ประชุมกลอนนิราศสุนทรภู่ ภาคที่ ๑ ๒๔๖๕ 2
อธิบายนิราศ
ลักษณบทกลอนของไทยเรามี ๔ ประเภท คือโคลงประเภท ๑ ฉันท์ประเภท ๑ กาพย์ประเภท ๑ กลอนประเภท ๑ ฉันกับกาพย์ตำรามาแต่ประเทศอินเดีย โคลงกับกลอนตำราเปนของไทยเราเอง ถ้าว่าเปนทางตำนานโดยอาไศรยพิจารณาบทกลอนของโบราณที่ยังเหลืออยู่ในบัดนี้ หนังสือบทกลอนไทยที่แต่งเปนโคลงกับกลอนเปนของมีมาก่อน ฉันท์แลกาพย์มีขึ้นต่อชั้นหลัง ในราวแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช แต่คนสมัยนั้นดูเหมือนจะถือกันเปนคติว่าโคลงฉันท์เปนของแต่งยาก กวีที่มีชื่อเสียงมักแต่งหนังสือเรื่องสำคัญเปนลิลิตฤๅโคลงฉันท์ทั้งนั้น กาพย์กลอนถือกันว่าเปนของแต่งง่าย มักแต่งกันแต่เปนหนังสือสวดและเปนเพลงยาวสังวาศ มาจนถึงปลายสมัยครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี จึงค่อยนับถือกาพย์กลอนกันขึ้นกว่าแต่ก่อน เห็นจะเปนเพราะเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์โปรดทรงแต่งกาพย์ เช่นกาพย์เห่เรือเปนต้น และโปรดทรงแต่งเพลงยาวสังวาศ การแต่งกาพย์กลอนจึงแต่งกันแพร่หลายขึ้น
หนังสือจำพวกที่เรียกว่านิราศ เปนบทกลอนแต่งเวลาไปทางไกล มูลเหตุที่จะเกิดหนังสือชนิดนี้ขึ้น สันนิษฐานว่า คงเปนเพราะเวลาเดินทางที่มักต้องไปเรือหลายๆ วัน มีเวลาว่างมาก ได้แต่นั่งๆ นอนๆ ไปจนเกิดเบื่อ ก็ต้องคิดหาอะไรทำแก้รำคาญ ผู้สันทัดในทางวรรณคดี จึงแก้รำคาญโดยกระบวรคิดแต่งบทกลอน บทกลอนแต่งในเวลาเดินทางเช่นนั้น ก็เปนธรรมดาที่จะพรรณาว่าด้วยสิ่งซึ่งได้พบเห็นในระยะทางประกอบกับอารมณ์ของตน เช่นครวญคิดถึงคู่รักซึ่งต้องพรากทิ้งไว้ทางบ้านเรือนเปนต้น กระบวรความในหนังสือนิราศจึงเปนทำนองอย่างว่านี้ทั้งนั้น ชอบแต่งกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี แต่ที่เรียกชื่อว่าหนังสือนิราศ ดูเหมือนจะบัญญัติขึ้นในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้
หนังสือนิราศครั้งกรุงศรีอยุธยามักแต่งเปนโคลง แลเรียกชื่อเรื่องแปลกๆ กัน โคลงนิราศเก่าก่อนเรื่องอื่นที่มีฉบับอยู่บัดนี้ เรียกชื่อเรื่องว่าโคลงหริภุญชัย เดิมแต่งเปนโคลงลาวที่เมืองเชียงใหม่เมื่อปีฉลู “เมิงเป๊า” ในนั้นกล่าวถึงพระพุทธสิหิงค์ว่ายังอยู่เมืองเชียงใหม่ เพราะฉนั้นคงจะแต่งเมื่อปีฉลู เมิงเป๊ารอบที่ตรงกับ พ.ศ. ๒๑๘๑ ก่อนสมเด็จพระนารายน์ฯ เชิญพระพุทธสิหิงค์ลงมากรุงศรีอยุธยา นิราศเรื่องนี้เอามาแต่งแปลงเปนโคลงไทยที่กรุงศรีอยุธยาอิกชั้น ๑ แต่ดูเหมือนจะนับถือกันมาก นิราศที่แต่งในกรุงศรีอยุธยาเก่าก่อนเรื่องอื่นนั้น คือโคลงพระศรีมโหสถ แต่งครั้งตามเสด็จพระนารายน์ฯ ไปรับช้างเผือกที่เมืองนครสวรรค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๒๐๑ ต่อมาถึงโคลงกำศรวญของศรีปราชญ์ แต่งเมื่อถูกเนรเทศจากพระนครศรีอยุธยาลงไปอยู่เมืองนครศรีธรรมราช กล่าวกันว่าเมื่อในรัชกาลพระเจ้าเสือ ระหว่าง พ.ศ. ๒๒๔๖ กับ พ.ศ. ๒๒๕๑ นิราศกำศรวญนี้ในกระบวรความเห็นได้ว่าแต่งตามอย่างนิราศหริภุญชัย แต่แต่งดีขึ้นไปอิก ผู้แต่งโคลงนิราศชั้นหลังมา แม้ที่แต่งในกรุงรัตนโกสินทรนี้ชอบแต่งเอาอย่างโดยมาก
นิราศครั้งกรุงศรีอยุธยาที่แต่งเปนกลอนสุภาพ มีปรากฎอยู่เรื่องเดียวแต่นิราศเมืองเพ็ชรบุรี ของหม่อมพิมเสน แต่ก็รวมไว้ในพวกเพลงยาวสังวาศ หาได้แยกออกเปนเรื่องต่างหากเหมือนอย่างนิราศที่แต่งกันในชั้นกรุงรัตนโกสินทรไม่ ถึงนิราศที่แต่งเปนกลอนสุภาพในกรุงรัตนโกสินทรนี้ ชั้นแรกก็รวมอยู่ในเพลงยาวสังวาศ มิได้แยกออกเปนประเภท ๑ ต่างหาก มีตัวอย่างที่สำคัญคือนิราศท่าดินแดง ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อเสด็จยกกองทัพหลวงไปปราบพม่าข้าศึก เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙ ก็รวมอยู่ในเพลงยาว พึ่งจะแยกออกเปนนิราศเรื่อง ๑ เมื่อในรัชกาลที่ ๕
นิราศที่แต่งกันในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้ แต่งทั้งเปนโคลงแลเปนกลอนสุภาพ ดูเหมือนกวีที่แต่งนิราศในครั้งรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ จะถือคติต่างกันเปน ๒ พวก ๆ หนึ่งถือคติเดิมว่า โคลงฉันท์เปนของสำคัญแลแต่งยากกว่ากลอน กวีพวกนี้แต่งนิราศเปนโคลงตามเยี่ยงอย่างศรีปราชญ์ทั้งนั้น กวีอิกพวกหนึ่งชอบเพลงยาวอย่างเช่นเล่นกันเมื่อปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา กวีพวกนี้แต่งนิราศเปนกลอนสุภาพทั้งนั้น ถ้าว่าเฉพาะที่เปนกวีคนสำคัญในพวกหลังนี้ คือสุนทรภู่แต่งนิราศเปนกลอนสุภาพมากเรื่องกว่าใครๆ หมด กลอนของสุนทรภู่คนชอบอ่านกันแพร่หลาย ก็ถือเอานิราศของสุนทรภู่เปนแบบอย่างแต่งนิราศกันต่อมา ตั้งแต่รัชกาลที่ ๓ จนถึงรัชกาลที่ ๕
ใน พ.ศ. ๒๔๖๕ นี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายพลโท พระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกร (ม.ร.ว. สิทธิ์ สุทัศน์ ณกรุงเทพ) เปนพระยายืนชิงช้า พระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกร ขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ช่วยเลือกเรื่องหนังสือสำหรับจะพิมพ์แจกชำร่วยในงานนั้น ข้าพเจ้าจึงเลือกนิราศของสุนทรภู่ ๔ เรื่อง ให้พิมพ์รวมเปนประชุมกลอนนิราศเรื่องต่างๆ นับเล่มนี้เปนภาคที่ ๑ เพราะหนังสือซึ่งเคยพิมพ์แจกในงานพิธีตรียัมพวาย มักเลือกหนังสือบกลอนที่น่าอ่าน ให้พอใจอ่านกันทุกชั้นบันดาศักดิ์ และในหมู่นี้ได้ยินว่า มีผู้ต้องการอ่านนิราศของสุนทรภู่กันอยู่มาก เห็นว่าถ้าพระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกร แจกหนังสือประชุมนิราศนี้เห็นจะเหมาะดี ยังมีเหตุอิกออย่าง ๑ ซึ่งเปนปัจจัยให้เลือกประชุมนิราศนี้ คือที่มีเวลาน้อย เกรงว่าถ้าหาหนังสืออื่นจะไม่ทันงาน หนังสือนิราศเหล่านี้ โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากรได้ขอฉบับหอพระสมุด ฯ ไปพิมพ์อยู่แล้ว โดยหมายจะพิมพ์จำหน่ายเปนเล่มละเรื่อง จึงขอให้เขารวมนิราศสุนทรภู่ ๔ เรื่องเข้าเปนประชุมนิราศเล่มนี้
นิราศสุนทรภู่ที่รวมในประชุมนิราศภาคที่ ๑ นี้ จัดเรียงเรื่องตามลำดับนิราศที่สุนทรภู่แต่ง คือ ที่ ๑ นิราศเมืองแกลง แต่งในรัชกาลที่ ๑ เมื่อสุนทรภู่เปนข้าในกรมพระราชวังหลัง ที่ ๒ นิราศพระพุทธบาท สุนทรภู่แต่งในรัชกาลที่ ๑ เมื่อเปนมหาดเล็กอยู่ในพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ พระโอรสกรมพระราชวังหลัง (ในนิราศพระพุทธบาทนี้ สุนทรภู่กล่าวความไว้แห่ง ๑ ว่า “พอแรมค่ำวันนั้นท่านพระคลัง หาบุญยังมาฉลองศาลาลัย” เมื่อข้าพเจ้าแต่งประวัติสุนทรภู่ที่พิมพ์แจกเมื่องานซายิด ได้ตีความตรงนี้ว่า เจ้าพระยาพระคลัง กร ไปฉลองศาลาเมื่อก่อนอสัญกรรม ครั้นแจกหนังสือแล้วจึงมารู้ว่าตีความผิดไป ที่ถูกนั้นคือเจ้าพระยาพระคลัง กุน หาลครนายบุญยัง ซึ่งเปนตัวลครมีชื่อเสียงแลต่อมาได้สร้างวัดลครทำนั้นไปเล่นฉลองศาลา ข้าพเจ้าเผลอไปไม่ได้นึกถึงจึงแต่งผิดไป ขอโอกาศบอกความไว้ให้ผู้อ่านทราบด้วย) ที่ ๓ นิราศภูเขาทอง สุนทรภู่แต่งเมื่อบวช ในรัชกาลที่ ๓ ที่ ๔ นิราศวัดเจ้าฟ้า สุนทรภู่แต่งเมื่อยังบวชอยู่ แต่แต่งเปนสำนวนเณรพัดผู้เปนบุตร นิราศสุนทรภู่ยังเหลืออยู่อิก ๕ เรื่อง จะเอาไว้พิมพ์ในประชุมนิราศต่างๆ ภาคที่ ๒ ต่อไป
หวังใจว่า ท่านทั้งหลายได้รับหนังสือที่พระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกรแจกคราวนี้ จะยินดีพอใจอ่านทั่วกัน
สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๐ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๕
นิราศเมืองแกลง
๏ โอ้สังเวชวาศนานิจาเอ๋ย
จะมีคู่มิได้อยู่ประคองเชย	ต้องละเลยดวงใจไว้ไกลตา
ถึงทุกข์ใครในโลกที่โศกเศร้า	ไม่เหมือนเราภุมรินถวิลหา
จะพลัดพรากจากกันไม่ทันลา	ใช้แต่ตาต่างถ้อยสุนทรวอน
โอ้จำใจไกลนุชสุดสวาดิ	จึงนิราศเรื่องรักเปนอักษร
ให้เห็นอกตกยากเมื่อจากจร	ไปดงดอนแดนป่าพนาวัน
กับศิษย์น้องสองนายล้วนชายหนุ่ม	น้อยกับพุ่มเพื่อนไร้ในไพรสัณฑ์
กับนายแสงแจ้งทางกลางอารัญ	จะพากันแรมทางไปต่างเมือง
ถึงยามสองล่องลำนาวาเลื่อน	พอดวงเดือนดั้นเมฆขึ้นเหลืองเหลือง
ถึงวัดแจ้งแสงจันทร์จำรัสเรือง	แลชำเลืองเหลียวหลังหลั่งน้ำตา
เปนห่วงหนึ่งถึงชนกที่ปกเกล้า	จะแสนเศร้าครวญคอยละห้อยหา
ทั้งจากแดนแสนห่วงดวงกานดา	โอ้อุรารุ่มร้อนอ่อนกำลัง
ถึงสามปลื้มพี่นี้ร่ำปล้ำแต่ทุกข์	สุดจะปลุกใจปลื้มให้ลืมหลัง
ขออารักษ์หลักประเทศนิเวศวัง	เทพทั้งเมืองฟ้าสุราไลย
ขอฝากน้องสองรามารดาด้วย	เอ็นดูช่วยปกครองให้ผ่องใส
ตัวข้าบาทจะนิราศออกแรมไพร	ให้พ้นไภยคลาศแคล้วอย่าแผ้วพาน
ถึงสำเพ็งเก๋งตั้งริมฝั่งน้ำ	แพประจำจอดเรียงเคียงขนาน
มีซุ้มซอกตรอกนางจ้างประจาน	ยังสำราญร้องขับไม่หลับลง
โอ้ธานีศรีอยุธยาเอ๋ย	นึกจะเชยก็ได้ชมสมประสงค์
จะลำบากยากแค้นไปแดนดง	เอาพุ่มพงเพิงเขาเปนเย่าเรือน
๏ ถึงย่านยาวดาวคนองคนึงนิ่ง	ยิ่งดึกยิ่งเสียใจใครจะเหมือน
พระพายพานส้านเสียวทรวงสเทือน	จนเดือนเคลื่อนคล้อยดงลงไรไร
โอ้ดูเดือนเหมือนดวงสุดาแม่	กระต่ายแลเหมือนฉันคิดพิศมัย
เห็นแสงจันทร์อันกระจ่างค่อยส่างใจ	เดือนครรไลลับตาแล้วอาวรณ์
ถึงอารามนามชื่อวัดดอกไม้	คิดถึงไปแนบทรวงดวงสมร
หอมสุคนธ์เคียงกายขจายจร	โอ้ยามนอนห่างนางระคางคาย
ถึงบางผึ้งผึ้งรังก็รั้งร้าง	พี่ร้างนางร้างรักสมัคหมาย
มาแสนยากฝากชีพกับเพื่อนชาย	แม่เพื่อนตายมิได้มาพยาบาล
ถึงปากลัดแลท่าชลาตื้น	ดูเลื่อมลื่นเลนลากลำละหาน
เขาแจวจ้องล่องแล่นแสนสำราญ	มาพบบ้านบางระจ้าวยิ่งเศร้าใจ
อนาถนิ่งอิงเขนยคนึงหวน	จนจวบจวนแจ่มแจ้งปัจจุสไสมย
ศศิธรอ่อนอับพยับไพร	ถึงเซิงไทรศาลพระประแดงแรง
ขออารักรักษ์ศักดิ์สิทธิ์ที่สิงศาล	ฦๅสท้านอยู่ว่าเจ้าห้าวกำแหง
ข้าจะไปทางไกลถึงเมืองแกลง	เจ้าจงแจ้งใจภัคินีที
ฉันพลัดพรากจากจรเพราะร้อนจิตร	ใช่จะคิดอายอางขนางหนี
ให้นิ่มน้องครองรักไว้สักปี	ท่านศุขีเถิดข้าขอลาไป
พอแจ่มแจ้งแสงเงินเงาระยับ	ดาวเดือนดับเด่นดวงพระสุริย์ใส
ถึงปากช่องคลองสำโรงสำราญใจ	พอน้ำไหลขึ้นเช้าก็เข้าคลอง
เห็นเพื่อนเรือเรียงรายทั้งชายหญิง	ดูก็ยิ่งทรวงช้ำเปนน้ำหนอง
ไม่แม้นเหมือนคู่เชยเคยประคอง	ก็เลยล่องหลีกมาไม่อาไลย
กระแสชลวนเชี่ยวเรือเลี้ยวลด	ดูค้อมคดขอบคุ้งคงคาไหล
แต่สาชลเจียวยังวนเปนวงไป	นี่ฤๅใจที่จะตรงอย่าสงกา
ถึงด่านทางกลางคลองข้างฝั่งซ้าย	ตวันสายแสงส่องต้องพฤกษา
ออกสุดบ้านถึงทวารอรัญวา	เปนทุ่งคาแฝกแขมขึ้นแกมกัน
ลมระริ้วปลิวหญ้าคาระยาบ	ระเนนนาบพลิ้วพลิกกระดิกหัน
ดูโล่งลิ่วทิวรุกขเรียงรัน	เปนเขตรคันขอบป่าพนาไลย
๏ ถึงทับนางวางเวงฤไทยวับ	เห็นแต่ทับชาวนาอยู่อาไศรย
นางชาวนาก็ไม่น่าจะชื่นใจ	คราบขี้ไคคร่ำคร่าดังทาคราม
อันนางในนัคราถึงทาษี	ดีกว่านางทั้งนี้สักสองสาม
โอ้พลัดพรากจากบุรินแล้วสิ้นงาม	ยิ่งคิดความขวัญหายเสียดายกรุง
ถึงบางพลีมีเรือนอารามพระ	ดูระกะดาษทางไปกลางทุ่ง
เปนเลนลุ่มลึกเหลวเพียงเอวพุง	ต้องลากจุงจ้างควายอยู่รายเรียง
ดูเรือแพแออัดอยู่ยัดเยียด	เข้าเบียดเสียดแทรกกันสนั่นเสียง
แจวตะกูดเกะกะปะกะเชียง	บ้างทุ่มเถียงโดนดุนกันวุ่นวาย
โอ้เรือเราคราวเข้าไปติดแห้ง	เห็นนายแสงเปนผู้ใหญ่ก็ใจหาย
นั่งพยุงตุ้งก่าในตาลาย	เห็นวุ่นวายสับสนก็ลนลาน
น้อยกับพุ่มหนุ่มตะกอถ่อกระหนาบ	เสียงสวบสาบแทรกไปด้วยใจหาญ
นายแสงร้องรั้งไว้ไม่ได้การ	เอาถ่อกรานโดยกลัวจนตัวโกง
สงสารแสงแขงข้อไม่ท้อถอย	พุ่มกับน้อยแทรกกลางเสียงผางโผง
ถ้วยชามกลิ้งฉิ่งฉ่างเสียงกร่างโกรง	นาวาโคลงโคลนเลอะตลอดแคม
จนตกลึกล่วงทางถึงบางโฉลง	เปนทุ่งโล่งลานตาล้วนป่าแขม
เหงือกปลาหมอกอกกกับกุ่มแกม	คงคาแจ่มเค็มจัดดังกัดเกลือ
ถึงหัวป่าเห็นป่าพฤกษาโกร๋น	ดูเกรียนโกรนกรองกรอยเปนฝอยเฝือ
ที่กิ่งก้านกรานกีดประทุนเรือ	ลำบากเหลือที่จะร่ำในลำคลอง
ถึงหย่อมย่านบ้านไร่อาไลยเหลียว	สันโดษเดียวมิได้พบเพื่อนสนอง
เขารีบแจวมาในนทีนอง	อันบ้านช่องมิได้แจ้งแห่งตำบล
ถึงคลองขวางบางกระเทียมสท้านอก	โอ้มาตกอ้างว้างอยู่กลางหน
เห็นแต่หมอนอ่อนแอบอุระตน	เพราะความจนเจียวจึงจำระกำใจ
จะเหลียวซ้ายแลขวาก็ป่าแสม	ตลึงแลปูเปี้ยวเที่ยวไสว
ระหริ่งเรื่อยเฉื่อยเสียงเรไรไพร	ฤไทยไหวแว่วว่าพงางาม
ถึงชแวกแยกคลองสองชวาก	ข้างฝั่งฟากหัวตะเข้มีมะขาม
เขาสร้างศาลเทพาพยายาม	กระดานสามแผ่นพิงไว้บูชา
ตลึงแลแต่ล้วนลูกจรเข้	โดยคเนมากมายทั้งซ้ายขวา
สักสองร้อยลอยไล่กินลูกปลา	เห็นแต่ตากับจมูกเหมือนตุ๊กแก
โอ้คลองขวางทางแดนแสนโสทก	ดูบนบกก็แต่ล้วนลิงแสม
เลียบตลิ่งวิ่งตามชาวเรือแพ	ทำลอบแลหลอนลอกตะคอกคน
คำโบราณท่านผูกถูกทุกสิ่ง	เขาว่าลิงจองหองมันพองขน
ทำหลุกหลิกเหลือกลานพานลุกลน	เขาด่าคนจึงว่าลิงโลนลำพอง
ถึงชวากปากคลองเปนสองแพร่ง	น้ำก็แห้งสุริยนก็หม่นหมอง
ข้างซ้ายมือนั้นแลคือปากตะครอง	ข้างขวาคลองบางเหี้ยทเลวน
ประทับทอดนาวาอยู่ท่าน้ำ	ดูเรียงลำเรือรายริมไพรสณฑ์
เขาหุงหาอาหารให้ตามจน	โอ้ยามยลโภชนาน้ำตาคลอ
จะกลืนเข้าคราวโศกในทรวงเสียว	เหมือนขืนเคี้ยวกรวดแกลบให้แสบสอ
ต้องเจือน้ำกล้ำกลืนพอกลั้วคอ	กินแต่พอดับลมด้วยตรมใจ
พอฟ้าคล้ำค่ำพลบลงหรุบรู่	ยุงออกฉู่ชิงพลบตบไม่ไหว
ได้รับรองป้องกันเพียงควันไฟ	แต่หายใจมิใคร่ออกด้วยอบอาย
โอ้ยามยากจากเมืองแล้วลืมมุ้ง	มากรำยุงเวทนาประดาหาย
จะกรวดน้ำคว่ำขันจนวันตาย	แม้เจ้านายท่านไม่ใช้แล้วไม่มา
พอน้ำตึงถึงเรือก็รีบล่อง	เข้าในคลองคึกคักกันหนักหนา
ด้วยมืดมัวกลัวตอต้องรอรา	นาวามาเรียงตามกันหลามทาง
ถึงบ้านบ่อพอจันทร์กระจ่างแจ้ง	ทุกประเทศเขตรแขวงนั้นกว้างขวาง
ดูดาวดาษกลาดฟ้านภาพาง	วิเวกทางท้องทุ่งสท้านใจ
ดูริ้วริ้วลมปลิวที่ปลายแฝก	ทุกละแวกหวาดหวั่นอยู่ไหวไหว
รำฤกถึงขนิษฐายิ่งอาไลย	เช่นนี้ได้เจ้ามาด้วยจะดิ้นโดย
เห็นทิวทุ่งวุ้งเวิ้งให้หวั่นหวาด	กัมปนาทเสียงนกวิหคโหย
ไหนจะต้องลอองน้ำค้างโปรย	เมื่อลมโชยชื่นนวลจะชวนเชย
โอ้นึกนึกแล้วก็น่าน้ำตาตก	ด้วยแนบอกมิได้แนบแอบเขนย
ได้หมอนข้างต่างน้องประคองเกย	เมื่อไรเลยจะได้คืนมาชื่นใจ
๏ ถึงหย่อมย่านบ้านระกาดต้องลงถ่อ	ค่อยลอยรอเรียงลำตามน้ำไหล
จนล่วงเข้าหัวป่าพนาไลย	ล้วนเงาไม้มืดคล้ำในลำคลอง
ระวังตัวกลัวตอตะเคียนขวาง	เปนเยี่ยงอย่างผู้เถ้าเล่าสนอง
ว่าผีสางสิงนางตะเคียนคนอง	ใครถูกต้องแตกตายลงหลายลำ
พอบอกกันยังมิทันจะขาดปาก	เห็นเรือจากแจวตรงหลงถลำ
กระทบผางตอนางตะเคียนตำ	ก็โคลงคว่ำล่มลงในคงคา
