ไกลบ้าน 2
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล _สมเด็จหญิงน้อย_ มีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือเรื่องไกลบ้าน ซึ่งสมเด็จพระบรมชนกนาถฯ ทรงพระราชนิพนธ์ แลพระราชทานกรรมสิทธิไว้แก่พระองค์ ถวายสนองพระคุณพระอรรคชายาเธอ_พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์_กรมขุนสุทธาสินีนาฏ พระชนนี สำหรับจะได้ทรงแจกเป็นมิตรพลี เมื่องารฉลองพระชัณษาครบ ๖๐ ในปีกุญ พ.ศ. ๒๔๖๖ นี้ มีรับสั่งมายังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครให้จัดการพิมพ์ถวาย แลทรงมอบหมายแก่ข้าพเจ้าอิกชั้นหนึ่ง ด้วยทรงพระปรารภว่าเมื่อพิมพ์หนังสือเรื่องไกลบ้านครั้งแรกนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพเจ้าเปนผู้อำนวยการ เคยทราบกระแสพระราชดำริห์อยู่ ทรงขอให้ช่วยเปนธุระคิดอ่านการพิมพ์ครั้งนี้ด้วยอิกครั้งหนึ่ง
ข้าพเจ้ามีความยินดีที่จะรับจัดการถวายตามพระประสงค์ ด้วยเปนโอกาศจะได้มีส่วนสนองพระคุณในงารอภิลักขิตมงคลของพระอรรคชายาเธอฯ ประการหนึ่ง อิกประการหนึ่งข้าพเจ้าทราบอยู่แก่ใจว่าหนังสือเรื่องไกลบ้านนี้ คนทั้งหลายนับถือกันว่าดีอย่างยิ่งเรื่องหนึ่งในพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีผู้ต้องการหาอยู่ไม่ขาด แต่ทุกวันนี้จะหาให้บริบูรณ์ไม่ได้มานานแล้ว ถ้าพิมพ์ขึ้นใหม่คงจะมีผู้ถวายอนุโมทนาเปนอันมาก อิกประการหนึ่ง พระราชนิพนธ์เรื่องนี้ เมื่อพิมพ์ครั้งแรกเปนการรีบเร่งยังบกพร่อง เช่นขาดสารบารพ์แลรูปภาพเปนต้น ถ้าพิมพ์ใหม่ในครั้งนี้จะแก้ไขให้ดีขึ้นกว่าฉบับก่อนได้หลายอย่าง ด้วยเหตุทั้งปวงดังพรรณามา ข้าพเจ้าจึงเห็นว่าซึ่งสมเด็จหญิงน้อยทรงพระดำริห์จะพิมพ์หนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องไกลบ้านถวายพระชนนีในครั้งนี้เปนการสมควรยิ่งนัก
อธิบายตำนานหนังสือเรื่องไกลบ้าน
หนังสือเรื่องไกลบ้านนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อเสด็จไปยุโรปครั้งหลัง อย่างเคยทรงพระราชนิพนธ์เรื่องระยะทางในเวลาเสด็จประพาศทางไกลมาแต่ก่อน ครั้งนี้ทรงพระราชนิพนธ์เปนลายพระราชหัดถเลขา พระราชทานมายังสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล ซึ่งสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถฯ เปนตำแหน่งราชเลขาธิการฝ่ายในอยู่ในสมัยนั้น แลพระราชทานพระบรมราชานุญาตมาให้ผู้อื่นอ่านได้อิกบ้าง เมื่อพระราชหัดถเลขามาถึงหลายฉบับเข้าด้วยกัน ผู้ที่ได้อ่านเห็นว่าเรื่องเสด็จประพาศซึ่งดำรัสเล่ามาในพระราชหัดถเลขามีข้อความต่างๆ เช่นพรรณาสิ่งซึ่งได้ทอดพระเนตรเห็น แลกิจการซึ่งได้ทรงทราบทั้งกระแสพระราชดำริห์วินิจฉัยในเรื่องนั้นๆ น่าอ่านยิ่งนัก จึงกราบบังคมทูลไปว่าเรื่องราวต่างๆ ที่ปรากฎอยู่ในพระราชหัดถเลขานั้น ถ้ารวบรวมพิมพ์เปนหนังสือเรื่องขึ้นสักเรื่องหนึ่ง เห็นจะเปนประโยชน์มาก พระราชทานพระราชหัดถเลขาตอบมาว่า จะพิมพ์ก็ได้ แต่จะต้องตัดความซึ่งไม่ควรโฆษนาออกเสียบ้าง เมื่อเสด็จกลับจะทรงตรวจตัดต้นฉบับให้พิมพ์ เรียกว่าเรื่อง “ไกลบ้าน” เปนการยุติดังนี้ตั้งแต่เมื่อยังเสด็จอยู่ในยุโรป ครั้นเสด็จกลับคืนมาถึงพระนคร เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๐ มีรับสั่งว่าหนังสือเรื่องไกลบ้านนั้น ควรจะพิมพ์ให้ทันจำหน่ายที่ร้านหลวง ในงารไหว้พระประจำปี ณวัดเบญจมบพิตร อันมีกำหนดกลางเดือนอ้าย ในปีนั้นตรงกับวันที่ ๑๗ ธันวาคม แต่ทรงติดพระราชกิจต่างๆ จะหาเวลาทรงตรวจต้นฉบับไม่ได้ จึงดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้าเปนผู้ตรวจต้นฉบับ แลจัดการพิมพ์ตามที่ได้ทรงพระราชดำริห์ไว้ การพิมพ์หนังสือเรื่องไกลบ้านครั้งแรกต้องรีบเร่งทำให้ทันงารดังกล่าวมา จึงต้องพิมพ์ออกจำหน่ายทีละตอน กำหนดเอาพระราชหัตถเลขาฉบับหนึ่งเปนตอนหนึ่ง ถึงกระนั้นก็พิมพ์ทันจำหน่ายงารวัดเบญจมบพิตรแต่บางตอน แล้วพิมพ์ตอนหลังๆ ต่อมาเปนลำดับ จนครบจำนวนพระราชหัตถเลขา ๔๓ ฉบับ เปนหนังสือ ๑๘๕๐ น่ากระดาษ กำหดนให้รวมเย็บเปนสมุดเล่มใหญ่ ๔ เล่มด้วยกัน เรื่องตำนานหนังสือเรื่องไกลบ้านมีดังพรรณามาฉนี้
หนังสือไกลบ้านฉบับที่พิมพ์ใหม่ครั้งนี้ ได้แก้ไขเพิ่มเติมให้บริบูรณ์ดีขึ้นกว่าฉบับพิมพ์ครั้งแรกหลายอย่าง คือ (๑) ได้ทำคำอธิบายหมายเลขสำหรับนามบุคคลแลเรื่องราวในพระราชนิพนธ์บางแห่งให้รู้ความชัดเจนยิ่งขึ้นอย่างหนึ่ง (๒) ได้เสาะหารูปภาพเนื่องด้วยการเสด็จไปยุโรปครั้งหลัง เปนรูปภาพซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงถ่ายเองก็มาก มาพิมพ์ประกอบกับพระราชหัดถเลขาเปนจำนวน ๘๕ รูปด้วยกัน แลสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนริศรานุวัติวงศได้ทรงเขียนลายใบปกประทานใหม่ด้วยอย่างหนึ่ง (๓) ได้ทำสารบารพ์เรื่องแลสารบารพ์รูปเพิ่มเติมขึ้นด้วยอิกอย่างหนึ่ง (๔) ส่วนการพิมพ์ได้ขยายน่ากระดาษเปนขนาดพับแปด เพื่อลดจำนวนเล่มสมุดลงคงแต่ ๒ เล่มอย่างหนึ่ง นอกจากที่กล่าวมา ได้รวบรวมจดหมายเหตุเรื่องเสด็จไปยุโรปครั้งหลัง อันมิได้ปรากฎในหนังสือไกลบ้าน เช่นเรื่องส่งเสด็จ เรื่องการรักษาพระนครเวลาเสด็จไม่อยู่ แลเรื่องรับเสด็จกลับคืนพระนคร เหล่านี้เอามาเรียบเรียงตกแต่งพิมพ์ขึ้นเปนสมุดมีรูปภาพอิกเล่มหนึ่ง เรียกว่า “จดหมายเหตุประกอบเรื่องไกลบ้าน” เพิ่มเข้ากับหนังสือเรื่องไกลบ้านฉบับพิมพ์ใหม่ครั้งนี้ รวมเปนสมุดชุดหนึ่ง ๓ เล่มด้วยกัน
อันพระราชนิพนธ์เรื่องไกลบ้านนี้ เปนหนังสือหนึ่งซึ่งอ่านไม่รู้จักเบื่อ ข้าพเจ้าเองได้เคยอ่านประมาณเห็นจะราวห้าเที่ยวหกเที่ยวแล้วก็ยังไม่เบื่อ ใครได้เคยอ่านมาแต่ก่อนก็กล่าวเช่นเดียวกัน เพราะพระราชปฏิภาณในพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์กระบวรพรรณาว่าด้วยสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ดี ฤๅกระบวรบรรยายเล่าเรื่องราวอันใดก็ดี แจ่มแจ้งอ่านจับใจ ไม่เลือกว่าทรงพระราชนิพนธ์เรื่องใดๆ ในกระบวรนั้นแทบไม่มีผู้ที่จะเทียมถึง แลหนังสือเรื่องไกลบ้านนี้ นอกจากดำรัสเล่าความทุกข์สุขส่วนพระองค์ในการที่เสด็จไปครั้งนั้น ทรงพระราชนิพนธ์พรรณาว่าด้วยถิ่นฐานบ้านเมือง แลบรรยายถึงขนบธรรมเนียมต่างๆ ของนานาประเทศ ซึ่งเปนเรื่องแปลกประกอบกับกระแสพระราชดำริห์วิจารณ์อันสุขุมคัมภีรภาพ แลมีเรื่องสนุกขบขันแกมกันไป จึงชวนอ่านเพลิดเพลินมิรู้จักเบื่อ ถึงล่วงรัชกาลที่ ๕ มาแล้ว แลนับเวลาตั้งแต่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไกลบ้านมาจนบัดนี้ได้ถึง ๑๗ ปีก็ดี ข้าพเจ้าเชื่อว่าใครอ่านก็คงจะยังเพลิดเพลินในพระราชปฏิภาณอยู่มิรู้สิ้น ยิ่งผู้ซึ่งเคยเปนข้าคุ้นในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ก็ยิ่งจะจับใจลึกซึ้งขึ้นไปอิก เพราะฉนั้นบรรดาผู้ที่ได้รับหนังสือเรื่องไกลบ้านฉบับซึ่งพิมพ์ใหม่ในครั้งนี้ไปอ่าน คงจะมีความยินดี แลขอบพระคุณพระอรรคชายาเธอฯ ทั่วกันเปนแท้
อาศัยโอกาศซึ่งหอพระสมุดฯ ได้จัดการพิมพ์หนังสือนี้ กรรมการหอพระสมุดฯ พร้อมกันถวายพระพรแด่พระอรรคชายาเธอฯ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ ในอภิลักขิตมงคลฉลองพระชัณษา ขอให้ทรงเจริญพระสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล พระชนมสุขสถาพรสืบไปทุกประการ เทอญฯ
สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๐ มีนาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๖
พระบรมรูปพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบรมรูปพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้านิภานภดล ฉายที่พระราชวังดุสิต

พระบรมรูปพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้านิภานภดล

ฉายที่พระราชวังดุสิต
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑
คืนที่ ๑
เรือมหาจักรี
วันพุฒ ที่ ๒๗ มีนาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๕
ลูกหญิงน้อย
พ่อตั้งใจว่าจะเขียนหนังสือบอกข่าวให้รู้เปนส่วนตัวต่างหากจากที่จะรู้ทรงราชการ แต่จะเขียนด้วยกระดาษหนาแลดีกว่านี้ก็จะโตนักไป จึงเขียนแผ่นใหญ่แลให้กระดาษบาง ๆ เช่นนี้ ว่าทางลมจับ ก็เสียค่าส่งน้อย
ที่ตำหนักแพคนมากจริง ๆ ทั้งไทยทั้งฝรั่ง นับว่าที่มาได้คงมาหมดทั้งผู้ชายแลผู้หญิง แต่พ่อออกจะเหลว ๆ ไม่ใช่เพราะตกใจ เห็นจะเปนเมาน้ำตาคน พูดอะไรตั้งใจจะให้ดีไม่ใคร่สำเร็จ พูดกับพวกทูตฝรั่งได้นึกไว้แล้วแต่ควรฤๅลืมนึกคำไม่ออก พูดเลวไปกว่าที่ซ้อมไว้ในใจเปนกอง แม่เล็กลงมาอยู่ไม่ช้า ดูตกใจคนมากเพราะมันแน่นหนาเหลือเกิน แต่เปนอันสำเร็จในการออกเรือได้ทันพระฤกษ์ คือภายใน ๕ โมงเช้า ตามทางฝรั่งทึ่งก็มาก แต่ไทยๆ ออกไม่ใคร่รู้สึก เห็นเปนเสด็จเที่ยวตามเคย เจ้านายมาหมด ขุนนางมามาก เลี้ยงกลางวันก่อนถึงปากน้ำ เจ้าพระยาภาณุวงษ์ลงมาแต่ขึ้นเรือไม่ได้ ว่าขาอ่อนไป พ่อลงไปหาที่กระได ออกจะผอมๆ โทรมไปจริง พวกมาส่งไม่กลับตามเวลารออยู่จนย่ำค่ำจึงได้ไป แต่มีการร้องไห้กันเสียนุงนังจนใจทรึมเต็มที
เห็นเขาเอาที่ชาทองมาตั้ง หมายว่าจะเอาไปด้วย เห็นมันใหญ่โต ถามเขาว่าเอามาใช้แต่ในเรือ ครั้งถามถึงป้านชาที่จะไปใช้ เขาว่ามีกาอุ่นอย่างฝรั่ง ให้รู้สึกกลืนไม่ลงคอ ปฤกษากันกับกรมหลวงนริศร จะให้ส่งเรือเดลีที่จะออกพรุ่งนี้ จดหมายแล้วพ่อขอให้ค้นดูอิก เพราะเชื่อว่าแม่ไม่เคยลืมอะไร มีแต่จะมากเกินต้องการ พระยาบุรุษไปค้นได้อะไรๆ มาพร้อมเลยเลิกหนังสือ
เวลาค่ำกันเข้ามันช่างโหรงเหรงจริงๆ น้อยกว่าไปยุโรปคราวก่อนเหลือเกิน ถ้าไปเรือเมล์จะน้อยลงไปยิ่งกว่านี้ เห็นจะถึงเล่นเอาเถิดกันได้
ผู้ที่มาทั้งหมด เมื่อเย็นจนบัดนี้ ดุ๊กครึมครำมากกว่าเพื่อน ช่วยกันชำระว่าเพราะอะไรก็ไม่ได้ความ แต่อ้ายคนังรับเปนสัตย์ว่าร้องไห้ เมื่อพ่อขึ้นรถถึงโฮ ๆ ครั้งหนึ่งแล้ว พอเรือมาถึงปากน้ำมาร้องไห้โฮ ๆ อิก ว่าคิดถึงคุณแม่ จนเลยนอนหลับ  ตอนค่ำก็เลยทรึมไม่สนุกเลย
แต่ร่างกายพ่อมันทีจะชอบ ลงมาปากน้ำจมูกโล่งจนเวลาจะนอนง่วงเหลือกำลัง ตั้งใจจะขึ้นนอนแต่ ๕ ทุ่ม แต่มันช่างประดักประเดิดด้วยไม่เคย ต้องเรียกสั่งไปเสียทุกอย่าง กว่าจะพร้อมได้เปนนาน ได้ลงมือนวด หลวงศักดิ์มันตกใจตัวสั่นเหื่อแตกโทรมตัว ท่าทางก็พระสัมพาหะ มีงอแขนเปนต้น แต่บอกเข้าใจง่ายกว่า กดได้แรงกว่า แต่เปนเวลาเคราะห์ดีที่ง่วงแลไม่สู้เมื่อยเพราะออกจะท้องเบา ตกลงเปนอันไม่รำคาญใจนัก แต่ปิดม่านมุ้งดับไฟประเดี๋ยวเดียวร้อนเต็มที นอนไม่หลับ ต้องเปิดทางโน้นเปิดทางนี้หาลม ลงปลายมือก็ต้องพัดกันดื้อ ๆ รู้สึกเปลี่ยวใจวังเวงใจกลับไปบ้าน สวดมนต์ไปหน่อยก็เลยไปบ้านรำไป แต่เปนเวลาเหมาะที่ง่วงจึงหลับราว ๗ ทุ่ม
คืนที่ ๒
เรือมหาจักรี
วันพฤหัศบดี ที่ ๒๘ มีนาคม
นอนตื่นเปนระยะคล้ายบางกอกแต่อิ่มดี ยิ่งเช้าขึ้นค่อยสบาย เพราะคนพัดเปลี่ยนใหม่ไม่ง่วงนอน ตื่น ๕ โมงเช้ากินนมและขนมปังกับลูกไม้ รู้สึกคิดถึงบ้านจนน้ำตาไหลไม่รู้สึกตัว บ่ายโมง ๑ กินเข้าแล้วพูดกันเล่น อ่านสำเนาจดหมายถึงแม่เล็กที่มีจากโคลัมโบคราวก่อน แล้วกลับลงมาอ่านรายงานที่ส่งมาแต่บางกอก เมื่อวานนี้ที่ปากน้ำก็ได้เปิดออฟฟิศสั่งเรื่องเงินประจำปีสำเร็จแล้วเขียนหนังสือเหล่านี้ เลยยังไม่ได้ลงมืออ่านหนังสือ ค่ำกินเข้าแล้วไปกะปันน่าที่ เอาคราวก่อนมาเทียบ แต่คราวนี้น้อยคน จึงได้ร่นเข้าไป ในการซื้อสั่งทำส่งแจกของต่างๆ ดุ๊ก ในการจ่ายเงินทั่วไป รักษาพระรักษาตรา กรมสมมต ในการจัดที่อยู่แลกิน การไปมาแลจ่ายเงินเหล่านี้ บริพัตร ตามเสด็จ รับแขก เยี่ยมแขก เยนตรา โทรเลข รับหนังสือโต้ตอบ รับแขกที่มากวน กะตรา กะทาง รัตนโกษา รายงานหนังสือพิมพ์ รับแขก เก็บหนังสือ หม่อมนเรนทร พระยาบุรุษการเบ็ดเสร็จในตัวตลอดจนเงินท้ายที่นั่ง เปนการรวมในมหาดเล็ก ประจักษ์ ในการรูป แต่ออกจะโหรงเหรงอยู่ เพราะแกไม่สันทัดอย่างธรรมเนียม กลัวจะทำไม่ใคร่ไหว อิกน่าที่หนึ่งก็รพี ในการโมเตอคาร์ การเบิกเงินคราวนี้มีตั๋วฎีกาบริพัตรทำมาพร้อม เพราะจะกันการเปลืองเช่นคราวก่อน การทั้งปวงเปนที่เรียบร้อยดีกว่าครั้งก่อนมาก เพราะเคยเห็นมาแล้ว ได้เยียวยาทุกอย่าง เสียแต่ต้องเขียนหนังสือเอง ไม่ใช่ไม่มีคนเขียน แต่เหมือนหนังสือเช่นนี้จะไปบอกให้ใครเขียนเปิ่ง ๆ มันก็น่าอายเขา
ลืมเล่าถึงเห็นปลาเมื่อบ่าย ตัวไม่สู้โต ขนาดปลาเทโพแก่ ๆ นับพัน ว่ายน้ำเล่นโลดไล่กันเปนวงกว้างเกือบเท่าสนามหญ้าน่าพระที่นั่งอัมพร ตอนเย็นปลาฉลามแลปลาโลมาว่ายตามเรือเปนนาน เรือเดินดีมีลมพอสบาย ตั้งแต่มาไม่เคยมีใครพูดถึงคลื่น เพราะไม่มี
คืนที่ ๓
เรือมหาจักรี
วันศุกร ที่ ๒๙ มีนาคม
วันนี้หมดทุนไม่มีอะไรจะจดจริง ๆ แต่เมื่อคืนนี้ยังเกิดความไม่หาวนอน รออ่านหนังสืออยู่จน ๘ ทุ่มจึงนอน แต่นอนไม่หลับจนจวนสว่าง ครั้นเมื่อหลับแล้วก็ไม่ตื่นจนจวนเที่ยง กลัวจะคลาศเวลากินเข้า ถ้าเปนในวังได้นอนเรื่อยไปจนเย็น ครั้นไปกินเข้าต่างคนก็ต่างโจทย์กันว่าไม่หลับเหมือนกัน หลับจวนสว่างด้วยกันสักสี่ห้าคน จะว่านึกอะไรมากก็จริง แต่เวลาจะหลับมันหายนึกอย่างไรวับเดียวก็หลับ วันนี้เวลาบ่ายโมงหนึ่งเรือออกทเลจีน แต่อากาศโปร่งใสดี กรมประจักษ์อยากให้ถ่ายรูป ตกลงกัน แกขอให้แต่งฟรอกโก๊ตกำลังจะโก้ พากันจับคางลาหมด ตกลงเลยแต่ปู้ยี่ปู้ยำตามปรกติ รูปพระที่นั่งอัมพรเลนซ์ส่งมางามจริงๆ ตกลงเปนเก็บไปอวดพวกเมืองนอก ฟังรายงานทหารแล้วให้นายมุ่ยลงมือระบายสีรูป ทำอะไรไม่สนัด เพราะรู้สึกว่าอิกสองสามวันก็จะย้ายที่ จึงหมายจะรอไปทำงานที่เรือซักเซน แต่เห็นป่วยการเวลาจึงลงมือไปเสียหลาง จดรายสิ่งของที่จะไปทำที่ยุโรป แต่ดุ๊กยังไม่ยอมเปิดออฟฟิศเขียนอย่างว่าเก็บยากขนยาก ที่จริงมันรู้สึกอึดใจถึงพ่อก็เปน
อ้ายคนังหายทุกข์ร้อน บอกว่าอน่อยมาแต่วานนี้แล้ว กรมประจักษ์คลั่งล้อคนเรื่องเมียๆ เขาพากันอาราธนาให้พ่อแต่งให้กรมประจักษ์บ้าง พึ่งลงมือบัดนี้ได้ ๓ บทแล้ว
๏ แถลงปางบำราศแก้ว	กลอยใจ เรียมเอย
ตามเสด็จปิ่นไผท	สู่ด้าว
ยุรปรัตนกรุงไกร	เรียมมุ่ง ถึงแฮ
ชื่อรงับดับอกร้าว	ร่องริ้วรอยสมาน ฯ
๏ จักนานจักเนิ่นพ้น	จันทร์เพ็ญ พี่เอย
สู่เทศเขตรหนาวเย็น	ยอกช้ำ
แลนวมนุ่มบเห็น	หายแห่ง ใดฤๅ
เติมแต่เติมทุกข์กล้ำ	กลัดกลุ้มเหลือกลืน ฯ
๏ กลางคืนศุกรปักษ์เปลื้อง	เดือนฉาย
สุกสกาวเกศหาย	ห่างหน้า
ทำเนานึกประกาย	พลอยเกลื่อน
ดาวดั่งดวงแก้วฟ้า	ชื่อพ้องพลอยสูญ ฯ
กรมพระจักษ์เตรียมมาก จะแต่งนิราศสู้หม่อมราโชทัย กำลังถามหาอะไรเก่าๆ ต่างๆ แลตื่นอะไรต่างๆ อี๋อยู่เสมอ
ค่ำวันนี้ลมสำเภาพัดจัดมาทางทเลจีน แต่ไม่มีคลื่นเลย วันนี้เห็นจะเย็นสบายในเวลานอนฤๅจะเกินไปก็ได้.

