอนที่กล่าวด้วยกำเนิดพระลักษมีนั้น ควรจะกล่าวให้พิสดารอีกหน่อยในที่นี้ จึ่งขอนำความพิสดารตามที่นายเร๊ฟ ตี. เอช. คริฟฟิถ ได้แปลและประพันธ์เป็นกาพย์ไว้แล้ว ดังต่อไปนี้ ฯ
“ครั้นเวลาล่วงไปได้หลายปีแล้ว จึ่งมีดอกบัวหลวงดอก ๑ ลอยขึ้นมา ในกลางดอกบัวนั้น มีนางงามอยู่นาง ๑ พึ่งแรกรุ่น รูปร่างแน่งน้อยผุดผ่องทั่วสรรพางค์กาย ประดับด้วยเครื่องถนิมพิมพาภรณ์อย่างนางกษัตริย์ ทรงทองกรกอบแก้วนพรัตน์ทั้งสองข้าง บนเศียรนางนั้นมีมงกุฎประดับ/*35เพชรรัตน ภายใต้มงกุฎนั้นเห็นเกษาอันยาวงามยิ่งนัก ทรงสร้อยสังวาลแก้วมุกดา แลดูนางนั้นผิวพรรณผุดผ่องเหมือนทองทา ฯ ครั้นบัวลอยมาใกล้ฝั่ง เทวีก็ก้าวขึ้นฝั่ง หัตถ์ถือดอกบัวหลวง และนางปัทมา (ลักษมี) ก็ตรงเข้าไปเฝ้าพระปัทมปาณี (นารายน์) โดยความจงรักภักดียิ่ง ฯ อันนางนี้ไซร้ทวยเทพในเมืองแมนและฝูงชนในแดนมนุษย์ พร้อมกันสมมุติพระนามว่าพระลักษมีภควดี ฯ”
ในวิษณุปราณะ กำเนิดแห่งพระลักษมีกล่าวไว้เป็น ๒ นัย คือนัย ๑ ว่าเป็นบุตรีพระภ๎ฤคมุนีประชาบดีกับนางข๎ยาติ (ขัณฑ์ที่ ๑ วรรคที่ ๘) อีกนัย ๑ ว่าเกิดแต่เกษียรสมุทร (ขัณฑ์ที่ ๑ วรรคที่ ๙) ฯ การที่มีกำเนิดเป็น ๒ นัยเช่นนี้ ในขัณฑ์ที่ ๑ วรรคที่ ๘ มีอธิบายไว้ คือพระไมเตรยะตั้งบัญหาถามพระปราศรมุนีว่า “ตามคำที่ชนมักกล่าวกันนั้น ว่าพระศรีมีกำเนิดจากเกษียรสมุทรเมื่อกวนน้ำอมฤต ก็เหตุไฉนเล่าท่านจึ่งกล่าวว่าเทวีนั้นเป็นบุตรีพระภฤคุกับนางข๎ยาติ” ฯ พระปราศรจึ่งวิสัชนาว่า “พระศรีผู้เป็นมเหสีพระวิษณุ ผู้เป็นพระมารดาโลกนั้นไซร้ ย่อมเป็นผู้คงอยู่ไม่มีเวลาดับ ดูกรพราหมณ์อันประเสริฐ อันพระเป็นเจ้าย่อมสถิตอยู่ในที่ทั้งปวงฉันใด เทวีก็ย่อมอยู่ทั่วไปฉันนั้น ฯ พระวิษณุเป็นอรรถ เทวีเป็นวาจ (คำพูด) พระหริเป็นนัย เทวีเป็นนิติ พระวิษณุเป็นปัญญา เทวีคือวุทธิ (ความฉลาด) พระเป็นเจ้าเป็นธรรม นางเป็นกรียา พระเป็นผู้สร้าง นางเป็นภูติ พระศรีเป็นภูมิ พระหรีเป็นภูธร (ผู้จุนโลก) พระเป็นเจ้าคือ สันโดษ พระอมรรตยลักษมีคือดุษฎี (ความไม่ทะเยอทะยาน) พระเป็นความอยากได้ นางเป็นความคิด พระเป็นยัญกรรม นางเป็นทักษิณา เทวีเป็นอาชยาหุตี (คือการพลีด้วยเนยใส) พระชนรรทนะเป็นปุโรฑาส (เข้าเภา) พระลักษมี/*36เป็นห้องฝ่ายใน (ที่ผู้หญิงนั่งในงานพิธี) พระมธุสูทน์เป็นห้องฝ่ายหน้า (ที่ผู้ชายนั่ง) พระลักษมีคือเวที (แท่นที่บูชาไฟ) พระหริคือยูปะ (หลักผูกสัตว์บูชายัญ) พระศรีคือเชื้อเพลิง พระหริคือกุศะ (หญ้าคา) พระคือองค์แห่งพระสามะเวท กมลาศนะเทวีคือสำเนียงที่สวด พระลักษมีคือสวาหา (คำมงคลบูชาไฟ) พระวาสุเทพโลกนารถคือไฟที่บูชา พระเสารี (นารายน์) คือพระศังกร (อิศวร) พระภูติ (ลักษมี) คือพระมเหศวรี ฯ ดูกรไมเตรยะ พระเกศวะ (นารายนณ์) คือดวงอาทิตย์ และแสงสว่างไซร้ก็คือพระปัทมาลัยเทวี (ลักษมี) พระวิษณุคือปิต๎ฤคณะ (ฝูงบิดาโลก) พระปัทมาคือชายา (ส๎วธา) ผู้ให้ความอิ่ม พระศรีคือสวรรค์ พระวิษณุผู้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับสิ่งทั้งปวงคือนภากาศ พระศรีบดี (นารายน์) คือดวงจันทร์ นางคือแสงอันไม่เหือดหาย นางนั้นได้นามว่าเป็นผู้บันดาลให้โลกกระดิก พระคือลมซึ่งพัดทั่วไป พระโควินท์ (นารายน์) คือมหาสมุทร พระลักษมีคือฝั่ง พระลักษมีคือพระอินทราณี (มเหสีพระอินทร์) พระมทุสูทน์คือพระเทเวนทร (อินทร) พระจักรินคือพระยม พระกมลาศนเทวีคือนางธูโมรณา (มเหสีพระยม) พระศรีเป็นทรัพย์ พระศรีธร (นารายน์) คือพระกุเวร ฯ ดูกรมหาพราหมณ์ พระลักษมีคือนางเคารี พระเกศวะคือพระชลบดี (พระวรุณ) พระศรีคือเทวเสนา พระหริคือเทวเสนาบดี พระคทาธรคือการต่อสู้ พระศรีคือศักดิ์ (กำลัง) พระลักษมีคือกาษฐาและกลา พระหริคือนิเมษและมุหูรตะ (ดูคำอธิบายข้างล่างนี้)1 พระลักษมีคือแสงสว่าง พระหริผู้เป็นสิ่งทั้งปวงและเป็นวิศวบดี (เป็นใหญ่เหนือสิ่ง/*37ทั้งปวง) คือประทีป พระโลกมาตาคือเถาวัลย์ พระวิษณุคือต้นไม้ซึ่งเถาวัลย์นั้นพันอยู่ นางคือกลางคืน พระเป็นเจ้าผู้ทรงจักรคทาคือกลางวัน พระผู้จำแนกสุข (นารายน์) เป็นสวามี พระกมลาศนเทวีคือภรรยา เทพเจ้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับลำน้ำปุลึงค์ (คือที่มีนามเป็นตัวผู้) เทวีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับลำน้ำอิถีลึงค์ พระปัทมเนตร (นารายน์) คือธวัช พระปัทมาลัยคือเกตุ (ธง) พระลักษมีคือกาม พระนารายน์โลเกศคือโลภ ฯ ดูกรท่านผู้รอบรู้ในทางธรรม พระโควินท์คือราค พระลักษมีผู้เป็นสุขุมาลยชายาคือรติ (ความรื่นเริง) ฯ แต่เหตุไฉนเล่าจะต้องกล่าวถึงคุณต่าง ๆ แห่งพระองค์ฉะนั้น สิริรวมกล่าวได้โดยสังเขปว่า ในบรรดาเทวดา สัตว์ และมนุษย์ พระหริย่อมเป็นองค์แห่งเพศชาย พระลักษมีย่อมเป็นองค์แห่งเพศหญิง นอกจากพระองค์ทั้งสองนี้แล้ว จะมีสิ่งใดได้ก็หาไม่เลย ฯ”
ส่วนเรื่องกำเนิดพระลักษมีจากเกษียรสมุทรนั้น มีมาในวิษณุปุราณะขัณฑ์ที่ ๑ วรรคที่ ๙ เรื่องราวก็คล้ายกับที่มีอยู่ในรามายณะ ดังได้กล่าวมาแล้ว มีแปลกหน่อยแต่สาเหตุที่เกิดจะต้องกวนเกษียรสมุทรนั้น เป็นเพราะพระทุรวาสมุนีโกรธพระอินทร์ แช่งให้พระอินทร์หมดฤทธิ์ จึ่งแพ้พวกแทตย์และทานพ ต้องจัดการกวนเกษียรสมุทรเอาน้ำอมฤต และของสำคัญที่เกิดขึ้นมาจากเกษียรสมุทรนั้น ก็มีแปลกกับรามายณะ และลำดับผิดกัน คือ (๑) นางโคสุรภี (๒) นางวารุณี คือสุรา (๓) ต้นปาริชาต (๔) อัปสร (๕) พระโสม (๖) พิษ ซึ่งนาคพากันกิน งูจึ่งมีพิษ (๗) ธันวันตรี ถือขันน้ำอมฤต (๘) พระลักษมี ฯ เรื่องกวนเกษียรสมุทรจะได้งดไว้กล่าวถึงในเรื่องกูรมาวตารต่อไป1 ในที่นี้จะเก็บข้อความแต่เฉพาะที่กล่าวถึงเรื่องกำเนิดพระลักษมีมาลงไว้ ดังต่อไปนี้ ฯ
“คราวนี้พระศรีเทวี ผู้เปล่งปลั่งโสภาคย์ จึ่งผุดขึ้นมาจากคลื่นประทับบนดอกบัวบาน พระหัตถ์ถือดอกบัว ฯ อันพระสิทธาทั้งหลายพากันมีความโสมนัส ก็พร้อมกันสรรเสริญพระองค์ด้วยศรีสูกต์ (คือบทสรรเสริญพระศรี) ฯ วิศวาวสุและคนธรรพทั้งหลายก็ขับร้อง และนางฆฤตาจีและเทพอัปสรก็ฟ้อนรำต่อหน้าเทวี ฯ พระคงคาและมหานทีอื่น ๆ ต่างพากันมาชำระสระสนาน และเทพหัสดินก็พากันตักน้ำใสสะอาดด้วยหม้อทองมารดถวายพระเทวีผู้เป็นโลกราชินี ฯ พระเกษียรสมุทรนำพวงมาลัยดอกไม่รู้โรยมาถวายโดยตนเอง และพระเทพศิลปิน (วิศวกรรม) ก็ประดับพระองค์ด้วยทิพยาภรณ์ ฯ ครั้นเสร็จสระสรงทรงเครื่องแล้ว นางก็เข้าไปกอดพระหริต่อหน้าทวยเทพ และในขณะที่นางอิงแอบแนบพระองค์อยู่นั้นนางก็ชำเลืองดูทวยเทพ ซึ่งพากันมีความโสมนัสยินดียิ่ง แต่ฝ่ายพวกแทตย์มีท้าววิประจิตติเป็นนายก หารู้สึกเช่นนั้นไม่ แต่กลับมีความพิโรธเมื่อพระวิษณุเป็นเจ้าผันพระพักตร์ไปจากเขาทั้งหลาย และพระลักษมีก็ทอดทิ้งเขาทั้งหลายเสียแต่บัดนั้น ฯ”
พระลักษมีนั้น ข้างพราหมณ์นับถือว่าเป็นเทวีผู้เป็นแบบแผนแห่งนางงามทั่วไป ทั่งถือกันว่าเป็นเจ้าแห่งความรัก ความมั่งคั่ง และความเจริญ เพราะฉะนั้นจึ่งเป็นที่เคารพนับถือมาก จนมีคำพูดกันว่า ถ้าใครมั่งคั่งและเจริญเรียกว่าพระลักษมีโปรด ถ้าใครอับจนและได้ทุกข์ก็ว่าพระลักษมีทิ้งเสียแล้ว
ในรูปมักเขียนพระลักษมีเป็นนางงาม มีสีกายเป็นทอง นั่งบนดอกบัวมือถือดอกบัว บางตำหรับก็ว่ามี ๔ กร แต่โดยมากมักเขียน ๒ กรเท่านั้นเพราะ ๕ กรรงรังนัก
พระลักษมี มีนามเรียกกันต่าง ๆ มาก ที่ใช้บ่อย ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้วข้างบนนี้) คือ หริปรียา (ที่รักแห่งพระหริ) ชลธิชา (เกิดแต่น้ำ) อินทิรา (งาม) โลกมาตา (มารดาโลก).
---
ลักษมี
เป็นมเหสีของพระนารายน์ ซึ่งมีมเหสีองค์เดียว ไม่
: ใช่สององค์อย่างที่มักเข้าใจกันอยู่ พระศรีนั้นไม่ใช่อีกองค์
แต่เป็นนามแห่งพระลักษมีนั้นเอง เช่น ภควดี ก็เป็น
นามอีกนามหนึ่งแห่งพระลักษมีอีกเหมือนกัน และตถ้าว่า
นามหนึ่งจะให้เป็นองค์หนึ่งฉะนั้นไซร ก็จะเป็นอันได้
มเหสีให้พระนารายน์อีกหลายองค์ คือ ๑. พระลักษมี ๒.
พระศรี ๓. พระภควคี ๕. พระกษีราพธิคานัย ๕. พระ
ปัทมา ๒. พระกมลา ๓. พระชลธิชา ๕. พระจันจลา ๓.
พระโลลา ๑๐. พระโลกมาตา รวมเป็น ๑๐ องค์ (ซึ่ง
ถึงแม้พระนารายน์ก็จะเห็นพอแก่ พระเกียรติยศ กระมั่ง)
เทพเจ้า ฯ ๑อี่
แต่แท้จริงนั้นนามทั้ง ๑๐ ที่กล่าวมาแล้วข้างบนนี้ เป็น
นามแห่งเทวีองค์เดียวทั้งสิ้น คือพระลักษมีนั้นเอง
ส่วนกำเนิดของพระลักษมีนั้น ตามรามายณะว่าเกิด
จากฟองน้า จึงได้นามว่า ชลธิชา (เกิดแต่น้ำ) เมื่อ
เทวดาและอสุรกวนเกษียรสมุทรทำน้าอมฤต นางได้ผุด
ม ศฒ 4 ม 1 สฆ ณ «7
ขันมาจากเกษียรสมุทร จึงได้นามว่า กษีราพธิตานัย (ลูก
สาวแห่งทะเลน้านม) และเมื่อผุคขึ้นมานั้น ถือดอกบัว
จึงได้นามว่า บั้ทมา หรือกมลา
ต่อ ๆ ไปในเมื่อพระนารายน์อวตาร ก็มักจะได้ไป
กำเนิดเป็นเนื้อคู่หรือเป็นญาติสนิท เซ่นในปางวามนาว-
ตารเป็นนาง กมลา ในปางปรศุรามาวตารเป็นนาง ธรณ์
ในปางรามาวตารเป็นนาง สีดา ในปางกฤษณาวตารเป็น
นาง รถมีณ์
พระลักษมีนั้น นับถือกันว่าเป็นตัวอย่างแห่งนาง
ที่งามทั้งรปและกิริยา เป็นผู้นำมาซึ่งความเจริญ (ภคะ)
จึงเรียกว่า พระภกวดี เป็นผู้อุปถัมภ์บรรดาสตรีทั้งปวง
ทุกชัน รูปเขียนมักมีสีกายทอง นังบนตอกบัว ถือดอกบัว.
เทพเจ้า ฯ ส๑
กล่าวถึงกำเนิดและเรื่องราวไว้ในที่นี้บ้าง พอเป็นสังเขป
พญาครุฑ
พญาครุฑเป็นพาหนะแห่งพระนารายน์ และมักกล่าวถึงอยู่ด้วยกันเนืองๆ เพราะฉะนั้นจึ่งสมควรที่จะกล่าวถึงกำเนิดและเรื่องราวไว้ในที่นี้บ้าง พอเป็นสังเขป
เรื่องที่กล่าวถึงพญาครุฑนั้น มีกระจัดกระจายอยู่หลายแห่ง แต่ปราชญ์อังกฤษผู้ ๑ ชื่อดับลยู. เย. วิลกินส์ ได้รวบรวมเรื่องพญาครุฑไว้ในหนังสือชื่อ “ฮินดูมิธอโลยิ” แสดงด้วยเรื่องเทวดาต่าง ๆ ในไสยศาสตร์ ข้าพเจ้าเก็บข้อความจากหนังสือฉบับนี้บ้าง จากหนังสืออภิธานนามในไสยศาสตร์ ของอาจารย์ ยอน เดาสัน อีกฉบับ ๑ เลือกสรรที่จุใจมาลงไว้ในที่นี้ ฯ
พระกัศยปประชาบดีมีชายาหลายนาง แต่ในที่นี้จะกล่าวถึงแต่ ๒ นาง ซึ่งมีนามเนื่องในเรื่องพญาครุฑ คือนางวินะตา ๑ นางกัทรุ ๑ เป็นพี่น้องกัน นางวินะตานั้นเป็นมารดาพญาครุฑกับพระอรุณ นางกัทรุเป็นมารดาแห่งนาคทั้งหลาย ฯ นางทั้ง ๒ นั้นไม่ชอบกัน และลูกต่อลูกก็เป็นอริกันด้วย ฯ สาเหตุที่จะวิวาทกันใหญ่นั้น คือ ๒ นางนั้นเกิดเถียงกันขึ้นถึงเรื่องสีม้า ซึ่งผุดขึ้นมาจากเกษียรสมุทรเมื่อครั้งกวนอมฤต ถึงแก่ท้า/*40พนันกันว่า ถ้าใครแพ้ต้องยอมเป็นทาสี เผอิญนางวินะตาแพ้ จึ่งต้องเป็นทาสีให้นางกัทรุและนาคผู้เป็นลูกใช้ ฯ ในมหาภารตมีเรื่องราวพิสดารกล่าวด้วยการที่พญาครุฑได้ช่วยมารดาให้พ้นจากกรรมกร เนื้อเรืองเล่าโดยย่อมีอยู่ดังต่อไปนี้ ฯ
เหล่านาคมีความปรารถนาที่จะได้กินน้ำอมฤต เพื่อจะได้ไม่ตาย จึงตั้งข้อสัญญาไว้ว่า ถ้าพญาครุฑไปเอาพระจันทร์ ซึ่งมีน้ำอมฤตอยู่เป็นบ่อ ๆ นั้นมาให้เป็นค่าไถ่ จึ่งจะปล่อยตัวนางวินะตาให้พ้นจากกรรมกร พญาครุฑรับคำแล้วก็ไปหามารดาเพื่อขอเสบียงไปกินในกลางทาง นางก็สอนว่าให้ไปเที่ยวหากินตามริมฝั่งมหาสมุทร แต่กำชับว่าให้ระวังอย่ากินพราหมณ์ ให้กินแต่ผู้ที่ประกอบมิจฉาชีพ มีชาวประมงเป็นต้น ฯ พญาครุฑรับคำมารดาแล้วก็ลาไป จนถึงที่แห่ง ๑ เป็นหมู่บ้านชาวประมง พญาครุฑก็สูดเอาบ้านเรือน ต้นไม้ ปศุสัตว์ มนุษย์ และของอื่น ๆ ในที่นั้นกินเข้าไปหมด แต่ในหมู่คนที่อยู่นั้น เผอิญมีพราหมณ์อยู่คน ๑ ซึ่งพอพญาครุฑกลืนเข้าไปแล้วก็รู้สึกเร่าร้อนเป็นกำลัง รู้ได้ว่าได้กลืนพราหมณ์เข้าไปแล้ว จึงร้องบอกแก่พราหมณ์ว่าให้ออกมาเสียเถิด พราหมณ์ตอบว่ามีภรรยาอยู่คน ๑ เป็นลูกสาวชาวประมง ต้องให้นางนั้นออกมาด้วยพราหมณ์จึ่งจะยอมออกมา พญาครุฑก็ยอมตาม ฯ พญาครุฑบินต่อไปจนถึงพระกัศยปผู้เป็นบิดา ซึ่งเป็นดาวสถิตในนภากาศ พระบิดาก็ชี้ทางให้ไปหาอาหารที่ทะเลสาบแห่ง ๑ พญาครุฑไปก็พบเต่ากับช้างกำลังต่อสู้กันอยู่ เต่านั้นตัวยาว ๘๐ โยชน์ และช้างยาว ๑๖๐ โยชน์ พญาครุฑคีบเต่าด้วยตีน ๑ คีบช้างอีกตีน ๑ แล้วก็ไปจับบนต้นไม้ต้น ๑ สูง ๘๐๐ โยชน์ แต่ต้นไม้นั้นทนน้ำหนักไม่ไหว กิ่งก็ลั่นจะหัก และเผอิญ/*431บนค่าคบไม้นั้น มีพราหมณ์คนรูกำลังประชุมกันบูชายัญอยู่หลายพันคน พญาครุฑเกรงว่าพราหมณ์จะเป็นอันตราย จึ่งคาบกิ่งไม้ที่พราหมณ์ประชุมอยู่นั้นด้วยปาก คงถือช้างและเต่าไว้ด้วยตีน และบินไปจนถึงภูเขาแห่ง ๑ ในที่ไกลถิ่นมนุษย์ วางกิ่งไม้ลงโดยดีแล้ว จึ่งกินเต่าและช้างได้โดยสะดวก ฯ ต่อนี้ไปพญาครุฑได้ข้ามพ้นอันตรายต่าง ๆ อีกหลายอย่าง จนในที่สุดจึงไปถึงพระจันทร์ ฉวยพระจันทร์ได้แล้วก็เอาซ่อนใต้ปีกและบินกลับ ฯ มากลางทางพบพระอินทร์และทวยเทพซึ่งทราบเหตุว่าพญาครุฑลักน้ำอมฤตไปได้ เทวดาก็พากันเข้ารบพญาครุฑเพื่อชิงน้ำอมฤตคืน แต่พญาครุฑมีฤทธิ์มาก ทำลายวัชระของพระอินทร์เสียได้ แม้แต่พระนารายน์ก็เอาชำนะพญาครุฑมิได้ แต่พญาครุฑจะหนีพระนารายน์ก็ไม่พ้นเหมือนกัน ในที่สุดจึงตกลงทำสัญญาเป็นไมตรีกัน พระนารายน์ประทานพรให้พญาครุฑไม่ตายและสัญญาว่าจะให้นั่ง ณ ที่สูงกว่า ฝ่ายพญาครุฑยอมเป็นพาหนะแห่งพระนารายน์ ฯ เพื่อเหตุนี้แล พระนารายน์จึ่งทรงครุฑ และส่วนพญาครุฑก็ได้อยู่ในธงที่งอนรถพระนารายน์ อันเป็นที่นั่งที่สูงกว่า ๆ เรื่องนี้ในรามายณะก็มีเหมือนกัน ฯ
พญาครุฑกับพวกนาคนั้น เลยเป็นอริกันไม่มีที่สุด และจนชั้นบุตรหลานก็ยังคงเป็นศัตรูต่อกัน เพราะเหตุฉะนั้นพวกพราหมณ์เมื่อกลัวงูจึ่งออกนามพญาครุฑเพื่อให้งูกลัว ฯ
ส่วนรูปครุฑนั้น ตามตำหรับว่ามีศีรษะ ปีก และตีนเป็นนก แต่มีตัวเป็นคน หน้าสีขาว ปีกสีแดง ตัวเป็นทอง ฯ
พญาครุฑมีชายาชื่ออุนนะตี หรือวินายกา มีบุตรชื่อสัมปาตี (ซึ่ง/*42ในรามเกียรติ์ของเราเรียก “สัมพาที”) กับชดายุ (ซึ่งในรามเกียรติ์เรียก “สดายุ”)
ส่วนนามแห่งพญาครุฑนั้น มีอยู่เป็นอันมาก แต่ที่ใช้อยู่บ่อย ๆ ได้เก็บมารวบรวมไว้ต่อไปนี้ คือ -
สุบรรณ - ปีกงาม
ครุตมัน - จอมนก
ทักษายะ - พอใจในความคล่องแคล่ว
ศาลมลิน - ผู้อยู่ต้นศาลมะลิ (งิ้ว)
ตรรกษยะ - (คำแปลเคลือบคลุม)
วินายก - ผู้ปัดเป่า (ความขัดข้อง)
สีตานน - หน้าขาว
รักตะปักษ์ - ปีกแดง
เศวตะโรหิต - ขาวแดง
สุวรรณกาย - ตัวทอง
คัคเนศวร - จอมฟ้า
ขะเคศวร - จอมนก
นาคานตก - ทำลายนาค
ปันนัคนาศน์ - ผลาญงู
สรรปาราติ - ศัตรูกับงู
อุรคาริ - อริแห่งงู
ตรัศวิน - ผู้ไปเร็ว
รสายน - วิ่งเหมือนปรอท
กามะจาริน - ผู้เที่ยวไปตามใจ
กามายุส - ผู้อยู่ตามสบาย
จิราท -- กินนาน
วิษณุรถ - ยานพระวิษณุ
วิษณุวาหน - พาหนะพระวิษณุ
สุเรนทรชิต -- ผู้ชำนะพระอินทร์
วัชระชิต - ผู้ชำนะวัชระ
ไวนะเตยะ – เกิดแต่นางเวนะตา
---
พญาอนันตนาคราช
/*43เมื่อกล่าวถึงพญาครุฑแล้ว ก็นำให้นึกถึงพญานาค เพราะฝ่าย ๑ เป็นพาหนะพระนารายน์ อีกฝ่าย ๑ ก็เป็นบัลลังก์ ฯ เรื่องราวเที่ยวกระจัดกระจายอยู่หลายแห่ง แต่อาจารย์ยอน เดาสัน ได้เก็บรวบรวมไว้โดยสังเขปในอภิธานของเขา ข้าพเจ้าจึ่งสามารถเกิบข้อความคัดมาไว้ได้ดังต่อไปนี้ ฯ
พญาอนันตนาคราช หรือเศษนาค และวาสุกีก็เรียก เป็นอธิบดีแห่งนาคทั้งหลาย และเป็นใหญ่เหนือแคว้นบาดาล เป็นบัลลังก์ที่พระนารายน์บรรทมพักในระหว่างสร้างโลก มีศีรษะพัน ๑ ฯ บางตำหรับก็ว่าพญาเศษนาคเป็นผู้แบกโลกไว้ และบางแห่งก็ว่ารองบาดาลทั้ง ๗ ชั้น เมื่อหาวครั้งใดแผ่นดินก็ไหวครั้งนั้น ฯ เมื่อสิ้นกัลปก็พ่นพิษเป็นเปลวไฟไหม้โลกหมดสิ้น ฯ เมื่อครั้งเทวดากวนเกษียรสมุทรเพื่อหาน้ำอมฤตนั้น ได้ใช้พญาเศษนาคเป็นเชือกพันรอบมันทรคีรีและชักภูเขานั้นให้หมุนไป ฯ
ในรูปภาพ พญาเศษนาคแต่งกายผ้าสีม่วง สวมสังวาลขาวมือ ๑ ถือผาลไถ และมือ ๑ ถือสากตำข้าว ฯ (ที่ถือผาลไถและสากนี้เพราะกล่าวว่าในปางพระกฤษณาวตาร พญานาคนี้เป็นพระพลเทพ) ฯ
ในหนังสือปุราณะต่าง ๆ กล่าวว่า พญาอนันตนาคราชเป็นลูกพระกัศยปกับนางกัทรุ ฯ บางตำหรับว่าเป็นพระลักษมณ์ในปางพระรามาวตาร และเป็นพระพลเทพในปางพระกฤษณาวตาร ฯ
พังพานแห่งพญาอนันตนาคราชนั้น เรียกว่ามณีทวีป แคว้นชื่อบาดาล นครหลวงชื่อโภควดี วังชื่อมณีภีตติ ที่อยู่ชื่อมณีมณฑป มเหสีชื่ออนันตศีรษา.
อวตาร
/*44คำว่าอวตารใช้เป็นศัพท์ ซึ่งแปลว่าการลงมาก็ได้ หรือใช้เรียกผู้วิเศษซึ่งสมมติว่าเป็นพระเป็นเจ้าแบ่งภาคลงมาก็ได้ และพระเป็นเจ้าองค์ใด ๆ หรือเทวดาใด ๆ แบ่งภาคลงมาก็นับว่าเป็นอวตารทั้งนั้น แต่โดยมากคำว่าอวตารมักใช้สำหรับพระนารายน์ เพราะเรื่องพระนารายน์อวตารย่อมมีอยู่มากกว่าเรื่องพระเป็นเจ้าหรือเทวดาองค์อื่นๆ
เรื่องอวตารต่าง ๆ นั้น ตามความสันนิษฐานน่าจะเห็นว่า ในชั้นเดิมน่าจะเป็นเรื่องซึ่งผูกขั้นเพื่ออธิบายกิจการที่อัศจรรย์อันได้เป็นไปในโลกและซึ่งคนในโบราณสมัยอธิบายไม่ถูกว่าเป็นไปเพื่อเหตุใด จึ่งนึกขึ้นว่าน่าจะมีผู้ซึ่งเป็นใหญ่และมีอานุภาพยิ่งกว่ามนุษย์ ได้เป็นผู้บันดาลให้กิจการนั้น ๆ เป็นไป การอวตารก็เกิดขึ้นมีขึ้นได้ด้วยประการฉะนี้ ฯ ครั้นต่อ ๆ มา กิจการใด ๆ ที่เป็นไปแล้ว แลเห็นเป็นอัศจรรย์ก็เลยเรียกว่า พระเป็นเจ้าอวตารบันดาลให้เป็นไปเช่นนั้น จนในที่สุดบุคคลใด ๆ ที่เป็นอัจฉริยบุคคล คือมือภินิหารผิดกว่าชนสามัญ ก็เลยพากันนิยมยกย่องกล่าวกันว่าพระเป็นเจ้าอวตารลงมากำเนิดเป็นอัจฉริยบุคคลนั้น ๆ อวตารแห่งพระนารายน์จึ่งบังเกิดมีเป็นหลายปางขึ้น ฯ
ตามที่ข้าพเจ้าได้กล่าวมาแล้วข้างต้น อวตารแห่งพระนารายน์มีเป็นอันมาก ไม่เฉพาะแต่สิบปาง เรื่องนิทานต่าง ๆ ซึ่งพวกพุทธศาสนิกชนเก็บเอามายกให้เป็นเรื่องของพระโพธิสัตว์และเรียกว่า “ชาดก” นั้น ข้างฝ่ายพราหมณ์เขาก็ยกให้เป็นเรื่องอวตารของพระนารายน์ทั้งนั้น แต่แท้จริงเรื่องเหล่านั้นเป็นเรื่องซึ่งมีอยู่แล้วในพื้นเมืองแต่ก่อนพุทธกาล และก่อน/*45สมัยซึ่งยกย่องพระนารายน์ขึ้นเป็นใหญ่ในหมู่เทวดา ฯ เช่นเรื่องซึ่งเกี่ยวแก่การเลิกบูชายัญด้วยมนุษย์ อย่างเช่นทุมเมธชาดกในเอกนิบาต เล่าเรื่องพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระพรหมทัตกุมารในนครพาราณสี ทรงมีพระหฤทัยปรารถนาที่จะให้ชนเลิกประเพณีบูชายัญด้วยสัตว์ จึงเสด็จไปยังต้นไม้สำคัญอัน ๑ และทรงปฏิญญาไว้แด่รุกขเทวดาว่า เมื่อได้ทรงราชย์เมื่อใด จะบูชายัญด้วยคนผู้ประพฤติบาปอกุศลต่าง ๆ มีการฆ่าสัตว์เป็นต้น ครั้นเมื่อได้ทรงราชย์จริงแล้วก็ประกาศข้อที่ทรงปฏิญญาไว้นั้นให้ปรากฏ และกำหนดไว้ว่า ตั้งแต่วันที่ทรงราชย์นั้นไป ถ้าผู้ใดกระทำบาปมีฆ่าสัตว์เป็นอาทิ จะให้เอาตัวฆ่าบูชายัญ แต่วันนั้นไปก็มิได้มีใครฆ่าสัตว์บูชายัญอีกเลย ดังนี้ ถ้าหากจะแลดูแต่เผิน ๆ ก็น่าจะคิดว่าเป็นเรื่องของพุทธศาสน์แท้ เพราะเป็นเรื่องแสดงความไม่เห็นด้วยในการบูชายัญด้วยมนุษย์ หรือด้วยสัตว์ที่ทำประโยชน์แก่มนุษย์นั้น มีมาแต่ในโบราณสมัยก่อนพุทธกาลแล้ว มีพยานอยู่คือในพระเวทมีข้อความ อยู่หลายแห่ง ซึ่งติเตียนชนซึ่งอริยกะเรียกว่าทัสยุ คือเป็นคนดำซึ่งอยู่ในพื้นเมืองมัธยมประเทศ แต่เมื่อก่อนพวกอริยกะได้อพยพเข้ามา ติเตียนกันว่าพวกทัสยุเป็นผู้ที่มีความเชื่อถือลัทธิผิดและประพฤติกิจลามกต่าง ๆ มีฆ่ามนุษย์และโคบูชายัญเป็นต้น ฯ เรื่องนี้ยกมากล่าวพอเป็นพยานให้เห็นว่า เรื่องชาดกก็ดี อวตารต่าง ๆ ก็ดี ย่อมเป็นนิทานที่มีอยู่ในพื้นเมืองแล้วแต่โบราณกาล แต่หากคณาจารย์ชั้นหลังเก็บเอามาใช้เพื่อประโยชน์ในการสั่งสอนลัทธิของตน และยกเอาคนสำคัญในเรื่องนั้น ๆ เป็นโพธิสัตว์หรืออวตาร เพื่อปลูกความเลื่อมใสให้ยิ่งขึ้นเท่านั้น ฯ
ตามความนิยมข้างฝ่ายพุทธศาสน์ ว่าพระโพธิสัตว์ได้เสวยพระชาติ/*46หลายร้อยพระชาติ แต่คงยกขึ้นเป็นสำคัญแต่สิบพระชาติ ดังนี้ฉันใด ข้างฝ่ายพราหมณ์ก็กล่าวว่า พระนารายน์ได้อวตารมาหลายร้อยปางแล้ว แต่คงยกขึ้นเป็นสำคัญแต่สิบปาง ฉันนั้น ฯ
เรื่องนารายน์สิบปางตามที่ไทยเราเล่า ๆ กันมา และซึ่งได้เคยพิมพ์แล้วที่โรงพิมพ์หลวงแต่ต้นรัชกาลที่ ๕ นั้น เป็นเรื่องที่เก็บเล็กผสมน้อยไม่สู้จะได้ข้อความที่ดี ๆ ของเขามาไว้ ทั้งสังเกตดูตามเนื้อเรื่องและสำนวนโวหารก็ดูอยู่ข้างจะต่ำ ในส่วนเนื้อเรื่องที่ไม่สู้จะละเอียดและมักมีแต่ข้อความที่ไม่มีแก่นสารนั้น จะเป็นด้วยได้ฉบับไม่ดีมา หรือเป็นแต่ฟังพราหมณ์ด้วยปากแล้วจดไว้หรือประการใดก็ไม่แน่ แต่ดูอยู่ข้างจะเสื่อมเสียเกียรติยศแห่งหนังสือไทยที่ปล่อยให้เป็นอยู่เช่นนั้น ข้าพเจ้าได้พยายามรวบรวมขึ้นเสียใหม่ เก็บข้อความตามหนังสือที่พอหยิบค้นได้ในเวลานี้ ฯ
อนึ่งสิบปางตามที่ชาวมัธยมประเทศเขานิยมกันว่าเป็นปางสำคัญนั้นไม่ตรงกันกับที่มีอยู่ในหนังสือนารายน์สิบปางของไทยเรา ซึ่งได้พิมพ์ไว้แล้วแต่ก่อนนี้ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าขอนำมาวางลงเทียบกันไว้ ดังต่อไปนี้:-
ฝ่ายมัธยมประเทศ
๑. มัตสยาวตาร (เป็นปลา)
๒. กูรมาวตาร (เป็นเต่า)
๓. วราหาวตาร (เป็นหมู)
๔. นรสิงหาวตาร (เป็นนรสิงห์)
๕. วามนาวตาร (เป็นคนเตี้ย)
๖. ปรศุรามาวตาร (เป็นปรศุราม)
/*47๗. รามจันทราวตาร (เป็นพระราม)
๘. กฤษณาวตาร (เป็นพระกฤษณ)
๙. พุทธาวตาร (เป็นพระพุทธเจ้า)
๑๐. กัลก๎ยาวตาร (เป็นมหาบุรุษขี่ม้าขาว)
ตามหนังสือไทย
๑. วราหาวตาร (เป็นหมู)
๒. กัจฉปาวตาร (เป็นเต่า)
๓. มัจฉาวตาร (เป็นปลา)
๔. มหิงษาวตาร (เป็นควาย)
๕. สมณาวตาร (เป็นสมณะ)
๖. นรสิงหาวตาร (เป็นนรสิงห์)
๗. ทวิชาวตาร (เป็นพราหมณ์น้อย)
๘. กฤษณาวตาร (เป็นท้าวบรมจักรกฤษณ์)
๙. อัจฉราวตาร (เป็นนางปราบนนทุก)
๑๐. รามาวตาร (เป็นพระราม)
เมื่อเทียบกันดูแล้วเช่นนี้ จะแลเห็นได้ว่า ข้างฝ่ายเราคงมีตรงกับของเขาอยู่ ๗ ปาง คือ วราหะ ๑ กัจฉปะ (ตรงกับกูรมะ) ๑ มังฉะ ๑ นรสิงห ๑ ทวิช (ตรงกับวามน) ๑ กฤษณ ๑ ราม ๑ ฯ แต่ถึงที่ตรงกันเช่นนั้นแล้ว ก็วางลำดับผิดกัน และการที่ลำดับผิดกันเช่นนี้ จะอ้างอวดว่าถึงลำดับอย่างของเราก็ถูกเหมือนกันนั้นไม่ถนัด เพราะถ้ากล่าวเช่นนั้นก็จะเป็นอันสำแดงออกมาว่าไม่รู้จริง ดังจะยกอุทาหรณ์แต่เพียง ๒ ปางก็พอ/*48แล้ว คือปางวราหาวตารนั้น จะมาก่อนปางมัตสยาวตารไม่ได้ เพราะในปางมัตสยาวตารกล่าวถึงการสิ้นกัลปก่อนนี้และเริ่มกัลปใหม่ ซึ่งยังคงอยู่จนทุกวันนี้ เมื่อเริ่มกัลปใหม่ก็เหมือนเริ่มสร้างโลกใหม่อีกครั้ง ๑ เพราะฉะนั้นเมื่อโลกยังมิได้สร้างใหม่ หิรัณย์ก็มาม้วนแผ่นดินไปไม่ได้อยู่เอง ฯ แต่ถ้าแม้อ่านแต่ฉบับไทยที่ได้พิมพ์แล้ว ก็จะไม่รู้สึกได้เลยว่าลำดับผิด เพราะในปางมัจฉาวตารมิได้กล่าวถึงน้ำท่วมโลกเลย มีกล่าวแต่เรื่องพระมัจฉาวตารไปปราบอสูรเอาพระเวทกลับคืน ซึ่งเป็นส่วนอันน้อยส่วน ๑ แห่งเรื่องพระมัตสยาวตารเท่านั้น และเรื่องนี้เป็นตัวอย่างอัน ๑ ซึ่งเห็นได้ว่า ผู้รวบรวมเรื่องนารายน์สิบปางของเราชอบเก็บแต่ข้อความเบ็ดเตล็ดเป็นพื้น ข้อความสำคัญกลับทิ้งเสีย ถึงในปางอื่น ๆ ก็เป็นเช่นนี้เหมือนกันดังข้าพเจ้าจะได้อธิบายต่อไป เมื่อกล่าวถึงปางนั้น ๆ โดยเฉพาะ ฯ
การชอบเรื่องเบ็ดเตล็ดเช่นนี้แล ทำให้ไปเก็บเอาเรื่องเบ็ดเตล็ดมายกขึ้นเป็นปางใหญ่ขึ้นได้ถึง ๓ ปาง คือมหิงษะ ๑ สมณะ ๑ อัจฉระ ๑ ฯ ส่วนปางสมณะนั้น แท้จริงมีเรื่องพระนารายน์อยู่น้อยนิดเดียว และที่มีอยู่ก็ดูไม่สู้เป็นพระเกียรติยศแก่พระนารายน์นัก และที่ข้าพเจ้าไม่ใคร่จะอยากยอมนับเป็นอวตารด้วยซ้ำ ดูเป็นการจำแลงมากกว่า ฯ เรื่องราวแห่งปางสมณะนั้น มีใจความว่า ท้าวอสูรตรีบุรัมได้บำเพ็ญตะบะอยู่ช้านาน พระอิศวรโปรดปรานจึงทรงอนุญาตให้ขอพรตามปรารถนา ท้าวตรีบุรัมก็ขอพรว่า ถ้าตราบใดมีพระศีวลึงค์ทูนหัวอยู่ อย่าให้เทวดา อสูร สัตว์หรือมนุษย์ใด ๆ ฆ่าตายได้ ต่อไปท้าวตรีบุรัมกำเริบ พระอิศวรเสด็จกรีธาทัพไปปราบ จึ่งเอาเขาพระสุเมรุเป็นคันศร เอาพญาวาสุกีเป็นสายธนู เอาพระนารายน์เป็นลูกศร ครั้นแผลงไปศรก็ไปตกดินเสีย เพราะพระ/*49นารายน์บรรทมหลับเสียกลางทาง พระนารายน์จึ่งรับอาสาจำแลงเป็นสมณะไปพูดจาหลอกลวงท้าวตรีบุรัม เอาพระศีวลึงค์จากท้าวตรีบุรัมได้ แล้วพระอิศวรก็ทรงสังหารอสูรนั้นได้ ฯ เรื่องเป็นเช่นนี้ ข้าพเจ้าจึ่งเห็นว่าไม่ควรเรียกว่าอวตาร เพราะตามความเข้าใจว่า อวตารแปลว่าลงมาเกิด เสวยพระชาติเป็นอะไรบ้าง ๑ เป็นพิเศษ และลงมาต่อเมื่อมีทวยเทพสิทธาไปอัญเชิญเป็นพิเศษ กับข้าพเจ้ายังมีความสงสัยต่อไปว่า เรื่องสมณาวตารนี้น่าจะได้ชักเอาเข้ามาพอให้ครบ ๑๐ ปาง และคงจะเอาเข้ามาแทนพุทธาวตารกระมัง แต่ข้อนี้ข้าพเจ้าไม่ยืนยัน ฯ ส่วนเรื่องมหิงษาวตารกับอัจฉราวตารนั้น ข้าพเจ้าออกจะเชื่อแน่ใจว่า ว่าชักเอาเข้ามาให้เต็มจำนวน ๑๐ ปางเป็นแน่ คือปรศุรามนั้น คงจะเหลือที่จะเข้าใจได้ว่าเป็นพระนารายน์อวตาร เพราะปรศุราม (รามสูร) นั้น เราว่าเป็นยักษ์เสียแล้ว กับกัลกีนั้น เป็นปางซึ่งจะมีมาในอนาคต ข้างเราแลไม่เห็นว่าจะนับเป็นปางอย่างไรได้ ก็เป็นอันสูญไป ๒ ปาง ต้องไปกระชากเอาเรื่องเบ็ดเตล็ดมาเดิมเข้าอีก ๒ เรื่องตามแต่จะหาได้และเท่าที่มีความรู้เท่านั้นฯ
ในหนังสือภาควัตปุราณะ ซึ่งเป็นหนังสือสำแดงพระเกียรติคุณพระนารายน์เป็นอาทินั้น มีจำนวนอวตารเป็น ๒๒ ปาง คือ (๑) บุรุษ เป็นมหาบิดรผู้สร้างมนุษย์และสัตว์ทั่วไป (๒) วราห (๓) พระนาราทมหามุนี (๔) นรและนารายน์ (๕) พระกปิลมหามุนี (๖) พระทัตตาเตรยะมุนี (๗) ยัชญ คือ การบูชา (๘) ฤษภ เป็นธรรมราชผู้ ๑ (๙) ปฤถุ เป็นราชาองค์ ๑ (๑๐) มัตสยะ (๑๑) กูรมะ (๑๒) และ (๑๓) ธันวันตรีเทวแพทย์ผู้ถือน้ำอมฤตขึ้นมาจากเกษียรสมุทร (๑๔) นรสิงห์ (๑๕) วามน /*50(๑๖) ปรศุราม (๑๗) เวทะว๎ยาสะ มุนีผู้รจนาพระเวท (๑๘) พระราม (๑๙) พระพลเทพ (๒๐) พระกฤษณ (๒๑) พระพุทธเจ้า (๒๒) พระกัลกี ฯ ยี่สิบสองปางนี้ว่าเป็นปางใหญ่ ต่อนั้นไปจึ่งมีความกล่าวไว้ว่า “แต่อวตารแห่งพระวิษณุไซร้เหลือที่จะคณนา เปรียบประดุจลำธารน้อย ๆ อันไหลจากทะเลใหญ่ อันฤษี มนู เทวดา มนุษย์ และประชาบดี ย่อมเปนส่วน ๑ ๆ แห่งพระองค์ทั้งสิ้น
การที่จะเที่ยวเก็บค้นเอาเรื่องอวตารแห่งพระนารายน์มาสำแดงให้หมดนั้น ก็ดูไม่สู้จะเป็นการจำเป็นปานใดนัก ในที่นี้จึ่งจะกล่าวแต่เฉพาะถึงสิบปางซึ่งชาวมัธยมประเทศถือกันว่าเป็นปางสำคัญ พอให้ประดับความรู้แห่งชาวเราบ้างพอสมควร และจะได้กล่าวถึงทีละปาง ตามลำดับที่ชาวมัธยมประเทศเขานิยมใช้อยู่นั้นสืบไป ฯ
---
เทวดา
๑. พระนารายน์ เป็นพระเป็นเจ้าองค์ ๑ ในหมู่พระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ในศาสนาพราหมณ์ มีพระนามปรากฏหลายอย่าง ที่ใช้อยู่มากคือนารายน์ วิษณุ ฤๅ พิษณุ หริ ฤๅ หริรักษ์ มธุสูทนะ (ผู้สังหารมธุ) ไกตะราชิต (ผู้ชำนะไกตะภะ มธุกับไกตะภะทั้ง ๒ นี้เป็นอสูร ซึ่งได้เกิดขึ้นจากพระกรรณพระนารายน์ ขณะเมื่อบรรทมอยู่เหนือพญาเศษนาคเมื่อสิ้นกัลป และกำลังจะผลาญพระพรหมาซึ่งอยู่ในดอกบัวอันผุดขึ้นมาจากพระนาภีพระนารายน์นั้น ก็พอพระนารายน์ตื่นบรรทมขึ้นสังหารอสูรเสียทัน) ไวกูณฐนารถ (ไวกูณฐคือที่สถิตของพระนารายน์) เกศวะ (ผู้มีเกศาอันงาม) มธวะ (เกิดแต่มธ) สวยัมภู (เกิดขึ้นเอง) ปิตัมวร ฤๅ ปิตัมพร /*51(ผู้ทรงเครื่องสีเหลือง) ชนรรททนะ (ผู้ทำให้ชนบูชา) วิษวัมวร (ผู้คุ้มเกรงโลก) อนันตะ (ไม่มีที่สุด) ทาโมทร (มีเชือกคาด) มุกุนท (ผู้ช่วยให้รอดพ้น) ปุรุษ ฤๅ มหาบุรุษ ปุรุโษตมะ ฤๅ ปุรุโษดม ยัชเนศวร (ผู้เป็นใหญ่ในพลีกรรม) ตริโลกนาถ ฤๅ ไตรโลกนาถ เหล่านี้เป็นต้น
พระนารายน์มีอวตารสำคัญ ๑๐ ปาง คือ (๑) มัตสาวตาร1 เป็นปลา (๒) กูรมาวตาร เป็นเต่า (๓) วราหาวตาร เป็นหมู ลงมาสังหารหิรัญอักษะอสูร (๔) นรสิงหาวตาร เป็นนรสิงห์ ลงมาสังหารหิรัญกสิปุอสูร ทั้ง ๔ ปางนี้อยู่ในสัตยยุค คือยุคที่ ๑ แห่งกัลป (๕) วามนาวตาร เป็นคนค่อม ลงมาลวงเอาไตรโลกคืนจากพลิราชอสูร (๖) ปรศุรามาวตารเป็นปรศุราม (คือรามสูร) (๗) รามจันทราวตาร เป็นพระรามจันทร์ในรามายณะ (๘) กฤษณาวตาร เป็นพระกฤษณ ฤๅที่เรียกว่าท้าวบรมจักรกฤษณ์ ในเรื่องอุณรุท ฤๅอีกนัยหนึ่งเรียกว่า พลรามาวตาร คือเป็นพระพลราม (พระพลเทพ) น้องพระกฤษณ (๙) พุทธาวตาร เป็นพระพุทธเจ้า (๑๐) กัลกยาวตาร เป็นคนขี่ม้าขาว ปางนี้จะมีมาต่อเมื่อปลายกาลียุค1 (คือยุคที่ ๔ ปัตยุบันนี้) พระกัลกยาวตารจะได้ล้างโลกนี้ทั้งสิ้นแล้วจะได้เริ่มกัลปใหม่ เป็นสัตยยุคต่อไป
รูปพระนารายน์มีสี่กร โดยมากถือสังข์ ๑ จักร ๑ คทา ๑ ก้อนดินเป็นเครื่องหมายแห่งโลก (ฤๅดอกไม้เป็นเครื่องหมายแห่งของเกิดแต่ดิน) ๑ นอกจากนี้บางทีถือธนู ลูกศร ตรี เป็นต้น พญาเศษนาค อีกนัยหนึ่งเรียกว่า อนันตนาคราช เป็นบัลลังก์บรรทมลอยอยู่ในกลางเกษียรสมุทร พญาครุฑเป็นพาหนะ
/*52สีกายพระนารายน์นั้น ต่างกันตามยุค คือในสัตยยุคเป็นสีขาว ในไตรดายุคเป็นสีแดง ในทวาบรยุคเป็นสีเหลือง ในกาลียุคเป็นสีดำ (แต่สีดำช่างคงจะเห็นว่ามืดไม่งาม จึ่งยักเยื้องแก้ไขเป็นสีดอกตะแบก)
๒. พระลักษมี อีกนัยหนึ่งเรียกว่าพระศรี (พระศรีกับพระลักษมีไม่ใช่เป็น ๒ องค์ เป็นองค์เดียวกันเรียกนาม ๒ อย่าง ๆ) เป็นพระอัครมเหสีของพระนารายน์ “และเมื่อพระนารายน์ได้อวตารลงมาบังเกิดในมนุษย์โลกคราวใด พระลักษมีก็ได้โดยเสด็จทุกครั้ง เมื่อเป็นพระวามน พระลักษมีได้บังเกิดจากดอกบัว และมีนามปรากฏว่าปทมา ฤๅ กมลา เมื่อพระองค์เป็นปรศุราม พระลักษมีเป็นนางธรานี เมื่อพระองค์เป็นพระราม พระลักษมีเป็นนางสีดา เมื่อพระองค์เป็นพระกฤษณ พระลักษมีเป็นนางรุกมินี ในปางอื่นพระลักษมีก็ได้เป็นผู้อุปฐากพระวิษณุนารถทุกครั้ง ถ้าแม้พระองค์ทรงถือเอาเทวรูป พระลักษมีก็คงมีเทวรูป ถ้าแม้พระองค์ทรงถือเอามนุษรูป พระลักษมีก็คงมีมนุษรูป คงจะให้พระองค์ของเทวีเป็นที่เหมาะกันกับพระรูปแห่งพระวิษณุนารถเสมอไป” (กล่าวตามคัมภีร์วิษณุปราณะ)
ในเรื่องรามายณะ พาลกัณฑ์มีเล่าถึงเรื่องกำเนิดของพระลักษมี ใจความว่าเมื่อขณะที่เทพยเจ้าทั้งหลายกวนเกษียรสมุทรเพื่อทำน้ำอมฤต ได้มีดอกบัวหลวงผุดขึ้นมาจากกลางทะเล ในดอกบัวนั้นมีนางอยู่นาง ๑ อันงดงามหาที่ติมิได้ จึงมีนามว่าลักษมี (แปลว่ามีความถึงพร้อม ฤๅงามพร้อม) และมีสิริอันประเสริฐ จึงได้นามว่า ศรี พอชึ้นมาจากทะเลน้ำนมนางก็ได้ตรงเข้าไปยังพระนารายน์ พระนารายน์จึ่งยกให้เป็นพระมเหสีแต่บัดนั้น
/*53ในรูปเขียน พระลักษมีมีสีกายเป็นทอง นั่งบนดอกบัวหลวง มีพวงมาลาสวมคอ พวงมาลานี้ทำด้วยดอกไม้อันไม่มีเวลาร่วงโรย ได้มาแต่เกษียรสมุทร
นอกจากนามว่าลักษมีและศรี  ยังมีที่เรียกกันอีกว่า หริปรีย (เป็นที่รักใคร่แห่งพระหริ) ปัทมา (นางบัวหลวง) ปัทมาลัย (ผู้สถิตในบัวหลวง) ชลธิชา (เกิดแต่ทะเล) โลกมาตะ (มารดาโลก) เป็นต้น (จงดูเรื่องพระสรัสวดีด้วย)1
๓. พระอิศวร เป็นพระเป็นเจ้าองค์ ๑ ในหมู่พระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ไนศาสนาพราหมณ์ถือว่าเป็นผู้ล้างฤๅทำลาย แต่โดยเหตุที่ในศาสนาพราหมณ์ถือว่าสัตว์ไม่หายสูญเลย คงท่องเที่ยวอยในวัฏสงสาร จึ่งไม่ถือว่าพระอิศวรเป็นผู้ผลาญอย่างเดียว ทั้งเป็นผู้สร้างขึ้นใหม่ด้วย เพราะฉะนั้นนับว่าเป็นที่เปลี่ยนแปลงของเก่าให้เป็นใหม่ดีขึ้น และโดยเหตุนี้จึ่งมักปน ๆ กับพระพรหมผู้สร้างอยู่บ้าง
พระอิศวรมีนามกว่าพันนาม นามว่า “อิศวร” นี้ เป็นนามที่พราหมณ์จำพวก ๑ ใช้เรียก แปลว่า “พระเป็นเจ้า” เท่านั้น แต่ใช้ว่า ““พระศิวะ” ฤๅ “พระสังกร” ก็มี เดิมในคัมภีร์ไตรเพทไม่มีพระอิศวร พวกพราหมณ์ชั้นหลังที่นับถือพระอิศวรจึ่งอ้างว่า พระอิศวรก็คือ “รุทระ” ในคัมภีร์ไตรเพทนั้นเอง นอกจากนามที่กล่าวมาแล้ว ยังมีนามที่ใช้อยู่อีกบ่อย ๆ คือ
(๑) “นิลกัณฐ์” คอน้ำเงินตามเรื่องว่าเมื่อพระเป็นเจ้าทั้งหลายกวนมหาสมุทรทำน้ำอมฤต พระรุทระได้ดื่มน้ำเที่เหลือจากน้ำอมฤต น้ำนี้เป็นพิษทำให้คอเขียวไป
/*54(๒) “มหาเทวะ” ฤๅ “มหาเทพ”
(๓) “ภวะ”
(๔) “สามภู” ฤๅ “สยมภู” เกิดเอง
(๕) “หะระ” ผู้นำไป
(๖) “มเหศวร” ฤๅ “ปรเมศวร” พระผู้เป็นใหญ่ยิ่ง
(๗) “จันทรเษกระ” ผู้มีจันทร์อยู่บนนลาต (ดูเรื่องพระจันทร์)
(๘) “ภูเตศวร” ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ภูต
(๙) “มฤตุญชัย” ผู้ชำนะความตาย
(๑๐) “ศรีกัณฐะ” คองาม
(๑๑) “สมรหร” สังหารสมร คือกาม
(๑๒) “คังคธร” ผู้ทรงไว้ซึ่งคงคา (ในเกษา-ดูเรื่องแม่พระคงคา)
(๑๓) “สถานุ” ตั้งมั่น
(๑๔) “คิริษะ” เจ้าแห่งภูเขา (จอมไกรลาศ)
(๑๕) “ทิคัมพร” มีอากาศเป็นเครื่องปกปิด
(๑๖) “ภาควัต” ผู้เป็นเจ้า
(๑๗) “อิสาน” ผู้ปกครอง
(๑๘) “มหากาล”
(๑๙) “ตรยัมพกะ” สามตา
(๒๐) “ปัญจานนะ” ห้าหน้า (สำหรับบูชาให้หายไข้)
พระอิศวรสถิตบนเขาไกรลาศ ฤๅ ถ้าเสด็จลงมายังมนุษย์โลกก็สถิต ณ เมืองพาราณสี โคผู้เผือก เรียกว่าอุศุภราชบ้าง นันทิราชบ้างเป็นพาหนะ
/*55สีกายพระอิศวรเป็นสีขาว คอสีนิล เกษาสีเจือแดงมุ่นอย่างฤๅษี กรมีเป็น ๒ บ้าง ๔ บ้าง ๕ บ้าง ๑๐ บ้าง พักตรมี ๑ โดยมาก (นอกจากในปางที่เรียกนามว่าปัญจนะนั้นมี ๕ พักตร) มีเนตร ๓ เนตรกลางอยู่ที่กลางนลาตและตั้งขึ้นตรง ๆ เหมือนทรงข้าวบิณฑ์ หัตถ์ถือกรี ทรงหนังเสือ มีพระจันทร์เสี้ยวติดเหนือนลาต ทรงสังวาลเป็นงู ๑ สาย ทรงประคำทำด้วยกระโหลกศีร์ษะมนุษย์ ๑ สาย ธุหร่ำ ๑ สาย บางทีเครื่องอาภรณ์ทั้งหลายก็ใช้เป็นงูล้วน

คือพระเป็นเจ้า ซึ่งมักเรียกกันว่า พระอิศวร ใน 1
ชันตัน คือในยุคไตรเพท นาม ศีวะ ไม่มีเลย มีแต่เทวดา
(1 สย0 ๓ ฯ ,
องค์หนัง ชื่อ รุทร ซังในชนหลังมากลายเป็นพระศีวะ
ขึ้น เป็นเทพเจ้าผู้ มีอำนาจมากและคุร้าย จึ่งนับว่ามีหน่า
ทิเป็นผู้ล้างผู้ ทำลาย ในยุคไตรเพทนันพระรุทรเป็น ก
เทวดาสำคัญ “เป็นเจ้าเป็นใหญ่เหนือการสรรเสริญและ
ยัญกรรม เป็นผู้ บำบัดโรค ฯลฯ” แต่ส่วนอำนาจก็มีมาก :
ถือวัชระ ถือธนุศร และคร้ายอย่า-ยิง เป็นผู้ ทำลาย
ในยัซุรเวทกล่าวถึงพระอิศวรว่า อนิล กายแดง มี
ตาพันตา” แต่อีกแห่งหนึ่งเรียกนามว่า “ไตรยัมพก” ซึ่ง .
