สามัคคีเภทคำฉันท์ 1
ชิต บุรทัต
ปรารมภพจน์
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏ ข้าผู้นิพันธ์พาที	ถ้อยสามัคคี
เภทฉันท์อันออกบอกนาม	ฯ
๏ ในท้ายทั้งที่มีความ	เจตนาพยายาม
นิยมประพันธ์อันใด
๏ แจ้งหมดปรากฎมีใน	ปัจฉิมชัดไข
ลิขิตรจิตร์จองแถลง
๏ ปรารมภพจน์นี้ชี้แจง	เพื่อจักสำแดง
ประวัติ์อุบัติ์แห่งบรรณ
๏ พิมพ์ขึ้นสำเร็จเสร็จพลัน	ทั้งรวดเร็วทัน
ประสงค์สดวกโดยไว
๏ ด้วยทุนหนังสือพิมพ์ไทย	ทดรองจ่ายไป
เปนส่วนเอื้อเฟื้อเจือจาน
๏ ขุนสันทัดอักษรสาร	บรรณาธิการ
ธเกื้อธเอื้ออุดหนุน
๏ สัมฤทธิ์เพราะท่านการุญ	ช่วยเหลือเจือจุน
โดยรอบประกอบอุปการ
๏ ผู้อื่นอีกอาทิ์เอาภาร	ขุนนัยวิจารณ์
(เปล่ง ดิษยบุตร์) นามผจง
๏ คุณสุดกอบโกยโดยสง	เคราะห์ล้ำจำนง
พินิจพิจารณ์จริงใจ	ฯ
๏ สอดส่องถ่องถ้วนควรนัย	เชิงอรรถอันใด
มิดีและมีขัดขวาง	ฯ
๏ บอกให้แก้ใหม่ไป่วาง	ธุระแท้แลทาง
แก้ไขใบพิมพ์เพียรทำ
๏ เรียบร้อยไพเราะเพราะคำ	ที่ท่านแนะนำ
และตรวจและตราอาทร
๏ สองท่านอันออกนามกร	ข้าจะอนุศร
พระคุณตลอดฤๅลืม	๚ะ๛

ที่ทำการหนังสือศรีกรุง	นายชิต
วันที่ ๑ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๕๘	ผู้ประพันธ์
ศุภมัสดุ
๏ สัททัลวิกีฬิต ฉันท์ ๚
๑๙
๏ พร้อมเบญจางคประดิษฐ์สฤษดิดุษฎี
กายจิตร์วจีไตร	ทวาร	ฯ
๏ กราบไหว้คุณพระสุคตอนาวรณญาณ
ยอดศาสดาจารย์	มุนี	ฯ
๏ อีกคุณสุนทรธรรมะคัมภิรวิธี
พุทธ์พจน์ประชุมตรี	ปิฎก	ฯ
๏ ทั้งคุณสงฆะพิสุทธิศาสนะดิลก
สัมพุทธสาวก	นิกร	ฯ
๏ นอบน้อมคุณพระคเณศวิเศษศิลปธร
เวทางคบวร	กะวี	ฯ
๏ เปนเจ้าแห่งวิทยาวราภรณะศรี
สุนทรสุวาที	วิธาน	ฯ
๏ สรวมชีพหัดถประณามประนตพระบทมาลย์
บพิตระสมภาร	พระองค์	ฯ
๏ สมเด็จอรรคะมหาจุฑาธิปะพระมง
กุฎเกล้าพิศิฎฐ์พงศ์	กระษัตริย์	ฯ
๏ บานบำเทองพระเถลิงถวัลยอธิปัติ์
ที่หกดิลกรัฏฐ์	ประชา	ฯ
๏ ชุ่มชื่นมณฑละภูมิ์นิพัทธ์วัฒนะปรา
กฎเพียงพระรามา	วตาร	ฯ
๏ ปางไวกูณฐประกอบประกาศกิติอุฬาร
เลิศมากประมาณคือ	พระองค์	ฯ
๏ สรวมศรีไตรรตนาธิคุณอดุละมง
คลเหตุพิเศษทรง	ประสิทธิ์	ฯ
๏ เสริมซึ่งโสตถิบวรพระพรจตุรพิธ
ขอพึงสฤษดิ์นิจ	นิรันดร์	ฯ
๏ จุ่งไท้เทียรฆพระชนมะดลลุสตพรรษ์
ภัทร์เพิ่มพระศุขวรร	ณพล	ฯ
๏ อันใดสรรพะกะลีและนีรผละมล
ทินไกลยุคลบาท	ลออง	ฯ
๏ เพียรเพ็ญในมนะข้าพเจ้านิยมะจอง
เจตน์คิดลิขิตปอง	ประพันธ์	ฯ
๏ สามัคคีภิทะโทษนิทานะคติธรรม์
โดยพิศดารอัน	แสดง	ฯ
๏ เชิงบรรพ์ฉันทะลเบงชเลงพจนะแปลง
บรรจงพจีแจง	ประโยชน์	ฯ
๏ บูชาศาสนะพากย์สุภาสิตะวิโรจน์
เริงปรีดิปราโมทย์	ประมวญ	ฯ
๏ ใดบทบาทผิวะคลาศและผิดนิติขบวน
โกวิทกะวีควร	อภัย	ฯ
๏ วสันตดิลก ฉันท์ ๚
๑๔
๏ โบราณะกาลบรมะขัต	ติยรัชชเกรียงไกร
ท้าวทรงพระนามะอภิไธ	ยะอชาตะศัตรู	ฯ
๏ ครอบครองมไหยศุริยเอก	อภิเศกประสิทธิ์ภูว์
อาณาปวัตติบริบู	รณะบรรพประเพณี
๏ แว่นแคว้นมคธนคระรา	ชคฤห์ราชบูรี
ทรงราชวัตร์วิธะทวี	ทศธรรมะจรรยา
๏ แหล่งหล้ามหาอุดมะลาภ	คุณะภาพพระเมตตา
แผ่เพียงชนกกรุณะอา	ทระบุตร์ธิดาตน
๏ โปร่งปรีดิปราศอริริปู	ภพะภูมิมณฑล
เปรมโสตถิ์ประสบวัฒนะผล	ศุขะด้วยพระเดชา
๏ อำพนพระมณฑิรพระราช	ะนิวาศน์วโรฬาร์
อัพภันตร์ก็ไพจิตระพา	หิรภาคก็พึงชม
๏ เช่นหลั่งชลอดุสิตะเท	วสถานพิมานพรหม
มารังสฤษดิ์ศิริอุดม	ผิวะเทียบก็เทียมทัน
๏ สามยอดยะเยี่ยมยละระยับ	วะวะวับสลับพรรณ์
ช่อฟ้าตระการกละจะหยัน	จะเยาะยั่วทิฆัมพร
๏ บราลีพิลาศศุภจรูญ	นพศูลประภัศร
หางหงส์ผจงพิจิตระงอน	ดุจะกวักนภาลัย
๏ รอบด้านตระหง่านจตุรมุข	พิศะสุกอร่ามใส
กาญจน์แกมมณีกนกะไพ	ฑุริย์พร่างพะแพรวพราย
๏ บานบัฏพระบัญชระสลัก	ฉลุลักษณ์เฉลาลาย
เพดาลก็ดารกะประกาย	ระกะดาดประดิษฐ์ดี
๏ เพ่งภาพตลอดตละผนัง	ก็มะลังมะเลืองสี
ยิ่งดูก็เด่นประดุจะมี	ชิวะแม้นกมลครอง
๏ ภาพเทพพนมวิจิตระยิ่ง	นรสิงหะลำยอง
ครุฑยุดภุชงค์วิยะผยอง	และเผยอขยับผัน
๏ ลวดลายระบายระบุกระหนาบ	กระแหนะภาพกระหนกพัน
แผ่เกี่ยวผกาบุษปะวัล	ลิและวางระหว่างเนือง
๏ ภายใต้เศวตร์ฉัตระรัต	นะจรัศจรูญเรือง
ตั้งราชอาศนะประเทือง	วรมัญจบรรจ์ฐรณ์
๏ ห้อยย้อยประทีปอุบะประทิน	รศกลิ่นชเอมอร
อาบอบตระหลบนิจะขจร	ดุจะทิพย์สุมาลัย
๏ คัณนาอเนกคณะอนงค์	ศิริทรงเจริญใจ
สรรพางคะพรรณพิศะประไพ	กละพิมพอับศร
๏ เรียงรายจรูงรมยะบาท	บริจาริกากร
ปันเวรพิทักษ์อธิบวร	ทิวรัตติ์นิวัทธ์วาร
๏ โดยรอบมหานคระเล่	หะสิเนรุปราการ
มั่นคงอรินทระจะราญ	ก็ระย่อและท้อหนี
๏ แถวถัมภะโดรณะสล้าง	ระยะนางจรัลมี
ชลคูประตูวรบุรี	ณระหว่างพระภารา
๏ เรียงป้อมและปักธวัชะราย	ยละค่ายก็แน่นหนา