คืนที่ ๔
เรือมหาจักรี
วันเสาร์ ที่ ๓๐ มีนาคม
เมื่อคืนนี้หลวงศักดิฝันถึงพระสัมพาหะ ไปเอาอย่างอีโก้งอีเก้ง เหื่อโทรมตัวจนหยดถูกพ่อ นวดพันลำคือเดินร่ายไปตามขวางของลำตัว เหมือนเห็นว่าเส้นพันตัวเปนเกลียว จี้ผิดจี้ถูกจนเลยเนิฟตื่นหมดทั้งตัว เปนนานจึงได้นอนหลับ ตื่นขึ้นเช้าปวดไปข้างหนึ่ง ต้องทายาแลัวนอนนิ่ง แต่เปนเคราะห์ดีที่ยังหลับได้อิก ตั้งแต่มาไม่เคยนอนอิ่มตาเลยดูก็เปนอัศจรรย์ ขึ้นชื่อว่าผู้ชายทุกวันนี้แรงน้อย จะนวดตะละทีเหมีอนยกเขาพระสุเมรุ น้อยใจว่าได้ความทุกข์ยากเสียจริงๆ ตื่นขึ้นแขงไปทั้งข้างเหมือนจะเปนปัตฆาฏ ได้เอาตาหมอมาให้สอนเส้น ให้กรมสมมตเปนโมเดล ให้รู้จักว่าเส้นมนุษย์มันไม่ได้พันตัวเหมือนเถาวัลย์เลื้อย เมื่ออ่านหนังสือที่เขียนครั้งก่อน มันช่างบ่นแต่เรื่องกินเข้าไมได้ ต้องคลุกนํ้าพริกเผากินเปนที่สุด มาเทียบกับครั้งนี้มันช่างแสนสบาย กับเข้าฝรั่งเขาก็จัดดี กับเข้าไทยก็บริบูรณ์ ไม่ได้มีความอดอยากเลย อยากอะไรได้ดังใจ พ่อกินเข้าได้เสมอทุกวัน ถ้าเสมอเช่นนี้ก็พออ้วนได้เสียแล้ว รู้สึกบุญคุณแม่แลป้าภี มีแก่พ่อมากนัก อยากจะถวายยถาสัพพีให้พอแก่ใจ การที่จะไปในเรือเมล์ภายน่าก็เห็นจะไม่กันดาร เพราะเขาต้องล่อคนโดยสานให้ติดใจ ไม่ได้นั่งเอ้เตไม่เอาใจใส่ก็ได้ ไม่สู้มีความวิตก วันนี้บ่นหยุมหยิมเต็มที จะเข้าใจว่าพ่อพื้นไม่ดี ความจริงพื้นดีอยู่ แต่รู้สึกใจเช่นนั้นก็อยากจะเขียนลงไปให้ลืมเสียสักที.
วันนี้คํ่าดูซิกแนลโคมไฟฟ้าที่เขาคิดขึ้นใหม่ คือผูกเปนระยาง ๕ ใบจากเสาไปปลายเพลา โคมแถวหนึ่งเปนขาวก็ได้แดงก็ได้ เขากำหนดเปนตัวอักษรด้วยนับดวงโคม มากบ้างน้อยบ้าง แดงบ้างขาวบ้าง แต่ดูอยู่ข้างจะช้า แต่เข้าใจได้ดีไม่มีทางที่จะพลาดพลั้งได้.
โคลงกรมประจักษ์นั้นเรียกว่า นิราศรัตนะ คิดต่อไปได้อิกดังนี้
๏ อาดูรอดักดิ้น	ดวงกมล ฝ่อแฮ
หล่อหลั่งถั่งอสุชล	ชุ่มหน้า
เวียนซับฤส่างจน	บวมเบ่ง
หนักจิตรคิดเห็นถ้า	ถูกล้อเหล้ออาย ฯ
๏ อุบายบอกป่วยแก้ว	ตาดำ เจ็บเฮย
สวมแว่นนํ้าเงินงำ	เงื่อนไว้
วันเดียวดอกทนคลำ	มืดหน่อย
ไม่มืดเหมือนร้างไร้	แว่นแก้วก่องสมร ฯ
๏ อยากจรจักใคร่รู้	เทียมเขา
ดีกว่าต่อโดยเดา	พลาดพลั้ง
ออปโปสิชั่น เอา	มาข่ม คุยแฮ
จำพรากจากนุชทั้ง	สี่ห้าอย่าหมอง ฯ
๏ สองครั้งแตรเตริ่นก้อง	นาวา
เชิญเสพย์ภักษโภชา	แวดล้อม
ยลแกงบ่ตรูตา	เตือนตริ ถึงแฮ
น้ำพริกขนมจีนพร้อม	เหมือดเจ้าจัดสรร ฯ
๏ สามวันเว้นเสพย์นํ้า	มือนาง
พุงยอบหย่อนเอวบาง	บอบช้ำ
นี่หากยากเย็นทาง	เทถ่าย
จำหย่อนผ่อนภักษ์ซ้ำ	สกดกลั้นแปดครา ฯ
โคลงเหล่านี้สำหรับอ่านเวลากินเข้าเวลาละบท กรมประจักษ์จะทำนิราศกลอน เริ่มขึ้นยังไม่เข้าท่า ถูกโคลงทับหนักเข้าออกจะรวนเร.
คืนที่ ๕
เรือมหาจักรี วันอาทิตย์ ที่ ๓๑ มีนาคม
เมื่อคืนนี้เกิดอาละวาดนอนไม่หลับจนรุ่งสว่าง หมดปัญญาที่จะทำอย่างไร เรือมาถึงแต่คืนนี้ ๘ ทุ่มหย่อน เดิมว่าจะให้ถึง ๒ โมงเช้าแต่ไม่หลับ เรียกกระดาษจะไปจดบอกอาภา มหาดเล็กยืนคว้างอยู่ในห้องนอน คว้าทางโน้นคว้าทางนี้สิบมินิตไม่ว่ากระไร จะบอกว่าไม่มีก็ไม่น้อยใจ ต้องลุกออกมาหยิบกระดาษเองที่ห้องเขียนหนังสือ เขียนสั่งให้ถึงเวลา ๓ โมงเช้า ได้งีบไปนิดเดียวไม่เกินชั่วโมงมากนัก แต่ตื่นขึ้นก็เปล่าๆ แอดดิกงเกาวเนอลงมานัดว่าต่อ ๕ โมงจึงจะพร้อม ที่จริงเรานัดเขาพรุ่งนี้ จึงเลยเลื่อนไปเสียต่อพรุ่งนี้ มีแต่นายเรือรบออสเตรียกับพวกชาวเรา คือ พระยามนตรี พระยาดำรงสุจริต เปนต้นมาในเรือ แล้วได้พยายามนอนอิกก็ไม่หลับจนบ่าย จึงแบ่งกันขึ้นบกเปน ๒ พวก กรมประจักษ์ต้องเกณฑ์เปนพระราชาขึ้นก่อนกับพวกไม่เคยมา พ่อขึ้นกับดุ๊ก สมมต ชายบริพัตร อาภา เยนตรา ตั้งต้นไปฮริกันเฮาส์ แล้วไปโบเตนิกกัลกาเดน โทรมเหลือประมาณ สวนนั้นที่เกาะสีชังร้างๆ เดี๋ยวนี้ก็ไม่ผิดกันนัก ลงปลายไปที่ขังนํ้ายังบริบูรณ์ดีอย่างเดิม แต่นํ้าน้อยไปกว่าแต่ก่อน ขี้เกียจเล่า “ทรงทราบเกล้าทราบกระหม่อมอยู่แล้ว” ขอแต่บอกให้ส่วนบุญที่ได้ไปซ้ำอิก กลับมาเลยไปทางกำพงกาลัม ที่เจ๊กมันกินเข้ากลางถนน ไม่ต้องเล่า จะหาอะไรให้ผิดจากบ้านเรานั้นเปนหาเลือดปู มีแปลกแต่เรี่องน้ำที่มีท่อมาใช้ตามถนนแลถนนแขงทั่วไปทั้งนั้น ขยะคุมฝอยอะไรๆ บริบูรณ์ ตลาดก็สกปรกรกเรี้ยวเหมือนกันไม่มีผิดเลย แวะกินน้ำที่แรฟัลโฮเตล เลยเดินดูที่กินเข้าแลห้องอยู่ด้วย การที่จะอยู่ในหลังใหญ่นั้นกันดารเต็มทีเสีย ๘ เหรียญ หลังปีกมีห้องนอนแลห้องนั่งด้วย ๑๒ เหรียญ แต่คนเดินผ่านไปมายังเห็นอยู่ ห้องที่สุดเปนดีตั้งที่นอนได้ ๓ เตียง แต่ถ้าไม่นอนเตียง ๑๐ คนก็อยู่ได้สบาย ราคา ๒๐ เหรียญเห็นจะพออยู่ได้สบาย กลับลงมาเรือเวลาพลบค่ำ ขึ้นไปด้วยเรือโมเตอของเราเอง เมืองสิงคโปร์ใช้ไฟแกสสีน้ำเงินอย่างฝาชีมาก ตามริมน้ำเปนสีนํ้าเงินทั้งนั้น สิ่งอี่นมีแปลกขึ้นบ้างแต่ไม่มาก หน้าตามันก็สิงคโปร์นั้นเองนึกเอาเถิด อ่อนใจเขียนไมไหว.
คืนที่ ๖
เรือมหาจักรี
วันที่ ๑ เมษายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๖
ผเอินจะมาเขียนหนังสือไม่ได้เองในเวลาวันนี้ จึงต้องวานกรมสมมตเขียน เหตุทั้งนี้เพราะเสียเส้นมาแต่วานนี้เปนมูล นอนไม่หลับติดๆ กันมา ๒ คืน โหรงเหรงโรเรเต็มที เวลาจำกัดที่จะต้องนอน ทั้งกายทั้งการสำหรับวันนี้ เมื่อว่าตามจริงแล้ว ตั้งแต่มาทั้ง ๔ วัน ๔ คืนเห็นจะได้หลับสัก ๒๔ ชั่วโมงหย่อนๆ มาขาดแท้เข้าอิกคืนหนึ่งจึงเต็มทนทีเดียว ที่ไม่หลับนั้นเพราะนวดไม่ถูก แลพูดอะไรไม่มีใครได้ยิน ได้ยินแล้วทำอะไรไม่ถูก ฤๅไม่มีคนเสียทีเดียว แต่เคราะห์ดีที่ได้อ้ายฟ้อน เปนคนจริตน้อย เคยได้ยากกรากกรำมาไม่ใคร่จะอ้อนแอ้น แลเพราะหาวนอนอยู่แล้วด้วย พอประทับขาเข้าแน่นไม่คลอนๆ แคลนๆ ร้อนได้สักสองสามวาบก็ง่วง เดี๋ยวนี้เกณฑ์ให้เปนผู้สำหรับตื่นอยู่ ถ้าหากว่าใช้ได้จริงอิกสักสองสามวันจะให้รายวันๆ ละปอนด์ ค่าจ้างให้อยู่กลางคืน ถ้าหากว่าพ่อกลับเข้าไปบางกอกมีผู้หญิงฝรั่งเข้าไปด้วย อย่าได้ตกใจเลยว่ามีเจ้าจอมฝรั่ง นั่นคือพี่เลี้ยงแม่นมอย่างฝรั่ง ซึ่จะจ้างเขาเลี้ยงไปส่ง.
อนุสนธิเรื่องวันนี้ ตื่น ๔ โมงเช้า เขาบอกว่าเจ้าเมืองลงมาแล้ว แต่งตัวตลีตลานเต็มทีเพราะเข้าใจว่าเขาจะมาจากบ้านต่อ ๕ โมงตามที่นัด กลายเปนกะให้มาถึงเรือ ๕ โมง จึงได้ผิดเวลากันมาก คราวนี้ดูเปนพิธีมากขึ้น มิติดตราลงมาพร้อมกันทั้งเยเนอราลคอมมานดิงแลโคโลเนียลเสเครตารี
เซอยอนแอนเดอซัน กิริยาอัชฌาไศรยเรียบร้อย พูดจาด้วยสบายใจดี ขึ้นไปตอบ แต่งทหารเรือขาวมีกระบี่ติดตราด้วย แต่ทหารเรือขาวเดี๋ยวนี้เขาไม่มีหมวกเฮลเม็ต ถูกแห่เปิดประทุนรถกำลังเที่ยงร้อนเปรียะทีเดียว ทั้งแหไปแห่กลับ การเยี่ยมเยียนเช่นนี้ก็ตามเคย ไม่น่าจะต้องเล่า แต่ไม่ได้กลับลงมาเรือ หยุดเปลื้องเครื่องแลกินกลางวันที่แรฟัลโฮเตล ขนมปังฝรั่งเศสอร่อยเสียจริงๆ บ้านเราทำไมมันไม่ทำบ้าง เวลาจวนบ่าย ๒ โมง ไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่นแตงกํโรด รถไฟนั้นก็เหมือนรถไฟในเมืองมลายูทั้งปวงคือรางเล็ก ไปอย่างคนธรรมดาไม่ใช่พระราชา หยุดสเตชั่นรายทาง ๕ แห่งจึงถึงท่า แต่มันไม่เร็วตามทีนึกว่าจะเร็ว เมื่อยังไม่มีรถไฟใช้รถม้าประมาณสักชั่วโมงครึ่ง นี่ก็เดินชั่วโมงหนึ่ง เลียบไปข้างทางเก่า น่าบ้างหลังบ้าง ฟากทางข้างที่ยังไม่มีบ้านมีที่ว่างมาก เห็นปลูกแต่สัปรศเปนพื้น พริกไทยก็เซียๆ ไม่งาม เขาว่าดินในกลางเกาะไม่ดี มีไร่ร้างหลายแห่ง เพราะเปนดินทราย ต้นไม้ที่รากตื้นๆ กลางวันเหี่ยวพับ ต้นไม้โตช้าแท้ๆ ตลอดจนกระทั่งต้นประดู่แลต้นปาม เห็นเท่าไรก็เท่านั้นไม่ใคร่โตขึ้น พวกปามจีนที่เราปลูกทีหลังมีลูกตั้งปล้องสูงๆ ที่นี่ไม่เห็นโตขึ้นเท่าไร ใกล้ลงไปข้างทเลคงเปนพื้นน้ำท่วม ต้นโกงกางเหมือนกับที่ไหนๆ ในหัวเมืองตวันตก มีเรือไฟข้ามส่งไปขึ้นที่น่าโฮเต็ล (เมืองยะโฮ) ขึ้นรถจ้างซึ่งมีแต่รถเดียว นอกนั้นเปนรถเจ๊ก เที่ยวทางแถบตลาดก่อน แวะซื้อของที่โรงจำนำ มีของทองคำที่จะพึงซื้อได้แต่กำไลทีส่งเข้ามาคู่เดียว นอกนั้นไม่มีอะไรปลาดเลย ถนนพาหุรัดสนุกกว่ามาก สิ่งทีควรจะสรรเสริญแต่ถนนทั้งสิงคโปร์แลยะโฮ ขึ้นชื่อว่าเปนถนนแล้ว ได้ทำแล้วไม่มีทิ้งเลย ราบเปนน่าโต๊ะบิลเลียดทั้งนั้น ขึ้นรถเที่ยวต่อไปผ่านตลาดของสดจนถึงที่ฝังศพสุลต่านอาบูบะกา ทีนี่เห็นจะเปนป่าช้าเก่า มีศพผู้อื่นมากฝังชิดกันอย่างธรรมเนียมแขก แต่ต้นไม้ของเขาปลูกงามเรียกว่าต้นตำบุดสู อาภารู้จักชื่อภาษาไทย เปนลำต้นตรง พุ่มเปนต้นไม้เงินทอง เขาว่าเปนเร็วด้วย เรียกว่าต้นรุ่ย ศพสุลต่านนั้นอยูในตึก พื้นชั้นเดียวหลังใหญ่มีโดมกลาง พอขึ้นไปใกล้ได้ยินเสียงสวด มีนักบวชมาสวดเหมือนอย่างที่ไกโร นึกว่าเขาห้ามก็จะไม่เข้าไป แต่ไม่ห้าม ตาพระกลับมาเชื้อ เชิญให้เข้าไป ที่ๆ ตาเหล่านั้นสวดนั้นเปนเตียงนอนแขกๆ แคบยาวคนละหลัง ทีแกจะนอนด้วย ศพสุลต่านอยู่ตรงโดม ข้างซ้ายที่เราเข้าไปมีศพอาอยู่ศพหนึ่ง ข้างขวานั้นมีหลายศพ ที่ตายใหม่คนหนึ่งก็กางมุ้งเหมือนอย่างเมืองตรังกานู ที่ตายเก่าจึงทำรูปโลงด้วยศิลา เปนศิลาฝรั่งอย่างงามๆ ทำเปนอย่างแขกแต่ก็หลงเปนฝรั่งไปบ้าง ออกจากที่ฝังศพตรงไปตามถนน ไปถึงวัดที่อยู่บนที่สูง วัดนี้อยากจะทำเปนแขก แต่ไม่ใช่แขกเปนเจ๊กปนฝรั่ง หลังคาตัดมียอดห้ายอด ออกจะเปนอย่างตามเคย ขี้เกียจเข้าไปดูเพราะเชื่อว่าไม่มีอะไรนอกจากเสื่อ กลับลงมาทางชายทเล ผ่านน่าวังที่เรียกอิสตานาซึ่งเคยไปครั้งหนี่งแลัว แต่เห็นเวลามากเหลือหลาย จึงได้หวนกลับขึ้นไปเดินตามอิสตานานั้น ซึ่งไม่วิเศษอะไรกว่าบ้านสมเด็จเจ้าพระยานัก เจ้าของไม่อยู่ แล้วกลับมาที่โฮเตลเพื่อจะกินน้ำ สุลต่านรู้เข้ามาหา เอ็ดอึงใหญ่ว่าไม่บอกให้รู้ เลยชวนพ่อไปขี้นรถโมเตอคาร์ รถนั้นเปนรถเมอเซเด ๔๕ แรงม้า ไม่มีเก๋ง ท่าทางแกคล่องแคล่วมาก พาเที่ยวเสียไม่มีเว้นถนนเลย หมดเมืองในประมาณไม่ถึงครึ่งชั่วโมง นอกจากที่เราไปแล้วมีถนนไปที่ขังนํ้า มีอันหนึ่งเหมือนกันกับที่สิงคโปร์ เปนแต่ย่อมกว่า งามดี มีที่ยิงเป้าสำหรับพวกทหารสมัคไปยิง ถัดนั้นไปก็ถึงไร่ปารารับเบอซึ่งสุลต่านกำลังทำ ไปปลูกเย่าสร้างเรือนอยู่ใหม่ไม่สู้ใหญ่นัก พึ่งจะลงมือปลูกได้ปีเดียว คุยว่าในปีนี้จะปลูกให้ได้ในพันเอเกอ ใช้เจ๊กทำการดิน ใช้พวกชวาปลูก เรื่องรถโมเตอคาร์ สุลต่านคุยว่าได้ไปเอกแซมิเนชั่นที่ปารีส แกชอบรื้อเครื่อง คุมเครื่อง เคยใช้รถร้อยยี่สิบแรงม้าที่ยุโรป เคยขับรถไล่รถอื่น รถอะไรไม่ดีเท่าเมอเซเด กริ้วรถอังกฤษแลรถชาติอื่นๆ นั่งหมด จนริชาด์บราเซียของฝรั่งเศสเองเปนที่สุด กลับมาถึงโฮเตลยังมีเวลาอิก ๑๖ มินิต ลงจากรถแล้วกลับขี้นไปหาคนมาถ่ายรูป สุลต่านดูผิดกว่าแต่ก่อนนี้มาก กิริยาว่องไวพูดอังกฤษคล่องคุยจ้อ เปลี่ยนจากองค์วิบูลย์เปนเจ้าศรีใส ดูเหมือนจะมีความคิดความอ่านขึ้นมาก รูปร่างก็อ้วนขึงขังขึ้นมาก สังเกตดูว่าแกดีขึ้น ทำไมเงาฦาว่าแกเลวลงไม่รู้ มาถึงเรือย่ำค่ำครึ่ง.
วันนี้ (เลี้ยงปีใหม่) เปนวันแต่งตัวสโมกิงแยกเกตครั้งแรก ต่อไปนี้จะต้องเปนฝรั่งเรื่อยทีเดียว แจกขนมคนในเรืออย่างเช่นเนื่องซื้อเข้าไปบางกอก แล้วเลี้ยง ๔๐ คน กรมหลวงประจักษ์สปีชอย่างตาโหรว่าเปนกลอนเรื่อยทีเดียว พ่อดื่มให้เจ้าแผ่นดินอังกฤษ เจ้าพระยาสุรวงษ์ให้พรแทนขุนนาง เมื่อแรกมาโจทย์กันว่าจะให้ดุ๊กสปีชภาษาฝรั่ง ดุ๊กไปเกี่ยงให้มิสเตอร์เวสเตนกาดสปีชภาษาไทย มิสเตอร์เวสเตนกาดเชื่อว่าตัวพูดภาษาไทยไม่ได้ ไปวานให้พระรัตนโกษาแต่งท่องเสียจนจำได้ ข้างดุ๊กเชื่อว่าตัวรู้ภาษาอังกฤษ ไม่ได้ตระเตรียมอะไร พอเวสเตนกาดลุกขึ้นยืนพูดหน้าซีดไม่เปนรศ พอเขาจบแล้ว ถึงทีแกจะลุกๆ ไม่ขึ้น เกี่ยงให้กรมสมมตสปีชภาษามคธก่อน กรมสมมตว่าเก่งปรูดปราดได้ ดุ๊กจะตีกินเสียให้ได้ ช่วยกันเขนเอาขึ้นไปหลุดออกมาได้สักห้าหกคำ ไม่เปนภาษาอะไร เลยไม่มีใครรู้ว่าจะควรดื่มเวลาไร มีคนที่นั่งใกล้ๆ ได้ดื่มสักสองคน พ่อตอบแลให้พรเมืองไทยเปนจบ.
วันนี้ป้าภีได้นำก๊าดมาให้ มีความยินดีเปนอันมาก ได้รับโทรเลขบางกอกก็มากหลายฉบับ นี่หากว่าไปเที่ยว ถ้าขืนอยู่กับเรือวันปีใหม่เช่นนี้เห็นจะเงียบใจมาก เรื่องซื้อของแจกบ่ายอะไรกันก็ไม่สำเร็จทั้งนั้น ข้อที่ว่าห้างโรบินซันโทรเลขเข้าไปถามว่าจะให้เปิดห้างวันอาทิตย์ฤๅไม่ ครั้นมาถึงสิงคโปร์ดุ๊กกลายไปว่าเฮนริกไปเห็นโทรเลข แปลว่าเขาถามวันจันทร์ซึ่งเปนวันอีสเตอโฮลิเดต่างหาก วันอาทิตย์ไม่เปิดเลย เปล่าไปไม่ได้ซื้ออะไร ครั้นวันนี้ไศล มาบอกว่าเมื่อวานนี้เขาก็เปิด วันนี้จะไปก็ไม่ได้ติดไปเยี่ยมเยียน ดุ๊กแกนอกจำนวนได้ไปคนเดียว แกกลับมาบอกว่าไม่มีอะไรนอกจากเครื่องแต่งตัว เรื่องห้างอยู่ข้างเหลวไหลใหญ่ น่ากลัวจะไม่มีอะไรฝากจากสิงคโปร์ แต่ยังมีพรุ่งนี้อีกวันหนึ่งจะไปดูเรือซักเซน ถ้ามีเวลาคิดจะไปแวะตามห้างลองดู หนังสือนี้พ่อคิดจะไปปิดเอาต่อวันที่ ๓ เพราะเรือจะออกเวลาบ่าย มีเวลาที่จะส่งทัน
โคลงนิราศรัตนะต่อไป
๏ มัศยานับร้อยล่อง	ลอยชล
คุมคู่เปนหมู่วน	ว่ายเคล้า
ยลปลาประเล่ห์ยล	เยาวลักษณ์ กูเอย
ล้อมรอบกอบลูกเต้า	อ่อนอุ้มเดินเหิน ฯ
๏ แลเพลินระลอกพร้อย	พรายแสง จันทร์เฮย
ถวิลว่าฝูงปลาแฝง	ฟาดน้ำ
นึกในใคร่ถ่องแถลง	นุชช่วย ชมเฮย
ชี้เปล่าเขาสรวลซ้ำ	ใส่ถ้อยเทียมถอน ฯ
๏ ภูธรธิราชไท้	ทัศนา
เปิดปิดโคมสัญญา	บอกใบ้
เขาเชิดชื่อวนิดา	โดยรับ สั่งแฮ
เห็นชื่อชวนพี่ไข้	ขนาดเพี้ยงพลำสพาน ฯ
๏ เยาวมาลย์โกเมศแก้ว	กับตน พี่เอย
เรียมบ่เคยจรดล	เด็ดร้าง
จากแก้วสู่แก้วกล	ใดดั่ง นี้นา
นอนจักนอนเนตรค้าง	นับเค้าคืนหลัง ฯ
๏ เล็งฝั่งยลแต่ฟ้า	ต่อสา ครเฮย
สามรวดราษตรีคลา	คว่างคว้าง
คืนสี่สบเกาะบรา	ลาแหล่ง ปหังแฮ
เปลี่ยวแต่เรือเดียวร้าง	เพื่อนผู้เดินหน ฯ
๏ ดลสิงคบุเรศแก้ว	โกโล นีเอย
ใจพี่เบิกบานโต	ตื่นกลุ้ม
แต่งกายอย่างโก้โ	ลาลั่น
เห็นเนิ่นเดินตุ้มตุ้ม	แต่ตั้งตาชม ฯ
คืนที่ ๗
เรือมหาจักรี
วันที่ ๒ เมษายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๖
เช้านอนเสียไม่ไปไหน รับตอบโทรเลข กินเข้ากลางวันแล้วจึงขึ้นบก ตรงไปห้างรอบินซันซื้อของฝาก การไปห้างนี้เสียเวลามากจริงๆ แลร้อนไม่สนุกด้วย แล้วไปห้างแกลลีแอนด์วอลซ์ซื้อสมุดไปให้ลูกบรรจุตู้หนังสือ ได้ไปที่ท่าบอเนียวกัมปนีต่อเวลาบ่าย ๓ โมง เศษเกือบ ๔ โมง ดูเรือซักเซน ห้องที่อยู่เปิดเปนสองห้องติดกัน ห้องนอกมีโต๊ะเขียนหนังสือ เก้าอี้ยาว ห้องในเปนห้องนอน ตั้งเตียงทองเหลืองก้าไหล่ เหมือนอย่างในเรือเบอม่า เปนกว้างอย่างห้องเรือ แต่ไม่เท่าที่เคยนอน มีห้องนํ้าต่อไปข้างหลัง เรียบร้อยดีหมด ฝาเพดานแต่งสรวยมาก ทำขึ้นใหม่เฉภาะ ในห้องสลูนที่กินเข้าเพิ่มเติมลวดลายปั้นเขียนมาก ขึ้นไปชั้นบนเขาเตรียมห้องเลดีสลูนไว้ให้เป็นที่นอนอิกแห่งหนึ่ง ดูสบายดี แต่ใกล้ทางเดินอยู่หน่อย จะให้กั้นด้วยม่าน มีห้องสโมกิงรูมตอนหลัง เปนห้องใหญ่ แต่ท่วงทีเปนห้องที่สำหรับนั่งโปกฮามากกว่าจะอยู่ การที่ว่าเปนห้องสูบบุหรี่นั้นน่าจะแปลว่าเปนห้องกินเหล้ามากกว่า เพราะมีขายอยู่ในที่นั้นทั้งเหล้าทั้งบุหรี่ บุหรี่นั้นจะสูบที่ไหนๆ ก็ได้ เว้นเสียแต่ในสลูน แต่ในการที่พ่อจะไปนั้นที่ไหนก็สูบได้หมดทั้งสิ้น ดาดฟ้าก็กว้างมากอยู่ ถ้าเปนเรือเช่นมหาจักรี นอนได้ตั้งร้อย เซกันด์คลาสนั้นอยู่ตอนข้างท้าย ขาดคนละดาดฟ้า มายืนทึ่งดูกันได้ ยังบนตพานชั้นบนขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง มีห้องกับตันแลห้องเดินเรือติดกัน ถ้าเปนเจ้านายแลพระราชาก็ขึ้นไปนั่งเล่นได้ กำหนดวันออกวันถึงดูเปนเลื่อนได้มากๆ เหมือนอย่างที่ปีนัง เดิมกำหนดว่าจะแวะเพียง ๖ ชั่วโมง คราวนี้ว่ามีสินค้ามากจะต้องหยุดถึง ๑๒ ชั่วโมง การที่จะออกจากสิงคโปร์แลออกจากปีนังนั้น เปนแล้วแต่จะโปรดทั้งนั้น จะให้ออกเรือเมื่อไรก็ได้ แต่เราจะต้องเกรงใจเขา บอกแต่เวลาที่เราจะต้องการ คือต้องการเวลาแต่ ๔ โมงเช้าไปถึงบ่าย ๒ โมง แกจึงกะจะออกจากสิงคโปร์นี้บ่าย ๔ โมง ถึงปีนังวันศุกร์ ๑๐ ทุ่ม ลงมือบรรทุกของบ่าย ๔ โมงจึงจะออก ถ้าเราจะโย้ให้แกไปออกต่อค่ำก็ได้ แต่เห็นว่าพอแล้ว จิงได้ตกลงกันเช่นนั้น กับตันชื่ออะไรยังจำไม่ได้ แต่ท่าทางดีเปนนายทหารเรือกองหนุน ได้ตราเจ๊กถึงดวงติดอก ไม่รู้ว่าชั้นใด ได้รูปปรินซเฮนรี เซ็นชื่อด้วย มีนกคีรีบูนตัวหนึ่งพูดไม่ได้ขาดเลยอยู่ในห้อง แกว่าเปนเพื่อนเดินทางของแกมาแปดปีแล้ว ที่จริงมันก็จะจู๊เต็มที ปีหนึ่งมีเวลาอยู่บ้านเพียง ๔ วิก แล่นไปแล่นมาอยู่เปนนิจ พวกออฟฟิศเซออื่นๆ เปนคนที่คัดมาทั้งนั้น จนกระทั่งอินยิเนีย ไม่เคยคุมกันเปนสำรับเดียวดังนี้ เมื่อแรกเห็นเรือเบอม่า เอามาผูกใจนึกว่ามันจะอัดแอไม่สบาย นึกถึงเรือเมล์ออกคร้ามๆ แต่ครั้นเมื่อไปเห็นแล้วออกโล่งไปเปนอันมาก กลับมาบ่าย ๕ โมง
เวลาค่ำแต่งเสื้อเย็น ไปดินเนอที่คอเวอนเมนต์เฮาส์ การมันออกจะพิลึกอยู่บ้าง ผิดกว่าแต่ก่อน คือพวกแขกที่ไป ไปยืนอยู่น่ากระไดเรือนชั้นล่าง พอพ่อไปถึง เซอยอนแอนเดอซันลงมาพาผ่านแขกเดินขึ้นไปอยู่ห้องหนึ่งต่างหาก ตัวลาออกมารับแขก พาเข้าไปในห้องรับแขก ดูเหมือนจะพอจับมือกันทั่วก็มาพาพ่อออกไป ท่านพวกเหล่านั้นยืนเข้าแถวกันอย่างเฝ้า พอจับมือทั่วก็ลงไปกินเข้า เจ้าเมืองนั่งตรงกับเยเนอราลคอมมานดิง พ่อนั่งขวากับสุลต่าน ชายบริพัตรกับเจ้าพระยาสุรวงษ์นั่งซ้าย ได้ขอนํ้ากินอย่างตรง ในเวลาที่กินเข้า ดูเหมือนแกไม่อยากจะพูดถึงการงานแต่เอาไว้ไม่อยู่ มันไหลออกมาเองทีละน้อยๆ สุลต่านนั้นขัดตาทัพเรื่องยิงเสือยิงสางอะไร เอาไว้ไม่อยู่ เลยคุยกันไปเปนกอง ครั้นถึงเวลาจวนจะสปีช พ่อได้ถามว่าแกจะพูดอะไรบ้าง แกบอกว่าคิดจะไม่พูดถึงการงานอะไร ซึ่งจะทำให้พ่อต้องนึกตอบลำบาก จะพูดแต่เพียงให้พรเล็กน้อย พ่อก็นึกเตรียมตอบไว้อย่างสั้น ครั้นพอแกลุกขึ้นยืนพูด เดิมก็ตั้งวงแคบได้เรียงตอบในใจสำเร็จครั้งที่หนึ่ง พอนึกเสร็จเท่านั้น แกกว้างออกไปอิกแล้ว นึกใหม่พอเสร็จแกก็กว้างออกไปอิก ลงปลายบรรดาที่จะพูดอะไรได้แกได้พูดหมด รวบรวมใจความที่พูดนั้น ปราดถนาดีทั้งเวลานั่งพูดกันแลยืนพูด ปรากฎชัดว่าในใจแกรู้สึกว่า เมืองเราไม่ใช่สิวิลัยเซชั่นอย่างผิวๆ ได้จับหลักยึดมั่นมากแล้ว พูดกันเปนอย่างคนรู้จักการงานได้เสีย ดินเนอแล้วขึ้นไปฟังซอ ผู้หญิงกับผู้ชายสองคนเปนชาวอิตาเลียน ผู้ชายสีซอตราเต็มน่าอก ว่าเคยสีถวายเจ้าแผ่นดิน ผู้หญิงดีดหีบเพลง แกสีเพราะจริงๆ คราวนี้นำใครต่อใครเฝ้า จนจวน ๕ ทุ่ม จึงได้กลับ กลับลงมาเวลา ๕ ทุ่มจัดของที่ซื้อมอบให้ป้าภี แต่ยังไม่ได้มาหมด พรุ่งนี้ยังจะซื้อเติมอิก นัดจะพบกันในเรือ ก่อนเวลาเรือออก.
คืนที่ ๘
เรือมหาจักรีทอดที่ท่าโบเนียวกัมปนีวอฟ
วันพุฒ ที่ ๓ เมษายน
พ่อพึ่งจะกลับมาจากห้างเดี๋ยวนี้บ่าย ๒ โมงเศษ ได้ขึ้นบกบ่ายโมง ๑ ให้เรืออ้อมมาเทียบท่านี้ เพี่อจะได้ขนของง่าย แลจะได้เลยบรรทุกถ่าน เรือพึ่งมา เทียบท่าเดี๋ยวนี้เอง พ่อได้ไปห้างแกศบรอเทอ มีของมากเปนห้างใหญ่ทีเดียว เท่ากับห้างที่ปัตตาเวียทั้งปวง เครื่องเพ็ชร์พลอยจะดีขึ้นกว่าเก่า แต่กลั้นเสียไม่ซื้อ ได้ซื้อแต่ของอื่นเล็กน้อยพอเปนที่รฦก แล้วไปห้างดาซิลวาเปนคนลังกา ขายของเครื่องเงินเครื่องทองทำเองโดยมาก แปลว่าร้านตาครูช่างทอง ของสิงคโปร์ แต่มีของดีกว่ามาก เจ้าของร้านแป้นถึงขนาด ขอแอบปอยน์เมนต์ด้วยซื้อของหลายอย่าง แต่น่าที่จะพรรณาว่าสิ่งไรให้ใครไม่ทันจะจดฉลากติดไปสำหรับแจก เพราะเปนของฝากป้าภีไม่แน่นหนาหน่อยหนึ่งก็ได้.
วันนี้เปนวันหลังที่สุดที่จะได้กินกับเข้าไทย ได้ขยักเข้าแช่ไว้กินที่นี่ แลจะกินหมากเปนคำหลังที่สุดด้วย เลิกอย่างไทยๆ กันหมด เมื่อสองสามวันมานี้ดูใจคอค่อยตามเคยขึ้น เพราะเปนถิ่นที่เคยมาบ่อยๆ แต่วันนี้มาถึงนี่รู้สึกเปนจากบ้านอีกแล้ว ใจคอมันให้ระส่ำระสายอิกเปนครั้งที่สอง คิดถึงใครๆ หมดทุกคน ขอลาตั้งต้นที่จะเดินทาง มีแต่จะห่างกันไปทุกวัน แต่ที่ห่างจะห่างแต่กาย ใจคงจะผูกพันกลับไปบ้านทุกวัน วันละหลายหน ขออำนวยพรให้อยู่เปนศุขสบายด้วยกันทุกคน อนึ่งได้ซื้อต้นไม้ มีกล้วยไม้ดอกแดงเปนต้น ฝากอาภามาให้แม่ สำหรับจะได้ทำนุบำรุงปลูกให้งาม ถ้าพบที่อื่นจะส่งอิก.
พ่อขอลาทุกๆ คน ขอฝากความอาไลยไว้ทุกคนจนกว่าจะกลับ.
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒
คืนที่ ๘
เรือนอทเยอรมันลอยด์ ชื่อซักเซนกำลังเดินทาง
วันพุฒที่ ๓ เมษายน
หญิงน้อย
พ่อต้องลงมือเขียนซ้ำวันนี้อิก เพราะที่มอบป้าภีไปเปนตอนเพียงจะมาจากเรือมหาจักรีเท่านั้น พอเขียนหนังสือฉบับนั้นเสร็จเวลาบ่าย ๓ โมงเศษ ก็มาลงเรือนี้ มีการส่งเสด็จที่เรือมหาจักรี แลรับเสด็จที่เรือลำนี้ แต่คนไม่ใคร่จะมามาก เพราะเขาเห็นจะเปนการรบกวน เช่นทูตเยอรมันมาจากบางกอกมาที่ท่าแต่ไม่มาหา เปนแต่สั่งเวสเตนกาดมาให้พร กลัวว่าจะเปนการรบกวน มาแต่กงสุลเยอรมัน มิสเตอแลมิสซิสแอนเดอสัน กับลูกชายคนหนึ่งลูกหญิงคนหนึ่ง สอนคำนับกันมาแขงแรงน่าเอนดูมาก ผู้หญิงให้ช่อดอกไม้พ่อช่อหนึ่ง ให้ป้าภีมาดูห้องจะได้ไปเล่าให้ฟัง จะพาดูเองก็ไม่ได้ เพราะต้องรับแขก คนพลุกพล่านมาก ให้ดุ๊กพาดู ดุ๊กรายงานว่าไม่เปนอันดู มัวแต่ร้องไห้แลจะขอเห็นพ่อจนไปลับอย่างเดียว ผู้ที่ส่งชั้นนี้มีอาภาเปนต้นร้องไห้กันอิกทุลักทุเลมาก เรือออกมีโห่กันตามตำรา พ่อลงมือจัดห้องแลเดินตรวจทั่วทั้งลำ
เรือซักเซนลำนี้เขาว่าเก่าไปเสียอิก เปนเรือที่ใช้มา ๑๓ ปีล่วงแล้ว ว่าดาดฟ้าแคบไปกว่าเรือชั้นใหม่ๆ แต่การตกแต่งนั้นยอมกันว่าวิจิตรจริง แต่งเสียจนเปนเรือใหม่ทีเดียว เรือเมล์นี้นอกจากได้เห็นแลได้อยู่ น่าจะเข้าใจยากว่ามันสบายบริบูรณ์เพียงใด สาระพัดจะมีที่สุดจนช่างตัดผม อาหารนั้นถ้ากินทุกเวลาเปนไม่หมด คือเช้าย่ำรุ่งครั้งหนึ่ง เปนน้ำชากาแฟแลผลไม้ เช้า ๒ โมงครั้งหนึ่งกินอาหารเช้า เช้า ๔ โมงครั้งหนึ่งมีน้ำมะนาวฤๅซุปกับแซนด์วิช บ่ายโมงครั้งหนึ่งกินอาหารกลางวัน บ่าย ๓ โมงครั้งหนึ่งน้ำชา ย่ำค่ำครั้งหนึ่ง ๒ ทุ่มครั้งหนึ่ง ๔ ทุ่มครั้งหนึ่ง เวลาเหล่านี้มีอาหารเรียกได้ตตอด แปลว่าคนมันมาก จะกินเวลาไรช้าเร็วได้ตามแต่ใจ เรือนั้นแบ่งเปน ๔ ตอน ตอนหัวไม่มีดาดฟ้าบนกราบเปนระวางบรรทุกของ ถัดมาอิกตอนจนกลางลำ ชั้นล่างเปนห้องคนอยู่ แลสลูนใหญ่กินเข้า ชั้นปากเรือมีห้องคนอยู่สองข้าง กลางเปนบันไดแลเครื่องจักร์ ชั้นดาดฟ้ามีห้องสลูนสำหรับเลดีแลห้องสูบบุหรี่ ชั้นบนสพานขึ้นไปเปนห้องกับตัน ในตอนที่ ๒ นี้เปนชั้นที่หนี่ง คนชั้นที่สองเดินมาไม่ได้ ตอนที่ ๓ ต่อท่อนท้ายไม่มีดาดฟ้าบนกราบ เปนระวางบรรทุกของเหมือนข้างน่า ตอนที่ ๔ ตกท้ายเรือชั้นล่างเปนห้องนอนของพวกชั้นที่สอง เดินต่อกับชั้นที่หนึ่งข้างล่างได้ มีเขตรเปนประตูคั่น ห้องนอนมีห้องเปน ๔ แถว ขึ้นดาดฟ้าชั้นปากเรือเปนห้องกินเข้า ดาดฟ้าชั้นบนเปิดโถงสำหรับนั่งเล่น แลเห็นกันกับชั้นที่หนึ่ง แต่ดาดฟ้าขาดตอนกัน ชั้นล่างนั้นที่สองติดกันกับที่หนึ่งก็จริง แต่จะเดินล่วงประตูมาไม่ได้
ในการที่จะเห็นไม่สบายก็แต่ที่นอน ถึงชั้นที่หนึ่งก็เต็มที ห้องนั้นเปนประตูเข้ากลางแล้วมีห้องสองข้าง ในห้องหนึ่งมีที่นอนซ้อนกันสองอัน คนหนึ่งต้องไปนอนบนลิ้นกลี่ข้างบน มีเก้าอี้ยาวแคบๆ อันหนึ่ง มีที่ล้างหน้าเปิดปิดคู่หนึ่ง ถ้ามีเข้าของต้องเอาไว้แต่เฉภาะ เหลือนั่นต้องเอาไปฝากเก็บในห้องระวาง ห้องนํ้ามีร่วมกันแต่สอาดหมดจด แต่ที่เรามาเช่าทั้งลำแลมาน้อยคน คนหนึ่งตักเสียสองห้อง ไว้ของห้องหนึ่งนอนห้องหนึ่ง ลิ้นกลี่ที่ซ้อนข้างบนก็เอาออกเสียด้วย แต่กระนั่นห้องยังมีเหลือ เพราะเขารับได้ถึง ๖๐ คนเรามาไม่เท่าไร
แต่ส่วนห้องพ่อนั้น เขาเรียกว่าสเต๊ตรูม อยู่ดาดฟ้าชั้นที่สองปากเรือ อยู่หัวโต่งต่อน่าเรือ ได้กำไรน่าต่างเปิดออกไปทางในเรืออิกน่าต่างหนึ่ง เปนทางที่ลมพัดเย็นไม่ใคร่ขาด เขายังซ้ำเปิดห้องต่อกันให้อิกห้องหนึ่ง เปิดเลยไปถึงห้องน้ำด้วยอิกห้องหนึ่ง ถ้าจะประมาณกว้างยาวเห็นจะเท่าห้องเฉลียงที่พระที่นั่งวิมานเมฆ แต่ยาวกว่าหน่อยหนึ่ง ด้วยปันเปน ๓ ตอน ๆ ข้างหัวเรือ ๓ น่าต่าง ออกน่าเรือน่าต่าง ๑ ข้างเรือ ๒ น่าต่าง เปนน่าต่างกระจกกลม แต่มีม่านแพรบังข้างใน ฝาเปนห้องเฟี้ยมไม้ลายแลฝังไม้ลายมีลายสลักกรอบแลเสา งามหรูเหมือนเครื่องเฟอนิเช่อฝรั่งเศส มีตู้เขียนหนังสือสลักลายนอมาก อันโตไม่ใช่เล็ก แต่ชั่งเหมาะใจเสียจริงๆ พ่อจัดหลังตู้ตั้งพระห้ามสมุทเมืองนครมุมหนึ่ง ต้นไม้ยี่ปุ่นปลูกกระถางกราบเขาจัดสำหรับเรือ ๒ กระถาง กับพระรูปทูลกระหม่อมปู่ รูปลูกอ่านหนังสือ รูปปราสาทราชมณเฑียร ซื้อกรอบเงินเขาใส่อิกสามแผ่น มีชั้วรองลงมา พวกรูปในสมุดเงินเล็กๆ ปดิทินแลเครื่องเขียนหนังสือบรรดาที่ประจุกระเป๋าหิ้วมา ล้วงออกตั้งได้หมด หีบของ สมุดรายวัน แลอะไรๆ ไว้ลิ้นชักที่ ๓ จนนาฬิกา หีบเขียนหนังสือตั้งข้างซ้าย มีปลั๊กติดโคมตั้งบนตู้เขียนหนังสือได้ด้วย นั่งที่โต๊ะเขียนหนังสือนี้รู้สึกเพลินใจเหมือนอยู่บ้าน เพราะเห็นหน้าคนที่เคยเห็นเฝ้าพร้อมมูลทั้งเย่าเรือน รู้สึกใจฅอเบิกบานด้วยคิดสมบัติบ้า ตั้งแต่มาไม่เคยสบายใจเช่นวันนี้ ในเรือมหาจักรีห้องมันมากเกินไป รูปมันเดินตามเมื่อย้ายห้องไม่ได้ นี่มีห้องเดียวสมน้ำหน้าดีจริงๆ ข้างริมกราบเรือมีตู้ผ้านุ่งหรูมาก แขวนเครื่องครอง กล่าวคืออิวนิงเดรสที่ต้องแต่งทุกวัน แลเครื่องแต่งตัวกลางวันสำรับหนึ่ง ชั้นล่างยังเหลือลิ้นเปนกอง เพราะเอาหีบหนังเหลืองมาจุกไว้ใบหนึ่ง ต่อมาริมกราบเรือมีเก้าอี้ยาว เล็กกว่ากระดานอยู่ไฟสักฝ่ามือหนึ่ง แต่พอนั่งเอนได้ น่าเก้าอี้ยาวมีโต๊ะรีตัวหนึ่ง วางกล้องหีบหมาก กระโถน ซองบุหรี่ นาฬิการกพอใช้ แต่เก๋มาก ที่ฝาคั่นห้องนอนเปนฝาไม้ครึ่งหนึ่งม่านครึ่งหนึ่ง ที่ฝาไม้ตั้งตู้ บรรดาสมุดที่เอามาขึ้นตู้ชั้นบนได้หมด มีชานไว้ที่ชา ขวดยา หีบบุหรี่ของกระจุกกระจิก ในห้องนอน เตียงก้าไหล่เงินเขาตั้งมันเล็กไม่สะใจ ลากเอาเตียงแม่เล็กในเรือมหาจักรีมาตั้งอ้าซ่าได้ถึงที่ ดีที่ปลั๊กดับไฟแลเปิดไฟอยู่ข้างที่นอน ไม่ต้องพึ่งพระบารมีพวกมหาดเล็ก เปิดปิดได้เองตามใจ ตู้แต่งตัวอยู่ตรงปลายเตียง ตู้ล้างหน้าอยู่ริมกราบเรือ ตู้ล้างหน้านี้มีอ้ายหัวฟู่ล้างหัวได้เช่นพระองค์สายให้ ฝาห้องนี้บุด้วยแพรดวงงามวิจิตรสบายตา ห้องน้ำต่อไปก็กว้าง มีถังอาบน้ำโตแต่สั้น เปิดน้ำร้อนก็ได้น้ำเย็นก็ได้ มีที่ล้างมือเหมือนพระที่นั่งอัมพร ทั้งสามห้องนี้มีโคมที่มุมแลคอนนกที่เพดาน มีไฟห้องละสามดวงสองดวงทุกห้อง มีพัดลมติดฝาทั้งสามห้อง พัดนั้นจะให้เงยหน้าก็ได้ เหลียวซ้ายแลขวาได้ดังใจทุกอย่าง ให้บังเกิดความรักห้องเปนกำลัง จะจากไปน่าจะถึงเสียดายได้ พ่อชอบห้องเล็กๆ จัดอะไรให้เห็นทั่วแลหยิบง่ายอยู่แล้ว ช่างถูกใจเสียจริงๆ ขอให้วางใจเถิดว่าพ่อมาอยู่ในเรือนี้สบายมาก เปนอันเลิกยกเลดีสลูนข้างบนไว้เปนที่รับแขก ห้องนั้นเปนลายปั้นครืดไปทั้งนั้น หรูอย่างห้องฝรั่งเศส ห้องกินเข้าก็หรูเหมือนกัน ต้นไม้พระยานริศรจัดแต่งมาแต่ยี่ปุ่นมากทั้งในห้องนอนแลห้องกินเข้า ค่อยหายคิดถึงต้นไม้ลง ฝันว่าอยู่ในสวนได้
เวลากินเข้าเป่าแตร ๒ คราว แต่คราวหนึ่งถึง ๓ ครั้ง กับตันนั่งหัวโต๊ะ พ่อให้คงไว้ แต่วันนี้เรือมาในช่องไม่ลงมากิน ท้ายโต๊ะเปนที่หมอสำหรับเรือนั่ง อาหารทำดีมาก กินได้บริบูรณ์นับว่าไม่อด เว้นไว้แต่ลูกไม้เปนลูกไม้ฝรั่งกิน อ้ายลูกก่าหว่าต่างๆ เช่น แอบเปอลเปนต้น มันปอกสัปรศขันอยู่เอาเปลือกไว้หมดคว้านแต่ไส้ในออกมาหั่นเสียแล้วกลับบรรจุลงไป แต่โต๊ะหนึ่งนั่งกว่า ๕๐ มีน้ำท่าขวดเดียวเท่านั้น มีบาญชีเหล้า บาญชีบุหรี่ ต้องซื้อกินต่างหากทั้งนั้น เมนูตีพิมพ์ใหม่ในเรือทุกวัน พ่อได้ไปดูกลังตีแลได้สั่งให้เก็บไว้ด้วย นึกจะส่งเข้ามาให้ดูเปนตัวอย่างบ้าง ในการที่มาคนน้อยเท่านี้แสนจะสบาย สบายกว่าเรือมหาจักรีมาก วันนี้ใจฅอโปร่ง พรุ่งนี้จะว่างจะส่งหนังสือมรืนนี้ จึงรีบเขียนจนมือออกแขงๆ เพราะเขียนในสมุดด้วย ขอลานอนเสียที แต่เดชะความตื่นเต้นสบายนี้จงช่วยป้องกันอย่าให้หลับตาลงแลเห็นบ้านให้คิดถึงเหลือเกินเลย จะได้นอนหลับให้สบายๆ
คืนที่ ๙
เรือซักเซน
วันพฤหัศบดีที่ ๔ เมษายน
เมื่อคืนนี้ใจฅอรุ่งโรจน์ เขียนหนังสือจน ๑๐ ทุ่มจึงได้นอน เสมหะอยู่ข้างจะทำความ นวดมันไม่ได้ดี เปนปัญหาที่ได้ถามกันในโต๊ะ ว่าบรรดาสัตวโลกอะไรมีกำลังมาก ตอบกันว่ามดตามแบบ ถามต่อไปว่า อะไรมีกำลังน้อย ตอบกันว่าช้าง พ่อว่าไม่ใช่ บุรุษที่เปนหมอนวด เฉภาะแต่ผู้ชาย มันช่างเปนพ่อถนิมสร้อยทุกๆ คน หาแรกสักครึ่งผู้หญิงไม่ได้ อะไรก็สบายร้ายแต่นวดได้ความเดือดร้อนเปนที่ล้นพ้น พ่อได้เก็บบาญชีกับเข้าที่มันเอามาให้เลือกเวลาเช้า พ่อสั่งอะไรมีแจ้งอยู่ในที่กาดินสอนั้น อิกแผ่นหนึ่งกลางวันอิกแผ่นหนึ่งกลางคืน อิกแผ่นหนึ่งเปนเรื่องเหล้าที่จะสั่งเรียกกิน เพราะเขาไม่มีเครื่องดื่มในการเหมา ต้องเรียกต่างหาก แต่ถ้ากินไม่หมดเอาจุกขวดเงินอุดไว้ เขาคงตั้งไว้ให้เรากินต่อไปจนหมดขวด เพราะฉนั้นกับเข้าที่กินไม่เหมือนกัน ตามแต่ใครจะเรียก ได้มาร้อนๆ ทั้งนั้น มันทำดีจริงๆ กลางวันวันนี้มีเข้า หุงเปนดีเต็มที มาในเรือนี้ต้องระวังอย่างเดียวอย่าตะกลามกินให้มากเกินไปเท่านั้น ค่ำมืดดึกดื่นจะกินอะไรมันได้ไปเสียทั้งนั้น ที่จะหาเวลาหิวอิกขยับจะยาก นั่งๆ อยู่ ๒ ชั่วโมงคงได้กินอะไรต่ออะไร เว้นแต่เราจะไม่กิน ถ้าคนไม่มีโรค ชั่วแต่เดินทางกินกับนอนอาจจะอ้วนท้องพลุ้ยกลับไปบ้านได้ พ่อช่างอยากให้ลูกมาจริงๆ
ได้ส่งโปสก๊าดมามาก แต่ส่วนในนี้จะส่งมาตามธรรมดามันเปื้อนนัก พ่อจึงเอาสอดมาในซองนี้ด้วย ขอให้ช่วยแจกไป วันนี้ได้ซองทองคำลงยาเวสเตนกาดใบหนึ่ง แลให้นาฬิกาเยนตราเพราะแกเอื้อมาก เรือนที่ให้แต่ก่อนหาย ยังไม่ได้อ่านหนังสือถึงดื่มเพราะวุ่นต่างๆ ไม่ลงร่อง ตากับตันคนนี้ดีมากจะไว้เล่าต่อเมื่อได้สังเกตต่อไปอิก ให้นาฬิกาพระยาดำรงสุจริตเรือนหนึ่งด้วย
โปสก๊าดที่ส่งมานี้ไม่ต้องซื้อ เขาให้เปล่า เราเสียแต่ค่าส่งแผ่นละ ๓ เซนต์ อย่างสีนั้นขายราคาเล็กน้อย ส่งกระดาษสำหรับเรือแลกระดาษซับมาให้ดูด้วย วันนี้เวลาค่ำกินเข้าแล้วฝนตกเปนครั้งแรกตั้งแต่มาจากบางกอก ไม่สู้มากนัก ไม่มีคลื่นแลลมเลย
เรือมาถึงปินังยังไม่ทันจะ ๕ ทุ่ม สักครู่หนึ่งพระยารัษฎากับข้าหลวง ๔ คน รายามุดา กงสุลนิวเบรานเนอ มิสเตอร์ดุ๊กที่ปฤกษาเมืองปลิศ หมอฮูปผู้แทนที่ปฤกษาเมืองไทร กับตันเรือสุครีพลงมาเปลื้องเครื่องเสียแล้วรับทั้งกางเกงเจ๊ก บนห้องสลูน เรือยังไม่เข้าเทียบท่า เพราะเขาจะรอให้น้ำกลับ จะหันแคมเรือข้างห้องนอนพ่อออกข้างนอก ถ้าจะเทียบเข้าไปเดี๋ยวนี้จะร้อนเวลานอน เขาเตรียมจะให้ขึ้นบกขี่รถเจ๊กเล่น แต่พ่ออืดขี้เกียจแต่งตัว รู้ว่าไปคงต้องกินเข้าต้มแล้วนอนไม่หลับ แต่ชายอุรุพงษ์นั่งอมยิ้มใจเต้นโครมๆ อยู่คนเดียว
คืนที่ ๑๐
บ้านจักรพงษ์เมืองปีนัง
วันศุกรที่ ๕ เมษายน
เวลาเช้า ๓ โมงรับพวกที่ลงมา คือผู้แทนเรสิเดนต์เคาน์ซิลเลอ ต่อนั้นเจ้าพระยาไทร พระยาปลิศ หลวงอินทรวิไชย เมืองสตูล แลพวกตนกูเมืองไทรอีกหลายคน ข้าหลวงผู้ว่าราชการกรมการเมืองตวันตกมาก แล้วขึ้นบก แต่งตัวะรรมดาไปเยี่ยมตอบเรสินเดนต์เคาน์ซิลเลอ แล้วไปที่สวน ที่สวนนี้ยังรักษาดีมากแลทำร๊อกกะรีการ์เดนเติมขึ้นอิก มีต้นไม้ดีๆ มาก ดูซื้อต้นไม้ที่งามแลที่ไม่เคยมี ให้พระยารัษฎาส่งเข้าไปที่แม่ จะเล่าถึงต้นไม้ก็จะมีเวลาน้อย กล้วยไม้ขาวงามนัก ขอให้แม่จัดการรักษาให้ดี ได้ซื้อต้นไม้ไปมาก จะไปหาที่นอก กลับมาพบพระยายุทธการ แลรายามุดาที่บ้านจักรพงษ์ คือบ้านพระยารัษฎานี้ เรือนก็ทำนองบ้านระนอง แต่เล็กไปกว่า ผู้หญิงคือ เลี่ยนกี เมียพระยาดำรง เมียพระยาอัษฎงคต เมียพระยามนตรี ๒ คน มาคอยหา แล้วเขียนหนังสือฉบับนี้ ได้ถามหาของที่จะซื้อแลห้างที่จะไป ว่าไม่มีอะไรเลยร้อนป่วยการเวลาเปล่า จึงไม่ได้ไปไหน เรียกเอาเครื่องแต่งตัวมาซื้อที่นี่เอง เขียนหนังสือแล้วจะอาบน้ำกินเข้า แล้วไปเที่ยววัดเจ๊กซึ่งเปนการตามเคย ใครมาเปนต้องไป เขาว่าเปนสิ่งที่ควรดูแห่งเดียวเท่านั้น บ่ายจึงจะไปลงเรือ ออกจากที่นี่บ่าย ๔ โมงไม่ได้ถ่ายรูปเลย กรมประจักษ์เอากล้องไปกอดเสียไม่ยอมให้ใคร แล้วหลงหายไปข้างไหนไม่ทราบจนเดี๋ยวนี้ยังตามไม่พบ ดุ๊กก็นอนไม่หลับจ๋ามจิบ เหลือทนเกณฑ์ให้ไปตามกัน เลยหายไปด้วยกัน
อนึ่งลืมบอกเรื่องจันทิมาสึกแล้ว ลงไปหาในเรือคุกเข่าชูช่อดอกไม้ แรกไม่รู้จักเพราะไม่นึก ต่อเข้าไปใกล้จึงจำได้ อ้วนขึ้น นุ่งกางเกงขาว เสื้อราชแปตแตน พูดอังกฤษอย่างอิน ไมลอดแลอะไรต่างๆ ว่าไปไล่วิชาเปนหมอได้ที่กัลกัตตา มาหาพระยารัษฎาตกลงจะจ้างไว้เปนหมอเมืองระนอง แต่มีเงินเดือนๆ ละ ๘๐ บาท เท่านั้น
ขอจบไว้ครึ่งวัน จะส่งต่ออิกจากโกลัมโบ ขอฝากความรฦกถึงผู้ซึ่งเปนที่รักทุกคน แลลาอิกครั้งหนึ่งเปนครั้งที่สาม
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓
คืนที่ ๑๐ ต่อ
หญิงน้อย
พ่อได้เขียนเรื่องขึ้นปินังวันที่ ๕ ไปได้เพียงถึงบ้านพระยารัษฎา บัดนี้จะเขียนตอนเย็นต่อไป เมื่อเขียนแลส่งหนังสือแล้วอาบน้ำ ได้ทาน้ำอบปรุง รู้สึกสบายเหมือนกับเกิดมาไม่เคยทาเสียเลย ใจฅอเบิกบานโปร่งดี เมื่ออยู่บ้านดูน้ำอบจะไม่เปนของจำเปนในการบำรุงความศุขถึงเพียงนี้ กินเข้ามีกับเข้าฝรั่งดังเมนูที่ส่งเข้ามาให้กับรูปเมื่อก่อนเรือออก ไม่ได้มีหนังสือนำ แล้วเลี้ยงเกาเหลาอย่างจีน กินเพลิดเพลินจริงๆ มีกับเข้าพวกยอหยาสำหรับเปนกับเข้าไทย กล่าวคือกุ้งเจ่าเปนต้น มีดีอยู่สิ่งหนึ่งผักกาดเค็มหั่นฝอยๆ ใส่น้ำส้ม แลมีอะไรอีกไม่ทราบปรุงอร่อยดี กินอิ่มมากกว่าทุกวัน แล้วขึ้นรถไปดูวัดเจ๊ก วัดเจ๊กวัดนี้ที่ขึ้นชื่อว่าใครมาปินังเปนต้องไปทุกคน เปนคู่กันกับสวนนั้น ที่จริงนอกจากสองแห่งนี้เปนไม่มีที่ไปไหนเปนดุ้นเปนชิ้น นอกจากจะขับรถเล่นตังๆ หรือขึ้นเขาเท่านั้น ทางไปเขกเรียกว่าไอยะอิตำเปนลำธารหนึ่งต่างหาก จากน้ำตกที่เปนน้ำใช้ในเมือง ตามทางเปนสวนมีมะพร้าวแลมังคุดปนกันตลอด มังคุดมีมากต้นงามๆ มีรถรางไฟฟ้าไปทางนี้ แต่ไม่เคยเห็นมีคนขี่มากสักหลังเดียว สี่ห้าคนโหรงๆ เสมอ เดิมเปนรถไฟ เลิกไปแล้ว ที่พระยาราชานุวงษ์มาทำตึกให้เช่าแถบนี้ แต่ดูร้างโดยมากไม่มีคนเช่าเต็ม ดูโทรมไปบ้างแล้วก็มี ในที่สุดถึงหมู่บ้านเปนตลาดเลวๆ ถึงตีนเนินที่จะขึ้นเขา มีโรงเตี๊ยมหลังคาจากอยู่ที่นั้น ต้องลงจากรถเดินขึ้นเขาไปตามที่ฟันศิลาเปนคั่นยาวๆ กินเข้าอิ่มแลเสมหะขังอยู่ เหนื่อยแลไอออกจะร้องว่า “รู้งี้” แต่พอขึ้นไปถึงไหล่เขา คราวนี้ถึงศาลเจ้าหลังโตไม่เล่น มีรูปกวนอูแลอะไรแหกตาต่างๆ แล้วขึ้นกระไดไป ข้างกระไดมีสระน้ำตื้นๆ น้ำพุโปรยเปนฝอย ในสระนั้นมีเต่าโตๆ เห็นจะกว่า ๓๐ ตัว ว่ามีใครๆ มาปล่อยกันมาก ที่เขาเข้าใจกันว่าเปนการบุญเช่นปล่อยปลา แต่สังเกตดูเห็นจะต้องการให้เปนฮกลกสิ้วไปรอบข้าง มีต้นสนมีสระบัว มีหนังสือสลักที่น่าผา บรรดาที่เปนเครื่องมายคำให้พรฮกลกสิ้วต่างๆ เปนของที่ได้คิดแล้วจึงทำทุกอย่าง ขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งเปนเก๋งมีรูปทังสามจัง คือตาท้องพลุ้ยอยู่กลาง มีพระยายมราชแลอะไรพวกชั้นที่ ๒ อยู่ คราวนี้ขึ้นไปอิก ชั้นหนึ่งเปนชั้นที่ ๓ ท่านสมภารพาพระมาคอยรับที่ประตู ในนั้นเปนพระพุทธรูป มีองค์โตๆ สามองค์ ว่าทำด้วยแพรหุ้มทับๆ กันเข้าไปแล้วจึงลงรักปิดทอง การอันนี้ช่างจีนใหญ่วัดเทพศิรินทร์เห็นจะทำได้งามพอใช้อยู่ พระจุดธูปให้บูชา ลงกราบพระสวดสองข้าง ตามผนังมีรูปพระจับโป๊ยเล่าฮั่น นั่งข้างละ ๙ รูป ขึ้นจากนั้นเยื้องไปข้างหนึ่งเปนกะฏิ เห็นจะเปนที่เหมือนวิหาร ที่นี่เห็นพื้นเมืองไปไกล มียุอี่ปักกับป้าย ๒ อัน ถัดไปอิกข้างหนึ่งเปนเก๋งที่ไว้ป้ายชื่อคนตาย มีโต๊ะสวดแลที่ทำกงเต๊กพร้อม ขึ้นไปข้างหลังอิกชั้นหนึ่งเปนเก๋งที่ไว้รูปผู้มีใจศรัทธาออกเงินเรี่ยราย ปั้นรูปขนาดตุ๊กตาไว้ในตู้กระจกที่บูชา รูปเปนกองด้วยกัน ดูแกช่างคิดอย่างจีนจริงๆ แต่เห็นจะเปนประเพณีของวัดจีนเช่นนี้ พาขึ้นไปถึงชั้นบนมีโต๊ะเครื่องแจเลี้ยง แต่แกเห็นเราเปนฝรั่งหาขนมปังโซดา แลอะไรหรั่งๆ ต่างๆ ไว้เลี้ยง ได้หยุดกินน้ำชาเรียกให้แกมานั่งด้วย ได้เห็นกระดาษแขงสำหรับปิดรูป เขียนชื่อดุ๊กออฟคอนนอต แกเอามาให้เขียน พ่อได้เขียนเติมลงเปนชื่อไทย แต่บอกยศอย่างฝรั่ง แล้วถามว่าเขาให้อะไรบ้าง แกตอบเก่งมากว่าไม่ได้ขอ ได้แต่เซอติฟิเกต ซึ่งรับสั่งให้นายอำเภอทำให้ไว้ เราขอดูแลให้เวสเตนกาดคัดไว้รับจะให้บ้างให้เหมือนกัน ดูแกไม่สบาย เล่าถึงว่าเคยเข้ามาทำกงเต๊กที่บางปอิน ได้เงิน ๘๐๐ บาท เราจึงว่าเราเปนคนถือพุทธสาสนา เราจะให้เงิน ๒๐๐ เหรียญเปนส่วนตัว ขออย่าให้จดลงในบาญชีเลย ดูแกดีใจมาก วัดนั้นรักษาสอาดจริงๆ ขากลับลงมาแกเด็ดกิ่งจุหลันให้ แล้วขึ้นเก้าอี้ในโบสถ์ในรามหามกันเรื่อยลงมาตลอด ตาพระเหล่านี้แกไม่ได้นุ่งเหลือง นุ่งกางเกงดำเสื้อขาวยาวเช่นเสื้อพระ ต่อเวลาจะเดินนำเสด็จฤๅสวดมนต์จึงจะแต่งเหลือง การที่เปนล่ามในวัดนี้คือจันทิมาเขาเรียกกันว่ามหาจัน อยู่ข้างจะคล่องแคล่วสนิทสนมมาก เก่งแต่วันแรกลงมา ถามใครๆ ว่ากรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วหรือยัง เปนยอดยิ่งแห่งความอินเพียงนี้ จะทายกรมดำรง ให้เดาว่าใคร แต่จะเอาไปถามจากลังกาจะได้ยุ่ง หาไม่จะทายถูกง่ายเกินไป
กลับลงมาเรือบรรดาคนที่มาหามาส่งพร้อมกันหมดประมาณ ๓๐ คนเศษ รับรองสนทนากันจนบ่าย ๕ โมงครึ่ง ร้อนเหลือกำลังจึงต้องหนีลงมาห้อง จนย่ำค่ำเรือจึงออก พระยารัษฎา พระพิศาล พระสถล ลงมาในแคบบิน ส่งเสียกัน พระยารัษฎาร้องไห้ พวกนี้ไม่ได้ไปด้วย เพราะจะไปรับชายยุคลทีเดียว วันนี้กับตันไม่ได้ลงมากินเข้า เพราะอยู่ในที่แคบ
คืนที่ ๑๑
วันเสาร์ที่ ๖ เมษายน
วันนี้ไม่มีอะไรเลย นอกจากกินเข้ากลางวัน แล้วไปดูเด็กฝรั่งที่มาในเซกันด์คลาสเล่นกันเสียงเอ็ดอยู่ อ้ายพวกหนึ่งเล่นหามเก้าอี้ เอาไม้ทำคานเข้า ๔ คนหาม คนหนึ่งนั่ง เดินกันเอะอะรอบหัวเรือ พวกเด็กผู้หญิงเล่นปีนคอกบ้าง ปล้ำกันบ้าง สนุกดี ได้ถ่ายรูปไว้สองสามแผ่น แล้วขึ้นไปพูดกันเล่นที่ห้องกับตัน แกให้นกคิริบูนมาไว้ในห้องแลให้ของเล่นยี่ปุ่นลูกชายอุรุพงษ์แลตาต่อ กับเขียนแผนที่ทางเรือเดินที่สำหรับพ่อจะส่งเข้าไปบางกอก แลดูไปพลางตามทางแผนที่เช่นนี้ เขาจดระยะทางในเวลาเที่ยงทุกวันที่น่าห้องกินเข้า เอาธงอันเล็กติดไว้วันละอันทุกวัน พูดกันถึงเรื่องโปรแกรมข้างน่า แลถ้าได้ไปอเมริกาจะเปนอย่างไร พอจะกะวันได้ แต่กลัวอ้ายการฟรีต่างๆ ลองกะเปนสองอย่าง ไปเซนต์ปิเตอรสเบิคอย่างหนึ่ง ไปอเมริกาอย่างหนึ่ง ลองวางไว้ดูทีหนึ่ง กลับลงมาเขียนหนังสือเรื่อยไปจนค่ำ วันนี้พอค่ำแล้วเรือออกพ้นช่องแคบ เรือพอกลิ้งนิดๆ เวลากินเข้าตาต่อเมามาก ไปพูดกันเล่นแล้วกลับลงมาเขียนหนังสือนี้ ร้อนอยู่ในตอนบ่ายจนสัก ๒ ยาม ก็เย็นสบายดี นั่งพูดกับดุ๊กเล่นเพลินไปจนแสงสว่างเห็นทางน่าต่าง เวลาเช้าแล้วเช่นนี้ยังร้อนกว่าทุกวัน เห็นทีจะอ้าวฝน พัดลมหมุนก็ไม่เย็น เปนเหื่อหนับๆ นอนไม่ใคร่จะหลับ
วันนี้รู้สึกมีทุกขเวทนากล้า ๒ ประการ คือตั้งแต่กินเข้าเย็นแล้ว เกิดอุบัติอยากหมากทำอยางไรไม่หาย กินน้ำชา สูบบุหรี่ กินนมวัว กินลูกไม้ อมหมากหอม ทำอย่างไรก็ไม่หาย นั่งระหวยอยู่เช่นนั้น อิกอย่างหนึ่งระหายอยากทาน้ำอบ ยิ่งร้อนยิ่งใจหริ่งๆ แห้งตึงผิวหนัง นั่งบ่นงึมงำอยู่ต่อหน้าดุ๊ก ความนั้นเปนเช่นนี้ ตั้งแต่วันมาในเรือ ร้อนลูบตัวเขาก็ไม่ให้น้ำอบ ต้องขอว่ามาเพียงเท่านี้ศีลยังไม่ขาดขอทา ได้มาเปนน้ำอบตะคันค่นหน่อย หมายว่าเขาจะทำให้เห็นใสเก๋จะหอม ทาเข้าก็กระนั้นเอง นึกใหม่ว่าเห็นเขาจะกลัวว่าปรุงมาจะเหม็นสาบ ตกลงใจว่าช่างเถอะดีกว่าไม่มีทา ได้ทามาจนถึงสิงคโปร์ เรือมันแล่นอยู่มันก็ไม่ร้อนมาก พอเรือจอดท่าเข้าเหนียวตัวจะหอมก็ไม่หอม เลยเสียสละไม่ทาเสียทีเดียว แต่มันร้อน ถ้าลูบตัวไม่ทาไม่รู้ว่าเย็นฤๅแล้วเมื่อไร บ่นว่าที่จริงน้ำอบนี้มันจะอดทาได้เมื่อหนาวไม่ต้องลูบตัว กลายเปนลาศีลทาใหม่ แต่รู้สึกไม่อน่อยจริงๆ ลงเว้นบ้างทาบ้าง ครั้นวันขึ้นปินัง ได้ไปอาบน้ำที่บ้านพระยารัษฎา ทาน้ำอบของเขาหอมชื่นใจจริงๆ ชมว่าเขาช่างปรุงแท้ เหมือนน้ำอบในวัง เจ๊กก็ปรุงเปนหน้าตาไม่สมเลย ฤๅเมียพระยามนตรีปรุง กลิ่นช่างไม่ฟากขะโน้นเลย ที่แท้วันนั้นเหนื่อยเต็มที ทาน้ำอบแล้วหายเหนื่อย ครั้นค่ำมาอาบน้ำในเรือ ทาอีน้ำอบสังกะตืดของเราอิกไม่ได้การ มูมมามเราะจุกขวดน้ำอบฝรั่งหักบาดมือ แต่ไม่ได้เห็นว่ามันหอมอะไรสักนิดหนึ่ง รุ่งขึ้นกินกลางวันไปนั่งบ่นรำพรรณถึงน้ำอบพระยารัษฎาที่โต๊ะกินเข้า บริพัตรแลอุรุพงษ์บอกว่าของตัวมีมาทั้งสองคน จะเอามาให้ทา ช่างนึกฉุนว่านั่นเขามีเมียเขามีแม่จัดมาให้ อ้ายเราเมียก็ไม่มี แม่ก็ไม่มี จนไม่มีน้ำอบทาเลย ไม่ยักได้ตอบว่าจะเอาฤๅไม่ อาบน้ำค่ำแลเห็นขวดน้ำอบก็เหม็น สั่งให้เอาไปเทเสียให้สิ้นห่วงจะได้ไม่นึกอยากทา จะรับศีลมาลาคันธวิเลปนะแต่วันนี้ไป จนกว่าจะกลับถึงบางกอก ครั้นตกดึกดุ๊กมานั่งคุยอยู่ด้วย ล้อกันเล่นฮาๆ พอลูบตัวคราวนี้มีน้ำอบมาตั้งเปนน้ำอบปรุง เชื่อว่าคงเปนของชาย ๒ คนนั้น เลยบ่นว่าหลายวันแล้วมันก็ไม่เห็นเสียหายอะไร อ้ายของเราไปเอาน้ำอบติดขวดแต่ครั้งไปกำแพงเพ็ชร์มาทามันจึงไม่หอมเลย นี่รู้สึกหายเปรี้ยวปากลงไปได้ด้วย ดุ๊กกับอุรุพงษ์คิดอ่านกันกลุ้ม จะไปหาอะไรอบปรุงที่ลังกา ว่ากันสัก ๑๕ มินิต พระยาบุรุษจึงบอกว่าพระสุคนธ์ยังมีมาก พ่อว่าเทน้ำมันเสียเถิด ทาเปื้อนตัวเปล่าๆ เขาว่าพระสุคนธ์ที่ทรงบนบกก็ไม่ใช่เปนของพระยารัษฎา พระสุคนธ์นี่เองเชิญขึ้นไป พ่อถามว่าใครกรอกขวด บอกว่ามหาดเล็กกรอกเอง เปนทีว่าพ่อเพ้อกริ้วไม่แล้วไม่รอด กริ้วเลยไปไม่รู้จบ ให้ไปยกขวดเก่ากับขวดใหม่มาเทียบกันจึงเห็นปรากฎว่าขวดหนึ่งมันรินเอาแต่ข้างบน ขวดหลังมันพร่องที่ปรุงข้างล่างกระฉ่อนขึ้นมา ก้นขวดนอนเปนกองแลไม่เห็น เพราะไม่เคยทากัน เคยเห็นแต่น้ำอบตะคัน คนหนุ่มๆ ทุกวันนี้ก็ไม่รู้ว่าน้ำอบไทยมีหอม ถ้าจะแต่งให้หอม ซื้อน้ำอบฝรั่งขวดละแปดสลึงสามบาท เทรดหัวแลทาไปจนหมด แต่งเสมอไม่ได้ฉิบหาย เหม็นสาบเหลือทนแทบทั้งนั้น เมื่อเดิมนึกโกรธองค์สร้อย พอรู้สึกเลยเขียนหนังสือไปขอสมา นั่งพูดกับดุ๊กพล่ามเหลวๆ จนสว่างไม่รู้ตัว
คืนที่ ๑๒
วันอาทิตย์ที่ ๗ เมษายน
ตื่นพอแต่งตัวแล้วก็ถึงเวลากินเข้า ให้กระดุมมือข้างหนึ่งเปน จ.ป.ร. ข้างหนึ่งเปนเกี้ยวปะรดับเพ็ชร์กับตัน แล้วไปพูดกันเล่น เวลาบ่ายฝนตั้งมามาก แต่ตกโปรยปรายเล็กน้อย กลับลงมานอนเล่นในแคบบิน อยู่ข้างจะโหรงเหรงโรเร ชวนจะให้เปนพาลต่างๆ ลูกไม้ไม่มีกินอร่อย เขาเอามา บอกว่าไม่กินคิดถึงบ้าน กับตันแกแก้ตกไปคราวหนึ่ง คราวนี้เอามาอิกบอกว่าคิดถึงคนปอก เลยไม่เปนอันกินอันอยู่อะไร ทเลตอนนี้มันกร่อยจริงๆ นั่งพูดกับบริพัตรแลชายอุรุพงษ์กับดุ๊กด้วยจนสามยาม วันนี้กลางวันตาต่อหายเมาเมื่อนอนเสีย ๑๘ ชั่วโมง แต่ตอนค่ำนี้เอาอิกไม่มาก เลยตีกินไปนอน คนอื่นไม่มีใครเมาเลย
วันนี้ในห้องสูบบุหรี่ หม่อมนเรนทร์ตั้งต้นสักรวาให้ชายเที่ยวขอต่อคนละวรรค กำหนดว่าให้ลงในเรื่องเป็ด ตกลงเปนสำเร็จลงดังนี้
(นเรนทร์)	สักรวาแลเหลียวให้เปลี่ยวจิตร
(เป็ด)	จะเงียบเหงาเศร้าใจในราตรี
(สมมต)	ด้วยไม่มีใครประโลมโฉมสุดา
(บริพัตร)	แต่เบอหนึ่งถึงสิบสองต้องร้างรัก
(บุรุษ)	อกจะหักไกลเป็ดของเชษฐา
(อุรุพงษ์)	ทำไฉนจึงจะได้พาน้องมา
(เวสเตนกาด)	โอ้โสฟาจากขนิษฐคิดถึงเอย
คืนที่ ๑๓
วันจันทร์ที่ ๘ เมษายน
วันนี้เวลากินเข้ากลางวันแล้ว ผ่านเรือรบอังกฤษลำหนึ่งสลุดแต่ไกล จนเห็นแต่ควันไม่ได้ยินเสียงปืน ได้ให้แขวนธงตอบว่า Kng thanks แล้วถามชื่อได้ความว่า ชื่อเบดฟอด เปนเรือครูเซอปืน ๑๔ บอก แลผ่านเรือปีแอนด์โอกัมปนีด้วยลำหนึ่ง
ค่ำวันนี้เขามีเต้นรำกันในพวกชั้นที่สองลงมือยามหนึ่งไปจน ๕ ทุ่ม กับตันชวนให้ไปดู ไปนั่งดูอยู่ครู่หนึ่งร้อนเต็มที พวกที่เต้นนั้นพอหยุดเหื่อไหลรินทีเดียว พวกในเรือนี้อยู่ข้างจะแป้นมากทุกคน
โคลงนิราศรัตนะ จำไม่ได้ว่าได้ส่งแล้วถึงไหนจึงคัดพุ่งเข้ามาบางทีจะซ้ำ
๏ ดลสิงคบุเรศแก้ว	โกโล นีเอย
ใจพี่เบิกบานโต	ตื่นกลุ้ม
แต่งกายอย่างโก้โก	ลาลั่น
เห็นเนิ่นเดินตุ้มตุ้ม	แต่ตั้งตาชม ฯ
๏ บรรทมบหลับเข้า	ที่แถม เล่านา
คอยอยู่ง่วงงอมแงม	บ่ายแล้ว
หวนรฦกนึกแก้วแกม	ทองลูก กูเอย
แม้นเขื่องไหนจักแคล้ว	คลาศข้อมือป๋า ฯ
๏ เวลาตกบ่ายเอื้อน	โองการ สั่งเฮย
ให้พี่จนสู่สพาน	ก่อนไท้
เที่ยวชมทัศนสถาน	แถวถิ่น
เรือรัฐบาลจัดให้	ส่งขึ้นพลันถึง ฯ
๏ ปรึงปรึงรถแล่นเลี้ยว	ตามสถล มารคเฮย
จีนแขกแซกสับสน	สลับหน้า
รถม้ารถลากจน	รถจักร ยานแฮ
สบรถโมโตว้า	หวั่นส้านเสียวสมร ฯ
โคลงนี้เห็นโทษจะถึงค้าง เพราะแกหน้าเฉยเสียแล้ว ไม่เรี่ยๆ ฉุนๆ เช่นแต่ก่อน แต่ยังมีค่ำวันนี้เก่งมาก ถึงเรียกจะเอาไปเติมพากันไม่ยอมให้ นั่งร้องฉิๆ ฉิๆ ฉิๆ อยู่เปนนานท่าทางจะตรองโต้อย่างใดอยู่
(บุรุษ)	สักรวามากลางมหาสมุท
(จ.ป.ร.)	สนุดสุดใจเต้นเขม้นหมาย
(สมมต)	เสียแต่ร้างแก้วตาน่าเสียดาย
(ประจักษ์)	เจียนจะวายชีวาปาณาตัว
(เป็ด)	พี่จะโพกผ้าเขียวเที่ยวนี้และ
(บริพัตร)	อย่าค่อนแคะว่าเปนลาวขาวทั้งหัว
(นเรนทร์)	โอ้แก้วเอ๋ยเคยถนอมกล่อมกันนัว
(อุรุพงษ์)	ออกพันพัวพายุ่งนุงถุงเอย
คืนที่ ๑๔
วันอังคารที่ ๙ เมษายน
วันนี้เอะอะกันมากจึงได้น้ำแร่กิน เพราะตั้งแต่วันลงเรือพระยาบุรุษบอกว่า ไปทเลหมอห้ามว่าไม่ให้กินน้ำแร่ ครั้นต่อว่ากันเปนว่าห้ามแต่วันแรก ตกลงเปนไม่ไปกินเข้ากลางวันได้ เพราะไม่สดวก เมื่อยปวดไปหมดทั้งตัว จะบ่นก็จะเหนื่อยหู เปนอันรวมความว่าหัดทหารง่ายกว่าหัดให้คนนวดมันจำแห่งไม่ได้จริงๆ ไม่ใช่ขี้เกียจ แลสาบาลได้ว่าบางวันขาพ่อมีข้างเดียว บางวันข้างหนึ่งเต็มขา ข้างหนึ่งมีอยู่เพียงหัวเข่า เปนความสัตย์จริงไม่แลเห็นท่อนล่าง แลคลำไม่พบเลยดังนี้
วันนี้จะถึงโกลัมโบ ได้เรียกรูปต่างๆ ที่เกาวแมนได้แมวดำมาเปนอันมาก กล้องตรีเนตรไม่รู้ว่าเปนอะไรถ่ายไม่ชัด เกาวแมนรักเหลือเกิน เอาไปกำไม่ให้พ่อจับต้องเลย จะถ่ายกี่หมื่นแผ่นไม่รู้ ได้แต่เท่าที่ส่งมาเท่านี้ เรื่องรูปพ่อลาเปนถ่ายไม่ไหว เพราะยากที่จะเรียกเอากล้อง เกาวแมนไม่ยอมให้ใครไปไหน แกไปมัวหลงอะไรจืดๆ ที่เราไม่ดู เราไปทางอื่นเสียแกก็งมหมูอยู่คนละทาง ไม่เคยเรียกกล้องได้สักที
เวลาบ่าย ๔ โมงเรือเข้าในเบรกวอเตอ มีเรือรบอังกฤษสลุดลำหนึ่ง เรือยังไม่ทันจอด พวกดำน้ำหัวมันเหลืองเหมือนพวกเอเดน สิเกรตารีเจ้าเมืองกับกงสุลเยอรมันลงมาหา เอาเรือเจ้าเมืองลงมารับไปขึ้นท่า มีพระมารับประมาณ ๑๒ องค์สวดมหาการุณิโก ได้ยืนฟังจนจบแล้วเลยไปขึ้นรถ ตรงไปกวีนซเฮาส์ทีเดียว เจ้าเมืองคนนี้ ชื่อเซอเฮนรีอาเทอเบลก เดิมเปนเจ้าเมืองฮ่องกง เคยรับลูกโตเมื่อกลับจากยุโรป ท่านผู้หญิงต้อนรับดีจริงๆ จะชวนให้นอนบนกวีนซเฮาส์เสียให้ได้ เพราะเขาจัดไว้เรียบร้อยแล้ว ความจริงนั้นไม่ได้อยู่ที่นี่ ฤดูนี้เขาขึ้นไปอยู่นิวราลเยีย ที่ชอบของเขาแท้ที่แกนดี โกลัมโบนั้นเปนการมาห่างๆ พึ่งลงมาเพื่อจะมารับเสด็จเมื่อวานซืนนี้ ขึ้นไปสนทนากันอยู่สักครู่หนึ่ง ชวนให้ขี่รถโมเตอคาร์ พ่อออกคร้ามๆ กลัวจะเปนตาโอบอกแกตรงๆ ว่าไม่เชื่อคนขับ ตกลงเปนไปรถม้า แต่เซอเฮนรีกับพ่อแลเจ้าพระยาสุรวงษ์ ไปหน่อยหนึ่งเจอเขาชักศพ เขาไม่ผ่านศพทีเดียว ให้ขับรถหนีย้ายไปทางอื่น เห็นฝนตั้งตกลงว่าจะหนีไปเข้ามิวเซียมจะได้เลยอยู่จนตลอดเวลาฝนหาย แต่ก็ไม่สำเร็จ ฝนตกหนักเหลือเกิน อ้ายรถฤๅก็คร่ำหวอดเต็มที ผ้าบังหน้าก็เอาแขวนกับอะไรไม่ได้ ตกลงต้องเข้ามานั่งยัดกันข้างในทั้งสามคน เจ้าเมืองยึดผ้าบังข้างหนึ่ง เยนตราข้างหนึ่ง พ่อโดดเข้าไปอยู่กลาง หัวเราะกันกิ๊กก๊ากสนุกมาก เปนอันต้องกลับ สองคนเปียกพ่อไม่เปียก มานั่งกินน้ำชาพูดกันเล่นต่อไป ให้ไปตามพวกขายพลอยมาขาย อ้ายพวกเหล่านั้นเจ้าก้าเต็มที ช่วยกันต่อแลเลือก เพราะอ้ายพวกลังกานั้นโกงเหลือที่จะโกง แต่แกกำหราบกันอยู่ จึงซื้อได้ไม่สู้ฉิบหายนัก พวกผู้หญิงที่อยู่นี่ มีท่านผู้หญิงเปนต้น แต่งตัวเต็มไปด้วยพลอยลังกา จะกล่าวถึงแต่ท่านผู้หญิงคนเดียว พอให้เปนตัวอย่าง เอาพลอยเม็ดเขื่องๆ สลับสีเรียงกันเปนเถา ทำเปนสร้อยฅอเหมือนสร้อยฅอเพ็ชร์เม็ดใหญ่ๆ มีสายรัดฅอก็ทำด้วยพลอยเม็ดย่อมๆ ตุ้มหูใช้พลอยเม็ดใหญ่แล้วเอาพลอยเม็ดเล็กเกาะ สายนาฬิกาเปนสายยาวพลอยสลับสี สร้อยข้อมืออย่างกว้างเปนตาข่ายประดับพลอยสีทั้งนั้น อันที่จริงดูงามดีมาก นึกอยากจะเอาอย่างบ้าง แต่มันเปนเวลากลางคืนเลือกพลอยไม่ได้แลเวลาก็น้อย ทั้งนึกอิกอย่างหนึ่งว่าไทยๆ ไม่ใคร่นับถือ จะกลายเปนลูกปัด แต่ความจริงราคามันแพง ออกเสียดายเงินลมจับขึ้นมา แต่กระนั้นยังสิ้นเปนสามร้อยปอนด์ มีพลอยอิกอย่างหนึ่ง ซึ่งกำลังนับถือกันมาก ถึงกับให้ชื่อว่าอาเลกซานเดรียตามชื่อกวีนออฟอิงค์ลันด์ ถ้าดูกับไฟเปนสีแดง ดูกับแดดเปนสีเขียว มันมีอยู่เม็ดหนึ่งงามเสียจริงๆ ใหญ่มาก ราคาเปนแปดร้อยปอนด์เลยต้องลา ซื้อเม็ดย่อมมาดูเม็ดหนึ่ง ยังไม่ได้เห็นกลางวัน จึงได้เก็บเอาไว้ดูก่อน อิกอย่างหนึ่งก็ทับทิม น้ำอ่อนงามเสียจริงๆ แต่แพงจดไม่ติด นึกจะเอาเม็ดเล็กๆ มาสักเม็ดหนึ่งก็ไม่สำเร็จ กลืนไม่ลงฅอ นึกจะไว้ดูขากลับ ได้แต่เพทายเม็ดหนึ่ง งามดีพอใช้ เปนพลอยวันอังคาร พ่อจะไว้ทำแหวนไพฑูรย์ที่ส่งไปให้ เม็ดเล็กก็จริงแต่งามกว่าทั้งหมดบรรดาที่มี ราคาแพงจัดเหมือนกัน นิลลังกาที่เลื่องฦากันซื้อได้เม็ดเดียว แต่ถ้ามีเวลาเลือกเห็นจะเลือกได้อิก ข้อที่ลมจับนี้สำหรับเมืองฝรั่งมันชักจะไม่ให้อยากซื้ออะไรไปหมด ซื้อของป้วนเปี้ยนกันอยู่จนกระทั่งทุ่มครึ่งจึงได้อาบน้ำ แล้วรีบแต่งตัว ๒ ทุ่มกินเข้า แกสปีชดีจริงๆ ไม่ต้องดื่มให้เจ้าให้นายอะไรของตัวเช่นที่สิงคโปร์ ขึ้นก็ให้พ่อทีเดียว พูดสั้นแต่ดีอย่างยิ่ง พ่อก็ตอบเก่งกว่าที่สิงคโปร์ ศรีสวัสดิ์ทำยุ่มย่ามไว้มาก สำแดงว่าเปนผู้ทรงพระราชศรัทธาต่อพระสาสนากล้าหาญ เวลาขึ้นบกไปที่กวีนซเฮาส์ ขอตั้งเครื่องสักการบูชาพระพุทธบาท ว่ามีออลเตอซึ่งอยากจะซักที่สุด ว่ารูปร่างเปนอย่างไร แต่ดูมันจะจู้จี้หนักไป เลยเชื่อเอาเสีย ว่าทีจะเปนเครื่องนมัสการถึงโต๊ะทองทิศฤๅอะไร ตั้งหันไปทางพระพุทธบาทในกลางสนามหญ้า จุดธูปเทียนนมัสการแล้ว ให้ลครขึ้นไปสวดมนต์สิบสองคน พอสวดจบแล้วลุกขึ้นำ “ริลิเยียสดานศ์” พ่อเถียงว่าไม่เห็นมีริลิเยียสดานศ์ของเรา เขาอ้อแลฦๅกันต่างๆ แล้วบอกว่าเห็นหน้าตาเคร่งครัดทั้งนั้น ทีจะเปนด้วยลครอย่างเราหน้ามันบิดเฉยๆ ไม่ยิ้มแห้งอย่างฝรั่ง ไปแกนดีก็ไปทำพิธีสักการบูชาอะไรใหญ่เหมือนกัน ชมกันว่าเคร่งครัดนัก พ่อนึกว่านี่แกคงเห็นเราโซดเหลือกำลัง แต่อย่างไรๆ คงคุยกับเราสนุกกว่าคุยกับศรีสวัสดิ์ ว่าเรื่องกิมตึ๋งกันเสียหมดพุง เพราะเขาอยู่ข้างจะเข้าใจแลมีกิมตึ๋งมาก พอไปได้แต้มเปนพูดอยู่เรื่องหนึ่ง คือมีชิ้นสัณฐานเหมือนดอกเห็ดฤๅปลายเสาเม็ด ข้างในกลวงมีช่องเจาะอยู่ข้างๆ ช่องหนึ่ง เปนของทำใหม่เขม่ายังเปื้อน ครามไฟมังกรห้าเล็บมีถึงสองชิ้น แกถามว่าชิ้นนี้อะไรให้ทายไป นึกรู้แล้วว่านี่สำหรับวางหมวก แต่เหตุไฉนจึงไปเจาะข้างๆ ไปนึกในใจขึ้นว่าคงจะสำหรับใส่เหล้า อ้ายปากมันก็หลุดออกไปว่าใส่เหล้าก่อน แกโห่เอ็ดจะเอาแต้มเสียให้ได้ ต้องขออธิบายต่อ ว่าอ้ายข้อที่วางหมวกนั้นจริง แต่กระบอกมันยังวางหมวกได้ แต่ข้อที่กลวงในนั้นสำหรับใส่เหล้าจริงๆ ต้องถึงชักกิระดังได้สดับมาก เขาว่าขุนนางจีนต้องเข้าไปเฝ้าเวลา ๘ ทุ่ม ติดเหล้าจัดทุกคน จนพกกาเข้าไปในแขนก็มี นี่คงจะเปนให้บ่าวถือตามไปสำหรับรับหมวก ไม่ให้ปรากฎว่าเอาเหล้าเข้าไปกิน เวลาต้องการก็รินกินได้ ตกลงฮ้อกันเอ็ด ถึงให้แต้มว่าเปนพูด
ค้นไปเจอะชิ้นดีเข้าอิกชิ้นหนึ่ง รูปร่างคล้ายพระเจดีย์ผอมๆ ทำด้วยงา ลายเปนลังกาแท้ คราวนี้ทายว่าอะไรตกเขาทีเดียว  เปนอันได้ความว่าสุหร่าย งานั้นคว้านข้างในเสียให้บาง บีบบุบบิบเข้าน้ำฉีดออกได้ เห็นพ่อชอบเลยให้ ได้ถามว่าแป๊ะเต๋งมีไหม บอกว่ามีมันไม่สู้ดี ไปลากเอากวนอิมเหนียออกมา บอกชื่อเสียงได้คล่องแคล่ว มีช้ำเลือดช้ำหนองสองชิ้นอยู่ข้างจะเก่ง บอกว่าเมื่อครั้งรบกันคราวนี้ของแตกเสียมากเต็มที คงจะเปนเช่นนี้จีระจึงไม่ใคร่จะได้เห็น อิกอย่างหนึ่งนั้นพวกจีนเก็บกันเหมือนกับเก็บไข่มุกเครื่องแต่งตัว ถ้าปอสเลนดีๆ ถึงเอาเข้าตู้เหล็ก มีนิทานอุทาหรณ์หลายเรื่อง การที่จะไปอนุราธบุระนั้น เปนอันสำเร็จได้ดี เซอเฮนรีกับเมียรับจะไปด้วย ข้อที่ว่าถึงสามวันนั้นไม่จริง ค้างสองคืนเปนพอที่จะดูได้ทั่ว แต่ไข้มลาเรียมี จำจะต้องระวังตัวขึ้นไปก่อน ครั้งนี้ดุ๊กออฟคอนนอตมาอยากจะดูอนุราธให้ได้ เขารายงานมาว่าไข้ชมนัก เซอเฮนรีรับอาสาพาไปไม่ให้ต้องนอนค้าง กลับลงมาในกลางคืน นอนพักที่แห่งใดจำชื่อไม่ได้ เรื่องที่ไปนั้นสนุกมาก แต่ไม่มีเวลาจะเขียนในที่นี้ เรื่องจะหาพระพุทธรูปก็รับจะช่วย แต่พระทองเหลืองเปนไม่มี ที่ดีๆ ก็เปนพระศิลาทั้งนั้น อยู่ในต้องถ่ายแบบเข้าไป อยู่ข้างจะอินมากทั้งผัวทั้งเมีย เชื่อว่าพระเยซูได้บวชเปนพระอยู่ถึง ๑๕ พรรษา กับปฤษภางค์อยู่ข้างหยอดกันมาก ถึงนิมนต์ขึ้นไปเลี้ยงไว้นิวราลเยียแลแกนดี ปลูกกุฎีให้อยู่ต่างหาก เพราะผู้นั้นไม่ยอมอยู่ร่วมชายคากับผู้หญิง สรรเสริญว่ามีพระที่ประฏิบัติจริงอยู่แต่ปฤษฎางค์ เวลาเปิดโรงเรียนก็ไปเปิด ได้ไปหากันที่กุฎี ว่ามีตู้ตั้งสองใบ ใบหนึ่งไว้เครื่องยุนิฟอมดิโปลมาติกแลดวงตราทั้งปวง มีตราเซนต์ไมเคอลเซนต์ยอชในนั้นด้วย อิกใบหนึ่งใส่เครื่องสมณบริขาร เห็นเปนตรงกันข้าม จับอกจับใจเต็มที ข้างท่านผู้หญิงนับถือยายชีอะไรคนหนึ่งว่า เปนคนเคยอยู่ในคอนเวนต์พวกกาตอลิค แลมาตั้งสอนพุทธสาสนาเอาอย่างพวกคอนเวนตยังไม่มีวัด ออกจะอยากเกลี้ยกล่อมให้พ่อสร้างวัด แต่พ่อออกไก๋ๆ เสีย นึกว่าเสียท่วงทีก็จะทำพระเจดีย์มริจิวัฎที่ยังค้างอยู่ให้แล้วสำเร็จ เพราะพระเจดีย์นั้นไม่มีใครรู้จักชื่อเดิมแล้ว เดี๋ยวนี้เรียกกันว่ากิงออกไซแอมดาโคบา เรื่องที่ปฤษฎางค์จะมาเฝ้า ก็บอกว่าอยากเฝ้า แต่ได้ตอบว่าเพราะเปนคนไทยจะทำเฝ้าไม่ควร รวบรวมใจความว่า เวลา ๖ ชั่วโมงที่อยู่บนบกนั้น พูดกันสนุกแลรู้สึกสบายใจเหมือนกับไปบ้านดุ๊ก ไม่มีรู้สึกว่าไปบ้านฝรั่งเลย มหามุททะลิยะ ไปตามตัวกันมาได้ก็ยิ้มแย้มแจ่มใส เปนอย่างคนคุ้นเคยกัน กลับลงมาเวลา ๕ ทุ่มเศษ พรุ่งนี้จะให้เจ้าพระยาสุรวงษ์เอาสมุดเซ็นชื่อขึ้นไปให้เซ็น ฝากของขึ้นไปให้เมียแลลูกสาว ทั้งรับสมุดเรื่องเมืองอนุราธซึ่งเขาจะให้ รู้สึกขอบใจเปนอันมาก
ฝนตกวันนี้เขากล่าวกันว่ามีดัสต์สตอม เราอยู่กลางฝนไม่ยักรู้สึกว่าเปนฝนชนิดที่นานๆ จะเคยมี เวลานี้ยังเปนฤดูแล้งอยู่ ตั้งแต่กลับลงมาทำงานเรื่อยไม่ได้หยุดเพราะมีเวลาสั้น ขอจบเรื่องเพียงเท่านี้ที
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๔
คืนที่ ๑๕
วันพุฒที่ ๑๐ เมษายน ร.ศ. ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้เรือออกพ่อนอนหลับ ต่อออกมาพ้นแล้วเรือแคลงมากจึงรู้สึก เขาว่าเมื่อ ๓ โมงเศษมีพระลงมาหาคือท่านสุมังคละ แลสุภูติ กับพวกคฤหัสถ์อื่นๆ อิกมากด้วยกัน กรมสมมตนำหนังสือต่างๆ มาให้ดู พวกพระทันตธาตุลงชื่อกันมาเขิญให้ขึ้นไปแลเรี่ยรายต่างๆ ท่านสุภูติแต่งคาถาทำนองถวายพรพระ เปนคำให้พรแก้เจ็บไข้ลงมาว่าจะมาสวดให้หายเจ็บไข้ คาถานั้นแต่งออกจะดีๆ คิดจะส่งถวายกรมหลวงวชิรญาณทอดพระเนตร คราวนี้ไม่ได้พบใคร แต่ขากลับเห็นจะต้องพบ
วันนี้ได้ให้เจ้าพระยาสุรวงษ์นำหนังสือกับของไปให้เลดีเบลก พ่อได้สมุดเซอเฮนรีให้ ๒ เล่ม คือที่งามของลังกาเล่ม ๑ ไคด์เมืองอนุราธเล่ม ๑
กลางคืนคลื่นก็ไม่มี แต่เรือโคลงเคลงเปนไกวเปล เพราะออกที่กว้างมากไม่มีอะไรบัง แลออกจะเฉียงลมหน่อยๆ ด้วย กรมประจักษ์พูดมคธเม้กตาพวกลังกา ๖ ชั่วโมงอิ่มอกอิ่มใจสบายมาก ว่าให้อยู่กับพวกนั้นสามวันก็เอา
คืนที่ ๑๖
วันพฤหัศบดีที่ ๑๑ เมษายน
วันนี้นึกถึงสงกรานต์ กำหนดจะสรงน้ำพระพุทธรูปแลพระบรมอัษฐิด้วยน้ำอบฝรั่ง ชาย ๒ คนอยากกินกับเข้าไทย จึงเรียกเอาบาญชีเสบียงมาดู หมายว่าจะเลี้ยงสงกรานต์กันตามแกน แลจะเล่นวางเงินรูเปียแทนอัฐอย่างเคยเล่นมาทุกปี แต่ครั้นได้บาญชีมาเห็นมีส้มเขียวหวานแลส้มโอ นึกฉุนขึ้นมาว่าได้บ่นทุกวันว่าอดลูกไม้ พระยาบุรุษได้ยินเสมอ จะได้บอกสักคำว่ามีมาก็ไม่บอก ปานนี้คงเน่าหมด ดุ๊กสอดเข้ามาแก้ว่าคงไม่เน่า พ่อว่า ๑๕ วันแล้วจะไม่เน่าอย่างไร ดุ๊กว่าเคยเห็นเขาผึ่งไว้กินได้นานๆ ถามว่านี่ดุ๊กเชื่อว่าผึ่งฤๅ ก็ว่าเห็นจะไม่ได้ผึ่ง แต่ก็คงยังไม่เน่าอยู่นั่นเอง เพราะเห็นเขาเคยผึ่งไว้ได้ เลยต้องเอ็ดว่าแกพูดก่อน ๑๕ มินิตแล้วจึงนึกเช่นนี้เต็มที เหมือนกับพ่อจะว่ากลัวกรมมหิศรจะตาย แกจะเถียงว่าไม่ตาย เพราะเคยเห็นยายท้าวเสมเกาะสีชังแกอยู่เปนอายุร้อยเศษเช่นนี้ ขอให้นึกเอาดุ๊กเปนผู้พูด พ่อเปนผู้ตอบ ดุ๊กจะเห็นเหลวฤๅไม่ จึงรับว่าเปนอยู่ ครั้นไปเอาขึ้นมาดูเน่าเฟอะหมด เหลือแต่ส้มโอก็แกนไปหมด บีบก็ไม่มีน้ำ ซ้ำน้ำปลาฝาขวดหลุดหกหมด การที่เกิดอยากกินกับเข้าไทยขึ้น เพราะชาย ๒ คนไปเห็นอ้ายเจ๊กกวางตุ้งที่มาในเรือ มันตำน้ำพริกกินมีกะปิด้วย มีตแปลาจิ้มกินไม่มีผัก ว่าดูน่ากินจนอยากกินของมันเต็มที แต่จะเปนอันต้องเลิกเสียแล้ว ทำอะไรกับมหาดเล็กเปนกลิ้งครกขึ้นภูเขา ขี้เกียจเหลือประมาณ
เรือผ่านเกาะเมนิกกอยบ่าย ๓ โมง ไม่มีคลื่นแต่เรือแคลงอยู่เสมอ. เมื่อยเต็มที การที่มานี้จะมีความสบายได้ผลต่อเมื่อกับถึงกรุงเทพฯ ในระหว่างนี้ผลที่ได้กับความเมื่อยขบต่างๆ ขึ้นเต็งกันอยู่ ไม่ได้กำไรอันใดเลย แต่พ่อเชื่อว่าถ้าไม่มีอื่นซ้ำเติมเห็นจะพอทนไปจนตลอด ไม่ตายเสียก่อนกลับถึงบางกอก
วันนี้เขาขายของที่รฦกสำหรับเรือลำนี้ พอได้เปนของฝาก จะส่งจากเอเดน
คืนที่ ๑๗
วันศุกร์ที่ ๑๒ เมษายน
กินเข้ากลางวันวันนี้ ให้นาฬิกาทองชีฟออฟสจ๊วดเรือนหนึ่ง กับกาลซิลเลอสจ๊วดประจำตัวพ่อให้นาฬิกาเงิน ความเหน็ดเหนื่อยของคนในเรือมันมากจริงๆ ตื่นยังค่ำ กลางคืนกว่าจะได้นอนก็จนดึก ยืนเกือบจะเปนนิจไม่เห็นมีเวลานั่งเล่นเลย คนเรือเองประเดี๋ยวทำนั่นประเดี๋ยวทำนี่ ล้างเรือก็ล้างแต่ ๘ ทุ่ม กับตันให้รูปอันหนึ่ง เตรียมมาเปนหลายวันเกรงผิดแลชอบปฤกษาใครต่อใครร้อยแปด พอประจวบกับพ่อให้รูปแกที่พ่อถ่าย จึงผสมมาให้
วันนี้เวลาบ่าย ๒ โมงครึ่ง พวกเซกันด์คลาสมีหนังสืออนุญาตมามีการสปอตถวายตามเคย พระปลัดฉาบเปนแชแมน อันที่จริงเซกันด์คลาสพวกนี้เขาจะมาชั้นที่ ๑ โดยมาก แต่ติดเราเช่าห้องชั้นที่หนึ่งเสียหมด จึงมาชั้นที่สอง ไม่ใช่คนชั้นสถุลนัก ได้ส่งโปรแครมการเล่นมาให้ดูด้วยในซองนี้ พ่อให้ลอกเก็ตลงยาเปนรางวัลอันหนึ่ง แต่ยังไม่รู้ว่าจะได้แก่ใคร เพราะยังจะเล่นพรุ่งนี้อิกวันหนึ่ง
การเล่นวันนี้ คือแข่งลูกแอบเปอลห้อย เอาเชือกมาขึงดาดฟ้า เอาลูกแอปเปอลผูกเชือกแขวนเชือกที่ขวางนัน้ คนแข่งต้องคาบแลกินแอบเปอลนั้นให้หมดลูกก่อน ห้ามไม่ให้เอามือจับ ถ้าเหลือชิ้นเล็กจนตกลงกับพื้นแล้วก็ต้องลงคาบกิน แล้วจึงวิ่งมา มีคนถือเชือกเปนสาหร่ายอยู่ข้างหนึ่ง ใครถึงสาหร่ายก่อนคนนั้นชะนะ
อิกอย่างหนึ่งโดดข้ามเชือกที่ตัวถือ เรียกว่าสกิปปิง
อิกอย่างหนึ่งเอาเกือกเด็กที่จะเล่นทั้งหมดถอดลงกองซ้อนๆ กัน เอาผ้าผูกตาแล้วให้คลำหาเกือกใส่ ใครใส่ได้ก่อนคนนั้นชะนะ (ผิดคู่กันเปนพื้น)
กระโดดสูง พ่อไม่ได้ดู
แข่งมันเทศ คือเอาถังมาตั้งลง ๒ ใบที่ต้นทาง แล้วเอาหัวมันเรียงกันห่างๆ สองแถว ๆ ละ ๖ หัว ผู้หญิงที่จะเล่นถือช้อนคนละอัน วิ่งไปตักมันเอามาใส่ลงถัง ถ้าใครตักหมดก่อนคนนั้นชะนะ
อิกอย่างหนึ่งเรียกเน็กออนอทิง คือฅอฤๅเปล่า เอาผ้าขาวม้าผูกเปนวงเข้าสองวง แล้วผูกกลางอิกผืนหนึ่งเปนบ่วงทั้งสองข้าง แล้วเอาโต๊ะขนาดย่อมตั้งไว้หว่างกลาง คนที่จะแข่งกันเอาบ่วงสวมฅอหันหน้าเข้าหากัน เอามือยันโต๊ะ เท้ายันพื้น ต่างคนต่างขืนมาข้างตัว ใครแรงน้อยแลตัวเบาแพ้คนแรงมากแลตัวหนัก มีตาอ้วยเก่งอยู่คนหนึ่งใครสู้ไม่ได้ ถ้าผอมๆ แล้วลากเอาคว่ำขึ้นไปบนโต๊ะ จึงเรียกว่า “ฅอฤๅเปล่า”
แข่งจุดบุหรี่ พ่อไม่ได้ดู
เวลาที่นั่งดูนั้น ได้สังเกตดูผู้หญิงฝรั่ง ความสังเกตเห็นนั้นเช่นนี้ ทุกๆ คนผมบางแลผมอ่อนที่สุดทั้งนั้น แก่เข้าหน่อยมักจะล้าน เขาว่าเด็กออกใหม่มักจะไม่ใคร่มีผม การแต่งตัวเดินทางมักจะใส่เสื้อขาวนุ่งสเคิดสีน้ำเงินฤๅสีเหลือคากี คาดเข็มขัดแพรบ้างหนังบ้าง เงินก็มี นางคนหนึ่งออกจะเก๋มาก เอาผ้าโปร่งสีน้ำเงินห่อหัวกันผมปลิว ผ้าห่อเช่นนี้ลูกสาวเคาวเนอลังกาก็ใช้ คลุมหัวแล้วเอาลงมาผูกตะแคงที่คางให้เก๋ มีเด็กมากเสียจริงๆ ตั้งแต่โตจนกระจอมอแม เขาเห็นพ่อชอบเด็กจึงมาเล่นให้ดู นางเด็กคนหนึ่งโตแล้วเล่นแพ้เขายังร้องไห้ทุกที
ที่พวกเราชอบดูมากนั้นเรื่องผัวเปนขี้ข้าเมีย มันน่าสมเพชเวทนา ถึงเราก็ต้องสัพพียกเก้าอี้ให้ผู้หญิงจริงอยู่แล แต่ยังไม่ถึงคู่หนึ่ง ซึ่งถูกดูเสียจริงๆ แลบ่นกันไม่หยุด คือดาดฟ้าชั้นที่หนึ่งกับที่สองมันเดินไม่ถึงกัน เวลาจะมาใช้ให้ผัวยกเก้าอี้ตามหลัง พอมาถึงจัดการตั้งเก้าอี้ให้ แต่แม่เจ้าประคุณไม่นั่ง เพราะจะมีแดดถูกตีนนิดหนึ่ง เขียวให้ตั้งใหม่จึงได้นั่ง ตาผัวยังยืนอยู่หันไปพูดกับใคร เรียกมาเขียวไม่ให้พูด บังคับให้นั่งลงกับพื้นที่ข้างเก้าอี้ เจ้าผัวกว่าจะนั่งลงได้ประดักประเดิดโก้งเก้งกันอยู่เปนนานจึงนั่งได้ คราวนี้สั่งให้ผัวไปเอาผ้าห่ม ผัวเดินงังๆ ลงกระไดนี้ไปขึ้นกระไดโน้นได้ผ้าห่มมา ไม่ยักรับมาคลุมเอง เจ้าผัวต้องคลุมให้ ประเดี๋ยวเดียวก็เอาผ้าออก ตาผัวไปพูดกับคนอื่นเรียกมาเขียวอิก คราวนี้อนุญาตให้นั่งปลายจะงอยเก้าอี้ อันเปนที่สำหรับเหยียดตีนนิดเดียวไม่ถึงฝ่ามือ เลยแขวนอยู่เช่นนั้นจนตลอด ขากลับก็ต้องแบกเก้าอี้ตามหลังไปอิก เหมือนนายกับบ่าวจริงๆ น่าสงสาร ถ้าประเพณีมีเมียของฝรั่งเปนเช่นนี้โดยมาก ก็ควรจะเข้าใจได้ว่าทำไม่ฝรั่งจึงไม่ใคร่มีเมีย
คลื่นโคลงเคลงวันนี้สงบไปมาก เพราะเรือตั้งลำตรงได้ สงบมาแต่คืนนี้แล้ว
กรมประจักษ์คิดนิราศ ตั้งแต่วันมาจนวันนี้พึ่งถึงเวลาเช้าวันที่ ๒๗ ยังไม่ได้สรง อยู่ข้างจะอึดอัด พ่อเร่งวันนี้เอามาให้ดู แกอดตรองโต้ไม่ได้ พ่อจึงว่าจะรับแต่งท่อนขึ้นลังกาให้ ได้บอกให้บริพัตรเขียนในขณะนั้นอย่างแต่งกลอดสด ประเดี๋ยวเดียวก็แล้ว เจ้าของรับจะเอาไปเข้าในนิราศของตัว แต่จะเอาไปทำอย่างไร ไว้คอยดูเมื่อกรมประจักษ์พิมพ์นิราศเถิด พ่อคัดส่งมาให้อ่านเล่นก่อน ถ้ากรมดำรงเห็นจะหัวเราะงอทีเดียว
วันที่เก้าเข้าเขตรลังกาเกาะ	ช่องเฉภาะเขื่อนตั้งบังเปนท่า
เห็นเรือรบอยู่ข้างซ้ายชายคงคา	ธงคชาชักพลันแล้วลั่นปืน
จนคำรบครบยี่สิบเอ็ดนัด	น้ำสงัดเรียบดีไม่มีคลื่น
เรือลูกค้าจอดสพรั่งคนนั่งยืน	ดูดาษดื่นเรือน้อยลอยเปนแพ
พวกขอทานหาญทเลเที่ยวเร่ร่อน	ขี่ไม้ขอนต่างนาวามาเซงแซ่
ร้องเพลงอ้อนวอนขอเฝ้าตอแย	สองมือแบลูบท้องจ้องหน้าเรา
โปรยเบี้ยเซนต์เปนทานหว่านในน้ำ	มันโดดดำได้ทุกทีไม่มีเปล่า
โปรยเท่าไรไล่คว้าไม่ซาเซา	สิ้นกระเป๋าอัฐหมดต้องงดโปรย
พี่ตั้งจิตรพิศฐานกาลภายน่า	ไม่ขอมาจากนวลให้หวนโหย
ต้องถูกห้ามปรามสิ้นจนดิ้นโดย	อดเม้กโอยเหลืออนาถหวาดวิญญา
สักครู่หนึ่งจึงมีพวกเรือจ้าง	มาจอดข้างกำปั่นพี่หรรษา
มีพระสงฆ์สององค์วงษ์ลังกา	กับคฤหัสถ์ขึ้นมาสี่ห้าคน
โอเบเยเสเกเรคเนแน่	พี่วิ่งแต้ลงไปรับทั้งสับสน
นึกว่าเจอะกระโถนใหญ่ไม่อับจน	จะได้พ่นพิศม์ใส่ให้สบาย
ท่านสมมตนำไปให้รู้จัก	พูดทายทักเปนมคธหมดทั้งหลาย
เขาพูดเร็วยิ่งล้ำจ้ำเกือบตาย	ต้องขยายอังกฤษแซกแปลกสำนวน
เยอรมันพี่ก็ดันเข้าไปบ้าง	ให้ต่างๆ ช่างเปนไรใครจะสรวล
เขาก็แขงไม่ยักเจ๊งเก่งพอควร	มคธล้วนเราก็รับไม่อับจน
ตั้งแต่พรากจากมาไม่ผาศุก	ไม่สนุกเหมือนเช่นเคยเลยสักหน
วันนี้โล่งโปร่งปลอดเห็นรอดชนม์	เพราะได้พ่นพิศม์เม้กเอกสุดใจ
จนเสด็จขึ้นฝั่งพี่ยังพล่าม	ต้องวิ่งตามลงนาวามาทันได้
มาถึงท่าซู่ซ่าคนมาไป	รีบครรไลไปสำนักพักโฮเตล
ชื่อคอลเฟศวิเศษล้ำทำพิฦก	ก่อเปนตึกสามชั้นไม่ทันเห็น
ครั้นจะร่ำพรรณาว่ายากเย็น	ตามหมอเต้นขึ้นมาหาไม่ช้าเลย
พี่หยุดนั่งตั้งพร่ำร่ำกันใหม่	ฝนตกใหญ่มากแท้แกก็เฉย
ต้องตะเบงเสียงกรี๊ดจนผิดเคย	แสนสเบยสนทนากว่าชั่วโมง
แกก็หิวเราก็หอบพุงยอบหย่อน	จึงผันผ่อนอำลายังว่าโผง
คนดูรอบเช่นโนราสักห้าโณง	เพราะเสียงโด่งดังลั่นสนั่นเมือง
แกสวดมนต์ให้พรข้างท่อนท้าย	เราเปลี่ยนย้ายเปนคาถาว่าตามเรื่อง
จนแก่เจ๊งจำคลาเวลาเปลือง	จึงย่างเยื้องรีบกลับมารับประทาน
อาหารรศเปนอย่างไรก็ไม่แจ้ง	ด้วยคอแห่งผากหมดรศอาหาร
เห็นดีแท้แต่มะม่วงหิมพานต์	ถ้าเติมหวานเสียสักนิดจะติดใจ
แล้วลงมาหาของต้องประสงค์	ซื้อได้แหวนสามวงจะส่งให้
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพกลับลงไป	คอยอยู่ในเรือซักซันเท่านั้นเอง
คืนที่ ๑๘
วันเสาร์ที่ ๑๓ เมษายน
วันนี้มีการเล่นกันอิก คือ
ชนไก่ วิธีเล่นนั้นเขียนวงลง พอนั่งชันเข้าหันหน้าหากันได้สองคน ขีดเส้นที่กลางวง คนจะเล่นเอาไม้คนละอันขัดขา แล้วเอาแขนลงใต้ไม้โอบมากอดเข่า เอาปลายเกือกวางที่เส้นกลาง แล้วเอาเกือกเขี่ยกันทั้งสองข้างจนกว่าใครจะล้มไปข้างหนึ่ง หม่อมนเรนทร์เล่นกับตาหมอๆ ล้มง่ายเปนที่สุด
ผู้หญิงวิ่งไข่แข่งกัน จืดเต็มที ยายแก่ทำไข่แตกใบหนึ่ง
วิลบาโร ผู้ใหญ่จับตีนเด็กหิ้ว ให้เด็กคลานมาด้วยมือ
สนเข็ม ผู้หญิงถือเข็มยืนเปนน่ากระดาน ผู้ชายวิ่งมาสนเข็ม ใครแล้วก่อนใครไป
ชิคเกนแอนด์รูสเตอ นี้ดี แต่เปนไก่ได้คนเดียวเท่านั้น ใครจะเล่นมานั่งบนเก้าอี้ กางมือคอยตบหน้าไก่ ๆ นั้นก้มหัวเข้าไปหาที่หว่างขา ร้องกุ๊กๆ โผล่ขึ้นมาแลหลบลงไป ให้คนทั้งนั้นคอยตบให้ถูก แต่ไม่เคยตบถูกเลย
คนอ้วนวงแข่งกันก็ดี
เขียนแข่งกันนั้น เอาดินสีพองเขียนหนูในแผ่นกระดานแล้วเอาผ้าผกตาเข้าไปเขียนหาง ใครเขียนได้เหมาะดีกว่ากันคนนั้นชะนะ
ดึงเชือก ตามเคย ไม่ขันอะไร เรื่องรางวัลจะได้แก่ใครยังไม่ปรากฎ มีอีเจ๊กคนหนึ่งพูดอังกฤษนกพิราบฟังพิลึก เห็นสนุกดี ไปตามเกาวแมนมาหมายจะให้เม้ก แต่ไปเรี่ยเสียเม้กไม่ไหว เพราะแกฟังภาษาของมันไม่เข้าใจเลย
วันนี้เจ็บขาไม่ได้ไปกินเข้าตามเคย กินในห้องกับชายสองคน คลุกเข้ากับกะปิ อ้ายคนใช้มันดูเปนดูโนราห้าโรง พูดคำนี้จนติดกันแล้ว
กลางคืนเวลาคุยกันจนดึกแล้วกินแซนด์วิชทุกวัน มันมีถึงวันละ ๘ อย่าง ลางวัน ๑๐ อย่างก็มี คือไส้กรอกกับหมูแฮม หมูหั่นชิ้นเล็กๆ เนยแขงแผ่นขาวน่ากิน เนื้อวัวรมกับไข่สุก ปลาซาดิน ปลาเค็มบางๆ เปนต้น พรรณาไม่ถ้วน พ่อคิดถึงลูกทุกวัน เพราะเคยกินด้วยกันเสมอ ของหวานลูกไม้แช่มีถึงวันละ ๔ อย่าง อาหารมันช่างบริบูรณ์จริงๆ จนหายอยากกับเข้าไทย
วันนี้ได้ต่อนิราศกรมประจักษ์ ตอนออกจากโคลัมโบ
เสด็จกลับนับเวลาสักห้าทุ่ม	พี่มัวกลุ้มต่อของร้องอึงเผง
อ้ายลังกาถ้าว่าเขลาไม่เข้าเพลง	มันโกงเก่งขึ้นราคาห้าร้อยคูณ
ยามไสยาเห็นแต่หน้าลังกากระดิก	ขยุกขยิกไล่เท่าไรก็ไม่สูญ
ฝันถึงชินวรวงษ์พงษ์ประยูร	มากราบทูลขอให้พี่ไปวัด
แล้วเลือนเลือนเหมือนได้เห็นพระเขี้ยวแก้ว	ประเดี๋ยวแว่วเสียงใสจำได้ถนัด
เรียกในกรมในกรมตามลมพัด	พี่ช่างแสนโสมนัศในอารมณ์
ผวาตื่นฟื้นเห็นเปนแคบิน	แซ่เสียงสิ้นลังกามาขรม
ตลีตลานทยานไปใจนิยม	จะขากถ่มเสียให้หมดเผื่ออดนาน
เห็นดอกเตอร์ออยสเตอเร่อมาหน้า	กับพระห้าหกถ้วนล้วนฉาดฉาน
องค์หนึ่งนั้นพานชราเปนอาจารย์	ฉายาขานเรียกเฮนรีที่ราชา
อิกวิลเลียมสุภูติลัทธิหนึ่ง	ที่ไปถึงเจาะจงส่งภาษา
แต่พูดยากแกคล่องจึงต้องลา	หวนมาหาคู่ฅอหมอโอเบ
มีตาเฒ่าเค้าพระอุดรแท้	เว้นแต่แก่หงำจวนไม่สรวลเส
ดอกเตอร์ย้ำซ้ำยุด้วยแสนเย	บุ้ยปากเบ้เปนจังหวะนะสุนทรัง
แกพูดพล่ำย่ำทีละสี่ห้า	ฟังภาษาทันหน่อยค่อยสมหวัง
พี่ก็พล่ำเขาก็พรูอยู่โด่งดัง	จนกระทั่งเรือออกจึงบอกลา
อันที่ไปในพิภพจบทุกชาติ	ไม่มุ่งมาดหมายถวิลสิ้นปราดถนา
จะใคร่จู๊อยู่แต่ที่เกาะลังกา	พูดภาษามคธเล่นให้เย็นใจ
จะรับแก้วแววตามาอยู่ด้วย	พอได้ช่วยประคับประคองให้ผ่องใส
จะสอนบาฬีน้องให้ว่องไว	ซ้อมเจ้าไว้เปนลูกคู่สู้ลังกา
เรือออกจากโคลัมโบโอ้อกเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้กลับมาเห็นหน้า
กรรมเอ๋ยกรรมจำจะไกลวนิดา	พี่ขอลาดวงใจไปเอเดน
พอหัวเรือบ่ายเหนือขึ้นไปนิด	วิปริตจริงแท้พึ่งแลเห็น
เรือเหมือนแกว่งเปลเยิ่นผเอินเปน	นั่งเดินเล่นโยเยชวนเซซวน
แสนสงสารหลานต่อพ่อสวิง	ลงซึมนิ่งโมเยไม่เสสรวล
ขยักขย่อนผ่อนคายหลายกระบวน	แล้วเลยม้วนล้มหลับกับที่นอน
คลื่นเช่นนี้มีสักสามคืนได้	แต่พี่ไม่เมาเลยเคยแต่ก่อน
นึกถึงลูกแก้วตาถ้าพาจร	ไม่พักร้อนถึงอู่อยู่สบาย
อันกิจการของพี่นั้นมีมาก	ต้องลำบากล้างรูปก็เหลือหลาย
เพราะทำเดียวเปลี่ยวใจให้ยากกาย	ไม่มีสายสมรช่วยด้วยเช่นเคย
ต้องเรียกให้อ้ายฝรั่งช่วยตักน้ำ	หากว่าคร่ำเยอรมันฉันเฉลย
เปนคนอื่นแล้วหนาอย่าเรอเลย	มันจะเฉยเสียแล้วกรรมทำกระไร
นึกนึกไปให้เอนดูอ้ายหนูนี้	สอนบาฬีพูดเล่นเห็นจะได้
เข้าใจบ้างทั้งอังกฤษแลคำไทย	ถ้านานไปจะให้เทศน์นครกัณฑ์
คืนที่ ๑๙
วันอาทิตย์ที่ ๑๔ เมษายน
รู้สึกว่าอากาศเปลี่ยนเปนอื่น ผิดจากที่คุ้นเคยกลิ่นอายกันมาก ออกจะแห้งๆ ไม่ชืดแต่ร้อนพอใช้ พัดลมเบาๆ เป่านอนสบาย ทเลแดงคงหนาวเช่นคราวก่อน วันนี้กลางวันเวลาเที่ยงในแคบินไม่ต้องใช้พัดลมแล้ว จะกินไข่แลเยลีในตอนเช้าไม่สำเร็จ เพราะกาในบาญชีมหาดเล็กเขาอ่านไม่ออกเอาไปส่งให้ฝรั่งเฉยๆ ไม่พูดว่ากระไร มันก็ไม่นึกว่าเราจะกินเพราะสายแล้ว มหาดเล็กไม่เห็นใครเอาอะไรมาก็ไม่เปนไรเพราะพ้นน่าที่แล้ว ตกลงต้องไปรับสั่งให้หาสจ๊วตมาสั่งเอง เกิดหนักใจขึ้นว่าถ้าไปทางบกเรามัวนอนตื่นขึ้นจะไม่มีอะไรกิน ถ้าถูกคนใช้ไม่รู้ภาษาจะลำบาก เพราะน่าที่นี้พระยาสุรสีห์เคยทำ มาตกในมือมหาดเล็กอาจมีเวลาอดได้ จึงได้มอบให้เยนตราช่วยเอื้อในการกินอิกทางหนึ่ง คิดถึงพระยาสุรสีห์มาก นอนอ่านหนังสือบนเตียง นอนแต่บ่ายจนค่ำมาสองวันแล้ว เวลาชิงพลบเปนหลับได้อย่างลิงทุกวัน ตื่นขึ้นอ่านหนังสือแจ่มใสไปใหม่ จนกินเข้าเลิกแล้วพูดกันไปจนนอนเหมือนกันทุกวัน นึกจะเขียนหนังสือถึงใครก็ไม่มีเรื่องอะไร บ่นอู้ๆ อี้ๆ เขาจะขี้เกียจอ่าน นิ่งเสียที
คืนที่ ๒๐
วันจันทร์ที่ ๑๕ เมษายน
วันนี้เปนวันเถลิงศกขึ้นจุลศักราช ๑๒๖๙ ปีมะแมนพศก อยู่กลางทเลคลาดเอเดนจะทำอย่างไร ตั้งแต่เปนสงกรานต์มายังไม่เคยทำการเตี้ยเท่านี้ ได้เชิญพระพุทธรูปบรรดาที่มากับพระบรมอัษฐิสรงน้ำ แต่น้ำอบไทยก็ไม่มี จึงโปรยด้วยน้ำอบฝรรั่ง ไม่แต่พระ พ่อก็ไม่มีน้ำอบสรงเหมือนกัน แล้วมีการเลี้ยงกลางวัน จับฉลากนั่งที่ พ่อถูกไปอยู่หัวโต๊ะไทยล้วนแต่เซกันด์โดยมาก กับเข้าไทยที่เลี้ยงวันนี้ คือพริกเกลือถั่ว ๑ กุ้งไม้ทอด ๑ ไข่เค็ม ๑ เนื้อทอด ๑ ของหวานสัปรศกวนแลมะปรางแก้ว ทอดกุ้งไม้กลิ่นส่งขึ้นไปถึงกับตันต้องลงมาดู ชายอุรุพงษ์เปนผู้ทอดเลยยัดปากตากับตันเคี้ยวเรื่อย มะปรางแก้วเก่งเต็มที ฝรั่งพากันพิศวงงงงวยมาก ในการเปลี่ยนที่ไม่มีอัฐจะเล่น ต้องเอาเงินม้ากเยอรมันเล่นกัน เพราะปฤกษากันว่าจะเอาเงินรูเปียสำหรับเอเดน ก็พากันเห็นว่าจะมีเวลาใช้น้อยฤๅไม่ได้ใช้เลย ถ้าเปนม้ากจะใช้ในเรือได้ตลอดทาง สำหรับซื้อน้ำซื้อบุหรี่สูบ ฝรั่งกับคนไทยที่ไม่เคยเล่นสนุกกันเสียจริงๆ ส่วนของพ่อที่ได้มีสองม้ากอันหนึ่ง นอกนั้นม้ากเดียวหมด ได้คิดจะให้เขาทำเข็มกลัดฅอ เอารูปเรือซักเซนแล้วเอาเหรียญทับกลาง ที่ลำเรือเขียนว่าเถลิงศกข้างหนึ่ง ๑๒๖๙ ข้างหนึ่ง จะส่งเข้าไปเปนของฝาก ทำด้วยเงินทั้งนั้น ได้รดน้ำเจ้าพระยาสุรวงษ์คนเดียว เสื้อกางเกงเจ๊กสำรับหนึ่ง ปยามาสักหลาดสำรับหนึ่ง น้ำอบฝรั่งหนึ่งขวด กับให้นาฬิกาเรือนหนึ่ง เพราะนาฬิกาที่ให้เมื่อมายุโรปของแกหายเมื่อก่อนจะมานี้ เขียนว่า “ให้เจ้าพระยาสุรวงษ์ที่ได้เปนเพื่อนติดตัวมาครบ ๑๐ ปี”
วันนี้พ่อได้สรงมุรธาภิเศก คือสระหัวแลอาบน้ำจืด ใจฅออยู่ข้างจะโรเรรู้สึกขาดเต็มที
กลางคืนเย็น จวนรุ่งหนาว แต่กลางวันยังร้อน กลิ่นอายเปลี่ยนเปนอื่นมากขึ้น กินอยู่อย่างฝรั่งมาจนวันนี้รู้สึกกลิ่นลมหายใจมันออกจะหรั่งๆ กลิ่นฝรั่งมันเปนด้วยอาหารนี่เอง มันห่างกันกับเรามาก ประกอบไปด้วยนมเนยมันจึงมีกลิ่นเปนเนย ไม่หายอยากทาน้ำอบเลย อาบน้ำแล้วรู้สึกเศร้าใจทุกวัน ไม่แล้วเสียจริงๆ เมื่อบวชก็ดูไม่เดือดร้อนเช่นนี้ เห็นจะเปนด้วยบำเรอตัวมากเข้า จึงให้เสียคนไปดังนี้
ค่ำวันนี้กับตันให้แต่งห้องด้วยธงแลดอกไม้ ออกจะใคร่หรูอยู่บ้าง กับเข้าก็เลือดคัดมีเมนูทำเฉภาะ กรมประจักษ์ทำรูปแมวดำให้ ได้ส่งมาด้วยในซองนี้ เพลงแตรข้างหลังมีนางครวญ บริพัตรเขียนให้ แต่มันทำไม่ได้ดี เพราะวิธีเพลงไทยกับฝรั่งมันห่างกันมาก ถ้าฟังไกลๆ พอได้เค้าชัด ถ้าฟังใกล้มีฝรั่งเข้าไปเลือนอยู่ในนั้นมาก ตกลงต้องให้ตาต่อร้อง คิดถึงบ้านเต็มที ใจกระสับกระส่าย คืนวันนี้อยู่ข้างร้อน รู้สึกไม่สบายแต่ไม่ใช่เจ็บ
กับตันเอายาไอชื่อเอมเชอ เปนยาไอธรรมดาสีขาวๆ มาเล่นกล ยานี้มันเปนเกลืออย่างหนึ่ง เอาเท่าบุหรี่เทลงในก้นจาน แล้วเอายาไปซ้อนๆ กันสองตั้งๆ ละ ๕ อัน แล้วเอาออลกะฮอเทลง จุดไฟไหม้ ยาไอแวบๆ ประเดี๋ยวยาไอนั้นพุ่งขึ้นมาทีละน้อยๆ เหมือนงูเลื้อยยาวเปนนักเปนหนาดูขันดี ยานี้กินแก้ไอดี พ่อเขียนหนังสือเห็นจะผิดเต็มที เพราะใจไม่อยู่กับตัว มีอะไรเขียนในนี้หมดต่างพูดกัน ส่วนในสมุดที่เตรียมมาจะเขียนนั้นได้เขียนน้อยเต็มที บางวันไม่ถึงครึ่งน่า วันละน่านั้นเปนพื้น คงจะไม่ได้แก่นสารอะไรนัก คำเตือนของเจ้าพระยาสุรศักดิ์แกก็จริงอยู่บ้าง ถ้าถึงเจ็บไข้ล้มหมอนนอนเสื่อน่าจะถึงร้องไห้ ถ้าไม่มีลูกแลเจ้านายมาด้วยพอคุยกันได้เห็นจะเหลือทนทีเดียว ต้องคอยไล่เวลานอน แต่หวังว่าขึ้นบกจะเบา วันนี้ในแคบินร้อนต้องขึ้นไปนั่งข้างบน แต่งนิราศกรมประจักษ์เล่นประสาไม่มีอะไรจะทำ ได้คัดเติมมาให้
เมื่อวันจันทร์สกันด์คลาสดาดฟ้าท้าย	เขานัดหมายเต้นรำดูขำขัน
เฟิสต์คลาสขาดผู้หญิงจริงทั้งนั้น	จึงหฤหรรษาสบายแต่ท้ายเรือ
ฉันจะไปก็ให้คิดจิตรประวัติ	กลัวจะตัดกิเลศยากลำบากเหลือ
ต้องละเลยเฉยไว้ไม่เอื้อเฟื้อ	สู้ทนเหื่อทนไคลในที่นอน
ครั้นวันศุกร์วันเสาร์เขามาเล่น	แข่งขันเช่นมีตำรามาแต่ก่อน
ดาดฟ้านี้จะมิเอื้อเหลืออาวรณ์	จึงผันผ่อนแขงใจขึ้นไปดู
เห็นยายแหม่มยายหมั่มกลุ้มกล้ำกลาด	เหลือประหลาดรูปกายคล้ายยายหนู
นึกความหลังยังไม่ลืมปลื้มเชยชู	พี่ยืนอยู่จนเขาเล่นเห็นวิธี
อย่างหนึ่งนั้นเชือกขวางกลางดาดฟ้า	ห้อยแอบเปอลเรียงมาห้าหรือสี่
แล้วประมวญแต่ล้วนพวกดรุณี	ยืนกัดกินตามที่คนละใบ
ห้ามมิให้ผู้ใดเอามือจับ	ใช้ปากงับแสนยากถลากไถล
ใครกินหมดก่อนจริงจึงวิ่งไป	ลอดเชือกใช้เปนสาหร่ายฝ่ายหัวเรือ
นางเด็กเสื้อสีฟ้าน่าสงสาร	แสนรำคานแพ้เข้าเศร้าโศกเหลือ
ร้องไห้เบ้เหยยุ่งสุ้งเสียงเครือ	นางคนเสื้อสีจันทน์นั้นชนะ
ทั้งหญิงชายร่ายเดินเที่ยวเมินเล่น	เด็กเด็กเต้นโลดเละเที่ยวเกะกะ
หัวน่าจัดการเล่นนั้นเปนพระ	ดูเอะอะวุ่นมากยากกระไร
พระราชทานจี้ลงยาดูน่ารัก	ลายจำหลักพื้นทองงามผ่องใส
ใครเล่นดีกว่าทั้งหมดที่จดไว้	ก็ให้ได้ของเปรเซนต์เปนรางวัล
ยังมีอย่างอื่นมากยากจะเล่า	เพราะพวกเขานั้นชำนาญการแข่งขัน
เปนที่รื่นเริงร่าพูดจากัน	แต่ตัวฉันซึมเซาเหงาง่วงใจ
คนอื่นเล่นนั้นไม่เห็นมันสนุก	จะสู้กรุกเรือนพี่ที่ไหนได้
มีทั้งลาวแลฝรั่งอิกทั้งไทย	จะนึกไหนได้หมดไม่อดออม
มามัวดูอยู่เช่นนี้ที่ไหนรอด	เห็นจะจอดเจ็บใจจนไผ่ผอม
ฝรั่งขาวพี่เกลียดขี้เกียจตอม	ไม่งามพร้อมเหมือนฝรั่งบางเสาธง
พี่หลบหน้าลงมาที่ห้องหับ	เขาบอกรัรบสั่งให้หาน่าพิศวง
ขึ้นไปเฝ้าฟังความตามจำนง	รับสั่งทรงชี้ให้ดูยายเจ๊ก
แกมาเดินยุ่มย่ามตามดาดฟ้า	อุ้มลูกฝาแฝดประคองมาสองเด็ก
นางคนพี่ที่แก่นั้นกลับเล็ก	โปรดให้เม้กเล่นตามความสบาย
พี่ยินดีรี่เข้าไปจ้องจด	ฟังกำหนดวาจาน่าใจหาย
ไม่รู้คำลำบากยากจะตาย	แสนเสียดายล้อไม่ไหวใจรัญจวน
ให้คิดถึงเมืองลังกาน้ำตาหยด	แสนรันทดหม่นไหม้ฤไทยหวน
อยากจะพูดบาฬีตีสำนวน	มีแต่ล้วนมิลักขูอดสูใด
กลับคืนห้องท่องอภิธานซ้ำ	จะจำศัพท์ใหม่ใหม่ไว้ให้ได้
เมื่อขากลับจะได้พล่ำหนำฤไทย	ให้ฦาในเขตรแคว้นแดนลังกา
เถลิงศกหกสิบเก้าเข้าปีนี้	เมษายนดลดิถีที่สิบห้า
แสนอาวรณ์ร้อนใจไม่เคลื่อนคลา	คิดถึงน่าสงกรานต์ที่บ้านเรา
มาเปลี่ยนปีที่ทเลระเหระหน	แสนขัดสนเศร้าทรวงให้ง่วงเหงา
ถึงจะคิดป้องกันให้บันเทา	ก็ไม่เบาบางวิโยคที่โศกรึง
สรงน้ำพระอนิจาน่าอนาถ	น้ำอบหยาดหนึ่งก็ไม่ได้มาถึง
ต้องใช้น้ำหอมแทนแสนคนึง	เสร็จแล้วจึงเลี้ยงกลางวันกันอย่างไทย
ขาดเข้าแช่มีแต่ของแห้งแห้ง	พี่สู้แสร้งยิ้มแย้มทำแจ่มใส
กองเงินม้ากหลายอย่างต่างออกไป	ตัวฉันได้สามม้ากมากจริงจริง
จะฝากไปให้ทั้งสามทรามสงวน	พอทั่วถ้วนกันทั้งนั้นท่านผู้หญิง
ปราณีเจ้าหม่อมแห้งเหมือนแกล้งทิ้ง	จะกลอกกลิ้งไปอย่างไรไม่ได้การ
แหวนก็ไม่ได้กับเขาเฝ้าอาภัพ	ช่างยุบยับเต็มประดาน่าสงสาร
เสียแรงทำกับเข้าให้ใช้การงาน	จะคิดอ่านดูสักทีที่เอเดน
อันที่แท้แกก็มีโทษอยู่นิด	ทำให้ติดหงอกกระจายไม่วายเข็ญ
ได้ถุงเงินหนึ่งใบพอใจเย็น	ดูก็เห็นจะยินดีมีน้ำใจ
ผู้เสร็จการต่างพระองค์คงไม่ว่า	ด้วยเลือกหาแปลกชัดสู้จัดให้
ทั้งเปนผู้แจกจ่ายทุกรายไป	เพราะเปนใหญ่ปกปักรักษาวัง
เวลาค่ำซ้ำมีดินเนอเล่า	วันนี้เขาหรูแท้กว่าแต่หลัง
เสร็จการเลี้ยงเลยมาจ้ำแต่ลำพัง	ในห้องนั่งคิดนิราศไม่ขาดคืน
เมืองเอเดน
คืนที่ ๒๑
วันอังคารที่ ๑๖ เมษายน
เมื่อคืนนี้ตอนดึกหนาวอิก กลางวันในแคบินของพ่อร้อน เหตุด้วยลมปันเปลี่ยนทาง ตรงมาน่าเรือกินแคมซ้าย ห้องพ่ออยู่แคมขวา จึงขึ้นมานั่งเล่นแลเขียนหนังสืออยู่บนดาดฟ้า ตกบ่ายลงเย็นขึ้นทุกที เสื้อขาวแต่งอย่างฝรั่งพอสบาย
วันนี้รีบเขียนหนังสือเสียให้สำเร็จ เพราะเหตุที่จะถึงเอเดนไม่แน่เสียแล้ว เดิมเขาว่าบ่าย ๔ โมง กับ ๕ โมง จะหยุด ๖ ชั่วโมง มีเวลามากจึงเรื่อยๆ นี่จะถึงค่ำแลหยุดเพียง ๔ ชั่วโมง เพราะน้ำเชี่ยวแลไม่มีของบรรทุก
เริ่มเข้าอ่าวเอเดนมาแต่เมื่อวานนี้ เขาว่าเปนที่สำหรับปลามาไข่ ด้วยน้ำค่อยตื้นกว่าข้างนอก พื้นเปนทรายเพราะฉนั้นปลาจึงได้ชุมนัก ผุดโผล่ว่ายพล่านไปเสมอยังค่ำ เมื่อวานนี้เขาเห็นปลาโลมากันมากว่าเปนฝูงใหญ่ๆ ตัวโตๆ เปนเหตุให้มีนกบูบีมาบินว่อนโฉบฉาบตามริมเรือ ให้ไปตามกรมประจักษ์มาดู เพราะต้องกับนิราศหม่อมราโช อะไรๆ ที่นอกจากนิราศหม่อมราโชก็ไม่ทึ่งเหมือน ที่หม่อมราโชแกว่าเหมือนนกนางนวนนั้นไม่เหมือน บินอยู่บนทเลเหมือนนกนางนวน แต่ปีกมันสีเทาทั้งสองข้างอกขาว เรียกว่าบูบี ภาษาที่นี่เขาว่าโง่
ขึ้นบกมาเดี๋ยวนี้ แต่จะจดไม่ทัน ขอผัดไปวันอื่น พ่อได้ส่งของที่ซื้อมาให้ จะลาออกเรือต่อไปอิก
พ่อผู้คิดถึงเหลือล้น
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
คาถาพระสุภูติแต่งถวายไชยมงคล
ชยตุ
ชยสิริมงฺคลาภิวุฑฺฒิ เต โหตุ
อาสึสปุพฺพกํ ชยมงฺคลฏฺกํ
๑ เชตฺวา มารํ สเสนํ กริวรสหิตํ เภรวํ โย ปวีโร
สิทฺธตฺโถ สกฺยสีโห สกลชนหิโต พุทฺธวา พุทฺธโพธึ
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๒ พนฺธิตฺวา กามปาสารตุทธิสทิสา อานเยมาติ วตฺวา
ปตฺตา โย ขีณกาโม อชินิ มุนิ ตโย ธีตโร อนฺตกสฺส
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ
๓ สพฺพญฺญู ปาฏิหีเร กริยติ มติโน โยรุเวลาทิเก จ
เชสี นานปฺปกาเร สปริสชฏิเล โลกนาโถ วิเนตฺวา
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๔ เทวพฺรหฺมาทิมชฺเฌ วรมติยมกํ ปาฏิหีรํ กริตฺวา
ทุปฺปญฺเจาภิมาเน อชินิ ชินวโร ติตฺถิเย โย ทเมตฺวา
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๕ ภูปาทีนมฺบิ ภีมํธิวจนสวนาจางฺคุลีมาลโจรํ
มาเรตุํ สนฺติเก ตํ อชินินธิวโร โย อภีรู วิเนตฺวา
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๖ ผาเลสฺสํ เต ขิปิสฺสํ หทยมถปเท ปารคงฺคาย คยฺห
เชสฺยายาตญฺจ ยกฺขาลวกอิติ สุตํ โย มุนินฺโท ทเมตฺวา
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๗ มาเรตุํ จกฺขุมนตํ ทสคชพลวายาตนาลาคิรีภํ
มตฺตํ บตฺวาน มชฺชํ อชินิ มุนิวโร โยติโฆรํ นเมตฺวา
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อุตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
๘ วตฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปรหิตนิรโต อปฺปตีวตฺตียํ โย
พุทฺโธสฺมึ เกหิจาปิ วินยิ จ อปเร ปญฺจวคฺคียภิกฺขู
สจฺเจนาเนน นิจฺจํ สุวิหตกสิโร อตฺตโม ยาวชีวํ
จูฬาลงฺการราชา ชยตุ สปริโส โหตุ เต มงฺคลํ จ.
คาถาพระสุภูติแต่งถวายไชยมงคล
เทวายาจนปุพฺพกา กตฺตุปริทีปกคาถา
๑ ยา เทวตา ภุวนสาสนปาลนสฺมึ
ยุตฺตาตฺตนียสุตธีตุมเหสิหี จ
ตา มุตฺตมํ สุขนวณฺณิตเทหโสภํ
สฺยามิสฺสรํ นรปตึ ปริปาลยนฺตุ.
๒ ยทา หิมํ สีหฬทีปภูมึ	อฑิวฺรฑิมหาราชวโรปคญฺฉิ
ตทา หิ โกลมฺพปุร ปสิทฺเธ	มโนรเม ภูสิตราชมนฺทิเร.
๓ มหาอมจฺจาทิหิ ราชเสว	สุธีสมากิณฺณมหาสภายํ
จิลฺทรฺสฺสการาทิสมญฺเกน	คนฺเถน ปูเชสิ ทยาย ยสฺส
๔ โสโข อหํ ราชคุรู สุภูติ	เนตา นิกายมฺหิ มรมฺมวํเส
เถโร กตญฺญู สุหโท สุธีนํ	อกาสิ มํ ตุฏฺินิเวทนตฺถํ.
ดับลยู. สุภูติ. ป. น. ม. ร.
แปลคาถา ที่พระสุภูติแต่ง
ขอจงทรงพระเจริญด้วยไชยสิริมงคล
ชัยมงคล ๘ คาถา มีความหวังเปนเบื้องหน้า
พาหุงคาถา ๑
๑ สมเด็จพระสิทธัตถ ผู้แกล้วกล้าดุจพระยาราชสีห์ ในศากยวงษ์ ทรงพระกรุณาแก่ประชาชนทั้งปวง ผจญพระยามารกับรี้พล ทั้งพระยาช้างอันน่ากลัวได้แล้ว ได้ตรัสรู้พระโพธิญาณฯ ด้วย อำนาจสัตยาธิษฐานนี้ ขอสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บรมราช พร้อมทั้งราชบริษัท จงขจัดพระโรคหายเปนนิตยกาล มีชัยตราบเท่าพระชนมาวสานสมัย ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
๒ สมเด็จพระมหามุนีผู้มีเกลศกามสิ้นแล้ว ชำนะได้แล้วซึ่งธิดามาร ๓ คน ผู้ทนงตนกล่าวว่าตัวเปนดุจบ่วง กล่าวคือกามตัณหา แลสมุทรชลาธาร กล่าวคือ อรดี คือความหวงหึงส์(?) จักผูกตรึงนำมาให้จงได้ ดังนี้แล้วแลมาประโลมล่อฯ ด้วยอำนาจคำสัตย์ข้อนี้เปนที่ตั้ง ขอสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บรมราชพร้อมทั้งราชบริษัท จงขจัดพระโรคหายเปนนิตยกาล มีชัยตราบเท่าพระชนมาวสานสมัย ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์ แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
๓ สมเด็จพระสรรเพ็ชญผู้เปนที่พึ่งของโลกคือสัตวนิกาย ทรงกระทำพระปาฏิหารทั้งหลายต่างๆ ประการ ทรมานชฎิลเจ้าลัทธิสามคนกับบริษัท มีอุรุเวลกัสสปเปนหัวหน้าให้ละมานะได้แล้ว เทศนาโปรดให้สำเร็จฯ ด้วยอำนาจสัตยภาษิตนี้ ขอสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บรมราช ฯลฯ มีชัยตราบเท่าพระชนมาวสานสมัย ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้าเทอญ
๔ สมเด็จพระชินวร ทรงกระทำพระยมกปาฏิหารอันประเสริฐยิ่ง ปราบเหล่าเดียรถีย์ผู้ไร้ปัญญา มีมานะถือตัวจัด ให้ปราชัยในท่ามกลางบริษัทมีเทวดาแลพรหมเปนหัวหน้าฯ ด้วยอำนาจสัจวาจาที่กล่าวนี้ ฯลฯ ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
พาหุงคาถา ๔
๕ สมเด็จพระชินสีห์ ผู้เอกอัครหาบุคคลประเสริฐยิ่งกว่ามิได้ มีพระไทยมั่นไม่ครั่นคร้าม ทรงทรมานอังคุลิมาลโจรผู้ร้ายกาจ แม้แต่เพียงออกชื่อ ก็เปนที่ขยาดสดุ้งกลัวของชนนิกรมีพระภูธรเปนประมุข ผู้รุกเข้ามาเพื่อจะสังหารพระองค์ ทรงเทศนาโปรดให้ได้สำเร็จฯ ด้วยอำนาจคำจริงนี้ ฯลฯ ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
๖ สมเด็จพระมุนินทร์ ทรงปราบอาลวกยักษ์ผู้แร่มา เปล่งวาจาดุร้าย หมายจะฉีกดวงพระหทัย ไม่ฉนั้นจะจับพระบาทฟาดไปณฝั่งโน้นแห่งพระคงคา ให้ปราชัยพ่ายแพ้แด่พระบารมีฯ ด้วยอำนาจวจีสัตย์นี้ ฯลฯ ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
พาหุงคาถา ๓
๗ สมเด็จพระมุนิวร ผู้ทรงพระกำลังสิบคชสาร ได้ทรงทรมานพระยาช้างนาลาคิรี ผู้ดื่มสุราเมาซับมัน อาลวาดวิ่งมาเพื่อจะปลงพระชนมชีพของพระองค์ ผู้ทรงพระญาณปานจักษุประสาท อาจเห็นแจ้งซึ่งเหตุผล ผจญให้แพ้พ่ายหายพยศฯ ด้วยอำนาจสัตยพจนปรารภพระพุทธานุภาพนี้ ฯลฯ ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
๘ สมเด็จพระพุทธองค์ ทรงยินดีในหิตสุขของปรสัตว์ ได้ตรัสเปนพระสยัมภูแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักร อันใคร่ๆ ในโลกนี้ไม่สามารถจะให้เปนไปแข่งขัน โปรดพระภิกษุปัจวัคคีย์กับทวยเทพอื่นอิกเปนอันมาก ให้ได้ดื่มพระอมฤตธรรม ฯ ด้วยอำนาจสัตยประกาศิตอ้างคุณพระพุทธรตนนี้ ขอสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บรมราชกับทั้งราชบริษัท จงขจัดพระโรคหายเปนนิตยกาล มีชัยตราบเท่าพระชนมาวสานสมัย ขอชัยมงคลจงประสิทธิ์แด่สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้าเทอญ
อายาจนาคือความวอนขอต่อเทวดา ๑ คาถา
ขออมรเทพนิกรผู้กอบภาระธุระในอันรักษาพระพุทธศาสนากับทั้งภูวสถาน จงบริบาลสมเด็จพระนฤบดีสยามิศร์ ผู้มีพระอิศริยยศอันสูงสุด ทรงพระรูปสิริวิลาศอันสาธุชนสรรเสริญแล้ว พร้อมทั้งสมเด็จพระมเหษี พระราชโอรสพระราชธิดาอันสืบสายเนื่องลงมาแต่พระองค์สมเด็จบรมบพิตร์พระราชสมภารเจ้านั้น เทอญ
ว. สุภูติ ป. น. ม. ร.
ต่อนี้ยังมีอิก ๓ คาถา พรรณาความอวดตัวของผู้แต่งคำถวายชัยทั้งนั้น ผู้แต่งอวดว่า ตนเปนเถระชั้นพระราชครูชื่อสุภูติหัวหน้าในพวกมรัมนิกายคือคณะพม่า เปนคนอัธยาศรัยดี มีกตัญญู เปนผู้ได้รับสมุดดิกชันนารีบาฬีของอาจารย์ชิลเดอส์ เปนราชสักการของพระเจ้าเอดเวอดกรุงอังกฤษทรงถวาย เมื่อครั้งเสด็จมาถึงเกาะสิงหฬ ในที่ประชุมใหญ่แห่งหมู่เสวกามาตย์ ณสถานที่ควินส์เฮาส์ที่ผู้แต่งเรียกว่าราชมณเฑียร เมืองโกลัมโบ ตนได้แต่งคำถวายชัยนี้ไว้ เพื่อประกาศความชื่นชมยินดีให้ปรากฎแก่หมู่ปราชญ์ จะแปลตามโวหารของผู้แต่งก็อายใจ เล่าไว้เพียงเท่านี้ก็เห็นว่าพอแล้ว
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๕
คืนที่ ๒๑
วันที่ ๑๖ เมษายน ตอนค่ำ
หญิงน้อย
พ่อจะเขียนเรื่องเมืองเอเดนส่งไม่ทันนั้น ไม่ใช่ว่าไม่มีเวลาเขียน มีถมไป แต่ถ้าส่งจวนเรือออกนัก คนมันพากันตีกินเสียส่งไม่ใคร่จะได้ จึงต้องตาลีตาลานส่งก่อนเรือออกสองสามชั่วโมง แต่เรือแล่นเห็นเอเดนมานานจึงได้อ้อมแหลมเข้ามาถึงที่จอด ดูประหลาดที่คราวนี้แลเห็นเขียวเหมือนตะไคร่น้ำมีบ้างตามน่าเขา นอกจากนี้ไม่เห็นมีอะไรแปลกตากว่าแต่ก่อนเลย เรือทอดสมออิก ๑๕ มินิตจะย่ำค่ำ แต่ต้องเข้าใจว่ากลางวันที่นี่มากขึ้นกว่ากลางคืนแล้ว เห็นเรือรบอังกฤษหลายลำ ชักธงบริวารทุกลำ ที่ทำแต่งเอาธงดาดเปนเพดาน ได้ความว่าหลอดแลมิงตันเจ้าเมืองบอมเบมาตรวจราชการ มีเรือลงมาขายของทันทีในเวลาเรือยังไม่ทันจอด ใช้เรือกระเชียงรุงรังเปนพื้น เสียงอึงมาแต่ไกล คนที่มานั้นเปนพวกสุมาลีดำหัวหยิก บางคนเอาดินอะไรเหมือนดินสีพองโพกหมดทั้งหัว เห็นจะเปนเครื่องกันร้อนได้แลทำให้ผมเปนสีแดง ของที่มาขายนั้นเขาสัตว์ สมุกยอดแหลม พัดขนนก ขนนกเปล่าๆ เปนต้น แต่การที่จะซื้อนั้นแพงเต็มที ไม่ใช่แพงเงิน แพงแรงที่จะต้องต่อมัน เขาสัตว์ที่พ่อซื้อฝากผู้ชาย ตั้นต้นมันก่งราคาคู่ละปอนด์หนึ่ง การที่จะต่อตามกันไม่ใช่อย่างพูดจา ทึงเทลาะกันสักครึ่งชั่วโมง ตกลงคู่ละรูเปียเดียวเท่านั้น มันถูกเหลือเกินเช่นนี้ ถ้าเปนเมืองเราคูละ ๒๐ บาทก็เกือบจะขายได้ เดิมคิดว่าจวนค่ำแล้วจะไม่ขึ้น แต่นั่งกับนอนมาหลายวัน เมื่อยเต็มทีจึงตกลงเปนจะขึ้นบก คนที่เมืองนี้ดูชอบกล ฝรั่งก็มี แขกเต๊อกก็มี  แขกอาหรับก็มี กิริยาอาการมันคล้ายกันหมด คือเสือกเข้ามาพูดอะไรต่ออะไร ชวนแลกเงิน ขอทาน รับนำทาง รับขนของ เดินโดนหัวไหล่แซกเบียนพร้อมทุกอย่าง ถ้าทำงานแล้วเหมือนไม่มีวิญญาณ เปนต้นว่าเรือกระเชียงเน่าเฟอะ คนตีกระเชียงแต่งตัวไม่เหมือนกันสักคนเดียว อ้ายบ้างก็นุ่งกางเกงไม่มีเสื้อ อ้ายบ้างก็มีเสื้อนุ่งขัดเตี่ยว อ้ายบ้างก็ห่มดองด้วยผ้าขาวเหมือนพระ พอลงเรือแล้วอ้ายบางคนตี อ้ายบางคนหยุด จนเรือไม่เดินเลย จนถึงฝรั่งนายเรือวานให้พ่อถือท้าย ชักเลี้ยวจนหมดแต่เรือมันไม่เลี้ยว โดดเข้าจับหางเชือกเหนี่ยวลุกขึ้นยืนรั้งราวกะจะลากไม้ บอกว่าสั่งให้มันตีกระเชียงดีกว่าลากหางเสือ ก็ส่งภาษาอังกฤษที่เกือบจะไม่เปนภาษาคน อ้ายคนตีกระเชียงตอบก็พูดอังกฤษอย่างไม่เปนภาษาคน เอ็ดกันเรื่อย ตกลงเปนพูดกันมากกว่าทำอะไรหมด เห็นไม่ได้การเอ็ดกันขนานโตจึงถึงฝั่ง พวกเราออกเดินกันไปข้างซ้ายมือ ซึ่งเปนที่ว่าการกงสุลแลโฮเตลกับร้านขายของ ซึ่งพ่อไม่เคยไปแต่ก่อน เพราะเมื่อมาคราวก่อนขึ้นรถไปข้างขวามือ อันเปนทางขึ้นไปบนเนินจนไปถึงบ้านเจ้าเมือง ขึ้นไปบนเขา ลงจากเขาไปเครตาซึ่งเปนเมืองของพวกสุมาลีอยู่ เที่ยววนอยู่ข้างในแล้วกลับมาลงท่า ที่ไปข้างซ้ายนี้มันเปนที่สุดของเมืองไปชนเขา มีถนนสามสาย สายน่าริมทเลมีที่ไว้ถ่านกั้นกำแพงอยู่ข้างทเล สายกลางเปนโฮเตลแลห้าง สายในเปนถนนออกร้างๆ ครุคระ มีแต่ตึกชนิดไม่มีหลังค่าเงียบไม่เห็นมีคน ที่ไปเดินสายกลาง ระยะทางเห็นจะราวตั้งแต่วังสวนดุสิตไปถึงถนนดวงตวัน ระหว่างถนนริมทเลกับถนนสายกลางมีสนามแต่ไม่มีหญ้า ปลูกต้นอะไรคล้ายพลับพลึงไว้สักสองสามหย่อม ตรงสพานขึ้นไปมีสวนกั้นเปนคอกไว้นิดหนึ่ง มีต้นไม้รูปร่างแลขนาดเหมือนแลเท่ากับกิ่งไม้ที่เขาเอามาทำฐานรองตั้งในโรงลคร ประมาณสัก ๒๐ ต้นได้ ต่อนั้นไปจึงเปนตึก รูปร่างกระจัดกระจายตามแต่จะเปนไป มีข้างขวามือแถบเดียว ลองแวะเข้าที่ร้านแรก ถามซื้อขนนกกระจอกเทศ เอาออกมาให้ดูมัดหนึ่ง (สามอัน) เรียกราคาถึงปอนด์ครึ่ง เยนตราแกก็ต่อเสียถึงดี จะให้หกชิลลิงส์ ตกลงลดราคาเหลืออยู่ปอนด์ครึ่ง ต้องเด็จออกจากร้านทำมารยาไปอิกร้านหนึ่ง คราวนี้จะซื้อสองมัด เรียกราคาปอนด์ครึ่ง เท่ากับอ้ายมัดเดียวก่อน เยนตราต่อ ๑๖ ชิลลิงส์ ไม่ตกลงออกจากร้านนั้นไปใหม่ คราวนี้จะซื้อสามมัด เรียกราคา ๒๕ ชิลลิงส์ ต่อกันฅอแตกฅอแตน ตกลงเปนได้ซื้อที่ร้านนี้ อะไรๆ บรรดาที่ซื้อเปนเช่นนี้ทุกอย่าง ว่าไปตามความจริง ถ้านึกถึงราคาเมืองเราแล้ว มันช่างถูกเสียจริงๆ ไข่นกกระจอกเทศใบละรูเปีย แต่ในเวลาที่ยืนฟังต่อกันอยู่นั้นอดหัวเราะไม่ได้ แต่ความรำคาญก็มีมาก ยืนๆ อยู่ประเดี๋ยวอ้ายคนนั้นมาเฉียดหน้า ประเดี๋ยวอ้ายคนนี้โดนหัวไหล่ ประเดี๋ยวคนนั้นเอาเงินมาชวนแลก ประเดี๋ยวคนนั้นมารับจะนำไปที่โน่นที่นี่ ประเดี๋ยวคนนั้นเอาเงินมาชวนแลก ประเดี๋ยวคนนั้นมารับจะนำไปที่โน่นที่นี่ ประเดี๋ยวยื่นมือสอดเข้ามาล้วงเอาของที่ซื้อทำเปนจะรับถือไปให้ เขาว่าเปนท่วงเปนทีก็พาสูญ ถ้าไม่เปนทีก็รีดเอาเงินเมื่อถึงท่า แต่ส่วนขอทานนั้นไม่ว่าแห่งหนตำบลใด เดินรอเรียงเคียงไหล่กันไปกับเรา พูดพล่ำไม่หยุดปาก ถึงจะนิ่งเสียอย่างไรก็คงขออยู่เสมอ ลงปลายที่สุดไปที่ร้านขายเหล้า ซึ่งได้แอบปอยน์เมนต์ด้วยเพื่อจะไปกินน้ำ พูดภาษานั้นเหลือกำลัง ไม่เลือกว่าชาติอะไรใช้ภาษาอังกฤษอย่างโคมลอยต่างๆ ทั้งนั้น เรียกเอาน้ำกินรับเออนอห่อหมกแล้วไปลืมเสียเฉยๆ กว่าจะได้มาหยุดคุยกันเสียนาน เร่งรัดเข้าให้เปิด เปิดออกมาได้สองสามขวดแล้วนิ่งเฉยเสีย ต้องเตือนกันใหม่เล่า ดูอัชฌาไศรยคนที่นี่เหมือนกับฬาซึ่งขึ้นขี่หลังแล้วต้องมีคนถือไม้เฆี่ยนขวับๆ ตลอดทาง ไม่มีอะไรนอกจากอยากได้เงินกับอยากพูด เดินกลับลงมาที่สพานดูมันจุดตะเกียงอิลลุมมิเนชั่นในการรับเจ้าเมืองบุ้มบ่าย ตะเกียงที่จะดนั้นเปนหม้อเล็กๆ สีต่างๆ เอาผูกเชือกแขวนแถวเดียวรอบโรงที่สพาน ต้องตั้งนั่งร้านขึ้นไปจุด ใช้จุดด้วยเทียนไขอย่างแฟริแลมป์ จะหาลมสักฉิวหนึ่งก็ไม่มี แต่จุดช่างแสนประดักประเดิด จุดทางนี้ทางโน้นดับ ริบหรี่มอซอมอแซ เมื่อกลับลงมาทุ่มครึ่งพึ่งจะจุดได้สักเจ็ดแปดดวง ถือแต่ชนวนเงื้อง่าหยุดคุยกันพล่าม เรือออกยามครึ่งแล้วยังจุดไม่เสร็จ ฤๅเลยออกมืดหนักลงไป ที่บ้านเจ้าเมืองก็จุดไฟ เห็นจะเปนด้วยค่อยใกล้หูใกล้ตาผู้ใหญ่ค่อยมีไฟทั่วถึง แต่เมื่อเรือออกก็มอดเสียมากแล้ว เมืองเอเดนนี้ถ้าดูจาทเลมันก็พอดูได้อยู่บ้าง ภูมฐานก็ดี นับว่าเปนเมือง แต่ถ้าขึ้นบกแล้วถนนรนแคมดินทรายมันสกปรกเต็มที แต่ยังไม่เลวที่สุดเหมือนอย่างคนพลเมือง คนมันก็เหมือนกับดิน ดินก็เหมือนกับคน หม่อมนเรนทร์ถึงออกปากจะร้องสมาบาป ว่าไม่ได้นึกจะหมิ่นประมาทชาติมนุษย์เลย แต่ทำไมใจฅอมันให้นึกว่าอ้ายพวกนี้เปนสัตว์ดิรัจฉานร่ำไป นี่ฤๅฝรั่งมันจะไม่ว่าเปนดิรัจฉาน ตั้งแต่ขึ้นไปวันนี้ไม่ได้เห็นผู้หญิงสักคนเดียว แต่ที่เราไปเปนตอนข้างคนต่างประเทศ ไม่ใช่หมู่บ้านของชาวเมือง จึงไม่เห็นผู้หญิง แต่ถึงจะไปที่หมู่บ้านของชาวเมืองผู้หญิงก็น้อยที่สุด เพราะฉนั้นคนเมืองนี้ไม่มีเมียเปนพื้น แต่เปนเมืองที่มีสินค้ามาก เปนสินค้าป่ามาแต่อาหรับบ้าง อาฟริกาบ้าง เรือลำนี้ไม่ได้บรรทุกอะไร รับแต่ถ่าน เมื่อกลับลงมาบรรทุกถ่านยังไม่เสร็จ ได้ยินเสียงพวกกุลีแซ่ด้วยเรื่องคุยกันพลางส่งถ่านพลาง ยังเจ้าพวกขายของก็ขึ้นมาขายอยู่กลางเรือ ต้องเอาเชือกขึงวงเข้าไว้ เดินผ่านมันชูอะไรต่ออะไรควักไขว่ไป เสียงอึงไม่ได้ศัพท์ บรรดาห้องใครๆ ต้องลั่นประแจหมด หลุดเข้าไปได้ห้องไหนไม่ว่าอะไรขะโมยสิ้น ทั้งต้องปิดประตูน่าต่างกันผงถ่าน ร้อนเกือบหายใจไม่ออก แต่กับตันจัดให้พ่อขึ้นไปนั่งบนสพาน ได้อ่านโทรเลขแลเขียนหนังสือกินเข้าในห้องกับตัน แล้วอยู่บนนั้นจนกะทั่งเรือออก ได้ดูวิธีเขาออกเรือ นำร่องลงมา ตากับตันยอมให้นำร่องบัญชาหมด ทั้งการที่จะเปิดจักรเดินช้าเดินเร็ว แลถือท้ายอย่างไรนำร่องสั่งเรื่อยทีเดียว ที่แท้ก็สักสิบมินิตเท่านั้น เรือก็ออกพ้นท่า ดูไม่น่าจะต้องมีนำร่อง เขาจุดโคมเขียวโคมแดงสองข้างไว้เหมือนลำคลอง ไหนจะมีดวงใหญ่สีขาวสำรหับบอกเขตร แต่เห็นจะเปนข้อบังคับที่ว่าให้ต้องรับนำร่องเขามาลง นำร่องบอกกับตันว่า วันนี้เปนวันร้อนผิดปรกติ ที่จริงดูก็ไม่สู้กระไรนัก
คืนที่ ๒๒
วันพุฒที่ ๑๗ เมษายน
วันนี้เรือเข้าช่อง บ๊าบเอลเมนเด็บ แปลว่าทเลน้ำตา เพราะในทเลแดงนี้มีศิลาใต้น้ำมาก แต่ก่อนถ้าเรือมา ญาติพี่น้องรู้แล้วก็ร้องไห้กลัวจะมาเปนอันตราย บ้านช่องนั้นเปนทเลแดงที่มาอยู่ไม่ใคร่เห็นฝั่ง มีลมเย็นกว่าวานนี้ นกบูบียังบินว่อนอยู่ริมๆ เรือ มันเหนื่อยขึ้นมามันก็หยุดนอนลอยเสียบนน้ำ หายเหนื่อยก็บินไปใหม่ ไม่เห็นจับบนเรืออย่างหม่อมราโชทัยว่า
คืนที่ ๒๓
วันพฤหัศบดีที่ ๑๘ เมษายน
วันนี้ท้องฟ้าสลัวแดดอ่อน มีลมเย็น ทเลราบเหมือนน่ากระจก สีน้ำเงินใสแจ่ม รศชาติกลิ่นอายเปนอย่างใหม่ทีเดียว ในห้องพอที่จะหยุดพัดลมได้บ้าง วันนี้อ้ายฟ้อนนวดยังชั่ว ได้รางวัลอิกปอนด์หนึ่ง ช้าไปคงพอใช้แต่จะเอาดีเห็นจะยาก ค่ำวันนี้กรมประจักษ์เอานิราศมาอ่าน ตอนปินังที่จะร้อยกับลังกา เปนอันแก้ครั้งที่สองแล้วยังใช้ไม่ได้ ทีเลอียดก็เลอียดเกินไป ที่จะเล่าอะไรดูไม่ทั่วถึง เอาหลังเปนน่าๆ เปนหลัง กลัวจะแห้งแลโคมเบื่ออ่าน เขาจึงอาราธนาให้พ่อทำ ได้ทำสำเร็จเวลาเดียวนั้นทั้งสี่น่า ได้คัดสำเนามาให้อ่านเล่น ต่อกันกับที่ส่งมาแต่ก่อนได้ วันนี้เวลานอนหนาวหยุดพัดแลรูดม่านได้
ครั้นวันรุ่งราตรีที่สิบหก	เฝ้าสทกสท้านใจให้สอื้น
แสนทุกข์ทนพ้นที่จะกล้ำกลืน	ถึงจากอื่นไม่เหมือนพรากจากสุดา
ค่อยบันเทาเบาอุราแต่ตาหมอ	ได้พูดจ้อเจาะจงส่งภาษา
มาจำพรากจากซ้ำช้ำอุรา	เฟื่องกถาบาฬีไม่มีใคร
จะตอบต่อข้อความได้ถามซัก	อกจะหักเสียแล้วกรรมทำไฉน
แม้นเหาะได้ก็จะใคร่ระเห็จไป	พูดอยู่ในเกาะลังกาสักห้าวัน
บ่ายสักสองโมงเศษสังเกตเห็น	แหลมเอเดนเหมือนอย่างเกาะดูเหมาะมั่น
เรือค่อยแล่นเข้าไปใกล้กระชั้น	ดูก็ขันเลี่ยนโล่งโปร่งไนยนา
เปนคิรีสีคล้ำดำสักหน่อย	ไม่เห็นรอยร่องเด่นว่าเปนผา
เหมือนดินกองไว้เก่าเก่าเปล่าอุรา	ขาดพฤกษาหญ้าบอนบ่ห่อนมี
บางแห่งพร้อยรอยเหมือนตะไคร่น้ำ	ไม่เขียวสดสีคร่ำดำหมิดหมี
แต่เรือนรายชายเขาดูเข้าที	ยอดครีป้อมเขม้นเห็นเสาธง
เรือแล่นวงตรงไปจอดที่ท่า	เห็นนาวาน้อยใหญ่น่าใหลหลง
พอเวลาบ่ายห้าโมงครึ่งตรง	เขาก็ลงสมอทอดจอดนาวี
เรือสามลำสำคัญว่าเรือรบ	ชักธงครบเปนระยางล้วนต่างสี
ทั้งเรือจ้างต่างต่างกระเชียงตี	สุมาลีลูกเรือนั้นเหลือใจ
พวกขายของร้องอึงทลึ่งถลา	ชูสินค้าพูดมากถลากไถล
มีขนนกเขาหนังถังขีดไฟ	สมุกไข่ทั้งบุหรี่มีอนันต์
จวนพลบค่ำย่ำฆ้องเสด็จขึ้น	อิกคนอื่นมากมายต่างผายผัน
ลงเรือกระเชียงบ้าน่าเกลียดครัน	อ้ายพวกนั้นเถียงกันเสียงลั่นอึง
มึงตีกูตีไม่มีจังหวะ	ดูเกะกะวัดเหวี่ยงเสียงผางผึง
คนถือท้ายชักสายหางเสือดึง	จนไปถึงท่าทอดจอดสพาน
ตามเสด็จลีลามาข้างซ้าย	ทั้งสองฝ่ายคนหลามตามพลุกพล่าน
เที่ยวเดินมองจ้องหน้าว่าขอทาน	บ้านริอ่านเมียงมาอาสานำ
บางพวกมาว่าชวนแลกเงินเหรียญ	ทำพากเพียรสลนเสลือกเสือกพูดพล่ำ
ดูรูปกายคล้ายเปรตเศษเวรกรรม	หัวหยิกดำฟันขาวยาวโซเซ
ไม่มากมายเท่าไรใช่เบียดเสียด	แต่น่าเกลียดโดนใครใครหัวไหล่เป๋
เดินตัดหน้าผ่ากลางขวางเกเร	เหมือนอย่างเดระฉานน่าระอาใจ
พ่างพื้นปถพีสีมัวมน	จะหาหญ้าสักต้นหนึ่งไม่ได้
ที่ถัดท่าวารีมีต้นไม้	เหมือนเขาหักปักในโรงลคร
อันตึกร้านย่านนี้มีอยู่หลาย	แต่ของขายเหมือนกันหมดไม่ลดหย่อน
สินค้าถูกทุกอย่างต่างเมืองจร	วางซับซ้อนเปนปลาร้าไม่น่าดู
ของเมืองนี้มีไข่โอทเรช	กับขนนกกระจอกเทศวิเศษอยู่
การซื้อหาน่าฉงนเปนพ้นรู้	เหมือนต่อสู้เถียงเทลาะเบาะแว้งกัน
บอกราคาห้าตำลึงแล้วพึงต่อ	สลึงหนึ่งนั้นพอซื้อได้มั่น
ของอะไรซื้อได้ถูกถูกครัน	ที่เปลืองนั้นจริงแท้แต่เวลา
ต่อตะบันกันไปใครจะแพ้	พูดกอแกนอกทางขวางนักหนา
ไม่ว่าคนชาติไหนใช้เจรจา	เปนภาษาอังกฤษเจือแต่เหลือเลว
ฉันน้อยใจที่มันไม่พูดมคธ	มันสิ้นรศเหลือตำราอ้ายห่าเหว
ยืนต่อของท้องแขงขัดบั้นเอว	ของเลวเกวก่งราคาจนน่าเคือง
ซื้อหอยพิมะกะรังทั้งสองฝา	ไข่โอชาสองใบค่อยได้เรื่อง
สิ้นสามรูปีย์ถ้วนล้วนไม่เปลือง	ไว้เปนเครื่องฝากพระสงฆ์ที่จงใจ
เคยพึ่งพาอาไศรยได้ไต่ถาม	บาฬีความใหม่แท้ก็แก้ได้
ดีกว่าหมอออยสเตอเธอเปนไทย	พบเมื่อใดได้เมื่อนั้นทันต้องการ
ครั้นเดินไปใกล้จะสิ้นสุดตลาด	ยุรยาตรเข้าไปในสถาน
ร้านสุราของสำหรับรับประทาน	ว่าเปนร้านแอบปอยน์เมนต์เห็นจะดี
ว่าซื้อน้ำสำหรับระงับร้อน	เจ้าของต้อนรับจริงวิ่งออกจี๋
พาไปหลังร้านจัดชักพัดวี	ยกเก้าอี้มาให้นั่งตั้งเปนแนว
เจ้าของหายไปข้างไหนก็ไม่รู้	อิกสักครู่เห็นคนขนถ้วยแก้ว
แล้วกลับหายไปข้างไหนยังไม่แล้ว	ไม่วี่แววนิ่งเฉยเลยชาชา
ต้องเอะอะกันกระไรได้เจ้าของ	มามองมองเวียนวนเที่ยวค้นหา
จึงได้น้ำเลมอเนตปนโซดา	แต่สักห้าหกขวดกวดให้ริน
มันรินพลางพูดพลางค้างจังหวะ	ต้องเอะอะกันใหญ่ไม่รู้สิ้น
ไม่เสวยเลยโปรดให้เรากิน	พอชุ่มลิ้นก็ไม่พอจนท้อใจ
ออกจากนั่นผันกลับรอบสนาม	อย่าเติมความว่ามีหญ้าหาถูกไม่
สนามดินเราดีดีไม่มีอะไร	หลังที่ไว้ถ่านศิลามาท่าเรือ
เห็นเขาตั้งนั่งร้านเปนการใหญ่	ขึ้นจุดไฟรอบหลังคาน่าเบื่อเหลือ
เทียนแฟรีริบหรี่ไม่มีเชื้อ	พูดฟั่นเฝือเอ็ดตะโรเสียงโกลา
จุดดวงนั้นดวงนี้ดับกลับจุดใหม่	ไม่สำเร็จกันลงได้นานนักหนา
จนยามครึ่งถึงกำหนดออกนาวา	ไฟที่ท่ายังไม่ติดสักนิดเลย
นี่เหตุผลกลใดไฉนนั่น	จึงพากันเหลวไหลจิตรใจเอ๋ย
จนฝรั่งมังค่าก็มาเคย	พูดเบยเบยเหลวเปล่าไม่เข้ายา
ขึ้นบนเรือเหลือดูผู้ขายของ	ยืนเปนกองเบียดกันสนั่นจ้า
เขาเอาเชือกวงไว้มิให้คลา	เที่ยวไปมาได้ทั่วกลัวขะโมย
ชูแต่ของร้องเรียกให้คนซื้อ	เสียงอึงอื้อเท่านั้นเอ๋ยร้องเหวยโหวย
ดูรูปร่างกาเยช่างเรโรย	มือโบกโบยควักไขว่อยู่ไปมา
พิเคราะห์ไปให้เห็นเหมือนเช่นยักษ์	เมื่อทศภักตร์ประน้ำมนต์ด้นมาหา
ต่างกวัดแกว่งแสงศรแลคทา	พยักหน้าเต้นโลดโดดทยาน
พระรามแผลงศรไปเปนข่ายล้อม	ให้วงอ้อมกันไว้ไม่ประหาร
ยิ่งดูดูก็ยิ่งเบื่อเหลือรำคาญ	ต้องคิดอ่านกลับห้องท้องนาวา
ชาวลังกาท่าทางดีกว่ามาก	ดูไม่ใคร่เปนทรากกากภาษา
ถึงพูดมากก็ยังพ้องต้องวิญญา	เจรจากันได้ดีไม่มีจน
เมื่อยามกว่าถึงเวลาเรือจะออก	นำร่องบอกทางสันทัดไม่ขัดสน
มาบัดเดี๋ยวพ้นช่องร่องตำบล	ใบจักรวนวิดวักตักวารี
คืนที่ ๒๔
วันศุกรที่ ๑๙ เมษายน
วันนี้แสงแดดอ่อนกว่าวานนี้ เย็นมาก ขึ้นบนดาดฟ้าสรวมเสื้อสักหลาดพอดี ตั้งกองเขี้ยวเข็ญชายอุรุพงษ์มาหลายวัน เรื่องเสื้อชอบใส่แต่เสื้อบางชั้นในไม่ว่ากลางวันกลางคืน ร้อนฤๅเย็นก็เช่นนั้น ถ้าเผลอตัวเจ็บลงแล้วจะลำบากมาก แรกๆมาก็แต่งตัว พอเคยเข้าตกลงเท่าที่อยู่บางกอก ต่อให้ฝรั่งมาเล่นอะไรต่ออะไรอยู่ก็เท่านั้น แปลว่าคุ้นกันเสียหมดทั้งลำเรือแล้ว
รางวัลแข่งขันนั้นพึ่งเปนที่ตกลงกันเมื่อวานนี้ได้แก่มิสซิสมาเลอโดยสานมากับผัวแลลูกสองคนเปนชาติอังกฤษ มาจากฮ่องกงจะกลับไปบ้านไม่กลับอิก เอาของนั้นมาให้กับตันขอให้พ่อประทานเอง ท่านพวกกรรมกิจกรรมการพากันมาพร้อม พอให้แล้วถึงเชียกัน ช่วยกันติดออกยุ่ง เอาเข็มกลัดทองอย่างแม่ลูกอ่อน (เข็มซ่อนปลาย) ติดที่อกเหมือนตราแล้วพ่อให้ถ่ายรูป ทั้งพวกกรรมการก็ถ่ายด้วย กับตันให้ผ้าพันหมวกกระลาสีทำเปนสายตะพายคนละอัน เอะอะเกรียวกราวกันมาก
ไม่มีอะไรทำชั่วแต่อ่านหนังสือเขียนหนังสือกับคิดวิธีที่จะเที่ยวที่เนเปอลอย่างไร กินเข้าเย็นวันนี้มีมักกะโรนีเส้นย่อมๆ เขาทำไม่ได้ใส่มะเขือเทศ เรียกลูบริอลิตะเลียนเหมือนก๋วยเตี๋ยว เรียกมะนาวแลน้ำตาลพริกป่นมาเติมอร่อยจนตากับตันต้องลอง เลยสั่งให้ทำมาบ่อยๆ
คืนที่ ๒๕
วันเสาร์ที่ ๒๐ เมษายน
เมื่อคืนนี้เวลาจะนอนต้องปิดน่าต่างกระจกหมด แล้วชักม่านรอบที่นอน แต่ครั้นเวลาย่ำรุ่งตรงตื่นขึ้นเย็นชาไปทั้งตัว ได้นึกแต่แรกนอนแล้ว ว่าควรจะใส่เสื้อชั้นในสักหลาด แต่กลัวจะไม่หนาวเช่นคิดจะนอนไม่หลับ ตื่นขึ้นเอาผ้ากำมหลิดข้างที่นอนห่มไม่หายหนาวพาลจะสท้านเอาด้วย จึงเรียกเอาผ้าห่มอิกผืนหนึ่ง คอยเท่าไรๆ ก็ไม่ได้ ประเดี๋ยวได้ผ้ารัคสำหรับคลุมตีนผืนหนึ่งส่งมาให้ห่ม ห่มชักขึ้นมาข้างบนตีนหลุด ชักไปคลุมตีนข้างบนหลุด เหลือกำลัง
ปรอดเห็นจะราว ๗๐ เศษไม่ใช่หนาวมากมายอะไร แต่รู้สึกหนาวเพราะเสื้อผ้าที่มหาดเล็กจัดไว้ให้ไม่พอใช้เท่านั้น
กินเข้าแล้วขึ้นไปดูแผนที่กับกับตัน เลยพูดกันอยู่บนสพานแลในห้องจนบ่าย ๔ โมง อากาศมัวแลไม่เห็นฝั่ง แลเขาเดินผิดกับที่เคยมาคราวก่อน มาติดฝั่งข้างอาฟริกา กับตันให้ตลับยี่ปุ่นอันหนึ่ง มีรูปไก่หางยาวงามดี นึกอยากสั่งพระยานริศรให้ส่งเข้ามา เขาว่าหลวงสุนทรแลหม่อมอนุวงษ์มีแล้ว แต่หางยาวออกมาก็ร่วงเสีย เห็นที่จะจืดแล้วจึงงดไว้ พิเคราะห์ดูเรื่องเสมหะนี้น่าที่จะไม่หายขาด พอเห็นได้ว่าอากาศที่แห้งแลเย็นนั้นทำให้เสมหะอ่อนชุ่ม ถ้าร้อนหายใจพาลมร้อนเข้าไปให้เสมหะในลำหลอดหายใจนั้นแห้ง น่าร้อนจึงค่อยสบายทั้งที่ล้างยากมักแห้งกรัง ที่ร้ายมากนั้นชื้นเปียกปนกับร้อน ส่วนร้อนชักแห้งแลเหนียว ส่วนชื้นทำให้ชุ่มพองแต่ไม่พอที่จะทำให้เหลว จึงเปนเวลาร้ายไม่สบายกว่าเวลาอื่น เพราะเสมหะขังค้างอยู่ในหลอดหายใจ การที่เปนเช่นนี้จึงเห็นว่า จะสบายแต่เมื่ออยู่ในเมืองหนาว ถ้าไปอยู่ที่ร้อนชื้นคงกลับเปนอิก พ่อจึงไม่มีความหวังใจว่าจะหายขาดได้ เว้นไว้แต่หมอเขาจะมียาแก้ไขประการใด นั่นเปนทางที่จะดูไปก่อน แต่คงรู้ไม่ได้ว่าหายขาดฤๅไม่กว่าจะกลับไปถึงบางกอก จดหมายพ่อนี้ได้ตั้งใจแต่จะเขียนความรุ้สึกในใจอันเปนส่วนตัว ไม่ได้พยายามที่จะเขียนเล่าถึงภูมิ์ประเทศฤๅสารบาญชีอย่างใด เพราะการเช่นนั้นได้มอบให้หม่อมนเรนทร์เปนผู้เขียน ส่งเข้ามายังที่ประชุมเสนาบดี คงจะลงในราชกิจจาแล้ว ถ้าได้อ่านหนังสือนั้นเปนหลัก เอาจดหมายพ่อเปนฝอยสำหรับรู้เรื่องเฉภาะตัวแล้วจะเข้าใจแจ่มแจ้งได้ดี
พ่อรีบจบหนังสือฉบับนี้ลงเสียก่อนเวลาไปถึงสุเอส เพราะเปนเวลากลางคืนแลไม่มีทาทางที่ควรจะขึ้นอย่างไร เปนแต่เรือจะไปถึงในเวลาสองยามวันนี้ รอให้หมอลงมาตรวจ แลรับโคมสำหรับเรือที่จะเข้าคลอง กับทั้งฟังว่ามีเรืออะไรเดินอยู่บ้างจะเข้าได้ฤๅยัง บางทีก็จะได้เข้าภายใน ๗ ทุ่ม อย่างช้าที่ต้องคอย ๔ ชั่วโมง เรื่องในคลองแลปอตเสดจะไว้เขียนพรุ่งนี้ต่อไปทีเดียว เขียนหนังสือนี้แล้วคิดจะขึ้นไปดูเมืองสุเอสอยู่บนสพาน
พ่อคิดถึงลูกเหลือประมาณทีเดียว สารพัดในการหนังสือที่เคยใช้ต้องทำเองทั้งสิ้น จนนอนฝันไปว่าให้หญิงน้อยอ่านหนังสือ Development of the European Natons ให้ฟัง (เพราะพ่อกำลังอ่านอยู่) นอนฟังสบายเพราะนอนจริงๆ นึกเปลี่ยวใจที่ไม่มีใครช่วยในการหนังสือ ยังไม่เคยลืมคิดถึงแต่สักวันหนึ่งเลย
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
คืนที่ ๒๕
วันเสาร์ที่ ๒๐ เมษายน
(ต่อตอนกลางคืน) พอเรือจอดประมาณสักครึ่งชั่วโมง เรือเจ้าท่าแลหมอลงมา หมอนั้นมีมาหลายคน ผู้ชายบ้างผู้หญิงบ้าง พ่อไปดูเขาตรวจชั้นที่ ๓ ก่อน เอามายืนเรียงแถวที่ดาดฟ้าชั้นล่าง หมอเข้าไปคลำรักแร้คลำไข่ดัน การที่คลำนั้นดูเหมือนสักแต่ว่าพอถูก ฤๅไม่ถูกเพียงแต่ท่าท่าก็พอ ส่วนฝรั่งดูเปนการสนุกหัวเราะกันคิกๆ คักๆ แต่ถ้าเจ๊กแล้วยกแขนขึ้นบนหัวหน้าตึงตกใจทุกคน คราวนี้จะตรวจชั้นที่หนึ่งแต่พ่อนั้นยกไม่ต้องตรวจ แต่พ่ออยากดูจึงลงไปประชุมกับเขา ที่ประชุมนั้นห้องกินเข้าชั้นล่าง ให้ยืนเรียงกันเปนแถว นางหมอผู้หญิงเข้ามาตรวจ เปนคนกลางคนคล้ายยายลอฟตัศ พอมาถึงพ่อแกบอกว่าพ่อนั้นฟรีไม่ต้องตรวจ ขอเชิญเสด็จกลับจะตรวจคนอื่น ตรวจคนอื่นนั้น หมายว่าจะทำอย่างไร หมอกับคนโดยสานยืนห่างกันสัก ๓ วา เอาบาญชีออกมากางแต่ก็ไม่ยักต้องอ่านชื่อ นับหนึ่งสองสามสี่ พอคนครบบาญชีก็บอกแล้วเลิกกันเท่านั้น แล้วไปดูเขาตรวจชั้นที่ ๒ พวกนั้นสนุกเกรียวกราวกันมาก เล่นตลกต่างๆ แต่การตรวจก็แปลกกว่าชั้นที่ ๑ ยายหมอนั่งที่โต๊ะเอาบาญชีออกกาง ต้องเข้าไปบอกชื่อตัวให้กาบาญชีทีละคน แล้วก็เท่านั้นเอง มันขันที่แรกจะตรวจดูเอะอะ เปนการใหญ่มาก แต่ครั้นถึงการที่ตรวจกลายเปนทำพิธี พิธีนั้นก็ทำตามยศเปนชั้นๆ ด้วย การตรวจนี้สำเร็จใน ๗ ทุ่ม พ่อเห็นว่าดึกแล้วจะไม่มีใครลงมา พอถอดเสื้อเขาก็บอกว่าเจ้าเมืองลงมา ต้องกลับแต่งตัวใหม่ขึ้นไปรับ ที่แท้สมุหราชองครักษ์แลมาศเตอออฟเซเรมอนนีมาก่อน ราชองครักษ์นี้ชื่อเซียปาชา เปนที่อย่างเจ้าพระยาสุรศักดิ์ เพราะซิกิปาชาอย่างที่เจ้าพระยาสุรวงษ์ไปตามเสด็จที่อาเล็กแซนเดรียแลซุลฟีการ์เบย เปนที่อย่างพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรลงมาประจำตลอดเขตรแดนอิยิปต์ ว่าเคดิฟอยากจะมารับเอง แต่ถึงกำหนดลงไปเปิดโชอะไรในการบุญที่อาเล็กแซนเดรีย ขอให้บอกนัดหมายว่าจะตามไปพบกันแห่งใดแห่งหนึ่งที่ยุโรปในเดีอนมิถุนายน เวลานี้รถไฟพิเศษจัดมาคอยอยู่พร้อมแล้ว ขอเชิญให้พ่อขึ้นบกไปนอนปอตเสดทีเดียว จะถึงในก่อนสามยาม พ่อว่าอยากจะไปทางเรือจะได้ดูคลอง แล้วนำฮาลิมปาชา พระยาสมุทบุรานุรักษ์ ชัลชเบย์ ผู้บังคับการโปลิศรักษาคลอง แลมองสิเออเดอตรูริส เปนผู้บังคับการโปลิศเฝ้า เจ้าคนนี้พูดอังกฤษได้ นอกนั้นพูดฝรั่งเศส ท่านสมุหราชองครักษ์ตั้งต้นสปีชไปในภาษาอังกฤษได้นิดหนึ่งลานึกไม่ทันต้องมีล่าม แต่ถ้าพูดธรรมดาพอจะโขลกกันไปได้ แล้วนอนอยู่ในเรือนี้ทั้งสองคน เรือเข้าคลองไม่ได้จนสว่าง จะคอยดูเข้าคลองจึงเลยนั่งอยู่จนสว่างจึงได้นอน นอนไม่ใคร่หลับ เห็นจะเปนด้วยตะกลามกันแซนด์วิชถึง ๓ ชิ้น แลมีลูกสตรอเบอรีลงมาจากบนบกกำลังสด แลใหญ่มากอร่อยเสียจริงๆ กันเข้าไปเต็มจานเพราะอดผลไม้มาเหลือกำลัง พ่อช่างคิดถึงลูกเสียเหลือล้น เพราะกินอะไรอร่อยเคยกินด้วยกันเสมอ ลูกมันโตกว่าที่ยาวาสองเท่าแลไม่มีกลิ่นแตงหนูเลย ที่มีกลิ่นเห็นจะเปนด้วยสุกเกินไปฤๅยังไม่สุก นี่มันกำลังพอดี แต่เพราะมันมีเปรี้ยวในนั้นมากจึงเสาะท้อง ต้องกินนํ้าแร่ซ้ำเสียทีเดียว รู้สึกตัวเมื่อราวโมงหนึ่งเรือเข้าคลองแล้ว แต่ง่วงไม่ได้ลุกขึ้นดู กินน้ำแร่แล้วจึงหลับสมิท ไม่มีของจะฝากเพราะถึงกลางคืน
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๖
คืนที่ ๒๖
วันอาทิตย์ที่ ๒๑ เมษายน
หญิงน้อย
พ่อไม่ได้ทำทวนต้นเปนหนังสือฉบับใหม่ เพราะจะให้จบวันกันที วันนี้กินเข้าเอาพวกอิยิปต์ไปกินด้วย คลองตอนนี้พ้นอิสไมเลียที่เปนกึ่งทางมาแล้ว ประเดี๋ยวเดียวก็ถึงตอนลงเขื่อนสำเร็จ แต่ได้ความว่าตอนกลางเขื่อนยังไม่สำเร็จ เหมือนกัน ที่จริงมันอัศจรรย์มาก คือในระหว่างเอเซียกับอาฟริกา แต่ก่อนนั้นเปนทเลแคบๆ เช่นทเลแดง ทีหลังตื้นขึ้น จะเปนด้วยเขาไฟฤๅทรายบนฝั่งมีพยุพัดเปนลมบ้าหมูโปรยลงไปนานเข้าก็ตื้นขึ้นได้ ที่ซึ่งทเลลึกแลกว้างทรายถมไม่ เต็มได้ก็เปนทเลเล็กบ้างใหญ่บ้างน้ำไหลไปไหนไม่ได้ ที่ทรายโรยมากก็ดอนสูง ที่น้อยก็เปนทรายพอนํ้าแฉะๆ แต่น้ำยังเค็มอยู่ จึงเปนเกลีอในที่ที่น้ำท่วมเท่านาเกลือ แต่ไม่ต้องทำอะไร เกรอะขึ้นเองคอยแต่โกย ง่ายกว่านาเกลือของเรา ในที่ที่น้ำลึกลงไปกว่านาเกลือมีปลาชุมมาก เหตุด้วยเวลาน้ำทเลขึ้นท่วมเข้ามาโดยเร็วปลาก็ไหลเข้ามาตามนํ้า ครั้นเวลานํ้าลดค่อยๆ ลดออกไป ปลาไม่ทันรู้ตัวที่จะออกน้ำงวดก็เลยติดอยู่ในห้วงนั้น จึงมีนกต่างๆ นาๆ ตั้งแต่นกกระทุงลงไปจนนกเล็กๆ เต็มไปทั้งนั้น นกกระทุงแลขาวสุดตาจนเหลือเชื่อว่าเปนนก แต่เข้ายิงไม่ได้ด้วยเปนที่ทรายไปทั้งนั้น เขาจึงใช้ตลบด้วยอวนอย่างหนึ่ง ฤๅเอากิ่งไม้บังเข้าไปยิงอย่างหนึ่ง คลองที่ขุดมานั้น เขาขุดหันหาที่ซึ่งมีห้วงน้ำขังอยู่คือที่ทรายลึกหน่อย ให้เบาแรงเปนที่ตั้ง แต่ห้วงอื่นๆ เปนห้วงเล็กกว่าลำคลองที่ขุด จึงไม่ใคร่ปรากฎเช่นห้วงน้ำบิตเตอเล็กแลบิตเตอใหญ่ ซึ่งแลเห็นเปนทเลเหมือนทเลสาบน่าเมืองสงขลาแลพัทลุง การขุดนั้นยาก เพราะเปนทรายรวดลงไปลึกจึงถึงกะส้าหอย เหมือนอย่างเราขุดคลองเล่นในหาดทราย เปิดน้ำเข้าไปทรายก็พลอยลงไปเต็มตื้น เขาลงเขื่อนสองข้าง แต่ยังต้องโกยในกลางอยู่เสมอ เขื่อนนั้นก็ยังไม่ตลอด ชุดคลองนื้ดูลำบากกว่าคลองกีลในเยอรมนีมาก ด้วยที่นั่นเปนดินแขงตัดตรงลิ่ว แลทำภายหลังคลองนี้ เปนการที่คิดสำเร็จแล้วไม่ต้องทดลอง ข้อสำคัญอิกอย่างหนึ่งนั้น ตามลำคลองนี้ไม่มีน้ำจะกินตั้งแต่เริ่มแรกมา ขุดบ่อก็ไม่ได้น้ำ จึงขุดคลองชักสายนํ้าจืดมาแต่แม่น้ำไนล์ เคียงกันมากับคลองใหญ่แลทางรถไฟจนถึงปอตเสด แล้วปิดให้ตันไม่ทลุ อย่างเดียวกันกับคลองราชดำริห์ที่ประทุมวัน มีนํ้าจืดใช้ได้ตลอดปี ตามริมคลองนั้นปลูกต้นสน ขันที่มันไม่โตเท่าไร เมื่อคราวพ่อมาสิบปีแล้วนั้น ต้นสนก็สูงอยู่ในแปดศอกสิบศอก ก็เห็นจะปลูกมาแต่แรกเปิดคลอง คือในแผ่นดินพระจุลจอมเกล้านี้เอง ครั้นมาคราวนี้เห็นยังเล็กกว่าต้นสนที่สวนดุสิตก็มี เท่ากันนั้นมีน้อย เซียๆ เสียโดยมาก บางตอนกลับจะว่าเล็กลง เห็นจะเปนด้วยรากเดินไม่ได้ ไม่มีน้ำจะกิน จึงไม่แตกกิ่งออกไปได้ สพานข้ามคลองที่กีลมีสพานเหล็กเรือกำปั่นลอดได้ แต่ที่นี่ไม่มีเลย จะเปนด้วยไม่ต้องการ แลถ้าจะทำขึ้นก็ทีจะต้องลงทุนมากกว่าคลองกีล ผู้ที่จะข้ามไปมานั้นชั่วแต่พ่อค้าอูฐที่ไปมาค้าขายในแผ่นดินอาหรับฟากข้างตวันออก มีพวกอาหรับชาวป่าเรียกว่าเบดวนมาปลูกเตนต์อยู่ในกลางๆ ทราย เห็นเรี่ยรายมาตามทาง พวกนี้ไม่มีบ้าน แลมักจะเปนผู้ร้ายปล้นตีชิงเที่ยวย้ายไปย้ายมา เวลาที่จะย้ายไปไหนก็ถอนเตนต์ยกครอบครัวพาม้าฬาอูฐแกะไปตั้งอยู่ที่อื่นต่อไป การที่จะขุดคลองนี้เริ่มแต่แผ่นดินทูลหม่อมปู่ มีฝรั่งเศสผู้หนึ่งชื่อมองสิเออเดอเลสเสปเปนผู้คิดว่าจะขุด แต่เปนข้อใหญ่ใจความที่ต้องปฤกษากันมาก อังกฤษเปนตัวขัดขวางอย่างเอก เหตุด้วยหวงประเทศอินเดียกลัวเรือรบต่างชาติ์จะไปถึงง่าย ที่มีรถไฟเดินผ่านระหว่างกิ่วทเลอยู่เท่านั้น ไม่น่ากลัวอันใดเหมือนเรือจะผ่านไปพร้อมด้วยสาตราอาวุธ เพราะมันย่นทางลงถึง ๑๕ วัน แต่ฝรั่งเศสครั้งนะโปเลียนที่ ๓ อุดหนุน มีทุนรอนของคนฝรั่งเศสมาก เงินพอแล้วแต่ไม่มีคนที่จะรับจ้าง จึงต้องมาชวนเสดปาชาเจ้าเมืองอิยิปต์ให้เข้าหุ้นส่วน ให้ฟรีแชร์แลมีข้อสัญญาให้ช่วยเกณฑ์จ้างพวกพลเมืองอิยิปต์ ที่เรียกว่าเฟละฮีนเดือนละ ๒๐๐๐๐ คน เปนการเดือดร้อนผู้คนระส่ำระสายมากนัก ครั้นเมื่อเสดปาชาตาย อิสไมลปาชาได้เปนเจ้าเมืองอิยิปต์ จึงไม่ยอมเกณฑ์คนไปขุดคลอง เกิดเปนความกับบริสัทถึงต้องปรับปรุงกันเอะอะมาก บริสัทได้เงินค่าปรับนั้นไปสร้างเครื่องจักร มาขุดคลองต่อมาจนสำเร็จ แต่อิสไมลปาชาแกเปนคนหรูเหลือประมาณ ถึงเชิญเอมเปรสยูยินีเมียนะโปเลียนมาเปิดคลอง สร้างวังขึ้นรับใหม่ทั้งวังที่เมืองอิสไมเลีย ถวายของเครื่องพระสำอางประดับเพ็ชร์แลทับทิมทั้งสำรับ แลแขกอื่นๆ ก็มาก สิ้นเงินเท่าใดจำไม่ได้แน่ กว่าสิบแปดล้านแฟรงก์แต่ชั่วเปิดคลอง แกก็เลยล่มจมเพราะเรื่องหรู ถึงต้องถูกถอด แลเมืองก็เปนหนี้เขายับเยิน จนเจ้าหนี้ยึดอยู่จนทุกวันนี้ แต่ความมั่งมีมันไปอยู่ที่ฝรั่ง เมื่อแรกลงทุนเข้าแชร์กันแชร์ละห้าร้อยแฟรงก์ เพราะมันได้กำไรดอกเบี้ยเหลือล้น จนเดี๋ยวนี้ขายแชร์ละ ๔๕๐๐ แฟรงก์ก็ยังมีผู้ซื้อ เมื่อคิดดูผู้ซึ่งยังถือแชร์ละ ๕๐๐ แฟรงก์อยู่แต่ก่อนไม่ได้ซื้อขึ้นราคาจะรวยสักเพียงใด ในการที่ซื้อ ๔๕๐๐ นี้ก็ต้องคเนว่าดอกเบี้ยคงไม่ต่ำร้อยละ ๕ ถ้าต้นทุนแต่เพียง ๕๐๐ แฟรงก์ จะมิได้มากเหลือเกินเต็มทีฤๅ นี่เปนส่วนประโยชน์ที่ฝรั่งเศสได้จากคลองนี้
แต่ยังมีเก่งขึ้นไปกว่านั้นอิก คืออังกฤษอันเปนผู้ไม่เข้าตาชอบเรื่องขุดคลองนี้มาแต่ต้นเดิมดังที่กล่าวแล้ว กลับได้ใช้คลองนี้มากยิ่งกว่าใครๆ หมด ใช่แต่เท่านั้น เมื่ออิสไมลซวนลงจวนจะต้องเลหลังนั้น แอบเข้ามาขอปันแชร์ของอิสไมล เปนต้นทุนถึงสี่ล้านปอนด์ แล้วซื้อได้แชร์ละ ๕๐๐ แฟรงก์ด้วย เพราะอิสไมลแกได้เปล่าก็มี ลงทุนไปบ้างก็มี ขายแชร์ละ ๕๐๐ แฟรงก์เท่าเดิมก็ไม่ขาดทุน ในเวลานั้นราคาแชร์ที่ขายกันอยู่ในตลาดสองพันแฟรงก์ไม่ใช่เวลาที่กัมปนีตกต่ำ ซึ่งเคยขายได้แต่เพียงแชร์ละ ๒๑๐ แฟรงก์ก็มีนั้น ใช่แต่เท่านั้น ซ้ำเข้ามาช่วยอิยิปต์ในการปราบปรามจลาจลยึดเอาเมืองอิยิปต์ไว้เปนผู้ทำนุบำรุงแต่คนเดียว กันฝรั่งเศสซึ่งกำลังกระปลกกระเปลี้ยในเวลานั้นออกเสียได้ ความคิดเขาเดินเปนอันเหนึ่งอันเดียวแน่แน่วกริบๆ เข้าไปไม่ได้มีถอยหลังเลยตลอดเวลาห้าสิบปี การที่เปนได้ดังนี้ เพราะอังกฤษมีหลักฐานการปกครองมั่นคง เรียบมาเสียห้าร้อยปีจริงๆ แล้วด้วย เมืองอื่นจึงไม่ใคร่จะว่องไวเหมือน หน่อยๆ ก็ไปทลายถอยหลังเสีย แล้วจึงตั้นต้นใหม่
บ่นด้วยเรื่องคลองมาตลอดแล้ว ทีนี้จะว่าด้วยถึงปอตเสด เรามาถึงบ่าย ๕ โมง แต่ที่นี่กลางวันมันมากขึ้นมาทุกที หนาวก็มากขึ้นทุกที ปรอดในแคบิน ๗๑ กลางแจ้ง ๖๘ เรือค่อยๆ เลื่อนเข้ามา พ่ออยู่บนสพานเห็นแปลกแต่ตอนข้างขวามือ การขุดอ่าวจอดเรือเห็นจะมีมากขึ้นสักหน่อย การที่รู้ว่าขุดไม่ขุดนั้นใช่จะเห็นเปนน้ำเปนดินอะไร ที่ตรงไหนเปนน้ำแลเห็นเปนน้ำไม่มีทรายปริ่มๆ แปลว่าตรงนั้นขุด ถ้าไม่สังเกตก็คล้ายกันทั้งบกฤๅน้ำ แต่ข้างซ้ายมือนั้นเปนที่มีตึกรามเปนตัวเมืองมีขุดเข้าไปเปนอ่าวๆ สำหรับจอดเรือ มีเรือรบไอรอนแคลดอิตาลีลำหนึ่ง อังกฤษลำหนึ่ง มีทหารยืนคำนับทั้งสองลำ ด้วยในคลองเขาห้ามไม่ให้สลุด แต่เมืองสลุดข้างริมทเลได้ยินเสียงเบาๆ จอดที่ตรงน่าตึกของบริสัทคลองซึ่งมีโดมหลังคากระเบื้องเคลือบสีเขียว หมอลงมาตรวจก่อน แต่พ่อไม่ทึ่งหมอด้วยเห็นเสียแต่กลางคืนแล้ว มาทำอะไรบ้างก็ไม่ทราบ เจ้าบ้านผ่านเมืองรถรัดอะไรลงมาคอยอยู่พร้อมที่ท่า แต่เห็นจะรอหมอตรวจ เพ็ญกับพระเสนีพิทักษ์หลุดลงมาก่อน เพ็ญอ้วยขึ้นมาก ไม่เคยเห็นอ้วนเท่านี้ ตัวบอกหาย แต่หมอเขาว่าอิกสองปีจึงจะสนิท ต่อนั้นจึงคอเวอเนอเยเนอราล ชื่ออิปรฮิมฮะลิมปาชา กับผู้บังคับการโปลิศในลำคลอง ชื่อชัลชเบย์ กับมองสิเออเดอตูริสผู้บังคับการโปลิศลงมารับรับสั่งเกดิฟมาให้ต้อนรับแลเชิญเสด็จขึ้นบก ตากงสุลเยอรมันได้เคยพบแต่คราวก่อน เข้ามาเปนเจ้าเข้าเจ้าของ ค่าที่มาเรือเยอรมัน
พ่อขึ้นบกในเรือของรัฐบาลกับพวกข้าราชการเตอรกทั้งปวง ขึ้นรถแรกกับสมุหราราชองครักษ์ บริพัตร์ขึ้นกับผู้ว่าราชการเมือง รวบรวมใจความในข้อที่เห็นเมืองปอตเสดเปนอย่างไรนั้น ตอนข้างเก่าคือข้างใต้เหมือนอย่างเดิมไม่ได้แปลกอะไร แต่หาดงอกออกไป ข้างเหนือริมทเลทำถนนออกไปแล้ว มีตึกรายๆ มีที่ว่างยังเปนน้ำเฉาะแฉะอยู่ก็มี เห็นจะเท่ากันกับเมืองเก่า จวนผู้ว่าราชการแลศาลเมืองยกออกไปทำริมทเล สร้างขึ้นใหม่พึ่งจะแล้วในปีนี้เอง ไม่ใช่แต่ไม่เคยไปคราวก่อน ที่เหล่านั้นคราวก่อนยังเปนทเลอยู่ เรือนตะเกียงที่เคยอยู่ปากคลองนั้นเดี๋ยวนี้หลุดลึกเข้ามาแล้ว แต่ความจริงตอนใหม่นั้นยังโรเรไม่แน่นหนาเหมือนตอนเก่า ถ้าจะนึกหน้าเมืองปอตเสด จะเทียบกับเมืองใดในข้างตวันออกไม่ได้ มันเปนเมืองฝรั่ง ฝรั่งก็ไม่ใช่ชาติอื่น ฝรั่งเศส ยังไม่โตมากจริง แต่สิบปีออกไปเกือบครึ่งหนึ่ง มีท่าทางที่จะโตเร็วมาก แต่ต้นไม้แลเต็มที ที่ปลูกตามถนนโตแล้วก็แห้งร่องแร่ง ที่ปลูกใหม่ก็ไม่เห็นน่าว่าจะรอด แต่เปนความทเยอทยานของพวกนี้ ดูเหมือนไม่มีอะไรที่จะสำคัญยิ่งกว่าจะหาดอกไม้มาแต่งมาประดับในเวลารับแขก ไปบ้านเคาวเนอ ในห้องเลี้ยงน้ำชาเปนเฉลียงเรือน ไม่จำเปนที่จะต้องแต่งดอกไม้เลย ควรฤๅแต่งดอกกุหลาบเสียออกหรู โต๊ะกินเข้าที่โฮเตลถึงแก่แต่งปกคลุมไปด้วยดอกไม้ ดอกกุหลาบของเขาดีกว่าบ้านเราเปนอันมาก เพราะเขามีสีต่างๆ ดอกใหญ่ๆ ไม่เหมือนกับเรา ลงอยู่เพียงชมภูซ้อน วันดีคืนดีจึงจะได้เห็นกุหลาบเหลือง แต่ลองถามดูเถิดมาจากไกโรทั้งนั้น ไกโรเองลองถามดูเถิดมาจากยุโรปทั้งนั้น เมืองที่มีต้นไม้ดอกไม้น้อยเขารักต้นไม้ดอกไม้ เมืองที่มีเฝืออย่างเช่นเราไม่มีใครแลดู หัดเคยมือมาเสียแต่เด็กๆ เดินก็เอามือระต้นไม้รูดใบเล่น
เรือนเจ้าเมืองนี้ทำชอบกล มันยาวๆ แคบๆ เห็นจะคอดกลาง พอเข้าประตูข้างน่าจะขึ้นกระไดก็แลเห็นประตูข้างหลัง แต่เปนตู้กระจกโก้เต็มที แกเลี้ยงน้ำชาทีจะเห็นท่าเราจะชอบใช้อย่างอังกฤษ พ่อไม่กิน เรียกกาแฟอิยิปต์ออกจะประดักประเดิด ดูเหมือนพระยาวิสุทธสริยศักดิ์เสียกระไรเลย เปนแต่อ้วนกว่าโตกว่า จะบอกว่าคนอื่นไม่ได้เปนอันขาด พ่อขอเสียอย่าให้มีการรับรองอย่างอื่นต่อไปอิก แต่ยอมให้แกช่วยเลือก ว่าจะพักที่โฮเตลไหนดี ตกลงเปนเลือกอีสเตอนเอกสเชนช์ซึ่งเปนโฮเตลทำใหม่ พากันไปทั้งหมดออกแห่ๆ ตามถนนมีโปลิศราย แลมีโปลิศม้านำรถรับกันเปนทอดๆ แลประจำอยู่น่าโฮเตลเปนนิจ เขามีที่นั่งเล่นอยู่ชั้นล่าฝากระจบรอบ ตามเฉลียงริมถนนมีคนมานั่งเล่นในเวลาเย็นจนค่ำแน่นไปทุกๆ แห่ง เหมือนในเมืองฝรั่งเศสเวลาน่าร้อน แต่ไม่เห็นกินเข้า เวลาเราไปนั่งอยู่ที่ชั้นล่างดูกันกะไรเลย แต่กับเข้าไม่อร่อย สู้ในเรือเราไม่ได้ กินเข้าออกไปกินเฉลียง ท่าทางมันไม่น่าสบาย กี่ชั้นกี่ชั้นขึ้นไปก็เปนห้องนอน มีห้องบิลเลียดชั้นหนึ่ง ทางเดินอยู่ในกลางเรือนมีห้องข้างซ้ายข้างขวา ดูเหมือนในทางเดินจะมืด เครื่องตกแต่งก็เลว แต่ใช้ลิฟต์ไม่ว่าอะไรจิปาถะ ดูเหมือนชั้นล่างไม่ใช้อะไรนอกจากนั่งเล่น ลิฟต์นั้นกว้างพอจุ ๖ คน ใช้แรงน้ำอย่างเรียกว่าไฮดรอลิกต้องมีคนประจำอยู่นั้นคนหนึ่ง มีสายลวดขึงยื่นลงมาตลอด ๖ ชั้น เวลาจะขึ้นอ้ายตาเจ้าพนักงานต้องสาวลวดนั้นขึ้นไป ขึ้นด้วยแรงคนเปนแต่มีเครื่องถ่วงให้เบาแรง เวลาจะหยุดต้องเอามือไปค่อยๆ รอสายลวด แล้วจึงจับให้หยุด อ้ายตาเจ้าพนักงานนันเห็นจะถึงมือแดงทีเดียว ประเดี๋ยวชั้นนั้นกริ่งประเดี๋ยวชั้นนี้กร่าง ไม่มีหยุด ไกลร้อยโยชน์แสนโยชน์ไม่ขอเปนตาเจ้าพนักงานลิฟต์
ก่อนเวลากินเข้า ได้ไปเที่ยวห้างริมๆ นั้นเอง การมันใหญ่มาก เหมือนพระยายืนชิงช้าเมื่อจะออกเดินจากชมรมนี้ไปชมรมโน้น มีโปลิศม้าไปกันคนเสียก่อน แล้วราชองครัก์แลเจ้าเมืองกรมการเดินสองข้างเหมือนพราหมณ์ พวกคนก็ดูแน่งเหมือนดูพระยายืนชิงช้า แต่ของไม่มีอะไรนอกจากของฝรั่ง ถามเจ้าของเมืองเองแกก็ว่ามีดีแต่ห้างยี่ปุ่น แต่คนขายไม่ใช่ยี่ปุ่น เปนยิ้วรับมาอิกต่อหนึง ของทำดีจริงๆ น่าพิศวง ดีกว่าที่เคยเห็นๆ เปนอันมาก มันเข้าใจที่จะแปลงรูปแลเก็งความชอบใจของฝรั่ง ประกอบทั้งความฉลาดในการวาดเขียน ถ้าว่าราคาเท่าๆ กันแล้ว จะหาของฝรั่งดีได้เหมือนไม่มีเลย ตกลงเปนหาของในเมืองไม่ได้จริงๆ สักร้านเดียว นอกจากหม้อที่ส่งมา ผ้าคลุมหัวแขกนั้น ถึงทำเมืองฝรั่งก็จริง แต่ลวดลายแลหน้าตามันก็เปนแขก จึงสมมตเอาว่าเปนของแขกทีหนึ่ง พ่อเข้าใจว่าไม่แพง แลคิดเห็นว่าถ้าใช้เปนผ้าห่มเห็นจะงาม หนักมากอยู่สักหน่อยหนึ่ง แต่มันแวววาวดี เล้ศฝรั่งทำไมห่มได้ เล้ศแขกจะห่มเปนไรไป ไปเที่ยวอยู่ไม่ถึงครึ่งชั่วโมงกลับมาโฮเตล พูดกันต่อไปใหม่ คราวนี้ไปไล่เลียงถึงเจ้าเขมร พวกข้างแขกไม่ได้เกี่ยวข้องอันใดเลย กรมการอังกฤษซึ่งเปนผู้ให้การนั้นว่าตัวได้เห็น แต่จำหน่ายเรื่องไม่ตก ซัดให้ถามนายคลองเปนฝรั่งเศส คนนั้นเปนผู้จัดการรับรองตลอด มาถึงขึ้นบกต้องเช่ารถหมดทั้งเมืองเพราะรถมีน้อย ว่าขึ้นบกเวลานั้นเจ้านายผู้หญิง ๖ องค์เจ้าจอม ๓๐ ขี่รถรอบเมืองแล้วแวะที่ร้านซื้อของแจก แล้วกลับไปลงเรือ ว่าเมื่อเวลามา รับสั่งกับกับตันว่าไม่เห็นแผ่นดินแผ่นทรายเลย จะแล่นให้เห็นฝั่งเห็นฝาสักหน่อยหนึ่งไม่ได้ฤๅ กับตันว่าเปนพ้นวิไสยที่จะทำได้ อิกสามวันจึงจะเห็นฝั่ง ไม่รับสั่งภาษาอะไรได้เลย อึดทีเดียว ครั้นจะซักไซ้แกเข้าไปหนักก็ออกเกรงใจแกจึงงดเรื่องแต่งตัวไว้เสียที
กลับลงมาเวลา ๔ ทุ่มเศษ หนาวเจี๊ยบทีเดียว เขาขนถ่านแลล้างเรือสำเร็จแล้ว มีการล่ำลากันตามเคย ได้ออกเรือเวลา ๕ ทุ่มเศษ ได้นอนเข้าโปงแบลงเกตตั้งแต่วานนี้มา น่าต่างประตูต้องปิดหมด ปรอดในห้องรักษาไว้ได้เพียง ๗๐ เปนอย่างสูง บนดาดฟ้าถึง ๖๔
ได้รู้ข่าวกรมมหิศรตายที่เมืองสุเอส แต่ที่จริงก็ตายวันพ่อถึงเอเดนจริงตามที่คาดไว้นั้นเอง แต่หากเราเดินทางอยู่ เพ็ญเขารู้เสียแต่วันที่ ๑๗ แลบ่นว่า ถ้าออกไปด้วยกันก็จะไม่ตาย
คืนที่ ๒๗
วันจันทร์ที่ ๒๒ เมษายน
ที่เขียนเรื่องเมื่อคืนนี้ยังลืมเสียอีก ต่อไปกินเข้าจึงนึกได้ เพราะกับตันแกบอกว่าเมื่อคืนนี้เห็นเรือยอชออกจากท่า แกจะลงไปรับ คนวิ่งมาบอกว่าเจ้าแผ่นดินยังไม่เสด็จกลับ มีแต่พวกเตอรกทั้งนั้น แกสงไสยดื้อลงไปจึงรู้ว่าพ่อมา ที่เปนเช่นนี้เพราะพ่อพูดถึงหมวกแดง แล้วบ่นว่าลืมเอาหมวกที่เคดิฟให้คราวก่อนมาด้วย ใส่สบายดี ให้เรียกเขามาขายพ่อจะซื้อ ท่านเจ้าเมืองจัดการ พอกินเข้าแล้วลงมาก็ได้เลือกหมวก พ่อบอกให้เจ้านายขุนนางเลือกเอาคนละใบ แล้วสั่งให้บริพัตรใช้เงิน ตาเจ้าเมืองมาบอกว่าไม่ต้องใช้เดี๋ยวนี้ก็ได้ ข้างบริพัตรกลัวจะใช้ไม่ทัน เร่งให้มันส่งบิลเจ้าของรับว่าจะไปเขียน คอยอยู่ประเดี๋ยวมาบอกว่ายังเขียนไม่ได้ แล้วจึงจะเขียนส่งไปที่เรือ บ่นกันเสียพอแรงว่ามันช้าไม่ได้เรื่อง แต่หมวกนั้นเขาพากันใส่ลงมาทุกคน พวกคนดูก็ทึ่งกันตามเคย ครั้นมาถึงเรือทูลล่ำทูลลากันแล้ว บริพัตรไปวานท่านเจ้าเมืองใช้เงิน ให้เงินไว้เหลือเท่าใดจึงให้ส่งคืน แกจึงบอกว่าเคดิฟสั่งว่า ถ้าจะต้องประสงค์อะไรให้จัดถวายอย่าให้คิดราคา จะออดแอดว่าเปนของเล็กน้อย ขอใช้เงินเท่าไรแกก็ไม่ยอมรับ แล้วก็ตีกินไปทีเดียว ไม่ได้ขอบอกขอบใจอะไร เพราะพึ่งรู้เมื่อเขาไปแล้ว ถ้านึกระแวงเช่นนี้ก็จะเอามาแต่คนเดียว
กับตันแกว่าเห็นเสียเมื่อวานนี้แล้ว ว่าความคิดที่พ่อจะไปไหนเงียบๆ นั้น น่าจะไม่สำเร็จ ทั้งที่จะไม่ให้ใครรู้จักก็ไม่ได้ ด้วยคนเห็นรูปรู้จักเสียหมดแล้ว แต่ตัวแกเองยังเคยเห็นรูปพ่อมาเสียนมนาน เห็นตัวก็รู้จักทันที วันนี้ให้ซองเงินลงยากับตันใบหนึ่ง พ่อชอบแกมากขึ้นทุกที จนขากลับก็อยากให้แกมาอิก ตัวเองก็สมัคจะมา วันนี้คงหนาวเหมือนกัน แต่เห็นจะมากขึ้นสักหน่อย ในห้องปรอด ๖๘ เปิดประตู ปิดประตู ๗๐ พ่อได้เขียนโปสต์กาดโฮเตลไปให้หญิงน้อยดูใบหนึ่ง ออกจะค่อยสนุกขึ้นกว่าที่มาๆ แล้ว เพราะมันแก้วซ้ำนักเหม็นเบื่อ วันนี้ตอนดึกค่อยคลายหนาวลง เห็นจะบังเกาะครีต เข้าโปงซ้อนแบลงเกตแลผ้า รู้สึกหนักอยู่สักนิด
คืนที่ ๒๘
วันอังคารที่ ๒๓ เมษายน
ตอนเช้ากำลังนอนเรือโยนแลหนาวมากขึ้น ผ้าห่มเบาเท่ากับห่มผ้าส่าน ก็เข้าใจได้วาออกช่องเกาะครีต รศชาติตามเคยเช่นครั้งก่อน ปรอดเวลาเที่ยงในห้องนอน ๖๘ บนดาดฟ้า ๕๘
กินเข้าวันนี้มีคนน้อย เหลือบริพัตร (ไม่ตลอด) ดุ๊ก พระรัตนโกษา หม่อมนเรนทร์ นายมุ่ย กับพระยาบุรุษ นอกนั้นเมาคลื่นเปนพ่อสวิงพ่อสวายพ่อระทวยพ่อชอ้อนนอนหมด จนตาสอิ้ง (อ้น)ก็พลอยนอนทั้งเคยๆ เช่นนั้น กินเข้าแล้วต้องกลับเข้ามาอุดห้อง เพราะเครื่องแต่งตัวที่ทำมาจากบางบอกมาปรากฎว่าไม่ได้กับตัวโดยมาก หาเครื่องแต่งกันหนาวได้ ไม่พอที่จะขึ้นดาดฟ้าได้
มาแปลออกว่าถ้วยยี่ปุ่นบางมันเลิกเสียด้วยอะไร มันใช้ไม่ได้ในเมืองหนาวจริงๆ ถ้วยต้วนญี่อักษรพระนามเวลานี้ ใส่น้ำร้อนทิ้งไว้ ๕ มินิตเย็น กินไม่ทันหมดถ้วย ในเรือนี้เขาใช้ถ้วยหนาเหมือนโกร่งบดยา ดุ๊กหัวเราะเยาะแลร้องว่ากินไม่ได้แต่แรก เห็นว่าฝรั่งมันโง่ พ่อกับกรมสมมตเปนคนชอบถ้วยเช่นนั้น ถึงไม่กินถ้วยของเรา เพราะน้ำมันร้อนอยู่ได้นาน มาพักนี้ปรากฎชัด ถ้วยบางพอรินก็ต้องซดให้หมด ถ้าตั้งทิ้งประเดี๋ยวก็เย็น ได้ปรารภถึงอยากกินน้ำร้อนด้วยถ้วยหนาในบางกอก เออออกันกับกรมสมมตมาในเรือ นั่งอยู่ในห้องก็ต้องใส่หมวก น่ากลัวหัวล้าน เพราะมันไม่มิดชิดเหมือนห้องเรือนบนบก บริพัตรเมาเพราะไม่สบายเปนหวัดมาแต่คืนนี้ ขึ้นบกไม่ได้เอาโอเวอโก๊ดไป เจ้าชายอุรุพงษ์นั้นอ้วนขึ้นจนแก้มพอง แต่น่ากลัวเรื่องดื้อไม่ยอมหนาว ต้องป่าวร้องกันในพวกที่เคย ถ้าเห็นนอนเปิดประตูนอนไม่คลุมผ้าต้องจับคลุมแลปิดประตูเสีย ทั้งนี้เพราะมีพ่อจริตต่างๆ ในชาวเราที่หนาวไม่เปน จนปรอด ๗๐ ยังเก๋นุ่งกางเกงแพรถอดถุงตีนเดินกันเรื่อย ไม่ใช่ไม่รู้ รู้แล้วแกล้งไม่รู้ เก๋ร่มต่างๆ อย่างกระลาสีเรือมหาจักรี คราวก่อนถึงต้องมียามตรวจ คงจะพบพวกที่อวดดีออกนอนกลางแจ้งไม่ห่มผ้าเสมอ ความจริงมันหลับได้จริงๆ ด้วยความขี้เซานั้นเหลือล้น ทนได้ทั้งร้อนทั้งหนาว ต่อเขียวทั้งตัวจึงตื่น ตอนหลังนี้ต้องให้เปิดสติมมาในห้องจึงค่อยอุ่นขึ้น คลื่นก็ดูจะค่อยน้อยลง แต่ยังรู้สึกเมื่อยอยู่มาก นายมุ่ยดีนักไม่เมาทำงานได้ พ่อให้เขียนห้องเคบินที่พ่ออยู่ยังไม่แล้ว วันนี้ก็เขียนได้ ได้เขียนวันละน้อยเพราะมีงานอื่นทำ ถ้าแล้วจะส่งล่วงน่าเข้าไปให้ดู จะได้นึกออกว่าพ่ออยู่อย่างไร
บ่าย ๔ โมงล่วงแล้วนี้มีแดด ทั้งอบห้องปรอดลดลงเปน ๖๘ ในห้อง รู้สึกบันเทาหนาวลงมาก ถ้าเปนบ้านเราเท่านี้จะบ่นกันอู้ไป ยังลืมบอกที่กินเข้าวันนี้ ต้องวางตารางไม้กันเลื่อนแลห่วงสำหรับขวดแลถ้วย เปนอย่างที่เรียกติดขื่อคาเต็มที่ ถ้าผู้หญิงมาเห็นจะไม่สนุกเลย กินเข้าแล้วลองเสื้อ เดชะบุญฟรอกโก็ตใช้ได้ แต่มอนิงโก๊ตกั๊กก็คับเหมือนกัน แต่เห็นจะพอแก้ไข แต่เสื้อเดินทางเปนอันเหลวหมด วันนี้เปิดท่อสติมไว้ไม่ได้ปิด ตอนดึกจะออกปวดหัว หยุดเปนนนานแล้วยังไม่หายร้อน ปรอดถึง ๗๘ นอนไม่สบาย
คืนที่ ๒๙
วันพุฒที่ ๒๔ เมษายน
วันนี้หนาวกำลังสบายดี ในห้องแคบินปรอด ๖๕ กลางแจ้ง ๖๐ กินเข้าขาดคนอิก คือกรมสมมต เพ็ญ เจ้าพระยาสุรวงษ์ ทองต่อ พ่อสอิ้ง ทับทรวงหมด เหลือแต่พระยาบุรุษกับนายสีทหารเรือ นายมุ่ยเก่งทำงานได้ คลื่นมันโง่ไม่จ้ำเสียให้ตลอด ๒๔ ชั่วโมง ถ้าเช่นนั้นรุ่งขึ้นก็หายหมด นี่เปนแต่ ๔ โมงเช้าไปจนบ่าย ๓ โมงหาย เปนเวลาสบาย กลางคืนกินเข้ากันเปนพยุบุแคม แต่เพ็ญขึ้นมาได้เร็วกว่าเพื่อน พระรัตนโกษากลับเจ็บฝีไปใหม่ นั่งพูดกันบนดาดฟ้าจนบ่ายลงไปจะตัดผมโกนหนวด พบกำลังพระยาบุรุษตัดอยู่เลยนั่งดูเสียก่อน ลูกเห็นจะอยากฟังเรื่องราวตัดผมบ้าง
ช่างตัดผมนี้ไม่ได้รับผลประโยชน์อันใดในเรือเลย นอกจากค่าจ้างคนมาตัดผม มีห้องอยู่ในแถวชั้นที่ ๑ สองน่าต่างรวมเปนห้องเดียวกัน มีตู้แลหิ้งต่างๆ กับทั้งที่ล้างหน้าอยู่ริมฝา มีเก้าอี้ยาว ใครจะไปคอยตัดผมก็นั่งที่นั่น ตัวช่างเองก็นอนที่นั่น กลางห้องมีเก้าอี้ใหญ่ พนักเอนๆ มีราวสำหรับพาดตีน นั่งหงายๆ เอาหัวลงพาดหลังเก้าอี้ ตีนพาดราวสำหรับเวลาโกนหนวด ผู้ที่จะตัดผมต้องปลดฅอเสื้อถอดเสื้อชั้นนอก แล้วสรวมเสื้อใบบัวผ้าขาวเปิดด้านหลังมีแขนสั้นๆ สอดกันผมเปื้อนผ้า เอาสำลีอุดตามช่องซอกฅอ กันผมร่วงเข้าไปในเสื้อ ตัดด้วยตะไกรขาเล็กสำหรับตัดผ้า มีหวีอันเล็กรองตัด ตะไกรนั้นซอยถี่มาก ไล่ตอนล่างเรียบแล้วจึงเอามือรีดผมตอนบน กริบปลายเอาเท่านั้น ไม่ได้ไล่ตะไกร แล้วเก็บผมต้นฅอด้วยตะไกรอย่างตัดผมม้า เมื่อเสร็จแล้วเอาแปรงอ่อนปัดผมที่เสื้อ ถอดเสื้อออกสลัดเสียทีหนึ่งแล้วคลุมใหม่ คราวนี้เอาสำลีสระหวีเสนียดขูดถี่ แล้วเอาแปรงอ่อนปัด คราวนี้เอาน้ำสระผมเขย่าลงแล้วขยี้จนทั่ว แล้วเอาผ้าเช็ดแห้งแล้วจึงใส่น้ำมันปนน้ำเช่นพ่อใส่ หวีหัวให้เสร็จทีเดียว ตัดผมนี้นั่งให้ประมาณ ๒๐ มินิตสำเร็จหมด ในการโกนหนวดนั้นต้องนั่งเอนหงยหน้าเอาส้าบู่ทาแล้วโกน ใช้มีดโกนถี่เหมือนกัน โกนหนวดสบายมากเหมือนเกาๆ แล้วเอาน้ำทาที่โกน เอาผ้าเช็ดหน้าเล็กๆ กระพือให้หมาดแล้วจึงเช็ด คราวนี้เอาน้ำมันปนน้ำแตะหนวดทั้ง ๒ ข้าง แล้วหวีด้วยหวีเล็กโง้ง เปนสำเร็จกันเท่านั้น
เดิมพ่อคิดจะไปโกนแต่หนวดสำหรับพรุ่งนี้ ครั้นดูๆ มันก็ว่องไวดี จะรอไปตัดต่อวันเสาร์ก็เปนวันขึ้นเยนัว เห็นจะไม่ได้ตัด จึงเลยอนุให้มันตัด แต่เอาหวีแลแปรงของเราไป เขาว่าคนหัวล้านมากเพราะมันใช้หวีแลแปรงอันเดียวกันหมด ตัวหัวล้านเลยเกาะติดกันได้ ถ้าที่เมืองเขาไปจองไว้ได้เฉภาะตัว แต่หวีเราโตไปมันตัดไม่ได้ มันมีใหม่ยังไม่ได้ใช้จึงเปนอันตกลง มันตัดสั้นมากพ่อก็ยอม เพราะออกจะชอบสั้นๆ อยู่แล้ว รู้สึกสบายดีกว่าผมยาวมาก แต่ออกจะแปลกกว่าเดิม ในเรือนี้มันตัดเหมือนกันหมด ก็ไม่ขันอะไร ถ้าบางกอกเห็นจะแปลก เปนผมมหาดไทยรองทรงที่พ่อเคยตัดแต่ก่อนนั้นเอง ค่าจ้างพ่อตัดนั้นเปนพิเศษ แต่อัตราเขาตัดผมม้าก ๑ โกนหนวด ๕๐ เฟนิก ล้างหัวเท่านั้น หวีหัวเท่านั้น เพราะคนหวีหัวไม่เปนมาก มันว่าคราวนี้ผลประโยชน์น้อย เพราะคนโดยสานน้อย เซกันด์คลาศก็ไม่มีมาโกนหนวด ที่ขาดมากนั้นเพราะไม่มีผู้หญิงๆ ฝรั่งต้องให้ช่างเกล้าผมเปนพื้น
กลับจากห้องตัดผมแล้วไปดูชั้นที่ ๓ อ้ายพวกอึงกาหลขึ้นที่ปอตเสดหมด เวลานี้มีมาไม่มากนัก ที่นั่งเล่นบนดาดฟ้าไม่มีเพดานอยู่ตอนหัวเรือไม่มีอะไรบัง นั่งเล่นไพ่กันอยู่กลางแจ้งน่ากลัวหนาวเต็มที ยายแก่คนหนึ่งเอาเก้าอี้นอนตั้งเข้าอันหนึ่ง บรรดาผ้ามีกี่มากน้อยเอามารองเอามาห่อคลุมตัวจนคับเก้าอี้เหมือนกับตุ๊กตา เอนอยู่ไม่ได้กระดิกเลย ลืมตาปริบๆ เท่านั้น แกเห็นจะหนาวเต็มที ลงไปชั้นล่างที่เปนห้องนอนนั้น พอถึงก็โต๊ะกินเข้ากว้างเท่ากระดานอยู่ไฟ มีขอบสองข้างกันจานตก ปูผ้าดอกน้ำเงิน ในห้องมีร้านกั้นเปนลิ้นกลี่ ซ้อนกันสามชั้น แปลว่าห้องละ ๑๒ คนสองห้อง ห้องละ ๘ คนสองห้อง ห้องละ ๔ คนสองห้อง เขาว่ามักของหายอย่างยิ่ง มีห้องนอนสองคนห้องเดียวอยู่กลางกำลัง แต่เห็นจะเท่ากับอยู่ในตู้ผ้านุ่ง เกือบตายทีเดียว อาหารกินสี่เวลา มีซุปแลขนมปัง อะไรๆ ผักหญ้าที่พรรณาว่ามีนั้นมันอยู่ในซุปหมดแล้ว
กลับขึ้นมาเขียนหนังสือนี้บ่าย ๕ โมง เขามาบอกเดี๋ยวนี้ว่าเห็นเขาเมานต์เอตนาที่เปนเขาใหญ่ในเกาะซิซิลีเปนเขาไฟ แต่เก่าๆ ไม่แรงแล้ว อยู่ในแสงแดดแดง เห็นลอยอยู่ครึ่งเขาเหมือนเมฆ เวลาพอพลบก็ทุ่มหนึ่ง เพราะฉนั้นกินเข้ากันแต่พลบมาสองวันแล้ว กลางวันมีแต่จะมากขึ้นทุกที กินเข้าแล้วไปนั่งคอยดูเรือเข้าช่องหว่างเกาะซิซิลีกับฝั่งอิตาลี แต่จน ๔ ทุ่มเศษจึงถึงบ้านซันโยวานี ที่ข้างฝั่งมีไฟสว่าง ต่อลับไฟบ้านนี้แล้วเห็นเมืองเมซินาฟากข้างเกาะซ้ายมือเปนเมืองใหญ่มีไฟมากยาวมีไลต์เฮาส์ เรือเราจุดดอกไม้เมื่อผ่าน เมืองนี้ที่จะหยุดขึ้นบกไปปาเลอร์โมเมื่อขากลับ แลมาแต่ไกลเปนไฟสว่างริมทเลตรงกันข้ามทั้งสองฟาก
เรื่องหนาวนั้นมันเคยได้แน่ คราวก่อนตอนหลังๆ จนกลางคืน ควันออกจากปากพลุ่งๆ ก็ไม่หนาวเท่าไร คราวนี้วันแรกหนาวเสียกระไรเลย ค่อยคนได้ขยับขึ้นไปทุกวัน แต่ก่อนในห้องปรอด ๗๐ กลางแจ้ง ๖๒ ครางแล้ว วันนี้ในห้อง ๖๕ กำลังสบาย ข้างนอก ๕๘ รู้สึกหนาวมาก การที่หนาวนี้เขาว่าฤดูล่าผิดที่เคย ควรจะหนาวน้อยกว่านี้แล้ว ถ้าลมเปนใต้ในทเลนี้ร้อน เช่นขากลับคราวก่อนคลื่นจัดเต็มที แต่ไม่สู้หนาวมากเท่าใดนัก ตอนเย็นนี้ไม่มีคลื่นเลย เรื่องเสื้อเปนอันได้ความว่าเปลี่ยนกันกับดุ๊กสำรับหนึ่ง แกใส่คับท้องหลวมน่าอ บ่นเจอกันเข้ายืมกันลองได้พอดีกันทั้งสองข้าง ผเอิญได้ดุมสองแถวด้วยปลื้มเต็มที เสื้อกั๊กนับว่ามีตัวเดียวเท่านี้ เสื้อดุมสองแถวก็นับว่ามีตัวเดียวเท่านี้ ใส่สบายเสียนี่กะไรเลย จะแต่งสำรับนี้เปนนิจ
ขอจบไว้เพียงเท่านี้ เพราะรู้ว่าเรือเขาจะออกเวลาสองยามวันนี้ จะกลับมาเขียนต่อไปจะไม่ทัน คิดถึงเปนอันมาก จะลงมือวันใหม่เมื่อมาถึงทีเดียว
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๗
คืนที่ ๓๐
เรือซักเซน
วันพฤหัศบดีที่ ๒๕ เมษายน
หญิงน้อย
เรือมาถึงเวลาเช้า ๔ โมงครึ่ง หมายว่าจะเขียนหนังสืออะไรก็เห็นเชิงจะไม่ทัน เพราะพอตื่นนอนขึ้นก็ได้ยินเสียงเรือรบอิตาลีสลูด ๓ ลำ ใครต่อใครมาคอยเฝ้า รีบแต่งตัวขึ้นไป แต่ก็เปล่า เขายังไม่อนุญาตให้ใครลงมากว่ามดหมอจะได้ตรวจแล้วตามแบบ เมื่อเรามาเรือของเราเองหมอขึ้นมาบนเรือ หมอในเรือบอกคำเดียวว่าไม่มีโรคอะไรก็พอ ใครๆ มาก็ถึงตัวทันที เพราะเคยเช่นนั้นจึงตกใจแต่งตัวเร็วเกินไป เปนนานจรูญจึงได้ขึ้นเรือได้ มีกรมทหารเรือพวกอิตาลีแลพวกเรือรบใครๆ มาเปนหลายคน ทั้งหาดแมนกงสุลเยอรมันที่เคยเข้าไปอยู่ในบางกอก แลเอเยนต์ของเรือนี้ซึ่งเปนคนมั่งมีเปนนายทหารรีเซอฟของเยอรมันกับลูกชาย ได้ถ่ายรูปบนสพานแลข้างล่าง คนที่มาถ่ายนั้นว่าเปนช่างถ่ายรูปอย่างดีในเมืองนี้ แต่ท่าทางมันผลุบผลับอย่างไร เห็นพร้อมกันว่าเหมือนเกาวแมน น่ากลัวจะไม่ได้ เขามาบอกให้ขึ้นท่าอาสเนล ซึ่งเปนท่าไม่มีคนอื่นขึ้น มีเรือน้ำเรือหลวงมาคอยเสร็จ แต่รถของเราไม่มา ว่าสั่งแต่วานนี้แล้ว แต่ไปคอยอยู่ที่ท่าอื่น บอกโทรศัพท์ไปให้มาท่านี้ คอยเท่าไรๆ ก็ไม่มา สั่งเดิมว่าจะไปกินพลางวันบนบก จนเหลือคอยต้องกินในเรือ ขึ้นบกบ่ายสักสองโมง ขึ้นรถตรงไปแอคแควเรียมที่เลี้ยงปลาทีเดียว
แอคแควเรียมนี้ตั้งอยู่ที่สุดของสวนซึ่งต่อกับโฮเตลรอยัลใกล้ทเล ต้องผ่านน่าโฮเตลไป คราวก่อนได้เดินไปดูถึงสองครั้ง คราวนี้ก็ไม่มีอะไรแปลกขึ้นสักอย่างเดียว เหมือนกับอย่างเดิมเว้นแต่ดูไม่จืด ตั้งต้นเข้าทางด้านหุ้มกลอง ตึกนี้เขาก่อเปนผนังกันรอบ แล้วกั้นเปนห้องๆ เอากระจกบังด้านข้างในไว้เปนที่ขังน้ำ แสงสว่างลงทางข้างบนรอบผนังนอกชั้นหนึ่ง รอบผนังในประธานชั้นหนึ่ง จึงแลเห็นเปนน้ำไปทั้งสองข้าง เราเดินไปในหว่างกลางอยู่ในที่มืด ปลาอยู่ที่สว่างจึงไม่แลเห็นเรา ห้องที่ปันๆ ไว้นั้น ๒๖ ห้องด้วยกัน เขาเลือกเอาปลาที่อาหารเหมือนกันที่อยู่อย่างเดียวกันไว้ตามพวกที่ควรจะปนกันได้ อาหารนั้นปลาซาดินสดๆ เปนพื้น นอกนั้นก็มีอาหารเลอียดๆ บ้าง เช่นพวกปการังที่ไหวไปมาไม่ได้ ชั่วแต่กระดิกเมื่อเวลาจะกินอาหาร ฤๅตัวยุ่มย่าม จะเปนปลาก็ไม่ใช่หอยก็ไม่ใช่ ซึ่งพวกเราเรียกกันว่านกเค้าแมว เพราะเวลานั่งงอมืองอตีนอยู่ในน้ำเหมือนนกเค้าแมว ตัวเช่นนั้นกินปู พื้นที่อยู่นั้นเล่าก็ต่างกัน บางพวกชอบพื้นทราบหยาบ บางพวกชอบทรายเลอียด แลบางพวกก็เกาะอยู่ตามปการัง ที่ชอบอยู่ในภาชนะเช่นพวกเพศปลาไหลก็เอาหม้อแตกๆ บิ่นๆ ทิ้งลงไปไว้ให้ขดอยู่ ปลาบางพวกที่ชอบหมกอยู่ในใต้ทราย จนกระทั่งว่ายน้ำขึ้นมา ทรายยังเกาะอยู่บนหลังเต็ม ก็หมกอยู่ในทรายจนไม่แลเห็นว่าเปนปลา เมื่อไปถึงที่ห้องใดเขาก็ให้อาหาร ดูอาการที่แย่งชิงอาหารสนุก ปลาบางพวกชอบซุกๆ นอนซ้อนๆ กันอยู่ ฤๅนอนอยู่บนต้นปการัรงในน้ำซึ่งอ่อนเยิ่น กระดิกตัวก็ไหวดูตัวมันจะเบาเต็มที ซ้อนกันลงไปสองตัวสามตัวก็ไม่เห็นว่าไรกัน มีกุ้งทเลตัวใหญ่ตัวหนึ่ง น่าดูเต็มที สีก็เปนสีน้ำเงินอ่อนงาม เจ้าพวกกุ้งทั้งปวงที่เดินถอยหลังกรูดๆ ตะกลามมากกว่าเพื่อน ปลาซาดินทั้งตัวทิ้งลงไปกอดไว้ ตามไล่แย่งกันโดดโหยงๆ ตพาบน้ำพึ่งได้แลเห็นว่ามันว่ายน้ำอย่างไร มันไม่ได้ว่ายแบนๆ เช่นคเนว่าจะเปนเช่นนั้น ว่ายตัวตั้งเอาหัวขึ้นสองมือตกาย เวลาจะหยุดพักไม่ใช่ลงไปแบนๆ อยู่กับพื้น เอาหลังแหมะเข้าไปกับฝาเฝืองอะไรก็ได้ แล้วทิ้งเค้เก้ลอยอยู่เช่นนั้น ไม่เห็นลงถึงพื้น ตัวแมงยุ่มย่ามที่กินปูนั้น เวลาอาหารลงไปถึงคลายรูปนกเค้าแมวออกเปนมือเปนตีนรอบ ไปจับปูเข้าในช่องปาก แล้วคลานยืดยาดไปหุบเข้าเปนนกเค้าแมวอย่างเก่า มีปลาหลายพวกที่ขี้เกียจ ต้องเอาไม้แหย่จึงจะกระดิก แต่ถึงกระดิกก็ยังทำท่าขี้เกียจอยู่เช่นนั้น ในพวกขี้เกียจนี้มีปลาหมึก ซึ่งมีเพิ่มเติมโทษะเข้าอยู่ในนั้น พอถูกตัวเข้าก็พ่นน้ำดำออกมาเปนหมึกจริงๆ เต็มไปทั้งอ่าง อ้ายหมึกนั้นเองสำหรับถูกสัตว์อะไรจับเปนอาหารได้ ตรงกันข้ามกับเจ้าหมึกกล้วย อ้าปากว่ายเรื่อยไปไม่หยุดจนกว่าอะไรจะเข้าปาก คราวนี้แถวในเปนพวกสัตว์ที่จะมีวิญญาณฤๅไม่มีวิญญาณก็ใช่ งอกอยู่ตามก้อนศิลาเล็กๆ น้อยๆ เขาจัดไว้งามจริงๆ เหมือนต้นไม้ฤๅดอกไม้ แต่กลีบนั้นเปนมือ สำหรับกวาดอาหารเข้าปาก สีต่างๆ แดง น้ำเงิน เขียว บางอย่างก็รู้จักตกใจ เอาไม้แกว่งลงไปใกล้ๆ หดใบเข้าไปเสียในก้านได้ สงบงบเงียบก็ยื่นออกมาใหม่ เจ้าพวกนี้วางเรื่อยมาจนกระทั่งถึงพวกที่ไม่รู้กระดิกกระเดี้ยเลย ไม่ต้องกินอาหารอะไรด้วย อาไศรยโอชะที่มีอยู่ในน้ำเปนอณูปรมาณูเลี้ยงชีวิตร เช่นคอรัลคือประพาฬนี้ก็เปนสิ่งหนึ่งในจำพวกนั้นเหมือนกัน บรรดาสัตว์น้ำที่เลี้ยงไว้ในที่นี้ อยู่ได้ด้วยเขาเปลี่ยนน้ำเสมอ คือสูบน้ำขึ้นมาจากทเลให้เข้าในท่อเล็กๆ เติมน้ำ มีท่อน้ำล้นสำหรับถ่ายน้ำเก่าออกไปทีละน้อย จนน้ำไม่กระเพื่อมเลย ได้ไปดูข้างบนแลดูที่เขาแช่สัตว์เหล่านี้ในเหล้าออลกอฮอล เล่ามาเลื้อยเจื้อย เพราะไม่มีอะไรทำ สำหรับอ่านเล่น
ออกจากแอคแควเรียมหมายว่าจะไปดูมิวเซียม แต่ได้ข่าวว่าเขาปิดเสียแล้ว จึงตกลงเปนไปซันต์มาติโน ซึ่งเปนวัดอยู่ยอดเขาเมืองนี้ ภูมนิเทศของเมืองเนเปอลนั้น เปนพื้นเขาไปทั้งนั้น มีที่ราบน้อย ตั้งแต่ขึ้นท่าไปก็เปนอันตั้งหน้าจะขึ้นที่สูง ตัดเปนถนนคั่นๆ ขึ้นไป ตัวถนนนัน้คงวงอ้อมไปให้ลาดๆ พอรถขึ้นได้ โดยมากไม่ใคร่จะรู้สึกว่าขึ้นเขา รู้แต่ว่ามีแต่ขึ้น ในหว่างถนนต่อถนนนั้น เขาก่อตึกรามสูงกว่ากันขึ้นไปเปนชั้นๆ ในตึกหลังเดียวข้างหนึ่งสูงข้างหนึ่งต่ำก็มี แต่หลังคาเสมอกันพื้นลดเปนชั้นๆ ในหว่างตึกเหล่านี้มีทางลัดขึ้นถนนชั้นบนโดยมากแต่เปนคั่นบันได ถนนปูด้วยศิลาหนาๆ แต่งน่า แต่ด้านข้างบนให้คุรคระไม่เกลี้ยง สำหรับไม่ให้ลื่น ตอนล่างเปนตลาด คนจอแจเต็มไปทั้งนั้น ตอนกลางๆ เปนพวกคนจน มีสวนต้นมะเดื่อที่เขาผูกกิ่งชักติดกับไม้ค้าง ไว้กิ่งแต่สองข้างโยงถึงกันเหมือนรั่ว แลต้นแอบเปอลกำลังออกดอกบ้าง เพราะหนาวปีนี้ล่าสโนพึ่งจะหมดเมื่อเดือนเศษ ต้นไม้จึงพึ่งจะผลิใบน้อยต้น ผู้หญิงยังใช้เฟอ (คือขนสัตว์คล้องฅอเปนต้น) อยู่มาก ถัดขึ้นไปจวนจะถึงยอดถนนแคบลงจนถึงไม่มีทางคนเดินสองข้าง แล้วแคบหนักเข้าไปจนถึงรถหลีกกันไม่ได้ เมื่อไปถึงที่ราบก็ไปเปนสแควร์ (ลานกว้างปูศิลา) มีตึกใหญ่รอบแล้วก็กลับเข้าที่แคบไปอิกจนถึงวัด
คนที่นี่ไม่เห็นมีใครแต่งฟรอกโก๊ตแลหมวกตอบแฮตสักคนเดียว ใส่เสื้อธรรมดาทั้งนั้น พวกชั้นเลวๆ ยายแก่ยายเถ้าพะรุงพะรังมาก เด็กเล่นกลางถนนมากเสียจริงๆ นั่งซุกอยู่ตามมุมๆ ซอกๆ สี่ห้าคน วิ่งอยู่สามคนสี่คน เปนแห่งๆ ไป เสื้อผ้าขาดวิ่นร่องแร่งเปื้อนมอม เปนเด็กกลางถนนแท้ ได้ถามเขาว่ามันนั่งเล่นอะไรกัน เขาว่ามันนั่งเล่นปั่นอีแปะกันเปนพื้น ถามต่อไปว่าไปได้เงินที่ไหนมาเล่น จึงได้ความว่ามือไวอย่างยิ่ง ความลามกก็มาก แต่ดีที่มันยิ้มย่องผ่องใส ยายแก่ยายเถ้าเห็นเราผ่านไปโบกโบยโมทนาเรื่อย เด็กๆ ก็ไม่จองหอง หัวเราะแหยล้อเล่นก็ได้ พ่อเอนดูเจ้าพวกเด็กๆ มาก เสียใจที่รู้ว่าขโมย ที่จริงดูมันเล่นของมันก็สนุก รถจ้างที่นี่สรวยดี ล้อทาแดงตัวดำ แต่เกวียนเทียมม้าสามตัว เครื่องม้านั้นหรูมาก รถรางไฟฟ้าเดินต่อกันถึงสามหลังก็มี แต่มันเดินช้าๆ แลการหลีกรถดีอย่างยิ่ง ถนนโดยมากกว้างเท่าถนนบำรุงเมือง รถหลีกกันเกือบจมูกคนบนรถจะโดนกัน แต่ไม่มีเหตุการณ์อันใด ไม่เอะอะ ดูเหมือนมันรู้ในใจว่าเปนน่าที่ที่จำจะต้องหลีกกัน ไม่อยากจะเถียงกันว่าใครเดินถูกเดินผิด คนเดินฤๅออกแน่น ดูรถไม่ต้องหยุดว่ากลัวใครจะมาโดน คนเดินก็ไม่มีกิริยาว่ากลัวรถจะมาโดน ด้วยมันชินมาเสียช้านาน ว่าถ้าโดนเข้าแล้วไม่มีผลดีอย่างใด ปลาดที่มีคนขอทานแต่คู่เดียว แต่โปลิศลับขึ้นรถไบสิเกิลตามติดรถพ่อขึ้นไปสองคนคอยไล่ อ้ายนี่ออกจะใช้ราชการได้ด้วย ที่ทำให้พ่อคิดถึงมากนั้นเรื่องดอกไม้ ไม่ว่าซอกไหนมุมไหน เต็มไปด้วยดอกไม้ทั้งนั้น งามงาม มันนั่งขายได้สบายกลางแดด มีตู้กระจกใส่บ้าง เอาร่มปักพอบังเงาบ้าง พวกผู้ใหญ่นั่งอยู่ที่ร้าน เด็กๆ วิ่งชูไปทุกหนทุกแห่ง ใครผ่านไปร้องเรียกให้ซื้อดอกไม้ ที่เห็นมากในเวลานี้คือดอกกำมหยี่ซ้อนสีชมภู ดอกเดียวมันโต่เท่าดอกแก้วพวงทั้งช่อ อิกอย่างหนึ่งดอกคล้ายลั่นทมที่พึ่งแย้ม แต่มีอะไรแต้มข้างในงามหรูขึ้นอิกอย่างหนึ่งคล้ายดอกแต้ฮวย เบญมาศมีมาก กุหลาบสีครั่ง กุหลาบเหลือง กุหลาบขาว นี่เปนดอกไม้ที่สังเกตได้ แต่ที่ไม่รู้จักผ่านไปเร็วๆ ไม่ทันสังเกตมีมาก เอากระบุงมาใส่เอาได้ แต่ฝรั่งที่นี่มันตัดดอกไม้สั้นๆ ไม่ใคร่มีก้านอย่างเราตัด แล้วผูกปลายไม้เหมือนกัน แต่ไม้ที่สำหรับผูกนั้นมันเหลาเสียเกลี้ยงอย่างเอกผูกด้วยลวด
เวลาขึ้นไปตามทางผ่านคาเซอลแห่งหนึ่งว่าเปนคาเซอลโบราณ ก่อด้วยศิลาใหญ่โต หน้าตาร้างๆ แต่ทหารอยู่
วัดซันต์มาติโนนั้น เปนวัดร้างเหมือนกัน เดี๋ยวนี้เขาใช้เปนมิวเซียม ยังมีรูปเขียนดีๆ แต่จะเล่าถึงรูปเขียนน่าจะโดนกับที่หม่อมนเรนทร์เล่าจึงของดเสีย เปนแต่จะกล่าวว่าได้เห็นเขียนเพดานรูปตั้งจริงตัวเดียวเท่านั้น มีของต่างๆ เก็นไว้หลายอย่าง จะข้ามเสียไม่เล่าเหมือนกัน มีที่ดูวิ้วดีสองแห่ง แต่วันนี้อยู่ข้างมีหมอกมาก ดูไปไม่ได้ไกล แต่ในพื้นเมืองเนเปอลเห็นได้หมด ได้ยินเสียงอึงทั้งเสียงคนเสียงล้อเกวียนแลเสียงระฆังวัดต่างๆ ซึ่งกรมสมมตออกอุทานออกมาเอง ว่าได้ยินเสียงระฆังเพราะ กลับลงมาจากนั้นจะแวะที่มิวเซียม แต่ตาภารโรงแกวุ่นเสียใหญ่ โทรศัพท์บอกเจ้ากรมให้มาเปิด จะเหนี่ยวเอาไว้คอยดูให้ได้ เวลาฤๅก็ห้าโมงเศษ จวนย่ำค่ำแล้ว ร้านเขาจะปิด ลุกขึ้นเดินแกก็ชวนลากลู่ถูกังจะให้เข้าไป ตกลงต้องตีกินหนีแกซึ่งๆ หน้าจึงกลับลงมาร้านได้ การที่ลงมาร้านนั้นแปลว่าต้องขี่รถเดินรอบเมือง จนเกินกว่าบรรจบที่เก่า ก็วนมาที่หลังโฮเตลนั้นเอง เดินจากโฮเตลอึดใจเดียว มาคราวก่อนยังไม่ยักรู้ว่าร้านอยู่ที่นี่ ได้ซื้อของแล้วเสร็จในเวลาย่ำค่ำเศษ แต่ยังไม่สว่าง จะไม่พรรณาด้วยร้าน แต่ควรจะรู้นิดเดียวว่า ร้านที่นี่ไม่ใช่เช่นเมืองอังกฤษฤๅเมืองฝรั่งเศส ซึ่งรูปร่างเปนศาลายุทธนาธิการ แต่ในกลางสนามหญ้านั้นมีหลังคากระจก ตั้งของอะไรหรูไป มีแพรริบินแลพรมห้อยหรูอยู่ในกลาง ซึ่งถ้าเล่าถึงควรจะเข้าใจเช่นนั้นในแถบเมืองอังกฤษเมืองฝรั่งเศส แต่ร้านข้างอิตาลีนี้ถ้าจะเล่าถึง ควรจะเข้าใจว่าตึกถนนบำรุงเมือง เช่นห้างแบดแมนเก่า มีตู้ๆ ตั้งของขายเท่านั้น จึงไม่น่าจะต้องเล่าอะไร
วันนี้ได้คิดอ่านกันในเรื่องกินเข้า เขาจัดไว้ที่โฮเตลรอยัล แต่พ่อขี้เกียจซ้ำซาก อยากจะไปกินเรสเตอรองต์ จึงได้จัดการใหม่กับมิสเตออาเซลเมเยอ จ้างรถมารับตอนข้างหลังตึก สำหรับที่จะได้หลบคนดู ตอนข้างในให้กรมประจักษ์แอกต์เปนพระราชา ขึ้นรถแลนดอตั้งกระบวนแห่ไปกินเลี้ยงที่โฮเตล ที่จริงหาไม่การจะเรียบร้อยดี แต่บังเอินมีฝรั่งที่เคยไปอยู่เมืองไทยมาอยู่ที่นี่คนหนึ่งหูบอนเปนที่สุด พูดภาษาอะไรๆ กัน จนที่สุดภาษาไทยก็เข้าใจ ได้ยินแล้วกลั้นไว้ไม่ได้ ต้องสำแดงให้ปรากฎว่าข้าเจ้าเข้าใจ รู้อะไรแล้วก็นิ่งไม่ได้ อยากทำบุญคุณกับชาวเมืองของตัว จนชั้นคนกลางถนนมันก็แอบไปเล่นตาบอกให้รู้ว่าพ่อจะไปทางหลัง ได้แลเห็นแก่ตาทีเดียว มีคนไปคอยดูสัก ๒๐ ออกกลแตก แต่ต้องดันมันไปดื้อๆ ขึ้นรถได้ก็ให้ขับไป รถจ้างที่นี่มันนั่งสองคน พ่อกับมิสเตออาเซลเมเยอ บริพัตรกับกับตันโวลเตมาส เยนตรากับพระยาบุรุษ พอขึ้นรถได้มันก็ตีตะบึงทีเดียว ขับเร็วเปนที่สุด แต่ไม่เร็วเรื่อยอย่างรูเซีย มันเร็วหวือๆ ถึงที่เลี้ยวถึงรถเอียง อ้ายคนที่จะตามดูก็เหลือกำลังไปเอง ประเดี๋ยวเดียวรถที่ ๒ ขึ้นน่าไปแล้ว เลยสำเร็จกิจไม่มีใครรู้จัก ตรงไปเรสเตอรองต์ชื่อยารดิเน อินตานาเซียนาลี ซึ่งได้ส่งกิติคุณของเขาอันได้พิมพ์ไว้เข้ามาให้ในซองนี้ด้วย เรสเตอรองต์เช่นนี้มีมาก ที่เปนส่วนชาวเมืองแท้เขาว่าออกจะสกปรก จึงเลือกเอาที่อินเตอแนแชนัลเช่นนี้ ที่นั้นอยู่ในถนนซึ่งเปนที่ประชุมคนอย่างแฟชันเนเบอล แต่เลี้ยวเข้าไปลงจากรถในที่ของเขา ไม่ต้องลงกลางถนนหลวง ขึ้นกระไดแคบๆ หน้าตาออกไทยๆ แรกก็ถึงครัวทีเดียว ที่ครัวนี้สนุก มีเตาเหล็กตลอดผนังด้านหุ้มกลอง นอกนั้นก็ตั้งเตาอะไรต่างๆ คนทำงานที่เปนคนครัวประมาณสักสิบเอ็ดสิบสองคน แก่คร่ำๆ จนหัวขาวหนวดขาวก็มี ในห้องนั้นมีตู้กระจกตั้งของสด สารพัดกุ้งปูปลาเนื้อผักผลไม้ อยู่ใกล้ทางที่จะเดินเข้าไปข้างใน ใครอยากกินอะไรก็ไปยืนเลือกสั่งให้เอาสิ่งนั้นสิ่งนี้ทำ แล้วมีผู้มารับค่ำสั่งหาฤๅว่าจะทำเมนูอย่างไร เราก็เดินล่วงเข้าไปข้างใน ที่ข้างในก็ตึกแถวแต่คั่นเปนห้อง ห้องละสามโต๊ะ สี่โต๊ะ นั่ง ๘ คนก็มี ๔ คนก็มี ถึงที่จะมากเท่าไร จะนั่งสักสองคนก็ได้ นั่งทั้งพวกไม่ให้คนอื่นเห็นเลยก็ได้ เขาจัดไว้เช่นนั้นแต่พ่อไม่เอา ไปเลือกนั่งที่ในห้องกลางที่มีหลายโต๊ะ แลเปนห้องทางสำหรับคนเดินผ่าน จะได้แลเห็นคนแปลกๆ เวลาไปถึงเข้าที่นั่น เห็นพระยาบุรุษกับเยนตราหายไปแล้ว นึกทอดธุระว่าช่างมัน หมดตำราเข้าคงไปที่โฮเตลเอง เพราะเยนตราสันทัดโฮเตล อาเซลเมเยอจะมาตามก็ห้ามไว้ สักครู่หนึ่งเห็นพระยาบุรุษกับหม่อมนเรนทร์ขึ้นไป ผิดสังเกต ไม่ได้สั่งไว้ให้หม่อมนเรนทร์ตามเลย ทำไมถึงได้หม่อมนเรนทร์มา ได้ความว่าหม่อมนเรนทร์จำจะต้องมากับพระยาบุรุษเพราะพระยาบุรุษไม่มีปาก แต่เยนตรานั้นหายไปไม่มีใครรู้ ตกลงกระทำใจว่าคงกลับไปโฮเตล ให้เจ้าอาเซลเมเยอเปนผู้เลือกกับเข้าเพราะเขาเกิดที่นั่น แล้วนั่งคอยอยู่เปนนาน กว่าจะแล้วช้ามากหิวเต็มที เขาเอาขนมปังมาก่อน ว่าขนมปังเปล่ากันเสียเพลิน หม่อมนเรนทร์ตะกลามมากกว่าเพื่อนกดเข้าไปเสียหมดก่อน เนยมาก็กินกับเนยกันต่อไป ต้องมีเจรจาระหว่างกับเข้ายังไม่แล้ว ตาเจ้าของโรงรูปร่างอ้วนใหญ่คล้ายตาโอ แต่โตกว่ามาก พูดภาษาอื่นก็ไม่ได้ ต้องมีล่าม มาพรรณาถึงการทำกับเข้า ว่าทำเช่นนั้นถึงจะอร่อยจะดี จะทำให้วิเศษต่างๆ ที่จริงมันก็ยั่วความหิวของเราอยู่บ้าง เหมือนคนกำลังหิวๆ ไปเล่าให้ฟังว่าทำอ้ายนั่นอ้ายนี่อร่อยชักให้อยากมากขึ้น แต่ที่นั่งอยู่ที่นั้นก็ไม่จืดอะไร ดูคนไปคนมา บ้างนั่งกิน บ้างเดินเข้าเดินออก บางพวกที่มาทีหลังเรา ได้ของกินก่อนเราเปนนานๆ ทอยกันอยู่เสมอ โต๊ะเราถึงไม่รู้ว่าใครก็รู้ว่าเศรษฐี เพราะสั่งกับเข้ากับปลามันหรูมาก มีดอกไม้กลางโต๊ะ เขาจึงได้ประจง ในเวลาเมื่อเคี้ยวกันเพลินอยู่นั้น เยนตราทลึ่งตึงตังขึ้นไปเสียงหืดขึ้นฅอหน้าเขียว ด้วยแกไม่หยุดตามจนถึงเวลานั้น เกือบหวิดอดเข้า ตกลงเปนได้ความว่าพอออกจากร้าน หม่อมนเรนทร์ก็วิ่งถลันออกมาเอากระเป๋าเครื่องแป้งส่งให้เยนตรา เยนตราก็อุ้มกระเป๋าเปนนางวิยดาตามเสด็จเรื่อยทีเดียว ไปก็ไม่ทัน ไม่รู้ว่าจะไปทางไหน พูดกับมันภาษาอะไรก็ไม่เข้าใจสักอย่างหนึ่ง ตามเรื่อยไป เยนตราก็ตั้งใจเสียว่าช่างเถิด วันนี้อดเข้าก็จะตามให้ได้ ตั้งใจเที่ยวมะงุมมะงาหรา มันก็พาเรื่อยขึ้นไปเขา ไปจนมืดเข้านึกหนักใจเรื่องวิยดาที่อุ้มไปด้วย จึงคิดจะกลับเอามาส่งไว้เสียที่โฮเตลก่อน พอนึกได้ก็ออกชื่อโฮเตลถูก อ้ายคนขับรถก็เข้าใจ มาถึงโฮเตล ได้ความจากผู้ที่อยู่โฮเตลว่าเสียงเอ็ดทีเดียว มาถามหาพระยาบุรุษ สันนิษฐานกันว่าเยนตราถูกไล่ แต่แกก็จำเภาะมาเจอเจ้าตัวบอนที่ว่ามาแล้ว บอกถิ่นที่ที่เราจะไปให้รู้ตลอด บอกที่แลซ้ำจัดคนที่โฮเตลให้นำไปด้วย จึงได้ไปถึงโต๊ะเรากลายเปน ๗ คนขึ้น
เหล้าอิตาเลียนที่กินนี้ มีสองอย่างที่สำหรับกินต่างน้ำ เหล้าเหลืองรศเปรี้ยวอ่อนหน่อยหนึ่ง เหล้าแดงรศหวานดื่มง่ายแต่ฉุน แต่ถ้าเทียบกับเหล้าอื่นแล้วจะว่าอ่อนไม่ได้ ฉุนทั้งคู่ขึ้นตาทีเดียว เครื่องที่จะรินต้องมีเครื่องโก้งเก้งคล้างรางปืนใหญ่ เมื่อวางขวดแล้วเวลาจะรินขันควงข้างหลังเหมือนยกปืน แต่เขาก็มีน้ำกินดีมาก เปนน้ำลำธารอร่อย ของหวานมีแชมเปนช์ นับว่าเปนแชมเปนช์อย่างอ่อนกว่าของชาติอื่นหมดหวานมาก กับเข้าตั้งต้นมักกะโรนีเส้นเล็ก ตักเสียสุ่มจาน ดีที่ร้อนควันพลุ่งๆ ทุกอย่าง กินยั้งไม่ใคร่จะอยู่ ถึงห้ามกันให้หยุด สิทธิการิยะวิธีกินมักกะโรนีนั้น ท่านให้ถือซ่อมมือขวา ถือช้อนมือซ้าย เอาซ่อมหมุนม้วนเส้นมักกะโรนี แล้วเอาช้อนประคองจนกลมเปนคำแล้วจึงใส่ปากแล กับเข้าที่สองเข้าสุกกับตับไก่ หั่นชิ้นเล็กๆ ปรุงด้วยเนยแขงเจือมะนาว แตเปนมะงั่วฤๅมะนาวนมยาน การที่จะบีบนั้นต้องมีเครื่องมือ อร่อยอิก เพราะมันควันพลุ่งมาอิก ที่สามปลา ปลานั้นยาวกว่าปลาทูหน่อย พอพาดปากจาน ทอดหนังกรอบเนื้อในนุ่มไม่พบก้าง หว่างจานที่ว่างอยู่สองข้าง ข้างหนึ่งเปนกุ้งฝอย ข้างหนึ่งปลาหมึก ขันที่ปลาหมึกฝรั่งมันเรียกอิงก์ เหมือนอย่างกับเรา หวานดีทั้งสามอย่าง กับเข้าสามที่นี้อิ่มเกินต้องการอิกเสียแล้ว ที่สี่เนื้อโคย่าง หั่นชิ้นบางๆ ที่สุดจึงกินไม่ใคร่จะได้ พุงซื่อเต็มที ของหวานไข่เจียวหวานแลผลไม้ ผักที่สำหรับกินกับผลไม้อย่างหนึ่ง เรียกว่าเฟนอกคี หัวเหมือนจุ๊ยเซียนจิ้มเกลือกิน หวานจริงๆ กินลักษณเซเลรีของอังกฤษ แต่เซเลรีมันออกเผ็ดๆ นี่ไม่มีรศเผ็ดเลย ลืมกับเข้าเสียสิ่งหนึ่ง คืออาติโจ๊กที่นี่เขาไม่กินแต่ชั่วแว่น ซึ่งรูปร่างเปนตคัน ฤๅปลิดกลีบจิ้มเนยดูด เขาตัดกลีบที่แขงออกเสียหมด แล้วผ่ากลางเปนรูปรีๆ ทาบบนขนมปังทำเหมือนอย่างนก ผลไม้มีส้มลูกโตเท่าส้มเปลือกบาง รศเปรี้ยวเห็นจะเกือบถึงส้มแก้ว แต่ชุ่มดี กับลูกแอบเปอลอเมริกา ตกลงเลิกไม่กินน้ำชา กินกาแฟ ตอนอิ่มเข้านี้ดูมันรู้กันมากขึ้น เจ้าของโรงจะขอให้เซนชื่อ พ่ออึ๊ดกันไม่เซน เลยตีกินออกจากโรงนั้น เดินตามถนนมาที่สลอนีมากะริตา ซึ่งอยู่ไม่สู้ห่างกันนัก อิ่มเต็มที ได้เดินเสียค่อยยังชั่ว ที่นี่เปนเรือนหลังคากระจกจตุรมุข เปนถนนกว้างมีร้านสองข้าง แต่ที่พ่อไปไม่ได้เข้าไปในนั้น ไปเข้าทางหนึ่งต่างหาก แล้วลงในใต้ดินมีโรงลครโตกว่าดึกดำบรรพ์มาก เปนรูปกลมดิกทีเดียว สเตชที่ลครออกมาเล่นก็กลม ชักม่านวงอ้อมมาตามกลม พื้นกลางมีโต๊ะเล็กๆ สำหรับกินน้ำชาสูบบุหรี่ได้ พ่อไปนั่งในบอกสไม่กล้าลงไปนั่งกลางเพราะหลบยาก ลงมือเล่นยามครึ่ง มีผู้หญิงออกมาร้องเปนพื้น แก่ๆ คร่ำหวอด มันแต่งสำหรับดูไกลๆ เท่านั้น มีอีนิโครปนฝรั่งแขนด่างๆ ออกมาหกคะเมน แลนิโครไต่ลวด พ่อกลับเสียในที่ ๗ ฤๅ ๘ ของโปรแครม มาลงเรือเหมือนอย่างเมื่อขาขึ้น เรือออกเวลา ๑๑ ทุ่ม ได้ให้ปิ่นปักฅอมิสเตออาเซลเมเยออันหนึ่ง กับให้รางวัลนายโปลิศที่ตามกำกับ อันที่จริงก็ใช้เขาได้ เปนสิ้นชุดจบเรื่องเนเปอลกันเท่านี้ที
ได้ส่งเมนูที่เรสเตอรองต์ฉบับหนึ่ง แผนที่เดินเรือซึ่งเรือซักเซนมาครั้งนี้จนถึงเยนัว บรรจุมาในหีบของกับรูปปะโนรามาแลโปสต์ก๊าดต่างๆ รูปเขียนเมืองปอมปีไอ ซึ่งจมอยู่ในขี้เท่าขุดขึ้น ยังแลเห็นลายปรากฎเข้ามาพอดูเปนเค้า จะได้แลเห็นเรื่องได้ตลอด พ่อคิดถึงลูกจริงๆ ถ้าได้มาเที่ยวจะสนุกนัก ขอจบตอนหนึ่งเท่านี้ จะแยกตั้งต้นเยนัว เปนเรื่องทางบกต่อไปต่างหาก
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขฉบับที่ ๘
คืนที่ ๓๑
เรือซักเซน
วันศุกรที่ ๒๖ เมษายน ร.ศ. ๑๒๖
หญิงน้อย
พ่อควรจะเขียนฉบับนี้เสียให้จบก่อนที่จะบอกตั้งต้นเมืองเยนัว แต่มันรู้สึกแล้วเร็วเกินไป ด้วยเห็นว่าฉบับนี้ไม่มีความอันใดจะเล่า แต่ที่จริงมีบ้าง
เมื่อคืนนี้ให้กรมสมมเขียนหนังสือเติมจนจบ แต่พ่อเมาบุหรี่เต็มที กรมสมมตแกสูบอย่างพระสูบ คือดูดเข้าไปเหมือนเขาดูดกันชา แล้วปล่อยควันพลุ่งออกมายาวตั้งวา ไม่ใช่อย่างกรุ่งๆ ออกมาเหมือนปล่องไฟที่ติดถ่านหินใหม่ๆ ห้องมันเล็ก แกสูบคนเดียวควันเต็มทั้งห้อง ครั้นจะไม่ให้แกสูบก็สงสาร เห็นกำลังอร่อยเต็มที บุหรี่ทั้งตัวขีดไฟจุด ๓ ครั้งหมด เหลือสักองคุลีเดียว อดหัวเราะก็ไม่ได้ จะทักกลัวจะกระดาก พ่อเลยไม่ได้สูบตั้งแต่กลับลงมาจนนอน แต่ก็มีคุณอยู่บ้าง จะเปนด้วยฤทธิเมาบุหรี่ฤๅอย่างไรไม่รู้ เลยหลับสนิท ท้องไส้ก็พลอยเปนปรกติเรียบร้อย หลับพักใหญ่จนตื่นไม่ทันกินเข้ากลางวัน
ค่ำวันนี้ดินเนอเขาจัดโต๊ะแลแต่งห้องเรือด้วยดอกไม้สดหรูมาก บนโต๊ะทุกๆ โต๊ะทั่งที่นั่งแลไม่ได้นั่ง แลตามน่าต่างประตู ผูกช่อดอกไม้ประดับธง เปนดอกไม้อิตาลีที่พ่อท้าให้เอากระบุงตวงนั้น ถ้าเมืองเราจะแต่งให้เต็มห้องเช่นนี้ก็ไม่ใช่หาดอกไม้ง่าย แขวนโคมเปนหนังสือภาษาเยอรมันอย่างไปดีมาดีด้านหนึ่ง พ่อยอมลงทุนแชมเปนช์ให้เลี้ยงทุกคนด้วย เวลากินเข้าแล้วพ่อขอบใจแลให้พรกับตันดื่มแชมเปนช์ แกตอบทันที ครั้นเวลาไอสกริมดับไฟหมด ยกถาดน้ำแขงที่เอาน้ำแขงเปนครอบไฟออกมา ตัวไอสกริมทำเปนเจ๊กนั่งกางร่มกระดาษ ทุกคนมีชักเปียะ เวลาเลิกโต๊ะแล้วไปให้ตราที่ห้องสูบบุหรี่ กับตันได้ ม,ม, ชีฟออฟฟิเซอ ชีฟอินเยอรเนีย เปมาศเตอ ได้ตราตามลำดับ ชีฟกุ๊ก ชีฟสจ๊วด ได้เหรียญ กับกาลซิลเลอ ได้เหรียญเงิน ออฟฟิเซออิกคนหนึ่งที่สำหรับจดแผนที่ทุกวันนั้นให้ดุมมือทองคำสำรับหนึ่ง แล้วนั่งสนทนากะระยะทางกับจรูญต่อไปจนดึก
วันนี้ไม่หนาว ในห้องปรอดเพียง ๗๐ กลางแจ้งก็ไม่เย็นเฉียบ ไม่มีคลื่นฤๅลมอันใดเลย
คราวนี้เปนจบทางเรือแน่ ออกจะเสียดายที่อยู่ เคยอยู่ชินสบาย เปนบ้านเปนเรือนแล้วจะขึ้นยกไป ย้ายที่เปลี่ยนที่นอนมันจะขาดโน่นขาดนี่ ต้องจัดห้องใหม่ร่ำไป ที่เปนข้อสำคัญนั้นเรื่องที่นอน อ่อนบ้างแขงบ้าง แคบบ้างกว้างบ้าง กลัวจะเกิดนอนไม่หลับ บริพัตรคิดอ่านจะหอบเอาเตียงนอนแลที่นอนไปด้วยทุกหนทุกแห่ง เพราะอะไรๆ ยังหอบไปได้ ที่นอนเปนสำคัญ คิดจะไม่ให้แปลกที่ ออกจะเปนการรุงรังอยู่ แต่มันก็ชอบกลดี
รูปห้องแคบินในเรือลำนี้ที่นายมุ่ยเขียนเปนอันแล้วสำเร็จลงได้ในวันนี้ ให้รางวัล ๑๐ ปอนด์ จะไปหากรอบใส่ที่เยนัว แล้วจะรีบส่งเข้าไป จะได้เห็นว่าที่อยู่ของพ่อเปนอย่างไร
ขอลาอิกครั้งหนึ่งในการที่จะขึ้นบก นับว่าเปนไกลออกไปอิก ขอฝากความคิดถึงแก่บรรดาผู้ที่พ่อมีความรักใคร่ทุกคน ขอให้มั่นใจว่าพ่อมีความสบายขึ้นกว่าแต่ก่อน
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๙
คืนที่ ๓๒
เมืองเยนัว
วันเสารที่ ๒๗ เมษายน
หญิงน้อย
เรือมาถึงท่านี้แต่ย่ำรุ่ง รู้สึกได้ยินเสียงลงสมอโกรกๆ แต่พ่อดื้อเสียไม่ตื่น ด้วยเชื่อว่าไม่มีคนอื่น นอกจากพวกเรากันเอง ออกจะใจเต้นนิดๆ ในการที่จะพบปะกัน แต่เห็นไม่ควรเสียเลือดแลเนื้อ จึงตื่นต่อ ๕ โมงเช้า ได้พบรพี รังสิต ดิลก รังสิตนั้นรูปร่างสูงใหญ่ อ้วนไม่แห้งอย่างแต่ก่อน นอกนั้นมีมิสเตอริเวตคาแนก พระปฏิบัติ พระสารสาสน์ เบนสัน กงสุลเซดโย แลคนอื่นๆ อิก พูดทักทายกันแล้วเลยขึ้นบก รถมณีรัตนได้มาใช้เปนรถที่นั่ง ดูสบายกว่ารถม้าแลรถไฟ คำที่กล่าวว่าสบายนี้คือว่าด้วยหนาว พูดกันมาจนกระทั่งเมื่อคืนนี้ จรูญยืนยันว่าในเดือนพฤษภาคมคงยังใช้ไม่ได้ เพราะหนาวนัก เวลาที่เราจะได้ใช้รถโมเตอคาร์ มันมีอยู่ในเดือนพฤษภาคมเดือนเดียว นอกนั้นก็จะขึ้นไปข้างเหนือเปนอันไม่ได้ใช้ มาปรากฎว่าใช้ได้ ที่เขาว่าว่าด้วยรถเปิด ของเราเปนรถเก๋ง มาวันนี้ต้องเปิดน่าต่างด้วยซ้ำไป
เมืองเยนัวนี้ ตั้งแต่แลเห็นก็นึกว่าจำยาก เพราะมันเหมือนเมืองฝรั่งทั้งปวง ไม่มีอะไรที่เปนสิ่งเฉภาะแปลกเพื่อน เปนเมืองตั้งอยู่ที่ชานเขาเช่นกับเนเปอล แต่ที่นี่เปนเขาลูกแบนๆ ใหญ่ๆ ซึ่งไม่พอที่จะถึงฟันพื้นลงให้ราบจนมีดินสองข้างเปนฝั่ง ทำถนนไต่ไปตามหลังเนินจึงมีถนนที่ชัน เหมือนเชิงสพานช้างทอดละยาวๆ หลายเส้น ที่โฮเตลนี้ตั้งอยู่ก็อยู่ที่เชิงสพานแห่งหนึ่ง เลี้ยวลงถนนวกวนลงมา พื้นที่ตั้งโฮเตลต่ำ ถนนที่เปนขาสพานนั้นสูงกว่าโฮเตล นับว่าอยู่ซอกเขาซึ่งมีตึกตั้งล้อมรอบไม่เห็นเขา เว้นไว้แต่ที่น่าโฮเตลพื้นต่ำลงไป ปลูกหญ้าให้ดูรกๆ มีต้นไม้ล้อมรอบลักษณสวนขวา มากินเข้ากลางวันที่โฮเตล มันเดินโต๊ะช้ารำคาญ กับเข้ากับปลาก็อย่างนั้นเอง ไม่วิเศษอะไร เดิมเขากะว่าจะให้ไปซันเรโมวันจันทร์พ่ออึ๊ดเสีย จึงตกลงเลื่อนเข้ามาเปนพรุ่งนี้กินเข้าแล้วออกเที่ยว
ทางที่จะไปเที่ยวนั้นออกจะคุยว่าจำได้ เพราะมันเปนสะแควร์ มีรูปกิงวิกตออิแมนวลที่ ๒ อยู่กลาง ตั้งอยู่บนยอดเนินอันหนึ่ง คราวนี้ตัดทางลงจากเนินนั้นไปเปนสี่แพร่ง แพร่งหนึ่งขึ้นมาจากเรือ (ที่นี่เรือเข้าเทียบฝั่ง) แพร่งหนึ่งมาที่โฮเตลนี้ ทางที่ไปเที่ยวนั้นอิกแพร่งหนึ่ง คนที่นำเปนคนที่รพีได้หาไว้ พูดอังกฤษอย่างพร่าๆ เพราะสำเนียงอิตาเลียนมันไม่ใคร่จะมีเน้นคำ เช่นวิกตอ อ่านเปนวิตโตโร ใช้ตัว ต สองตัว มันมีเติมขึ้นมาอิกคำหนึ่ง เพราะฉนั้นพูดอังกฤษจึงได้มีซ่าๆ เติมอยู่ในหว่างกลาง มันเปนคนนำอย่างที่เรียกว่า ไคด์ สำหรับแต่พาไปดูอะไรๆ อธิบายได้ยาวๆ ส่วนความต้องการของเรามันไม่เช่นนั้น ต้องการจะไปซื้อของอะไรที่ทำเมืองนี้ มันไม่เคยซื้อ มันเคยแต่ดู จึงพาไปถึงปากตรอกแห่งหนึ่งซึ่งเปนถนนแคบเท่าๆ ถนนในวัง ไม่มีรถม้าเดินในนั้น เปนถนนในเมืองอิตาลีอย่างเก่าต้องลงเดิน รู้สึกใจเหมือนเข้าไปเดินในตรอกศาลเจ้าเก่าที่บางกอก สองข้างเปนร้านขายของฝรั่งต่างๆ เหมือนๆ กันกับที่อื่นๆ ของที่จำเภาะสำหรับเมืองนี้คือกระบวนลางแทง พาเข้าไปดูแห่งหนึ่ง ซึ่งมีแต่ของเครื่องเงินแลเครื่องก้าไหล่เงินลายแทงมันขี้ดำ ก้าไหล่ก็จะลอก จึงไม่ซื้อ เซดโยกงสุลจดชื่อร้านให้ไป หมายว่ามันอยู่ในนั้น อ้ายคนนำก็พาเรื่อยไปอิก จนถึงเอกซเชนช์ ตกลงเปนเปล่าต้องเดินกลับทวนมาทางเดิม ยังจะซ้ำพาแยกไปในตรอกอิกทางหนึ่ง ว่ามีร้างซึ่งพ่อเชื่อว่าคงเปนชนิดเดียวกัน จึงกลับมาขึ้นรถโมเตอคาร์ ทวนทางกลับมาข้างบ้าน ถึงร้านที่เขาบอกให้ มันก็อยู่ใกล้ๆ สะแควร์นั้นเองข้างถนนใหญ่ ได้ซื้อขอเครื่องลายแทงแลเครื่องถ้วยสาแหรกลายแทงบ้าง ของออกจะหายาก มันชวนจะจืดอย่างลูกดุมนมหมา ที่ทำกันอยู่ในบางกอก
ออกจากนั้น ไปดูที่ฝังศพ ซึ่งใครมาเมืองเยนัวต้องไปดู เพราะไม่มีอะไรวิเศษไปกว่านั้น เรียกว่าคัมโปซันโต ถ้าจะจำภาษาอังกฤษเรียกว่าโฮลีแคมป์ ที่นี้อยู่นอกเมือง เปนทางลาดลงไปตามหว่างเขา ในหว่างเขานั้นมีลำรางน้ำถึงจะเรียกว่าคลองได้ แต่ไม่มีน้ำเลย พื้นเปนกรวด เขาว่าไม่ไปเท่าไร เปนทางที่สโนละลายตกลงมาจากเขา ตามทางมีโณงทำป้ายปักที่ฝังศพอย่างเลวๆ ไปขึ้นข้างเขาอิกทีหนึ่งก็ถึงที่ฝังศพนั้น มีที่สำหรับเก็บเงิน แลขายรูป ซึ่งพ่อได้ซื้อรูปส่งมาให้ในหีบของเมืองเยนัวนี้พอดูเปนเค้า เข้าไปในนั้นเขาห้ามไม่ให้สูบบุหรี่ สัณฐานของที่ฝังศพนี้เปนพระระเบียงสามด้านยาวใหญ่ ตัวระเบียงนั้นกั้นกลาง เปนข้างนอกแถวหนึ่ง ข้างในแถวหนึ่ง ข้างนอกสำหรับศพอย่างรองๆ ลงมา เปนที่สำหรับติดแต่ป้ายศิลาตามฝา ส่วนข้างในเปนสองแถว แถวริมผนังเปนครัวละห้อง มีรูปภาพผูกต่างๆ โดยมาก มักจะเปนรูปคนตายนอนอยู่ ครอบครัวบุตรภภรรยาแวดล้อมตามมากแลน้อย บางช่องก็เปนสาสนาเช่นกับพระเยซู ทูตสวรรค์ ไม่เหมือนกันสักอัน เหลือที่จะพรรณา ที่เก่งๆ เช่นกับทำเปนรูปคนทลึ่งขึ้นมาจากโลง ลอยไปขึ้นสวรรค์ เช่นนี้งามดีมาก แต่ส่วนข้างหว่างเสา มีรูปเปนหย่อมตั้งฐานที่ตรงเสา ทั้งสองข้างก็มีรูป ฝังศพเฉภาะตรงเสานั้นต่างหากอิก ในพื้นระเบียงนั้นเต็มไปด้วยที่ฝังศพ เราเดินไปบนศพพื้นก็ดี รูปภาพที่ฝังศพทั้งปวงก็ดี ทำด้วยศิลาขาวทั้งสิ้น ในระหว่างระเบียงสามด้านนั้นแบ่งเปนทางเดินสี่กั๊ก กลางเปนพระเยซูแบกไม้กางเขนรูปใหญ่ หว่างถนนเปนที่ฝังศพคนสามัญ ซึ่งแลเห็นทำป้ายอยู่ริมหนทางมา นับด้วยพันด้วยหมื่น ด้านข้างไม่มีระเบียงจดเขา ตัดทางขึ้นไปบนเขา ขึ้นสองข้างเปนสองทบ ระหว่างทางที่เปนสพานนั้นก็มีที่ฝังศพชั้นที่ ๓ นั้นอิก มีต้นกุหลาบเลื้อยสีแดง แลต้นไม้รวยขึ้นไปถึงชั้นบน มีระเบียงยาวมีโดมกลาง ในระเบียงยาวนั้นก็เปนที่ฝังศพอย่างเดียวกันกับระเบียงสามด้าน กลางเปนที่สำหรับญาติพี่น้องไปทำบุญ ที่ฝังศพทั้งสามชั้นนี้เขาขายเปนกำหนดนานนานปี เช่น ๔๐ ปี ๕๐ ปี ถ้าหากว่าจะรักษาไว้ต่อไป พ้นกำหนดแล้วต้องซื้อใหม่ แต่โดยมากในชั้นเลวๆ ไม่ได้ซื้อ ศพสูญไปในดินแล้วก็ฝังซ้ำลงไปใหม่ ระเบียงนั้นอย่าเข้าใจว่าเล็กๆ เช่นวัดเบญจมบพิตร ยาวอย่างวัดพระเชตุพนทีเดียว แต่เปนระเบียงแฝด กลับจากที่นั้นมาโฮเตล หมายว่าจะอาบน้ำสักทีหนึ่ง แต่ไม่ได้อาบ น้ำไม่ร้อน เพราะเหตุที่เขาเอามาใส่ไว้นาน จนน้ำมันเย็นเสียแล้ว ต้องเลิก เพราะนัดกันจะไปกินเข้าที่กาเฟมิลาโน ไปเท่าจำนวนเดิม แต่อุรุพงษ์เศร้าสร้อยว่าไม่ได้ไป กลัวจะร้องไห้อย่างเช่นตาต่อจึงได้เอาไปด้วย ตาต่อนั้นพ่อบอกแก่จรูญให้เอาไปจัดการเล่าเรียนอย่างตาฉาย เขาถามว่าจะให้รอเสด็จกลับฤๅจะจัดก่อน พ่อบอกว่าให้จัดก่อน ก็ทรงแสงไม่หยุดทั้งเวลากินเข้า ที่ซึ่งไปกินวันนี้ อยู่ในเรือนกระจก มันตั้งโต๊ะนิดหนึ่งเท่ากระดานแผ่นเดียว แต่เปนโต๊ะเหล็ก กับเข้าไม่มีอะไรนอกจากมักกะโรนีเส้นเล็ก ทำเลวกว่าที่เนเปอล ไปแก้ตัวทำมักกะโรนีเส้นใหญ่อิก ยิ่งไม่อร่อยหนักไป แล้วมีเนื้อแกะสับอิกสิ่งเดียวเท่านั้น มีลูกองุ่นแต่ไม่ได้เรื่อง ช้ำหมดทั้งสิ้นไม่หวาน จำบ่ม แต่ลูแอบเปอลหวาน ถึงดังนั้นก็ดี กินอิ่มยิ่งกว่ากินที่โฮเตล แล้วออกเดินเที่ยวเล่น อ้ายมิสเตอบอนตามไปบอนอยู่ที่นั่นอิก จนคนตอมออกนุง จนต้องตกลงไล่กันเสียดื้อๆ ตั้งให้เยนตราเปนผู้แทนพระราชาออกเดินน่ามันก็ไม่เชื่อ รุมตอมพ่อเรื่อยไป ต้องเปลี่ยนกระบวนเดินห่างๆ กันจึงได้สำเร็จ แวะฟังดนตรี มีคนร้องอย่างเช่นที่เนเปอล แต่ที่นี่โรงใหญ่กว่า ร้องเพลงแลเต้นอย่างที่ฝรั่งกำลังชอบ ออกจะหยาบหยาบ ดูอยู่หน่อยหนึ่งเดินต่อไปที่โฮเตลบริสโตลซึ่งรพีอยู่ เปนโฮเตลพึ่งทำแล้วใหม่ มีแปลกอยู่ที่ประตู ปิดเปิดเปนจังหัน บานกระจก กันลมได้ กินน้ำอัฐบาน น้ำส้มคั้นซึ่งพ่อชอบกินแต่เจือโซดาดูดด้วยไม้ ที่นี่สำเร็จในเรื่องเยนตราเปนพระราชา ถึงมีผู้มาแอดเดรสมาเยสเต แล้วกลับมาเท่านั้น
ที่นี่มีดอกไม้หรูหลายอย่าง ที่วิเศษแท้นั้นคือกุหลาบ กุหลาบอย่างที่ดุ๊กเรียกว่ามอญ แต่ที่แท้ของไทยนั้น มันโตเท่ากุหลาบเย็บกันเล่น กุหลาบเย็บมันแบนเพราะกลีบสั้น นี่มันเปนกุหลาบจริงๆ กลีบใหญ่ได้ส่วน ดอกโตเท่าขนาดใหญ่ของเราสามดอกรวมกน กลิ่นก็หอมเปนกุหลาบไทย ดอกไม้อื่นๆ มีอิกมาก เช่นตุลิปสีต่างๆ เยเรเนียมสีต่างๆ แต่เขายังกล่าวกันว่าไม่ถึงฤดูเสียอิก อาหารเรื่องผลไม้ไม่ดีกว่าเนเปอล สตรอเบอรีลูกใหญ่ไม่มี มีแต่สตรอเบอรีป่าลูกเล็กๆ สิ่งที่ชอบใจพ่อมากนั้นมีนมวัวกินอุดม ยังไม่ได้เล่าเรื่องนมวัว ซึ่งรู้มาจากเนเปอล เมื่อเวลาขึ้นไปบนเขา เห็นเขาต้อนแพะลงมาเปนฝูงๆ ถามได้ความว่าเปนแพะนมทั้งนั้น คนที่เนเปอลไม่ชอบกินนมโค เพราะสงไสยว่าปนน้ำฤๅกินน้ำไม่ดี แต่แพะนั้นเปนสันดานปีนเขาคล่อง เขาต้อนขึ้นไปเลี้ยงไว้บนยอดเขา หาน้ำกินบนยอดเขา แต่คนต่างประเทศไปอยู่ที่นั่นไม่ชอบกินนมแพะ ว่ารศมันแหลมเกินไป
โฮเตลนี้เงียบสบายดี เพราะอยู่ห่างจากที่คนไปมา เขาบอกข่าวว่า ที่ซันเรโม ‘ดัล’ คือเงียบจู๊เต็มที ไม่มีอะไรจะเล่นจะดูเลย แต่พ่อไม่วิตก ด้วยรถโมเตอคาร์ของเรามี เบื่อขึ้นมาจะไปเที่ยวแห่งใดแห่งใดก็ได้ ขอจบกันเท่านั้นที พรุ่งนี้จะต้องไปแต่เช้า จะจัดของสำหรับส่งบางกอก แต่คงจะเข้าไปถึงพร้อมกันกับที่เนเปอล ด้วยย้ายที่เช่นนี้ยากที่จะทำให้สำเร็จโดยเร็ว
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๐
คืนที่ ๓๓
เมืองซันเรโม
วันอาทิตย์ที่ ๒๘ เมษายน
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้ออกจะตลีตลานรีบนอน เพราะตกใจว่าจะต้องมาแต่เช้า ครั้นรุ่งขึ้นถูกแสงสว่างเข้าทางน่าต่างก็ต้องตื่น เพราะน่าต่างอย่างฝรั่งดูเปนมีสำหรับให้เรือนงาม ถ้าบทจะโตก็โตใจหาย ซ้ำมีกระจกกรุเท่านั้นไม่ใคร่มีบานไม้ โดยแดดจะส่องมาทางนั้นก็ไม่เดือดร้อน กลับออกจะอุ่นๆ ดีไปเสียอีก ส่วนข้างอากาศเย็นนั้นเปิดเปนช่องแต่เล็กนิดเดียวก็พอ การเปิดน่าต่างมันจึงใหญ่เสียจริงๆ แต่พื้นขึ้นไปเกือบจดชายคา กรุกระจกตลอด ข้างนอกมีบานเกล็ดไม้โปร่งๆ ในการที่จะกันแดดแลบังตา เอาผ้าโปร่งขึงเต็มหลังกระจกแล้วมีม่านผ้าหนาสองข้าง แต่ม่านั้นกว้างจากขอบน่าต่างข้างละสักคืบเดียว สักแต่พอให้เขาเห็นว่ามีม่านเท่านั้น จะชักจะรูดอะไรไม่ได้เลย จึงไม่มีอะไรป้องกันแสงสว่างไม่ให้เข้าในห้อง ต้องตื่นให้แต่เช้า ต่อ ๕ โมงจึงถึงเวลามาสเตชั่น รถไฟเปนอย่างรถอิตาลี มีรางทางเดียว นั่งมาในหลังเดียวด้วยกันหมด รถมาตามทางหยุดบ่อยเสียเหลือดี เพราะต้องหลีกกัน แลเข้าถ้ำจนเหม็นเบื่อ กำลังพูดอะไรๆ กันสนุกประเดี๋ยวก็เข้าถ้ำโกรกกรากดังจนพูดกันไม่ได้ยิน การที่เข้าถ้ำบ่อยๆ เช่นนี้ เพราะรถสายนี้เดินเลียบมาริมทเล บางแห่งราวกับว่าคลื่นจะซัดถึง เมื่อถึงเปนแหลมหัวเขายื่นลงไปในน้ำแห่งใดก็เจาะอุโมงค์ทุกแห่ง สุดแต่จะมาให้ริมน้ำใกล้ที่สุดเปนที่ตั้ง ทางสำหรับรถม้าเดิมเขามีอยู่แล้ว แต่เมื่อถึงเนินถึงชายเขาก็ไต่ขึ้นไปบนหลังเนินหลังเขา แต่รถไฟมันขึ้นสูงลงต่ำยากจึงต้องเจาะเขา น่าจะสงไสยว่าเหตุไฉนทางมีอยู่แล้วจึงไม่มาด้วยรถโมเตอคาร์ ขึ้นรถไฟให้ช้าทำไม ข้อนี้พ่อก็สงไสย แต่เมื่อถามได้ความว่าทางรถไฟที่ตัดมาผ่านทางเดิมร่ำไป ก่อนเวลารถไฟจะเดินเขาปิดทางที่ผ่านเสียนานๆ รถโมเตอคาร์ต้องมาหยุด คอยให้รถไฟไปแล้วเครื่องกั้นทางเปิดจึงไปได้ร่ำไป จึงได้ช้า ถ้าจะออกแต่เยนัวจะถึงซันเรโมต่อย่ำค่ำ รถไฟที่นี่ก็ช้าอืดอย่างเอก ช้าในเชิงหยุดบ่อย ดูในแผนที่คเนว่าทางควรจะเดิน ๒ ชั่วโมง มันเดินถึง ๔ ชั่วโมง ตามระยะทางที่มาไม่เปนป่า จะว่าเมืองติดต่อกันมาตั้งแต่เยนัวจนถึงซันเรโมก็ได้ แต่ไม่ใช่เมืองอย่างแน่นคลั่กคลั่ก เปนไร่ปลูกผักมีเรือนหยอดอยู่ตามกลางกลางไร่เปนเจ้าของเจ้าของไป ตึกที่นี่เปนตึกอย่างเรือนตุ๊กตา คือผนังขาวน่าต่างเขียวหลังคาแดงเปนพื้น เขตรที่กั้นเปนส่วนใช้กำแพงศิลาก้อนๆ แทนรั้ว เพราะถ้าจะใช้รั้วไม้แพงกว่าก่อกำแพงศิลา ในไร่เหล่านี้ปลูกผักต่างๆ ซึ่งจะออกชื่อทีจะไม่ถูก จนกว่าจะได้ไปเห็นถึงที่ แต่ในไร่เหล่านี้คงปลูกองุ่นด้วยทุกแห่ง องุ่นที่ปลูกนั้นเปนตอสูงประมาณสัก ๔ ศอกฤๅจนกระทั่ง ๖ ศอก โตตั้งแต่เท่าด้ามพายขึ้นไปจนถึงเท่าแขน ปีนี้ฤดูล่าพึ่งจะแตกยังไม่เดินเถาโดยมาก แต่เขาได้ปักไม้ค้างฤๅใช้เสาศิลาแทน แล้วปูร้านข้างบนเหมือนปลูกน้ำเต้าแลฟักทอง ที่เดินเถาแล้วบ้างก็มี จับโยงเปนเถาๆ ไป เขาเหลือไว้แต่สักห้าหกเถา ถ้าปล่อยให้เถาอยู่มากลูกเล็กไป ที่ซึ่งปลูกองุ่นแลทำไร่ผักเช่นนี้เปนที่หว่างเขาดินทราย ถ้าขึ้นเนินเขามีศิลาปนปลูกต้นโอลิฟฤๅต้นสน ต้นสนนั้นปลูกเปนป่าสำหรับตัดไม้อย่างปลูกต้นสักเมืองยวา บ้านคนมีเงินที่เปนเศรษฐีคหบดีอยู่ริมทางรถไฟก็มี ห่างทางโดยมาก ที่เห็นริมทางมักจะเปนตึกรูปต่างๆ มีสวนดอกไม้อยู่รอบรอบ ดอกไม้นั้นเปนไม้สีซึ่งปลูกให้มีดอกเสียในเรือนกระจกฤๅน่าร้อนก็ในไร่ แล้วจึงเอามาฝัง ไม่ใช่ของใครใครทำ มีที่ซื้อที่ขาย เมื่อต้องการจะให้มีดอกไม้หย่อมใดสีใด เรียกเจ้าพนักงานเขามาปลูกได้ทีเดียวตามความปรารถนา สุดแต่มีเงินเสียแล้วจะเอาอย่างไรเปนได้ทั้งนั้น มีหมู่บ้านซึ่งควรจะนับว่าเมือง คือมีท่าเรือด้วยสักสองสามตำบล ซันเรโมนี้ก็เปนตำบลหนึ่งซึ่งควรจะเรียกว่าเมือง มีตึกกว้านบ้านเรือนมาก มีโฮเตลใหญ่ๆ เพราะเปนที่พวกนักเลงเที่ยวมาพัก ผู้มีเงินมักมาสร้างฤๅซื้อบ้านเหล่านี้ไว้ ตัวมาก็อยู่ ไม่มาก็ให้เขาเช่า มีคนเช่าก็ไม่ตลอดปี ชั่วแต่ฤดู เรือกสวนอะไรก็ทิ้งร้างๆ ไว้ มีแต่ต้นไม้ใหญ่ เมื่อจะมาอยู่ฤๅจะให้ใครเช่า จึงแต่งทั้งเรือนทั้งสวน ในที่เช่นนี้ถนนรนแคมมักจะหมดจดสอาด เปนที่มาพักอยู่เงียบๆ ฤๅมากรอกันตามฤดู ตามชายทเลเปนเช่นนี้ตอลดไปจนกระทั่งเมืองฝรั่งเศส ตอนข้างฝรั่งเศสย่อมจะครึกครื้นกว่าข้างอิตาลี
เวลามานี้ไม่มีที่กินเข้าฤๅรถกินเข้าอย่างใด เขาจัดอย่างที่เรียกบาสเกตอันเราเคยแปลว่ากระจาด แต่ไม่ใช่กระจาด เปนกระจาดอย่างฝรั่งดังนี้ ตัวบาสเกตนั้นทำเปนรูปหีบสานด้วยหญ้าโปร่งๆ สูงสักศอกหนึ่งยาวสักศอกคืบ เอาลวดเหล็กผูกตามบุญตามกรรมพอฝาไม่หลุดจากตัว อาหารที่มีอยู่ในนั้นคือเนื้อไก่ย่างเย็นๆ ทั้งตัว หมูแฮมที่ต้มแล้วจืดๆ เนื้อโคเค็ม ลิ้นโค เนยแขงสามอย่างทั้งที่เปนหนอน เกลือพริกไทยใส่กรวยกระดาษผนึกเหมือนถั่วที่ขายในตลาด ของหวานมีผลไม้ แปร์ แอบเปอล ส้ม ภาชนะที่ใช้ จานเลวขอบน้ำเงิน น้ำโอเดอเวียง เปนน้ำแร่ที่เมืองเอเวียง แต่จืด ถ้วยทำด้วยกระดาษพับแบนๆ เวลาจะรินน้ำก็กางออก อย่างเอาใบตองตักน้ำกิน ผ้าเช็ดมือกระดาษ หมดเท่านั้น ตามแต่จะว่ากันไป ของขายตามสเตชั่น มีลูกสตรอเบอรีป่า ลูกแอบเปอลออกจะดีๆ แต่ลูกองุ่นมีเหี่ยวปรอดทั้งสิ้น รศชาติก็อย่างเดียวกับลูกเงาะเก็บเมื่ออ่อนๆ ด้วยอารามอยากจะได้เงิน
มาถึงซันเรโม เวลาบ่าย ๓ โมงไม่ถึงครึ่ง คนที่สเตชั่นแน่นเต็มไปทั้งนั้น โห่ร้องเกรียวกราวเปิดหมวกโบกมือตบมือเซงแซ่ มีลูกเอียดเล็ก ลูกแดง ติ๋ว เอียดน้อย พระยาวิสูตร พระวิภาค มาคอยอยู่ในที่นั้น ลูกเอียดเล็กไม่สูงขึ้นกี่มากน้อย เปนแต่อ้วนขึ้น ลูกแดงโตขึ้นมาก ตาติ๋วก็ไม่โตขึ้นนัก แต่อ้วนขึ้น ลูกเอียดน้อยสูงขึ้นสักหน่อยอ้วนขึ้น ทั้งสี่คนแก้มแดงด้วยหนาวมันเผา ขึ้นรถโมเตอคาร์กับเอียดเล็กแลเอียดน้อย ชายอุรุพงษ์ เยนตรา คนเกรียวกราวตลอดหนทาง
เรือนที่นี่นับเปนห้าชั้นทั้งชั้นล่าง ด้วยที่ตั้งนั้นแอบข้างเขาตะแคงอยู่ข้างหนึ่ง ด้านข้างหลังเรือนเปนสี่ชั้น ด้านข้างน่าเปนห้าชั้น ชั้นล่างเปนที่เลี้ยงข้าราชการแลครัว ชั้นรองขึ้นมาห้องข้างหลังเปนห้องคนพักที่ร่วมกระได แลมีห้องเขียนหนังสือ ห้องไว้ถ้วยชาม ด้านข้างน่ากลางเปนห้องรับแขก ห้องคอย ห้องกินเข้า มีเฉลียงด้านน่าแลด้านข้างฝากระจก ชั้นที่ ๓ มีห้องสองแถว แต่แถวหลังได้สองห้อง เพราะเปนกระไดเสียห้องหนึ่ง ในสองห้องด้านหลังนั้น เปนห้องอุรุพงษ์กับเสมอใจสองคนต่อห้อง ห้องหลวงฤทธิกับหลวงศักดิสองคนต่อห้อง ด้านข้างน่ามีสี่ห้อง ห้องนอนพ่ออยู่ตรงชายอุรุพงษ์ ถัดมาอิกห้องหนึ่งเปนห้องเขียนหนังสือ ต่อไปเปนห้องพระยาบุรุษ ตรงกระไดเปนห้องแต่งตัวของพ่อ คำที่เรียกว่าห้องห้องนี้ ต้องเข้าใจว่ารูปพรรณสัณฐานเหมือนห้องมุขหลังแลมุขยาวพระที่นั่งอัมพร แต่เตี้ยกว่าแคบกว่ามีห้องละน่าต่างเดียวเท่านั้น เหลือเศษผนังพอตั้งเตาไฟ แต่มุมเรือนเปนหอกลมทั้ง ๔ มุม ชั้นล่างเขาเอาไว้เปนที่สำหรับนั่งเล่นฤๅเขียนหนังสือ ชั้นที่ ๓ ซึ่งพ่ออยู่ มุมข้างห้องนอนเปนที่ล้างหน้า เพราะจะตั้งตู้ล้างหน้าแลตู้แต่งตัวไม่ได้ในห้องนอน มุมข้างห้องแต่งตัวเปนห้องอาบน้ำ ต้องขึ้นจันไปสามคั่นทั้งสองแห่ง มุมข้างด้านหลังเขาก็ใช้อะไรกันตามความพอใจ ชั้นที่ ๔ เหมือนชั้นที่ ๓ เปนห้องบริพัตรแลเจ้าสามกรม กับเจ้าพระยาสุรวงษ์ ชั้นที่ ๕ เปนที่บ่าวอยู่ มีอิกหลังหนึ่งเล็กอยู่ข้างขวา สำหรับลูกเมืองนอก ๖ คน พระรัตนโกษา หม่อมนเรนทร์ แลพระยาวิสูตร หลังข้างซ้ายจรูญแลตาหมอ เครื่องใช้ในการกินแลครัวเปนของเราจัดเอง บ่าวไพร่เปนคนอังกฤษทั้งหมด เครื่องใช้คือทำถ้วยชามอย่างเลวๆ แต่ติดตราเสีย จะเอาไว้ใช้ที่ปารีสต่อไป แต่ขโมยได้จานน้ำเงินลายทองเช่นใช้ที่บางกอก ซึ่งทำแล้วมาใหม่มาใช้บ้าง บริเวณพื้นที่มีสวนอยู่น่าตึก ตัดทางลดเลี้ยวไปมีต้นไม้ใหญ่ๆ ตามโคนต้นไม้ใหญ่ๆ ซื้อต้นไม้ดอกมาแต่ง ไม่กว้างขวางเท่าไรก็ถึงรั้วน่าบ้าน ซึ่งเปนที่โรงรถอยู่ริมนั้น รั้วนี้ยังไม่สิ้นเขตรบ้าน แต่เพราะมีทางรถไฟผ่านเข้ามา ฟากข้างริมทเลเปนของบ้านนี้เหมือนกัน เปนสวนมีต้นไม้มีเขื่อนตกลงทเล ลักษณเกาะสีชังไม่ผิดอะไรกันนัก หมดสิ่งที่มีในบ้านเท่านี้ ที่น่าเรือนมีสระปลาเงินปลาทองหางซิวตัวเล็กๆ เห็นจะสักสองตัวได้ มีบ่อน้ำ มีเครื่องจักรสำหรับตักน้ำแต่หักโกรงเกรงหมดแล้ว สมมตกันว่าเปนมอนิเมนต์จรูญ คู่กันกับมอนิเมนต์กรมหลวงนเรศร์ที่บางปอิน ถึงว่าเปนเรือนเล็กๆ แต่อยู่สบาย พ่อไปเที่ยวเดินเล่นแล้วกลับขึ้นมากินน้ำชาแล้วได้อาบน้ำ ฤกษ์ไม่ดีมาหลายวัน แต่ไม่ได้อาบมาถึง ๗ วันแล้ว สกปรกเกือบจะปั้นชมภูพาลได้ตัวหนึ่ง กินเข้าทุ่มครึ่ง มีแต่ลูกกับเจ้าสามกรมเท่านั้น เพราะห้องเล็ก ได้โชรูปพระที่นั่ง แลอ่านนิราศกรมประจักษ์ วันนี้หนาวเต็มที ในห้องกินเข้ามือเย็นตีนเย็น ปรอด ๕๒ ต้องติดไฟทั่วทุกห้อง การติดไฟนั้นติดดื้อๆ คือมีเหล็กสองอันหัวเปนตุ๊กตาหมอบ ต่อไปข้างท้ายเหมือนรางรถไฟ แล้วเอากระดาษแลลูกปรงแห้งเปนเชื้อ เอาฟืนกองขึ้นไป สุมไฟกันดื้อๆ มีปล่องขึ้นไปตามผนัง เมื่อแรกสุมปล่องยังเย็นอยู่ ควันพ่นออกมาข้างน่าตระหลบไปทั้งห้อง ต่อปล่องร้อนจึงดูดไปขึ้นไปเอง ใส่ฟื้นเข้าไปก็ติดเอง ไม่ต้องพัดต้องก่อ มาคราวก่อนไม่หนาวเช่นนี้ สุมไฟก็เปนสุมไฟเล่น คราวนี้สุมจริง ของกว่าจะมาถึงช้า ต้องคอยกันอยู่เกือบ ๓ ชั่วโมง จึงได้จัดห้อง
คืนที่ ๓๔
วันจันที่ ๒๙ เมษายน
เมื่อคืนนี้นอนต้องแถมนวมอิกชั้นหนึ่ง เพราะหนาวเยือกเย็นเต็มที ฟ้าร้องกระหึมคืนยังรุ่ง ฝนฝรั่งตกประปรายตลอดคืน แล้วยังซ้ำตกกลางวันจนเวลาบ่ายไม่มีแสงแดดเลย เปนหวัดมาแต่วานนี้มีไอแลเมื่อยปวดสีข้าง ตอนเช้ามีแมลงวันมาตอมหน้าอยู่ตัวหนึ่งต้องไล่ปกกัน แล้วจึงหลับต่อไปอิก ที่นี่ดีด้วยมีม่านแพรเฉภาะหลังบานกระจก รูดขึ้นรูดลงได้ น่าต่างฝาเกล็ดค่อยสนิท กินเข้าเวลาบ่ายโมง ๑ เพ็ญมาไม่ได้ ปวดฟันไปเสียแล้ว เปนด้วยอะไรก็ไม่รู้ ใครออกมาต้องมาขลุกขลักกันด้วยเรื่องฟันทุกคน มิสเตอคาแนคกับมิสเตอเวสเตนกาดลา พระวิภาคมาหา ช่างตัดเอเอาผ้ามาให้เลือกวัดตัดเสื้อใหม่ เพราะตั้งแต่มา ใช้เสื้อของดุ๊กสำรับเดียว เสื้อที่แซมป์สันตัดคับหมด ได้เลือกผ้าตัดใหม่สี่สำรับ กับให้แก้เสื้อกั๊กของเก่าบ้าง พอจะใช้ได้ตลอดจนกลับ
ได้กะโปรแกรมที่จะเดินทางต่อไปอิกเปนสองตอน ตอนต้น คือ วันที่ ๑๕ ออกจากซันเรโมไปเมืองตุริน แล้วไปเมืองเวนิส กลับมาเมืองฟลอเรนศ์ ขึ้นปาร์มาข้ามเขาอาลป์ ไปสวิตเซอแลนด์ พักเมืองโคโมหัวทเลสาบข้างหนึ่ง ตรงกันข้ามกับเยเนวาตามยาวของทเล แล้วเที่ยวลูเซอนฤๅลอซานแลที่อื่นๆ แล้วขึ้นไปมิลานเข้าเมืองฝรั่งเศส ประมาณว่าวันที่ ๔ ฤๅที่ ๕ เดือนมิถุนายน ในระหว่างเมืองอังกฤษกับฝรั่งเศสไม่แน่ แต่เมืองลอนดอนอากาศคงไม่ถูกกับโรคพ่อ ด้วยชื้นแลควันมาก ที่จะออกจากลอนดอนไป กำหนดไว้ว่าวันที่ ๒๖ จะไปขึ้นออสเตนด์ แล้วไปแฮมเบิค ข้ามไปเดนมาร์กทีเดียว บางทีการที่ไปนอรเวจะช้าไป จึงได้กำหนดลงว่าวันที่ ๒ เดือนกรกฎาคมออกจากโคเปนเฮเกน ไปคริสเตียเนีย ทั้งขากลับด้วยเบ็ดเสร็จพอเต็มเดือนกรกฎาคม แล้วจึงจะตั้งต้น ภาคที่ ๒ จับเมืองกีลขึ้นมาเบอลิน แลในเยอรมนีต่างๆ ซึ่งยังไม่ได้กะ แต่จะเอาแน่ยังไม่ได้ บางทีจะเปลี่ยนแปลงไป
หมอของรังสิต ซึ่งอยู่ไฮเดลแบคมาตรวจสองคน คนหนึ่งเปนโปรเฟสเซอ ชื่อไฟลเนอ คนหนึ่งชื่อฟิสเตอเปนผู้ช่วย คนแรกแก่เปนผู้ตรวจ คนที่ ๒ อายุ ๓๓ ซึ่งจะของมาอยู่ประจำไปพลาง พูดอังกฤษคล่องทั้งสองคน ตั้งต้นตรวจนั้นคือให้เล่าอาการตามที่รู้สึกทั้งเก่าใหม่ จบแล้วให้ยืนที่ตรงน่าต่าง ดูในช่องจมูกเห็นว่ารูจมูกข้างซ้ายแคบ แต่ไม่มากถึงที่จะทำให้หายใจไม่คล่อง แล้วเอาช้อนกดลิ้นดูภายใน ว่าบวมตามหลอดที่ใต้ขาตะไกร คราวนี้ลงมือตรวจหัวใจ ให้ถอดเสื้อเอาแตรฟังทั่วทุกแห่ง ที่ตรงไหนตรวจแล้วกาไว้กับตัว แล้วตรวจปอดเคาะโขกในที่ต่างๆ ต้องหายใจแรงตามเคย เสร็จเรื่องปอดแล้ว คราวนี้ดูตั้งแต่ข้อตีนขึ้นมาจนท้องน่อง ลำขา ตลอดจนสันหลังถึงต้นฅอ กว่าจะสำเร็จกิจการตรวจนี้เกือบชั่วโมงหนึ่ง แล้วคราวนี้ชำระถึงเรื่องกินนอนทำงานต่างๆ ตกลงเปนเห็นรูปในชั้นแรกนี้ ว่าหัวใจดีปอดดี ข้อที่เมื่อยปวดนั้นเปนด้วยเนีฟ กล้ำเนื้อดี มีชำรุดอยู่แต่เรื่องจมูก ถ้าจะเรียกสปีเชียลลิสต์ ควรจะเรียกผู้ที่ชำนาญในการรักษาจมูกแลกระโหลกหัว แต่จะยังไม่ว่าแน่ จะขอตรวจอิกเวลาหนึ่ง ในเวลาตื่นนอนขึ้น ยังไม่ได้ลุกขึ้นจากที่นอน จะตรวจปัสสาวะ ทั้งที่ไปไหนกลับมาถึง แลเมื่อตื่นนอน กับอิก ๒๔ ชั่วโมง แล้วให้ยืนที่น่าต่างส่องดูใบหู ว่าใบหูซีดไป จะต้องตรวจโลหิต จะแทงเอาที่หูฤๅที่แห่งหนึ่งแห่งใดพ่อก็ตกลงยอม นัดกันพรุ่งนี้ แกเลยทุ่มเหวว่าพ่อกลัวจะตายในสามปีนั้นไม่ตาย ถ้าผ่อนทำงานให้น้อยลงหน่อย นอนให้มากขึ้นอิกหน่อย จะอยู่ได้ ๘๐ พ่อก็บอกแกว่านี่เปนการทุ่มเหวของหมอตามเคย พ่อไม่เชื่อ แกไม่ยักฟังดันทุ่มไปอิก แกว่าที่ว่านี้ตามลักษณกำลังร่างกายที่จะเปนไปได้ตามที่แลเห็น เช่นกับรูปร่างแลหัวใจปอดหนุ่มกว่าอายุ เว้นแต่ถ้ามีโรคไภยอันใดกระแทกกระทั้นมา นั่นก็เปนธรรมดาอยู่เองที่จะอยู่ไปไม่ถึง ตาหมอคนนี้เปนคนโปรดของแกรนด์ดุ๊แลแกรนด์ดัสเชสออฟบาเดน ไปเฝ้าตรวจพระอาการอยู่เสมอ ไปเฝ้าเมื่อวานซืนนี้ทูลเรื่องจะมาตรวจอาการพ่อ แกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัสเชสเลยสั่งมาถึง รังสิตบอกว่าทรงพระออดแอดทั้งผัวทั้งเมีย เพราะ ๘๐ แล้วทั้งคู่ ตาหมอนี่ไปรักษาอยู่ แกรนด์ดัสเชสนั้นถ้าไม่ทรงสบาย แต่ชั่วได้ข่าวว่าตาหมอนี่มาแล้วเท่านั้นก็รู้สึกสบายขึ้น เซอแปตริกแมนซัน หมออังกฤษก็มาถึงวันนี้เวลาบาย ๒ โมง แต่พ่อขอผัดไปพรุ่งนี้เวลาบ่าย จะถูกตาหมอเหล่านี้ตรวจอย่างเลอียดอิกสี่ห้าหนอยู่ข้างเดือดร้อน แต่ไหนๆ ได้ออกมาให้ตรวจแล้ว จะให้ตรวจเสียให้ถึงที่
ทุ่มหนึ่งแล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเที่ยว แต่เวลานี้กลับมีแสงแดดดีกว่าเมื่อกลางวัน แต่ก็หนาวชืดเต็มทีเพราะฝนตกยังค่ำ ทางที่ซันเรโมนี้มีสองสาย ที่เปนสายใหญ่ คือ ริมทเลสายหนึ่ง ดอนสายหนึ่ง นอกนั้นก็เปนแต่ทางขวาง ฤๅทางหลวงสำหรับไปเมืองอื่น ข้างอิตาลีเขาแบ่งทางเปนสามชั้น ชั้นที่หนึ่งทางซึ่งเปนท่าค้าท่าขาย ทางเมืองต่อเมือง ทางเดินกองทัพ เช่นนี้ใช้เงินรัฐบาล ถ้าเปนทางในเมืองนับเปนชั้นที่สอง ใช้เงินมิวนิสิเปอล คือค่าธรรมเนียมภาษีในเมือง ค่าไฟค่าน้ำ ถ้าหากว่าเปนทางที่เฉภาะเข้าในหมู่บ้าน เปนทางชั้นที่สาม เช่นทางไปที่ฝังศพที่เยนัว เก็บภาษีในอาหารเข้าออกตำบลนั้น เช่นเป็ดไก่เปนต้น มาทำทางอย่างนั้น ทางที่ไปวันนี้เปนทางใหญ่ทั้งสองทาง แต่เปนทางชั้นที่สอง แต่ดีกว่าทางชั้นที่หนึ่งเสียอิก ทางริมทเลอยู่เหนือทางรถไฟขึ้นมา โดยมากลงเขื่อนปูศิลากว้างๆ ปลูกต้นไม้เปนหน่อยมเปนหมู่  สำหรับนั่งเล่นเปนของกลาง ฟากข้างในเปนบ้านเรือน วิลลาบ้าง โฮเตลหลังโตๆ หลายๆ ชั้น มีดินชานน่าบ้านแล้วก่อเปนเขื่อนศิลารับตรงที่ต่อกับถนน สูงบ้างต่ำบ้างตามแต่รูปเขา ทางที่เข้าบ้านมักจะตัดแหวะเข้าไปในพื้นที่ที่ต่อถนนระดับเสมอถนน แล้วผ่อนสูงขึ้นไปจนถึงน่าเรือนได้ระดับพื้นบน ตามขอบเขื่อนแลลานบ้านปลูกไม้สีต่างๆ เปนหย่อมบ้างเปนลายบ้าง สีเดียวกันบ้างสลับสีบ้าง ต่างๆ ตลอดหนทาง ต้นไม้ที่อยู่เหนือไม้สีนั้น ปลูกปามเปนพื้น ของเขาปลูกมานานจนต้นสูงๆ เหมือนต้นตาล ถนนแถวหลังอิกแถวหนึ่งเปนตึกแถวอย่างฝรั่งหลายๆ ชั้น มีร้านขายของเปนของมาจากอื่นทั้งนั้น พ่อได้ลองลงเดินระยะหนึ่งไม่สดวก เพราะคนมันรู้จักตอมดูนัก ขากลับมาแวะที่สวนปลูกต้นไม้ขาย ซึ่งเปนบ้านราษฎรแซกอยู่ในระหว่างบ้านใหญ่ๆ มีเปนอันมาก ถัดออกไปเมื่อพ้นเมือง ก็เปนสวนปลูกต้นไม้ขายตลอดไป สวนปลูกต้นไม้ขายเช่นนี้ ไม่ผิดอะไรกับสวนตาเยนกินที่คลองขุดใหม่ ใช้พูนดินเหมือนกันแต่ไม่มีร่อง เพราะที่มันเทตะแคงอยู่แล้ว แต่ต้นไม้มันช่างผิดกับบ้านเราเสียจริงๆ คือปลูกเปนต้นฤๅกอที่พอจุกระถางดินขนาดต่างๆ กะให้พอออกดอกพร้อมกันหมด ด้วยอาไศรยเลี้ยงกิ่งที่แขงลิดกิ่งที่อ่อนเสีย ตัดให้คงข้อพอเสมอกัน เมื่อแตกออกมาก็แตกพร้อมกันเท่านั้น กุหลาบต้นหนึ่งมันมีดอกพร้อมกันหมดตั้งยี่สิบสามสิบดอก ตูมบ้างแย้มบ้างบานบ้างทอยกันไป ต้นอื่นๆ ที่มีดอกเปนช่อใหญ่ๆ ดอกติดกันหมดเหมือนจัดพุ่มเครื่องนมัสการเปนแต่เตี้ย งามกว่าจัดดอกไม้หัวโล้นเช่นจัดกัน ที่เปนดอกเล็กๆ เช่นสโนดรอปก็ปลูกให้ชิดกันเปนกอ ดอกขาวแซกไปในเขียวเต็มทั้งกระถาง แต่เปนพ้นวิไสยที่จะพรรณาด้วยเรื่องชื่อหาใครถามไม่ใคร่ได้ อิตาเลียนเรียกอย่างนั้น ฝรั่งเศสเรียกอย่างนี้ อังกฤษเรียกไปอย่างอื่น นับว่าเปนดอกไม้สีที่หาที่สุดมิได้ เช่นกับแดงก็ตั้งแต่แดงแก่ แดงเจือเหลือง ม่วงสีต่างๆ ชมภู น้ำเงิน ขาว เหลือง ลาย แต่สีนั้นเปนพ้นวิไสยที่จะเห็นได้ในเมืองไทย พ่อได้พิเคราะห์ดูหนักแล้ว สีมันสดจริงๆ สดเหมือนกำมหยี่เหมือนแพร จนได้เห็น ได้ถูก ได้ดมรู้ว่าเปนดอกไม้จริงๆ ยังอยากจะเชื่อว่าทำด้วยกำมหยี่ฤๅด้วยแพรร่ำไป งามจนหลับตาลงก็เห็นเปนดอกไม้ เหตุที่มันสดใสงดงามเช่นนี้ เพราะอะไร เพราะแสงแดดที่นี่ไม่แรงสีไม่ตก ดอกไม้ของเราที่ว่างามสักเท่าใดเท่าใด เช่นกับกุหลาบสีชมภู ฤๅเหลือง ฤๅขาว มันมาปรากฎแก่ไนยตาว่าสีตก เหมือนอย่างกับเอาผ้าแพรฤๅกำมหยี่ออกทิ้งค้างไว้ในกลางแจ้งสีตกเช่นนั้น อิกอย่างหนึ่งมันสดจริงๆ กลีบชุ่มน้ำ ถ้าจะเอามาขยี้บีบจะได้น้ำในนั้นมากกว่าดอกไม้เมืองเรา ถ้าจะมีดอกไม้ที่จะเปรียบในทางสดกับดอกไม้เมืองฝรั่งได้ เห็นจะมีแต่ดอกบัวซึ่งพึ่งแย้มในเวลาต้องพระอาทิตย์ มีเครื่องป้องกันภายนอกกลีบข้างในสดได้จริง ในเรื่องปลูกไม้ดอกเมืองเรานี้น่าท้อใจเปนอันมาก ถึงจะได้กิ่งได้เม็ดไปปลูก คงจะไม่พ้นจากเซียลงแลกลีบอ่อนบอบแบบ ดอกไม้ฝรั่งเช่นกุหลาบบานออกเต็มที่แล้วทิ้งไว้ในห้องเท่าไรๆ ก็ไม่โรย เช่นสโนดรอป ถ้าเมืองเราเด็ดจากต้น ถือสักครึ่งชั่วโมงเท่านั้นก็หน้าคว่ำ นี่มันอยู่ได้ยังค่ำไม่ยักเหี่ยวแห้งอันใด อิกอย่างหนึ่งเรื่องกลิ่น ที่เรากริ้วว่าดอกไม้ฝรั่งไม่หอกนั้นก็อิกนะแหละ ที่จริงดอกไม้มันมีกลิ่นหอม แต่มันหอมสำหรับที่อากาศอ่อนๆ ไม่เผาน้ำในดอกไม้ให้เหือดแห้งไปเสีย ไปปลูกที่เมืองเรามันหายหอมหมด เพราะพอบานออกก็ถูกแดดเผาน้ำฤๅน้ำมันแห้งทันที ที่หอมอยู่ได้แต่ดอกไม้ที่มีน้ำมันมาก กลิ่นกล้า ถ้าเอามาปลูกในเมืองฝรั่ง จะกลายเปนเหม็นไปก็จะได้ ที่ซึ่งไปดูวันนี้ เขาเก็บดอกกุหลาบให้ดอกหนึ่งเลยต้องซื้อเขาสองกระถาง มันส่งเร็วแท้ๆ รถโมเตอคาร์เรามาถึงบ้าน ต้นไม้ก็มาถึงพร้อมกัน ได้ส่งให้นายมุ่ยวาดรูป จะส่งเข้ามาให้ดู อยากจะส่งต้นเต็มทีแต่มันเหลือวิไสย มีขันอย่างหนึ่ง เห็นหน่อกล้วยปลูกใส่ถังไว้สองหน่อ นึกว่ามันจะเอาราคาสัก ๕๐๐ ฟลอรินฤๅอย่างไร จึงลองถามดู ได้ความว่าหน่อละแปดฟลอริน ถึงเช่นนั้นก็ยังเก่งมากอยู่
กินเข้าวันนี้มีเข้าตั้ง คำที่เรียกว่าเข้าตั้งนี้เปนภาษาของชายบริพัตร คือเอาเข้าเปนขอบพิมพ์ เอากับเข้าวางภายใน เช่นกับมันตั้ง แลมีเนื้อนกเปนต้นอยู่ข้างใน เข้าตั้งเช่นนี้ย่อมจะดิบโดยมาก แต่ถ้ามาวันไรที่ในเรือทักกันว่าเข้าตั้งแล้วกับตันแกหน้าเรี่ยทุกที ด้วยแกกลัวจะดิบ แต่ผเอินไม่ยักดิบสักทีเดียว มาวันนี้มีเข้าตั้งเปนตากบบริบูรณ์เต็มที่ เลยเลิกไม่ได้กินกัน เรื่องกินเข้า ฝรั่งมันจะไม่ท้องขึ้นอย่างไร ถึงจะอี๊จะเขี่ยเท่าไร ก็เมื่อเข้ามันดิบมันเข้าไปในท้องสักช้อนหนึ่งก็ได้ท้องขึ้นกันเท่านั้น วันนี้มีลูกเชอรีแต่ไม่หวานเลย ยังชั่วกว่าภุมเรียงสักนิดหนึ่งที่ไม่เปื้อนปาก แต่ลูกองุ่นพอใช้ ลูกเล็กแต่ว่าหวานอยู่ เปนผลไม้มาจากอื่นทั้งนั้น พ่อให้นึกวิตกว่าจะหาอะไรให้ไม่ได้ พิจารณาดูหนัก ไม่เห็นมีอะไรดีกว่าดอกไม้ ฤๅจะว่าให้ถูกไม่มีอะไรนอกจากดอกไม้ นี่จะทำอย่างไรดียังนึกไม่ได้ แต่วันยังมีอิกหลายวัน ขอไว้คิดต่อไปก่อน
เรื่องที่ฝังศพที่มีรูปทลึ่งตึงตังขึ้นมาจากโลง เล่าเมื่อวันที่เยนัวนั้น เจ้าของรู้เข้าว่าพ่อชอบเลยส่งโปสต์ก๊าดแลก๊าดชื่อมาให้ ได้ส่งมาให้ดูในซองนี้ด้วย
คืนที่ ๓๕
วันอังคารที่ ๓๐ เมษายน
ตื่นขึ้นตาหมอยังไม่ทันมา นอนต่อไปอิกก็ไม่หลับ ตกลงเปนต้องให้ไปตามมาทั้งตัวครูแลลูกศิษย์ ตรวจบนที่นอน ในการตรวจวันนี้ซ้ำรอยอย่างเก่าอิก แปลกแต่ตรวจตอนขาแลตอนท้องถ้วนถี่ขึ้น แล้วจึงแทงเอาเลือดที่นิ้วกลางมือข้างซ้าย ก่อนที่จะแทงนั้นชำระนิ้วให้หมดจด แล้วเอาเข็มที่แกมีมาแทงเจ็บปลาบหนึ่ง แล้วรีดโลหิตให้ติดในแผ่นกระจกเล็กๆ สามแผ่นเอาน้ำลูบที่ตรงแผลปราดเดียวก็หายเจ็บ ได้ความว่าโลหิตจางไป จะเอาไปเข้ากล้องส่อง แล้วขอให้ลองนัดน้ำมัน คล้านน้ำมันตานีในขวดบีบ บีบเข้าไปในจมูกแล้วเอามือปิดข้างน่าไว้ ให้สูดเข้าไปทั้งสองข้าง แรกๆ เข้าไปรำคาญเต็มที มันเฟอะฟะอยู่ในจมูกสักครู่หนึ่งจึงโล่ง คราวนี้เอาน้ำเงินชุบแปรงโตอยู่ มีก้านเงินโค้งยอนเข้าไปในฅอ ทาที่ลำฅอข้างละครั้ง ที่ทำดังนี้เพื่อจะให้เนิฟในลำฅอแลในจมูกหยุดกระดุกกระดิก เมื่อเวลานัดน้ำมันเข้าไปใหม่ๆ เสมหะตกสั่งออกบ้างขากออกบ้างเปนยวงๆ แต่จมูกไม่รู้สึกคัด เสมหะมันครอกแครกอยู่ใจฅอต้องขากถ่มร่ำไป ยังไม่รู้ว่าจะมีผลอย่างไร ไม่ได้นัดยาเลย จนถึงเวลาเขียนหนังสือนี้ รู้สึกรำคาญ
ได้ขโมยขึ้นรถโมเตอคาร์ของรพี ซึ่งดูหน้าตาต้นอยู่ ไปกับชายบริพัตร ชายอุรุพงษ์ รพี แลพระยาบุรุษ กระโจมไปร้านขายโปสต์ก๊าดแลรูปต่างๆ ทีเดียว ซื้อได้รูปถ่ายแลโปสต์ก๊าด ซึ่งสั่งให้เขาบรรจุหีบส่งเข้ามา ได้ซื้อกรอบรูปต้นเข้ามาสำหรับให้เห็นว่าของที่ซันเรโมมันเลวถึงเพียงนี้ สิ่งที่ดีมีแต่ดอกไม้ แต่รูปดอกไม้ที่ให้นายมุ่ยเขียนได้ลงสี จะหาสีให้เหมือนดอกไม้จริงไม่ได้ มันแห้งแลอ่อนไปหมด พอเดินออกจากร้านที่หนึ่ง จะไปเข้าร้านที่สอง คนมาดูอยู่ที่น่าร้านเต็มเสียแล้ว เพราะรู้จักเหลือที่จะรู้จัก ไปเจอโปสต์ก๊าดรูปพ่อเอง ขายอยู่เสียที่ร้านนั้นแล้ว เดินเข้าไปอิกร้านหนึ่งที่หัวมุมซึ่งรถจอด คนยิ่งประชุมกันมากขึ้น มีผู้หญิงเยอรมันสองคนเข้าไปในร้าน ไปกระซิบถามเจ้าของร้าน ซึ่งนึกสงไสยอยู่แล้ว ไปพูดกับบริพัตรว่าเหมือนกัน เห็นกิริยาที่พูดกัน นางนั่นจะไม่ได้ยืนยันเปนแน่ นางสองคนและเลียมเข้ามาใกล้พ่อ ทำกิริยาเรียบร้อย ถามว่าพูดฝรั่งเศสฤๅ พ่อบอกว่าโน ถามภาษาอังกฤษติดเข้ามาทีเดียว ว่าลูกท่านไม่ใช่ฤๅอยู่ที่ไฮเดลเบิค พ่อนิ่ง เลยเล่าต่อไป ว่าเคยชอบกับญาติของเขาคนหนึ่ง ได้ให้สิ่งของ พ่อนิ่งฟังหัวเราะ คราวนี้ถามว่าท่านเปนกิงออฟไซแอมไม่ใช่ฤๅ พ่อก็พยัก คราวนี้เลยพล่ามใหญ่ จนต้องตีกินกลับมา เลยไปแวะที่โฮเตลเบลวู เพื่อจะกินเข้าให้แปลกที่ด้วย เพื่อจะเยี่ยมเพ็ญด้วย พบพระยาวิสูตร เซอแปตริกแมนซันหมอ กินเข้าอยู่ที่นั่น ได้นั่งโต๊ะกัน ๖ คนในพวกที่ไป พวกที่เลี้ยงอยู่ข้างจะช้ามาก กับเข้าก็พอใช้ได้อยู่ แต่มีเข้าดิบเปนครั้งที่สอง ที่โฮเตลนี้เปนห้าชั้นทั้งชั้นล่างคือชั้นลูกกรง พระที่นั่งอัมพรหลังสูงควรจะเรียกว่าสี่ชั้นฉันใด ที่นี่ก็ห้าชั้นฉันนั้น ชั้นที่สองเปนที่นั่งสองห้อง กินเข้าที่เฉลียงฝากระจก สิ่งที่ดีในที่นี้ คือมุลี่นอกกระจกที่เฉลียง ใช้สายเปนตกั่ว ชักขึ้นชักลงแนบเนียน ลมไม่พัดเทิบทาบ มีลิฟต์ขึ้นตรงกลาง แต่เปนลิพต์สาวเชือก อย่างเช่นกล่าวมาแล้วแต่ก่อน ขึ้นไปเยี่ยมเพ็ญซึ่งอยู่ห้องนอนชั้นที่สาม ที่เขาเรียกกันว่าพื้นที่อยู่ เห็นนอนแฟบทีเดียว เรื่องราวที่เปนนั้น คือฟันมันขึ้นโค้งบวมปวด เลยนอนไม่หลับ แล้วเลยมีอาการอ่อนเพลียอะไรอย่างเก่ามา เซอแปตริกแมนซันไปพบจึงรับตัวไปให้เดนติสต์ถอนฟัน ถอนแล้วเสร็จยังบวมจนจับไข้ การที่ตกใจในเมื่อถอนฟันนั้น ตัวเองรู้สึกเหมือนอย่างกับว่าหัวใจได้หยุด แต่นั้นมาก็อ่อนเปลี้ยเปนลม ต้องเอาคนไปช่วยพระเสนีพิทักษ์ให้นั่งยาม หมอห้ามไม่ให้ไปไหนจนอากาศร้อนจัดจึงจะให้ขึ้นไปประเทศข้างเหนือ
ออกจากโฮเตลนี้เวลายังมีพอ ก่อนเซอแปตริกแมนซันจะมาตรวจอาการ เลยไปเที่ยวทวนทางกลับไปทางเมืองเยนัว เวลาไปตามทางต้องหยุด สำหรับรถไฟผ่านสามครั้ง แต่เปนเหตุให้แปลออกว่าเหตุใด รถไฟมันจึงผ่านกันบ่อยนัก ได้ความว่าการมันเปนเช่นนี้ ทางรถม้านั้นเปนทางเดิมเช่นกล่าวมาแล้ว ไปคดๆ เคี้ยวๆ คือต้องการจะให้ไปผ่านหมู่บ้านข้างริมน้ำ บ้านที่ทำนั้นไม่ใช่ก่อสร้างตีตรางเปนเมือง เปนบ้านเรือนที่ทำสำหรับไร่ ขนาดทับสองห้องอยู่กลางไร่ แต่หากก่อด้วยศิลาผิดกันเพียงเท่านั้น นี่เปนอย่างเล็กประปรายทั่วไปตามไร่ อย่างเขื่องขึ้นมาก็เปนตึกสี่เหลี่ยมรี พื้นอยู่ในสองชั้นฤๅสามชั้น ผนังทาปูนแดงขาวเหลือต่างๆ น่าต่างเล็กๆ ทาเขียว เปนเรือนก่อด้วยอิฐ ซึ่งไทยเราเรียกว่าตึก คำที่เรียกว่าตึกนั้นก็คือมาจากรูปร่างเช่นนี้ มุงกระเบื้อง โดยมากอย่างกระเบื้องกรมมหิศร เพราะแกมาถ่ายอย่างไปจากที่นี่ เรือนเหล่านี้ปลูกสุดแต่ให้อยู่ในกลางสวนกลางไร่ของตัว หันทิศใดทิศหนึ่งไม่มีประมาณ ยังมีโณงแฟคตอรีที่ทำการอิกโรงหนึ่ง ซึ่งวางเผะผะตามแต่จะเปนไป จนถนนเลี้ยวโค้งเปนลูกดาล อิฐที่ทำนั้นเปนอิฐรู แต่ไม่ใช่อิฐรูอย่างไทย ที่เจาะลงไปตามแบนเหมือนขนมปัง นี่เจาะตามขวางเหมือนหมอนรูบรรทุกเกวียนบรรทุกเรือที่จะไปจำหน่ายที่อื่น ถัดนั้นไปยังมีบ้านซึ่งเปนหมู่บ้านปลูกติดกันเช่นตลาด แต่คดๆ เคี้ยวๆ แลแคบ ชักโค้งจากชายคาถึงกันสองฟากถนน ว่ากันแผ่นดินไหวไม่ให้พัง ในกลางหมู่บ้านเช่นนี้ ทางเพียง ๘ ศอกเปนอย่างใหญ่ จน ๖ ศอก ๕ ศอกเศษก็มี บางทีมุมออกมายื่นอยู่ในกลางถนนต้องเลี้ยวหักทบ บางแห่งถนนฟาดลงไปริมทเลมาก ต้องเว้นตึกปลูกไม่ได้ โดยมากในที่ที่หมิ่นๆ เช่นนั้นตลิ่งพังกินเข้ามาในท้องถนนก็มี เขาเย็บถุงเอาก้อนศิลากลมๆ บรรจุในถุงทิ้ง บ้านที่ผ่านไปวันนี้เปนหมูติดต่อกัน ตอนแรกเรียกว่าทัดเจีย ตอนที่สุดเรียกว่าซันโตสเตฟฟาโน บ้านมากกว่ากันสักหน่อย เปนคนชาวบ้านนอกทั้งนั้น มีร้านขายของริมถนนเหมือนร้านชำ ขายผักเปนต้น จนกระทั่งไม้กราด ไม่ใช่ติดต่อกันไป นานๆ มีร้านหนึ่ง ตาแก่ตาเถ้าผู้ชายในแถบนั้นใส่เสื้อเชิ้ดเสื้อกั๊ก ไม่มีเสื้อชั้นนอก สีต่างๆ เปื้อนๆ หมวกผ้าๆ ผู้หญิงก็ใช้ห่มผ้าคลุมไหล่ตะแบงมานเปนพื้น มันน่าเอ็นดูแต่พวกเด็กๆ แต่งตัวปู้ยี่ปู้ยำเหมือนผู้ใหญ่ แต่หน้าพองโตๆ แก้มแดงไหม้เกรียม ซนปรากฎ ปีนโน่นขึ้นนี่เล่นอยู่ตามริมหนทาง น่ากลัวรถทับแข้งหักขาหัก เพราะทางที่ไปมันคดไปคดมา แลเรือนไม่เปนท่องแถวเช่นนี้ รถไฟทำทีหลังได้เลือกหนทาง ไม่ทำไต่ไปตามทางรถม้า เช่นรถไฟปากน้ำ แต่จะอาไศรยทำไปตามข้างทางรถม้าอย่างรถไฟปากน้ำไม่ได้ เขาจึงเลือกตัดใหม่ตามแต่จะเหมาะ ถ้าที่ไหนตลิ่งพังก็ปัดขึ้นไปข้างบน ที่ไม่พังก็เลียบลงมาริมน้ำที่สุดที่จะมาได้ วันนี้มีคนขี่ไบสิเกิลแข่งฤๅตามสามสี่คน เห็นจะเกือบตาย เปนพวกเซกันด์คลาสรุ่นหนึ่ม ขันที่เฟิสต์คลาสมันเลิกเอาจริงๆ เหมือนเมืองเรา ไม่มีใครขี่เลย วันนี้ไปตามทางผ่านดอกไม้มาก แต่จะเล่าก็ซ้ำ กลับมาทางเดิม
ถึงที่อยู่พอบหมอแมนซันมาอยู่แล้ว ตั้งต้นตรวจอาการกันใหม่ คราวนี้ไม่ต้องเล่า ตำราเดียวกันนั่นเอง แต่เพราะแกเปนอังกฤษ พูดกับเราได้คล่องใจ ไม่ต้องประจงตัวเหมือนหมอไฟลเนอ กินเวลาตรวจเข้าไปยิ่งกว่าหมอไฟลเนออิกครึ่งหนึ่ง แกตำเข็มที่นิ้วกลางข้างขวา ตรงกันข้ามกับตาคนโน้น แทงเสียเปนสามแผล เอาเลือดไปหกแผ่นกระจก ข้อความที่สำแดงเปนความเห็นวันนี้ เห็นว่าไม่ชำรุดอะไรทั้งหัวใจแลปอด เสียง รูปร่าง กล้ำเนื้อ ดวงตา ยังหนุ่มกว่าอายุมาก ไม่มีไซน์อันใดซึ่งจะมีโรคถึงตายปรากฎเลย เรื่องจมูกว่าเหมือนกันกับหมอโน้น แต่หมอนี้ว่าไม่อยากจะให้กินยาอะไร อยากจะให้กำหนดอาหารแลนอนให้พอ แลลดทำงานให้น้อย ถ้าเปนเวลามาเที่ยวรักษาตัวเช่นนี้ ขอให้หยุดทำงานที่เปนการหนักหมดทุกอย่าง แต่อย่าให้นอนขี้เกียจ หาที่ไปเที่ยวทางไกลให้ทุกวัน เคยทำการอ่านเขียนอย่างไรมากน้อยเท่าใด ให้ทำให้เต็มที่เหมือนอย่างแต่ก่อนอย่าลดเลย แต่ให้เปลี่ยนเรื่องให้หมด ให้เปนเรื่องที่พอใจแลสนุก แล้วถามถึงเรื่องคิดถึงบ้านฤๅไม่ บอกว่าคิดถึง ไล่เลียงถึงทำงานอะไรบ้าง พ่อบอกว่าเขียนจดหมายถึงลูก ถามว่าผู้ใหญ่ฤๅเด็ก มีผัวฤๅถึงไม่เอามาด้วย พ่อว่าลำบาก แกก็บ่นเรื่อยทีเดียว ว่าควรจะเอาครอบครัวมาอย่าให้เปนห่วงถึงบ้านจึงจะดี ใครจะว่ากระไรก็ช่างเปนไร ขอให้พยายามที่จะนึกถึงบ้านแต่ในทางที่สบายใจ อย่าให้ใจแห้งใจฝ่อ อย่าให้โกรธ ถ้าใครไม่ชอบหน้าชอบตาก็เพิกเฉยหลีกเลี่ยงเสียบ้าง แกเชื่อว่านี่แลเปนยาดียิ่งกว่ายาอื่นๆ ขออย่าให้พ่อรีบตลีตลานกลับไปบ้าน ให้อยู่นานให้ได้พักมากสักหน่อยหนึ่ง นั่นแลเปนทางที่จะหายแน่ แต่เรื่องที่จะว่าให้แน่นอนลงไปว่ากระไรขอตรวจอิกต่อไปอย่างหมอไฟลเนอ ทีก็จะต้องไปที่อาบน้ำแลไปหาสเปชเชียลลิสต์เรื่องจมูกแผนเดียวกัน วันนี้ได้อาบน้ำครั้งที่สอง
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๐
คืนที่ ๓๖
วันพุฒที่ ๑ พฤษภาคม
หมอทั้งสามคนมาเวลาจวนเที่ยง แต่ไม่ได้ตรวจพิศดารอันใด มาบอกผลของการที่ตรวจโลหิตแลปัสสาวะ แลเขียนความเห็นมาอ่านให้ฟัง หมอแมนซันยังไม่ได้เขียนความเห็น แต่ฟังความเห็นหมอไฟลเนอ เห็นด้วย จะไปเขียนข้อบังคับจะไปปฤกษากันทำความเห็นร่วมกัน กล่าวสัมโมทนิยกถาอยู่ประมาณเกือบชั่วโมงหนึ่ง จึงได้นัดยาทาฅอแล้วกลับไป
ตอนเช้าวันนี้จะไปเที่ยวก็เกิดขัดข้อง ด้วยวันนี้เปนวันที่ ๑ เดือนพฤษภาคม เปนวันตามนักขัตฤกษ์ของพวกโซเชียลลิสต์ คือบุคคลจำพวกที่ไม่ชอบผู้มีทรัพย์มียศทุกๆ เมือง คนพวกนี้มีแห่ ถือธง ตีกลอง เป่าแตร เปนฤกษ์ที่เจ้านายผู้มีบรรดาศักดิไม่ออกจากบ้าน ด้ววยกลัวจะกระทบกระทั่งชวนวิวาทกันขึ้น ถ้าเปนเมืองที่สำคัญๆ โทษถึงต้องเตรียมทหารประจำโรง ด้วยเกรงพวกนี้ เมื่อมากเข้าด้วยกันจะเที่ยวข่มเหงผู้อื่น ข้างอากาศก็เปลี่ยนใหม่ ตั้งแต่มาอยู่สามวันไม่เหมือนกันสักวันเดียว วันแรกหนาว วันที่สองฝนตก วันนี้ลมจัดตึงๆ คลื่นแรง แต่อากาศใสแจ่มแดดจัด นอนตอนหัวค่ำต้องเปิดนวม ตอนเช้าต้องเลิกแบลงเกตเสียชั้นหนึ่ง ลมมันเคยพัดยืนประตูอยู่นานๆ สังเกตดูต้นไม้ใหญ่ยอดเอนไปทางเดียวกันทุกต้น ออกไปเดินเล่นในสวนแลริมทเลถ่ายรูปคลื่นแลรูปกันเอง วันนี้ได้ถ่ายรูปโปรเฟสเซอไฟลเนอด้วย เพราะแกมาตรวจอาการเวลาบ่าย แลได้ชวนนั่งกินน้ำชาด้วยกัน รับจะเขียนบูเลตินสำหรับบอกอาการให้หนังสือพิมพ์ทราบ พรุ่งนี้จะมาส่ง แกสันทัดอย่างธรรมเนียม
เวลาเย็นหมอไปแล้วจะทนอยู่กับบ้านไม่ได้ต่อไป จึงขึ้นรถโมเตอคาร์ไปกับ รพี บริพัตร อุรุพงษ์ เยนตรา ด้วยกันเท่านั้น ไปทางตวันตกซึ่งจะไปในแดนฝรั่งเศสจนถึงที่แหลมอันหนึ่งลงมาตกน้ำ เปนที่รถไฟเข้าปล่องที่ตรงนั้นเงียบแลแดดส่องตรง จึงได้ลงเดินตากแดดเล่นตามคำแนะนำของหมอ แกว่าถ้าอยู่แต่ในที่ร่มจะทำให้เลือดน้อยไป แต่ก็เปนการประดักประเดิดในเรื่องเดินนั้น ด้วยลมพัดจัดเสมอ ประเดี๋ยวหมวกหลุด ประเดี๋ยวต้องเดินทวนหน้าตื้อ มันดีที่ไม่เหนื่อย เดินไปเท่าไร ๆ ข้อก็ไม่ล้า ถ้าเวลาขึ้นชันๆ หน่อยรู้สึกเหนื่อย แต่หยุดเสียประเดี๋ยวก็หาย หายไม่ต้องกินน้ำ เพราะที่แท้มันกินทางตัว คืออากาศที่เข้าทางปากฤๅทางจมูกรู้สึกเยือกเย็นเข้าไปภายใน เหมือนได้กินน้ำแขงหายเหนื่อย ข้อที่จะต้องเที่ยววิ่งหาน้ำกินนั้นเปนไม่มี เพราะฉนั้นในยุโรปฝรั่งจึงได้เดินทน ทำฤๅเล่นการออกกำลังที่เรียกว่ากรีฑาได้มาก มันเบาแรงกว่าที่จะทำในเมืองเรามากมายนัก เหมือนแนะนำให้ออกกลางแดดมันออกได้จริงๆ สบายจริงๆ โทษถึงไม่ออกไม่สบาย เอาไปแนะนำเมืองเรา ขืนทำมูมมามก็อาจจะจับไข้
เดินไปหน่อยหนึ่งถึงโรงสุรา ซึ่งตามหนทางเสียบทเลเหล่านี้ มีรายๆ กันไปตลอด คงจะปลูกอยู่ฟากถนนข้างริมทเล ซึ่งเปนน่าผาชันๆ ลอยอยู่ไม่ติดต่อกับโรงเรือนอื่นๆ เปนตึกพื้นดินปูกระเบื้อง ไม่ใคร่จะเกินสองห้อง ฤๅมีปะรำหลังคาอะไรต่อออกไปบ้าง แต่โรงที่พ่อแวะนี้เปนสองห้อง ห้องกลางตั้งชั้วมีขวดเหล้าต่างๆ มีโต๊ะสำหรับนั่งกินเหล้าสองโต๊ะ ห้องในเข้าไปอิกห้องหนึ่ง มีโต๊ะอิกโต๊ะหนึ่ง ที่พื้นเปนน้ำแฉะ เหมือนหิ้วถังน้ำเข้ามาหยดเปื้อน แต่ไม่มีน้ำ จะเปื้อนอื่นไม่ได้นอกจากเหล้าหก มีคนนั่งกินเหล้าอยู่หกเจ็ดคน เมื่อแรกไปถึงกินอยู่ห้องในก็มีห้องนอกก็มี นึกว่าทีจะมีคนเมามายอยู่ในนั้นบ้าง เดินเข้าไปดูท่วงที เห็นมันก็ดีอยู่ รู้สึกว่าเราเปนคนโตเข้าไปในนั้น ที่จะรู้สึกว่าเปนเจ้าเปนนายก็เห็นจะไม่ใช่ จะรู้สึกด้วยโมเตอคาร์ก็ไม่ใช่เพราะเราจอดรถไว้ห่างไกล ลุกขึ้นโจกเจกเดินออกไปนั่งห้องนอกเอง ตาเจ้าของโรงเอาเก้าอี้มาตั้งเอาผ้ามาปูโต๊ะต้อนรับไต่ถาม ถ้าจะบอกอย่างพระณรงค์วิชิต ก็ต้องว่าพูดกันเรื่องกินเหล้า คือถามว่ากินเหล้าอะไร พ่อรับทุกอย่าง อย่างหนึ่งนั้นเรียกว่า คิอันติ คือเหล้าแดงที่เปนขวดป่องๆ ฅอเล็ก มีฟางหุ้มอยู่ครึ่งขวด เช่นกับอีผู้หญิงในรูปเขียนที่ห้องแป๊ะเต๋งรินให้ตาแก่กิน เหล้าเช่นนี้มันขันอยู่อย่างหนึ่งที่ไม่ต้องใช้จุก กรอกเหล้าลงไปในขวดรูปเผลาะแผละ แล้วเอาน้ำมันออลิฟกรอก หนาประมาณกว่านิ้วนิดหน่อย ที่ปากเอาแต่กระดาษหุ้มไว้เท่านั้น เวลาจะรินเปิดกระดาษที่ปาก แล้วเอาหลอดแก้วคล้ายกับสูบน้ำอบฝรั่งแยงลงไปในปากขวด พอเสมอน้ำมัน แล้วดูดปลายหลอดด้วยปาก สูบน้ำมันขึ้นมาหมด แล้วเทลงเสียในถ้วยต่างหาก สำเร็จกิจการเปิดขวดกันเท่านั้น พ่อได้ชิมดู ดูรศชาติมันจืดๆ แต่เขาว่าเหล้าอิตาเลียนแล้วไม่บอกรศแต่แรก เว้นแต่เมาง่าย ได้ซื้อเหล้าเช่นนี้สองขวด ให้แก่ฝรั่งนักเลงเหล้าที่เขาอยู่ในนั้นเปนที่พอใจ รินแล้วลุกขึ้นยืนดื่มให้พ่อ คราวนี้ได้ว่าซื้ออย่างที่สองต่อไป เรียกว่า บาเบรา อามาบีลา สีเหลืองๆ เปนอย่างว่าเหล้าขาว แล้วมอบให้ท่านนักเลงเหล่านั้นอิก ยังอิกขวดหนึ่งที่เปนอย่างที่สามเรียกว่ามอสคาโต หวาน ก็ได้ให้ท่านนักเลงเหล่านั้นเขาอิก กว่าจะเปิดขวดที่สามแล้ว ขวดที่หนึ่งเกือบหมด คราวนี้ปรารภถึงตาเจ้าของไม่ได้ผลประโยชน์ จะให้อะไรแกดี ตกลงต้องไปสืบ ว่ามีผู้หญิงที่ขายเหล้าอยู่คนหนึ่ง เปนลูกเจ้าของร้านฤๅไม่ใช่ ได้ความว่าเปนลูก แล้วให้เงิน ๒๐ แฟรงก์ ออกจากร้านนั้นเดินต่อมาอิก จนถึงโรงอิกโรงหนึ่งเปนระยะกัน คราวนี้แกมีปะรำต่อโรงออกมา ไม่ได้เข้าไปในโณง หยุดแต่ที่ปะรำ ตาเจ้าของโรงอยู่ข้างจะต้อนรับแขงแรง แกจะเปนอะไรมาแต่ก่อน ฤๅกะไรๆ รู้ไม่ได้ เพราะพูดกันไม่ได้สักคำ แต่เห็นมีผ้าแถบเล็กๆ ติดที่น่าอกถึง ๔ อัน คราวนี้เราไม่เล่นเรื่องเหล้า ด้วยเห็นทีหนึ่งแล้วคงเหมือนกัน ลูกสาวเอาไข่มาเลี้ยง ไข่นั้นดิบๆ มีพริกไทยกับเกลือมาด้วย เมื่อแรกนึกว่าจะเปนแต่ซื้อมาต้มกินที่บ้าน นางนั่นมาเตือนให้กิน เราก็ไม่เข้าใจ เรียกจะเอาไข่สุกมันก็ไปเอามาให้ทั้งตะกร้า เพื่อจะให้เปนที่เข้าใจดีเจ้าของต้องเจาะแล้วดูดกินเปนตัวอย่าง เราจึงอ้อ กินลองดูบ้าง ของมันอร่อยดีจริง ไม้ซึ่งเราสำคัญว่าไม้จิ้มฟันเสียบอยู่กลายเปนไม้สำหรับเขี่ยไข่ โรงสุราโรงนี้เปนต้นทางที่จะลงไปออสเปดาเลตตีเปนสองแพร่ง ทางลงต่ำเปนทางไปเมืองเก่าซึ่งอยู่ริมน้ำ ทางขึ้นสูงเปนทางไปเมืองใหม่ พ่อเลือกลงทางเมืองเก่า เพราะขี้เกียจเดินขึ้นสูง แต่เขาห้ามไม่ให้รถโมเตอคาร์ลง หมายว่าถ้าเดินลงไปถึงที่เมืองเก่าแล้ว จะจับรถกลับขึ้นมาทางเมืองใหม่ พบรถโมเตอคาร์ที่ตรงทางแยก แต่ตาครูเจ้าของร้านเหล้าเอื้อเหลือเกิน เดินเผลอๆ ไปประเดี๋ยวมาเดินเสมอหน้ากันกับเราแล้ว ทีจะมาเปนเพื่อนด้วยความเอื้อเฟื้อ แต่จะเอาอะไรจากแกไม่ได้ เพราะพูดภาษาอื่นไม่เปนนอกจากอิตาเลียน ในกลางทางที่เหมือนตีนสพานลงมานั้น มีบอกขายที่ตัวโตๆ ทีจะซื้อที่ไว้ตัดขายอย่างเยนตรา พอตกเชิงสพาน เปนที่แยกทางรถไฟแลสเตชั่น ถัดนั้นเข้าไปก็เปนร้านตลาด ทำก็ไม่สู้เลว ออกใหม่ๆ แต่ช่างเงียบนักเงียบหนาไม่ใคร่พบคน แวะเข้าไปที่ร้านขายโปสต์ก๊าด ซื้อรูปแลโปสต์ก๊าดที่ส่งเข้าไปให้ ตาครูคนนั้นตามเข้าไปกำกับ เยนตราไปพบเข้าว่าแกเปนมเรง เลยถูกเกณฑ์ให้ล่อเอาแกไปส่ง ออกเรี่ยๆ อยากจะขอตัว เลยต้องยั่งว่าขี้ขลาด จึงได้ตกลงพาลับเลี้ยวมุมไปประเดี๋ยวหนึ่ง เราย้ายร้านไปใหม่ไม่เห็นมีอะไร นอกจากโปสตก๊าดกับรูปแลของขยี้ๆ พอเยนตราเลี้ยวมุมมาแลเห็นออกวิ่งๆ มาได้ครึ่งทาง อีตาขรัวคนนั้นวิ่งตามหลังมาแล้ว พอมาถึงถามว่าทำไมจึงจัดการเอาแกไปได้ บอกว่าชวนแกไปดูโมเตอคาร์ พอไปถึงมุมเอาเงินให้แกเสียดื้อๆ โบกบัดให้แกกลับเข้าใจว่าเปนที่ตกลงกันแล้ว ครั้นกลับมาแกก็วิ่งตามกลับมาอิก คราวนี้เรี่ยมากขึ้น ต้องเกณฑ์ให้ไปปล่อยตานั่นให้ได้ เยนตราไปแล้วพากันขึ้นกระไดไปอิกชั้นหนึ่ง ถึงชั้นที่เปนที่ตั้งโรงพยาบาลแลอะไรต่างๆ พอเดินเลี้ยวมุมก็เจอะเยนตรา บอกว่าปล่อยตาครูไว้ที่รถโมเตอคาร์แล้ว แต่ที่ไหน รถโมเตอคาร์จอดอยู่ถัดเยนตรามานั้นนิดเดียว ตาครูนั่นยืนกำกับโมเตอคาร์แต้อยู่ เราพากันขึ้นโมเตอคาร์ นึกว่าจะขับหนีแก ไม่ให้ทันแกโดดขึ้นไปได้บ้าง แต่ที่จริงบาป แกไม่ได้ตั้งใจจะขึ้นเลย พอเราขึ้นรถกันเสร็จแกก็เปิดหมวกคำนับ ออกสงสาร ขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งจึงแวะที่โฮเตลเดอลาเรน
ที่ตำบลนี้ ถ้าจะให้เข้าใจง่ายว่าเปนอย่างไร น่าจะเปรียบด้วยเกาะสีชัง คือตัดเขาขึ้นไปเปนคั่นๆ เช่นนั้น แต่ต้องขยายส่วนให้กว้างกว่าเกาะสีชังหลายเท่า พอที่ถนนใหญ่แลตึกโตโตตั้งได้ ชั้นล่างนั้นทีแรกเราไปถึงคือแนวรถไฟแลที่ร้านไปซื้อของ แล้วขึ้นกระไดอย่างเกาะสีชังขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งเปนหมู่ตึกใหญ่ๆ หลังนั้นขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งตลอดน่ากะซีโน บ่อนฝรั่ง ซึ่งเปนที่ตกแต่งต้นหมกรากไม้หรู เพราะเปนที่ประชุมคนมาเล่นการพนันต่างๆ แต่เวลานี้ปิด ขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งจึงถึงถนนแนวน่าโฮเตล การจัดโฮเตลได้เคยเล่ามาแล้ว นี่ก็ไม่ประหลาดอะไรกัน คือมีห้องนั่ง แต่เขาให้เราเข้าไปนั่งห้องใน ซึ่งอยู่น่าห้องอ่านหนังสือพิมพ์ เวลาสั่งกับเข้าเราก็เขียนหนังสือบ้าง ดูหนังสือพิมพบ้าง จนกับเข้าพร้อมกินด้วยกัน ๕ คน อาหารดีเปนการบรรจง เสียแต่ลูกไม้ ส้มเปรี้ยว ลูกแอบเปอลอ่อนร่วงเอง แต่ครั้นเวลาจะกลับ เมื่อพ่อเดินออกมาถึงห้องที่เขานั่งๆ กัน ที่ไหนพวกท่านยายท่านตาเหล่านั้นลุกขึ้นยืนคำนับถอนสายบัว ซ้ำลูกสาวของเจ้าของโฮเตลสองคนเอาดอกไม้มาถวายช่อโต นับว่าเปนสำเร็จกิจการต้น อย่างที่เขาจับได้ปลายมือเปนอย่างดี
ผลไม้ที่เล่าเมื่อคืนขาดไปเสียสิ่งหนึ่งตัวสำคัญ คือลูกโถที่ฝรั่งเรียกปีช วันแรกมาไม่สุก วันนี้ได้สุก ลอกเปลือกกินหวาน ไม่จิ้มน้ำตาลก็พอกินได้ รศชาติมันออกมะเฟืองนิดๆ ห่างแอบเปอล ใกล้เน๊กตริน ลูกแปร์อิกอย่างหนึ่งโตมากขนาดเท่ามตูมนิ่ม หน้าตานั้นสาลี่แต่อ่อนเคี้ยวไม่ดังก๊าวๆ ไม่ต้องจิ้มน้ำตาลให้หวาน รูปมันออกเปนภูๆ คล้ายแอบเปอล ไม่เปนชมพู่เหมือนสาลี่ ลูกเชอรีก็สำเร็จ ได้กินหวานแล้ว สีแดงเปนสีครั่งเหมือนอย่างที่เป่าด้วยแก้ว สีมันแก่กว่าที่แช่น้ำตาล ลูกสตรอเบอรีอย่างใหญ่โตกว่าลูกมะปริง เห็นจะเท่ามะปรางสามัญ ไม่ใช่ท่าอิฐ แต่ปลายหลิมตามรูปของมัน พ่อไม่รู้สึกว่ามันเหมือนแตงหนู ชอบกินอร่อย แต่บางคนรังเกียจ มีส้มแปลกมาอิกอย่างหนึ่งวันนี้ผิวเหลืองแสด รูปรีเหมือนส้มเทพรศ แต่ใหญ่เท่าส้มโอใบเล็ก เปลือกหนาแต่ไม่เท่าส้มโอ มีเปรี้ยวหน่อยๆ หวานชืดๆ ต้องกินกับน้ำตาล ออกจะกินได้บุญ เพราะมาแต่เมืองศักดิ์สิทธิ์ยรุซาเลม กลับมาถึง ๔ ทุ่ม
ถามกำหนดเมล์ไม่ได้แน่ เพราะสืบเปนอย่างอ่อนๆ พ่อเห็นว่าจะรอให้รู้แน่บางทีหนังสือนี้จะพลาดเวลา ป่วยการ จึงส่งเสียตอนหนึ่ง เมื่อไม่พลาดมันก็คงไปพร้อมกันเมล์เดียว
ความสนุกสนานอะไรมันไม่พอที่จะหักล้างความลำบาก ด้วยการที่ไม่บริบูรณ์ความเอื้อเฟื้อของคนที่รับใช้สอย ชวนจะให้เกิดความขุ่นเคืองอันหมอห้ามว่าเปนการแสลง ได้พยายามที่จะละหลีกโดยที่สุด แต่ยิ่งหลีกยิ่งเลวลง เหลือกำลัง ถ้าไม่เช่นนี้จะมีความสบายดี นี่กลับชวนให้คิดถึงบ้าน ต้องไล่อยู่เสมอ หาเวลาลืมมิได้ ที่เปนสำคัญนั้นเวลานอน เวลานี้ดึกแล้วขอลาไปนอนที ขอฝากความรฦกถึงผู้ที่รักใคร่ทุกคน
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๑
คืนที่ ๓๗
เมืองซันเรโม
วันพฤหัศบดีที่ ๒ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้พ่อส่งหนังสือตลีตลาน ด้วยสืบไม่ได้ความว่าเมล์เขาจะออกเมื่อไร รีบส่งตามบุญตามกรรม ทั้งเวลาก็ดึกเหลือเกิน ง่วงนอนจึงรีบจบเสีย แต่ครั้นไปนอนนอนไม่หลับ ไม่ใช่จะเปนเหตุเจ็บไข้อย่างหนึ่งอย่างใด ด้วยคิดถึงบ้านเรานี่เอง ต้องไปตามชายบริพัตรลงมา เขาเอาหนังสือมาอ่านให้ฟัง เดิมอ่านอังกฤษไม่หลับ ฟังมากไป อ่านหนังสือเสภาประเดี๋ยวเดียวก็หลับ ตั้งแต่หลับไม่ตื่นอีก นอนได้ทอดเดียว วันนี้โปรเฟสเซอไฟลเนอมาลา หมอฟิสเตอมาทายาจมูลแลฅอ กินเข้าเช้า แต่ที่จริงมันกลางวันแล้ว ได้ออกจากบ้านเกือบบ่ายโมงหนึ่ง วันนี้ไปรถโมเตอคาร์ ๒ คัน คันแรกมีแต่บริพัตรกับอุรุพงษ์ คันที่ ๒ มีเยนตรากับหม่อมนเรนทร์ ไปตามทางเมื่อวานนี้ เจอะท่านพวกคนที่รู้จักกันใหม่อมยิ้มอมแย้ม ต่อไปเปนระยะบ้าน มีโรงเหล้ารายทางอย่างเช่นที่เล่าเมื่อวานนี้ แต่ในตอนข้างอิตาลี ดูภูเขาเปนหินมาก ตัดทางไปบนไหล่เขา มีเขากำลังระเบิดศิลาต่อยเปนก้อน ต่อเปนเขื่อนกันริมทางทั้งข้างนอกข้างใน ศิลาที่ต่อยเปนโพรงเข้าไปนั้นดูเปนแท่งทึบไม่ใคร่มีดิน ระยะเรือนแลทับกระท่อมก็ห่างๆ แต่ไม่มีเปลี่ยว คงจะมีเกวียนแลรถเดินผ่านไปมาอยู่เสมอ เกวียนนั้นดูเปนประทุกศิลาแลดินเปนพื้นมากกว่าอื่น เทียมม้าเรียงหน้ากันสามตัวก็มี ต่อๆ กันออกไปสามตัวก็มี แต่ถ้าขากลับเกวียนเปล่าแล้ว เจ้าของมักนอนหงายมากลางเกวียน ปล่อยให้ม้ามันเดินกลับมาบ้านเอง ใจฅอมันเด็ดจริงๆ อ้ายม้ามันก็รู้เด็ดเหมือนกัน อย่างไรๆ มันมามันคงเดินชิดข้างฝั่งขวาถนน รถเราไปคงผ่านขวาข้างเรา ไม่เห็นเอะอะอย่างไรเลย สังเกตดูตามแถบชายทเลทางนี้ ถ้าท้องคุ้งแล้วคงมีบ้าน ฤๅจะเรียกว่าเมืองตำบลหนึ่งๆ ตลอดไป ในเขตรแดนอิตาลีนี้เปนคู่กับซันเรโมก็ตำบลบอร์ดิเครา ที่นั่นเปนเมืองมีตึกตลาดถนนงามเหมือนซันเรโม แต่ในระหว่างซันเรโมกับบอร์ดิเครา ออสเปดาเลตตีเปนกลางย่าน แต่ไม่ใคร่จะเปลี่ยวมาก คงมีบ้านเรือนรายไปตลอด วันนี้ไปพบต้นออลิฟล้มทับขวางทางอยู่รถไปไม่ได้ มันใกล้สวนเขาแห่งหนึ่ง ซึ่งทำลงไปตามข้างเขาจนถึงริมทเล ไหนๆ รถต้องหยุดแล้วก็เลยเดินลงไปดูด้วยเปนสวนลงไปข้างเขา ไม่ผิดอะไรกันกับข้างเขาเกาะสีชัง เว้นแต่ของเรามันร้อนจี๋เหยียบลงไปไม่ได้แห้งผาก นี่ของเขาไม่ร้อนแลชุ่ม ที่จริงวันนี้แดดออกเปรี้ยงทีเดียว เหมือนแดดบางกอกน่าหนาว จนเสื้อโอเวอโก๊ดถุงมืออะไรไม่ต้องใส่หมด เปิดอกเสื้อชั้นนอกเดินไปเฉยๆ แต่ไม่ยักรู้สึกร้อนจนเหื่อแตก ลงไปตามข้างเขาทางชันๆ ขาขึ้นมาก็ปีนเขาขึ้นมาตามชันๆ ทำไมมันจึงไม่ร้อนแลไม่เหนื่อย รศชาติมันเหมือนน่าหนาวเมืองเราจริงๆ แต่ถ้าน่าหนาวเมืองเราออกไปเดินกลางแดดเช่นนั้น รู้สึกตึงฤๅปวดหัวได้ นี่มันไม่ตึงมันไม่ปวดหัว เดินกลางแดดนั่งเล่นกลางแดดไม่ต้องกั้นร่ม บ่นกันว่าร้อน แต่ไม่เห็นใครมีเหื่อสักซิบเดียว สวนนี้เปนของชาวอเมริกัน เรียกเยียดิโนวินเตอ (มะโดนา) ริเบคคาเวล ทำเปนทางคดๆ เคี้ยวๆ อย่างที่เรียกว่าร๊อกกาเดน มีต้นไม้ใหญ่รายๆ ปามน้ำมันโดยมาก พื้นสวนเปนไม้สีเตี้ยๆ เต็มไปทั้งนั้น สีต่างๆ เหมือนพรม แต่ถ้าเข้าไปดูใกล้แล้วยิ่งวิเศษขึ้น ด้วยสีแลรูปของดอกไม้มันช่างต่างๆ เหลือจะพรรณา ที่ไหนโซมก็แซมใหม่ ถ้าเราจะทำเช่นนั้น ใช้ลูกจ้างต้องไม่ต่ำกว่า ๕๐ คนจึงจะรดน้ำทั่ว นี่มันทำอย่างไร ที่เห็นรดน้ำแลปัดกวาดมีผู้ชายสักสามคน ผู้หญิงคนหนึ่ง เด็กคนหนึ่งเท่านั้น คงจะเปนด้วยมันไม่ต้องหยุดหอบ ด้วยร้อนฤๅมันก็ไม่ร้อน ถ้าจะนอนเล่นให้จนตัวเปนลายเสื่ออย่างไทยๆ ออกจะตายๆ มันจะมีแต่หนาวงอเข้าไปทุกทีไม่มีโลหิต การออกกลางแจ้งตากแดดมันเปนกิจวัตรของพวกนี้ เด็กเดือนเดียวก็ต้องเอามาตากแดดเสียแล้ว ถ้าจะผงมไว้ไม่ให้ถูกแดดจะปลกเปลี้ยไม่มีกำลังวังชาแลเจ็บไข้ออดแอด ในการถากทายดายหญ้าตักน้ำนั้นเล่า มันก็เปนกิจวัตรที่จำจะต้องทำ ถ้าขืนนิ่งอยู่ก็ไม่สบายร่างกาย อย่างไรๆ คงต้องทำการออกแรงจึงจะมีความศุข ส่วนความเพลิดเพลินของเจ้าพวกนี้ มันไม่มีโณงยา มันไม่มีบ่อนเบี้ยที่จะไปนอนอืดฤๅนั่งจม มันมีแต่โรงสุรา ที่เรียกว่าตรัตโตเรียรายๆ ไปตามหนทาง อ้ายการที่ไปกินเหล้านั้น มันชวนจะให้ออกตึงตังมากกว่าที่จะไปนั่งซึม ไม่เหมือนของเรา อากาศร้อนมันชักให้ขี้เกียจเต็มที จะออกไปตากแดดหนักเข้าก็จับไข้ ทำอะไรประเดี๋ยวหนึ่งก็เหื่อตกโซมเหนื่อย มันชวนแต่จะให้ซุกเข้ากระท่อมทับใต้ต้นหมากรากไม้อะไรไปอย่างเดียว ยกเบี้ยแลฝิ่นเสีย การกินเหล้าจะมีเหมือนฝรั่ง มันก็ยังผิดฝรั่งกิน ดูมันกินเปนอาหารอย่างหนึ่ง แทนดื่มน้ำซึ่งมันรู้สึกในใจว่าเปนการจำเปน ไม่มีเก๋ฤๅไม่มีอับอายในการกินเหล้า ข้างฝ่ายเราอ้ายน้ำก็กินอยู่ อ้ายเหล่านั้นเปนของเพิ่มเติม วิเศษออกไปนอกจากจำเปน กินสำหรับให้เมาสำหรับให้เก๋ ฤๅถ้าไม่อยากให้ใครรู้ก็กินซ่อนๆ ความตั้งใจที่จะกินมันผิดกันคนละฐานไม่ร่วมกันเลย ถ้าจะหาเหตุอะไรสำหรับโทษว่าทำไมคนเรามันถึงไม่แขงแรงเหมือนอย่างฝรั่ง มันน่าจะโทษอากาศมากกว่าอย่างอื่นหมด ช่างเสียเปรียบกันจริงๆ