แปลว่าสามตา . ในหนังสือพราหมณะต่าง ๆ มีเล่าเรือง
กำเนิดพระรุทรไว้ว่า พอเกิดมาก็ร้องไห้ พระประชาบค 5:
ผู้เป็นเทพบิครถามเหตุผล ก็ตอบว่า เพราะยังไม่มีชื่อ
พระประชาบดีจึ่งให้ชื่อว่า รุทร (จากมูล “รูท“= ร้องไห้) 0
แต่อีกแห่งหนึ่งมีว่า ได้ขอชื่อถึง ๕ ครัง และได้ช็อเป็น .
สำคับ ๕ ครั้ง คือ ภพ สรรพ ปศุบดี อุครเทพ มหาเทพ
รทร อีศาน และ อศน์ ผสมอุฒิงโทพระ:ทรสำคัญ
ขั้นอีก จึ่งเรียกว่า มเหศุ5 7
% 5
๑๑๐ . สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ในชั้นรามายณะและมหาภารตะนัน ก็ยังเป็นใหญ่อยู
แล แต่ดูมีแพ้พระนารายน์บ่อย ๆ เช่นเมื่อครั้งไปช่วย
ท้าวพาณาสูร ในเรืองพระอนิรุทธ์เป็นต้น และบางแห่ง
ก็มีตั้งใจจะไกล่เกลีย ระหว่างพระอิศ วรกับพระนารายน์
ครั้นลงมาในชั้นหลัง ในหนังสือพวกปราณะนั้น ก็แล้ว
แต่หนังสือนิกายไหน ถ้าเป็นหนังสือไศพยนิกายก็ว่าพระ
อิศวรเป็นใหญ่ยิ่งกว่าใคร ๆ แต่ถ้าเป็นหนังสือไพษณพ
นิกาย ก็ชิงเอาความเป็นใหญ่ไปให้พระนารายน์ถึงแก่
ให้พระอิศวรแสดงความเคารพก็มี
ถ้าจะกล่าวสรุปความ คือพระอิศวรนั้น นิยมกัน
ว่าเป็นผู้ ผลาญ ผู้ ละลายในหน้าที่ผู้ ถ้างและผู้ ทำให้สญ
นั้น เรียกว่า พระรุทรบ้าง พระมหากาลบ้าง แต่ทาร
ล้างย่อมถือกันว่าเป็นของดี เหมือนทำให้สะอาดปราศจาก
มลทินโทษแล้ว จึ่งจะได้มีกำเนิดใหม่จึ่งเรียกพระเป็น
เจ้าผู้ บันตาลให้สะอาดเซ่นนั่ว่า พระศีวะ หรือ พระสังกร
เป็นมงคลนาม ๒ อย่าง และโดยเหตุที่ล้างแล้วก็กลับให้
เกิดขึ้นใหม่เสมอไป จึ่งเรียกว่า 0 หรือ พระ
มหาเทพ คือพระผู้เป็นเจ้าอันใหญ่ยิ่งสูงสุด เครื่องหมาย
เทนเจ้า ฯ ๑๑๑
แห่งพระอิศวรในหน้าที่ผู้สร้างขั้นใหม่นั้น คือ พระศีว-
ลึงค์ อันเป็นเครื่องหมายแห่งความเกิด และพระโยน์
คือศักดิ์ หรือแรงของพระอิศวร เป็นเครื่องหมายแห่ง
กำเนิดเหมือนกัน จึ่งมักไว้รวมกัน อีกประการหนึ่ง
พระอิศวรเป็น มหาโยคื เป็นทีม่งแห่งจิตของพราหมณ์
ทั้งปวงในทางสมถะภาวนาและเข้าญานสมาธิ เป็นยอด
แห่งธรรมปัญญา ในส่วนเป็นมหาโยคนี้ มีนามเรียกว่า
ทิคัมพร (“มีอัมพร เป็นเครื่องนุ่งห่ม” คือเปลือยกาย)
และธุรชฎฏี ( มุ่นผมอันรุงรัง”) ถ้าจะกล่าวถึงในส่วน
อภินิหารในทางทำลายให้.เรงขึ้นอีก ก็เรียกว่า พระไภรห
(“ผู้ทำลายอย่างดุ”) อีกประการหนึ่ง พระอิศวรโปรด
อยู่ตามสุสาน หรือที่เผาศพ และมีผีเป็นบริวาร จึ่งเรียก
ว่าพระ ภูเตศวร บางที่ก็มีเวลาโปรดจับระบำชนิดที่
เรียกว่า “ตาณฑพ” (นี้เป็นมูลแห่งคำ “ตันดัก” ของ
ชวา) และโดยเหตุทีมีสามตา จึ่งเรียกว่าพระ ตรีโลจนะ
หรือ ไตรยัมพก ตาที่ ๓ นั่นมีอานุภาพมาก อาจจะ
บันดาลให้เป็นไฟสังหารได้ทุกอย่าง ครั้งเมื่อกวนน้า
๑๑๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
5: อำมฤตในเกษียรสมุทรนั้น ได้นำพิษขึ้นมาก่อน พระอิศวร
คืมเข้าไปทำให้คอเขียว จึ่งได้นาม น็ลกัณฐ เมื่อพระ
จันทร์อ้อนวอนให้ช่วยพาเข้าไปในเทพสภาได้ เอาพระ-
จันทร์เป็นบีนเข้าไป (คที่เรื่อง พระจันทร์) จึ่งได้นามว่า
จันทรเศขร และเมื่อพระคงคาจะลงจากสวรรค์มาสุ่มนุษย
ภูมิ พระอิศวรเกรงว่าน้าจะท่วมโลกหมด จึ่งเอาเกศา
ท้านบกั้นไว้ จึ่งได้นามว่า คงคาธร
นอกจากนามที่กล่าวมาแล้วนี้ ยังมีอีกเป็นอันมาก
นับด้วยพัน แต่ทีสำคัญ ๆ คือ อโฆร (น่ากลัว) พักร
และ ภควัต (“พระเป็นเจ้า”) คิรีษ (จอมเขา) ทร
(ผู้จับ) อีสาน (ผู้ครอง) ชฎฏาธร (ผู้มุ่นผม “ชฎา”
แปลว่าผมที่มุ่นแล้ว) พระกาล (เวลา) กาลัญชร กปาล
.มาลิน (ใส่มาลัยหัวกะโหลก) มเหศร มฤตยุญชัย
(ผู้ชำนะมฤตยู) ปศุบดี (เจ้าแห่งปศุสัตว์) สถานุ (มั่น)
อุคร (ดคุ) วิรูปากษ์ (ตาพิการหรือแปลก)และ วิศวนาถ
หรือ วิศเวศวร (เป็นใหญ่ครองทั่วไป)
เทนเจ้า ฯ ล0
รูปพระอิศวรมักทำเป็นคนขาว มีตาสามตา ตาที
อยู่ตรงหน้าผากมีจันทร์ครึงซีกอยู่เหนือหรือล้องต"ที่ ๓
เกศามุ่นเป็นชฎา มีประคำหัวกระโหลก (มุณ์ฑมาลา)
คล้องคอ และมีสังวาลเป็นงู ศอสีนิล นุ่งหน้:เสือ หนัง
ช้าง หรือหนังกวาง มีอาสนะเป็นหนังเสือ ถือตรีศุล
ชื่อ บี่นาก บ้าง ถือธนช็อ อัชคพบ้าง ถือบัณเฑาะว์
บ้าง ถือคทายอดหัวกะโหลกชื่อ ขัฏวางค์บ้าง ถือบาศ
บ้าง มีภูตเป็นบริวาร สถานที่สถิตคือเขา ไกลาส (ท
เขียนว่า “ไกรลาส” นั่น เป็นอันแผลงเกินจากของ
เดิมไป)
พระมเหสีพระอิศวร คือพระอุมา ซึ่งเรียกว่า พระ
บรรพตีบ้าง พระมหาเทวีบ้าง หรือ พระเทวี เฉย ๆ
บ้าง เป็นบุครีท้าวหิมวัต (เขาหิมาลัย) เป็นศักดิ์ของ
พระอิศวร เพราะฉะนั้นจึ่งมีเครื่องหมายคือ พระโยน์อยู่
ด้วยกันกับพระศีวลิงค์ พระเทวีนั้นมีเป็นสองภาค ภาค
หนึ่งใจดี ภาคหนึ่งคุและมีอิทธิฤทธิ์มาก มีนามหลายนาม
ในส่วน ภาคข้างดี ชือพระอุมา เป็นนางงาม เคารี
(เหลืองและกระจ่าง) บรรพตี (ปาร์วกิ) คือหญิงขาว
- สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เขา และ เหมวกี (ไหมวติ) คือลูกท้าวหิมวัต ชูคัน=
.มาตา (มารดาโลก) และ ภพนี (ภวนิ) ในส่วนภาค
ข้างตุ ชื่อ ทรคา (ผู้เข้าถึงมิได้) กาฬ และ ศยามา
(คำ) จัณฑี และ จัณฑิกา (ตุ) ไภรพี (น่ากลัว)
ในภาคคน์มีผู้บูชามาก เพราะกลัวกันมาก วิธีบูชานั้น
ร้ายกาจ คือประการหนึ่ง สมมติกันว่าโปรดเห็นเลือด
หรือเห็นคนตาย เพราะฉนั้น จิ่งมีเอาคนไปฆ่าบูชายัญ
บ่าง หรือมีผู้เลื่อมใสศรัทธาไปทำร้ายร่างกายตนเอง
ถวายบ้าง เช่นเอาเบ็คเดี๋ยวหลังและไกวไปมาจนเนื้อหลุด
ฉะนี้เป็นต้น อีกประการหนึ่ง มีวิธีบูชาเรียกว่า“ตานตริก”
คือ ทำให้พระเทวีมัวเพลิกเพลินทอดพระเนตรแต่การ
ถา (คือการเสพเมฤน อันนับว่าเป็นองค์ของการ
สร้างหรือใหกำเนิด) จะได้ทรงลืมนึกถึงการอยากเห็น
เลือดและความเจ็บความตาย วิธีบูชาทั้งสองประการนี้
เป็นวิธีที่เกิดขึ้นในชั้นหลัง ๆ เมื่อความคิดของชนชาว
มัธยมประเทศ เลวทรามต่าช้าลงกว่าชั้นยุคไทรเพทเป็น
อันมากแล้ว การบูชาด้วยวิธีอันร้ายกาจ เช่นฆ่าคนบูชา
ยัญหรือด้วยอาการอันลามกต่าง ๆ นั่น รัฐีบาลอังกฤษใน
เทพเจ้า ฯ 2 4
ยินเดียได้ประกาศห้ามหมดแล้ว รูปพระเทวีโดยมากมัก
มี ๑๐ แขน ถืออาวุธต่าง ๆ ทุกมือ ในภาคทุรคามีสี
กายเหลืองรูปร่างหมดจดงดงาม ขีเสือ ในภาคกาลีมีสี
กายคำ รูปร่างน่าเกลียดน่ากลัว มีเลือดหยดตามปากและ
ตัว งูเป็นเครื่องแต่ง และมีหัวกะโหลกหรือหัวคนตัค
ใหม่ ๆ ห้อย หรือถือไว้ ส่วนนามและเรื่องราวยังอยู่อีก
มากและพิสตาร เหลือที่จะเก็บมาไว้ได้ในทีน จึ่งงค
ไว้ก่อน
พระอิศวรกับพระนางเทวิมีโอรส ๒ องค์ คืย
๑. พระคเณศ ซึ่งเรียกว่า พระวิฆเนศ (เป็นใหญ่
ม ม ม ฒ ๓ เ ส
ข้ามความขัดข้อง) คณบดี (เป็นใหญ่ในคณะ ชื่อเดียว
กับคเณศนั้นเอง) อชุรถ (ขีหนู) มีหัวเป็นช้าง จ๋งได้.
นามว่า คชานน คชวัทน์ คชมุขและ กรีมข มีงาเดียว
(เพราะถูกขวานปรศุรามหักไปเสียงาหนึ่ง) จึ่งได้นามว่า
เอกทนต์ เป็นผู้ที่มักอวด จึ่งเรียกว่า เหรัมพ์ นอกจาก
ก (หุยาน) ลัมโพทร (ท้องยาน)
ทวิเทห (ตัวสองลอน) เป็นต้น ๒. พระขันทกุมาร
(ส์กันท) เกิดมาสำหรับสังหารท้าวตารกาสุร ผู้ครอง
5  สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
(ร็ประ (ซึ่งข้างเราเรียกว่าท้าวตรีบุรัม) เป็นเทพเสนาบดี
จึ่งเรียกว่า เสนาบดีบ้าง มหา:สนาบ้าง สิทธิเสน (ผู้
นำสิทธา) และ ยธรงค์ (รบเก่ง) “มีนกยงชื่อปรวาณ์
เป็นพาหนะ จึ่งได้ชือว่า มยุรอาสน์ มยุรรถ (ขนกยูง)
และ มยุรเกตุ (นกยูงเป็นธง) ในส่วนที่เป็นลูกพระ
อิศวร เรียกว่า พระกุมาร ถือหอก จึ่งเรียกว่า ศักดิธร
แต่นอกจากหอกม็ธนและศรด้วย ส่วนทีชนะตารกาสุร
เง 1
ม็ ๒ หัว จึ่งเรียกว่า ทวาศากษ์ (๑๒ ตา) และรูป
ทรงคีจึ่งชื่อ อุชูภาย (ฤชุกาย)
พาหนะของพระอิศวรคือโคอศุภราชเผือกผู้ อันม
นามว่า นนที หรือ ศั้งกายนเป็นเจ้าแห่งสัตว์จตุบาท
ทั้งหลาย แต่ไม่ใช่เป็นโคอยู่เสมอทุกเวลา ถ้าเวลายย่
ปรกติทีวิมานไกรลาส พระนนทิมีรูปอย่างมนุษย์ กระท่า
หน้าทีเป็น มนเทียรบาล และหัวหน้าพวกบริวารพระอิศวร
มีไม้เท้าถือสำหรับตำแหน่งด้วย และในเมื่อพระอิศวร
ทรงระบำตาณฑพ เป็นหน้าที่พระนนทิตีตะโพน จึ่งได้
นามว่า นาทิเทห และตาณฑพตาลิก (คือผู้ให้จังหวะ)
เทพเจ้า ฯ ลอๆ
หมายเหตุ ข้าพเจ้าขอเชิญผู้อ่านสังเกตตูในที่นี้ว่า
โคอุศภราชนนทินันใ เมื่อพระอิศวรจะเสด็จแห่งใคจึ่งจะ
เป็นพาหนะให้ซี แต่เมื่ออยู่ปรกติก็ทำหน้าที่เป็น กรมวัง
เพราะฉะนั่นตรากระทรวงวังแต่เดิมนั้น ตราใหญ่ที่เรียก
ว่า “เทวคดากรงพระนนทิ๊การ” น่าจะ.ปืนรูปพระอิศวร
ทรงโคอุศุภราช (นนทิ) แปลว่าเสนาบคีกระทรวงวัง
(พระนนที่) ดำเนินพระบรมราชโองการ (รับรับสังพระ
อิศวร) ตราน้อยที่เรียกว่า “พระนนทิการ” นั้น น่า
จะเป็นรูปโคอศุภราช (พระนนทิ) อยลำพัง แปลว่า
เป็นคำสังเสนาบดีวังเอง เข้ารอยพระยมทรงสิงห์ (ใหญ่)
กับสิงห์ (น้อย) ดังนี้ ที่มาทำรูปพระนนทิการเป็นยักษ์
ไปนั้น ถ้าจะว่าเหลวทีเดียวก็ไม่ได้ เพราะพระนนทิ
อย่ปรกติรปเป็นภต และไม้เท้าสำหรับตำแหน่งนั้นจะเห็น
เป็นคะบองยักษ์ไปก็เป็นได้ ในชั้นตันผู้ที่คิดตราเขาคงรู้
เรื่อง แต่มาชันหลังลืม ๆ กันไปแล้ว จึ่งเลยไม่มีใครรู้
เค้า ที่จริงตราใหญ่นาจะเรียกว่า ” พระมหาเทพทรง
พระนนทการ” และทำเป็นรูปพระอิศวรทรงโค ตรา
น้อยกงเรียกว่า  พระนนทิการ” และจะทำเป็นรูปโคอยู่
ลำพังหรือถ้าจะอวกรู้ให้มากอีกสักหน่อย ทำพระนนท๊การ
เป็นคนถือไม้เท้าก็ใช้ได้ -- ว.ป.ร. :
เทพเจ้า ฯ ๑5

***
๔. พระอุมา มเหสีพระอิศวร มีนามต่าง ๆ ตามปางต่าง ๆ หลายปางคือเช่นนี้ คือ
(๑) “อุมา” เป็นบุตรีทักษะโอรสพระพรหมธาดา ในชั้นต้นทักษะไม่สมัครยกให้พระอิศวร แต่พระพรหมขอให้จึ่งตกลง ในปางนี้มีเรื่องว่าครั้งหนึ่งทักษะได้มีการสมโภชใหญ่ แต่ไม่อัญเชิญพระอิศวรไป ณ ที่นั้น เพราะดูถูกว่าเป็นยาจกโสมม พระอุมาเสียใจจึ่งโดดเข้ากองกูณฑ์เผาตัวตาย แล้วได้นามว่า
(๒) “สตี” คือเป็นหญิงที่ซื่อตรงดี ต่อมาหญิงที่เข้ากองไฟขณะเผาศพสามี จึ่งเรียกว่า “สตี”
(๓) “ปรรวตี” ฤๅ “อุมาไทมะวตี” เป็นบุตรีท้าวหิมวัต (คือเขาหิมาลัย) กับนางเมนาบุตรีแห่งเมรุ นี่คือเมื่อเผาตัวเป็นสตีแล้ว มาเกิดใหม่
(๔) “เคารี” นี้เป็นปางเดียวกับปรรวตี ตามเรื่องว่าสีกายดำ พระอิศวรเย้าเรื่องสีกาย พระปรรวตีจึ่งออกไปอยู่ป่าและเข้าฌานอยู่จนพระพรหมประทานพรให้สีกายกลายเป็นทอง
/*56ที่กล่าวแล้วข้างบนนี้ พระอุมาเป็นเทวีแท้ และเป็นองค์มเหสีพระอิศวร แต่นอกจากนี้ยังมีปางของพระอุมา ซึ่งดูเหมือนจะเป็นของที่มาพ่วงเข้าภายหลัง เช่นทุรคาและกาลีเป็นต้น ซึ่งมีลักษณะผิดกับพระอุมาบางทีมาก ๆ และไม่เกี่ยวแก่เรื่องรามายณะ จึ่งมิได้กล่าวถึงในที่นี้
๕. พระคเณศร์ ฤๅ วิฆเนศร์ เรียกว่าโอรสของพระอิศวรและพระอุมา (ปรรวตี) พราหมณ์นับถือว่าเป็นเจ้าแห่งวิทยาการต่าง ๆ เรื่องราวที่กล่าวถึงกำเนิดของพระคเณศร์มีต่าง ๆ หลายอย่างและเรื่องที่เล่าว่าเหตุไรเศียรจึ่งเป็นเศียรช้างก็มีต่าง ๆเหมือนกัน นอกจากคเณศร์ เรียกว่า “คณปติ” (คณบดี) ซึ่งแปลความอย่างเดียวกันก็ได้ “วินัยกะ” (พินายของไทยเรา) ก็เรียก “เอกทันตะ” ก็เรียก เพราะมีงาเดียว เดิมมี ๒ งาบริบูรณ์ แต่ครั้งหนึ่งปรศุราม (รามสูร) ขึ้นไปเฝ้าพระอิศวรที่เขาไกรลาศ พระอิศวรบรรทมหลับอยู่ พระคเณศร์จึ่งห้ามมิให้เข้าไป ปรศุรามถือว่าเป็นคนโปรดจะเข้าไปให้ได้ เกิดวิวาทกันถึงรบกัน พระคเณศร์จับปรศุรามด้วยงวงปั่นขว้างไปจนปรศุรามสลบ ครั้นฟื้นขึ้นปรศุรามจึ่งจับขวานขว้างไป พระคเณศร์เห็นขวานจำได้ว่าเป็นของพระอิศวรประทานจึงไม่ต่อสู้ แต่ก้มลงรับไว้ด้วยงาข้างหนึ่ง งานั้นก็สะบั้นไปทันใด ฝ่ายพระปรรวตีกริ้วปรศุราม กำลังจะทรงแช่ง ก็พอพระนารายน์ซึ่งเป็นที่เคารพแห่งปรศุรามแปลงเป็นกุมารมาวิงวอนขอโทษ พระปรรวตีจึ่งประทานโทษให้ (เรื่องนี้มาจากคัมภีร์พรหมาไววรรตะปุราณะ วิลสันแปล)
รูปพระคเณศร์ที่มักทำ มีเศียรเป็นศีร์ษะช้าง โดยมากมี ๔ กร แต่ ๖ กร ๘ กร ฤๅ ๒ กรก็ใช้ กายอ้วนใหญ่ หนูเป็นพาหนะ
๖. พระขันทกุมาร เรียกตามสังสกฤตว่า “สกันทะ” ฤๅ /*57“กรรติเกยะ” อีกนัยหนึ่งเรียกว่า “พระอรชุน” เป็นจอมพลแห่งทัพสวรรค์ตามคัมภีร์ปุราณะต่าง ๆ ว่าเป็นโอรสพระอิศวรและพระปรรวตี ครั้นว่าจะนำเรื่องเหล่านี้มาเล่าไว้ก็จะฟั่นเฝื่อ จึ่งจำต้องงดไว้
รูปที่ทำโดยมาก กายเป็นสีทอง บางทีมี ๖ เศียร ๑๒ กร นกยูงเป็นพาหนะ
๗. พระพรหมา เป็นพระเป็นเจ้าองค์ ๑ ในหมู่พระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ในศาสนาพราหมณ์ นับถือว่าเป็นผู้สร้างสรรพสิ่งทั้งปวง เป็นสยัมภู คือเกิดขึ้นเองอีก กำเนิดของพระพรหมนี้ ตามคัมภีร์ต่าง ๆ ข้างศาสนาพราหมณ์มีเรื่องเล่าไว้ต่าง ๆ กันหลายอย่าง พระมนุูกล่าวว่าแรกบังเกิดนั้นเป็นไข่ฟองใหญ่ก่อน ไข่แตกออกแล้วจึ่งเป็นองค์พระพรหม แต่หนังสือมหาภารตะ และคัมภีร์ปุราณะบางฉบับว่าพระพรหมาได้เกิดขึ้นในดอกบัวหลวง ซึ่งผุดขึ้นมาจากนาภีพระนารายน์ พรหมาปุราณะกลับว่าพระพรหมา ฤๅในที่นี้เรียกว่า “อาปวะ” ได้แบ่งพระองค์เป็น ๒ ภาค เป็นชายภาค ๑ หญิงภาค ๑ และพระนารายน์ได้เกิดมาแต่ภาคทั้ง ๒ นี้ แล้วพระนารายน์จึ่งสร้างพระวิราช ซึ่งเป็นผู้ได้เป็นบิดาของมนุษย์คนแรก แต่ในคัมภีร์นี้เองมีฎีกาอธิบายไว้ว่า ในชั้นต้นพระนารายน์ได้สร้างพระอาปวะฤๅ วิศิษฎ ฤๅ วิราชขึ้น โดยอาศัยกำลังพระพรหมา แล้วพระวิราชจึ่งสร้างพระมนูซึ่งเป็นบิดาแห่งมนุษย์ทั้งหลายอีกชั้น ๑ ข้อความที่นำมากล่าวไว้โดยสังเขปเช่นนี้ ก็พอจะแสดงให้เห็นได้แล้ว ว่าการที่จะเล่าเรื่องพระพรหมามิใช่ง่ายนัก และพระพรหมากับพระนารายน์ดูแย่ง ๆ กันเป็นผู้สร้างอยู่ มิหนำซ้ำพระอิศวรกับพระพรหมาก็แก่งแย่งกันอีก ว่าใคร/*58สร้างใคร ในคัมภีร์ปุราณะอัน ๑ กล่าวว่า แรกเริ่มเดิมทีก่อนที่จะมีโลกทั้งหลายขึ้น มีแต่มหากาล (คือพระอิศวร) อยู่องค์เดียว พระมหากาลได้ถูพระกรซ้ายด้วยนิ้วพระหัตถ์ จนเกิดพองขึ้นเป็นรูปไข่มีสีคล้ายทอง ไข่นี้พระมหากาลได้ต่อยเป็น ๒ ภาค ภาคบนทำเป็นสวรรค์ ภาคล่างเป็นแผ่นดิน ในกลางเป็นพระพรหมา ซึ่งพระมหากาลได้มอบธุระให้เป็นผู้สร้างต่อไป ดังนี้ แต่ข้อที่ว่าพระพรหมาเป็นผู้สร้างพระอิศวรนั้น คือสร้างพระรุทระขึ้นจากหน้าผาก แต่เรื่องราวของพระพรหมามีอีกมากมายเกินกว่าที่จะนำมาลงไว้ในที่นี้
พระพรหมาเป็นพระเจ้าองค์ ๑ ก็ดี แต่มีผู้บูชาน้อยนัก ทั่วทั้งมัชฌิมประเทศมีเทวสถานที่บูชาพระพรหมโดยเฉพาะอยู่แห่งเดียวที่ตำบลปุษกะระ ในแขวงอาชมีรเท่านั้น พวกพราหมณ์นิยมกันว่าพระพรหมาเป็นผู้สร้างได้กระทำกิจสำเร็จแล้ว จึ่งไม่ต้องมีสถานไว้ให้มาสถิต และบำบวงเฉพาะวันเพ็ญมาฆมาสปีละครั้งเป็นพื้น
นามพระพรหมาที่ใช้อยู่อย่างมากนอกจากพรหมา คือ:-
(๑) “ธาตา” (ธาดา) ผู้สร้าง
(๒) “อาตมภู” เป็นขึ้นด้วยตนเอง
(๓) “ประชาปติ” (ประชาบดี) เป็นใหญ่ในประชา
(๔) “โลเกษ” เป็นเจ้าโลก
(๕) “หิรัณยครรภ” เกิดแต่ท้อง (ไข่) ทอง
(๖) “กมลาศน์” นั่งบนดอกบัวหลวง
(๗) “สวิตฤปติ” ภัศดาแห่งนางสวิตฤ
(๘) “อทิกวิ” กระวีที่ ๑
/*59รูปพระพรหมา มีสีกายแดง สี่เศียร ทรงเครื่องขาว หัตถ์ ๑ ถือไม้เท้า อิกหัตถ์ ๑ ถือถาดสำหรับอามิสพลี มีห่าน (ฤๅหงส์) เป็นพาหนะ
///
พรหมา (พ์รหมา)
พระเป็นเจ้าผู้สร้างโลก มีกำเนิดจากไข่ เป็น
มหาปชาบดี ยอดแห่งฤษีทั้งหลาย
เมื่อพระพรหมาได้สร้างโลกขึ้นแล้ว โลกจะคง
อยู่ได้มีกำหนด ๑ วันของพระพรหมา คิดเป็นบีมนุษย์
ได้สองร้อยสิบหกโกฏิปี (เขียนเป็นตัวเลข ๒,๑๒๐,๐๐๐
๐๐๐) เมื่อสิ้นวัน ๑ ของพระพรหมาแล้ว มีไฟบรร์-
ลัยกัล ปีไหม้โลกและสรรพสัตว์วัตถุทั้งปวง เว้นแต่พระ
มหาฤษีทั้งหลาย เทวดาทั้งหลาย และธาตุทั่ง ๕ (คือ
กิน น้า ลม ไฟ อากาศ) พระพรหมาบรรทมหลับ
คืนขึ้นแล้วจึ่งจะสร้างโลกใหม่ อันจะคงอยู่ไปได้อิก
วัน ๑ ของพระพรหมา และจะวนเวียนไปเช่นนั้จน
บรรจบครบ ๑๐๐ บีของพระพรหมา (ซึ่งถ้าจะคำนวณ
เป็นปี่มนุษย์จะต้องเขียนด้วยเลข ๑๕ ตัวจึ่งจะพอ) จึ่งจะ
ถึง.วลามหาประลัย คือเวลาอันกระจัดกระจายอันใหญ่ยง
พระพรหมาเองก์คดี พระฤษีก็คี เทวดาก็ดี และทุกสึง
ทุกอย่างจะกระจัดกระจา“แยกออกเป็นธาตุต่าง ๆ อย่างที่
เป็นอยู่แต่เดิมที
พระพรหมาน ออกนามบ่อย ๆ ในพิธี แต่มีเทว-
สถานสำหรับพระพรหมาโดยเฉพาะเพียงแห่งเดียว คือ
ที่ตำบลบุษกร แคว้นอาชมีร์ มัธยมประเทศซึ่งเป็น
พยาน ปรากฏว่าพราหมณ์มิได้บูชาพระพรหมาโดยลำพัง
เลย มักบูชาพร้อมกับพระอิศวรหรือพระนารายน์ (ทั้งนี้
น่าจะเป็นเพราะเห็นว่าพระพรหมพระทัยเข็น ๆ และไม่
ใครจะอวตารลงมาตึงตั้งในโลก จึ่งไม่ใคร่ต้้องประจบ
ประแจงนัก รวบรวมความก็แปลว่าไม่กลัว จึ่งไม่ต้อง
ประจบ ซึ่งเป็นธรรมดาโลกฉะน้อยู่)
พระพรหมานั่น ว่าสีกายแดง (ไม่ใช่ขาว) มีสี
หน้า จึ่งเรียกว่า จัตงานน หรือจัตรมุข และ อัษฎกรรณ
(แปดหุ) มีสีกร เครื่องมือมีธารพระกร ช้อน (สำหรับ
หยอดเนยในไฟ) กับมีประคำ มีธนุช็อ ปริวิตะ มี
หม้อน้าและ (ในชั้นหลัง ๆ) คัมภีร์มเหสี คือ พระสรัสวดี
เทวีผู้อุปถัมภ์การศึกษา และเรียกว่า พระพราหมี ก็เรียก
พาหนะคือ หงส์ (ท่าน) จึ่งมีนามว่า หงสวาหน ที่สถิต
เรียกว่า พรหมพฤนทา
เทพเจ้า ฯ จ
พระพรหมาน์ ถูกแย่งอภินิหารไปให้พระอิศวร
และพระพิษณเสียมาก จนกระทั่งช็อก็ถูกแย่ง เซ่น
นารายน์เดิมก็เป็นชื่อพระพรหมา แต่ถูกแย่งไปให้พระ
พิษณุ หนังสือพวกปราณะนั้นแลอยู่ข้างจะตุถูกพระ
พรหมามาก จึ่งมีถูกพระอิศวรลงโทษก็มี เกิดในดอกบัว
จากนาภิพระพิษณุก็มี ถึงในรามายณะก็ตถูกพอใช้อยู่
และพ"ะพรหมานั้น ดูมีอัธยาศัยที่ขัดใครไม่ได้  ใคร
ขอพรก์ให้ทั้งนั้น ยักษ์มารที่กำเว็บก็มักเป็นเพราะได้พร
พระพรหมา (ที่ฝ่ายเราว่าพระอิศวรเป็นผู้ให้พรนัน
เห็นจะหลงไป โดยเหตุที่ตกอกตกใจว่าพระอิศวรเป็น
ยอดอย่างหนึ่ง และฉวยเอาศัพท์ว่า “โลเกศ” และ
“ปรเมษฐ์” ซึ่งเป็นนามพระพรหมไปยกให้พระอิศวร
นั้นอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งที่จริงไม่ควรจะให้เป็นไป เพราะ
พระอิศวรไม่ใช่เทวดาที่มักใจเย็น หรือมีลักษณะเป็น
คนแก่อย่างพระพรหม ไม่เชื่อขอให้เทียบกันดเถิด คูที
ศิวะต่อไป) ื
นามพระพรหมา นอกจากที่กล่าวมาแล้ว ยังมิทีใช้
กันอยู่อีกบ่อย ๆ คือ วิธี เวธา ท์รุหิณ และสรัษฏฤ
แปลว่าผู้สร้าง ธาตา (ธาต์ฤ) และ วิธ-ตา (วิชาต์ฤ)
แปลว่าผู้ทรงไว้ ปิตามหา (บิดาใหญ่) โลเกศ (จอมโลก)
ปรเมษฐ์ (เป๊1ใหญ่ยิ่งในสวรรค์) สนัต (เก่า) อาทิกวี
(กวีแรก) .