เสาธงสถิตยะธุชะมา	ลุตะโบกสบัดปลาย
๏ หอรบอรินทรจะรอ	รณะท้อหทัยหมาย
มุ่งยุทธะย่อมชิวะมลาย	ก็ประลาศน์มิอาจทาน
๏ พร้อมพรั่งพฤนท์พหละรณ	พยุห์พลทหารหาญ
อำมาตย์และราชบริวาร	วุฒิเสวกากร
๏ เนืองแน่นขนัดอัศวะพา	หนะชาติกุญชร
ชาญศึกสมรรถะณสมร	ชยะเพิกริปูภินท์
๏ ความศุขก็แสนบรมศุข	และสนุกสนานยิน
ดีในผไทรัฐะบุริน	ทรรัตน์จรูญเรือง
๏ กลางวันอนันตคณนา	นรคลาคระไลเนือง
กลางคืนมหุศวะประเทือง	ดุริย์ศัพทะดีดสี
๏ บรรสานผสมสรนินาท	พิณะพาทย์และดนตรี
แซ่โสตร์สดับเสนาะฤดี	อุระเพลินเจริญใจ
๏ เมืองท้าวและเทียบพิพยโลก	ภพะแหล่งสุราลัย
เมืองท้าวและสมบุรณไพ	บุละทุกประการมาน ๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏ อันอรรคปุโรหิตอาจารย์	พราหมณ์นามวัสสการ
ฉลาดเฉลียวเชี่ยวชิน
๏ กลเวทโกวิทจิตร์จินต์	ประจักษ์แจ้งศิล
ปศาสตร์ก็จบสบสรรพ์
๏ เปนมหาอำมาตย์ราชวัล	ลภใครไป่ทัน
ฤเทียมฤเทียบเปรียบปาน
๏ สมัยหนึ่งจึ่งจอมภูมิบาล	ท้าวจินตนาการ
จะแผ่อำนาจอาณา
๏ ให้ราบปราบปรามเพื่อปรา	กฎไผทไพศา
ละจวบจังหวัดวัชชี
๏ หวังพระหฤทัยใคร่กรี	ฑาทัพโยธี
กระทำประยุทธ์เอาไชย
๏ ครั้นทรงดำริห์ตริไป	กลับยั้งหยั่งใน
มนัศมิแน่แปรเกรง
๏ หากหักจักได้ไชยเชวง	ฤๅแพ้แลเลง
พะว้าพะวังลังเล
๏ ไป่อาจสามารถทุ่มเท	ทำศึกรวนเร
พระราชหทัยใช่เบา
๏ ด้วยเหตุพระองค์ทรงเสา	วนะศัพท์สำเนา
ระเบงระบือลือชา
๏ ว่ากษัตริย์วัชชีบรรดา	ครองรัชชสีมา
กเษตร์ประเทศทุกองค์
๏ อปริหานิยะธรรมธำรง	ทั้งนั้นมั่นคง
มิโกรธมิกร้าวร้าวฉาน
๏ เพื่อธรรมดำเนินเจริญการณ์	ใช่เหตุแห่งหานิ์
เจ็ดข้อจะคัดจัดไข
๏ หนึ่ง. เมื่อมีราชกิจใด	ปฤกษากันไป
บวายบหน่ายชุมนุม
๏ สอง. ย่อมพร้อมเลิกพร้อมประชุม	พร้อมพรักพรรคคุม
ประกอบณกิจควรทำ
๏ สาม.นั้นถือมั่นในสัม	มะจารีตจำ
ประพฤติ์มิตัดดัดแปลง
๏ สี่. ใครเปนใหญชี้แจง	โอวาทศาสน์แสดง
ก็ย้อมและน้อมบูชา
๏ ห้า. นั้นอันบุตริ์ภิริยา	ผู้อื่นก็หา
ประทุษฐ์กระทำข่มเหง
๏ หก. ที่เจดีย์ชนเกรง	เคารพยำเยง
ก็เส้นก็บวงสรวงพลี
๏ เจ็ด. พระอรหันต์อันมี	โนรัฏฐ์วัชชี
ก็คุ้มก็ครองปัองกัน
๏ พร้อมสรรพสัปดพิธนิจนิรันดร์	สามัคคีธรรม์
ณหมู่กระษัตริย์ลิจฉวี
๏ อชาตศัตรูภูมี	ทรงทราบโดยคดี
ดั่งนั้นก็ครั่นคร้ามขาม
๏ ศึกใหญ่หากจะพยายาม	หาญหักเอาตาม
กำลังก็หนักนักหนา
๏ จำจักหักด้วยปัญญา	รอก่อนผ่อนหา
อุบายทำลายมูลความ	๚
๏ อุปชาติ ฉันท์ ๚
๑๑
๏ บรมกระษัตริย์ปรา	รภะการะปราบปราม
กับวัสสการพราหม	ะณพฤฒิอาจารย์
๏ ปฤกษาอุบายดำ	ริหะทำไฉนการ
จะสมนิยมภาร	ธุระปราถนาเรา
๏ สมัคคิ์สมานมิตร์	คณะลิจฉวีเขา
มั่นคงจะคิดเอา	ชนะด้วยประการใด
๏ ท่านวัสสการผู้	ทิชะครูฉลาดใน
อุบายคนึงไป	ก็ประจักษ์กระจ่างจินตน์
๏ เสนอสนองทูล	กละมูลยุบลรบิล
แด่องคภูมิน	ทอชาตศัตรู
๏ ตกลงและทรงนัด	แนะกะวัสสการครู
ตริเพื่อเผด็จมู	ละสมัคคไมตรี
๏ สมัยเสด็จว่า	กิจะราชะการี
เสนาธิบดี	มุขะมวญอมาตย์ผอง
๏ โดยศักดิฐานัน	ดระชั้นอนันต์นอง
ณท้องพระโรงทอง	ขณะเฝ้าพระบทมาลย์
๏ สดับปกาสิต	วระกิจวโรงการ
จึ่งราชะสมภาร	พจนาตถ์ประภาษไป
๏ เราคิดจะใคร่ยก	พยุห์พลสกลไกร
ประชุมประชิดไชย	รณะรัฏฐวัชชี
๏ ฉนี้แหละเสนา	ปติฐานะมนตรี
คือใครจะใคร่มี	พจะค้านประการไร
๏ ฝ่ายพราหมณ์ก็กราบทูล	อดิศูริย์ณทันใด
นยาธิบายไข	วจนัตถทัดทาน
๏ พระราชปรารม	ภนิยมมิควรการณ์
ขอองคภูบาล	พิเคราะห์เหตุจงดี
๏ อันซึ่งจะกรีฑา	พละทัพและไปตี
กระษัตริย์ณวัชชี	ชนบทสมหมาย
๏ มิแผกมิผิดพา	กยะข้าพระองค์ทาย
ไป่ได้สดวกดาย	และจะแพ้เพราะไพรี
๏ พวกลิจฉวีขัต	ติยรัชชวัชชี
ละองค์ละองค์มี	มิตระพันธะมั่นคง
๏ และแสนจะสามารถ	พละอาจกระทำสง
ครามยุทธยรรยง	มิระย่อมิเยงใคร
๏ เราน้อยจะย่อยยับ	ดละอัปราไชย
ฉนี้แหละแน่ใน	มนะข้าพยากรณ์
๏ และอีกประการเล่า	ผิวะเขาสิคิดคลอน
แคลนพาลระราญรอน	ทุจริตผจญเรา
๏ เปนก่อนกระนั้นชอบ	ทุษะตอบก็ทำเนา
มิมีคดีเอา	ธุระเห็นบเปนธรรม
๏ และโลกจะล่วงวา	ทะติว่าพระองค์จำ
นงเจตนาดำ	ริห์วิรุธประทุษฐ์เขา
๏ กระนี้พระจุ่งปรา	รภะภาระแบ่งเบา
เพื่อกล่อมถนอมเกลา	มิตระภาพสงบงาม	๚

๏ อีทิสัง ฉันท์ ๚
๒๐
๏ ภูบดินทร์สดับอุปายะตาม
ณวาทะวัสสการะพราหมณ์	และบังอาจ	ฯ
๏ เกินประมาณเพราะการละเมิดประมาท
มิควรจะขัดบรมราช	ชโยงการ	ฯ
๏ ท้าวก็ทรงแสดงพระองคะปาน
ประหนึ่งพระราชหทัยธดาล	พิโรธจึง	ฯ
๏ ผันพระกายกระทืบพระบาทและอึง
พระศัพทะสีหนาทะพึง	สยองภัย	ฯ
๏ เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร
ทุทาษสถุลฉนี้ไฉน	ก็มาเปน	ฯ
๏ ศึกบถึงและมึงก็ยังมิเห็น
จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น	ประการใด	ฯ
๏ อวดฉลาดและคาดแถลงเพราะใจ
ขยาดขยั้นมิทันอะไร	ก็หมิ่นกู	ฯ
๏ เล่หะกากะหวาดขมังธนู
บห่อนจะเห็นธวัชริปู	ก็ท้อถอย	ฯ
๏ พ่ายเพราะไภยะตัวสิกลัวจะพลอย
พินาศชิพิตร์ประดิษฐ์ประดอย	ประเด็นขัด	ฯ
๏ กูก็เอกอุดมบรมกษัตริย์
วิจาระถ้วนบควรจะทัด	จะทานคำ	ฯ
๏ นี่ก็เห็นเพราะเปนอมาตย์กระทำ
พระราชการะมาฉนำ	สมัยนาน	ฯ
๏ ใช่กระนั้นละไซร้จะให้ประหาร
ชิวาตม์และหัวจะเสียบประจาน	ณทันที	ฯ
๏ นัคราภิบาลสภาบดี
และราชบุรุษฮะเฮ้ยจะรี	จะรอไย	ฯ
๏ ฉุดกระชากกะลีอปรีชะไป
บพักจะต้องกะรุณอะไร	กะคนคด	ฯ
๏ ลงพระราชอาชะญา ณ บท
พระอัยการพิพากษะกฎ	และโกนผม	ฯ
๏ ไล่มิให้สถิตย์ณคามนิคม
นครมหาสิมานิยม	บุรีใด	ฯ
๏ มันสมรรคสวามิภักดิใน
อมิตตะลิจฉวีก็ไป	บห้ามกัน	ฯ
๏ เสร็จประกาศพระราชธูระสรรพ์
เสด็จนิวัติศุขาภิมัณฑ์	มหาคาร	ฯ

๏ อินทรวิเชียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏ ควรสุดจะสมเพช	จิตระเวทนาการ
ที่ท่านพฤฒาจารย์	พะกระทบประสบทัณฑ์	ฯ
๏ โดยเต็มกตัญญู	กตเวทิตาอัน
ใหญ่ยิ่งและยากครัน	ขรการณ์จะทานทน ฯ
๏ ยินดีนิยมเพื่อ	สละเนื้อและเลือดตน
ยอมรับอดูรผล	จะพะพ้องพะพานกาย ฯ
๏ ไป่เห็นกะเจ็บแสบ	ชิวะแทบจะทำลาย
มอบสัตย์สมรรถหมาย	มนะมั่นมิหวั่นไหว ฯ
๏ หวังการ ณ แผ่นดิน	จะสดวกเพราะฉันใด
ให้กิจสฤทธิ์ไป	บมิเลี่ยงฤเบี่ยงเบือน ฯ
๏ เหลือที่จะมีใคร	ทมะในหทัยเหมือน
กัดฟันบฟั่นเฟือน	สติอดสกดเอา	ฯ
๏ พวกราชมัลล์โดย	พละโบยมิใช่เบา
สุดหัตถะแห่งเขา	ขณะหวดสิพึงกลัว
๏ ยลเนื้อก็เนื้อเต้น	พิศะเส้นก็สั่นรัว
ทั่วร่างและทั้งตัว	ก็ระริกระริวไป	ฯ
๏ แลหลังก็หลั่งโล	หิตะโอ้เลอะลามไหล
เพ่งผาดอนาถใจ	ตละล้วนระรอยหวาย	ฯ
๏ เนื่องนับอเนกแนว	ระยะแถวตลอดลาย	ฯ
เฆี่ยนครบสยบกาย	ศิระพับพะกับคา	ฯ
๏ ทั้งหลายสหายมิต	ตะอมัจจะเสนา
ทัศน์เหตุทุเรศสา	หศะแสนสลดใจ	ฯ
๏ สุดที่จะกลั้นโท	มนะโศกะอาลัย
ถ้วนหน้ามิว่าใคร	ขณะเห็นบเว้นคน	ฯ
๏ แก้ไขและได้คืน	สติฟื้นประทังตน
จึ่งราชบุรุษกล	ปกกรณ์ก็โกนหัว	ฯ
๏ เสื่อมศีศะผมเผ้า	พิศะเปล่าประจานตัว
เปนเยี่ยงประหยัดกลัว	ผิมะลักจะหลาบจำ	ฯ
๏ เสร็จอาชะญาทัณฑ์	กิจะพลันประกาศทำ
ปัพพาชนีย์กรรม	ดุจะราชโองการ	ฯ
๏ บรรดาประชาชน	ขณะยลทิชาจารย์
สุดแสนจะสงสาร	สรแซ่ประสาสันทน์	ฯ
๏ บางคนกมลอ่อน	อุระข้อนพิไรพรรณน์
บางเหล่าวิสัยอัน	กุธะเกลียดก็เสียดสี	ฯ
๏ บางพวกก็เปนกลาง	ยละข้างพิจารณ์ดี
บางหมู่กะรุณมี	ณหทัยก็ให้ของ	ฯ
๏ พราหมณ์วัสสการเส	กละเล่หะทำนอง
ท่าทางละอย่างผอง	นระสิ้นบสงสัย	ฯ
๏ ออกจากนครรา	ชะคฤห์รีบจรัลไป
สู่เทศสถานไกล	บุระรัฏฐะวัชชี	๚
๏ วิชชุมมาลา ฉันท์ ๚
๘
๏ แรมทางกลางเถี่อน	ห่างเพื่อนหาผู้
หนึ่งใดนึกดู	เห็นใครไป่มี
หลายวันถั่นล่วง	เมืองหลวงธานี
นามเวสาลี	ดุ่มเดาเข้าไป	ฯ
๏ ผูกไมตรีจิตร์	เชิงชิดชอบเชื่อง
กับหมู่ชาวเมือง	ฉันท์อัชฌาสัย
เล่าเรื่องเคืองขุ่น	ว้าวุ่นวายใจ
จำเปนมาใน	ด้าวต่างแดนตน	ฯ
๏ เขาแสนสังเวช	สังเกตอาการ
แห่งท่านอาจารย์	ท่าทีทุกข์ทน
ภายนอกบอกแผล	แน่แท้ทุพพล
เห็นเหตุสมผล	ให้พักอาศรัย	ฯ
๏ ข่าวคราวกล่าวกัน	เปนอันแพร่หลาย
ลือล่ำกำจาย	จนแจ้งทั่วไป
มนตรีกราบทูล	เค้ามูลขานไข
แด่องค์ท้าวไท	แหล่งหล้าลิจฉวี	ฯ
๏ ทรงทราบข่าวสาสน์	โดยราชดำรัส
สัญญาอาณัติ	ทุ่มฆาฏเภรี
ทุกไท้ราชา	อาณาวัชชี
มาชุมนุมมี	การตฤกปฤกษา	ฯ
๏ แน่นเนืองเนื่องนับ	ลำดับโดยหมู่
ทันใดราชผู้	เปนใหญ่ในสภา
เริ่มอารัมภ์พจน์	ตามบทมีมา
ชี้แจงจักปรา	รพภ์กันฉันใด	ฯ
๏ พราหมณ์หนึ่งซึ่งเขา	เปนเปาโรหิตย์
พวกปัจจามิตร์	มาคธเขตร์ไผท
ต้องราชอาชญา	หนีมาอาศรัย
จำไล่ให้ไป	ฤๅรับเลี้ยงดู	ฯ
๏ พร้อมตกลงเปน	ความเห็นเดียวกัน
บ้านเมืองของมัน	นั้นเปนศัตรู
แห่งรัฏฐ์วัชชี	แม้มีแต้มคู
คิดมาตร์คาดมู	ลารัมภ์ทำกล	ฯ
๏ เพื่อส่อไส้ศึก	ลับลึกสนธิ์สาย
หากเห็นแยบคาย	ผิดอย่างแผกยล
ไล่มันทันที	แต่นี่ในฉงน
ยากหยั่งยังปน	ไปข้างสงสัย	ฯ
๏ รอไว้ให้หา	เข้ามาจักมี
ถ้อยท่าพาที	เท็จจริงฉันใด
สุดแท้แต่การณ์	ตามฐานเปนไป
สมควรอย่างไร	บัญชาคราหลัง	ฯ
๏ อินทรวงศ์ ฉันท์ ฯ
๑๒
๏ ราชาประชุมดำ	ริหะโดยประการะดัง
ดำรัสตระบัดยัง	วจนัตถ์ปวัตติพลัน	ฯ
๏ ให้ราชภัฏโป	ริสะไปขมีขมัน
หาพราหมณ์ทุพลอัน	บุระเนระเทศะมา	ฯ
๏ เขาพลันจรัลรีบ	จระรุดประดุจประกา
สิตนำทิชาจา	ริยะสู่พระราชฐาน	ฯ
๏ จึ่งลิจฉวีรา	ชะสภาบดีประธาน
มีราชโองการ	นยะปุจฉนีย์คดี	ฯ
๏ เยียใดไฉนดู	กะระครูธล่วงกะลี
ข้อใหญ่อะไรมี	ทุระเหตุจะเสียจะหายน์	ฯ
๏ จึ่งดาลอดูรพ้อง	ขรข้องระคนระคาย