พวกเรือพี่สี่คนขนสยอง	ก็เลยล่องหลีกทางไปข้างขวา
พ้นระวางนางรุกขฉายา	ต่างระอาเห็นฤทธิ์ประสิทธิ์จริง
ขอนางไม้ไพรพฤกษ์เทพารักษ์	ขอฝากภักคินีน้อยแม่น้องหญิง
ใครสามารถชาติชายจะหมายชิง	ให้ตายกลิ้งลงเหมือนตอที่ตำเรือ
จนล่วงล่องมาถึงคลองที่คับแคบ	ไม่อาจแอบชิดฝั่งระวังเสือ
ด้วยครึ้มครึกพฤกษาลัดาเครือ	ค่อยรอเรือเรียงล่องมานองเนือง
ลำภูรายพรายพร้อยหิ่งห้อยจับ	สว่างวับแวววามอร่ามเหลือง
เสมอเม็ดเพ็ชรรัตน์จำรัสเรือง	ค่อยประเทืองทุกข์ทัศนาชม
ถึงบางสมัคเหมือนพี่รักสมัคมาด	มาแคล้วคลาศมิได้อยู่กับคู่สม
ถึงยามนอนนอนเดียวเปลี่ยวอารมณ์	จะแลชมอื่นอื่นไม่ชื่นใจ
แสนกันดารบ้านเมืองไม่แลเห็น	ยะเยือกเย็นหย่อมหญ้าพฤกษาไสว
โอ้คลองเปลี่ยวพี่ก็เปล่าเศร้าฤไทย	จะถึงไหนก็ไม่แจ้งแห่งสำคัญ
ประจวบจนถึงตำบลบ้านมะพร้าว	พอฟ้าขาวขอบไพรเสียงไก่ขัน
เปนที่กุมภาพาลชาญฉกรรจ์	ให้หวาดหวั่นรีบมาในสาชล
ถึงบางวัวเห็นแต่ศาลตระหง่านง้ำ	ลอองน้ำค้างย้อยเปนฝอยฝน
ดาวเดือนดับลับเมฆเปนหมอกมล	สุริยนเยี่ยมฟ้าพนาไลย
พอเรือออกนอกชวากปากตะครอง	ค่อยลอยล่องตามลำแม่น้ำไหล
ดูกว้างขวางว้างเวิ้งวิเวกใจ	เปนพงไพรฝูงนกวิหคบิน
๏ ถึงหย่อมย่านบ้านบางมังกงนั้น	ดูเรียงรันเรือนเรียบชลาสินธุ์
แต่ล้วนบ้านตากปลาริมวาริน	เหม็นแต่กลิ่นเน่าอบตระหลบไป
เห็นศาลเจ้าเหล่าเจ๊กอยู่เซงแซ	ปูนทะก๋งองค์แก่ข้างเพศไสย
เกเลเอ๋ยเคยข้ามคงคาไลย	ช่วยคุ้มไภยปากอ่าวเถิดเจ้านาย
พอพ้นบ้านลานแลดูปากช่อง	เห็นทิวท้องสมุทไทยน่าใจหาย
แลทเลเลี่ยนลาดล้วนหาดทราย	ทั้งสามนายจัดแจงโจงกระเบน
ไปตามช่องล่องออกไปนอกรั้ว	เห็นเมฆมัวลมแดงดังแสงเสน
สักประเดี๋ยวเหลียวดูลำภูเอน	ยอดระเนนนาบน้ำอยู่รำไร
ป่าแสมแลเห็นอยู่ริ้วริ้ว	ให้หวิวหวิววาบวับฤไทยไหว
จะหลบหลีกเข้าฝั่งก็ยังไกล	คลื่นก็ใหญ่โยนเรือเหลือกำลัง
สงสารแสงแขงข้อจนขาสั่น	เห็นเรือหันโกรธบ่นเอาคนหลัง
น้ำจะพัดปัดตีไปสีชัง	แล้วคลุ้มคลั่งเงี่ยนยาทำตาแดง
ปลอบเจ้าพุ่มพึมพำว่ากรรมแล้ว	อุส่าห์แจวเข้าเถิดพ่อให้ข้อแขง
สงสารน้อยหน้าจ๋อยนั่งจัดแจง	คิดจะแต่งตัวตายไม่พายเรือ
พี่แขงขืนฝืนภาวนานิ่ง	แลตลิ่งไรไรยังไกลเหลือ
เห็นเกินรอยบางปลาสร้อยอยู่ท้ายเรือ	คลื่นก็เฝือฟูมฟองคนองพราย
เห็นจวนจนบนเจ้าเขาสำมุก	จงช่วยทุกข์ถึงที่จะทำถวาย
พอขาดคำน้ำขึ้นทั้งคลื่นคลาย	ทั้งสามนายหน้าชื่นค่อยเฉื่อยมา
หยุดตะพานย่านกลางบางปลาสร้อย	พุ่มกับน้อยสรวลสันต์ต่างหรรษา
นายแสงหายคลายโทโษที่โกรธา	ชักกันชานั่งกริ่มยิ้มละไม
แล้วหุงหาอาหารสำราญรื่น	จนเที่ยงคืนขึ้นศาลาได้อาไศรย
ฟังเสียงคลื่นครื้นครั่นสนั่นไป	ดูมืดในเมฆานภาพางค์
พี่เลงแลดูกระแสสายสมุท	ละลิ่วสุดสายตาเห็นฟ้าขวาง
เปนฟองฟุ้งรุ่งเรืองอยู่ร่างราง	กระเด็นพร่างพรายพราวราวกับพลอย
เห็นคล้ายคล้ายปลาว่ายเฉวียนฉวัด	ละลอกซัดสาดกระเซนขึ้นเต้นหยอย
ฝูงปลาใหญ่ไลโลดกระโดดลอย	น้ำก็พลอยพร่างพร่างกลางคงคา
แลทะเลแล้วก็ให้อาไลยนุช	ไม่ส่างสุดโศกสิ้นถวิลหา
จนอุไทยไกรกรัดจำรัสตา	เห็นเคหาเรียงรายริมชายทะเล
ดูเรือแพแต่ละลำล้วนโปะโหละ	พวกเจ๊กจีนกินโต๊ะเสียงโหลเหล
บ้างลุยเลนล้วงปูดูโซเซ	สมคเนใส่ค่องเที่ยวมองคอย
อันนารีที่ยังสาวพวกชาวบ้าน	ถีบกระดานถือตะกร้าเที่ยวหาหอย
ดูแคล่วคล่องล่องแล่นแฉลบลอย	เอาขาห้อยทำเปนหางไปกลางเลน
อันพวกเขาชาวประโมงไม่โหย่งหยิบ	ล้วนตีนถีบปากกัดขัดเขมร
จะได้กินค่ำเช้าก็ราวเพน	ดูจัดเจนโลดโผนในโคลนตม
จึงมั่งคั่งตั้งบ้านในการบาป	แต่ต้องสาปเคหาให้สาสม
จะปลูกเรือนก็มิได้ใส่ปั้นลม	ใครขืนทำก็ระทมด้วยเพลิงลาม
โอ้ดูเรือนเหมือนอกเราไร้คู่	ผู้ใดดูจึงไม่ออกเอี่ยมสนาม
ฤๅต้องสาปบาปหลังยังติดตาม	ผู้หญิงงามจึงไม่มีปรานีเลย
จะรักใครเขาก็ไม่เมตตาตอบ	สมประกอบได้แต่สอดกอดเขนย
เอ็นดูเขาเฝ้านึกนิยมเชย	โอ้ใจเอ๋ยจะเปนกรรมนั้นร่ำไป
พลางรำพึงถึงทางที่กลางเถื่อน	จึงคล้อยเคลื่อนนาวาเข้าอาไศรย
มีมิตรชายท้ายย่านเปนบ้านไทย	สำนักในเคหาขุนจ่าเมือง
ใครพบภักตร์เขาก็ทักว่าทรงซูบ	จะดูรูปตัวเองก็ผอมเหลือง
ซังตายชื่นฝืนฤไทยให้ประเทือง	เที่ยวชำเลืองแลชมตลาดเรียง
เปนสองแถวแนวถนนคนสะพรั่ง	บ้างยืนบ้างนั่งร้านประสานเสียง
ดูรูปร่างนางบรรดาแม่ค้าเคียง	เห็นเกลี้ยงเกลี้ยงกล้องแกล้งเปนอย่างกลาง
ขายหอยแครงแมงภู่กับปูม้า	หมึกแมงดาหอยดองรองกระถาง
พวกเจ๊กจีนสินค้าเอามาวาง	มะเขือคางแพะเผือกผักกาดดอง
ที่ขายผ้าน่าถังก็เปิดโถง	ล้วนเบี้ยโป่งหญิงชายมาจ่ายของ
สักยี่สิบหยิบออกเปนกอบกอง	พี่เที่ยวท่องทัศนาจนสายัณห์
ดูก็งามตามประสาพนาเวศ	ไม่นวลเนตรเหมือนหนึ่งในไอสวรรย์
แต่แรมค้างบางปลาสร้อยได้สามวัน	ก็ชวนกันเลยลาขุนจ่าเมือง
พอฟ้าขาวดาวเดือนลงเลื่อนลด	อร่ามรถสุริยาเวหาเหลือง
จากเคหาชลนาพี่นองเนือง	ขืนประเทืองปล้ำทุกข์มาตามทาง
พอพ้นบ้านลานแลล้วนทุ่งเลี่ยน	หนทางเตียนตัดเข้าภูเขาขวาง
ดูกรวดทรายพรายงามเหมือนเงินราง	หยาดน้ำค้างขังหลุมที่ขุมควาย
ดูสีขาวราวกับน้ำตาลโตนด	ที่หว่างโขดขอบผาศิลาฉลาย
ริมทางเถื่อนเรือนเหย้ามีรายราย	เห็นฝูงควายปล่อยเกลื่อนอยู่กลางแปลง
ถึงหนองมนมีตำบลชื่อบ้านไร่	เขาถากไม้ทุกประเทศทุกเขตรแขวง
ต้องเดินเฉียงเลี่ยงลัดตัดทะแยง	ตามนายแสงนำทางไปกลางไพร
กำดัดแดดแผดร้อนทุกขุมขน	ไม่มีต้นพฤกษาจะอาไศรย
ล้วนละแวกแฝกคาป่ารำไร	จนสุดไร่เลียบริมทะเลมา
ตวันคล้อยหน่อยหนึ่งถึงบางพระ	ดูระยะบ้านนั้นก็แน่นหนา
พอพบเรือนเพื่อนชายชื่อนายมา	เขาโอภาต้อนรับให้หลับนอน
พอรุ่งแสงสุริยาลีลาลาศ	ลงเลียบหาดหวนคนึงถึงสมร
เห็นกรวดทรายชายทะเลชโลทร	ลเอียดอ่อนดังลอองสำลีดี
ดูกาบหอยรอบคลื่นกระเด็นสาด	ก็เกลื่อนกลาดกลางทรายประพรายสี
เปนหลายอย่างลางลูกก็เรียวรี	โอ้เช่นนี้แม่มาด้วยจะดีใจ
จะเชยชมก้มเก็บไปกลางหาด	เห็นประหลาดก็จะถามตามสงไสย
พี่ไม่รู้ก็จะชวนสำรวลไป	ถึงเหนื่อยใจจะค่อยเบาบันเทาคลาย
โอ้ยามนี้พี่เห็นแต่ภักตร์เพื่อน	ไม่ชื่นเหมือนสุดสวาดิที่มาดหมาย
กลั้นน้ำตามาจนสุดที่หาดทราย	เห็นเรือรายโรงเรียงเคียงเคียงกัน
อันชื่อนี้ศรีมหาราชาชาติ	ขึ้นจากหาดเข้าป่าพนาสัณฑ์
ค่อยเลียบเดินเนินโขดศิงขรคัน	เสียงจักกระจั่นแซ่เซงวังเวงใจ
สองข้างทางนางไม้ไพรสงัด	ไม่แกว่งกวัดก้านกิ่งประวิงไหว
เย็นระรื่นชื่นชุ่มชอุ่มใบ	หนาวฤไทยโทมนัศระมัดกาย
เสียงนกร้องก้องกู่กันกลางป่า	ฟังภาษาสัตว์ไพรก็ใจหาย
จนออกดงลงเดินเนินสบาย	ค่อยเคลื่อนคลายรอเรียงมาเคียงกัน
ถึงเขาขวางว่างเวิ้งชวากวุ้ง	เขาเรียกทุ่งสาขลาพนาสัณฑ์
เปนป่ารอบขอบเขินเนินอรัญ	นกเขาขันคูเรียกกันเพรียกไพร
บ้างถาบถาพาคู่ลงฟุบฝุ่น	เห็นคนผลุนโผผินบินไถล
บ้างก่งคอคูคูกุกกูไป	ฝูงเขาไฟฟุบแฝงที่แฝกฟาง
โอ้ปักษีมีคู่ที่ชูชื่น	สำราญรื่นปกปิดด้วยปีกหาง
พี่เปลี่ยวใจอายนกเพราะห่างนาง	มาเดินกลางดงแดนแสนกันดาร
แล้วรีบรุดไปจนสุดที่ทิวทุ่ง	ถึงบางลมุงพบน้ำลำละหาน
เปนประเทศเขตรนิคมกรมการ	มีเรือนบ้านแออัดทั้งวัดวา
น้ำตาตกอกโอ้อนาถเหนื่อย	ให้มึนเมื่อยขัดข้องทั้งสองขา
ลงหยุดหย่อนผ่อนนั่งที่ศาลา	ต่างระอาอ่อนจิตรระอิดแรง
ลงอาบน้ำลำห้วยพอเหนื่อยหาย	แต่เส้นสายรุมรึงให้ขึงแขง
สลดใจเห็นจะไม่ถึงเมืองแกลง	แต่นายแสงวอนว่าให้คลาไคล
พี่ดูดวงสุริฉายก็บ่ายคล้อย	ชวนพุ่มน้อยจากศาลาที่อาไศรย
ออกพ้นย่านบ้านบางลมุงไป	ค่อยคลายใจจรเลียบชลามา
ในกระแสแลล้วนแต่โป๊ะล้อม	ลงอวนอ้อมโอบสกัดเอามัจฉา
โอ้คิดเห็นเอ็นดูหมู่แมงดา	ตัวเมียพาผัวลอยเที่ยวเลมไคล
เขาจับตัวผัวทิ้งไว้กลางน้ำ	ละลอกซ้ำสาดซัดให้ตัดไษย
พอเมียตายฝ่ายผัวก็บรรไลย	โอ้เหมือนใจที่พี่รักภัคินี
แม้นน้องตายพี่จะวายชีวิตรด้วย	เปนเพื่อนม้วยมิ่งแม่ไปเมืองผี
รำจวญจิตรคิดมาในวารี	จนถึงที่ศาลาบ้านนาเกลือ
หยุดประทับดับดวงพระสุริแสง	ยิ่งโรยแรงร้อนรนนั้นล้นเหลือ
จะเคี้ยวข้าวตละคำเอาน้ำเจือ	พอกลั้วเกลื้อกล้ำกลืนค่อยชื่นใจ
ทั้งล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อนนอนสนิท	จนอาทิตย์แย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
ถอนสอื้นตื่นตายังอาไลย	รำจวนใจจรจากศาลามา
เข้าเดินดงพงชัฏสงัดเงียบ	เย็นยะเยียบน้ำค้างพร่างพฤกษา
ออกชวากปากทุ่งพัทยา	นายแสงพาเลี้ยวหลงที่วงเวียน
บุกละแวกแฝกแขมอะแรมรก	กับกอกกสูงสูงเสมอเศียร
ด้วยน้ำฝนล้นลงหนทางเกวียน	ขึ้นโขดเตียนตอกรอกยอกระยำ
กลัวปลิงเกาะเลาะลัดขัดเขมร	ลงลุยเลนพรวดพราดพลาดถลำ
ถึงแนวหนองย่องก้าวเอาเท้าคลำ	แต่ท่องน้ำอยู่จนเที่ยงจึงพบทาง
พอยกเท้าก้าวเดินบนเนินแห้ง	ทั้งขาแข้งเข่าข้อให้ขัดขวาง
เจ็บระบมคมหญ้าคารคาง	ค่อยย่องย่างเหยียบฝุ่นให้งุนโงน
เห็นพฤกษาไม้มะค่ามะขามข่อย	ทั้งไทรย้อยยอดโยนโดนตะโขง
เหมือนไม้ดัดจัดวางข้างพระโรง	เปนพุ่มโพรงสาขาน่าเสียดาย
เดินพินิจเหมือนคิดสมบัติบ้า	จะใคร่หาต้นไม้เข้าไปถวาย
นี่เหน็ดเหนื่อยเลื่อยล้าบรรดาตาย	แสนเสียดายดูเดินจนเกินไป
ถึงท้องธารศาลเจ้าริมเขาขวาง	พอได้ทางลงมหาชลาไหล
เข้าถามเจ๊กลูกจ้างตามทางไป	เปนจีนใหม่อ้อแอ้ไม่แน่นอน
ร้องไล้ขื่อมือชี้ไปที่เขา	ก็ดื้อเดาเลียบเดินเนินศิงขร
ศิลาแลเปนชแง่ชงักงอน	บ้างพรุนพรอนแตกกาบเปนคราบไคล
ต้องเลี่ยงเลียบเหยียบยอกเอาปลาบแปลบ	ถึงที่แคบเปนเขินเนินไศล
ค่อยตะกายป่ายปีนเปะปะไป	จะขาดใจเสียด้วยเหนื่อยทั้งเมื่อยกาย
ถึงที่โขดต้องกระโดดขึ้นบนแง่	โก่นเอาแม่จีนใหม่นั้นใจหาย
บอกว่าใกล้ไกลมาบรรดาตาย	ทั้งแค้นนายแสงนำไม่จำทาง
ทำซมเซอะเคอะคะมาปะเขา	แต่โดยเมากันชาจนตาขวาง
แกไขหูสู้นิ่งไปตามทาง	ถึงพื้นล่างแลลาดล้วนหาดทราย
ต่างโหยหิวนิ่วหน้าสองขาแขง	ในคอแห้งหอบรนกระหนกระหาย
กลืนกระเดือกเกลือกลิ้นกินน้ำลาย	เจียนจะตายเสียด้วยร้อนอ่อนกำลัง
น้ำก็นองอยู่ในท้องชลาสินธุ์	จะกอบกินเค็มขมไม่สมหวัง
เหมือนไร้คู่อยู่ข้างกำแพงวัง	จะเกี้ยวมั่งก็จะเฆี่ยนเอาเจียนตาย
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมกระทำไว้	นึกอะไรจึงไม่สมอารมณ์หมาย
แล้วปลอบน้องสองราปรีชาชาย	มาถึงท้ายทิวป่านาจอมเทียน
เห็นบ่อน้ำร่ำดื่มเอาโดยอยาก	พออ้าปากเหม็นหืนให้คลื่นเหียน
ค่อยมีแรงแขงใจไปทางเกวียน	ไม่แวะเวียนเดาเดินดำเนินไป
ถึงห้วยขวางตัดทางเข้าไต่ถาม	พบขุนรามเรียกหาเข้าอาไศรย
กินเข้าปลาอาหารสำราญใจ	เขาแต่งให้หลับนอนผ่อนกำลัง
สงสารแสงแสนสุดเมื่อหยุดพัก	เฝ้านั่งชักกันชากับตาสัง
เสียงขาคะอยู่จนพระเคาะระฆัง	ต่างร่ำสั่งฝากรักกันหนักครัน
แสนวิตกอกพี่เมื่ออ้างว้าง	ถามถึงทางที่จะไปในไพรสัณฑ์
ชาวบ้านบอกมรคาว่ากว่าพัน	สกิดกันแกล้วกล้าเปนน่ากลัว
ยิ่งหวาดจิตรคิดคุณพระชินสีห์	กับชนนีบิตุเรศบังเกิดหัว
ข้าตั้งใจไปหาบิดาตัว	ให้พ้นชั่วที่ชื่อว่าไภยันต์
อธิฐานแล้วสท้านสท้อนอก	สำเนียงนกเพรียกไพรทั้งไก่ขัน
เมฆแอร่มแย้มแยกแหวกตวัน	ก็ชวนกันอำลาเขาคลาไคล
เขม้นเมินเดินตรงเข้าดงดึก	ดูซึ้งซึกมิได้เห็นพระสุริย์ใส
เสียงฟ้าร้องก้องลั่นสนั่นไพร	ไม้ไหวไหวเหลียวหลังระวังคอย
สงัดเงียบเยียบเย็นยะเยือกอก	น้ำค้างตกหยดเหยาะลงเผาะผอย
พฤกษาสูงยูงยางสล้างลอย	ดูชดช้อยชื่นชุ่มชอุ่มใบ
ถึงปากช่องหนองชะแง้วเข้าแผ้วถาง	แม้นค่ำค้างอรัญคาได้อาไศรย
เปนที่ลุ่มขุมขังคงคาไลย	วังเวงใจรีบเดินไม่เมินเลย
หนทางรื่นพื้นทรายลเอียดอ่อน	ในดงดอนดอกพยอมหอมระเหย
หายระหวยด้วยพระพายมาชายเชย	ชแง้เงยแหงนทัศนามา
ถึงบางไผ่ไม่เห็นไผ่เปนไพรชัฏ	แสนสงัดเงียบในไพรพฤกษา
ต้องข้ามธารผ่านเดินเนินวนา	อรัญวาอ้างว้างในกลางดง
ถึงพลงค้อคอเขาเปนโขดเขิน	ต้องขึ้นเนินภูผาป่าระหง
ส่งกระทั่งหลังโคกเปนโตรกตรง	เมื่อจะลงก็ต้องวิ่งเหมือนลิงโลน
แต่ข้ามห้วยเหวผาจนขาขัด	ต้องกำดัดวิ่งเต้นดังเล่นโขน
ทั้งรากยางขวางโกงตะโขงโคน	สดุดโดนโดดข้ามไปตามทาง
ถึงพดรสาครเปนพวยพุ	น้ำทลุออกจากชวากขวาง
ดูซึ้งใสไหลเชี่ยวเปนเกลียวกลาง	สไบบางชุบซับกับอุรา
แล้วขึ้นเนินเดินในดงไม้หอม	สพรั่งพร้อมปรูปรายปฤษณา
ยามพระพายชายเชยรำเพยพา	หอมบุบผารื่นรื่นชื่นอารมณ์
เหมือนกลิ่นปรางนางปนสุคนธิ์รื่น	คิดถึงคืนเคียงน้องประคองสม
ถอนสอื้นยืนเด็ดลำดวนดม	พี่นึกชมต่างนางไปกลางไพร
ถึงห้วยอีร้าแลระย้าล้วนสายหยุด	ดอกนั้นสุดที่จะดกดูไสว
กะมองกะเมงนมแมวเปนแถวไป	ล้วนลูกไม้กลางป่าทั้งหว้าพลอง
สท้อนหล่นใต้ต้นออกเกลื่อนกลิ้ง	ฝูงค่างลิงกินเล่นเปนเจ้าของ
ต่างเก็บเคี้ยวเปรี้ยวปรายเสียก่ายกอง	แต่โดยลองเลือกชิมจนอิ่มไป
ถึงโตรกตรวยห้วยพยูนจะหยุดร้อน	เห็นแรดนอนอยู่ในดงให้สงไสย
เรียกกันดูด้วยไม่รู้ว่าสัตว์ใด	เห็นหน้าใหญ่อย่างจรเข้ตะคุกตัว
มันเห็นหน้าทำตากะปริบนิ่ง	เห็นหลายสิ่งคอคางทั้งหางหัว
รู้ว่าแรดกินหนามให้คร้ามกลัว	ขยับตัววิ่งพัลวันไป
ครู่หนึ่งถึงชวากชากลูกหญ้า	ล้วนพฤกษายางยูงสูงไสว
แต่ล้วนทากตะเละรำลำภูไพร	ไต่ใบไม้ยูงยางมากลางแปลง
กระโดดเผาะเกาะผับกระหยับคืบ	ถีบกระทืบมิใคร่หลุดสุดแสยง
ปลดที่ตีนติดขาระอาแรง	ทั้งขาแข้งเลือดโทรมชโลมไป
ออกเดินถี่หนีทากถึงชากขาม	เปนสนามน้ำท่าได้อาไศรย
เห็นรอยคนแรมค้างอยู่กลางไพร	ขึ้นต้นไม้หักรังไว้เรียงราย
เห็นลิงค่างป่างชนีวะหวีดโหวย	กระหึมโหยห้อยไม้น่าใจหาย
เสียงผัวผัวตัวเมียเที่ยวโยนกาย	เห็นคนอายแอบอิงกับกิ่งยาง
โอ้ชนีเวทนาเที่ยวหาผัว	เหมือนตัวพี่จากน้องให้หมองหมาง
ชนีเพรียกเรียกชายอยู่ปลายยาง	พี่เรียกนางนุชน้องอยู่ในใจ
เปนป่าสูงฝูงนกในดงดึก	หวนรฦกถึงสุดาน้ำตาไหล
จักระจั่นร้องพร้องเพราะเสนาะไพร	ทั้งเสียงไก่เถื่อนขันสนั่นเนิน
พฤกษาเบียดเสียดสีดังปี่แก้ว	วิเวกแว่วหว่างลำเนาภูเขาเขิน
สดับฟังวังเวงเปนเพลงเพลิน	ต้องรีบเดินโดยด่วนด้วยจวนเย็น
ถึงห้วยโป่งเห็นธารละหานไหล	คงคาใสปลาว่ายคลายคลายเห็น
มีกรวดแก้วแพรวพรายรายกะเด็น	บ้างแลเห็นเปนสีบุษราคำ
ขืนอารมณ์ชมเชยเลยลีลาศ	พระพายพาดพัดเรื่อยมาเฉื่อยฉ่ำ
ทั้งสองข้างมรคาป่าระกำ	สล้างลำแลสลับอยู่กับกอ
หอมบุบผาสาโรชมารื่นรื่น	ต่างหยุดยืนใจหายเสียดายหนอ
แม้นอยู่เคียงเวียงไชยเห็นไม่พอ	จะตัดต่อเรือเล่นแล่นตามกัน
ทลายลูกสุกแลดูแออัด	เอาดาบตัดชิมไปในไพรสัณฑ์
มันแสนเปรี้ยวเบี้ยวหน้าเข้าหากัน	ออกเข็ดฟันเปนจะตายด้วยรายชิม
๏ ถึงห้วยพร้าวเท้าเมื่อยออกเลื่อยล้า	เห็นผิดฟ้าฝนย้อยลงหยิมหยิม
สุริฉายบ่ายเยื้องเมืองประจิม	อุระปิ้มศรปักสลักทรวง
ออกเดินรีบถีบถอนไปทุกย่าง	กลัวจะค้างค่ำลงในดงหลวง
ด้วยครื้นครึกพฤกษาลดาพวง	ไม่เห็นดวงสุริยาเวลาไร
พอเต็มตึงถึงสุนักข์กะบากนั้น	รอยเขาฟันพฤกษาอยู่อาไศรย
เห็นรอยคนปนควายค่อยคลายใจ	รู้ว่าใกล้ออกดงเดินตะบึง