***
๘. พระสรัสวดี (สะรัสวติ) เป็นมเหสีพระพรหมธาดา พวกพราหมณ์นับถือว่าเป็นเจ้าของปัญญาและวิทยาทั้งหลาย เป็นมารดาแห่งพระเวท และเป็นผู้คิดหนังสือเทวนาครี พระสรัสวดีนี้พระพรหมาได้สร้างขึ้น คือแบ่งภาคจากพระองค์ (ดูเรื่องพระพรหมา) เพราะฉะนั้นบางทีก็เรียกว่าพรหมบุตรี บางทีก็พระสรัสวดีเป็นมเหสีพระนารายน์ ตามความนิยมของพวกพราหมณ์ไวษณวะนิกาย (คือพวกนับถือพระนารายน์) มีเรื่องเล่าว่า เดิมพระนารายน์มีมเหสี ๓ องค์ คือพระลักษมี ๑ พระสรัสวดี ๑ พระคงคา ๑ แต่ไม่เป็นที่ปรองดองกัน พระนารายน์จึ่งยกพระสรัสวดีให้พระพรหม ยกพระคงคาให้พระอิศวร คงไว้แต่พระลักษมี
พระสรัสวดีนับว่าเป็นเทพธิดาแม่น้ำ ในมัชฌิมประเทศมีลำน้ำชื่อสรัสวดี (ซึ่งชาวอินเดียเดี๋ยวนี้เรียกว่า “สูรสูตี”) ข้างประจิมทิศแห่งแม่น้ำยมนา ในคัมภีร์พระเวทกล่าวถึงแม่น้ำสรัสวดีมากกว่าแม่น้ำคงคา จึ่งเข้าใจได้ว่า ในโบราณสมัยนับถือลำน้ำนี้มากกว่าแม่พระคงคา ในคัมภีร์ปุราณะต่าง ๆ มีนามมเหสีพระพรหมหลายนาม แต่ดูตามข้อความในมัตสาปุราณะทำให้เข้าใจว่าองค์เดียวมีหลายนาม คือพระพรหมได้แบ่งภาคพระองค์เองออกเป็นพระเทวีองค์ ๑ อันมีนามปรากฏว่า ศตรูปาบ้าง สวิตฤบ้าง สรัสวดีบ้าง พราหมณีบ้าง ดังนี้ แต่มีเรื่องราวในสกันทะปุราณะเล่าถึงเรื่องพระวิตสฤมีความหึงหวงกับพระคายะตฤซึ่งเป็นชายาพระพรหมอีกองค์ ๑ ในปัทมะปุราณะก็มีเรื่องคล้าย ๆ กันอีก แต่ในวราหะ/*60ปุราณะกล่าวถึงพระสรัสวดี เรียกนามว่า คายะตฤบ้าง สรัสวดีบ้าง มเหศวรี (ซึ่งเป็นนามของพระอุมาอันหนึ่ง) บ้าง สวิตฤบ้าง แต่โดยมากเรียกว่าสรัสวดี
รูปพระสรัสวดีเป็นหญิงสาว สีกายขาวนวล มี ๔ กร หัตถ์เบื้องขวาถือดอกไม้ บูชาพระพรหมหัตถ์ ๑ ถือคัมภีร์ใบลานอีกหัตถ์ ๑ หัตถ์เบื้องซ้ายถือสายสร้อยไข่มุก เรียกว่าศิวมาลาแทนประคำหัตถ์ ๑ ถือกลองเรียกว่า “ทมรรวะ” (ที่ไทยเราเรียกว่าบัณเฑาะว์) อีกหัตถ์ ๑ แต่ที่ทำเป็นถือพิณและนั่งบนดอกบัวหลวงก็มี
๙. พระอินทร์ ในคัมภีร์ไตรเพท ซึ่งเป็นมูลรากแห่งศาสนาพราหมณ์นั้น พระอินทร์เป็นพระเจ้าใหญ่ยิ่งกว่าเทพยทั้งหลาย นับว่าเป็นเจ้าแห่งฟ้า เป็นผู้ถือไว้ซึ่งอสุนีบาต และเป็นผู้บันดาลให้ฝนตกเพื่อบำรุงพืชผลทังปวงในแผ่นดิน ต่อมาภายหลังเกิดมีพระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ขึ้น พระอินทร์จึ่งนับถือลดหย่อนลงมาเป็นชั้นรอง พระอินทร์นั้นมิได้นับว่าเป็นสยัมภู คือมิได้เกิดขึ้นเอง มีบิดามารดา ที่ว่าเป็นโอรสแห่งเท๎ยาส (ฟ้า) กับปฤถวี (ดิน) และเป็นเชษฐาแห่งอัคนีก็มี แต่กล่าวเป็นอย่างอื่นก็มี เป็นเจ้าผู้ครองสวรรค์ มีกำหนด ๑๐๐ ปีสวรรค์ ครั้นเมื่อครบกำหนดแล้วก็ต้องละทิพยสมบัติ มีเทวดาอื่นขึ้นเสวยทิพยสมบัติแทน บางทีมนุษย์ที่ได้บำเพ็ญตะบะฌานกล้าพอ ก็สามารถจะได้ครองสวรรค์เหมือนกัน
นามของพระอินทร์มีต่าง ๆ หลายอย่าง เหลือที่จะเก็บรวบรวมมาให้หมดได้แต่ที่ใช้อยู่บ่อย ๆ คือ
(๑) “อมรินทร์” เป็นใหญ่ในหมู่อมร
(๒) “เทวปติ” “เทวเทวะ” เป็นใหญ่ในหมู่เทวดา
/*61(๓) “สุรปติ” (สุรบดี สุรบดินทร์ สุรินทร์ ฯลฯ) เป็นใหญ่ในหมู่สุร
(๔) “มเหนทร” ฤๅ “มหินทร” ใหญ่ยิ่ง
(๕) “สักระ” ฤๅ “สักรินทร์ ” ผู้มีความสามารถยิ่ง
(๖) “วัชรี” ฤๅ “วัชรินทร์” ผู้ถือเพชราวุธ
(๗) “สวรรคปติ” (สวรรคบดี) จอมสวรรค์
(๘) “เมฆวาหน” ผู้ทรงเมฆ
(๙) “วฤตระหา” ผู้สังหารวฤตระ คือความแห้งแล้งในแผ่นดิน
(๑๐) “ทิวัสปติ” เจ้าแห่งอากาศ
(๑๑) “วาสวะ” (วาสพ) เป็นใหญ่ในหมู่วสุเทพทั้ง ๘ มีพระเพลิงเป็นต้น
(๑๒) “ศตกรตุ” ฤๅ “ศตมขะ” เจ้าแห่งการบวงสรวงมีกำหนดได้ร้อย (คือ พิธีอัศวเมธ ๑๐๐ ครั้ง ซึ่งเป็นผลให้ผู้ที่กระทำได้เป็นพระอินทร์)
(๑๓) “สหัสรากษะ” ฤๅ “สหัสนัย” พันตา
(๑๔) “ศจีปติ” ภัสดาแห่งนางศจี
รูปพระอินทร์บางทีมี ๔ กร ๒ หัตถ์ถือหอก หัตถ์ที่ ๓ ถือเพชราวุธ หัตถ์ที่ ๔ ว่าง แต่โดยมากมักมีแต่ ๒ กร มิีตาทั่วกาย ทรงช้าง หัตถ์ขวาถือเพชราวุธ หัตถ์ซ้ายถือธนู
พาหนะมีช้างชื่อไอราวัต (ไอยราพต) ฤๅ เอราวัณก็เรียก กับมีม้าขาวชื่อ อุจไฉหศระวัส มีรถคัน ๑ สารถีชื่อมาตลี วิมานเรียกว่าไวชยันตะ (ไพชยนต์ ) ฤๅ เวชยันต์ มีสวนนันทนะอุทยาน นครที่สถิตชื่ออมรวดี ซึ่งอยู่บนเขาเมรุ
/*62ตามหนังสือมหาภารตะกล่าวว่า เมือง (อมรวดี) นี้ มีวิมานอันงดงามเป็นที่อยู่ของชาวเมือง ไม่มีนครใดที่จะงดงามเสมอเหมือนได้ ในสวนมีต้นไม้หลายพรรณอันเป็นที่ร่มรื่น บ้างมีผลอันมีโอชารสเลิศ บ้างมีดอกอันส่งกลิ่นหอมหวาน เหล่าอัปสรอันรูปงามอย่างยิ่งทำให้เป็นที่จำเริญเนตรชาวนคร ทั้งมีผู้ชำนาญในการขับร้องและสรรพดุริยางค์หาที่เปรียบมิได้ ต่างทำให้เป็นที่เพลิดเพลินใจด้วยสำเนียงอันไพเราะ นครนี้พระวิศุกรรมเป็นผู้สร้าง วัดโดยรอบ ๘๐๐ โยชน์ สูง ๔๐ โยชน์ บรรดาเสาทำด้วยเพชร์ และวิมาน บัลลังก์ ทั้งเครื่องประดับประดาทั้งปวง ล้วนทำด้วยทองนพคุณ
///
อินทร์ (อินทร)
ในยุคไตร!พท พระอินทร์เป็นเทวดาอันเป็นที่
นับถือมาก แต่ไม่ใช่เทวดาทีเป็นสวยัมภูว คือไม่ได้
สร้างตนเอง มีเทวดาและเทวีเป็นชนกชนนี นัยว่า ๆ
ผิวเป็นสีแสดหรือสีทอง (เหตุไรมาถึงเราจึ่งกลายเป็น
เขียวไปก็หาทราบชัดไม่ แต่ข้าพเจ้าได้พยายามตรวจคันคู
เห็นรปที่เขียนมาจากอินเดียก็ทาเขียว เพราะฉะนั้น
ลง สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ไม่ใช่มาเปลี่ยนส็ในเมืองเรา คงเปลี่ยนมาแต่ถิ่นเดิมเอง
ว.ป.ร.) กับมีกล่าวว่ามีแขนยาวมาก แต่นัยว่า ๆ เปลี่ยน
รูปได้หลายอย่างตามใจ ยานทีโปรดทรงคือรถทอง
เทียมม้าแดงคู่หนึ่งมีขนคอและหางยาว หัตถ์ขวาถือ
วัชระ ซึ่งเป็นของโปรดกว่าอย่างอื่น แต่นอกจากนั่น
ยังมีอาวุธอย่างอื่นอีกคือศร . ขอ ร่างแห สำหรับใช้ตลบ
ศักร โปรดเสวยน้าโสม ซึ่งทำให้มีความกล้าหาญใน
การสงคราม เบป็นเจ้าเป็นใหญ่แห่งอากาศ เป็นผู้กำกับ
ฤตูกาลและให้ฝน พระอินทร์นั่นใช้วัชระ (คือสายพ้า)
รบกับพฤตศาสุรอยู่เป็นเนืองนิตย์ พฤตาสุร (ว์ฤต์ร) นั่น
คอตัวผิร้ายอันเป็นองค์แห่งความแห้งแล้ว และความ
ไม่คีแห่งฤดูกล พรระอินทร์จึ่งต้องคอยรบและกำราบ
เพื่อให้ปล่อยฝนให้ตก จึ่งได้ฉายาว่า พฤตหน (ว์ฤต์รหน)
กลับมีเรื่องว่าครงหนังมือสุรชื่อปาณีหรือวลาสุร ( วล )
ได้ขโมยโคของพวกฤษีเจ้าไปทังฝูง พระอินทร์ไปตาม
โคนันได้และฆ่าวลาสร จึ่งได้ฉายาว่าวัลภิท (วลภิท)
ในเทวาสุรสงคราม พระอินทร์เป็นผู้นำเทวดาไปปราบ
เทพเจ้า ฯ ล๐6
อสุร (คือสิงชั่วร่ายต่าง ๆ ในดินพ่าอากาศ) ได้ทำลาย
เวียงผาของฮสุรเสียเป็นอันมาก จึ่งได้ฉายาว่าปรันทร
(ปุรันทร) คือผู้ทำลายเวียง ในพระไตรเพทมีบทสรร-
เสริญพระอินทร์เป็นอันมาก เพราะชนอริยกะถือกันว่า
พระอินทร์เป็นเทพารักษ์ของพวกตน โดยเฉพาะเป็นผู้นำ
พวกอรียกะรบกับพวกหทัสยุ ซึ่งอยุ่ในแดนมัธยมประเทศ
ก่อนที่พวกอริยกะได้อพยพเข้าไป ตามไตรเพทปรากฏว่า
พระอินทร์มีมเหลืองกค์หนึ่ง ซึ่งเรียกว่า อินทราณ์
(อิน์ท์ราณี) บ้าง เอนทรี (ไอน์ท์ร) บ้าง ศจี บ่าง
ซึ่งทำให้พระอินทร์มีฉายาขึ้นว่าศจิบดี (ศจิปติ) คือผัว
นางศจิ
ต่อมาในชันหลัง ๆ พระอินทร์อยู่ข้างจะตกตำลง
มามาก คือ ลงมาเป็นรองพระเป็นเจ้าทั้งสาม แต่
ก็คงเป็นใหญ่ในเทวดาชั้นดาวดึงส์สวรรค์ จึ่งได้มีนามว่า
เทวินทร์ เทเวศร์ เทวบดคี สุรินทร์ อมรันทร์ ฯลฯ
ยังทรงคุณวิเศษต่าง ๆ อย่างเช่นที่เคยมีมาแล้วในชั่น
ไตรเพท แต่สังเกตได้ว่าอิทธิฤทธิ์น้อยลงบ้าง เพราะมี
เวลาแพ้อสร (เช่นแพ้เมฆนาทลูกทศกัณฐ์ อันได้นาม
๑๕๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ว่า อินทรชิต) และสู้อสุรไม่ได้ ต่องไปวานกษัตริย์
มนุษย์ไปช่วย (เช่นวานท้าวทศรถในเรืองรามเกียรต์
และวานท้าวทุษยันต์ในเรื่องศกุนตลาเป็นต้น) ทั้งความ
ประพฤติของพระอินทร์ก็ดทรามลงมาก มีเทียวทำซู้กับ
เมียใคร ๆ บ่อย ๆ จนเกิดความใหญ่หลายครัง เช่นใน
มหาภารตะมีเรืองเล่าว่า พระอินทร์ทำชู้ กับนางอหลยา
ชายาพระโคตมดาบส จนถูกสาปให้บังเกิดมีเป็นรูปโยนี
ผุคขึ้นเต็มตัว และเผยได้ฉายาว่า สโยนี้ แต่ภายหลัง
วิงวอนกันอย่างไรอย่างหนึ่ง รปโยนีที่ตามตัวนันจึ่ง
กลายเป็นตาไป เลยได้ฉายาว่า เนตรโยนิ และ สหัส-
รากษะ (สหัสรากษ) หรือ สหัสนัยน์ (พันตา) และ
การที่ต้องแพ้ท้าวราพณาสุรจนอินทรชิตจับไปได้นั้น ก
เป็นส่วนหนึ่งแห่งทัณฑกรรม ในการที่ทำชู้ กับชายาพระ
โคคม กับในมหาภารตะว่าพระอินทร์เป็นพระบิดาพระ
อรชน
: พระอินทร์ ในชั้นหลัง ๆ นี้ บอกรูปกันว่าเป็น
คนผิวนวล ขีม้าขาว หรือ ขีช้าง ถือวัชระ หรือศร
บ้าง พระขรรค์บ่าง
เทนเจ้า ฯ ๑๕๑
นามพระอินทร์ที่เรียกกันอยู่บ่อย ๆ (นอกจากที่
กล่าวมาแล้วช่างตัน ) คือมเหนทร์ ศักระ มัฆวาน
วาสพ มีฉายาทีใช้บ่อย ๆ (นอกจากที่กล่าวมาแล้ว) คือ
เพชรปาณี (วัชรปาณี) แปลว่า ผู้ถือวัชระ เมฆวาหน
แปลว่า ขีเมฆ ศัตกระตุ (ศตก์รตุ) แปลว่า ผู้ได้ทำ
พิธีร้อยครัง (คือทำพิธีอัศเมธร้อยครง จึ่งได้ผลานิสงส์
เป็นใหญ่ในเทวดา) มรตวาน แปลว่า เป็นเจ้าลม
สวรรคบดี เป็นใหญ่ในสวรรค์เหล่านี้เป็นต้น
โอรสพระอินทร์ชื่อ ไชยันต์ (ชยันต์) เมืองชื่อ
อมรวดี (อมราวติ) ปราสาทชื่อ เวชยันต์ หรือ ไพชยนต์
(ไวช์ยันต) สวนชื่อ นันทน์ (นัน์ทน) ๑ จิตรลคา
(จิตร์ลตา) ๑ ปารสก หรือ ปารษย์ (ปารษ์ย) ๑
ช้างชื่อ ไอราพต (ไอราวต) หรือเอราวัณ (ไอราวณ)
ม้าชื่อ อุจไฉศรพ (อุจไฉห์ศรวัส ) รถชือ วิมาน
(หรือเวชยันต์ก็เรียก) สารถีชือ มาตุลิ (มาตลิ) ศรชื่อ
ศักรธน พระขรรค์ช็อ ปรัญชะ

***
๑๐. มเหสีพระอินทร์ มเหสีพระอินทร์นั้น ตรวจดูตามหนังสือต่าง ๆ ว่า มีองค์เดียว และโดยมากเรียกว่า “อินทราณี” ฤๅ “ศจี” แต่มีนามอีกหลายอย่าง โปรเฟสเซอร์โมเนียร์วิลเลียมส์ในหนังสือพจนานกรมอังกฤษสังสกฤตได้กล่าวไว้ว่า “มเหสี (ของพระอินทร์) มีนามเรียกว่าศจี อินทราณี ศักราณี มโฆนิ อินทรศักติ ปุโลมชา และเปาโลมี” ดังนี้ ในคัมภีร์ฤคเวทมีกล่าวว่า “ตามบรรตดาสตรีทั้งหลาย อินทราณีมีโชคดียิ่งกว่าหญิงทั้งสิ้น เพราะว่าภัสดาของนางจะมิได้สิ้นชีพลงด้วยชราภาพเลยในเบื้องหน้า” ข้อนี้มิสเตอร์วิลกินส์อธิบายว่า เพราะพระอินทร์จะเปลี่ยนไปกี่องค์ ๆ นางอินทราณีก็คงยังเป็นอัครมเหสีของผู้เป็นพระอินทร์ต่อ ๆ ไป ในสวรรค์คงจะต้องมีผู้ใดผู้หนึ่งเป็นใหญ่ปกครองโลกสวรรค์ และนางอินทราณี ขอเป็นอัครมเหสีของจอมสวรรค์เสมอ เพราะฉะนั้นจึ่งนับว่าไม่มีเลยที่ภัสดาของนางอินทราณีจะต้องสิ้นชีพลงเพราะชราภาพ
/*63โปรเฟสเซอร์โมเนียร์วิลเลียมส์กล่าวว่า พระอาทิตย์กับพระอินทราณี มีโอรสองค์ ๑ ชื่อชยันตะ แต่มิสเตอร์วิลกินส์ว่าเทพบุตรนี้ชื่อจิตรคุปตะ และว่าเกิดมาจากครรภ์นางโค เพราะพระอุมาได้สาปนางฟ้าทั่วไปมิให้มีบุตรได้ นางอินทราณีบำเพ็ญกุศลกรรมต่าง ๆ เพื่อขอพรให้มีบุตร จึ่งได้จิตรคุปตะเทพบุตรมาสมประสงค์ แต่จะทรงครรภ์เองมิได้ จึ่งให้นางโคทรงครรภ์แทน และเมื่อนางโคคลอดบุตรนั้น นางอินทราณีก็รู้สึกเจ็บเหมือนหนึ่งคลอดบุตรเอง
///
ธตรปุ๊ เป็นนามเรียกท้าวโลกบาลผู้รักษาทิศบูรพา
และเป็นอธิบคีแห่งภูตหรือคนธรรพ์ (ตามความสันนัษ-
ฐานว่า คือตัวพระอินทร์นั่นเอง เพราะคำว่า ธตรร
ก็แปลว่ารังเมือง หรือใช้ตามภาษาไทยโบราณว่า
“งำเมือง” และในตำรับที่กล่าวด้วยโลกบาล ก็ว่าทิศ
บูรพาเป็นของพระอินทร์)
***
๑๑. พระปรรชันย์ อธิบายยากว่ามีลักษณะและหน้าที่อย่างไร ตามคำสรรเสริญก็มีต่าง ๆ ว่าเป็นฝนบ้าง เป็นพายุบ้าง เป็นเมฆบ้าง เป็นฟ้ากัมปนาทบ้าง เพราะฉะนั้นดูแย่ง ๆ หน้าที่กับพระอินทร์อยู่ ในรามายณะกล่าวชัดว่ามีตัวต่างหากจากพระอินทร์ แต่กำเนิดเป็นอย่างไร รูปร่าง สีสรร เป็นอย่างไร ค้นหาไม่พบ
๑๒. พระอาทิตย์ เป็นโอรสพระกสปประชาบดีกับนางอทิติในคัมภีร์ฤคเวท กล่าวถึงพระอาทิตย์ว่าเป็นโอรสนางอทิติองค์ ๑ และเรียกนามว่าสุริยะ ว่าเป็นองค์เดียวกับพระอัคนีก็ว่า ในคัมภีร์ที่กล่าวแล้วนั้นมีว่านางอทิติมีโอรส ๘ องค์ แต่องค์ ๑ พิการ นางจึ่งทิ้งเสีย พี่น้องมีความสงสารจึ่งช่วยแก้ไขให้หายพิการ และให้นามว่าวิวัสวัต ต่อมากล่าวพระอินทร์ ๑ พระสุรยะ ๑ พระอัคคี ๑ รวม ๓ นี้ได้บำเพ็ญตะบะต่าง ๆ มาก จนได้เป็นใหญ่กว่าเทพยเจ้าทั้งหลาย ตามที่ว่ามาแล้วว่า พระอาทิตย์เป็นโอรสนางอทิตินั้น บางทีก็มีกล่าวว่าเป็นโอรสพระเท๎ยาส บางแห่งว่านางอุษัสเป็นมเหสีแห่งสุรยะ แต่บางแห่งก็ว่าเป็นมารดา แต่ในคัมภีร์ปุราณะโดยมากว่าเป็นโอรสพระกสปกับนางอทิติ ในวิษณุปราณะมีเรื่องเล่าถึงพระ/*64อาทิตย์ว่าได้นางสังคนา บุตรีพระวิศุกรรมเป็นมเหสี มีเรื่องราวยืดยาว แต่จะนำมาเล่าในทีนี้ก็จะฟั่นเฝือนัก จึ่งงดไว้ (ดูในเรืองพระเสาร์ด้วย)1
นามของพระอาทิตย์ ถ้าจะกล่าวถึงในหมู่เทวดานพเคราะห์เรียกว่า “ระวิ” (ระพี) นอกจากนามที่ได้กล่าวมาแล้วข้างบนนี้ ยังมีที่เรียกอยู่มากอีกคือ “ทินกร” “ทิวากร” “ภาสกร” “ประภากร” “อาภากร” เป็นต้น
ตามคัมภีร์ไตรเพทว่าพระสุรยะนั้น “เนตรทอง กรทอง ชิวหาทอง ทรงรถเทียมม้าเท้าด่างขาว” ตามคัมภีร์ปุราณะบอกรูปพระอาทิตย์ว่า สีกายแดงแก่ มี ๓ เนตร ๔ กร ถือดอกบัวเผื่อน ๒ หัตถ์ หัตถ์ที่เหลืออีก ๒ หัตถ์นั้น หัตถ์ ๑ ให้พร หัตถ์ ๑ กวักให้บูชา นั่งบนดอกบัวหลวงมีรัศมีเปล่งปลั่งทั้งกาย มีสารถีคือพระอรุณ
///
อาทิตย์ (อาทิตย์ )
ในไตรเพทมีพระอาทิตย์ ๓ องค์ มีพระวรุณาทิตย์
เป็นอาทิ เป็นโอรสแห่งพระอทิติ ๆ นั้นมีโอรส ๕ องค์
เทนพเจ้า ฯ 5๕๐
แต่ทอดทั้งพระมรรตตาณฑะเสียองค์หนึ่ง คงนำไปเฝ้า
พระเป็นเจ้าแต่ ซ องค์ แต่ภายหลังไกล่เกลี่ยกันอย่างไร
จึ่งเป็นอันตกลงรับพระมรรตตาณฑะ นันเป็นอาทิตย์ ด้วย
พระอาทิตย์ทั้ง ๕ คือ ๑. วรุณาทิทย์ ๒. มิตราทิตย์
๓. อวิยมาทิตย์ ๕. ภคาทิตย์ ๕. องศาทิตย์ ๒. อืนทรา
ทิตย์ ๓. ธาตราทิตย์ ๕. สุริยาทิตย์ พระสุริยาทิตย์
นี้แหละคือพระมรรตตาณฑะ ที่พระชนนีไม่รับและไม่
พาไปเฝ้าเทวดา เพราะฉะนั้นจึ่งมิได้ไปอยู่ในเทวโลก
อย่างพระอาทิตย์อีก ๓ องค์ คงเที่ยวขับรถอยู่ระหว่าง
เทวโลกกับมนุษยโลกจนทุกวันนั้ (ตู สุรัย ต่อไป)
สรข์ หรือ สุวิย
คือเทวดาที่มักเรียกกันว่า พระอาทิตย์ เพราะเป็น
ลูกพระอทิติ (คูที่อทีติ และอาทิตย์) ในพระเวท พระสุรย์
เป็นผู้ให้แสงและความอบอุ่น และบ้างก็เรียกว่า สวิตถุ
(สวิต์ฤ) ชิรถเทียมม้าสีแคง ๓ ตัว
พระสุรย์น กล่าวว่ามีชายาหลายนาง แต่ที่มีชื่อเสียง
และมีเรื่องราวสนุกที่สุดคือนาง สัญญา ผู้เป็นบุตรีพระ
วิศวกรรม มีลูกด้วยกันคือพระมนูไววัสวัต หรืออิก
นัยหนึ่งเรียทว่า ท้าวสัตยพรต ๑ พระยม หรือ ธรรม-
ราชา ๑ นางยมี หรือ ยมนา (ลำน้ำ) ๑ (พระสุรย์
นันกายรุ่งโรจน์เหลือทน นางสัญญาจึ่งจัดให้นาง ฉายา
ไปเป็นเมียแทน ตัวนางสัญญาเองหนืออกไปบวชเป็น
โยคินีอยู่ในบ่า และเพื่อจะมิให้ผัวจำได้ จึ่งจำแลงเป็น
นางม้า ได้นามว่า อัศวินี พระอาทิตย์ก็จำแลงเป็นม้า
ไปเป็นผัว เกิดลูกด้วยกัน คือ พระอัศวิน แฝดคู่ ๑
กับพระเวรันต์ ๑ พระอาทิตย์พานา.กลับมายังสำนัก
แล้ว พระวิศวกรรมผู้เป็นพ่อตาจึ่งเอาพระอาทิตย์กลึง
ส ม« ๑“ ส 1 สจ อ ๑ ส 4
เพือขัดขุดผิวทสว่างออกเสียส่วน ๑ ใน้ ๕ ผิวทีกลึงขค
ออกแล้วนั้น พรระวิศวกรรมได้เก็บเอาสร้างจักรถวาย
พระนารายน์ ๑ ตรีศุลถวายพระอิศวร ๑ คทาให้ท้าว
กุเวร ๑ หอกให้พระขันทกุมาร ๑ และทำอาวุธแจก
เทวดายื่น ๆ ได้อีกเป็นอันมาก
เทพเจ้า ฯ อร0
ร «ย เซ จ
พระสุรย์นน ในรามายณะว่าเป็นพ่อพญาสุครีพกบี-
ราชผู้ครองนครกิษกินธยา (ขีคซินธ) ในมหาภารตะว่า
เป็นพ่อท้าวกรรณะผู้ ครองแคว้นองคราษฎร์ (เบ็งคอล)
ผู้ เป็นเสนาบดีแม่ทัพฝ่ายโกรพ ในหริวศว่า พระสรย์
เป็นพ่อพระมนูไวว้สวัต พระมนุเป็นพ่อท้าวอิกษวาก
ผู้เป็นบรมชนก แห่งกษัตริย์สุรัยวงศ์ ผู้ ครองนครศรีอโย-
ธยาและมิถิลา และพระมนุมีธิตาชือนางอิลา ซึ่งได้ไป
เป็นมเหสีพระพุธเทวราช พระพุธกับนางอิลามีโอรส .
คือท้าวปรรพบรมกษัตริย์แห่งจันทรวงศ์ กับมีความน็ยม
กันว่าพระสุรย์เมื่อจำแลงเป็นม้าอยู่นัน ได้พบพระฤษ์
ชือยาญวัลกย์ได้บอกพระอรชุนยัชุรเวท ให้แก่พระยาญ-
วัลกย์
รูปพระสุรย์มีสีกายแคง เป็นคนร่างเล็ก ๆ ขีรถ
เทียมม้า ๓ ตัว หรือตัวเคียว ซ หัว มีรังสีรอบตัว มี
สารถ็ชื่อ อรณ นครที่สำนักชื่อ วิวัสวดี หรือภาลวค์
นอกจากนางสัญญาผู้เป็นมเหสี และนางฉายาผู้เป็นสนม
พระอาทิตย์มีชายาอีก ๓ นาง คือ สวรรณี ๑ สวาดิ ๑
มหาวิรยา ๑
นามพระสุรยาทิยย์มีที่ใช้อยู่บ่อย ๆ คือ สวิตถุ
(ผู้ เลี้ยง) ก (ผู้สว่าง) ภาสกร (ผู้ ทำแสงสว่าง)
ทินกร (ผู้ทำกลางวัน) อรหบดี (เป็นใหญ่ในวัน)
โลกจักษ (ตาโลก) กรรมสากษี (พยานกรรม)เคราะหราช
(เจ้าแห่งตาว) คภัสติมาน (มีแสง) สหัสรกิรณ (มีแสง
พันหนึ่ง) วิกรรตตนะ (ผู้ถูกตัดแสงสว่าง คือถูกขด)
***
๑๓. พระจันทร์ ฤๅโสมเทพ - ในชั้นต้นโสมเทพเป็นเทวดาองค์หนึ่ง ซึ่งมิใช่พระจันทร์ แต่มาภายหลังจึ่งกลายเป็นพระจันทร์ไปด้วย ในฤคเวทว่าพระโสมเป็นเจ้าแห่งน้ำโสม ซึ่งนับถือกันว่าเป็นโอสถวิเศษ โสมเป็นชื่อไม้เถาชนิด ๑ เรียกชื่อตามภาษาละตินว่า “อัสเคล์ปิอัส อซิดะ” (Asclepias acida) มีใบน้อย ดอกสีขาวเล็ก ๆ อยู่ปลาย ๆ เถา มียางขาว ๆ รสฝาด ชาวมัชฌิมประเทศนับถือกันมาก ในคัมภีร์ฤคเวทกัณฑ์ที่ ๙ เต็มไปด้วยคำสรรเสริญต้นโสมและพระโสมเทพ ตามคัมภีร์เวทนั้น กล่าวว่าพระโสมเทพได้บุตรี ๓๓ องค์ของพระประชาบดีเป็นชายา แต่พระโสมโปรดนางโรหินีมากกว่านางอื่น ๆ นาง ๓๒ มีความหึงจึ่งกลับไปหาบิดา พระโสมวิงวอนขอรับคืนไปและรับว่าจะเลี้ยงดูให้เสมอกัน แต่แล้วลืมคำนี้เสีย พระประชาบดีจึ่งสาปพระโสมให้เป็นโรคฝีในท้อง (เพราะเหตุฉะนี้/*65พระจันทร์จึ่งได้ผอมลงทุกวันจนดับหายไป แล้วจึ่งค่อยเกิดขึ้นใหม่อีก ซึ่งมนุษย์เห็นปรากฏอยู่เป็นข้างขึ้นข้างแรมจนกาลบัดนี้)
ในวิษณุปราณะซึ่งเป็นหนังสือชั้นใหม่กว่าไตรเพท กล่าวว่าพระโสมเทพ (คือพระจันทร์) เป็นโอรสพระอตฤมุนีพรหมบุตร แต่ว่าเกิดมาจากมหาสมุทรเมื่อกวนน้ำอมฤตก็ว่า กับมีเรื่องต่อไปว่าพระจันทร์ได้กระทำพิธีราชสุยะมีบุญญาธิการมาก เกิดกำเริบขึ้นจึ่งไปลักพานางดารามเหสีพระพฤหัสบดีไป พระพฤหัสบดีจะพูดว่ากล่าวอย่างไร พระโสมเทพก็ไม่ฟัง พระพรหมว่ากล่าวก็ไม่ฟัง เทพฤๅษีทั้งหลายไปว่ากล่าวก็ไม่ฟัง จนเกิดมีสงครามขึ้น พระอินทร์กับเทวดาฝ่าย ๑ พระโสมกับอสูรอีกฝ่าย ๑ จนนางดาราเองได้ความเดือดร้อนร้องขอบารมีพระพรหมธาดาเป็นที่พึ่ง พระพรหมธาดาจึ่งบังคับให้พระโสมคืนนางดารา แต่นางดารามีครรภ์อยู่แล้ว พระพฤหัสบดีจึ่งสั่งให้บุตรคลอดออกมา บุตรนี้คือพระพุธ ฝ่ายพระพฤหัสบดี ครั้นเมื่อนางดาราได้สารภาพแล้วว่าพระจันทร์เป็นบิดาแห่งกุมารนั้น ก็มีความพิโรธ จึ่งเผานางเสียจนเป็นเถ้า (เพราะพระพฤหัสบดีนี้ว่าเป็นองค์เดียวกับพระอัคนี) แต่พระพรหมได้ชุบนางขึ้นใหม่ และโดยเหตุนางได้ล้างบาปแล้วด้วยเพลิง พระพฤหัสบดีจึ่งรับไว้เป็นมเหสีอย่างเดิม ฝ่ายพระสมุทรมีความพิโรธพระโสมผู้เป็นโอรส จึ่งตัดรอนเสีย แต่พระลักษมีผู้เป็นภคินีได้ช่วยวิงวอนขอหย่อนโทษบ้าง พระสมุทรจึ่งยอมถอนคำสาปให้ส่วน ๑ แล้วพระลักษมีได้ช่วยวิงวอนพระอุมา ขอให้พระโสมได้กลับขึ้นไปบนสวรรค์ พระอุมาทูลวิงวอนพระอิศวร ๆ จึ่งเอาพระจันทร์ติดเหนือนลาตของพระองค์ แล้วเสด็จไปในสมาคมแห่งเทวดาทั้งหลาย พระพฤหัสบดีเห็นเช่นนั้นก็มีความ/*66ขุ่นเคืองยิ่งนัก จนพระพรหมต้องไกล่เกลี่ยว่า ให้พระจันทร์อยู่เสียนอกสวรรค์ แต่ให้เป็นเจ้าแห่งดาวและพฤกษชาติทั้งหลาย
รูปพระจันทร์เป็นมนุษย์ สีกายขาว ๒ กร ทรงรถเทียมม้าขาว
///
ตามเรื่องราวในหนังสือพวกปราณะโดยมาก ว่า
พระจันทร์เป็นโอรสพระอัตริมน็กับนางอนสุขา และ
หวีวศกิกล่าวเช่นกัน พระจันทร์ได้บุตรีพระทักษะเป็น
ชายา ๒ซ องค์ (นี้คือนักษัตรทัง ๒%) แต่พระจันทร์
มีความลำเอียงรักนางโรหิณีมากกว่าผู้อื่น นางยืนๆ พา
กันไปพ้องพระทักษะ พระทักษะไปว่ากล่าวก็ไม่มีผลอัน
ใค พระฤๅษีมีความโกรธจึ่งแข่งให้พระจันทร์เป็นหมัน
และให้เป็นผี่ในท้องด้วย แต่พวกบุตรีช่วยกันวิงวอนขอ
โทษ พระทักษะจึิ่งผ่อนผันว่า โรคนันให้เป็นพัก ๆ
เพราะฉะนั่น พระจันทร์จึ่งไม่คงเต็มควงอยู่อย่างพระยา-
ทิตย์ แต่เวลา “ซุบ” ลง และกลับเต็มขีนอีกเสมอๆ ไป
พระจันทร์ได้ทำพิธีราชสุยะครั้งหนึ่ง ซึ่งทำให้มี
ความกำเว็บมาก จนได้ไปพานางดาราผู้เป็นมเหสีพระ
พฤหัสบดีไป และแม้พระพฤหัสบดีขอดี ๆ ให้คืนก็ไม่
พั่ง พระพรหมมาว่ากล่าวก็ไม่เช็อ จึ่งเกิดเป็นเหตุให้
วิวาทกันใหญ่จนถึงรบกัน พระศุกร์ซึ่งไม่ชอบกับพระ
พฤหัสบดีมาก่อนแล้วนันเข้าข้างพระจันทร์ และบรรคดา
ทานพ แทตย์ และคสุรยิน ๆ ซึ่งเป็นศิษย์พระศุกร์ก็เข้า
ข้างพระจันทร์ พระอินทร์และเทวดายิน ๆ เข้าข้างพระ-
พฤหัสบดีผู้เป็นอาจารย์ (พระพฤหัสบดีและพระศุกร์เป็น
ฤๅษีทั้งค่) การเทวาสุรสงครามครังนั้นว่า “เสียงสะเทือน
ไปทั่วไทรภพ” พระอิศวร (ซึ่งอยู่ข้างพระพฤหัส) ได้
เอาตรีพื้นพระจันทร์ขาดกลางตัว พระจันทร์จึ่งได้นามว่า
ภัคนาตม ในที่สุก พระพรหมาได้ท้ามการสงคราม และ
บังคับให้พระจันทร์ส่งนางตาราคินแก่พระพฤหัสบดี นาง
ดารานันมีบุตรติดท้องไปคนหนัง ซึ่งในที่สุดนางจึ่งรับ
ว่าเป็นลูกพระจันทร์ กุมารน์ได้นามว่า พระพุธ และเป็น
ปฐมชนกแห่งจันทรวงศ์ (คุจันทรวงศ์ ต่อไป) ส่วน
พระจันทร์นั้นถูกห้ามมิให้ไปในทีชุมนุมเทวดาอีก พระ
จันทร์ไปวิงวอนพระอิศวร ๆ เอาพระจันทร์ทำเป็นปันเข้า
ไปในที่ชมนม จึ่งเข้าไปได้
นามและฉายาพระจันทร์มีอยู่มาก ท์ใช้บ่อย ๆ
คือ โสมอินทุ (“หยาด” เช่นหยาตน้ำ ชื่อนเรียกเนื่อง
มาจากโสม ตทีโสม ต่อไป) ศศึ (“ลายเหมือนกระต่าย”)
ศศิธร (“ทรงไว้ซึ่งกระต่าย”) นิศากร รัชนิกร รัชนิกฤต
( “ผู้สร้างกลางคืน” ) นักษัตรนาถ ( “เป็นใหญ่ในนัก
ษัตร”) ศีตมารีจิ (“มีแสงเย็น”) สิตางศุ ( “มีแสง
ขาว”) มฤคลางกะ (“ลายเหมือนกวาง”) ศิวเสขร (“ปน
พระศิวะ”) กุมุทบดิ (“เป็นใหญ่ในตอกบัว”) เศวตวาซ็
( “มีมาขาว”)
ตำรับปราณะว่า รถพระจันทร์มีสามล้อ ม้าสิบ
ตัวที่เทียมนันมีสีเหมือนคอกมะลิ และที่เทียมนั้นเป็น
หน้ากระดาน คือข้างขวาแห่งคานห้าตัว ซ้ายห้าตัว
โสม
(๑) คือน้าที่คันจากต้นไม้ชนิดหนึ่งเรียกว่า ตัน
โสม เป็นไม้เถา เรียกชือตามภาษาละตินว่า “อัสเค็ลปี-
อัสอซิคะ” (/เ5๐1อ๓่85 อ6182) เถานี้เมื่อค้นเป็นนำขาว
ขาว หมักไว้ก่อนแล้วจึ่งใช้เป็นเครื่องสังเวยเทวดาและ
พราหมณ์คิมต่อไป เมื่อคืมแล้วมีเมาและทำให้ราเริง
พวกพราหมณ์ชอบกันมาก ถึงแก่กล่าวว่าใครได้คืมโสม
แล้วได้แลเห็นสวรรค์ ในพระฤคเวทมีกล่าวเรืองน้าโสม
นี้เป็นอันมาก มีคำสรรเสริญและกล่อม กับในหนังสือ
พราหมณะมือธิบายโสมพลิไว้หลายอย่าง มีข้อความวิจิตร
พิสดารมาก โสมนันยกย่องเรียกว่า “ราชัน” และเป็น
เทวดาผู้มีอานุภาพมาก อาจจะบำบัดโรคได้ทุกอย่าง ให้
ทรัพย์บังเกิดแก๊ผู้นับถือ และเป็นใหญ่ยิงกว่าเทวดาทง
ปวง เพราะอาจจะบันดาลให้เทวดาทำอะไร ๆ ได้อย่าง
ใจ (คือดื่มเข้าไปแล้วเมานั้นเอง) พระอินทร์เป็นผู้ที
โปรดน้าโสมมาก เราจาหเกะไร้ท
ไม่โปรดเท่าน้าโสม
(๒) คือพระจันทร์ ตังแต่ในยุคไตรเพทแล้ว
ได้นามว่าโสมเทพ ชะรอยจะเป็นเพราะมีแสงขาวเหมือน
น้าโสมเมื่อแรกค้น อภินิหารต่างๆ ของโสมนัน ก็มา
งรง สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาค่าร
ยกให้พระจันทร์เป็นอันมาก เช่นมีนามว่าโอสถิบคี (เจ้า
แห่งยา) เป็นผู้คุ้มเกรงรักษาพลีกรรมและการบำเพ็ญกุศล
โสมนันนิยมกันว่าเป็นยาอันประเสริฐ เพราะ
เป็นยาอันเย็นระงับความโกรธปองร้ายได้ เพราะฉะนั้น
เมื่อระงับโกรธแห่งผู้อื่นได้ด้วยความคี จิ่งเรียกว่า “ชนะ
ได้ด้วยโสม” และคำที่ใช้โซ่นนัก็ติดมาจนถึงในพุทธ
ศาสนาของเรา จึ่งยังมีปรากฏอยู่ในคาถา “ พาหุ) ” ว่า
สมเด็จพระมหามุนินทร์ ทรงชำนะนางจิญจาได้ ด้วย โอสถ
อันประเสริฐ คือ โสม ดังน

***
๑๔. พระอังคาร “มังคละ” ก็เรียก “ภุมมะ” ก็เรียก ไม่ปรากฏว่ากำเนิดเป็นอย่างไร (ค้นยังไม่พบ) มิสเตอร์วิลกินส์กล่าวว่า เป็นเทวดาองค์เดียวกับพระขันทกุมาร รูปเป็นคน สีกายแดง ๔ กร ภูษาอาภรณ์แดง ทรงแกะเป็นพาหนะ
๑๕. พระพุฒ (ฤๅพุธ) โอรสพระจันทร์ กับนางดารา (ดูในเรื่องพระจันทร์)
๑๖. พระพฤหัสบดี เป็นครูแห่งเทวดาทั้งหลาย ตามไตรเพทว่าเป็นองค์เดียวกับพระอัคนี แต่มาภายหลังจึ่งนิยมกันว่าเป็นฤๅษี โอรสพระอังคีรสพรหมบุตร (ดูในเรื่องพระจันทร์ด้วย)
๑๗. พระศุกร์ เป็นโอรสพระภฤคุมุนีพรหมบุตร เป็นครูแห่งพวกแทตย์ และว่าเนตรบอดข้าง ๑ ที่เนตรบอดนั้น มีเรื่องเล่าว่า เมื่อพระนารายน์เป็นพระวามนาวตาร ไปยังที่พิธีการของพลิราชจอมแทตย์ ศุกรได้ห้ามพลิราชมิให้ๆ สิ่งใดแก่พระวามนาวตาร แต่พลิราชได้ลั่นวาจาแล้วว่าจะยกแผ่นดิน ๓ ย่างให้แก่พระวามนาวตาร จึงตกลงเป็นจะให้และเป็นหน้าที่ของพระศุกร์ผู้เป็นปโรหิตของพลิราชที่จะอ่านมนต์และเทน้ำกรดให้หลั่ง แต่พระศุกร์ทราบแล้วว่า ถ้าแม้ให้ตามพระวามนาวตารขอก็แผ่นดินก็คงจะตกไปเป็นของพระวามนาวตารทั้งสิ้น จึ่งหายตัวลงไปสิงอยู่ในกลดน้ำ และกันไว้มิให้น้ำนั้นไหลออกมาได้ ฝ่ายพระวามนาวตารเล็งเห็นว่าพระศุกร์ลงไปกันน้ำไว้ จึ่งหยิบฟางหญ้าคาแยงลงไปในกรดถูก/*67เนตรพระศุกร์เจ็บปวดทนมิได้ จึ่งต้องเปิดให้น้ำไหล และเนตรพระศุกร์จึ่งบอดข้าง ๑ พระศุกร์นี้นับถือกันว่ามีวิทยาขลังสามารถจะชุบคนตายให้ฟื้นขึ้นได้
สีกายเลื่อมประภัสสร ภูษาอาภรณ์สีเช่นกัน
๑๘. พระเสาร์ ว่าเป็นโอรสพระอาทิตย์กับนางฉายา ฤๅอีกนัยหนึ่งว่าเป็นโอรสพระพลรามกับนางเรวะดี ตามเรื่องที่ว่าเป็นโอรสพระอาทิตย์กับนางฉายานั้น มีข้อความกล่าวไว้ในวิษณุปุราณะว่า นางสังคณา (ฤๅนัยหนึ่งเรียกว่า สรัณยา) บุตรีพระวิศุกรรมเป็นมเหสีพระสุรยะ อยู่ด้วยกันจนมีเทพบุตร ๓ องค์ แล้วนางสรัณยาทนรัศมีพระอาทิตย์มิได้ จึ่งจำต้องหลบหนีไป ให้นางฉายาอยู่แทน พระสุรยะก็ไม่รู้สึกอยู่หลายปีว่าสับตัวกัน จนอยู่มาวัน ๑ นางฉายามีความโกรธพระยมผู้เป็นโอรสพระสุรยะกับนางสังคณา นางจึ่งกล่าววาจาแช่งพระยม และผลก็มีแก่พระยมตามคำแช่ง ตตามธรรมดาคำแช่งของมารดาจะมีผลอันใดแก่บุตรก็หามิได้ เพราะฉะนั้นพระสุรยะจึ่งทราบได้ว่านางฉายามิใช่มารดาของพระยม
พวกพราหมณ์ถือว่าพระเสาร์เป็นเทวดาเคราะห์ร้าย ดังปรากฏอยู่ในหนังสือพรหมาไววรรตะปุราณะ เล่าเรื่องพระคเณศร์ว่า เมื่อพระคเณศร์ประสูติแล้วเทพยดาทั้งหลายได้พากันไปเฝ้าพระอิศวรกับพระปรรวดี และได้เข้าไปชมพระคเณศร์เรียงองค์กัน พระเสาร์ก็ไปในที่นั้นด้วยแต่ก้มหน้าอยู่ ตาหาดูพระกุมารไม่ พระปรรวดีตรัสถามว่า เหตุไฉนจึ่งไม่แลดูพระกุมาร พระเสาร์ตอบว่าวัน ๑ พระเสาร์กำลังเข้าฌานรำลึกถึงคุณพระนารายน์ มเหสีของพระเสาร์เข้ามา พระเสาร์ก็หาได้ปราศรัยฤๅสำแดงความชื่นชมโสมนัสอย่างใดไม่ นางมีความโกรธจึ่งสาบไว้ว่า ถ้าพระ/*68เสาร์แลดูผู้ใดให้ผู้นั้นพินาศ ฝ่ายพระปรรวดีได้ทราบเรื่องแล้ว ก็ยังขืนวิงวอนให้พระเสาร์ดูพระกุมาร พระเสาร์เรียกพระธรรมราชา (พระยม) ให้เป็นพยานว่าได้รับอนุมัติแล้ว จึ่งมองดูพระคเณศร์ ทันใดนั้นเศียรพระคเณศร์ก็หลุดจากกายลอยไปยังไวกูณฐ์และเข้าบรรจบกับองค์พระนารายน์ จนพระนารายน์ต้องขึ้นทรงครุฑไปยังลำน้ำปุษปะภัทร์ ตัดศีร์ษะช้างที่นอนหลับอยู่ริมลำน้ำนั้นมาติดแทนเศียรพระคเณศร์ที่สูญไป พระอิศวรกับพระปรรวดีมีความยินดีประทานพรต่างๆ แก่บรรดาเทวดาและฤๅษีชีพราหมณ์ที่ไปเฝ้า เว้นแต่พระเสาร์นั้นพระปรรวดีได้แช่งให้ขาเขยกต่อมา
รูปพระเสาร์ สีกายดำ มี ๔ กร ภูษาอาภรณ์ดำ และมิสเตอร์วิลกินส์ว่า ทรงนกแร้งเป็นพาหนะ ตามตำราโหรของไทยว่าทรงเสือ
๑๙. พระราหู ว่าเป็นโอรสพระพฤหัสบดีกับนางสิงหิกา ตามความที่นิยมกันว่าพระราหูอมพระอาทิตย์และพระจันทร์ในเวลาอุปราคานั้น มีเรื่องเล่ามาว่า เดิมพระราหูเป็นอสูร แต่เมื่อเวลากวนน้ำอมฤตนั้น ได้แปลงรูปเป็นเทวดา พระอาทิตย์กับพระจันทร์ซึ่งนั่งอยู่ด้วยกันได้ทูลท้วงแก่พระนารายน์ว่า มีอสูรตน ๑ ได้กินน้ำอมฤตแล้ว พระนารายน์จึ่งตัดเศียรอสูรนั้นเพื่อลงอาญา แต่อสูรนั้นได้น้ำอมฤตแล้ว เพราะฉะนั้นทั้งเศียรทั้งกายก็มิได้ตาย พระนารายน์จึ่งตั้งนามภาคเศียรว่าราหู ให้อยู่ทางที่ลับแห่งจันทรโคจร ตั้งนามกายภาคว่าเกตุ ให้อยู่ทางที่แจ้งแห่งจันทรโคจร กับอนุญาตว่าเพื่อแก้แค้น ให้ราหูมีเวลาได้เข้าใกล้พระอาทิตย์พระจันทร์และกระทำให้มัวมล ร่างกายซูบผอมและดำไป
รูปพระราหู สีกายดำ มิสเตอร์วิลกินส์ว่าขี่สิงห์เป็นพาหนะ แต่ตำราโหรไทยเราว่าขี่ครุฑ
/*69๒๐. พระเกตุ เป็นภาคกายแห่งอสูรราหูเมื่อถูกพระนารายน์ฟันเป็น ๒ ภาค (ดูในเรื่องพระราหู)
รูปพระเกตุ มิสเตอร์วิลกินส์ไม่กล่าวว่าเป็นอย่างไร ตำราโหรไทยว่ากายสีทอง ทรงนาคเป็นพาหนะ
๒๑. พระเพลิง (อัคนี) เป็นที่นับถือของพวกพราหมณ์โบราณมาก จึ่งมีเรื่องเล่าถึงมาก นัยหนึ่งว่าเป็นโอรสแห่งอากาศและปฤถวี นัยหนึ่งว่าเป็นโอรสพระพรหมาธิราช และเรียกนามว่าพระอภิมาณี นัยหนึ่งว่าเป็นโอรสพระกัสปกับนางอทิติ จึ่งนับว่าเป็นอาทิตยะองค์ ๑ นัยหนึ่ง (ในหนังสือชั้นหลัง) ว่าเป็นโอรสพระอังคีรส ราชาแห่งปิตรีทั้งหลาย (คือบิดาของมนุษย์) อีกนัยหนึ่งว่าเป็นองค์เดียวกับพระพฤหัสบดี คำสรรเสริญบท ๑ ซึ่งโปรเฟสเส้อร์โมเนียร์ วิลเลียมส์ได้แปลลงไว้ในหนังสือชื่อ “อินเดียนวิสดอม” บอกลักษณะพระเพลิงแจ่มแจ้งดี มีใจความตามคำสรรเสริญนั้นว่า “มีแสงสว่าง รัศมี ๗ แฉก มีรูปแปลกๆ น่าชม กายสีเป็นทองคำ มีเศียร ๓ เกษา กระจ่างโพลน และโอษฐ์ทั้ง ๓ มีคางและทนต์อันร้อนจัด เสวยสรรพสิ่งปวง บางทีพระองค์ก็มีเขานับด้วยพัน ล้วนรุ่งโรจน์ มีเนตรนับด้วยพันอันฉายรัศมีกระจ่างจ้า ทรงรถทองลอยละลิ่วเฉียดลม เทียมม้าอันแดงจัด”
รูปที่เขียนโดยมาก มักมีสีกายแดง มีชงค์ ๓ กร ๗ เนตร ขนง และเกศาสีม่วงแก่ ทรงแกะผู้เป็นพาหนะ คล้องสังวาลธุหร่ำอย่างพราหมณ์ และมีสังวาลผลไม้ร้อยกรองเป็นพวง มีเปลวไฟออกมาจากโอษฐ์ และมีรัศมีเป็น ๗ แฉก ถือขวาน
/*70นามพระเพลิงที่ใช้เรียกกันในมัชฌิมประเทศ นอกจาก “อัคนี” และ “อภิมาณี” ที่กล่าวแล้วนั้นมี
(๑) “พราหมณัศปติ” เป็นผู้ใหญ่ในหมู่พราหมณ์ (มุ่งว่ากองกูณฑ์)
(๒) “วาหนี” ผู้รับเครื่องพลีกูณฑ์
(๓) “ธนัญชัย” ผู้ชำนะทรัพย์
(๔) “ชิวลนะ” ผู้ลุกสว่าง
(๕) “ธูมเกตุ” ผู้มีควันเป็นที่กำหนด
(๖) “ฉาคะรถะ” ผู้ทรงแกะผู้
(๗) “สัปตะชิวหา” ผู้มีชิวหา ๗
๒๒. พระวรุณ (พิรุณ) เป็นที่นับถือของชาวมัชฌิมประเทศมาก ถือว่าเป็นเจ้าแห่งน้ำทั้งหลาย เป็นผู้รักษาความสุขสวัสดีแห่งมนุษย์และสัตว์ทั้งปวง มีมเหสีนามว่า วรุณี และพระสมุทร พระคงคาเทวี ทั้งลำน้ำสระและพุทั้งหลาย เป็นบริพาร
มีนามอีกว่า “ประเจตัส” (มีปัญญา) “ชละปติ” (เจ้าแห่งน้ำ) “ยาทะปติ” (เจ้าแห่งสัตว์น้ำ) “อัมพุราช” (เจ้าแห่งน้ำทั้งหลาย) “ปาศี” (ผู้ถือบ่วง)
รูปพระวรุณ สีกายขาว หัตถ์ขวาถือป่วง ฤๅถือธนูศรก็มี ทรง “มกระ” คือเหราเป็นพาหนะ (ไทยเราว่าทรงนาค)
///

วรณ = นามแห่งพระอาทิตยองค์หนึ่ง (คือเป็น
ลูกนางอทิติทีนางสุริยาทิตย์) ในพระเวทเรียกว่า “เจ้า
พ้ายันอยู่ทั่วไป” นับถือกันว่าเป็นเทวราชอันมีมเหศร
ศักดิ์ยึ่งกว่าเทพเจ้าอืน ๆ ๆ เป็นผู้สร้างและบำรุงทั้งเทว-
โลกและมนุษยโลก มีอำนาจ เรียกว่ามายา อันเป็นสิ่ง
บันคาลให้รอบรู้ในสิ่งทั้งปวง พระองค์ย่อมส่งเทวทุตไป
เทพเจ้า ฯ ๑๐๕
ในทิศานทิศ เพื่อจดจำบรรดากิจการที่เทวดา มนุษย์และ
อมนุษย์ประพฤติ ฯ พระองค์ย่อมรู้ละเอียคจนชันว่า ใคร
กระหยิบตาก็ครง และเกลียดชั้งความเท็จทุกสถาน ฯ
แม้ผู้ใคทำบาปมีกล่าวเท็จและเสียสัญญาเป็นต้น พระองค์
ย่อมเอาพระวรณบาศคล้องไปลงทัณฑ์ หรือมิฉะนั้นก็
บันดาลให้มีอาการป่วยไข้มีเป็นมานเป็นต้น แต่พระองค์ 0
เต็มไปด้วยเมตตากรุณา . เพราะฉะนั้นผู้ใครู้สึกบาปของ :
ตนแล้ว ก็ย่อมผ่อนปรนประทานให้ ผู้ใดประพฤติคีอยู่ใน .