แต่จะว่าด้วยทางทำมาหากินแล้ว พ่อไม่ได้คิดที่จะล่วงกล่าวไปถึงเมืองอื่นตำบลอื่น ซึ่งจะได้ไปเห็นสืบไปภายน่า จะว่าแต่ริมทเลเมดิเตอเรเนียนที่ได้เห็นแล้วเท่านี้ ดูประดักประเดิดแสนสาหัส ยังแลไม่เห็นว่าทำไมมันถึงพอกิน ตามแถบนี้จะหานาเข้าฤๅเข้าสาลีอย่างใดสักแห่งหนึ่งก็ไม่มี ที่สุดจนไร่มันไร่ถึงเข้าโภชก็ไม่เห็นมี แปลว่าอาหารที่กินส่วนที่เปนแป้งนั้น ต้องซื้อจากอื่นหมด มีแต่ภูเขาแลห้วย ห้วยนั้นก็ไม่ใช่เปนห้วยพื้นดินฤๅทราย เปนห้วยพื้นกรวดเม็ดกลมๆ ปากห้วยกว้างๆ แต่มีน้ำไหลเปนร่องรินๆ แห่งละเล็กๆ น้อยๆ อยู่เปนพื้น เดินข้ามได้ ห้วยไหนใหญ่ถ้าแลดูต่อขึ้นไป คงแลเห็นเขาสลับซับซ้อนกันขึ้นไปจนถึงที่สูงสุด ซึ่งมีน้ำแขงค้างอยู่บนยอด น้ำที่ตกลงมาในลำห้วยนี้เปนน้ำที่น้ำแขงละลาย ไม่เหมือนอย่างห้วยของเรา ซึ่งอาไศรยแต่ฝนตกบนยอดเขาอย่างเดียวไหลลงมาเสมอ ๆ นี่ถ้าหนาวเข้าน้ำบนยอดเขามันแขงไม่ต้องไหล พอร้อนมาได้จะไหลก็ไหลโครมครามตึงตัง มันจึงได้กัดปากห้วยกว้างเปนแม่น้ำ ครั้นเวลาน้ำแขงหมดเข้ามันก็เหลือแต่ไหลรินๆ มีแต่ยายแก่ยายเถ้าลงไปซักผ้า การที่จะไปตักน้ำในลำห้วยขึ้นไปใช้อะไรบนเขานั้นก็เต็มที ตามเขาเหล่านั้นสังเกตดูที่ทำมาหากินของคน คือปลูกต้นออลิฟนั้นอย่างหนึ่ง ปลูกส้มทีจะเปนพรรณส้มจีนจึงเรียกว่าแมนเดอริน อันแปลว่าขุนนางจีน แต่ลูกแบนเหมือนส้มมะแป้น เลวกว่าส้มมะแป้นเปนอันมาก อิกอย่างหนึ่งก็มะนาวฤๅมะงั่ว สีเหลืออ่อน ผลไม้อื่นๆ ก็ห่างตา มีปลูกอินทผาลัมอยู่ระยะหนึ่ง จะปลูกเล่นฤๅได้ผลก็ไม่ทราบ แต่เห็นมากอยู่ ต่อไปอิกก็ผักต่างๆ ผักกินเปนอาหารอย่างอิ่มได้เช่นอาติโจ๊กก็มี ผักสำหรับกินใบเช่นผักสลัดมีโดยมากทั่วไปทุกแห่ง แต่ไม่เท่าต้นไม้ดอกไม้ดอกอะไรก็ไม่เท่ากุหลาบ ไม่ว่าข้างรั้วข้างกำแพงผนังเรือนจะงอยเขาเล็กๆ ที่เหลือเศษจากถนน ปลูกกุหลาบเลื้อยเซิงโตๆ ดอกเต็มๆ ต้น ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง กุหลาบไม่เลื้อยดอกใหญ่ๆ ก็ปลูกเปนกอๆ พูนร่องเตี้ยๆ ตามซอกห้วยซอกเขา ไม่ว่าขึ้นยากลงยากฤๅขึ้นง่ายลงง่ายอย่างไร ข้างกระท่อมโซเซเกือบจะพังก็ปลูกกุหลาบทั้งนั้น นอกจากกุหลาบก็ไม้สีอื่นๆ เหลือที่จะร่ำพรรณา การปลูกต้นไม้ปลูกไม้ดอกนี้เองไม่ใช่ปลูกเล่น เห็นจะเปนทางทำมาหากินใหญ่ของชาวเมืองพวกแถบนี้เท่ากันกับทำนาทีเดียว เพราะมีทางจะจำหน่าย ด้วยแถบชายทเลนี้ ถึงว่าจะนับเปนต่างตำบลต่างเมือง ที่แท้ก็เปนเมืองเดียวกันตลอด เท่ากันกับจะว่าสวนดุสิตกับถนนเจริญกรุง เปนคนละเมืองฤๅเมืองเดียวกัน ไม่เฉภาะแต่ทางรถไฟที่เดินไปมาอยู่วันละหลายๆ เที่ยว ล้อเกวียนมันเดินถึงกันตลอด รถจ้างสำหรับประทุกคนมีเปนระยะ ระยะบ้านนี้ถึงบ้านโน้น ไม่แต่เพียงรถม้า ถึงมีรถโมเตอคาร์เดิน คงมีรถอะไรมิอะไรเดินเอื่อยเนื่องไปตลอดทางไม่ได้ขาด ต้นไม้ขายทั้งต้นที่กำลังมีดอก ขุดลงกระถาง ขุดไปปลูกแต่งสวน เต็มๆ ทั้งๆ สวน ดาดไปด้วยไม้สี ยังตัดไปขายตามตำบลที่เปนเมืองทุกถนนหนทางในร้านนอกร้าน ส่งไปโดยทางรถไฟถึงไหนๆ แทบทั่วยุโรปก็ส่งได้ เพราะนั้นจึงได้ทำได้มาก น่าสงไสยว่าจะได้ค่าดอกไม้มากกว่าอย่างอื่น แต่พูดกันยาก จะไต่ถามภาษาประดักประเดิดเต็มที ไม่มีใครเปนล่าม ยังอิกเรื่องหนึ่งก็องุ่น แต่แถบนี้ดูก็ไม่มากเท่าไร ยังไม่แลเห็นว่าจะเปนประโยชน์ถึงเปนเครื่องเลี้ยงชีวิตร แต่ลูกไม้แล้วแถบนี้ไม่มีอะไร ที่เล่าๆ ถึงว่าได้กินโน่นกินนี่ มาจากเมืองนิศทั้งนั้น
ตั้งแต่บอร์ดิเคราไป ถนนมันช่างคดเสียนี่กระไรเลย เลี้ยวไปเลี้ยวมาไม่ได้หยุด สูงชันแลมักจะเลี้ยวบังกันน่ากลัวจริงๆ ประเดี๋ยวๆ ก็เจอรถโมเตอคาร์สวนปราด น่ากลัวจะโดนกันเปนที่สุด มันต้องการที่จะต้องสอบสวนวิชาเสียก่อนจึงยอมให้ขับแท้ๆ เพราะถนนในระหว่างเมืองเหล่านี้ปานกลาง เท่าถนนซางฮี้ ที่กว้างไม่เกินถนนบำรุงเมือง ที่แคบเท่าถนนในสวนแง่เต๋ง รถหลีกกันสองคันพอเฉียดๆ ทีเดียว ที่จะหาพื้นราบนั้นยากนักยากหนาเพราะไปบนไหล่เขา ถ้าคนขับเผลอนิดเดียวเปนได้ฅอหักกัน ต่อบอร์ดิเคราไปมีเมืองที่เขื่องหน่อย เรียกว่าเวนเตมิกเคลีย แล้วคราวนี้ก็ถึงที่ต่อแดน ในที่ต่อแดนนี้พ่ออยากดูนัก ไม่รู้ว่าเพราะเหตุใด มันจะเปนด้วยออกฉุนๆ ในเรื่องปักเขตรแดนอยู่เสมอฤๅอย่างไร
ที่ต่อเขตรแดนนี้ เมื่อรู้ว่าจวนจะถึงก็เห็นทหารแตรเดี่ยวข้างอิตาลีเปนกองไปเที่ยวฝึกหัด เหลียวตามไปเห็นเข้าโรงซึ่งก่อด้วยศิลาอยู่ข้างทาง รถเดินต่อไปอิกสักครู่หนึ่งจึงถึงโรงด่านข้างฝ่ายอิตาลี ปลูกอยู่ฟากถนนข้างทเล มีป้ายใหญ่ตั้ง รถต้องไปหยุดที่นั้น มีเจ้าพนักงานลงมาสองคนฤๅสามคน โชเฟอของเราที่พูดฝรั่งเศสได้ก็ไปบอกบาญชีว่าผู้ใดๆ มา จำจะต้องบอกชื่อ เจ้าพนักงานออกมาคำนับแล้วกแปนเสร็จส่วนเรา เพราะได้บอกขออนุญาตกันไว้ก่อนแล้ว แต่รถอื่นๆ ที่มาทางนั้นต้องหยุด ถ้าเปนรถม้าคู่ผู้ดีมา ดูออกมาพยักกันหงึกหงึกประเดี๋ยวก็ไปได้ แต่ถ้าเปนรถอย่างเกวียนประทุกของถูกค้นเสียแย่ทีเดียว ยกหีบผ้าหีบผ่อนมาเปิดตรวจกันกลางถนน คราวนี้ออกจากที่นั่นไปหน่อยหนึ่ง จึงถึงสพานข้ามห้วย ห้วยนั้นลึกมากอยู่ เพราะถนนที่ไปนั้นสูงจากทเลมาก แต่ปลายห้วยเข้าไปข้างเขาแลไม่ซึ้งเข้าไปกี่มากน้อย พอถึงปลายสพานทางโน้น มีหลักศิลาแบนๆ หนาสักคืบหนึ่ง กว้างสักศอกเศษ สูงสักสามศอก เขียนด้านหนึ่งว่า แดนอิตาลี ด้านหนึ่งว่า แดนฝรั่งเศส ปันเมื่อปี ๑๘๖๑ ที่เหลี่ยมเขาข้างบนถากเปนกงฉากสามเหลี่ยมไว้แห่งหนึ่ง ถัดไปนิดหนึ่งก็ถึงด่านฝรั่งเศส หยุดตรวจทำนองเดียวกันกับข้างอิตาลี ที่ด่านนั้นแลลงไปข้างล่างเห็นเมืองเมนโตนอยู่ที่ปลายแหลม มีเรือนตะเกียงด้วย อ่าวในแถบนี้เห็นจะเปนงามกว่าทุกแห่ง ถ้าขาไปเราถึงแหลมแห่งใดเหลียวหลังมาดูคงเห็นเมืองฤๅหมู่บ้านที่เราผ่านอยู่ข้างหลัง ถ้าขากลับเราเห็นทีซึ่งเราจะไปถึงเสียก่อนเปนนาน ลงจากที่สูงนั้นประเดี๋ยวเดียวก็ถึงเมนโตน ซึ่งอยู่พื้นราบริมทเล
เมนโตนนี้เปนเมืองแท้ทีเดียว บริบูรณ์ไปด้วยองค์แห่งเมืองต่างๆ กล่าวคือถนนกว้างทางคนเดินกว้างตึกสองข้างสูง ฝาแล้วไปด้วยกระจก มีเข้าของตั้งขรื้ด มีเรสเตอรองต์ ร้านขายขนม มีปรอมนาด คือสวนที่สำหรับคนเดินเล่น นั่งเล่น เป่าแตร ถัดเข้าไปข้างหลังเปนโฮเต็ลหลังใหญ่ๆ ผู้คนจอแจ ภาษาเปลี่ยนเปนฝรั่งเศสผับเดียวทันที เรายังไม่ได้กินเข้ากลางวัน แต่บ่ายเหลือเกินแล้ว จึงเลยขึ้นไปโฮเตลเดส์เลส์บริตานิค ทำงามดี ทางขึ้นก็สรวย เปนสวนซอกแซกน่าอยู่จริงๆ แต่โฮเตลนั้นปิดเสียเมื่อวานนี้เอง เพราะฤดูร้อนเขาพากันขึ้นไปเหนือเสียหมด ตกลงกันว่าไม่กิน มาเที่ยวเล่นแลกินน้ำชาข้างล่างดีกว่า ลงมาเดินแกว่งอยู่ตามร้าน ประเดี๋ยวเดียวโปสิศลับไปบอกแล้ว ว่านี่พระราชา แต่เราก็ทอดธุระเฉย เดินเที่ยวเล่นสบาย ซื้อของอะไรเกเรเกนังที่ส่งเข้ามาให้ แลได้ถ่ายรูปแต่ทีจะมีแมวดำแน่ เพราะดูคนถ่ายมันคล่องนัก อ้ายในห้องนั้นออกมืดๆ ก็ไม่ต้องแหวกม่านแหวกราวเท่าใด เอากล้องมาตั้งก็ไม่ต้องโฟคัส พอใส่สไลด์อ้ายคนหลังชักยังไม่ทันหมดก็เปิดกล้องผับ แล้วถ่ายใหม่อิก อันหลังนี้ทีค่อยช้าสักหน่อย จะได้ฤๅมิได้จะบอกให้ทราบ ได้แวะซื้อดอกกุหลาบแดงมาช่อหนึ่งใหญ่ กับดอกอะไรอิกอย่างหนึ่ง สัณฐานก้านนั้นเหมือนรักเร่ แต่กลีบเหมือนดอกไม้จีนซ้อนถี่จนกลม ใจกลางมีเกษรดำ รูปร่างเหมือนตลับ แต่ที่จริงในเกสรนั้นกลวง เราแลเห็นเปนเต็ม มีสีต่างๆ แดง บานเย็น ม่วง ชมภู ขาว เหลือง และอะไรๆ อิกยังนึกไม่แน่ ตั้งชื่อล้อเยนตราว่าดอกใจตลับ เพราะแกอยากจะจดชื่อไว้ สีสรรมันเข้มเหมือนกับแพรริบิ้นทำเปนโรเสต ขนาดเท่าที่ติดหูม้าเทียมรถ กลับเวลาบ่าย ๕ โมงครึ่ง มาถึงย่ำค่ำครึ่งแดดยังเปรี้ยง เปนแต่รู้สึกเย็นขึ้นกว่าเมื่อกลางวัน
ได้ส่งสำเนาใบตรวจอาการของหมอไฟลเนอที่เปนบอกให้รู้ฉบับหนึ่งสำหรับลงในบุลเลติน คือเปนข่าวบอกหนังสือพิมพ์เปนต้นฉบับหนึ่ง คัดติดกันส่งมาให้ดู ส่วนของหมอแมนซันอิกฉบับหนึ่งยังให้คัดอยู่ ถ้าสำเร็จจะส่งด้วย วันนี้ลูกแดงลากลับเพราะถึงกำหนด ตาต่อถูกไปด้วยแต่แกไปงมอยู่เสียไหนไม่รู้ จนพ่อขึ้นรถแล้วจึงได้วิ่งถลากถลามาทูลลา กราบบาทแล้วร้องไห้บนรถ
วันนี้ก่อนจะนอน กินลูกแปร์ที่เปนอย่างสุกงอมขนาดใหญ่ที่สุด ช่างอร่อยจริงๆ คิดถึงเกือบน้ำตาหยด มันนุ่มแลรศแหลม จะหาลูกไม้อะไรเหมือนออกยากๆ พ่อเปนนักเลงกินลูกไม้อย่างเอก จะต้องนับว่าเปนลูกไม้ชั้นสูง ซึ่งไม่ควรจะหมิ่นประมาทเลย ลูกเดียวแลอิ่มบริบูรณ์ชื่นใจทีเดียว
เพื่อจะให้เปนการแน่นอนว่าหนังสือนี้จะไปทันเมล์ตามที่สืบกำหนดได้ พ่อจึงรีบจบลงเสียในวันเดียวนี้ตอนหนึ่ง ตั้งวันต่อพรุ่งนี้ใหม่
วันนี้ที่ ๓ พฤษภาคม พึ่งได้รับหนังสือฉบับแรกที่มีมาลงวันที่ ๓๐ มีนาคม คิดดูเวลากว่า ๓๐ วันจึงได้รับจดหมายจากบางกอก ออกจะมีความเดือดร้อน ที่บางกอกคงจะเหมือนๆ กันอยู่ทุกวัน เห็นจะเคยไปได้บ้าง แต่ที่มาไกลยิ่งเห็นแปลกยิ่งกลับคิดถึงบ้าน ไม่ยักเพลิน คนคิดถึงบ้านน่ากลัวจะเหมือนกับคนที่ติดเหล้า ที่ร้อนฤๅหนาวก็ต้องกินเหล้าเปนต้น นี่ร้อนก็คิดถึงบ้าน หนาวก็คิดถึงบ้าน สนุกก็คิดถึงบ้าน ไม่สนุกก็คิดถึงบ้าน เอานิยายไม่ได้ ดูไม่น่าจะคบ พวกตามดตาหมอก็พลอยมาโต๋มาปลอบ แต่ก็ดูค่อยยังชั่วขึ้นหน่อย ขอจบไว้เท่านั้นที
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๒
คืนที่ ๓๘
เมืองซันเรโม
วันศุกรที่ ๓ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้ได้รับหนังสือจากบางกอกเปนครั้งแรก จึงมีธุระทั้งที่จะอ่านแลส่งหนังสือ เพราะกำหนดเมล์ได้ข่าวเปนแน่ว่าวันอาทิตย์ทางบรินดิซี วันพุฒทางเยนัว เสร็จธุระเหล่านี้แล้ว ลงไปนั่งกินกลางวัน สำเร็จแล้วจึงได้ไปถ่ายรูปเรือรบอิตาลี ซึ่งมาจอดอยู่น่าบ้านนี้มาถึงได้สองวันล่วงมาแล้ว มีพวกคนเรือขึ้นมาเดินพล่านอยู่บนบกตั้งแต่วานนี้ แล้วเลยขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเที่ยว วันนี้ไม่มีที่จะไปแห่งไร ต้องซ้ำทางเดิมนั้นเอง เพราะวันแรกเปนแต่ผ่านบอร์ดิเคราไป วันนี้ตรงไปหยุดลงเดินถนน สิ่งที่จะซื้อได้นั้นไม่มีอื่นนอกจากโปสต์ก๊าด การที่จะซื้อโปสต์ก๊าดก็ไม่มีที่สุด ถ้าจะซื้อแห่งเดียวให้ได้หมดตลอดแถบทเลนี้ก็เกือบจะได้ แต่พ่อขยักไว้ซื้อเมื่อไปถึงที่ทุกวัน มีคนตามดูแต่ดูอย่างเรียบร้อย คืออยู่ที่ร้านไหนคนก็เต็มอยู่น่าร้าน เมื่อออกไปก็เปิดหมวกคำนับยิ้มแย้มแจ่มใส จะเดินไปแห่งไรก็เฮเกรียวตาม ค่อยๆ เดินเลื่อนตามไป มีคนรุ้จักมากขึ้นทุกวันทุกวัน หน้าตาออกจะค่อยคุ้นกันเข้า พ่อได้หยุดถ่ายรูปบ่อยๆ ได้แวะเข้าที่โฮเตลแห่งหนึ่ง ชื่อโฮเตลเองเคลแตร์ซ้ำอิก โฮเตลเหล่านี้ชื่อมันไม่ใคร่จะแปลกกัน แต่โดยมากถ้าให้ชื่อตามชาติมักเปนอังกฤษ เหตุด้วยคนอังกฤษชอบมาเที่ยว เห็นชื่อเข้าจะได้ชอบใจ นั่นก็มีปารีส ซาวอย แลอื่นๆ ถ้าเปนชื่อแผนโฮเตล ก็เบลวือ บริสโตล เปนต้น ใช้ชื่อที่จืดๆ จำง่าย อย่างวัดโพธาราม วัดสว่างอารมณ์ ฤๅมหาธาตุ ราชบุรณะที่เปนหลักฐาน ดูดูโฮเตลแลเรสเตอรองต์เพลินๆ ไป นึกเผลอไปว่าเปนวัดบ่อยๆ โฮเตลเองเคลแตร์นี้ไม่ใหญ่โตเท่าไร ตั้งอยู่พื้นราบริมถนน จะเทียบชื่อว่าเปนเบลวือไม่ได้เปนอันขาด แต่ดีที่มีสวนออกไปข้างหลัง ไม่ใหญ่โตเท่าไร แต่ทำซอกแซกเปนลายพื้นถนนโรยศิลาป่น ต้นไม้ใหญ่ที่ปลูกก็ไม่เห็นมีอะไรนอกจากออลิฟสนแลปามน้ำมัน แต่ไม่ปลูกหญ้า เอาต้นไม้เตี้ยๆ เล็กๆ ปลูกแทน ให้มีดอกแดงครืดไปตามพื้น เปนขอบแลเปนแม่ลาย มันก็งามอยู่เอง มีคนเข้าไปนั่งตากแดดอยู่ในนั้น ผู้หญิงโดยมาก เด็กๆ ก็มี การที่นั่งตากแดดนี้เปนกิจวัตร ซึ่งในปรอเมนาดที่ประชุมคนแห่งหนึ่งแห่งใดก็นั่งกันเปนแถว บางทีถึงนั่งหลับเย็นสบาย ที่ในสวนนี้มีคนเอาหนังสือเข้าไปแต่งบ้างอ่านบ้าง อยู่กลางแดดเปรี้ยงๆ มีแหม่มคนหนึ่งเข้าไปนั่งกางร่มอ่านหนังสืออยู่ มีลูกชายสองคน เอารถไฟตกั่วเล็กๆ เข้าไปเล่น กวาดผงศิลาพูนขึ้นเปนเขา เกลี่ยทางด้วยเท้าให้เรียบเปนทางรถไฟ พ่อไปยืนดูมันเล่นสนุกดี ได้บ่นกันว่านี่ถ้าเปนเด็กไทยๆ ขืนออกไปเล่นอยู่กลางแดดเช่นนี้ โทษถึงถูกเอ็ดกันใหญ่ ทั้งยายแม่ก็จะถูกนินทามาก ตัวเปนผู้ใหญ่ไปนั่งกั้นร่ม ปล่อยให้เด็กอยู่กลางแดด แต่ที่แท้ที่นี่มันกลายเปนสำหรับความศุขของเด็กนั้น เขาจัดโต๊ะให้เรานั่งกลางแดดเปรี้ยงเหมือนกัน ไปนั่งอยู่ก็รู้สึกร้อนทั้งที่เราเปนชาวเมืองแดดแจ๋เช่นนั้น กลับขี้ขลาดหันเข้าหาร่ม เห็นจะเปนด้วยเคยเข็ดหลาบ มันหลบเข้าไปเองโดยไม่ได้นึกว่าจะหนีแดด ให้นึกว่าที่เหมาะที่น่าจะนั่งนั้นอยู่ที่เงาไม้ ไม่ใช่ที่กลางแดด ที่จริงสังเกตได้ว่าพวกเราขี้ขลาดแดดกว่าฝรั่งเปนอันมาก กินน้ำชา มีลูกมะเขือเทศแลผักกาดแดงหัวเล็กๆ จิ้มเกลือกินกับขนมปังทาเนย ขนมปังสำหรับทาเนยนั้นหั่นบางจนโปร่ง แลมีขนมหวานกินด้วย นี่เปนอย่างที่เขาสำหรับเลี้ยงคนอังกฤษ มีตาช่างถ่ายรูปเมืองนี้มาเที่ยวตามถ่ายเสียจริงๆ พ่อยอมไปยืนให้แกถ่าย แต่ปรับไว้ว่าถ้ายแล้วต้องให้เอามาให้อย่างละรูป ขึ้นรถกลับมาถึงค่ำแล้วแต่ยังไม่ทันมืด
ได้ดูสำรวจเรื่องปลูกต้นไม้อิก ทางซึ่งผ่านตาแต่คราวเดียวดูวันเดียวไม่ทั่ว เพราะมันจะแหงนจะก้มเหลียวลอกแลกไม่ทันท่วงที หลายวันเข้าก็ยิ่งเห็นมากออกไป เรื่องต้นกุหลาบนี้ ที่ว่ามาแต่ก่อนยังไม่เต็มภาคภูมที่ควรจะกล่าว ที่จริงไม่ควรจะเรียกว่าสวน น่าจะเรียกว่าไร่ คือตามพื้นที่ข้างเขาตั้งแต่ทเลขึ้นมาจนถึงถนนมีกำแพงฤๅรั้วกั้นริมถนน มีประตูเปิดปิดได้ ฤๅทางขึ้นลงข้างเขานั้นฟันเปนคั่นกว้างบ้างแคบบ้างตามรูปเขา ก่อศิลาก้อนๆ เปนคันกันดินขึ้นมาเปนคั่นๆ ตามในท้องคันเหล่านั้นเกือบจะไม่มีอื่นนอกจากปลูกกุหลาบทั้งนั้น ปลูกเปนกอกลมๆ มีระยะเหมือนดำนา สูงต่ำขนาดๆ กัน พ้นทางขึ้นไปข้างบน เหนือคันกันดินริมทางก็ก่อก้อนศิลาเปนคัน บั้งๆ ขึ้นไปอย่างนั้นจนตลอดยอดเขา เต็มไปด้วยต้นกุหลาบ เท่าๆ กัน เหมือนกอเข้าในนา บ้างก็ผลิ บ้างก็ตูม บ้างก็แย้ม แดงครืดไปเปนสีเหมือนกับเอาผ้าลายดอกกุหลาบตาก ผ้าลายอย่างที่ดอกเปนช่อกุหลาบรูปเปนพุ่มเข้าบิณฑ์ ถ้าที่หนเปนที่ศิลาครุครุ มักจะเปนที่ในตรอกซอกเขา ไม่ใช่ที่ตรงแหลม น้ำจะตกตรงนั้นแรงเกินไป ชะดินเหลืออยู่น้อยฤๅอย่างไร ไม่เห็นใคร่จะปลูกกุหลาบ มักจะปลูกต้นออลิฟ ต้นออลิฟทีจะมีลูกมากอยู่ หน้าตามันจืดๆ แห้งๆ โงเงเหมือนต้นพุทรา แต่ใบไม่เหมือนกันเลย ลูกทีจะมากเหมือนพุทรา เมื่อจะว่าไปในที่สุดแล้ว แทบจะหาที่ว่างจนสักนิ้วเดียว ที่ไม่มีรอยมือคนจับ ไม่มีรอยตีนคนเหยียบ หาไม่ได้ จะหาต้นไม้ที่ขึ้นเองแต่สักต้นหนึ่งก็เปนไม่มี ตั้งแต่เมืองเยนัวไปจนถึงเมนโตนที่ได้เห็นแล้วนี้ เรื่องทำถนนอิกอย่างหนึ่ง น้ำอย่างหนึ่ง ไฟอย่างหนึ่ง ได้สังเกตไว้มากแล้ว แต่ยังต้องการถาม ได้สั่งให้ไปตามพระสารสาสน์ (เยรินี) จะต้องเอาตัวมาชำระ ได้สังเกตด้วยตามาก พอที่จะเปนโจทย์ถามให้แกให้การได้
ตามหนทางเหล่านี้ตลอดทั่วทุกหนทุกแห่ง ออกเดินไปอึดใจเดียวก็พบเรสเตอรองต์เทียบกับโรงเข้าแกงของเรา ตั้งแต่เรือนสามห้องเล็กๆ โต๊ะเล็กๆ นั่งกิน ๔ คนตั้งริมถนน ไปจนหลังโตๆ ฝากระจก คนนั่งกินได้ตั้งห้าสิบหกสิบ บางทีก็ติดๆ กันไปหลายๆ หลัง จนกระทั่งโฮเตลที่คนกินได้ตั้งร้อย สุดแต่เดินไปจากบ้านสักสิบมินิต เปนต้องพบที่สำหรับกินเข้ากินขนม ไปอิกนิดหนึ่งก็พบอิก จนใกล้จะสุดตำบลบ้านถึงอ้ายพวกหลังเล็กๆ หมดหลังเล็กๆ นั้นแล้ว จึงจะถึงโรงเหล้ารายๆ เช่นได้กล่าวแล้วแต่ก่อน ถ้าจะนับแต่เก้าอี้ที่คนนั่งกิน ในวันเดียวเดินนับดะไป จะได้ตั้งพันตั้งหมื่น แต่คนในพื้นเมืองเหล่านี้ไม่มีมากจอแจเหมือนอย่างเมืองเนเปอล ไม่พอที่จะนั่งเก้าอี้เหล่านั้น เพราะคนที่จะแต่งตัวเรี่ยมๆ นั้นต่างหากที่เปนผู้จะไปนั่งกิน ไม่ใช่ตาใส่กางเกงปะ ไม่ใช่ตาเสื้อกั๊กเขียวคราม ไม่ใช่พวกที่นอนคว่ำฤๅนอนหงายขับเกวียน ไม่ใช่ท่านยายที่ไปเที่ยวรดน้ำต้นกุหลาบ แลที่กระเดียดกระจาดผัก ไม่ใช่อ้ายหนูที่ปั่นอีแปะอยู่ตามมุมๆ ไม่ใช่ที่หกคะแมนเล่นอยู่บนกองทรายทั้งหมู่ ไม่ใช่ที่เอากิ่งไม้คอยแหย่ล้อรถ จะเปนผู้ไปกิน เปนของพวกที่สรวมเสื้อเดินทางสรวมหมวกพับกลาง ฤๅหมวกเบาเลออย่างแขง แต่ชั้นแหม่มที่นุ่งสะเกิ๊ดดำเสื้อขาวก็ไม่ใคร่จะเห็นไปกิน มักจะเปนแหม่มที่แต่งตัวสีเดียวทั้งสำรับ ที่ใส่หมวกเหมือนดอกหน้าวัวขาวแลอื่นๆ หน้าเปล่งๆ จะไปนั่งกิน พวกคนชั้นนี้ดูไม่มากเท่าไร ทำไมที่กินจึงได้มากเหลือเกินนัก ข้อนี้ต้องการคำอธิบาย ที่ซันเรโมฤๅแถบเมืองริมทเลเมดิเตอเรเนียนตอนข้างใต้นี้ น่าหนาวมันร้อน เขาว่าควรจะร้อนได้เสมอกับเวลาเดี๋ยวนี้ คือเท่าน่าหนาวเมืองไทย พวกที่อยู่แถบข้างเหนือมีอังกฤษเปนมากกว่าชาติอื่น ชอบหนีหนาวมาเที่ยวอยู่แถบนี้ เหตุด้วยในเมืองอังกฤษมันชื้นนัก น่าหนาวแล้วไม่ค่อยสบาย คนที่ออกจะมีโรคหน่อยๆ เปนต้องหนีหนาวด้วยความจำเปน ใช่แต่เท่านั้น เมื่อคนมาประชุมมากเข้ามันกลายเปนขึ้นพระบาท ต่างคนต่างมาเที่ยวจากเมืองโน้นบ้างเมืองนี้บ้าง รถโมเตอคาร์ตั้งร้อย วิ่งไขว่กันไป โฮเตลเต็มทุกหลังทุกหลังหาที่เช่ายาก เมื่ออยู่ที่ตำบลนี้ ไปเที่ยวตำบลอื่น ก็คงจะกะไปกินกลางวันตำบลนั้น กินน้ำชาตำบลนี้ กินเย็นตำบลโน้น เปลี่ยนเวียนกันไป คนที่มั่งมีก็ลงทุนสร้างวิลลาอยู่ แล้วมีเพื่อนฝูงพวกพ้องมาอยู่ด้วย พวกชาวเมืองได้ช่องที่จะซื้อขายอาหารแลดอกไม้ รถเกวียนรับจ้างขายของได้ราคา เปนประโยชน์มีกำไรมากๆ แต่โปสต์ก๊าดอย่างเดียวนั้น จะเปนราคาสักเท่าใดก็จะเห็นได้ จนปรากฎว่าชาวอิตาเลียนได้ผลประโยชน์จากคนต่างประเทศมาก มีพยานเมื่ออังกฤษรบกับบัว พวกลูกหลานอังกฤษไปตายมาก ชวนกันไว้ทุกข์เสียไม่ใคร่มีใครมา ถึงเงินภาษีเมืองอิตาลีตกมีจำนวนเปนอันมาก เพราะฉนั้นคนที่นี่ถึงจะไม่มีที่ทำมาหากิน เช่นทำไร่ทำนาก็มีผลประโยชน์ที่หาได้ในการคนมาเที่ยวนี้มาก พอเจือจานในการซื้ออาหาร ถึงเช่นนั้นก็ยังปรากฎว่าคนอิตาเลียนเปนคนจน
เหตุไรเราจึงไม่พบเวลาที่เมืองนี้จอแจอย่างเช่นที่กล่าวมาข้างบน จึงต้องมาพิศวงว่าจะเอาคนที่ไหนกิน ข้อนี้อธิบายว่าเพราะเรามาความมุ่งหมายผิดกันตรงกันข้ามกับเขา ข้างเขาหนีหนาวมาหาร้อน เราหนีร้อนมาหาหนาว พอเมืองนี้ร้อนมากเกินต้องการ เมืองข้างเหนือหย่อนหนาวพอแก่ความต้องการ ข้างเขาก็กลับไปเมืองที่กำลังสบาย ข้างฝ่ายเราต้องหาที่เวลาไม่ใช่หนาวนัก หะแรกมาเจอหนาวทันทีเกรงจะไม่สบาย จึงต้องต้วมเตี้ยมมาเมื่อภายหลัง ยังใช่แต่เท่านั้น เดี๋ยวนี้หมอแนะนำจะให้ไปเมืองบาเดนบาเดนซึ่งฝรั่งเขาตั้งต้นกันเดือนนี้ที่คนจะประชุม แต่เขาต้องแนะนำให้เราไปต่อเดือนน่า เพราะว่าเวลานี้จะหนาวเกินเราต้องการไป แต่ข้างฝรั่งเดือนน่าเขาเลิกกันแล้ว เราก็ต้องไปฤดูล่า เหมือนกับมาที่นี่เหมือนกัน นี่แหละเปนข้ออธิบายยังลืมอิกนิดหนึ่งด้วยเรื่องปลา ที่นี่มีปลาดีๆ กิน เปนทางหาเลี้ยงชีวิตร์ของชาวเมืองอิกอย่างหนึ่ง เราได้กินปลาดีๆ ทุกวัน ยังมีอิกอย่างหนึ่ง ไปตามทางได้เห็นคนตะพายปืนแลมีหมาตัวหนึ่งเดินสวนทางก็มี นั่งอยู่นอกพนักที่กันทางข้างเขาริมทเลก็มี เดินกลับขึ้นมาก็มี ถ้าดูเหมือนว่าไปยิงนก แต่ไม่เห็นได้นกขึ้นมา ไม่ใช่คนผู้ดี นี่เปนคนชาวเมืองธรรมดา สรวมเสื้อกั๊กแดง ไปยิงอะไรริมทเลยังแลไม่เห็นเลย คิดจะถามแต่ไม่สำเร็จ
ค่ำวันนี้ได้รับหนังสือดุ๊กออฟเยนัว มาจากตุริน ว่าดีใจว่าพ่อมาถึง จะมาหาในวันอังคารน่าเหมาะฤๅไม่ ขอให้ตอบโดยทางโทรเลข ผเอินโดนตรงกันกับที่พ่อก็จะเขียนไปนัดว่าจะไปตุริน ได้ตอบโทรเลขให้มาตามกำหนด เลื่อนวันที่เราจะไปนีศไปเสียอิกวันหนึ่ง ที่เที่ยวที่ซันเรโมออกจะข้นๆ เข้าแล้ว เพราะทางที่ใช้โมเตอคาร์ได้ มันมีถนนสายเดียวแท้ๆ ที่ล่ามไปตามริมทเล สายในๆ ขึ้นไปข้างบนเขาก็ไปได้น้อย จะต้องคิดอ่านไกล่เกลี่ยใช้รถม้าบ้างพอขัดจังหวะ จึงได้คิดจะออกไปเที่ยวไกลถึงมอนติกาโลแลนีศ ค้างคืนสองคืนแล้วจึงจะกลับมาเลี้ยงวันเกิดลูกเอียดที่นี่ วันนี้ร้อนไม่หนาวเลย รังสิตแลดิลกกับเซอแปตริกแมนซันลากลับ โต๊ะกินเข้าต้องผ่อนขุนนางขึ้นมานั่ง เปนเสร็จสิ้นเรื่องส่วนจำนวนวันนี้ ต่อไปเห็นจะต้องถึงเล่นคำให้การพระสารสาสน์ เรื่องมันก็จะข้นเข้าทุกที
คืนที่ ๓๙
วันเสาร์ที่ ๔ พฤษภาคม
วันนี้มองสิเออคาโรลัสดุรังช่างเขียนฝรั่งเศสที่จะเขียนรูปพ่อมาถึงมาตรวจดูที่ที่ในวิลลานี้แต่เช้าเห็นใช้ไม่ได้หมด ว่าแสงสว่างไม่เหมาะจึงได้ไปหาสตูเดียวแห่งหนึ่งของช่างเขียนที่นี่ ขอให้ไปเขียนที่นั่น พ่อก็ยอมตกลง แต่จะลงมือวันนี้ก็ยังไม่ได้ เฉภาะแสงแดดพอดีที่จะเขียนเวลาบ่าย ๒ โมงครึ่ง วันนี้เปนอันมาเฝ้ากันเสียที ตานี่เปนพระเจ้าช่างเขียนถึงได้ตราที่ ๑ ฝรั่งเศส อายุแก่มากแล้ว ผมขาว ต้องการดูตัวแลดูเครื่องแต่งตัว ขอให้ออกไปยืนที่เฉลียงที่สว่างมาก แรกทักออกมานั้นว่ารูปหัวพ่อดี เห็นจะเขียนเอางามได้ คราวนี้เอาคทามาให้ลองกำดูมือ มองอยู่สักครู่หนึ่งบอกว่ามือก็งามใช้ได้ ดูสองแห่งเท่านั้นแล้วพอในสำหรับวันนี้ ไปคลำเครื่องแต่งตัวเรื่อยไปอิกประมาณสักครึ่งชั่วโมงแล้วเลิก วันนี้พ่อมีธุระอะไรที่ต้องทำต่างๆ นาๆ แต่ไม่ขบขัน เปนธุระเล็กๆ น้อยๆ เลยเรื่อยไปจนบ่ายเกินเวลาที่จะไปไหนไกล จึงตกลงเปนไปทางข้างเยนัวไปที่แตคเจีย ซึ่งไปแล้วแต่ก่อน ที่ไปนั้นเปนแต่ที่ทำรถไฟตอนข้างริมทเล ตัวเมืองจริงๆ อยู่ลึกเข้าไปในหว่างเขาซึ่งมีแม่น้ำกว้าง แต่ไม่มีน้ำด้วยเหตุผลที่ได้กล่าวมาแต่ก่อนแล้วนั้น เวลาน่าสโนละลายเขาว่าล้นท่วมฝั่ง สวนที่อยู่สองข้างแม่น้ำนั้นก็ท่วม ตามถนนที่เข้าไปในหว่างเขานั้น ก็เปนสวนออลิฟสวนดอกไม้อย่างเดียวกับที่อื่นๆ อันกล่าวมาแล้ว แต่คนขับเกวียนเปล่าที่พบวันนี้เก่งกว่าทุกวัน ไม่ใช่แต่นอนเล่น นอนหลับสนิทหงายมาบนกลางเกวียน ม้าก็ออกจะเดินตามบุญตามกรรมอยู่สักหน่อย ไม่สู้ชิดฟากข้างขวามือ ซึ่งจะแน่ใจว่าโมเตอคาร์จะไม่โดนโชเฟอต้องโดดลงไปจูงม้าให้หลีกเข้าไปริมทาง แล้วรถเราจึงผ่านไป คนที่นอนบนเกวียนนั้นไม่ตื่นเลยจนแล้ว ตามทางมีสวนส้มกำลังลูกดกเหลืองงาม หยุดรถแวะลงไปดู หาเจ้าของไม่พบ พบคนทำงานก็พูดกันเไม่เข้าใจ มีชายผู้ใหญ่คนหนึ่ง เดินมาหยุดดูอยู่ที่นั่น ขอให้ช่วยบอกเจ้าของสวนว่าเราจะลงไปชมในสวน แกว่าจะลงไปดูทำไมที่นี่ สวนแกอยู่ใกล้ ให้ไปดูสวนของแกเถิด พ่อก็ตกลงเดินทวนทางกลับลงมา แล้วไปกระซิบถามรพีว่านี่เจ้าแผ่นดินฤๅไม่ใช่ รพีถามว่าจะให้รับฤๅไม่ให้รับ พ่อบอกว่าให้รับ แกก็เดินพุ่งเข้าไปคำนับจับมือเจ้าพระยาสุรวงษ์ เล่นเอาเยนตราเรี่ย ต้องเลยโบกมาใส่พ่อ พากันเดินมาจนถึงตึก ๕ ห้องอยู่ริมทาง ห้องกลางเปนบันไดลงไปในสวน ที่สวนนี้ยกร่องเตี้ยๆ มีทางแคบเดินเปนขนัดๆ สองข้างทางเดินนั้นเปนร้านองุ่น ซึ่งพึ่งจะแตกเถาทุกๆ ขนัด ในกลางขนัดสวนปลูกไม้ดอกต่างๆ ได้เดินออกไปจนหลังสวน ตกทางที่จะขึ้นเขา ที่นี่เปนเขาสูงเงื้อมง้ำรอบทั้งสามด้าน บนเขาเต็มไปด้วยต้นออลิฟ มีบ้านหมู่ใหญ่หมู่หนึ่ง แลเรือนเล็กๆ น้อยๆ รายไปห่างๆ ที่มุมสวนเลี้ยงไก่ตัวผู้เหลืองตัวเดียว ตัวเมียดำเหมือนกันหมด สักสิบหกสิบเจ็ดตัวงามดี อิกกรงหนึ่งมีไก่ลายทั้งกรงน่าดูเหมือนกัน
มีเรื่องน้ำที่น่าดูอยู่เรื่องหนึ่ง เขาขุดรางศิลามาแต่เขา กว้างประมาณสักศอกหนึ่ง ลึกเห็นจะสักเจ็ดศอกแปดศอก น้ำไหลโจ้กๆ เปนลำธาร ผ่านเข้ามาในสวน เก่งอยู่ด้วยวิธีตัก คือขุดบ่อลงไปให้ลึกเคียงข้างรางน้ำนั้น ห่างเห็นจะสักสามวาสี่วาได้ ขุดรางจากรางน้ำนั้น ให้แบ่งไปตกลงในบ่อ แล้วตั้งระหัดที่ปากท่อ ใช้แครงทองเหลือง มีเหล็กฟันจักรปักขึ้นไปข้างบน แล้วมีคันชั่งขวาง ผูกม้าไว้ที่หัวคันชั่งข้างหนึ่ง เปนตุ้มเหล็กข้างหนึ่ง แล้วเอาผ้าผูกตาม้าเสีย ไล่ให้ม้านั้นเดินวนไปรอบๆ ระหัดก็พัดน้ำขึ้นมาเข้าท่อพลั่งๆ ท่อนั้นล่ามมาหาสระซึ่งก่อบนพื้นดิน มีขอบสูงประมาณสักศอกคืบฤๅสองศอก ทิ้งให้น้ำนั้นนอนในสระ แล้วจึงเปิดรางซึ่งทำไว้สูงกว่าพื้นสระหน่อยหนึ่ง ไขน้ำนั้นไปรดต้นไม้ในสวน ม้านั้นมันออกรู้ๆ พอน้ำเต็มสระก็หยุดเอง เห็นจะโดยเคยกำหนดว่าต้องเดินสักกี่มากน้อยเปนหยุดได้ แต่พ่อยงถ่ายรูปไม่แล้ว ต้อนให้มันเดินอิก มันก็เดินโดยเสียไม่ได้ พอน้ำล้นมันก็หยุด ได้สนทนากับตาครูคนนี้ ได้เรื่องราวดังนี้
ตัวแกเอง ได้รับราชการในกรมทหารเรือหน่อยหนึ่ง แล้วไปเป้นกับตันเรือค้าขาย ชื่อกับตัน เอศ สิเคโร มีสวนออลิฟมาก ลากเอาแผนที่ในกระเป๋าซึ่งแกซื้อใหม่ ออกมาให้ดูเปนคำอธิบาย เขาทำเปนขนัดแลออกโฉนดเหมือนอย่างที่สวน ที่ที่แกมีอยู่เปนที่มรฎกมาก ที่ซื้อใหม่บ้าง ราษฎรซื้อแลยึดถือที่นั้นได้เปนกรรมสิทธิ์ เหมือนอย่างว่าสวนหนึ่งแกต้องลงทุนปีละ ๔๐๐๐ แฟรงก์ สองปีเปน ๘๐๐๐ แต่จะได้ประโยชน์คืนต่อปีที่สอง ๑๒๐๐๐ แฟรงก์ ถ้าจะคิดถึวเปนเปอร์เซนต์ แกเข้าใจว่าอยู่ใน ๔ เปอเซนต์เปนอย่างดี เพราะออลิฟไม่เสมอ บางปีก็มีผลดี บางปีก็ไม่ดี เหตุด้วยอากาศร้อนเย็นอย่างหนึ่ง เหตุด้วยตัวแมลงกันนั้นอย่างหนึ่ง สี่ห้าปีมานี้ออลิฟไม่ใคร่จะดี คนออกไปหากินเมืองอเมริกามาก ที่ทิ้งสวนออลิฟไปปลูกไม้ดอกเสียก็มาก เพราะตั้งแต่มีรถไฟมาแล้ว ดอกไม้ขายได้ดีมาก กุหลาบนั้นสำหรับกลั่นน้ำมันแลน้ำหอม แต่ดอกไม้อื่นๆ ขายส่งไปทั่วทั้งประเทศยุโรป จนกระทั่งรุสเซีย ที่ตำบลแถบเหล่านี้ได้เปรียบที่ฤดูหนาวไม่มีสะโนตก ต้นไม้เขียวอยู่ได้ตลอดปี ไม้ดอกก็ผลัดเปลี่ยนกันปลูกได้ดอกตลอดปี เว้นไว้แต่ปีนี้หนาวเกินไปจนใบไม้ไหม้ ไร่ดอกไม้อยู่ข้างจะไม่งามบริบูรณ์เช่นทุกปี ผลไม้ต่างๆ ก็ล่าหมด ออลิฟก็ใบร่วงมาด้วยถูกหนาว ออลิฟต้นหนึ่ง ถ้าได้ผลอย่างดี ต้นละสองกระสอบ ลูกจ้างนั้นจ้างเปนรายวัน วันละสองแฟรก์ กับน้ำองุ่นขวดหนึ่ง ถ้ามีงานมาก เช่นเวลาเก็บลูกออลิฟจึงต้องจ้างคนมาก เวลาปรกติ มีแต่พอรดน้ำต้นไม้ การตัดดอกใช้ผู้หญิง ต้นองุ่นนั้นต้องฉีดยาอยู่ ๗ วันครั้งหนึ่งฤๅสองครั้ง ยานั้นได้เห็นเขากำลังฉีด ไม่เห็นมีอะไรนอกจากกำมะถันตั้งไว้ทั้งถุง พื้นดินนั้นพรวนซุยทีเดียว เถาองุ่นลงมือแตกตั้งแต่เดี๋ยวนี้ไป เดือนกันยายนถึงกำหนดเก็บ องุ่นแถบนี้ไม่ได้ปลูกเก็บเปนผลประโยชน์ซื้อขายมาก เพราะที่ไม่สู้ดีเหมือนข้างในเข้าไป วิธีส่งดอกไม้ไปต่างประเทศนั้น ตานี่ไม่ได้เล่า พ่อรู้มาแต่คราวเมื่อไปเห็นที่แฮมเบิคครั้งก่อน เขามีฮอติกัลจูรัลโช เมื่อไปเที่ยวๆ เห็นหีบทำด้วยหญ้าขัดโปร่งๆ ยาวประมาณสักศอกเศษ กว้างสักสิบสี่สิบห้านิ้ว มีคนนั่งทำอยู่ข้างทางบ้าง บรรทุกเกวียนไปบ้าง เข้าใจได้ไม่ต้องมีใครบอก ว่าเขาสำหรับบรรจุดอกไม้ วิธีที่บรรจุนั้น เอาสำลีห่อดอกไม้แลเอาสำลีวางรองพื้น เอาดอกไม้ที่ห่อสำลีไว้นั้นเรียงพอเต็มแล้วกรุสำลีอิกชั้นหนึ่ง ซ้อนกันขึ้นไปอย่างนี้จนเต็มหีบแล้วส่งไป เมื่อถึงที่แล้วเขาเอาไปแช่น้ำ ก็สดดีบริบูรณ์ บริบูรณ์อยู่ได้หลายๆ วัน ที่ทำได้ดังนี้ก็เพราะเรื่องหนาวเปนสำคัญกว่าอย่างอื่นหมด อย่างเช่นเมืองเราจะทำก็คงจะไม่ทนได้เช่นเขา เสบียงอาหารของพวกนี้มาแต่รุสเซียมาก เห็นแป้งบรรทุกเกวียนเต็มๆ กับตันสิเคโรรับว่าจะนำให้ไปดูเมืองแตคเจียเก่า ซึ่งอยู่ลึกเข้าไปอิกนิดหนึ่ง พ่อออกเกิดชอบแกขึ้นมา เลยชวนแกขึ้นรถโมเตอคาร์ไปด้วย อยู่ข้างปลื้มสบายใจมาก นำให้ไปที่บ้าน ซึ่งตั้งอยู่ในมุมบังเวียนแห่งหนึ่งตอนข้างเมืองใหม่ แกว่าแกทำของแกเองเปนแฟลต คือบ้านแต่ปลูกติดกันเหมือนตึกแถว พาขึ้นเรือนให้เดินลุยลายในห้อง พาเมียแลลูกสาวออกมาหา ที่จริงบ้านเรือนแกดี แลตกแต่งก็หมดจด เปนคนมีอันจะกิน พาขึ้นไปบนหลังคา ซึ่งแลเห็นวิ้วเมืองเก่าใหม่ได้รอบ ตอนที่บ้านตากับตันอยู่นี้เปนตอนใหม่ ซึ่งดูพึ่งทำแล้วทั้งนั้น ตึกโตๆ ตอนเก่าขึ้นไปบนข้างเขาเบียดกันซุกซิก ตอนล่างนี้ว่าแผ่นดินไหวพังจึงได้ทำขึ้นใหม่ ดูแล้วพากลับลงมาห้องรับแขก ห้องรับแขกของแกนั้นเปนออฟฟิศด้วย จงได้ความว่าตานี่เปนแบงเกอ ให้กู้ยืมเงินอยู่ในตำบลนี้ เอาเหล่าหวานสีขาวอย่างอิตาเลียนออกมาเลี้ยงคนละถ้วย แล้วก็ลาแกกลับมาที่น่าเรือนมีคนล้อมทึ่งกันเต็มรอบรถ
เวลาที่กลับมานี้ยังวันอยู่ ถึงที่โรงน้ำชาข้างทางจดชื่ออยู่ข้างจะหรูมาก อัล ริโตรโวเดลลา เวสคา ริสตอรันเต พรรณาว่าพูดฝรั่งเศสก็ได้ เยอรมันก็ได้ อังกฤษก็ได้ จึงลองแวะเข้าไปดู ไหนๆ ได้ดูกันมามากแล้วก็ดูเสียให้ถึงที่ เรสเตอรองต์นี้ตั้งอยู่ในระหว่างทางหลวงข้างหนึ่ง ทางรถไฟข้างหนึ่ง เปนตึกสี่เหลี่ยม ด้านละสองน่าต่าง เพิงหลังเปนครัว เพิงน่าเปนที่คนนั่ง แลมีลานกลางแจ้งโรยศิลาสอาดอยู่ใต้ปะรำเถาองุ่น มีโต๊ะเก้าอี้ทำด้วยไม้อย่างกำมลอแต่สอาดหมดจด ที่ริมเรือนนั้นมีสวนปลูกผัก อาจจะกินได้สดๆ ในเรือนชั้นต่ำตอนข้างน่าเปนร้านเหล้าแลห้องกินเหล้า กระไดอยู่กลางประธานห้อง เจ้าของยอมให้ค้นจนถึงก้นครัว ในครัวมีเตาก่อเตาหนึ่ง เตาเหล็กเตาหนึ่งติดไฟอยู่แล้ว ซึ่งว่าพูดได้สามภาษานั้นก็จริง อังกฤษพูดได้แต่ยายแม่บ้าน ซึ่งกำลังเปนรำมนาดบวมเอาผ้าผูกลูกคางไว้ แต่แกต้อนรับแขกเก่ง พรรณาถึงเรื่องที่จะกิน ชวนให้กินถั่วฝักยาวดิบจิ้มเกลือว่าหวานนักนั้นอย่างหนึ่ง พ่อได้ลองดูสามเม็ด ของแกหวานจริง แต่จะกินอิกกลัวท้องขึ้น อิกอย่างหนึ่งอาติโจ๊กสดก็ดีอิก เหตุด้วยแกใช้ให้ผัวแกไปเก็บมาเดี๋ยวนั้น ยายเมียต้มน้ำร้อน ลูกปอกอาติโจ๊ก วันนี้เปนอันได้ความว่าอาติโจ๊กนี่เปนสองอย่าง อ้ายอย่างเขียวๆ หัวกลมที่เราเคยกินนั้นอย่างหนึ่ง รูปรีที่วางมาบนขนมปังทอด แลดูเหมือนนกเมื่อวันที่เนเปอลนั้น มันอย่างหนึ่งต่างหากทีเดียว มันรูปร่างเหมือนหัวปลีอ่อน สีก็เขียวๆ แดงๆ อย่างหัวปลีอ่อน กินก็จิ้มเกลือกับพริกไทยเท่านั้น เนยนั้นทาเสียกับขนมปัง ขบตุบๆ หวานๆ พอกินได้ แต่สู้เฟนอกคีไม่ได้ มีไข่ไก่สดแลน้ำชา วันนี้กลับมาวันกว่าทุกวัน
พระสารสาสน์ (เยรินี) ซึ่งให้ไปตามแต่วานนี้ไม่ได้ตัว เพราะสายโทรเลขขาด ได้มาพบกันวันนี้ สายโทรเลขมันก็น่าจะขาดอยู่บ้าง เพราะเสานั้นใช้ไม้สนโตเท่าเสาเล้าหมู หน้าตามันช่างเหมือนเสาโทรเลขของเราชั้นที่คลั่งบ่นกันอยู่จริงๆ แต่ของเขาเห็นจะได้เปรียบเราที่ฟ้าฝนมันไม่มากมายเหมือนเมืองเรา น้ำก็เห็นจะไม่มีหลากมาท่วมให้เสาเอนเซ ได้นั่งไกล่เกลี่ยอยู่ในรถเมื่อวานซืนนี้ รุ่งขึ้นก็ได้ข่าวว่าสายขาด พระสารสาสน์นี้อยู่ที่ตำบลเมืองอาลเบงคัลระหว่างครึ่งทางไปเมืองเยนัว อยู่ในมณฑลเยนัว แกคุยว่าเปนเมืองเก่าน่าดูกว่าซันเรโม ได้นึกไว้ว่าจะไปดู ที่เอาตัวมานี้เพื่อจะไล่เลียงสอบข้อที่สันนิฐาน ว่าจะถูกผิดประการใด แต่ถูกเสียไม่ต้องเล่าเปนอันมาก คือเรื่องสวนออลิฟ เรื่องไร่ไม้ดอก เรื่องไม่มีอาหารในพื้นเมือง ต้องซื้อจากที่อื่นกิน เปนที่ถูกต้องหมด ได้ความพิเศษออกไปในข้อที่เรื่องยิงนก ว่าเปนยิงนกคุ่ม มีกำหนดให้ยิงได้แต่ในเขตรสามกิโลเมตเตอตั้งแต่ทเลขึ้นไป ในเข้าไปอิกห้าม แลกำหนดนี้จะสิ้นเพียงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ เหตุด้วยเปนเวลานกฟักฟอง
เรื่องที่เห็นคนทำถนนอยู่เสมอ งดไว้ไม่ได้กล่าวแต่ก่อน บัดนี้เปนอันได้ความว่าการทำถนนนี้เปนของคอมมมยูนนิโล ตรงกันกับศุขาภิบาลอย่างฝรั่งที่เรียกว่ามิวนิสิเปอล (ไม่ใช่ศุขาภิบาลไทย) เปนผู้ทำ ซื้อที่ขยายถนน ทำพนัก ใช้เงินค่าน้ำ ค่าไฟ เปนต้น น้ำแถบนี้เปนอย่างชั้นใหม่ คือใช้ท่อเหล็กฝังมาแต่ลำธาร ไม่ใช่ท่ออย่างเก่าที่เรียกว่าเอเควดัก ที่เราเคยอ่านในหนังสือเรื่องราวของอิตาลี ก่อสพานโค้งมาแต่ภูเขา หลังโค้งเปนรางน้ำ รางน้ำอย่างเก่าเช่นนั้นยังใช้อยู่ในเมืองโรมแลที่อื่น เช่นเยนัวเรายังแลเห็นได้ที่ซันโตกัมโปที่ฝังศพนั้น การทำถนนนี้เปนที่น่าดูมาก แลเห็นได้ว่าแรกทำอย่างไร ถ้าแล้วสำเร็จหมดจะเปนอย่างไร ถนนนี้ทำมาแต่ดึกดำบรรพ์ ฟันเข้าไปในข้างเขาบากให้เปนทาง ส่วนข้างชันริมเขานั้น เอาศิลาที่ต่อยออก ย่อยเปนก้อนย่อมๆ ก่อเปนเขื่อนกันดินพัง เขื่อนเช่นนี้บางทีสูงสามวาสี่วาก็มี แต่ฟากถนนข้างริมทเลนั้น แรกทำเอาศิลาก้อนยาวๆ ตั้งไว้เปนระยะ ถ้าล้อเกวียนอะไรเดินเฉียดไปริมทเลมากก็โดน ถ้าที่ไหนหมิ่นเหม่มากเอาต้นหญ้ามาผูกขนากเปนรั้วกั้นไว้ แล้วคราวนี้ค่อยพยายามต่อยศิลาฟากข้างเขาออกไปก่อเปนพนัก ถ้าเปนของคอมมยูนนิโลทำ เตี้ยหน่อย พอกันล้อเกวียนพลาดพลั้ง แต่เจ้าของทำเองก็มี ถ้าเช่นนั้นมักจะก่อสูงหน่อย มีประตูเปิดปิดได้ กันคนไม่ให้ลงไปลุยลาย ในสวนข้างเขาต่ำกว่าทางลงไป คงมีคนทำงานอยู่ นานๆ มีหย่อมหนึ่งตลอดไป แต่มีพวกที่ต่อยศิลาไปขายสำหรับทำตึกนั้นอิกพวกหนึ่ง เพราะอิฐที่นี่อยู่ข้างจะแพง ศิลาถูก ถ้าหากว่าก่อผนังรอบนอกที่เปนผนังหนาๆ ใช้ศิลา ต่อก่อเตาไฟฤๅฝาประจันห้องให้บางจึงใช้อิฐ คงจะใช้อิฐปนศิลาทั่วทุกแห่ง
โรงเรียน ชั้นปฐมศึกษาเปนของเมือง แต่มัธยมเปนของรัฐบาล การปกครอง มีแมร์ซึ่งเปนหัวน่าคอมมยูน ราษฎรเลือปกครองการใช้จ่ายสำหรับตำบล ถ้าเมืองน้อยก็มีสับแมร์ แต่มีปรีเฟซึ่งเปนข้าราชการของรัฐบาลตั้งกำกับ เมืองน้อยก็มีสับปรีเฟ แต่สับแมร์ไม่ได้ขึ้นแมร์ใหญ่ ขึ้นตรงต่อสับปรีเฟและปรีเฟ เมื่อก่อนนี้ตำรวจภูธรอยู่ในบังคับแมร์ เดี๋ยวนี้ยกไปอยู่ในบังคับปรีเฟ แมร์ที่นี่เปนโซเชียลลิสต์ แต่เขาว่าโซเชียลลิสต์ที่นี่อ่อนไม่รุนแรง จัดการในตำบลของตัวอยู่ข้างจะดีมาก ผู้ดีก็มีน้อยมีแต่คนทำงานโดยมาก เมื่อวันที่ ๑ เดือนพฤษภาคม ที่เปนวันใหญ่ของพวกโซเชียลลิสต์ ก็มีแห่ถือธงแดงแลเป่าแตรตามถนน แล้วก็ไปเลี้ยงกัน ไม่มีเหตุการอะไร ในเวลาเย็นวันนั้นพ่อไปที่โรงเหล้า ซื้อเหล้าให้นักเลงซึ่งอยู่ที่นั้น โดยไม่ได้รู้ว่าเปนโซเชียลลิสต์ รุ่งขึ้นฦๅกันมาก ว่าพ่อไปซื้อเหล้าให้พวกโซเชียลลิสต์กินในวันใหญ่ของเขา
ราษฎรที่นี่กินอาหาร ซุป มีผักแลมันปน ไม่ได้กินเนื้อ เจ็ดวันจึงได้กินเนื้อครั้งหนึ่ง ปลาเล็กๆ ได้กินบ้าง อาหารก็คงจะอยู่ในราคา ๒ แฟรงก์ ตามที่ได้ค่าจ้างนั้นพอหมด ผ้านุ่งห่มนั้นต้องขมิดแขม่โดยหาอติเรกลาภอย่างอื่น เพราะฉนั้นคนอยู่ข้างจะขัดสนพอกลั้วเกลี้ย แต่เมืองเยนัวว่าเจริญขึ้นมากจนท่าไม่มีที่เรือจอด เพราะเจาะปล่องทางรถไฟภูเขาทางเซนต์โกถาด ชาวเมืองเขาคุยว่าจะเปนเมืองที่แข่งกันกับมาเซลสืบไปภายน่า
เรื่องที่จดๆ เล่ามานี้ ไม่ได้ค้นจากตำราอันหนึ่งอันใด ว่าแต่โดยที่ตาเห็น เฉภาะตำบลที่ได้มาแล้ว ต้องอย่าเข้าใจว่าทั่วไปในประเทศอิตาลี เพราะที่เขตรแดนกว้างขวางแผ่นดินต่างๆ กัน ว่าแต่เฉภาะตอนริมทเลเมดิเตอเรเนียนนี้เท่านั้น เมื่อเห็นอย่างไรต่อไปจึงจะเล่าไปตามเรื่องที่เห็น ไม่พยายามจะให้เปนหนังสือที่แต่งว่าด้วยเรื่องอย่างหนึ่งอย่างใดเอาแน่นอนเฉภาะเรื่อง เปนหนังสือฝากเล่าให้ฟังอย่างกันเองเท่านั้น
คืนที่ ๔๐
วันอาทิตย์ที่ ๕ พฤษภาคม
เวลาบ่าย ๒ โมงเศษไปที่สตูเดียวของมากอตตีซึ่งอยู่ไม่ห่างกันกับวิลลานี้นัก มองสิเออดุรังไปจัดไว้เปนที่เขียนรูป เปนเรือนอยู่ในสวนที่รกๆ เรือนเก่าๆ หญ้าแลต้นไม้ขึ้นตามกระไดแลตามผนัง มีห้องที่เขาจัดไว้ให้แต่งตัว การแต่งตัวอยู่ข้างประดักประเดิด เพราะสิ่งที่เปลี่ยนใหม่เช่นเข็มขัดไม่ได้ร่นออกให้ได้ที่ ร่นสามสี่หนจึงได้แล้ว รอดตัวที่เสื้อแลกางเกงไม่ได้ตัดใหม่ ถ้าเปนของที่ตัดใหม่ก็เปนสรวมไม่ได้ เพราะสรวมเสื้อชั้นในหนาเสื้อจึงได้คับอยู่สักหน่อย ถ้าหากว่าหนาวจะสรวมกั๊กชั้นในไม่ได้ ถ้าเปนมาออฟฟิเชียลอย่างแต่ก่อนโทษก็ต้องถึงตัดเสื้ออิก แต่งเสื้อขาวสรวมเสื้อครุยสายสร้อยจุลจอมเกล้าแลช้างเผือก ตาครูช่างเขียนชอบนักว่างาม แรกยืนตั้งท่าถ่ายรูป ถ่ายทั้งตัวหลายครั้ง แล้วถ่ายแต่หัว แล้วไล่ใครๆ ไปหมด ให้นั่งจึงลงมือทำงาน เขียนหัวเพียงน่าอกด้วยสดึงแผ่นเล็กเปนการลองมือ เขียนถ่านแล้วประสมสี รวมด้วยกันทั้งหมดประมาณสัก ๒ ชั่วโมงจึงแล้วสำเร็จเปนอันเลิก
มองสิเออดุรังนี้ เปนอาการของคนช่างเขียนแท้ คือดูอะไรจับอกจับใจเต้นโลดในเวลาที่ชอบ ออกจะฉุนๆ ในเวลาไม่ชอบ พอเลิกเสร็จก็ร้องเพลงดีดกระจับปี่ ตาช่างเขียนเจ้าของที่ลุกขึ้นเต้น ที่ซึ่งมาเขียนรูปนี้ เต็มไปด้วยรูปเขียนต่างๆ แล้วบ้างค้างบ้าง กลับมาเวลาก่อนบ่าย ๕ โมงหน่อยหนึ่ง ไม่ได้ไปเที่ยวแห่งใด
การที่จะไปเมืองนีศ จำเปนต้องเลิก เพราะคิดกำหนดวันสำหรับตาช่างเขียนจะเขียนรูปไม่พอ ด้วยมะรืนนี้ดุ๊กออฟเยนัวจะมา ได้รับโทรเลขตอบว่าจะมากินกลางวันด้วยกัน ถ้าไปนีศเสีย ๓ วันตาช่างเขียนจะมีวันเขียนแต่ ๕ วัน ฉุนขึ้นมาบางทีจะไม่ลงชื่อในรูป ก็จะเสียเงินเปล่า จะทนนั่งให้แกเสีย ๘ วัน ที่ยังเหลืออยู่อิก ๔ วัน เพราะแกต้องการสิบสอง ขอไปนั่งให้ที่ปารีศ ก็เปนที่ตกลง เพราะแกอยากจะให้เราไปที่สตูเดียวของแกเอง เพราะเหตุฉนั้น วันนี้พ่อไม่สู้มีอะไรจะเล่า วันอาทิตย์เปนวันหยุดร้านรวงทั้งปวง แต่ความจริงไม่ใคร่จะได้หยุด ตกใจว่าหยุด แต่เปล่าๆ
วันนี้ได้รับรูปถ่ายที่เมนโตน ซึ่งตาช่างเร็วกว่าเกาวแมนนั้น ขันอยู่ที่ได้ คงจะได้อันหลังที่เปิดนาน ส่วนตาช่างที่บอร์ดิเครา เที่ยวตามถ่ายอยู่นั้นก็สำเร็จพิมพ์มาทั้งขนาดกล้องของแก แลทำเปนโปสต์ก๊าดด้วย พ่อได้สั่งให้พิมพ์มาทั้งสองราย แล้วจะส่งไปให้ดู
วันนี้เห็นกุหลาบเหมือนดอกไม้จีน งามจริงๆ ได้ขอให้ดุ๊กเขียนอิกแผ่นหนึ่ง จวนจะแล้ว หลวงสรลักษณ์เขียนลูกเชอรี ซึ่งตั้งอยู่ในโต๊ะกินเข้าแล้วแผ่นหนึ่ง แต่ดอกไม้ไม่แล้ว แกงมหมูเต็มทีไม่เคยเขียน ดุ๊กเก่งกว่ามาก ส้อนกลิ่นฝรั่งดุ๊กก็เขียนแล้วอิกแผ่นหนึ่ง พ่อได้ส่งรูปดอกไม้เหล่านี้เข้าไปแล้ว ส่วนพืชพรรณนัน ต้องไปเอาพระสารสาสน์ (เยรินี) มาขอให้ช่วยเปนผู้จัดการ ได้ตกลงกันว่าไม้ที่ปลูกด้วยหัวกำลังเปนฤดูลงอยู่ในเวลานี้ จะให้ได้ส่งหัวเข้าไปก่อน เม็ดที่ควรจะได้ก็ให้ส่ง แต่ไม้ที่ต้องเอาตอเอากิ่งเข้าไป ซึ่งเปนฤดูล่า จะได้ต่อเดือนตุลาคมนั้น จะไว้คอยส่งลงเรือเมล์ที่พ่อจะกลับทีเดียว จะได้ดูแลรักษาไปได้ ส่วนไม้ที่ส่งล่วงน่าไปก่อนนั้น พ่อสั่งให้แกพูดตรงกับกรมดำรง เมื่อได้ส่งอะไรบ้างจึงบอกให้รู้ เพราะพ่อจะไปเสียที่อื่นๆ ต่อไปอิก
อนึ่งลืมบอกเมื่อวานนี้ ว่าพืชพรรณต้นไม้เหล่านี้มิใช่เปนของเกิดในตำบลนี้ เช่นต้นออลิฟ มันเปนต้นไม้ที่ปาเลสไตน ซึ่งเปนประเทศร้อนมากหนาวมาก นำมาปลูกที่เมืองปาเลอร์โม เกาะซิซีลีก่อนแล้วจึงนำมาปลูกที่นี่ ส้มแมนดารินก็มาแต่เมืองจีน ต้นกุหลาบก็มาแต่เมืองเปอเซีย มันเหมาะกับประเทศแลเลี้ยงดีก็ยืดยาวอยู่ได้ เพราะฉนั้นต้นไม้บางอย่างอาจเปนได้ในบ้านเราดี เช่นเล็บมังกรที่เขาปลูกปล่อยให้ยื่นตามพนักหว่างลูกมหวดสีชมภูสีแดง แลสุดๆ ตาที่นี่ เคยเปนในบ้านเราง่ายที่สุด แต่มันตายเสียพร้อมกับพระยาสมบัตยาธิบาล (ปาน) ต้นกำมะหยี่ปลูกที่ไหนที่ไหนก็เปน เดี๋ยวนี้ก็เข้าใจว่ายังมี แต่ไม่ได้ระวังรักษา จืดกันไปก็สาบสูญไปเสีย ถ้าจับเล่นกันอิก รักษาพืชพรรณไว้ คงจะไปได้เท่าไรๆ ไม่มีที่สุด พระสารสาสน์นี้ดีที่รู้ภาษาไทย แต่ต้องคำกรมประจักษ์ที่เรียกว่า “อรรคภาษา” อยู่หน่อย เช่นกับแกเอ่ยขึ้นว่า รูปเทพวิญญาณแลผู้วิเศษ ผู้วิเศษนั้นเข้าใจได้ว่าเซนต์ เทพวิญญาณถึงต้องถามว่าแปลว่าอะไร ภาษาไทยต้องกลับแปลออกเปนภาษาฝรั่ง ว่าเอนเยล จึงได้เข้าใจ ดังนี้ พ่อสั่งให้เขียนชื่อทั้งภาษาละตินแลภาษาอิตาเลียนฤๅอังกฤษ แล้วให้มีคำอธิบายวิธีที่จะปลูกฤๅเพาะให้มีบอกวิธีผสมดิน ถ้าหากว่าคำที่แปลกซึ่งไม่มีในภาษาไทยตรงๆ ให้เขียนคำอังกฤษกำกับลงไว้ด้วย เปนที่เข้าใจเรียบร้อยกันแล้วดังนี้
วันนี้เปนวันที่พ่อตั้งใจจะจบลงไว้ตอนหนึ่ง จะส่งสำหรับไปเมล์วันพุฒอิกคราวหนึ่งส่งเมล์วันอาทิตย์ต่อไปตามลำดับ เพราะฉนั้น น่าจะบอกอาการต่อเสียสักนิดหนึ่ง ว่าตั้งแต่หมอได้ทายาจมูกแลยาฅอมานี้ เสมหะน้อยลงทุกวัน จมูกโปร่งอยู่ไม่มีขัดข้อง นับว่าเปนถูกแน่ ยังแต่เรื่องท้อง ซึ่งพึ่งได้กินยาหมอใหม่นี้แต่สองวัน เลิกยาเก่าหมดยังไม่ทันจะเห็นคุณว่าเปนอย่างไร หมอที่มาใหม่เช่นนี้ กว่าจะรู้จักร่างกายคนไข้ ก็จำจะต้องช้าอยู่หน่อยหนึ่งเปนธรรมดา แต่ควรเชื่อได้ไว้ในเวลานี้ว่า การที่มาไม่ใช่ขาดทุน ไม่เสมอตัวก็มีแต่จะดีขึ้นถ่ายเดียว นับว่าการที่มาครั้งนี้เปนความคิดถูกต้องแลมีประโยชน์เปนอันมาก มีโรคที่รักษาไม่หายอย่างเดียวแต่เรื่องคิดถึงบ้าน ถ้าเวลาใจรอนๆ ขึ้นมา ตัดความสนุกแลความสบายลงไปได้หมด มีทางแก้แต่นึกถึงวันกลับไปถึงบ้านใจฅอจะเปนอย่างไร นั่นแลค่อยพาให้ชื่นบานยิ้มแย้ม ถ้าบอกศักราชขึ้นมาเมื่อใด ดุ๊กโกรธนักว่าใจหาย วันข้างน่ามันยังมาก อยู่มากาลวันหนึ่ง พ่อบอกกรมสมมตว่า มะรืนนี้จะเหลือเรือนร้อย ดุ๊กแอบมาได้ยินตาลุกตาชันว่าอะไรร้อยหนึ่งเท่านั้นฤๅ ครั้นได้ความว่าร้อยเก้าสิบเก้าวันก็สั่นหัว แต่ที่จริงพ่ออร่อยแล้วที่ลบเลข ๒ เปนเลข ๑ เสียเท่านั้น อย่าเอา ๓๐ เข้าไปหาร ถ้าเอา ๓๐ หารเข้าเมื่อไรก็ใจฝ่อ ที่จริงจะนับว่าวันมันช้าก็ไม่สู้ช้านัก แต่วันมันมากเอง ถ้าเลี้ยงเด็กก็โตได้ถนัดใจ ขอจบกันเท่านั้นที
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑๓
คืนที่ ๔๑
เมืองซันเรโม
วันจันทร์ที่ ๖ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้ร้อนจนห่มผ้าแบลงเกตผืนเดียวกับผ้าลินนินก็พอ นึกเปนห่วงอยากจะไปเที่ยวมอนติกาโล เลยนอนอิกไม่หลับ ได้จดหมายบอกให้จรูญไปนัดช่างว่าจะไป ๔ โมง เพราะเห็นว่าตื่นแต่ ๒ โมงเวลาที่ถมไป ที่จริงวันนี้ก็แต่งแต่ตอนบน การที่นั่งให้เขียนรูปนี้ นับได้ว่าเปน “ถูก” นั่งให้เขียน ตามที่หลวงวชิรญาณวินิจฉัยเมื่อวันจะมาคราวนี้ ว่าขึ้นชื่อว่าคำ “ถูก” ใช้ได้ข้างดีแต่ว่าที่ว่าไม่ผิดนั้นคำเดียว ถ้าเอาต่อเข้ากับคำอื่นแล้ว ใช้แต่ในทางข้างร้าย หมายความเปนจำใจขืนใจทุกอย่าง เช่นถูกเฆี่ยนถูกเกณฑ์ถูกนิมนต์เปนต้น เพราะฉนั้นคำที่ว่า “ถูก” นี้ จึงใช้พูดติดปากมาในครั้งนี้ นั่งเมื่อยบั้นเอว จำจะต้องวางหน้าเฉิบ ตาก็ต้องจ้องอยู่แห่งหนึ่งแห่งใดตามที่แกจะสั่ง เหลียวไปสักประเดี๋ยวก็ถูกเรียก เวลาที่จะอยู่นี่ต่อไปมากน้อยเท่าใด ยกเสียแต่พรุ่งนี้วันเดียว จะต้องยกให้แกวันละชั่วโมงครึ่งไปหาสองชั่วโมง แต่ท่วงทีจะเขียนดีจริงๆ ตั้งต้นขึ้นก็เค้าดีเสียแล้ว แต่จะเขียนหัวให้ได้ที่อย่างเดียวในสดึงแผ่นเล็ก จะต้องนั่งถึง ๓ วันจึงจะแล้ว ยังจะต้องเขียนรูปยืนเต็มตัว อย่างเล็กๆ ดูเสียก่อนอิก แกว่าวันหนึ่งแต่น่าจะไม่แล้ว ต่อที่เขียนเค้าสองอย่างนั้นสำเร็จ จึงจะได้ลงมือเขียนรูปใหญ่ ที่จะเขียนจริงๆ นั้นต่อไป แกจะต้องการวันมากที่สุดจึงจะเขียนดี แต่มีเวลาไปนั่งให้แกเพียงแปดครั้ง นัดไว้ว่าจะไปแถมที่ปารีส แกก็ยังบ่นหยุมหยิมอยู่ ตาเจ้าของห้องเขียนรูปนั้น คล้ายท่านผู้หญิงพริ้ง พระยาธรรมจรรยา เลยเรียกกันว่าตาพริ้ง ประจบตาครูช่างเขียนมาก วันนี้ตาครูรักขึ้นมาอย่างไร อนุให้มานั่งในห้องเขียนด้วย เขียนไปเขียนมาเหลียวหน้าไปอือออกับตานั่น โดดลุกขึ้นยืนขอรับกะผมเต็มที่ ดูช่างนับถือกลัวเกรงกันนี่กระไร ที่จริงตาพริ้งแกอยู่ข้างเอื้อกับพ่อมาก ในที่ห้องแต่งตัวอุส่าห์เก็บดอกไม้ดอกไล่มาเสียบขวดไว้ให้ แอบไปถ่ายรูปรถที่ไปเมื่อไรก็ไม่รู้ พิมพ์โปสต์ก๊าดมาให้ออกจะแมวๆ ได้ส่งมาให้ดูด้วย แกบอกว่าเสียดายรูปเขียนของแกที่กำลังไปโชไม่ได้ให้พ่อดู ตาครูชมว่าฝีมือออกจะดีๆ
ออกจากโรงช่างเขียน ไปตามทางเดิม ซึ่งที่แท้มันมีทางเดียวเท่านั้น แปลกแต่จะไปซ้ายฤๅไปขวา ทิศอื่นข้างหนึ่งก็เปนทเล ข้างหนึ่งก็เปนภูเขา ผ่านที่ซึ่งได้ไปแล้วทุกตำบล จนถึงปรอมินาดเมนโตนแล้วจึงได้เปนอันได้ไปทางใหม่ต่อไปอิก ตั้งแต่เมนโตนไปจนกระทั่งถึงมอนติกาโล มีรถรางไฟฟ้าเดินตลอด บ้านเรือนก็ติดๆ กันไป ไม่เปลี่ยวเหมือนข้างอิตาลี ตามริมทเลก็งามกว่าตอนข้างอิตาลีมาก มีแหลมต่ำยื่นลงไป มีภูเขาย่อมๆ วิลลางามๆ ไปไม่เท่าไรก็ถึงแดนต่อแดนมอนาโคกับฝรั่งเศส แบ่งกันด้วยลำห้วยเหมือนกัน ห้วยนี้เปนห้วยใหญ่ ปากห้วยออกจะเปนอ่าวๆ มีแหลมยื่นแรง อยู่ข้างแดนฝรั่งเศสดูงามมาก มีเรือยอชลำหนึ่งกำลังแล่นออกจากมอนติกาโล ได้ข่าวว่าเปนเรือแกรนด์ดุ๊กโอลเดนเบิค มาทั้งครอบครัวหมดด้วยกัน ชายทเลแถบนี้ไม่เห็นมีหาดขาวฤๅเหลืองแห่งใดเลย เปนหาดดำๆ ทั้งนั้น ต่อเข้าใกล้จึงเห็นว่าเปนก้อนกรวดกลมๆ เล็กๆ ทุกแห่ง เปนหาดกรวดไม่มีหาดทราย ที่ซึ่งเปนหาดทรายอยู่บ้างเล็กน้อยก็ตั้งเปนที่อาบน้ำ ใช้เรือนฝาผ้าเปนที่สำหรับผลัดผ้าผลัดผ่อน ตั้งแต่เข้าแดนมอนติกาโลแล้วเปนบ้านเรือนกำแพงพนักอย่างงามตลอดไป ทั้งมีวิลลา มีตึกร้านขายของแน่นหนาตลอดจนถึงคะสิโน คือโรงบ่อน ที่โรงบ่อนนี้ทำงามอย่างยิ่ง มียอดกลมยอดแหลมซับซ้อน มีโฮเตลปารีสซึ่งเปนโฮเตลใหญ่สำคัญ แลมีเรสเตอรองต์ทั่วไปทั้งด้าน ภูเขาที่อยู่ด้านหลังรูปร่างก็งาม สูงตระหง่าน มีตึกรามเต็มไปตามเชิงเขา ในหว่างเขาแลโรงบ่อนนั้น มีสวนปลูกปามแลไม้ดอก เปนปรอมินาดสำหรับคนเดินเล่นนั่งเล่นใหญ่โต รถเราไปถึงหยุดที่โฮเตลปารีสเวลาบ่ายโมงเศษ แต่เรื่องเวลานี้ไม่แน่ เขาใช้ต่างกัน เมื่อเวลาเราออกจากซันเรโมเที่ยงครึ่ง เมื่อไปถึงเมนโตนก็เที่ยงครึ่งเหมือนกัน เหตุที่เปนเช่นนี้เพราะอิตาลีใช้เวลากลางยุโรป คือเวลาเขานัดกัน ใช้ให้เหมือนกัน แต่เมนโตนเขาใช้เวลาของเขาเอง
พ่อเดินถ่ายรูปคอยให้เขาจัดกับเข้าแล้ว ต่อกินกลางวันแล้วจึงจะเข้าไปดูในโรงบ่อน เวลานี้คนน้อยลงแล้ว เพราะเปนปลายฤดู โฮเตลนั้นคงเปิดอยู่เสมอจริง เพราะเล่นเบี้ยไม่มีเวลาหยุด แต่ถ้าคนน้อยเขาก็ปิดห้องเสียบ้าง เราไปก็ต้องไปเปิดห้องที่เขาปิด อาหารที่มาเลี้ยงนั้นก็หรู พ่อได้ส่งเมนูเข้ามาให้ดู เมนูนี้ไม่อธิบายให้เข้าใจได้ว่าหรูอย่างไร คือพวกแกล้มที่กินก่อนอาหารอื่นๆ นั้น จัดลงในถาดเงินเปนหย่อมต่างๆ เหมือนลายสวน ปลาที่จะกินก็เอามาทอดด้วยถาดเงินอย่างทำเป็ด ฉู่ฉ่าในห้องนั้นเอง เนื้อที่จะเอามาก็จัดเปนเขาโง้งสองข้าง ยกเอามาอวดเสียก่อน แล้วจึงเอาไปตั้งไฟบนเตาเงิน แล้วจึงหั่นมาแจก มีเดินซ้ำให้ตักเติม เนื้อเค็ม ลิ้นวัว ไส้กรอก หมูแฮม ปนกันในถาดเดียว แต่เอาวุ้นยาแนว ให้เปนลายกระเบื้องแตก ลูกไม้ ลูกสตรอเบอรีเจือน้ำตาลมาเสร็จใส่ในหม้อน้ำแขงโต โล้เอามาแจก ลูกแปร์ที่หวานอย่างสุกงอม มันเปนอย่างทำท่าให้น่ากินทั้งนั้น
ในที่นี้น่าจะเล่าเรื่องเมืองมอนาโค ซึ่งน่าที่ลูกจะยังไม่รู้ว่าเรื่องราวเปนอย่างไร เพราะเมืองมันเล็ก ชื่อดังแต่บ่อนเบี้ย เมืองนี้ตั้งอยู่ริมทเลเมดิเตอเรเนียน อ่าวเดียวซึ่งมีเขายอดสูงล้อมอยู่โดยรอบ นอกจากแหลมสองแหลมนี้แล้วเปนเขตรแดนฝรั่งเศสอ้อมอยู่ทุกด้าน แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังเปนเมืองเอกราช ไม่ได้ขึ้นกับฝรั่งเศส มีเจ้าครองเมืองในเวลานี้ชื่ออาลเบิตที่ ๑ มีอำนาจที่จะทำเงินทำสแตมบของตัวเอง มีราชสำนัก มีทหารรักษาพระองค์ ๖๐ คน แต่งเสียหรูจนถึงใส่ถุงมือหนังลูกแกะอย่างเต้นรำ ผลประโยชน์ที่ได้นั้น ได้จากบ่อนเบี้ยเปนอย่างมากกว่าทางอื่น เมืองมอนาโคที่ตัวเจ้าอยู่นั้น ตั้งอยู่แหลมฟากข้างหนึ่ง มอนติกาโลอยู่แหลมฟากข้างหนึ่งตรงกันข้าม การปกครองส่วนข้างมอนติกาโลนั้น มีกัมปนีรับผูกขาดก่อสร้างแลปกครองที่ดินเปนสิทธิขาด ชั่วแต่เสียเงินให้เจ้ามอนาโคตามกำหนด ค่าน้ำค่าไฟมิวนิสิเปอลจนตลอดตำรวจภูธรที่รักษาโรงบ่อน เปนของกำปนีเขาจัดแลบังคับบัญชาเก็บผลประโยชน์ทั้งสิ้น เว้นไว้แต่เขตรแดนนอกจากที่บริสัทสัญญาเช่านั้น ฝรั่งเศสเข้ามารับจัดการเก็บภาษีอากร บังคับบัญชาตำรวจภูธร ตั้งศาลพิจารณาความ ถ้าจะมีความอุทธรณ์ก็อุทธรณ์ไปปารีส แต่ผลประโยชน์ที่เก็บนั้น เก็บในชื่อเจ้ามอนาโค เมื่อเหลือจากจัดการปกครองมากน้อยเท่าใด เปนของเจ้ามอนาโค เพราะฉนั้นการปกครองไม่ผิดอะไรกันกับเมืองของฝรั่งเศส การที่ฝรั่งเศสต้องทำเช่นนี้ เพราะเมืองเข้าไปจมอยู่ในหว่างเขตรแดนฝรั่งเศส ถ้าไม่จัดการรวมกัน มีการลักลอบภาษีอากรเปนต้นที่รักษาไม่ได้ เจ้ามอนาโคมีอำนาจที่จะตั้งทูตไปประจำอยู่เมืองฝรั่งเศส แลรวมเมืองสเปนด้วย ไปการงานก็เข้าในหมู่เจ้านาย เจ้าคนนี้ชอบการเที่ยวทเล มีเรือยอชไปเที่ยวงมอะไรต่ออะไรในทเล ปรากฎชื่อบ่อยๆ ว่าเปนนักปราชญ์ เล่าเรื่องมอนาโคให้เข้าใจพอเปนสังเขปเท่านี้ คราวนี้จะว่าด้วยบ่อนซึ่งได้เข้าไปดูนั้นต่อไป
การตรวจตราบ่อนนี้กวดขันมาก เด็กอายุต่ำกว่า ๒๐ ห้ามไม่ให้เข้า เพราะเหตุฉนั้นชายอุรุพงษ์ไปด้วยจึงต้องอยู่ข้างนอกกับรพี พ่อเข้าไปแต่กับบริพัตร จรูญ เยนตรา สิทธิ เมื่อเข้าไปถึงมุขน่าต้องเลี้ยวห้องข้างซ้าย ซึ่งมีกระดานกั้นเปนคอกสามด้าน มีเจ้าพนักงานนั่งเก้าอี้อยู่ที่โต๊ะเขียนหนังสือเรียงเปนแถวเต็มไป มีผู้ออกมาซักถาม ว่าชื่อไร มียศศักดิ์อย่างใด อยู่ที่ไหน บอกแล้วไม่เชื่อ ต้องเรียกเอาก๊าดไปตรวจสอบอิก เมื่อไม่ถูกพิกัดต้องห้ามแล้ว จึงเขียนตั๋วอนุญาตให้เข้า ตั๋วอนุญาตนั้นใช้ได้เฉภาะชั่ววัน มีนัมเบอ แต่พ่อนั้นเมื่อบอกเขารู้แล้ว ก็เขียนแต่ชื่อลงในตั๋ว ไม่ต้องถามที่อยู่ที่ยัง ตั๋วก็ไม่ส่งให้ เจ้าพนักงานโด้เข้ามานำเสด็จพาเข้าไปในฮอลที่เปนห้องกว้าง คนเดินกันเกลื่อนกลุ้ม แล้วเลี้ยวข้างซ้าย ไปเข้าประตูขวา ที่นั่นมีสามประตู เจ้าพนักงานอยู่ที่ประตูนั้น ค้นคว้าเรียกเอาใบอนุญาตเก็บร่มไม้เท้ากล้องถ่ายรูปหมด แล้วจึงปล่อยตัวเข้าไป พอเข้าในประตูบังคับให้ถอดหมวก ในห้องกลางนี้มีโต๊ะ ๕ โต๊ะ ตั้งเหมือนลูกบาดเลขห้า โต๊ะนั้นยาวกลางโต๊ะเปนเครื่องหมุนเลข หัวโต๊ะท้ายโต๊ะเปนตรางตัวเลขแลหนังสือเช่นที่เขียนตัวอย่างมาให้ดู แต่ที่เขียนนั้นซีกเดียว เปนเช่นนี้ทั้งสองซีก ตรงที่หมุนลูกบาดกลางนั้นแหวะโต๊ะหวำเข้าไป มีคนนั่งจมเข้าไปในโต๊ะข้างละสองคน นั่งอยู่หัวโต๊ะข้างละคน รวเปน ๖ คนด้วยกัน เรียกว่าครุปิเย ถ้าจะแปลภาษาไทยอย่างบ่อนๆ เห็นจะเปนหัวเบี้ยสำหรับรับเงินจ่ายเงิน คนที่เปนหัวเบี้ยนี้ว่าเปนการยากลำบากมาก เพราะมีลูกค้านั่งเล่นอยู่รอบโต๊ะ ซ้อนกัน ๒ ชั้น ๓ ชั้น ว่าต้องเปลี่ยนบ่อยๆ ชั่วโมงละครั้งฤๅอย่างไร มีอิก ๒ คนเรียกว่า อัมไปร์ เปนนายบ่อนผู้ตราสิน นั่งอยู่ในระหว่างครุปิเย กลางโต๊ะทั้งสองข้าง แต่ค่อนออกมาข้างหลังเก้าอี้สูงอาจจะแลเห็นได้ทั่วทุกโต๊ะ อัมไปร์นี้สำหรับวินิจฉัยในข้อถุ้มเถียง คอยเอ็ดยายแก่ที่จะรวบเงินผิดๆ ถูกๆ เปนต้น นอกนั้นยังมีโปลิศลับเดินวนอยู่รอบๆ โต๊ะ ถ้าเงินตกลงห้ามไม่ให้เก็บ โปลิศลับเปนผู้เก็บนำไปส่งอัมไปร์ อัมไปร์วินิจฉัยว่าเปนของใครจึงจะรับไปได้ เจ้าพนักงานเช่นนี้มีทุกโต๊ะ
ถัดเข้าไปจากห้องกลางมีอิก ๓ โต๊ะ ในสามโต๊ะนี้ดูเปนเล่นชั้นราคาแพง ห้องนอกใช้เงินมากใช้ทองบ้าง แต่ห้องในนี้ใช้ทองทั้งสิ้น คราวนี้ต่อไปตามยาวข้างริมน้ำเกิดห้องขึ้นใหม่ ซึ่งพวกเราที่เคยมาแล้วตั้งแต่พ่อเปนต้น ไม่เคยเห็น ไต่ถามจึงได้ความว่าพึ่งทำขึ้นเมื่อ ๕ ปีนี้ มีห้องสำหรับเดินปูพรมแต่งสรวย คั่นกันกับห้องที่เล่นเบี้ย ตั้งโต๊ะ ๓ โต๊ะ ห้องมุมลึกเข้าไปข้างใน ๒ โต๊ะ รวมด้วยกันทั้งสิ้นจึงเปน ๑๓ โต๊ะ แต่การที่เล่นนั้นเปนสองอย่าง อย่างหนึ่งเรียกว่าโรลลุเต คือหมุนลูกบาด อย่างหนึ่งเรียกว่าตรองเตเอต์ คาตรองต์ คือเล่นไพ่ แต่เล่นไพ่นี้ดูน้อยกว่าเล่นหมุนลูกบาด
วิธีที่เล่นนั้น แต่เดิมเข้าใจกันว่าจะเล่นจืดๆ ใครๆ ที่มาดูแล้วกลับไปเล่ากันว่าเล่นอย่างเซอะๆ ฝรั่งไม่เคยเล่นเบี้ยก็สนุกกันไป แต่ครั้นเมื่อไต่ถามเข้า ดูมันเล่นสนุกมาก มีทางได้ทางเสียกันถึง ๑๗ อย่าง พ่อช่างไม่อยากเล่าเสียเลย ถ้าใครเอาไปลองเล่นเข้าแล้วไปติดใจ ก็จะกลายเปนพ่อเปนผู้ส่งวิธีเล่นเบี้ยอย่างฝรั่งเข้าไปให้ ทั้งพ่อเชื่อว่าลูกของพ่อมีวิไสยตามพืชพันธุ์ในข้อที่ไม่ชอบเล่นเบี้ยอยู่ด้วยกันเช่นนี้
ไปเดินๆ ดูอยู่วันนี้ จรูญแอบดอดเอาเงินวางตาที่ใช้ต่อเดียว ๒ เหรียญ ที่ใช้ ๒ ต่อเหรียญ ๑ ผเอินถูก ได้ ๑๕ แฟรงก์ สังเกตดูอาการกิริยาคนที่ไปเล่นนั้นมีต่างๆ ที่เปนแต่ท่าไปลองสนุกก็มี ที่เปนแต่เล่นฉาบฉวยพอถูกแล้วเลี่ยงออกก็มี ที่เล่นดื่มดิ่งหน้านิ่วคิ้วขมวดก็มี ผู้หญิงเล่นมากเท่าๆ กับผู้ชาย ในนั้นมีที่ขายขนมขายน้ำชาหลายแห่ง ห้ามไม่ให้สูบบุหรี่ที่ในห้องบ่อน แต่ถ้าออกไปห้องของกินนั้นแล้วสูบได้ ทางขึ้นไปชั้นบนที่ฮอลนั้น ใช้ผ้าขึงหมุนอยู่เสมอ เวลาจะขึ้นไปข้างบน ชั่วแต่ก้าวขึ้นไปยืนบนผ้า ไม่ต้องเดินต่อไปอิก ผ้าที่เปนสพานนั้นก็พาตัวเลื่อนขึ้นไปถึงพื้นชั้นบน แต่เวลาจะลงมาต้องลงทางกระไดตามธรรมเนียม บนนั้นพ่อเคยขึ้นไปเห็นแต่ก่อนแล้วเปนห้องเก็บหนังสือ สำหรับขึ้นไปอ่านกันตามชอบใจ
กลับจากในบ่อนมาเดินถ่ายรูปตามแถบข้างริมทเล เปนพื้นลานสูงต่ำเปนชั้น ทำงดงามสำหรับมาเดินเล่น ที่ริมทเลมีหลุมสำหรับปล่อยนกพิราบขึ้นมายิง ซึ่งเวลานี้ไม่มีใครยิง แถบนี้ซึ่งเปนที่เลื่องฦๅกันว่าคนที่เล่นเบี้ยฉิบหายเสียอกเสียใจ มักจะมายิงตัวตายฤๅโดดน้ำตาย สเตชั่นรถไฟอยู่ในใต้พื้นชานแห่งนี้ มีลิพต์สำหรับขึ้นลง แต่พ่อไม่ได้ไปรถไฟ จึงไม่ได้ขึ้นลงทางลิฟต์นั้น เดินลอดมาทางใต้ที่เปนปล่องทางเดิน แล้วไปดูสวนแลเรสเตอรองต์อิกแห่งหนึ่งซึ่งหลังคาเปนแขกๆ แล้วจึงลงไปตามถนน ถึงร้านซึ่งเปนหลังคาคลุมตลอดเปนที่เหล่าชายหนุ่มหญิงสาวเขาไปกรอกัน กินเข้ากันที่นั่น ได้ซื้อของบ้างเล็กน้อยทั้งดอกไม้ เพื่อจะทดลองให้ส่งมาซันเรโม แต่เจ้าของว่าส่งมาไม่ได้ในวันนี้ เพราะจะต้องเสียภาษีตรวจตราอะไรกันเสียก่อน พรุ่งนี้จึงจะส่ง พ่อได้ซื้อทองร้อยแฟรงก์ ซึ่งไม่ได้ใช้กันที่อื่นนอกจากใช้สำหรับเล่นเบี้ยส่งมาให้ ทองอย่างนี้ถึงมีก็ไม่ได้ใช้กันมาก ออกจะหายาก กับสแตมป์มอนาโคอย่างละ ๒ แผ่น ให้ลูกแผ่นหนึ่ง ให้เก็บไว้ให้พ่อแผ่นหนึ่ง กับโปสต์ก๊าดซึ่งพอเห็นเค้าแต่มันไม่ใคร่เหมือนจริง ได้ถ่ายรูปไว้มี กลับมาตามเคย ไม่ต้องเล่าอันใด
ลืมเล่าถึงเรื่องเครื่องประดับตกแต่งบ่อนนี้ งามวิจิตรเหลือเกินนัก ทั้งปั้นทั้งเขียนทั้งศิลาลายสลักไม้ โคมที่แขวนห้อยเปนเฟื่องระย้าน่าเพลิดเพลินจริงๆ เดินไปเดินมาก็ให้บ่นร่ำไปว่ามันไม่น่าเปนบ่อน น่าจะเปนรั้วเปนวังมีงานเต้นรำฤๅอะไรทำนองนั้น พ่อไม่พยายามที่จะพรรณา ทีจะไม่จบ เอาแต่เท่านั้นที
คืนที่ ๔๒
วันอังคารที่ ๗ พฤษภาคม
เมื่อคืนนี้เวลา ๕ ทุ่ม ดุ๊กออฟเยนัว แลปรินซ์ออฟอุดิน ลูกชายผ่านที่นี่ ไปบอร์ดิเครา ได้ให้จรูญลงไปคอยพบ เพื่อจะนัดหมายกันในเรื่องวันนี้ ครั้นเวลา ๕ โมงให้บริพัตร เจ้าพระยาสุรวงษ์ กับจรูญ นำรถโมเตอคาร์๒ หลังไปรับ มาถึงเวลาเที่ยง เพราะระยะทางไปมากับที่นี่ครึ่งชั่วโมง พ่อลงไปคอยรับที่กระได ดุ๊กออฟเยนัวแปลกไปเปนอันมาก แก่คร่ำกว่าแต่ก่อน หัวล้านหมดทีเดียว เรียกได้ว่าไม่มีเหลือ เฟอดินันด์ ลูกชายนั้นคงอยู่อย่างเดิม ตกลงนัดกันว่าจะไปตุรินวันที่ ๑๔ ตามกำหนดเดิม แต่ระยะทางถึง ๙ ชั่วโมง กำหนดจะออกจากที่นี่ ๔ โมงเช้า กลัวจะถึงดึกไป จึงจำเปนต้องใช้รถไฟพิเศษ ทางที่จะไปตุรินมีสองทาง คือกลับลงไปทางเยนัวทางหนึ่ง ไปทางซาโวนาซึ่งเปนทางใหม่ทางหนึ่ง ดุ๊กบอกว่าไม่สู้ดีแต่ย่นเวลาเข้าได้ จึงตกลงเปนจะไปทางนั้น พ่อจะไปอยู่โฮเตลแต่แกไม่ยอม จะเอาเข้าไปไว้ในบ้าน บิดไม่หลุดเลยต้องตกลง ซ้ำต้องขยายวันออกไปอิกวันหนึ่งด้วย เพราะจะมีฟลอรัลโช ว่าเดี๋ยวนี้เริ่มฝนตก เขาถือกันเปนสุปัสติชั่น ว่าถ้ามีฟลอรัลโชเปนต้องฝนตก บางทีจะได้ดูโชวัวฤๅโชหมาด้วย แต่ไม่แน่ เมื่อเพิ่มวันเช่นนี้จำจะต้องขาดวันที่บาเดนไปอิกวันหนึ่ง ลางทีตาหมอจะฉุน แกช่วยกันเกลียดเกรี้ยวๆ ว่าหมอกวดขันนัก อากาศมันเปนกะบ่อนกะแบ่นชอบกล ได้ข่าวว่าในปารีสหนาวแลฝนตกแฉะ ว่าตามความจริงแล้วที่นี่กำลังสบาย หนาวเด่ากับหนาวเมืองไทย ไม่ต้องผิงไฟ ห่มผ้าแบลงเกตผืนเดียวพอสบาย เย็นเท่าๆ กับกรุงเก่าเมื่อเดือนยี่ แต่กรุงเก่ามีลมพัดพาให้หนาว นี่ไม่มีลม กินเข้ากลางวันด้วยกันกับดุ๊กแลคนที่ตามเสด็จสองคน แลถ่ายรูปด้วยกันกับดุ๊กแลลูกชาย ชายบริพัตรลูกเอียด นับว่าเปนรูปหมู่ที่ได้ถ่ายด้วยกันครั้งที่ ๓ รูปถ่ายครั้งแรก ๒๗ ปีมาแล้ว ถ่ายครั้งที่สอง ๑๐ ปีมาแล้ว ดูก็ขันดี ดุ๊กออฟเยนัวเปนเจ้าฝรั่งคนแรกที่เข้าไปบางกอก นับว่าได้พบเจ้าที่เปนรอแยลปรินซ์ครั้งที่ ๑ ครั้นเมื่อมายุโรปคราวก่อนก็ได้พบดุ๊กออฟเยนัวก่อนใครๆ หมด ไปรับที่เวนิศ ครั้งนี้ก็พบก่อนใครๆ หมด บอกข่าวว่ากวีนเฮเลนาประชวรมาประมาณสัก ๔๐ วันแล้ว เปนไข้ออย่างอ่อนๆ หายแล้วเปนอิก ดัชเชสออสเตอก็ประชวรมาก เวลาบาย ๓ โมง พ่อกับดุ๊กออฟเยนัว แลเจ้าพระยาสุรวงษ์ขึ้นรถโมเตอคาร์หลังหนึ่ง ชายบริพัตรกับปรินซ์ออฟอุดินแลพวกเขา ๒ คนขึ้นรถอิกหลังหนึ่ง ไปส่งที่บอร์ดิเครา ดุ๊กเล่าถึงคะสิโนที่ออสเปดาเลตตี ว่าการที่สร้างขึ้นนั้นมีกัมปนีเขาคิดจะตั้งแข่งมอนติกาโล จึงซื้อที่ตัดทางขึ้นไปสร้างเมืองใหม่ทีเดียว เหนือเมืองเก่าขึ้นไปบนเขา แต่ครั้นเมื่อขออนุญาตรัฐบาลที่จะเล่นเบี้ยรัฐบาลไม่อนุญาต จึงได้ตกลงเปนอันคางเดี๋ยวนี้จะใช้เปนอะไรไม่รู้ รถไฟทางนี้พึ่งจะทำเมื่อสามสิบปีมานี้เอง ได้เคยมาเข้าถ้ำเมื่อรถไฟยังไม่แล้ว เดิมไม่คาดว่าคนจะไปมามาก จึงไม่ได้คิดวางรางเปนสองสาย เดี๋ยวนี้เกิดร้องกันว่าไม่พอ รางเดียวป่วยการต้องหยุดหลีกกัน ทางข้างฝรั่งเศสมาจนกระทั่งถึงเมนโตนเขาทำเปนสองสายมาแล้ว เดี๋ยวนี้กำลังเอะอะ ฝรั่งเศสเร่งจะให้ทำตอนตั้งแต่เมนโตนมาเวนติมิเคลีย นานไปคงต้องเปนสองสายตลอดกัน เมืองตามแถบนี้ไม่ได้มา ๕ ปีก็แปลก เหตุด้วยต้องทำใหม่อยู่เสมอ เพราะคนต่างประเทศมาเที่ยวที่ไหนชินแล้วอยากจะหาที่อื่นเที่ยวต่อไปอิก ก็เกิดโฮเตลแลเรสเตอรองต์ต่อๆ กันไป พวกโซเชียลลิสต์ที่ไม่กล้ากำเริบในที่นี้ เพราะไม่มีโณงแฟกตอรี คือที่ทำการใหญ่ๆ ซึ่งมีคนสำหรับรับจ้างทำงานมากๆ นั้นอย่างหนึ่ง ถ้าทำอะไรหยุกหยิกขึ้น รู้ถึงคนต่างประเทศไม่มีใครมาเที่ยว ขาดผลประโยชน์เข้าก็ต้องหยุดไปเอง ปีนี้เปนปีที่คนมาเที่ยวยังไม่หมด เพราะหนาวล่า ถ้าตามธรรมดาหมดแล้ว ต่อเดือนมิถุนายนแลกรกฎาคมจึงจะมีพวกอาบน้ำทเลมาอิกต่างหาก โฮเตลที่ดุ๊กมาอยู่นั้น ชื่อว่าโฮเตลคับ อยู่บนเขา ทางขึ้นทำงามดีจริงๆ ทบไปทบมาสักสามทบ ข้างทางนันเต็มไปด้วยไม้เลื้อย ดอกสีต่างๆ รูปต่างๆ ราวกับว่าเอาแพรดวงต่างๆ ดาดขึ้นไปตลอดหนทาง โฮเตลนัน้ทำใหม่เอี่ยมพึ่งแล้ว ไม่มีอะไรเศร้าหมองเลย มีลิฟต์ไฟฟ้าเหมือนพระที่นั่งอัมพร จนคิดถึงชายอุรุพงษ์ที่ไม่ได้ไปด้วย เห็นลิฟต์ที่ไหนฉุนที่นั่น ว่าไม่เหมือนพระที่นั่งอัมพร ที่นี่เหมือนก็ออกงานออกการเสียไม่ได้มา ห้องที่อยู่กว้างใหญ่ ใช้กั้นฝาไม้มีม่าน เฟอนิเชอก็สรวย ไปนั่งพูดกันอยู่หน่อยหนึ่งลากลับลงมา เพราะเขาจะกลับเมืองตุรินบ่าย ๕ โมง จะถึง ๗ ทุ่มเศษฤๅ ๘ ทุ่ม อันที่จริงก็น่าขอบใจเปนอันมาก ที่อุส่าห์ทรมานกายมาหา ออกจากตุรินวันที่ ๖ เวลาบ่าย ๓ โมง ตรงมาบอร์ดิเคราไม่ได้แวะแห่งใด ถึง ๒ ยาม ขากลับนี้ก็จะตรงไปตุริน
เห็นเวลายังพอ พ่อเลยไปเที่ยวเวนติมิเคลีย ทั้งที่แต่งเสื้อครุยลอมพอกกล่าวคือเสื้อฟรอกโก๊ดแลหมวกสูง คนที่นี่ออกจะอยู่ข้างทึ่งเพราะไม่มีใครใช้กัน ใช้แต่พวกเราเจ้านาย พอลงไปถึงตลาด เจอรพีแลอุรุพงษ์กับเกาวแมนเดินก๋าอยู่ในถนนแล้ว จับตัวรพีกับอุรุพงษ์ขึ้นรถ เกาวแมนเลยตีกินกลับ ไปถึงเวนติมิเคลีย ลงเดินหน่อยหนึ่งไม่เห็นมีอะไร ได้แต่ถ่ายรูปแลแวะซื้อโปสต์ก๊าดที่ร้านกลางถนน
เรื่องร้านกลางถนนนี้พ่อไม่เคยเล่าเลย แลมีอ้ายอะไรหยุมๆ หยิมๆ ตามถนนที่นึกจะเล่าหลายหนแล้ว แต่ข้ามเสียเลยลืมจนจะคุมหมวดไม่ติด น่าจะกล่าวเปนปกิณณกะ ร้านโปสต์ก๊าดเช่นนี้มีทุกเมืองตามหัวมุมถนน ถ้าจะพูดให้เข้าใจชัด น่าจะต้องกล่าวเทียบตำบลกับบางกอก พวกร้านขายโปสต์ก๊าดนี้ ควรจะตั้งที่แท่นรองเสาชิงช้า ฤๅในสี่กั๊กเสาชิงช้า ถ้าที่สวนดุสิต ควรจะตั้งที่เว้าน่าประตูถนนพุดตาลต่อกับเบญมาศ รูปพรรณสัณฐานเปนโครงเหล็กเหมือนกรงนก ๘ เหลี่ยม ฝากรุกระจกมีชายคายื่นรอบ ที่ฝากระจกนั้นแขวนโปสต์ก๊าดเปนตับๆ ในนั้นมีคนยืนอยู่ในระหว่างกลางกระดาษต่างๆ เปนแอดเวอติสแมนต์บ้าง อาลบั้มรูปพิมพ์บ้าง สมุดบ้าง คนนั้นยืนเยี่ยมอยู่ที่น่าต่าง ตรงน่าต่างมีกระดานยื่นออกมาสำหรับวางของอะไรที่ซื้อขายกัน ฤๅถ้าจะเขียนโปสต์ก๊าดที่นั่นก็ได้ มีหมึกปากไก่ให้ยืนเขียน เช่นนี้อย่างหนึ่ง
อิกอย่างหนึ่งนั้น รูปพรรณก็คล้ายคลึงกันแต่ผอมสูงไม่มีชายคา มีไฟฟ้าฤๅไฟแก๊สอยู่ในนั้นดวงหนึ่ง สำหรับให้เช่าปิดหนังสือบอกขายของ เสาเช่นนี้ ชอบตั้งอยู่บนฟุตปาถ ที่คนเดินผ่านอยู่เสมอๆ เรื่องแอดเวอติสแมนต์นั้นนับไม่ถ้วน ดูไม่ทั่ว แต่ที่โดยมากที่สุดนั้นเรสเตอรองต์ ตามแต่จะให้ชื่ออะไรต่ออะไร ตั้งแต่ใหญ่ที่สุดจนเล็กที่สุด เพียงพาไลข้างเรือนมีโต๊ะตัวเยวก็ได้ ดังเช่นที่ได้กล่าวมาแล้ว อีกอย่างหนึ่งนั้น เขียนตัวโตๆ ว่าโอโตคารัชเปนต้น นี่ไม่ว่าที่เปลี่ยวที่ในเมืองมีทั่วทุกหนทุกแห่ง เปนที่พักสำหรับรถโมเตอคาร์ จะเอาไว้ที่ไหนไว้ได้หาที่ไว้ง่าย ถึงจะไปเสียลงกลางทาง ก็ไม่ต้องเข็นไปไหนไกล
อิกอย่างหนึ่งนั้นเขียนไว้ว่าโกแด๊ก ซึ่งเราเข้าใจว่าเปนที่ขายกล้องถ่ายรูปที่เรียกว่าโกแด๊ก แต่ความจริงนั้น บางแห่งก็มีกล้องบางแห่งก็ไม่มีเลย ชั่วแต่ขายรูปฤๅขายโปสต์ก๊าดก็เขียนลงว่าโกแด๊กได้ นอกจากนี้ยังมีไซน แว่นตาแลอะไรต่างๆ ซึ่งยังดูไม่ทั่ว แต่พอแลเห็นรูปก็เข้าใจ ว่าเปนที่ขายอะไร
ที่เวนติมิเคลียนี้อยู่ข้างจะร่องแร่ง แต่ยังดีกว่าออสเปดาเลตตี เดินเลี้ยวขึ้นไปหน่อยหนึ่งไปกินน้ำชาที่เตอร์มินัสโฮเตล เพราะไม่มีโฮเตลดีกวี้ เพราะไม่เปนที่ใครมาอยู่ ออกจะเปนแต่ที่พักร้อนของคนที่มาเที่ยว กินผักกาดแดงแลเฟนอกคีกับน้ำชา เจ้าของโฮเตลรู้ชัดเจนดี เพราะเราแต่งเสื้อครุยลอมพฟอ เอากระดาษเข้ามาให้เซ็นชื่อ แลยังขู่ส่งไปว่ากิงออฟอิตาลีก็เคยเสด็จ พ่อก็เซ็นให้ แล้วแป้นรับอาสาจะพาไปดูคาเซอลโบราณ ซึ่งสร้างแต่คฤสต์ศักราช ๓๐๐ ปี คือ ๑๖๐๐ ปีแล้วนั้น ทางที่ไปก็เลียบลำธารใหญ่ เหมือนอย่างที่แตคเจีย แต่ขึ้นไปบนเขามาก ดูชุ่มชื่นกว่าข้างริมทเล ไปในหว่างดงออลิฟงามอยู่ ไม่มีปลูกดอกไม้ มีแต่ตัดออลิฟลง ตัดต้นองุ่นปลูกเปนไร่ๆ แซกไปบ้าง ถึงบ้านหมู่หนึ่ง แรกเปนบ้านอย่างเก่า เรียกว่าปิญา ไปอิกถึงบ้านอิกหมู่หนึ่งใหญ่กว่าหมู่นอก เรียกว่าดอลเซ อลควา เปนหมู่บ้านอยู่ฟากข้างซ้ายมือมีสพานโค้งสูงข้ามลำห้วย ไปถึงบ้านเรือนที่มีอยู่ใต้น่าผาแต่เล็กน้อย บนน่าผาที่ตั้งชันโกรกเปนที่ตั้งคาเซอลอยู่สูงมาก ร้างไม่มีหลังคา เด็กๆ มาตอมแน่น ดูเปนจะไม่ใคร่เคยเห็นคนต่างประเทศ ถ้าเอื้อมมือไปฤๅชี้มือก็แตกครืน เด็กผู้หญิงออกจะเกือบร้องไห้ กิริยาท่าทางนั้นดูเหมือนจะเห็นดำๆ กลัวกินตับ ตอนถนนนอกม้าฬาอะไรไม่รู้จักกลัวโมเตอคาร์ ผ่านกันไปก็เฉย แต่ตามแถบนี้เต้นโครมครามตกใจเผ่นโผน เห็นจะไม่ใคร่มีโมเตอคาร์เข้าไป สังเกตดูเมืองตามแถบนี้ แรกคงตั้งอยู่ในหว่างเขา จับลำธารเปนหลักทุกๆ แห่ง ถ้าบ้านที่มีอยู่ริมหนทางเลียบเขาเปนบ้านเก่าก็คงเปนบ้านชาวประมงทั้งนั้น ส่วนบ้านที่เกิดขึ้นใหม่สำหรับถนนมีพวกหนึ่งเกิดสำหรับรถไฟซึ่งใหม่ยังไม่สิ้นเขม่าไฟทั้งนั้น เปนบ้านตั้งอยู่ริมทเล
อนึ่งการเที่ยวตามรายวันที่เล่ามานั้น ดูเหมือนมันย้อนไปย้อนมา ฤๅจะเข้าใจได้ว่าแยกไปเปนทิศานุทิศ ที่จริงไม่ได้ไปด้วยทิศานุทิศ ไปได้สองทิศเท่านั้น ในถนนเดียว ไปไหนไปไหนก็ถนนเดียวเท่านั้น เมืองต้นทางไม่ได้แวะ ข้ามไปเที่ยวเสียข้างน่า รุ่งขึ้นจึงแวะก็มี ลำดับเมืองไปทางทิศตวันตกนั้น ดังนี้ ซันเรโม แล้วออสเปดาเลตตี แล้วบอร์ดิเครา แล้วจึงถึงเวนตีมิเคลีย แล้วจึงถึงเมนโตน แล้วมอนติกาโล แล้วนีศ เดินผ่านไปผ่านมาอยู่เช่นนี้ทุกวัน ขากลับจึงไม่ต้องเล่าอะไรมาก็ถึง เติมได้อิกนิดหนึ่งซึ่งยังบกพร่อง คือโฮเตลใหญ่ๆ เขามักก่อเขาริมทางที่ขึ้น ใช้ศิลาก้อนโตๆ วางลำดับกันเปนถ้ำเหวเปลวปล่อง ปลูกต้นไม้แซกทั้งปามแลไม้สีสรวยๆ มีขยายถนนหลายแห่ง บางทีซื้อเรือนเสียทั้งหมู่โตรื้อตัดเปนถนน แก้แคบให้กว้าง แก้คดให้ตรง ทำไปทีละท่อน ตามแต่ทุนจะทำได้ การก่อเขื่อนก่อตึก เวลาที่ขุดพื้นเจาะเขาเข้าไปตัดที่ชันให้ราบ ดูเปนการหนักอยู่ แต่ตอนที่ก่อสร้างไม่ต้องทำอะไร ขุดรากลงไปที่พื้นสักศอกเดียว ไม่ต้องตอกเข็มปูและอะไรเลย ลงมือก่อทีเดียว ก่อก็ก่อด้วยศิลาแท่งโตๆ ตั้งศิลาแผ่นหนึ่งเท่ากับก่ออิฐสักสามชั้นสี่ชั้น วันเดียวงานก็ร่วมเข้าไปเปนกอง ถนนก็ไม่ต้องใช้ถมด้วยดินด้วยทรายอะไร ถ้าเปนที่ต่ำก็ก่อเขื่อนเช่นขาสพานทำด้วยศิลา ถมด้วยศิลาขึ้นมาจนถึงที่ แล้วก็บดศิลาเลอียดลงไป ถ้าเปนที่สูงก็เฉาะศิลาลงไป เอาศิลาเลอียดโรยกลิ้งให้เรียบ ท่อน้ำก็ใช้น้อยเฉภาะที่ราบๆ มันทำง่ายทำดาย แต่ถ้าคิดค่าแรงแล้วเห็นจะมาก เพราะมีแต่เรื่องทุบระเบิดย่อยศิลาไปเสียทั้งนั้น คนทำงานเห็นจะทำงานมากชั่วโมงกว่าบ้านเรามาก ย่ำค่ำแล้วยังทุบหินเผงๆ อยู่ ที่ข้างโฮเตลเบลวือมีตึกหลังหนึ่ง ซึ่งเอมเปอเรอเฟรเดอริกเมืองเยอรมนี เมื่อเวลาประชวรมาอยู่ ต่อเมื่อรู้ข่าวว่าเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ สิ้นพระชนม์จึงมาเชิญไปจากที่นี่ เขาทำเปนแผ่นทองเหลืองมีรูปเอมเปอเรอเฟรเดอริกอยู่กลาง ติดไว้ที่เขื่อนน่าเรือน เรือนนั้นอยู่ข้างหลัง เยื้องกับวิลลานี้หน่อยหนึ่ง
การเดินทางด้วยรถไฟเวลานี้ พ่อรู้สึกเหมือนหนึ่งไปไหนต้องไปรถคุก อ้ายที่ยืนเยี่ยมตาดำๆ ตามช่องลูกกรงอยู่ข้างบน เพราะเคยขี่รถโมเตอคาร์มันแสนสบายเสียแล้ว นึกจะหยุดที่ไหนก็หยุดได้ ไปเวลาไรมาเวลาไรสดวกใจทุกอย่าง วันนี้กรมสมมตไปก็ประดักประเดิดเต็มที ว่ารถหัวต่อในระหว่างอิตาลีกับฝรั่งเศสไปถึงไม่ตรงเวลากัน ไม่เดินล่วงแดนกัน จนต้องเลยไปหยุดกินเข้าอยู่ที่ต่อแดนชั่วโมงหนึ่งจึงได้ไปต่อไปอิกได้ พ่อเบื่อเข้าถ้ำ ด้วยประเดี๋ยวมืดประเดี๋ยวสว่าง พูดกันค้างๆ เข้าถ้ำเสียงดังโกรกกรากพูดไม่ได้ยิน ควันก็กลบกลุ้มไปทั้งนั้น เบื่อขี้เกียจพยายามจะนับว่าเข้าถ้ำสักกี่สิบหน
หนังสือตอนนี้ส่งเมล์ไม่ทัน จำจะต้องส่งเมล์วันอาทิตย์
คืนที่ ๔๓
วันพุฒที่ ๘ พฤษภาคม
เมื่อคืนนี้นอนดีขึ้น รู้สึกสบาย กินกลางวันแล้ว เวลาบ่ายไปที่ห้องช่างเขียนมากอตตี วันนี้แต่งตัวทั้งตัว ไปยืนตั้งท่าให้เขียน เขาเขียนรูปขนาดเล็ก เพื่อจะให้เห็นท่าทางว่าจะเปนอย่างไร ไม่ได้เขียนหน้า ยืนแล้วหยุดพัก ถึงสามทอดจึงได้เลิก ท่าทางที่แกวางให้งามจริงๆ มองสิเออดุรังนี้มีคุณสมบัติเปนช่างเขียนแท้ คือเลือกดูหยิบที่ไหนงามว่องไวนัก มือซ้ายกำพุกันสอดในกระดานน้ำยาทั้งใหญ่ทั้งเล็กหมดด้วยกันอยู่ใน ๑๒ เล่ม พอใช้พุกันหมดก็พอแล้วทุกคราว ดูสนุกในเชิงเขียน เขียนๆ แล้วถอยหลังออกไปสามก้าวมองดู แล้วกลับเข้ามาเขียนใหม่ ถ้าเห็นอะไรงามที่ชอบใจจะเขียนก็ยกมือขึ้นเพียงหู ฤๅลืมอะไรก็เกาศีศะ ถ้าจะไปหยิบอะไรที่โต๊ะก็วิ่งไปหยิบ ดูเหมือนหนึ่งว่าถ้าจะไปช้าๆ แล้ว กลับมาจะลืมความคิดที่เห็นงามนั้นเสีย วันนี้เขียนเสื้อครุยด้วยเข็มจิ้มน้ำยา ปลื้มเสื้อครุยว่างามมาก ถ้าลงมือเขียนรูปแผ่นใหญ่ อยากจะขอเอาไปแต่งตุ๊กตาดูแต้มเขียนให้เหมือน จะมอบไว้ให้ก็ไม่รับ กลัวหาย ถ้าจะเอาไปให้ดูก็ขอให้มีคนไปนั่งกำกับ หายไม่รู้ด้วย รูปที่เขียนครึ่งตัวทำหน้าไว้นั้นเอาเข้ากรอบเดี๋ยวนั้นขึ้นตั้งดู แกมองไปมองมาเห็นไม่งามขึ้นมาแล้ว หยิบเอาเข้าไปซ่อนไว้เสียใต้โต๊ะ จะเขียนใหม่ พ่อไกล่เกลี่ยจะเอารูปที่ลองเขียนนั้น ทั้งครึ่งแลเต็มตัว รับว่าจะให้ แต่ไม่ยักให้อ้ายแผ่นที่ลองเขียน บอกว่าไม่งามจะเขียนให้ใหม่ แผ่นเต็มตัวก็ว่าเล็กนัก จะเขียนไม่ได้แจ่มแจ้ง จะเขียนให้ใหม่ให้โตขึ้นไปกว่านั้น เปนใจความว่าการเขียนนนั้นไม่ยากอะไร ไม่กี่วันก็แล้ว การยากนั้นอยู่ที่จะเขียนให้เหมือนแลให้ท่วงทีงาม แกมานั่งคอยเขียนรูปพ่ออยู่สองวัน เขียนรูปมากอตตีเจ้าของห้องเขียนวันนั้นแล้วเสร็จ วันนี้ให้ดูเหมือนจริงๆ งาม ถ้าหากว่าแกไม่เขียนหนังสือให้กันในรูปนั้น พ่อซื้อเสียแล้ว นี่แกให้กันเปนค่าเช่าโรงที่เขียน รพีตีราคาถึงสองพันแฟรงก์จะซื้อ นี่ตรงกันกับมือเปนเงินเปนทอง เขียนเสียวันละชั่วโมง เท่ากับชั่วโมงจะพันแฟรงก์ แต่ข้อสำคัญนั้นอยู่ที่พื้น ถ้าพื้นดีจึงจะเขียนได้ดี พื้นไม่ดีเขียนก็ไม่เปนเรื่อง วันนี้อยู่ข้างจะยิ้มแย้มแจ่มใสมาก ดูเพลิดเพลินใจในการเขียน เขียนไปจนบ่นว่าเมื่อยมือที่กำพุกันแลสอดกระดาน วางลงขออนุญาตสูบบุหรี่ ดูดสักสองสามหมุย นึกขันอะไรขึ้นมา ฉวยกระดานแลพุกันเขียนอีก บุหรี่ที่ปากก็ลืมดูดจนดับ เลยอมอยู่ได้จนแล้ว มากอตตีนั้นก็ยังเอื้อมาก จัดที่ทางเอาดอกไม้ดอกไล่มาตั้งไว้ให้เพลิดเพลินทุกวัน ถ่ายรูปแลเอนลาชรูปที่สตูเดียวของตัวมาให้สำหรับแจก จะขออนุญาตทำป้ายติดไว้ที่น่าเรือน ว่าพ่อไปเขียนรูปที่นั้น วันนี้เขียนนาน แต่กระนั้นก็ยังไม่สำเร็จบริบูรณ์ในการทดลอง รูปที่จะเขียนจริงนั้นยังไม่ได้ลงมือเลย พรุ่งนี้นัดกันเวลาเช้า แต่มันเกะกะอยู่หน่อย ที่มีเคาน์เตสเยอรมันผู้หนึ่งไปให้มากอตตีเขียนรูปค้างอยู่ เวลาเช้าเปนของเขา เวลาบ่ายเปนของเรา เราจะไปขอเปลี่ยนเวลาเช้าก็แปลว่าไม่ให้เขาได้เขียน จึงต้องให้จรูญไปคิดอ่านพูดจา ก็เปนที่ตกลงกัน
วันนี้เลิกเย็นไป เลยไถลไปบ้านปะโรดี ซึ่งเปนเจ้าของวิลลาโนเบล เมื่อวานนี้รถมณีรัตนถังน้ำมันรั่ว ก็ได้ไปยืมรถที่ตานี่ ได้พบกันแล้วเมื่อวันแรกมาถึง กิริยาอัชฌาไศรยเหมือนอเมริกัน แลปรากฎว่าเปนคนชั้นกลาง เรื่องราวของท่านผู้นี้ ดุ๊กออฟเยนัวเปนผู้รู้ ว่าเดิมเปนคนจน ไปค้าขายอเมริการวยมาก จึงได้กลับมาสร้างวิลลาโนเบล ชื่อโนเบลนั้นไม่ใช่ชื่อเจ้าของ เปนชื่อผู้ซึ่งมีชื่อเสียงปรากฎผู้หนึ่ง ให้ชื่อตามชื่อผู้นั้น บ้านที่เขาอยู่เองนี้ก็เปนวิลลาอันหนึ่งดูข้างนอกเกลี้ยงๆ ไม่งามเหมือนวิลลาโนเบล แต่ข้างในแต่งหรูมาก ฝาผนังดาดแพรสีแดง เก้าอี้ใหม่สีแดง ขอบโตๆ ปิดทองเปนมันปลาบเหลืองฉาดไปทั้งห้อง เปนอย่างชั้นผู้ดีมั่งมีใหม่ๆ มีเมียแลลูกชายคนหนึ่ง ลูกหญิงสองคน หลานของผัวฤๅเมียนั้นอิก ๒ คน มีลูกหลานเด็กๆ สักเจ็ดแปดคน หลานลูกของลูกสาวเปนผู้หญิงอายุได้สี่ขวบ พ่อตายตั้งแต่อายุได้ ๒๕ วัน คนหนึ่งน่าเอนดู เปนผู้ได้รับน่าที่ทำบุเคเข้ามาให้พ่อ เรื่องราวที่แกไปทำมาหากินนั้น ไปทำไร่ถั่วที่เมืองเออร์เคว เปนเมืองริปับลิกชาติสะเปนในเมืองอเมริกาใต้ เพราะเหตุที่แกไปอยู่ที่โน่นค่อนปี กลับมาที่นี่ชั่วฤดู จึงมีผู้เข้าใจกันว่าแกเปนอเมริกัน ที่แท้ไม่ได้เปนอเมริกัน เปนอิตาเลียน พูดภาษาอังกฤษไม่ได้เลยสักคำเดียว ในเมืองเออร์เควนั้นว่ามีฤดูเกือบจะเหมือนกันตลอดปี ร้อนแลมีไข้เหลืองชุม พ่อเด็กที่ให้บุเคนั้นก็ตายด้วยไข้เหลือง ตาปะโรดีนี้อยู่ข้างจะเปนคนมีศรัทธามาลา สร้างวัดที่ริมบ้านนั้นเอง เมื่อพิจารณาดูทั้งหมดแล้วให้รฦกถึงพระภาษี (เล็ก) จริงๆ อัธยาไศรยกว้างขวางคล้ายคลึงกัน เมียนั้นท่าทางเหมือนเศรษฐินีสมบุญบ้านผักไห่ เปนเศรษฐีชั้นนั้นสำหรับเมืองนี้ทีเดียว วัดที่สร้างก็เปนอย่างช่อฟ้าชวนฟ้าชำเลืองอย่างใหม่ สวนในบ้านมีต้นไม้มาก ที่ริมกระไดเต็มไปด้วยต้นแต้ฮวย มีดอกบานเต็มต้น ดอกโตๆ หลายสี คือสีขาวอย่างหนึ่ง ชมภูอ่อนฤๅบัวโรยอย่างหนึ่ง ชมภูแก่อย่างหนึ่ง ชมภูทับแสดอย่างหนึ่ง แดงอ่อนอย่างหนึ่ง แดงกลางอย่างหนึ่ง แดงแก่อย่างหนึ่ง สีครั่งอย่างหนึ่ง ลายขาวปนแดงอย่างหนึ่ง เหมือนแต้ฮวยที่มาแต่เมืองจีน ซึ่งตูมแล้วไม่บานในเมืองเรานั้นไม่มีผิดเลย จนพ่อไปตู่ถามว่า มาแต่เมืองจีนฤๅ เพราะเห็นใส่กระถางใหญ่ๆ โตเกือบเท่าต้นพิกุลเตี้ยน่าพระที่นั่งอัมพร เขาบอกว่าไม่ใช่ เปนไม้ที่นี่เอง มันช่างงามกระไรเลย เกือบเหมือนแกล้งทำด้วยมะละกอดอกไม้เครื่องสด จนจับเข้าแล้วยังไม่หายนึกว่าเปนมะละกอ เขาตัดผูกกระเช้าใหญ่มาให้กระเช้าหนึ่งงามจริงๆ ใบก็หนากลีบก็หนา เหตุไฉนจึงไม่บานในเมืองเรา เหมือนอย่างกุหลาบที่ก้านแลเปลือกหุ้มก้านเปนขน อย่างเช่นเคยเห็นดอกไม้แห้งฤๅเห็นรูปเขียน ควรจะยอมว่าในเมืองเราเปนไม่ได้ เพราะเห็นแต่ดอกตูม เขาว่าพอบานก็ร่วง นี่ไม่ใช่เช่นนั้น น่าจะทน เหตุไฉนจึงทนร้อนไม่ได้เสียเลย ซึ่งพ่อคลั่งพูดถึงไม้ดอกร่ำไปนั้น เพราะมันแลไปข้างไหนก็เปนดอกไม้เต็มไปทั้งเมือง สวนก็เปนดอกไม้เต็มไปทั้งนั้น ไร่ก็เปนดอกไม้เต็มไปทั้งนั้น จะไม่เคยเห็นเมืองอื่นในประเทศยุโรปซึ่งจะมีดอกไม้มากอย่างแถบนี้
กลับเข้าเรื่องปะโรดีใหม่ นั่งสนทนากันอยู่นาน ไปจัดแชมเปนช์มาเลี้ยงสกดดื่มโดนถ้วยกันอย่างเต็มที่ พ่อลาจะกลับ จูบหัดถ์พ่อหมดทั้งผู้หญิงผู้ชาย ครานี้เดินออกมาตามคอริดอระหว่างห้อง ตาปะโรดีมายืนคอยอยู่ เอาหมวกปะนามาใบหนึ่ง ซึ่งเปนของสานใหม่ ยังไม่ได้ดามหนังข้างใน มาสรวมหัวปุบลง เอามือตบบนหัวทีหนึ่ง บอกว่าเปนของดีขอให้รับไว้ กลับมาให้ดุ๊กแลใครๆ ดู เขาว่าเปนของวิเศษมาก ราคาอยู่ในประมาณสัก ๓๐ ปอนด์ ที่ว่าท่าทางแกเปนอเมริกันนั้นคือเช่นนี้ ใจฅอกว้างขวางอารีนบนอบมาก เช่นกับจูบมือโดยความเคารพอย่างวิเศษ แต่ข้อที่จะเอาหมวกมาสรวมบนหัวแลตบหัวนั้นไม่มีความหมิ่นประมาทอย่างใด กับเปนการอี๋กันไป แล้วต้องการให้ไปดูวัด นัดพ่อก็ตกลงไป ทางที่เข้านั้นเข้าหลังโบสถ์ น่าโบสถ์ออกถนน มีอ่างน้ำมนต์ตั้งทั้งข้างน่าข้างหลัง ข้างเขาจะเข้าออก ต้องจิ้มน้ำมนต์นั้นกรึงกางเขนที่หน้าก่อนจึงเข้าไป แต่เราไม่ต้องทำอะไร มีรูปซึ่งทำด้วยกระจกสีเล็กๆ สามแผ่น นอกนั้นก็น่าพระ อย่างวัดโรมันคาทอลิกตามธรรมเนียมเกลี้ยงๆ เล็กกว่าวัดนิเวศธรรมประวัติมากอยู่ กำลังดูนั้นมีสัปรุษเข้ไปทางน่าโบสถ์หลายคน พ่อบอกว่าจะเปนที่กีดขวาง จึงได้ออกมาเสีย แล้วเลยกลับบ้าน ได้ฝากลอกเกตมีอักษรชื่อไปให้เด็กที่นำบุเคมาให้อันหนึ่ง
กลับมาถึงบ้านเลยเดินลงไปริมทเล ถ่ายรูปแลนั่งตากแดดด้วยแดดยังมาก โปลิศลับที่มาประจำอยู่น่าบ้าน พลอยเดินตามเข้าไปด้วย ออกรำคาญจนพ่อต้องถามว่านี่มันจะมาระวังอะไร กลัวเราโจนน้ำตายฤๅอย่างไร ที่เปนเช่นนี้เปนโดยอัชฌาไศรยของบุคคลผู้ที่มามันทลึ่ง เอาน้ำชาลงไปกินที่ริมทเลดูเขาตีอวน ลักษณตีอวนที่นี่ไม่เหมือนกันกับที่ทเลของเรา เห็นจะเปนด้วยพื้นทเลเหล่านี้เปนศิลามากใช้ลากไม่ได้ พอลงอวนวางรอบแล้วเรือนั้นเข้าไปกลางวง เอากระเชียงตีกราบเรือดังโครมๆ แล้วแจววนไปจนรอบ เมื่อรอบแล้วก็สาวอวนจับปลาซึ่งตกใจเข้าไปค้างอยู่ในตรางร่างแห กู้พลางจับปลาพลางเช่นนี้ไปจนรอบ ไม่ได้ลากขึ้นหาด จับวันหนึ่งครึ่งชั่วโมงครั้งหนึ่ง ตลอดตั้งแต่เช้าจนค่ำ ถ้าถูกคราวดี วันหนึ่งได้ถึง ๓๐๐ แฟรงก์ ลางทีปลาใหญ่ๆ เข้าติดต้องปล้ำปลุกกันมาก คนที่มาลงอวนนั้นบริบูรณ์ด้วยบาดแผลเปนอันมาก ถูกปลาใหญ่กัดตีนมือเปนริ้วแร่งด้วยสาวอวน เรือที่มาลงอวนนั้นลำละ ๓ คน นั่งพิจารณาดูภูมฐาน ศาลาทำด้วยศิลาอ่อน เขาทำไว้มุมพื้นที่แลตรงไปข้างทิศใต้ ซึ่งเปนภูเขามีบ้านเรือนตั้งอยู่บริบูรณ์ งามเปนชั้นๆ อย่างก่อเขาตั้งเรือนตุ๊กตา ไม่มีลมมีแต่แดด รู้สึกเหมือนไม่ได้หนาว ต่อแลดูเสื้อผ้าสักหลาดที่สรวมอยู่จึงรู้ว่าหนาว ถึงสรวมเสื้อหนาเช่นนี้ได้กับแดดร้อนเผามาวันยังค่ำ พื้นที่นั้นเปนศิลาปูฤๅโรยทั้งนั้น ถ้าเปนเมืองเราจะยังไม่สิ้นควันเหยียบไม่ได้ นี่ไม่ต้องคิดถึงข้อนั้น เมื่อเห็นเช่นนั้นแล้ว มาลองนึกว่าบ้านเราอากาศเปนเช่นนี้จะแสนสบายอย่างที่สุด แต่ความพอใจของมนุษย์มันไม่มีพอดี ยังบ่นอยากลดลงเสียอิกสักนิดหนึ่ง แต่พอใส่กางเกงเจ๊กได้ นี่บ้านเรามันลดมากเกินไป จนใส่กางเกงเจ๊กก็ร้อนเหื่อแตก ความจริงการปรารภเช่นนี้ใช่จะมีแต่เรา ฝรั่งข้างเหนือก็ต้องปรารภเหมือนเรา ต้องการอากาศของหัวเมืองชายทเลนี้เหมือนกัน ต่างกันแต่เขาต้องการร้อน เราต้องการเย็น เพราะเหตุฉนั้นหัวเมืองเหล่านี้จึงเปนที่นิยมของใครๆ ทั่วไป เพราะอาจจะทำให้พอใจได้ ทั้งพวกที่อยู่เมืองหนาวแลเมืองร้อน จนเปนคำกล่าวว่า ถ้าเปนคนมั่งมีแถบนี้ เหตุไรจะไม่มีที่บ้านที่ซันเรโม ฤๅแห่งหนึ่งแห่งใดริมชายทเลนี้ อันเปนที่อยู่ในระหว่างความพอใจของพวกเมืองร้อนแลเมืองหนาวทั้งสองฝ่าย
วันนี้ได้ซื้อกล้องถ่ายรูปโกแด๊กสามัญที่ขายตามตลาด ขนาดโปสต์ก๊าดอันหนึ่ง ด้วยความตั้งใจว่าจะถ่ายรูปโปสต์ก๊าดไว้สำหรับตอบกรมดำรง เพราะได้รับรูปเวลาลงเรือแผ่นหนึ่งส่งมา ไม่รู้เค้าเงื่อนว่าอย่างไร พอดูเครื่องหมายต่างๆ ทั่วแล้วก็ลงมือถ่ายด้วยการเดาทั้งสิ้น ผเอินได้รูปดี เห็นจะพอเปนราชการได้ตลอดจนเวลากลับ การถ่ายรูปที่ยุโรปมันแปลกอยู่ อากาศดูเหมือนจะมืดกว่าบางกอก แต่ถ้าถ่ายเท่าคเนใจในบางกอกมักจะโอเวอ ดูดูไปมันเหมือนไฟฟ้ากับไต้ ที่บางกอกสว่างเปนอย่างไต้สีแดง ที่นี่มันสว่างใสขาวเหมือนไฟฟ้า เอกสโปเชอไม่ยักผิดกันเท่าใด แต่ฟิล์มฤๅกระจกที่นี่มันไวกว่าบางกอก เอกสโปเชอก็เร็วกว่า แต่ไปที่อื่นอย่างไรไม่รู้ ก็ต้องทดลองกันไป แต่ส่งไม่ได้ทันใจ เพราะไม่ได้ล้างแลพิมพ์เอง พอถ่ายแล้วเสร็จก็ผนึกส่งไปให้ทำที่อื่น
อนึ่งพ่อลืมเล่าถึงเรื่องพระที่แกรนด์ดุ๊กออฟเฮสสร้างไว้ที่วุฟกาเตน เมืองดามสตาดนั้น รังสิตได้ไปวานตาโปรเฟสเซอผู้ที่ทำตัวอย่างพระนั้นเอง ถ่ายอย่างลดส่วนขนาดย่อมลงรูปหนึ่ง ได้มาที่นี่แล้ว พวกฝรั่งบ่าวตื่นเต้นกันว่าหนักเต็มที ถึงครึ่งตัน จะตั้งโต๊ะไหนมันกลัวหักเสียหมด ทำฝีมือดีมาก หน้าตากล้ำเนื้อเปนคนหมด เว้นไว้แต่ถ้าจะดูเปนพระแล้วไม่แลเห็นว่าเปนพระ เพราะเปลือยกายไม่มีผ้าห่ม กลับไปมีผ้าโพก อาการกิริยาที่นั่ง นั่งสมาธิ์เพ็ชร์ แต่เท้าทั้งสองข้างชัน ไม่ราบลงไปกับตักเหมือนกับพระเราๆ ฤๅเรานั่งตีนเปล่า เหมือนกับใส่เกือกบู๊ดนั่ง จะเปนด้วยแกรนด์ดุ๊กแกนั่งทั้งเกือกบู๊ดฤๅอย่างไร มือเอานิ้วชี้งอข้างหลังนิ้วชนกัน นิ้วแม่มือปลายนิ้วชนกัน เปนพวกพระเชียงรุ้ง ไซบีเรีย พวกที่ถือหม้อน้ำมนต์ฤๅบาตร กรมสมมตออกวาจาว่าถ้าดูเปนพระแล้วออกฉุนๆ ถ้าดูเปนรูปตุ๊กตาแล้วงาม กรมดำรงต้องการจะเอาไปเข้าแถวพระระเบียงวัดเบญจมบพิตร แต่ครั้นเมื่อเห็นแล้ว เห็นว่าเข้ากันไม่ได้ ไม่เปนพระอย่างไทย เขาจะร้องว่าขาดผ้าพาด ถ้าจะไปถ่ายตัวอย่างที่บางกอก กดพิมพ์แล้วใช้ได้ต้องทำขนาดเดียวกัน แต่ที่จะขยายให้ใหญ่ขึ้นนั้น เปนพ้นวิไสยท่านเจ้ามาฤๅพระประสิทธิจะทำได้ ต้องการความรู้อยู่ในนั้นมาก พ่อได้สั่งให้ส่งเข้าไปตั้งห้องบรอนซ์
มีลูกไม้มาใหม่ส่วนวันนี้ คือปลัมสีม่วงลักษณสีสรรเหมือนองุ่นสีม่วง ลูกโตประมาณเท่ามะปรางท่าอิฐ แต่รศยังไม่หวานมากเช่นที่ได้เคยกิน กับส้มแมนเดอรินไปพบที่บอร์ดิเครา มีเลือดแดงภายในเหมือนส้มสเปน แต่ไม่หวานแหลม เขาว่าแก่จัดเกินไปเสียแล้ว มีขนมอย่างหนึ่งซึ่งน่าที่เราจะทำได้ แต่จะทำด้วยลูกอะไรนั้นเปนของควรคิด คือเขาเอาสตรอเบอรีลูกใหญ่ ที่ขนาดโตสักเท่าลูกเงาะชุบน้ำตาลผสมสีชอกกะเลต เหลือก้านเขียวแลเห็นอยู่ข้างนอก แล้วใส่ในกระทงกระดาษเล็กๆ ลูกละกระทง เวลากินก็กัดเข้าไปเฉยๆ รศเปรี้ยวๆ หวานๆ อร่อย ถ้าน้ำตาลหนาหวานมากเกินไปสักหน่อย ไข่เจียวอิกอย่างหนึ่งที่ควรเราจะทำกินได้เอง คือเจียวข้างล่างสุก อ่อนอย่างไข่เจียวฝรั่ง แล้วจึงเอาไข่ผสมกับเครื่องปรุง มีหมูแฮมแลเนื้ออะไรเล็กๆ เห็ด หยอดลงไปที่ตรงกลางแล้วพับทันที กดขอบให้ติดกันไม่ให้ไขที่กลางนั้นไหล สำเร็จเปนไข่เจียว ข้างในเปนยางมะตูมสำหรับกินเวลาเช้าอร่อย พ่อคิดถึงลูกจึงเล่าเข้ามาให้ฟังเช่นนี้ นึกว่าถ้าลองทำคงทำได้ทันที
วันนี้ได้รับหนังสือกรมดำรงแลพระยาสุขุม หมายว่าหนังสือในวังจะมีมาด้วยก็เปล่า ใจฅอจะออกโหรงเหรง พรุ่งนี้หมายว่าจะไปนีศ แต่ทราบว่าเปนวันสาสนาพวกคาทอลิก กลัวร้านจะปิด จึงตกลงย้ายไปอาลเบงคัล ต่อมะรืนนี้จึงจะไปนีศ เพื่อจะซื้อของทำฉลากวันเกิดลูกเอียด จะแต่งแฟนซีเห็นจะไม่ไหว แล้วไม่มีกี่คนด้วยกัน มันจะไม่สนุก
คืนที่ ๔๔
วันพฤหัศบดีที่ ๙ พฤษภาคม
วันนี้ไปที่เขียนรูปได้เวล่ำเวลาดี ตาดุรังปลื้มแจ่มใส ถึงออกมารับนอกห้อง วันนี้แต่งครึ่งตัวเขียนแผ่นใหญ่แต่หน้า ถูกนั่งนานเต็มที เบือนฅอแลสูงอยู่ข้างเดียวจนเมื่อย แต่แกร้องยากในการที่จะแต้มดวงตา เรียกว่าฟกฅอก็ได้ แกเห็นเราหน้าเบื่อเต็มทีให้หยุด เดินไปเดินมา แต่แกยังทำงานของแกอยู่ แกเหนื่อยขึ้นมาเองฉวยกระจับปี่มาดีดร้องเพลงให้ฟัง ท่าทางเมื่อหนุ่มๆ เห็นจะเก่งมาก เดี๋ยวนี้ท่าก็ยังคมคาย ใส่สายสร้อยข้อมือใส่แหวนเรียงกันถึงสามนิ้ว เวลาจะเขียนเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวใหม่ เขียนแล้วเสร็จแต่งตัวหรู เวลาจะกลับได้สนทนากันในการที่จะทำ แกคิดว่ารูปนี้จะแล้วเสร็จในเดือนมิถุนายนนี้เอง บ้านที่เขียนรูปเดี๋ยวนี้ออกจะเปนที่ประชุมคนมาเฝ้ามาดูมาถ่ายรูป
เขียนสำเร็จแล้วได้ขึ้นรถ เอาพระสารสาสน์ซึ่งตามมาแต่เยนัวขึ้นรถไปด้วย ไปตามทางวันนี้เหมือนทางที่ไปซันโต สเตฟันโน ริวา ต่อจากนั้นไปเปนซันลอเวนโซ ซึ่งเปนหมู่บ้านไม่สู้มาก มีวัดอยู่ปลายแหลม ออกจากวัดนั้น ถัดนั้นไปถึงปอโตมอริโซ เมืองนี้เปนเมืองใหญ่ คือเมืองมณฑล ซันเรโมอยู่ในมณฑลปอโตมอริโซ มีมณฑลทหารตั้ง เมืองนี้ตั้งอยู่ในอ่าวใหญ่ แหลมข้างหนึ่งเปนปอโตมอริโซ แหลมอิกข้างหนึ่งเปนเมืองอองเคลีย ต่างเมืองต่างมีเบรกวอเตอ สำหรับเรือจอดเปนคนละท่า แต่เล็กทั้งสองท่า จอดได้แต่เรือย่อมๆ ดุ๊กออฟเยนัวเล่าวว่ามีความคิดที่จะรวมสองท่านี้ให้เปนท่าเดียวกัน แต่ต่างเมืองต่างไม่ยอม เหตุด้วยไม่ชอบกันมาแต่ไหนแต่ไร การที่ลอยกันได้เช่นนี้ เพราะเมืองในอิตาลีทั้งปวง ต่างเมืองต่างปกครองตัวเอง โดยแมร์ที่ราษฎรในเมืองนั้นเลือก รัฐบาลตั้งแต่ข้าหลวงมากำกับ ที่จริงเมืองมันก็ต่อถึงกันแล้ว ห่างแต่ตลาด ต่างเมืองต่างอยู่บนแหลมสันเขาคนละข้าง สวนไร่บ้านคนในระหว่างกลางติดกัน ในเมืองสองเมืองนี้มีตึกรามใหญ่โตร้านตลาดมาก เมืองอองเคลียเปนที่กลั่นน้ำมันออลิฟอย่างดีปรากฎในแถบนี้ ต่อนั้นไปไดโนมารินาอยู่ริมน้ำ ไดโนคัสตะโลอยู่บนดอน ที่นี่เปนพื้นราบบ้านเรือนที่เปนส่วนอย่างเก่าก็คงอย่างเก่า ที่ทำขึ้นใหม่โตๆ ก็มี ในที่นี้ได้เห็นจังหันอย่างบ้านกรมหลวงเทวะวงษ์กำลังหมุนอยู่ อิกแห่งหนึ่งเปนจังหันมอนิเมนต์กรมดำรง เมื่อยังไกลอยู่เห็นหมุนอ่อยๆ ครั้นเข้าไปใกล้ได้ฤกษ์ได้พาดีอย่างไรหยุด พระสารสาสน์เอ่ยขึ้นมาเองว่า “จังหันมันไม่แน่หนอกพระพุทธิเจ้าข้า ประเดี๋ยวก็หยุด ประเดี๋ยวก็เดิน” ถัดนั้นไปเปนเมืองตั้งอยู่บนเขาสูง แต่อยู่ริมน้ำชื่อไลคุเลีย ดูงามดี ทางรถโมเตอคาร์เลียบไปต่ำกว่าหมู่บ้านเรือนมาก ต่อนั้นไปถึงยอดเขาสูง มีเสาธงสำหรับใช้ซิคแนลกับเรือ ไม่ใช่โทรเลขไม่มีสาย ได้หยุดกินเข้ากลางวันกลางทางบนถนน แอบเข้าข้างหนึ่งหาของใส่หีบปิกนิกไปกินกลางแจ้ง อร่อยแลสนุกดี กินกลางวันแล้วลงจากเขาถึงอาละเซียว อ่าวอาละเซียวนี้เปนตำบลเดียวซึ่งได้เห็นหาดทรายยาวใหญ่ตลอดอ่าว เขาว่าเปนที่สำหรับคนมาอาบน้ำ เพราะเปนที่ไม่มีศิลา น้ำตื้นเดินออกไปได้ประมาณครึ่งไมล์ ยังไม่ถึงน่าอก เพราะเหตุที่น้ำตื้นเช่นนี้ คลื่นจึงไม่สาดก้อนกรวดขึ้นมาเปนหาดกรวดเหมือนที่อื่นๆ ไม่มีปลาแลสัตว์ร้ายอย่างหนึ่งอย่างใดเลย พื้นบนบกก็เปนที่ราบตลอดอ่าว มีหมู่บ้านเก่าๆ อยู่ข้างริมน้ำ แต่ทำขึ้นใหม่มาก มีโฮตลเขื่องๆ อยู่ริมถนนโมเตอคาร์ซึ่งเขาตัดอ้อมเมืองเก่า ในระหว่างแหลมท้ายคุ้งอาละเซียวนี้ ต่อกันกับอาลเบงคัล มีเกาะกลมอยู่เกาะหนึ่ง ซึ่งแลเห็นแต่เมื่อแรกมาตามทางรถไฟเรียกว่า กาลีนาเรีย แปลว่าเกาะไก่น้ำ เปนเกาะไม่มีต้นไม้ใหญ่ มีเขาสูง เดิมเปนของผู้มีตระกูลในเมืองนี้ แล้วขายราคาถูกๆ มีผู้ซื้อไว้ไปสร้างตึกรามขึ้นใหญ่โต ที่ได้ชื่อว่าเกาะไก่น้ำนั้น ตามชื่อนกอย่างหนึ่งซึ่งมีชุกชุมในเกาะนั้น เรียกกันว่าไก่น้ำ ได้ทำถนนหนทางมาก ไม่สู้ห่างตลิ่งก็จริง แต่ดูการไปมาจะประดักประเดิด ไหนจะข้ามเรือ แล้วยังจะต้องขึ้นเขา ไปอยู่นั้นอยู่ข้างจะเปนออกถูกปล่อยเกาะ ลงจากสันเขาคราวนี้ก็ถึงอ่าวอาลเบงคัล เมืองนี้เปนที่ราบมากเพราะเขาถอยลึกเข้าไปจากทเล ทำไร่ผักต่างๆ มีอาติโจ๊กเปนต้น เต็มไปจนสุดสายตา แต่ตัวเมืองนั้นไม่ใหญ่โตเท่าใด เปนเมืองอย่างเก่า ถนนแคบๆ มีถนนพึ่งจะเริ่มทำขึ้นใหม่ยังไม่แล้ว พระสารสาสน์ว่ามีของเก่าที่ควรจะพึงดู แต่ลงจากรถไม่ได้ พอถึงก็ดูเปนรู้กันเสียแล้ว คนมาล้อมรถแน่น แต่รถจะเคลื่อนที่ก็ไม่ได้ ให้นึกสงไสยว่าการที่ไปตามพระสารสาสน์จะเปนเหตุให้คนรู้ ได้คอยดูกันเสียแล้ว แลเปนวันนักขัตฤกษ์พระเยซูขึ้นสวรรค์ ซึ่งคนหยุดทำงาน จึงมาประชุมกันอยู่ในท้องถนนมาก ตกลงเปนการที่ไปนั้นเหนื่อยเต็มที ได้หยุดเวลากินกลางวัน นอกนั้นแล่นเรื่อยอยู่เสมอ ไป ๖๐ กิโลเมเตอ มา ๖๐ กิโลเมเตอ ๑๒๐ กิโลเมเตอไม่ได้มีเวลาหยุดจนตัวเบา
หนทางที่ลงไปวันนี้ เรื่องดอกไม้เปนบอกเลิกไม่มีผู้ใดปลูกขาย เปนแต่ปลูกสำหรับบ้าน มีงามอยู่แห่งเดียวที่ร้านยายแก่นั่ง กุหลาบเลื้อยขึ้นไปดาดเปนปะรำ ดอกแดงไปทั้งนัน มีสวนออลิฟงามอยู่บางตอน แต่โดยมากเปนที่ไม่ได้ปลูกอะไรเต็ม ดูเปนศิลาพังกระจาย เขาว่าเปนผลแห่งแผ่นดินไหวประมาณ ๒๐ ปีมาแล้ว มีโพรงที่ขุดลงไปเอาศิลาลายลึกๆ อยู่ริมทาง มีโณงทำปูนซิเมน ทำอิฐ ทำส้าบู่ การเดินทางอยู่ข้างจะขัดข้องด้วยเรื่องรถไฟผ่านทางมาก เพราะเหตุว่าคำสั่งของเจ้าพนักงานรถไฟกำหนดว่ารถจะผ่านเวลานั้นเวลานัน ผู้รักษาก็ปิดหนทางล่วงน่าไว้หน่อยหนึ่ง แต่ธรรมดารถไฟอิตาเลียนไม่ใคร่จะตรงเวลา เดินเคลื่อนคลาศเสียจนขึ้นชื่อฦๅนาม ช้าผิดเวลาถึงสองชั่วโมงก็มี ประตูก็ปิดสองชั่วโมง รถไปคั่งกันอออยู่ริมทาง แต่พ่อไม่ใคร่จะถูกคั่งนานถึงเช่นนั้น ถ้าติดที่ไหนก็ถือกล้องลงไปเที่ยวถ่ายรูป ไปดูยายกับตาเฝ้าโรงบ้าง การที่จะเปิดปิดนั้น มักจะอยู่ในมือผู้หญิง ผู้หญิงนั้นแต่งตัวเสื้อเขียวคราม สรวมตั้งแต่ฅอลงไปตลอดเปนกระโจมด้วย สรวมหมวกสานเมหือนหมวกกระลาสี แต่ยอดสูง คาดผ้ารอบหมวกเปนผ้ากรมรถไฟ ถ้ารถไฟจะมา ยายนั่นเป่าปี่ ปี่อันโตกว่าปี่ของเราอิก แต่งตัวสกปรกพิลึก พวกเราเรียกยายเช่นนี้ว่ายายแหม่มเป่าปี่ ลางคนแกก็ใจอ่อน เห็นเราไปคอย “เปน” อยู่นานๆ เข้าฅอให้ดีก็เปิดให้ แรกที่จะรู้ว่าแกขะโมยเปิดได้นั้น พ่อเดินลอดออกทางที่สำหรับคนลอดข้างประตูจะไปถ่ายรูปฟากข้างหนึ่ง แกเห็นต้องตะแคงตัวประดักประเดิด แกเลยเปิดให้ ซ้ำปล่อยให้รถข้ามด้วย คราวนี้ถึงที่อื่นไปสกิดๆ เข้าหน่อยแกก็เปิดให้ เราก็เคยตัว ถึงไหนสกิดที่นั่น สำเร็จทุกคราว เว้นไว้แต่ยายต้นทางที่ไปจากซันเรโมแกเคร่งจริงๆ เราก็เจ้ากรรมไปถึงประตูนั้นเปนติดทุกที คราวนี้ไปสกิดสเกาอย่างไรไม่ตกลงแล้ว เคยจอดที่นั่นจนจืดไม่มีอะไรจะดู เลยเข้าเรสเตอรองต์คนจน เรสเตอรองต์นี้ ผู้ที่เข้าไปในโรงเปนคนที่ไม่มีเสื้อชั้นนอก ใส่แต่เสื้อกั๊ก ฤๅมีเสื้อชั้นนอกไม่มีเสื้อกั๊ก นุ่งกางเกงผ้าเขียวคราม เสื้อผ้าเหลืองๆ โดยมาก ในนั้นตั้งม้า อย่างม้าเลี้ยงทหาร แลมีอะไรต่ออะไรเหล้ายาของกินตั้งรก เจอกำลังนั่งซดอะไรกันอยู่ พอเราเข้าไปถึงเจ้าของโรงก็ต้อนรับ ถึงลากผ้าปูโต๊ะออกมาปูให้ เราก็รับเรียกของกินตามแต่เขาจะเอาอะไรมาให้ ของที่เอามานั้นมีซุบต้มเนื้อวัว กับลูกเดือย เวลาจะกินเอาเนยแขงป่นๆ โรย อยู่ข้างจะอาการหนักไม่มีรศอร่อยในนั้นเลย แต่เปนซุบอย่างดีของเขา เพราะวันนี้เปนวันนักขัตฤกษ์ อิกอย่างหนึ่งมีมันสติวกับเนื้อวัวชิ้นนิดๆ เพื่อจะให้เปนการดีเจ้าของโรงเอาหมูแฮมที่ปั้นเปนก้อนออกมาหั่น แต่ไม่ใช่ของที่ราษฎรกิน มีกะเทียมเจืออยู่ในนั้นมาก มีมะเขือเทศที่ทำเหมือนอย่างที่จะลงกลักแต่เปนของสด สำหรับเจือในอาหารอะไรๆ ทุกอย่าง เช่นซุบก็เจือได้ สติวมันก็เจือได้ ถ้าเจือมากก็อร่อยขึ้น สติวมันนั้นพอจะใช้ได้อยู่ ได้ชิมอย่างละนิดๆ แล้วยกให้เปนของเลี้ยงพวกทำงานที่พากันเข้ามาในที่นั้น พ่อได้เชิญให้นั่งโต๊ะเดียวกัน แต่ปล่อยให้เขากิน ซื้อเหล้าให้ด้วย ได้ให้รางวัลตาเจ้าของโรงด้วย อยู่ข้างปลื้มกันทั้งหมด คำนับให้พร เรื่องอาหารชาวเมืองได้ไล่เลียงแล้ว เวลาเช้ากินกาแฟกับขนมปังทาเนย เวลากลางวันราวเที่ยงกับบ่าย ๕ โมง ฤๅย่ำค่ำ กินอาหาร อาหารนั้นไม่ใช่เนื้อสัตว์เลย ต่อ ๗ วันครั้งหนึ่งจึงเจือเนื้อบ้างเล็กน้อย ฤๅเปนนักขัตฤกษ์ จึงกินเจือเนื้อ เนื้อที่เจือนั้นอย่างน้อยที่สุดจนเราเกือบจะไม่รู้สึก อาหารปรกตินั้น เอาหัวหอมตีกับน้ำมันออลิฟ ไม่ใช้น้ำมันเนย เขาว่าน้ำมันออลิฟที่นี่ดี เหมือนกับทำกับเข้าด้วยน้ำมันมะพร้าว คราวนี้มีผักอะไรๆ ใช้ได้ทุกอย่าง เอารวนกับน้ำมันแล้วจึงกรอกน้ำลงไปต้มจนผักเปื่อย แล้วกินกับขนมปังเท่านั้นเสมอ เหมือนกันทุกวัน ถ้าจะผลัดเปลี่ยนก็เปลี่ยนผัก เปนผักโน่นบ้างนี่บ้าง อิกชั้นหนึ่ง ซึ่งไม่ต้มซุบกิน ก็ใช้หอมจิ้มเกลือกินกับขนมปังเท่านั้น เนยเหลวก็ไม่ใคร่ใช้ ใช้เนยแขง โรยในอะไรๆ ใช้ได้เท่ายาทั้งหลาย พิเคราะห์ดูมันก็ไม่ผิดกับเจ๊กอย่างใด แปลกแต่เจ๊กใช้น้ำมันหมูแทนน้ำมันออลิฟ ก็อยู่ในฐานรวนผักแล้วเอาน้ำเจืออย่างเดียวกัน อิกอย่างหนึ่งก็เจ๊กกินเข้า นี่กินขนมปัง เมื่อว่าไปตามจริงแล้ว ดูเหมือนเราเข้าใจว่าฝรั่งกินเนื้อสัตว์เสมอ แต่ที่แท้ราษฎรคนจนไม่มีใครได้กินเนื้อสัตว์ ไทยเราเองอิกกินปลาเสมอ มากกว่าคนต่างประเทศ ถึงวิธีหมอห้าม มันก็ลงรอยห้ามของแสลงคือสัตว์สี่เท้าสองเท้า ถ้ากินผักมากๆ แกก็ชอบ รถไฟมาเปิดทางแล้วกลับ มาถึงที่อยู่รู้สึกตัวเบา ออกจะใคร่เดือดร้อนอยู่บ้างในเรื่องไม่ได้รับหนังสือ แลไม่แน่ใจว่าหนังสือที่ส่งไปจะถึงฤๅไม่
วันนี้เปนวันที่กำหนดใจไว้ว่าจะจบตอนหนึ่งจะส่งหนังสือไปให้ทันเมล์วันอาทิตย์ ครั้นจะส่งวันศุกรกลัวจะไปคลาศเคลื่อน จึงขอยุติลงไว้เพียงเท่านี้ ออกหาวนอนเต็มที
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๔
คืนที่ ๔๕
เมืองซันเรโม
วันศุกร์ที่ ๑๐ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้เวลาเช้าไปเขียนรูป มองสิเออดุรังได้ตั้งต้นร่างรูปใหญ่ขึ้นไว้ด้วยถ่าน เข้าทีมาก วันนี้แต่งตัวครึ่งตัว แต่ที่จริงเขียนไนยตาอย่างเดียวที่เปนข้อสำคัญ ที่แกร้องว่ายากนัก ถ้าจะแก้แต่ตรงตาอย่างเดียวไม่ยักเหมือน ต้องแก้ที่อื่นๆ เข้าไปหาไนยตา วันนี้เกือบจะว่าแล้วได้ ข้อที่ต้องแต่งตัวนั้น เพราะถ้าแต่งตัวธรรมดาแกว่ารัศมีไม่รุ่งโรจน์เหมือนแต่งเต็มยศที่มีบัตรตราประกอบ ถ้าแต่งตัวเข้าด้วยแล้วดูพลุ่งโพลงรุ่งเรือง จึงต้องแต่งตัวทุกวัน น่าอกแกก็ร้องว่ายาก เพราะมีบัตรมีตรามีเสื้อครุยมีสายสร้อยรุงรังมาก แต่งตัวทุกวันทุกวันจนเมื่อยหัวไหล่ ฅอก็ต้องบิดแขงอยู่ข้างหนึ่ง คราวนี้เห็นจะค่อยร่วมเข้าสักหน่อย
เวลาเที่ยงขึ้นรถโมเตอคาร์ไปนีศ วันนี้ไปสามรถ ขอยืมตาปะโรตีรถหนึ่ง ลูกเอียดเล็ก ลูกติ๋ว แลเอียดน้อยกับดุ๊กไปด้วย ทางที่ไปก็ผ่านออสเปดาเลตตี บอร์ดิเครา เวนติมีเคลีย เมนโตน ไปจนกระทั่งต่อแดนมอนาโค แต่แยกไม่เข้ามอนติกาโล เลียบขึ้นไปทางบนเกือบถึงยอดเขา ซึ่งเปนที่ปลูกต้นออลิฟแลต้นสน บ้านเรือนมีห่างๆ แลลงมาข้างล่างเห็นเมืองเมนโตนงามเหลือเกิน ต้องหยุดถ่ายรูป ถนนช่างดีประเสริฐเสียนี่กระไร เหมือนโต๊ะบิลเลียดทั้งอยู่ยอดเขาเช่นนั้น ผิดกันกับข้างแถบอิตาลีมาก ไปจนเยื้องมอนติกาโลหน่อยหนึ่ง เห็นมอนติกาโลแลมอนาโคตลอด งามเหลือเกินอิก ได้หยุดถ่ายรูปอิก ที่บนยอดเขาเหนือมอนติกาโลมีที่ทำศิลามาก ถัดนั้นไปผ่านแคปมาตัง เปนเมืองท่าของฝรั่งเศส แลเห็นอยู่ที่เชิงเขาเปนแหลมยื่นออกไปมีที่คอด ผ่านตึกดินแลบ้านเรือน คราวนี้เลียบขึ้นบนยอดเขาข้าไปเห็นแวลเล คือหว่างเขาข้างฝ่ายเมืองนีศ ได้หยุดพักกินกลางวันที่นั่น มีตาแก่กับหลานสองคนออกมาหา ว่าอายุ ๖๘ แต่ดูคร่ำเต็มที สรวมเสื้อขาดทั้งกั๊กทั้งชั้นนอก ปล่อยร่องแร่งตามบุญตามกรรมเก่าคร่ำเหลือเกินเหมือนผ้าขี้ริ้ว ว่ามาอยู่กับลูกชายซึ่งรับจ้างเขาเฝ้าสวนผัก ลูกแลลูกสะใภ้ไปทำงานจึงเหลือแต่หลาน ไร่ที่ทำอยู่แถบนั้นเปนไร่หอมแลอาติโจ๊ก เด็กนั้นให้ขนมปังที่กินเหลือๆ แลของกินอะไรกินปลื้ม ตัวตาแก่เองก็ต้องการอย่างยิ่ง ขวดน้ำขวดเหล้าเศษขนมปัง กระดูก เศษผักเก็บห่อไปหมด ดูจนเหลือจนน่าสงสารจริงๆ ของกินวันนี้มีไก่เนื้อโคเค็มไส้กรอก เครื่องแกล้มที่กินก่อนอาหารสลัดกุ้งสด หาผักกาดแดงแลใบสลัดที่บนเขานั้นเพิ่มเติมไปเช่นนั้นไม่ว่าอะไรๆ มันชวนจะอร่อยอยู่หมด กินบนรถบ้าง นั่งอยู่บนพนักข้างถนนบ้าง ยืนกินบ้าง อิ่มเหลือที่จะอิ่ม ลูกไม้ของหวานก็เก่งๆ ลูกเชอรีแลลูกองุ่นถูกหวานจริงเข้าทั้งสองอย่าง ลูกแปร์ก็กำลังอร่อย ออกจากที่นั้นเปนขาลง คือลงไปเมืองนีศนั้นเอง
เมืองนีศเปนที่ราบกว้างใหญ่ตั้งอยู่ในหว่างเขา แลเห็นยอดเขาซับซ้อนกัน ในที่สุดตาก็เห็นเขาอาล์ป ซึ่งมีน้ำแข็งหุ้มอยู่บนยอด วันนี้ร้อนถึงอยู่ในกลางแดดออกจะมีเหื่อ ลงไปถึงนีศเวลาบ่าย ๓ โมง เวลาอยู่ข้างจะน้อยเต็มที เพราะเหตุทีติดเขียนรูปเสียเปนครึ่งวัน ถ้าได้ออกจากทีนี่เวลา ๔ โมงเช้าจะมีเวลาเที่ยวมาก นี่ต้องตลีตลานไปเข้าห้าง เพราะตั้งใจจะไปซื้อของทำฉลากในวันเกิดลูกเอียด แต่เพราะเมืองนีศเปนเมืองใหญ่เอาอย่างปารีสทุกอย่าง ลดส่วนให้เล็กลงหน่อยเท่านั้น แลเห็นได้ทันทีว่าเปนเมืองฝรั่งเศส จะสงไสยว่าเปนเมืองชาติอื่นไม่ได้ การที่พ่อไปนั้นใครๆ ก็รู้หมด เพราะโปลิศลับตามไปแลโปลิศว่องไวจริงๆ เราแยกกันไปเที่ยวพวกละสองคนสามคน พ่ออยู่ที่ไหน ถามกันภาษาไทยมันก็ชี้บอกได้ แรกไปเข้าร้านทีจะมีคนมุงที่ประตู ยายเจ้าของร้านออกมาเอ็ดเสียประเดี๋ยวเดียวคนกระจายหมด ดูแต่ดูเฉยๆ เดินผ่านไปผ่านมาไม่ตอม โผล่เข้าไปร้านไหนมันมาเยสเตทั้งนั้นทุกร้าน ทั้งยังไม่ทันซื้ออะไร ข้อทีจะปลอมนั้นเปนพ้นวิไสยมันไวเหลือเกิน แต่เมืองใหญ่ๆ เช่นนี้หลบหลีกง่าย ไม่เหมือนเมืองเล็กๆ เช่นอาลเบงคัล พอรู้กันฮือเดียวก็มาหมดเมือง นื่มันต่างคนต่างไปๆ มาๆ มีเวลาซื้อของอยู่เกือบจะไม่ถึงชั่วโมง ถึงอย่างนั้นจะกลับมาก็ค่ำ รถผ่านด่านจำจะต้องผ่านกลางวัน ก็เปนอันหมดตำราต้องกลับทางรถไฟ ส่งหม่อมนเรนทร์ไปซิ้อตั๋ว พวกเราไปหานํ้าชากิน รถโมเตอคาร์ก็ต้องปล่อยกลับมาเสียก่อนแล้ว ที่ไปกินน้ำชานั้นก็ถูกชาวร้านแนะนำ อ้ายคนที่นั้นช่างอืดเสียจริงๆ ไปนั่งคอยเปล่าๆ อยู่เสียเปนนาน จนเหลือเวลาสัก ๑๐ มินิตจะต้องไปสเตชั่นจึงได้น้ำชามากิน หม่อมนเรนทร์มาถึง ๘ มินิต ได้ติกเกตแลได้รถจ้างมา ก็ต้องไปสเตชั่น ข้อที่ต้องตะกลามกินนํ้าชานั้นเพราะรถออก ๕ โมง ๒๕ จะถึงซันเรโมยามหนึ่งกลัวจะหิว ยังจะต้องเปลี่ยนรถที่ต่อแดนตำบลเมืองเวนติมิเคลีย รถอิตาลีอาจช้าเวลาได้ตั้งสองชั่วโมง ถ้าไปถึงเลื่อนไปเปน ๔ ทุ่มฤา ๕ ทุ่มอาการจะหนัก แต่ครั้นไปถึงสเตชั่น เปนอันได้ความว่านาฬิกาเราเร็วไป ๕ มินิต เราไปถึงเรากว่าเวลาด้วย จึงต้องคอย แต่ที่จริงพวกเด็กๆ อยากให้พลาดรถไฟจะได้นอนอยู่ที่นีศ เทียวเล่นให้สนุก เราขึ้นรถไฟเฟิสต์คลาสห้องเดียวกันหมด มาหยุดตานสเตชั่นต่างๆ นับว่าเปนซีนอย่างใหม่ งามดีอยู่ เสียแต่เข้าถ้ำบ่อยๆ เต็มที มืดร่ำไปแลเปื้อนมอม หมดแสงแดดเวลาเกือบทุ่มครึ่ง หยุดถ่ายรูปที่มอนาโค ๒ ทุ่มถึงเวนติมีเคลียที่ต่อแดน เขาว่ารถจะต้องหยุด ๒๐ มินิต ตกลงกันว่ากินเข้าเสียเห็นจะดี พ่อเจ็บตีนเดินช้าไป แรกลงจากรถเขาไม่รู้ว่าใคร เกณฑ์ให้เดินอ้อมเสียออกงอม เจ้าของว่ากับเข้าจะได้เดี๋ยวนั้น แต่ที่ไหนนั่งคอยเสียเปนนาน อิก ๑๐ มินิตรถจะออกจึงได้กับเข้า ต้องตัดเสียสองสิ่ง คงกินแต่บีฟสเตกกับไก่แลสลัด  รพีมาทางรถโมเตอคาร์ ปล่อยให้ล่วงน่าไปรับซันเรโมสองหลัง แวะซื้อขนมที่เมนโตนใส่หีบมาดักรับที่เวนติมิเคลีย เผื่อว่ารถไฟโยเยมากนักจะได้ขึ้นโมเตอคาร์คลำไปมืดๆ เพราะพ้นด่านแล้ว พอกินกับเข้าจานที่สองก็หมดเวลา ต้องไปขึ้นรถไฟ ได้ฉันขนมที่รพีเอามานั้นเปนของหวาน ที่แท้อ้ายลูกไม้ในรถไฟก็ดี โฮเตลก็ดี มันส้มเปรี้ยวกล้วยก้างทั้งนั้น แต่ถ้าเปนกล้วยกล้างจะไม่มีความน้อยใจ นี่เปนแอบเปอลอ่อนแทนกล้วยก้างร้ายหนักไป กว่าจะมืดสนิทเกือบยามหนึ่ง พอมืด ถึงสเตชั่นใดมีคนขานชื่อเหมือนร้องหวย เสียงดังแกว่งบอร์ดิเก๊หรา ออสเป่ด่าเลตตี่ สั่นเร้โหม่เปนที่สุด ถึงกันเท่านั้น กรมสมมตหยุดกินเข้าที่แห่งเดียวกันนี้เอง แต่เคราะห์ร้ายแกต้องหยุดเปนชั่วโมงหนึ่ง เมื่อขาจะออกมาจากโณงที่กินเข้าเหลืออิกมินิตเดียว ออกหนักใจกลัวจะต้องเดินอ้อมสเตชั่นจะขึ้นรถไม่ทัน ลงปลงกันว่าเห็นจะต้องกลับโมเตอคาร์ แต่ที่ไหนพอเดินออกมาคำนับกันเปนแถว เปิดทางให้ออกมาตรงนั้นเอง กลายเปนพระราชา เหตุด้วยเจ้าโปลิศลับที่ตามไป ต้มสุกหมด ที่นีศก็ถึงสับปรีเฟมาส่งเสด็จว่าปรีเฟไม่อยู่ มาถึงยามหนึ่งแล้วยังต้องอาบน้ำเพราะเปื้อนมอมเต็มที วันนี้ได้รับโทรเลขเจ้าแผ่นดินอิตาลีต้อนรับ แลว่าจะไปเวนิศ เปิดเอกสหิบิเชน
คำที่เรียกว่าริเวียรา คือเมืองแถบนี้นั้น แปลออกแล้ว ริวาใช้ว่าเปนท่า คำว่าริเวียรา ช่างแปลตรงไม่คลาศเคลื่อนกับคำว่าปละท่าของเราเลย ปละท่านี้ยังใช้อยู่ในเมืองสงขลาแลเมืองอื่นๆ ข้างใต้ แต่ในกรุงแต่ก่อนคงเรียกเหมือนกัน เช่นเรียกว่าประทาคูจาม ทาคงจะตกเอก เมื่อตกเอกเสียแล้วจะอ่านว่าปละทาก็ไม่ได้ความ จึงได้แก้ ล ไปโดยเดาว่าคนจะเรียก ร เปน ล เปน ประทา ปละท่าคงจะอยู่ข้างท้ายเมืองทิศไต้ริมทเล จึงได้เห็นว่าตรงกันกับริเวียรา วันนี้กลับมาช้ากว่าเมื่อวานนี้ แต่รู้สึกเหนื่อยน้อยกว่า เพราะมีเวลาหยุดกระเทือน เยนตราร้องว่าลงจากโมเตอคาร์หูอื้อไม่ได้ยินอะไร ขี่ไปนานๆ ก็อื้อได้บ้าง ฝุ่นแลเต็มที รถเปิดซึ่งเยนตรากับหม่อมนเรนทร์ตามไปข้างหลัง ได้ฉายาว่ารถโนรา เพราะถึงที่ไหนหน้านวนขาวเหมือนผัดฝุ่น แต่หลวงโสภณผู้ขับเองนั้นร้ายกว่า มันจำเภาะจับที่จมูกแลปากมากกว่าที่อื่น แลดูเหมือนใส่หน้ากาก วันนี้มาถึงซันเรโม เห็นรถกระจกแตกทั้งสองข้าง แลฝุ่นเต็มไปไม่มีที่เว้นว่าง ถูกเข้าที่ไหนดังอืดอาดไปหมด
วันนี้เขาเอาต้นไม้มาตั้งในห้อง แลดูหมายว่าเอาดอกพุทชาดเสียบก้านต้นประทัดจีน อย่างที่เคยเล่นกันในบางกอก แต่ไม่ใช่ มันเปนเอง ก้านเขียวเปนเส้นๆ มีดอกขาวติดเปนระยะชอบกลดีจริงๆ เขาจดชื่อผูกมาว่ายินิสตา โมโนสเปอรมัน (ดาฟริค) พรรณพริก ดุ๊กซื้อมาได้ ๑๐ อย่าง ได้สั่งให้ส่งเข้ามา ว่ามีเม็ดขายอยู่ที่นี่ที่ริมช่างเขียนหลายอย่าง แต่พ่อยังไม่ได้ดู บริพัตรนั่ง “เปน” อยู่ที่ช่างเขียนเลยไถลไปดู ซื้อโปสต์ก๊าดมาให้ ก็เขียนดี แต่ว่าไม่เหมือนเพราะขนาดมันเล็กไปมาก พอเห็นเปนเค้าได้
คืนที่ ๔๖
วันเสาร์ที่ ๑๑ พฤษภาคม
วันนี้ตีนระบมมาก โทษถึงไม่เปลี่ยนเกือกจะเดินไม่ได้ จึงได้คิดจะไปหาเกือก แต่ครั้นจะไปรถโมเตอคาร์ก็ใกล้นิดเดียว แลคนมันชินหน้าขี่โมเตอคาร์เสียแล้ว จึงคิดจะไปรถม้าให้แปลกเสียสักที ห้ามไม่ให้ใครไปตาม ไปแต่ชายบริพัตรกับชายอุรุพงษ์ ตรงไปร้านเกือกทีเดียว มีแต่เกือกอเมริกันทั้งร้าน เปนการจำเปนที่จะต้องใช้ ได้ซื้อสามคู่ แต่ต้องเอาใหญ่คู่หนึ่งเล็กคู่หนึ่งทั้งสองอย่าง เพราะเหตุว่าเวลาตีนเจ็บต้องใส่ใหญ่ๆ ไปก่อน เมื่อหายเจ็บจึงจะทิ้งใหญ่ใช้เล็ก แต่คนก็รู้มาคอนตอมอยู่น่าร้าน ที่จริงเขาว่าไม่ว่าใครสุดไปตามร้านเหล่านั้น คงสงไสยว่าพระราชาทั้งนั้น คงจะมีคนตอมอยู่เสมอ กลับมากินเข้ากลางวันแล้วไปที่ช่างเขียน เคาน์เตสที่มาเขียนรูปมาคอยหา รูปร่างแกสรวยกว่ารูปที่ตาพริ้งคือมากอตตีเขียนเปนอันมาก ดูตาพริ้งออกข้างมีศรัทธามาลามาก ทีแกจะไม่ต้องเสียเงิน กระซิบกับจรูญไว้ว่า อยากจะเชิญเสด็จเสวยน้ำชา แต่จรูญผัดไว้ว่าจะต้องกราบทูลก่อน พวกพ้องแกมาก คงจะอยากโชว่าเก่งฤๅไม่ เชิญเสด็จได้
การเขียนรูปวันนี้แต่งครึ่งตัว แกเขียนด้วยกระดาษแผ่นเล็ก เฉภาะแต่ที่มือเท่านั้น ถูกถือคทาเสียจนเมื่อยแขนแล้วเมื่อยแขนล่า ลงปลายแต่งรูปครึ่งตัวอิกหน่อยหนึ่ง แล้วเปนอันสำเร็จ พรุ่งนี้จะได้ลงมือเขียนเครื่องแต่งตัว แกตั้งตุ๊ตารูปหุ่นไว้ ขอให้คนนำเสื้อไปสรวมรูปหุ่น แล้วให้นั่งเฝ้าอยู่นั่น จะลงมือแต่เช้าสามโมงครึ่ง ส่วนรูปใหญ่ได้ร่างด้วยถ่านในแผ่นสดึง ดีไปกว่ารูปที่เขียนน้ำมันไว้ เพราะแกได้พิจารณาถ้วนถี่ ใครโผล่เข้าไปเห็นร้องว่าเหมือนทุกคน ที่ถ่ายไว้เดี๋ยวนี้ คือครึ่งตัวรูปหนึ่ง เต็มตัวเล็กไม่ได้เขียนหน้ารูปหนึ่ง มือแลท่อนบั้นเอวรูปหนึ่ง เท่านี้พอที่จะเขียนได้ ข้ออัศจรรย์ของตานี่ที่อายุ ๖๐ เลยไม่ได้ใช้ไม้พาดมือเลย เช่นกับเขียนไนยตาแต้มเข้าไป มือลอยๆ ทั้งนั้น ไม่ได้สั่นเลย แกอธิบายว่าเพราะเหตุที่ชอบเล่นแทงดาบ ซึ่งแกจะไปเมืองโรมนั้น เพราะแกเปนครูแอคคาดามีของช่างเขียนฝรั่งเศส ซึ่งให้มาตั้งเขียนอยู่เมืองโรม มีด้วยกันหลายชาติ ช่างเขียนแข่งฝีมือกัน ถ้าใครได้ดีกว่าเพื่อน รัฐบาลให้เปนนักเรียนหลวงมาหัดเขียนที่เมืองโรม เดี๋ยวนี้ฝรั่งเศสมีอยู่ ๒๙ คน สองเดือนแกต้องมาเมืองโรมครั้งหนึ่ง แต่ที่ทำงานสตูเดียวของแกอยู่ที่ปารีส กลับมาบ่าย ๔ โมงหย่อนสักเล็กน้อย กินน้ำชาแลพูดกับเพ็ญซึ่งหายมาวันนี้ เซอแปตริกแมนซันแนะนำให้ไปรักษาตัวที่เมนโตน ถ้าหายหนาวแล้วให้เลื่อนขึ้นไปเมืองโคในสวิตเซอร์แลนด์ ลงปลายไปไบรตัน ถ้าถึงฤดูหนาวยังไม่หายสนิท ให้ถอยลงมาอยู่แถบริเวียราอิก ตัวออกจะฉุนๆ ว่านี่เมื่อไรมันจะเรียกว่าหาย มิสเตอเอลเลครีนำแผนที่ท้องพระโรงมาให้ดู แล้วลงไปเดินเล่นในสวน พบตาปะโรดีน้องชายเต้นผางอยู่ข้างหลัง ให้การเรื่องเสาธง นึกว่าแกเปนกุลี ต่อแกเรียกพี่จึงรู้ว่าแกเปนน้อง ครั้นตาปะโรดีพี่มาก็เหมือนกุลีอิก แต่งตัวตามบุญตามกรรม ผ้าผูกฅอก็ไม่ต้องผูก เอาสอดห้อยมาเฉยๆ แกนึกสนุกอะไรขึ้นมา ตั้งเสาธงที่หลังเขื่อนซึ่งยกเปนเกยไว้สูง อุทิศเอาเกยนั้นเปนสพานในเรือไฟ ปักเสากระโงลงไปข้างหลังมีเสาชี้ มีเพลาขวางหลังโยงเชือกรอกอย่างเรือ มาเต้นให้การเอ็ดอยู่ที่นั่นทั้งสองคน วันนี้จวนแล้ว แกว่าแกจะชักธงช้าง หมายว่าไม่มีจะให้นายมุ่ยเขียนให้ แกว่าแกสั่งไปทำที่เมืองโรมได้สำเร็จมาแล้วแต่ยังไม่ได้ฤกษ์ที่จะยก แกจะไว้ยกต่อพรุ่งนี้ ฤกษ์อะไรของแกก็ไม่รู้ ครั้นกลับขึ้นมาแล้ว บริพัตรกับอุรุพงษ์ลงไปจัดการอย่างไรเห็นยกธงขึ้นสำเร็จ เปนอย่างเล่นเสาธง อย่างเราๆ เล่น วันนี้เห็นใส่หมวกที่แกให้ปลื้มมาก วันนี้บอกว่าเตรียมเรือไว้สำหรับจะให้ลงไปจับปลาบ้านต่อไปอิกก็เปนของตานี่อิก มีสพานเหล็กยื่นลงไปในทเลจนถึงน้ำลึกถึงสองสพาน มีเรือกระเชียงแขวนหย่อนขึ้นลงได้ ตามความสัตย์ความจริงแกเปนเศรษฐี นึกจะเล่นอะไรก็เล่นตามใจ ไม่เสียดมเสียดาย เว้นแต่อย่างไรอย่างไรก็ต้น ตัวเองไม่แต่งตัวให้ดีขึ้น ไม่ทำท่าทางเปนผู้ดี ไว้ท่าไว้ทางเปนชาวอเมริกันฟรีเรื่อย
ค่ำวันนี้เชิญมองสิเออดุรังแลมากอตตีมากินเข้าเย็น พูดกันถึงเรื่องเขียนๆ แกแนะนำรูปเขียนที่ซาลองคราวนี้ว่าดีอยู่แผ่นหนึ่ง แกให้ไปตาม ตาดุรังนี้ได้ตรามาก แขวนเปนรนาว น่าอกก็ติดถึง ๔ ดวง วันนี้จัดของแบ่งสำหรับที่จะเดินทางต่อไปจากที่นี่ ออกนึกเสียดายเรือน เช่าทั้งเดือนได้อยู่ครึ่งเดือนเท่านั้น แต่นี้ต่อไปจะเปนสัญจร อยู่ตามโฮเตลแห่งละวันสองวัน จนกระทั่งถึงบาเดนบาเดน ได้เช่าบ้านไว้อิกแห่งหนึ่ง คงจะได้อยู่ช้ากว่านี้สักหน่อย ยกครัวแลบ่าวที่นี่ไปรับที่บาเดนบาเดน ถ้าอยู่ที่นี่สักเดือนหนึ่งเห้ฯจะมีคนคุ้นเคยกันมากขึ้น นี่ก็มีและเลียมที่จะรู้จัก พรุ่งนี้พวกแตรทหารรับอาสาจะมามีให้ฟัง จะมีการเชิญพวกที่ได้ไปเปนธุระเอื้อเฟื้อด้วย
คืนที่ ๔๗
วันอาทิตย์ที่ ๑๒ พฤษภาคม
วันนี้พระยาชลยุทธ์มาถึง กับมิสเตอแอนเดอซันกงสุลไทยที่เมืองโคเปนเฮเคน นำหนังสือปรินซวัลดิมาแลปรินเซสมารี ชวนให้ไปค้างอยู่ที่วังเบอนสตอฟสองคืน ได้ตอบรับ กะระยะทางซึ่งจะไปเมืองนอรเวเปนที่ตกลงเรียบร้อย คือคิดจะออกจากโคเปนเฮเคนไปคริสเตียเนียทางเรือ แล้วไปรถไฟจนถึงตรอนเยม ซึ่งเจ้าแผ่นดินขึ้นไปราชาภิเศกคราวนี้ ให้เรืออ้อมไปรับที่ตรอนเยม เพื่อจะย่นเวลาให้เร็วเข้า ด้วยเราไม่มีวันครบเดือนแต่ต้องการจะไปให้มากที่สุด ลงเรือที่ตรอนเยมขึ้นไปนอถเคป คือที่สุดแผ่นดินข้างฝ่ายเหนือ แต่ไม่ใช่เข้าไปในอ้ายก้อนน้ำแขงที่ติดเรือรุงรังต่างๆ นั้น นี่สูงเพียง ๗๐ ดีกรี แต่ก็ลึก ที่เราไปทางบกโจมขึ้นไปเหนือเสียทีเดียวได้เปรียบ มีวันที่จะได้เห็นพระอาทิตย์ไม่มีเวลาตกนานขึ้น ถ้าไปทางเรือช้า จะได้เห็นน้อยเข้า เพราะเหตุที่พระอาทิตย์ไม่ตกเช่นนั้น มีแต่ในฤดูซัมเมอ กลับจากนอถเคปเลยข้ามตรอนเยมมาที่อื่น เที่ยวตามฟยอดต่างๆ กล่าวคือเปนซอกทเลพรุนไปหมด เหล่านั้นลงมาตามลำดับ จนกระทั่งถึงที่สุดเลยข้ามไปเมืองกีล เลยไปเบอลิน การที่จะไปนั้นเช่าเรือยอชอังกฤษชื่อ อัลเบียน แต่มีห้องน้อยต้องแบ่ง จะให้กรมประจักษ์แลดุ๊กอยู่ที่ลอนดอนแลปารีส ดุ๊กจะได้ดูทำของ ที่จริงการซึ่งจะไปเที่ยวข้างเหนือนั้น สำหรับแต่คนที่ชอบดูซีนะรี เพลิดเพลินชมความงามของสิ่งซึ่งเปนขึ้นเอง อันไม่ถูกอัธยาไศรยของท่านทั้งสองนั้น กรมประจักษ์ก็ชอบเรื่องเครื่องจักรกลไกผสมโน่นผสมนี่ ดุ๊กก็ชอบห้างหอจอแจโปกฮา ถ้าไปดูอะไรพรรณอย่างนี้จำไม่ได้ทั้งคู่ เพราะไม่มีความพอใจ ด้วยมันไม่เกิดผลประโยชน์อะไร นอกจากสบายไนยตา เปนการไปป่า ไม่ใช่ไปเที่ยวบ้านเมือง รพีก็ไม่ไป เพราะจะอยู่จัดการเรื่องโมเตอคาร์ต่างๆ เหลือนอกนั้นก็เห็นจะพอดีกันกับเรือ เพราะต้องเติมพระยาชลยุทธแลหมอฟิสเตอขึ้นด้วย ตกลงเรื่องโปรแกรมแล้วไปดูเขียนรูปที่บ้านมากอตตี วันนี้แต่งตัวรูปหุ่นขึ้นเขียน ลงมือแต่เช้า ๓ โมงครึ่ง พ่อไปถึงบ่าย ๓ โมงจวนจะเสร็จ แกทำอะไรดูเสียถ้วนถี่หมด ไม่มีขาดเลย จับแกได้อย่างเดียวแต่เพียงริ้วเล็กๆ ในสายตพายนพรัตน์ สายแถบช้างเผือกแกไม่เห็น พอบอกก็ตกใจ ต้องไปเขียนเติม พ่อกำหนดให้ว่าอยากจะให้แล้วเสร็จก่อนเดือนสิงหาคม จะได้ส่งไปทันเฉลิมพระชนม์พรรษา แกก็เห็นว่าทีจะสำเร็จ รูปใหญ่ยังไม่ได้ลงสีเลย แกจะไปเขียนที่เมืองโรมทีเดียว นายมากอตตีก็ออกความคิดเขียนรูปพ่อกำลังยืนให้ตาดุรังเขียนรูปแผ่นเล็กๆ เขียนรูปตาดุรังกำลังยืนเขียนรูปอิกแผ่นหนึ่ง ออกจะไม่ใคร่เหมือน ว่าจะเก็บไว้เปนที่รฦกในการที่ไปเขียนรูปที่ห้องเขียนของเขา อยู่ข้างจะปลื้มมาก เอารูปแมวดำที่แกถ่ายมาให้พ่อเซ็นชื่อ สำหรับตัวแก ๒ แผ่น สำหรับฝากไปให้พ่อด้วยอิกแผ่นหนึ่ง
กลับจากที่นั่นเลยไปที่ช่างถ่ายรูป เพราะให้นึกสงไสย ว่านายวันไดก์ก็สูญไป ทีรูปนั้นจะออกใช้ไม่ได้ มีผู้ขอติดค้างอยู่มาก มีมากอตตีคนหนึ่งซึ่งได้ขอไว้ก็ยังไม่มีจะให้ ได้ถ่ายรูปคนเดียวสองอย่าง แต่กี่ครั้งนับไม่ถ้วน เพราะเจ้าของเขาไม่อยากจะให้เสีย ถ่ายกับลูกเอียดอิกรูปหนึ่ง ถ่ายหมู่รูปหนึ่ง กี่ครั้งนั้นไม่ควรนับ ออกจากนั้นไปบอร์ดิเครา กินน้ำชาที่แคปโฮเตล กลับมาต่อเวลาเย็น วันนี้เปนวันเกิดลูกเอียด ได้จัดการเลี้ยงที่ชั้นล่างสองโต๊ะ มีคนนั่งถึง ๓๔ ในสวนแขวนโคมกระดาษขาวกับแดง ตามพื้นสนามหญ้าตั้งกระจุบจุดไฟ มีผู้ให้ดอกไม้มากเต็มไปทั้งเรือนชั้นบนชั้นล่าง ถ้าจะว่ากระบวนดอกไม้แล้วอุดมกว่าเฉลิมพระชนม์พรรษามาก เลี้ยงแล้วจับฉลากสิ่งของที่ไปซื้อมาแต่นีศ ดูฝรั่งสนุกจับฉลากมากกว่าเรา เพราะไม่เคยพบ จับฉลากกันแล้วมีแตรทหาร แบสะคลีเอรี คือทหารที่สรวมหมวกขนไก่ ชำนาญในการวิ่งฤๅเดินก็เร็วที่สุด นายแตรแต่งเพลงขึ้นโดยเฉภาะ เอามาให้กับรูปของพวกทหารแตรแลดอกไม้กระเช้าใหญ่ เป่าแตรเพลงนั้นแลเพลงอื่นๆ ทั้งวิ่งทั้งเดิน วิ่งเป่าแตรนั้นไม่ใช่ของเล่น แต่เขาหัดเสียจนชิน ให้เหรียญราชรุจิเปนรางวัลนายแตร นอกนั้นแจกเงิน แล้วลงไปริมทเลมีพวกชาวบ้านเขาแต่งเรือจุดไฟรอบๆ เปนหลายลำ มีดีดกระจับปี่ฝรั่งแลร้อง จุดดอกไม้เพลิงทั้งที่สพานน่าบ้านแลที่ฟากตรงกันข้าม เพราะเปนวันเดือนมืด แสงไฟไม่สว่างออกไปไกล แลดูในทเลเหมือนแม่น้ำ ดอกไม้เพลิงมีดีๆ หลายอย่าง ที่น่าดูมากกว่าอื่นนั้นคือจังหัน แล้วขึ้นไปตะไล แตกกระจายได้อิก สนุกเกรียวกราวกันจริงๆ ลงปลายที่สุดจุดดอกมตาดสีแดงให้สว่าง แลเห็นตัวพ่อแล้ว พวกในเรือโห่ร้องเกรียวกราวไม่ใคร่หยุด ต้องแกว่งหมวกรับตามแบบ รื้อแล้วรื้อเล่า ได้ให้เงินพันแฟรงก์แก่คนจน เปนการตอบแทน ตาปะโรดีให้หลานเอารูปตึกหลังนี้มาให้ ได้ให้นาฬิกาเล็กเปนรางวัลไปเรือนหนึ่ง ที่จริงแกเอื้อจริงๆ มาเดินกร่องแกร่งอยู่รอบๆ นี้ร่ำไป ถ้าจะออกปากอะไรคงจะได้สำเร็จทุกสิ่ง ใจฅอกว้างขวางแลหรูจริงๆ
วันนี้จับร้านดอกไม้ได้ตัวตาผู้วิเศษ ที่สำหรับผสมดอกกุหลาบจะให้เปลี่ยนสีสลับกันอย่างไรจะให้ซ้อนให้ลาอย่างไรอยู่ในอำนาจ อาจจะกล่าวได้เหมือนเจ้ากระจ่าง ว่าทองเหลืองอยู่ในอำนาจ นี่ก็เปนกุหลาบอยู่ในอำนาจ แกผสมดอกกุหลาบไว้อย่างหนึ่งซึ่งว่ายังไม่เคยมีเลย จะขอตั้งชื่อกิงออฟไซแอม อิกอย่างหนึ่งจะขอตั้งชื่อบริพัตร พรุ่งนี้พ่อจึงจะไปดู รับอาสาจะเอาอะไรได้ทั้งสิ้น ขอเปนเจ้าจำนำต่อไป คราวนี้ได้ส่งเข้ามาแต่ลูกไม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่าลูกไข่ รูปร่างเหมือนไข่ไก่ เปนลูกของไม้เลื้อย ได้ผ่าออกดูเห็นว่าท่าทางจะทนเข้าไปถึงบางกอกได้ จึงได้ส่งเข้ามาให้ดูเล่น คงจะหาพืชพรรณไปปลูกได้
วันนี้ได้รับหนังสือใครต่อใครเปนกอง แต่ไม่ได้หนังสือลูกสักฉบับเดียว แต่พิเคราะห์ดูวันที่ลงในหนังสือนี้ เปนปูนเดียวกันกับหนังสือกรมดำรงแลพระยาสุขุม จะส่งโลเลอย่างไรจึงได้แยกกันมา นึกทอดธุระแล้ว ถึงก็ช่างไม่ถึงก็ช่าง เขียนตะบันไปอย่างนี้ ไม่ถึงก็ดี มีเวลามาก ไม่ต้องอ่านหนังสือไม่รู้ไม่เห็นเสียสบาย ความจริงพ่ออ้วนขึ้นนั้นแน่แล้ว เห็นจะไม่ใช่หลง ที่รู้สึกมากเวลาล้างหน้า หลังมือนูนจนเคยนึกว่าบวม ลองกดดูทุกๆ วันก็ไม่เห็นยุบ แต่ไม่ได้พูดกับใคร บริพัตรมาเอ่ยขึ้นเองว่ามาเห็นคนที่นอกหลังมือเขานูนๆ มือเรามันเหี่ยวแฟบมาเดี๋ยวนี้นูนบ้างแล้ว ต้องกันกับความที่พ่อได้สังเกตไว้ คนอื่นๆ ที่มาด้วยกันอ้วนขึ้นทุกคน อุรุพงษ์เห็นจะยิ่งกว่าเพื่อน แก้มเปนกะติก เพราะแกลงมืออ้วนมาเสียแต่ในเรือแล้ว มาถึงที่นี่เข้าแก้มแดง อ้ายการเที่ยวเช่นนี้มันช่างมีคุณจริงๆ เที่ยวในเมืองไทยถึงจะมีคุณก็ถูกหักค่าร้อนค่าเหนื่อยเสียครึ่งหนึ่ง นี่มันไม่ต้องร้อนไม่ต้องเหนื่อย จึงได้มีกำไรมาก
คืนที่ ๔๘
วันนี้เปนวันเอะอะในการที่เตรียมเดินทางพรุ่งนี้ จึงตั้งใจคอยหนังสือบางกอกเสียให้แล้วหมด เพราะมาจากที่อื่นแทบทุกแห่ง เว้นไว้แต่ที่ลูกไม่มี ฝนตกพรำมาแต่เช้าด้วย จนกินเข้ากลางวันแล้วจึงได้หยุด หนาวเย็นขึ้นกว่าปรกติหน่อยหนึ่ง ต่อเวลาบ่าย ๓ โมงเศษ จึงได้ไปดูสวนกุหลาบของตาเยอรมันชื่อบรอยเออ ซึ่งมาอวดวิธีปลูกต้นกุหลาบไว้เมื่อวานนี้ รพีล่วงน่าไปตุรินแล้ว หลวงโสภณขับรถ ต้องลดเลี้ยวขึ้นไปบนเขานานอยู่จึงถึง ที่ตั้งสวนอยู่สูงมากไม่ใหญ่โตอะไร เปนแต่แกเปนผู้เข้าใจในการที่จะผสมต้นกุหลาบสำหรับเปนพืชพรรณขาย เตรียมที่ทำงานไว้กลางแจ้ง พูดภาษาอังกฤษได้แต่ไม่พอ ต้องไปหาตานักปราชญ์อเมริกันคนหนึ่งมาช่วยเปนล่ามตามที่ทำตัวอย่างให้ดูแลที่อธิบายนั้น เปนข้อความดังนี้
เรื่องดิน
ต้นกุหลาบเปนต้นไม้ที่โตพักหนึ่ง หยุดนอนพักหนึ่ง เวลาสปริงเปนเวลาโตแลมีดอก ครั้นสิ้นคราวดอกแล้ว ถึงฤดูซัมเมอหยุด เหตุด้วยที่แผ่นดิร้อนแห้ง ถ้าหากว่าได้ดินดีมาก เช่นดินอาลูเวียล คือดินที่ทิ้งขึ้นมาจากฝั่งแม่น้ำเหมือนบางกอก เปนดินอุดมดีมีโอชะมาก ต้นกุหลาบโตเรวแลสิ้นแรงเรว เว้นไว้แต่ถ้ารากหยั่งลงไปแช่ในน้ำนั้น เปนที่ปลูกกุหลาบไม่ได้ จำจะต้องพูนขึ้นให้สูง ดินนั้นต้องเปนดินที่ไม่มีรศมียางเรียกว่าโลม อันมีอยู่ตามเขาผสมด้วยทราย ถ้าดินจืดก็ต้องเติมปุ๋ยเล็กน้อยให้ดินมีแรง ถ้าหากว่าดินที่มีโอชะมากปลูกในที่สูง รากเดินแรง ต้นก็โตเรวจนสิ้นแรง แต่นั้นไปก็จับเซีย
ดอกกุหลาบเปนตัวผู้ตัวเมียอยู่ในตัว ตัวผู้นั้นคือมีเม็ดที่ปลายเกษร เช่นรูปรีๆ ติดอยู่ ถ้าดอกลามักจะมีแรง คือกำลังของตัวผู้มาก ถ้าดอกซ้อนมีเม็ดที่เกษรน้อย เปนอย่างที่ว่ามีกำลังน้อย ถ้าซ้อนชิดหนักเข้าถึงมีพืชแต่เล็กน้อยฤๅไม่มีเลยก็มี วิธีที่จะผสมนั้น เหมือนอย่างว่ากุหลาบเหลืองจะผสมกุหลาบแดง ให้ดอกโตขึ้นแลเปลี่ยนสี เอากุหลาบเหลืองมาปลิดเกษรที่มีเม็ดติดปลายเกษรนั้นไว้ แล้วเอากุหลาบแดงซึ่งเปนดอกจวนแย้มติดอยู่กับต้น มาแหวกกลีบเด็ดเกษรที่มีเม็ดในนั้นออกเสีย เอาเกษรกุหลาบเหลืองที่ปลิดไว้นั้นวางลงแทน แล้วหุบกลีบเสียเอาสำลีพันให้ยึดอยู่ ทิ้งไว้เช่นนั้น ๓ วัน เกษรดอกเหลืองเปนอันติดกับดอกแดง ทิ้งไว้จนกลีบร่วง ขั้วกุหลาบเปนเม็ดในนั้น แก่แล้วจึงเอาเม็ดมาเภาะ การเภาะเม็ดกุหลาบนี้กำหนดสามปีเปนอันได้ดอก ดอกที่ออกมาจากต้นที่พ่อเหลืองแม่แดงนั้นคงจะแรงขึ้น แลเปลี่ยนซ้อนมากขึ้น แต่สีกำหนดไม่ได้แน่ บางทีก็กลายเปนชมภู ฤๅเปนเหลืองปนแดง ฤๅด่าง ถ้าผสมเหมาะๆ เข้าได้สีดีแลดอกงาม ก็เปนได้ตั้งชื่อกันใหม่ เปนกุหลาบพรรณที่เกิดขึ้นใหม่ เพราะเหตุฉนั้นพรรณกุหลาบจึงไม่มีที่สุด เปลี่ยนซ้อนเปลี่ยนลา เปลี่ยนสีต่างๆ เปลี่ยนขนาดเล็กแลใหญ่ได้ด้วยวิธีผสมเช่นนี้
ตัดหนามกุหลาบทั้งผิวจากต้นอื่น แล้วมาแหวะผิวต้นหนึ่ง เอาเปลือกที่ติดหนามนั้นสอดลงในเปลือกที่แหวก แล้วเอาเชือกคาด เอากระดาษชุบน้ำไว้อย่าให้แห้ง ประมาณสัก ๗ วัน จะแตกขึ้นเปนกิ่ง ถ้าไม้ที่รับฝากนั้นแรง จะเปนกำลังให้กิ่งที่งอกขึ้นใหม่แรงเรว ออกดอกเหมือนต้นที่ตัดหนามมานั้น เพราะฉนั้นกุหลาบที่เภาะขึ้นได้ พอเปนต้นเล็กๆ มีหนามตัดหนามมาประกับกับกุหลาบอย่างที่มีแรงมาก กุหลาบที่มีแรงส่งหนามกุหลาบเภาะนั้นให้ออกกิ่งแรงเรวขึ้น ดอกจะได้อย่างที่เช่นที่ผสมไว้ ตามที่ได้กล่าวมาแล้วในวิธีผสมนั้น
วิธีต่อกุหลาบ
เอาต้นกุหลาบป่าสามัญซึ่งมีแรงมาปลิดใบออกเสียหมด เหลือไว้แต่ต้น แล้วตัดกิ่งกุหลาบอย่างที่ผสมไว้ ฤๅกุหลาบอะไรๆ ก็ได้ตามชอบใจ มาทั้งกิ่ง จะเปนเล็กก็ได้ ใหญ่ก็ได้ เสี้ยมเสียทั้งสองข้าง ให้แหลมเปนคมสิ่ว แล้วบากกุหลาบที่เปนตัวแม่แรงนั้นให้เปนง่าม เอากุหลาบที่ต้องการอันบากไว้แล้ว เสียบลงในง่าม เอาเชือกรัด เอากระดาษชุบน้ำห่ออย่าให้แห้ง จะตั้งไว้ในเรือนกระจก ฤๅตั้งไว้ในเงาไม้ที่ไม่ถูกร้อนมาก สัก ๗ วันก็ติดกัน กิ่งที่ต่อนั้นจะแตกแรงแลให้ดอกงาม วิธีที่ต่อกุหลาบเช่นนี้ อย่างที่เราได้เห็น ลำต้นกุหลาบโตประมาณสักเท่าด้ามพาย สูงประมาณสักศอกเศษฤๅสองศอกแตกกิ่งเปนช่อกลม มีดอกเต็มทั้งช่อ รูปเหมือนกับบุเค เปนไม้ที่เขาได้ต่อเช่นนี้ วิชาที่ได้สำแดงให้เห็นวันนี้ สามอย่างดังที่กล่าวมา เปนอันพอที่จะเข้าใจได้ว่ากุหลาบนี้ถ้าเล่นถึงที่ ถึงผสมสีให้เกิดพืชพรรณขึ้นใหม่ อาจจะเล่นได้สนุกกว้างขวางมาก ไม่มีรูปแลสีจำกัดไม่มีที่สุด เมื่อได้พรรณแปลกประสงค์แล้ว ในการี่จะให้มากแพร่หลายขึ้นนั้น ไม่ยากอันใด มีแต่กอเดียวก็ตอนออกไปได้อีกเท่าไรเท่าไร ถ้าเปนกุหลาบที่ซ้อน ซึ่งจะหาเม็ดไม่ได้ก็มีอย่างเดียวแต่จะตอน ฤๅที่เรียกว่าชำรักษาไว้ไม่ให้สูญพรรณ
มีกุหลาบที่ตานี่ผสมใหม่อย่างหนึ่ง ดอกโตเท่าดอกบัวสตบงกช กลีบซ้อนจนไม่แลเห็นเกษร สีแดงเข้มเกือบเปนบานเย็น เปนพรรณซึ่งยังไม่มีชื่อ เขาขอตั้งชื่อว่าพระเจ้าแผ่นดินสยาม พ่อได้อนุญาตให้แกตั้ง ยังไม่สู้พอขอให้เขียนลงให้ในสมุดด้วย แล้วบรรยายถึงวิธีที่จะส่งดอกไม้ ก็ทำนองเดียวกับที่พ่อได้เล่าให้ฟังแต่ก่อน แปลกออกไปแต่ถ้าเปนทางไกลมาก เอากระดาษชุบน้ำห่อ เวลาออกจากหีบให้แช่ด้วยน้ำอุ่นๆ น้ำอุ่นๆ นั้นเห็นจะสำหรับกันเย็นเกินไป ซึ่งจะทำให้ดอกไม้เหี่ยว แต่ถ้าเปนเมืองเรา เกือบจะไม่ต้องเติมน้ำร้อน เพราะน้ำมันอุ่นอยู่แล้ว
ในเรื่องปลูกต้นกุหลาบนี้ ถ้าจะเล่นในเมืองเราให้ได้ดีจริง ต้องมีมนุษย์อย่างเช่นตานี่คนหนึ่ง ต้องซื้อพรรณกุหลาบไปจากยุโรป ผสมเมืองเราเห็นจะยาก ด้วยมันร้อนเกินไป จะต้องคอยสืบซื้อพรรณซึ่งเขาผสมออกใหม่อยู่เสมอเปนนิจ ดินเมืองเรามันดีเกินไป จะต้องหาดินที่แร้นแค้นผสมทรายไปจากที่อื่น ถ้าจะมีสวนกุหลาบอย่างดีสวนหนึ่ง ออกเงินสักปีละ ๑๐๐ ชั่ง ฤๅ ๑๕๐ ชั่ง ทั้งค่าจ้างค่าต้นไม้ค่าดิน เห็นจะมีสวนกุหลาบดีเล่นสวนหนึ่งได้ กุหลาบที่เขาคเนว่าจะเปนในบางกอกได้ดีนั้น กุหลาบขาวดอกใหญ่ ซึ่งน่านี้ไม่สู้งาม ถ้าน่าร้อนจัดจึงจะงามมาก กับกุหลาบเลื้อยดอกเหลืองซ้อน ขนาดยี่หุบอย่างใหญ่ฤๅเขื่องกว่านั้นหน่อยหนึ่ง กลีบงามเหมือนดอกบัวที่บานเล่น ว่าทนทานร้อนมาก คงจะปลูกได้ พ่อได้สั่งให้นำให้รู้จักกับพระสารสาสน์แล้ว พรรณต้นไม้ซึ่งใช้ปุ๋ยในที่นี้ ใช้มูลม้าเปนพื้น มียายแก่เที่ยวได้เก็บตามถนนเวลาเช้าๆ มาก ออกจะแย่งๆ กันด้วย เวลาบ่ายไปข้างไหน พอม้าถ่ายมูลออกมาก็ชิงกันตะครุบไปขายเขาอิกทีหนึ่ง
ขอยุติเรื่องซันเรโมเปนจบกันเท่านี้ที พรุ่งนี้ก็จะไปที่อื่นแลอยู่ในบ้านของผู้อื่น จะมีเวลาเขียนฤๅไม่ ไม่สู้แน่ ขอฝากความรฦกถึงบรรดาผู้ซึ่งพ่อได้มีใจรักใคร่ทุกคน จะขอลาต่อไปในวันที่ ๑๔ ขึ้นไปทางข้างเหนือ ซึ่งจะห่างเมืองไทยออกไปอิกชั้นหนึ่ง
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๕
คืนที่ ๔๙
เมืองตุริน
วันอังคารที่ ๑๔ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้เตรียมตัวแต่ ๒ โมงเช้า พร้อมเสร็จจนต้องนั่งคอยตาช่างถ่ายรูปสกอตโตที่นี่เก่ง รูปพิมพ์มาให้ดูได้แล้วไม่ผิดถนัด
แจกของมาตั้งแต่วานนี้ ทั้งปะโรดีแลมากอตตี ให้ตราปรีเฟแลนายโปลิศ แจกเงินพวกโปลิศ ให้เงินสำหรับคนจน วันนี้ลูกเอียดติ๋ว เอียดน้อย ลากลับไปอิงค์แลนด์ เบตแมนเปนผู้พาไป ไปสเตชั่น กำหนดให้ถึงเช้า ๔ โมง มีคนส่งเปนอันมาก คือ ปรีเฟ เคอเนลนายทหาร มองสิเออดุรัง มากอตตี ปะโรดีทั้งครัวเรือน ลอตซ เยรินี แลคนอื่นๆ ทั้งราษฎรเปนอันมาก แต่รถยังไม่ได้ออก ล่วงเวลาไปเปนนาน รวยดอกไม้มีคนให้วางจนเต็มโต๊ะ ทางที่รถเดินก็เปนทางที่มานั้นเอง แปลกแต่เห็นต้นองุ่นใบแตกขึ้นเขียวทั่ว ข้อซึ่งไปเห็นองุ่นในเมืองฝรั่งเศสมีใบมากนั้น เพราะเหตุว่าไปอยู่ซันเรโมนาน เมื่อทวนทางกลับมาข้างนี้ก็แตกมากเหมือนกัน ต่อไปถึงซาโวนาจึงได้เปลี่ยนทางขึ้นไปตุริน ทางขึ้นไปตุรินนี้เปนสองทาง ทางที่ไปผ่านเยนัวขึ้นไปทางเก่า ทางที่ขึ้นซาโวนาเปนทางใหม่ ดุ๊กออฟเยนัวบอกว่าทางเยนัวนั้นสบาย ทางซาโวนาใกล้ลงหน่อยแต่ไม่สบาย พ่อเลือกเอาทางซาโวนา ด้วยเหตุว่าอยากจะเห็นทางใหม่ หาไม่ซ้ำนัก เขายังคิดจะตัดอิกทางหนึ่ง จากปอโตมอริเซียว แต่ไม่ตกลงเหมือนกับเรื่องท่าที่จะรวมกันเข้าไม่ได้นั้น
ที่ซาโวยาเขาหยุดครึ่งชั่วโมง ได้โทรเลขล่วงน่าไป ให้จัดรถเตรียมไว้ เพราะได้เปลี่ยนเอามิสเตออาลเบอสขึ้นมานั่งน่ารถแทนเจ้าพระยาสุรวงษ์ ด้วยรู้ภาษา แลรู้จักระยะทางเปนประโยชน์กว่า ทั้งเจ้าพระยาสุรวงษ์ทิ้งฟิล์มเสียหมดไม่เอามา ไม่มีอะไรจะถ่ายรูป ต้องเกณฑ์ให้ไปคอยต้น ซาโวนานี้ภาษาอิตาเลียนว่า ซ่าบู่ ที่ได้ชื่อเช่นนี้ เพราะว่าเปนที่คิดทำซ่าบู่ขึ้นก่อน มีตึกโตๆ มีท่า แต่ของขายไม่มีอะไรประหลาด ออกจะเลวๆ ทั้งนั้น หาของที่ทำเมืองนั้นก็ไม่มี ได้แต่พัดไม้เขียนรูปเมืองกับโปสต์ก๊าด หยุดถ่ายรูป จนถึงเวลากลับมาขึ้นรถ ออกจากซาโวนา กินกลางวัน แต่เกิดจัดผิดกันขึ้น สั่งให้ส่งของสำหรับพอกินสามสิบคน แต่เขาไปจัดส่งขึ้นรถหลังกินกันเสียหมด เหลือแต่หีบปิกนิกของพ่อใบเดียว ใส่ของมาแต่เฉภาะเปนเครื่อง เฉลี่ยกันกินในเจ้านายออกไม่ใคร่จะพอ แต่มีลูกไม้อุดมเหลือกิน ทางที่ขึ้นจากซาโวนาเริ่มขึ้นเขาเปนเขาสันปันน้ำ ตามข้างทางนี้ได้เห็นต้นไม้ป่า เพราะเปนที่เพาะปลูกอะไรไม่ได้เลย เปนหินเต็มไปทั้งนั้น น้ำก็ไม่ใคร่บริบูรณ์แห้งแล้ง ไม่มีบ้านตลอดขึ้นไปจนกระทั่งถึงลอดปล่องใหญ่ เรียกว่าต้นเนลออฟเฟอราเนีย ไม่ทันที่จะปิดน่าต่าง ควันเข้ามากลุ้มจนหายใจไม่ออก เหม็นเปนกำมถัน รถก็เดินย่องช้าๆ กว่าจะหมด ปากปล่องเปนนาน ร้อนเต็มที หายใจขัด ถ้าช้าอิกหน่อยน่าจะถึงเปนลมได้ พอหลุดปากปล่อง ที่กระจกเงาแลกระจกฝาเปนเหื่อมัวไปหมด เหมือนอย่างเอาอังที่ปากหม้อ พอหลุดขึ้นไปได้ก็ถึงที่ราบมีบ้านเรือนคนปลูกเข้าสาลีแลไม้ฟืนรายๆ ขึ้นไป มีบ้านเรือนแลลำธารงามๆ ลอดถ้ำบ่อยๆ จนถึงที่แผ่นดินราบบนเขา คราวนี้มีทุ่งกว้างเปนนาเข้าสาลี บ้านเรือนคนถี่ๆ ขึ้น พื้นแผ่นดินเปนที่เพาะปลูกเต็มไปทั้งนั้น มีหมู่บ้านหย่อมโตๆ หลายตำบล ที่ใหญ่กว่าเพื่อนนั้นยินเซปเป คราวนี้ไปลอดปล่องอิกปล่องหนึ่งเรียกว่า เบลโบ แต่เรารู้ตัวเสียก่อน ด้วยเขาบอกว่าเปนปล่องยาวมาก ถึงสองกิโลเมเตอ ๑/๕ คือ ๕๐ เส้นเศษ ได้ปิดน่าต่างเสียก่อน ควันไม่เข้าแต่ร้อนเหมือนกัน ตอนแรกเข้ารถเดินช้า แต่เมื่อจวนจะออกเดินเร็วขึ้น ๘ มินิตจึงได้ตลอด พอออกปากปล่องแล้ว ก็เจอะแม่น้ำ ซึ่งเปนน้ำไหลลงฝ่ายข้างตุริน เรียกชื่อว่าลำน้ำตานาโร เปนลำธารใหญ่ไหลคดทบไปทบมา มีสพานข้ามหลายแห่ง แลเห็นแม่น้ำเวียนไปเวียนมาได้ตลอดเพราะเปนที่ราบ คล้ายแม่น้ำลำปำเมืองพัทลุงแต่ใหญ่กว่า น้ำลำน้ำนี้ไหลไปลงแม่น้ำโพ ซึ่งเปนลำน้ำเมืองตุริน ตามฝั่งลำน้ำที่เวียนไปเวียนมาดูงาม พื้นแผ่นดินเปนที่ไร่เข้าสาลีตลอดไปจนสุดสายตา มีแต่ไม้ตอซึ่งสำหรับตัดเปนฟืนรายอยู่ เปนพุ่มก็มี เปนตอก็มี เปนหย่อมหย่อมไป ต่อลงมาอิก พื้นต่ำลงมาทุกทีจนถึงที่ราบ คราวนี้เปนท้องนาเต็มไปทั้งนั้น มีเขาอยู่ห่างๆ กรมสมมตนั่งเข้าฌาน ถามว่าทำไมถึงได้ซึมไป บอกว่าแลๆ เห็นเข้าเพลินไปเหมือนกับบ้านเรา ที่จริงก็คล้ายมาก เพราะน้ำท่วมด้วย เปนเช่นนี้ไปจนตลอดถึงเมืองตุริน เมืองตุรินเปนเมืองตั้งอยู่ในกลางนา ดูเปนที่สมบูรณ์มาก
วันนี้ได้เห็นโคมลานใช้จุดรายทาง เปนครั้งแรกในประเทศยุโรป ตามที่กล่าวกันว่าโคมลานหาในยุโรปไม่ได้ เขาทำไปแต่สำหรับขายเมืองไทยนั้นไม่จริง เมื่อได้เห็นเช่นนี้อดไม่ได้ ดุ๊กเอาโปสต์ก๊าดอย่างที่ถูกแดดจึงขึ้นรูปมาให้แต่แรกออกเดินรถ จะหาอะไรเขียนไม่ได้ จึงเอาโปสต์ก๊าดนั้นเขียนบอกข่าวถึงกรมดำรง แต่การที่เขียนนั้นประดักประเดิดมิใช่ของเล่น ข้อ ๑ กลัวแสงสว่างจะถูกรูปขึ้นเสีย ต้องคอยให้ถึงปล่องที่มืด จึงชักรูปออกจากซองทาบลงไว้กับกระดาษเหลืองให้แน่น ข้อ ๒ การที่จะเขียนสั่นกระเทือนยากที่จะให้เปนตัว เขียนด้วยความอดไม่ได้แท้ๆ
รถได้มาถึงตุรินเวลาย่ำค่ำ ๑๕ นาที ยังมีแดดบริบูรณ์อยู่ คนแน่นเต็มไปทั้งชานสเตชั่น ดุ๊กออฟเยนัวแลปรินซออฟอุดินต้องแหวคนไปรับที่รถไฟ พากันมาขึ้นรถม้า พ่อขึ้นกับดุ๊กออฟเยนัว บริพัตรขึ้นกับปรินซออฟอุดิน พระยาบุรุษกับหม่อมนเรนทร์ แลเอดดิกงของดุ๊กขึ้นรถไปน่า ตามทางคนเต็มแน่นตลอด ต้องเปิดหมวกตลอดทาง จนเมื่อยแขนตามเคย เข้าในพระราชวัง ดัชเชสออฟเยนัวมารดาแลดัชเชสออฟเยนัวเมีย กับลูกทั้งชายทั้งหญิง ๕ คน เถ้าแก่ ๒  กรมวังชาวที่เก่าแก่หลายคนพร้อมกันคอยรับ ดุ๊กพามาส่งที่ห้องเก่าซึ่งเคยอยู่แต่ก่อน พระยาบุรุษอยู่ห้องเดิมตรงหัวนอนพ่อ แต่เจ้าพระยาสุรวงษ์นั้น พูดภาษาอะไรไม่ได้นอกจากอังกฤษ จึงได้เปลี่ยนเอาหม่อมนเรนทร์มาแทน เวลาทุ่มครึ่งเลี้ยง มีผู้หญิงเติมมาอิก ๒ คน เด็กที่โตๆ นั่งโต๊ะด้วย คราวนี้เลี้ยงน้อย เพราะเหตุที่เจ้านายไม่อยู่ จึงเลี้ยงที่ห้องหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ที่เลี้ยงคราวก่อน แปลกที่จุดไฟฟ้าดูรุ่งเรืองงามดีขึ้นมาก เว้นไว้แต่แถบข้างพ่ออยู่ยังจุดเทียนไขอยู่ตามเดิม ไม่มีอะไรแปลกแต่สักอย่างเดียว
เวลาดินเนอแล้วไปดูออปราที่โณงเรียกตามชื่อเจ้าแผ่นดินว่า วิกตอโรอิแมนวลที่ ๒ คือ องค์ที่เปนไอยกาของเจ้าแผ่นดินองค์นี้ เล่นออปราฝรั่งเศส ซึ่งเปนเรื่องเก่า ๗๐ ปีมาแล้ว การเล่นนี้ไม่ใช่ออปราใหญ่ ซึ่งเขามีแต่ฤดูหนาวนั้นก็จริง แต่ตามความเห็นของดุ๊กออฟเยนัวแลผู้อื่นเห็นว่าดีอย่างยิ่ง เพราะพวกช่างร้องที่ร้องดีๆ ไม่มีงานที่จะทำในเมืองหลวง จึงออกมาเที่ยวร้องตามหัวเมือง ว่าโดยความเห็นของเราแล้ว เหมาะที่เราจะดูออปรามากกว่าเทียเตอ เพราะเขาฤๅเราก็ฟังร้องไม่เข้าใจความเหมือนกัน แต่เสียงที่ร้องมันกลมกล่อมเพราะ แลยากที่จะมีในภาษาไทยแลเพลงไทยได้ เพราะมันร้องจากในอก ไม่ได้ร้องจากริมฝีปาก เสียงใหญ่ฤๅเสียงเล็กได้กันกับดนตรี กลืนกันหายทีเดียว ถ้าจะว่าด้วยดังแล้วดังมาก ทั้งซอทั้งปี่ตั้ง ๓๐ เสียง ๆ คนก็รับอยู่ ส่วนทำนองเพลงนั้นเล่า มันยักเยื้องได้หลายอย่าง ร้องเปนอย่างร้องไห้ ร้องเปนอย่างที่ใจกำลังฟุ้งซ่าน ฤๅจนกระทั่งโกรธแหวก็ได้ ของเราร้องได้แต่เพียงร้องไห้ โกรธแหวไม่มีเลย ยังส่วนที่ทำท่านั้นเล่า จริงอยู่ทำท่าเกินคนปรกติที่จะพึงเปน แต่ทำเพื่อจะให้เห็นจริง คือโกรธก็ผูกคิ้วนิ่วหน้า เสียใจก็เศร้าสลด ยินดีก็ยิ้มแย้มเปล่งปลั่ง การแต่งตัวก็แต่งแปลงหน้าได้จริงๆ เช่นกับคนหนุ่มๆ จะแต่งเปนคนแก่ป้ายดำๆ เปนริ้วที่แก้ม ที่หางตา ที่หน้าผาก ก็แลเห็นเปนหน้าย่น ผู้หญิงที่จะให้ตาลึกคิ้วดำ ก็ทาดำที่คิ้วระบายสีที่หลังตา ดูตาลึกแลเข้ม คนนั้นเองตามเรื่องว่าได้ความทุกข์ร้อน จนถึงเปนฝีในท้อง ก็ทาขอบตาให้เขียวขึ้นอิก เติมดำที่แก้ม ก็แลเห็นหน้าผอมโกรกลงไปได้ทันที เปนอันว่าออปรานี้ ที่จะไม่เขียนหน้านั้นไม่มี แต่ไม่ใช่เขียนมูมมามอย่างเช่นเจ๊ก ให้หน้าผิดมนุษย์ เขียนด้วยความสังเกต แปลงรูปให้เหมือนคนที่มีโฉมหน้าต่างๆ กัน เรื่องที่เล่นวันนี้นั้น ผู้ชายซึ่งเปนผู้รักใคร่กันกับผู้หญิงผู้หนึ่ง ด้วยความกินใจอย่างหนึ่งอย่างใด โกรธผู้หญิงไปในที่ประชุมคนรวมสัก ๕๐ เศษ ทั้งผู้หญิงผู้ชาย ซึ่งออกอย่างบาเลต์ แต่ไม่ใช่เต้นอย่างบาเลต์ มาร้องทีละพวก แลรวมกัน ผู้หญิงแต่งอย่างพวกตีรำมนา ผู้ชายอย่างพวกแทงวัว เปนสเปนิชทั้งสองพวก ผู้ชายกับผู้หญิงคู่รักกันนั้น มาเกิดถุ้มเถียงกันขึ้น จนเอาอะไรปากันก็ไม่รู้ ผู้หญิงนั้นเสียใจจนเปนฝีในท้องนอนเจ็บอยู่ ผู้ชายนั้นหวนกลับมาหาดีกัน แต่ผู้หญิงนั้นเจ็บมากเสียแล้ว เลยคร่ำครวญไปจนถึงตาย เวลาตายล้มลงเหมือนตายจริงๆ ฟังเสียงร้องแลท่าที่ทำกับทั้งพิณพาทย์ มันกลมกลืนกันจับใจ แต่คนดูไม่สู้มากนัก มีที่ว่าง เขาว่าวันอาทิตย์คนจึงจะเต็ม เลิกเวลา ๕ ทุ่มครึ่ง ขอจบกันเท่านี้ที พรุ่งนี้จะตื่นเช้า
คืนที่ ๕๐
วันพุฒที่ ๑๕ พฤษภาคม
วันนี้เห็นจะเหนื่อยง่วงนอน น่าที่จะเขียนไม่สำเร็จ แต่ลองพยายามดู ตื่นพอ ๒ โมงถ้วนรับหมอแลกินเข้า ให้หม่อมนเรนทร์เขียนหนังสือ พอ ๔ โมงเผงดุ๊กออฟเยนัวมารับ ไปรถโมเตอคาร์ของเราเองกับดุ๊กออฟเยนัว บริพัตรกับผู้อื่นไปรถดุ๊กออฟเยนัว ปรินซออฟอุดินขับรถเราอิกรถหนึ่งรวมเปนสามรถด้วยกัน ไปเลี้ยวที่ตลาดนัดกลางเมือง ตรงไปทางเมืองมิลาน แล้วเลี้ยวซ้ายมือ เปนทางตรงลิ่ว สองข้างทางเปนนาเข้าสาลีแลต้นฟืนตลอดไปทั้งนั้น เมื่อขึ้นทางย่านนี้แล้วผ่านรถห่างลง มีพวกเกวียนนอนหลับต่างๆ แต่ที่นี่นอนเก่งขึ้นกว่าซันเรโม เพราะเหตุที่ทางตรงๆ ไม่เอื้อทีเดียว รถจะผ่านจะหลีกต้องรอทุกคราว วันนี้ฝนตกตั้งแต่เช้าไม่มีเวลาหยุดเลย แต่ตกอย่างฝรั่งพรำๆ เรื่อยอยู่เสมอ มากบ้าง น้อยบ้าง ยิ่งฝนตกพวกขับเกวียนยิ่งนอนหนักเข้าถึงเอาผ้าขึงผูกบนพนักเกวียน แล้วห้อยลงมาผูกเสียสี่ด้านเหมือนมุ้ง นอนหลับมาในนั้นปลุกไม่ตื่นทีเดียว ต้องไปจับหลีกเอาเอง เกวียนที่บรรทุกของวันี้ มีบรรทุกอิฐ บรรทุกต้นไม้ที่ตัดลงทั้งต้น หญ้าแห้งเต็มเกวียนโตเกือบหมดถนน หีบใหญ่ๆ ถุงแป้ง ของหนักๆ เช่นนี้หลบลีกยาก รถต้องรอเนืองๆ ไปขึ้นเนินทรายแห่งหนึ่ง ซึ่งเปนที่สนามหัดปืนใหญ่ มีโรงทหารในที่นั้น ผ่านบ้านสามสี่ตำบล ถนนที่ตัดไปดูเปนตั้งใจตัดให้ตรง ไปถึงหมู่บ้านแล้ววนเข้าในถนนเดิม ซึ่งเปนถนนอยู่กลางหมู่บ้านมีอยู่แล้วนั้น กว้างก็มีแคบก็มี แคบโดยมาก มักจะเปนถนนที่เลี้ยวหักตัว ทบหนึ่งบ้างสองทบบ้างติดๆ กัน เลี้ยวพันมุมตึกอย่างลำบาก ๆ หลายแห่ง เมื่อออกจากถนนหมู่บ้านแล้ว ทางก็ตรงลิ่วไปอิก จนถึงบ้านหมู่อื่นต่อไปอิกเช่นนั้น ถนนเมืองคือที่ตรงๆ นั้นเปนถนนถมด้วยศิลาบดเรียบ แต่ถ้าถนนในหมู่บ้าน ใช้ลำดับด้วยก้อนกรวดกับปูน ปูศิลาที่ตรงรอยล้อรถแลเกวียนจะเดินกันสึก ไว้รางที่ตรงกลาง บ้านเรืองเหล่านี้ ที่เปนหมู่บ้านติดๆ กันก็เปนตึกแถวปลูกต่อกันตามบุญตามกรรม ถ้าเปนที่ชาวนาอยู่ก็มักจะเปนโรงนา มีฝาด้านเดียว ด้านหน้ากั้นปุๆ ปะๆ ใช้เสาก่ออิฐรับยุ้งเข้าก็ลักษณโรงจาก เปนแต่ก่ออิฐมุงกระเบื้อง ผิดกันอยู่เท่านั้น อย่าเข้าใจเลยไปว่าถือปูน ไม่ได้ถือทั้งนั้น ถ้าหากว่าจะถือก็ถือปูนทรายหยาบๆ ลุ่มๆ ดอนๆ ต้องผ่านทางรถไฟสองสามแห่ง แต่ที่เปนสเตชั่นใหญ่เรียกว่า ริวาโรโล ผ่านแม่น้ำสามแม่น้ำด้วยกัน ต่างชื่อทั้งนั้น น้ำในเมืองตุรินนี้อุดมเหลือเกิน ไม่ว่าแห่งหนตำบลใด ไหลรินไปทั่วทั้งนัน เพราะเหตุที่น้ำมาแต่เขาอาล์ปทั้งสิ้น เขาอาล์ปนี้เปนเขาปันแดนในระหว่างอิตาลีกับสวิตเซอแลนด์ เทือกยาวสูงเงื้อมง้ำ แลเห็นอยู่เสมอไม่ว่าแห่งใด เมื่อจวนจะถึงย้ายเข้าทางเล็กไปอิกทางหนึ่งจึงถึงตำบลอายี ซึ่งตั้งอยู่ในชานเขายาวเขาหนึ่ง มีตึกหลังใหญ่ปลูกเปนแถวสี่เหลี่ยมรอบเช่นบาแร๊กที่บางกอก ตั้งอยู่บนเนินสูง ชานตึกบนเนินเปนสวน แล้วต่อลงไปเปนป๊าก จนถึงพื้นดินมีกำแพงกั้นรอบเปนขอบเขตร์ใหญ่โตมาก ตึกนี้เปนวังซึ่งพระราชบิดาดุ๊กออฟเยนัวซื้อประทานลูกชาย ซึ่งเปนบิดาดุ๊กออฟเยนัวเดี๋ยวนี้ เปนวังเดิมหลายร้อยปีมาแล้ว ได้แก้ไขทำเพิ่มเติมใหม่ซีกหนึ่ง ตกเปนมรฎกแก่ดุ๊กออฟเยนัวเดี๋ยวนี้สำหรับไปอยู่ในฤดูร้อน ที่นั่นอยู่ข้างจะหนาว ดุ๊กได้ให้ติดไฟไว้ แลเตรียมเลี้ยงกันที่นั่น ห้องที่ให้พ่อพักเปนห้องอยู่ชั้นกลาง อยู่ที่ตรงมุม แลเห็นสวนไม้สีแลน้ำพุทั้งสองข้าง มีเตียงนอนปิดทองแลปักขนนกออสตริชรอบ เฟอนิเชอแดงปิดทอง ผนังตาดแพรแดง เพดานแลหลังประตูเขียนรูปภาพอย่างงาม เห็นจะเปนห้องสำหรับกวีนมาคริตาไปประทับ เพราะมีห้องนอกๆ ออกมาอิกหลายชั้นตามแบบวัง อิกข้างหนึ่งจึงเปนห้องสำหรับลูก แลห้องดุ๊กแลดัชเชส ชั้นนี้เปนห้องอย่างสำหรับยศ ที่ตกแต่งอย่างวัง รถปรินซออฟอุดินไปถึงช้า ได้ความว่ายางแตกต้องหยุดเปลี่ยนครึ่งชั่วโมง ระยะทางตั้งแต่พระราชวังเมืองตุรินไปจนถึงอายี ขาไปนี้ ๓๗ กิโลเมเตอ (เปน ๙๒๕ เส้น) โมเตอคาร์เดินอยู่ในชั่วโมงเศษ รถไฟเดินสองชั่วโมง รถม้า ๓ ชั่วโมง เลี้ยงกลางวันใช้เครื่องโต๊ะลายคราม เครื่องแก้วใช้แก้วสี ซึ่งแลดูเปนรุ้งอย่างแก้วโรมันโบราณทั้งสิ้น เลี้ยงกันแล้วออกเดินดูในเรือนนั้น ตอนแถบข้างน่าเปนที่ห้องอยู่ดังเช่นที่กล่าวมาแล้ว แต่แถบหลังซึ่งเปนตอนตึกเก่านั้นเก็บของต่างๆ เก่าบ้างใหม่บ้าง เรียบเรียงไว้เปนหมวดๆ มีรูปภาพเปนแกละรีหลายแกละรี ทั้งรูปศิลาก็มีมาก ของที่มาจากเมืองไทยก็เก็บไว้ที่นั่นหมด ทั้งรูปที่ได้มาแต่บางกอกก็ติดอยู่ตามแถบนั้น ที่แกละรีเหล่านี้กว้างยาวมากถึงสามชั้น ถ้าจะเอากิมตึ๋งที่พระที่นั่งวิมานรัตยามาตั้งทั้งหมด ชั้นเดียวทีจะหลวม แต่นี่เขาตั้งห่างๆ รายไปพอทั่ว ส่วนซึ่งเปนที่อยู่จริงๆ ของมารดาแลตัวกับเมียอยู่นั้น อยู่ซีกหนึ่งต่างหาก ห้องเล็กๆ เตี้ยๆ ทั้งนั้น แต่ลูกขึ้นไปอยู่ชั้นบน ทั้งลูกเด็กๆ แลปรินซออฟอุดิน มีห้องบิลเลียดถึงสามห้องทั้งชั้นพื้นดิน ฮอลแห่งหนึ่งเขียนผนังดีจริงๆ แลดูเหมือนอย่างกับเปนซุ้มลึกเข้าไป มีเสาลอยตั้งออกมา จนรู้ว่าเขียนแล้วยังออกไม่ใคร่จะเชื่อ แต่วังนี้ถ้าว่าตามใจพ่อแล้ว เห็นอยู่ไม่สบาย มันใหญ่โตเกินประมาณนัก ถูกแต่ขึ้นกระไดก็เหื่อแตก นี่หากว่าไม่ร้อน มีวัดก็ถึงสองวัดในนั้น วัดเล็กเปนหอพระที่นมัสการ คล้ายที่วังควารินัล ยังมีวัดใหญ่โตกว่าโบสถ์วัดนิเวศสักสามเท่า สำหรับใครๆ ในตำบลนั้นจะไปไหว้พระได้ แต่ถ้าเปนเจ้านายแล้ว เสด็จทางในพระที่นั่งออกไปนั่งบนแกละรีที่เปนยกพื้นอยู่ด้านน่าโบสถ์ ไม่ต้องลงไปข้างล่าง วัดเช่นนี้มีในวังใหญ่ๆ ทั่วทุกแห่ง รวบยอดว่าที่วังนี้เปนซัมเมอแปเลศ คือวังฤดูร้อน แต่ไม่แปลกอะไรกันกับวังธรรมดา ไม่ใช่เปนที่อยู่สำหรับสบาย เช่นกับที่อาเลกซานเดรียเมืองรุสเซีย ฤๅวังเมืองเดรสเดนซึ่งเปนเรือนอยู่อย่างคนๆ ที่รู้สึกสบายได้ แต่ทางที่แลดูไปจากน่าต่างงามดีมาก เห็นเปนสวนต้นไม้ครึ้มมีที่แจ้งที่ร่ม มีสวนไม้สีน้ำพุ เมื่อแลไปทางไกลก็แกลเห็นทุ่งนาภูเขา ถ้าฝนไม่ตกมืดมัวเสียจะแลเห็นได้ไกลจะงามอย่างยิ่ง รอจะให้ฝนหายเท่าไรก็ไม่หาย จนไม่ได้ไปเดินในสวน ต้องเรียกรถโมเตอคาร์มารับที่เตอเรส ซึ่งเปนชานตึกนั้น เวียนลงไป เดินตามในป๊ากซึ่งมีต้นไม่บริบูรณ์เปนป่าวงเวียนไป มีสระใหญ่อยู่ที่ตรงช่องแลเห็นตึก ได้ถ่ายรูป จะได้ฤๅไม่ได้ไม่ทราบ เพราะกำลังฝน บริเวณป๊ากเห็นจะโตสักเท่าท้องนาตอนนอกคลองเปรมที่สวนดุสิต กลับมาเดินอิกทางหนึ่งต่างหาก มีภูเขาขวางน่าขึ้นมาหลายทบจึงถึงยอดแล้วกลับลง ทางขากลับนี้ ๔๕ กิโลเมเตอ เปนทาง ๑๑๒๕ เส้น จึงรวมระยะทางทั้งไปทั้งมาเปน ๒๑๔๐ เส้น อยู่ข้างจะไกล นั่งเสียเหนื่อยทีเดียว ฝนก็ไม่หยุด มาถึงบ่าย ๔ โมงครึ่ง ดุ๊กออฟเยนัวไปนัดเขาไว้ว่าจะไปที่แข่งม้า ต้องกลับมาเปลื้องเครื่อง แต่งฟรอกโก๊ตหมวกสูงขึ้นรถม้าไปใหม่เวลาบ่าย ๕ โมง ฝนก็ยิ่งตกหนักลงมา ยังซ้ำต้องไปรอรถไฟ จึงจะผ่านออกไปได้ ที่จริงถนนตรงยาวลิ่วๆ ปลูกต้นไม้ต้นโตๆ เปนแถวกันงามมาก แต่ดูไม่สดวกด้วยเรื่องฝน สแตนด์ก็ใหญ่ สนามก็ยาว ทางที่จะแลไปจากสแตนด์ก็ทีจะงามมาก แต่แลไปไม่ได้ถึงไหน พอแลข้ามสนามไปก็เปนหมอกคลุ้ม เขาตั้งที่สำหรับดูซึ่งเปนที่กลางแจ้ง แต่เพราะฝนตกจึงต้องถอยเข้ามา พอฝนกระเซนเข้าหน้า อยู่ข้างจะเย็นชื้นมาก ทั้งที่คนดูมีน้อยเพราะติดฝน ยังถูกถ่ายรูปเสียเท่าไรเท่าไรไม่ได้หยุดเลย ตั้งแต่ไปถึงจนกลับ ม้าแข่งยังเหลืออยู่อิกสองคราว คราวแรกแต่เฉภาะเยนตละแมนขี่มี ๕ ม้า กระโดดข้ามรั้วข้ามน้ำหลายแห่ง วิ่งสามพันเมเตอ คราวที่สองมีแต่ ๓ ม้า วิ่งสามพันเมเตอเหมือนกัน กลับมาถึงวังกว่าย่ำค่ำครึ่ง ต้องรีบตลีตลานอาบน้ำแต่งตัวอิวนิงเดรส ออกไปดินเนอทุ่มครึ่ง ผู้ที่มาดินเนอเกือบจะเหมือนวันก่อน เปลี่ยนจรูญไปเวนิศเปนเซดโยกงสุลของเราแทน กับเปลี่ยนคุณท้าวคนใหม่มาคนหนึ่ง เครื่องโต๊ะที่เลี้ยงเปลี่ยนทั้งสองวัน วันนี้เปนเครื่องปอสเลนเดรสเดน ทั้งกลางโต๊ะแลจานถ้วยเจียรไน เปนตราแต่ครั้งพระเจ้าปู่พระเจ้าย่าแต่งงาน ใช้จานทองสองเที่ยว
เด็กหญิงอาเดลดาอายุสามขวบ ลูกดุ๊กออฟเยนัว ซึ่งกล้ามากแลชอบพ่อ มานั่งตักเสมอนั้น น่าเอ็นดูจริงๆ ตั้งแต่วันแรกมาถึงวันนี้ได้ให้เข็มเปนเกี้ยวยอดแลพระขรรค์ ที่นี่แกไม่ถือในเรื่องที่ให้เด็กออกรับแขก ว่าจะได้กล้า ที่จริงลูกแกดีไม่ซุกซนยุ่มย่ามเลย น่าเอ็นดูทุกคน กินเข้าแล้วนั่งพูดกันจนยามครึ่ง กลับห้องกันเสียที อิก ๑๐ มินิตจึงได้ไปดูออปรา
ออปราวันนี้โรงเก่านั้นเอง แต่วันก่อนดูกันไม่ทั่ว เพราะนั่งบ๊อกซ์ข้างสเตช วันนี้ย้ายมานั่งบ๊อกหลวง ดูมันกลายไปเปนคนละอย่าง ดูซีนารีห้องดี แต่ตัวลครดูเล็กๆ แลบางไปหมด  เหมือนกับตัดกระดาษเสียบไว้ในเมื่อเวายืนนิ่งๆ ข้อที่สู้บ๊อกซ์ใกล้ไม่ได้นั้น เพราะไม่เห็นหน้าถนัด ธรรมดาที่เขาทำท่าแอกต์เช่นนี้ ใช้ตาใช้ปากดีที่สุด ที่ว่างิ้วทำดีนั้นเลวก่าเปนอันมาก มันไม่เห็นจริง นี่ทำแรงกว่าคนปรกติจริง แต่เห็นจริงว่าอาจจะเปนได้ เรื่องออปราวันนี้แต่งใหม่เกี่ยวกับสาสนา ว่าผู้ใดเอาหินไปปา ถูกเขาจับจะเอาไปลงโทษ แล้วพระเยซูช่วย ตัวพระเยซูไมม่ได้ออก เปนแต่ทำท่าเหมือนจะออกมา ลงคุกเข่ากันแล้วก็ปิดม่าน มีร้องคร่ำครวญมาก แต่มันไม่ใคร่จับใจเหมือนเมื่อวานนี้ ดุ๊กออฟเยนัวนั่งเบื่อจนเลยหลับ กลับมาบ่นใหญ่ว่ามันแต่งใหม่ไม่ได้เรื่องได้ราวไม่จับใจ ง่วงนอนเต็มทีจึงได้หลับ กลับมาถึง ๕ ทุ่มครึ่งเหมือนเมื่อวานนี้ อาจจะแต่งให้สนุกดีกว่านี้ได้ แต่นี่มันเหนื่อยแลง่วงนัก จึงได้รีบๆ ผ่านๆ เช่นนี้
คืนที่ ๕๑
แครนด์โฮเต็ล เมืองเวนิศ
วันพฤหัศบดีที่ ๑๖ พฤษภาคม
เมื่อคืนนี้ง่วงนอนเต็มทีเหนื่อยอ่อน เวลานอนถึงตัวเบาโหยงๆ หล่นผอยหลับไป ตื่นครู่หนึ่งครู่หนึ่งสักสามครั้ง หลับแปดชั่วโมงบริบูรณ์ เพราะไม่มีที่ไปแห่งใด มานั่งกินเช้าให้สิทธิเขียนเรื่องเกร็ดเติมรายวัน แล้วเขียนหนังสือต่อไปยังไม่ทันแล้วเสร็จ ดุ๊กออฟเยนัวมารับไปกินกลางวัน จำนวนคนก็เหมือนอย่างเลี้ยงค่ำ ดัชเชสแก่รินน้ำชาแถบข้างเรา คุณท้าวรินข้างหนึ่ง มีกล้วยไม้ช่อใหญ่ยาวไม่เคยเห็น เกือบสองศอก ดอกสีสรรวรรณะเหมือนจุหลันแต่ใหญ่เท่าจำปา ประดับกับกล้วยไม้อื่นๆ โค้งเปนสพานอยู่กลางโต๊ะ วันนี้ดัชเชสแก่ทรงเครื่องอามาทิศคือดอกตะแบกทั้งสำรับ รับสั่งให้ดูบอกว่าเปนของกวีนมาคริตาพระธิดาถวาย แต่แต่งกลางคืนไม่งาม มืดไป งามแต่กลางวัน เสร็จการเลี้ยงแล้วไปนั่งที่ห้องนั่ง อาเดลดาออกมาเล่นได้ฮากันบ่อยๆ กล้าจริงๆ พ่อมีสมุดวันเกิดหาใหม่เล่มหนึ่ง ได้ให้ดุ๊กแลดัชเชสกับลูกทั้งหมดเซ็น อาเดลดาจะเซ็นบ้างโกรธถึงลงนอนหงายดิ้นเร่าๆ กับพื้น ตกลงต้องเอากระดาษดินสอมาให้เขียน แรกยังโกรธตะปัดตะป่อง พอทีหลังอยากเต็มทีขึ้นมา เมียงขึ้นเก้าอี้เอง ตั้งท่าเหมือนใครๆ เขียน ประเดี๋ยวสนุกหนักขึ้นมา วนเสียใหญ่เต็มทั้งแผ่นกระดาษ แล้วข้างในกลับ พ่อก็กลับไปห้องนั่งเขียนหนังสือต่อไปใหม่อิก จนบ่าย ๒ โมงครึ่ง ดุ๊กออฟเยนัวจึงมารับ ไปลาเจ้านายผู้หญิงแลเด็กแล้วขึ้นรถกับดุ๊ก มาแวะดูมอนิเมนต์รูปดุ๊กออฟเยนัวบิดาดุ๊กคนนี้ ซึ่งอยู่ในสนามสวนดอกไม้ กลางสี่กั๊กถนน เปนรูปขี่ม้าในสนามรบ กำลังม้าถูกปืนจะล้มซวนลง ดุ๊กกำลังชี้ดาบเร่งทหาร งามแปลกเต็มที ในการที่จะทำรูปนี้ว่าต้องฆ่าม้าถึงสามตัว เพื่อจะให้ช่างเห็นว่าม้าจะตายนั้นเปนอย่างไร
เมืองตุรินนี้เปนเมืองใหญ่โตมาก จำนวนพลถึงสี่แสน ตึกรามเปนตึกอย่างใหญ่ ชั้นต่ำเดินได้ตลอด ผ่านถนนก็มีสพานข้ามจากตึก ฟากถนนข้างหนึ่งไปถึงฟากถนนข้างหนึ่ง ถ้าจะเดินไม่ให้ถูกฝนถูกแดดเลยก็อาจจะเดินได้หลายกิโลเมเตอ ตึกเหล่านั้นมักจะเปนตึกเก่าๆ ที่สร้างตั้งร้อยปีมาแล้ว วังที่ไปอยู่นั้น ถึงสามร้อยปีเศษมาแล้ว ตึกที่เกิดขึ้นใหม่ๆ ออกไปอิกชั้นหนึ่ง แต่ไม่มีการช่างอันใดอื่นซึ่งเปนการประจำที่ นอกจากรถโมเตอคาร์ ร้านดีๆ อยู่ที่นี่ทั้งนั้น มีเฟียตเปนต้น ถ้าจะลอง เขาไปลองขึ้นเขาสุปารคาร์ ซึ่งเปนเขาที่เจ้าแผ่นดินบนสร้างวัดไว้บนนั้น แลเปนที่ฝังศพพวกเจ้านายในวงศ์ซาวอย ซึ่งพ่อเคยไปเมื่อมาคราวก่อนนั้นแล้ว ถ้าขึ้นเขาสุปาร์คาร์ได้คล่องแคล่วเอาเปนใช้ได้ สเตชั่นรถไฟก็ใหญ่เพราะเปนทางร่วมที่จะไปมาจากเมืองฝรั่งเศสในว่าว่ายังจะต้องขยายอิก ไปคอยรถไฟอยู่สักครู่หนึ่ง จึงได้เดินอ้อมไปขึ้นรถไฟ ล่ำลากันแล้ว รถมาตามทางวันนี้ ผ่านเมืองหลายเมือง ผ่านแม่น้ำสองแม่น้ำ คือเซเซียแลติกิโน เปนน้ำที่ลงมาแต่เขาอาล์ปไหลเชี่ยวแรงมาก เวลาบ่ายฝนตกตลอดจนค่ำจึงหาย ได้ลงจากรถที่นั่งไปขึ้นรถกินเข้าที่สเตชั่นเบรสเซียว รถกินเข้านั้นมีครัวอยู่ข้างท้ายรถนิดเดียว ถ้าทำกับเข้าไทยแล้วเปนไม่สำเร็จแท้ๆ ถึงกับเข้าฝรั่งก็น่ากลัวคนครัวจะอัดใจ เพราะมันเล็กจริงๆ มีโต๊ะตั้งติดฝารถสองข้างขวางขวางออกมา โต๊ะหนึ่งนั่งได้ ๔ คน แต่วันนี้เขาตั้งให้กินแต่โต๊ะละสองคน เพราะตื่นสายกินเข้าเช้ากับเข้ากลางวันกระชั้นกัน ทำให้เหลวไหลกินไม่ใคร่จะได้ ตอนค่ำนี้ช่างหิวเสียเต็มทนทีเดียว กินใหญ่ เรื่องกินนี้ไม่ได้พรรณามาหลายหนแล้ว จนจะออกลืมๆ รวบรวมใจความว่า กับเข้าในวังเขาเก่งมากดีกว่าแต่ก่อน ออกจะเปนกับเข้าบ้านมากขึ้น พวกอยู่โฮเต็ลบ่นกับอุบ ว่ากับเข้าไม่ดี กับเข้าในรถวันนี้ก็ดี ฤๅเปนด้วยหิวไม่รู้ กลับมารถที่วโรนา เดินต่อมาอิกจนถึงเมนตัว ซึ่งเปนเมืองมียูนิเวอซิตีโบราณ เมืองเหล่านี้พ่อเข้าใจว่าลูกรู้จักทั้งนั้น เพราะมีในหนังสือเชกสเปียที่เคยอ่าน ความรู้สึกมันขัน รู้สึกอี๋ๆ ปลื้มๆ คุ้นเคยเหมือนอย่างไปเมืองดาหา เมืองสิงหัดส้าหรี เมืองกาหลังที่ชวา เกี่ยวด้วยเรื่องอ่านหนังสือเท่านั้น พูดกับคนที่ไม่เคยอ่านหนังสือไม่รู้สึก สพานข้ามจากฝั่งมาถึงที่นี่ยาวถึง ๒ ไมล์ครึ่ง กว่า ๑๐๐ เส้น มาถึงก่อน ๒ ยามหน่อยหนึ่งเกินกำหนด ควรจะถึง ๕ ทุ่มครึ่ง ปรีเฟ คือข้าหลวงกำกับเมือง นายตำรวจภูธร แลใครๆ มารัรบหลายคน จรูญถามว่าจะลงเรือโมเตอลอนช์ ฤๅจะลงเรือคอนโดเลอ พ่อว่าถ้าลงเรือโมเตอลอนช์ก็เปนการหมิ่นประมาทเมืองเวนิศ จึงได้ลอเรือคอนโดเลอมา สเตชั่นนั้นลงที่ครองด์คะนัล คือคลองใหญ่ที่รูปเปนตัวเอส แต่มีคลองลัดที่จะตัดมา อย่างเดียวกับขีดกลางตัวเอสนำเงินเหรียญ มาถึงโฮเต็ลนี้ ซึ่งอยู่ปากคลองริมทเลด้านน่า ประตูถึงน้ำทีเดียว ดีกว่าโฮเต็ลดานีเอล ซึ่งดุ๊กออฟเยนัวแลลูกโตลงมาอยู่ครั้งก่อนเมื่อพ่อมานั้น
เรื่องเมืองเวนิศนี้ ขอรงับไว้ยังไม่กล่าวทีหนึ่ง เพราะง่วงเหลือประมาณ บอกให้เขียนหนังสือ บรี๊ดเสียหลายครั้งแล้ว ขอบอกแต่ว่าวันนี้ได้รับหนังสือของลูกซึ่งพ่อคอยหนักคอยหนา ชั่วแต่อ่านหนังสือก็กินเวลาเข้าไปเสียมากแล้ว จึงต้องขอจบเท่านั้นที กรมสมมตต้องการจะให้หนังสือแล้ววันนี้ ส่งเพื่อจะไม่ให้พลาด หนังสือที่ให้สิทธิเขียนขาดเปนสองตอน ต่อกันยังไม่ติด ถ้าส่งทันเมล์นี้จึงจะส่ง ขอลานอนที.
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๖
คืนที่ ๕๒
เมืองเวนิศ
วันศุกรที่ ๑๗ พฤษภาคม ร.ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้ได้รับหนังสือด้วย เขียนหนังสือด้วย ได้นอนจนดึก แต่เช้า ๒ โมงต้องตื่นตามเคย กินเช้าแล้วเดินออกจากหลังโฮเต็ลไปตามทางบกจนถึงหลังวัดเซนต์มารโก เที่ยวซื้อของตามร้าน แล้วกลับลงเรือที่ท่าน่าวังโดเย กลับมาโฮเต็ลกินเข้ากลางวัน นั่งโต๊ะกินในห้องต่อห้องนอนแต่กับชายบริพัตร ดุ๊ก อุรุพงษ์ เวลาบ่าย ๒ โมงครึ่ง แต่งฟรอกโก๊ตหมวกสูงไปเยี่ยมปรินเซสลิติเชีย ซึ่งมาอยู่ในเมืองนี้หลายวันมาแล้ว เพราะได้รู้จักกันแต่เมื่อมาคราวก่อน แล้วไปดูอาตเอกสหิบิเชน ที่อาตเอกสหิบิเชนนี้เปนตึกอยู่ในกลางสวน ไม่สู้จะใหญ่นักแต่มีมุขลดหลั่น ปันเปนห้องๆ ตามประเภท เมืองที่ส่งรูปมาตั้งมีเมืองเบลเยียมมาสร้างขึ้นเองหลังหนึ่งย่อมหน่อย ว่าประเทศอื่นยังจะมาสร้างอิก กำหนดเอกสหิบิเชนนี้มาสองปีครั้งหนึ่ง เมื่อพ่อมาคราวก่อนก็ถูกคราวเอกสหิบิเชนได้ไปดูจำได้ ไม่มีเปลี่ยนแปลงอะไร คราวนี้ถ้านับครวก่อนเปนที่หนึ่งก็เปนครั้งที่ ๕ เจ้าแผ่นดินเสด็จมาเปิดเมื่อก่อนนี้สักหกเจ็ดวัน สิ่งซึ่งเอกสหิบิเชนในโรงนั้นมีรูปหล่อ รูปศิลา รูปปั้นด้วยปลัสเตอ มีรูปเขียนสีน้ำมัน สีน้ำ เปนอันมาก แต่รูปเขียนที่มาติดนั้นเปนรูปอย่างใหม่โดยมาก คือ สีเขียวแดงสดๆ แลป้ายรัวๆ รูปที่ชอบใจพ่อมีอยู่สักสิบห้าสิบหกรูป รูปหล่อบ้าง ได้สั่งให้ซ้อแล้วสักสามรูป นอกนั้นยังสืบสวนราคา ถ้าเราชอบใจแผ่นไหนมักจะเปนของที่เจ้าแผ่นดินได้ซื้อแล้วเกือบทั้งนั้น อยู่ข้างจะเปนเดนเลือกอยู่สักหน่อย แต่ที่ยังไม่มีใครซื้อดีๆ มีบ้าง
กลับมาหยุดกินน้ำชาประมาณสักชั่วโมงเศษ แล้วกลับไปที่ร้านอิกตามเดิม เพราะที่ไปเมื่อเช้านี้ไม่ทันตลอดขาหนึ่งของตึกซึ่งเปนสามขา ไปได้สักครึ่งหนึ่งเท่านั้นก็หมดเวลา ตอนเย็นได้ย้านเดินไปข้างซ้าย ไปได้อิกครึ่งหนึ่งก็หมดเวลา ถึงเวลากินเข้าอิก ต้องกลับ ถ้าจะเที่ยวร้านเหล่านี้ ไม่ถึงสองวันสี่เวลาแล้วเปนไม่ตลอดเลยเปนอันขาด เพราะของมันชวนดูชวนซื้อเสียจริงๆ ถึงตั้งใจไปว่าจะเดินดู แต่น่าร้านให้ทั่วก็ไปไม่รอด อดหลุดเข้าไปในร้านไม่ได้ ถ้าหลุดเข้าไปแล้วก็จมอยู่นั่นเองจนกระทั่งกลับ เปนออกไม่ได้อิกเลย กลับมาทุ่มครึ่ง อาบน้ำกินเข้าแล้วเลยว่ากันด้วยรูปเขียนต่อไปจนถึงเวลาเขียนหนังสือสนี้ ถ้าว่ากันด้วยรายการที่ทำ เปนอันสิ้นเรื่องสั้นได้ถึงเพียงนี้ แต่ถ้าใครจดให้พ่อเช่นนี้จะรู้สึกไม่พออย่างยิ่ง เพราะมันเหมือนกับบอกว่าตื่นขึ้นก็กินเข้าอาบน้ำอะไรๆ แล้วก็นอน ไม่ประหลาดอะไร เพราะฉนั้นจึงเห็นควรจะเล่าด้วยเรื่องเมืองนี้โดยย่อให้เปนที่เข้าใจ ไม่ใช่จะพยายามแต่งพงษาวดารของเมืองนี้ ฤๅจะแต่งเรื่องของเมืองนี้ให้ถ้วนถี่ตามที่เปนอยู่บัดนี้ จะว่าแต่พอให้ได้ความเห็นพอเดาว่าหน้าตาจะเปนอย่างไร
เมืองนี้ตั้งอยู่ในที่สุดของทเลอาดริเอติก ซึ่งอยู่ในระหว่างแหลมอิตาลีฝ่ายหนึ่ง ออสเตรียแลเตอร์กีฝ่ายหนึ่ง เปนเมืองซึ่งเคยเปนท่าค้าขายมาแต่โบราณ เมื่อโปรตุเกสกับวิลันดายังไม่พบทางที่จะไปค้าขายข้างตวันออกทางอื่น เมืองนี้จึงเปนท่าค้าขายกับประเทศฝ่ายตวันออกข้างเอเซียไมนอร์ตลอดจนอิยิปต์ เปนเมืองที่มีการค้าขายติดต่อกับประเทศอื่น จึงเปนที่อุดมด้วยการค้าขายแลการช่าง ซึ่งถึงว่าได้ลดลงด้วยการค้าขายเปลี่ยนโฉมหน้าไปทางอื่น ก็ยังเปนที่สำคัญในการช่างแลในการค้าขายคงอยู่จนทุกวันนี้ แลเปนเมืองที่ไม่มีเมืองไหนเหมือนทั่วทั้งประเทศยุโรป ซึ่งใครๆ ก็จะจะต้องดู เพราะเหตุที่แปลกแลงดงามประเภทหนึ่งแต่ลำภังตัว ไม่มีเมืองใดคล้ายคลึงเลย เมืองที่เขาเทียบกับเวนิศก็แต่เมืองไทย ซึ่งใช้แม่น้ำลำคลองต่างถนน ใช้เรือแทนรถ
เมืองตั้งอยู่ในที่ดอนชายทเล ห่างจากฝั่งถึงสองไมล์ครึ่ง แต่ไม่ใช่เปนเกาะเปนเขา เปนพื้นราบพอปริ่มๆ น้ำ แบ่งเปนแผ่นใหญ่แผ่นเล็กด้วยลำคลองใหญ่สายหนึ่ง รูปร่างเหมือนตัวเอส S แลมีคลองเล็กๆ ซอยไปเหมือนถนนไม่ใช่ตรงๆ คดอ้อมวงเปนถนนอย่างเก่า ไม่ใช่ถนนอย่างใหม่ คลองเหล่านี้เปนคลองน้ำเค็มทั้งนั้น ขึ้นก็ไม่มาก ลงก็ไม่มาก เดี๋ยวนี้ประหลาดที่ตึกริมคลองที่เขาก่อขึ้นนั้น ไม่ได้ไว้คันคลองเลย ก่อผนังตึกขึ้นมาเหมือนเขื่อนที่ลงริมน้ำ พอเปิดประตูเรือนก็ถึงน้ำทีเดียว เวลาน้ำมากจริงๆ อาจจะท่วมถึงชั้นต่ำของตึกก็ได้ ถ้านึกว่าถนนเจริญกรุงฤๅบำรุงเมืองเปนลำคลองน้ำไหลไม่มีท่อน้ำ ขึ้นจากเรือก็ก้าวขึ้นในร้านเช่นนั้นก็เหมือนกัน เรือที่ใช้อยู่ในลำคลองเหล่านี้เปนเรืองคอนโดเลอซึ่งเรารู้จักชื่อดีอยู่ แต่ถ้าจะว่าโดยรูปเรือคอนโดเลอ เมืองเราเหมือนเรือคอนโดเลอจริงๆ อยู่แต่ ๒ ลำ ที่ดุ๊กออฟเยนัวให้พ่อซึ่งผุเสียแล้วลำหนึ่ง ที่ท่านเล็กใช้อยู่ภายหลังอิกลำหนึ่งเท่านั้น นอกนั้นเรือที่เรียกว่าคอนโดเลอนั้นไม่ใช่คอนโดเลอจริงๆ ทั้งสิ้น เพราะมันเปนรูปเรือโบตเชิดแต่หัวขึ้นไป เรือคอนโดเลอจริงๆ เขาเชิดหัวเชิดท้ายตลอดจนท้องเรือทาสีดำทั้งสิ้น หลักแจวไม่ใช้หู บากไม้วางกระเชียงลงแจวอย่างไทยๆ แต่ไม่มีหูแจว ตรงที่นั่งมีประทุนหุ้มสักหลาดดำบ้าง ประรำบ้าง ประรำนั้นเปนอย่างใหม่ ประทุนเปนของเก่า เรืออิกอย่างหนึ่งรูปข้างท้ายเปนเรือชล่า หัวเปนเรือแขก อยู่ข้างเปลี้ยน้ำ มีใช้บ้างไม่สู้มาก แต่เดี๋ยวนี้มีเรือไฟรับจ้างคนโดยสานเกิดขึ้นใหม่ลำก็โตอยู่ แต่น่าเสียดาย สิ้นสวยไปมาก สู้เรืออย่างเก่าไม่ได้ ตามน่าบ้านเรือนปักหลักปลายหยักเปนเม็ด แลทาสีแดงเขียวดำเปนเกลียวๆ ตลอดทุกบ้าน สำหรับจะได้ผูกเรือ คลองที่เรียกว่าครองค์คะนัล คือคลองใหญ่ที่มีสายเดียวนั้นสักขนาดคลองบางหลวงถ้าไม่มีแพจอด คลองเล็กๆ ลงไปขนาดคลองบ้านสมเด็จเจ้าพระยา คลองหลอด คลองเปรม ตลอดจนกระทั่งถึงคลองสามวาข้างถนนดวงตวันก็มี แต่ต้องนึกว่าเอาตึกลงไปปลูกให้ชิดน้ำไม่แลเห็นดิน จะแลดูแคบเพียงใด คลองเหล่านี้ก็เปนเช่นนั้น
ในที่แผ่นดินหว่างคลองเหล่านั้น มีถนนสายใหญ่สายเดียวเหมือนกัน ถนนใหญ่นี้กว้างสักเท่าถนนแถวท่อในวัง นอกนั้นก็เปนถนนเล็กขนาดน่าเรือนแถวห้าห้องทั่วไปทั้งเมือง แต่ปูศิลาเหมือนในวังหมด มีถนนที่ใหญ่อยู่น่าโฮเต็ลริมทเลอิกสายหนึ่ง แต่ไม่ตลอดไปเท่าใด มีสนามใหญ่อยู่ในกลางเมือง ก่อตึกเปนสามขาล้อมสนามนั้น ชั้นล่างมีทางคนเดินได้น่าร้านรอบ ในสนามนั้นมีวัดเซนต์มารโก ข้างริมน้ำมีวังโดเยเจ้าเมืองทำด้วยศิลาทั้งนั้น แต่ก่อนมีหอสูงเปนรูปสี่เหลี่ยมเรียกว่ากัมปันนิล ทางขึ้นหอนั้นไม่เปนคั่นบันได ถมศิลาลาดขึ้นไป เมื่อเอมเปอเรอนะโปเลียนที่ ๑ ได้เมืองเวนิศ สำแดงอิทธิฤทธิขี่ม้าขึ้นไปบนหอนั้น แต่ได้พังเสียหลายปีแล้ว เดี๋ยวนี้กำลังลงมือทำอยู่ แต่เห็นจะยังอิกนานกว่าจะแล้ว ในสนามนี้ปูศิลาแผ่นใหญ่ๆ เลี่ยนไปตลอด ตั้งเก้าอี้เปนที่สำหรับคนมานั่งเล่นนั่งกินเข้า เลี้ยงนกพิราบสามัญไว้ตั้งพัน นกนั้นเชื่องอย่างยิ่ง มีสพานข้ามทุกลำคลองถี่ๆ เปนสพานศิลาทำโค้งทั้งสิ้น ตึกที่สร้างในที่เหล่านี้เปนตึกเมืองฝรั่ง สูงสามชั้นสี่ชั้น ได้นึกวิตกเสียจริงๆ ว่านี่ก่อกันอย่างไร ด้วยรากตึกมันแช่อยู่ในน้ำทั้งสิ้น ครั้นเมื่อเห็นหลังตึกจึงรู้ว่าใช้กันครากเหล็กยึดผนังททั้งนั้น จะว่าที่ไหนเหมือนเมืองเวนิศไม่ดีกว่าในวัง ถ้านึกให้ถนนเปนคลอง เอาเรือเข้าไปจอดที่ประตูเรือนแล้ว ไม่ผิดกันเลยทั้งรูปพรรณสัณฐานเย่าเรือน
จะว่าด้วยการช่างที่จะพึงหาของเล่นของใช้จะหาเมืองไหนเปรียบยาก เพราะของที่เปนฝีมือช่างสำหรับเมืองนี้มีหลายอย่างซึ่งถูกตาถูกใจเรา คือ เครื่องแก้วซึ่งเป่าด้วยทราย เปนแก้วขุ่นๆ สีต่างๆ แก้วทำด้วยสาหร่ายอย่างแก้วใส แลเครื่องแก้วที่ขุดลงไปในเนื้อแก้วแล้วตะทองเปนลวดลายงามประเสริฐเลิศล้น ที่เปนแก้วสีในลายด้วยก็มี ที่เปนขาวแลทองล้วนก็มี ที่เปนลายขุดแก้วขาวแต้มยาสีก็มี ยังพวกประสมสีเลียนของโบราณ ลายต่างๆ ไม่เหมือนกัน พ้นที่จะพรรณา นอกจากเครื่องแก้ว ยังเครื่องถ้วยชาม เครื่องไม้สลัก ที่ทำด้วยไม้วอลนัตเปนต้น แลเครื่องประดับด้วยแก้วสีที่เรียกว่าโมเสก ตั้งแต่รูปภาพแผ่นใหญ่ราคาสี่หมื่นแฟรงก์ ลงไปจนถึงปิ่นปักฅออันนิดๆ สารพัดก็มี เครื่องทองเปนเครื่องประดับอย่างเวนิเซียน ล้วนแต่เปนเครื่องที่อ่อนดุกดิกแบบบาง ซึ่งจะหาที่ไหนไม่ได้ในโลก เพราะไม่วิเศษถึงที่เมืองอื่นจะต้องเอาอย่าง แต่ไม่ใช่เลวซึ่งผู้ดีที่สุดก็จะแต่งไม่ได้
เมืองนี้ยังเปนอู่เปนเปลที่เกิดของลูกไม้ถักที่เรียกว่าเล้ศ ซึ่งมีน้อยแห่งในประเทศยุโรปจะทำได้ดีถึงเท่านี้ จึงเปนที่ขึ้นชื่ออยู่แต่เวนิศ ปรัสเซลส์ แลในเมืองฝรั่งเศส แลเปนที่ทอแพรแลกำมหยี่ดอก ซึ่งใช้หุ้มเก้าอี้แลทำย่ามถวายพระ ที่งามๆ เท่าไรไปจากที่นี่ ไม่ใช่ทำด้วยเครื่องจักร์เครื่องกล เปนของทำด้วยมอืจริงๆ พ่อได้ไปเห็นแก่ตา ราคาส่งจากร้านถูกกว่าซื้อในบางกอกเกือบครึ่งตัว
ยังของที่เหมือนๆ กับเมืองอื่น แต่ทำในเมืองนี้ ฤๅของเมืองอื่นส่งมาขายเมืองนี้ มีครบทุกอย่าง หาที่สุดไม่ได้ นับว่าเปนเมืองที่เปนตลาดใหญ่ จะหาอะไรได้หมดทุกอย่าง เว้นแต่รถแลเครื่องม้า เพราะรถก็ไม่มีสักหลังเดียว ม้าก็ไม่มีสักตัวเดียว สัตว์อะไรก็ไม่เห็นมีนอกจากนกพิราบ
การที่เมืองนี้เปนตลาดใหญ่ เพราะเปนเมืองท่าค้าขายกับเอเซียมาแต่โบราณกาล ดังที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว แต่ถึงจะมีอาณาเขตร์กว้างขวางแลสมบูรณ์อย่างไรก็ดี ตั้งแต่ประมาณ ๘๐๐ ปีมา ไม่เคยเปนเมืองมีเจ้าแผ่นดิน มีแต่ผู้มีตระกูลเปนใหญ่เรียกว่าโดเย ตรงกับคำว่าดุ๊ก ปกครองเมืองพร้อมด้วยที่ปฤกษา ๑๒ คน ภายหลังนะโปเลียนมาตีได้ ยกให้ไปแก่ออสเตรีย จึงได้ขาดตำแหน่งโดเย ภายหลังตกมาเปนของอิตาลีอยู่จนกาลบัดนี้ การปกครองก็มีแมร์ที่ราษฎรเลือก แลมีปรีเฟข้าหลวงซึ่งรัฐบาลให้มากำกับเหมือนเมืองในอิตาลีทั้งปวง แต่ราษฎรแปลกกับเมืองอื่น คือกล้าตอมดูเบียดเสียดแวดล้อมโดยความสนุก ถึงเจ้าของเขาเองก็ไม่พ้น กลับต้องเอาอกเอาใจเปิดหมวกไม่หยุด ถ้าจะได้ดูแล้วดูจนใกล้เกือบหัวไหล่สีกัน แลเดินตามเปนพรวนไม่รู้แล้วรู้รอด แต่ดีที่ไม่มีหยาบคายหมิ่นประมาทเลยทีเดียว ไปข้างไหนก็รับแต่เปิดหมวกไม่ได้หยุด ถ้าชอบขึ้นมาก็ตบมือกราวๆ ดูช่างสนุกอยู่เสมอเปนนิจเสียจริงๆ ไม่รู้จักเบื่อ คนขายของอยู่ข้างจะเข้มงวดมาก เดินไปน่าร้านแล้วออกมาชวนโดยความเคารพทุกหนทุกแห่ง ให้เข้าร้านของตัว โดยไม่เข้าจริงแล้วก็ขอให้รับชื่อร้านก็พอ ใช่ว่าจะชวนแต่พวกเรา ใครไปมาชวนทั้งนั้น เพราะเปนเองที่คนต่างประเทศชอบมาเที่ยวเสมอไม่ขาด เหตุด้วยแปลกกับเมืองอื่นๆ ดังเช่นว่ามาแล้ว เพราะฉนั้นจึงพาให้ชาวเมืองตะกลามรุนแรงคอยเรียคอยต้อนคนเสมอ ถ้าหากว่าร้านอยู่ลึกเข้าไป ถึงจ้างคนมาคอยเรียกสำหรับไปร้าน ไม่เฉยชาเหมือนอย่างยากขายฆ้องบ้านเรา ถ้าจะว่าออกจะเกินไป จนถึงเดินไปข้างไหนก็มีแต่คนเรียกเพรียกตลอดทางจนเรารำคาญ
คืนที่ ๕๓
วันเสาร์ที่ ๑๘ พฤษภาคม
ยังไม่ได้ว่าด้วยโฮเต็ลซึ่งมาอยู่นี้ แถวโฮเต็ลที่อยู่นี้ จับตั้งแต่เหนือวังมาก เลียบมาตามปากคลองครองค์คะนัล เปนโฮเตลมีชื่อต่างๆ ตลอดไม่มีอื่นคละเลย โฮเต็ลเหล่านี้ไม่ได้ทำเปนตึกแถวติดกันตลอด มีน่าลงคลองหลังละน้อยๆ ทำยาวลึกเข้าไปบนฝั่ง ในระหว่างหลังหนึ่งๆ มีถนนแคบๆ เปนตรอกเล็กๆ กว่าสำเพ็งออกไปหาถนนใหญ่ ซึ่งมีสายเดียวอันกล่าวมาแล้ว ข้างฝ่ายริมถนนหันน่าออกถนน หันหลังมาชนกัน ทางซอกแซกลดเลี้ยว เดินพอหลีกกันได้สองคนเท่านั้น แต่การรักษาสอาดเสียจริงๆ ไม่เหมือนเมืองเนเปอลแลที่อื่นๆ ที่ครองค์โฮเต็ลนี้เห็นจะเปนวังเก่าฤๅบ้านผู้ดีเก่า เพราะอาการกิริยาที่ทำนั้นเปนวังมากกว่าเปนโฮเต็ล ผนังบุแพรกรอบแว่นแลลายเพดานปั้นปิดทอง ฅอสองแลเพดานเขียนสีน้ำมันเปนรูปคนเหาะ เขียนหัวตั้งดีอย่างยิ่ง เปนรูปที่เขียนมาเก่าปรากฎชัด เขียนสีน้ำมันทั้งสิ้น เครื่องเฟอนิเชอช่างไม่ผิดห้องหญิงกลางจริงๆ เว้นไว้แต่ทาสีขาวเหมือนห้องขาวที่พระที่นั่งอัมพร แต่เขาหรูกว่า ที่เขียนลายดอกไม้ทับ ทำให้เหมือนปอสเลน มีลิฟต์สำหรับขึ้นลง เปนลิฟต์ไฟฟ้า แต่ใช้กดที่ตุ่มหมายเลขเหมือนกดระฆัง ถ้ากดหนึ่งก็ขึ้นมาถึงพื้นชั้นที่ ๑ หยุดเอง แต่ชายอุรุพงษ์ยังเห็นว่าสู้พระที่นั่งอัมพรไม่ได้ ที่สู้ไม่ได้นั้นด้วยเหตุไร เหตุด้วยสั่งทีเดียวมันก็หยุดเสียเอง ไม่ได้เปิดๆ ปิดๆ เล่นสนุกใจเท่านั้น อาหารดีมาก แต่คนใช้อยู่ข้างจะเงื่องสักหน่อย แต่เขาก็จัดสรรนักหนา หาคนที่พูดอังกฤษได้มาไว้ แต่ลูกไม้เปนของจรูญหามาต่างหาก เพราะพ่ออดไม่ได้ ไม่มีลูกไม้ก็เดือดร้อน
วันนี้ลงเรือไปร้านเวลาเที่ยง ซื้อเล้ศแลดูทำเล้ศดูทอแพร ทอกำมหยี่ดอก เรือเข้าไปจอดได้ถึงร้าน
บ่ายโมงครึ่งกลับมากินเข้า สองโมงครึ่งปรีเฟแลแมร์กับผู้ช่วยแลกงสุลอเมริกันมาหา กงสุลคนนี้เคยไปเปนไวซกงสุลที่กรุงเทพฯ ยังพูดอยากจะกลับไปอิก กงสุลคนนี้เคยไปเปนไวซกงสุลที่กรุงเทพฯ ยังพูดอยากจะกลับไปอิก กงสุลผู้นี้เองที่ได้เปนผู้ช่วยประคับประคองมิสเตอสโตรเบล เมื่อมาถึงเวนิศพูดยกย่องมิสเตอสโตรเบลมาก วันนี้ฝนตกเสมอ นานๆ หยุดที จึงได้เขียนหนังสืออยู่ที่โฮฌต็ลไม่ได้ไปไหน จนกระทั่งบ่าย ๕ โมง อัดใจขึ้นมาลงเรือไปทั้งฝน ไปขึ้นที่ท้ายแถวตลาด เดินจับระไปจนถึงร้านช่างทอง ได้แวะเข้าซื้อของเครื่องทองเมืองเวนิศ อยู่ในร้านนั้นช้าหน่อยหนึ่ง ฝนก็ยิ่งตกหนัก คนที่เคยนั่งกลางชลาหลบเข้ามาเดินอยู่ในร่มหมด ออกจากร้านนั้นแน่นใหญ่ หมายว่าจะไปดูร้านเครื่องแก้วที่กรมหลวงประจักษ์บอก เข้าใจว่าจะอยู่ในแถวพระระเบียงสามด้านนั้น เพราะคำบอกของกรมหลวงประจักษ์ไม่มีแผนที่ ชี้โว้ชี้เว้ ความจริงนั้นไม่เชื่อแกด้วย เพราะเห็นแกชอบของขยี้ สิ่งไรที่แกว่าดีนั้นเน่าทั้งนั้น ในเวลาที่บอกเรื่องร้านวิเศษนั้นเฉภาะกำลังเลือกเครื่องแก้ว ได้หยิบชิ้นซึ่งมีทองเหลืองรองข้างล่างมาดู บ่นกันว่าเปนของถวายพระ กรมหลวงประจักษ์เข้าไปช่วยเลือก เฉภาะหยิบอ้ายชิ้นนั้นมาให้ถึงฮากัน กำลังเต็มอยู่ด้วยความหมิ่นประมาท แต่เห็นสัญญาแขงแรงนัก ว่าถ้าไม่ดีให้ถอง เดินไปที่ไหนก็ไม่เห็น มีอ้ายเด็กคนหนึ่งหน้าตาเรี่ยม บอกว่าร้านเครื่องแก้วอยู่ที่ตรงนี้ ขอเชิญให้ไปดู ถามว่าไกลฤๅใกล้ มันว่าใกล้นิดเดียว เดินตามเข้าไปในตรอก ฝนก็กำลังตกผ่าฝนไป ถามว่าเมื่อไรจะถึงก็ประเดี๋ยวร่ำไป อยู่ตรงนี้ร่ำไป จนออกฉุนเกิดเคลือบแคลงว่าอ้ายนี่มันเสียคน เพราะคนต่างประเทศมามาก มักจะล่อให้ไปร้านของมันเท่านั้น คงไม่มีอะไร จะกลับเสียหลายหน แต่ไหนๆ ก็เปียกเข้าไปแล้ว ลองเดินตามมันไปดูจนถึงเชิงสพาน เห็นคลองขวางหน้าอยู่ นึกว่ามันจะล่อให้ขึ้นสพานต่อไปอิก เลยฉุนบอกว่ากูไม่ไป มันก็ชวนอยู่นั่น คนก็ค่อยมากขึ้นมากขึ้น ตามกราวมาข้างหลังแน่น หลบฝนเข้าไปที่ใดคนก็มาตอมอยู่น่าถนนทั้งฝนตกอยู่เช่นนั้น ต้องวานให้โปลิศลับไปเรียกเรืออ้อมไปรับที่ท่าริมวัง เดินผ่าฝนกลับมาเรือก็ยังไม่มา ต้องจ้างเรือแจวเดียวกลับมาทั้งกำลังฝน เดชะบุญพอออกเรือฝนก็หาย หาไม่ก็เปียกกันอิกพักใหญ่ มาถึงโฮเต็ลแล้วของซึ่งต้องการยังขาดอยู่ พรุ่งนี้จะไปเปนวันอาทิตย์กลัวจะซื้อไม่ได้ จึงให้บริพัตรกับดุ๊กกลับไป พ่อนั่งเขียนหนังสือสักทุ่มหนึ่ง บริพัตรกลับมาบอกว่าไปพบร้านที่กรมหลวงประจักษ์บอกนั้นแล้ว ของแกดีจริง ที่เราไปซื้อผิดร้านเสียแล้ว ของแพงหมด ของก็สู้กันไม่ได้ด้วย คือร้านที่อ้ายเด็กคนนั้นนำไป พอขึ้นสพานนั้นก็เข้าร้านทีเดียว ที่แท้เราไปห่างร้านอยู่ชั่วตีนสพานเท่านั้น เลยหัวเราะกันใหญ่ ว่าเปนโทษที่เราหมิ่นประมาทกรมหลวงประจักษ์ แต่เขาได้นัดไว้ว่าพรุ่งนี้เช้าจะให้ไป พ่อก็เลยทอดธุระเขียนหนังสือต่อไปอิก คราวนี้พอสองทุ่ม ตาเจ้าของร้านนั้นมาด้วยธุระของเขาเองที่โฮเต็ลนี้ บริพัตรไปถาม ว่าจะเปิดกลางคืนได้ฤๅไม่ แกรับตกลงว่าจะเปิดให้ยามหนึ่ง
ครั้นเวลากินเข้าแล้วยามหนึ่งลงเรือไปเข้าคลอง ขึ้นที่ประตูร้านทีเดียว แม้ ของมันช่างมากมายกะไร แต่ในที่หย่อมเดียวกันนั้นมีของถึง ๕๖ ห้อง ยังมีที่อื่นอิกหย่อมหนึ่ง รวมด้วยกันร้อยห้องเศษ ห้องเครื่องแก้ว ฝาแลเพดานล้วนแล้วด้วยกระจกเงาแลพรืดไปทั้งห้องสารพัดจะมี ราคาก็ถูกกว่าอ้ายที่ซื้อแล้วสักครึ่งหนึ่ง เสียใจจริงๆ ใช่แต่เท่านั้น ร้านอื่นจะขอแยกของสิ่งใดจากสำรับไม่ได้ ร้านนี้จะแยกอย่างไรได้หมด เพราะมันเปนที่ทำเองในที่นั้น ร้านอื่นมารับช่วงต่อไปอิก เสียทีมากไม่ใช่น้อยเลย ต้องขอโทษกรมหลวงประจักษ์ที่หมิ่นประมาทแก มันช่างเพลิดเพลินใจเสียนี่กระไร คนขายก็สนุก เราก็สนุก เจ้าของร้านเปนอิตาเลียน พูดภาษาอังกฤษดี เข้าใจกันซึมทราบ อยู่สองชั่งโมงไม่ช้าเท่าใดเลย กลับมาเปน ๕ ทุ่มครึ่ง
คืนที่ ๕๔
วันอาทิตย์ที่ ๑๙ พฤษภาคม
วันนี้เวลาเช้า ๕ โมง ไปดูเขาไหว้พระที่วัดเซนต์มารโก ไปทางเรือเข้าคลองที่ข้างวัดไปขึ้นประตูลับหลังโบสถ์ ซึ่งมีทางเดินขึ้นไปถึงห้องสำหรับแต่งตัวของพวกบาดหลวง แล้วขึ้นอัฒจันท์เล็กๆ ไปบนยกพื้นที่เปนเล่าเต๊งสองข้าง ที่เล่าเต๊งนี้ใครจะไปฟังเทศน์ฟังสวดต้องเสียเงินแฟรงก์หนึ่ง แต่พ่อไม่ต้องเสียอะไร แลเห็นลงไปในโบสถ์มุขหลังซึ่เงปนน่าพระใหญ่กำลังคาร์ดิแนลทำพิธีอยู่ แต่งตัวสวมเสื้อแดงปักทอง มีชั้นถานานุกรมแต่งตัวเสื้อแดงปักทองสั้นหน่อย ประมาณสักสิบคนได้ ซึ่งไมช่วยอยู่ในการพิธีประมาณสัก ๗ คน มีสามเณรไม่ต่ำกว่า ๑๖ คน พ่อไม่สามารถที่จะพยายามเล่าเรื่องพิธีไหว้พระของคาทอลิก เหมือนกันคนที่ไม่รู้จักลครเลย จะไปพยายามบอกว่าเขารำเพลงอะไรๆ บ้าง ก็เปนพ้นวิไสย แต่การที่ทำพิธีนั้น จะเปรียบให้อินคู่กันก็เหมือนพระญวน แต่พระญวนออกจะยืนนิ่งๆ นั่งนิ่งๆ มากกว่า นี่แกหยุกหยิกไม่หยุดไม่หย่อน เพลงที่ร้องก็แปลกๆ มีลูกคู่ที่ซ่อนไว้บนเล่าเต๊งอิกพวกหนึ่ง สำหรับร้องช่วยเสียงให้ก้อง ทำพิธีที่นี่แล้วตั้งกระบวนแห่ไปขึ้นธรรมาศน์ที่อยู่มุมโบสถ์ เปนเสาสูง เทศนาอยู่อิกเปนนาน วันนี้เปนวันเขาเรียกว่า วิตชันไต พิธีพิเศษ คนมากแต่ยังเหลือที่เปนกอง ผู้ที่ฟังสวดฟังเทศน์จริงจะมีไม่เกินสามสิบ นอกนั้นพอเราขึ้นไปก็ไม่มีสมาธิ พากันมาดูเราเสียไม่หยุดไม่หย่อน พระเทศน์นั้นออกคล้ายๆ เจ้าเซน ว่ากะไรก็ไม่รู้ เห็นยายแก่ร้องไห้สามคน เทศน์จบแล้วแห่กลับเข้าไปนั่งที่โทรน เปลื้องเครื่อง การแต่งตัวแลเปลื้องเครื่องทำให้คนเห็น เพื่อจะให้เปนที่เลื่อมใส เครื่องที่ผลัดออกมานั้นต้องจุบทุกสิ่งในเวลาที่ถอดออกแล้วๆ จึงใส่เสื้อแดงมาไหว้พระลากลับ ในโบสถ์กลางนั้นเลิกแล้ว คนยังประชุมกันอยู่ที่น่าพระอิกแห่งหนึ่ง พ่อจึงขอลงไปดู คนที่อยู่ข้างนอกคอกที่กั้นนั้นมาก เข้าไปคุกเข่าอยู่ในคอกรอบที่ไหว้พระก็มี ได้ความว่าเหตุผลนั้น คือ รูปมาเรียที่ตั้งอยู่ในที่บูชานั้นเรียกว่า มาโดนา ดิมิโคปิยา เปนของเซนต์ลุกเขียน จึงได้ศักดิ์สิทธิ ถ้าใครเจ็บไข้ฤๅมีธุระอะไรมาบนได้สำเร็จความประสงค์ แล้วทำรูปหัวใจด้วยเงินมาแก้สินบล แต่หัวใจที่มาแก้สินบลมากกว่ามาก เอาประดับตู้ยาวๆ ไว้เปนหลายตู้ ดูวิงวอนอ้อยอิ่งกันอยู่ที่นั่นมาก อยู่เปนนานยังไม่เลิก เดินดูในโบสถ์นั้นทั่วไป เพดานเปนโมเสกพื้นทอง มีรูปภาพเปนรูปนักบุญทุกๆ โดม เรื่องวัดนี้เปนอย่างไร พระยาศรีได้เขียนไว้เลอียดลออดีมาก ไม่ควรจะกล่าวซ้ำ แต่พื้นโบสถ์นั้นเปนลูกคลื่นไปหมด เหตุด้วยบางเวลามีน้ำท่วมได้ คาร์ดิแนลมาต้อนรับแลให้พร ได้กลับลงมาทางเดิมแล้วมาแวะขึ้นดูวัดมาเรียดิซาลูเตที่อยู่ปากคลองใหญ่ตรงโฮเต็ลข้าม วัดนี้มีโดมเปนสองโดม โดมใหญ่อยู่ข้างน่านั้น มีประตูอยู่ตรงกลางเปนประตูใหญ่ แต่ไม่เดิน ไปเดินประตูเล็กข้างๆ เข้าไปในนั้นเห็นเปนแปดเหลี่ยม ประตูเปนเหลี่ยมด้านน่าตัดเข้าไปเปนที่บูชาข้างละสามเหลี่ยมเปน ๖ แห่งด้วยกัน ที่เหลี่ยมหลังเปิดเข้าไปเปนโดม หลังมีที่บูชาใหญ่แลมีวิหารสองข้างชักออกมาจากโดมใน มีรูปเขียนที่มีชื่อเสียงอยู่ในนั้นหลายแผ่น ไม่พยายามที่จะเล่าอิก ขอตัดเปนกลับมาโฮเต็ลกินเข้ากลางวัน แล้วลงเรือโมเตอลอนช์ไปตามคลองใหญ่ เพื่อจะได้ดูบ้านเรือนตามระยาง โฮเต็ลในเมืองเวนิศนี้ บรรดาผู้ที่มาต้องการจะอยู่อย่างเก่า เล่นเปนชาวเวนิศโบราณทั้งนั้น เพราะฉนั้นถ้าโฮเต็ลจะสร้างขึ้นใหม่ เปนอย่างห้องแถวเหมือนฟ กันหมดเช่นที่อื่นๆ แล้วไม่ใคร่มีคนเช่า คงจะไปเที่ยวหาเช่ากันที่เก่าๆ หน้าตาเปนวังๆ หัวกระไดลงน้ำ เรือนหัวกระไดลงน้ำอย่างเก่า ถ้าใช้เรือคอนโดเลอมันพอดีกัร รศชาติเหมือนอยู่แพในบางกอกไม่มีผิดกันเลย ครั้นมีเรือไฟเดินคลื่นก็กระฉอกกระแฉกเข้าไปในประตู อยู่ข้างจะเปรอะเปื้อน ตึกที่เกิดขึ้นใหม่ๆ จึงได้แก้ไว้ถนนน่าบ้าน มีเขื่อนต่างหากจากกำแพงเรือนเหมือนกันกับบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ซึ่งคนมาเที่ยวเล่นไม่ชอบ อาจจะกล่าวว่าเหมือนไม่ได้มาเมืองเวนิศได้ แต่ที่แท้เรือนหัวกระไดลงน้ำอย่างเก่า ซึ่งเปนหลังโตๆ ที่ควรจะเปนโฮเต็ลได้นั้นมีน้อย เหมือนครองด์โฮเต็ลนี้ ต้องซื้อราคาแพงมาก ยังต้องตกแต่งดัดแปลงทำเพิ่มเติมขึ้น มีครัวเปนต้น เพราะเดิมเปนแต่บ้านคนอยู่ครัวเล็ก จนเดี๋ยวนี้ยังไม่มีกำไรอะไร แต่ตาเจ้าของนี้แกเปนคนมั่งมี เปนตระกูลโรมันเก่าตั้งแต่ครั้งซีซา พูดภาษาแปลกกันกับชาวอิตาเลียนทุกวันนี้ ออกจะเปนละตินละติน แต่พูดภาษาอื่นได้หลายภาษาตั้งหกเจ็ด เอาใจใส่แขงแรงมาก ทำครัวหากับเข้าให้กินดีนัก แต่ดุ๊กบอกว่าเห็นจะไม่ทั่วกัน ดีแต่ในห้องพ่อ กับเข้าพ่อนั้น แกสู้ทนทำทิ้งราไว้เสมอ ถ้าจนพ้นเวลาที่จะกินอร่อยก็ทำใหม่ เคยกนิด้วยกันสี่ห้าคนในห้องต่อห้องนอน ของดีของตาคนนี้ที่แปลกกว่าที่อื่นนั้น คือ ปูนิ่มชุบแป้งทอดมันนิ่มไปทั้งตัว ว่าเปนปูติดอวน กับเข้าล้วนแต่ประดับประดา ที่ต้องยกมาอวดให้ดูเสียก่อนทุกอย่างไป ของหวานก็ประณีตมาก แต่ลูกไม้จรูญซ้อมาแต่ปารีสคราวนี้ได้ดี คือเชอรีเขามีหีบบรรจุ ข้างในกรุสำลี แล้วจึงวางเรียงทีละลูกละลูกประมาณสัก ๒๔ ลูก ขนาดเท่าตขบเล็กๆ สีสรรวรรณะก็เหมือนตขบ กับลูกแปร์กำลังดีจริงๆ อ้ายลูกไม้เหล่านี้ทำให้พ่อกลืนไม่ใคร่จะลงร่ำไป ทำให้คิดแล้วคิดเล่า ว่าทำอย่างไรถึงจะส่งไปบางกอกได้ เชอรีเห็นจะไม่สำเร็จ แต่ลูกแปร์นั้นมีท่าทางอยู่นักหนาก แต่คงไม่ได้ที่สุกงอมนั้นเปนธรรมดา
ที่ปลายคลองนี้เองเปนสเตชั่นรถไฟ มีแมร์ ปรีเฟ แลนายตำรวจภูธร กงสุลอเมริกันมาส่ง โอ้เอ้อยู่หน่อยหนึ่ง ตามธรรมเนียมอิตาเลียนจึงได้ออกเดินรถ พ่อลืมเล่าถึงภูมิที่ระยะทางเมื่อมาจากตุรินถึงเวนิศเสียตอนหนึ่ง ไม่ได้เล่าด้วยความง่วงเหงาหาวนอน จึงขอเอามารวมกันกับทางที่มาวันนี้
ทางตั้งแต่ตุรินออกมา เปนที่นาเข้าสาลีต้นไม้ฟืนแลต้นหม่อนหนาขึ้นทุกทีทุกที เพราะในแถบนี้การเลี้ยงไหมเปนประโยชน์ใหญ่ของชาวเมือง เมืองมิลันเปนเมืองที่ทำแพรแลทำไหมในที่นั้น ยิ่งใกล้เมืองมิลันเข้าไปยิ่งมีต้นหม่อนมากขึ้น ในระหว่างทางนั้นมีนาปลูกต้นเข้าเปนที่ลุ่มน้ำท่วมเหมือนอย่างบ้านเรา นาเปนนาหว่าน
ตอนตั้งแต่เมืองเวนิศมา ก็มีนาเข้าสาลีมีต้นหม่อน แต่แถบนี้งาม คือต้นหม่อนปลูกเปนแถวๆ ไว้กิ่งใหญ่เปนสองง่าม จึงให้แตกพรูติดกันเปนกำแพง ตามหว่างต้นหม่อนปลูกต้นองุ่นชักเถาโยงกับต้นหม่อนเปนเฟื่องหลายๆ เส้นเสมอกันไปหมด งามเหมือนแกล้งแต่งเล่น ถึงนาเข้าก็ปลูกต้นหม่อน แลต้นองุ่น ในที่นาดอนยกคันนาสูง ไขน้ำด้วยอิริเคชั่นให้เข้าข้งเหมือนนาเรา เสียแต่ฝนตกไม่ได้หยุดเลยตลอดหนทาง ซ้ำรถก็รั่วหนาว หยุดกินเข้าเย็นที่โบลอคนาชั่วโมงหนึ่ง กินเข้าในสเตชั่น ตั้งแต่ออกจากนั้นมาก็เข้าในหมู่เขาซับซ้อน ซึ่งมีลำธารตั้งแต่เปนแม่น้ำร่วมสายเดียวกันมาจนแยกเปนลำธารเล็กๆ ตตลอดหนทาง แม่น้ำใหญ่นี้เรียกว่าเลโน ต่อมาอิกก็มืดเสียตามทางไม่เห็นอะไรได้ นั่งวันนี้ออกเบื่อเต็มที เพราะหนาวเย็น แลนอนไม่อิ่มมา ฝนก็ตกเสมอไม่หยุด ถึงเมืองฟลอเรนศ์เวลา ๕ ทุ่ม ๑๕ มินิต เคานต์ออฟตุรินมารับ มีแมร์ ปรีเฟ ผู้บังคับการทหารหลายคน ออกจะเปนฟอมัล มาส่งที่รถแล้วกลับไป พ่อมาอยู่โฮเต็ลซาวอยนี้ไม่ใช่ที่อยู่เก่าแต่เปนที่สบายดี รีบเขียนหนังสือตอบแลแต่งรายวันก็ไม่สำเร็จ ด้วยง่วงเหลือประมาณ จึงได้หยุดนอนเสียที รุ่งเช้าต่อใหม่ พึ่งสำเร็จลงในเวลาเที่ยง วันที่ ๒๐ นี้ได้ส่งรูปซึ่งอีตาที่เหมือนเกาวแมนถ่ายที่เนเปอล อุส่าห์จะได้ สงสาร กับรูปที่มีผู้ถ่ายในเรือที่เวนิศ รูปพวกนี้ไม่ได้เรื่อง สำหรับดูเล่นตามบุญตามกรรม ด้วยช่างถ่ายรูปมันพานจะลุกลี้ลุกลนไปเสียทั้งนั้น จึงไม่ใคร่จะได้ดี ขอจบไว้วันนี้เพื่อจะส่งให้ทันเมล์.
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๗
คืนที่ ๕๕
เมืองฟลอเรนศ์
วันจันทร์ ๒๐ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้ถ้าหากว่าไม่เหนื่อยเต็มที คงจะนอนไม่หลับ เพราะเปนวันแรกที่มาได้ยินเสียงอึกทึกโครมคราม ตั้งแต่ขึ้นจากเรือมา ค้างที่เยนัวคืนหนึ่งโฮเตลก็ลึกเข้าไปห่างถนน ไม่ได้ยินเสียงรถม้าเลย แล้วไปอยู่ซันเรโม ก็อยู่วิลลาซึ่งมีแต่รถไฟผ่านนานๆ จึงจะโครมครามหวีดหวอด ครั้นไปอยู่ตุรินก็เข้าไปอยู่ในวังเงียบสบาย ไปเวนิศกลับซ้ำเงียบหนักลงไปไม่ได้ยินอะไรนอกจากเสียงระฆังวัด ผู้ที่เขาเคยอยู่ในเมืองโครมคราม เขาบ่นว่ารู้สึกเงียบเสียจริงๆ ครั้นมาที่นี่โฮเตลตั้งอยู่ในสแควร์กิงวิกตอร์อิแมนวล เปนที่รถม้าไปมาไม่ขาด จะมีเวลาเงียบเมื่อใดไม่รู้สึก หลับตื่นขึ้นเวลาเช้าด้วยเสียงเหมือนฟ้าร้อง แต่ฟังไปก็ไม่ใช่ เสียงรถนั้นเอง แถมเสียงระฆังด้วย หนวกหูเหลือเกิน ตื่นเปนหลายหน ตั้งแต่ตื่นนอนมาก็เห็นฝนตกเรื่อยไม่หยุด เปนฝนฝรั่งแท้ ตกเสมอ มากบ้างน้อยบ้าง แต่ไม่มีซ้ำสักครั้งเดียว เปียกฉ่ำเย็นชื้นตลอดทั้งวัน
เวลาเช้า ๕ โมง เคานต์ออฟตุรินมาเยี่ยม ติดตรามหาจักรีด้วย พ่อไปเยี่ยมตอบทันที ที่วังปิตตี แต่เคานต์ออฟตุรินไม่ได้อยู่ในหลังใหญ่ อยู่หลังเล็กต่อเข้าไปข้างปลาย ที่วังนี้มันใหญ่โตเกินประมาณที่จะอยู่ ลงปลายเปนมิวเซียม การที่เจ้านายอยู่วังใหญ่เช่นนี้ ไม่มีพาหนะอะไรมากพอที่จะอยู่ ถ้ามีเมียก็อยู่สองคนกับเมีย ฤๅลูกคนหนึ่งสองคน ยิ่งไม่มีเมียก็อยู่คนเดียว มันเปล่าเหลือหลาย กลายเปนมิวเซียมสำหรัรบเก็บเครื่องเฟอนิเชอโบราณ แลรูปภาพไว้ใหคนไปดู ถ้าตอนที่อยู่จริงๆ แต่งใหม่ค่อยยังชั่ว ถ้ามาอยู่ชั่วคราวเช่นเคานต์ออฟตุริน เครื่องตกแต่งอะไรจนเก้าอี้จะนั่ง แต่บรมสมมะกัป เร่อร่าทูมทามไม่น่าสบายที่ตรงไหนเลย ออกเปนอยู่วัดๆ เพราะฉนั้นเจ้าแผ่นดินโดยมาก ชอบจะทิ้งเรือนใหญ่ๆ ไว้เปนที่รับแขก แล้วปลูกเรือนเล็กๆ อยู่ เช่นเอมเปอเรอรุสเซียน ที่ไหนก็ที่นั่น เว้นไว้แต่ในเซนตปิเตอสเบิคซึ่งไม่โปรดอยู่ วังนี้เห็นจะได้ปรากฎในรายงานพระยาศรีเหมือนกัน จึงไม่เล่า เพราะไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลกแต่สักนิดเดียว เมืองฟลอเรนศ์ได้เปนเมืองหลวงของอิตาลี เมื่อรวมเมืองอิตาลีเข้าเปนกิงดอมเดียวอยู่ประมาณสักหกเจ็ดปีได้กระมัง จึงย้ายไปเมืองโรม เมื่อเยอรมันกับฝรั่งเศสรบกันปี ๑๘๗๐-๗๑ ในแผ่นดินประจุบันนี้ แต่ก่อนเมืองอิตาลีแยกเปนหลายอาณาเขตร อาณาเขตรฟลอเรนศ์นี้ เปนเมืองหลวงของตัสเคนี เมืองตุรินเปนเมืองหลวงของปิตมอน เปนที่อยู่ของเจ้าแผ่นดินซาร์ดิเนีย วงษ์ซาวอยเดี๋ยวนี้ เพราะฉนั้นเจ้านายในราชวงษ์จึงยังคงอยู่เมืองหลวงเดิม เปนบ้านเกิดเมืองนอน เมืองฟลอเรนศ์ และเมืองโรมเปนเมืองหลวงทางราชการ ฟลอเรนศ์นี้เล็กกว่าตุรินมาก มีคนเพียงเก้าหมื่นเท่านั้น แต่ผิดกันมากในการช่างวิชาอาคมอะไรอยู่ที่พลอเรนศ์ทั้งนั้น ที่ตุรินเปนเมืองอู่เข้าอู่น้ำแลเครื่องจักร แต่ส่วนการซึ่งเปนวิชาช่างมาบริบูรณ์ในเมืองฟลอรเนศ์นี้ คือเขียนรูปภาพ มีแกละรีที่เก็บรูปภาพดีๆ จะพึงดูได้เปนอันมาก การทำรูปศิลาเล็กใหญ่ด้วยเนื้อศิลาต่างๆ การฝังศิลาลายต่างสี ให้เปนรูปภาพคนฤๅนกไม้ ซึ่งเรียกตามชื่อเมืองฟลอเรนศ์ไตนเหล่านี้เปนต้น เปนเองที่ตกแต่งให้งดงามเปนเมืองหลวง การก่อสร้างตึกรามก็ใหญ่ๆ ใช้ศิลาก้อนโตๆ โดยมาก แต่ถ้าจะเทียบกับเมืองตุรินผิดกัน เมืองตุรินเปนเมืองที่มีถนนตรงๆ กว้างๆ ตึกรามใหญ่โตเปนท่องแถวงดงาม ที่เมืองฟลอเรนศ์นี้ ถนนกว้างบ้างแคบบ้างคดโอนไปบ้าง ตึกก็ใหญ่โตสูงเหมือนกัน แต่ไม่มีอาเคตคือทางเดินในชั้นต่ำเหมือนเมืองตุริน ในสี่เมืองคือเนเปอลเมืองหนึ่ง เวนิศเมืองหนึ่ง ตุรินเมืองหนึ่ง ฟลอเรนศ์เมืองหนึ่งนี้ ต่างเมืองต่างมีอาการกิริยาโฉมหน้าแปลกกันห่างไกล เปนคนละประเทศ ผุ้คนก็ต่างกันหมด จะร้องว่านี่คล้านโน่นโน่นคล้านี่ไม่ได้เลย
ไปเยี่ยมตอบแล้วกลับมากินเข้ากลางวัน เยเนอราลผู้บังคับการทหาร กับนยทหารผู้ใหญ่ ๔ คนมาเยี่ยม แล้วแมร์แลออลเดอเมนสองคนมาหา เปนการเยี่ยมเยียนแลเชิญให้ไปโฮเตลเดอวิล คือที่ว่าการเมือง
แล้วไปดูที่ร้านปิซานี ซึ่งเปนที่สำรหับรับรวบรวมรูปภาพมาขาย รูปซึ่งเปนสำคัญมีอยู่ คือเซนต์แอนตอเนียวเมื่อมารผจญ เปนรูปเซนต์แอนตอเนียวนั่งเอาหลังอิงเขา แลเห็นเปนหัวผู้หญิงขึ้นมาโผล่ล่อหลายหัว แต่ข่มใจลงไว้ได้ เขียนเหมือนคน แก้วตาใสดีจริงๆ แต่ราคาแพงเหลือเกิน เรียกถึงหกพันปอนด์ทนไม่ไหว มีรูปที่ผู้เขียนตายแล้ว เก่งๆ กันไว้ห้องหนึ่ง แต่ที่พ่อชอบนั้น รูปผู้หญิงที่เปนโมเดลสามคนยืนในสตูเดียว คนข้างซ้ายแก่หน่อย คนข้างขวาผิวคล้ำหน่อย ช่างเขียนนั้นเปนคนหลังโกงถ่อมตัวเอาดอกไม้ไปยื่นให้นางที่แก่หน่อย เขาเขียนเลอียดจนแลดูด้วยตาเปล่าไม่พอ ต้องเอาแว่นสองเห็นเส้นเอ็นเลอียดหมด แต่จะเอาถึงสองพันปอนด์ทนไม่ไหวอิก แผ่นเล็กนิดเดียว มีอิกแผ่นหนึ่ง คนเขียนคนเดียวกันกับรูปโกรธกันที่ห้องงา รูปก็ขนาดเดียวกัน ผัวเมียก็คู่นั้น แม่ยายก็คนนั้น เติมพ่อตาเข้ามาอิกคนหนึ่ง แต่คราวนี้ปรองดองกันไหว้พระ แกว่าแต่ก่อนขายแปดพันแฟรงก์ คราวนี้แกจะเอาเท่ากัน ตกลงต้องงดไปอิกแผ่นหนึ่ง เลือกที่จะซื้อได้ราวสักหกเจ็ดแผ่น เปนคอปีบ้าง แต่คอปีดีๆ ก็แพงเหมือนกัน เวลาบ่าย ๔ โมงกลับมาโฮเตล กินน้ำชาเสียทีหนึ่ง
ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ ไปดูที่สตูเดียวช่างทำรูปศิลา แล้วมาที่ร้าน เลือกรูปศิลา ไม่เจอะร้านที่เคยซื้อแต่ก่อน มันพลัดไพล่ไปอย่างไร ไม่ใคร่จะได้รูปอะไร เพราะจรูญไม่รู้จักเมืองนี้เลย พ่อออกจะรู้จักดีกว่า แต่ย้ายมาอยู่เสียโฮเตลนี้ ตั้งเข็มไม่ถูกว่าร้านมันอยู่ที่ไหน ต้องไปตั้งเข็มที่น่าแกรนด์โฮเตลที่เคยอยู่แต่ก่อน แล้วต้องส่งให้ดุ๊กไปค้นล่วงน่า หยุดซื้อเครื่องฟลอเรนศ์ไตนสังเขปพอเปนที่รฦก แล้วกลับมาโฮเตลอิก ที่ต้องไปๆ มาๆ บ่อยๆ เพราะมันยังไม่สบร้านที่เหมาะเข้า ถ้าลงเดินเที่ยวหาเปนไม่ได้ คนตอมดูแน่น มันจะดูเอานรกฤๅสวรรค์เพราะดูไม่รู้แน่ ไม่เห็นเมืองใดเหมือนอิตาลี ฝนตกอยู่เสมอ ก็มายืนอยู่เต็มน่าโฮเตลกางร่มกันแน่น ตั้งแต่เช้าจนค่ำ ได้เห็นก็แต่ชั่วเวลาออกจากประตู ผลุดขึ้นรถ รถก็เปนรถปิด สู้วิ่งตามดูจนหมดแรง ไปร้านไหนก็ตอมอยู่น่าร้าน ประตูร้านก็ปิด ใช่ว่าจะเห็นอะไร เบ็ดเสร็จมายืนดูเสียสิบสี่สิบห้าชั่วโมง ได้เห็นสักสามเซกันด์ฤๅสี่เซกันด์ จึงถามว่านี่มันจะดูเอานรกฤๅจะขึ้นสวรรค์อย่างไรแน่ เวลากินเข้าแล้วเพื่อจะหลีกให้พ้นคน ลงเสียกระไดหลังไปเลือกรูปศิลาอิกสองร้าน กลับมาเปน ๔ ทุ่มก็ยังมีคนคอย พอจะได้เห็นอิกเซกันด์หนึ่งรวมเปนห้า
ที่โฮเตลนี้มีจัดดอกไม้ กระเช้ากุหลาบแดงสีบานเย็นเข้มของเมียเซดโยให้ ข้างล่างมีมอสแลมีช้างเผือกเดินสามตัว ที่น่ากระจกมีกุหลาบขาวกับชมภูกิ่งยาวสักแขนหนึ่งสองขวด มีต้นยี่โถฝรั่ง เขาเรียกชื่อว่าเคราน์ปรินเซส สีบานเย็นดอกเหมือนยี่โถ สูงสักศอกคืบ เรือนกว้างสักสองศอก แจ้ดอกเต็มต้นงามจริงๆ
อันลักษณโฮเตลนี้ก็ตึกแถวนั้นเอง มีเฉลียงเปนทางเดินด้านข้างใน ในประธานกั้นเปนห้องสี่เหลี่ยมสี่เหลี่ยม มีประตูทลุถึงกันตลอดเรื่อย จะต้องการกี่ห้องก็ปิดเอาเพียงนั้น ห้องพ่อเปนห้องอยู่มุมที่ได้น่าต่างสองด้าน มีห้องนั่งห้องหนึ่งกินเข้าด้วยในนั้น น่าต่างเปนกระจกสองชั้นบานไม้ทั้งข้างนอกข้างใน เพราะเมืองนี้เปนที่เคยหนาวห้าวหาญ เวลาร้อนก็เปลี่ยนกันมาก เดือน ๗ เดือน ๘ เดือน ๙ อยู่ไม่สบายมักจะเจ็บ เดือน ๑๐ เดือน ๑๑ ไปจนถึงเดือน ๑๒ จึงสบาย เดือนอ้าย เดือนยี่ เดือน ๓ เดือน ๔ ไม่สบายอิก เฉภาะสบายอยู่ เดือน ๕ เดือน ๖ พ่อจึงชิงมาในเวลานี้ แลประกอบด้วยความวุ่นเรื่องรูปภาพทั้งปวงด้วย กลางคืนก็อยู่ข้างจะหนาว หมู่นี้อากาศไม่ดีอย่างยิ่ง ถ้าเปนในบางกอก พ่อไม่สบายเสียแล้ว แปลว่าถูกฝนสามวันสามคืนนั้นเอง อยู่ที่ไหนที่ไหนก็เปิดน่าต่างไม่ได้
คืนที่ ๕๖
วันอังคารที่ ๒๑ พฤษภาคม
เช้าวันนี้ไปถ่ายรูปที่มอนตะโบเน ที่เคยถ่ายแต่ก่อน อยู่ข้างจะแป้นมาก ทำอย่างว่องไวรวดเรว แต่ไม่ถึงลุกลนจนน่ากลัวอันตราย ได้ถ่ายรูปแต่งตัวธรรมดา แลแต่งครึ่งยศทหารมหาดเล็ก แล้วถ่ายรูปชายอุรุพงษ์รูปหนึ่ง ออกจากที่นั่นไปที่โปรเฟสเซอเยลลี สิบปีดูไม่แก่ไปกี่มากน้อย เปนแต่หนวดหงอกบ้าง สตูเดียวคงอยู่ตามเดิม เปนแต่รูปเปลี่ยนใหม่หมด สตูเดียวของแกสนุกจริงๆ ไม่สกปรกเหมือนอย่างตาพริ้ง เข้าของตั้งแต่งเข้าทีหมดทุกชิ้น มีตัวอย่างต่างๆ ไม่ต่ำกว่าสองร้อยชิ้น ตั้งแต่ตู้ลงไปจนหม้อเล็กหม้อน้อย รูปไม่ต่ำกว่า ๓๐ แผ่น วางได้แสงสว่างหมด เมียแกเปนช่างปั้น มีรูปศิลารูปบรอนซ์ต่างๆ ที่ทำตามตัวอย่าง สวนหลังบ้านยังคงเหมือนอย่างแต่ก่อนไม่มีผิดเลย ต้นกุหลาบที่เลื้อยตามผนังหลังสตูเดียวทั้งสองข้าง สูงขึ้นไปถึงหลังคา ประมาณสักสามวามีดอกเต็มบริบูรณ์ ผู้หญิงที่เดินเลียดเขามาชะโงกที่ปากถ้ำเดิมหมายว่าทำด้วยศิลา ครั้นมาคราวนี้เห็นชำรุดปูนกระเทาะ กลายเปนทำด้วยอิฐ แต่ยังเลี้ยงปลาเงินปลาทองเสมออยู่ คอนเซอเวตอรียาวที่ปลูกต้นไม้เลื้อยอยู่ในร่ม เดี๋ยวนี้เลื้อยตลอดเปนเพดาน เถากุหลาบใหญ่ที่เคยเลื้อยขึ้นหลังคา ข้างล่างโกร๋น แต่ขึ้นไปแตกกิ่งอยู่ข้างบน เกาะลูกมหวดเปนช่อๆ งามจริงๆ มีสวนต่อออกไปข้างหลักอิกตอนหนึ่ง กำแพงปลูกกุหลาบเลื้อยเต็มไปตลอด ในสวนนั้นเต็มไปด้วยไม้ดอกครืดไปทั้งนั้น ตัดดอกกุหลาบให้เปนมัดใหญ่ พ่อถ่ายรูปทั้งในสตูเดียวแลนอกสตูเดียว รูปภาพที่มีอยู่ในนั้นพ่อชอบรูปหนึ่ง เปนผู้หญิงยืนเปลือยกายพิงตู้ ตู้นั้นเปนตู้ไม้ดำฝังงา มีนกยูงจับอยู่บนหลังตู้ตรงหัวผู้หญิง ผู้หญิงนั้นแต่งตัวสรวมสร้อยฅอนิลเรือนเพ็ชรสายหนึ่ง ประคำไข่มุกยาวสายหนึ่ง มีถ้วยแก้วตั้งอยู่ริมมือซ้าย หม้อทองเหลือตั้งอยู่ข้างขวา ในชั้นตู้มีนาฬิกาทรายแลกระโหลกศีศะ อรรถาธิบายว่าความงามของเนเชอ ถึงจะเปลือยกายอยู่ก็งามได้ รับรองกันกับเครื่องประดับเพ็ชรพลอย ถ้วยแก้วเปรียบว่าเปนของเปราะแตกง่าย นกยูงเปรียบว่าเย่อหยิ่ง ตุ๊กตาทองเหลืองนั้นเปรียบเหมือนผู้ชายที่ชั่วร้าย ทำลายผู้หญิงให้เสีย นาฬิกาทรายแลหัวกระโหลกนั้น เปนกรรมฐาน ว่าถึงจะงดงามมีราคาสักเพียงใด ก็ย่อมถึงความชราแลมรณะ ฝีมือเขียนดีจริงๆ บรรดาสิ่งของที่เปนตัวอย่างเขียนนั้นอยู่ที่นั่นหมด ยกมาเทียบให้ดูได้ทุกอย่าง ชายบริพัตรแลรพีเขาเห็นว่าหน้าดุไป แต่พ่อเห็นว่าหน้าคม จึงได้บอกว่าอยากซื้อรูปแก แกก็ชี้รูปนั้น ถามราคาบอกว่าแล้วแต่จะโปรดประทานเท่าไรก็เท่านั้น ก็รู้ได้ทันทีว่าราคาแพง แต่ใจรักจึงตกลงซื้อโดยไม่เสียใจที่ราคาแพงอยู่สักหน่อย ทั้งนึกว่าเปนคนชอบกันก็พอซื้อได้ ออกจากเยลลี ไปที่โปรเฟสเซอโคร์ดิยานี ดูที่จริงแก่ลงไปกว่าแต่ก่อนก็ไม่มากนัก ทั้งตัวแลยายเมียมาต้อนรับแขงแรง ลูกชายก็เปนช่างเชียนแต่โซ้ด เขียนอย่างใหม่อย่างที่มักจะพอใจเขียนกันในสมัยนี้ แกเอารูปที่แกเขียนมาตั้งไว้ให้ดูอันหนึ่ง แต่พ่อไม่ชอบเลยไม่ทัก
ลืมกล่าวถึงเมื่อออกจากมอนตะโบเน ได้แวะที่โรงทำงานของโปรเฟสเซอฟันตาเคียลตี ซึ่งทำรูปศิลาแลรูปหล่อของพ่อคราวก่อน ตานี่ไม่แปลกอะไรเลย งานก็ทำอยู่อย่างเดิม มีรูปหล่ออยู่รูปหนึ่ง แกอยากจะขาย แต่หน้ามันแตกหักนักพ่อไม่ชอบ เลยว่าให้คิดอย่างตุ๊กตาหล่อขนาดใหญ่คู่หนึ่ง แต่ให้ส่งตัวอย่างไปให้ดูเสียก่อนจึงจะสั่งเสร็จการไปหาอาจารย์ทั้ง ๔ นี้แล้วกลับมากินเข้ากลางวัน แล้วเขียนหนังสือส่งบางกอก
อ้ายการอยู่เมืองฝรั่ง มันอุดอยู่ในเรือนไม่ได้จริงๆ เหมือนทำงานเขียนหนังสือนานๆ ตั้งสองสามชั่วโมงเข้า มันรู้สึกหนาวขึ้นทุกที ใจฅอให้ซึมๆ ไป ให้รู้สึกอยากตากแดดเปนกำลัง เพราะเหตุฉนั้นฝรั่งมันจึงต้องออกไปตากแดดกันอยู่เสมอๆ วันนี้รู้สึกเปนมาก ฤๅมันกำเริบด้วยเห็นแดดก็ไม่รู้ พอทำงานแล้วเสร็จอยากจะโดดออกไปทันที จึงตกลงเปนอันไปเที่ยวตากแดดตามบุญตามกรรม ได้ใช้รถโมเตอคาร์ โถงมาตั้งแต่เช้าแล้ว เวลานี้ก็ใช้โมเตอคาร์ ขับมันเรื่อยไปในถนน แล้วเลยไปคอลิดียานตี ซึ่งเปนเขาอยู่นอกเมือง เปนที่เขาไปเที่ยวดูภูมิประเทศเมืองฟลอเรนศ์ อย่างเดียวกันกับกาเลนซเบิคที่เมืองเวียนนา แต่ที่นี่เปนต่อที่ใกล้แลงามกว่า เมืองฟลอเรนศ์อยู่ในหว่างเขาซึ่งเปนที่ไม่สู้กว้าง บ้านเรือนตึกรามพอเต็มหว่างเขา ออกจะล้นๆ ที่จริงหว่างเขาลึกเข้าไปก็ยังมีที่กว้าง แต่มันห่างไกลธุระค้าขายไป จึงได้เข้ามาจุกกันอยู่ในซอกแคบ เมืองในอิตาลีแต่ก่อนมามีกำแพงทั้งสิ้น แต่บ้านเรือนคนมากขึ้นก็รื้อกำแพงเสียทั้งที่เยนังแลที่นี่ เหลือไว้แต่ประตูบ้าง เมืองโรมยังมีกำแพงอยู่ดีมากกว่าแห่งอื่น แต่ถึงจะมีกำแพงก็ไม่คุ้มขังอะไรได้ ถ้าข้าศึกเข้ามาได้ถึงเขาเปนเสียเมือง ยิงได้ง่ายดายเพราะเปนเขาล้อมสองด้าน เขาที่ขึ้นไปนี้เฉภาะอยู่ริมแม่น้ำคนละฟากกันกับเมือง แลเห็นแม่น้ำทั้งสองข้าง เมืองอยู่กลางงามดีนัก ที่สนามบนลานเขามีรูปเดวิดหล่อ เปนคอปีของรูปศิลาที่เก็บในมิวเซียมเหมือนกับหัวที่เรามีอยู่นั้น เขาวางเหมาะกับพื้นที่จริงๆ มีคนขึ้นไปเที่ยวรถม้าแน่น มีตาแก่กับเด็กขายของต่างๆ แกมขอทานเปนอันมาก มีพื้นขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง ปลูกศาลาหลังคาตัด ชั้นล่างเปนที่กินน้ำชา ชั้นบนเปนที่ดูวิ้ว เห็นถนัดดีขึ้น พ่อขึ้นไปนั่งกินน้ำชาบนนั้น กำลังเผลอๆ ตาโปรไปรเอเตอเจ้าของโรงน้ำชานั้นให้ลูกสาวเอาดอกกุหลาบช่อมัดใหญ่มาให้ ดัดจริตเสียนี่กระไร พ่อไม่ทันเห็น เอามาวางให้ในแขนแล้วก็วิ่งหนี จะขอบอกขอบใจอะไรก็ไม่ทัน เหลียวไปพอเห็นนิดก็เข้าฉากลับ อายุประมาณสักสิบเจ็ดสิบแปดปี อ้ายพี่ชายที่สรวยเก๋ออกมาบอกแทน ว่าของน้องสาวให้ ครั้นเวลาจะกลับเกิดไม่เอาราคาค่าน้ำชาแลขนม ถวายเสียเปล่าๆ ยัดเยียดก็ไม่เอา ตกลงเปนจะต้องหาของไปให้ กลับลงมาตามทางข้างหลังเขา ทางขึ้นเขานี้เขาทำงาม ปลูกต้นไม้ติดๆ กันร่ม เลี้ยวขึ้นไปเปนวงเลี้ยวลงก็เปนวง แล้วข้ามฟากไปที่ป๊าก ตอนแรกถูกห้ามไม่ให้เข้าถนนในป๊าก เพราะผู้หญิงกับผู้ชายเขากำลังไปกรอกันที่นั่น เราไปโมเตอคาร์เวลาเขากำลังเพลินไม่ทันรู้ตัวกลัวรถโมเตอคาร์จะทับ จึงได้ห้ามกันด้วยเหตุนี้ ต้องไปตามถนนใหญ่รอบป๊ากก่อน แล้วจึงเลี้ยวเข้าเมื่อพ้นที่คนประชุม อันลักษณป๊ากนี้ เปนป่ารูปรีมีถนนวงรอบสองสาย สายนอกเปนทางรถ มีต้นไม้ปลูกติดกันเปนแถวสองข้าง เมื่อพ้นต้นไม้เข้าไปสัก ๔ วาจึงเปนทางขี่ม้า ซึ่งทำดินให้นุ่มๆ สำหรับไม่ให้กีบม้าเสีย มีตาแก่คราดดินอยู่เสมอ ในไส้กลางถนนม้าเข้าไปเปนป่าไม้ตั้งใจจะให้ทึบ ปลูกต้นหนึ่งห่างอยู่ในสี่ศอกกิ่งประกันร่มครึ้ม ปล่อยให้เถาวัลขึ้นพันไม้ใหญ่ แซมไม้เล็กๆ ที่พื้นดินอย่างลักษณบัวเดอบุลอน์ย ถ้าหากว่าที่ไม่มีไม้ใหญ่ก็ปล่อยเปนป่าหญ้าให้หญ้าขึ้นยาวๆ มีถนนตัดเข้าไปจากรอบนอกหลายแห่ง แล้วเลยผ่านถนนรถถนนม้าเข้าไป พอพ้นหน่อยหนึ่ง เข้าในหว่างไม้ทึบจึงค้นเปนทางเล็กๆ สำหรับเข้าไปเดินเปลี่ยวๆ ป่านี้ยาวแต่ไม่กว้างเกือบจะแลเห็นทลุฟากอิกข้างหนึ่ง ได้ยินเสียงรถเสียงม้ากึงกังถนัด เขาบ่นกันว่าเมื่อไรสวนดุสิตจะเปนเช่นนี้ ถ้าหากว่าเปนเช่นนี้เข้าจริงลางทีจะเลยเปนมลาเรียก็จะได้ ฝนตกแต่วานนี้ วันนี้ยังชื้นแฉะไปทั้งนั้น เหมือนฝนตกใหม่ๆ กลับมาแวะซื้อเครื่องอารามอย่างฝรั่ง คือไม้กางเขนต่างๆ หม้อน้ำมนต์ หัวใจที่สำหรับแก้สินบน มันช่างทำบางเสียนี่กะไร เปนแม่พระฤๅเปนผีก็คล้ายกัน อยู่ในหลอกให้ได้ ใครจะเอาของที่ราคาสองสลึงไปบอกว่าร้อยชั่งก็เชื่อ ไม่ผิดกันกับพระเงินที่เช่ากันในตลาดของเรา ยังมีพวกพระพิมพ์อิกมาก พวกรูปเขียนอิกพวกหนึ่ง ซื้อแต่อย่างละอันละอัน ยังมีอิกมาก แต่ลงไปไม่ได้ คนมันคอยดูไม่หยุดไม่หย่อน พระเหล่านี้ซื้อที่สพานหัน ไม่ใช่สพานนั้นหันได้ สพานมีร้านสองข้างเหมือนสพานหันที่บางกอก คนดูช่างมากมายไม่มหยุดไม่หย่อน ที่น่าโฮเตลเบียดรวนกันไปกันมาจนถึงต่อยกันขึ้น เมื่อวานนี้พูดถึงเรื่องเคยไปเที่ยวที่วัดเมื่อคราวก่อน พบเขากำลังพาเด็กมาคริสเตนิง พ่อแม่เลยขอให้ลูกชื่อจุฬาลงกรณ์บ้าง ให้พ่อเปนกอดฟาเดอ ก็ได้ตกลงยอมรรับ ชายอุรุพงษ์บ่นว่าอยากจะเห็นเด็กจุฬาลงกรณ์ ครั้นวันนี้เมื่อกลับมาถึงโฮเตล มีเด็กคนหนึ่งวิ่งเอาช่อดอกไม้มาส่งให้ มีแม่ตามมาด้วย บอกตัวเองว่าชื่อจุฬาลงกรณ์ ชายอุรุพงษ์ดีใจกระไร ทายไว้แล้วว่าคงจะโตกว่าอุรุพงษ์ อายุมัน ๑๐ ขวบมันโตกว่าจริงๆ หาเงินได้ปอนด์เดียวให้ไปแต่เท่านั้น มากอดรัดปลื้มดี
กินเข้าแล้วจะไปดูออปราตามที่เจ้าของโรงออปราเขาเชิญให้ไปดู แวะดูตุ๊กตาหินเสียอิกหน่อยหนึ่งที่ร้านซึ่งทำพระรูปทูลหม่อม ซึ่งท่านเล็กมาว่าให้ทำ เดิมมันอยู่ใกล้แกรนด์โฮเตล เดี๋ยวนี้ย้ายไปอยู่ที่อื่นก็เหล่านั้นเอง แล้วจึงไปดูลคร โรงลครนี้เปนรูปไข่ใหญ่มาก เห็นจะจุคนตั้งสองพันขึ้นไป มีที่ดู ๗ ชั้น มีพวกปี่พาทย์เกือบร้อยคน ตัวลครร้อยเศษ แต่อยู่ข้างจะชรางุ่มง่ามโดยมาก เล่นเรื่องอะไรก็ไม่เข้าใจ นั่งฟังร้องกันเท่านั้น เปนเรื่องที่เศร้าโศกแลดุดุ มีบาเลต์ แต่งตัวเปน ๔ พวก พวกละ ๘ คน ออกทีละพวก แต่อ้วนแลโตกันจนเต้นเกือบไม่ไหวก็มี ถามใครต่อใครหนักแล้วว่าเรื่องอะไร เปนอะไร ไม่มีใครรู้หมด เพราะเหตุที่มันเปนเรื่องใหม่ ซึ่งเขาแต่งขึ้นประกอบกับตัวบุคคลที่มี ความยากของออปราฝรั่งนั้นมันเปนเช่นนี้ คือคนที่จะร้องจำจะต้องร้องให้ได้เสียงเครื่องดนตรีอย่างหนึ่งอย่างใด เสียงเอกก็ต้องได้กับปี่ๆ นั้นก็สองชั้นสามชั้น เสียงกลางต้องได้กับซอขนาดเล็ก เสียงใหญ่ต้องได้กับซออันโตที่ยืนสีเสียงหว่างๆ อย่างละสองเสียงสามเสียงร้องขึ้นมาแต่ในฅอในทรวงอก การที่จะเลือกคนร้องก็ต้องอาไศรยผ่อนผันตามเสียงถ้าเสียงมันจะไปได้ทางไหนก็ฝึกทางนั้น ฝึกกันเสียนานกว่าจะร้องได้ ถ้าเสียงไม่มีครบ จะเล่นเรื่องแคลสซิก คือเรื่องที่เขาแต่งไว้เก่า อันบังคับเสียงให้เหมาะกับตัวในท้องเรื่อง หาคนร้องไม่ได้มันก็เล่นไม่ดี จึงได้คิดยักย้ายไปใหม่ แต่งเรื่องเข้าหาคนที่มีอยู่ เพราะมันไม่ใช่แต่ร้องเปล่าๆ ต้องใช้บท คือทำปากทำตาวางหน้าใช้มือ บางคนทำบทดีแต่ร้องไม่ดี บางคนร้องดีแต่ทำบทไม่เปน คราวนี้ต้องแก้เข้าหา ถ้าคนทำบทดีจะเอาเปนนายโรง ต้องแก้เรื่องให้เสียงมันไม่ดีเสียตามที่หาได้ ดังนี้เปนต้น จึงต้องแต่งเรื่องใหม่ร่ำไป เลิกเวลา ๒ ยาม เพราะลงมือดึก ตอนดึกเข้านั่งในโรงลครเสื้ออิวนิงเดรสออกจะรู้สึกหนาวๆ
คืนที่ ๕๗
วันนี้แมร์คนเก่ามาเชิญให้ไปดูเอกสหิบิเชนรูปภาพมีทั้งรูปเขียนแลรูปหล่อ อยู่ข้างดีๆ มากราคาไม่แพง แต่เข้าแผ่นดินเสด็จมาซื้อดักไว้ก่อนแล้วเหมือนกัน มีรูปพระเยซูรักษาตาบอดรูปหนึ่งใหญ่ดี กับผู้หญิงก้าวลงอาบน้ำ หล่อบรอนซ์ทั้งสองรูป ได้วานให้แมร์ผู้นั้นจัดการว่าซื้อเขาว่าจะลดลงได้มาก มีรูปที่ตาพริ้งเขียนแผ่นหนึ่ง เต็มทนทีเดียว กลับมากินเข้ากลางวันที่โฮเตล แล้วแต่งตัวฟรอกโก๊ตหมวกสูงไปโฮเตลเดอวิล เปนศาลาว่าการของกรมเมือง แมร์ ปรีเฟต์ แลเยเนอราลคอมมานดิงทหารบก แลบรรดาผู้ซึ่งมีน่าที่ในราชการรับที่น่าศาลาแล้วพาขึ้นไปข้างบน ผ่านห้องประชุมแลฮอลใหญ่ ซึ่งมีรูปภาพเปนอันมาก แล้วไปในออฟฟิศของแมร์ เขาให้เสาโคมเงินอย่างโบราณ ในชื่อของเมืองฟลอเรนศ์ แล้วเลี้ยงแชมเปนช์แลขนม ดื่มให้กันตามแบบ แล้วกลับมาขึ้นรถของแมร์ แมร์นั่งข้างในกับพ่อ ปรีเฟต์แลเยเนอราลนั่งข้างน่า ไปสเตชั่น รถออกจากฟลอเรนศ์เวลาบ่าย ๓ โมง มาตามทางที่ไปจนถึงโบลอคนา ระยะทางที่ไปเปนเวลากลางคืนไม่เห็น ต่อขากลับนี้จึงได้เห็น เปนทางขึ้นเขาสูงถึงสองพันฟิต แลดูข้างล่างต่ำหวิวคล้ายที่ชวา ในมณฑลปรียังคะ ตามบนเขานี้ปลูกต้นเชสนัตมาก เขาใช้กินลูกต่างอาหาร มีไร่เฮมป์กูชุม ต้องเข้าถ้ำบ่อยๆ เมื่อลงมาถึงพื้นล่างแล้ว แผ่นดินก็เปลี่ยนเปนอย่างอื่นไป คือเปนที่ราบ นาเข้าสาลีปลูกต้นหม่อนเปนแถวๆ กันเปนกระทงนา มีต้นองุ่นเลื้อย ตามลักษณเมืองมิลันอันเปนที่บริบูรณ์ดี กินเข้าในรถไฟเวลา ๒ ทุ่ม รถกินเข้าวันนี้เปลี่ยนหลังใหม่ ทำอยู่ข้างจะหรู มีบานเกล็ดทำด้วยแก้ว จะพลิกไปข้างน่าก็ได้หลังก็ได้ มีบานกระจกเลื่อนขึ้นเลื่อนลงได้ง่ายอิกชั้นหนึ่ง มาถึงเมืองมิลัน เวลา ๔ ทุ่มจวนจะครึ่ง ล่าไปนิดหนึ่ง รถโมเตอคาร์มารับทัน มาที่ครองด์โฮเตลมิลาโน โฮเตลนี้ใหม่หมดจด ห้องหับเข้าที แต่อากาศดูเหมือนจะเย็นกว่าที่ฟลอเรนศ์ แลเปนที่เงียบได้เร็ว ที่ฟลอเรนศ์ ๘ ทุ่มรถจึงจะค่อยสงบลง แต่ที่นี่เพียง ๒ ยามเงียบแล้ว เห็นจะเปนเพราะไม่ได้อยู่กลางสแควร์
คืนที่ ๕๘
วันพฤหัศบดีที่ ๒๓ พฤษภาคม
วันนี้เวลาเช้าได้ไปที่ร้านแพรสองร้าน เพราะเขาทอแพรที่นี่ แต่เรื่องมันขันอยู่หน่อย ที่นี่เปนที่เลี้ยงไหมโดยรอบคอบ แต่เมื่อได้ไหมแล้วย้อมไม่เปน ต้องส่งไปย้อมในเมืองฝรั่งเศส แล้วส่งกลับมาทอที่เมืองนี้บ้าง ทอที่เมืองไลยอนในฝรั่งเศสบ้าง ถึงว่าแพรทอเมืองนี้แล้ว จะขายในเมืองนี้ก็ไม่ใคร่ได้ ด้วยชาวเมืองไม่ชอบใจ นึกว่าเปนของไม่ดี จึงเปนแพรที่ขายออกจากเมืองนี้ ส่งไปเมืองฝรั่งเศสโดยมา บางทีฝรั่งเศสเอาแพรที่ทำเมืองนี้เองกลับเข้ามาขายเมืองนี้ก็มีคนซื้อ ด้วยสำคัญว่าเปนแพรฝรั่งเศส เพราะฉนั้นร้านขายแพรมีน้อย แต่มีกัมปนีที่สำหรับรับไหม ส่งไหม ส่งแพร กว่าสองร้อยกัมปนี แพรที่ซื้อนี้ก็มีอย่างละน้องต้องสั่งให้ทำ เรื่องราวของเมืองนี้ เดิมเปนเมืองที่พระปกครอง เมืองมิลันนี้เปนเมืองหลวง อาณาเขตรเรียกว่าลอมบาร์ดี เดิมมีกำแพง เดี๋ยวนี้ตัดลงเปนถนน ยังสูงกว่าบ้านเรือนที่อยู่นอกกำแพงฤๅในกำแพง ยังแลเห็นรูปป้อมแลยังไว้ประตูเมือง ตอนข้างเมืองเก่าซึ่งเปนตลาดจอแจอยู่นั้น ถนนเล็กๆ แคบๆ คดไปคดมาไม่ตรง อย่างเมืองอิตาเลียนโบราณ ตอนที่ตัดใหม่จึงได้เปนถนนกว้างใหญ่แลตรงๆ เว้นไว้แต่ที่ใกล้คะทีดรัล ซึ่งเปนวัดใหญ่ตั้งอยู่กลางเมือง วัดนี้ใหญ่โตมาก ชั่วแต่โบสถ์หลังเดียว จุคนได้ถึงสี่หมื่น โดมกว้าง ๒๒๐ ฟิต สูง ๓๖๐ ฟิต มีชั้น ๙๘ ชั้น ตุ๊กตาที่ประดับถึง ๒๐๐๐ ตัว ล้วนแต่ทำด้วยศิลาอ่อนสีขาว แลเห็นยอดสพรั่งไป งามจริงๆ ตั้งแต่ทำมาได้ ๕๐๐ ปีเศษแล้ว แต่วัดใหญ่ๆ เช่นนี้ มักจะเสียสรวยด้วยปลูกเรือนเข้าไปกระชั้น เหมือนอย่างกับโบสถ์ตั้งอยู่ในหลุม แต่นี่เขาก็ได้แก้ไขมาก บ้านเรือนข้างดานหลังยังชิดอยู่ แต่ด้านน่าเปิดออกไปได้มาก ทำเปนสนามเปนสวน มีรูปกิงวิกตอร์อิแมนวลขี่ม้าชักดาบหันหน้าเข้าไปข้างโบสถ์ ถ้าอยู่ที่ถนนด้านน่าแลเห็นวัดได้ตลอด งามอย่างยิ่ง ความที่ช่างคิดตัวอย่างวัดสูงใหญ่ถึงเพียงนั้น แลดูเหมือนแบบบางเหมือนหนึ่งราวกับว่านกกามาจับจะหัก แลดูเปนอย่างแกะด้วยงา ภายในโบสถ์นั้นเวิ้งว้างเหลือที่จะคเนนึก กระจกสีที่กรุช่องน่าต่างสูงๆ เขาว่าเปนขนาดใหญ่อย่างยิ่ง ในนั้นที่บูชาแลอะไรอื่นๆ ไม่สู้ประหลาดนัก งามข้างนอกมากกว่าข้างใน ข้างวัดมีตลาดหลังคากระจกซึ่งเรียกวิกตอร์อิแมนวลอาเคต เหมือนกับที่เมืองเนเปอล ยังตลาดที่เปนห้างขายสิ่งของก็ตั้งอยู่รอบวัด เรียกว่าดูโมนั้นเอง แต่ตลาดเหล่านี้พ่อเข้าไม่ได้ เพราะเปนที่ประชุมคนจอแจ ถ้าขืนเข้าไปก็ยิ่งกว่ามีโนราห้าโรง จะรุมกันดูจนไม่แลเห็นอะไร น่าโฮเตลมีคนประจำอยู่เสมอทั้งกลางวันกลางคืนหลายร้อยคน ไม่รู้ว่ามันมาอยู่ดูทำอะไรกัน นานนานจะได้เห็นสักอึดใจหนึ่ง ถ้าจะคิดไปดู มันก็เปนอย่างดีของคนเหล่านั้นที่จะได้ดู เพราะไม่มีอะไรจะทำ วิ่งพล่านไปพล่านมาอยู่อย่างนั้น ถ้าจะไปดูอะไรก็จะต้องเสียเงินไปเสียทุกอย่าง นี่ดูเปล่าไม่ต้องเสียเงิน ถึงจะต้องยืนคอนนานหน่อยหนึ่งก็จะเปนไรมี ผีเจาะปากไว้ให้พูด พูดกันเสียให้พล่ามก็แล้วกัน อันที่จริงการที่คนตื่นเต้นดูแลคราวนี้มากว่าที่มาคราวก่อน บางทีจะเปนด้วยการรักษษกวดขันขึ้นก็จะเปนได้ คงจะมีผู้คุมประจำตัวอยู่เสมอ ไปไหนมีนายโปลิศสองคนขึ้นรถตามขี่ไปสิเกอล ๒ คนเคียงข้างรถ หยุดที่ไหนโปลิศท้องที่จุกช่องล้อมวงตั้งแต่ ๔ ขึ้นไปหา ๘ คน น่าโฮเตล ถ้าเวลาลงไปขึ้นรถ โปลิศถึงต้องต่อยกันกับคนดู ที่นี่มีทางลงข้างหลังได้สดวกดี ถ้าขี่รถจ้างแล้ว จะไปไหนๆ ก็ได้แต่อย่าหยุด ถ้าพอหยุดลงที่ไหนโปลิศเขาก็ไปตั้งกองจุกช่องล้อมวง เท่ากับเรียกให้คนมาดู ประเดี๋ยวเดียวก็แน่น จะไปขอร้องว่ากล่าวอย่างไรก็ไม่ได้ เพราะเปนการเขารักษาน่าที่ คนอิตาเลียนมีคนร้ายกาจอยู่มาก อาจจะทำอันตรายโดยไม่พอที่จะทำ เช่นกับยิงเอมเปรสอิลิสซาเบถเมืองออสเตรียที่สวิตเซอแลนด์ก็อิตาเลียน เจ้าของเขาเขาก็ฆ่ากันเอง เพราะคนอิตาเลียนมันเปนคนสำส่อน การปกครองได้ผลัดเปลี่ยนแยกย้ายกันมาหลายทอด ซ้ำมีอ้ายลัทธิอานาคิสต์โซเชียลลิสต์ ซึ่งคิดประทุษฐร้ายต่างๆ เพื่อจะให้สมความประสงค์ มันคล้ายๆ กับสาสนา ไม่ใช่อั้งยี่ เปนลัทธิของคนพวกหนึ่ง ซึ่งไม่ใคร่จะกลัวตาย ยิ่งจัดได้ยิ่งเก๋ มันเปนลัทธิที่กินใจออกจะเกือบเปนบ้าๆ ซึ่งไม่มีตัวอย่างในคนไทยเลย เมืองนี้อยู่ข้างจะเปนเมืองใหญ่โตกว่าตุริน แต่เปนเมืองค้าขาย ทำเครื่องเฟอนิเชอแลการช่างต่างๆ มีคนถึงหกแสน มีเยอรมันมากกว่าเมืองอิตาเลียนอื่นๆ ผู้คนพลเมืองก็ผิดกันกับเมืองอื่น การขับรถนอนหลับไม่ใคร่มี รวยรถรางเหลือเกิน ในถนนสายใหญ่มีรถถึงสามชนิด ชนิดหนึ่งสีเหลือง เปนรถไฟฟ้าธรรมดาแต่กว้าง อิกอย่างหนึ่งทาสีน้ำตาล แต่เปนรถคล้ายกับรถเหลืองชั้นเดียว อิกอย่างหนึ่งสีน้ำตาลเหมือนกัน แต่เปนสองชั้น สูงโงงเงง เดินรางเดียวกันหมด ระยะห่างกันสองเส้นสามเส้น ฤๅเดินต่อกันทีเดียวก็มี เปนรถพ่วงสองคันทั้งสามอย่าง ถ้าจะนั่งอยู่ริมถนน คงจะเห็นรถผ่านไปฤๅผ่านมา ระยะห่างกันเพียงเส้นหนึ่งฤๅสิบวาเปนนิจไม่ได้ขาด แต่ไม่เห็นคนเต็มสักรถเดียว ดูเหมือนมันจะเกินความต้องการของเมือง รถนั้นเดินช้าเปนที่สุด คนเดินเท้าเร็วกว่า มีประโยชน์แต่เพียงไม่เหนื่อยอย่างเดียวเท่านั้น จะว่าด้วยการเร็วแล้วเปนไม่มีเลย มีแต่ช้าลงไปเท่านั้น บางทีก็ไปหยุดคั่งกันเสียตั้ง ๖ คัน รถโมเตอคาร์จะเดินไปไหนก็ต้องช้าที่สุดเหมือนกัน ต้องไปติดลอยเปนแพอยู่เช่นนั้นนานๆ รถจ้างที่นี่ใช้ติดเครื่องวัด เปนรูปกลมเหมือนนาฬิกากล๊อก แหวะช่องสำหรับเศษร้อยช่องหนึ่งเลียร์ช่องหนึ่ง ถ้ารถเดินไปเท่าใด เลขนั้นบอกค่าเช่ารถไปตามระยะที่รถเดินเร็วฤๅช้าตามรอบของลูกล้อที่หมุน ถ้าบรรทุกสิ่งของมีอิกช่องหนึ่งสำหรับคิดค่าบรรทุกของ ช่องล่างบอกกิโลเมเตอที่รถได้ไปมากน้อยเท่าใด ถ้ารถหยุดนาฬิกานั้นก็เดินได้เหมือนกัน แต่เดินช้าๆ คิดตามอัตราค่าคอย เวลาคอยนี้ใช้ไขลานเหมือนนาฬิกา ที่ติดเครื่องบอกกำหนดค่าเช่านี้สำหรับกันข้อถุ้มเถียงกันในระหว่างเจ้าของรถแลผู้เช่า ถนนที่นี่เปนต่างๆ ของเดิมเห็นจะเปนปูด้วยก้อนกรวดยาแนว ชั้นหลังเปนปูด้วยศิลาหนา บางตอนปูด้วยอัสฟัลด์ดูเกลี้ยงเกลาดี แต่ฝนตกท่าทางจะลื่น เมืองเราใช้ไม่ได้เปนอันขาด เพราะน่าร้อนเหนียวหนับ ตอนในเมืองที่จอแจเปลี่ยนก้อนกรวดเปนศิลา กำลังทำอยู่ รอบนอกแนวกำแพงใช้ถมศิลาบดตามธรรมเนียม ไม่สู้จะได้เที่ยวเท่าไรนักในเวลาเช้า เหตุเพราะไปไม่สดวกดังเช่นที่ว่า กลับมาจัดของส่งบางกอกแล้วโรเรอยู่จนกินเข้ากลางวัน เวลาเย็นจึงได้ไปที่เอกสหิบิเชนโอโตโมบิล ที่ซึ่งทำเอกสหิบิเชนนั้น ทำนองเปนป๊ากเล็กนิดเดียว คนก็ไม่มากเท่าไร มีโณงเปนสามขามีมุขกลาง ในโรงนั้นตั้งรถโมเตอคาร์เรียงกันสองข้าง มีโคมรถ รถไบสิเกอล นอกโรงเปนที่ตั้งเก้าอี้สำหรับคนไปนั่งพูดกันกินน้ำชา ใครจะเข้าไปดูเก็บเงิน เด็กเก็บครึ่งหนึ่ง แล้วให้ตั๋วน้ำเงินสำหรับไปรับของแจก เปนรถโมเตอคาร์ไขกลตุ๊กตาชายอุรุพงษ์ได้ พ่อลืมเล่าถึงชายอุรุพงษ์ ออกจะรวยๆ ใครเห็นใครอี๋ ถูกแต่ผู้หญิงหยอกจับแก้มร่ำไป ไปข้างไหนตามกันเปนพรวนน่าเอนดู ใครๆ ชอบให้ของ แมร์เมืองฟลอเรนศ์ก็ให้หีบเงินใส่ขนม เมียเซดโยให้ลูกกระดุม ยังได้อะไรอิกหลายสิ่ง เวลาที่พ่อไป ตาเปรสิเดนต์ของเอกสหิบิเชนนั้นไม่อยู่ สิเกรตารีพูดอังกฤษไม่ได้ ไปวานใครที่รู้ภาษาอังกฤษมาพูด ตรงเข้ามาตีฅอถามว่าพ่อเห็นเอกสหิบิเชนเปนอย่างไรบ้าง พ่อนิ่งเสียไม่ตอบ มันไปโจทย์กันว่าเห็นจะไม่เข้าใจภาษาอังกฤษ อิกคนหนึ่งว่าเห็นจะเข้าใจ พ่อทำไม่รู้ไม่เห็น เดินรีบๆ ผ่านๆ อ้ายคนหนึ่งเข้ามาบอกบริพัตร ว่าให้พ่อไปยืนที่สแตนด์ คงจะคิดอ่านถ่ายรูป เพราะมันตั้งกล้องเตรียมไว้แล้ว บริพัตรตอบว่าให้ไปเรียนรู้คำที่เจ้าเรียกว่ากิริยาดีนั้นเสียก่อน พ่อก็เลยเดินออกมา ต่อหลุดออกมาจากโรงนั้นแล้ว กรรมกิจกรรมการจึงได้มากันเปนพรวน เปิดหมวกกันแล้วพ่อก็มา ไม่ได้คอยฟังให้พูด
ออกไปดูที่ทำกระจก อยู่ห่างกลางเมืองทางประมาณสักสิบห้ามินิต แมเนเยอไม่อยู่ เหลือแต่สิเกรตารีพูดภาษาอะไรไม่ได้นอกจากอิตาเลียน ต้องมีล่มเปนสามต่อ มีอ้ายห่ามอะไรคนหนึ่งเปนล่ามภาษาอังกฤษเข้ามาพูด ยิ่งไม่พูดกับมันมันยิ่งเสือก จนต้องขอห้ามว่าอย่าให้คนนี้มาพูดอิกต่อไป ภายหลังแมเนเยอไปถึง เอลเลครีแลเฟโรก็ไปถึงด้วย จึงได้ใช้เอลเลครีเปนล่าม การที่ดูนั้น คือวิธีเจียรไนกระจกเงาให้เปนหลังเจียดใช้ครู่กับศิลาซึ่งมีกากเพ็ชร์ คนเอามือจับถูเฉยๆ แล้วจึงไปชักเงา การชักเงานั้นมีเครื่องจักรแท่นเลื่อน มีตุ้มผ้าสำหรับถูยาสีแดงๆ บนกระจก คนคอยเลื่อนให้ลูกตุ้มนั้นเดินทั่วกระจก ครั้นกระจกเกลี้ยงแล้ว เอาวางบนแท่นซึ่งมีสตีมเข้ามาในใต้นั้นให้ร้อน แล้วเอาน้ำเทลงบนกระจก แล้วจึงเอาปรอดซึ่งประสมแล้วเท การที่จะเทปรอดให้เสมอเต็มน่ากระจกนั้น ต้องการความชำนาญอยู่ นี่เปนเรื่องทำกระจกเงา ส่วนที่จะทำให้เปนเงาด้านแลมันนั้น ถ้าเปนกระจกลายเล็กๆ เลวๆ ใช้แบบตกั่วทาบลงบนกระจก แล้วจึงเอาน้ำยาทา เวลายกแบบขึ้นแล้วก็เปนลาย แล้วจึงเอาไปขัดด้วยทราย ที่น้ำยาติดก็เปนกระจกมัน ที่ถูกทรายเปนกระจกด้าน ถ้าเปนลายใหญ่ใช้เยาเลตีนที่มีพิมพ์จุดๆ เปนรอยสำหรับตัด ทาบลงบนกระจกแล้วใช้ผู้หญิงตัด ควักเอาเยเลตีนที่ตรงจะให้เปนกระจกด้านนั้นออกแล้วจึงขัดทราย ถ้าจะให้เปนสีจะเปนลายดอกไม้ฤๅรูปภาพขัดกระจกให้ด้านเสียก่อน แล้วจึงเขียนสีลงบนกระจกแล้วเอาเข้าเตาเผาเหมือนลงยาราชาวดี ยานี้เปนของที่เขาปิดปกไม่ให้ผู้ใดรู้วิธีประสม ถ้าจะทำกระกอย่างเช่นสเตนกลาส ซึ่งตัดเปนลวดลายต่อด้วยลวดตกั่ว เขียนแบบขึ้นว่าจะเอาลายอย่างไร แล้วตัดกระจกเปนชิ้นๆ เช่นเปนดอกไม้ใบไม้ฤๅหน้าคนชิ้นใหญ่บ้างเล็กบ้าง เขียนด้วยสีน้ำยาอย่างเช่นที่ว่าแล้วเอามาประดับกันเหมือนกับเล่นต่อลวด ตกั่วนั้นใช้เด็กๆ ชัก แล้วเอามาหุ้มที่หัวต่อกระจก ดัดโอนไปได้ตามรูปกระจก ปรรับเรียบทั้งผ่นแล้ว จึงได้บัดกรีด้วยหัวแร้ง ซึ่งมีไฟฟู่ๆ อยู่ในนั้นเอง ไม่ต้องเอาไปเผา
การที่ทำนั้น แพนกของงานมีอยู่เพียงเท่านี้ แต่อาจยักย้ายทำได้ต่างๆ เช่นกระจกเงาปนสีเปนลวดลาย กระจกทำเปนสีโอปอลสีพลอยต่างๆ เปนสีปนปนทองเคลือบลงในกระจก เปนลายลงยาราชาวดี ยักย้ายไปได้ตามแต่ความคิดจะเดิน ไม่มีที่สุด ร้านที่ทำนี้เรียกว่า ลุยคีวอนตานา ทำได้ง่ายแลราคาถูกกว่าแต่ก่อนกว่าครึ่งค่อน พ่อได้ซื้อของสี่สิ่งเปนตัวอย่าง แล้วขอให้ส่งตัวอย่างงานที่เขาทำได้อย่างละชิ้น ให้เอลเลครีส่งไปที่กรมโยธา
ได้ขึ้นรถโมเตอคาร์ไปดูเมืองมิลันจนทั่วที่ควรจะดูได้ แลได้ดูโบสถ์ซึ่งกล่าวมาแล้ว กลับมาแต่ยังวัน ไม่มีที่จะไปไหน เหตุด้วยไปไม่รอด เพราะคนตอมเช่นที่กล่าวมาแล้ว
พรุ่งนี้จะต้องออกจากที่แต่เช้า จึงปลดเปลื้องการทั้งปวงเสียให้สำเร็จ เมืองมิลันนี้ได้มาสองสามคราวแล้ว แต่ไม่เคยค้างคืน ที่คิดค้างคืนครั้งน้ เพราะจะไม่นอนในรถไฟนั้นอย่างหนึ่งที่เลยไปอิกคืนหนึ่ง เพราะหมายว่าจะมีเอกสหิบิเชนที่ต้องดูช้า ถ้ารู้ว่าเช่นนี้ จะไม่อยู่อิกคืนหนึ่ง เพราะฉนั้นขอจบเรื่องกันเพียงเท่านี้ที ที่นี่หนาวกว่าที่เมืองฟลอเรนศ์หน่อยหนึ่ง ปรอดในห้อง ๖๔ แต่เขาก็ว่าไม่แน่ เปนหนาวอย่างแปลกประหลาด ที่เดือนเมนี้ควรจะร้อน แต่หากไม่ร้อนเอง
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๘
คืนที่ ๕๙
โฮเตลเดซอัลปส์ เตอริเตต์ สวิตเซอแลนด์
วันศุกรที่ ๒๔ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เวลาก่อน ๔ โมงครึ่งไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่น รถนี้เปลี่ยนใหม่เปนรถสวิตเซอแลนด์ เบาะเปนกำมหยี่แดง กว้างขึ้นนอนค่อยสบาย รถออกเวลา ๔ โมงครึ่ง มาหน่อยหนึ่งถึงทเลสาบ เรียกว่าลาโคแมกเคียวรี เปนทเลสาบอันหนึ่งในอิตาลีข้างเหนือ มีหลายแห่งด้วยกัน ทเลนี้ไม่สู้กว้างแต่ยาวมาก รถไฟเดินเลียบมาตามข้างทเลสาบงามเสียจริงๆ มีหมู่บ้านฤๅจะเรียกว่าเมืองก็ควร เปนหมู่ใหญ่ๆ มีตำบลอาโรนาเปนต้น ตามฝั่งทเลสาบนั้นมีเขาสูงๆ น้ำในทเลสาบใสเหมือนน้ำทเลเรียบเปนน่ากระจก ที่ตามริมฝั่งเปนหาดกรวด แลเห็นลงไปใต้น้ำลึกงามเหมือนแกล้งทำเล่น รถไฟต้องเข้าปล่องในเวลาเมืองถึงเขาตกน้ำ เปนแหลมเหลื่อมบังกันเปลี่ยนซีนะรีต่างๆ ที่สุดทเลสาบแยกออกเปนสองแยก ปลายแหลมหว่างที่แยกนั้นเปนที่ตั้งเมืองเรียกว่าพลันซา ใต้แหลมพลันซาลงมาในหว่างกลางทเลสองแยกมีเกาะสามเกาะ ว่าเปนสมบัติของมาคิส์บอเมียว จึงเรียกเกาะนั้นว่าเกาะบอเมียวตามชื่อตระกูล เกาะสามเกาะนี้มีตึกใหญ่น้อยบ้านเรือนเต็มทั้งเกาะ แลดูเหมือนตึกลอยอยู่ในกลางน้ำ เกาะเล็กนั้นเรียกว่าเกาะประมง เปนที่พวกหาปลาอยู่ พ้นจากทเลสาบขึ้นมาบ้านเรือนเปลี่ยนรูปร่างไปหมด กลายเปนก่อด้วยหินมุงด้วยกระดานชนวน แต่ไม่ใช่ตัดเปนเหลี่ยม สักแต่ว่าเปนแผ่นๆ แล้วก็มุงได้ พื้นแผ่นดินก็กลายเปนที่ดอนมีเขาเนื่องกันไป ขึ้นเขาเข้าปล่องไม่ได้หยุด จนถึงอิสเลดีตราสเควรา ซึ่งเปนที่ต่อแดนประเทศอิตาลีกับสวิตเซอแลนด์ เปลี่ยนโปลิศที่สำหรับกำกับรับต่อกัน ได้ลงถ่ายรูปแล้วเลยไปขึ้นรถกินเข้า ทางที่จะข้ามเขาอัลปส์ช่องนี้เปนปล่องที่เจาะใหม่ เมื่อครั้งมาคราวก่อนขึ้นทางเซนต์โคถาด ช่องนี้ยังไม่ได้เจาะ ช่องที่เจาะใหม่นี้เรียกซิมปลอง รถไฟเดินเกือบ ๓๐ มินิต แต่เขาไม่ด้ใช้รถสติมลาก เปลี่ยนเปนรถไฟฟ้าเพื่อจะไม่ให้มีควัน แต่ก็ไม่เห็นป้องกันอะไรได้นัก มีกลิ่นเหม็นเปนกลิ่นถ่าน ซึ่งรถทำงานต่างๆ ที่ใช้ถ่านเดินควันอบอยู่ในปล่องนั้น คงต้องปิดน่าต่างกระจกรอบด้าน ร้อนจนเปนเหื่อจับน่าต่างกลายเปนกระจกด้านหมด ในรถใช้เปิดพัดลม ตามทางในปล่องมีไฟจุดเปนระยะเขาแบ่งเปนสเตชั่นอยู่ในถ้ำนั้น เขาอัลปส์นี้เปนเขาเทือกใหญ่ยาวไม่ใช่ลูกเดียว มากยอด สูงกั้นในระหว่างประเทศอิตาลีกับสวิตเซอแลนด์แลฝรั่งเศส เหมือนอย่างกับเขาหิมาลัยแลพระสุเมรุกั้นประเทศฮินดูสตานกับฝ่ายจีนข้างเหนือฉนั้น ประเทศสวิตเซอแลนด์ตั้งอยู่บนเขานี้ เขาที่สูงสุดในสวิตเซอแลนด์คือมองตาโรซา ที่แท้ถ้าในหมู่เขาอัลปส์แล้ว เขามองต์บลองค์เปนสูงกว่ายอดอื่นหมด แต่อยู่ในแดนฝรั่งเศส จึงนับเอาว่ามองตาโรซาเปนสูงในสวิตเซอแลนด์ เขานี้แลเขาอื่นๆ ทั่วไปในสวิตเซอแลนด์มีสะโนหุ้มยอดขาวอยู่ทั้งนั้น ปากปล่องซิมปลองข้างฝ่ายสวิตเซอแลนด์เรียกว่าบริก พอหลุดปากหล่องออกมาก็แลเห็ต้นแม่น้ำโรน ซึ่งเปนแม่น้ำระหว่างกลางประเทศสวิตเซอแลนด์ลงไปสู่ทเลสาบอยู่ข้างขวามือ มองตาโรซาอยู่ข้างซ้ายมือ แม่น้ำโรนนี้เขาคุมกำกับเสียตั้งแต่แรกลงจากเขา คือแต่ก่อนก็เปนน้ำไหลพร่าลงมากัดกว้างแลตื้นเช่นที่กล่าวแล้วข้างซันเรโมนั้น แต่นั่นเปนส่วนเล็กย่อมนี่เปนส่วนใหญ่ ด้วยมีเขาสูงซับซ้อนกันมาก แลสะโนหุ้มอยู่เสมอ จึงเปนลำธารใหญ่ แม่น้ำใหญ่กว่าแถบโน้นหลายเท่า วิธีที่คุมน้ำไม่ให้เที่ยวเพ่นพ่านนั้นทำดังนี้ คือก่อเขื่อนสองข้างร่องน้ำด้วยศิลามั่นคง แต่เพียงเท่านั้นจะไม่พอเหตุด้วยสายน้ำไหลเชี่ยว คงจะกัดเซาะเขื่อนพังร่ำไป เขาจึงก่อเปนคันลาดยื่นลงไปในน้ำก้างประมาณสองศอกให้ไปเปนรอกันสายน้ำ เมื่อน้ำลงมากระทบคันที่เปนรอนั้น สายน้ำก็ปัดออกไปกลางร่อง คันรอเช่นนี้ทำเสียทั้งสองฟากถี่บ้างห่างบ้าง ถ้าที่สายน้ำเชี่ยวตั้งรอถี่ๆ กัน ระยะเพียง ๖ วา ๗ วา ถ้าน้ำไม่สู้เชี่ยวระยะก็ห่างออกไปถึง ๑๐ วา ๑๕ วา สุดแต่กันน้ำให้ลงไปกัดกลางร่องอย่างเดียว ทรายที่อยู่กลางร่องที่น้ำกัดปัดขึ้นมาติดอยู่ตามรอนั้น ตื้นขึ้นมามาก เพราะฉนั้นเขื่อนจึงไม่พัง น้ำในร่องก็ลึกอยู่เสมอ ทางน้ำที่เขาปล่อยให้เดินเปนแม่น้ำนี้น้ำไหลเชี่ยว กว้างอยู่ใน ๑๐ วา ฤๅ ๑๒ วาเท่านั้น ที่ซึ่งเปนทางสายน้ำเดินแต่ก่อนเหลือจากนั้น ถ้าพื้นเปนทรายแลดินก็กลายเปนไร่นาไปหมด ที่พื้นเปนศิลาปลูกอะไรไม่ได้เขาก็ไม่ตั้งเขื่อนตั้งรอ ปล่อยให้ไหลไปอย่างเดิม เพราะที่ซึ่งเปนพื้นศิลาเช่นนั้น มักจะถูกที่หว่างเขาซึ่งเปนทางน้ำตกลงมาอย่างแรง ลำแม่น้ำที่ก่อเขื่อนนี้ไม่ใช่ตรง โอนไปโอนมาตามแต่สายน้ำ รถไฟที่มาก็มาในทางที่สายน้ำเคยเดินนั้น ถ้าสายน้ำตรงรถไฟก็เดินเลียบสายน้ำ ถ้าน้ำโอนไปก็มีสพานข้าม รถไฟคงต้องไปทางตรง บางทีแม่น้ำอยู่ข้างขวา บางทีแม่น้ำอยู่ข้างซ้าย แปลว่ารถไฟมาตามห่วางเขาที่เรียกว่าแวลเลตามภาษาอังกฤษ คือมีเขาสูงสองข้าง ที่ราบฤๅแอ่งในหว่างกลางนั้นเรียกว่าแวลเล ตามภูเขาทั้งสองข้างย่อมเปนเขาซับซ้อนกัน ยอดที่สูงคงมีสะโนคลุม น้ำที่ละลายลงมาจากสะโนนั้นตกเปนน้ำพุใหญ่บ้างเล็กบ้างรายไปตามทางตลอด บางพุตกสูงตั้งสองเส้นสามเส้น ฤๅแลเห็นตกตั้งแต่ยอดเขาขาวลงมาตลอด จนถึงน่าผาก็ตกพร่าใหญ่ น้ำที่ตกลงมานี้มีทางที่ไขให้ลงแม่น้ำ แต่เอาสายน้ำไปเปนกำลังใช้หมุนโม่แลเครื่องจักร์เสียก่อนแล้วจึงปล่อยให้มาลงแม่น้ำ ใช่แต่เท่านั้น ถ้าหว่างเขาที่กว้างจะเพาะปลูกได้ดี เขาขุดคลองขวางอย่างที่เรียกว่าคลองซอยสำหรับให้น้ำอาบในที่ไร่นาได้ตลอดทั้งภูมพื้นที่เปนระยะลงไป มีที่ซึ่งเพาะปลูกอะไรไม่ได้ก็ที่เปนศิลาไปเสียทั้งนั้น ไม่สู้มากแห่งนัก การเพาะปลูกที่แผ่นดินเห็นจะจืดมาก ต้องใช้ปุ๋ยมูลม้าไร่หนึ่งกองโตๆ แล้วหยอดเปนหย่อมๆ ไปแล้วจึงเกลี่ยภายหลัง ปลูกต้นองุ่นเข้าสาลีเปนพื้น แต่ที่นี่ไม่ใช้ปลูกต้นองุ่นรายรอบนาต้นสาลี ส่วนต้นสาลีก็แต่เฉภาะสาลี องุ่นก็เฉภาะองุ่นปลูกเต็มทั้งไร่ ระยะห่างกันประมาณสักศอกหนึ่งฤๅหย่อนศอก ถ้าที่ไม่สู้บริบูรณ์ก็ปลูกหญ้าอย่างที่มีดอกสีเหลืองสีขาวสีแดง ซึ่งเปนอาหารดีของโคแลม้า ถ้าเปนกรวดศิลาปลูกต้นสน ต้นสนนี้ปลูกลามเรื่อยขึ้นไปจนถึงยอดเขา แทบถึงที่สะโนคลุมอยู่นั้น มีทางซึ่งปรากฎว่าตัดสำหรับคัดไม้ให้ไหลลงมาตามข้างเขาอยู่มากตำบล บ้านเรือนเหล่านี้ก็แปลกไปกว่าบ้านเรือนอิตาเลียนข้างเหนือบ้าง รูปพรรณสัณฐานเรือนเตี้ยลง แลใช้ไม่ประกอบเปนฝาเฝืองมากขึ้น ใช้ไม่สนทั้งนั้น ตามทางมีโรงเลื่อยมีไม้กำลังประทุกรถที่จะส่งไปยังประเทศอื่น การที่จะเอนตัวลงนอนในเวลามาตามทางรถไฟ ทางนี้เปนเอนลงไมได้ เพราะดูแผนที่เพลิดเพลิน เหมือนหนึ่งว่านั่งอยู่ในห้อง ที่มีรูปภาพแลนด์สเคป แลยกรูปนั้นเปลี่ยนมาดูทีละแผ่นทีละแผ่น เปนได้ต่างๆ บางแห่งงามจนพูดไม่ออกว่าจะว่ากระไรดี ที่ตำบลใหญ่ซึ่งมาตามทางนี้ที่รถหยุด ภาษาฝรั่งเศสเรียกว่าเซียง ภาษาเยอรมันเรียกว่าเซตไตน เพราะคนในแถบนี้พูดสองภาษา เยอรมันฤๅฝรั่งเศส อิกตำบลหนึ่งเมื่อจวนถึงเรียกว่า เซนต์มอริตส มีบ้านเรือนผู้คนมาก คราวนี้ก็ถึงทเลสาบ เมื่อเดิมคิดกะที่ว่ามองตรีเออ (อ่านว่า มองเตรอ) ซึ่งเปนปลายแหลมยื่นจะเปนที่อยู่ แต่ไม่มีโฮเตลจึงได้ย้ายมาอยู่ที่เตอริเตต์ ซึ่งต่อเนื่องเปนตำบลเดียวกัน หยุดที่สเตชั่นน่าโฮเตล เรียกว่าโฮเตลเดซอัลปส์ (อ่านว่า เดซาลปซ์) โฮเตลนี้ดูข้างนอกเหมือนวิลลา ซึ่งเข้าใจว่าเหมือนเปนวิลลา ปลูกต่อๆ กันหลายเจ้าของ แต่ที่จริงไม่เปนเช่นนั้น ตั้งแต่หาดฝั่งทเลสาบขึ้นมา ลงเขื่อนแล้วมีถนนเล็กสายหนึ่ง เดินตลอดข้างริมน้ำ ในถนนเข้ามามีรั้วกั้น กะทู้รั้วเปนต้นไม้ตัดพุ่มกลม ในรั้วเข้ามามีลานสำหรับเล่นลอนเตนิสสองลานจึงถึงเตอเรส คือก่อเปนเขื่อนถมดิน ดาดปูนสิเมนต์ สูงกว่าพื้นชั้นล่าง ประมาณสักสามวา บนเตอเรสนี้เหมือนกับดาดฟ้าที่เราเรียกว่าสวนสวรรค์ มีพนักเหล็กปลูกต้นไม้ดอกเปนหย่อมๆ เรียงราย ในเตอเรสเข้ามาเปนทางรถไ มีดาดฟ้าเสาเหล็กคร่อมทางรถไฟ ข้างบนเปนพื้นดาดสิเมนต์เหมือนสวนสวรรค์แท้ ขนาดหลังพระที่นั่งอัมพร มีกระไดขึ้นสำหรับไปนั่งเล่น ถัดเตอเรสแลสวนสวรรค์นี้เข้ามาเปนทางรถม้า เปนถนนสายเดียวเหมือนอย่างซันเรโม ริมถนนข้างในจึงเปนโฮเตล โฮเตลนี้ปลูกไม่ตรงได้ฉาก โอนไปตามรูปเขา สูงแลต่ำก็ตามรูปเขา ตอนทางที่พ่ออยู่เปนที่ต่ำ ถัดไปอิกสูงขึ้น ห้องพื้นดินทางนี้เปนร้าน ถัดขึ้นมาอิกชั้นหนึ่งจึงเสมอกับพื้นดินของโฮเตลตอนข้างขวา เพราะฉนั้นพื้นที่ควรจะเรียกว่าชั้นที่ ๑ ของตอนนี้ จึงกลายเปนเรียกว่าชั้นพื้นดินของตอนข้างขวา ต่อถึงชั้นที่ ๓ จึงเรียกว่าชั้นที่ ๑ เวลาจะขึ้นลิฟต์ ถ้าบอกว่าชั้นที่ ๑ ไพล่ไปชั้นที่ ๓ ชั้นพื้นดินตอนข้างขวานั้นเปนห้องรับแขก มีห้องรับแขกใหญ่ๆ หลายห้อง กั้นฝาไม้มีเครื่องตกแต่งสนุกจริงๆ ไปจนถึงปลายเปนห้องบิลเลียด มีบิลเลียดถึงสามโต๊ะ ขึ้นมาอิกชั้นเปนที่กินเข้าก็ใหญ่โตมาก เจาะพื้นเปนวงกลม แลลงไปเห็นที่รับแขกข้างล่าง เวลากินเข้าเอาแตรมาเป่าที่ห้องรับแขก แต่มาข้างตอนที่พ่ออยู่เปนห้องนอนชั้นล่างต่อถึงพื้นที่เรียกว่าชั้นที่ ๑ ซึ่งเปนชั้นที่ ๓ นั้น จึงเปนที่ห้องพ่ออยู่ ในตอนข้างนี้มีพื้นถึง ๗ ชั้น พ่ออยู่ชั้นที่ ๓ รวมที่ยาวของโฮเตลถึง ๒๕๐ เมเตอ คือ ๖ เส้น ๕ วา คนอยู่จุดได้ถึง ๔๐๐ คน การตกแต่งหมดจดเกลี้ยงเกลาดีเสียจริงๆ ห้องก็โต แลมีเบลคอนียื่นออกไปทุกน่าห้อง มีโทรศัพท์พูดทั่วไปได้ทุกหนทุกแห่ง
มาถึงก็ไม่ได้หยุดยั้ง ลงไปนั่งกินน้ำชาที่เตอเรส เจ้าของโฮเตลเอาฉากยี่ปุ่นไปกั้นด้านข้างหลัง นั่งดูเขาเล่นลอนเตนิสแลถ่ายรูป แล้วกลับขึ้นมาเดินซื้อของที่น่าโฮเตล แสนที่จะสบาย ไม่มีใครดูใครแลเดินเจอกันก็เหลียวดูแล้วก็ไป ไม่ยืนจ้องอย่างที่อิตาลี เวลาบ่ายอยู่ข้างจะร้อน เพราะโฮเตลห้าน่าตวันตก
คืนที่ ๖๐
วันเสาร์ที่ ๒๕ พฤษภาคม