แต่ย่างย้ายทรายฝุ่นขยุ่นยุบ	ยิ่งเหยียบฟุบขาแข้งให้แขงขึง
ยิ่งจวนเย็นเส้นสายให้ตายตึง	ดูเหมือนหนึ่งเหยียบโคลนให้โอนเอน
ออกปากช่องท้องทุ่งที่ตลิ่ง	ต่างเกลือกกลิ้งลงทั้งรกถกเขมร
ด้วยล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อนนอนระเนน	จนสุริเยนทร์ลับไม้ชายทะเล
ผลัดกันทำย่ำเหยียบแล้วยืนหยัด	กระดูกดัดผัวะเผาะให้โผเผ
ค่อยย่างเท้าก้าวเขยกดูเกกเก	ออกโซเซเดินข้ามตามตะพาน
เปนทุ่งแถวมีแนวแม่น้ำอ้อม	ระยะหย่อมเคหาน่าสนาน
เปนเนินสวนล้วนเหล่ามะพร้าวตาล	เข้าลับบ้านทับม้าลีลาไป
พอสิ้นดงตรงบากออกปากช่อง	ถึงระยองเย่าเรือนดูไสว
แวะเข้าย่านบ้านเก่าค่อยเบาใจ	เขาจุดไต้ต้อนรับให้หลับนอน
ฝ่ายนายแสงถึงตำแหน่งสำนักน้อง	เขายิ้มย่องชมหลานคลานสลอน
พี่ว้าเหว่เอกาอนาทร	ด้วยจะจรต่อไปเปนหลายคืน
ครั้นรุ่งเช้าเท้าบวมทั้งสองข้าง	จะย่องย่างสุดแรงจะแขงขืน
อยู่ระยองสองวันสู้กลั้นกลืน	ค่อยแช่มชื่นชวนกันว่าจะคลาไคล
นายแสงหนีลี้หลบไม่พบเห็น	โอ้แสนเข็ญคิดน่าน้ำตาไหล
น้อยฤๅเพื่อนเหมือนจะร่วมชีวาไลย	มาสูญใจจำจากเมื่อยากเย็น
จึงกรวดน้ำร่ำว่าต่ออาวาศ	อันชายชาติ์นี้หนอไม่ขอเห็น
มาลวงกันปลิ้นปลอกหลอกทั้งเปน	จะชี้เช่นชั่วช้าให้สาใจ
เดชะสัตย์อัธิษฐานประจานแจ้ง	ให้เรียกแสงเทวทัตจนตัดไษย
เหมือนชื่อตั้งหลังพิหารเขียนถ่านไฟ	ด้วยน้ำใจเหมือนมินหม้อทรชน
แล้วชวนสองน้องรักร่วมชีวิตร	ให้เปลี่ยวจิตรไม่แจ้งรู้แห่งหน
จากระยองย่องตามกันสามคน	เลียบถนนคันนาป่ารำไร
ถึงบ้านนาตาขวัญสำคัญแน่	เห็นยายแก่แวะถามตามสงไสย
เขาชี้นิ้วแนะทิวหนทางไป	ประจักษ์ใจจำแน่ดำเนินมา
ถึงบ้านแลงทางแห้งเห็นทุ่งกว้าง	เฟือนหนทางทวนทบตลบหา
บุกละแวกแฝกแขมกับหญ้าคา	จนแดดกล้ามาถึงย่านบ้านตะพง
มีเคหาอารามงามระรื่น	ด้วยพ่างพื้นพุ่มไม้ไพรระหง
ตัดกระพ้อห่อได้ทุกไร่กง	พี่หลีกลงทางทุ่งกระทอลอ
เห็นสาวสาวชาวไร่เขาไถที่	บ้างพาทีอือเออเสียงเหนอหนอ
แลขี้ไคลใส่ตาบเปนคราบคอ	ผ้าห่มห่อหมากแห้งตะแบงมาน
พี่สู้เมินเดินตรงเข้าดงสูง	เสียงนกยูงเบญจวันขึ้นขันขาน
คิดถึงน้องหมองใจอาไลยลาน	แม้นแจ้งการว่าพี่จากอยุธยา
จะเศร้าสร้อยคอยท่าเปนทุกข์ร้อน	ถึงยามนอนยามกินถวิลหา
พี่ก็แสนสุดยากลำบากมา	ทั้งเดินป่าปิ้มกายจะวายวาง
ต้องเวียนวงหลงทบตลบเลี้ยว	ด้วยรกเรี้ยวห้วยหนองเปนคลองขวาง
ระหกระเหินเดินภาวนาพลาง	พอพบทางลงถึงท้องทเลวน
เสียงพิฦกครึกครึ้มกระหึมคลื่น	ร่มระรื่นรุกขาพฤกษาสน
เหล่าต้นโปลงโกงกางกิ่งพิกล	สล้างต้นเตงตั้งสพรั่งตา
ถึงปากช่องคลองกรุ่นเห็นคลองกว้าง	มีโรงร้างเรียงรายชายพฤกษา
เปนชุมรุมน่าน้ำเขาทำปลา	ไม่รอรารีบเดินดำเนินพลาง
ถึงศาลเจ้าอ่าวสมุทที่สุดหาด	เลียบลีลาศขึ้นตามช่องที่คลองขวาง
ถึงบ้านแกลงลัดบ้านไปย่านกลาง	เห็นฝูงนางสานเสื่อนั้นเหลือใจ
แต่ปากพลอดมือสอดขยุกขยิก	จนมือหงิกงอแงไม่แบได้
เปนส่วยบ้านสานส่งเข้ากรุงไกร	เด็กผู้ใหญ่ทำเปนไม่เว้นคน
พอพลบค่ำสำนักที่เรือนเพื่อน	ดูเย่าเรือนชาวแขวงทุกแห่งหน
มุงด้วยไม้หวายโสมแสนพิกล	ไม่มีคนแล้วก็ม้วนหลังคาวาง
ครั้นคนมาเอาหลังคาขึ้นคลุมคลี่	ดูก็ดีเร็วรัดไม่ขัดขวาง
เวลาค่ำล้ำเหลือด้วยเสือกวาง	ปีบมาข้างเรือนเย่าที่เรานอน
เขาดักจั่นชั้นในใส่สุนักข์	มันหอบฮักดิ้นโดยแล้วโหยหอน
ยิ่งดึกฟังวังเวงวนาดร	สังเวชนอนมิใคร่หลับระงับลง
จนรุ่งแจ้งแสงสายไม่วายโศก	บริโภคเสร็จสมอารมณประสงค์
จากสถานบ้านแกลงไปกลางดง	ต้นรังรงร่มชื่นระรื่นเย็น
เห็นรอกแตแย้ตุ่นออกวุ่นวิ่ง	เอาดินทิ้งไล่ทุบตะครุบเล่น
ลูกมะม่วงร่วงกลาดดาษกระเด็น	เสียดายเปนกลางไพรไม่ได้การ
อยู่ใกล้วังดังนี้นางสาวสาว	จะโน้มน้าวกิ่งเก็บเกษมสานต์
นึกดำเนินเดินกลางทางกันดาร	ถึงตะพานยายเหมสร้างที่กลางไพร
เปนทุ่งแถวแนวน้ำสกัดกั้น	ต้องพากันลุยเลียบทะเลไหล
แล้วขึ้นข้ามตามตะพานสำราญใจ	ลงเลียบในตีนเขาลำเนาทาง
ดูครึ้มครึกพฤกษาป่าสงัด	ทะลุลัดตัดทะเลแหลมทองหลาง
ต่างเพลิดเพลินเดินว่าเสภาพลาง	ถูกขุนช้างเข้าหอหัวร่อเฮ
เห็นไร่แตงแกล้งแวะเข้าริมห้าง	ทำถามทางชักชวนให้สรวลเส
พอเจ้าของแตงโมปะโลปะเล	สมคเนกินแตงพอแรงกัน
แล้วภิญโยโมทนาลาลีลาศ	ลงเลียบหาดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ถึงปากช่องคลองน้ำเปนสำคัญ	ตำแหน่งนั้นชื่อชวากปากลาวน
ไม่หยุดยั้งตั้งหน้าเข้าป่ากว้าง	ไปตามทางโขดเขินเนินถนน
สดับเสียงลิงค่างครางคำรน	เหมือนคนกรนโครกครอกทำกลอกตา
ถึงหย่อมย่านบ้านครำพอค่ำพลบ	ประสบพบเผ่าพงศ์พวกวงศา
ขึ้นกระฎีที่สถิตย์ท่านบิดา	กลืนน้ำตาก็ไม่ฟังเฝ้าพรั่งพราย
ศิโรราบกราบเท้าให้เปล่าจิตร	รำคาญคิดอาไลยมิใคร่หาย
ชรอยกรรมทำสัตว์ให้พลัดพราย	จึงแยกย้ายบิตุราชญาติกา
มาพบพ่อท้อใจด้วยไกลแม่	ให้ตั้งแต่เศร้าสร้อยละห้อยหา
ชนนีอยู่ศรีอยุธยา	บิดามาอ้างว้างอยู่กลางไพร
ภูเขาขวางทางกั้นอรัญเวศ	ข้ามประเทศทุ่งท่าชลาไหล
เดินกันดารปานปิ้มจะบรรไลย	จึงมาได้เห็นหน้าบิดาตัว
ท่านชูช่วยอวยพรให้ผ่องแผ้ว	ดังฉัตรแก้วกางกั้นไว้เหนือหัว
อุส่าห์ฝนไพลทารักษาตัว	ค่อยยังชั่วมึนเมื่อยที่เหนื่อยกาย
บรรดาเหล่าชาวบ้านประมาณมาก	ต่างมาฝากรักใคร่เหมือนใจหมาย
พูดถึงที่ตีโบยคะโมยควาย	กล่าวขวัญนายเบียดเบียนแล้วเฆี่ยนตี
ถามราคาพร้าขวานจะวานซื้อ	ล้วนอออือเองกูกะหนูกะหนี
ที่คะขาคำหวานนานนานมี	เปนว่าขี้คร้านฟังแต่ซังตาย
เวลาเช้าก็ชวนกันออกป่า	มันโม้หมาไล่เนื้อไปเหลือหลาย
พอเวลาสายัณห์ตวันชาย	ได้กะต่ายตะกวดกวางมาย่างแกง
ทั้งแย้บึ้งอึ่งอ่างเนื้อค่างคั่ว	เขาทำครัวครั้นไปปะขยะแขยง
ต้องอดสิ้นกินแต่เข้ากับเต้าแตง	จนเรี่ยวแรงโรยไปมิใคร่มี
อยู่บุรินกินสำราญทั้งหวานเปรี้ยว	ตั้งแต่เที่ยวยากไร้มาไพรศรี
แต่น้ำตาลมิได้พานในนาภี	ปัถวีวาโยก็หย่อนลง
ด้วยเดือนเก้าเข้าวสาเปนน่าฝน	จึงขัดสนสิ่งของต้องประสงค์
ครั้นแล้วลาฝ่าเท้าท่านบิตุรงค์	ไปบ้านพลงค้อตั้งริมฝั่งคลอง
ดูหนุ่มสาวชาวบ้านรำคาญจิตร	ไม่น่าคิดเข้าในกลอนอักษรสนอง
ล้วนวงศ์วารว่านเครือเปนเชื้อชอง	ไม่เหมือนน้องนึกน่าน้ำตากระเด็น
แล้วไปชมกรมการบ้านดอนเด็จ	ล้วนเลี้ยงเป็ดหมูเนื้อดูเหลือเข็ญ
ยกกระบัตรคัดช้อนทุกเช้าเย็น	เมียที่เปนท่านผู้หญิงนั่งปิ้งปลา
๏ แล้วไปบางทางเถื่อนบ้านพงอ้อ	ไม่เหลือหลอหลายตำแหน่งแสวงหา
จะเที่ยวดูคนผู้ทำยาตา	ไม่เห็นหน้านึกระทดสลดใจ
ถึงคนผู้อยู่เกลื่อนก็เหมือนเปลี่ยว	สันโดษเดี่ยวด้วยว่าจิตรผิดวิไสย
มาอยู่ย่านบ้านกร่ำระกำใจ	ชวนกันไปชมทเลทุกเวลา
เห็นเงื้อมเขาเงาบังขึ้นนั่งเล่น	ลมเย็นเย็นอยากดูหมู่มัจฉา
แลตลิ่งโล่งลิ่วทิวชลา	ดูนาวาแล่นละเลาะริมเกาะเกียน
บ้างก้าวเสียดเฉียดทางไปข้างเขา	บ้างออกเข้าข้ามฟากดังฉากเขียน
เรือตระเวนเจนแดนเที่ยวแล่นเวียน	ดาษเดียรดูสล้างกลางชลา
ครั้นยามเย็นเห็นเหมือนหนึ่งเมฆพลุ่ง	เปนควันฟุ้งราวกับไฟไกลนักหนา
แล้วถอยลงโพลงขึ้นไม่ขาดตา	ถามผู้เถ้าเขาว่าปลามันพ่นฟอง
เห็นจริงจังนั่งนึกพิฦกล้ำ	จนพลบค่ำมืดมลขนสยอง
ยิ่งอาไลยใจมาอยู่ที่คู่ครอง	แม้นแม่น้องได้มาเห็นเหมือนเช่นนี้
จะแอบอิงวิงวอนชอ้อนถาม	ตำแหน่งนามเกาะแก่งแขวงวิถี
ได้เชยชื่นรื่นรศสุมาลี	แล้วจะชี้ให้แม่ชมยมนา
ไหนตัวพี่นี้จะชมทเลหลวง	จะชมดวงไนยเนตรของเชษฐา
โอ้อาไลยไกลแก้วกานดามา	กลั้นน้ำตามิใคร่หยุดสุดระกำ
เสียดายนักภัคินีเจ้าพี่เอ๋ย	ยังชื่นเชยชมชิมไม่อิ่มหนำ
มายากเย็นเห็นแต่ผ้าแพรดำ	ได้ห่มกรำอยู่กับกายไม่วายตรอม
อยู่บ้านกรำทำบุญกับบิตุเรศ	ถึงเดือนเศษโศกซูบจนรูปผอม
ทุกคืนค่ำกำสรดสู้อดออม	ประนตน้อมพุทธคุณกรุณา
ทั้งถือศีลกินเพนเหมือนเช่นบวช	เย็นเย็นสวดศักราชศาสนา
พยายามตามกิจด้วยบิดา	เปนถานานุประเทศอธิบดี
จอมกระษัตริย์มัสการขนานนาม	เจ้าอารามอารัญธรรมรังษี
เจริญพรตยศยิ่งมิ่งโมลี	กำหนดยี่สิบวสาสถาวร
ได้พบเห็นเปนทำนุอุปถัมภ์	ก็กรวดน้ำนึกคนึงถึงสมร
ให้ไพบูลย์พูลสวัสดิ์พิพัฒน์พร	อย่ารู้ร้อนโรคไภยสิ่งไรพาน
ถึงชาตินี้มิได้สมอารมณ์คิด	ด้วยองค์อิศรารักษ์จะหักหาญ
ขอให้น้องครองสัตย์ซึ่งปัฏิญาณ	ได้พบพานภายน่าเหมือนอารมณ์
พอควรคู่รู้รักประจักษ์จิตร	ได้ชื่นชิดชมน้องประคองสม
ถึงต่างแดนแสนไกลไพรพนม	ให้ลอยลมลงมาแอบแนบอุรา
อย่ารู้จักผลักพลิกทั้งหยิกข่วน	แขนแต่ล้วนรอยเล็บเจ็บนักหนา
ให้แย้มยิ้มพริ้มพร้อมน้อมวิญญา	แล้วก็อย่าขี้หึงตะบึงตะบอน
ขอแบ่งบุญคุณศีลถวิลถึง	ให้ทราบซึ่งโสตรทรวงดวงสมร
ถึงอยู่ไกลในป่าพนาดร	แต่ใจจรจงสวาดิ์ไม่คลาศคลา
ไปเที่ยวเล่นเห็นดอกไม้แล้วใจอยาก	จะใคร่ฝากดวงเนตรของเชษฐา
ก็จนใจไกลทางต่างสุธา	แต่น้ำตานี้แลฟูมละลุมลง
เวลาค่ำช้ำใจเข้าไสยาศน์	โอ้อนาถในวนาป่าระหง
ยินแต่เสียงลิงค่างที่กลางดง	วิเวกวงวันเวศวังเวงใจ
จักระจั่นหวั่นแว่วแจ้วแจ้วเสียง	เหมือนสำเนียงวนิดาน้ำตาไหล
หนาวน้ำค้างพร่างพรมพนมไพร	โอ้เจียนใจพี่จะขาดอนาถนึก
ได้แนบหมอนอ่อนอุ่นให้ฉุนชื่น	ระรวยรื่นรศลำดวนเมื่อจวนดึก
ทั้งหอมแพรดำร่ำยิ่งรำฦก	ทรวงสทึกทุกทุกคืนสอื้นใจ
๏ จนเดือนเก้าเช้าค่ำยิ่งพร่ำฝน	ทุกตำบลบ้านกรำล้วนน้ำไหล
ยิ่งง่วงเหงาเศร้าช้ำระกำใจ	จนล้มไข้คิดว่ากายจะวายชนม์
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นปีศาจประหวาดหวั่น	อินทรีย์สั่นเศียรพองสยองขน
ท่านบิดาหาผู้ที่รู้มนต์	มาหลายคนเขาก็ว่าต้องอารักษ์
หลงละเมอเพ้อพูดกับผีสาง	ที่เคียงข้างคนผู้ไม่รู้จัก
แต่หมอเถ้าเป่าปัดชงัดนัก	ทั้งเส้นวักหลายวันค่อยบันเทา
ให้คนทรงลงผีเมื่อพี่เจ็บ	ว่าเพราะเก็บดอกไม้ที่ท้ายเขา
ไม่งอนง้อขอสู่ทำดูเบา	ท่านปู่เจ้าคุมแค้นจึงแทนทด
ครั้นตาหมอขอโทษก็โปรดให้	ที่จริงใจพี่ก็รู้อยู่ว่าปด
แต่ชาวบ้านท่านถือข้างท้าวมด	จึงสู้อดนิ่งไว้ในอุรา
ทุกเช้าเย็นเห็นแต่หลานที่บ้านกรำ	ม่วงกับคำกลอยจิตรขนิษฐา
เห็นเจ็บปวดนวดฟั้นช่วยฝนยา	ตามประสาซื่อตรงเปนวงศ์วาร
ครั้นหายเจ็บเก็บดอกไม้มาให้บ้าง	กลับระคางเคืองข้องกันสองหลาน
จะว่ากล่าวน้าวโน้มประโลมลาน	ไม่สมานสโมสรเหมือนก่อนมา
ก็จนจิตรคิดเห็นว่าเปนเคราะห์	จึงจำเภาะหึงหวงพวงบุบผา
ต้องคร่ำครวญรวนอยู่ดูเอกา	ก็เลยลาบิตุรงค์ทั้งวงศ์วาร
ออกจากย่านบ้านกรำซ้ำวิโยค	กำสรดโศกเศร้าหมองถึงสองหลาน
เมื่อไข้หนักรักษาพยาบาล	แต่นี้นานจะได้มาเห็นหน้ากัน
ครั้นจะมิหนีมาจะลาเล่า	จะสร้อยเศร้าโศกาเพียงอาสัญ
จึงพากเพียรเขียนคำเปนสำคัญ	ให้สองขวัญเนตรนางไว้ต่างกาย
อย่าเศร้าสร้อยคอยพี่พอปีน่า	จึงจะมาทำขวัญเหมือนมั่นหมาย
ไม่ทิ้งขว้างห่างให้เจ้าได้อาย	จงครองกายแก้วตาอย่าอาวรณ์
โอ้จากหลานบ้านกรำระกำจิตร	ก็เพราะคิดถึงแม่หญิงมิ่งสมร
สู้ฟูมฝนทนฟ้าอุส่าห์จร	เปนทุกข์ร้อนแรมทางมากลางไพร
ถึงกรุงศรีอยุธยาขึ้นห้าค่ำ	จึงเขียนคำจริงแจ้งแถลงไข
ให้ดวงเนตรเชษฐาด้วยอาไลย	จงเห็นใจเถิดที่จิตรคิดคำนึง
ถึงเจ็บไข้ไม่ตายไม่คลายรัก	มีแต่ลักลอบนึกรำฦกถึง
ช่วยยิ้มแย้มแช่มชื่นอย่ามึนตึง	ให้เหือดหึงลงเสียบ้างจะฟังคำ
พี่อุ้มทุกข์บุกป่ามหาระนพ	มาหมายพบพูดความกับงามขำ
อย่าบิดเบือนเชือนช้าท้าระกำ	แต่อยู่กรำตรอมกายมาหลายเดือน
ได้ดูงามตามทางที่นางอื่น	ก็หลายหมื่นเหยียบแสนไม่แม้นเหมือน
ไม่มีสู้คู่ควรกระบวนเบือน	เหมือนแม่เพื่อนชีพชายจนปลายแดน
พี่จากไปได้แต่รักมาฝากน้อง	มากกว่าของอื่นอื่นสักหมื่นแสน
พอเปนค่าผ้าห่มที่ชมแทน	อย่าเคืองแค้นเลยที่ฉันไม่ทันลา
ด้วยเกิดความลามถึงเพราะหึงหวง	คนทั้งปวงเขาคิดฤษยา
จึงหลีกตัวกลัวบุญคุณบิดา	ไปแรมป่าปิ้มชีวันจะบรรไลย
แม่อยู่ดีปรีดิ์เปรมเกษมสวัสดิ์	ฤๅเคืองขัดขุกเข็ญเปนไฉน
ฤๅแสนศุขทุกเวลาประสาใจ	สิ้นอาไลยลืมหมายว่าวายวาง
ฤๅพร้อมพรักภักตร์เพื่อนที่เยือนยิ้ม	ให้เปรมปริ่มประดิพัทธ์ไม่ขัดขวาง
จะปราบปรามห้ามหวงพวงมะปราง	ให้จืดจางจำจากกระดากใจ
นิราศเรื่องเมืองแกลงแต่งมาฝาก	เหมือนขันหมากมิ่งมิตรพิศมัย
อย่าหมางหมองข้องขัดตัดอาไลย	ให้ชื่นใจเหมือนแต่หลังมั่งเถิดเอย ฯ
จบนิราศเมืองแกลงแต่เท่านี้
นิราศพระบาท
๏ โอ้อาไลยใจหายเปนห่วงหวง
ดังศรศักดิ์ปักช้ำระกำทรวง	เสียดายดวงจันทราพงางาม
เจ้าคุมแค้นแสนโกรธพิโรธพี่	แต่เดือนยี่จนย่างเข้าเดือนสาม
จนพระหน่อสุริยวงศ์ทรงพระนาม	จากอารามแรมร้างทางกันดาร
ด้วยเรียมรองมุลิกาเปนข้าบาท	จำนิราศร้างนุชสุดสงสาร
ตามเสด็จเสร็จโดยแดนกันดาร	นมัสการรอยบาทพระศาสดา
วันจะจรจากน้องสิบสองค่ำ	พอจวนย่ำรุ่งเร่งออกจากท่า
รำฦกถึงดวงจันทร์ครรไลลา	พี่ตั้งตาแลแต่ตามแพราย
ที่ประเทศเขตรเคยได้เห็นเจ้า	ก็แลเปล่าเปลี่ยวไปน่าใจหาย
แสนสลดให้ระทดระทวยกาย	ไม่เหือดหายห่วงหวงเปนห่วงครัน
ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิตร	ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น
ว่าชื่อจากแล้วไม่รักรู้จักกัน	มิเคราะห์ครันฤๅมาพ้องกับคลองบาง
ทั้งจากที่จากคลองเปนสองข้อ	ยังจากกอนั้นก็ขึ้นในคลองขวาง
โอ้ว่าจากช่างมารวบประจวบทาง	ทั้งจากบางจากไปใจระบม
แสนวิบากหลากใจอาไลยเหลียว	เห็นเวียงวังก็ยิ่งเสียวถึงเคยสม
ประสานสองหัดถ์ประนังตั้งประนม	น้อมบังคมเทวารักษาวัง
ขอฝากน้องสองชนกช่วยปกเกษ	อย่ามีเหตุอันตรายเมื่อภายหลัง
ใครปองชิงขอให้ตายด้วยลายชัง	เทพทั้งชั้นฟ้าได้ปรานี
ถึงสามเสนแจ้งความตามสำเหนียก	เมื่อแรกเรียกสามแสนทั้งกรุงศรี
ประชุมฉุดพุทธรูปในวารี	ไม่เคลื่อนที่ชลธารบาดาลดิน
จึงสาปนามสามแสนเปนชื่อคุ้ง	เออชาวกรุงกลับเรียกสามเสนสิ้น
นี่ฤๅรักจะมิน่าเปนราคิน	แต่ชื่อดินเจียวยังกลายเปนหลายคำ
ขอใจนุชที่ฉันสุจริตรัก	ให้แน่นหนักเหมือนพุทธรูปเลขาขำ
ถึงแสนคนจะมาวอนชอ้อนนำ	สักแสนคำอย่าให้เคลื่อนจงเหมือนใจ
ถึงบางพลัดยิ่งอนัตอนาถจิตร	นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
พี่พลัดนางร้างรักมาแรมไกล	ประเดี๋ยวใจพบบางริมทางจร
ถึงบางซื่อชื่อบางนี้สุจริต	เหมือนซื่อจิตรที่พี่ตรงจำนงสมร
มิตจิตรขอให้มิตใจจร	ใจสมรขอให้ซื่อเหมือนชื่อบาง
ถึงบางซ่อนเหมือนเขาซ่อนสมรพี่	ซ่อนไว้นี่ดอกกระมังเห็นกว้างขวาง
เจ้าเยี่ยมหน้าออกมาหาพี่หน่อยนาง	จะลาร้างแรมไกลเจ้าไปแล้ว
ถึงน้ำวนชลสายที่ท้ายย่าน	เขาเรียกบ้านวัดโบถตลาดแก้ว
จะเหลียวกลับลับวังมาลิบแล้ว	พี่ลับแก้วลับบ้านมาย่านบาง
พฤกษาสวนล้วนได้ระดูดอก	ตระหง่านงอกริมกระแสแลสล้าง
กล้วยระกำอัมพาพฤกษาปราง	ต้องน้ำค้างช่อชุ่มเปนพุ่มพวง
เห็นจันทน์สุกลูกเหลืองตระหลบกลิ่น	แมลงภู่บินร่อนร้องประคองหวง
พฤกษาพ้องต้องนามกานกาดาดวง	พี่ยลพวงผลจันทน์ให้หวั่นใจ
แมลงภู่เชยเหมือนพี่เคยประคองชิด	นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