ทำนองคลองธรรม ก็ประทานบำเหน็จบำนาญ โดยให้มี
ความสุขสิริสวัสด์ และช่วยให้พันมฤตยได้ในกาลบางสมัย
(ตามความนิยมในพระวรณเช่นที่กล่าวมานี้ เปรียบตูก็
คล้ายกับความนิยมซึ่งพวกคริสตังและผู้ ที่มีอยุในองค์พระ
ยะโฮวา ฯ .
ในพระเวท พระวรุณมิได้เป็นเจ้าน้าโดยเฉพาะ
แต่มีฉายาอันหนึ่งว่า “สินธุปติ” ซึ่งในตอนหลัง ๆ มา
ยกให้เป็นหน้าที่อย่างเดียว คือ เป็นเจ้านำทั่วไป (ไทย
เราเขียนเพียนมาว่า “พรณ” ซึ่งเพียนจาก พรณ” มา
ชั้นหนึ่งแล้ว)

มหาภารตะว่า พระวรุณเป็นโอรสพระฤๅษีกรร-
-ทมพรหมบตร กับว่าเป็นโลกบาลผู้ รักษาทิศปรัศจิมและ
เป (เทียบวิรูบักข์ในมหาสมัยสุตร)
ปรรพ (ปรรวัล์ )
มีนามปรากฏมาแต่ในพระเวท เป็นบุคคลที่เนื่อง
ด้วยควงตะวันและอุษา และกล่าวว่าสถิตอยู่ในอากาศภูมิ
ตามพระเวทว่าเป็นลกนางยินา และเป็นราชั้นผู้ อยู่ใน
ศีลในธรรม 1 ปรรพเป็น
โอรสพระพุธกับนางอิลา บุตรีพระมนุไววัสวัต (ผู้เป็น
โอรสพระสุริยเทพ และเป็นมหาชนกแห่งสริยวงศ์) และ
พระปรรพน์้ได้ครองนครประดิษฐาน ซึ่งตังอยู่ทางด้าน
ตะวันออกแห่งทีแหลมระหว่างลำน้ำคงคา กับยมนาต่อกัน
. (อยู่ตรงข้ามฟากเมืองอัลลาหบัดเดียวน์้) ประดิษฐาน
เป็นนครหลวงของกษัตรีย์จันทรวงศ์ก่อนหัสดินบุระ การ
ที่ปรรพซึ่งในยุคไตรเพท เป็นนาม แห่ง บุคคล ไม่มีตัว มา
เกิดเป็นผู้ มีเนื้อมีตัว และเป็นมหาชนกแห่งจันทรวงศ์
ขึ้นดังน .ก็ลงรอยเข้าแบบแผนแห่งตำนานโบราณทั้งปวง

คือในเมื่อแต่งพงศาวตารจันทรวงศ์ (ซึ่งในขณะทิแต่ง
พงศาวดารนันเป็นกษัตริย์ครองอาณาจักร) จะต้องเล่า
เรื่องสืบสกุลขั้นไปให้ไกลๆ จึ่งต้องโยงขึ้นไปให้ถึงผู้หนึ่ง
ผู้ ใดทีมีชื่อเสียงปรากฏอยู่แล้วในโบราณกาล และจำจะ
ต้องให้ปรากฏว่าวงศ์นั้นเกิดขึ้นด้วยปาฏิหาริย์ อย่างเช่น
เรื่องวงศ์เชียงรายของเรา ก็ต้องเล่าสาวขึ้นไปจนถึงที่สุด
แห่งความรู้เพียงใค ก็เอาปาฏิหาริย์เข้าตรงนัน จึ่งมีเรือง
พญาแสนปมและยินทรเภรีขึ้น แท้จริงนั้นพญาแสนปม
จะไม่มีตัวเลยก็ได้ ฉันใด ท้าวปรรพก็อาจจะไม่มีตัวเลย
ได้เหมือนกัน )
ท้าวปรรพนั้ เป็นตัว “วิกรม” คือพระเอกใน
เรื่องละครของกาลิทาส เรียกว่าเรื่อง “ วิกรโมรวศี ”
(วิกรม กับ อุรวศี) แต่เรื่องราวของท้าวปรรพและนาง
อรวศีนัน กาลิทาสไม่ได้คิดขั้น เป็นเรืองโบราณอันมี
อยู่แล้วในพระฤคเวท มีเป็นคำสนทนาระหว่างปรรพกับ
นางธุรวศี และในหนังสือศัตบถพราหมณะซึ้งเป็นตำรับ
กำหนดกิจการของพราหมณ์ผู้ กระทำหน้าที่อัธวรยุ (คือผู้
ลงมือทำการบูชายัญทังปวง) มีเล่าเรืองปรรพกับธุรวศีทิ
รักใครได้เสียกันอย่างไร และในหนังสือพวกปราณะก็มี
อีก ภาควัตปราณะมีข้อกล่าวไว้ว่า “จากปรุรพนันไซร้
ได้บังเกิดซึ่งพระไตรเพทในตันไตรคายุค”
***
๒๓. พระอัศวิน เป็นเทวดา ๒ องค์แฝด เรียกนามรวมนามเดียวว่าอัศวิน หาเรื่องราวที่จะเล่าถึงให้แจ่มแจ้งยาก และจะกล่าวชัดเจนว่าเป็นเจ้าแห่งอะไรก็ยาก เพราะมีคำอธิบายต่าง ๆ กันหลายประการนัก มิสเตอร์มิยัวร์ (J. Muir D.C.L., LL.D.) ในหนังสือชื่อ “หนังสือสัง/*71สกฤตฉบับเดิม” (Original Sankskrit Texts) กล่าวพระอัศวิน “เป็นผู้เริ่มนำแสงสว่างมาในฟากฟ้าเวลาเช้า เป็นผู้เร่งเมฆที่บังแสงอรุณให้เลื่อนพ้นไป และผู้นำทางให้พระอาทิตย์เดิน” ในคำสรรเสริญมีกล่าวว่าเป็นโอรสพระสุรยะบ้าง ว่าเป็นโอรสแห่งฟ้าบ้าง ว่าเป็นโอรสแห่งสมุทรบ้าง
ที่ว่าเป็นโอรสพระอาทิตย์นั้น มีเรื่องเล่าในหนังสือวิษณุปราณะว่า เมื่อครั้งนางสรัณยาได้หนีจากพระอาทิตย์ไปแล้วนั้น (ดูเรื่องพระเสาร์) นางได้ออกไปอยู่ป่า พระอาทิตย์เล็งทิพเนตรเห็นว่านางอยู่แห่งใดแล้วจึ่งตามออกไป พบนางกลายรูปเป็นนางม้าอยู่ในป่า พระอาทิตย์ก็จำแลงเป็นม้าผู้ไปอยู่ด้วย จนเกิดพระอัศวินทั้งคู่นี้มา (และบางทีจะเป็นด้วยเหตุนี้เอง กุมารทั้งสองจึ่งได้นามว่าอัศวิน คือมูลรากของนามมาจากอัศวะนั้นเอง)
พระอัศวินทั้ง ๒ นี้นับถือกันว่าเป็นแพทย์พิเศษ สามารถเยียวยารักษาคนตาบอดให้แลเห็น คนขาเขยกให้ขาตรง และพิการต่างๆ ให้กลับเป็นคนดีได้
รูปนั้นทราบได้แต่ว่าเป็นอย่างมนุษย์ และขี่ม้าแข็ง นัดปราชญ์เยอรมันชื่อโปรเฟสเส้อร์โคลด์สติคเกอร (goldstiicker) แสดงความเห็นไว้ว่า เดิมพระอัศวินนี้เป็นมนุษย์ จึ่งมีเรื่องราวกล่าวถึงว่าท่องเที่ยวอยู่ในมนุษย์โลกเพื่อรักษาคนไข้โดยมาก ต่อ ๆ มาจึ่งยกย่องกันขึ้นเป็นเทวดา
๒๔. พระวายุ (พายุ) คือเจ้าลม ตามคัมภีร์ไตรเพทไม่ปรากฏว่ามีกำเนิดอย่างไร แต่ตามหนังสือปุราณะกล่าวว่าเป็นโอรสพระกสปกับนางอทิติ เพราะฉะนั้นนับว่าเป็นอาทิตยะองค์ ๑ เหมือนกัน
นอกจากวายุ ยังมีนามเรียกอีกว่า “วาตะ” “ปวนะ” “มารุต” “สปรรศนะ” “คันธวาห”
/*72ลักษณะตามไตรเพท ว่ามีรูปร่างงดงามยิ่งนัก ทรงรถเทียมม้าสีแดงฤๅม่วงแดง ม้านั้นโดยมากเทียมคู่เดียว แต่บางทีมีเทียมถึงเก้าสิบเก้า ร้อย ฤๅพันก็มี แล้วแต่กำลังลมอ่อนฤๅแรง ในรูปเขียนชั้นหลัง ๆ มีสีกายขาว ทรงมฤคเป็นพาหนะ หัตถ์ถือธงสีขาวบ้าง เขนงฤๅแตรสำหรับเป่าบ้าง
๒๕. พระยม ว่าเป็นโอรสพระสุริยะกับนางสรัณยา อีกนัยหนึ่งในฤคเวทว่าเป็นโอรสของคนธรรพ์ ในชั้นต้นตามคัมภีร์ไตรเพท มิได้นับถือว่าพระยมเป็นเจ้านรก เป็นแต่นับถือว่าเป็นมนุษย์คนแรกที่ได้ถึงแก่ความตาย และเป็นผู้ที่ได้ดำเนินทางไปโลกที่อยู่แห่งคนตายก่อนผู้อื่น จึ่งเป็นผู้นำทางของผู้ตายทั่วไป ครั้นเมื่อตายไปถึงสถานแห่งพระยมแล้ว ก็ได้รับความสุข จึ่งนับถือว่าเป็นเจ้าแห่งผู้ตายทั้งหลาย แล้วจึ่งกลายเป็นนับว่าพระยมคือตัวมฤตยู (ความตาย) นั้นเอง แต่อย่างไร ๆ ก็ดี คงถือว่าการที่ไปถิ่นพระยมนั้นเป็นอันไปสู่สถานอันเปนสุข ครั้นมาในชั้นหลัง คือตามหนังสือปุราณะต่าง ๆ พระยมจึ่งมาเป็นตุลาการแห่งคนตายและเป็นเจ้านรก เช่นในปทมะปุราณะเป็นต้น กล่าวว่าพระยมเป็นตุลาการของผู้ตาย และเป็นเจ้าแห่งผู้ตกนรก บรรดาคนที่ตายไปแล้วต้องไปเฉพาะพักตร์พระยมเพื่อฟังข้อความที่พระจิตรคุปตะเทพบุตรได้จารึกไว้ในเรื่องกุศลและอกุศลกรรมของตน ๆ ผู้ที่ได้ทำบุญพระยมก็ส่งไปยังสวรรค์ ผู้ที่ได้ทำบาปก็ไล่ไปลงนรกเพื่อรับทัณฑกรรมต่อไป ตามวิษณุปุราณะมีกล่าวไว้ว่า บรรดาคนที่ตายต้องตกไปอยู่ในเงื้อมหัตถ์พระยมทั้งสิ้น และจะต้องทนทุกข์เวทนาต่าง ๆ เว้นเสียแต่ผู้ที่นับถือและบูชาพระวิษณุอยู่เป็นนิตย์เท่านั้น” และตามความนิยมของพวกพราหมณ์ว่า วิญญาณแห่งผู้ตายจะออกจากร่างไปถึงถิ่นพระยมได้ภายใน ๔ ชั่วโมง ๔๐ นาที เพราะฉะนั้นจะเผาศพก่อนที่คนตายไปแล้วเกินเวลาที่กำหนดนั้นไม่ได้” (วิลกินส์)
/*73นามพระยมมีที่เรียกกันอยู่มาก ๆ ยังมีอยู่อีกดังต่อไปนี้
(๑) “ธรรมราชา”
(๒) “ปิตฤปติ”เป็นใหญ่ในหมู่บิดา (คือบรรพบรุษ)
(๓) “สมวุรติ” ผู้ตัดสินเที่ยง
(๔) “สะมะนะ” ผู้สงบ
(๕) “กาละ” เวลา (ที่ใช้พูดกันอยู่ว่าพระกาลมาผลาญ)
(๖) “ทัณฑะธร” ผู้ถือไม้ (สำหรับลงอาญา)
(๗) “ศรัทธะเทวะ” เจ้าแห่งการทำศพ
(๘) “ไววัสวตะ”เกิดแต่พระวิวัสวัต (พระอาทิตย์)
(๙) “อันตะกะ” ผู้ทำให้ถึงที่สุด (แห่งชีพ)
(๑๐) “มหิเษส” ผู้ทรงมหิงษ์
ตามรูปเขียน สีกายเขียว ภูษาแดง ทรงมงกุฎและมาลาประดับเกษา ถือคทา ทรงกระบือเป็นพาหนะ แต่ข้างไทยเราว่าทรงสิงห์เป็นพาหนะ
///
ยมและยมราช่
เทวดาผู้เป็นใหญ่เหนือคนตาย . ตามตำรับไสย
ศาสตร์ว่า เป็นมนุษย์ที่ได้เกิดเป็นคนแรกในมนุยุคที ซ
เป็นโอรสแห่งพระวิวัสวัต (พระอาทิตย์) กับนางสรัณยู
เป็นเชษฐาแห่งพระมนุองค์ที ซ ในพระเวทออกนามพระ
ยมว่า สัคมโน ซนานาม (ผู้รวปรวมคน) แลว่าเป็น
ใหญ่เหนือ ปิตฤปติทั้งหลาย (คือต้นโคตรแห่งคนที่ล่วง
ลับไปแล้ว) ซึ่งได้ตายจากโลกมนุษย์ไปอยู่ ณ เทวโลกฯ
ในไสยศาสตร์ชั้นหลังว่า พระยมเป็นตุลาการผู้ลง
โทษแก่ผู้ตาย จึ่งมีนามว่า “ธรรม?” หรือ “ธรรมราช”
และว่าที่อยู่เรียกว่า แมะปจอ: เมื่อคนเราสินชีพลง
แล้ว เขานิยมว่ามโนแห่งคนนันไปสู่ยมะประ มีเทวดา
ข้อพระจิตรคุปต์ (มจิตุต คุตโต ซึ่งชนสามัญ เรียกว่า
พระเจตคุก) เป็นผู้อ่านประวัติการแห่งผู้ตาย อันจดไว้
ในสมุดชีออรรคส้นอานา (ส. อิครส์อานา) แล้วพระยม
ก็วินิจฉัยซึ่งความดิความชั่ว ถ้าความคีมีมากก็ส่งไปสวรรค์
ถ้าความชั่วมีมากก็ส่งไปนรก เพื่อลงโทษทรมานสืบไป ฯ ,
ส่วนลักษณะแห่งพระยมนั้น คตามคัมภีร์มหาภาร
ตะว่านงท่มสีแคงเลือด สีกายเลือมประภัสสร (คือวาว
และใสอย่างแก้ว) ทรงมงกุฎมีตาอันวาว หัตถ์ถือบ่วง
เรียกว่า ยมบาศ สำหรับคล้องคนตาย
อีกนัยหนึ่งว่า รูปน่ากลัว สีกายเขียว นุ่งห่มสีแดง
เลือด มีมทหิงส์เป็นพาหนะ หัตถ์ ๑ ถือไม้ชื่อ ยมทัณฑ์
อิกหัตถ์ ๑ ถือบ่วง ,
อนึ่งพระยมเป็นโลกบาลผู้รักษาทิศทักษิณ

***
๒๖. พระวิศุกรรม ฤๅเรียกตามภาษาสังสกฤตว่า “วิศวกรรม” และ ต๎วัสตฤ” ก็เรียก นับว่าเป็นศิลปีเอกในหมู่เทวดา
ในรูปชาวมัชฌิมประเทศ เขียนพระวิศุกรรมมีสีกายขาว มี ๓ เนตร ทรงชฎาและอาภรณ์ทอง ถือคทา (ของไทยเราเป็นสีเขียวโพกผ้า)
๒๗. ท้าวกุเวร ฤๅท้าวเวศวัณ และพระไพรศพณ์ก็เรียก ท้าวกุเวรนี้เป็นพรหมพงศ์ ดังปรากฏอยู่ในเรื่องราวที่เล่ามา ที่มีเรื่องราวละเอียดอยู่ ๒ แห่ง คือ ในอุตตรกัณฑ์แห่งรามายณะแห่ง ๑ ในมหาภารตะ/*74แห่ง ๑ เรื่องราวคล้าย ๆ กัน ที่ผิดกันเป็นข้อใหญ่คือ ในรามายณะว่าท้าวกุเวรเป็นนัดดาของพระปุลัศต๎ยะ แต่ในมหาภารตะว่าเป็นโอรสพระปุลัศต๎ยะ ในที่นี้จะได้เล่าเรื่องตามข้อความที่มีมาในรามายณะ ดังนี้
ในสัตย์ยุคครั้ง ๑ พระปุลัศต๎ยะมุนีพรหมบุตรได้ถูกนางฟ้าและนางมนุษย์รบกวนให้เป็นที่รำคาญด้วยการร้องรำทำเพลงต่าง ๆ พระปุลัศต๎ยะจึ่งประกาศแช่งไว้ว่า ถ้าแม้หญิงใดได้มาให้แลเห็นอยู่ใกล้อาศรมของเธอแล้ว ให้หญิงนั้นต้องมีบุตร แต่นางธิดาของราชฤษีตริณะวินทุมิได้ทราบประกาศนี้ จึ่งได้เดินไปทางที่ห้าม ก็บังเกิดมีครรภ์ขึ้นตามคำแช่ง พระตริณะวินทุได้ทราบเหตุเช่นนั้น ก็ไปยังพระปุลัศต๎ยะยกธิดาให้ ต่อมานางจึ่งคลอดบุตร อันได้นามว่าวิศรวัส (ฤๅอีกนัยหนึ่งเรียกว่าเปาลัศต๎ยัน คือ เกิดแต่ปุลัศต๎ยะ) วิศรวัสได้เล่าเรียนวิทยาอาคมจนเป็นมุนีเช่นบิดา และได้นางธิดาแห่งพระภารทวาชมุนีเป็นชายา มีบุตรด้วยกัน นามว่ากุเวรฤๅไวศรวัณ (เวสวัณ คือเกิดแต่วิศรวัส) พระกุเวรได้บำเพ็ญตะบะอยู่หลายพันปี พระพรหมธาดาจึ่งทรงพระเมตตาประทานพรให้เป็นเทวดาเจ้าแห่งทรัพย์ทั้งหลาย และให้เป็นโลกบาลผู้ ๑ ด้วย กับทั้งประทานบุษบกสำคัญอัน ๑ ซึ่งจะใช้ขี่ลอยไปได้ทุกแห่ง พระวิศรวัสจึ่งแนะให้พระกุเวรไปอยู่ ณ เมืองลงกา ซึ่งพระวิศุกรรมได้สร้างขึ้นให้พวกรากษส แต่ซึ่งพวกรากษสได้ทิ้งเสียเพราะความเกรงพระนารายน์ ขณะนั้นมีพญารากษสตน ๑ ซึ่งมีนามว่าสุมาลี อันได้ถูกขับลงไปอยู่ ณ บาดาลนั้น ได้ขึ้นมาเยี่ยมแผ่นดิน ได้เห็นท้าวกุเวรขี่บุษบกไปเยี่ยมพระบิดา สุมาลีมีความริษยาและอยากจะใคร่ให้พวกรากษสได้กลับไปอยู่ ณ กรุงลงกาตามเดิม จึ่งใช้ให้นาง/*75ไกกาสีผู้เป็นธิดาขึ้นไปยั่วยวนพระวิศรวัสมุนี ๆ ก็เป็นที่พอใจจึ่งรับนางไว้เป็นชายา มีโอรสธิดาด้วยนางคือ ราพน์ ๑ กุมกรรณ ๑ สูรปนขา ๑ วิภีษณะ (พิเภก) ๑ อยู่มานางไกกาสีมีความริษยาท้าวกุเวร จึ่งยุยงราพน์ให้แข่งพี่บ้าง ราพน์กับอนุชาทั้ง ๓ จึ่งพากันไปศึกษาในสำนักพระโคกรณมุนี (ที่เราเรียกว่าพระโคบุตร) ได้เข้าฌานและบำเพ็ญทุกรกิริยาต่าง ๆ อยู่พันปี จนพระพรหมธาดาทรงพระเมตตาประทานพรหลายประการ (ซึ่งกล่าวไว้ในตอนว่าด้วยทศกรรฐ์ต่างหาก) แล้วราพน์จึ่งชิงเอาลงกาและบุษบกจากท้าวกุเวร
ตามข้อความที่ได้มาเช่นนี้ จึ่งปรากฏว่าท้าว “กุเปรัน” ในเรื่องรามเกียรติ์ของไทยเรา คือท้าวกุเวรนี้เอง
ข้อที่ว่ากุเวรเป็นโลกบาลนั้น ปรากฏตามรามายณะว่า โลกบาลมี ๔ องค์ คือพระอินทร์อยู่ทิศบูรพา พระยมอยู่ทิศทักษิณ พระวรุณอยู่ทิศปรัศจิม พระกุเวรอยู่ทิศอุดร แต่บางแห่งว่าโลกบาลมี ๘ องค์ นอกที่รักษาทิศใหญ่อันกล่าวแล้ว มีที่รักษาทิศเฉียงคือ พระอัคนีทิศตะวันออกเฉียงใต้ พระสุรยะทิศตะวันตกเฉียงใต้ พระโสมตะวันออกเฉียงเหนือ พระวายุตะวันตกเฉียงเหนือ
ท้าวกุเวรนั้นเป็นใหญ่ในหมู่ยักษ์ทั้งหลาย เมืองนั้นตามมหาภารตะว่าชื่อคันธมรรทนะ มีอุทยานอันเป็นที่สำราญและงดงามยิ่งนัก และมีกล่าวถึงในรามายณะบ่อย ๆ พระภารทวาชมุนีเมื่อรับพระราม นางสีดา และพระลักษมณ์ ก็ได้กล่าวว่า “ขอสวนแห่งท้าวกุเวร อันอยู่ห่างไกลเหนือกุรุรัฐนั้น จงมาบังเกิดมีขึ้น ณ ที่นี้ ขอผ้าและอาภรณ์อย่างดีจงเกิดมีมาแทนใบไม้ และนารีแทนผล” ซึ่งปรากฏว่าในสวนนั้นมีต้นนารีผล
/*76นอกจากถูกแย่งเมืองลงกาและบุษบก ท้าวกุเวรมิหนำซ้ำต้องไปรับใช้ท้าวราพน์อยู่คราว ๑ ในตำแหน่งขุนคลัง แต่ไม่ใช่ต้องไปรับใช้ผู้เดียว เทวดาอื่นก็ต้องไปรับใช้อยู่ด้วย เช่นพระอินทร์ต้องไปรับใช้เป็นผู้ร้อยกรองพวงมาลัย พระเพลิงต้องไปเป็นพ่อครัว พระอาทิตย์ต้องไปให้แสงสว่างในกลางวัน และพระจันทร์ในกลางคืนเป็นต้น
รูปท้าวกุเวร ชาวมัชฌิมประเทศจะได้เคยเขียนฤๅปั้นไว้อย่างไร ยังค้นไม่พบ แต่ในชั้นหลัง ๆ นี้ ไม่มีใครเขียนฤๅปั้นเสียอีกแล้ว แต่ตามข้อความปรากฏอยู่ว่าเดิมเป็นมนุษย์ แล้วพระพรหมยกขึ้นเป็นเทวดามียักษ์เป็นบริวาร ช่างไทยจึ่งมักเขียนท้าวกุเวรเป็นยักษ์
///
ท้าวกุเวร หรือทเรียกนามอีกด้วยว่า “เวสวัน”
หรือ “ไพษรพน์” มีกำเนิตเป็นยักษ์และมีบริวารเป็น 1
ยักษ์ แต่เหตุใดจึ่งเข้าข้างฝ่ายเทวดาทุก ๆ คราวที่เทวดา
รบกับยักษ์ วข้อนี้ย่อมเป็นข้อฉงนของคนโดยมากแท้จริง
ในเรืองรามเกียรติก็มีแถลงประวัติของท้าวกเวร แต่ในที่
นั้นเรียกว่า “ท้าวกุเปรัน” จึ่งไม่มีใครสำเหนียกว่าเป็น
ตัวเดี"วกันกับท้าวกุเวรนันเอง ที่นามกลายเป็น กูเปรัน”
ไปนัน ข้าพเจ้า สันนิษฐานว่าคงเป็นไปโดยทางเดียวกับที่
“เซอร์ เจมส์ บรก” กลายเป็น “ซีจำปลัก” เช่นที่
กล่าวมาแล้วในคำอธิบายที่ ๑๕ กล่าวคือ พร้าหมณ์ผู้
เป็นครคงได้ออกนามว่า “กุเพร” ซึ่งอ่านตามสำเนียง
สันสกฤตก็คล้าย “กูเบรัน” ผู้จคจึ่งจดลงตามที่ตนได้ยิน
เกลาง ระ
แล้วเมื่อคัดลอกกันต่อมา หาางตัว บ ยาวออกจึ่งกลาย
เป็นไปเปส่วนประวัติในต้นรามเกียรติกล่าวไว้ถกต้องดีพอ 1
ประมาณ แต่เพราะเหตุที “ท้าวกุเปรัน” นับตั้งแต่ถูก
ทศกัณฐ์แย่งบุษบกแล้วก็มิได้กล่าวถึงอีก คนไทยโดยมาก
จึ่งมิใคร่ได้ไผ่ใจถึง ฉะนั่นในที่นี้ข้าพเจ้าขอแถลงประวัติ
ของท้าวกุเวรโดยย่อ ตามทีมีในอุตตรกัณฑ์แห่งรามายณะ
และเก็บจากที่อื่นประกอบบ้างพอสมควร
ในกฤตะยุค พระปูลัสตยะประชาบคี ผู้เป็นมานะ
สาบุตรของพระพรหมบำเพ็ญญานอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้
รับความรำคาญเป็นอันมาก เพราะมีสตรีหลายคนชอบไป
ขับลำทำเพลงและจับระบำเล่นที่ข้างอาศรม พระปุลัสตยะ
จึ่งประกาศคำสาปไว้ว่า ถ้าหญิงใคเข้าไปใกล้อาศรมของ
เธออิกให้เก็คมีครรภ์ มีนางกษัตริย์องค์ ๑ ซึ่งเป็นบุคร
ของท้าวตฤณะวินท มิได้ทราบคำสาปนี้ เดินเข้าไป
ใกล้อาศรม จึ่งเกิดมีครรภ์ ครั้นท้าวตฤณะวินทุทราบ
ดังนั้นก็เลยยกธิดาให้แก่พระปุลัสตยะ และนางมีโอรสชื่อ
วัสวิศระ หรือเรียกตามกำเนิดว่าเปาลัสตยะ” พราหมณ์
ผู้แถลงเรื่องรามเกียรติคงจะได้ออกนามว่า “เปาลสุตย ผู้
ว 8 สลอ ซิ
เขียนจึ่งจคลงตามทิตนได้ยินว่า  ลัสเตียน” ดังปรากฏ
อยู่ในรามเกียรตีนั้น พระเปาลัสตยะศึกษาและบำเพ็ญ
กอ และทำการสมรสกับบุตรี
พระภรัทวาชประชาบดี มีโอรสองค์ ๑ ซึ่งพระพรหม
ประทานนามว่า “ไวศระวัน” ("เกิดแต่วิศระวัส”) และ
เพราะว่าร่างกายไม่งดงามจึ่งมีฉายาว่า “กูเวร” ("ตัว
ข้วัว”) กเวรได้บำเพ็ญตบะอยู่หลายพันบี . จึ่งได้รับพร
เทพเจ้า ฯ 5
ห (เจ้าแห่งทรัพย์ทัง
หลาย”) และให้เป็นโลกบาลประจำทิศเหนือด้วย พระ
วิศระวัสผู้เป็นพระบิดาแนะนำให้กุเวรไปอยุ่นครลงกา ซึ่ง
พระวิศวกรรมได้สร้างขึ้นในปางก่อน เพื่อเป็นทีอย่ของ
พวกรากษส แต่ซึ่งพวกรากษสได้ทั้งร้างไป เพราะเกรง
เดชพระนารายน์
อยู่มาวัน ๑ ท้าวสมาลิ เจ้ารากษสซึ่งเป็นเชื้อวงศ์
รากษสที่หนีจากลงกาไปอยบาตาล ได้ขึ้นมาเยียมมนุษย
โลก เห็นท้าวกุเวรขึ้นบุษบกอันเป็นของพระพรหมประ
ทานนั่น ลอยไปในอากาศเพื่อไปเฝ้าพระบิดา ท้าวสุมาลิ
มีความอิสสา จึ่งคิดอุบายที่จะเอานครลงกาคืน ด้วยความ
คิดเช่นนี้ สมาลีจึ่งได้นำตัวธิตาชื่อไกกะสีไปถวายให้เป็น
ชายาของพระวิศรวัส และนางนี้ได้เป็นมารดาแห่งท้าว
ราพน์ (ทศกัณฐ์) ๑ กุมภกรรณ ๑ นางศุรปนขา ๑
พิเภษณ์ ๑ เมื่อนางไกกะสีได้เห็นความสง่าของท้าวกุเวร
ในเมื่อเธอไปเผ้าพระบิดา นางนนก็มีความแค้นและยุยง
ลูกของตนให้คิตแข่งท้าวกุเวร พญาราพน์ก็ตังใจบำเพ็ญ.
ตบะอย่หลายพันบี จนพระพรหมทรงพระเมตตาแล้ว
ก1 มิให้แพ้ผู้ใดที่มีอิทธิฤทธิ์
ยิ่งไปกว่ามนุษย์ พอได้รับพรแล้ว พญาราพน์ก็ไปแย่ง
เอานครลงกากับบุษบกได้จากท้าวกุเวร
ฝ่ายท้าวกุเวรพายักษ์บริวารหนีไปเผ้าพระบิดา พระ
บิดาจึ่งสร้างนครให้ใหม่ เรียกนามนครว่า “อลกา” หรือ
“ประภา” บ้าง “วสุธรา” บ่าง วสุสถี บ่าง ตังอยู่ใน
.บ่าหิมพานต์ และมีสวนระโหฐานชือเจตระรถ อยู่บน
เขามันทร อันต่อเนื่องกับเขาพระสเมรุ อันนครและสวน
ของทำวกุเวรนัน เป็นรมณียะสถานน่าสำราญยิ่งนัก ทั้ง
. ผู้ที่อยู่ในที่นั้นก็ปราศจากโศก ความเหน็อเหนือย ความ
วิตก ความหิว และความกลัวภัยต่าง ๆ และคงชนม์ช็พ
อยู่ได้ตั้งหมื่นบี ต้นไม้ในสวนเจตระรถนั่นมีใบเป็นผ้า
เนื้อคี มีดอกเป็นมณีมีค่า และมีผลเป็นนารี ปราสาทที่
๊ อยู่ของท้าวกุเวรเป็นฝีมือพระวิศวกรรมสร้างขันอย่างวิจิตร
และเสวกในปราสาทนี้คือกินนร และนางกินนรีเป็นนาง
บำเรอ . พวกยักษ์ผู้เป็นบริวารได้ตามท้าวกุเวรจากนคร
เทพเจ้า ฯ ๑ย่๕
ลงกาไปอยู่ในนครอลกาด้วยและเพราะเหตุที่ท้าวกุเวรเป็น
ผู้ที่อยู่ในศีลในธรรม มิได้มีใจพาลสันคานหยาบ จึ่งเข้า .
ข้างฝ่ายเทวดาทุก คราวทีรบกับอสุร
ในภาพที่เขาเขียน ท้าวกุเวรเป็นคนผิวขาว มีสาม
ขา มีพื้น ๕ ซี และกายประดับด้วยอาภรณ์ต่าง ๆ นอก
จากนามที่กล่าวมาแล้ว ท้าวกุเวรมีนามที่เรียกอีกด้วยว่า
กุตะน , (ตัวข้รัว) “อิจฉาวสุ (ผู้มีทรัพย์ได้ตามใจ
จำนง) ยักษะราช” “มยราช” (เจ้าแห่งพวกมยุ คือ
กินนร) “รากษะเสนทร์” (เป็นใหญ่เหนือรากษส)
“รัตนะครรภ (พุงแก้ว) “ราชะราช” (เจ้าแห่งเจ้า)
และ “นรราช” (เจ้าแห่งคนหมายความว่าทรัพย์มีอำนาจ
ให้คนต้องเคารพ :
มเหสีของท้าวกุเวรเป็นธิตาแห่งพญามุรทานพ มื
นามว่า “ยักษี” หรือ “จารวี หรือ “เกาเวรี” ก็เรียก
มีโอรสชื่อ “มณีครีพ” หรือ วรรณกวี ๑ “นลกุพร”
หรือ “มยุราช จ กับมีธิคาซือ “มีนากษี”
๑ธำ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
๊ ท้าวกุเวรมีของวิเศษอยู่ « อย่าง เรียก “นิธี”
-แต่ไม่ได้ความชัดเจนว่าเป็นอะไรบ้าง และมีลักษณะและ
คุณวิเศษอย่างไรบ้าง นามแห่งนิธิทั้ง « นั้น คือ
(๑) กัจฉปะ แปลตามศัพท์ต่าง ๆ ว่าเต่า
(๒) มุกุนทะ เป็นชื่อแก้วชนิด ๑
(๓) นั้นทะ แปลตามศัพท์ว่าความปลิม ความดีใจ
. (๓) ขรรวะ แปลตามศัพท์ว่าบกพร่อง ชำรุค
(คูไม่น่าเป็นของมีราคาเลย)
(๕) มกะระแปลตามศัพท์ตรงๆว่ามังกรหรือเหรา
(๒) นีละ แปลตามศัพท์ว่าสีนำเงินแก่ หรือ
พลอยนิล อ
(๓) ศั้งขะ แปลตามศัพท์ตรง ๆ ว่าหอยสังข์
(๓๕) ปัทมะ แปลตามศัพท์ว่าคอกบัวหลวง หรือ
พลอยทับทิม .
(«) มหาปัทมะ (ไม่ได้เค้าเลย),
อีกนัยหนึ่งเรียกว่าท้าว เวสวัณ (ไวรค์วน) โดย
เหตุที่สมมติกันว่าเป็นโอรสพระวิศรวัสมุนี . ในพระเวทว่า
เทพเจ้า 5 ) ๑ธี๑]
เป็นอธิบคีในหมู่อสุร ต่อมาว่าเป็นเจ้าแห่งทรัพย์และราชา
แห่งยักษ์และคุยหกะ (พวกคุยหกะเป็นอสุรจำพวก ๑ ซึ่ง
เป็นผู้เผ้าทรัพย์ที่ผั้งไว้ในแผ่นดิน อย่างปโสมของไทยเรา
เป็นต้น) นัยหนึ่งว่าท้าวกุเวรเป็นโอรสพระวิศรวัสกับนาง
อิฑาวิฑา แต่อีกนัยหนึ่งว่าเป็นโอรสแห่งพระปฏลัสตย์มุนี
ผู้เป็นบิดาพระวิศรวัสอีกชั้นหนึ่งข้อนั้มหาภารตะอธิบายว่า
ท้าวกุเวรนันเป็นโอรสพระปฏลัสต์ย และพระบิดาโกรธ
เพราะกุเวรมักผักใฝ่แต่ที่พระพรหม ไม่เอาใจใส่แก่บิดา
พระปลัสต์ยจึ่งได้แบ่งภาคออกเป็นพระวิศรวัส  และได้
นางนิกะษาบุครีท้าวสุมาลีรากษสเป็นชายา จึ่งมีโอรสอีก
คือท้าวราพณาสุร กุมภกรรณและวิภิษณ์ (พิเกษณ์) และ .
มีธิคาคือ ศุรปนขา
ในรามเกียรตีฉบับไทยเราเรียกท้าวกุเวรว่า “หท้าว
กุเปรน” ข้อน้คงจะเป็นด้วยผู้จคคำให้การของพราหมณ์
ผู้เล่าเรืองนัน พั่งพราหมณ์เรียกซ็อว่า “กเพร้ม” และ
จดลงไปว่า “กเบรัม” (เพราะตัว พ” ออกเสียงตาม
มคธหรือสังสกฤตก์เป็นเสียงคล้าย บ"ของเรา) ต่อมาหาง
๑ธี่๓ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ตัว “บ” นั้นยาวออก ตัว “ม” สะกดกลายเป็นน” ไป
ก็ได้การเท่านั้น ส่วนกำเนิตนั่น ว่าเป็นลูก ท้าวลัส
- เตียนพรหม” นัก็จตผิดอีกคือวิศรวัสมนีนัน โดยเหตุที
มีกำเนิดมาจากปลัสฑย์จึ่งเรียกว่า “เปาลัสต์ยมี” เมื่อจดตก
“เปา” คงเหลืออยู่แต่ “ลัสตยัม และตัว “ม กลายเป็น
ตัว “น” ไปจึ่งเป็น “ลัสตยัน” ส่วนที่ในที่สุดกลายเป็น
“เตียน” ไปได้นั้นเดาไม่ยาก เพราะคำว่า “พยัญชนะ”
เราก็อ่านออกสำเนียงกันอยู่ว่า “เพี่ยนชนะ” ดังนิ้เป็นตัว
อย่าง .