กินเข้าเช้าแล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ไปทางมองเตรอ ที่แท้บ้านเรือนติดต่อกันกับเตอริเตต์ เปนเมืองเดียวกันนั้นเอง แต่ตอนข้างนี้เปนโฮเตลแลวิลลา มีร้านเปนตอนๆ ที่มองเตรอมีตึกแถวตลาดติดต่อกันอย่างเปนเมือง ก็ยาวอยู่ พอเดินเหนื่อยจึงหมดหมู่ตลาด เปนโฮเตลแลวิลลาต่อไป โฮเตลแลวิลลาเหล่านั้นตั้งอยู่กลางสวนดอกไม้บ้าง กลางสวนองุ่นบ้าง มีไร่ดอกไม้คล้ายซันเรโม แต่ไม่ใคร่จะมีดอกมาก แวะซื้อของบ้างถ่ายรูปบ้าง แล้วกลับมาพบกระบวนแห่ที่เขาเตรียมจะแห่กันวันนี้ พอถึงหัวตลาดถูกห้าไม่ให้รถโมเตอคาร์เดินทางในตลาด ต้องอ้อมไปทางข้างหลัง พ่ออยากจะดูว่าจะพระการใหญ่กันอย่างไรบ้าง เพราะไม่นึกว่าจะไปตอนบ่าย จะดูเสียก่อนเวลาคนยังไม่แน่น ครั้นคนแน่นนักกลัวจะถูกรุม จึงให้รถอ้อมไปทางหลังตลาด ลงเดินมาในตลาดกับบริพัตร อุรุพงษ์ ดุ๊ก สี่คนด้วยกัน ตลาดนั้นเห็นจะยาวสักเท่าตลาดเมืองสงขลาได้ เดินบ้าง หยุดแวะตามร้านบ้าง คนยังไม่สู้แน่นทีเดียว แต่ก็มากแล้ว รู้สึกสบายดีจริงๆ ดูเหมือนว่าไม่มีใครเห็นเราขันอย่างไรเลย เท่ากับเปนพวกเขาไปทั้งหมด ไม่จ้อง ไม่กระซิบ ดูก็ดูโดยเมตตาจิตร์ต่อกัน พ้นไปแล้วก็แล้วกัน จนกระทั่งหยุดท้ายตลาดจึงได้ขึ้นรถโมเตอคาร์กลับ การที่จะกลับนั้นไม่ยากอะไร ด้วยไม่ไกลเท่าใด โดยว่าไม่มีรถโมเตอคาร์จะขึ้นรถรางแห่งใดก็ได้ ด้วยเดินสวนถี่กันอยู่เสมอ รถโมเตอคาร์วันนี้แต่งปักธงสี่เหลี่ยมโตๆ รถละสี่คัน มีจังหันรูปดอกนาซีซัสหมุนอยู่ที่หัวท้ายทุกรถ บ้านเรือนสองข้างทางก็ผูกธงแต่งทุกแห่ง ประหลาดที่ธงริ้วขาวริ้วแดงคดๆ ของยี่ปุ่นนั้นเปนธงสวิตเซอแลนด์ มีสีขาวกับแดงแลน้ำเงินกับขาวสองอย่าง กลางเปนไม้กางเขนผิดกับยี่ปุ่นเท่านั้น นี่ใครเอาอย่างใครจึงเปนเช่นนี้ ที่ตลาดของสดเปนโรงเสาเหล็ก เลิกตลาดตกแต่งเปนที่พักในการเล่นคราวนี้ มีสแตนด์ตั้ง แต่พ่อไม่ได้เข้าไปดู เพราะเข้าใจว่าเขาคงจะซื้อที่นั่งกัน มีเตนต์เมอริโกเรานด์ใหญ่ มีทั้งที่ขี่แลที่นั่งตั้งอยู่ในกลางสนาม มีร้านขนาดร้านสีโรราบตั้งตลอดถนนขายของกินของเล่น แลคอนเฟตตีเครื่องปาฟ เช่นเล่นที่วัด ขายดอกนาซีซัสตลอดถนน คนเดินไปเดินมาก็กำดอกนาซีซัสคนละมัดสองมัดทุกคน มีผู้หญิงบ้างผู้ชายบ้าง เด็กๆ รุ่นๆ แต่งแฟนซีอย่างเช่นแต่งปลาลครเปนพวกๆ ต่างๆ กัน พวกละ ๒๐ คนบ้าง ๑๖ คนบ้าง ๑๒ คนบ้างเปนหมู่ๆ ในกลางถนนมีแตรวงชเลยศักดิ์เดินเป่าไปในถนนท่าทางจะออกสนุกอยู่
เรื่องการที่เขาเรียกว่าเฟตนาซีซัสนี้ เปนงานประจำปีของชาวเมืองนี้ ดอกนาซีซัสนั้นคล้ายดอกจุ๊ยเซียนอย่างลา ก้านเปนโพรงงอกในใต้ต้นไม้ใหญ่ เปนไม้ป่า สูงประมาณสักสิบห้าสิบหกนิ้ว หกกลีบสีขาว เกษรข้างในเปนจอกเหลืองเหมือนจุ๊ยเซียน ขอบจอกเปนสีแดง ไส้กลางสีม่วง ฤดูนี้แล้วออกเต็มไปทั้งนั้น จึงเปนเวลาที่เล่นสนุกกันปีละครั้ง ครั้งละสองวัน แล้วมีสงครามบุบผชาติต่อท้าย ปาคอนเฟตตี ได้เห็นรถที่แต่งด้วยดอกไม้ตามทางหลายรถ
เวลาบ่ายกินเข้ากลางวันแล้วไปถ่ายรูปป้อมโบราณ เรียกว่าชิลลอง เปนหลังคาซับซ้อนกันไม่งามอะไร แต่ช่างชอบถ่ายรูปกันเสียจริงๆ รูปที่ขายที่นี่ก็มีชิลลองทั้งนั้น ใครถ่ายรูปเปนมาที่นี่ก็ต้องถ่ายรูปชิลลองทุกคน ถ้าไม่ได้ถ่ายออกจะเสียๆ ไป จนที่ถ่ายก็แห่งเดียวกันทุกคน ที่รั้วหลังเขื่อนย่อ พ่อก็ได้ไปถ่ายในที่นั้นอย่างเดียวกับคนอื่น แต่ทางที่ไปนั้นต้องทวนไปข้างทางมาแต่เมืองมิลัน นึกว่าจะเลยไปเที่ยวถึงเซนต์มอริตส แต่เกิดเปนห่วงจะซื้อดอกไม้สำหรับจะทำวิสาขะค่ำวันนี้ จึงย้อนไปมองเตรอใหม่ พอถึงหัวตลาดก็เห็นกระบวนแห่ เด็กที่แต่งตัวต่างๆ เหล่านั้นขึ้นรถหลังใหญ่ๆ เปนเกวียนขนของก็มี แต่งดอกไม้แปลกกันต่างๆ เขาจะแห่กันมาแต่เมื่อไรแล้วก็ไม่ทราบ มากน้อยเท่าใดก็ไม่ทราบ ได้เห็นประมาณสักเก้ารถสิบรถ ปาคอนเฟตตีกันนัวอยู่แล้ว พอหมดกระบวนแห่เหลียวหลังกลับมาเห็นพ่อกับอุรุพงษ์ บริพัตร รพี ดุ๊ยืนอยู่ที่นั่น นางพวกสาวๆ รุมกันเข้ามาปาเสียใหญ่ เลยต้องซื้อปาเขาบ้าง คนแน่นยัดกันเหมือนวัดเบญจมบพิตร เบียดกันคลั่กๆ แต่ไม่กระทบกระทั่งกัน ใจฅอมันช่างเย็นเปนน้ำไปด้วยกันหมด หัวเราะร่าๆ ปากันไม่เลือกว่าใคร เดินไปเดินมาหลุดหายไป ตามกันไม่พบ พ่อได้ติดไปแต่รพีกับดุ๊ก ถ้าผู้ชายจะปาพ่อแล้วเขาปาด้วยความเคารพ ร้อง วิ้ฟเลอะรวา แล้วปา พวกผู้หญิงก็เข้ามาเล่นจริตออกคำนับๆ เสียก่อนแล้วจึงปา ทีหลังหนักเข้าก็นัว ลงเลือกปากันเปนคนๆ ไป จนสุดตลาดจึงไปหยุดกินน้ำส้ม ครั้นขากลับมาคราวนี้คอยปากันใหญ่ แหวกทางให้เราเดิน แต่เช่นนั้นดุ๊กยังหลุดหายไปได้อิกคนหนึ่ง เหลือมาแต่กับรพี ขันที่รู้จักชื่อพ่อทุกคน เรียกออกชื่อแลตามรู้จักตัวเสมอ ดูเหมือนจะไม่มีใครที่จะไม่รู้จักสักคนเดียว ทีหลังนางรุ่นสาวคุ้นกันหนักถึงมาขอให้เซ็นชื่อ พ่อยอมเซ้นให้รายหนึ่ง คราวนี้ตามอ้อนวอนกันเรื่อย จนกระทั่งหลุดตลาดออกมา เข้าไปในร้านดอกไม้ก็ไถลเข้าไปอยู่ด้วยเปนหลายคน น่าชมแต่กิริยาอัธยาไศรยคนที่นี่ดีจริงๆ ดูเปนเรากันเอง ผิดกันกับที่อิตาเลียนมาก แลมันช่างไม่ถือกันเสียจริงๆ
กลับมาแต่งตั้งพระที่น่ากระจกหลังเตาไฟ ซื้อเทียนขนาดใหญ่เปนเทียนรุ่งไว้สองคู่ กับเทียนเล็ก ๕๖ เล่ม ดอกไม้สั่งให้เขาทำสามกระเช้า แลมีหม้อปักดอกนาซีซัสบูชาด้วย กินเข้าแล้วกรมสมมตนำทำวัตรแลสวดมนต์ สวดมนต์จบกรมสมมตเทศน์ ที่จริงเครื่องบูชางามด้วยดอกไม้ จรกรมสมมตว่าพระไม่เคยเห็นดอกไม้งามอย่างนี้ แป้งเจิมก็มีเจิมเทียนรุ่ง ขาดแต่ธูปอย่างเดียวเท่านั้น ได้มีโทรเลขถึงกรมหลวงวชิรญาณเข้าไปไหว้พระในกรุงเทพฯ เพราะทำที่นี่ไม่สดวก
วันนี้เปนวันร้อนกว่าทุกวัน เดินเล่นในถนนที่มองเตรอเหื่อออกโทรมจนเสื้อชุ่ม แดดก็จัด รู้สึกเหมือนในบางกอก แต่ที่แท้ไม่ใช่เหมือนกันเลย เวลาแดดเผาน่าต่างกระจกกำลังร้อน ได้ดูปรอด ๗๐ เท่านั้น เปนด้วยเราสรวมเสื้อหนา จึงรู้สึกเหมือนบางกอก เวลากลางคืนวันนี้ไม่ได้สรวมเสื้อยืดสักหลาดฤๅกำมหลิดเลย สรวมเสื้อขาวชั้นใน อย่างที่ในบางกอก แต่งอิวนิงเดรสยังรู้สึกร้อน ด้วยจุดไฟถึง ๑๘ ดวง ต่อดึกจึงค่อยรู้สึกหนาว เมื่อแรกมาดูหนาวมาก แล้วทีหลังนี้ดูเฉยๆ สังเกตดูว่าถ้าปรอดในห้อง ๖๒ เปนกำลังพอสบาย
คืนที่ ๖๑
วันอาทิตย์ที่ ๒๖ พฤษภาคม
วันนี้มีความคิดสองอย่าง อย่างหนึ่งรพีชวนจะให้ไปเมืองโลซาน ซึ่งไปจนสุดแหลมแล้วเลี้ยวเข้าในชวาก ระยะทางจะไกลกว่าไปนีศ แต่เมื่อนึกถึงวันอาทิตย์ก็ท้อใจ ไปถึงแล้วจะทำอะไร ตังๆ ไปก็ตังๆ กลับมา จึงได้เลือกเอาขึ้นเขาโรเชียเดเนย์ซึ่งอยู่ใกล้โฮเตล
กินเข้าเช้าแล้วรับอักเซลยอนซัน กงสุลเยเนอราลของเราที่เมืองสตอกโฮม ลูกแกเจ็บ พาลูกมารักษาตัวอยู่ใกล้ๆ นี่ ได้ข่าวว่าจะเสด็จไปตำบลนั้น ถึงกับมีโทรเลขไปสวิเดนให้ส่งธงช้างมาคอยชักรับ การมันใหญ่ถึงเพียงนั้น ต่อเมื่อรู้ว่าไม่เสด็จแล้ว จึงได้มาหาทน ได้สั่งถวายคำนับถึงเจ้าแผ่นดิน เพราะแกเปนคนโปรดสนิทสนมกันมาก แล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ไปที่สเตชั่น ทางที่จะขึ้นรถนั้นเปนคั่นอัฒจันท์ เพราะเหตุที่รถนั้นรูปเพล่เหมือนเกรีน ข้างในกั้นเปนห้องๆ ตามขวาง นั่งได้สองฟาก คือหันหน้าขึ้นไปก็ได้หันหลังขึ้นไปก็ได้ เขาที่ขึ้นนั้นชันมาก เช่นกับขึ้นภูเขาทอง เพราะฉนั้นจึงทอดรางขึ้นไปตามข้างเขาตรงลิ่ว มีฟันปลาสำหรับสับให้รถหยุดเมื่อเวลาเกิดเหตุสายลวดขาด แต่การขึ้นลงของรถนั้นขึ้นด้วยสายลวด มีรถสองรถ รถหนึ่งอยู่ข้างบน รถหนึ่งอยู่ข้างล่าง สายลวดโยงถึงกัน เมื่อเวลาจะให้รถบนลงมา ข้างล่างกรอกน้ำเข้าไปในถึง แล้วเปิดเดือยที่ยันรถไว้กับฟันจักรนั้น น้ำหนักน้ำก็ถ่วงรถเลื่อนลงมา ดึงเอารถที่อยู่ล่างซึ่งเบากว่านั้นขึ้นไป เฉภาะพอไปเหมาะสวนกันที่กลางทาง มีทางหลีก พอรถข้างล่างขึ้นไปถึงข้างบน รถข้างบนก็ลงมาถึงข้างล่าง ทอยกันอยู่สองหลังเท่านี้ แต่รถคันนี้ไม่ได้ขึ้นไปถึงตลอดยอด ไปเพียงพอพ้นที่ชัน แล้วไปหยุดที่คลิยอง เปนสเตชั่นสูงจากพื้นดิน ๖๙๒ เมเตอ คือ ๑๗ เส้น ๖ วา ในระยะรถตอนนี้ ยังเปนไปในระหว่างบ้านเรือนที่เปนวิลลาเปนโฮเตลหลังใหญ่ๆ เรียงรายเปนสวนดอกไม้ มีดอกไม้สีต่างๆ มีหนทางรถขึ้นเหมือนทางธรรมดา แต่ทบไปทบมา
เวลาขึ้นถึงสเตชั่นแล้วต้องย้ายไปออกทางหนึ่งต่างหาก เพื่อจะได้ขึ้นรถสายหนึ่งต่างหาก เปนรถไฟใช้ถ่านตามธรรมดาแต่น่าต่ำท้ายสูง รูปเปนเกรีนเหมือนกัน มีรถพ่วงหลายหลัง นั่งอย่างเดียวกันกับรถที่กล่าวก่อน มีที่สำหรับรับฟันจักรอยู่ในกลางเหมือนกัน แต่ไม่มีสายลวดอยู่เอง ด้วยไม่ใช่ลากด้วยน้ำ รถนี้เดินเข้าปล่องหลายครั้ง ยาวบ้าง สั้นบ้าง ในปล่องนั้นมักจะมีน้ำตกซึมบ้าง พรำอยู่เหมือนฝนบ้าง ขึ้นไปหยุดรับน้ำตามทางบ้าง จนถึงตำบลโคเปนที่สำนักรักษาตัว ซึ่งหมอแนะนำให้เพ็ญมาอยู่ตำบลนี้สูง ๑๐๕๐ เมเตอ คือ ๒๖ เส้น ๕ วา มีสเตชั่นผู้คนแน่นหนา มีโฮเตลสูง ๗ ชั้นหลังคามียอดหลายยอด ยาวใหญ่ ทำงามมาก เปนที่สำหรับพวกฝีในท้องขึ้นมารักษาตัว ท่าทางเห็นจะอยู่ได้หลายร้อยคน ตั้งใจไว้ว่าจะแวะต่อขากลับ จึงไม่ได้เที่ยวที่โคนี้ นั่งอยู่ในรถต่อไปอิก
รถออกจากโค ตั้งต้นที่จะผ่านสะโนอันกองเรี่ยราดอยู่ตามทางขึ้นไป มากขึ้นมากขึ้นทุกที เปนสะโนอ่อนที่กำลังละลายอยู่ ไม่สู้แขงเช่นที่เคยเห็นครั้งก่อน แลลงมาในอ่าวเห็นตำบลที่ริมทเลทุกแห่งเหมือนเรือนตุ๊กตา ยิ่งสูงขึ้นไปยิ่งเหมือนแผนที่ที่เขียนอย่างมีสายน้ำบ้านเรือน แลเห็นยอดเขาสพรั่งไปทั้งสองข้าง ล้วนแต่หุ้มด้วยสะโนขาวไปทั้งนั้นลอดถ้ำยาวบ้างสั้นบ้างหลายตอน ลอดครั้งหนึ่งก็เปลี่ยนซีนะรีแลเห็นยอดเขาแปลกไปทุกครั้ง น้ำแขงก็ยิ่งมาขึ้นทุกที จนตั้งเปนกำแพงสองข้างก็มี สูงขึ้นไปก็เย็นขึ้นแต่ไม่ถึงหนาว ด้วยแดดจัด ขึ้นไปประมาณสักชั่วโมงครึ่ง จึงถึงที่ตั้งโฮเตลเปนที่สุดทางรถไฟ สูง ๒๐๔๕ เมเตอ คือ ๕๑ เส้น ๒ วา ๒ ศอก สุดแต่รถหยุดเติมน้ำแห่งใด ชายอุรุพงษ์แลดุ๊กเปนต้องลงปั้นสะโนเล่น พ่อได้ถ่ายรูปหลายรูป แต่ครั่นคร้ามไม่รู้ว่าจะได้ฤๅไม่ เพราะไม่มีกระจกเหลืองขึ้นไปติดน่ากล้อง แสงสว่างแปร๊ดเต็มที จนลืมตาไม่ใคร่จะได้ ลืมเอาแว่นเขียวขึ้นไปด้วย พอถึงที่สเตชั่นก็ถึงร้านที่สำหรับขายของคิวโรซิตีในที่นั้น พ่อได้ซื้อสิ่งละอันพรรณละน้อย เพื่อจะส่งมาฝาก ในของนั้นมีที่สำรหับอัดดอกไม้ ซึ่งจะเก็บจากบนเขาอยู่สองสามอัน จึงได้ซื้อด้วย สั่งให้เขาหากับเข้าไว้กิน แล้วเดินขึ้นยอดเขาต่อไป ทางที่ขึ้นยอดเขานี้เปนทางเล็กๆ แคบๆ จำจะต้องเดินไปในระหว่างสะโน มีดอกไม้ที่ขึ้นบนหญ้า คือที่เรียกสะโนดรอป สีขาวก็มี ม่วงก็มี มีดอกเหลืองอิกอย่างหนึ่ง ดอกเปนกำมหยี่อิกอย่างหนึ่ง เรียกอะไรก็จำไม่ได้เสียแล้ว ไม่ใช่พ่อจำไม่ได้ วานมองสิเออดอเรลลี ถามได้ความมาแล้ว ดอเรลลีเอาไปลืมเสียเอง ตอนยอดเขาที่สูงปนอยู่กับสะโนนั้นมีแต่สี่อย่างเท่านี้ แต่ตอนเหนือโคขึ้นมายังไม่ถึงสเตชั่นนี้มีดอกไม้มาก สีเหลืองสีบานเย็น เปนช่อเหมือนอย่างกล้วยไม้สีขาวสีน้ำเงินเขียว ใจกลางขาวดาดไปเหมือนปูพรม หมู่ที่ดอกนาซีซัสขนขาวดาดไปทั้งไหล่เขาสูงประมาณสักคืบเศษเท่านั้น มีดอกชูสลอนไป เหมือนเอาผ้าดอกฤๅแพรดวงลาดแลสุดๆ ตา มีกลิ่นหอมกรุ่นๆ จะเอากระบุงไปขนก็ไมม่หมด ด้วยเหตุฉนั้น เขาจึงมีนักขัตฤกษ์ในเวลาดอกไม้นี้บาน จะเอามาแต่งรถแต่งตัวกำโปรยปากันอย่างไรก็ไม่รู้สิ้น ขึ้นเขาไปเก็บเอามาได้ใหม่ ในแฟ้มที่ได้อัดส่งมานั้น เปนดอกไม้บนเขาทั้งสิ้น ไม่ใช่ดอกไม้พื้นดินราบเลย ได้ช่วยกันเก็บห่อผ้าเช็ดหน้ามาสิ้นจำนวนเท่านี้ พบคนเดินทางไปเที่ยวอยู่หลายพวก ผู้หญิงไปเก็บดอกไม้อยู่ก็มี มีไม้เท้าที่ส้นเปนตะปูยาวบ้างสั้นบ้างสำหรับเท้าขึ้นลง ซึ่งพ่อได้ซื้อยาวอันหนึ่งส่งมา ที่บนนั้นมีกล้องเตเลศโคป ที่สำหรับส่องดูยอดเขาต่างๆ อันเรียงสพรั่งอยู่ตรงหน้า ได้ดูเขาตัวร์ดเอสูง ๒๓๓๕ เมเตอ มีเสาธงซิคแนล แลคนเดินทางอยู่บนนั้น ซึ่งแลเห็นไม่ได้ด้วยตาเปล่า แลเขาเอคิล ดารยังติแยร์ สูง ๓๙๑๒ เมเตอ ได้ซื้อสมุดผนที่ยอดเขาส่งมาด้วยฉบับหนึ่ง แลดูที่บนยอดเขานั้นเหมือนอย่างเช่นรูปเขียนนี้จริงๆ มันไดม่ได้แกล้งเขียน ที่หมายกาแดงมานั้น คือเขาที่กล่าวถึงในหนังสือ กลับลงมาจากชั้นบน กินเข้าที่โฮเตล กับเข้าทำอร่อยจริงๆ กินแล้วหยุดเขียนโปสต์ก๊าดอยู่จนเวลาบ่าย ๓ โมงจึงได้ลงจากเขา ขากลับอยู่ข้างจะหนาว เพราะแดดอ่อนลง ซ้ำฝนตกด้วย การที่จะแวะตำบลโคจึงได้เปนอันรงับ ฝนตกตลอดทางลงมาจนถึงข้างล่าง เลยกลับโฮเตล ข้อที่รู้สึกหนาวนั้นหายฉิบ เพราะโฮเตลที่ล่างเวลาบ่ายถูกแดดกลับร้อน เมื่อคืนนี้อยู่ข้างจะร้อนมาก ใส่แต่เสื้อชั้นในผ้าขาวเท่านั้น ยังตื่นขึ้นตะกายผ้าแบลงเกตออก อันที่จริงมันก็ร้อนเพียงปรอด ๗๐ แต่รู้สึกร้อนกว่าปรกติ ที่เมืองเราเรียกว่าหนาวเสมอ ฝนตกวันนี้มีลูกเห็บตกมาก ดุ๊กไปกำเอามาให้ดู กว่าจะขึ้นมาถึงเล็กไปเสียแล้ว เอาว่าตกลูกโตๆ เท่าหมากดิบ สะโนที่อยู่บนเขาวันนี้เปนอย่างที่ฟอดเปนฟอง ไม่ใช่อย่างใสเปนแก้วเช่นที่เคยเห็นครั้งก่อน เช่นนั้นเปนอย่างน้ำแขง ว่าเมื่อเวลาที่พ่ออยู่เมืองมิลัน บนเขายังหนาวมาก เดี๋ยวนี้กำลังลงมือละลาย คงจะน้อยลงไปทุกวัน พอถึงเดือนกรกฎาคมแลสิงหาคม สองเดือนนั้น ไม่มีสะโนตามเขาเหล่านี้ เหลืออยู่แต่เขาสูงๆ เช่น มองต์บลังค์เปนต้น
วันนี้ได้ซ่อมแซมดอกไม้แลแต่งเครื่องบูชา มีการไหว้พระในวิสาขบุรณมีอิกวันหนึ่ง กรมประจักษ์เทศน์ทั้งกำลังที่เจ็บ ได้จุกมาสองวันแล้ว เจ้าของโฮเตลจัดดอกไม้มาให้เปนรูปรถที่ได้แห่เมื่อวานนี้ แกได้รางวัลที่ ๑ เปนเงิน ๒๕๐ แฟรงก์ แต่ที่แท้ได้ขาดทุนเปนอันมาก รถนั้นได้แต่งด้วยดอกไม้ขาวเปนช่อ ดอกติดกันแน่นเหมือนอย่างลัดดา แต่ดอกใหญ่เท่าดอกมลิ กลิ่นไม่หอมเหมือนดอกมลิ ปนกับดอกกุหลาบสีชมภู แลผูกโบสีชมภูใหญ่ๆ เต็มไปทั้งหลัง มีเสากระโดงอย่างล้มแลมีร่มแพรสีชมภูคันใหญ่กั้นดอกไม้ ผูกเปนเครือโตเท่าๆ รีถใหญ่ห้อยรอบรถ แลพันไปจนถึงที่นั่งสารถี เด็กที่นั่งอยู่ในรถแต่งตัวเสื้อสีชมภู แต่ไม่ใช่นั่งฉิมๆ ไปเฉยๆ โบกมือยิ้มทางโน้นยิ้มทางนี้ คนที่ยืนดูอยู่ก็ขว้างกระดาษหลบเล่นรื่นเริงไปบนรถ เปนเช่นนี้ทุกคัน เว้นแต่รถของตาเจ้าของโฮเตลนี้เก่งกว่าเพื่อน จึงได้ได้รางวัลที่ ๑
กับแกไปได้รูปพ่อลงยาที่มีผู้ทำไว้แต่เมื่อมาอยู่เยเนวาคราวก่อน แต่ผู้ที่ทำนั้นตาย ตกอยู่แก่ลูกชาย อย่างไรแกจึงไปจัดการเอามาได้ไม่ทราบ ทำดีพอใช้แต่งเต็มยศขาวแต่สายสพายเปนสีชมภูไป
ในการที่จะไปพรุ่งนี้ได้คิดเดินทางอย่างใหม่ เจ้าพนักงานเขาช่วยเปนธุระ เพื่อจะให้ได้ไปถึงเร็วขึ้น ถ้าไปรถธรรมดาจะถึงต่อเวลาทุ่มเศษ จะจัดการให้ไปถึงเวลาบ่าย ๕ โมง
เรื่องดอกไม้นั้นเปนที่ปรากฎเสียแล้วว่าพ่อชอบมาก ไปถึงแห่งใดก็แต่งเต็มไปด้วยดอกไม้ทั้งห้อง งามชื่นตาชื่นใจ จนตาปะโรดีที่ซันเรโมยังพยายามส่งดอกไม้ตามมาให้ถึงนี่เปนกอง แต่ทางไกลเหี่ยวไม่ฟื้น
วันนี้เปนวันตั้งใจจะจบรายวันเสียตอนหนึ่ง รู้สึกว่าเขียนสั้นไปเปนอันมาก เหตุที่เปนเช่นนี้เพราะเกิดความท้อถอยขึ้นมา เพราะไม่ได้หนังสือตอบรับ ก็นึกได้ว่าบางทีจะพลาดพลั้งไปอย่างไร แต่ห้ามไม่ให้ท้อมันไม่ฟัง เนื้อความมันสั้นลงไปเอง จึงขอจบแต่เพียงเท่านี้ ต่อนี้จะขึ้นเปลี่ยนประเทศเปนเยอรมนีตั้งแต่พรุ่งนี้ไป
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๑๙
คืนที่ ๖๒
เมืองนอยเฮาเซน
วันจันทร์ที่ ๒๗ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๖
หญิงน้อย
ออกจากโฮเตล ขึ้นรถม้าไปที่สเตชั่น วันนี้รถพ่วงรถไฟเปลี่ยนอิกเพราะเปนรถจัดเฉภาะ กว้างขวางขึ้นแต่นั่งไม่สู้สบาย สู้คันที่มาแต่มิลันไม่ได้ ตาเจ้าของโฮเตลจัดดอกไม้มาให้ ของแกเข้าที คือเอาหีบสานด้วยไม้อ้อที่สำหรัลบรรจุดอกไม้ มาจัดดอกกุหลาบสีชมภูแลกุหลาบแดง กับดอกสีขาวที่เหมือนมลิ เรียกว่านือเค ทำให้เหมือนหนึ่งดอกไม้นั้นบรรจุหีบ แต่ล้นออกมาอยู่ข้างนอก ได้ให้การอัดดอกไม้มาแต่วานนี้ ให้นึกอยากอัดขึ้นมาอิก วานให้นายโฮเตลไปซื้อสมุดอัด ได้มาเล่มหนึ่งอัดมาตามทาง รถเดินทางมองเตรอแลเวเวย์ที่เคยไปด้วยรถโมเตอคาร์วันก่อน แล้วผ่านโลซานพ้นมาอิกหน่อยหนึ่งจึงถึงทเลสาบอิกทเลหนึ่งต่างหาก เรียกว่านอยชาเตล แคบแต่ยาว ขอบทเลมีบ้านเรือน แต่ระยะห่างกว่าล้ากเลมัง ไม่ใคร่จะงาม มีเมืองในระยะทางนั้นเมืองหนึ่งเรียกชื่อเดียวกัน คือนอยชาเตล คนสองหมื่นตามทางเหล่านี้ปลูกองุ่นเปนพื้น ลงถี่มาก ที่กล่าวไว้ว่าระยะห่างศอกหนึ่งนั้นเปนอย่างตอใหญ่เสียแล้ว ตอเล็กๆ ระยะห่างกันคืบเดียวเท่านั้น ปลูกได้ระยะเรียงเปนตาตรางทีเดียว ได้ความว่าที่ใช้ต้นเล็กแลปลูกถี่เช่นนี้ เปนธรรมดาของต้นองุ่น ถ้าตอโตแก่เข้าแล้วให้ลูกไม่ดี เล็กเซียไป เพราะฉนั้นถ้าตอโตนัก เขาเลิกเสียปลูกใหม่ ใช้ปลูกด้วยเถา ในไร่ที่ปลูกนั้นเห็นปรากฎขนาดผิดกัน บางหย่อมโต บางหย่อมเล็ก การที่จะทำนั้นเมื่อถึงฤดูหนาวทิ้งตอไว้ในกลางไร่ไม่ได้เก็บ แต่ตัดเถาทิ้งเสียหมด ถ้าเปนตอใหญ่กลัวจะผุเอาฟางครอบไว้ เมื่อถึงฤดูสปริงเจ้าของก็ออกไปพรวนดินใส่ปุ๋ยมูลโคฤๅมูลม้า แล้วปักไม้ไว้สูงประมาณสักศอกหนึ่งทุกต้น สำหรับให้เถาเลื้อย เมื่อเลื้อยยาวออกไปอิกก็เติมไม้ให้ยาวขึ้นไปสำหรับค้ำเถารับลูก นอกจากปลูกองุ่น ถ้าเปนที่ราบปลูกเข้าสาลีบ้าง ที่ทิ้งเปนหญ้าเปล่า ซึ่งฝรั่งเรียกว่าเมโด โดยมาก เมโดเช่นนี้เปนที่หญ้างอกสูงประมาณคืบเศษ แต่หญ้าเหล่านั้นมีดอกเปนสีต่างๆ คือแดงขาวเหลืองเปนพื้น แลดูเปนสีพรืดไปทั้งพื้นที่ ดอกนาซีซัสซึ่งเปนดอกไม้เล่นพิธีกันที่มองเตรอนั้นก็เปนดอกอย่างหนึ่งที่เกิดในเมโดเหมือนกัน แต่ถ้าถอนมาจากที่แล้วก็ไม่สู้เปนแก่นสารอะไร แต่เวลาอยู่ในท้องที่มันงามเหลือขนาด เปนอาหารอย่างดีของสัตว์พาหนะ เช่นโคนมได้กินทำให้มีน้ำนมมาก เปนต้น จึงเปนของที่ใช้เปนประโยชน์ได้เหมือนกัน ตามแถบนี้มีป่าสนปลูกตั้งแต่ที่พื้นดินราบแลชายเนินตลอดขึ้นไปกระทั่งถึงบนเขาจนยอด ระยะห่างกันอยู่ในประมาณ ๔ ศอกฤๅหย่อนก็มี ในใต้ร่มต้นสนที่พื้นราบเปนที่เตียนไม่มีหญ้าเลยสักเส้นเดียว ด้วยร่ม นอกจากหมู่ต้นสน ออกมาเปนที่หญ้าเขียวตลอดไป เปนป่าอย่างงามเช่นที่เรียกกันว่าป๊ากตลอดทางไป มีบ้านเปนหมู่ๆ บ้าง เรี่ยรายไปบ้าง หยุดไปกินเข้าที่ตำบลบิล เปนเมืองๆ หนึ่งในระยะทางนั้น รถกินเข้าวันนี้ไม่สู้จะดี ข้ามแม่น้ำอัดดาแล้วจึงย้ายกลับมารถเดิมที่เมืองหนึ่ง พบเจ้าพระยาสุรวงษ์แลดอเรลลี ซึ่งพ่อได้ให้ไปขอบใจเปรสิเดนต์ริปับลิกสวิสณเมืองเบิน กลับมาคอยอยู่ในที่นั้น ไปอิกหน่อยหนึ่งถึงเมืองซุริค ซึ่งเปนเมืองใหญ่ในสวิตเซอแลนด์ แต่ในเมืองมีพลเมืองถึงแสนห้าหมื่นคน เปนที่ตั้งโรงจักร์ทอแพร ทอผ้า พิมพ์ผ้าลาย ทำกระดาษต่างๆ ดูเปนโรงทำงานไปรอบเมือง รถไฟช่างมากจริงๆ หลายสายหลายทางแยกย้ายกันมาก่ายกันไปทั้งนั้น สเตชั่นก็ใหญ่โต รถไปรออยู่ที่นี่นาน ออกจากนี่มาหน่อยหนึ่งจึงถึงแม่น้ำไรน์ อันเปนแม่น้ำปันแดนสวิตเซอแลนด์กับเยอรมนี แต่ทางรถไฟตัดตรงไป ไม่ได้ไปตามน้ำ จึงอยู่ในแดนสวิตเซอแลนด์มาก รถผ่านเลียบฝั่งตรงข้ามที่น้ำตกในแม่น้ำไรน์ สเตชั่นอยู่เหนือที่นั้นขึ้นไป ถึงที่สุดเวลาบ่าย ๕ โมงยังไม่ทันถึงครึ่ง ประหลาดที่รพีมาด้วยรถโมเตอคาร์ถูกฝนเปียกงอมแงม แต่พ่อมาทางรถไฟไม่ยักถูกฝน เขาออกก่อนแต่เช้า แต่มาถึงพร้อมกัน ขึ้นรถโมเตอคาร์ย้อนทางมาทางข้างใน ต้องผ่านทางรถไฟสายหนึ่งด้วย เพราะโฮเตลชไวซาฮอฟหลังนี้ตั้งอยู่คนละฟากกับที่น้ำตกเฉภาะแลดูได้ในที่อันดีตลอดเสมอเปนนิจ
น้ำตกนี้ต้องเข้าใจว่าไม่ใช่น้ำพุฤๅน้ำธารที่ไหลตกลงมาจากภูเขา แลมีลำธารต่อไปอิก น้ำตกนี้เปนแก่งศิลาเกิดขึ้นขวางในแม่น้ำ คือเทือกเขาจากฝั่งทั้งสองข้าง ตั้งเปนคันเหมือนทำนบกั้นน้ำไว้ กว้างตอนข้างบนคันทำนบ ๑๖๐ เมเตอ คือ ๘๐ วา แต่คันทำนบนั้นไม่สู้สูงเท่ากัน ซีกข้างฝั่งซ้ายสูง ๑๙ เมเตอ คือ ๙ วา ๒ ศอก ฝั่งขวาประมาณ ๑๕ เมเตอ คือ ๗ วา ๒ ศอก ถ้าจะเทียบส่วนสูงของน้ำในที่น้ำวน เหนือน้ำตกขึ้นไปสักสองสามร้อยก้าว น้ำตอนบนสูงกว่าน้ำตอนล่าง ซึ่งเปนที่น้ำตก ๓๐ เมเตอ คือ ๑๕ วา น้ำตอนล่างนี้ยังสูงกว่าพื้นทเลขึ้นมา ๓๖๐ เมเตอ คือ ๑๘๐ วา เขาว่าเดือนกรกฎาคม ซึ่งเปนเวลาสะโนบนภูเขาละลายมาก เปนเวลาที่น้ำสูงกว่าฤดูอื่น ในระหว่างกลางที่น้ำตกนั้นมีก้อนศิลาใหญ่ ตั้งเปนเขาย่อมๆ สูงพ้นน้ำ เฉภาะอยู่ได้กึ่งกลาง มีต้นไม้ขึ้นบริบูรร์ น้ำที่ตกลงมาเปนฝอยฟองเสียงโครมๆ ไปรอบข้าง กำลังน้ำที่ตกลงมากระทบที่ต่ำกลับเปนฝอยฟุ้งขึ้นไปสูงกว่าก้อนศิลาที่เปนเกาะอยู่กลางนี้เสียอิก แต่เกาะกลางนี้เปนที่สำหรับคนข้ามไปดูน้ำตกเหมือนหนึ่งว่ายืนอยู่บนปากทำนบที่ขวางกลางแม่น้ำ ส่วนข้างซ้ายมือเราผู้ไปดูน้ำตกนั้น เขาได้ก่อเปนทำนบกันน้ำไปใช้ในเครื่องจักร์ทำอาลูมินัม มีคำกล่าวว่า เมื่อก่อนกั้นทำนบแบ่งน้ำไปนี้ สายน้ำตกแรงกว่าเดี๋ยวนี้ แต่ที่จริงพิเคราะห์ดูก็เห็นจะไม่มีผลอะไรมาก เพราะแบ่งเอาไปน้อย น้ำก็ยังแรงอยู่นั้นเอง ข้างขวามือมีตึกใหญ่ มีท่าที่จะขึ้นไปดูน้ำตกได้ แต่พ่อยังไม่ได้ไปถึงที่นั้น
โฮเตลนี้ออกจะอยู่ข้างปอนๆ สักหน่อย เพราะเหตุที่เมืองไม่เปนสลักสำคัญอันใดเลย สิ่งสำคัญที่จะดูได้นั้นมีแต่น้ำตกอย่างเดียว แต่ที่ตั้งดีเพราะเปนตลิ่งสูง สูงกว่าทำนบที่กั้นน้ำฤๅน้ำตกนั้นมาก อาจจะแลเห็ได้ตลอดขึ้นไปไกลจนพ้นสพานรถไฟอันข้ามแม่น้ำที่เหนือน้ำตกขึ้นไป ฝ่ายข้างใต้น้ำก็แลเห็นลงไปไกลจนสุดสายตา ทำทางเดินจากด้านหน้าโฮเตลลงไปเปนทางทบไปทบมาหลายทบ ไปในใต้ร่มไม้ข้างทางก็เปนเมโด ประดับด้วยดอกไม้ป่าสีต่างๆ ลงไปจนถึงพื้นถนนใหญ่ เมื่อข้ามถนนใหญ่ลงไปอิกจึงถึงท่าเรือแลเรสเตอรองต์อันตั้งอยู่ริมน้ำทีเดียว แลตั้งอยู่บนเกาะด้วย มีสพานข้ามออกไปจากฝั่ง หลังเกาะกับฝั่งนั้นเขากั้นทำนบไว้ ปิดประตูเสียไม่ให้สายน้ำพัดมาเชี่ยว เปนที่สำหรับเก็บเรือซึ่งจะข้ามฟาก พ่อเดินลงไปจนกระทั่งถึงที่นั่น เหลือที่จะอดกลั้น เพราะการชอบน้ำตกของพ่อนั้นเปนที่ปรากฎกันอยู่แล้ว ถึงเวลาย่ำค่ำแล้วก็ยังสว่างอยู่ จึงชวนกันคิดจะข้ามไปดูที่เกาะกลาง เขาจ่ายเสื้อฝนให้สรวม เสื้อนั้นอยู่ข้างจะสกปรก ลูกกระดุมไม่มีสักเม็ดหนึ่ง ขอก็หักแล้วหักเล่า มีขออยู่สองตัว เมื่อสรวเสื้อแล้วจึงได้พากันลงเรือ เรือนั้นเปนรูปเรือสำปั้น แต่หัวท้ายไม่ใคร่จะเรียวมาก ขนาดสักเท่าเรือจ้างกรุงเก่า มีที่นั่งสองแคมเรือ ได้ไปกับบริพัตร อุรุพงษ์ ดุ๊ก มิสเตออาลเบอส แลนายใจ คนที่อยู่หัวเรือนั้นตีกระเชียง แต่คนท้ายยืนแจวอย่างไทยๆ เวลาแรกออกเลี้ยวแอบฟันแง่ศิลาริมฝั่ง เราแลดูนึกว่าโดนเผงเพราะตำเข้าไปตรงๆ แต่เขารู้ดีกว่าเรา พอถึงแง่ศิลานั้นน้ำก็ปัดน่าหันออกผับทีเดียว มันตีกระเชียงแขงจริงๆ น้ำเชี่ยวกราก พอหลุดแง่ศิลานั้นก็ต้องลอองน้ำ ไม่ทันถึงกึ่งแม่น้ำ ตีกระเชียงสู้น้ำตกดันขึ้นไป เสียงท้องเรือกระทบดังกึกๆ ใหญ่สามครั้งสี่ครั้ง น่ากลัวท้องเรือทลุอยู่บ้าง คราวนี้พอขวางลำนิดหนึ่งน้ำสาดเข้ามาโครมท่วมตัว แต่หากเสื้อฝนป้องกันอยู่ไม่สู้เปียกมาก เข้าไปถึงที่ท่าแคบนิดหนึ่งขึ้นบันไดต่อไป เปนบันไดศิลาบ้างเหล็กบ้าง เห็นจะสักสามสิบคั่นเศษไปได้ จึงถึงยอดซึ่งเขาปักร่มไว้ เวลาแลดูไปจากฟากข้างนี้ดูเหมือนน้ำจะไม่สูงเท่าใด แต่เมื่อเข้าไปใกล้จึงเห็นสูง ขากลับมันผายคล่องกลับมาไม่ช้าเท่าไรก็ถึง เขาจะพาไปดูอิกแห่งหนึ่ง กลัวว่าจะค่ำจึงได้งดไว้ จะไปดูต่อพรุ่งนี้ กลับขึ้นมาซื้อของกระจุกกระจิกที่เขาขายสำหรับเปนที่รฦก แล้วขึ้นรถโมเตอคาร์กลับ ต้องอ้อมมาทางรถไฟเหมือนกับเมื่อแรกมา กลับขึ้นหลังโฮเตล
วันนี้ร้อนเสียจริงๆ มาในรถไฟถึงต้องถอดเสื้อเหลือแต่เชิ๊ดนั่งมาเหมือนรถไฟในบางกอก เวลาที่ไปน้ำตกข้างในเหื่อชุ่ม รู้สึกเย็นแต่ข้างนอก จนเวลา ๒ ทุ่มจึงรู้สึกหนาวเมื่อเปิดน่าต่างอยู่ เห็นจะเกี่ยวด้วยเรื่องไอน้ำ บางทีอากาศในที่นี้จะชื้นได้ อยู่หลายวันน่าจะไม่มสบาย อาหารก็ไม่สู้จะดี ที่เที่ยวก็ไม่มีแห่งใด เปนสำคัญอยู่ที่น้ำตกนี้เท่านั้น
การดูน้ำตกที่นี่มีสามประเภท ประเภทหนึ่งดูกลางวัน อิกประเภทหนึ่งดูเมื่อเดือนหงาย ประเภทที่สุดนั้นดูฉายไฟให้เปนสีแดงสีเขียว มาวันนี้ชอบด้วยการกำหนดที่จะได้เห็นที่ ๑ แลที่ ๒ เพราะเปนวันเดือน ๗ แรมค่ำหนึ่ง แต่พระจันทร์ตอนหัวค่ำขึ้นมาจากเมฆเหมือนอย่างกับพระจันทร์แหว่ง ค่อยๆ ใหญ่ขึ้นใหญ่ขึ้นจนหมดดวง แต่ยังเปนเมฆหมอกมัวไม่แจ่มแจ้งดี บางทีตอนดึกจะได้เห็นเวลาพระจันทร์แจ่ม หนังสือนี้ขอจบไว้เสียในตอนหัวค่ำเท่านี้ก่อน
คืนที่ ๖๓
วันอังคารที่ ๒๘ พฤษภาคม
สังเกตดูโฮเตลนี้ ถ้าขืนอยู่ช้าคงไม่สบาย ไอน้ำขึ้นมากเวลาดึกถึงน่าต่างเปียก อาหารก็เปนอย่างเยอรมันลุ่นตุ้นเต็มที แต่เพราะอดนอนมาวันก่อนจึงได้หลับมาก ตื่นสายไป ออกจะจนที่เที่ยว เพราะวันนี้สองเวลา พรุ่งนี้อิกเวลาหนึ่งหมดตัว จะมีที่เที่ยวได้อิกเวลาเดียวเท่านั้น พอเบอลีซึ่งเปนลูกเขยยายพันเมียมิสเตอยุเกอที่เคยเข้าไปขายของในวังมาหา เขาอยู่ที่ซุริค ซึ่งยายพันอยู่ที่นั่น เลยพูดตกลงกันคิดไปเที่ยวซุริค จะรอไปด้วยรถไฟออกเวลาบ่ายโมงหนึ่ง กลัวเวลาจะน้อย เพราะระยะทางถึงชั่วโมงครึ่ง จะถึงเกือบบ่าย ๓ โมงเสียแล้ว จึงตกลงไปด้วยรถโมเตอคาร์ แต่เบอลีไม่ได้รู้จักทางโมเตอคาร์เลยไม่เคยเดิน โมเตอคาร์เองก็ยังไม่เคยขึ้นสักครั้ง เหตุไฉนเราจึงขึ้นโมเตอคาร์ไปไหนไปได้ไม่หลงไม่ติด ซึ่งพ่อยังไม่ได้เคยเล่ามาเลยนานแล้ว การเล่นโมเตอคาร์นั้นมันเปนอินสติตูชั่นใหญ่ที่มีคนเล่นเปนอันมาก มีคลับที่เข้ากันไม่ว่าชาติใดภาษาใด ไม่ใช่แต่มีแผนที่เฉภาะสำหรับแต่เดินโมเตอคาร์ มีป้ายปักทุกหนทุกแห่งในที่ทางสองแพร่งสามแพร่ง บอกให้ไปทางโน้นทางนี้ ป้ายนั้นเขียนหลายภาษา ใช่แต่เท่านั้น ถ้าเปนทางขึ้นเขา ลงห้วย เลี้ยวหัก เลี้ยวอ้อม เขียนลูกศรไว้ที่ป้ายนั้นด้วยเปนที่สังเกต ลูกศรนั้นหันปลายไปในทิศต่างๆ แลเห็นไปแต่ไกล ก็รู้ได้ว่าที่นั่นจะต้องขึ้นจะต้องลงจะต้องเลี้ยวเช่นนั้นๆ ผู้ที่จะขับรถโมเตอคาร์ต้องอ่านหนังสือภาษาใดภาษาหนึ่งออก ต้องอ่านเครื่องหมายเช่นนั้นเข้าใจ (ถึงคนที่จะขับรถได้ดีปานใด จะขับรถไปไหนไม่รอดเมื่ออ่านป้ายไม่ได้ คงจะไปมาได้แต่ที่เคยไปเคยมาในเมืองฤๅขับตามเขาไป หลวงโสภณฤๅอ้ายฟ้อนก็ทำอะไรไม่ได้ทั้งนั้น ถึงจะไล่ได้เซอติฟิเกตก็ไปไหนไม่ได้ เพราะมันอ่านหนังสือของเขาไม่ออก) เพราะเหตุฉนั้นการเที่ยวโมเตอคาร์จึงเปนที่สดวกนัก อิกอย่างหนึ่งนั้นชาวบ้านไม่ว่าเมืองไร ทึ่งโมเตอคาร์แลนับถือคนมีโมเตอคาร์ว่าเปนคนโตทั้งนั้น ถ้าโมเตอคาร์ไปข้างไหนจะถามหนทางแล้วชิงกันบอกทั่งทุกหนทุกแห่ง จะต้องการน้ำฤๅน้ำมันแห่งใด แวะเข้าไปเปนได้โดยง่าย จะวานใครก็วานได้ง่าย แต่ส่วนข้างมีโทษนั้นก็มีอยู่บ้าง ถ้าโมเตอคาร์ไปที่ไหน คนก็รุมกันดูที่นั่น ถ้าจะไม่ให้คนดูต้องเอาโมเตอคาร์ไปจอดเสียให้ห่างๆ แล้วย่องเดินไปเที่ยว ทำไม่รู้ไม่เห็นโมเตอคาร์ ถ้าเคราะห์ดีเขาจำหน้าเราไม่ได้ก็เปนรอดตัว ถ้าเขาจำได้ว่าอ้ายตานี่เปนเจ้าของโมเตอคาร์ก็รุมดูกันได้ ไม่พักต้องเปนพระราช อิกข้อหนึ่งนั้น ถ้าจะไปจอดที่แห่งใด เช่นโฮเตลฤๅเรสเตอรองต์ เจ้าของเปนแป้นอย่างเอกทุกแห่ง แต่ราคาคงจะขึ้นไปกว่าคนสามัญที่ไม่มีโมเตอคาร์ คุณแลโทษแห่งโมเตอคาร์ยุติเพียงเท่านี้
คราวนี้จะว่าถึงเรื่องวันนี้ต่อไป ชายบริพัตรแลชายอุรุพงษ์ไปเที่ยวเลยสูญ ให้เที่ยวตามอยู่สักชั่วโมงหนึ่งไม่ได้ตัว ภายหลังจึงได้ความว่าเดินอยู่ที่ป่าน่าโฮเตล จะบุกป่ากลับขึ้นมาเลยหลง คอยอยู่จนเที่ยงเศษแล้ว เห็นไม่ได้การจะหมดเวลา จึงได้ขึ้นรถโถงไปกับดุ๊กรพีขับ รถเก๋งเอาไปด้วยอิกรถหนึ่ง พระยาบุรุษกับหม่อมนเรนทร์แลเบอลีไป พอพ้นชาฟเฮาเซน ซึ่งเปนตำบลบ้านใหญ่ในที่นี้ ฤๅจะเรียกเมืองก็พอจะได้ เพราะเปนบ้านเรือนปลูกติดต่อกันหมู่ใหญ่ นอยเฮาเซนคือที่พ่อมาอยู่นี้ ก็อยู่ในเขตรชาฟเฮาเซนนั้นเอง พอพ้นออกไปก็ได้ขับรถเต็มสีตีน มันช่างฟัดเสียจริงๆ ถึงปวดปั้นเอว ดุ๊กถึงปล่อยตีน ไม่ยันกับพื้นให้ตัวมันกระโดไปตามบุญตามกรรม ร้องว่าเหมือนกับลงเรือบนสพานให้ตกโครมในน้ำ พ่อใช้นั่งตะแคงเสียค่อยเบาปวดปั้นเอวลง พอเวลาเลี้ยวแรงๆ รู้สึกตัวกะฉอกกะแฉกอยู่บนรถ ถ้าเผลอๆ ก็อาจจะฟาดกับข้างรถได้ ที่จริงอยู่ข้างจะเหน็ดเหนื่อยกว่าไปในรถไฟมาก แต่ใจเรามันชอบก็ทนไปได้ แต่เห็นคนโดยมากที่จะทนไม่ไหวถ้าใจไม่ได้รัก มันดีที่ถนนสดวกจริงๆ แลคนรู้จักหลบจักหลีกจริงๆ ถึงว่าขาดเจ๊กไม่ต้องวิตกแล้วก็ยังมียายแก่แลเด็ก แต่หลบคล่องทั้งสองอย่างไม่ยักงุ่มง่าม ในเรื่องพรรณาทางเอาเปนงดไว้เสียที มีผ่านตำบลบ้านหลายตำบล เมื่อจวนจะถึงซุริค ผ่านฟาบริค คือโรงทำงานเครื่องจักร์ใหญ่ๆ หลายตำบล เปนเวลาที่คนงานกำลังหยุดเดินเพ่นพ่านอยู่ตามถนนมาก เมืองซุริคนี้เปนเมืองที่ตั้งอยู่ในที่ราบหว่างเขา แต่เขาไม่สู้สูงนัก แลที่ราบในหว่างเขาที่เปนเมืองนั้นก็ใหญ่มาก ไม่อัดแอเหมือนอย่างเมืองฟลอเรนศ์ คนเพียงแสนห้าหมื่นไม่มากเท่าตุรินก็จริง แต่เปนเมืองที่ทำงานมากเกินกว่าคน เหตุด้วยใช้เครื่องจักร์เปนพื้น ถึงว่าตัวเมืองที่เปนตึกติดต่อกันหมด จะไม่ใหญ่โตกว่าที่อื่น ก็มีโณงจักร์รายรอบห่างๆ ออกไปสัณฐานเหมือนใยแมงมุม หนาอยู่ที่ตรงกลาง มีทางรถไฟทางรถม้าโยงล่ามออกไปโดยรอบ แลเห็นปล่องไฟสพรั่งไปรอบด้าน ของที่เข้าไปเมืองเรา เช่นผ้าพื้นผ้าลาย ที่เรียกว่าผ้าฝรั่งแล้วไปจากนี่ทั้งนั้น มีโรงจักร์ตั้งขึ้นเฉภาะสำหรับทำการแต่สิ่งเดียวๆ นั้นไม่ได้ซื้อขายกันที่นี่ ทำส่งแต่ที่บางกอกแห่งเดียว นอกนั้นทำแพรทำผ้าดอก ทำลูกไม้ด้วยมือ แลลูกไม้เครื่องจักร ซึ่งไปใช้กันเปนม่านราวอึงอยู่ในบางกอกก็ไปจากที่นี่ ผ้าโสร่งไหมมลายู ผ้าโสร่งเขียนขี้ผึ่งชวาทำไปจากที่นี่ทั้งนั้น เปนเมืองสำคัญในการค้าขายข้างฝ่ายตวันออกเรามาก การที่เข้าเมืองซุริคด้วยรถโมเตอคาร์นั้น เปรียบเหมือนอย่างกับว่าขุดดินลงไปเปนหลุม แล้วั้งกระทะใบบัวไว้ก้นหลุม รถโมเตอคาร์แล่นเลียบลงทางปากหลุมจนถึงก้นกระทะ ถ้าเดินทางรถไฟเจาะช่องเข้าออกทางข้างกระทะ เพราะเหตุฉนั้นเวลาจะเข้าจะออกจึงต้องลอดปลองเข้าไปก้นกระทะ
ที่ไปวันนี้เดินทางชั่วโมงหนึ่งกับยี่สิบมินิตก็ถึง เมืองนั้นตั้งอยู่ริมทเลสาบ ซึ่งเรียกซ้ำชื่อวา ล้ากซุริค โฮเตลที่ไปพักอยู่หัวทเลสาบ ใกล้กับสพานที่ข้ามแม่น้ำเรียกว่าเบอโอแลอยู่ใกล้ทเลสาบ มีถนนขวางน่า มีคลองไปข้างโฮเตล แม่น้ำแลทเลสาบนี้หน้าตาลักษณทำนองเดียวกันกับล้ากเลมังแลแม่น้ำไรน์ไปต่อที่เมืองเยเนวา แต่แม่น้ำนี้เรียกว่าลวนมัด ที่ริมทเลสาบนอกถนนปลูกต้นไม้เปนที่คนไปนั่งแลเปนท่าเรือ บ้านเรือนรายไปรอบทเลสาบ ซึ่งยาวประมาณ ๒๐ กิโลเมเตอ แต่ที่เปนบ้านเมืองร้านรวงหลามเข้ามาทางแม่น้ำ ข้างริมทเลสาบนั้นมักจะเปนวิลลาที่งามๆ ตลอดไป ไปหยุดกินเข้ากลางวันเสียก่อน กินที่คอนเซอเวตอรี ซึ่งทำด้วยเครื่องเหล็กยาวตลอดน่าโฮเตลต่อกันถึงสวน เปนกินเข้ากลางแจ้ง แลเห็นสวนงดงามมาก กับเข้าเปนอย่างฝรั่งเศสทำดี
กินเข้าแล้วปฤกษากันว่าไปขึ้นเขาเสียก่อนเห็นจะดี กลัวว่าถ้าตกเย็นไปจะถูกฝน เขานั้นมีทางรถไฟขึ้น แต่ลงเค้ากันกับเมื่อแรกจะมาอิก คือรถไฟนั้นเวลาที่จะขึ้นถึง ๓ โมงเศษเกือบ ๔ โมง เวลาเรามีน้อย จะไปเที่ยวอื่นก่อนก็จะไม่ทันรถไฟ จะไปขึ้นเขาก่อนก็จะไม่ได้เที่ยวที่อื่นกี่มากน้อย เจ้าเบอลีไปสอบสวนมาว่ารถโมเตอคาร์ขึ้นได้ สืบที่โฮเตลนั้นเองได้ความว่ารถที่แรงม้ามากๆ เขาขึ้นกันอยู่เสมอ จึงตกลงว่ารถเราคงขึ้นได้ ทางที่จะขึ้นต้องอ้อมออกไปนอกเมืองซุริค แรกขึ้นก็เปนทางขึ้นเขาสามัญ มีบ้านเรือนคนรายๆ ไป ต่อขึ้นไปสักค่อนเขาจึงเปนทางตัดขึ้นบนอยู่ข้างจะชัน ค่อยๆ ชันขึ้นไป ชันขึ้นไปจนถึงรถร้องอี๋ทีเดียว ตามที่ไปนั้นเปนป่าสน อย่างที่ปลูกทึบ ซึ่งแลเห็นอยู่บนเขาทั้งปวง ศิลาที่โรยถนนนั้นหมดเข้าไปทุกทีๆ จนทีหลังลงกลายเปนรอยเกวียนกัดลึก เกิดผิดสังเกตกันขึ้น แต่ยังยายามขึ้นไปอิก จนถึงหนทางที่ชันแลแคบ เช่นเราเคยไปขึ้นน้ำพุกัน จะไปอิกสักสองชั่วรถเปนไม่ได้เปนอันขาด เบอลีจึงยอมว่าเห็นจะไปทางผิดเสียแล้ว ถ้าเดินจากที่นั้นขึ้นไปสัก ๑๕ มินิตก็จะถึงยอดเขา แต่ที่ไหนฝนตั้งมาเสียแล้ว ซ้ำปีนเขาฟกมาสองวันแล้ว ทั้งถูกรถฟัดมาวันนี้ด้วย ไปไม่รอด ตกลงกันว่าจะกลับอย่าให้ทันฝนตก ถ้าฝนตกลงมาเวลาอยู่ป่าสนจะมืดแลไม่เห็นอะไร ทางก็จะเปนโคลนเดินไม่ได้ทีเดียว โทษจะต้องถึงกลับลงมาด้วยตีนทิ้งรถไว้ การที่จะกลับรถนั้นแสนยาก หากว่ามีทางแยกอยู่นิดหนึ่ง ต้องลงจากรถกันหมดจึงเขนกลับได้ ยังกลัวจะมาประทะรถข้างล่างรั้งรอกันอยู่ พอเห็นหม่อมนเรนทร์กับพระยาบุรุษแลฝรั่งโชเฟอช่วยกันเขนรถขึ้นมา พอเดินได้คราวหนึ่งต้องเอาหินกรานล้อรถไว้ หาไม่จะเลื่อนกลับลง เพราะมันชันเท่ากับหลังคาศาลาลูกขุน คิดถึงกรมดำรง ถ้าหากมาด้วยคงจะถามว่านี่ใครว่าไม่ชัน พ่อจะเปนผู้ตอบว่าไม่ชัน อย่างเคยขัดฅอกันเมื่อไปขึ้นเขาเมืองชวา เราลงเดินกันหมดทั้งนั้น รพีจะขับกลับก็ไม่ไหว เพราะแรงน้อย ต้องให้วิลเลียมขับ ภาวนากันอย่างเดียวแต่ขอให้พ้นป่าสนก่อนฝนตก เพราะจวนจะรินลงมาแล้ว แต่เคราะห์ดี พอถึงถนนที่โรยหินก็พอฝนตก แต่เสื้อฝนมีมาไม่พอกัน จึงต้องเข้าปิดอยู่ในตู้เสียสี่คนคือ พ่อ ดุ๊ก พระยาบุรุษ แลเบอลี นอกนั้นแจกเสื้อฝนกันได้พอ เสื้อฝนโมเตอคาร์มันไม่เหมือนเสื้อฝนธรรมดา ฅอเปนหูรูดจึงจะรับฝนอยู่ พอแต่งตัวกันสำเร็จออกรถ รถควันขึ้นพลุ่งๆ ได้ความว่าน้ำหมดสิ้นทั้งสองรถ เพราะเหตุที่ต้องพ่นเวลาเมื่อขึ้นมา หาน้ำที่เรือนซึ่งตั้งอยู่ใกล้หลังเดียวก็ไม่มี จึงต้องปล่อยให้รถกลิ้งลงมาจนถึงเรสเตอรองต์ แลขอน้ำกรอก ถ้าขาดช้าอิกหน่อยเครื่องจะติดกันหมด เกือบจะลุกเปนเหล็กแดงอยู่แล้ว ส่วนขากลับที่จะลงมานั้นรวดเร็ว แวะซื้อของตามร้านทีเดียว แวะร้านแพรเรียกว่าสองร้าน แต่ที่แท้เปนอันมาก เหตุใดจึงกล่าวดังนี้ เพราะตึกร้านขายของที่นี่ทำในที่ซึ่งมีถนนรอบเช่นตลาดเสาชิงช้า แต่ปลูกตึกใหญ่สี่ชั้นเฉภาะที่มุม ไว้ช่องกลางเหมือนประตูเข้าตลาด แต่ไม่เปนประตู เปนถนนเท่าขนาดถนนหลวงฤๅย่อมกว่าหน่อยหนึ่ง ในที่ซึ่งควรจะเปนตลาดขายของสดนั้นได้ทำเปนสวน ปลูกต้นไม้ใหญ่ไม้เล็ก มีน้ำพุ มันไม่ใช่หย่อมเดียวเช่นเสาชิงช้า เหมือนอย่างกับเสาชิงช้าตั้งเปนบล๊อกๆ ไป มีสวนอยู่ในกลางบล๊อกนั้นทุกๆ บล๊อก ลงจากรถทีหนึ่งเรียกว่าแห่งหนึ่ง แต่มันเดินทลุในร้านกันเองเปนเจ้าของเดียวกัน ในห้องอื่นๆ ไปอิกต่อได้ทั้งด้านข้างริมถนนแลด้านข้างสวน ตามสวนเหล่านั้นเดินผ่านไปออกหมู่อื่นได้ เพราะในหลังตึกเหล่านั้นไม่มีรถเดิน ทั้งขายของอยู่ตลอดเช่นนั้น เปนแต่ที่สำหรับคนเดินเข้าไปซื้อ เพราะเหตุฉนัน ที่มันจึงเปนฝารอบขอบชิด ไม่มีใครตอมใครดูอะไรได้นัก ได้ไปซื้อหมวก เหตุด้วยมีมาไม่พอดีเสียอิก วันนี้ก็ไปพลัดตกตามทาง แล้วไปร้านคิวโรซิตี้ ร้านแพรแลร้านคิวโรซิตี้คนพูดภาษาอังกฤษคล่อง ขายของเก่งๆ แต่ร้านหมวกพูดได้ เพราะเหตุที่คนต่างประเทศมาก็ไปซื้อแพรแลของกระจุกกระจิก คนซื้อขายที่นี่พูดภาษาเดียวหากินไม่ได้ จำจะต้องสามภาษาจึงจะคล่อง เพราะเปนที่คนต่างประเทศมาเที่ยวมาก ออกจากร้านเหล่านี้เที่ยวขับรถดูเมือง เมืองนี้มีของโบราณหลายสิ่ง เช่นวัดเก่าซึ่งเปนที่ราชาภิเศกของชาลเมนเอมเปอเรอที่มีชื่อเสียงแต่โบราณ แลวัดอิกแห่งหนึ่งซึ่งได้สร้างห้าร้อยปีเศษ ตึกศิลาผนังเขียนภายนอกเปนวัดซึ่งมีอายุรุ่นเดียวกัน แลตึกเก่าๆ อย่างฝรั่งโบราณ แต่รักษาดีจริงๆ อยู่ข้างตอนเมืองเก่า ตอนที่สร้างขึ้นใหม่ๆ ก็ทำอย่างประณีตงดงามแลมั่นคง ไม่มีอะไรกำมลอ ข้อนี้เปนความตริง ในเมืองใช้ถนนอัตสฟาง์ต แต่ไม่อ่อนโรยกรวดให้แขงดังกร่างเหมือนปูนสิเมนต์ แต่ถามเขาว่าเวาลาน่าร้อนก็นุ่มบ้าง แต่ไม่มาก เพราะกรวดเต็มอยู่เสียข้างน่า ถ้าเวลาฝนตกอยู่ข้างจะลื่นจริง แต่เขาได้โรยทรายในเวลาที่ลื่นเปนการแก้ไข ตัวเมืองนั้นตั้งอยู่หัวทเลสาบ ซึ่งเปนที่ต่อกับแม่น้ำ ส่วนข้างทเลสาบต่อออกไปนั้น ตัดถนนริมน้ำชั้นหนึ่ง แล้วถัดขึ้นไปข้างบนอิกชั้นหนึ่ง เปนชั้นๆ ขึ้นไปเช่นนั้น เพราะสองฝั่งเปนเขาเตี้ยๆ ตามริมถนนปลูกโรงเรือนวิลลาต่างๆ จะหาเหมือนกันสักหลังเดียวแทบไม่มี เว้นแต่ที่เปนโรงงาน โรงเรียน โรงโปลิศเปนต้น จึงเหมือนกัน ได้ไปข้างฝั่งตวันตกจนรอบหมู่วิลลาที่ติดๆ กันจนถึงที่ระยะห่าง ออกไปจึงได้เลี้ยวกลับ เมืองนี้เปนสองฟาก ฝั่งตวันตกเปนฟากข้างโน้น เลวกว่าฝั่งตวันออกซึ่งเปนฟากข้างนี้ แต่ไม่มากเหมือนเมืองเรา เพราะแม่น้ำแคบแลเขามีสพานข้ามไปมาง่าย โฮเตลที่เราพักนั้นฟากข้างนี้ ริมทเลสาบฟากข้างนี้มีป๊ากมีโรงลคร โรงโมเตอคาร์ใหญ่ มีสนามใหญ่ยาว มีที่อาบน้ำ ทั้งอาบในแม่น้ำแลอาบน้ำร้อน บริบูรณ์ไปด้วยเครื่องอุปการที่จะให้เปนเมืองอันสมบูรณ์นั้นทุกอย่าง กลับไปกินเข้าที่โฮเตลเวลาทุ่มหนึ่งตรง ได้สั่งกับเข้าไว้แต่สิ่งเดียวเท่านั้น เพราะหมายจะมากินซับเปอที่นอยเฮาเซน เหตุด้วยเวลารถไฟจะออก ๒ ทุ่ม ๓ นาที คนเดินโต๊ะโฮเตลมันช้า จึงได้กินแต่ซุปกับเนื้อแกะ แต่กับเข้ามันทำดีเหลือเกิน สองสิ่งก็พอ ย่นเวลาเข้าได้มาก จนเหลือเวลาเปนกอง ถึงมีเวลาเที่ยวรถได้อิก จนจวนกำหนดจึงได้ลงไปสเตชั่น ได้เที่ยวสเตชั่นช้ำใจ หาไม่หาเวลาเห็นไม่ได้ จำจะต้องรีบๆ ผ่านๆ อยู่เปนนิจ นี่ได้ลงมาเดินดูห้องกลาง ที่เขารับของจ่ายของ ที่ขายตั๋ว ร้านต่างๆ คือร้านรูปภาพ เครื่องไฟฟ้า ถ้วยจานแลอะไรๆ ต่างๆ รวมทั้งลูกโลกแก้วหมุ่น บอกทางเรือนอทดอยเซอลอยด์กัมปนีเดินทั่วโลก แลอื่นๆ ที่มันต้นเกินไนยตาเราจะเห็น จนถึงเวลาจึงเดินไปตามช่องที่เขาเขียนชื่อบอกตำบลรถไฟจะไป เช่าห้องรถไฟสองห้อง เอาของที่ซื้อด้วย ๒ ทุ่ม ๘ มินิตได้ออกจากซุริค มาตามทางเดิมที่มาเมื่อวานนี้ หยุดบ่อยๆ หน่อย มีสายนี้สายเดียวที่มาถึงนอยเฮาเซน ดึกอิกสายหนึ่ง ก็หยุดเพียงชาฟเฮาเซน
มาถึงยามครึ่ง พอได้เวลาพระการใหญ่ที่จะจุดดอกไม้ไฟที่น้ำพุ ออกไปดูที่ชาลาน่าโฮเตล แรกลงมือจุดเซิชไลต์ แล้วมีเรือสองลำติดระยางโคมแดงลงไปลอยอยู่ในกลางแม่น้ำน่าน้ำตก การที่ทำให้น้ำเปนสีเขียวสีแดงนั้นทำด้วยดอกมะตาด ที่เปลี่ยนกันเปนแดงบ้างเขียวบ้าง ลักษณที่จะทำได้สำเร็จดีนั้น คือให้หาที่บังดวงดอกไม้เสียอย่าให้สว่าง ข้างคนดูให้สว่างเข้าไปแต่ข้างน้ำ อ้ายก้อนศิลาที่เปนเกาะอยู่กลางนั้นใช้ร่าอาการได้ดีในเรื่องนี้ สองฟากริมฝั่งก็มีแง่เขาสำหรับบัง ในเรือนเราก็ดับไฟ แสงสว่างที่เปนสีเฉภาะไปจับน้ำที่ตกเปนฝอยขาวจึงทำให้เปนสีแดงสีเขียวใสจ้า มีจุดกรวดจุดพลุสีทั้งบนบกแลในเรือ แล้วจุดบนฝั่งที่ตรงตึก ให้แลเห็นตึกลุกแดงฤๅเขียวเปนการสำเร็จกิจ ที่เรียกว่าอิลลุมมิเนชั่น คนที่ดูอยู่ข้างล่าง “ก็ตบมือแสดงความยินดีว่าเปนที่ชอบใจ ตามธรรมเนียมอย่างฝรั่ง” อย่างระยะทางราชทูต เขียนแต่ก่อนนั้น
เมื่อสิ้นดูเหล่านี้แล้วจึงได้ลงมือเขียนหนังสือรายวันต่อไปไม่สำเร็จ ทั้งฟกทั้งง่วง รู้สึกเมื่อยระบมไปทั้งขา ต้องหยุดไว้เสียที
คืนที่ ๖๔
วันพุฒที่ ๒๙ พฤษภาคม
ตื่นขึ้นหมายว่าจะได้ไปเที่ยว พอเปิดน่าต่างก็ฝนตกมาก เสียดายเต็มที กินเข้าแล้วเลยเอาจดหมายรายวันที่ยังค้างมาเขียน ที่แท้ไม่ได้มีความเสียใจว่าฝนตกเสีย ไปอิกไม่ได้ เสียดายว่าตื่นขึ้นเปล่าๆ นอนเสียก็จะดี การที่จะไปนั้นสิ้นศรัทธา ฟกเต็มที ตลิ่งมันสูงนัก มีเวลาก่อนที่จะไปบาเดนเปน ๔ ชั่วโมง เลยไม่มีอะไรจะทำ จึงได้เขียนหนังสือนี้อยู่จนสำเร็จ นายโฮเตลเอารูปอิลลูมิเนชั่นมาให้ แลขอให้เชนชื่อในสมุด แล้วลงไปถ่ายรูปที่ข้างล่าง เขามาเร่งให้ไปสเตชั่น ว่าถึงเวลา ที่แท้เขาเข้าใจผิด หมายว่าจะไปสเตชั่นเก่า สเตชั่นใหม่นี้ใกล้ที่สุด ตกลงเปนไปคอยโคมลอยอยู่กว่า ๑๕ มินิต ได้ลองชั่งตัวหนัก ๖๙ กิโล เขาคิดกันว่าเปน ๑๕๑ ปอนด์อังกฤษ เกินไปกว่าที่เคยชั่งสักหน่อย ยังไม่สู้เชื่อใจ แต่คงยังมากไปกว่าที่ตัวเบาแต่ก่อน
รถไฟวันนี้เปนสลูนคาร์ มีเก้าอี้กำมหยี่ตั้งกลางนั่งได้รอบ แลเก้าอี้อามแชร์ตั้งเรียงราย เก้าอี้พับหนังมีที่พิงก็หลายตัว ยังเก้าอี้พับหนังไม่มีที่พิงแขวนไว้ข้างรถก็อิกหลายตัว เปนรถเยอรมัน ออกเวลาบ่ายโมงเศษ พอผ่านอิกสเตชั่นหนึ่งก็เข้าแดนเยอรมัน บ้านเรือนตอนข้างนี้แปลกใหม่ คือเปนตึกสี่เหลี่ยมรีหลังคาสูงๆ ซึ่งเปนเรือนแปลกกว่าที่อื่น สำหรับเฉภาะพวกที่อยู่ในป่าดำ แขวงเมืองบาเดน ชื่อป่าดำนี้ได้จากที่ตำบลแถบนั้น เพราะปลูกต้นสน (ไปน์ ไม่ใช่ เฟอ) ต้นสนใบไม่ร่วงในเวลาน่าหนาวแลสีใบเขียวเข้ม ใบปลายกิ่งจึงจะออกเปนสีใบโสกสีไข่กา การที่ใบไม้ไม่ร่วงนั้น ด้วยเหตุว่าเปนใบแขงแลกลม ต้นไม้อื่นๆ ถึงฤดูหนาวเข้าใบร่วง เวลาสะโนตกแลหนาวจัด น้ำแขงแลดูขาวไปหมด เว้นแต่ต้นสนซึ่งเหลือใบแก่อยู่นั้นสีดำ จึงได้เรียกว่าป่าดำ พื้นภูมิประเทศของป่าดำนี้เปนภูเขาซับซ้อน กว้างยาวใหญ่ ทั้งสูงๆ มีลำห้วยลงไปลึกๆ ตามลำห้วยเหล่านั้นย่อมมีบ้านเรือนเปนหมู่ใหญ่บ้างเล็กบ้าง จนกระทั่งถึงเปนเมือง ทางรถไฟมาบนที่สูง แต่ยังต้องลอดปล่องเปนหลายแห่ง บางปล่องก็ยาวมาก มีลำธาร ลำน้ำ ที่เปนแม่น้ำย่อมๆ หลายแม่น้ำ ลำธารนั้นเกือบจะมีทั่วไป ที่แถบข้างเขาขึ้นมาจากหมู่บ้านเปนที่ไร่เข้าสาลีฤๅไร่หญ้า เหนือนั้นขึ้นไปเปนป่าสนทั่วทุกไหล่เขายอดเขา เปนสนที่เขาได้ปลูกไว้สำหรับใช้การ เมื่อได้ขนาดแล้วตัดขาย เมื่อดูประสมกันเข้าหมดทั้งต้นสน ไร่เข้าสาลี ไร่หญ้า แม่น้ำฤๅลำธาร กับทั้งรูปเรือน ภูมบ้าน รูปคน เครื่องแต่งตัว ปรากฎว่าเปนไปในตำบลแห่งหนึ่ง ซึ่งไม่เหมือนที่อื่น ก็คือที่ตำบลชวาสวัสฤๅถ้าจะแปลก็แบล๊กฟอเรสต์นั้นเอง ดูภูมฐานกระจู๋กระจี๋ งามเปนคนละอย่างกับสวิตเซอแลนด์ ข้างสวิตเซอแลนด์ดูเปนที่เปิดเผยอ่าโถง ถ้าจะดูงามก็งามเฉิดฉาย เช่นน้ำพุตกซ่าจากน่าผาสูงตั้งยี่สิบสามสิบเส้น แม่น้ำลำธารมีน้ำลึกไหลเชี่ยว แต่ที่นี่ไม่เช่นนั้น แม่น้ำก็เล็กๆ กว้างจะไม่เท่าคลองผดุงเสียอิก บางแห่งจึงจะกว้าง ถ้ากว้างออกไปกว่านั้นก็มีหาดกรวด สายน้ำกลับเปนที่เสียใจ เห็นว่าเล็กไปกว่าที่แคบแต่น้ำลึกนั้นเสียอิก ลำธารก็เปนลำธาร แลเห็นก้อนศิลาน้ำไหลกระทบ แต่ทางที่เราผ่านมานี้ไม่ใช่เปนสูนย์กลางที่สำคัญของป่าดำ สูนย์กลางที่สำคัญซึ่งเปนยอดเขาสูงอยู่ข้างซ้ายมือทางที่มา มีทเลสาบอยู่บนนั้น จะได้ไปเที่ยวในวันอื่น คงจะต้องถึงนอนค้าง ทางที่ตัดขึ้นมาบนเขาเช่นนี้ ตั้งแต่นอยเฮาเซนจนเกือบจะถึงบาเดนจึงได้ออกทุ่งที่ราบ เปนทุ่งใหญ่ คงแลเห็นเขาอยู่ข้างขวามือตลอดจนถึงเมืองโอส ซึ่งอยู่ปากช่องทางจะเข้าบาเดนบาเดน เมืองบาเดนบาเดนกลับย้อนเข้าไปอยู่ในเขา อันเปนเทือกเดียวกับที่ผ่านออกมานั้น
การเพาะปลูกตามระยะทาง นอกจาเข้าสาลีมีมันผัก แลต้นผลไม้ เช่นเชอรี เปียร์ แอบเปอล แถบนี้ไม่เห็นปลูกองุ่น เขาเปลี่ยนพืชที่สำหรับปลูกที่แผ่นดินเดียวกันไม่ให้ซ้ำ เปนต้นว่าปีนี้ปลูกเข้าสาลี ปีน่านิ่งเสียให้หญ้าขึ้น ย้ายไปปลูกเข้าที่อื่น รุ่งปีขึ้นปลูกมัน ทำนองเช่นนี้เพื่อจะไม่ให้ดินจืด ถ้าปลูกซ้ำเหมือนกันทุกปีไม่ใคร่ได้ผลดี บางแห่งถึงลงเปนตำราไว้ว่า ปีนั้นปลูกสิ่งนั้น รุ่งปีขึ้นปลูกสิ่งนั้นเวียนกันรอบ ๗ ปี อย่างเช่นนี้เปนต้น การเพาะปลูกของพวกนี้ไม่ได้ใช้เครื่องจักรเลย ใช้ทำด้วยมือกำลังม้าโคเปนพาหนะทั้งนั้น เหตุว่าราษฎรเปนเจ้าของที่ดินเอง ทำกินในที่ดินของตัวเอง ไม่ไดตั้งเปนกัมปนีมีทุนรอนมากพอที่จะซื้อเครื่องมือใหม่ๆ เช่นในประเทศอเมริกา ที่นั่นเปนที่กัมปนีใหญ่ๆ เขาทำ ราษฎรเปนแต่ลูกจ้างได้เงินเดือน ที่ตามแถบนี้ราษฎรทำพอกินเลี้ยงชีวิตร์ ไม่มั่งมี แต่ไม่จนอย่างพวกอิตาเลียน พืชพรรณ์ที่เพาะปลูกมีปีดีปีร้าย เช่นกับถ้าหนาวจนน้ำแขงในเดือนเมษายน ต้นผลไม้ที่ออกดอก ไหม้แห้งร่วงเสียหมด เช่นนี้ก็เปนอันไม่ไดผล ปลูกเข้าสาลีไม่มีฝนเชยเดือนละ ๗ ครั้ง ๘ ครั้ง เช่นนี้ก็เสีย อุบัติต่างๆ ดังนี้ก็ไม่ผิดกับกับเมืองเรา ฤดูมันก็เกือบจะใกล้กัน คืออยู่ซีกปีอย่างเดียวกัน ไม่ใช่ตรงกันข้าม แต่พืชพรรณ์มันต่างกันหมดนั้นเปนธรรมดา นาเข้าสาลีมันก็มีเข้าหนักเข้าเบาเข้ากลางปีเหมือนอย่างเมืองเรา แต่ไม่ตรงกัน จะว่าเข้าหนักฤๅเข้าเบาก็ตาม เช่นกับเข้าหว่านในเดือนตุลาคมปลายฤดู พอขึ้นเล็กน้อยก็ถึงฤดูหนาว สะโนตกทับหมด ในฤดูหนาวนั้นเข้าหยุดไม่งอก ไม่ว่าต้นไม้พืชพรรณอะไร หยุดไม่งอกหมด ถ้าหากว่าสะโนมาล่าไปเข้าที่หว่านลงไว้งอกสูงขึ้นมาเสียแล้ว ถูกสะโนเข้าตายหมด จำจะต้องหว่านลงไปให้พอเหมาะกับที่สะโนจะมาคลุมไม่เปนอันตราย คราวนี้พอตกถึงฤดูสปริงเข้านั้นก็งอกแลตั้งรวง แก่สุกพอทันเกี่ยวในต้นฤดูซัมเมอ จะว่าเปนเข้าเบา เพราะได้เกี่ยวก่อนเข้าพรรณอื่น ฤๅจะว่าเปนเข้าหนัก เพราะต้องหว่านข้ามปีก็ตาม แต่พอเริ่มเข้าฤดูสปริง ราษฎรก็ไถหว่านเพิ่มเติมไปเปนแปลงๆ จนตลอดเวลาหว่านเข้าข้ามฤดูหนาว
สเตชั่นรถไฟตั้งแต่สวิตเซอแลนด์มาจนถึงที่นี่หมดจดสอาด ผู้คนแปลกกับที่อิตาลีมาก ที่นั่นสกปรกโสมม คนมันทลึ่งทลั่งทะเลือกทะลากปราศจากความรู้สึกน้ำใจของผู้อื่น เอาแต่ความพอใจตัวเปนประมาณ ที่ไหนจะมาดีเท่าสวิตเซอแลนด์เห็นจะไม่มี ที่นี่พึ่งมาถึงใหม่งดไว้ก่อน การที่คนดูที่สเตชั่นแลที่น่าเรือนเปนธรรมดาที่คนแปลกหน้ามาใหม่แลออกแห่ๆ จะเอาเปนตัวอย่างเห็นจะยังไม่ได้
แกรนด์ดุ๊กให้ฮอฟมาแชล คือเจ้าพนักงานใหญ่ในราชสำนักมาต้อนรับในพระนามของท่าน เวลานี้เสด็จอยู่มันไฮม์ กำหนดจะมาเยี่ยมพ่อในวันที่ ๑๐ บอกสกัดน่าไว้เสียก่อน สำหรับจะไม่ให้พ่อไปเยี่ยมก่อน ด้วยแกรนด์ดุ๊กองค์นี้อยู่ข้างจะถ่อมพระองค์มาก แลเปนคนรักใคร่พ่อมากทั้งผัวทั้งเมีย กับน่าที่ข้าหลวงกำกับเมือง แลแมร์ประจำเมืองได้มาต้อนรับในชื่อรัฐบาลแลในชื่อราษฎรในเมืองบาเดนบาเดนนี้ พระยาศรีธรรมสาส์นราชทูตแลมิสเตอเกฮิเนียสได้มาคอยอยู่ด้วย ขึ้นรถมาที่เรือนอยู่หลังโฮเตลสเตฟานนี เปนเจ้าของเดียวกันกับโฮเตลสเตฟานนีที่เคยอยู่แต่ก่อน เรือนหลังนี้ตั้งอยู่ในกลางสวนเล็กๆ รอบ ด้านยาวมีน่าต่าง ๙ น่าต่าง แปลว่าเรือน ๙ ห้อง ชั้นล่างเปนห้องรับแขกห้องหนึ่ง ห้องกินเข้าห้องหนึ่ง ห้องคนอยู่ด้านข้างน่า ด้านหลังมีห้องนอนห้องหนึ่ง ห้องเขียนหนังสือ แลกระไดทั้งที่จะลงถนนแลกระไดขึ้นข้างบน ถัดขึ้นมาอิกชั้นหนึ่ง ซีกข้างน่าเปนห้องพ่อ ห้องนอนเสียสามน่าต่าง ห้องนั่งสามน่าต่าง ห้องแต่งตัวสองน่าต่าง ห้องอาบน้ำน่าต่างหนึ่ง อะไรๆ ก็ดี เสียแต่ถูกลมมากค่อนจะอยู่ข้างหนาว การที่เช่าเช่าได้ถูกอย่างยิ่งเหลือเกิน แลแต่งดี เพราะเปนคนที่มีเตสต์แลรู้จักใจเรา ดิกซันของจรูญที่ให้เปนผู้มาควบคุมผู้คนแลจัดการทั้งปวงเปนผู้จัด บ่าวที่ใช้ซันเรโมได้ยกมานี่หมด รู้สึกสบายเพราะเคยใช้กัน คนครัวก็ทำกับเข้าดีพอใช้ ไปนอรเวก็จะต้องเอาคนครัวของเราไปเหมือนกัน
วันนี้หมอบังคับให้นอนแต่หัวค่ำ สำหรับจะไปอาบน้ำเวลาเช้า เพราะมีกิจวัตรที่จะต้องทำ ตั้งแต่เดินเปนต้น จึงต้องรอการเขียนไว้
คืนที่ ๖๕
วันพฤหัศบดีที่ ๓๐ พฤษภาคม
ตื่นแต่โมงครึ่ง กินน้ำนมถ้วยหนึ่ง แล้วถึงเวลาทำกิจวัตรในการรักษาตามตำราของหมอ คือต้องไปออกเดินไปกับหมอฟิสเตอสองคน ชายอุรุพงษ์วิ่งตามไปอิกคนหนึ่ง เข้าในสวนก่อน คำที่เรียกว่าสวนนี้ เปนคำพวกเราเรียกเอง เพราะเหตุว่า เมืองนี้มันเปนสามอย่างสามตอน คือตอนหนึ่งเปนตลาดตึกต่อๆ กันขายของต่างๆ ฤๅเปนที่คนอยู่เปนตัวเมือง คำที่เรียกสวนนี้ คือแถบน่าโฮเตลแลที่ในระหว่างๆ เขา ปลูกต้นไม้ ตัดทาง พื้นเปนหญ้า รักษาสอาดดี ส่วนนอกเขตรออกไปเปนป่าก็คือป่าสนมีทางไปได้มาก กิจวัตรเบื้องต้นต้องให้ไปเดินเสียให้เหนื่อยก่อนจึงค่อยไปกินน้ำ แต่ที่จริงพ่อฟกเต็มที ด้วยขึ้นเขามาสองวันแล้ว ออกจะโขยกเขยก ออกจากสวนจึงเดินไปข้างเมือง พอพบกระบวนแห่เขาแห่ในการสาสนา วันแห่ศพพระเยซู ได้หยุดยืนดู มีแตร มีธง สัปปุรุษ เด็กก็ตามหมู่เด็ก ผู้ใหญ่ก็ตามหมู่ผู้ใหญ่ ทั้งผู้หญิงผู้ชาย กระบวนยาวมาก ลงปลายถึงปะรำมีตัวพระที่ถือไม้กางเขนประดับมาในปะรำ มีพระอื่นแห่ห้อมล้อมถือเทียนอ่านหนังสือ แล้วยังมีกระบวนหลังอิกยืดยาว ไม่ได้อยู่ดูหมด เลยไปที่ๆ กินน้ำเฟรเดอริก คือชื่อแกรนด์ดุ๊ก ที่กินน้ำนี้ ส่วนห้องที่กินน้ำเองเปนเรือนกลมอยู่ข้างใน มีเสาอยู่กลางโรงกลมนั้น แล้วติดก๊อกกั้นรั้วรอบเปนคอก ตั้งถ้วยต่างๆ ผู้หญิงคอยตักจำหน่าย การก่อสร้างที่หรูหรามากนั้นอยู่ข้างน่า คือที่จงกรม ขื่อกว้างประมาณเห็นจะเกือบสี่วา ยาวกว่า ๓๐ วา ผนังด้านข้างในตัน เขียนเรื่องน้ำพุฤๅน้ำเดือด ซึ่งสำหรับกินนี้เปนปางปาง เพราะเหตุว่ารู้จักแลใช้กันมาเสียแต่ครั้งโรมันประมาณสักพันปีแล้ว ด้านน่าเปนเสาลอยหันน่าลงสวน ถ้าเวลาฝนไม่ตกก็จะได้ลงไปเดินเล่นในสวน ถ้าฝนตกจะได้จงกรมอยู่ข้างบน เพราะเปนการจำเปนที่กินแล้วจะต้องเดินจงกรมอิกทอดหนึ่งก่อนเวลาไปอาบน้ำ แต่คนที่มากินน้ำมากจนพื้นออกจะถล่มๆ ศิลาสึก คนในพื้นเมืองมีหมื่นห้าพันเจ็ดร้อย แต่คนในประเทศนอกประเทศที่มาอาบน้ำกินน้ำประมาณหกหมื่นคนทุกปี มีเจ้านายแลเจ้าแผ่นดินมาเสมอไม่ขาด แต่พ่อไม่ได้เดินจงกรมเพียงนั้น ตกลงเปนจะเดินไปที่อาบน้ำเฟรเดอริกบาต ซึ่งตั้งอยู่ในเมืองแทนจงกรม ได้เดินปนกันไปกับชาวเมืองที่มาดูแห่จนกระทั่งถึงที่อาบน้ำ เห็นตาอ้นยืนไพล่หลังตั้งท่าเก๋ดูกระบวนแห่อยู่ที่หัวกระได มัวแลกวาดไปกวาดมาข้ามหัวพ่อไม่ยักเห็น เห็นแกกำลังเผลอพ่อก็เดินเลียบเข้าไปเสียข้างหลัง เข้าในตึกที่อาบน้ำ ตาอ้นยังยืนคอยอยู่นั่นเองจนพ่อไปอาบน้ำยังไม่รู้สึก
จะของดที่จะกล่าวถึงว่ามีอะไรบ้างในที่อาบน้ำนี้ไว้เสียก่อน จะกล่าวแต่เรื่องว่าที่อาบวันนี้ได้ทำอะไรบ้าง แรกไปถึงเข้าไปในห้องอาบน้ำห้องหนึ่งซึ่งเรียงเปนแถวกันอยู่นั้น ในห้องนั้นมีสระน้ำลึกพอนั่งเสมอน่าอก ที่ตรงกลางมีเปนบัว น้ำร้อนผุดขึ้นมาปุดๆ มีท่อทองเหลืองสำหรับน้ำล้นไม่ให้มากเกินขนาด ตั้งตียงปูผ้าไว้สองเตียง มีบัวสำหรับอาบรดล้างหัวได้อยู่ข้างหนึ่ง พอไปถึงก็เอาปรอดลองน้ำให้อุ่นได้ ๓๐ ดีกรีเซนติเกรดแล้วผลัดผ้า ผ้านั้นเปนผ้าขาวลินินขนาดขาวม้า ผู้หญิงห่มอย่างแคบ ติดหูเหมือนอังษะทั้งข้างบนข้างล่าง เปนผ้านุ่งอาบน้ำ เอาพันตัวเข้าแล้วต้องเอาหางหูนั้นผูก ดูช่างประดักประเดิดยากจริงๆ แล้วลงนั่งแช่อยู่ในน้ำกำหนด ๑๐ มินิต เมื่อครบ ๑๐ มินิตแล้วมีเจ้าพนักงานซึ่งเอาผ้าผึ่งบนศิลาให้อุ่นแล้วนั้น เข้ามาคอยที่อัฒจันท์จะขึ้น พอก้าวกระไดขึ้นมาก็เข้าเปลื้องผ้า แล้วเอาผ้านั้นคลุมจับเช็ดแตะๆ ทั่วตัวแล้วพามาให้ขึ้นบนที่นอน เอาผ้าห่มที่ห่มมานั้น คลุมตัวให้มิด แล้วเอาผ้าที่ปูไว้กับที่นอนเหมือนอย่างจะนอนนั้น ตลบขึ้นมาคลุมตัวทั้งสองข้างเหน็บไว้เสียให้แน่น ที่ตีนก็ยกตีนขึ้นมาเอาชายผ้าสอดเข้าไปทับตีนเสียไม่ให้กระดิกได้ แล้วปล่อยให้นอนอยู่เช่นนั้นเกือบชั่วโมงหนึ่ง เกณฑ์ให้เคลิ้ม ไม่ให้พูดจาอะไรหมด ก็ได้เคลิ้มให้แกตามประสงค์ รู้สึกเหมือนเด็กอ่อนที่เขามัดไว้กันผวาออกรำคาญ แต่ได้ทนนอนให้จนถึงกำหนด พอถึงกำหนดหมอเอาน้ำแร่เข้ามาให้กินอิกถ้วยหนึ่ง แล้วจึงได้เปลื้องผ้าออกนวดอย่างฝรั่ง มีแป้งนวนมาตลับหนึ่ง เอาแป้งนวนทาแล้วก็รีดทำขยุกขยิกดูก็ดีอยู่บ้าง แต่จะว่าเปนนวดนั้นไม่ได้ ไม่สำเร็จกิจการนวด นวดทั่วทั้งแขนทั้งขาแลสีข้าง ที่สีข้างมีทุบตามบุญตามกรรม แต่ของมันเสมอดี ความดีที่มันทำนั้นไม่ใช่เพราะหนักฤๅได้แรงอะไร แต่มันถูกเส้นเสมอ พอแล้วสำเร็จก็เปนอันแต่งตัวกลับได้เท่านั้น การช่างใหญ่จริงๆ ขากลับๆ ด้วยรถ ออกเหนื่อยที่ต้องเดินแลยังเมื่อยไม่หาย เลยขึ้นมานอนให้กรมสมมตเขียนหนังสือจนถึงเวลากินเข้า กินเข้ากลางวันแล้วลงไปนั่งเล่นที่ใต้ต้นโอ๊กน่าเรือน เพราะอยู่บนเรือนหนาวนัก ต้องไปนั่งกลางแดดทำหนังสือนำรายงานหม่อมนเรนทร์ส่งมกุฎราชกุมาร แลได้เขียนชื่อสลักไว้ทีต้นโอ๊กแล้ว ขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเที่ยวตำบลเคอนสแบกแลตำบลรัสตัตต์ ทางแรกไปๆ ในระหว่างหมู่บ้านตำบลบาเดนบาเดนนี้ แล้วเลียบขึ้นไปบนเขาซึ่งเปนป่าสนทึบ ดูงามแลเย็นซึ้งจริงๆ ความที่เขาปลูกถี่นั้น ถ้าเราเข้าไปในกลางป่า ทั้งต้นสนที่ส่งลำต้นโปร่งสูงไม่มีใบรุงรังเลย จะแลออกไปก็ยังลำบากมาก ไม่ใคร่แลเห็นข้างนอก ดูต้นสนเหมือนเสาปักสพรั่งบังไปทั้งนั้น แต่ถ้าเปนซอกห้วยลึกลงไปเปนที่หญ้าราบ ฤๅเปนไร่เข้าสาลี ไหล่เขาที่ต่ำๆ เปนหญ้าแลต้นสนอยู่เบื้องบนเหมือนฉากที่เขียน ตำบลแรกที่ไปถึงนั้นเปนบ้านเรือนคนหมู่ใหญ่ ล้วนแต่ตกแต่งด้วยธงแลใบไม้ดอกไม้ ธงนั้นไม่ใช่อันเล็กๆ ผูกไขว้กัน ซึ่งถ้าเอ่ยว่าผูกธงแล้วมักจะเข้าใจว่าเปนเช่นนั้น นี่เปนธงสีเหลือสีแดงธงเมืองนี้ ปักออกมาจากน่าจั่วเรือนละอันเปนพื้น ใช้ธงเยอรมันสักสองแห่งฤๅสามแห่งเท่านั้น ดอกไม้นั้นผูกเปนรีธบ้างเปนเฟื่องบ้าง ใช้ใบโอ๊กใบสนเปนพื้น นานๆ จึงหยอดดอกไม้ดอกหนึ่ง บางแห่งจึงได้ตั้งเครื่องบูชาที่น่าบ้าน ติดรูปพระเยซูรูปมารีบ้างก็มี ข้างๆ เรือนตัดกิ่งไม้มาพิงๆ ไว้ฤๅเสียบไว้ริมถนนตลอด บางตอนบนท้องถนนโรยใบไม้เต็มไปทั้งนั้น คนแต่งตัวอย่างดีๆ ขึ้น แต่ไม่ปรากฎชัดเจนเหมือนอย่างเด็ก เด็กนั้นแต่งผูกผ้าผูกฅอสรวมเชิ๊ดแลเสื้อชั้นนอกเรียบร้อยไม่คะมุกคะมอมเห็นถนัด การตกแต่งทั้งปวงนี้เกี่ยวแก่เรื่องสาสนาที่แห่กันเมื่อเช้านี้ ยิ่งน่าวัดยิ่งโปรยใบไม้หนาขึ้น
ออกจากตำบลเคอนสแบกไปตามหนทางในท้องทุ่งเปนไร่นา เมื่อจวนจะถึงรัสตัตต์ เห็นทหารเดินในถนนชุม เพราะที่รัสตัตต์เปนที่มีทหารอยู่ประจำ ด้วยเปนเมืองเก่ามีป้อม บ้านเรือนก็มาก เปนที่มีงานนักขัตฤกษ์เหมือนกัน กลับจากนั้นมาบนเขาอิกหน่อยหนึ่งก็ถึงบาเดนบาเดน หยุดพักแลกินน้ำชาเขียนหนังสือต่อไปใหม่ จนเวลาบ่าย ๕ โมง จึงได้ออกเดินไปซื้อโปสต์ก๊าดที่ร้านใกล้เรือนนี้ แล้วเดินต่อไปดูร้านขายรูปภาพ ซื้อรูปสองแผ่น แล้วไปเดินในสวนไปจนสุดสวน แล้วเดินวนกลับมาอิกข้างหนึ่ง เขาวางแปลนสวนสนุกจริงๆ เมื่อวนกลับมาอิกทางหนึ่งแล้วจึงได้ไปที่เรสเตอรองค์ ซึ่งอยู่ข้างคอนเวอเซซองเฮ้าส์ เปนที่คนประชุมไปพูดจาเล่นหัวอะไรกันที่นั่น ความคิดที่เกิดคอนเวอเซซองเฮาส์นี้มีมาเก่าแล้ว แต่มาเพิ่มเติมให้ใหญ่โตขึ้นเมื่อเลิกบ่อนเบี้ย ตกลงปฤกษากันว่า ควรจะกินไส้กรอก จึงได้กินไส้กรอกกับสลัดมัน แล้วลงมาเที่ยวร้านที่ทำไว้สองแถวใกล้คอนเวอเซซองเฮาส์นั้น ร้านนี้ได้เคยเที่ยวแต่คราวก่อนแล้ว ยายชาวร้านยังจำได้ มีช่างตัดรูปด้วย กระดาษดำอยู่ที่นั่น ชายอุรุพงษ์อยากให้ตัดเต็มที เข้าไปทีหนึ่งแล้วคนแน่นไม่สำเร็จ อิกครั้งหนึ่งก็กำลังถ่ายรูปกันทั้งมืดๆ รออยู่หน่อยหนึ่งจึงได้ตัด มันตัดไวจริงๆ ทีเดียวสองรูป เพราะซ้อนกระดาษสองชั้น ค่าจ้างรูปละแฟรงก์ แล้วไปซื้อของ ตาขายของคิวโรซิตี้คนหนึ่งแกช่างพูดจริงๆ หยิบของมาแต่ละสิ่งๆ ได้ฮาทุกที ขายได้มากกว่าเพื่อน ได้เดินดูแต่ร้านแถวใน มีทั้งเครื่องเพ็ชรพลอยแลเครื่องเงินเครื่องของโบราณลูกไม้แลอะไรต่างๆ แต่วันนี้เปนวันนักขัตฤกษ์ เขาห้ามไม่ให้ขายของก่อนทุ่มหนึ่ง พวกตาขายของเพ็ชรพลอยเปิดของออกไม่ทัน หยิบมือออกสั่น ข้างเราก็อยากจะรีบกลับจะได้ทันกินเข้าสองทุ่ม ตกลงนัดว่าพรุ่งนี้เวลา ๔ โมงเช้าให้เลือกของมาให้ดูที่ๆ อยู่ กลับมาก่อน ๒ ทุ่มพอแดดลบ ที่นี่แดดลบลงก็หนาว ยามหนึ่งจึงจะมืด จนสี่ทุ่มห้าทุ่มก็หนาวขึ้นทุกที สองยามอยู่แต่เพียงเสื้อนอนเกือบจะสั่นทีเดียว หมอสั่งให้ไปเดินแต่เช้า ถึงไม่อาบน้ำก็ต้องให้ไปเดิน วันนี้เปนวันที่จะปิดหนังสือจึงได้เร่งจบไว้เพียงเท่านี้ที ยังจะอยู่ที่นี่หลายวัน บางทีจะถึงเรืองข้นไม่มีอะไรจะเล่า ถ้าจืดนักก็จะย่นไปน้อยลง แต่คงยังได้อิกหลายวันกว่าจะสิ้นเรื่องราว เพราะจะมีที่เที่ยวแห่งอื่นๆ ต่อไปอิก
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
ป. ล. ลืมบอกเหตุว่า ทำไมที่นี้จึงเรียกว่าบาเดนซ้ำสองหน เพราะตำบลบางเดนมีที่อื่นอิกหลายแห่ง ในเมืองสวิตเซอแลนด์ หนทางที่ผ่านมานี้เองก็เรียกว่าบาเดน ในเมืองออสเตรียก็มีบาเดน จึงเรียกเสียว่าบาเดนบาเดน เพราะเมืองเหล่านั้นก็เปนที่อาบน้ำเหมือนกัน แต่ไม่เก่งเหมือนที่นี่ เมืองหลวงของบาเดนนี้เรียกว่าคาลสรูห์ แต่ถ้าเรียกดุ๊กดอม เรียกแกรนด์ดุ๊กเคอออฟบาเดน
จ. ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๐
คืนที่ ๖๖
เมืองบาเดนบาเดน
วันศุกรที่ ๓๑ พฤษภาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
ช่างไม่อยากจะตั้งต้นเขียนหนังสือวันนี้เสียจริงๆ ฤกษ์ไม่ดี ทั้งไม่ควรจะให้คาบเดือน ไม่ทันคิด ไปจบลงเสียเมื่อวานนี้ ถ้าจบวันนี้ก็จะสิ้นเรื่องลงหมดเดือน แต่มันค้างอยู่แล้วก็ต้องเขียน จะหนีไปไหนก็ไม่ได้
ต้องตื่นแต่เช้าตามที่หมอกำหนด เวลาสองโมงออกไปเดินจนตลอดสวนทั้งไปทั้งมา แล้วจึงได้ไปกินน้ำที่ศาลากินน้ำอย่างวันก่อน เรื่องกินน้ำนี้พ่อมีความเลื่อมใสมาก เห็นดีกว่าน้ำแร่ที่เคยกินมาแต่ก่อนๆ บางทีมันจะแอ๊กต์ดีได้ด้วยเดินมากอิกอย่างหนึ่ง มีคนไปกินกันเปนกองตักไม่ได้หยุด วันนี้กินถ้วยเดียว เพราะเหตุที่ไม่ได้อาบน้ำ ออกจากที่กินน้ำเดินไปที่อินฮะเลชั่น คือเปนโรงสำหรับสูดอายน้ำฤๅเข้ากระโจม แต่ข้อตีนพ่อเพลียเต็มที เดินไม่ไหวต้องเรียกรถมาขึ้นไป เพราะระยะทางมันไกล ผ่านน่าโรงอาบน้ำของคนจนซึ่งรัฐบาลสร้างให้เปนทาน ใครจะมาอาบก็มาได้ไม่ต้องเสียเงิน เปนตึกหลังใหญ่ยาวเหมือนกัน โรงที่เข้ากระโจมนี้อยู่เคียงกันแต่ย่อมกว่า ในโรงกั้นเปนห้องเห็นจะสักสิบเอ็ดห้อง ห้องข้างน่าเปนที่สำหรับสูดอายน้ำทั้งห้อง ที่พอไปเข้าวันนี้ พอไปถึงมีผู้หญิงมาแต่งตัวให้ เอาเสื้อผ้าดิบยาวกรอมลงไปจนถึงตีนมาสรวมให้ มีลูกกระดุมแถวข้างน่าจนตลอด ในห้องนั้นมีโต๊ะเก้าอี้ตั้งรายรอบผนังห้อง เปนเก้าอี้หวาย โต๊ะหวายทาสี ที่เพดานมีท่อเหล็กใหญ่ประมาณสักสองกำยื่นออกมา แล้วมีท่อขวางเปนคอนนก ปลายคอนนกนั้นมีเปนกระทะสองใบคว่ำเข้าหากัน ต่อจากกระทะนั้นมีท่อเหล็ก ล่ามเข้าไปหาท่อทองเหลืองกลาง น้ำนั้นต้มมาจากอื่น เปนสติมเดินมาตามท่อ ควันออกจากช่องซึ่งเจาะไว้ตามท่อเล็ก แต่น้ำนั้นตกลงไปตามท่อทองเหลืองที่รับอยู่ข้างล่าง ไม่หยดเปรอะเปื้อนในห้อง มีควันก็ไม่มากนัก อ่อนกว่าเข้ากระโจมเปนหนักหนา เหื่อไม่ออก กลิ่นของน้ำต้มนั้นเหมือนอย่างกลิ่นไม้สน คือฉุนๆ มีกลิ่นการบูรนิดๆ แต่นั่งแหละเต็มทีเหลือใจ ที่ต้องนิ่งอยู่เปนชั่วโมงหนึ่งไม่มีอะไรจะทำ ถ้าให้สูบบุหรี่เสียก็จะไม่สู้กระไร นี่บุหรี่ก็ไม่ให้สูบ หาหนังสืออ่านก็ไม่มี มีแต่หนังสือเยอรมันอ่านไม่ออก หาภาษาอังกฤษไปได้โนเวลขาดๆ อะไรมาต่อกันไม่ติด แต่ก็ต้องขืนใจอ่าน เรื่องราวนั้นนางอะไรก็ไม่รู้เดินลงจากเขา บุกป่าเจอกวางเข้า กวางกระโดดหนีนางนั่น นางนั่นก็กลัวกวาง มันช่างบ่นดีนิดหนึ่ง ว่าสัตว์ต่างเพศต่างกลัวกัน เพราะมันทำร้ายกัน มนุษย์ก็ทำร้ายกันเหมือนกันกับสัตว์ดิรัจฉาน เว้นแต่เมื่อฆ่าตายแล้วไม่กินกัน ดีกว่าสัตว์ดิรัจฉานนิดหนึ่ง แต่มีที่เสียอิกอย่างหนึ่ง คือ สัตว์ดิรัจแนอย่างหนึ่งอย่างใดไม่ฆ่าตัวตาย มีแต่มนุษย์เท่านั้นที่ฆ่าตัวตาย อ่านได้เท่านี้แล้วเรื่องมันก็หลุดไปตอนอื่น เพราะน่ากระดาษมันขาดหายเสียหลายๆ ใบ เปนเรื่องโนเวลไม่ขบขันอะไร เบื่อเหลือเบื่อที่นั่งอยู่ในห้องนั้น ไม่เห็นจะมีคุณมีค่าอะไร พอแล้วเสร็จร้องสิ้นเคราะห์ได้ เข้าไปดูที่ห้องกลางๆ เขามีเปนไส้ไก่ลงมาตั้งเรียงเปนแถว มีคนเข้าไปอ้าปากรับควันอายน้ำก็มี ให้ควันเข้าทางจมูกก็มี ตาหมอแกอยากเอาไปที่นั่น แต่ว่าคนมากจึงเอาไปรมเปล่า แลทั้งเปนวันแรกที่จะให้ค่อยเปนค่อยไปด้วย กลับมาอยู่ที่พักจนถึง ๕ โมง ไปถ่ายรูปตามที่ได้นัดเขาไว้ ตาช่างถ่ายรูปแก่คนนี้ได้เคยถ่ายแต่ครั้งก่อน เคยถ่ายรูปเอมเปอเรอวิลเลียม กิงเอดเวอด แลแกรนด์ดุ๊ก แกรนด์ดัชเชส แลผู้มีบรรดาศักดิ์อื่นๆ แต่ดูแกคนเดียวไม่มีผู้ช่วย มีแต่ผู้หญิงอิกสองคนสำหรับส่งกระจก ไม่คึกคักเหมือนมอนตะโบนีที่มีเปนสามสี่คน ถ่ายรูปแล้วกลับมาพอถึงเวลากินเข้า
เวลาบ่ายขึ้นรถโมเตอคาร์จะไปคาลสรูห์เอาตาหมอไปด้วย ไปก็ไปทางรัสตัตต์ซึ่งไปวานนี้ ต่อไปอิกก็เปนท้องทุ่ง ถนนไปในกลางทุ่งผ่านบ้านสักสองตำบล ยังไม่ได้พูดเรื่องหนทางบ้านนอกนี้ วันนี้เรื่องน้อยเห็นจะพอลงได้ ตามถนนที่ไหนๆ เหมาะเข้าคงมีรูปพระเยซูตรึงไม้กางเขน ตั้งอยู่ข้างถนนเฉยๆ ก็มี อยู่ที่สามแยกสี่แยกก็มี เปนเสาศิลารูปศิลาบ้าง รูปตกั่วทองแดงฤๅปูนบ้าง ที่ขาวจั๊วะอยู่นั้นอย่างหนึ่ง ที่ดำมอลอมอแกอยู่นั้นอย่างหนึ่ง คงจะทาผมดำขลับนุ่งผ้าแดงฤๅผ้าทอง ใครมีศรัทธาก็สร้างขึ้น พาหนะที่ใช้อยู่ตามแถบนี้ใช้เกวียนก้นสอบปากแบะแต่เตี้ย บรรทุกไม่ว่าอะไร ตั้งแต่ศิลาลงไปจนหญ้า แต่ประหลาดที่ใช้จะเรียกว่าแอกฤๅว่าคานก็ตาม เอาไว้ที่ตรงคานรถ แต่มีข้างเดียว จะเทียมม้าฤๅเทียมโคก็เทียมเข้าไปทั้งข้างเดียวเช่นนั้น ข้างหนึ่งมีแต่สายทาม อิกอย่างหนึ่งบางรถบางเกวียนก็มีแอกอยู่ตรงกลาง แต่ก็เทียมตัวเดียว ให้มันคอนกันอยู่ข้างหนึ่ง อิกข้างหนึ่งปล่อยเฉยๆ
บ้านเรือนราษฎรสามัญที่ใช้กันอยู่ คล้ายๆ กับโบสถ์บ้านนอกเมืองเรา หลังคากรวดสูงปั้นลมปูนมีผนังอยู่ชั้นเดียวเหมือนโบสถ์เท่านั้น คราวนี้อิกชั้นหนึ่งขึ้นไปอยู่บนขื่อ เจาะน่าต่างทางจั่วก็เหมือนวัดอิกนั้นแหละ คราวนี้ยังมีขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งเปนน่าต่างเดียวอยู่ปลายจั่ว จะเสียบธงเทียวเขียวหลืองอะไรก็ยื่นออกมาจากน่าต่างนั้น มักจะปลูกขวางถนน มีระยะห่างกันประมาณสักเจ็ดวาแปดวา แล้วกั้นรั้วที่มุมเรือนต่อมุมเรือนถึงกัน นี่เปนบ้านอย่างสามัญโดยมาก
ในการกั้นทางรถไฟไม่ได้ใช้รั้วไม้ถ่วงลูกตุ้มเช่นอิตาลี ไม่มียายแหม่มออกมาเป่าแตร คนรักษาทางอยู่ในโรง เครื่องที่ปิดนั้นเปนเหล็กมีตาข่าย จะชักขึ้นโรยลงทำการในโรงสำเร็จ
การทำไรนา เห็นผู้หญิงทำมากกว่าผู้ชาย ตั้งแต่ฟันดินเปนต้นไป ไม่ใคร่เห็นผู้ชายทำอะไรเลย มีแต่ผู้หญิงเอาผ้าขาวคลุมหัวแล้วทำอะไรๆ ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง
ทางที่ไปวันนี้ไปเจอะกำลังวเขาทำทางกั้นเสียไม่ยอมให้เดิน ที่จริงก็เพราะมีทางอื่นที่ควรจะไปได้ แต่เมื่อถามชาวบ้านมันชี้ให้ออกไปทางกลางนาก็ออกไปจนเหลือแต่ทางเกวียน ไม่ได้ทำอะไรเลย แล่นไปบนดินเฉยๆ มันก็ไปได้ เพราะดินมันแขง ถ้าเปนบ้านเราก็ไปไม่รอด เดี๋ยวนี้ร้ายที่ทางนั้นยกเปนคันขึ้นมาในที่บางแห่ง ถ้าตกลงไปละก็ดันกันเกือบตายกว่าจะขึ้น เพราะมันเกือบจะเล็กกว่าล้อรถ พยุงตัวไปเกือบจะหมดทางไม่มี จะกลับก็ไม่ได้ ตกลงต้องลงช่วยกันอุ้มรถกว่าจะเอาออกได้แสนประดักประเดิด คราวนี้มีอีตาแก่โดดเข้ามาบอกทางให้ไปที่ชายป่า ไปตามทางอ้ายพรรค์เดียวกันนั้นจนจวนถึงป่า แลเห็นโพรงไม้แต่พอหมาลอดได้ คราวนี้รถอาลวาดใหญ่ จะทำอย่างไรเอาออกก็ไม่ได้ แล่นขึ้นไปอยู่บนนา ปล้ำกันอยู่เปนช้านานออกมาได้ ยังกลับรถไม่ได้ ต้องวิ่งถอยหน้าถอยหลังประดักประเดิดเหลือเล่า ไปตั้งแต่บ่ายโมง ๑ บ่าย ๓ โมงจึงได้กลับออกจากท้องนาได้ ต้องแล่นกลับมาเท่าหนึ่งเท่าใดจึงถึงทางที่จะมาทางอื่นบ่าย ๔ โมง ถ้าจะขืนไปให้ได้จะถึงบ่าย ๕ โมงซ้ำกลับไม่ได้ จะต้องกลับด้วยรถไฟ เห็นโคมลอยเต็มที แดดก็ร้อนจัด ทั้งพ่อหิวเต็มที ด้วยกินเข้ากลางวันไม่ได้ ไม่อร่อยเลยทั้งหมด เช้าก็ไม่ได้กินอะไร จมูกก็หายใจไม่ใคร่จะออก ปวดหัวข้างหนึ่ง รีบกลับมาก็ไม่ใคร่จะถึง เปน ๕ โมงเศษจึงได้ถึง ให้รถล่วงน่ามาแล้ว จะได้ให้หาอะไรไว้ให้กินก็เปล่า ไม่สำเร็จเลยต้องอาบน้ำ ได้อะไรมากินก็ไม่อร่อยกินไม่เข้า สิ้นเรี่ยวสิ้นแรงเลย นอนแป๊บอยู่กับที่จนถึงเวลากินเข้า ต้องให้หุงเข้ากิน ทั้งนั้นทั้งนี้เพราะเหตุเปนวันที่ ๓๑ พฤษภาคมอันเปนวันที่สำหรับนางนองต่างๆ ซ้ำได้ข่าวรายามุดาเมืองไทรตายมีความเสียดายเปนอันมาก ดีนิดที่ได้หนังสือเมล์วันที่ ๒๒ แล ๒๘
คืนที่ ๖๗
วันเสาร์ที่ ๑ มิถุนายน
เช้าวันนี้ฝนตกแต่ไม่รู้สึก ต่อเดินออกไปได้ครึ่งทางฝนโปรยลงมาอิก จึงได้เรียกรถมาขึ้นไปที่ที่กินน้ำ เดินจงกรมแล้วเข้าไป วันนี้กรมสมมตไปด้วยอิกคนหนึ่ง กินน้ำแล้วเดินจงกรมอิกสองเที่ยวจึงได้ไปที่อาบน้ำ เข้าอาบน้ำในห้องเดิม กรมสมมตอาบห้องหนึ่ง วันนี้ขึ้นเวลาเปนให้อยู่ในน้ำ ๑๕ มินิต เพราะกลัวว่าเปนวันแรกจะอ่อนอกอ่อนใจ จึงลดไว้แต่น้อยก่อน ที่จริงไม่เห็นมันเปนอะไร ต้องตื่นเช้าพอตกค่ำลงก็ง่วงนอน เดนิจนเมื่อยเกือบขาหลุด ว่าที่จริงอ้ายการห่อเมื่อเวลาขึ้นจากน้ำนั้น ถ้าเปนคนขี้กลัวถือลางอยู่แล้วออกจะน่ากลัว ที่ว่าน่ากลัวมากนั้นคือหมวกสรวมหัว รูปมันช่างเหมือนหมวกศพจริงๆ คลุมลงไปมากเหลือไว้แต่ไนยตา เวลาที่จะห่อนั้นก็ทำราวกับห่อศพ ให้นอนหงายซื่อ เอามือกอดท้องแล้วตลบผ้าขึ้นมาซ้อนกันพอตึงตัว แล้วรีดๆ ลงไปปลายตีน ยกตีนขึ้นตวัดชายเข้ามาใต้ขา ถ้ากรมศิริถูกห่อเช่นนี้คงร้อง “อ๊ายทำอะไรเช่นนั้น” จริงๆ แล้วเกณฑ์ให้นอนนิ่งหลับตาอยู่เปนครึ่งชั่วโมง จะเรียกว่ากระไรยิ่งกว่าว่าคล้ายเกณฑ์ให้ลองเปนศพนั้นไม่ได้
ออกจากที่อาบน้ำนี้แล้วไปที่อินฮะเลชั่น วันนี้เปลี่ยนห้องใหม่เข้าไปที่ห้องไส้ไก่ เปนการใหญ่มาก มีแผ่นเหล็กกันสองข้าง มีท่อต่อปลายยางอินเดียรับเบอ แล้วมีแก้วเปนรูปคล้ายกับถ้วยล้างตา เอาปากเข้าไปรอที่นั่นให้ควันเข้าในปาก แล้วให้ออกทางจมูก ต้องซี้ดแล้วซี้ดเล่าเหนื่อยจะตาย คราวนี้เปนพอกันที เปลี่ยนเครื่องสำหรับให้เข้าในจมูก เปนยางให้ควันออกทางปาก พ่อทำไม่ออกทั้งสองอย่าง ถูกหมอกริ้วว่าทำไม่เปน ที่แท้จมูกมันออกตันๆ ควันก็ออกไม่ได้ ในเวลาจะรมนั้นต้องเปนการใหญ่ มีอกเต่าทำด้วยผ้าน้ำมันรองเสียชั้นหนึ่ง แล้วจึงมีอกเต่าผ้าชั้นนอก ยังไม่รู้สึกสมประดีว่ามันเปนอย่างไร เฉยๆ ไม่เกิดความศรัทา แต่หมอแกว่านานไปจะเกิดศรัทธาก็นิ่งดูไปที กลับมาเวลา ๕ โมง ที่จริงถ้าจะรอไปอิกไม่กินเข้าก็ได้ เพราะน้ำเต็มอยู่ในท้อง แต่เขาจัดไว้ให้กินเพราะเข็ดเมื่อวานนี้ ก็กินที่ห้องชั้นบนจนเวลาเที่ยงก็แล้วเสร็จ
เห็นว่าว่างเปล่าท่าทางดีอยู่ เดิมกะว่าจะไปเที่ยวจะค้าง แต่เห็นอาหารมันกระจุกกระจุย แลเหนื่อยเมื่อวานนี้ จึงได้เลิกเสีย เพราะรู้ว่าอาหารไม่ดี ได้ไปกับบริพัตรแลดุ๊กสามคนเท่านั้น อุรุพงษ์หายเดินไปทางในสวน แล้วแวะดูร้านที่ถนนน่าสวนระไป มันเงียบไม่มีผู้มีคนเปนเวลาเขากินเข้า ไปเข้าร้านบรรเทิงทัศนาคาร ที่ขายของเก่าต่างๆ ซื้อถ้วยเข้าคอเล็กชั่นแลซื้อกล่องโบราณเครื่องแกะงาครึๆ โอ้เอ้อยู่เสียเปนนาน จึงได้ไปที่ร้านน่าเรสเตอรองต์ ข้างคอนเวอเซชะนัลฮอล
ที่ร้านนี้พ่อยังไม่ได้เล่าให้ฟังว่ามันเปนอย่างไร ตามผู้ที่ไปด้วยกันทั้งหมดรู้สึกว่าเปนร้านวัดเบญจมบพิตร คือที่ลานเปนลานเตียนเฉยๆ ไม่ได้ปลูกหญ้า มีต้นไม้ปลูกเรียงกันเปนสี่แถวพอใบประถึงกัน ข้างแถวต้นไม้ทั้งสองข้างปลูกเปนร้านก่ออิฐถือปูนแต่เตี้ยๆ กว้างแคบเท่าประรำที่เปนร้านวัดเบญจมบพิตร ถ้าเปนร้านใหญ่ๆ ก็เอาเสียทั้งสองน่า ที่ร้านเล็กๆ แบ่งออกคนละข้างเหมือนร้านที่วัด มีร้านเครื่องถ้วยอยู่หัวโต่งแล้วถึงร้านยี่ปุ่น ของเก่าของแก่ไม่ได้ดู ต่อไปก็เปนร้านเครื่องผ้าเสื้อแลของกระจุกกระจิกต่างๆ ร้านที่สนุกมากนั้นคือร้านตา “เจี๊ยะจอ” เจ้าของร้านเปนคนแก่หัวล้าน ช่างพูดเล่นตลกเสมอ ยายเมียก็พอได้สำรับกัน แกช่างหาของแปลกๆ ต่างๆ มาขายไม่ได้หยุดปากหยุดมือเลย ประเดี๋ยวหยิบสิ่งนั้นออกมาประเดี๋ยวหยิบสิ่งนี้ออกมา ต่อติดกันอยู่เสมอ แต่คงจะเอาอะไรเลวๆ ที่เราไม่อยากดูมาขัดจังหวะพอให้เราเบื่อเสียทีหนึ่ง คราวนี้พอยื่นออกมาละกว่าจะเปิดได้คุยทำหน้าทำตาหลอกให้เราตกหลุมเซอะไปอย่างใดอย่างหนึ่งทุกคราว แล้วจึงจะบอกความจริงๆ เช่นกับเห็นพ่อถือบุหรี่ครึ่งตัวอยู่ ทำคะวีคะวาดไปหยิบกลักขีดไฟขึ้นมาตัวสั่นส่งให้ ชักออกมากลายเปนหนูกระโดขึ้นมาเกาะกลักขีดไฟ ทำหน้าตาตื่นตกใจว่าผิดไป ฉวยเอามาให้ใหม่อิกกลักหนึ่ง คราวนี้ขีดก็ติดแต่ไม่ลุกเปนอันขาด นึกว่าขีดไฟเสีย ขีดเปนสองอันสามอันแกก็หัวเราเยาะ เลยขอโทษขอโพยว่าขีดไฟไม่ดี จึงได้ส่งขีดไฟจริงๆ มาให้ คราวนี้เอาบุหรี่มาแจก วันก่อนถูกแกแจกบุหรี่ตกั่วเอาทีหนึ่งแล้ว วันนี้นึกว่าแกจะหลอให้เจี๊ยะจออะไรอย่างใดอย่างหนึ่ง แกก็ยืนยันว่าบุหรี่เวียนนาแกเอามา อ่อนไม่ฉุนดี เกี่ยงให้ดุ๊กลองประจงสูบเกือบตาย หมายว่ามันจะฟู่ฟ่าปึงปังอย่างใด ก็บุหรี่ธรรมดาเรานี่เอง ชายอุรุพงษ์แลชอบจริงๆ ตานี่ขายอะไรเห็นควรซื้อทุกสิ่ง ถัดตาแก่ไปหน่อยหนึ่งเปนร้านเครื่องเพ็ชรของมันเก่งๆ มันเปนห้างใหญ่อยู่แฟรงก์ฟอต ถัดขึ้นไปอิกร้านหนึ่งขายบุหรี่มีบุหรี่ดีๆ มีเครื่องบุหรี่ที่ขัน ติดไว้กับฝา เอาบุหรี่จ่อเข้าไปตัดได้เอง เราไม่ต้องทำอะไร นี่เปนหมดแถบข้างซ้าย แถบข้างขวาหัวโต่งใกล้เรสเตอรองต์เปนร้านขายลูกไม้ผ้าโปร่ง ยายตลับเจ้าของร้านช่างพูด อธิบายด้วยเรื่องเล้ศฟังเสียออกเพลิน แกมีดีๆ จริงๆ ซ้ำมีของโบราณซึ่งขายไม่ได้อยู่ในนั้นด้วย จะซื้อก็เข็ดฟัน เลยพาลซื้อแต่ผ้าสำหรับคลุมหน้า ร้านแถวด้านข้างริมต้นไม้นอกจากของเก๊แลของกระจุกกระจิก มีร้านหมวก ปลายที่สุดเปนร้านเครื่องเพ็ชรอิกร้านหนึ่ง ประมูลกันกับร้านข้างซ้ายอยู่เสมอ ถ้าเข้าร้านนี้ ร้านโน้นคงตามมายืนอิจฉา ถ้าเข้าร้านโน้น ร้านนี้ก็ตามมายืนอิจฉาอยู่เหมือนกัน ด้านนอกขายของปู้ยี่ปู้ยำมีเครื่องงาเปนค่อยยังชั่ว พ่อไปยืนให้ช่างกระดาษตัดรูป มันตัดเร็วจริงๆ ถ้าเข้าไปงานวัดเบ็ญจมบพิตรคงจะรวย แกตัดทีหนึ่งได้ถึงสามรูป วนๆ เวียนๆ อยู่เหล่านั้นจนบ่าย มันสบายที่จะต้องการอะไรไปที่เรสเตอรองต์ได้ทั้งสิ้น เดินนิดเดียวถึง กินตับห่านแลไส้กรอกที่ทำสดๆ เดี๋ยวนั้นทั้งสองอย่าง แล้วให้ไปซื้อตั๋วจะเข้าไปดูในคอนเวอเซชะนัลฮอล แมเนเยอเจ้าของโรงนั้นไม่เอาเงิน ยอมให้เข้าเปล่าซ้ำต้อนรับออกหรู ด้านข้างน่าเปนห้องใหญ่ยาวกว้างขวางมาก มีแทนแลตั้งเก้าอี้มาก เห็นจะเปนที่ร้องเพลง ถัดเข้าไปข้างในอิกห้องหนึ่งเปนแกละรี โชรูปภาพเขียนแลภาพหล่อ ได้ซื้อรูปภาพเขียนสองแผ่น ตุ๊กตาสามตัว ตาแมเนเยอนั้นให้รูปเมืองบาเดนบาเดนอย่างเก่าแผ่นหนึ่ง ออกจากห้องนั้นเข้าไปห้องตอนข้างทำใหม่ มีห้องเต้นรำสองห้องใหญ่ มีห้องซัปเปอห้องหนึ่ง ห้องนี้แต่งงามมาก เพดานแลผนังเขียนรูปภาพ ประกอบด้วยกระจกเงาแลกรอบทอง เปนทองอร่ามไปทั้งห้อง มีระย้าไฟฟ้าใหญ่ๆ แขวนทุกห้อง แตรอยู่ข้างนอกแต่เปิดช่องให้เข้าที่ด้านหุ้มกลอง ดูเสร็จแล้วกลับขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเที่ยวเล่นตังๆ ตามเมือง แวะซื้อรูปภาพอิกสี่แผ่น แล้วกลับมานั่งเล่นกลางแจ้งแลเขียนหนังสือจนมืดฝนจึงได้กลับขึ้นบนเรือน วันนี้ชายศิริวงษ์มาเมื่อเวลากินเข้าแล้ว วิลลานี้เรียกว่าวิลลาสตูรดซา ภาษารัสเซียน แต่จะหาคนเขียนชื่อไม่ได้อยู่หลายวันพึ่งสำเร็จในวันนี้ ตกค่ำลงให้ง่วงงึมงำ ของที่ไปซื้อเขาส่งมาจะแก้ดูให้ทั่วก็ไม่สำเร็จ อ้ายการตื่นเช้ามันก็ดี ดูเหมือนว่าจะมีเวลามาก แต่ความจริงมันไม่เปนเช่นนั้น แสงสว่างมีอยู่มันก็พาเที่ยว เวลาทำงานกลับน้อยไปกว่านอนดึก อะไรต่ออะไรค้างเปนเบือไป ได้รับโทรเลขกรมดำรง ตามที่กะไว้ว่าจะได้รับก่อนโทรเลขอื่นๆ ในวันนี้ เปนคำให้พรวันที่ ๑ เดือนยูนตามเคย สิ้นเคราะห์ไปที เคยเข็ดมาหนักกว่าหนักแล้ว
คืนที่ ๖๘
วันอาทิตย์ที่ ๒ มิถุนายน
วันนี้ฝนตกเรื่อยมาแต่เช้า ตกลงเปนต้องไปรถ ไปกินน้ำแล้วไปเข้าห้องรมควันอย่างวันแรก แปลกแต่ควันมากขึ้นกว่าแต่ก่อน เวลานั้นเท่ากัน กลับมากินเช้าเนื้อก้อนหนึ่ง แล้วดูของที่พวกชาวร้านเอามาขายตามกำหนด มิสเตอชูแมนที่เคยเข้าไปถ่ายรูปในกรุงเทพฯ นานมาแล้ว มาหาแต่วานนี้ต้องการจะถ่ายรูป นัดให้มาวันนี้ แต่ฝนมันช่างตกไม่หยุด ตกเหมือนบางกอก แต่ตาชูแมนก็สาหัส เอากล้องไปตั้งไว้กลางฝน เอาผ้าน้ำมันคลุมจะถ่ายให้ได้ ตัวก็ยืนตากฝน กระทำทุกรกิริยาอยู่เช่นนั้นจนสงสาร จะออกไปให้ถ่ายฤๅก็เปียกจริงๆ จนต้องไปขอให้แกหลบเสียสักทีหนึ่งก่อน ต่อเที่ยงฝนจึงได้ขาดเม็ด ออกไปให้ถ่ายปลื้มกระไรเลย ช่างเขียนของจรูญมาดูที่สำหรับจะเขียนรูป จะแต่งธรรมดาออกไม่สู้เต็มใจ เขาอยากเขียนเต็มยศ แต่ครั้นนึกไปก็ชอบกลดี แต่งเปนธรรมดามันเปนรูปฝรั่ง ไม่เหมือนอยู่บ้าน จึงตกลงยอมจะใส่เสื้อทหารมหาดเล็กเช่นเคยเห็นอยู่ในบางกอกโดยมาก
เวลาบ่ายโมงหนึ่ง ปรินซชาลส์ เมืองแซกซ์ไวมาร์ซึ่งอยู่ไฮเดลแบค เปนคนชอบกันกับรังสิตมาหา อายุเห็นจะประมาณ ๕๐ เศษ เปนทหารม้าแต่งตัวครึ่งยศติดตรา เขามาด้วยรถโมเตอคาร์ เห็นจะเปนรถมีแรงมากมาเร็วเต็มที ว่าสองชั่วโมงถึง ได้อยู่กินเข้ากลางวัน แล้วชวนให้ไปกินเข้าเย็นที่ไฮเดลแบคในวันที่ ๔ ดูอัชฌาไศรยเปนคนกว้างขวางทีจะเปนนักเลงอยู่กลับไปเวลาจวนบ่าย ๓ โมง
กลับขึ้นมานั่งทำงานอยู่จนเย็น เพราะฝนตกแลเปนวันอาทิตย์ ไม่มีที่ไปแห่งใด ตาฮอฟมาแชลมา แต่ก็ไม่มีร่าอาการอะไร คร่าวต่างๆ มีวิตกวิจารณ์วิจิกิจฉาอุทัจจเปนเบื้องน่า ทีเขาจะมอบให้แกเปนธุระสำหรับมาฟังข่าวเยี่ยมเยียน หนักอะไรหมื่นอย่าง แต่ก็ไม่มีอะไร เวลาเย็นฝนหาย อยู่ในเรือนอัดใจเต็มทีต้องออกไปเที่ยว พอเดินลงไปฝนก็ตกอิก ต้องเลยเรียกรถมาไปกับบริพัตร อุรุพงษ์ ศิริวงษ์ แวะที่ร้านตา “เจี๊ยะจอ” ซึ่งเปนทีว่าปิด ปิดแต่ประตูไว้ ตาเจ้าของออกมาพยักพเยิดให้เข้าไปในร้าน แปลว่าพอกนั้นขโมยขายของอยู่เสมอ ปิดแต่กระจกน่าร้านเท่านั้น เพราะเขาห้ามไม่ให้ขายในวันอาทิตย์ กลัวชาวร้านจะไม่ไปวัด คนที่มาซื้อของก็จะไม่ไปวัด แต่ที่แท้ถึงห้ามเช่นนั้นมันก็พากันไปเที่ยว ไม่มีใครไปวัดได้เหมือนกัน วัดในเมืองฝรั่ง ถ้าคนไปพร้อมกันหมดไม่มีเว้นเลย วัดจะพอคนเปนเมืองๆ ลางเมืองจะไม่พอเลย การที่ไปวันนี้ก็เพราะอุรุพงษ์ชอบตาแก่เหลือเกิน ตาแก่แกก็ชอบ ตกลงขอให้ถุงเงินที่เปิดเปนกลเป่าอันหนึ่ง แล้วไปนั่งกินไส้กรอกที่เรสเตอรองต์คอนเวอเซชะนัลฮอลจนค่ำจึงได้กลับ คำที่เรียกว่าค่ำนั้นอย่าได้หลงไปว่ามืด ยังสว่างดีบริบูรณ์ ยามหนึ่งจึงได้โพล้เพล้ กินเข้ามันเปนกินเข้าเย็นกันแท้ๆ ไม่ใช่กินกลางคืน ได้ลองนับดอกกำมหยี่ที่เขาเอามาแต่งในโต๊ะกินเข้าวันนี้ มีถึง ๑๓ อย่าง น่ารักจริงๆ ออกจะลงเปนตามเคยไม่มีอะไรจะจด อยู่กันจนเลยเปนบ้านไปเสียแล้ว จะเดินไปไหนมาไหนคนเดียวก็ได้ไม่หลงเปนอันขาด
วันนี้เปนวันปิดหนังสือ มีความเสียใจที่เรื่องราวช่างน้อยจริง แต่หมดเท่านั้น จะเขียนมากไปก็จะเพ้อ
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๑
คืนที่ ๖๙
เมืองบาเดนบาเดน
วันจันทร์ที่ ๓ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๖
หญิงน้อย
รายงานวันนี้อยู่ข้างจะย่อหย่อน ออกจะหมดๆ เรื่องเพราะไม่มีที่ไปข้างไหน ซ้ำอยู่อย่างแต่ก่อน มาอาบน้ำแลรมจมูกปาก วันนี้รมทวีขึ้น กว่าจะกลับมาได้เกือบบ่ายโมงหนึ่ง มากินเข้ากลางวันกับหม่อมชาติเดชอุดม แลนายผาดซึ่งพึ่งมาถึง ได้สนทนากับหม่อมชาติแล้วอ่านหนังสือที่ได้รับกำลังค้างอยู่ เกิดไฟไหม้ขึ้นที่ริมเรือนที่อยู่พากันลงไปดูที่ถนน
ไฟไหม้อย่างฝรั่งกร่อยๆ เหมือนฝนอย่างฝรั่ง ไหม้พื้นชั้นต่ำซึ่งอยู่ในใต้ดิน มีลูกกรงเปนน่าต่างสูงจากทางคนเดินประมาณสักศอกคืบ ตึกที่ไฟไหม้นั้นเปนตึกอยู่หว่างทางสามแยก ลึกเข้าไปสักหน่อยหนึ่ง แต่คงยังอยู่ในตอนห้องที่ออกถนนสองข้าง เปนควันพลุ่งๆ ออกมาจากลูกกรงเหล็ก ดูมันเงียบๆ กร่อยๆ ไม่ตึงตังเหมือนไฟไหม้ในเมืองเรา คนที่มาดูก็มาอ่อยๆ ไม่ไหลพลั่ง โปลิศคอยกวาดให้ขึ้นยืนอยู่บนทางคนเดินที่ตรงกันข้าม ไม่ยอมให้เดินในท้องถนนเลย ในท้องถนนมีแต่กองดับเพลิง ซึ่งไม่มีคนมากเท่าใด เอาสายสูบมาติดเข้ากับก๊อกที่มีอยู่กลางถนน น้ำขึ้นมาเองไม่ต้องสูบ มีคนสำหรับให้การประเดี๋ยวบอกให้เปิดน้ำ ประเดี๋ยวบอกให้ปิดน้ำ เห็นจะเปนเมื่อเวลาย้ายปลายสูบ ไม่เห็นมีใครตกใจ ร้านที่อยู่ใกล้ๆ เปนเครื่องกระดาษ เครื่องผ้าติดกันกับห้องที่ไฟไหม้ก็ไม่ย้ายของ คนที่อยู่ชั้นที่ ๑ ขึ้นไป จนชั้นยอดยังออกมาเยี่ยมน่าต่างดู จนทนควันไม่ไหวจึงได้หลบ คนที่ย้ายที่มีแต่ชั้นที่เสมอพื้นดิน ดับมันช่างยากประดักประเดิดเสียจริงๆ ไปดูๆ จนเบื่อต้องกลับ คนอื่นๆ ที่มาดูก็มักต่างคนต่างเบื่อเข้ากลับไป ที่มาใหม่ก็มายืนดูแทน เบ็ดเสร็จคนดูสักสองร้อยเศษเท่านั้น แต่ดับกันเสียนานถึงสองสามชั่วโมงจึงได้เปนอันสำเร็จ
จะเล่าไหลไปถึงเรื่องรถจ้างที่นี่สักหน่อย รถที่มาคอยรับจ้างนั้นคอยอยู่ริมถนน เรียงกันตามลำดับ เปนประเพณีของเขา ถ้าใครไปเรียกรถๆ ที่อยู่ต้นแถวเปนผู้จะได้รับจ้างก่อน ใครมาจอดคอยใหม่ก็ต้องอยู่ข้างหลังต่อไป วันนี้เวลาพ่อไปดูไฟยืนอยู่น่าแถวรถจ้าง ผเอินอ้ายรถหลังหนึ่งมา เห็นไฟไหม้ก็หยุดดูไม่ได้ไปเข้าแถว คนมาดูไฟมากขึ้น ยืนบังหน้าไม่ใคร่จะเห็น พ่อก็เรียกรถหลังที่มาดูไฟนั้นให้ขยับมาอิกนิดหนึ่ง จะได้นั่งพักแลถ่ายรูปด้วย อ้ายคนขับรถเหลียวซ้ายแลขวาออจะไม่มา ครั้นขืนเรียกเข้าต้องมา อ้ายเจ้าของรถต้นแถวหาว่าแย่ง มาเอ็ดกันใหญ่ รถจ้างที่นี่มีหลายอย่าง อย่างหนึ่งนั้นรถแลนดอ อิกอย่างหนึ่งรถวิกตอเรีย อิกอย่างหนึ่งเปนรถมีชื่อติดอยู่ข้างหลังคา เปนอย่างเลวลงไป แต่ใช้ม้าคู่ทั้งนั้น มีรถโมเตอคาร์สำหรับโดยสานเดินอยู่ก็มาก ประหลาดที่ไม่มีรถรางเลยแต่สักสายเดียว จะเดินไปไหนมาไหนดูสดวกไม่มีอะไรกีดขวาง ตั้งแต่มาครั้งนี้มีเมืองเดียวซึ่งไมม่มีรถราง ที่อื่นบางเมืองมีมากเกินความต้องการ เช่นเมืองมิลันแล้วโทษถึงเดินไม่ได้ เกะกะยิ่งกว่ารถเจ๊กเสียอิก ไม่เที่ยวขวางหน้าคนก็จริงอยู่แล แต่ไปแผ่กีดถนน จะไปไหนไม่ได้สดวกเลย รถโมเตอคาร์ รถม้าต้องไปจอดเปนแพคอยให้รถรางเลื่อน เมืองตุรินมีรถรางมากเหมือนกัน แต่เปนเมืองที่ควรมี เพราะถนนใหญ่ๆ ยาวลิ่วตรงๆ ไม่มีที่กีดขวางอันใดเลย เมืองอื่นๆ ถนนเล็กๆ เท่าถนนเจริญกรุงบำรุงเมือง อย่างโตก็เท่าถนนวรจักร เอารถรางเข้าไปเดินเสียสองสาย ไปสายมาสาย เลยอุดถนนหมด มาคราวก่อนรถรางยังไม่สู้มีเท่าไร คราวนี้เต็มไปด้วยรถราง จนกระทั่งเมืองในริเวียรา ที่ไม่ใหญ่โตเท่าใด ก็ต่างเมืองต่างมีรถรางทุกแห่ง เสียงดังอยู่เสมอ ที่เมืองนี้เงียบไม่มีอะไรโครมครามแปลกกว่าเมืองอื่นๆ มาก
กลับมาทำงานต่อไปอิกจนกระทั่งบ่าย ๕ โมง ฝนตกพร่ำเพรื่อไม่ได้หยุดหย่อน พอแดดออกจึงได้ลงเดินไปเที่ยว หนาวจนต้องสรวมโอเวอโก๊ต ไปร้านตาแก่แลร้านเครื่องเพ็ชร์ ไม่สู้ได้ซื้ออะไรแล้วเลยไปกินไส้กรอก วันนี้มียายแก่เที่ยวมากกว่าทุกวัน เมื่อว่าโดยปรกติแล้วคนน้อยกว่าทุกวัน เห็นจะเปนด้วยเรื่องฝนแลหนาว นั่งเผลอไปจนเวลาทุ่มหนึ่งจึงได้กลับ วันนี้ได้ลงมือเซ็นชื่อสมุดวันเกิดที่สั่งมาใหม่แทนคู่ก่อน
ลืมเล่าถึงเรื่องท่อน้ำที่สำหรับไขน้ำมาอาบ มีทรายปนอยู่ในนั้นมาก ถ้าเปนท่อตั้ง กว้างประมาณ ๗ นิ้ว ๘ นิ้ว ใช้สองปีต้องเปลี่ยนใหม่ เพราะเปนศิลาทรายกรังอยู่ในนั้นแขง เหลือช่องอยู่ประมาณสักนิ้วกึ่ง ถ้าเปนท่อนอน ขังหนาอยู่แต่ข้างล่าง ตอนข้างบนไม่มีศิลาจับ
เครื่องที่สำหรับรมจมูกแลปากนั้น มีท่อน้ำร้อนท่อหนึ่ง ท่อน้ำเย็นท่อหนึ่ง มาเจือกันให้พอดี มีหลอดแยงลงไปในหม้อน้ำอันหนึ่ง เป่าลมออกมาอันหนึ่ง รูปร่างเหมือนหลอดแก้วที่เป่าน้ำอบฝรั่งไม่ได้มีผิดเลย ปลายหลอดเฉภาะตรงช่องที่จะเข้าจมูกแลปาก น้ำที่มีกลิ่นสนนั้น ใช้ใบสนแลน้ำมันสนเจือให้มีกลิ่นเช่นนั้น ว่าเปนยา
อนึ่งในถนนที่เมืองนี้ มีแปลกกว่าที่อื่นอยู่แห่งหนึ่ง ใช้ทางคนเดินไว้กลางถนนอิกสายหนึ่ง ปลูกต้นไม้สองแถว มีถนนรถสองข้าง ทางคนเดินมีริมน่าตึกแคบๆ อิกข้างละสาย แต่ถนนไม่กว้างเท่าไร อยู่ในสักสิบสองวาเท่านั้น ที่ในทางคนเดินกลางนั้นมีน้ำพุ เปนน้ำที่เจาะขึ้นมาจากแผ่นดินพลุ่งขึ้นเปนน้ำร้อน แต่ร้อนนั้นต่างกัน บางแห่งก็ร้อนมาก บางแห่งก็ร้อนน้อยมีถึง ๒๒ ตำบล ไหลจ้ออยู่เสมอ ใครเดินไปมาแวะกินได้ไม่ต้องเสียอะไร อุปเทห์นั้นก็เปนยาปัดเหมือนตำบลที่ไปกินน้ำเหมือนกัน ในเรื่องน้ำเปนยาของเมืองนี้ออกจะเปนทานมาก ไม่ใช่หาผลประโยชน์ โรงที่กินน้ำอาบน้ำแลที่รมนั้น รัฐบาลออกเงินอุดหนุนทุกแห่ง ค่ะรรมเนียมที่เก็บได้ไม่คุ้มโสหุ้ย
วันนี้มอนตโบนีได้ส่งรูปที่เขาได้ถ่ายมา งามดีเหมือนอย่างแต่ก่อน แต่มีอย่างละอันได้ส่งเข้าไปแจกในบางกอกก่อน ช่างเขียนของจรูญมาลงมือถ่ายรูป ต่อวันพฤหัศบดีจึงจะได้ลงมือเขียน เพราะในสองวันนี้จะไม่อยู่
คืนที่ ๗๐
โฮเตลเดอละยุโรป เมืองไฮเดลแบ็ก
วันอังคารที่ ๔ มิถุนายน
ตื่นแต่เช้า เดินไปกินน้ำแล้วไปอาบน้ำ รมควันเหมือนเมื่อวานนี้ กลับมา ๕ โมงหิวเต็มที นัดให้เขาเตรียมกับเข้าเที่ยงทนไม่ไหวต้องเอาซุปมากิน แล้วหุงเข้าขึ้นกินกับกับเข้าไทย ทำอะไรโรๆ เรๆ อยู่จนเวลาบ่ายโมง ๑ ไปสเตชั่น จะไปไฮเดลแบ็ก แบ่งไปแต่น้อย คือบริพัตร อุรุพงษ์ กรมสมมต พระยาบุรุษ หม่อมนเรนทร์ นอกนั้นอยู่บาเดนบาเดน รถออกจากสเตชั่นประเดี๋ยวเดียวก็ถึงโอส แต่ต้องไปประดักประเดิดอยู่ที่โอสนาน เขากล่าวกันว่าธรรมดาช้ากว่านี้ เพราะต้องไปนั่งคอยจับรถ นี่ไม่ต้องเปลี่ยนรถแต่ต้องลากไปลากมาถอยน่าถอยหลังหลายหนจริงๆ เปนนานจึงได้ไปได้ ไปทางรัสตัตต์ มีเมืองแลบ้านใหญ่ตามระยะทางอยู่ข้างถี่มาก ผ่านป่าไม้หลายแห่ง นอกนั้นก็เปนที่ไร่ที่นาตลอดไปหมด แถบนี้ลงมือเกี่ยวหญ้ากันบ้างแล้ว เขาว่าในฤดูหนึ่งบางทีเกี่ยวได้ถึง ๓ เที่ยว ผู้หญิงทั้งไถทั้งปลูกฟันดินเกลื่อนไปทั้งทุ่ง แถบนี้มีแปลกที่ปลูกฮ้อป ซึ่งสำหรับทำเบีย เปนไม้เลื้อยใช้ปักไม้เล็กๆ เปนคานเรียงไสวไป บางแห่งก็ใช้ปักเสามีไม้ข้างบน แล้วโยงลวดให้ไต่ ดูการเพาะปลูกบริบูรณ์ดีมาก เวลาบ่าย ๓ โมงถึงไฮเดลแบ็ก ปรินซชาลสออฟเซกซไวมาร์แต่งตัวเต็มยศกับเบอโคมาศเตออย่างเดียวกันกับแมร์กับทั้งข้าหลวงกำกับเมือง คือปริเฟกต์ แลนายทหารบังคับบริเคดไปคอยรับที่สเตชั่น เมื่อได้ทักทายปราไสยกันโดยย่อแล้วขึ้นรถม้าออกจากสเตชั่น คนแน่นสองฟากถนน เพราะเนปากรรู้ปรากฎกันแล้วในเรื่องที่จะมา ตามเรือนริมถนนแขวนธงตลอดทุกถนน ตรงมาที่โฮเตลเดอละยุโรป โฮเตลนี้น่าออกในสวน ห้องหับสบายดีมาก ดีกว่าที่ซึ่งอยู่ที่บาเดนบาเดน ที่โน่นหนาวเต็มที รับลมทุกด้าน น่าต่างก็ไม่มิดชิด ที่นี่อุ่นสบาย มาพักอยู่ครู่หนึ่งขึ้นรถโมเตอคาร์ไปดูคาเซอลซึ่งเปนวังเก่าครั้งปะละตีน เมื่อแรกเข้าใจว่าจะอยู่บนเขาสูงมาก ที่จริงไม่สู้สูงนัก รถโมเตอคาร์ขึ้นได้สบาย ที่คาเซอลนั้นเฉภาะตั้งอยู่แง่เขา ซึ่งแลเห็นเมืองไฮเดลแบ็กตลอดทั้งเมือง
เมืองไฮเดลแบ็กนี้มีคนสี่หมื่นเศษ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเนกกา มีเขาเปนเทือกใหญ่อยู่ทั้งสองฝั่งง เมืองตั้งอยู่ในหว่างเขาสองฟากน้ำ ที่คาเซอลนี้ได้เปนวังของเคานต์ปะละตีนประมาณเจ็ดร้อยปีเศษมาแล้ว ได้อยู่สืบต่อๆ กันมาจนกลายเปนเมืองขึ้น ได้เปนเมืองหลวงของปะละติเนตประมาณสักห้าร้อยปี ภายหลังเกิดความลำบากด้วยเรื่องสาสนาไม่ถูกกันกับพวกโปรเตสตันตในเมือง จึงได้ย้ายไปอยู่มันไฮม์ เมืองไฮเดลแบ็กเปนของแกรนด์ดัชชีออฟบาเดนมาได้ร้อยปีเศษ ตอนในระหว่างคาเซอลกับแม่น้ำเนกกาเปนเมืองเก่า นอกนั้นออกไปเปนเมืองใหม่ คาเซอลนี้เคานต์ปะละตีนชื่อรูดอลฟที่ ๑ เปนผู้สร้าง แล้วได้ขยายต่อๆ กันมาใหญ่ขึ้นทุกที มาทำลายเสียเมื่อครั้งแผ่นดินลุยซที่ ๑๔ ประมาณสองร้อยปีมาแล้ว แม่ทัพฝรั่งเศสมาตีได้แล้วตั้งอยู่ในฤดูหนาว ครั้นรู้ว่าทหารเยอรมันมา คิดจะล่าไปจากที่นี้ จึงได้รเบิดเสีย ภายหลังเอเลกเตอสองคนได้มาคิดอ่านที่จะกลับสร้างขึ้นให้เปนที่อยู่ได้ แล้วถูกฟ้าผ่าชำรุดอิก คราวนี้เลยทิ้งไว้ร้างเช่นนั้น เกือบร้อยห้าสิบปีแล้ว มีผู้ที่คิดจะทำหลังคาขึ้น แต่เห็นกันว่าจะไม่งาม สู้ทิ้งไว้เช่นนี้ไม่ได้ จึงได้คิดอ่านรักษาไว้เปนที่ร้าง
ที่คาเซอลนี้ แลเห็นได้ว่าไม่เปนการที่ได้คิดทำครั้งเดียว เพราะสร้างต่อๆ กันเกะๆ กะๆ ด้านข้างหลังซึ่งเปนทางเข้าไปนั้นมีคูลึกแต่เปนคูแห้งไม่มีน้ำ มีตพานข้ามเข้าแต่เฉภาะตรงประตู ประตูเปนสองชั้น แลมีตรางเหล็กซึ่งหย่อนลงมาจากเบื้องบนชั้นหนึ่งด้วย ล้วนแล้วแต่ก่อด้วยศิลาแดงทั้งสิ้น แต่ที่ตัวตึกมีเครื่องประดับลวดลายแลตุ๊กตามาก เปนศิลาเหลืองปน มีมิวเซียมที่สำหรับเก็บรูปแลสิ่งของเก่าๆ กับทั้งแผนที่แลหนังสือเก่าที่เขียนตั้งพันปีแล้วยังเก็บไว้ได้ สิ่งซึ่งเปนของขันอยู่นั้น คือถังเหล้าใหญ่สองถังแลรูปคนเตี้ย ซึ่งเปนคนกินเหล้าจุ เปนตลกหลวงของเจ้าผู้ครองเมืองในเวลานั้น ถังเหล้านั้นจุเหล้าถึงสี่พันแคลัน บนคาเซอลนี้เปนที่แลดูวิ้วเมืองไฮเดลแบ็กได้งามดี มีที่สวนเลียบไปตามไหล่เขา มีที่สำหรับดูเมือง แลมีเรสเตอรองต์มีแตรเป่า ได้เดินดูจนตลอด มีคนไปคอยถ่ายรูปแลไปดูมาก กลับลงมาตามทางเดิมแวะไปที่ร้านแห่งหนึ่ง ซื้อรูปแลที่รฦกเมืองไฮเดลแบ็กเล็กน้อย แล้วกลับมากินน้ำชาที่โฮเตลเวลาบ่าย ๕ โมง วันนี้นึกตกใจว่าฝนจะตกใหญ่เสียแล้ว พอบ่าย ๕ โมงออกมืดๆ จวนจะค่ำหนาวจัดปรอดถึง ๕๗ แต่ก็ไม่มีฝน
เวลาทุ่มครึ่ง ไปกินเข้าที่บ้านปรินซชาลส์ ซึ่งอยู่ตรงคาเซอลลงมา เจ้าหญิงแลลูกสาวต้อนรับดีอย่างยิ่ง มีเจ้าอินฟันตเมืองสเปน ชื่อหลุยศ์คนหนึ่งมาเรียนหนังสืออยู่ที่นี่ ได้รับเชิญไปในที่นั้นด้วย รังสิตเจ็บไปอยู่ที่โรงพยาบาลไปรเวตของโปรเฟสเซอไฟลเนอ ได้ไปช่วยจัดอยู่ที่เรือนนั้น เพราะพึ่งจะลุกไปได้ ไม่ได้ไปรับที่สเตชั่นแลไม่ได้มาที่โฮเตล นอกนั้นมีพวกที่ไปรับที่สเตชั่น แลครูโรงเรียนซึ่งเร่าจะไปดูอิลลุมมิเนชั่น ปรินซชาลส์นั้นอายุคราวเดียวกันกับพ่อ แต่เธออ่อนเดือนกว่า คือเกิดเดือนดิเซมเบอ นั่งโต๊ะมีผู้หญิงแต่สองคน คือเจ้าหญิงไวมาร์ แลลูกสาวชื่อโซไฟเท่านั้น เจ้าหญิงนั่งขวาแลซ้ายพ่อ เจ้าชายนั่งตรงหน้า รพีแลกรมสมมตนั่งซ้ายขวาเจ้าชาย บริพัตรขวาเจ้าหญิง รังสิตซ้ายเจ้าหญิงลูก แต่งอิวนิงเดรสติดตราทุกคน อินฟันต์สเปนติดตราชาลสดีเทิดดวงเล็ก เจ้าหญิงช่างพูดทั้งสองคน เจ้าชายดูเปนคนใจฅอกว้างขวาง ชอบเล่นกับเด็กๆ ล้อกันได้ เจ้าสเปนเห็นจะเปนคนชอบสนุกมาก พูดกันในโต๊ะอยู่ข้างจะสนุกตลอด กินเข้าแล้วขึ้นไปชั้นบน การจัดห้องชั้นบนสนุกมาก เจ้าหญิงเปนคนชอบรูปช้าง ไม่ว่าช้างชาติใดภาษาใดทำด้วยสิ่งอันใด มีเปนกอง ทั้งเล็กทั้งใหญ่ ว่าเก็บเล่นมาแต่เด็กๆ ข้างลูกสาวนั้นชอบรูปลิง ที่นี่สูบบุหรี่ไม่ห้ามกันเลย ใช้บุหรี่ตัวใหญ่ ดูเหมือนจะสูบซิกาเรตแต่ผู้หญิง นั่งพูดกันเพลิน รังสิตเล่าเรื่องเมืองไทยไว้เสียหมดแล้ว นับปีชวดฉลูคล่องทุกคน เจ้าหญิงลูกสาวนั้นเปนช่างเขียน ให้รูปที่เธอเขียนเองแก่พ่อแผ่นหนึ่ง แลเซ็นชื่อในสมุด คุยกันเพลินถึงเวลาที่จะไปดูไฟไม่ทันรู้สึก เจ้าหญิงสองคนได้ขึ้นในรถมณีรัตนกับพ่อ นอกนั้นไปรถม้าแลรถโมเตอคาร์ต่อไป ออกจากบ้านเดินเลียบไปริมน้ำเนกกา คนเต็มทั้งสองฟากถนน ไปข้ามฟากที่ตพานใหม่ แล้วเลี้ยวไปตามฝั่งโน้น หยุดที่โรงเรียนของดอกเตอโฮลแบรค แลมิสเตอแคตตี โรงเรียนนี้เปนโรงเรียนซึ่งคนต่างประเทศมาเรียน มีอังกฤษเปนมากกว่าพวกอื่น เจ้าสเปนก็เรียนอยู่ที่นี้เรือนอยู่กลาง สูงขึ้นไปมากต้องปีนกระไดจนเหนื่อย แต่ที่นั้นแลดูแผนที่จากน่าต่างงามมาก อยู่เยื้องกับคาเซอลหน่อยหนึ่ง เมื่อพักพอควรแล้ว ได้ลงมืออิลลุมมิเนชั่น การอิลลุมมิเนชั่นนั้นก็คือจุดดอกมตาดสีแดง มีเครื่องบังให้แสงสว่างจับผนังคาเซอลที่ร้างนั้น จนแลดูเหมือนหนึ่งถ่านที่กำลังติดเพลิง แล้วลงมาอิลลุมมิเนชั่นตพาน ซึ่งเปนตพานโบราณหลายร้อยปีมาแล้ว เหมือนกับคาเซอลนั้น แล้วจึงจุดดอกไม้ในเรือกลางแม่น้ำ การจุดดอกไม้เหล่านี้งามดีมาก เสียงพลุดังก้อง เพราะมีเขาทั้งสองฟาก แล้วเลี้ยงน้ำชาแลขนมกันต่อไป จน ๕ ทุ่มจึงได้กลับ ขากลับ ๆ ทางตพานโบราณ แวะส่งเจ้าหญิงสองคนนั้น แล้วจึงได้กลับมาโฮเตล
คืนที่ ๗๑
วันพุฒที่ ๕ มิถุนายน
เช้า ๔ โมงไปที่บ้านรรังสิต ซึ่งเปนที่เช่าเขาอยู่ น่าเรือนไม่ได้อยู่ริมถนน มีสวนอยู่บนข้างเขา ต้องขึ้นทางเวียนขึ้นไปจึงถึงตัวเรือน ชั้นล่างเปนที่เจ้าของเขาอยู่ เจ้าของบ้านนี้เปนออฟฟิศเซอทหาร แต่ออกจากราชการแล้ว ลงมารับทั้งลูกชายแลลูกเด็ก เอาดอกไม้มาให้แล้วขึ้นไปที่เรือนชั้นรังสิตอยู่ทีเดียว เรือนนั้นสี่เหลี่ยมกั้นสกัดกลางเปนสองตอน แต่ตอนข้างในกั้นสกัดอิกผนังหนึ่ง เปนทางขึ้นเสียห้องหนึ่ง เปนที่นอนห้องหนึ่ง เขาแต่งเรือนเขาสนุกดี มีรูปหล่อรูปเขียนต่างๆ ได้กินเข้าเช้ากันที่นั่น มีเข้าต้มแลไข่เจียวกับปลาเฮอริงชุบไข่ทอดแทนปลากุเรา น่าต่างเรือนนัน้แลดูไปได้ไกลทั้งด้านน่าแลด้านในห้องนอน มีช่างถ่ายรูปที่เที่ยววิ่งตามถ่ายเมื่อวานนี้ขอมาหา เอารูปแกรนด์ดุ๊ก แกรนด์ดัชเชสกับอิกรูปหนึ่งมาให้ ขอถ่ายรูปด้วย ได้นั่งให้ถ่ายที่ทางลงจากเรือน แล้วไปถ่ายอิกแห่งหนึ่งถึงสตูเดียว เจ้าคนนี้เปนคนเคยเข้าไปอยู่กับเลนซในบางกอก มีรูปไทยๆ ติดอยู่ที่ข้างทางที่จะเข้าไปเปนอันมาก เขาถ่ายอย่างครึ คือเล่นแสง นั่งเข้าแล้วมีแกผ้ามาบังหน้าเสียเฉยๆ ให้แสงสว่างเข้าแต่เฉภาะ ท่วงทีจะดีอยู่ ถ่ายสามคู่ พอเหมาะเวลา ๕ โมงจวนเที่ยง ได้ไปที่ยูนิเวอซิตี โปรเรกเตอรับเข้าไปในห้องซึ่งเปนที่ไว้สมุดลงชื่อนักเรียนแลไว้เครื่องสำหรับตำแหน่ง มีไม้สำหรับถือ แลขวดหมึกเปนต้น ซึ่งเปนของเก่าหลายร้อยปีมาแล้ว สมุดที่สำรหับลงชื่อนักเรียนนั้นเปนเล่มใหญ่ เย็บใบปกออย่างงาม มีอิกเล่มหนึ่งสำหรับผู้มีบรรดาศักดิ์ที่ไปเยี่ยมยูนิเวอซิตีนั้น มีแกรนด์ดุ๊กเยอรมันเคราน์ปรินซ แลลูกโตเปนต้น เขาให้พ่อลงชื่อในสมุดเล่มนั้นด้วย แล้วไปดูห้องเรียนซึ่งสำหรับเล็กเชอ อันม้าที่นั่งได้เขียนขูดขีดเจาะเปรอะไปทั้งหมด แลดูที่สำหรับขังพวกสตูเดนต์ เต็มไปด้วยรอบเขียนรูปเขียนหนังสือ แลมีรูปถ่ายติดหลังประตู อันบรรดาพวกนักเรียนที่ต้องขังได้เขียนขูดขีดไว้ นับแต่หลายร้อยปีมา ในนั้นมีรูปบิศมากที่เคยต้องโทษ มีเตียงนอนเปนเตียงเหล็กเตี้ยๆ อย่างเฟอะฟะห้องละสองเตียงสามเตียง แต่พวกนักเรียนที่ถูกขังนั้นไม่มีใครเดือดร้อน ออกจะเปนเก๋ๆ การเรียนยูนิเวอซิตีนั้น ไม่ใช่เรียนหนังสือ การที่จะอ่านหนังสือนั้นเปนส่วนของตัวเองที่จะอ่าน ชั่วแต่ต้องไปฟังเล็กเชอ เล็กเชอนั้นเรื่องต่างๆ ห้องต่างๆ ตามแต่จะเลือกฟัง แล้วกำหนดจดจำไว้ มาเรียนด้วยหนังสือต่อในที่ของตัวเอง สตูเดนต์ในเมืองนี้มีประมาณสองพันคน แบ่งเปนคณะต่างๆ เครื่องหมายสำหรับคณะนั้นใช้หมวกสีขาว สีแดง สีเหลืองเปนต้น มีการเล่นต่างๆ ซึ่งปรับกันด้วยไม่มใช่อย่างอื่นมีให้กินเหล้าเบียเปนพื้น มีแทงดาบฟันดาบ ซึ่งจำจะต้องเล่นเปนกำหนดวิกละสองครั้ง ถ้าใครมีบาดแผลยิ่งมากยิ่งเก่ง ที่นี่ไม่ได้มีกำหนดว่าต้องอยู่เพียงอายุเท่าใด จะอยู่ไปเท่าไรๆ จนอายุ ๓๐ ก็ได้ การที่ต้องโทษนั้น ก็เรื่องข่มเหงแลเกะกะในกลางถนนเปนพื้น ด้วยคนหนุ่มๆ คนองพานจะเกะกะ แต่ถ้าทำความผิดถึงเปนโทษอาญา ยูนิเวอซิตีต้องส่งศาล
ในเวลาค่ำวันนี้เปนวันแห่ไต้งานประจำปี ไต้ที่แห่นั้นเปนไต้คบเราธรรมดา แต่ไม่ใช่มาแห่หมดทั้งสองพัน บอกกำหนดเกณฑ์ไปตามหมู่ของนักเรียน แล้วเขาก็เกณฑ์กันเอาพวกที่มาใหม่ๆ แลพวกที่เลวๆ หน่อยมาแห่ มีธงประจำกองแลประจำหมวด มีแตรเป่า ไต้เดินเปนสองแถว แห่ขึ้นไปบนเขา แล้วไปหยุดร้องเพลงที่มอนยุเมนต์บิศมาก แล้วเดินกลับลงมาไปตามถนน จนถึงน่ายูนิเวอซิตี โปรเรกเตอของยูนิเวอซิตีรับอยู่ที่นั้น พอถึงที่นั่นก็ทิ้งไต้เปนสี่กอง แล้วเอาดาบที่ตพายไปด้วยนั้น ประกันร้องเพลง เปนเสร็จการแห่เท่านั้น ยูนิเวอซิตีเช่นนี้ผู้มีบรรดาศักดิ์ตั้งแต่ลูกเอมเปอเรอไปก็ต้องเข้า ผู้มีบรรดาศักดิ์มาแต่ก่อนๆ ก็เปนพวกยูนิเวอซิตีทั้งนั้น แต่มีหลายแห่งด้วยกัน ไม่ใช่แต่ที่นี่แห่งเดียว ที่นี่เปนยูนิเวอซิตีโบราณที่สุด ก่อนที่อื่นๆ ในคอนติแนนต์นี้
ดูยูนิเวอซิตีแล้วกลับมากินเข้ากลางวัน แล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเมืองมันไฮม์ ซึ่งอยู่ไม่สู้ไกลจากเมืองนี้นัก เปนเมืองที่ได้ย้ายเมืองหลางปะลาติเนตไปตั้ง ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ตั้งอยู่ริมแม่น้ำไรน์ เวลานี้กำลังมีการเอกสหิบิเชน แกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสไปอยู่ที่นั่น การเอกสหิบิเชนนี้ได้จัดทำขึ้นเปนการฉลองที่ได้สร้างเมืองครบสามร้อยปี เมืองนั้นมีจำนวนคนแสนสี่หมื่น อยู่ใกล้ร่วมแม่น้ำเนกกากับแม่น้ำไรน์ เดี๋ยวนี้เปนเมืองท่าค้าขายใหญ่ ตามที่แกรนด์ดุ๊กรับสั่งว่าเปนที่ ๓ ในเมืองทั้งปวงแถบแม่น้ำไรน์ ในห้าสิบปีนี้เจริญเร็วมาก เหตุด้วยเกิดกัมปนีเดินเรือในลำแม่น้ำไรน์รับสินค้าเข้าออกแลมีโรงเครื่องจักรทำการต่างๆ ซึ่งเปนวิชาเกิดขึ้นใหม่ตั้งในที่นั้นมาก
เดิมทราบว่าแกรนด์ดุ๊กจะกลับในวันที่ ๕ นั้น จึงนึกว่าดอดไปเที่ยวเล่นจากไฮเดลแบ็กทางไม่ไกลเท่าใด ความคิดอันนี้ ฟอน ฮอฟเฟนซัน กรมวัง มารู้ข่าวไปจากที่บาเดนบาเดน เอาความไปทูลแกรนด์ดุ๊ก แล้วมีโทรเลขไปที่บาเดนบาเดน ว่าแกรนด์ดุ๊กมีรับสั่งเปนข้อสำคัญให้มาเฝ้า จะคอยอยู่ที่เมืองคาลสรูห์ ครั้นไปถึงคาลสรูห์พบมาคอยอยู่แลขึ้นรถไปด้วย บอกว่าแกรนด์ดุ๊กรับสั่งให้เชิญไปเสวยน้ำชาที่คาเซอลพระราชวัง เวลาบ่าย ๕ โมงจะมีรถหลวงไปรับที่เอกสหิบิเชน แลอะไรๆ ยืดยาวต่างๆ ตกลงเปนให้แกไปด้วยในรถ ถึงไฮเดลแบ็ก แกเลยล่วงน่าไปรับอยู่มันไฮม์ ครั้นวันนี้ไปด้วยโมเตอคาร์กับบริพัตร รังสิต อุรุพงษ์ รพี สิทธิ์ พระยาบุรุษ ทางตั้งแต่ไฮเดลแบ็กไปมันไฮม์ เกือบจะเปนบ้านเต็มตลอดไปออกทุ่งอยู่เมื่อจะจวนจะถึงมันไฮม์ เอกสหิบิเชนนั้นได้ตั้งอยู่กลางเมือง มีหอสูงของเดิมอยู่กลาง แล้วทำเปนสวนรอบ แต่งปลูกไม้สี มีปิกเชอแกละรีทำขึ้นใหม่ ใช้ศิลามาก กระไดกลางทำด้วยศิลาแท่งใหญ่ๆ ที่จริงงามดีแต่แลดูอ้วนๆ หนักๆ รูปพรรณสัณฐานนั้นก็เปนสามขา ตั้งทั้งรูปหล่อรูปศิลาแลรูปภาพ มีรูปหล่อที่ดีๆ พอดูได้อยู่บ้าง แต่รูปภาพนั้นเต็มที ที่เปนรูปเขียนอย่างเก่าอยู่ไม่เท่าใด นอกนั้นเปนอย่างโมเดอน ซึ่งเหลือที่จะเล่าว่ารูปอะไร เปนอย่างไร มันหนักขึ้นไปกว่าเมืองเวนิศ บางแผ่นน้ำยาเหมือนรูปหอยแครงหยอดเกาะๆ กันไปเปนรูปพร่าๆ บางแห่งเหมือนเอาเส้นแมกกาโรนีย้อมสีแดงสีเขียวสีเหลืองกองไว้ตามแต่จะนึกว่ารูปอะไร ยังมีอิกอย่างหนึ่งนั้นเปนดินสอดำเส้นเดียวลากเหมือนกันกับเด็กเด็กมันเขียนเล่นที่เมรุฤๅที่ศาลาวัด สับเยกต์ที่จะเขียนนั้นคงจะหาให้น่าเกลียดที่สุดตามที่จะหาได้ ฤๅแกล้งเขียนให้มันบ้าๆ เช่นกับถ้าจะเขียนรูปผู้หญิง คงจะหาที่หน้าเสยะฟังเขยินตาลึกท้องคอด คล้ายๆ กับเขียนเปรตหลังโบสถ์ ถึงเขียนสีก็เลือกเอาสับเยกต์ที่เลวที่สุดที่ไม่ดี เปนการเก๋ สีก็ใช้สีที่แปร๋ปร๋าเงาก็ไม่ต้องมี ระบายก็ไม่ต้องระบาย ป้ายลงไปเฉยๆ เส้นก็ไม่ต้องเดิน ดูๆ ก็เปนที่ท้อใจ คำที่ว่าอาตนั้น กลายเปนไม่มีอาตในนั้นสักนิดเดียว จะว่าเหมือนก็ไม่เหมือน จะว่างามก็ไม่งาม ถ้าจะเขียนให้เหมือน ก็เลือกเอาเหมือนที่อย่างไม่ดีที่สุด คือ หมอกมัวมืดควันกระหลบ ถ้าจะแปร๋ก็พระอาทิตยเปนสีทับทิม สีม่วง ต้นไม้สีม่วง พื้นแผ่นดินเปล่าๆ สีเขียว อะไรโสกกระโดกต่างๆ เช่นนี้ ถ้าไม่ชมฤๅติก็ว่าดูไม่เปน แต่ได้ลองสนทนากับคนธรรมดาที่ไม่ได้อวดดีว่าเปนช่างดูไม่ได้สักคนเดียว จนนึกวิตกว่า ถ้าช่างเขาเห็นดีกันไปเสียเช่นนี้หมด นานไปรูปเขียนจะหาซื้อไม่ได้ จะกลายเปนแต่รูปป้ายรูปปารูปเปะฤๅรูปขีดเท่านั้น อ้ายรูปเช่นนี้มันมีแต่เมื่อมาคราวก่อน ๑๐ ปีมาแล้ว เดี๋ยวนี้มากขึ้นกว่าก่อนสักสิบเท่า นี่เกิดเล่นอะไรกันขึ้นเช่นนี้ มาอุ่นใจอยู่อย่างหนึ่ง ที่เขียนกันมาก็ถึง ๑๐ ปีแล้ว ปีหนึ่งก็มากๆ มันหายไปไหนหมด ไม่เห็นใครแขวนที่แห่งใดปะไนยตาเลยสักแผ่นเดียว น่าจะขายไม่ได้ จะเขียนมาแขวนสะลองแล้วก็เลยเจ้าของเอากลับไป ได้ยินพูดด้วยซ้ำไป ว่าเปนรูปชนิดที่สำหรับแขวนสะลองไม่ใช้แขวนเรือน จึงค้นหาต้นเหตุว่ามันจะเปนด้วยอะไร คนถึงได้นิยมมากขึ้น ได้ความว่า เพราะรูปเช่นนี้ได้รางวัลเหรียญทองที่ปารีส คนจึงได้ฮือเขียนกันขึ้นบ้าง จึงนึกคาดใจว่านี่ท่านช่างเขียนครูบาอาจารย์แกจะเห็นดีกันจริงๆ ฤๅ จึงได้ให้รางวัลรูปชนิดนี้ คาดว่าแรกที่จะเกิดขึ้น คงจะมีตาช่างเขียนวิเศษอะไรคนหนึ่ง ซึ่งมีชื่อเสียงดีแล้ว เขียนแผลงออกไป แต่คงจะไม่ยับเยินเหมือนอย่างนี้ ขอแกคงดีจริงจึงได้รางวัล ไม่ฉนั้นกรรมการผู้ที่ตัดสินรางวัล จะเห็นรูปดีๆ มันมากดื่นไนยตา เห็นรูปบ้าๆ มันเข้าทีอยู่บ้าง แกล้งให้รางวัล ให้แผลงเล่นเช่นนั้น แล้วพูดยกย่องสรรเสริญต่างๆ คราวนี้คนก็อยากได้รางวัลขึ้นมา เขียนตาม ท่านผู้ตรวจรางวัลครั้นจะไม่ให้บ้าง กูดูจะไม่เปนช่างแท้ สู้ตาคนที่แกเคยให้ไม่ได้ ต้องพยายามหารูปบ้าๆ ให้รางวัลบ้าง มันจึงเลยกระพือกันใหญ่ ช่างที่เกิดขึ้นใหม่ๆ เขียนยังไม่ทันจะได้ดี ครั้นจะไปเรียนเขียนให้มันวิจิตรอย่างเก่าเขียนก็ไม่ไหว เรียนอย่างใหม่มันง่าย หัดสักหน่อยหนึ่งก็ออกได้ จึงได้เกิดขึ้นมากรวดเร็วนัก คนที่ชั้นใหม่ๆ อยากจะอวดว่าเปนช่าง ตาเปนนักเลง ดูแต่อ้ายรูปพรรณอย่างนี้ชินตาหนักเข้า ก็จะเห็นงามไปได้จริงๆ ข้อซึ่งเปนที่อุ่นใจนั้นอย่างเดียว เมื่อไม่มีใครแขวนเรือน ก็มีแต่จะเขียนมาหลอกกรรมการเอารางวัล เมื่อขายไม่ได้หนักเข้าบางทีก็จะเลยจืดไปบ้าง บางแผ่นถึงกับน่าสงไสย ว่าผู้เขียนได้ตั้งใจจะมาล้อกรรมการ เปรสิเดนต์แลไวสเปรสิเดนต์ของเอกสหิบิเชนนี้ เปนพวกที่ชอบรัวๆ เช่นนี้ทั้งสองคน ชวนให้ดูเสมอ แกชี้รูปแผ่นหนึ่ง ซึ่งเปนอย่างเปรอะเปรอะเช่นนี้ บอกว่าเจ้าของตายเสียแล้ว พ่ออดไม่ได้ หันมาพูดทางหนึ่งว่าไม่สู้น่าเสียดาย แกได้ยินเข้าออกฉุนๆ เดินอ่อนใจเปล่าไม่เปนที่น่าดูสักแผ่นเดียว แต่ตุ๊กตาหล่อมีดีๆ ได้กาๆ ชื่อไว้ แต่ไม่รู้ราคา เลยหมดเวลาเสียไม่ได้ถาม ออกจากนั้นเขาพาเดินตามตพานข้ามถนน เข้าไปที่หอสูงกลางซึ่งเปนที่สำหรับคนนั่งกินเข้า ลงจากนั้นเดินไปตามในสวน ไปขึ้นรถที่นอกสวนดอกไม้ ที่สวนนี้ทำเปนเฟลาเวอโชด้วย คือปลูกไม้ดอกเปนหย่อมเปนลายต่างๆ แต่เวลานี้ไม่สู้งาม ด้วยต้นไม้ที่ปลูกไว้แรกดอกโรยไปเสียเขากำลังเปลี่ยน มีน้ำพุใหญ่ที่ตกหลั่งมาตามลำดับ แลยังมีสวนต่างๆ มีเล่นเรือโจนตูม เล่นบาลูน แข่งม้า แลอะไรต่างๆ อิกหลายอย่าง แต่พ่อไม่ได้ไปเห็น พอได้เวลาก็ขึ้นรถไปที่วังตามที่แกรนด์ดุ๊กได้นัดไว้ ให้ไปกินน้ำชา แกรนด์ดุ๊กผิวพรรณดี ยิ้มแย้มแจ่มใสเหมือนแต่ก่อน แต่ดูเหมือนจะปลกเปลี้ยลง เว้นแต่ใคฅอภายในยังเหมือนเดิมไม่มีแปลก แกรนด์ดัชเชสเขาว่าไม่สู้ทรงสบายแท้ แต่แกล้งทำสบาย ไม่ได้ท้อแท้เลย ดูยังแขงแรงอยู่มาก พูดถึงเรื่องเมืองมันไฮม์แลวิชาที่พบใหม่ว่าเรื่อยทีเดียว แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กนั้น รูปร่างใหญ่กว่าแกนรด์ดุ๊ก แต่ตาเสีย สวมแว่นน้ำเงินหนา แอริดิตารีแกรนด์ดัชเชสรูปร่างใหญ่แลงามสมกัน แต่ไม่มีลูก แกรนด์ดุ๊กอายุ ๘๐ ปีแล้ว ถือไม้เท้าทั้งแต่งเต็มยศ แกรนด์ดัชเชสอายุ ๖๙ แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กอายุ ๕๐ พวกมหาดเล็กยกขนมน้ำชาแซนด์วิชมาเลี้ยงทีละสิ่งสองสิ่งเรื่อยไม่ได้หยุด เห็นว่าท่านเหนื่อยแล้วทั้งสององค์ขยับจะลากลับก็ไม่ยอม บอกว่าไม่เหนื่อย สองวันก่อนนี้เหนื่อยมากกว่า หนาวเต็มที ไม่มีพระอาทิตย์ ต้องออกไปนั่งดูอิลลุมมิเนชั่นน้ำพุเปนสีต่างๆ เวลาดึกเต็มทนทีเดียว วันนี้แดดออกได้นั่งอุ่นสบาย จนอิกสัก ๑๐ มินิตจะย่ำค่ำแล้วพ่อจึงได้ทูลลาอิกยังไม่เปนที่ตกลง พาให้เที่ยวดูห้องในวังนั้น วังนี้สร้างได้ ๒๐๐ ปีแล้ว เปนตึกยาวมีขายื่นออกไปสองข้างเปนสามเหลี่ยม เฉภาะอยู่ตรงถนนใหญ่ มีรูปเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ อยู่ตรงน่าวัง แลน้ำพุสองข้าง ข้างในมีห้องโทรนแลห้องที่เลี้ยงใหญ่ เพดานเขียนงาม พาออกไปเยี่ยมที่ชลาห้อยบัลคอนี ที่สูนย์กลางวังตรงถนนพวกราษฎรพากันโบกผ้าโห่ร้อง ดูเปนที่นิยมรักใคร่มาก เวลาที่จะกลับมา พ่อได้ลาแลห้ามไม่ให้ลงมาส่งทุกๆ ห้อง ไม่ฟังขืนลงมาจนได้ แกรนด์ดัชเชสหยุดเพียงต้นบันได พ่อหมายจะให้แกรนด์ดุ๊กหยุดที่นั่นบ้างให้ได้ รีบสาวตีนเดินลงกระไดมา นึกว่าคงตามไม่ทันเพราะปลกเปลี้ยอยู่แล้ว ลงมาได้ครึ่งกระไดเหลียวหลังดูที่ไหนเรียกคนไปเข้าปีกตามลงมาจนได้ ต้องลากันที่จะขึ้นรถอิกครั้งหนึ่ง กลับไปโฮเตลเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวขึ้นรถโมเตอคาร์ขับออกได้ก็เที่ยวเรื่อยทีเดียว
ที่เมืองนี้ผิดกันกับเมืองเยอรมันอื่นๆ ซึ่งเปนเมืองเก่าๆ ถนนแคบแลคด ที่นี่ตัดถนนตรงๆ เปนตาตราง แลไม่ตั้งชื่อถนน นับเปนถนนหนึ่งสองสามสี่อย่างอเมริกา มีตึกที่ทำคราวเดียวกันยาวๆ มากไม่ใคร่จะเปนกระท่อนกระแท่น เวลาที่ออกจากโฮเตลย่ำค่ำครึ่งเสียแล้ว จะไปให้รอบไม่ได้ จึงมุ่งหน้าไปดูแม่น้ำไรน์ ที่ริมแม่น้ำนี้เปนที่ลุ่มแลเห็นปรากฎเห็นจะน้ำท่วม ต่ำกว่าที่ตั้งบ้านเรือนอยู่เปนอันมาก ซ้ำก่อทำนบดินเปนคันยาวตลอด ห่างแม่น้ำบ้างใกล้แม่น้ำบ้าง นอกคันออกมาไม่มีบ้านเรือนเปนหมู่ต้นไม้ มีถนนผ่านไปในหมู่ไม้นั้น บางทีถนนนั้นก็เลียบไปจนใกล้น้ำที่เปนรอยฟันดินเหวอะหวะ ตรงข้ามฟากแม่น้ำไปเปนเขตรแดนบาเวเรีย มีโรงจักรเรียงแน่นไปทั้งนั้น ที่ตรงข้างฟากนั้นคือโรงทำสี ซึ่งเปนสีทำด้วยเคมิสตรีเช่นสีสวรรค์ ผู้ที่ไปด้วยกันไม่มีใครรู้จักทางสักคน แล่นดื้อไปเฉยๆ พอสุดทางริมแม่น้ำอย่างไรมันป่ายขึ้นไปบนคันกั้นน้ำ ไม่ทันรู้สึก ยิ่งไปก็ยิ่งแคบเข้า จนเฉภาะจุล้อรถ พอเห็นว่าจะไปต่ออิกไม่ได้ก็พอถึงโรงโปลิศมีป้ายห้ามไม่ให้ไปทางนั้น แต่เราหลุดเข้าไปเสียจนถึงที่สุดจะออกจากทางนั้น เพราะเขาไม่เขียนป้ายไว้ทั้งสองข้าง แต่ก็ดี มันไม่จับฤๅห้าม เปนแต่บ่นหมุบหมับนิดหน่อยแล้วปล่อยให้เราเลี้ยวออกถนนไป ถนนที่เราเลี้ยวออกไปนั้น ห่างเมืองจนแลเห็นลิบๆ หลุดออกไปกลางทุ่ง เลยหาทางกลับ ต้องถามเขาดะไป กลับถึงไฮเดลแบ็กยังไม่ถึงสองทุ่ม แต่รถหลังหายไป นึกกันเสียกลุ้มว่าจะถูกจับฤๅรถเสียอย่างหนึ่งอย่างใด เสียงอะไรกึงกังมาก็คอยดู แต่ที่ไหนเขามาถึงสองทุ่มเศษ ยางแตกต้องรออยู่ ๔๐ มินิตเท่านั้น
คืนที่ ๗๒
วันพฤหัศบดีที่ ๖ มิถุนายน
วันนี้กำหนดว่าจะไปขึ้นเขา มีรถไฟขึ้นแลมีหอคอยที่ขึ้นไปดูวิ้ว เหนได้ไกล แต่ฝนตกเรื่อยมาไม่หยุดตั้งแต่เช้า มืดคลุ้ม ถึงโดยจะขึ้นไปก็จะไม่เห็นอะไร แลเรื่องเลี้ยงกลางวันนั้นประมูลกันอยู่ เดิมแมร์จะเลี้ยงกลางวันบนเขา เจ้าหญิงไวมาร์มาประมูลให้ไปกินที่บ้าน ตกลงใจว่าจะไปกินบนเขาป่วยการเปล่าๆ เพราะการขึ้นเขาก็ไม่ช้าเท่าใดจะได้กลับ จึงได้บอกเลิกทางแมร์ รับทางเจ้าหญิงไวมาร์ไว้ เมื่อเลิกขึ้นเขาซ้ำเข้าไปด้วยอิกเช่นนี้ เวลาเช้าเรามีมากตลอดจนเที่ยงครึ่ง ตกลงเปนจับตัวรังสิตมา ไปเที่ยวซื้อของเล่น อ้ายร้านที่สำหรับซื้อของเล่นของพวกเจ้านายเหล่านี้เขามี ขายรูปภาพแลเครื่องแก้วเครื่องถ้วย เรียกเอารถม้าไป พอถึงแถวร้านก็ลงเดิน แวะสองร้านฤๅสามร้านก็พอหมดเวลา ฝนตกเรื่อยไม่หยุด กลับมาเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวแล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ไปบ้านเจ้าไวมาร์ มีคนแปลกหน้าสามสี่คนเท่านั้น นอกนั้นก็คนเดิมที่รู้จักกันแล้ว พวกเรามีอุรุพงษ์ไปด้วยอิก พ่อลืมเล่าถึงเรื่องเขาอยากให้อุรุพงษ์ไปหาแต่วานนี้ จึงตกลงกันเวลา ๕ โมงให้สิทธิ์พาไปสองคนเท่านั้น บ่นใหญ่ ร้องว่าถูก เพราะเหตุที่ต้องถูกพูดอังกฤษ อายป้วนเปี้ยน ที่แท้ถูกทุกที เมื่อคืนวันแรกก็ถูก เช้าวานนี้ก็ถูก กลางวันวันนี้ยังซ้ำถูกอิก เจ้าหญิงรักแก้มรู ว่าเหมือนผู้หญิงน่าเอนดู แกมีเจ้าหลุยศ์เมืองสเปนที่สำรหับเล่นอยู่คนหนึ่ง ที่แท้อายุก็เปน ๑๘ ปีแล้ว แต่ยังเปนเด็กๆ รูปร่างเล็กยังอยู่ในโรงเรียนใครๆ ก็ชอบล้อชอบเล่น ตัวเจ้าเองนั้นก็ชอบล้อคนไม่มีใครถือ เจ้าคนนี้เปนลูกพี่ลูกน้องกับเจ้าแผ่นดินสเปนเดี๋ยวนี้ทางข้างแม่ แต่ถึงทางข้างพ่อเขาก็เปนเชื้อวงษ์เดียวกัน
เจ้าหญิงโซฟายลูกสาวนั้น แก่กว่าเจ้าสเปนปีหนึ่งเปนช่างเขียนได้เขียนรูปหลายอย่าง ให้พ่อสองรูปด้วยกัน รูปหนึ่งเขียนจากบนเขาแลลงมาข้างล่าง อิกรูปหนึ่งดอกไม้ เปนคนที่อย่างเรียบร้อยดี
เจ้าหญิงแม่นั้นเปนชาวอิเซมเบิคบุดิงเยน วอชเตอสแบค เปนคนอัชฌาไศรยเรียบร้อยดีช่างต้อนรับแขก พ่อส่งใบชาที่เรากินไปให้เลยเอามาเลี้ยง เพราะเจ้าชายแกมารู้ว่ากินกาแฟไม่ได้ พ่อรู้สึกสบายขึ้นมาก เพราะได้กินน้ำชาเราไทยๆ กินเข้าแล้วถ่ายรูปหมู่ เขาได้เรียกเจ้าช่างถ่ายรูปที่วิ่งถ่ายอยู่เมื่อวานนี้ เปนผู้มาถ่าย แต่ฝนไม่หยุดเลย ออกไปนั่งกันทั้งกลางฝนตกพรำอยู่เสมอออกจะเปียกๆ รูปจะดีฤๅร้ายอย่างไรก็ไม่รู้แน่ พอแล้วเสร็จดีใจวิ่งกันหนีเข้าร่มซ่าทีเดียว ขึ้นไปชั้นบนเลี้ยงน้าแลพูดกันเล่น ถ่ายรูป พ่อถ่ายทั้งครัว แลเจ้าหญิงแกก็ถ่ายพ่อ กำลังพูดกันเพลินอยู่ มีผู้หญิงกับผู้ชายสองคนขึ้นมา ได้ความว่าเปนเจ้าเมืองอิเซมเบิค พี่น้องของเจ้าหญิงไวมาร์ ดูเหมือนกับอยู่ประเดี๋ยวเดียว แต่เวลาล่งเข้าไปบ่าย ๒ โมงเกือบครึ่งแล้ว รีบตลีตลานลา เลยไปโรงพยาบาลโปรเฟสเซอไฟลเนอทีเดียว
โรงพยาบาลนี้ ต้องเลี้ยวเข้าทางเล็กไปหน่อยหนึ่ง ขึ้นกระไดแคบๆ ไปเข้าห้องที่คนนั่งพักก่อน ห้องนั้นเปนหลังคากระจก เก้าอี้เปนแถวยาวๆ เขาได้นำให้รู้จักโปรเฟสเซออิกคนหนึ่ง แลได้พบคนพยาบาลเนิส ๓ คน แล้วไปเข้าห้องไดเรกเตอ ซึ่งเปนห้องเล็กนิดเดียว ห้องเหล่านั้นเล็กๆ ตลอดทั้งแถบ เมื่อสนทนากันแล้ว ก็ไดลงมือตรวจอาการ
แรกนั้นตรวจในฅอ เห็นว่ายังมีเสมหะติดอยู่ในลำฅอข้างซ้าย ซึ่งจะต้องกวาดยาต่อไปอิก จมูกยังมีไม่ปรกติอยู่ข้างขวาอิกหน่อยหนึ่ง แต่ดีขึ้นมากแล้ว
ได้แทงโลหิตออกตรวจสองอย่างสอบกัน คืออย่างหนึ่งตรวจด้วยกล้องส่อง อิกอย่างหนึ่งตรวจด้วยหลอด เวลาแทงโลหิตออกมาแลเห็น ตาเปล่าก็สังเกตได้ว่าที่ซันเรโมนั้นสีจากเปนชมภูแก่ๆ คราวนี้เปนสีทับทิม ผลแห่งการตรวจนั้นได้ความว่าโลหิตดีขึ้น ตามเกณฑ์ว่าได้ ๗๖ แต่อัตราที่ควรจะเปนนั้นควรจะร้อยหนึ่ง จนโลหิตเปนสีครั่ง จึงจะนับว่าดีบริบูรณ์ เพราะฉนั้นยังไม่พ้นจากที่เรียกว่า เอนิเมีย บังคับให้ตากแดดแลให้เดินให้มาก
คราวนี้ตรวจหัวใจ เอาปลอกยางอินเดียรับเบอสวมนิ้วมือพ่อ ปลอกนั้นมีท่อยางไปติดกับหีบเครื่องวัดแล้ว เอาปลอกยางบางๆ อัดเข้าไปในปลอกใหญ่ปิดโลหิตไม่ให้ไหลออกไปที่นิ้วมือ จนสีขาว แล้วจึงชักยางบางนั้นออกเสีย ให้โลหิตเดินออกไป เวลาที่โลหินเดินออกไป เครื่องสังเกตในหีบนั้นก็เดิน เปนอันรู้ได้ว่าหัวใจจะฉีดโลหิตแรงฤๅเบาเพียงเท่าใด ถ้าฉีดแรงเกินไปฤๅเบาเกินไปก็เปนหัวใจพิการ ถ้าฉีดพอได้ขนาดตามเกณฑ์ที่สังเกต เปนรู้ว่าหัวใจดี ผลแห่งการตรวจนี้ได้ความว่า หัวใจเปนนอมัลอย่างดี ซึ่งหมอว่าอาจจะอยู่ได้จนแก่ ไม่มีอันตราย การตรวจนี้ไม่ได้ใช้เคาะฤๅฟังอะไรโปกปากอย่างหนึ่งอย่างใดเลย
คราวนี้ไปตรวจด้วยเอกซเร ซึ่งอยู่ห้องชั้นล่าง ใช้ตรวจด้วยเครื่องตั้ง ถอดเสื้อ เหลือแต่เสื้อชั้นใน หันหลังเข้าตรงช่องไฟฟ้า ดับไฟเสียหมด แล้วเปิดไฟฟ้ามีแผ่นกระจกที่สำหรับถือบังข้างนอกที่ตาคนจะดู ช่องไฟข้างในนั้นเลื่อนขึ้นเลื่อนลงได้ ตรวจหัวใจตับม้ามปอดหันหน้าทีหันหลังที ต้องหายใจแรงๆ เมื่อตรวจสำเร็จตลอดแล้ว ได้ความว่าบริบูรณ์ดีทุกอย่าง ไม่มีที่เสียหายอันใด แล้วได้เอาชายอุรุพงษ์เข้าไปตรวจ ได้ความว่าหัวใจไม่ปรกติ ต้องระวัง
เมื่อเสร็จการตรวจนี่แล้ว ได้พาไปดูห้องที่รักษารูมติซั่ม ซึ่งใช้อาบน้ำฉีดโปรยต่างๆ สี่อย่าง อาบน้ำแช่ แลเครื่องเข้ากระโจม การเข้ากระโจมนั้น ต่อเปนตู้แปดเหลี่ยม ติดไฟฟ้าในนั้นเต็ม มีเก้าอี้สำหรับนั่ง เมื่อคนเข้าไปนั่งที่แล้วปิดฝา เปิดไว้แต่หัว แลมีรมมือรมตีนที่เปนเก๊าต์ จะให้เข้ากระโจมแต่นิ้วเดียวก็ได้ ทั้งมือก็ได้ ทั้งขาก็ได้ มีที่อาบน้ำด้วยคาโบนิกแอซิดต่างๆ มีอาบน้ำด้วยไฟฟ้า คือถังน้ำโยงไฟฟ้า ฤๅแช่แต่แขนแต่ขา มีห้องที่สำหรับนักเรียนไปทำการรักษาไข้เปนห้องห้อง มีห้องเล็กเชอ ซึ่งตั้งเตียงคนไข้อยู่ข้างน่า ที่พวกนักเรียนนั่งซ้อนๆ กันขึ้นไปตามลำดับ ได้ดูตลอดแล้วจึงกลับเข้าไปห้องไดเรกเตอ เขียนบุเลตีนแลเปรสคริปชันให้กินยาซึ่งจะบำรุงโลหิตให้บริบูรณ์ดีต่อไปอิก
โรงพยาบาลโรงนี้ เปนของยูนิเวอซิตี โปรเฟสเซอไฟลเนอเปนสมภาร ได้เงินจากรัฐบาลปีละหมื่นม้ากเปนส่วนตัว ยังส่วนที่สตูเดนต์ต้องเสียประจำปีอิกก็เปนของโปรเฟสเซอ ที่ได้หมื่นม้ากนั้นค่าที่ต้องเล็กเชอ ยังมีช่องที่ได้รักษาไข้ แต่ไม่ใช่ไปเที่ยวดูไข้ เปนแต่รับปฤกษาเรียกเงินจากคนไข้อิกทางหนึ่ง ยังมีโรงพยาบาลของตัวเองอิกสองโรง รวมเปนผลประโยชน์ที่แกได้ปีหนึ่งอยู่ในแสนม้าก เพราะฉนั้นแกรนด์ดุ๊กต้องการจะเอาไปเปนหมอหลวงแกไม่สมัค ขออยู่ในยูนิเวอซิตี แต่ได้จัดหมอคนหนึ่งไปอยู่เปนหมอหลวง แกเปนผู้สำหรับแนะนำ แลเรียกได้ในเวลาต้องการ อย่างเดียวกันกับที่เราได้ดอกเตอฟิสเตอไปนี้เอง
ออกจากหมอไฟลเนอ ๔ โมง เห็นมีเวลาพอ เพราะรถไฟกำหนดจะออกต่อ ๔ โมง ๕๕ ก็แปลว่า ๕ โมง จึงได้ขึ้นรถโมเตอคาร์ไปเที่ยวฟากข้างโน้น พอข้ามสพานก็เจอเขาโบกธงขาวรถโมเตอคาร์แข่งมาเลยหยุดดู
การแข่งรถทำนองนี้ไม่ใช่แข่งว่าใครจะเร็วกว่ากัน แข่งว่าใครจะทนกว่ากัน คือกำหนดเสียว่าวันนี้ให้ไปแต่เมืองนั้นถึงเมืองนั้นโดยทางนั้น แล้วก็ไปตามๆ กัน ตามแต่ใครจะไปช้าฤๅเร็ว ถ้ารถใครต้องหยุดแก้ไขอย่างหนึ่งอย่างใดต้องหักคแนนลง จนกว่าจะถึงที่กำหนดกี่วันก็ตามแต่ที่จะกำหนดไกลใกล้เท่าใด ได้เห็นรถผ่านมาเสมอๆ รถเราต้องหยุดร่ำไป คนที่มาในรถนั้นหน้าเปนฝุ่นขาวเหมือนโนราหมด เล็กก็มี ใหญ่ก็มี ขับดีก็มี ไม่ดีก็มี รถเราจอดอยู่ข้างทางดีๆ หันเข้ามาเสียดเอาหีบไฟฟ้าเปิงไปก็ได้ หลวงโสภณแกนั่งใจเต้นอยู่ตัวแขงทีเดียว จะกลับก็ไม่ได้ เพราะทางมันแคบ ถ้าหากว่ากลับยังไม่ทันแล้ว อ้ายรถอื่นมากก็จะโดนโครมทีเดียวเท่านั้น ต้องทนค่อยกริบไปจนพบทางแยก แลคอยจนรถที่มาสงบลงได้กลับ ครั้นขากลับรถเรากลายเปนรถแข่งอิกรถหนึ่ง อ้ายตาโบกธงก็โบกธงเอะอะ อ้ายคนอยู่ข้างทางก็โห่เกรียวกราว เท่ากันกับรถแข่งมาถึง
มีเรื่องนักปราชญ์คิดเลขรางวัลรถอย่างหนึ่ง ซึ่งขันดีอยู่ควรจะเล่าในที่นี้ คือตั้งเอาแรงรถเปนประมาณ คราวนี้รถไหนที่แรงมากต้องคิดหักทอนลงมาหารถที่มีกำลังน้อย คิดไปคิดมาลงปลายรางวัลที่ ๑ ได้แก่อ้ายรถที่มาหลังที่สุด ซึ่งมีแรงม้าแต่ ๖ แรงม้า รถที่มีแรงมากตั้ง ๑๒๐ แรงม้าก็แพ้ จะว่าคิดผิดก็ไม่ได้ คิดถูกโดยทางกระบวนเลข แต่ผลมันไพล่ไปออกเช่นนั้น เรื่องรางวัลรูป คงมีตาผู้ใดผู้หนึ่งแกคิดขลุกขลักขึ้นมาให้รางวัลบ้าๆ ก็เลยบ้ากันใหญ่ แต่เหรียญทองมันมาก มันจึงไม่เกิดเหตุลุกลามเหมือนอย่างเช่นรถโมเตอคาร์ ซึ่งแย่งกันเปนที่ ๑ เลยตะกลามเหรียญทองกันกระพือไปจนกระทั่งรูปเขียนเปนเช่นนี้
มาถึงบาเดนบาเดนเวลาทุ่มเศษ พบจรูญมาบอกข่างอื่นๆ แล้วมาขันว่าได้รับพีบมาทางไปรสนีย์หีบหนึ่ง เชื่อเปนแน่ว่าคงจะเปนรูปตัวอย่างเหรียญ ซึ่งกรมนริศร์ส่งมา ครั้นจะรอช้าไปกลัวจะป่วยการเวลา นึกว่าคงไม่ผิดอะไร จึงได้เปิดออกดู กลายเปนน้ำพริกเผา อดหัวเราะไม่ได้ ที่เรียกว่าน้ำพริกเผานั้น เปนไลเบลจริงๆ ที่แท้น้ำพริกลาวต่างหาก คือน้ำพริกที่ตั้งพิธีประชุมกันทำไพร่ไม่ได้จับนั้นเอง ซ้ำวันนี้ได้รับหนังสือบางกอกหลายฉบับ เลยทำอะไรไม่เปนแก่นสาร หนังสือทรับก่อนไปไฮเดลแบ็กก็ยังไม่ได้ตอบ หนังสือใหม่ก็ประดังมา โทรเลขก็มากหลายฉบับ ทั้งจากบางกอกแลในยุโรป ตกลงเปนงดกันเสียทีหนึ่ง วันนี้เขียนล่วงมาจนกระทั่งวันที่ ๗ ซึ่งเปนกำหนดปิดเมล์ จึงขอจบกันเท่านี้ที
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๒
คืนที่ ๗๓
เมืองบาเดนบาเดน
วันศุกรที่ ๗ มิถุนายน ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้ไปอาบน้ำแลรมตามเคย ได้เดินตลอดไปจนกระทั่งถึงที่อาบน้ำ อากาศยุโรปมันพิฦกกึกกือเต็มที ที่เรือนนี้เขาไม่ได้คิดเตรียมสำหรับจะหนาวในเดือนยูน เดือนเมร้อนแล้วเดือนยูนกลับหนาว เวลานี้กำลังหนาวมากเท่าๆ กันกับเมื่อแรกไปถึงซันเรโม รบัดรเบิดถ้ามืดฝนมาเมื่อไรเปนหนาวมาเมื่อนั้น ถ้าวันใดมีแดดวันนั้นก็ไม่ใคร่หนาว กลับกันเร็วเต็มที พวกฝรั่งออกปากทุกคน ว่าเดือนยูนไม่เคยหนาวเท่านี้
กลับจากรมควันแล้วกินเข้ากลางวันเวลา ๕ โมงเช้า แล้วนั่งให้ช่างเขียนของจรูญเขียนรูปเปนชั่วโมงเศษ เหม็นเบื่อเต็มที ต้องเอากรมสมมตไปเขียนหนังสือไปพลาง หนาวจนนั่งไม่ใคร่จะลง ต้องลงเดินแกว่ง เร่งเขียนหนังสือรายวันจนกระทั่งบ่าย ๔ โมงเศษจวน ๕ โมง เพราะค้างอยู่หลายวัน ต้องไปนั่งตากแดดอยู่ที่ชานริมน่าต่างจึงทำงานได้ แล้วหยุดลงไปเดินเล่นเสียที เดินก็ออกจะตามๆ เคย คือไปทางอ้อม ไม่ไปทางลัด หยุดซื้อดอกไม้เหน็บเสื้อแล้วไปเดินเล่นในบริเวณคอนเวอเซชั่นเฮาส์ วงไปรอบๆ กินน้ำชามีไส้กรอกตามเคย เสร็จแล้วเดินกรอกแกรกมาตามถนน จับรถขึ้นไล่ให้มันขับไปจนพ้นสเตชั่นรถไฟ เลี้ยวลงข้างซ้ายมือริมโรงแกส แล้วไปตามทางในป่าเลียบเขา จนถึงบึงฤๅทเลสาบอย่างเล็ก มีทางเดินเล็กๆ น้อยๆ สำหรับเที่ยวเล่นนั่งเล่นริมห้วงน้ำนั้น ขึ้นไปขึ้นไปในหมู่ต้นไม้แล้วจึงไปตกออกท้องทุ่ง มีต้นไม้เปนหมู่หมู่ละเมาะงามมาก แล้วกลับเลี้ยววกลงไปในซอกเขามีป่าแลมีทำเลหญ้า เปนที่สำหรับเลี้ยงเนื้อแลเห็นเนื้อนอนจมอยู่ในหญ้ากระดิกหู เขาว่าเปนที่มีเจ้าของมาเลี้ยงไว้สำหรับยิงในฤดู คราวนี้ทางกลับเลียบขึ้นเขาต่อไปอิก พอถึงสันเขาก็เปนนถนนใหญ่ มีที่นั่งริมถนน สำหรับขึ้นไปแลดูเมืองซึ่งตั้งอยู่ในซอกเขางามดี คราวนี้เปนขาลง วนลงมาพอไม่ให้ทางชัน มีวิลลาต่างๆ เรียงรายลงมาตลอด ได้ผ่านวิลลากรุปซึ่งเคยไปกินเข้าครั้งก่อนนั้นด้วย ขากลับลงมาสักครึ่งชั่วโมงก็กลับมาถึงที่อยู่ แกรนด์ดุ๊ให้มาบอกให้ที่ดูลครแต่วานนี้สองบอกซ์ วันนี้ดูหนังสือพิมพ์ ว่าอิสซาโดราดันแคน เปนผู้หญิงชาวอเมริกันจะออกเล่น ได้ฟังแว่วๆ ถึงเรื่องนางคนนี้เปนที่เลื่องฦๅ จึงให้ไปบอกที่โรงลครว่าจะไปดู แต่มัวกินเข้าแลพูดกันเล่นอะไรเหลวอยู่เสีย ไม่ได้ไปจนกระทั่งจวนจะสิ้นเรื่อง เพราะเขาลงมือสองทุ่ม สักสี่ทุ่มฤๅเท่าไรก็หมด เราไปม่านหลังที่สุด กำลังปิดฉาก เลยดูโรงลคร โรงนี้กระทัดรัดน่าเอ็นดู ที่จริงไม่สู้กระไรนัก เมืองเราทำได้แท้ๆ โรงลครดึกดำบรรพ์ แต่อยู่ข้างจะต้น คนดูเปน ๗ ชั้น แต่มันลักชั้นกันอยู่ในตัวเสียสามชั้น ที่เปนตัวชั้นจริงๆ สี่ชั้น คนเต็มพอใช้แต่ไม่ใคร่มีใครแต่งตัว เปิดฉากไม่เห็นมีม่านหลัง เอาผ้าคล้ายๆ กับฉนวนกั้นเตนต์ยงเข้าไว้ข้างหลัง ไม่มีเครื่องโรงอะไรแต่สักสิ่งเดียว ออเคสตราทำเพลงมีผู้หญิงแต่งตัว เสื้อบางๆ หลวมโพลกเพลก ไม่สวมถุงเท้ารองเท้า ออกมากระโดดโลดเต้นทำหน้าทำมือต่างๆ เปนทีเหมือนเก็บลูกหมากรามไม้บ้าง ดีดสีตีเป่าบ้าง เล่นบ่าอะไรบ้าง ไหว้พระบ้าง ไม่เข้าอกเข้าใจว่าทำอะไร เต้นอยู่แต่คนเดียวไม่มีมากกว่านั้นเลยตั้งแต่ต้นจนปลาย เปลี่ยนเครื่องแต่งตัวต่างๆ พวกบางๆ หย่อนๆ ทั้งนั้น เวลาจะจบก็จบไม่มีมูล ปิดม่านลงไปเฉยๆ รวบรวมใจความมันเหลือที่จะเข้าใจได้อยู่ดังนี้ คือตั้งว่าเล่นเรื่องกรีกโบราณตอนใดตอนหนึ่ง ซึ่งจะเล่าเรื่องก็ได้มิเล่าก็ได้ เพราะแกไม่ได้ทำบทตามเรื่อง แกทำตามทำนองเสียงแลจังหวะของเพลง ที่นึกหน้าตาว่าท่ามันเปนอย่างไร ไม่ใช่นึกตามแผ่นที่ตั้งไว้ เช่นเชิดแล้วคงจะเดิน กราวคงจะเต้น แกนึกของแกอย่างใหม่ว่าหน้าตามันเปนอย่างไร เช่นกับเด็กๆ นึกว่าสวาขาโตหน้าตามันเปนคนขาโตๆ เดินตุบตับ อุชุหน้างอๆ ญายะหน้าโตๆ สามีหน้าดำๆ เช่นนี้ ยายนี่แกนึกเช่นนั้นเหมือนกัน แกนึกว่าเพลงนี้หน้าตาเช่นนั้นก็ทำเช่นนั้น แต่เลียนอย่างซึ่งนึกในใจว่าคนกรีกครั้งโบราณตามที่กล่าวไว้ในหนังสือนั้นเปนอย่างไร ชอบเล่นเต้นรำโลดโผนในกลางแจ้ง อันเปนเหตุให้เกิดความศุขสำราญแก่ร่างกาย ด้วยได้ยืดแขนเหยียดขาออกแรง ทั้งได้อยู่ในกลางแจ้งกลางแดด ทำให้โลหิตเดินบริบูรณ์ ข้อซึ่งไม่แต่งตัวให้รัดตึงในที่แห่งใด แลไม่ใช้ผ้าที่หนานัก ใช้แต่เปนเสื้อยาวๆ อย่างพระเยซูใส่ หรือเปนเสื้อผู้หญิงก็ถลกขาถลกแข้งไม่ว่ายิ่งแนบเนื้อลงไปจนเห็นรูปภายในยิ่งดี เพราะเห็นรูปมนุษย์เปนรูปอันงาม ที่ไม่ควรจะปกคลุมหรือเปลี่ยนแปลงเสีย เท้าก็ไม่ควรจะสวมรองเท้าให้บีบรัดเสียรูป ถ้าเวลาเล่นเต้นรำใช้เท้าเปล่า อยู่ปรกติก็สวมแต่รองเท้าบางๆ เสื้อหลวมๆ ยายคนนี้เปนคนมีผัว แลคิดตั้งโรงเรียนฝึกหัดเด็กผู้หญิงให้รู้ภาษาดนตรีอย่างเช่นที่แกนึกใส่ใจเห็น โลดเล่นเต้นรำให้ถูกกับสำเนียงของเพลง เมื่อดูๆ ไปไม่มีอะไรนอกจากที่จะลงท้ายเห็นว่าบ้า เว้นแต่ไม่ใช่บ้า เพราะบ้าแล้วคนจะเปลี่ยนเปนขณะ นี่แกไม่เปนขณะ แกเข้าใจของแกได้เสมอ ผู้ซึ่งได้เคยพบปะถึงได้กินเข้าด้วยกับแกกล่าวว่าบ้านิดๆ แต่ไม่ใช่บ้าพร่ำพรูฟุ้งส้าน เปนบ้าอย่างหัวเขวๆ คนที่ดูด้วยกันโดยมากคงจะเห็นต่างกัน ตั้งแต่เห็นเข้าก็กวดว่ายายนี่บ้า ทำอะไรก็ไม่รู้ ไม่สนุก ไปจนกระทั่งถึงว่าก็ชอบกลดีอยู่หรอก ได้ส่งบทกลอนเข้ามาให้ ซึ่งแรกทำให้เข้าใจว่าจะร้องตามนั้นก็เปล่า ไม่ร้อง ซ้ำไม่เกี่ยวด้วยบทกลอนนี้ เปนแจกแถมพกเล่นเฉยๆ มีอิกแผ่นหนึ่งที่เปนทีว่าโปรแกรมมีเรื่องคนนั้นคนนี้มากๆ คนก็มีเช่นกับทหารทั้งกองออก ชาวบ้านออกมาเต้นรำ ดูเหมือนอย่างตัวลครสักห้าสิบหกสิบคน แต่เปล่าไม่มีใคร ยายนั่นคนเดียวเท่านั้น ออกมาทำคนโน้นบ้างคนนี้บ้าง ฟู้เต็มที จบ
ตั้งแต่มาจากซันเรโมแล้วไม่ได้ข่าวเพ็ญเลย พึ่งได้วันนี้ บอกว่าตั้งแต่พอออกจากซันเรโมแล้วได้วันหนึ่งก็ออกตาม ไปอยู่เลกโคโม ๑๕ วัน วันแรกมีแดดต่อมาก็มีฝน ไม่มีฝนก็มืดมัว เลยไม่ได้ไปไหนทั้ง ๑๕ วัน ออกจากนั้นไปเตริเตต์ จะขึ้นไปอยู่โคก็กลัวหนาว แลจะจู๊ คิดอ่านจะอยู่เตริเตต์ แต่ดูถ้อยคำที่พูดนั้นไม่มีความยินดีฤๅสนุกรื่นเริงอย่างไรเลย ดูเปนแต่เหี่ยวแห้งใจเหนื่อยหน่ายในความเปนอยู่ พ่อนึกวิตกเปนอันมาก กลัวจะไม่มีคุณอะไร ไปไหนจะเอาไปด้วยแกก็ทนไม่ไหว อยู่คนเดียวก็เปลี่ยว อยู่นิ่งๆ ไม่ใคร่เที่ยวใคร่เตร่ไปข้างไหนมันก็ชวนให้เปลี่ยววังเวงใจ หมอก็ไม่จับเอาใครเปนเจ้าของว่าจะเดินตามทางไหน มีแต่ตาหมออังกฤษที่อิยิปต์ซึ่งแนะนำอย่างกว้างขวางว่าให้ค่อยๆ คลานขึ้นไป ตามร้อนถึงไหนไปที่นั่น จนกว่าจะถึงเมืองอังกฤษจึงจะบอกต่อไปว่าจะให้ทำอย่างไร ไปตรงกับความกลัวของเพ็ญที่ว่าฤดูในยุโรปปีนี้แปลกมาก ไม่ใคร่จะร้อน กว่าจะคลานตามหนาวขึ้นไปพอถึงเมืองอังกฤษก็จะหนาว จะไล่ให้กลับไปนอนดูฟ้าอยู่อิยิปต์อิก ไม่มีเวลากลับบ้าน ใจแกท้อแท้เสียอย่างนี้ พ่อจะมีหนังสือไปให้หาหมอที่เมืองสวิตเซอแลนด์ให้เปนหลักฐานขึ้น
ที่บนเรือนนี้หนาวจริงๆ เฉภาะด้านข้างสวน กลางคืนปรอดถึง ๕๖, ๕๔ ถ้าไม่มีฝน อย่างดีก็ ๕๗ ในห้องกลางวันเวลาเที่ยงปรอด ๖๐ ถ้วน ส่วนด้านข้างริมถนนเขาอุ่น เปิดน่าต่างก็ได้ หนาวจนห้อยตีนลงไปเกือบไม่ใคร่ได้ ปวดข้อตีนเดินไม่ใคร่ถนัด เรือนไม่สบายเลย
คืนที่ ๗๔
วันเสาร์ที่ ๘ มิถุนายน
เวลาเช้าไปอาบน้ำตามเคย แต่วันนี้ตื่นสายจนสามโมง เลยโต้งเต้งใหญ่ กลับจนเที่ยง พอมาถึงก็แต่งตัวให้ชูมันถ่ายรูป ได้กินเข้าเปนบ่ายโมงหนึ่งแล้วยังต้องมานั่งให้เขียีน เบื่อเต็มที รอดตัวที่ได้ให้กรมสมมตเขียนหนังสือไปพลาง เลยเปนเวลาเปิดออฟฟิศ จนบ่าย ๔ โมงจึงได้เลิก บ่ายเกือบ ๕ โมงจึงได้ไปเที่ยว ที่จริงหมายว่าจะไปด้วยรถโมเตอที่เขารับจ้าง แต่เดินพลางถ่ายรูปพลาง เพราะนึกว่าคงไม่ทันแล้ว ไปสืบถามเขาว่าทางใกล้ไกลเท่าใด โปลิศที่เขาตามกำกับอยู่บอกว่าทั้งไปทั้งมาครึ่งชั่วโมง เห็นว่าพอจะไปได้ จึงเช่ารถเขาไป ทางที่ไปนั้น เมื่อพ้นจากสวนแล้วถึงสนามที่สำหรับเขาเล่นเกมต่างๆ มีลอนเตนิสเปนต้น ที่นี้มีลำธารนำตกมาแต่เขา เรียกว่าน้ำโอส ตามชื่อปากช่องที่สเตชั่นเมื่อจะมาถึงบาเดนบาเดน น้ำโอสเปนแต่ชั่วลำธาร ข้างบนแคบเล็ก ข้างล่างกว้างออกหน่อยหนึ่ง เขาก่อเขื่อนเสียทั้งสองข้าง ท้องธารชนศิลาก้อนกลมๆ ขึ้นเสียหมด เลียบศิลาก้อนรีเปนพื้นลำธารราบตลอดลดเปนคั่นๆ ตามที่สูงที่ต่ำ ให้สายน้ำแผ่ออกเต็มลำคลอง แต่ตื้นสักคืบเดียวเท่านั้น ต่อเวลาฝนตกมากน้ำจึงค่อยมากขึ้น แต่ขุ่น ลำโอสนี้ผ่านมาในระหว่างกลางสวนแลกลางเมืองบาเดนบาเดน ตอนตรงข้ามกับสวนเปนโฮเตลทั้งปวง มีโฮเตลสเตฟานนี ซึ่งเปนที่มาอยู่ ตั้งอยู่ในหว่างกลางแถวโฮเตลทั้งปวง เมื่อพ้นสวนขึ้นไปแล้วเปนสนามที่สำหรับเล่น พ้นสนามขึ้นไปทางปัดลงมาใกล้ลำน้ำโอส ฟากข้างที่เปนโฮเตลนั้นกลายเปนวิลลาต่างๆ ตลอดถนน ในตอนสวนมีถนนใหญ่สามสายเรียงกัน สายกลางเปนถนนรถสองข้างเปนทางคนเดิน ครั้นเมื่อพ้นสวนไปแล้ว ถนนเปนหกสายติดกัน สายริมข้างน้ำโอสเปนทางไบสิเกอล ถัดเข้ามาเปนทางรถ ในทางรถนั้น แบ่งเปนทางม้ากว้างประมาณสามศอก แล้วจึงปลูกต้นไม้รายคั่น นอกต้นไม้เปนทางคนเดิน นอกทางคนเดินออกไปเปนทางไบสิเกอล นอกทางไบสิเกอลออกไปเปนทางม้า รวมถนน ๖ สายนี้ประมาณกว้างสัก ๑๒ วา ฤๅ ๑๔ วาเท่านั้นเอง เพราะเปนทางแคบๆ ไปหมดถนนเมื่อถึงบ้านอย่างเก่า แล้วเลยขึ้นทางเขา เปนบ้านนอก เลียบไปตามลำธารเปนพื้น ลำธารเหล่านั้นก็กว้างอยู่ใน ๖ ศอก ๘ ศอก เปนลำธารสามัญไม่ได้ตกแต่งอะไร มีบ้านเรือนราษฎรคนจนแลไร่เล็กๆ น้อยๆ รายขึ้นไป มีที่เลี้ยงผึ้งโพรงซึ่งนึกจะแวะดูแต่กลัวจะเปลืองเวลา จึงรีบไปขึ้นบนเนินเขาอยู่ข้างสูงสักหน่อยหนึ่งจึงถึงที่เลี้ยงปลา มีสระเลี้ยงปลาทองชั้นล่างสระหนึ่ง แล้วจึงเลี้ยวขึ้นไปอิกทบหนึ่งก็ถึงสระบนเปนที่เลี้ยงปลา คล้ายๆ ที่อังกฤษเรียกเตราต์ มีสายน้ำตกลงในสระนั้นสองแห่ง แล้วมีเรือนหลังใหญ่ปลูกอยู่สูงขึ้นไปอิกสักนิด ในเรือนนั้นตอนหนึ่งเปนที่สำหรับประสมปลาแลเลี้ยงลูกปลา อิกตอนหนึ่งเปนที่สำหรับไปกินเข้า มีที่นั่งกว้างขวางแลมีครัว ได้เข้าไปดูในที่ห้องประสมปลานั้นก่อน เขาทำเปนรางด้วยปูนสิเมนต์ตั้งบนเสาเหล็ก กว้างประมาณสักศอกเศษ ยาวสัก ๘ ศอกฤๅ ๑๐ ศอก น้ำลึกสัก ๔ นิ้วบ้าง ๕ นิ้ว ๖ นิ้วบ้าง เปนลำดับกันขึ้นไป ๖ ราง ที่หัวรางมีก๊อกน้ำรินอยู่เสมอ ปลายรางมีท่อน้ำล้น การประสมปลานี้ชอบกลอยู่ได้ความเช่นนี้
เมื่อถึงฤดูที่ปลาจะมีไข่ สังเกตได้ว่าปลาตัวไหนเปนตัวผู้ปลาตัวไหนเปนตัวเมียด้วยบวมผิดปรกติ เมื่อเห็นว่าไข่ได้ขนาดแล้ว รีดไข่ออกจากปลาตัวเมียเทลงไว้ในกระชอนที่ทำด้วยเหล็กวิลาดปรุ ปลาขนาดใหญ่อายุ ๗ ขวบ มีไข่อย่างมากถึงพัน ถ้าตัวย่อมก็ไข่น้อยลงมา อาจจะรีดไข่ปลาตัวเมียสามตัวรวมกันในกระชอนเดียวได้ ถึงจะรีดทิ้งไว้ช้าหน่อยก็ไม่เสียหายอะไร ด้วยไข่นั้นยังไม่มีชีวิตร คราวนี้ต้องเอาปลาตัวผู้มารีดน้ำนม ถ้าเปนปลาตัวใหญ่อาจจะรีดน้ำนมประมาณตวงเต็มปลอกมือสำหรับเย็บผ้า ข้นเหมือนครีม แบ่งเทลงไปที่ไข่นั้นพอให้ทั่วถึง แล้วจึงถ่ายไข่นั้นลงในชาม เอานมที่ยังเหลืออยู่นั้นละลายน้ำเทลงไปในชามนั้นอีก ทิ้งแช่ไว้ประมาณสิบสองนาที แล้วจึงเอาไข่กลับลงกระชอน แช่ไว้ในรางที่มีน้ำเปลี่ยนอยู่เสมอ แต่ต้องไม่จับต้องเลยในระหว่าง ๑๒ วันต่อไป แรกที่ปลาจะเปนตัวนั้นล่วงได้เดือนหนึ่งแลเห็นเปนจุดดำสองจุดในไข่ คือดวงตา แล้วอิกประมาณ ๓ เดือนจึงเปนตัว เอาหางออกมาจากไข่ก่อนแล้วจึงมีหัว ไข่นั้นติดอยู่ที่ท้อง ต่อ ๔ เดือนจึงจะว่ายกระดุกกระดิก เมื่อว่ายกระดุกกระดิกเข้าแล้วตัวก็ลอดลงไปทางช่องกระชอน ไปว่ายอยู่ในราง ในเวลาที่ไข่ยังติดท้องอยู่ตราบใดยังไม่ต้องให้อาหารกิน เมื่อหมดไข่แล้วจึงต้องให้อาหาร อาหารนั้นใช้มันสมองแลม้ามลูกวัวปนกับน้ำนม ทาที่กระชอนวางลงไปในน้ำ ปลานั้นมากินเอง ตั้งแต่ขวบหนึ่งขึ้นไปให้กินแป้ง เปนแป้งชนิดหนึ่งซึ่งทำสำหรับให้ปลากิน แต่ปลาขอบไหนอยู่ด้วยกันได้แต่เฉภาะขวบนั้น ถ้าเอาเล็กปนใหญ่แล้วกินกัน เพราะฉนั้นเขาจึงคิดปลาขนาดอายุต่างๆ ไว้เปนรางๆ การที่เลี้ยงปลาตั้งแต่ไข่หลุดแล้วไว ในอ่างนั้นเปนเลี้ยงไว้ให้คนดู ถ้าเปนปลาที่จะเลี้ยงเปนผลประโยชน์ เขาเอาไปลงสระแยกกันหลายสระตามอายุของปลา พิจารณาดูตามระยะปี โตไม่สู้เร็วนัก ปลาที่สำหรับกำลังกินอยู่ในสามขวบสี่ขวบ ปลาที่ผสมเปนพืชพรรณตั้งแต่ ๗ ขวบไปถึง ๑๐ ขวบ
ยังมีปลาอิกชนิดหนึ่งซึ่งเลี้ยงอยู่ในที่นั้นเหมือนกันเปนปลาทองหางซิว ปลาชนิดนี้มีไข่มากถึงหมื่น แต่เปนปลาที่เลี้ยงไว้ดูเล่นไม่ใช่ของกิน รูปร่างเลวกว่าปลาเงินปลาทองจีนเปนอันมาก
การประสมปลานี้ ไม่ใช่เปนการของรัฐบาล เปนของผู้ที่เขาจัดการนี้ได้ทำขึ้นเอง แต่รัฐบาลช่วยรับซื้อปีละหมื่นหกพันตัว กำหนดพันละ ๗ ม้าก ซื้อไปปล่อยในน้ำโอส เพื่อจะให้สืบพืชพรรณให้แพร่หลาย แต่จะปล่อยลงไปในตอนข้างต่ำๆ ไม่ได้ ด้วยมีปลาใหญ่ ปลาเช่นนี้ชอบว่ายทวนน้ำอยู่เสมอ ข้างเหนือน้ำน้ำตื้นไม่มีปลาใหญ่ จึงปล่อยปลาเล็กไว้ข้างเหนือน้ำ เมื่อโตขึ้นก็ค่อยๆ เลื่อนลงไปเองจนเข้าหมู่พวกปลาใหญ่ได้
ที่เลี้ยงปลานี้มีผู้จัดการอยู่ทั้งครอบครัว มีผู้หญิงเด็กหลายคน เด็กนิดคนหนึ่งรู้จักประจบ เข้ามาวิ่งเอื้ออยู่รอบๆ เห็นดอกไม้ที่เสียบเสื้อพลัดตกก็หยิบส่ง ประเดี๋ยวไปเที่ยวหาดอกไม้มาให้ อยากจับมือแลเปนกำลัง อายุสักสามขวบฤๅไม่ถึง น่าเอนดูจริงๆ หมายว่าเคยกลามจึงได้เที่ยวประจบคน ส่งทองให้ปอนด์หนึ่ง เปล่าไม่รู้สึกว่าอะไร ถือเล่นเหมือนดอกไม้ เชาชวนให้กินปลา จึงได้ถ่ายรูปแลนั่งเล่นอยู่ที่น่าโรงนั้น ได้พูดเล่นกับคนแก่เยอรมันคนหนึ่งอายุ ๗๐ แต่พูดอังกฤษได้ เปนชาวเมืองบรีเมน แกคุยเอะอะโผงผางสนุกดี การตระเตรียมอยู่ข้างจะช้ากว่าจะพร้อมได้ ต้องไปเลือกปลา แล้วมีเด็กสำหรับทำปลา แล้วจึงเอาขึ้นนึ่ง เกณฑ์ในนอนคว่ำกางท้องอ้าปาก แต่ต้องกินกับเนย หาไม่จะออกเหม็นคาว มีมันสติวเปนผัก จานปลาแต่งด้วยดอกไม้เสียสรวย มีขนม แต่ส้มมีสามใบไม่เกินกว่านั้น กินอร่อยแลอิ่มดี กว่าจะแล้วมาได้กินถึงทุ่มหนึ่ง กลับมาถึงวิลลาเปน ๒ ทุ่ม แต่อย่าหลงไปว่ามืด ยังมีแดด พอมาถึงก็ต้องกินเข้าอิก
วันนี้เปนวันที่เขามีงาน เปนการเรี่ยรายเงินเลี้ยงคนจนที่คอนเวอเซชะนัลเฮาส์ พ่อได้รับเชิญ ไปยามครึ่ง เขายังกำลังเต้นรำกันอยู่ แมร์แลเลดีเปรสิเดนต์กับทั้งกรรมการรับรองแขงแรงมาก พาคนให้รู้จักทั้งผู้หญิงผู้ชาย ในห้องเต้นรำร้อน เพราะคนมากถึง ๗๐๐ ที่เล็กไปกว่าคน ถูกไปนั่งดูนั่งรับแขกอยู่เปนนานจึงได้ขยับขยายออกมาข้างนอกได้ ค่อยเย็นขึ้น มาเดินเกะกะอยู่ข้างนอกจน ๔ ทุ่มครึ่งจึงได้ลงมือเล่นออเปอเรตที่ห้องใหญ่ กว่าจะเข้าไปนั่งพร้อมกันได้นานเต็มที พวกผู้หญิงที่จะเล่นแหวกม่านดูกันดื้อๆ จนกระทั่งถึงเวลา
เรื่องที่เล่นนั้นมีเจรจาเบิกโรง แล้วจึงมีผู้หญิงออกมาร้องเพลงขัดเกือก แซกเจรจาติดตลก แล้วจึงมีคนหัวล้านที่ว่ามีลูกสาวสิบคนออกมาร้องเพลงบ้าง เจรจาบ้าง เกี้ยวนางผู้หญิงคนขัดเกือกนั้น ภายหลังสาว ๑๐ คนนั้นจึงได้ออก แต่งตัวเสื้อขาวขลิบแดงถือปืนเดินเปนทหาร แล้วร้องเพลง นางผู้หญิงที่ขัดเกือกนั้นเปนผู้ตีกลอง มีร้องเพลงเปนตลก คนตีกลองเปนต้นบท ผู้หญิง ๑๐ คนนั้นเปนลูกคู่ ภายหลังมีคนหนุ่มที่เปนลครเมืองคาลสรูห์ออกมาหาคนแก่หัวล้านที่เปนพ่อผู้หญิง จะขอลูกสาว คนแก่นั้นเรียกลูกสาวออกมาทั้งสิบคน แต่งตัวต่างๆ เปนชาวสเปนบ้าง ชาวป่าดำที่นี่บ้าง นั่งเรียงกัน ออกเต้นรำทีละคน มีอาการแปลกๆ กัน ชาวสเปนเต้นกรับ ที่ลุกขึ้นเจรจาเปล่าๆ ก็มี ที่หน้าเปนกล้าล้อผู้ชายก็มี แต่นางผู้หญิงอังกฤษคนหนึ่งร้องช้าๆ เสียงงัวเงียง่วงนอน ปี่พาทย์ก็งัวเงียลงไปตาม จนเวลาจบเลยหลับอยู่กับเก้าอี้ แล้วเต้น ๔ คน ตาพ่อตาตื่นลูกสาวต่างๆ กับผู้ที่จะมาเปนลูกเขย ตบขาตบหลังอย่างแรงๆ เล่นตลก ลงปลายนางขัดเกือกนั้นมาร้องแลรำ คนหนุ่มนั้นเลือกเอาคนขัดเกือก แล้วตกลงเปนเดินเวียนแล้วเอาโต๊ะมาตั้ง ตีระนาดคนละอันเข้าปี่พาทย์แล้วเปนอันเลิก พอเวลา ๒ ยามตรง ยังถูกเกณฑ์ให้ไปกินซับเปอซึ่งเขาจัดโต๊ะไว้ต่างหาก ผู้หญิงที่แต่งเปนชาวสเปน เปนหลานของยายเปรสิเดนต์ เข้ามาปฏิบัติวัฏฐากแขงแรงมาก ได้พบกับคนที่เล่นเต้นรำร้องวันนี้เกือบทุกคน เปนผู้ดีทั้งนั้น การซ้อมอยู่ข้างจะประดักประเดิดมาก ว่าต้องซ้อมกันถึง ๖ วิก เพราะผู้หญิงถึง ๑๑ คน เขาว่าผู้ชายร้อยหนึ่งซ้อมง่ายกว่าผู้หญิง ๑๑ คน เพราะเง้าๆ งอดๆ กันง่าย ในห้องเลี้ยงคนเต็ม เสียงออกกราวไปทั้งห้อง ของเลี้ยงดีๆ มาก เขาทำดอกไม้เหน็บเสื้อเปนกุหลาบตอตั้งบนโต๊ะงามดี คือเอาก้านกุหลาบตรงๆ ฤๅไม่ใช่กุหลาบก็ได้ ตั้งขึ้นเปนลำต้น แล้วผูกดอกกุหลาบแย้มเอาลวดขึงขึ้นไว้ไม่ให้ก้านอ่อน ติดใบแล้วเอาตะกั่วพันจัดเข้าเปนพุ่ม อย่างดอกไม้หัวโล้น สำหรับให้ผู้หญิงเหน็บให้ผู้ชาย แล้วแจกโปสต์ก๊าดรูปพวกที่มาร้องรำคนละสองแผ่น พ่อได้ให้เงินช่วยในการเรื่องนี้พันม้าก เขายังจะมีเต้นรำต่อไปอิกเมื่อเวลาเลี้ยงกันแล้ว ว่ามีผู้หญิงนำเครื่องแต่งตัวไปให้ผู้ชาย ผู้ชายนำไปให้ผูหญิงแล้วจึงเต้นรำ ทีจะกวดกันรุ่ง เขาชวนจะให้อยู่ พ่อง่วงนอนงัวเงียเต็มทีต้องลากลับ แต่เช่นนั้นยังมาถึงเกือบ ๗ ทุ่ม ผู้หญิงที่เปนเปรสิเดนต์นั้นใจดีอย่างยิ่งต้องรับแขงแรง แปลเรื่องราวทุกคำ ทั้งตัวไหนออก ตัวไหนเต้น ตัวไหนร้อง แกชมว่างามหมด ดีที่สุดทุกตัว ฟังเสียเพลินทีเดียว การเต้นรำตอนหลังทีจะสนุก มีเครื่องอะไรอะไรทำ ด้วยกระดาษเปนกระเช้า เปนดอกไม้สีหรูๆ ออกเปนกองที่เตรียมไว้น่าโรง ตอนหัวค่ำคนเต็มทั้งสนาม แต่ตอนสองยามแล้วข้างนอกเงียบ ครึกครื้นอยู่แต่งข้างใน
คืนที่ ๗๕
วันอาทิตย์ที่ ๙ มิถุนายน
ได้เดินไปดูที่อาบน้ำสำหรับว่าย ดูน้ำเขียวสกปรกไม่น่าอาบ สระโตสักเท่าสวนเต่า มีห้องสำหรับผลัดผ้ารอบ ออกจากนั้นไปกินน้ำอาบน้ำ แลรมควันตามเคย กลับมาเวลา ๕ โมง กินเข้ากลางวัน วันนี้ได้ตำน้ำพริกจิ้มไข่เจียว อร่อยเพลินเปนอันมาก แต่พริกที่แช่น้ำปลามานั้น มหาแหลกเขาไม่เข้าใจ หยิบพริกสำหรับกินกับปลากุเราเมื่อวานนี้เทน้ำปลาทิ้งเสียหมด เอาไว้แต่พริกเปล่าๆ เหี่ยวปอดแปด ไม่มีอย่างอื่นนอกจากที่จะฟาดเคราะห์ ทำอะไรต่างๆ แล้วเขียนรูป เวลาบ่ายกินน้ำชา แล้วไปถ่ายรูปตามในสวน แล้วขึ้นรถโมเตอคาร์ ให้ดิเต๊กติฟนำ มันว่าจะไปถึงน้ำพุอะไรแห่งหนึ่ง ไปทางที่เลี้ยงปลาถึงที่วัดทางสี่แพร่ง แยกไปทางขวามือ ขึ้นเขาไปในป่าสน หยุดถ่ายรูปป่า แล้วขึ้นไปจนหมดทางที่เรียบเปนทางเกวียน นึกออกสงไสยแล้วว่าจะไม่ได้เรื่อง แต่มันยังยืนยันแขงแรงอยู่ก็ขึ้นไปอิก จนถึงที่สูง ๕๐๐ เมเตอแล้วก็ยังไม่ถึง เห็นไม่ได้เรื่องจัดการถอยกลับลงมา รถเก๋งมาเสียกลางทางไม่รู้ว่าด้วยเหตุไร เลยมารถเดียวจนถึงที่วัดสี่แยก พ่อจำทางได้รับเปนผู้นำไปดูเลี้ยงตัวผึ้งซึ่งอยากเห็นอยู่แต่วานนี้แล้ว ที่ที่เลี้ยงนั้นมีโรงคนอยู่สองหลัง ฝากระดานหลังหนึ่ง ตึกหลังหนึ่ง พื้นเพรกเรี้ยว มีเด็กเล่นอยู่เปนกอง มีสวนอยู่นิดหนึ่ง เรือนที่เลี้ยงตัวผึ้งนั้นอยู่ในสวน โดยยาวประมาณสักแปดศอก กว้างสามศอก กั้นฝารอบ ด้านข้างน่าเปนช่องเล็กๆ สำหรับผึ้งบินเข้าออก มีประตูเปิดเข้าทางด้านหุ้มกลอง เปนหิ้งที่ตั้งหีบฤๅเชือกขดสำหรับผึ้งอาไศรยอยู่ศอกหนึ่ง เปนทางเข้าออกเดินทำงานสองศอก การที่เลี้ยงผึ้งนั้นทำดังเช่นกล่าวต่อไปนี้
คือเอาไม้มาต่อเปนกรอบอย่างลิ้นกลี่กลวงลึกประมาณสักนิ้วกึ่ง กว้างคืบหนึ่งยาวคืบหนึ่งเปนสี่เหลี่ยม เอาสีผึ้งซึ่งตีพิมพ์เปนรูปรวงผึ้งแต่อย่างตื้นๆ บางๆ บรรจุเข้าไว้ในกลางกรอบลิ้นกลี่นั้น แล้วจึงเอาเข้าในหีบ ตั้งตะแคงซ้อนๆ กันออกมา ๒๔ ชั้น แล้วไปหาตัวกวีนผึ้ง คือเปนผึ้งตัวใหญ่กว่าเพื่อนมาปล่อยเข้าไว้หีบละตัว คราวนี้ผึ้งอื่นๆ ต้องตามมาเองไม่ต้องไปเที่ยวหา มาแวดล้อมนางพระยาผึ้งนั้นแล้วก็ตั้งกองทำรัง เสิมจากช่องสีผึ้งที่หล่อไว้ตื้นๆ นั้นให้สูงขึ้นมา ในวันเดียวอาจจะทำเต็มรังเสมอกับที่กว้างของลิ้นกลี่นั้นได้ ด้านข้างหลังกรุกระจกไว้แล้วเอาฝุ่นฝอยยัดจึงปิดฝา เมื่อเวลาจะเปิดฝาแลเปิดกระจกเปลี่ยนเอารังออกมานั้น ต้องสูบบุหรี่ ถ้าสูบบุหรี่เข้าไปแล้ว ผึ้งได้กลิ่นสิ้นฤทธิ์เดชไม่ทำอะไรเลย ถึงกำหนดก็ไปล้วงเอาลิ้นกลี่นั้นออกมา ลิ้นไหนเต็มก็มาเคาะเอาตัวออกเสีย ตัวที่เคาะออกนั้นก็ไม่ไปไหนบินเข้าไปหานางพระยาผึ้งในรังเดิมนั้น ในลิ้นกลี่นั้นเปนหัวน้ำเต็มไปหมด สีน้ำผึ้งเปนสีเหลืองแก่เหมือนน้ำผึ้งเรา แต่ขุ่น ตัวผึ้งออกจะเขื่องๆ กว่าของเรา เปนผึ้งโพรงอย่างเช่นทำรังในโพรงไม้ ไม่ใช่ผึ้งรวง อาหารนั้น ถ้าน่าร้อนไม่ต้องให้กินอะไร บินไปหากินแล้วกลับมาเอง ถ้าน่าหนาวซึ่งไม่มีดอกไม้ใช้น้ำตาลฤๅน้ำผึ้งนั้นเองละลายน้ำให้กิน รังหนึ่ง ๒๔ กลี่ได้น้ำผึ้งสี่ปอนด์ การที่จะคั้นน้ำผึ้งนั้นมีเครื่องมือเปนลุ้งเหล็กวิลาด ข้างในเปนโพรงสามเหลี่ยมพอบรรจุลิ้นกลี่ได้สามลิ้นกลี่ ตั้งตะแคง มีเครื่องหมุนอยู่ข้างบน หมุนไปน้ำผึ้งก็กระเดนออกเกาะตามข้างลุ้ง เมื่อมากเข้าก็ไหลลงทางช่องที่เปนพวย วิธีคั้นเช่นนี้ไม่มีสีผึ้งติดออกมาเลย การเลี้ยงผึ้งมีฤดูดีฤดูไม่ดี ฤดูที่ล่วงมาแล้วนี้ว่าไม่ดี เจ้าของโรงดูเปนคนจนมาก นุ่งกางเกงเก่าคร่ำคร่าเสื้อปะ แต่มีน้ำใจที่จะเล่าเรื่องราวโดยถ้วนถี่ เสร็จดูการเลี้ยงผึ้งเท่านี้ กลับมาเวลา ๒ ทุ่มเข้าไปแล้ว เลยกินเข้าทีเดียว ไม่ได้แต่งตัว
วันนี้ได้ให้เหรียญดิเต๊กติฟ เช้าคนหนึ่ง บ่ายคนหนึ่ง คนละเหรียญ ค่าที่เอื้อเฟื้อแขงแรง ได้เขียนหนังสือด้วยกระดาษยาว เหมือนใบลานที่เขาทำขายเขียนอย่างหนังสือใบลาน บอกอังกาแลสลักหลังด้วยหนังสือขอม เริ่มต้องตั้งต้นให้พระยาสุขุม ฉบับที่ ๒ ถึงกรมดำรงอันเปนผู้สมควรซึ่งจะได้รับ
คืนที่ ๗๖
วันจันทร์ที่ ๑๐ มิถุนายน
เวลาเช้าเว้นอาบน้ำ ไปที่รม นั่งอยู่ชั่วโมงหนึ่งตามเคย แล้วขึ้นรถโมเตอคาร์จากที่นั่นไปสตราสเบิค มีบริพัตร อุรุพงษ์ ดุ๊ก หม่อมนเรนทร์ หมอฟิสเตอ ไปด้วย ออกจะต้องคลำๆ ทางหน่อย รถหลังไปหลงแยกกันไปคนละทาง แต่เขาขับเร็ว กลับไปถึงก่อนรถเรา ที่แท้ทางที่ไปนั้นก็ไต่ทางรถไฟไป ไปผ่านทางรถไฟเมื่อจวนจะถึงเกลต์ เมืองเกลต์ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำไรน์ ยังอยู่ในเขตรแดนแกรนด์ดุคัลเมืองบาเดน เมื่อข้ามฟากไปถึงฟากโน้นจึงเปนแดนสตราสเบิค แม่น้ำไรน์ตรงนี้กว้างสักเท่าแม่น้ำท่าจีนที่รถไฟข้ามไปพระปฐม จะเล็กกว่าสักนิดหน่อย ตะพานเปนตะพานเหล็กทำงามดี พอถึงต้นตะพานทางโน้นก็เปนด่านภาษี เจ้าพนักงานเดินออกมาพอบอกให้รู้ก็ไม่เรียก ไปจากฝั่งแม่น้ำไรน์อิกนานจึงได้ถึง เมืองนั้นตั้งอยู่ที่ฝั่งคลองเรียกว่าอิล ห่าจากแม่น้ำไรน์ประมาณร้อยเส้น มีคลองไปจากแม่น้ำไรน์หลายคลองอ เปนทางเรือเดินไปมากับเมืองเยอรมนีเมืองฝรั่งเศส แลสวิตเซอแลนด์ เปนเมืองที่มีการค้าขายกว้างขวางใหญ่มาแต่ก่อน เดี๋ยวนี้มีโรงจักรต่างๆ ตั้งอยู่รอบนอกเกิดขึ้นเปนอันมาก เปนเมืองใหญ่ของอาลเซสแลเยอรมันลอเรียน มีผู้ว่าราชการเมืองแลเปนที่ตั้งทหาร มียูนิเวอซิตี ทั้งมีบิชอบโรมันคาทอลิก พลเมืองแสนห้าหมื่น ทหารหมื่นห้าพัน เปนเมืองของฝรั่งเศสปกครองมาสองร้อยปีเศษ พึ่งตกเปนของเยอรมันเมื่อรบกับฝรั่งเศสปี ๑๘๗๑ เมื่อว่าโดยภูมฐานแล้ว ถ้ากำหนดเอาแม่น้ำไรน์เปนเขตรต่อแดน ก็น่าจะตกเปนของฝรั่งเศส เพราะอยู่นอกแม่น้ำไรน์ออกไป แต่ฝรั่งเศสแพ้เยอรมันจึงต้องเสียเมืองเหล่านี้ คนพลเมืองพูดภาษาแปลก ปนกันทั้งเยอรมันแลฝรั่งเศส คือพูดภาษาเยอรมันสักคำหนึ่งสองคำ ฝรั่งเศสสักสามคำสี่คำ ลางทีพูดภาษาเยอรมัน แต่สำเนียงฤๅสำนวนเปนภาษาฝรั่งเศส พวกเยอรมันเขาว่าคนเมืองนี้ใจกลับกลอก เมื่อเวลาอยู่กับฝรั่งเศสอยากเปนเยอรมัน ครั้นเมื่อได้มาอยู่กับเยอรมันกลับอยากอยู่ในฝรั่งเศส เปนเมืองที่ข่มไว้ด้วยทหารทั้งการในเมืองแลเตรียมต่อสู้ เมื่อเยอรมันรบกับฝรั่งเศสครั้งก่อน ที่นี้ได้เปนที่รบกันใหญ่ แรกที่จะถึงเมืองมีที่ไว้ถ่าน ยาวเปนอันมาก เปนเมืองมีป้อมเชิงเทิน ป้อมชั้นนอกชั้นหนึ่ง แล้วจึงถึงคูแล้วถึงกำแพงเมือง กำแพงนั้นก่อด้วยศิลา พูนดินเปนเชิงเทินแลเปนลูกป้อม ถนนในเมืองตอนข้างเก่าแคบแลคด แต่เมืองข้างตอนใหม่ทำถนนใหญ่ ดูจะเปนใหญ่อยู่สายเดียว เมืองนี้เปนเมืองน่าศึกมาแต่ไปไหนแต่ไร เมื่อตกเปนของฝรั่งเศส ฝรั่งเศสได้สร้างป้อมเพิ่มเติมขึ้นแขงแรงมาก ตามรอบเมืองข้างนอกเปนป้อมมีสนามเพลาะมีตึกดินซ่อนหมกอยู่ในหญ้ารอบไป ครั้นเปนของเยอรมัน เยอรมันก็ซ่อมแซมทำขึ้นใหม่โดยกวดขัน ยูนิเวอซิตีนี้ได้ตั้งขึ้น ๔๐๐ ปีแล้ว แต่มีเวลาหยุดเมื่อเกิดริโวลูชั่นในเมืองฝรั่งเศส ต่อตกเปนของเยอรมันจึงได้กลับตั้งขึ้นใหม่ ในเมืองมีรถม้าใช้น้อย เพราะหนทางแคบ มีรถแตรมเดินทั่วไป รถแตรมฤๅรถม้าเดินช้าเท่ากับคนเดิน ห้ามปรามกันกวดขันไม่ให้เดินเร็ว พ่อไปได้ตั้งใจจะไปกินเข้ากลางวันที่นั่น เพราะเหตุที่ได้ออกจากบาเดนบาเดนเวลา ๔ โมงครึ่ง ถึงที่นั่นเกือบบ่ายโมง ๑ ด้วยต้องหยุดรอหลีกรถบรรทุกของกลางทางบ้าง ฉงนหนทางบ้าง ตรงเข้าไปแวะที่วเลนตีน ซึ่งเปนเรสเตอรองต์มีชื่อเสียงล่ำฦๅมากว่าทำกับเข้าดีนัก ความล่ำฦๅนั้นก็เปนความจริง อาหารอยู่ข้างวิเศษ เมืองนี้เปนที่ทำตับห่านซึ่งซื้อขายกันอยู่ อยากจะเห็น แต่เปนเวลาที่เขาไม่ได้ทำ เพราะเขาทำกันในฤดูหนาว ได้ฟังแต่วิธีทำ คือแล้งให้ห่านมันเกิดโรคตับโตโดยให้กินของที่เผ็ดมีพริกเปนต้น กับทั้งของที่มันๆ มันไม่ได้กินโดยความอยากกิน จับตัวมาเอาอาหารกรอกลงไป ให้กินจนเหลือขนาด ข้อที่ให้กินพริกนั้นเพื่อจะให้กินน้ำให้มาก เมื่อตับโตแล้วก็ฆ่า ตับที่บรรจุกลักไปขายเปนของเก่า ไม่เหมือนซึ่งทำไว้ใหม่ๆ รศชาดดีกว่ากันมาก ยอกินเข้าแล้วให้รถโมเตอคาร์กลับ เพราะคิดจะกลับทางรถไฟ แล้วขึ้นรถม้าตรงไปคทีดรัล คือวัดใหญ่ในกลางเมืองนี้ วัดนี้ว่าเปนวัดเก่าได้สร้างประมาณ ๑๓๐๐ ปีมาแล้ว แต่พึ่งมาขยายใหญ่ขึ้นใน ๙๐๐ ปีทำเรื่อยมาช้านาน เติมขึ้นเสมอจนเดี๋ยวนี้ก็ยังไม่แล้วเสร็จ ยอดแหลมน่าโบสถ์ยังมีแต่ข้างเดียว ทำด้วยศิลาแดง แต่ต้องอันตรายต่างๆ บ่อยๆ จนกระทั่งเมื่อเยอรมันรบกับฝรั่งเศสก็ถูกปืนชำรุดมาก ดูภายนอกบ้านเรือนอยู่ข้างจะกระชั้น แลรูปพรรณของโบสถ์นั้นเองสู้มิลานคทีดรัลไม่ได้ แต่สูงใหญ่เห็นจะสูงกว่า ภายในอยู่ข้างจะมืด เพราะถึงว่ามีน่าต่างโตๆ มาก แต่ได้ติดกระจกสีรูปภาพที่เรียกว่าสเตนคลาสทำให้แลดูครึ้ม ถ้าเปนเมืองเราก็ค้างคาวบินแจ๊กทีเดียว เวลาที่ไปดูนั้นเปนเวลาฝนตกกำลังฟ้าร้องจึงได้ชักให้มืดมาก ซ้ำไปถูกเวลาเขาทำวัตรบ่าย มีพระสวดอยู่บนยกพื้นอาศน์สงฆ์ที่ในใต้โดม ไม่ใคร่จะแลเห็นตัวถนัด สัปรุษไม่มีเท่าใด มีสักเจ็ดแปดคนนั่งหลับตาภาวนาอยู่ห่างๆ กัน ผู้ที่สำรหับรับแขกทำท่าทางอยู่ข้างจะกวดขัน ว่าเปนเวลาพระสวดห้ามไม่ให้เดิน ต้องให้รออยู่อิกสักครึ่งชั่วโมงสวดจบแล้วจึงจะเดินได้ แต่นอกจากยายแก่สี่ห้าคนที่นั่งภาวนาอยู่ก็เห็นเขาเดินไม่เห็นมีใครหยุด เราก็เดินบ้าง ก็ไม่เห็นว่าต่อไปอิก ทีหลังกลับมานำให้ดูโน่นดูนี่เสียอิก ตอนล่างๆ จะเดินดูแห่งใดก็ดูได้ ก็เปนอย่างวัดฝรั่ง คือมีที่บูชาต่ามข้างๆ มีรูปพระเยซูบ้าง มาโดนาบ้าง เปนห้องห้องไป ยังหวงแหนอยู่แต่เรื่องนาฬิกาซึ่งเปนที่ล่ำฦๅมาก ว่าสวดจบจึงจะไปดูได้ จึงได้เดินเลี่ยงเข้าไปดูทางกระไดที่พระขึ้นลงด้านข้างข้าง ผ่านออเคนคือหีบเพลงสำหรับประกอบเสียงสวด ไปเห็นต้นบทสวดในแตร อย่างชักสวดมนต์ พวกลูกคู่สวดตาม ดูไม่แล้วเลย ยังยืดยาวมาก เดินเลี่ยงมาทางน่าอาศน์สงฆ์จนถึงกลางโบสถ์ไม่เห็นว่าไรกัน ตาคนที่ห้ามกลับมาพลอยยืนอยู่ด้วย เวลานี้ดูเปนสวดโต้ตอบกันกับพวกเด็กๆ ซึ่งซ่อนอยู่ไม่แลเห็นตัว พวกนั้นสวดเสียงใส พวกข้างล่างสวดเสียงเปนกังวาล ทำนองจะทำให้ปรากฎเหมือนพวกเทวดาฤๅนักบุญสวดอยู่ ได้ยินแต่เสียงไม่แลเห็นตัว ฟังอยู่นานก็ไม่จบ เลยเดินเลี่ยงไปข้างขวา ตาคนห้ามนั้นเองย่องเข้าไปไขกุญแจเปิดให้เข้าไปที่นาฬิกาได้แล้ว พอเข้าไปกันหมดก็ลั่นกุญแจข้างนอกเสีย นาฬิกาเรือนี้เปนเรือนใหม่ ได้ทำเมื่อปี ๑๘๓๘ ถึง ๑๘๔๒ เปนนาฬิกาโหรมีพร้อมทุกอย่าง คือชั้นล่างมีตุ๊กตาสองตัวยืนอยู่ที่เสา สำรหับชี้วันในวงซึ่งเขียนไว้ ๓๖๕ วัน มีฤดูเปลี่ยนเอง ๔ ฤดู ซ่องซุ้มชั้นล่างมีเทวดาตัวหนึ่งสำหรับตีระฆังทุกๆ ๑๕ มินิต อิกตัวหนึ่งที่ตรงกันข้ามถือนาฬิกาทราย กลับนาฬิกาเองทุกๆ ชั่วโมง ซุ้มขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งเปนร่างกระดูก สำหรับตีโมง มีรูปสี่รูปผลัดกันออกเดินวนรอบร่างกระดูกนั้น ใน ๑๕ นาทีแรกเปนเด็ก ๑๕ นาทีที่ ๒ เปนรุ่น ๑๕ นาทีที่ ๓ เปนผู้ใหญ่ ๑๕ นาทีที่ ๔ เปนคนแก่ อิกช่องหนึ่งขึ้นไปบอกวัน วันอาทิตย์รูปอะโปโล วันจันทร์รูปไดนา คือพระจันทร์ วันอังคารรูปมาร์ส คือพระอังคาร วันพุฒรูปมคิวรี คือพระพุฒ วันพฤหัศบดีรูปยูปิเตอ คือพระพฤหัศบดี วันศุกรรูปวินัส คือพระศุกร วันเสาร์รูปซาเตอน คือพระเสาร์ เปลี่ยนกันออกวันละรูป ช่องบนขึ้นไปอิกเปนรูปพระเยซูนั่ง ถ้าเวลาเที่ยงรูปอโปซัล คือนักบุญลูกศิษย์พระเยซูสิบสองคนเดินเวียนพระเยซู มีเสาสูงซึ่งเปนที่ถ่วงลูกตุ้ม ปลายเสานั้นมีไก่เท่าไก่จริงๆ ขนาดใหญ่จับอยู่ ถ้าพวกนักบุญเหล่านั้นออกมาเดินเวียนพระเยซูถึงเซนตปอลเมื่อไร ไก่นั้นก็กระพือปีกแลยื่นฅอขัน แต่เวลาเที่ยงที่นี่ไม่ถูกกับเวลาเที่ยงที่อื่นๆ เพราะฉนั้นจะไปดูเวลาเที่ยงอยู่ข้างจะประดักประเดิดอยู่บ้าง ที่วงซึ่งเปนคาเลนดารายวันตลอดปีนั้น มีดวงพระอาทิตย์แลมีดาวพระเคราะห์เดินเวียนไปตามทางโคจรของพระเคราะห์เหล่านั้น แลเดินได้ตามกำหนดบรรจบรอบช้าแลเร็ว ตรงเสาไก่ลงมามีวงๆ สี่วง ซึ่งเขาว่าเปนเวลาของวัดแต่แลไม่เห็น คู่กันกับเสาไก่นั้นเปนกระไดเวียนสำหรับขึ้นไปบนนาฬิกา นาฬิกาเรือนนี้สูงประมาณสักสามวาเศษฤๅสี่วาได้ ตั้งอยู่บนยกพื้นมีพนักกั้น ออกจะอยู่ข้างมืดๆ เพราะมืดฝนเช่นที่ว่าแล้ว ดูตัวเลขไม่ถนัด พอได้เห็นนาฬิกาสมประสงค์แล้ว ขี้เกียจคอยดูบนอาศน์สงฆ์พระยังสวดไม่จบเลยกลับ แวะซื้อของที่ร้านตามทางหน่อยหนึ่ง แล้วมาพักเรสเตอรองต์กินน้ำร้อนน้ำชาฝนกำลังตก
ตอนที่ ๒ ออกจากเรสเตอรองต์ไปดูวัง ที่วังนี้ตั้งอยู่ในตอนข้างที่แก้ไขเมืองใหม่ วังตั้งอยู่ตรงยูนิเวอซิตีของเก่า ตัดถนนใหญ่ในระหว่างนั้นไม่สู้ห่างกันเท่าไร ประมาณสักสามสิบเส้นฤๅหย่อน วังนี้สร้างเมื่อเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ ก่อด้วยศิลาหนาๆ หนักๆ อย่างตึกเยอรมัน เปนสี่เหลี่ยม ด้านน่าห้องกลางเปนที่เสด็จออก ถัดเข้าไปข้างซ้ายเปนส่วนของเอมเปอเรอ มีห้องรับแขกห้องหนึ่ง ห้องนั่งห้องหนึ่ง ห้องหนังสือห้องหนึ่ง เปนห้องเล็กๆ ไม่ใหญ่โตอะไร ด้านข้างขวาเปนห้องของเอมเปรสเท่ากันกับห้องข้างซ้าย ด้านสกัดห้องยิ่งเล็กลงไปอิก เปนห้องนอน ห้องน้ำ ห้องแต่งตัว ห้องบ่าว ฤๅมหาดเล็ก ข้างขวาก็เปนห้องเหมือนกันสำหรับเอมเปรส ด้านหลังเปิดโล่งตลอดเปนห้องยาวสำหรับเต้นรำ วงในเปนเฉลียงเดินได้รอบ กลางเปนกระไดใหญ่ ขึ้นมาตรงๆ แล้วแยกสองข้าง กลางมีที่น้ำไหลจากปากสิงห์ มีแท่นตั้งต้นไม้ สองข้างกระไดมีน้ำหลังตกเปนคั่นๆ ชั้นล่างข้างน่าเปนห้องคอย กิริยาอาการของวังนี้ ทำนองพระที่นั่งภาณุมาศ เปนวังไม่ใช่เรือนอยู่ อยู่อย่างไม่สบาย เครื่องตกแต่งก็ไม่มีอะไรนอกจากรูปเอมเปอเรอแลเปอเปรสวิลเลียมที่ ๑ เอมเปอเรอแลเอมเปรสเฟรเดอริก นอกนั้นก็เปนของสัพเพเหระอย่างใหม่ๆ เลวๆ โดยมาก ที่ดินรอบวังก็มีน้อย บ้านอื่นๆ แลเห็นเข้ามาในชานพระที่นั่ง มีสนามแลสวนน่าวังเล็กๆ ที่มุมถนนขวาง อย่างเช่นมุมถนนใบพรกับเบญมาศ มีตึกทำด้วยศิลาเปนคู่กัน ข้างหนึ่งเปนไลบรารี อิกข้างหนึ่งเปนตึกราชการ ต่อออกไปก็เปนตึกใหญ่ๆ ก่อด้วยศิลาทั้งนั้น จะราวกลางวังสวนดุสิตไปตพานมัฆวาน เปนตึกยูนิเวอซิตี มีวัดสำหรับกองทหารอยู่วัดหนึ่งกลางย่าน อยู่ราวที่วัดเบญจมบพิตร เมื่อเลี้ยวออกจากถนนใหญ่นิดเดียวก็เปนเมืองใหม่ ตึกยังหรอมแหรมอยู่ เขาว่าเปนอย่างใหม่มาก ต่อนั้นไปได้ไปออเรนเยอรีคือสวนส้ม คำที่เรียกว่าสวนส้มนี้ใช่จะเปนสวนส้มอย่างเช่นแถบริเวียราข้างอิตาลี ซึ่งเปนสวนปลูกกลางแจ้งเหมือนอย่างบ้านเราธรรมดา นี่จะหาส้มสักต้นหนึ่งที่อยู่กลางแจ้งไม่มีนอกจากปลูกในกระถาง เพราะเหตุที่อยู่กลางแจ้งทนหนาวไม่ได้ตายหมด น่าหนาวต้องเข็นเข้าไว้ในร่ม จึงต้องปลูกตึกหลังคากระจกสำหรับเข็นกระถางส้มเข้าไปเก็บ เหตุฉนั้นจึงได้ชื่อว่าที่เก็บต้นส้มแต่ชั่วเฉภาะในโรงนั้น นอกโรงปลูกไม้ดอกไม้สีเปนหย่อม เปนสวนไม้สีอยู่ชั้นใน ชั้นนอกเปนไม้ใหญ่อย่างป๊าก ตัดทางเดินมากๆ มีสระมีภูเขาก่ออย่างจืดๆ อยู่ใน เปนป๊ากที่สำหรับคนไปประชุมเท่านั้น มีตู้กระจกสำหรับเก็บต้นไม้ที่ทนหนาวไม่ได้อยู่ส่วนหนึ่งต่างหาก เที่ยวรถรอบที่นั้นแล้วกลับมาทางริมคลอง ซึ่งปลูกตึกขึ้นใหม่ๆ เปนวิลลาอย่างแผลงๆ ใหม่ๆ ต่างๆ เมืองนี้เปนที่ลุ่มมาก ถนนยกขึ้นมาสูงๆ จากพื้นเดิม ยิ่งใกล้แม่น้ำยิ่งลุ่มมาก น้ำขึ้นถึง บ้านเรือนที่จะทำหนุนกี๋กันขึ้นมาหาถนน เขาอาจจะปิดน้ำให้เข้ามาท่วมเมืองได้ เมื่อเยอรมันรบกับฝรั่งเศสก็ได้เคยทำให้น้ำท่วม มีคลองมาก ในคลองนั้นใช้เรือ เปนเรือบรรทุกสินค้าต่างๆ เดินไปมาตลอด มีเรือเครื่องกระชาเดิม อยู่ตามลำคลองเปนอันมาก ขากลับนี้ฝนตกหนักลงมาอิก ต้องปิดประทุน ไปพักที่เรสเตอรองต์กินเข้าเย็น แล้วมาขึ้นรถไฟออกเวลา ๒ ทุ่มกว่า ๑๐ มินิต ต้องมาหยุดเปลี่ยนรถที่แอเปนเวียคราวหนึ่ง แล้วมาเปลี่ยนที่โอสอิกคราวหนึ่ง แต่ไม่ต้องคอยนานทั้งสองแห่ง กลับมาถึงบาเดนบาเดนยามครึ่ง
คืนที่ ๗๗
วันอังคารที่ ๑๑ มิถุนายน
เช้าไปกินน้ำอาบน้ำตามเคย กลับมานั่งทำงานแลเขียนรูป วันนี้เวลาบ่าย ๔ โมง แกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนเสด็จมาที่นี่ ได้ให้ชายบริพัตรไปคอยรับเสด็จที่สเตชั่น แกรนด์ดุ๊กนัดจะเสด็จมาเยี่ยมเวลาบ่าย ๕ โมง ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงก็มา พ่อได้ตามไปเยี่ยมตอบโดยทันที รถแกรนด์ดุ๊กเดินช้าเสียจริงๆ รถเราก็เดินเร็วเกินไปจริงๆ ด้วย เพราะเปนรถโมเตอคาร์ ไปทันกันที่กลางทาง ต้องเลยหยุดให้แกรนด์ดุ๊กไปถึงวังเสียก่อน แล้วจึงได้ไป ทางที่ขึ้นไปนั้นเปนเขาสูง เพราะวังตั้งอยู่ในที่แลเห็นเมืองอยู่ข้างล่าง ตำหนักชลอสนั้นเปนของเก่าที่ได้สร้าง ๔๐๐ ปีมาแล้ว เปนตึกศิลาสูงใหญ่ แต่รูปไม่แปลกอันใด ได้พากันออกไปนั่งที่ชานตำหนักในปะรำที่แลเห็นได้โดยรอบพร้อมด้วยแกรนด์ดัชเชส ที่ชลานั้นตั้งไม้กระถางทั้งนั้น กลับจากแกรนด์ดุ๊กได้ให้เจ้าพระยาสุรวงษ์ไปฟังที่แกรนด์ดุ๊กไมเคอลซึ่งมาประชวรอยู่ที่โฮเตลสเตฟานนี จะไปเยี่ยมแต่ก่อนก็ว่าอาการมากอยู่ เดี๋ยวนี้ทราบว่าอาการคลายขึ้นจึงคิดจะไปเยี่ยม เพราะได้เคยรู้จักคุ้นเคยกัน ท่านนัดให้ไปเวลาบ่ายโมงหนึ่งพรุ่งนี้ แต่ยืนรับไม่ได้ต้องนั่ง แต่พ่อได้นัดแอริดตารีแกรนด์ดุ๊กว่าจะไปเยี่ยมตอบที่คาลสรูห์พรุ่งนี้ เพราะเธอมาเยี่ยมจากคาลสรูห์เมื่อวานนี้ แต่พ่อไม่อยู่ ไปสตราสเบิค เวลาค่ำทุ่มหนึ่งแล้ว ดูรู้สึกไม่สู้สบาย ใจฅอมันวังเวงคิดถึงบ้าน จึงได้ขึ้นรถไปเที่ยวที่น้ำตก ทางอยู่ข้างจะไกล ไปในป่าสน มีบ้านเรือนคนจนๆ รายไปตลอด น้ำตกนั้นก็ลักษณเหมือนเกาะช้าง ทางเลียบไปข้างเขาเหนือลำธารสายหนึ่งเปนทางรถ ทางเดินในลำธารสายหนึ่งแคบๆ ตลอดขึ้นไป มีเรสเตอรองต์ป่าๆ ที่นั่น มีผู้หญิงเปนเจ้าของรักษา ถัดขึ้นไปอีกหน่อยหนึ่งเปนที่แจ้ง พวกที่รักษาตั้งบ้านเรือนอยู่ เลี้ยงไก่มาก แต่เปนเวลาเกียจคร้านของพ่อที่จะเดินลงเขาไปดู เลยไม่ไป กลับรถมาไปกินเข้าที่เรสเตอรองต์คอนเวอเซชั่นเฮาส์ กับเข้าดุ๊กฦๅว่าดี แต่ที่จริงก็ไม่สู้กะไรนัก ออกจะสู้ที่วิลลาเราไม่ได้ แต่จะอยู่กับที่มันชวนจะงึมงำไปก็เที่ยวไถลไปตามที กลับ ๔ ทุ่มรถหมดไม่มี ต้องเดินมา วันนี้ไม่สนุก
คืนที่ ๗๘
วันพุฒที่ ๑๒ มิถุนายน
เช้าไปกินน้ำอาบน้ำตามเคย แต่รมน้อยไปหน่อย เพราะเหตุที่เวลากำหนดรถไฟจะออกไปคาลสรูห์ เลยไปสเตชั่นทีเดียว ได้ออกจากบาเดนบาเดนเวลาก่อนเที่ยงเล็กน้อย ถึงคาลสรูห์ก่อนบ่ายโมง แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊ก ผู้บังคับการทหาร แลข้าราชการฝ่ายพลเรือนอิกคนหนึ่งมารับอยู่ที่สเตชั่น ที่จริงแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กได้เตรียมจะเลี้ยงดินเนอ แต่พ่อเห็นจะกลับมาดึกดื่นนัก จึงได้โทรเลขบอกในเวลาเช้านี้เอง ว่าจะไปกินกลางวันที่โฮเตล ต่อเวลาบ่ายจึงจะไปหา เพื่อจะไม่ให้ต้องจัดการรับรองอย่างหนึ่งอย่างใด เพราะเหตุฉนั้นจึงจัดการเลี้ยงกลางวันไม่ทัน ต้องเลี้ยงแต่น้ำชา เธอขึ้นรถกับพ่อไปส่งที่โฮเตลเคมันยา นั่งสนทนากันอยู่หน่อยหนึ่ง พอถึงเวลากินเข้ากลับไป ผู้ที่ไปกับพ่อมีแต่บริพัตร อุรุพงษ์ พระยาบุรุษ หม่อมนเรนทร์ กับหมอฟิสเตอ มิสเตออาลเบอส เพื่อจะไปหาเทียนส่งเข้าไปในการเข้าพรรษา กินเข้าแล้วเวลาบ่าย ๒ โมงตรง แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กมารับขึ้นรถ ต้องใช้รถปิด เพราะกำลังฝนตกมีพยุ แรกไปปิกเชอแกละรีก่อน แกละรีนี้ได้สร้างขึ้นในแผ่นดินแกรนด์ดุ๊กองค์นี้เมื่อแรกๆ แต่รูปภาพในนั้นเปนของที่ได้เก็บสะสมมาช้านาน จนกระทั่งถึงที่พึ่งเขียนใหม่ๆ มีรูปงามเปนอันมาก มีพวกรูปใหม่ๆ เข้าไปปนอยู่ไม่กี่แผ่นแต่ถึงจะเปนรูปใหม่ก็อย่างดีไม่ใช่ฟุ้งส้านเต็มที่ มีอย่างใหม่มากแต่ชั้นล่างซึ่งเปนที่โปรเฟสเซอโธมา ผู้ดูการแกละรีนั้นเขียนเองนำไปแขวนไว้ ตัวโปรเฟสเซอมารับอยู่ในที่นั้นด้วย การไปดูรูปมีข้อรำคาญอย่างเดียวแต่ไปเห็นรูปเก่าๆ อดชมไม่ได้ เห็นรูปใหม่ๆ อดติไม่ได้ เจ้าของผู้ที่เขียนมักจะไปกำกับอยู่ตามรูปเหล่านั้น จะไม่ชมก็เกรงใจ จะชมก็ไม่ถนัดปาก เลยไปนิ่งๆ แต่แกรนด์ดุ๊กแลแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊ก แลเกรนด์ดัชเชสมีความเห็นเหมือนพ่อทั้งสี่คนด้วยกัน แสดงความหวังใจว่านานไปคงจะเปลี่ยนกลับลงเปนอย่างเก่า ที่นี่มีโรงฝึกหัดช่างเขียนเปนสามโรงล้วนแต่ตึกใหญ่ๆ แต่รูปไปออกเอกสหิบิเชนเสียมาก จึงไม่ใคร่จะมีเหลืออยู่ ในที่นี้มีรูปตุ๊กตาศิลาถ่ายด้วยปลาสเตอเปนอันมาก ออกจากแกละรีรูปภาพแล้ว ไปที่มิวเซียมซึ่งได้เคยเห็นแล้วครั้งก่อน มิวเซียมนี้ได้จัดตกแต่งใหม่ เรียบเรียงของดีมาก เสียดายที่ไม่มีของเมืองเรา ของเมืองจีนเมืองยี่ปุ่นมีบ้าง แต่ไม่ใช่ของวิเศษทีเดียวนัก มีถ้วยชามในยุโรปมาก พ่อชอบใจดูที่เหรียญทองแดงต่างๆ ฝีมือดี ทำที่นี่ เปนที่รฦกในการต่างๆ
ของที่เปนฝีมือทำในเมืองนี้เปนเครื่องเตระกอตตา ซึ่งแกรนด์ดุ๊กบำรุง แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กได้สั่งให้นำมาให้ดูที่นี่ พ่อได้ซื้อหม้อใบหนึ่ง กระถางใบหนึ่ง ออกจากนั้นขึ้นรถเปิด เพราะฝนหายแดดออก ถนนแห้งเร็วจริงๆ ได้ขับรถไปเที่ยวดูในป๊ากซึ่งตั้งอยู่หลังชลอส ชลอสคือวังนี้รูปเหมือนพัดด้ามจิ้ว ด้านหนึ่งเปนเมือง ด้านหนึ่งเปนป๊ากหลังวัง ด้านข้างป๊ากมีหอสูงซึ่งเปนด้ามพัดด้ามจิ้ว ตัวพัดอยู่ด้านข้างเมือง มีถนนรอบเหมือนกงรถ แล้วมีถนนวงแยกออกจากชลอสไปเหมือนสี้กำ ที่ชลอสนี้ได้สร้างประมาณร้อยห้าสิบปี ในป่าเหล่านั้นแบ่งเปนที่เลี้ยงเนื้อ เปนสวน วังนี้ได้มีโรงทำไฟฟ้าแลที่อบอุ่นวังแต่เฉภาะส่วนในวัง ในปากมีต้นโอ๊กมากแต่ไม่สู้ใหญ่นัก กำลังปลูกใหม่อยู่ก็มี มันช่างโตช้าจริงๆ เขาชี้ให้ดูหมู่ที่ปลูกมาได้ ๕๐ ปีแล้ว โตประมาณสองกำสามกำเท่านั้น ในป๊ากนั้นมีวัดซึ่งสร้างขึ้นเปนที่ฝังศพปรินซลุดวิคทำด้วยศิลาแดง เขาว่าเปนของแกรนด์ดัชเชสไปทอดพระเนตรให้สร้างเอง มีโรงพยาบาลโรงหนึ่งซึ่งแกรนด์ดัชเชสสร้างเหมือนกัน ได้ให้ชื่อเจ้าองค์นั้น ยากที่จะเล่าถึงเรื่องป๊ากนี้ว่าเปนอย่างไรเมื่อได้เห็นแต่ชั่วคราวเดียว มีที่ซึ่งยอดเปิดให้คนเดินบ้างที่ซึ่งห้ามบ้าง มีประตูคั่นเปนตอนๆ ถึงแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กพกกุญแจไปเอง เมื่อจะเข้าประตูไหนต้องส่งกุญแจให้คนขับรถไปไข เมื่อได้ดูในป๊ากนั้นแล้วถึงออกเที่ยวตามถนนแถบข้างเมือง ผ่านโรงม้าหลวงแลออฟฟิศต่างๆ จนกระทั่งถึงโรงทหารรักษาองค์ทั่วไปแล้ว จงได้กลับมาส่งที่โฮเตลเวลาบ่าย ๔ โมง ในระหว่างสองชั่วโมงนั้นเที่ยวเกือบจะทั่วทั้งเมือง
เมืองคาลสรูห์นี้ มีจำนวนพลเมืองถึงแสนหนึ่ง ถนนหนทางที่ทำขึ้นใหม่ๆ ใหญ่ๆ ก็มีหลายสาย แต่ดูเงียบไม่ใคร่จะมีคนพลุกพล่านในถนน เพราะเปนเมืองที่ตั้งวิชาการ ฝึกหัดในเรื่องวาดเขียนร่ำเรียนต่างๆ แลทำการช่างมีเฟอนิเชอเปนต้น เปนเมืองอยู่ ไม่ใช่เมืองค้าขาย แต่เขาว่าเปนที่ซึ่งมีโซเชียลการสมาคมกันมากในเมืองนั้น
เวลาบ่าย ๕ โมง ได้ขึ้นรถของแกรนด์ดุ๊กไปที่วังแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊ก อันตั้งอยู่ในกลางสวน ซึ่งเปนวังเก่า แต่ได้ซ่อมแซมทำขึ้นใหม่ไม่ช้านัก เปนตึกสไตลเรไนซัง เปนที่น่าอยู่สบายมาก แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสได้มารับถึงที่รถ พ่อได้ให้เครื่องราชอิศริยาภรณ์มหาจักรี แล้วเลี้ยงน้ำชากันในที่นั้น เจ้าสององค์นี้มีอัธยาไศรยเรียบร้อยเปนที่น่ารักได้กัน เจ้าหญิงอยู่ข้างจะงาม เจ้าชายอายุ ๕๐ มีความเสียใจที่ไม่มีลูก โอรสธิดาของแกรนด์ดุ๊กเหลืออยู่แต่สอง คือเคราน์ปรินเซสเมืองสวิเดนอิกองค์หนึ่ง ถัดจากแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กไป มีลูกของน้องแกรนด์ดุ๊กชื่อแมกซอิกองค์หนึ่งอยู่ในคาลสรูห์เหมือนกัน ได้พาดูรูปแกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสที่เขียนเมื่อสุวรรณาภิเศก เหมือนจริงๆ รูปสององค์นี้มักจะดีแลเหมือนเสมอ แต่ยังไม่เห็นดีเท่าสองรูปที่ได้เห็นวันนี้ นั่งสนทนากันอยู่จนกระทั่งเวลาจวนรถไฟจะออก แอริดิตารีแกรนด์ดุ๊กได้มาในรถเดียวกัน ส่งถึงสเตชั่น แลกำหนดว่าวันพรุ่งนี้จะมาหาที่บาเดนบาเดนอิก รถออกจากคาลสรูห์เวลาย่ำค่ำมาถึงบาเดนบาเดนก่อนทุ่ม
ลืมเล่าถึงเรื่องดอกไม้ที่นี่ มีดอกไม้งามๆ มากเหมือนกัน โต๊ะกินเข้าบางกอกแต่งสรวยไม่เท่าทุกวัน แลเปลี่ยนอย่างทุกวัน ไม่ได้ซ้ำเลย ดอกกุหลาบสีครั่งซ้อนจนไม่มีเกสร เหมือนสามดอกควบกันเปนดอกเดียว จะเล่าถึงกุหลาบอิกก็จะซ้ำ มีดอกอื่นซึ่งควรจะเล่าคือดอกพุดตาล โตเท่าพุดตาลสีชมภูที่เคยมีในบางกอก ฤๅบางดอกเขื่องกว่า แต่พุดตาลนั้นกลีบไม่ซ้อนเช่นนี้ แลเปนต้นไม้คนละพรรณกันทีเดียว นี่เปนต้นไม้เกิดด้วยศีศะ มีสีต่างๆ ขาว, เหลือง, สีบัวโรย, สีชมภู, แดงแก่, แลสลับสีอิกหลายอย่าง กลิ่นหอมแปลกๆ กัน หอมเปนไทยร่ำอ่อนๆ ตาสจ๊วดแกรู้จักใจว่าพ่อชอบดอกไม้ ไปสืบชื่อแลสืบหาที่ตำบลซึ่งจะซื้อหัวได้มาให้ ได้วานให้ดุ๊กคิดอ่านจัดซื้อ จะได้ส่งเข้ามาให้ปลูกโดยเร็ว หมู่นี้รู้สึกเหนื่อยมาก แต่ก็ไม่ได้ไผ่ผอมอะไรลงออกจะอ้วนขึ้น กางเกงคับขาแข้งขึ้นมาก เวลานี้จะเปลี่ยนกำหนดหยุดหนังสือใหม่ จึงจบลงวันนี้ รู้สึกคิดถึงบ้านมากขึ้นทุกวัน ต้องห้ามไว้เพราะเหตุที่ยังอยู่นาน บ่นก็ไม่มีคุณอะไร จบเสียที
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๓
คืนที่ ๗๙
เมืองบาเดนบาเดน
วันพฤหัศบดีที่ ๑๓ มิถุนายน ร.ศ. ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้ฝนตกมาแต่เมื่อไรก็ไม่ทราบ ตื่นขึ้นเห็นยังมืดอยู่ นอนต่อไปอิกจน ๓ โมง เลยสายใหญ่ ฝนก็ไม่หายต้องไปรถ เลยไม่ได้ไปที่กินน้ำ กินที่เฟรเดริกบาถ แลอาบนํ้าตามเคยพอสำเร็จก็เที่ยง ต้องรีบตลีตลานมากินเข้า เพราะบ่ายโมงหนึ่งจะต้องไปเยี่ยมแกรนด์ดุ๊กไมเคอลเมืองรุสเซีย ได้ไปทั้งกำลังฝน พบปรินเซสวิลเลียมน้องสใภ้แกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนอยู่ที่นั่น เธอบอกว่าแกรนด์ดุ๊กวานมาให้ช่วยเปนล่าม กลัวจะพูดภาษาอังกฤษไม่ได้ ที่จริงแรกไปถึงออกจะอึกอักอยู่สักหน่อย เพราะนึกไม่ทัน ภายหลังก็พูดเรี่อย ดูเจ็บมากอยู่ รูปร่างแปลกกว่าเมื่อเห็น ๑๐ ปี ไผ่ผอมลงมาก นอนอยู่กับเก้าอี้ที่ผงกขึ้นลงได้ไม่ได้นั่ง ขาออกจะตายๆ เวลาจะเดินต้องผะยุงสองข้าง
เสร็จการเยี่ยมนี้แล้ว กลับมาคอยวับแอริดิตารีแกรนด์ดุ๊ก มาเวลาบ่าย ๒ โมง แต่งเต็มยศ ติดตราจักรีเต็มที่ บอกว่าช้าไปหน่อย เพราะแต่งตัวขึ้นไปถวายแกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสทอดพระเนตร์ นั่งพูดกันอยู่เปนนาน เธอมาจากคาลสรูห์ แล้วจะกลับคาลสรูห์ในบ่ายวันนี้
แกรนด์ดุ๊กไปแล้วได้ขึ้นโมเตอคาร์ไปส่งก๊าดเยี่ยมเจ้าหญิงวิลเลียม ซึ่งเปนน้องสใภ้ของแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดน วันนี้ฝนตกไม่หยุดเลยจนค่ำ ได้รับหนังสือเมล์บางกอก จึงได้อ่านแลเขียนตลอดวันยังค่ำ รังสิตมาจากไฮเดลแบ็ก หมอให้มารักษาตัวอาบน้ำที่นี่ ได้นำรูปซึ่งถ่ายพร้อมกันที่บ้านเจ้าไวมาร์มาให้ลงชื่อ เขาลงกันหมดแล้ว กับรูปที่เจ้าหญิงโซไฟถ่าย แลรูปดอกไม้ที่เธอให้มาส่ง รูปที่ช่างถ่ายที่ไฮเดลแบ็ก เล่นแสงสว่างเปนช่องนั้นเข้าทีมาก เขาเล่นกราษต่างๆ ออกจะครึๆ ถ้าคนดูธรรมดาเห็นจะไม่ใคร่จะเห็นงามต้องดูอย่างเก๋ อ้ายการที่เล่นรูปต่างๆ เช่นนี้ มันเหมือนกันกับเขียนรูปอย่างใหม่ๆ ที่พ่อเกลียด แต่เพราะพ่อชอบเล่นถ่ายรูป จึงได้ชอบรูปแผลงๆ ไปนึกถึงอกตาช่างเขียน แกคงเบื่ออ้ายเขียนตามเคย จึงได้ยักเขียนบ้าๆ ได้ตั้งใจจะซื้ออ้ายบ้าๆ ไปให้เห็นสักแผ่นหนึ่งว่าบ้าเพียงไหน แต่จับเข้าก็เสียดายเงิน เคยตั้งใจกัดฟันว่าจะซื้อสักแผ่นหนึ่งให้ได้ พอออกปากว่าจะซื้อคนที่ยืนอยู่ใกล้ๆ ร้องจุ๊ๆ ทั่วกันหมดเลยซื้อไม่ได้ เช่นนี้มาหลายคราวนักหนาแล้ว
พ่อมีตาอ้วนอังกฤษใช้คนหนึ่ง รูปร่างเปนยอนบุล เอื้อเฟื้อดีจริงๆ นึกอะไรเปนต่างๆ เลยโปรด ให้รางวัลนาฬิกาเรือนทองลงยาเปนรางวัล ออกจะรู้สึกคุ้นเคยเปนเราๆ กับพวกคนใช้เหล่านี้ ดูก็สบายดี ถ้าคนใช้สำรับนี้อยู่แล้วค่อยทุเลา ดีกว่าคนโฮเตลที่ไม่คุ้นเคยกันเปนอันมาก
คืนที่ ๘๐
วันศุกร์ที่ ๑๔ มิถุนายน
เช้าไปที่อาบน้ำทั้งกินทั้งอาบ แล้วไปที่รมควัน เวลายังเหลือพอแวะดูรูปภาพที่แกละรีเล็กข้างโรงเทียเตอ ซื้อรูปทเลแผ่นหนึ่ง กับรูปน่าหนาวแผ่นหนึ่ง ได้เวลาไปขึ้นรถไฟไปตามทางเมืองคาลสรูห์แลมันไฮม์ทางสองชั่วโมงครึ่ง บ่าย ๒ โมงเศษถึงแฟรงก์เฟิต เมืองแฟรงก์เฟิตนี้เปนเมืองโบราณมาก เคยเปนเมืองหลวงของแฟรงกิชเอมไปร์ (ไม่ใช่ฝรั่งเศส) ภายหลังเปนที่สำหรับเลือกเอมเปอเรอเยอรมัน ลงในที่สุดเปนเมืองฟรีเตาน์ไม่มีเจ้า ปกครองเมืองเอง แล้วจึงได้รวมในปรูสเซีย มีพลเมืองถึงสามแสนห้าพัน ตอนเมืองเก่าเปนถนนคดค้อมแลแคบ ตอนเมืองใหม่ทำถนนใหญ่ๆ แลตรงๆ ตึกรามใหญ่โตคึกคัก สเตชั่นว่าเปนสเตชั่นงามที่สุดในคอนติเนนต์ ใหญ่เสียจริงๆ หลังสเตชั่นเปนลานกว้างใหญ่มีสวนคั่นอยู่กลาง สองข้างเปนถนนสองสายเคียงกัน ทั้งทางคนเดินด้วยประมาณกว้างสายละสักเส้นหนึ่ง โฮเตลเองคลิเชอฮอฟ ซึ่งเปนโฮเตลใหญ่ที่พ่อมาอยู่ ตั้งอยู่หลังสเตชั่น พรักพร้อมเปนโฮเตลอย่างดีอยู่สบาย ทางตรงสเตชั่นเปนถนนใหญ่เรียกไกเซอสตราสส์ ถนนนี้เปนที่ค้าขายห้างหออยู่ตลอด คนจอแจทั้งสายอยู่สายเดียว นอกนั้นเปนถนนกว้างแลตรงยาวๆ สุดตา ตึกก็ใหญ่ๆ แต่เปนบ้านเรือนอยู่ คนไม่สู้จอแจทั้งนั้น ถนนใหญ่ๆ อย่างไกเซอสตราสส์ มีหลายสาย เมืองนี้ตั้งอยู่ที่แม่น้ำเรียกว่าไมนซ์ กว้างเห็นจะสักเท่าคลองบางหลวง
มาหยุดกินเข้ากลางวันที่โฮเตล บ่าย ๓ โมงเศษเกือบ ๔ โมง จึงได้ไปเที่ยวดูรูปภาพตามแกละรี รูปดีๆ มีเขาก็ไม่ขาย รูปอย่างใหม่ที่ตุ๊กแกๆ เราก็ไม่อยากซื้อ เลยไม่ได้ซื้ออะไร ซื้อแต่รูปสีน้ำบ้างกับตุ๊กตาตัวหนึ่ง แล้วไปตามถนนใหญ่จนถึงที่สุดถนนแห่งหนึ่ง เปนสวนเรียกสวน ปาล์ม มีเรีรยกเงินค่าเข้าที่ประตู พอเข้าไปก็ถึงสวนไม้สีซึ่งปลูกเปนลายมีน้ำพุอยู่กลาง หลังสวนไม้สีนี้มีตึกหลังใหญ่ เปนที่สำหรับคนเข้าไปนั่งกินเข้า หลังตึกเปนสวนหลังคากระจกปลูกปาล์ม จัดเปนทำนองป่ามีน้ำพุที่กลาง ไม่ประหลาดอะไรกว่าที่เรามี เปนแต่ใหญ่ขึ้นนิดหนึ่ง ทำเมืองเราได้ง่ายแลงามกว่านี้ เว้นไว้แต่ต้นที่เปนใบอ่อนปลูกแทนหญ้าเห็นจะทนร้อนไม่ได้ แต่ของเราง่ายที่ปลูกได้ในดิน ของเขาต้องปลูกกระถาง ของเขาต้องใช้กระจก เราไม่ต้องใช้ ปาล์มเขาปลูกมาเก่าต้นใหญ่ๆ ออกจะโทรมแล้วก็มี เรือนปาล์มนี้ตั้งอยู่ในที่สูง ยกพื้นขึ้นไปเปนสองชั้น ชานดินทั้งสองชั้น ข้างเรือนปาล์มนี้ตั้งเก้าอี้เปนที่คนนั่งกลางแจ้ง มีคนนั่งเต็มแน่นไปทั้งนั้น เขาว่าเปนยิ้วเกือบทั้งสิ้น เมืองนี้มียิ้วถึงหมื่นห้าพันคน เปนคนมั่งมีโดยมาก ตึกใหญ่ๆ มักจะเปนของพวกยิ้วทั้งสิ้น ถัดเรือนปาล์มไป มีสวนปลูกต้นกุหลาบต่างๆ ยกพื้นสูงหน่อยหนึ่ง กำลังมีดอกสีต่างๆ ครืดไปทั้งนั้น ที่น่ารักมากคือกุหลาบเลื้อย เลื้อยขึ้นโค้งใหญ่เต็มโค้งได้จริงๆ มีดอกตั้งแต่โคนขึ้นไปจนกระทั่งถึงยอด กุหลาบต้นหนึ่งสูงประมาณสักสิบศอกเปนไม้เรือน ดอกเต็มต้นจนไม่น่าเชื่อ เหมือนจัดปักขวดฤๅจัดจาน หลังสวนกุหลาบนี้เปนที่สนามเล่นลอนเตนนิส เล่นได้ประมาณสักแปดวง เดินเลียบไปอิกข้างหนึ่งมีสระใหญ่ น้ำพุขึ้นในกลางสระ มีเรือสำหรับเล่น เดินวนไปรอบก็พอออกมาถึงประตูสวน ไม่ใหญ่กว่าสวนดุสิตตอนข้างน่า สระเล็กกว่าสระอโนดาด ในการจัดสวนเหล่านี้ไม่ยากลำบากอะไร มีสวนที่ใช้ไออบอุ่นอยู่ตอนหนึ่ง น่าสวนมีสระบัวปลูกบัวสายหยิบหยีน่าสงสาร เข้าไปในร่มหลังคาทำเปนโรงยาวกว้าง ปลูกปาล์มคล้ายกับหลังแรกที่กล่าวถึง แต่ที่ข้างฝกของโรงใหญ่นั้นห้องหนึ่งพอ ออกมุขยืน่ไปเปนโรงหลังคากระจกเตี้ยๆ แต่ยาว ปลูกต้นไม้ที่ต้องการร้อน ใช้แรงไอน้ำซึ่งล่ามท่อไปรอบโรง เปิดให้ร้อนมากบ้างน้อยบ้างตามประเภทของต้นไม้ บางแห่งเข้าไปถึงเหื่อออก ต้นไม้ที่ปลูกในนั้นเปนไม้ดอกก็อย่างเดียวทั้งโรง ออกดอกครืดเต็มไปหมดดูงามดี ที่ใช้อากาศร้อนมากนั้นคือหน้าวัว ซึ่งปลูกไว้ครบทุกอย่าง เต็มทั้งหลังหนึ่ง หมากผู้หมากเมียหลังหนึ่ง คล้าหลังหนึ่ง พวกกระบองเพ็ชร์หลังหนึ่ง บัวต่างๆ รวมทั้งบัววิกตอเรียด้วยหลังหนึ่ง กล้วยไม้หลังหนึ่ง บอนหลังหนึ่ง ยังเจ้าพวกไม้ที่กินตัวสัตว์เช่นนกกระทุงต่างๆ ก็กันไว้หลังหนึ่ง ต้นไม้ในเรือนหลังนี้มันช่างไม่รู้สึกประหลาดอะไรเลยจริงๆ เพราะเหตุที่เราปลูกกลางแจ้งเปนหมดทั้งนั้น ไม่ต้องประดักประเดิดอะไร การประหลาดของสวนนี้ มันอยู่แก่ผู้ซึ่งเปนชาวเมืองนี้ เขาสนุกสนานตื่นเต้นกันมาก ถ้าเราดูออกจะคับแคบใจดูประดักประเดิด แต่ก็ทีจะตรงกันข้ามอยู่ ถ้าเราจะพยายามปลูกต้นไม้เมืองหนาวบ้าง คิดทำเรือนเย็นเห็นจะฉิบหายมากกว่าเขาทำร้อน
เดินเล่นนั่งเล่นอยู่ในสวนนั้นจนเกือบย่ำค่ำจึงได้กลับ มาแวะที่ร้านโลเวนทัล ซื้อของเครื่องทองกระจุกกระจิก ทุ่มหนึ่งกลับมากินเข้าที่โฮเตล เวลายามหนึ่งไปดูเซอคัสที่เทียเตอซึ่งอยู่ใกล้กับฮเตล เดินไปนิดหนึ่งก็ถึง โรงนี้อยู่ข้างจะทำงามมาก ก่อด้วยศิลาทั้งนั้น ที่ดูข้างในก็ดี ไม่ต้องขึ้นสูง แลแบ่งชั้นแปลกกันกับเทียเตออื่นๆ ที่คนดูเปนวงกลม ถ้าแลดูตามธรรมดาก็เปนสามชั้น แต่เขาเปิดทางด้านสกัดแลด้านข้าง รวงขึ้นไปจนถึงเพดาน คงจะปันได้ ๗ ชั้นเหมือนกัน สเตชที่เล่นลครก็ใหญ่ ในโรงนี้ไม่ห้ามสูบบุหรี่ เจ้าของเซอคัสนี้ ชื่อ อาลเบอตชูมาล เล่นอยู่ข้างจะวิเศษพิศดารเปนอันมาก เมื่อแรกจะไปชายอุรุพงษ์ไม่สมัค อยากจะไปดูซิเนมาโตคราฟ ถึงไหนดูที่นั่นถูกฅอกับดุ๊ก ครั้นไปดูเข้าแล้วบ่นใหญ่ ว่าถ้าไปดูซิเนมาโตคราฟจะเหยยับยิ่งเสียกว่าไม่ได้ไปเมืองซุริค กลับมาเลยคลั่งกันกับดุ๊กใหญ่ อยากจะเอาไปเล่นบางกอกบ้าง ว่ากันฉุยอยู่จนดึกทำนองที่เล่นนั้นดังนี้
พ่อไปเขาเล่นมาเกือบชั่วโมงหนึ่งแล้ว เล่นเปนเซอคัส เมื่อไปถึงกำลังคนต่อขายาวสูงประมาณสักแปดศอก เดินโย่งเย่งตามกันเปนแถว แล้วมีม้าใหญ่ห้าตัว ผูกเครื่องไม่มีคนขี่ ม้าเล็กสูงศอกเศษห้าตัว เทียมล้อเหมือนอย่างไบซิเกอล มีคนนั่งขับ วิ่งวนเวียนต่างๆ ลงปลายรถนั้นจอดพอระยะชั่วตัวม้า ม้าใหญ่กระโดดข้ามแล้วม้าเล็กลอดห่วง ม้าใหญ่ตัวหนึ่งม้าเล็กตัวหนึ่งวิ่งบนขอบสังเวียนที่พอจุตีน ม้าใหญ่กระโดดข้ามม้าเล็ก คนขี่ม้าทำท่าต่างๆ ตามเคย แต่เก่งกว่าที่เคยเห็น เรื่องม้ามันเปนเล่นเพื่อเหตุอยู่หน่อยหนึ่ง แต่ก่อนนี้ได้คิดเนกันขึ้นจนถึงไม่มีม้า คนดูดพากันร้องติเตียนว่าไม่เปนเซอคัส จึงได้เกิดเล่นเซอคัสขึ้นในท่อนต้น เมื่อเวลาหยุดเล่นได้ไปดูม้า สัตว์อื่นก็มีแต่ไม่ได้เล่น สักแต่ว่ามีพอเปนพิธี ม้าที่มีเลี้ยงอยู่ในที่เลี้ยงชั้นต่ำของโรงถึง ๑๖๐ มีล่อเลี้ยงอยู่ด้วย
ตอนที่ ๒ จึงกลายเปนดรามะติก เปนเรื่องที่คิดขึ้นประกอบให้เข้ากันกับเรื่องม้า จะเล่าก็ออกจะเปนเอาอย่างหม่อมราโชทัยไปสักหน่อยหนึ่งแล้ว แต่เรื่องมันน่าเล่าอยู่ นึกว่าลูกคงจะชอบฟัง ความสังเขปดังนี้ มีพวกชาวป่าที่คอยลักยิงเนื้อในป่าหลวงอยู่มากด้วยกัน แต่ในครัวหนึ่งที่ในเรื่องนี้มีพ่อน้องสามคน ยังอยู่แต่พ่อ แม่ตาย พี่ชายใหญ่ออกไปยิงเนื้อ น้องคนกลางรักอยู่กับผู้หญิงคนหนึ่ง ผู้หญิงนั้นกำลังมาหา แต่น้องคนเล็กออกจะเบาๆ เต็ง เอาปืนของพี่ชายคนกลางไปเล่น มือกระทบไกเข้า ปืนลั่นออกไป ครั้นเสียงปืนดัง เจ้าพนักงานรักษาป่าไม้สำคัญว่าผู้ร้ายลักยิงสัตว์จึงวิ่งมาจะจับ ถุ้มเถียงกันอย่างไรจนเจ้าพนักงานนันออกจากที่นั้นไปแล้ว มีกวางตัวหนึ่งซึ่งที่จริงถูกปืนแล้ววิ่งมา เจ้าคนที่ ๒ จะยิง นางผู้หญิงห้ามว่าเจ้าพนักงานเขาจะมาจับ เจ้าพนักงานได้ยินเสียงปืนลั่นครั้งที่ ๒ แลได้ยินเจ้าผู้ชายกับนางผู้หญิงนั้นพูดกัน สำคัญว่าชายคนที่ ๒ ยิงจึงหวนกลับมาจับ ชายที่ ๒ ก็ปฏิเสธว่าไม่ได้ยิง เนื้อมาล้มลงตายเอง จึงชัณสูตรปืนลูกก็หายไปลูกหนึ่ง เพราะน้องทำลั่นไปนั้น เห็นสมจริงจึงจับตัว ดิ้นกันชุลมุนหลุดไปได้ พวกรักษาป่าจึงเอาปืนยิงถูกล้มลง พอพี่คนใหญ่มาถึง มาโกรธเอะอะแล้วเป่าหลอดเรียกพวกขโมยด้วยกัน คิดจะแก้แค้น จึงหักกิ่งสนปัก ในเวลานั้นก็พอคนที่ถูกปืนนั้นฟื้นขึ้นแล้วเกิดฟ้าแลบ ใช้แสงไฟสว่างแวมๆ ลงมาอย่างสายฟ้า แปลว่าพาลจะปิดม่าน เปนสิ้นเรื่องกันเสียที
คราวนี้ตอนที่ ๒ มีการนัดไปยิงสัตว์ ลงมาเล่นในกลางวงที่คนดูข้างล่าง คือที่สังเวียนม้านั้น กั้นข่ายสองข้าง แขวนธง มีพวกนักเลงไปยิงสัตว์ที่เขาเรียกว่าพวกวันอาทิตย์ เปนแต่เก๋ๆ ไม่ใช่นักเลงยิงจริง ใช้ผู้หญิงทั้งนั้น ยืนบนขอบสังเวียนสองฟาก มีคนที่สำหรับไล่สัตว์ ใช้ผู้หญิงทั้งนั้น ยืนบนขอบสังเวียนสองฟาก มีคนที่สำหรับไล่สัตว์ ที่เปนคนใครๆ จะไปรับอาสาช่วยก็ได้ เจ้าพวกขโมยนั้นไปรับอาสาช่วยไล่สัตว์ รายอยู่แถวน่าริมข่าย ดีดเกราะในมือดังสนั่น ในเวลาที่สัตว์มามีนกเฟซันเปนๆ จริงๆ วิ่งออกมาก่อน พวกนั้นก็พากันยิง แต่ไม่มีใครยิงถูกสักคนเดียว นกวิ่งไปตามข่ายหมด คราวนี้กระต่ายแล้วเนื้อออกมาเปนๆ จริงๆ ก็ยิงไม่ถูกเหมือนกันอิกทั้งสองคราว ในครั้งหลังที่สุดมีซิคแนลบอกมาว่าหมูป่าจะมา พวกนั้นก็ตั้งท่าจะยิง พอหมูป่าวิ่งออกมาก็ร้องกรีดกร๊าดทิ้งปืนวิ่งหนีเข้าโรงหกล้มหกลุกไปหมด พวกขโมยเหล่านั้นก็ฉวยปืนได้ ยิงสัตว์ต่างๆ มีกระต่างแลนกที่เปนแต่รูปโยนออกมามากก็ดีใจพากันไปจะไปกินเลี้ยง
คราวนี้เปิดม่านบนสเตชเปนเรสเตอรองต์ จัดการจะเลี้ยงกน มีชาวเบอลินออกมาด้วย มีลูกอ่อน จะเลี้ยงดูอะไรลูกอ่อนนั้นก็ร้อง จึงเอานมมาให้กิน ใส่ขวดโตมีสายดูด มีตลกหลวงเข้าไปปลอมลงในเปลกินน้ำนมนั้นเสียหมดถึงสองคราว จึงจับได้ วิ่งหนีไป พวกขโมยนัน้ก็ไปถึงพากันไปกินเลี้ยงอยู่ในนั้น เจ้าของเรสเตอรองต์อยากจะไล่พวกขโมย จึงแต่งคนมาร้องอึงแลตีกลองก็ไม่ไป จนเกือบจะเกิดวิวาทกันขึ้น คราวนี้พวกที่นัดกันจะมาเลี้ยงนั้นมา มีกระบวนแห่แมร์มาด้วย ขึน้รถมาจากในโรงออกมาในสังเวียนเปนพวกๆ แล้วขึ้นไปบนที่เลี้ยงบ้างอยู่ข้างล่างบ้าง เลี้ยงกันแล้วเล่นเพลงไฮแลนด์ คือชาวเหนือ เต้นรำแลโบกมือไปโบกมือมาทั้งหมด ตบขากระทืบตีนเปนจังหวะ คนประมาณสักสองร้อย มันแกว่งไปแกว่งมาพร้อมๆ กันเหมือนกัน ดูงามดีมาก แล้วมีการแข่งขัน เล่นถีบชิงช้า ชิงช้านั้นเปนกระดานเช่นที่บ้านเรา แต่ยาวขึ้นได้ตั้งเก้าคนสิบคน ยืนโหนอย่างเดียวกัน ส่วนเงินที่สำหรับจะคาบนั้น ทำเปนรูปคล้ายๆ เรือฤๅรถ เอาขาหมูแฮมผูกไว้มีทั้งสองข้าง ถีบไปทางไหนก็คงโผไปรังไว้หมูแฮมนั้นได้ อ้ายขโมยพลอยขึ้นไปถีบด้วย คนที่ไปถีบเหล่านั้นไปไม่ถึง โดดไปก็พลัดตก เขาเอาผ้ารับ แต่เสียงมันดังอุบๆ น่ากลัวซี่โครงหัก คราวนี้ในพี่น้องสามคนนั้นคนหนึ่ง โดดไปถึงขาหมูแฮมได้ก็ตบมือโห่ร้องกันเซงแซ่ ต่อนั้นชกมวยมีขึ้น ต่อยกันบนแท่นหลายคู่ มีชาวเมืองเบอลินคนหนึ่งมากับเมีย ขึ้นไปสู้กับเขาบ้าง ทำท่าเก้กังเกะกะ ถูกจับเหวี่ยงลงไป ยายเมียเหยเข้าไปวุ่นต่างๆ เปนการเล่นตลก อยู่ข้างจะดีไม่ใช่เล่นอย่างที่เรียกกันว่ามวย คราวนี้ยิงเป้า เป้านั้นเปนรูปนกอินทรีตราเยอรมัน มีเจ้าพนักงานป่าไม้แลนายตำรวจภูธรยิงถูกแต่ปีกหาง อ้ายพี่ชายใหญ่ไปยิงถูกหัวแลมงกุฎพลัดตก ก็ตบมือเฮฮาเกรียวกราวกัน พวกพ้องก็เอาขึ้นบ่าหาม ถือถ้วยทองแห่แลเต้นรำกันในกำลังครึกครื้นอยู่นั้น มีฟ้าร้องฟ้าผ่าแลพยุใหญ่ลูกเห็บตก เสียงครืนครานเปรี้ยงปร้าง แลฟ้าแลบแวบวาบ ลมพัดต้นไม้ลู่แลสัตว์วิ่งถลากถลา ลูกเห็บนั้นปลิวออกจากเขาด้วยสีฝัดหมุนกระดาษปลิวว่อน ไฟไหม้ในตึกลุกโพลงๆ อยู่ข้างหลัง ต่างคนต่างตื่นแตกออกท่าตื่นต่างๆ
คราวนี้จับบทพวกโจรที่นัดกันจะทำร้ายพวกรักษาป่านั้น พยายามจะไปยิงชมัว (สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายเยียงผา) ตัวที่งามให้จงได้ ที่โรงนี้เขาทำตพานอย่างโรงโขนขึ้นไปจนเกือบชิดเพดาน ให้เห็นเปนเขาสูงที่น่าผาชันในสเตชก็เปนเขา นอกสเตชลงมาจนถึงที่วงกลางเล่นเซอคัสก็เปนเขา เปนตพานลงมาตลอด แรกปล่อยให้แพะสองตัวเดินตามตพานบนชิดเพดาน แพะนั้นซ้อมแล้ว เดินช้าๆ อย่างดูอะไรต่ออะไรไม่ตกอกตกใจ ทีหลังสามคนพี่น้องนั้น เดินไต่ตามขึ้นไป แพะก็เดินเลี่ยงจนลับเขา สามคนนั้นก็ขึ้นปีนเขา มีพลาดพลัดลงมาห้อยบ้าง ดูออกจะเสียวไส้ เมื่อถึงยอดเขาจึงยิงปืน พอเสียงปืนดังขึ้น พนักงานป่าไม้ก็ไต่เขาตามออกมา ข้างพี่น้องสามคนเอาเชือกหย่อนลงมาจากยอดเขา สองคนรั้งอยู่ข้างบน คนหนึ่งไต่เชือกลงมาจากน่าผาสูงถึงซอกเขาที่ต่ำ เอาตัวชมัวที่เปนทีว่ายิงตายตกลงมานั้นผูกโอบไว้กับตัว แล้วสาวเชือกกลับขึ้นไปเดินกลับตามยอดเขา พบพนักงานรักษาป่าเกิดยิงกันขึ้น เจ้าสามคนนั้นยิงเจ้าพนักงานรักษาป่าล้มอยู่บนทาง หัวห้อยลงมาที่น่าผา แล้วพากันกลับลงมา ที่พื้นโรงเซอคัสมีตำรวจภูธรแลพนักงานรักษาป่ามานั่งบังคันดินสูงประมาณสักศอกเศษ คอยจะยิงพวกโจรๆ สามคนนั้นก็ลงมา มาบังคันดินอยู่สองคน อิกคนหนึ่งนั้นไปเอาม้าตำรวจภูธรที่ผูกไว้ข้างล่างขี่ควบหนี พวกรักษาป่าแลตำรวจภูธรก็ไล่ ไปพบพวกที่ขี่ม้าไล่เนื้อก็พลอยไล่ตามไปด้วย เปนการสำแดงวิธีขี่ม้าขึ้นตพาน ออกจากทางข้างน่าโรงกระโดดข้ามคันดินสองคันใกล้ๆ กันแล้วขึ้นตพานตั้งแต่พื้นล่างขึ้นไปถึงพื้นโรง ขึ้นตพานแต่พื้นโรงไปจนถึงเพดานโรง ด้วยความว่องไวรวดเร็ว ม้าวิ่งหลายสิบตัว คราวนี้มีรถโมเตอคาร์แล่นขวางออกมา ขโมยที่ลักขี่ม้านั้นม้าตื่นพลัดตกลงในเหวตาย พ่อแลน้องสองคนกับผู้หญิงที่รักกับน้องคนกลางมายืนเศร้าโศกร้องเพลงอย่างยืนแขงไม่กระดิก เปนจนเรื่องกันเท่านี้
คราวนี้ต่อไป เปนฤดูที่ห้ามยิงสัตว์ พวกสัตว์ทั้งหลายชื่นชมยินดีเล่นเต้นรำ ออกเปนบาเลต์ พวกหนึ่งแต่งเปนผึ้ง พวกหนึ่งเปนแมงปอ เปนรังผึ้ง เปนต้นไม้มีช่อสำหรับผึ้งกิน ออกมาเต้นบนโรงชั้นบน จนจบเพลงแล้ว จึงเดินลงมาที่สนามเซอคัสข้างล่าง พวกอื่นก็ออกมาแทนอิก เปนหมู่กวางหมู่สัตว์ต่างๆ สวมหัวเหมือนอย่างเราเล่น ตัวแต่งต่างๆ แต่ใช้ผ้าที่พราวเปนเลื่อมสีต่างๆ พวกละ ๘ คน มีหัวน่าอย่างนางไม้นำ ออกมาเข้าเปนวงกันในสนามเซอคัส แลยืนรายขึ้นไปบนตพานจนตลอดถึงเพดาน เห็นจะออกหมดโรง สองร้อยเศษ คนที่มาเต้นเหล่านั้นถือเหมือนกับดุ้นฟืนคนละดุ้น เต้นไปเต้นมาสลัดดุ้นฟืนนั้นเปนช่อดอกไม้ รำช่อดอกไม้นั้นอิก ทีหลังตาข่างซึ่งหุบอยู่ในกลางสังเวียนคลี่ออก มีลูกกลมเล็กๆ สีเขียวสีแดงสีขาวพุ่งขึ้นมาแทนน้ำพุ ข้างบนที่เพดานมีสายเชือกห้อยย้อย แดงรอบหนึ่งขาวสองรอบ ตามสายที่ห้อยนั้นมีไฟฟ้าดวงเล็กๆ ติดรายลงมา หันไปรอบๆ เหมือนอย่างโคมเวียน แสงไฟฉายสู้ส้าออกมาจากในโรง หรูเปนกำลัง พอเสร็จการหรูนี้ก็เลิก เวลาห้าทุ่มเศษ กลับมาแล้ว ดุ๊กกับชายอุรุพงษ์คิดเล่นกันใหญ่เสียงตึงตังอยู่บนตึก
คืนที่ ๘๑
วันเสาร์ที่ ๑๕ มิถุนายน
เมื่อเช้านี้หนวกหูทั้งเสียงรถรางแลเสียงทำงานข้างที่นอนตื่นบ่อยๆ กินเข้าเช้าแล้วเวลา ๕ โมงเช้าไปเที่ยวซื้อของตามร้าน กลับมากินเข้ากลางวันที่โฮเตล เวลาบ่ายไปดูเมืองเก่า ซึ่งมีถนนซอกแซกแลมีเรือนโบราณเปนอันมาก ซึ่งยังคงอยู่ ที่ได้แก้ไขเปนใหม่ไปเสียในการขยายถนนก็มาก ที่เมืองนี้มีที่ซึ่งเกี่ยวด้วยการสำคัญหลายอย่าง ในสแควร์หนึ่ง เปนที่เก่ารอบข้าง ตรงน่าสถานที่ซึ่งสำหรับเลือกไกเซอคือเอมเปอเรอ เรือนเก่าๆ น่าดูนัก ได้เข้าไปดูในที่ซึ่งสำหรับเลือกไกเซอซึ่งพ่อเคยไปแต่ก่อนครั้งหนึ่งแล้ว คราวนี้ได้ซ่อมแปลงใหม่หมดทั้งนั้น รักษารูปเดิมไว้ แลได้ก่อต่อออกไปอิกทำนองเดียวกับอย่างเก่ายาวมากอยู่ ดูสอาดหมดจด ชั้นล่างจัดเปนเรสเตอรองต์สำหรับคนไปกินเข้า ในห้องที่มีรูปเอมเปอเรอทั้งหมด แต่ก่อนมีรูปเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ ทำด้วยศิลาตั้งอยู่ตรงกลาง เดี๋ยวนี้ย้ายไปไว้ที่อื่น เรื่องราวของที่นี้ ถ้าจะเล่าจะยาวไป ได้ซื้อสมุดภาษาอังกฤษส่งมาให้อ่านจะได้ความเลอียดดีกว่า
ออกจากที่นั้นไปสวนเลี้ยงสัตว์ ในสวนเลี้ยงสัตว์นี้ก็มีเรสเตอรองต์หลังใหญ่ตั้งอยู่ตอนข้างน่า ทำนองเดียวกันกับสวนปาล์ม ด้านหลังก็มีเตอเรสยกเปนชั้นๆ สำหรับคนนั่งเล่นแลกินอะไรต่างๆ ทำนองเดียวกัน มีคนไปนั่งอยู่เต็มแล้วตั้งแต่วัน ทางที่จะดูนั้นเริ่มข้างขวาของตึกเรสเตอรองต์ จับตั้งแต่นกพวกโนรี สัตวา เบญจวรรณ แลไม่มีชื่อ ไม่เคยเห็นล้วนพวกเกาะคอน แล้วจึงไปถึงไลออน เสือ สัตว์ที่คล้ายเสือ จนชมด เม่น หมดแล้วจึงถึงลิง ได้เข้าไปดูเอควาเรียม ซึ่งอยู่ขวามือก่อน เขาทำเปนซอกเขาเข้าไปจนถึงในถ้ำ เล็กกว่าแลไม่ดีกว่าเอควาเรียมที่เนเปอล แต่มีปลาประหลาดอยู่คู่หนึ่ง เขาเรียกว่าหมาน้ำ มีหน้ามีปากคล้ายหมา ตัวโตป่องกลาง รูปเปนหัก มือมีเล็บเหมือนตีนหมา ขันที่มันเกาเปน ทำไมจึงได้รู้จักคัน ยกมือขึ้นเกาเหมือนหมา ทั้งเอควาเรียมมีประหลาดอยู่คู่เดียวเท่านั้น ขึ้นไปข้างบนอิกชั้นหนึ่ง เลี้ยงงู คางคก กิ้งก่าต่างๆ จนจรเข้เปนที่สุด มีทางลงมาเปนชานป้อม ในซุ้มเลี้ยงนกเค้าแมว ตามชานเนินรอบป้อมเลี้ยงพวกแพะแกะเยียงผา ชมัวแลย้าก คือจามจุรีที่มีขนยาว หลายตัว มีหมีขาว หมีดำ แลช้าง ช้างเปนช้างอาฟริกา หัวหลิมหูใหญ่รูปร่างกอมก้อน่าเกลียด เขาสอนให้หมุนหีบเพลงได้ ในหมู่ช้างนั้นมีฮิโปโปตอมัส จมอยู่ในน้ำ ล่อด้วยใบผักกาด ดูมันอืดอาดขี้เกียจกว่าจะขึ้นบกได้ กิริยาอาการเปนช้างแกมหมู เวลาจะให้อ้าปากอ้าอยู่ได้นานๆ มีขนายข้างล่างสี่ ข้างบนสี่ พิฦกแท้ๆ ในหมู่นี้มีแรด มีสัตว์ที่คล้ายแรด ที่เขาเรียกว่าหมูหลึ่ง ซึ่งเคยมีตัวหนึ่งที่บางกอกเมื่อเร็วๆ นี้ แต่นี่ตัวมันโตก่ามาก นกเล็กๆ ต่างๆ ขังกรง นกใหญ่ปล่อย พวกเป็ดห่านปล่อยต่างหากคนละสระ พวกยิราฟแลเซปราตลอดจนแกงการู ที่สนุกมากนั้นคือแมวน้ำที่เราเรียกว่าแมวน้ำ ไม่ใช่หมาน้ำ เวลาโยนปลาให้กินโดดขึ้นเขาเหมือนมีตีนเดินได้ ดูมันว่องไวมากกว่าที่หน้าตาจะว่องไว ดูทั่วแล้วเดนิขึ้นไปบนเรสเตอรองต์ หยุดกินน้ำ มีพวกเด็กๆ ยิ้วมาแอบมองร่ำไป
ในเมืองนี้มียิ้วมาก ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว เราเข้าใจว่ายิ้วนี้เปนฝรั่งที่ไม่นับถือพระเยซู เพราะเหตุที่แต่งตัวเปนฝรั่ง แต่ที่จริงมันห่างไกลกันมาก รูปพรรณก็แลเห็นได้ถนัด ความประพฤติแลทางทำมาหากินผิดกันกับฝรั่งใกล้ข้างแขก ในรุสเซียโปแลนด์เปนมากกว่าที่อื่น เปนเรื่องที่กาหลอยู่เปนนิจ
ว่าโดยรูปพรรณที่แลเห็นได้ถนัดคือจมูกโด่งเปนสันหักเปนลอนที่หัวตา พื้นเดิมเปนคนไปจากเยรูซาเลม ซึ่งเปนเมืองที่พระเยซูสอนสาสนา ตามทางสาสนาคล้ายแขก คือรับศีลเข้าสุนัดไม่กินหมู จะกินสัตว์ต้องชำแหละ ภาชนะสำหรับหาอาหารต้องแยกกันกับฝรั่ง กินเหล้าน้อย ไหว้พระใช้ภาษาเฮบริว ที่หมอมิสชันนารีเรียกว่าเฮบราย เปนสาสนาชั้นก่อนพระเยซู นับถือมอสฤๅโมเซซึ่งเปนครูสาสนาคุ้นเคยกับพระเจ้า รับศีลสุนัดเปนอย่างเก่าซึ่งเซนต์ยอนถือว่าไม่ถูกตามแบบเดิมก่อนนั้นขึ้นไป จึงเปลี่ยนเปนรับศีลน้ำ ครั้นมหมัดเกิดขึ้นภายหลัง กลับเห็นว่ารับศีลสุนัดนั้นถูก รับศีลน้ำไม่ถูก จึงกลับไปถือรับศีลสุนัด แต่ต้นขั้วพระเจ้านั้นก็เหมือนกันทั้งแขกยิ้วฝรั่งแลแขกมัสลหมั่น ความรังเกียจที่ฝรั่งรังเกียจพวกแขกยิ้วเปนสองอย่าง ๆ หนึ่งรังเกียจด้วยสาสนา เพราะเปนศัตรูกับพระเยซู แต่ความรังเกียจเช่นนั้นก็เบาบาง มีความรังเกียจอิกข้อหนึ่งว่าพวกยิ้วสกปรก แลเปนคนคิดแต่หาเงินไม่ว่าดีฤๅชั่ว สุดแต่ได้เงินแล้วก็ทำได้ เช่นกับขายของเลวบอกว่าของดีเปนต้น แต่ธรรมดาเปนยิ้วแล้วหากินคล่องมีความเพียรมาก สงเคราะห์กันแลกันก็มาก คนในเมืองนี้ที่มั่งมีมากๆ เปนยิ้วเสียเปนพื้น ให้คนกู้ยืมเงิน ถ้าจะกู้ที่อื่นไม่ได้คงจะกู้ได้ที่ยิ้ว เอาดอกเบี้ยแรง ตั้งยี่สิบสามสิบเปอเซนต์ ผู้หญิงยิ้วโดยมากอยู่ข้างจะสรวย ผมดำตาดำ ยิ่งเด็กๆ มักจะหน้างามงาม แลเห็นรูปรู้จักว่ายิ้ว แต่ถึงรูปร่างจะคล้ายฝรั่ง ชื่อเสียงคงยังแปลก เช่นกับชื่อหะซันแลอะไรต่างๆ อย่างแขกๆ ถ้าจะเปนชื่อแซ่มักจะเปนคำที่เพราะๆ เพราะเปนชื่อที่คิดขึ้นใหม่ วันนี้เปนวันเสาร์ ซึ่งพวกยิ้วทั้งปวงถือเปนวันหยุดอย่างวันอาทิตย์ของฝรั่ง วันศุกร์ของแขก จึงได้มีคนมากที่สวนเลี้ยงสัตว์นั้น ร้านดีๆ ที่ขายของเปนยิ้วเสียเปนพื้น พวกยิ้วนี้ต้องถูกเกณฑ์เปนทหารเหมือนกัน แต่เปนผู้ต้องยกเว้นไม่ให้เปนนายทหาร เพราะเขาเห็นกันว่าเปนคนขี้ขลาดคิดแต่จะหาเงิน ในราชการฝ่ายพลเรือนข้างเยอรมนีนี้ไม่ใช้พวกยิ้วเลย แต่ที่เมืองอังกฤษใช้ จนกระทั่งถึงเปนอรรคมหาเสนาบดีก็ได้ ในรุสเซียถูกข่มเหงข่มขี่ลำบากบ่อยๆ
คนเหล่นั้นออกเริ่มจะดูกันขึ้น พ่อก็กลับมาโฮเตล กินเข้าแล้วสองทุ่มไปสเตชั่นขึ้นรถไฟ มาทางเมืองดามสตาดต์ ซึ่งเปนเมืองหลางของแกรนด์ดุ๊คัลเฮส เมื่อหยุดบ้านตามทางหลายตำบลแล้วจึงถึงไฮเดลแบ็ก คาลสรูห์ รัสตัตต์ ต้องมารอที่โอสตามเคย มาถึงบาเดนบาเดนสองยาม
คืนที่ ๘๒
วันอาทิตย์ที่ ๑๖ มิถุนายน
เวลาเช้าไปอาบน้ำแลรม เวลาเที่ยงแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนมาหาอิก เสด็จมาขอบใจในการที่ได้ให้ตราลูก เวลาบ่ายมิสเตอเวอนีมาหา อ้วนขึ้นเปนอันมาก เวลาเย็นลูกเขยมิสเตอกรุปที่ตายมาหา แล้วลงไปนั่งเล่นในสวน ออกเดินเที่ยวตามเคย กลับมาบ้านกินเข้า มิสเตอเวอนีมากินด้วย
กินเข้าแล้วเขามีอิลลุมมิเนชั่นที่คอนเวอเซชั่นเฮาส์ เปนการมีงานให้พ่อ เวลายามหนึ่งได้แต่งตัวอิวนิงเดรส ติดตราเมืองบาเดนเขาเปลี่ยนที่ให้จอดรถที่ถนนปลายร้าน คนดูเต็มตั้งแต่วิลลาไปจนถึงคอนเวอเซชั่นเฮาส์ เขากันทางให้เดินไปในหว่างคน วันนี้เปนการออกร้าน คนอยู่ข้างจะต้อนรับแขงแรงตลอด ไปนั่งที่น่าคอนเวอเซชั่นเฮาส์ ไม่แลเห็นอะไรนอกจากหัวคน มีดอกไม้เพลิง คราวแรกพเนียง แต่ปักมากๆ ให้รายเปนกอๆ จุดพร้อมกันหมดตลอดสนาม แล้วเป่าแตรไปเสียตอนหนึ่ง คราวที่ ๒ พลุด้ามสีต่างๆ จุดรายตลอดสนามเปนลาย คราวที่ ๓ ดอกไม้เทียนประดับเปน จ. ป. ร. ต่างสีฝอยทองเปนรัศมี มีกรวดแลตไลจุดพร้อมกันหมด เมื่อหมดดอกไม้สามคราวนี้แล้ว จึงนำให้ลงเดินดูแต่งไฟ ด้านข้างคอนเวอเซชั่นเฮาส์ทั้งสามมุข รายไฟฟ้าตามชายคาตลอด ยอดมุขกลางเปนอามบาเดน ซ้ายขวาเปนดาวมีรัศมี จุดด้วยแกสทั้งสามแห่ง เสาใหญ่ๆ มีโคมไฟฟ้าสีเขียวแลขาวสลับกันพันรอบทุกเสา ด้านข้างสนามใช้ถ้วยแก้วทาสีแดงแลขาว ผูกเปนลายหย่อมกลางงามมาก มีโคมรายเปนตัวหนังสือว่าไซแอม ตามอเวนิวตั้งโครงแผงไฟ ตามตเกียงแฟรีแลมป์ด้วยถ้วยแก้วสีต่างๆ พอลงไปถึงที่สนามเขาจุดดอกมตาดดอกใหญ่ ซึ่งเปลี่ยนสีในใต้ต้นไม้ที่ปลูกริมถนน คนเดินไขว่ไปมาดูงามจริงๆ เรื่องนี้เรายังไม่เคยเล่นในเมืองเราเลย เปนของที่น่าเล่นมาก เขาเกณฑ์ให้เดินไปรอบสนาม แล้ววนไปทางน่าร้าน กลับมานั่งที่เดิม ออกจะเปนนั่งไม่มีมูล ประเดี๋ยวหนึ่งก็แห่กลับทวนมาทางเดิมอิก แล้วกลับขึ้นรถมาวิลลา
คืนที่ ๘๓
วันจันทร์ที่ ๑๗ มิถุนายน
เวลาเช้าไปถ่ายรูปที่สวนเปนการทดลอง เพราะพ่อได้กล้องมาใหม่เรียกว่าปัลโมส์ เปนกล้องใช้ม่านตั้งง่ายเปนที่สุด แลรูปได้ดีที่สุด รักเหลือเกิน เปนกล้องที่คิดจะเอาไปใช้ที่นอรเว พอได้ถ่ายเห็นดีเข้า รู้สึกคิดถึงกรมดำรงก่อนคนอื่นหมด เพราะเปนคนเล่นถ่ายรูปไม่รู้จักเบื่อเหมือนคนอื่น ตกลงใจว่ากล้องชักรูปอย่างนี้เปนของควรหาไปฝากพวกที่เล่นชักรูปด้วยกันได้ จะวานหมอฟิสเตอสั่ง ออกนึกว่าตาหมอแกจะเห็นเราคลั่งอะไร ต้องอธิบายเสียก่อน ว่าจะเอาไปให้พวกพ้องที่ชอบถ่ายรูปด้วยกัน เพราะเราสั่งหลายกล้อง ราคาอันละสามร้อยม้าเศษเท่านั้น ถ้ารู้ราคาจะดูถูกว่ากล้องเลว แต่จะรับสัญญาได้ว่าถ้าไม่ดีให้โยนน้ำ รูปที่พ่อถ่ายวันนี้ ไปล้างยังแช่อยู่ จะไปพิมพ์ที่ปารีส ถ้าพอพิมพ์ได้จะส่งเข้าไปให้ดูเปนตัวอย่าง พ่อเชื่อว่าผู้หญิงถ่ายได้ดีที่สุดเปนแน่ ขนาดก็ได้เลือกขนาดที่หากระจกง่ายในบางกอก คือเก้ากับสิงสองเซนติเมเตอร์ ถ้าหากว่าจะเสียได้ด้วยอย่างหนึ่งอย่างใดก็เสียด้วยกระจกเมืองเรามันไกลนัก ถึงกระจกจะไวสักเท่าใด ไปถึงเข้ามันอ่อนไปหมด ที่นี่กระจกอะไรๆ ไม่ว่า ออกจะใช้ได้เสียทั้งนั้น แต่มันก็มีถอยหลังอยู่บ้าง ในการที่ล้างแลพิมพ์อยู่ข้างจะช้ากว่าในบางกอกมาก ข้อนี้ก็เปนแต่เขาบอกเล่า เพราะพ่อไม่ได้ล้างเอง ถึงเมืองไหนต้องคบช่างถ่ายรูปเมืองนั้น แต่จะได้ลองทำเองเวลาไปในเรือ ได้เข้ามือกันกับหมอฟิสเตอให้หมอถือกล้องใหญ่ พ่อจะถือกล้องเล็ก
ไปอาบน้ำแลรม กลับมาทำงานจนเวลาจวนบ่ายโมงหนึ่ง แกรนด์ดุ๊กให้รถมารับ ขอให้อุรุพงษ์ไปด้วย จึงได้ไปกับบริพัตร รังสิตข้าราชการในจำนวน แกรนด์ดุ๊กลงมารับที่รถ แกรนด์ดัชเชสควรจะรับบนต้นบันไดแต่อยู่ไม่ได้ ลงมาครึ่งบันไดด้วยความปรานีพ่อ ได้ขึ้นไปพักในห้องนั่ง จึงแปลออกว่าแกรนด์ดัชเชสไปคาลสรูห์เมื่อวานนี้ เพื่อจะไปหยิบของที่พ่อให้ไว้มาตกแต่งคาเซอลนี้ มีลับแลปักบังเพลิงเปนต้น คาเซอลนี้ ดูข้างนอกเหมือนอย่างเก่าคร่ำคร่ามาก เพราะความจริงก็เก่าจริง แต่ข้างในแกรนด์ดุ๊กองค์นี้เองได้แต่งงดงามมาก พ่อชอบในวิธีที่แต่ง ไม่ใช่เก๋อย่างใหม่ๆ ที่หันเบี้ยวไปเบี้ยวมา ตั้งอย่างตรงๆ แต่คั่นเปนเหล่าเปนตอน สมกับคาเซอล ทั้งงามทั้งสบาย เวลาเลี้ยงจัดห้องหนึ่งต่างหากเฉภาะแต่เจ้านาย นั่งโต๊ะกลมเล็กๆ ข้าราชการทั้งสองฝ่ายกินต่างหากข้างล่าง น่าดูในห้องนี้มีรูปเจ้านายต้นตระกูลทุกองค์ ที่กลางโต๊ะแกรนด์ดัชเชสได้เอาเครื่องถมขึ้นตั้งไว้ น่าพิศวงด้วยเรื่องความรู้ของแกรนด์ดัชเชส รู้อะไรๆ ในการเจริญขึ้นใหม่ในวิชาการสารพัดทุกอย่าง นับว่ารู้เท่าเวลาบ้านเมืองที่วิชาการดำเนินไป ไม่ได้ล้าหลังเลย อาจจะเล่าถึงเรื่องอะไรๆ ได้ โดยเลอียดแม่นำหมดทุกอย่างไม่ได้หยุด ตลอดเวลาเรานั่งกินเข้าได้ฟังต่างๆ แกรนด์ดุ๊กยังเอาใจใส่ในความเปนไปของการงานประเทศอื่นๆ ทั่วไป การสนทนาถึงไม่มีการตลกคนอง ยังได้ฟังเรื่องราวต่างๆ ซึ่งเปนข้อความมั่นคง แลประกอบไปด้วยความคิดความเห็น ไม่ใช่อย่างนั่งพูดกับคนแก่เลย เมื่อกินเข้าแล้วได้ลงไปข้างล่างที่ชาลาซึ่งพ่อได้ไปเฝ้าวันแรก ทั้งสององค์ได้ยอมให้พ่อถ่ายรูปด้วยกล้องใหม่ พ่อยังไม่พอ เพราะไม่ไว้ใจ ได้ให้กลับมาเอากล้องเก่าไปถ่ายซ้ำอิก ตกลงยอมทนให้ถ่าย แล้วให้ข้าราชการทั้งสองฝ่ายไปเฝ้าในที่นั้น แกรนด์ดุ๊กได้ให้เครื่องราชอิศริยาภรณ์แก่ข้าราชการที่ตามพ่อ พ่อก็ได้แจกข้าราชการในราชสำนักของแกรนด์ดุ๊ก มีความยินดีที่ได้รูปแกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสซึ่งถ่ายเมื่อปีกลายนี้ กับทั้งเหรียญที่อยู่ในสมบัติครบ ๕๐ ปี ทำงามจริงๆ กับหม้อซึ่งเปนฝีมือเมืองนี้ใบหนึ่ง กลับมาเวลาจวนจะบ่าย ๔ โมง
วันนี้ไม่ได้ไปไหนต่อไปอิก ทำงานเขียนหนังสือแลส่งรูปส่งสิ่งของต่างๆ นับว่าเปนสิ้นเขตรตอนบาเดนบาเดน ยุติเรื่องกันเพียงเท่านี้ จะได้ตั้งต้นแต่ปารีสต่อไปใหม่
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๔
คืนที่ ๘๔
สถานราชทูตสยาม เมืองปารีส
วันอังคารที่ ๑๘ มิถุนายน ร.ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้เวลาเช้าไปที่สเตชั่น พบแกรนด์ดุ๊กไปคอยอยู่แล้ว มีข้าราชการหลายคนไปส่ง ได้ลากันโดยไมตรีอย่างยิ่ง ออกจากบาเดนบาเดนไปหยุดถอยน่าถอยหลังที่โอสช้านานตามเคย แล้วรถมาตามทางเมืองสตราสเบิคที่ไปวันก่อน เขตรแดนเยอรมันที่ต่อกับเมืองฝรั่งเศสในแถบนี้ดูไม่มีหลักอะไร น่าจะต่อกันที่เขาโวเคซาน ซึ่งเปนเขาหมู่ใหญ่ขวางน่าอยู่ ก็ไม่ยักต่อกันที่นั่น ในเขานี้มีบ้านเรือนคนมาก มีตำบลใหญ่ที่รถหยุด เรียกว่าซาบาน ในหว่างเขานี้ได้ลงมือมีคลองอย่างแถบเมืองฝรั่งเศสเปนต้นไป คลองนั้นคือลำธารเดิมมีอยู่ริมชายเนิน ถ้าจะแต่งลำธารนั่นจะลำบากกว่า เขาจึงขุดเสียใหม่บนเนิน สูงกว่าลำธารขึ้นไปมาก ขุดเปนลำคลองเรือเดินได้ ปิดทำนบกั้นนํ้าที่จะตกลำธารเดิมเสีย พอให้ต่ำกว่าฝั่งคลองสักนิดหนึ่ง นํ้าคงเต็มฝั่งคลองอยู่เสมอ ถ้าน้ำมากจะล้นคลองก็คงบ่าลงทางทำนบที่ต่ำกว่าคันคลองตกลงในลำธารเดิม คลองนี้ใช้ได้ตลอดไม่ว่าที่สูงที่ต่ำ ถ้าแนวคลองเปนรดับเดียวกันก็ไม่ต้องทำอะไร ถ้ารดับคลองสูงขึ้นไปตามรูปเขาก็ตั้งประตูปิดนํ้าไว้ บางทีประตูนํ้าอยู่ใกล้ๆ กันไม่ห่างเท่าใด เท่ากันกับเรือขึ้นกระไดได้เปนคั่นๆ ขึ้นไป มีทางโยงข้างคลองแคบๆ สำหรับใช้ม้าโยงเรือ เรือนั้นทำนองเปนเรือลำเลียง ยาวแต่แคบหน่อยหนึ่ง บรรทุกเพียบๆ น้ำในคลองไม่ใคร่ไหลแรงด้วยมีทำนบกั้นเปนตอนๆ จึงไม่กัดตลิ่งคันคลองให้พัง คลองนี้คดเคี้ยวไปตามซอกเขา ตั้งแต่ที่ต่ำขึ้นไปจนถึงที่สูง ส่วนรถไฟที่มานั้นตัดทางตรง เพราะฉนั้นจึงต้องลอดถํ้าลอดปล่องใต้ภูเขาบ่อยๆ พอหมดปล่องที่สุดก็เปนท้องทุ่งถึงเมืองชาเบิค ไปอิกหน่อยหนึ่งจึงถึงดอยชะอาวริคอรต์ ซึ่งเปนสเตชั่นที่สุดเขตรแดนเยอรมัน มีระหว่างกลางอิกข้างหนึ่งเรียกว่า อิคเนอาวรีคอรต์ เปนที่สุดสเตชั่นข้าง (อินเย) คูรต์ ฝ่ายฝรังเศส ในหว่างสเตชั่นทั้งสองนี้เปนพรมแดนสองประเทศต่อกัน ความเปลี่ยนแปลงได้มีในทันที คือข้างฝ่ายสเตชั่นเยอรมันก็เปนเจ้าพนักงานเยอรมัน มีทหารกองต่างๆ มาเต้นขวักไขว่อยู่ ข้างฝ่ายสเตชั่นฝรั่งเศสก็เปลี่ยนเปนพนักงานฝรั่งเศสทันที มีทหารมาเต้นขวักไขว่อยู่เหมือนกัน เจ้าพนักงานภาษีก็กวดขันทั้งสองฝ่าย ต่างกันทั้งกิริยาอาการรูปพรรณสัณฐานแลการแต่งตัว แต่การรักษาสเตชั่น แลรักษาทางรถไฟ ข้างฝรั่งเศสเปนรองเยอรมัน ได้ลงจากรถไฟไปขึ้นรถกินเข้าที่สเตชั่นหลังนี้ รถผ่านแลได้หยุดที่เมืองลอเนวีล บลานวีล แลนองซี รถต้องเข้าถ้ำอิกหลายตอนแต่ไม่สู้ยาวนัก กำลังเดินจากรถกินเข้ามารถที่นั่ง ผเอินเข้าถ้ำต้องเดินคลำกันเสียงอม เหมือนท้าวจุลีในเรื่องมโหสถ เมืองนองซีนี้เปนเมืองใหญ่มาก ที่จริงถ้าหากว่าไม่ใช่จะไปปารีส เปนเมืองอื่น คงจะได้แวะอยู่วันหนึ่งฤๅสองวัน แต่นี่เมื่อจะไปปารีสเสียแล้วก็ไม่มีใครแวะ อิกระยะหนึ่งก็แวะบาเลดุ๊ แลชลองเซอมานด รถในเมืองฝรั่งเศสนี้แวะน้อย ดูเดินเรื่องเสียมากไม่ใคร่จะแวะ เหตุด้วยรถหลายสายหลีกกันสับสนไปเสมอ ที่จะไปหยุดตามเขตรแดนก็เปนรถสายหนึ่งต่างหาก ที่จะตรงมาปารีสก็เปนสายหนึ่งต่างหาก จึงได้แวะแต่น้อยแห่ง ต่อจวนจะมาถึงจึงได้หยุดบ่อยๆ แต่ไม่ใช่หยุดสำหรับเมืองใด เพราะคอยหลีกรถกันเท่านั้น
เรื่องเข้าเขตรแดนประเทศใดรู้สึกเปลี่ยนแปลงนี้ประหลาดมากไม่ใช่เปลี่ยนแปลงแต่ภาษาฤๅรูปพรรณสัณฐาน ภูเขาแผ่นดินป่าไม้มันเปลี่ยนไปได้ด้วยจริงๆ ไม่ใช่เปลี่ยนทีละน้อย เปลี่ยนต่างกันเร็ว ด้วยในเขตรแดนเยอรมันมีภูเขาก็เปนเขาจริงๆ ที่ราบก็ราบจริงๆ แต่เมืองฝรั่งเศสมีภูเขาจริงแต่ที่ต้องลอดถ้ำ นอกนั้นเปนแต่เทือกเขายาวๆ ยอดราบเหมือนตีเส้นบันทัด พื้นแผ่นดินที่ราบไม่ใคร่จะราบมาก มักเปนลูกเนินสูงๆ ต่ำๆ ลื่นๆ ไป แต่เห็นปรากฎได้แก่ตาชัดเจนว่าเปนแผ่นดินที่อุดมดีกว่าเยอรมนีเปนอันมาก การเภาะปลูกนอกจากเข้าสาลีมีต้นผักไม้ล้มลุกมาก คลองน้ำอย่างเช่นที่กล่ามาแล้วมีมากพรรณไม่ทั่ว ดูประหนึ่งการที่ควรจะพึงทำได้ทำแล้วบริบูรณ์หมดทุกอย่าง ไม่มีอะไรที่จะขาดยังไม่ได้ทำอยู่อิก ในเรื่องบำรุงการเภาะปลูกแลการไปมาทั้งทางบกทางน้ำ จะยังเหลือสิ่งซึ่งจะมีเพิ่มขึ้นเสมอนั้นแต่โรงเครื่องจักรทำการ ได้ผ่านโรงหล่อเหล็กแต่ขี้เท่ากองสูงเปนพระเจดีย์แลเปนภูเขา ถึงต้องมีรถรางไปขน การเผาปูนถึงโยงสายลวดเปนตพานแต่ยอดเขาไปถึงเตาปูน ใช้ถังให้เดินไปตามสายลวดไม่ต้องขนด้วยล้อเกวียน บรรดาการทั้งปวงซึ่งทำตัดย่นโสหุ้ยให้น้อย ทำงานให้ได้มากที่สุดนั้นเหลือที่จะพรรณา เปนความคิดซึ่งยังจะเดินอยู่เสมอ แลเปนเรื่องที่ใครจะบอกไม่ได้ ว่าการสิ่งนี้ในสิบปีข้างน่าจะไม่ง่ายไม่ดีขึ้นกว่าที่ทำอยู่เดี๋ยวนี้ จนกลายเปนทำอย่างเก่าไปได้ ที่จะพยายามเล่าถึงความเจริญของวิชาในประเทศยุโรปเหลือที่จะพูดสั้นได้ ยิ่งคิดสำเร็จอย่างหนึ่ง ก็ยิ่งเห็นทางที่จะคิดอย่างอื่นได้ออกไป เฟื่องฟูขึ้นทุกที
บัดนี้ขอตัดว่ามาถึงเมืองปารีส จรูญนำมองสิเออมอลาต์ชีฟออฟโปรโตคลอแทนรัฐบาล เมเยอชลุมแบร์เคอมาต้อนรับในชื่อเปรสิเดนต์ มองสิเออโคติเยอิกคนหนึ่ง มาแทนเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศ แลมองสิเออริฟโฟลต์ ที่เปนทูตฝรั่งเศสคนเก่า กับพวกในลิเคชั่นของเรา แลเวสเตนกาด ฟลอเรียวกระทรวงคลัง มารับที่สเตชั่น เขาปลูกกระโจมไว้เปนที่สำหรับขึ้นรถ เมื่อได้สนทนากันแล้วขึ้นรถกับบริพัตร เมเยอชลุมแบร์เคอออกจากสเตชั่น มีคนดูเปนอันมาก ดูแสดงอัชฌาไศรยไมตรีดีกว่าเมื่อมาครั้งก่อน มีโห่ร้องบ้าง แต่ความที่เมืองใหญ่โตเหลือประมาณ ผู้คนแน่นหนาเต็มไปทั้งถนน รถต่างๆ หลีกแซงกันไปไม่หยุดไม่หย่อน เรามาเปนไปรเวต ไม่ได้แห่แหนอันใด พ้นจากสเตชั่นมาหน่อยหนึ่ง ก็ไม่มีใครดูแลอะไร มันหายไปในหมู่รถทั้งปวงนั้นเอง ที่ประหลาดใหม่ไม่เคยเห็นนั้น ในหมู่เอกสหิบิเชนซึ่งล่วงมาแล้ว สะลองที่สำหรับแขวนรูปอันงดงามตั้งขึ้น ถึงต้องถามว่าอะไร ได้ตรงมายังลิเคชั่น ๑๔ อาเวนิว เดโล ได้ปล่อยให้นายทหารนั้นกลับแล้วรับนักเรียน นางลัดดาคำ เปนผู้ชื่นช่อดอกไม้ ชายเขจร อิทธิเทพ ดำรัสดำรง ตาต่อ แลอิกสองคน แล้วขึ้นมารับพวกเมียข้าราชการ คือมะดัมดอเรลลี มะดัมเดอริกมัน มะดัมซาราซัง มัดมัวเซล ซาราซัง ลูกสาวมองสิเออซาราซัง มะดัมเกรฮาน แล้วขึ้นมาที่อยู่ จรูญพาช่างที่จะทำเสมาแลเหรียญราชสมบัติเท่าสมเด็จพระรามาธิบดีมาปั้นรูป รูปเก่ายังใช้ได้ แต่ต้องแก้ไขเปลี่ยนแปลงบ้าง ไม่มีเวลาที่จะปั้นพอ เขาจึงได้เอาดินสอวาดลงไว้ในรูปปั้นของเก่า อยู่ข้างจะเปนการด่วน เพราะถ้าช้าไปจะทำแล้วไม่ทันกลับ เพราะเปนจำนวนมากตั้งแสน
ลิเคชั่นนี้อยู่ข้างจะใหญ่โตมากกว่าแต่ก่อน ชั้นล่างมีห้องฮอลใหญ่ แลมีออฟฟิศ ขึ้นมาชั้นบนเปนห้องรับแขกถึงสามห้อง ห้องนั่งห้องหนึ่ง ห้องกินเข้าห้องหนึ่ง ถ้าจะว่าห้องกว้าง กว้างกว่าพระที่นั่งอัมพรอิก แต่ขึ้นกระไดอยู่ข้างจะฟกเต็มที เพราะไม่มีลิฟต์ ห้องที่พ่ออยู่เปนห้องชั้นสาม เท่ากับพระที่นั่งอัมพรชั้นสูง ยังมีต่อขึ้นไปอิกสองชั้น ชั้น ๔ เปนที่ผู้ดีอยู่ แต่ชั้น ๕ เปนที่บ่าวอยู่ ข้างหลังมีโรงรถ มีสวนเล็กๆ การตกแต่งพร้อมเพรียงดีหมด ขาดอย่างเดียวแต่ลิฟต์ วันนี้กินเข้าพร้อมกัน แล้วสนทนากัน ไม่ได้ไปไหนต่อไป เปนอันหยุดพัก เพราะเดินทางมากชั่วโมงอยู่ข้างจะฟก
คืนที่ ๘๕
วันพุฒที่ ๑๙ มิถุนายน
เช้า ๔ โมงไปดูสะลอง ที่สะลองนี้เปนตึกหลังคากระจก ตามผนังเปนเล่าเต๊งรอบ คำที่เรียกว่าเล่าเต๊งนี้ เปนคำเจ๊กดูอยู่ข้างสกปรก แต่จะหาคำไทยให้เหมาะไม่มี ถ้าภาษาอังกฤษเรียกแคละรี แต่มันไม่ใช่ตรงยืดไปเฉยๆ มีออกมุข ถ้าจะว่าใหม่ เห็นจะค่อยง่ายขึ้น คือเปนตึกอย่างศาลายุทธนาธิการ แต่รูปร่างไม่เปนเหลี่ยมตรงๆ เช่นนั้น มุงหลังคาด้วยกระจก ที่สนามก็มุงหลังค่าด้วย สนามนั้นคงเปนพื้นดิน ตั้งตุ๊กตาทำด้วยศิลาบ้างด้วยปลาสเตอบ้าง หล่อทองแดงบ้าง เต็มไปหลายร้อยตัว ตามเฉลียงรอบในตั้งตุ๊กตาอย่างย่อมๆ ฝาติดรูปภาพต่างๆ ส่วนในประธานรอบนั้นติดรูปภาพสีน้ำมัน ได้ไปเดินดูอยู่สองชั่วโมงเต็มๆ เปนอันนับว่าได้ดูส่วนหนึ่งใน ๔ ฤๅอย่างมากก็ใน ๓ ของสิ่งซึ่งมีอยู่ในนั้นแต่รูปภาพถึงสามพันแผ่นกว่า ทั้งที่ได้คัดเลือกออกเสียแล้วไม่ยอมรับประมาณสักสองพัน รูปที่ได้ติดอยู่ในสะลองนี้ มีอย่างโมเดอนน้อยกว่าอย่างเก่า แต่ถึงจะเปนโมเดอนก็เปนอย่างดี ไม่เหมือนกับเช่นที่พ่อเคยเกลียดมา ได้เห็นรูปองค์ศรีสวัสดิ์เขาปั้นด้วยดินอยู่ในนั้น ออกจะปั้นดี เวลาเที่ยงตกลงต้องเลิกพักไว้ที เพราะกำหนดเวลารับแขกบ่าย ๒ โมง ต้องกลับมากินเข้า
ตั้งแต่บ่าย ๒ โมงไปจนบ่าย ๔ โมง เปนเวลารับแขก ตั้งต้นมองสิเออปิซอง เสนาบดีว่าการต่างประเทศ แล้วบารอน เอลี ดอยเซล เปนหัวน่าแบงก์เดอลินโดชีน ราชทูตจีน มองสิเออเบอนารด์ แลคนอื่นอิก ที่มาเซ็นชื่อเปล่าๆ ก็มาก มีมองสิเออดูแมร์แลเดอฟรานศ์เปนต้น ทั้งเสนาบดีในตำแหน่ง
เวลาบ่าย ๔ โมงไปเยี่ยมเปรสิเดนต์กับบริพัตรที่วังอิลิเซ มีทหารรับแบตาเลียนหนึ่ง จรูญเปนล่าม เปรสิเดนต์ไม่พากภูมเหมือนอย่างมองสิเออเฟลิกซ์โฟร์ แต่ดูเปนคนอัชฌาไศรยเรียบร้อย พูดจาปราไสยดีมาก กลับมาแล้วได้เจ้าพระยาสุรวงษ์นำตราจักรีไปให้สักครู่หนึ่งก็มาเยี่ยมตอบที่ลิเคชั่น ติดผ้าสีเหลืองที่ดุมเสื้อมาเสร็จแล้ว พอมาถึงก็ชี้ให้ดูว่าได้ติดมาแล้ว นั่งสนทนากันอยู่ข้างจะนาน ทั้งไปเยี่ยมแลมาเยี่ยมตอบ
เปรสิเดนต์ไปแล้วจึงได้ไปเที่ยวร้าน แต่ได้ไปที่ช่างหล่อในเรื่องที่จะหล่อรูปซึ่งตกลงกันให้ทำสำหรับจะไปตั้งในบางกอก เขาได้ปั้นตัวอย่างลองขึ้นไว้แลเลือกรูปม้า ตัวอย่างที่ปั้นไว้นั้นสองอย่าง คือรูปขี่ม้าอย่างหนึ่ง รูปที่จะทำเล็กๆ อย่างหนึ่ง สั่งให้เขาเลือกเนื้อทองไว้ให้ดูด้วย แบ่งเปน ๔ ชั้น ชั้นที่ ๑ แลชั้นที่ ๓ แปลกกันแต่แต่งตัวเรียบขึ้นแลแต่งไม่เรียบ ราคาผิดกันถึง ๒ ปอนด์ ชั้นที่ ๒ เปนสีดำ ไทยคงไม่ชอบ ชั้นที่ ๔ ผิวทองหยาบเกินไปคงไม่ชอบ ถ้าที่ ๑ กับที่ ๓ ทำไปทั้งสองอย่าง คนคงหันลงซื้อข้างถูก ที่ ๑ เห็นจะไม่ออก จึงได้ทำแต่ที่ ๓ เขาขอให้ถ่ายรูปไว้ให้ทั้งสี่ด้าน พรุ่งนี้จึงจะได้ไปถ่าย กลับมาก่อนเวลากินเข้า เมื่อกินเข้าแล้วไปดูออปราคอมมิก เพราะเหตุที่วันซึ่งจะได้ดูอะไรได้มีอยู่วันเดียวเท่านั้น จึงได้เลือกไปดูออปราคอมมิกที่ครองด์ออปราได้เห็นแล้วเมื่อมาคราวก่อน แต่ออปราทั้งสองนี้ก็เปนของรัฐบาลอุดหนุนทั้งสองโรง เพราะการลงทุนมันมาก ถ้าเล่นแต่ลำพังทางได้ไม่คุ้มทุน เมืองปารีสเปนเมืองใหญ่สาหัส จึงได้เล่นได้เสมอทั้งในฤดูแลนอกฤดู พิณพาทย์ดีอย่างยิ่ง มะดัมคาเรเสียงเพราะด้วยเล่นดีด้วย การที่เสียงดีแลเล่นดีนั้นหายากนัก ได้ส่งเรื่องมาให้ดู แต่มีความเสียใจที่เปนภาษาฝรั่งเศสจะได้แต่ดูรูปพอเปนเค้า เรื่องนั้นก็ไม่มีอะไรเท่าไร คือหมอความมีเมียสรวย เมียเปนชู้กับกับตันนายทหาร หมอความอิกคนหนึ่งพาลูกศิษย์มาฝาก ลูกศิษย์คนนั้นเปนคนหนุ่ม เมื่อแรกไม่สมัคจะมาเปนลูกศิษย์ตามหมอความที่มีเมีย ต่อมาเห็นเมียของแกเข้าจึงสมัค อยู่มาพวกเสมียนของตามหมอความมาบอกว่าเห็นคนแวบวาบเข้ามาในห้องสงไสยว่าเมียจะมีชู้ ตาผัวก็คอยจับแล้วเข้ามาค้น นางเมียเอาชู้ทหารนั้นซ่อนไว้ในตู้ผ้านุ่ง เมื่อค้นไม่พบแล้วก็ขอโทษเมีย เอาเปนเลิกแล้วแก่กัน ส่วนเจ้าคนหนุ่มที่มาอยู่ด้วยไปรับใช้สอยนางผู้หญิงนั้นๆ แต่แรกก็ไม่รู้ว่าเจ้าเด็กหนุ่มนั้นรัก จนร้องเพลงแย้มพรายออกมาจึงเข้าใจ ก็ออกสงสารนึกรักขึ้นมา เมื่อเวลาที่เกี้ยวพานกัน นางนั้นไปตัดดอกกุหลาบแดงมาถือ เจ้าหนุ่มนั้นก็ไปขอ นางนั้นทำกระบวนเสียใหญ่เหมือนอย่างกับโกรธ สบัดสบิ้งไปแล้วทิ้งดอกกุหลาบให้วิ่งกลับเข้าเรือน ที่ตรงนี้ทำดีจริงๆ คราวนี้นายทหารมา เจ้าหนุ่มนั้นหลบไปแอบอยู่ข้างเรือนเห็นนางนั่นออกมารับหยอกเอินกันก็เข้าใจ จึงได้ขว้างดอกกุหลาบที่นางให้นั้นเสีย ต่อไปเปนอันต่างคนต่างรู้กันทั้งนายทหารแลเจ้าหนุ่ม นายทหารนั้นหึงษ์จึงล่อให้นางนั้นเขียนหนังสือเรียกให้เจ้าหนุ่มมา แล้วไปจัดการให้ตาหมอความมาคอยจับ นางนั่นเผลอไปเขียนหนังสือให้แล้วจะเรียกคืน ปล้ำแย่งเท่าไรก็ไม่ได้ นายทหารพาไปเสียแล้ว จึงนั่งเปนทุกข์อยู่ พอเจ้าหนุ่มนั้นมา ด้วยความตกใจเปนอันมาก พอตาผัวกับนายทหารมาจับ ก็เอาเจ้าหนุ่มนั้นซ่อนไว้เสียอิก ตาผัวกับนายทหารค้นไม่พบ เลยต้องไปจูบมือเมียขอโทษอิก พอตาสองคนนั้นไปแล้ว เจ้าหนุ่มออกจากที่ซ่อนกอดกัน ก็ปิดม่านเลิก เปนเวลา ๒ ยามกลับ ได้หมายรูปในสมุดตามที่ได้เห็นมาให้ด้วย มะดัมคาเรคนนี้เปนเมียของผู้จัดการออปรานี้ ร้องเสียงดีนัก ตาหมอความก็ดีมาก ร้องเสียงห้าวแลเปนตลก ที่เขียนเรื่องลครลงไว้ในรายวันนี้ เพราะพ่อนึกว่าลูกคงอยากจะรู้
คืนที่ ๘๖
วันพฤหัศบดีที่ ๒๐ มิถุนายน
เวลาเช้าไปดูรูปที่สะลองอิกคราวหนึ่งสองชั่วโมง รวมเบ็ดเสร็จเปนสี่ชั่วโมงจึงได้ทั่ว สะลองใหญ่ตอนหนึ่ง แล้วมีออกไปข้างหลังอิกตอนหนึ่ง ได้ลงทางข้างหลัง แล้วไปดูร้านอื่นๆ ต่อไปอิก จนถึงเวลากินเข้ากลับมากินกลางวัน
วันนี้มีเหตุซึ่งจะเปนจะต้องเปลี่ยนแปลงการไปใหม่อิก คือเรื่องที่หัวเมืองฝรั่งเศสข้างใต้เกิดหยุกหยิกขึ้นด้วยเรื่องน้ำองุ่นจริงน้ำองุ่นปลอมนั้น ราษฎรเห็นว่ากฎหมายที่รัฐบาลตั้งไว้ป้องกันนั้นไม่พอ จะเร่งให้รัฐบาลตั้งกฎหมายแก้ไข จึงได้พากันลุกลามกำเริบขึ้น รัฐบาลส่งทหารไปก็ต่อสู้ ถึงยิงกันตาย ราษฎรตายสามคน ยังตระเตรียมจะต่อสู้ต่อไปอิก จึงต้องส่งทหารอิก เสนาบดีต้องประชุมกันแลประจำน่าที่จนการที่จะเลี้ยงดินเนอในค่ำวันนี้จะต้องขาดเสนาบดีไปมาก พ่อเห็นเขาปั่นป่วนกันอยู่ จะไปนั่งกินเลี้ยงในเวลาเขาวุ่นวายดังนี้ ดูเปนไม่มีอัธยาไศรย พ่อจึงได้สั่งนายทหารที่มาประจำให้ไปบอกเปรสิเดนต์ว่ารู้ว่าความลำบากของรัฐบาลเกิดขึ้น ก็มีความเสียใจ เห็นว่าการที่จะเลี้ยงเวลาค่ำจะเปนความลำบาก ขอให้งดไว้เสียเถิด อันที่จริง การที่จะเลี้ยงวันนี้ เปรสิเดนต์ได้บอกแต่วันแรก ว่าจะเชิญแต่เสนาบดีแลปลัดทูลฉลองกับผู้ที่มีการเกี่ยวข้องอยู่กับเมืองไทย แลได้ส่งร่างสปิชมาด้วย เรากำลังร่างตอบกันอยู่ เมื่อตกลงเปนเลิก ก็เปนอันเลิกได้หมด แต่เสนาบดีกระทรวงต่างประเทศอยู่ข้างจะอึดอัดรำคาญ ว่าจะมาหาขอโทษเอง คอยอยู่จนสามโมงก็มาไม่ได้ ขอผัดไปพรุ่งนี้ เพราะติดประชุมเซเนต การที่ขอผัดไปนั้น เพราะกลัวคำที่รับไว้ว่าเซเนตจะได้โวตเรื่องสัญญาในวันนี้ ไม่ได้โวตก็จะต้องมาผิดอิกครั้งหนึ่ง จึงตกลงเปนอันเราได้เที่ยวอิกวันหนึ่งไม่ป่วยการมาปารีสทั้งที อันที่จริงก็ไม่ใช่จะเที่ยวอย่างเดียว เปนราชการอยู่บ้าง
เวลาบ่าย ๔ โมงจึงได้ออกจากสถานทูตไปถ่ายรูปก่อน การถ่ายรูปนี้เพื่อจะทำสเตชู เขาขอให้ถ่ายสี่ด้านแลอยากจะให้แต่ยูนิฟอมใหม่ แต่ผเอินยุนิฟอมไม่อยู่หมด เขาเอาไปทำตัวอย่างตัดยุนิฟอมใหม่ เหตุด้วยของเก่านั้นคับใช้ไม่ได้ ไม่ใช่เพราะอ้วนอย่างเดียว เพราะเสื้อในหนาด้วย ที่ซึ่งถ่ายรูปนี้ ถ้าถ่ายในเมืองแล้วอาการหนัก ไปเห็นที่สตราสเบิคมันถ่ายอยู่ชั้นยอด ได้ออกปากแล้วว่าอ้ายนี่ขืนให้ขึ้นไปถ่ายรูปไม่ถ่ายจริงๆ แต่ที่ไหนวันนี้ถูกเหมือนกันกับที่ว่าว่าจะไม่ถ่ายนั้นเอง มันขึ้นไปอยู่ถึงชั้นที่ ๗ นับแต่ชั้นพื้นดินขึ้นไป เปนชั้นหลังคา เพราะความจริงถ้าจะไม่ขึ้นไปอยู่เช่นนั้นไม่มีแดด แต่รอดตัวที่มีลิฟต์ ขึ้นตั้งแต่พื้นดินทีเดียวตลอดถึงชั้น ๗ ดุ๊กกับจรูญไปด้วย ถูกขึ้นกระไดเกือบตาย ถ่าย ๔ ด้าน แล้วเขาขอถ่ายสำหรับร้านเองต่างหากด้วย
ถ่ายรูปแล้ว ไปที่สตูเดียวมองสิเออคาโรลัสดูรัง แกช่างอยู่ไกลเสียลิบลับ ไปถนนใหญ่แล้วจึงถึงถนนเล็กๆ เข้า ยังต้องไปเข้าในถนนที่มีรั้วกันอิกจึงถึงที่อยู่ ที่จริงมันก็เปนการจำเปน เพราะจะอยู่ในเมืองที่เสียงรถม้าลั่นก้องอยู่ แกไม่มีสมาธิ จึงได้ออกไปอยู่เสียห่าง ตามแถบที่อยู่นั้น มีขายเครื่องเขียนน้ำยาแลพู่กันต่างๆ เปนที่ช่างเขียนเขาอยู่กัน แต่กระไดขึ้นอยู่ข้างลำบาก สตูเดียวมีสองห้อง ที่จริงดูออกจะร้างๆ สู้ของตาเยลลีไม่ได้ นั่นของแกสนุกแลสอาด นี่อยู่ข้างจะทิ้งรกๆ ห้องนอกที่ตั้งรูปไว้ค่อยยังชั่ว แต่ห้องในยิ่งรกหนักขึ้น แต่ขาดอ้ายนาฬิกาซึ่งหน้าตาเหมือนทำด้วยตกั่วที่เคยมีในวังนั้นไม่ได้ ต้องมีอันหนึ่งเหมือนกัน รูปครึ่งตัวหน้าดีกว่าเต็มตัว ถ้าเวลาแลดูใกล้ดูไม่เหมือน ออกมาไกลดีขึ้น ถ้ายิ่งดูในกระจกเงาอิกด้านหนึ่งยิ่งเหมือนมาก เปรสิเดนต์ได้สรรเสริญมองสิเออดุรรังมาก ว่าเปนช่างอย่างสูงวิเศษ ที่ได้เลือกให้เขียนนั้นถูก ความจริงเขาเขียนด้วยความกล้าเปนอันมาก ตั้งใจจะอวดฝีมือ ว่าช่างเขียนผู้อื่นจะทำได้โดยยาก ฤๅทำไม่ได้ทีเดยว เพราะเลือกเอาสีเหลืองหมดทั้งแผ่น ดาดหลังก็ใช้กำมหยี่เหลืองพื้นก็ใช้เหลือง เครื่องแต่งตัวเสื้อครุยก็เปนสีเหลือง สายตพายแลตราทั้งปวงก็เปนสีเหลือง ผิวหน้าก็เหลือง เสื้อขาวก็เปนลักษณเหลือง คงที่ตัดสีอยู่แต่กางเกงดำกับสีแดงที่หัวไหล่เท่านั้น แกอยากจะอวดเขามาก จึงขออนุญาตที่จะเอไปตั้งในสะลองสัก ๗ วัน พ่อก็ยอม รูปที่เขาเขียนๆ ไว้ มีแผ่นโตๆ เท่ารูปหมู่ที่ห้องไปรเวตพระที่นั่งจักรีหลายแผ่น มีเทวดาน้ำองุ่นแผ่นหนึ่งเขียนดีมาก มีคนกว่าสิบคน ตั้งราคาสองพันปอนด์ แฟมะลีของแกเองมากคนด้วยกัน รวมทั้งตัวเองด้วยก็มี มีรูปการิเกชั่วแผ่นหนึ่ง ซึ่งเจ้าแผ่นดินโปรตุเกสเขียนเมื่อเวลาเขาเขียนรูปพระมเหษี เขาให้รูปของเขาเองสองรูป ออกจากบ้านมองสิเออดุรัง มาแวะกินน้ำชาแห่งหนึ่งตามทาง ทำไอสกริมดีเปนอย่างยิ่ง แล้วเที่ยวต่อไปจนถึงเวลากินเข้า ไปกินเข้านอกบ้านแล้วเที่ยวต่อไปอิกจน ๕ ทุ่มเศษ เกือบ ๒ ยามจึงได้กลับ
ฝอยในการเรื่องเที่ยวแลกินเข้าเหล่านี้ต้องแบ่งไว้ต่างหาก เพราะเหตุที่เปนการปิดไม่ได้ให้ใครรู้ ที่กินเข้านั้นคือไปที่ตาทำเป็ด ซึ่งเปนเรื่องสำหรับล้อเยนตราอยู่ ที่แท้เยนจราแกไม่ได้เคยไปถึงโรงตานี่ นายใจพาไปเที่ยวกินที่ชองอิลิเซถนนในเมืองเท่านั้น ที่ที่ตาเจ้าของครูเป็ดแกอยู่นั้น อยู่ฟากข้างโน้นริมแม่น้ำเซน เปนโรงเรสเตอรองต์สามัญ ชื่อแปลเปนภาษาไทยเรียกว่าหอคอยเงิน ตาผู้ที่เปนเจ้าของเรสเตอรองต์นั้นเคยเปนคนทำครัว ไม่ใช่ทำแต่เป็ดอย่างเดียว กับเข้าต่างๆ ของแกมีมากที่แกนึกเองไม่มีที่ไหน ใครเลียนเอาไปทำก็ทำไม่เหมือน พ่อได้ส่งบาญชีกับเข้า ทั้งมีบทกลอนสรรเสริญ แลบอกจำนวนเป็ดตัวที่กินเปนนัมเบอร์ที่เท่าไร เป็ดที่กินนี้สองตัว ตัวหลังที่สุดนัมเบอร์ ๒๘๓๔๘ คิดดูตั้งแต่แกตั้งมา คงมีคนกินปีละ ๑๐๐๐ ตัวเศษ การเลือกกับเข้าเอาบาญชีมาให้เราเลือก แต่เราเลือกพุ่งไปตามบุญตามกรรมแกไม่ชอบก็อึดอัด ถ้าปล่อยให้แกเลือกเองแล้วคิดเรื่อยทีเดียว วันนี้ได้ปล่อยให้แกคิด ตั้งต้นออเดิฟ แล้วถึงซุป ซุปนั้นค่นเผละ แต่อร่อย ต่อไปถึงปลา น้ำซ้อดกุ้งเปนตัวๆ ของแกก็อร่อยอิก แปลกไม่เคยกินที่ไหนนั้นแล คราวนี้จึงถึงเป็ด กับเข้าอื่นๆ นั้นแกนั่งบัญชา แต่ถ้าถึงเป็ดเข้าแล้วต้องกุลีกุจอเอง ตั้งต้นแต่ฆ่าเป็ดถอนขนแล้วเอาเข้าเตาย่าง พอกินปลาแล้วเสร็จก็ได้ยกเป็ดขึ้นมาทำ ลูกสมุนของแกคร่ำหวอดทั้งนั้น ขึ้นมาจัดโต๊ะที่จะทำเป็ดนั้นก่อน เอาเครื่องอัดมาตั้งไว้ริมโต๊ะข้างหนึ่ง แล้วตั้งถาดแลเตาออลกอฮอที่รองถาด มีจานหลายใบ พริกไทยเกลือแลไม้ขีดไฟ มีเปลซ้อด ๒ เปลซึ่งรับเลือดเป็ดฤๅน้ำที่ย่างเป็ดมาจากเตา การที่จะหั่นนั้นไม่ได้ใช้มีดใหญ่ซ่อมใหญ่ ใช้มีดซ่อมโต๊ะธรรมดา แต่มีดของแกคม แรกมาถึงก็ลงมือหั่นขาออกก่อนทั้งสองตัวแล้วฝานน่าอกเปนชิ้นบางๆ วางลงในถาดปนกับโลหิตซึ่งจะเปนน้ำซ้อด หั่นปีกด้วย ครั้นหั่นเสร็จแล้วถลกหนังด้านข้างหลังแลตัดก้นออกทิ้งเสียเอาแต่ตัว ทาเกลือพริกไทยมาก แล้วตัดกลางเปนสองท่อน เอาลงในเครื่องอัด แล้วหมุนเครื่องอัดให้เลือดเดินลงไปในถาดจนหมด แล้วจึงได้จุดตเกียงดวงเดียวก่อน ภายหลังจึงเอามือจิ้มออลกอฮอ จุดไฟไปจุดอิกดวงหนึ่ง คราวนี้พอน้ำที่ในถาดนั้นร้อนก็ตักรด แลกลอกปากถาดด้วยเหตุใดไม่รู้ รดบ้างคนบ้างไปจนซ้อดนั้นค่น แล้วจึงเติมโลหิตลงไปอิก รดไปใหม่กลอกไปใหม่ แล้วก็เรียงเนื้อเป็ดในถาดนั้น โรยพริกไทยอิกชั้นหนึ่ง แล้วจึงได้ยกมาเลี้ยง เป็ดนั้นสุกดี ไม่ดิบๆ สุกๆ อย่างเช่นเยนตราทำ น้ำซ้อดท่วมเนื้อ ถึงปลาก็น้ำซ้อดท่วม ไม่ได้ใส่มนาวใส่เหล้าอะไรอย่างเช่นเยนตราทำ ของแกอร่อยมาก ครั้นกินเป็ดนี้แล้ว คราวนี้ถึงขาเป็ดที่เอาไปย่างใช้ย่างแห้ง เปนหมดเรื่องกับเข้ากัน คราวนี้ถึงของหวาน ลูกไม้ต่างๆ คือ สตรอเบอรีใหญ่ สตรอเบอรีเล็ก ลูกแปร์ เชอรี คว้านแลหั่นเปนชิ้นเล็กๆ ผสมน้ำตาล เจือปอตไวน์ แล้วเอาเข้าในตู้น้ำแขงให้เย็น ของหวานสิ่งเดียวเท่านั้น คราวนี้ถึงบุหรี่ ประมาทแกว่าคงไม่มีบุหรี่ดี ที่ไหนแกลากออกมาเก่งๆ ทั้งนั้น
ครั้นกิจเข้าเสร็จแล้วปฤกษากันว่าจะไปดูอะไรดี ที่ดีซึ่งควรจะดูก็แต่ออปราใหญ่ ฤๅออปราคอมมิก แต่จำจะต้องแต่งตัว ครั้งจะกลับไปแต่งตัวแล้วกลับออกมาดูอิกทีก็อืดเกียจคร้านเต็มที กระไดลิเคชั่นมันไม่ใช่เล่น ต้องขึ้นสองทอดทอดละสองทบจึงถึงห้องพ่อ เลยลา ครั้นจะไปดูที่มิวซิกฮอลที่จุดไฟสว่างอยู่สองข้างถนน ก็กลัวจะต้องไปนั่งเปิดเผยคนเห็นเสียพระเกียรติยศเปนซุกซนไป เพราะเวลานี้คนในปารีสกำลังมาก เต็มไปด้วยคนผู้ดีคนมั่งมี มาแต่ต่างประเทศ พ่อพึ่งรู้สึกเห็นจริงในคราวนี้ ว่าเมืองปารีสนี้มันเปนเมืองบรมศุข จะหาแห่งใดในเมืองๆ ด้วยกันเสมอเหมือนเปนไม่มี อากาศแจ่มใสร้อนเย็นพอสบาย จนไม่ต้องนึกถึงว่าร้อนฤๅเย็น ขึ้นรถไปในกลางถนนเปนรถเปิดไม่ใส่เสื้อคลุมชั้นนอกก็ไม่หนาว ขึ้นรถปิดฝากระจกก็ไม่ร้อน ไปในกลางแดดแลเห็นสว่างแจ๋ก็ไม่ร้อนกลับสบาย กลางคืนจนกระทั่งห้าทุ่มเศษสองยามไม่ต้องใช้เสื้อโอเวอโก๊ตเลย นั่งกลางแจ้งก็ไม่หนาว ที่ว่านี้เฉภาะในเดือนมิถุนายนที่พ่อมา ไม่กล้าพูดถึงเดือนอื่นซึ่งไม่เคยเห็น เปรสิเดนต์ได้บอกพ่อว่าเดือนนี้เปนดีที่สุด คราวก่อนมาไม่รู้สึกว่าดินฟ้าอากาศเปนอย่างไร ตาเหมือนใยแมงมุมพาน ใจฅอเหมือนตีไข่ คราวนี้แลเห็นความดีของปารีสได้ มิน่าใครๆ เขาชอบกันหนัก มันสบายจริงๆ การที่จะเที่ยวเตร่อย่างหนึ่งอย่างใดเที่ยวได้หมด ตกลงเปนหาที่ไปดูอย่างสัพเพเหระ ได้แบ่งกันไปคนละพวก พ่อไปกับบริพัตรแลจรูญ กลับมาถึงที่อยู่เกือบ ๒ ยาม
เมืองปารีสเปนเมืองที่นับว่างามที่หนึ่งในยุโรปจริงๆ ของเขาถนนคงจะตัดเปน ๘ แพร่งฤๅ ๖ แพร่งออกจากวงกรมฤๅวงเหลี่ยมกลางๆ ในที่หว่างถนนประชุมเช่นนี้ ใหญ่ที่สุด คือปลัศเดอลาคองคอรด์ แปลว่าสนามสามัคคี แต่ชื่นี้ไม่สมกับสนามนั้น ด้วยในเวลาริโวลูชั่นได้ฆ่ากันตาย ศพก่ายกันไปในสนามนี้ กลางสนามมีเสาโอบลิกที่ได้มาแต่อิยิปต์ มีน้ำพุใหญ่สองข้าง ที่เรียกว่าสนามอย่าเข้าใจว่าหญ้า ไม่ใช่สนามหญ้า เปิดเปนถนนตลอด ยกแต่แท่นเหมือนเช่นที่เสาชิงช้า มีน้ำพุใหญ่แลเสาโคมนับไม่ถ้วน ถ้ายืนในกลางสนามนี้แลไปดูทิศใดคงจะมีสิ่งซึ่งปลูกสร้างไว้ใหญ่ ให้แลเห็นเปนที่สังเกตในที่สุดถนน เช่นอากตรองฟองประตูไชย แกรนด์ออปรา เชมเบอเดปุตี แลวัด เปนต้น ทุกทิศ เมื่อไปตามถนนสายในสายหนึ่งที่แลเห็นนั้นแล้ว ไปมีสนามแลมีทางแยกออกไปอิกอย่างเดียวกันกับสนามใหญ่นี้ แลมักมีเครื่องสังเกตในที่สุดถนนอย่างเดียวกัน ถนนที่ทำเหมือนใยแมงมุม เหลือที่ผู้มาใหม่ๆ จะจำได้ แต่ถึงอย่างนั้น ยังรู้สึกได้ว่า จำง่ายกว่าที่อื่นๆ เพราะมีสิ่งสำคัญเปนที่สังเกตดังที่ว่านี้ รถสารพัดทุกอย่างที่จะพึงมียกไว้แต่รถแฮนซัมแคบที่มีปิดน่า อันมีแต่เฉภาะเมืองอังกฤษ นอกนั้นมีสารพัดทุกอย่าง รถออมนิบัศทั้งเทียมม้าสามแลสตีมแลเอเลกตริก รถโมเตอคาร์สารพัดทุกอย่าง จนกระทั่งโมเตอคาร์ ๒ ชั้น คนนั่งแน่นคลัก เดินแซงเสียดกันไปหาระหว่างไม่ใคร่จะได้ รถต้องเดินช้าๆ เลื่อนไปตามกันในถนนที่รถมากๆ ในถนนที่ใหญ่ๆ มีทาง ๓ ทางก็มี แต่ทางคนเดินคงจะกว้างที่สุดไม่ว่าถนนเล็กฤๅใหญ่ ถ้านั่งดูในที่แห่งใดข้างถนน จะแลเห็นคนเดินเหมือนอย่างกับจอกที่ไหลลอยมาตามกระแสน้ำ รถที่เดินไปมาเหมือนกับแพแลสวะในเวลาน่าน้ำ บางทีการเดินทาง ถึงจะไปด้วยรถโมเตอคาร์ก็อยู่ข้างจะช้ามาก เพราะติดต้องรอกัน จะเสียดแซงแข่งกันไปไม่ได้ โปลิศอยู่ข้างกวดขัน เวลาบ่ายคนลงมานั่งเล่นข้างถนนใต้ต้นไม้เต็มไปไม่ได้ขาดจนกลางคืน หลังแถวต้นไม้เข้าไป เวลากลางคืนจุดไฟสว่างเหมือนอย่างมีการงานอะไรอยู่เปนนิจ เมืองปารีสเปนเมืองบริบูรณ์ด้วยอาหาร แลด้วยความสนุก แลบริบูรณ์ด้วยเข้าของสารพัดที่จะต้องการอะไรได้ เพราะเหตุฉนั้นคนที่ไปมาเที่ยวเตร่จึงเห็นเปนเมืองสวรรค์ ความจริงก็สมควรจะเทียบ แต่ทางซึ่งจะทำให้คนที่เพลิดเพลิน เปนอันตรายแก่ชีวิตรแลทรัพย์สมบัตินั้น ก็หาประมาณมิได้เหมือนกัน คนมาเที่ยวจำจะต้องระวังตัวแลระวังใจของตัวเปนอย่างที่สุด การที่จะพรรณาถึงเมืองปารีสด้วยกระดาษน้อยๆ เช่นนี้ไม่พอ จึงขอจบไว้เท่านี้
คืนที่ ๘๗
วันศุกร์ที่ ๒๑ มิถุนายน
เวลาเช้าทำการซึ่งยังค้างจะรีบให้แล้วจนเวลา ๔ โมงเศษ มองสิเออปิชองเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศมาหาบอกเรื่องสัญญา ได้แลกเปลี่ยนกันเปนอันสำเร็จแล้วในเวลา ๔ โมงเช้า แลรับคำเปรสิเดนต์มาเชิญ ให้ไปอยู่ที่รัมบูเยซึ่งเปนวังที่ประทับร้อนของเปรสิเดนต์ ในเมื่อมาเมืองปารีสคราวน่า ได้ให้เครื่องราชอิศริยาภรณ์ แลเขาขอโทษในการที่ต้องเลื่อนการรับรองต่อไป ต่อนั้นมองสิเออมอลาต์ชีฟเดอโปรโตคอลมา ให้ตราเหมือนกัน เวลา ๕ โมงเศษออกจากสถานทูตไปสเตชั่น มีผู้มาส่งเปนมันมาก ทั้งพวกเขาพวกเรา มีมองสิเออมอลาต์ เปนต้น ดุ๊กรออยู่ปารีส เพื่อจะจัดธุระต่างๆ ให้สำเร็จ ได้ออกจากปารีสราวเที่ยง บ่าย ๓ โมงเศษถึงกาเลส์ ในเมืองฝรั่งเศษตอนนี้ มีหญ้าบริบูรณ์มาก เลี้ยงแกะเลี้ยงโคเปนฝูงๆ ดูเหมือนน้ำเค็มจะเข้าไปได้ลึกมากอยู่ ได้กลิ่นน้ำเค็มเสียเปนนานจึงถึงกาเลส์
เรือลำนี้++548