เห็นรักร่วงผลิผลัดสลัดใบ	เหมือนรักใจขวัญเมืองที่เคืองเรา
พี่เวียนเตือนเหมือนอย่างน้ำค้างย้อย	ให้แช่มช้อยชื่อช่อเช่นกอเก่า
โอ้รักต้นฤๅมาต้องกับสองเรา	จึงใจเจ้าโกรธไปไม่ได้นาน
๏ ถึงแขวงแควแพตลอดตลาดขวัญ	เปนเมืองจันตะประเทศระโหฐาน
ตลิ่งเบื้องบูรพาศาลาลาน	เรือขนานจอดโจทย์กันจอแจ
พินิจนางแม่ค้าก็น่าชม	ท้าคารมเร็วเร่งอยู่เซ็งแซ่
ใส่เสื้อตึงรึงรัดดูอัดแอ	พี่แลแลเครื่องเล่นเปนเสียดาย
ชมคณาฝูงนางมากลางชล	สุริยนเยี่ยมฟ้าเวลาสาย
ถึงปากเกร็ดเสร็จพักผ่อนฝีพาย	หยุดสบายบริโภคอาหารพลัน
แรงกำเริบเอิบอิ่มขยายออก	เขาก็บอกโยนยาวฉาวสนั่น
ถึงหาดขวางบางพูดเขาพูดกัน	พี่คิดผันใจฉงนอยู่คนเดียว
เปนพูดชื่อฤๅผีภูตปีศาจหลอก	ใครช่วยบอกภูตผีมานี่ประเดี๋ยว
จะสั่งฝากขนิษฐาสุดาเดียว	ใครเกินเกี้ยวแล้วอย่าไว้กำไรเลย
ถึงบางพังน้ำพังลงตลิ่ง	โอ้ช่างจริงเหมือนเขาว่านิจาเอ๋ย
พี่จรจากดวงใจมาไกลเชย	โอ้อกเอ๋ยแทบพังเหมือนฝั่งชล
ถึงวังวัดเทียนถวายบ้านใหม่ข้าม	ก็รีบตามเรือที่นั่งมากลางหน
ทุ่งละลิ่วทิวเมฆเปนหมอกมน	สะพรั่งต้นตาลโตนดอนาถครัน
เจ้าของตาลรักหวานขึ้นปีนต้น	ระวังตนตีนมือระมัดมั่น
เหมือนคบคนคำหวานรำคาญครัน	ถ้าพลั้งพลันเจ็บอกเหมือนตกตาล
เห็นเทพีมีหนามลงราน้ำ	เปรียบเหมือนคำคนพูดไม่อ่อนหวาน
เห็นกิ่งกีดมีดพร้าเข้าราราน	ถึงหนามกรานก็ไม่เหน็บเหมือนเจ็บทรวง
ถึงบางหลวงทรวงร้อนดังศรปัก	พี่ร้างรักมาด้วยราชการหลวง
เมื่อคิดไปใจหายเสียดายดวง	จนเรือล่วงมาถึงย่านบ้านกระแชง
พี่เร่งเตือนเพื่อนชายพายกระโชก	ถึงสามโคกต้องแดดยิ่งแผดแสง
ให้รุ่มร้อนอ่อนจิตรระอิดแรง	เห็นมอญแต่งตัวเดินมาตามทาง
ตาโถงถุงนุ่งอ้อมลงกรอมซ่น	เปนแยบยลเมื่อยกขยับย่าง
เห็นขาขาววาวแวบอยู่หว่างกลาง	ใครยลนางก็เปนน่าจะปรานี
ดูเย่าเรือนหาเหมือนอย่างไทยไม่	หลังคาใหญ่พื้นเล็กเปนโรงผี
ระยะบ้านย่านนั้นก็ยาวรี	จำเภาะมีฝั่งซ้ายเมื่อพายไป
ถึงวังตำหนักพักพลพอเสวย	แล้วก็เลยตามแควกระแสไหล
ทั้งน้ำลงน่าสลดระทดใจ	โอ้น้ำไหลเจียวยังมีเวลาลง
แต่โศกพี่ฤๅไม่มีเวลาว่าง	ระยะทางก็ยังไกลถึงไพรระหง
ขึ้นจากน้ำแล้วจะซ้ำเข้าเดินดง	เมื่อไรลงนั่นแลกายจะวายตรอม
เห็นลมอื้อจะใคร่สื่อสาราสั่ง	ถึงร้อยชั่งคู่เชยเคยถนอม
ให้นิ่มน้องครองศักดิ์อย่าปลักปลอม	เรียมนี้ตรอมใจถึงคนึงนาง
ถึงทุ่งขวางกลางย่านบ้านกระบือ	ที่ลมอื้อนั้นค่อยเหือดด้วยคุ้งขวาง
ถึงย่านหนึ่งน้ำเซาะเปนเกาะกลาง	ต้องแยกทางสองแควกระแสชล
ปางบุรำคำบุราณขนานนาม	ราชครามเกาะใหญ่เปนไพรสณฑ์
ในแถวทางกลางย่านกันดารคน	นาวาดลเดินเบื้องบูรพา
โอ้กระแสแควเดียวทีเดียวหนอ	มาเกิดก่อเกาะถนัดสกัดหน้า
ต้องแยกคลองออกเปนสองทางคงคา	นี่ฤๅคนจะมิน่าเปนสองใจ
ครั้นพ้นสิ้นถิ่นเกาะค่อยเลาะเลียบ	นาวาเพียบน้ำลงกำลังไหล
โอ้อนาถเหนื่อยน่าระอาใจ	ถึงบางไซด่านดักนาวาเดิน
เขาบอกชื่อสีกุกตรงด่านข้าม	เปนสามง่ามน้ำนองในคลองเขิน
ปักษาโบกปีกบินลงดินเดิน	มัจฉาเพลินผุดพล่านในคงคา
นกยางเลียบเหยียบปลานักขาหยิก	เอาปากจิกบินฮือขึ้นเวหา
กระทุงน้อยลอยทวนนาวามา	โอ้ปักษาเอ๋ยจะลอยถึงไหนไป
น่าวังฤๅจะสั่งด้วยนะนก	ให้แนบอกของพี่รู้ว่าโหยไห้
มิทันสั่งสกุณินก็บินไป	ลงจับใกล้นกตะกรุมริมวุ้มวน
ศีศะเตียนเลี่ยนโล่งหัวล้านเลื่อม	เหนียงกระเพื่อมร้องแรงแสยงขน
โอ้หัวนกนี่ก็ล้านประจานคน	เมื่อยามยลพี่ยิ่งแสนระกำทรวง
ถึงเกาะเกิดเกิดเกาะขึ้นกลางน้ำ	เหมือนเกิดกรรมเกิดราชการหลวง
จึงเกิดโศกขัดขวางขึ้นกลางทรวง	จะตักตวงไว้ก็เติบกว่าเกาะดิน
รำพึงพายตามสายกระแสเชี่ยว	ยิ่งแสนเปลี่ยวเปล่าในฤไทยถวิล
สักครู่หนึ่งก็มาถึงบางเกาะอิน	กระแสสินธุ์สายชลเปนวนวัง
อันเท็จจริงสิ่งนี้ไม่รู้แน่	ได้ยินแต่ในยุบลแต่หนหลัง
ว่าที่เกาะบางอออินเปนถิ่นวัง	กระษัตริย์ครั้งครองศรีอยุธยา
พาสนมออกมาชมคณานก	ก็เรื้อรกรั้งร้างเปนทางป่า
อันคำแจ้งกับเราแกล้งสังเกตตา	ก็เห็นน่าที่จะแน่กระแสความ
แต่เดี๋ยวนี้มีไม้ก็ตายโกร๋น	ทั้งเกิดโจรจรเข้ให้คนขาม
โอ้ฉนี้แก้วพี่เจ้ามาตาม	จะวอนถามย่านน้ำพี่ร่ำไป
ถึงเกาะพระที่ระยะสำเภาล่ม	เภตราจมอยู่ในแควกระแสไหล
ถึงเกาะเรียนโอ้เรียมยิ่งเกรียมใจ	ที่เพื่อนไปเขาก็โจทกันกลางเรือ
ว่าคุ้งน่าท่าเสือข้ามกระแส	พี่แลแลหาเสือไม่เห็นเสือ
ถ้ามีจริงก็จะวิ่งลงจากเรือ	อุทิศเนื้อให้เปนภักษ์พยัคฆา
ไม่เคยตายเขาบ่ายนาวาล่อง	เข้าในคลองตะเคียนให้โหยหา
ระยะย่านบ้านช่องในคลองมา	ล้วนภาษาพวกแขกตะนีอึง
ดูหน้าตาก็ไม่น่าจะชมชื่น	พี่แขงขืนอารมณ์ทำก้มขึง
ที่เพื่อนเราร้องหยอกมันออกอึง	จนเรือถึงปากช่องคลองตะเคียน
เห็นวัดวาอารามตามตลิ่ง	ออกแจ้งจริงเหลือจะจำในคำเขียน
พระเจดีย์ดูกลาดดาษเดียร	การเปรียญโบถกุฏิ์ชำรุดพัง
ถึงวัดธารมาใหม่ใจระย่อ	ของพระหน่อสุริย์วงศ์พระวังหลัง
อุส่าห์ทรงศรัทธามาประทัง	อารามรั้งฤๅมางามอร่ามทอง
สังเวชวัดธารมาที่อาไศรย	ถึงสร้างใหม่ชื่อยังธาระมาหมอง
เหมือนทุกข์พี่ถึงจะมีจินดาครอง	มงกุฎทองสร้อยสอิ้งมาใส่กาย
อันตัวงามยามนี้ก็ตรอมอก	แสนวิตกมาตามแควกระแสสาย
ถึงคลองสระประทุมานาวาราย	น่าใจหายเห็นศรีอยุธยา
ทั้งวังหลวงวังหลังก็รั้งรก	เห็นนกหกซ้อแซ้บนพฤกษา
ดูปราสาทราชวังเปนรังกา	ดังป่าช้าพงชัฎสงัดคน
อนิจาธานินสิ้นกระษัตริย์	เหงาสงัดเงียบไปดังไพรสณฑ์
แม้กรุงยังพรั่งพร้อมประชาชน	จะสับสนแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
มะโหรีปี่กลองจะก้องกึก	จะโครมครึกเซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ดูภาราน่าคิดอนิจจัง	ยังได้ฟังแต่เสียงสกุณา
ทั้งสองฝั่งแฝกแขมแอร่มรก	ชะตาตกสูญสิ้นพระชัณษา
แต่ปู่ย่ายายเราท่านเล่ามา	เมื่อแรกศรีอยุธยายังเจริญ
กระษัตริย์สืบสุริยวงศ์ดำรงโลกย์	ระงับโศกศุขสุดจะสรเสริญ
เราเห็นยับยังแต่รอยก็พลอยเพลิน	เสียดายเกิดมาเมื่อเกินน่าน้อยใจ
กำแพงรอบขอบคูก็ดูฦก	ไม่น่าศึกอ้ายพม่าจะมาได้
ยังให้มันข้ามเข้าเอาเวียงไชย	โอ้อย่างไรเหมือนบุรีไม่มีชาย
ฤๅธานินสิ้นเกณฑ์จึงเกิดยุค	ไพรีรุกรบได้ดังใจหมาย
เหมือนทุกวันแล้วไม่คัณนาตาย	ให้ใจหายหวั่นหวั่นถึงจันทร์ดวง
พี่ดูใจค่ายนอกออกหนักแน่น	ดังเขตรแคว้นคูขอบนครหลวง
ไม่เห็นจริงใจนางในกลางทรวง	ชายทะลวงเข้ามาบ้างจะอย่างไร
ขอเทเวศร์เขตสวรรค์ชั้นดุสิต	ดลใจมิตรอย่าให้เหมือนกับกรุงใหญ่
ให้เหมือนกรุงเราทุกวันไม่พรั่นใคร	นั่นแลใจเห็นจะครองกับน้องนาน
สุริยนเย็นสนธยาย่ำ	ประทับลำเรือเรียงเคียงขนาน
เขาเรียกวัดแม่นางปลื้มลืมรำคาญ	ใครขนานชื่อหนอได้ต่อมา
ช่างแปลงโศกให้เราปลื้มพอลืมรัก	จะรู้จักคุณจริงไม่แกล้งว่า
พลพายนายไพร่บรรดามา	หุงเข้าหาฟืนใส่ก่อไฟฮือ
พี่ตันอกตกยากจากสถาน	เห็นอาหารหวนทอดใจใหญ่หือ
ค่อยขืนเคี้ยวข้าวคำสักกำมือ	พอกลืนครือคอแค้นดังขวากคม
จะเจือน้ำซ้ำแสบในทรวงเสียว	ที่เค็มเปรี้ยวกล้ำกลืนก็ขื่นขม
กินประทับแต่พอรับกับโรคลม	ครั้นค่ำพรมน้ำค้างอยู่พร่างพราย
ก็แรมรอนนอนวัดแม่นางปลื้ม	พี่ไม่ลืมอาไลยให้ใจหาย
ทั้งไพร่นายนอนกลาดบนหาดทราย	พงศ์นารายน์นรินทร์วงศ์ที่ทรงญาณ
บรรธมเรือพระที่นั่งบังวิสูตร	เขารวบรูดรอบดีทั้งสี่ด้าน
ครั้นรุ่งเช้าราวโมงหนึ่งนานนาน	จัดแจงม่านให้เคลื่อนนาวาคลา
เข้าลำคลองหัวรอตอระดะ	เกะกะรอร้างทางพม่า
เห็นรอหักเหมือนหนึ่งรักพี่รอรา	แต่รอท่ารั้งทุกข์มาตามทาง
พอเลี้ยวแหลมถึงท่าศาลาเกวียน	ตลิ่งเตียนแลโล่งดังคนถาง
พี่ตั้งตาหาเกวียนสองข้างทาง	หมายจะจ้างบรรทุกไปท่าเรือ
แต่ทุกข์รักก็เห็นหนักถนัดอก	ถึงสักหกเจ็ดเกวียนก็เจียนเหลือ
แต่โศกรักมาจนหนักในลำเรือ	เฝ้าเติมเจือไปทุกคุ้งรำคาญครัน
ถึงบ่อโพงถ้ามีโพงจะผาศุก	จะโพงทุกข์เสียให้สิ้นที่โศกศัลย์
นี่แลแลก็เห็นแต่ตลิ่งชัน	ถึงปากจั่นตะละเตือนให้ตรอมใจ
โอ้นามน้องฤๅมาพ้องกับชื่อบ้าน	ลืมรำคาญแล้วมานึกรำฦกได้
ถึงบางระกำโอ้กรรมระยำใจ	เคราะห์กะไรจึงมาร้ายไม่วายเลย
ระกำกายมาถึงท้ายระกำบ้าน	ระกำย่านนี่ก็ยาวนะอกเอ๋ย
โอ้คนผู้เขาช่างอยู่อย่างไรเลย	ฤๅอยู่เคยความระกำทุกค่ำคืน
ถึงคุ้งแคว้นแดนพระนครหลวง	ยิ่งโศกทรวงเสียใจให้สอื้น
โอ้อกเอ๋ยยังจะไปอิกหลายคืน	กว่าจะชื่นแทบช้ำระกำกาย
ถึงแม่ลาเมื่อเรามาก็ลาแม่	แม่จะแลแลหาไม่เห็นหาย
จะถามข่าวเช้าเย็นไม่เว้นวาย	แต่เจ้าสายสุดใจมิได้มา
ถึงอรัญญิกยามแดดแผดพยับ	เสโทซับซาบโทมนัศา
ถึงตะเคียนด้วนด่วนรีบนาวามา	ถึงศาลาลอยแลลิงโลดใจ
เงื้อมตลิ่งงิ้วงามตระหง่านยอด	ระกะกอดเกะกะกิ่งไสว
พยุยวบกิ่งเยือกเขยื้อนใบ	ถึงวังตะไลเห็นบ้านละลานแล
ถึงบ้านขวางที่ทางนาวาจอด	เรือตลอดแลหลามตามกระแส
ถึงท่าเรือเรือยัดกันอัดแอ	ดูจอแจจอดริมตลิ่งชุม
ที่น่าท่ารารับประทับหยุด	อุดตลุดขนของขึ้นกองสุม
เสบียงใครใครนั่งระวังคุม	พร้อมชุมนุมแน่นน่าศาลารี
ฝ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ทรงศิกขา	ขึ้นศาลาโสรจสรงวารีศรี
ข้างพวกเราเฮฮาลงวารี	แต่โดยดีใจตนด้วยพ้นพาย
อุระเรียมเกรียมตรมอารมณ์ร้อน	ระอาอ่อนอกใจมิใคร่หาย
แลตลิ่งวิงหน้าในตาพราย	หัวไหล่ตายตึงยอกตลอดตัว
ได้พึ่งเพื่อนเหมือนญาติเมื่อยามเข็ญ	เขานวดเคล้นให้บ้างก็ยังชั่ว
พระอาทิตย์มืดมิดเข้าเมฆมัว	ฟ้าสลัวแดดดับพยับไพร
กองคเชนทร์เกณฑ์ช้างยี่สิบเชือก	มาจัดเลือกกองหมอขึ้นคอไส
ที่เดินดีขี่กูบไม่แกว่งไกว	วิสูตรใส่สองข้างเปนช้างทรง
แล้วผ่อนเกณฑ์กองช้างไว้กลางทุ่ง	เวลารุ่งจะเสด็จขึ้นไพรระหง
ที่สี่เวรเกณฑ์กันไว้ล้อมวง	พระจอมพงศ์อิศยมบรรธมพลัน
อันพวกเราเหล่าเสวกามาตย์	เหนื่อยอนาถนิทราดังอาสัญ
แสนวิตกอกพี่นี้ผูกพัน	ให้หวั่นหวั่นเวทนาด้วยอาวรณ์
สดับเสียงสัปรุษที่หยุดพัก	เขาร้องสักรวาอึงทั้งครึ่งท่อน
บ้างชมป่าช้าปี่ทีลคร	ถึงสบกลอนที่จะรู้ก็สู้เมิน
เฝ้าแหงนดูดวงแขชะแง้ภักตร์	เห็นจันทร์ชักรถร่อนเวหาเหิน
ดูดวงเดือนเหมือนชื่อรื้อพะเอิญ	ระกำเกินที่จะเก็บประกอบกลอน
จนไก่เถื่อนเตือนขันสนั่นแจ้ว	ดุเหว่าแว่วหวาดหมายว่าสายสมร
แสงเดือนแอร่มแจ่มอัมพร	กองกุญชรผูกช้างมายืนเรียง
บรรดาเพื่อนเตือนตื่นขึ้นเซ็งแซ่	บ้างจอแจจัดการประสานเสียง
บ้างม้วนเสื่อมัดกระสอบหอบเสบียง	บ้างถุ้งเถียงชิงสัปประคับกัน
บ้างขึ้นบนขนส่งคนข้างล่าง	เสียงโฉ่งฉ่างชามแตกกระแทกขัน
จนคนบนสัปประคับรับไม่ทัน	หม้อข้าวขันตกแตกกระจายราย
ย่ามกระสอบกรอบแกรบกระไกรกริก	กลักพริกพลิกแพลงตะแคงหงาย
กะโปเลเชือกร้อยขึ้นห้อยท้าย	เมื่อยามร้ายดูงามกว่าชามดิน
สงสารนางชาวในที่ไปด้วย	ทั้งโถถ้วยเครื่องแต่งแป้งขมิ้น
หวีกระจกตกแตกกระจายดิน	เจ้าของผินหน้าหาน้ำตาคลอ
จะปีนขึ้นกูบช้างไม่กางขา	แต่โดยผ้ากรีดกรอมทำซอมซ่อ
มือตะกายสายรัดสคนคอ	เห็นช้างงองวงหนีดก็หวีดอึง
แต่ปีนไพล่เหนี่ยวพลัดสุหรัดขาด	สองมือพลาดพลัดขว้ำลงต้ำผึง
กรมการบ้านป่าเขาฮาอึง	ทำโกรธขึ้งเรียกพวกผู้ชายเร็ว
บ้างขึ้นช้างพลางฉวยข้อมือฉุด	ดังอุณรุทจับกินรที่ในเหว
ไม่นึกอายอัปรมาณเปนการเร็ว	บ้างโอบเอวอุ้มนางขึ้นช้างพัง
สุรแสงแจ่มแจ้งอร่ามโลกย์	บริโภคอิ่มเอิบอารมณ์หวัง
ขัติยวงศ์ทรงช้างกูบบัลลังก์	รับสั่งสั่งสารถีให้ไสเดิน
จากศาลาท่าเรือเข้าทิวทุ่ง	เปนฝุ่นฟุ้งนภางค์ในทางเขิน
กูบกระโดกโยกอย่างทุกย่างเดิน	ขะเยื่อนเยินยอบเยือกยะยวบกาย
ทั้งสองข้างท่านวางเปนช้างดั้ง	ระยะหลังมหาดเล็กนั้นเหลือหลาย
แต่ตัวพี่นี้จำเภาะเปนเคราะห์ร้าย	ต้องขึ้นพลายนำทางช้างน้ำมัน
เพื่อนเขาแกล้งตบมือกระพือผัด	ช้างสบัดบุกไปในไพรสัณฑ์
ผงะหงายคนท้ายเขาคว้าทัน	โอ้แม่จันเจียนจะไม่เห็นใจจริง
นึกจะโจนจากช้างลงกลางเถื่อน	แล้วอายเพื่อนเขาจะเย้ยว่าใจหญิง
แต่ตึงเศียรเวียนหน้าในตาวิง	เอาคอพิงพาดตักมาตามทาง
ถึงชายป่าน่าประโคนรำคาญคิด	ถึงมิ่งมิตรแล้วให้หมองอารมณ์หมาง
จนพ้นทุ่งมุ่งตรงเข้าดงยาง	ไม่สล้างลู่ล้มระทมทับ
รุกขชาติดาษดูระดะป่า	สกุณาจอแจประจำจับ
ดุเหว่าแว่วหวาดไหวฤไทยวับ	จะแลกลับหลังเหลียวยิ่งเปลี่ยวใจ
ทั้งสองข้างทางเดินก็รกระ	ระเกะกะพาดพันเถาวัลไสว
จักรจั่นแซ่เสียงเรไรไพร	ในจิตรใจระทดท้อระย่อเย็น
ถึงบางโขมดมีธารตะพานช้าง	บรรลุทางครบร้อยห้าสิบเส้น
มีโพธิ์พุ่มชุ่มชื่นระรื่นเย็น	ไม่ว่างเว้นสัปรุษเขาหยุดเรียง
บ้างขายของสองข้างตามทางป่า	จำนรรจาจอแจออกแซ่เสียง
พี่แกล้งไสให้คชสารเคียง	เห็นของเรียงอยู่บนร้านทั้งหวานคาว
แต่น้ำยานั้นเขาว่ากิ้งกือกุ้ง	เห็นชาวกรุงกินกลุ้มทั้งหนุ่มสาว
พี่คลื่นไส้ไสช้างให้ย่างยาว	มาตามราวมรคาพนาวัน
ลมกระพือฮือหอบผงคลีหวน	ปักษาครวญเพรียกพฤกษไพรสัณฑ์
ดุเหว่าแว่วแจ้วจับน้ำใจครัน	ไก่เถื่อนขันขานเขาชะวาคู
ประจวบจนถึงตำบลบ่อโศก	ยามวิโยคออกชื่อก็ครืหู
ถึงจะไม่รู้จักไม่รักรู้	แต่เพลินดูไปที่บ่อยังท้อใจ
ระยะเดินเถินทางมากลางป่า	สองร้อยห้าสิบเส้นถึงสระใหญ่
พอได้กึ่งมรคาพนาไลย	พี่รีบไสช้างเดินโดยลำลอง
มาลับท่อบ่อโศกจนสุดเหลียว	ยังเสียวเสียวโศกกายไม่วายหมอง
ถึงหนองคณฑีมีสระละหานนอง	เปนเปือกกรองแต่ล้วนหญ้าคงคาดำ
อันริมรอบขอบหนองทั้งสองข้าง	รอยตีนช้างฦกลุ่มหลุ่มถลำ
โอ้น้ำใจในอุราที่ทาระกรรม	เหมือนน้ำดำอยู่ในหนองเปนฟองคราม
พี่ยลน้ำช้ำใจแล้วไสช้าง	มาตามทางทิวป่าพนาหนาม
กำหนดนับมรคาพยายาม	ก็ได้สามร้อยเส้นห้าปลาย
โอ้ทางไกลไปเปลืองเหมือนเรื่องว่า	แต่โศกข้านี่กะไรมิใคร่หาย
จะแลขวาป่าเขียวยังเปลี่ยวกาย	จะแลซ้ายเห็นแต่โขดภูเขาเคียง
กับหมู่ไม้ไกรกรวยกันเกรากร่าง	พยอมยางตาพยัคฆ์พยุงเหียง
ข่อยมะขามตามทางสล้างเรียง	นกเขาเคียงคู่คูประสานคำ
โอ้นกคู่ดูน่าจะผาศุก	พี่นี้ทุกข์เพราะจำจากเจ้างามขำ
เห็นนกหนึ่งจับนิ่งกิ่งระกำ	โอ้นกน้อยเห็นจะจำจากตัวเมีย
ถ้านกผู้ดูเหมือนหัวอกพี่	แสนทวีเวทนาประดาเสีย
นิจาเอ๋ยถ้าเปนอกนกตัวเมีย	จะละเหี่ยหาผัวอยู่ตัวเดียว
พี่เห็นนกแล้ววิตกถึงน้องน้อย	จะครวญคอยนับวันกระสันเสียว
ไม่เห็นพี่ก็จะโหยอยู่โดยเดียว	พี่ก็เปลี่ยวเปล่ากายซังตายมา
ถึงศาลาอาไศรยเจ้าสามเณร	ในบริเวณอึกกระทึกด้วยพฤกษา
ที่ป่าพานขยาดพยัคฆา	จะไปมาใครไม่อาจประมาทเมิน
ยามระงิดพี่ไม่คิดว่าเสือร้าย	เขม้นหมายมุ่งลำเนาภูเขาเขิน
ได้สี่ร้อยทางจรไม่หย่อนเกิน	เขารีบเดินการด่วนจะจวนเพน
ช้างที่นั่งก็รับสั่งให้รีบไส	จนเหงื่อไหลหน้าแดงดังแสงเสน
ถึงสระยอรอช้างเสวยเพน	จนกองเกณฑ์เดินทางมาตามทัน
พี่แวะเข้าเขาตกคอยนำเสด็จ	ดูเทเวศร์อารักษ์นรังสรรค์
เอาเทียนจุดบูชาแก่เทวัญ	ให้ป้องกันอันตรายในราวไพร
เห็นเขาตกเขาแตกมาตกฦก	อนาถนึกแล้วก็น่าน้ำตาไหล
พี่ตกยากจากนางมากลางไพร	วิตกใจตกมาถึงคีรี