หลังไหล่สิรอยหวาย	คณนาอนันต์ประมาณ	ฯ
๏ ต้องทัณฑะบรรพา	ชนิย์มาก็ไกลสถาน
พรากพันธุวงศ์วาน	บุตระทาระมิตร์สหาย	ฯ
๏ มาอยู่นครเรา	จะเสาะเอารหัสอุบาย
ฤๅไรก็ยากหมาย	อนุมานะครันนะครู	ฯ
๏ อันราชอชาตสัต	คุณรัฏฐ์มคธริปู
แห่งเราจะเอาภู	มิกะกันและกันประสงค์	ฯ
๏ หลากเหลือจะเชื่อจิตร์	ผิวะคิดประหวั่นพะวง
เมตตาและเต็มปลง	จิตระจักประคับประคอง	ฯ
๏ หนักข้างระคางอยู่	บมิรู้จะรับจะรอง
ภายหลังก็ตั้งตรอง	ตริฤเว้นระวังระแวง	ฯ
๏ ฝ่ายวัสสการครู	ก็มธูระทูลแถลง
ให้เชื่อและชี้แจง	อภิยาจนาภิปราย	๚
วสันตดิลก ฉันท์ ๚
๑๔
๏ ข้าแต่พระจอมจุฬมกุฎ	บริสุทธิกำจาย
ปรากฎพระยศระบุระบาย	กิติเบิกระบือบุญ	ฯ
๏ เมตตาทยาลุศุภะกรรม	อุปถัมภะการุญ
สรรเสิญเจริญพระคุณะสุน	ทระภาพพิบูลย์งาม	ฯ
๏ เปรียบปานมหรรณพะนที	รมะที่ประทังความ
ร้อนกายกระหายอุทกะยาม	นระผู้ประสบเห็น	ฯ
๏ เอิบอิ่มกระหยิ่มหทยะคราว	กระอุผ่าวก็ผ่อนเย็น
ยังอุณหะมุญจนะและเปน	ศุขะปีติดีใจ	ฯ
๏ อันข้าพระองค์กษณะนี้	บมิมีจะร้อนใด
ยิ่งกว่าและหามนุษไหน	ฤเสมือนเสมอตน	ฯ
๏ ใคร่เปลื้องประเทืองประนุทะทุกข์	ภยะมุขจะมาดล
ไร้ญาติ์และขาตมิตระสกล	นฤผู้จะดูดาย	ฯ
๏ โดยเดียวอดักอดุระแด	และก็แก่ชรากาย
ที่ซึ่งจะพึงสรณะหมาย	อนุศรบห่อนเห็น	ฯ
๏ ทราบข่าวขจรพระกิติบา	ระมิว่าพระองค์เปน
เอกอรรคกระษัตริย์สุขุมะเพ็ญ	กรุณามหาศาล	ฯ
๏ หวังเพื่อพะพิงบพิตระพึ่ง	อภิโพธิสมภาร
มอบกายถวายชิพิตตระปราณ	นิจะกาละปรารมภ์	ฯ
๏ คิดไว้บได้ประดุจะเจตน์	เฉภาะเหตุบเห็นสม
ขืนทำก็เท่ากะจะนิยม	คติผิดพิจารณ์ดู	ฯ
๏ ขึ้นชื่อกระฉ่อนบุรุษะกัก	ขละอักกตัญญู
คิดคดขบถประทุษะภู	วะประเทศผไทตน	ฯ
๏ จำเปนเพราะเหลือจะทุมนัศ	บมิน่าจะรับผล
แห่งราชภัยพิบัติดล	ดุจะนี้พินิจดู	ฯ
๏ เหตุเดิมก็โดยบรมะรา	ชอชาตะศัตรู
ปฤกษากะข้ายุคละมู	ลิกะมุขมนตรี	ฯ
๏ จักยาตร์พยู่ห์พหละยุท	ธะประทุษฐะย่ำยี
เขตร์แดนพระองค์นิยมะนี	ระประโยชน์พยายาม	ฯ
๏ ข้าบาทบจงจิตระอสัตย์	พิเคราะห์ชัดถนัดความ
จริงอ้างกระจ่างพจนะตาม	อธิบายรบิลแจง	ฯ
๏ วัชชีนครบวระสรร	พะจะขันจะเข้มแขง
รี้พลสกลพิริยแรง	รณะการะกล้าหาญ
๏ มาคธผไทรัฐะนิกร	พละอ่อนบชำนาญ
ทั้งสิ้นจะสู้สมระราญ	ริปุนั้นไฉนไหว	ฯ
๏ ดั่งอินทโคปกะผวา	มุหะฝ่า ณ กองไฟ
หิ่งห้อยสิแข่งสุริยะไหน	จะมิน่าชิวาลาญ	ฯ
๏ เห็นการณ์ก็ควรยุบละขัด	พจนัตถะทัดทาน
บัดดลบดินทร์หทยะดาล	ลุพิโรธะสำแดง	ฯ
๏ ลงราชทัณฑะพิธะทา	รุณะการะร้ายแรง
ไป่ควรเฉลยนยะแถลง	เพราะพระองค์ก็ทรงเห็น	ฯ
๏ กราบทูลประมูลบทะประมวญ	ตละล้วนตลอดเปน
ความจริงบแต่งกละประเด็น	นิระสาระพาที	ฯ
๏ ที่ดับระงับอดุระผ่อน	ก็บห่อนจะเห็นมี
นอกจากพระองค์อดุละสี	ตลเมตตะคุณมัย	ฯ
๏ มุ่งมาก็หมายกมละมี	สรณียะเปนไป
ครองชีวะสืบศุขะพิสัย	อนุสนธิอาสัญ	ฯ
๏ มั่นปองสนองวระคุณา	ธิมหากะรุณครัน
ในราชกิจนิจะนิรัน	ดระตราบสลายกาล	ฯ
๏ สุดแต่จะทรงพระกรุณา	ทนุข้าพระบทมาลย์
ผู้ถึงอภัพพ์ทุพละซาน	เสาะอุสาหะมาถึง	๚
วังสัฏฐ ฉันท์ ๚
๑๒
๏ ประชุมกระษัตริย์รา	ชะสภาสดับคนึง
คเนณทุกข์รึง	อุระอัตถ์ประวัติ์ประวิง	ฯ
๏ ประกอบระกำพา	หิระกายะน่าจะจริง
มิใช่จะแอบอิง	กละอำกระทำอุบาย	ฯ
๏ และทุกพระองค์ใน	คณะไป่ฉงนฉงาย
ก็เชื่อ ณ แยบคาย	คะรุวัสสการะพราหมณ์	ฯ
๏ ตระบัดธรับสั่ง	ผิวะดั่งวจีนิยาม
ละล้วนก็ควรความ	และมิร้ายมิแรงอะไร	ฯ
๏ อชาตะศัตรู	จุฬะภูว์มคธผไท
มิควรจะมีใจ	กุธะเกรี้ยวกระนี้สิหนอ	ฯ
๏ และเหตุก็เท่านั้น	ผิจะผันจะผ่อนก็พอ
ระงับพิโรธรอ	พิเคราะห์เห็นบเปนกระไร	ฯ
๏ เถอะเราก็เอนดู	ทิชะครูและเศร้าหทัย
เพราะที่ธมีใจ	สุจริตวินิจวิจารณ์	ฯ
๏ พะพ้องพระอาชญา	บมิน่าจะเปนจะปาน
มิหนำนิเทสการ	ทวิวิธลุทัณฑะทวน	ฯ
๏ จะรับและเลี้ยงท่าน	อุปการ ณ ฐานะควร
ก็จงละเว้นมวล	มละโทษประพฤติ์สุธรรม์	ฯ
๏ ประดุจขนบข้า	ธุระราชะกิจจสรรพ์
ทิชงคะน้อมอัญ	ชลิเช่นจะชื่นจะชู	ฯ
๏ และมีพระปุจฉา	นยะว่าก็ครา ณ ครู
ฉลองพระคุณภู	ธระรับพระราชธูร	ฯ
๏ สถิตย์ ณ ฐานัน	ดระชั้นอะไรจะปูน
ประกอบและเกื้อกูล	ดุจะดั่งบุราณะมา	ฯ
๏ ทวิชแถลงไท	กิจะในสมัยณะกา
ละอยู่นครรา	ชคฤห์ศักดิข้าธุลี	ฯ
๏ สเถียรอมาตย์ฐา	นะพิจารณาคดี
พิฉินทะธารี	ดุละกิจพิพากษะการ	ฯ
๏ กระษัตริย์กเษตร์ลิจ	ฉวิหล้าพระราชะทาน
สถาปนาฐาน	ยศะเทอดธุโรปถัมภ์	ฯ
๏ และเห็นเพราะเปนครู	วุฒิรู้วิชาและชำ
นิศิลปศาสตร์คัม	ภิระเพทพิเศษพิศาล	ฯ
๏ ประสิทธิดำแหน่ง	คะรุแห่งพระราชกุมาร
นิพัทธะเอาภาร	อนุสิฏฐะวิทยา	๚
มาลินี ฉันท์ ๚
๑๕
๏ กษณะทวิชะรับฐา	นันดร์และที่วา
ทกาจารย์	ฯ
๏ นิระอลสะประกอบการ	พีริโยฬาร