นดห/?* แลน8๗ รถต้องเช้าถํ้เอิกหลายตอนแด่ไม่ส์ยาวนัก ล่า!! เต้น♦รกรถกันเช้ามารถทินั่ง ผเอินเช้าน้ำต้องเต้นคสำ(กันเสียงอม เหมิอฟ๒ จลนัไนเกั&งมไห*ถ เมือ*นองช้นั้เปนเมืองใหญ่มาก ทิจกังกัาหากว่าไม่ใช่*ะ!)! ปากัส {ปฟเองอิน ศงจะได้แวะอยู่กันหนังฤาส&งกัน แด่นั้เ{เอจะไปปากัดแ* แต้/เมมิใดร•วะ อิกระยะหนังกัแวะนาเล{แ แดสลองเสอม)นต รถในเมืองฝ่กังเต่เ นั้แวะนัอส ตุเต้นเกัอยเต้ยมรกไม่ใดว่จะแวะ เหตุต้วยรถหลายสายหกักกันต้ฬ)เ เป;สม* ทิ1ะเ#หอุดตวแซดรแตนกัเปนรถส!ยหนั่งด่างหาก {เจะตรงมาปาแ ^ปนส๙ะหนังด่า*ห๙! เง!ต้แวะแด่นัอยแห่ง ด่&จวนจะมากัขเขได้หอุตปเ)ซใ แด่ เมใสหอุตด่วหกันเมิยงใตเพราะดอยหกั/ห*ฤกันเห่านั้น
เกัองเช้าเซตรแตนประเทศไดเอิก(ปเยนแปดงนั้ประหสาตมาฤไม่ใ* เป{เย!สเปสฟฤาพา*)าเปพรรถแถตุ^าน ตุฬาแผ่น ต้นฟ้า ไม่มัน1ปเยน ไม่ได้ต้าเ จกังา (ม เส!ปอิ*!นทิสะนัเ)ย เปแยนด่างกันเกัว ต้วฆในเซตรแตนเยอรมันมิ/แงไ
งเปนเขาจ!งๆ ที่วาบกํราบจรงๆ แต่เนิองฝ!งเศสนิกุเงาจ!งแต่ผัล้องลอสิท่า แอกนั้นเปนแด่เน้อกเขายาวๆ ยอ*รานเหนิอนตีเสืนบันน้* ทนแม่นดินทํราบไม่ ใคร่จะราบมาก มักฟนลูกเน้นสูงๆ ดํ้าๆ สินๆ ไม่ แต่เทนม่รากคูไล้แก่สิาล้สิ!จน ว่าฟนแผ่นดินร่าอุสิมดิกว่าเยอรมน้เม่ฟ!เนมาก การ๓า๗ลูกนอกรกกเล้าสาสิ น็ล้นผักไม้ล้มลุกมาก คลองนํ้าอย่างเซ่นทกล่าวมาแล้วนิมากทารณาโม่ผัว สู ประฬ่งการผัควรจะหิงท่าไล้ท่าแล้วบ!กุรถ่เทมสิทุกอย่าง ไม่นิอะไรผัจะชาสิ พ้ไม่ไล้ทำอยู่อ้ก ในเรื่องบาชุงการเกาะปลูกแลการไม่มานั่งทางบกทางนํ้า จะ ซ้#เทสิอสิงนั่งจะนิเพํ่มสันเสมอนั้นแต่โรงเครึ๋องผักรท่าการ ไล้ผ่านโรงหล่อเหลํก &คสัเท่ากองสูงเปนพระเจล้ย์แลเปนกุเขาถงล้องนิรถรางไม่ธน การเผายู่นถํง โซ®สายลวสิเปนตพานแต่ยอสิเขาไปน้งเสิายู่น ใซ่ผังให้เดินไม่สิามสายลวสิไม่ ล้องชบล้วยล้อเกวียน บรรสิาการนั่งม่วงนั่งท่าสิสิย่นโสหุ้ยให้น้อย ท่างานให้ไล้ มากน้ลุสินั้นเหสิอนั้จะพรรฌา เปนความคํสินั่งยังจะเดินอยู่เสมอ แลเปนเรึ่องผั ใครจะบอกโม่ไล้ ว่าการสิงนั้ไนสิบป็ล้างน่าจะไม่ง่ายไม่ดิสันกว่าทท่าอยู่เล้ยวนํ่ จนกลายเปนท่าอย่างเก่าไม่ไล้ น้จะพยายามเล่าถํงความเจ!ญชองว้ซาในประเทศ ธุโรม่เทสิอผัจะทุสินั้นไล้ ยงดิสิล่าเวีจอย่างทนั๋ง ล้ยงเห้นทางน้จะดิสิอย่างอน่โล้ ผกโม่ เห้&งยู่สันทุกน้
บ้สินั้ซอล้สิว่ามาสิงเนิองปา!ส จ^ญน่ามองสิเออมอสาสิฐฟออฟโปร-โลกสอแทน!เบาล เมเยอซลุมแบ!เสิอมาล้อน!บในนั้อเปรสิเสินสิมองสิเออโศดิ-ฬกสิบฟเง มาแทนเสนาบล้กระทรวงต่างม่ระเทค แลมองสิเออ!ฟโฟสสิ ผั เปนถูสิผ่!®เสสสินเก่า ผับพวกในสิเคนั้นของเรา แลเวสเสินกาสิ ฟลอเ!ยา กระทรวงสิล้ง มา!บ!ไสเสินั้น เขาปลูกกระโจมใวีเปนน้ล่าห!บสันรถ เมื่อโล้ สนทนาผันแล้วสันรกผับบ!ฟ้สิร เมเยอซลุมแบ!เสิอออกจากสเสินั้น นิคนสูเปน นั้นมาก สูแสสิงผัซผา]สรยไมสิ!ล้กว่าฟอมาสิเงก่อน นิโห่!อ®บ้าง แต่ความน้
เฬิง่ใหญ่โตเหลือประมไผ ผู้คนแน่นทนาเต็มไปทั้งถนน รถต่างๆ หลีกแฮ^เ ไปไม่หอุคไม่หย่อน เรามาเปนโปรเวค ไม่ไค้แห่แหนอันใค พ้นจากสเคชิ้แ*-1 ! หน่อ®หนง ก็ไม่มีใครคูแลอะไร มันหายไปในหยู่รถทั้งปวงนั้นเอง ฑั๋ประหล-*
ใหม่ไม่เคยเห็นนั้น ในหยู่เอกสห้งเชนอังล่วงมาแล้ว สะลองทส์าหรับแชวชุ*  อ้นงคง-ไมเงชิ้น ถิงค้องถามว่าอะไร ไค้ตรงมาอังล้เคสัน ๑®- อาเวนว เสโฮ ไ*  ป ล8®ให้นายทหารนั้นกลับแล้วรับนักเร๊ยน นางสัคคาคำ® เปนผู้อนย่อคอกไแ ะ!.?จร8 อ้ทธเทพ คำรัลคำรง* คาส่อ แลอกสองคน แล้วชิ้นมารับพวกเม้!  ชำรา#การคิ&มะค้มคอเรลลี มะสัมเคอร้กมัน มะคัมชาราอัง มัคมั)เ® ชราอัง คูกสาวมองสิเออชาราอัง มะ ค้มเกรฮาน แล้วชิ้นมาทีอยู่ จรูญพาย่าทํ  ร๗วเสมาแลเหเธญราธสืมบัคเฑ่าสมเคจพระรามารบคีมๆป้นเป เปเก่าอัง131*  ..คต็องแก็ไชเปลยนแปลงบ้าง ไม่มีเวลาทั๋จะงนพอ เสาจิงไค้เอาค้นสอวาคล#ไร  ไนรฺปงนชองเกา อยู่สางจะเปนการส่วนเพราะล้าอั!ไปจะทำแล้วไม่ทันกสับ เพทะ  เปนจำนวนมากคงแสน
ลีเคอันนั้อยู่สางจะใหญ่โคมากกว่าแค่ก่อน อันล่างมิพ้องฮอลใหญ่ แล  มิออฬพ้ค สนมาอันบนเปนพ้องรับแชกล้งสามห้อง ห้องนั่งพ้องหนั่ง ห้องล้นแไ  พ้องหนั้ปึ ล้าจะว่าห้องกว้าง กว้างกว่าพระทนั่งอัมพรอัก แต่ชิ้นกระไคอยู่ชางจ:  ฟกเต็มพ้ เพราะไม่มีลีฟต็ พ้องทฟออยู่!ปนห้องอันสาม เท่ากับพระทั้นั่งอัมพา  ชิ้น่คูง อังมิส่อชิ้นไปอักสองชิ้น ชิ้น ชะ เปนที่ผู้ค้อยู่ แต่ชิ้น งะ ฟนทั้ปาวอยู่ เฉ่  หลงมิโรงรถ มิสวนเล้กๆ การคกแต่งพรัอมเพริยงค้หมค ชาคอย่างเต็ยวเฟ
® ชํคคเห่ ไหเลาในสาแจ1?นทว่ไรรสอุรยรงค่ เค้านครเรัขงใหม่
*หม่อมเค้นาครจร่ลฤห?ในกรมหลางนเรคารฤหเ .-1.**3111
* หม่ลมเค้าเห?เหพลรร ในกรมหลางนเรคารฤห?
* หม่ลมเค้าคำห็ลคำรง ในกรมหลางเทาะางคำไรปการ -**4๐
เส่ล้ วันนี้ก้นเล้าทร้อมกัน แล้วสนทนากัน ไม่ไล้ไปไทนส่อไไ! เปนอันทยุตทัก 1ะเต้นทางมากส์วโมงอยู่ล้างจะฟก
คนท ๘(ะ
วันทุณที่ 99โ มิถุนายน
เล้า (5* โมงไปดูสะลอง ที่สะลองนี้เปนติกทลังคากระจก ตามผนังฟน เล่าเล้งรอบ คำที่เรียกว่าเล่าเลิงนี้ เปนล่าเจ๊กคอยู่ล้างสกปรก แส่จะทาคำไทย ให้เทมาะไม่มี ล้าภานาอังกฤษเรียกแคละรี แส่มันไม่ใ!!ตรงยิตไปเจยา มิออกมซ ล้าจะว่าใทม่ เห็นจะค่อยง่ายปั้น คึอเปนติกอย่างศาลายุทธนาธการ แส่รูปร่าง ไม่เปนเทที่ยมตรงา เ!!นนี้น มงทลังคาด้วยกระจก ที่สนามก็มุงทลังคาด้วย ลนามนี้แคงเปนนี้นตน ตเงตุ๊กตาทาล้วยลิลาบ้างล้วอปลาสเตอบ้าง ทล่อทองแตง ล้าง เล้มไปทลายรีอยตัว ตามเฉล้ยงรอบในลั๊งตุ๊กตาอย่างย่อมา ฝาลิตรูปภาท เทงา ส่วนในประธานรอบนี้นลิตรูปภาหลิน้ำมัน ไล้ไปเตนดูอยู่สองอัวโมงเลิมา เปนอันนบว่าไล้ดูส่วนทนี้งใน ฤาอย่างมากลิใน งา ของสิงที่งมิอยู่ในนั้นแส่
รูม่ภาทล้งสามทันแฝนกว่า ทงที่ไล้คัดเลิอกออกเสียแล้วไม่ยอมรับประมาณอัก ลองทัน รูปที่โล้ลิตอยู่ในสะลองนี้ มิอย่างโมเตอนบ้อยกว่าอย่างเก่า แส่ลิงจะ เปนโมเตอนลิฟนอย่างลิ ไม่เทมิอนกับเปนที่ฟ่อเคยเกล้ยตมา ไล้เห็นรูปองค์ ลรีลวัสลิใชานี้นล้วยลินอยู่ในนี้น ออกจะนี้นล้ เวลาเที่ยงดกลงล้องเลิกทักไว้ทิ เททะก่าหนตเวลารับแซกบ่าย ๏ โมง ล้องกอับมาก้นเล้า
นี้งแต่บ่าย เอ โมงไบ่จนบ่าย ๕ โมง ฟนเวลารับแซก เงล้น ของลิเออป็ชอง เสนาบลิว่าการต่างบ่ระเทศ แล้วบารอน เอล้ ตอยเซลฟนทัวน่า แบงก่เตอลินโตล้น ราชทุตล้น มองลิเออเบอนารต์ แลคนที่นอก ที่มาเล้น{เอ เม่ล่าๅ ลิมาก มิมองลิเออดูแมรัแลเตอฟรานคัเปนล้น ที่1งเลนาบล้ในตำแหน่ง
เวลาบ่าย โมงเปเยี่ยมเปรสิเดนด้หับบใหัตรที่วั9®ด้เย มิ[ใปทุแ
แบสาเสียนหนึ๋ง จรูญเปนล่าม เงรสิเ^น^ไม่พๆกภูมเ)113๐น๐|ป้ๆฟิ*|*)ย^เ(,| เฟลํกเโโฟร์ แค่ดูเปนคนอัชฌาไศรยเร๊ยบ?อย พูดจ,าปร,าไลยมิมาก กด้บมา(เ^
ได้ให็({าพวะยาสุราฟิษ์น่าตราจ้ก?โร/โห้สักคแหที่งที่ม,าเ{เยมด3ปที่!เศสับ่ 6*4 เแหสิองที่ดุมเสัอมาเสร็จแล้ว พอมา!ง!สัให็ดูไเาได้!ดมาแหัว ที่งลนทนา^นฟ {ทงจะนาน ที่งไปเ{เยมแลมาเ{เยมดอบ
เปร{เ1ดนเโเบ่แล้า5ง่ได้ไปเ{เยววัใน แค่1เ{โไปที่ปางหล่อ่ใบเ,เฮงที่จแทเ!แ รูป{(แคกล■ฟ่ไนไห็ปาสำหวับจะไปเสัง่ใบบาปึกอก9 เยาได้ที่นด้วอย่างลองสันไโ เแเ เล้อก]ปม้า ด้,1๐บ่าง,?เป็น15ที่นลองอปาง คึอแป?)ฟ้าอฝางหที่ง แปที่จะท่าแ!ก)
อบ่างหที่ง ส์งไห็เยาเสอกเที่อทองโวัไ{(ภูด้วย แปงเปน ๙ สัน สันที่ 16 แคสัน{เ (ภ แปลกคนแค่แค่งด้วเ1ยบ!,นแลแค่งโม่เรยบ ราค,าฝ็ตก้น{าง เ๐ ปอนด สันที่ 1๐ เปนสืค่า ไทยดงไม่ชอบ สันที่ ๙ ฝ็วทองหยาบเกนไปคงไม่ชอบ ^(ๆ,?{ ๐ ล้บ่ที่ 61 ปาไปที่งลองอย่าง คนดงทนลงส์อช,างถูก ที่ 9 เห็นจะไม่ออก 5งได้ท่าแค่ที่ 6) เขาซอให็ก่ายแปไวัให็ที่งที่ด้าน พรุ่งนี้จึงจะไดไปก่าย กสืบมาก่อนเวลา?เนเ{เา เที่& กินเซำแล้วไปดูออปราคอมมิก เพราะเหตุที่วันส์งจะดูอะไรได้มิอที่วันเด้ยวเท่าสัแ จํงได้เล้อกไปดูออปราคอมมิกที่ครองด้ออปราได้เห็นแล้วเที่อมาคราวก่อน ฟิ 6อปราทงลองนิ้กเปนของรัฐบาลอุคหนุนที่งลอง่โรง เพราะการลงทุน)โนมาก ล้า เล่นแค่ลำพงทางได้ไม่ด้มทุน เมืองปารศเปนเมือง่ใหญ่ลาหัส จํงได้เล่นได้เชน๐ ที่ง่ไนฤดูแลนอกฤดู พเนพาทย์ด้อย่างยง มะดัมคาเรเสียงเพราะด้วยเล่นด้ด้ การทํเสิองด้แลเล่นด้นั้นหายากนัก ได้ล่งเรื่องมาใหัดู แต่มิความเสียใจที่แเV ภษาค่รํ่งเคลจะได้แต่ดูแปพอเปนเด้า เรื่องนั้นก็ไม่มีอะไรเท่าไร คือหมอควาฬํ
* ห็จ1พะข**แปฟก รึ๋งป่ระรารนรฬ*ยามซ:ล,ทอฟนรองพระรวัญใน.ทนพระรพ-พิริร่รม้ง**-.?*- เ^ยวน!}-ระ1๒ฐานอคู่พน่าพระ{^นพร?รารว้งดุ!}ค) ^:)ต่เ
เ!เยสรรย เ!}ยฟน!กับลันลันนายทหาร ท**แส!(ม!!กอVฟ*เพาลู#ลัเ)เ;แรสาก เกสิฟ[เ8นฟน#พท!** เ!!กแรก(ม่สปัอมะากเปนลูกสิน4ดาหน่กอวามฟ้!!
เ(เซ ล่อมาเฟ้นเ!!ฒเ&ชแกเฟ้าจ้ชสปัอ อยู่มาพวกเส!!*เนชอชอ(หน#อาาน่น่าน#ก ด่เฟ้นอนแวบวาบเฟ้ามาไนห้องสง!สฬาเ?!ยมะ!!! ดาลัวก็อ#ยมันแเวแาน่าสิน นาชเ!เยเอา!ทหารา?นปอนไร้ไน((เด้าาเช เ!!อสิน!ฝพบแสิวก็ช#โทนเ!!ย เ#าเปน 1เ|(แเสิวแล่กัน ล่วนเจ้าคนหาเม?เมาอยู่สิว*)(าฬนใฟ้ส#*เนาชผู้หล่!ชา?นา แล่แรก ฟ้แแเาเฟ้าเฟ้กหาเมา?ฬก จนร้องเพสชฬมพรายออกน่าจ้ชเฟ้าไม ก็##ศสชสาร {เกฟ้กฟ้นมา เฟ้อเวสา?แ{{ยวพานกัน นาชา?น!ปลัดดอกๆหสาบแดชมาก็# เฟ้า เหเมา?นก็ไป!)อ นางา?นด่ากระบวนเ?เยใหก]เห!)อน#!เาชกันโกรธ สปัดสฟ้ว์ชใป แแด่แชส#กทุหสาบไฟ้^งกลับเ!เาเรือน ?เดรง!?ด่าสิมร้งา อราว!!นายทหารมา ด่าหแมา?นหสบไปแอบอยู่ฟ้างเรือนเฟ้นนางา?นออกมาวับหยอกเฟ้นกันก็เฟ้าใม จ้ช ไสิเด่าชด!เก(เหลาบ?(นางใฟ้า?นเสีย ต่อไปเปนฟ้นด่าชอนด่าช!เฟ้น4ชนายทหาร ฬด่แาหาเม นายทหารา?นฟ้งปจ้งล่อใฟ้นางา?นแ!ยนหปังสิอเร้ยกให้เจ้าหาเมมา แสิวไปมัดการให้ดาหมอความมาออยจับ นางา?นเผลอไปเ!!ยนหปังสิ#ให้แสิวมะ ด่ยกด้น ปลํ้าแ*]งเด่าไรก็ไม่ได้ นายทหารพาไปเสียแสิว จ้งนงฟนทุกข์อยู่ พอ ด่าหาเมาเนมา ด้วยความดกใจเปนด้นมาก พอตาปัวกับนายทหารมามัน ฟ้เอา ด่าหาเมา?นปอนไร้เสียด้ก ตาฝัวกับนายทหารด้นไม่พบ เลยต้องไป,แบมิ#เมํย ชซโทษฟ้ก พอตาสองคนไ?นไปแสิว เจ้าหาเมออกจากที่ปอนกอดกัน ก็จดม่าน เฟ้อ ฟนเวลา 1๐ ยามกลับ ได้หมายรูปในสทุตตามฑึ่ได้เหํนมาให้ต้วย มะด้ม (ทเรอน!?เปนเปัยยองผู้จัดการออปราา? ร้องเสียงดิปัก ดาหมอความก็สิมาก &ชเสียงห้าวแลฟนตลกฟ้เแยนเรื่องลครลงไร้ในรายวัน!? เพราะพ่อปักว่าลูกอช อยากจะ!
ศมโ1
วันพฤหัศบดีที่ 12)๐ มิลุนายน
เวลาเข้าใปดูรูปที่สะลองอิกคราวหนึ่งสองทั่วโมง รวมเป็ดเสริจเ^  สิส์วโมงพีได้ทั่ว สะลองใหญ่ตอนหนง แล้วมิออกไปช้างหลังอิกต่อนหนึ่ง ไล้!)) ทางข้างหลัง แล้วไปดูร้านอึ๋นา ต่อไปอิก จนด้งเวลากินเข้ากลับมากินกลางรัน วันนี้มิเหตุทีงจำเปนจะต้องเปลียนแปลงการไปใหม่อิก ด้อเรื่องทีลัร เมืองฝรั่งเศสข้างใต้เกิดหยุกหยิกขั้นด้วยเรื่องน้ำอธุ่นจริงน้ำอยู่นปลอมนั้น ราษฎร เห็นว่ากฎหมายทีรัฐบาลทั่งไว้ป้องกันนั้นไม่พอ จะเร่งให้รัฐบาลทั่งกฎหมายแล้!!! พีได้พากันลุกลามกำเริบขั้น รัฐบาลส่งทหารไปกิต่อยู่เ ลิงยิงกันตาย ราษฎรดา!) สามคน ยังตระเตริยมจะต่อเต่อไปอิก พีต้องส่งทหารอิก เสนาบดิต้องประ กันแลประจ่าน่าทีจนการทีจะเลี้ยงด้นเนอในคาวันนี้จะต้องซาดเสนาบด้ไปมาก พ่อเห็นเขาป่วนป่นกันอยู่ จะไปทั่งกินเลี้ยงในเวลาเขารุ่นวายดังนี้ ดูเปนไม่มียัง-ยาไศรย พ่อพีได้ลังนายทหารทีมาประจ่าให้ไปบอกเปรสิเดนต์ว่ารู้ข่าวความ ลำบากของรัฐบาลเกิดขั้น กิมิความเสียใจ เห็นว่าการทีจะเลี้ยงเวลาคาจะเปม ความลำบาก ซอให้ชดไว้เสียเลิด ยันทีจริง การทีจะเลี้ยงวันนี้ เปรสิเดนด้ไล้ บอก:แต่วันแรก ว่าจะเข้ญแต่เสนาบดีแลปลัดฑูลฉลองกับผู้ทมิการเทียวข้องอยู่ กับเมืองไทย แลได้ส่งร่างสป็ชมาด้วย เรากำลังร่างตอบกันอยู่ เมอตกลงเปนเสิง กิฟนยันเดีคได้หมค แดเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศอยู่ข้างจะอิดยัดรำคายู ว่าจะมาพาธฟ้ทษเอง คอยอยู่จนสามโม®กิมาไม่ได้ ซอดัดไปพรุ่งนี้ เพราะดีด ประยุมณเนต การที®อดัดไปนั้น เพราะกลัวคำทีรับไว้ว่าเชเนตจะได้โวดเรั่อง ลั^/โนวันนี้ ไม่ ได้ไวตกิจะด้&งมาดัดอิกครั่งหนี้ พีตกสงเปนยันเราได้เที*ก ^ว้นพ&แม่ลัรฒาร*เงาปาริสทั่งที! ยันทีจริงกิ!ม่ใข้จะเทียวอปางเดียว ๗ป รา๙การเยู่แใ#
เวลาบ่าย ๐ะ โมป๋จ็งได้ออกจากลถานรุ]ตไปถ่ายรูปก่ยน การถ่ายรูปที 1V{อจะทำสเตดู เขายอให้ถ่ายทีด้านแลอยากจะให้แด่งนุนัปอมใหม่ แต่ผเด้น {เนํฟอมไม่อยู่หมด เขาเอาไปห่าด้วอย่างด้ดยุนัฟอมใหม่ เหตุด้วยของเก่าพื้นสับ ใ^ม่ได้ ไม่ใย่เพราะด้วนอย่างเด้ยว เพราะเสัอในหนาด้วย ที!!งถ่ายรูปที ล้า ถ่ายในเม่อจแล้วอาการหนัก ไปเห้นทีสตราสเม่คมันถ่ายอยู่สันยอด ได้ออกปาก แถ่วว่าด้ายทีขํนให้สันไปถ่ายรูปไม่ถ่ายจร้งๆ แต่ทีไหนร้นทีถูกเหม่อนสันสับทีว่า ว่าจะไม่ถ่ายพื้นเอง มันสันไปอยู่ถิงสันที ๓ นับแต่สันพื้นด้นสันไป ฟนสันหล้งดา Vเราะดวามจรงด้าจะไม่สันไปอยู่เย่นพื้นไม่ม่แดด แด่รอดด้วทีม่ล้ฟด่ สันดงแด่ สันด้นฑ็เด้ยวตลอดถํงสัน ๓ ดุ๊กสับจรูญไปด้วยถูกสันกระไดเก็อบตาย ถ่าย ®-ด้าน แล้วเขาขอถ่ายสำหสับร้านเองต่างหากด้วย
ถ่ายรูปแล้ว ไปทีสดูเด้ยวมองสิเออดาโรล้สดูสัง แกย่างอยู่ไกลเสียสิบสับ ไปกนนใหญ่แล้วจิจถํงถนนเล็กๆ เด้า ยังต้องไปเด้าในถนนทีม่เวสันด้ก?ป็ล็งทีอยู่ สัจรํงมันกฟนการจำเปน เพราะจะอยู่ในเมืองทีเล็ยงรถม้าสันล้องอยู่ แกไม่ม่ สมาธ ?งได้ออกไปอยู่เสียห่างตามแถบทีอยู่พื้น ม่ชายเดรึ๋องเด้ยนนํ้ายาแสชุ่สัน ด่างๆ เปนทีย่างเขยนเขาอยู่สัน แด่กระไดสันอยู่ด้างสำบาก สดูเดํยวม่สองห้อง ที จ!งดูออกจะร้างๆ ล้ของตาเยลล็ไม่ได้ พื้นของแกสนุกแลสอาด นึ๋อยู่ด้างจะทีจรกา ของนอกทีสังรูปไร้ด่อยสังส์ว แด่ห้องในทีงรกหนักสัน แด่ซาดด้ายนาห้กา!!ง ฬาสาเหม่อนห่าด้วยตพื้วทีเดยม่ในร้งพื้นไม่ได้ ต้องม่ด้นหม่งเหม่อนสัน รูป ส!งเวหม้าเกว่าเด่มด้ว สัาเวสาแสดูใกล้ดูไม่เหม่อน ออกมาไกสเสัน ล้าทีงดู ในกระจกเขาด้กด้านหนึ่งทีงเหม่อนมาก ฟรสิเดนพื้ได้สรรเสร้ญมองสิเออตุสังมาก ว่ใฬฟางอย่างถูงร้เดษ ทีได้เสือกให้แ}ยนพื้นถูก ดวามจร้งเขาเด้ยนด้วยดวาม เล้าฟน#นมาก ด่งใจจะอวดฉม่ย ว่าย่างเสืขนเแทีนจะห่าได้โดยยาก มาห่าไม่ 11เสือว เพราะเสือกเอาสิเหสิองหมดพื้งแผ่น ดาดห#งสัใย่กำมหทีเหสืองพื้นกํ
ใเแหสิอง เครี่องแต่งตัวเสํอครูฟห์ปนสิเห8ธง สายตพายแลตราท;๐ปวง/!11]1)1 เหสิอง ผํวหบ้าสิเหสิอง เส์อขาวสิเปนลักษณเหสิอง คงา,เตัดสิอยู่แต่กางเกงลั" กับสิแดงทีหัวไหล่เท่านั้น แกอยากจะอวดเขามาก ว้งขออนุญาตทีจะเอาไปส์1]ใ)) สะลองลัก ฅ วัน ฟอก๊ยอม รูปทีเขาเขียนๆ ไว้ มัแผ่นโตๆ เท่ารูปหยู่ทีห้๐] ไปรเวตพระทีนีงจักรีหลายแผ่น มิเทวดาน้ำอรู่นแฝนหนีง เขียนดิมาก มิคนก)) สิบคน ดั้งราคาสองพันปอนด้ แฟมะสิยองแกเองมากคนด้วยกัน รวมนั่งลัวเก] ด้วยสิมิ มิรูปการิเกส์วแผ่นหนีง ส์งเว้าแผ่นดินโปรตุเกสเขียนเนีอเวลาเขาบ่!ก)) รูปพระมเหบ้ เยาให้รูปยองเขาเองสองรูป ออกจากบ้านมองสิเออดุรัง มาแวะ กนนํ้าซาแห่งหนีงตามทาง ท่าไอสกริมดีเปนอย่าปืยํ่ง แลัวเทียวต่อไปจนสิงเวกา สินเย้า ไปสินเย้านอกบ้านแล้วเทียวต่อไปอกจน ๕ ทุ่มเศษ เก๊อบ เอ ยาม?งได้ กลับ
ฝอยในการเรื่องเทียวแลสินเย้าเหล่านิ้ต้องแบ่งไว้ต่างหาก เพราะเทชุ ทีเปนการงดไม่ได้ให้ใครรู้ ทีสินเย้านั้นค็อไปทีตาท่าเป็ด ทีงเปนเรืองสำหรับกก เยนตราอยู่ ทีแท้เยนตราแกไม่ได้เคยไปก๊งโรงตานี นายใจพาไปเทียวสินทีซอ)เก๊ลิเซถนนในเมืองเท่านั้น ทีทีตาเว้ายองครูเป็ดแกอยู่นั้น อยู่ฟากย้างโบ้นริมแฝ!!า เซน เปน่โรงเรสเตอรองด้สาฟ้ญ ส์อแปลเปนภาษาไทยเรียกว่าหอคอยเงิน ตาผู้ ทีเปนเว้ายองเรสเตอรองต่นั้นเคยเปนคนท่าครัว ไม่ใย่ท่าแต่เป็ดอย่างเดิยว สิ!) เย้าต่างๆ ของแกมิมากทีแกบ้กเองไม่มีทีไหน ใครเสียนเอาไปท่าก๊ท่าไม่เหมิย!) พ่อได้ล่งบาญขีกับเย้า ทีงมิบทกลอนสรรเสรีญ แลบอกจำนวนเป็ดตัวทีสินฟ)) บ้มเบอรัทีเท่าไร เป็ดทีสินนั้สองตัว (สิวหลังทีสุดบ้ม่เบอรั ดิดดูดั้!แย่
แกดั้งมา คงมิคนสินปิละ ๑๐๐๐ (สิวเศษ การเลอกกับเย้าเอาบาญฐมาให้เท เก๊อก แต่เราเก๊อกทุ่งไปตามบุญตามกรรมแกไม่ชอบก๊ก๊ดอัด ท้าปล่อยให้แกเก๊ย)! เองแล้วดิตเ^ยทีเดิยว วันนั้ได้ปล่อยให้แกคด ดั้งด้นออเดิฟ แล้วก๊งธุป ชุปนั้น
V^1^1ฟ้แ68เ®๙*.4. ■เ^/4**51,611ทีเผเผฬ่เ ((๙. โห้^^4; ใ;??!โ!
ค่นเผละ แต่อร่อย ด่อไป?!งปลา ป้าฟ้อดเรู้งเปนกัไๆ ของแก!1!อร่อย๐ก แปลกไม่ เคยกันร่เไหนป้นแล คราวนื้จัง?!งเป็ด กับเข้าเ!!นๆ ป้นแกปัฟ็ปัญซา แต่?!า๐งเป็ด ฝาแต่วต่องคุ?!คุจอเอง ส์งต่นแด่ม่าเป็ดถอนขนแต่วเอาเข้าเตาปาง พอ๐นปลา แต่วเสริจก็ไต่ยกเป็ดสันมาทำ ลูกสบุนของแกคราหวอดหั่งป้น สันมาจัดโดีะร่(จะ ทำเป็ดป้นก่อน เอาเคริองอัดมาเสังไว้ริมโต่ะข้างหนื้ง แต่วส์เงถาดแลเดาออลกอยอร่เรองถาด ม้จานหลายใบ พ3กไทยเกต่อแลไม้!!ดไฟ ม้เปลต่อด เอ เปล {(ง?บเล็อดเป็ดฤาป้าร่าย่างเป็ดมาจากเตา การหั่จะหั่นนื้นไม่ไต่ใข้ม้ดใหญ่ย่อมใหญ่ ใแม้ดปอมโดีะธรรมดา แต่ม้ดของแกคม แรกมา?!งก็ลงม้อหั่นขาออกก่อนหั่งสอง ลัวแต่วฝานปาอกเปนข้นบางๆ วางลงในถาดปนกับโลหิต!!งจะเปนป้าต่อด หั่น จกต่วย ครนหั่นเสริจแต่วถลกหปังต่านข้างหลังแลกัดกันออกร่างเสียเอาแต่กัว ทาเกล็อพริกไทยมาก แต่วกัดกลางเปนสองท่อน เอาลงในเครองอัด แต่วหบุน ฟ(องอัดให้เลึอดเดินลงไปในถาดจนหมด แต่วจังไต่จุดดเกิยงดวงเดิยวก่อน ลายหลังจังเอามิอจิ้มออลกอฮอ จุดไฟไปจุดอักดวงหนื้ง คราวป้พอป้าร่าในถาด นนร้อนกกักรด แลกลอกปากถาดต่วยเหตุใดไม่รู้ รดบ้างคนบ้างไปจนต่อดนั้นค่น แต่วจังเดิมโลหิตลงไปอัก รดไปใหม่กลอกไปใหม่ แล้วก็เริยงเนื้อเป็ดในถาดป้น โรยพริกไทยอักข[นหนึ๋ง แต่วจังไต่ยกมาเลี้ยง เป็ดนื้นสุกดี ไม่ดิบๆ สุกๆ อปาง ฝนเขนตราท่า ป้าต่อดท่วมเนื้อถงปลาก็ป้าต่อดท่วมไม่ไต่ใส่มนาวใส่เหต่าอะไร อปางฟนเยนตราทำ ของแกอร่อยมาก ครั๊นก็นเป็ดนื้แล้ว คราวนื้ถงขาเป็ดร่า เอาไปย่าง ใต่ย่างแห้ง เปนหมดเรื่องกับเข้ากัน คราวนื้ถิงของหวาน ลูกไม้ด่างา ต่อ สตรอเบอริใหญ่ สตรอเบอริเลึก ลูกแปร์ เซอริ คว้านแลหั่นฟนข้นเล็กๆ ฝสมป้าตาล เจัอปอดไวน์ แต่วเอาเข้าใน^ป้าแข้งให้เล็น ของหวานสิงเดียวเท่านื้น คราวนื้ลึงบุหสั ประมาทแกว่าคงไม่มีบุหรี๋ดี ร่(ไหนแกลากออกมาเก่งๆ หั่งนั้น
เ^าฅน77?ะไปฮธ&^ควรจะคูก็*^
X ■^*^ &“^!"โ!8^^#*1 .ฬ่^•^*^ ค9บไปแด®ด73เสิ1
--^ะ^.9^~" ^*[?เกิฐ?คร้าน.สิม■ท กระษี*สิเศกัน*1น1ม่ใซ่เลน สิอ®เแฐ5| แ; *•@^(อดละะสือ®?^จีรรีร?เ&2118 เสิ3๐า คร้น่จะไปดทีม่วสิกธอลทีจุดไหฐ7*3 3๐ธ8๐1เ๐นน 1*เอว้จ๗^โ1^ง^ธ^นเภํ^สิ*!ศเปนสก®!เ ^ใ&รฅ&ฟ้ฟใเฟใ&^ เสิมโปสิวยคนนาแศดา®ใ}ระเๆะ เ^^#!^®ใ^รรรนื้ ร่าเม่อ*ปารํสนี้มนเปนเนศ*นรมศ® จะหา*ห่!ไ* ในผํเใ สิวธ&*28®|3(^8น®ป®เ1ม่ฌ อากาสแจ่นใสรอน#๐183นาอ จใไ! ^V^ว^^าเฮ็ไ. รํ่นรถไปใไ#*3ใ*ถ!เนเปษรณป็ดไม์ใส!สิอคลมสัเภ*? ศ!ม่!หนาว แฮรลแดฝาเ]!ร29?ไก์ใ4ร่ริอน ไปในกลา®แคคแ9เห็นสร่า®*จก์ใม่ร® แลํษสเ!าย กลา•สินจนกระ™สิ7!เ41.1สษฝึ๐®ฮามโนสิองใซแอโอ!วอโกล188 4 กลา••จ•กไม่หนาว ทื่ร่านี้เฉภไะ1นแอน1ถุนไฮนทื่พ่อนา ไม่กลาชุดถี®เฒํ* อนส์ฟ้ม่นจ&ห็น เปรสิเดนสิโสิบอกห่อว่าเสิอนนี้เปนสิทื่สด คราวก่อนมาไม่รสิ& ร่าสินห็าอากาคฟนอย่า®เร ดาเหม่อนใอแม®มุมพาน ใจคอเหม่อนดีไ?!๖ คราว* แลเหนกวามสิธอ®ปารสไสิ ฐน่าใครๆ เสาซอบกนหนก ม่นสบายจร®ๆ กวรทื่จ: เทฮวเดรอย่ารหน®อน่างใดเทื่ยวไสัหมอ สกล®เปนหาทื่โปอย่า®สัพเพเหระ  แน่®กันไปกนละโหวก พ่อไปกับบริพดรแลจรูญ กลบมาถี®ทื่อน่เกีอบ เอ อาม เม่อ®ปาริสเปนเม่องทื่น่บวา®ามทื่หนี้®ในยุโรปจริงๆ ซอ®เขาถนนล® จะสิดเปน ^ แพร่งเก ๖ แพร่®ออกจากวงกลมฤๅวงเหลี่ยมกลา®ๆ ในทื่หวา® ถนนประซมเซ่นนิ้ ใหญ่ทื่สุดสิอปลศเคอลาคอ®คอรด แปลร่าสนามสาม่คค ฬ่ ซอนี้ไม่สมกับสนามนั้น สิวยในเวลาริโวคูนั้นไสิม่ากันดาย ศพก่ายกันไปใ*
๖ เมอเงแจ!เไรปตราวาอนเปนเวลารทงไมตริในระหว่างก?ง*!เามกับฝ?งเ,ต®หม®งหมาง& ไม่เริยุบรอย
*4■ามนี้ กสา®สนามมิเขาโสบสิถทีไห้มาแส่อิยิปก์ มินาทุใหญ่สอ*ช้า® แรีชลเร่า ^มอย่าเช้าใจวัาบญ้1ไม่ใย่ซนา*ก,ญ้า เร่๒เปนถนนกลอก ชก!เสแก่น{หมีอน ^2ฐิ^)เ8ฐา มิน้ำทุใหญ่แลเสาโกมาเณ้ไม่ก้วน ก้าย็นในกลา*สนามนี้แลไปสุ ^ใ!!ค*จะมิสิ*ก็®ป^สวัา®ไวัใบญ่ ให้แลเหิพปนก็สั*เกกในก็สุกลนน เช่นอาก-895ฐ^{๐6ประตุ!ฬซ แกรนห้ออปรา เชอเบอเกปุก้แสร้ก เปนก้น กุกท้อ เนี้อไป 35^สาอใกสายหนี้®ก็แลเหินนั้นแล้ว โปมิสนามแสมิ!ท*แยกออกไปอกอชา* ^*.;*นกัขสนามไทญ่นี้ แลมักมิเกรี่อ*สั*เกกในก็สุกถนนอย่า®เก้ยวกัน ลนนทิ ร!®!นใยแม*กุม เทลิอก็ตุ้มาใทม่า จะอำไห้ แส่กิ*อย่า*นั้น ยั*ร้ลิกไห้ว่าอำ *ใ8กว่าฑั๋อึ๋นา เทราะมิสิ®สำคัญเปนก็สื*เกกห้ฟ้รํ่ว่านี้ รถสารหัสกุกอย่า๓จะ ก้*ฐชกไร้แส่รถแฮนหัมแกนฑั๋มิป็สน่า กันมิแส่เฉภาะเมือ*อ*กกุษ นอกนั้นมิ ฐารหักกุกอย่า® รถออมริณกก็*เทียมม้าสามแลสห้มแลเอเลกตรีก รถโมเตอการ์ ฐารหัตกุกอย่า* จนกระก็®โมเตอการ้ เฮ นั้น กนน*แน่นกสัก เก้นแช*เสิอกกัน ไปหาระหว่า*ไม่ใกร่จะไห้ รถห้องเกนช้าๆ เลึ๋อนไปตามกันในถนนก็รถมากๆ ใน ธนนก็ใหญ่ๆ มิกา* ฅ ทา*ก็มิ แส่กา*กนเห้นก*จะกร้า*ก็สกไม่ว่าถนนเลิกฤา ใหญ่ ก้านั้ฟิกุในก็แห่งใกช้า*ถนน จะแลเหินกนเก้นเหมือนอย่า®กับจอกก็โหล ลอธมากามกระแสนา รถก็เก้นไปมาเทมิอนกันแหแลสวะในเวลาน่านา บา*กิ การเก้นกา* กิ®จะไปห้วยรถโมเตอการ์ก็อยู่ช้า®จะช้ามาก เทราะก้กห้อ®รอกัน จะเสียกแช®แช่®กันไปไม่ไห้ โปลิสอยู่ช้างกวกซ้น เวลาบายกนล®มานั้*เล่นช้า® ลนนให้ห้นไม้เต็มไปไม่ไห้ซาตจนกลา®กิน หลั®แถวห้นไม้เช้าไป เวลากลา®กินชุก เฟสว่า®เทมิอนอย่า®มิการงานอะไรอยู่เปนนิจ เมืองปาริสเปนเมือจบริบูรณ์ห้วย อาหาร แลห้วยกวามสนุก แลบริบูรณ์ห้วยเช้าซอ®สารหัตก็จะห้อ®การอะไรไห้ เหราะเหตุฉนั้นคนก็ไปมาเก็ยวเตร่กิ®เหินฟนเมือ®ลวรรห้ ความจริงก็สมควร จะเร่เยบ แค่กางก็®จะกำให้คนก็เทลิตเทสัน ฟนกันตรายแก่ช้วัตรแลทรัทย์ สมบัห้นั้น ประมา(นมิไห้เทมิอนกัน คนมาเก็ยวอำจะห้อ®ระวังห้วแลระวั®ใจ
ของตัวเปนอย่างที่สุด การที่จะพรรณาถึงเมืองปารีสด้วยกระดาษน้อยๆ แ|||| ไม่หอ จังขอจบไว้เท่านี้
คนทึ่ ๘๗
วันคุกรที่ 13® มีอุนายน
เวลาเล้าทำการ!!งยังค้างจะรีบให้แล้วจนเวลา (ะ- โมงเศษ มองสิเอ!)
ปิชองเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศมาหาบอกเรี่องสัญญา ได้แลกเปลื่ยนกัม11เ1)
อันสำเรีจแล้วในเวลา (ะ โมงเล้า แลรับคำเปรสิเดนต์มาเฮญ ให้ไปอยู่ที่รัม!1!
ส์งเปนวังที่ประยับร้อนของเปรสิเดนต์ ในเมื่อมาเมืองปารีสคราวน่า ได้ให้เครึ๋อง
ราขอ้ศรียาภรณ์ แลเขาขอโทษในการที่ต้องเลื่อนการรับรองต่อไป ต่อนั้นม!ฟเ-
เออมอลาต์ล้ฟเดอโปรโตคอลมา ให้ตราเหมือนกัน เวลา ๕ โมงเศษออกทแ
สถานรุ]ตไปสเตยัน มีผู้มาส่งเปนอันมาก ทั้งพวกเยาพวกเรา มีมองสิเออม(เ-
ลา ต์เปนด้น ตุ๊กรออยู่ปารีส เพี่อจะ,จัดธุระต่างๆ ให้สำเร็จ ได้ออกจากปารีสทา
เที่ยง บ่าย ฅ โมงเศษถึงกาเลส์ ในเมืองฝรั่งเศสตอนนี้ มีหญ้าบริทูรส!มา(เ
เลิ้ยงแกะเลี่ยงโคเปนยู่งๆ ดูเหมือนน้ำเค็มจะเล้าไปได้ถักมากอยู่ ได้กลื่นน้ำเอ็แ
เสียเปนนานจังถึงกาเลส์ .. 4๒9
เรือสำนี้เปนเรือใหม่สอาดหมดจด ได้ห้องบนดาดฟ้าเปนที่ไป ลมฟลื่!
เปนตวันตก มีคลื่นแลหนาว คลื่นสาดขึ้นดาดฟ้าเงยกหมดถึงโดเวออยู่ในยัวโมแ
หนึ่งถ้วนๆ หระยาวัสูตรแลพวกสถานทูตทั้งปวงกับแมร์ลงมารับไปขึ้นรถไฟ ฒ
อยู่ล้างไกล ทุ่มหนึ่งจังได้ถึงลอนดอน ความเถักบ่างเปลี่ยน,3บวาบจริงๆ หอล้า,)
ขึ้นแผ่นดินเกาะอังกฤษ ทูมีประเทศน้านเรือนค็กลายเปนอี่น่ไปหมด รูปพรรถ!
สิณฐานผู้คนเปลี่ยนหมด จะหลงไปว่าที่อี่นไม่ได้นอกจากอังกฤษ ผูกตาเสียเอา 1 . /นเ ใ1.:;;V
นาปล่อยก็{[ว่าอังกฤษ หลอดครานาดหลอดอินเวคสิง แลกับอันวอลเดอแคม-เบ้ล(ชุ!มอินเวคสิง มาต้อนรับในพระนามเจ้าแผ่นสิน ชื้นรถหลวงมาล่งทีลิเครั้น อากาศเปส์ยนมาตั้งแต่ในทเลกลายเปนหนาวเอิอกเอิน มาดามทางเห็นแปลกที นิเกนสิงอันมิวเสียมทำชื้นใหม่ใหญ่โด แต่ถ้าเทียมอับเมืองฝรังเศสแล้วเงยบ กว่ากันมาก เพราะแขวงทีลิเครั้นเราอยู่มันอยู่ข้างจะไกลลิบลับ แล๗นทีด่าลุ่ม ชื้นอยู่ไม่ใคร่สบาย ทีลิเครั้นนี้เมือกิปืเอดเวอดมาเยึ๋ยมคราวก่อนได้เคยบ่นว่าไกล นัก ขอให้คดย้ายเสียใหม่ แต่เราย้ายไม่ได้ เพราะเหตุทีการชื้อทีบ้านเวิอนใน องค์แลนคนี้ มันไม่ชื้อได้เปนสีทธ แต่ได้ชื้อไว้กำหนด XV จ จะขายให้คนอึ๋นด่อ ไปอิกก็ยายได้ แต่ต้องนับจเทำกับแรกชื้อไปจน (XV งตามเสิม ผเอินอายทีแถบ นก็ไม่มีคนชอบอยู่ เพราะมันไม่สบาย ราคาก็ลดลงไปเสมอ ขายก็ขาดทุน ถ้าจะ ไปหาทีใหม่ ต้องชื้นเงินมาก เก็อบจะเหมือนชื้อใหม่ จิงขายไม่ได้ เลยคงอยู่ทีนั้ ห่อ{[แต้วว่าไม่สู้จะสบาย แต่เมือพระยาว้สูดรถามเข้าไปว่าอยู่แห่งใด มิทีเสีอกใน ระหว่างแคลริซ่โ8เดลกับลิเคชื้น เงินก็ไม่สู้ผัดกันมาก เห็นว่าถ้าจะไปอยู่แคลริซ โขเดลเสียเงินฑ็เดิยวสูญ ถ้าออกเงินให้มาส่อมลิเคอันชื้นเสียให้ดิ จะเปนประโยชน์ ของเราอินยาวไป จิงได้ตกลงออกเงินให้เขาส่อม ถ้งจะไม่สบายหน่อยเราก็ไม่อยู่ กึ๋รัน แด่เขาได้ส่อมสะสรวยดีชื้นมาก ดิกว่าเมือมาครั้งก่อนอิก เชื้องลิเคอันจะไว้ ชุดด่อภายหลัง รายวันค้างมามากจนพลาดเมล์ เพราะฉนั้นจังยอ!เสิเชื้องอิงค์-แลนล์ไว้เพํยงเทำนี้ที
เโน[เ1 ๘๘
วันเสาร่ที เฮ® มิลุ;นายน
เข้าวันนี้จะอาบนั้กไม่ได้นํ้ารัอน ทํอน้ำเหลว เมือดินนี้ก็เก็ดเหตุไฟฟ้า แ พอกินเข้าแต้วก็ได้การ พ่อนัวเราะ ดาคาแนกแกเอาไปเชื้ยได้ ทีหัวเราะนั้น
ฟ้ว้เร1ะโร่าสอนศ&แใฬฟ้า/!ตับเฟ่น ฟเมี^เวร* ^ฟ้ๅนี้9ซ/)*ฟ้^
ฟ้®ฟ้®* ฟเสเ^ร่าเฟใศร่*ะ#ย ฟ้๐บาผ^วันนี้ เ1แสดแไเาสฌ^^! ^*?ระ? แร ฟ๐1)ส/ใว่วสบำใฟ้เบไริศ๐ ฟ&จเะ1& 1ฟ้.ไเ^^ *เก18๗๒ๆ เอา๗างทลอน?เอน ฒฟเ•^1
.ริ*:กธํวฮบาตัดผม แาส์า#&ทฬ^มใ^๖ฟว วัา^&*เ?*เดรึ๋&เ4| ^-** *3าเร่ฟ้ท!),รมสมมด1ซ็๐:น9ดทนา^ซวา&วัให็8-5ตั,15.*เ^า89๐3:1 ^.ะา..ทราะคเ7จะมาทอกสำหรับวนนี้
*า3ๆเทบงหลอดค:รรนาดกับกับตันวฮจแด&แ&ม.ฐฐํ1*^1*.คฅ* ร?.ชุ *8?ม-ว1ร*เก;วสา ฐีนรถโ!เสเดงนแปดิงตัน 1โาโาค)7ๅ1เ11^11 ^|เ|[ฟ้สํไ11๐/เ] ร^รถ4ษ^สำหรับทา#นี้ออกจะ&าม เขาว่าทาสกไ๐นี้เใเ—แ |1~ ®๐ เ® | ^®*^*เษ ใ]รินธออฟเวลส์๙ แสฬํกหฟ้^^ไ1น!กล36สา๐*18รัใ2๐ทโ& 11 -วั\22๐1*ว3ส์*บ่ส!)กว่าแด่ก่อน ดูเห&นจะ®®ะ*พธว&* เนรเธ!!^วใฟ้61 ^ช88 มา**57วนี้ท&หนคนดานบถอนเ^นวม-"แท่#นี้ เแภ□&■ฬํ่^ไ^เ *ะ1ตัม่าเกเ&เสั^เรVาทพํไมแร่*ะ*&* * 1
ช่^&เงเผ่ ะ"^ .^^**85^!
11๗๒, 311|1)||| *-”า®“®7ไ
ไ6**, .ว-*.■ค^■^*■^*”,*"" •ฯ
1. , ร , V4***ยมม*.^ 1ก[แฝ๒^ฟ!๒ *3
ซ**"**"****เ^ฬ^^^ไ",
1รินเฮ®*,,1,®18 แ&^ ****
Vเ^!๙ง* ใเ&฿ดฟ้฿**^ * งฒ *^Vร๚#1**ลุด่****#**ร *^
4 4.^ ^^-^ห&&.1.^ ^งแ,Vห^ ๐เ*^ไ***\งดิ“
.ะ*ร*1*** 4 ใ**ม*^*1^^*,*®,,
2;--■ฬ*^•^ . ^ ฐ**1:VV** เใ&ฟ้*^^ด*^*^
;*๐**เ******** ^ 7 าน15-
เปนปรินซออฟเวลส์ มีห้องนอน & ห้อง ห้องยูหญงห้อง ๑ มีซาซห้อง 9 ห้อง ฬั่คออกไปทางเทอเรสในสวนเฟ้นววงามมาก ถดออกไใ]เางนอกเใ]นห้องซง บริหัดรอยู่ 13 ห้อจ มิห้องนอนห้องหนั่ง ห้องนั่งห้องหนั่ง แด่ช้าราชการเอาไปไว้ ฑํ่ทอกลม ไกล มิทางเดินในร่มมาถิจไห้ พัก ๑๐ มินิด จ้งมาดามไปกินเช้ากลาง วัน เปนห้องไมใหญ่นั่งโต๊ะกลม มิแด่เจ้านายที่ออกหระนามมาแล้วกับบริพัตร เท่านั่น การจัดโต๊ะ ดล้ายอส่างรัสเสียฤาเดนมาร์ค ค็อมิเครี่องดั๋9ธนมป็งอ้งรุป ด่างๆ มิซนมป้งขางกรอบ ฑี๋กวีนนั่นมิชวดนาอะไรด่างๆ ตั๊งเปนแถวอย่าง เดียวกันกับกวินออฟเดนมาร์ค มิกระดิ๋งสำหรัซสันเรียกคนเช้ามาจัดโต๊ะเปล้ธน กับเช้าแบนเดียวกัน กับเช้าก็อย่างไม่ใย่เลี้องแป็ก เปนของก็นอย่างอยู่ดามปรกดี แลเริ!]กอะไรเรียกไห้ จะก้นนั่ากันเหล้าอะไรไห้ ไม่ออกเกณห้า ดามแบบ หดกัน เล่นเฮฮาโผงผาง ปรีนชออฟเวลส์ล้อกวีนหระมารดา ในการหั๋ทอิบซวดซิ้นแถว่ง แทนระสัง รีนระมังแหนชวดนํ้า กวีนหำเธิยวควักห้อนว่าค่อนว่า กวีนนั่นเทมีอน กวินลุยชาหระราชมารดาไม่มีมิคเลย เปนแด่อัจไม่แก่ถิงแลงามกว่า เทมิธนมาก กว่าเอมเปรสมารี ปรินซ&อฟเวลส์แลปรินเชสวีกดอเริยก็คล้ายหระมารดานั่นเอง แกณด้ต๊กออพัเฮลอย่ช้างจะเปนคนคนอเมินการหุดเล่นแลชอบอะไรแผลงๆ ทนวด เโไกนเช้ามาเสียเก้อบครั๋งปาก บอกว่าเกลี้ยงเกลาดี แกรนด์ห้ชเซสเปนคนทงม-
ไม่ล่างหุด เจ้าแอนเดรเมืองคริค รุปร่างสุงเหมือนปรินซยอซ ก้นเช้าแล้วสบบุหริ กันได้ในโต๊ะเจ้าแม่นดินดอวนชิ้นกว่าแด่ก่อนมาก แลสนุกเหมือนอย่างแด่ก่อน กันเช้าแล้วหาเหิยวดุวัง แด่หอแรกออกจากห้อง เชอร์ แคมเปลแบนเนอแมน ไปรม์มิน้สเดอร์มาเมิา แล้วเจ้าแม่นดินนำโห้รุ้จัก มิความประหลาดโจเปนอันมาก ทํ่^ห่าหางหงมๆ ไกลกันกับหลอดชอลสเบอริมาก ห้องหั๋วังวีนดเธอนั่ได่จ้ดใทน  ธกายอย่าง หดอ่ริดอร์เองก็แก้ไยย้ายโนํนย้ายนหลายแห่ง รุปมิเนิยเยลร์เล็กๆ 1 เธาเช้ากรลบเดิ®วกันแซวนรายดลอด อำ5ลายครามไทญ่ห้เคยมิ ® ใน เห็นอ^
แด่ใบเดียว ห้องอาจุธปวะตับ่ใหม่ว่างห้อง จัดอยู่ซ้างจะดี เดินวนไปจนที่ว#^
มิเวลาหยุดหัก ๕๕ นาที
เวลาบ่ายก่อน ๕ โมง ประชุมกันที่ห้องด้านหลัจที่จะลงสวน ครา^ เต็มโปด้วยเจ้านายทั้งห้อง ดุเกิอบไม่ใคร่จะทันว่าใคร ถึงที่รู้จักกันแล้วแด่ก่฿^ แปลกไปมาก เทราะสิบงมาแล้ว แด่หากได้ฟ้งคำนำจึงได้นักได้ แต่จะจคผ่1{ ได้หมดก็เห็นจะเด้มทิ ปรินเซสออฟเวลส์กับลุก ๓ คน ดุ๊กแลดัซเซสออฟค3น-นอด กับลูกสาวหนึ่ง ลูกชายหนํ่ง คัซเซสออฟเอดีนเบอเรอ คีฮ แครนคพั® มาเริยเมืองรูเซิย ปรินเซสคริสเดียนกับลูกสาว ดัซเซสออฟอัลบะนีแลลูกสาว & คน ดุ๊กแลดัซเซสออพ่อาไกส์ ปรินเซสเบิยตริส ปรินเชสเฮนริออพ่แบดเค็ฟ* ปรินเสสอเล็กซานตราออพ่เดีก แลปรินซอเล็กซานคราออพ่เต๊ก ยังใครที่เทํ แผ่นด้นนำว่าหลานๆ อิกหลายคน ที่มาทีหลังเซ่นแกรนดีดุ๊ก่ไม!คล แกรนล์อุ่& บอริส มาที่สนามทีเดียวหมดด้วยกันเกิอบ ๐)๐ คน ตั้งซบวนพ่อรุ!งกวินออฒ่ แล้วจุงกันเปนลำดับไป ไม่รู้ว่าใครจุงใครนับไม่ถ้วน คนที่มายินเปนสองฟากฒ่เ คลัก เดีนผ่านไปจนตลอดถิงที่เดีนด่ ไกลมากอยู่ ก่อนที่จะรับผู้หนึ่งผู้ใด ลงฟ้เ กินน้ำซา จัดเปนโต๊ะกลมโต๊ะละ ๑๐ แด่เฉภาะเจ้านาย ๏ เต็นต์ ในโดะลำ แผ่นด้น มิกวิน มีพ่อแลแกรนด์ดุ๊ก แกรนด้ดัชเซสออฟเฮส ปรินเซสคริสเฒ็ แกรนด์ดุ๊กบอริส ปรินเฮสแอนดรูออพ่คริศแลแกรนด์ตัซเซสมาเริย ดัซเซสอ81เ เอดีนเบอเรอ นอกนั้นก็นั่งโต๊ะอีนด่อไป ในเวลาเลี้ยงน้ำชามีลมพยุจัดเมซผ๎ ปรารภปรารมภ์กันด้วยกลัวฝนจะดก แกรนด์ดัชเซสมาเรียนั้นกลัวแต่เต็นด์จะ ล้มทับอย่างเดียว บ่นไม่หยุดไม่หย่อน ยังไม่ทันเลี้ยงน้ำซาสำเร็จ ฝนลงเม็ดประปร® แด่ก็ดีไ)ให้นำแยกมาเฝ็าทั้งกลางๆ ฝน มีเจ้าแยกที่งเจ้าแผ่นดินไปทักทายอยู่ด้® เปนกอง มายินอยู่ในแถว ไม่ได้เย้ามาในเต๊นต์เจ้านาย เลี้ยงเต๊นต์หนึ่งรวมก้แ รายทดด่างประเทศ ต่อมาเห็นหนังสือพิมพ์ จึงได้ความว่า คนหนึ๋งนั้นเปนเมเย๐
ๆ^ลี้1^■~ เ4า,|6แ|--+-*^-: ,,,.1. /
ฐ่อมหาราซาออฟงคะนา อิกคนหนึ๋งที่อมหาราซาออฟอัลวา อิกคนหนึ่งชิ้อราซา รุดไกดา มีเจ้าทนักงานอังกฤษกำกับฑั๊ง ๐) คน แล้วรับมุดต่างประเทศ มีรุ}ต อ์อิสเด่รํยฮังการี คนนี้ดุอยู่ข้างจะโปรดมาก มุตฝริงเคส เยอรมน อิดาลิ แลอีนา มีนารอน"โกมุระ รุ}ตยป๋นที่งเคยเปนเสนาบดีว่าการด่างประเทศ เปนคนมิที่อเสียง มาก เคยเห็นรุปดุเหมือนจะเปนคนโตใหญ่ หน้าตาคล้ายฝรัง แต่ครนเห็นตัว จริงเย้า เล็กลักเท่าหม่อมอุดม®๐ เหล็องจ้อยเปนไทยเราดีๆ ไมใช่ฝริงเลย มุด เหล่านี้ เจ้าแผ่นดินได้นำให้รู้จักทุกคน คราวนี้ต่อไปนำให้เย้าเผ่าเปนพวกๆ คือ ห่านหวกช่างเย้ยนฑั๊งทวก พวกหมอที่กำลังตั้งคอมมีอัน ให้ตรวจโรคที่เกิดชิ้น ใหม่ คือเปนโรคให้นอนหลับ นอนมากเกินไปจนเลยตาย จะให้รู้ว่ามีสาเหตุเภท มลอย่างไร แลควรจะรักษาอย่างไร หมอที่เปนคอมมีอันนี้ ประมาณสักยื่สิบสิ ยํ่สิบห้าคน เปนเดลิเกิดตั้งมาแด่ด่างประเทศ เมืองละคนสองคน เซอริแปดริก แมนลัน เปนคอมมีอันเนอในพวกหมอนี้คนหนึ่ง คราวนี้ยัจมีพวกหัวน่าคนท่างาน (เลเนอ) แด่งตัวปอนๆ เย้าเผ่าอิกหมู่หนี้จ ต้องรับส์จอยู่ด้วยหมู่ละนานๆ คนที่ เมีญมากลิง (๐๕๐๐ นั้น เปนเมมเบอออพ่ปาลิเมนต์ทั้งสอง คือ เงยแลคอมมัน ก็ง ค®๐๐ เศษแล้ว ยังพาเมียพาลุกมาได้ด้วย จึงได้มากชิ้นไปราว ®®๐๐-๐(4:๐๐ พวกเหล่านี้เจ้าแผ่นดินไม่ใคร่จะรู้จักใคร เปนแด่เดินผ่านๆ ที่ทรงทักทาย มากอยู่นั้น กิพวกย้าราซการเก่าๆ ทั้งฝ่ายทหารแลพลเรือน ที่โปรดมากทีเดียว นั้น คํอกับตันวาลซ อายุ ๐๕๐ จ เอาผาเลี้ยงไว้ที่ในวินต์เซอ ริมเวอจึเนิยวอเตอ อยู่ช้างจะเปนตลกพูดเล่นสทุก ที่แปลกอิกคนหนึ่งนั้น ดีอ มาริกทะเวนชาวอเมริกัน สิงฟนผู้แต่งหนังสือปรากรุ}!เอเสียงมาก ในการพูดเล่น แต่ฟนชิ้นฟนอันอยู่ช้าง จะเอาอกเอาใจกันมาก ใครๆ เปนต้องพูดด้วยทุกคน น่าให้พ่อรู้จัก เปนคนแก่
8๐ หม่อมอุดมพงคเพ็ญลวัลติ ม.?.ว. ประผูร อิครศักลี้ ณกรุงเทพ (เลี้ยวนี้เปนพระยา อุพงเพ็ญสวัสด)
** ฟ^®?•^8กฟ้นแ^!! ๐๐^1 *7,..เ-นๆ๕^าฟฬ1เ&"V #*นฟ้*มาก2V*8าม 1*^1 &-&1,|ร|*๐1*Vศาฮ ฬระ!^เฬระ3•หษํหา๐ ณํทอโวไ๔*ามสัม่|เ1 ^1 ไ!?โ1ไเข1ป้เไแโเโโเ  &ร*รั้*6*า๐ฬระ*า!๐ใเ&น ไ}รผ่&&แ *^ เ^- 9** โชฬแ 1ไ1^8519ใ8^ไ*1๐11๐®,ไ^23*ไ1๐811 1ฟ้๐8*1ใ^*ไไ5*"^1
๐X1^1)ผุด้งงไเกเใกร■ล้า งระ!*ฮวทน•รา6๐•ค&ษ์วึ๋®เใน๐•ฑ่ใ (ทิน* 11เค็จ่เ1๐11เาฟฅ้ กัง!ด ร่&57าห!เดห้โเน่ารธ้ฮสักประเ๐5วไม่ได้อุๅ ฬํฝิ^ฐํเ เ^เ^ด่?3©?18ามกัฆคิทหลา*แที่ยว ดกลงลุกสิ้นไป*บ*ระมเหษิแล้ว 58  *น#!ฐ๐สัคนั้มหน้ฟย่ไหโง่รับผัช้า•โม้ษรับผัเางนี้ ไปไม่ได้อิกเปนนาน เ^  .ดินไVก็3ะน้อยจนกระฬ■ยิงคระ[แทจะเแ พิได้กลับพุกันสิ้นกระไดเก 1®!
จริ*อพุ?ห่กด้รอกันท# 8 &งศ์ เจ้าแม่นด้นหกมาก เล่าว่าดั๊งแด่ดกกร:ไเ  ซาแลยไม่*.#•■รง สัที่ใม่หํก๐9เลิย ทุ่ม ๑ จิงได้เสด็จสิ้น เปนเวลาที่ยินอยู่ลํเ 61 นั้ร่ไน* ย่ษว่าจะต้อง*ทุดหํก่ จิงนัดเวลาสันเนอต่ออก ©^ ม้นิด จะอาม 4  การเม้าแหนในราซสำนักดุหริกว่าประเทศอื่นๆ ในศอนสัเนนด์ไม่!*  ด้&งระมัดประหยัดกาย2ะไรนัก เดินล้อมน่าล้อมหลัง ม่านไปผ่านมาก็ไล้ ฝ1; ๐3นมเศนผักชุหํไมใคร่๐2บเจ้าธองสัว เหราะเปนเยอรมันดั๊งแต่กวีนวีกคอเ®  มา ไว้*ระอ#ค์เปนผักฤษมากสิ้นคนชอบเจ้าแม่นสันองค์นิ้จิงจัดการรับแซกฟ*  อย่า#ธรรมเนํยมผักอุร* ไม่แต่งชุนิหอมแลไม่ทำยศคักด ดลุกคลีกับคนอังง^  มาก จิงเปนทํ่ธอบใจนิยมของชาวเมือง
การสันเนอในวังวีนต์เธอนื้อยู่ช้างจะลุกจิกมาก พวกช้าราชการใพํเ เขาม็ยุนิหอมอย่างหนึ่ง เรียกว่าวีนด์เธออุนิห่อม คือเลีออัวนิงเดรสธรรมคา  ศอแดงมิ&แดง กางเกงสัน ลุงสันดำ เกีอกเดื้ย ไม่แต่เฉภาะชาววังฤๅชาวอังซแ*
6.^ใ*ประเกเศะกก็ดเอง!แล่งแล่นมัน เว้นแล่ เม่ลํองสืรวม;สิ้อ®ะ.?•ะมิเะ^#•ะ ใน้ เฐฐ&#๙ธรรน#(า เหราะฉนั้นต้องคัดกา#เกงใหม่ หาธุงสันใหม่ หาเกิ^ใหม่ ?.|นแ8กั๊กจะสรวม^อดำก็ไม่ถูกแมน ทั๋จร้งเขาก็ไม่ได้หำมปราม เปน#เด่เขา 515ๅ8ยู่ษนษจะดิเย่นนึ่จะสั เราไม่อยากใหํเปนการม้น*ระไทยเจ้าแม่นสันก็ด้&ง 2^81 ก็เปนทา#ทั๋เขาจะพุดเสัอนเราได้ ผัมิแปลกกว่านั้นด่อไปอ้ก คือหมวก วใฐฐอ ธุงมิอไม่สรวม ช้าราชภารผ่ายทหารไม่สรวมเสิอหหาร แด่มหาดเล็ก 57.กัเปนคนใช้โด็ะนั้น แล่งสัวใสํเสิอริ}ดอก ดุมสองแกว ทาหำชาวอย่างเดิมที ^เาดเล็กที่ใช้อยู่ช้างในไม่ได้ออกหน้าสรวมเสิอแดงเงดอกก็มิ ฑั๋หํองฟอมีนึ่ง Vระจำสองคนเสม8 ดาเสือแดงคนหนึ่ง เสิอดำศนหน้ง ใช้อย่างบ่าวเรา สัดดรา ะ*..:ล้มกิไม่มีเวลาเปลี้อง สิงเวลาสันเนอ หลอดครานาดมาบอกทุกเวลา ห้องฑํ่ ห.-.-♦นั้นอยู่ทสุดคอรีดอร์ ด้ฮงเสันไปไกล จิ#สิงที่เจ้านายนั่งปว#คอยอยู่ แล่เจ้า แม่นสันมักจะออกมาอยู่ก่อน หระมเหษ็ออกทิหลัง ประชุมกันอยู่ที่น่าประดุ ธั๋ง ฬนทา#กวีนจะเสด็จออก แด่เฉภาะเจ้านายฑั๊ชผู้หญิงผู้ชายทักทายปราไสยแส พุเล่นกันอยู่ในฑั๋นั้น ดรั้นกว็นเสด็จออก ห่อจิงได้พุออกน่า เจ้าแม่นสันพุ งกรนล้ดัซเซสออห่เอสเหมือนกันนั่งสองวัน เจ้านายที่มาในวันแรก คือปรินธแล ใ]รนเซสออฟเวลส์ แกรนด็ดุ๊กแลแกรนด็ดัซเซสออห่เ&ส ปรินธแลปรินเซสแอน-เครพิองครีศ ยู้ฑั๋มานั่งโด็ะที่เปนดัวสำคัญ ด็อฑุดออสโครฮังเกเรียน ไวสเศานต์ แสไวสเคาน์เดสเซอช้ล หลอดโนลไปรเวตสิเกรดาริ แลเลด็โนลกับลุก เซอซาลส์ ซาดสั๗ลัดทุลฉลองประจำกระทรวงต่างประเทศกับเมิย แลช้าราชการทํ่เกํ่ยวช้อง เแแว้งกับผู้อื่นๆ บ้าง หวกช้าราชการชองเราหมด ผู้ดามเสด็จเจ้านายรวม ®3 คน ช้าราชการนั้นดอยอยู่ห้องที่ เอ ถัดจากห้องประกับออกไป กวีนแลเจ้า  ฟบล้นไมใคร่จะได้ทักทายใดรก่อนเวลาสันเนอ จับมิอแลน่าให้รู้จักบางคน แล้ว ซ็ไปห้องเสวยทีเสัยว ห้องเสวยนั้นผ่านห้องโบไปอักห้องหนึ่ง ในห้องนึ่ไว้รูปสิ้ง
กิปึเอดว.อดถวายกวีนวิกตอเรียเมื่อครั้งยูบิถึงที่พ่อออกมาคราวก่อน เวฐๆ!! ยังพงอยู่ไม่ได้ขั้นตด พอเห็นก็จำได้ เครื่องโต๊ะใช้เครื่องทองทั้งสินในวันแร?) 11 ที่สองใช้กระถางต้นไม้เซฟวร์สิเขียวประดับดอกกุหลาบสีซมภู ตั้งเต็มทั้งโต้ะวๅ1,! จริงๆ เสวยเช้าเสวยกลางวันใช้เครื่องทองทั้งสิน เจ้าแผ่นดินกับพระมเหแแแ กัน พ่อนั่งช้างช้ายพระมเหษั กัดไปปรินเซลวิกตอเรีย แกรนต็ต๊กออพ่เธฬ่ซ่เๆแ ขวาพระมเหษ์ กัดไปปรินเซสออพ่เวลส์ แกรนด็ดัซเซสออฟเฮสนั่งขวาเจ้าแพ่ดํ1! บริพัตรนั่งกัดไป ปรินเซสอันเดรนั่งซ้ายเจ้าแผ่นดิน กัดไปปรินซออพ่เวลส์ ฝ ปรินเซสวิกตอเรียทางนี้ปรินซอันเดร เจ้าแผ่นดินลุกขั้นกล่าวคำต้อนรับแลลึ๋นใ* พ่อ พ่อขอบพระไทยและขอให้ดีมให้เจ้าแผ่นดินแลพระมเหษ็ กสับมาจากโต้:เ แล้วเจ้านายผู้หญิงอยู่ห้องช้งธุนนางเผ่า เจ้านายผู้ชายเช้ามาในห้องสูบบุหรื่เฟง่เ กาแพ่สนทนากัน ที่ห้องโบช้างนอกเลิกพรมเรียกพวกซอเช้ามาทำ มิการเต้นรำ  เจ้าแผ่นดินแลปรินซอันเดรไม่เต้น กวีนก็เสด็จออกไปเต้น แต่ดูเหมือนจะฒ่# เหนั่อยมาก เวียนพระเคียร การสมาคม,ไนราซส์านักเมืองอังกฤษนี้อยู่ช้าชจะฟแ บ้านๆ มาก ไม่ใคร่จะเปนอย่างในวังเหม้อนคอนติเนนด์ ยินบ้างนั่งบ้าง ชุฒํ อิงเอ็ด พระมเหษินั่งที่เก้าอี้ยาว กรมวังเช้าไปนั่งไขว่ห้างเคียงกันอยู่ในก้ทั้ เคียวก็ได้ จวนสองยามกวีนจิงได้เสด็จขึ้นพร้อมกับเจ้านายผู้หญิงทั้งปวง พ่ก8 เจ้านายผู้ชายก็ตามเช้ามา ลํ่าลากันที่ประตูที่จะไปห้องกวีน แล้3จงเดับต่อไม่ ห้องใครใครก็เช้า ด้วยอยู่แถบเคียวกันทั้งนั้น
ที่วังวีนค์เซอนี้ ได้ตกแต่งเปดียนแปลงมาก ในคอริคอ!ก็ฟลํ่พ่^ หลายอย่าง เดิมไพ่ฟ้าอี้นในรางที่น่ารูปให้สว่างที่รูปทุกๆ แผ่น ในตู้ที่ไว้ชอง^ ไพ่ฟ้าหย่อนลงไปอยู่ในนั้น มีเครื่องกัวยจานฝรั่งที่เปนของวิเศษหลายตู้ มีแปี๋*18 หยกอยู่ตู้หนั่ง อ่างมังกร ๕ เล็บที่เคยมีอยู่สองใบหายไไ/ใบหนั่ง แต่ใบที่ยังอยู่1, เดนเทุกวันทุก^เห็นเล็กไปกว่าที่บางกอกมาก ครามก็จางกว่า แต่รูปคฟ!#!
แลฟนคนที่มีตัวเกี่ยวช้องในพงษาวดารในพระราชวงษ์มาก รูปการใหญ่ๆ เซ่น ราชาลิเคกแต่งงานอะไรเหล่านั้ดิดอยู่ที่นั่นทั้งสิน ในห้องนั่งแลห้องนอนของพ่อ ญ่นรูปเจ้านาย ทั้นลูกเธอกวีนวิกตอเรีย ตั้งแต่ยังเยาว์มาจนตลอดเวลาแต่งงาน ทั่วไปทั้งห้อง การตกแต่งห้องงดงามดี เล็กๆ แต่สบายพร้อมบรีภูรณทุกอย่าง วนกระทั้งหนังสือฟ้มพ์มีวางเรียงรายไว้ที่โต๊ะ เปลึ๋ยนทุกวันไม่มีสิงไรที่ซาดเลย
ด[น[ฅ่ ๘๙
วันอาฑํตย์ที่ เอฅ มีชุนายน
เวลาเช้า โมง ไปก็นเช้าเช้าพร้อมด้วยเจ้าแผ่นดินแลเจ้านายที่มาอยู่ ในวัง แต่กวีนแลปรีนเซสวิกตอเรียไม่ได้ออก เพราะยังเช้าอยู่ เจ้าแผ่นดินอ่าน ฬงสิอฟ้มพ่แลอะไรตามปรกดิ เล่าอะไรกันฟ้งเปนเวลาเปลึ๋ยนทหารกาด เปน การใหญ่กว่าปรกดิอยู่หน่อย คือมีพวกกลองเดียวเปนอันมาก ทั้งมีแตรวงด้วย แลรวงนั้นมาเบ้าที่ตรงน่าต่างลงไป เปนการมาเบ้าแตรถวาย จนเสวยแล้วจึงได้ ฟลี๋ซนกาด
พอเวลา ๕ โมงเช้า เจ้าแผ่นดินแลเจ้านายเหล่านั้นไปวัด พ่อลงทาง 1 กระไดเล็กน่าห้อง ขั้นรถไปในปิากตรงไปโมสเลมที่งเปนที่ฝืงศพกวีนวิกตอเรีย ; โนสเลมอันนั้ได้เคยไปแต่ครงก่อนแล้ว เปนที่กวีนวิกตอเรียโปรดปรานนัก เพราะ ลิดหำเองจึงทั้งให้ไปดูให้ได้ ท่าเปนกระโจมห้ากระโจมไม่เใหญ่โตอะไรนัก อยู่ ในกลางสวน เดิมมีแท่น แต่มีรูปอยู่ช้างเคียว เดียวนั้มีรูปสองรูปเคียงกันอยู่บน ฟน ดูเหมือนคีลาแผ่นเคียวมีรูปสองรูปบนดิลานั้น ไม่เห็นรอยต่อเลย การที่ ฬ้ากันได้สนทสนมเซ่นนี้ เพราะกวินวิกตอเรียได้ท่าไว้เสียสำเร็จแล้วทั้งรูปนั้นด้วย พาะจนั้นรูปกวีนวิกตอเรียจ้งได้ยังสาวอยู่มาก มีศพปรีนเซสอาลิสฝืงอยู่ในนั้น
ด้วย เจ้าแผ่นดินองศ์นี้ทำแผ่นดิลาอุทิศน่าต่าง*ห้ดุ๊เกออฟอัลเบอนิช่อง!เนี้ง ออฟเอดินเบอรอส่องหนี่ง แต่ยังโม่ใต้ติด ได้วางพวงมาไลย แลดูในที่ม้^!,  เขาพาซับรถโปในป็าก ว้นต์เฮอเกรดงากนี้ใหญ่โตมาก ป็นเปนตอน ลี้ยงเ^ กวางดาว แลกวางชาวกวางแดงต่างๆ ไว้พีซพรรณตัวใหญ่ 9๕๐ ตัวรุ่นๅ  เล็กๆ ๑๐๐๐ ถ้ามากไปกว่าจำนวนนั้นก็ยิงเสีย เลี้ยงนกเฟสันต์สำหรับยิง)!^ ง งละตั้งพัน นกเฟสันต์นี้ เปนนกที่ไม่ฟักฟองฤาฟ้กแต,เลี้ยงไม่ดี ฤแแ  ต้องการจะยิงมากๆ เก็ดไม่ทัน จิงต้องช่วยให้แม่ไก่ฟัก นกชนิดนี้ไม่จับไม้สุ®) เดินหมกๆ อยู่ในหมู่ด้นเฟัน ฮึ๋ปึเขาปลูกงนเฉภาะให้อาไศรยเปนอันมาก 1® เสียนักหนา รกไปใกล้ๆ ก็ไม่บิน เดินเฉย การที่จะยิงต้องต้อนให้ดกใจ บิซ®! ขึ้นโปก็ยิง ลักษณนกพริกนกกวักเมื่อเวลาจะไช่ก็ไซ่หมกไว้ดามใต้ต้นเสืน  รักษาไปเก็บโซ่นั้นมาให้แม่ไก่ฟัก ถ้าแม่ไก่ใหญ่ๆฟักได้กีปึ ๐๐ ที่ย่อมก็ลดสิง! ดามส่วน ใท์ธรงดินมีส่าสามด้าน เป็ดแด่ต้านน่า กว้างประมาณลักคีบเศษ ยาว ลัก ®๐ นิ้ว ไปตั้งรายไว้เปนจังหวะในกลางปาหญ้า เมื่อแม่ไก่กกฟองอ®๗!! ตัวแล้วก็เอ•แมโกนั้นกับตั้งลุกนกเฟสันต์ที่ยังเล็กๆ ไปเช้าไว้ในกรง ชื่กรงนั้มพ่ เดพ©กันโม่ให้แม่โก่ออกได้ ส่วนลุกนกวงเช้าวงออกได้ ตัดกงสนไปตั้งไว้ริ}สร! นั้น กรงละห่อนละห่อน ถ้าเวลาร้อนจัดเกนกจะได้วงเช้าอาไศรยร่มรํ& &&เ&รนั้น!แปงนี้ต์ด้วย#ด1ง ประสมกับโซ่ไปเปรฐสาดให้กินตั้งแม่ไก้&สิ^ ฒ ได้ล*จ■หระเด้นลุ อ.-:ชุได้ V* วัน่เห่าลุกไก่*เกๆ- แ&ลุเหมือนเกไก่ สิ,® หฺมื่ฟ้ส้#;๗!นกห่ม 5ลุไ?เด้อน*อป!ส*ฟองวสแ^เก3?แ&&นออก่&นี้ ๐ วน-1ป1ด้?มด ตั/^เรือง* ว้ง6ร้วแล.นกลาร่องเว ดดก็นิกน่าสงสาร เห่^ V&*ลุวVม่า.V^เห่ หอไดตั้^มตั้ก็!.,*, ๆลุ!^ไ!น4^๐๘1ร#ว*แปอ
&®*^®***** 9* .งก กระย®ก บิ*วัน*ต้*วได้ ©9๐ *
ฟรฝ^^เ^ *ะเฬย*!®*ไ*, เ^ฟรก่
ไโเให้โรงพยาบาล สิงนับว่าโปนทาน ว่าตามความเห็นโ!องเราการที่ฆ่าสัตว์ลง ง่าทาน บุญกับบาปมันจะแลกเปลี่ยนกันอย่างไร ช้างโทนจะหนัก ถ้าจะว่าด้วย เจตนา เจตนายิงเล่นสนุกๆ ทำทานมันออกจะเปนปล่อยพระพุทธบาทอยู่6๐ ได้ ทุตา กันกับฝรั่ง บางคนก็เห็นว่าเปนการดุร้ายน่าสงสาร บางคนก็เห็นฟนเก็ด มาฟนอาหาร แต่ไปมีความเห็นปรินเซสวิกตอเรีย ซึ๋จพ่อไม่ได้หาฤๅเรี๋อจบุญ บาปเลอ พูดกันถิงแต่เรึ่องที่ไปเห็นเท่านั้น เธอบุ้ยปากเอาพ่อ แล้วลี้นหัวว่าน่า สงสารเต็มที มันเซี่องออกเซ่นนั้นแล้วยังไปยิงมันได้ ความสงสารเปนสันเหมือน สัตว์ที่เลี้ยงไว้ไม่ควรจะฆ่า ฆ่าสัตว์สิงไม่มีกำลังจะหลบหลีกหน!ด้ การยิงๆ ธอง ฝรั่งนักจะเปนสัตว์ที่เลี้ยงไว้ยิงเซ่นนี้ ถึงเนี้อก็กก็ใช้ต้อนไปยิงเปนเชาทีเคียว ไม่ ให้นิทางหลบทางหลีก ถิงจะไม่พูดในทางสาสนาก็ออกน่าสงสารอยู่
มีทางหนี่ง ที่เริยกว่าลองว้อก ตัดตรงลี่วจากคาเชอลไปทางสามไมล์ สิงสุกเนินที่ลุง มีรูปก็งยอซที่ ๓ ซี่ม้าตั้งซวางทาง ทางตรงลี่วงามจริงๆ นิด้น โฮ๗สุกสองช้าง ช้างละสองแถว ปลุกแต่ก็งชาลล์ สองร้อยสามร้อยบิ! งามคีมาก เฟด้นโอ๊กมัน๗นไม้ชิ้ล้มแลมักจะกิ๋งหักเปนโพรง ทำนองพิบุล นิล้มเสียก็ตอน ซนี้# น่าเสียดายเต็มที แต่เขาได้ปลูกซ่อมใหม่ชิ้นไว้ ทางนี้ห้ามรถโมเตอคาร์ แแตฺที่ห้ามนั้น เจ้าเฟนด้นรับตั้งเองว่า ถ้าปล่อยรายหนึ่ง ต้อ®ปล่อยเลยหมด ฬเด้ห้ามกันไว้เสีย ที่จริงไม่จำเปนจะต้องเต้นรถไปในถนน ที่ไปเที่ยววันนี้สับรถ เย่ซนพญ้าเฒๆ โดยมาก หญ้างามเต็มที ในที่สิงตัดรักษาอย่างคีแล้วเหนิอน ฮย่โงโสะ{เดเสียด
**^าแ ป#®8พ*ะ*!โหล!เา!ห* นี้ ช}น#ท้น๐*1 ห*เา฿สท#1*ทํนี้แน่เ^ป้ท้1น่ ห้ย่}แ มนเต่โฟเย*แฒเ* สเ#1เด้าเม1เก#พูแห้เ}เน่โยเพห้แม}พเพห!โงฒฒโ)พุ เปนตุห*^*าที่หเ*ะพูด*V(ห
๓ยวเตร็จเดร่จนเวลาบ่าย่โนงหนึ่งฮี่งเปนกำหน#),ชรินซออฟเวสิ^1 จากวัดแล้ว จิงได้บ่ายไถกลันมาเช้าที!,1เอนฟรฺอกนอ เช้าโปตามทางใ!]3111 เรือนนั้นไม่ใหญ่โดเท่าใด แด่มิสระทีเปนสระอุดอยู่ช้างน่า ภูมทีงามมาก รฏ)^ เปนเรือน?กเธอครั้งยอซที่ ๐1 เมื่อแผ่นดินกวีนวิ,ๆดนิ;รี! ดัซเซสออฟเกน8)1). เาซมารดาอยู่ แลสินพระซนมัในทีนี้ ได้นั่งสนทนากันอยู่ถึงเรื้อจทีได้พบก้^ ดราวก่อน แล้วกลับไปวินด์เชอคาเซอล บัดเดี๋ยวหนึ่งก็ถึงเวลากินเช้ากลา*71,  โปกินเช้ากลางวันทีห้องโอ๊กเปนวันก่อน กวีนเสด็จออก
กินเช้ากลางวันแล้วพากันไปดูห้องในวังนั้นทั่วทุกแห่ง มีของทีจัดเไเ*1! แปลงแก้ไซมาก แด่ก่อนดามแถบนั้นธอจกองสับช้อนกันอยู่ ไม่เปนจังหวะจะโล)! เดี๋ยวนี้จัดขึ้นใหม่ เครื้องอาๅธประดับจามอย่างยํ่ง ด้ทีไว้ของยาวใหญ่ รื้อ!)# เช้าไปเก็บไว้ทีอีนเสียหมด กลายเปนเครี่องปอสเลน ดุเหมือนจะโปรดฟรํ่# ปอสเลนมาก เทียวทั่วทุกห้องจนเซนดัยอซฮอลแลห้องอี่นา ซงเปนทีลำหรัฟ!* ให้คนเช้าไปดุได้ แลเปนทีรับแซกเมืองอย่างออพ่พ่เซิยล เจ้าแผ่นด้นไม่ได้ประ™ ในทีนั้น แปงเปนคนละคอน ดอนทีพ่อไปอยู่เปนช้าจดอนทีประทับ เว้นไวํผ่ ไลบราริคือห้อปึสมุด อะไรยังไม่เสร็จอย่างหนึ่ง จิงไม่พาเช้าไปดุ แด่กำหนเท่! จะให้ไปดุ เพราะพ่อเคยเห็น แลเล่าเรื้องกันได้
วีนด์เฮอคาเซอลนี้ เปนทีเก่าแก่ จนเรื้องเด้มกลายเปนมีทานว่าฬร ป็อมนำง เปนค่าอ่โรมันบำง เปนทีอยู่ของพวกแฮกสันนำง ทีเปนทีเสา8( สแดนด!ดอยู่เดี๋ยวนี้ ได้ก่อกำแพงซิ้นเมื่อแผ่นด้นเฮนริที ๑ แปดร้อยไ:ม!ผ่า ช้อวันด้เซอนั้น ว่ามาจากแองโคลแฮกสัน เรียกเวนเดล©รา หมา®9วารเร่า1 ■วนด้ลอุ]เวนเดน มุลแหงค่าเวนด้ลนั้นมาจากวันดัลฤๅน©กธุด แล่วเจ้าแผ่ผ่ร ไล่ห่ากํนด่อา มาจนกระทั่งธ็งกว้นแอนน์ ด่อมาเจ้าในร"ซ่วงใ?นั้โด้ทีงรํใง& •หรจะได้เนนห้ประทับจนกระทังถึงออธที ®: ยอธทั่ ด: ไ®®!น,ปนอันมาส, ลาผ่
วิกตอเรียโปรดอยู่ในนึ่นึ่มาก เจ้าแผ่นสินองค์นึ่ไม่ใกร่จะได้เสต้จไปอยู่นาน ไป ฟนเวลาฟนฤยู เพราะโปรดนึ่เสิมลี่งได้!!อไว้ฟนสมนัสิส่วนพระองค์เรัยกว่า แซนตรีงฮัมนั้นมาก อยู่ในลอนตอนก็มไกกว่ากวินวิกตอเรีย แต่ได้เอาพระไทย ใส่ในการตกแต่งสิ!นกว่าแด่ก่อน
เนึ่ยวยูวังดลอดแต้ว นัดกันว่าจะไปเวอชีเนิยวอเตอ มิเวลา (ะ* มินิต สำหรับหอุตพักเปลี่ยนเกรึ๋องแต่งตัวเปนอย่างโปเนึ่ยว บรัพัตรไปเธำกระบวน ปรันซออฟ่เวลส์ที่ฟรอกมอ พ่อไปกระบวนเจ้าแผ่นสินใซํรลเทียม 8โ ม้า เปนม้า แปมดำฟนดวงๆ ทงนั้นงามจริงๆ ในรถแรกเจ้าแผ่นสินกับพ่อ แกรนต้ตุ๊กออฟเฮส แลปรันซแอนเตร รถกวีนแกรนด์ตัชเซส ปรินเยสวิกตอเรียแลแอนเตร รถปรันย แลปรันเซสออพ่เวลส์กับบริพัตรไปถิงก่อน คอยอย่ที่นั้นกับลุกเล็กๆ แต้ว เราไป ยางลองว้อก แลผ่านคัมเบอแลนด์ลอย สิงเปนที่ปรินเซสกรีสเขียนอยู่ ไใ!ถิ®กี๋ หลับหลาริมน้ำกายหลัง หลับหลานั้นเปนจตุรมุซ มุงนั้นสันา มิซานไปธ้างริมน้ำ เปนสองลัน มิเรียกระเชียงหลายลำ มีเร็อริ!ตทองล่าหนึ่งใหม่เรํ่ยม เจ้าแผ่นสิน ยายว่าเรือนั้นใหม่ฤาเก่า พ่อบอกว่ารูปแปลกอยู่ แต่ยูใหม่ ไปได้กวามว่าเรีฮนั้น ได้ท่า 13*๐ ริ!แต้ว ท่าด้วยไม้โอ็ก ไม้ยังไม่ได้ผุพังอันใดเลย มิเรือกำใเนใบลำ หนิง เรือใบลำหนึ่ง ทอดอยู่ในนํ้านั้นด้วย เวอย้เนํยวอเดอนึ่เปนสระธุตแกบๆ กว้างๆ ยาวประมาณลักไมส์หนึ่ง ดุ๊กออฟกัมเบอแลนด์ไซ้ทหารซุก บางแห่งก็เก มาก บางแห่งดิ้น ปลูกด้นไม้แลแต่งนึ่งให้เปนอย่างเปนเองงามมาก ม็กับด้น วาลซกนหนึ่ง ฑั๋เปนคนโปรดปรานของเจ้านายทั้งปวงมาก อายุ ๕จ ใ! นึ่งโต้นำ ใหํเซ้แนึ่อวัพทว์เดนปาด้นั้น มกรับอยู่ทนั้น เปนมุ้รักบาแลอยู่กอดเดซ?องหลวง ใกลัพลับหลานั้น เจ้านายทุกกน ตั๊งแต่เจ้าแผ่นด้นไปต้อกันเล่น ด,ฟก์ดบพุ่ได้ ลานั้นก็เล่นดลภต่างๆ เวดาเดิ้ยงนั้ใธาณ็ริยกดา๗นั้นนั่งโสิะด้วยในหม์เจํในาย นั้๓งก่รินด้วย เหราะไฟมิดนอนเด® นอกจาดเจ้านาย แย*กันแล้วเต้นเ!®บ
ร้พ!ฯ11*หนอยหน้งจ้งชิ้Vขกไปดา:มหางเสิกา ไปที่*อดเตซกับตนวาลช ด้นไม้มิด้นกุ*ล,ไ,น*เลอน,า ในศอดเตชพ*เ^าVฯยที่ไปด้วยกันหมเด ส์จไแแ^ เ1ผฒิ{กิอมจะพอชุเต็มพอดี มิรปV1(16เนตนแลเจ้านไยนทบใไก^ 3ดู่ฟ้®8^| เ®แ^ร©ก้งออฟสเปน เอาหมังสิอกิงออฟสเปนตอบชอบใจที่ให้พรในกร^ 3ก6ไ*1.11นพเ&ฐ่!๒^ฯษฟพเฬส เจ้าแฝนดินถในว่าแกส่านใต้ฤา บอกร่าใ
.เชา*:"ม อา!แ^ไม่เห้นใครเชาเกาบาผ่วั่งเสสกัน มิห้องอกห้องหนงแกเรํย สใ3เกกงรมแคเใชพ.-กสากกุร่ริ แปลร่าห้อจควันเพราะดีดไฟกรุ่นไวัเสมอ ต้วธช!1 ▼ร."ฟั3.ไ?: ออกจากบ้าน?!ากับสันวาลชมาชิ้นรถกลับเปลี้ยนไปทางช้าธชวา || ชนพธุ่ก้*อ®ๆ โม่มิถนน แต่สองช้างมิ?เอกไม้สิม่วงช่อโดา เหมือนกัปชน35เ!) ดสฐ?! แสส?)?ว่^ปนเชียวชอบเปนม่วง ซ่างงามจริงๆ มิผ่านหมู่สันไม้ใ!1ชุ! บิอเปนศรธเป1นกราว แล้วออกทาจระหว่างตำบลบ้านวันต์เชอ มิบ้านฬึ๋เปน สวนงไมๆ ช้างทาธมาก แล้วเลี้ยวลงริมแม่น้ำเทมส์ ซี่งมิเรือชิ้นล่อง ดีกระเชีย! บ้าง?เกเบ็ดบ้าง แด่เอนเกินไปคนน้อยเสิอแล้ว แล้วจิงเลี้ยวไปเช้าสวนส์าหรัขชํ วันด์เฮอ ที่เรียกว่าสวนกวัน ที่งกรมนเรศร์ซอบชุดถิงนี้น๐151 เจ้าแผ่นดีนไล้!ฟ้* ใหม่แปลกไปหมดทงลี้น คือก่อกำแพงเดี้ยา กั้นสวนผัก เสียติอินหนึ๋ง ฟากไ™ เปนเรือนกระจกที่ปลูกไม้ดอก นอกเรือนกระจกปลูกสันกุหลาบฟนดอกดกแล* สุดสายดา โนเรือนกระจกนั้นปลูกไม้ดอก ที่จจัดเปนสิด่างๆ ตามพวกปึาม!ไ]!! ที่สุดเหสิอที่จะพรรณา ดอกคาร้เนฮั่น ลักษณดอกกำมหยี่ซ้อน ซ่อโตๆ เไท่ ดอกซบา หอมเปนที่สุดกลิ่นรํ๋าๆ กวันเด็ดแจก แลกล้วยไม้มันซ่างออกด8ล พร้อมกันดงร้ออสองร้อยช่อ เขาจัดสันไม้เปนหมวดๆ หมวดนี้น่าร้อน หมวดแ น่าหนาว ในหมวดหนิ๋งกำหนดได้ว่า เมื่อไม้พวกนี้ลี้นคอกแล้ว ไม้พวกนั้ไ!): ออกหันกัน คงมีดอกทอยกันอดู่เสมอ ไม่มีเวลาซาดทุกฤดู ผลไม้เน้กตรินที่เหม้8ไ!
1** กรมหุลวงนเรศวรฤทธ เศยเปนราซทุตลศ็ศไปประกำอยู่ลอนดอนหลายปิ
ใ11แ มิอยู่แคที่ในล่เซอนี้น จนแลเฟ้นล่นแาไ}คุ!8ะไร ป,จุ-ใV *1^ร5จก โคนไทญ่เก็อบ ๏ กำ แล่คัตลงไปเทล็อพํนล่นประมา{แสัโ?บเศษ ^โงเนมาเปนแฉกๆ แลดูเทมิ๐1แปสื๒?นนก ลูกล่ศเ9แล่ท่อ!นเป ..^ระฟ้๙๗ลา®กแที่จลหลัแลา องนล่าเลี่องในเรือนแก้ว ลูกโตเท่าล!เตไทซ ฬ่ฒา จรงๆ ในโต๊ะก็นเฟ้าท่อเล่ยวลั้งทานลูกไม้โต็ะเล่มทอลิ ครินเศซยัง จุฐ#,ก่ ลํมฟาก็งเรื่องลูกไม้ทีไ^ทบเสียทลายออ่าง ฤดูแก่เฟ้าลูกไม้ลีเนเปนอันมาก 2®ริห^าแลที่งเทล็องแล่มแดง กำลัจทวานออ่างว้เศษ สตรอเบอริ รุไ)ร่างลูก 2]นกระสอบ โตเท่ามังคุดธนาดเล็ก ในสวนนื้!สิปลูกกระถาง แลวางเริยจไว้บน ฬิ้ มํถิงหนี้นกระถาง การที่จะพรรณาใฟ้ที่วกิจจะจลลงไม่ไล่ ท่อไล่ออกปากว่า เงแด่ไล่เฟ้นเท่ลาเวอโซมา ไม่ไล่มิเทมีอนที่ที่ ขิ้นรถกลับ}ทกิงวัจเวลาทุ่มหนํ่ง ดรง เวลาก่อนล่นเนอวันนี้ เจ้าแผ่นล่นมานั่งคอยออ่ที่คอริตอร์ตอนฟ้าจใกล้ห้อง ท่อกนเสียว ทนายว่าอะไร ทอไปกิง ส่งของบุทรี่สิกาเรตทองล่าอักษรพระนาม ประล่บเพ็ซร์มงคุฎลจยาให้ท่อ ใท้ของทนัง เก็บไล่ทั้งบุหรึ๋ใทญ่แลบุหรั๋สิกาเรต มํฒัษรพระนามประคับเท็ซร์แก่ชายบริพัตร ไม่คอยให้ขอบใจ พาเล่นไปล่นเนอ กิเสียว
ล่นเนอวันนี้เปลี่ยนบ้าจ คือปรินเซสคริสเสียนแลลูกสาว ไ]รินเซสรอยัล ลูกสาวใหญ่ของเจ้าแผ่นล่น แด่ปรินซกับปรินเซสออท่เวลส์ไม่ไล่มา จำนวนก็เท่าๆ กันกับวานนี้ วันนี้ไม่มีสป็ซ ไม่มีเล่นรำ เพราะเหดุที่เปนวันอาทดย์ เจ้าแผ่นล่น ใหํห่อพุดกับเซอชาลสฮาคล่จเปนปลัดฑูลฉลองประจำกระทรวงด่างประเทศ ดู ฬนศนฉลาดมาก แลรู้การสารพัดอย่าปึเลอียด เขาว่าคนนี้เอปืฟนหลักใน สระทรวป็ต่างประเทศ
*111*1 ๙๐
วันจันราวัที่ เอ® มิอุนายน
เ ก้มเข้าเวลาเข้าเหมือนวันก่อน ร่นเวลาเข้ามา ด® มินิต เวลา ® ^๐
๑® นาฑํ ชื้นรถมาด้วยก้นก้นเข้าแผ่นด้น มาส่ชถิชสเดชื้น เมือได้ซอนอกซพ]* ก้นเสวัจแด้วก้ออกจากวันด้เซอมา หลอดเธมเนอเลิยนมาด้วยในรถ มิชแปด้เด้1เ หนลูก ยกเสียแด่แดปึมัซมาไม่ได้ วันนผ่นดกไม่เปนเรึ๋อปึตั๊งแต่เข้ามา ยิ่ปืสายกยํ่} หนาชื้น ยิ,ซบ่ายลปึก้ยชมากชื้น ดุ๊ก จรูญมาก้ชหร่อมกั,น ก้นเข้ากลาง,วันฟเร่!) เห้ยาห้าช ไม่เห้นใดร่จะมิอะไร ออกจะหาซอชยากก,ว่าเมืองฝรชเศส
วัมชื้ไฟฟ้าด้นอกเหมือนเมื่อ,วันแรกมาก้ง เหตุไซนจีปึได้งสิกก้ชเห้ซ*! เปนน่าหัดวช แกสก้*(ดไม่ด้ดเหมือนอย่าชวันก่อน 41
ดวามเสิกโฬ่ได้เห้นการเก้ยวหันในวะหว่าชเข้าแผ่นด้นแลการม่กสา** แสดวาม]เสิกในระหว่าชเข้าแผ่นด้นแลซาด้ ในเมือชมัปึกฤร*มิแปลกอยู่ เข้าแผ่ฟ!!! เปนซ!ด้ด่{ชม่ระเทดมาเสียแด่ด้กด่านรรหั ไม่ใ!)เปนแด่เอกาะยาด้ เปนชาวม่ฬํเ ก้นมาเปนเข้าแผ่นด้นก้มาก ว่าแด่โดยชื้นหห้ชในราซวงร*มิ เข้าแผ่นด้นเปนชา)! เยอรมัน เปนชาวเยอรมัน ซผบอยู่!มิอ!!เยอรมัน ทุดกเร*าเมือชมิก้ไม่[ด้ก้แฒ อชด่สอมัน ได้ม!เฟ่นเข้าแผ่นด้นไดยเปนเชื้อส!ยฝ่ายมารดแม่นเข้าห้ชกฤ** ไ! *นม]ดยดวามก้นยอมซยชซ!ด้มัชก่ฤร* ได้ยกเวันลายชื้ชดรชกว่าแด่ไม่เปนมิซแน่ไ* ซาาเมือชห้ชกฤเแเย เหราะนนนราซวชร*ข้ชด้อชเยาใเขาด้มัชกฤา* การไ1{ได้ซา เปนเข้าแมนด้นม่ระเยดมัชกเ!ฬนเปนยด้เรกสาก เด้มชื้นจากเมือปึแซนไนเวอ 8* ได้เร;นเข้(แม่นดํนม่กดร*(♦อยู่แห้ว เวันไวัแด่กวันว่กดยเ?ยด่ชเปนยู่หเฐปึ กฎหมาช ร่มิอ#แซนไน;,วอห้าม ข้ชด้อชแยกเปนเข้าแผ่นด้นเนภาะแด่มัซกฤร*
ข้า♦ม่ายซ!ด้ห้♦ก*}ร* มิวัมิน่กดรอ♦มิานเมิ®♦ด้วยการม่ระฎมรา#ฎรเย่เ ^มินฺรรด.มัก/ ลชรเมิยยเวัยนวัอยมาแยหลายวัยย{(แห้ว จนมิ♦ไม่มีเข้าแผ่นด้น
^เม.4,: โ, .ไ., โ.
ปกครองเม่องเองไส้กํม่ เอัาแผ่นด้นมํน่านึ่รวบยอดอันหนึ่ง สิชเปนหัวน่าพนัก-งานฟ้ายง้างที่จะอัคการให้สำเร่จตามความเห้นซอบหร่อมอัน ส้อฟ้า!)ง้างการ ปกครองเจ้าแผ่นด้นส้องปล่อยการงานให้ฮาวเม่องเอาท่าตามซอบใจ อัาซวางอัน เง้าอัเลยเกะกะจนด้งฝาเจ้าแผ่นด้นเสียกไส้ เหราะฉสันความเอาใจอันจ้ชมิมาก สันแรกๆ หวกอังกฤษไม่ใคร่จะซอบ เกสิยดว่าเปนเยอรหัน สืค่อยเอาใจทำฟน อังกฤษมากชิ้นทุกสันมา จนห้หหังเจ้าแผ่นด้นนึ่งถ่อมหัว ทำกร่างชวางอา?เปน อัมมิตรสหายอับชาวเม่องมากชิ้น จนด้งเจ้าแผ่นด้นอชค่นึ่เปนนึ่ชอบใจอันมาก เหราะหักทาอปราไสยไม่เสิอก อย่างเย่นเวลาอับแยกไม่หัองเคร่งค?ตประหยัดกาย ใครจะเง้ามาเผ่ามาแหนจุ}คหักทายอันไส้เหม่อนอับแยกอรรมตา ไม่ใคร่ใง้แต่งหัว เส้มยค นอกจากเวลานึ่เปนการงานสำหอับเม่อง เย่นเลอั เส้นร่าประจำ!! อัา เปนการจรฤาตามปรกด้อัแต่งอรรมตา เปนนึ่หอใจยองหวกชาวอังกฤษจะว่าง้าง ความสบาย สุเน่าจะสบายมาก แต่ส้องฟนเนึ่ไม่ผ่กผ่ายในการห้จะทำอะไรท่า คามยอบใจหัว ปล่อยให้เขาท่า เยาด้ตจะท่าอย่างไรเยามาบอกให้5 อัาม่ความ เส้นอย่างนึ่นจะโส้ทานบ้างอั ไส้ แต่อัาความเห้นอันหันอันไปคนละ:ทางเปนส้อง ยอมแห้เยาเ!เย อย่าไปด้งหันให้ด้งเด้ตอัวาทอันชิ้น การนึ่จะวางได้เย่นสัอัเแเทะ เมืองอังกฤษเปนอย่างอัเคษ ด้วยการปกครองเอัยบเด้นเคร่องจ้กร่มาเสียง้านาน แส้ว อัาหากว่าอย่างฟนเวาไปเอาอย่างเง้าบ้างอัได้หกคะเมนอัน
ความผ่ตอันในระหว่างเราอับอังกฤษหันยันจ?งๆ ง้างผ่ายอังกฤษการ ยันเส้นจากเน้อซ เน้อยกหับจะส้องเปนเน่าเใหญ่ให้ท่าเย่นสันฟนนึ่ เใหญ่จะ ย่าอะไรออกจะส้องฤามเน้อฆ ว่าจะเอาเย่นสันฤาอย่างสัฤา เน้อยต้องทุ้ย ใหญ่ ไม่ว่าการอะไรๆ หันต่ออัน!นมาเปนสันๆ เย่น่ไฟรถจะไปทางไหนเจะ แชาออกสังแกมหาฤาเอัาชองท่องส้เฤาคนยั,ชรถ ส้องเสนอ!นมาว่าอย่างสัน ส้ ไปทางสันด้ แอัไออันเสิกน้อยอัคกลงได้ ฟนนึ่เปนหัวอย่าง สุแปนไปคามล่าหับ
ทุกๆ สัน ที่สุดนายทหารสัญญาบัตร นายสิบก็มาบอกได้ วำม่าที่ต้องทำฟบสั1,.. เปนน่าประหลาด ว่าคนพวกนั้นทำไมมันไม่ขี้เกียจฤาไม่เหลว ส่วนของเรา}เแ ตรงกันข้าม ถ้าหัวน่าหยุดแล้วก็หยุดตามกันลงไปเปนแถว งานมันเดินด้วยยัใ1]1 เ ข้างอังกฤษมันเดินข้างปลายขี้นมา ด้วยเหตุฉนั้นเปนเจ้าแผ่นดินอังกฤษ กิ๐92 ไม่ธุระอะไรด้วยการงานเลย คอยแต่พยักอย่างเดียว การก็ไม่มีเสีย ถ้าทำอทํ1 ได้บ้างก็ยี่ปืดีขี้น พ่อจึงได้กล่าวว่าสบายดี แต่ถ้าเราเอาอย่างเข้าเมื่อไรเปนยับ(11, เมื่อนั้น เจ้าแผ่นดินอังกฤษองค์นี้นับว่าเปนอย่างดี ด้วยรู้ฑ่วงทีในการที่จะผ่ง1,
ผัน ไม่มีข้อยัดขวางกันกับชาวเมือง ทั้งมีสดีปัญญาพอจะให้เปนที่น่าเลื่อมใส แส การงานสำเร็จได้ด้วยลำกังพระองค์บ้าง ทั้งไว้ตัวเปนอังกฤษ ไม่เปนเยอรมันอย่าแ แต่ก่อน แต่ในหมู,ราชวงษ์ยังรับคั่งภาษาเยอรมันยัดเจนสนิท จะว่าดิกว่าอังก(เ11 ก็แทบได้ เพราะเขี้อวงษ์คงจะเมื่องพัวพันกันอยู่ในหมู่เยอรมัน เหมือนอย่างผํ  เขี้ออยู่เสมอ ไม่มีเวลาที่จะจางได้ พระมเหษีกับลูกสาวพูดกันแต่ลำกังก็ใข้ภาบา  เคนิซ ความสามัคคีรักใคร่ในราชวงษ์อยู่ข้างสนิทสนมกันดีมาก อัธยาไครยฟ1เ นักเลงกว้างขวาง พูดจาเล่นก็สนุกสนาน พ่อมีความเลื่อมใส เห็นสมควรฟนที่ ชอบยองคนทั่วไป
ศน?! ๙อ
วันอังคารที่ เอ๕ มิถุนายน
เวลาเยัาไปส่งก๊าดตอบ ปรินซออฟเวลส์ ปรินซอาเทอออพ่คอนน®!1!
แลแกรนค์ดุ๊กบอริส สิงเธอมาส่งก๊าดเยี่ยมไว้ที่มื่ แล้วกลับมาเสียทอดหมื่ง 11
เตอคาแนกพาไปเที่ยวห้างแห่งหมื่ง เวลาอยู่ข้างจะจอแจ ทางที่ไปมันไกลเหสิ®
ไกล ถ้าไกลเปุลำก็ไม่เปนไร ดีดรถคั่งเดินไม่ได้ หยุดเสียนานนาน ขี้อเครื่องเ^ .1-^4๔****เ^.*. //^ V
แล้วรีบกลับมาให้ทันเวลา มีเวลาที่ดูของอยู่ประมาณลักครื่งรั่วโมงเท่านั้น เพราะ กำหนดไปที่มีสเตอเวอมี เวลาบ่ายโมงหนึ่ง มาก็ทัน แต่ยังหาทางไม่ได้ ต้อง ถามกันโลเลอยู่อิก มหาดเล็กก็พากันไปเที่ยวหมด เลยได้ออกฟ้าไปลัก ๑๕ มีน้ต แขกเขาไปพร้อมกันแล้ว คนที่มิสเตอเวอมีเ!)ญวันนี้คือเอกอรรคราซทูตเยอรมัน อเมริกัน อิตาเสียน ยี่บ่]น มีเสนาบดีกระทรวงกอลอมีคนหนึ่ง กับผู้อื่นอิก มํสฟ้สเวอนีแต่งตัวเล็อเยี่ยรบับเต็มที่ มีของเครื่องไทยต่างๆ ตั้ง จัดดอกไม้สิขาว สิแดง แกลุกชื้นดื่มให้ได้ตอบ เตรียมจะดีดหีบเพลงแต่ไม่ได้ดีด เพราะเวลาหมด ออกจากบ้านมีสเตอเวอมี ไปเดวอนไซรเฮาส์สำหรับรับดีกรี8๐ สิงเข้า ยังไม่มีใคร ออกจะโตงๆ เตงๆ อย่างพิธีฝรั่ง ลักครู่หนึ่งเจ้าพนักงานจึงมาแต่งตัว ให้ สวมกาวน์แลหมวก ดุ๊กออฟเดเวนไซรซานเซลเลอเจ็บ ไวสซานเซลเลอเปน ผู้ฑํ่จะท่าพิธีแทน จึงเข้ามานัดหมายแล้วไปตั้งกระบวนแห่แต่ห้องนั้นล่างชื้นไปห้อง ยันบน ลักครู่หนึ่งจึงมีพนักงานที่ถีอไม้เงินสองคน สวมกาวน์ดำแลหมวกสิเหลี่ยม มานำชื้นกระไดไปยันบนเปนห้องใหญ่ที่ประชุม ในห้องนี้นตั้จเก้าอี้สองแถวอย่าง แเนในวัด มีพวกเสิอดำหมวกเหลี่ยมนั่งอยู่ข้างน่า พวกเราแลคนอื่นนั่งอยู่ข้าง หลังทั้งสองข้าง ไวสชานเซลเลอห่มผ้าล็แดงขลิบขนคลุมยาวลงมาตลอดเท้า สวมหมวกดำลี่เหลี่ยม มีผู้ย่วยสวมกาวน์ดำยีนอยู่ข้างหลังสองคน งบลิกออ-เรเคอสวมกาวนัแดง ยีนอยู่ข้างบ้าย พ่อยีนอยู่ตรงหน้า แล้วอ่านหนังสือเปน ภาษาลตน จบแล้วไวสชานเซลเลอยี่นมีอมาจับมีอพ่อ ว่าภาษาลตนอิกยาว แล้ว เข้ญ่ให้ชื้นนั่งบนเก้าอี้ข้างขวา ผู้ที่อยู่ข้างล่างตบม็อ แล้วฟนเสร็จพิธีกันเท่านั้น ตั้งกระบวนแห่กลับลงมาข้างล่าง พ่อเดีนข้างขวาไวสชานเซลเลอ ลงมาสิงห้อง ที่แต่งตัว แล้วมอบสำเนาคำสป็ซภาษาลต็น ๖ ฉบับ แปลเปนภาษาอังกฤษ จ
การทถวายดีกรีนี้ มหาวทยาลัยเคมบรีชถวายเปนพระเก็ยรดียค
ฬบใท้ กับคัดตาคอค เอตโนโคฆ้กัล คอเล้กสันแหลมมลายู คอเล้กสันของ ม้สเตอสกีตไห้ เสริจแล้วกิกคบ
ไล้ไปถ่ายฐปแต่งเคสัองหมอกภูหมายตามคกริฟ้เขาให้ ฟ้กรมคำรง ซอให้ถ่าย อากาศมัน!เางฝ็ดฟ้ว ถ่ายสัาเหล้อเกิน สังห้าหกเยกันล้กกับมาล้ง ล้เคสันเวลาบ่าย ๐เ โมง ฝนคกกังแต่เสัามาไม่ไล้หยุคเลย จนหนาวเยอกเกัน
ตอนเย็นนี้แ[กออฟคอนน&ฅเอาก๊าคมาส่ง เฟ้อจะใหัเปนการแล้วสำเกัจ กันกิ จํงไล้กกับออกไปอิกคเงหนึ๋ง ไปส่งกิาคฟ้แคลแรนสเฮาส์เมืองลอนคอนฟ้ แปลกสันมาก1?น มิแห่งเกัยวแต่กัน่ากังป๋กกิงสัม คัคเปนใ!โงเว้ยนกลมปถูกล้นไม้ รอบ ฟ้กลางกำกังกํอว้กตอเว้ยเมมมอเว้ยล ต่อสันไปเปนถนน ปถูกล้นไม้สอง แถวเหมือนถนนราซคำเมิน ถนนกิจะกว้างเกิอบซนาคเล้ยวกัน แต่สันกว้าถนน ราชคำเมินมาก ล้นไม้สังเล้ก เหราะฟ้งจะท่าสันใหม่ หน้าตาแปลกกว่าเมือง ลอนคอน แต่สังเงิยบ ไม่เกินมิท่วงกิฟ้จะมิผู้คนจอแจ มิคนอยู่สองหย่อมกัน่ากัง เซนล้เยมส์หย่อมหนึ๋ง น่ากังน้กกิงสัมหย่อมหสัง เหราะมิทหารม้าแลรถจอคมาก ล้วยกันฟ้เว้าแผ่นล้นออกเลว้ นอกสันไม่เกินอะไรแปลกสัน จำไล้ว้าคนเขาชอบ สังกันเล้ยกัไฮล้ป็ากสำหกับถูรถถูม้า เหราะมิคนสัม้ามากเสมอ แต่เวลาสักิไม่มี ใคร ไปสังไม่ไล้อยู่เอง เหราะฝนตกไม่หยุตสองกันมาแล้ว กัภูกัเกัยวอะไรใน เมืองคอนคอนม้นไม่ใคร่จะมิ เพราะกังฟ้งามฤาฟ้ไหญ่โตมิน้อย ล้าจะออกเกัยว ถูอะไรกิเกินการกัอขายจอแจไปกิวทุกหนทุกแห่ง กัไหนกังมิกๆวสั[อชายมากถนน กังแคบ การกัจะสั[อชายล้ย่อมอยู่ในถนนแคบ ล้าถนนล่เางา กิมิแต่ล้กคนอยู่กัท่า เหมือนๆ กันสังแถวโคยมาก คนกังกฤษไม่มีสังกินเแาว้มทางฤๅกลางแว้งเลย เรสเตอรองส์กัเกินโน^องอิตาล้ฤาเมืองฝกังเคคราไปสัน ในเมืองกังกฤหไม่เกิน เกินแต่การเ๐ซา1ยอย่างเกันวเท่าสัน เปนเมืองกังล้องการเอางานมากกว่ากัจะ ใกิงตงาม
วันนี้ทูตนอรเวนำพระราซหัดถลซามาอ่านให้พัง ว่าให้รุ}ตมาหา^ ให้รู้๒การที่เดรียมจะรับ จะบอกหนังสือพิมพ,ไห้รู้ว่าเสด็จ1า-เ1ปนโปรเวด ฆ8เ3 แผ่นดินเสนาบดีย้าราชการทั้งปวงจะแค่3เต็มยศลงมารับ ให้อยู่ที่ในวัง จ*! เลี้ยงเวลาคาวันแรก รุ่งชิ้นดูเอกสห้บิเซนแลดูเรือ พ่อก็เย้าใจว่าจะรับอย่างอฐ}!. หิแซียล จํงบอกแก่ฑุตว่า ถ้าเซ่นนั้นจะแต่งเค็มยค ก็เปนอันถูกตามความประ9พ่ เวลายั๋าคํ่าครั๋ง หวกนักเรียน ทั้งเจ้าแลลูกซนนางมาหา เกิอบ ©ว ค, แล้วมีการเลี้ยงทั้งหมด กับตันคัมมีง®* มาด้วย เวลายามหนื่งเชิญพวกที่เกํ่ยวฒ้ ในราชการของเรา มีพวกบางกอกที่ลาหยุดพักมาอยู่หลายคน จน 6โ ทุ่มผฬง่ ได้เลิก วันนี้รู้สิกเหนี้อยมาก เพราะหมุนคว้างอยู่กว่า ๑12) ชั่วโมงไม่ได้พักพ! จะหาเวลาเขียนหนังสือตอบก็ไม่ใคร่จะมิ อะไรต่ออะไรค้างเปรอะใหญ่ ธซุ่ฉํ่ ลิเคชั่นนี้ลำบากเพราะมันไม1เปนพี้นเดียวกัน ช้อนชิ้นไปหลายนั้นแลห้องเล็กา * ดีดตามเรียกหาใครยาก หาคนใช้ก็ไม่ใคร่จะได้ ชิ้นกระไดเองก็ไม่ไหว ประ® ประเดีดเต็มฑ็ ทำอะไรไม่เปล็อง
ตาตอมสันที่เปนซ่างถ่ายรูป เย้าไปถ่าย (ะไอ งมาแล้วนั้นยังอยู่ เอารูป ที่ถ่ายแต่เนี้อพ่อยังเต็กมาให้ ได้ชั่งให้เขาพัมพ์อิกอย่างละ ๖ แผ่น บัดนี้!ลํ[เ! สามแผ่นนั้นเย้ามาให้ดูก่อน กับส่งคำแอดเดรสเคมบรีซยูนัเวอช้ติที่แปลฟนภาป! อังกฤษฉบับหนึ่ง เย้ามาให้ดูด้วย
คนเวํ่ ๙๒
คันวันทุฒที่ มิถุนายน
วันนี้ลมในท้องนี้กรั่ว หนาวลั่นต้องถิงสินที่นอน เวลา (ะ: โฝ!ปท้าจ เมเปอล ของมันมากมายเทล็อเกิน เทลือที่จะเล่าว่ามิอะไร เพราะมันฟนสดอร์ เก็บธองสารทัด,ไนนั้น แด่ข้อที่ประหลาดนั้นสิอเครั่องลายครามได้เฟ่นอันมาก เก่าๆ ลำ ประหลาดที่เขาดั้งราคา ถ้าสินโคๆ ฤาสินคู่ ฤานั้นคราม ไม่ว่าผดฝา ชุๅขาดฝา เรียกราคาแทง ถ้าเปนสินเล็กๆ เช่น ชาม จาน ไม่ว่าดีว่าเลว ราคา อคูใน 81๐ ข้ลลิงปอนด์หนีง ช่างเทลิดเพลินใจเลิยนี้กระไร ถ้าของมิทลายสิน ราคาเท้ยง 81 บาท (ะ: บาท ซ้อลำบากยากเย็นนั้นมิอคู่ลิงเดียวแต่เทียงจะท้าม ไม่ใท้ดุ๊กร้องสิต ร้องแท้ จุ๊จุ๊ กรรมการสองคน คัอต๊กแลบรีพัตรกับผุ้สิขาด86 ได้เสิอกโดยเต็มกำลัง ๓อบจะคุมเปนโต๊ะจับช่ายได้โต๊ะหนี้จ เว้นแต่ขาดทลัก ก่อลับแลกระถาง เจ้าของร้านแลดูด้วยความพิศวงเปนอันมาก ฝรั่งกำลังคลั่งเล่น ปอสเลนจัด ของใหม่ๆ ที่ขายบางกอกไม่ได้ ออกมาอยู่เมืองฝรั่งตั้งครีดไปแทบ ทุกร้าน จำได้ว่าอ้ายของที่เราลังนั้นเอง สินใหม่ๆ แล้วมิทุกลิงทุกอย่าง อย่าได้ ขมาขมาเรียกผ้าแดงเลยเปนอันขาด พระยาวิสูตรส์อไว้ในลิเคลั่นนี้ตั้งออกดื่นไป ทมายว่าฟนของสัอคเงกรมนเรศร์ อยากจะกลับไปปรับเอาแต้มใท้จงได้ แกบอก ว่าแกสัอเองก็ต้องยกโทษ ประหลาดที่ทำไมของเก่าๆ เราสัอทางตวันออกแพง เขลํอเกิน ฝรั่งขายถูกที่สุค เท้นจะเปนด้วยสิอรวมกันมามากๆ แล้วมาตั้งราคา คามใจฝรั่ง ฝรั่งเขาไม่ถ้อผ้ดฝาขาดฝาแลไม่บังคับลาย ความจรีงที่เขาดูไปดูมา เข็น({สินฝรั่งไม่ได้ กังเอคเวอดกำลังทรงสินฝรั่งมาก
ที่เปนม่าฟ้ศวงอ้กอย่างหนีงก็ของยึ๋ไ)น ผ้มิอต้อย่างประเสรีฐ เครั่อง รั่งทำไมไมได้ ไม่ได้ดั้งใจจะสัอยองที่ไ)น เพราะไม่ได้ไปเมืองที่ไ)น แต่ไป
66 ต้อพระองก็เอง
เตV") ตอตร้อไม่ได้ ได้สิงห์โดแลกิเลนเกาหลิคู่หนึ่งเปนของเก่า!)มิอชามมาก !แ ร้อรุปสิป้า แลเตรื่84ของเก่าา นี้เปนร้นหลายสิง
ลิงเวลาก้นเช้ากลางวัน ไปก้นนี้ริตซโฮเตล สิงเจ้าแผ่นด้นแนะใกํว่! อาหารดีนัก ให้ไปก้นที่นั่น อาหาได้จรงๆ ด้วย ก้นเช้าแล้วไปแวะร้อหัวซํโใ!!!). ตอมัสจะเอาไปให้ดูกันเล่นหัวหนึ่ง แล้วกลับไปห้างเมเปอลอก ห้างเมฟ8ล!# เปนห้างนี้เจ้าแม่นด้นเตยเสด็จ ร้อตุ๊กตาหล่อได้คู่หนึ่ง เหมือนกันเท่ากัแก้!) ตุ๊กตาสิลานี้ตงอยู่ในวัตหระแก้ว นํกจะเอาไปให้ฟ้าร้นกัน ว่าของนี้มิเช้าไปเมิ81 เราแต่โบราณ ยังมีอยู่ใน(มีองฝรํ่งจนเตี้ย-วนี้ กลับมาเวลาทุ่มหนึ่ง ก้นเช้าแล้ว!!) ดูลตรเรื่องเมอริวิโต สิงกวินแนะนำให้ไปดู เจ้าแผ่นด้นได้บอกอนุญาตให้ฟ หลวง วันแรกมาลิงจะไปดู เขาไม่ได้เตริยมเสด็จชายให้เศรษฐไปเสียแล้ว มิวัน; ได้แต่วันเด้ยว ฑํ่จริงกวินแนะนำสองโรง เมื่อวานนี้หาเวลาไปดูไม่ได้ เจ้า*85 โรงจัตการรับแขงแรง ลิงห้มห้โปรเกรมหลังเปนอามแผ่นด้น ได้ล่งเช้ามาใทุ่ ทั้งตามปรกด้แลนี้ฟ้มฟวิเศษ เขาให้สนุตห้องเรื่องเล่มหนึ่งแต่ยังไม่ได้อ่าน 8ะ เอาไว้ดูก่อน ได้ล่งแต่เหลงนี้เขาให้เช้ามาด้วย เหลงนี้เปนเหลงนี้ซอบใจกัน)กง เหราะอ่อนหวาน นี้วินด้เชอแตรแลซอห้าบ่อยๆ
ซาไปได้ไปด้วยรถไฟใต้ด้นสายใหม่ สิงเขาเรียกว่า ตยูบ (ห้อ) เหรา: เจาะเปนรูปกลมเหม็อนห้อ ลิกลงไปกว่ารถไฟใต้ด้นสายเตม เวลาจะลงไปล้อ) ลงลิฟต์แต่ลิฟต์นั๊น่โต จุคนประมาณลักยึ่สิบ เปนรถไฟฟ้า มิสูบบุหรื่ได้แลไม่ไล้ เปนหลังๆ ในหวงเด้ยวกัน เมื่อลิงสเดยันแห่ง,ได คนนี้อยู่นำรถซานร้อในเวลา เปิตประตู เวลาป็ตประตูซานร้อสเตยันน่าให้รู้ไว้ก่อน เมื่อไปนี้โรงลศรไม่ไล้!V รถอิก เหราะทางเด้นใกล้นตเด็ยว ซากลับกลับด้วยรถแฮนยัมแคบ เหึ๋อจะอ!กล ลองดู เหราะเมื่อคราวก่อนห่อได้เคยร้น รถนี้เทิยมม้าเส์ยวสองล้อ สารลิร้นไปพั่ อยู่ช้างหลังเก้ง ใสิคล่อง แต่ม้วิธิเช้าออก ต้องหันหลังเซ้าไปอย่างร้นบุษบกหร;
ราเชนทร์ฤาบุษบกเรี&กง ถ้าทันหน้าเข้าไปต้องหถุนเกะกะเปนอันชื้นไม่เปน ฝ็ชาอดีที่นิกระ#านบัชน่าไม่เอีนซา
กลับมาถ๊ฟ้ที่ลิเคฮั่น ได้รับพระรูปกวีนส่งเติมมาให้อิกแผ่นหนึ๋งกับดุมมีอ สือ!!.คู่ ฟนต้ว เฮกับอี มิลายหระทัดถ์จคมาที่หลังหีบว่า ๚องที่ระฦกเล็กน้อย ทกอเล็กแซมครา มิถุนายน ๑®โ๐๗" พ่อมิความว่าคาญเปนที่สุด ด้วย11๐งรูป ๆสัญญาว่าจะส่งไปถวายไม่ได้มาคเงนั้ไม่มีอะไรเคราะห้ร้าย?เงกว่าเรํ่องรูป เล็ย ฤกษ์นาดั้งแด่นางกอกแลจันไดก มันใทัมิอันเปนไปต่างๆ จนกระที่งวันนี้ยังไม่ม็ รุปจะแจกใครสามเดิอนแล้ว เลยต้องส่งรูปที่แต่งกาวน้หมอกปึหมายไปถวาย ฟนประกันไว้พลาง แลได้ส่งเย้าไปบางกอกด้วยบ้าง ได้ให้ดุ๊กส่งกาวน่ล่วงน่า เง้าไปไว้บางกอก เพราะจะหอบไปเปนการลำบาก
เมื่อวานนี้เปนวันมหาปวารผา ได้มิโทรเลซเข้าไปถิงกรมดำรง วันนี้ ได้รัขดอบ ที่จรงก็นานอยู่ จำหรรษาถิงสามเต้อนแล้ว
อนี้งวันนี้มิสเตอคาแนคได้ไปพาเจ้าของหนังสือพพม้กาเดนมาหาเรื่อง ฮั่จะจัดดอกไม้ส่งไปบางกอก เขาเขียนแบบมาให้ พ่อได้ซอให้ส่งดามที่เขาเห็นว่า จะปลูกในบางกอกได้ มิบอกตำรามาในแบบนั้นด้วย ได้ส่งเข้ามาเที่อจะได้อ่าน วันนี้เปนวันที่ควรจะต้องจบ เพราะจะ๗ลี๋ยนเมือง คดถิงเปนอันมาก ผํ่พื่อได้เห็นลูกไม้ที่ต้ๆ ดอกไม้ที่งามๆ อยากจะส่งเข้าไใ/ไห้ แต่ไม่รู้จะส่งอย่างไร จนกลุ้มใจ ต้กแล้ว ออจบเท่านั้นที จะลาไปนอน สำหรับไปพรุ่งนี้
จุฬาลงกรผ์ ป.ร.
คนภ ๙๓
โฮเตลเดอโลเซอัง เมืองออสเตนด
วันพฤหัศบดีที่ ๐๗ มิถุนายน ร.ศ. ๑®3
หญิงน้อย
ตี่นยี้นกินเย้าข้างบนลังงานไปพลาง จนได้เวลาก็ขี้นรถไปสเตข้นแชบ้-ครอส เรื่องพระเจดีย์ที่แซรีงครอส เคยเห็นรูปหมายว่าโตมาเห็นเช้าเล็ยใจว่าฒ็ ไม,ได้เปนแต่พ่อ เด็กๆ เย่นอุรุพงษ์ก็เห็นเล็กเปน หลอดครานาด กับดันวอลเด8-แคมเบ็ล มารับอยู่ทีสเตข้นที่ลงรถ พาไปที่รถไพ่ เจ้านายซุนนางทั้งไทยฑั๊ฬ่เ แลนักเรียนมาส่งพร้อมกัน มีสสิสเวอนี ลอพ่ตัส๐ แลผู้อี่น ลาลากันแล้ว ไล้อชช รถมาโคเวอ อากาศมัวอิก ที่ฮาเบอเปนหมอกมาก ได้ลงเรือเมล์เบลเยียม !เ8 ปรีนเซสเคลมองตีน เรือลำนี้ที่พ่อได้เคยช้ามเมื่อ ๑๐ งมาแล้ว เปนเรือจักร!™ เดินเร็ว ๐๐ นอด รู้ล็กกระชากเฮีอกๆ เหมือนลงเรือพาย แรกออกมีดมัวหแท ทีหลังมีฝนปรายๆ พอห่างเกาะอิงค์แลนด์มาหน่อยหนี่งก็แจ่มใสมีแดด ไล้๒, โทรเลยไม่มีสาย มีสายลวดสามสาย มีไม้ถ่าง โยงจากเสาน่าไปเสาท้าย มีอิก สามสายโยงลงมาเช้าเครื่อง เครื่องทั้นก็คล้ายโทรเลยบก จะอธิบายก็ดูไม่}ก่ท่ ที่จะเช้าใจได้อย่างไร เพราะอ้ายเครื่องทั้นจะดูที่ไหนก็ดูได้ แต่ข้อที่โฟฟ้ามันเดิน แล่นอย่างไรไปในอากาศ พ่ออธิบายไม่ได้ เปนแต่พอที่ว่าได้ทดลองมีโทรเส เท่านน
6 มิศเตอล่อ่พ่ตัส บุตรพระนิเทศชลธี เดิมอยู่ในก3งเทพฯ แล้วไปรับราชการที่สถานทุ511๐ กรงลอนดอน
เ^®^:เ^ 9๐6๐^๐
เจ้าพนักจานในเรือนี้&ยู่จ้าจเอื้อเห้อมาก แด่จโต๊ะกิจกับมีคำให้พรแลมี ธงไ!กไห34 สิจได้ส่งเจ้ามาให้ดู เรือมากิจฑ่าเมือจออสเตนด่เวลา & ทุ่ม นี้ฮาเบอ ไล้ทำการ๗ลึ๋ยนแปลจใหม่มากจนจำไม่ได้ บ้านเรือนติตกันชิ้นมาตั้จแด่ฮาเบอ จนกิจหลัจตัวซาล (นี้ประชุมฤๅม่อน) ต่อมากิจตัวซาลจ้จจำได้ แต่กิจจำไล้ฟนนั้น รุปหรรผก็เปลึ๋ยนแปลจไปหมด คงนี้อยู่แต่แถวโฮเดลแลริมทเล เมี&จออสเตนล้ ใหญโตชิ้นในระหว่างสิบป็นี้หลายเท่า แต่ก่อนเต้นออกไปหลัจตัวซาลหน่อยหนึ๋จ ก็เห็นนี้เปล่า เดี๋ยวนี้เปนคิกเต็มไม่นั่งนั้น แต่เวลาจวนมีดเสียแล้วแลห้วเจ้าเต็มที ฬิไล้ชิ้นไป[ฮเดลแลกินเจ้า โฮเตลนี้ไม่ใทํนี้เคยอยู่แต่ก่อน แด่ก่อนเคยอยู่โฮเตล ลอนต็เนนตัล เคียจกันกับโฮเตลนี้ เวลานี้ก่าลังท่อม โฮเตลนี้เรียกเตโลเชิยจ เปน ฑํ่สใทยดิเหมือนกัน อาหารกิคิ เว้นไว้แต่ไม่ได้กินหอยนางรม เมืองออสเตนด์ แลเมํอปึบรัสเซลส์เปนนี้ว้เศษด้วยหอยนางรม แต่ครั้นเมี่อถามถิง เจาว่ากินไม่ไล้ ไม่ใย่ฤดู ถ้ากินผิดฤดูก็เจ็บ
พระยาวิสูตร์ มีสเตออาเชอ มาจัดรับนี้นี่ หม่อมชาติแลหลวงภูวนารถ มาหา ไล้ลปึไปรับในเรือด้วย ชาวเมืองนี้นี้ลงไปรับในเรือแลนี้ท่า คือแมรี ไล้เชิญ ให้ไปไฮเดลเดอวิลพรุ่งนี้ด้วย มองสิเออโรลังลูกเจ้าพระยาอภัยราชา กงสุลนี้ ออสเดนด มองสิเออซเลสเซอ มองสิเออโบคัวร์สิจลาออกมาบ้าน พวกนี้มากิน เจ้าล้วยนี้โฮเตล
กินเจ้าแล้วเดินไปนี้คัวซาล สิงอยู่ใกล้โฮเดล ท่าทางชิ้นลจแปลกไปกว่า แต่ก่อน ลั่นกุญแจด้วย ต้องไปเรียกกุญแจอยู่ลักครู่หนึ๋ง หมายว่าเยาป็ด แด่ นี้แฑ้ไม่ไล้งด เจ้าไปในห้องกลางของคัวซาล แต่งงดงามชิ้นกว่าแต่ก่อนมาก รี ฟนรูปไย่ กว้างใหญ่ ในห้องกลางจุคนนั่งได้กิงหมื่นห้าพันคน มีแกละรีรอบ หลังแกละรีเปนเฉลิยงออกไปอิกนั้นหนึ่งกว้าง แต่แกละรีนั้นไม่รอบ เว้นล้านรีอยู่ ล้านหนึ่งเปนยกพื้นสำหรับออเคสตรา มีดนตรีลิงร้อยห้าสิบคน มีออเคนอยู่
เบี้องหลังที่ด้านร๊ตรงออเคสดราข้,ามมีเพดานแดงแลเก้าอี้ทองส่าหรับเจ้าแผ่!!}!!1  ต่างประเทศนั่ง ส่วนเจ้าแผ่นดินเบลเยียมเองนั่นมีที่ประทับที่ด้านสกัด ข้{เๅ 1 กระจกนั่นมิดชิด ไม่ได้ออกไปอยู่ที่เล่าเต๊งเหมือนคนอื่น ในพื้นห้องนั่นตั้งโ5เ   เถ้าอี้เป็นหย่อมๆ สูบบุหรึ๋ได้ เพราะเดียวสูงเปนวัดพระเซตุพน ที่เพดานมิ}1เ  เขียนแลเห็นเปนรูปตั้งได้จริงๆ มีรูปซาออพ่เปอเสียแลเจ้าแขกมายีนอยู่ในหสู่นั้!  ด้วยเพราะซาออพ่เปอเสียโปรดมาก มาหลงอยู่เมืองออสเตนด็ถิงเดิอนหนั่ง  เจ้านายแลคนต่างประเทศก็มาแต่ทิศามุทิศ เวลานี้ยัจไม่ล้งฤดู เปนแต่เรํ่มตั้งด้!! 1 กำหนดฤดูกาลวันที่ ๑ เดีอนกรกฏาคม มีเวลาหยุดปิดหัาเคือน คือเดิอน 1 มกราคม, กุมภาพันธ์, มีนาคม. เมษายน, พฤษภาคม. มีฤนายนเปนเรํ่มแเล  คนประชุมเดิมเดีอนกรกฏาคม
เมื่อก่อนลิบจนั่นมีเล่นเบี้ยในห้องกลางทำนองมอนดิกาโล เวลานั้นฟ!!  ของเจ้าแผ่นดิน แต่ถูกห้องร้องติเตียนกันมากว่าตั้งบ่อน จึงได้เลิก เปลี่ยนฟ!! ขายของ เมื่องพ่อมาได้เคยเข้าไปบี้อของเปนส่วนแซริดิ ให้เงินมากๆ แล้วได้ ของมาลิงหมื่ง เด็กหาบหม้อแกวที่ตั้งอยู่ในห้องเขียว เปนของพ่อได้รางวัลพ)  คัวซาลบี้ พ่อยังละเมอว่าไม่มีการเล่นเบี้ย แต่ครั้นโจทย์งน ไดเรกเตอเขาบล!) ว่ายังมี แต่จะซอพาไปดูได้เฉภาะพ่อคนเดียว บริพัตรอ้อนวอนหลุดเข้าไปได้ล!) คนหนั่ง เปนสองคนด้วยกันเท่านั่น ส่วนที่เล่นเบี้ยนี้ทำขึ้นใหม่ทั้งหลัง ต่อไปจา!) คัวซาลเก่า เปนทางลับเดินเข้าไปทางข้างใน มีผู้ตรวจตั้วสกัดอยู่ในหลังที่ต่อผั! เมื่อไปพันจากผู้ที่ตรวจตั้วนั่นแล้วก็เข้าไปในห้องที่ส่าหรับเล่นเบี้ย ตอนข้างน้เ ถนนเปนกระโจมกลม มีซ่องแหวะกลาง มีอัฒจันท์ลง หนักรอบวงกลม แลราใ บันไดสูกมหวดหล่อด้วยทองแดงประกอบดีลา ฝาผนังประกอบดีลา เสาโผ! หล่อฟนหน้าเทวรูปงาม มีเที่องระย้าไพ่แลระย้าที่แขวนก้าไหล่ทองแกมแก้วสู!! ใหญ่งดงาม ในนั่นตั้งโตะเล่นไพ่นักการา ๕ โต๊ะ สกา ๑ โต๊ะ หมากรุก 1 โด้ะ
•นี้!,Vว่ •- & 4 ฒ\2เ - *11 989๐
1!!!!ห)}นลูกบาด อิดาอิแดง อย่างมอนดิกาโล่โต๊ะหนั่ง มีคนเล่นอยู่ลักสองร้อยได้ แเาว่าเวลาบี้ยังน้อย ล้าถิงเดีอนกรกฏาคม ตั้งโต๊ะเดิมหลามออกไปจนรอบ กระโจมกลม ข้อที่ห้ามปรามไมไห้ใครเข้านั่น เพราะเปนคลับอันหนั่งบี้งมีเมมเบอ ประมาผสองหมื่นคน เมมเบอคนหนั่งต้องเสียเงินจละ 16)๐ แพ่รงก์ เปนการ ยู(ไ!!าดจากรัฐบาลเมืองนี้ เลิยเงินให้แก่รัฐบาลปิละล้านแฟรงก็แต่นั่วค่าบ่อน ยัง ข่าลี่ลาบนํ้าที่หาดทรายตามแถบน่าโฮเตล แลการแข่งขัน การเล่นลคร รวมด้วย ก้!!อกล้านแพ่รงก็ เปนจละสองล้านแฟรงก็ มีบาร้ใหญ่ตั้งอยู่ข้างใน ไคเรกเตอ เชิญํไห้ใปกินนํ้า แปลว่าแซมเปนย์
มีห้องเล็กเซอห้องหนั่ง มีสมุดหนังสือต่างๆ ทุกอย่าง ฟนเอกสห็บิเซน หนังสือ แลหนังสือฟ้มพับรรดาที่มีในโลกเก็บรวบรวมมาอ่านได้หมดเกีอบจะไม่มี เว้น ฝาคัวซาลนี้เปนสองนั่น เปนกระจกทั้งสองนั่น ซ่องหนั่งกว้างประมาณสาม ท ล้าน่าหนาวเปนฝากระจกจดสองนั่น เปิดประตูเข้าออกได้ แต่ถ้าน่าร้อน จด บานชระดูเสีย หมุนควงที่พี้นเลื่อนฝานั่นลงไปไนพื้นนั่นดาทั้งแผ่น สูงประมาณ ส ศอก กว้างประมาณ ๓ วา ลงไปจมอยู่เงิยบเงิยบพอเสมอพื้น กลายเหมือน ลข่างกับเปนโรจเสาลอยไม่มีฝา หลังใหญ่เหลึอที่จะนิกเดา มีห้องเต้นรำต่อเข้า ไปข้างหลัง พอเวลาคอนเสิดจบ ฝาประจันห้องเลื่อนหายลงไปในพื้นเห็นห้อง เด้บร่ากว้างยาวใหญ่แต่งงามหรูเปนที่สุด เขาอวดว่าออเคสตราที่ไหนจะใหญ่ เข่านั้ไม่มีไนโลก คัวซาลที่ไหนจะจัดคีเทำที่นั่ไม่มี ที่ว่านี้ก็เห็นจริง ที่บี้งควรจะ ; ฒํบได้ คือมอนดิกาโล แต่มอนดิกาโสเปนอย่างเก่า หนาๆ หนักๆ ออเคสตรา  พั๊ฟนไม่มีล้ได้แน่ แต่ที่นั่เปนอย่างใหม่แท้ แลดูแบบบางโปร่ง ฟนลี่จบี้งควรจะ  ดูแลพํศวจ
ลงทางนั่นตั้า แล้วเดินออกทางสวนหลังคัวซาล มีนํ้าฬุ่จเปนเสาดีลา [ สิ มํดีกดายีนอยู่บนปลายเสา นํ้าทุขึ้นไปสูงลื่สาย แปลกจากที่อื่นหมด เดินออก
ไปทีลนบ ในหว่างกบนหลังพัวชาล มีเสาล่าหรบจุด!ไฟให้สว่าง เปนล้แทุค่)11! จุดไฟเตคนละสองค!ง ติดศาย่ไฟฟ้าแลดวงไฟไ-ฟ้เสร็จแล้ว เยาสักชวนจ:;ใ^ แด่พ่ออยู่ไม่ได้ พา?งรับ,ว่าจะมิคอนเสิต,ไห้เวลาพรุ่งน แลจะให้ลงเกริยน่1]แ อาบนํ้าใ!ฟ็ดูโไงลครด้วย เตินมาตามถนนอ้อมมาข้างคัวชาลขี้นทางรมทเส ยา)^ น่าโฮแคล แสัวแวะสันโฮเตล โ*แตลตามแถบนี้ ฟ้ามาด้วยรถต้อง!บ้าทา โฮเตลเพราะบ้างน่าโฮเตลพาลาดกระเนี้องเปนทีคนเด้นเล่นกวัางใหญ่ ลง่[(เข! ก๊งเ!เอนริมทเล กัดเล่อนลงไปก็เปนหาดพราย เวลาน*าแท้งๆ ลงไใ/ในพฟ^แ ครีงไมล่ เหตุจนั่น?งได้ฟนทีอาบน้ำดิ เพราะนาไม่สืกออกไปจากฝ็งโกลเท่าใ(แ! ไปได้ เวลานี้บังเงียบอยู่มาก ฟ้าเวลาฤดูทีเคยมาเห็นแด่ก่อน คนอาบนา,ในท18& พันตงหมี่น ทงเต็กนั่งผู้ใหญ่ ไม่ใส่แค่อาบนา มียายยองเปนยองกินยองเล่น เฟ่ผ ขุดเครี๋องตักทราย, ธง, ทิว, เดกๅ เล่นกันเกรียวกราวตลอดแลตุตสายดา ® เล่อนคนก็เดินไปมาลับสนเต็มเกทีอนกลาดไป น่าโฮเตลเหล่านี้มีดาดฟ้ากฟ้าร] กนด้วยราวเปนตอนๆ คามน่าห้อง ท้องยองใครก็ออกไปเล่นที่น่าห้อง แกดูดมเดิน ไปมาน่าโฮเตล แลดูคนเล่นในหาด คนทีอยู่ในหาดก็แลกสืบยื้นมาดูได้ทีงสอร& คนทีอยู่กสางก็แลได้นั่งบนนั่งล่าง ฟนทีทีงเยามักห้ามไม่ใหัเดิกหทุ่มมาเทียา เพราะมีเครึ๋องล่อทีจะให้เสียคนได้มาก นั่งผู้หญิงแลเหล้าแลเล่นเนี้ยบริทุรม่ ทุกอย่างอยู่ในทีนี้ แด่อากาศดํรู้สิกได้สัดว่าเปลียนเปนอากาศเมืองฝรั่งเคส เบา แลโปร่งมีดกันกับในลอนคอนจริงๆ ทีนั่นมันเสิกหมัก. ขุ่น, สัน, ฟ้าอยู่เก็น ฬ วันน่ากลัวจะเก็บ
ล้มกล่าวก๊งทุนทีลงท่าโรงบ่อนหลังเดิยวนี้ สินเงีนเจํดล้านแฟรงก์ แล่ ลัวบันไดกลมทีเสามหวดหล่อด้วยพองแดงนั่น สิไผ่!นก๊งสามแสนแด่รงก์ โฮเตล นี้อยู่ริมทเลห่างลักสองบล้น!สามเล้น แด่ไม่ได้ย้นเสียงคลึ๋นเต*) เพราะน่ๆด่าง1ป1) กระจกสองลัน เงียบสบายดิ
ล่ใแโ1 ๙๙
วันคุกรที (๐6? มีทุนายน
เวลาเลัา ๕ โมง่โปโฮเตลเดอฟ้สตามด้า^ญของแมฟ้ โฮเตลเตอฟ้ล ล่เปนทีเล่าสำหวับเห้องออรบ่ตนต่มวบ่ระมาณ ®๐๐ โ1 นั่ซอยู่หลังสนามทีเหทียม {เม่เต็กด้ายายล้อมอยู่รอบ ปาสันใหม่บางส่วน ฟ้3ปภาพทีบัายมาจากวัคเปน แองเล่าสามแม่น นอกนั่นเปน2ปใพม่า ทีเขาดิดจะเก็บรวบรวม บังไม่ยู่มากมัก {๒ฟฟ้ศแมฟ้แลน่าทีต่างๆ พูดกันได้ด้วยโทรพัพป แมร์วับรองอยู่ในทีนั่น ออก จากโฮเตลเดอฟ้ลเลยไปเทียวดูถนนต่างๆ ทีวทีงเมือง ส์งไม่ยู่ก็นเวลามากมัก แล่กระนั่นก็โตสันกว่าแต่ก่อนเปนบันมาก มีพลเมืองอยู่ประจำฟ้งส์หนั่นแล้ว แต่ กนด่างประเพศทีจรมาจละมากๆ เพราะฉนั่นทุกถนนมีโฮเตลมีเรสเตอรองด่ดิดา ฟ้นไปหมด ฟ้าจะกล่าวว่าเปนโฮเตลไปทีงเมืองก็ได้ วังเก็าแผ่นดิน ส์งเจ้าของ เริยกว่า ท้ต แบ่ลว่ากระปอม ต่อออกมาใหม่อกตอนหนี๋ง มีตพานเดินก๊งกัน บัง มํฑ่าทางทีจะขยายโดออกไปได้อก ทีงเมืองทีงวัง
กลับโฮเดล ม.มาวัเก ทุนพัฒบ่อนเมืองนี้ มาพาลงไบ่ดูทีอาบนํ้าที หาดทรายน่าโฮเดล เขาใท้ลงในเกวัยนทีอาบนั่า ที^บ่ร่างเหมือนทุภูนกทุนพอง ติดดูกล้อ ในนั่นฟ้ทีล้างหน่า มีซอส์าหวับห้อยผ้าติดอยู่ตามฝา ฝานั่นใช้ผ้าเบ้า กรอบเปนแผง เบ้ยนลวดลายบัดพอง มีน่าด่างก็เหมือนน่าต่างกรงนก รถนี้เพยมน่า ลากลงไปในพเล หันบ้างทีมีบันไดลงไปบ้างนํ้า พอนํ้าท่วมเบ้งบันได มีคนเล่นนั่า ซขุ่ทุงผู้หญิงผู้ชาย ได้ถ่าย3บ่จากทีนั่น เขาเล่นกันได้หน่าเฉยตาเฉยดูไม่หนาว แด่ ล้าเราลงไบ่บัางเหันจะโพษก็งเปนดะดวัว น่กดูก็ชอบกล เค1องแต่งตัวอาบนั่า ยองผู้หญิงฝรั่ง บ่างจะแนบเนิยนแก่ตัวเก็บไบ่จนนิภออภน่าอาบ ลงไลยฟ้กว่าล้า ยู่หญิงเราจะใหัแต่งเบ่^นจะย๐มถ่1เโบ่ ใบ่ว่าจะยกย่องว่าชองเราแต่งดิกว่า ล้า  อยู่ปวกติฝรั่งเขาแน่นหนาด้กว่า แด่เวลาอาบบาใท้๐งโบยว่าไพยเราจะดิกว่า การ
อานนํ้าที่บาเดนนาเดนย่าเบ!วดยันเสียนี้กระไร ผู้หญิงต้องแยกอาบแห่งหนึ่ง ผู้ชาย ห้องแยกอาบแห่งหนึ่ง แค่จะเต้มผ่ามไปง้างน่าที่อาบมํ้าผู้หญิงยังต้องห้าม ทั้งที่ นํฝากั๊น ครั้นถึงเวลาจับบทจะเล่มมํ้าทเลชิ้มมาทั้งผู้หญิงผู้ชายเด็กผู้ใหญ่ลงไป เล่นห้วยกันได้ทั้งหมีมตงหัม สวมกางเกงยิดต้ดกับเลี้อตัวเดียว เปนว่าไม่น่ายับ น่าอายฤาไม่หยาบคายยันใด แค่โดยมากอาบอยู่ไม้ช้าเท่าใดก็เง้าๆภูปิดประตู แล้ว กระตกห่วงง้างหลัง ดูกกลมๆ ท่าด้วยนกเกลยีนชิ้นมาง้างท้ายรถ พอเจ้าน่าที่ เห็นก็โบกธงเริยกม้าลงมาเท้ยมรถลากกลับชิ้นไป ฤดูนี้ยังไม่ถิงเวลาคนชุม กำทนด ต่อเด็อนน่าจ้งจะได้เหํนคนอาบมากเย่นกล่าวมาแล้ว ชิ้นจากที่นั้นเขาพาไปรอบ คัวซาลต้านง้างรํมทเล แวะร้านเลี้อผ้าสำหรับอาบน้ำ ได้ชิ้อเครื่องแต่งตัวผู้หญิง อาบน้ำ อย่างต้ที่เร้ยบร้อยสำรับหนึ่งสํงเง้ามาให้ดู แล้วเขาพาไปร้านเครื่องเพ็ซร์ หน้าตานั้นสมแจก มีลักษณบริบูรณ์:ทุกอย่าง อะไรๆ ก็ได้หมด เว้นไว้แค่ไม่แจก อตร้องแจกกันไม่ใคร่จะไค้ เครื่องเพ็ซร์ที่นี้ราคาอยู่ง้างจะแพงแลมีของดีๆ มาก เพราะเคยขายซาออV)เปอเสียแลเจ้าแขกเสมอ ซาออพ่เปอเสียชิ้อร้านนี้ถึงสอง หมนปอนด์ เจ้าพวกร้านๆ เหล่านี้อยู่ง้างคุ้นเคยกับผู้มีบรรดาตักดีไหญ่ๆ มาก อย่างฟนร้านกอก ที่ขายเครื่องเพ็ซร์ที่บาเดนบาเดนแลแฟรงก์เV)ตนั้น เมือพ่อ ไปวนด์เชอยังถามถึงกันในโต๊ะกมเง้าเจ้ามาย แกรนด์ดุกออพ่เอสสรรเสริญว่าเปน ที่ทนี้จในคอนต้เนนด์ ตาแก่ที่เล่นตลกก็ซอบกันทมดทุกคนจนถึงเอดเวอด แก เล่นตลกให้แล้วทุกคนเล่าเหมือนกันนั่งนั้น ร้านเครื่องเพ็ซร้ร้านนี้ก็เก่งอย่างเดียว กัน แค่พ่อไม่ไค้สิออะไรมาก เต้นวนกลับมาทางหลังตัวซาลไปกนเง้ากลางว้นที่ โฮเตล
กนเง้าแล้วไปดูที่เลี้ยงหอยนางรมชอง ม- สตรัดเด สิงเปนผู้จัดการ เลี้ยงเมือง้ามทเลมา ทางที่ไปต้องผ่านท่าใหม่ สิงขยายท่าเรียกว้างขวางใหญ่โต มาก มีตพานใหญ่อย่างงดชาม ที่ทั้งนั้มอยู่ใกล้ทเอตอมง้างขยายเมืองออกไป
* ะ??ระลิกลงไปเส**อรต้บนื้าทเล แล้วก่อเยี่ฮนเหมีฮนสระคั่นเปนสอป็5เ8|{
ใVทํป็งสระนั้บตํ่นห้องา สระละห้าคอนหกดอน ก่อด้วยอิฐแผ่นเคียว [ป!(เ 4วัยไว้หอย ที่?เนเปนห้องา ไปเซ่นนั้น เฟ้อจะได้ก่ายทอยเปลี้ยนไปไว้วัน95 ะ*,ะV8*คีม่ไห้สอาด ถ้าทิ้งไว้แฟงเคียวไม่ย้ายดะไคร่นํ้าจับ ทอยคำไ!) ■บ--;. ๐^.ลิ!!นั้..ต้องระวังตรวจให้มิส่วนนาเค็มแลนํ้าจีดได้ขนาดประมา*
■:11พู่!แ๗วษนั้เจ็ดสํวไเหนื้ง ถ้านาเค็มไม่ทอ ฤๅเค็มจัดเกินไปก็ไม่ได้ เว3!
1(1*1{คีทนหอยไปสงรางแล้วเสร็จไ??น้ำให้เค็ม ลีกประมาณสัก 6? ศอก นื้านั๊แ ไะออก.เวสิวนั้ใสง โ:เง้าเวลาน้ำชิ้น แด่ทอยไม่ใช่ทออทิ้นื้ ต้องไปหามาแด่อ้!? •31* .อ"มาเลย!ไว้ประมาณสัก & เคือน โดชิ้นไม่มากแด่เนื้อภายในอ้วนผ่# ปริยูรณ สิ!ม รศดิ เปสิอก?ทวสอาด แด่จะผสมไม่สำเร็จ เหตุด้วยน่าหนาร หนา-รม-าณกินโป หอยทิ้นื้กินได้ออแด่ในเวลา ๕ เคือน ถ้าท้นจาก ๕ เคือนไซ่ 1ปนเวลาทิ้ผสม กินเง้าไปมักเจ็บ อาทารไม่ได้ให้กินอะไรเลย นอกจากน้ำเพ็ กับน้ำจิดปนกัน ถ้าถูกส่วนคีเนื้อก็คี ถ้าผิดส่วนเนื้อก็ไม่ดี ไม่ใซ่เปนทิ้ผสมห88 เบน่ทํเก็บหอยมาเลี้ยงไว้สำหรับส่งตลาดในยุโรปคั่วไป เหมือนพวกญวนเลี้๐4 ปลาเทโทไว้?ทยในบางกอกฉนั้น
ในทิ้นื้แห่งเคียวกัน นอกเยื่อนทิ้กัน่ไว้เปนทิ้ขังนํ้าเค็ม เขาทำกรงมิไม่ แม่สคีงลอยไว้ในนื้า ส่าหรับเลี้ยงกุ้งลอบสเตอ มีสองอย่าง อย่างหนื้งตัวสินื้าเผํเ อิกอย่างหนึ่งทิ้นแดงประเหสิองเปนขนๆ อย่างแรกกินดีกว่าอย่างหลัง เวลาจะ เอาชิ้นมาตุเอาขอเลี้ยวเข้ามาทิ้ตรงใต้รอกแล้วลับห่วงสายโย่ทิ้งดีดอยู่กับแม่ลสิ! ขันกว้านชิ้นมา คนลงไปจับในกรงนั้น ดูไม่ดุไม่ตันอันใด ก้ามมีกไม่เห็นไข้ ไม่ เห็นอ้าก้ามอย่างเวลาทิ้จับยู่ อาหารทิ้ให้กินนั้นปลาสดชิ้นละโตๆ อย่างเซ่นเรว เห็นในแอควาเรียม กุ้งนื้ก์ไม่ได้ผสมอก ไปจับมาเลี้ยงจากฝิงทเลนอรเว เจ้า!!๐1 ว่าจะส่งไปไห้ในรถไห่ ออก-จะเปนอุทิศมังษะ กุ้งนื้ลอกคราบเหมือนกุ้งคั่๗ว!
แต่เพราะเขาเลี้ยงไว้ ลากยีนมาดูได้เสมอๆ จึงได้พบร่างที่ลอกคราบ แ8*,
ลอกคราบ่โดยถ้วนถี่ เมื่อจวนจะลอกคราบนั้นรู้ลิกว่ามันอิดอัดแลแข็ง ล้ายู
ว่าตัวโตชิ้นคับคราบ ฟนเบ่,นนั้นอยู่ประมาณสักเดีอนหนี่ง แต่เวลาที่}ะลยู(14 ตัวภายในออกบางคอต่อ ถอนออกมาได้หมดนั่งก้ามแลตีนแลตัว ดูน่าเอัคจร]{
จริงๆ เวลาที่ออกจากคราบนั้นประมาณคัก ๕ คัวโมงเปนแล้ว เมื่อออกมาแจ้.1 มื่มเปลี้ยอยู่สิบหำวันคราบจิงแซ็ง คราบนั้นเขาเก็บไว้ มาให้ดูจับเล่นได้โปร่งญ! โหยงบีเดียว ตามปรกดีลอกคราบจละครั้ง ถ้าหากว่าตัวที่แขงแรงจริงๆ 91 สอง ครั้งก็มี
กลับมาตามเวลาที่นัต่เว้กับธุนห้ฒ เขาจะมีคอนเสิดให้ห้งในคัวซา3 แต่ครั้นเมื่อมาลิงโฮเตลไม่หบใครตักคน ไปเที่ยวกันหมด ห(บแต่มองสิเออโร93!
กับกงสุล จึงไปก้นแต่กับเจ้านาย แลมองสิเออโรลองเปนราของครักพ เดินไ!เง่  คัวซาล เขาให้ชิ้นไปนั่งที่แกละริยํ่งเปนที่เจ้าแผ่นตีนต่างประเไาศนัง พอไปซิ*  ท่าเหลงสรรเสริญบารมี ทำดีแลมีสร้อยต่อบ้าย แล้วทำเพลงอี่นา ต่อไปอิกหำ  เหลง ในห้าเหลงนันมีเซ้าออเคนเตลงยนง แล้าแถมคอรอเนคันมาซอิกเพลงหนิ*
ลงบ้ายสรรเสริญบารมี ห่อก็ไม่ได้เปนนักเลงตนตริ แต่ฟ้งปางเพราะเพลิดเหลิ!
ใจจริงๆ มีคนที่ทำดุริยางค์ตนตรินั้นรเมตค้วยกัเห้อยบ้าสิบคน มีแตรซลุ่ยประมาก! 1 ตักหกเท่านั้น อ้าปสิ นอกนั้นซอนั่งสิน คนที่มาเล่นนั้นเปนอาตีสต์ซาตีต่างๆ ตั๊ง แต่รัสเซํยนเปนด้น ล้วนแต่เปนคนมีจ่อเสียงนั่งนั้น ลงมีฝิคัอมมาแต่เตีอนเมษายน 1 เล่น ฅ เดีอน ลป็มีอตั้งแต่เติอนกรกงาคมไปจนตุลาคม เวลากลางวันบ่าย ® โมงเล่นวงย่อม เวลาค4าเล่นวงใหญ่ มื่เขาเลึ๋อนมาบ่าย (ะ- โมงแลเล่นวงใหญ่ เพราะห่อไม่มีเวลาจะอยู่จนกลางค็น มีเลิยงนำชาด้วย กลับจากนั้นบ่าบ 2 โมง เลยเที่ยวเดีนเกะกะต่อไปอิก เพราะยังมี1ใลา อากาคก็แจ่มใสติ ไม่ร้อนไม่นนาา หอสบาย
เวลาบ่ายนี้มิเด็กๆ ลงไปเล่มทาตกรายมาก แต่ร้านที่ทาดยังไม่ออก 1*ราะ!พัไม่ถึงฤดู ของยังอยู่ตามร้านบนนก จึงไปเที่ยวดูร้านบนบก ของที่สำหรับ 8ายใบเวลาฤดูเปมลักบกร๐ย่า131“า1ก่น“นพระมา11ฤา11น่^รัต1บญ9มบทิตร แต่ 1!]แยบสับเยกต์ไปตามลัก3*กร คือมีลุงผ้าโปร่งสีเซียวสิแดงกรอกหอยต่างๆ หอย 1]!ยบุหรึ๋ช้อนเรือ หอยแกะเปนรูป หอยประคับหีบ ประคับภาซนต่างๆ นับไม่ถ้วน เบํ่ยซัดผ้ากองโตๆ เครื่องหอยมุกต่างๆ ตลอดไปจนเครื่องมุก เปนถาดแลกระจก ๓เปบด้น ของเด็กเล่น เรือแลเครื่องคักเครื่องเททรายธงต่างๆ รูปตั้งแต่รูป เ!!ยบรูปถ่ายจนโปสต์ก๊าค เรื่องชายทเลแลที่สิงงามในเมืองนี้แลอะไรๆ อี่นา
รวบรวมความว่า เปนของสิซห่าขึ้นเฉมๆ:;กัๆหรับตำบลนี้ แลสำหรับฤดูนี้ หา ทํสุดม้ได้ ส่วนในถนนสิซเปนหาภูขึ้นแต่ห่ๅ1วี3 มีประตูปาประคับใบไม้ แล้วบ้ก เสาธง ถนนละหกสายบ้าภูฐ่ลายบ้ๆภู เสาหาแดงเปนธงห้อย ปลิวไสวไปทุกทาง แบบเก่าๆ เปนถนนแดบ เปนหี่สิฎร้านตั้ฎ ถนนใหม่ๆ ที่ใหญ่ๆ ไม่มีร้านแลดูเปน การบกซัตฤกบหัวใปหัภู1ฐ3ภู เว้นแต่เปนการเรื่ม ยังไม่ถึงเวลางานแท้ เวลาคา ทบทุ่มหนึ่งเปนเวลาวถใหเ333 ใด้ใปที่สเตรัน หวกที่รับมาส่งหมด เว้นไว้แต่ ฟอมชาติแลหลวปึภูวนารถกกัน!.1]1ฐยแต่าานนี้ กับลีมพุดถึงมิสสิสเถึกแปดริก ลุกสาวเจ้าพระยาอภัยวาซา ลซมาจากบรัสเซลส์วันนี้ พาลูกมาหา หน้าตาไม่มี เด้าเถึกแปดริกเลย ไปเหมือนเจ้าพระยาอภัยราชา ถึงมองสิเออโรลองลูกชายแล เห็บเซ้าก็รู้ ไม่ต้องมีใครบอกว่าเปนลูกเจ้าพระยาอภัยราชา แต่ลูกสาวเล็กของ เจ้าหระยาอภัยราชาคนหนึ่งกับหลานหญิงเจึนลงมาไม่ได้ เหีนพวกนี้เช้าปางติดถึง เจ้าหระอาอภัยราชาจริงๆ มองสิเอ®โรล®งเปนตนมิอัซเมาไศรยแลฉลาดรอบคอบ ดํมาก เวลาไปคัวชาลต้วยลัมสอ๐คราว1^ต311ปมตนมไหวหริบระวังน่าระวัง หลังเหมํอนเจ้าทระยาอภ*๒าชา
วันนี้เปนวันที่นอนรถไฟครั้งแรก นิกว่าดีร้ายจะไม่หพับย่^๐ ,,1 แต่เมืองออสเตนด์ไปแฮมเปิค่ไกลมาก จะไม่พักที่ไหนกลางทา,งก์ไม่ฐ^1. "
พัก ถ้าจะไปเวลากลางวันไม่นอนก็นั่งเบื่อไม่มีอะไรจะดู จึงตกลงเปนไ!]๐3.111.
แต่ไม่เปนฟนคาด อาลเบอสแกแกล้งปิดไม่ให้รู้ ปล่อยให้บ่นไปว่าจะนอนไ)]
แต่ที่แทํแกทำยาไม้มาต่อเถ้าอี้เปนเตียงนอนโตถนัด เอาที่นอนอันโตปู1ข้น811 เหมือนในเรือน เว้นแต่อยู่ข้างจะยุบกลางอยู่อักหน่อย นอนจวนจะหลับ ร||
ลันปลุกอยู่เสมอๆ แต่เมี๋อง่วงหนักเข้าก็หลับไปเอง ไม่สบายเหมือนอยู่เรือฟ้เ เปนธรรมดา
--------------------—
๐11๐ ๙ (ะ
วันเสาร์ที่ เองเ มีลุนายน 1
เวลาเก้ดเลี่อนอก หมุนนาพักาไปเสียพัวโมงหนึ่งเปนเหมาะก็นห๐*  ด้วยเข้าในเยอรมนิ ใข้เวลาเซนตรัลยุโรป ถ้าตามนาหิ{กาเดิมเวลา โนง ®
นึ่เยา 3โ โมง มาถิงแฮมเนิคนิดคลุ้มเปนฝนตกพร้าเรี่อยไป คราวก่อนมาก็เ}ก็*  ฤามากกว่านิ้ มาต้นปิกก้นแปกลุกปอลงกกนแปกเปนกงสุล อยู่ข้างจะเปนคนเริง1 ร้อยดํมาก แวะดุของที่เขาเอาไปเงเรียบเรียงชื้นไว้อย่างเอกสห้บัเซน มีนั่งเดชื้&ร 1 หนังแลรูปหล่อรูปเธิยนเครึ๋องถ้วยเดรึ๋องแกว สิงละอันพรรณละน้อย ไม่ใ*}เอก  ฝ็ห้บ้เซนเอารางวัล ๗นโทุมชื้งของสารพัดทุกอย่างเปนพัวอย่าง เมื่อต้องการ  อะไรเรียกอักได้ เยานิห้างอยู่ด่างหาก ต้ดจะฟนเดชื้องหนังอย่างแต่ก่อน ๐ไห้ ! ทำ เพราะเยานิบัดรดราอะไรอยู่หริ8นไก®ย่า#แล้ว ชื้อ2ปภาพแผ่นหนึ่ง ลุ  รี:*;พซร์แห้งหนึ่ง แด่(มได้ชื้ออะไร เสซนโซ1เดลอัมเบอเห๐ฐุ!}^}ยูจุ
1 .ไ!*โป้.1. / }เด่ 1-,1 &- ๐1
เบอโกมาสเตอมาเยี่ยม แล้วไปเยี่ยมตอบที่ราชเฮาส์ ราชเฮาส์หลังนี้ แค่ก่อนยังไม่มี ท่าแล้วใหม่เรี่ยม ออกจากรายเฮาส์ซี่รถไปรอบเล้กอาลสเตอ (เปนห้วงน้ำใหญ่เปนทเลสวบ) แต่รถโมเตอคาร์เตินไม่เท่าไร ด้วยทางเพียง 67 กํโลเมเตอเท่านั่น พอแลเห็นแดดเรื่อๆ ในเวลาเปา ๕ โมง ประมาณลักนั่วโมง ทมํ่งก็ทุบมีดลงไป ฝนตกพรำเรื่อยไม่มีเวลาหยุดเลย ไม่โปแต่พึ่งตกวันนี้ ตกเปน ฒี้า ๑๕ วันแล้ว เลยสินสนุกไม่อยากไปเที่ยวข้างไหน ถนนรนแคมใสสอาตหา เผ้าผงไม่ได้เลย เพราะล้างกันมาเสียหนักกว่าหนัก น่าต่างโฮเตลนี้ตี มีมุซนั่น งอกไปเห็นได้ตลอดทั้งสองข้าง ด้านน่าก็เปนเล้กอาลสเตอเปนที่งดงามมาก นั่ง อยู่ในมุ!)นี้แลดูอะไรเพสินเหมือนกับไค้เหี่ยว ไม่เงยกไม่สัน แลไม่สู้หนาวนักจัง ไม่คิดจะไปข้างไหนอิกต่อไป
เมืองแฮมเบิคเปนเมือ1]ใหญ่กว่แพึ่ฐน ในพวกหี่เข้ากันค้าชายนั่งเรียก ส์อว่า แฮนสิเอดิก รีป้ปสิก หนัชสิอสัญญาทางพระราชไมตรีเมืองเยอรมันกับ เมืองไทยไค้เรีมทำกับแฮนกัเฮค้ก แล้วจึ่งไค้เปนนอทเยอรมันคอนเฟเคอเรนั่น พรดาสินค้าฑ็ส่งตรงมาจๆกกรุ1]]ๅหๆ เปนมาหี่เมืองแฮมเป็คนี้ก่อนไปหี่อึ๋น แล ยังมีส่งมากอยู่เสมอ เปนเมืองฑ่าค้าชายนับว่าเปนที่สิ ตั้งแต่ลอนดอน นวยอก สิเวอยู่ลลงมา เพราะมีแม่นํ้าใหญ่สัอเอลบ์เข้ามาจากทเล นํ้าสันลงวันละสองครั้ง เรือก็นน้ำลิก เอV) พีตสันลงได้ มีพลเมืองถึงเจัดแสนเศษ ยังมีแม่น้ำนั่นอกนั่ง เข้ามาในกลางเมือง เปนทเลสาบสองตอน จะเรียกว่าทเลสาบเาเห็นจะไม่โป เปน ห้วงน้ำใหญ่ในแม่น้ำอาลสเตอ ตอนข้างนอกใหญ่ เรียกว่า อุสเชนอาลสเตอ ดอนในเสืก ว่าโดยรอบไมส์หนึ่งเรียกว่างนเนนฮาลสเตอ มีตพานฝานกลางใน ระหว่างที่กวัางของแม่นี้วส๐งด๐นยี่ โฮเตลยัมเบอเศอฮอฟตั้งอยู่หี่ฟ้งงนเบน ดรงด้านสกัด มีกาแฟ๗นที่ส่าหรี,ยศบ่&เ^14฿ฟยู่รีมน้ำ แลมีเรือเมล์กลไฟจอด เรืองรายอยู่ต่ฟ่&นั่นฬ่&สํใสิบล่าเสม๐ ใปปล่องต่าา สูงจากเพดานกักด้บเค้ยๆ
ๆ
ให้สอดด*านโคั เต้นโปแลมาอยู่เสมอ คุเหมือน\*44ว่1ม4 เสาโคมใหญ่สองกํ่ง ใช้แซวนโตมอากแลมนี้เปมสอ๐11ตา สีฟงล่วคั(ยู่*(เแ11.
นี้ค็อฟรีปอต ไ*โปดุแส่คราวก่อน ดราวนั้(ม (คั (ป ลงทุนลงรอนมากก^
อย่า®ย้ง แลนํเอกลเซนช้นี้ส์าหบับว่าแล่เวสัอชายกันกัตสันมา หคั®ใส่ใ*{แ1^
สำ*รับป;ระชุม*,าฦ*๐ค้าว่ากล่?พสัอขามสัน คนป)ะชุมในนั้น(คัทั้ง*สัน
เวลาคาเดี๋ยวนี้มีแอดเวตศเมนต่อผ์วงไ.หม่แทบทุกเฟ้อ๐ มากสันก}1 แค่ก่อน แค่ฑํ่นี้แปลก ที่ดรงบุม่ใกคัไซเดลนี้เผง มี โฟฟ้าตัดเปนแถวนนหสั1*1 สอ®บันฑัค เปนคัวหนังสือ บอกชายสิงของ เปสียนโด้ถึง เอ*ไ อย่าง 8กแซ่!
หนี้®เปนว®รอบคับมิดเปนหย่อมา วํ่งอยู่เสมอ อินเช้าบันนี้โม่โด้แต่งคัว แล้,ไแเแ ไปคุคอนเสิคเซอคัล เวลาไปนี้ฝนค่อยสงบ
คอนเสิตวันนี้ฝนคอนเสิดมาแต่เบอลินเหมือนกัน การเล่นท่อนต้นฟ!!
เรอ®มา ออกจะตามเคย คือมี*วกคอสสักซี่ห้อยโหน อิกตอนหนี้®ปล่อยฝา®*
ล®มาจากเหดานกั้นรอบว® แล้วปล่อยหมีชาวออกมาทั้งฝูง หมตด้วยกันสัก *๐ น่าคุจริงๆ มิหมีตำตัวหนี้® ต้อนหมีชาว,ให้ฃื้นนั่งบนสังเวียนรอบ หมีค่าเต้น!เส ต้นอยู่ในกลา®ว® แล้วมิเศ่รํ่อ®ค่า®ๆ ออกมาให้หมีงน เปนม้า กระได รกเช้ง*
ม้าคัวเล็กา สิ®ซับเมอรโคเราน เรือกำป้น เจ้าพวกหมีชาวเหล่านั้นมีน่านี้เปน*วกใ  ต้อ®โปซื้นบนอะไรด่ออะไรฺด่างๆ ในเรือนั้นถี®ชุดประทัดอย่างยิงจนด้วย การ®
จะเกเนคัให้หมีท่าอะโรใ ด่า®ๆ ใช้ล่อด้วยป้าดาลยู่ดัาแปทั้ปึสิV แล้วต้อนเ®น่ ไร®เส์ยฺท่หน® ล,ราวนี้ปฺลอุ^น่ามาท่วมกังเวืย1นสิก หอตตพานส®มาแค่เหลาน 1 ไ,® ต้อ่น่[เห่หมีเฟล*#***.ฬ®ปลายพพานอิตกป้าโพค่* ส®ไปว่ายอยู่โน1 นเหมสที่® Vแสี- ที่นกน่บัฬ||1มแเ)^เ8ยจ1}®ๆ เนี้อคูกออกมาท่าอะไรล่&1
จ!^!,||เษโ^^^^)^#*5)14(|เ .
** ^ฬเฒ^ \กฬฬฬาเ^#เฒ
แเ ^11ล* / . 1
^๒เ^ ^ไนฟ้น^ 1
1^ (๒งหสัดตกลงมา เวลาดกลงมาหมตแห่วยับไฟเห่ย เอาไฟฟ้าอายถู) ห่ชาวงามมก แห่วยัซนกยัข!ฒ
คราวนี้ด่อไปเปนเสัอง ใน!,!องเก็องทั่นเมืองสังกา! คนโห่ในโรงเรส-แแ)ใซงล่แห่งหนึ่ง เวลาทั่เห่กเสัยงยันไปแห่วยังเมาเกะกะอยู่เล่นตลกต่างๆ ฒเแ ฬแล่งงานยับหวกพ้อง แห่แหนยันมาจะเสัยงหวกขุนนางแมกยา (ซาห่!เองชาว แงกๆ!เ1ยกยังา!น) ก็ม,าที่ทั่นยัวย เยันว่าอย่างบาเลยัคนมาก แห่วมิหวกลิบห่ ออกมาห่กพวกหนี้ง่เหเ\1เหมือนยัน ยายปบ8|แปนหัวห่าสักเห้เห็นรำห่วย แห่ว เร่าลาวไปให้ยายหัวปาภูลักษผลายมิอ บอกว่าจะอยู่ค้วยยันตํฟ้คูกหลายคน ก็ แ!ขาเกโยวกราวยัน แห่วคนให่ใน่โรงเรสเตอรองยัก็เมาทั่นไปให้ดู ยายนี้นดูว่า ยัแยเหห่านายก็น โกรธก็วาทก็นสัน ห่างคนห่างเห่กไป หอเฐยบแห่วยาย(๒ก็ สัแหาบโวารมาขโมยของทั่ทั่งอยู่น่าเรสเตอรอป๋ต์ ห่ายคนในเรสเตอรองห่ออก มาไล่ตามจับไห่ห่วยายแก่ หอขุนนางแมกยาจะกลับ 3งฟ้าเห่ามา ยายแก่แย่งฟ้า ไห่กระโดดสันควบหฟ้ คราวนี้พวกก็ในโรงปนก็มากฟ้อยก็สันฟ้าไล่ตาม ตกลง เปนวงสันดหานอย่างสันเขา ทั่งแด่หึ้นโรงสันไปจนกระทั่งลิงเหดาน ค!นหมด ร่านวนแห่วไขน้ำกลับเห่าไปในวงอย่างเย่นให้หฐว่าย รึ้อดหานดอนล่างเห่ย เปน ขายแก่ควบฟ้าลงมาตามดหาน ตกลงในนํ้าทั่งฟ้าทั่งคน ต่างคนต่างว่ายนํ้าสันบก ห:วกทั่ไล่ก็ไล่ตามลงมา ทั่งฟ้าทั่งคนตกโครมา น่ากลัวฟ้าตกลงมากระแทกหัว ลฟเว่ายน้ำอย่เสียจรังๆ หอลงมาหมดแห่วก็เลก กลับมาสองยามฝนยังตกหรั๋า เห่รํ่อด่อมาอก
รายวันท่า®ระยะมานาม นี้ค้างลิงสองวันแห่ว เหราะไม่มีเวลาจะแต่ง ติดการรับรองอฟทั่งหมด จิงไค้ล่งเห่ยเพ้ยงม1บด1ห่1นี้ห็หนึ่ง เนี้อลงเรอแห่ว จิ๓ะส่งต่อไปอก
^ฬาลป็กรณ์ ป.1.
เ^^
8๐1๐11ษสํ ๒^
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๖
คืนที่ ๙๖
วังเบอนสตฟ เมืองเดนมาร์ก
วันอาทิตย์ที่ ๓๐ มิถุนายน ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เวลาเช้า ๒ โมง ไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่น ออกจากแฮมเบิค เวลาเที่ยงเศษถึงวารเนมุนด ซึ่งเปนท่าเรือข้ามจากฝั่งไปเกาะ มีเรือสำหรับบรรทุกรถ จอดเอาท้ายเข้ากับตพาน มีรางแยกในเรือ รถลงได้สองสาย หยุดเปลี่ยนที่ท่า ปลดรถที่ลากออกเสียเอามารุนหลัง ไสลงไปทั้งพวง เราไปถึงก่อนลงก่อน เรือเอียงไปข้างหนึ่ง ต้องรอคอยอยู่จนรถเมืองฝรั่งเศสมาถึง ลงอิกพวงหนึ่ง เรือจึงได้กลับตรง การที่รถขึ้นลง แลเวลาที่จะออกเรือไม่รู้สึกว่ารถลงเรือเมื่อไร ขึ้นจากเรือเมื่อไร หากว่าเรารู้อยู่แล้วจึงได้คอยดู แต่เช่นนั้นยังไม่ทันเห็นเวลารถเราลง ถ้าเปนเวลากลางคืนนอนหลับแล้วไม่รู้สึกว่าได้ลงในทเลเลย เรือออกจากท่า ๒ ชั่วโมงจึงได้ถึงกีเซอ ซึ่งเปนเกาะอันหนึ่งในเดนมาร์ก มิคลื่นเปนละลอกเล็กน้อย เวลากินเข้าลงจากรถไปกินในท้องเรือ เปนห้องใหญ่ แต่การเลี้ยงช้า กินแล้วไม่ทันไรก็ถึงฝั่งขึ้นบก พระยาวิสูตร, มิสเตออาเชอ, พระยาชลยุทธ, มิสเตอแอนเดอซันมาคอยรับนั่งสนทนากันมาตลอดทาง เมื่อเวลาออกจากแฮมเบิคมาหนาวจัด ฝนตกประปราย ต้องถึงนั่งสวมโอเวอโก็ตแลเอาผ้าคลุมขา มาจนตลอดถึงเดนมาร์กจึงค่อยหายหนาว มีแดดอ่อนๆ มาถึงโฮเวต้องลงเรืออิกครั้งหนึ่ง แต่คราวนี้ลงแต่รถเราพวงเดียว มาในทเลอิกไม่ถึงครึ่งชั่วโมง ก็ถึงเกาะเรียกว่าเซลัน ซึ่งเปนที่เมืองโคเปนเฮเคนตั้งอยู่นั้น
ในเมืองเดนมาร์กนี้ เปนเกาะที่ประหลาดซึ่งไม่มีเขาเลย เปนแต่ลูกเนินสูงๆ ต่ำๆ อย่างสูงที่เรียกว่าเขา เฟียง ๕๐๐ ฟิต ไม่มีแม่นํ้าแต่นํ้าบริบูรณ์ไม่ว่าแห่งใด เจาะลงไปเปนได้ทั้งสิ้น การเพาะปลูกบริบูรณ์ดีอย่างยิ่ง ใช้จังหันลมมาก บ้านเรือนราษฎรเปนกุฏิ์ย่อมๆ คล้ายๆ กัน ยังมุงอยู่ด้วยหญ้าหนาๆ มาก พวกที่เคยอยู่เรือนมงหญ้าเซ่นนั้นซอบ ว่าเย์นสบายกว่าอยู่เรือนบุงกระเยึ๋อง อย่างเดียวกันกับไทยอยู่เรือนหลังคาจาก แต่เรือนมุงหญ้าเช่นนั้น อินซูรันศ์เรียกราคาแพง มีแต่น้อยลงไปทุกวัน เหลือแต่ของเก่า ของใหม่ไม่ทำขึ้น จังหันก็เปลี่ยนเปนจังหันเหล็กอย่างที่พระปฐมเจดีย์โดยมาก เหลือแต่ของเก่ายังคงใช้อยู่เปนจังหันเหลี่ยม เมืองโคเปนเฮเคนเปนเมืองใหญ่ การค้าขายอะไรมารวมประชุมกันลงอยู่ในที่นี้ เวลาร้อนชาวเมืองออกไปอยู่ตามบ้านนอก บรรดาคนบ้านนอกคงจำจะต้องเข้ามาเมืองโคเปนเฮเคน เพราะเปนท่าค้าท่าขาย
เวลาทุ่มหนึ่งรถไฟถึงสเตชั่น เจ้าแผ่นดินแลราชตระถูล ลงมารับที่สเตชั่น คือเคราน์ปรินซ ปรินซฮะรัล ปรินซคุสตาฟ ปรินซวัลดิมาร์แลปรินเซส ปรินซยอชออฟกริศ ปรินซฮันออฟคลุกสเบิค แลปรินซโอกาลูกคนใหญ่ของวัลดิมาร์ เปนทหารราบเคยรู้จักกันมาแต่เล็ก เดี๋ยวนี้แปลกเปนคนอื่นทีเดียว กำลังประจำการ หยุดวันอาทิตย์จึงได้พบ แดดเผาจนหน้าแดงไหม้ เหลือขาวแต่ที่หมวกปิด ขุนนางผู้ใหญ่ก็มามากด้วยกัน เจ้าแผ่นดินต้อนรับอย่างพระไทยดีตามเคย เหมือนอย่างเมื่อยังไม่ได้เปนเจ้าแผ่นดิน เคราน์ปรินซไม่ได้แปลกอะไรมาก ดูผู้ใหญ่ขึ้นอิกสักหน่อย ฮะรัลก็เหมือนกัน แต่คุสตาฟอ้วนใหญ่เหลือเกิน เมื่อก่อนพบกัน ยังเปนเด็กอายุ ๑๐ ขวบ เดี๋ยวนี้อายุ ๒๐ โตใหญ่ ว่าโดยรูปที่อ้วนแล้ว อ้วนกว่ากิงกาโลเมืองปอรตุเกส เปนแต่ยังหนุ่มกว่า มารี อ้วนแจ่มใสขึ้น ฮันเหมือนอย่างแต่เดิมไม่ได้แก่ลงไปสักนิดเดียว ได้พบสนทนากันด้วยความสนุกแลพอใจกันเปนอันมาก แล้วขึ้นรถกับเจ้าแผ่นดิน เคราน์ปรินซ บริพัตร รถที่มารับอย่างออฟฟิเชียล เว้นแต่ไม่มีทหารเท่านั้น ชาวเมืองเดนมาร์กรู้จักพ่อแลรู้จักเมืองไทยดี บรรดาหนังสือพิมพ์ทุกๆ ฉบับได้ลงข่าวที่พ่อมาถึงเปนอย่างดี วันนี้เป็นวันอาทิตย์ที่เขาออกไปเที่ยวกันนอกเมือง แต่กระนั้นยังเต็มแน่นตลอดหนทางจนถึงวังอะมะเสียนบอร์ค แสดงความต้อนรับเปนอย่างดี เจ้าแผ่นดินได้ให้ชักธงแสตนดาดของเราขึ้นที่วังเหมือนอย่างแต่ก่อน ได้พาเข้าไปดูในวังทั่ว เปนที่ซึ่งพ่อเคยอยู่แต่ก่อน ตกแต่งสรวยขึ้นอิกมาก เตียงนอนก็ใหญ่ ใช้ไฟฟ้าทั้งหมด เจ้าแผ่นดินรับสั่งบ่นเสียดายที่พ่อไม่ได้อยู่ ที่จริงเดิมตั้งใจว่าจะอยู่อะมะเสียนบอร์คสองวัน อยู่เบอนสตอฟสองวัน แต่วันต้องตัดสั้นลงเหลือแต่สองวัน เพราะจะหลีกไม่ให้เขาเปนห่วง ในการที่เอมเปอเรอเยอรมันจะเสด็จ จึงได้ลดลงมาเสียแต่สองวัน ถ้าจะอยู่แห่งละวันก็ขนของลำบากเต็มที ทั้งคิดจะเปลื้องไม่ให้เจ้าพนักงานเขาต้องลำบาก จึงบอกมาเสียก่อนว่าคิดจะอยู่เบอนสตอฟ แต่ครั้นเมื่อมาเห็นเจ้าแผ่นดินได้ทรงจัดไว้อย่างดีเช่นนี้ ก็เปนที่เสียดายแลเกรงพระไทยมาก
เมื่อได้สนทนากันอยู่นานแล้ว เจ้าแผ่นดินแลเจ้านายทั้งปวงกลับเพราะเจ้าแผ่นดินเสด็จอยู่เฟรเดนสบอร์ค ระยะทางไกลสักยี่สิบเจ็ดยี่สิบแปดกิโลเมเตอต้องไปรถไฟ แต่รับสั่งให้จัดโต๊ะกินเข้าเย็นไว้ที่นี้ให้ปรินซแลปรินเซสวัลดิมาร์กับยอชอยู่เลี้ยง เลี้ยงแล้วขึ้นรถไปด้วยกันไปเบอนสตอฟ
ทางไปเบอนสตอฟแปลกจากแต่ก่อนมาก แต่ก่อนเปนทุ่งนาสองข้างทาง เดี๋ยวนี้เหลือน้อย พวกซินดิเขตได้ซื้อที่ดินตัดถนน ขายเปนตอนๆ เหมือนอย่างเช่นที่ทำในบางกอก ที่คนอยู่แล้วก็มาก ยังไม่ได้อยู่ก็มี เปนที่ดินเปล่าอยู่ก็มาก จนกระทั่งน่าวังเบอนสตอฟก็มีตึกเต็มไป แลดูเปนเมือง ไม่เปนบ้านนอกอย่างแต่ก่อน
เลี้ยงซับเปอกันอิกครั้งหนึ่ง ในวังนี้ไม่ได้มีการเปลี่ยนแปลงอะไรเลย คงอยู่เหมือนอย่างแต่ก่อน เติมขึ้นแต่ชั่วไฟฟ้า เพราะแต่ก่อนใช้เทียน แต่เพียงไฟสว่างขึ้นดูแปลก งามขึ้นกว่าแต่ก่อน พ่ออยู่ห้องชั้นต่ำซึ่งเปนห้องเจ้าแผ่นดินประทับ ตลอดทั้งแถบ สารพัด พระแท่นแลรูปภาพจนกระทั่งสมุดหนังสือ เคยอยู่อย่างไรคงอยู่อย่างนั้นหมด ตอนข้างกวีนประทับนั้นว่าง เพราะวัลดิมาร์อยู่ห้องเดิมที่เคยอยู่แต่ก่อน จัดให้ชายอุรุพงษ์อยู่ห้องติดกันกับลูกที่ชั้นบน บริพัตรกับกรมสมมตอยู่ห้องชั้นบนด้วยกัน ข้าราชการกับหมออยู่หลังอื่นต่างหาก รู้สึกสบายเพราะคุ้นเคยเหมือนบ้าน แต่จะห้ามความรู้สึกคิดถึงเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีที่สิ้นพระชนม์ไม่ได้ เรพาะจำได้ว่าเคยนั่งด้วยกันตรงนั้น เคยพูดกันเช่นนั้น แลเล่นไพ่ตรงนั้น เมื่อมาครั้งก่อนได้เคยมาทุกวัน นอกจากวันเลี้ยงใหญ่ ปรินซยอชออฟกริศอยู่ในเรือนหลังนี้ด้วยเหมือนกัน ผู้ซึ่งเจ้าแผ่นดินให้มาแอตแตชนั้น คือเยเนอราลอาเรนดรุป แลคอมมอดอ เมคอร์ด นอนสบายดีมาก
คืนที่ ๘๗
วันจันทร์ที่ ๑ กรกฏาคม
นัดกันตื่นแต่เช้า กินเข้าในห้อง เวลาสามโมงเช้าขึ้นรถโมเตอคาร์ไปโรเซนกิลด์ ซึ่งเปนเมืองอยู่ในระหว่างทางผ่านมาเมื่อขึ้นจากท่าเปนเมืองอยู่ริมทเล เพราเหตุที่เปนเมืองหลวงเก่าแต่โบราณ ซึ่งเปนที่ฝังศพเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีทั้งราชตระกูลในที่นั้น ต้องผ่านเมืองโคเปนเฮเคนไป เดี๋ยวนี้เปนตำบลบ้านไม่สู้ใหญ่นัก วัดนั้นรูปร่างเปนวัดโรมันคาทอลิก เพราะสร้างมาแต่โบราณ ที่น่าพระเปนรูปไม้สลักเรื่อสาสนาอย่างเก่างามดี แต่ถ้าจะเทียบกันกับอิตาลีแล้ว ต้องว่าเปนวัดที่ไม่งามแปลกประหลาด และไม่เห็นเปนสำคัญอย่างไร ศพเจ้าแผ่นดินนั้นได้ไว้ในห้องข้างขวาที่บูชา บรรจุหีบไม้สลัก แต่ว่าจะทำด้วยศิลา ยังกำลังทำอยู่ มีศพเจ้าแผ่นดินองค์อื่นๆ แลพระมเหษีมากด้วยกัน เปนหีบศิลาบ้างทองเหลืองบ้าง มีแห่งอื่นอิกเปนสี่ช่องด้วยกัน ที่บนแท่นกลางโบสถ์หลังที่บูชาก็มีศพ ในที่ไว้ศพแห่งหนึ่งมีเสาศิลาอยู่กลาง มีเส้นขีดขนาดสูงต่ำของเจ้าแผ่นดินต่างๆ คฤสเชียนที่ ๑ เมืองเดนมาร์กเปนสูงอย่างยิ่ง ถัดลงมาเอมเปอเรอปิเตอดิเกรต เมืองรุสเซีย ต่ำที่สุดนั้นกิงคฤสเชียนที่ ๗ เมืองเดนมาร์ก เขาให้พ่อวัดสูงกว่ากิงคฤสเชียนที่ ๗ หน่อยหนึ่ง ได้ขีดเส้นลงไว้ที่เสา เปนของที่จะอยู่ไปชั่วกัปชั่วกัลป์ ได้วางพวงมาไลยที่เจ้าแผ่นดินพวงหนึ่ง พระมเหษีพวงหนึ่ง มารีมีดอกไม้ไปวางสี่มุมศพด้วย กลับมาถึงเบอนสตอฟเวลาเช้า ๕ โมงเศษ
เวลาบ่างโมง ๑ กินเข้ากลางวัน แล้วออกไปถ่ายรูปพร้อมกันที่อัฒจันท์เรือน แล้วเดินไปเที่ยวสวน สวนนี้ไม่ได้เอามาไว้ใกล้เรือนมีแต่ดอกไม้สีแล้วปล่อยให้เปนทุ่งหญ้าแลต้นไม้ ต้องเดินไปจากเรือนตามในร่มไม้ไกล ต้นไม้ขึ้นร่มครึ้มเปนป๊าก แจ๊กเหมือนเดินในป่า แล้วจึงออกไปถึงที่ว่าง ซึ่งปลูกต้นกุหลาบ แลต้นไม้ต่างๆ ในเรือนกระจก แยสมินออกดอกขาวเต็มไปทั้งนั้น มีสระที่เลี้ยงเป็ดห่าน มีสวนผักสิ่งละอันพรรณละน้อย มีต้นทองสามย่าน ซึ่งปรินซวัลดิมาร์เด็ดใบมาตั้งแต่เกาะคราม ปลูกในกระถางเข้าเรือนกระจกขึ้นเปนต้นโต แล้วเดินกลับวนเววียนซอกแซกตามสวนเหล่านั้น จนบ่าย ๓ โมงมาหยุดพัก เด็กสามคนลูกวัลดิมาร์ เปนผู้ชายสอง ผู้หญิงคนหนึ่งน่ารักทั้งสามคน ผู้หญิงทีจะฉลาดกว่าเพื่อนด้วย มาเล่นอยู่ในห้องพ่อเสมอ ไปสวนก็ลงไปด้วย ชอบเล่นกับอุรุพงษ์อย่างยิ่ง แต่ของเราขี้กระดาก แต่เพราะอยู่ด้วยกันก็คุ้นกันไป ลงปลายถึงอยากให้เข้าไปบางกอก เด็กเหล่านี้รู้จักพ่อมาตั้งแต่เล็กๆ แล้ว เคยเล่นกันแต่ครั้งก่อนแต่จำไม่ได้ ที่คุ้นเร็วเพราะเคยได้ยินพ่อแกออกชื่ออยู่เสมอๆ มีเวลาหยุดพักเขียนหนังสือหน่อยหนึ่ง คุยกันกับเด็กบ้าง
เวลาบ่าย ๕ โมง แต่งตัวอิวนิงเดรสเสร็จ ขึ้นรถโมเตอคาร์ ไปวังเฟรเดนสบอร์ค ทาง ๒๔ กิโลเมเตอ จะไปถึงเร็วเกินไป ต้องรอๆ บ้าง ย่ำค่ำแล้วถึงเฟรเดนสบอร์ค เจ้าแผ่นดินแลพระมเหษี กับเจ้านายทั้งปวงรับที่บันไดรถ เจ้านายผู้หญิงมี ๔ คือกวีนเคราน์ปรินเซส ปรินเซสทีรา แลปรินเซสแดกมาลูกเจ้าแผ่นดิน ท้าวนางครั้งกวีนที่สิ้นพระชนม์คนหนึ่งสำหรับกวีนเดี๋ยวนี้สอง สำหรับเคราน์ปรินเซสหนึ่ง มีเสนาบดีว่าการต่างประเทศ เสนาบดีกรมวัง แลผู้ซึ่งได้เข้าไปบางกอกเก่าใหม่ มีโปรเฟสเซอรดอยเซอเปนต้น ไปในเวลาดินเนอ ภายหลังพระมเหษีพาขึ้นไปนั่งในห้องสนทนากัน เจ้าแผ่นดินให้ตราเดนะบรอคชายบริพัตรแลกรมสมมต แล้วนำพ่อไปห้องพักซึ่งจัดเปนที่พัก ให้หยุดพักหน่อยหนึ่ง แล้วจึงไปนั่งสนทนากันในห้องนอน พากันกลับออกมาตั้งแถวออกไปดินเนอ การเลี้ยงนี้เปนเลี้ยงอย่างคาลา คือแบงเควต คนเข้านั่งที่ก่อน เสด็จออกแต่เฉภาะเจ้านาย เลี้ยงในห้องกลางซึ่งเปนหลังคาสูง ตั้งโต๊ะโค้งเจ้านายนั่งซีกหนึ่ง ข้าราชการนั่งซีกหนึ่ง พ่อนั่งกลาง พระมเหษีนั่งข้างขวา ต่อพระมเหษีไปเคราน์ปรินซ แล้วปรินเซสทีรา แล้วเจ้านายผุ้ชายข้างฝ่ายเดนมาร์กต่อไปตามลำดับ ข้างซ้ายพ่อเจ้าแผ่นดินแล้วเคราน์ปรินเซส แล้วบริพัตร แล้วปรินเซสแดกมา แล้วลูกเธอแลท้าวนางต่อไป เวลาเลี้ยงนั้นเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีได้พูดกับพ่อโดยความสนิทสนมดีอย่างยิ่ง เมื่อเสร็จโต๊ะแล้วเจ้าแผ่นดินดื่มให้พ่อ จดคำที่จะรับสั่งนั้นลงเปนตัวหนังสือพ่อได้ตอบ ครั้นเมื่อเลิกเลี้ยงกันแล้วเข้ามาในห้องใหญ่ สนทนาปราไสยกันกับพวกที่มา มีพระยาชลยุทธกับเมีย มิสเตอแอนเดอซันแลกุลเบิคด้วย ปราไสยกันเสียจนทั่ว จึงได้ชวนกันหลบเข้าไปสูบบุหรี่ในห้อง เจ้าแผ่นดินเอาพานลงยาที่พ่อให้คราวก่อนใส่บุหรี่มาสำหรับสูบ การสนทนาในระหว่างเจ้านายพวกนี้กับเราไม่ใช่เปนแขก เล่นปล้ำปลุกกันพูดหยอกกันได้ทั่วไปทั้งผู้หญิงผู้ชาย ไม่ใช่แขกเมืองเปนอันขาด ในคำที่เจ้าแผ่นดินสปีชก็ได้กล่าวว่ารู้สึกว่าไม่ใช่แขก มีเซนชื่อแลแจกรูป ท่านพวกหนุ่มๆ เหล่านั้นพกรูปทุกคน เพราะรู้ว่าจะต้องให้ พระมเหษีนั้นท่าทางดีกว่าแต่ก่อนเปนอันมาก ทั้งไปทั้งมาจูบแก้มพ่อแลให้พ่อจูบพระปรางอย่างกันเอง ทักทายปราไสยก็ดีขึ้นมาก ดูเหมือนสบายขึ้นกว่าแต่ก่อน เจ้าแผ่นดินยังทรงพระอาไลยมาก ว่ามีเวลาพบกันน้อยนัก ถ้ามีเวลาว่างมาอิกขอให้ไปอยู่เฟรเดนสบอร์ค ทูลลากลับแล้วตามลงมาส่งหมดทั้งผู้ชายผู้หญิงจนถึงรถ กลับมา ๔ ทุ่ม แต่ยังสว่างอยู่ ไปมืดแต่ที่ใต้ร่มไม้ เลี้ยงวันนี้เปนเลี้ยงกลางวันแดดยังออก ที่แท้ทุ่มหนึ่งแล้ว ที่เดนมาร์กนี้เวลา ๔ ทุ่มจึงเปนสีน้ำเงิน เวลา ๓ ยามเศษสว่างแล้ว วันนี้เจ้าแผ่นดินตั้งให้พระยาชลยุทธเปนเชมเบอเลน เปนการให้เกียรติยศแก่พ่อ ด้วยตำแหน่งเชมเบอเลนนี้ตั้งได้แต่เฉภาะเจ้าแผ่นดิน ไม่ใช่มีน่าที่อย่างไร เปนบรรดาศักดิ์สำหรับเวลาเข้าในราชสำนักมีชั้นที่เข้าได้ชั้นสูง มักจะตั้งเยเนอราลแลแอดมิราลต่างๆ ที่พ้นจากเวลารับราชการแล้ว การสมาคมของเจ้านายในราชสำนัก กรมสมมตออกปากชมว่าน่ารักดีมาก เข้ากันได้สนิทสนมไม่ว่าเด็กว่าผู้ใหญ่ไม่ว่าเราว่าเขา จนกระทั่งชั้นกรมหลวงบดินทร์ (ปรินซฮัน) ก็ยังเล่นกับเด็กๆ ได้ ความพร้อมเพรียงในฉันพี่น้อง ถึงว่าเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีก่อนล่วงไปแล้ว ทายกันว่าจะไม่ดีเหมือนแต่ก่อนนั้น ดูยังดีอยู่มาก เชื้อเก่าที่ท่านสององค์นั้นผูกพันไว้ ยังเปนการมั่นคงอยู่
คืนที่ ๙๘
วันอังคารที่ ๒ กรกฏาคม
เวลาเช้า กินเข้าแล้วไปที่ฟรีปอตด้วยรถโมเตอคาร์ ดูเรือยอตช์ที่จะไปเมืองนอรเว เขาเทียบท่าไว้ทั้งเรือพม่า ซึ่งได้ตกแต่งสำหรับเจ้าแผ่นดินจะเสด็จไปไอสแลนด์ด้วย เรืออัลเบียนลำนี้ เปนของเซอยอชนิวนซ์ ยาว ๒๕๒ ฟีต เปนเรือยอตช์ใหม่ที่สุด แลใครๆ ตั้งแต่เจ้าแผ่นดินอังกฤษเปนต้นรู้จัก สรรเสริญว่า เปนเรือใหม่ที่สุดแลดีที่สุดในบรรดาที่ได้ลอยอยู่ในน้ำ ในเวลานี้มีเก๋งบนดาดฟ้า มีห้องรับแขกใหญ่ ห้องนอนสองห้อง ห้องหนังสือห้องหนึ่ง ห้องกินเข้าห้องหนึ่ง มีคอริดอร์เดินถึงกัน ชั้นล่างมีห้องน่า ๖ ห้อง ท้าย ๖ ห้อง มีนายเรือคนเรือแลครัวพร้อม เช่ากำหนดเดือนหนึ่ง เตียงนอนอยู่ข้างย่อม แต่ไม่เล็กเหลือเกินพอสบาย แล้วได้ไปดูเรือพม่า แลดูออฟฟิศอิสต์เอซิเอติกกัมปนี แล้วกลับไปกินเข้ากลางวันที่เบอนสตอฟ กินกลางวันแล้วพร้อมกันขึ้นรถไปบ้านพระยาชลยุทธนอกเมือง เดินทางริมทเล มีตพานไม้สองแผ่นทอดยาวๆ เหมือนศรีราชา มีวิลลาต่างๆ เปนอันมาก ม้าที่เมืองนี้กลัวโมเตอคาร์เสียจริงๆ เพราะเหตุที่ห้ามไม่ให้ใช้ กลัวม้าจะตื่น ในการที่จะใช้นี้ มารีต้องไปขออนุญาตเสนาบดี ที่แท้ถ้าอนุญาตให้ใช้เสียสักเดือนเดียว ฤๅสองเดือนม้าก็จะไม่ตื่น นี่ม้ามันไม่เคยเห็นเสียเลย พ่อเห็นเข้าก็ตัวแขงระวัง แต่ไม่ร้ายกาจเหมือนอย่างเจ้าของตกใจ ถ้าตกใจขึ้นมาแล้วซ้ำเฆี่ยนม้าเข้าก็ได้เผ่นกันทันที เมืองเดนมาร์กนี้เจ้านายต้องระวังตัวมาก เพราะกลัวหนังสือพิมพ์จะร้องว่าม้าตกใจรถจึงได้เปนอันตราย ที่แท้ถ้าเดินไปจะสวนรถครั้งใด หยุดรถทุกที บางทีถึงต้องหยุดจักร รถหยุดอยู่นิ่งๆ ม้าระแวงเผ่นโผนไปอย่างไรก็โทษโมเตอคาร์ทั้งสิ้น เพราะไม่อนุญาตให้ใช้รถโมเตอคาร์เช่นนี้ เจ้านายฤๅผู้ลากมากดี ยังไม่มีใครมี ตั้งแต่เจ้าแผ่นดินเปนต้นไป รถไบซิเกอลยังใช้มาก กลาดเกลื่อนเหมือนเมืองเรา ที่เมืองอื่นๆ เช่นอิตาลี แลในเยอรมนีใช้รถโมเตอคาร์ได้มากม้าคุ้น ไม่ใคร่จะมีตื่นเต้น แต่ถ้าหากว่าไปมีตื่นเต้นขึ้น ไม่ต้องโดนฤๅไม่ต้องเฉียดอันใด สุดแต่ม้าแลเห็นรถเข้าตื่นเปนอันตรายไป เปนโทษของโมเตอคาร์ ไม่ต้องพิจารณาหาว่าใครเดินถูกเดินผิด ถ้าว่าโดนคนเปนอันตราย ถูกคนที่มั่งมีไม่ยอมให้ทำขวัญ เปนต้องรับโทษ ในเมืองลอนดอน เมืองปารีส เต็มไปด้วยโมเตอคาร์ มีสารพัดทุกอย่าง เปนรถจ้างที่จะเรียกเมื่อไรเรียกได้ ทั้งรถมีเก๋งไม่มีเก๋ง รถแคป รถออมนิบัส ไม่เห็นม้าฬาตื่นเต้นอะไรกัน เดินออกเสียดแขงกันไปเต็มทั้งถนน จนไหลเปนน้ำหาที่ว่างไม่ได้
บ้านพระยาชลยุทธนี้เปนของเจ้าแผ่นดินกริศให้เช่า มีเรือนแลสวนเปนที่สบายงดงามดี อยู่ห่างทเลหน่อยหนึ่ง แต่เปนที่สูง แลเห็นทเลได้สบาย มีลูกพระยาชลยุทธแลพี่สาวของเมีย พระพลสินธุ์กับเมีย แลญาติพี่น้องพวกพ้องมารับ เลี้ยงน้ำชา แล้วถ่ายรูปหมู่ เฉภาะผเอินฝนตกถ่ายกลางฝนอิก
ออกจากบ้านพระยาชลยุทธไปตามชายทเล หยุดที่บ้านกงสุลแอนเดอซัน มีเมีย แลกับตันกูลเบิกกับเมียแลผู้อื่น ในพวกพ้องเขารับเปนอันมาก เลี้ยงน้ำชาอิกครั้งหนึ่ง เรือนนี้ตั้งอยู่บนเนินสูงหน่อย มีต้นไม้งามรอบข้าง การไปเที่ยวกลางวันๆ นี้ ไปหมดทั้งลูกเด็กของปรินซวัลดิมาร์หมดทุกคน อยู่ข้างจะเกรียวกราวสนุก กลับมาหยุดพักที่เบอนสตอฟ แต่ออกจะไม่สู้ได้หยุดพัก แลกเปลี่ยนของแลรูปต่างๆ เข้าห้องโน้นออกห้องนี้กันยุ่ง จนเวลาย่ำค่ำ มีการเลี้ยงอาหาร เชิญคนมามาก แต่ก็ในพวกสำรับเดียวนั้น คือพวกที่เกี่ยวข้องกับไทย แลที่ไปเมืองไทย มีสปีชให้พรกันอิกครั้งหนึ่ง แล้วเปลี่ยนเครื่องแต่งตัว ไปดูเซอคัส เซอคัสคราวนี้เล่นกระบวนม้าแท้เปนอย่างตามเคยไม่สูแปลกอันใด จน ๔ ทุ่ม ไม่ทันเลิก ตีกินไปติโวลีคนแน่นมาก เพราะรู้ด้วยไปตระเตรียม คอยดูกันทั่วไป จนเลยไม่สนุก เดินทางไหนแน่นทางนั้น
ติโวลีนี้เปนที่สำหรับคนไปเที่ยว เปิดแต่น่าร้อนห้าเดือน ตั้งแต่ผู้มีบรรดาศักดิ์สูงเจ้านายไปจนคนเลวเข้าได้ ไม่ใช่ร้านขายของ เปนที่สำหรับไปกินเข้าแลเดินเที่ยวเล่น เข้าทางประตูเจ๊กไป มีถะ มีอาลฮัมบราเรือนแขก ยิงปืน ยิงเป้า แต่งโค้ง แต่งไฟริมน้ำ มีเรือตีกระเชียง เดินไม่มากนัก ไปเลี้ยงซับเปอในห้องกระจก เพดานดาดด้วยกระจก ตั้งโต๊ะใหญ่ บรรดาคนที่ไปกินเข้าเย็นวันนี้ ไปกินซับเปอทั้งหมด เวลา ๕ ทุ่มมาลงเรือ พากันมาส่งทั้งหมด ฝนก็ตก แต่คนที่ท่าแน่นหลามตลอด มีจุดไฟอิลลุมมิเนชั่น โรงแลออฟฟิศเหล่านั้นครั้นเมื่อล่ำลากันเสร็จแล้ว จะออกเรือ พวกที่มาส่งทั้งปวงโห่ใหญ่ไม่หยุดหย่อน จนกระทั่งเรือออกมาพ้นจากฮาเบอ อยู่ข้างจะหนาวสำหรับพวกที่รู้สึก เพราะปรอดในห้องที่ปิดกระจกหมดเพียง ๖๐ ข้างนอกถึง ๕๐ เว้นไว้แต่พวกคางคกตายซากของเราไม่รู้สึก นึกว่าลงเรือแล้วก็เปนหายหนาว คงจะเหมือนกันกับที่เอเดน
เมืองออสฮุนส์
คืนที่ ๙๙
วันพุฒที่ ๓ กรกฏาคม
เช้ามืดวันนี้มีคลื่นเรือโคลงเคลง แต่ไม่เปนอะไร เพราะเปนเวลานอน ครั้นสายเรือเข้าในอ่าวคลื่นก็สงบ เข้าเทียบท่าที่ออสฮุนส์ ออสฮุนส์นี้เปนเมืองใหญ่ของมณทลยุตลันต์ มีเจ้าน่าที่ประจำเมืองแลราษฎรมาคอยรับเปนอันมาก ทั้งฝนตกออกจะมากๆ ถึงเปียกก็ไม่มีใครหลบ วันนี้เปนวันการเรี่ยรายของตำบลนี้ มีเด็กแต่งตัวหรูเที่ยวเรี่ยราย บนบก็มีร้าน แลปักธง ห้อยธง ตามทางแลตามเรือนมีซุ้ม การเรี่ยรายนี้มีปีละครั้ง เอาเงินไปสำหรับเลี้ยงเด็กคนจน ขึ้นบกมีโปลิศขี่ม้านำ แลมีกรมเมืองขี่รถนำหลังหนึ่ง เมืองนี้ใหญ่โตมาก มีร้านขายของบริบูรณ์ มีจำนวนคนถึงเจ็ดหมื่น ความคิดเขาคิดจะประมูลเมืองโคเปนเฮเคน ใช่จะแย่งเอาดิบเอาดีอะไรกัน ปรารภความแพงขึ้น ในการที่ต้องเสียค่าโน่นค่านี่ เพราะเมืองใหญ่ก็ต้องใช้เงินมากขึ้น ถ้าแยกกันออกได้ค่าใช้สอยก็น้อยลง กำลังลงมือทำท่าขยายต่อออกไปอิก ถัดเข้าไปข้างหลังเมือง ทำถนนออกไปใหม่ๆ มีวิลลา สำหรับคนมั่งมีออกไปอยู่ อย่างเมืองโคเปนเฮเคน ราษฎรได้เรี่ยรายกันสร้างวังให้เคราน์ปรินซ แต่วังที่นี่มันไม่แปลกประหลาดอะไร เปนตึกหลังหนึ่งอย่างสภาคารกว้างๆ หน่อยก็พอ เคราน์ปรินซต้องมาอยู่ปีละสามเดือน แต่ตัวเองรู้สึกว่าฉิบหายมาก ค่าที่ต้องรับเรือนนี้ เพราะมาอยู่แล้วต้องเลี้ยงรับรองคนทั่วทั้งเมือง เชิญคนนี้ไม่เชิญคนนั้นไม่ได้ ต่างคนต่างร้องว่าได้ออกเงิน จึงต้องเลี้ยงทั่วๆ ไปเสมอ มีป่าไม้เปนไม้ชั้นดีๆ พวกเชสนัตแลอะไรต่างๆ ใหญ่โตงาม แต่ขึ้นรถไปไม่ตลอดป่า ไปชั่วกำหนดเวลาให้พอเหมาะที่จะกลับมาขึ้นรถไฟ พอถึงเวลาขึ้นรถไฟ ไปในตอนระยะทาง ๗ ไมล์เดนมาร์ก เป็น ๒๘ ไมล์อังกฤษ เวลาบ่าย ๑ โมงถึงฟริสบอค เคานต์ฟริสลงมาคอยรับอยู่ที่สเตชั่น ขึ้นรถของเขาไป วันนี้เปนวันพระฤกษ์เย็น ฝนตกฉ่ำเหมือนวันขึ้นแฮมเบิคไม่มีเวลาหยุด เคานต์ฟริสผู้นี้ เปนตระกูลโบราณ มีที่แผ่นดินเปนเอสเตตของเขา กว้างยาว ๑๒๕ สแควร์ไมล์อังกฤษ เก็บผลประโยชน์จากในที่นั้น ยังมีเงินสำหรับตระกูลอิก ๒๐ ล้านโกรเนอ เปนคนทำราชการ มีท่าทางที่จะได้เปนเสนาบดี เปนคนสบเสียในเจ้านาย ทั้งเมืองนี้แลอิงค์แลนด์ เปนนักเลงยิงสัตว์ ท่านผู้หญิงสรวยแลช่างพูด ต้อนรับแขกดี มีลูกสาวสี่คนได้เล่าเรียนมาก พูดได้ดีทั้งภาษาอังกฤษฝรั่งเศส แขกที่เชิญมาล้วนแต่เปนผู้มีตระกูลโนเบอล แลเปนเศรษฐีด้วย ทั้งในเดนมาร์กแลสวีเดน วันนี้ไปถึงก็ได้ไปผิงไฟ เพราะหนาวเย็นชืด แล้วเลี้ยงกลางวัน นั่งโต๊ะยาวเกือน ๓๐ คน เมื่อกินเข้าแล้วได้พาดูห้องในคาเซอลของเขามีเฟอร์นิเชอที่เปนของโบราณ แลเครื่องใช้โบราณ ทั้งเครื่องโต๊ะแลเครื่องเล่น รูปภาพเก่าใหม่ รูปมินิเอเชอลงยาแลเขียนบนแผ่นงามมาก เคาน์เตสเปนช่างเขียน ได้เขียนรูปไว้หลายอย่าง ในห้องนอนก็ได้พาให้เข้าไปดู เขียนรูปเต็มทั้งสี่ด้าน ชอบยิงสัตว์ ยิงชมัวที่คล้ายกับเยียงผาได้ตัวหนึ่ง ทั้งครัวชอบขี่ม้า ทั้งสปอร์ตแลเคมต่างๆ เปนต้นแต่คอล์ฟจนถึงอีดำอีแดง เวลาฝนตกนี้ลูกสาวยังออกไปขี่ม้าตากฝนอยู่ได้ เคานต์เล่นเก็บของบุหรี่ มีใครต่อใครให้ รวมทั้งเจ้าแผ่นดินอังกฤษด้วยมีเปนกอง เขาจัดห้องให้พวกเราอยู่หมดทั่วกัน เปนอย่างตึกเก่า ใช้ฉีดน้ำอบหอมฟุ้งแก้อับ แต่งเพดานแต่งฝาเปนลวดลายวาดเขียนต่างๆ กันทุกห้อง ไม่สู้จะโตนัก แต่มีห้องมาก เปนที่สำหรับรับแขก มีคูน้ำกว้างอยู่รอบ เว้นไว้แต่ด้านข้างหลังเปนถนนกว้าง ซึ่งเปนทางเข้าบ้านเพราะเขาเข้ากันทางหลัง ทางด้านข้างน่ามีตะพานศิลาข้าม มีสนาม มีสระ หมู่ไม้หย่อมเปนสวนฉากหลั่นๆ ออกไปจนสุดตา ดูในเรือนหมดแล้ว พากันออกนอกเรือน ขึ้นรถไปเที่ยว เปิดรถก็ไม่ได้ ต้องปิด ฝนรังแกเต็มที พ่อพึ่งได้ถือร่มเปนครั้งแรกในเมืองเดนมาร์กนี้ ไปดูที่เลี้ยงม้า ซึ่งเปนม้าบรรทุกพวกขาโตๆ มีสัก ๓๐ เศษฤๅ ๔๐ ดูโคนมมี ๓๐๐ วัวที่ยุตแลนด์นี้สีงามๆ เปนวัวผ่านทั้งสิ้น ผ่านดำผ่านแดง ผ่านสีเทา สีไขไก่ ที่เขาเลี้ยงวัวนมมาก เพราะรีดนมแล้วทำเนยขาย เปนเนยที่จำหน่ายออกมากทั่วไป
ออกจากโรงวัวไปดูเลี้ยงปลา ขุดสระไว้มากๆ เลี้ยงปลาเตราสทำนองอย่างเดียวกับที่บาเดนบาเดน แต่ฝนตกมากเสียเหลือเกิน โปรยอาหารแต่พอให้ผุดดูเล่นสองคราวก็ต้องกลับ ในสระหนึ่งสระหนึ่งเห็นจะหลายหมื่น มีเนื้อแลกวางต่างๆ เจ้าของเขาว่าเปรียวไม่เชื่องเหมือนอย่างที่วินด์เซอ เพราะเหตุฉนั้น งามกว่าที่วินด์เซอ แต่กวางแดงมีถึง ๓๐๐ ออกจากที่เลี้ยงปลาไปดูที่ทำเนย แต่เปนเวลาที่เขาไม่ได้ทำงาน ได้เห็นแต่เครื่องมือแลคริม กับทั้งเนยแขง ซึ่งพึ่งจะเข้าเครื่องอัดบ้าง แช่เกลืออยู่บ้าง ขึ้นร้านผึ่งบ้าง ห้องที่เก็บนั้นต้องให้พื้นเปนน้ำฉ่ำอยู่เสมอ
กลับจากที่ดูทำเนย ผ่านบ้านคนซึ่งอยู่ในที่นั้น เปนหมู่ใหญ่ตลอดถนน มีร้านขายของ แล้วจึงกลับไปที่เรือนหยุดพัก เวลาบ่าย ๕ โมง ทุ่มหนึ่งแต่งตัวดินเนอ คนนั่งโต๊ะทำนองเมื่อกลางวัน แต่เปลี่ยนเครื่องโต๊ะใหม่หมดทั้งสำรับ จัดโต๊ะทำนองบ้านเช่นนี้อยู่ข้างเปนการใหญ่ เปนน่าที่ของแม่บ้านที่จะต้องสำแดงวิชาจัดให้สนุกแลให้งาม การสนทนาในเวลาโต๊ะนั้นเปนเรื่องที่สนุกสนาน เชาชำนาญในการพูดจริงๆ กรมสมมตร้องว่าหมดพุง เคาน์เตสอาลเบลต์ เปนชาววิลันดาคนหนึ่ง เวลาค่ำนี้นั่งใกล้พ่อ ถามความเห็นว่า พ่อเห็นไนยตาดำงามฤๅไนยตาน้ำเงินงาม พ่อว่าถ้าไนยตาดำอย่างนิโครแล้วไม่งาม เขาก็ไม่เอา ว่าดำอย่างเช่นตาพ่ออย่างนี้ บอกว่ามันก็ต่างกัน งามได้เหมือนกัน ไม่เอาจะให้ว่าดำงามกว่าน้ำเงินฤๅน้ำเงินงามกว่าดำ พ่อบ่นว่าถามกรอกช่องอย่างนี้เต็มที นี่จะให้ตอบจริงๆ ฤๅอย่างไร บอกว่าอยากรู้จริงๆ ให้ตอบให้ได้ พ่อบอกว่าจะเอาจริงๆ ก็ต้องบอกว่าดำงาม แกหัวเราะกันกราว แลบอกกันว่าพ่อไม่ชอบตาน้ำเงิน นั่นมิใช่ได้นึกไว้แล้ว พ่อว่าแกใส่ความ เมื่อบอกว่ามีงามได้เหมือนกันก็ไม่อา จะให้งามกว่ากันให้ได้ ก็ต้องบอกตามจริงเช่นนั้น ไม่ได้ว่าๆ ตาน้ำเงินน่าเกลียด แกก็ยังขืนแกล้งว่าพ่อเกลียดตาน้ำเงิน พ่อว่าได้ยินเขาพูดกันแมะว่า กวีนอิตาลีนั้นงามนัก งามด้วยอะไร งามเพราะผมดำตาดำ มิใช่จะงามแต่เฉภาะคนไทยเมื่อไร เคาน์เตสถามว่าผมขาวๆ เปนอย่างไร พ่อว่าจะแปลกอะไร ที่บ้านพ่อก็มีถมไป ผมขาวๆ เลยเข้าใจกัน ถามว่าอย่างงั้นตาน้ำเงินมีแมะ พ่อบอกว่ามี แต่ทีจะจางไปกว่าตาน้ำเงินที่เห็นอยู่เดี๋ยวนี้ ได้ฮากันอิก แกทำเปนโกรธตะปัดตะป่อง ประเดี๋ยวหนึ่งเคาน์เตสฟริสพูดถึงเรื่องที่จะให้ของบุหรี่เปนรูปตัวเขาเองลงยา แก่พ่อ เคาน์เตสอัลเฟลด์บอกว่า แล้วกัน ตัวไม่มีอะไรจะให้เพราะพ่อเกลียด เคาน์เตสฟริสบอกว่า พ่อชอบตาน้ำเงินเหมือนกันก็เอาตาน้ำเงินให้ เจ้าของไนยตาบอกว่ากลัวจะไม่ชอบ ถ้าชอบก็จะควักให้ได้ นี่จะควักออกมาก็เต็มที พ่อบอกว่าไม่ต้องควักอย่าวิตก ได้เก็บตาน้ำเงินของเขาไว้ในหัวใจแล้ว เคาน์เตสฟริสบอกว่าราวกับควีนแมรีจดชื่อฝรั่งเศสไว้ในหัวใจ ได้ฮากันใหญ่ เจ้าของไนยตาเลยอาย คราวนี้เที่ยวเล่าเรื่อยทีเดียวไม่ว่าใครๆ เวลาลุกจากโต๊ะไปแล้วปรารภกันว่า อยากจะลงไปดูเรืออัลเบียน เคาน์เตสอาลเบลต์ ว่าเกิดเรื่องตานี่ขึ้นเสียแล้ว ไปไม่ได้ ประเดี๋ยวจะว่าไปตามไนยตา ฮากันเรื่อยตลอด จนกระทั่งเวลารถไฟก็ลากลับ เคานต์ฟริสมาส่งถึงสเตชั่นรถไฟ ที่แท้ฝนตกเหลือเกิน ไม่มีใครลงมาต่ออิกได้ รับกันเปนทอดๆ แต่เขาก็ทนทานกันเต็มที ทั้งฝนไม่มีย่อท้อ เวลากลับลงมา ๔ ทุ่มแล้ว ถึงเรือเปน ๕ ทุ่ม แต่คนยังแน่นทุกแห่ง โห่กันเกรียวกราวอยู่กลางฝนแลกลางหนาว เมื่อได้ส่งของแลแจกของเสร็จแล้ว ได้ออกเรือเวลา ๕ ทุ่มเศษฤๅ ๒ ยาม
คืนที่ ๑๐๐
วันพฤหัศบดีที่ ๔ กรกฏาคม
เมื่อตอนเช้ามืดคลื่นจัดเรือแคลงมาก ดูรู้สึกขอบใจตรงข้างที่นอนอยู่บ้าง ถ้าหากว่าไม่มีลูกกรง คลื่นฟัดหนักเข้า บางทีจะพลัดตกก็ได้ เวลา ๕ โมงเช้า จึงได้ถึงเฟรเดอริกเขาวน เปนเมืองท่า เจ้าเมืองกรมการลงมาคอย แลคนคอยแน่น เห็นจะว่าหมดเมืองได้ ทั้งเรือทั้งบกชักธงไสวไป ธงช้างก็มีมาก วันนี้ไม่มีฝน แต่ยังหนาวครึ้มอยู่ บนบกดูเหมือนจะมีตึกอยู่ในถนนสายเดียว แต่ดูก็แน่นหนา ยาวสุดตา ไปตามทางเด็กวิ่งกราวราวกับจะเข้าลากรถ ยายแก่ยายเถ้าเต้นแร้งเต้นกาตลอดหนทาง ไม่มีใครนิ่งดูเฉยๆ สักคนเดียว ขึ้นรถไฟสายเหนือไปตำบลสกาล์เคน เปนตำบลปลายแหลมที่สุดเหนือของเดนมาร์ก ตรงกับช่องที่จะเข้าไปเมืองคริสเตียเนียข้างนอร์เว เปนทางที่สินค้าฝ่ายเหนือมาเข้าในทางนี้ สกาล์เคนนี้เปนที่สุดของปลายแหลม ตามทางที่ไปแรกก็เปนบ้านเรือนห่างๆ ทำไร่ ถัดออกไปบ้านเรือนก็ห่างลงจนไม่มี ที่เปนทรายมากขึ้นทุกๆ ระยะ แลเห็นทเลใกล้รถไฟเข้ามาโดยลำดับ พระยาชลยุทธเรียกว่าแหลมตลุมพุก ของเมืองเดนมาร์ก เห็นว่าแต่แหลมตลุมพุกยังเสด็จขึ้นนี่ควรจะขึ้นได้ เพราะแกได้คิดกะโปรแกรมจะให้มีเวลาขึ้นบกทุกวัน อย่างเช่นเคยไปเที่ยวทเลแต่ก่อน มีวิธีที่เขาแก้ไขแผ่นดินซึ่งเพาะปลูกอะไรไม่เปน เหตุด้วยเปนทายไม่มีดิน ก็เหมือนกันกับริมหาดของเราเวลาที่คลื่นจัดซัดทรายขึ้นมากองมูลสูงๆ แลดูเหมือนเทือกเขาเรียกกันว่ากระเสดนั้น แต่ที่จริงไม่มีอะไรเปนทรายเท่านั้น กองทรายเช่นนี้ถ้าลมพัดแรงๆ ทรายปลิวดาดไปตามพื้นถมหนาๆ ที่นั้นจะปลูกเพาะอะไรก็ไม่ขึ้น จึงมีเจ้าพนักงานสำหรับหาหญ้าไปปลูก หญ้าอย่างแขงๆ เช่นลูกปลิวตามลม ตามชายทเล เปนลูกปลิวบ้างเปนรวงบ้าง ไปปลูกเสียก่อน จนให้ครุครุพอที่หญ้าอื่นๆ จะไปเกาะขังเข้าได้ แล้วก็เกิดหญ้าขึ้นในที่นั้น เมื่อมีหญ้าแล้วก็มีดินขึ้นเลยเพาะปลูกอะไรๆ ต่อไปได้ เข้าสาลี เข้าโอต ปลูกไม่ขึ้นเสียแล้ว ปลูกได้แต่บาเลแลผักอื่นๆ แลต้นไม้อื่นๆ รัฐบาลคอยช่วยอุดหนุนให้พืชพรรณที่จะเพาะปลูกแก่ผู้ที่จะมาทำ ส่วนของรัฐบาลเองปลูกต้นสนอย่างไปน์เปนหมู่ๆ ตามแต่ที่มีว่างพอปลูกได้ แต่ไร่เหล่านี้มีอันตรายเสียหายได้ ด้วยคลื่นจัดลมจัด พัดทรายมาถม ก็เปนที่เสียไปทำไม่ได้อิกนาน กว่าจะได้ตั้งต้นให้หญ้างอกจนกลับมีดินขึ้นมาใหม่ ส่วนต้นสนไปน์นั้น มีอันตรายอย่างใหม่ขึ้น คือเขาปลูกชิดๆ กันห่างคืบเดียวเสี่ยงทายไปว่าต้นไหนแรงต้นนั้นก็ดันขึ้นไป ต้นที่อ่อนก็ตาย เปนธรรมเนียมที่ปลูกป่าไม้เช่นนี้ทั้งนั้น แต่ครั้นเวลามีรถไฟขึ้น ถ่านรถไฟปลิวไปถูกต้นแห้งๆ ที่อยู่ใต้ต้น เลยไหม้ต้นที่ดี คราวนี้เจ้าพนักงานต้องไปตรวจตัด ต้นไหนที่ท่วงทีจะไม่แรงชัดขวางกันแล้ว ตัดมาขายเปนฟืนเสียทีเดียว ที่นี่มีถ่านใต้ดินอย่างหนึ่งไม่ใช่ถ่านศิลา เปนไม้แห้งๆ ที่ทรายทับถมอยู่ในดินนานๆ ขุดขึ้นมาผึ่งเสียให้แห้ง แล้วใช้ต่างถ่านศิลา ราษฎรใช้กันเปนพื้น ทางไปประมาณชั่วโมงหนึ่งถึงสกาล์เคน เปนหมู่บ้านย่อมๆ จากสเตชั่นสกาล์เคน ต้องขึ้นรถม้าไปอิกตอนหนึ่ง ตอนนี้ไม่มีการเพาะปลูกอะไรเลย เปนหาดทรายเก่า เช่นเราเรียกว่า ตะกาด ลมพัดจัดเต็มที่ เสื้อปลิวว่อน หมวดราวกับจะตก ไปถึงไลต์เฮาส์เก่าซึ่งทำไว้ประมาณสักร้อยปีแล้ว ลึกเข้าไปอยู่ในฝั่งมาก ต่อนั้นออกไปอิกจึงถึงไลต์เฮาส์ใหม่ แล้วไปจนถึงทรายมูลเหนือหาด มีโฮเตลสองหลังต่อกัน ทำด้วยไม้รูปพรรณสันฐานอย่างนอรเว ช่อฟ้าหัวตะเข้า พักที่โฮเตลนี้ กินเข้ากลางวันอาหารจัดดีมาก แมนูเขาช่างทำเปนรูปเรือไลฟโบต ใบล่างเปนบาญชีกับเข้า ใบบนเปนตราพระบรมราชโองการชักธงช้างแลธงเดนมาร์ก บนโต๊ะก็ชักธงสองอย่างเสาเล็กๆ ที่เพดานห้องกินเข้านี้มีเข็มไม้ บอกทิศลมมีจังหันล่อลมอยู่บนหลังคา ใช้ผู้หญิงเปนคนเลี้ยง
กินเข้าแล้วไปดูเรือไลฟโบต โรงเรือไลฟโบตนี้เขาตั้งไว้หลังทรายมูล เพราะที่ตำบลนี้เปนที่สำหรับเรือแตกปีละมากๆ เรือนั้นขึ้นบนล้อม้าลาก คนที่สำหรับตีกระเชียงมีเครื่องลอยน้ำสวมตัว เขาเอาเรือลงน้ำให้ดู แล้วจุดกรวดๆ นั้นเปนกรวดบอกเหล็กมีเชือกติดหางกรวดไปด้วย สำหรับยิงให้ไปตกในเรือที่มีอันตราย แล้วเอาเชือกขึงไว้ มีสาแหรกสำหรับเปนที่นั่ง สาวมาตามสายเชือก ดูกรวดแล้วไปดูที่น้ำทเลเหนือกับทเลตวันตกต่อกัน เขาเรียกว่าแบดเตอลออฟซี ทเลสองทเลนี้ไม่ปรองดองกันเลย ที่ปลายแหลมในระหว่างกว้างประมาณสักสิบวา ยาวออกไปในทเลประมาณสักสามไมล์ คลื่นทเลเหนือกับคลื่นทเลตวันตกเฉภาะไหลไปโดนกันที่ตรงนั้น เปนฝอยขาวพลุ่งขึ้นสูงๆ อยู่เปนนิจ นอกจากที่ ๑๐ วาซึ่งทเลชนกันนั้นเรียบอยู่ ดูก็ขัน จะว่าสดือทเลก็ไม่ใช่ สดือมันต้องวน นี่ขึ้นมากระทบกันบนหลังน้ำ ถ้าเรือจะเดินต้องเดินออกห่าง ถ้าเข้ามาข้ามในที่สามไมล์นี้เปนอันตรายทุกลำ
คนตามมาดูมาก เวลากลับก็ตามกลับ ลงจากรถไฟก็แน่นตลอดเหมือนขาขึ้น มาถึงเรือเวลาบ่าย ๔ โมง จอดอยู่กินเข้าเสียก่อน เพราะกลัวจะถูกคลื่น ได้ออกเรือเปนสองทุ่ม แต่คนไมได้ซาเลย เต็มตลอดจนบนหลังคาก็ยั้วเยี้ยไปทั้งนั้น เห็นตัวพ่อเมื่อไรเปนได้ฮูเรกันเมื่อนั้น ไม่หยุดจนกระทั่งต้องหลบเข้ามาในเก๋ง ก็สงบไปได้คราวหนึ่ง เห็นแวบเดียวก็ฮูเร ตอนบ่ายนี้แดดออกตั้งแต่ขากลับลงมาในเก๋งเรืออุ่นสบายดี เวลาสองทุ่มครึ่ง ได้ถ่ายรูปพระอาทิตย์เมื่อจวนจะลับดวงลงไปบังเมฆ เมื่อวานนี้เวลา ๔ ทุ่มครึ่งจึงได้มืด วันนี้ ๔ ทุ่มแล้วยังเปนสีน้ำเงินดีอยู่ จะมืดช้าออกไปฤๅอย่างไรไม่ทราบ ขอจบไว้เพียงเท่านี้ที เปนสิ้นแดนเมืองเดนมาร์ก จะตั้งต้นเมืองนอรเวต่อไปต่างหาก ถ้าเวลาแดดออกแล้วรู้สึกชื่นใจ ไม่ใช่แต่ฝรั่งเห็นอาทิตย์เข้าปลื้ม เราเห็นพระอาทิตย์เข้าก็ปลื้มเต็มที เปนต้องทักเสมอ ถ้าวันใดฝนตกมืดเปนอดบ่นไม่ได้ แลออกจะท้อแท้อยากจะร้องว่ารู้งี้ ทั้งหนาวทั้งแฉะไม่สนุกเต็มที
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒๗
คืนที่ ๑๐๑
กรุงคริสเตียเนีย
วันศุกรที่ ๕ กรกฏาคม ร.ศ. ๑๒๖
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้ออกเรือเวลา ๒ ทุ่ม คลื่นรายมาจน ๔ ทุ่ม ได้นั่งเขียนหนังสือมาพอหมดรายวันก็พอคลื่นตูม เลยเข้าที่นอน ตั้นต้นอ่านหนังสือแต่ไม่นานเท่าใดเรือก็ฟัดหนัก เลยต้องเลิก ดับไฟนอนแต่หัวค่ำ พอเคลิ้มไปสักหน่อยหนึ่ง เรือแคลงเอียงวาย นึกว่าจะตกเตียง พอมือคว้าไปถูกลูกกรงข้างเตียง แต่อย่างนี้ร่ำไป อะไรต่ออะไรวิ่งครืนคราน ตู้ปิดแล้วแตยังมีช่องในระหว่างบานกับลิ้นตู้ ลิ้นวิ่งออกมาหาบาน โดนดังโครมโครม ต้องลุกขึ้นจัดการเอาผ้าอุดแก้ไขต่างๆ ต้องเปิดไฟอิกเปน ๒ ครั้งจึงค่อยเงียบเสียง แต่ยิ่งดึกยิ่งฟัดหนักขึ้น ถ้าวัดดูนาฬิกากระดานของกรมสมมต อย่างเคยวัดเมื่อถูกคลื่นในเรือมหาจักรีแต่ก่อน เห็นจะถึง ๕ แผ่นฤๅ ๖ แผ่น เรื่องมืดไปมืดต่อ ๕ ทุ่ม แต่ก็ไม่ได้เห็นเอง เขาบอก ด้วยเข้าไปอุดอู้ในที่นอนเสียแล้ว ถ้ายืนเห็นจะเต็มทีโซเซเอาไว้ไม่อยู่ จนสายแล้วจึงได้เข้าไปในฟยอด (คำนี้เปนภาษานอรวีเจียน ไม่ใช่อ่านว่า ฟะยอด  ต้องอ่านออกมาให้พร้อมกันทีเดียว อย่างกรอก ไม่ใช่กะรอก) คลื่นก็สงบ ลักษณที่เรียกว่า ฟยอดนี้ไม่ใช่แม่น้ำไม่ใช่อ่าว เปนห้วงน้ำทเลลึกเข้าไปเหมือนคลองหรือแม่น้ำ น้ำเค็ม แต่ไปตัน ฟยอดที่เมืองคริสเตียเนียตั้งนี้ ตรงเข้าไปจนถึงที่สุดเปนตัวเมืองคริสเตียเนีย แต่ตัวฟยอดเองเลี้ยวไปข้างขวามือเหมือนกับจะไปตกทเลอิกทางหนึ่ง แล้วไปตันในฟยอดนั้น มีคุ้ง, มีแหลม, มีเกาะ, สองฝั่งเปนเขาไม่สู้สูงนัก แลเห็นศิลามาก มีบ้านเรือน เปนเรือนอย่างโรงบ้าง เปนวิลลาบ้าง ตั้งรายๆ ตั้งแต่ริมน้ำขึ้นไปจนถึงเขาสูงๆ ไม่แลเห็นถนนหนทาง บนเขามีต้นสนเปนหมู่ๆ หย่อมๆ ตามบ้านเรือนเหล่านั้นมีเสาธงแทบทุกเรือน ที่จริงลงมือชอบธงกันมาตั้งแต่เดนมาร์กแล้ว แต่ไม่มากเหมือนที่นี่ ที่นี่ดูเหมือนใน ๑๐ เรือน จะมีเสาธงสัก ๖ ฤๅ ๗ ต้องแล่นช้าๆ เพราะจะให้ไปถึงต่อ ๕ โมงแล้ว หาไม่เราจะไปถึงเสียแต่เช้า นั่งดูๆ สองฝั่งน้ำมา นึกขึ้นได้พร้อมกันหมดว่าเหมือนรูปสวรรค์ ที่เขียนไว้ในพระที่นั่งไพศาล เรือนเหล่านั้นเหมือนกับวิมานตั้งอยู่รายๆ ก้อนศิลาที่ตั้งอยู่น่าจะมีเทวดาตัวโตๆ ไปนั่งเล่นหมากรุก, ตีกระบี่, จับระบำ, วันนี้แดดออกแจ่มใสดี สิ้นวิตกไปมาก ถึงเมื่อคืนนี้ ที่เวลาตูมๆ ก็รู้สึกอุ่นกว่าที่เดนมาร์ก เรือมาทอดท่าน่าคริสเตียเนียเวลา ๕ โมงเศษ ที่เกาะซึ่งแต่เดิมเปนพระราชวังสลูต แลเห็นเมืองคริสเตียเนียได้มาก เพราะตั้งซ้อนๆ กันขึ้นไปบนเขา แลเห็นพระราชวังที่ชักสแตนดาด ตั้งอยู่บนที่สูง แต่ไกล
เรือไปจอดสักประเดี๋ยวเดียว เจ้าแผ่นดินก็ลงมาพร้อมด้วยแอดมิราล ผู้สำเร็จราชการฝ่ายทหารเรือซึ่งได้ตั้งให้มาเปนผู้ประจำอยู่กับพ่อ แลราชองครักษ์ พูดจากันง่าย เหมือนคนรู้จักกันแล้ว สนุกแลอัธฌาไศรยดีมาก ขึ้นบกพร้อมกัน เสนาบดีแลผู้บัญชาการทหารบกแลฝ่ายกระทรวงเมืองมารับที่ท่า ขึ้นรถด้วยกันกับเจ้าแผ่นดินแลบริพัตรด้วย ตรงไปพระราชวัง คน ๒ ข้างเต็มแน่นตลอด ตั้งแต่ท่าจนถึงพระราชวังซึ่งไม่สู้ใกล้นัก ร้องฮุรา อย่างเร็วดังออกมาเปนคำเดียว ฟังไม่เข้าใจว่ากะไร จนเจ้าแผ่นดินต้องอธิบาย ที่พระราชวังนี้ ไม่สู้เก่านักแต่ได้ทิ้งโทรม เจ้าแผ่นดินองค์นี้พึ่งมาซ่อมแซมขึ้นใหม่ แล้วสำเร็จก็พอพ่อมา เจ้าแผ่นดินเสด็จหบลไปอยู่เรือนริมทเล สำหรับให้ซ่อมแซม พึ่งจะเสด็จมาอยู่ในเร็วๆ นี้ กวีนคอยรับอยู่ที่วัง พาเข้าไปในห้องที่ทำงาน แลห้องนั่งของเจ้าแผ่นดิน แลของพระมเหษี ซึ่งอยู่แถบขวาของวังนี้ เจ้าของรับว่าจัดอย่างอังกฤษ เพราะแม่เรือนเปนอังกฤษ ซีกข้างซ้ายที่ตรงกันข้าม มีห้องใหญ่คั่นกลางอยู่ห้องหนึ่งเปนที่จัดไว้ให้พ่ออยู่ เมื่อได้สนทนากันแล้ว พามาห้อง พอบ่ายโมง ๑ มารับไปกินเข้ากลางวันในห้องเสวยธรรมดา โต๊ะสี่เหลี่ยมเล็กนั่ง ๔ คน ปรินซออลาฟลูกชายออกมาเล่นอยู่ในที่นั้นด้วย เด็กคนนี้น่าเอนดูอย่างยิ่ง อายุพึ่ง ๔ ขวบ แต่เห็นอะไรเข้าถามเรื่อยไม่หยุด ถามเก่งๆ ชอบเถียง กวีนอัชฌาไศรยดีคล้ายกวีนออฟอิงค์แลนด์มาก ในราชธิดาเข้าแผ่นดินอังกฤษทั้ง ๓ คน กวีนมอดนี้เห็นจะเปนเล็กกว่าเพื่อน เวลาเสวยไม่มีมหาดเล็กยืนในห้อง เวลาเปลี่ยนจานใช้สั่นระฆังแบบเดียวกับอิงค์ลันด์
เวลาบ่าย ๓ โมงพากันไปเที่ยว กวีนกับพ่อนั่งข้างใน เจ้าแผ่นดินกับบริพัตรนั่งข้างน่า ไปรถเปิดได้เพราะแดดออกจัด ไปในที่แผ่นดินซึ่งเปนส่วนของหลวง เปนป๊าก ไร่, ป่า, จนถึงเรือนเล็กที่ริมทเล ลงเดินไปที่เรือนเล็กนั้น ตั้งอยู่ริมทเล ขันอยู่ที่ถ้าเวลาอยู่ที่น่าเรือน ต้นไม้บังอย่างไร ไม่ถูกลมเลย แต่พอเยี่ยมออกไปริมน้ำถูกลมพัดปร๋อทีเดียว เพราะลมอยู่ข้างจะจัดในวันนี้ตลอดทั้งวัน เรือนเล็กริมทเลนี้มียุง เจ้าชายเล็กถูกยุงกัดมีแผล ออกจากเรือนเล็กนั้น เดินลัดเข้าไปในป่าสน ทางอยู่ข้างจะแฉะ เพราะฝนตกมาถึง ๑๕ วัน พึ่งหยุดวันนี้ เปนทางเล็กนิดเดียว เหมือนเดินในป่าซึ้งๆ แล้วไปตกทุ่งเปนที่ทำไร่ ไร่หลวงเหมือนกัน ทางที่จะเดินผ่านทุ่งนั้นมีรั้วกั้นลั่นกุญแจ เจ้าแผ่นดินต้องพกกุญแจไปด้วย หยุดไขและกลับลั่นใหม่ แล้วจึงพากันไปถึงเรือนอิกหลังหนึ่งโตกว่าเรือนริมน้ำกำลังซ่อม ว่าจะไปอยู่ในเดือนน่า แต่ไม่ได้เข้าในเรือนเลย พากันลงไปดูโรงวัว โรงวัวนี้มีวัวนม ๖๐ ตัว ข้างตอนใหญ่สำหรับรีดนมขาย ไม่ได้ทำเนย มีอิกห้องหนึ่งเล็ก วัวสัก ๑๐ ตัว สำหรับรีดนมใช้ในวัง ขึ้นรถจากน่าโรงวัวนั้นมาตามในเมืองแต่ไม่ใช่ท้องตลาด มีวิลลางามๆ บ้านทูตอังกฤษบ้านหนึ่งเปนที่งามมาก ตั้งอยู่บนเขาสูงๆ ต่ำๆ ตลอดจนกลับมาถึงวังเกือบจะบ่าย ๕ โมง หยุดพักประเดี๋ยวหนึ่ง เลี้ยงน้ำชาในห้องเล็กมี ๔ คนเช่นนั้นอิก ปรินซออลาฟหิ้วกระเช้าของเล่นออกมาไขกลตุ๊กตา ปั่นลูกข่าง แล้วให้พ่ออ่านหนังสือสำหรับเด็กเล่านิทานให้ฟัง หยุดไม่ได้ เซ็นชื่อในสมุดแล้วเจ้าแผ่นดินให้สายสร้อยตราเซนต์โอลาฟที่ได้สร้างขึ้นใหม่ สายสร้อยเดิมสายย่อม คราวนี้ทำโตเท่าซาระฟิมของสวิเดน ดินเนอที่นี้ดึกเหมือนกับอิงค์แลนด์ เพราะกวีนชอบเช่นนั้น เพื่อจะไม่ให้ดึกเกินไป จึงกำหนดว่า ๒ ทุ่ม
เวลา ๒ ทุ่มพ่อออกจะมีแต้ม เหตุด้วยนั่งให้เขียนรายวันนึกว่าเวลาครึ่งชั่วโมงจะพอ อาบน้ำแล้วกำลังแต่งตัวเจ้าแผ่นดินมาคอยอยู่ห้องนอกแล้ว ที่จริงยังมีอิก ๕ นิมิต แปลว่าเจ้าแผ่นดินเคยเห็นพ่อไปคอยเมื่อเวลาเย็นจึงบอกว่าแกล้งมาเสียก่อน จะไม่ให้พ่อต้องไปคอย พากันไปที่ห้องกวีน แล้วยังต้องรออิกหน่อย แล้วจึงเปิดออกไปห้องที่แขกมาประชุมกัน ไม่ต้องทำพิธีปราไสยกับใคร แต่ไม่ต้อนให้คนไปนั่งโต๊ะเสียก่อนเช่นที่เดนมาร์ก ยังต้องเดินผ่าน แล้วจึงตามกันออกไปนั่งโต๊ะ เลี้ยงที่ห้องใหญ่ ไม่ใช่ที่เสวยธรรมดา ตั้งโต๊ะวงเหมือนกับที่เดนมาร์ก เครื่องตั้งบนโต๊ะเปนของราษฎรเมืองนอรเวถวายกวีน เปนรางเงิน มีพานข้างหัวข้างท้าย มีรูปเจ้าแผ่นดินนอรเวซึ่งปรากฎชื่อเสียง ๘ องค์ แลมีลายช่องที่ฐานรางเปนเรื่องพงษาวดารกับเชิงเทียนใหญ่คู่ ๑ จานเงินก็เปนของคนอังกฤษถวาย เครื่องโต๊ะเงินทองไม่มีอะไรเหลืออยู่ที่นี่ เหลือแต่ซ่อมช้อนกับจาน นอกนั้นไปอยู่สวิเดนหมด อยู่ในเปนเรื่องก่อร่างสร้างตัวใหม่ทั้งสิ้น เจ้าแผ่นดินสปีชแลพ่อตอบตามธรรมเนียม แตรทำเพลงสรรเสริญบารมีถูกต้องถ้วนถี่ เพราะเจ้าแผ่นดินได้ให้สืบหาทุกเมือง เลือกเอาที่ไหนถูกกันมากเปนใช้ได้ ส่วนของเจ้าแผ่นดินนอรเวใช้เพลง กอดเสฟทีกิง ใช้เปน ๒ อย่าง ถ้าเฉภาะตัวเจ้าแผ่นดินใช้ กอดเสฟทีกิง เพลงสำหรับเมืองใช้ต่างหาก ลืมกล่าวถึงสแตนดาด สแตนดาดที่ใช้อยู่บนวังนี้ ได้เอาสแตนดาดเดิมมาใช้ คือไลออนบนพื้นแดง ไม่ได้ใช้อย่างเช่นเมื่อรวมกับสวิเดนแต่ก่อน กับเมื่อเวลามาถึงมีกาดออฟออเนอ ทหารรักษาองค์กองนี้กำลังเจ้าแผ่นดินจัดการอยู่ ผู้ที่มานั่งโต๊ะวันนี้เสนาบดีทุกคน หัวน่าที่ประชุม กระทรวงเมือง ทูตต่างประเทศ เจ้าแผ่นดินระวังคอยนำให้พ่อได้พูดกับคนเหล่านั้นทุกๆ คน ถ้าพูดอังกฤษไม่ได้ก็รับเปนล่าม เมื่อพูดทักทายตลอดแล้ว ๕ ทุ่มจึงเสด็จขึ้น นั่งพูดกันเล่นต่อไปอิกจน ๕ ทุ่มครึ่ง จึงได้พากมาส่งที่ห้องห้ามไม่ให้มาก็ไม่ฟัง
เจ้าแผ่นดินองค์นี้รูปร่างงามกว่าเคราน์ปรินซเมืองเดนมาร์ก ไม่สู้สูงนัก อัชฌาไศรยดีเปนอย่างยิ่ง ชอบพูดเล่นขันขัน ความคิดอ่านแลความสังเกตหลักแหลมมาก เปนคนมีอาการเปิดเผย จะพูดจะทำอะไรตรงๆ ไม่มีกิริยาลับลมคมใน เปนผู้ซึ่งควรจะคบได้สนิท แลน่ารัก
กวีนก็งามมาก ดูเหมือนจะงามกว่าพี่ๆ ทั้งหมด อัชฌาไศรยก็ดีมาก คล้ายปรินเซสวิกตอเรียอยู่ข้างจะกระดากๆ ในการรับแขก ถึงบ่นออกมาว่าไม่ชอบรำคาญ เจ้าแผ่นดินบอกว่า ต้องพูดกับคนนั้นคนนี้ก็บ่นออดแอดเบื่อต่างๆ แต่กับพ่อนั้นสนิทสนม ต้อนรับพูดจาไม่มีกระดากกระเดื่องเลย ว่าตามจริงการรับรองที่นี่ เขารู้กันแล้วว่าที่อิงค์แลนด์รับอย่างไร เดนมาร์กรับอย่างไร สปีชอย่างไรก็รู้ พูดกันเล่นอย่างไรก็รู้ถึงกันหมด ปรินเซสวิกตอเรีย สั่งพ่อแล้วๆ เล่าๆ เปนหลายหน ให้มาบอกข่าวรฦกถึงกวีน ลงวันหลังก็ว่าได้เขียนหนังสือมาแล้ว ว่าสั่งให้มาบอก ดังนี้ แต่ต้องให้มาบอกให้ได้ ครั้นมาบอก ก็บอกว่า “รู้แล้วว่าจะมาบอก ไม่บอกก็จะทวง” เช่นนี้
ได้พูดกันถึงเรื่องน่าที่เจ้าแผ่นดิน รู้สึกเปนอย่างไรบ้าง ได้ความรู้สึกว่าประดักประเดิดมาก เพราะในเมืองนี้ได้เลิกโนบลแมนหมดมาเสียแต่ก่อน นับว่าเปนคนเสมอกันทั้งสิ้น ไม่มียศแลชั้นบุคคลเปนที่กำหนด เหมือนอย่างจะพูดด้วยใคร ต้องพูดกับคนอื่นทั่วๆ ไป การเชื้อเชิญจะเชิญน้อยไม่ได้ จำจะต้องมากเสมอ เชิญคนนี้แล้วต้องเชิญคนนั้นด้วย เจ้าแผ่นดินต้องระวังเปนที่สุดที่จะไม่ให้เปนที่ไม่ชอบใจของคน อยากจะมีโมเตอคาร์เปนที่สุดที่แล้ว แต่มีไม่ได้ เพราะถ้าหากว่าม้าตัวไรมันเคราะห์ร้าย มันตกใจขึ้นสักตัวหนึ่ง เจ้าแผ่นดินจะถูกคนไม่ชอบอย่างยิ่ง ในเดนมาร์กที่มีรถโมเตอคาร์ ครั้งแรกกิงเอดเวอดเอาไป ม้าอะไรมันตื่นตัวเดียวเท่านั้น ขนาบกันเกือบตาย ที่หลวงหวงห้ามก็ไม่ได้ ใครจะไปเที่ยวก็ต้องปล่อยให้ไปเที่ยวจะมีชุติงล็อดช์ หวงห้ามยิงนกฤๅยิงเนื้ออะไรไม่ได้หมด เพราะคอนสติตุชัน สำหรับเมือง ว่าใครจะยิงก็ยิงได้ กับเมืองสวิเดนเปนที่หมองหมางกันมาก คเนว่าดูเหมือนเจ้าแผ่นดินเมืองนี้จะไม่ไปเมืองสวิเดนได้เลย เทียบถึงเปนเยอรมันกับฝรั่งเศส มีเหตุที่รู้กันตั้งแต่เดนมาร์กมาแล้ว ว่าเมื่อกิงคริสเตียนสิ้นพระชนม์ กิงออสการ์ไป กิงเฟรเดอริกจะเสด็จไปเยี่ยมตอบ กิงออสการ์ห้ามไม่ให้กวีนไป ไม่ยอมรับ เพราะสงไสยว่าเปนผู้คิดอ่านให้ลูกมาเปนกิงออฟนอรเว ความที่แลเห็นแตกร้าวกันอยู่จนถึงสงไสยว่าน่ากลัวจะมีศึกได้ เพราะพวกนอรวีเจียนอยู่ข้างจะมีใจกำเริบมาก พวกสวีดก็แค้นมาก ความจริงการปกครองมันต่างกัน ประเพณีบ้านเมืองก็ต่างกันมาก เปนคำของพวกชาวนอรวีเจียนเขากล่าวในเวลาสนทนากันวันนี้ว่า ในตัวกิงออสการ์เขามีความนับถือ ไม่ใช่จะรังเกียจเฉภาะตัว แต่จะรวมกันเปนเจ้าแผ่นดินองค์เดียวกันไม่ได้ จำจะต้องมีคนละต่างหาก เพราะนิไสยใจฅอคนทั้ง ๒ ชาติไม่เหมือนกัน ข้างหนึ่งเปนคอนเซอวะตีฟ ข้างหนึ่งเปนลิเบอรัล ข้อที่รังเกียจมากนั้นเหมือนกับที่ได้รู้มาแต่ก่อน คือกิงออสการ์เสด็จมาที่นี่ รับไว้ว่าจะตกลงอย่างหนึ่งอย่างใดแล้ว กลับไปสวิเดนกลายเปนอื่นหมด แลไม่ใคร่จะชอบเสด็จมาเมืองนี้ กิงฮากอนว่า เมื่อเวลาที่สุดซึ่งจะแยกกันนั้น ถ้าหากกิงออสการ์ได้เสด็จมาเท่านั้นเปนไม่มีเหตุที่ต้องแยกกันเลย เรื่องชื่อเจ้าแผ่นดินนั้นเพราะชื่อกาล เปนชื่อสวีด ไม่ถูกหูคนในเมืองนี้จึงได้เปลี่ยนเปนฮอกอน ซึ่งเปนชื่อเจ้าแผ่นดินในเมืองนี้มาแต่ก่อนมากหลายองค์ ให้เปนที่พอใจชาวเมือง ส่วนชื่อเคราน์ปรินซนั้น เดิมชื่อ อเล็กซานดรา ท่านพ่อว่าจะเปนอะเล็กซานดราธิเกรตออฟนอรเว ไม่เข้าทีจึงได้เปลี่ยนเปนออลาฟ เพราะกิงออลาฟ ที่ภายหลังยกขึ้นเปน เซนต์ สำหรับเมืองนี้ ที่ได้เปนเจ้าของชื่อของตรา เปนที่คนนับถือมาก ถูกใจคนชาวนอรวีเจียน จึงเปนเครื่องที่สำหรับได้ใช้ เลยพูดเล่นว่าถ้าหากว่าสปีชหมดเรื่องเข้า อ้างถึงชื่อลูกเท่านั้นก็พอ ได้เอาไปใช้ในสปีชบ่อยๆ สัเงกตดูเปนที่คนนิยมนับถือมาก ความจริงก็น่านิยมด้วย
วันนี้ฤกษ์ดีเสียจริงๆ แดดออกวันยังค่ำ ไม่หนาวเลย แต่ทูตเปอเซีย ซึ่งไล่ตามเราจี๋ๆ อยู่ตั้งแต่อิงค์แลนด์ เดนมาร์ก มาเจอเข้าที่นี่อิก เปนคราวที่ ๓ เจ้าแผ่นดินบอกว่าได้รับโทรศัพท์มาจากศาลาว่าการต่างประเทศว่าทูตเปอเซียจะมา ได้ตอบไปว่าให้มาต่อเดือนเส็ปเต็มเบอ แต่ที่ไหน กลับได้ความว่ามาอยู่ที่เมืองนี้แล้ว จึงเปนการจำเปนที่จะต้องรับพรุ่งนี้ เดิมนัดกันว่าจะไปเที่ยวเวลา ๕ โมง ต้องเลยไปเปน ๕ โมงครึ่ง เพราะจะรับทูตเปอเซียเสียก่อน ขี้เกียจแต่งเต็มยศเหมือนเรา ขี้เกียจเหมือนกัน ดีแต่เข้าใจกันง่าย ข้อที่เบื่ออะไรๆ มันเบื่ออย่างเดียวกัน พอเอ่ยขึ้นนิดก็รู้จักใจกัน หัวเราะกันได้ วันนี้เวลา ๕ ทุ่มยังสว่าง อ่านหนังสือได้ ต่อ ๒ ยามจึงได้มืด แต่ไม่ใช่มืดสนิท
ป.ล. พวกที่มาด้วยตั้งแต่บริพัตร อยู่ที่ไหนก็ไม่ทราบ แต่เขาบ่นว่าไกล ได้ความแว่วๆ ว่าอยู่ชั้นบนแต่คนละฟากวัง เขียนหนังสือนี้ในเวลา ๒ ยาม เมื่อแล้วสำเร็จเวลา ๗ ทุ่ม เดี๋ยวนี้สว่างแล้ว มืดอยู่ชั่วทุ่มเดียวเท่านั้น อย่างเดียวกับเซนต์ปิเตอสเบิค เพราะละติจูตเท่ากัน เปนอันได้ฤกษ์ต้องประธมเดี๋ยวนี้หาไม่แดดออก
คืนที่ ๑๐๒
เมื่อคืนนี้สว่างเต็มที่ นอนเหมือนนอนกลางวัน แต่จะเรียกว่ากลางวันแสกๆ ไม่ได้ เพราะเปนกลางคืน ต้องเรียกว่ากลางคืนแสกๆ แต่เพราะเหนื่อยก็หลับไปอย่างนั้นเอง หากว่าเวลาเช้าเจ้าแผ่นดินจะพาไปเที่ยวยังไม่ได้ เพราะต้องรับแขกเมืองเปอเซียจึงได้มีเวลานอนสายหน่อย เวลา ๕ โมงได้ดูรับแขกเมือง มีทหารกาดมายืนที่ประตูวัง ๒๐ คน ทูตมารถหลวงเทียม ๔ ม้ารถ ๑ บริวารอิกรถ ๑ เทียมม้าคู่ ๕ โมงครึ่งพอแขกเมืองไปแล้ว เจ้าแผ่นดินเปลี่ยนเสื้อฟรอกโก๊ตวิ่งมาหา เพื่อจะพาไปเที่ยว แล้ววิ่งไปสรวมเสื้อโอเวอโก๊ต อยู่ข้างจะสนุก กวีนไม่ได้ไป ตรงไปที่เรือไวกิงลำที่ขุดได้แรกก่อน เรื่องเรือไวกิงนี้ จำจะต้องเล่าสักหน่อยหนึ่ง เดิมในยุโรปไม่รู้จักพวกนอรวิเจียน พวกนี้มีเรือเรียกว่าไวกิงไปเที่ยวปล้นในทเล ลามหนักไปจนกระทั่งถึงตีบ้านเมืองเช่นเดนมาร์ก อิงค์แลนด์แลเมืองฝรั่งเศสข้างล่าง ปล้นเอาทรัพย์สมบัติแล้วกลับถิ่น ภายหลังกำเริบหนักขึ้นเลยจนถึงยึดถือที่แผ่นดิน เลยจนถึงปกครองแผ่นดินเปนเจ้านายเข้าเรื่องพงษาวดาร จะว่าแต่ด้วยเรื่องเรือไวกิง ผู้ที่เปนหัวน่ามีบริวารแล้วต้องมีเรือลำ ๑ สำหรับเที่ยวหากิน เรือที่พบนี้ฝังอยู่ในแผ่นดิน ซึ่งเข้าใจว่าผู้ที่เปนใหญ่เจ้าของเรือตายแล้ว เอาศพใส่ในลำเรือนั้นฝังทั้งเรือ มีเครื่องใช้สอยเครื่องประดับเสบียงอาหารบรรทุกไว้ในเรือนั้นพร้อม มีม้ามีวัวบางทีถึง ๔ ตัว มีคนสำหรับใช้สอยฝังลงไว้ด้วยกันในคราวเดียว ลำหลังที่พบนี้ มีเรื่องราวเล่าเลอียด ในหนังสือนำเล่าให้คนไปดูฟัง ที่ส่งมาด้วยในของนี้ อยู่ห่างทเลถึง ๔ กิโลเมเตอ ระดับดินสูงกว่าทเลถึง ๕๐ ฟิต เรือนั้นอยู่ได้ไม่เสียหาย เพราะเหตุที่ฝังอยู่ในที่แผ่นดินซึ่งเปนโคลนสำหรับปั้นหม้อ ดินนั้นหุ้มห่อไว้ไม่ให้ไม้ผุเสียไปโดยเร็ว โดยยาวของเรือถึง ๙๐ ฟิตครึ่ง ปากกว้าง ๑๖ ฟิตครึ่ง ถ้าจะเล่าถึงเรือนี้โดยเลอียดจะกินเวลามากไป จึงได้ส่งรูปมาให้ดูพอเข้าใจ แต่สมอนั้นดูเล็กไปกว่าลำเรือมาก ลวดลายที่สลักฤๅแกะด้วยมีดงามดีมาก ข้อที่เปนอัศจรรย์นั้น เรือนี้ได้ทำถึง ๑๐๐๐ ปีแล้ว ยังอยู่ได้ แต่เปนชิ้นเล็กชิ้นน้อยที่ต้องคุม เขาคุมดีเต็มทีไม่ได้เปลี่ยนไม้เลย เติมแต่ชั่วตะปูกรึง ซึ่งทำขึ้นตามรูปตะปูเดิม เดี๋ยวนี้กำลังคิดอ่านที่จะทำโรงสำหรับเก็บ ในเรื่องนี้ถ้าจะรู้เลอียดต้องอ่านเรื่องเมืองนอรเวที่ส่งไปให้
ที่ไปดูเรือเหล่านี้ลงเดินไปตามถนน แต่ง่ายที่ถนนเมืองนี้ไม่สู้ไปไกลกันนัก อยู่แวดล้อมกันรอบๆ แล้วไปดูแกละรีที่ไว้รูป มีรูปต่างๆ อยู่ข้างจะดี มีบ้าๆ ใหม่ๆ น้อย แต่ลงเนื้อเห็นกันเปนอันหนึ่งอันเดียวอิกทั้งเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีที่นี่ ว่ารูปเขียนอย่างใหม่มันเปนบ้า เกลียดกันเปนกำลังเหมือนกัน กลับมาเวลาเที่ยง
เวลาบ่ายโมง ๑ กินกลางวัน ให้เรียกชายอุรุพงษ์มาด้วย จึงได้นั่งกินเปน ๕ คน ปรินซโอลาฟเอารูปออกมาให้ แลมาเล่นอย่างวันก่อน เจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีให้รูป กับทั้งให้เครื่องเขี่ยบุหรี่พ่อแลชายบริพัตร จะให้มีดชายอุรุพงษ์ แต่ปรินซโอลาฟอยากจะเปนผู้ให้เอง ขอให้ ชอบแจกมาก พ่อได้แจกให้เหมือนกันแต่หยิบของไม่ได้ ขลุกขลักอยู่นานตามมารับถึงห้อง
เวลาบ่ายก่อน ๓ โมงหน่อยหนึ่ง พากันไปที่เขาฟกเซนโกลเลน ซึ่งเปนเขาสูง ในเมืองคริสเตียเนีย แต่ไม่แน่ว่าสูงเท่าไร เจ้าแผ่นดินว่า ๑๐๐๐ เมเตอ แต่เท่าแก่เถียงว่า ๒๐๐๐ ฟิต ไปขึ้นรถรางที่สเตชั่น เวียนขึ้นไปไม่ใช่ขึ้นเกริน ตามทางมีวิลลาต่างๆ อย่างนอรวีเจียน ที่มีปั้นลมเปนเหรา ทำด้วยไม้เปนพื้น ตั้งอยู่ในระหว่างป่าสน แต่ป่าสนที่นี่ไม่ทึบเหมือนอย่างที่เมืองบาเดนบาเดน เพราะพื้นเปนศิลาเสียมาก แล้วตัดเปนระยะๆ ไปดูโปร่ง รถนั้นขึ้นไปสักครึ่งทางก็หยุด เพราะเหตูว่าบ้านเรือนข้างบนน้อย ทำขึ้นไปไม่คุ้มทุน มีโรงรถรับจ้างอยู่ที่นั้น ขึ้นรถต่อไปอิก ทางไกลจึงถึงโฮเตล ชั้นล่างที่โฮลเบนโกลเลน ซึ่งเปนที่สำหรับเล่นน้ำแขงตอนหนึ่ง แล้วขึ้นไปต่อไปอิก มีบ้านเรือนหลังเล็กๆ บ้านทูตอังกฤษมีอยู่บนนั้นแห่งหนึ่ง เจ้าแผ่นดินคิดจะสร้างตำหนักบนเขาเหนือนั้นขึ้นไป ในที่สุดขึ้นไปถึงโฮเตลหลังใหญ่ ทำด้วยไม้ ตั้งอยู่บนไล่เขา ซึ่งแลเห็นวิวงาม ขึ้นไปข้างบนรู้สึกว่าเย็นกว่าข้างล่าง แต่ไม่หนาว เหตุด้วยไม่มีลมแลมีแดด แลดูเห็นเมืองแลฟยอดตลอด ในที่แห่งหนึ่งมีไม้ขอนลอยในน้ำมากดูราวกับหาดทราย เพราะเหตุที่บนเขาเหล่านี้ปลูกต้นสนตัดเลื่อยขายส่งออกต่างประเทศก็มาก ในโฮเตลนี้มีคนอยู่มากแน่น เจ้าแผ่นดินเคยเสด็จขึ้นมาอยู่ในฤดูหนาว ๓ วิก ทำงดงามดี แต่สังเกตดูท่าทางผู้คนไม่สู้รู้จักเคารพนบนอบอะไรมากนัก กลุ้มรุมกันดูอยู่ตามธรรมดา เวลาพบปะตามทางก็คำนับบ้างไม่คำนับบ้าง เจ้าแผ่นดินก็เดินไปอย่างคนธรรมดา หลีกแทรกกันไปกับคนทั้งปวง ไม่มีกันคนฤๅห้ามคนอย่างหนึ่งอย่างใด ดูเปนการง่ายไปหมดทุกอย่าง ไปเลี้ยงน้ำชากันที่บนเขาแล้วถ่ายรูป พ่อถ่ายรูปแลกวีนก็ถ่าย เลี้ยงน้ำชากันแล้ว ขากลับเดินลัดลงมาตามทางในป่า จนถึงที่โฮเตลชั้นล่างซึ่งเปนที่สำหรับกระโดด ที่นั้นเขาถางป่าตั้งแต่บนหลังเขามีเสาธงปักสำหรับเปนที่ซึ่งจะเดินเลื่อนลงมาจากยอดเขาตามน้ำแขง แล้วมาถึงที่ก่อเปนเขื่อนคั่นไว้ชั้นนหึ่ง ตั้งแต่เขื่อนคั่นนั้น กระโจนลอยลงมาจนตกในสระข้างล่าง น่ากลัวเต็มที ตอนบนที่เลื่อนลงมากว่า ๑๕ วา ตอนที่ต้องกระโจนนั้นราวสัก ๒๐ วา ถ้าใครกระโจนได้ดีก็ได้รางวัล เจ้าแผ่นดินเสด็จไปให้รางวัลทุกปี เครื่องที่สำหรับเดิน เรียกว่าชี สำหรับใช้วิ่งบนน้ำแขงในเวลาน่าหนาว ใช้ทั่วไปตั้งแต่เจ้าแผ่นดินจนเด็กๆ ก็ใช้ได้ ยาวน่ากลัวหกล้ม มีกำหนดขนาดยืนเอื้อมแขนขึ้นไปจนสุดแขน ชีต้องยาวขนาดเท่านั้นเปนพอดี เขาเหล่านี้เปนศิลาครุครุมีต้นสนรายๆ แต่ถ้าเวลาน่าหนาวแล้ว สโนเกาะ หนาศอกเศษ จะเดินลงมาทางไหนเดินได้หมด เว้นไว้แต่ต้องระวังตั้งขาให้ตรง อย่าให้ชีนั้นไปขัดกับต้นไม้ สโนนั้นไม่ได้แขงเหมือนอย่างน้ำแขง อ่อนหยุ่นๆ ถ้าล้มลงแล้วแขนตำลงไปสุดแขนก็ได้ จำจะต้องฝึกเวลาน่าหนาว รถถอดล้อหมด ติดเลื่อนแทน เลื่อนนั้นมีคมสำหรับกัดน้ำแขงไป ผู้ที่จะออกไปเดินในที่แจ้งด้วยชีก็ตามด้วยเลื่อนก็ตาม ต้องหุ้มหูให้มิด ถ้าผู้หญิงก็ใช้ผ้าห่อลูกคางขึ้นไปบนหัว ถ้าผู้ชายก็ใช้หมวกที่มีใบหูคลุม ต้องขยี้อยู่เสมอหาไม่ก็แขง เขากล่าวกันว่าในเมืองนอรเวนี้ มีวินเตอถึง ๗ เดือน แต่ในปีนี้ซัมเมอก็ไม่มี การที่จะเล่นน้ำแขงสำหรับให้เด็กๆ เล่น เขามีที่เล่นอยู่ที่หลังแกละรีเปนสนามชั่วแต่เอาน้ำเทลงให้เต็ม พลาดพลั้งหกล้มก็ไม่จม แต่ผู้ใหญ่เล่นนั้น เล่นในน้ำแลข้างเขา แต่มีเวลากลางวันเพียง ๓ ชั่วโมง ตั้ง ๔ เดือน ๕ เดือนยังมีหมอก หมอกนั้นหุ้มครอบเมืองรอบหมด เปนเวลาที่ต้องพากันหนีขึ้นไปอยู่บนเขา ที่บนเขานั้นอยู่เหนือหมอก อากาศแจ่มใสสบาย แต่บางทีหมอกนั้นขึ้นไปเกาะอยู่เพียงเสมอยอดเขา ถ้าหากว่าเปนเช่นนั้นอยู่บนยอดเขายิ่งร้ายหนักไป ต้องกลับลงมาอยู่ในเมือง อากาศค่อยโปร่งกว่า แต่มืดไม่แลเห็นแสงสว่างเลย แอดมิราลที่เปนผู้มากำกับ รับจะให้ชีพอคู่ ๑ แลเจ้าแผ่นดินกับพระมเหษี, เคราน์ปรินซ์, ได้ถ่ายรูปเวลากำลังเดินด้วยชี ให้พ่อแผ่น ๑
วันนี้มีดินเนอให้ทูตเปอเซีย เข้ามาเลี้ยงในห้องเล็กที่เปนห้องเสวยสามัญ คนน้อย เจ้าแผ่นดินดื่มให้ชาออฟเปอเซียด้วย แต่งเต็มยศกัน แต่พวกเราไม่ต้องแต่ง ทูตคนนี้พูดได้ทั้งภาษาฝรั่งเศสแลภาษาอังกฤษ เปนทูตประจำเมืองออสเตรีย พ่อเข้าใจว่าได้เฝ้าที่เดนมาร์กแล้ว เพราะเขาไปเมื่อเวลาพ่ออยู่นั่น วันนี้จึงมาได้ความว่าเจ้าแผ่นดินเดนมาร์กบอกเปิดให้ไปสวิเดนเสียก่อน เขาไปสวิเดนแล้ว เวียนมาเจอกันเข้าอิก ออกจากนี่จะวกไปโกเปนเฮเกนใหม่ เขาว่าเขาได้เคยเห็นพ่อแต่คราวก่อน คราวนี้ก็ได้ไปเซ็นชื่อ เข้าใจว่าที่อิงค์แลนด์ แลยังมีความมุ่งหมายต่อว่าจะได้พบอิกที่วิเอนา เพราะเขาจะไปคอยเฝ้าเอมเปอเรอเยอรมัน เมื่อเสด็จกลับจากนอรเว แล้วจะไปถึงวิเอนาวันที่ ๘ เดือนเสปเต็มเบอ แปลว่าก่อนเราไปถึงวิเอนา แต่ที่แท้น่ากลัวจะไปเจอกันที่เบอลินอิก เปนเรื่องที่เจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีหัวเราะว่าพ่อเล่นจ๊ะเอ๋กันกับทูตเปอเซีย
ในการที่มาอยู่เมืองนี้ ช่างรู้สึกสบายเสียจริงๆ เพราะทั้งเจ้าแผ่นดินและพระมเหษีจะพูดจาเล่นหัวอะไรกับเราเหมือนดังกับเปนญาติกันจริงๆ จะถามอะไรก็ถามกันได้พูดกันตรงๆ หมด การนัดหมายอะไรๆ ไม่ต้องพักมีใครเข้ามาเดินหว่างกลาง ตลอดจนแต่งเนื้อแต่งตัว ต่างคนต่างไปมาถึงห้องกันทั้ง ๒ ข้าง พ่อได้ให้ของปรินซโอลาฟถูกใจอย่างยิ่ง คือให้นาฬิกาเล็กๆ อันหนึ่ง ซึ่งเด็กๆ ไม่มีชอบอะไรยิ่งกว่านาฬิกา กวีนเล่าว่าเวลาจะนอนต้องเอาไปนอนด้วย แลสั่งมาให้ขอบใจอิก แลบอกกับกวีนว่า ปีน่าพ่อคงมาอิก กวีนได้โทรเลขไปเล่าเรื่องให้กวีนออฟอิงค์แลนด์แลปรินเซสวิกตอเรียฟังในเรื่องที่พ่อมา ๒ องค์นั้นสั่งฝากความรฦกถึง ได้ทูลลากวีนเสียแต่วันนี้ เพราะเหตุว่าพรุ่งนี้พ่อจะไปแต่เช้า จะต้องลุกขึ้นแต่งตัวลำบาก เพราะการแต่งตัวของผู้หญิงนั้นอยู่ข้างประดักประเดิดไม่ใช่เล่น ฝรั่งฤๅไทยเราก็เหมือนกัน
ดินเนอวันนี้ไม่สู้มีคนสำคัญ คอยไปรม์มินิสเตออยู่สักครู่หนึ่งก็บอกว่ามาไม่ได้ ติดถูกพวกสตอตติงคือปาลิเมนต์กวน ไปรม์มินิสเตอคนนี้เปนตัวผู้ที่คิดอ่านแยกเมืองนอรเวจากสวิเดน เปนคนฉลาดมากพูดอังกฤษดี กำชับพ่อนักว่าอย่าได้มีสตอตติงในเมืองไทยเลย เจ้าแผ่นดินก็พูดเหมือนกัน เปนคนว่องไวในการงาน เล่าได้เปนฉากในเหตุผลต่างๆ น่าฟังคำที่เขาพูดมาก วันนี้เจ้าแผ่นดินถามทูตเปอเซียถึงเจ้าแผ่นดินสวิเดน ซักไซ้กันอยู่หลายหนจะให้รู้ว่าสบายฤๅไม่สบายยังไร แกไม่พูด ดูท่าระวัง บอกว่าสบาย แต่ครั้นเมื่อต้อนหนักเข้าได้ความว่าไม่ได้ประทับโต๊ะ เคราน์ปรินซก็ไม่ได้นั่ง ให้ปรินซคุสต๊าฟลูกเคราน์ปรินซเปนผู้เลี้ยง เจ้าแผ่นดินร้องว่า “แม้ถึงให้ชั่วที่ ๓ ออกรับ”
ได้พูดกันถึงเรื่องตรา พ่อถามเจ้าแผ่นดินว่าไม่นึกรำคาญบ้างฤๅ มีดวงเดียวเทียบกับเมืองอื่นเขาไม่ได้ บอกว่าทำไมจะไม่รำคาญ คิดแล้วแต่ไม่สำเร็จ ตรามันเปนอินเตอเนชันนัลคอตะซี ในระหว่างเมืองต่อเมือง ซึ่งจำจะต้องมีแท้ๆ แต่มันขันเสียเหลือแล้ว ที่เมืองนี้ไม่ชอบ อยากจะเลิกเสียด้วยซ้ำไป ร้องว่าไม่จำเปน เหตุที่ไม่ชอบนั้นก็ไม่ใช่อะไร เพราะเขาตั้งใจเสียว่าจะมีอะไรได้อะไรอยากจะให้เหมือนกันให้หมด ตรามันมีชั้นคั่นขีด เลยไม่ชอบ ให้ไม่มีเสียรู้แล้วไป เจ้าแผ่นดินสวิเดนได้สร้างขึ้นดวงหนึ่ง ให้ใครไม่ได้เลยล้มละลาย เพราะเหตุที่เหลือกำลังที่จะให้ใครได้ในตราดวงเดียว เจ้าแผ่นดินเดี๋ยวนี้จึงได้คิดสร้างสายสร้อยใหญ่ขึ้น เพื่อจะยกให้สูงขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง แต่ในข้อที่พวกสตอตติงไม่อยากจะให้มีตรานั้น เจ้าแผ่นดินได้บอกกับไปรม์มินิสเตอว่า ถ้าหากว่าจะเลิกให้ได้จะต้องขอเงินเพิ่มเติมอิก เพราะอย่างไรก็คงจะต้องมีที่ให้ ถ้าให้ตราถูกกว่าของ ถ้าต้องให้ของจะต้องขอเงินเติม เพราะเหตุฉนั้นจึงได้สงบกันไปได้ สายสร้อยของเดิมเปนอันเลิกไม่ใช้ พ่อก็ว่าดี เช่นนั้นสายที่พ่อได้ไว้มีราคามากขึ้น เพราะต้อไปจะไม่มีใครมีอีก วันนี้เลิกก่อน ๕ ทุ่ม เพราะมีแขกน้อย เข้ามานั่งพูดกันเล่นได้นาน แลผ่อนเวลาให้หัวค่ำ เหตุที่พรุ่งนี้จะต้องไปแต่เช้า ยังลืมบอกอิกเรื่องหนึ่ง ว่าเครื่องลงยาเช่นตลับที่ส่งไปให้จากบาเดนบาเดนนั้น ไม่ได้ทำที่รูเซีย ฤๅที่วิเอนาดังเช่นคาดคเน ฤๅพวกร้านเดา เปนของทำที่นี่เอง เครื่องลงยาเกลี้ยงแล้วออกจากที่นี่โดยมาก
คืนที่ ๑๐๓
วันอาทิตย์ที่ ๗ กรกฏาคม
วันนี้ตื่นแต่เช้า ได้พบพูดกับแอดมิราลสปาเรผู้บอกให้ชี ซึ่งเอาไปไว้บนรถไฟแล้ว เวลาก่อน ๓ โมง ๕ นาทีเจ้าแผ่นดินมา พ่ออืดไม่แต่งตัวใส่เสื้อเดินทางทีเดียว พากันไปสเตชั่น มีข้าราชการหลายคน ทั้งทูตต่างประเทศมาส่ง รถออก ๓ โมง ๑๐ มินิต รถหลังนี้เปนรถที่นั่ง อย่างดีที่สุดซึ่งมีในเมืองนี้ เปนรถรางใหญ่ ขึ้นตามทางกลางไปจนถึงตำบลฮามาร์เปนที่สุด ตอนใต้มิเนลงมาไปทางดอน เปนเขาสูงๆ ต่ำๆ แต่เปนศิลามาก หมู่ต้นสนปลูกรายเต็มไปทั้งนั้นตลอด มีบ้านเรือนคนห่างๆ แต่ราษฎรแต่งฝรั่งเสียหมดแล้ว ไม่แต่งตัวตามประเทศตั้งแต่มิเนขึ้นไป เปนทเลสาบใหญ่อยู่ข้างขวามือจนตลอดถึงฮามาร์ ทเลสาบสายนี้ไปลงร่วมสายน้ำม๎ยาเซน ซึ่งเปนสายน้ำใหญ่ ไปตกทเลใกล้เมืองคริสเตียเนีย กำลังเปนปัญหากันอยู่ในสตอตติง มีความเห็นกันว่าทเลสาบอันนี้ ถ้าฝนตกลงมามาก น้ำขึ้นสูงท่วมที่ดินขึ้นไปมาก ถ้าหากว่าลดให้น้ำน้อยเสียโดยเปิดทางน้ำให้กว้าง จะได้ที่ซึ่งน้ำลดลงไปนั้นเพาะปลูกมากขึ้น ราษฎรบางพวกเห็นชอบด้วย บางพวกไม่ชอบ ด้วยว่าถ้าน้ำลดต่ำลงไปแล้ว ที่ข้างบนๆ น้ำจะแห้ง การถุ้มเถียงกันนี้รัฐบาลเอาไว้ไม่อยู่เปนการใหญ่ ถึงว่าน่ากลัวรัฐบาลจะล่ม เมื่อเลี้ยงคืนนี้เจ้าแผ่นดินคอยไปรม์มินิสเตออยู่เปนนาน ภายหลังส่งข่าวมาว่า เข้าวังไม่ได้ เพราะติดเรื่องนี้
หยุดกินเข้าที่ฮามาร์ เปนเรสเตอรองต์กลางทางแล้วเปลี่ยนรถที่นั้นด้วย รถสายนี้เปนรางย่อม เลี้ยวออกไปข้างตวันออก จนถึงแม่น้ำโกเบลอดะเมน ซึ่งไหลมาแต่ข้างเหนือ ถัดเรอโรส์ไปหน่อย มาลงในฟยอดเมืองคริสเตียเนีย บรรจบกับสายโคลมัลที่กล่าวมาแล้วนั้น ต่อนั้นไปจึงเสียบแม่น้ำนี้ขึ้นไปตลอด จนถึงเรอโรส์ แม่น้ำนี้เปนลักษณแม่น้ำไทรโยค มีแก่งแต่แก่งใหญ่น้อย เปนศิลาใต้น้ำโดยมาก แม่น้ำแลรถไฟนี้ ไปในกลางป่าไม้ไปน์ อันเปนที่กว้างใหญ่ไพศาลมาก ลักษณเห็นจะคล้ายกับป่าไม้สักซึ่งยังไม่ได้เห็น เปนแต่นึกเดาว่าคล้ายกัน เปนแผ่นดินสูงบ้างต่ำบ้าง แต่คงเปนเขาทั้งสองข้าง ไม้ที่ตัดแล้วปล่อยล่องลงตามลำน้ำอย่างเดียวกันกับไม้สัก เวลาที่ล่องไม้ก็ได้ในฤดูน้ำอย่างเดียวกัน คือฤดูร้อนที่น้ำแขงละลายทำให้น้ำในลำน้ำสูงขึ้นมาก ถ้ามีฝนเพิ่มเติมลงมาน้ำก็ขึ้นได้อิก ถ้าขาดฝนน้ำลดก็เกยก่ายอยู่ตามหาดข้างลำน้ำ เหมือนไม้เราค้างหาด ไม้ที่บรรทุกรถไฟลงมา น้อยกว่าล่องทางน้ำ เมื่อสิ้นลำน้ำสายนี้ถึงยอดน้ำแล้ว จึงไหลลงลำน้ำทางทรอนด์เยมซึ่งเรียกว่ากุละ ลักษณเหมือนกันกับไม้ตอนข้างเหนือ เช่นเมืองฝาง ไหลลงแม่ลาว ไม้ตอนนั้นต้องไปออกทางทรอนด์เยม ไม้สนนี้ใช้การเปนอันมากทั่วไป คือเรือนตั้งแต่นอกเมืองคริสเตียเนีย ไปจนตลอดทางถึงทรอนด์เยมไม่มีตึกเลยเปนเรือนไม้ทั้งสิ้น รูปร่างก็ออกจะคล้ายๆ เรือนไม้ของเรา เว้นไว้แต่วิลลา ทำเปลี่ยนแปลงไปต่างๆ ในเมืองทรอนด์เยมปลาดมากกว่าที่อื่น คือมีตึกน้อยเปนเรือนไม้ไปทั้งนั้น แต่เขาไม่สกปรกเหมือนอ้ายโรงแถวที่บางกอก ทำหลังเขื่องๆ เอาอย่างตึก ชั้นล่างลงไปอยู่ใต้ดินใช้ก่ออิฐ ต่อกันกับเตาแลปล่องไฟ สูงขึ้นมาพ้นดินเท่าใต้ถุนลูกกรงสำหรับยุงอยู่ในเมืองเรา ก่อด้วยอิฐ เหนือนั้นขึ้นมาเปนไม้ทั้งสิ้น เปนเรือนสามชั้นทั้งในใต้ดิน ไม่ได้ทำด้วยอื่นเลย ทำด้วยไม้สนทั้งสิ้น
กระดาษที่ใช้ตีพิมพ์หนังสือทั้งปวงทำด้วยไม้สนทั้งสิ้น มีโรงแฟกตอรีใหญ่ๆ เปนอันมาก จำหน่ายทั่วโลก ป่าไม้สนเปนที่ทำให้อากาศบริสุทธิ์ ให้เลือดเดินดีบริบูรณ์ เพราะได้กลิ่นใบสน หายใจคล่อง ยกไว้อย่างเดียวแต่โรคฝีในท้อง หมอไม่ยอมให้ขึ้นมาเมืองนอรเว ไม่ใช่เพราะไม้สนแสลงต่อโรคนั้น เพราะทนหนาวไม่ได้ ถูกหนาวก็เปนมาก ไม้สนเปนของมีประโยชน์ที่ใช้ทั่วไปในเมืองฝรั่งดังที่ว่ามานี้ จึงเปนป่าไม้ใหญ่โตตลอดทั้งประเทศ ทั้งเหมาะกับพื้นที่อันเปนที่กันดาร ยอดเขากะปุ่มกะปิ่ม บางทีศิลาแท่งเดียวยาวตั้งสี่ห้าเส้น สูงตั้งเส้น ไม่มีดินปนเลย มีแต่ดินอยู่ข้างบนก็ปลูกต้นสนได้ แม่น้ำเมืองทรอนด์เยมมีอิกแม่น้ำหนึ่งต่างหาก เรียกนิเดลเบียน เปนแม่น้ำใหญ่ไม่มีแก่ง มีแต่หาด ตกทเล แต่ไม่ขึ้นไปมากเท่าใด มีกรุยปักร่องน้ำเรือเดิน มีตะพานข้าม ตะพานนี้ทำรูปแปลกมาก ตะพานรถไฟตามทางที่ข้ามแม่น้ำไม่ใคร่จะได้ใช้ตะพานเหล็ก โตเท่าโตก็ใช้ไม้สนเปนที่น่าดูมาก แสงสว่างตามทาง เพราะนั่งมาตลอดจึงสังเกตได้ว่าเปนอย่างไร สว่างอยู่จนเวลายามเศษตกเปนเวลาเย็น เวลา ๔ ทุ่มโพล้เพล้ เวลา ๕ ทุ่มมืดเท่าเดือนหงาย เวลา ๕ ทุ่มครึ่งกลับสว่างเท่าบ่าย ๔ โมง เวลา ๕ ทุ่ม ๔๕ แสงเงินขึ้น เวลาสองยามแสงทองขึ้น เวลา ๗ ทุ่มสว่าง ราษฎรทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ ไม่เห็นใครนอน ตื่นเต้นกันมาดูอยู่ข้างหนทาง ม้าก็ไม่นอน วัวก็ไม่นอน ไม่รู้ว่าจะนอนกันเวลาใด
มาถึงทรอนด์เยม ๗ ทุ่ม คนดูแน่นเหมือนเวลากลางวัน ลักษณอาการของคนที่นี่ ตื่นเต้นชอบดูจริงๆ แต่ดูอย่างไม่มีบาป คือจะตอมจะมุงอย่างไรก็แสดงความเคารพ ชวนแต่จะโบกมือร้องฮุระ ฮุระ อยู่เสมอ ยิ่งคนที่ทรอนด์เยมยิ่งสันทัดอย่างธรรมเนียมมาก เพราะเอมเปอเรอเยอรมันเสด็จมาอยู่บ่อยๆ คนข้างเหนือตาน้ำเงินจัดแลผมสีจางเกือบจะเปนสีขาวทั้งนั้น
เดินทางวันนี้ เปนระยะเวลาถึง ๑๖ ชั่วโมง แต่ในรถรางเล็กมีที่นอน อย่างพระแท่นทองเหลืองเต็มบริบูรณ์ สำหรับเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษี มีที่นอนผ้าห่มเสร็จ จนกระทั่งม่านดำกั้นรอบ พ่อได้นอนสบายดีเหมือนอยู่เรือน เสียแต่รู้สึกกระฉ่อน จนกระทั่งขึ้นมานอนบนโฮเตลแล้ว ตื่นขึ้นทีไรรู้สึกว่ามันกระฉ่อนกระฉ่อน เปนคนละอย่างกันกับเมาเรือ เมาเรือนั้นรู้สึกโคลงเคลง เมารถไฟเมากระฉ่อน จนตื่นขึ้นแล้วจึงได้หาย
ได้มาอยู่ที่โฮเตลนี้ เรียกว่าบริตันเนีย เปนโฮเตลอย่างดีในเมืองนี้ นับว่าพอใช้ได้อยู่ แต่เรื่องกลางคืนนั้นเปนเลิกกัน ไม่มี แต่เคราะหดีที่ฝนไม่ตก จึงเอาเปนใช้ได้ ได้ส่งรายชื่อระยะทางมาให้ดู มันแปลกๆ จะจดลงเปนหนังสือไทยก็ป่วยการ เพราะไม่ต้องจำไปข้างไหน รายวันค้างมาทั้งวัน วันนี้ (ที่ ๘ กรกฏาคม) ก็มีวันเที่ยวอยู่วันเดียว จึงต้องไปเที่ยวเสียโดยมาก รีบกลับมาจ้ำได้เพียงเท่านี้ ส่วนรายวัน วันนี้ (ที่ ๘) จะได้เขียนต่อไป ซึ่งต้องส่งวันนี้ เพราะมีท่าทางที่จะส่งได้เท่านั้น ด้วยพระยาวิสูตรจะกลับลงไป ต่อนี้ไปอิกน่ากลัวจะส่งอะไรไม่ได้ เว้นไว้แต่หนังสือ จะได้ลองส่งโปสต์ตามระยะทาง ขอจบข้อความเพียงเท่านี้ ขอลาขึ้นไปข้างเหนือ ซึ่งนับว่าเปนที่สุดแดนมนุษย์อยู่ แต่รู้สึกว่าจวนจะถึงเวลากลับอยู่แล้ว จึงไม่มีความอิดหนาระอาใจอะไร ได้รับหนังสือแล้ว แต่จะเขียนตอบก็ไม่ทัน รู้สึกว่าเวลาช่างมีน้อยเสียจริงๆ ถึงยิ่บยิ่บ ข้อความคงจะขาดตกบกพร่องเสียเปนอันมาก ด้วยรีบเหลือเกินนัก แต่ขอให้อุ่นใจเถิดว่าพ่อมีความศุขสบายดี
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๘
คืนที่ ๑๐๔
เรืออัลเบียน ทรอนด์เยม
วันจันทร์ที่ ๘ กรกฏาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
วันนี้ตื่นสาย ๔ โมงเพราะนอนดึก กินเข้าแล้วไปดูคะทีดรัล ซึ่งเปนที่ราชาภิเศกเจ้าแผ่นดิน วัดนี้ทำด้วยศิลาอย่างอ่อนสีเทา ที่เรียกว่า โซปสโตน สร้างมา ๖๐๐ ปีแล้ว สัณฐานวัดก็เปนรูปไม้กางเขน แต่มีด้านหลังยาวออกไป ซึ่งเปนหลังคามุงกระเบื้อง เห็นจะไม่สูงเท่ากันกับข้างน่า เพราะฉนั้น จึงได้เปนเวลาที่ช่างกำลังจัดการก่อสร้างขึ้นใหม่ทำเปนมุขยาวแลสูงทันกันกับมุขน่า ถ้าหากว่าแล้วเสร็จ หอระฆังจะเปนสูนย์กลางยอด มุขน่ายาวมุขหลังยาว มุขข้างสั้นเท่ากันข้างละสองมุข วัดนี้ดีกว่าที่เดนมาร์ก เปนฝีมือช่าง มีลายขุดสลักศิลา ที่แปลกอย่างยิ่งนั้น คือใช้ระย้าโคมไฟฟ้า โคมใหญ่ๆ ทั้งบัวปลายผนังก็มีโคมราย คงจะเปนเหตุด้วยมืด น่าฤดูหนาวคงจะต้องจุดไฟ การที่ทำใหม่เปนการใหญ่มาก ไม่ใช่แต่ตั้งนั่งร้านเสาหลักแพตีคร่าวแล้วผูกนั่งร้านไม้ไผ่อย่างของเรา ถึงปลูกโรงไม้คร่อมผนังมุขที่จะก่อสร้างนั้น มุงหลังคาสังกะสีมีน่าต่างติดกระจก ทาน้ำมันอย่างเรียบร้อย ลักษณโรงราชรถของเราแต่สูงสามชั้น ยาวกว้างมาก คลุมโบสถ์นั้นมิด ภายในก็ตั้งรางล้อเลื่อนขนศิลา แลตั้งเครื่องจักร์เลื่อยศิลา ไว้ชานด้านหลังกว้าง ปลูกโรงแถวคดเข้ามาติดหลังโบสถ์ ช่างกำลังทำงานอยู่ทั่วทุกแห่ง กำหนดว่าอิกประมาณสิบสี่สิบห้าปีจึงจะแล้ว เอมเปอเรอเยอรมันเอาเปนธุระมาก เสด็จมาทุกปี แลตรวจงานทุกปี ว่าโปรดปรานมาก วัดนี้ซึ่งเปนที่ฝังศพเซนต์ออลาฟ เซนต์ออลาฟนี้เปนเจ้าแผ่นดินตั้งเมืองหลวงอยู่ทรอนด์เยม เข้มแขงในการศึกสงครามมาก แต่ภายหลังตายในที่รบ ครั้นนานมาขุดศพขึ้นเห็นว่าผมยาวออกทั้งที่ฝังไว้ดังนั้น ต้องด้วยลักษณผู้วิเศษในพระสาสนา จึงได้ยกขึ้นเปนเซนต์ย้ายศพไปฝังใหม่ เครื่องราชอิศริยาภรณ์เซนต์ออลาฟของกรุงนอรเวออกจากพระนามเจ้าแผ่นดินองค์นี้ ได้ขึ้นรถไปถ่ายรูปวัดแลถ่ายรูปแม่น้ำนิเดลเบียน แม่น้ำนี้เปนแม่น้ำเฉภาะเมืองทรอนด์เยมตอนใกล้ข้างปากอ่าวทเล มีโรงไว้สินค้าปลูกขวางน้ำติดๆ กันตลอดตอนใต้ตพาน ข้างเหนือน้ำแลเห็นภูเขา มีป้อมแลมีตึกใหญ่อยู่ห่างๆ กัน ตัวเมืองเองนั้นตั้งอยู่ในวงแม่น้ำ ถนนกว้างประมาณสักแปดวา แลยังมีทางคนเดินกว้างประมาณ ๓ วาบ้าง ๔ วาบ้าง ทั้งสองข้าง คงเปนแนวเรือนห่างจากกันในสองฟากถนน สิบสี่วาฤๅสิบหกวา เรือนในเมืองเปนแห่งๆ ถ้าเปนแบงก์เปนโฮเตลมิวเซียมแลโรงเรียนชั้นสูงเช่นนี้ ก่อเปนตึกแต่ไม่มีเกินสามชั้น ตึกเหล่านี้ไม่ได้อยู่เปนหมวดเปนหมู่ ปนกันไปกับเรือนไม้ แต่จะเปนตึกก็ดีเรือนไม้ก็ดี ไม่มีบานน่าต่างไม้เลย ใช้บานกระจกแล้วเปนแล้วกัน ข้างในมีม่าน ใช้ผ้าโปร่งแขวนเปนไข แล้วมีม่านชักบังเงา ผ้าเลี่ยนฤๅดอกลาย ถ้าเปนห้าง ถึงจะเปนเรือนไม้เรือนไหล้อย่างไร คงเปนบานกระจกมีของตั้งเหมือนอย่างในเมืองใหญ่ทั้งปวง ไม่มีพระราชวัง เจ้าแผ่นดินเสด็จมาราชาภิเศก ก็อยู่ตึกสำหรับเมือง คำที่เรียกว่าตึกนี้เห็นจะไม่ตรง รูปเหมือนตึกแต่ทำด้วยไม้ แต่ก็อยู่เวลาราชาภิเศกคราวเดียว ถ้าเวลาอื่นเสด็จมาก็อยู่โฮเตลที่พ่ออยู่นั้น ไม่ใช่ไล่เอาทั้งโฮเตล ใครๆ ก็อยู่ได้ เพราะฉนั้นเจ้าแผ่นดินจึงบอกพ่อว่า ให้ส่งใครเขาไปดูโฮเตลเสียก่อน มันไม่สู้ดี เคยอยู่แล้ว
ได้เข้าร้านสามร้าน ซึ่งเปนแฟชันเนเบอล ที่ใครใครมาต้องเข้าทั้งนั้น เหตุด้วยต้องซื้อเครื่องแต่งตัวขนสัตว์ต่างๆ ซึ่งเปนของสำหรับประเทศ ใช่แต่จะเพื่อเปนของประหลาดของฝาก เปนของจำเปนที่จะต้องหาตระเตรียมสำรองไป เพราะไม่รู้ว่าจะกลับหนาวเปนเช่นวินเตอได้เมื่อไร การที่ประเทศเหล่านี้ร้อนอยู่ได้ ด้วยกระแสรน้ำซึ่งมาจากอเมริกา เรียกว่า คัลฟสตรีมมาเปนลำมีกำหนด มากระทบอิงค์แลนด์แลเดนมาร์กแล้วจึงมากระทบนอรเว ทำให้น้ำอุ่น เดี๋ยวนี้เขากล่าวว่าอากาศวิปริตไปกว่าแต่ก่อน เพราะแหลมแซนฟรานศิสโกที่อเมริกางอกมากออกมา สายน้ำเดินค่อนจะอยู่ข้างปัดไป ถ้าไม่มีกระแสน้ำนี้ เมืองเหล่านี้จะหนาวทนไม่ได้ คนมักจะเข้าใจว่าทรอนด์เยมนี้เปนเมืองเหนือใกล้นอทเคป แต่ที่จริงยังไกลมาก เพราะเหตุฉนั้นจึงเปนท่าที่สำหรับจะตระเตรียมตัวขึ้นไปนอทเคป คือเสื้อขน, หมวก, รองเท้า, ถุงมือทำด้วยขน, เสื้อชั้นในชั้นนอกทำด้วยหนังฟอก ส่วนของเล่นของใช้เช่นเครื่องของโบราณประหลาดๆ ของประเทศนอรเว เปนเครื่องเงิน เครื่องไม้เครื่องตุ๊กตา หนังสัตว์ เขาสัตว์ ในสามร้านนี้เปนที่มีชื่อเสียงใครไปมาก็ซื้อ เวลานี้กำลังมีคนอังกฤษเที่ยวมาก ในการเที่ยวแถบนี้ พ่ออยากจะยกถวายเอมเปอเรอเยอรมัน เสด็จมาทุกปีแลเที่ยวซอกแซกทุกแห่ง คนในแถบนี้อยู่ข้างรักใคร่นับถือกันมาก แต่ก่อนมาก็ไม่ปรากฎว่าผู้ใดมาเที่ยวมาก ตั้งแต่เอมเปอเรอเสด็จทุกปีๆ ใครมีกำลังเปนต้องมา เลยเปนแฟชันเนเบอล กำลังจะขึ้นต่อไปข้างน่า แต่คนในประเทศยุโรปนี้ยังไม่เคยมาโดยมาก ต่อไปภายน่าเห็นจะได้ยินเรื่องเที่ยวแถบนี้มากขึ้นทุกที เดี๋ยวนี้ชาวร้านที่สำคัญๆ ก็พูดอังกฤษได้แล้วทั้งนั้น ในเมืองซึ่งเปนที่คนไปมาเที่ยวมากๆ ชาวร้านคงจะต้องพูดได้สามภาษา อังกฤษ ฝรั่งเศส แลเยอรมัน กลับไปกินเข้าที่โฮเตล แล้วไปซื้อเครื่องเงินเครื่องลงยาจนบ่าย ๓ โมง ตาเจ้าของร้านคนหนึ่งแกช่างติดอี๊จริงๆ อี๊ไม่มีมูลต่างๆ จนอดหัวเราะไม่ได้ แกเฉยไม่รู้สึกตัวเลย
ออกจากร้านไปขึ้นเขา เรียกว่าฟยีเซตตาเปนเขาอยู่ใกล้เมืองทรอนด์เยม ทางขึ้นไม่สู้ชัน ความจริงพื้นแผ่นดินเมืองทรอนด์เยมมีที่ราบอยู่แต่ที่ตรงตั้งเมืองเท่านั้น พอพ้นออกไปก็เปนลูกเขา ไม่มีน่าผาแต่สูงกว่าเนิน มักจะเปนสันคมๆ ดาดลงไปหาแม่น้ำตลอดไปทั้งนั้น แม่น้ำก็คดเคี้ยวมาก เปนน้ำตื้นศิลาครุครุโดยมาก ไม่ได้ใช้เดินเรือ กระแสน้ำไหลแรงเชี่ยวกรากเหมือนน้ำลำธาร การที่ขึ้นเขาก็ขึ้นไปตามสันตามไหล่ มีเวลาที่ไปราบๆ มากกว่าขึ้นชันแต่ทีละน้อยๆ สูงขึ้นไปทุกที มีบ้านเรือนรายไปตามระยะทางจนถึงยอดเขาที่ติดกันมากๆ เปนพื้นราบลุ่มๆ ดอนๆ ไม่มีบ้านเรือน มีที่ขังน้ำเปนชั้นๆ ขึ้นไป แต่เมื่อแลดูวิ้วลงมา งามทุกๆ ช่องเปนลำดับ แต่ข้อซึ่งอัศจรรย์นั้น เมื่อเราอยู่บนเขาแลดูที่ขังน้ำ ไม่แลเห็นเขื่อนที่กั้นไว้ แลลงไปเหมือนกับน้ำทเลในฟยอด สูงเสมอกับน้ำในที่ขังน้ำ ซึ่งสูงกว่าทเลตั้งยี่สิบสามสิบเมเตอเปนต้นไป ชั่วแต่แลเห็นรั้วขาวกั้นกลาง ที่สุดของเขา ๑๓๐๐ ฟิต มีเซเนตอเรียมอยู่บนนั้น เปนที่ๆ ใครมาขึ้นมีลายมืออยู่ที่นั่นโดยมาก มีเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษีเมืองนี้กับเอมเปอเรอเยอรมัน แลเจ้านายอังกฤษอื่นๆ อิกเปนต้น เขาเลี้ยงเรนเดียร์ คือกวางที่สำหรับลากรถไว้ที่หลังเซเนตอเรียมนั้น ถ้าเวลาฤดูหนาวใช้ลากเลื่อนที่เขาเหล่านี้เปนที่หญ้าเตียนโดยมาก มีป่าสนเปนหย่อมๆ เปนที่สำหรับเขาเล่นน้ำแขงวิ่งด้วยชี ก่อนเวลาที่จะกินน้ำชามีฝนตก แต่ไม่ช้าเท่าใดก็มีแดด แดดนั้นใสแหลมมีรุ้งด้วย ลักษณฝนตกเช่นนี้ เขากล่าวกันว่าเหมือนเด็กร้องไห้แล้วหัวเราะทั้งน้ำตา น่าเอ็นดูปานกัน
กลับลงมาจากเขา พักที่โฮเตล ด้วยนัดรับแอดมิราลอิงเคลฟิลด์ ซึ่งคุมเรือรบอังกฤษสามลำมาทอดอยู่ในท่านี้ แอดมิราลคนนี้ได้เคยพบกันแต่ก่อนคราวหนึ่งแล้ว มีอัธยาไศรยดีมาก แต่เรือรบที่มานี้ไม่ใช่เปนกองทัพ เปนพาเด็กมาฝึกหัด เขาจะมาพักอยู่ที่นี่ ๗ วันแล้วจะไปเบอรเคน บางทีจะได้พบกันอิกเมื่อขากลับ ได้รับโทรเลขเจ้าแผ่นดินมามาปราไสยอิก ได้ตอบแลได้ทราบข่าวว่าเอมเปอเรอเยอรมันมาถึงเบอรเคนแล้ว เมื่อถึงที่ไหนได้วางเคเบอลเข้าหาฝั่ง แลมีเรือตอปิโดเดินข่าวอยู่เสมอ
ทำหนังสือต่างๆ แลจัดของส่งบางกอกมอบให้พระยาวิสูตร ซึ่งจะกลับไปพรุ่งนี้ แล้วจึงได้กินเข้าเย็น
เคาน์เตสฟริสบอกว่าตกปลาซัลมันสนุก จึงได้ให้ลองจัดดูที่นี่ เอาให้ได้สองอย่าง คือได้เห็นน้ำตกใหญ่ด้วย กินเข้าแล้วเวลายามเศษขึ้นรถไปที่น้ำตกเสียบไปตามลำน้ำ แต่จะจะต้องปีขึ้นเขาจนถึงสันโดยมาก ชั่วโมงเศษจึงได้ไปถึงเรสเตอรองต์ ซึ่งตั้งอยู่เหนือน้ำตกนั้น เปนเรือนอย่างนอรวิเยียนทำด้วยไม้ มีคนไปอยู่หลายคน น้ำตกนี้ก็เปนน้ำแม่น้ำ มีศิลาคั่น ตกลงมาถึงแม่น้ำขั้นล่างที่ต่ำ สูงประมาณสักสิบวา ที่ตงน้ำตกนั้นกว้างประมาณสัก ๑๕ วาฤๅเส้นหนึ่ง แต่เขาตั้งรอไม้ซุงกันให้ช่องแคบสำหรับล่องไม้ลงแก่ง ไม้ล่องลงได้ แต่มักจะหักที่ตรงนั้น เพราะสายน้ำแรงมาก ที่ซึ่งจะตกปลานั้นคือใต้แก่งซึ่งจะต้องไต่ลงไปตามฝั่งจนกระทั่งถึงน้ำประมาณสิบมา การที่จะลงไปก็ไม่ยาก แต่ขาขึ้นออกจะฟก การตกเบ็ดไม่สำเร็จ เพราะเปนเวลาร้อนสโนละลายลงมามาก น้ำไหลแรงเกินไป
ขึ้นจากที่นั้นไปด้วยรถอิก ทางสักสิบมินิตเห็นจะได้ ถึงที่น้ำตกอิกชั้นหนึ่ง สูง ๑๕ วา ที่นี่ข้างหนึ่งเขาได้ทำเปนทางดาดด้วยปูนเสมอระดับน้ำข้างบน แล้วเทลงมาให้ไม้ซุงเลื่อนลงมาได้ อีกซีกหนึ่งก่อเขื่อนกันช่องกระแสน้ำ ให้ลงมาพัดหมุนเครื่องไฟฟ้าสี่เครื่อง เปนกำลัง ๖๐๐ แรงม้า ได้ไปดูมีคนทำงานอยู่ในนั้นสามคนเท่านั้น ช่างถูกเสียที่สุดที่แล้ว หว่างกลางน้ำยังตกแรงเปนฝอยฟองพลุ่งกระเซน ทางที่ไปต้องเวียนอ้อมไปตามฝั่งน้ำ ตรงน่าน้ำพุห่างประมาณสักห้าเส้นเศษ ฝอยน้ำกระเซนถึง
กลับจากนั้นเลยลงมาเรือ ซึ่งเข้าเทียบท่า เปนท่ายาวก่อเขื่อนกันคลื่นเปนเขตร์ มีช่องเข้าออก ถึงเรือสองยาม ยังสว่างดี ได้ออกเรือในไม่ช้านัก เรือรบอังกฤษทั้งสามลำสลูต ได้ชักธงตอบขอบใจ
เมืองนอรเวนี้ ราษฎรพลเมือง ออกไปอยู่อเมริกามากกว่าอยู่ในเมือง เพราะสันดานเปนคนชอบไปไกลมาแต่โบราณ แต่ครั้งที่ยังใช้เรือไวกิงอยู่แล้ว เมืองคริสเตียเนียเปนเมืองใหญ่กว่าทั้งหมด มีคนอยู่ในประมาณสองแสนเศษ แต่จำนวนคนขึ้นเสมอ เมืองทรอนด์เยมนี้มีคนสามหมื่นแปดพันเท่านั้น เพราะฉนั้นในป่าที่ผ่านมาเมื่อวานนี้ จึงมีคนห่างๆ วิธีฮุราของเขาสามครั้งสามลา กระชากออกมาถี่ๆ รวมเปนเก้าหน เพราะฉนั้นเสียงจึงได้กระชากๆ ประเดี๋ยวเดียวแล้ว ได้เขียนหนังสือนี้มาจนสว่าง คือเวลา ๗ ทุ่มครึ่ง จึงขอจบกันเท่านั้นที
คืนที่ ๑๐๕
วันอังคารที่ ๙ กรกฏาคม
เมื่อคืนนี้เขียนหนังสือไม่เต็มบริบูรณ์ เพราะเวลาดึกตะลีตลานไป เรื่องน้ำพุนี้เปนของที่กำลังนิยมยินดีกันใหญ่ ที่ใช้เปนแรงหมุนเครื่องจักรแทนสตีม คิดส่วนที่ผิดกันกับใช้สตีม ใช้แรงม้าถูกกว่า ๘๕ เปอเซน เพราะฉนั้น เมืองซึ่งมีน้ำพุน้ำตกมากๆ นับว่าเปนที่มีสมบัติใหญ่ เมืองสวิเดนแลเมืองนอรเวบริบูรณ์ด้วยน้ำพุน้ำตกได้ใช้การแล้วบ้างยังเหลืออยู่มากอันจะเกิดประโยชน์ใหญ่ พวกกัมปนีเที่ยวซื้อแลยึดถือที่น้ำตกต่างๆ ไว้เสียแล้วมา ก่อนรัฐบาลได้คิดอ่าน
เดี๋ยวนี้กำลังเกิดวิชาใหม่ด้วยอาไศรยแรงน้ำนี้ คือกลั่นไนเตรตธาตุอย่างหนึ่งออกจากลมอากาศ โดยทำหลอดใหญ่ให้ลมเดินในนั้น แล้วเอาไฟฟ้าเผาลมให้ไนเตรตลงในปูนศิลาขาว นำไปใช้เปนปุ๋ยโรยแผ่นดินที่เพาะปลูกให้พืชพรรณงาม กำลังแบงก์ต่างๆ ออกเงินทดรองให้ทำการเผาไนเตรตออกจากลมอากาศเปนอันมาก เดี๋ยวนี้ปูนขาวไนเตรดนั้นได้ลงบรรจุถังขายเปนอันมากแล้ว การที่ความคิดเล็ดลอดไปจนถึงเผาธาตุในลมอากาศมาใช้ได้นี้ก็เปนอัศจรรย์มาก คล้ายกันกับโทรเลขไม่มีสาย อาไศรยด้วยความรู้แตกฉานออกไปจากไฟฟ้า เมื่อทำอันใดได้สำเร็จอย่างหนึ่งซึ่งเปนอย่างรวบยอดของกำลัง เช่นใช้ไอน้ำ ความคิดก็แตกออกไป ในบรรดากิจการซึ่งควรจะอาไศรยแรงไอน้ำ ครั้นมาจับกำลังไฟฟ้าได้ ความคิดก็แตกออกไปจากบรรดาที่จะใช้กำลังไฟฟ้า เพียงเวลาในอายุพ่อเท่านี้ แต่ก่อนไฟฟ้าดูเปนแต่ของทดลองเล่น เดี๋ยวนี้เปนของที่จำเปนใช้ได้ประโยชน์จริง กว้างขวางนักหนาแล้ว ยิ่งรู้มากความคิดก็ยิ่งแตกมากออกไป ความวิเศษขึ้นในการงานของมนุษย์จะหาที่สุดมิได้ ผู้ใดมีชีวิตรอยู่ช้าไปฤๅที่เกิดมาใหม่ๆ คงจะได้เห็นแต่สิ่งซึ่งวิเศษดีขึ้นร่ำไปไม่มีที่สุด
เมื่อคืนนี้มาไม่มีคลื่น ทเลเรียบตลอด เวลาเช้าเรือเข้าในช่องบอรวิก เปนช่องไม่กว้าง แต่น้ำลึกเรือเดินได้ใกล้ๆ ฝั่ง มีศิลาในน้ำบ้างรายๆ มีเครื่องหมายต่างๆ โตบ้างเล็กบ้าง แต่ไม่ได้ใช้ตะเกียงเลย เพราะเหตุที่น่าร้อนไม่มีมืด เรือเดินได้ทั้งกลางวันกลางคืน น่าหนาวก็เดินแต่เวลากลางวันที่มีแสงสว่าง สองฝั่งเปนเนินศิลาลูกๆ มีดินอยู่เบื้องบนสักสองสามนิ้วพอหญ้าขึ้น ไม่มีต้นไม้เลย ภูเขาสูงๆ ก็มีมาก มีแต่หญ้าไม่มีต้นไม้เหมือนกัน มีเรืองโรงหาปลาตั้งรายๆ กันไป นานๆ มีแห่งหนึ่ง มีเรือใบนานๆ ลำหนึ่ง เรือเล็กที่นี่รูปคล้ายๆ เรือแขกปนกับเรือไวกิง ปลามีชุมมาก เปนปลาเฮียริงมากกว่าอย่างอื่น แต่เดี๋ยวนี้มีคำร้องกันอยู่ว่าปลาน้อยไปกว่าแต่ก่อน เหตุด้วยรัฐบาลอนุญาตให้จับปลาวาฬข้างนอก แต่ก่อนปลาวาฬไล่ปลาเล็กๆ เข้าในช่อง มีโรงโกดังใหญ่ๆ สำหรับรับเก็บปลาตากแห้ง ปลานั้นตากบนศิลา ไม่ต้องตั้งร้าน มีวัวมีแกะสัตว์ของเลี้ยงบ้างรายๆ เวลาน่าหนาวไม่ใคร่จะมีหญ้าแห้งพอ เพราะตามแถบนี้หญ้าต้นเตี้ยๆ ทำหญ้าแห้งไม่พอเลี้ยงสัตว์ ต้องใช้ปลาปน วัวแลแกะก็กินปลาได้ด้วยไม่มีอะไรจะกิน ลืมพูดถึงหญ้าแห้งแถบข้างเหนือนี้ จะกองตากอยู่ในพื้นแผ่นดิน เช่นกับที่ท่ามกลางฤๅข้างใต้ประเทศยุโรปไม่ได้เพราะอากาศร้อนน้อย ต้องเอาขึ้นพาดราวให้ลมเป่าแห้ง กว่าจะแห้งก็ช้ามาก พระอาทิตย์เวลาออกก็แจ่มแสงแหลม เว้นแต่นั่งในแดดไม่ร้อน กลับเปนกิจวัตร์ที่จะต้องออกไปนั่งในกลางแดดได้มากเท่าใดยิ่งดี ถ้าขืนอยู่ในเรือนฤๅในร่มไม่ออกแดดก็เจ็บ ความชื่นชมยินดีในการเห็นพระอาทิตย์ของฝรั่งนั้นเปนที่สุดที่แล้ว แต่เห็นจะไม่ถึงพวกเราที่มาทางนี้ ถ้าเราเห็นพระอาทิตย์เข้าเกือบจะประโคมได้ รู้สึกชื่นอกชื่นใจจริงๆ
ทางที่มาตั้งแต่ทรอนด์เยมคืนนี้ นับว่าคนไทยยังไม่มีผู้ใดได้เคยมาถึงเลย มีคนไทยที่ได้เคยมาถึงทรอนด์เยมแล้วสามคนเท่านั้น ระยะทางที่จะขึ้นไปจนถึงนอทเคปไกลมาก ถ้าจะเทียบหนทางตั้งแต่คริสเตียเนียมาถึงทรอนด์เยม เท่ากันกับจากทรอนด์เยมไปถึงโบเดอ ซึ่งจะถึงในเวลาพรุ่งนี้เช้า ถ้าจะปันโซนทรอนด์เยมยังอยู่ในเทมเปอเรตโซน ตั้งแต่โบเดอขึ้นไปจึงเปนอาร์กติกโซน เปนส่วนตอนข้างหัวโลกฝ่ายเหนือ
เวลาบ่าย ๒ โมงกินเข้าแล้ว เรือจอดที่ต๊อร์คแฮตเตน ต๊อร์คแปลว่าตลาด แฮตเตนว่าหมวก ต๊อร์คแฮตเตน แปลว่าหมวกไปตลาด เรียกตามสัณฐานของเขา เพราะเขานั้นรูปเหมือนหมวกที่ผู้หญิงใส่ไปตลาด มีช่องกลวงที่ตรงกลางใหญ่ทลุแลเห็นฟ้า เขานั้นสูง ๗๒๗ ฟิต ปล่องที่ทลุสูงกว่าทเล ๔๐๗ ฟิต ในปล่องนั้นสูงไม่เสมอกัน อย่างต่ำเพียง ๖๐ ฟิต อย่างสูงถึง ๒๕๐ ฟิต กว้างๆ แคบๆ ที่แคบถึง ๓๖ ฟิต ที่กว้างถึง ๘๘ ฟิต มีเขาคิดเห็นต่างๆ แลมีเรื่องนิทานเกี่ยวข้อง เทือกนิทานตาม่องไล่ แต่จะไม่เล่าในที่นี้ ทางที่ขึ้นไปด้วยเรือเล็ก ไม่ไกลจากที่ทอดเรือเท่าใด มีตพานสูงขึ้นด้วยกระได เปนฝั่งพื้นศิลาครุคระ มีเสาธงปัก มีเด็กแลยายแก่ซึ่งอยู่บ้านแถบนั้น มาคอยเปนคนนำทางเพราะไม่มีหนทาง เดินไปตามก้อนศิลากระปุ่มกระปิ่มบ้าง ที่หญ้างอกคลุมบนศิลาบ้าง พื้นหญ้านุ่มหยุ่นๆ เพราะเหตุที่ข้างล่างเปนตัฟ คือรากหญ้าเก่าปนดิน สีดำเจือแดง ถ้าขุดขึ้นมาผึ่งไว้ให้แห้งติดไฟได้เหมือนถ่าน ไฟติดอยู่ได้นานๆ ไม่ลุกวูอย่างรากไม้ใบไม้ แต่ความร้อนไม่ใคร่จะแรง มีเท่ามาก ตัฟอันหนึ่งๆ ที่ขุดขึ้นมา ลึกแลกว้างเต็มใบพลั่ว เปนแท่งสี่เหลี่ยม ตัฟเช่นนี้ที่มีใช้ทั่วไปในป่าสนทั้งปวงด้วย หญ้าที่ขึ้นบนตัฟเปนหญ้าใบบางไม่หนา ใบสั้นไม่ยาว เมื่อวานนี้แลเมื่อเช้านี้ยายแก่บอกว่าฝนตก จึงได้มีน้ำซึมอยู่ตามพื้นมาก เดินต้องหลีกขึ้นตามก้อนศิลา ไม่ใช่เดินง่าย แต่ไม่ยากเหลือเกิน ขึ้นไปข้างบนมีมอส ทำนองลักษณผักเบี้ย แต่ใบแขงตามซอกหลังก้อนศิลา มีดินเพียงสักนิ้วหนึ่งสองนิ้ว แต่มอสงอกแห้งทับๆ กันนุ่มเหมือนพรม ข้างล่างแห้งเปนสีขาวเหมือนต้นแอหนัง มอสแห้งๆ สีขาวนี้เปนอาหารของกวางเรนเดียร์ที่สำหรับใช้ลากเลื่อน ซึ่งไปเห็นเมื่อวานนี้ ตัวเรนเดียร์นี้สีสรรน่าเกลียด มีขาวกับดำปนกัน ขาวแห้งๆ เหมือนกันกับมอส ดำก็เปื้อนๆ กินมอสนี้เบิกบานทีเดียว มันหลุดจากศิลาง่ายๆ เอามือขยุ้มดินก็ติดขึ้นมาด้วยทั้งพวง มีลูกบลูเบอรีสำหรับทำแคลแรต เปนลูกแดงเล็กๆ ในหญ้า รศเปรี้ยวมีเม็ดในนั้นมาก ได้ไล่เสียงยายแก่ว่าแกอยู่อย่างไร ดูแกเบิกบานในที่อยู่ของแกมาก ว่าบรรดาเกาะเหล่านี้ไม่มีที่ไหนสู้ เพราะมีหญ้าบริบูรณ์กว่าที่อื่น เลี้ยงวัวได้ถึง ๖ ตัว สารพัดนมเนยอะไรใน ๖ นั้น พอเลี้ยงกัน ตัวสองคนผัวเมีย มีลูก ๗ คน เปนหนุ่มเปนสาวแล้ว ต้องซื้องก็แต่แป้งขนมปัง เรื่องที่ให้วัวกินปลานั้น ตำบลนี้ไม่จำเปน เพราะเอาปลาไปขายได้ราคาเปนเงินมาซื้อหญ้า มีที่ซื้อหญ้า ไม่เหมือนตำบลอื่น ซึ่งจำเปนต้องให้วัวกินปลา
ทางที่ขึ้นต่อไปข้างบน เปนฉวากหว่างเขา แลดูออกไปข้างทเลเห็นเกาะแลช่องทเลงดงาม ด้านข้างในเปนน่าผาสูง พ่อขี้เกียจเดิน เหนื่อยจึงได้หยุดอยู่เสียกลางทาง แดดกล้าร้อนจนถึงเหื่อออก คนอื่นขึ้นไปยายแก่กับลูกสาวนำ คอยอยู่เปนนานจึงได้กลับ ใครกลับมาก็ไม่ล้าหลังเหมือนเจ้าพระยาสุรวงษ์ มีคนเอานมวัวแลน้ำแดงมาขายกินชื่นใจดี กลับลงมาถึงเรือเกือบ ๔ โมง ออกเรือต่อมาพอถึงข้างเหนือ แลเห็นช่องเขาปากข้างเหนือทลุโต ลักษณอย่างเขาอกทลุเมืองพัทลุงนั้นเอง แต่ดีที่เฉภาะเปนช่องอยู่ตรงกลางเขาทั้งข้างส่วนสูงแลส่วนกว้าง ไม่ทลุเบี้ยว ๆ ในที่บางเหมือนเขาอกทลุ เพราะฉนั้นถ้ำจึงได้ยาวเปนปล่อง เขาเรียกปล่องนั้นว่า วูลเลตคือช่อง ถัดมาอิก ถึงเขาพี่น้อง ๗ นาง เปนเขามียอดเรียงๆ กันไปเจ็ดยอด แต่ติดกันอยู่เปนแฝดสองยอด แนวเขา ๗ ยอดนี้เปนสายใน มีสโนเกาะอยู่ตามแอ่งๆ ไม่มีต้นหย้าฤๅมีก็เหี่ยวไหม้ แต่มีแนวเขาเตี้ยคั่นอยู่ข้างน่า เขาเตี้ยนี้มีต้นหญ้าเขียวตลอด มีบ้านพวกประมงรายห่างๆ กัน รูปพรรณสัณฐานเหมือนอ้ายเรือตุ๊กตาฝรั่ง ที่ใช้ไม้สนถากหยาบๆ แลต้นไม้มีฐานซึ่งเคยเล่นกันมาแต่เด็กๆ ดินฟ้าอากาศแลน้ำ เหมือนรูปเขียนเมืองนอรเวที่เขาเขียน ซึ่งเราไม่เห็นจริง มันใสแจ่มกว่าปรกติมาก กินเข้าเวลาทุ่มครึ่งวันนี้ แดดยังจ้าเท่าบ่าย ๑ โมงในกรุงเทพฯ พระอาทิตย์วันนี้ใสไม่มีเมฆหมอกเลย จนออกร้อนไม่ใคร่จะหนาว เวลา ๕ ทุ่มพระอาทิตย์จึงได้ตก แต่ถึงพระอาทิตย์ตกแล้วก็ยังสว่าง พระอาทิตย์ขึ้นแลพระอาทิตย์ตกที่นี่ช้ามาก อยู่อย่างไรก็อยู่อย่างนั้นนานๆ เพราะเหตุฉนั้นวันจึงได้มาก มีเวลามืดน้อย เวลา ๕ ทุ่มนี้เปนเวลาที่เรือเข้าในอาร์กติกโซน พระอาทิตย์ตกน้ำ มีเวลามืดสักครึ่งชั่วโมงก็กลับแสงสว่างขึ้นอิก เวลาพรุ่งนี้เห็นจะไม่ตก
คืนที่ ๑๐๖
วันพุฒที่ ๑๐ กรกฏาคม
เวลาเช้าเรือจอดที่โบเดอ ยังไม่ทันตื่น ตำบลนี้เปนที่ประชุมบ้านพวกหาปลาแห่งหนึ่ง ได้ลงเรือโมเตอลอนช์ ไปขึ้นที่ท่ามีสพาน ต้นสพานเปนเนินทางชันขึ้นไป ตามริมฝั่งทเลปลูกโรงกุดัง สำหรับไว้ปลาแห้งเรียงติดๆ กันไป เสาปักลงในน้ำ มีราษฎรลงมาคอยดูอยู่ที่สพานมาก มีเรือเสาเรือใบบ้างเรือเล็กๆ มาก ริมตลิ่งเหมือนอย่างที่หาปลาทั้งปวง ขาดแต่ร้านตากปลา มีคนถือพวงปลาหิ้วไปหิ้วมา เห็นจะขึ้นจากเรือ เมื่อขึ้นไปถึงท้องถนน แลไปตามท้องถนนทั้งข้างเหนือข้างใต้ และแลกลับลงมาทางสพาน ช่างเหมือนปากน้ำโพจริงๆ พอเลี้ยวข้างขวาก็ถึงร้านตาเจ๊กสมบุญ แต่ที่นี่เปนฟาเมซี แต่ก็ขายของอะไรๆ ตีปาถะ เหมือนกันกับปากน้ำโพ เครื่องเดินทางเปนพื้นข้ามฟากถนนไปอิกฟากหนึ่ง เข้าห้างเปนโรงแถวชั้นเดียวทั้งหมด ขายของต่างๆ อย่างสามัญ จะหาของซึ่งเปนสเปเชียลสำหรับที่นี้ ได้แต่กะโปรงปลา ซึ่งควรจะเรียกว่าจองได้ แลศิลาที่ฝังทำนองเปนแร่อย่างใดอย่างหนึ่ง เปนเครื่องทับหนังสือกับโปสต์ก๊าด มีเท่านั้น กำลังอยู่ในร้านฝนตกต้องซื้อร่มอิกคันหนึ่ง สำหรับกั้นเดินกลับมาลงเรือ คนก็มากหลายพัน พอตีรั้งกันกับปากน้ำโพ แต่ถนนของเขาดีกว่าถนนกรมดำรงที่ปากน้ำโพ เวลากลับลงมาถึงที่สพาน มีผู้เอาปลาซัลมันตัวใหญ่มาถวาย ยืนลูบคลำยื่นอึดๆ จะให้รับ แต่จะว่ากะไรก็ไม่ว่า จึงไม่ได้รับออกเรือมา อุส่าห์ลงเรือตามมา พอขึ้นบนยอตช์ เขาก็เดินตามขึ้นมายืนที่กระได ยิ้มแย้มแจ่มใสให้ปลานั้นอิก ออกรักว่าใจดี จึงได้เอาดุมมือเงินลงยา จ.ป.ร. คู่หนึ่งไปให้ ด้วยความดีใจ ยื่นมือมาจับพ่อทั้งที่เปื้อนๆ ปลาอยู่เช่นนั้น มือเหม็นคาวอู้ถึงต้องมาล้าง ปลาซัลมันกลิ่นกล้า ถึงฝรั่งก็ออกขยาด เจ้านั่นลงเรือไป อวดลูกกระดุมเรื่อยตลอดทาง ดุมนั้นเห็นจะเหม็นคาวทั้งหีบ ได้ออกเรือต่อไปในเวลานั้น
คิดการเรื่องที่จะไปต่อไปอิก เดิมกำหนดว่าพรุ่งนี้เช้าจะถึงตรอมซือจะแวะตรอมซือก่อน แล้วจึงจะไปฮาเมอเฟสต์ ถึงฮาเมอเฟสต์เช้า ตอนบ่ายไปนอทเคป ไปมีความคิดว่า ได้ถึงฮาเมอเฟสต์แล้ว ควระจไปดูพวกลัป อันสำเนียงอังกฤษอ่านเปนแลบนั้น ซึ่งเปนชาวป่าอยู่ข้างในลึกเข้าไปทางชั่วโมง ๑ เศษ ทั้งไปทั้งมาจะกินเวลาอยู่ในราว ๓ ชั่วโมง จะไปถึงนอทเคปบ่ายมากเกินไป พระยาชลยุทธเตรียมมาสำหรับจะให้สลัก จ.ป.ร. ด้วย เวลาจะไม่พอทำงาน จึงตกลงเปลี่ยนเสียใหม่ ข้ามไม่แวะตรอมซือไปฮาเมอเฟสต์ทีเดียว คงจะไปถึงฮาเมอเฟสต์ในเวลาบ่าย กินเข้ากลางวันแล้ว ตรงไปถ่ายรูป ซึ่งอยากจะถ่ายรูป เพราะเหตุว่ามาถึงที่สุดแดนมนุษย์อยู่ ควรจะได้ถ่ายรูปในที่นั้น แล้วไปดูพวกลัป กลับมาค่ำออกเรือจากฮาเมอเฟสต์ไปนอทเคป ขึ้นนอทเคปแต่เวลาเช้า ได้สลักเสียวันยังค่ำ แล้วเลยอยู่ดูพระอาทิตย์จนตลอดพ้นสองยามแล้ว จึงกลับมาแวะฮาเมอเฟสต์รับรูปที่ถ่าย แลจะได้บอกโทรเลขวันกลับในที่นั้นด้วย รุ่งขึ้นจึงจะขึ้นตรอมซือ ขากลับจะได้ไม่ต้องนิ่งอยู่ในเรือหลายวัน
ตั้งแต่มาตอนนี้ไม่มีคลื่นเลย เพราะมาในช่องเกาะตลอด แลเห็นภูเขา ฝั่งแลเกาะ ตลอดหนทาง ภูเขามีสโน กองอยู่ในที่สูงๆ ทั่วไปทุกเขา หน้าตาเปนเขตร์อาร์กติก ที่เคยเห็นในรูปอยู่เนืองๆ นั้น วันนี้แดดไม่แจ่ม ไม่แลเห็นดวงพระอาทิตย์ แต่ฝนไม่ได้ตกต่อไปอิก น่ากลัวแต่วันที่ไปถึงนอทเคปเปนอย่างนี้ละจะเต็มที จะไม่ได้เห็นพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืน ถ้าหากว่าเสียทีเสียครั้งหนึ่งแล้วยากที่จะขึ้นมาดูอิกได้ จึงเปนที่ใจเต้นอยู่
เวลาบ่าย ๔ โมง นึกถึงปลาซัลมันที่เขาให้ ว่าจะทำอะไรกินดี ตกลงว่าควรจะต้มเข้าต้มปลาซัลมัน แต่ไม่มีผู้ใดสันทัด โทษถึงเสด็จไปต้มที่ครัวเอง ถามถึงน้ำปลา ตาอ้นนิ่งเหมือนไม่ได้ยิน แปดคำเก้าคำก็ไม่พูด พระยาบุรุษก็นิ่งเสียด้วย แปลว่าเจ้าคุณจางวางแลคุณพระนายไม่รู้เลยว่ามีอะไรบ้าง ตกลงดีแคลร์กันว่าไม่มี ทอดธุระว่าจะใช้เกลือ ทีหลังนายศรีทหารเรือที่เอามาใช้ มายืนยันว่ามี รับจะไปเอามาให้ ตกลงเปนได้ มาต้มเลี้ยงกันทั้งฝรั่งทั้งไทยอร่อยดีมาก เสียแต่ปลามันจืด ออกจะเปนกระดาษๆ สู้ปลากระพงไม่ได้ ตั้งแต่ได้กินเข้าต้มปลาซัลมัน เลยกำเริบกันใหญ่ เจ้าชายอุรุพงษ์เปนหัวน่า อยากกินโน่นกินนี่คิดสมบัติบ้า รับจะไปจัดให้พร้อมสำหรับพรุ่งนี้ แต่ครั้นไปตรวจเข้าก็เปล่าทั้งนั้น น้ำตาลก็ไม่เอามา อ้ายน้ำตาลที่เคยเกิดความแล้วเกิดความเล่าเห็นไม่ต้องการ น้ำพริกแกงก็ไม่เอามาเลิกเสียด้วยอะไรก็ไม่รู้ แต่น้ำพริกแกงสำหรับกองทหาร หม่อมนเรนทร์เขามีติดมา คงขาดแต่น้ำตาล กองตะกลามบอกให้ทดลอง เปนอันจะได้ทดลองกันพรุ่งนี้
วันนี้พระอาทิตย์สูงมาก ตอนบ่ายลงมามีเวลาอากาศแจ่มบ้างเวลา ๒ ทุ่ม พระอาทิตย์สูงเท่าบ่าย ๓ โมง ได้ถ่ายรูปพระอาทิตย์เวลายามหนึ่งเสมอยอดเขา เปนการซ้อมมือ ตกดึกถึง ๔ ทุ่มมีหมอกลงตามยอดเขาบ้าง ต่ำลงมากว่ายอดเขาจนถึงเชิงเขาบ้าง เรือเข้ามาในช่องแคบๆ หลายตอน วันนี้ได้เห็นต้นไม้ใหญ่มากหลายแห่ง จนถึงปลูกชิดกันเปนป่าก็มี ชรอยจะเปนที่มีดินมาก มีทุ่งหญ้าอย่างหญ้าสูงบ้างเปนแห่งๆ สโนตามยอดเขาขาวเนื่องกันตลอดไปทั้งสองฟาก ทำให้อากาศหนาวเย็นชืด รู้สึกเฉียบๆ ปรอดกลางแจ้งฟาเรนไฮต์ ๕๔ ในเก๋งเรือปรอดก็ต่ำกว่าขีดที่จะต้องติดไฟ แต่ทนได้ไม่ต้องติด ในเรื่องปรอดนี้อยู่ข้างจะเสียใจมาก ที่เราไปติดฟาเรนไฮต์ ที่เมืองอื่นไม่ได้ใช้เลยนอกจากอังกฤษ ไปพูดกับใครเขาก็ไม่เข้าใจ เขาพูดกับเราๆ ก็ไม่เข้าใจ คำที่ว่าไม่เข้าใจนี้ ไม่ใช่จะไม่เข้าใจว่าแบ่งอย่างไรผิดกันอย่างไร มันไม่เข้าใจซึมทราบเข้าไปในใจเราเหมือนฟาเรนไฮต์ เช่นกับบอกว่า ๑๖ ดีกรีก็เชื่อว่า ๑๖ แลดูก็รู้ว่าเลข ๑๖ แต่จะให้คเนว่า ๑๖ นั้นมันหนาวเท่าไรใจไม่ยักรู้สึก มันเปนเรื่องชอบกล ฟาเรนไฮต์นี้เปนของเยอรมันคิด แต่เยอรมันไม่ได้ใช้ อังกฤษไพล่เอาไปใช้ เซนติเกรตเปนของอังกฤษ อังกฤษไม่ใช้ ฝรั่งเศสไพล่เอาไปใช้ เรเมอเปนของฝรั่งเศส ฝรั่งเศสไม่ใช้ เยอรมันไพล่เอาไปใช้ แต่พอได้กระทำใจตกลงเสียแล้ว ว่าจะเรียนสังเกตตามเซนติเกรต ซึ่งเข้าเรื่องกันดีกับเครื่องวัดอื่นๆ ตั้งแต่ไปอาบน้ำที่บาเดนบาเดน สังเกตจนออกเข้าใจ เว้นแต่มันไม่ซึมทราบเหมือนฟาเรนไฮต์ ถ้าเราใช้เซนติเกรต อาจจะรู้ที่ไหนรู้ได เพราะในคอนติเนนต์ ถ้าหมายเลขสองข้างคงเปนเซนติเกรตข้างหนึ่ง เรเมอข้างหนึ่ง ฟาเรนไฮต์เปนไม่มีใครแลเห็น เวลาที่เราอยู่ในอิงค์แลนด์มันน้อยอยู่คอนติเนนต์มาก จึงเปนการจำเปนที่จะต้องเรียน
กำลังบอกให้กรมสมมตเขียนหนังสือถึงกรมดำรง ห้องรานซอมเมอว่าไม่มีกล้องแมช่อมดีขาย ได้ยินเสียงพระยาชลยุทธร้องโว้กเว้กมาแต่ไกลนอกห้อง ทำไมจึงเข้าใจว่าคงเปนเรื่องพระอาทิตย์ เพราะเหตุที่ ๒ ยามตรงโดดออกไปฉวยกล้องถ่ายรูป ซึ่งเตรียมมาไว้เสร็จแล้ว ไปกราบเรือทันที หมอฟิสเตอก็โดดตูมตามมา ได้ถ่ายพระอาทิตย์กำลังเที่ยงคืนปั๋ง ได้ ๔ เนกเกตีฟก็เข้าเมฆ เฉภาะตรงยอดเขาสูงที่เปนเทือกยาวด้วย วันนี้พ่อออกจะทอดธุระเสียแล้ว ว่าคงจะไม่ได้เห็นพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืน เพราะเหตุที่ตั้งแต่ ๔ ทุ่มมา ไม่ได้เห็นดวงพระอาทิตย์เลย เปนเมฆหมอกฝนประปราย แต่อย่างไรใจจึงได้เปนห่วง ยืนชำเลืองๆ อยู่เสมอ อิก ๑๐ มินิตออกอิก อยู่ยอดเขาวิ่งขึ้นไปถ่ายบนหัวเรือ ได้อิก ๔ เนกเกตีฟก็หลบวับหายเงียงทีเดียว คอยๆ จนเห็นไม่ได้การ กลับเข้าเก๋ง นั่งอยู่สักครู่เดียว กลายเปนสว่างขึ้นมาอิก แต่ไพล่ไปสว่างข้างตวันออกแผ่มาจับตวันตก แต่ยังไม่เห็นดวงอาทิตย์ กลับไปเปนอรุณเสียแล้ว กรมสมมตได้นั่งบ่นว่า นี่คนแก่บอกไม่เชื่อจริงๆ ที่ซึ่งได้ถ่ายรูปพระอาทิตย์เวลา ๒ ยามนี้ เรียกว่าตำบลเกาะดารเออ แลติดยูด ๖๙ ดีกรี ๕ มินิตเหนือ ลองติดยูด ๑๗ ดีกรี ๓๕ มินิตตวันออก รู้สึกปลื้มใจเต็มที คล้ายกับเห็นสุริยุปราคา น่าประโคมแลแจกเงิน แต่นี่ไม่ใคร่มีใครเห็น เห็นกันสองสามคน ไม่ได้ประโคมจึงไม่ต้องแจกเงิน รู้ว่ายังอาจจะเห็นได้อิกถึงสามคืน แต่มันไม่แน่ อาจจะมีเมฆหมอกฤๅฝนตกเห็นไม่ได้ ได้เห็นแลได้รูปขึ้นมือไว้เสียแต่วันนี้ อย่างไรๆ ก็เปนต่อไม่เสียที เวลา ๗ ทุ่มนี้หมอกลงจัด ข้างขวามือที่เปนฝั่งเกือบจะเปนเอาดำๆ ป้ายไว้ข้างหลัง ควันอากาศกลางแจ้งเย็นกัดเนื้อเฉียบๆ แต่ที่จริงปรอดก็ ๕๐ เท่านั้น เปนเหตุด้วยหนาวมาจากสโน กลิ่นอายอากาศที่รู้สึกเหมือนอย่างกับอยู่บนยอดเขาโรเชเดอเน ที่เมืองสวิตเซอแลนด์ เสร็จการจดทเบียนพระอาทิตย์เต็มดวงเวลาเที่ยงคืนนี้แล้วเปนอันนอนได้ ขอจบเท่านั้นที ขอเติมอิกนิดว่า ความรู้สึกเหมือนอดนอนอยู่จนสว่าง มหาดเล็กยืนค้อนตาเขียวๆ ว่าสว่างแล้วยังไม่นอน แต่มัน ๗ ทุ่มจริงๆ ข้างนาฬิกาเปนพยานได้
คืนที่ ๑๐๗
เรืออัลเบียน ฮาเมอเฟสต์
วันพฤหัศบดีที่ ๑๑ กรกฏาคม
เมื่อเช้านี้ข้ามอ่าวมีคลื่น ตื่นขึ้นแล้วเลยนอนเสียไม่ลุก จนจวนเที่ยงจึงลุกขึ้นทำกับเข้า ตาอ้นไปหุงเข้าไว้ก่อน ชายบริพัตรทอดเนื้อกับน้ำส้ม น้ำปลาแลกุ้งไม้ เกณฑ์ให้อ้ายกุ๊กทอดปลาเฮียริง หน้าตาคล้ายปลาทูแต่มีน้อยไปไม่พอ ต้องเอาปลาซาดินแทน เยนตราจัดผักอยู่ข้างจะแขงแรงมาก ว่าเสียหรู มีผักกาดแดงแลเตอนิปกับแครอตต้ม พ่อตำน้ำพริก ขาดน้ำตาล ใช้น้ำตาลกรวดแทน ช่างประดักประเดิดจริงๆ แก้อย่างไรมันก็ปร่าอยู่นั้นเอง ถ้าเปนที่บางกอกก็โทษถึงไม่เสวย ได้อินเวนต์ยำลูกแอบเปอลอร่อยดีมาก ควรจะพากลับเข้าไปถึงบางกอกได้ กินกันอร่อยดี แต่เสือพริกอุรุพงษ์ไม่ใคร่พอ อยากแต่จะเผ็ดให้มากอย่างเดียว พริกแช่น้ำปลาใช้ได้สำหรับให้เผ็ด แต่ไม่หอม เรือเข้าช่องเกาะคลื่นสงบกินเข้าได้สบาย พอกินเข้าแล้วก็ถึงตำบลฮาเมอเฟสต์ ซึ่งเปนเมืองเหนือที่สุดในโลก ไม่โตใหญ่เท่าใด หน้าตา “มี” ในเมืองไทย มีเรือใบคล้ายขนาดเรือแขกบรรณาการ เปนเรือปลากว่า ๓๐ ลำ แต่โดยมากเกือบจะทั้งนั้น ชักธงรุสเซีย เพราะเขาแล่นข้ามนอทเคปมาค้าปลาข้างแถบนี้ มีกงสุลรุสเซียอยู่ด้วยคนหนึ่ง เรือนทั้งปวงเปนเรือนไม้ทั้งสิ้น มีถนนตรงสายเดียวลงไปข้างใต้เปนร้านขายของ มีหนังหมีขาวเปนอันมาก ที่เย็บแล้วก็มียังไม่ได้เย็บก็มี ที่ยังไม่ได้เย็บมีหัวกระโหลกไว้สำหรับเข้ากับหนังต่างหาก ราคาถูกเหลือเกิน เมื่อขึ้นพระที่นั่งซื้อผืนหนึ่ง ๘๐๐ ฤๅ ๑๐๐๐ บาท ที่นี่อยู่ใน ๑๕๐ ฤๅ ๑๖๐ บาท มีหนังอื่นๆ อิกหลายอย่าง มีเครื่องแต่งตัวพวกลัป เกือกเฟอเสื้อเฟอ แลของขายประจำที่สำหรับประเทศคือเครื่องไม้ต่างๆ เขียนสี เครื่องเงินเล็กๆ ที่รฦก ได้ซื้อแจกกันแลซื้อฝาก ซื้อโปสต์ก๊าดแลรูปต่างๆ แล้วไปถ่ายรูป แต่งตัวทูมทามตามประเทศ แต่ช่างถ่ายรูปอยู่ข้างจะต้นเหลือเกิน สไลด์ก็มีอันเดียวแลมีข้างเดียว ต้องวิ่งเปลี่ยนกระจกกันอยู่ทุกคราว เปนนานจึงได้สำเร็จ ถนนสายนี้ข้างเหนือมีหลักเมริเดียน ซึ่งเปนสูนย์ของลูกพิภพ อันนักปราชญ์ทั้งปวงได้ประชุมกันตั้งไว้ ราษฎรในที่นี้คมุกคมอมเปนพวกหาปลา แต่มีเด็กมากเสียจริงๆ เด็กอ่อนๆ ก็เอาห่อผ้าขึ้นรถบ้างเลื่อนบ้างลากไปลากมา เพื่อจะให้ได้รับแสงสว่าง ตั้งแต่เช้ามาพระอาทิตย์มัวไม่เห็นดวง หนาวจัด ได้ถ่ายรูปตาแก่ตามปรกติของแกที่แต่ง นุ่งกางเกงแลเสื้อเชิด เหน็บมีด, ใส่ตุ้มหู, สูบกล้อง, ใจแกดี อมยิ้มอมแย้มยืนให้ถ่าย กลับลงมาเรือเวลาอิก ๑๕ มินิต จะบ่าย ๔ โมง อยู่หน่อยหนึ่งก็ออกเรือ พอพ้นเกาะไม่มีอะไรยังมีลูกกลิ้งออกมาจากทเลข้างนอกเรือหนืดๆ ต้องเก็บของลงจากที่ตั้งหมด วันนี้ได้ส่งโทรเลขหลายฉบับ
เมืองฮาเมอเฟสต์ เปนเมืองเหนือที่สุด ซึ่งมีในโลกนี้ ลติจูดเหนือ ๗๐ ดีกรี ๔๐ มินิต ๑๑ สกันด์ มีจำนวนคนในเวลานี้ ๒๐๐๐ เศษ เปนที่ค้าขายจอแจกับประเทศรัสเซียทางทเลขาว แลเปนที่พวกหาปลาวาฬอาไศรย แต่เปนที่ไม่มีต้นหมากรากไม้อะไร ดูเกลี้ยง ที่นี่พระอาทิตย์ไม่ตกตั้งแต่วันที่ ๑๖ เดือนเมถึงวันที่ ๓๐ ยูไล แต่มีตรงกันข้ามคือตั้งแต่วันที่ ๒๑ โนเวมเบอร์ถึงวันที่ ๑๒ แยนูวารี พระอาทิตย์ไม่ขึ้นเลย ต้องใช้ไฟฟ้าทั้งกลางวันกลางคืน เวลาที่เราไปเห็นตามร้านโมไฟฟ้าถึงผูกแขวนขึ้นไปเสียได้ เพราะไม่ต้องการจะใช้ในเวลานี้
เมื่อออกจากฮาเมอเฟสต์มาแล้วเดินในช่องรอฟซือ ผ่านรอฟซือแลเฮยลมโซสโตเรน ที่น่าผาเฮยลมโซนี้มีนกเปนอันมาก ในหนังสือไกด์กล่าวดูเหมือนจะมากกว่าที่เห็นมาก แต่ที่จริงกล่าวเกินไป นกมีมากจริงลักษณะเกาะรังนก แต่นกนางแอ่นของเราไม่ใคร่จะออกมาจับนอกถ้ำ นี่ออกมาจับอยู่น่าถ้ำเปนฝูงใหญ่ๆ เกาะตามศิลา ขาวประปรายไปเปนหย่อมๆ เมื่อชักแตรเรือ นกตกใจบินขึ้นเปนฝูงๆ แลออกจากถ้ำพรูๆ ในไกด์บุกว่าดำไปในอากาศนั้นมากไปหน่อย แต่ที่จริงมากพอใช้ เสียงร้องแลเสียงปีกได้ยินก้อง แต่ที่ไม่ตกใจบินไปไหนเกาะอยู่ที่ถ้ำนั้นก็มี ขนนกแลเนื้องทั้งไขมีราคามาก เมื่อถึงกำหนดแล้วคนก็ปีนขึ้นไปจับ ที่เกาะนั้นเปนน่าผาชัน ท่าทางปีนขึ้นไปไม่ได้เลย แต่เขาก็พยายามขึ้นไปได้ ด้วยทำเหล็กเปนลูกทอยตอกขึ้นไปกับเขา แล้วเอาไม้ห่วงเช่นขอเรือเหนี่ยวตัวขึ้นไป นกเหล่านี้มีนกนางนวน นกนางแอ่น แลนกอื่นๆ ซึ่งไม่มีชื่อไทย ลักษณเดียวกันเปนพวกนกกินปลา ได้หยุดชักแตรในที่นี้ ๓-๔ ครั้ง แล้วแล่นเลยไป
เวลา ๕ ทุ่มถึงนอทเคป แล่นผ่านน่าอ้อมเข้าไปข้างหลัง หาที่เงียบพ้นจากลูกกลิ้งทเล ได้ทอดสมอเวลา ๒ ยาม แต่วันนี้อากาศขุ่นมัวเปนหมอก ไม่แลเห็นดวงอาทิตย์ ปรอดกลางแจ้ง ๔๘ ดีกรีฟาเรนไฮต์เปน ๘ ดีกรีเซนติเกรต ต้องติดไฟในแคบบิน แต่เขามีเครื่องไฟฟ้าสำหรับใช้แทนถ่าน ไม่มีควันแลไม่เปื้อนเปรอะ ทำให้ปรอดขึ้นได้ เปนฟาเรนไฮต์ ๖๐ เซนติเกรต ๑๖
คืนที่ ๑๐๘
ในเรืออัลเบีลน นอทเคป
วันศุกร์ที่ ๑๒ กรกฏาคม
เวลาเช้าออกเรือจากที่ทอดพัก เสียบมาจนถึงช่องที่สำหรับเปนทางขึ้น อันเขาข้างแถบนี้นั้น เปนน่าผาชันตั้ง เปนแท่งทึบ ข้างบนราบแต่หากสโนตกขังข้างเบื้องบน ครั้นเวลาละลายก็ไหลลงมาโดยกำลังแรง ที่ไหนเปนช่องต่ำกว่าที่อื่นหน่อย ก็กลัดลงตามช่องนั้น ศิลาเปนศิลาปูนไม่สู้แขง พอเขาะเปนร่องลงมาได้เล็กๆ อากาศกลับหนาวน้ำมาแขงค้างอยู่ในที่นั้น เลื่อนลงมาทั้งค่นๆ แน่นหนักเข้าก็ระเบิดให้ร่องทางน้ำนั้นกว้างออก ศิลาที่ตรงทางน้ำทุกๆ แห่ง เลอียดป่นเหมือนอย่างศิลาที่ย่อยสำหรับจะถมถนน อาจจะแลเห็นได้ตั้งแต่เริ่มไหลไปจนควากออกไปแล้วบ้างทลายลงมาแล้วบ้าง บางแห่งกัดลึกโกรกชัน เหมือนกับผ่าผ่านศิลามาหาทเล ที่เปนห้วงเปนแอ่งก็มีสโนขังอยู่ ขาวเปนหย่อมๆ ไปเปนอย่างที่เขาเรียก กลาสเซีย สโนยังค้างอยู่ทั่วทุกหนทุกแห่งไป ทางที่เราไปขึ้นนั้นก็คือทางที่น้ำเขาะกัดพังควากใหญ่ ศิลาข้างบนทะลายลงมาจนเปนเนินชันขึ้นไป มีกลาสเซียเทือกใหญ่ ยังลงมาห้อยค้างอยู่ แรกขึ้นไปเปนศิลากลมที่ถูกน้ำทเลพัด แลสายน้ำกัดจนเกลี้ยงรอบ เปนก้อนกลมโตๆ เหยีบขลุกขลัก มีกุฎิ์ซึ่งสำหรับคนนำทางมอาไศรยในฤดูที่คนมาเที่ยว มีของเล็กๆ น้อยๆ มาตั้งม้าขาย เปนเครื่องรฤกในการที่มาถึงที่นี้ ถ้วยบ้าง ที่เขี่ยบุหรี่บ้าง รูป โปสต์ก๊าด ล้วนแต่มีรูปนอทเคปในนั้นทั้งสิ้น ต่อขึ้นไปข้างบนเปนศิลาแตกๆ หักๆ ชันขึ้นไปทุกที ตอนบนหนักขึ้นไปยิ่งชันมาก เปนศิลาปนดิน เขาเอาเสาเหล็กปักโยงเชือกไว้สำหรับเหนี่ยว ทางตัดทบไปทบมาแต่แคบ ที่จริงทางไม่ได้ทำอะไร เปนแต่เดินๆ จนกลายเปนทางไปเอง เปนศิลาลอยเหยียบขลุกขลักหล่นได้ง่ายๆ เวลาที่หัวเลี้ยวก็เลี้ยวหักตัว เขานี้โดยสูงถึง ๙๖๙ ฟิต แต่เมื่อปีนขึ้นไปต้องทบไปทบมา คงต้องเดินกว่านั้นเปนอันมาก
พ่อมีความวิตกกลัวจะขึ้นไปไม่ตลอด พระยาชลยุทธจึงไปคิดอ่านกับพวกกระลาสี นายช่างไม้รับจัดการทำเก้าอี้หาม มีกระลาสีสี่คนที่รูปร่างเท่าๆ กันสมัคหาม การที่หามนั้นประดักประเดิดไม่ใช่เล่น เพราะเขาไม่เคย แลหามด้วยความศรัทธาไม่ใช่บังคับ คนข้างน่าต้องหิ้วปลายคานกรานไปชิดๆ ดิน ข้างหลังต้องส่งสูง ครั้นขึ้นไปถึงข้างบนๆ ทางจะเดินสองคนก็ไม่ได้ ต้องเข้าในหว่างคานหิ้วสองมือ คนที่ไปข้างน่าพลาดมือกระแทกศิลาเลือดออกทราม แต่ไม่ได้มีอืดมีเหยเลย หน้าเฉย ต้องเปลี่ยนคนน่ามาเปนข้างหลัง คนหลังไปเปนข้างน่า เปลี่ยนซ้ายเปลี่ยนขวาร่ำไป ประเดี๋ยวต้องหยุดหอบเสียทีหนึ่ง พระยาชลยุทธแลคาลเบอสเปนกรมวังประคองข้าง แต่เมื่อถึงตอนข้างบนหามไม่ไหว มันออกจะเปนขึ้นผนัง ต้องลงเดินไต่ขึ้นไปหลายทบ คิดถึงกรมดำรงเต็มที ที่นี่ควรจะถามได้อิกว่าใครว่าไม่ชัน มันยิ่งกว่าที่ชวามาก ผ่านขึ้นไปตามสโนออกเย็นเยือกๆ แต่เวลาลงเดินต้องถอดเสื้อโอเวอโก๊ดมันทูมทามนัก เวลาขึ้นไปถึงข้างบนเปนพื้นราบ ชั่วแต่ลุ่มๆ ดอนๆ มีศิลาแตกกระจายโรยไปทั้งสิ้น มีหญ้าขึ้นเปนหย่อมๆ บางหย่อมก็มีดอกไม้ สีม่วงสีเหลือง น่าเอ็นดูดี บรรดาต้นไม้ไม่มีอะไรสูงกว่าผักเบี้ย ต้องขึ้นเก้าอี้ใหม่ คราวนี้หามขึ้นบ่าอย่างยานมาศ ไปปลิวทีเดียว แต่มันขันที่ฝรั่งกลับเปลี่ยนบ่าอย่างไทยเราไม่ได้ ของเราใช้เอาหัวมุดคานไปทางโน้นทางนี้ นี่เขาต้องถึงเปลี่ยนตัว คนซ้ายไปขวา คนขวาไปซ้าย เขย่าอักๆ ตามแบบทหารหาม ทางที่ราบนี่ถึง ๕๐ เส้น จึงไปถึงแหลมเหนือ ซึ่งเปนที่ต้องการ ว่าเปนเหนือที่สุดนั้น มีเรือนแปดเหลี่ยมเปนกระโจม สำหรับคนที่ไปเที่ยวอาไศรย มีหลักศิลาซึ่งกิงออสคาร์ที่ ๒ ขึ้นมาทำไว้อันหนึ่ง กองศิลาที่เอมเปอเรอเยอรมันมากองไว้กอง ๑ กองศิลาของเดิมเขา เห็นจะหมายทำแผนที่กอง ๑ ที่บนหลังเขานี้แลดูไปข้างด้านเหนือเปนทเลเปล่าไม่มีอะไรเลย เปนเกาะเรียกว่า มาเกรือ ข้างหลังมีเขาซับซ้อน มีฟยอด มีโกรกทางน้ำตก อย่างตัดผ่านลงไปหาฟยอดนั้น เปนตัวอย่างๆ ดีที่จะเห็นแรงน้ำ ว่ามีกำลังมากเพียงไร
พระยาชลยุทธได้ตระเตรียมเครื่องมือขึ้นมาตามเคยที่จะจาฤก จ.ป.ร. แต่อยู่ข้างกันดารมาก จะหาศิลาก้อนใหญ่บนนั้น ไม่มีเลย มีอยู่ก้อนเดียว ซึ่งเปนศิลาติดไม่ใช่กลิ้งได้ ลงมือปราบน่า พวกช่างไม้แลคนที่หามรวม ๕ คนด้วยกัน ช่วยกันสกัด พ่อไปเขียน จ.ป.ร. แลเลขฝรั่ง ๑๙๐๗ แล้วพวกนั้นสกัด สกัดของเขาดีแลคนทำงานก็แขง ๕ คนเท่านั้นไม่ช้าเท่าใดก็แล้ว พวกเราไปพักถ่ายรูปแลกินของต่างๆ ซื้อโปสต์ก๊าดเขียนโปสต์ก๊าด จนการแล้วเสร็จ ไปถ่ายรูปในที่นั้น ออกคิดถึงพวกแตรของเรา เพราะธรรมเนียมสลัก จ.ป.ร. เวลาแล้วเคยเป่าแตรบอกสำเร็จ ถ้าเรือมหาจักรีมาเปนได้เป่ากัน เมื่อการสำเร็จแล้ว ได้ขึ้นเก้าอี้กลับมาจนถึงที่จะลงเขา ต้องลงเดิน พระยาชลยุทธแลอาลเบอสได้ช่วยประคองลงมาจนตลอด ขาลงเร็ว เพราะมันตกช้าๆ ลงมาถึงล่างมีตาแก่มาขายกระดูกปลาวาฬเติมขึ้นอิกคนหนึ่ง ท่าที่ขึ้นนี้ เรียกว่า ฮอนวิเกน ได้กลับลงมาเรือกินเวลา ๒ ชั่วโมงกับ ๔๐ นาทีเท่านั้น บ่นอยากน้ำกันแต่ไม่มีน้ำมีแต่แชมเปน เพราะฝรั่งขึ้นไป เขากินแชมเปนกันทั้งนั้น เจ้าคุณทหารของเราอยากกินน้ำเต็มที ยืนบ่น เขาบอกให้กินแชมเปนก็ไม่กิน ด้วยกลัวจะต้องซื้อ บ่นว่าถ้าหากมีน้ำก็จะดี จะได้กินได้เปล่าๆ พ่อต้องเถียงว่า “แกนึกว่าเขาจะตักเอาน้ำขึ้นมาไว้เปนทานบนนี้ฤๅ ถึงจะกินน้ำก็ต้องเสียเงิน จะทนฅอแห้งรักษาทรัพย์จนตายทำไม” ออกจะฉุนๆ แต่แกทนอยากอยากน้ำไม่ไหว พอพ่อกินแล้ว แชมเปนเหลืออยู่ลุกขึ้นตรงเข้าไปฉวยดื่มทีเดียว ฝ่ายข้างกรมสมมตนั้นตัวเตี้ยเต็มที กลับลงมาออกจะสลบๆ เลยเกรงใจไม่ใช้เขียนหนังสือ ได้แจกเหรียญราชรุจิคนหามสี่คนกับช่างไม้ ให้เงินด้วยคนละสองปอนด์ ใคฅอเขาเด็ดจริงๆ
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษออกเรือ ลูกกลิ้งมีน้อยกว่าเมื่อแรกมา เพราะอากาศแจ่มใสแดดจัด หน้าตาเหมือนจะไม่หนาว แต่ที่จริงเวลาขึ้นไปบนนอทเคปนั่งไปบนเก้าอี้หาม ปวดหู จนถึงต้องเอาผ้าห่อแลขยี้ ธรรมดาทุกปี เขาว่าปรอดถึง ๒๐ เซนติเกรต คือประมาณ ๖๐ ฟาเรนไฮต์ ในเวลาน่าร้อน ดูจะสบายดีมาก แต่ปีนี้ตาผู้ที่มาดูแลโรงพักบอกว่าแปลกประหลาดเต็มที เมื่อวานนี้ก็มีพยุแลหมอกฝนตก หนาวเหลือกำลัง เราก็ยังได้เห็นพื้นเปียกน้ำขังเปนบางแห่ง แต่ไม่ได้ลองปรอดว่าเท่าใด เขาได้รอเป่าหวีดคราวนี้เติมยิงปืน นกออกมามากกว่าคราวก่อน ทีจะคุ้นกันเสียกับเป่าหวีดแล้ว ออกไปยืนดูที่แคมเรือ รู้สึกหนาวเฉียบลองปรอด ๑๐ ดีกรีเซนติเกรต คือ ๕๐ ฟาเรนไฮต์ บ่าย ๕ โมง ๓๕ ดูไม่น่าเชื่อ แลดูแสงแดดเท่าบ่าย ๓ โมงเมืองเรา ถ้าเมืองเราแดดกำลังเท่านี้ คนไม่เคยออกไปยืนกลางแดดก็ถึงจับไข้ได้
เรือมาถึงฮาเมอเฟสต์ เวลาย่ำค่ำ ให้ขึ้นไปดูรูปที่ถ่าย เวลายามเศษ ออกเรือมาข้างนอก สำหรับจะถ่ายรูปพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืน วันนี้แจ่มใสบริบูรณ์ดี จะถ่ายสักกี่ร้อยก็ได้ อากาศก็หนาวน้อยลงกว่าเมื่อวานนี้แลวานซืนนี้ ไม่มีคลื่นเลย
วันนี้นับว่าเปนวันขากลับ ถึงว่าวันข้างหลังยังมากกว่าวันข้างน่าที่ล่วงไปแล้วก็รู้สึกว่าเปนขากลับ มันขรึมๆ ในใจอยู่นั่นเอง โล่งว่ากระไรก็ไม่รู้ แปลว่าคิดถึงบ้านเท่านั้น โทษต้องถึงตีโทรเลขไปบางกอกว่ากลับ แต่ได้สั่งให้ไปบอกเจ้าเม้า ว่าดุ๊กยังไม่กลับ เพราะดุ๊กยังไม่ได้กลับจริงๆ วันนี้กรมขุนสมมตบอกศักราชตามธรรมเนียมที่เคยบอกกันเมื่อบ่ายหัวเรือกลับ แต่บอกวิเศษขึ้นทบอกภาษามคธด้วย ครั้นจะให้เยนตราบอก ลาว่าบอกภาษาไทยไม่ได้ ต้องเลยให้บอกภาษาอังกฤษ ไม่บอก ๓ ส่วน บอกแต่น่าแลหลัง เขี้ยวเข็ญเข้าก็เห็นจะไม่สำเร็จ เลยตกลงปล่อยให้ไป
คืนที่ ๑๐๙
เรืออัลเบียน ลิงเคนฟยอด
วันเสาร์ที่ ๑๓ กรกฏาคม
วันนี้เดินเรือทั้งวัน แลท้องไม่สู้จะปรกติ จึงนอนซดมา เวลาเย็นลมาถึงลิงเคนฟยอด แลดูงามมาก แต่จะยังไม่เล่า เพราะไม่ได้เห็นรอบ ไว้เล่าพรุ่งนี้ วันเอาเปนไม่มีอะไรจะเขียน
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๘
คืนที่ ๑๑๐
เรืออัลเบียน ตรอมซือ
วันอาทิตย์ที่ ๑๔ กรกฏาคม
วันนี้ออกเรือจากลิงเคนฟยอด เดินทางต่อมาอิก จะเล่าถึงลิงเคนฟยอดที่ผัดมาแต่วานนี้
ในลิงเคนฟยอดนี้ เปนเขาแวดล้อมทุกด้านสูงถึง ๖๐๐๐ ฟิต เว้นแต่ทางเข้า เขานั้นดาดไปด้วยสโนขาวโดยรอบ เว้นแต่เขาลูกในลูกหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ริมน้ำมีต้นไม้ เปนป่าเปนทุ่ง แต่เหมือนอย่างเอาตแคงขึ้นไว้ เพราะพื้นนั้นเปนข้างเขาลาดลงมาหาน้ำ มีอะไรๆ แลเห็นได้หมดจากท้องทเล มีน้ำพุใหญ่แลเห็นเด่นถนัด เขาบอกว่าทางเข้าไปข้างในหน่อยหนึ่งมีพวกลัปอยู่หลายครัว มีเลี้ยงเรนเดียร์ตั้งงร้อย รีดนมทำเนยหาเลี้ยงชีพด้วยเรนเดียร์ เปนที่เขาไปดูกัน แต่เปนมนุษย์ชาติหนึ่ง เจ้าของท้องที่ประเทศนอรเวได้ถือสาสนาคริสเตียนมานานแล้ว แต่ไม่ทำอะไรให้ดีขึ้นแปลกจากประเพณีเดิมที่เคยประพฤติ์แต่ต้นมาจนกระทั่งบัดนี้ก็เหมือนกัน ลักษณทำนองกะเหรี่ยง เปนชาวป่าเลี้ยงสัตว์แลเที่ยวไปเที่ยมา ไม่ตั้งอยู่เปนตำบล สัตว์ที่เลี้ยงนั้นคือเรนเดียร์ คือเนื้อกวางอย่างหนึ่งที่เชื่องใช้ได้ ฝูงโตๆ เท่าไรอาไศรยสุนักข์มาคอยป้องกันอันตรายไม่ให้สัตว์ร้ายทำอันตรายได้ พวกลัปนั้นเปนสองพวก พวกที่อยู่บกคือพวกเลี้ยงสัตว์นี้ พวกลัปทเลเปนคนหาปลา อยู่ริมทะเล แลมักจะอยู่ปนกันกับพวกสวีดแลนอรวีเยียน มีความเสียดายที่ไม่ได้ขึ้นไปดูในที่นี้ซึ่งว่าดีกว่าทุกแห่ง แต่ยังมีเวลาที่จะดูในที่อื่นต่อไปอิกได้
เวลาบ่าง ๒ โมงเศษ มาถึงตำบลตรอมซือ ตำบลนี้นับว่าใหญ่กว่าฮาเมอเฟสต์ แต่ภูมเมืองผิดกันกับฮาเมอเฟสต์ ที่ฮาเมอเฟสต์ชานเขาที่ตั้งเปนเมืองนั้นแคบ มันเปนเขาแกมตลิ่ง เขาไม่มียอด ข้างบนเปนตลิ่งมาเงื้อมง้ำอยู่ ที่นี่ลักษณอย่างเดียวกันกับลิงเคนฟยอด แต่ลาดลงไม่ตั้งชันเหมือน แต่ไม่งามเหมือน นับว่าเปนเมืองใหญ่ในแถบนี้ ถ้าใครจะขึ้นไปนอดโปล เปนต้องมาตระเตรียมการที่นี่ทั้งนั้น ดอกเตอแนนเซน ซึ่งเปนผู้มีชื่อเสียงในการไปนอดโปลก็ได้มาขึ้นที่นี้ จึงได้เปลี่ยนชื่อท่าให้ชื่อว่าแนนเซน ในท่านี้มีเรือยอตช์ปรินซมอนาโคจอดอยู่ลำหนึ่ง เรือยอตช์ฝรั่งเศสจอดลำหนึ่ง วันนี้ชักธง เพราะเปนวันที่ ๑๔ ยุไลเปนวันงานปีของฝรั่งเศส พอมาถึงฝนก็ตกมาก จนถึงในแคบบินรั่ว กลัวจะขึ้นบกไม่ได้ แต่พระยาชลยุทธเชื่อว่าน่าจะหาย จึงล่วงน่าขึ้นไปจัดรถ ครั้นตกบ่าย ๓ โมงเศษหายจริงๆ พ่อได้ไปขึ้นบก ทั้งได้ไปจัดรถล่วงน่าไว้เปนนานแล้วเช่นนั้นยังได้มารถเดียว เปนรถแลนดอสูงใหญ่เรือร่ามาก เห็นจะทำแต่ครั้งแผ่นดินพระนั่งเกล้าจริงๆ เทียมม้าตัวเล็กๆ ต่อออกไปจากท่านั้นแล้วจึงได้รถมาอิก ๒ รถต่างๆ กัน เมืองนี้เรือนทำด้วยไม้ อย่างเดียวกับทรอนเยม แต่ถนนเลวกว่ากันมาก ไปประเดี๋ยวหนึ่งถึงที่สุดเมือง ข้างใต้เปนมิวเซียม ตึกสี่เหลี่ยม ชั้นล่างตรงน่าบันไดมีหินกลมสองก้อนๆ โตอยู่ กลมเอง ใต้ถุนไว้กระดูกปลาวาฬ ขึ้นไปอิกชั้นหนึ่งไว้รูปสัตว์ต่างๆ เปนสัตว์สี่เท้าสองเท้าบรรดาที่ได้ข้างฝ่ายเหนือ สตัฟบ้างแช่บ้าง ปลาต่างๆ ไม่สู้จะแปลกอะไรนักกว่าที่เคยๆ เห็น ข้างบนมีเสื้อผ้าเครื่องแต่งตัวพวกลัป รูปกระท่อมแลกระโจมต่างๆ รูปเครื่องเคารพ มีพระเยซูหน้าเบี้ยวๆ บูดๆ เปื้อนๆ น่ากลัวอันตรายต่างๆ มีหลักสำหรับล่ามโซ่ฅอคนแลเครื่องมืออย่างเก่าๆ เปนอายุใช้ศิลา อายุใช้เหล็ก ดูไม่ช้าเท่าไรก็แล้ว ลงจากนั้นไปดูพวกลัป ออกจากเมืองไประยะทางสักครึ่งชั่วโมง ที่แท้เห็นเสียแล้วแต่ในกลางตลาด มันก็รู้ว่าเราจะไปดูมันวิ่งนำน่าไป ลัปพวกนี้ไม่ได้หากินอย่างปรกติของเขาเปนอันหากินด้วยให้คนดู จึงมาตั้งอยู่ใกล้ ทำเข้าทำของไว้สำหรับขาย ลงจากทางนิดหนึ่งก็ถึงกระโจม ซึ่งตั้งอยู่ในทุ่งกลางแจ้ง กระโมนั้นหักกิ่งหม้มาปักปลายกิ่งรวมเข้าหากัน แล้วเอาผ้าเหมือนผ้าเต็นต์พันไปรอบ มีช่องเข้าออก ที่ตรงกลางแขวนสายโซ่ลงมาจากกิ่งไม้ข้างบน ตรงกองไฟ สำหรับโยงกาฤๅภาชนะสำหรับทำกับเข้า มีกิ่งไม้หักวางๆ แลมีหนังสัตว์ปู ไม่ได้ปูเอาข้างบนขึ้น เอาข้างบนลง เอาภายในขึ้น นั่งพับเพียบบ้าง ขัดสมาธิ์บ้าง รอบกองไฟ มีอยู่สองสามกระโจม เปนลักษณเดียวกันทั้งนั้น ชายหญิงเด็กผู้ใหญ่หมดด้วยกันสักยี่สิบเศษ ผู้ชายแต่งตัวสวมปลอกฤๅถุง รัดขาหนัง มีรองเท้า กางเกงสั้น เสื้อสวมทางฅอ คล้ายเสื้อกะเหรี่ยง แต่ใช้อูมฅอโตๆ สำหรับให้หุ้มกันหนาวที่ฅอได้ หมวกมีกระบัง แต่ใช้ข้างบนยาวๆ ผู้หญิงก็คล้ายผู้ชาย เปนแต่นุ่งส่ายสั้นๆ ไว้ผมยาวทั้งผู้หญิงผู้ชาย พวกเหล่านี้คุ้นคนเต็มที จนถึงพูดอังกฤษได้ แต่พูดได้เท่าตาอ้น พอพ่อโผล่เข้าไป ถาม ยู กิง ยื่นมือมาจับทีเดียว การที่จะสำแดงให้เราดูนั้น ก็สำแดงเรื่องที่ฝรั่งอี๋ คือผู้หญิงสูบกล้องเปนต้น แต่อยากขายของเปนมากกว่าอย่างอื่น ยื่นอื้ดๆ อยู่เสมอ ของที่ขายนั้นตุ๊ตากรูปตัวเองแลเปนอันมาก สิ่งที่แปลกประหลาดจริงนั้นคือ หน้าตาของคนลัปนี้ เปนเจ๊กมากกว่าเปนฝรั่ง เหมือนรูปตลกงิ้วฤๅหน้ากากเจ๊กที่เล่นสิงโตน่าพลับพลา ดูไม่น่าเชื่อว่าน่าหนาวจะอยู่เช่นนี้ได้ เพราะอยู่กับพื้นแผ่นดินจริงๆ ไม่มีแคร่รองเลย กระโจมก็โหว่ที่ตรงกลาง หน้าตาฝนรั่งลงไปได้ แต่มันบอกว่าไม่รั่ว ดูหน้ามันก็แจ่มใสเบิกบานสบายดี อาหารที่กิน เห็นมีกาแฟแลขนมปังอย่างแขงๆ เหมือนกับเข้าตัว กำลังมีคนมาดูอยู่บ้าง กลับจากที่นั้นเลยมาลงเรือ พ่อยังไม่สู้สบายแท้ จึงไม่ได้อยู่นานนัก พอกลับมาถึงเรือพร้อมกันก็ได้ออกจากท่านั้นมา อากาศยังหนาวมาก ปรอดกลางแจ้ง เซนติเกรต ๑๐ ฟาเรนไฮต์ ๕๐
ระยะทางที่มานี้ มีโปสต์ที่จะส่งเมล์ได้หลายแห่งก็เหมือนไม่มี เพราะจะต้องส่งขึ้นไปทิ้งค้าง คอยเรือเมล์เปนลำดับไป น่ากลัวจะไม่เร็วได้กว่าที่จะเก็บไปไว้ส่งที่กีล แต่เขาบอกว่าที่นาร์วิก ซึ่งเราจะไปถึงพรุ่งนี้ มีรถไฟไปเมืองสวิเดน จะส่งเมล์ทางรถไฟนั้นไปถึงได้เร็ว ไม่อยากจะให้หนังสือห่างระยะกันมาก จึงได้จบรายวันลงไว้เสียวันนี้ ลองส่งทางนาร์วิก
จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๙
คืนที่ ๑๑๑
เรืออัลเบียน นาร์วิก
วันจันทร์ที่ ๑๕ กรกฏาคม ร. ศก ๑๒๖
หญิงน้อย
เมื่อคืนนี้ฝนตกจนได้ยินเสียงดัง พ่อกินเข้าเช้าในห้องนอน แต่กับเข้าแลเหลือเกิน ทำกันตามภาษาไม่มีอะไรจะทำ กร่อยๆ เฝื่อนๆ ก็กินไป เวลาเช้า ๓ โมง เรือถึงตำบลนาร์วิก นาร์วิกตำบลนี้เปนอาณาเขตนอรเวที่แคบที่สุด ลูกคลงจะรู้แล้วว่านอรเวกับสวิเดนเปนแหลมยาวแอบกันอยู่ คล้านกันกับเมืองไทย กับเมืองญวน เขตรแดนก็กำหนดด้วยเขาสูงเปนเขาบันทัด เขาบันทัดที่ตรงนี้โอนออกมาข้างนอรเวจึงได้เปนที่แคบ ถ้าหากว่าเปนแต่ที่สำหรับจับปลาตามสามัญ ก็จะไม่เปนที่สำคัญอันใด แต่เดี๋ยวนี้ใน ๔ ปี ล่วงมาแล้ว มีกัมปนีตั้งขึ้นเรียกว่า โลสวารา กิรุนะวอรา อากติโชเล ฮุนดะเลน ชื่อสองชื่อแรกเปนชื่อภูเขาที่มีแร่เหล็ก ชื่อท้ายว่าเปนทุนจำกัด มันประดักประเดิด ที่จะเรียก จนต้องจดไว้ ที่ซึ่งเกิดแร่นี้อยู่ในเขตรแดนสวิเดนพ้นจากนอรเวเข้าไป ทางร้อยกิโลเมเตอเศษ แผ่นดินที่ขึ้นไปนั้นสูงขึ้นไปโดยลำดับ จนถึงแนวเขาเขตรแดนในระหว่าง ๒ ประเทศ ๕๕๐ เมเตอจากพื้นทเล แล้วสูงขึ้นไปอิกสักเล็กน้อยจึงถึงเขาที่มีแร่ทั้งสองเขานั้น ข้อที่ว่าพื้นแผ่นดินสูง ๕๕๐ เมเตอนั้น อย่าหมายว่าเปนเขา เปนพื้นราบ แต่ไม่ใช่ดิน เป็นศิลาทั้งนั้น เขาสองเขาที่มีแร่นั้น สูงขึ้นไปจากพื้นราบอิก ๒๐๐ เมเตอ จึงเปนอันสูงกว่าทเล ๗๐๐ เมเตอ แต่เมื่อดูในที่ใกล้เขานั้นดูไม่สูงเท่าใด เพราะหนุนกี๋เข้าไปเสีย ๕๐๐ เมเตอแล้ว เขาสองเขานี้มีแร่เหล็กเดินไปในกลางเขา เปนแร่อย่างดี การที่จะทำแร่นี้เปนต้นเหตุให้เกิดมีทางรถไฟ ซึ่งสำหรับจะขนแร่ลงทางนาร์วิก ใกล้กว่าที่จะขนไปลงแห่งใดทางสวิเดน ทางรถไฟตั้งแต่นาร์วิกไปจนถึงพรมแดนชั่วโมงครึ่ง เข้าไปอิกก็ไม่เท่าใดถึงที่ทำแร่ ถ้าจะไปโดยรถไฟถึงสตอกโฮมเมืองหลวงสวิเดน ถ้าเปนรถพิเศษคืนหนึ่งกับวันครึ่งจึงจะถึง รถสามัญเดินสองคืนสองวัน เพราะเหตุฉนั้น การที่ขนแร่ลงทางนาร์วิกจึงเปนการสดวกกว่าไปทางสตอกโฮม
จะเล่าเรื่องเสียให้ตลอดก่อน แล้วจึงจะเล่าถึงที่พ่อไปดูแห่งใดก่อนแห่งใดหลัง จึงจะเข้าใจง่าย ดีกว่าที่จะเล่ากระโจนไปกระโนมา เพราะเหตุที่เวลาไปดูต้องดูปลายไปหาต้น ที่จะเล่านี้ จะเล่าต้นมาหาปลาย ในประเทศนอรเวนี้ตรงกันข้ามกับเดนมาร์กเช่นที่ได้กล่าวมาแล้ว คือเดนมาร์กไม่มีเขาเลย ที่นี่หาที่ราบไม่ได้เลย เปนเขาไปทั้งนั้น กิงฮอกอนเคยพูดว่าอยากชลอเขาที่นี่ไปตั้งไว้ที่เดนมาร์กสักเขาหนึ่ง จะสนุกกันสักเพียงใด ที่นี่ถ้าจะทำทางไปแห่งไร ต้องย่อยต้องทุบศิลาทุกทาง ไม่ว่าทางรถม้าฤๅรถไฟ ข้างฝ่ายเดนมาร์ก ถ้าจะทำหนทางต้องมาบรรทุกศิลาถึงเมืองสวิเดนเอาไปทำถนน พวกชาวนอรเวเขากล่าวกันว่า ชาวเมืองมอนตินิโครพูดว่า เมื่อพระเจ้าสร้างโลก คิดจะให้มีเขาในประเทศต่างๆ จึงหยิบโปรยลงไปแห่งละเล็กละน้อย เมื่อถึงมอนตินิโครเหลือเท่าใดเทลงไปหมด จึงได้เปนเขาไปทั้งสิ้น ที่นอรเวนี้พระเจ้าคงจะได้โปรยลงมามากเหมือนกัน จึงได้เปนเขาไปหมด
ภูมิประเทศของเมืองนอรเวนี้ น่าจะเปนเขาแท่งทึบเปนลูกๆ ตลอดหมด ข้อที่มีช่องแหวะเข้าไป ที่เรียกว่าฟยอดนั้น อาไศรยด้วยน้ำ สารพัดความเปลี่ยนแปลงของเขาแท่งทึบนั้นด้วยกำลังน้ำทั้งสิ้น เหตุด้วยประเทศนี้อยู่ข้างฝ่ายเหนือของโลก เปนที่หนาวเย็นมีสโนตกอยู่บนหลังศิลานั้นหนามากในฤดูหนาว เหตุด้วยอากาศเย็นคุมกันแขงอยู่ แล้วตกทับหนาหนักลงหนักลง เมื่ออัดแน่นหนักเข้าแล้วเปนกำลังที่จะระเบิดให้ศิลานั้นแตกออกด้วยแรงน้ำเบียด อิกอย่างหนึ่งเมื่อเวลาพอมีอากาศร้อนที่สโนจะละลายได้ ก็ละลายไหลหลั่งถั่งลงมาโดยแรงพัดศิลาก้อนที่ระเบิดออกนั้นเลอียดเปนจุณวิจุณ ไหลลงมาตามน้ำ น้ำนั้นกัดลงไปจนกระทั่งถึงพื้น เขาะเปนร่องลึกออกไปจนตกทเล กาลนานเข้า ร่องน้ำที่เขาะลึกเช่นนี้เปนลำธาร แล้วกลายเปนลำคลอง แล้วกลายเปนแม่น้ำกลายเปนทเล กว้างออกไปตามลำดับ ฟยอดหนึ่งยาวตั้งหลายกิโลเมเตอ ฤๅหลายสิบกิโลเมเตอ น้ำลึกตั้งสองร้อยสามร้อยเมเตอเข้าไปจนถึงที่สุดที่ลำธารตก เรือกำปั่นใหญ่น้อยอย่างไรอย่างไรเดินเข้าไปได้ในฟยอด ไม่ต้องกลัวเรื่องน้ำตื้นกันเลย ฝั่งของฟยอดคงจะเปนน่าผาชันฤๅเขาสูงที่ศิลาแตกทลาย มีสายน้ำตกฤๅน้ำพุอาบรายเข้าไปตลอด จนกระทั่งถึงที่สุดที่ฟยอดจะตัน คงจะไปพบลำธารใหญ่ซึ่งโตเปนแม่น้ำ แต่ในฤดูแล้งเช่นนี้ เปนหาดกรวดฤๅหาดทรายเหมือนอย่างสันดอน มีร่องน้ำวกวนขึ้นไปจนกระทั่งถึงน้ำตกลงมาจากตลิ่งอันเปนศิลาล้วน อาจจะทนแรงน้ำกัดอยู่ได้นานๆ บางทีสายน้ำปัดมาเฉภาะในกลางฟยอด เทกรวดแลทรายขวางฟยอดเหมือนรอออกมาตั้งกันขึ้นเปนคันสูง เขาเรียกที่นี่ว่ามอเรล ถ้ามีมอเรลออกมาขวางเช่นนี้ ใช่ว่าจะทำให้น้ำตื้นได้ น้ำคงเดินนอกมอเรลเปนร้อง ลึกตั้งร้อยวา, ร้อยห้าสิบวา, เรือเดินได้อยู่เช่นนั้นเอง ซึ่งมอเรลไม่กั้นน้ำให้ตื้นเปนห้วงเปนตอนได้ ก็ด้วยอาไศรยสายน้ำแรงที่สุดอย่างเดียวเท่านั้น
ข้อซึ่งว่าสายน้ำจะแรงได้เพียงใดนั้น ควรจะคเนได้เช่นนี้ คือเวลาสโนจะละลายมีอยู่สามเดือน คือยูไล, ออคัสต์, เซปเตมเบอ, จำเดิมตั้งแต่เดือนออกโตเบอไปสโนก็ตกทวีขึ้น ปกคลุมที่ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง ขาวแขงไม่ไหลมีแต่จะทวีมากขึ้น สิ้นเวลา ๙ เดือน น้ำที่ขังอยู่บนแผ่นดินโดยลำดับเช่นนั้นจะมากน้อยเท่าใด ไหลทลายลงมาในเวลาเดียวในระหว่างสามเดือนนี้ จะไม่มีแรงมากอย่างไร เพราะเหตุฉนั้นจึงทลายศิลาฝั่งฝาเปนจุณวิจุณไป ที่ว่านี้ว่าตามเวลาที่น้ำละลาย แต่ใช่ว่าสโนจะละลายหมดไม่มีเหลืออยู่เลยนั้นก็หาไม่ บางแห่งสโยอยู่เปนนิรันดร เวลาร้อนก็เปนน้ำไหลลงมาเปนน้ำพุน้ำตก เวลาหนาวมีหมอกมีควันมีฝน ก็มาขังแขงเกรอะกรังอยู่ต่อไปอีก เพราะฉนั้นน้ำตกที่ไหลพร่าๆ อยู่รอบฟยอดทั้งปวง ไม่มีเวลาที่สุด ไม่มีเวลาน้ำตกแห้งไปได้ เปนเครื่องที่จะให้เห็นชัดว่า กำลังน้ำมีแรงอย่างยิ่งซึ่งอาจจะเปลี่ยนแปลงไม่ใช่แต่พื้นแผ่นดิน จนภูเขาก็เปลี่ยนได้
ส่วนความลำบากของประเทศที่แผ่นดินเปนเช่นนี้ เปนต้นก็คือการเพาะปลูก ทำอะไรไม่ใคร่ได้ โดยปรกติต้นไม้ก็ไม่มี เว้นไว้แต่จะมาปลูกสร้างขึ้นในที่ซึ่งพอจะปลูกได้ ก็ต้องเปนไม้ที่ปลูกง่ายทนสาหัสจึงจะอยู่ได้ ที่สุดจนต้นหญ้าจะหาที่งอกก็แสนยาก เมื่อหาที่งอกได้ก็ได้มีสีเขียนามอยู่ได้เพียงสามเดือน พ้นจากเวลานั้นก็ตายนึ่งแห้งหายสูญไป การที่จะทำทางรถไฟนั้นไม่ใช่การง่าย ไม่ใช่แต่เพียงตัดเขาลงเปนหนทาง ยังต้องจัดการป้องกันอิกหลายอย่าง คือทางคงจะต้องผ่านสายน้ำที่ตกจากเขาลงไปในฟยอด เปนน้ำพุใหญ่บ้างเล็กบ้างตกอยู่เปนนิจนิรันดร ต้องเปิดทางน้ำให้ไหลหลั่งลงไปเสียใต้หนทาง ใช่แต่เท่านั้นไม่ใช่ที่ที่น้ำตก เปนแต่น่าผาเฉยๆ ที่ทางรถไฟตัดไปเมื่อสโนกองขึ้นบนหลังน่าผานั้นสูงๆ อาจจะทลายเลื่อนลงมาทับทางรถไฟ ต้องตั้งรั้วกั้นกระดานเปนฝาฉนวน สำหรับกันไม่ให้น้ำแขงเลื่อนตลอดหนทาง แต่จะทำติดกันตลอดไปผืนยาวก็ไม่ได้ ทานกำลังสโนไม่อยู่ ต้องทำเปนตอนๆ เว้นระยะซึ่งเปนแอ่งทางน้ำตกมาก ให้สโนเลื่อนลงมาลงในแอ่งนั้นเปิดลงไปใต้ทาง ถ้าเปนน่าผาที่สูงชันใกล้ทาง ตั้งรั้วฉนวนเช่นนั้นไม่อยู่ ต้องปลูกโรงครอบทางรถไฟปูกระดานข้างบน รับสโนอิกชั้นหนึ่ง ต้องเข้าถ้ำร่ำไป แต่ไม่ใช่ถ้ำศิลาทั้งหมด เปนถ้ำทำด้วยไม้หนาๆ แขงๆ สำหรับรับสโนไม่ให้ทุ่มเทลงมา แต่เท่านั้นก็ยังไม่พอ เพราะในท้องหนทางที่วางรางไปเองนัน อาจจะมีสโนท่วมเต็มสูงตั้งสี่ศอกห้าศอก ต้องมีไถสำหรับติดน่ารถไฟ ไถสโนที่คลุมราง เปิดออกเปนปีกไปสองข้างพอให้รถเดินได้ ความประดักประเดิดของรถไฟในประเทศนี้มากถึงเพียงนี้ เพราะรถไฟสายนี้เปนสายเหนือที่สุดในโลก มีหลักซึ่งเขาได้หมายไว้กลางทาง ว่าเปนสูงที่สุดข้างฝ่ายเหนือ แลติดยูดเหนือ ๖๐ ดีกรี ๓๐ มินิต ความลำบากอื่นๆ ซึ่งรู้สึกแต่ชาวเรา เขาไม่สู้รู้สึก ยังมีอิกหลายอย่าง เช่นกับความหนาว ซึ่งเขารู้สึกว่าปรอดเซนติเกรต ๑๐ ดีกรี ฟาเรนไฮต์ ๕๐ เปนกำลังสบบาย เรารู้สึกหนาวเสียหนักหนาแล้ว เวลาเช่นนี้เขามีน้อย เขามีแต่ต่ำซีโร ๒๐ ฤๅ ๓๐ ดีกรี ว่าไม่สู้กะไร ร้อนพอใช้ ไม่สู้หนาวนัก เราเกือบจะรู้สึกว่า คำที่ว่าในโลกนี้มีความร้อนเปนที่ตั้ง เมื่อร้อนน้อยลงก็เรียกว่าเย็นนั้นจะตรงกันข้าม คือว่าในโลกนี้มีหนาวเปนที่ตั้ง เมื่อหนาวน้อยลงก็เรียกว่าอุ่น การมันเปนได้ถึงเพียงนี้
ส่วนประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากภูมิประเทศที่เปนเช่นนี้ คือประเทศนี้หันหน้าออกสู่มหาสมุทใหญ่อย่างยิ่ง คือแอตแลนติก อาจจะมีคลื่นลมที่แรงเกินประมาณ แลมีสัตว์ใหญ่ในน้ำเช่นปลาวาฬ ซึ่งกินปลาเล็กเปนอาหาร เมื่อพยุใหญ่หนักขึ้นฤๅปลาวาฬใหญ่กวนหนักข้างนอก ปลาเล็กๆ ก็หนีเข้ามาในฟยอด ซึ่งมีรายระไปตลอดเขตรแดน แลมีเกาะใหญ่น้อยนับด้วยร้อยด้วยพันยังอยู่ด้านน่า เมื่อปลาหลบเข้าไปอยู่ในฟยอดได้แล้วก็เปนน้ำสงบนิ่ง ใช่แต่เท่านั้น ยังได้กระแสน้ำซึ่งตกลงมาในฟยอด อันปลาโดยมากชอบจะว่ายทวนกระแสเปนอาหาร เหตุฉนั้นตามฝั่งทเลนอรเวนี้เปนที่ทำปลาบริบูรณ์อย่างยิ่งทั่วไปตลอดอาณาเขตร เปนทางทำกินของมนุษย์อันอยู่ตามเขตรแดนเหล่านี้เปนที่ตั้ง
เมื่อพิจารณาเหตุผลดีแลร้ายในที่ประเทศเหล่านี้แล้ว ยังน่าพิศวงความพยายามแลความเต็ใจของมนุษย์ที่อยู่แถบนี้เปนอันมาก เขาไม่ได้อิดหนาระอาใจ ในสิ่งซึ่งเปนความลำบากเปนสิ่งที่เสียของภูมิประเทศเลย ถือเอาแต่ส่วนข้างดีข้างเปนประโยชน์อย่างเดียว ไม่ได้ท้อถอยหลีกเลี่ยงฤๅเหนื่อยหน่ายเลย ใช่แต่เท่านั้น ยังพยายามที่จะหาประโยชน์ประกอบภูมิประเทศ ให้ได้ผลอันไพศาลอย่างยงได้ เช่นกับทำแร่เหล็กนี้ การทำแร่เหล็กนี้เปนความคิดอย่างใหม่ที่สุด เพียงแต่ขุดขนแร่ลงมา บรรทุกเรือส่งไปต่างประเทศอย่างเดียว สร้างทางรถไฟนี้ขึ้น อันเปนความลำบากอย่างยิ่งที่จะระวังรักษาดังเช่นกล่าวมาแล้ว ไม่มีสินค้าอื่นนอกจากแร่ เพราะมาทางเรือง่ายกว่าถูกกว่า มีคนมาเที่ยวบ้างแต่เฉภาะฤดูร้อนนี้ ฤดูอื่นไม่มีแลย นับว่าสร้างรถไฟขึ้นบรรทุกแร่อย่างเดียวเท่านั้น รถที่บรรทุกแร่นั้นทำเปนถังสี่เหลี่ยมรีก้นสอบ ตั้งขึ้นบนล้อเลื่อนสำหรับเข้าพ่วงรถไฟ ก้นถึงนั้นเปิดได้ให้แร่รั่วลงทางก้น ที่ริมทเลเขาตั้งเขื่อน ก่อโค้งหนา เขื่อนนั้นต้องขุดลงไป ทำรากขึ้นมาในทเล พอเสมอหลังน้ำแปดเมเตอ หลังเขื่อนตั้งน่าร้าน แต่ก่อนใช้ด้วยเสาไม้แก่น เดี๋ยวนี้ได้ทำเหล็กขึ้นใหม่ ในตอนกลางพึ่งแล้วได้ปีเดียว ข้างหลังนั่งร้านมีเหล็กตาตรางเหนี่ยสำหรับถ่วงน้ำหนัก ที่พื้นนั่งร้านมีพื้นเปิดปิดได้เฉภาะพอเท่ารถที่บรรทุกแร่ ฝาจับโพล่ที่เปิดปิดนั้นเปิดปิดด้วยเครื่องจักร ถ้าเวลาไม่บรรทุกก็ปิดขึ้นมาเสียเปนพื้นเต็ม ถ้าเวลาจะบรรทุกก็เปิดบานลงไปจดพื้นเปนตพาน เขาเรียกช่องที่สำหรับเทแร่นี้ว่าปอกเกต ด้านเขื่อนข้างริมน้ำมีราง พับขึ้นมาได้ทอดลงไปได้ เมื่อจะบรรทุก เอาเรือกำปั่นเข้ามาจอดริมเขื่อนเปิดระวาง ทอดตพานลงไปถึงปากระวาง มีเหล็กสำหรับกันน่าราง ติดกว้านที่จะให้หย่อนฤๅให้ตึง ถ้าหย่อนแร่ก็ไปตกท้องเรือด้านข้างนอก ถ้าตึงเข้าแร่ก็มาตกท้องเรือด้านข้างใน รางนั้นเขาเรียกว่าสเปาต เมื่อเลื่อนรถมาตรงช่องปอกเกต เปิดก้นถังให้แร่ร่วงลงไปในปอกเกต แล้วก็เลื่อนลงไปในสเปาต ลงในระวางเรือเอง ในการที่จะบรรจุแร่ลงท้องเรือนี้ ใช้คน ๕ คนเท่านั้น ใน ๗ มินิตบรรทุกได้ ๕๕๐ ตัน มันช่างย่นแรงคนลงได้เท่าหนึ่งเท่าไรเหลือที่จะประมาณ เขื่อนนั้นเขาเรียกว่ากี กีที่อยู่เดี๋ยวนี้พอจะบรรทุกเรือได้คราวละสามลำ เพราะมีปอกเกตแลสเปาตเรียงกันไปเปนแถว มีเรือที่มาบรรทุกอยู่ในเวลานี้ชาติต่างๆ รวม ๓๐ ลำ บรรทุกได้ปีละล้านห้าแสนตัน แต่กำหนดงานของเขาเอารถไฟเปนที่ตั้ง ว่ากำหนดจะบรรทุกแร่ลงมาได้ปีหนึ่งสามล้านตัน กำลังทวีงานทั้งปวงอยู่เสมอที่จะให้ขึ้นถึงอัตรานั้น เดี๋ยวนี้กำลังสร้างที่กองแร่อยู่ข้างบนบก ซึ่งจะขนเอามาพักไว้หลาง สร้างกีขึ้นใหม่สำหรับจะเอาถ่านขึ้น กีนั้นใช้ได้ทั้งขาขึ้นขาลง ขาขึ้นใช้เปนเครื่องดันให้ถังลอยขึ้นมาด้วยกำลังเครื่องจักร มีเปาเวอสเตชั่นสำหรับไฟฟ้า ใช้แรงไฟฟ้ามาก กัมปนีนี้ได้ตั้งขึ้นเปนไปรเวตกัมปนี แต่รถไฟมอบให้รัฐบาล กัมปนีออกเงินทุกอย่างในการที่จะใช้รถไฟ รัฐบาลได้ส่วนแบ่งในกำไรกึ่งหนึ่ง การที่ทำนี้ ในประเทศที่แลติดยูดสูงที่สุด ถ้าหากว่าเนเชอธรรมดาโลกไม่ช่วย เขาก็จะทำการไม่สำเร็จได้ ข้อที่ว่าเนเชอช่วยนั้น คือทเลซึ่งแลติดยูดสูงเช่นนี้ น้ำในทเลควรจะแขงเวลาน่าหนาวเหมือนอย่างเมืองอื่นๆ ถ้าหากว่าเช่นนั้นเขาจะทำงานได้แต่สักสามเดือนไม่คุ้มกันกับที่ลงทุนถึงเพียงนี้เลย แต่นี่เนเชอช่วยเขาอาไศรยสายน้ำร้อนที่ได้กล่าวมาแต่ก่อนแล้ว น้ำในทเลเหล่านี้ไม่แข เขาทำงานได้ตลอดปีไม่ว่าน่าหนาวน่าร้อน ไม่ว่ากลางวันกลางคืน น่านี้ก็ไม่ต้องใช้ไฟเลย น่าหนาวก็ใช้ไฟฟ้าตลอดเวลา เพราะเหตุฉนั้นจึงต้องมีเปาเวอสเตชั่นใหญ่ เปนอัศจรรย์ที่เขาใช้คนน้อยเหลือประมาณ ที่ทำงานอยู่ที่กีแลทำงานรถไฟ แลทำงานที่เวิกชอป รวมทั้งสิ้นค้นสองร้อยเศษเท่านั้น นี่เปนข้อรวบยอดของคำที่ว่าเขาถือเอาแต่ส่วนข้างดี ได้ประโยชน์อย่างยิ่งถึงเพียงนี้
คราวนี้จะว่าด้วยการที่พ่อขึ้น วันนี้เปนวันเคราะห์ร้าย ฝนตกมากบ้างน้อยบ้างเสมอไม่หยุด ตกมากจนถึงดังเปราะแประ จนถึงภูเขามืดไปด้วยหมอกด้วยควันแลด้วยสายฝน ประเดี๋ยวประเดี๋ยวก็สว่าง มีพระอาทิตย์แจ่มออกมา ต้องเลือกเอาช่องที่ดีที่สุด ขึ้นไปพอถึงฝั่งก็ถูกฝนอิก ผู้ที่จัดการที่นี่เปนสองคนคือ โอเดดับลยู ลุนด์ เปนผู้ดูการเรื่องบรรทุกแร่ทั่วไป กับ อี เอม ซี โยฮันน์เซน เปนผู้ดูการรถไฟ เขาเลื่อนรถลงมารับจนใกล้จะถึงตพาน พาไปดูที่กีก่อน ต้องลงเดินการร่ม ร่มอย่างดีที่ซื้อจากบาเดนบาเดนเลยไม่ได้ใช้ ติดใช้ร่มซื้อที่ฮาเมอเฟสต์เปนร่มผ้า ก็พอดีกันกับฝนเปียก ดูประทุกแร่ แล้วกลับขึ้นรถ ออกจากนี้ไปตามทางรถไฟ ซึ่งผ่านไปตามหว่างตำบลนาร์วิก มีบ้านเรือนทั้งสองข้าง ต่อไปเสียบไปบนไหล่เขาริมฟยอด จนตลอดฟยอด ระยะทางเกือบชั่วโมงหนึ่ง มีที่พักบ้าง ทางไม่อิกเท่าใดจะถึงพรมแดนเมืองสวิเดน แล้วกลับลงมาลงที่ท่าเดิม รวมเวลาที่ขึ้นไปประมาณสามชั่วโมงเศษ เกือบ ๔ ชั่วโมง ฝนตกไม่หยุดจนกระทั่งกลับลงมา มากบ้างน้อยบ้าง รอให้บัตรให้ตรากันแล้วก็ออกเรือ วันนี้ได้รับเมล์ซึ่งเขาส่งตามๆ ขึ้นมา พึ่งจะได้รับหนังสือจำนวนวันที่ ๒๙ พฤษภาคม ช้าถึง ๔๗ วัน แต่พ่อไม่มีความเดือดร้อนด้วยมาถึงสุดหล้าฟ้าเขียว ที่เขาส่งตามขึ้นมาให้ถึงได้นี้ก็เปนอย่างดี นึกแต่แรกว่าจะได้ไปรับพลั่กที่เบอลินทั้งหมดเสียอิก
เวลา ๒ ทุ่มเรือถึงรัฟตซุนด์ อยู่ในหมู่โลโฟเตน ทอดในหว่างช่องนั้น แล้วลงเรือโมเตอลอนช์ ไปเข้าในตรอลฟยอด พระยาชลยุทธแปลว่าตรอลคำนี้คล้ายๆ กับเปรต ในรัฟตซุนต์นี้มีเข้าล้อมรอบ เหมือนอย่างกับก่อเขารอบปากอ่างรี กลางเปนน้ำนิ่งกว้างใหญ่เวิ้ง เขารอบนั้นเปนเขายอดแหลมๆ ตลอดทั้งนั้น มีสโนกองขาวดาดไปรอบข้าง ข้อที่เขายอดแหลมเปนเสี้ยมไปหมดทั้งนี้ ก็ด้วยอาไศรยแรงน้ำกัดเหมือนกัน ตัวศิลาเปนร่องน้ำพรุนไปหมด เหมือนศิลาที่ช่างก่อเขาของเราชอบใช้ในการก่อเขามอ หญ้าที่มีเกาะอยู่บ้างในที่น่าราบๆ ฤๅซอกเขาเปนสีเขียวคล้ำ เหตุด้วยมิใช่หญ้าเปนตะไคร่น้ำเกาะอยู่บนหลังศิลาเฉยๆ ไม่มีดิน แล้วแห้ง ตะไคร่ใหม่มาเกาะงอดขึ้นเขียวทับจึงเปนสีเขียวคล้ำพร้อยๆ ตะไคร่น้ำนี้พูดภาษาไทย แต่ไม่ใช่ตะไคร่น้ำอย่างบ้านเรา ตะไคร่น้ำที่แซะได้แผ่นโตๆ หนาๆ เช่นที่เรียกว่ามอส มีเขาลูกเตี้ยๆ ทับน่าริมปากอ่างอิกชั้นหนึ่ง เชาชั้นนี้มีหญ้าจริงๆ มีต้นไม้เตี้ยๆ ขนาดผักแซกแซม แต่ไม่ใช่จะหุ้มศิลามิด มีรายอยู่ตามซอกศิลา มีเรือนหาปลาตั้งอยู่สองหย่อมห่างกัน แลดูเหมือนว่าจะไม่มีทางออกไปแห่งใด แลเขานั้นดูเหมือนหนึ่งว่าไม่สู้ไกลนัก แต่เมื่อแล่นเรือโมเตอลอนช์ไป จนลิบลำเรือยอตช์ จึงแลเห็นเปนซอกแซกเข้าไปในหว่างเขา คือเปนฟยอดพรุนไป แต่ฟยอดที่เข้าไปที่ตรอลฟยอดนี้ ยังหายลับไม่เห็นช่องเลย พอเลี้ยวพันแหลมก็เห็นเปนช่องลำคลองกว้างกว่าคลองบางหลวง ข้างขวามือเปนเขาสูงเหมือนอย่างตัดผ่าซีก น่าผาชันไม่มีต้นไม้ แลแหงนฅอตั้งบ่า ข้างซ้ายเปนเขาต่ำลงมาหน่อยหนึ่งเปนรอยศิลาที่น้ำกัดเปนกลีบๆ แต่ละแท่งละแท่งโตเกินประมาณ เขาเหล่านั้นเปนน้ำพุไหลพร่าไปทุกหนทุกแห่ง สูงๆ ใหญ่บ้างเล็กบ้าง ในที่สุดของฟยอดนั้นเปนภูเขายอดซับซ้อนกัน มีสโนดาดขาวเต็มไปทั้งสิ้น ข้างเขาที่ลงมาเปนแอ่งเปนกะพักก็มีสโนกองเรี่ยราดลงมาจนกระทั่งถึงทเล มีน้ำพุใหญ่ตกอย่างแรง ลงมาในโกรกหว่างเขา คิดจะถ่ายรูปแต่ถ่ายไม่ทัน ฝนตก ตกอย่างมากๆ ด้วย ต้องกางประทุน ที่แท้กางประทุนเสียอุ่นขึ้นอิกมาก เวลาขาไปเข้าในฟยอดลมพัดโกรกลงมาจากสโนยอดเขาเย็นเยือก ชายอุรุพงษ์บอกว่าเกือบสั่นแล้ว
เรือโมเตอสำหรับเรือยอตช์ลำนี้แล่นเร็วมาก รูปเปนเรือกระเชียง มีเครื่องตั้งอยู่ท้ายเรือเล็กนิดเดียว ตอนน่าตั้งแต่พ้นเครื่องมาจนกระทั่งถึงหัวเรือ นั่งได้กว่า ๒๐ คน ถือท้ายอยู่หัวเรือ วันนี้กับตันลงถือท้ายไปเอง ประทุนเปนประทุนผ้า มีแต่ตอนที่ถือท้ายแลตอนเครื่องจักร แต่ก็พอที่จะเบียดนั่งเข้าไปได้หมด ไม่มีใครเปียก ตั้งแต่ใช้มาไม่เคยเสียแต่สักครั้งเดียว มีคนสองคน ที่ใช้เครื่องจักรคนหนึ่ง ถือท้ายคนหนึ่งเท่านั้น ไม่เห็นต้องเอะอะอะไรกันเมหือนเรือในบางกอก ถ้าหากว่าไม่มีเรือโมเตอลำนี้ จะใช้เรือกระเชียงฤๅเรือสตีมลอนช์คงจะประดักประเดิดเสียเวลาอย่างยิ่ง ที่ตำบลนี้เปนที่เอมเปอเรอเยอรมันชอบเสด็จมาทอดเพราะเปนที่งามโดยรอบ แลเปนที่เที่ยวเล่นซอกแซกได้ เหมือนจอดเรืออยู่ในอ่างเขามอ เสียแต่เรื่องฝน ตั้งแต่มามีวันที่ปลอดโปร่งไม่มีฝน บริสุทธิ์แลปราศจากเมฆหมอกอยู่แต่วันที่ ๑๒ ซึ่งไปขึ้นนอทเคปนั้นวันเดียว ถึงที่เห็นพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืนวันแรก ในวันที่ ๑๐ ก็ให้เห็นพอทันอยากเท่านั้น วันที่ ๑๑ ก็เปล่า ไม่ได้เห็นดวงพระอาทิตย์ วันที่ ๑๒ นั้นเปนวันบริสุทธิ์ตลอดคืน แลเห็นพระอาทิตย์เที่ยงคืนแจ่มแจ้งจนเกินต้องการที่จะถ่ายรูป จนพระอาทิตย์เลื่อนกลับขึ้นไปเปนเวลาเช้าไม่มีหม่นหมองเลย ข้อที่เอมเปอเรอคิดตลีตลานจะขึ้นไปนอทเคป ก็เพราะเห็นว่าอากาศวันที่ ๑๒ นั้นดี ที่ ๑๓ คงจะดีต่อไปอิก แต่เรือโฮเฮนโซเลินจอดอยู่ตรอมซือ ถ้าจะรีบขึ้นไปนอทเคป คงไปถึงเวลาราวสัก ๕ ทุ่ม คงจะคิดดูพระอาทิตย์เที่ยงคืนที่นอดเคปด้วย แต่เปล่า ขึ้นไปคงไม่ได้เห็น ตั้งแต่วันที่ ๑๓ ที่ ๑๔ สองวันมา ไม่ได้แลเห็นพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืน ถึงวันนี้ก็เปล่า ฝนตกครึมอยู่เสมอ โทรเลขจรูญมีมาว่าได้ส่งหนังสือเมล์มาที่คริสเชียนซุนด์จะต้องแวะที่คริสเชียนซุนด์นอกจากโปรแกรมอิกแห่งหนึ่ง พรุ่งนี้คงจะเปนวันที่เดินทางมาก วันนี้เปนเสร็จสิ้นเรื่องกันเท่านี้ที
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๒๙
คืนที่ ๑๑๒
วันอังคารที่ ๑๖ กรกฏาคม
อ้ายการทนหนาวทนเย็นนี้มันค่อยทนได้มากขึ้นโดยลำดับ เมื่อแรกมาช่างหนาวเสียเหลือทนเหลือทาน มันชวนจะอยากให้ติดไฟร่ำไป ค่อยทนได้มากขึ้นทุกที จะเปนด้วยแต่ก่อนเลือดน้อย ภายหลังนี้เลือดมากขึ้น ฤๅจะเปนด้วยถูกหนาวๆ มันมากขึ้น พอพบอุ่นขึ้นหน่อยก็พอ เลยเห็นเปนไม่สู้หนาว ก็ไม่รู้แน่ แต่ปรอดนั้นต่ำมากกว่าตอนข้างล่างเปนแน่ ดูหนาวเท่าๆ กันกับที่มาจากข้างล่าง ไม่สู้แปลกประหลาดกันนัก เรือมาถึงเมื่อไรไม่รู้สึก เห็นจะเปนราว ๓ โมง ตื่นขึ้นแลเห็นจอดที่สวาร์ติเซนเสร็จแล้ว ตำบลสวาร์ติเซนนี้เปนที่สโนเทือกใหญ่ซึ่งเรียกว่าแคลเซียร์ ติดต่อกันลงมาจนถึงทเล เปนทาที่น้ำหักลงมาโดยแรง กัดทางกว้าง เพราะเปนที่ลาดไม่สู้จะชัน สโนจึงได้ขังอยู่ได้มาก ประมาณดูแผ่นสโนที่ริมทเล โดยกว้างเห็นจะเกือบ ๓ เส้น ที่กิ่วจะราวสักสองเส้นหน่อยๆ แต่ขึ้นไปข้างบนแลสุดสายตา ประมาณไม่ได้ เพราะที่เขาเช่นนี้หลอกตาเต็มที เห็นเตี้ยแต่สูง เห็นใกล้แต่ไกล เขาอวดว่าในโลกมีแห่งเดียวที่มีแคลเซียร์ตกถึงทเลโตถึงเท่านี้ จะเท็จจริงอย่างไรไม่รู้ ถ้าดูในรูปโฟโตกคราฟฤๅรูปโปสต์ก๊าดจะเห็นเข้าใจง่ายกว่าที่จะเล่า
เมื่ออยู่เมืองคริสเตียเนีย ไม่ได้ไปซื้อของแห่งใดเลย อยู่แต่ในวังแลไปเที่ยวกับเจ้าแผ่นดินแลพระมเหษี แต่กระนั้นหนังสือพิมพ์ยังลงว่าพ่อไปเที่ยวห้าง เจ้าแผ่นดินบอกว่าได้เห็นหนังสือพิมพ์แล้วไม่เชื่อ เพราะอยู่ด้วยกันเสมอจะเอาเวลาไรไป ภายหลังได้ความว่ากรมสมมตกับชายอุรุพงษ์ที่อยู่โฮเตลได้พากันไปเที่ยว แล้วมารายงานว่าไม่มีอะไร มีแต่ร้านเหล้า, ร้านขนม, ร้านเครื่องแต่งตัวผู้หญิง, ร้านบุหรี่, ร้านหนังสือ, หมดเท่านั้น ซ้ำอยู่นั้นเอง หาซื้ออะไรไม่ได้ทีเดียว ครั้นขึ้นมาข้างเหนือ มาได้ซื้อของที่ทรอนด์เยม แต่ส่งไม่ได้ ยังเอาประทุกเรือมาจนเดี๋ยวนี้ เมื่อลงเรือแล้ว ซื้อได้ที่ฮาเมอเฟสต์แลที่นอทเคป นอกนั้นเหลือที่จะหาอะไรเปนที่รฦก มีแต่ปลา เอาไปไม่ไหว แลสู้ปลาเราก็ไม่ได้ จึงได้ซื้อสมุดโปสต์ก๊าด ตั้งพิธีเก็บโปสต์ก๊าด อาลเบอสเขาเปนผู้ช่วยเอาใจใส่มากในการเก็บ บริพัตรได้เปนผู้จดชื่อลงเปนไทย ใช่ว่าจะเลือกซื้อแต่น้อยๆ มันมีเรื่องที่รฦกถึงตำบลนั้นๆ ที่ไปถึง แต่อย่างละสามสี่แผ่น เมื่อสุดทางถึงกีลจะได้ส่งสมุดนี้เข้าไปเปนของฝากทีเดียว
วันนี้ไม่มีเรื่องราวอะไรนอกจากที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุที่เปนเวลาเดินทาง กลับมาทางที่ไปแล้ว ผ่านโบเดอแต่ตอนเช้า ตอนเย็นนี้ผ่านตอร์คแฮตเตน แล้วจะผ่านทรอนด์เยม ต่อพรุ่งนี้ตอนเช้าจึงจะได้แวะรับหนังสือคริสเชียนซุนด์แลไปโมลเด ตั้งแต่ทรอนด์เยมลงไปจึงจะเปนหนทางใหม่ที่ยังไม่เคยผ่าน คลื่นลมไม่มี เปนแต่ตอนเช้าฝนตก ตอนบ่ายก็ไม่มีฝน แต่อากาศมัวไม่แจ่ม หมดจากเขตรที่จะเห็นพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงคืน เปนพระอาทิตย์ตกช้าขึ้นเร็ว ไมมีมืดตามธรรมดา อากาศที่หนาวลดถอยลงปรากฎชัด กลางแจ้งเซนติเกรต ๑๖ ดีกรี ฟาเรนไฮต์ ๕๘ ดีกรี ในร่มเซนติเกรต ๒๑ ดีกรี ฟาเรนไฮต์ ๗๐ ดีกรี
เวลาว่างไม่ต้องเขียนรายวัน ได้เขียนหนังสือตอบที่ได้รับโดยเมล์เมื่อวานนี้ กับพึ่งนึกขึ้นได้ว่าเรื่องลครเมอริวิโด ซึ่งอ่านค้างอยู่ หมายว่าจะส่งไปให้ลูกอ่านเลยลืมเสีย บัดนี้ได้ส่งหนังสือนั้นมาในของนี้ด้วย กว่าจะค้นได้แสนจะประดักประเดิด ด้วยเจ้าพนักงานเขาเห็นเปนกระดาษเปล่า ต้องให้อุรุพงษ์ไปค้นจึงได้ได้
อนึ่งเรื่องกิงออฟสเปน เปนอันต้องงดไม่ได้พบ เพราะนัดเวลาว่าจะรับได้ตั้งแต่วันที่ ๑ ไปจนถึงวันที่ ๑๐ สิงหาคมตอนหนึ่ง วันที่ ๖ เดือนกันยายนเปนต้นไปตอนหนึ่ง ตอนแรกได้ติดนัดที่บรานซวิกเสียแล้ว ตอนหลังติดนัดที่อื่น ต้องจดหมายบอกเลิกไปไม่ได้ การที่จะนัดพบปะกันลำบากมาก เหตุด้วยเวลาเราสั้น ข้างฝ่ายเขาเขาก็มีการซึ่งได้กำหนดไว้แล้วเหมือนกัน จึงผ่อนผันหากันไม่ใคร่จะได้
ขอเติมย้อยลงไว้ข้างท้ายอิกนิดหนึ่ง ว่าเรือผ่านริสวาร์ ตำบลนี้เมื่อเขียนรายวันแล้ว เปนช่องเกาะแคบจริงๆ บางแห่งแคบกว่าแม่น้ำเจ้าพระยา บางแห่งเท่าคลองบางกอกใหญ่เท่านั้น แต่น้ำลึกเรือเดินห่างฝั่งสักสองวาฤๅสามวาก็ได้ เกาะเหล่านี้เปนพื้นราบๆ ไม่ใช่เปนเขาสูงทั้งนั้น แต่อย่าหลงไปว่าเปนพื้นดินๆ เปนอันไม่มี ศิลาทั้งนั้น หญ้าขึ้นแซมตามซอกศิลา พึ่งจะขึ้นอ่อนๆ พอเปนสีใบโสกบ้าง แก่กว่าใบโสกบ้าง
ลืมที่จะได้เล่าแต่วานนี้ คือในทเลแถบนี้ ไม่มีข้อที่จะกลัวเลยว่าที่ไหนน้ำจะตื้น ในฟยอดตรอกเล็กตรอกน้อยน้ำลึกทั้งสิ้น ในการที่จะทอดเรือกำปั่นแห่งใด ไม่ต้องเลือกหาว่าให้น้ำลึก เผื่อน้ำลงขอดเรือจะติด การที่ตรงกันข้ามนั้น ต้องเลือกหาว่าที่ไหนน้ำจะตื้นพอทอดสมอได้ มันมีแต่ร้อยวาร้อยห้าสิบวาไปทั้งนั้น เหมือนเมื่อวานนี้ ถ้าเรือไปจอดที่ตรงปากช่องรัฟตฟยอดจะเข้าได้ประเดี๋ยวเดียว นี่เหตุใดจึงต้องไปทอดห่างเหลือเกิน จนเรือเล็กไปไม่มีอะไรบังเลย แลกลับมาก็ไม่เห็นเรือยอตช์ เพราะเหตุที่ตามปากช่องเหล่านั้นหาที่ทอดสมอไม่ได้ น้ำลึกเกินไปไม่มีสายโซ่พอ วันนี้เวลา ๒ ยามเปนสีน้ำเงินแปลว่าค่ำ เห็นจะไม่มืดไปกว่านี้
หนังสือฉบับนี้ ตัดรายวันลงไว้เสียวันหนึ่ง ส่วนวันนี้ เพราะเปนท่าใหญ่ที่ตำบลโมลเดนี้ เพื่อจะให้หนังสือได้ไปเร็ว รายวันจึงน้อยไปหน่อยหนึ่งดีกว่าช้า
จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๐
กระบวรเสด็จประพาศทางบกที่นอรเว