รำจวนจิตรคิดไปน่าใจหาย	ไม่เว้นวายความเทวศสวาสดิ์ศรี
จึงเลยลาอารักษ์ริมคีรี	จงศุขีเถิดนะข้าขอลาจร
ถึงสระยอพอได้เวลาเสด็จ	ก็ตามเสร็จแวดล้อมพร้อมสลอน
กำดัดแดดแผดเที่ยงทินกร	รีบกุญชรช้างที่นั่งขนัดตาม
บ่ายประมาณโมงหนึ่งพอถึงวัด	ออกแออัดผู้คนอยู่ล้นหลาม
ลงหยุดปลงไอยราริมอาราม	สมภารตามเชิญเสด็จให้คลาไคล
ขึ้นกุฎีฝากระดานสำราญรื่น	ก็ครึกครื้นครอบครัวเข้าอาไศรย
ทั้งไพร่นายรายเรียงกันเรียดไป	ตัดใบไม้มุงเหมือนหลังคาบัง
ประจวบจนสุริยนเย็นพยับ	ไม่ได้ศัพท์เซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ปี่ระนาดฆ้องกลองประโคมดัง	ระฆังหงั่งหงั่งหง่างลงครางครึม
มโหรีปี่ไฉนจับใจแจ้ว	วิเวกแว่วกลองโยนตะโพนกระหึม
ทุกที่ทับสัปรุษก็พูดพึม	รุกขาครึ้มครอบแสงพระจันทร
เสนาะเสียงเทศนาปุจฉาถาม	ในสนามเสียงสนั่นเนินสิงขร
เปนวันบรรณรสีระวีวร	พระจันทรทรงกลดรจนา
ไฟตะเกียงเรียงรอบพระมณฑป	กระจ่างจบจันทร์แจ่มแอร่มผา
ดอกไม้พุ่มจุดงามอร่ามตา	จับศิลาแลเลื่อมเปนหลายลาย
พระจันทร์ส่องต้องยอดมณฑปสุก	ในน่ามุขเงางามอร่ามฉาย
นกบินกรวดพรวดพราดประกายพราย	พลุกระจายช่อช่วงดังดวงเดือน
ดอกไม้ร้องป้องปีบสนั่นป่า	ในแหล่งหล้าใครไม่มีเสมอเหมือน
แต่คนเดินพัลวันออกฟั่นเฟือน	จนจันทร์เคลื่อนรถคล้อยลับเมฆา
สงัดเสียงคนดังระฆังเงียบ	เย็นระเยียบยามนอนริมเนินผา
เมื่อยามแกนแสนทุเรศเวทนา	ต้องไสยาอยู่กลางน้ำค้างพราว
ทั้งต้องน้ำอำมฤกเมื่อดึกเงียบ	แสนยะเยียบเนื้อเย็นเปนเหน็บหนาว
ทั้งหนาวลมหนาวพรมน้ำค้างพราว	ไหนจะหนาวซากผาศิลาเย็น
โอ้หนาวอื่นพอขืนอารมณ์ได้	แต่หนาวใจยากแค้นนี้แสนเข็ญ
ทั้งหนาวนอนไกลนุชสุดจะเย็น	ใครปะเปนเหมือนหนึ่งข้าจะว่าจริง
ถึงผ้าผ่อนซ้อนห่มเปนไหนไหน	ไม่อุ่นใจเหมือนกอดแม่ยอดหญิง
แต่ตรอมใจไสยาศน์หวาดประวิง	จนไก่ชิงกันขันกระชั้นยาม
ได้เพลินอุ่นฉุนเคลิ้มสติหลับ	ก็ฝันยับไปด้วยรักไม่พักถาม
ในนิมิตรว่าได้ชิดพงางาม	เหมือนเมื่อยามยังสำราญอยู่บ้านน้อง
สบายนิดหนึ่งที่ฝันก็พลันรุ่ง	ตื่นสดุ้งเขาประดังระฆังก้อง
พอลืมตาก็ผวาคว้าประคอง	ไม่พบน้องสุดแค้นแสนรำคาญ
จนแจ่มแจ้งแสงสายไม่วายโศก	บริโภคโภชนากระยาหาร
แล้วเลือกธูปเทียนจัดไปนมัสการ	เข้าในลานแลเลื่อมละอองทราย
มีร่มโพธิ์รุกขังเปนรังรื่น	พิกุลชื่นช่อบังพระสุริฉาย
แสนระโหโอฬาน่าสบาย	ทั้งหญิงชายกลาดกลุ้มประชุมกัน
ทวาราที่ตรงน่าบันไดนาค	มีรูปรากษษสองอสูรขยัน
แสยะแยกโอษฐ์อ้าสองตามัน	ยืนยิงฟันแยกเขี้ยวอยู่อย่างเปน
บันไดนาคนาคในบันไดนั้น	ดูผกผันเพียงจะเลื้อยออกโลดเล่น
ขย้ำเขี้ยวขบปากเหมือนนาคเปน	ตาเขม้นมองมุ่งสดุ้งกาย
มีต้นกำมพฤกษ์ทานในลานวัด	ลูกหมากยัดเงินทิ้งอุทิศถวาย
คนประชุมกลุ้มชิงทั้งหญิงชาย	บ้างกอบปรายเบี้ยโปรยอยู่โกรยกราว
ทิศประจิมริมฐานมณฑปนั้น	มีดาบศรูปปั้นยิงฟันขาว
นุ่งหนังพยัคฆาชฎายาว	ครังเคราคราวหนวดแซมสองแก้มคาง
ชั้นบันไดจะขึ้นไปมณฑปนั้น	สิงโตตันสองตัวกระหนาบข้าง
ดูผาดเผ่นเหมือนจะเต้นไปตามทาง	พี่ชมพลางขึ้นบนบันไดพลัน
ทั้งสาวหนุ่มเข้าประชุมกันแออัด	ประนมหัดถ์ทักษิณเกษมสันต์
แต่เวียนเดินเพลินชมมาตามกัน	ตามช่องชั้นกำแพงแก้วอันแพรวพราย
ทั้งซุ้มเสามณฑปกระจกแจ่ม	กระจังแซมปลายเสาเปนบัวหงาย
มีดอกจันทน์ก้านแย่งสลับลาย	กลางกระจายดอกจอกประจำทำ
พื้นผนังหลังบัวที่ฐานบัตร	เปนครุธอัดยืนเหยียบภุชงค์ขยำ
หยิกขยุ้มกุมวาสุกรีกำ	กินรรำรายเทพประนมกร
ใบระกาหน้าบันบนชั้นมุข	สุวรรณสุกเลื่อมแก้วประภัศร
ดูยอดเยี่ยมเทียมยอดยุคุนธร	กระจังซ้อนแซมใบระกาบัง
นาคสดุ้งรุงรังกระดึงห้อย	ใบโพร้อยระเรงอยู่เหง่งหงั่ง
เสียงประสานกังสดาลกระดึงดัง	วิเวกวังเวงในหัวใจครัน
บานทวารลานแลล้วนลายมุก	น่าสนุกในกระหนกดูผกผัน
เปนนาคครุธยุดเหนี่ยวในเครือวัล	รูปยักษ์ยันยืนกอดกระบองกุม
สิงโตอัดกัดก้านกระหนกเกี่ยว	เทพเหนี่ยวเครือกระหวัดหัดถ์ขยุ้ม
ชมภูพาลกอดก้านกระหนกรุม	สุครีพกุมขรรค์เงื้อในเครือวง
รูปนารายน์ทรงขี่ครุธาเหิร	พรหมเจริญเสด็จยังบัลลังก์หงษ์
รูปอมรกรกำพระธำมรงค์	เสด็จทรงคชสารในบานบัง
ผนังในกุฎีทั้งสี่ด้าน	โอฬ่าฬารทองทาฝาผนัง
จำเภาะมีสี่ด้านทวารบัง	ที่พื้นนั่งดาดด้วยแผ่นเงินงาม
มณฑปน้อยสวมรอยพระบาทนั้น	ล้วนสุวรรณ์แจ่มแจ้งแสงอร่าม
เพดานดาดลาดล้วนกระจกงาม	พระเพลิงพลามพร่างพร่างสว่างพราย
ตาข่ายแก้วปักกรองเปนกรวยห้อย	ระย้าย้อยแวววามอร่ามฉาย
หอมควันธูปเทียนตระหลบอยู่อบอาย	ฟุ้งกระจายรื่นรื่นทั้งห้องทอง
พี่เข้าเคียงเบื้องขวาฝ่าพระบาท	อภิวาทหัดถ์ประนังขึ้นทั้งสอง
กราบกราบแล้วก็ตรึกรำฦกปอง	เดชะกองกุศลที่ตนทำ
มาคำรบพบพุทธบาทแล้ว	ขอคุณแก้วสามประการช่วยอุปถัมภ์
ฉันเกิดมาชาตินี้นี้มีกรรม	แสนระยำยุบยับด้วยอับจน
ได้เคืองแค้นแสนยากลำบากบอบ	ไม่สมประกอบทรัพย์สินก็ขัดสน
แม้นกลับชาติเกิดใหม่เปนกายคน	ชื่อว่าจนแล้วจงจากกำจัดไกล
สัตรีหึงหนึ่งแพสยาหญิง	ทั้งสองสิ่งอย่าได้ชิดพิศมัย
สันชาติชายทรชนที่คนใด	ให้หลีกไกลร้อยโยชน์อย่าร่วมทาง
ถ้ารักใครขอให้ได้คนนั้นด้วย	บุญจงช่วยปฏิบัติอย่าขัดขวาง
อย่ารู้มีโรคาในสารพางค์	ทั้งรูปร่างขอให้ราวกับองค์อินทร์
หนึ่งบิดรมารดาคณาญาติ	ให้ผุดผาดผาศุกเปนนิจสิน
ความระยำคำใดอย่าได้ยิน	ให้สุดสิ้นสูญหายละลายเอง
ทั้งหวายตรวนล้วนเครื่องที่ลำบาก	ให้ปราศจากทั้งคนเขาข่มเหง
ใครปองร้ายขอให้กายมันเปนเอง	ให้ครื้นเครงเกียรติยศปรากฎครัน
อธิฐานแล้วก็ลาฝ่าพระบาท	เที่ยวประพาศในพนมพนาสัณฑ์
ขึ้นเขาโพธิ์ลังกาศีลาชัน	มีสำคัญรุกขโพธิ์ลังกาเรียง
ศาลารีมีทั้งระฆังห้อย	เขาตีบ่อยไปยังค่ำไม่ขาดเสียง
ดงลั่นทมร่มรอบคีรีเรียง	มีกุฎิ์เคียงอยู่บนเขาเปนหลั่นกัน
มีชวากคูหาศิลาหุบ	ในถ้ำมีพุทธรูปนรังสรรค์
แต่คนนมัสการขนานกัน	บนเขานั้นแจ้งจริงทั้งหญิงชาย
เจ้าเณรน้อยเสด็จมาดูน่ารัก	พระกลดหักทองขวางกางถวาย
พี่เหลียวพบหลบตกลงเจียนตาย	กรตะกายกลิ้งก้อนศิลาตาม
เปนบุญจริงจับกิ่งสะแกได้	ในจิตรใจยอกเจ็บดังเหน็บหนาม
กำลังอายก็ซังตายพยายาม	ลงเลียบตามตีนเขาลำเนาไพร
พบพวกนางเข้าที่หว่างชวากผา	เขาแกล้งว่าเยาะเย้ยเฉลยไข
พี่แกล้งเฉยเลยแลดูอื่นไป	ให้เจ็บใจจำนิ่งดำเนินมา
ถึงเขาขาดพี่ถามถึงนามเขา	ผู้ใหญ่เล่ามาให้ฟังที่กังขา
ว่าเดิมรถทศกรรฐ์เจ้าลงกา	ลักษีดาโฉมฉายมาท้ายรถ
หนีพระรามกลัวจะตามมารุกรบ	กงกระทบเขากระจายทลายหมด
ศิลาแตกแหลกลงด้วยกงรถ	จึงปรากฎตั้งนามมาตามกัน
พี่พูดพูดเขาขาดแล้วหวาดจิตร	พี่ขาดมิตรมาไกลถึงไพรสัณฑ์
นึกเฉลียวเสียวทรวงถึงดวงจันทร์	จะขาดกันเสียเหมือนเขาพี่เศร้าใจ
แล้วย่องเหยียบเลียบเนินลงเดินล่าง	ตามแถวทางหิมวาพฤกษาไสว
เห็นพุ่มพวงบุบผายิ่งอาไลย	สลดใจขุกคิดถึงคู่เคียง
ไม้แก้วกางกิ่งพิงกับกิ่งเกด	ฝูงโนเรศขันขานประสานเสียง
น้ำตาคลอท้ออกเห็นนกเรียง	เหมือนเรียมเคียงร่วมคู่เมื่ออยู่เรือน
ระกำป่ากาหลงกะลิงจับ	ระกำกับเราระกำก็จำเหมือน
เห็นไม้จันทน์พี่ยิ่งฟั่นอารมณ์เฟือน	เหมือนจันทน์เตือนใจตัวให้ตรอมใจ
โอ้นามไม้ฤๅมาต้องกับน้องพี่	ขณะนี้นึกน่าน้ำตาไหล
เจ้าอยู่เรือนชื่อเชือนมาอยู่ไพร	เหมือนเตือนใจให้พี่ทุกข์ทุกย่างเดิน
มาถึงเชิงคีรีที่มีถ้ำ	ศิลาง้ำเงื้อมแหงนเปนแผ่นเผิน
ไม้รวกรอบขอบเขาลำเนาเนิน	พิศเพลินพฤกษาบรรดามี
อันชื่อถ้ำแต่บุรำบุราณเรียก	ชื่อสำเหนียกถ้ำประทุนคิรีศรี
สำคัญปากคูหาศาลามี	ชวนสัตรีเข้าถ้ำทั้งหกคน
เที่ยวชมห้องปล่องหินเปนภู่ห้อย	มีน้ำย้อยหยาดหยัดอย่างเม็ดฝน
พอเทียนดับลับแลไม่เห็นคน	ผู้หญิงปนเดินปะปะทะชาย
เสียงร้องกรีดหวีดก้องในห้องถ้ำ	ชายขยำหยอกแย่งผู้หญิงหวาย
ใครกอดแม่แปรกอกแตกตาย	ใครปาดป้ายด้วยมินหม้อเหมือนแมวคราว
ครั้นออกจากคูหาเห็นหน้าเพื่อน	มันมอมเปื้อนแปลกหน้าก็ฮาฉาว
บ้างถูกเล็บเจ็บแขนเปนริ้วยาว	ก็โห่กราวกรูเกรียวไปเที่ยวดง
ถึงถ้ำหนึ่งชื่อถ้ำกินรนั้น	สะพรั่งพรรณพฤกษาป่าระหง
ดูคูหาก็เห็นน่ากินรลง	เปนเวิ้งวงฦกแลตลอดดิน
พาดพะองจึงจะลงไปเล่นได้	เปนเหวใหญ่ลองโยนด้วยก้อนหิน
เสียงโก้งก้างก้องกึงไม่ถึงดิน	กว่าจะสิ้นเสียงผาเปนช้านาน
พี่กลัวตายชายชวนไปชมอื่น	ร่มระรื่นรุกขาขึ้นขนาน
ถึงบ่อหนึ่งมีน้ำคำบุราณ	ว่าบ่อพรานล้างเนื้อที่ในไพร
พิเคราะห์น้ำสมคำบุราณกล่าว	ยังมีคาวเหม็นหืนจนคลื่นไส้
ถนอมหอมกลิ่นนุชเปนสุดใจ	โอ้เปนไรจึงไม่ติดอุรามา
น่าฉงนจนใจสงไสยจ้าน	ด้วยรอยพรานจาฤกอยู่กับผา
แต่กล่าวไว้ว่าพรานไล่มฤคา	รอยตีนหมาก็ยังมีสำคัญครัน
บนยอดเขามีสองสุนักขา	สังเกตตาก็พิกลเหมือนคนขัน
ทั้งคอคางหางหูขึ้นชูชัน	สี่เท้ายันเหยียบยอดคีรีเรียง
เช่นนี้เจ้าสาวภาคย์มาตามพี่	จะถามจี้ไปทุกสิ่งไม่ขาดเสียง
พี่จะทำเฉยเมินเข้าเดินเรียง	ประคองเคียงให้เจ้าค้อนชอ้อนชม
นี่นึกนึกแล้วก็น่าน้ำตาตก	เพราะแนบอกมิได้มาเปนสองสม
ขืนสนุกไปทั้งทุกข์ระทมตรม	ซังตายชมไปทั้งช้ำระกำทรวง
ถึงคูหาชื่อชาลวันถ้ำ	วิไลยล้ำไปทุกเหลี่ยมภูเขาหลวง
ศิลาแลแวววาวดังดาวดวง	เปนเมฆม่วงมรกฎทับทิมแดง
สมมุติแลแง่หินชง้อนหุบ	เปนที่รูปสิงสัตว์เข้าเฟี้ยมแฝง
กระต่ายเหมือนกระต่ายป่าสองตาแดง	ที่ลางแห่งพิศแลเห็นแต่ตัว
ที่ลางแห่งแกล้งพิศประดิฐต่อ	เห็นแต่คอบ้างก็เห็นแต่เพียงหัว
ที่แผ่นเผินเนินผานั้นน่ากลัว	ดูเงื้อมตัวเหมือนจะพังลงทับตาย
เทียนสว่างกลางห้องคูหาแจ่ม	ศิลาแวมวาววามอร่ามฉาย
พี่ชมแล้วให้ตรมระบมกาย	ด้วยเจ้าสายสุดใจมิได้มา
แล้วชักเชือนชวนเพื่อนให้กลับหลัง	ที่อื่นยังมีอยู่หลายคูหา
จะแต่งเล่นก็ที่เห็นกับไนยนา	ด้วยเวลาสุริยนก็พ้นเย็น
จะกลับหลังยังพระพุทธบาท	เหนื่อยอนาถอกใจมิใช่เล่น
ครั้นค่ำนอนตะละตายทั้งกายเย็น	ครั้นเช้าเปนก็เที่ยวไปตามทาง
เขม้นเมินว่าจะเดินไปหินดาษ	ลัดตลาดแลตลอดคนสล้าง
เห็นขนเม่นพี่ยังหมายเสียดายนาง	เจ้าเคยสางสอยเส้นกระเด็นราย
สารพรรณกันไภยลูกนาคพช	เครื่องโอสถชาวป่าเขามาขาย
ลักกระจั่นวัลเปรียงแก่นปรูลาย	เปนยาหายโรคไภยที่ในตัว
หัวล้านลูกละเบี้ยดูเสียหน้า	ลูกขี้ข้าอะไรล้านประจานหัว
ใครล้านจ้อนควรเจียมเสงี่ยมตัว	มันสิบหัวสิบเบี้ยออกเรี่ยทาง
พี่แกล้งเมินเดินมาข้างบ่อโพง	เห็นท่าเลี่ยนเตียนโล่งเปนทางถาง
พิศพนมชมเพลินแล้วเดินพลาง	ถึงระหว่างแนวน้ำที่ลำธาร
กระแสสินธุ์หินดาษสอาดเอี่ยม	วารีเปี่ยมปริ่มไหลในละหาน
เห็นหญิงชายว่ายคล่ำในลำธาร	เสียงประสานสรวลสันต์สนั่นอึง
เห็นชีต้นปนประสกสีกากลุ้ม	โถมกระทุ่มฟองฟุ้งอยู่ผลุงผึง
พี่หลีกเลียบไปให้พ้นที่คนอึง	กระทั่งถึงธารเกษมค่อยส่างใจ
ต้นโศกทอดยอดขวางออกกลางห้วย	พี่ก็ช่วยผูกชิงช้าให้อาไศรย
พวกผู้หญิงชิงขึ้นให้ช้าไกว	สนุกใจร้องเตือนให้เพื่อนโยน
ดูทำนองนางในไกวชิงช้า	ดังสีดาผูกคอที่โรงโขน
เถาวัลเปราะเคราะห์ร้ายพอสายโยน	ก็ขาดโหนลงในน้ำเสียงต้ำโครม
ผ้าห่มเปลื้องเครื่องเล่นอล่างฉ่าง	ทั้งสองข้างผู้คนเขาฮาโหม
พี่แลลานธารหลวงเพียงทรวงโทรม	ให้แสนโทมนัศทัศนา
คำขนานธารเกษมก็สมชื่อ	สนุกคือเรื่องอิเหนาเสนหา
เมื่อใช้บนเล่นชลธารา	อันเรื่องว่ากับเราเห็นก็เช่นกัน
ประดับด้วยก้อนแก้วปัทมราศ	สดสอาดทาเขียวก็เขียวขัน
มัจฉาว่ายรายเรียงมาเคียงกัน	แล้วมีพรรณบุบผาก็น่าชม
หล่นลงกลาดดาษเกลื่อนที่กลางน้ำ	ถึงใจช้ำก็ค่อยชื่นอารมณ์สม
ทั้งหญิงชายชิงชวนกันเก็บชม	แสนภิรมย์เบิกบานสำราญเรียง
แต่หนุ่มสาวคราวเรานี้นับร้อย	ลงเล่นลอยกลางธารประสานเสียง
ล้วนจับคู่ชู้ชายชม้ายเมียง	ที่คู่ใครใครเคียงประคองกัน
แสนสนุกจะมาทุกข์อยู่เพียงพี่	ยิ่งทวีความวิโยคให้โศกศัลย์
เห็นคู่รักเขาสมัคสมานกัน	คิดถึงวันเมื่อมาดสวาดิ์นาง
แต่วอนเวียนเจียนวายชีวิตพี่	จึงได้ศรีเสาวภาคมาแนบข้าง
เจ้าเคืองขัดตัดสวาดิ์ขาดระวาง	จนแรมร้างออกมาราวอรัญวา
ครั้งอิเหนาสุริวงศ์อันทรงกฤช	พระทรงฤทธิ์แรมร้างจินตหรา
พระสุธนร้างห่างมโนรา	พระรามร้างแรมสีดาพระไทยตรอม
องค์พระเพ็ชรปาณีท้าวตรีเนตร	เสียพระเวทผูกทวารกรุงพาลถนอม
สุจิตราลาตายไม่วายตรอม	ล้วนเจิมจอมธรณีทั้งสี่องค์
แสนสุขุมรุ่มร้อนด้วยร้างรัก	ยังไม่หนักเหมือนพี่โศกสุดประสงค์
ไม่ถึงเดือนเพื่อนรักเขาทักทรง	ว่าซูบลงกว่าก่อนเปนค่อนกาย
พี่แกล้งเฉยเลยชมชลาสินธุ์	ในที่ถิ่นธารเกษมกระแสสาย
แต่เพลินชมอยู่นั้นตวันชาย	ก็กลับหมายมุ่งมายังอาราม
ถึงพบเพื่อนที่รู้จักเคยรักใคร่	ก็เฉยไปเสียมิได้จะทักถาม
แต่คอยฟังเทวราชประภาษความ	เมื่อไรจะคืนอารามวัดระฆัง
พี่จะได้ทูลลาไปหาเจ้า	เปนทุกข์เท่านี้แลน้องไม่วายหลัง
พอแรมค่ำหนึ่งวันนั้นท่านพระคลัง	หาบุญยังไปฉลองศาลาไลย
มีลครผู้คนอลหม่าน	กรับประสานสวบสวบส่งเสียงใส
สุวรรณหงษ์ทรงว่าวแต่เช้าไป	พี่เลี้ยงใส่หอกยนต์ไว้บนแกล
ตวันบ่ายเข้าห้องก็ต้องหอก	ชาวบ้านนอกตกใจร้องไห้แส้
บ้างฮาครืนยืนยัดอยู่อัดแอ	บ้างจอแจสุรเสียงที่เถียงกัน
ลครหยุดอุตลุดด้วยมวยปล้ำ	ยืนประจำหมายสู้เปนคู่ขัน
มงคลใส่สวมหัวไม่กลัวกัน	ตั้งประจันจดจับกระหยับมือ
ตีเข่าปับรับโบกสองมือปิด	ประจบติดเตะผางหมัดคว่างหวื
กระหวัดหวิดหวิวผวาเสียงฮาฮือ	คนดูอื้อเออเอาสนั่นอึง
ใครมีไชยได้เงินบำเหน็จมาก	จมูกปากบอบบวมอลึ่งฉึ่ง
แสนสนุกศุขล้ำสำมดึงษ์	พระผู้ถึงนฤพานด้วยการเพียร
แต่รอยบาทอนุญาตไว้ยอดเขา	บุญของเราได้มาเห็นก็เย็นเศียร
บังคมคัลวันละสองเวลาเวียน	แต่จำเนียรนับไว้ได้สี่วัน
จอมนรินทร์เทวราชประภาษสั่ง	จะกลับยังอาวาศเกษมสันต์
วันรุ่งแรมสามค่ำเปนสำคัญ	อภิวันท์ลาบาทพระชินวร
ถึงท่าเรือลงเรือไม่แรมหยุด	ก็เร็วรุดตั้งหน้ามาหาสมร
แต่ตัวพี่ยังมาในสาคร	น้ำใจจรมาถึงเสียก่อนกาย
ได้วันครึ่งถึงเวียงประทับวัด	โทมนัศอาดูรค่อยสูญหาย
นิราศนี้ปีเถาะเปนเคราะห์ร้าย	เราจดหมายตามมีมาชี้แจง
ที่เปล่าเปล่ามิได้เอามาเศกใส่	ใครไม่ไปก็จงจำคำแถลง
ทั้งคนฟังคนอ่านสารแสดง	ฉันขอแบ่งส่วนกุศลทุกคน เอย
นิราศภูเขาทอง
๏ เดือนสิบเอ็ดเสร็จธุระพระวสา
รับกฐินภิญโญโมทนา	ชุลีลาลงเรือเหลืออาไลย
ออกจากวัดทัศนาดูอาวาศ	เมื่อตรุษสารทพระวสาได้อาไศรย
สามระดูอยู่ดีไม่มีไภย	มาจำไกลอารามเมื่อยามเย็น
โอ้อาวาศราชบุรณะพระวิหาร	แต่นี้นานนับทิวาจะมาเห็น
เหลือรำฦกนึกน่าน้ำตากระเด็น	เพราะขุกเข็ญคนพาลมารานทาง
จะยกหยิบธิบดีเปนที่ตั้ง	ก็ใช้ถังแทนสัดเห็นขัดขวาง
จึ่งจำลาอาวาศนิราศร้าง	มาอ้างว้างวิญญาในสาคร
ถึงน่าวังดังหนึ่งใจจะขาด	คิดถึงบาทบพิตรอดิศร
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณของสุนทร	แต่ปางก่อนเคยเฝ้าทุกเช้าเย็น
พระนิพพานปานประหนึ่งศีศะขาด	ด้วยไร้ญาติยากแค้นถึงแสนเข็ญ
ทั้งโรคซ้ำกรรมซัดวิบัติเปน	ไม่เลงเห็นที่ซึ่งจะพึ่งพา