และเต็มใจ	ฯ
๏ จะพินิจยะคดีใด	เที่ยง ณ บทใน
พระธรรมนูญ	ฯ
๏ ละมนะอคติสีสูญ	ยุกติบาฐบูรณ์
ณคลองธรรม์	ฯ
๏ ลุสมยะจะแนะนำพรรค์	ราชกุมารสรรพ์
ธพร่ำสอน	ฯ
๏ หฤทยปริอาทร	ชี้วิชากร
ก็โดยดี	ฯ
๏ เพราะตริจะทนุถนอมปรี	ตามิไห้มี
ระแวงใด	ฯ
๏ ผิวะจะวิรุธะแคลงใน	ราชหทัยไท
ธลิจฉวี	ฯ
๏ เพราะปกรณะวิธีมี	เล่หะลับนี
ระสงสัย	ฯ
๏ คณะขัติยะและใครใคร	ต่างก็ไว้ใจ
ทิชาจารย์	ฯ
ภุชงคปยาตร ฉันท์ ๚
๑๒
๏ ทิชงค์ชาติ์ฉลาดยล	คเนกลคนึงการ
กษัตริย์ลิจฉวีวาร	ระวังเหือดระแวงหาย	ฯ
๏ เหมาะแก่การจะเสกสัน	ปวัตติ์วัญจะโนบาย
มล้างเหตุพิเฉทสาย	สมัคคิ์สนธิ์สโมสร	ฯ
๏ ณวันหนึ่งลุถึงกา	ละศึกษาพิชากร
กุมารลิจฉวีวร	เสด็จพร้อมประชุมกัน	ฯ
๏ ตระบัดวัสสการมา	สถานราชะเรียนพลัน
ธแกล้งเชิญกุมารฉันท์	สนิทหนึ่งพระองค์ไป	ฯ
๏ ลุห้องหับระโหฐาน	ก็ถามการณะทันใด
มิลี้ลับอะไรใน	กถาที่ธปุจฉา	ฯ
๏ จะถูกผิดกระไรอยู่	มนุษผู้กระทำนา
และคู่โคก็จูงมา	ประเทียบไถมิใช่หรือ	ฯ
๏ กุมารลิจฉวีขัติย์	ก็รับอัตถะอออือ
กะสิกชนกระทำคือ	ประดุจคำพระอาจาย์	ฯ
๏ ก็เท่านั้นธเชิญให้	นิวัติในมิช้านาน
ประสิทธิ์ศิลป์ประสาสน์สาร	ตลอดเลิกลุเวลา	ฯ
๏ อุรสลิจฉวีสรร	พะชวนกันเสด็จมา
และต่างซักกุมารรา	ชะองค์นั้นจะเอาความ	ฯ
๏ พระอาจารย์สิเรียกไป	ณ ข้างใน ธ ไต่ถาม
อะไรเธอเสนอตาม	วจีสัตย์กะพวกเรา	ฯ
๏ กุมารนั้นสนองสา	ระวากย์วาทะตามเลา
เฉลยกับพระครูเปา	รุหิตย์โดยคดีมา	ฯ
๏ กุมารอื่นก็สงสัย	มิเชื่อในพระวาจา
สหายราชธพรรณ์นา	และต่างองค์ก็พาที	ฯ
๏ ไฉนเลยพระครูเรา	จะพูดเปล่าประโยชน์มี
เลอะเหลวนักละล้วนนี	ระผลเห็นบเปนไป	ฯ
๏ เถอะถึงถ้าจะจริงแม้	ธกล่าวแท้ก็ทำไม
สิชวนเข้า ณ ข้างใน	จะถามนอกบยากเย็น	ฯ
๏ ชรอยว่าทิชาจารย์	ธคิดอ่านกะท่านเปน
รหัสเหตุประเภทเห็น	ละแน่ชัดถนัดความ	ฯ
๏ และท่านมามุสาวาท	บกล้าอาจจะบอกตาม
พจีจริงพยายาม	ไถลแสร้งแถลงสาร	ฯ
๏ กุมารราชมิตร์ผอง	ก็สอดคล้องและแคลงดาล
พิโรธกาจวิวาทการ	อุบัติขึ้นเพราะขัดเคือง	ฯ
๏ พิพิธพันธะไมตรี	ประดามีนิรันดร์เนือง
กะองค์นั้นก็พลันเปลือง	มลายปลาศท์พินาศปลง	๚
๏ มาณวก ฉันท์ ๚
๘
๏ ล่วงณประมาณ	กาลอนุกรม
หนึ่งลุนิยม	ท่านทวิชงค์
เมื่ออนุสิฏฐ์	วิทยะยง
เชิญวระองค์	เอกะกุมาร	ฯ
๏ เธอจระตาม	พราหมะณะไป
โดยเฉภาะใน	ห้องรหุฐาน
จึ่งพฤฒิถาม	ความพิศดาร
ขอธประทาน	โทษะและไข	ฯ
๏ อย่าติคะรู	หลู่พจะเลย
ท่านสิเสวย	ภัตต์กะอะไร
ในทินะนี้	ดีฤไฉน
พอหฤทัย	ยิ่งละกระมัง	ฯ
๏ ราชธก็เล่า	เค้าณประโยค
ตามบริโภค	แล้วขณะหลัง
วาทะประเทือง	เรื่องก็ประทัง
อาคมะยัง	สิกขะสภา	ฯ
๏ เสร็จอนุสาสน์	ราชอุรส
ลิจฉวิหมด	ต่างธก็มา
ถามนยะอัน	ท่านวุฒิอา
จาริยะปรา	รพภะอะไร	ฯ
๏ เธอก็แถลง	แจ้งกิจะมวล
ความตละล้วน	จริงณหทัย
ต่างก็มิเชื่อ	เมื่อตริไฉน
จึ่งผละใน	เหตุบมิสม	ฯ
๏ ขุ่นมนะเคือง	เรื่องนฤสาร
เช่นกะกุมาร	ก่อนก็ระดม
เลิกสละแยก	แตกคณะกลม
เกลียวบนิยม	คบดุจะเดิม	ฯ
๏ อุเปนทรวิเขียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏ ทิชงค์เจาะจงเจตน์	กละห์เหตุยุยงเสริม
กระหน่ำและซ้ำเติม	นฤพัทธะก่อการ	ฯ
๏ ละครั้งระหว่างครา	ทินะวาระนานนาน
เหมาะท่าทิชาจารย์	ธก็เชิญเสด็จไป	ฯ
๏ บห่อนจะมีสา	ระฤหาประโยชน์ใด
กระนั้นเสมอไน	ยะธแสร้งเสาะสนถาม	ฯ
๏ และบ้างก็พูดว่า	น่ะแน่ะข้าสดับตาม
ยุบลระบิลความ	พจะแจ้งกระจายมา	ฯ
๏ ลเมิดติเตียนท่าน	ก็เพราะท่านสิแสนสา
ระพัดทลิทท์ภา	วะและสุดจะขัดสน	ฯ
๏ จะแน่มิแน่เหลือ	มนะเชื่อเพราะยากยล
ณที่บมีคน	ธก็ควรขยายความ	ฯ
๏ และบ้างก็กล่าวว่า	น่ะแน่ะข้าจะขอถาม
เพราะทราบคดีตาม	วจะลือระบือมา	ฯ
๏ ติฉินเยาะเย้ยท่าน	ก็เพราะท่านสิแสนสา
ระพรรณพิกลกา	ยะพิลึกประหลาดเปน	ฯ
๏ จะจริงมิจริงเหลือ	มนะเชื่อเพราะไป่เห็น
ผิข้อบลำเค็ญ	จิตระควรขยายความ	ฯ
๏ กุมาระองค์เสา	วนะเค้าคดีตาม
กระทู้พระครูถาม	ธก็แสนจะสงสัย	ฯ
๏ ก็คำบกอบการณ์	คะรุท่านจะถามไย
ธซักเสาะสืบใคร	ระบุแจ้งกะอาจารย์	ฯ
๏ ทวิชก็บอกว่า	พระกุมาระโน้นขาน
ยุบลกะข้ากาล	เฉภาะอยู่กะกันสอง	ฯ
๏ กุมารพระองค์นั้น	ธมิทันจะตฤกตรอง
ก็เชื่อณคำของ	วุฒิครูและวู่วาม	ฯ
๏ พิโรธกุมารอง	คะเจาะจงพยายาม
ยุครูเพราะเอาความ	บมิดีประเดตน	ฯ
๏ ก็พ้อและต่อว่า	ทิฐิมานะเกิดจน
ลุโทษะสืบสน	ธิวิวาทเสมอมา	ฯ
๏ และฝ่ายกุมารหมู่	ทิชะครูบเรียกหา
ก็แหนงประดารา	ชะกุมารทิชงค์เชิญ	ฯ
๏ พระราชบุตร์ลิจ	ฉวิมิตตจิตร์เมิน
กะกันและกันเหิน	คณะห่างก็ต่างถือ	ฯ
๏ ทนงชนกตน	วุฒิล้นประเสริฐลือ
ก็หาญกระเหิมฮือ	มนะฮึกบนึกขาม	๚
๏ สัทรา ฉันท์ ๚
๒๑