กระบวรเสด็จประพาศทางบกที่นอรเว

เมืองโบลเด



เมืองโบลเด



คืนที่ ๑๑๓
เรืออัลเบียน

วันพุฒที่ ๑๗ กรกฏาคม ร.ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เรือมาถึงคริสเชียนซุนด์เวลาเที่ยง เมืองนี้เปนตำบลใหญ่ในที่หาปลาทั้งปวง ที่ซึ่งตั้งเมืองเข้าทีมาก คือตั้งอยู่บนเกาะๆ หนึ่ง เปนเกาะใหญ่ แล้วมีเกาะย่อมกว่า ๒ เกาะตั้งบังอยู่ข้างน่า เพราะฉนั้นจึงแลดูที่ซึ่งทอดเรือเหมือนอย่างอยู่ในคอกฤๅในกำแพง ซึ่งมีประตูสามช่อง ออกจะได้ระยะกันในสามช่องนั้น เมืองตั้งอยู่ที่เกาะใหญ่ บ้านเรือนติดต่อกันมาก ส่วนเกาะเล็กทั้งสองเกาะ มีบ้านเรือนเปนหมู่ๆ ตั้งอยู่ตรงสองฟากปากช่องซึ่งจะเข้าไปในอ่าวนั้น ว่าเอาว่า ๖ หย่อม ไม่นับที่กระจัดกระจาย รวมเปนบ้านเรือนรอบอ่าวทเลซึ่งไม่สู้ใหญ่เท่าไร แต่ดูงามประหลาดมาก ที่นี่ควรนับว่าเปนเมืองที่ไม่สู้ต้องนับว่าเมืองโดยเกรงใจ เพราะมีคนมากถึงหมื่นสองพันคน แต่พ่อไม่ได้ขึ้นบก เพราะอยู่ในเรือก็ออกเกือบจะเห็นทั่ว ไม่สู้ประหลาดอันใด ให้แต่อาลเบอสขึ้นไปรับหนังสือเมล์ หนังสือคราวนี้เปนพวกวันที่ ๗ วันที่ ๘ มิถุนายน ซึ่งจรูญส่งมา แล้วออกเรือจากที่นั้นมาถึงโมลเดเวลาบ่าย ๕ โมง ตำบลโมลเดนี้เปนตำบลซึ่งเจ้าแผ่นดินนอรเวได้แนะนำให้แวะให้ได้ เพราะเปนที่งามแลมีคุณวิเศษกว่าตำบลอื่น ด้วยเหตุว่าเปนเมืองที่ตั้งอยู่บนเกาะ ซึ่งมีต้นไม้บริบูรณ์ แลแวดล้อมไปด้วยภูเขาสูงสำหรับบังลมทเล ในโมลเดฟยอดนั้น น้ำนิ่งอยู่เสมอเหมือนอย่างในทเลสาบ ที่ตั้งเมืองเปนเมืองงามอย่างยิ่งแห่งหนึ่งในนอรเว เพราะมีเขาเปนเครื่องบังลม จึงได้มีอากาศพอประมาณไม่สู้หนาวจัด ต้นไม้พืชพรรณอะไรเปนได้ดีบริบูรณ์ กล่าวว่ามีดอกไม้งามๆ คือกุหลาบต่างๆ แลฮอนนีซักเกลส์แลดอกไม้หอมอื่นๆ เขาพรรณนาว่าได้กลิ่นกรุ่นไประคนกับแชรีป่า ซึ่งมีอยู่ตามเขา บ้านเรือนทำด้วยไม้ทาสีสดๆ ทั้งนั้น ตั้งอยู่ในกลางสวน มีโฮเตลใหญ่ๆ สำหรับพวกนักเลงเที่ยวมาหยุดพักถึงสองโฮเตล มีถนนดีแลอะเวนิวต้นไม้ใหญ่ ในที่ทอดเรือนั้นแลไปเห็นเขา ที่เปนเทือกยาวยอดแหลมๆ สูงๆ มีสโนปกคลุมติดเนื่องกันไป ตรงกันข้ามคนละฟากกับโมลเด ซึ่งเปนสีเขียวเข้ม ข้างหลังเมืองออกไปมีเขาสูงซ้อนอยู่อิกชั้นหนึ่ง เรียกว่าวาเดนสูง ๑๓๐๐ ฟิต คำยกย่องของเมืองนี้ถึงกับเรียกว่าเมืองดอกกุหลาบ ตั้งอยู่ข้างเหนือสูงกว่าเมืองเซนต์ปิเตอสเบิค ๓ ดีกรี