- นอกจากที่ผิดเพยนอยู่ด้วยวิธีเขียนนาม ดังกล่าวมา
แล้วนั้น เรื่องราวในรามเกียรตีฉบับไทยก็เป็นอันตรง
กับรามายณะเดิมคือท้าวกุเวรกับท้าวราพณาสุรเป็นพีน้อง
ร่วมบิดากันแต่ต่างมารดาและทั้งรามายณะและมหาภารตะ
เล่าความตรงกันอยู่ต่อไปว่า เดิมท้าวกุเวรครองนครลงกา
ซึ่งพระวิศวกรรมได้เป็นผู้สร้างให้ แต่นางนิกะษาได้ยุยง
ให้ท้าวราพณาสุรผู้เป็นบุตรมีความริษยาท้าวกเวร ท้าว
ราพน์จึ่งแย่งเอานครลงกาจากท้าวกูเวรได้ และบุษบกท
เทพเจ้า2 ๑ยียี
พระพรหมประทาน ท้าวราพน์ก็แย่งเอาเสียด้วย แต่ท้าว
กุเวรนั้นพระพรหมโปรดปรานมาก จึ่งสร้างนกรประทาน
ใหม่ชื่อ อลกา หหรือเรียกว่าประภา บ้าง วสุธรา บ้าง
อยู่ทีเขาหิมาลัย มีสวนช็อ เจตรรถ (ไจต์รรถ) ยู่ที่เขามัน
ทรคร อันเป็นกึ่งแห่งเขาพระสุเมรุ อีกนัยหนึ่งว่าหีอยู่
ของท้าวกเวรอยู่ที่เขาไกรลาส และพระวิศวกรรมเป็นผู้
สร้างวิมานให้ รามายณะและมหาภารตะเล่าต่อไปว่า ท้าว
กเวรได้บำเพ็ญตบะหลายพันปี เป็นทีโปรดปรานแห่ง
พรหม จึ่งขอประทานพรให้เป็นอมฤต (ไม่มีตาย) ให้เป็น
โลกบาลและเป็นเจ้าแห่งทรัพย์ ด้วยอำนาจพรนันจึ่งได้
เป็นผู้ อภิบาลทิศอุคร และได้เป็นเจ้าของทองและเงิน
แก้วต่าง ๆ ทรัพย์แผ่นดินทั่วไป กับมีทรัพย์ « ประการ
เรียกว่า นวนิธิ ซึ่งไม่สู้ จะได้ความชัดนักว่าเป็นของ
อย่างไรและใช้ทำอะไรบาง
นามที่ใช้เรียกท้าวกุเวรมีอยู่เป็นอันมาก ที่นับว่าใช้
อยู่บ่อย ๆ นอกจากกุเวรคือ กตนุ (ตัวข้รว] ธนัท
(ผู้ ให้ทรัพย์) ธนบคี (เป็นใหญ่ในทรัพย์) ธเนศวร
๒๒๐๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เกา อุจฉาวสุ (มั่งมีได้ตามใจ) ยักษราช
(ชนแห่งยักษ์) มยุราช (ขุนแห่งกินนร) รากษเสนทร
(เป็นใหญ่ในหมู่รากษส) รัตนครรภ (พุงแก้ว) ราชะราช
(ขนแห่งขุน) นรราช (ขุนแห่งคน) เปาลัสยย์ (ลูกปุ
ลัสตย์) ไอฑาวิฑะ (ลูกอิฑาวฑา) ในส่วนที่เป็นสหาย
พระอิศวร (อิศะ) นั่น ได้นามว่า อีศะสขี
รูปท้าวกุเวรที่อินเดียมักเขียนเป็นเนื้อสีขาว รูป
พิการ “มีขาสามขา พื้น ๕ ซี ตกแต่งเครื่องอาภรณ์อย่าง
พิจิตร (ที่เราเขียนกันเป็นรูปยืนแย่เท้าตะบองยาวนั้น ก
- เข้าใจว่าจะตังใจเขียนให้เป็นคนพิการขาโกง และตะบอง
ยาวนั้นกระมังจะเป็นขาที่ ๓ แต่ของเราทำไมทาสีเป็น
เขียวไปก็ไม่ทราบ)
มเหสีท้าวกุเวรเป็นยักษิณีชื้อ จารวี หรือ ฤทธิ์
บุครีมุราสุร มีโอรส ๒ คือ มณีครีพ หรือ วรรณกวี ๑
นลกุพร หรือ มยุราช ๑ มีธิคา ๑ ชื่อ มีนากษี (ตาปลา)

***
๒๘. พระสมุทร เป็นเจ้าแห่งทะเลทั้งหลาย แต่หาเรื่องราวที่กล่าวถึงกำเนิดไม่ได้ มีแต่เรื่องเล่าในรามายณะ ถึงเรื่องแม่น้ำคงคาเกิดมาในมนุษยโลกอย่างไร และว่าหลุมที่โอรสพระสัคราชได้ขุดนั้น คือห้วงทะเล (ดูในเรื่องแม่พระคงคา)
ในเรื่องรามายณะลังกากัณฑ์ ตอนจองถนน มีบอกลักษณะและอาภรณ์ของพระสมุทรว่าสีกายน้ำเงินแก่แกมทอง ทรงสังวาลประดับด้วยแก้ววิเศษต่าง ๆ ทรงมงกุฎประดับไข่มุกและแก้วทะเลหลายประการ มีมาลัยดอกไม้สวรรค์อันไม่รู้จักเหี่ยวแห้ง
๒๙. แม่พระคงคา ได้ความตามพาลกัณฑ์แห่งหนังสือรามายณะว่า พระหิมาลัยมีมเหสีชื่อนางเมนา บุตรีแห่งพระเมรุ ทั้ง ๒ นี้มีบุตรี ๒ องค์ คือพระคงคา ๑ พระอุมา ๑ เทพยดาทั้งหลายได้ขอพระคงคาไปไว้เพื่อล้างบาป ลำน้ำคงคาจึ่งมีอยู่ในเทวโลก ต่อมามีพระมหากษัตริย์องค์ ๑ ทรงพระนามว่าสัครฤๅสาคร (ดูเรื่องพระสัครราชด้วย) ท้าวสัครราชนี้ไม่มีโอรสจึ่งกระทำการสักการะด้วยการทรมานพระองค์ต่าง ๆ ต่อหน้าพระภฤคุ/*77มุนีช้านานจนพระภฤคุมีความเมตตาจึ่งให้พรให้มีโอรส คือมเหสีองค์ ๑ ให้มีกุมารแต่องค์เดียว แต่อีกองค์ ๑ ให้มีกุมาร ๖ หมื่นองค์ การก็เป็นไปตามพระภฤคุได้ประสาทพรไว้ โอรสที่เกิดมาแต่นางเกศินีมเหสีขวานั้น มีมาเฉพาะองค์เดียว นามว่าอังศุมาน นางสุมดีมเหสีซ้ายมีโอรสหกหมื่น แล้วท้าวสัครราชจะกระทำพิธีอัศวเมธ แต่พระอินทร์ลงมาลักม้าตัวนั้นไปเสียก่อน ท้าวสัครราชจึ่งตรัสใช้ให้พระโอรสหกหมื่นองค์ไปเที่ยวตามหาม้า พระกุมารได้ขุดแผ่นดินลงไปองค์ละโยชน์จนถึงกลางพิภพ ก็หาได้พบม้านั้นไม่ ฝ่ายพวกเทวดามีความตกใจจึ่งไปทูลวิงวอนพระพรหมาให้ช่วย พระพรหมาตรัสว่า พระนารายน์จะทรงแปลงเป็นกะปิลลงไปแก้ไขเหตุร้อนของเทวดา พระนารายน์เป็นกะปิลลงไปยืนขวางทางพวกกุมารทั้งหกหมื่น ครั้นกุมารจะจับว่าเป็นผู้ร้ายลักม้า พระกะปิลก็บันดาลให้บังเกิดไฟไปผลาญกุมารเป็นเถ้าไป ไม่มีสิ่งไรจะทำให้กุมารเหล่านี้จะพ้นทุกข์ได้นอกจากที่กระแสแม่พระคงคาจะมาล้างให้หมดมลทิน ท้าวสัครราชก็ดี และต่อมาพระอังศุมานก็ดี จะพยายามปานใดก็ไม่สามารถจะให้พระคงคาไหลลงมาจากเทวโลกได้ พระทิลิปะราชโอรสพระอังศุมานก็ได้พยายามอีก แต่ก็ไม่สำเร็จอีก จนถึงคราวพระภาคิรัถโอรสพระทิลิปะจึ่งสำเร็จตามประสงค์ พระภาคิรัถไม่มีโอรส จึ่งบำเพ็ญการทรมานองค์ต่าง ๆ จนพระพรหมาทรงพระเมตตา ตรัสว่าจะขอพรอันใดจะประสาทให้ พระภาคีรัถจึ่งทูลขอให้พระคงคาลงมาล้างสาครกุมารทั้งหกหมื่นให้หมดมลทิน จะได้ขึ้นไปสวรรค์ได้ กับขอโอรสองค์ ๑ พระพรหมาก็ประสาทพระพรให้ และตรัสสำแดงอุบายให้ว่า ให้พระภาคิรัถไปทูลวิงวอนพระอิศวรให้ช่วยเหนี่ยวรั้งแม่พระคงคาไว้บ้าง เพราะถ้ามิฉะนั้นน้ำจะท่วมโลกมนุษย์หมด พระภาคิรัถก็ตั้งกระทำ/*78กิจบูชาพระอิศวรจนสมประสงค์ ฝ่ายพระคงคามีความพิโรธว่ามนุษย์บังอาจมาขอลงไป จึ่งกล่าวว่าจะไหลลงไปให้ท่วมโลก พระอิศวรเข้ารับกระแสพระคงคาและรวบไว้ด้วยพระเกษา จนแม่พระคงคาค่อยคลายพิโรธแล้ว กระแสคงคาจึ่งตกลงในสระวินทุ อันเป็นที่เกิดแห่งสัปตะมหานที น้ำคงคาสายหนึ่งได้หลั่งไหลตามพระภาคิรัถไป จนถึงมหาสมุทรและดำเนินลงไปในหลุมที่สาครกุมารทังหกหมื่นได้ขุดไว้นั้น พอน้ำพระคงคาตกต้องกองเถ้าล้างมลทิน สาครกุมารทั้งหกหมื่นก็พ้นทุกข์กลายเป็นเทพบุตรเหาะไปสู่เทวโลก และแม่พระคงคาก็ยังคงหลั่งไหลอยู่ในมนุษย์โลกภาค ๑ จนตราบเท่าทุกวันนี้ เพราะเหตุฉะนี้ชาวมัชฌิมประเทศจึ่งนิยมกันว่า แม้ผู้ใดได้ลงแช่ในกระแสพระคงคาจะหมดมลทินสิ้นบาปได้
รูปพระคงคาเขียนสีกายสีน้ำไหล สี่กร กรขวาทั้ง ๒ ถือก้อนศิลา กรซ้ายถือใบไม้กร ๑ ถือหม้อน้ากร ๑ ทรงมัจฉาเป็นพาหนะ
หมายเหตุ - นอกจากแม่พระคงคา ยังมีลำน้ำอีกหลาย ซึ่งกล่าวถึงในเรื่องรามายณะ แต่กล่าวถึงเป็นลำน้ำแท้ ๆ มากกว่าเป็นตัวเป็นตน จึ่งมิได้นำมารวมไว้ในแผนกเทวดานี้)
๓๐. พระหิมาลัย ฤๅหิมพานและหิมวัตก็เรียก ไม่มีเรื่องราวปรากฏในรามายณะว่ากำเนิดมาอย่างไร มีแต่กล่าวว่าเป็นบิดาพระคงคากับพระอุมา และว่าเป็นราชาแห่งภูเขาทั้งหลายในมนุษยโลก มีมเหสีชื่อนางเมนา รูปพระหิมาลัยเป็นอย่างไรก็ไม่ปรากฏชัด ช่างไทยใช้เขียนสีกายเป็นสีบัวโรย.
***
พนัสบดี (วนล์ปติ)
แปลว่า “เป็นใหญ่ในปา” ในชั้นต้น เช่นใน
ตำรับยุคไตรเพท ใช้เรียกต้นไม้ใหญ่ ๆ ทีทำด้วยไม้ตัน
ไม้ใหญ่ เช่น ครกและสากตำข่าวเป็นต้น ก็เรียกว่า
พนัสบคี ต่อมาในชั้นหลังเกิดมีความนิยมกันขึ้นว่า
ต้นไม้มักเป็นที่อาศัยแห่งรุกขเทวดา จึ่งเรียกเทวดานันๆ
เป็นคำย่อว่าพนัสบดี ไม่ใช่เป็นนามเทวดาองค์ใดองค์
หนึ่งโดยเฉพาะ ถ้าจะเทียบศัพท์ให้ใกล้ควรใช้ว่า
“เจ้าป่า”
กฤษณาวตาร
ในหนังสือนารายน์สิบปาง ฉบับของหอพระสมุด
วชีรญาณ จัคปางนี้ไว้เป็นปางที่ ๒ และกล่าวข้อความ
ไว้แต่เพียงเท่าน
เทพเจ้า ฯ 15๐๑
“ควตารชาติที่ ง นั้น ราพน์บังเกิดเป็นอสุร มี
นามว่า พาณาสุร มีศีรษะ ๑๐ มีมือ ๒๐ ทรงเทพอาวุธ
ทั้ง ๒๐ หัตถ์ ได้เป็นเจ้าพิภพในเมืองรัตนานคร พระ
นารายน์เป็นเจ้าอวตารมาเอากำเนิดในวงศ์กษัตริย์ ได้
เสวยราชสมบัติในเมืองณรงกา ทรงนามว่าพระบรม
จักรกฤษณ์ มีครุฑเป็นพาหนะ ได้สังหารพาณาสุรแล้ว
ก็คืนยังเกษียรสมุทร แลเรื่องราวอวตารชาติเป็นคำรบ ๒
นี้พอเป็นสังเขป พิสดารอยู่ในเรื่องน็๊ทานพระอุณรูท
โน้นแล้ว” ก.
ข้าพเจ้าขอแสดงความเห็นทักท้วงแต่เพียงว่า (๑)
ในคัมภีร์ปุราณะต่าง ๆ มิได้กล่าวเลย ว่าพาณาสุรคือ
พญาราพน์มาบังเก็กใหม่ (๒) นครหลวงของพาณาสุร
ทิถูกควรเป็น โสณิต ไม่ใช่รัตนา (๓) นกรหลวงของ
พระบรมจักรกฤษณ์ ที่ถูกควรเป็นทวารกา หรือทวาราวดี
ไม่ใช่ณรงกา และคำว่า “ณรงกา” แปลไม่ได้ความว่า
กระไร (๕«) พระกฤษณาวตารไม่ได้กลับคืนไปเกษียร
สมุทรเมื่อได้สังหารพาณาสุรเสร็จแล้ว เพราะยังคงมี
ชีวิตอยู่ต่อมาอีกนาน
นป สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
นอกจากนี้ข้าพเจ้าเฮงออกจะเห็นใจผู้แต่งหนังสือ
นารายน์สิบปางนั้น ในการที่กล่าวเรื่องอวตารปางนี้
แต่พอเป็นสังเขป เพราะเว้นแต่ที่จะยอมเสียเวลาแรมปี
แล้วอย่างไร ๆ ก็ไม่สามารถที่จะรวบรวมเรื่องกฤษณา
วตารมาเล่าให้เป็นประวัติการติดต่อกันโดยเรียบร้อย และ
เข้าใจได้ง่ายอย่างเรืองพระราม ส่วนพระรามนั้นมี
ประวัติการดำเนินเรืองติดต่อกันอย่างดีอยู่ในรามายณะแต่
ส่วนเรืองพระกฤษณะ มีแสดงไว้ในหนังสือปราณะหลาย
คัมภีร์ ซึ่งกวีหลายคนต่างคนต่างแต่งขึ้นตามชอบใจ
ของตน ฉะนั้นเรื่องเกร็ดต่าง ๆ จึ่งมีมากมายเหลือลัน
คณนา และบางแห่งก็มีเถียงกันเองด้วยซ้ำ
ศ่ฒฆบ 1 ส่ 4 ฆ
การท็มีผู้ชอบแต่ง เรืองพระกฤษณะมากมายนัก
เพราะพวกพราหมณ์ชั้นหลัง ๆ พากันนิยมว่าพระกฤษณะ
เป็นตัวพระนารายน์เสียเองทีเดียว จึ่งถือกันว่าใครได้
แต่งเรืองยอพระเกียรติพระกฤษณะแล้ว ก็จะได้บุญมาก
ผลของการที่มีผู้แต่งเรื่องพระกฤษณะเป็นหลายราย เช่น
กล่าวนี้ แทนที่จะเป็นเครื่องสนับสนุนความเลื่อมใส
เทพเจ้า ฯ ไ๒๐ธี่
ดูเหมือนจะกลับทำให้ผู้อ่านผู้พั่ง ทีมิใช่ผู้ถือศาสนา
พราหมณ์ กลับรู้สึกความบกพร่อง ของพระกฤษณะมากขึ้น
สำหรับข้าพเจ้าเอง ข้าพเจ้าเชื่อตามความสันนิษ-
ฐานของนักปราชญ์ชาวยุโรป ว่าพระกฤษณะแท้จริงเป็น
กษัตริย์ซึ่งได้มีอำนาจขึ้นครั้ง ๑ เพราะเป็นผู้มีผีมือใน
การรบ และมีความฉลาดในทางอุบายด้วย แต่ประวัติ
การจะมีจริงเพียงเท่าใด ก็ยากที่จะสันนิษฐานให้แน่เสีย
แล้ว ในมหาภารตะ ซึ่งเป็นหนังสือรุ่นเก่ากว่าหนังสือ .
พวกปราณะ พระกฤษณะ ปรากฏขึ้นในที่นั้นแต่เพียง
เป็นวีระกษัตริย์ทีเป็นญาติ และมิตรกับพวกกษัตริย์
ปาณฑพ และได้ไปช่วยในงานมหาภารตยุทธ เมื่อ
พวกปาณฑพรบกับพวกโกรพ แย่งความเป็นใหญ่กัน
กษัตริย์พวกที่ทำสงครามกันนั้น เป็นเชื้อจันทรวงศ์สาขา
โปรพ ทีเป็นมหากษัตว์ย์ครองนครประดิษฐานและ
หัสดินบระ ฝ่ายกฤษณะเป็นเชื้อจันทรวงศ์สาขายาฑพ
ซึ่งนับถือว่าเป็นสาขา “ลูกฟิ” ก็จริง แต่เป็นเพียง
กษัตริย์ครองเมืองน้อย ๆ เพราะยทุผู้เป็นมหาชนกแห่ง
สาขานี้ได้ถูกยะยาตีผู้เป็นพระบิดา เนรเทศเสียจากนคร
50 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
จึ่งต้องไปตั้งตัวเอาเอง ส่วนพระกฤษณะนั้นเอง ตาม
ความเห็นของข้าพเจ้า เป็นวีระบุรุษกล้าหาญและมีสติ
ปัญญาสามารถจริง แต่ความประพฤติทรามมาก มีกิเลส
. แรงกล้า ใครขัดใจก็ฆ่าเถียง่าย ๆ และชอบประพฤติทาง
กามะมิจฉาจาร และเป็นเจ้าเล่ห์หลอกลวงต่าง ๆ ใช้กล
มายาอย่างปราศธรรม แต่ทั้งในการผิดเมียเขาก็คี
ฆาตกรรมก็ดิ ตผู้แต่งเรื่องพระกฤษณะกลับยกย่องแสดง
เป็นคุณสมบัติ ซึ่งทำให้เห็นได้ชัดว่าศาสนาพราหมณ์
ได้ทรามลงปานใก และทำให้แลเห็นได้ว่าเหตุใดพระ
พุทธเจ้าของเราจึ่งต้องทรงว็เริ่มตั้งลัทธิศาสนาขึ้นใหม่
ในลิลิตน์ข้าพเจ้าจะได้เก็บข้อความเรืองพระกฤษณะ
เท่าที่ค้นได้ในหนังสือ ที่แสดงลัทธิไสยศาสตร์โดยสังเขป
พอให้ผู้อ่านไก้ทราบเรื่องเป็นเลา ๆ เท่านั้น ถ้าข้าพเจ้า
จะพยายามค้นหาจากหนังสือปราณะต่าง ๆ ก็คงจะได้
เรืองพิสดารขึ้นอีกจริงอยู่แล แต่ข้าพเจ้ามิได้ทำเช่นนั่น
เพราะประการที่ . ข้าพเจ้าไม่มี.วลาพอในสมัยน์้ที่จะ
. สละเพื่อทำเช่นนั้น และประการที่ ๒ ข้าพเจ้าขอสาร-
ภาพโคดยกรงว่า ข้าฆเจ้าไม่รู้สึกนิยมใน คุณสมบัติ ของพระ
เทพเจ้า ฯ ๒
กฤษณะ และไม่ชอบประวัติการของพระกฤษณะ เท่าท
ข้าพเจ้าชอบประวัติการของพระราม แต่ถ้าผู้ใดปรารถนา
ที่จะทราบ ประวัติการ ของ พระกฤษณะ โดยพิสคารยิ่งขึ้น
ก็เชิญอ่านหนังสือ “ภาควัตปราณะ” หรือหนังสือ “เปรม
สาคร” เองเถิด ในมหาภารตะมีเรืองพระกฤษณะอยู่มวัก
แต่สลับอยู่กับประวัติการของกษัตรีย์ปาณฑพ และโกรพ
ที่ทำสงครามกัน ซึ่งจะต้องทำให้เปลืองเวลาค้นหามาก
อยู่ จึ่งสู้อ่านในหนังสือ ๒ คัมภีร์ที่ออกนามก่อนนี้ไม่ได้
ข้าพเจ้ากล่าวเช่นนี้ในที่น์ ไม่ใช่เป็นคำแสดงความ
เห็นส่วนตัวของข้าพเจ้าหามิได้ เป็นแต่แต่งเลียนโวหาร
ของพวกกวีที่แต่งหนังสือปูราณะเท่านัน แท้จริงข้าพเจ้า
เองมีความเห็นว่า ประวัติการของพระกฤษณะในตอนที่
เป็นเด็กนี ไม่มีอะไรแสดงยิ่งไปกว่าลักษณะของเด็ก
ทีเก่งอย่างหัวโจกเค็ก มีความซุกซนเป็นลักษณะยัน
ปรากฏชัดว่าลักษณะยิน เช่นการแกล้งลักผ้าน่งของ
พวกผู้หญิงเลี้ยงโคไปไว้บนต้นไม้นัน ข้าพเจ้าแลไม่เห็น
เลยว่าเป็นกิจการอันน่ายกเอามาสรรเสวิญ เพราะดูเป็น
การเล่นรังแกและอยากคูผู้หญิงแก้ผ้าเท่านัน ส่วนการที่
๒๑๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
พูดซักชวนนันทะโคบาล ให้นำเครื่องพลีไปเซ่นเขาโค
วรรธนะ แล้วกฤษณะไปกินเครื่องเซ่นเสียเองนั้น
ก็ประพฤติอย่างคนสับประคน และทำให้ข้าพเจ้านึกถึง
เรื่องทิดเพ็ชรแต่งตัวเป็นเทวดาไปกินเครื่องเซ่นของหมื่น
หาญที่ไรฝ่ายนั้นเทียว ผลของการเล่นสับประคนคราว
นันก็เกือบนำผลร้ายสูพวกโคบาลที่เป็นมิตรสหาย แต่
เผอิญแก้ตัวหลุดได้ โดยสำแดงปาฏิหารีย์อย่างไม่นำเชือ
เลย เพราะเรืองปาฏิหาวิย์ ใครนึกจะแต่งขึ้นอย่างไร
ก็แต่งได้ตามใจทั้งส้น ตามความ1บางทึกฤษณะจะได้
เป็นผู้มีสคิปัญญาออกอุบายให้โคบาลและโคได้พันทุกข์ ภัย
ได้ โดยพาเข้าอาศัยในถ้ำอัน ๑ ในเขาโควรรธนะ จึ่ง
ได้ขึ้นชื่อเป็นผู้ช่วยให้พันอุทกภัย ส่วนปาฏิหาริย์ยกเขา
ขึ้นทั้งเขา และถือกันแทนร่มนั้น คงเป็นของที่คิดแต่ง.
.เติมขึ้นใหม่
ประวัติพระกฤษณะตอนนั้ แสดงกิเลสของผู้
ประดิษฐ์ข้นโดยแจ่มแจ้งทีเดียว คือแสดงว่าตัวของตัว
พอใจในทางกามคุณารมย์แล้ว ก็ต้องหาเหตุมาอ้างเพื่อ
แก้ความชั่วให้กลายเป็นดี อย่าว่าแต่ในพุทธศาสนาเลย
เทพเจ้า ฯ ร ๒๑๓
ถึงแม้ในไสยศาสตร์เอง มีมานวธรรมศาสตร์เป็นต้น
ก็ถือว่าการล่วงประเวณีเป็นบาป เป็นกามะมิจฉาจาร
แต่ในต่านานพระกฤษณะ กลับเอาขึ้นสรรเสริญเป็นคุณ-
สมบัติของผู้ ทียกย่องเป็นผู้ วิเศษ ถึงแก่ว่าเป็นองค์พระ
นารายน์เอง ไม่ใช่เป็นเพียงอวตาร การทำชู้กับนาง
ราธาภรรยานายอายัณโฆษ แทนที่จะติเตียนกลับยกเอา
ขึ้นเป็นข้อสรรเสริญ และเมื่อผัวจวนจะเข้าไปจับได้
ต้องแปลงตัวเป็นผู้หญิง แล้วยืนแลบลิ้นปลื้นตาทำเป็น
เทวรปกาลี ก็กลับสรรเสริญว่าเป็นปาฏิหาริย์อีกอย่าง ๑
นางโคปีคนใดที่ใจง่ายยอมให้กฤษณะเล่นรู้กับตน ก็กลาย
.เป็นได้บุญไปหมด และมีซู้ ไม่ซื้อตรงต่อผัวของตัว
น่าจะให้ตกนรก กลับกลายเป็นให้ขึ้นสวรรค์ คำสั่งสอน
อย่างเต็มไปด้วยอดติเช่นนั่ แม้แต่พวกถือศาสนา
พราหมณ์ด้วยกัน บางพวกก็เห็นว่ากลืนไม่ลง แต่เป็น
ธรรมดามนุษย์ปถุชน ย่อมมีความปรารถนาทีจะได้ไปยู่
สุดติภพ และถ้ายิ่งไปได้ง่าย ๆ ก๊ยิงพอใจ เมื่อมีผู้กล่าว
ให้พังว่าอาจจะสมปรารถนาได้โดยไม่ต้องทำ อะไรมากไป
กว่าทำความภักคีในพระกฤษณะให้ปรากฏเท่านั้น ฉะนี้
ไ๒๒๑๕ ื สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
พวกคนที่อยากขั้นสวรรค์โดยไม่ต้องลำบาก จึ่งพากัน
เลื่อมใสพระกฤษณะมาก คนชนิดนี้ถ้ามีใครหลอกให้คี ๆ
ว่าอาจซื้อตั๋วเตินทางจากเขาเพื่อไปสวรรค์ได้ คงพากัน
ยกผู้ ขายตั๋วนั้นข็นเป็นพระนารายน์อวตารเป็นแน่
น 1
ฤษ
แปลว่า ผู้มีปัญญาอันได้มาจากพระเป็นเจ้า ฤษีมี
เป็นหลายชัน เช่นราชรรษี (เข้าฤษั) พราหมณรรษิ
(พรหมฤษี) เทวรรษี (เทพฤษี) มหรรษี (มหาฤษี)
เป็นต้น และมีความรอบรู้สูงต่าต่าง ๆ กัน มีอยู่ทั่วไป
นับว่าเป็นพราหมณ์อย่างสูง
สทธา
. เป็นฤษีจำพวกหนึ่ง ซึ่งทรงคุณธรรมอย่างประ-
เสร็ฐ สถิตอยู่ ณ วิมานหรือ กุฏีระหว่างพื้นดินกับพระ
อาทิตย์ แต่คำสิทธาในชั้นหลังมาใช้เป็นศัพท์ยกยอฤษี
ในเมืองมนุษย์ที่ทรงคุณธรรมมั้นคงอย่างสิทธา
ลบ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ทค์ฤษ
ผู้ที่เรียกว่าพระประชาบคีนัน ในมานวธรรมศาสตร์
ได้ระบุนามไว้ คือ ๑. มรีจิ ๒. อัตริ ๓. อังคิรส
๕. ปุลัสตยะ ๕. ปุลหะ 5. กรต . วสิษฐี
๕. ประเจตัส หรือ ทักษะ «๕. ภฤค ๑๐. นารท แต่
บางอาจารย์ว่ามีแต่ ๓ ซึ่งเรียกว่า สัปตฤษี หรือ มานัส-
บุตร (“ลูกเกิดแต่มโน”) ตำรับศัตบถพราหมณะระบุ
นามไว้ คือ ๑. โคคม (โคตม) ๒. ภรัทวาช
๓. วิศวามิตร ๕. ชมัทอัคนี ๕. วสิษฐ์ ๒.กศป(กัศย์ป)
ซ. อัตรี มหาภารตะระบุไว้ คือ ๑. มรีจิ ๒. อัตรี
๓. อังกีรส «๕. ปลัสกยะ ๕. ปุลทะ ๒. กรตุ
ซ. วสิษฐ์ ส่วนพระกศปนั่น มหาภารตะเรียกว่า “มาริจี”
คือเป็นลูกพระมารีจิประชาบตีอีกชันหนึ่ง แต่ก็ยังคงยก
ย่องให้.กียรติยศเรียกว่าประชาบดีเหมือนกัน เพราะเป็น
ชนกแห่งเทวดาและมนุษย์และสัตว์หลายอย่าง (คที่ กศป)
เมื่ออธิบายมาเพียงเท่านี้แล้ว ก็พอจะสังเกตได้แล้ว
ว่าศัพท์ “ประชาบดี” นั้น ใช้เป็นคำเรียกใคร ๆ หลาย
. . สำนักพุมพ์ธรรมบรรรรณาคาร
รายและเมื่อพบศัพท์นั้เข้าในหนังสือแห่งใดแล้ว ที่จะรู
ได้ว่ามุ่งเอาใกร ก๋ได้แต่โดยพิจารณาประกอบกับความ
ในเนื้อเรื่องเท่านั้น เช่นในธชัคคสูตรที่กล่าวว่า “ค
ปซาปติสุส เทวราชสุส ธชคค อุลโลเกยยาถ” ให้ตูธง
ท้าวประชาบดีเทวราชนั้น ต้องเข้าใจว่ามุ่งหมายตัวพระ-
อินทร์เอง ฉะนี้เป็นตัวอย่าง
ฤษีเจ็ดตน :
“สัปตะฤษี” หรือตามภาษาสันสกฤตว่า “สปตรบษิ”
อิกนัย ๑ เรียกว่า “ประชาบดิ” เป็นมานะสาบุตรของ
พระพรหมา โดยพระเป็นเจ้ายงค์นั้นให้กำเนิดโดยนึก
มิได้กำเนิดจากครรภ์อย่างเทวดาและมนุษย์อื่น ๆ ใน
คัมภีร์ศตปถะพราหมณะได้ระบุนามไว้คือ (๑) โคคม
(๒) ภรัทราช (๓) วิศวามิตร (๓) ชมทัศน์ (๕) วสิษฐ์
(๒) กัศยป (๓) อัตรี มหาภารตะระบุไว้คือ (๑) มะร็จ
(๒) อัตริ (๓) อังคีรส (๕) ปละหะ (๑) กระทตู
เทพเจ้า ฯ ๒๑ยี่
(๒) ปุลัสตยะ (๓) วสิษฐ์ วายุปุราณะเติมภฤคุเข้าอีก
ตน ๑ แต่ยังคงเรียกอยู่ว่า “สัปตะฤษี ” วิษณุปูราณะ .
เติมภฤคุกับทักษะอีก ๒ ตน และเรียกว่า “พรหมฤษี
ทั้งเก้า” สัปตะฤษีปรากฏยย์ในฟากพ้าเป็นดาว ย คง
ที่ไทยเราเรียกรวมทั้งหมูว่า “ดาวจระเข้” เมื่อเป็นดาว
เช่นนี่มักเรียกว่า “ฤกษ์” ข้อควรสังเกตมิอยู่คือ “ฤกษ์”
ภาษาสันสกฤตแปลว่าหมี ฉะนั้นทีฝรั่งเขาเรียกดาวจระเช้
“หมีใหญ่” (ละติน “ป๊เรนร ให้ลอ อังกฤษ “ดิชอล1
8๑ท?) ก็ตรงกับนามในภาษาสันสกฤต
ค่รภงค . .
ฤษีตนนี้ไม่ปรากฏในรามเกียรต อนึ่งในทีนี้มีข้อน่า
สังเกตอยูอย่าง ๑ คือศรภังค์มุนีน เมื่อได้ทราบว่าตน
บำเพ็ญฆาน จนสำเรจมรรคผล จะได้ไป ถึงพรหมโลกแล้ว
ก็หาได้อย่รอจนถึงเวลาที่ตนจะตายไปโดยธรรมดาไม่ แต่
เข้ากองไฟเผาตัวเสีย เพื่อวิญญาณจะได้ออกจากร่างไปสู่ ”
พรหมโลกโดยพลัน ไม่ต้องสงสัยเลย การเผาตัวเช่นนั้
โพอ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ข้างฝ่ายไสยศาสตร์ ในสมัยนันเห็นจะนับถือกันและสอน
. กันว่าเป็นของคี พระพุทธเจ้าของเราจึ่งต้องทรงติโทษ
แห่งการฆ่าตัวตายไว้มาก ว่าเป็นสึงซึ่งหาผลดีมิได้เลย
กลับจัดว่าเป็นบาป และภิกษุใดเทศนาชักชวนให้คนหลง
ปลงชีพของทนเอง จึ่งได้ทรงบัญญัติเอาโทษเป็นมนสส-
วิคหะปาราซิก แต่ทัง ๆ ทีพระพุทธเจ้าของเราได้ทรงห้าม
ปรามอย่างเด็ดขาดเช่นนั้นก็ยังมีผู้ที เรียกตนว่าเป็นพุทธ
ศาสนิกคงนิยมในการเผาตัวอยู่ ดั้งปรากฏในเมืองไทยเรา
เองก็เคยมี เช่นนายเรืองที่เผาตัวที่วัดอรุณในรัชกาลสม-
เด็จพระรามาธิบดีที่ ๓ เป็นตัวอย่าง
กัณวะ (กัณ์ว)
คือพระมุนี ผู้ทีได้เก็บนางศกุนตลาได้ในกลางป่า
- และเลี้ยงไว้ตั้งแต่กำเนิดจนเติบใหญ่ ได้เป็นมเหสีท้าว
ทุษยันต์ เธอเป็นคณาจารย์ ตังสำนักอยู่รัมผึ้งน้ามาลินี
ในบำหิมพานต์ (ฤษีชือกัณวะมีนอกนีอีกหลายตน)
เทพเจ้า ๆ า พล
***
/*79๑. วาลมีกิ (เรียกในรามเกียรติ์ว่าวัชมฤคี) เป็นลูกพระวรุณผู้เป็นใหญ่ในน้ำทั้งหลาย พระวาลมีกินี้เกิดในตระกูลพราหมณ์ก็จริง แต่ในชั้นต้นพอใจสมาคมกับพวกชาวป่าและโจร ครังหนึ่งได้ยกเข้าปล้นสะดมพระฤษีทั้ง ๗ ตน ท่านฤษีทั้ง ๗ ตนได้ว่ากล่าวชี้แจงให้แลเห็นบาป แล้วได้สอนมนต์ให้เล่าบ่น มนต์นี้มีคำเดียวว่า “มรา” คือนามของพระรามหวนดังนี้ พระวาลมีกิได้น่งบ่นมนต์นี้อยู่หลายพันปี และครั้นเมื่อพระมุนีทั้ง ๗ กลับมายังที่นั้น ก็ได้พบอยู่ที่เดิม แต่ตนกลายเป็น “วัลมีกะ” คือจอมปลวก จึ่งได้นามต่อมาว่า “วาลมีกิ” ดังนี้
พระวาลมีกินี้ สมมติว่าเป็นผู้รจนาเรื่องรามายณะ ฤๅรามเกียรติ์ เหตุที่จะแต่งขึ้นนั้น ได้มีกล่าวไว้โดยละเอียดในพาลกัณฑ์ คือกัณฑ์ที่ ๑ แห่งรามายณะ กล่าวโดยย่อคือ เมื่อเสร็จสงครามในลงกาแล้วได้ ๑๖ ปี พระรามครองสิริราไชยสวรรย์ในกรงศรีอยุธยาอยู่แล้ว พระวาลมีกิได้พบพระนารท ได้ตั้งปัญหาถามพระนารทว่า ในโลกนี้ใครจะเป็นผู้ที่น่านิยม และสรรเสริญบารมียิ่งกว่าชนทั้งปวง พระนารทตอบว่าพระรามเป็นผู้ที่สมควรจะนิยมและสรรเสริญเช่นนั้น และเล่าเรื่องของพระรามโดยย่อจนตลอด พระวาลมีกิได้ฟังแล้วก็เป็นที่จับใจ ครั้นพระนารทกลับไปสวรรค์แล้ว พระวาลมีกิจึ่งลงไปสรงน้ำกับพระภารทวาช ณ ลำน้ำตะสา ในเมื่อไปลงสรงอยู่นั้น ได้เห็นนกนางนวลคู๋ ๑ เล่นอยู่ริมฝั่ง ขณะนั้นมีนายพรานผู้ ๑ ได้ยิงนกนางนวลผู้ตายตกลงริมที่พระฤษีสรง นกเมียก็แสดงอาการกิริยาเศร้าโศกต่าง ๆ พระมุนีมีความสลดจิตยิ่งนัก จึ่งได้รำพันเป็นถ้อยคำ/*80แช่งด่านายพราน ถ้อยคำที่ได้รำพันนั้นก็เป็นวรรคตอนครลหุไพเราะเป็นที่น่าพิศวง พระวาลมีกิจึ่งได้ตั้งนามลักษณ์พจนประพันธ์เช่นนี้ว่า “โศลก” เพราะเหตุที่บังเกิดขึ้นแต่แต่ความโศก ครั้นเมื่อกลับไปยังกุฎีแล้ว พระพรหมธาดาได้เสด็จลงมาเฉพาะหน้าพระวาลมีกิ พระมุนีก็ลุกขึ้นรีบไปกระทำสักการบูชาตามควร แต่ในใจยังคงนึกถึงถ้อยคำที่รำพันถึงนายพรานนั้น ท่าวจตุรพักตรจึ่งตรัสสั่งพระวาลมีกิให้รจนา เรื่องรามายณะประพันธ์เป็นโศลกคาถา เพื่อเรื่องนี้จะได้ยั่งยืนอยู่ชัวกัลปาวสาน พระวาลมีกิรับเทวโองการแล้วเข้าฌาน จึ่งเล็งเห็นเหตุการณ์ทั้งปวงแต่ต้นจนปลาย และประพันธ์ไว้เป็นโศลกคาถาตลอดเรื่อง ครั้นจบลงแล้ว จึ่งได้สอนให้พระกุศกับพระลพราชโอรสแฝดแห่งพระราม ซึ่งได้มาสำนักอยู่ด้วย ณ ที่นั้น ให้เล่าบ่นจนจำได้ตลอดทั้งเรื่องรามายณะ ผู้ที่ได้ฟังก็มีความปีติยิ่งนัก จนความเลื่องลือไปถึงพระกรรณพระราม จึ่งตรัสให้หาเข้าไปให้พระกุศและพระลพเล่าเรื่องรามายณะนี้ ในขณะเมื่อพระองค์กำลังทรงกระทำพิธีอัศวเมธแล้ว เรื่องรามายณะจึ่งมีผู้กำหนดจดจำไว้ได้มั่นคงต่อมาจนกาลบัดนี้
ส่วนนามที่กลายจากวาลมีกิเป็นวัชมฤคีไปนั้น คงจะเป็นด้วยฟังไม่ถนัด จึ่งเขียนเดา ๆ ไปเช่นนั้นเอง
๒. นารท เป็นเทพฤษี โอรสพระพรหมธาดา เป็นเทวทูตและชำนาญในการดุริยางค์ เป็นผู้เริ่มคิดทำพิณขึ้น ในหนังสือว่าเป็นตริกาลัชณะ คือผู้รอบรู้ในกาลทั้ง ๓ กล่าวคืออดีต ปัจจุบัน และอนาคต อีกนัยหนึ่งเรียกว่าตริโลกัชณะ คือผู้รู้จักโลกทั้ง ๓ สามารถสอดส่องเห็นทั่วไปด้วยอำนาจตะบะ ตามความนิยมมีอยู่ว่า พระนารทนี้เป็นผู้ที่ได้เล่าเรื่องรามายณะให้แก่พระวาลมีกิก่อน แล้วพระวาลมีกิจึ่งได้รจนาเรื่องขึ้นตามเทวโองการของพระพรหม
/*81๓. วสิษฐ์ เป็นพรหมฤษี ปุโรหิตประจำพระองค์ท้าวทศรฐ่ในรามายณะ เรียกว่าโอรสพระพรหม โปรเฟสเส้อรมักซมุลเลอรกล่าวว่าเป็นหัวหน้าพวกชีผ้าขาว (คือแต่งขาวล้วน) ก่อนที่ได้มาเป็นปุโรหิตท้าวทศรฐได้เป็นปุโรหิตของพระราชาธิบดีในโบราณกาลมาแล้วหลายองค์ และได้เคยวิวาทกับพระวิศวามิตร์ เพราะแย่งที่ปุโรหิตกันครั้ง ๑ แต่ไม่เกี่ยวแก่เรื่องรามายณะ พระวสิษฐ์มีชายานามว่าอรุนธตี
///
วิความตร (วิค์วามิตร์)
นามแปลว่า “เป็นมิตรทั่วไป” (ในรามเกียรต์
ของเราเรียกว่า “พระสวามิตร” แปลว่า เพื่อนของลิง
ดูกระไร ๆ อยู่)
เทพเจ้า ๆ ๒๒๕
โดยกำเนิด พระวิศวามิตรเป็นชาติกษัตริย์ ใน
พระฤคเวทว่าเป็นโอรสแห่งท้าวกศิก . แต่ต่อมากล่าว
กันว่า เป็นโรสพระคาถิน หรือคาธิราชาครองนกร
กันยกุพช์ และว่าเป็นเชื้อจันทรวงศ์ สกุลโปรพ เพราะ
ฉะนั้นหนังสือหริวัศจึ่งกล่าวว่า พระวิศวามิตรเป็นทั่ง
โปรพและเกาศึก บางครก็ว่าท้าวคาธินั้นเป็นโอรสท้าว
กุศึก และพระวิศวามิตรเป็นลูกท้าวคาธิ จึ่งมีนามตาม
สกุลว่า เกาศึก มีนามตามบิดาว่า คาธิช และ คาธินนท์
(“เกิดแต่คาธี”) :
เรื่องราวที่เล่าถึงพระวิศวามิตรมียึคยาวพิสคดารมาก
ใจความมือยก็คือ พระวิศวามิตรเป็นกษัตรีย์แต่อยากเป็น
พราหมณ์ พระวสิษฐ์มุนีผู้เป็นเอกอักรพรหมฤษี หัวหน้า
ของชาติพราหมณ์ได้เป็นเจ้าก็เจ้าการคัดค้านอย่างแข็งแรง
มีแก่งแย่งกันอยู่ วิวาทกันอยู่มิได้หยุดหย่อน และถึงรบ
กันด้วยกำลังกายและกำลังฤทธิ์ ,พระวิศวามิตรบำเพ็ญ
บารมิขันไปเป็นลำดับ โดยมุ่งอยู่แต่จะได้เป็นพรหมฤษี
จูงได้
ในระหว่างที่บำเพ็ญตบะอยู่นัน เป็นที่เดือดร้อน
แก่เหล่าเทวดา พระออินทร์จึ่งใช้นางเทพอัปสรชือเมนกา
ให้ลงมาทำลายพิธี นางได้มาย้วยวนพระวิศวามิตรจน
พิธีแตกและได้เสียกัน จนมีลูกเป็นนางศกุนตลา พระ
วิศวามิตรมีความละอายแก่ใจ พูดจาว่ากล่าวให้นาง
เมนกากลับขึ้นไปสู่สวรรค์ แล้วพระองค์ก็ไปยังเขา
จักรวาลเพื่อบำเพ็ญตบะต่อไปอีกพันบี
รามายณะกล่าวว่า ในที่สุกเทวดาพากันไปอ้อนวอน
พระวสิษฐ์พรหมมุนี พระวสิษฐ์จึ่งยินยอมรับรองว่า
. พระวิศวามิตรได้บำเพ็ญบารมีพอแล้ว ควรยกให้เป็น
พรหมฤษ์ได้ ฝ่ายพระวิศวามิตรได้สมปรารถนาแล้ว
ก็กระทำการเคารพ ต่อพระวสิษฐ์ตาม สมควรแก่ผู้ ที่มี อาย
มากกว่าในฝ่ายพรหมฤนษีด้วยกัน เมื่อสมัยกาลที่ท้าวทศรถ
-ครองนครศรีอโยธยานัน พระวสิษฐมนีเป็นปุโรหิตของ
ท้าวทศรถ แต่พระวิศวามิตรคิกันแล้ว จึ่งไปมาหาสู่ :
กันอยู่เนื่อง จนได้ขอพระรามและพระลักษณ์ไปช่วย
ปราบกากนาสุร แล้วพระวิศวามิตรก็เลยเป็นครูกษัตริย์
เทพเจ้า ฯ ๊ “2 น0
ทั้งสองนั้นสืบไป จึ่งพากันไปนครมิถิลาในการสวยัมพร
นางสีดา และเมื่อพระรามได้นางสีคตาแล้ว ท้าวทศรถ
ยกไปรับกลับ.มือง พรระวิศวามิตรกิได้ไปในกระบวน
ท้าวทศรถ จนถึงนครอโยธยา แล้วจึ่งได้ลากลับออกไป
อยู่สำนักกลางบ่าตามเดิม
ทูรวาล
แปลว่า “น่งห่มปอน” ฤษีตนนันัย ๑ ว่าเป็น
โอรสพระอัตริประชาบคีกับนางอนะสูยา อิกนัย ๑ ว่า
เป็นหลานพระประชาบคืองค์นั้น ฤษีตนนี้เป็นคนโทโส
ร้าย และเมื่อไรใครทำให้ขัดใจสักนิคหน่อยก็มักจะสาป
เสียทันที่ เช่นในเรื่องศกุนตลา ฤษีตนนี้ได้ไปถึงอาศรม
ของพระกัณวะมุนีในเวลาเช้า ไม่มีใครออกไปต้อนรับ
จึ่งสาปนางศกนตลา ทำให้นางนั้นต้องพรากกับทุษยันต์
เป็นหลายบี่ ในมหาภารตะกล่าวไว้ว่า ฤษีทุรวาทได้
อำนวยพรแก่นางกุนตี ให้มีสิทธิเชิญเทวดาองค์ใด ๆ
ลงมาเป็นสามีได้ตามปรารถนา นางนันจึ่งได้เชิญพระ
อาทิตย์ลงมาเป็นสามี และมีโอรสชื่อกรรณะ ซึ่งนาง
กุนตีเอาไปทั้งไว้ที่ริมฝั่งแม่น่ายมุนา เพราะไม่อยากให้
ท้าวศุระ เจ้านครมถูรา ผู้เป็นบิดาทราบว่าตนได้ซุกซน
นายอธิรถ ผู้เป็นสารถีของท้าวธตรรกษัตริย์จันทรวงศ์
ในนครหทัสตินาปุระ ไปพบกุมารน์ที่ฝั่งแม่น้ำ จึ่งเก็บ
เอาไปเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม กรรณะนภายหลังได้เป็น
เจ้าครองแคว้นองคราษฎร์ (คือทีเรียกว่า “เบ็งคอล” ใน
กาลบัดน์) ฝ่ายนางกุนตีนัน ต่อจากเวลาทีได้ประสูติ
กรรณะแล้วได้ทำการอภิเษกสมรสกับท้าวปาณฑ กษัตริย์
จันทรวงศ์ผู้ครองนครหัสตินาประ แต่ท้าวปาณฑุนัน
เผอิญได้ถูกสาปไว้ว่า ถ้าเมื่อใดเสพเมถุนจะต้องเสีย
พระชนม์ช็พ นางกุนตีจึ่งเชิญเทวา ๓ องค์มาให้กำเนิด
แก่โอรสแทน คือพระยมให้กำเนิดแค่พระยุธิษเฐียร
พระพายุให้กำเนิตแค่พระภีมะเสน และพระอยินทรให้
“ กำเนิดแต่พระอรชุน เจ้าสามองค์นี้ กับโอรสของนาง
มัทรีมเหสีซ้ายของท้าวปาณฑอีก ๒ องค์ ซึ่งได้กำเนิด
จากพระอัศวินเทพบุตรแฝด มีนามว่าสหเทพ กับนกุล
เทพเจ้า ฯ ๒๒8
รวม ๕ องค์เรียกในมหาภารตะว่า กษัตริย์ปาณฑพ อนัง
ในมหาภารตะมีเรื่องว่า ครั้งหนึ่งท้าวกฤษณะได้นิมนต์
พระทุรวาสฉัน แต่ลืมเช็คเศษอาหารทีได้ตกเปือนคืน.