จะสร้างพรตอดส่าห์ส่งบุญถวาย	ประพฤฒิฝ่ายสมถะทั้งวสา
เปนสิ่งของฉลองคุณมุลิกา	ขอเปนข้าเคียงพระบาททุกชาติไป
ถึงน่าแพแลเห็นเรือที่นั่ง	คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล
เคยหมอบรับกับพระจมื่นไวย	แล้วลงในเรือที่นั่งบัลลังก์ทอง
เคยทรงแต่งแปลงบทพจนาดถ์	เคยรับราชโองการอ่านฉลอง
จนกฐินสิ้นแม่น้ำในลำคลอง	มิได้ข้องเคืองขัดหัทยา
เคยหมอบใกล้ได้กลิ่นสุคนธ์ตระหลบ	ลอองอบรศรื่นชื่นนาสา
สิ้นแผ่นดินสิ้นรศสุคนธา	วาศนาเราก็สิ้นเหมือนกลิ่นสุคนธ์
ดูในวังยังเห็นหอพระอัฐิ	ตั้งสติเติมถวายฝ่ายกุศล
ทั้งปิ่นเกล้าเจ้าพิภพจบสกล	ให้ผ่องพ้นไภยสำราญผ่านบุริน
ถึงอารามนามวัดประโคนปัก	ไม่เห็นหลักฦๅเล่าว่าเสาหิน
เปนสำคัญปันแดนในแผ่นดิน	มิรู้สิ้นสุดชื่อที่ฦๅชา
ขอเดชะพระพุทธคุณช่วย	แม้นมอดม้วยกลับชาติวาศนา
อายุยืนหมื่นเท่าเสาศิลา	อยู่คู่ฟ้าดินได้ดังใจปอง
ไปพ้นวัดทัศนาริมท่าน้ำ	แพประจำจอดรายเขาขายของ
มีแพรผ้าสารพัดสีม่วงตอง	ทั้งสิ่งของขาวเหลืองเครื่องสำเภา
ถึงโรงเหล้าเตากลั่นควันโขมง	มีคันโพงผูกสายไว้ปลายเสา
โอ้บาปกรรมน้ำนรกเจียวอกเรา	ให้มัวเมาเหมือนหนึ่งบ้าเปนน่าอาย
ทำบุญบวชกรวดน้ำขอสำเร็จ	สรรเพ็ชญ์โพธิญาณประมาณหมาย
ถึงสุราพารอดไม่วอดวาย	ไม่ใกล้กรายแกล้งเมินก็เกินไป
ไม่เมาเหล้าแล้วแต่เรายังเมารัก	สุดจะหักห้ามจิตรจะคิดไฉน
ถึงเมาเหล้าเช้าสายก็หายไป	แต่เมาใจนี้ประจำทุกค่ำคืน
ถึงบางจากจากวัดพลัดพี่น้อง	มามัวหมองม้วนหน้าไม่ฝ่าฝืน
เพราะรักใคร่ใจจืดไม่ยืดยืน	จึงต้องขืนใจพรากมาจากเมือง
ถึงบางพลูคิดถึงคู่เมื่ออยู่ครอง	เคยใส่ซองส่งให้ล้วนใบเหลือง
ถึงบางพลัดเหมือนพี่พลัดมาขัดเคือง	ทั้งพลัดเมืองพลัดสมรมาร้อนรน
ถึงบางโพธิ์โอ้พระศรีมหาโพธิ์	ร่มนิโรธรุกขมูลให้ภูลผล
ขอเดชะอานุภาพพระทศพล	ให้ผ่องพ้นไภยพาลสำราญกาย
ถึงบ้านญวนล้วนแต่โรงแลสพรั่ง	มีของขังกุ้งปลาไว้ค้าขาย
ตรงน่าโรงโพงพางเขาวางราย	พวกหญิงชายพร้อมเพรียงมาเมียงมอง
จะเหลียวกลับลับเขตรประเทศสถาน	ทรมานหม่นไหม้ฤไทยหมอง
ถึงเขมาอารามอร่ามทอง	พึ่งฉลองเลิกงานเมื่อวานซืน
โอ้ปางหลังครั้งสมเด็จพระบรมโกษฐ์	มาผูกโบสถ์ก็ได้มาบูชาชื่น
ชมพระพิมพ์ริมผนังยังยั่งยืน	ทั้งแปดหมื่นสี่พันได้วันทา
โอ้ครั้งนี้มิได้เห็นเล่นฉลอง	เพราะตัวต้องตกประดาษวาศนา
เปนบุญน้อยพลอยนึกโมทนา	พอนาวาติดชลเข้าวนเวียน
ดูน้ำวิ่งกลิ้งเชี่ยวเปนเกลียวกลอก	กลับกระฉอกฉาดฉัดฉวัดเฉวียน
บ้างพลุ่งพลุ่งวุ้งวงเหมือนกงเกวียน	ดูเปลี่ยนเปลี่ยนคว้างคว้างเปนหว่างวน
ทั้งหัวท้ายกรายแจวกระชากจ้วง	ครรไลล่วงเลยทางมากลางหน
โอ้เรือพ้นวนมาในสาชล	ใจยังวนหวังสวาดิ์ไม่คลาศคลา
ตลาดแก้วแล้วไม่เห็นตลาดตั้ง	สองฟากฝั่งก็แต่ล้วนสวนพฤกษา
โอ้รินรินกลิ่นดอกไม้ใกล้คงคา	เหมือนกลิ่นผ้าแพรร่ำดำมะเกลือ
เห็นโศกใหญ่ใกล้น้ำระกำแฝง	ทั้งรักแซงแซมสวาดิ์ประหลาดเหลือ
เหมือนโศกพี่ที่ระกำก็ซ้ำเจือ	เพราะรักเรื้อแรมสวาดิ์มาคลาศคลาย
ถึงแขวงนนท์ชลมารถตลาดขวัญ	มีพ่วงแพแพรพรันเขาค้าขาย
ทั้งของสวนล้วนแต่เรือเรียงราย	พวกหญิงชายชุมกันทุกวันคืน
มาถึงบางธรณีทวีโศก	ยามวิโยคยากใจให้สอื้น
โอ้สุธาหนาแน่นเปนแผ่นพื้น	ถึงสี่หมื่นสองแสนทั้งแดนไตร
เมื่อเคราะห์ร้ายกายเราก็เท่านี้	ไม่มีที่พสุธาจะอาไศรย
ล้วนหนามเหน็บเจ็บแสบคับแคบใจ	เหมือนนกไร้รังเร่อยู่เอกา
ถึงเกร็ดย่านบ้านมอญแต่ก่อนเก่า	ผู้หญิงเกล้ามวยงามตามภาษา
เดี๋ยวนี้มอญถอนไรจุกเหมือนตุ๊กตา	ทั้งผัดหน้าจับกระเหม่าเหมือนชาวไทย
โอ้สามัญผันแปรไม่แท้เที่ยง	เหมือนอย่างเยี่ยงชายหญิงทิ้งวิไสย
นี่ฤๅจิตรคิดหมายมีหลายใจ	ที่จิตรใครจะเปนหนึ่งอย่าพึงคิด
ถึงบางพูดพูดดีเปนศรีศักดิ์	มีคนรักรศถ้อยอร่อยจิตร
แม้นพูดชั่วตัวตายทำลายมิตร	จะชอบผิดในมนุษย์เพราะพูดจา
ถึงบ้านใหม่ใจจิตรก็คิดอ่าน	จะหาบ้านใหม่มาดเหมือนปราถนา
ขอให้สมคะเนเถิดเทวา	จะได้ผาศุกสวัสดิ์กำจัดไภย
ถึงบางเดื่อโอ้มะเดื่อเหลือประหลาด	บังเกิดชาติแมลงหวี่มีในไส้
เหมือนคนพาลหวานนอกย่อมขมใน	อุประมัยเหมือนมะเดื่อเหลือระอา
ถึงบางหลวงเชิงรากเหมือนจากรัก	สู้เสียศักดิ์สังวาศพระสาสนา
เปนล่วงพ้นรนราคราคา	ถึงนางฟ้าจะมาให้ไม่ไยดี
ถึงสามโคกโศกถวิลถึงปิ่นเกล้า	พระพุทธเจ้าหลวงบำรุงซึ่งกรุงศรี
ประทานนามสามโคกเปนเมืองตรี	ชื่อประทุมธานีเพราะมีบัว
โอ้พระคุณสูญลับไม่กลับหลัง	แต่ชื่อตั้งก็ยังอยู่เขารู้ทั่ว
โอ้เรานี้ที่สุนทรประทานตัว	ไม่รอดชั่วเช่นสามโคกยิ่งโศกใจ
สิ้นแผ่นดินสิ้นนามตามเสด็จ	ต้องเที่ยวเตร็ดเตร่หาที่อาไศรย
แม้นกำเนิดเกิดชาติใดใด	ขอให้ได้เปนข้าฝ่าธุลี
สิ้นแผ่นดินขอให้สิ้นชีวิตรบ้าง	อย่ารู้ร้างบงกชบทศรี
เหลืออาไลยใจตรมระทมทวี	ทุกวันนี้ก็ซังตายทรงกายมา
ถึงบ้านงิ้วเห็นแต่งิ้วละลิ่วสูง	ไม่มีฝูงสัตว์สิงกิ่งพฤกษา
ด้วยหนามดกรกดาษระดะตา	นึกก็น่ากลัวหนามขามขามใจ
งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม	ดังขวากแซมเซี่ยมแซกแตกไสว
ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรไลย	ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง
เราเกิดมาอายุเพียงนี้แล้ว	ยังคลาศแคล้วครองตัวไม่มัวหมอง
ทุกวันนี้วิปริตผิดทำนอง	เจียนจะต้องปีนบ้างฤๅอย่างไร
โอ้คิดมาสารพัดจะตัดขาด	ตัดสวาดิ์ตัดรักมิยักไหว
ถวิลหวังนั่งนึกอนาถใจ	ถึงเกาะใหญ่ราชครามพอยามเย็น
ดูห่างย่านบ้านช่องทั้งสองฝั่ง	ระวังทั้งสัตว์น้ำจะทำเข็ญ
เปนที่อยู่ผู้ร้ายไม่วายเว้น	เที่ยวซ่อนเร้นตีเรือเหลือระอา
พระสุริยงลงลับพยับฝน	ดูมัวมนมืดมิดทุกทิศา
ถึงทางลัดตัดทางมากลางนา	ทั้งแฝกคาแขมกกขึ้นรกเรี้ยว
เปนเงาง้ำน้ำเจิ่งดูเวิ้งว้าง	ทั้งกว้างขวางขวัญหายไม่วายเหลียว
เห็นดุ่มดุ่มหนุ่มสาวเสียงกราวเกรียว	ล้วนเรือเพรียวพร้อมหน้าพวกปลาเลย
เขาถ่อคล่องว่องไวไปเปนยืด	เรือเราฝืดเฝือมานิจาเอ๋ย
ต้องถ่อค้ำร่ำไปทั้งไม่เคย	ประเดี๋ยวเสยสวบตรงเข้าพงรก
กลับถอยหลังรั้งรอเฝ้าถ่อถอน	เรือขย่อนโยกโยนกะโถนหก
เงียบสงัดสัตว์ป่าคณานก	น้ำค้างตกพร่างพรายพระพายพัด
ไม่เห็นคลองต้องค้างอยู่กลางทุ่ง	พอหยุดยุงฉูชุมมารุมกัด
เปนกลุ่มกลุ่มกลุ้มกายเหมือนทรายซัด	ต้องนั่งปัดแปะไปมิได้นอน
แสนวิตกอกเอ๋ยมาอ้างว้าง	ในทุ่งกว้างเห็นแต่แขมแซมสลอน
จนดึกดาวพราวพร่างกลางอัมพร	กะเรียนร่อนร้องก้องเมื่อสองยาม
ทั้งกบเขียดเกรียดกรีดจังหรีดเรื่อย	พระพายเฉื่อยฉิวฉิววะหวิวหวาม
วังเวงจิตรคิดคนึงรำพึงความ	ถึงเมื่อยามยังอุดมโสมนัศ
สำรวลกับเพื่อนรักสพรักพร้อม	อยู่แวดล้อมหลายคนปรนนิบัติ
โอ้ยามเข็ญเห็นอยู่แต่หนูพัด	ช่วยนั่งปัดยุงให้ไม่ไกลกาย
จนเดือนเด่นเห็นนกกระจับจอก	รดะดอกบัวเผื่อนเมื่อเดือนหงาย
เห็นร่องน้ำลำคลองทั้งสองฝ่าย	ข้างน่าท้ายถ่อมาในสาคร
จนแจ่มแจ้งแสงตวันเห็นพรรณผัก	ดูน่ารักบรรจงส่งเกสร
เหล่าบัวเผื่อนแลสล้างริมทางจร	ก้ามกุ้งซ้อนเสียดสาหร่ายใต้คงคา
สายติ่งแกมแซมสลับต้นตับเต่า	เปนเหล่าเหล่าแลรายทั้งซ้ายขวา
กระจับจอกดอกบัวบานผกา	ดาษดาดูขาวดั่งดาวพราย
โอ้เช่นนี้สีกาได้มาเห็น	จะลงเล่นกลางทุ่งเหมือนมุ่งหมาย
ที่มีเรือน้อยน้อยจะลอยพาย	เที่ยวถอนสายบัวผันสันตวา
ถึงตัวเราเล่าถ้ายังมีโยมหญิง	ไหนจะนิ่งดูดายอายบุบผา
คงจะใช้ให้ศิษย์ที่ติดมา	อุส่าห์หาเอาไปฝากตามยากจน
นี่จนใจไม่มีเท่าขี้เล็บ	ขี้เกียจเก็บเลยทางมากลางหน
พอรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยน	ถึงตำบลกรุงเก่ายิ่งเศร้าใจ
มาทางท่าน่าจวนจอมผู้รั้ง	คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล
จะแวะหาถ้าท่านเหมือนเมื่อเปนไวย	ก็จะได้รับนิมนต์ขึ้นบนจวน
แต่ยามยากหากว่าถ้าท่านแปลก	อกมิแตกเสียฤๅเราเขาจะสรวล
เหมือนเข็ญใจใฝ่สูงไม่สมควร	จะต้องม้วนหน้ากลับอัประมาณ
มาจอดท่าหน้าวัดพระเมรุข้าม	ริมอารามเรือเรียงเคียงขนาน
บ้างขึ้นล่องร้องลำเล่นสำราญ	ทั้งเพลงการเกี้ยวแก้กันแซ่เซง
บ้างฉลองผ้าป่าเสภาขับ	ระนาดรับรัวคล้ายกับนายเส็ง
มีโคมรายแลอร่ามเหมือนสำเพ็ง	เมื่อคราวเคร่งก็มิใคร่จะได้ดู
อ้ายลำหนึ่งครึ่งท่อนกลอนมันมาก	ช่างยาวลากเลื้อยเจื้อยจนเหนื่อยหู
ไม่จบบทลดเลี้ยวเหมือนเงี้ยวงู	จนลูกคู่ขอทุเลาว่าหาวนอน
ได้ฟังเล่นต่างต่างที่ข้างวัด	จนสงัดเงียบหลับลงกับหมอน
ประมาณสามยามคล้ำในอัมพร	อ้ายโจรจรจู่จ้วงเข้าล้วงเรือ
นาวาเอียงเสียงกุกลุกขึ้นร้อง	มันดำล่องน้ำไปช่างไวเหลือ
ไม่เห็นหน้าสานุศิษย์ที่ชิดเชื้อ	เหมือนเนื้อเบื้อบ้าเคอะดูเซอะซะ
แต่หนูพัดจัดแจงจุดเทียนส่อง	ไม่เสียของขาวเหลืองเครื่องอัฏฐะ
ด้วยเดชะตบะบุญกับคุณพระ	ไชยชนะมารได้ดังใจปอง
ครั้นรุ่งเช้าเข้าเปนวันอุโบสถ	เจริญรศธรรมาบูชาฉลอง
ไปเจดีย์ที่ชื่อภูเขาทอง	ดูสูงล่องลอยฟ้านภาไลย
อยู่กลางทุ่งรุ่งโรจน์สันโดดเด่น	เปนที่เล่นนาวาคงคาใส
ที่พื้นลานฐานบัตรถัดบันได	คงคงไลยล้อมรอบเปนขอบคัน
มีเจดีย์วิหารเปนลานวัด	ในจังหวัดวงแขวงกำแพงกั้น
ที่องค์ก่อย่อเหลี่ยมสลับกัน	เปนสามชั้นเชิงชานตระหง่านงาม
บันไดมีสี่ด้านสำราญรื่น	ต่างชมชื่นชวนกันขึ้นชั้นสาม
ประทักษิณจินตนาพยายาม	ได้เสร็จสามรอบคำนับอภิวันท์
มีห้องถ้ำสำหรับจุดเทียนถวาย	ด้วยพระพายพัดเวียนอยู่เหียนหัน
เปนลมทักขิณาวัตรน่าอัศจรรย์	แต่ทุกวันนี้ชราหนักหนานัก
ทั้งองค์ฐานรานร้าวถึงเก้าแสก	เผลอแยกยอดสุดก็หลุดหัก
โอ้เจดีย์ที่สร้างยังร้างรัก	เสียดายนักนึกน่าน้ำตากระเด็น
กระนี้ฤๅชื่อเสียงเกียรติยศ	จะมิหมดล่วงน่าทันตาเห็น
เปนผู้ดีมีมากแล้วยากเย็น	คิดก็เปนอนิจจังเสียทั้งนั้น
ขอเดชะพระเจดีย์คิรีมาศ	บรรจุธาตุที่ตั้งนรังสรรค์
ข้าอุส่าห์มาเคารพอภิวันท์	เปนอนันต์อานิสงส์ดำรงกาย
จะเกิดชาติใดใดในมนุษย์	ให้บริสุทธสมจิตรที่คิดหมาย
ทั้งทุกข์โศกโรคไภยอย่าใกล้กราย	แสนสบายบริบูรณ์ประยูรวงค์
ทั้งโลโภโทโสแลโมหะ	ให้ชนะใจได้อย่าใหลหลง
ขอฟุ้งเฟื่องเรืองวิชาปัญญายง	ทั้งให้ทรงศีลขันธ์ในสันดาน
อีกสองสิ่งหญิงร้ายแลชายชั่ว	อย่าเมามัวหมายรักสมัคสมาน
ขอสมหวังตั้งประโยชน์โพธิญาณ	ตราบนิพพานภาคน่าให้ถาวร
พอกราบพระปะดอกประทุมชาต	พบพระธาตุสถิตย์ในเกสร
สมถวิลยินดีชุลีกร	ประคองช้อนเชิญองค์ลงนาวา
กับหนูพัดมัสการสำเร็จแล้ว	ใส่ขวดแก้ววางไว้ใกล้เกษา
มานอนกรุงรุ่งขึ้นจะบูชา	ไม่ปะตาตันอกยิ่งตกใจ
แสนเสียดายหมายจะชมบรมธาตุ	ใจจะขาดคิดมาน้ำตาไหล
โอ้บุญน้อยลอยลับครรไลไกล	เสียน้ำใจเจียนจะดิ้นสิ้นชีวัน
สุดจะอยู่ดูอื่นไม่ฝืนโศก	กำเริบโรคร้อนฤไทยเฝ้าใฝ่ฝัน
พอกรู่กรู่สุริฉายขึ้นพรายพรรณ	ให้ล่องวันหนึ่งมาถึงธานี
ประทับท่าน่าอรุณอารามหลวง	ค่อยสร่างทรวงทรงศีลพระชินศรี
นิราศเรื่องเมืองเก่าของเรานี้	ไว้เปนที่โสมนัสทัศนา
ด้วยได้ไปเคารพพระพุทธรูป	ทั้งสถูปบรมธาตุพระสาสนา
เปนนิไสยไว้เหมือนเตือนศรัทธา	ตามภาษาไม่สบายพอคลายใจ
ใช่จะมีที่รักสมัคมาด	แรมนิราศร้างมิตรพิศมัย
ซึ่งครวญคร่ำทำทีพิรี้พิไร	ตามนิไสยกาพย์กลอนแต่ก่อนมา
เหมือนแม่ครัวขั้วแกงแพนงผัด	สารพัดเพียญฉนังเครื่องมังสา
อันพริกไทยใบผักชีเหมือนสีกา	ต้องโรยหน้าเสียสักหน่อยอร่อยใจ
จงทราบความตามจริงทุกสิ่งสิ้น	อย่านึกนินทาแกล้งแหนงไฉน
นักเลงกลอนนอนเปล่าก็เศร้าใจ	จึงร่ำไรเรื่องร้างเล่นบ้างเอย ฯ
นิราศวัดเจ้าฟ้า
๏ เณรหนูพัดหัดประดิษฐคิดอักษร
เปนเรื่องความตามติดท่านบิดร	กำจัดจรจากนิเวศเชตุพน
พอออกเรือเมื่อตวันสายัณห์ย่ำ	ลอองน้ำค้างย้อยเปนฝอยฝน
ตลึงเหลียวเปลี่ยวเปล่าเมื่อคราวจน	ไม่มีคนเกื้อหนุนกรุณา
โอ้ธานีศรีอยุธมนุษย์แน่น	นับโกฏิแสนสาวแก่แซ่ภาษา
จะหารักสักคนพอปนยา	ไม่เห็นหน้านึกสอื้นฝืนฤทัย
เสียแรงมีพี่ป้าหม่อมน้าสาว	ล้วนขาวขาวคำหวานน้ำตาลใส
มายามยืดจืดเปรี้ยวไปเจียวใจ	เหลืออาไลยลมปากจะจากจร
ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ	แทบพระบาทบุษบงสุ์องค์อัปศร
ไม่ทันลับกัปกัลป์พุทธันดร	พระด่วนจรสู่สวรรค์ครรไล
ละสมบัติขัติยาทั้งข้าบาท	โอ้อนาถนึกน่าน้ำตาไหล
เปนสูญลับนับปีแต่นี้ไป	เหลืออาไลยแล้วที่พระมีคุณ
ถึงจนยากบากมาเปนข้าบาท	ไม่ขัดขาดเข้าเกลือช่วยเกื้อหนุน
ทรงศรัทธากล้าหาญในการบุญ	โอ้พระคุณขาดยศทั้งงดงาม
แม้นตกยากพรากพลัดไปขัดข้อง	พัดกับน้องหนูตาบจะหาบหาม
นี่จนใจไปป่าช้าพนาราม	สุดจะตามเสด็จได้ดังใจจง
ขออยู่บวชกรวดน้ำสุรามฤตย์	อวยอุทิศผลผลาอานิสงษ์
สนองคุณภูลสวัสดิ์ขัติยวงศ์	เปนรถทรงสู่สถานวิมานแมน
มีสุรางค์นางขับสำหรับกล่อม	ล้วนเนื้อหอมน้อมเกล้าอยู่เฝ้าแหน
เสวยรมย์โสมนัศไม่ขัดแคลน	เปนของแทนทานาฝ่าลออง
พระคุณเอ๋ยเคยทำนุบอุปถัมภ์	ได้อิ่มหนำค่ำเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นทูลลามากระนี้ทั้งพี่น้อง	ไหนจะต้องตกยากลำบากกาย
นี่สิ้นบุญทูลกระหม่อมจึงตรอมอก	ต้องระหกระเหินไปน่าใจหาย
เห็นที่ปลงทรงสูญยังมูนทราย	แสนเสียดายดังจะดิ้นสิ้นชีวัน
ทั้งหนูตาบกราบไหว้ร้องไห้ว่า	จะคมลาลับไปในไพรสัณฑ์
เคยเวียนเฝ้าเกล้าจุกให้ทุกวัน	สารพรรณพึ่งพาไม่อนาทร
ถึงปากง่ามบอกนามบางกอกน้อย	ยิ่งเศร้าสร้อยทรวงน้องดังต้องศร
เหมือนน้อยทรัพย์ลับหน้านิราวรณ์	ไปแรมรอนราวไพรใจรัญจวน
เคยชมเมืองเรืองระยับจะลับแล้ว	ไปชมแถวทุ่งนาล้วนป่าสวน
เคยดูดีพี่ป้าหน้านวลนวล	จะว่างเว้นเห็นล้วนแต่มอมแมม
เคยชมชื่นรื่นรศแป้งสดสอาด	จะชมหาดเห็นแต่จอกกับดอกแขม
โอ้ใจจืดมืดเหมือนเมื่อเดือนแรม	ไม่เยื้อนแย้มกลีบกลิ่นให้ดิ้นโดย
เสียดายดวงพวงผกามณฑาทิพ	เห็นลิบลิบแลชวนให้หวนโหย
เพราะห่วงพุ่มภุมรินไม่บินโบย	จะร่วงโรยรศสิ้นกลิ่นผกา
ถึงบางพรมพรหมมีอยู่สี่ภักตร์	คนรู้จักแจ้งจิตรทุกทิศา
ทุกวันนี้มีมนุษย์อยุธยา	เปนร้อยหน้าพันหน้ายิ่งกว่าพรหม
โอ้คิดไปใจหายเสียดายรัก	เหมือนเกรียกจักแจกซีกกระผีกผม
จึงเจ็บอกฟกช้ำระกำตรม	เพราะลิ้นลมล่อลวงจะช่วงใช้
ถึงบางจากน้องไม่มีที่จะจาก	โอ้วิบากกรรมสร้างแต่ปางไหน
พเอิญหญิงชิงชังน่าคลั่งใจ	จะรักใคร่เขาไม่มีปรานีเลย
ถึงบางพลูพลูใบใส่ตะบะ	ถวายพระเพราะกำพร้านิจาเอ๋ย
แม้นมีใครใจบุญที่คุ้นเคย	จะได้เชยพลูจีบหมากดิบเจียน
นี่จนใจได้แต่ลมมาชมเล่น	เปรียบเหมือนเช่นฉากฉายพอหายเหียน
แม้นเห็นรักจักได้ตามด้วยความเพียร	ฉีกทุเรียนหนามหนักดูสักคราว
ถึงบางอ้อคิดจะใคร่ได้ไม้อ้อ	ทำแพนซอเสียงแจ้วเที่ยวแอ่วสาว
แต่ยังไม่เคยเชยโฉมประโลมลาว	สุดจะกล่าวกล่อมปลอบให้ชอบใจ
ถึงบางซ่อนซ่อนเงื่อนไม่เยื้อนแย้ม	ถึงหนามแหลมเหลือจะบ่งที่ตรงไหน
โอ้บางเขนเวรสร้างไว้ปางใด	จึงเข็ญใจจนไม่มีที่จะรัก
เมื่อชาติน่ามาเกิดให้เลิศโลก	ประสิทธิโชคชอบฤไทยทั้งไตรจักร