ข้อที่จดลงนี้แปลว่าหมดทุน เพราะไม่มีสิ่งใดซึ่งจะสังเกตเห็นเองได้เท่าที่เขาเขียนไว้นี้เลย เพราะตั้งแต่ยังไม่ทันถึงจนกระทั่งมาถึงฝนก็ตกเรื่อย หมอกลง เขาที่กล่าวว่าเปนแนวยาวสโนคลุมอยู่ภายนอกด้านตรงเมืองข้ามนั้น ได้เห็นสักครั้งหนึ่งฤๅสองครั้ง ในเวลาฝนซาหมอกเกลื่อน หาไม่ก็อยู่ในหมอก แลไม่เห็นหายเสียแล้ว เหลือแต่เทือกเขาเตี้ยๆ ริมน้ำซึ่งมีต้นไม้สักแต่พอเห็นว่าเปนขอบข้างนอก ส่วนด้านข้างในเขาสูงหลังเมืองใกล้หน่อย ค่อยได้เห็นหน้าเห็นตากันหลายครั้ง แต่โดยมากก็อยู่ในเหมือนเอาผ้าโปร่งดำคลุม แต่ส่วนเขาที่ตั้งเมืองนั้นแลเห็นได้ถนัด เปนเมืองที่ตะแคงลงหาทเล แลเห็นป่าไม้แลทุ่งหญ้า บ้านเรือนซ้อนกันเปนชั้นๆ ท่วงทีจะสนุกแลสบายดีอยู่ ได้ตั้งใจคอยช่องที่จะให้ฝนหายอยู่จนบัดนี้ทุ่มหนึ่งแล้ว แต่ซาก็ยังไม่ใคร่จะซาให้ จะค้างคืนอยู่ดูต่อพรุ่งนี้ก็ไม่ได้ เพราะวันในโปรแกรมเราหมดทางที่จะไปถึงอันดัลสเนส์ ถึง ๑๐ ชั่วโมง จะต้องขึ้นบกระยะทาง ๔ ชั่วโมงครึ่งจึงจะถึงที่กินกลางวัน จำจะต้องไปถึงแต่เช้า จึงเปนอันน่าที่จะไม่ได้ขึ้นโมลเด คิดเห็นว่าถ้าจะรอไปส่งหนังสือเมล์ที่อื่น ไม่แน่เหมือนจะส่งเสียที่นี่ จึงได้รีบตัดรายวันส่ง เพราะวันที่ยังจะอยู่ในนอรเวอิกถึง ๑๕ วัน รอส่งช้าไปลูกจะบ่นว่าหนังสือขาดระยะ ได้รับโทรเลขที่นี่ด้วย ข้อความที่บอกไปถึงเจ้าเม้า ว่าพ่อกลับแล้ว แต่ดุ๊กยังไม่กลับนั้นเปนความจริงด้วย แต่ความมันเคลือบกันอยู่ อยากจะล้อแกเล่น แกก็ฉุนให้ แต่ออกจะเข้าใจว่าถ้าดุ๊กอยู่คงอยู่ด้วยพ่อใช้เพราะแกอยู่ปารีส ถ้าแกขึ้นมาเบอลินอิก ๒๐ วันแกถึงจะได้กลับ ถ้าแกไม่ขึ้นมาอึ้ดอยู่ปารีสก็อิกเดือนหนึ่งถึงจะได้กลับ พ่อไปกลับมาเสียแต่เหนือเกือบจะถึงหัวโลก จึงได้กลายเปนกลับเร็วกว่าดุ๊ก เผอินปฏิทินตามี กรมดำรงส่งมาให้พึ่งจะได้รับ ได้ลองแบ่งจำนวนวันออกเปนสามส่วน ฉีกตอนข้างต้นทิ้งเสียส่วนหนึ่ง เหลือตอนกลางไว้ รู้ได้ว่านี่เรายังจะต้องเที่ยวเตร็จเตร่อยู่อิกถึงเท่านี้ ให้รู้สึกอึ้ดท้อแท้ในใจขึ้นมาเปนอันมาก ดูมันเท่าๆ กันกับอ้ายที่เหลืออยู่ข้างล่าง จึงได้จดเลขนับ ๑ ตั้งแต่วันที่ ๑๖ พฤศจิกายน เปนปฏิโลมขึ้นมาได้ถึง ๑๒๓ ใบ วันที่ ๒๒ ถึงจะได้ครึ่ง ในกำลังท้อแท้อยู่นี้กรมสมมตเตือน ว่าถ้าเลขเหลือแต่สองตัวจะโล่งขึ้นดอกกระมัง จึงได้ลองนับลงไปถึง ๙๙ ดู ใจคอค่อยเฟื่องฟื้นขึ้น ใช้ได้

เอมเปอเรอเยอรมันทิ้งเรือไว้ที่นี่หลายลำ มีเรือรบสองลำ เรือตอปิโดเฟิสต์คลาส ๕ ลำ ข่าวว่าจะเสด็จกลับมาถึงในค่ำวันนี้ พ่อคงหลุดไปก่อนแล้วเพราะอยู่ได้อย่างช้าเพียง ๕ ทุ่มเท่านั้น อาลเบอสขึ้นไปส่งหนังสือเมล์ กลับลงมาแล้วก็เห็นจะออกได้

อนึ่งได้ทราบว่าเอมเปรสยูยินี เมียนะโปเลียนที่สามเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศส ซึ่งอยู่เมืองอังกฤษ ได้มาถึงภายหลังพ่อด้วยเรือยอตช์ลำหนึ่งคล้ายๆ ของเรา ชักธงคลับใดคลับหนึ่ง มาจอดอยู่ไม่ช้าก็ออกเรือไป เห็นจะมาหยุดรับหนังสือ เคยมาเที่ยวตามแถบนี้บ่อยๆ แลคงไม่อยากพบเยอรมันเอมเปอเรอด้วยเปนแน่

พ่อได้รับโปสต์ก๊าดมิสเตอลอเรนต์เซน กงสุลเยเนอราล ของเราที่คริสเตียเนียส่งมา มีรูปพ่อกับกิงฮอกอนเดินจากตพานน้ำอย่างหนึ่ง เวลาขึ้นบนรถนั่งเคียงกันบริพัตรนั่งน่าอย่างหนึ่ง เฉภาะได้มาเมื่อเวลาไปส่งหนังสือกลับลงมา จะส่งก็ไม่ทัน จะได้รีบส่งที่แห่งใดแห่งหนึ่งซึ่งจะส่งได้ ภาษานอรวิเยียนเรียกเจ้าแผ่นดินว่ากอง เรียกกวีนว่าโดรนนิง เพราะฉนั้นถ้าจะอ่านหนังสือในนั้นจะได้เข้าใจ ฝนตกหาเวลาหยุดมิได้ ตกลงกันว่าเวลาจะไม่พอ ควรจะไปเมร็อกทีเดียว จึงได้ออกเรือเวลาทุ่มเศษ ละตำบลที่กะว่าจะแวะแต่ก่อนนั้นเสียตรงไปเมร็อกทีเดียว ทางที่มามีเกาะบังตลอดเหมือนเดินในคลอง ไม่มีคลื่นลมอันใดเลย

• • • • • • • • •

เมร็อค



รูปทรงถ่ายกรมขุนสมมตอมรพันธุ์ กับข้าราชการตามเสด็จประพาศที่นอรเว

รูปทรงถ่ายกรมขุนสมมตอมรพันธุ์ กับข้าราชการตามเสด็จประพาศที่นอรเว

คืนที่ ๑๑๔
ตำบล กรอตลิต

วันพฤหัศบดีที่ ๑๘ กรกฏาคม ร.ศ. ๑๒๖

เมื่อคืนนี้เรือถึง เมร็อก เวลา ๑๐ ทุ่ม ตื่นเวลาโมงเศษ ลุกขึ้นกินเช้า นึกว่าวันนี้เห็นจะรอดตัวฝนไม่ตก พอกินเสร็จฉวยกล้องจะไปถ่ายรูป ฝนก็ร่วงลงมา ไม่ใช่ร่วงน้อยๆ เสียดายเต็มที เพราะในฟยอดนี้งามมาก เรือเราเข้าจอดแอบริมฝั่ง จนยืนที่ในแคบิน ไม่แลเห็นว่าฝั่งสูงเพียงใด เปนน่าผาชันกรวดที่ชวากอันเปนทางจะขึ้น แลเห็นน้ำตกโตๆ เปนสายขาวๆ ไปถึง ๔-๕ สาย สูงจดหมอกด้านข้างนอกก็เปนเขาสูง มีสโนปกคลุมไปรอบ ตกลงเปนเลยไม่ได้รูปเมร็อก ถ้าจะถ่ายที่กราบเรือไม่ต้องเปียกฝน ซึ่งไม่ดีเหมือนบนดาดฟ้า แต่ก็คงยังจะได้รูป นี่ฝนไม่ให้ถ่ายเสียเลย จึงหมดตำรากันเท่านั้น

ต้องขืนขึ้นบกทั้งกำลังฝน เวลา ๓ โมงครึ่ง แต่แบ่งกันขึ้นไปเพียงชาย ๒ คน กรมสมมต พระยาชลยุทธ หม่อมนเรนทร์ พระยาบุรุษ ตาอ้น หมอแลอาลเบอส นอกนั้นก็มีแต่บ่าวฝรั่ง เพราะได้แบ่งเสื้อผ้าไปแต่เฉภาะที่จะแต่งตัว บรรจุย่าม ที่ท่ามีเรือนสองสามหลัง ชายหญิงเด็กผู้ใหญ่สักสิบเอ็ดสิบสองคน มีรถเทียมม้าคู่ ๓ รถ มีประทุน รถไม่มีประทุนทาเหลือง สำหรับใช้ขึ้นเขา เทียมม้าเดี่ยวสำหรับคนคัน ๑ บรรทุกของที่จะต้องใช้ทันทีคัน ๑ กองลำเลียงบรรทุกหีบ ๓ หลัง คนไม่ได้ขึ้นขับม้า ใช้จูงเดิน เปนหมดขบวนเสด็จพระราชดำเนินเท่านี้

ม้าเมืองนี้รูปร่างแปลก ขนาดโตสักเท่าม้าแซนดลวู๊ด ซึ่งเห็นที่ชวา แต่ข้อลำโตกว่า ฅอหนาท่วงที่แขงแรง แต่ไม่เห็นมีสีอื่นนอกจากสีกะเลียว แก่บ้างอ่อนบ้าง ไม่ใช่แต่ในขบวนเสด็จของเรา พบตามทางก็เปนเช่นนั้นทั้งสิ้น

ทางที่ขึ้นกว้างประมาณ ๘ ศอก ขึ้นเวียนไปเวียนมาอย่างที่เรียกว่า ซิกแซก แต่ไม่มีชันในที่ใดเลย รถขึ้นได้สดวกดีกว่าที่ชวาเปนอันมาก ไม่มีการเฆี่ยนม้าเควี้ยวๆ อย่างที่ชวา ปล่อยให้ม้าเดินย่องขึ้นไปช้าๆ เครื่องที่สำหรับกันตกนั้น ใช้ศิลาโตกว่าที่อิตาลีมาก สูงประมาณ ๒ ศอก ตั้งระยะถี่ ห่างกันอยู่ในศอกคืบแล ๒ ศอก ดูติดแน่นแขงแรงโดยม้าจะลำพองบ้าง เปนไม่มีที่จะพลาดพลัดตก ที่เขาทำได้ทั้งนี้ เพราะศิลาอุดมเหลือเกิน ไม่พักต้องต่อยทลายลงมากลิ้งอยู่ข้างๆ ทางมากมายก่ายกอง ไม่ใช่เปนศิลากลมลบเหลี่ยมทลายลงมา เปนศิลามีเหลี่ยมเปนแท่งแหลมๆ ทลายลงด้วยแรงน้ำ ด้วยเหตุที่จะไม่ให้ทางชัน ทางทบไปทบมาจึงได้ถี่ หม่อมนเรนทร์แลอาลเบอสเขาลงเดินได้ ลัดขึ้นไปคอยอยู่น่ารถนานๆ

คั่นที่ ๑ สูงประมาณ ๑๐๐ เมเตอร์เศษ มีโฮเตลไม้ตั้งหลังหนึ่ง อยู่สูนย์กลางหว่างช่องเขา แลลงมาเห็นวิ้วข้างล่างงาม เรียกชื่อว่าโฮเตลอุนิอน ตามเสียงชาวนอรวิเยียน ก็คือ ยูเนียน ในคำอังกฤษ มีร้านขายของที่ทางขึ้นร้านหนึ่ง ที่ริมโฮเตลนั้นอิกร้านหนึ่ง ขายโปสต์ก๊าดรูปหนังสัตว์ที่มีขน แลเครื่องไม้เขียนสี ไม่ได้หยุด ขึ้นจากที่นั้นต่อไปอย่างเดียวกัน ทาง ๒๐๐ เมเตอร์เศษ มีโฮเตลอิกหลังหนึ่งเรียกว่าอุซิกเต็น แล้วมีแปลลงไว้ด้วยว่า เบลวู ซึ่งพ่อตั้งไว้ว่า เปนวัดสว่างอารมณ์ ที่นี่ได้หยุดพักซื้อของ ซึ่งเปนอย่างเดียวกันกับสองร้านที่ล่วงมาแล้ว แลได้แวะในโฮเตลหน่อยหนึ่งด้วย ผู้หญิงเขาให้ดอกกุหลาบสามดอก สีบานเย็น ดอกใหญ่งามดี ซึ่งมีดอกกุหลาบในที่นี้สำแดงว่าโฮเตลตั้งอยู่ในที่กำบัง ไม่หนาวเกินไป แลเปนที่ซึ่งสโนไม่ขัง พืชพรรณ์ไม้จึงได้งอกงาม แต่ในระหว่างทางที่มานั้น แลเห็นปรากฎชัดว่ามีน้ำพุซึ่งเปนสายใหญ่ยิ่งสี่สาย รายตกมาแต่ยอดเขาซึ่งล้อมอยู่โดยรอบนั้นหลายลูกด้วยกัน ล้วนแต่ยอดอยู่ในหมอกทั้งสิ้น แต่การที่เห็นน้ำพุซึ่งนับว่าสี่สายนี้ ถ้านับตามอย่างบ้านเรามีอยู่ เช่นที่เกาะพงันเปนต้น ว่าพุหนึ่งแล้ว เห็นจะเรือนร้อย ขึ้นไปก็เปลี่ยนไปทุกที ประเดี๋ยวตกเช่นนั้น ประเดี๋ยวตกเช่นนี้ เปนลำธารบ้าง เปนคลองน้ำเชี่ยวบ้างพ้นที่จะพรรณาได้

ขึ้นจากโฮเตลนี้ ไม่มีอะไรต่อไปอิกนอกจากนานๆ จะพบโรงไม้เปนโรงรูปธรรมดา มุงหลังคาด้วยไม้ขอน แล้วถมดินให้หญ้างอกซึ่งมีอยู่ในที่อื่นๆ ก็หลายแห่ง แต่พ่อไม่เคยเล่าถึงเลย คนที่อยู่ตามระยะทางเช่นนี้ ได้ความว่าเปนพวกทำถนนเปนคนของรัฐบาล ยิ่งขึ้นมาข้างบนยิ่งเห็นน้ำพุมากขึ้น จนหนทางที่ทบไปทบมานั้นต้องมีสพานข้ามน้ำพุ ทบละสพานหนึ่งบ้างสองสพานบ้าง จนกระทั่งถึงระยะ ๓๐๐ เมเตอร์ไปหา ๔๐๐ ซึ่งเปนทางเด่นอยู่บนไหล่เขา แลเห็นน้ำในฟยอด ลืมกล่าวถึงชื่อฟยอด เขาเรียกว่าไกรังเงอ ที่เรือเรามาจอด แลเห็นเรือยอตช์แต่ไม่เห็นลำ เห็นเสากระโดงเท่านั้น คำที่กล่าวว่าเท่านั้นเมเตอเท่านี้เมเตอนั้น ไม่ใช่ยาวของหนทาง วัดโดยสูงขึ้นมาจากพื้นทเล เมื่อตั้งแต่ ๓๐๐ เศษไปแล้ว นับว่าขึ้นถึงยอดเขา แต่เปนเขาต่ำๆ มียอดที่สูงๆ ซึ่งเราแลแหงนตั้งบ่า อยู่รอบไป เมื่อแลลงไปข้างล่าง แลเห็นยอดซึ่งเรากล่าวว่าสูง เมื่ออยู่ในทเลนั้น ต่ำลงไปอยู่กว่าเราเสียแล้ว บางเวลาก็เข้าหมอกเห็นคลํ้าเปนเงาๆ ต่อขึ้นมานี้เปนทางเวียนไปบนยอดเขาต่ำขึ้นไปหาสูง ตั้งแต่ระยะ ๔๐๐ ขึ้นไป จนกระทั่งถึง ๘๐๐ เมเตอร์ มีพืชพรรณต้นไม้ต่างๆ ที่มีดอกสลับสีกันเช่นดอกเหลืองเหลืองๆ เล็ก เรียกว่าบัตเตอคัป ดอกสีน้ำเงิน เรียกว่าปลูเบล ดอกสีม่วงเรียกว่าไวโอเลต ดอกสีสรรแลรูปพรรณเหมือนกับดอกบานไม่รู้โรยแต่เขื่องกว่า เรียกว่าโคลเวอ มีดอกที่ไม่รู้จักชื่อหลายอย่าง เช่นเปนช่อๆ เหมือนสร้อยไก่แต่เล็ก มีดอกขาวสองสามอย่าง อย่างหนึ่งขาวเปนปุยเหมือนฟ่าย รูปพรรณเหมือนพู่ขนห่านหมวกทหาร ดอกไม้เหล่านี้ขึ้นระคนปนกัน สลับสีเปนปูพรมมีเฟินก้านเขียว รูปพรรณสัณฐานเหมือนเฟินเงินเฟินทอง ขึ้นเปนหย่อมๆ ตอนต่ำๆ กอยังโตถึงศอกเศษ สูงขึ้นไปก็ยิ่งเล็กลง มีตะใคร่น้ำมอสตลอดหนทาง ยิ่งสูงขึ้นไปก็ยิ่งมากขึ้น เมื่อนั่งๆ ดูไปก็เห็นว่าเปนตัวจริงของการที่เขาเอาไปก่อเขาปลูกเฟินที่เรียกว่า เฟินนะรี แปลว่าเหมือนกันกับเล่นต้นไม้ดัด เอาต้นไม้มาเลี้ยงข่มขี่ให้อยู่ในที่แคบแล้วดัดโอนไปให้เข้าทีเหมือนต้นไม้ใหญ่ฉันใด อ้ายเฟินนะรีที่เอาไปก่อเขาให้มอสเกาะ ปลูกเฟินแทรกก็เลียนจากเขาที่จริงนี่เอง พ่อนึกถึงแม่ ถ้าหากว่าได้มาเห็นจะวุ่นใหญ่ จะต้องการอ้ายดอกอะไรต่ออะไร แลต้องการเฟินแลมอสนั้นเปนแน่ ไม่ต้องสงไสย เปนต้องแซะจริงๆ แต่ผู้ชายยังอยากแซะ แต่ถึงแซะเอาไปก็คงไม่ไปเต็มเมืองเหมือนกับผักตบ เพราะมันเกิดยากด้วยเมืองเรามันร้อน ที่กล่าวถึงผักตบขึ้นมานี้ เพราะได้ฟังจากหนังสือลูกโต เล่าถึงเรื่องคิดฆ่าผักตบดูเปนการเอะอะกันมาก

ตั้งแต่ ๘๐๐ เมเตอร์ไปแล้วนี้ ไปในระหว่างน้ำแขงที่เรียกว่า เกลเซียตลอดทั้งสองข้าง กรมสมมตก็มาได้สมความประสงค์ในที่นี้ เรื่องกรมสมมตประสงค์อยากจับสโนนี้ เปนการใหญ่มิใช่เล่น เมื่อวันไปขึ้นโรเชเดอเนย์ที่เตอริเตต์ (ในสวิตเซอแลนด์) หายสูญไปเสียทางไหนก็ไม่รู้จึงไม่ได้ขึ้น ได้ไปแต่ดุ๊ก ข้างฝ่ายดุ๊กนั่นก็ปลื้มเกินการ เพราะไม่ได้เคยเห็นเมื่อครั้งก่อน มาเห็นเข้าคราวนี้ ลงลูบคลำเล่นเรื่อยแล้วกลับไปเล่าทับกรมสมมตใหญ่ กรมสมมตก็ลิงโลดอยากเห็นบ้าง ตั้งแต่นั้นมาก็คร่ำครวญถึงสโนติดปากอยู่เสมอ จนออกจะเปนคิดนิราศ ชายบริพัตรขันอยู่เสมอ ครั้นเมื่อมาจอดเรือที่โฮลันดฟยอดที่มีเกลเซียใหญ่ลงมาตกทเล พ่อไม่ได้ขึ้น กรมสมมตสู้จ้างคนให้ไปยกก้อนสโนที่ค้างอยู่นั้นมาที่เรือ เปนราคาโครนหนึ่ง เอามาลูบคลำเล่น แต่มันไม่ใช่เปนสโน มันกลายเปนน้ำแขงไปทั้งก้อน อยู่เปนนานจึงได้ละลายหมด ครั้นขึ้นมาวันนี้ พบสโนอยู่ริมทางสองข้าง ถึงลงจากรถเดินไป พอถึงสโนก็เอาไม้เท้าเขี่ยแล้วเอามือโกย แล้วเดินต่อไปอิกข้างหนึ่งเอาไม้เท้าเขี่ย แล้วหยิบกำเดาะไป ดูปลื้มราวกับได้พบพระอริยเจ้า พอรถพ่อเลี้ยวทางทบข้างบน แกมาทบข้างล่าง หน้าเจอกันเข้าร้องถามว่าอย่างไร ร้องตะโกนบอกมาว่า “สำเร็จแล้ว”

ทางที่ขึ้นมานี้ค่อยๆ หนาวมากขึ้นโดยลำดับ ถึง ๘๐๐ ออกสั่นๆ นั่งเร่งแต่เมื่อไรจะถึง ต้นไม้ก็ยิ่งน้อยลงไป เฟินก็ยิ่งเล็กลงไป มอสยิ่งมากขึ้น ลงปลายเกลเซียดาดตลอดทาง น้ำพุทไหลปึงปังก็หายกลายเปนไหลจ็อกๆ บ้างซ่าๆ บ้าง ไหลผ่านลงไปใต้เกลเซียบ้าง พอถึงป้าย ๑๐๐๐ เมเตอร์ช่างดีใจเสียจริงๆ อิก ๓๘ เมเตอร์จะถึงโฮเตลมัวชะเง้อไปชะเง้อมาถึงไม่รู้ตัว วิ่งเข้าไปผิงไฟทันที รวมระยะทางที่ขึ้นมา ๑๐๓๘ เมเตอร์ เปนสูงกว่าพื้นทเล ๒๕ เส้น ๑๙ วา ได้ให้เอาปรอดออกไปลอง ได้ความ ฟาเรนไฮต์ ๓๙ ดีกรี เซนติเกรต ๔ ดีกรี เปนขนาดฤดูหนาวในเมืองแก้ว กล่าวแล้วคือ ลึนดึน ยิ่งจวนจะมาถึงฝนก็ยิ่งตกมากลูกเห็บตกกราวๆ สโนก็ตกเปนฝอยขาวพรูพรั่งไม่ใคร่จะหยุด ติดเสื้อสารถีออกขาวไป รถพ่อได้เอาประทุนขึ้น มีผ้าคลุมขาแล้วเอาเสื้อฝนคลุมข้างน่า แต่พระยาชลยุทธนั่งตากฝน ใส่เสื้อฝนมาออกจะสั่นๆ ถ้าแดดแวมวามออกมาสักนิดหนึ่ง เออกันดีอกดีใจแต่ไม่ยักรู้สึกร้อน ฤๅเพียงแต่อุ่นก็ไม่มี ลางทีก็ไปสว่างเสียที่อื่นเฉยๆ โฮเตลนี้เรียกว่า ดยุ๊ปวัสฮุตเต็น พ่อก็เรียกไม่ถูก แปลว่า ดีปวอเตอร์หัต ซึ่งได้ชื่อว่า ดีปวอเตอร์หัตนี้ เพราะเปนเรือนหลังนิดเดียว ตั้งอยู่ริมห้วงน้ำใหญ่ ฤๅจะเรียกว่าทเลสาบก็ตามเถอะ ห้วงน้ำนี้กว้างขวาง มีเขาล้อมอยู่โดยรอบ เขานั้นดาดไปด้วยสโนขาวเปนกำแพงลงมาจนจดถึงน้ำ น้ำนั้นแขงพึ่งจะละลายได้สักครึ่งหนึ่ง พ่อออกจะปลื้มว่าได้เห็นวินเตอเมืองฝรั่งในฤดูร้อน ถ่ายรูปกันแล้วก็กินเข้า อาหารดีพอใช้ ทั้งที่ต้องไปพามาไกลเหลือเกิน ซ้ำได้กินปลาสดด้วย

เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่ง ออกจากโฮเตลนี้ ฝนยิ่งตกหนักลงมาอิก ออกจะเกือบเปนฝนไทยๆ ต้องขึงหนังน่าประทุน ใส่เสื้อเฟอ พระยาชลยุทธถามคนขับรถว่า เมื่อไรจะไปถึงโฮเตลข้างน่า บอกว่า ๔ ชั่วโมง ลงต้องขืนว่าขอตัดเอาเพียงสองชั่วโมง ให้รีบขับอย่างเร็วที่สุดที่จะไปได้ พอเปนที่ตกลงกัน เพราะเหตุว่าทางไม่สู้จะชันนัก ไปราบๆ นูนเล็กน้อย เมื่อถึงยอดเขาถ้าที่ราบๆ ก็พอออกวิ่งได้หงิดๆ แต่ถ้าชันสักนิดหนึ่งต้องลงเดินลากก้ามอย่างเก่า มีรางที่สำหรับวางท่อน้ำมาให้ม้ากินน้ำ ทั้งสองระยะ ม้าก็ทนสาหัสขึ้นเขาสูงถึงเพียงนี้ไม่ยักหอบ ยังลืมเล่าถึงวิธีตัดทางซึ่งน่าดูเปนอย่างยิ่งนั้น เมื่อขึ้นชันมาถึงที่จะขึ้นสูงที่จะต้องทอดหนทางไกลมาก เขาแก้เสียไม่ให้ต้องทอด คือก่อสพานบรรจบที่สูงค่อยๆ ลาดลงไป วงกลมดิ่งทีเดียว เราขึ้นไปลอดโค้งใต้สพาน แล้วเวียนตามวงกลมขึ้นไปข้ามสพานที่ลอดไปนั้น รถข้างน่าข้ามสพานรถข้างหลังกำลังลอดสพานอยู่ ดูขันแลช่างคิดจริงๆ ทางที่มาตั้งแต่โฮเตลที่กินกลางวันไม่ใคร่งามอะไรเปนที่ราบๆ มาก แลมีดินมากขึ้นกว่าที่ชันๆ พื้นดินเหล่านั้นดูพึ่งเปนรอยน้ำลด คือสโนพึ่งละลายหมดไป หญ้ายังไม่ทันขึ้น มีรางให้น้ำตก ฟากข้างขวามือมีห้วงน้ำเรียงๆ กันมาย่อมหน่อย ๒ ห้วง แล้วออกจะเปนแม่น้ำ แลเปนห้วงน้ำใหญ่ แล้วเปนแม่น้ำต่อลงมาอิก แต่ที่แม่น้ำเหล่านี้เดินถึงกันไม่ใช่ทเลสาบ สันเขาผีปันน้ำอยู่ที่โฮเตลกินกลางวันนั้น ฝ่ายหนึ่งไปลงทางเมร็อก อิกฝ่ายหนึ่งไปลงคริสเตียเนีย ถ้าแลดูก็เหมือนกับฟยอดในทเล เว้นไว้แต่เปนน้ำจืด น้ำลึกเหมือนกัน ฝั่งก็เปนเขาแนวยาวดาดด้วยสโนเปนกำแพงมาตลอด ไม้ดอกที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น ตั้งแต่ ๘๐๐ เมเตอร์มาแล้วมีบ้างไม่สู้มาก ตั้งแต่ ๑๐๐๐ มาแล้วจะว่าไม่มีเลยก็ได้ มีแต่มอสแลต้นไม้เล็กๆ สูงเพียงคืบหนึ่งแลคืบเศษ เปนแปรงๆ สโนแลฝนตกเรื่อยไม่หยุดหย่อน จนมาถึงโฮเตลนี้ เรียกว่ากรอตลิต เปนที่ลานแจ้ง โฮเตลใหญ่กว่าเพื่อน ว่าจุคนได้ถึง ๕๐ ทำล้วนแล้วแต่ด้วยไม้สนไม่ได้ทาสีทั้งสิ้น ก่อนที่จะทำอื่นวิ่งตลีตลานเข้าไปผิงไฟ เมื่อมาถึงเวลา ๕ โมง ๑๕ นาที

โฮเตลที่กรตลีต



ทางแยกที่กรตลีต



ภูมนิเทศรอบโฮเตลนี้ ด้านน่าเปนเขาสูง ดาดไปด้วยสโนเต็มไปทั้งนั้น มีโรงคนทำถนนอยู่ ๓-๔ หลัง ด้านข้างซ้ายมือแลเห็นห้วงน้ำ ซึ่งติดต่อมาแต่ตามทาง เปนคุ้งเปนแหลมเหมือนฟยอดในทเล จะหาต้นไม้สูงแต่สักต้นหนึ่งมิได้ มีแต่ก้อนศิลาปนกับมอสแลหญ้า หญ้าก็น้อยหนักหนา ด้านหลังก็มีเขาเปนเทือกยาวอย่างเดียวกันกับด้านน่า แต่ยังมียอดสูงๆ ชเง้ออยู่ข้างหลังอิก แลเห็นหนทางไปจนสุดสายตาถึงทางที่ขึ้นมาก็แลเห็นหนทางมาตลอด แลดูไกลๆ เหมือนเอาไม้เท้าขีดทรายเล่น

โฮเตลนี้ ถ้าว่าตามลักษณก็ดูเหมือนยังไม่แล้วเพราะไม่มีทาสีแห่งหนึ่งแห่งใดเลย แต่พ่อชอบ เหมือนเรือนตุ๊กตาฝรั่งที่เล่นเมื่อเด็กๆ จนกระทั่งโต๊ะ, เก้าอี้, เตียงนอน, ก็เหมือนเครื่องเฟอนิเชอตุ๊กตาที่ล้วงขึ้นมาจากหีบ กลิ่นเหม็นหรั่งๆ ที่นี่มีเตนต์ลัปอยู่หลังหนึ่ง มีลัปอยู่ครัวหนึ่ง เขาว่าอยู่ข้างจะบริบูรณ์แต่ไม่ได้ไปดู เพราะฝนตกไม่หยุดไม่หย่อนหนาวเต็มที มีโทรศัพท์จากที่นี่ไปถึงวิสเนส จากวิสเนสจึงมีโทรเลข แต่เขาก็ยังเก่งอยู่ โทรเลขดุ๊กมีมาแต่ลึนดึนเขายังตามส่งได้ถึงที่นี่ คิดถึงดุ๊ก ชอบที่สโนจริงๆ แกว่าเหมือนเมืองสวรรค์ สวรรค์นั้นไม่ใช่หมายอะไร นอกจากที่เขียนไว้ที่พระที่นั่งไพศาล พ่อออกจะเห็นจริงอย่างเดียว แต่ว่าถ้าเราเหาะได้ไปเที่ยวเล่นเช่นสมุทโฆษละเห็นหนาวเหลือทน จะต้องแต่งเฟอจนเหาะไม่ใคร่จะไหว กินเข้าเย็นกับเข้าดีแต่หนาว ทั้งโฮเตลมีเตาไฟอยู่สองเตา ที่ห้องนั่งเตาไฟอย่างเห็ดยํ้า[๑๙๒] เอาฟืนเข้าไปกองไฟดื้อๆ อุ่นสบายดี แต่เตาที่ห้องกินเข้าเปนเตาเหล็กไม่เปนเรื่อง ไม่อุ่นเท่าไร ไฟก็ไม่ใคร่จะติด เขาช่างไม่เตรียมสำหรับมืดเลย หมดทั้งโฮเตลจะมีที่จุดไฟได้อยู่ ๒ ห้อง แต่ห้องกินเข้ากับห้องนั่งนอกนั้นไม่มีโคมไฟอะไรเลย เพราะเตรียมน่าร้อน ซึ่งไม่รู้จักมืด โฮเตลทั้งหมดนี้ เปิดตั้งแต่กลางเดือนยูนไปจนถึงเดือนเสปเต็มเบอร์ ๓ เดือนโดยปรกติ นอกจากเวลานั้นปิด ไม่มีใครหาญขึ้นมาต่อหนาว แต่ในปีนี้พึ่งจะเปิดเมื่อเดือนยูไลนี้เอง เพราะหนาวล่ามากจนกระทั่งวันนี้ก็ที่ ๑๘ แล้วยังไม่มีคน มีแต่นายทหารสองคน คนหนึ่งเปนนายพันเสนาธิการขึ้นมาตรวจภูมนิเทศ ไม่แต่ตำบลนี้ จนโมลเดที่แวะแล้วแต่ไม่ได้ขึ้น เมื่อวานนี้ตาเจ้าท่าลงมาพูดในเรือว่า ตั้งแต่ ๑๐ ปีมาแล้ว ไม่เคยเหมือนอย่างปีนี้ ทั้งฝนทั้งหนาว จนไม่มีใครมาเที่ยว นายทหารบอกว่าที่บนนี้อาจจะร้อนได้ถึง ๒๕ ดีกรีเซนติเกรต คือ ๗๗ ดีกรีฟาเรนไฮต์ เปนอย่างร้อนที่สุดของตำบลนี้ ปรอดเวลาค่ำนี้ยืนเหมือนเมื่อเวลากลางวัน เพราะฝนแลสโนออกสงบ

เวลาจวนยามหนึ่งแล้ว ให้พระยาชลยุทธไปตามลัปผู้ชายที่ตั้งเตนต์อยู่ใกล้ที่นี้ขึ้นมาไล่เลียง ถามเปนคำให้การแลตรวจเครื่องแต่งตัว ได้ความดังต่อไปนี้

การแต่งตัว สรวมกางเกงดรอชั้นในสีขาวๆ กางเกงชั้นนอกสีน้ำเงินขลิบแดง ขาแคบ สั้นเพียงน่อง สรวมรองเท้าเย็บด้วยหนังเรนเดียร์ รูปอ้วนเหมือนตะเภา แต่ปลายงอนเหมือนเกือกแขกกว้างกว่าตีนเปนอันมาก ภายในเอาหญ้ายัด ไม่มีถุงเท้า ที่ข้อเท้ารวบเข้าเหมือนปากถุง แล้วรัดด้วยสายแถบเสียสองรอบ จึงเอากางเกงชั้นนอกคลุมปากถุงนั้นลงไป พันด้วยสายแถบขึ้นมาอิกจนถึงครึ่งน่อง แล้วแยกเชือกที่ปลายติดภู่ เย็บติดอยู่กับแถบนั้นออกเปนสอง ผูกเพียงครึ่งน่อง เสื้อชั้นในไม่ได้ขอถอดออกดู เพราะกลัวจะ “ไม่” ด้วยการถอดเกือกนั้นก็ออกจะไม่สู้ง่าย เสื้อชั้นนอกออกจะเปนรูปเสื้อฝีพายลำทรง แต่ไม่ผ่าตลอด แหวะลงมาเพียงน่าอก มีดุมขัดอยู่เม็ดหนึ่งราวไหปลาร้า แต่ฅอเสื้อนั้นเหมือนเสื้อครุยตั้งกว้างขึ้นไปจดผมตก สีเสื้อใช้น้ำเงินแก่ ประดับแถบสีสลับรอบขอบเสื้อแลตั้งแต่ไหล่ลงมาครึ่งแขนเปน ๓ ริ้ว ริ้วหนึ่งมีสีแดงกับสีเหลืองเคียงกัน คาดสายหนังรัดเอว กว้างด้านน่าสัก ๖ นิ้ว ด้านหลังเกือบคืบ ๑ หนังดำ ห้อยมีดอย่างนอรวิเยียน หมวกเปนหมวกแก็บแต่กลางปล่อยขึ้นไปเปนฝาชี มีภู่กลมสั้นโตขนาดเท่าดอกกระทุ่ม กระบังหน้าหนังดำ เสื้อนั้นหลวมมาก ชักขึ้นไว้ให้หย่อนบนสายรัดเอว เพราะฉนั้นดูรูปจึงกางอยู่ข้างบน เสร็จสิ้นเรื่องแต่งตัวเท่านี้ ซื้อผ้าตลาดมาเย็บเอาเอง

ที่อยู่ น่าหนาวอยู่เรือน แต่เรือนนั้นอยู่สูงๆ ขึ้นไปกว่าที่นี้ น่าร้อนจึงออกอยู่เตนต์ ว่าสบายเช่นนั้น เมื่อไล่เลียงดูหมด เห็นว่าเปนการสดวกมากกว่าสบาย คือเปนเวลาที่ผู้คนไปมาคอยเที่ยวรับจ้าง นึกจะอยู่ที่ไหนก็อยู่ในที่ใกล้ๆ ซึ่งจะหางานได้ ถ้าน่าหนาวมีเวลาที่ออกจากเรือนไปควบคุมเรนเดียร์ในที่ไกลๆ แต่งตัวล้วนแล้วด้วยหนังหุ้มมิดเว้นไว้แต่หน้า เมื่อถึงยามจะนอนๆ ลงไปในกลางสโนก็ได้ ไม่ชื้นถึงภายใน ไม่หนาว

อาหารที่กิน ซื้อขนมปังเขากิน มีกาแฟ ถ้าน่าหนาวยิงนกยิงเนื้อได้เพราะไม่ห้าม ยิงปืนเปน กินอาหารไม่เลือกว่าอะไร เว้นแต่ไม่ทำการเพาะปลูก อาหารมีนมเรนเดียร์มาก ว่ารศนมเรนเดียร์นั้นคล้ายกับนมเปรี้ยว รศดีกว่านมโค ถือสาสนาคริสเตียน รู้หนังสือ ทั้งภาษานอรวิเยียนแลภาษาลัป แต่หนังสือลัปนั้นไม่มีตัวอักษร ใช้อักษรนอรวิเยียน อย่างพวกบาดหลวงไปสอนคนเข้ารีตให้เขียนภาษาไทยด้วยตัวโรมัน ถ้าตายบรรจุโลงฝังไว้ในสโนแห่งหนึ่งแห่งใด เมื่อถึงน่าร้อนจึงขุดไปฝังที่ป่าช้า ป่าช้าลัปมีเฉภาะ

การที่จะหากินให้ได้เงินซื้อเสบียงอาหารแลเครื่องนุ่งห่ม ถ้าเปนพวกลัปชาวดอน คงมีเรนเดียร์ประมาณครัวละ ๑๐๐ ตัว รีดนมทำเนยขาย อาหารของเรนเดียร์นั้นคือมอสสีขาวๆ เหมือนสีต้นแอหนัง เปนชอบกินมาก แต่ถึงเขียวก็กินได้ ไม่จำเปนที่จะต้องตากแห้งไว้ ใช้เหมือนอย่างเช่นม้าฤๅโค ต้องหาหญ้าแห้งให้กินในเวลาน่าหนาว เรนเดียร์อาจจะขุดมอสซึ่งอยู่ใต้สโนทับเบื้องบนลึกถึง ๔ ศอกขึ้นมากินได้ นอกจากใช้น้ำนมใช้เทียมเลื่อนรับจ้างลากสิ่งของ มีกระดานเปนต้น ถ้าเปนพวกลัปทเลก็ลงหาปลา ปนไปกับพวกสวีดแลนอรวิเยียน ในที่สูงๆ ขึ้นไปเปนหมู่สำนักพวกลัป มีหัวน่าควบคุมกัน แต่ถ้อยความไม่มี ถ้าไม่พอใจกันก็ต่างคนต่างแยกไป

ได้ความโดยสังเขปเช่นนี้ รวบรวมใจความก็เปนอย่างคนๆ เรานี่เอง ซึ่งรักษาเพศลัปอยู่ ทั้งการแต่งตัว ก็ดูเหมือนจะเปนการสดวกแก่ทางหากินของเขาเท่านั้น ฤๅจะเปนการสดวกอิกอย่างหนึ่งที่จะสกปรกอย่างไรๆ ก็ไม่มีใครจะถือ ด้วยสันนิฐานกันเสียว่าเปนชาติป่าชาติต่ำ แลเปื้อนเปรอะคะมุกคะมอมอยู่เปนนิจ แต่ชอบจับมือเปนที่หนึ่ง บรรดาใครที่นั่งอยู่ในห้องต้องจับมือทุกคน ตั้งแต่พ่อเปนต้นไป ถามถึงเวลานอนก็เปนอันได้ความว่ามืดเมื่อไรนอนเมื่อนั้น ได้ให้เงิน ๒๐ โครนแล้วปล่อยตัวไป

• • • • • • • • •

หญิงชาวเมืองนอร์เว



คืนที่ ๑๑๕
เซนตรัลโฮเตลวิสเนส์

วันศุกรที่ ๑๙ กรกฏาคม

เมื่อคืนนี้แรกนอนหลับช้า ด้วยรู้สึกหนักผ้าห่มพลิกตัวไม่ใคร่จะไหว มันหนักทั้งแบลงเกตแลหนักทั้งนวม เพราะไม่ใช่ของเรา อยู่ข้างจะต้น ตื่น ๒ โมงเช้า ลงไปกินเข้าเช้า พบนายทหารได้ทักทายปราไสยกันอิก หมายว่าจะไปเยี่ยมที่เตนต์พวกลัป พอเดินออกไปก็ฝนตก กลับเข้ามาในห้องประเดี๋ยวเจ้าพวกนั้นยกครัวกันมาหาหมดแล้ว ดูยิ้มแย้มแจ่มใสเห็นจะพอใจในการที่ได้รางวัล ที่พาครัวมาอิกนั้น คือมีเมียคนหนึ่ง ลูกขนาดแล่น ๒ จูง ๑ อุ้ม ๑ ลูกที่อุ้มนี้บรรจุมาในซองหนัง ซึ่งมีรูปคล้ายกันกับที่ผู้ใหญ่ใช้ลากด้วยเรนเดียร์ ข้างด้านน่ามีผ้าห่อกรุหมดขึ้นมาจนถึงฅอเหลือแต่หน้า เวลาจะอุ้มก็อุ้มทั้งเปลือก มีสายโยงสำหรับตพายได้ เด็กนั้นอายุสามเดือน ตั้งแต่มาก็เห็นหลับไม่รู้สึกเลย จะยกขึ้นวางลงฤๅทำอะไรอะไรได้หมดเหมือนตุ๊กตา ผู้หญิงก็แต่งทำนองผู้ชายเปนแต่มีส่าย เว้นไว้แต่สายรัดเอวไม่ใช้หนัง ใช้เย็บด้วยผ้าติดขลิบ เสื้อแหวกอกข้างบนมีเครื่องประดับอย่างนอรวิเยียน เมื่อพิเคราะห์ดูไป ขยับจะอ่านออกเสียแล้ว ว่าพวกลัปนี้ แต่งอย่างนอรวิเยียนเก่านั้นเอง แต่พวกนอรวิเยียนผู้ชายเลิกเสียหมด ไม่มีใครแต่ง ถึงผู้หญิงที่อยู่เปนโสดแก่ตัวก็เลิกไม่แต่ง แต่งฝรั่งกันเสียหมด ที่คงแต่งเปนนอรวิเยียนอยู่แต่พวกถูกเกณฑ์ให้แต่ง กล่าวคือหญิงสาวใช้ในโฮเตลฤๅคนขายของที่เปนแฟนซีทิงส์ แก่พวกคนต่างประเทศที่เที่ยวไปมา เพื่อจะให้เปนที่ถูกใจของพวกเหล่านั้น เหตุด้วยเปนธรรมดาผู้ที่ไปเที่ยวมากๆ แห่งเบื่อเห็นอะไรที่ซ้ำๆ อยากเห็นแปลกๆ เครื่องแต่งตัวผู้หญิงเช่นนี้คือนุ่งส่ายดำเขินขึ้นมาพ้นข้อเท้า จีบรอบก็มีไม่จีบก็มี สวมเสื้อขาวปลายแขนรัดต้นแขนพอง แล้วสวมเสื้อกั๊กสักหลาดแดง แหวะน่าอกบางทีก็มีปักไหมปักลูกปัด แซกในหว่างเสื้อใต้อกลงไป บางทีก็มีแต่เชือกรัดอย่างห่างห่าง มีเข็มกลัดฅอเข็มกลัดอก ห้อยตุกติกต่างๆ ก้าไหล่ทองฤๅเงิน แต่ไม่ใช้ตุ้มหู เสื้อชั้นนอกที่เปนสีแดงนั้น ขลิบสีต่างๆ บ้าง มีดำเปนต้น ลางทีก็เดินเส้นเดินแถบ ลักษณอย่างเดียวกันกับเสื้อพวกลัป แต่พวกลัปเอาอย่างไปแล้วไม่เปลี่ยนต่อไปอิก ใช้คงอยู่ตามเดิม จนกลายเปนเสื้อพวกลัปไป ตัวอย่างใช้เลยไปจนลืมเช่นนี้ เช่นที่ชวาเสื้อเต็มยศของสุลต่านยกยาการตาก็เสื้อฝรั่ง ครั้นฝรั่งเลิกแล้วข้างชวาไม่เลิก กลายเปนเสื้อชวาไป อิกอย่างหนึ่งรูปเสื้อผู้ชายยังคงเหมือนเสื้อทหารรุสเซีย ซึ่งเปนรูปเสื้ออย่างเก่า แหวะฅอ ไม่ได้ผ่าตลอด สวมแล้วมีเข็มขัดรัดพอง ข้างบนชายห้อยยู่ยี่รอบเหมือนพวกลัปนี่เอง รวมความกับที่ไล่เลียงเมื่อคืนนี้ ดูไม่ประหลาดอะไรนัก ถ้าแปลกจริงก็ภาษาของเขาเอง ได้ขอให้พูดแลให้ร้องเพลงฟังดู ไม่มีตัวเอสในนั้นเลยตังโลๆ เลๆ คล้ายๆ จีน รูปพรรณสัณฐานหน้าตาก็ออกจะไปข้างจีน เปนจีนตอนข้างเหนือ

ขึ้นรถเหมือนอย่างเมื่อวานนี้ ออกจากโฮเตลโครตลีตไปตามทาง หนทางตั้งแต่นี้ไปแคบลงกว่าทางที่ขึ้นมา อย่างกว้างเพียงหกศอก ที่กว้างเพียงห้าศอกเศษก็มี เมื่อปะศิลาที่เปนก้อนใหญ่เปนศิลาติดที่ ดูเปนทำคนละคราวกันกับทางที่ขึ้นมาจากเมร็อก ทางที่มาจากเมร็อก ดูมีหลักปักศักราชที่ได้ทำมาเปนตอนๆ จนถึง ๑๘๘๖ แต่ตอนที่มาต่อมานี้ ไม่มีเครื่องหมายอย่างใด มีแต่หลักไม้ย่อมๆ ปัก มีกองศิลากันรวน สังเกตดูเห็นจะเปนเครื่องหมายหนทาง เมื่อเวลาสโนตกถมเต็มจนไม่แลเห็นถนน เมื่อจะไถสโนออก ก็ไถไปตามหลักที่ปักแนวถนน เหตุที่สโนขังบนถนนมาก เพราะมาราบๆ ไม่สูงชันอย่างเช่นขึ้นจากเมร็อก ไม้ปักรายระยะทางนี้ มีมาตั้งแต่ดยุ๊ปวัสฮุตเต็น ซึ่งเปนที่พักกินกลางวัน อันนับว่าสูงพันเมเตอร์ ตั้งแต่ระยะนั้นมา ถึงทางใกลก็จริง แต่ไม่ต่ำลงเท่าไร ถึงที่โครตลีต ๙๐๐ เปนต่ำลงร้อยเมเตอร์เท่านั้น ทางที่มาต่อจากที่นั้น จนกระทั่งถึงที่ซึ่งว่าเปนสูงสุดในเวลาวันนี้ ๑๑๓๘ เมเตอร์ ก็เปนสูงขึ้นอิก ๒๐๐ เมเตอร์ เท่านั้น ได้ถึงในเวลาเช้า ๕ โมง ๓๕ นาที แต่ทางที่มาวันนี้อยู่ข้างจะพิศดารน่าดูมาก จับเลียบมาตามทางสายน้ำในแวลเลนั้นเอง แต่สายน้ำนี้กัดเซาะลึกลงไปเปนอันมาก บางแห่งก็กว้างบางแห่งก็แคบอย่างไรๆ คงเท่าแม่น้ำฤๅคลองใหญ่ๆ ตลอดมา ฝั่งสองข้างชันขึ้นมาเหมือนปากอ่าง ที่เปนก้อนศิลารอบทำลายลงไปค้างอยู่ก้อนโตๆ ก็ผุดพ้นสโน แต่โดยมากสโนลาดขาวขึ้นมา จนบรรจบเขาข้างบนฝั่งข้างซ้ายนั้นเปนเขาสูงเทียมเมฆ ติดเนื่องกันตลอด แต่ฝั่งข้างขวามีเขาต่ำชั้นใน ที่หนทางตัดไปบนไหล่เขานั้น เขาสูงซ้อนอยู่ข้างหลัง เขาทั้งสองฟากนี้ ก็ดาดไปด้วยสโน ทางที่เรามาตัดผ่านมาในหว่างสโน บางแห่งก็สูงกว่าประทุนรถข้างหนึ่ง ต่ำข้างหนึ่ง บางแห่งก็สูงทั้งสองข้างเหมือนกั้นฉนวนด้วยสโน เรามาในหว่างกลางน้ำพุใหญ่บ้างเล็กบ้าง สูงบ้างต่ำบ้าง ไหลลดหลั่นไปในที่ต่างๆ แต่ลงปลายคงไปรวมลงในลำธารหว่างเขาที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่เพราะเหตุซึ่งเปนที่ลึกจมลงไปไม่ใคร่ถูกแสงแดด แลเยือกเย็นอยู่เสมอ เมื่อตอนสูงขึ้นไป น้ำในแม่น้ำก็แขงเต็มทั้งแม่น้ำ แลยังมีสโนตกลงไปทับมูลสูงขึ้นมาก็มี เหลือร่องน้ำกว้างอยู่ในศอกเศษบ้าง ใหญ่กว่านั้นบ้าง เปนทางซึ่งสำหรับน้ำที่ละลายไหลไปยังที่อื่น ส่วนน้ำพุที่ตกลงมาแต่ภูเขานั้นเล่า ก็เจาะช่องลงมาแต่เฉภาะ ไม่ได้ล้างสโนฤๅน้ำแขงลงมาหมด บางแห่งสายน้ำดั้นไปในใต้น้ำแขงได้ไกลๆ ไปตกลงจากเบื้องล่างน้ำแขง ข้างบนก็ดีปรกติอยู่ บางแห่งหนาสองศอกจนกระทั่งถึงหกศอก แลเห็นได้ด้วยที่รอยต่อกับน้ำเหลว การที่น้ำพุไหลหลั่งมามากมายเหลือเกิน ส่วนสโนที่อยู่ต่ำกว่าไม่ละลาย ทำไมจึงมากได้นั้น ด้วยยอดเขาสูงๆ ที่เราแลเห็นอยู่ฅอตั้งบ่านั้น มีโยเกล คือสโนที่ตกๆ ลงมาทับๆ กันอยู่นาน ลมในนั้นไปหมดกลายเปนน้ำแขงปะอยู่บนยอดเขา ไม่มีเวลาจะละลายหมดตลอดรอบปีเปนอันมาก ถ้าหากว่าด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง ทำให้น้ำแขงนั้นละลายเลื่อนลงมาข้างยอดเขาเช่นนั้นเรียกว่าเบร แลเห็นอยู่ที่บนยอดเขาสูงมากๆ หลายแห่ง สีเขียวผิดกันกับสโน ด้วยเหตุว่าเปนแท่งทึบแลหนามาก ถ้าลงมาถ่วงหนักๆ เลยพาเอาศิลาซึ่งลงมาตกทับอยู่นั้นทลายลงมาด้วย บางทีทำอันตรายแก่บ้านเรือนผู้คน เมื่อปีกลายนี้คนตายถึง ๔๐ คนในทันที แต่การที่ทลายไม่มีอันตรายนั้นดูเหมือนจะมีอยู่เสมอ เพราะเราอาจจะแลเห็นได้ว่าศิลาแตกป่นเปนรอยตกลงมาแต่ที่สูง กระจายกลาดอยู่บาหลังสโน ดูในลำน้ำเปนรอยน้ำแขงแตก แลเห็นรอยอยู่ในน้ำเหลวแท่งโตๆ เหมือนกับได้เห็นรูปที่เขาเขียนไปนอทโปล ขาดแต่หมีเท่านั้น เมื่อพ้นหลัก ๑๑๓๖ เมเตอ ๒๘ เส้น ๙ วา อันเปนที่สูงสุดของหนทางที่มานั้นแล้ว คราวนี้ก็ค่อยลงทีละน้อยๆ

ระยะทางตั้งแต่โฮเตลโครตลีต มาจนกระทั่งจวนถึงที่ซึ่งจะหยุดกินกลางวันต่อไปข้างน่า ไม่มีต้นไม้ที่ควรจะเรียกว่าต้นไม้ได้เลย สูงขึ้นไป ต้นไม้ที่เห็นเปนแปรงๆ อยู่ก็หายสูญไป หญ้าก็พลอยสูญไปด้วย เหลือแต่มอส ภายหลังมอสก็เลยสูญไปด้วย เหลือแต่น้ำแข็งฤๅสโนดาดขาวเต็มไป มีแต่ก้อนศิลาดำๆ โผล่หรอมแหรมอยู่บ้าง ดูเหมือนอย่างกับน้ำเวลาท่วมทุ่ง มีที่ดอนโผล่อยู่บ้างเล็กๆ น้อยๆ บางแห่งก็แลดูเหมือนคันนาซึ่งน้ำท่วมนา เว้นไว้แต่ไม่เปนน้ำ เปนสโนขาวไปหมดทั้งสิ้น วันนี้ฝนไม่ตกมาก ไม่มีเห็บไม่มีสโนตก มีพระอาทิตย์ส่องแสงออกเปนครั้งเปนคราว อยู่ข้างจะแจ่มโดยมาก เมื่อแสงส่องสโนสีแหลมแปรดปราดแลดูออกจะเหลืองๆ แสบตา แต่เมื่อใดพระอาทิตย์เข้าเมฆ จะเรียกว่าเมฆก็ไม่สู้ชัด ออกจะเปนหมอก เพราะเมฆในประเทศยุโรปนี้ไม่งามเหมือนเมฆของเรา ถ้ามีเช่นนั้นจึงชักเปนสีน้ำเงิน แต่ที่ช่างเขียนฝรั่งเขียนวินเตอร์ พ่อเห็นว่าเปนสีน้ำเงินมากเกินไป ฤๅเวลาเช่นนั้นของเขาจะมี เขาจะเขียนอย่างงามเสมอก็จะเปนได้

ถนนที่มาตอนนี้แคบเกินไป มีเอะอะต้องหลีกรถกันหลายหน วันนี้ได้พบพวกตัวริสต์อังกฤษพวกหนึ่ง ประมาณสัก ๒๐ คน รถหลายหลงต่างคนต่างถ่ายรูปกัน ได้สนทนากัน แลเขาช่วยหาที่ให้ถ่ายรูป อยู่ข้างจะแข็งแรง เพราะในตอนขาลงนี้ มีที่งามๆ จนแลดูใจเต้น การหลีกรถกัน มิข้างใดก็ข้างหนึ่งคงต้องเอารถลงร่องข้างถนน จึงจะผ่านกันได้ ได้พบหลายพวก แต่เขาใจดีหลีกให้พ่อทั้งนั้น มีรายเดียวที่เฉภาะเปนเขาตั้งสูงสองข้าง ไปเจอกันใครจะหลีกใครก็ไม่ได้ โทษถึงต้องลงจากรถหามล้อรถเปนนานจึงได้ผ่านกันได้ เมื่อจวนจะถึงโฮเตลที่กินกลางวัน เริ่มที่จะลงทางชัน ทางชันไปกว่าที่ขึ้นจากเมร็อก ออกจะน่าๆ กลัว ต้องหยุดเพิ่มเบร๊กล้อรถ เอาหนังซ้อนๆ กันแล้วตีตะปูเสียทั้งสองข้างแล้วจึงได้ลง แต่เวลาลงไปนั้นงามทุกที เลี้ยวข้างน่ามีภูเขาสูงๆ ยอดแหลมๆ ดาดไปด้วยสโนขาว แล้วแลเห็นลงไปถึงท้องทเลสาบ น้ำเขียวเหมือนน้ำทเล ที่มาวันนี้ก็ข้ามสันเขาผีปันน้ำตั้งแต่เขาสูงนั้นมา ข้างฝ่ายโน้นลงแม่น้ำกลอมมาเมืองคริสเตียเนีย ฝ่ายนี้ลงทเลแอตแลนติก แต่ครั้นลงต่ำมาอิกหลายทบไม่แลเห็นทเลสาบ จนถึงที่ชงักแห่งหนึ่งในหว่างเขา มีน้ำตกอยู่ที่นั่น สูงถึง ๙๐ เมเตอร์ จึงถึงโฮเตลที่หยุดกินกลางวัน เรียกวิเดเซเตอร์ เปนโฮเตลไม้เล็กๆ สู้ไปหากิ่งไม้ซึ่งไม่ใช่ของหาง่ายมาปักตกแต่งเปนนักเปนหนา มีดอกกุหลาบแต่งในห้องด้วย หมายว่าเขาปลูกได้ในที่นั้น ถามดูได้ความว่าเอามาแต่มินเดรซุนด์ ระยะทางไกล ขาลงนี้มาเร็วถึงที่กินกลางวันไม่ถึงบ่าย ๒ โมง

วิเดเซเตอร์โฮเต็ล



ออกจากนั้นเปนขาลง อย่างแรงๆ ลงมาชันๆ มีที่ซึ่งสำหรับดูน้ำตกนั้นหลายหน แห่งหนึ่งมีตพานข้างลำธารน้ำตกใหญ่นั้น ลำธารอันนี้น่าพิศวงด้วยแรงน้ำ ยืนดูบนตพาน เห็นน้ำลึกลงไป เหมือนอย่างกับเจาะศิลาลงไป สองข้างเปนผนังเกลี้ยง น้ำขัดศิลาเสียเรียบ เห็นจะลึกหลายเส้น ต้นไม้ค่อยมีมากขึ้นตามลำดับ ตั้งต้นมีอย่างแปรงๆ แล้วมีเฟินมีหญ้า แล้วค่อยมีต้นไม้ที่พอจะเรียกว่าต้นไม้ได้ ขนาดสูงสัก ๖ ศอก ๗ ศอก ก็ถึงท่าเยลเลอ ซึ่งเปนท่าเรือจะลงทเลสาบชื่อ สตรุยวันเดต มีโฮเตลเล็กๆ ในที่นี้ มีเรือจ้างชื่อ ตัวริสต์ เปนเรือจักรท้ายขนาดย่อมๆ เมื่อถึงท่าเวลา ๔ โมง ไปในทเลสาบอิกชั่วโมงหนึ่ง จึงถึงที่สำหรับขึ้นบกเรียกว่า มินเดรซุนด์ ทเลสาบนี้กว้างไม่มากนัก แต่เปนเขาสูงชันล้อมรอบ ดาดไปด้วยสโนราวกะว่าสระอโนดาต ด้วยเหตุที่เขาสูงแลชันรอบเช่นนั้น จึงทำถนนรถจากเยลเลอไปทางหนึ่งทางใดไม่ได้ต้องใช้เรือ ตามเขาสองข้างฝั่งนั้นก็มีน้ำตกลงมาจากยอดเขาไหลหลั่งไปรอบข้าง มีบ้านคนตั้งทำไร่อยู่ริมชายทเลเปนหย่อมๆ เมื่อแลดูไปข้างหลังที่ท่าซึ่งเราออกมานั้น แลเห็นเขาที่สูงตรวดชันอยู่หว่างกลาง มีธารหว่างเขาอยู่สองข้าง ล้วนกว้างใหญ่เต็มไปด้วยสโนขาวสุดตา เมื่อแล่นมาจนถึงเกาะสองเกาะในกลางน้ำ ทเลก็ค่อยแคบเข้าๆ จนถึงมินเดรซุนด์ เมื่อถึงเวลาบ่าย ๕ โมง หยุดกินน้ำชาแล้วเปลี่ยนรถใหม่ เปนรถฟากข้างนี้ จำเดิมแต่ลงถึงเยลเลอ ก็รู้สึกว่าเสื้อเฟอที่สวมนั้นกลับร้อน ต้องเปลี่ยนเปนเสื้อโอเวอโก๊ตตามธรรมดา ยิ่งเมื่อขึ้นท่ามินเดรซุนด์แล้ว ความรู้สึกมาปรากฎชัดว่า เมื่อสองชั่วโมงนี้เอง เราอยู่ในที่ซึ่งเปนฤดูวินเตอ เดี๋ยวนี้กลายเปนซัมเมอแท้ในทันที เมื่อขับรถมาตามทาง ประทุนไม่ต้องปิด มีแสงแดดออกอุ่น มีเมโดทุ่งหญ้าอันประดับด้วยดอกไม้สีต่างๆ เหมือนอย่างพรมลาด ฤๅบางแห่งเหมือนอย่างเอาผ้าดอกลงดาดไว้ ประเดี๋ยวก็ได้เห็นต้นกุหลาบป่า ขึ้นอยู่ที่นี่บ้างที่โน่นบ้าง ดอกสีชมภูกลีบลา ออกดอกเต็มเต็มต้น เห็นคนกำลังตัดหญ้า ผู้หญิงกำลังคราดหญ้า บ้างก็ตากอยู่บนราว เรียงๆ กันไป บางตอนก็ปลูกเข้าสาลี ปลูกเข้าโอ๊ต ปลูกผักต่างๆ มาอิกก็เปนต้นไม้ ป่าไม้แดง ไม้ฟืน มีบ้านเรือนรายๆ กันหนาขึ้นหนาขึ้นทุกที ลำน้ำซึ่งต่อมาแต่ทเลสาบ ก็เปลี่ยนเปนลำธารที่กว้าง มีแก่งมีรอ มีเขื่อนลำดับด้วยก้อนหิน มีวิลลาคนอังกฤษแห่งหนึ่ง ชักธง ดูเปนที่น่าสบายมาก ถึงว่าที่ในหว่างเขานี้ได้กว้างออก มีต้นไม้ไร่หญ้าบริบูรณ์เหมือนที่แห่งหนึ่งแห่งใดในประเทศยุโรปทั้งปวง เขาสองข้างก็ยังสูงมีสโนดาดอยู่เช่นนั้น มีน้ำตกซ่านซ่าไปตลอดทั้งสองข้าง จนลงมาเมื่อจวนจะถึงที่ต่อทเล ลำน้ำจึงได้กลายเปนแม่น้ำ มามีปากน้ำออกบรรจบฟยอด รถเรามาลดเลี้ยวตามลำน้ำ จนถึงตำบลวิสเนส ได้มายังที่โฮเตลเรียกว่า เซนตราล ถึงเวลาทุ่มเศษ

ที่โฮเตลนี้ตั้งอยู่ริมทเล เปนเรือนไม้อย่างนอรวิเยียนแท้ คือมีปั้นลมที่เปนหน้าเหราภายในไม่ได้ทาสี เขาแต่งใบไม้แลธง มีคนมาคอยรับดูอยู่เปนอันมาก มาถึงได้สักครู่หนึ่ง เรืออัลเบียนก็มาทอดที่น่าโฮเตล

ในการที่ได้ขึ้นบกเที่ยวครั้งนี้ แลเห็นปรากฎชัดว่าเมืองนอรเวนี้ เปนที่น่าเที่ยวยิ่งกว่าสวิตเซอแลนด์ ด้วยเหตุหลายประการ ข้อหนึ่งนั้นได้ความงามในท้องทเลช่วยเปนแรง ทางทเลเรือยอตช์จะไปจอดถึงไหนๆ ได้หมดด้วยน้ำลึกทุกแห่ง เมื่ออยากจะดูภายในประเทศ ขึ้นที่ตำบลหนึ่งตำบลใด ทางสองสามชั่วโมง ก็อาจจะแลเห็นสโนแลพบอากาศที่เปลี่ยนเปนฤดูหนาวได้ในทันที เพราะเหตุว่าเขตรของสโนในเมืองนอรเวนี้ ต่ำกว่าสวิตเซอแลนด์มาก ถ้าจะใคร่ดูสโนในสวิตเซอแลนด์ จะต้องขึ้นรถไฟไปในที่เขาสูง ซึ่งรู้สึกว่าเราขึ้นไปอยู่บนยอดเขา แต่ที่นอรเวนี้ ไม่ได้รู้สึกว่าเราขึ้นไปอยู่บนยอดเขา ไปอยู่ในหว่างเขา แต่หากอากาศในที่นั้นเปนฤดูหนาวเอง ในเมืองสวิตเซอแลนด์สารพัดทุกอย่างเปนรอยมือคนได้ตกแต่งทำให้บริบูรณ์แล้วทุกแห่ง แต่ในเมืองนอรเวนี้ นอกจากหนทาง เนเชอเปนอย่างไรคงอยู่เช่นนั้น ถ้าผู้ซึ่งชอบดูแนชูรัลซีนะรีต้องชอบเมืองนอรเว เปนเมืองซึ่งยังไม่สู้จะมีใครได้เที่ยวเตร่มาก ความสดวกในการที่จะไปมาพึ่งมีขึ้นภายใน ๒๐ ปี คนก็พึ่งเริ่มจะเที่ยวกันขึ้น มากขึ้นทุกปีๆ ซึ่งไปเที่ยวสวิตเซอแลนด์หลายเที่ยวเข้าแล้ว คงจะหันมาเที่ยวนอรเว ถ้าว่าโดยฐานคนอยู่ไกลเช่นพวกเรา ซึ่งไม่อาจจะมาค้างฤดูหนาวอยู่ได้ในประเทศยุโรป อาจจะดูวินเตอร์ได้ในประเทศนอรเว โดยขึ้นจากทเลเพียงสองสามชั่วโมงแลมีสิ่งวิเศษซึ่งจะพึงดูเช่นไปนอทเคป อันเปนพื้นแผ่นดินเหนือที่สุดในประเทศยุโรป ฤๅถ้ามาเหมาะฤดูกาล อาจจะขึ้นไปถึงสปิตสเบอเคน ซึ่งเปนทวีปใหญ่เหนือประเทศยุโรปขึ้นไปใกล้ข้างนอทโปล ห่างจากนอทเคปไม่ถึง ๕๐๐ ไมล์ อาจจะเห็นพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงคืน อาจจะเห็นนอทไลต์ แสงสว่างข้างฝ่ายเหนือ ซึ่งเปนโอภาศอันควรจะพิศวง แต่วิธีที่เขามาเที่ยวๆ กันโดยเรือเมล์ ซึ่งพึ่งเกิดขึ้นใหม่ รับบรรทุกพวกตัวริสต์มามากๆ เขาจับเที่ยวข้างใต้ขึ้นไปหาข้างเหนือ โดยแวะเวียนตามชายทเลตวันตกของนอรเวขึ้นไป จนกระทั่งถึงเหนือแล้วจึงล่อง แต่ความคิดพ่อเห็นไปอย่างหนึ่งในเวลาที่จะมาเที่ยวครั้งนี้ เห็นว่าควรจะเที่ยวเหนือลงมาหาข้างใต้ เพราะข้างเหนือไม่ใคร่บริบูรณ์ มีที่ขัดขวางหลายอย่าง ถ้าไปดูข้างเหนือซึ่งเปนที่ขัดขวางให้ได้สมประสงค์แล้ว จึงล่องลงมาดูทางข้างล่างดีกว่า เพราะยิ่งลงมาข้างล่างยิ่งบริบูรณ์ขึ้นทุกที จึงได้ขึ้นจากคริสเตียเนียโดยทางรถไฟไปลงเรือทรอนด์เยม ขึ้นไปจนถึงนอทเคปแล้วจึงล่องลงมาใต้โดยทางทเล แวะเที่ยวฝั่งตวันตกระมาซึ่งมีผู้เห็นด้วยหลายคน ว่าดีกว่าเที่ยวชายทเลขึ้นไป

เสียอย่างเดียวแต่ปีนี้เปนปีที่แปลกไปกว่าทุกปีในเรื่องดินฟ้าอากาศ ถึงดังนั้นก็ยังนับว่าเคราะห์ดี ที่ไปได้วันที่ ๑๒ ที่นอทเคป ความแปลกประหลาดนั้น คือ ปรินซออฟมอนาโค ซึ่งได้มาเที่ยวอยู่ก่อนพ่อ ได้ขึ้นไปถึงสปิตสเบอเคน เข้าไม่ได้ ติดน้ำแขงล้อมรอบ ต้องกลับลงมาจอดอยู่ตรอมซือ ซึ่งพ่อได้พบ ฤดูที่ควรจะไปได้แล้วก็ยังไม่สำเร็จได้ เอมเปอเรอเยอรมัน ตามหนังสือพิมพ์ว่าขึ้นไปเมื่อวันที่ ๑๓ คิดจะผ่านฮาเมอเฟสต์ไปนอทเคปนั้น ไม่สำเร็จ ถูกพยุ เลยต้องไปเข้าฮาเมอเฟสต์นั้นเอง เลี่ยงเวลากันกับพ่อกลับมาจากที่นั้น ครั้นรุ่งขึ้น ขึ้นไปนอทเคปไม่สำเร็จ ไม่ได้เห็นพระอาทิตย์เที่ยงคืนอิก ในว่า เขาว่ายังไม่เคยเห็นอาทิตย์เที่ยงคืนที่นอทเคป จะเท็จจริงอย่างไรไม่รู้ ต้องกลับลงมาตรอมซือ ทางที่ขึ้นบกตามที่พ่อมาคราวนี้ ยังไม่มีเจ้าแผ่นดินองค์ใดได้มาเลย กิงฮอกอนว่าจะเสด็จแต่ก็ยังไม่ได้เสด็จ อันที่จริงไม่เปนทางยากลำบากอันใดเลย จะเรียกว่ากันดารไม่ได้อยู่ข้างจะบริบูรณ์ จะเปนอย่างเดียวแต่เรื่องดินฟ้าอากาศจะให้ช่องฤๅไม่เท่านั้น ถ้าหากว่าโชคไม่ดี ก็จะไม่สบเหมาะได้ดังปราถนา มีการไม่แน่อยู่สิ่งเดียวเท่านั้นที่วิสเนสนี้ ปรอดกลางแจ้งฟาเรนไฮต์ ๕๒ ดีกรี เซนติเกรด ๑๒ ในเรือนฟาเรนไฮต์ ๖๔ เซนติเกรด ๑๘

• • • • • • • • •

ตำบลเลิน



โฮเต็ลอเล็กซานดรา ที่เลินฟยอด



เลินฟยอด



คืนที่ ๑๑๖
เรืออัลเบียน นอร์ดฟยอด

วันเสาร์ที่ ๒๐ กรกฏาคม

เวลาเช้ากินเข้า เขามีลูกสตรอเบอรีปลูกที่นี่เอง โตเหลือเกิน พึ่งได้เคยเห็น ขนาดเท่ามะปรางท่าอิฐแท้ๆ สี่ลูกลงในจานลึกขนาดย่อมสำหรับกินผลไม้ เมื่อเคล้าน้ำตาลแลคริมเสร็จแล้วเต็มจานพอปริ่มขอบ ที่นี่มีผลไม้แปลกอิกอย่างหนึ่ง ส้มโอ ลูกเล็กขนาดสักเท่ามะตูม รูปรีเช่นนั้น แต่เปรี้ยวจี๋ เนื้อเหลวๆ คล้ายส้มซ่า ถ้าคลุกน้ำตาลแลเกลือเข้า เหมือนส้มซ่า แต่เปรี้ยวจัดกว่า บ่นถึงน้ำปลากันเสียนี่กะไร ใช่ว่าจะไม่มีแต่ที่โฮเตลนี้ ในเรือก็หมด กุ้งแห้งก็หมด ออกจะสิ้นๆ ตัว

กินเข้าแล้วออกจากโฮเตล ไปกระบวนรถเหมือนเมื่อมา ผ่านน่าโฮเตลไป ถนนที่ไปนี้เลียบริมฟยอดใกล้ทเลทีเดียว ข้างในเปนน่าผาสูงมีต้นไม้ ไม่ใช่น่าผาสโน ทางเช่นนี้ถ้าแลดูในทเลเหมือนป้อมปีกกา ศิลาที่ตั้งข้างถนนได้ระยะกัน แลดูเหมือนใบเสมาป้อม บางแห่งหมิ่นทเล ดูเหมือนตั้งเขื่อนขึ้นมาจากน้ำ แต่เปนถนนแคบขนาดเดียวกันหมด ที่วิสเนสนี้ ไม่มีโทรเลขเหมือนกัน มีแต่โทรศัพท์ไปที่ เลือน ในฟยอดนี้เรือกำปั่นใหญ่ๆ เดินได้ มีเรือขนาดพันตันเดินเปนเมล์มีกำหนด ไปจนถึงสุดที่กว้าง ตำบลเลือน ทางเลียบเขาไปตลอดเช่นนี้ เมื่อถึงตำบลเลือน เขาสูงห่างออกไปหน่อยหนึ่ง มีลูกเนินเตี้ยๆ ทางไปในหมู่ไม้ จนถึงอาเลกซานดราโฮเตล เปนโฮเตลไม้ รูปพรรณสัณฐานซับซ้อนงามดี มีพวกเที่ยวมาอยู่เปนอันมาก มีท่าสำหรับเรือเมล์เล็กๆ จอด เปนที่คนไปมาก มีโฮเตลได้ถึงสองหลัง ใหญ่หลังหนึ่ง ย่อมหลังหนึ่ง ถัดโฮเตลเข้าไปหน่อยหนึ่ง ก็ถึงที่สุดของฟยอดนั้น ต่อกับลำธาร ลำธารกัดร่องไปข้างฝั่งซ้าย ตอนกลางตลอดฝั่งขวาเปนที่เขินน้ำพอปริ่มๆ บนฝั่งขวาเปนที่สูงไม้เล็กๆ ขึ้น ตัดทางไปบนที่สูงนั้นแล้วจึงเลียบลงโขดกรวด แต่นี้ไปไม่เปนถนนเปนแต่ทางเหมือนทางเกวียนลุ่มๆ ดอนๆ มีสายน้ำที่ตกจากน้ำพุข้างถนน ทอดกระดานบ้างศิลาบ้างข้ามเปนตพานที่น้ำไหลเอิบมานองอยู่บนถนนแฉะบ้างก็มี ตามทางเหล่านี้มีต้นไม้อย่างเตี้ยๆ สูง ๘ ศอก ๑๐ ศอก มีทุ่งหญ้าบ้าง ไรโอ๊ตแลบาเลบ้าง มีดอกไม้อย่างหนึ่งเปนสีแดงบานเย็น ลักษณคล้ายดอกประทัดจีน แต่ใหญ่กว่า เขาเรียกชื่อ แปลว่าเทียนพระราชา มีชุมมาก ถ้าติดกันเปนหมู่ใหญ่ๆ ยิ่งงาม อิกอย่างหนึ่งนั้นต้นกุหลาบป่ามีชุม พบร่ำไป ออกดอกเต็มๆ ต้น ถึงว่าดอกลา หน้าตามันก็แจ่มใสมากอยู่ บางทีจะเปนง่ายในเมืองเรา ด้วยดูที่นี่มันจะขึ้นแห่งใดก็ขึ้นได้ตามซอกห้วยซอกเขา เปนกุหลาบอย่างที่มีแรงมาก ซึ่งเขาเอาตอไปใช้ต่อกุหลาบผสม ออกดอกดีเพราะเปนพรรณแรง กุหลาบที่ใจเสาะกว่ามันยังขึ้นได้ในเมืองเรานี่เห็นท่วงทีจะเปนได้ จึงสั่งไปให้ดุ๊กหาไปบ้าง ทางตั้งแต่วิสเนสไปจนถึงตำบนเลือน ชั่วโมงเศษ จึงไปลงถึงห้วงใหญ่ มีที่พักเปนท่าลงเรือ เรียกว่าโลวันเลือน ตามตำบล เรือจ้างที่สำหรับไปในห้วงใหญ่นี้ เปนเรือไฟขนาดเรือสครู ใช้สตีม ไม่ได้เปนเรือเอเลกตริกอย่างในสตรินวันด์ เรียกชื่อ โลดวน การที่สำหรับจะไปที่โกรนาเบรนนี้เปนของเจ้าของโฮเตลอาเลกซานดรา จัดการทั้งสิ้น เพื่อจะให้หรู เขาเอากิ่งไม้ผูกดาดฟ้าจนรอบ ดูราวกับจะไปเข้านก แลอะไรไม่สดวก ต้องปลดลงเสียบ้าง จนเวลากำหนดของเขาที่จะออก ๕ โมงครึ่งจึงได้ออก เพราะมีพวกตัวริสต์อื่นๆ อิกมากด้วยกัน อันลักษณตัวริสต์แท้จำจะต้องเดินตพายกระเป๋าผ้าผ่อนอะไรข้างหลัง แต่งตัวสวมถุงเท้ายาวกางเกงสั้น ถ้าหนาวก็สวมเสื้อชั้นนอก ถ้าไม่หนาวก็พาดแขนไป สวมหมวกสักหลาด ถือไม้เท้าเดินกึงๆ นี่เปนอย่างอุกฤษฐ์ แต่ที่ไม่ถึงธุดงค์เช่นนี้ ขี่รถไปอย่างเช่นพวกเราก็มีถม ในห้วงน้ำใหญ่นี้จะเรียกว่าทเลสาบก็ไม่ได้ เพราะมีทางน้ำไหลออกได้ แต่เปนน้ำจืด กว้างแลลึกเหมือนทเล ฝั่งห้วงน้ำนี้เปนภูเขาสูง ตั้งสี่ร้อยห้าร้อยวา ชันลิ่ว รูปร่างมักจะเหมือนน้ำตาลฝรั่ง กลมๆ แหลมๆ แต่ซับซ้อนกันเข้าไปหลายชั้น ในระหว่างที่ซ้อนๆ กันนั้น เห็นน้ำแขงฤๅสโนขังขาวเปนเทือก แต่ที่ขังอยู่บนยอด สูงเกินตาเราไม่แลเห็น น้ำแขงแลสโนบนนั้นเปนที่ตั้งของน้ำพุ ตกเปนทางทางใหญ่บ้างเล็กบ้าง ตกมาแต่ยอดเขาทอดเดียวจนถึงน้ำบ้าง ลงมาแยกหลายๆ สายพร่าไปบ้าง ลงมาผ่านสโนซึ่งเกาะขาวมาตั้งแต่ยอดเขาแลเห็นว่าน้ำตกข้างบนนิดหนึ่ง แลข้างริมน้ำนิดหนึ่ง นอกนั้นแขงอยู่เฉยๆ เช่นนี้ก็มี อันการที่จะนับว่าน้ำพุมากน้อยเท่าใดนั้นป่วยการที่จะนับ ตามเชิงเขาที่มีชานแต่เล็กน้อย ก็มีบ้านคนตั้งอยู่แห่งละสองหลังบ้างสามหลังบ้าง ไม่เห็นว่าได้ปลูกอะไรนอกจากไร่หญ้า การที่ได้พูดถึงไร่หญ้าเนืองๆ นี้ดูเปนการยากที่จะเข้าใจกันในเมืองเรา คงจะรู้ได้ว่าน่าหนาวหญ้าตายหมด สัตว์ของเลี้ยงต้องกินหญ้าแห้งนั้นรู้แน่ แต่คงจะนึกว่าแร้นแค้นเต็มที ปลูกเข้าไม่ได้จึงต้องปลูกหญ้า หญ้าคงมีราคาในเวลาน่าหนาว แต่ไหนจะนึกว่ามีราคามาก อันความจริงนั้น เดี๋ยวนี้ทำไร่หญ้าได้ราคาดีกว่าปลูกเข้า เหตุด้วยเข้ามาแต่เมืองอเมริกาแลที่อื่นๆ ซื้อได้ถูก แต่หญ้าหายากได้ราคาดี บางแห่งในประเทศยุโรปได้ละการทำนาเข้าเสียบ้างบางส่วน ทวีการปลูกหญ้าให้มากขึ้น ถ้ายิ่งเปนประเทศที่พื้นแผ่นดินไม่อุดม ปลูกหญ้าดีกว่าปลูกเข้าเปนอันมาก เกี่ยวได้ปีละสองครั้งฤๅสามครั้ง สุดแต่เปนที่ราบไม่ว่าเล็กน้อยเพียงใดจนข้างถนน มีเจ้าของหวงห้ามสำหรับตัดหญ้า แถบข้างนี้ผู้ชายเปนผู้ตัด ผู้หญิงเปนผู้คราดแลลอมเข้าไว้ เด็กๆ ช่วยกันโกยหมดทั้งครัวเรือน แล้วเอาพาดราวเหมือนรั้ว ผึ่งให้แห้ง ตากหญ้าพาดราวนี้มีแต่ในนอรเวแลสวิเดน ถ้าที่อื่นเขาทิ้งไว้ในทุ่ง กลับเพียงหนหนึ่งฤๅสองหนก็เปนใช้ได้ ที่นี่ต้องอาไศรยผึ่งให้ลมเป่าได้ตลอดจึงจะแห้ง บรรดาดอกไม้สีที่ขึ้นปนอยู่ในหญ้า ก็เกี่ยวติดกันไปกับหญ้า เปนอาหารสัตว์ด้วยเหมือนกัน เหตุฉนี้ถ้ามีที่ราบแห่งใดที่ริมห้วงน้ำนี้ ถึงเปนที่เปลี่ยวมีแต่เรือนหนึ่งสองเรือนก็มีคนไปตั้งเกี่ยวหญ้า

ทเลสาบ เลินวันด์



โฮเต็ลที่เลินวันด์



น้ำในท้องทเลสาบฤๅห้วงน้ำนี้ สีขาวเหมือนน้ำเกรอะดินสอพอง เมื่อแรกเข้าใจว่าจะเปนด้วยท้องฟ้าสลัว แลแสงแดดถูกน้ำแขง แต่ครั้นดูไปก็น่าจะไม่ใช่ เพราะขาวทั่วถึงนัก น่าจะมีอะไรอยู่ในใต้น้ำ มีเหตุที่น่าสงไสยดังนี้ เมื่อจวนจะถึงโครนาเบรน มีเขาข้างฝั่งซ้ายสูงประมาณสักพันเมเตอร์ ได้ทลายลงมาตั้งแต่ยอดแฉลบลงมาจนถึงน้ำ เมื่อวันที่ ๒๐ เดือนมกราคมรัตนโกสินทรศก ๑๒๔ เปนฤดูหนาวแล้ว แต่น้ำในทเลสาบนี้ลึกมากเปนห้วงใหญ่จึงได้แขงช้ากว่าที่อื่นๆ เมื่อเขาทลายลงมานั้น น้ำพลุ่งขึ้นสูงท่วมฝั่งศิลาที่อยู่ฝั่งข้างขวาตรงกันข้าม สูง ๓๐๐ ฟิต น่าโขดศิลานั้นมีหาด มีเรือขนาดเท่าเรือสครู เอาขึ้นไว้บนบกที่หาดนั้นลำหนึ่ง ด้วยกำลังน้ำกระฉอกขึ้นไป ส่งเรือลำนั้นเข้าไปตกอยู่ในฝั่งห่างที่เดิมถึง ๓๐๐ เมเตอร์ ที่ฝั่งนั้นมีบ้านคน ชายหญิงใหญ่น้อยตายด้วยเหตุเขาพังนั้น ๖๒ คน น้ำที่ตรงเขาพังแต่ก่อนลึกร้อยวา เดึ๋ยวนี้น้ำลึกอยู่เพียง ๑๐ วาเท่านั้น การวิบัติใหญ่โตอาจจะเปนได้ถึงเพียงนี้

เมื่อว่าโดยภูมิประเทศแล้ว แต่พอถึงท่าที่จะลงเรือ แลเห็นในที่สุดของห้วงน้ำนั้น มีเขายอดแหลมๆ เรียงสล้างซับซ้อนกัน สูง ๑๐๐๐ เมเตอร์ขึ้นไป ในระหว่างยอดเขาต่อยอดเขานั้น มีเทือกน้ำแขงกองหนาสูง แลเห็นเปนสีเขียวในที่ลึกๆ เหมือนสีน้ำทเล เพราะเหตุที่เบื้องบนยอดเขาทั้งปวงนี้มีเทือกน้ำแขง อย่างที่เรียกโยคัล ดาดหนาเต็มทั่วไปเปนทางใหญ่ยาวมาก แล้วไหลเลื่อนลงมาตามหว่างเขาที่ลาด แขง หนา สูง ไม่มีเวลาละลายหมด ที่ซึ่งน้ำแขงที่เราได้เห็นนั้นคือ เบร เห็นหลายแห่งด้วยกัน แต่ที่เปนสำคัญซึ่งจะไปดูนั้นที่เรียกว่า โครนาเบร คือมียอดเขาอยู่ในหว่างกลางเปนรูปกลมสูง ซึ่งเขาเห็นว่าเหมือนมงกุฎ เวลาเราแรกไปเห็นแต่เบรข้างนอก เมื่อจวนถึงจึงได้เห็นเบรข้างในอิกเบรหนึ่ง ทั้งงามทั้งอัศจรรย์ ชื่อเขาตำบลที่เราจะไปดูนี้เขาเรียกว่า เกนดาลส โกรเนน

เคนดาลสเบร



เคนดาลสเบร



เคนดาลสเบร



เคนดาลสเบร



เมื่อเรือไปถึงที่ท่า ซึ่งเขาทำตพานยื่นลงมาในน้ำ มีเรสเตอรองต์ปลูกอย่างหยาบๆ คล้ายๆ โรงเรือ เปนที่สำหรับพวกตัวริสต์หยุดกินอาหารในที่นั้น แลมีของขายต่างๆ โปสต์ก๊าดเปนต้น ทางที่เรือไปในทเลสาบนี้ชั่วโมงหนึ่งพอดี ก็ถึงท่าที่สุดห้วงน้ำใหญ่นั้น เปนเวลาเที่ยงครึ่ง หยุดกินเข้ากลางวันเสียก่อนจึงได้ขึ้น ในระยะนี้ไม่มีหนทางทีเดียว เปนแต่ทางเกวียนเดินไปบนโขดในลำธารนั้น ต้องใช้รถสองล้อ แต่หนทางเปนลูกคลื่นลุ่มๆ ดอนๆ ขยักขย่อนมาก มีก้อนศิลาเกะกะอยู่บ้างน้ำท่วมบ้าง เสียงน้ำไหลลั่นคึ่กคั่กไปทั้งนั้น ทางประมาณสัก ๔๕ มินิต พอเลี้ยวหัวเขาหน่อยหนึ่ง เราก็เห็นเบรซึ่งตกลงมาถึงพื้นท้องธาร ขาวโพลนใสอยู่เบื้องหน้า ใหญ่โต วันนี้ผเอินอากาศดีอย่างยิ่ง แดดจัด แสงแดดขาว ถูกน้ำแขงแลพรายตาที่น้ำเปนโพรงเปนช่องเปนหลืบก็แลเห็นเขียวไปจนกระทั่งถึงน้ำเงินอย่างสีรุ้ง แต่รถขึ้นไปไม่ถึงเทือกน้ำแขงนั้น เหตุด้วยน้ำพัดเอาก้อนศิลามาตั้งกุกกักไปหมด เหยียบคลอนไหวได้ จะตัดเปนทางขึ้นไปก็เหลือกำลัง เพราะเปลี่ยนทุกปี ด้วยเวลาที่คนจะขึ้นไปถึงที่นั่นได้แต่ฉเภาะตั้งแต่ต้นเดือนมิถุนายน เมื่อถึงกลางเดือนกันยายนก็ขึ้นไปไม่ได้ทีเดียว เต็มไปด้วยน้ำแขงหนาสูง ที่ซึ่งเปนโขดสูงๆ มีต้นไม้ต่ำๆ งอกเปนรอยถูกลมขาดสบั้น ครึ่งต้นบ้างถึงโคนต้นบ้าง ที่ยังคงดีอยู่ก็นอนตแคง เปรไปทางเดียวกันหมด ที่ซึ่งต้องหยุดรถนี้ ไม่มีต้นไม้ใบหญ้าอะไรจะขึ้นได้ เพราะเต็มไปด้วยก้อนศิลา กลมบ้าง เหลี่ยมบ้าง ทั้งใหญ่ทั้งเล็ก หนา ไม่เห็นพื้นแผ่นดิน มีแต่สายน้ำไหลเซาะลงมาเปนร่องๆ ต้องขึ้นม้าฤๅเดิน แต่จะไปม้าฤๅเดินไปก็ไม่เร็วกว่ากันได้ อยู่ในต้องย่องทั้งสองอย่าง ลื่นพลาดคลุ่กคลั่ก ต่อขึ้นไปอิก ๑๕ มินิตจึงถึงตัวน้ำแขงนั้น ไปลูบคลำได้ ขอให้คิดดูว่าน้ำแขงก้อนหนึ่ง โดยหนาที่เราไปยืนอยู่ถึง ๒๐ วา กว้างประมาณสัก ๖๐ วา แต่ยาวขึ้นไปจนตลอดถึงยอดเขา ประมาณไม่ถูก ติดกันเปนแท่งเดียว จะประหลาดสักเพียงใด บนน้ำแขงนั้นมีศิลาลอยๆ เลื่อนตกลงมาค้างอยู่บนน้ำแขง โตเท่าเท่าก้อนศิลาที่ก่อเขาในสวนแง่เต๋งก็มี ไม่ใช่เปนน้ำแขงอย่างกำลังละลาย ที่เหมือนกับเราจะเอาก้อนน้ำแขงมาตั้ง แลดูเยิ้มอยู่รอบเช่นนั้น ลงมาตั้งหนาเฉยไม่ได้เยิ้มเลย ทุบดูก็แขงเปรื่องเหมือนศิลา ส่วนที่เปนน้ำตกลงมา ซาบในลำธารนั้น ตกมาจากภายในที่อบอุ่น ภายนอกไม่ละลาย ข้างซ้ายมือเราแหงนฅอตั้งบ่า จึงแลเห็นเบรที่เราแลเห็นในทเลสาบ เปนแท่งทึบใหญ่ลงมาย้อยอยู่ แต่ตอนข้างล่างแห้งไม่มีสายน้ำอาบซึมลงมาเลย ถ่ายรูปกันเล่นในที่นี้ แลฟังเขาเล่าเรื่องตำบลนี้ เจ้าของโฮเตลที่จัดการทั้งปวงเล่าให้ฟัง ว่าพ่อเปนเจ้าแผ่นดินคนแรกที่ได้ขึ้นมาถึงโครนาเบรนี้ ปรินซออฟเวลส์ได้มาเมื่อครั้งราชาภิเษกเจ้าแผ่นดินนอรเว พ่อก็ได้เห็นชื่อในสมุดว่ามาเพียงเรสเตอรองต์เท่านั้น ในปีนี้เองเอมเปอเรอเยอรมันเสด็จ ว่าจะมาเลี้ยงดินเนอที่หาดกรวดตรงเบรนั้น แต่ครั้นเมื่อมาถึงก็ขึ้นไม่ได้ ค้างอยู่เพียงเรสเตอรองต์ เหตุด้วยฝนตกไม่หยุด เจ้าแผ่นดินนอรเวว่าจะเสด็จก็ยังไม่ได้เสด็จ กำหนดว่ามะรืนนี้ ปรินเซสยูยิน โบนาปาด เห็นจะเปน เอมเปรสยูยินีจะขึ้นมา แล้วเอมเปอเรอเยอรมันจะเสด็จมาอิกในเที่ยวนี้เอง พ่อออกยิ้มๆ ว่าโชคเราอยู่ข้างจะเก่งมาก มาเหมาะได้สำเร็จทุกแห่งตลอดลงมา

ขากลับเหมือนอย่างขาไป มาหยุดลงเรือที่น่าโฮเตลอาเลกซานดรา เลื่อนเรืออัลเบียนเข้ามารับถึงที่นี่ ลงเรือแล้วสักครู่หนึ่งได้ออกเรือมาตามฟยอด เจ้าพระยาสุรวงษ์บอกว่า เมื่อเวลามาจากเมร็อกถูกคลื่นใหญ่ประมาณสักชั่วโมงครึ่ง เมื่อเวลาไปตามทาง ขึ้นรถได้แต่เฉภาะสองคน หนทางมันอยู่ข้างจะตกุกตกัก มีก้อนหินสดุดบ่อยๆ ประเดี๋ยวขึ้นลงกระแทก ถ้านั่งระทวยฤๅละห้อยไปอย่างไรอาจจะกระเดนลงจากรถก็ได้ แต่สองข้างทางรู้สึกว่ามันงามเปลี่ยวๆ ด้วยน้ำพุแทงลงมาข้างๆ ประเดี๋ยวทางโน้นซู่ประเดี๋ยวทางนี้ซ่า สายน้ำในลำธารที่เราเลียบไปก็เชี่ยวกราก กระทบศิลาก้อนที่รายอยู่ในน้ำแตกเปนฟองบ้าง ที่เปนแก่งศิลาใหญ่ๆ ตั้งขวาง น้ำไหลตกลงดังกึกก้อง เหนือแก่งขึ้นไปน้ำแลดูเหมือนนิ่ง แต่กัดกว้างเปนแหลมเปนคุ้งเล็กๆ จนขึ้นไปไหลซาบตามก้อนศิลา รู้สึกใจมันขรึมๆ เกิดปรารภขึ้นว่า การที่มาเที่ยวเช่นนี้ ถ้าเวลาเบื่อเมียไม่ถูกใจฤๅน้อยใจอย่างหนึ่งอย่างใด มาเที่ยวเสียเช่นนี้เห็นจะเพลินดี บริพัตรว่าต้องบี๊[๑๙๓]นิดๆ พ่อรับว่าถูก แต่ควรจะมีเพื่อนบี๊ด้วยกันอิกคนหนึ่งสองคนเปนพอ ด้วยทางมันเที่ยวสดวก พาหนะก็หาง่าย ที่อยู่ที่กินไปถึงไหนมีที่นั่น ตลอดจนที่นอนผ้าห่มนอน ไม่มีใครต้องช่วยเตรียมเสบียงอาหาร ไม่ต้องขนอะไรไป ถ้าหากว่าเราจะมีเสบียงของเรามาหอบที่นอนมา แต่จะหาที่หุงเข้ากินก็จะไม่ได้ดีเท่าที่เขากะไว้แล้วหาไว้แล้ว เขากะไว้พอเหมาะ แลทำตามเขาอาจจะได้เห็นแลได้อยู่สบายดีทุกอย่าง เมื่อขากลับคิดว่าถ้าไม่ได้โกรธกับเมียจะพามาเที่ยวด้วยดีฤๅไม่ดี ลงเนื้อเห็นกันว่ามาไม่ได้ เพราะการที่มานั้น จะว่าไม่ลำบากไม่ได้ มันสนุกอย่างลำบาก ผาดโผน ไม่ใช่สนุกอย่างสำรวย จะเดินไม่ไหว ทนรถฟัดไม่ไหว ปวดหัวปวดท้องอะไรต่างๆ สนุกแต่ว่าจะฟก ตกลงเปนอันไม่เอามา

จะว่าด้วยความงาม คำที่ชมมันมีสองอย่าง อย่างหนึ่งชมว่าทำดี เหมือนกับจริง อิกอย่างหนึ่งชมว่าดีแลงามเหมือนแกล้งทำ อย่างแรกเปนของที่คนทำด้วยความคิด แต่ทำดีจนเหมือนกับของเปนเองได้โดยธรรมดา ไม่มีอะไรฝืนๆ ขัดๆ เช่นกับจะขุดคลองให้แหลมต่อแหลมชนกัน เช่นนี้ผิดธรรมดา ต้องข้างหนึ่งเปนแหลมข้างหนึ่งเปนคุ้งกินกัน ดูเหมือนหนึ่งว่าสายน้ำกัดเซาะฝั่งให้เปนไปเอง เช่นนี้ เปนอย่างทำดีเหมือนจริง ส่วนดีเหมือนแกล้งทำนั้น สายน้ำกัดเซาะไปเอง เปนคุ้งเปนแหลมเล็กๆ เหมือนอย่างกับคนลงบังเวียนเขียนไว้เพื่อจะให้งาม เช่นนี้งามเหมือนทำ การที่จะหาที่งามสองอย่างเช่นว่านี้ไม่ใช่หาง่ายมักจะออกมากลางๆ ทำงามดีแต่ไม่เหมือนจริง ฤๅงามจริงอยู่แต่มันยังเสียที่ตรงนั้นตรงนี้ ถ้าหากว่าเราทำ เราคงจะแก้ให้เปนอย่างนั้นอย่างนี้ ฤๅมันงามดาดๆ เหมือนกันกับที่ไหนๆ ไม่กินตา สองอย่างข้างหลังนี้ จะเรียกว่างามแท้ไม่ได้ แต่ถ้าจะพูดถึงงามแท้ที่กล่าวมาข้างต้นสองอย่างนั้นแล้ว งามที่เปนเองโดยธรรมดางามกว่าที่คนแกล้งทำให้งาม งามเช่นนี้เรียกว่า แนชูราล ในที่ซึ่งผ่านไปนี้ งามจริงเช่นนั้น

• • • • • • • • •

อ่าวบาลฮอลัน



บ้านช่างเขียนเมืองบาลฮอลัน



คืนที่ ๑๑๗
เรืออัลเบียน บัลฮมแลมุนดัล

วันอาทิตย์ ที่ ๒๑ กรกฏาคม

เมื่อคืนนี้เวลาดึก มีลูกกลิ้งนิดๆ จนกระทั่งเรือเข้าซอคเนฟยอดจึงสงบ ตื่นขึ้นเช้าพอเรือเลี้ยวเข้าเอสเซฟยอด จอดที่น่าตำบล บัลฮมที่เรือจอดนี้เปนที่ประชุมฟยอดทั้งปวง ๔ ฟยอดด้วยกัน จึงเปนที่มีซีนะรีงาม บ้าน บัลฮม ตั้งวงอ้อมเขาลูกหนึ่งอยู่ ส่วนที่ตรงข้ามฟากมีเขาสูงเปนวงรอบ แลเห็นสโนดาดอยู่บนยอดเขาบ้าง ฟยอดที่อยู่โดยรอบนั้นกว้างหลายไมล์ มีเรือปลาไปมาอยู่ตามฟยอดเหล่านั้น เปนที่งามมากแลอากาศโปร่งแจ่มใส มีพระอาทิตย์ ออกจะอยู่ข้างร้อน

กินเข้าเช้าแล้วลงเรือไปขึ้นบก ที่ท่าใกล้โฮเตล มีคนมาคอยดูอยู่เปนอันมาก คนเหล่านั้นเปนคนที่มาเที่ยวแต่ต่างประเทศมาก การต้อนรับของคนชาวเมืองนี้น่ารักมาก ถึงคนที่มาเที่ยวก็รู้สึกว่าเปนพวกเดียวกัน ยิ้มแย้มแจ่มใสเปิดหมวกโบกผ้าร้องฮูราให้ดอกไม้ ทำให้รู้สึกสบายใจเปนอันมาก รถในตำบลนี้หาได้คันเดียวเท่านั้น เรียกว่าตริลเล เปนรถกระเช้าสานนั่งได้สี่คนพอเบียดๆ แต่สารถีคงอยู่ข้างหลังเหมือนกัน สายถือผ่านมาในหว่างคนนั่ง แปลกที่ม้าไม่ใช่ม้าเมืองนี้ เปนม้าเทศ อิกคันหนึ่งเปนรถสกิดโวคึนสามัญ หมดรถที่จะหาได้ในตำบลนี้ พ่อได้ขึ้นกับชายสองคนแลพระยาชลยุทธรถหนึ่ง กรมสมมตกับหมอฟิสเตอรถหนึ่ง ไปตามถนนริมทเล ถนนนี้กว้างประมาณ ๕ ศอก เลียบไปบนชายเขาต่อกับทเล แต่แขงทำเรียบร้อยดี รู้สึกช่างสบายเสียจริงๆ เพราะเหตุที่ต้องแดดอุ่น อากาศก็ยังเย็น ดูสดชื่นในใจ พื้นที่ก็รู้สึกว่าเปนบ้านนอกแท้ ไม่เปนอย่างที่จะทำเมือง แต่มันไปไม่ถึงเมือง เปนครึ่งๆ กลางๆ น่าเดินเล่นเปนที่สุด ถนนก็ไม่สู้ชัน ชาวเมืองก็ล้วนแต่ใจดีกิริยาดี พบเข้าที่ไหนก็ยิ้มแย้มแจ่มใสฤๅถึงออกปากต้อนรับก็มี เรือนมักจะปลูกอยู่ข้างฟากชายทเล ฟากข้างในเปนสวนปลูกต้นผลไม้ ซึ่งดูเปนแรกๆ ปลูกไม่กี่ปี แต่มีผลแล้ว แปร์กำลังมีผลอ่อน แชรีแก่แล้ว แชรีอิกอย่างหนึ่ง รูปร่างคล้ายๆ ลูกหว้า แต่สีแดงเปนแชรีอย่างเหลืองด่างแดง ยังไม่สุก เขาว่าเมื่อสุกขึ้นแล้วรศเหมือนลูกองุ่น ออกลูกดกแดงไปเต็มๆ ต้น ไม้ดอกมีกุหลาบมาก ตามบ้านตามชายทเลแลตามในทุ่งหญ้าซอกเขามีกุหลาบป่าชุม กอโตๆ กุหลาบป่านั้นมีเปนสองอย่าง ได้สังเกตเห็นแน่ในวันนี้ อย่างหนึ่งนั้นกลีบชมภูอ่อน ที่ขั้วกลีบขาวจาง อิกอย่างหนึ่งนั้นขาวล้วน ขาวคล้ายดอกชงโค แต่คงเปนกุหลาบลา ๕ กลีบ เหมือนกันทั้งสองอย่าง มันช่างขึ้นง่ายดาย แลงามดีจริงๆ พ่อรักเต็มทีเสียแล้ว ต้นไม้ผลในยุโรปนี้เขาปลูกห่างๆ กันมาก ไม่ไช่แต่ด้วยเผื่อโต เพื่อจะให้ถูกร้อนให้มากรอบต้น ผลไม้เมืองเราต้องห่อกันร้อน กลัวว่าจะสุกเสียเร็วไม่ทันโต แต่ที่นี่เขาต้องหาที่ร้อน จนกระทั่งถึงปลูกแอบกำแพง ให้ไอกำแพงร้อนมากระทบ หาไม่ลูกไม้นั้นไม่สุก เลยแขงเปนหินไปเสีย ปีนี้ลูกไม้ในประเทศยุโรปล่าหมด เพราะหนาวเกินไป ถ้าถูกพยุฤๅลูกเห็บสโนมาลูกไม้ก็เสียหมด ตำบลนี้อยู่เหนือมาก ผลไม้จึงยิ่งสุกล่าไปกว่าตอนข้างล่าง แต่สตรอเบอรี จับดีมาแต่วิสเนส ที่นี่มีไร่สตรอเบอรีดีเหมือนกัน แต่การทำสวนเช่นนี้ มีอยู่ซีกเขาซึ่งหันหน้าเหนือที่แดดจัด ซีกข้างไต้ไม่มีอะไรเลย มีแต่ตัดฟืน จะไว้พูดภายหลัง ไปตามทางประพาสสวนเรื่อยไปดังนี้ ประเดี๋ยวก็มีเรือนมีโรง มีโฮเตลอิกหลังหนึ่ง มีวัดอังกฤษหลังหนึ่งทำน่าเอนดูมาก เปนวัดอย่างนอรเวโบราณเล็กนิดเดียว มีช่อฟ้าใบรกาอย่างนอรเว มียอดคล้ายๆ วัดพม่า สร้างขึ้นด้วยการเรี่ยราย แลมีสวดมนต์ในฤดูนี้ พ่อผ่านไปกำลังสวดมนต์กันอยู่ มีโคกหนึ่งอยู่ข้างถนนต่อริมทเล มีต้นไม้ใหญ่อยู่บนนั้น เขาเรียกว่าต้นเบิช ว่าเปนที่ฝังศพเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่ง ชื่อ เบเล บางคนเขากล่าวว่ากิงเบเลนี้คือแฮมเลตที่มีในเรื่องเชกสเปีย มีเรื่องราวคล้ายกับนิทาน ซึ่งเปนเรื่องของพวกชาวเหนือเหล่านี้ แล้วจะเล่าให้ฟังบ้างในที่สุดรายวันๆนี้ ถัดขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่งถึงบ้านช่างเขียนคนหนึ่ง ชื่อ ฮันสดาล พ่อเลยผ่านขึ้นไปเสียก่อน จนถึงที่สุดหนทางที่รถจะผ่านไปได้ จึงลงเดินถ่ายรูป มีตาแก่มาชวนให้ไปที่เรือนในต้นไม้ ที่นั่นฟากถนนข้างริมทเลมีต้นไม้หลายต้นติดกันเปนกออยู่ริมทเล แกไปผูกห้างตั้งเก้าอี้ไว้ที่ต้นไม้นั้น ทอดตพานมีกระไดขึ้นไปนั่งเล่นบนนั้นได้ แล้วมีสายลวดโยงลงมาที่โรงของแกอยู่ตรงกันข้าม ทำเปนเรสเตอรองต์เล็กๆ อยู่ที่จำเภาะลำธาร เปนที่สำหรับไปนั่งกินเข้าของกันได้ ถ้าหากว่าไปอยู่บนต้นไม้จะกินอะไร มีเรือไวกิงลำเล็กๆ อยู่ที่สายลวดนั้น มีกระดาษห้อยอยู่ที่สมอ จะต้องการอะไรก็จดลงไปที่กระดาษห้อยปล่อยไป ข้างโรงนั้นก็เอาของบรรทุกลงไปที่เรือไวกิง แล้วชักลวดข้ามฟากมาที่ต้นไม้นั้น วันนี้เรียกน้ำลูกไม้มาเลี้ยง แลขายโปสต์ก๊าด ซึ่งพ่อได้ซื้อเข้าสมุดมาด้วยแล้ว ตรงน่าเรือนต้นไม้นี้ลงไปมีร้านเปนตพานสำหรับจับปลาซัลมัน เห็นมีอวน แต่วิธีจะทำอย่างไรมันไม่ใช่เวลาที่แกทำ แต่เขาเล่ากันว่าที่นี่บริบูรณ์นัก ทั้งปลาซัลมันปลาเตราต์แลอื่นๆ ข้างฝ่ายบนบกก็ว่ามีที่ยิงกระต่าย, สุนักข์ป่า, เนื้อ, บางคราวก็ได้หมี ว่าหมีเมื่อก่อนนี้ชุม ตั้งแต่คนมาเที่ยวมากเดี๋ยวนี้น้อยไป เล่าเรื่องหมีมีเปนอเนกปริยายตั้งแต่นอทเคปลงมา พ่อไม่มีเวลาจะเล่า

ออกจากบ้านตาแก่นี้ มาหยุดถ่ายรูปที่บ้านช่างเขียนที่ชื่อฮันสดาล เจ้าของบ้านออกมาต้อนรับ ทั้งผัวเมียพวกพ้องมีผู้หญิงอังกฤษสาวอยู่ที่นั่นด้วย พาไปดูในบ้านแลไปดูวิลลาภายในด้วย บ้านนี้ตั้งอยู่ในที่งาม มีลานหญ้า มีต้นแชรีอย่างลูกหว้าหลายต้น มีต้นกุหลาบที่รั้วบ้านแลที่ข้างเรือน ดอกเต็มๆ ต้น ที่ประตูบ้านเอาโครงปลาวาฬสองอันตั้งขึ้นเปนประตู แล้วมีกระดูกปลาวาฬตั้งอยู่ที่นั่นบ้าง ที่นี่บ้างเปนหลายแห่ง รูปเรือนนั้นเปนอย่างนอรวิเยียนแท้ มียอดมีหลังคาซับซ้อน ข้างในก็แต่งด้วยเฟอนิเชออย่างนอรวิเยียน เขียนสีเขียวสีแดง ลายก้านขดเปนพื้น เขาว่าเปนลายอย่างข้างฝ่ายตวันออก ช่างหาเครื่องเฟอนิเชออย่างเก่าๆ เมื่อไม่มีของเก่าก็ทำประกอบ เช่น นาฬิกา ทำเปนตู้แลเขียนลายครึอย่างเก่าเหมือนของโบราณ พาดูในห้องนั่งห้องกินเข้าแลสตูเดียวไปเห็นเข้าตกใจ ว่าตานี่เปนช่างเขียนฝีมือดี มีรูปเขียนดีๆ ประมาณสัก ๒๐ แผ่น พ่อได้ซื้อ ๔ แผ่น แกถนัดเขียนภาพเรื่องน้ำ แลได้ความว่าคนนี้เอง เปนผู้เขียนรูปกิงฮอกอนที่ติดอยู่ในห้องกินเข้าในวังเมืองคริสเตียเนีย กวีนมอดไม่ชอบว่าสู้ตัวจริงไม่ได้ ส่วนรูปกวีนมอดเอง กิงฮอกอนว่าสรวย แต่สรวยเกินไปเหมือนอย่างกับรูปหลังหีบชอกอเลต เคยได้ยินชื่อฮันสดาล เปนชื่อช่างเขียนสำคัญ คือผู้นี้นั่นเอง ขายก็ไม่แพงด้วย เมียเปนช่างเย็บช่างควัก ม่านที่เรือนทำเองทั้งสิ้น ลายเปนลายโบราณครึ แกว่าเอมเปอเรอเยอรมันก็ได้เคยซื้อรูปไป แลเอารูปถ่ายมาให้ดูด้วย แกว่าแกจะม้วนรูปส่ง พ่อกลัวว่าไปถึงที่ร้อนเข้าจะติดหมด จึงขอให้ส่งแบนๆ อยู่ข้างจะต้อนรับแขงแรง ออกจากบ้านช่างเขียนนี้แล้วกลับมาทางเดิม เลี้ยวข้ามไปข้างถนนน่าใต้ ถนนที่ข้ามนี้กว้างสามศอกพอจุรถ ต่อไปถึงริมทเลจึงเปนถนนห้าศอกเลียบไปตามริมทเลข้างหนึ่งเขาข้างหนึ่ง แต่เขาข้างซีกนี้พังทลายมากไม่มีอะไรนอกจากต้นไม้ขึ้นตั้งแต่ยอดลงมาจนข้างล่าง ที่ใกล้ถนนก็เปนหญ้าขึ้นตามซอกเขาปนกับมอส ไม้ที่ขึ้นอยู่บนเขาเปนไม้ฟืนทั้งนั้น มีสายลวดโยงจากไหล่เขาลงมาจนถึงพื้นแผ่นดิน เมื่อขึ้นไปตัดฟืนในที่สูงๆ เช่นนั้นแล้วผูกสายลวดโรยลงมา โยงสูงๆ มากหลายสาย ตลอดทั้งแถบเรื่องฟืนนี้พ่อได้เคยปรารภว่าในเมืองหนาวช่างใช้ฟืนเปลืองกว่าเราเสียจริงๆ ของเราใช้แต่เพียงหุงเข้า นี่ไหนจะต้องสุมให้อุ่นเวลาน่าหนาวด้วย แต่เพียงเราขึ้นอยู่ที่ครอดลิต สุมไฟในเวลาตอนค่ำจนกระทั่งถึงเวลานอน สิ้นฟืนออกเปนกอง ถ้าจะซื้อก็มากอยู่ การสะสมฟืนจึงเปนคู่กันกับการสะสมหญ้า ที่สำหรับใช้ในฤดูหนาวทั้งสองอย่าง เหมือนอย่างน้ำมันสำหรับจุดตะเกียงเช่นนี้ ก็ยังเปนการจำเปนมากกว่าเรา ถึงว่าในฤดูน่าร้อนเช่นนี้จะไม่ต้องจุดไฟเลย พอมืดก็เข้าที่นอนได้ ตื่นขึ้นก็สว่าง ไม่ต้องเสียค่าแสงสว่าง แต่เมื่อถึงน่าหนาวจำจะต้องจุด ไม่จุดก็ทำอะไรไม่ได้ เหมือนอย่างบ้านเรา พอมืดเข้าที่นอน เช้าขึ้นทำงาน ไม่เสียค่าไฟสักเท่าไร คงยังได้เปรียบใช้ไฟน้อยกว่าเมืองหนาว ส่วนค่าทำอาหารกินเท่าๆ กันต้องประจำอยู่เสมอ แต่ของเราไม่ต้องอบอุ่นห้อง นี่ต้องเสียค่าอบอุ่นห้องอิก ยังอ้ายเรื่องเตาที่ต้องมีทุกเรือน นี้ก็เปนข้อใหญ่ใจความ ไม่ว่าเรือนผู้ดีเข็ญใจต้องมีเตาทั้งหมด มีปล่องทั้งหมด ดูประดักประเดิดมาก เปนกิจอันหนึ่ง ซึ่งเมืองเราไม่ต้องนึกถึงเลย การอยู่การกินง่ายกว่ากันมาก

เมืองมุนดัล



โบยุนส เบร



เรื่องปลูกเรือนไม้ที่นี่อิกอย่างหนึ่ง การปลูกสร้างผิดกันกับเราทีเดียว ถ้าให้ช่างเรามาแลเห็นแต่ภายนอก คงจะจำรูปเรือนนอรวิเยียนได้ง่ายที่สุด แต่เมื่อบอกให้ทำให้รูปร่างเหมือนเช่นนี้ คงจะตั้งเสาตั้งหลังคาก่อนแล้วจึงตีบังใบฝา ของเราอย่างไรๆ คงต้องใช้เสาความคิดมันเดินมาจากทำโรง แต่ข้างฝ่ายนอรวิเยียน ความคิดมันมาจากก่อตึก คงจะตั้งฝาขึ้นไปก่อนโดยเอากระดานเข้าปากกบฤๅเข้าเดือย ซ้อนกันเปนชั้นๆ ขึ้นไป แล้วจึงตั้งหลังคา ไม่ใช้เสาเลยตรงกัน ตรงกันข้ามดังนี้ เรือนของเขาต้องการฝาหนาๆ ของเราไม่ต้องใช้หนาแต่ชอบอยู่เรือนไม้กันมาก เขาสรรเสริญว่าน่าหนาวก็อุ่นกว่าตึก น่าร้อนก็เย็นสบาย ไปข้างฝั่งใต้จนถึงที่สุดฟยอดเข้าไปชนเขา แล้วกลับมาตามทางเดิม มาลงเรือที่ท่าน่าโฮเตล กลับลงมาเรือ กินเข้ากลางวันพลาง ออกเรือต่อไปอิก วันนี้พ่อรวยดอกกุหลาบมาก เจ้าของโฮเตลเอามาให้เปนมัดใหญ่ มีผู้ต้องการจะจับมือ เห็นจะเปนอเมริกันตัวริสต์ หลายคน พ่อยอมจับให้แกทุกคน บ้างก็มาขอให้เซ็นชื่อ พ่อก็ตกลง อยู่ข้างจะชอบกันมาก รถที่ไปวันนี้เปนรถของแบงเกอผู้หนึ่ง ไม่ใช่รถจ้าง จึงต้องให้ซองบุหรี่เปนรางวัล

เวลาบ่ายเรือมาตามเฟยียลันด์ฟยอด ถึงตำบลมุนดัล แต่จะทอดที่น่า มุนดัล ไม่ได้ เพราะน้ำลึกตั้งร้อยวา ต้องแล่นเลยเข้าไปเปนกอง จนเกือบถึงปากธารโบยุมสเบร ซึ่งน้ำลึกประมาณ ๑๐ วา ทอดสมอได้ แล้วลงเรือเล็กไปขึ้นที่มุนดัล คือย้อนทางไป ที่นี่เปนบ้านเล็กๆ มีโฮเตลใหญ่งามอยู่หลังหนึ่ง มีตัวริสต์มาก ดูจะมากกว่าชาวบ้าน ที่สังเกตได้ว่ามากกว่านั้น คือชาวบ้านที่นี่มีผ้าขาวคลุมหัวลงมาคาดที่ลูกคางเหมือนกันทั้งนั้น ถึงเปนตัวริสต์ก็ต้อนรับกันเกรียวกราว อย่างเดียวกับที่บัลฮม ขึ้นรถที่เขาตกแต่งหรูถึงผูกดอกไม้ราวกับสงครามบุบผชาต มีธงปักด้วย สองข้างหนทางแต่ท่าขึ้นไป ก็มีผู้หญิงถือดอกกุหลาบคนละสองดอกสามดอกมาคอยให้ พอขึ้นรถแล้วก็มาประเคนกันทุกคน รถไปตามทางเลียบทเล มีโรงเรือนคนรายๆ มีไร่ผักบ้างไร่หญ้าบ้าง ผ่านเรืออัลเบียนไป จนถึงที่สุดฟยอด ที่นี่เปนหว่างเขาสูง เปนซองเข้าไป แต่ในซองนี้กว้างมากมีพื้นดินราบเปนพื้น ลำธารเหวี่ยงไปอยู่ข้างขวามือขาขึ้นไป ฝ่ายข้างเขาแถบซ้ายมือ เปนเบรน้ำแขงมาค้างขาวไปหลายแห่ง ที่แท้ก็เปนน้ำแขงดาดบนยอดเขาแผ่นเดียวกัน ที่ไหนเปนยอดสูง ที่นั่นก็ไม่มีน้ำแขงหุ้ม หว่างยอดสูงทั้งปวงนั้นมีเบรตลอด เว้นไว้แต่ที่สุดทีเดียว จึงทลายลงมาจนถึงพื้นลำธาร ลักษณก็อย่างเดียวกันกับโกรเนอเบร แต่แคบกว่าสักหน่อยหนึ่ง เตี้ยกว่าสักหน่อยหนึ่ง เราอยู่ที่อื่นร้อน แต่ครั้นเมื่อเข้าไปในหุบเขานั้นหนาว ตามระยะทางที่ไปเต็มไปด้วยกุหลาบป่า ทั้งขาวทั้งชมภู มีต้นผลไม้บ้าง แต่ไม่สู้มากแลยังเล็ก เห็นจะเปนปลูกภายหลัง กลับลงมาถึงเรือก็ออกเรือ วันนี้ในเรือร้อนจนเนยละลาย เวลา ๕ ทุ่มเรือถึงตำบลคุดวังเคนปรอดกลางแจ้ง ฟาเรนไฮต์ ๖๔ ดีกรี เซนติเกรต ๑๗ ดีกรี

ตำบลกุดวังเคน



นิทานเรื่องที่เกี่ยวข้องกับที่ฝังศพกิงเบเล มีรูปนางอิงเคบอก์ที่ในโปสต์ก๊าดที่พ่อซื้อมาในสมุดนั้นด้วย เกี่ยวข้องกับที่ตำบลนี้ มีเรื่องราวดังต่อไปนี้ มีผู้หนึ่งชื่อ ฟริถยอฟ เปนลูกพลเรือนที่มั่งมีคนหนึ่ง เปนเจ้าของที่แผ่นดินตำบลฟรัมเนส พ่อนั้นเปนเพื่อนกับกิงเบเล กิงเบเลจึงให้ลูกสาวที่ชื่อ อิงเคบอก์ เรียนวิชาครูเดียวกันกับฟริถยอฟ อิงเคบอก์กับฟริถยอฟจึงได้ชอบกันมาแต่เล็กๆ แล้วก็เลยรักกัน ถึงว่าฟริถยอฟเปนแต่คนพลเรือน ได้ปฏิญาณไว้ว่า จะไม่ขอพรากจากอิงเคบอก์ ในเวลานั้น กิงเบเล แลพ่อฟริถยอฟตายพร้อมกันทั้งสองข้าง ฟริถยอฟจึงได้ไปอยู่ที่ฟรัมเนส ฟากข้างโน้น มีทรัพย์สมบัติมาก แต่ของวิเศษที่มีนั้นสามอย่าง คือดาบอัศจรรย์เล่มหนึ่ง กำไลอัศจรรย์วงหนึ่ง เรืออัศจรรย์ลำหนึ่ง เรียกชื่อว่า เอลลิดา ของที่เทวดารักษาทเลได้ให้แก่ต้นตระกูลมาแต่ปางก่อน แต่ถึงว่าจะมั่งมีแลได้ของวิเศษมีอำนาจมากดังนั้น ก็ยังไม่มีความสบาย เพราะไม่ลืมที่ได้เคยอยู่กับอังเคบอก์มาแต่ก่อน อยู่มากาลวันหนึ่ง ลงเรือข้ามฟยอดมาที่ๆ ฝังศพกิงเบเล คือที่ๆ พ่อได้ไปนั้น เปนเวลาที่เฮลเคแลฮาฟดันพี่นางอิงเคบอก์ประชุมคนเปนอันมากอยู่ในที่นั้น แล้วได้บอกขอนางอิงเคบอก์ต่อพี่ชายทั้งสองคน เฮลเคที่เปนเจ้าแผ่นดินนั้นกริ้วมาก บริภาษด้วยคำหยาบช้า ฟริถยอฟโกรธ ไม่อาจที่จะทนความดูถูกของเจ้าแผ่นดินได้ จึงได้ชักดาบออกฟันโล่ห์ของเจ้าแผ่นดินที่แขวนอยู่ที่ต้นไม้แตกเลอียดไป อยู่มาไม่ช้ากิงริง เจ้าแผ่นดินข้างฝ่ายเหนือเมียตาย จึงให้มาขอนางอิงเคบอก์ พี่ชายทั้งสองคนก็กลับหมิ่นประมาทคนที่ถือหนังสือ จึงเกิดการรบกันขึ้น เมื่อฟริถยอฟได้รู้ก็เล่นหมากรุกกับเพื่อนเฉยเสียไม่มาช่วย แต่รู้ว่าได้ส่งนางอิงเคบอก์ไปซ่อนไว้ในหมู่ไม้อันศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งเปนวัดบัลเดอ ก็ลงเรือเอลลิดาไปหา ที่หมู่ไม้นั้นมีกฎหมายบังคับไว้ว่าใครไปถึงที่นั้นด้วยเรือ โทษถึงตาย ก็ขึ้นไป นางอิงเคบอก์ก็ตกลงยอมรับกำหนดจะเปนเมีย ฟริถยอฟก็รีบไปหาพี่ชายทั้งสองคน ในเวลานั้นก็เปนเวลาประชุมที่ๆ ฝังศพกิงเบเลเหมือนกัน แล้วไปขอนางอิงเคบอก์ สัญญาว่าถ้าหากว่ายอมให้นางนั้นแล้วจะช่วยรบ เฮลเคถามว่าได้ไปถึงที่นั้นโดยไม่ได้ทำผิดกฎหมายฤๅ คนทั้งปวงก็แนะนำฟริถยอฟให้บอกว่าไม่ได้ทำผิดกฎหมาย ถ้าบอกเช่นนั้นแล้ว นางอิงเคบอก์ก็จะเปนของท่าน แต่ฟริถยอฟถึงว่ารู้อยู่ว่าความสุขของตัวเกี่ยวกับการที่ต้องโกหก ก็ไม่โกหก รับว่าได้ไปในที่นั้น แต่ไม่ได้ทำให้เสื่อมเสียอะไรแก่วัดนั้น ตัวเขากับอิงเคบอก์ได้ไปไหว้พระในวัดนั้น แลได้ตกลงกันในที่นั้น คนทั้งปวงก็พากันละทิ้งฟริถยอฟเสีย เจ้าแผ่นดินจึงบังคับให้ไปทวงเครื่องบรรณาการจากเกาะข้างฝ่ายตวันตก อันชื่อว่าอังคันเตอ คนทั้งปวงก็เข้าใจว่าคงจะต้องไปตาย

อยู่มาในกาลครั้งหนึ่ง ฟริถยอฟได้พบอิงเคบอก์ได้ชวนให้ลงมาในเรือเอลลิดา ถึงว่าอิงเคบอก์ได้รักฟริถยอฟมาก แต่ถืออยู่ว่าตัวอยู่ในความปกครองของพี่ชายไม่ควรจะลงไป ก็ไม่ยอมลงเรือ จึงได้ลากัน ฟริถยอฟก็เอากำไลวิเศษนั้นสวมให้ในมือนาง แล้วก็แล่นใบไป ได้ไปทำการอัศจรรย์ต่างๆ หลายอย่าง ภายหลังได้เงินส่วยนั้นมา ด้วยความหวังใจว่าจะได้นางอิงเคบอก์ แต่ครั้นกลับมาถึงฟรัมเนส ได้พบบ้านเรือนถูกเผาเสียหมด แลยิ่งได้ความร้ายไปกว่านั้น ว่านางอิงเคบอก์ได้ถูกพี่ชายทั้งสองคนบังคับให้แต่งงานกับกิงริง เพราะเหตุว่าถ้าไม่ยอมจะเอาเมืองเสีย ฟริถยอฟสิ้นสติ จึงร้องว่า ใครจะกล้ามาพูดกับเราถึงเรื่องความซื่อตรงของผู้หญิง ในขณะนั้นเปนเวลากลางฤดูซัมเมอ ซึ่งเขารู้ว่ากิงเฮลเคคงจะไปที่วัดบัลดา จึงตามไปพบแล้วพูดว่า พระองค์ส่งให้ข้าพเจ้าไปทวงบรรณาการที่ค้าง ข้าพเจ้าก็ได้แล้ว แต่ไม่พระองค์ฤๅข้าพเจ้าก็จะต้องตาย ขอให้นึกถึงฟรัมเนสที่พระองค์ได้เผาเสีย แลนึกถึงอิงเคบอก์ที่พระองค์ได้ทำลายเสีย ด้วยกำลังโกรธ จึงเอาถุงเงินนั้นฟาดลงที่หัวกิงเฮลเคล้มลงสิ้นสมประดี ในขณะนั้นฟริถยอฟเห็นกำไลที่ให้นางอิงเคบอก์อยู่ที่รูปบัลดา จึงได้กระชากเอา รูปนั้นก็พลอยล้มลงด้วยในกองไฟที่บูชา ไฟก็ลุกลามไหม้วัดแลไหม้ป่าไม้นั้น รุ่งขึ้นกิงเฮลเคให้ติดตาม แต่ฟริถยอฟลงเรือเอลลิดาหนีได้ แต่นั้นก็เปนไวกิงเที่ยวรบชะนะหลายแห่ง แล้วกลับมาเมืองนอรเว แปลงตัวเปนคนแก่ไปที่กิงริง แต่ไม่ช้าเขาก็รู้กันว่าเปนคนหนุ่ม อิงเคบอก์เห็นจำได้ มีความตกใจเปนอันมาก กิงริงไม่รู้จัก แต่โปรดแลรับไว้เปนแขก ในกาลครั้งหนึ่งได้ช่วยกิงริง เมื่อม้าที่เทียมเลื่อนบนน้ำแขงตกลงในน้ำ อิกคราวหนึ่งนั้นได้ออกไปเที่ยวไล่สัตว์ด้วยกันสองคน กิงริงประธมหลับ ฟริถยอฟเปนผู้คอยระวังรักษา ในเมื่อเวลาจ้องดูเจ้าแผ่นดินอยู่นั้น มีกาตัวหนึ่งมาร้องยุให้ฆ่าเจ้าแผ่นดินเสีย แลมีนกขาวตัวหนึ่งมาเตือนให้หนีไปเสียให้พ้นจากความพยาบาท ฟริถยอฟถอดดาบออก แล้วขว้างไปเสีย ในขณะนั้นเจ้าแผ่นดินประธมตื่นรับสั่งถามก็ทูลตามความจริง กิงริงก็ทรงนับถือว่าเปนคนที่อดกลั้นความยั่วยวนได้ ฟริถยอฟรู้สึกตัวว่าจะอยู่ใกล้อิงเคบอก์ต่อไปไม่ได้จึงได้ทูลลา แต่กิงริงซึ่งเปนคนดีนั้น รู้กำหนดว่าตัวจะถึงตาย จึงขอให้ฟริถยอฟรับเอาทั้งแผ่นดินแลอิงเคบอก์ แลขอให้มีความปรานีต่อโอรสซึ่งเกิดกับนางอิงเคบอก์ แล้วก็เอาดาบแทงอกตาย คนทั้งปวงก็ประชุมกันเลือกเจ้าแผ่นดิน จะเลือกเอาฟริถยอฟขึ้นเปนเจ้า แต่ฟริถยอฟไม่ยอมเปน ขอให้ยกลูกกิงริงขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน ตัวเปนริเยนต์ไปจนกระทั่งเวลาอายุเต็ม แล้วฟริถยอฟไปที่ๆ ฝังศพพ่อสวดอ้อนวอนต่อบัลดา แล้วสร้างวัดถวาย แต่ถึงดังนั้นก็ยังไม่มีความสุขในใจ พระจึงได้บอกว่าข้อซึ่งไม่มีความสุขนี้ เพราะยังโกรธยังเกลียดพี่ชายอิงเคบอก์ทั้งสองคนอยู่ เอลเคนั้นตายเสียแล้ว พระจึงขอให้ไปดีกันกับฮาฟดัน เมื่อเวลายืนพูดกันอยู่นั้น ผเอินฮาฟดันได้มาถึงที่นั้น เมื่อแลเห็นสัตรูเข้าก็ตัวสั่นด้วยความตกใจ แต่ฟริถยอฟพอแลเห็นก็นึกยกโทษให้มากกว่าที่จะแก้เผ็ด จึงเดินขึ้นไปที่หน้าพระ เอาดาบแลโล่ห์วางไว้ในที่นั้น แล้วกลับมายื่นมือให้ฮาฟดัน ทั้งสองต่างคนดีกัน ในขณะนั้นก็มีผู้หญิงแต่งตัวอย่างเจ้าสาวเดินเข้าไปในวัด ฟริถยอฟเห็นก็จำได้ว่าเปนอิงเคบอก์ ฮาฟดันก็ได้ละมานะที่มีตระกูลสูงแลละความโกรธเสีย จูงมืออิงเคบอก์มามอบให้เปนเมียฟริถยอฟ พระก็ได้ให้พรทั้งคู่นั้น ในวัดที่สร้างขึ้นนั้น

เรื่องนางอิงเคบอก์แลฟริถยอฟนี้มันปนอยู่ในเรื่องอื่นยืดยาว เก็บมาแต่เอกเทศ รูปในโปสต์ก๊าดนั้นเปนรูปที่ว่านางอิงเคบอก์นั่งคอยฟริถยอฟ เรื่องนี้มีหนังสือ การที่จะเข้าใจนิทานนี้ได้ดี เมื่อรู้เรื่องราวของเมืองนอรเว กิงในเมืองนี้มันไม่ใช่เปนเจ้ารวมทั้งแผ่นดินเช่นเดี๋ยวนี้ เปนกิงเล็กๆ น้อยๆ รายไปมากคนด้วยกัน ออกจะคล้ายๆ เปนสลัด แต่สลัดถึงตีบ้านตีเมือง แล้วเลยปกครองบ้านเมือง ไม่ใช่แต่ในประเทศนอรเว ตลอดไปทั้งเดนมาร์กแลอิงค์แลนด์ ขอจบเรื่อง เห็นว่ามันก็สนุกดีอยู่จึงได้เล่าเรื่องเล่น เพราะเรื่องรายวันออกจะน้อย

• • • • • • • • •

ทางไปเมืองวอส



เมืองวอส



เมืองวอสถ่ายแต่ไกล



โฮเตลไฟลเชอร์ เมืองวอส



สพานรถไฟเมืองวอส



คืนที่ ๑๑๘
โฮเตลไฟลเชอร์ วอส

วันจันทร์ที่ ๒๒ กรกฏาคม

เวลาเช้าตื่นขึ้น แลเห็นภูเขาฝั่งเงื้อมงํ้า มีเรือกำปั่นลำใหญ่ลำหนึ่งย่อมลำหนึ่ง รับจ้างบรรทุกพวกตัวริสต์มาเที่ยว สายนี้เปนสายแฮมเบิค ไม่ใช่ขึ้นไปถึงนอทเคป รับคนมาแต่แฮมเบิค แวะเที่ยวตามฟยอดต่างๆ ขึ้นไปจนถึงทรอนด์เยม มีกัมปนีที่สำหรับรับพาคนมาเที่ยวเช่นนี้หลายกัมปนี จัดการทั้งเรือแลขึ้นบก ที่อยู่ที่กินที่เที่ยว ทั้งอธิบายสิ่งซึ่งไปดูนั้นด้วย ผู้ที่มาเที่ยวเปนโขลงโตเช่นนี้ เสียเงินถูกกว่าที่จะมาโดยลำพัง เปนต้นว่ากำหนดด้วยห้องในเรือ ไม่เปนเฟิสต์คลาส เซกันด์คลาส ถ้าจะมาอยู่แคบบินคนเดียว ประมาณว่าจะต้องเสียเงินราว ๖๐๐ มาร์ก ถ้าแคบบิน ๒ คน เสียรายตัวเงินลดลงไปกว่าคนเดียวกึ่งหนึ่ง ถ้า ๔ คนต่อแคบบิน ประมาณอยู่ใน ๒๐๐ มาร์ก เปนมาเที่ยวได้ การกินอยู่ก็ผิดกันบ้างแต่เล็กน้อย เกือบจะเหมือนๆ กัน แต่ผู้ที่มาต้องอยู่ในกำหนดของผู้จัดการ คือจะหยุดที่ไหนเวลาใดจะให้กินอะไรๆ เวลาใด จะให้นอนที่ไหน ให้กลับลงเรือแลออกเรือเวลาใดเหล่านี้แล้วแต่ผู้นำจะบัญชาทั้งสิ้น เพราะเหตุฉนั้นคนที่มาเที่ยวเช่นนี้ มักจะเปนคนไม่บริบูรณ์แลมักมีคนกิเลศหยาบปนอยู่ในนั้น ผู้ซึ่งเปนคนชั้นดีมาเที่ยวในหมู่เช่นนี้ครั้งหนึ่งแล้ว บางคนก็เข็ดไม่มาอิก ว่าสู้เสียเงินมากมาแต่โดยลำพังไม่ได้ ถึงผู้ที่มาในหมู่เหล่านี้กลับไปก็ไปนินทากันไปได้ตั้งปี ตามที่ไม่ถูกอัธยาไศรยกัน การขึ้นบกเขาปันเปนพวกที่ ๑ ที่ ๒ ถึงต้องมีตั๋วปิดรถ มีกำหนดเวลาสั่นกระดิ่งเรียกให้ทำสิ่งนั้น ทำสิ่งนี้ แต่ดูเขาก็สนุกสนานกันดีอยู่

เรารอให้พวกเหล่านั้นขึ้นเสียแล้ว ต่อจวน ๔ โมงเช้าจึงได้ขึ้น ที่ท่ามีโฮเตลหลัง ๑ เรียกชื่อตามตำบล แต่เปนชื่อเก่าว่า ไวกิงวัง ด้วยแต่เดิมเปนที่สำนักไวกิง ซึ่งเปนผู้มีอำนาจ แต่เปนสลัดฤๅเปนโจรอันมีความสัตย์อยู่บางอย่าง ไวกิงเช่นนี้มีตามฟยอดต่างๆ ตลอดฝั่งตวันตกของนอรเวมากตำบล มีอำนาจเปนเอกระอยู่ในอาณาเขตรของตัวเหมือนกิงคนหนึ่งๆ ไม่ได้ขึ้นกัน มีสมัคพรรคพวกตีปล้นเรือแลบ้านเมืองกันเองแลประเทศอื่น แต่ในฟยอดนี้ เปนที่ปรากฎว่ามีผู้ร้ายรุนแรงมากกว่าที่อื่น จึงได้มีชื่อว่า ไวกิงวัง คำว่า วัง นั้น หมายความว่า ที่แผ่นดินข้างลำธารที่สุดของฟยอด แต่ครั้นภายหลังมาจึงเปลี่ยนชื่อเสียเปนคุดวังเคน เปนพระเจ้าอันอยู่ในอาณาเขตรของไวกิงตำบลนี้ ที่ฟยอดนี้เปนที่ขับขันจริงๆ เรือลำใหญ่เข้ามาจอดได้เกือบถึงฝั่ง ด้วยสามารถที่น้ำลึก ถ้าไม่จอดใกล้ฝั่งก็จอดไม่ได้ ด้วยไม่มีสายสมอจะหยั่งถึงพื้นแผ่นดิน เมื่อเรือจอดอยู่ในก้นฟยอด แลกลับออกไปตามทางที่เข้ามาไม่มีช่องเลย เปนเขาสูงเทียมเมฆบังไปรอบทุกด้าน ท่าที่ขึ้นนั้นก็ขึ้นที่ปากธาร แล้วเลียบไปตามสายน้ำ ตามธรรมดาทางขึ้นเขาไม่ว่าประเทศหนึ่งประเทศใด ต้องขึ้นตามลำธารเปนง่ายกว่าที่จะหาทางอื่นเดิน แต่นี่เขาทำถนนเลียบไปข้างลำธาร ไม่เดินในท้องธารเช่นเมืองเรา จึงได้เปนการสดวก ทางนั้นก็อยู่ในกว้างสัก ๖ ศอก ตามปรกติเหมือนที่อื่น แต่ที่นี่น้ำใสแปลกกว่าที่อื่นหมด ถึงลึกเท่าลึกก็แลเห็นศิลาฤๅกรวดแลทรายในลำธาร ถ้าว่าอย่างไทยๆ ก็อย่างน่าเล่นน้ำเปนที่สุด ได้ผ่านเขาพังหลายแห่ง แรกขึ้นไปหน่อยหนึ่งพังเสียครึ่งซีกเขา ศิลาที่ตกลงมาเปนเหลี่ยมๆ ตะละก้อนโตเท่าๆ เรือนหลังหนึ่ง ดูๆ ก็น่ากลัวมากในเรื่องเขาพัง แต่เพียงเรามาเห็นรอยพังก็นึกน่ากลัว ดูเหมือนรู้สึกว่าพึ่งพัง แต่คนอยู่แถบนั้นเขาไม่กลัว ด้วยมันไม่ได้พังซ้ำแห่งเดียวกันทุกๆ ปี ความตะกลามหญ้าตะกลามฟืนก็คลานเข้าไปอยู่ได้อิก แต่ถึงอย่างนั้นคนช่างบางเสียจริงๆ เพราะมันไม่มีท่าทางอะไรที่จะหากิน ถึงจะหาปลาในลำธารก็เห็นจะเต็มเข็ญด้วยน้ำใสเหลือประมาณ ก็จะเหลืออยู่แต่หญ้ากับฟืน หญ้าก็ดีฟืนก็ดีจะทิ้งไว้กลางแจ้งก็ไม่ได้ ต้องทำยุ้งเปนกุฎิ์ฝาไม้หลังคาปีกไม้ถมดินให้หญ้างอกสำหรับไว้รับน่าหนาว ไม่ให้สโนแลน้ำแข็งท่วมปกหญ้าแลฟืนเสียได้ กุฎิ์ฤๅยุ้งเช่นนี้ยังต้องมีเปนโรงสำหรับเลี้ยงแกะเลี้ยงโค โคทางลำน้ำนี้เล็กมาก จะเปนน้ำใสไม่มีปูนอย่างลังกาฤๅอย่างไร ถ้าริมฝั่งทเลต้องเติมกุฎิ์ขึ้นอิกอย่างหนึ่งสำหรับเก็บเรือ ถ้าน่าหนาวขืนทิ้งเรือไว้ข้างนอก สโนแลน้ำแข็งลงเต็มก็แยะ ทานน้ำหนักไม่ไหว แต่ต้นไม้ที่งอกอยู่ยังหักโค่นลู่ล้ม ถ้าถูกทางที่สโนแลน้ำแข็งเลื่อนไหลตรงไหน ต้นไม้ก็วินาศขาดเด็ดเปนชิ้นเล็กชิ้นน้อยเกลื่อนไป ที่ยังเหลืออยู่ก็ฉีกล้มฤๅเอนราบไป ต้นสนดัดที่ยี่ปุ่นดัดลงกระถางเล็กๆ กิ่งห้อยร่องแร่งลงมาอยู่กับปากกระถาง นั่นเลียนต้นไม้ใหญ่ที่ถูกสโนทำให้เสียรูปต้นไม้ จะกล่าวไปไยถึงต้นไม้ แต่ภูเขายังหักพังทนไม่ได้ ด้วยเหตุที่พื้นที่กันดารไม่ควรแก่การเพาะปลูก แลด้วยเหตุที่ต้องบริหารรักษาผลซึ่งต้องลงแรงทำขึ้นมาได้เปนอันมากดังนี้ แลด้วยเหตุอื่น คือคนจนอิจฉาคนมั่งมี ตั้งเปนพรรคพวกกันเรียกว่าโซเชียลิสต์ ซึ่งอาจจะเข้าไปมีความคิดแลความต้องการเกี่ยวข้องในการปกครองได้ ทำให้คนมีเงินละภูมลำเนาไปหากินเสียที่อื่น เมื่อไม่มีคนมีเงินคิดตั้งทำการใหญ่โต พวกลูกจ้างเหล่านั้นเองก็จะได้เงินค่าจ้างมาจากไหน ถ้าจะพูดเรื่องนี้มากไป มันจะเข้าเรื่องราชการ ซึ่งพ่อตั้งใจจะไม่พูดถึงในหนังสือเช่นนี้ รวบรวมความว่า ด้วยเหตุทั้งปวงเหล่านี้ทำให้คนน้อยบางมาก แต่ซิเนอรี ที่เปนของธรรมดาเปนเองนั้น งามเหลือที่จะงาม นั่งดูลำธารแลภูเขาไปก็เหมือนดูซิเนมะโตกร๊าฟ เปลี่ยนต่างๆ ไปเสมอเหลือที่จะร่ำพรรณาใน “วัง” คือหว่างเขาที่เปนลำธารนี้ มีที่แผ่นดินมาก ด้วยหว่างเขานั้นกว้าง ค่อยสูงขึ้นไปทีละน้อยไม่ชันทีเดียว จนกระทั่งถึงน้ำพุใหญ่สองสาย ซึ่งตกจากเขาอันเปนที่สุดตั้งสกัดหน้า สูงตระหง่าน คราวนี้ ทางที่จะขึ้นไปจึงขึ้นชันมาก ชันเท่าหนทางขึ้นเขามหาสวรรค์ที่เพ็ชร์บุรี เขาบังคับให้คนลงจากรถหมด ให้รถขึ้นไปเปล่าๆ เว้นไว้แต่พ่อแลบริพัตรนั่งไปในรถ ขึ้นไปได้นิดหนึ่งก็ต้องหยุดลงเบร๊กไว้ ม้าหายเหนื่อยแล้วจึงขึ้นต่อไปอิก ม้าเทียมรถนี้เปนม้าเทศอย่างย่อมๆ แรงสู้ม้าข้างเหนือไม่ได้เลย หอบเร็ว ขึ้นหลายทบจึงได้ถึงยอดสกัด แล้วลงที่ต่ำไปหน่อยหนึ่งจึงไปขึ้นชง่อนสูง อันเปนที่ตั้งโฮเตลสตาลไฮม์ โฮเตลนี้ตั้งเฉภาะตรงช่องลำธารขึ้นมา วิ้วงามดี เปนโฮเตลไม้แต่ใหญ่โต เมื่อมาตามทางได้พบพวกที่มาเที่ยวกลับลงไปหลายพวก เมื่อขึ้นมาถึงโฮเตลก็เห็นพวกนั้นแน่นไปทั้งโฮเตล เขาว่ารวมหมดด้วยกันถึง ๔๐๐ คน โฮเตลนี้ได้เคยรับคนในวันเดียวถึง ๘๐๐ ด้วยกันก็เคย ถูกถ่ายรูปเสียจริงๆ แลไม่รู้หยุด ในการที่จะให้หยุดนั้นก็ง่าย ไปยืนเรียกว่าให้มาถ่าย คงจะมีคนกล้าเข้ามาถ่ายสักคนเดียวเท่านั้น คราวนี้เข็ดไม่ใคร่จะมีใครถ่ายอิก ในเรื่องดูเหมือนกัน ถ้าเราไปดูเสียบ้างก็เรี่ย พ่อเคยแก้กันมาดังนี้ โฮเตลสตาลไฮม์นี้สูง ๓๔๐ เมเตอร์จากพื้นทเล อยู่ห้องมุมซึ่งกิงฮอกอนได้เคยมาพักในที่นั้น มีลายมือ ทั้งออลัฟ กวีนมอดแม่เซ็นแทนด้วย กินเข้ากลางวันที่โฮเตลนี้ ทางแต่ท่าขึ้นมา ๒ ชั่วโมง

เวลาบ่าย ออกจาก สตาลไฮม์ เดินทางต่อมาอิก คราวนี้เปนขาลง ทางก็ลงมาเลียบลำธารอย่างเดียวกัน แต่ไม่ชันลงทีละน้อยๆ พื้นแผ่นดินสองข้างนับว่าเปนที่อุดมดี มีทุ่งหญ้าป่าฟืนมาก ป่าสนก็มีมากอยู่ ที่เปนหมู่บ้านหลายๆ เรือนปลูกผักบ้างก็มี ภูเขาไม่ตั้งชันเปนฝาผนัง ลาดเปนลานหญ้าขึ้นไปจนถึงป่าไม้ตอนข้างบนของเขา นับว่าเปนที่ราบยาวใหญ่ในเมืองนอรเวที่พึ่งได้เห็น เมื่อออกจากป่าไม้ก็ถึงทเลสาบ เรียกว่า อุบไฮม วันเด็ต เปนทเลสาบที่กว้างแลยาวมาก น้ำใสสอาด สองข้างทเลสาบก็เปนที่เพาะปลูกอุดมดี มีโฮเตลหัวท้ายทเลสาบข้างละโฮเตล ม้าเหนื่อยเต็มที ต้องหยุดพักที่โฮเตลวินเยกว่าครึ่งชั่วโมงจึงได้ออกเดินมาอิก วันนี้เปนวันแรกที่พ่อเคยกั้นร่มบังแดดในประเทศยุโรป ใช้ร่มที่ซื้อที่ฮาเมอเฟสต์ติดมือ แต่ถึงว่าได้กั้นร่มเช่นนั้นก็ยังได้แลเห็นเขาที่มีสโนอยู่ข้างบนไม่ได้ขาดจากสายตาเลย ตอนตั้งแต่พักม้านี้มาแล้ว ซีเนอรีเปลี่ยนใหม่ กลายเปนเขาที่มีต้นไม้มาก ทางมาริมลำธารเปนซอกเขาแคบๆ ดูเปนอย่างอื่น หน้าตาไม่เปนข้างเหนือเมืองนอรเวเลย เพราะที่จริงก็ตกมาข้างใต้แล้ว น้ำพุก็น้อยลงแต่ไม่ใช่ขาด ส่วนงานที่ใช้น้ำพุดูยังน้อย มีโรงเลื่อยนิดๆ สองสามโรง ร้างเสียก็โรงหนึ่ง เมื่อจวนจะถึง วอส จึงมีการทำศิลากระดานชนวน เปนกระเบื้องมุงหลังคา ไม่ยักตัดเปนเหลี่ยมเหมือนอย่างกับที่เคยเห็น ตัดมนคล้ายกระเบื้องเกล็ดไทยแต่แผ่นโตกว่า มาเห็นวิธีมุงที่โฮเตลนี้ ไม่ใช้ตรึงตะปูเกลียว วางซ้อนสับฟันปลาแล้วติดไม้ทับให้ยันกันอยู่อย่างนั้นเอง เมื่อมาใกล้วอสมีที่ลำธารละเลิงกว้างออก คล้ายจะเปนทเลสาบ แต่ไม่ใช่ มีดินในกลางๆ เปนสายน้ำเซาะหลายสาย แล้วก็รวมลงเปนลำธารน้ำเชี่ยวต่อลงมา มีสพานรถไฟก่อโค้งเดียวใหญ่สพานหนึ่ง เปนศิลาล้วน ทำเมื่อคฤสต์ศักราช ๑๙๐๔ งามดี ทำง่าย เพราะรากมั่นอยู่เสียแล้ว ถัดมาหน่อยหนึ่งก็ถึงเมืองวอส มีตลาด, ห้าง, เปนเรือนไม้ทั้งนั้น ไม่ดีกว่าฮาเมอเฟสต์ ตั้งแต่สพานรถไฟลงมาแล้วเปนแม่น้ำใหญ่ แต่น้ำตื้น โฮเตลเราอยู่ที่สุดหมู่บ้านใกล้สเตชั่นรถไฟ เรียกว่า ไฟลเชอโฮเตล น่าลงแม่น้ำ ห้องที่อยู่สบายดี ห้องชั้นล่างแต่งสรวยมีถึง ๔ ห้องติดๆ กัน พ่อชอบห้องไปรเวต ซึ่งมานั่งเขียนรายวันอยู่นี้ เขาแต่งงามดี เอมเปอเรอเยอรมันได้เสด็จหลายหน กิงออสคาร์ แลฮอกอนก็เคยมา มีลายมืออยู่ในโฮเตลนี้ กงสุลอเมริกันเขาจะจัดการให้ได้ตกปลาซัลมัน ต้องขึ้นรถไฟไปจากนี่ชั่วโมง ๑ หยุด แล้วจะต้องไปนั่งตกปลาอยู่ประมาณสามชั่วโมง จะต้องไปเบอรเคนด้วยรถบ่าย ถึงต่อค่ำ พ่อไม่เชื่อโชคลาภของพ่อว่าจะได้ จะต้องไปนั่งในเรือตากแดดสามชั่วโมงป่วยการเปล่า จึงบอกขอบใจของด เขาเอาปลามาให้ดู ที่เขาตกได้ตัวใหญ่ โชคเขาดี นั่ง ๕ มินิตเท่านั้นสำเร็จ มันไม่แน่ เราเปนคนเที่ยว มีกำหนดเวลา ไม่มีเวลาว่าง จะไปนั่งเปนอยู่เช่นนั้นป่วยการเวลา จึงไม่คิดอ่านทดลอง

วันนี้เปนวันนับว่าครึ่งกำหนดที่จะไม่อยู่ในกรุงเทพฯ ตั้งแต่พรุ่งนี้ไปนับว่าเปนวันแต่ข้างจะเหลือน้อยลง ที่จะไม่จดลงไว้ไม่ได้ ความคิดถึงบ้านเตือนให้จดลงดังนี้

• • • • • • • • •

ตำบลสตาลไฮม์



ตำบลสตาลไฮม์



น้ำตกที่ภูเขาสตาลไฮม์



คืนที่ ๑๑๙
เมืองเบอรเคน

วันอังคารที่ ๒๓ กรกฏาคม

เวลาเช้ากินเข้าแล้ว เดินไปขึ้นรถไฟ ที่ใกล้โฮเตลนั้นเอง รถไฟที่นี่มีอย่างเดียว เหมือนกันกับที่เคยขึ้นแต่ก่อน แต่ที่จริงของเขาสบายดี ไม่ได้ตามไฟฟ้าฤๅแคส ใช้จุดตะเกียงน้ำมัน รถเดินออกมาตามริมน้ำหน่อยหนึ่ง แล้วก็เลี้ยวลงเลียบเอวังเคอเอลเวน คำว่าเอลเวนนี้ เรียกชื่อน้ำอยู่ในระหว่างทเลสาบกับแม่น้ำ คือไม่ใหญ่ถึงจะเปนทเลสาบ แต่ไม่เปนแม่น้ำแลไม่เล็กเท่าคลอง ในลำน้ำเหล่านี้งาม เพราะเหตุที่เปนคุ้งเปนแหลม แลมีเขายื่นลงไปในน้ำ มีศิลาก้อนใหญ่ในน้ำเปนเกาะแก่ง ลักษณแม่น้ำไทรโยค แต่เขามากกว่า มากเต็มไปด้วยเขาไม่มีดินเท่าไร จึงได้ชักให้งามมากขึ้น มีเรือนรายๆ ที่เหล่านี้เปนที่ตกเบ็ด มีผู้จับจองผูกจากรัฐบาล ตลอดทุกแม่น้ำ แต่ใช่ว่าจะได้ปลามากมายเท่าใด อย่างทำอากรค่าน้ำ ไม่ใช่สำหรับกินเลี้ยงชีวิตร์ฤๅซื้อขายเปนอาณาประโยชน์ เปนตกปลาเล่นอย่างฝรั่ง ซึ่งเขาว่าสนุกด้วยสบายด้วย ซึ่งอังกฤษเปนผู้ชอบยิ่งกว่าชาติอื่นภาษาอื่น ถ้าเปนเด็กๆ อย่างเช่นพวกลูกๆ ไม่ตกเบ็ดต้องถูกเอ็ด ลูกโตเคยระอิดระอามาก เมื่อไปอิงค์แลนด์คราวก่อนพ่อก็เคยตกเปนสักสองหน ไม่เคยได้สักทีหนึ่ง การตกเบ็ดนี้ “เปน” เหลือเกิน ต้องนั่งตากแดดตากลมอยู่หลายๆ ชั่วโมง เมื่อวานนี้เบเยอ ที่เปนกงสุลอเมริกัน ก็มาตั้งอธิบายวิธีตก ซึ่งที่จริงพ่อเคยเล่นแล้ว ได้เคยลองตกปลาเทโพได้ง่ายที่สุด เมื่อฮุบเบ็ดเข้าแล้วต้องโรยสายเบ็ดให้ปลานั้นพาไปแล้วจึงค่อยๆ ขันกว้านที่คันเบ็ดโลมให้เข้ามาทีละน้อย ถ้าตึงมือหนักก็ต้องหย่อนไปอีก จนปลาอ่อนแล้วจึงค่อยเอาขึ้น ถ้ารั้งกันโดยแรงเบ็ดมักจะขาด ตาคนนี้ได้เคยถวายแนะนำเอมเปอเรอเยอรมันที่เสด็จมาตกปลา การตกเบ็ดอย่างฝรั่งนี้ จะกำหนดว่าช้านานสักเท่าไรจะได้ปลาไม่มีแน่ ลางทีนั่งคอยอยู่หกวันเจ็ดวันไม่ได้สักตัวหนึ่งก็มี ลางทีพอหย่อนเบ็ดลงไปสักสี่ห้านาทีก็ได้ การที่ไม่ได้ก็ไม่อัศจรรย์อะไร น้ำมันใสจนแลเห็นพื้นทราย ซ้ำไหลเชี่ยวออกกราก พระยาชลยุทธร้องดีมาก ว่าปลาอะไรมันจะมาว่ายทวนน้ำเช่นนี้อยู่ไหว ถ้าจะทวนน้ำอยู่ให้ได้ ที่จะต้องทอดสมอ ผู้ที่ผูกลำน้ำตกปลานี้เปนรายเดียวกันกับผู้ที่จัดการพาคนมาเที่ยวในที่นี้ เชี่ยวชาญอยู่สองพวกคือเบเยอพวกหนึ่ง เบเนตพวกหนึ่ง จัดการเสร็จตั้งแต่เรือ, รถ, โฮเตล, ที่ตกปลา, ที่สุดก็มีร้านขายของสำหรับผู้ที่มาเที่ยวจะมาซื้อที่เบอรเคนคนละร้าน กัมปนีกุ๊กที่เปนผู้จัดการเดินทางข้างฝ่ายใต้ มีชื่อเสียงโด่งดังอยู่นั้นเห็นเปนแฟชั่นมาเที่ยวนอรเวกันมาก ก็ตามมาตั้งแต่สู้สองรายที่ออกชื่อมาแล้วไม่ได้ เพราะตั้งภายหลัง เหมือนอย่างเช่นพ่อมานี้ ในการรถการโฮเตลก็ต้องบอกให้เบเนตจัด การที่เราบอกไม่ต้องเสียค่าบอกเล่าอย่างหนึ่งอย่างใดกันเลย เสียแต่ค่าเช่าโฮเตลค่าเช่ารถตามพิกัด แล้วเขาไปนวดกันเอากับเจ้าของโฮเตลเจ้าของรถเอง ที่เราจะงุ่มง่ามเข้าไปจัดกับเจ้าของรถฤๅจัดกับโฮเตลไม่สำเร็จ ถ้าบอกกับเขาไปเปนสำเร็จ เรื่องรถไฟที่จะออกจากวอสมาเบอรเคนนี้ต้องจัดการกับเบเยอ เพราะเบเยอเขาเช่ารถพิเศษทั้งปวงสำหรับที่จะพาคนโดยสานสี่ร้อยลงมา เมื่อเราไปพูดกับเขา เขาก็หารถมาพ่วงเข้าให้สำหรับของเราอิกคันหนึ่ง เรื่องเช่าน้ำจากรัฐบาล เขาเช่าทั้งแม่น้ำแล้วตัดตอนขาย คนอังกฤษเปนพื้นที่มาเช่ารับตัดตอน บางทีตอนหนึ่งถึงฤดูละห้าร้อยปอนด์ เพราะการไปมากับเมืองอังกฤษใกล้มาก มาขึ้นเบอรเคนแล้วขึ้นรถไฟต่อไปอิก อยู่ตกเบ็ดเสียตลอดฤดู จะได้ฤดูละกี่ตัวก็ตาม เขาคงพอกัน เพราะในการที่ลงไปนั่งฤๅยืนตกเบ็ดนั้นเปนยาอายุวัฒนะอยู่ในตัวเสียแล้ว เมื่อวานนี้รถผ่านคนตกเบ็ดมาคนหนึ่ง สวมรองเท้ายาวขึ้นมาตลอดต้นขา ลุยลงไปยืนอยู่ในแม่น้ำ ลึกถึงต้นขา อ้ายน้ำฤๅก็ไหลเชี่ยว แดดฤๅก็ร้อน ต้องเอาผ้าเช็ดหน้าคลี่ลงบังหน้าไว้แล้วเอาหมวกครอบ ยืนสั่นดิกๆ อยู่ในน้ำ ไม่ใช่เพราะหนาว เพราะน้ำเชี่ยว พอแลเห็นหน้าก็รู้ว่าไม่ใช่ชาติอื่นอังกฤษช่างชอบกันจริงๆ เช่นนี้ ถ้าพอได้สักตัวหนึ่ง ต้องอวดกันบ้านแตก ว่าหนักเท่านั้นปอนด์เท่านี้ปอนด์ แต่ถึงจะไม่ได้ก็ไม่เงียบเหมือนเล่นหวย เพียงว่าได้ไปตกเท่านั้น เล่าขึ้นก็ได้รับอนุโมทนา ด้วยความเชื่อใจของผู้ฟังว่าผู้ที่ไปตกนั้นได้กระทำการจำเริญอายุ กัมปนีที่สำหรับรับคนเที่ยวเช่นนี้ คงจะได้กำไรมาก แต่ดูข้างเหนือจะสู้ข้างใต้ไม่ได้ เพราะเวลาเที่ยวสั้นกว่ากัน เหมือนอย่างปีนี้เปนปีที่ร้ายกาจ จนเดือนกรกฏาคมแล้วยังไม่หายหนาวแลยังไม่ขาดฝน คนน้อยไปกว่าทุกปี

รถเลียบมาตามเอวังเคอเอลเวน จนหมดแล้ว คราวนี้ตั้งข้ามเขาลอดมาในถํ้า หน่อยหนึ่งก็ถึงเซอฟยอด เซอนี้แปลว่าใต้ เปนอันเปลี่ยนฉากใหม่ กลายเปนภูเขาริมทเลซอกแซกลดเลี้ยวต่างๆ ซ้อนกันเปนชั้นๆ จนบางขณะซ้อนเหลื่อมกันสองข้าง เหมือนฉากโรงลคร เหลือที่จะพรรณาได้ฤๅเหลือที่จะถ่ายรูปได้ เพราะเปลี่ยนกันไม่หยุด ที่แผ่นดินประเดี๋ยวก็อุดมดี ประเดี๋ยวก็เปนศิลาครุคระ ประเดี๋ยวก็เปนป่า แต่โดยมากนั้นเปนที่อุดมดี อุดมด้วยหญ้าแลฟืน การห้ามหวงป่าไม้ในเมืองฝรั่ง เกิดขึ้นด้วยความจำเปนแท้ แลเกิดขึ้นเมื่อเกือบจะเสียที เพราะเหตุว่าฟืนต้องการมากเหลือเกินดังเช่นได้กล่าวมาแต่ก่อนแล้ว ถ้าปล่อยให้ตัดแล้ว ไม่ช้าเท่าใดต้นไม้ก็หมด ถ้าตัดลงเสียหมดแล้วจะปลูกขึ้นใหม่ก็ยาก เพราะไม่มีไม้ใหญ่บังไม้เล็ก เขารู้สึกขึ้นมาเขาจึงได้ตั้งกฎหมายห้ามปราม เรื่องตัดไม้ที่เมืองเราไม่ได้ห้ามมาเปนช้านาน ดูก็ไม่สู้น่าเกลียดเสียหายอันใด เพราะไม้ของเรายังพอจริงๆ แต่ที่ได้ห้ามขึ้นก็นับว่าเปนประโยชน์อย่างยิ่ง ที่เราไม่ต้องทดลองเอง ห้ามเอาอย่างฝรั่ง แต่ถ้าห้ามกันได้จริงเราได้ประโยชน์ดีกว่าฝรั่ง เพราะเขาห้ามกันเมื่อไม้สิ้นเข้าไปเสียมากแล้ว เราได้ห้ามแต่ต้นมือกว่า รถไฟมาถึงเบอรเคนเวลาเที่ยงเศษ ระยะทางอยู่ในร้อยกิโลเมเตอร์เศษ ขึ้นรถตรงมาโฮเตลนอรยี โฮเตลนี้เปนตึก สบายแลงดงามอย่างดี คนช่างดูมากมายจริงๆ เสียงร้องกันเอ็ด ความรู้สึกในใจชอบกล เหมือนพระยาบ้านนอกเข้าไปบางกอก เพราะตั้งแต่ออกจากคริสเตียเนียมาแล้ว ไม่มีเมืองใดที่น่าจะเรียกว่าเมืองเต็มตามแผนฝรั่งได้ แต่ความรู้สึกในใจรู้สึกสบาย เหมือนไปเที่ยวในหัวเมืองของเราเอง เพราะเมืองเหล่านั้นก็ไม่สู้ผิดกับเมืองเราเท่าใด เลวกว่าก็มี ราษฎรก็เปนคนที่ซื่อๆ แลใจดีอารีอารอบ พบใครเข้าก็ยิ้มแย้มแจ่มใส โมทนาสาธุโบกมือ โบกผ้า โห่ฮิ้ว ไปดีมาดี ดูใจฅอมันสนิทสนม ไม่นึกว่าเปนฝรั่ง ถึงมาที่เบอรเคนนี้ คนก็ยังไม่แปลกอะไร เปนแต่มากขึ้น แลมีคนต่างประเทศมาก ตื่นตึกตื่นรามไปกระนั้นเอง แต่ก็ยังรู้สึกสบายใจดีอยู่ หยุดอยู่ที่โฮเตลจนกินเข้ากลางวันแล้วจึงได้ไปเที่ยว

คนน่าโฮเตลเต็มแน่นอยู่เสมอไม่ได้ขาด ล้อมรถอยู่จนรอบ พอไปขึ้นรถก็โห่กันเกรียวกราว ออกจากโฮเตลไปนี้เขาเรียกว่ามิวเซียม แต่หาใช่มิวเซียมสำหรับเมืองไม่ เปนห้างที่พวกแฮนซีเอติกกัมปนี ซึ่งได้ตั้งขึ้นเมื่อคฤสต์ศักราช ๑๒๐๐ ปีเศษ เลิกเสียเมื่อคฤศต์ศักราช ๑๗๐๐ ปีเศษ ห้างนั้นเปนเรือนไม้ ปลูกเรียงกันขวางน้ำ เอาด้านรีติดๆ กันเรียงไปริมทเลเปนอันมาก แต่ที่ซึ่งไปดูนี้ เขารักษาไว้แต่หลังเดียว ให้คงอยู่เหมือนอย่างแต่โบราณ เปนเรือนกระไดแคบๆ กั้นห้องซุกซิก ทาสีแดงเขียวอย่าแรงๆ มีเครื่องใช้สอยของโบราณ คือถาดล้างหน้าทองเหลือง, กาน้ำแขวน, ถ้วยเบียทำด้วยตกั่ว, เปนต้น มีสมุดบาญชีที่เขียนแต่หลายร้อยปีล่วงมาแล้ว สำแดงวิธีของกัมปนีนั้นได้ทำการฉ้อชาวเมืองนี้ต่างๆ ด้วยใช้ลูกตุ้มซื้ออย่างหนึ่งขายอย่างหนึ่งเปนต้น วิธีที่กัมปนีนี้ฉ้อโกงต่างๆ เปนข้อปิดบัง จึงต้องห้ามไม่ให้คนในกัมปนีนั้นทั้งหมดมีเมีย ห้ามไม่ให้ผู้หญิงขึ้นไปในออฟฟิศที่ทำงานนั้น ที่นอนของผู้จัดการแลคนใช้ในกัมปนีนั้นทำเปนตู้ติดกับฝา เมื่อเข้าไปนอนแล้วปิดบานตู้เลื่อนเหมือนกันกับตู้เก็บของ มีช่องเปิดสำหรับผู้หญิงเข้าไปในห้องนั้นได้ โดยไม่ต้องเดินผ่านทางออฟฟิศ มีกำหนดว่าถ้าหากว่าผู้ใดมีลูกต้องเสียค่าปรับเบีย ๒ ปีบ ผู้ซึ่งรักษามิวเซียมนี้ได้แต่งสมุดเล่มหนึ่งว่าด้วยเรื่องเหล่านี้ แต่พ่ออ่านไม่ออก จึงได้ขอรงับกันไว้เพียงเท่านี้ที

ออกจากมิวเซียมนี้ ไปที่วังเก่า ซึ่งตั้งอยู่ปลายแหลม เปนป้อมมีหอคอยสูงหลังหนึ่ง มีตำหนักหลังหนึ่ง ท้องพระโรงหลังหนึ่ง ก่อด้วยศิลาทั้งสิ้น ได้สร้างแต่ครั้งกิงฮอกอนที่ ๑ เคยถูกอังกฤษยิงครั้งหนึ่งลูกปืนยังติดอยู่ เมื่อเวลาเจ้าแผ่นดินเสด็จมา ได้ประทับอยู่ในตำหนักนี้ แต่เวลานี้ใช้เปนที่อยู่ของผู้บังคับการทหารเมืองนี้ มีผู้ให้ดอกไม้แลถ่ายรูป กลับจากนั้นแวะห้าง แต่เฉภาะที่ขายของที่รฦก คือห้างเบเนตแลเบเยอที่กล่าวมาแล้วนั้นเปนต้น ห้างอื่นอิกสองห้าง

ออกจากห้างนี้ขับรถเที่ยวดูเมืองแลดูวิ้ว ได้ขึ้นไปที่เขาข้างเมือง ซึ่งทำทางขึ้นใหม่ ยังไม่แล้วสำเร็จตลอด ทางยังค้างไม่ถึงยอด จะต้องเดินขึ้นไปอิก พ่อขี้เกียจเดิน เหตุด้วยเฉภาะเขานั้นหันหน้าทางตวันตก พระอาทิตย์ส่องแสงลงตรงเมือง เปนควันไปหมดถ่ายรูปไม่ได้ จึงมีความพอใจที่จะกลับลงมาพักที่โฮเตลเบลวือ ซึ่งต่ำลงมาจากยอดสักห้าหกทบ ที่นั้นเปนที่ดูวิ้วได้ดี ได้หยุดกินน้ำชาที่ชาลาน่าโฮเตลนั้น แลเห็นเมืองเบอรเคนได้ตลอด เมืองนี้ตั้งอยู่ริมทเล มีแหลมสองแหลมยื่น ในหว่างแหลมเหล่านั้นเปนท่าที่เรือจอด เท่าใดๆ ก็ได้ เปนที่บังลม นับว่าเปนท่าใหญ่ท่าดี มีเรือรบเยอรมันที่ตามเสด็จเอมเปอเรอเยอรมันจอดอยู่ในเวลานี้ถึง ๙ ลำ บ้านเรือนในเมืองเปนตึกโดยมาก มีถนนกว้างใหญ่ ภูมฐานเปนเมืองโต เว้นแต่มีตึกทำด้วยไม้แซกอยู่เกือบจะทุกถนน ยิ่งบริเวณรอบนอกออกไปเปนตึกไม้ทั้งสิ้น ถัดจากบริเวณตึกหมู่ที่เปนเมืองออกไป เปนวิลลาทำด้วยไม้ รูปพรรณต่างๆ ตั้งแต่ริมน้ำลามขึ้นไปจนกระทั่งบนเขา มีจำนวนพลเมืองถึง ๗ หมื่น การค้าขายที่นี่จอแจกว่าที่คริสเตียเนียมาก เหตุที่เปนเมืองอยู่ใกล้เกาะอิงค์แลนด์กว่าคริสเตียเนีย แลเปนท่าไปมากับอเมริกา ย่นทางสั้นขึ้นกว่าไปคริสเตียเนียถึง ๒ วัน ในเวลานี้กำลังทำทางรถไฟไปคริสเตียเนีย ถ้าหากว่าทางรถไฟสำเร็จ การค้าขายคงจะมาลงทางนี้มาก เปนเมืองที่เขาคิดจะแข่งคริสเตียเนียอยู่ด้วย ถ้าว่าด้วยห้างร้านขายของ ที่นี่ดีกว่าคริสเตียเนีย มีคนต่างประเทศไปมาเสมอไม่ได้ขาด ในเวลานี้ในท้องถนนเต็มไปด้วยพวกสี่ร้อยที่มาพร้อมกันกับพ่อ กับพวกทหารเรือเยอรมัน ตั้งแต่มาถึงจนกระทั่งเวลานี้ยังเดินไขว่ทั่วไปอยู่ในถนน ของขายที่เปนสปิเชียลลิตีสำหรับเมืองนี้ ซึ่งเปนสำคัญนั้นก็เฟอ คือเครื่องแต่งตัวทำด้วยขนสัตว์ต่างๆ สำหรับทั้งผู้หญิงผู้ชาย แลหนังสำหรับลาด ถักด้ายเปนพรม เครื่องลงยาโปร่งอย่างรัสเซีย แลเครื่องลงยาเกลี้ยง เครื่องประดับทองแลก้าไหล่ทอง เปนอย่างเครื่องแต่งตัวนอรวิเยียนของเก่าต่างๆ โดยมากเปนถังเบียทำด้วยเงิน สลักบ้างไม่สลักบ้าง ตู้โต๊ะเก้าอี้อย่างเก่า เครื่องไม้สลักแลแกะด้วยมือบ้างเขียนบ้าง รูปเรือไวกิงแลรูปถ่ายรูปเขียนที่งามประหลาดต่างๆ ในเมืองนี้ เครื่องแต่งตัวชาวเมือง ที่เปนของใหญ่ๆ เปนของเก่า แต่ที่เล็กๆ เปนของทำขึ้นสำหรับคนมาเที่ยว แต่ชั่วโปสต์ก๊าดอย่างเดียวเห็นจะเปนเงินเปนทองเสียนักหนา ได้ดูเมืองอยู่จนกระทั่งเวลาย่ำค่ำ แต่แดดยังสว่างมาก เวลากลับมาโฮเตลเท่ากับบ่ายสัก ๔ โมง จะกล่าวได้ว่าตั้งแต่ออกมา ฤๅตั้งแต่มาถึงยุโรปเกือบจะสามเดือนแล้วยังไม่เคยพบฤดูซัมเมอเลย เปนแต่ฤดูสปริง เอะอะขึ้นก็ออกจะไปข้างหนาวเกินสปริง พึ่งจะมารู้สึกว่าเปนซัมเมอเมื่อถึงวิสเนส เลยติดต่อมาจนกระทั่งเดี๋ยวนี้ แดดอยู่ข้างจะร้อนจัด แต่เวลากลางคืนก็ยังหนาว พอนอนห่มแบลงเกตได้สองชั้น ไม่ต้องใช้นวม

ได้ส่งสมุดที่เขาขายที่วังโบราณสองเล่ม กับรูปที่ชาวเดนมาร์กเขาถ่ายเมื่อไปออฮุสสองรูป กับรูปถ่ายที่สกาเคนอีกหอบหนึ่ง มาให้สำหรับดูล่วงน่าแล้วให้เก็บไว้ให้พ่อ รูปแลสิ่งของทั้งปวงเปนอันมากเหลือหลายที่ได้ซื้อมาแต่ส่งไม่ได้ เพราะดุ๊กไม่ได้มาไม่มีผู้ใดจะจัดการ จะต้องพาเอาไปปารีสด้วย แล้วจึงจะได้ส่งต่อภายหลัง วันนี้ได้รับหนังสือเมล์ฉบับลงวันที่ ๑๒ มิถุนายน แต่ยังไม่ได้อ่าน มาคั่งกันกับหนังสือเก่าไม่ได้ตอบ เพราะไม่มีเวลาที่จะเขียน แลหาที่ส่งก็ยาก กลัวจะไปรอช้าเพราะต้องส่งตามเมล์ย่อย ที่เบอรเคนนี้เปนเมืองใหญ่ มีเมล์ที่มั่นคงควรจะไว้ใจได้ จึงได้รีบจบรายวันฉบับนี้เสียในวันนี้ เพราะพ่อยังจะไปเที่ยวแกว่งอยู่ที่อื่นต่อไปอีกจะขาดคราวมากนัก จดหมายฉบับนี้ก็ยาวเหลือเกินอยู่แล้ว จึงขอจบลงไว้เพียงเท่านี้ที มีคลาศเคลื่อนอยู่บ้างขาดไปบ้าง แต่จะแก้ไขก็จะต้องค้นกินเวลามาก จึงตกลงว่าปล่อยไว้เช่นนั้นที แล้วจึงค่อยแก้ไขต่อไป

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๑
รูปทรงถ่ายเรือรบเยอรมันยิงสลุตรับเสด็จที่เมืองเบอเคน

รูปทรงถ่ายเรือรบเยอรมันยิงสลุตรับเสด็จที่เมืองเบอเคน

คืนที่ ๑๒๐
เรืออัลเบียน ออดเด

วันพุฒที่ ๒๔ กรกฏาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

ที่โฮเตลนี้เรื่องอาหารดูไม่สู้พรักพร้อม ไม่ใช่ไม่มีฤๅไม่ดี เปนด้วยความชาของเจ้าพนักงาน เวลา ๔ โมงเช้าขึ้นรถไปดูวัด ซึ่งเปนวัดของโบราณรื้อย้ายมาปลูกไว้ แต่ที่แท้ว่าไปวัดนั้นพอแต่เปนเหตุ ที่จริงเพื่อจะไปดูเมืองเสียให้ทั่วเปนที่ตั้งมากกว่า ทางที่ไปนั้นไปขึ้นเขาซึ่งล้อมอยู่รอบเมืองด้านบนฝั่ง ซึ่งตอนชั้นล่างๆ มีรถรางตอนบนขึ้นไปไม่มี บางแห่งอยู่ข้างจะชัน แต่มีทางมาก ไปได้ตามซอกเขาทุกแห่ง ทางก็ทำดีมีที่งามๆ มาก วิลลาต่างๆ งามแปลกๆ กัน แต่จะไปทำในบางกอกน่าจะได้บ้างไม่ได้บ้าง เห็นจะร้อนนัก ผ่านไปในป๊าก เขาเรียกว่าสตัวร์ป๊ากเคน แปลว่าป๊ากใหญ่ เปนของคนผู้หนึ่งชื่อ เบอร์ส ให้แก่เมือง จึงได้มีศิลาทำนองเสาออบลิส์กจารึกอยู่ในสวนนั้น สวนตั้งอยู่บนสันเขา ตัดทางตรงสายหนึ่ง แล้วมีทางซอกแซกค้นเล็กเข้าไปทั้งสองข้าง ลามลงไปจนข้างเขามีต้นไม้งาม บรรดาวิลลาในระยะทางที่ขึงขังมากอยู่ก็ของไมเคลเซน ซึ่งเปนอรรคมหาเสนาในเมืองนี้ ผู้นี้เองเปนคนที่ได้คิดอ่านแยกเมืองนอรเวจากสวิเดน เดิมบอกพ่อว่าจะมาพบกันที่เบอรเคน แต่บัดนี้ได้ความว่ายังมาไม่ได้กำลังเอะอะกันอยู่ในสตอตติง ความลำบากของรัฐบาลกับสตอดติงอยู่ข้างจะชุลมุนมาก เพราะเหตุว่าเมมเบอใหม่ๆ มีพวกโซเซียลิสต์มากขึ้น นอรเวมีที่ประชุมแต่แห่งเดียว ไม่เหมือนประเทศที่มีที่ประชุมสองแห่ง อันพอรั้งพอเหนี่ยวกันได้บ้าง ประเทศที่มีที่ประชุมแห่งเดียวเช่นเมืองนอรเวนี้ ในเวลาใด ถ้าคนจำพวกใดมากกว่ากันแต่คนเดียวก็อาจจะทำการได้ตามประสงค์ พวกที่มีน้อยกว่า ไม่มีช่องโอกาศที่จะได้ทำอะไรสำเร็จได้เลย ไมเคลเซนเปนคนที่มีชื่อเสียงโด่งดัง แลเปนผู้คิดการแยกเช่นว่ามาแล้ว เวลานี้มีพวกของตัวในสตอตติงมากกว่าพวกอื่นเพียงสามคน พวกของตัวเองก็ซํ้าพากันแค้นเคืองอยากจะให้ไมเคลเซนลาออกเสียจากตำแหน่ง เพราะไม่อยากที่จะให้พลาดพลั้งที่ต้องออกจากตำแหน่งเพราะแพ้เขาทั้งพวก การในเมืองนอรเวไม่เหมือนประเทศอื่น มันรวนๆ จะเปนริปับลิกอยู่ แต่เหตุที่เขาไม่ยอมให้ใครดีกว่าใคร คงจะเปนการยากที่จะหาเปรสิเดนต์ได้เหมาะ จึงยังคงให้มีเจ้าแผ่นดิน แต่เจ้าแผ่นดินจะขัดขืนความคิดสตอตติงก็ไม่ได้อย่างประเทศอื่น ความที่พวกนี้ถือเปนอิศรจนกระทั่งเสนาบดีที่เคยแต่งยุนิฟอมอยู่แต่ก่อน ก็เลิกแต่งยุนิฟอมเสีย เมื่อก่อนเจ้าแผ่นดินองค์นี้จะมา เพราะว่าถ้าแต่งยุนิฟอม ดูเปนคนใช้ของเจ้าแผ่นดินไป ความคิดเขาเดินไปถึงอย่างนี้ ก็พอจะคิดคาดทางการงานอื่นๆ ได้ ไมเคลเซนผู้นี้เปนพ่อค้าเรือ มีเรือหลายลำ มีถิ่นถานอยู่ที่เบอรเคน คนมั่งมีในเมืองนอรเวมีอยู่ที่เมืองเบอรเคนหลายคน มีเรือค้าขายแทบทุกคน เพราะทรัพย์สมบัติในพื้นแผ่นดินไม่สู้จะได้ผลมาก ความคิดของไมเคลเซนว่า ถ้าออกจากราชการก็จะคิดรวบรวมเรือ จัดการเดินเรือทำนองกำปนีของพระยาชลยุทธ

ทางที่ขึ้นไปวัดอยู่ข้างจะไกลมาก ไปในทางที่แล้วเสร็จอย่างดี จนกระทั่งถึงทางที่ยังไม่แล้วเสร็จดี เล็กขึ้นไป เมื่อถึงโฮเตลเปียกเกลูนต์ มีโรงกาแฟอยู่ริมทางหลังหนึ่ง พ้นนั้นขึ้นไปอิกนิดหนึ่งก็ถึงทางที่เขาเปิดให้ขึ้นไปวัด เปนทางเล็กขึ้นตกุกตกัก ขึงลวดหนามเสียทั้งสองข้างด้วย เพื่อจะไม่ให้คนเที่ยวเดินพลุกพล่าน วัดนี้ไม่ใช่เปนวัดปับลิก สร้างขึ้นในที่ไปรเวตของราสมุสไมอาร์ มีเรือนอยู่ข้างด้านน่า ทางที่จะขึ้นต้องเข้าไปที่ในที่ของเขา แล้วผ่านน่าเรือนจึงได้ไปถึงวัด วัดนั้นทำด้วยไม้ชำฉาทั้งสิ้น แต่ได้สร้างมาแล้วถึง ๘๐๐ ปีเศษ จนกร่อนหรอในที่ต่างๆ รูปร่างทรวดทรงเปนอย่างนอรวิเยียนแท้ คล้ายรูปวัดพม่ามาก เห็นจะโตกว่าโบสถ์เก่าวัดวิเวก ที่ท่านเจ้าหนูสร้าง[๑๙๔]สักนิดหนึ่ง ทรวดทรงงาม แต่ฝีมือหยาบๆ ใช้ทาสีเขียวสีแดง เหมือนอย่างเก่าๆ ของเรา ไม่ได้มีผิดกันเลย ฝีมือช่างนอรวิเยียนเก่าเห็นจะมาจากข้างตวันออกเปนแน่ จนชั้นรูปเขียนที่เขียนฝาผนังก็เขียนอย่างไทยโบราณตัวโตๆ แปลกแต่เรื่องเปนเรื่องพระเยซู สีก็เปนสีเบญจรงค์ ไม่มีสีพลิกแพลงเลย ถ้ากรมหลวงนริศร์ได้เห็นจะอ่านออกว่าเรื่องราวเปนอย่างไรได้มากดีกว่าพ่อ กลับจากนั้นลงมาอิกทางหนึ่งต่างหาก เปนถนนบนเขาเลียบลงมาเห็นวิ้วเมืองงามดีมาก เห็นจะนับได้ว่าได้เห็นเมืองเบอรเคนเกือบทั่ว ใครๆ ได้มาพูดหลายคนว่าพ่อเคราะห์ดีอย่างยิ่ง ที่ได้พบเมืองเบอรเคนแห้งแลมีแดด อย่างเช่นเมื่อวานนี้ เพราะเปนเมืองที่ฝนตกไม่มีฤดู บางปีจะมีสว่างไสวตลอดปลอดโปร่งทั้งวันเช่นนั้น เพียงปีละสามวันสี่วันเท่านั้น ฝนตกปีหนึ่งรองด้วยเครื่องตวงได้ถึงสองเมเตอร์ เปนมากกว่าแห่งอื่นในเมืองนอรเวยิ่งเปนถิ่นฝน ทุกๆ แห่งไม่ต่ำกว่าเมเตอร์ เลยกลับมาลงเรือทีเดียว พอชักธงขึ้นเรือรบเยอรมันแปตลำสลุด กับทั้งบนป้อมด้วยอีกแห่งหนึ่ง เรืออิกลำหนึ่งกำลังประทุกจึงไม่ได้สลุด เราไม่มีอะไรจะตอบ ได้แต่ชักธงขอบใจครู่หนึ่งก็ถอนสมอออกเรือ เรือเหล่านั้นได้ยืนรายแคมแลเป่าแตร แล้วสลุดอิกครั้งหนึ่งพร้อมกันทั้งหมด

เรือเดินมาตามอาเดนเยอฟยอด เปนฟยอดอันหนึ่ง ยิ่งล่ำฦๅว่าเปนที่งามแห่งหนึ่งในเมืองนอรเว ข้อที่ว่างามนั้นคือเปนเขาสูงสองข้าง แต่ไม่ตั้งชันโกรกจนต้นไม้ขึ้นไม่ได้ ชันเพล่ๆ พอต้นไม้ขึ้นซ้อนเรียงกันเต็มข้างเขาตลอดจนยอด เว้นไว้แต่บางยอดซึ่งมีสโนดาดอยู่ ก็มีต้นไม้ขึ้นไปจนเสมอใต้สโน บางแห่งที่มีที่ลาดเข้าไปอิก ก็เปนที่ไร่หญ้าแลมีบ้านเรือนคนเปนหย่อมๆ ไป คงจะมีน้ำตกอยู่ในที่ได้ระยะ แต่ไม่ใช่น้ำตกใหญ่โต ซึ่งจะถึงได้ชื่อว่าเปนที่วิเศษอย่างไร คงจะตกลงมาจากยอดเขาสายยาวๆ แต่แคบ ที่เหล่านี้ถ้ามีที่ลาดพอ ก็มีหนทางพอล้อเกวียนเดินได้ อาจจะแลเห็นจากแม่น้ำโดยง่าย ด้วยกำหนดศิลาที่ตั้งกันทาง แลดูเหมือนใบเสมาลูกป้อม ถ้าเปนที่ชันมากก็มีแต่ทางเล็กๆ พอเดินเท้า เรานั่งมาในเรือไม่ชโงกออกไป ดูเหมือนเรือไฟแล่นมากลางท้องนาแลป่าไม้ อิกไนยหนึ่งแลดูที่น่าต่างกระจก เหมือนอย่างรูปภาพภูเขามีบ้านเรือนสวนป่า แต่รูปภาพนั้นเปลี่ยนอยู่เสมอเปนนิจ ข้อที่ว่างามนั้นงามสองวิกัปดังนี้

กำหนดว่าเรือจะถึงออดเด เวลา ๒ ยาม แต่ได้มาถึงเสียก่อนแต่เวลา ๔ ทุ่ม ยังไม่ทันมืด พบเรือเมล์นอรวิเยียนลำหนึ่ง จุดรอกเกตเปนการต้อนรับแลดูโฮเตลบนฝั่งงามราวกับปราสาท มียอดออกสพรั่งไป วันนี้เปนวันเข้าพรรษา รู้แน่ว่าของไม่ไปถึง จึ่งต้องโทรเลขไปนมัสการกรมหลวงวชิรญาณแทนเครื่องสักการะ ร้อนจัด ปรอดกลางแจ้ง ฟาเรนไฮต์ ๖๕ เซนติเกรต ๑๘

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๑
ไบรฟรอน โฮเตล

วันพฤหัศบดีที่ ๒๕ กรกฏาคม

เมื่อคืนนี้ได้รับหนังสือช่างเขียนอังกฤษคนหนึ่ง ดูเหมือนชื่อ ฮาต บอกว่ามาตั้งเขียนรูปอยู่ที่นี้ มีผู้ซื้อมากขอให้แวะดู ส่งบาญชีคนซื้อมีกวีนอาเลกซานดราเปนต้น เพราะฉนั้น ขึ้นบกวันนี้จึ่งได้ไปที่ช่างเขียนดูรูปก่อน ได้เลือกรูปที่ต่างๆ ซึ่งได้เห็นสักสองสามคู่แล้วจึงได้ไปขึ้นรถ ตำบลนี้ในบัตรหมายที่จดลงในแห่งหนึ่งแห่งใดใช้ว่าออดเด แต่ชาวเมืองมีคนขับรถเปนต้นเรียกออดดา โฮเตลอย่างเลวของพวกชาวเมืองก็เขียนออดดา เปนสองอย่างดังนี้ ที่ตำบลนี้มีโฮเตลหลายหลัง มีร้านขายของเล็กๆ หลายร้าน หน้าตาอย่างเล่นขึ้นพระบาทแต่มีบ้านเรือนคน มีโรงเลื่อยใหญ่ใช้แรงน้ำมีเขตร์ที่กว้างขวาง ว่าตามจริงถ้าผู้ที่ไม่มีเวลาพอจะขึ้นไปถึงข้างเหนือ อยากจะเที่ยวนอรเวให้เห็นอะไรๆ ทุกอย่าง มาขึ้นที่ออดเดนี้ก็จะ ได้เห็นครบเช่นน้ำพุ, สโน, เบร, แต่มันอย่างละน้อยๆ ดีแต่น้ำพุสู้ที่อื่นได้ นับว่าเปนที่ ๒ ในนอรเว แต่นอทเคปแลพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคืนนั้นเปนพ้นวิไสยที่จะเห็น นอกจากขึ้นไปเหนือ ทางขึ้นจากออดเดนี้ทำอยู่ข้างจะดีมากฤๅจะเปนด้วยชั้นเชิงภูเขามันดีเอง ไม่ต้องตั้งต้นขึ้นชันเหมือนอย่างไป โครตลี ขึ้นจากที่สุดฟยอดสูงขึ้นทีละน้อยๆ จนเปนลำธารน้ำตก มีแง่เขายื่นสกัดขวางลำธารออกมา มีช่องแต่พอน้ำตก พอรถขึ้นถึงเสมอช่องเขายื่นทางนั้นก็ราบ เหมือนกับขึ้นกระไดทอดหนึ่งถึงชาลา เขาเลือกที่ตั้งโฮเตลเหมาะมาก เฉภาะเอาที่เขายื่นนั้น แลลงมาข้างล่างเห็นทเลในฟยอด แลเข้าไปข้างในเห็นทเลสาบ เมื่ออยู่ที่ตรงนั้น ดูเหมือนทเลน้ำจืดกับทเลน้ำเคมต่อกัน มีเอ็นคั่นอยู่นิดเดียว ที่เอ็นนั้นเปนที่ตั้งโฮเตลปลูกขึ้นใหม่อิกหลังหนึ่งต่ำลงมาจะใหญ่กว่าหลังเก่า ยังไม่แล้ว พ่อไม่ได้ไปที่โฮเตลนั้น เพราะต้องเลี้ยวออกนอกทาง ยังไม่ต้องการที่จะพักเพราะพึ่งขึ้นไปประเดี๋ยวเดียว ถามชื่อได้ความว่าโบเบร ตรงกับชื่อโฮเตลสว่างอารมณ์ ตามทางที่ขึ้นไปเลียบฝั่งขวาของทเลสาบกว้างยาวมากอยู่ ตามรอบทเลนั้นเปนภูเขาสูงทั้งสิ้น เปนเขาอย่างชัน ริมหนทางที่เราไปเปนฝาผนังตั้งตรง ฤๅออกจะเงื้อมๆ ออกมา เปนลักษณเขาพระฉาย เปนแท่งทึบติดกันยาวยืด ในที่สุดทเลสาบข้างบนมีเขาลูกหนึ่งยื่นย้อยลงไปอยู่ในกลาง รถเราไปอ้อมเวียนเขาที่ยื่นนั้น พอหมดรอบเขาทเลสาบก็ลงมือแคบ ค่อยๆ แคบเข้าไปๆ ทางยังราบอยู่ จนกระทั่งถึงแคบมากเข้าอิกเปนน้ำตก จึงต้องขึ้นชันอิกทอดหนึ่ง ชันทอดนี้ข้างทางไม่เปนพระฉายล้วน มีศิลาพังลงมาจากเขาเกะกะก้อนใหญ่ๆ ก้อนหนึ่งตั้งเกือบจะเหมือนลับแล เห็นแผ่นน่าราบแต่โตเกือบเท่าด้านหุ้มกลองผนังวิหารทิศวัดพระเชตุพน ใกล้กัน ข้างฝั่งซ้ายมีน้ำตกใหญ่ เรียกฮิสดาลสโฟส ขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่งก็ถึงที่ราบ เปนชาลาอิกชั้นหนึ่ง แต่คราวนี้ไม่สู้ราบทีเดียวนัก มีขึ้นบ้างน้อยๆ แลเห็นเบรใหญ่ข้างฝั่งซ้าย ที่นั่นก็เปนท้องทเลสาบกว้าง ถ้าหากว่าไม่ได้ไปเห็นเบรข้างบน เห็นที่นี่ก็พอเข้าใจได้ว่าเบรนั้นเปนอย่างไร แต่เปนเบรอย่างค้างเขา ไม่ได้ตกลงมากองอยู่กับพื้น แต่นี้ต่อไปมีขึ้นทีละน้อยๆ ที่ราบทอดละสั้นๆ เข้า มีน้ำพุไหลหลั่งในที่ต่างๆ ซึ่งเหลือจะพรรณาได้ มีแผ่นทองแดงจารึกติดอยู่ที่ข้างเขาแห่งหนึ่ง ได้ความว่าเลฟเตอแนนต์ ผู้หนึ่ง ตามเสด็จเอมเปอเรอขึ้นมา ม้าลำพองรถพลาดพลั้งอย่างไรพลัดตกลงไปลำธาร ไปได้ศพข้างล่าง จึงได้ทำที่รฦกนี้ไว้ จะพรรณาด้วยหนทางต่อไปอิกก็ออกจะซ้ำๆ เพราะไม่สู้ผิดอะไรนัก แปลกแต่ที่นี่ไม่เปนทางเลี้ยวไปเลี้ยวมาถี่ มีที่ราบมาก สูงขึ้นทีละน้อยๆ ต่อเมื่อจวนจะถึงที่เขาปลูกโรงไว้เปนที่สำหรับดูวิ้ว จึงขึ้นทบไปทบมาถี่ มีน้ำตกซึ่งเปนที่เลื่องฦๅ ว่าเปนอย่างใหญ่แลงาม ๒ แห่งด้วยกัน แห่งแรก ๒ สายอยู่ฝั่งซ้าย แห่งหลังลงสายเดียว แต่ตอนข้างล่างมีศิลาตแคงน้ำพร่าไปกว้างมาก น้ำตก ๒ แห่งนี้ แห่งแรกเรียก ลาเตโฟส แห่งที่ ๒ เรียก เอสปละนาเดโฟส ถนนจำเภาะผ่านไปใกล้น่าน้ำตกนี้ถ่ายรูปยาก น้ำเปนฝอยกระจายออกจะเปียกๆ ที่ซึ่งปลูกไว้สำหรับดูวิ้วไม่เห็นว่าดีเท่าไร หาไม่พ่อก็จะไม่แวะ แต่นี่หากว่ามีพวกเที่ยวเขาไปข้างน่าหลายรถ รถเหล่านั้นเดินช้าหยุดร่ำไป ต้องคอยอยู่นานๆ กว่าจะเดินไปทีละกระดิบกระดิบ แดดก็ร้อนจนต้องกางร่ม ถนนเปนฝุ่นฟุ้งจนหน้าเปนเล่นโนรา รถของเราม้าดีกว่า เจ้าของคุยนัก ว่ามาทั้งออดดาไม่มีสู้คู่นี้ได้ แต่จะแข่งหน้าขึ้นไปก็ไม่ควร จึงได้นัดหมายกันว่าพวกเหล่านั้นคงจะไปแวะที่ๆ ดูวิ้ว เราจะแวะให้เวลาสั้นกว่าเขา ชิงออกเสียก่อน ก็เปนอันสำเร็จ เราได้ออกหน้าไปก่อน ฝุ่นค่อยน้อยลงแต่ม้าของเราเองก็คุ้ยฝุ่นเก่ง ลงปลายก็ล้าเหมือนกัน หยุดพักบ่อยๆ จนบ่ายหิวเข้าจึงได้ถึงโฮเตล เซลเจสตาด หยุดกินเข้ากลางวันในที่นั้น พวกอื่นๆ ที่เขามา เขาไปกินอิกโฮเตลหนึ่งต่างหาก เวลาบ่าย ๓ โมง ๔๕ แล้วจึงได้ออกจากโฮเตลเซลเจสตาด ตอนตั้งแต่ออดเดขึ้นมาจนกระทั่งถึงที่นี้ มีคนอยู่ตลอด เพราะมีที่ราบมาก การหากินนั้นก็ไม่มีอะไร นอกจากปลูกหญ้าตัดฟืน แถบนี้ป่าฟืนอยู่ข้างจะงาม ขึ้นทั้งสองฟากเขา เห็นจะอาไศรยในการที่คนเดินไปมาด้วยอิกมาก เด็กๆ เปนเข้าใจทำนอง มาคอยตามประตูที่กั้นทางสำหรับเปิดประตู แล้วได้เฟื้องได้สลึง มีเรือนหลังหนึ่งปลูกแอบอยู่แทบทางซึ่งสูงขึ้นมาจากลำธาร เรือนนั้นข้างบนหันน่าเข้าหาถนนเปนโรงรถ ข้างล่างหันน่าออกไปข้างลำธารเปนที่อยู่ ต่อขึ้นมาจากโฮเตลเซลเจสตาด บ้านเรือนห่างลง เพราะที่ราบน้อย ขึ้นไปอิก ๑๐๐๐ ฟิตเศษ จึงถึงที่ยอดเขา ซึ่งเปนที่ผีปันน้ำสูง ๓๓๙๒ ฟิต สูงก็ไล่ๆ กันกับ โครตลี แต่ที่นี่ไม่หนาว เพราะมีแดด การเรื่องหนาวมันชอบกล น่าสงไสยว่าคนที่ไม่เคยรู้จักหนาวเมืองฝรั่งจะเข้าใจฤๅไม่ว่ามันหนาวอย่างไร มันไม่ได้หนาวลมตึงๆ สั่นสท้านอย่างเช่นบ้านเรา น่าจะเรียกว่าเย็นมากกว่าหนาว เหมือนหนึ่งว่าเวลาตากแดด ใช่ว่าแดดนั้นจะไม่ร้อน ร้อนเหมือนแดดเรา แต่มันมีอากาศเย็นอยู่ในตัวอย่างไร เหื่อไม่ยักตกพลักๆ เวลาสวมเสื้อหนาเกินไปก็รู้สึกว่าร้อนอบอ้าว แต่ก็ไม่ใช่เหื่อตก พอพระอาทิตย์ลบก็รู้สึกหนาวได้ทันที คนขับรถนั้น ถ้าเวลารถเดินราบๆ จึงจะขึ้นนั่งขับ ถ้าเวลารถขึ้นสูงสักหนิดหนึ่งก็ลงจากรถ บังเหียนก็ไม่ต้องถือ ม้ามันเข้าใจอย่างธรรมเนียมเดินไปได้เอง ถ้าเห็นจะไปกระชั้นรถน่าเจ้าของจะให้หยุดไปจับคานเข้าก็หยุด แล้วก็ลงเบร๊กผ่อนกำลังม้า เปิดเบร๊กเมื่อไรไม่ต้องว่ากระไร ม้าไปเอง แต่เจ้าของรถมันก็ต้องตามใจม้าเหมือนกัน ม้าเดินๆ ไปเหนื่อยขึ้นมาก็หยุดอึด มันก็ลงเบร๊กให้ แต่ม้าข้างใต้นี้สู้ม้าข้างเหนือไม่ได้แน่แล้ว มันอ่อนแอปั้วเปี้ยไป จะเปนด้วยร้อนกว่าข้างเหนือ ฤๅข้างนี้มีคนเที่ยวมาก ม้าเหนื่อยก็ไม่รู้ การขึ้นเขาไปๆ แลเห็นเขาสูงตั้งอยู่ข้างน่า รูปร่างเหมือนแอบลาวใหญ่ๆ ตั้งอยู่ทั้งใบ ออกจะนึกท้อใจ ถามกันร่ำไปว่านี่จะขึ้นแอบลาวใบนั้นฤๅอย่างไร ถ้าหลุดไปได้ไม่ต้องขึ้นก็เออกันที่หนึ่ง บางทีถามๆ เล่นมันเลยหลุดขึ้นไปจริงๆ ก็ได้ น่าชมความพากเพียรในเรื่องตัดถนนของเขาจริงๆ คนก็น้อย พื้นที่ก็ไม่มีผลประโยชน์อะไรนอกจากหญ้าแลฟืน ผักปลาจะหาได้ก็เต็มเข็ญ ถ้ายิ่งตอนข้างบนขึ้นไป ที่ใกล้จะถึงยอดเขามันยิ่งไม่มีอะไร แต่ชั้นหญ้าก็เต็มเข็ญ ลงมีแต่ศิลากับมอสสโนกับน้ำ เขาก็ยังตัดได้นับด้วยพันด้วยหมื่นเส้นแลรักษาได้ด้วย ทางตั้งแต่ออดเดมาจนกระทั่งถึงไบรฟอนนี้ ๔๐ กิโลเมเตอเศษ เดินรถได้สดวกดีตลอด ตอนบนขึ้นไปต้องมีไม้ปักหมายกรุยหนทาง กลัวหนทางหายในสโน แต่หลักดูมันก็ปักไม่สู้อยู่นัก เพราะปักลงไปไม่ได้ เปนหินทั้งแท่งไปหมด ต้องตั้งเสาขึ้นแล้วเอาศิลาก่อล้อมรอบสูงๆเสียบไว้เช่นนั้น เสาโทรเลขก็ใช้เช่นนี้ ประดักประเดิดมิใช่เล่น ทางที่เราขึ้นมาวันนี้ตอนบนก็ผ่านสโนขึ้นมา จนหยุดลงเล่นได้ วันนี้ได้ถ่ายรูปกรมสมมตเล่นสโน เรื่องกรมสมมตกับสโนนี่เปนเรื่องขันอันหนึ่ง ถ้าผ่านสโนไปแห่งไรที่ต่ำๆ จะทักกันต้องทักว่า พอกรมสมมตเล่นได้ ดูก็ขัน แดดร้อนนักหนา เรานั่งไปในกลางแจ้งร้อนออกจี๋ ควรฤๅสโนยังทนทานอยู่ได้ ถ้าเปนน้ำแข็งแช่อยู่ในน้ำ แลเห็นเปนก้อนอยู่ในน้ำไม่ยักละลายได้ แต่สังเกตดูว่า ถ้าสโนที่หันน่ารับทิศเหนือละลายเร็ว เพราะเหตุว่าพระอาทิตย์อยู่ข้างเหนือ ฟากข้างทิศใต้แล้วอยู่ขาวดาดไปทั้งนั้น พอขึ้นมาตามทางหน่อยหนึ่ง เหลียวหลังลงไปแลเห็นเปนกำแพงทำด้วยน้ำแข็งก่อกั้นหนทางที่เราขึ้นมาแล้วสูงเทียมฟ้า ถ้าเวลาถูกแดดเข้าก็ฉายแวบวาบ, เปนสีเขียว, น้ำเงิน, ขาว, ระคนปนกันตามที่ลึกที่ตื้น วันนี้ได้เห็นผีปันน้ำชัดเจนยิ่งกว่าที่เห็นมาแต่ก่อน เพราะเหตุที่ยอดเขานั้นหาต้นไม้มิได้เลยแต่สักต้นเดียว เปนหญ้าเปนมอส จะหาให้สูงถึง ๔ องคุลีก็ไม่ได้ เหตุด้วยน้ำแขงแลสโนทับอยู่เสมอพึ่งจะเปิดขึ้น ที่ยังปกคลุมปิดอยู่ก็มี เมื่อจวนจะถึงที่น้ำต่อกันนั้น ลำธารแคบเข้าทุกทีๆ บางแห่งสายน้ำกัดศิลาลงไปจนเปนเหว บางแห่งก็ไหลลอดมาใต้ก้อนศิลาฤๅแผ่นสโนที่หนา จนกระทั่งเห็นว่าหายเงียบไปแล้ว ก็ไปถึงแอ่งน้ำ เหมือนสระใหญ่ๆ มีสโนเกาะอยู่รอบ น้ำตกจากสโนนั้นลงในแอ่ง แล้วก็ไหลตกไปตามลำธาร เมื่อขึ้นไปต่อไปอิกก็ไปพบแอ่งอย่างนั้นอิกร่ำไป นึกว่าน้ำหมดแล้ว สองครั้งสามครั้ง คราวนี้พอจะถึงที่แบ่งกันจริงเช้า มีศิลาเปนเนินนูนอยู่กลาง ข้างหนึ่งก็เปนแอ่งน้ำ อิกข้างหนึ่งก็เปนแอ่งน้ำ สโนเกาะอยู่ที่ฝั่งแอ่งข้างไหนก็ตกลงในแอ่งนั้น ต่างคนต่างไหลลงไปจากแอ่งนั้นคนละข้าง แบ่งกันเท่านั้นเอง ใช่ว่าจะมีห้วยเขาน้ำพุน้ำโจนอะไรไม่มีเลย แบ่งกันเตี้ยๆ ต่อพ้นแอ่งทั้งสองข้างนั่นลงไปจึงต่างคนต่างมีน้ำพุ ซึ่งไหลมาจากสโนหว่างยอดเขาข้างบน ซึ่งไม่สูงเท่าไร คราวนี้ขาลงแรกก็ไม่สู้ชัน ต่อมาหน่อยหนึ่งจึงค่อยชันขึ้น แต่ทางทำง่าย เหตุด้วยไม่มีก้อนศิลาใหญ่โตเกะกะ เปนหว่างเขานูนลาดลงไปจนกระทั่งถึงพื้นทเลสาบ จะหาต้นไม้ใบหญ้าอะไรไม่มีนอกจากต้นที่คล้ายๆ ชะคราม อันงอกอยู่ในหว่างศิลา แลดูเหมือนพื้นหญ้าแต่หยุ่นๆ อ่อน ได้บ่นว่าที่นี่ช่างไม่มีประโยชน์อะไรเลยแต่สักอย่างเดียว แลไม่มีคนเลยแต่สักคนเดียว ถนนตัดลงมาวนเวียนเหมือนอย่างขนมไส้ไก่ แลดูตั้งแต่ข้างบนก็เห็นจนกระทั่งถึงถนนข้างล่าง เมื่อลงมาข้างล่างแล้ว แลขึ้นไปข้างบนเห็นรถที่ตามเราลงมาเวียนเปนแถว ฝุ่นฟุ้งมา ต่อเมื่อจวนจะถึงโฮเตลจึงได้เห็นว่า ที่ไหน ไม่เปล่าจากประโยชน์ทีเดียว อ้ายหยุ่นๆ นั่นเองเปนตั๊ฟใช้เปนถ่านทั้งสิ้น เขาขุดขึ้นมาตากไว้ เลยเปนดงถ่านใหญ่อยู่ที่นั่น ต่อเมื่อจวนจะถึงโฮเตลจึงได้มีบ้านเรือนแลไร่หญ้า โฮเตลนี้เล็กแต่ก็พออยู่สบายได้ หันน่าลงทเลสาบ ซึ่งเข้าไปตัน แต่มีวิ้วงามดี

กรมขุนสมมตทรงเล่นสโน



เมื่อปัดฝุ่นลอองหมดแล้วลงไปเดินเล่น ซื้อของที่ร้านเล็กเขาตั้งขาย แล้วเดินกลับมาที่เนินหญ้าชานเขาข้างโฮเตล พอมาพบยายแก่สองคน ที่แกยิ้มแย้มแจ่มใสพ่อเจ้าพ่อคุณ เมื่อไปร้านนั้น เลยพากันมานั่งในไร่หญ้า แกพับเพียบดีเหมือนคนไทยเราทั้งสองคน การนั่งพับเพียบนั้น ฝรั่งนั่งเปนแท้ๆ ไม่ใช่ขาแขงเว้นแต่ไม่เคยนั่ง ถ้าเวลาไม่รู้ตัว เผลอไปก็นั่งได้ดีๆ ตั้งใจจะนั่งสนทนาเรื่องราวอะไรกับแกแต่ขัดข้องด้วยภาษา พระยาชลยุทธเปนล่ามก็ร้องว่าเหลือสติกำลัง เหตุด้วยแกเปนชาวบ้านนอกแท้ มีไม่เข้าใจมาก ไม่เข้าใจฤๅไม่รู้จักแกมๆ กัน เปนต้นว่า ถามว่ามันแกปลูกได้ไหมที่นี่ แกไม่เข้าใจคำที่เรียกว่ามันนั้นทีเดียว ไม่รู้ว่ารูปพรรณสัณฐานอย่างไรเพราะแกไม่เคยปลูก ได้ความแต่ว่า ยายคนหนึ่งผัวเจ็บมีแต่ลูก ได้ทำหญ้าบ้าง ปลูกผักบ้าง มารับจ้างที่โฮเตลนี้บ้าง อีกคนหนึ่งนั้นผัวแกอายุถึง ๘๐ ต้องทำเลี้ยงผัว ขันแต่เมื่อถามถึงอาหารว่าแกกินอะไร พูดถึงเรื่องกินน้ำลายเต็มปาก เห็นได้ว่าแกนึกอร่อย ตกลงเปนได้ความว่า ไม่ว่าอะไร ขนมปังเปนพื้น นมบ้าง เนยบ้าง ผักบ้าง ปลาห่างๆ จึงจะได้กิน เพราะหาไม่ใคร่จะได้ ได้ให้เงินคนละ ๑๐ โครน ดีใจโดดเข้าเที่ยวไล่จับมือ บรรดาใครที่นั่งอยู่นั่นจับมือหมด พอจับมือเสร็จแล้วก็ร้องไห้เง ถึงน้ำตาไหลต้องเอาชายเสื้อซับ ร้องไห้นั้นด้วยความดีใจ ว่าไม่เคยหาได้มากคราวเดียวถึงเท่านี้เลย จะพูดกันต่อไปอีกก็ถึงเวลากินเข้าจึงได้เลิกขึ้นมากินเข้า

วันนี้ปรอดกลางแจ้ง ๖๐ ดีกรีฟาเรนไฮต์ ๑๖ ดีกรีเซนติเกรต ลืมพูดถึงมาตามทางวันนี้ เห็นแผ่นเหล็กวิลาดเคลือบสีเขียวสีแดงกว้างสักสองนิ้วสี่เหลี่ยมติดทแยงมุมตลอดหนทาง ไม่ว่ากับต้นไม้ฤๅศิลา ติดพอตาแลเห็นมีตัวที่อ่านเห็นได้ว่า เตาอืล แปลว่าเหล้าฟองของนายเต่า มันช่างอุส่าห์พยายามติดได้ตลอดหนทาง สำหรับบอกขายเหล้าเบียเท่านั้น นั่งดูๆ น้ำพุมา บ่นว่าทำไมจึงจะได้ไปไว้บางกอกสักอันหนึ่ง พระยาชลยุทธถามว่าจะเอาไปตั้งที่ไหน พ่อบอกว่าจะเอาไปตั้งที่ดอนเมือง แล้วคราวนี้เลยชำระต่อไปอิกว่า จะคิดทำอะไรคิดสมบัติบ้ากันเรื่อย ที่จะเอาไปตั้งดอนเมืองนั้น เพราะเหตุที่จะไม่ให้เสียที่นา ด้วยที่ดอนเมืองทำนาไม่ได้ ตั้งที่นั่นแล้วก็ต่อท่อเอาน้ำมาใช้ในบางกอกตลอดจนถึงเมืองสมุทปราการ ตัดทางต่อถนนสามเสนขึ้นไปจนถึงดอนเมือง ขี่รถโมเตอคาร์เล่นได้ รถรางก็คงมี แต่จะต้องมีข้อบังคับ ห้ามไม่ให้ใครไปสร้างพระเจดีย์ฤๅพระบาทให้รกเต็มไป วัดหลวงคงต้องมี ให้มีแต่วัดหลวง คงต้องมีวังมีป๊าก ว่าเสียเพลิน ตกลงเปนน้ำใช้ในบางกอกบริบูรณ์ ที่นอรเวมันมีน้ำพุมากเกินต้องการไป ที่นาไม่ใคร่มี ข้างเราช่างขาดน้ำเสียจริงๆ ถ้าแลกกันเสียบ้างก็จะดี พ่อจะรับยกที่นาชายป่าแขวงเมืองนครนายกให้ เอามาตั้งที่เมืองนอรเวก็จะดีกว่าของเดิมเสียมิถม ตกลงเปนเราได้กำไรกว่านั้น

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๒
เรืออัลเบียน

วันศุกรที่ ๒๖ กรกฏาคม

เวลาเช้า ๔ โมงออกจากโฮเตลไบรฟอนมาตามทางเลียบลงข้างทเลสาบ ที่อยู่น่าโฮเตล เรียกชื่อว่าเรอลดัลโลวันเดต แคบแต่ยาวมาก พอเลี้ยวเหลี่ยมชง่อนเขาที่ตั้งโฮเตล ก็ถึงโรงที่ยายแก่ที่ให้เงินเมื่อวานนี้ เปนโรงเล็กนิดเดียว มีไร่แคบๆ ปลูกผักอยู่สักสองกระทง ออกมายืนโบกไม้โบกมือปลื้มใหญ่ ตาผัวก็ออกมายืนอยู่ด้วย แก่มากช่วยโบกมือเหมือนกัน ทางเลียบมาข้างทเลสาบนั้นจนถึงที่แคบ กลายเปนลำธารขนาดใหญ่ แล้วก็เรียวเข้าไป ที่ปากธารนั้นมีตพานข้าม ทางที่มาต่ออิกก็เลียบลำธารนั้นมา ลดต่ำลงทีละน้อยเปนคั่นยาวๆ หว่างเขากว้าง มีไร่หญ้าป่าฟืน เมื่อต่ำลงมาอิกมีไร่มันแลโอ๊ตบ้าง จนกระทั่งถึงที่เขาแห่งหนึ่งเปนสันเขาต่ำๆ น้ำกัดเซาะลงมาเปนคั่นๆ ลึกแลน้ำแรงมาก ที่ตรงนั้นเขาเปนแท่งทึบ ทางต้องตัดน่าผาเข้าไป รถเดินมาในใต้เขา แต่ไม่ใช่เปนปล่องข้างริมลำธารเปิด เปนที่งามประหลาดมาก ลงปลายถึงต้องเข้าปล่องแห่งหนึ่ง ถัดนั้นมาค่อยลงชันมากเข้าตามลำดับ จนถึงโฮเตล บรัตลันด์สดาเลน ซึ่งตั้งอยู่ฝั่งทเลซุลดัลสวันเดต พักกินเข้ากลางวันเปนระยะทาง ๔๐ กิโลเมเตอ

ทางที่มาวันนี้ เปนทิศตวันตกเฉียงใต้ รับลมพัดจัด ทั้งอากาศวันนี้มัวไม่เห็นดวงพระอาทิตย์มาแต่เช้าหมอกคลุมตามยอดเขา ทั้งสูงทั้งต่ำเย็นเยือกหนาวออกจะสั่นๆ เพราะไม่ได้แต่งตัวหนาอย่างเช่นแต่ก่อน ด้วยประมาทว่าเมื่อวานนี้ไม่หนาว เขาที่รับทิศตวันตกเฉียงใต้เปนศิลาเกลี้ยง แต่ต้นหญ้าก็ไม่ใคร่ขึ้น แถบตวันตกเฉียงใต้แล้วต้นหมากรากไม้อะไรไม่ใคร่มีทั้งสิ้น

กินเข้ากลางวันแล้ว ลงเรือที่ท่าน่าโฮเตลนั้นเอง ออกเรือเวลาบ่าย ๒ โมง ๕ นาที มาในทเลสาบ ทเลสาบแห่งนี้เหมือนกับฟยอด หน้าตาช่างน้ำเค็มเสียจริงๆ เรือที่มาเปนเรือเดินไปรสนีย์ เขาเดินวันละสองเที่ยว ไปสองชั่วโมง มาสองชั่วโมง เปนเที่ยวละ ๔ ชั่วโมง สองเที่ยวก็เปนแปดชั่วโมง เพราะเหตุนั้นเราจะจ้างเขาแต่เฉภาะก็รับไม่ได้ เหตุด้วยเวลาไม่พอ ทั้งเมล์เขาต้องเดินเปนกำหนด เวลาเคลื่อนคลาศไม่ได้ด้วย จึงต้องลงปนกันมากับคนโดยสานอื่นๆ แต่เราได้ริเซอฟที่นั่งไว้ซีกหนึ่ง เรือออกจะคร่ำๆ ไม่มีเก๋ง ต้องแวะรับเมล์ส่งเมล์สองแห่ง ทางในน้ำ ๒๒ กิโลเมเตอ เดินสองชั่วโมงเต็มจึงถึงฝั่งท้ายทเลสาบต่อลำธารเรียกชื่อว่า โอเซน หยุดกินน้ำชาที่โฮเตล พอผ่อนเวลาให้เขาได้ขนของหีบผ้าหีบผ่อนขึ้นบรรทุกรถ รถต้องเปลี่ยนสำรับใหม่ เล็กลงกว่ารถที่ใช้ตอนโน้น ได้ออกเดินเวลาบ่าย ๕ โมง ทางต่อมานี้ เปนหว่างเขากว้าง มีที่แผ่นดินอันอุดมดี ตอนแรกๆ เปนป่าไม้สน ป่าปลูกตอนล่างลงมาเต็มไปด้วยทุ่งหญ้าป่าฟืน ไร่มันไร่ผักนาเข้าโอ๊ต เข้าบาเล มีคนมากรายลงมาตลอดทาง แต่ทางที่เรามาต้องปีนขึ้นบนไหล่เขา สูงทั้งขึ้นทั้งลงตอนหนึ่ง พอตกชายเขาก็แลเห็นฟยอด มีหมู่บ้านร้านรวงแน่นหนา พอใช้อยู่ ตำบลท่านี้เรียกว่าซันด เรืออัลเบียนมาจอดชิดตลิ่งทีเดียว ลงสมอ ๒๕ วา แต่ยังต้องโยงท้าย ด้วยเหตุว่ากลัวเรือหันจะฟาดตลิ่ง น้ำลึกถึงเพียงนี้ มาถึงเรือเวลาทุ่มหนึ่ง ระยะทางตั้งแต่โอเซนมาถึงซันด์ ๑๙ กิโลเมเตอ รวมเปนระยะทางที่เดินวันนี้ถึง ๘๑ กิโลเมเตอ อยู่ข้างไกลกว่าทุกวันแลออกจะเหนื่อยๆ ด้วย แลหนาวเรื่อยจนตลอดค่ำ ทางที่เรือมาเขาว่าสบายดีไม่มีคลื่น

การเดินทางด้วยรถม้าในเมืองนอรเวนี้ ราคาถูกมาก ตั้งแต่เดินทางมา จนกระทั่งถึงวันนี้ เงินที่ใช้จ่าย เท่ากันกับเช่ารถไฟพิเศษตั้งแต่ออสเตนต์มาเมืองแฮมเบิควันเดียว

วันนี้ได้ไปกินผักดองที่ชาวเมืองนี้ดอง รศชาตเหมือนผักดองของเรา ไม่เปรี้ยวจี๋อย่างเช่นผักดองฝรั่งเลยเกิดอยากกินเข้ากันขึ้น จะกินกับอะไรก็หมดทุนเหลือแต่น้ำพริก ผเอินมาถูกคนครัวในเรือเขาเตรียมจะทำแกงเกอรีกุ้งเล็กที่เรียกว่า ชริมป์ ลูกไปขอแบ่งมาให้กินกับผัก ทีหลังเจ้าคนครัวนั้นเกิดศรัทธาขึ้นมาเอง เอามาให้อิกมาก เลิกแกงเกอรี ผักจะถามหาซื้ออิกก็ไม่ได้ ได้มาครื่งขวดกินกันหมด อร่อยเบิกบานกันเต็มที่เลยไม่ได้กินอื่น พอมาถึงเรือสักหน่อยหนึ่งก็ได้ออกเรือเดินทางต่อมา เรือถึงสตาวังเคอเวลา ๕ ทุ่ม ปรอดกลางแจ้ง ๕๕ ฟาเรนไฮต์ ๑๓ เซนติเกรด กลับหนาวไปอิกได้

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๓
เรืออัลเบียน เฟลกเกฟยอด

วันเสาร์ที่ ๒๗ กรกฏาคม

ฝนตกมาแต่เช้า บอกฤกษ์ไม่ดี จะรอให้ฝนหายก็ไม่หาย ฝนตกจน ๔ โมงต้องขึ้นทั้งฝน ครั้นจะรอช้าไปอิกเรือจะอ้อมไปรับไม่ทัน แต่โฮเตลวิกตอเรียอยู่ตรงท่าที่ขึ้น พอขึ้นถึงก็ไปพักโฮเตล รอจะให้ฝนหายก็ไม่หาย ที่โฮเตลนี้ก็ดีพอใช้มีลิฟต์ แลห้องได้ห้องมุมสบายดี ฝนไม่หายแน่แล้ว ต้องดื้อไปทั้งฝน แต่รถที่เขามารับเปนรถดีใหม่เอี่ยม เขาทำขึ้นรับเสด็จกิงฮอกอน ซึ่งเสด็จมาเมื่อปีกลายนี้ พอครบบรรจบรอบปีเมื่อวานนี้ เปนรถบุแพรต่วน มีโคมเปนมงกุฎแลตราแผ่นดินที่ข้างรถ ปิดฝนได้

แรกออกตรงไปที่วัดโบราณ ซึ่งได้สร้างตั้งแต่เมื่อคฤสต์ศักราช ๑๑๐๐ ตอนล่างเปนศิลา ไม่เล็กแต่ไม่ใหญ่นัก ทำเกลี้ยงๆ ที่ที่จะพึงดู มีธรรมาศน์ไม้สลักเปนตัวๆ เด่น ทาสีอย่างสด คล้ายของไทยเรา ถัดขึ้นไปที่น่าพระ มีไม้กางเขนไม่มีรูปพระเยซู หม่อมนเรนทร์แปลว่าเขาจะเลิกความพยาบาท ก็ชอบกลดี มีกรอบลายสลักเปนรูปคนเด่นอย่างเดียวกัน ข้างในเขียนปางพระเยซูต่างๆ เปนของแฟมิลีโบราณทำบุญอย่างสร้างพระ ติดไว้ในห้องสองข้างซึ่งเปนที่พักอาจารย์ผู้เทศนา เข้าใจกันว่าแต่เดิมคงติดไว้ข้างนอก พึ่งเลื่อนเข้าไปไว้ภายหลัง มีที่ดูอยู่เท่านั้น ออกจากวัดฝนยังตกอยู่ จึงได้ไปแวะที่ห้างช่างทอง ซื้อถ้วยลงยาถ้วยหนึ่ง นอกนั้นก็เครื่องเล็กๆ น้อยๆ

พอฝนหายรีบออกจากห้างขึ้นรถเปิดประทุนไปเที่ยวดูเมือง คนขับรถเขาเปนคนเคยขับรถที่นั่งเมื่อเจ้าแผ่นดินเสด็จ เขาเอาแผนออกมากาง พาขึ้นไปตามเนิน จนถึงที่สูบน้ำสำหรับมาใช้ในเมือง

เมืองสตาวังเคอนี้ แปลกจากที่อื่นๆ ในเมืองนอรเวทั้งสิ้น คือห่างจากภูเขาขนาดสูงใหญ่ที่ควรจะเรียกว่าบรรพตฤๅศิขร เปนแต่ลูกเนินสูงๆ ต่ำๆ คล้ายประเทศยุโรปอื่นๆ โดยมาก แปลกอยู่แต่มีก้อนศิลามากเกลื่อนกลาด ที่ตัวเมืองคือตลาดตั้งนั้น เปนที่สูงๆ ต่ำๆ กว่ากัน มากกว่าตอนข้างบน ถนนมักจะชันแลไม่สู้กว้าง แต่ท่าเรือลงเขื่อน เรือกำปั่นจอดได้มาก มีโรงไว้สินค้าแลที่บรรทุกสินค้า การค้าขายจอแจ ทำนองเบอรเคน แต่น้อยกว่า มีตลาดนัดขายกันกลางแจ้ง คนประชุมแน่นตั้งพัน บ้านเรือนก็เปนตึกเปนเรือนไม้ ทำนองออดเด แต่วิลลามีน้อยกว่ากัน ดูหน้าตาเมืองใหม่กว่า ขึ้นไปข้างหลังเมืองมีที่ราบ เปนลูกเนินต่ำๆ มีไร่ผักสารพัดทุกอย่าง จนถึงแคเบชก็ปลูกได้ เพราะเหตุฉนั้นสตาวังเคอจึงเปนที่ทำผักดองได้ แต่บางตอนทุ่งหญ้าไม่สู้ดี เขาลำดับก้อนศิลาเปนกำแพงกั้นเปนคอกๆ ไปเหมือนอันนา เปนที่เลี้ยงสัตว์โคแลม้า มีบึงใหญ่เปนที่สำหรับขังน้ำ ฝังท่อมาแต่ลำธารที่ไกลให้น้ำมาขังอยู่ในบึงนั้น แล้วจึงสูบขึ้นไปบนสระอันก่อด้วยศิลาสองสระติดกันตั้งอยู่หลังเนินสูง แล้วฝังท่อจากสระนั้น ลงไปใช้ในเมืองทั่วไป ที่ขอบสระนี้ แลเห็นหมู่เมืองได้ถนัด หมู่บ้านเรือนโตประมาณหนึ่งในสามของเมืองเบอรเคน แต่จำนวนพลเมืองว่ามีถึงสามหมื่นเศษ เปนเมืองที่ ๔ ในนอรเว คือคริสเตียเนียเปนที่ ๑ เบอรเคนเปนที่ ๒ ทรอนด์เยมเปนที่ ๓ ที่นี่เปนที่ ๔ เขาจะพาให้ไปดูหลังเนินอิกเนินหนึ่ง รถขึ้นไม่ถึง ไม่มีต้นไม้ มีแต่ตึกอยู่หลังหนึ่งเปนเรสเตอรองค์ เห็นไม่คุ้มค่าเดินจึงไม่ขึ้นไป กลับลงมาขับรถดูในเมือง พอขากลับก็ฝนตกอิก ถึงโฮเตลพอดี เลยนั่งอยู่เปล่าๆ ที่โฮเตลจนถึงเวลากินเข้ากลางวัน

เวลาบ่าย ๓ โมงขึ้นรถไฟ ออกจากสตาวังเคอ รถสายนี้แปลกกันกับรถสายข้างเหนือ นั่งสบายดี แต่ระยะทางที่มานั้นเปนต่างๆ

แรกออกมาตามหลังลูกเนินสูงๆ ต่ำๆ อย่างเช่นที่ไปเห็นที่สระขังน้ำ มีไร่เข้าไร่ผักไร่หญ้าบริบูรณ์ตลอดมา แล้วเลียบลงริมฟยอดข้างหนึ่ง ทเลสาบข้างหนึ่ง มีเอ็นที่คั่นอยู่หว่างกลาง ซึ่งรถไฟเดินมานั้นเล็กนิดเดียว ทีหลังคอดเข้าๆ จนทลุถึงกัน ต่อมาอิกเปนศิลาลูกมอเตี้ยๆ ไม่มีต้นไม้ใบหญ้าอะไร มีน้ำขังเปนห้วงๆ มีบัวสายขึ้นบ้างก็มี ลูกมอนั้นค่อยสูงขึ้นทุกทีๆ ขันที่มีศิลาก้อนโตๆ อย่างเล็กเท่าลูกนิมิต จนกระทั่งลูกใหญ่ๆ เช่นที่เรียกกันว่าศิลาลูกบาตร มักจะจวนกลมโดยมาก ตั้งอยู่บนหลังลูกมอนั้น เหมือนคนแกล้งยกไปตั้งไว้ ไม่ใช่แต่มีแห่งหนึ่งสองแห่ง มีตั้งร้อยแห่ง บางแห่งก็เหมือนกับจะพลัดตกลงมา แต่ก็อยู่ได้ ต่อนั้นมาคราวนี้เปนขึ้นเขามีลอดถํ้าสามแห่ง เลียบลำธารบ้างทเลสาบบ้าง เปนเขาศิลาชันโกรกบ้าง เปนลานหญ้าที่บ้านเรือนคนตั้งบ้าง บางแห่งก็เปนลำน้ำใหญ่มีที่ดินกว้าง มีไร่ มีนา บางแห่งเปนทุ่งกว้างเปล่า พื้นแผ่นดินเปนศิลาเต็มไปหมด เพาะปลูกอะไรไม่ได้ มีแต่ถ่านที่ขุดจากแผ่นดิน บางแห่งก็เปนที่หญ้าไม่สู้อุดมดี มีศิลามากจะหวดตัดไม่ถนัด ก็ใช้เปนที่เลี้ยงแกะเลี้ยงโค กั้นศิลาเปนคอกๆ ลงตอนปลายเมื่อถึงกึ่งทางมาแล้วเปลี่ยนเปนขึ้นเขาสูงๆ ที่ซับซ้อนกันมากๆ เขาเข้ามาเตรียมจุดตะเกียง จึงได้ความว่าจะต้องลอดปล่องถึง ๔๔ ปล่อง ดูเหมือนรถไฟในเมืองนอรเวไม่ระอิดระอาในการที่จะต้องเจาะปล่อง ดีกว่าที่จะต้องปีนขึ้นไปบนหลังเขา เหตุที่เขาไม่ได้เปนเขาสันยาวๆ เปนเขายอดแหลมๆ สูงๆ ทั้งนั้น ถ้าจะไปตามไหล่เขาที่สูงไม่เจาะปล่องคงจะเสิมดินไม่ได้ แลจะทำสพานก็เปลืองกว่าเจาะ จึงได้ใช้เจาะเสียเปนพื้น ปล่องยาวๆ ก็ไม่มากสักเท่าใด เปนปล่องสั้นๆ โดยมาก ภูมิประเทศก็เปนอย่างขึ้นเขา เช่นเราไปด้วยรถม้า แต่เราไปขึ้นตามสายน้ำวกๆ เวียนๆ จนกระทั่งถึงสันเขาน้ำตก อิกข้างหนึ่งก็ไต่สายน้ำลงไป ทางรถม้าเปนเช่นนี้ทั้งนั้น ถึงทางที่รถไฟมานี้ ก็มีทางรถม้าตลอดทั่วทุกแห่ง แต่รถไฟไม่เดินตามสายน้ำสายเดียว เดินตัดสายน้ำหาทางตรงผ่านลงมา จึงได้เปลี่ยนทเลสาบเปลี่ยนลำธารเปลี่ยนเทือกเขาบ่อยๆ พบบ้านเรือนคนที่เปนแขวงอำเภอมีสเตชั่น เปนตำบลๆ มา รวมเปนทาง ๑๕๐ กิโลเมเตอร จึงถึงเฟลกเกฟยอดซึ่งเปนท่าเรือ

วันนี้หมอกลงมากกว่าเมื่อวานนี้อิก ฝนก็ตกพรำอยู่เสมอไม่มีเวลาหยุด ไม่ได้เห็นดวงพระอาทิตย์ มามีแดดสักอึดใจเดียวเมื่อจวนจะถึงท่า เขาที่อยู่ใกล้ๆ ก็แลไม่เห็นด้วยหมอกบัง เพราะฉนั้น การเดินทางวันนี้ไม่สนุก ที่เฟลกเกฟยอดมีบ้านเรือนมากอยู่ ครึกครื้นกว่าที่ออดเด แต่ได้ตรงลงมาเรือทีเดียว ถึงเรือเกือบ ๒ ทุ่ม เจ้าพระยาสุรวงษ์ขึ้นไปรับที่สเตชั่น บอกว่าคลื่นมาก ไม่ได้กินเข้ากลางวัน หมอกก็ลงจนแลไม่เห็นฝั่ง มาถึงปากช่องฟยอดเวลาย่ำค่ำ กับตันเกือบจะไม่เข้ามา ด้วยเหตุว่ามืด เดิมกำหนดว่ามาลงเรือแล้วจะออกเรือไปคริสเชียนซุนด์ แต่ออกไม่ได้ เหตุที่หมอกมืดไปหมด แลไม่เห็นทาง ตกลงเปนจะรอจนเวลาเดือนขึ้นจึงจะออก ถ้าหากว่าอากาศดีจึงจะแวะคริสเชียนซุนด์ ถ้าอากาศไม่ดีก็จะเลยไปทีเดียว เวลา ๒ ทุ่มเศษฝนตกถึงดังเสียงซ่า ไม่ตกกระซิบๆ อย่างฝรั่ง แต่ก็ไม่ช้าเท่าไรเลยกระซิบอย่างฝรั่งต่อมา

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๔
เรืออัลเบียน เบรวิก

วันอาทิตย์ที่ ๒๘ กรกฏาคม

วันนี้พระอาทิตย์แจ่มใส ในเก๋งเรือถึงร้อน ต้องเปิดน่าต่างประตู แรกเมื่อตอนเช้ามีคลื่นแคลง พอลับแหลมคลื่นก็สงบ เรือมาถึงปากช่องลังเคซูนด์ เวลาบ่าย ๓ โมง ช่องนี้เรียกตามชื่อเมืองที่ตั้งอยู่ปากช่อง เวลาแรกจะเข้ามาเปนศิลาต่ำๆ สูงพ้นน้ำสักหน่อยหนึ่งดาดไปทั้งนั้น ช่องก็แคบเกือบจะติดเรือสองข้าง ถ้ามาค่ำไปอิกเปนเข้าไม่ได้จริงๆ ขึ้นมาในฟยอดไม่มากนัก มีบ้านเรือนรายตลอด ภูเขาในฟยอดนี้เหมือนกับที่ไหนๆ คือไม่เปนเขาสูง เปนเนินลาดๆ ขึ้นไปจนเปนเขาลาด มีไร่หญ้าไร่ผักแลนา ป่าไม้ ตลอดจนกระทั่งถึงเบรวิก เรือขึ้นมาจอดพ้นเมืองหน่อยหนึ่ง แลดูราวกับหัวเรือจะตำเขา เพราะต้องจอดริมตลิ่ง แต่กระนั้นน้ำยังลึกเปน ๑๘ วา เรือที่เขาไปมาเปนเรือเมล์ที่นี่เขาจอดเทียบตลิ่งทั้งนั้น เปนท่าของเขาสำหรับประจำ เวลานี้มีเรือไฟจอดอยู่สองลำ