พระฤษีตนนั่น พระฤษีโกรธจึ่งทำนายว่า พระกฤษณะ
จะตายโดยอาการเลวทรามอย่างไร คตังปรากฏในเรือง
พระกฤษณาวตารนั่นแล้ว 1

***
๔. สนัตกุมาร พรหมฤษี เป็นผู้ทำนายเรื่องพระนารายน์จะมาอวตารในสุริยวงศ์กรุงอยุธยา
๕. กสป ฤๅเขียนตามสังสกฤตว่า “กศ๎ยป” เป็นนัดดาแห่งพระพรหมาธิราช ได้มีบุตรเป็นเทวดาหลายองค์ (ดูในเรื่องเทวดาต่าง ๆ และเป็นบิดาพญาครุฑกับอรุณ (ดูเรื่องพญาครุฑ) มีพรหมฤษีเป็นเผ่าพงศ์สืบมาอีกมาก
///
ถคป (กัศย์ป)
เป็นเทหมูนี ผู้มีนามปรากฏมาตังแท่สมัยไตรเพท
และสมมติว่าเป็นผู้แต่งพระเวทบางตอนด้วย ทุก ๆ
ตำรับคงมีความเล่าอยู่เหม็จนกันว่า พระกศปเป็นผู้สร้าง
๒๓๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ผู้หนึ่ง จึ่งได้นามว่า พระประชาบดี ตามหนังสือ
รามายณะ มหาภารตะ และปุราณะ บางฉบับกล่าวไว้
ว่า พระกศปนี้เป็นโอรสพระมรีจิมุนี ผู้เป็นมานัสบุตร
(ผู้เกิดแต่มโน) แห่งพระมหาพรหมา (ดูทีประชาบคี
กอไป] และว่าเป็นพระบิดาแห่งพระวิวัสวัต (พระสริยา
ทิตย์) ผู้เป็นพระบิดาแห่งพระมนุไววัสวัต พระมน
ไววัสวัคนีเป็นมหาชนแห่งมนุษย์ทั้งหลายในโลกนั้ เพราะ
ฉะนั้น พระกศปรจึ่งเป็นที่นับถือยกย่องเป็นอันมาก
มหาภารตะ และหนังสือยืน ๆ ที่รุ่นราวคราวกันกล่าวไว้
ว่า พระกศปได้พระอทิติเป็นอัครมเหลื่ และได้ธิคา
พระทักษประชาบดีเป็นชายาอีก ๑๒ องค์ โดยพระอทิติ
นั้น พระกศปได้เป็นชนกแห่งพระอาทิตย์ทั้งหลาย มี
พระอินทร์เป็นอาทิ (ในเรืองศกุนตลานั้ พระกศปจึ่ง
พุดถึง “ท้าววาสพลูกข้า”) รามายณะและวิษณุปุราณะว่า
“พระวิษณเมื่ออวตารเป็นวามน (คนเตีย) นั่น เป็น
บุตรแห่งพระอทิติและพระกศป” โดยชายาอีก ๑๒ คน
นั้น พระกศปได้เป็นชนกสัตว์ต่าง ๆ ทุกอย่าง จึ่งเรียก
เทพเจ้า ๆ 2 0
ว่า พระเทพบิครบ้าง โลกบิดรบ้าง มหาบิครบ้าง
ประชาบดีบ้าง . :
***
๖. วิภาณฑก พรหมฤษี วงศ์พระกสป มีชื่อเสียงในรามายณะ เพราะเป็นบิดาพระฤษยศฤงค์
๗. ฤษ์ยศฤงค์ (เขียนตามบาลีว่า “อิสีสิงค์”- ยอดฤษี) พรหมฤษี โอรสพระวิภาณฑกมุนี ตามพาลกัณฑ์แห่งรามายณะ สุมันตร์เป็นผู้เล่าเรื่องพระฤษยศฤงค์ ถวายท้าวทศรฐก่อน คือเรื่องฝนแล้งในเมืองอังครัฐ และท้าวโลมบาทได้ตรัสใช้ให้นางระบำไปล่อลวงพระฤษยศฤงค์ซึ่งไม่เคยพบสตรี จนได้พระฤษยศฤงค์เข้าไปนคร และท้าวโลมบาทยกพระธิดาให้พระฤษยศฤงค์ ฝนจึ่งตกตามประสงค์ เรื่องตอนนี้ตรงกับเรื่องพระกไลยโกฎ ในพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์เล่ม ๖ สมุดไทย แต่ของไทยเรา/*82เล่าเป็นเรื่องราวของพระกไลยโกฏโอรสพระอิสีสิงค์ ในรามายณะเล่าเป็นเรื่องตัวพระอิสีสิงค์เอง พระฤษยศฤงค์นี้ท้าวทศรฐได้นิมนต์เข้าไปช่วยทำพิธีอัศวเมธขอให้มีราชโอรส (ซึ่งเราเรียกว่าพิธีกวนข้าวทิพย์)
อนึ่ง ฤษีกไลยโกฎ ไทยเราว่าหน้าเป็นเนื้อ จึ่งทำรูปเป็นเช่นนั้น แต่ในรามายณะกล่าวแต่ว่าพระฤษยศฤงค์เกิดในป่าและเติบโตขึ้นในหมู่เนื้อ มิได้เห็นรูปมนุษย์ใดนอกจากพระวิภาณฑกมุนีผู้บิดา เพราะฉะนั้นถ้าจะทำให้ถูกเห็นว่าน่าจะให้ครองหนังเนื้อ ซึ่งตรงกับแผนของฤษีที่อยู่ป่า และมีศีร์ษะเนื้อครอบแทนชฎา
///
เรืองพระฤษยะศถฤงค์ทีกล่าวน์ มีในรามเกียรติ แต่
เรียกนามฤษีผู้เป็นตัวการนันว่า “ประลัยโกฏิ ” และว่า
เป็นลูกพระ “อิสีสิงค์” ส่วนพระราชาในเรืองนั้น ใน
รามเกียรต์เรียกว่า “ท้าวโรมะพัท” ซึ่งไม่ต้องสงสัยเลย
ว่าเพยนไปจาก “โลมะบาท” เท่านั้นเอง ๊
ตามเรื่องที่มีมาในรามายณะว่า พระฤษีฤษยะศฤงค์
(ฤษย = กวาง ศุฤยุค = เขา) เป็นบุตรพระฤษีช็อวิภาณฑก ๊
เชื้อสกุลกาศยป มารดาเป็นนางเนื้อ จึ่งมีเขาเล็กเขา ๑
ที่หน้าผาก (ในรวมเกียรติว่าหน้าเป็นเนื้อทีเดียว) บิดา
เทพเจ้า ฯ ๒๓๓
เลี้ยงไว้ในบ่าตั้งแต่เล็ก จึ่งมิได้เคยพบเห็นมนุษย์อื่นนอก
จากบิดาของตน มีเรืองเล่าว่าในแคว้นองคราษฎร์มีพระ
ราชาทรงนามว่าท้าวโลมบาท (ตืนขน) มีอำนาจวาสนา
มาก แต่เผอิญได้ทำบาปอะไรอย่าง ๑ ไม่ปรากฏชัด จึ่ง
บันดาลให้ฝนแล้งในอาณาเขต ปุโรหิตและชีพ่อพราหมณ์
แนะนำ ให้ท้าวโลมบาทไปเอาตัวฤษยะศฤงค์เข้ามาทำ
พิธีขอฝน ท้าวโลมบาทจึ่งคิตอุบาย จัดหานางนครโสเภณี
หลายคนให้ไปล่อฤษยะศฤงค์ ฝ่ายฤษยะศฤงค์ได้พบพวก
หญิงและได้แตะต้องกายแล้วก็ใจแตก และเมื่อบิดาถาม 1
ว่า.หตุใคจึ่งมิได้เอาใจใส่ในกรณียะเช่นเคยมา ฤษยะศฤงค์ ,
ก็เล่าว่าได้ไปพบพวกมนุษย์พวกหนึ่งซึ่งมีรูปน่าตู ตางาม
เนื้อนุ่มและหน้าอกเต็มและอ่อนผิดกับตน เป็นที่พึงใจยิ่ง
นัก พระวิภาณฑกจึ่งบอกลูกว่า นันคือหมู่มารมาประจน
ให้เสียพรหมจรรย์ ฉะนั้นอย่าให้คบอีกเลย แต่ครั้นเมื่อ
บิดาไปพันอาศรมแล้ว ฤษยะศฤงค์ก็ออกไปพบกับพวก ]
หญิงทีย้วยวนนันอีก จึ่งถูกล่อลวงจนออกไปพันแนวข่า
ไปถึงพลับพลาของท้าวโลมบาท เมื่อนั้นเขาก็จับตัว ถวาย
เซ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
. ท้าวโลมบาท และท้าวโลมบาทพูดจาเอาใจอย่างดี และ
บอกว่าจะยกนางศานตาผู้เป็นราชธิตาให้ ฤษยะศฤงค์ก
ตกลงเข้าไปในนครหลวงของท้าวโลมบาท และทำพิธีขอ
ฝนสำเร็จสมปรารถนาของท้าวโลมบาท แล้วก็ได้ทำการ
สมรสกับนางศานตา อยู่เป็นสุขด้วยกันสืบมา
0 0
เรื่องยขยญญะกรรมของพระทกชะ
กล่าวถึงในราม"ยณะแต่โดยย่อ ๆ เท่านี้ เพราะผู้
รจนาเรืองเดิมเห็นว่า เป็นเรื่องที่ผู้ศึกษาไสยศาสตร์ภาคที
กล่าวถึงพระศิวควรจะรู้กันอยู่ดีแล้ว แต่สำหรับผู้อ่านไทย
ที่มิได้ศึกษาทางไสยศาสตร์ ข้าพเจ้าขอแถลงเรืองให้ยาว
อีกหน่อย
พระทักษะมุนีเป็นมานะสาบุตร (บุตรเกิดแต่ใจ)
ของพระพรหมา และเป็นบิดานางสตีผู้เป็นมเหสีของ
พระอ็ศวร เห็นว่าแต่งพระองค์ปอนและชอบสมาคมกับ
บปีศาจ ครัง ๑ พระทักษะจัดการยัญญะกรรมใหญ่ เชิญ
เทวดาชุมนุมหมด แต่ไม่เชิญพระอิศวร นางสตีจึ่งไป
เทพเจ้า ว ว โ๒๓๕
ต่อว่าบิกา แต่พระทักษะกลับกล่าววาจาหมีนประมาท
พระอิศวรต่าง ๆ นางสตีมีความโทมนัสจึ่งกลั่นใจตาย
เสีย ความทราบถึงพระอิศวรก็กวัว เสด็จไปยังที่สโมสร- .
สันนิบาต ทรงพระแสงธนุศรยิงทักษะหัวขาดไป และยิง
เทวดาบาดเจ็บไปมาก เทวดาผู้ใหญ่ช่วยกันทูลวอนขอ
โทษ หายพระพิโรธแล้ว จึ่งประทานพรให้เทวดาที่บาด
เจ็บกลับคืนดีตามเติม แต่พระทักษะนั้นทรงเอาหัวแพะ .
ต่อให้แทนหัวทีขาดไป เพื่อให้เป็นเครื่องประจานว่าพระ
ทักษะโง่เขลาเหมือนแพะ พระอิศวรเสด็จจากที่สโมสร
นั้นแล้ว ก็เข้าฆานอยู่ในถ้ำแห่ง ๑ ในเขาจักรวาล เพราะ
ทรงอาลัยถึงนางสต็ไม่รู้หาย ฝ่ายนางสคีตายแล้ว ได้ไปเกิด 0
ใหม่เป็นชิด ท้าวหิมวัต (คือเขาหิมาลัย) มีพระนามว่า
อุมาไหมะวคี มีความจง กภักดคีในองค์พระอิศวรแต่กำเนิด
จนเมื่อเจริญวัยขึ้นได้บำเพ็ญตบะเป็นอันมากแล้ว จึ่งได้ .
เป็นพระมเหสีของพระอิศวร และพระเป็นเจ้งองค์นั้นจึ่ง
เสด็จขั้นไปสถิตบนยอดเขาไกรลาศตามเติม
๒๓๒5 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
***
๘. สุยัชนา
๙. วามเทพ
๑๐. ชาวาลี สามตนนี้เป็นฤษีอยู่ในแดนศรีอยุธยา ท้าวทศรฐได้นิมนต์ไปเข้าพิธีอัศวเมธพร้อมด้วยพระฤษยศฤงค์และ พระวสิษฐ์ พระชาวาลีนั้นเป็นวงศ์พระกสป อีก ๒ ตนไม่ปรากฏเผ่าพงศ์
ในรามเกียรตี์ของเรา ฤษี ๕ ตนที่เข้าพิธีกวนข้าวทิพย์นั้น คือพระกไลยโกฎ ๑ พระวสิษฐ์ ๑ พระสวามิตร์ ๑ พระวัชอัคคี ๑ พระภารทวาช ๒ (รามเกียรติ์เล่ม ๖ สมุดไทย) ไม่ตรงกับในหนังสือรามายณะ จะผิดไปด้วยเหตุใดก็เหลือคะเน
---
///
อทต
แปลว่า “ไม่มีที่สุด” มุ่งความว่าสวรรค์อันหาทีสุด
มิได้ สมมติเป็นตัวข้นนับว่าเป็นพระเทพมารดา บำงก็
8
ทักษ ตามพระไตรเพทว่า พระอทิติมีโอรส ๕ องค์แต่
รับเพียง ซ องค์ ซึ่งมีนามปรากฏต่อมาว่าอาทิตย์ ไน
เทพเจ้า ฯ . 5 1
วิษณุปุราณะกล่าวว่า พระอทิติเป็นชิคาพระทักษ และ
เป็นชายาพระกศป และพระวิษณุได้อวตารเป็นคนค่อม
เรียกว่า พระวามนาวตาร มาเข้าครรภ์พระอทิติ (พระ
วิษณุจึ่งมีนามว่าอาทิตย์ด้วยองค์หนึ่ง) พระกศปและพระ
อทิติทั้ง ๒ นี้ ว่าเป็นชนกชนนีแห่งพระอินทร์ด้วย จิง
ได้นามว่าพระเทพมารดาบ้าง พระโลกมารดาบ้าง อนึ่ง
นางเทวก็ผู้เป็นชนนีแห่งพระกฤษณาวตารนัน ก็ กล่าวว่า
คือพระอทิติแบ่งภาค.
อัปลร (เวยน0
แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กระดิกในน้า” รามายณะกล่าว
ว่า เมื่อพระเป็นเจ้าทั้งหลายได้กวนเกษียรสมุทร เพื่อ
ทำน้าอมฤตนั้น ก่อนที่จะได้น้าอมฤตขึ้นมา มีอื่น ๆ ขัน
มาก่อนหลายอย่าง อย่างหนึ่งคือ อัปสร ซึ่งผุดขึ้นมานับ
ด้วยหมืนด้วยแสน ล้วนเป็นหญิงที่มีรูปงาม ๆ และประ-
คับด้วยเครื่องสหิ๊มพิมพาภรณ์อย่างงาม แต่ทั้งเทวดาและ
ลง สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
อสุรไม่รับไปเป็นคู่ครอง เพราะฉะนั้นพวกอัปสรขึ่งเลย
ตกอยู่เป็นของกลาง จึ่งได้นามว่า สุรางคนา (เมียเทวดา
ทั่ว ๆ ไป) และ สุมทาตมชา (สตรีผู้เต็มไปด้วยความมัว :
เมาหรือในความเพลิดเหลิน)
ในหนังสือพวกปราณะต่าง ๆ แบ่งอัปสร้เป็นคณา
หลายคณาอันมีนามต่าง ๆ กัน วายุปราณะว่ามี ๑๕ คณา
แต่ตำรับหริวิศะว่ามี คณา กับยังมีแบ่งเป็น ๒ จำพวก
. คือเป็น ไทวิกะ (นางพ้า) จำพวกหนัง เลากิกะ (นางดิน)
จำพวกหนัง นัยว่า ๆ ไทวิกะ อัปสรมี ๑๐ นาง เลาก็
กะอัปสรมี ๓๕ นาง พงวกอัปสรเหล่านี้ที่สำหรับมีเรือง
รักใคร่กับวีรบุรุษ เช่นนางอุรวศีซึ่งรักกับท้าวปุรูรพ (คัง
มีเรืองนาฏกะ ซึ่งกาลิทาสแต่งไว้อีกเรื่องหนึ่ง ชื่อเรื่อง
“วิกรโมรวศ” และกล่าวถึงในภาคผนวกที่กล่าวถึง
นาฏกะนั้น) หรือมิฉะนั้นก็ทำลายพิธีผู้บำเพ็ญตบะ อย่าง
เช่นนางเมนะกา กับพระวิศว่ามิตร เป็นต้น
สรปรวมความว่า . อัปสรเป็นนางพ้าจำพวกหนึ่ง
เทพเจ้า ฯ . ๒๓ชี่
ซึ่งมีรูปงามเป็นที่น่าพึงใจและช่างย้วยวน แต่ความประ- .
พฤติไม่สุจะเป็นอย่างสตรีทิสุภาพนัก และซางมารยาจำ-
แลงแปลงตัวได้หลายอย่าง ไม่รั จักรักใครได้ยั่งยืน มี
เสน่ห์ซึ่งทำให้ชายหลง งนท ร กาลตร์
หรืออาถรรพณ์ไว้กันหรือแก้เสน่ห์ของอัปสร. :
อรณะ
แปลว่า “แคงเรือ” คือตะวันแรกขึ้น ตามเรืองว่า
เป็นลูกพระกศปกับนางกัทรุ และเป็นสารถีพระอาทิตย์
อรุณนี้พึ่งเกิดขึ้นในยุคหนังสือปราณะ ในยุคไตรเพทนัน
แสงตะวันแรกขึ้นเรียกว่า อุษา

๊: (อษา อนล์ ) 6 .
คือแสงเงินแสงทอง ในพระเวทกล่าวว่า เป็น
ธิภาแห่งพระโทยส (เท็ยาส์) คือพ้า และเป็นภคินีแห่ง
พระอาทิตย์ทั้งหลาย นางเทวีนมีความเมตตากรุณาแก่
มนุษย์มากยัม แย้มอยู เป็นนิตย์ ราวกับ หญิงสาว ทีได้ สามี
ใหม่ นนางมิได้มีเวลาผิดแผกแปลกเปลี่ยนเป็นอมฤต
(ไม่ตาย) ไม่แก่ จึ่งมีฉายาว่า เยาวน์เทวี.
๒๕๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
กามเทพ (กามเทว)
ในชั้นต้น ๆ กามเทพไม่ได้ถือกันว่าเป็นเทวดาผู้
หนึ่ง ซึ่งมีหน้าที่ย้วยวนหรือบันดาลให้ชายหญิงรักกันใน
ทางประเวณีเท่านั้น “กาม” แปลตามศัพท์ว่า “ความ
ใคร่” คือใคร่ในกิจใค ๆ ทั่ว ๆ ไป ไม่เฉพาะส่วนการ
เสพเมถุน จึ่งไม่รู้สึกกันว่าเป็นของที่ต่าช้าเลวทราม
เช่นในฤคเวทมีข้อความปรากฏอยู่แห่งหนึ่งว่า ครั้นเมื่อ
สวยัมภูพรหม (นปสกลิงค์) ได้มีกำเนิดขึ้นเองแล้ว
“ธรรมยันแรกทีได้เกิดมีขินในพรหมนั้นคือกาม อัน เป็น
ประถมพืชแห่งมโน และซึ้งพระมุนีทั้งหลายได้ตรวจสอบ
คแล้วด้วยปรีชาญาณทราบแน่ชัดแล้วในใจว่า นั้น
(กาม) คือเครื่องเชื่อมระหว่างสึงซึ่งเป็นอยู่และซึ่งหาไม่”
ดังนี้ อนึ่ง ในอถรรพเวทมีบทสรรเสริญพระกาม ซึ่ง
อธิบายว่า “ไม่ใช่ความใคร่ในทางเมถุนธรรมฝ่ายเดียว
แท้จริงเป็นธรรมทั่ว ๆ ไป” ในพระเวทอันเคีย วกันนี่มี
ข้อที่กล่าวไว้ว่า พระกามก็คือพระอัคนีนั้เอง ใน
เทพเจ้า ฯ ๒๕๑ 0
ใดคกรียพราหยณะลก1ไว กามเทพนั้นเป็นโอรส
พระธรรมราช (พระยม) และนางศรัทธาผู้ชายา แต่
หนังสือหริวัศกล่าวว่าเป็นลูกพระลักษมี อีกแห่งหนึ่ง
กล่าวว่าเกิดมาจากพระหทัยแห่งพรหมะ (พระผู้สร้าง
เป็นปลึงค์ ไม่ใช่อันหนึ่งอันเดียวกับพระพรหมาซึ่งเป็น .
นวปสกลึงค์) อีกนัยหนึ่งว่ามีกำเนิดมาแต่นำ จึ่งมีนามว่า
อิราชะ อีกนัยหนึ่งว่าเป็นอาตมภ (คือเป็นขึ้นเอง) จึ่ง
มีนามว่า อชะ (ไม่มีกำเนิด บ้าง อนันยชะ (มิได้
เกิดแต่ใคร) บ้าง ในหนังสือปราณะกล่าวว่า มีชายาซื่อ
รติ หรือเรวา และมีมิตรคู่ใจอยู่คนหนึ่งชือ วสันต์
อนึ่ง ในปราณะมีเรืองว่า ตั้งแต่เมื่อพระสตีเทวีได้
สั้นชนมชีพไปเพราะ พระทักษ์ ผู้เป็นบิดา ได้สบ ประมาท
พระอิศวรผู้ เป็นพระสามีของนางนัน พระอิศวรมีความ
เสียพระทัยยิ่งนัก จึ่งเสด็จไปเข้าฆานประพฤติพระองค์
เป็นสันยาสี (คำยธิบายเรืองสันยาสี มือยู่ทีอธิบายศัพท์
๒๕๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
พราหมณ์) คต่อมาพระสตีได้มีกำเนิดใหม่เป็นบุครีท้าว
หิมาลัยทรงนามว่า พระอุมาเหมวคี หรือ บรรพตศี ก็
เรียก เทวดาทั้งหลายคบคิดกันจะให้พระอุมาได้เป็นพระ-
มเหสีพระอิศวร จึ่งแต่งให้กามเทพเป็นผู้ไปจัดการ
กามเทพจึ่งให้วสันต์ผู้ เป็นสหาย นฤมิตคอกไม้ให้ผลีขึ้น
เต็มต้น และเชิญพระอุมาไปคอยอยู่ ณ ที่อันควรแล้ว
กามเทพจึ่งยิงพระอิศวรด้วยบุษปศร (คือศรทำด้วยคอก
ไม้) พระอิศวรถูกศรก็ลืมพระเนตรที่ ๓ ขึ้น ซึ่งบันคาล
ให้เกิดเป็นเพลิงไหม้กามเทพสูญไป จึ่งได้นามว่า อนังค
(ไม่มีตัว) แต่ภายหลังพระอิศวรคลายความพิโรธ จึ่ง
โปรดให้กามเทพได้ เกิดใหม่เป็นพระประทยุมน์โอรสพระ
กฤษณาวตาร กับนางรกมิณีหรือมายา และพระประทยุมน์
นัเป็นพระบิดาแห่งพระอนิรทธ์ (อุณรุท) กามเทพนั้น
ว่าเป็นอธิบดีในหมู่อัปสรทั้งหลาย มีอาวุธคือธนุทำด้วย
ตันอ้อย มีสายเป็นฝั่งต่อ ๆ กัน ลูกศรมีปลายเป็นตอก
. ไม้แทนเหลิก ตามรูปมักทำเป็นชายหนุ่มรูปงาม ขี่นก
แก้ว มีอัปสรเป็นบริวาร มีธงพื้นแดงลายรูปมังกร
เทพเจ้า ฯ : ๒๕๓
นามของกามเทพมีเรียกกันอีกคือ อิษม กันชนะ -
ก็กิร มัทรมณ์ และ สมร .มีฉายาว่า ภวัช และ 4
มโนช (เกิดมาแต่ใจหรือมโน) ในส่วนที่เป็นพระ
ประทยุมน์นั้น มีฉายาว่า กรรษณ์ (เกิดแต่กฤษณ)
บ้าง กรรษณสต (ลูกกฤษณ) บ้าง (นามนี้ที่เลือน ๆ
กันมาจนกลายเป็น “ไกรสุต” ในเรื่องอุณรุทของเรา)
ส่วนที่เป็นลูกนางมายานั้น ได้ฉายาว่า มายี หรือ
มายาสุต และส่วนท็เป็นลูกพระลักษมี ได้ฉายาว่า
ศรีนันท์ นอกจากนั้มีฉายาอีกว่า อภิรูป (งาม) ทรรปกะ
และ ทีปกะ (ผู้จุดไฟ) คัทธิตน คฤธ และ คฤตส
(มักมากหรือแหลมคม) กามน และ ซร (กำหนัด)
กันตุ (สบาย) กลาเกลิ (สนุกและวุ่นมาก) มาร (ผู้
ผลาญ) มายี (ผู้ลวง) มธูทีป (ตะเกียงน้าฝั่งหรือ
ตะเกียงวสันต์) มุหิระ (ผู้ทำให้ฉงน) มุรมุร (ไฟล์น
เปรียะ ๆ) ราคพฤษนต์ (ราคว์ฤน์ต) คือก้านแห่งราค
รบัสตร์ (เครื่องประทารของความงาม) รัตนารีจ (มัก
มากในราคะ) ศะมานตก (ผู้ล้างความสงบ) สังสารคุร
(เป็นครโลก) สมร (ความจำได้) ศฤงคารโยนี (บ่อ
๒๕๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เกิดแห่งความรัก) ติถ (ไฟ) วาม (งาม) และโดย
เหตุทิมีศรเป็นดอกไม้ จึ่งได้ฉายาว่า กุสุมาวธ (กุสมายุธ)
ว่า ปุษปธนุ (ธนุคอกไม้) และ ปุษปศร (ศรดอกไม้)
เธอมีธงเป็นมังกร จึ่งได้ฉายาว่า มกรเกตุ และเพราะเหตุ
ที่มักถือออกไม้อยู่ในมือ จึ่งได้ชื่อว่าปษปเกตน์.
คนธรรพ (คันวธ์) .
เป็นภูษณ์ (ผู้มีกำเนิด) จำพวก ๑ ซึ่งเข้าพวก
เทวดาก็ได้ เข้าพวกมนุย์ก็ได้ เพราะมีทั้งทีอยู่สวรรค์
และอยู่มนุษย์โลก หรืออีกนัยหนึ่ง ว่ามีโลกของเขา
อัน ๑ ต่างหาก เรียกว่า คนธรรพโลก อยู่ระหว่างสวรรค์
กับโลกมนุษย์ ซึ่งเข้าใจว่าจะมุ่งความว่าเป็นชาวเขา ส่วน
หน้าที่ของคนธรรพนัน ว่าเป็นผู้รักษาโสม เป็นผู้ชำนาญ
ในการปรุงโอสถ เป็นผู้อำนวยการนักษัตร และเป็น
หมอดูรอบรู้กิจการต่าง ๆ ที่เป็นไปในโลกทังอดีตปัจจุบัน
และอนาคต อธิบดีแห่งคนธรรพชือท้าวจิตรรถ (ซึ่ง
เรียกกันข้างฝ่ายเราว่า ท้าวจิตรราชบ้าง ท้าวจิตราชบ้าง)
ทรอจตรเสน :
อภินิหารของพวกคนธรรพ มีที่สำคัญอยู่อีกอย่าง
หนึ่ง คือเป็นผู้ชำนาญในการขับร้องและดนตรีปีพาทย์
เทพเจ้า ฯ ๒๕๕.
เป็นพนักงานขับร้องและทำดนตรีบรรเลงบำเรอ พระ
เป็นเจ้าและเทพนิกร
ผู้ที่เป็นครเฒ่าของการขับร้องและตนตรีคือ พระ .
นารหทมูนี ผู้คิดทำพิณขึ้น แรกพระมุนีน ได้นามว่า มหา
คนธรรพบ้าง เทพคนธรรพบ้าง ปรคนธรรพบ้าง นาม
ปรคนธรรพนัที่ใช้โดยมากในการเนื่องคด้วยปีพาทย์ เพราะ
นับถือกันว่าเป็นครูใหญ่ต่อ ๆ มานามนันเรียกเพียน ๆ
ก้นมา จึ่งกลายเป็น “พระประโคนธรรพ” การทีเป็น .
ไปเช่นนี้ เพราะคนอ่านหนังสือไม่เป็นเท่านั้น (ข้อนี้มี
อธิบายไว้ในเรือง “กล่าวด้วยนาฏกะ” /อันเป็นภาค
ผนวกอยู่ต่างหากข้างหน้าน่แล้ว)
อนึ่ง คนธรรพทั้งปวงเขากล่าวว่ามีนิสัยเป็นเจ้าช้
ทกคน (แม้ตัวพระนารทมุนีเองก็อยู่ข้างจะผักใต่ในกาม
คุณมาก) เขาว่ามีเสน่ห์ซึ่งล่อใจให้ตู้ หญิงรัก ถ้าคิดไป
เสน่ห์นันก็จะอยู่ในการขับร้องและดนตรีนั่นเองกระมัง
การขับร้อง การรำ และการเล่นตนตรี ชาวมัธยม
ประเทศนับถือเป็นวิชาสำคัญอัน ๑ จึ่งยกย่องถึงให้เทียม
พระเวท มีตำรับเรียกว่า คานธรรพเวท แต่ยันที่จริง
เป็นหนังสือบริวารแห่งพระสามเวท ซึ่งเป็นตำรับรวบ=
รวมบทสรรเสริญต่าง ๆ ทีใช้ในพิธีไสยศาสตร์ คานธรรพ
๒๕๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เวทนั้น ว่าเป็นตำรับรวบรวมเรื่องขับร้อง เรืองตนตรี
์ปี่พาทย์ - และวิธีรำ ว่าพระภรตมุนีเป็นผู้เรียบเรียง
พระภรตมุนีตนนัเป็นปฐมาจารย์ครูเฒ่าแห่งวิชารำ ซึ่ง
เรียกว่า นาฏยศาสตร์ หรือภรตศาสตร์ ตามช็่ออาจารย์
. (เรื่องรำน กล่าวไว้พิสดารในภาคผนวกอันจ่าหน้าว่า
“กล่าวด้วยนาฏกะ” นั่นแล้ว) ,

่ จักรพรรดิ (จักร์วร์ดิ)
. โมเนียร์ -วิลเลียมส์ แปลว่า “ราชาผู้ขับรถไปได้
ทั่วไปโดยหาทีเกียดกันมิได้” (คือเป็นผู้ ทรงอำนาจยิ่ง
กว่าผู้อืน) หรือ “โลกาธิบดี” หรือ “ผัครองจักร”
(คืออาณาเขตอันแผ่ไปตั้งแต่มหาสมุทร ๑ ถึงมหาสมุทร
อีกแห่ง ๑) ในมัธยมประเทศนิยมกันว่า ได้เคยมีจักร
พรรคิมาแล้ว ๑๒ องค์ ท้าวภรตเป็นองค์ที่๑ วิษณุปราณะ
กล่าวว่า ผู้ที่จะเป็นจักรพรรดิกำเนิดมาก็มีวงจักรผุคขึ้น
ทิผ่ามือในเรืองศกุนตลา โสมราตปโรทิตจึ่งทุลท้าวทุษยันต์
ขอผัดคูลักษณะพระกุมารก่อน ถ้าแม้เห็นวงจักรที่ฝ่ามือ
จึ่งจะเชื่อว่าเป็นโอรสท้าวทุษยันต์ . เพราะจะต้องตาม
ทำนายของโหร
จันทรวงศ์ (จัน์ท์รวิค)
. คือวงศ์กษัตริย์ซึ่งนับสกุลเนื่องจากพระจันทร์ลงมา
ทาง พระพุทธ ซึ่งว่าเป็นโอรสพระจันทร์กับนางตาราผู้ .
เป็นมเหสีพระพฤหัสบคี หรืออีกนัยหนึ่งว่าเป็นโอรสนาง
- โรทีนมเหสีเยกของพระจันทร์เอง (คที จันทร์] มเหลื
พระพุทธคือนางอิลา (หรืออิฑา) ผู้เป็นธิคาพระมนูไว-
วัสวัต พระมนไววัสวัตนั้เป็นลูกพระสุริยาทิตย์และเป็น
มหาชนกแห่งกษัตริย์สุริยวงศ์ เพราะฉะนั้น สุริยวงศ์กับ
จันทรวงศ์จึ่งนับว่าเป็นญาติกัน พระพุธนันมีโอรสชือ
ปรรพ (ดูที ปรรพ) เป็นมหาษัตริย์ครองประดิษฐาน
นคร ท้าวปรรพได้นางพ้านางหนึ่งชื่อนางอุรวศีเป็นมเหลื
และมีโอรสช็อ อายุ เณ ท้าวนหุษ
มีโอรสซ็อ ยยาที ผู้เป็นมหาราชและวีรบุรุษมีชือเสียง
โค่งอังมาก ต่อท้าวยยาติลงไป จันทรวงศ์แบ่งเป็น
สาขาใหญ่ ๒ สาขา คือ ยาทพ ๑ โปรพ ๑
๒๕ . สั้านักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
๊ สาเหตุที่จะแบ่งเป็น ๒ สาขาเช่นนี้ คือ ท้าวยยาตี
, นันมีมเหสี ๒ นาง นางหนังชือ เทวยานี เป็นธิดาพระ
4 4 - ฆซ่ ๑
ศุกร์ อีกนางหนังช้อ สรรมิษฐา เป็นธิดาพญาทานพ
ตนหนั่งช็อวฤษบรรพ์ นางเทวยานีมีโอรส ๒ องค์ คือ
ยทุ ๑ ตุรวสุ ๑ นางสรรมิษฐามีโอรส ๓ องค์ คือ
. ทรย์หุ ๑ อนุ ๑ ปร ๑ เรื่องที่นางทั้งสองจะได้มาเป็น
มเหสีท้าวยยาตีนั้น คือ เดิมนางเทวยาน์รักกับ กจะ บุตร
พระพฤหัสบดี ผู้เป็นศิษย์ของพระศุกร์ แต่กจะไม่ยินยอม
พร้อมใจด้วย นางเทวยานีโกรธ จึ่งแข่งกจะ ๆ ก็แช่งให้
บ้างว่า ขอให้นางได้ผัวเป็นกษัตริย์ (ซึ่งนับว่าเป็นข้อ
เสียหาย เพราะนางเป็นลูกพราหมณ์ได้กับกษัตริย์ผิดชาติ
กัน) นางเทวยานีนันเป็นพีเลี้ยงของนางสรรมิษฐาผู้เป็น
บูตรีท่าวพฤษบรรพ์ (เพราะพระศุกร์เป็นปุโรหิตและ
อาจารย์ของท้าวพฤษบรรพ์ วันหนึ่งนางทั้งสองไปอาบนำ
พระพายุสับผ้านุ่งห่่มกันเสีย นางทั้งสองจึ่งเกิดวิวาทกัน
. ด้วยเรืองแย่งผ้านุ่งห่ม และนางเทวยาน์ทำปากจัดมากนัก
นางสรรมิษฐามีความเคือง จึ่งตบหน้าและผลักตกเหวไป
เทพเจ้า ฯ ๒๕ซี
ท้าวยยาตีไปพบช่วยนางเทวยานีขึ้นจากเหวได้ จึ่งพาไป
ยังพระศุกร์ นางเทวยานีไปพูดตัดพ้อต่อว่าบิดาต่าง ๆ
จนบิดาต้องไปพ้องท้าวพฤษบรรพ์ ท้าวพฤษบรรพ์รับว่า .
พระศุกร์จะลงโทษนางสรรมิษฐาอย่างไรก็ตามใจ พระ
ศุกร์จึ่งขอว่า เมื่อใคนางเทวยานีมีสามี จะขอนางสรรมิษ
ฐาไปเป็นสาวใช้ ท้าวพฤษบรรพ์ขัดอาจารย์ไม่ได้ก็ต้อง
ยอมตาม แล้วนางเทวยานีจึ่งไปเป็นมเหสีท้าวยยาตี (สม
ดังคำแช่งว่าให้ได้ผัวเป็นชาติกษัตริย์) และนางสรรมิษฐา
ก็ต้องไปเป็นสาวใช้นางเทวยานี แต่ท้าวยยาตีนั้นรักใคร่
กับนางสรรมิษฐาจนได้เสียกันมีลูก่ด้วยกัน นางเทวยานี
หึง จึ่งกลับไปหาพระบิดา พระศุกร์กริวจึ่งแข่งท้าวยยาตี
ให้ชราภาพมาถึงก่อนสมัย แต่ภายหลังพระศุกร์ผ่อนผัน .
ให้ว่าถ้าโอรสองค์ใคจะรับชราภาพของพระบิกา ไปไว้
แทน พระบิดาจะรอดพ้นได้ พระยทุและลูกอื่น ๆ ไม่
ยอมรับชราภาพของพระบิดา พระบิดาจึ่งกรัวแช่งว่า ขอ
อย่าให้วงศ์วานมีบ้านมีเมืองเป็นหลักฐานได้ แต่พระปุร
ผู้เป็นโอรสคนสุดท้องยอมรับชราภาพแทน ท้าวยยาทีจึ่ง
ให้พร ให้มั่นคงตลอดชั่วลูกชั่วหลาน และท้าวยยาติได้
พ56  สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
สมมติพระปุรเป็นทายาท ด้วยเหตุฉะนี้ท้าวปรจึ่งได้ครอง.
ราชสมบัติสืบสันตติวงศ์พระปบิดา ในประดิษฐานนคร
เป็นมหาชนกแห่งกษัตริย์ที่ได้นามต่อมาว่า โปรพ (เกิด
แต่ปร) และวงศ์โปรพน้่ นับว่าเป็นผู้คำรงจันทรวงศ์ โดย
ทรง ฝ่ายพระยทุนัน ถึงแม้ได้ถูกแช่งแล้วก็จริง แต่ก็ม
กษัตริย์สืบสกุล จาก ท่าน ผู้น เป็น อันมาก ได้ นาม ว่า
กษัตริย์ยาทพ (เกิดแค่ยท) พระกฤษณและพระพลเทพก
เป็นเชื้อสกุลยาทพน้ (ดูที กฤษณ) ส่วนกษัตริย์โปรพทีมี
นามโค่งดังมากในสมัยต่อลงมาก็มีท้าวทุษยันต์ และท้าว
ภรตเป็นต้น ต่อลงมาอีกกษัตริย์โปรพจึ่งมาแยกออกอีก
เป็น ๒ พวก คือ โกรพ กับ ปาณฑพ ซึ่งทำสงครามกัน
ใหญ่เรียกว่า มหาภารตยุทธ์ :
แทตข์ (ไทติย)
อสุรจำพวกหนัง ซึ่งเกิดแต่นางอทิติกับพระกศป
พวกแทตย์กับพวกทานพมักเข้าเป็นพวกเดียวกัน (และดู
ปน ๆ กันอย) เป็นผู้ ที่มักทำลายพิธีของเทวดาและรบ .
กับเทวดายยูไม่ได้หยุดหย่อน.
: นวรัตนกวิ  5
คือกวีทั้ง ๓ ซึ่งอยู่ ณ ก
ทิตย์ นครอุชชยินี และมีนามปรากฏว่า
(๑) ชั้นวันตรี (ธัน์วันตรี)
(๒) กษัปณกะ (ก์ษปณก)
: (๓) ยมรสิงห
(๕) ศังกุ ด
5: (๕) เวตาลภัต (เวตาลภัต์ต)
(๒) ฆัฏกรรปร (ฆฏกร์ปร)
. (๒ซ) กาลิทาสุ
(๑๓) วาราหะมิทิระ
(«) วรรจิ
ปาณฑพ (ปาณ์ฑว) .
โอรสท่าวปาณฑุ ผู้ที่ทำสงครามกับพวกโกรพแย่ง
น6รหัสคินกัน- เป็นการสงครามใหญ่ เรียกว่ามหาภารต- .
ยทร มีเรื่องราวพิสดารอยู่ในหนังสือมหาภารตะ ตาม
เร สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เรื่องกำเนิดนั้นมีว่า ท้าวปาณฑุถูกแข่งจึ่งสมพาสไม่ได้
.ต้องอนุญาตให้นางกุนตีกับนางมักรี มีลูกกับเทวดา
ฆม ม ๑ ๓ ย ศ ๓
เมื่อมีลูกแล้ว ท้าวปาณฑรับเป็นลูกทัง ๕คน จึ่งได้นาม
ว่าปาณฑพ กษัตริย์ปาณฑพทั่ง ๕ นั้น คือ
ล 6 ๓
๑. พระยุธิษเฐียร (ยุธิษฐีร) เป็นโอรสนาง
กุนตี กับพระยม (ธรรมเทพ) ซึ่งมีนามเรียกว่า ธรรม
บุตรบ้าง ธรรมราชบ้าง เมื่อทำสงครามมีชัยชนะแก่
พวกโกรพแล้ว -ได้เป็นราชาธิราชครองนครหัสดิน ทรง
นามว่า มหาธรรมราชา
๒. พระภีมเสน เป็นโอรสนางกุนตีกับพระพายุ
เป็นผู้ที่มีกำลังเข้มแข็งใจคอตุร้ายเหียมโหด และเป็น
กนกินจุ .