กระจ้อยร่อยกลอยใจวิไลยลักษณ์	ให้สาวรักสาวกอดตลอดไป
ตลาดแก้วแล้วแต่ล้วนสวนสล้าง	เปนชื่ออ้างออกนามตามวิไสย
แม้นขายแก้วแววฟ้าที่อาไลย	จะซื้อใส่บนสำลีประชีรอง
ประดับเรือนเหมือนหนึ่งเพ็ชรสำเร็จแล้ว	ถนอมแก้วกลอยใจมิให้หมอง
ไม่เหมือนนึกตรึกตราน้ำตานอง	เห็นแต่น้องหนูแนบแอบอุรา
ถึงวัดตั้งฝั่งสมุทพระพุทธร้าง	ว่าท่านวางไว้ให้คิดปฤษณา
แม้นแก้ไขไม่ออกเอาที่ตอกตา	นึกก็น่าหัวเราะจำเภาะเปน
จะคิดมั่งยังคำที่ร่ำบอก	จะไปตอกที่ตรงไหนก็ไม่เห็น
ดูลึกซึ้งถึงจะคิดก็มิดเม้น	พอยามเย็นยอแสงแฝงพโยม
ถึงวัดเขียนเหมือนหนึ่งเพียรเขียนอักษร	กลกลอนกล่าวกล่อมถนอมโฉม
เดชะชักรักลักลอบปลอบประโลม	ขอให้โน้มน้อมจิตรสนิทใน
ถึงคลองบางขวางบางศรีทองมองเขม้น	ไม่แลเห็นศรีทองที่ผ่องใส
แม้นทองคำธรรมดาจะพาไป	นี่มิใช่ศรีทองเปนคลองบาง
พอลมโบกโศกสวนมาหวนหอม	เหมือนโศกตรอมตรึกตรองมาหมองหมาง
ถึงบางแวกแยกคลองเปนสองทาง	เหมือนจืดจางใจแยกไปแตกกัน
ตลาดขวัญขวัญฉันนี้ขวัญหาย	ใครเขาขายขวัญฤๅจะซื้อขวัญ
แม้นขวัญฟ้าหน้าอ่อนเหมือนท่อนจันทร์	จะรับขวัญเช้าเย็นไม่เว้นวาง
ถึงบางขวางขวางอื่นสักหมื่นแสน	ถึงต่างแดนดงดอนศิงขรขวาง
จะตามไปให้ถึงห้องประคองคาง	แต่ขัดขวางขวัญความขามระคาย
เห็นสวาดขาดทิ้งกิ่งสนัด	เปนรอยตัดต้นสวาดให้ขาดสาย
สวาดิ์พี่นี้ก็ขาดสวาดิ์วาย	แสนเสียดายสายสวาดิ์ที่ขาดลอย
เห็นรักน้ำพร่ำออกทั้งดอกผล	ไม่มีคนรักรักมาหักสอย
เปนรักเปล่าเศร้าหมองเหมือนน้องน้อย	เที่ยวล่องลอยเรือรักจนหนักเรือ
ถึงบ้านบางธรณีแล้วพี่จ๋า	แผ่นสุธาก็ไม่ไร้ไม้มะเขือ
เขากินหมูหนูพัดจะกัดเกลือ	ไม่ถ่อเรือแหหาปลาตำแบ
ถึงปากเกร็ดเตร็จเตร่มาเร่ร่อน	เที่ยวสัญจรตามละลอกเหมือนจอกแหน
มาถึงเกร็ดเขตรมอญสลอนแล	ลูกอ่อนแออุ้มจูงพะรุงพะรัง
ดูเรือนไหนไม่เว้นเห็นลูกอ่อน	ไม่หยุดหย่อนอยู่ไฟจนไหม้หลัง
ไม่ยิ่งยอดปลอดเปล่าเหมือนชาววัง	ล้วนเปล่งปลั่งปลื้มใจมาไกลตา
พอออกคลองล่องลำแม่น้ำวก	เห็นนกหกเหินร่อนว่อนเวหา
กระทุงทองล่องเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ดาษดาดอกบัวขาวคลัวเคลีย
นกกาน้ำดำปลากระสาสูง	เปนฝูงฝูงเข้าใกล้มันไปเสีย
นกยางขาวเหล่านกยางมีหางเปีย	ล้วนตัวเมียหมดสิ้นทั้งดินแดน
ถึงเดือนไข่ไปลับแลเมืองแม่หม้าย	ขึ้นไข่ชายเขาโขดนับโกฏิแสน
พอบินได้ไปประเทศทุกเขตรแคว้น	คนทั้งแผ่นดินมิได้ไข่นกยาง
โอ้นึกหวังสังเวชประเภทสัตว์	ต้องขาดขัดคู่ครองจึงหมองหมาง
เหมือนอกชายหมายมิตรคิดระคาง	มาอ้างว้างอาทวาเอกากาย
ถึงบ้านลาวเห็นแต่ลาวพวกชาวบ้าน	ล้วนหูยานอย่างบ่วงเหมือนห่วงหวาย
ไม่เหมือนลาวชาวกรุงที่นุ่งลาย	ล้วนกรีดกรายหยิบหย่งทรงสำอาง
ถึงบางพูดพูดมากคนปากหมด	มีแต่ปดเปนอันมากเขาถากถาง
ที่พูดน้อยค่อยประคิ่นลิ้นลูกคาง	เหมือนหญิงช่างฉอเลาะปะเหลาะชาย
ถึงบางกระไนได้เห็นหน้าบรรดาพี่	พวกนารีเรืออ้อยเที่ยวลอยขาย
ดูจริตติดจะงอนเปนมอญกลาย	ล้วนแต่งกายกันไรเหมือนไทยทำ
แต่ไม่มีกิริยาด้วยผ้าห่ม	กระพือลมแล้วไม่ป้องปิดของขำ
ฉันเตือนว่าผ้าแพรลงแช่น้ำ	อ้อยสองลำนั้นจะเอาสักเท่าไร
เขารู้ตัวหัวร่อว่าพ่อน้อย	มากินอ้อยแอบแฝงแถลงไข
รู้กระนี้มิอยากบอกมิออกไย	น่าเจ็บใจจะต้องจำเปนตำรา
ถึงไผ่รอบขอบเขื่อนดูเหมือนเขียน	ชื่อวัดเทียนถวายอยู่ฝ่ายขวา
ข้างซ้ายมือชื่อบ้านใหม่ทำไร่นา	นางแม่ค้าขายเต่าสาวทำทึก
ปิดกระหมับจับกระเหม่าเข้ามินหม้อ	ดูมอซอสีสันเปนมันหมึก
ไม่เหมือนเหล่าชาวสวนหวนรำฦก	เมื่อไม่นึกแล้วก็ใจมิใครฟัง
พอฟ้าคล้ำค่ำพลบเสียงกบเขียด	ร้องกรีดเกรียดเกรียวแซ่ดังแตรสังข์
เหมือนเสียงฆ้องกลองโหมประโคมวัง	ไม่เห็นฝั่งฟั่นเฟือนด้วยเดือนแรม
ลำภูรายชายตลิ่งล้วนหิ่งห้อย	สว่างพรอยแพร่งพรายขึ้นปลายแขม
อร่ามเรืองเหลืองงามวามวามแวม	กระจ่างแจ่มจับน้ำเห็นลำเรือ
ถึงย่านขวางบางทะแยงเปนแขวงทุ่ง	ดูเวิ้งวุ้งหว่างละแวกล้วนแฝกเฝือ
เห็นไรไรไม้พุ่มครุมครุมเครือ	เหมือนรูปเสือสิงโตรูปโคควาย
ท่านบิดรสอนหนูให้รู้ว่า	มันผินหน้าออกนั้นกันฉิบหาย
แม้นปากมันผันเข้าข้างเจ้านาย	จะล้มตายพรายพลัดเร่งตัดรอน
จารึกไว้ให้เปนทานทุกบ้านช่อง	ฉันกับน้องนี้ได้จำเอาคำสอน
ดึกกำดัดสัตว์หลับประทับนอน	ที่วัดมอญเชิงรากริมปากคลอง
ต้นไทรครึ้มงึ้มเงียบเซียบสงัด	พระพายพัดแผ้วผ่าวหนาวสยอง
เปนป่าช้าอาวาศปีศาจคนอง	ฉันพี่น้องมิได้คลาศบาทบิดา
ท่านนอนหลับตรับเสียงสำเนียงเงียบ	เย็นยะเยียบเยือกสยองพองเกษา
เสียงผีผิวหวิวโหวยโหยวิญญา	ภาวนาหนาวนิ่งไม่ติงกาย
บรรดาศิษย์บิดรที่นอนนอก	ผีมันหลอกลากปล้ำพลิกคว่ำหงาย
ลุกขึ้นบอกกลอกกลัวทุกตัวนาย	มันสาดทรายกรวดโปรยเสียงโกรยกราว
ขึ้นสั่นไทรไหวยวบเสียงสวบสาบ	เปนเงาวาบหัวหกเห็นอกขาว
หนูกลั่นกล้าคว้าได้รากไทรยาว	หมายว่าสาวผมผีร้องนี่แน่
พอพระตื่นฟื้นกายค่อยคลายจิตร	บรรดาศิษย์ล้อมข้างไม่ห่างแห
ท่านห่มดองครองเคร่งไม่เล็งแล	ขึ้นบกแต่องค์เดียวดูเปลี่ยวใจ
สำรวมเรียบเลียบรอบขอบป่าช้า	ภาวนาตามสงฆ์ไม่หลงใหล
เห็นศพฝังบังสุกุลส่งบุญไป	เห็นแสงไฟรางรางสว่างเวียน
ระงับเงียบเซียบเสียงสำเนียงสงัด	ประฏิพัทธพุทธคุณค่อยอุ่นเศียร
บรรดาศิษย์คิดกล้าต่างหาเทียน	จำเริญเรียนรุกขมูลพูลศรัทธา
อศุภธรรมกรรมฐานประหารเหตุ	หวนสังเวชว่าชีวังจะสังขาร์
อันอินทรีย์วิบัติอนัตตา	ที่ป่าช้านี่แลเหมือนกับเรือนตาย
กลับหายกลัวมัวเมาไม่เข้าบ้าน	พระนิพานเพิ่มพูลเพียงสูญหาย
อันรูปเหมือนเรือนโรคให้โศกสบาย	แล้วต่างตายตามกันไปมั่นคง
ค่อยคิดเห็นเย็นเยียบไม่เกรียบกริบ	ประสานสิบนิ้วนั่งดังประสงค์
พยายามตามจริตท่านบิตุรงค์	สำรวมทรงศีลธรรมที่จำเจน
ประจงจดบทบาทค่อยยาตรย่าง	ประพฤติอย่างโยคามหาเถร
ประทับทุกรุกรอบขอบพระเมรุ	จนพระเณรในอารามตื่นจามไอ
ออกจงกรมสมณาษมาโทษ	ร่มนิโรธน้องไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
แผ่กุศลจนจบทั้งภพไตร	จากพระไทรแสงทองผ่องพะโยม
เลยบางหลวงล่วงทางมากลางแจ้ง	ถึงบ้านกระแชงหุงจังหันฉันผักโหม
ยังถือมั่นขันตีนี้ประโลม	ถึงรูปโฉมพาหลงไม่งงงวย
พอเสียงฆ้องกองแซ่เขาแห่นาค	ผู้หญิงมากมอญเก่าสาวสาวสวย
ร้องลำนำรำฟ้อนอ่อนระทวย	พากันช่วยเขาแห่ได้แลดู
ถือขันตีทีนั้นก็ขันแตก	ทั้งศิลแซกสูดออกกระบอกหู
ฉันนี้เคราะห์เพราะนางห่มสีชมพู	พาความรู้แพ้รักประจักษ์จริง
แค้นด้วยใจไนยนานิจาเอ๋ย	กระไรเลยแล่นไปอยู่กับผู้หญิง
ท่านบิดาว่ามันติดกว่าปลิดปลิง	ถูกจริงจริงจึงจดเปนบทกลอน
ถึงต้องง้าวหลาวแหลนสักแสนเล่ม	ให้ติดเต็มตัวฉุดพอหลุดถอน
แต่ต้องตาพาใจอาไลยวรณ์	สุดจะถอนทิ้งขว้างเสียกลางคัน
ทั้งหนูกลั่นนั้นคนองจะลองทิ้ง	บอกให้หญิงรำรับขยับหัน
ถ้าทิ้งถูกลูกละบาทประกาศกัน	เขารับทันเราก็ให้ใบละเฟื้อง
นางน้อยน้อยพลอยสนุกลุกขึ้นพร้อม	งามละม่อมมีแต่สาวล้วนขาวเหลือง
ใส่จริตกรีดกรายชายชำเลือง	ขยับเยื้องยิ้มแย้มแฉล้มลอย
ต่างหมายมุ่งตุ้งติ้งทิ้งหมากดิบ	เขาฉวยฉิบเฉยหน้าไม่ราถอย
ไม่มีถูกลูกดิ่งทั้งทิ้งทอย	พวกเพื่อนพลอยทิ้งบ้างห่างเปนวา
ฉันลอบลองสองลูกถูกจำนับ	ถูกปุ่มปับปากกรีดหวีดผวา
ร้องอยู่แล้วแก้วพี่มานี่นา	พวกมอญฮาโห่แห่ออกแซ่ไป
พอเลยนาคบากข้ามถึงสามโคก	เปนคำโลกสมมุติสุดสงไสย
ถามบิดาว่าผู้เถ้าท่านกล่าวไว้	ว่าท้าวไทพระอู่ทองเธอกองทรัพย์
หวังจะไว้ให้ประชาเปนค่าจ้าง	ด้วยจะสร้างบ้านเมืองเครื่องประดับ
พอห่ากินสิ้นบุญไปสูญลับ	ทองก็กลับกลายสิ้นเปนดินแดง
จึงที่นี้มีนามชื่อสามโคก	เปนคำโลกสมมุติสุดแถลง
ครั้งพระโกษฐโปรดปรานประทานแปลง	ที่ตำแหน่งมอญมาสามิภักดิ์
ชื่อประทุมธานีที่เสด็จ	เดือนสิบเบ็ดบัวออกทั้งดอกฝัก
มารับส่งตรงนี้ที่สำนัก	พระยาพิทักษ์ทวยหาญผ่านภารา
ได้รู้เรื่องเมืองประทุมค่อยชุ่มชื่น	ดูภูมิ์พื้นวัดบ้านขนานน่า
เห็นพวกชายฝ่ายมอญแต่ก่อนมา	ล้วนสักขาเขียนหมึกจารึกพุง
ฝ่ายสาวสาวกล้าวมวยสวยสอาด	แต่ขยาดอยู่ว่านุ่งผ้าถุง
ทั้งห่มผ้าตาหรี่เหมือนสีรุ้ง	ทั้งผ้านุ่งนั้นก็อ้อมลงกรอมตีน
เมื่อยกเท้าก้าวย่างสว่างแวบ	เหมือนฟ้าแลบแลผาดแทบขาดศีล
นี่หากเห็นเปนเด็กแม้นเจ๊กจีน	เจียนจะปีนซุ่มซ่ามไปตามนาง
ชาวบ้านนั้นปั้นอีเลิ้งใส่เพิงพะ	กระโถนกระทะอ่างโอ่งกระโถงกระถาง
เขาวานน้องร้องถามไปตามทาง	ว่าบางขวางฤๅไม่ขวางพี่นางมอญ
เขาเบือนหน้าว่าไม่รู้ดูเถิดเจ้า	จงถามเขาคนข้างหลังที่นั่งสลอน
ไม่ตอบปากบากน่านาวาจร	คารมมอญมิใช่เบาเหมือนชาวเมือง
ถึงบ้านงิ้วงิ้วต้นแต่พ้นหนาม	ไม่งอนงามเหมือนแม่งิ้วที่ผิวเหลือง
เมื่อแลพบหลบภักตร์ลักชำเลือง	ดูปลดเปลื้องเปล่งปลั่งกำลังโลม
มาลับนวลหวนให้เห็นไม้งิ้ว	เสียดายผิวภักตร์ผ่องจะหมองโฉม
เพราะเสียรักหนักหน่วงน่าทรวงโทรม	ใครจะโลมเลียมรศช่วยชดเจือ
ถึงโพแตงคิดถึงแตงที่แจ้งจัก	ดูน่ารักรศชาติประหลาดเหลือ
แม้นลอยฟ้ามาเดี๋ยวนี้ที่ในเรือ	จะฉีกเนื้อนั่งกลืนให้ชื่นใจ
ถึงเกาะหาดราชครามรำรามรก	เห็นนกหกหากินบินไสว
เขาถากถางกว้างยาวทั้งลาวไทย	ทำนาไร่ร้านผักรั้วฟักแฟง
สุดละเมาะเกาะกว้างสว่างโว่ง	แลตะโล่งลิบเนตรทุกเขตรแขวง
เห็นควันไฟไหม้ป่าจับฟ้าแดง	ฝูงนกแร้งร่อนตัวเท่าถั่วดำ
โอ้เช่นนี้มีคู่มาดูด้วย	จะชื่นช่วยชมชิมได้อิ่มหนำ
มายามเย็นเห็นแต่ของที่น้องทำ	เหลือจะรำฦกโฉมประโลมลาน
ถึงด่านทางบางไทรไขว่เฉลว	เห็นไพร่เลวหลายคนอยู่บนด่าน
ตุ้งก่าตั้งนั่งชักควักน้ำตาล	คอยว่าขานขู่คนลงค้นเรือ
ไม่เห็นของต้องห้ามก็ลามขอ	มละกอกุ้งแห้งแตงมะเขือ
ขอส้มสุกจุกจิกทั้งพริกเกลือ	จนชาวเรือเหลือระอาด่าในใจ
แต่ลำเราเขาไม่ค้นมาพ้นด่าน	ดูภูมิฐานทิวชลาพฤกษาไสว
ถึงอารามนามอ้างวัดบางไทร	ต้นไทรใหญ่อยู่ที่นั่นน้องวันทา
เทพารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิตย์พุ่ม	เพราะเคยอุ้มอุณรุทสมอุษา
ใคร่น่าจูบรูปร่างเหมือนนางฟ้า	ช่วยอุ้มพามาให้เถิดจะเชิดชม
ถนอมแนบแอบอุ้มนุ่มนุ่มนิ่ม	ได้แย้มยิ้มจวนจิตรสนิทสนม
นอนเอนหลังนั่งเล่นเย็นเย็นลม	ชมพนมแนวไม้รำไรราย
ดูเย่าเรือนเหมือนเขียนเตียนตลิบ	เห็นลิบลิบแลไปจิตรไจหาย
เขาปลูกฟักผักถั่วจูงวัวควาย	ชมสบายบอกแจ้งตำแหน่งนาม
ถึงเกาะเกิดเกิดสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	อย่าเกิดคนติเตียนเปนเสี้ยนหนาม
ให้เกิดลาภราบเรียบเงียบเงียบงาม	เหมือนหนึ่งนามเกาะเกิดประเสริฐทรง
ถึงเกาะพระไม่เห็นพระปะแต่เกาะ	แต่ชื่อเพราะชื่อพระสละหลง
พระของน้องนี้ก็นั่งมาทั้งองค์	ทั้งพระสงฆ์เกาะพระมาประชุม
ขอคุณพระอนุเคราะห์ทั้งเกาะพระ	ให้เปิดปะตรุทองสักสองขุม
คงจะมีพี่ป้ามาชุมนุม	ชอ้อนอุ้มแอบอุราเปนอาจินต์
ถึงเกาะเรียงเคียงคลองเปนสองแยก	ป่าละแวกวังราชประพาศสินธุ์
ได้นางห้ามงามพร้อมชื่อหม่อมอิน	จึงตั้งถิ่นที่เพราะเสนาะนาม
หวังถวิลอินน้องลอองเอี่ยม	แสนเสงี่ยมงามพร้อมเหมือนหม่อมห้าม
จะหายศอุส่าห์พยายาม	คงจะงามภักตร์พร้อมเหมือนหม่อมอิน
อาไลยน้องตรองตรึกรำฦกถึง	หวังจะพึ่งผูกจิตรคิดถวิล
เวลาเย็นเห็นนกวิหคบิน	ไปที่ถิ่นทำรังประนังนอน
บ้างแนบคู่ชูคอเข้าซ้อแซ้	เสียงจอแจโจนจับสลับสลอน
บ้างคลอเข้าเคล้าเคียงประเอียงอร	เอาปากป้อนปีกปกอกประคอง
ที่ไร้คู่อยู่เปลี่ยวเที่ยวเดี่ยวโดด	ไม่เต้นโลดแลเหงาเหมือนเศร้าหมอง
ลูกน้อยน้อยคอยแม่ชแง้มอง	เหมือนอกน้องตามน้อยกลอยฤไทย
มาตามติดบิดากำพร้าแม่	สุดจะแลเหลียวหาที่อาไศรย
เห็นลูกนกอกน้องนี้หมองใจ	ที่ฝากไข้ฝากผีไม่มีเลย
ถึกเกาะเรียนเรียนรักก็หนักอก	แสนวิตกเต็มตรองเจียวน้องเอ๋ย
เมื่อเรียนกนจนจบถึงกบเกย	ไม่ยากเลยเรียนได้ดังใจจง
แต่เรียนรักรักนักก็มักหน่าย	รักละม้ายมิได้ชมสมประสงค์
ยิ่งรักมากพากเพียรยิ่งเวียนวง	มีแต่หลงลมลวงน่าทรวงโทรม
มาถึงวัดพนังเชิงเทิงถนัด	ว่าเปนวัดเจ้าฟ้าพระกลาโหม
ผนังก่อย่อมุมเปนซุ้มโคม	ลอยโพยมเยี่ยมฟ้านภาไลย
มีศาลาท่าน้ำดูฉ่ำชื่น	ร่มระรื่นรุกขาน่าอาไศรย
บิดาพร่ำร่ำเล่าให้เข้าใจ	ว่าพระใหญ่อย่างเยี่ยงที่เสี่ยงทาย
ถ้าบ้านเมืองเคืองเข็ญจะเปนเหตุ	ก็อาเพศพังหลุดทรุดสลาย
แม้ภาราผาศุกสนุกสบาย	พระภักตร์พรายเพราพริ้มดูอิ่มองค์
แต่เจ็ดย่านบ้านนั้นก็นับถือ	ร้องเรียกชื่อว่าพระเจ้าปูนเถาก๋ง
ด้วยบนบานการได้ดังใจจง	ฉลององค์พุทธคุณกรุณัง
แล้วก็ว่าถ้าใครน้ำใจบาป	จะเข้ากราบเกรงจะทับต้องกลับหลัง
ตรงหน้าท่าสาชลเปนวนวัง	ดูพลั่งพลั่งพลุ่งเชี่ยวน่าเสียวใจ
เข้าจอดเรือเหนือน่าศาลาวัด	โสมนัศน้องไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
ขึ้นเดินเดียวเที่ยวหาสุมาไลย	จำเภาะได้ดอกโศกที่โคกนา
กับดอกรักหักเด็ดได้เจ็ดดอก	พอใส่จอกจัดแจงแบ่งบุบผา
ให้กลั่นมั่งทั้งบุนนาคเพื่อนยากมา	ท่านบิดาดีใจกะไรเลย
ว่าโศกรักมักร้ายต้องพรายพลัด	ถวายวัดเสียถูกแล้วลูกเอ๋ย
แล้วห่มดองครองงามเหมือนตามเคย	ลีลาเลยเลียบตะพานขึ้นลานทราย
โอ้รินรินกลิ่นพิกุลมาฉุนชื่น	หอมแก้วรื่นเรณูไม่รู้หาย
หอมจำปาน่าโบสถ์สาโรชราย	ดอกกระจายแจ่มกลีบดังจีบเจียน
ดูกุฎีวิหารสอ้านสอาด	รุกขชาติพุ่มไสวเหมือนไม้เขียน
ดูภูมิพื้นรื่นราบด้วยปราบเตียน	แล้วเดินเวียนทักษิณพระชินวร
ได้สามรอบชอบธรรมท่านนำน้อง	เข้าในห้องเห็นพระเจ้าเท่าศิงขร
ต่างจุดธูปเทียนถวายขจายจร	ท่านบิดรได้ประกาศว่าชาตินี้
ทั้งรูปชั่วตัวดำทั้งต่ำศักดิ์	ถวายรักไว้กับศีลพระชินสีห์
ต่อเมื่อไรใครรักมาภักดี	จะอารีรักตอบด้วยขอบคุณ
แต่หนูกลั่นนั้นว่าจะหาสาว	ที่เล็บยาวโง้งโง้งเหมือนโก่งกระสุน
ทั้งเนื้อหอมกล่อมเกลี้ยงเพียงพิกุล	กอดให้อุ่นอ่อนก็ว่าไม่น่าฟัง
ฉันกับน้องมองแลดูแต่พระ	สาธุสะสูงกว่าฝาผนัง
แต่พระเพลาเท่าป้อมที่ล้อมวัง	สำรวมนั่งปลั่งเปล่งเพ่งพินิจ
ตัวของหนูดูจิ๋วเท่านิ้วพระหัดถ์	โตถนัดหนักนักจึงศักดิ์สิทธิ์
ศิโรราบกราบก้มบังคมคิด	รำพึงพิศถานในใจจินดา
ขอเดชะพระกุศลที่ปรนนิบัติ	ที่หนูพัดพิศวาศพระศาสนา
มาเคารพพบพุทธปฏิมา	เปนมหาอัศจรรย์ในสันดาน
ขอผลาอานิสงส์จงสำเร็จ	สรรเพ็ชญ์พ้นหลงในสงสาร
แม้นยังไปไม่ถึงที่พระนิฤพาน	ขอสำราญราคีอย่าบีฑา
จะพากเพียรเรียนวิไสยแต่ไตรเพท	ให้วิเศษแสนเอกทั้งเลขผา
แม้นรักใครให้คนนั้นกรุณา	ชนมายืนเท่าเขาพระเมรุ
ขอรู้ทำคำแปลแก้วิมุติ	เหมือนพระพุทธโฆษามหาเถร
มีกำลังดังมาฆสามเณร	รู้จัดเจนแจ้งจบทั้งภพไตร
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิศมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาไลย	น้ำพระไทยทูลเกล้าให้ยาวยืน
แล้วลาพระปฏิมาลีลาล่อง	เข้าในคลองสวนพลูค่อยชูชื่น
ชมแต่ไม้ไผ่พุ่มดูชุ่มชื้น	หอมระรื่นลำดวนรัญจวนใจ