๏ ลำดับนั้นวัสสการพราหมณ์	ธก็ยุศิษยะตาม
เล่ห์อุบายงาม	ฉงนงำ	ฯ
๏ ปวงโอรสลิจฉวีดำ	ริหะวิรุธะและสำ
คัญประดุจคำ	ธเสกสัน	ฯ
๏ ไป่เหลือเลยสักพระองค์อัน	มิละปิยะสหฉันท์
ขาดสมรรคพันธ์	ก็อาดูร	ฯ
๏ ต่างองค์นำความมิงามทูล	พระชนกะอดิศูริย์
แห่ง ธ โดยมูล	ปวัตติ์ความ	ฯ
๏ แตกร้าวกร้าวร้ายก็ป้ายปาม	ลุวระบิดระลาม
ทีละน้อยตาม	ณเหตุผล	ฯ
๏ ที่เชื่อฟังพจน์อุรสตน	นฤวิเคราะหะเสาะสน
สืบจะหมองมล	เพราะฉันใด	ฯ
๏ แลทั้งท่านวัสสการใน	ขณะยละจะเหมาะไฉน
เสริมเสมอไป	สดวกดาย	ฯ
๏ หลายอย่างต่างกลธขวนขวาย	ระบิละยุปริยาย
วัญจโนบาย	บเว้นครา	ฯ
๏ ครั้นล่วงสามปีประมาณมา	คณขัติยะประดา
ลิจฉวีรา	ชะทั้งหลาย	ฯ
๏ สามัคคีธัมมะทำลาย	มิตระภิทนะกระจาย
สรรพะเสื่อมหายน์	ก็เปนไป	ฯ
๏ ต่างองค์ทรงแคลงระแวงใน	พระหฤทยะนิสัย
ผู้พิโรธใจ	ระวังกัน	๚
๏ สาลินี ฉันท์
๑๑
๏ พราหมณ์ครูรู้สังเกต	ประจักษ์เหตุตระหนักครัน
ราชาวัชชีสรร	พะจักสู่พินาศสม	ฯ
๏ ยินดีบัดนี้กิจ	จะสัมฤทธิ์มนารมณ์
ทำมาด้วยปรากรม	และอุตสาหะแห่งตน	ฯ
๏ ให้ลองตีกลองนัด	ประชุมขัตติย์มณฑล
เชิญซึ่งส่ำสากล	กษัตริย์สู่สภาคาร	ฯ
๏ วัชชีภูมีผอง	สดับกลองกระหึมขาน
ทุกไท้ไป่เอาภาร	ณกิจเพื่อเสด็จไป	ฯ
๏ ต่างทรงรับสั่งว่า	จะเรียกหาประชุมไย
เราใช่เปนใหญู่ใจ	ก็ขลาดกลัวบกล้าหาญ	ฯ
๏ ท่านใดที่เปนใหญ่	และกล้าใครบเปรียบปาน
พอใจใคร่ในการ	ประชุมชอบก็เชิญเขา	ฯ
๏ ปฤกษาหาฤๅกัน	ไฉนนั้นก็ทำเนา
จักเรียกชุมนุมเรา	บแลเห็นประโยชน์เลย	ฯ
๏ รับสั่งผลักไสส่ง	และทุกองค์ธเพิกเฉย
ไป่ได้ไปดั่งเคย	สมรรคเข้าสมาคม	๚
๏ อุปัฏฐิตา ฉันท์
๑๑
๏ เห็นเชิงพิเคราะห์ช่อง	ชนะคล่องประสบสม
พราหมณ์เวทะอุดม	ธก็ลอบแถลงการณ์	ฯ
๏ ให้วัลลภะชน	คมะดลประเทศฐาน
กราบทูลนฤบาล	อภิเผ้ามคธไกร	ฯ
๏ แจ้งลักษณะสา	สนะว่ากระษัตริย์ใน
วัชชีบุระไก	วละหล้าตลอดกัน	ฯ
๏ บัดนี้สิก็แตก	คณะแผกและแยกพรรค์
ไป่เปนสหะฉัน	ทะเสมือนเสมอมา	ฯ
๏ โอกาศเหมาะสมัย	ขณะไหนประดุจครา
นี้แล้วก็ยากหา	จะลุได้สดวกดี	ฯ
๏ ขอเชิญวระบาท	พยุห์ยาตร์เสด็จกรี
ฑาทัพพละพี	ริยะยุทธะโดยไว	๚
สุรางคณางค์
๒๘
๏ บพิตร์อชา	ตะสัตตุรา
ชะรัฏฐะไกร	สดับณสาสน์
พระราชหทัย	ธปรีดิใด
บเปรียบบปาน	ฯ
๏ พระเผยประภาษ	กะมุขอมาตย์
บดีประธาน	ตระเตรียมสกล
พหลทหาร	สมรรถะชาญ
ประดังประดา	ฯ
๏ สพรึบสพรั่ง	ณหน้าและหลัง
ณซ้ายและขวา	ละหมู่ละหมวด
ก็ตรวจก็ตรา	ประมวญกะมา
ก็มากประมาณ	ฯ
๏ นิกายเสบียง	ก็พอก็เพียง
พโลปการ	และสัตถะภัณ
ฑะสรรพะภาร	จะยุทธะราญ
กะเรียกระดม	ฯ
๏ ประชุมพยูห์	กระเกริกกระกรู
กระหยิ่มนิยม	ละล้วนสง่า
มนาภิรมย์	บขามระทม
มิท้อริปู
๏ สมานสมัคคิ์	ระเริงและรัก
จะรบศตรู	ฉลองพระคุณ
พระจุฬภูว์	พิไชยะชู
พระเกียรดิ์ไผท
๏ จะดีจะงาม	เพราะเข้าสนาม
ประยุทธะไกร	เหมาะนามทหาร
ละคร้านไฉน	และสมกะใจ
บุรุษสมัญญ์
๏ ก็โห่และฮึก	ประหัฏฐ์คะคึก
ประกวดประชัน	ณท้องพระลาน
ประมาณอนันต์	อเนกะสรร
พะเตรียมคระไล	ฯ
๏ โตฏก ฉันท์ ๚
๑๒
๏ ประลุฤกษะมหุดิ์	ทินะอุตตมะไกร
รณรงคะวิไช	ยะดิถีศุภะยาม	ฯ
๏ ทิชะพฤฒิปุโร	หิตโกวิทะพราหมณ์
ก็ประกอบกิจะตาม	นิติไสยะพิธี	ฯ
๏ ทนุเพื่ออภิมง	คละสงเคราะห์ทวี
ศิริวัฑฒนะกรี	ฑะเผด็จดัษกร	ฯ
๏ บุรพัณหะสมัย	ลุอุทัยระวิวร
นฤนารถอดิศร	ธเสด็จสระสนาน	ฯ
๏ วรองค์อภิมัณฑ์	ศุภะสรรพะประการ
ดุจะขัตติย์บุราณ	รณะยุทธะนิยม	ฯ
๏ พระเสด็จรัฐะยา	บทะคลาอนุกรม
ฐิตะเกยชยะชม	พละพฤนทะนิกร	๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏ เนมิตต์เชษฐวิทยุตดร	รอพอบวร
มหุดิ์อุดมดีดล	ฯ
๏ ให้ฆาฏฆ้องไชยมงคล	คำรบสามหน
เฉลิมพระฤกษ์เบิกธง	ฯ
๏ ทุ่มอินทรเภรีเร่งคง	คาบลาล้วนลง
มะโหระทึกคฤกโครม	ฯ
๏ ดุริยางค์ดนตรีนี่ประโคม	สังข์แตรแซ่โหม
กระหึมสนั่นบรรสาน	ฯ
๏ ราชามาคธภูมิบาล	เถลิงหลังคชาธาร
ประเสริฐสง่างามทรง	ฯ
๏ ควรขัตติยยานยรรยง	เพียงพาหนาศน์องค์
สหัสสนัยน์ใดปาน
๏ ครบเต็มเครื่องตั้งหลังสาร	กูบแพรแลลาน
ละล้วนบรรเจิดเฉิดฉัน	ฯ
๏ โอภาษอาภรณ์อรรคภัณฑ์	คชลักษณ์ปิลันทน์
ก็เลิศก็ล้ำลำยอง	ฯ
๏ แพร้ว ๆ พราย ๆ ข่ายกรอง	ก่องสกาวดาวทอง
และพู่สุพรรณสรรถกล	ฯ
๏ สองพลุกสุกวะลัยเลอยล	ลาดพัตถ์รัตคน
และปกขนองซองหาง	ฯ
๏ งวงเสยเงยเศียรส่ายพลาง	เทอดทันต์ท่าทาง
สง่าบล้ากำลัง	ฯ
๏ ขุนคอคชคุมกุมอัง	กุษกรายท้ายยัง
ขุนควาญประจำดำรี	ฯ
๏ เครื่องสูงครบสรรพ์อันมี	ตามบุรพประเพณี
พยุหบาตรยาตรา	ฯ
๏ จาตุรังคิกะแสนเสนา	เนื่องสุดสายตา
ตลอดตลึงแลลาน
๏ ขุนคชขึ้นคชชินชาญ	คุมพลคชสาร
ละตัวกำแหงแขงขัน	ฯ
๏ เคยเศิกเข้าศึกฮึกครัน	เสียงเพรียกเรียกมัน
คำรนประดุจเดือดดาล	ฯ