๓. พระอธรชุน (มูลแห่งนาม “พระยาเทพอรชุน”)
เป็นใอรสนางกุนตี กับพระอินทร์ เป็นผู้ ทีเป็นนักรบ
เก่งในพวกปาณฑพ ตั๋วพระอรชุนเองไม่ได้เป็นเจ้าบ้าน
ผ่านเมือง แต่มีลูกเป็นเจ้าเมืองคนหนึ่ง คือท้าวภัพรวาหน
เทพเข้า ฯ - : ๒๕๓
ราชาครองนครมณีประ กับมีนัดคาเป็นราชาคนหนึ่ง คือ
ท้าวปรึกษิต ซึ่งได้ครองราชสมบัติในนครหัสดินต่อพระ
มหาธรรมราชา
๕. พระนกุล (มูลแห่งนาม “พระยาราชนกูล”
ซึ่งภายหลังมาเขียนผิดเป็น “ราชนิกูล” บ้าง “ราชนกุล”
บ้าง) เป็นโอรสนางมัทรีกับพระนาสัตยอัศวิน
๕. พระสหเทพ(มูลแห่งนาม “พระยาศรีสหเทพ”)
เป็นโอรสนางมัทรีกับพระทัสรอัศวีน (พระนกูลกับพระ
สหเทพนั่นเป็นลูกแฝด พ่อก็เป็นเทวดาแฝด)
เรื่องราวของกษัตรีย์ทั้ง ๕ นี้ มีพิสคารเกินที่จะเก็บ
มาเล่าในที่นได้แม้แต่โดยย่อ แต่ควรจตไว้ข้อหนึ่ง คือ
กษัตริย์ทั้ง ๕ นี้แล คือผัวทั้ง ๕ แห่งนางกฤษณา บุตรี
ท้าวท์รูบัท ผู้ครองบัญจาลชนบท (นางนั้สมมติว่าได้
เป็นผู้ กล่าวภาษิตที่เรียกว่า “กฤษณาสอนน้อง” แต่แท้
จริงภาษิตนันเป็นชั้นใหม่กว่ายุคของนางนั้น เป็นอันมาก)
ใน๕ องค์นั่นชาวมัธยมประเทศ นับถือพระยุธิษเฐียรธรรม
ราชว่า เป็นแบบแผนแห่งบรมกษัตริย์ผู้ ปกครองคี และ
๒๕๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
นับถือพระอรชุนเป็นมหาวีรบุรุษ คือเข้มแข็งในกระบวน
ยุทธสงคราม (ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า ๓๐) พระ
ภีมเสนไม่ใครมีใครชอบ เพราะคร่ายและกักขพะนัก ส่วน
พระนกูลนันนับถือว่าเก่งในทางฝึกหัดม้า พระสหเทพ
เป็นโหร
บี่ศาจ (อิตลิลิงค์ บีศาจิ)
เป็นผี ซึ่งชั้นตำกว่ารากษสและอสุรอื่น ๆ บางตำ
รับก็ว่าพระพรหมาสร้างขึ้นพร้อมกับพวกอสุร พระมนุสํ
หิตา ว่าปีศาจเกิดแต่พระประชาบคืองค์หนึ่ง ปราณะว่า
เป็นลูกพระกศปกับนาง โกรธวศา (ข้โกรธ) หรือ ปิศาจา
หรือ กปิศา ก็เรียก พวกบี่ศาจมีที่อยู่เป็นแดนอันหนึ่ง
เรียกว่า บีศารโลก อันเป็นภูมิที่ต่าที่สุด ,
ปราณะ
แปลรก กา ไปแนไห้วียหนร ก
หนึ่ง ซึ่งได้มีพราหมณ์เก็บรวบรวมแต่งขึ้นภายหจังยุค
เทพเจ้า ฯ : ๒๕๕
หนังสือจำพวกทีเรียกว่าอิติหาสะ (เช่น รามายณะและมหา
ภารตะเป็นตัน) หนังสือตำรับต่าง ๆ ของพราหมณ์แบ่ง
ได้เป็น ๓ ยุค เรียกนามตามลักษณะแห่งหนังสือ คือ -
(๑) ยุคไตรเพท - เป็นยุคที่แต่งตำรับที่ออกนาม
ว่าพระเวทพร้อมด้วยตำรับอื่น ๆ อันเป็นบริวาร มีชั้.
ความอันกล่าวด้วยการบูชายัญ สรรเสริญพระเป็1 เจ้า
โดยวิธีอย่างเก่าที่สุด ไม่ใคร่จะมีเรื่องราวเล่าเป็นอย่าง
นิยายหรือประวัติพิสคาร เพราะในสมัยนั้น ยังมิได้มี
เวลาคิดประดิดประคอยเรื่องราวมากปานใด
(๒) ยุคอิติหาส - เป็นยุคทีเกิดมีวีรบูรษ (คือคน
เก่งในสงครามเป็นต้นตรงศัพท์อังกฤษว่า “เฮียโร โธ๓๐
นัน) ขึ้นแล้ว จึ่งมีผู้ คิตรวบรวมเรื่องราว อันเป็นตำนาน
ฆ่ ม ส4 มม ๓ ง ส ม๑!
เนืองด้วยวีรบุรษเหล่านขน รจนาเป็นกาพย์เพื่อให้จำง่าย
แล้วและสอนให้ศิษย์สาธยายในกาลอันควร แล้วก็จำกัน
ต่อ ๆ มา เรื่องชนิดนี้มีพระรามายณะและมหาภารตะ เป็น
อาทิ แต่ก็ยังมิได้มีผู้ ใดจดลงเป็นลายลักษณ์อักษร จนต่อ
๒๕๒ 0 . สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
มาภายหลังอีกหลาย ๆ ร้อยบี จึ่งได้มีจคลงเป็นหนังสือ
เพราะฉะนั้น หนังสืออิติหาสะเหล่านจึ่งมักมีข้อผนวกหรือ
แก้ไขเกินไปกว่าเรื่องเดิม เช่นนับถือพระรามและพระ
กฤษณ์ในส่วนที่เป็นวีรบูรุษก่อน แล้วจึ่งเลยเกณฑ์ให้เป็น
พระนารายน์อวตารต่อไปท็เดียว และโดยเหตุที่จะต้อง
หาพยานหลักฐานประกอบให้จงได้ จึ่งต้องประดิษฐ์ข้อ
ความเพิ่มเติมขึ้นอย่างพิสคาร เช่นในเรื่องรามายณะเพิ่ม
เติมเสริมต่อลงไปในต้นเรื่องเองก็มากแล้ว แต่ยังเห็น
ไม่ใคร่จะละเอียคดพอ จึ่งถึงแก่ต้องมีแถมอีกทังกัณฑ์
เรียกว่า “อุตตรกัณฑ์” หรือมี “ภาควัทคีตา” ขึ้น
เป็นตอนแรกกลาง ๆ มหาภารตะ ฉะนี้เป็นตัวอย่าง แต่
ถึงอย่างไร ๆ ก็ดี วีรบูรษเหล่านี้ยังคงเป็นมนุษย์อยู :
(๓) ยุคปุราณะ - เมื่อยกยอวีรบุรุษต่าง ๆ มากขึ้น
ทุกที หนุนๆ กันขั้นไปจนถึงยอดแล้ว ก็ต้องเลยกลาย
เป็นเทวดากันเท่านั้นเอง จึ่งเกิดมีตำรับชุดปูราณะขึ้น
สำหรับเป็นพยานหลักฐานว่า ท่านพระเป็นเจ้าและเทวคา
องค์นัน ๆ ได้ทรงมือภินิหารอย่างนั้น ๆ และเสด็จลงมา
เทพเจ้า ฯ ๒๕๑
เอื้อแก่มนุษย์โดยอวการหรือแบ่งภาคเป็นอย่างนั้น ๆ ยิง
แต่งก็ยิ่งเพลินเหลิงเจึ่งสนุกมากขึ้นทุกที และลักษณะสัง
สอนวิธีเล่าเป็นนิทานท่อธรรม ก็เป็นวิธีที่พวกอาจารย์.
สังเกตเห็นอยู่ว่าเป็นที่พอใจผู้ ศึกษา เป็นผลอันตีทำให้
จดจำคำสอนไว้ได้ดิข้น (ถึงแม้ข้างฝ่ายท่านผู้ เป็นอาจารย์
สอนฝ่ายพุทธศาสนาของเราก็ต้องใช้วิธี เช่นนั้นเหมือน:
กัน) ข้างฝ่ายไสยศาสตร์จึ่งเกิดมีตำรับตำราพวกที่เรียก
ว่าปราณะ คืออ้างว่ารวบรวมเรืองเก่า ๆ มาตกแต่งขึ้นไว้.
เพื่อให้เป็นหลักฐาน . (ข้างฝ่ายพุทธศาสน์ก็มีหนังสือ
คล้าย ๆ ปราณะน้อยู่มากเหมือนกัน) และหนังสือตำรับ
[: 0ฝฝ0 ฆย 4 ย ส
เหล่าน เป็นทีถูกใจผู้ ศึกษามากก็จำกันไคด้มากจนมาในท์
สุดทั้งพราหมณ์และชนสามัญที่ถือไสยศาสตร์ มีเป็น
จำนวนน้อยที่รู้จักไตรเพทอันแท้จริง โดยมากถือเอา
หนังสือชุกปราณะ เป็นตำรับสำคัญของลัทธิไสยศาสตร์
ทีเดียว ความรู้ในทางไสยศาสตร์ทีได้เคยมีมาในประเทศ
สยามนี้ จึ่งเป็นไปตามข้อความในปราณะเป็นพื้น และ
โดยมากผู้ ที่พุด ๆ ถึงพระเวทหรือพระไตรเพทก็พูดกัน
๒ร๕ 0 สำนักพิมพ์ธรรมบระณาธาร
พล่อย ๆ ไปอย่างนั้นเอง จะได้มีความรู้สึกซึ้งไปถึงพระ
.เวทจริง ๆ นั้นหามิได้
: เมื่อการเป็นอยู่.ซ่นนี้แล้ว ก็สมควรที่จะเล่าถึงตำรับ
ปราณะนันต่อไปพอเป็นสังเขป ดังต่อไปนั่
พราหมณ์ อมรสิงห์ ผู้เป็นรัตนกวีผู้ หนึ่ง ซึ่งอยู่
ณ ราชสำนักพระเจ้าวิกรมาทิตย์ กรุงอุชชยินี (ดูที นว-
รัตนกวี) ได้กล่าวไว้ในหนังสืออมรโกษ (ซึ่งเป็นอภิธาน
ภาษาสังสกฤตที่เก่าที่สุด) ว่า “หนังสือซึ่งชื่อว่าปราณะ
นั้นไช้ ควรมีลักษณะพร้อมด้วยองค์ ๕ กล่าวคือ
๑. กล่าวด้วยการสร้างโลก ๒. กล่าวด้วยการล้างโลก
. และกลับสถาปนาขึ้น ๓. กล่าวด้วยกำเนิดแห่งพระเป็น
เจ้าและพระบิดาทั้งหลาย ๕. กล่าวด้วยกัลปปแห่งพระมนู
ทั้งหลาย ผู้บันคาลให้กาลแบ่งเป็นมันวันตระ ๕. กล่าว
ด้วยพงศาวดารกษัตริย์สุริยวงศ์และจันทรวงศ์ เมื่อหนัง-
สือใคมีบริบรณ์เช่นนี้ .จึ่งเรียกว่าบรีบรณ์ด้วยเบญจลักษณ์
แห่งปราณะคัมภีร์ ” แต่ถามที่นักปราชญ์ผู้เอาใจใส่ใน
วรรณคดีได้ตรวจดูได้ความว่า ไม่มีปราณะคัมภีร์ไกเลย
เทพเจ้า ฯ ๒๕6
6 10 ย วสอ ข้ 0
ทีจะบริบรณ์ด้วยเบญจลักษณ์ ทีมีต้องตามลักษณะบ้างแต
ไม่บริบรณ์ก็มี ที่ห่างไกลลักษณะก็มี
หนังสือปราณะทุกฉบับแต่งเป็นพากย์ คือมีฉันท์
กับโศลกคละกัน ส่วนรูปหนังสือนันมักเป็นปุจฉาวิสัชนา
และมีคนอื่น ๆ พูดแทรกบ้างบางแห่ง อายุของหนังสือ
ไม่ใช่เป็นสมัยเดียวกันหมด แม้ในเล่มเดียวกันก็มีข้อ
ความบางตอนที่เห็นได้ว่ามีผู้แต้มเติมเข้าใหม่ ภายหลัง
เช็อมหัวต่อไม่สนิท หนังสือปราณะทุกคัมภีร์ มักอ้างว่า
เป็นมุนีตนใดตนหนังรับมาจากพระเป็นเจ้า มาสอนให้
ศิษย์อันมีนามว่าอย่างนั้น ๆ อีกชั้นหนึ่งเช่น วิษณุปราณะ
พระปุลัสตยมุนีรับมาจากพระพรหมา แล้วมาบอกเล่าให้
ศิษย์ชื่อปราศร และปราศรบอกให้แก่ศิษย์ชื่อเมไตรย
(ไมเด็รย) อีกชั้นหนึ่ง ฉะนี้เป็นตัวอย่าง ตำรับปราณะ
นันมีอยู ๑๕ คัมภีร์ แบ่งเป็น ๓ นิกาย ตามลักษณะ
แห่งเรื่อง ตังต่อไปนี่
(ก) สาตตวิกนิกาย คือทีมีลักษณะ เต็มไปด้วย
ความเทียงธรรม หรืออิกนัยหนึ่งเรียกว่า ไพษณพ
(ไวษ์ณว) นิกาย เพราะกล่าวด้วยพระพิษณุเป็นเจ้าเป็น
อาทิมี ๒ คัมภีร์ คือ ๑. วิษณุปุราณะ ๒. นารท หรือ
๒9๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
นารทียปราณะ ๓. ภาควัตปราณะ ๕. ครุฑปุราณะ
๕: ปทมปราณะ 0 วราหปราณะ
) (ข) ตามัสนิกาย เป็นตำรับกล่าวด้วยสมัยเมื่อโลก
ยังขุน (ตม=ขุ่น หรือ ขัน ในภาษาไทยเราก็เก็บเอา
นัก ก น นั้นเป็นอาทิ) อิกนัยหนึ่ง
นิกายนี้.รียกว่า ไศพย (ไศว์ย) นิกาย เพราะกล่าวด้วย
พระศิวะเป็นอาทิมี ๒ ตัมภีร์ คือ ๑. มัตสยปราณะ
๒. กรมปราณะ ๓. ลิงคปราณะ๕. ศีวปราณะ ๕. สกันท-
ปุราณะ ๒. อัคนิปราณะ หรือ วายป่ราณะ
(ค) ราชัสนิกาย คือตำรับกล่าวด้วยสมัยเมื่อโลก
เต็มไปด้วยความมีค (รัชส) และกล่าวด้วยพระพรหมา
(หรือสมมติว่าพระพรหมาเป็นผู้ แสดงบ้างบางเรื่อง) มีง
คัมภีร์ คือ ๑. พรหมปุราณะ ๒. พรหมาณฑปราณะ
๓. พรหมไววรรตปราณะ๕.มรรกัณเฑยปุราณะ๕. ภวิษย-
ปราณะ ๒. วามนปราณะ
5 นอกจากปุราณะทั้ง ๑๕นี้ ยังมีอุปปราณะอีก ๑๕
. แต่มีข้อความซ้ำ ๆ กับปราณะ และเป็นหนังสือทีหาไม่
ใครได้เสียแล้ว
โปรพ (เปารว)
กษัตริย์ที่ลืบสกุลจากท้าวปรจันทรวงศ์ ครองนคร
ประดิษฐานและหัสดิน ต่อมากษัตริย์โปรพแยกเป็น ๒
พวก คือ โกรพ พวก์ ๑ ปาณฑพ พวก จ วิวาท
แก่งแย่งกันจนในที่สุตทำสงครามกันที่ตำบลกรเกษตร ๊
ประชาบดิ
“เป็นใหญ่ในประชา” เป็นบิดาหรือผู้สร้างสัตว์
ทั้งหลาย ในพระเวทเป็นศัพท์ใช้เรียกพระอินทร์ พระ
สวิตถุ (ตะวัน) พระโสม (น้าโสม) พระหิรัณยครรภ
(พรหม) และเทวดายืน ๆ มนส์หิตา ใช้เรียกท้าวธาตา- .
พรหม ผู้สร้างและค้าจุนโลกและพระมนุสวายัมภูว (ผุ
แสดงมานวธรรมนั้นเอง) ก็เรียกว่าประชาบดี เพราะ .
เป็นลูกพระพรหมาและเป็นชนกแห่งทศฤษี ซึ่งเป็นชนก
แห่งมนุษย์ (คำว่า “มนุษย์” นั้นก็คือแปลว่าเกิดแต่
มน) แต่โดยมากเมื่อกล่าวถึงประชาบดี อ่อมเข้าใจกัน
ว่ามุ่งถึงท่านฤษี ๑๐ ตนผู้เป็นชนกแห่งมนุษย์นั้น
เอง. !
๒ด สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ปรากฤต (ปราก์ฤต)
เป็นภาษาสามัญของภาษาสังสกฤต คือภาษาที่
. ประชาชน์พูดกันในพื้นเมืองแคว้นหนึ่งๆ ก็ทูดแปลกไป
อย่างหนึ่ง ๆ แต่ก็คงจะอยู่ในจำพวกเคียวกับภาษาสัง
สกฤตนันเอง เช่นภาษาที่ไทยชาวบางกอกพูด กับไทย
เหนือในมณฑลพายัพพุค ก็ผิดกัน แต่ก็เข้าใจกันได้
. หรือชาวบางกอกกับพวกไทยใหญ่ (อย่างเชียงตุงเป็นต้น)
ก็พูดคนละอย่างแต่เข้าใจกันได้ ดังนี้เป็นต้น ภาษา
.จำพวกที่เรียกว่าปรา .ฤตนั้ง ต่างกึงก็ต่างมีนามเรียกตาม
ชื่อชนบทบ้าง เช่น มกธี (ภาษามคธ) อวันตี (ภาษา
อวันติราษฎร์) มหาราษฎรี (ภาษามหาราษฎร์) หรือ
มิฉะนั้นก็เรียกโดยความดูถูกเช่น อัปะภรังศะ (ผิดเพียน)
ไปศาจี (ภาษาผี) ฉะนัเป็นตัวอย่าง.
ภรต (ภรต)
(อ่านว่า “ภะรต” ไม่ใช่ “ภ์รต” คดังนี้) มี
หลายคนที่มีชื่อเช่นนี้ ทิพอจะเก็บมาระบุได้ คือ
เทพเจ้า ฯ  . ไ๒5๐๓
(๑) เป็นราชาผู้หนึ่ง ในโบราณสมัย มีนามมา
ในพระเวทเป็นวีรบุรุษและมหาชนกของชนชาติหนึ่ง ซึ่ง
มีชื่อในพระเวทเรียกว่า (ภารต” เกิดแต่ภรต) นาม
ท่านภรตผู้ นี้มักไปปนกับพระวีศวามิตร เพราะเหตุที่ลูก
ท้าวภรตนั้ชื่อวิศวามิตร และลูกพระวิศวามิตรช็อภรค
(๒) เป็นราชาผู้ หนึ่ง อยู่ในมันวันตระหรือมน
ยุคที่ ๑ เป็นผู้ ที่มีความศรัทธาในพระพิษณุเป็นอันมาก
ได้ละราชสมบัติเพื่อจะได้สมาธิรำลึกถึงพระพิษณุเป็นเนือง :
นิตย์แต่.ผอิญมีเหตุที่ทำให้เสียความมุ่งแน่วอันนัน จึ่ง
ต้องไปเวียนว่ายตายเกิด อีกนานจะได้ถึงที่สูญสุด
(นิรพาน)
(๓) โอรสท้าวทศรถกับนางไกยี (ไกยเกษี)
อนุชาพระราม (ซึ่งในรามเกียรตี์ของเรามาเรียกว่า
“พุระพรๆ” นั้นผิดถึง ๒ ชัน ชั้นที่ ๐ คืออ่าน “ภะรต”
เป็น “ภ์รค” ชั้นที่ ๒ ไม่รู้ หนังสือ เอา “พ” แทน
“ภั“ตัว “พ” กับ “ภ” ๒ ตัวนที่ไทยๆ เรามักใช้ปนกัน
เลอะเทอะมาก เพราะอ่านออกสำเนียงเหมือนกัน) เรือง
ราวของพระกรตองล์นี้ มีละเอียดอยู่ในรามเกียรติของ
๒๒๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เราแล้ว ไม่ต้อง.ล่าซ้ำในที่นี้ เป็นแต่จะขอให้ท่านผู้
อ่านสังเกตไว้หน่อยหนึ่งว่าว ในหนังสือรามเกียรติ์ของ
เรา มีข้อว่าพระภรตไม่ได้ถวายเพลิงท่าวทศรถ เพราะ
ท้าวทศรถกรั้ว จึ่งห้ามไว้มิให้นางไกยเกษีกับพระภรต
ถวายเพลิง แท้จริงในรามายณะมิได้มีข้อความเช่นนั่น มี
กล่าวชัดว่า พระภรต เป็น ผู้ จัด การถวาย เพลิง ท้าว ทศรถ
(ธรรมเนียม ห้ามไม่ให้ดูผ๊” หรือห่ามมิให้เผาศพไม่ใช่
ธรรมเนียมของชาวมัธยมประเทศ ตูท่าทางสมจะเป็น
ธรรมเนียมจีน เพราะจีนมักชอบลงโทษกันแปลก ๆ
ต่าง ๆ ซึ่งคนชาติยินไม่ทำ) อีกข้อหนึ่งซึ่งควรกล่าวใน
ทีน คือเมื่อพระรามเสร็จศึกลงกากลับเข้ามาครองกรุงศรี.
อโยธยาแล้ว พระภรตได้ไปทำศึกกับ “คนธรรพยันดุ
ร้าย อันมีจำนวนนับได้ตั้งสามโกฏิ” และเมื่อมีชัยแล้ว
.ได้ตังตนเป็น ใหญ่ในแว่น แคว้นแดนคน ธรรพเหล่า นั้น
นีเองคือเรืองศึกพระภรตพระศัครฆน์ ซึ่งมือย์ในราม-
ง เกียรติบันปลายของเราแต่ “คนธรรพยันคร้าย นั้น
เรามาเกณฑ์ให้เป็นยักษ์ เพื่อจะให้คลัย ๆ ครังศึกลง
กาของพระราม พระลักษณ์
เทพเจ้า ฯ . ๒๒๕
(«) พระภรตจันทรวงศ์ เป็นโอรสท้าวทุษยันต์
กับนางศกุนตลา เป็นราชาครองนครหัสดิน ,.และนิยม
กันว่าท้าวภรตองค์นี้เป็นประถมจักรพรรคิ กษัตริย์
จันทรวงศ์ต่อท่านผู้นี้ลงไปเรียกว่าภารตกษัตริย์ ได้ทั้งนั้น
แต่ที่ใช้กันอย่มากที่สุดคือใช้เรียกกษัตริย์ปาณฑพทั้ง ๕
มีพระยุธิษเชียรเป็นอาทิ (ดูที ปาณฑพ) เหตุฉะนี้การ
สงครามใหญ่ซึ่งกษัตริย์ปาณฑพทั้ง ๕ ได้กระทำจึ่งเวียก
ว่ามหาภารตยุทธ์ .
(๕) เป็นชือพระมุนีตนหนึ่ง ซึ่งนิยมกันว่าเป็น
ปฐมาจารย์ครูเฒ่าแห่งนาฏศาสตร์ คือวิชารำ
นอกจากน์มีผู้ที่ช่อภรตอีกหลายคน เช่นตัวพระ
เอกในเรื่องนางเมรี ซึ่งเราเรียกกันว่า “พระรถ” นั้น
ก็ชื่อ “พระภรต” .

๊ มหาภารตะ
เป็นเรื่องราวกล่าวคัวยมหาภารตยุทธ์ คือการ
สงคราม ซึ่งภารตกษัตริย์ (ปาณฑพทั้ง ๕) ได้กระ
ทำกับกษัตริย์โกรพ หนังสือนัเป็นหนังสือยาวมาก แบ่ง
๒๒5 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เป็น ๑๕ บรรพ และตามทีผู้พิจารณาในวรรณคดีและ
. โบราณคดิได้ตรวจสอบ แล้วโดยละ เอียดลงความ เห็น ว่า
เรื่องราวต่าง ๆ ที่รวบรวมอยู่ในเรื่องมหาภารตะนัน มี
เป็นเรืองอันมีมาแค่ยุคไตรเพทหลายเรื่อง แต่ที่มีผู้แต่ง
แต้มเติมหรือผนวกลงไปทั้ง ๆ ก้อนใหญ่ก็มีเป็นอันมาก
เรื่องมหาภารตะนี้ในชั้นต้นก็เป็นแต่เรื่อง ซึ่ง
พราหมณ์ท่องจำขึ้นใจและสาธยายด้วยปาก ต่อมาในชัน
หลังจึ่งได้ลงเป็นลายลักษณ์อักษร ผู้ทีรวบรวมขึ้นเป็น
รูปนั่นเป็นฤษีมีนามเต็มว่า ก์ฤษ์ณไท้วปายนว์ยาส แต่
มักเรียกกันว่า พระวยาสมุนี (ท่านผู้นักล่าวกันว่าเป็นผู้
ทิจัดพระไตรเพทลงระเบียบด้วย) พระวยาสมุน์ได้สอน
ให้แก่ศิษย์ผู้ หนึ่ง มีนามว่าไวตัมปายน และพราหมณ์
ผู้นั ได้ ไปสวดมหาภารตะเป็นครั้งแรก ถวายท้าว ชนเมชัย
ราชาจันทรวงศ์เมื่อครังทำพิธีราชสุยะ ณ นครหัสดิน
. (ท้าวชนเมชัยนู้เป็นโอรสทำวปริกษิต ท้าวปริกษิตเป็น
โอรสพระอภิมันยุ จึ่งเป็นนัดคาพระอรชุน)
เรื่องใหญ่แห่งมหาภารตะนั้น ว่าด้วยกำเนิดแห่ง
กษัตริย์ปาณฑพและโกรพ ภว่าด้วยวิวาทกัน ตลอดจน
เทพเจ้า ฯ ๒5๑
ถึงการทำสงครามต่อกันที่ทุ่งกุรเกษตร และพระยุธิษเรี่ยร
เป็นราชาธิราช แล้วทำพิธีอัศวเมธ (“ปล่อยม้าอุปการ”)
จนกษัตริย์ปาณฑพทั่ง ๕ ไปสู่สวรริค์เป็นเรื่องราวอัน
วิจิตรพิสตารมากมาย แม้แต่จะเก็บเรื่องมาเล่าโดยย่อพอ
เป็นสังเขป ก้จะต้องการหน้ากระดาษมากหลายหน้า จึ่ง
จำต้องงคไว้
นอกจากตัวเรืองใหญ่ ยังมีเรื่องเกร็ดหรือแถม เช่น
เรื่องศกนตลา (ศกน์ตโลปาข์ยาณ์) อาทิบรรพ (บรรพ
ที่ ๑) และเรื่องพระนล (นโลปาข์ยาณ์) ในวันบรรพ
(บรรพที่ ๓) เป็นต้น กับยังมีหนังสือที่แต่งขึ้นภายหลัง .
แท้ แต่นิยมนับเข้าเป็นส่วนหนึ่งแห่งมหาภารตะ คือ ภาค
วัทคีตา และ หริว๋ศ (ซึ่งมือธิบายไว้ต่างหากในอภิธาน
นี้) เป็นต้น
ส่วนอายุของมหาภารตะนี้ยากที่จะกล่าวเป็นแน่นอน
ได้ ถ้าจะว่าในส่วนเรืองนักปราชญ์มีความเห็นว่า ได้รวบ
รวมขึ้นในสมัยกาลประมาณปี่ล่วงมาแล้วไม่ต่ากว่า๒๕๐๐
บี่ แต่ต้องเข้าใจว่าเหตุการณ์ในเรื่องนั่นได้เป็นไปแล้ว
ช้านานก่อนกาลนั้น (คือเมื่อจับรวบรวมเป็นรูปเข้านั้น
เรื่องราวเป็นเรื่อง โบราณ อยู่แล้ว) แต่ถึงเมื่อรวบรวม
ขึ้นแล้วก็ยังมิได้ลงเป็นลายลักษณ์อักษร- จนต่อมาอิก .
๒5๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรรณาคาร
๒๐๐ หรือ ๓๐๐ ปี เพราะฉะนั้นอายุของมหาภารตะนับ
จำเดิมแต่ได้ลงเป็นลายลักษณ์อักษรมาแล้วนั้น ได้ประ-
มาณ ๒๓๐๐ ถึง ๒๒๐๐ บปี หนังสือมีเป็นหลายฉบับคัด
ลอกกันต่อ ๆ มา เป็นที่เคารพนับถือในหมู่ชนชาวมัธยม
ประเทศว่าเป็นพระคัมภีร์สำคัญ ซึ่งแม้ผู้ใดได้อ่านหรือ
ได้ฟังก็จะเป็นสวัสดิมงคลอย่างยิ่ง .
มหาราษฎรี
. เขียนตามภาษาพื้นเมืองว่า “มหาร์ฏ์รี ” เป็นภาษา
ที่พูดกันในแดน มหาราษฎร์หรือตามภาษาพื้นเมืองนั้น
เองเรียกว่า “มหารัฏฐ” จัดเข้าในจำพวกภาษาปรากฤต
อันหนึ่งซึ่งไม่เพียนจากสังสกฤตมากนัก
แคว้นมหาราษฎร์นี้ คือทีเรียกตามภาษาภูมิศาสตร์
อังกฤษว่า “มาหแร๊ตตัา” (]หล[หล1ล)
มูกคา (มุก์ตา)
คือแก้วชนิดที่เราเรียกกันในกาลบัตยุบันนี้ว่า “ไข่
มุก” ตามความเข้าใจกันโดยมากนั่น มักว่าแก้วมุกตา
คือพลอยสีข่าว ๆ ชนิดหนึ่ง ซึ่งเป็นพลอยอย่างเลว ที่
พลอยชนิดนั้มาเกิดเป็นมุกคาขึ้นนั้น ก็เป็นเพราะแก้วมก
คาแท้หรือไข่มุกนั้นหายาก ในเมืองไทยเราแต่ก่อน ๆ จะ
เทพเจ้า ฯ . : ๒๒ย
ไม่ใครเคยเห็น ครั้นเมื่อจะทำแหวนนพเก้าก็ปรึกษาหารือ
ครูบาอาจารย์ มีมุกตาอยู่ในพวกนพรัตน์อันหนึ่ง อาจารย์
คงบอกว่า “เป็นแก้วสีขาวซึ่งงมมาจากในมหาสมุทร” ก
คงร้องกันว่า “แก้วอะไรจะไปอยู่ในมหาสมุทร ช่างเถอะ”
ดังนี้ แล้วก็เลยมองหาพลอยอะไรที่มีสีขาวมาได้ และพด
ว่า “นีเองแหละนะแก้วมุกคตา ตาอาจารย์แกพูดไว้วิจิตร /
พิสคารไปกระนั่นเอง ว่างมแง็มอะไรจากท้องทะเล มันก็.
อยู่บนบกนแหละ” ทั้งถึงแม้จะไปเอาไข่มุกมาให้ ก็ที่จะ
ไม่ใคร่ชอบด้วยซ้ำ เพราะเห็นไม่เป็นแก้วเป็นพลอย ไม่
แวว ๆ วาว ๆ ไม่เป็นลูกบัต ที่ไหนจะชอบ
รากษณส์
(อิตถีลึงค์เป็น “รากษสี”) เป็นอสุรจำพวกหนึ่ง
ซึ่งดีก็มี ชั่วก็มี แต่โดยมากมักเป็นศัตรกับเทวดา อาศัย
อยู่ตามบ่าช้า ชอบกวนพราหมณ์ในขณะทำพิธี มักกวน
พราหมณ่ผู้ตั้งใจสมาธิ เข้าสิงในซากถศพ กินคน แแะ
รบกวนให้ร้ายแก่มนุษย์โดยอาการต่าง ๆ พวกรากษสเมือ
ครงได้ท้าวราพณาสุรเป็นราชา เที่ยวรังควานขนานใหญ่
จนพระรามปราบแล้วจึ่งค่อยสงบลงไปพักหนึ่ง 7
ส่วนกำเนิดแห่งรากษสนัน มีเล่าได้ต่าง ๆ กันใน
ที่ต่าง ๆ บ้างก็ว่าเป็นลูกหลานพระปุลัสตยมุนี บ้างก็ว่า .
๒๑๐ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
เกิดจากพระบาทพระธาคา วิษณปุราณะว่าเกิดแต่รากษะ
พราหมณ์ผู้เป็นลกพระกศปกับนางขศาและรามายณะกล่าว
ว่า เมื่อพระพรหมาได้ทรงสร้างน้ำขึ้นแล้ว ได้ทรงสร้าง
ภูตจำพวกหนึ่งขึ้นไว้เป็นผู้รักษาน้ำทั้งปวง และนาม
“รากษส” นั่นว่ามีมูลจากคำว่า “รักษ” นั้นเอง ตาม
ทางที่ควรสันนิษฐานคือ รากษสคงจะเป็นคนบ่า ซึ่งพวก
อริยกะได้เข้ามาพบอยู่ในมัธยมประเทศ ๊ และได้รบพ่ง
ปราบปราม การรบนี้คือ “เทวาสุรสงคราม”
พวกรากษสมีนามเรียกอีาหลายอย่าง ซึ่งมักเป็น
,ามบอกลักษณะหรือความประพฤติ เป็นต้นว่า อนุศร
อัศร และหนุษ มุ่งความว่าผู้ ฆ่าหรือทำร้าย อิษฎิบั่จ ว่า
ผู้ขโมยเครื่องสังเวย (อิษฎิ) สนธยาพล ว่า “แรงเวลา
พลบ” กัษปาฏ นักตัญจร ราตวีจร และ ศมน์ษัท ว่า
ผู้เที่ยวไปในเวลากลางคืน” นฤชัคธ์ หรือ นฤจักษ์
ว่า “กินคน” ปลาท ปลังกัษ และ กราพยาท ว่า
“กินเนื้อ” อัศรป อัศฤกป เกานป ก็ลาลป และ รักตป
ว่า “ผู้กินเลือด” ทันทศุก ว่า “ผู้กัด” ปรมฆัส ว่า
“ตะกละ” มลินมุข ว่า “หน้าคำ” แต่นามเหล่านี้ที่มิใช่
สำหรับใช้ในเรียกรากษสโดยเฉพาะก็มี เช่น บี่ศาจก็เป็น
“ราตรีจร” ได้ ยักษ์ก็เป็น “นฤจักษ์” ได้ ฉะนี้เป็นต้น
เทพเจ้า ฯ , ๒๓๑
รามายณะ
คือเรื่องที่ไทยเราเรียกว่า “รามเกียรตี้” เป็น
เรืองโบราณยุคเดียวกับมหาภารตะ แต่ได้รวบรวมขึ้นก่อน
มหาภารตะ เพราะในมหาภารตะมีกล่าวถึงเรืองพระรามอยู่
ในบรรพ (บรรพ ๓) แต่ในรามายณะไม่กล่าวถึงเรือง
พระกฤษณ์หรือตัวสำคัญใคๆ ที่มีช่อในมหาภารตะนันเลย
ผู้รจนาเรืองรามายณะขึ้นนั้น คือพระฤๅษีทรงนามว่าวาล-
มิกี (ซึ่งในรามเกียรตีของเราเรียกเพี้ยนไปว่า “ วัชม-
ฤคี” จะเป็นด้วยอวดคีรู้มากกันมาอย่างไรก็ทราบไม่ได้
แน่ จะลองเตาตุก็จะต้องกล่าวความยืคยาว จึ่งของตไว้
ที) รามายณะแบ่งเป็น ซ กัณฑ์ แต่กัณฑ์ที่.จ็คนันเรียก
ว่า “อุตตรกัณฑ์” บยอกตรงว่า “แถม” เป็นของใหม่
หนังสือรามายณะนั้น เป็นทีเคารพนับถือแห่งชนชาว
มัธยมประเทศเป็นอันมาก จนทุกวันนั้มีความนิยมกันว่า
“ผู้ใดได้อ่านและได้ท่องพระรามายณะอันเป็นที่ควรเคารห
และเป็นกุศลน์ จะได้รอดพ้นปวงบาปกรรม และจะได้
ถึงซึ่งสวรรค์ชันสูงสุดพร้อมด้วยวงศาคณาญาติ”
๒๕๒ .-7 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร .
โลกบาล -
โลกนี้ ตามความนิยมของพราหมณ์ว่ามีเทวดา
รักษาทั้ง ๔ ทิศ ดังต่อไปนั่ ๑. บูรพา พระอินทร์ ฤๅ
เรียกว่าท้าวธตรฐ ๒. อาคเนย์ พระอัคนี ทิศเรียกตาม
นามเทวดา ๓. ทักษิณ พระยม ๕. เนรติ พระสุริย
หรืออีกนัยหนึ่งว่าพระเนรดี (นิร์ฤติ) ๕. ปรัศจิม พระ
วรณ ». พายัพ พระพายุ ทิศเรียกตามนามเทวดา
ซ. อุตร ท้าวกุเวร ๕. อีสาน (เอศาน) พระโสม หรือ
.อีกนัยหนึ่งว่าพระอีศาน (ภาคหนังแห่งพระศีวะ) ว
ส่วนในหนังสือข้างพุทธศาสนามีกล่าวไว้ ๒ อย่าง
คือในท้ายอาฏานาฏิยปริตรใน ๑๒ ตำนานกล่าวว่า บุริม
ทิศ ท้าวธตรฐจอมภูต ทักชิณทิศ ท้าววิรุฬหก .จอม
เทวดคา บัจฉิมทิศ ท้าววิรูปักษ์ จอมนาค อุตรทิศ ท้าว
กเวร จอมยักษ์ แต่ในมหาสมัยสูตรและภาณยักษ์กล่าวว่า
ปุริมทิศ ท้าวธกรฐ จอมคนธรรพ ทักชิณทิศ ท้าววิรุฬ
หก จอมกุมภัณฑ์ บั้จฉิมทิศ ท้าววิรปักษ์จอมนาค อุตร
ทิศ ท้าวกเวร จอมยักษ์ ดังน .
เทพเจ้า ฯ . : เต
เมื่อพิจารณา เทียบเคียงกันเข้ากับข้างฝ่ายไสย--
ศาสตร์ดังกล่าวมาแล้วข้างบนนั้น จะเห็นได้ว่า บูรพา
ท้าวธตรรฐูกับพระอินทร์ พอนับว่าตรงกันได้ เพราะถ้า
จะว่าพระอินทร์เป็นจอม์ภูตหรือจอมคนธรรพ ก็พอจะ,
ใช้ได้ และนาม “ธตรจฐ” แปลว่า “รองเมือง” ก็พอ
ควรเป็นซือพระออินทร์ได้ ทักษิณ ข้างไสยศาสตร์ว่า
พระยม ในท้ายอาฏานาฏิยปริตรว่า วิรุพุหก “จอมเทวดา”
ไม่ตรงพระยม แต่มหาสมัยสุตรว่า “จอมกุมภัณฑ์” .
ฉะนี้ ตรวจตุตามศัพท์ “กุมภัณฑ์” แปลว่า “มีอัณฑะ
เท่าหมัอ” และได้ความว่า “เป็นอสุรจำพวกหนึ่งมีพระ
รูทระ (อิศวร) เป็นอธิบดี” ฉะนั้ ตูไขว้เขวไปใหญ่
ไม่ลงรอยกันเลยทีเดียว คราวน์ลองตรวจศัพท์ “วิ-
รุฬหก” ดูได้ความว่า “วิรุฬโห” หรือ “วิรพหโก”
แปลว่างอกก็ไม่เข้าเค้าพระยมอีก จึ่งเป็นอันต้องลงเนื้อ
เห็นว่า โลกบาลทิศน์่ ข้างพุทธศาสนาและพราหมณ์
ไม่ลงกันได้เป็นแน่แท้ -ปรัศจิม ข้างไสยศาสตร์ว่าเป็น
ทิศรองพระวิรุณ ข้างพุทธศาสนาว่าท้าววิรูปักษ์จอมนาค
แล่๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
พระวรุณเป็นเทวดาผู้มีหน้าทีเกี่ยวแก่น้า เพราะฉะนั้น
.เอาเป็นลงรอยกันได้อีกทิศหนึ่ง อุคร เป็นทิศของท้าว
กเวร ตรงกันทั้งในพุทธศาสนาและไสยศาสตร์ ส่วน
ทิศเฉียง ข้างพุทธศาสนาไม่ได้ออกนามโลกบาล แต่
สังเกตตามนามทิศกตรงกัน คือตะวันออกเฉียงใต้ เรียก
ว่า “อาค์เณย” (ทิศของพระอัดนี) ตะวันตกํเฉียงใต้
เรียก “เนรตี” (ทิศของพระนิรฤตี) ตะวันตกเฉียง
เหนือเรียกว่า “วายว” คือพายัพ (ทิศของพระวาย)
ตะวันออกเฉียงเหนือเรียกว่า “อสาน” (ทิศของพระ
อีศาน) ดังนี้
. ยนึง ตามตำรับไสยศาสตร์ ทิศทุกทิศย่อมมี
ช้างสำคัญประจ่าอยู เพื่อเป็นพาหนะแห่งเทพเจ้าผู้อภิบาล
ทิศนั้น มีนามกำหนดไว้ดังต่อไปนี้
๑. ทิศบูรพา ช้างสำคัญชื่อ ไอราพต (ไอราวต)
หรือ ไอราวัณ นางช้างชื่อ อะภ์รม ๒. ทิศอาคเนย์
ช้างสำคัญซื่อบุณฑริก (ปุณ์ฑริก) นางช้างชื่อ กปิลา
๓. ทีศทักษิณ ช้างสำคัญชซื้อ วามน นางช้างช็อ บิง
คลา ๕. ทิศเนรดี ช้างสำคัญขชือ กมุท นางช้างชือ
เทพเจ้า ฯ ๒๓๕
อนุปมร ๕. ท๊ศปรัศจิม ช้างสำคัญชื่อ อัญชัน  นาง
ชางช็ออัญช์นวดี ๒. ทิศพายัพ ช้างสำคัญชื่อ บุษป“
ทันต์ นางช้างชือ ศุภทันตี ซ. ทิศอุดร ช้างสำคัญ
ชื่อ สรรพโภม ๕. ทิศอีสาน ช้างสำคัญชื่อ สุประตีกะ
ส่วนนางช้างสำหรับ ทิศอุตรและอีสานนั้นไม่แน่ ยังมี
เหลือพังอยู่อีก ๒ คือ อัญชนา กับ ตามรกรรณี แต่
พังใดจะอยู่ทิศใดไม่สู้ จะแน่นัก ส่วนในหนังสือราม ยณะ
นั้น ระบุนามช้างประจำทิศไว้แต่สำหรับทิศใหญ่ ๔ ทิศ
คือ ๑. บูรพา ชือพลายวิรูปากษ์ ๒. ปรัศจิม ชื่อ
พลายโสมนัศ ๓. ทักษิณ ช็อพลายมหาปทม -๕. อุคร
ชื่อพลายหิมปาณฑร
วาสพ (วาลวา) .
นามแปลว่า “เป็นใหญ่ในหมู่วสุ” ใช้เรวียกพระ
อินทร์ พวกเทวดาทีเรียกว่า วส ซึ่งว่าเป็นบริวารพระ
อินทร์นั้น ตามไตรเพทนับเป็นคณะหนึ่งในหมู่เทวดา ฆ
คณะพวกวสุเทพนันมี ๕ คือ ๑. ธร (ดิน) ๒. อาป
(น้า) ๓. อนิล (ลม) ๕. อนล (ไฟ) ๕. ธรวะ
(คาวเหนือ) ๒. โสม (ควงเดือน) ซ. ปรัตยุษ หรือ
๒๐9 : สำนักพิมพ์ธระมบรรณาคาร
บัจจุส (รุ่ง] ๕. ประภาส (แสงสว่าง) ตามนามที่ ๕ ”
นัก็แลเห็นได้ว่ามุ่งเอาสิ่งซึ่งคนในโบราณสมัยเห็นว่า เป็น
สิ่งสำคัญและอัศจรรย์ จึ่งยกย่องเอาว่าเป็นเทวดา ว
๑ -
วกรมาทตย (วกรมาทตย)
“กล้าหาญเหมือนอาทิตย์” เป็นพระราชามหา-
กษัตริย์ผู้ครองนครอุชชยินี และเป็นต้นเหตุแห่งวิธีนับ
ปี ทีเรียกว่า “มาลวส์วัต” หรือ “วิกรมส์วัต7 ซึ่ง
เริ่มเมื่อพระพุทธศาสนายุกาลล่วงแล้วได้ ๕๕๓๒๐ พรรษา
พระเจ้าวิกรมาทิตย์นํ นิยมกันว่าได้กระทำสงครามขับไล่
พวกศัก แล้วได้เป็นใหญ่ในอุครเทศ คือภาคเหนือแห่ง
มัธยมประเทศ และกล่าวว่า เป็นผู้อุปถัมภ์นักปราชญ์
ราชบัณฑิต มีนวรัตนกวีเป็นอาทิ เป็นทีนิยมนับถือกัน
ว่าเป็นมหาราชผู้ทรงคุณธรรมอันมหาประเสรีฐ จะวินีจ-
ฉัยคคีใคก็มิได้มีผู้ใดติดใจเลยทั่งเป็นมหาวีรบุรุษอันเข้ม-
แข็งในทางยุทธ์ด้วย เณ เรก
พระราชาองค์นี้มากมายหลายประการ เช่นมีเรืองวิกรม-
บัลลังก์ ซึ่งชาวมัธยมประเทศชอบเล่ากันอยู่และพอจะ
เก็บมาแสดงเป็นตัวอย่างคังต่อไปนั้
เทพเจ้า ฯ : อ0
ในกาลครั้งหนึ่ง ภายหลังแห่งสมัยพระเจ้าวิกรมา-
ทิตย์ และเมื่อพระนครอุชซยินีชำรคทรุดโทรมเป็นเมือง
ร้างไปแล้วนั้น ยังมีพวกเด็กเลี้ยงโคพวกหนึ่ง ได้ต้อน
โคไปเลี้ยงในทุ่งใกล้เคียงเมืองร่าง วันหนึ่งพวกเด็ก ๆ
เล่นอยู่ด้วยกัน มีเด็กคนหนึ่งได้ข้นนั้งบนเนินอันหนึ่ง
สมมติตัวเป็นตุลาการ ให้เด็กอื่น ๆ นำคดีมาให้วินิจฉัย
คำวินิจฉัยของเด็กทีนั่งบนเนินนั่น เต็มไปด้วยสติปัญญา
อย่างอัศจรรย์ ความทราบไปถึงพวกผู้ใหญ่ พวกผู้ใหญ่
ก็พากันไปทคลอง เห็นปรากฏว่าเด็กนั้นเมื่อขึ้นนังบน
เน็นแล้ว ไม่ว่าคดียากปานใตเป็นวินิจฉัยได้ทั้งสิ้น เป็น
ที่นาพิศวงอย่างยืง กิตติศัพท์ทราบไปถึงพระกรรณพระ
ยามหากษัตริย์ผู้ครองมาลพชนบท ซึ่งในสมัยนได้ย้าย
นครหลวงไปตังห่างจากอุซซยินีแล้ว พระยามหากษัตรีย์
ได้ทรงหราบเรื่องก็ตรัสว่า “ชะรอยเด็กนั้นจะได้นัง
บนบัลลังก์พระเจ้าวิกรมาทิตย์กระมัง” นักปราชญ์ราช
บัณฑิตผู้อยู ณ ราชสำนักนั้นจึ่งทูลว่า “ข้อทีพระองค์
ตรัสมานั้นชอบอย่ เพราะ ณ ทุ่งนั้นแล คือทีตั้งพระ
นครอชชยินีที่สลิตพระเจ้าวิกรมาทิตย์” พระยามหา-
๒ล สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
. กษัตริย์ได้ทรงพังก์ชอบพระทัย จึ่งตรัสใช้ให้อำมาตย์
คุมไพร่หลวงไปชุคค้น ณ ที่ทุ่งนั้น ขุดไปก็พบสึงสำคัญ
อันหนึ่ง คือแผ่นศิลาคำมีรูปเทวดา ๒๕ ตนแบกอยู่
อำมาตย์นำพระแท่นนี่มายังราชสำนัก พระยามหากษัตริก
ก็ให้จัดตั้ง ณ ที่อันควรภายในท้องพระโรง แล้วให้ชีพ่อ
พราหมณ์ทำพิธีบวงสรวงสามวันสามคืน กำหนดว่าใน
วันที่คำรบ ๕ เวลาเช้า พระยามหากษัตริย์จะขึ้นประทับ
แท่นนี้ ครั้นถึงวันกำหนดนั้น เสนาพฤฒามาตย์ สมณี
พราหมณ์ชุมนุมพร้อมกันแล้ว พระยามหากษัตริย์จะ
เสด็จขันประทับบนพระแท่น ทันใดนั้นเทวดาตนหนึ่ง
ซึ่งแบกแผ่นศิลาอาสน์จึ่งพูดขึ้นว่า “ซ้าก่อนราชะ พระ
องค์สำคัญว่า พระองค์สมควรที่จะขึ้นประทับเหนือพระ
ธรรมบัลลังก์แห่งพระเจ้าวิกรมาทิตย์มหาราชแลฤๅ พระ
. องค์นไม่เคยเลยฤๅที่จะปรารถนาเป็นใหญ่ ในดินแคน
อันมีใช่ของพระองค์” พระยามหากษัตริย์ ได้ทรงพั่ง
ดังนั้น ก็มาคำนึงในพระทัยถึงความบกพร่องแห่งพระ
องค์ จึ่งตรัสตอบว่า “ตูข้านหาควรไม่ที่จะนังเหนือ
ธรรมบปัลลังก์แห่งพระเจ้าวิกรมาทิตย์มหาราช” เทวดา
เทพเจ้า ฯ : ๒๑ร
จึ่งกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้นพระองค์บำเพ็ญบารมีสืบไปเถิด”
ว่าเท่านั้นแล้วเทวดาก็อันตรธานไป พระยามหากษัตริย์
จึ่งตรัสสังชีพ่อพราหมณ์ ให้ทำพิธีต่อไปอีกสามวันสาม.