โอ้ยามนี้มิได้พบน้ำอบสด	มาเชยรศบุบผาน้ำตาไหล
ยิ่งเสียวทรวงง่วงเหงาเศร้าฤไทย	มาเหงื่อไคลคล่ำตัวต้องมัวมอม
นิจาเอ๋ยเคยบำรุงผ้านุ่งห่ม	เคยอบรมร่ำกลิ่นไม่สิ้นหอม
เหมือนหายยศหมดรักมาปลักปลอม	จนซูบผอมผิวคล้ำระกำใจ
จึงมาหายาอายุวัฒนะ	ตามได้ปะลายแทงแถลงไข
เข้าลำคลองล่องเรือมาเหลือไกล	ถึงวัดใหญ่ชายทุ่งดูวุ้งเวิ้ง
พระเจดีย์ที่ยังอยู่ดูตระหง่าน	เปนประธานทิวทุ่งดูสูงเทิ่ง
ต้นโพธิ์ไทรไผ่พุ่มเปนซุ้มเซิง	ขึ้นรอบเชิงชั้นล่างข้างเจดีย์
เสียดายนักหักทรุดชำรุดร้าง	ใครจะสร้างสูงเกินจำเริญศรี
ท่านบิดาว่าถึงให้ใหญ่กว่านี้	ก็ไม่มีผู้ใดว่าใหญ่โต
ผู้หญิงย่านบ้านเราชาวบางกอก	เขาอมกลอกกลืนพระเสียอโข
แต่พระเจ้าเสาชิงช้าที่ท่าโพธิ์	ก็เต็มโตชาววังเขายังกลืน
ฉันกลัวบาปกราบพระอย่าปะพบ	ไม่ขอคบคนโขมดที่โหดหืน
พอฟ้าคลุ้มพุ่มพฤกษ์ดูครึกครื้น	เงาทมื่นมืดพยับอับพโยม
พยุฝนอนธการสท้านทุ่ง	เปนฝุ่นฟุ้งฟ้าฮือกระพือโหม
น้ำค้างชะประเปรยเชยชโลม	ท่านจุดโคมขึ้นอารามต้องตามไป
เที่ยวหลีกรกวกวนอยู่จนดึก	เห็นพุ่มพฤกษ์โพธิ์ทองที่ผ่องใส
ตักน้ำผึ้งครึ่งจอกกับดอกไม้	จุดเทียนใหญ่อย่างตำราบูชาเชิญ
หวังจะปะพระปรอทที่ยอดยิ่ง	คนึงนิ่งนึกรำพรรณสรรเสริญ
สำรวมเรียนเทียนอร่ามงามจำเริญ	จนดึกเกินไก่ขันหวั่นวิญญา
ทั้งเทียนดับศัพท์เสียงสำเนียงเงียบ	เย็นยะเยียบน้ำค่างพร่างพฤกษา
เห็นแวววับลับลงตรงไนยนา	ปรอทมาสูบซึ่งน้ำผึ้งรวง
ครั้นคลำได้ในกลางคืนก็ลื่นหลุด	ต้องจัดจุดธูปเทียนเวียนบวงสรวง
ประกายพฤกษ์ดึกเด่นขึ้นเห็นดวง	ดังโคมช่วงโชติกว่าบรรดาดาว
จักรจั่นแจ้วแว่วหวีดจังหรีดหริ่ง	ปี่แก้วตริ่งตรับเสียงสำเนียงหนาว
ยิ่งเย็นฉ่ำน้ำค้างลงพร่างพราว	พระพายผ่าวพัดไหวทุกใบโพธิ์
พอรุ่งแรกแปลกกลิ่นระรินรื่น	โอ้หอมชื่นช่อมะกอกดอกโสน
เหมือนอบน้ำร่ำผ้าประสาโซ	สอื้นโอ้อารมณ์ระทมทวี
หวังจะปะพระปรอทที่ปลอดปร่ง	ทั้งสามองค์เอามาไว้ก็ไผล่หนี
เชิญพระธาตุราธนาทุกราตรี	อาบวารีทิพรศหมดมลทิน
ที่ธุระปรอทเปนปลอดเปล่า	ยังดูเลาลายแทงแสวงถวิล
ท่านนอนอ่านลานใหญ่ฉันได้ยิน	ว่ายากินรูปงามอร่ามเรือง
แม้นฟันหักจักงอกผมหงอกหาย	แก่กลับกลายหนุ่มเนื้อนั้นเรื่อเหลือง
ตวันออกบอกแจ้งเปนแขวงเมือง	ท่านจัดเครื่องครบครันทั้งจันท์จวง
กับหนูกลั่นจันมากบุนนากหนุ่ม	สักสิบทุ่มเดินมุ่งออกทุ่งหลวง
มาตาลายปลายคลองถึงหนองพลวง	แต่ล้วนสวงสาหร่ายเห็นควายนอน
นึกว่าผีตีฆ้องป่องป่องโห่	มันผลุดโผล่พลุ่งโครมถีบโถมถอน
เถาสาหร่ายควายกลุ้มตลุมบอน	ว่าผีหลอนหลบพัลวันเวียน
พอเสียงร้องมองดูจึงรู้แจ้ง	เดินแสวงหาวัดฉวัดเฉวียน
พอเช้าตรู่ดูทางมากลางเตียน	ถึงป่าเกรียนเกรียวแซ่จอแจจริง
กระจาบจับนับหมื่นดูดื่นดาษ	เหมือนตลาดเหลือหูเพราะผู้หญิง
เหมือนโกรธขึ้งหึงษ์หวงด้วยช่วงชิง	ชุมจริงจริงจิกโจดกระโดดโจน
จนต้นไม้ใบงอกออกไม่รอด	ดูกรองกรอดเกรียนกร่องกรองกรอยโกร๋น
ลมกระทั่งรังกระจาบระยาบโยน	ตัวมันโหนหวงคู่คอยขู่คน
บ้างคาบแขมแซมรังเหมือนดังสาน	สอดชำนาญเหน็บฝอยเหมือนสร้อยสน
จิกสบัดจัดแจงสอดแซงซน	เปรียบเหมือนคนช่างสดึงรู้ตรึงกรอง
โอ้ว่าอกนกยังมีรังอยู่	ได้เคียงคู่คํ่าเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นร่วมเรือนเหมือนหนึ่งนกกกกระคอง	แต่สักห้องหนึ่งก็เห็นจะเย็นใจ
จนพ้นป่ามาถึงโป่งห้วยโข่งคุด	มันหมกมุดเหมือนเขาแจ้งแถลงไข
เห็นตาลโดดโขดคุ่มกับพุ่มไม้	มีทิวไผ่พงรายเหมือนลายแทง
ท่านหลีกลัดตัดทางไปกลางทุ่ง	ตั้งแต่รุ่งมาจนแดดก็แผดแสง
ได้พักเพนเอนนอนพอผ่อนแรง	ต่ออ่อนแสงสุริยาจึงคลาไคล
แต่แรกดูครู่หนึ่งจะถึงที่	เหมือนถอยหนีห่างเหินเดินไมไหว
เหมือนเรื่องรักชักชิดสนิทใน	มากลับไกลเกรงกระดากต้องลากจูง
พอเย็นจวนด่วนเดินขึ้นเนินโขด	ถึงตาลโดดดินพูนเปนมูลสูง
เที่ยวเลียบชมลมเย็นเห็นนกยูง	เปนฝูงฝูงฟ้อนหางที่กลางทราย
ทำกรีดปีกหลีกเลี่ยงเขาเคียงคู่	คอยแฝงดูดังระบำรำถวาย
กระหวัดวาดยาตรเยื้องชำเลืองกราย	เหมือนละม้ายหม่อมลครเมื่อฟ้อนรำ
โอ้เคยเห็นเล่นงานสำราญรื่น	ได้แช่มชื่นเชยชมที่คมขำ
มาห่างแหแลลับจับระบำ	เห็นแต่รำแพนนกน่าอกตรม
ออกตรูไล่ไปสิ้นขึ้นบินว่อน	แฉลบร่อนเรียงตามดูงามสม
เห็นเชิงไทรไผ่โพธิ์ตะโกพนม	ระรื่นร่มรุกขชาติดาษเดียร
พิกุลออกดอกหอมพยอมย้อย	นกน้อยน้อยจิกจับเหมือนกับเขียน
ในเขตรแคว้นแสนสะอาดดังกวาดเตียน	ตลิบเลี่ยนลมพัดอยู่อัตรา
สารภีที่ริมโบสถ์สาโรชร่วง	มีผึ้งรวงรังสิงกิ่งพฤกษา
รศเร้าเสาวคนธ์สุมณฑา	ภุมราร่อนร้องลอองนวล
โอ้บุบผาสารภีสาหรีรื่น	เปนที่ชื่นเชยถนอมด้วยหอมหวน
เห็นมาลาอาไลยใจรัญจวน	เหมือนจะชวนเชษฐาน้ำตากระเด็น
โอ้ยามนี้ที่ตรงนึกรำฦกถึง	มาเหมือนหนึ่งใจจิตรที่คิดเห็น
จะคลอเคียงเรียงตามเมื่อยามเย็น	เที่ยวเลียบเล่นแลเพลินจำเริญตา
โบสถ์วิหารฐานบัตร์ยังมีมั่ง	เชิงผนังหนาแน่นด้วยแผ่นผา
สงสารสุดพุทธรัตน์ปฏิมา	พระศิลาแลดูเปนบูราณ
อุโบสถหมดหลังคาฝาผนัง	พระเจ้านั่งอยู่แต่องค์น่าสงสาร
ด้วยเรื้อร้างสร้างสมมานมนาน	แต่โบราณเรื่องพระเจ้าตะเภาทอง
มาเที่ยวเล่นเห็นหินบนดินโขด	เดี่ยวสันโดษดังสำลีไม่มีหมอง
จึงจัดช่างสร้างอารามตามทำนอง	ทรงจำลองลายหัดถ์เปนปฏิมา
รูปพระเจ้าเท่าองค์แล้วทรงสาป	ให้อยู่ตราบศักราชพระศาสนา
พอฤๅษีสี่องค์เหาะตรงมา	ถวายยาอายุวัฒนะ
เธอไม่อยู่รู้ว่าหลงในสงสาร	ซ้ำให้ทานแท่งยาอุสาหะ
ใส่ตุ่มทองรองไว้ที่ใต้พระ	ใครพบปะเปิดได้เอาไปกิน
ช่วยสร้างโบสถ์โขดเขื่อนให้เหมือนเก่า	นามนั้นเขาเขียนแจ้งที่แท่งหิน
วัดเจ้าฟ้าอากาศนารถนรินทร์	ให้ทราบสิ้นสืบสายเพราะลายแทง
เปนตำรามาแต่เหนือท่านเชื่อถือ	ดูหนังสือเสาะหาอุส่าห์แสวง
มาพบปะจะได้ขุดก็สุดแรง	ด้วยดินแขงเขาประมูลด้วยปูนเพ็ชร
ถึงสิ่วขวานผลาญพะเนินไม่เยินยู่	เห็นเหลือรู้ที่จะทำให้สำเร็จ
แต่จะต้องลองตำรากาละเม็ด	เผื่อจะเสร็จสมถวิลได้กินยา
พอเย็นรอนดอนสูงดูทุ่งกว้าง	วิเวกวางเวงจิตรทุกทิศา
ลิงโลดเหลียวเปลี่ยวใจไนยนา	เห็นแต่ฟ้าแฝกแขมขึ้นแซมแซง
ดูกว้างขวางว่างโว่งตะโล่งลิ่ว	ไม่เห็นทิวที่สังเกตในเขตรแขวง
สุริยนสนธยาท้องฟ้าแดง	ยิ่งโรยแรงรอนรอนอ่อนกำลัง
โอ้แลดูสุริยงจะลงลับ	มิใคร่จะดับดวงได้อาไลยหลัง
สลดแสงแฝงรถเข้าบดบัง	เหมือนจะสั่งโลกาให้อาไลย
แต่คนเราชาววังทั้งทวีป	มาเร็วรีบร้างมิตรพิศมัย
ไม่รอรั้งสั่งสวาดิ์ปลาดใจ	โอ้อาไลยแลลับวับวิญญา
ยิ่งเย็นฉ่ำน้ำค้างว่างวิเวก	เปนหมอกเมฆมืดมิดทุกทิศา
แสนแสบท้องต้องเก็บตะโกนา	นึกระอาออกนามเมื่อยามโซ
ทั้งหนูกลั่นจันมากบุนนาคน้อย	ช่วยกันสอยเก็บหักไว้อักโข
พอเคี้ยวฝาดชาติชั่วตัวตะโก	แต่ยามโซแสบท้องก็ต้องกลืน
พิกุลต้นผลห่ามอร่ามต้น	ครั้นกินผลพาเลี่ยนให้เหียนหืน
ชั่งฝาดเฝื่อนเหมือนจะตายต้องคายคืน	ทั้งขมขื่นแค้นคอไม่ขอกิน
ท่านบิดรสอนสั่งให้ตั้งจิตร	โปรดประสิทธิ์สิกขารักษาศิล
เข้าร่มพระมหาโพธิ์บนโขดดิน	ระรื่นกลิ่นกลางคืนค่อยชื่นใจ
เหมือนกลิ่นกลั่นจันท์เจือในเนื้อหอม	แนบถนอมสนิทจิตรพิศมัย
เสมอหมอนอ่อนอุ่นละมุนลไม	มาจำไกลกลอยสวาดิ์อนาถนอน
โอ้ยามนี้มิได้เชยเหมือนเคยชื่น	ทุกค่ำคืนขาดประทิ่นกลิ่นอับศร
หอมพิกุลฉุนใจอาไลยวอน	พิกุลร่อนร่วงหล่นลงบนทรวง
ยิ่งเสียวเสียวเฉียวฉุนพิกุลหอม	เคยถนอมเสน่ห์หมายไม่หายหวง
โอ้ดอกแก้วแววฟ้าสุดาดวง	มิหล่นร่วงลงมาเลยใคร่เชยชิม
เย็นระเรื่อยเฉื่อยฉ่ำด้วยน้ำค้าง	ลงพร่างพร่างพรายพร้อยย้อยหยิมหยิม
ยิ่งฟั่นเฟือนเหมือนสมรมานอนริม	ให้เหงาหงิมง่วงเงียบเซียบสำเนียง
เสนาะดังจังหรีดวะหวีดแว่ว	เสียงแจ้วแจ้วจักรจั่นสนั่นเสียง
เสียงหริ่งหริ่งกิ่งไทรเรไรเรียง	เสียวสำเนียงนอนแลเห็นแต่ดาว
จนดึกดื่นรื่นเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	หนาวดอกงิ้วงิ้วต้นให้คนหนาว
แม้นงิ้วงามนามงิ้วเล็บนิ้วยาว	จะอุ่นราวนวมแนบนั่งแอบอิง
ทั้งสี่นายหมายว่ากินยาแล้ว	จะผ่องแผ้วพากันเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
เดชะยาน่ารักประจักษ์จริง	ขอให้วิ่งตามฉาวทั้งด้าวแดน
นากนั้นว่าอายุอยู่ร้อยหมื่น	จะได้ชื่นชมสาวสักราวแสน
ไม่รู้หมดรศชาติไม่ขาดแคลน	ฉันอายแทนที่ครวญถึงนวลนาง
ทั้งหนูกลั่นนั้นว่าเมื่อล่องเรือกลับ	จะแวะรับนางสิบสองไม่หมองหมาง
แม่เอวอ่อนมอญรำล้วนสำอาง	จะขวางขวางไปอย่างไรคงได้ดู
สมเพชเพื่อนเหมือนหนึ่งบ้าประสาหนุ่ม	แต่ล้วนลุ่มหลงเหลือจนเบื่อหู
จนพระเมินเดินเวียนถือเทียนชู	เที่ยวส่องดูสีมาบรรดามี
ที่ผุพังยังแต่ตรุบรรจุธาตุ	ขาวสอาดอรหัตจำรัสศรี
อาราธนามาไว้สิ้นด้วยยินดี	อัญชลีแล้วก็นั่งระวังไภย
น้ำค้างพรมลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	ใบโพธิ์ปลิวแพลงพลิกริกริกไหว
บ้างร่วงหล่นวนว่อนร่อนไรไร	ด้วยแสงไฟรางรางสว่างตา
จนดึกดื่นรื่นรมลมสงัด	ดึกกำดัดดาวสว่างพร่างพฤกษา
เหมือนเสียงโห่โร่หูข้างบูระพา	กฤษฎาได้ฤกษ์เบิกพระไทร
สายสิญจน์วงลงยันต์กันปีศาจ	ธงกระดาษปักปลิวหวิวหวิวไหว
เข้าสานทรายปรายปราบกำราบไป	ปักเทียนไชยฉัตเฉลิมแล้วเจิมจันทน์
จุดเทียนน้อยร้อยแปดนั้นปักรอบ	ล้อมเปนขอบเขตรเหมือนหนึ่งเขื่อนขันธ์
มนต์มหาวาหุดีพิธีกรรม์	แก้อาถรรพ์ถอนฤทธิ์ที่ปิดบัง
แล้วโรยรินดินดำคว่ำหอยโข่ง	จะเปิดโป่งปูนเพ็ชรเปนเคล็ดขลัง
พอปักธงลงดินได้ยินดัง	สำเนียงตังตึงเปรี้ยงแซ่เสียงคน
ข้างเทียนดับกลับกลัวให้มัวมืด	พยุหืดฮือมาเปนห่าฝน
ถูกลูกเห็บเจ็บแสบแปลบสกนธ์	เหลือจะทนทานลมลงก้มกราน
เสียงเกรียวกราววาววามโพลงพลามพลุ่ง	สเทื้อนทุ่งที่บนโขดโบสถ์วิหาร
กิ่งโพธิ์โผงโกร่งกร่างลงกลางลาน	สาดเข้าสานกรากกรากไม่อยากฟัง
ทั้งฟ้าร้องก้องกึกพิฦกลั่น	อินทรีย์สั่นซบฟุบเหมือนทุบหลัง
สติสิ้นวิญญาละล้าละลัง	สู่ภวังค์วุบวับเหมือนหลับไป
เปนวิบัติอัศจรรย์มหันต์เหตุ	ให้อาเพศเพื่อจะห้ามตามวิไสย
ทั้งพระพลอยม่อยหลับระงับไป	แสงอุไทยรุ่งขึ้นจึงฟื้นกาย
เที่ยวหาย่ามตามหาทั้งผ้าห่ม	มันตามลมลอยไปข้างไหนหาย
ไม่พบเห็นเปนน่าระอาอาย	จนเบี่ยงบ่ายบิดาจะคลาไคล
ท่านห่มดองครองผ้าอุกาพระ	คาระวะวันทาอัชฌาไศรย
ถวายวัดตัดตำราไม่อาไลย	ขออไภยพุทธรัตน์ปฏิมา
เหมือนรู้ความยามโศกด้วยโรคร้าย	จึงตามลายลัดแลงแสวงหา
จะใคร่เห็นเช่นเขาบอกดอกจึงมา	มีตำราแล้วก็ต้องทดลองดู
ไม่รื้อร้างง้างงัดไม่คัดขุด	เปนแต่จุดเทียนเบิกฤกษ์ราหู
ขอคุณพรตทศธรรมช่วยค้ำชู	ไม่เรียนรู้รูปงามไม่ตามลาย
มาเห็นฤทธิ์กฤษณาอานุภาพ	ก็เข็ดหลาบลมพาตำราหาย
ได้กรวดน้ำคว่ำขันจนวันตาย	ให้ภูตพรายไพรโขมดที่โขดดิน
ทั้งเจ้าทุ่งกรุงทวาเทพารักษ์	ซึ่งพิทักษ์ที่พระยาคูหาหิน
พระเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์	ซึ่งสร้างถิ่นที่วัดพระปฏิมา
จงพ้นทุกข์ศุโขอโหสิ	ไปจุติตามชาติปราถนา
ทั้งเซิงไทรไผ่โพธิ์ตะโกนา	ฉันขอลาแล้วเจ้าคะหม่อมตะโก
ถึงแก่งอมหอมกลิ่นยังกินฝาด	แต่คราวขาดคิดรักเสียอักโข
ทั้งพิกุลฉุนกลิ่นจงภิญโญ	เสียดายโอ้อางขนางจะห่างไกล
ออกเดินทุ่งมุ่งหมายพอบ่ายคล้อย	ไม่ตามรอยแรกมาหญ้าไสว
จนจวนค่ำย่ำเย็นเห็นไรไร	สังเกตไม้หมายทางมากลางคืน
ต้องบุกรกวกหลงลุยพงแฝก	อุส่าห์แหวกแขมคาสู้ฝ่าฝืน
มาตามลายหมายจะลุอายุยืน	ผ้าห่มผืนหนึ่งไม่ติดอนิจัง
เจ้าหนูกลั่นนั้นว่าเคราะห์เสียเพราะหอม	เหมือนทิ้งหม่อมเสียทีเดียวเดินเหลียวหลัง
จะรีบไปให้ถึงเรือเหลือกำลัง	ครั้นหยุดนั่งหนาวใจจำไคลคลา
จนรุ่งรางทางเฟือนไม่เหมือนเก่า	ต้องเดินเดาดั้นดัดจนขัดขา
จนเที่ยงจึงถึงเรือเหลือระอา	อายตามาตาแก้วที่แจวเรือ
เขาหัวเราะเยาะว่าสาธุสะ	เครื่องอัษฐที่เอาไปช่างไม่เหลือ
พอมืดมนธ์ฝนคลุ้มลงครุมเครือ	ให้ออกเรือรีบล่องออกท้องคุ้ง
จะเลยตรงลงไปวัดก็ขัดข้อง	ไม่มีของขบฉันจังหันหุง
ไปพึ่งบุญคุณพระยารักษากรุง	ท่านบำรุงรักพระไม่ละเมิน
ทั้งเพนเช้าคาวหวานสำราญรื่น	ต่างชุ่มชื่นชวนกันสรรเสริญ
ทั้งสูงศักดิ์รักใคร่ให้เจริญ	อายุเกินกัปกัลป์พุทธันดร
ให้ครองกรุงฟุ้งเฟื่องเปรื่องปรากฎ	เกียรติยศอยู่ตลอดอย่าถอดถอน
ท่านอารีมีใจอาไลยวอน	ถึงจากจรใจจิตรยังคิดคุณ
มาทีไรได้นิมนต์ปรนนิบัติ	สารพัดแผ่เผื่อช่วยเกื้อหนุน
ต่างชื่นช่วยอวยกุศลผลบุญ	สนองคุณเจ้าพระยารักษากรุง
เมื่อกราบลาคลาเคลื่อนออกเลื่อนล่อง	เห็นหน้าน้องนามหุ่นนั่งชุนถุง
ทั้งผัดหน้าทาขมิ้นส่งกลิ่นฟุ้ง	บำรุบำรุงรูปงามอร่ามเรือง
ที่แพรายหลายนางสำอางโฉม	งามประโลมเปล่งปลั่งอลั่งเหลือง
ขมิ้นเอ๋ยเคยใช้แต่ในเมือง	มาฟุ้งเฟื่องฝ่ายเหนือทั้งเรือแพ
พวกโพงพางนางแม่ค้าขายปลาเต่า	จับกระเหม่ามิได้เหลือชั้นเรือแห
จะล่องลับกลับไปอาไลยแล	มาถึงแพเสียงนกแก้วแจ้วเจรจา
เจ้าของขาวสาวสอนชอ้อนพลอด	แวะมาจอดแพนี้ก่อนพี่จ๋า
น่ารับขวัญฉันนี่ร้องว่าน้องลา	ก็เลยว่าสาวกอดฉอดฉอดไป
โอ้นกเอ๋ยเคยบ้างฤๅอย่างพลอด	นางสาวสาวเขาจะกอดให้ที่ไหน
แต่น้องมีพี่ป้าที่อาไลย	ท่านยังไม่ช่วยกอดแกล้งทอดทิ้ง
นึกก็พลอยน้อยใจถึงไม่กอด	หนาวก็ทอดเตาไว้ก่อไฟผิง
ไม่เรียกเปนเช่นนกแก้วแล้วจริงจริง	จะสู้นิ่งหนาวทนอยู่คนเดียว
ได้เด็ดรักหักใจมาในน้ำ	ถึงพบลำสาวแส้ไม่แลเหลียว
ปลาดเหลือเรือวิ่งจริงจริงเจียว	มาคืนเดียวก็ได้หยุดถึงยุธยา
จึงจดหมายรายเรื่องที่เคืองเข็ญ	ไปเที่ยวเล่นลายแทงแสวงหา
เห็นสิ่งไรในจังหวัดรัถยา	ได้จดมาเหมือนหนึ่งมีแผนที่ไว้
ไม่อ่อนหวานขานเพราะเสนาะโสตร	ด้วยอายโอษฐมิได้อ้างถึงนางไหน
ที่เขามีที่จากฝากอาไลย	ได้ร่ำไรเรื่องหญิงจึงพริ้งเพราะ
นี่กล่าวแกล้งแต่งเล่นเพราะเปนหม้าย	เที่ยวเร่ขายคอนเรือมะเขือเปราะ
คิดคนึงถึงตัวน่าหัวเราะ	เกือบกระเทาะน่าแว่นแสนเสียดาย
นารีใดไร้รักอย่าหนักหน่วง	จะโรยร่วงรกเรี้ยวแห้งเหี่ยวหาย
ที่เมตตาอยู่ก็อยากจะฝากกาย	อย่าหมิ่นชายเชิญตรึกให้ฦกซึ้ง
เหมือนภุมรินบินหาซึ่งสาโรช	ถึงร้อยโยชน์แย้มกลิ่นคงบินถึง
แต่ดอกไม้ไทท้าวในดาวดึงษ์	ไม่พ้นซึ่งพวกหมู่แมลงภู่ชม
เช่นกระต่ายกายสิทธิ์นั้นผิดเพื่อน	ขึ้นแต้มเดือนได้จนชิดสนิทสนม
เสนหาอาไลยใจนิยม	จะใคร่ชมเช่นกระต่ายไม่วายตรอม
แต่เกรงเหมือนเดือนแรมไม่แจ่มแจ้ง	สุดจะแฝงฝากเงาเฝ้าถนอม
ขอเดชะจะได้พึ่งให้ถึงจอม	ขอให้น้อมโน้มสวาดิ์อย่าคลาศคลา
ไม่เคลื่อนคลายหน่ายแหนงจะแฝงเฝ้า	ให้เหมือนเงาตามติดขนิษฐา
ทุกค่ำคืนชื่นชุ่มพุ่มผกา	มิให้แก้วแววตาอนาทร
มณฑาทิพกลีบบานตระการกลิ่น	ภุมรินฤๅจะร้างห่างเกษร
จงทราบความตามใจอาไลยวอน	เดชะกลอนกล่าวปลอบให้ตอบคำ
จะคอยฟังดังคอยสอยสวาดิ์	แม้นเหมือนมาดหมายจะชิมให้อิ่มหนำ
ถ้าครั้งนี้มิได้เยื้อนยังเอื้อนอำ	จะต้องคร่ำคร่าเปล่าแล้วเรา เอย
จบนิราศวัดเจ้าฟ้าแต่เท่านี้