๏ อร่ามเรืองด้วยเครื่องอลังการ	นายขอหมอควาญ
ก็ขี่กะรีดำเนิน	ฯ
๏ พลหัยพิศเห็นเช่นเหิน	หาวเหาะเหยาะเดิน
เดาะเตือนก็เต้นตีนซรอย	ฯ
๏ ต่างตัวดีดโลดโดดลอย	เลิงเล่นเผ่นคอย
จะควบประกวดอวดพล	ฯ
๏ สีกายฝ้ายแซมแกมขน	ดำบ้างด่างปน
กระเลียวและเหลืองแดงพรรณ	ฯ
๏ โสภาอัศวาภรณ์สรรพ์	ตาบหน้าพร่าวรร
ณะเด่นดำกลกาญจน์มณี	ฯ
๏ ยาบย้อยห้อยพู่ดูดี	ขลุมสวมกรวมศี
ศะคาดกนกแนมเกลา	ฯ
๏ สายถือสายง่องถ่องเพรา	คล้องสอดสายเหา
งามทั้งพะนังโกลนอาน	ฯ
๏ ขุนอัศว์อาตม์โอ่โอฬาร	รำทวนเทอดปาน
ประหนึ่งจะโถมโจมแทง	ฯ
๏ ต่างขับแสะขี่เข้มแขง	ควงแส้สำแดง
ดุรงค์วิธีโรมรณ	ฯ
๏ ดาษดาคลาคล่ำส่ำพล	บทจรอนนต์
อเนกคแนนคัณนา	ฯ
๏ ปลุกเศกเลขยันต์ว่านยา	อาคมคาถา
ประสิทธิขลังทั้งกาย	ฯ
๏ เสื้อผ้าสารพัดจัดหลาย	หมู่หมวดมากมาย
ก็มีละอย่างต่างกัน	ฯ
๏ แรงหัดถ์กวัดแกว่งซึ่งสรรพ์	ศัสตราวุธอัน
วะวาบวะวาวขาวคม	ฯ
๏ พลรถแหล่ล้วนควรชม	แอกงอนอ่อนสม
สง่าประกอบดุมกง	ฯ
๏ เล็งสูงลิ่วสวยชวยธง	ชายโบกชวนบง
สบัดระริ้วปลิวปลาย	ฯ
๏ ปืนไฟใส่ล้อเลื่อนราย	หามลากมากหลาย
และลูกกระสุนดินดำ	ฯ
๏ พร้อมสรรพกองทัพโดยลำ	ดับล้วนควรยำ
ระย่อสยองเยงยล	ฯ
๏ เคลื่อนคลายพลนิกายสกล	เต็มสองฟากสถล
อุโฆษผสานศัพท์ฟัง	ฯ
๏ เสียงสารแสะร้องก้องดัง	เสียงโกลนเตือนพะนัง
และเสียงพยู่ห์โยธี	ฯ
๏ เสียงแซ่สังคีตดีดสี	พาทย์กลองฆ้องตี
สิกัมปนาทหวาดไหว	ฯ
๏ ผงคลีมืดคลุ้มกลุ้มไป	ปานพื้นแผ่นไผท
ทำลายถล่มจมเอียง	ฯ
๏ ออกจากราชคฤห์เขตร์เวียง	มุ่งแคว้นแดนเชียง
วัชชีประชิดชิงไชย	ฯ
๏ กมล ฉันท์ ๚
๑๒
๏ อนุมัคคะกรีฑา	พละคลาคะคล่ำไป
ณระหว่างวนาลัย	ละเลาะทุ่งและนาเนิน	ฯ
๏ อนุจรสิขรเขา	บถะเต้าวิถีเถิน
ระยะทางสิไกลเกิน	ก็คะค้อยคระไลคลา	ฯ
๏ ผิวะกาละมัชฌัน	ติกะอันระวีสา
หัศะร้อนและอ่อนกา	ยะสกนธ์พหลหาญ	ฯ
๏ ก็มิรีบมิรัดเอื้อ	ทนุเพื่อสบายบาน
พละปรีดิสำราญ	ศุขะพอก็ต่อไป	ฯ
สุริยงคะสายัณห์	ผิจะดั้นจะเดินใน
พนะยากก็อาศรัย	นิทระแรมระวังกัน	ฯ
๏ บุรพัณหะเพลา	ลุก็คลาก็ขับสัญ
จระต่อวนารัญ	ญปถานุกรมไป	ฯ
๏ เพราะประสงค์จะปลุกกล้า	อุปการะเอาใจ
บ ระอิดระอาใด	ขณะเมี่อมิจำเปน	ฯ
๏ กิจะสรรพะทั้งหลาย	มนะนายตระหนักเห็น
อุระใพร่จะลำเค็ญ	และจะควรวินุทไฉน	ฯ
๏ ก็จะมีกะใจภัก	ดิสมรรคและชิงไชย
อริหมู่ริปูใน	รณะภูมิเต็มพล	ฯ
๏ จระโดยวนันดร	และระรอนระแรมจน
ลุกระทั่งนทีดล	ดิระดิตถะขอบคัน	ฯ
๏ ธุระจำจะต้องข้าม	ชละยาตร์พยู่ห์ขันธ์
พละไกรคระไลบรร	สุวิสาลิธานี	๚
๏ วิชชุมมาลา ฉันท์ ๚
๘
๏ ข่าวเศิกเอิกอึง	ทราบถึงบัดดล
ในหมู่ผู้คน	ชาวเวสาลี
แทบทุกถิ่นหมด	ชนบทบูรี
อกสั่นขวัญหนี	หวาดกลัวทั่วไป	ฯ
๏ ตื่นตาหน้าเผือด	หมดเลือดสั่นกาย
หลบลี้หนีตาย	วุ่นหวั่นพรั่นใจ
ซุกครอกซอกครัว	ซ่อนตัวแตกไภย
เข้าดงพงไพร	ทิ้งย่านบ้านตน	ฯ
๏ เหลือจักห้ามปราม	ชาวคามล่าลาศน์
พันหัวหน้าราษฎร์	ขุนด่านดำบล
หาฤๅแก่กัน	คิดผันผ่อนปรน
จักไม่ให้พล	มาคธข้ามมา	ฯ
๏ จึ่งให้ตีกลอง	ป่าวร้องทันที
แจ้งข่าวไพรี	รุกเบียฬบีฑา
เพื่อหมู่ภูมี	วัชชีอาณา
ชุมนุมบัญชา	ป้องกันฉันใด	ฯ
๏ ราชาลิจฉวี	ไป่มีสักองค์
ที่ทรงจำนง	เพื่อจักเสด็จไป
ต่างองค์ดำรัส	เรียกนัดทำไม
ใครเปนใหญ่ใคร	กล้าหาญเห็นดี	ฯ
๏ เชิญเทอญท่านต้อง	ขัดข้องข้อไหน
ปฤกษาปราไส	ตามเรื่องตามที
แต่ส่วนเราใช่	เปนใหญ่แลมี
ใจอย่างผู้ภี	รุกห่อนอาจหาญ	ฯ
๏ ต่างทรงสำแดง	ความแขงอำนาจ
สามัคคีขาด	แก่งแย่งโดยมาน
ภูมิศร์ลิจฉวี	วัชชีรัฎฐบาล
ไป่ชุมนุมสมาน	แม้แต่สักองค์	๚
๏ อินทรวิเขียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏ ปิ่นเขตร์มคธขัต	ติยะรัชชธำรง
ยั้งทัพประทับตรง	นคเรศวิสาลี	ฯ
๏ ภูธรธสังเกต	พิเคราะห์เหตุณธานี
แห่งราชะวัชชี	ขณะเศิกประชิดแดน ฯ
๏ ดูดั่งบรู้ศึก	และมินึกจะเกรงแกลน
ฤๅคิดจะตอบแทน	รณะเพื่อระงับไภย	ฯ
๏ นิ่งเงียบสงบงำ	บมิทำประการใด
ปรากฎประหนึ่งใน	บุระว่างและร้างคน	ฯ
๏ แน่โดยมิพักสง	สยะคงกระทบกล
ท่านวัสสการจน	ลุกระนี้ประจักษ์ตา	ฯ
๏ ภินท์พัทธะสามัค	คิยะพรรคพระราชา
ชาวลิจฉวีวา	ระจะพ้องอนัตถ์ไภย	ฯ
๏ ลูกข่างประดาทา	รกะกาละขว้างไป
หมุนเล่นสนุกไฉน	ดุจะกันฉนั้นหนอ	ฯ
๏ ครูวัสสการเเส่	กละแหย่ยุดีพอ
ปั่นป่วนบเหลือหลอ	จะมิร้าวมิรานกัน	ฯ
๏ ครั้นทรงพระปรารพภ์	กิจะจบธจึ่งบัญ
ชานายนิกายสรร	พะทแกล้วทหารหาญ	ฯ
๏ เร่งทำอุลุมป์เว	ฬุคเนกะเกณฑ์การ
เพื่อข้ามนทีธาร	จระเข้านครบร	ฯ
๏ เขารับพระบัณฑูร	อดิศูริย์บดีศร
ภาโรปกรณ์ตอน	ทิวะรุ่งสฤทธิ์พลัน	ฯ
๏ จอมนารถพระยาตรา	พยุหาธิทัพขันธ์
โดยแพและพ่วงปัน	พละข้ามณคงคา	ฯ