คืน และพระยามหากษัตริย์เองก็เข้าฆานอดอาหารตาม
ประเพณี จนถึงวันที่ ๕ จึ่งเสด็จสู่ท้องพระโรง เพื่อจะ
เสด็จขึ้นประทับบนวิกรมบัลลังก์ แต่ครงนี้เป็นเช่นหน
ที่หนึ่งอีก คือเทวดาอีกตนหนึ่งใน ๒๕ ทียังเหลืออยู
นั้น ตั้งบัญหาถามว่า “พระองค์ไม่เคยมักมากอยากได้
สิ่งของของผู้อื่นบ้างเลยฤๅ” พระยามหากษัตริย์รู้สึก
พระองค์อิก เทวดาสอนให้บำเพ็ญบารมีต่อไป แล้วก์
อันตรธานเหมือนหนทีหนึ่ง พระยามหากษัตริย์ก็ให้ตัง
พิธีอีกสามวันสามคืน แต่เป็นอยู่เช่นนี้เหมือนกันทุก ๆ
คราวไป จนในที่สุดยังเหลือเทวดาแบกแผ่นศิลาอยู่คน
เดียวเท่านั้น พระยามหากษัตรวิย์จะขึ้นบัลลังก์ เทวดา
นั้นจึ่งถามว่า “ราชะ พระกมลแห่งพระองค์นั้นผ่อง
แผ้วหมดมลทินโทษแล้วแลฤๅ พระมโนแห่งพระองค์
เป็นประหนึ่งใจเด็กแล้วแลฤๅ ถ้าเป็นเช่นนั้นแล้วพระ
องค์จึ่งจะควรประทับเหนือธรรมปลลังก์แห่งพระเจ้าววิกร
มาทิตย์” พระยามหากษัตริย์นึ่งคำนึงอยู่ครู่หนึ่งแล้วก็
56 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ตรัสตอบว่า “ตูข้านี้หาควรไม่ที่จะนังเหนือธรรมบัลลังก
แห่งพระเจ้าวิกรมาทิตย์ ” ทันใดนั้นเทวดาก็แบกแท่น
ศิลาอันเป็นธรรม บัลลังก์แห่ง พระเจ้า วิกรมาทิตย์ เหาะ
ขึ้นสู่ฟากพ้า
พระเจ้าวิกรมาทิตย์นั้น ตามตำนานบางรายก์ว่า
ได้เสียพระชนม์ชีพในสนามรบ เมื่อทำสงครามกับท้าว
ศาลิวาหนศักราชผู้เป็นใหญ่ในทักษิณเทศ เมื่อบี
๓๐๕๕ แห่งกลียุค ซึ่งตรงกับปีที่หนึ่งแห่งวิกรมสํวัต
นั้นเอง (คือวิกรมส์วัตนับจำเดิมแต่วันสิ้นพระชนม์
แห่งท้าววิกรมาทิตย์) แต่ราชาที่ทรงนามว่าวิกรม
หรือวิกรมาทิตย์นั้นก็มีหลายองค์ (เหมือนพระร่วงของ
เราก็มีหลายองค์) เพราะฉะนั้น ไม่เป็นที่แน่นอนได้
ว่าจะเป็นวิกรมองค์ไหนที่ตายในที่รบ แต่กษัตริย์มาล
พราชกับศักราชสองพวกน้ได้เคี่ยวขับทำ สงครามต่อกัน
อยู่ชำนานนั้นเป็นแน่นอน และได้รบกันหลายครังด้วย
ผลัดกันแพ้ชนะ 7 )
อนึ่ง ในทีนี้มีข้อที่ควรกำหนดไว้อย่างหนึ่ง เพราะ
เกี่ยวเนื่องมาถึงการตรวจโบราณคดี และพงศาวตาร
เทพเจ้า ฯ
ของไทยเรา กล่าวถึงในทักษิณเทศอันเป็นแคนพระยา
ศาลิวาหนศักราชนั่น ไม่ยอมใช้มาลวสํวัตอันเนื่องจาก
พระเจ้าวิกรมาทิตย์ เพราะเป็นอริกัน จึ่งใช้สํวัตของ
ตัวเองต่างหาก เรียกว่า “ศักสวัต” หรือ ศักราชสํวัต”
ซึ่งเริ่มเมื่อพระพุทธศาสนายุกาลล่วงแล้วได้ งไต๑
พรรษา สํวัตน์แลได้ใช้แพร่หลายจนถึงเมืองเรา คือ
ที่เรียกว่า “มหาศักราช” นั้นแล ข้าพเจ้าเคยได้ยิน
นักเลงโบราณคคีบ่น ๆ อยากทราบมูลแห่งมหาศักราช
ข้าพเจ้าจึ่งมีความยินดีเล่าไว้ในที่น์ การที่ศักส์วัตเข้า
มาถึงประเทศเรา ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์อันใด เพราะ
พราหมณ์ทีมาทางนัคงมาจากทักษิณเทศเป็นแน่.
เวท
แปลว่า “ความรู้” (จากมูลว่า วิท = รู้) พระเวท
เป็นต้นตำรับแห่งไสยศาสตร์ คือศาสนาของพราหมณ์
แต่งเป็นภาษาสังสกฤตโบราณ แต่งเป็นฉันท์ หรือ
กาพย์ จัดเป็นบทสรรเสริญเรียกว่า “สุกต์” หนึ่ง ๆ
มีหลายบทเรียกว่า “ฤก” (ฤๅเทียบหนังสือชันหลัง
ฤกก็คือคาถาหนึ่ง ๆ นั้นเอง) ส่วนอายุของพระเวทนัน
๒๕๒ , ใสญานักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ไม่มีหลักอะไรที่จะตั้งเป็นเกณฑ์เพื่อคำนวณได้ ข้าง
ฝ่ายพราหมณาจารย์กล่าวว่า พระเวทนั่นได้ออกมาจาก
พระโอษฐ์พระพรหม พวกมหาพรหมฤษิได้สตับมาแล้ว
จึ่งนำมาอนุศาสน์นรชนอีกต่อหนึ่ง ๊
ในชันต้นพระเวทมีอยู ๓ คัมภีร์ คือ ๑. ฤคเวท
๒,. ยัชุรเวท ๓. สามเวท ซึ่งรวมเรียกนามว่าพระไตร
เพท ภายหลังจึ่งเกิดมีขันอีกคัมภีร์หนึ่ง ชืออถรรพเวท
พระมนุได้กล่าวไว้ในมานวธรรมศาสตร์ว่า พระไตร
เพทนั้น ประหนึ่งว่าได้รีคออกมาจากไฟ จากอากาศ
และจากควงตะวัน ที่แท้นั้นเมื่อพิจารณาตูแล้วก็ปรากฏ
ว่า ในซั่นเดิมก็มีพระฤคเวทคัมภีร์เดียว ยัซูรเวทและ
สามเวท เป็นคัมภีร์ที่รวบรวมสูกค์ในพระฤคเวทนัน
เองมาจัดลงเป็นระเบียบใหม่ตามความประสงค์ สำหรับ
ประโยชน์ต่าง ๆ กัน คือสุกต์ในยัชูรเวทนัน จัดไว้
ตามลำดับที่จะต้องไช้ในการทำพิธีต่าง ๆ ของพราหมณ์
๓ ม 4 ๕ส4 ง) ๓ ศด ม ๓
และเป็นหน้าท็ของพราหมณ่ท์เรียกว่าอธวรยุ คอ ผู้เป็น
ตัวการลงมือทำพิธีต่าง ๆ เช่น พลีกรรมเป็นต้นนั้น
เป็นผู้บ่นมนตร์ในขณะทำกิจต่าง ๆ คังนั้เป็นต้น
เทพเจ้า ฯ จา
. พระเวททุก ๆ คัมภีร์แบ่งเป็น ๒ ภาค คือ มนตร์
ภาค ๑ พราหมณะ ภาค ๑ มนตร์ คือ คำฉันท์ทีใช้สวด
หรือบ่นในเวลาทำพิธี พราหมณะ คือคำอธิบาย
พรรณนาด้วยกิจการที่จะพึงกระทำในพิธี กับมินิทาน
เจือปนอยู่ด้วย แต่งเป็นร้อยแก้ว พราหมณะเป็นหนัง
สือซึ่งแต่งขันสำหรับประกอบกับมนตร์ เพื่อเป็นคำ
อธิบายอีกชั้นหนึ่ง ถ้าจะเปรียบข้างฝ่ายพระพุทธศาสนา
ของเรา ภาคมนตร์เหมือนพระบาลี ภาคพราหมณะ
เหมือนพระอรรถกถา (คำที่อธิบายเช่นนี้ ผู้ที่ได้เคย
บวชแล้ว หรือได้เคยเอาใจใส่ในกิจข้างวัดอยู่บ้างคงขะ
เข้าใจพอแล้ว แต่ผู้ที่ไม่เคยบวชหรือไม่เอาใจใส่ในกิจ
ข้างวัด เห็นการเช่นนั้เป็นการเสียเวลาอยู่แล้ว ถึง
แม้จะอธิบายให้ยาวกว่านก็คงไม่เข้าใจ และจะไม่สู้
ปรารถนาจะรู้ต่อไปนักด้วยจึ่งเห็นว่ายธิบายเพียงนี้กีพอ
แล้ว) นอกจากนี้ยังมีหนังสือเพิ่มเติมอีก ๒ จำพวก
เรียกว่าอารัณยกะ ๑ อุปนิษัท ๑ เป็นหนังสือฉันท์กับ
ร้อยแก้วสลับกัน เป็นข้อความกล่าวด้วยพระเป็น
เจ้าและธรรม อารัณยกะเป็นหนังสือสำหรับเอาไปท่อง
๒๕๕ สำนักหิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ในปบ่า และไม่ผิดกับอุปนีษัทปานใดนัก
หนังสือพระเวททั้งปวงแบ่งเป็น “กาณฑ์” หรือ
- วิภาคใหญ่ ๒ วิภาค คือ กรรมกาณตฑ์ หรือ กรรมวิภาค
๑ ญานกาณฑ์ หรือ ญานวิภาค๑ บรรคามนตร์ทั้งหลาย
จัดเป็นกรรมวิภาค บรรดาพราหมณะ กอารัณยกะ
และอุปนิษัต จัดเป็นฒานวิภาค
มนตร์ทั้งหลายจัดรวมกันเข้าแล้ว เรียกว่า ส์หิตา
พระฤคเวทและพระสามเวท มีคัมภีร์ละ ๑ ส์หิตา แต่
พระยัชุรเวท มี ๒ ส์หิตา -
บัดน์จะได้อธิบายถึงพระเวททั้ง « โดยสังเขป
พอให้ผู้อ่านได้ทราบเค้าบ้างดังต่อไปนั้
(๑) พระฤกเวท เป็นคัมภีร์ที่ ๑ และเก่าที่สุด
มีสูกต์ (บทสรรเสริญ) อยู่ ๑๐๑๓ สูกต์ มีวาลชิลยะ
(บทสรรเสริญเพิ่มเติม อึก ๑๑ รวมทั่งสิ้นเป็น
๑๐๒๕ บท จัดเป็น ๓ อัษฏก หรือขัณฑ์ ขัณฑ์ ๑
แบ่งเป็น ๕ อัธยาย  จัดเป็นวรรค ๒๐๐๒ วรรคมี
จำนวนฤก (คาถา) ๑๐,๕๑๓ ฤก หรือ ๑๕๓๑๕๒๒
ปท อีกอย่างหนึ่งจัดเป็นมณฑล ๑๐ มณฑล และ
เทพเจ้า ฯ ู ๒๕๕
อนุวาก ๕๕ อนุวาก จำนวนฤกคงเท่ากัน
ส่วนข้อความในพระฤคเวทนี มีกล่าวด้วยเทวดา
ต่าง ๆ ซึ่งสรรเสริญและบนขอให้ช่วยกำจัดภัยต่าง ๆ .
มีอาทิคือ พระอินทร์ (คือผู้เป็นหัวหน้าแห่งเทพเจ้า
ทั้งหลายและเป็นใหญ่ใน ฝน พ้า อากาศ) พระอัคนี .
(คือไฟ ซึ่งเป็นทีนับถือมาก เพราะจะทำกิจพิธีใด ๆ
ก็ขาดไฟไม่ได้ และทั่งเป็นผู้ให้อาหารและความอบอุ่น
และแสงสว่างด้วย) พระสุรย์ (คือตะวันอันเป็นบ่อ
เกิดแห่งความอบอุ่น แต่มักสรรเสริญรวม ๆ กับพระ
อัคนีและบางทีก็เรียกว่า “ไฟฟ้า”) นอกจากนี้มีที่นับ
ถือ คือ พระ “โท้ยสบิตร” (“พระพ่อบนฟ้า) ผู้เป็น
ใหญ่ในฟากพ้าคือสวรรค์) พระอทิติ (“ผู้ไม่มีที่สุด”)
พระวรณ (“เจ้าฟ้า” ภายหลังนับว่าเป็นเจ้าแห่งนำ
ทั่ว ๆ ไป) พระอุษะ หรืออุษา (“ร่ง” เป็นธิคา
พระโท้ยส)พระอัศวิน(ลูกแฝดแห่งพระสุรย์) พระปฏถวิ
(“พระกว้าง” คือแผ่นดินเป็นมารดาโลก) พระมรุต
(เทวดาลม) พระรุทระ (ผู้เป็นใหญ่ในพยุ) พระยม หรือ
๒๕5 ๊ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ธรรมราช และพระโสม คือนำเถาโสมที่ดื่มในพิธีต่างๆ
ยันเป็นที่พึงพระทัยเทวดาและพอใจพราหมณ์
บรรคาคำสรรเสริญในพระฤคเวททุกสุกต์ มีนาม
ฤษีผู้ที่ได้สดับมาสอนต่อ มีพระวสิษ ฐ์ พระวิศวามิตร
และพระภรัทวาช เป็นอาทิ คำสรรเสริญเหล่านีได้ท่อง
จากันต่อ ๆ ลงมาด้วยปากแต่คึกตำบรรพ์ แต่จะได้มา
เขียนลงเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อไรก็หาปรากฏไม่ การ
สอนพระเวทโดยวิธีให้เล่าบ่นนั้น ทำให้เกิดมีสาขาขึ้น
อีกเป็นหลายสาขา คือ อาจารย์ต่างคนต่างใช้ถ้อยคำสำ
นวนต่าง ๆ กัน แต่ใจความก็คงลงกันทั่งนั้น
ฤกส์หิตา นั้ มีพราหมณะอยู่ ๒ คัมภีร์ คือ ไอต-
เรยพราหมณะ ซึ่งอีกนัยหนึ่งเรียกว่า อาศวลายน ๑
เกาษีตกิพราหมณะ หรือ ศางขยายน ๑ เป็นตำรับสำ-
หรับบอกหน้าทีพราหมณ์ผู้กระทำหน้าที่โหตฤ คือผู้
สวคมนตร์กล่อมในการพิธีต่างๆ เช่นเวลาทำไฟาพเพื่อ
ใช้ในการพิธีเป็นต้น (ในหนังสือไอตเรยพราหมณะ
พ 4 4 เ ฆม ๑ส ค
มือยู่ตอนหนัง ซึ่งกล่าวด้วยพิธีราชสยะและราชาภิเษก)
อนึ่ง ฤกส์หิตาน มีอุปนิษัท ๑ ซื่อ ไอตเรโยนิษัท
เทพเจ้า ฯ .
0 มิอาร์ 0
ไอตเรยารัณยกะ ๑ 1
ะ ๑
53จโว
บางตอน ก0 ฝฝ
เรียนมาก 1
ลงมีฮกระทำกิจพิธีต่าง 0
คำ หนากรือกกธา ย ก
เกกอกดย 0
เมื่อมีผู้เรียนมากก็เป็นธ 1 0
ง0
มิหน้าซ้ำมีแยกเป็น ๓ สหิตา 0 2
หรือ กฤษณย์ชุร (ดำ) ๒. วาชัส อสิ 0
ยัซูร (ผ่อง) การที่เกิดมีเป็น 0
ความสันนิษฐานอันควรเช็ ก หั
เป็นหนังสือเก่ากว่า ยังจัดระเบียบไ
ล โทาว 1 .ข้อความเบปะ
0 0 “
ใช้อย่างเติม จึ่งคงมีเป็น 0
๒ณณ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ไตต์ติรียสัหิตา หรือ กฤษณย์ชูร นั้น จัดเป็น ซ
กัณฑ์ ๓๓ ปรัศนะ ๒๕๑ อนุวาก ๒๑๕๕ กัณฑิกา
(กัณฑิกา ๑ มีประมาณ ๕๐ บาท) พราหมณะสำหรับ
กฤษณย์ชุรนั้ ชื่อ ไตต์ติรียพราหมณะ และมีอุปนิษัท
พ่วงท้ายพราหมณะนี่ ชื่อ ไตต์ติรีโยปนิษัท มีอารัณยกะ
ชื่อ ไตต์ติรียารัณยกะ . )
วาชัสเนย์สิหิตา หรือ อรชุนยัชุร นั้น จัดเป็น ๕๐
อัธยาย ๓๐๓ อนุวาก ๑ «๓๕ กัณฑิกา พราหมณะสำ
หรับอรชุนยัชรน์้ ชื่อ ศัตบถพราหมณะ เป็นตำหรับสำ
. คัญและใช้มากกว่าตำหรับยื่น เพราะเป็นตำหรับของ
พราหมณพิธี  (มีเรื่องราชสุยะและราชาภิเษกอยู่ในน
ด้วย) มีอุปนิษัท อิโสปนิษัท มียารัณขกะชื่อ พฤหัท
อารัณยกะ 7
๓. พระสามเวท เป็นคัมภีร์ที่ ๓ (เรียกว่า “สาม”
ไม่ใช่เพราะเป็นที่ ๓ คำสามในทีนี้มาจากคำ “สามัน”
เห่) รวบรวมเห่ต่างๆ สำหรับพราหมณ์ผู้กระทำหน้าที
เรียกว่าอุทคาตฤ คือผู้มีหน้าที่สวดเห่กล่อม (อย่างดุษฎี
สังเวยเป็นต้น) บทเห่โดยมากเก็บมาจากฤกส์หิตา แต่
เทนเจ้า ฯ ๒๕อ
เอามาจัดระเบียบใหม่ให้เหมาะแก่ความประสงค์ ในกิจ
พิธี ง
สามสัหีตา แบ่งเป็น ๒ ภาค ๑. บูรพารจิก หรือ
ฉันโทคครนถ์ มีบทเห่ ๕๕๕ บท จัดเป็น ๕๓ ทศติ
และแบ่งอีกเป็นปรปาฐกะ และอรถปรปาจฐกะ ๒.
อุตตรารจิก หรือ อุตตราครนถ์ มีบทเห่ ๑๒๒๕ จัด
เป็น ๕ ปรปาฐีกะ แบ่งเป็นอรรถปรปารกะอีกด้วย
และโตยมากจัดไว้เป็นไต่รยางค์ (คือชุคละ ๓ บท)
ส่วนพราหมณะสำหรับพระสามเวทนี้มีถึง ๕ คัมภีร์ ที่
สำคัญอยู่ ๓ คือ เปราธ หรือ บัญจวีศพราหมณะ ๑
ตาเนทัยพราหมณะ จ ษัทวีศพราหมณะ ๑ มีอุปนิษัท
๒ คือ เกโนปนิษัท ๑ ฉานโทคโยปนิษัท ๑ )
. (๕) พระอถรรพเวท เป็นพระเวทที่ ๓ หรือ พระ
เวทใหม่ เพราะเป็นคัมภีร์ซึ่งแต่งขึ้นภายหลังพระไตร
เพท และพระมนุมิได้กล่าวถึงเลย คัมภีร์นโดยมากเป็น
ร้อยแก้ว มีเป็นฉันท์อยู่สักส่วน ๑ ใน» เท่านั่น และ
ในฉันทภาคนั้น ประมาณ ๑ ส่วนใน » เป็นฉันท์ที่
.ก็บมาจากฤกส์ห็ตา นอกนั่นใหม่ ตามทีนักปราชญ์ได้
๒86 . สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
พิจารณาดูแล้วลงความเห็นไว้ว่า ผู้ทีต่งพระไตรเพท
ก่อนนั้น มีความเคารพนับถือเทวดาคล้าย ๆ มูลนาย
หรือบิดาผู้มีเมตตาจิตมาก เพราะฉะนั้น บทกลอนหรือ
กสฑาหง เชิญ มา ช่วย อนุ เคราะห์ ต่าง ๆ
อย่างฐานผู้ไมตรี แต่ผู้ที่แต่งพระอถรรพเวทนั้น สังเกต
ได้ว่ามีความกลัวเทวดาอย่ างกลัวผู้ทีดร้าย และใช้อำนาจ
โดยถือกำลังเป็นใหญ่ จึ่งใช้ถ้อยคำอันมีไปทางติคสิน-
บน และมีความเชีอถือในมนตร์และของขลังต่างๆ อัน
นิยมกันว่าให้ร้ายผู้ยืนได้ และทำลายคุณของผู้อืนได้
มนตร์และสึ่งของขลังเหล่านรวมอยู่ในตัพท์ว่า“อาถรรพ์
ทีใช้ ๆ กันอย่ว่า “ผึ้งอาถรรพ์” นั่น คือฝั่งสิ่งของ
ต่าง ๆ เพื่อมุ่งดีแก่ผู้ฝัง หรือมุ่งร้ายแก่ผู้เป็นอมิตร
และอถรรพเวทนั้ มีมนตร์สำหรับใช้ในกิจการทั้งปวง
เซ่นรักษาโรคภัยไข้เจ็บ หรือกำจัดผลร้ายอันจะมีมาแต่
พยาธิภัย และมรณภัย (คือกลบบัตรสมเพลิง) ทำร้าย
แก่อมิตรโดยเสกสึ่งใดสิ่งหนึ่งไปเข้าในตัว หรือผังรูป
ผังรอย (คือกระทำ “คุณ”) และทำให้ชู้มีความรักใคร
(คือทำ “เสน่ห์”) เหล่านี่เป็นต้น :
เทพเจ้า ฯ ไ๒อี่๑
พระอถรรพเวทน อีกนัยหนึ่งเรียกว่า พราหมณเวท
เพราะกล่าวว่าเป็นตำหรับสำหรับพราหมณ์ผู้ใหญ่ ผู้กำ
กับกิจพิธีซึ่งเรียกว่า พรหมพราหมณ์
พราหมณะสำหรับอถรรพเวทนี้ ชือ โคป่ฐพราหมณ
มีอุปนิษัทรวมเบ็ดเสร็จถึง ๕๒ เล่ม แต่ที่นับว่าสำคัญ .
คือ กโปถนิษัท ๑ ปรัศโนปนู๊ษัท ๑ มุณฑโกปนิษัท
๑ มาน์ทุกโยปนิษัท ๑
อนึ่ง นอกจากพระเวททั้ง ๕ นี้ยังมีคำหรับจำพวก
หนึ่งซึ่งเรียกว่า อุปเวท ซึ่งกล่าวด้วยวิทยาศาสตร์ต่าง ๆ
กล่าวคือ ๑. อายุรเวท หรือ แพทยศาสตร์ (วิชาหมอ)
๒. คานธรรพเวท หรือ ส์คิตยศาสตร์ (ตำราขับร้อง
และตนตรี) กับ นาฏยศาสตร์ (ตำรารา) รวมกัน ๓.
ธนุรเวท คือ วิชายิงธนุและยุทธศาสตร์ ๕. สถาบัตย-
เวท หรือ สถาบัตยศาสตร์ (วิชาก่อสร้าง)
วิธีเรียนพระเวทให้เป็นผลนั่น เรียกว่า เวทางค์
ประกอบด้วยองค์ ๒ คือ:-
(๑) ศึกษา การเรียนออกสำเนียงให้ถูก ทั้งรู้จัก
ครลหุและวิธีอ่านทั่ว ๆ ไป
ไ๒๒อ๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
(๒) ฉันท์ รู้จักคณะฉันท์ และแต่งบ้างพอสมควร
(๓ วัยากรณ มีฉบับของปาณินีเป็นอาทิ
(๓) นิรูกต์ แปลศัพท์ มีฉบับของยาสกะเป็นอาทิ
(๕) โช้ยติศ คือโหราศาสตร์
(๒) กัลป คือตำรากระทำกิจทิธีต่าง ๆ ตังปรา-
กฎอยู่ใน สุตร ต่าง ๆ. 5
หรืวงศ์ (หวีวัศ)
คือวงศ์พระหรื (นารายน์) เป็นชื่อหนังสือ พง-
ศาวดคารพระนารายน์” พงศาวดารแห่งกษัตริย์สุริยวงศ์
ซึ่งเป็นสกุลของพระนารายน์รามาวตาร และกษัตริย์
จันทรวงศ์ ซึ่งเป็นสกุลของพระนารายน์กฤษณาวตาร
หนังสือนีแต่งเป็นกาพย์มีฉันท์ถึง ๑๒๓๓๕ คาถา ตาม
ความปรารถนาของผู้แต่งนัน จะให้ถือว่าเป็นส่วนหนัง
ของมหาภารตะแต่นักปราชญ์ผู้รอบรู้ในวรรณคดีสันนิษ
ฐานว่าอายุจะอ่อนกว่ามหาภารตะเป็นอันมากหนังสือนัน
แบ่งเป็น“๓รภาค ภาคที่ใอ กล่าวด้วยการสร้างโลกและ
. บอกพงศาวดารแห่งพรหมฤษั และกษัตริย์สุริยวงศ์
จันทรวงศ์ มีรายนามละเอียด ภาคที่ ๒ กล่าวด้วยพระ
เทพเจ้าฯ 0
กฤษณาวตารเป็นเรื่องราวพิสคาร ภาคที่ ๓ ว่าด้วย
อนาคตกาลแห่งโลก และความเสือมทรามต่าง ๆ แห่ง
กลิยุค คือเป็นภาคทำนาย (อย่างข้างพวกเราก็มีนักเลง
จำพวกหนึ่งซึ่งชอบซัดตอะไร ๆ ให้เป็น “พุทธทำนาย”)
หัสดิน (หัส์ตินาปร)
“เมืองช้าง” เป็นนครหลวงของกษัตริย์จันทรวงศ์
ตังอยู่ริมฝั่งน้าพระคงคาเก่า ห่างจากนครเตลหิไปประ
มาณ ๒๒๕๐ เส้น (๕ ไมล์) ทางทิศอีสาน นัยว่า
พระราชาจันทรวงศ์องค์หนึ่งชือท้าวหัสดิน (หัสติน)
เป็นผู้สร้าง แต่ในเรืองศกุนตลากล่าวว่า ท้าวทุษยันต์
ครองนครหัสคิน ก็ท้าวทุษยันต์นี้เกิดก่อนท้าวหัสคืน
หลายชั่วคน เพราะฉะนั้นตูเป็นข้อเถียงกันอยู่.
ห็มพาน (หัมวัต, หัมวาน)
. คือเขาหิมาลัย และบ่าที่อยู่เชิงเขานันก็เรียกว่าบ่า
หิมพานคด้วย.
๒ธี๕ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
2 .
หมาลัย
ชื่อเขาใหญ่อันอยู่ทิศเหนือแห่งมัธยมประเทศ ตาม
ภูมิศาสตร์อังกฤษเรียกว่า “ยหมอ(อ่านตามสำเนียง
อังกฤษว่า “ชิมเลส” แต่ในโรงเรียนเดี๋ยวนั่ดูเหมือน
จะให้อ่านตามสำเนียงเดิมแล้ว).
เหมกฏ .
แปลชีอว่า “ยอดทอง” เป็นชือเขาอันหนึ่งซึ่งอย
เหนือเขาหิมาลัย เป็นเขาเทือกยาวซึ่งเป็นพรมแคน
. ด้านเหนือแห่งกิมปรุษวรรษ กิมปรษารรษนี้เป็นภูมิ
อันหนึ่งในตำรานวภูมิ (ตำราแผนที่โบราณ ซึ่งแบ่ง
โลกเป็น ๓ วรรษ) กิมปรุษวรรษ เป็นที่อย์ของพวก
กิมบูรุษ หรือ กินนร (ก็นร) คือเป็นพวกคนประหลาด
อย่างหนึ่ง ซึ่งรปไม่เหมือนมนุษย์ (คำว่า “ก็=อะไร
“แจตน รวย กินร “คนอะไร"คืออะไรมิรู้ได้)
อนึ่ง ในเรื่องศกนตลานัน กลาวว่าพระเทพบิคร
ตังสำนักอยุ่บนยอดเหมกุฎ และท้าวทุษยันต์ได้ไปเฝ้าที
นิ้ .ได้พบนางศกุนตลาซึ่งได้พรากกันไปเสียนาน และ
ได้เห็นพระภรตผู้เป็นโอรสเป็นครั้งแรก พากันกลับ
มาจากเขานี้. ๊
“พระมนู”
พระมนุที่กล่าวในทีนั้เป็นองค์ที่ ซ พระมนุสวา-
ยัมภูว ผู้มีกำเนิดจากพระสวยัมภู (พรหมา) ในคั้มภีร์
“มานวธรรมศาสตร์” กล่าวไว้ว่า เมื่อพระอาตมภู
(ผู้กำเนิดเอง) มีพระหฤทัยจำนงที่จะทรงสร้างสิ่งทั้งปวง
ได้ทรงสร้างน้ำขั้นก่อน แล้วได้ทรงเอาพีชหว่านในน้า
จากพืชนั้นได้เกิดเป็นไข่ทอง และพระอาคมภูเองได้
เข้ากำเนิดในไข่นั้นเป็นพระพรหมา บี่ตามหา (ผู้สร้าง)
แห่งโลก พระพรหมายอยู่ในไข่นัน ๑ ปี แล้วจึ่งแบ่ง
ไข่นั้นออกเป็นสองภาคโดยอำนาจพระมโนเท่านั่น เหตุ
ทิได้มีกำเนิดในไข่ทองเช่นนี้ จึ่งเรียกพระพรหมาว่า
“หิรัณยครรภ” เมื่อออกจากไข่แล้วพระพรหมาจึ่งเริ่ม
ทรงสร่างโลกต่อไป คัมภีร์ “พรหมาปราณะ” กล่าวว่า
เมื่อได้ออกจากไข่ทองแล้ว พระพรหมาแบ่งพระองค์
เป็น ๒ ภาค ชายภาค ๑ หญิงภาค ๑ ซึ่งช่วยกันสร้าง
พระวิษณุเป็นเจ้า แล้วพระวิษณุจึ่งได้ทรงสร่างบุรุษที
๑ ชื่อวิราช และวิราชสร้างพระมนสวายัมภว แต่คัมภีร์
“มัตสยะปราณะ” กล่าวว่า พระพรหมาสร้างนางขึ้น
องค์ ๑ ชื่อสตะรูปา (หรือสรัสวดี) และตรัสชวนให้
ช่วยกันสร้าง “ภูตะ” (สัตว์มีชีวิต) ทุกชนิด คือ มนุษย์
” ๒ธี» สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
อ 5 1๐ ส
สร9 และอสุระ สององค์จงไปอยู่สำราญในทีรโหฐาน
ด้วยกัน ๑๐๐ ปีสวรรค์ แล้วจึ่งได้กำเนิดพระมนองค์
ิที่๑ ซึ่งเรียกว่าสวายัมภูวและวิราช ง
พระมนุสวายัมภูวองค์นี้เป็นผู้ที่รับมอบ ธุระสราง
คน ฉะนั้นคนจึ่งได้ช้อว่า “มนุษย์” เพราะเกิดแต่
มน พระมนได้สร้างประชาบดิขึ้น ๑๐ ตน เพื่อให้
เป็นมหาชนกของมนุษย์สืบมา ประชาบดี หรือมหาฤษี
๑๐ ตน คือ (๑) มะร็จิ (๒) อัตริ (๓) อังคีรส
(๓) ปูลัสตยะ (๕) ปุละหะ (๒) กระตุ (ซ) วสิษฐ์
(«) ประเจตัส หรือ ทักษะ (๓๕) ภฤค (๑๐) นารท
บางตำหรับ 7” ก็ออกนามประชาบคิเพียง % ตน
คือทีเรียกสัปตะฤษีนั้นเอง พระมนุองค์ที่ ๑ นี้เป็นผู้
รจนาคัมภีร์ทีเรียกว่า “มนสันท์ตา” หรือเรียก
อีกนัยหนึ่งว่า “มานวธรรมศาสตร์” พระมนที่ ๑ นั้น
จัดว่าเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ :
พระมนุมีกำหนดจะมาบังเกิดในโลก ๑๕ องค์
เป็นใหญ่อยู่ในโลกองค์ละ ๑ . มานวันตร ซึ่งเทียบเป็น
.บี่มนุษย์ถึง 6 0 พระมนุในเรียงมัตส
ยาวตารเป็นกษัตริย์ชาติ โอรสพระสุริยาทิตย์ เป็นมนู
เทพเจ้า ฯ ๒รี่๏
องค์ที่ ซ และในกาลบัตนั้ยังเป็นมานวันตรของพระมน
องค์ที่ ซ นันอยู 2
นามพระมนู ๑๕ องค์มีตามลำดับต่อไปนี้ คือ
(๑) สวายัมภว (๒) สวาโรจิษ (๓ โอตตมี (๓) ตามะสา
(๕) ไรวตะ (๒) จากษุษ (ซ) ไววัสวัต หรือ
สัตยยพรต (๕) สาวรรณ (๓) ทักษะสาวรรณ
(๑๐) พรหมสาวรรณ (๑๑) ธรรมสาวรรณ]
(๑๒) รุทระสาวรรณ (๑๓)เราจะยะ (๑๕)เภาตะยะ
พระมนูไววัสวัต องค์ที่กล่าวถึงในปางมัตสยาว-
ตาร มีโอรสที่ ๑ ชื่อ อิกษวาก และอิกษวากุนีได้
เป็นประถมกษัตริย์ต้นสุริยวงศ์ ซึ่งครองนครอโยธยา
จึ่งมีข้อความกล่าวไว้ในโองการแซ่งนำ ที่พระมหาราช
ครอ่านในพระอุโบสถวัตพระศรีรัตนศาสตาราม ว่า
“ศุมมติแกล้วอาทิตย์ เดอมกาล
“สายท่านทรงธรณ์ เรือยหล้า”
“ไตต์ติริยะลันทิตา”
. “ไตต์ติริยะสันหิตา” คือคัมภีร์รวบรวมบรรคา
มนตร์และคาถาแห่ง “ยัชร เวทคำ” เพื่อให้ทราบ
ความถ่องแท้ จำจะต้องชัแจงในที่นี้ว่าพระเวทนั้นมี ๕
๑ยี4 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
คือ (๑) ฤคเวท (๒) ยัชูรเวท (๓) . สามะเวท
(๓๕) อถรรพเวท ที่เรียกต้นตำหรับแห่งไสยศาสตร์ว่า
“ไตรเวท” หรือ “ไตรเพท” นั้น เพราะอถรรพเวท
ถือว่าเป็นของใหม่ที่แต่งเพิ่มเติมขืนภายหลัง จึ่งคงนับ
แต่สามตามเติม ฤคเวทเป็นพระเวทเดิม ซึ่งได้มีผู้แต่ง
และรวบรวมข้นหลายพันปีมาแล้ว ต่อมาพวกพรจหมณ์
ผู้มีหน้าทีทำพิธีต่าง ๆ ได้คัดเอามนตร์ต่างๆ ในฤคเวท
มารวมไว้เป็นหมวด ๆ เพื่อสะดวกแก่การค้น จึ่งได้
เกิดมียัซุรเวทและสามะเวทขึ้นเป็นลำดับ ในมานวธรรม
ศาสตร์มีกล่าวถึงแต่สามพระเวทเท่านั้น ซึ่งเป็นพยาน
แสดงว่าอถรรพเวทนั่นเป็นของที่เกิดขึ้นภายหลังยุคแห่ง
มานวธรระศาสตร์ คือไม่เก่ากว่าพุทธกาลเท่าใดนัก
พระเวททุกคัมภีร์แบ่งเป็น ๒ ภาค คือ ภาคที่
รวบรวมคาถาและมนตร์ต่าง ๆ เรียกว่า “สันหิตา” ภาค
ทีรวบรวมอรรถกถา แสดงแบบแผนพิธีต่าง ๆ เรียก
ว่า “พราหมณะ” นอกจากนี้ยังมีหนังสือรวบรวมคำ
อธิบายเพิ่มเติมอีก เรียกว่า “อุปนิษัท” และ “อารัณยกะ
๊ ฤคเวท มี ๑ สันหิตา พราหมณะ ๒ คือ (๑)
ไอตเรยะพราหมณะ หรือยิกนัย ๑ เรียกว่าอาศวลายน
เทพเจ้า ฯ . ๒ธีซี
พราหมณะ (๒) เกาษิตะก็พราหมณะ หรืออีกนัย ๑
เรียกว่าศางขยายนพราหมณะ ทั้ง ๒ นี้เป็นตำหรับ
แถลงหน้าที่แห่งพราหมณ์ผู้เป็น โหตฤ คือผู้สวคมนตร์
เวลาทำพลิกรรม
ย์ซูรเวท แบ่งเป็น “นิกายดำ” กับ “นิกาย
ขาว” มีตำหรับแยกกัน คือนิกายดำมีไตต์ติรียะสันหิตา
กับไตต์ติริยะพราหมณะ นิกายขาวมีวาชสะเนยีสันหิตา
กับศตะปถะพราหมณะ ศตะปถะพราหมณะนี่ใช้มากกว่า
ตำหรับยิน แถลงหน้าที่แห่งพราหมณ์ผู้เป็น . อรธวรยุ
คือผู้ลงมือกระทำกิจบูชายัญ
สามะเวท มี ๑ สันหิฑา มีพราหมณะ ๕ ซึ้งมี
ผู้ใช้อยู่มาก ๒ คือ เปิราธะพราหมณะ หรืออีกนัย ๑
เรียกบั้ญจวิศะพราหมณะ กับตาณฑยะพราหมณะ หรือ
อีกนัย ๑ เรียกว่าษัทวีศะพราหมณะ เป็นตำหรับแถลง
หน้าที่พราหมณ์ผู้เป็น อุทคาตฤ คือผู้สวดเป็นทำนอง .
ในเวลาทำพิธีต่าง ๆ
อถรรพเวท มี ๑ สันหิตา และมีพราหมณะชื่อ
โคปถะพราหมณะ เป็นตำหรับแถลงวิธีรักษาโรคและ
5 สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
ผีที่เข้าสิงในกายมนุษย์ ตำราเกร็ดต่าง ๆ ทีใช้สำหรับ
ไล่ผีและทำเสน่ห์เป็นต้น เป็นสาขาแห่งอถรรพเวท
จึ่งเรียกว่า “อาถรรพ์” จ:
: การเรียนรอบรู้พระเวทเร็ยกว่า “เวทางค์” กอบ
ด้วยองค์ ๒ คือ :
๑. ศึกษา ออกสำเนียงและอ่าน มีอ่านให้ถูก
จังหวะ ให้คล่อง และให้เสียงไพเราะ
๒. ฉันทัส รู้คณะฉันท์ แต่งได้
๓. ไวยากรณ วู้ตำราภาษา
๕. นิรกต์ รู้มูลและคำแปลแห่งศัพท์
๕. โช้ยติษ รู้จักคาว และหาฤกษ์ ผูกดวง-
ชะตา ฯลฯ
๒, กัลปะ รู้แบบแผนทำพิธีต่าง ๆ
พระพลเทพ
พระพลเทพ ทหรือพลราม (เรียกได้ทั้งสองชือ)
เขายกย่องนับถือกันเสียยิงกว่าพระลักษมัณ บางอาจารย์
ยกเอาพระกฤษณะขึ้นเป็นองค์พระนารายน์แบ่งภาคเสีย
แล้ว และนับเอาพระพลรามเป็นอวตารปางที่ ๕ แต่
เทพเจ้า ๆ ๓๐๑
กิจการของพระพลรามโดยมากก็ได้กระทำร่วมมือกับพระ
กฤษณะ ฉะนั้นข้าพเจ้าจึ่งมิใคร่จะได้ออกนามพระพล
รามในลิลสิต.
เหตุการณ์ต่าง ๆ เนื่องด้วยแก้วสยะมันตะกะนั่
ข้าพเจ้าได้แถลงโดยพิสตารหน่อย เพราะเห็นว่าเป็น
เรืองที่แสดงให้เห็นว่าพวกยาทพกษัตริย์เป็นสกลที่ทราม
ปานใดและขาดความปรองคองกัน ก็เพราะต่างคนต่าง
แลเห็นความทรามของกันและกัน แม้แต่พระพลเทพ
ผู้สนิทยังติดใจสงสัยพระกฤษณะได้.
ปาณฑพกษัตริย์
คือโอรสท้าวปาณฑมหากษัตริย์จันทรวงศ์ ผู้ทรง
ราชย์ ณ กรุงหัสตินาประ ปาณฑพฤกษัตริย์มี ๕องค์ คือ
(๑) ยุธิษเฐียร (๒) ภีมะ (๓) อรชุน เป็นลูกนาง
กุนตีน้องพระวสุเทพฉะนั้นเป็นญาติสนิทกับพระกฤษณะ
(«) นะกุล (๕) สหเทพ ลูกแฝดของนางมัทรี ตาม
มหาภารตะกล่าวว่า “แท้จริงปาณฑพกษัตริย์ทั้ง ๕ นั้น :
หาใช่โอรสของท้าวปาณฑูไม่ท่าวปาณฑไ ด้ถูกฤษีตน๑
: สาปไว้ว่า:มือใคสมพาสกับมเหล็ให้ตายนางกุนตีจึ่งได้ขอ
๓๐๒๒ สำนักพิมพ์ธรรมบรรณาคาร
อนุญาตพระสามีเพื่อเชิญเทวดาลงมาเพาะพืชแทน นาง
จึ่งได้มีพระยุธิษเฐียรโดยพระยมกุนตีมีพระภีมะโดยพระ
พายุ และมีพระอรชุนโดยพระอินทร์ แล้วขอเชิญพระ
อัศวินเทวดาแฝคลงมาสมพาสกับนางมัทรี จึ่งได้เกิด
พระนกูลและพระสหเทพ เมื่อท้าวปาณฑสิ้นพระชนม์
ลง อมาตย์มนตรีได้เชิญท้าวธฤตะราษฎร์ (ธตรรวี)
พระเชษฐาผู้พระเนตรมีค ขึ้นทรงราชย์ ท้าวธฤตะ
ราษฐ์นั้นมีโอรส ๑๐๐ องค์ มีพระ ทุรโยชน์เป็น
องค์ใหญ่ โอรสของธฤตะราษฎร์ ๑๐ ๐ องค์น้ออก
นามว่าโกรพกษัตริย์ เพื่อให้ต่างกันกับ พวกปาณฑพ
กษัตริย์. ๊ื
ต้นยาสีวิสุทธ
ตันยาสีอย่างนี้คือ (๑) วิศัยยกรณี สำหรับถอน
ศรให้หลุก (๒) มฤตสัญชิวนีสำหรับทำให้ชีวิตกลับ
พฟื้นขึ้น (๓) สันธยาณี สำหรับเยียวยาบาคแผลให้หาย
สนิท (๓๕) สะวรรณกรณ์ สำหรับทำให้ผิวพรรณแช่ม
ชื่นอย่างเดิม ในรามเกียรต์เรียกกันยาเหล่านีว่า “สัง
กรณีตรีชวา” 4อ54ก92
เรช้อ
๐ ณณ๑