๏ จนหมดพหลเนื่อง	ยละเนืองขนัดคลา
ขึ้นฝั่งลุเวสา	ลิบุเรศสดวกดาย ๚
๏ จิตรปทา ฉันท์ ๚
๘
๏ นาคะระธา	นิวิสาลี
เห็นริปุมี	พละมากมาย
ข้ามติระชล	ก็ลุพ้นหมาย
มุ่งจะทลาย	พระนครตน	ฯ
๏ ต่างก็ตระหนก	มนะอกเต้น
ตื่นบมิเว้น	ตละผู้คน
ทั่วบุระคา	มะจลาจล
เสียงอลวน	อลเวงไป	ฯ
๏ สรรพะสกล	มุขะมนตรี
ตรอมจิตระภี	รุกะเภทไภย
บางคณะอา	ทระปราไส
ยังมิกระไร	ขณะนี้หนอ	ฯ
๏ ควรบริบาล	พระทวารมั่น
ต้านประทะกัน	อริก่อนพอ
ขัตติยะรา	ชะสภารอ
ดำริหะขอ	วระโองการ	ฯ
๏ ทรงตริไฉน	ก็จะได้ทำ
ตามนยะดำ	รัสะภูบาล
เสวกะผอง	ก็เคาะกลองขาน
อาณติปาน	ดุจะกลองพัง	ฯ
๏ ศัพทะอุโฆษ	ลุพระโสตร์ท้าว
ลิจฉวิด้าว	ขณะทรงฟัง
ต่างธก็เฉย	และละเลยดัง
ไท้นฤกัง	วละอย่างไร	ฯ
๏ ต่างบมิคลา	ณสภาคาร
แม้พระทวาร	บุระทั่วไป
รอบทิศะด้าน	และทวารไหน
ห่อนนระใด	ธุระปิดมี	๚
๏ สัททัลวิกีฬิต ฉันท์ ๚
๑๙
๏ จอมทัพมาคธะราษฐ์ธยาตร์พยุหะกรี
ฑาสู่วิสาลี	นคร	ฯ
๏ โดยทางอันพระทวาระเปิดนระนิกร
ไป่รอจะต่อรอน	อะไร	ฯ
๏ เบื้องนั้นท่านคะรุวัสสการทิชะก็ไป
นำทัพชเนนทร์ไท	มคธ	ฯ
๏ เข้าปราบลิจฉวิขัติย์ณรัฏฐะชนบท
สู่เงื้อมพระหัดถ์หมด	และโดย	ฯ
๏ ไป่พักต้องจะกะเกณฑ์นิกายพหละโรย
แรงเปลืองระดมโปรย	ประยุทธ์	ฯ
๏ ราบคาบเสร็จธเสด็จลุราชะคฤหะอุต
ดมเขตร์บุเรศดุจ	ะเดิม	ฯ
๏ ตามเรื่องต้นยุติแต่จะต่อพจนะเติม
ภาษิตระจิตร์เสริม	ประสงค์	ฯ
๏ ปรุงโสตร์เปนคติสุนทราภรณะจง
จับข้อประโยชน์ตรง	ตริดู	๚
๏ อินทรวิเชียร ฉันท์ ๚
๑๑
๏ อันภูบดีรา	ชะอชาตะศัตรู
ได้ลิจฉวีภู	วะประเทศสดวกดี	ฯ
๏ แลสรรพะบรรดา	วระราชะวัชชี
ถึงซึ่งพิบัตบี	ฑะอนัตถ์พินาศหนา	ฯ
๏ เหี้ยมนั้นเพราะผันแผก	คณะแตกและต่างมา
ถือทิฏฐิมานสา	หศะโทษพิโรธจอง	ฯ
๏ แยกพรรคสมรรคภิน	ทนะสิ้น บ ปรองดอง
ขาดญาณพิจารณ์ตรอง	ตริมะลักประจักษ์เจือ	ฯ
๏ เชื่ออรรถยุบลเอา	รสะเล่าก็ง่ายเหลือ
มากโมหะฟั่นเฝือ	บมิฟอกคดีมูล	ฯ
๏ จึ่งดาลประการหา	ยนะภาวะอาดูร
เสียแดนผไทสูญ	กิติศัพทะเสื่อมนาม	ฯ
๏ ควรชมนิยมจัด	คะรุวัสสการพราหมณ์
เปนเอกอุบายงาม	กละงำกระทำมา	ฯ
๏ พุทธาทิบัณฑิต	ยละคิดพินิจปรา
รพภ์สรรเสริญสา	ธุสมัคคภาพผล	ฯ
๏ ว่าอาจจะอวยผา	ศุกะภาวะมาดล
ดีสู่ณหมู่ตน	บนิราศนิรันดร	ฯ
๏ หมู่ใดผิสามัค	คิยะพรรคสโมสร
ไปปราศนิราศรอน	คุณะไร้ไฉนดล	ฯ
๏ พร้อมเพรียงประเสริฐครัน	เพราะฉนั้นแหละบุคคล
ผู้หวังเจริญตน	กิจะเกี่ยวกะหมู่เขา	ฯ
๏ พึงหมายสมัคคิ์เปน	มุขะเปนประธานเอา
ธูรทั่วและตัวเรา	บมิเห็น ณ ฝ่ายเดียว	ฯ
๏ ควรยกประโยชน์ยื่น	นระอื่นก็แลเหลียว
ดูบ้างและกลมเกลียว	มิตระภาพผดุงครอง	ฯ
๏ ยั้งทิฏฐิมานหย่อน	ทมะผ่อนผจงจอง
อารีมิมีหมอง	มนะเมื่อจะทำใด	ฯ
๏ ลาภผลสกลบรร	ลุก็ปันก็แบ่งไป
ตามน้อยและมากใจ	ยุติเที่ยงนิยมธรรม์	ฯ
๏ พึงมาระยาตร์ยึด	สุประพฤติ์สงวนพรรค์
รื้อฤษยาอัน	อุปเฉทะไมตรี	ฯ
๏ ดั่งนั้นณหมู่ใด	ผิบไร้สมัคคิ์มี
พร้อมเพรียงนิวัทธ์นี	ระวิวาทระแวงกัน	ฯ
๏ หวังเทอญมิต้องสง	สยะคงประสบพลัน
ซึ่งศุขกเษมสันต์	หิตะกอบทวีการ	ฯ
๏ ใครเล่าจะสามารถ	จิตระอาจจะรานหาญ
หักล้างบแหลกลาญ	ก็เพราะพร้อมเพราะเพรียงกัน	ฯ
๏ ป่วยกล่าวอะไรฝูง	นระสูงประเสริฐครัน
ฤๅสรรพะสัตว์อัน	เฉภาะมีชิวีครอง	ฯ
๏ แม้มากผิกิ่งไม้	ผิวะใครจะใคร่ลอง
มัดกำกระนั้นปอง	พละหักก็เต็มทน	ฯ
๏ เหล่าไหนผิไมตรี	นฤมีณหมู่ตน
การใดจะขวายขวน	บมิพร้อมมิเพรียงกัน	ฯ
๏ อย่าปราถนาหวัง	ศุขะทั้งเจริญอัน
จักมาอุบัติบรร	ลุไฉนบได้มี	ฯ
๏ ปวงทุกข์พิบัติสรร	พะภยันตรายกลี
แม้ไป่นิยมปี	ติประสงค์ก็คงสม	ฯ
๏ ควรชนประชุมเปน	คณะเปนสมาคม
สามัคคิปรารม	ภะนิพัทธคำนึง	ฯ
๏ ไป่มีก็ให้มี	ผิวะมีก็จงพึง
ให้ยิ่งภิโยจึง	จะประสบศุขาลัย	๚
๏ ฉบงง ๚
๑๖
๏ พร่ำพรรณน์ฉันทพากย์โดยใจ	เพียรจบตามนัย
นิทานบุราณเปนมูล	ฯ
๏ นามสฤษดิ์นายชิต ชวางกูร	เชลงเฉลาเอาธูร
สลัดอาลัสย์อันมี	ฯ
๏ ไว้ปากไว้วากย์วาที	ไว้วงศ์กระวี
ไว้เกียรดิ์และไว้นามกร	ฯ
๏ ไว้เฉลิมเสริมศรีพระนคร	คือพิทยาภรณ์
พิเศษประดับดูงาม	ฯ
๏ ค่อยคิดติดต่อโดยความ	มิคลายพยายาม
กระวีผิเพ่งเล็งเห็น	ฯ
๏ ฉันทภาคยากล้ำลำเค็ญ	ถ้อยคำจำเป็น
เพราะศัพท์บังคับหนักเบา	ฯ
๏ พึงอภัยข้าผู้วัยเยาว์	วิทย์หย่อนอ่อนเชาวน์
มิใช่จะคิดแข่งขัน	ฯ
๏ อาศรัยใจชอบเชิงประพันธ์	กิจอื่นว่างครัน
ก็เครื่องจะเปลืองเวลา	ฯ
๏ จำเนียรแต่เพียรอุตสา	หะพจน์พรรณนา
สฤทธิ์ด้วยจิตร์จงพลัน	ฯ
๏ ฝากไว้ในน่าแห่งบรรณ	เพื่อเชื้อเชิญสรรพ์
สุภาพมหาชนชม	ฯ
๏ สถิตย์เสถียรเทียรฆ์กาละนิยม	ถ้อยเสริญเทอญสม
ประสาทะพรพาจา	ฯ
๏ ขอจุ่งอิฏฐผลนานา	ลุดั่งปราถนา
ณผู้พิจารณ์อ่านฟัง	๚ะ๛