วันนี้พ่อเปิดออฟฟิศมาตั้งแต่เช้า ด้วยนับว่าเปนวันว่างจนเวลาบ่าย ๕ โมงจึงได้ไปขึ้นบก ขึ้นฟากขวาก่อน เขาเรียกสตัดต์เฮลเล มีบ้านเรือนก็มากอยู่ ขายเข้าขายของกัน เว้นแต่วันนี้เปนวันอาทิตย์ปิดหมด มีเปลือกไม้เปนสินค้าสำหรับย้อมผ้ามาคอยบรรทุกเรืออยู่มาก รถก็มีแต่ไม่ได้ตระเตรียม เขาไปเตรียมไว้ข้างฝั่งซ้าย ซึ่งเปนเมืองเขื่องกว่า แลเปนที่ตั้งสเตชั่นรถไฟ ข้ามจากฝั่งขวามาขึ้นฝั่งซ้าย ขึ้นรถไฟไปเที่ยว คนขับรถพาไปดูสเตชั่นรถไฟก่อน ที่เปนอย่างที่เรียกว่าตึกงามของเมืองนี้ เปนตึกห้าห้องไม่โตเท่าไร แล้วจึงกลับลงมาเลียบทเล ไปข้ามตพานออกไปที่เกาะ ที่เกาะนี้เปนเขาไม่สูงเท่าใด มีวัดตั้งอยู่บนยอด เปนวัดฝากระดาน ค่อนจะอยู่ข้างเขื่องหน่อย โตกว่าวัดที่ทำขาย โดยมากวัดที่นี่เหมือนๆ กัน เท่าๆ กัน อย่างกำมะลอๆ ซึ่งพ่อหาความไว้เอง ว่าเห็นจะปรุงขายเหมือนขายเรือนเปนหลังๆ คนขับรถถือว่าเปนสำคัญที่งามแห่งหนึ่ง จึงพาขึ้นไปเวียนรอบโบสถ์ แล้วจึงข้ามกลับมาที่เมือง ที่เชิงตพานที่ข้ามมานี้ มีพวกซัลเวชั่นอามีกำลังสีซอร้องเพลงอยู่ที่ตรงนั้น ได้หยุดดูหน่อยหนึ่ง เรื่องซัลเวชั่นอามีนี้ เปนโซไซเอตีใหญ่อันหนึ่ง ซึ่งมีผู้เรี่ยรายออกเงินให้เปนกำลัง มีผู้ที่เข้าเปนกองทัพนั้น ไม่ว่าชายหญิงเด็กใหญ่ ชาติใดภาษาใด การของพวกนั้นคือจะขัดขวางห้ามปรามความประพฤติชั่วของคนเปนอันมาก มีกินเหล้าเมาเปนต้นเปนประธาน จนตลอดความประพฤติชั่วต่างๆ ใช่จะห้ามปรามด้วยกำลังฤๅอำนาจแผ่นดินอย่างหนึ่งอย่างใด ใช้ร้องเพลงสีซอเป่าแตรให้ฟังอ่อนหวานฤๅให้หนวกหูรำคาญ สุดแต่ที่ไหนมีการเลี้ยงเหล้าเลี้ยงยาฤๅเล่นอะไรเปนการชั่ว ก็ยกกองทัพเข้าไปยี่สิบสามสิบคน ไปร้องเพลงเป่าแตรอะไรให้หนวกหูฤๅให้อ่อนใจ แล้วก็เทศนาถึงความชั่วเหล่านั้น เขาว่าความประพฤติของพวกเหล่านี้มีประโยชน์ได้จริงเปนอันมาก แต่เปนความลำบากต้องกรากกรำ ทนทานไปอยู่ในที่ซึ่งคนเลวๆ ประชุมกัน จึงได้ต้องตั้งตำแหน่งมีนายพล นายพัน นายร้อย เหมือนอย่างทหาร แต่ผู้หญิงก็เปนได้ แล้วมีการแห่แหนอะไรต่างๆ เรื่องราวนั้นเปน “อิน” อย่างฝรั่งทั้งนั้น ที่พ่อเห็นวันนี้ มีผู้ชายสีซอคนหนึ่ง ผู้หญิงผู้ใหญ่สักสามคนสี่คน นอกนั้นก็เปนเด็กสักเก้าคนสิบคน เปนเด็กผู้หญิงโดยมาก ร้องปาวๆ มีคนล้อมดู ส่วนเมืองนี้บ้านเรือนเปนฝากระดานทั้งนั้น ตั้งซอกแซกไปตามหว่างเขา มีอ่าวเข้าไปสำหรับจอดเรือเล็กได้มาก หนทางลดเลี้ยวเคี้ยวคดจำยาก ลงปลายก็เปนขึ้นเขา เปนทางที่จะไปสเกียน ทางเดิมเมื่อยังไม่มีรถไฟก็เปนหนทางเหมือนอย่างในนอรเวทั้งปวง คือผ่านทุ่งหญ้าป่าไม้ไร่ผัก มีบ้านเรือนรายๆ ห่างๆ เลียบไป แลเห็นฟยอดเปนซอกเล็กซอกน้อย เมื่อถึงตพานข้ามทางรถไฟข้างบนแล้วพ่อลงเดินไปเที่ยวนั่งเล่นเดินเล่นในทุ่งหญ้า พบผู้หญิงมากกว่ามาก เขาว่ามีการประชุมอะไรกันอย่างหนึ่งข้างบน เห็นจะเกี่ยวแก่การสาสนา จึงมีแต่ผู้หญิงมาก พบผู้ชายสักสองฤๅสามคนเท่านั้น เวลาเราไปนั่งอยู่กลางทุ่ง ใครเดินมาถึงถนนตรงนั้นต้องหยุดหมด ประเดี๋ยวเดียวกลายเปนกองโต เห็นเขาดูพ่อมากแล้วพ่อก็เดินเข้าไปดูเขาบ้าง เลยถ่ายรูปด้วย ชอบกันมาก คนที่นี่ถึงจะดูก็ไม่เบียดเสียดมุมมามอย่างพวกอิตาเลียน แลมีอัธยาไศรยดี ผู้ชายก็เปิดหมวก ผู้หญิงก็คำนับ จะไปทางใดถูกปาดอกไม้เสมอ ไม่แต่เฉภาะที่นี่ ที่ไหนๆ ในประเทศนี้ ผู้หญิงแลเด็กเปนผู้สำหรับปา แลเอามาให้ก็มาก ตั้งแต่พอเรือมาจอด จนเวลานี้จะ ๕ ทุ่มแล้ว เรือเล็กมาจอดล้อมอยู่รอบเรือ ทั้งผู้ชายผู้หญิงเด็กผู้ใหญ่ ร้องรำทำเพลงต่างๆ เล่นกันอยู่กลางน้ำ มีเรือสติมลอนช์บรรทุกผู้หญิงมาแล่นรอบๆ เรือหลายรอบ ลงปลายนำดอกไม้ช่อมาให้ มีรูปเมืองเบรวิก เขียนว่าเลดีออฟเบรวิกให้กิงออฟไซแอม

วันนี้ช่างสบายเสียจริงๆ ร้อนนั่งกลางแจ้งได้ไม่หนาวจนตลอดเวลาดึก กำลังพอดีที่อยากจะให้บางกอกเปนเช่นนี้ ปรอดกลางแจ้ง ๖๔ ฟาเรนไฮต์ ๑๘ เซนติเกรต เมื่อตรวจดูปรอดแล้วเช่นนี้ จึงนั่งปรารภกับกรมสมมต ว่านี่เราเปนอะไรไปเวลาปรอดบางกอก ๖๐ เศษ นี่เราหนาวกันเต็มทีแล้ว ทำไมที่นี่กลับเห็นเปนพอดีได้ ข้อที่แต่งตัวหนากว่าอยู่บางกอกนั้นข้อหนึ่งแน่ละ แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังผิดสังเกตอยู่ จะเปนด้วยเคยไปได้บ้างฤๅอย่างไร กรมสมมตลงเนื้อเห็นว่าถ้าเอาออกมาจากบางกอกก็ส่งขึ้นไปบนโกรตลีเห็นจะตาย จึงสันนิฐานว่า ทีก็จะออกเคยได้บ้าง มันจะลงรอยที่โลกข้างเหนือนี้มันหนาว เราไปถูกหนาวมากมาแล้ว เมื่อหนาวน้อยลงเราก็ว่าไม่หนาว โลกกลางๆ แถบข้างเรามันร้อน เมื่อร้อนน้อยลงเราก็ว่าเย็นฤๅหนาวเท่านั้นนั่นเอง

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๕
วันจันทร์ที่ ๒๙ กรกฏาคม

วันนี้เวลารถไฟเขากำหนดเช้า จึงต้องตื่นแต่เช้ามาขึ้นบก ไปที่สเตชั่นรถไฟ ที่คนขับรถพาไปดูเมื่อวานนี้ มีเจ้าพนักงานรถไฟผู้หนึ่งอ้างว่าเจ้าแผ่นดินรับสั่งให้มาดูเปนธุระตามเสด็จในรถไฟด้วย รถสายนี้เปนเมเตอเคช ตั้งต้นแต่คริสเตียเนีย มีทางแยกไปจากเลียร์ไปสวังสตรานต์ ทางหนึ่ง สายที่มาริมทเลมาแยกที่ดรัมเมนไปกองสเปอดทางหนึ่ง มาแยกที่ฮล์มสตรานต์ ไปวิตติงโฟส แยกที่เหนือเตินสเบิกไปไอดสโฟส คราวนี้จึงถึง ลาวิก ต่อขึ้นไปจนถึงสกีนเปนที่สุดทางรถไฟ เราขึ้นที่เบรวิก รถไฟออกจากนั่นเช้า ๒ โมง ๔๗ เช้า ๓ โมง ๒๕ ถึงสกีน รถไฟสายนี้ ตัวรถแปลกกันกับที่อื่น แลจัดการอยู่ข้างจะดีมาก สอาดหมดจดแลสบาย ทางแรกมาเลียบเทลสาบ จนสุดเทลสาบแล้วมาทางบกล้วนจนใกล้สกีนจึงแลเห็นปลายของฟยอด ซึ่งแลดูเหมือนลำแม่น้ำ มีเรือกำปั่นลำโตๆ จอด รับประทุกไม้ไปส่งอิงค์ลันด์เปนพื้น ตอนข้างล่างเปนไร่เปนป่า บ้านเรือนคนรายตลอด เมื่อถึงปลายฟยอดจึงมีบ้านคนถี่ มีโรงจักรเลื่อยไม้ มีไม้น่าไม้กระดานเสากองอยู่ริมน้ำเปนอันมาก เมืองสกีนที่สุดทางรถไฟเปนเมืองใหญ่ มีจำนวนคนถึงหมื่นพันสี่ร้อย เปนเมืองเก่าตั้งมาช้านาน แต่ถูกไฟไหม้หลายครั้ง เดี๋ยวนี้เปนตึกมากกว่าเรือนไม้ มีห้างร้านตลาดเปนอย่างเมืองแท้ ลงจากรถไฟขึ้นรถม้าผ่านเมือง ไปลงเรือไฟในลำคลองนั้น เรือเปนเรือที่เราได้เช่าทั้งลำ ชื่อวิกตอเรีย ยาว ๑๐๐ ฟิต กว้าง ๑๗ ฟิต มีห้องบนดาดฟ้านั่งได้สบายดี ไปหน่อยหนึ่งถึงแก่ง แต่จะเรียกว่าแก่งเห็นจะไม่ถูก เปนที่น้ำตกกลางย่าน ด้วยน้ำข้างบนสูง เพราะมีเขาบังจึงตกสูง ในการที่จะเดินเรือไฟขึ้นไปให้ได้ เขาจึงได้ขุดศิลาเปนคลอง พื้นสูงขึ้นไปเปนชั้นๆ สามชั้น มีประตูกั้นทั้งสามชั้น ข้างคลองแลพื้นคลองเปนศิลาแท่งล้วน เวลาเข้าไปในช่องคลองชั้นล่างแลเห็นประตูข้างบนเขินพ้นน้ำมีธรณี บานประตูใช้ไม้สนอย่างไม้ชำฉา เมื่อเรือเข้าไปในคลองแล้ว จึงเปิดน้ำจากช่องที่บานประตูให้ไหลลงมาหนุนเรือสูงขึ้น จนประตูหลังสูงกว่าน้ำอยู่เพียงศอกเศษ จึงเปิดประตูน่าเลื่อนเรือขึ้นไปทีละคั่นๆ เช่นนี้จนครบสามคั่น จึงถึงพื้นทเลสาบชั้นบน พื้นน้ำชั้นล่างกับชั้นบนผิดกันถึง ๓๖ ฟิต เพราะเหตุที่สายน้ำแรง จึงไม่ต้องรออยู่ที่ประตูนั้นช้าเท่าใด ประมาณสักครึ่งชั่วโมงก็ตลอดสามชั้น ทเลสาบชั้นบนเรียกว่า นอร์ดเซอ มีซีนะรีงามมาก ไปประมาณสองชั่วโมงเศษ จึงได้เลี้ยวขึ้นทเลสาบย่อมเรียกว่า โนโตดเดน ปากช่องที่จะเข้าโนโตดเดนนี้ เล็กนิดเดียว เหมือนเอาเรือไฟแล่นไปในคลองที่แคบๆ ต่อไปอิกจึ่งค่อยกว้างขึ้นๆ จนถึงตำบลโนโตดเดน ซึ่งอยู่ที่สุดของทเลสาบ

ที่ตำบลโนโตดเดนนี้ มีกัมปนีใหญ่ตั้งทำการอยู่ที่นั่นเรียกว่า นอรส์ก ฮีโดร เอเลกตริสก เควลสตอฟอักตี เซลสคาบ แปลว่า นอรวิเยียนไฮโดร เอเลกตริก ไนโตรเยน กัมปนี ลิมีติด ชื่อมันแปลกเช่นนี้ เพราะเหตุที่เขาทำการแปลก คือจับธาตุไนตริกจากลมในอากาศด้วยแรงไฟฟ้า มาใช้เปนประโยชน์ดังจะกล่าวต่อไปข้างน่า ผู้ที่เปนไดเรกเตอของกัมปนีนี้ ชื่อ เอส, ไอเด ลงเรือมารับ เหตุด้วยกัมปนีนี้ พระยาชลยุทธมีหุ้นส่วนอยู่ในกัมปนีนี้ด้วย จึงได้บอกข่าวคราวมาถึง เขาจึงอยากให้พ่อได้เห็นงานที่ทำ ซึ่งตั้งแต่พ่อได้ยินข่าวก็อยากดูเปนกำลังอยู่แล้ว มิสเตอลอเรนต์เซนกงสุลเยเนอราลของเราที่คริสเตียเนียก็มีหุ้นส่วนอยู่ในนี้ จึงลงมารับด้วยกัน ตั้งแต่พอแรกเข้าโนโตดเดนได้นั่งอธิบายเรื่องราวกันมาตลอดทาง มีแบบอย่างแลรูปมาให้ดูด้วย ถ้าไม่ได้สาธยายกันเสียก่อนเห็นจะยากที่จะเข้าใจได้ มันคล้ายๆ กันกับโทรเลขไม่มีสาย

ที่จริงเขาได้บอกเชิญไปแต่ก่อนแล้ว โดยทางโทรเลข ให้เราพักอยู่ที่เรือนไดเรกเตอกัมปนี แลว่ามีรถโมเตอร์คาร์สองหลัง จะรับไปส่งที่ติโนเซตซึ่งกำหนดไว้ว่าจะเปนที่ค้างคืน แต่พระยาชลยุทธไม่ได้เคยรู้จักกันกับมิสเตอไอเด แลไม่ได้เคยเห็นการที่นี่ว่าอย่างไร จึงเห็นไม่บังควรจะรับ เตรียมกันไว้ว่าจะไปค้างติโนเซตตามที่กะเดิม เรื่องรถโมเตอร์คาร์ก็กลัวตีนหลุดไม่อาจรับ คิดจะไปรถม้า กะระยะทางว่าจะถึงโนโตดเดนบ่าย ๒ โมง ดูการที่เขาทำแลกินเข้ากลางวันชั่วโมงหนึ่ง เดินทางอิก ๓ ชั่วโมงจะถึงติโนเซตในราวย่ำคํ่า แต่ความคิดนี้ผิดหมดทั้งสิ้น เมื่อพบมิสเตอไอเดเข้าเห็นเปนคนเยนเตอลแมนอย่างผู้ดีมาก เมื่อมาถึงโนโตดเดนก็เร็ว ไม่ทันถึงบ่าย ๒ โมง ตรงไปที่โฮเตลฟุรุไฮมเปนโฮเตลไม้เล็ก เพราะได้จัดการกินเข้ากลางวันไว้ที่นั่น แต่เจ้าของโฮเตลต้นเหลือสติกำลัง พอพ่อไปถึงตื่นไม่เปนอารมณ์ จนจะนำเข้าไปในห้องที่จัดไว้ให้นั่งก็นำไม่ถูก พาไถลไถเลนเพริดใหญ่ การที่จะกินเข้าก็เปนประดักประเดิดเหลือเกิน กับเข้ากับปลาทำดี แต่การที่จะเลี้ยงไม่มีสติอารมณ์ ยายแก่คนใช้คนหนึ่งสาวคนหนึ่ง วิ่งเข้าวิ่งออก มือเปล่าออกมาทีหนึ่ง จึงจะมีของออกมา จนนั่งทายกันว่าคราวนี้แกจะออกมามือเปล่าฤๅจะมีของ ทายถูกก็ฮาทายผิดก็ฮา จนแกเรี่ยเหลือที่จะเรี่ย ทายไม่น่าจะถูกก็ถูก พระยาชลยุทธหัวเราะจนน้ำตาไหล พวกเราใส่กันงอๆ กว่าจะกินแล้วเสร็จเปนบ่าย ๓ โมง มิสเตอไอเดแลกงสุลเขาขึ้นไปกินที่เรือน แล้วมานั่งคอยเราอยู่เปนนานเราแล้วไม่ได้

บ่าย ๓ โมงเศษจึงได้ไปดูงานที่เขาทำ โรงทำงานนั้นอยู่ริมน้ำ โฮเตลที่เราไปกินเข้าในเข้าไปต้องเดินย้อนกลับ โรงงานนั้นเปนสองส่วน ส่วนหนึ่งเปนงานแรกทำ อิกส่วนหนึ่งเปนงานที่ขยายขึ้นใหม่ยังไม่ได้ลงมือทำ อิกประมาณเดือนเศษจึงจะได้ลงมือ เหตุผลแห่งการที่ทำนั้นดังนี้

เดิมมิสเตอไอเดไปเห็นเขาทำที่อเมริกา เครื่องที่จะใช้กำลังไฟฟ้า เห็นว่าจะใช้การได้สำหรับเมืองนอรเว แต่แรงไฟฟ้าอย่างอเมริกันยังอ่อนไป เขาจึงได้คิดทำขึ้นอย่างใหม่ การที่จะเล่าด้วยเรื่องเครื่องมือสำหรับให้ไฟแรงนี้ จะเขียนลงไปเปนหนังสือยากที่จะเข้าใจ นอกจากที่จะเขียนเปนรูปแบบ รูปแบบทั้งปวงนี้เขาได้พิมพ์ขึ้นไว้เปนสมุดมีแล้ว ได้จดคำอธิบายลงไว้แล้ว รวมใจความว่าอย่างอเมริกันใช้ไฟฟ้าตัวผู้ตัวเมียหมุนให้มากระทบกันเปนประกายแรงไม่พอ เขาจึงได้มาปฤกษากับมิสเตอเบียร์เคแลนค์ คิดขึ้นใหม่ เอาแม่เหล็กเข้าไปรับไว้กลางไฟฟ้าตัวผู้ตัวเมียที่จะมากระทบกัน ด้วยแรงกระทบนั้นจึงทำให้เปลวเวียนรอบ ไอร้อนแรงขึ้นในหม้อไฟฟ้านั้น มีแรงร้อนได้ถึง ๒๕๐๐ ดีกรีเซนติเกรต คิดเปนฟาเรนไฮต์ ๔๕๓๒ ดีกรี มีศิลาเจาะปรุบังอยู่สองข้าง ก่ออิฐเปนช่องให้ลมเดิน เมื่อลมเดินเข้าไปในท่อนั้น แล้วไปผ่านไฟฟ้า ในลมมีธาตุออกซิเยนแลไนโตรเยน แลเมื่อถูกไฟฟ้าเผาแรงเช่นนั้น ออกจากหม้อไฟกลายเปนแคส ลมหมดไป คงเหลือแต่ออกซิเยนแลไนโตรเยน มีท่อให้แคสนั้นมาขังอยู่ในหม้อเหล็ก ประมาณสักห้านาทีแล้วจึงปล่อยแคสนั้นมาลงในปล่อง ที่ก่อด้วยศิลาแผ่นใหญ่หนา กว้างประมาณ ๘ ศอกสูง ๗ วา ๘ วา ในปล่องนั้นบรรจุศิลาที่เรียกว่าควอร์ตล์ คือหินฟันม้าอย่างแขงลงไว้เต็มทั้งปล่อง ปล่องนี้มีหลายปล่องตั้งเรียงๆ กันไป เปิดแคสให้มากระทบกับท่อน้ำซึ่งมาอิกทางหนึ่ง ตกลงไปในปล่อง ที่เอาศิลาใส่ไว้ในปล่องนั้น เพื่อจะให้แคสแลน้ำต้องเดินคดไปคดมาให้มาก เมื่อเต็มปล่องนี้แล้วสูบลงปล่องอื่นต่อไปจนถึงปล่องที่สุด ตั้งแต่น้ำกระทบกับแคสเข้าก็กลายเปนไนตริกแอซิด เมื่อเปลี่ยนไปจนถึงปล่องที่สุดก็เปนอย่างแรงกว่าข้างต้น

ได้ไนตริกแอซิดเช่นนี้แล้ว เวลานี้เขาใช้ไปทำการได้สามอย่างคือ

๑ ไขน้ำนั้นไปลงในอ่างศิลาทั้งแท่ง ซึ่งบรรจุศิลาปูนลงไว้ในนั้น ศิลาปูนนั้นละลาย เหตุด้วยแคสนั้นร้อน เมื่อเวลาออกจากเตาที่เผาถึง ๗๐๐ ดีกรีเซนติเกรด เปน ๑๒๙๒ ดีกรีฟาเรนไฮต์ กลายเปนคันเชียมไนเตรต แล้วจึงไขปูนนั้นไปเข้าในหม้อให้แห้ง ตกออกมาเปนปูนหยาบหยาบสีนวน ปูนนี้ใช้เปนปุ๋ย สำหรับโรยในพื้นแผ่นดินปลูกพืชพรรณต่างๆ งาม เหมือนอย่างกับดินประสิว ที่เกิดเองโดยธรรมดาที่เมืองชีลี แต่เพราะเหตุที่ใช้แรงน้ำ แลใช้ไฟแรงแต่ไม่ต้องมีคนรักษาพยาบาลไฟฟ้าเหมือนอย่างอเมริกา ด้วยไฟนั้นตั้งคงที่ไม่ได้หมุน จึงไม่ใคร่เสีย ด้วยเหตุที่ทำการได้ถูกเช่นนี้เปนต้น ราคาจึงได้น้อยกว่าดินประสิว ที่เกิดเองโดยธรรมดาที่เมืองชีลีที่ขายอยู่ในเวลานี้ ราคาตันหนึ่ง ๑๗๐ โครน ราว ๑๔๐ บาท ฤๅกิโลแกรมละ ๑๗ เออร์ ราว ๑๔ สตางค์ ปุ๋ยดินประสิวที่ชีลีราคากิโลแกรมละ ๒๐ เออร์ ราว ๑๖ สตางค์ครึ่ง

๒ ผสมกับโซดา ใช้สำหรับทำสีต่างๆ

๓ ผสมกับกลิสรินแลเยเลติน ทำให้เหนียวแลแขงเปนแผ่นสำหรับทำดินปืนไม่มีควัน

แต่สองอย่างข้างหลังนี้ยังไม่ได้ออกจำหน่าย เมื่อจับตัวไนตริกแอซิดได้เช่นนี้แล้ว ยังอาจจะนำไปทำการอื่นๆ ได้อิกหลายอย่าง

ความคิดที่ทำการจับธาตุในลมเช่นนี้ พึ่งเกิดขึ้นในห้าปีนี้เอง พึ่งได้ลงมือทำการโรงเล็กได้สองปีมาแล้ว ทำได้อยู่วันละ ๕ ตัน นับว่าเปนการที่ทดลองสำเร็จได้ดีแล้ว เขาจึงได้เริ่มที่จะคิดทำการให้ใหญ่ขึ้นไปอิก

ข้อสำคัญที่จะทำการให้สำเร็จนี้ ก็ด้วยเรื่องแรงที่สำหรับจะหมุนไฟฟ้า ถ้าหากว่าจะใช้สตีมเปนเครื่องหมุนจะเปลืองโสหุ้ยราคาแพงมาก จึงได้คิดใช้แรงน้ำซึ่งเปนการเหมาะแก่ประเทศนี้ เหตุด้วยน้ำพุในประเทศนี้มีผู้ประมาณว่ามีกำลังที่จะใช้หมุนเครื่องจักรได้ถึง ๘๐ ล้านแรงม้า ถึงว่าการที่เห็นว่าจะใช้น้ำเปนกำลังได้ด้วยราคาถูกเช่นนี้ก็ดี ยังต้องการทุนเปนอันมากที่จะทำการปิดทดน้ำลงในท่อสำหรับหมุนเครื่องจักร ซึ่งจะได้กล่าวต่อไปข้างน่า เพราะฉนั้นจึงได้ตั้งกัมปนีนี้ขึ้นเปนกัมปนีใหญ่ แต่ถ้าจะตั้งแต่เฉภาะทุนของเมืองนอรเวเองไม่มีเงินพอ ต้องอาไศรยทุนต่างประเทศ เช่นอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน เดนมาร์ก แลสวิเดน ทุนของกัมปนีนี้ ที่ได้ตั้งขึ้นไว้แล้วถึงห้าสิบล้านโครน แต่ในสตอตติงเปนที่รังเกียจกันมาก เรื่องทุนต่างประเทศมาลงอยู่ในเมืองมาก จึงไม่อยากจะให้อนุญาตให้ผู้ใดซื้อแลทำการในน้ำตกน้ำพุต่อไปอิกโดยเร็ว แต่กัมปนีนี้ได้ตั้งเสียแต่ก่อนรู้ตัว แต่อย่างนั้นก็ยังเปนที่ขัดขวางกันอยู่มาก ความขัดขวางของประเทศนี้ก็ชอบกล ด้วยประเพณีเมืองน้ำตกน้ำพุแม่น้ำลำธาร ไม่ได้เปนของรัฐบาล เปนที่มีเจ้าของทั้งนั้น ถ้าผู้ใดมีที่อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำแห่งหนึ่ง ได้เปนเจ้าของแม่น้ำนั้นกึ่งหนึ่ง ถ้าหากว่ามีที่สองข้าง แม่น้ำนั้นเปนทรัพย์สมบัติของผู้เปนเจ้าของที่สองข้าง รัฐบาลอยากจะถือเอาอำนาจเปนเจ้าของ ห้ามไม่ให้ซื้อขายน้ำตกน้ำพุนี้ก็ไม่สำเร็จ สตอตติงก็บีบคั้นเกาวแมนต์ไม่อยากจะให้อนุญาต เปนความลำบากของรัฐบาลในเรื่องนี้มาก ส่วนกัมปนีนี้ได้ซื้อน้ำตกไว้เสียหลายแห่ง ตั้งแต่ยังไม่ทันรู้กัน ซื้อได้ด้วยราคาถูก เพราะเหตุที่แถบนี้ แต่ก่อนเกิดโรคห่าเรียกว่าไข้ดำ คนทิ้งภูมลำเนาไปเมืองอเมริกาเสียมาก น้ำตกที่เปนของกัมปนีนี้ คิดเปนจำนวนแรงม้าโรงเล็ก ๓๐๐๐ โรงที่ทำใหม่ยังไม่แล้วนี้ ๔๐๐๐๐ จะขึ้นได้ถึง ๖๐๐๐๐ ที่รูคานสองแสนห้าหมื่น ที่วามานหกหมื่นถึงเจ็ดหมื่น เบยเลฟอสห้าหมื่น โรงเล็กกับโรงใหม่ตั้งอยู่ที่โนโตดเดนแห่งเดียวกัน แต่อิก ๓ แห่งนั้นแยกโรงตั้ง ทำการอย่างเดียวกันทั้งสามแห่ง จึงเปนงานที่กัมปนีนี้ทำอยู่ถึงสี่ตำบล

คราวนี้จะว่าด้วยวิธีที่นำน้ำมาใช้เปนแรงหมุนเครื่องไฟฟ้าได้อย่างไร เมื่อเวลาดูที่โรงทำงานริมน้ำแล้วขึ้นมาพักบนเรือนไดเรกเตอ เวลา ๔ โมงเศษแล้ว ถ้าจะไปติโนเซตด้วยรถม้า ทาง ๔ ชั่วโมง เขาว่าหนทางไม่ดี ถ้าจะไปด้วยรถโมเตอร์คาร์เปนเวลาชั่วโมงครึ่ง มีรถโมเตอร์คาร์แต่สองหลัง ไม่พอที่จะไปด้วยกันหมด เข้าของก็จะเอาไปไม่ได้ เขาบอกว่าโฮเตลที่ติโนเซตเลวเต็มทีด้วย ชักชวนให้อยู่ที่นี่ ซึ่งเปนที่สบายมาก แต่ที่เปนข้อสำคัญนั้น ไม่ได้เห็นเขาทำการที่ใช้แรงน้ำ เปนอันได้ดูแต่ครึ่งๆ กลางๆ จึงตกลงเปนอยู่ แบ่งให้หม่อมนเรนทร์ เสมอใจ มิสเตออาลเบอสแลหมอฟิสเตอ กับเจ้าของล่วงน่าไปก่อน แบ่งไว้แต่เสื้อผ้าที่สำหรับใช้ติดตัว อยู่แต่ชายสองคน กับกรมสมมต พระยาชลยุทธ พระยาบุรุษ หลวงฤทธิ์

ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษได้ขึ้นรถโมเตอร์คาร์เปนรถเมอเซเดทั้งสองหลัง ใหญ่กว่าของเราที่มี ไปดูที่ใช้น้ำทำแรงไฟฟ้า ที่ซึ่งจะใช้น้ำเช่นนี้ต้องเลือกภูมิประเทศให้มีที่ขังน้ำได้มาก เปนทเลสาบ ต้องก่อทำนบกั้นให้สูงขึ้นกว่าพื้นน้ำเดิมตามที่จะทำได้ ตั้งสองเมเตอขึ้นไป ฤๅถ้าจะขุดรุ้งได้ต้องขุดรุ้งลงไปให้ลึก สุดแต่ให้น้ำขังได้มากที่สุดก็ได้แรงม้ามากขึ้น ที่ขังน้ำในสายน้ำตกจากรูคันนี้ เขาได้ทำเปนสามตอน ตอนล่างเรียกฮินตาดัลส์วันเดต เปนทเลสาบแลทำนบที่พ่อไปดูวันนี้ ถัดขึ้นไปมีอิกตอนหนึ่งที่ติโนเซต ทเลสาบนั้นเรียกว่า ตินเซอ ก่อทำนบกั้นขังน้ำ ให้น้ำมากขึ้นได้ถึงสองร้อยล้านคิวบิกเมเตอ อิกทเลสาบหนึ่งเปนที่สาม อยู่เหนือน้ำตกรูคันเรียกว่า มเยอสวันเดต ขังน้ำขึ้นได้มากกว่าปรกติ ได้หกร้อยล้านคิวบิกเมเตอ นี่นับเปนกำลังที่จะใช้ต่างสติม ส่วนฮินตาดัลส์วันเดตที่พ่อไปดูนั้น ไม่ใช่ที่ซึ่งจะขังน้ำให้ได้มากขึ้นเท่าใดนัก แต่เปนที่ซึ่งจะเปิดน้ำให้ไปลงในเครื่องทำแรงไฟฟ้า ที่นั่นมีน้ำตกใหญ่สูงมากลำธารลึก จึงเปนที่เหมาะที่จะทำการ ลงทำนบกั้นน้ำตกนั้นเสียทีเดียว เจาะปล่องศิลาใต้น้ำเดินลงไปทางอื่นต่างหาก ที่ปลายปล่องศิลานั้นจึงต่อท่อเหล็กใหญ่ให้น้ำตกตรงลงไป ไม่ใช่ไหลเทๆ เหตุว่าน้ำไหลเทๆ แรงน้อยไป ตรงปากปล่องนั้นขุดลงไปในศิลา ตั้งจังหัน ฤๅรหัดที่สำหรับจะให้น้ำลงไปกระทบ มีเครื่องหมุนถึงโมเตอไฟฟ้าข้างบนทุกๆ โมเตอ ถ้าหากว่าเวลาจะหยุดเครื่องจักร ปิดปล่องที่ไขน้ำลงเสีย น้ำก็บ่าลงมาตกทางปากทำนบเปนน้ำพุอันใหญ่ไหลตกลงทางลำธารเดิม กระทำให้น้ำอยู่ในอำนาจด้วยประการฉนี้ ส่วนไม้ที่เคยล่องตามลำน้ำอยู่แต่ก่อนนั้น ต้องมาลงทางหลังน้ำพุ ครั้นเมื่อกั้นทำนบปิดน้ำพุเสียเช่นนี้แล้ว จึงต้องขุดรางแคบพอจุไม้ต้นเดียว น้ำลึกแต่พอไม้ที่จะลอยไม่ครือพื้นได้ ทอดระดับให้รางน้ำเทลงไปหาลำน้ำตอนล่างพอได้ระดับ คราวนี้พอให้ล่องมาคัดส่งเข้าปากรางปล่อยให้ลอยไหลลงไปเอง ไม่ต้องทำอะไร ล่องไม้อย่างใหม่นี้ ไม้ไม่มีอันตรายเลย ดีกว่าล่องอย่างเก่าซึ่งปล่อยให้ไหลตกลงไปตามน้ำพุ ฟาดแตกหักเสียมาก เพราะฉนั้นการล่องไม้อย่างใหม่รักษาประโยชน์ที่จะให้เสียไปด้วยไม้แตกเยินหักไม่มีต่อไปอิกนั้น ก็พลอยได้ประโยชน์ขึ้นอิกเปนอันมาก

ส่วนที่จะทำโรงตั้งเครื่องแรงไฟฟ้า สำหรับให้น้ำไปหมุนนั้นจำเปนจะต้องตั้งในที่ต่ำได้มากที่สุดยิ่งดี น้ำยิ่งมีแรงมากขึ้น ที่ซึ่งได้ตั้งโรงเดี๋ยวนี้ อยู่ในลำธารลึกลงไปกว่าหลังทำนบกว่าเส้น เมื่อเวลายังไม่ได้ปิดทำนบ ที่แห่งนั้นเปนที่น้ำท่วม ในการที่จะทำรากที่ตั้งเครื่องโมเตอไฟฟ้า จำต้องต่อคลองด้วยไม้ ถ้าจะเรียกว่ารางก็โตเกินราง เท่าคลองขนาดสามวา ลึกพอกันกับที่จะรับสายน้ำได้ ตั้งแต่ที่น้ำตกไปจนสุดเขตรที่จะทำการก่อสร้าง ที่สุดเขตรนั้นตั้งทำนบกั้นเสีย ปล่อยให้น้ำไหลไปทางรางตกนอกทำนบ แล้วจึงทำรากโรงแรงไฟฟ้านั้น การทำรากนี้จำจะต้องทำให้สำเร็จในฤดูแล้งจนสูงพ้นสายน้ำไหล ถ้าหากว่าช้าไปจนถึงเวลาสโนละลาย น้ำตกลงมามาก ลำรางที่ทำนั้นทานน้ำไม่ไหวฤๅรับน้ำไม่พอ เมื่อได้ก่อรากสำเร็จแล้ว ถึงน้ำจะมาก็ไม่ขัดข้องอันใดในการที่จะก่อสร้างต่อไปอิก เพราะเหตุที่รากพื้นชั้นต่ำนั้นเปนเขื่อนอย่างแน่นหนาที่จะกันน้ำได้ การที่เขาทำนี้จวนจะสำเร็จแล้ว ได้เปิดลองแรงจังหันหมุนเครื่องจักร์ใช้ได้เปนที่เรียบร้อย ขอให้เข้าใจว่าที่เล่ามาเดี๋ยวนี้ ถึงเรื่องทำการที่ฮินเตอดาลสวันเดต ซึ่งเป็นแรงไฟฟ้าสำหรับจะไปใช้โรงใหม่ที่ยังทำไม่แล้ว ส่วนโรงเก่านั้นเขาได้ใช้แรงน้ำจากที่อื่นเปนการทดลอง ส่วนทเลสาบตินเซอทำนบคั่นที่ ๒ นั้น ไม่ได้ตั้งเครื่องจักร์ทำการไฟฟ้า เปนแต่ที่ขังน้ำไว้ สำหรับจะเปิดลงไปช่วยแรงที่ฮินเตอดาลส์ ในเวลาแล้งที่น้ำน้อย แต่ส่วนมเยอสวันเดตตอนเหนือรูกันนั้น เขาจะตั้งโรงไฟฟ้าทำการเหมือนข้างล่างอิกตำบลหนึ่งต่างหาก อันจะได้กล่าวเกี่ยวแก่เรื่องรถไฟต่อไปข้างน่า

ส่วนไฟฟ้าที่ทำในโรงฮินเตอดาลสนั้น เขานำแรงลงไปใช้ที่โรงงานโนโตดเดนด้วยสายลวดอย่างเดียวกันกับสายโทรเลข แต่เพราะเหตุที่ต้องใช้กำลังไฟฟ้ามาก จึงต้องถางป่ากว้างประมาณสักสิบห้าวา เปนทางตรงลงไปแต่ฮิลเตอดาลสจนถึงโนโตดเดน ปักเสาเรียงกันสามต้น คือ เปนสามแถว เสาต้นหนึ่งมีสายลวดหกสาย จึงรวมเปนกำลังไฟฟ้าที่นำลงไปจากฮินเตอดาลส ๑๘ สาย ใช้ในเครื่องโรงที่ทำขึ้นใหม่ เขายังมีความคิดต่อไปว่า สืบไปภายน่าบางทีจะไม่ต้องใช้สายลวด จะใช้วิธีอย่างไวร์เลสเตเลกราฟีนั้นได้

ส่วนที่เหนือรูกัน เปนระยะทางไกลมาก แลแรงม้าก็มีมาก เขาจึงคิดตั้งโรงทำต่างหาก การที่จะตั้งโรงทำขึ้นในที่ดอนดังนั้น ก็เปนความลำบากตกอยู่แก่เรื่องที่จะขนของที่ทำได้ลงไปจำหน่าย เพราะตำบลรูกันนี้อยู่ในสูนย์กลางทางที่จะไปข้างตวันตกตวันออกแลทิศใต้ ถึงทเลเท่ากันทั้งสามทิศ จึงเปนการจำเปนที่จะต้องใช้รถไฟ เวลานี้กำลังได้ลงมือทำการรถไฟอยู่ คิดจะทำตั้งแต่โนโตดเดนขึ้นไปถึงติโนเซต ในการที่จะข้ามทเลสาบตินเซอ จะใช้เรือรับรถไฟทั้งพวง อย่างเช่นที่เดนมาร์ก แล้วทำรถไฟตั้งแต่ฟาเคอสตรันด์ ฝั่งทเลสาบข้างบนไปจนถึงรูกัน บรรทุกของจากที่นั้นลงมาถึงโนโตดเดนได้ทีเดียว การที่จะทำรถไฟนี้เปนกัมปนีหนึ่งต่างหาก แต่มีประโยชน์เกี่ยวถึงกัน มิสเตอไอเดเปนไดเรกเตอทั้งสองกัมปนี แลการที่จะขออนุญาตต่อรัฐบาลก็เปนความลำบากอยู่บ้าง ด้วยกลัวพวกสตอตติงที่เปนออปโปซิชั่นจะขัดขวาง แต่เดิมมาไม่มีกฎหมายห้ามปราม ถ้าผู้ใดเปนเจ้าของที่ดินอาจจะสร้างรถไฟในที่ดินของตัวไม่ต้องขออนุญาตรัฐบาล กัมปนีนั้นจึงได้ซื้อที่ดินไว้แล้วเสร็จตลอดทาง หมายจะใช้กฎหมายเดิมนั้น แต่การซื้อที่ดินที่นี่ มีที่ยากอยู่บ้าง ที่หลวงที่รัฐบาลเปนไม่มีเลย เปนที่มีเจ้าของทั้งนั้น ตระกูลโนบิลิตีได้เลิกแล้วก็จริง แต่ผู้ที่มีตระกูลมาแต่เดิมได้เปนเจ้าของที่นี้อยู่โดยมาก ไม่ใช่เปนคนขัดสนไม่ยอมขายที่ดิน ต้องว่าเช่ากันไม่มีกำหนดก็มีโดยมาก ซื้อได้เปนสิทธิก็มาก แต่ไม่มีราคาเท่าใด เช่าก็เช่าถูกๆ ซื้อก็ซื้อถูกๆ สตอตติงไหวในการเรื่องนี้ได้ตั้งกฎหมายห้ามไม่ให้ผู้ใดสร้างรถไฟ เมื่อไม่ได้อนุญาตรัฐบาลก่อน จึงต้องขออนุญาต เขาพึ่งได้รับอนุญาตสองสามวันนี้เอง แต่ทางรถไฟได้ลงมือทำเสียก่อนแล้ว เหตุด้วยว่าเสนาบดีว่าคงจะได้ดอก ให้ลงมือทำไปก่อนเถิด จึงได้ลงมือทำ เขากำหนดจะให้การรถไฟนี้แล้วเสร็จในปีครึ่ง เพราะฉนั้นต่อไปภายน่าอิกสักสองปี ผู้ใดจะขึ้นไปที่รูกันโฟส จะไม่ต้องเดินทางลำบากอย่างพ่อมา แต่จะไม่ได้เห็นรูกันโฟสที่ตกโดยธรรมดาเอง จะกลายเปนเห็นน้ำพุที่เขาทำให้ตก

ว่าด้วยเรื่องรถไฟนี้แล้ว มีเรื่องที่น่าคิดอยู่อิกเรื่องหนึ่ง ที่รูกันโฟสมีฤดูสปริงอยู่เดือนหนึ่ง ซัมเมออยู่เดือนหนึ่ง นอกนั้นก็เปนฤดูออตัมแลฤดูหนาว ในทเลสาบทั้งปวงน้ำแข็งหนาทั่วไป เมื่อน้ำแข็งเสียเช่นนั้นจะได้น้ำที่ไหนมาใช้หมุนเครื่องไฟฟ้า แลเรือจะเดินอย่างไร อธิบายข้อต้นว่าน้ำแข็งนั้นแข็งแต่ข้างบน ข้างล่างคงอุ่นอยู่ ๔ ดีกรีเซนติเกรตเสมอ ท่อที่ไขน้ำลงไปเข้าจังหันหมุนจักร์อยู่ต่ำ น้ำไม่มีเวลาจะแข็งคงทำงานได้ตลอดปี ส่วนทางเรือเดินนั้น เขามีเครื่องตัดน้ำแขง ยกขึ้นมาเปนก้อนๆ เปิดเปนคลอง ให้เรือเดินได้ตลอดฤดู เพราะเหตุว่าการตัดน้ำแข็งเช่นนี้ ในนอรเวได้ทำกันเปนการใหญ่อยู่แล้ว ถึงปีตัดน้ำแขงเปนแท่งโตๆ เปนสินค้าส่งไปยังประเทศยุโรปตอนกลางแลตอนข้างใต้ปีละมากมายนัก ที่ตำบลเบรวิกที่เรือจอดมีโรงโตๆ เปนที่สำหรับไว้ก้อนน้ำแขง ซึ่งจะบรรทุกลงเรือกำปั่น มีตพานไม้ยาวๆ ขึ้นไปหาภูเขา ซึ่งสำหรับจะเลื่อนแท่งน้ำแขงนั้นลงไปยังที่เก็บ เพราะฉนั้นการเดินเรือในเวลาน้ำแขงจึงไม่เปนอัศจรรย์อันใดแก่เขา

บัดนี้จะว่าด้วยการที่ได้ไปเห็นเวลาทำงานนั้น เขาเปิดเตาที่เผาลมอากาศให้ดู แลเห็นดวงไฟตัวเหล็กตัวผู้ตัวเมียของไฟฟ้านั้น อย่าได้เข้าใจว่าเปนลวดเล็กๆ โตเท่าราวม่าน งออย่างลวดไฟฟ้า เข้าไปจดกันอยู่มีระหว่างห่างสักนิ้วหนึ่ง มีแม่เหล็กล่ออยู่ตรงระหว่างนิ้วหนึ่งนั้น แสงไฟเดินเวียนไปเวียนมารอบ กลายเปนดวงกลม วัดสูนย์ใส้ของเปลวนั้นถึง ๙๐ เซนติเมเตอ ดูเหมือนกับดวงพระอาทิตย์แต่เปนสีขาว มีรัศมีออกอย่างเดียวกันด้วยความสามารถแห่งความร้อน คาลเซียมไนเตรดนั้นมีสีเหลืองอ่อน เมื่ออัดแห้งเข้าแล้ว เปนปูนที่มีสีเหลืองๆ เว้นแต่ที่มาประสมกับโซดาเปนสีขาวบริสุทธิ์ การที่ทำใช้คนน้อยเปนที่สุด เมื่อแรกลงมือทำ เขาต้องใช้นายงานสามคน ลูกมือสามคน ทีหลังค่อยลดลงๆ จนเดี๋ยวนี้ นายงานคนเดียวดูได้ตลอดทุกเตา ยังมีเวลาว่างอาจที่จะทำการอื่นได้ เพราะเหตุที่เครื่องที่ทำนั้น มันเดินไปโดยลำพังตัวของมันเอง ไม่ต้องบริหารรักษา ตลอดจนเวลาเปนแคสไปลงในปล่อง ไปลงในศิลาปูน มันไปกันเงียบๆ ไม่มีใครต้องทำอะไร คนที่ทำงานแลเห็นอยู่มากในเวลานี้เปนคนทำงานโรงใหม่ซึ่งยังไม่แล้วเท่านั้น โรงเก่าทำใช้มาได้สองปีแล้ว โรงใหม่ทำมาได้ปีหนึ่ง จะแล้วในเดือนกันยายน โรงที่รูกันอิกสามปีจะแล้ว โรงที่วามาแลบรอยเอฟอสกำลังทำอยู่ รวมทุกแห่งจะได้คาลเซียมไนเตรตปีละแสนแปดหมื่นตัน วิธีจะใช้คาลเซียมไนเตรตซึ่งเขาเรียกว่า เฟอติไลเซอ มีส่วนดังนี้ คือ ในที่แผ่นดินพันเมเตอสี่เหลี่ยม ใช้ยี่สิบห้ากิโลแกรม จะโรยในที่แผ่นดินก่อนแล้วจึงปลูกพืชพรรณ์ก็ได้ ฤๅปลูกแล้วโรยภายหลังก็ได้ อย่างเช่นต้นกุหลาบถ้าโรยปุ๋ยนี้แล้วให้ดอกงามดีมาก

ทางที่จะไปทเลสาบที่ขังน้ำชั้นต้นฮินเตอดาลส์นั้นไปบนไหล่เขาเลียบไปข้างฝั่งซ้าย ระยะทางไกลจากฟาบริกที่ทำงานอยู่ แต่ไปด้วยโมเตอร์คาร์ก็ไม่สู้ช้านัก ทั้งไปทั้งมาแลดูงานด้วย ประมาณสักชั่วโมงหนึ่ง แต่รถโมเตอร์คาร์ช่างทำอันตรายแก่รถม้ามากเสียจริงๆ ไม่ได้ใช้บีบแตรฤๅสั่นกริ่ง ใช้แตรเป่าอย่างเอมเปอเรอเยอรมันมีสองเสียงตู้ตู๋ แต่พอรถได้ยินเสียงแต่ไกลต้องหยุด คนบนรถต้องลงหมด โดยมากต้องพารถนั้นลากเข้าป่า ถ้าอยู่ในทางม้าก็กระโดดโลดเต้นไป แต่ที่แท้เมื่อสังเกตดูเหมือนคนตกใจก่อนม้า พอเห็นม้าสดุ้ง ก็รีบร้อนจะให้ม้านิ่งฉุดดึงบังเหียนเฆี่ยนตีโดยไม่มีมูล ม้าก็ยิ่งตกใจใหญ่ เปนเช่นนั้นโดยมาก เพราะฉนั้นรถโมเตอร์คาร์ไม่กล้าเดินเร็วกว่ารถม้าเท่าใด พ่อจึงได้เลยหายกลัวขาหลุด รถนี้ผ่านเปาเวอสเตชั่นไปคนละฟาก ต่อไปก็ลงที่ต่ำ คือรดับน้ำในทเลสาบฮินเตอร์ดาลส์ จึงมีตพานข้ามลำธารไปเดินเลียบตามเขื่อน เมื่อเวลาข้ามตพานนั้นใกล้น้ำตก ซึ่งเขาเปิดลงมาตามปากทำนบ กระทบศิลาเปนฝอยพลุ่งขึ้น เปียกเหมือนน้ำฝน แลมีรุ้งกินน้ำที่ตรงน้ำตกนั้น เรายืนดูอยู่ได้ห่างสักสิบวาเท่านั้น เรื่องเห็นรุ้งใกล้ๆ นี้ พ่อได้เห็นหลายหน เมื่อเวลาขึ้นรถไปใกล้ๆ ลำธาร แต่ไม่ได้ลงในจดหมายรายวัน เพราะสีไม่ใคร่บริบูรณ์อ่อนไป วันนี้สีบริบูรณ์เต็มที่ ไม่ใช่เปนหมูเปนอันขาด คือ แสงแดดฉายกับไอน้ำเท่านั้น การที่จะเที่ยวเดินดูที่ทำงานนี้อยู่ข้างจะน่ากลัวอันตรายอยู่บ้าง เพราะต้องเดินในหลังกำแพงแคบๆ พื้นล่างลึกเต็มที กลับมาย่ำค่ำครึ่ง พักที่เรือนไดเรกเตอร์กัมปนี

เรือนหลังนี้ทำด้วยไม้ล้วน ก่อศิลาแต่ฐานชั้นล่าง ใช้เสาแลตัวไม้สลักลวดลายอย่างนอรวิเยียน ตลอดจนเครื่องเฟอนิเชอก็ทำสำหรับเรือนนั้น มีห้องนอนที่เหลือจากเขาอยู่มาก พอพวกเราอยู่ ห้องนอนพ่อสบายดีนัก เรือนนั้นสร้างอยู่บนเนินเฉภาะตรงช่องทเลสาบ แลเห็นภูมิประเทศทั้งน้ำทั้งบกไกลงามดีมาก เขาหยุดงานที่ดังโครมครามให้ในเวลากลางคืนด้วย เวลากินเข้ามีอินยิเนียหนุ่มๆ ที่ทำงานในกัมปนีนี้สามสี่คน แลมีอินยิเนียรถไฟเปนผู้ใหญ่ชาวสวีดคนหนึ่งมานั่งโต๊ะด้วย รู้สึกคุ้นเคยสบายดี

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๖
รูกันฟอส

วันอังคารที่ ๓๐ กรกฏาคม

วันนี้ตั้งแต่เช้ามาก็ฝนตก อากาศมืดมัวเปนหมอกไม่ได้เรื่องใหญ่ หวังใจกันอยู่เสมอว่าจะเลิก แต่เปล่ากินเข้าแล้วเขาขอให้นั่งถ่ายรูปที่น่าเรือนทั้งกำลังฝน รั้งรอกันอยู่จนกระทั่งสามโมงเศษจึงได้ออกจากที่บ้านนั้นมาด้วยรถโมเตอร์คาร์ อากาศอยู่ข้างจะหนาว เสื้อของพ่อไม่พอ มิสเตอไอเดจึงเอาเสื้อของเขาให้สวมชั้นนอกอิกชั้นหนึ่ง พอดี หีบผ้าเขามีที่สำหรับวางข้างท้ายรถ แล้วผูกไว้เสียให้แน่น ลงทางล่างเลียบตามฝั่งทเลสาบฮินเตอร์ดาลส์ มีไม้ที่ล่องลงมาจอดเปนแพเต็มไป ทางที่มานั้นไม่เปนเขาสูง เปนลูกเนินมีนาป่าไม้สนมาตลอดทาง แต่บ้านเรือนห่างๆ เวลา ๕ โมงครึ่งถึงตินซือซึ่งมีทำนบขังน้ำไว้ช่วยแรงข้างล่างซึ่งได้กล่าวมาแล้ว เปนระยะทาง ๓๓ กิโลเมเตอ เดิมเขาว่ารถโมเตอร์คาร์เดินชั่วโมงครึ่ง แต่ดูกว่านั้นเปนอันมาก ด้วยหนทางประดักประเดิดเต็มที ทางเดิมคดไปคดมาเลียบป่ายขึ้นไปบนชายเขาแล้วกลับลงที่ต่ำ ลางทีพอขึ้นไปถึงข้างบนก็กลับลงทันที ลงชันๆแลทางเองก็อยู่ข้างโทรมมาก น้ำขังเปนแห่งๆ กำลังซ่อมอยู่ก็มี รัฐบาลเห็นทางเก่าไม่ดีจึงได้คิดจะตัดใหม่ แต่กำหนดผ่อนใช้เงิน ๗ ปีจึงจะแล้ว กัมปนีต้องการหนทางที่จะได้ขนเข้าของ จึงยอมออกเงินรองให้รัฐบาลทำ ให้แล้วสำเร็จในคราวเดียว ได้ตัดทางใหม่ไปในทางราบๆ แลหาทางตรงที่สุดซึ่งจะตรงได้ งานที่ทำยังพึ่งเริ่มตั้งขอบถนนก็มี ได้ถมศิลาก้อนใหญ่ไว้แล้วก็มี กรุยไว้ยังไม่ได้ตัดก็มี เพราะฉนั้นการที่เดินทางวันนี้ ต้องไปทางเก่าบ้างทางใหม่บ้าง ทางใหม่ที่ยังไม่แล้วบ้าง ทางใหม่ที่แล้วสำเร็จมีแปดกิโลเมเตอเท่านั้น ตอนเมื่อจวนจะถึงตินซือขึ้นเขา โก่งขึ้นโก่งลงราวกับทางสวิตชแบก นับว่าเปนทางยากลำบากเต็มที แต่ป่าไม้สนงามบริบูรณ์มากในแถบนี้ จนกระทั่งถึงตินซือ ที่ตินซือนี้มีโฮเตลหลังหนึ่ง ได้หยุดพักครู่หนึ่งพบพวกที่มาคอยอยู่ แล้วลงเรือ เรือเล็กกว่าที่ขึ้นมาตอนแรกมาก ไม่มีห้องบนดาดฟ้า ต้องลงไปนั่งอยู่ในท้องเรือเพราะฝนตกไม่หยุด ข้างบนออกเปียกๆ ทางในทเลสาบตินซือนี้ถึง ๔๒ กิโลเมเตอ เปนทเลสาบอย่างแคบแต่ยาวจนเวลาบ่าย ๓ โมงจึงถึงฟาเคอสตรันต์ ซึ่งเปนท่าขึ้นบกมีโฮเตลเรียกชื่ออย่างเดียวกัน เปนโฮเตลที่หยุดพักกินกลางวัน โฮเตลนั้นร่องแร่งเต็มที ออกจะหิวๆ ไปด้วยกันทั้งนั้น ข้อต้นไม่มีขนมปังสด มีแต่ขนมปังแห้งเปนเข้าเกรียบฤๅเข้าตังทั้งอย่างสวิดิชแลอย่างนอรวิเยียน ตั้งต้นก็มีเนื้อวัวมา ก็ต่างคนต่างกินพอประมาณ คือคนละชิ้น คราวนี้ลูกเมลันมา เชื่อใจอยู่ด้วยกันหมด ว่าเมลันนี้ เขาเอาคั่นกับเข้าต่างๆ ลางทีก็ขึ้นต้น ลางทีก็นำไก่ฤๅเป็ดโรนกเน่า นึกว่าคงจะมีอะไรมาอิก นั่งคอยอยู่ประเดี๋ยวกลายเปนกล้วยก็เอะใจกัน ประเดี๋ยวสัปรดดองที่มาแต่เซาทอเมริกา ก็ยิ่งหนักใจหนักขึ้น จึงเกิดถามว่ามีอะไรอิก เจ้าของโฮเตลดิแคลร์ว่าหมดเท่านั้น ต่างคนต่างตกใจ กินไม่อิ่มด้วยกันทุกคน มิสเตอไอเดเรียกเจ้าของโฮเตลมา ขอให้ไปทำไข่เจียวตอบว่าไข่ไม่มี คราวนี้ขอเนย ออกอึ้งๆ ตกลงใจกันว่าไม่ได้ คราวนี้ใครมีวิชาที่จะกินได้อย่างไรก็กิน บางคนก็เข้าตังกับแตงกวายำ บางคนก็เข้าตังกับผักดองจิ้มเกลือ บางคนก็เข้าตังกับลูกไม้ต้ม ในที่สุดก็กล้วยช่วยแรงเข้าไป จนลงปลายเมื่อจวนจะอิ่มกันหมดจึงได้เนยมา ซ้ำเนยอิกก็พออิ่มพอใช้ ครั้นกินเข้าแล้วจัดการขึ้นรถที่จะไปต่อไปอิก รถนั้นรูปร่างมันพิฦกกึกกือ ข้างล่างออกจะเปนรถวิกตอเรีย แต่ประทุนไม่งํ้าไปข้างน่า ตั้งตรงขึ้นไปเฉยๆ คราวนี้ต่อกรอบหลังคาออกไปทำนองรถเก๋ง มีกระจกข้างละสองบาน แต่ด้านน่าตรงหลังสารถีกรุด้วยกระจกฝ้า เมื่อแลดูประทุนฤๅเก๋งรถ ข้างบนคลุ่มๆ เหมือนประทุนรถโมเตอร์คาร์เมื่อขึงเพดานเต็ม แต่ตัวฝาเปนรถเก๋ง ง่อนแง่นครอกแครกทั้งหลัง ขึ้นได้ข้างเดียว ข้างหนึ่งลูกบิดหักเปิดไม่ได้ แต่ม้าที่เทียมนั้นดี แข็งกว่าม้าตอนข้างใต้ ทุกๆ คู่ที่ได้เคยเห็น เดินไม่ต้องหยุดเลย แรกไปเปนทางราบๆ ไปขึ้นสูงต่อเมื่อพ้นฟาเคอสตรันด์ไปแล้ว ว่าตามจริงทางนี้ขึ้นสูงกว่าเมื่อวันขึ้นจากเมร็อก ขึ้นไปก็ทบเปนซิกแซกเหมือนกัน แต่เวลาที่มาอากาศช่างเต็มทีจริงๆ ฝนตกไม่ได้หยุด รถปิดเช่นนั้นแลเห็นอะไรก็ไม่ถนัดจนง่วงนอน ครั้นเมื่อขึ้นสูงไป ก็มีหมอกเต็มไปทั้งนั้น แรกขึ้นก็แลเห็นพาดอยู่ครึ่งๆ เขา ครั้นเมื่อเราขึ้นไปถึงที่หมอกอยู่นั้น ก็มืดมิดไป สิ่งใดที่อยู่ห่างไปประมาณสักเส้นหนึ่งก็แลไม่เห็น เขาทั้งลูกก็บังเสียมิดได้ ครั้นเมื่อต่อขึ้นไปอิก แลเห็นแต่เฉภาะที่รถเราไป ห่างออกไปข้างละสักสิบวา แลลงไปข้างล่างเปนเมฆรองอยู่ ในจังหวัดที่ตาเราแลเห็นชัดนั้นเหมือนกันกับวิมานฝาแดงๆ ห้อยภู่จามจุรี เราเปนเทวดานั่งชฎาตำเพดานอยู่ในรถ ถึงฝนไม่ตก ตัวหมอกเองนั้นก็เปนน้ำฉ่ำเปนลอองอยู่เสมอ ที่จริงก็พอจะกล่าวถึงได้ว่า ระยะทางเปนอย่างไร แต่จะเอาแน่นอนไม่ได้ แลจะชมว่างามก็ไม่สู้ถนัด เพราะฉนั้นพรุ่งนี้ยังมีโอกาศที่จะได้เห็นอิกเวลาหนึ่ง ถ้าฝนไม่ตกจะเล่าได้ดีกว่า จึงขอรอไว้เสียที เมื่อเข้าบริเวณน้ำตกรูกัน พวกผู้หญิงเมียพวกกัมปนีนี้ได้ทำซุ้มใบไม้รับ พวกคนงานได้จุดไดนาไมต์รเบิดแทนสลูต ขึ้นมาถึงโฮเตลที่มีชื่อรูกันอย่างเดียวกันอิก ระยะทางประมาณ ๒๕ กิโลเมเตอ ถึงเวลาย่ำค่ำครึ่งที่น่าโฮเตลมีปืนใหญ่ตั้งบอกหนึ่ง เปนปืนคู่กันกับบอกที่ตั้งอยู่น่าเรือน ไดเรกเดอที่โนโตดเดน เขารับเลหลังจากรัฐบาล บอกหนึ่งประมาณสัก ๙๐ บาทเศษ โฮเตลนี้เปนโฮเตลเก่า ครั้นเมื่อกัมปนีจะมาปิดน้ำ เจ้าของโฮเตลร้องว่า จะขาดผลประโยชน์ กัมปนีจึงต้องรับซื้อไว้ ให้เปนโฮเตลต่อไป โฮเตลนี้อยู่ข้างใหญ่โตประณีตมาก ออกจะหนักๆ เงิน แต่เวลานี้เขายังได้อาไศรยอยู่จึงทนไป เพราะการที่จะรับแขกมีแต่ปีละสองเดือนเท่านั้น นอกนั้นก็ปิดอยู่เปล่าๆ กับมีเวลาที่ยิงนกจับปลาอิกฤดูหนึ่งในเดือนสิงหาคม แต่อยู่สบายมาก

เมื่อมาตามทางได้เห็นกรุยทางรถไฟตลอดมา เห็นลงมืออยู่แห่งหนึ่งด้วย นึกสงไสยเหลือประมาณว่า เขาจะเอาขึ้นเขาอย่างไรได้ด้วยเขาสูงนักสูงหนา ชันขึ้นมาทันทีด้วย ต่อเวลากินเข้าได้สนทนากันจึงได้ความว่า เขาไม่ได้คิดจะทำขึ้นมาบนเขา จะทำขึ้นมาเพียงฟาเคอสตรันด์เท่านั้น ที่นั่นไม่สูงท่าไร ที่ฮินเตอดาลส์ซึ่งขังน้ำแรก สูงกว่าพื้นทเล ๑๕ เมเตอเท่านั้น ต่อนั้นมาก็ขึ้นลาดๆ ที่ฟาเคอสตรันด์ ๑๘๐ เมเตอ มาหยุดเอาที่เชิงเขาจะขึ้นชัน ที่ซึ่งเห็นลงมือทำงานนั้น เปนที่ซึ่งจะตั้งฟาบริก คือโรงที่สำหรับตั้งเตาเผาลมอากาศ ที่บนรูกันแลที่ข้างล่างลงไปอิกชั้นหนึ่ง เขาจะตั้งเปาเวอสเตชั่นให้เปนสองแห่ง คือบนรูกันเจาะปล่องศิลายาว ๔๕๐๐ เมเตอ นอนไปตามพื้น เมื่อถึงปากปล่องจึงต่อท่อเหล็กให้ตกลงมาในบ่อชั้นล่าง ท่อเหล็กนี้ตั้งตรงสูง ๒๖๐ เมเตอ จึงถึงปล่องชั้นที่ ๒ ยาวอิก ๔๕๐๐ เมเตอ แล้วปล่องเหล็กสูงอิก ๒๘๐ เมเตอ เปาเวอสเตชั่นตั้งอยู่ที่ปลายปล่องเหล็กชั้นบน แลปล่องเหล็กชั้นล่างซึ่งน้ำจะมาหมุนเครื่องจักร์นั้น แรงไฟฟ้าจากสเตชั่นชั้นบนล่ามสายลวดลงมาช่วยแรงกับแรงไฟฟ้าที่จะได้จากเปาเวอสเตชั่นชั้นล่าง แล้วจึงล่ามไปที่ฟาบริกซึ่งเปนที่ทำงาน เหมือนอย่างเช่นได้กล่าวแล้วด้วยเรื่องนำแรงไฟฟ้าไปด้วยสายลวด ๑๘ สายนั้น

ที่โฮเตลนี้มีผู้หญิงเมียอินยิเนียอยู่สองคนเขามาต้อนรับ มีคนอื่นที่เปนผู้ดีอิก แต่พ่อไม่ได้พบเพราะวันนี้ง่วงงึมงำ แลมีหนังสือที่ค้างอยู่จึงรีบขึ้นมาทำเสีย ไม่ได้อยู่ข้างล่างนาน ที่โฮเตลนี้สูง ๗๕๐ เมเตอจากพื้นทเล หนาวมากอยู่ปรอดเซนติเกรด ๑๒ ดีกรี ฟาเรนไฮต์ ๕๑ แต่ไม่แลเห็นน้ำแขงเลย ละลายหมดแล้ว ต้นไม้ใบหญ้าก็งอกงามบริบูรณ์ มีดอกไม้เล็กๆ ขึ้นมาจนถึงข้างบนนี้ มีดอกมากเรตขาวเปนมากกว่าอย่างอื่น มาตามทางแลเห็นเหมือนผ้าขาวลาดมาตลอด ความที่คนน้อยตามริมๆ ทาง สตรอเบอรีป่าออกลูกแดงไปไม่มีใครเก็บ แต่ดอกกุหลาบจับเซียมาตั้งแต่ฟาเคอสตรันด์บนนี้ไม่มีเลย เขาได้เก็บดอกกุหลาบที่โนโตดเดน ซึ่งปลูกใช้ปุ๋ยซาลเปเตอมาให้ดู ดอกเขาโตอยู่ ในห้องที่โฮเตลนี้ได้ยินเสียงน้ำคึ่กๆ อยู่เสมอ ทั้งที่เดินผ่านมาบนหลังน้ำตกนั้นเอง จะแลลงไปให้เห็นน้ำตกไม่ได้ พยายามกันหนักหนา เปนหมอกบังเต็มหมด อยู่ในเรือนก็แลเห็นออกไปข้างนอกไม่ถึงไหน เรื่องหมอกนี้ไม่สนุกมากทีเดียว ข้อที่จะ “ดั้นหมอกออกเมฆมาไรๆ” นั้น อย่างไรๆ ก็เปียก เหาะทีใดเปนต้องเปียกทุกทีแน่ เพราะมันเปนน้ำแท้ๆ วันนี้ในห้องต้องติดไฟตั้งแต่เมื่อแรกมาถึง

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๗
โนโตดเดน

วันพุฒที่ ๓๑ กรกฏาคม

เมื่อคืนนี้ฝนตกไม่หยุดเลยจนเช้าวันนี้กลับตกมากลงมาเปนคราวๆ ตกซ่าๆ ถึงฝนในบางกอกก็มี รอกันอยู่จนสาย ด้วยมิสเตอไอเดจะพาขึ้นไปดูที่ขังน้ำเหนือรูกัน ที่เปนการใหญ่ได้กั้นน้ำไว้ยาวถึง ๑๑๒ เส้น ๑๐ วา เขาอวดของเขาว่ายาวกว่าทำนบน้ำที่อังกฤษไปทำตำบล อาซวน ในแม่น้ำไนล์เมืองอิยิปต์ แต่ฝนตกหนักขึ้นไปไม่ไหว วันนี้ได้พบลอดแลเลดี ลินเซ ซึ่งเกี่ยวเปนญาติกับดุ๊กออฟไฟฟ์ลูกเขยเจ้าแผ่นดินอังกฤษ เขาว่าดุ๊กแลดัชเชสออฟไฟฟ์ขึ้นไปเหนือแล้วจะกลับมาในที่นี้ เห็นจะกลับมาให้เหมาะฤดูเวลาจับปลาในเดือนน่า คนสองคนนี้มาก็เพื่อจับปลา อังกฤษชอบตกเบ็ดเปนที่สุด ขึ้นมาอยู่บนนี้ ๑๐ วันมาแล้ว ได้ช่วยในการทำประตูป่ารับด้วย

คอยฝนจนสิ้นหวังแล้ว จึงได้ขึ้นรถลงมาที่ใกล้ประตูป่านั้น มีหนทางเล็กเดินเลียบน่าผาลงไป ที่ต้นทางจะลงนี้มีโรงบิลเลียดหลังหนึ่ง ที่น่าโฮเตลลดชั้นลงไปก็มีสนามเล่นลอนเตนนิสสนามหนึ่ง ซึ่งพ่อไม่ได้กล่าว เมื่อเดินเลียบน่าโรงบิลเลียดลงไปถึงน่าผาชันแห่งหนึ่ง แลเห็นสายน้ำตอนล่าง ซึ่งตกจากอ่างที่รับน้ำพุชั้นสูง เมื่อเดินเลียบลงไปอิกจึงถึงน้ำพุที่ตกลงมาแต่พื้นของยอดเขาอันเปนทเลสาบที่ขังน้ำนั้น โดยสูงตั้งแต่ปากอ่างทเลสาบที่ขังน้ำลงมาจนถึงพื้นธารที่น้ำตกลงมาขังแล้วไหลบ่าไปอื่นนั้นสูงถึง ๓ เส้น ๑๕ วา เปนน้ำพุสูงที่สุดในยุโรป แต่มีกำลังแรงกว่าน้ำพุอื่นๆ ยกเสียแต่ไนอาคราในประเทศอเมริกา ซึ่งอาจจะนำไปใช้เปนกำลังทำการงานได้โดยราคาถูก เหตุด้วยมีที่ขังน้ำหนุนกำลังอยู่ข้างบน ความถูกของกำลังน้ำนี้เขากะได้ว่า สองแรงม้าทำการได้ตันหนึ่ง เอาแรงม้าของกำลังน้ำเข้าตั้งคิดประโยชน์จากนั่นทีเดียว การที่จะใช้แรงน้ำต้องใช้ทุนมากในเบื้องต้น แต่เมื่อทำสำเร็จแล้ว ไม่ต้องเสียโสหุ้ยอะไรมาก จึงได้เปรียบการใช้แรงไอน้ำที่เรียกว่าสติมนั้นหลายสิบเท่า สายน้ำที่ตกอยู่เดี๋ยวนี้แรงสาหัส เปนฝอยฟุ้งจนกลายเปนหมอกพลุ่งขึ้นเต็มไปทั้งหุบเขา แต่เพียงนั้นยังหาพอที่จะใช้เปนกำลังไฟฟ้าให้เต็มที่ได้ไม่ จึงได้ปิดเสียขุดอุโมงค์ให้น้ำเดิน แล้วต่อท่อเหล็กให้น้ำตกลงมาโดยตรงถึงสองตอน ดังเช่นได้กล่าวแล้วเมื่อวานนี้ เมื่อก่อนพ่อขึ้นมาน้ำพุใหญ่นี้เขาปิดหยุดไม่ได้ตกเลย พึ่งจะเปิดเพื่อจะให้พ่อดูเท่านั้น เมื่อกลับขึ้นจากชง่อนน่าผาชันนั้นแล้วได้ขึ้นรถต่อมาอิก เขาทำที่แลไว้อิกสองแห่ง ในที่แลแรกเห็นน้ำตกทั้งสองชั้น คือชั้นบนที่ตกตรงลงมา ๓ เส้น ๑๕ วาถึงอ่าง แล้วตกอย่างเทชันๆ ลงไปอิกจนถึงท้องธารซึ่งแลดูลึกเปนเหวนั้น เปนสายเดียวกันยาวยืด ที่แลแห่งที่สองอยู่ข้างนอกออกมาริมประตูป่า จะแลเห็นได้ต่อเมื่อมีลมพัดปัดขึ้นไปทางเหนือ หอบหมอกที่เกิดขึ้นด้วยน้ำพุปลิวไปเสีย แต่โชคไม่ดีไม่มีลมที่จะหอบหมอกขึ้นจึงไม่แลเห็นอะไร ไม่ใช่แต่น้ำพุ ตัวเขาที่น้ำตกนั้นเองก็ไม่แลเห็นเสียด้วย คอยอยู่นานเห็นไม่ได้การ จึงต้องเดินต่อลงมาอิก จนกระทั่งถึงที่ชั้นลด ซึ่งจะปลูกโรงกำลังไฟฟ้าชั้นต้น คือ ปลายปล่องศิลาที่เขาเจาะยาว ๑๑๒ เส้น ๑๐ วา ปล่องนั้นมาตามแนวเขา สูงกว่าที่จะตั้งเปาเวอสเตชั่น ๖ เส้น ๑๐ วา ซึ่งตรงนั้นเปนที่ราบเทๆ อยู่แห่งเดียว มีเรือนอยู่ที่นั้นสองสามหลัง เราพูดกันว่า มาปลูกเรือนอยู่ที่นั่นสองสามเรือนทำอะไร ที่จะทำนาก็มีนิดเดียว หนทางที่จะไปถึงก็ไม่มี ต้องลงมาตามน่าผาชัน จนถึงปากธาร สูงประมาณสัก ๓ เส้น แล้วจึงจะเดินมาบนตพานข้ามลำธาร ถึงฟากข้างซ้ายแล้วต้องปีนน่าผาชันขึ้นมาอิกสามเส้นจึงจะถึงหนทางที่จะเดินไปไหนมาไหนได้ ถ้าเราถูกไปอยู่เช่นนั้นเปนต้องไปอเมริกา พระยาชลยุทธกลับแถมว่ากลัวจะไม่มีเงินไป เพราะไม่เห็นท่าจะหาเงินได้จากอะไร แต่ขันที่เฉภาะที่ตรงนั้นเอง ซึ่งเขาจะตั้งโรงกำลังไฟฟ้า เจ้าของคิดจะไปอเมริกาจริงๆ จึงยอมขายที่ให้ถูกๆ ข้างฟากฝั่งซ้ายซึ่งเปนหนทางเราเดินนั้น ลงไปอิกหน่อยหนึ่งจึงถึงแง่เขายื่น ข้างบนเปนที่พอจะราบๆ มีบ้านเรือนตั้งอยู่หลายหลัง เขาคิดจะตั้งโรงให้คนทำงานอาไศรยอยู่ฟากข้างซ้าย แล้วจะทอดตพานจากแง่ปลายแหลมไปถึงที่ซึ่งจะตั้งเปาเวอสเตชั่นอันกล่าวมาแล้วนั้น โดยทอดสายลวด ผูกตพานไปบนสายลวดเปนตพานแขวน เมื่อรู้ความคิดเช่นนี้แล้ว ก็เปนอันน่าชมความคิดเขาจริงๆ ด้วยเหตุว่าในหว่างเขาที่เปนลำธารนี้ เปนเขาสูงตั้งชันเปนฝาผนังอยู่ทั้งสองข้างห่างกันมากมายนักทำตพานไม่ได้เปนอันขาด เขาเฉภาะไปหาหัวแง่ซึ่งแคบที่สุดแต่ถึงดังนั้นก็ยังสูงใหญ่กว้างเหลือที่จะก่อสร้างขึ้นมาได้นอกจากทำตพานแขวน

ถัดนั้นไปในคราวนี้เปนลำธารตรงลิ่ว แลดูเหมือนอย่างกับคลองที่คดไปคดมาบ้าง จนสุดสายตา เปนอัศจรรย์ไม่เคยเห็นลำธารยาวถึงเพียงนี้ พอจะเปนความคิดได้ว่า ปล่องที่เขาจะขุดลงไปอิก จนถึงโรงกำลังไฟฟ้าที่ ๒ ยาวเท่าลำธารนี้ คือ ๑๑๒ เส้น ๑๐ วา แต่เขาไม่ขุดเคียงไปกับลำธาร ขุดสูงเสมอรดับโรงกำลังไฟฟ้าชั้นบน ให้น้ำไปในปล่องภายในภูเขา แล้วไปตกลงที่ปลายธารอันเราแลเห็นนี้โดยท่อเหล็กนี้ตั้งตรงสูง ๗ เส้น นั่นเปนโรงกำลังไฟฟ้าชั้นที่ ๒ เมื่อลงไปตามทางต่อลงไปอิกเปนนาน จึงถึงพื้นราบที่สายน้ำกลายเปนแม่น้ำไปแล้ว ที่นั้นเขาจะตั้งฟาบริก คือโรงที่ทำงาน รถไฟก็มาต่อเพียงนั้น กำลังเสิมดินอยู่แล้ว เมื่อคิดถึงการงานที่เขาทำมันช่างใหญ่โตเหลือเกินจริงๆ จะทำสำเร็จได้ก็ด้วยอำนาจเงินอย่างเดียว นอกจากนั้นเปนทำไม่ไหว ภาระนี้จะต้องจัดการช่างมากมายเสียจริงๆ ทั้งที่อยู่ผู้คนแลหาคนทำงานก็ไม่ใช่ง่าย ที่นี่เขาใช้คนสวิดช์มาก เปนคนติดที่อยู่แต่ก่อน ทำงานแขงกว่านอรวิเยียน การทั้งปวงเหล่านี้ เกิดขึ้นด้วยความคิดมิสเตอเบียกแลนด์แลไอเด คนแรกเปนแต่ช่างคิด มักจะมีชุมในพวกที่ช่างคิดต่างๆ คิดอะไรได้ปรุโปร่งสารพัดแต่ทำไม่ได้ แลเห็นขัดข้องไปหมด มิสเตอไอเดเปนอินยิเนีย เมื่อได้ปฤกษากันแล้ว เขาเอามาทำการให้สำเร็จได้ เปนผู้ซึ่งเปนพระเจ้าน้ำ ฤๅน้ำอยู่ในอำนาจ การที่จะลงทุนเงินทองมากมายถึงเพียงนี้ ทุกๆ แบงก์ได้ส่งผู้ชำนาญมาตรวจสอบพื้นที่แลความคิด เห็นตกลงกันว่าเปนใช้ได้แล้ว จึงวางใจมิสเตอไอเด ดูเขาสนุกเพลิดเพลินในการที่ทำแล้วมันสำเร็จได้ดังใจ เพราะมีเงินอยู่ข้างหลังไม่อึดอัดขัดข้อง เขาบอกว่ารัฐบาลอินเดียชักชวนจะให้เขาไปดูที่เมืองแคชเมีย ซึ่งตั้งอยู่บนเขาหิมาลัยคล้ายกันกับเมืองนอรเว คิดอ่านจะทำการอย่างเดียวกันเช่นนี้ จะทำเปนของรัฐบาลบังคับให้ราษฎรต้องใช้ปุ๋ย แล้วเก็บเงินเปนพิกัดอย่างทำอิริเคชั่น แต่เขาจะรอให้เห็นงานข้างนี้ร่วมได้ผลว่าจะเดินไปได้เองแล้วจึงจะไป พ่ออยากจะทดลองเฟอเตอไลเซอในเมืองเราบ้างทีจะดี จึงให้พระยาชลยุทธคิดอ่านจัดส่งไปลองดูตันหนึ่งก่อน แต่ขอให้เขาบรรจุถุงเล็กๆ เพราะถ้าเปิดทิ้งไว้ถูกอากาศชื้นอาจจะละลายได้ ปุ๋ยเช่นนี้ในยุโรปใช้กันโดยมาก เมืองอังกฤษเมืองเดียวใช้อย่างที่มาจากชีลีหลายหมื่นตัน คงจะเข้าไปถึงก่อนพ่อไปถึง จะต้องมอบให้กรมดำรงเปนผู้จัดการ

ทางที่ลงมาต่อมาอิกก็ไม่อัศจรรย์อะไร เหมือนๆ กับที่อื่น แต่มีที่ราบมาก มาถึงฟาเฅอสตรันด์เวลาบ่ายโมง ๑ วันนี้กับเข้าบริบูรณ์ ต่อเวลาบ่าย ๓ โมง เรือจึงมาจากที่ไปประทุกฟืน ด้วยในทเลสาบนี้ถ่านแพงกว่าฟืน ฟืนมีอยู่รอบข้างทั่วไป ได้ถ่ายรูปรถทรงแลเรือที่นั่งกับทั้งโฮเตลซึ่งล้วนแต่ต้นทั้งสามอย่างทั้งกำลังฝน เพราะไม่หยุดจริงๆ จนหนาวเต็มทีแล้ว บ่าย ๓ โมงได้ออกเรือ ต้องลงมาอยู่ในห้องท้องเรืออิก เพราะฝนสาดไม่ได้หยุด เขียนหนังสือมาตามทางจนถึงติโนเซตบ่าย ๕ โมง ระยะทางเดินเรือ ๒ ชั่วโมงตรง หยุดกินน้ำชาที่โฮเตล พอมีเวลาที่จะได้เอาของขึ้นประทุกรถโมเตอร์คาร์ เขาบอกข่าวว่าทางลำบากเต็มที เปนน้ำเปนโคลนตลอด มีรถม้าได้ขึ้นตั้งแต่โนโตดเดนถึงติโนเซตถึง ๗ ชั่วโมง ปล่อยให้พวกสี่คนแลหีบของอยู่ที่ติโนเซต พวกเราขึ้นรถโมเตอร์คาร์ ได้ออกเวลาบ่าย ๕ โมงครึ่ง หนทางเปนโคลนเฉอะฉะไปหมดทั้งนั้น น่ากลัวรถจะลื่น พ่อออกคร้ามๆ ดูมันน่ากลัวจะเลยลงไปในช่องเขา แต่เขาว่าไม่เปนไร ด้วยโคลนเหล่านั้นเปนทรายทั้งสิ้น ไม่สู้ลื่น ถนนตอนเก่านี้ กลางไม่นูน น้ำขังเปนแอ่งๆ บางทีท่วมถึงดุมรถ ลำห้วยต่างๆ ถูกฝนตกเข้า ๒ วัน น้ำขึ้นมาก ท่วมถนนไหลเชี่ยวก็มี ขาสพานน้ำท่วมก็มี ตอนแรกที่ขึ้นเขาลงเขาเปนสวิตชแบกลำบากมาก ต้องใช้เดินรถอย่างแรงเปนพื้น ถ้าเดินอย่างเบาก็ถอนหล่มไม่ขึ้น ถ้าขึ้นสูงทีไร ต้องใช้ถึงเกีย ๑ แลเปิดเต็มแรง จนลั่นตูมๆ ออกจะน่ากลัวอันตราย ควันขึ้นกลุ้มๆ แต่กระนั้นแห่งหนึ่งที่สูงชัน คนขับเผลอไปไม่ได้ลดลงมาเกีย ๑ ขึ้นไปค้างอยู่กลางคัน ล้อหมุนพัดโคลนกระจุย แต่รถไม่เดินด้วยเหตุโคลนนั้นหนา ล้อรถไม่ถึงพื้นที่แขง พ่อต้องเปนกับตัน ให้ถอยหลังลงมาลดเกีย ๑ ไปแต่ไกล ขึ้นไปได้เกือบจะถึงที่สูงหยุดอิก ตกลงต้องลงเข็นส่งขึ้นไปจนถึงยอด มีติดจริงๆ อยู่แห่งเดียวเท่านั้น นอกนั้นก็มาได้ แต่เขย่าขย่อนเหลือกำลัง ฟัดโงกเงกกันมาจนตลอดทาง ถึงโนโตดเดนเวลาทุ่มครึ่ง ยังรักษาเวลามาได้ดีมาเพียง ๒ ชั่วโมงเท่านั้น แต่รถกรมสมมตมาไม่ถึงจน ๒ ทุ่ม ได้ความว่าไปติดหล่มอยู่ในกลางที่น้ำท่วม กงสุลลงจากรถไปเที่ยวตามคนมาช่วยเข็ญ หาคนก็ไม่ใคร่จะได้ เพราะห่างระยะบ้าน ว่าเกือบชั่วโมงหนึ่งจึงได้หลุดออกมาได้ พอหลุดออกมาได้แล้ว โชเฟอขับใหญ่ กรมสมมตว่าตัวลอยๆ จนหายหนาว พวกเรากะกันว่า วันนี้กรมสมมตเห็นจะต้องนอนกลางทาง ดีอย่างหนึ่งที่มืดช้า เวลา ๒ ทุ่มมาถึงยังเปนเวลาเย็นๆ อยู่ ถ้าหากเปนอย่างเช่นบ้านเรายังจะต้องคลำมืดด้วยอิกซ้ำหนึ่ง จะน่ากลัวอันตรายอย่างยิ่ง เหตุด้วยมันไม่มีที่ราบจริงๆ อย่างเช่นบ้านเราแต่สักแห่งเดียว ทางที่เรียกว่าราบนั้นคือไม่ขึ้นเขาสูง แต่ที่แท้เปนลูกคลื่นไปหมดทั้งนั้น ถ้าเหวี่ยงจากทางสักนิดหนึ่งก็สดุดก้อนหิน ฤๅตกลำธารตกเหวอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่โชเฟอเขาดีจริงๆ พอเห็นวิธีมันขับสักหน่อยก็วางใจ แลซ้ำได้ทดลองแล้ว คือเมื่อทูตอังกฤษกับเมียขึ้นไปตกรถซี่โครงหักที่เหนือคริสเตียเนีย เมื่อแรกหมายว่ารถโมเตอร์คาร์ แต่ไม่ใช่ เปนรถม้าว่าหลบประตูที่กั้นทางจึงได้พลัดตกลงไปทั้งสองคน เขาได้บอกโทรศัพท์ลงมาถึงมิสเตอไอเดที่คริสเตียเนีย ให้พาหมอขึ้นไป ได้เอาหมอขึ้นรถโมเตอคาร์ไปในเวลากลางคืนเดือนมืด ฝนก็ตก หมอกก็ลง ไป ๑๒ ชั่วโมงจึงจะได้ถึง คนขับคนนี้ไม่ได้วางรถเลย ตั้งแต่นั้นมารถโมเตอร์คาร์ค่อยมีคนชอบมากขึ้น

ต่อมาถึงแล้วสักหน่อยหนึ่งฝนจึงได้หาย รูปที่ถ่ายเมื่อวานซืนนี้กำลังฝน แต่ถ่ายดีจริงๆ เล็กไปหน่อย พรุ่งนี้เขาจะขอให้ถ่ายใหม่ นั่งสนทนากันถึงเรื่องไฟฟ้าในเวลากินเข้า ใช้ได้เปนอัศจรรย์มากขึ้นทุกที มิสเตอเบียกแลนด์ ซึ่งเปนคู่คิดเรื่องไฟฟ้านี้ เคยได้เข้าไปบางกอก พร้อมกันกับปรินซวัลดิมาร์แลยอชออฟกรีก ความคิดอยู่เพียงชั้นที่เอาแม่เหล็กเข้าล่อกลางไฟฟ้า เขาคิดไปทางหนึ่ง เอาไปลองตั้งในกลางที่น้ำไหล น้ำหยุดไม่ต่อกันได้ อิกอย่างหนึ่งนั้น คิดจะใช้ยิงปืนใหญ่ไม่ให้ต้องบรรจุดิน อิกอย่างหนึ่งนั้นจะทำให้ฝนตกได้ ความคิดที่จับไนเตรดแลทำปุ๋ยนี้เปนความคิดของมิสเตอไอเดเขาขอแปเต็นต์ทั่วทุกประเทศ แล้วจึงขายแปเต็นต์ให้แก่กัมปนี ที่จริงก็มีความหวาดหวั่นอยู่เหมือนกัน กลัวว่าคนอื่นเห็นการสำเร็จเช่นนี้แล้ว จะคิดยักย้ายเปนอย่างอื่น ให้แปลกกันไปเสียบ้าง แล้วจะขอแปเต็นต์เกิดแข่งกันขึ้น เขาจึงเร่งรัดงาน แลใช้ความคิดต่ออยู่เสมอ มีอย่างอื่นที่ใช้ได้จากไฟฟ้านี้ เช่นกับจะใช้โทรเลขไม่มีสายให้เปนสิสเตมอย่างหนึ่ง ผิดกับที่ทำกันอยู่แล้วเดี๋ยวนี้ ด้วยอาไศรยใช้แรงน้ำ แต่เขาทอดไว้เสียไม่คิด ทำนายกันได้ว่า นานไปจะมีเครื่องเตเลโฟน สักเท่านาฬิกาพก พกไปไหนๆ ได้ เมื่อจะพูดกับใครพูดลงไปที่นาฬิกาพกแล้วเอาหูฟังที่นาฬิกาพก จะรู้กันได้ เว้นไว้แต่ยังไม่แลเห็นว่าจะใช้ได้ทางไกล ถ้าเพียงที่นี่ไปคริสเตียเนีย ทางสักสี่ชั่วโมงโดยรถไฟเห็นจะพูดกันได้ นั่งพูดกันอยู่จน ๕ ทุ่มจึงได้เลิก ที่จริงเดินทางก็อยู่ข้างมากทุกๆ วัน แต่ดูไม่สู้เหนื่อยเท่าไร เห็นจะเปนด้วยเรื่องหนาวนี้เอง รถม้าเดินขึ้นเขาไม่ได้เปลี่ยนม้าเลย ไปได้ ๖ กิโลเมเตอ ถ้าเดินราบๆ ๘ ก็โลเมเตอไปได้ เดินได้วันหนึ่งถึงสี่สิบห้าสิบกิโลเมอเตอ ถ้าเปนเมืองเราม้าตายเสียนานแล้ว ที่โนโตดเดนปรอดกลางแจ้ง ๖๔ ฟาเรนไฮต์ อยู่ใน ๑๘ เซนติเกรต

เรื่องฝนมากปีนี้ ปากไหนปากนั้นบอกว่าไม่เคยเห็น ถึงน้ำท่วมทาง ในนอรเวนี้เคยมีทางเปียกเปนหล่มเปนโคลนจริง แต่ไม่เคยท่วมทางเหมือนอย่างวันนี้ พวกชาวบ้านพากันพาโลว่าเพราะมิสเตอไอเดมากลั่นเอาธาตุออกเสียจากลม ธาตุในลมน้อยไปจึงไม่อุ้มน้ำไว้ได้รั่วตกลงมาเสมอ แต่ความจริงนั้น ฝนในเมืองฝรั่งทายไม่ได้เหมือนฝนเมืองเรา เมืองเราทายได้ว่าต้นเดือนกลางเดือน ฤๅกลางปักษ์ฝนมักจะตก ถ้าจะทำอะไรไม่ให้ถูกฝน จับในระหว่างห้าค่ำ ทั้งข้างขึ้นข้างแรมมักจะคลาศแคล้ว แต่ในเมืองฝรั่งจะกำหนดเช่นนั้นไม่ได้ เปนของคำณวนไม่ถูก ตกพร่ำเพรื่อเรื่อยๆ ไปนึกจะตกเมื่อไรก็ตกได้ จึงเปนเรื่องที่จะสนทนาโจทย์กันถึงอากาศดีไม่ดีได้อยู่เสมอ ถ้าเปนประเทศที่มีเขามากฝนก็ยิ่งตกมาก เช่นในนอรเวนี้จะหาทุ่งราบไม่ให้เปนลูกคลื่นเลยเปนว่าไม่มีได้ มีแต่จะเลยไปจนถึงเปนเขาที่สูงใหญ่ เพราะฉนั้นฝนตกไม่เปนอัศจรรย์อะไร การงานที่ทำอะไรกลางแจ้งก็ทำเรื่อยกันไปทั้งฝน คำที่ว่ารอให้ฝนหายเสียก่อนเปนไม่ต้องใช้ เมืองข้างเหนือๆ ถึงมีราวแขวนเสื้อฝนคล้ายๆ ผ้าสีผึ้ง ขายอยู่ตามมุมๆ ถนนเปนของจำเปนที่จะต้องใช้ทั่วไป ไม่ว่าไพร่ว่าผู้ดี

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๘
วันพฤหัศบดีที่ ๑ สิงหาคม

เรื่องรถเขย่าเมื่อวานนี้ ดูไม่เหนื่อยเท่าไร ต่อเมื่อนอนจึงรู้สึกว่าทีก็จะเหนื่อยมาก วันนี้ตื่นสายไป พวกที่อยู่ที่ติโนเซตมาถึงกันแล้ว เขามา ๔ ชั่วโมงกับ ๒๕ มินิตถึง เพราะเหตุที่น้ำท่วมเหล่านั้นแห้งหมด ด้วยเปนที่พื้นทราย ธารใหญ่ที่รูกันเขาปิดแล้ว เรื่องปิดลำธารนี้พ่อเล่าดูเหมือนจะสั้นไปนิดหนึ่ง น่าจะเข้าใจว่าปิดรูกันแล้วลำธารจะแห้ง น้ำที่จะมาลงขังในทเลสาบจะมีแต่น้ำที่ใช้แล้ว ที่จริงไม่ใช่เช่นนั้น ปิดแต่รูกันพุใหญ่สายเดียว ฤๅสายอื่นๆ ที่บ่าจากน้ำอันเดียวนั้น แต่พุอื่นๆ ยังอยู่อิกเปนอันมาก ถัดรูกันลงมาหน่อยหนึ่ง ซึ่งเขาเรียกว่าพุเล็ก แต่ในเมืองเราเปนไม่มีเท่านั้น ถ้าไปอยู่ในเมืองเราจะเรียกกันว่าพุหลวงก็อาจจะเรียกได้ ต่อลงมาก็มีเจื้อยไปตลอดทาง น้ำพุในเมืองนอรเวเปนเห็นเข้าไม่ต้องทัก จืด ถ้าจะถามให้ตอบโดยย่อ ว่าเมืองนอรเวมีอะไร จะต้องตอบว่าน้ำพุแลเขา เวลากินเข้าเช้าแล้วไปดูโรงทำกระดาษ ไปด้วยโมเตอร์คาร์ระยะทางสักสิบมินิต เขาตั้งที่ชวากเข้าไปจากทเลสาบแห่งหนึ่ง ซึ่งข้างบนมีห้วงน้ำที่สำหรับขังน้ำให้ลงมาตามท่อเหล็กไปหมุนเครื่องไฟฟ้า มีเครื่องไฟฟ้าสองพันแรงม้าสามเตา ยังกำลังสร้างอยู่สามพันแรงม้าอิกเตาหนึ่ง เปนกำลังสำหรับหมุนเครื่องจักร์ การที่ทำนั้น ตั้งต้นเอาไม้สนเสือกเข้าไปที่ตะไกรสำหรับตัดทั้งๆ ต้น หั่นเปนท่อนๆ ละสักศอกคืบ แล้วจึงเอาไม้ที่หั่นนั้นวางขึ้นบนอิลิเวเตอคล้ายระหัด คราวนี้ไปถึงเครื่องที่สำหรับจะบี้ มีเหล็กดันไม้เข้าไปหาศิลา บี้จนเลอียดเปนปุยตกออกมากับน้ำ แล้วไหลไปตามราง ไปถึงเครื่องกรอง เครื่องกรองนั้นกันปุ๋ยที่หยาบหยาบไว้ ลงไปแต่ปุ๋ยเลอียดปนกับน้ำ ตกลงในผ้าใบใต้ลูกกลิ้ง เมื่อลูกกลิ้งหมุนก็เปนแผ่นกระดาษขึ้นมา แต่หนาแลชุ่มด้วยน้ำจึงลอกแผ่นกระดาษนั้นออก ซ้อนๆ กันเปนปึกหนา เปนกุลีๆ แล้วเอาไปเข้าเครื่องอัด เครื่องอัดอันนี้มีแรงมาก ไม้ประมาณ ๓ กำเอาตั้งตรงขึ้นในหว่างเครื่องอัด เดินเครื่องอัดลงมาไม้นั้นผ่าออกเปนสอง เมื่อเข้าเครื่องอัดเช่นนั้นแล้ว ก็เปนสิ้นวิธีทำการซึ่งทำอยู่ในโรงนี้ คงมีน้ำอยู่ในกระดาษนั้นห้าสิบเปอเซนด์ ส่งไปยังประเทศอังกฤษหรือประเทศอื่นๆ ที่ใกล้ๆ มีค่าระวางน้อย ถ้าจะส่งไปอเมริกาเสียค่าระวางมาก ต้องอัดให้น้ำน้อยกว่านี้ ประเทศอื่นที่รับหุ่นกระดาษนี้ไปจึงไปทำให้เปนกระดาษดีต่อไป ใช้เปนกระดาษตีพิมพ์ทั้งนั้น งานที่เขาทำได้อยู่ ใช้ไม้ปีละแสนสองพันต้น ได้กระดาษปีละหมื่นสองพันตัน

ดูทำกระดาษแล้วกลับมา หนทางที่ไปยังเปนน้ำเปนโคลนทั่วไปทุกแห่ง ที่โนโตดเดนนี้เปนเมืองที่ตั้งขึ้นใหม่ กำลังก่อตึกปลูกเรือนไม้ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง ที่เปนหมู่บ้านใหญ่นั้นคือโรงพวกคนทำงาน ร้านรวงต่างๆ ก็พลอยติดมากขึ้นด้วย แต่เปนเวลาระหว่างก่อสร้างทั่วไปทั้งนั้น อิกสักสามปีเห็นจะเปนเมือง ตัวตึกไดเรกเตอซึ่งพ่อไปอยู่นั้นพึ่งทำเมื่อปีกลายนี้เอง ได้ส่งรูปตึกแลรูปที่ถ่ายวันแรกมาให้ดูด้วย วันนี้ได้ถ่ายรูปใหม่ เขาว่าวันก่อนเล็กไป แล้วถ่ายบนรถอิกครั้งหนึ่งด้วย กินเข้าแล้ว เวลาบ่าย ๒ โมงจึงได้มาลงเรือ

เรือที่มาก็เปนลำเดียวกันกับลำที่ขึ้นไป ไม่มีอะไรแปลกที่จะต้องกล่าว เว้นไว้แต่โรงทำกระดาษอิกแห่งหนึ่งอยู่ที่ใต้ล้อกทีเดียว เปนโรงใหญ่กว่าที่พ่อไปดูเมื่อเช้านี้ ด้วยคนทำงานมากจนกลายเปนเมืองขึ้นทั้งเมือง แต่น่าเสียดายที่กำลังนี้คนงานอาลวาดไม่ได้ทำอะไรมาเดือนครี่งแล้ว ยังไม่มีท่าทางที่จะสงบลงได้ เวลาขากลับนี้เปิดออฟฟิศทำงานมาในเรือ เพราะรู้ว่าถ้าไปถึงเรืออัลเบียนเรือออกเดินเมื่อใดจะหาคนช่วยทำงานไม่ได้ คงจะต้องมีคลื่นบ้างเปนธรรมดา

เวลาบ่าย ๕ โมงมาถึงสคีน ผู้คนแน่นหนายิ่งกว่าเมื่อเวลาผ่านไปอิก ตามทางมีผู้หญิงโปรยแลปาดอกไม้จากน่าต่างบ้าง จากข้างรถบ้าง ที่มาส่งช่อให้กับมือก็มี ยายแก่คนหนึ่งมัดช่อดอกไม้ช่อใหญ่มีพวงลูกแชรีแดงงามแซมมาก แกช่างมัดงามดีมาส่งให้ พ่อถือเต็มมือจึงส่งให้ชายอุรุพงษ์ถือ แกไม่สบายทุรนทุรายเดินกำกับมา ช่อที่แกผูกมันมีข้างน่าข้างหลัง เห็นชายอุรุพงษ์ที่นั่งมาน่ารถพ่อ ถือดอกไม้ตะแคงไป ต้องเอื้อมมือเข้ามาจับพลิกเสียใหม่ เอาด้านน่ามาให้ตรงพ่อ ตานั่นปลิดลูกแชรีกิน แกจ้องตาเป๋ง พ่อสงสารแกจริงๆ ดูเปนคนไม่บริบูรณ์ จึงให้ตั๋ว ๑๐ โครน ดูปลื้มเต็มที เพราะแกไม่ได้หมายเลยว่าจะได้เปนแน่ มาขึ้นรถไฟต้องรออยู่หน่อยเพราะยังไม่ถึงเวลา กำหนดเขาย่ำคํ่าตรงจึงออก มิสเตอไอเดกับลอเรนต์เซนกงสุล เดิมว่าจะมาด้วยแล้วแยกทางไปกองช์แบรก์ แต่ภายหลังเกิดศรัทธาจะตามมาส่งถึงเรือซึ่งมาถึงท่าเวลาทุ่มหนึ่ง ได้เห็นหนังสือพิมพ์เขาส่งขึ้นไปว่าจะมีการส่งใหญ่ที่เบรวิก พอถึงมีคนมาแวดล้อมเต็มไป ปูพรมทาง โห่ฉาวตลอดจนถึงท่า ทำซุ้มด้วยใบไม้แลธงที่ท่าจะลงเรือ มีดอกไม้มาโปรยปาเข้าไปในรถตลอดทาง คนมีเท่าใดเห็นจะได้มาหมด ดอกไม้มีเท่าใดเห็นจะได้เก็บหมด ในน้ำก็เต็มไปด้วยเรือสารพัดทุกอย่าง ตั้งแต่สติมลอนช์ไปจนเรือสำปั้นสองกระเชียง พอลงเรือมีสลุตแลโห่ร้องใหญ่ เขียนโทรเลขถวายเจ้าแผ่นดิน ให้รูปมิสเตอไอเดแลกงสุล ส่งโทรเลขบางกอก กว่าจะได้ออกเรือเปนเวลา ๒ ทุ่มเศษเกือบยาม พอเรือออกปากช่องก็ลงมือสเทือนบอกว่าจะมีคลื่น วันนี้อากาศแจ่มใสแต่ไม่พ้นที่จะมีฝนโปรยบ้างบางคราว ในเรือร้อนมากทีเดียว พอเรือโผล่ออกนอกอ่าวก็จับมีคลื่นแต่ยังไม่มาก จนเวลากินเข้าแล้ว พอกินเข้าแล้วต่างคนต่างตีกินเข้าที่นอนหมด พ่อจึงเขียนเองทั้งกำลังคลื่น พ่อยังเก่งอยู่ไม่เมา

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๒๙
วันศุกรที่ ๒ สิงหาคม

เมื่อคืนนี้ยิ่งดึกคลื่นยิ่งมาก เพราะเปนเวลาผ่านสกาเคนที่น้ำต่อตรงแหลมเดนมาร์กนั้น แต่ร้อนจนห่มผ้าแบลงเกตชั้นเดียวเท่านั้น ครั้นจวนสว่างตื่นขึ้นหนาวมาก ลมจัดคลื่นก็จัด ตกลงเปนต้มเข้ากิน วันนี้ไม่มีใครกินเข้าเช้า มีแต่นายมุ่ย ภายหลังพระยาชลยุทธ อาลเบอส พระรัตนโกษาจึงมา โต๊ะกินเข้าในเรือนี้เขาทำให้โคลงได้ บนโต๊ะคงตั้งตรงอยู่เสมอของไม่หก แต่ถ้านั่งอยู่ที่โต๊ะแลเห็นมันเอียงไปเอียงมา ถ้าขี้เมาอยู่เพียงแต่แลเห็นโต๊ะโยกก็จะได้ตัวพอดีทีเดียว มีคนที่เขาเห็นแปลกถึงบ่นในเรื่องที่เอาน้ำพุมาใช้การเสีย เปนการทำลายของงามที่เปนเอง อันเปนที่คนไปชมนั้นเสีย เพื่อประโยชน์ความมั่งมีแก่คนๆ เดียว ในการโต้เถียงกันต้องแก้เรื่องคนๆ เดียวก่อน จริงคนๆ เดียวผู้ต้นคิดได้ประโยชน์มากกว่าผู้อื่น แต่ผู้อื่นที่เปนเจ้าของทุนคงได้ประโยชน์ด้วยกันทั้งนั้น ยังส่วนเมืองนอรเวเองไม่ได้มีประโยชน์อะไรจากน้ำพุนั้นโดยตรง ชาวเมืองซึ่งจะหาประโยชน์ได้จากคนมาดูบ้างจริง แต่เวลาก็น้อยเต็มที มีคนมาเพียงปีละเดือน อย่างมากก็สองเดือนใน ๑๐ เดือนฤๅ ๑๑ เดือน น้ำพุอยู่ว่างเปล่าๆ ไม่ได้ให้ใครดู คนชาวเมืองก็ไม่ได้ประโยชน์อะไรเพราะคนมาดูน้ำพุ จะว่าเขามาทำให้ขาดความงามเอาประโยชน์สำหรับผู้เดียวไม่ได้ ถ้าจะว่าข้างประโยชน์ เมืองนอรเวได้รับประโยชน์มาก เงินที่มาลงเท่าใดอยู่ในเมืองนอรเวทั้งนั้น ของที่ไม่เคยได้ประโยชน์ ซึ่งเมืองนอรเวมีมากเกินต้องการคือศิลาแลน้ำพุนั้น กลับเปนสิ่งของที่มีราคาขายได้ จะว่าไม่เปนประโยชน์กับเมืองนอรเวทั่วไปอย่างไรได้ ความเห็นไม่พอใจเช่นนี้ มีในพวกนอรวิเยียนเอง น่าจะเห็นว่าเปนอิจฉากัน ฤๅกลัวทุนต่างประเทศจะมาลงในเมืองมากเกินไป แต่เราๆ เปนคนต่างประเทศไม่มีประโยชน์อันใดเกี่ยวข้อง ไม่น่าที่จะไปเห็นร่วมกับเขาเลย พ่อเปนผู้รับเถียงเขาคนหนึ่ง แต่ถ้าจะว่าถึงการงานที่ทำ มันใหญ่โตเหลือเกิน ทุนรอนก็มากหนักหนา ถ้ามีการพลาดโดยความคิดฤๅโดยผเอินเปนจะฉิบหายไม่ใช่เล่นเลย เราไม่มีความสามารถที่จะหยั่งเห็นได้ แต่จะเปนไรหนักหนา เพราะทุนมาจากแบงก์ต่างๆ ที่มั่งมีเหลือล้น แห่งละเล็กละน้อย โดยจะมีเหตุการพลาดพลั้งก็ไม่ถึงเปนอันตรายแก่ผู้ใด เปนสิ่งที่ควรทำ ถ้าสำเร็จไม่ใช่เปนประโยชน์แก่คนๆ เดียวเช่นว่า ไม่ใช่เปนประโยชน์แต่ผู้ที่มีหุ้นส่วน ไม่ใช่มีประโยชน์แต่เฉภาะเมืองนอรเว จะได้ประโยชน์แพร่หลายไปที่อื่นด้วย ลงปลายมือในการที่เถียงกัน พ่อเปนพรรคพวกฝ่ายข้างเห็นว่าควรทำอยู่นั่นเอง

ตกถึงตอนกลางวันเรือแอบปลายแหลมยุตแลนด์ของเดนมาร์กเข้ามาคลื่นค่อยสงบ แต่ลมแรงจริงๆ แคมเรือข้างขวาน้ำสาดถึงเก๋งอาบกระจกน่าต่างพราวๆ อยู่เสมอ เรือเอียงข้างซ้ายมาตลอดทาง กลางวันมีคนกินเข้ามากขึ้น เว้นแต่หมอฟิสเตอร์สลบไม่ลุกขึ้นจนถึงเวลากินน้ำชา ที่จริงตกบ่ายเรือมาเข้าช่อง ลิลเลเบลต์ ซึ่งข้างขวาเปนยุตแลนด์คลื่นสงบมาก ที่นี่เปนทางรถไฟมาแต่โคเปนเฮเคนข้ามเรือเมื่อเรืออัลเบียนผ่านมา พอรถข้ามไปถึงเกาะยุตแลนด์เปนฝั่งต่อกับเยอรมนี นอกนั้นเปนเกาะตลอดโคเปนเฮเคน เข้าช่องลิลเลเบลต์มาเปนเขาทเลบอลติกมีหว่างเกาะสามทาง แต่เรามาทางใกล้ฝั่ง เพื่อจะให้ถูกลมน้อยลง แต่เรือก็ยังโยกเยกมาจนค่ำ ไม่หายโคลงได้ ต่อตอนเย็นจึงได้เปิดออฟฟิศทำการตอบหนังสือที่ค้างๆ มาได้ นอนจนเหลืออิ่มตาด้วยกันแลหิวเข้าด้วยกัน เลยเวลาเย็นมากินเข้าพร้อมกันได้หมดไม่มีใครขาดเลย ตาอ้นรับอาสาสอนให้ฝรั่งหุงเข้า พระยาชลยุทธเปนผู้แปล ที่จริงเปนความคิดพระยาชลยุทธเอง รำคาญที่เห็นหุงดิบเสมอ จึงขอให้ตาอ้นไปสอน จะรับเปนล่ามเอง คราวนี้พอเจ้ากุ๊กหุงได้ไม่ว่าอะไรทำให้เกี่ยวกับเข้าทั้งนั้น มีเข้ากับการิกุ้งชริมป์ คือกุ้งอย่างที่ทำเคยทุกวัน ขนมไม่ว่าอะไรวันละสองสิ่งคงเปนขนมปนเข้าทั้งสองสิ่ง แต่เข้านั้นเสียใจที่เปนเข้านาทุ่ง สู้เข้าที่เรามีมากินไม่ได้ เราก็ยํ้าเข้าต้มกันร่ำไป วันนี้เปนวันกินเข้าต้มกันใหญ่ ใครๆ กินแต่ครั้งเดียว ชายอุรุพงษ์กินถึงสามครั้ง เข้าเช้าก็เข้าต้ม เข้ากลางวันก็เข้าต้ม มิใช่เมาคลื่นลุกไม่ขึ้น เดินได้ แต่กินอะไรไม่ได้ แต่ผลไม้ถูกเข้าไปก็ต้องลงนอน น้ำชาตอนเย็นก็กินเข้าต้มซํ้าอิก ต่อกลางคืนจึงได้กินเข้าสวย

ในการที่มาคราวนี้ พ่อให้หลวงสรลักษณเขียนรูปห้องรับแขกในเรืออัลเบียนนี้ ตามันเฟือนอย่างช่างเขียนอย่างไรไม่รู้ เขียนห้องดำไปเปนอันมาก ใครติก็ออกจะฉุนๆ จนพ่อติจึงได้ยอมแก้ แต่กระนั้นก็ยังไม่หายดำได้ แต่เขาเห็นเช่นนั้นโดยความสุจริต เพราะจะเปนด้วยตาเพ่งมากฤๅอย่างไร รูปนี้จะต้องไปเข้ากรอบที่เบอลิน แล้วจึงจะส่งตามไปคงจะถึงช้ากว่าหนังสือนี้มากอยู่ กับพ่อได้ส่งรูปที่ชาวเดนมาร์กเขาถ่ายที่ออฮุสแลที่สกาเคนมาให้ดูด้วย เขาส่งมาให้พ่อเองด้วยน้ำใจเขา

การเที่ยวในเมืองนอรเวนับว่าเปนยุติจบกันเพียงนี้ที พรุ่งนี้จะได้ตั้งต้นเปนอันเปลี่ยนชุดใหม่ เรื่องราวมันก็จะเปลี่ยนแปลงไปได้มากจริงๆ เพราะฉนั้นพ่อจึงขอจบลงในวันนี้ให้เปนอันขาดตอนกันเสียที

ว่าตามจริงการที่มาเที่ยวนี้ก็ดูไม่ช้าเท่าใด เปนเวลาล่วงไปได้ถึงเดือนหนึ่ง แต่ยังรู้สึกว่าช้าเสียจริงๆ วันที่จะกลับก็ยังน้อยกว่าวันที่ล่วงไป แต่ความคิดถึงบ้านไม่ได้น้อยลงไปได้ตามวันเลย ยิ่งน้อยลงดูเหมือนจะเตือนใจให้คิดถึงมากขึ้น เพราะมันนานวันเข้าทุกที พ่อคิดถึงนัก ขอฝากความคิดถึงมายังใครๆ ที่เปนที่รักใคร่ทุกคน ขอให้บอกว่า พ่อมีความสบายดีอยู่

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๒
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินเยือนบริษัทแฮรร์กรุป เมืองกีล



พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินเยือนบริษัทแฮรร์กรุป เมืองกีล

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินเยือนบริษัทแฮรร์กรุป เมืองกีล

คืนที่ ๑๓๐
เมืองกีล

วันเสาร์ที่ ๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้ ถ้าหากว่าจะไปให้ถึงกิลก็อาจจะถึงได้ แต่การที่ไปถึงกลางคืนก็ไม่มีประโยชน์อะไร พระยาชลยุทธจึงได้กำหนดจะให้มาถึงต่อวันนี้เช้า เวลา ๕ ทุ่มทอดสมออยู่นอกกีล ทางประมาณสิบห้าสิบหกไมล์ คลื่นลมสงบเรียบร้อยดี ครั้นเวลาเช้า ๒ โมงเศษ ออกเรือ เวลา ๓ โมงเข้าในช่องอ่าวกีล พ่อตื่นขึ้นได้ยินเสียงสลูต ประเดี๋ยวหนึ่งก็ถึงปากคลองกีล ชายอุรุพงษ์กับกรมสมมตอยากเห็น จึงให้ไปปลุกลุกขึ้นดู สลูตบกบ้างเรือบ้างระมา แต่เวลานี้มีเรือรบอยู่น้อย ด้วยกำลังไปประชุมกันอยู่สำหรับรีวิ้ว ที่วานดะมุนเด เอมเปอเรอออกไปอยู่ในที่นั้น เรือเข้ามาทอดใกล้น่าโฮเตล ผู้บังคับการเรือรบรุสเซียลงมาหาก่อน บอกว่าได้รับโทรเลขว่าเอมเปอเรอรุสเซียเสด็จมายังไม่ถึง แต่ได้ลงในเรือพระที่นั่งสแตนดาดมาแล้ว จะมาพบเยอรมันเอมเปอเรอที่วานดะมุนเด แล้วไดเรกเตอที่วานดะมุนเด แฮรร์กรุปฟอนโบเลน อุนด์ ฮัลบาค ใช้ให้แฮรร์ เริตเกอ เปนประธานของที่ประชุมผู้อำนวยการแลแฮรร์ เบาเออ ผู้เปนประธานกรรมการอู่แกร์มาเนียที่กีล แลแฮรร์มาควารดต์ ผู้ช่วยผู้อำนวยการที่เอสเซน กับไดเรกเตออู่แกร์มาเนียอิก ๒ คนมาต้อนรับ มีเรือไฟสำหรับขึ้นบก พระยาศรีธรรมสาส์น มิสเตอ ลอฟตัส แลมิสเตอปิกกินแปก กงสุลเยเนอราลที่แฮมเบิคแลนายจำรัส[๑๙๕]นักเรียนทหารลงมาด้วยแฮรร์ ฟอนโบเลน มาไม่ได้ ด้วยติดธุระเรื่องเมีย เวลาเช้า ๔ โมงได้ลงเรือนั้นมาขึ้นบกตรงน่าโฮเตล ไม่ต้องขึ้นรถเพราะโฮเตลตั้งอยู่ริมน้ำ มีถนนคั่นเท่านั้น โฮเตลนี้เรียกว่า เซบาเดอันสตัลต ตั้งอยู่ที่ดุสแตร์นบรุก แปลว่าเปนสถานที่สำหรับอาบน้ำทเล โฮเตลนี้เปนของกรุป ซึ่งปรากฎว่าที่อาบน้ำนั้น เพราะมีโรงที่อาบน้ำปลูกอยู่ในทเล เยื้องน่าโฮเตลหน่อยหนึ่ง มีโรงทำไฟฟ้าของตัวเองอยู่หลังที่อาบน้ำนั้น โฮเตลนี้นับว่าเปนเรือนริมน้ำ ที่อยู่นอกจากหมู่เรือนริมน้ำทั้งปวง เปนต้นแถวขาเข้าไปในอ่าว ขึ้นพักบนโฮเตลหน่อยหนึ่งแล้วไปเที่ยวดูเมือง

ตำบลกีลนี้ เปนอ่าวยาวเข้ามาจากทเลบอลติกตรงข้ามกับเกาะเดนมาร์ก แลเยื้องประเทศสวิเดนนิดหนึ่ง คลองกีลที่ขุด ขุดใกล้ปากอ่าว เจาะแหลมที่เปนเชลสวิกฮอลสไตน ไปต่อกับยุตแลนด์ของเดนมาร์ก เพื่อจะเดินเรือจากทเลบอลติกไปทเลอังกฤษ เรามาเลียบมาทางยุตแลนด์ จึงผ่านปากคลองกีลเข้ามาในอ่าว เมืองกีลแท้ลึกเข้าไปหน่อยหนึ่งไม่ได้อยู่ริมน้ำ เปนเมืองเก่า ถนนคด แต่เดี๋ยวนี้เมืองใหม่ๆ เกิดขึ้นเกือบจะโยงติดกันเปนแผ่นเดียวตลอดทั้งสองฝั่งอ่าวนี้ ฝั่งฟากข้างโน้นเปนอู่เรือหลวงแลอู่ของกรุปต่ออยู่ตรงท้ายอ่าวติดกันเปนแผ่นเดียวหมด เปนเมืองใหญ่มาก มีพลเมืองถึงแสนห้าหมื่น แต่การก่อสร้าง ไม่มีอะไรที่จะแปลกประหลาดว่าเปนอย่างงามวิเศษ เปนตึกเหมือนๆ เมืองฝรั่งทั้งปวง ตอนข้างเมืองใหม่ ถนนตรงๆ มากขึ้น แลตึกอย่างใหม่มีมาก ลักษณของตึกอย่างใหม่นั้น มักจะย่อเปนกะเปาะยื่นออกมาห้องหนึ่ง ถลำเข้าไปข้างในสองห้อง มีแบลคอนีมากๆ ที่แบลคอนีปลูกต้นไม้กระถางบนพนักใช้ไม้สี รูปพรรณสัณฐานแลลวดลายหนาๆ หนักๆ อย่างเยอรมัน มีสระแลสวนรอบ ในหว่างเรือนทั้งปวงฤๅเปนสวนเปล่าบ้าง มีสระยาวขุดทำนองอย่างแม่น้ำ เลี้ยงเป็ดเลี้ยงห่านในสระ มีถนนรอบ ฟากถนนข้างในเปนวิลลามีสวนด้านน่า ลักษณสระเช่นนี้ คล้ายกันกับเมืองเดนมาร์ก โคเปนเฮเคนก็มีเหมือนกัน แต่สู้แฮมเบิคไม่ได้ ที่แฮมเบิคเขากว้างขวางจริง เพราะขุดช่วยแม่น้ำ เห็นจะเปนลักษณเมืองข้างเหนือเปนเช่นนี้ สิ่งที่ควรจะชมว่างามแท้นั้นคือต้นไม้ ถนนเหล่านี้เล่นต้นไม้ร่มครึ้มไปตลอดทั้งนั้น หลังโฮเตลขึ้นไปเปนป่าไม้ ไม้ใหญ่สูงๆ ปลูกชิดกันเปนหย่อมๆ ดูงามมาก ร้านตลาดขายของอยู่ในเมืองเก่า ที่ถนนคดเคี้ยวแลแคบนั้น ดูร้านรวงแน่นหนามาก แต่พ่อขับรถผ่านไปไม่ได้แวะร้านใดออกจะเชื่อๆ แลอยากจะดูเมืองให้ทั่ว วิลลามีมากแต่อยู่ข้างหนาๆ หนักๆ ทั้งนั้น วังปรินซเฮนรีใหญ่โต แต่รูปร่างเปนตึกสูงๆ ไม่มีอะไรงาม บ้านปรินซอาดัลเบิต[๑๙๖]ที่เคยเล่าว่าเอมเปอเรอจะทำให้นั้น ก็เปนวิลลาหลังใหญ่ๆ ตั้งอยู่ริมทเลทั้งสองวัง ไม่เปนที่งามจับใจแห่งหนึ่งแห่งใด ขับรถวนไปจนกระทั่งเข้าในป่า แล้วเวียนกลับออกมาน่าโฮเตล ได้แวะดูที่อาบน้ำ ที่อาบน้ำนี้ปลูกเปนเรือนแพปักเสาในน้ำ ฝากระดานกั้นเปนรเบียงรอบ ปันเปนส่วนผู้หญิงครึ่งหนึ่ง ผู้ชายครึ่งหนึ่ง ได้ไปดูแต่ส่วนข้างผู้ชาย รเบียงนั้นเปนที่สำหรับผลัดผ้าแคบๆ ที่ตรงกลางเปิดโถงกั้นคอกเปนสองคอก คอกในตื้นๆ สำหรับเด็ก คอกนอกลึกหน่อยสำหรับผู้ใหญ่ ดูก็เปนที่สำหรับคนว่ายน้ำไม่เปนทั้งสองคอก เพราะตื้นๆ มีฝาคั่น ด้านน่าออกไปคอกนอกอิกคอกหนึ่งน้ำลึกสำหรับคนว่ายน้ำเปน มีกระดานยื่นออกไปที่คอกสำหรับกระโดดน้ำ ที่น่าคอกนั้นสำหรับคนข้างเก่งน้ำเปิดลงอาบในทเลไม่ได้กั้นคอก แต่มีทุ่นทอดรายไว้สำหรับให้เกาะ มีกระดานสำหรับกระโดดจากเฉลียงหลายแห่ง ยังมีหอคอยสูงมีกระดานยื่นออกไปสำหรับให้กระโดดลงทเลเล่น แล้วแต่ใครจะกระโดดแต่ต่ำๆ ฤๅขึ้นไปกระโดดให้สูงก็ขึ้นไปกระโดดได้ ตามลำดับเปนสามชั้น หมดเรื่องที่อาบน้ำเพียงเท่านี้ ไม่เห็นมีใครมาอาบ เพราะปีนี้หนาวเต็มที เกือบจะไม่มีฤดูซัมเมอ วันนี้ตั้งแต่เช้ามาก็มืดคลุ้มมีแสงสว่างน้อย ลงปลายเมื่อเที่ยวรถก็มีฝนปรายๆ ลงมา ต้องทำไม่รู้ไม่เห็นดื้อไปดังนั้น ถ้าขืนทำรู้ว่าฝนตกเปนไม่ได้ไปข้างไหนกัน เวลาเที่ยงเศษกลับมาโฮเตล ได้รับหนังสือเมล์ อ่านหนังสือแล้วกินเข้ากลางวันในห้องนอก

เวลากินเข้าแล้ว แอดมิราลฟอล พริตต์ วิตสอุนด์ กาฟฟรอนซึ่งเปนผู้บังคับการที่นี่แต่งเต็มยศมาเยี่ยม เขาว่าเปนคนโปรดของเอมเปอเรอ ได้ให้เจ้าพระยาสุรวงศ์ไปเยี่ยมตอบ แล้วอ่านหนังสือต่อไป จนเวลาบ่าย ๔ โมง จึงได้ไปลงเรือพร้อมด้วยพวกไดเรกเตอของกรุป ไปดูโรงทำงานอู่ของเขา ได้เห็นเรือไอรอนแคลดกำลังติดเหล็กลำ ๑ ข้างในเปนไม้สักข้างนอกเปนเหล็กแล้วจึงขึ้นไปดูโรงงานบนบกซึ่งเปนที่ต่อเรือ ปลูกโรงโครงเหล็กหลังใหญ่ต่อในร่ม ถ้าจะเล่าเรื่องที่ไปดูงานนี้จะเปนเรื่องที่เล่าให้ถ้วนถี่ยาก แลถึงโดยจะเล่าก็คงจะออกแห้งๆ ไม่สนุกอันใด อยากจะรวมเล่าว่า การที่ทำทั้งปวงนั้น ใช้กำลังสามอย่าง คือกำลังไฟฟ้า ใช้ในบรรดาเครื่องที่จะต้องยกเคลื่อนขึ้นสูงไปวางที่ แทนรอกแทนกว้าน แผ่นเหล็กโตๆ เท่าฝาผนังก็ยกขึ้นลอยลิ่วไปได้ด้วยกำลังไฟฟ้า การที่จะใช้รอกคนหันกว้าน ฤๅใช้สติมแทนกว้านเปนไม่มี เลิกหมดไม่มีเสียงเฮโลเฮล่า ไม่มีเสียงสู้ส้า ไม่ต้องใช้คนมาก มีคนอยู่บนปั้นจั่น เมื่อเกี่ยวสิ่งของเข้ากับสายโซ่แล้วกดตุ่มไฟฟ้านิ้วเดียว ของเหล่านั้นก็เลื่อนขึ้นไป หันหมุนไปได้ทุกทิศทุกทางเหมือนอย่างของเบาๆ นี่เปนอย่างใหม่ที่ได้เห็นว่าใช้กำลังไฟฟ้ามากขึ้น ตัดแรงคนลงไปหมด ส่วนที่ยังใช้สติมอยู่นั้นคือเครื่องเจาะเหล็กดัดเหล็กที่หนาๆ เท่าฝ่ามือเปนต้น เจาะแลดัดเย็นๆ ไม่ต้องเข้าไฟ ส่วนที่ยังใช้กำลังคนอยู่นั้น คือตกแต่งเหล็กให้เกลี้ยงเกลา แลตั้งกระสวนปากเรือ เปาแล่นต่อเหล็ก การเป่าแล่นต่อเหล็กนี้ ต่อง่ายๆ เหมือนต่อตกั่ว คือมีลวดเหล็กถือมือหนึ่ง ถือหัวแร้งที่เปนไฟอย่างแรงพ่นฟู่มือหนึ่ง เอาจ่อเข้าไปที่ตรงไหนเหล็กก็แดงละลายที่ตรงนั้น เขาว่าสิ่งนี้เปนเครื่องมือของขโมยที่จะลักเปิดตู้เหล็ก ได้เอาไปใช้แล้ว รวมความว่าได้เห็นการที่ทำเหล่านี้หมดทั่วตลอดแล้ว จึงไปกินน้ำชาที่ที่พักไดเรกเตอ แล้วลงมาดูเรือดำน้ำสองลำเปนของรัสเซีย ยังไม่แล้ว ลำเล็ก แต่ราคาก็ถึงล้านม้ากเศษ มีเรือตอปิโดของเตอรกีสองลำ ลำละสองล้านห้าแสนม้าก

แล้วได้กลับลงเรือ ให้แล่นลงไปดูปากคลองกีล ที่ปากคลองฝั่งขวา มีรูปเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ เข้าไปจนกระทั่งถึงล้อคแล้วจึงได้กลับออกมา คลองนี้พ่อได้เคยผ่านไปแล้วเมื่อครั้งก่อน ขากลับจากเดนมาร์กจะไปอิงค์แลนด์ ทางสักสองร้อยกิโลเมเตอ เดี๋ยวนี้ว่าแคบไปเพราะเรือรบตะเบ็งใหญ่ขึ้นไปคับคลอง จะขุดให้กว้างอิกเท่าหนึ่ง คลองนี้ไม่เหมือนคลองสุเอส ไม่ใช่คลองค้าขาย เปนคลองที่สำหรับจะเอาเรือรบลงไปข้างทเลอังกฤษ ไม่ต้องให้ไปอ้อมแหลมยุตแลนด์ เรือค้าขายที่จะต้องเดินในคลองนี้ก็มีแต่ลือเบก ปริเมน แฮมเบ็ค สามเมืองกับเมล์เดนมาร์กอิกเมืองหนึ่ง ไม่คุ้มค่าขุดคลองแลค่ารักษา กลับขึ้นมาฝนตก ต้องมาขึ้นโฮเตลทั้งฝน

เวลาค่ำไดเรกเตอกรุปเชิญให้ไปกินเลี้ยงที่ยอชต์คลับ ซึ่งอยู่ติดกันกับโฮเตลนี้ ยอชต์คลับนี้เปนที่เอมเปอเรอแลปรินซเฮนรีเจ้านายเสด็จในเวลาแข่งเรือ เอมเปอเรอนั้นมีห้องอยู่ชั้นบนเปนที่ประทับทำเหมือนอย่างกับห้องในเรือ เอมเปรสก็มีห้องแต่งพระองค์ห้องหนึ่ง แต่ปรินซเฮนรีนั้นมาทุกวันพฤหัสบดี เปนหัวน่าในคลับนี้ การเลี้ยงดูแลนั่งสนทนากันเปนอย่างเยอรมันไปคลับเต็มที่บริบูรณ์ ดูก็สบายดีดอก นั่งซดเบียกันเรื่อยไปจน ๕ ทุ่มจึงได้กลับ

โฮเตลนี้ห้องหับสบายมาก ตู้ต่างอะไรใช้ติดฝาทำในตัวเสร็จอย่างอ้วนๆ หนักๆ ถ้าจะดูฝีมือเยอรมันในเมืองเรามีก็พระที่นั่งภาณุมาศ เปนอย่างเยอรมันแท้ แต่น่าต่างเขาดี มีกระจกสองชั้นแล้วมีมุลี่ การที่จะปล่อยมุลี่นั้นง่าย จะปล่อยให้ลงมาเปนช่องโปร่งๆ อย่างมุลี่ก็ได้ จะปิดให้ลงมาทึบเปนบานน่าต่างตันทีเดียวก็ได้ ด้วยเชิงหย่อนม่านนั้น

ในอ่าวนี้กว้างใหญ่ ที่จริงเปนอ่าวดีมาก แต่ไม่มีเรือค้าขายเลย เปนอ่าวสำหรับเรือรบอย่างเดียว เวลานี้เรือรบไม่อยู่โดยมาก อยู่สี่ห้าลำดูหลวมว่างเหลือหลาย อยู่ข้างจะหนาว ปรอดกลางแจ้ง ฟาเรนไฮต์ ๖๒ เซนติเกรต ๑๗

เรื่องกรุปนี้น่าจะเล่าสักนิดหนึ่ง คือพ่อของแฮรร์กรุปคนที่ตายเปนผู้เริ่มตั้งโรงทำปืนขึ้น ประมาณสักห้าสิบปีเศษมาแล้ว ตำบลที่ตั้งนั้นเรียกว่าเอสเซน บ้านอยู่ใกล้กันกับที่ทำงานเรียกว่าฮูกัล ครั้นเมื่อพ่อตายแล้วลูกชายได้ทำการต่อมา ขยายการงานใหญ่โตขึ้น เหล็กซึ่งจะใช้ก็หาซื้อบ่อแร่ทำเหล็กเอาเอง จ้างคนที่มีวิชาอย่างดีๆ คิดแลทำปืนบรรจุท้ายต่างๆ ภายหลังแผ่ออกไปจนกระทั่งถึงทำเรือรบสำหรับปืนนั้นด้วย อู่ที่ทำการนี้ตั้งที่กีล ซึ่งพ่อไปดูนี้ ทำทั้งเรือหลวงในเยอรมันแลเรือประเทศต่างๆ มีที่ทำการใหญ่ๆ เปน ๕ ตำบลด้วยกัน ได้จดบาญชีว่าเปนกัมปนี เพื่อจะให้อยู่ในกฎหมายกัมปนี แต่ไม่มีผู้อื่นถือแชร์ มีแต่กรุปถือแชร์คนเดียว เขาตั้งไดเรกเตอแต่ก่อนดูเหมือนมีแต่ ๕ เวลานี้มี ๑๐ คน เปนผู้บัญชาการทั่วไป เมื่อเวลากรุปยังอยู่พวกไดเรกเตอเหล่านี้เหมือนอย่างเสนาบดี มีน่าที่ต่างๆ เพราะกรุปเขาเปนหัวน่าอยู่ในนั้นเอง คนพวกไดเรกเตอเหล่านั้นเลือกเอาคนดีๆ เปนข้าราชการทั้งฝ่ายทหารพลเรือน นึกจะเลือกเอาใครก็เลือกเอามาได้ รองปลัดทูลฉลองฤๅสิเกรตารีทูตที่เสมอชั้นราชทูต ก็ให้ออกจากตำแหน่งมาทำการของกรุปได้เอมเปอเรอโปรดปรานมาก เสด็จไปมาที่บ้านนั้น เจ้านายต่างประเทศรู้จักแทบทั้งหมด มีข้าราชการต่างประเทศเปนคอมมิสชั่นมาดูการทำปืนทำอาวุธอยู่ประจำมากๆ ที่ตำบลเอสเซนนั้นเปนเมืองโตทีเดียว แต่ไม่มีคนอื่น พวกลูกจ้างของกรุปทั้งนั้น เลี้ยงกันมาตั้งแต่เด็ก ตั้งโรงเรียน โรงพยาบาล โรงดับเพลิง เลี้ยงแม่ม่ายที่ผัวตายในเวลาทำงาน มีร้านขายของสารพัดทุกอย่าง พ่อได้เคยไปอยู่ที่ฮูเกลนั้นสองสามวันได้ดูงานทั่ว กรุปเปนคนอายุปีเดียวกันกับพ่อ ถึงว่ามั่งมีบริษัทบริวารมาก ก็เปนคนถ่อมตัว เอมเปอเรอจะตั้งให้เปนฟอนก็ไม่รับ มีอัธยาไศรยกว้างขวางอารีอารอบ ใครๆ ก็เปนที่รักที่นับถือไปทั้งนั้น แต่เปนหืดแลตายเสียเมื่ออายุย่างเข้า ๕๐ ฤๅหย่อน มีแต่ลูกผู้หญิงสองคน ไม่มีลูกผู้ชาย เมื่อตายแล้วเมียเปนแทนที่ แต่ไดเรกเตอทั้งปวงเขาแขง ทำงานดีเสมออยู่ จนลูกสาวคนใหญ่แต่งงานกับฟอนโบเลน แม่จึงได้ออกจากน่าที่ลูกเขยเปนแทน แต่ทรัพย์สมบัติตกอยู่แก่ลูกสาวคนใหญ่ทั้งสิ้น เมื่อเวลาฝังศพกรุป เอมเปอเรอเสด็จแลสร้างรูปหล่อไว้ที่น่าคลับนี้ด้วย เมื่อเวลาแต่งงานลูกสาวเอมเปอเรอก็เสด็จ การงานของเขาไม่ได้ลดถอยเดินไปข้างน่าอยู่เสมอ ในการที่พ่อมาอยู่โฮเตลนี้ได้ว่าเช่า แต่ครั้นเวลาใช้เงินไม่ยักบอกราคา เลยไม่เอา ด้วยอยากจะแผ่ไมตรีกว้างขวางให้เหมือนอย่างกรุปที่ตายนั้น

• • • • • • • • •

พระบรมรูปทรงรถที่กรุงเบอลิน

พระบรมรูปทรงรถที่กรุงเบอลิน

คืนที่ ๑๓๑
เมืองเบอลิน

วันอาทิตย์ที่ ๔ สิงหาคม

เวลาเช้ากินเข้าเช้าแล้วขึ้นรถ แตรทหารเรือที่เที่ยวเล่นมาแต่วานนี้ไม่มีเวลาหยุด ตั้งแต่แรกมาถึงจนกระทั่งเวลาไปดูงาน ก็เที่ยวบรรเลงเรื่อยอยู่จนกลางคืนเลี้ยงกัน แล้วยังซ้ำมาเป่าเช้าวันนี้อิก สเตชั่นรถไฟอยู่ฟากข้างโน้น ใกล้ที่อู่ของกรุป พวกไดเรกเตอทั้งปวงไปส่ง รถไฟออกจากกีล ๔ โมงเศษ ระยะทางที่มาวันนี้ตั้งแต่กีลมาถึงนอยมึนสเตอที่แผ่นดินออกจะไม่สู้ดี แต่เปนวันที่ได้เห็นแรกเกี่ยวเข้า แต่ไม่ใช่เข้าสาลี เรียกว่าไรเปนเข้าสำหรับที่ทำขนมปังดำๆ ได้เกี่ยวแล้วโดยมาก กับอิกอย่างหนึ่งเรียกว่าบักฮวีต เปนดอกขาวๆ ต้นเตี้ยๆ สำหรับคนจนกินต่างเข้า ไร่ผักอื่นๆ ก็มีน้อย ที่ซึ่งจะเพาะปลูกอะไรไม่ได้ ปลูกต้นสน แลมีทุ่งหญ้าสำหรับเลี้ยงสัตว์เช่นวัวแลแกะมาก เพราะเหตุที่ที่นั้นฝนตกเสมอๆ หญ้างาม ถัดนั้นมาถึงเมืองอัลตอนาเปนที่ตั้งรถไฟของรัฐบาล ไม่ช้าก็ถึงแฮมเบิค อัลตอนากับแฮมเบิคมีบ้านเรือนมาก เกือบจะติดกันแล้ว ตำบลอันตอนามีคน ๑๕๐๐๐ แฮมเบิค ๘๐๐๐๐๐ รวมทั้งสองตำบลคนจวนจะถึงล้าน ที่ไร่นาบริบูรณ์มากขึ้น แต่ไม่ใช่ดีตลอดทั่วไป บางแห่งเปนทรายต้องปลูกป่าไม้มาก มีเอสเตตของผู้มีเงิน เลี้ยงเนื้อแลเลี้ยงแกะสองสามแห่ง ที่แฮมเบิคมิสเตอลอตซกับเจ้าของสวนเอาดอกไม้มาให้ มีคเนชั่นเทือกกำมหยี่เก้าอย่าง อย่างขาวริมคลิบแดงเปนของเปนเอง แต่ขาวริมคลิบเขียว ได้ความว่าเขาเขียน เขียนด้วยน้ำยาซึ่งไม่ร้อน ที่จะทำให้กลีบดอกไม้เหี่ยว แต่น้ำยานั้นเขาปิดไม่ให้ใครรู้ งามเหมือนอย่างกับแพรริบิน จีบเปนดอกทั้งสองอย่าง วันนี้เข้าทางข้างหลังแฮมเบิค ช่างใหญ่โตเสียจริงๆ แดดจัดร้อนน่าเที่ยวเต็มที เราไปสองคราวช่างผเอิญถูกฝนทั้งสองคราว ในทเลสาบเรือใบแล่นออกขาวไป พ้นนั้นมามีอิกตำบลหนึ่งเรียกว่าวิตเตนแบรค

กินเข้าบนรถไฟ รถไฟสายนี้ตัวรถเปนอย่างใหม่ที่สุด การจัดรถกระจุกกระจิกมาก มีตู้เล็กตู้น้อยที่นั่งที่นอนสบาย มาถึงเบอลินเวลาบ่าย ๔ โมง นอกเมืองมีสวนที่สำหรับคนจนไปทำเช่นที่เดนมาร์ก แต่มากกว่ากันมาก เต็มไปทั้งนั้น ตั้งแต่สเตชั่นนี้มาพ่อไม่เคยเห็น มาแต่ก่อนก็ไม่ได้เคยไปถึง เพราะตรงไปอยู่ปอสดัม คนละทิศกันทีเดียว เข้ามาในเมืองจำได้ ๓ แห่งคือ เสาในเรื่องชนะศึก ไรสต๊ากที่ประชุมปาลิเมนต์ แลประตูไชย นอกนั้นมาจำได้หงิดๆ ที่ชานเซเลออยู่ แต่จะเอ่ยทักขึ้นมาเองก็ยังไม่ได้ ขึ้นรถตรงมาไกเซอฮอฟโฮเตลนี้.

วันนี้ไม่มีเรื่องอะไร เพราะเปนวันอาทิตย์ มาพบดุ๊ก ระพี เพ็ญ ดิลก ศิริวงศ์ เพ็ญดูยังผอมเขียวมาก ยังมีนักเรียนอิกหลายคนกับปอลเมอลิง กงสุลเยเนอราลเกฮีเนียส คอยรับอยู่ที่โฮเตล

เมื่อก่อนพ่อจะมาเบอลิน ได้โทรเลขสั่งให้หาหมอที่ดีดีมาตรวจอิกสักหนหนึ่ง เพราะจวนจะกลับแล้ว ควรจะตรวจให้รู้อาการที่ได้มารักษาตัวมีผลอย่างไร ฤๅจะยังควรรักษาอย่างไรต่อไปอิกบ้าง เมื่อก่อนออกจากยุโรปก็จะได้รักษาพาใจกันเสียให้ดี อย่าให้เสียทีที่มา เขาหาได้โปรเฟสเซอที่มีชื่อเสียงสำคัญสามคน กับผู้ชำนาญในการรักษาจมูกอิกคนหนึ่งมาตรวจ ได้ลงมือตรวจเวลาบ่าย ๕ โมง วิธีที่ตรวจนั้น ให้ถอดเสื้อหมด นอนบนที่นอน แล้วให้เล่าอาการตั้งแต่ต้นจนตลอด คือตั้งแต่เกิดมาเปนอย่างไร เคยเปนอะไรบ้าง เมื่อเล่าสำเร็จแล้วคราวนี้ตรวจ เปลี่ยนกันตรวจทีละคน วิธีตรวจดูก็ไม่เหมือนกันทีเดียว คนหนึ่งตรวจอย่างหนึ่ง คนหนึ่งตรวจอย่างหนึ่ง โปรเฟสเซอเกราซ์ใช้ฟังด้วยหู แลเคาะก็มาก เคาะอย่างแรง โปรเฟสเซอเกรลใช้เคาะเบา แต่เคาะทั่วไป เหมือนกับจะไม่ให้มีที่ว่างจากได้เคาะเลย ราวกับจะถอนสีมา วัดกะไปตลอดทั้งตัว โปรเฟสเซอฟอนนอรเดนตรวจด้วยวิธีเคาะแรง ตาหมอเหล่านี้ตรวจแต่ละคนละคนนานเต็มที วิธีลองโลหิตใช้รัดต้นแขนสูบ ไม่ใช้แทงโลหิตเลยทั้งสามคน ต่อนั้นไปถึงโปรเฟสเซอเมเยอ ซึ่งเปนสเปเชียลิสต์ในการจมูก การตรวจจมูกนี้เปนการใหญ่มาก เข้ามาตรวจพร้อมกับหมอ ๔ คนเสียครั้งหนึ่ง ที่ดูเหมือนๆ กัน คือลิ้นเปนต้น แล้วจึงไปเข้าห้องตรวจ ต้องยกเครื่องไฟฟ้ามาตั้งมีหลายอย่าง ส่องดูในจมูก ฉายด้วยริเฟลกเตอแล้วให้อมไฟฟ้า ให้สว่างแลเห็นช่องภายในว่าจะมีบาดแผลอย่างไรบ้าง แล้วเอาไฟฟ้าจดกระบอกตา ให้แลเห็นภายใน ผลของการตรวจอย่างไร จะได้เขียนฉบับหนึ่งต่างหาก จะลงในนี้ก็จะรุงรังมากไปไม่สนุก การทดลองแลปฤกษากัน จนเวลาดึกจึงได้แล้ว เมื่อกินเข้าแล้วจึงได้มาประชุมกันอิกครั้งหนึ่ง ตกลงเห็นว่ายังไม่ปรกติดี ขอให้งดการที่จะเที่ยวเตร่ต่อไปนั้นเสีย ให้เปลี่ยนไปรักษาตัวที่ฮอมเบิค ซึ่งเปนเมืองอาบน้ำเมืองหนึ่งเหมือนกัน อยู่ใกล้แฟรงก์เฟิต ทางรถไฟ ๒๐ มินิตเท่านั้น การที่จะดูแลรักษาอย่างไร มอบน่าที่ให้โปรเฟสเซอเกรลไปเปนผู้จัดการ แต่เรื่องรักษาจมูกนั้นจะได้ลงมือรักษาตั้งแต่พรุ่งนี้ไป โปรเฟสเซอเมเยอจะเปนผู้ทำ

การที่ต้องหยุดไม่ให้เดินทางต่อไปในเวลารักษานี้ เพราะเหตุที่จะต้องอาบน้ำคาโบนิกแอซิดอย่างหนึ่ง เพราะจะต้องใช้ยา ดิยิสเตลิสอย่าง ๑ ต้องการให้อยู่นิ่งๆ สัก ๗ วัน ต่อนั้นไปเที่ยวเตร่ได้ การห้ามปรามของแสลงไม่กวดขัน เหมือนโปรเฟสเซอไฟลเนอ ห้ามแต่เปนการจำเปนแท้ วันนี้ร้อนเต็มที วุ่นด้วยเรื่องหมอนี้เสียจนตลอดเวลานอนไม่ได้ไปข้างไหน

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๒
วันจันทร์ที่ ๕ สิงหาคม

เวลาเช้าพอกินเข้าเช้าแล้ว หมอมา แต่รอให้ช้าเสียหน่อยหนึ่ง เวลาเที่ยงได้ลงมือชำระจมูกแลพาดยา วิธีที่ทำไม่ได้ใช้แยงด้วยสำลีเช่นยอนหู มีเครื่องมือเหล็กสำหรับแยง พันด้วยสำลีเหมือนกัน ล้างครั้งหนึ่ง แยงครั้งหนึ่ง ลึกมาก แล้วล้วงทางปากขึ้นไปล้างแลพาดที่ช่องจมูกต่อกับปาก อยู่ข้างจะไม่สู้สนุก แต่ไม่ช้าประเดี๋ยวเดียวก็แล้ว แล้วขึ้นรถไปเที่ยว ไปที่วัดใหม่น่าวัง พ่อได้เคยไปครั้งก่อนแต่ยังไม่แล้วครั้งหนึ่ง คราวนี้แล้วเสร็จเปนโดมใหญ่ มีเครื่องประดับประดามาก เครื่องประดับทั้งปวงดูเปนอย่างใหม่ๆ มีมุขที่ทำเปนที่ฝังศพผู้มีชื่อเสียง แต่ศพนั้นไม่ได้ฝังจริงๆ ไม่สู้จะโตมากนัก เพราะวัดเก่าๆ เขาทำไว้ใหญ่โตเสียมาก เปนแต่เครื่องประดับประดาเพียบ จะสู้ของเก่าแต่ด้วยกระบวนประดับประดา ออกจากนั้นแวะห้างกล้องเมียช่อม ไม่สู้มีอะไรน่าซื้อ เขาไปคลั่งเล่นกล้องอำพันกันเสียมาก อยู่ประเดี๋ยวเดียว ไปที่ร้านคิวริโอซิตี้คล้ายกับร้านตาแก่ที่บาเดนบาเดน เจ้าของร้านเปนคนสนุกคล้ายกัน แล้วกลับมากินเข้ากลางวัน

เวลาบ่ายไปขึ้นรถไฟ ไปสวนเลี้ยงสัตว์ รถไฟสายนี้ไปในใต้ดินบ้าง ไปบนพื้นราบๆ บ้าง ไปบนสพานเหล็กสูงๆ บ้าง ที่เดินเช่นนี้เพราะเหตุว่า ถ้าจะไปบนดินได้ก็ไปบนดิน ถ้าไปไม่ได้ด้วยเหตุที่จะทำให้เสียงามของถนนนั้นเสีย ก็มุดลงใต้ดินไป ถ้าเปนหนทางที่จอแจก็ตั้งเสาเปนสพานพาดรางไปบนหลังถนน เดินขึ้นๆ ลงๆ สูงๆ ต่ำๆ ต่างๆ ถ้าเวลาลงใต้ดินไฟฟ้าก็ติดเอง เวลาขึ้นข้างบนไฟฟ้าก็ดับเอง ที่ไฟติดแลดับได้เช่นนี้ เพราะเขาทำลวดไฟฟ้าให้สูงแลต่ำ ถ้าสูงขึ้นมาจนลวดกระทบกันก็ไฟติด ถ้าต่ำลงไปไฟฟ้าก็ดับ สเตชั่นที่ไปเปนสเตชั่นใต้ดิน เวลาไปถึงก็ถึงใต้ดินเหมือนกัน

ที่สวนเลี้ยงสัตว์นี้แต่ก่อนเปนของรัฐบาลตั้งแต่ร่วงโรยจึงต้องปล่อยให้กัมปนีจัดการ กัมปนีไปทำเปนเรสเตอรองต์ขึ้น อย่างเดียวกับที่แฟรงก์เฟิต คนจึงได้ติดมาก มีที่ก่อสร้างเปนอย่างจีนอย่างยี่ปุ่นแลอียิปต์ ฮินดูต่างๆ เปนหย่อมๆ สัตว์นั้นก็ไม่ประหลาดอะไรตามเคย เห็นจะไม่ดีกว่าแฟรงก์เฟิต มีกั้นคอกเปนกลีบๆ ทำนองอย่างเชินบรูนที่เมืองออสเตรีย แต่เลวกว่าเชินบรูน มีแปลกอยู่แต่เอานก ไม่ใช่นกตู๊ก ไม่ใช่นกเค้าแมว แต่ลักษณเดียวกัน ปากช่างกว้างเสียจริงๆ จนแลดูเปนสามเหลี่ยม อุ้มมาได้ในมือ แล้วพกหนูตัวเล็กๆ มาในกระเป๋าเอามายัดใส่ปากจะให้กลืน เหตุใดจึงไม่กลืนก็ไม่ทราบ หนูพลัดตกลงมาที่พื้นสองครั้งสามครั้ง ลงปลายกิน แต่อ้ายหนูยังจุกอยู่ที่คอ ลิ้นมันแขงรูปเปนใบเข้า เรียกนกอะไรก็ไม่รู้ ออกเกลียดๆ เลยไม่ได้ถามชื่อ กับยังมีลิงอย่างที่เรียกว่าชิมปันสี ไม่ใช่ออรังอุตัน แต่ลักษณเดียวกัน คนจูงมาได้ ร้องโฮ่โฮ่ สูงสักค่าปั้นเอวคน เดินสองตีนเหมือนอย่างคน นอกนั้นก็มีเด็กๆ ขี่อูฐตามเคย ดูทั่วแล้วหยุดกินน้ำชา ร้อนเต็มที ปรอดหย่อน ๘๐ สักนิดเดียว เหตุด้วยแต่งตัวหนาจึงได้รู้สึกร้อนมากถึงเหื่อออก คนไปเที่ยวก็มากอยู่ แต่ยังน้อยกว่าวันไปสวนสัตว์แฟรงก์เฟิต

เรื่องเมืองเบอลินนี้ การที่จะเล่าว่าเปนอย่างไรพ่ออยากจะขอผัดไปอีก ให้ได้ดูเสียให้ทั่วสักที เพราะเมื่อมาคราวก่อนไม่เคยเที่ยว แต่จะบอกโดยย่อได้ว่า ถ้าจะเปรียบด้วยวิธีตั้งโต๊ะ[๑๙๗] เมืองปารีส เหมือนโต๊ะหลวง เมืองลอนดอนเหมือนโต๊ะกรมหลวงนเรศร์ เมืองเบอลินเหมือนโต๊ะท่านเล็ก ขากลับมารถตามธรรมดา ได้แวะที่ร้านขายเครื่องหอม ซื้อเครื่องหอมต่างๆ แล้วจึงกลับมาที่โฮเตล ดอกไม้มีมาก กำลังเปนเวลาดอกรักเร่ อย่างหนึ่งสีเหมือนกลีบบัวหลวงตบิดเหมือนอย่างจะทำแขนตุ๊กตา ดอกบัวทุกๆ กลีบที่โต๊ะกินเข้าจัดเต็มทั้งโต๊ะ ดอกกุหลาบมีต่างๆ มาก แต่ไม่โตอย่างอิตาลี น่าสงไสยว่าบางทีจะมาจากอิตาลีบ้างก็จะมี ดุ๊กไปได้เครื่องลายครามมาอิกมาก ตั้งในโฮเตลออกครืดไป เห็นเข้าตกใจว่าทำไมที่นี่ถึงได้มีเครื่องลายครามมาก ล้วนแต่เก่งๆ แป๊ะเต๋งก็มีขาวก็มี ไม่ได้การ เครื่องลายครามมาเมืองฝรั่งเสียมากแล้ว ซ้ำไม่มีใครรู้จักดีรู้จักชั่วด้วย ที่ดุ๊กซื้อนั้นไปซื้อเลหลัง ได้ประมาณสักสามร้อยชิ้น ข้อที่เมเปอลขายราคาถูกนั้น ทีก็จะไปรับเลหลังมาอย่างดุ๊กนั่นเอง มาเที่ยวยุโรปคราวนี้ดีกว่าจิระไปเมืองจีน เครื่องลายครามมากกว่าจิระเปนแน่ ขอให้อวดกรมดำรงให้ด้วย ชิ้นเชี่ยงฮ้อของเราถูก “มี” ก็หลายชิ้น อยู่ข้างเจ็บแสบมาก

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๓
วันอังคารที่ ๖ สิงหาคม

เวลากินเข้าเช้าแล้ว หมอตามาตรวจ เอาตัวออกไปตรวจกลางแจ้งก่อน ให้ใส่แว่นตา แต่เอาลิ้นทองเหลืองปิดเสียทีละข้าง ให้อ่านตัวเลข ตกลงมันก็ไม่ผิดอะไรกันมากทั้งสองข้าง ลงปลายได้ความว่า ในการอ่านหนังสือจำจะต้องใส่แว่นตา สบายกว่าไม่ใส่ แต่ยังไม่ได้ตรวจในที่มืด เพราะเวลาไม่พอ หมอจมูกรักษาจมูกเสียก่อน

เวลา ๔ โมง ไปขึ้นรถไฟทางที่มานั้นเอง ไปตำบลเนาเอน ซึ่งเปนที่ตั้งเสาโทรเลขไม่มีสาย อยู่นอกเมืองเบอลิน เมื่อผ่านมาก็แลเห็นระยะทาง ๔๕ มินิต ไม่มีสเตชั่นในที่นั้น เขาจัดรถโมเตอคาร์มารับหลายหลัง ไดเรกเตอบาชมันน์เปนผู้รับรอง กับเคานต์อาร์โก ซึ่งเปนผู้คิด เปนผู้สันทัดในเรื่องไฟฟ้า แลผู้อื่นๆ อิกหลายคนในพวกกัมปนีนั้น การที่ต้องออกไปตั้งนอกเมือง เพราะเหตุที่ต้องใช้ที่กว้างกลางทุ่งไม่มีอะไรกีด ลงจากรถไฟแล้ว ไปโมเตอคาร์ตามถนน จนถึงที่น่าเสาสูง ต้องไปในท้องทุ่งซึ่งไม่มีถนน แล่นดื้อๆ ไปอิก จนถึงที่เสานั้น มีโรงหลังหนึ่งสองชั้น ชั้นล่างเปนที่ตั้งเครื่องที่จะใช้โทรเลข ชั้นบนเปนที่ตั้งแบตเตอรี่ไฟฟ้า มีกระบอกแก้วสูงประมาณสองศอกเศษมาก มีลวดขดแบตเตอรี่ใหญ่ๆ ๔ เครื่องจักรสำหรับหมุนแบตเตอรี่ เปนโรงติดอยู่กับโรงสองชั้นนั้น เปนเครื่องจักรแปดสิบแรงม้า เวลาเปิดให้ไฟฟ้าเดินเสียงดังเปรียะลั่นสดุ้งได้ สายไฟโต ไดเรกเตอบาชมันน์ เลกเชอเทศนาในวิธีที่ใช้เครื่องโทรเลขไม่มีสาย จบแล้วจึงกลับลงมาลองบอกไปหัวเมืองข้างฝ่ายตวันตกเฉียงใต้ รับแลตอบกันแล้วจึงได้ไปดูที่เสา เสานั้นทำเปนโครงเหล็ก รูปสามเหลี่ยมเหมือนตะใบ แต่ก้านที่ปักลงดินนั้นเปนก้านเดียวเหมือนตะใบ ปักลงในด้าม ฐานเปนศิลา มีระยางใหญ่สายเหล็กสามระยาง แล้วขึงลวดจากเสานั้นออกไปเหมือนร่ม รูปเปนกระโจม มีสายที่ทแยงออกไปจากเสาอิก เขาก็เรียกว่าร่ม ด้วยรูปมันเหมือนร่ม ที่ขึงสายลวดออกไปเช่นนั้น แลมีสายลวดออกไปจากเสา ติดกับสายที่ขึงเปนร่มนั้น เพื่อจะไม่ให้เคอรันต์คือสายไฟฟ้าเดินแพร่ไป

อันเรื่องโทรเลขไม่มีสายนี้ เปนข้อที่วิวาทถุ้มเถียงกันอยู่มากในระหว่างผู้คิด ซึ่งเปนชาวอิตาเลียนคนหนึ่ง ชื่อมาโคนี แลเคานต์อาร์โกคนหนึ่ง ซึ่งเปนเยอรมัน ฝ่ายเยอรมันกล่าวว่า ในเรื่องที่คิดเห็นว่าสายของไฟฟ้าเดินได้ในอากาศไม่ต้องมีสายลวดนั้น เปนความคิดของโปรเฟสเซอแมกสเวลคนอังกฤษ แต่โปรเฟสเซอฮารซ คนเยอรมันเปนคนที่คิดว่าจะใช้พูดกันได้ โปรเฟสเซอฮารซตายเสียเร็ว มาโคนีซึ่งเปนคนหนุ่มที่โปรเฟสเซอฮารซใช้อยู่รู้ความคิดอันนั้น จึงไปอเมริกาแลไปคิดเรื่องโทรเลขไม่มีสายนี้ขึ้น ฝ่ายเคานต์อาร์โกเยอรมันก็คิดอยู่ทางหนึ่ง แต่มาโคนีสำเร็จ ได้ทดลอง อังกฤษรับใช้จนกระทั่งถึงอเมริกา แลฝรั่งเศสรับใช้ เปนอันโทรเลขอย่างมาโคนีเกิดขึ้น ใช้แพร่หลายอยู่แถบทางนั้น ข้างฝ่ายเคานต์อาร์โก คิดอยู่ทางหนึ่งข้างเยอรมัน ก็มีที่ใช้ฝ่ายหนึ่ง แต่กัมปนีทั้งสองกัมปนีนั้นลอยกัน ข้างมาโคนีไม่ยอมรับโทรเลขอย่างอาร์โก ว่าไม่เข้าใจ แต่ข้างฝ่ายอาร์โกบอกว่า ข้อซึ่งผิดกันในระหว่างโทรเลขอย่างมาโคนีกับของเขา ผิดกันเพียงเกลียวไฟฟ้ายาวแลสั้น ซึ่งเขาจับได้แล้ว โทรเลขทั้งสองชนิดนี้ควรจะใช้ด้วยกันได้ เพราะเหตุอันนี้ จึงต้องให้เกิดประชุมคอนเฟอเรนซ์นานาประเทศที่จะนัดสัญญากันเปิดสเตชั่นใช้โทรเลขไม่มีสายใช้ให้ถึงกันได้ แต่มาโคนีไม่ยอม อังกฤษซึ่งเปนผู้ลงเงินทองทำอย่างมาโคนีขึ้นไว้มาก จึงต้องไม่ยอมใช้ด้วย ในการที่มาโคนีแกล้งบิดเบือนเพื่อจะไม่รับโทรเลขข้างฝ่ายอาร์โกนั้นยังมีเรื่องต่อไปอิก คือเรือลูกค้าชาวเยอรมันไปอับปางใกล้ฝั่งอเมริกา ได้ส่งโทรเลขไม่มีสายไปที่สเตชั่นมาโคนี กัมปนีมาโคนีแกล้งทำไม่เข้าใจเพิกเฉยเสียจนเรือนั้นอับปาง รัฐบาลอเมริกันได้ตั้งข้าหลวงตรวจสอบ ได้ความชัดเจนจึงได้เลิกไม่ใช้โทรเลขมาโคนี ข้อความทั้งนี้เปนฝักฝ่ายข้างพวกเยอรมันเขากล่าว

แต่ในข้อซึ่งจะเข้าใจว่าโทรเลขไม่มีสายเปนอย่างไรนั้น ยากที่จะอธิบาย ด้วยหนังสือไม่มีรูปเขียน แต่ถ้าจะว่าโดยย่อพอเปนเค้าลองดูเห็นจะพอเข้าใจได้บ้างกระมัง ตั้งต้นคือแสงอย่างเช่นแสงพระอาทิตย์กับสายคือเคอรันต์ของไฟฟ้า เปนอย่างเดียวกัน ถ้าหากว่าแสงพระอาทิตย์ก็ดี ไฟฟ้าก็ดี ไม่กระทบอีเท่อ ก็ไม่มีปรากฎ อีเท่อนั้นเปนปรมาณูอันหนึ่ง ซึ่งอยู่ในลมอากาศที่ไม่อาจจะชั่งได้ ส่วนลมอากาศอาจจะชั่งได้ เช่นลมแกสเบากว่าลมสามัญ เมื่อเป่าเข้าไว้ในลูกบาลูนก็อาจที่จะลอยขึ้นไปได้บนลม เพราะเหตุที่เบากว่าลมเช่นนี้เปนต้น ส่วนอีเท่อนั้นชั่งไม่ได้ แต่รู้ได้ว่าอีเท่อนั้นมีอยู่ เมื่อแสงพระอาทิตย์มากระทบอีเท่อก็ทำให้แสงสว่างได้ ฉันใดไฟฟ้าไปกระทบอีเท่อ ก็ทำให้เกิดแสงสว่างปลาบๆ สายไฟฟ้านั้น เมื่อตัวผู้กับตัวเมียกระทบกันทำให้เสียงลั่นเปรียะๆ แต่ถ้าหากว่าจะตั้งเสาขึ้นไว้สองเสา เปิดให้เคอรันต์เดินไปหากัน จะเดินพร่าไปหมดออกโดยรอบเปนวงกลม เปรียบเหมือนเอาก้อนศิลาโยนลงไปในน้ำ น้ำก็กระเซนรอบไป ไม่สำเร็จกิจในการที่จะบอกข่าวคราวอันใดกันได้ ข้อซึ่งไปรู้ว่าจะใช้ได้นั้น คือมีหลอดแก้วอันหนึ่ง เอาโลหะที่กรางเลอียดเล็กๆ เหล็กฤๅทองใช้ได้หมด บรรจุเข้าในกลักแก้วนั้น เอาเข้าไว้ในระหว่างกลางแบตเตอรี่ไฟฟ้าต่อกันทั้งสองข้าง ไฟฟ้านั้นจะไม่เดิน เพราะไม่ผ่านอีเท่อ เพราะเหตุที่รู้ทางที่จะกันไฟฟ้าไม่ให้เดินได้เช่นนี้ จึงเอาสายขึ้นไปล่อไว้ที่เสาสองต้น ไม่โยงลวดให้ถึงกัน แล้วใช้แรงไฟฟ้าให้ขึ้นไปที่ปลายลวดนั้น ไฟฟ้าที่ปลายลวดนั้นเดินผ่านอีเท่อโดยเร็วที่สุด ไปกระทบลวดอิกข้างหนึ่ง แล้วลงในกระบอกแก้วซึ่งกรอกโลหะไว้นั้น ไปลงในเครื่อง ไฟฟ้าที่จะเดินไปลงในกระบอกแก้วนั้น ได้แต่เฉภาะที่ผ่านอีเท่อ ถ้าไม่ได้ผ่านอีเท่อก็ไม่เดินในกระบอกแก้วนั้นได้เช่นกล่าวมาแล้วข้างต้น เพราะเหตุฉนั้นจึงกันเสียงไม่ให้พร่าไปอื่นได้ ไฟฟ้าที่ผ่านโดยอีเท่อแล้วก็ไปลงในกระบอกแก้วนั้นไปลงเครื่องทีเดียว เพราะเหตุฉนั้น เมื่อเปิดไฟฟ้าให้เดินเปนระยะยาวแลสั้นตามวิธีบอกโทรเลข ก็เปนอันกำหนดได้ด้วยเสียง แลมีเครื่องให้เขียนได้เหมือนอย่างโทรเลขที่เดินด้วยสายลวด ข้อซึ่งใช้ลัทธิแปลกกันต่างๆ ไปนั้นต่างด้วยเกลียวไฟ คือธรรมดาไฟฟ้าที่เดินไปไม่เดินตรง ต้องคดเปนเกลียวเรียกว่าฉวัดเฉวียน แตกเปนสองเส้นแล้วรวมกันเปนเส้นเดียว บางลัทธิใช้เปลวยาวไปรวมกันห่างหน่อย บางลัทธิใช้เปลวสั้นไปรวมกันเร็วหน่อย ในการที่ระยะไม่เท่ากันนี้ทำให้ผิดต่างกันเปนคนละลัทธิที่ว่าเข้าใจกันไม่ได้ แต่ข้างฝ่ายเยอรมันเขายืนว่าเข้าใจได้ โดยลองหันเขมในเครื่อง จับดูให้พอรู้ว่าใช้เคอรันต์ยาวฤๅเคอรันต์สั้นเพียงเท่าไร ถ้ารู้แล้วก็เปนอันใช้กันได้ ช้อที่ว่าไม่รู้นั้นไม่จริง รวบรวมใจความว่า ข้อที่โต้เถียงกันอยู่ทั้งนี้ก็เรื่องแย่งกันหากิน ที่จะได้รับเหมาทำการ เขามีแผนที่ปักธงลงไว้บอกว่ากัมปนีนี้ได้ทำแห่งใดแห่งใดบ้าง แลคิดจะขยายการต่อไปอิก ที่ห้างบีกริมเอาเข้าไปลองที่เกาะสีชังแลบางกอกก็ไปจากกัมปนีนี้ แลกัมปนีนี้ก็ยังอยากจะได้ทำการให้สำเร็จอยู่นั้น โดยว่าเดี๋ยวนี้ได้ทำดีขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก การที่เล่าเรื่องนี้พ่อไม่สู้สันทัดที่จะชี้แจงให้เลอียดได้ ทั้งไม่ได้เขียนรูป เล่าแต่พอให้เข้าใจเปนเค้าตามที่พ่อเข้าใจ ถ้าพูดเห็นจะอธิบายได้อิกบ้าง

คราวนี้พอดูเครื่องใหญ่นี้สำเร็จแล้ว ออกไปดูเครื่องที่สำหรับบรรทุกหลังม้าไปใช้ในการศึก ต้องออกไปตั้งในกลางทุ่งห่างจากกระโจมร่มใหญ่นั้น ท้องทุ่งยังแฉะอยู่ เพราะฝนตกมา ๔ วิก พึ่งจะหยุดเมื่อวันพ่อมาถึง เอมเปอเรอเสด็จมาทอดพระเนตรเมื่อเร็วๆ นี้ต้องลุยน้ำ ม้า ๔ ตัวนั้นถึงของบรรทุกอยู่บนนั้นหมด เขาจ้างนายร้อยโทคนหนึ่งมาเปนผู้ดูการ เมื่อไปถึงที่นั้นแล้วเปลื้องเครื่องลงจากหลังม้า จูงม้าไปไว้เสียให้ห่าง แล้วลงมือตั้งเสา เสานั้นทำด้วยอาลูมินัมเปนท่อนๆ มีปลอกสวม มีสายลวดโยงเปนร่มเหมือนกันกับเสาใหญ่ กว่าจะเอาขึ้นไปได้ประดักประเดิดมิใช่เล่น สูงประมาณสักสามวาเศษเกือบ ๔ วา ไม่ได้ปักดิน ใช้แผ่นศิลามีอินสุเลเตอรอง ตั้งบนดิน ในระหว่างที่คุมเสาอยู่นั้น อีกพวกหนึ่งคุมรถไบสิเกอล มีไดนาโมอันเล็กๆ ตั้งอยู่ข้างน่าเครื่องลงในหีบหนังเล็กๆ สองใบ ล่ามสายลวดติดกับไดนาโม ใช้คนถีบรถไบสิเกอลนั้นเปนแรงให้เกิดไฟฟ้า ใช้ได้เหมือนอย่างกับสายใหญ่ แต่ระยะแคบเข้าเพียง ๒๐ กิโลเมเตอ

เมื่อดูเครื่องหลังม้านี้แล้วไปดูเครื่องที่ตั้งอยู่ในล้อรถซึ่งอยู่ระยะห่างกันต่อไปอิก รถนั้นเปนสองหลังต่อกันเหมือนอย่างปืนใหญ่ เสาใช้สูงกว่าหน่อย แรงที่ให้เกิดไฟฟ้าใช้เครื่องรถโมเตอคาร์ วิธีลักษณบอกเล่าก็เหมือนกัน เดี๋ยวนี้มีวิเศษออกไปที่ใช้เปนโทรศัพท์ได้ ฟังเสียงคนพูดได้ยิน แลเสียงหีบเพลงได้ยิน แต่ยังเบาเต็มที เขาว่าเปนเวลายังเปนเด็กอ่อนอยู่ ต่อไปคงจะดีขึ้น พ่อก็เชื่อ

เมื่อดูเสร็จหมดแล้วกลับมาเลี้ยงที่โรงโทรเลขใหญ่นั้น เสียแต่ไม่มีน้ำกิน ร้อนจนเหื่อไหล มีแต่แชมเปนแลแชรีเลี้ยง กับของกินต่างๆ เจ้าของที่แผ่นดินทุ่งนี้ ได้มาหาทั้งครัวเรือน มีลูกชายคนหนึ่งลูกหญิง ๓ คน กับเมียมีดอกไม้มาให้ด้วย กลับจากนั้นมาขึ้นรถไฟ มาถึงในเบอลินเวลาบ่ายโมงเศษล่าไปหน่อย

กินเข้ากลางวันแล้ว แฮรฟอนเติซกิอุนด์โบเคนดอฟ เสนาบดีว่าการต่างประเทศมาหา เปนคนมีอัธยาไศรยดีมาก ท่านผู้นี้เปนผู้ที่ได้ช่วยจัดในการเรือซักเซน แลว่าจะได้ไปพบกันอิกที่วิลเลียมสเฮอนั้นด้วย

เวลาบ่ายไปที่เอกสหิบิเชน เอกสหิบิเชนนี้ไม่ได้ตั้งขึ้นใหม่ เปนของประจำเมือง ที่แท้ก็ลักษณเดียวกันกับสะลองที่เมืองฝรั่งเศส แต่ของมีมากไปกว่ารูปภาพรูปปั้น จนถึงเต็มห้อง มีเฟอนิเชอตกแต่งไปเข้ารูปที่แฮมเบิคอยู่บ้าง เขาจึงเรียกกันว่าเอกสหิบิเชน โรงที่ตั้งเอกสหิบิเชนนั้นงาม มีรูปเขียนภายในโดมเปนรูปตั้งจริง แต่เล็กกว่าที่ปารีสมาก รูปตุ๊กตาใหญ่ๆ ก็ไม่ใคร่มี มีตุ๊กตาบรอนซ์อยู่ตัวหนึ่ง ซึ่งดุ๊กรักว่างามมาก รูปภาพในนั้นจะเอาดียาก ด้วยกำลังตื่นรูปอย่างใหม่จัดเต็มที รูปมากหลายร้อยตั้งพัน พ่อเห็นมีดีอยู่แผ่นเดียว นอกนั้นก็เหยอะมากฤๅเหยอะน้อย เดินผ่านๆ ก็แล้ว แต่เพราะเหตุที่รูปมากต้องเดินมากพอเมื่อยอยู่ ขากลับแวะร้านเครื่องบรอนซ์ ซื้อของบ้างแล้วกลับมาโฮเตล

วันนี้ทูตมีการเลี้ยงที่ลิเคชั่น มีนักเรียนไทยแลคนที่เคยอยู่เมืองไทย คือ มิสเตอเคิตซผู้แทนเจ้ากรมรถไฟแต่ก่อน แฮรโคล้กแลพวกพ่อค้า ที่ลิเคชั่นใหม่นี้ไม่โตกว่าเก่าเท่าใด แต่ท่วงทีดีกว่าเสียอยู่ที่ขนาบคาบเกี่ยวกับคนอื่น ชั้นล่างเปนของคนอื่นเสียถึงสองชั้น ลิเคชั่นขึ้นไปอยู่ชั้นที่ ๓ แล้วขึ้นไปถึงชั้นที่ ๔ มีคนอื่นคั่นเสียทีหนึ่ง ชั้นที่ ๕ เปนลิเคชั่นอิก นักเรียนที่นี่เปนนักเรียนทหารเปนพื้น มีตาเตี้ย[๑๙๘]ยังเก่งอยู่เหมือนอย่างแต่ก่อน ลูกกรมดำรง[๑๙๙]ดูหงิมๆ นักเรียนทหารที่หลักแหลมมาก นายจำรัสลูกหลวงนายฤทธิ์ พุด วันนี้ร้อนเต็มทีที่ลิเคชั่นจนต้องเปิดน่าต่าง

พ่อรู้สึกไม่ใคร่จะสบาย เรื่องกินเข้าไม่ได้ อาหารในโฮเตลนี้มันชอบกล กินไม่อร่อยเลย จะว่าเลวก็ไม่ใช่ ดูเขาก็บรรจงที่จะทำให้ดี แต่มันจืดๆ เลี่ยนๆ ปร่าๆ ถูกกินไม่ได้เข้าหลายเวลา ท้องออกจะไม่สู้สบาย นอนไม่ใคร่หลับ เรื่องโฮเตลสำคัญอยู่ที่ครัวเปนอันมาก ถ้าหากว่าครัวดี ถึงคนอยู่ที่อื่นก็มากินได้ ถ้าครัวไม่ดี คนอยู่ในโฮเตลก็ออกไปกินเสียที่อื่น โฮเตลนี้ได้เคยถูกร่วงโรยมาหลายครั้ง แต่ที่จริง ที่อยู่ห้องหับสบายมาก ทั้งที่นั่งที่เล่นก็กว้างขวาง แต่น่าโฮเตลเวลานี้กำลังทำรถไฟใต้ดินกั้นคอกไว้ อยู่ข้างจะเกะกะ ลืมไป วันนี้ได้ตัดผมด้วย เพราะไม่ได้ตัดนานมาแล้ว

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๔
วันพุฒที่ ๗ สิงหาคม

เวลาเช้าหมอตามาตรวจตาอิก แต่ก็ไม่มีอะไรนอกจากอ่านหนังสือควรจะสวมแว่น แว่นที่สวมอยู่ คือแว่นพระยาสามภพ[๒๐๐] แรงไปกว่าไนยตา เขาว่าไม่ดี มักพาให้ตาเสีย จึงจะหามาให้ใหม่ โปรเฟสเซอไมเยอ รับจะไปด้วย จนถึงฮอมเบิค แล้วจึงจะมอบให้หมอนอรเดน ซึ่งเปนน้องโปรเฟสเซอฟอนนอรเดน เปนหมอประจำอยู่ที่เมืองฮอมเบิคทำการต่อไป

แล้วไปที่ห้าง เคาฟเฮาส เดลเวสเตนส์ ห้างนี้เปนห้างใหญ่โตมาก ขายของสารพัดทุกอย่างไม่เลือกว่าอะไร ตั้งเปนหมวดๆ ไป ร้านนั้นอยู่มุมที่ทางสามแพร่ง ตลอดตั้งแต่พื้นดินถึงพื้นชั้นบนหลายสิบห้อง มีลิฟต์ถึง ๒๘ ลิฟต์ มีสิ่งของที่ขายอยู่ในร้านเปนราคาถึงห้าล้านม้าก คนที่ขายของทั้งผู้หญิงผู้ชายเด็กผู้ใหญ่ถึงสองพันคน จะซื้อสิ่งใดเปนแต่ไปชี้ว่าให้เอาสิ่งนั้นสิ่งนั้นไปเลือก แล้วเขาก็เอาไปที่ห้องสำหรับเลือก ถ้าจะไปมัวซื้ออยู่แต่แห่งเดียวจะไม่ได้เห็นอะไร ต้องใช้เดินประเมินเสียก่อน แต่ชั่วค่าเดินประเมินไม่สู้ทั่วถึงทีเดียว กินเวลาถึงสองชั่วโมง พอถึงเวลากินเข้าได้ตระเตรียมจะกินเข้าที่นั่นด้วยทีเดียว เขาจัดห้องซึ่งมีไว้เฉพาะสำหรับเจ้านายไปเสวย ร้านนี้เปนร้านที่เอมเปอเรอเสด็จ เพราะถนนสายนั้นเปนถนนราชดำเนิน ซึ่งเอมเปอเรอเดินไปมาอยู่เสมอ อาหารดีมาก ชั่วแต่กินเข้าแลเลือกของเล็กน้อยเท่านั้นหมดเวลา ของที่สั่งไว้ให้ยกขึ้นมาให้ดูยังดูไม่ทั่ว ถึงเวลาที่จะไปดูโรงพยาบาล จึงต้องไป

โรงพยาบาลนี้ ตั้งอยู่ในแถบข้างเมืองที่ขยายออกไปใหม่ เรียกว่า วิรโช ฮอสปิตล เปนโรงพยาบาลสำหรับคนจน ชั้นที่ ๓ เสมอกันหมด ตั้งอยู่ในที่แผ่นดินกว้างยาวถึง ๒๐๐ เฮกตา ด้านน่ามีตึกสามชั้นสูงใหญ่เปนอย่างที่เราเรียกว่าแพทยาลัยสำหรับหมอที่ประจำน่าที่อยู่เปนห้องๆ ในพื้นที่นั้นกลางเปนสนามหญ้า ปลูกต้นไม้สองข้างข้างละสองแถว มีทางคนเดินใต้ร่มไม้ แลมีทางรถเดินได้รอบ เปนตึกสามขา สูงสามชั้นสี่ชั้น รายรอบ มีหอสูงซึ่งเปนที่สูบน้ำจากบ่อใช้ในโรงพยาบาลนั้น แถวในที่ต่อกับถนนรอบสนามหญ้ามีตึกที่เรียกว่า วาร์ด รายรอบในอิกชั้นหนึ่ง ในที่นั้นปันเปนสองส่วน ส่วนหนึ่งสำหรับผู้หญิง ส่วนหนึ่งสำหรับผู้ชาย ได้เข้าดูในวาร์ดต้นซึ่งไม่มีคนอยู่ เปนสองหลังต่อกัน มีทางเดินเชื่อมกลาง บรรดาผนังในนั้น ทำไม่ให้มีมุม ให้มนเสียหมด เพื่อจะให้ชำระสะสางง่าย ดาดด้วยกระเบื้อง สอาด มีห้องสำหรับแยกคนไข้ ๖ ห้อง นอกนั้นเปนที่นอนเรียงกัน เตียงนอนใช้เหล็กทั้งสิ้น ไม่ให้มีไม้ปน มีฟูกหมอนอย่างบริบูรณ์ เตียงหนึ่งมีตู้หลังเปนโต๊ะ ข้างที่นอนเปนที่สำหรับเก็บหวีเก็บแปรงแลยา มีกระบะใบหนึ่ง หม้อแลกระโถนทำด้วยแก้วทั้งนั้น โรงพยาบาลหลังหนึ่งมีห้องล้างหน้า ห้องอาบน้ำแลครัวอย่างเล็กสำหรับต้มน้ำแลอุ่นของ โรงนี้ทำโปร่งให้ลมเดินได้ ใช้น่าต่างกระจกทั้งสองด้าน ไม่มีบาน ใช้ม่านรูด มีชานที่ริมผนังข้างนอกทั้งสองด้าน สำหรับคนไข้ออกไปนั่งกลางแจ้งเหมือนกันเช่นนี้ทุกๆ โรง

แล้วไปดูที่ซักผ้า การซักผ้าใช้เครื่องจักรสติมตั้งต้นแต่แช่ซ่าบู่ฟาด แต่ไม่ได้ใช้ผึ่งแดด ใช้พาดราวเข้าในกี่ หมุนไปในห้องซึ่งมีสติมอบให้ร้อน เดินทบไปทบมา พอตลอดทางก็พอแห้งออกมา แล้วจึงเอาเข้าเตารีดให้เกลี้ยง ถ้าเปนผ้าผืนธรรมดาเข้าลูกหีบ ผ้าเล็กๆ ใช้รีดด้วยมือ แลที่พับที่เก็บพร้อม

แล้วไปดูครัว การต้มย่างทอด ใช้สติมแลแก๊สทั้งสิ้น เปนหม้อใบโตๆ แลดูใหญ่ จนกระทั่งปอกมันก็ไม่ได้ปอกด้วยมือ ใช้ด้วยสติมเขย่าให้มันถูกันเองจนเปลือกล่อน แล้วลงแช่น้ำไว้จนเวลาขึ้นนึ่ง การกวดขันในที่ทั้งสองแห่งนี้ด้วยเรื่องความสอาด น้ำก็ใช้น้ำกรองสอาดทั้งสิ้น

ออกจากครัวไปดูที่ตัดผ่า ห้องที่ตัดผ่านี้ทำอย่างประณีตที่สุด ด้านข้างในหุ้มกระเบื้องตลอด ด้านข้างนอกใช้ทั้งฝาทั้งเพดาน เปนกระจกฝ้า ถ้าทำงานในเวลากลางคืนไม่จุดไฟในนั้น จุดไฟฟ้าเสียข้างนอก ให้แต่แสงสว่างลงไป แลแสงสว่างนั้นไม่ทำให้มีเงา เช่นกับมือคนที่จะตัดผ่า วางลงบนขาฤๅแขนก็ไม่มีเงาทับขาฤๅแขนของคนไข้ ที่ไม่จุดไฟในนั้น เพื่อจะไม่ให้มีผง สิ่งที่สอาดทั้งปวงนั้นเปนเครื่องป้องกันตัวสัตวต่างๆ ที่สงไสยว่าเปนที่เกิดโรคอย่างหนึ่ง เปนข้อสำคัญยิ่งใหญ่ทั่วไป อิกอย่างหนึ่งนั้นก็ป้องกันผงแลลออง มีวิเศษอย่างหนึ่งเรื่องดมยาสลบ เขามีเครื่องมืออย่างใหม่ ที่ผสมคลอรอฟอมกับไฮโดรเยน ให้ดมพร้อมกัน เปนเครื่องป้องกันไม่ให้มีพลาดพลั้งที่จะถึงตายได้ เพราะการที่จะดมคลอรอฟอมตายก็ด้วยไม่มีไฮโดรเยนพอ นอกนั้นยังมีที่อาบน้ำแก้โรคเข้ากระโจมแดดกระโจมไฟ เครื่องทุบนวดดัดต่างๆ อย่างที่อาบน้ำทั้งปวง

คนไข้ที่จะมาเข้าโรงพยาบาลนี้ ต้องอาบน้ำก่อนแล้วต้องแต่งตัว เครื่องแต่งตัวสำหรับโรงพยาบาลเปนผ้าริ้วขาวกับน้ำเงินทั้งผู้หญิงผู้ชาย เสื้อผ้าเก่ารมแล้วเก็บไว้ให้ต่อเมื่อเวลาจะออกจากโรงพยาบาล ถ้าหากว่าเปนคนจนก็เห็นจะสบายดี แต่ถ้าหากว่ามีบ้านเรือนดูยังเต็มที ไม่พ้นจากเปนอันถูกขัง แต่ที่ผ่าตัดแล้ว ถึงจะเปนคนชั้นไหนชั้นไหน ถ้าไปตัดผ่าในนั้นดีกว่าข้างนอกเปนแน่ โรงพยาบาลนี้เปนที่สรรเสริญกันว่าเปนอย่างใหม่ที่สุด แลดีที่สุด ถ้าไม่กว่าที่อื่นในโลกก็กว่าในประเทศยุโรปทั้งปวง

กลับมาพักแลทำงานอะไรบ้าง เวลาทุ่มหนึ่งไปกินเข้าที่เรสเตอรองต์ฮิลเลอ ซึ่งเปนที่ขึ้นชื่อฦๅนามในเมืองนี้ แต่งงดงามมาก มีห้องนั่งได้แต่เฉภาะพวก กับเข้าดีอย่างยิ่ง รู้สึกสบายหายเดือดร้อนเปนอันมาก กินเข้าแล้วเวลา ๒ ทุ่มเศษไปดูลครเมโตรโปล มีรังสิตแลศิริวงษ์ไปด้วย เล่นเปนอย่างลครร้อยเรื่อง คือจับเอาบทกลอนที่ว่าด้วยสิ่งไรเปนที่ตั้งแล้วทำรูปเข้าหานั้นอย่างหนึ่ง เล่นล้อในราชการของเยอรมัน แลประเทศอื่นๆ นั้นอย่างหนึ่ง เปนท่อนๆ ไป เล่ายาก มีเจรจาพาดถึงเมืองไทยนิดหนึ่ง เพราะเราไปดู โรงลครนี้นั่งสามชั้นแต่ทำงามดี การที่เล่นนั้นตรงกันกับยี่เกของเราทีเดียว ลงท้ายก็เปนบาเลต์ เลิกได้กลับมาเวลา ๕ ทุ่ม

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๕
วันพฤหัสบดีที่ ๘ สิงหาคม

เย็นวานนี้ลงมือเปลี่ยนยา ดูเหมือนจะมีผลบ้าง วันนี้จรูญมาแต่ปารีส ได้สนทนากันในการรับรองที่ปารีส เขาได้ออกก๊าดเชิญแลได้ตระเตรียมที่จะมีดอกไม้เพลิง ได้ทำตราไว้แล้ว เห็นว่าการที่จะเลื่อนวันตามความประสงค์ของหมอจะลำบากในทางราชการจะทำให้เกิดเข้าใจผิดกันขึ้น การที่จะกลับความปราถนาของพ่ออยากจะไปปารีสอิก หวังว่าจะให้เปนการสนิทสนมดีขึ้น จึงตกลงหาฤๅท่านโปรเฟสเซอ ขอเลื่อนกำหนดไปฮอมเบิค ให้ช้าลงอิกสัก ๗ วัน ไปปารีสเสียก่อน แล้วจึงค่อยกลับขึ้นไปฮอมเบิค ขากลับลงจากฮอมเบิคไปสวิตเซอแลนด์ แล้วไม่ต้องย้อนมาปารีส เปนที่ตกลงกันได้ ยังขัดข้องแต่เรื่องรักษาจมูก โปรเฟสเซอไมเยอไม่ยอมไปปารีส จะได้ใครเปนผู้ทำแทน แต่ครั้นเวลาพ่อพบกันกับตัวแกบ่นว่าเปนการลำบาก นิ่งอึ้ด ประเดี๋ยวรับตกลงว่าจะไปเปนอันเสร็จสิ้นธุระ ตกลงเปนคงต้องเลิกแต่บาเวเรียแลเวียนา บางทีเฉลิมพระชนม์พรรษาจะต้องทำที่ฮอมเบิค เพื่อจะได้อยู่รักษาตัวให้ครบ ๔ วิก แล้วฟอนซัลเดอนที่เปนทูตอยู่ที่กรุงเทพฯ แต่ก่อนมาหาดูโทรมไปมาก เวลากลางวันไปกินเข้าที่ห้างเคาฟเฮาสเดสเวสเตนสเพื่อจะเลือกของซึ่งยังค้างอยู่อิก เวลาบ่าย ๔ โมงไปถ่ายรูปที่ห้างบีเบอ เพราะเหตุที่ยังไม่มีรูปเต็มยศ ที่ถ่ายไว้ไม่ดี แลจะได้ลองเสื้อด้วย เพราะพรุ่งนี้ต้องแต่งยุนิฟอม ครั้นไปแต่งเข้าก็เกิดความจริง สายเข็มขัดต้องร่นจนหมดรู ตกลงเปนตั้งแต่มาจากบางกอกถึงซันเรโม ท้องโตขึ้นนิ้วหนึ่ง ตั้งแต่ซันเรโมไปฟลอเรนศ์ ถ่ายรูปครั้งหลังที่สุดรวมเปนสองนิ้ว ครั้นมาวันนี้ต้องเลื่อนออก ๔ นิ้ว รวมเปนตั้งแต่มาคราวนี้ท้องโตขึ้น ๖ นิ้ว สายราตตะคดคาดไม่ได้ เวลาถ่ายรูปต้องเอาเชือกโยงไว้ต้องไปเย็บใหม่ ที่รีบตะลีตะลานถ่ายเสียที่นี่ เพราะช่างถ่ายรูปบ้านนอกสู้ในเมืองหลวงไม่ได้ กลับมาเวลาบ่าย ๕ โมง

เมืองเบอลินนี้ มีสิ่งสำคัญที่จะจำง่ายนั้นคือหลักไชยที่ได้สร้างขึ้นด้วยเหล็กปืนชเลยที่ปรูเซียได้ชะนะเดนมาร์กครั้งหนึ่ง ออสเตรียครั้งหนึ่ง ฝรั่งเศสครั้งหนึ่ง ตั้งอยู่ในสูนย์กลางของป่าในเมือง ที่ตัดถนนออกประมาณ ๑๒ แพร่ง อยู่ตรงหน้าไรสตาค ซึ่งเปนที่ประชุมปฤกษาราชการ ไรสตาคนี้ก็เปนเครื่องจำง่ายอันหนึ่ง ประตูไชย ซึ่งเปน ๕ ช่อง มีรูปชักรถอยู่บนนั้น รูปชักรถนี้ เดิมเอมเปอเรอนะโปเลียนโบนะปาตมาได้เมือง พาเอาไปตั้งไว้เมืองฝรั่งเศส เมื่อเยอรมันไปชะนะนะโปเลียนที่ ๓ คราวหลัง จึงพาเอากลับมาไว้ตามเดิม สิ่งซึ่งทำขึ้นใหม่คือถนนสายหนึ่ง ทำรูปในเชื้อวงษ์โฮเฮนโซเลิน คือในพระราชวงษ์เอมเปอเรอเดี๋ยวนี้ ตั้งเปนคู่ๆ เรียงกันตลอดถนน เปนรูปทำด้วยศิลาขาว แต่เมื่อทำแล้วเสร็จ มีผู้ร้ายไปลักถากทำลายรูปนั้นเสีย เพราะรูปนั้นหันหลังเข้าทางป่า ผู้ร้ายเข้าได้ทางป่า โปลิศไม่เห็น เดี๋ยวนี้จึงได้กั้นรั้วเหมือนฉากบังข้างหลังเสียทุกๆ หย่อม ในป่าเหล่านี้ใช่ว่าทึบ พื้นล่างโปร่งปลูกหญ้าทั้งนั้น ตัดถนนซอยหั่นไปเปนชิ้นๆ แต่ถึงดังนั้นก็ยังเปนที่เปลี่ยวอยู่ในกลางเมือง มีผู้ร้ายชุมแห่งหนึ่ง ถนนวิลเลียมสตราส เปนรั้ววังบ้านเรือนผู้มีบันดาศักดิไปทั้งนั้น เวลากลางคืนเงียบ ถนนที่จอแจเปนที่ขายของร้านรวงมาก ถนนไลปซิค แต่ถึงดังนั้น ร้านริมถนนไม่เหมือนเมืองปารีส น้อยกว่ากันมาก ไปรวมอยู่เสียในร้านใหญ่มาก พระราชวังนั้นใหญ่โตมาก ด้านน่ามีมอนิวเมนต์เอมเปอเรอวิลเลียม ดิ เครต มอนิวเมนต์อันนี้นับว่าเปนงามอย่างวิเศษในเมืองนี้ ไม่เห็นมีอะไรสู้ มีรูปผู้ที่มีชื่อเสียงเช่นบิสมาก อยู่น่าไรสตาคแลโรน มอลเกเปนต้น ใหญ่บ้างเล็กบ้าง เปนบรอนซ์บ้าง ศิลาขาวบ้าง หยอดไปทุกแห่ง ผนังตึกทั้งปวง อย่างเก่าๆ งามมากกว่าอย่างใหม่ๆ ต้นไม้มีไม้เก่าๆ งามๆ เพราะเล่นมานานแล้ว พ่อไม่สันทัดเมืองนี้ แต่เขากล่าวว่า การตกแต่งเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นในแผ่นดินเอมเปอเรอเดี๋ยวนี้มาก เวลานี้เปนเวลาร้อนที่ใครๆ ออกไปจากเมืองหมด เหลืออยู่แต่คนชั้นกลางๆ ฤๅที่มีงานประจำ แต่ในถนนผู้คนก็ยังจอแจมาก เห็นจะออกไปแต่ชั้นผู้ดี เมืองนี้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำสเปร แลมีคลองขุดบรรจบแม่น้ำนั้น ใช้เรือได้มาก แต่เปนเรือบรรทุกทั้งสิ้น ใช้ถ่อฤๅเรือไฟเล็กๆ ลาก สิ่งซึ่งบรรทุกเรือนั้นเปนอิฐแลไม้กระดานเปนพื้น ใช้ขนของหนักช่วยแรงรถบรรทุก วัดไม่สู้จะมีงามๆ แลไม่สู้ใหญ่ เมื่อจะว่ารวบยอดถึงเมืองอื่นด้วยแล้ว แถบข้างเหนือนี้ไม่ใคร่จะอิน วัดวาอารามก็เกลี้ยงๆ โดยมาก หรูอยู่ที่เอมเปอเรอสร้างก็ไม่ใหญ่ ไม้กางเขนที่สร้างไว้ตามถนน เช่นที่กล่าวในเมืองบาเดนบาเดน แถบข้างเหนือนี้ไม่มีเลยจนตลอดเมืองนอรเว อากาศที่ร้อนในวันแรก เดี๋ยวนี้สงบไป เพราะมีฝนโปรยๆ ลงมา บางเวลาก็ออกหนาวๆ แต่อยู่ในเรือนพอสบาย

เวลาค่ำชายบริพัตรไปที่เรเยเมนต์ของเขา ซึ่งตั้งอยู่นอกเมืองเบอลิน พ่อกับดุ๊กแลกรมสมมต ดิลก เพ็ญ รังสิต อุรุพงษ์ ศิริวงษ์ หม่อมนเรนทร์ ไปกินเข้าที่เรสเตอรองต์รูดอลฟเดรสเซล กับเข้าก็ทำดีแต่ยังสู้เมื่อคืนนี้ไม่ได้ กินแล้วพากันขึ้นรถดูเมืองในเวลากลางคืน ถนนที่ครึกครื้น คือ ฟรีเดอริกสตราสเซ แลไลปซิกเกอร์สตราสเซ ผู้คนแน่นหนามาก แต่ถ้าจะเปรียบกับลอนดอนแลปารีสยังไม่ถึง กลับมาเวลา ๔ ทุ่ม เพราะจะรีบจบหนังสือวันนี้ ให้เปนแล้วกันเสียตอนหนึ่ง

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๓
พระราชวังที่เสด็จประทับที่เมืองคัสเซล

พระราชวังที่เสด็จประทับที่เมืองคัสเซล

คืนที่ ๑๓๖
พระราชวังชลอซเรสิเดนต์ เมืองเฮสคัสเซล

วันศุกรที่ ๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เวลาเช้า ๒ โมงเศษออกจากเบอลิน มาแต่บริพัตรแลข้าราชการในจำนวน อุรุพงษ์แลเจ้านายอื่นๆ อยู่เบอลินคืน ๑ แล้วล่วงน่าไปปารีส รถม้าแลรถไฟเปนรถหลวงทั้งสิ้น มีมหาดเล็กประจำตัวให้ใช้ตั้งแต่ออกจากเบอลินไป ระยะทางแถบใกล้ๆ เบอลินดูท้องที่ไม่ใคร่ดี เปนทรายมาก เพราะฉนั้นจึงมีป่าสน แลไร่เข้า ‘ไร’ มาก ต่อนั้นมาแผ่นดินค่อยดีขึ้น มีไร่ปลูกผักมาก จนเมื่อจวนจะเข้าในเขตรแดน เฮสคัสเซล ค่อยมีเขาขึ้นทุกที แต่ไม่ใช่เขาสูง เปนเขาที่ปลูกต้นไม้เต็มบริบูรณ์บนยอด ตอนล่างลงมาเปนไร่นาดูอุดมดี งามขึ้นทุกที เมืองคัสเซลตั้งอยู่ในท้องทุ่ง แต่วังวิลเฮมสเฮอตั้งอยู่บนสันเขา แลเห็นแต่ไกล รถมาเร็วไปต้องมารอๆ อยู่หน่อยหนึ่ง สเตชั่นไม่ได้อยู่ที่เมือง อยู่ในระหว่างกลางย่านของเมืองแลเขา เอมเปอเรอมาคอยรับที่สเตชั่น แต่งยุนิฟอมครึ่งยศ ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์แต่เฉภาะดวงที่ห้อยสร้อยจักรี แต่ไม่ได้แขวนสายสร้อย ใช้แขวนติดคออย่างตราเยอรมัน ไม่ได้ติดสตา กับเยเนอราล วอลเปลตเตนเบิก ซึ่งเปนผู้มาอยู่ประจำ เยเนอราลผู้นี้ เอมเปอเรอว่าเปนเคอเนลกองที่เอมเปอเรอเปนเมเยออยู่ก่อน แล้วเลื่อนตำแหน่งอยู่ในที่ใกล้ๆ กันเปนชั้นๆ มา จนภายหลังได้เปนอินสเป็กเตอในการแม่นปืนไรเฟอล เปนออทอริตีใหญ่ในเรื่องปืนไรเฟอล มีเสนาบดีว่าการต่างประเทศ ข้าหลวงเทศาภิบาล สมุหราชองครักษ์ ราชองครักษ์ ๒ ผู้บังคับการทหารมณฑล เมื่อได้นำให้รู้จักกันทั้งสองฝ่ายแล้ว เอมเปอเรอได้ส่งพระราชสาส์นอย่างเต็มที่ให้พ่อ ว่าได้ยอมให้บริพัตรอยู่ในบาญชี เรจิเมนต์ เอมเปรส ออกัสตากาดเกรนเดียที่ ๔ ทั้งอนุญาตให้แต่งยุนิฟอมด้วย แล้วได้พาไปขึ้นรถโมเตอร์คาร์ รถที่นั่งหลังนี้ ๗๐ แรงม้า รูปร่างเขื่องมาก ทาขาว มีเก๋งด้านน่า แต่ด้านหลังเปิด มีสิ่งสำคัญซึ่งเปนของเฉภาะรถเอมเปอเรอหลายอย่าง คือกระจกด้านน่า เจาะเสียเปนวงกลมเปิดปิดได้ สำหรับพูดกับคนขับไม่ต้องชโงกทางน่าต่างฤๅใช้หลอดพูด มีอิมปีเรียลสแตนดาด ปักไหมติดเสาน่ารถ มีแตรสามเลา เป่าเฉภาะกำหนดเสียงว่าเปนขบวนเสด็จ มีโคมรถติดน่ายอดเปนมงกุฎ มีตรามงกุฎเขียนท้ายรถ คนขับรถมีอาร์มติดที่แขนแลมีเอโปเล็ตอยู่ข้างจะงามมาก แต่เวลาที่ไปจากสเตชั่นขึ้น ๒ คนแต่กับพ่อ มีราษฎรมาแน่นเต็มไป โห่กันมาก ขึ้นไปตามถนนตรงจนถึงเขา เลี้ยวที่น่าพระที่นั่งไปเข้าด้านหลัง เอมเปรสแลเจ้าหญิงลูกเธอท้าวนางเฒ่าแก่ ๒ คน รับอยู่ในห้อง คุณท้าวคนนี้ เคยอยู่ประจำเอมเปรสมาแต่ครั้งก่อน จำได้ รับราชการมาถึง ๒๖ ปีแล้ว ตั้งแต่แรกแต่งงาน พอนำข้าราชการของเราเฝ้าเอมเปรสแล้ว เอมเปอเรอ เอมเปรส เจ้าหญิงลูกเธอ พ่อ แลบริพัตร ได้พากันเดินออกจากพระที่นั่งไปในสวนแต่ลำพัง จนถึงที่ในหมู่ร่มไม้ซึ่งเปนที่เสวยเช้า ตั้งโต๊ะเลี้ยงน้ำชาในที่นั้น มีมหาดเล็กเฝ้าเครื่องอยู่คนเดียว แต่ไม่ได้ทำอะไร เอมเปรสรินน้ำชา ในการเลี้ยงนั่น เจ้าหญิงลูกเธอเปนผู้เลี้ยงเอง ที่นั้นเงียบสงัด จนมีหนูออกมาเที่ยวเดินยุ่มย่ามเล่นได้ เอมเปรสโปรดหนูนั้น โยนขนมให้กินเสมอ นั่งสนทนากันเล่นด้วยเรื่องต่างๆ มีเรื่องเมืองนอรเวเปนต้น เอมเปอเรอว่าเมื่อเวลาไปเที่ยวอยู่ใกล้ๆ กันที่เมืองนอรเว จะรับพ่อที่ฮาเมอเฟสต์ ที่ทางเลวเต็มที ไม่ถูกพระไทย จึงได้ตั้งพระไทยไว้ว่าจะรับที่เบอลินฤๅที่นี่ เพราะเหตุที่นึกว่าพ่อจะชอบเห็นเมืองนี้ ด้วยบริพัตรได้เคยมาเล่าเรียนวิชาทหารประจำอยู่ในที่นี้ เหมือนกันกับพระองค์ เอมเปอเรอเอง ได้เคยมาอยู่เปนนาน เพราะฉนั้นจึงได้โปรดที่นี้มาก เอมเปอเรอได้พบลัปคนที่พ่อได้ถามเปนคำให้การ เอมเปอเรอก็ได้เอาไปถามเปนคำให้การเหมือนกัน เจ้าคนนั้นซัดถึงพ่อ ว่าเคยชำระมาครั้งหนึ่งแล้ว กลับอวดต่อไปว่าได้ยินพูดภาษาไทยกัน ตัวเข้าใจบางคำ ตีคอเปนมาจากเมืองข้างเหนือของจีนด้วยกัน แต่พวกลัปนี้ได้มาอยู่เมืองนอรเวก่อนพวกนอรวิเยียนได้มา ชั้นเดียวกับพวกฮังเกเรียน เอมเปอเรออยู่ข้างจะออกชมว่าพ่อเที่ยวเก่ง เอมเปอเรอยังไม่เคยเที่ยวกรตลิน ซักไซ้ไล่เลียงว่าขึ้นทางไหนลงทางไหนดี พ่อแนะนำให้ขึ้นทางเมร็อก มาลงวิสเนส ตกลงว่าจะไป รวมทั้งหมดในการสนทนากันเปนที่สนุกสบายดี จนเวลาเกือบชั่วโมง ๑ จึงได้พากันเดินตามถนนในสวน ที่สวนนี่งามเต็มที เพราะวังนี้ตั้งอยู่บนเขาซึ่งปราบลงเปนลานอยู่กึ่งกลางยอดเขากับพื้นดิน หลังพระที่นั่งด้านข้างภูเขานั้น ปลูกต้นไม้ใหญ่ๆ ต่างๆ ตั้งใจจะมิให้ซ้ำกันมาก เปนป่าครึ้ม น่าป่าไม้เปิดเปนลานหญ้ากว้างใหญ่ ตามหญ้านั้นแหวะเปนช่องปลูกไม้สีต่างๆ เฉภาะตรงสูนย์กลางพระที่นั่ง แลขึ้นไปทางบนเขามีน้ำพุขึ้นสูง เปนน่าอัศจรรย์ เอมเปอเรออวดว่าไม่ใคร่มีน้ำพุแห่งใดในยุโรปที่จะสูงกว่านี่ เพราะเหตุที่ไม่ได้ตั้งแกนท่อขึ้นไปสูงแล้วให้ไหลตก ใช้ท่อพอสูงกว่าน้ำในสระนิดเดียวเท่านั้น น้ำพ่นขึ้นไปเหมือนไฟพะเนียงเปนฝอยเลอียด เฉภาะถูกเวลาที่อาทิตย์จะตก ฉายแสงถูกน้ำพุนั้นสว่าง งามน่ารักจริงๆ น้ำพุนี้สูงเห็นจะถึง ๑๕ วา เหนือยอดเขาตรงนั้นขึ้นไป ก่อเปนทางน้ำตกเปนรูปป้อมกลายๆ บนยอดของป้อมนั้นมีรูปตุ๊กตา เฮอรคุลีสหล่อด้วยทองแดงใหญ่ตั้งอยู่ เขาถางต้นไม้ให้เปนทางตรงขึ้นไปตั้งแต่น้ำพุจนถึงป้อมนั้น แลดูจากหลังพระที่นั่งจะงามกว่าเชินบรูนที่เวียนนาอิก สวนนั้นรักษาสอาดอย่างยิ่ง เดินจนรอบ ถึงที่เล่นลอนเตนนิส แลโรงกระจกปลูกต้นไม้ แล้วจึงมาบรรจบมุมพระที่นั่งข้างเหนือซึ่งได้ตั้งขบวนรถโมเตอคาร์ไว้ ข้าราชการทั้งฝ่ายเขาฝ่ายเราได้พร้อมกันอยู่ณที่นั้น

เอมเปรสเสด็จขึ้น เอมเปอเรอกับพ่อขึ้นรถโมเตอคาร์นั่งข้างใน บริพัตรกับเสนาบดีว่าการต่างประเทศนั่งน่า ข้าราชการอื่นๆ ขึ้นรถต่อๆ ไป ขับรถไปตามทางขึ้นเขา ที่บนเขานี้มีโฮเตลซึ่งเปนที่สำหรับคนไม่สบายขึ้นมาอยู่รักษาตัว เพราะฉนั้นจึงมีผู้คนเกรียวกราวโห่ร้องเสมอทั่วไปทุกแห่ง รถขึ้นเขาไปตามทางเวียน อยู่ข้างจะกว้าง แต่รถม้าที่นี่ไม่ตื่นรถโมเตอคาร์เลย เฉยทีเดียว ขึ้นไปจนกระทั่งถึงป้อมที่ทำให้น้ำตก น้ำดูน้อยไปกว่าที่ทำท่าทางไว้จะให้ไหล เพราะมีที่เกิดน้ำพุน้อย ทำให้นึกถึงเมืองนอรเวเสียจริงๆ หยุดลงดู ที่นั้น ใช้ก่อด้วยศิลาซึ่งเอมเปอเรอว่าเปนศิลาเขาไฟ สังเกตดูว่าเขาในเมืองคัสเซลนี้เห็นจะเกิดขึ้นด้วยเขาไฟ หยุดกลับรถในที่นั้น ในเวลากลับรถนั้นยืนดูวิ้วเมืองคัสเซล มีถนนสายใหญ่ ตรงขึ้นมาน่าวัง เพราะเหตุฉนั้นเมื่อยืนอยู่ที่น้ำตกนี้จึงแลเห็นตรงลิ่วจนสุดสายตา บ้านเรือนตึกรามเปนหมู่กลมอยู่สองข้างถนนนั้น มีป่าไม้เปนแขนยื่นออกไปข้างขวายาวเปนป๊ากที่พื้นราบถัดออกไปวงนอกเปนเขาล้อมรอบ แลมีซ้อนออกไปข้างหลังสูงอิกชั้น ๑ เฉภาะเวลาพระอาทิตย์จะตกแสงแดดจับอยู่ที่ตรงหย่อมเมือง ดูงามจริงๆ กลับลงจากเขาตามทางเดิม เวียนพระที่นั่งไปลงถนนกลางสายที่แลเห็นนั้น ตอนข้างใกล้เขามีต้นไม้ใหญ่เปนป๊ากแหวกเปนช่องตรงถนน มีพื้นหญ้าสองข้างดูงามแลเปลี่ยว ถัดไปอิกจึงถึงหมู่บ้านเรือนเปนหย่อมๆ จนถึงประตูเมืองเก่า เข้าในเมืองตึกจึงปลูกติดๆ กันตลอดมีผู้คนแน่นหนา เอมเปอเรอได้ชี้เรือนที่เคยเสด็จอยู่เมื่อเวลาเล่าเรียน แลร้านที่เคยซื้อสมุดเรียน ที่อยู่แลที่เรียนของบริพัตร วังที่พ่อมาอยู่นี้ แลโรงสำหรับไว้ต้นส้มที่เรียกว่าออเรนเจอรีแลเนียเตอ ซึ่งกำลังสร้างอยู่ แต่นั้นต่อไปเข้าในป๊าก ป๊ากนั้นแคบแต่ยาว ปลูกต้นเชสนัตเก่าแก่ลำต้นโตๆ ตลอด ถนนงามจริงๆ มีสระใหญ่ขุดคดเคี้ยว ถ้าน่าร้อนสำหรับตีกรรเชียง น่าหนาวสำหรับวิ่งบนน้ำแข็ง ที่รอบสระนั้นเปนป่าไม้หย่อมแลลานหญ้า เพราะที่ยาวมาก ถึงคนจะเข้าไปเท่าไรๆ ก็เงียบ ในป๊ากนี้เปนที่สำหรับนักเรียนมานั่งอ่านหนังสือในเวลาน่าร้อนได้ ไม่มีความรบกวนอันใด กลับจากป๊ากนั่น ขึ้นไปตามทางเดิม ไปที่วิลเฮมสเฮอ ถ้าจะเทียบช่างเหมือนกับเมืองราชบุรีเสียจริงๆ แลเห็นเข้าก็นึกถึง ขาดแต่แม่น้ำ เมืองนั้นเปรียบเหมือนตั้งอยู่ริมแม่น้ำ มีถนนตัดตรงขึ้นไปถึงเขาแดงจัน ถ้าตั้งวังบนเขาแดงจันแล้ว จะเหมือนกันกับที่นี่ไม่มีผิดเลย แต่ไม่ใช่ตั้งบนยอดเขาแดงจัน ตั้งบนกึ่งเขาแดงจัน หน้าตาหนทางที่ขึ้นไปตอนที่ในเมืองก็มีตึกราม ถัดขึ้นไปเปนท้องทุ่ง แล้วจึงเข้าในหมู่ไม้ จึงถึงภูเขาไม่มีผิดกันเลยละ

เอมเปอเรอพาพ่อไปให้พักที่ห้องเอมเปอเรอเฟรเดอริก ซึ่งได้จัดไว้โดยเรียบร้อยอย่างดี แล้วพาบริพัตรไปห้อง เดินตรวจเที่ยวมองไปทุกหนทุกแห่ง ดูเอาพระไทยใส่มาก เมื่อกลับทุ่ม ๑ แล้ว นัดเวลา ๒ ทุ่มเปนเวลาจะเลี้ยงค่ำ อยู่ข้างจะเล่นหัวหยอกเอินกับบริพัตรมากเปนเจ้าเข้าเจ้าของทีเดียว พ่อได้ทูลว่าจะส่งลูกแดงมาถวายอิก รับแขงแรง ยังซํ้าไปกระซิบบริพัตรให้คิดอ่านเตือนพ่อให้ตกลงส่งเสียเรวๆ จะได้หาครูบาอาจารย์ให้สอน บรรดานักเรียนทหารอยู่ข้างจะโปรดปรานมาก เอาเปนธุระจริงๆ กำชับแล้วกำชับเล่าให้ส่งมาอิก นายรัตน์[๒๐๑]ที่มาเรียนอยู่ที่นี่คนหนึ่ง ก็ถามว่าถ้าพ่อจะให้มาดินเนอจะได้เรียกมา

เวลา ๒ ทุ่มครึ่งไปดินเนอ มีเจ้าเมืองวอเตมเบิกคนหนึ่ง เปนผู้ซึ่งจะได้สืบราชสมบัติเมืองวอเตมเบิก เพราะเจ้าแผ่นดินวอเตมเบิกไม่มีลูก มาเปนนายทหารอยู่ที่นี่ เชิญมาด้วย ได้นั่งข้างเอมเปรสคู่กันกับพ่อ เจ้าคนนี้ยังหนุ่มมาก แต่พูดภาษาอังกฤษเต็มที ดังโฮกฮากปนเยอรมัน ฟังไม่ใคร่เข้าใจ จึงไม่ใคร่จะได้สนทนากัน เลี้ยงวันนี้แต่งครึ่งยศติดเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เปนแต่ยกถ้วยดื่ม ไม่ได้สปีช พ่อค่อยเบาโล่ง ดินเนอแล้วเอมเปอเรอพาพ่อออกไปสูบบุหรี่ที่เฉลียงน่าพระที่นั่ง สนทนากันอยู่ในที่นั่นด้วยเรื่องต่างๆ ตอนนี้เปนเรื่องอาราม พ่อได้ขอให้เซนพระนามทั้งสององค์ แล้วเอมเปรสเสด็จขึ้น พากันออกไปสูบบุหรี่ข้างนอกอิก เอมเปอเรอพูดราชการกับเสนาบดีว่าการต่างประเทศแล้วสนทนากับผู้อื่นต่อไป พ่อได้สนทนากับเสนาบดีว่าการต่างประเทศบ้าง เคานต์อิวเลนเบิก ซึ่งเปนผู้ไปทำหนังสือสัญญาครั้งแผ่นดินทูลกระหม่อมยังเปนฮอฟมาชัลคงอยู่เหมือนที่พ่อมาครั้งก่อน พอแลเห็นเข้าก็จำได้ แกเปนคนที่เคยรู้จักพ่อมาตั้งแต่ยังเล็กๆ ทำมือว่าเตี้ยเท่านี้ ทุกคราวที่พบกัน มีความยินดีที่ได้พบอิกครั้งหนึ่ง ได้ให้เซ็นชื่อไว้แล้ว เอมเปอเรออยู่ข้างจะเราะรายทักทายปราไสย แลถามถึงเรื่องการในเมืองไทยต่างๆ เรื่องพลอย เรื่องช้าง แลเรื่องที่ปรินซอาดัลเบิตมาเล่าต่างๆ อยู่ข้างจะโปรดในเรื่องจับช้างมาก อาดัลเบิตอยากจะเห็น จะเข้าไปอิก พ่อว่าถ้าจะเข้าไปขอให้ไปเร็วๆ ถ้าช้าช้างจะต้องไล่ไปเสียไกล จะจับยากขึ้น วังวิลเฮมสเฮอนี้ได้สร้าง ๒๐๐ ปีมาแล้ว เพราะฉนั้นต้นไม้จึงงามเสียจริงๆ ต้นโตๆ ล้วนแต่เชสนัตเปนมากกว่าอย่างอื่น

เวลา ๕ ทุ่มพากันขึ้นรถโมเตอคาร์ เอมเปอเรอมาด้วย ส่งถึงที่วังนี้ เรียกว่าเรสิเดนต์ชลอซซึ่งเปนวังในเมือง มีเรื่องราวเกี่ยวด้วยพงษาวดารเปนอันมาก เครื่องตกแต่งในวังนี้ว่าเปนครั้งเยโรมโบเนอปาร์ตมาอยู่ จนกระทั่งเครื่องถ้วยเสฟร์ยังอยู่บริบูรณ์ ปิกเชอแกละรีที่วังนี้มีเรื่องราวพิศดารมาก ว่าเปนรูปภาพดัชทั้งนั้น ได้สะสมมาแต่โบราณ ครั้นเมื่อนโปเลียนโบเนอปาร์ตมาตีได้ขนเอาไปหมด จนกระทั่งเอมเปอเรอวิลเลียมไปตีเมืองฝรั่งเศสได้จึงได้ขนกลับคืนมา แต่ไม่ได้ครบ เพราะเหตุที่เอมเปอเรอนโปเลียนโกรธกับเอมเปรส โยเซฟีน เอมเปรสโยเซฟีนเอาไปขายให้แก่รูเซีย รูปนั้นจึงไปติดอยู่ที่เฮอรมิตาชในเมืองมอสโก พึ่งจะตามมาได้ภายหลังได้รูปจากฝรั่งเศส ห้องที่พ่ออยู่นั้น ว่าเปนห้องที่เอมเปอเรอนโปเลียนโบเนอปาร์ตเคยมาอยู่ เยโรมโบเนอปาร์ตก็อยู่ที่วังนี้ เอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ เสด็จมาอยู่ที่เมืองนี้ก็อยู่ห้องที่พ่ออยู่ พระแท่นก็พระแท่นอันนี้ เอมเปอเรอเฟรเดอริกเสด็จมาเมื่อเวลาเอมเปอเรอกำลังเล่าเรียนอยู่ในที่นี้ ก็มาอยู่ห้องนี้ เอมเปรสเฟรเดอริกอยู่ห้องที่บริพัตรอยู่ เอมเปอเรอล้อว่าเตียงเห็นจะไม่สั้นไป (หยอกว่าเตี้ย) เอมเปอเรอเสด็จมาอยู่วังนี้ ก็อยู่ห้องที่พ่ออยู่ ห้องในวังนี้เตี้ยๆ แต่การตกแต่งงามเปนอย่างฝรั่งเศส อยู่ข้างจะมีห้องซุกซิกมาก เอมเปอเรอกลับเวลา ๕ ทุ่มนาน พ่อจะลงไปส่งที่รถก็ห้ามแล้วห้ามเล่า แต่พ่อก็ขืนดันลงไปส่งจนได้ ดูราษฎรมีความนิยมรักใคร่เอมเปอเรอมาก จนกระทั่งเวลาดึกเช่นนั้นแล้วก็ยังมีคนแน่น กระดิกไปทางไหนก็โห่ร้องลั่นไป เอมเปอเรอบ่นสงสารเอมเปอเรอรูเซีย ว่าเสด็จออกไปให้ราษฎรเห็นไม่ได้ แต่เวลาที่มาพบกันดูสบายปรกติเหมือนอย่างแต่ก่อน เปนครั้งแรกที่เอมเปอเรอรูเซียได้ออกจากอาณาเขตรตั้งแต่รบกับยี่ปุ่นแล้ว กิงเอดเวอดจะมาในสามสี่วันนี้ แต่จะไม่ค้าง ดินเนอแล้วจะออกจากเมืองไปมาเรียนบาดซึ่งเปนที่เคยไปรักษาพระองค์อยู่ในที่นั้น พูดกันถึงเรื่องตัดต้นไม้ใหญ่ เอมเปอเรอถึงร้องโอยตัดไม่ได้ รู้สึกเหมือนฆ่าคน อย่างเดียวกับพ่อรู้สึกเรื่องตัดต้นตาล

ที่ในวังทั้ง ๒ แห่งไม่ได้ใช้ไฟฟ้า เพราะไม่ได้เปนที่ประทับอยู่เสมอ ไม่มีกำลังน้ำที่จะใช้ จะตั้งเครื่องจักรก็เปลือง วังมีถึง ๕๖ วังได้เสด็จอยู่ปีหนึ่งประมาณสัก ๖ วังเท่านั้น เอมเปรสบ่นถึงเรื่องเปลืองมาก

เสด็จถึงเมืองบรันสวิก

เสด็จถึงเมืองบรันสวิก

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๗
วังบรันซวิก

วันเสาร์ที่ ๑๐ สิงหาคม

เวลาเช้าวันนี้ไปดูรูปเขียนที่ปิกเชอแกละรีตามที่เอมเปอเรอเล่า ห้องตอนกลางๆ เปนรูปภาพดัชงามจริงๆ ทั้งนั้น ออกจะหาสู้ยากๆ สมที่เอมเปอเรอจะหวงแหน กลับจากนั้นเดินดูในวังที่อยู่นั้นเอง ไปจนรอบ ในวังนี้เล่นไม้ลายมาก เสาโตๆ ก็ใช้ไม้เชสนัตขัดเกลี้ยงทาน้ำมัน เก้าอี้ใช้ขุดไม้ทั้งแท่ง งามเหมือนพนักเรือกันยา เวลาเช้าจวนเที่ยงเอมเปอเรอมา วันนี้แต่งพระองค์อย่างฮันเตอ เทาขลิบเขียว บู๊ตเหลืองเหน็บมีด เอารูปมาให้กับสมุดเล่ม ๑ เปนสมุดรวบรวมบรรดาการช่างแลความคิดซึ่งเอมเปอเรอได้คิดเอง ร่างบ้างเขียนบ้าง แก้ตัวอย่างบ้าง ทั้งการที่แล้วไปแล้ว แลการที่ยังทำค้างอยู่ อยู่ข้างจะเปนผู้ช่างคิดมาก เทียเตอที่ชี้ให้ดูพึ่งจะก่อขึ้นมาใหม่ที่นี่ ก็เปนความคิดเอมเปอเรอเหมือนกัน แล้วพาขึ้นรถโมเตอคาร์ ไปส่งที่สเตชั่น รถไฟออกจากคัสเซลเวลาเที่ยง มาตามทางเปนไร่นาบริบูรณ์ มีภูเขาแต่เปนเขาเตี้ยๆ ทั้งนั้น กินเข้ากลางวันกลางทาง มาถึงบรันซวิกเวลาบ่าย ๔ โมง ดุ๊กโยฮันอัลเบร็ต ริเยนต์เมืองนี้ กับข้าราชการผู้ใหญ่แต่งเต็มยศอย่างคาลาทั้งนั้น รับที่สเตชั่น ต่างคนต่างปลื้มในการที่ได้พบกันอิก แลเปนการประหลาด เมื่อมาคราวก่อน ๑๐ ปีมาแล้ว ก็ถูกเวลาพึ่งเปนริเยนต์เมืองชเวริน คราวนี้ก็ถูกเวลาพึ่งเปนริเยนต์เมืองบรันซวิกเปนในเดือนเดียวกัน ระยะเท่ากันกับที่พ่อมาคราวก่อน ขึ้นรถกับดุ๊ก ๒ คนอย่างแห่ มีราษฎร ๒ ข้างถนนโห่ร้องเต็มไปตลอดจนถึงวัง แต่งซุ้มใบไม้แขวนธงหรูอย่างครั้งชะเวริน พอออกจากสเตชั่นประเดี๋ยวหนึ่งฝนก็ตก ดุ๊กวุ่นจะให้สวมเสื้อชั้นนอก ฤๅจะกางประทุน พ่อห้ามเสีย กลัวว่าราษฎรทั้งปวงจะไม่เปนที่พอใจ เพราะเหตุที่มาแต่ทางไกลๆ มาก มีถ่ายรูปนับไม่ถ้วน ตลอดจนซีเนมะโตกราฟ ต่อจวนถึงชลอซ ฝนจึงได้ตกมากลงมา แต่ไม่ทันเปียกทั่วตัว มีข้าราชการฝ่ายวังยืนเรียงแถว ที่จริงแต่งตัวยุนิฟอมงามมาก ตลอดจนมหาดเล็กเด็กชา ดัชเชสลงไปรับหลายคั่นกระได เพราะพ่อได้รู้จักคุ้นเคยกัน ก่อนเวลาไปชะเวริน ผเอินไปเจอกันที่เมืองออสเตนด์เวลาไปเที่ยวพร้อมกันกับแกรนด์ดุ๊กออฟซักไวมา พ่อไม่นึกเลยว่าจะเจ็บมากมายถึงเพียงนี้ จนรูปร่างออกจะแปลกๆ ไป เมื่อออกจากที่ริเยนต์เมืองชะเวรินแล้ว นัดจะไปบางกอก ๒ คราว ครั้งแรกมีข้อเหตุขัดข้อง แต่ครั้งหลังดัชเชสเจ็บ หมอให้ไปอยู่เกาะคะนารีในฤดูหนาวถึง ๒ ปี ว่าไม่มีอะไรเลย มีแต่หินแท้ๆ ห้ามสารพัดทุกอย่างไม่ให้เลี้ยงไม่ให้ยกสิ่งไร ที่สุดจนกระดิกตัวหนักก็ไม่ได้ แต่ชั้นดับไฟก็ถูกห้าม ถึงเดี๋ยวนี้ดูยังไม่สู้สบายปรกติเหมือนแต่แรกที่เคยเห็น[๒๐๒] แต่ดุ๊กอ้วนท้วนสบายดีขึ้นมาก พากันมานั่งกินน้ำชาแลพูดกัน ๔ คน กับทั้งบริพัตร ตลอดจนกระทั่งหาฤๅเรื่องโปรแกรมกัน ต่อ ๕ โมงจึงได้พามาส่งห้องที่อยู่

เมืองบรันซวิกนี้ เปนเมืองต้นแซ่ของพวกเจ้าแผ่นดินอังกฤษวงษ์ปัจจุบันนี้ แต่ตกมาในกิ่งอื่น มีเรื่องราวประดักประเดิดต่างๆ พี่น้องวิวาทกันถึงเอาไฟเผาคาเซอล แต่คาเซอลคือวังนี้ ดุ๊กวิลเลียมเปนผู้สร้างเมื่อ ค.ศ. ๑๘๓๐ ภายหลังถูกไฟไหม้เสียตอนหนึ่ง ต้องทำขึ้นใหม่ในเวลาของดุ๊กวิลเลียมนั้นเอง ดุ๊กนั้นเปนคนไม่มีเมีย การสร้างวังจึงไม่ได้ตระเตรียมสำหรับเปนที่ผู้หญิงอยู่เลย เดินผ่านห้องกันเรื่อยไปทุกแห่ง ดัชเชสอิลิซาเบทบ่นเต็มที่ ครั้นดุ๊กวิลเลียมตายแล้วก็เปนสิ้นเชื้อวงษ์ในกิ่งนี้ สมบัติควรจะตกไปทางกิงออฟฮาโนเวอ ซึ่งยังเหลือดุ๊กออฟคัมเบอลันด์อยู่เดี๋ยวนี้ แต่ดุ๊กออฟคัมเบอลันด์ไม่รับ จะเอาฮาโนเวซึ่งเปนของกิงยอชที่ ๕ พระราชบิดาเธอ อันได้สืบสายมาแต่กิงยอชที่ ๑ ที่ไปเปนเจ้าแผ่นดินอังกฤษซึ่งปรุศเซียแย่งเอาเสียด้วย เปนเรื่องแค้นกันอยู่ ดุ๊กออฟคัมเบอลันด์จึงไปอยู่ตำบลคะมุนเด็นในแดนออสเตรีย เพราะฉนั้นจึงได้เลือกเอาปรินซอัลเบิตเมืองปรัสเซียมาเปนริเยนต์ ครั้นปรินซอัลเบิตตาย ว่างไม่มีริเยนต์จึงเกิดเลือกกันในเร็วๆ นี้ ผู้ที่ถูกเลือกนั้นก็ดุ๊กออฟคัมเบอลันด์อิก เอมเปอเรอเยอรมันไม่ยอม จึงส่งเสริมให้โยฮันอัลเบร็ตเปนผู้ถูกเลือก พึ่งจะได้เข้ารับตำแหน่ง บอกว่าเห็นจะพอไปได้ หยุดพักอยู่จนกระทั่งเวลาทุ่ม ๑ เปนเวลาดินเนอ แต่งเต็มยศ ดุ๊กแลดัชเชสมาที่ห้อง คนที่มาดินเนอโดยมากให้นั่งโต๊ะแล้วเสร็จ เอาไว้นำให้รู้จักแต่เสนาบดี ๒ คน คนหนึ่งเปนอรรคมหาเสนาแลว่าการต่างประเทศ ที่เขามีเสนาบดี ๓ คน แต่ไม่อยู่เสียคนหนึ่ง ตำแหน่งอื่นๆ เปนแต่กรม อรรคมหาเสนาคนนี้ได้รับราชการมาตั้งแต่ดุ๊กวิลเลียม เปนเสนาบดีมา ๒๖ ปีแล้ว เมื่อเวลาว่างริเยนต์ก็เปนผู้รั้งราชการ ว่าเปนคนฉลาดมาก ผู้ที่นั่งโต๊ะวันนี้ ๗๔ คนด้วยกัน ดัชเชสนั่งกลาง พ่อนั่งขวา บริพัตรนั่งซ้าย ดุ๊กริเยนต์นั่งขวาพ่อตรงข้าม กรมวังนั่งน่าพ่อ ไปรม์มินิสเตอนั่งน่าดัชเชส เสนาบดีอิกคนหนึ่งนั่งน่าดุ๊กริเยนต์ พอกินเข้าได้ ๒ ผลัดก็สปีชดื่มแลตอบกัน ดูเครื่องโต๊ะมั่งคั่งกว่าเมืองนอรเว ใช้เครื่องทอง ดินเนอแล้วก็มาสนทนาในห้องประชุม ไม่มีสูบบุหรี่เต็มที่อย่างคาลา จนจวนยาม ๑ จึงได้เลิกเข้ามาสูบบุหรี่กันเสียที ๑ แล้วจึงไปดูลคร ใช้รถสเตตอย่างตู้เต็มที่ พ่อไปกับดุ๊กริเยนต์ บริพัตรไปกับดัชเชส เขาล่วงไปถึงก่อน เราแห่ไปต่อภายหลัง โรงลครโรงนี้เล็กน่าเอ็นดูดี ทำงามมาก แต่งในการรับครั้งนี้ ห้อยเครือไม้มีดอกเปนจังหวะทุกๆ ชั้นจนกระทั่งน่าสเตช เล่นอย่างสั้นเปนสเตตเทียเตอ คนที่ไปดูแต่งเต็มยศทั้งสิ้น มี ๒ ม่าน ม่านหนึ่งตั้งต้นบาเลต์แต่ใช้เพลงช้า ท่าทางเกือบจะเปนรำ ว่าท่อนนี้เปนของปรินซอัลเบิตคิด เชื่อว่าไทยๆ เราดูคงเห็นงาม ไม่ใช่เต้นแหยวๆ ม่านที่ ๒ เล่นเรื่องตุ๊กตากลอย่างที่เคยเห็นแล้ว เปนแต่ตุ๊กตาเปลี่ยนไปต่างๆ เรื่องราวนั้นก็คือมีร้านตุ๊กตา มีคนมาซื้อตุ๊กตา คนนั้นเปนตลกทั้งนั้น ร้านตุ๊กตานั้นตั้งตุ๊กตาแหม่มบนชั้ว ยืนงอมืออย่างตุ๊กตาถ้วย มีตุ๊กตากลตั้งที่พื้นโรง ตามฝาผนังแขวนตุ๊กตาที่โคลงเคลงกระดุกกระดิกต่างๆ ผู้ที่มาซื้อดูตุ๊กตากลทีละตัว ไขให้เต้นโลดต่างๆ ตามลักษณของตุ๊กตา จนหมดตุ๊กตากลแล้ว คนที่มาซื้อต่างคนต่างไป คราวนี้ปิดม่าน ชั้นในดับไฟ ต่างว่าค่ำ เจ้าของมาตรวจตราแล้วก็ปิดร้านกลับไป มีนางที่มีเวทมนต์คนหนึ่งออกมาเรียกให้ตุ๊กตาเต้นรำ ตุ๊กตาที่บนตู้บนชั้วกระโดดลงมาหมด กลายเปนบาเลต์ไปใหม่ ลงปลายถือธงช้างหมดทุกคน ออกมาเดินยันต์ แลจัดท่าต่างๆ หมดเรื่องกันเท่านั้น

ขากลับพ่อกลับกับดัชเชส ฝนตก ที่วังนี้กระไดมันชอบกล ตั้งแต่ไฟไหม้คราวก่อน ดุ๊กวิลเลียมเข็ดไม่ใช้ไม้ ใช้เหล็กแลศิลาทั้งสิ้น กระไดที่ขึ้น เปนกระไดเหล็กโปร่งๆ แลดูสูงมาก เพราะขึ้นมาแลเห็นพื้นข้างล่าง ดัชเชสบ่นอู้ทีเดียว เพราะใส่เสื้อยาว หางยาวมาก ขึ้นลำบากเต็มที เรื่องที่ไฟไหม้นั้นก็ชอบกล ไปรม์มินิสเตอเดี๋ยวนี้เปนผู้ได้ทันเห็นไฟไหม้คราวนั้น แต่ยังเปนเด็ก เวลานั้นกำลังมีเต้นรำ ดุ๊กวิลเลียมเปนคนไม่ชอบให้ใครเข้าห้อง เวลาไม่อยู่แล้วปิดประตูแน่น มหาดเล็กก็เข้าไม่ได้ เวลานั้นกำลังเต้นรำ ว่าเปิดน่าต่างไว้มีไฟปลิวมาแต่ข้างนอก ฤๅบุหรี่ที่สูบตกอยู่อย่างไร ติดกรุ่นมาในห้องนอนดุ๊กซึ่งเปนห้องนอนพ่อเดี๋ยวนี้ ไม่มีใครรู้ เพราะไปอยู่ที่เต้นรำหมด จนไฟลุกโพลงคนข้างนอกเห็น พากันเข้ามาจึงรู้ว่าไฟไหม้ กว่าดุ๊กเองจะทราบมาถึง จะเก็บอะไรไม่ทันหมด ได้แต่หมวกใบเดียวเท่านั้น เข้าของเก่าแก่สำหรับตระกูลเสียไปในไฟเปนอันมาก จึงได้สร้างใหม่ คราวนี้เลยเกลียดไม้ ดุ๊กคนนี้ชอบลายสก๊อตอย่างยิ่ง ในห้องนอนแลต่อห้องนอนกระดาษปิดฝาใช้สายสก๊อต จนกระทั่งผ้าหุ้มเก้าอี้ ที่นอนผ้าห่มนอนเปนลายสก๊อตเขียวทั้งสิ้น ดูก็แปลกอยู่ แต่เรื่องไฟใช้น้อยเต็มที ถ้าอยู่ปรกติห้องหนึ่งก็ดวงหนึ่งฤๅสองดวง มืดๆ ทั้งนั้น จนกระทั่งที่เลี้ยงโต๊ะ ฤๅที่รับแขกก็ไม่จุดไฟมาก ใช้แก๊สแต่ห้องเลี้ยงใหญ่ นอกนั้นใช้เทียน แต่เทียนก็ไม่ใคร่จะจุด ใช้โคมน้ำมันปิโตเลียม อย่างไขลูกประแจ มืดกว่าโคมลานเสียอิก เรื่องไฟกับฝรั่งเห็นจะเปนพวกชาววัง ดูช่างเข็ดหลาบกันเสียจริงๆ สุดแต่ออกจากห้องไหนไปแล้วห้องนั้นเปนดับไฟเสีย ไม่ได้จุดไฟทิ้งไว้เลย ถ้า ๒ ยามล่วงไปแล้วดับหมดไม่มีเหลือ เว้นไว้แต่ถ้าเราทำงานค้าง ก็จุดอยู่ดวงเดียวแต่ที่เราทำงานเท่านั้น เลิกกันเวลาจวน ๕ ทุ่ม ดูก็เหนื่อยอยู่ เพราะยืนมาก ได้ส่งโปสต์ก๊าดที่มหาดเล็กเขาเอามาให้ มีรูปเวลาขึ้นรถ แลโปรแกรมการรับรองมาด้วย ยังมีซิเนมะโตกราฟ ดุ๊กริเยนต์รับว่าจะหาให้ คงจะได้เห็นเมื่อเวลากลับเข้าไปบางกอก

ลืมพูดถึงเรื่องที่ได้ถามเอมเปอเรอวันนี้ ด้วยรูปเขียนอย่างใหม่ เห็นอย่างไร กริ้วใหญ่ ว่ามันเปนบ้า ที่แท้มันเขียนไม่เปน ครั้นมันจะเขียนมาตามฝีมือมัน ไม่มีใครเขาจะดูจะทัก แกล้งเขียนให้ระยำเช่นนั้น พอให้เขาได้ทัก แล้วมันก็ไปโยนทิ้งเสีย ขอให้พ่ออุ่นใจเถอะ มันไม่ไปได้กี่ปีดอก

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๘
วังบรันซวิก

วันอาทิตย์ที่ ๑๑ สิงหาคม

เวลาเช้า ๔ โมงครึ่งไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่น คนดูเต็มแน่นตลอดหนทาง โห่ร้องเหมือนเมื่อวันมาถึง แต่งฟร๊อกโก๊ตทหาร เพราะเหตุที่ดุ๊กริเยนต์ยังไม่ได้ไปที่ฮาร์ซบูร์ก เปนการรับรองรวมกันทั้ง ๒ อย่าง อันที่จริงดุ๊กริเยนต์จัดการรับพ่อคราวนี้คงจะได้ความลำบากมาก เพราะพึ่งมาได้ ๑๕ วันเท่านั้น สารพัดอะไรๆ วิ่งเที่ยวไล่ตรวจตราดูแลเองหมดตั้งแต่เช้าจนดึก รถไฟไปทางประมาณสักชั่วโมง ๑ จึงถึงสเตชั่นฮาร์ซบูร์ก เมืองนี้ตั้งอยู่ที่เชิงเขาฮาร์ซ เขาฮาร์ซนี้เปนสูนย์กลางของประเทศเยอรมนี มีแร่เงินแร่เหล็ก มีคนไปมาเที่ยวในฤดูร้อน เพราะมีที่อาบน้ำ เมืองก็โตอยู่ พอขึ้นไปจากสเตชั่น ไปที่ที่ประชุมเมือง แมร์มาสปีชก่อน ปราไสยดุ๊กแลพ่อด้วยกัน พ่อขอให้ดุ๊กตอบแทน พวกหัวน่าของชาวเมืองยืนเรียงแถวฟากข้างซ้าย พวกผู้หญิงสาวยืนแถวฟากข้างขวา เมื่อดุ๊กตอบเสร็จแล้ว ผู้หญิงนำช่อดอกไม้มาให้ดัชเชส ว่าคำกลอนเปนแอดเดรส ภาษาเยอรมัน แล้ว “ถ่ายรูป” คือทักทายทั่วกัน แล้วไปขึ้นรถเทียม ๔ ม้า พ่อกับดุ๊กไปรถน่า ดัชเชสกับบริพัตรไปรถหลัง ตามหนทางตกแต่งด้วยธงทั้งเล็กทั้งใหญ่แลใบไม้ ธงมี ๓ อย่าง คือธงเยอรมัน ๓ สีอย่าง ๑ ธงฮาร์ซเบิกเหลืองกับน้ำเงินอย่าง ๑ ธงช้างอย่าง ๑ สลับกันไปทั้งนั้น มีคนยืนราย ๒ ข้างทางเปนจำพวกต่างๆ คือหญิงชายชาวเมือง ล้วนแต่มีเครื่องหมายติดเสื้อเปนผู้มารับรองเปนอันมาก ผู้หญิงสาวแต่งสพายแพรสีน้ำเงินกับเหลือง สวมมาไลยดอกไวโอเลต เด็กๆ ทั้งกองถือธงช้างเล็กๆ แกว่งสลอน เด็กโรงเรียนต่างๆ ยืนเปนหมู่ๆ นักเรียนชั้นหนุ่มเปนพวกๆ กองดับเพลิงทั้งของรัฐบาลแลทั้งเชลยศักดิ์ แต่งตัวหรู พวกทำแร่ต่างๆ แต่งตัวเปนเครื่องแฟนซี แลอื่นๆ เปนอันมากเหลือที่จะพรรณา เปนอันมีคนรายตลอดหนทาง โห่ร้องโบกผ้าแกว่งมือไม่ได้ขาดสาย หนทางค่อยๆขึ้นไปบนเขา ถนนแลบ้านเรือนสอาดน่าอยู่ ควรจะเปนที่เที่ยวแลอยู่ได้อย่างที่อาบน้ำต่างๆ มีโฮเตลใหญ่ตั้งขึ้นใหม่ คนมาอยู่มาก เปนที่แฟชันะเบอล ต้นไม้งามเหลือเกิน ตลอดขึ้นไปจนชายเนินแห่งหนึ่งจึงลงจากรถ ดูม้าฝูง ที่นี่เปนที่เลี้ยงม้าฝูงของรัฐบาล ตั้งมา ๒๐๐ ปีแล้ว แต่มาจัดการแขงแรงมากเมื่อดุ๊กออฟบรันซวิกคนที่สุด แต่รั้วที่กั้นคอกม้าเปนคอกๆ ยาวถึง ๖๐๐๐ เมเตอ ที่นั้นเปนที่ท้องทุ่ง แต่เปนเนินสูงๆ ต่ำๆ ต้อนม้ามาดูเปนฝูงๆ ที่ซึ่งเราไปดูนั้นเปนที่ที่ดุ๊กคิดจะสร้างวัง แต่พอสร้างขึ้นก็เกิดเรโวลุชัน เลยงดเอาศิลาไปใช้การอื่น เหลือศิลาอยู่ก้อนเดียว ดุ๊กคนเก่ามีวังแลป๊ากสวนหลายแห่ง แต่เปนสมบัติของตัวเอง ยกให้เปนมรฎกกิงออฟแซ๊กซนีเสียก็หลายแห่ง ให้ดุ๊กออฟคัมเบอลันด์เสียก็มาก จึงเหลืออยู่แต่วังที่บรันซวิกแห่งหนึ่ง กับคาเซอลที่ฮาร์ซเบิก ซึ่งจะไปกันวันนี้ บนยอดเขาสูงอันหนึ่งมีป้อมแลคาเซอลเปนของเอมเปอเรอเฟรเดอริกคนก่อนได้สร้างขึ้นไว้แต่โบราณ ทางที่ขึ้นไปบนเขาราบๆ ไม่ชัน จนกระทั่งถึงคาเซอล คาเซอลนี้รูปร่างเปนตึกไม่ใช่เปนป้อมแต่ก่อด้วยศิลา เปนที่อยู่ของเจ้ากรมม้า แต่งต้นไม้งามจริงๆ ฝาผนังมีไม้เลื้อยขึ้นรอบ ตามเชิงผนังปลูกไม้สี มีลำธารผ่านมาใกล้สนามหญ้า เลี้ยงปลาเตราต์ มีป่าทุ่งหญ้าน่าสบาย เลี้ยงกลางวันในชั้นต่ำของคาเซอลซึ่งเปนห้องใหญ่ปิดมืดหมด ใช้จุดไฟฟ้า ตรงผนังกลางติดโล่ห์ช้าง ๓ เศียร รายไฟน้ำเงินแลแดงทำเปนสแตนดาด ผนังประดับด้วยใบสนเปนผนังป้อมแลลูกป้อม เพดานห้อยย้อยไปด้วยระย้าแลเฟื่องทำด้วยใบสน กลิ่นฟุ้งไปทั้งห้อง ใบสนนั้นมีกลิ่นแรงมาก เขาถือกันว่าเปนเครื่องทำให้หายใจสบาย เหมือนกันกับที่คนเปนโรคในจมูก ใช้สูดน้ำต้มใบสน ครอบครัวของผู้บัญชาการกรมม้านี้ใหญ่โตมาก โต๊ะจัดด้วยถ้วยรางวัลแข่งม้า เมื่อเลี้ยงกันเสร็จแล้ว ได้จูงม้าที่เปนพ่อม้า แลลูกกับทั้งนางม้ามาให้ดู พรรณพ่อม้าคงจะต้องใช้ม้าอังกฤษอยู่นั่นเอง เพราะในเยอรมันเหนือนี่มีเวลาซัมเมอน้อย การเลี้ยงม้าสู้อิงแลนด์ฤๅฮังการีไม่ได้ ราคาก็ไม่แพงเหมือนอิงค์แลนด์ ที่เลี้ยงม้านี้ดูสันทัดเกี่ยวข้องกับดุ๊กออฟเวสตมินสเตอมาก พ่อม้าหลายตัวมาจากดุ๊กออฟเวสตมินสเตอได้ลูกดีๆ หลาย ขายได้ราคาแพงๆ อย่างแพงที่สุดลูกม้าขวบเดียว ราคา ๒๕๐๐๐ มาร์ก เปนเงิน ๑๗๕๐๐ บาท ที่ขายภายใน ๓๐ ปี ได้เงิน ๒๐๐๐๐๐๐ มาร์ก เปนเงิน ๑๔๐๐๐๐๐ บาท ม้าเหล่านี้ไปแข่งชะนะได้เงินราว ๔๐๐๐๐๐๐ มาร์ก เปน ๒๘๐๐๐๐๐ บาท นี่ว่าในระหว่าง ๓๐ ปี ยังน้อยกว่าม้าอิงค์แลนด์อยู่เปนอันมาก ต่อนี้ไปจะกลับบรันซวิกด้วยรถโมเตอร์คาร์ พ่อลืมเล่าถึงตอนกลางทาง ที่นี่เขามีคัวรเฮาส์ ซึ่งเปนที่ประชุมเล่น มีคนประชุมกันที่คัวรเฮาส์คอยรับเปนอันมาก เขาเลือกผู้หญิงสาวคนหนึ่งซึ่งพูดอังกฤษคล่อง ให้เปนผู้นำดอกไม้มาให้พ่อ มาพูดเปนภาษาอังกฤษรู้สึกค่อยโล่งใจ เพราะพูดตอบเขาได้ ในที่นั้นน่าสนุก มีที่เล่นในใต้ร่มไม้ มีร้านขายของ เด็กกำลังเล่นชิงช้าแลการเล่นต่างๆ ครึกครื้น

ทางตั้งแต่คาเซอลมาโดยโมเตอร์คาร์ เปนทางขึ้นเขาจนกระทั่งกลับลงเขา ผ่านมาในป่าสน แต่ในป่านี้ถนนใหญ่ มีต้นไม้รายชั้น ๑ ดีกว่าชวาสวัล คือป่าดำเมืองบาเดนบาเดน แต่พ่อไม่ได้เอากล้องถ่ายรูปมาออกเสียดายเต็มที มีที่งามซึ่งควรจะถ่ายรูปหลายแห่ง เมื่อใกล้จะถึงเชิงเขามีน้ำตก มีเรสเตอรองต์ตั้งในที่นั้น มีคนไปนั่งเล่นกันเปนกอง ถ้าหากว่าไม่ได้ไปนอรเว จะเห็นงามฤๅตื่นเต้นบ้าง แต่ไปนอรเวมาเสียแล้วเห็นไม่ถึงกับจะเรียกว่าน้ำพุ ในลำธารนี้เขาก็ใช้สายน้ำเหมือนกัน ตลอดลงไปจนถึงที่ถลุงแร่ มีเชือกน้ำซึ่งต่อด้วยกระดานลงไป จนกระทั่งถึงที่ล้างแร่ มันกลับไปเหมือนเมืองภูเก็จ โรงที่ถลุงแร่นั้นอยู่ต่อทุ่ง ตั้งแต่นั่นไปก็เปนทางผ่านท้องทุ่งตรงๆ โดยมาก จะโอนก็เมื่อถึงหมู่บ้าน โอนเข้าหาหมู่บ้านฤๅหลีกเรือน สองข้างทางปลูกไม้ผล มีคนรับผูกเปนตอนๆ ระยะทางอยู่ข้างจะไกลมาก เพราะฉนั้นพอตกท้องทุ่งแล้วจึงต้องเปิดเรวเต็มที่ ลมจัดเต็มที หมวกแก๊บปล่อยสายรัดคางแล้วยังหลุดลอยอยู่บนหัวได้ ผ่านบ้านหลายตำบล แต่เปนของปรูเซียบ้าง ของบรันซวิกบ้าง ประเดี๋ยวเข้าในแดนปรูเซีย ประเดี๋ยวเข้าในแดนบรันซวิก ทั้งป่าไม้ ทั้งท้องทุ่ง ทั้งหมู่บ้าน กำหนดแดนในที่เหล่านี้มักจะเปนท้องร่อง เขาเรียกว่าแม่น้ำ แต่เท่าท้องร่องใหญ่ๆ การที่เขตรแดนขนาบคาบเกี่ยวกันมากเช่นนี้เพราะเหตุที่แจกกันเปนมรฎก ส่วนที่ได้ไปกับดุ๊กออฟคัมเบอลันด์ รวมเปนเขตรแดนฮาโนเวอ กลายเปนของปรัสเซียหมด ที่คงเหลืออยู่กับบรันซวิกจึงได้คงเปนบรันซวิก แต่กระนั้นดุ๊กออฟคัมเบอลันด์ แลกิงออฟซักซนีก็ยังเปนเจ้าของที่ดินอยู่ในเมืองบรันซวิกเปนหลายแห่ง ในที่สุดถึงเมืองวอลเฟนบึตเตลเปนเมืองที่เมื่อเวลาเสียบรันซวิกแก่ฝรั่งเศส เชื้อวงษบรันซวิกมาตั้งอยู่ณที่นั้น ในระหว่างเมืองนี้กับบรันซวิกมีรถรางเดินตลอดถึงกัน ที่จริงก็เกือบจะติดกันเปนเมืองเดียว แต่มีป่าสนใหญ่อย่างงามคั่นอยู่ในระหว่างกลาง กับมีท้องทุ่งหน่อยหนึ่ง ในท้องทุ่งเหล่านี้ปลูกโอ๊ตแลอัสปะระกัส แต่โดยมากนั้นผักบิ๊ดที่สำหรับทำน้ำตาล มีโรงทำน้ำตาลกว่า ๒๐ โรง คนในเมืองบรันซวิกทั้งหมดมีครึ่งล้าน แต่ในเมืองบรันซวิกเมืองเดียวแสนสี่หมื่นคน วันนี้เคราะห์ดีไม่มีฝน แดดออกแต่ไม่ร้อน ออกจะหนาวๆ กลับมาถึงเวลาย่ำค่ำ ๑๐ นาที ที่วังนี้มีเสาธง ๓ เสาบนหลังคา เสาหนึ่งชักธงประจำเมือง เสาหนึ่งชักธงสำหรับดุ๊กริเยนต์ ดุ๊กริเยนต์ไม่ได้ใช้ธงตำแหน่งดุ๊กเมืองนี้ ใช้ธงกริฟฟิลยี่ห้อชะเวริน ชักธงสแตนดาดของเราอยู่กลาง ขากลับมาคนก็แน่นเหมือนอย่างเมื่อขาไป พอถึงก็มานั่งกินน้ำชากัน

พูดกันเพลินไป เขามาบอกว่ารถพร้อมแล้วต้องตลีตลานมาแต่งตัว กลับเปนครึ่งยศติดตรา ขึ้นรถตู้อย่างสเตตไปที่เทียเตอ แต่ดัชเชสกลับตัวไม่ทัน เพราะเผลอไปไม่ได้แต่งตัว เลยต้องไปภายหลัง ในเทียเตอแต่งเหมือนอย่างกับที่มีลครเมื่อคืนนี้ เว้นไว้แต่บนสเตชมีคนยืนเต็มแน่นตลอดไป ๖๐๐ คน ร้องเพลงต่างๆ พร้อมกันทั้งหมด ในเมืองเยอรมนี เขามีเปนโซไซเอตีสำหรับร้องเพลงทั่วทุกเมือง คน ๖๐๐ คนนี้ เปนคนในโซไซเอตีต่างๆ แปดโซไซเอตีด้วยกัน ความมุ่งหมายที่มีประชุมพร้อมกันเช่นนี้เปนการกุศล เงินเก็บได้มากน้อยเท่าใดให้แก่คนพิการ การที่จะซักซ้อมดูไม่ใช่ของง่ายเลย เขาปันเปนพวกๆ เทียบตามเสียงแตรเสียงซอ พวกที่เสียงแหลมๆ เปนแตรเล็กซอเล็กแลขลุ่ย พวกที่เสียงอ้าวๆ เปนแตรใหญ่แลซอใหญ่ ร้องขัดจังหวะฤๅประสมเสียง เปนออเคสตรา แรกทำสรรเสริญบารมี แล้วร้องเข้าพิณพาทย์ ในระหว่างกลางๆ ร้องเปล่าๆ พรักพร้อมเพราะดีมาก เมื่อลงปลายจึงร้องเข้าพิณพาทย์ การร้องเช่นนี้มีเมืองสวิเดนอิกตำบล ๑ แต่ที่นั่นใช้สตูเดนต์ คือพวกนักเรียนผู้ใหญ่ๆ มาก แต่ที่นี่ไม่เลือกว่าคนชนิดไร จนกระทั่งคนทำงานก็เข้าได้ เมื่อเสร็จการร้องแล้ว ต้องเอาหัวน่าโซไซเอตีเหล่านั้นขึ้นมา “ถ่ายรูป” ปราไสยกันทีละคน ได้กลับกันเวลา ๒ ทุ่ม ๑๕ มินิต รีบตลีตลานเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวอิวนิงเดรสติดตราไปดินเนอ

ดินเนอวันนี้เปนอย่างโต๊ะย่อม ใช้เครื่องเงิน ผ้าที่ปูโต๊ะเปนผ้าที่ได้ทอ ๒๐๐ ปีมาแล้ว มีรูปดุ๊กออฟบรันซวิกอยู่ในนั้น ต้องจัดดอกไม้หลบเว้นรูป ที่กลางมีรูปช้างเผือกใหญ่หล่อด้วยเงิน ซึ่งพ่อไม่ได้รู้สึกเลยว่าเขาทำไว้เตรียมจะให้ รูปนี้ถ่ายจากรูปปั้น ที่กรมสมเด็จประธาน แกกริ้วรูปช้างที่ฝรั่งทำเหมือนอย่างกับเรากริ้ว จึงได้เอารูปปั้นนั้นไปทำตัวอย่าง ให้ทำให้เหมือน ตั้งใจจะเอาไปให้ที่บางกอก แต่ครั้นเมื่อไม่ได้ไปบางกอกแล้ว รู้ว่าพ่อจะมาคราวนี้ จึงได้ทำฐานแลจาฤกภาษาไทย ขอให้พระยาศรีธรรมสาส์นช่วยเรียงให้

ตามโปรแกรมว่าเลี้ยงแล้วจะฟังร้อง ปิดประตูห้องที่จะร้องไว้ออกแน่น ครั้นดินเนอเสร็จแล้วเปิดเข้ามากลายเปนหีบเสียงเท่านั้น ปิดไม่ให้รู้ด้วยว่าจะมีอะไร ฟังกันอยู่หลายเพลงจึงได้เลิก เพราะพรุ่งนี้จะต้องตื่นเช้า

พอเลิกแล้วพ่อพบหมอ อยู่ข้างจะวิตกวิจารณ์มาก กลัวพ่อจะเหนื่อยอ่อน แต่ครั้นตรวจชีพจรดูเห็นว่าไม่เปนอะไร ความที่เอาใจใส่ของดุ๊กริเยนต์นั้นพบหมอทุกเวลา เอาโปรแกรมออกหาฤๅ ยอมให้หมอทักท้วงห้ามปราม จนกระทั่งที่ซึ่งจะไปก็หาหมอไปดูเสียก่อนทุกแห่ง ให้ตัดสินว่ากระไดนี้จะควรขึ้นได้ฤๅไม่ได้เปนต้น หมอปลื้มเต็มที ชมแล้วชมเล่า แกช่างหยอดดุ๊กเสียจริงๆ

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๓๙
วังบรันซวิก

วันจันทร์ที่ ๑๒ สิงหาคม

วันนี้ต้องตื่นแต่เช้าออกจะง่วงๆ เวลา ๒ โมงเศษแต่งตัวครึ่งยศติดตรา ขึ้นรถไปกับดัชเชสดูทหารซ้อมรบที่สนามโกรเซอเอกเซอเซียรปลาตช์ ดุ๊กขึ้นม้าบังคับทหาร การที่รบวันนี้แบ่ง ๒ พวก พวก ๑ เปนกองป้องกัน ซึ่งล่วงน่าไปตั้งขัดทางของกองใหญ่ซึ่งเดินจากฮาโนเวอมาผ่านเมืองบรันซวิก ส่วนอิกฝ่ายหนึ่งประมาณว่ากองใหญ่อยู่ฮาร์ซเบิกแต่งกองโจรมาตีตัดกองทัพใหญ่ที่นอกบรันซวิก กองป้องกันที่บรันซวิกมีจำนวนทหารราบ ๒ กองพัน (๘๐๐ คน) ทหารม้า ๔ กองร้อย (๔๘๐ คน) กับทหารปืนใหญ่ ๑ กองร้อย (๑๒๐ คน) กองโจรที่มาตีมีจำนวนทหารราบ ๑ กองพัน (๔๐๐ คน) ทหารม้า ๑ กองร้อย (๑๒๐ คน) ทหารปืนใหญ่ ๑ กองร้อย (๑๒๐ คน) กองตีเดินก่อน พอยิงกันหน่อยทหารม้าข้างฝ่ายป้องกัน ถลำเข้าไปเสียที แต่ทหารเดินเท้าเดินอ้อมวกเข้าข้างดี กองตีได้เตรียมไว้สำหรับให้แพ้แล้ว เพราะเหตุที่ทิ้งกองใหญ่มาไกล พอกองป้องกันตีโอบเข้าไปได้ก็ถอย กินเวลา ๒ ชั่วโมงเศษ แต่อากาศดีแดดจัด มีลมเรื่อยๆ ไม่ร้อนไม่หนาว กลับจากนั้นมาที่ราทเฮาส์ ฤๅเรียกภาษาอังกฤษว่าเตานฮอล ซึ่งเปนที่แมร์มิวนิลิเปอลประชุม ตึกนี้ทำพึ่งแล้วใหม่ไม่ช้านัก แต่ทำให้เปนอย่างเก่าครึ มีรูปแบบของที่นั้นส่งมาด้วย ขอให้เก็บไว้ให้ เวลาเที่ยงกลับพักหน่อยหนึ่งแล้วเลี้ยงกลางวันที่ในคาเซอลนี้ กินกลางวันแล้วออกง่วงอ่อนใจหลับได้นิดหนึ่ง ถูกปลุกก่อนกำหนดที่สั่งให้ปลุกไป ๒๐ มินิตขาดทุนไปหน่อยหนึ่ง

เวลาบ่าย ๔ โมงแต่งเสื้อยุนิฟอมไม่ได้ติดตรา ไปดูกองดับเพลิงสนามกลางเมือง กองดับเพลิงมีหลายพวก คือเปนพวกกองดับเพลิงแท้ที่ได้เงินเดอนพวกหนึ่ง เปนพวกวอลันเตียพวกหนึ่ง เปนพวกของกรมเมืองพวกหนึ่ง พอไปถึงกองดับเพลิงเหล่านั้นขับรถสูบผ่านข้างฝ่ายเรือนเหล่านั้นก็จุดดอกไม้ให้เปนควันแลแสงไฟ ออกเหมือนอย่างไฟไหม้มีเผียะผะด้วย รถดับเพลิงรีบมา พอตั้งกระไดพาดแลสูบน้ำประเดี๋ยวเดียว กองดับเพลิงได้สัญญาไฟไหม้จริงๆ ออกจะไม่ใคร่เชื่อกัน เพราะคราวก่อนทดลองสัญญา เชื่อเอาว่าไฟไหม้จริงๆ เลยตกใจยุ่งกันว่าไฟไหม้เปล่าๆ แต่คราวนี้โทรศัพท์ไปถามได้ความว่าไฟไหม้แฟกตอรีแห่งหนึ่ง แลเห็นควันพลุ่ง จึงต้องเลิกเลยไปดับไฟจริงๆ กลับมากินน้ำชาที่คาเซอลเสียตอนหนึ่ง ได้ส่งแผนที่ดับเพลิงมาด้วย เวลาบ่าย ๕ โมงไปที่สนามอิกแห่งหนึ่ง ซึ่งเปนที่เขาสำหรับเอกเซอไซส์ ที่นี่ประชุมพวกคลับที่เล่นยิมนาสติกหลายคลับด้วยกัน อย่างเช่นเมืองเราเรียกกันว่ากรีฑาสโมสร แต่ไม่มีทหารในนั้นเลย แลไม่ได้กำหนดชั้นคนว่าเปนชั้นไหนพวกไหน รวมกันได้หมด เปนจำนวนคน ๕๐๐ ยืนรายจังหวะพอเต็มสนาม เขาปลูกพลับพลาไว้ที่ท้ายสนามข้างหนึ่ง พลับพลาอย่างฝรั่งนี้ เปนอย่างที่เรียกกันว่าสแตนด์ เปนรูป ๔ เหลี่ยมสูง มีกระไดขึ้นในตัว พื้นยกเปนคั่นกระไดขึ้นไปข้างหลังแต่งด้วยเชือกแลใบไม้ธง เชือกธรรมดาเรานี่เอง แต่โรยบรอนซ์เสียก็เข้าทีอยู่ ปักเสาธงเปนธงชายบ้างธงประฎากบ้างสลับกัน ๓ อย่าง คือ ๓ สี เยอรมัน เหลืองกับน้ำเงิน บรันซวิก ขาวกับแดงสำหรับเมืองไทย แล้วผูกเฟื่องใบสนโยงจากเสาธงนั้นถึงกันรอบ ตั้งต้นถือเหล็กฟากดัดตัวเข้าพิณพาทย์พร้อมกันทั้ง ๕๐๐ ดูงามดีมาก มีเกยคนถือธงบอกบท แลมีตัวผู้นำ ๒ ฟากยืนบนยกพื้น เสร็จแล้วตั้งเครื่องยิมนาสติกต่างๆ รายเปนหย่อมๆ เต็มทั้งสนาม ต่างกองต่างเล่นพร้อมกันหมด ครั้นแล้วหยุดพัก คราวนี้มีเด็กผู้หญิง ๔๐ คนถือไม้กลม ๒ มือเข้าเปนยันต์รำดัดตัวรับพิณพาทย์ ต่อนั้นไปจึงมีการแข่ง ๓ ขาโดดข้ามเชือก วิ่งแข่งอย่างกระโดด แต่วิ่งแข่งอย่างกระโดดนี้เขาใช้รั้วกับม้าสลับกันเปน ๔ สาย มีผ้าเช็ดหน้าสีต่างกัน ๔ ผืน คนที่จะออกวิ่งถือผ้าเช็ดหน้าสีของตัว วิ่งกระโดดข้ามจนตลอดแล้ววิ่งกลับส่งผ้าให้ในพวกเดียวกันวิ่งต่อกันไปจนครบตัว กองใดถึงหมดก่อนกองนั้นชะนะ เล่นเช่นนี้ยังไม่เคยเห็น ต่อนั้นไปก็ดึงเชือก แต่ใช้ยืนดึงไม่ทนเท่าไร ประเดี๋ยวก็แพ้ชะนะกัน ในที่สุดดุ๊กริเยนต์ให้รางวัลธงประดับห้อยทำด้วยกำมหยี่ปักไหม ข้างหนึ่งเปนไลออน ข้างหนึ่งเปนไม้กางเขนงามมาก เวลาทุ่ม ๑ พอแดดลบจึงได้เลิก เวลาทุ่มครึ่งวันนี้เลี้ยงดินเนอ แต่งครึ่งยศติดตราอิก ใช้โต๊ะอย่างกว้างที่ไม่เคยเห็นกว้างเท่านี้ เพราะเครื่องตั้งกลางโต๊ะใหญ่เหลือเกิน แต่ประดับดอกกุหลาบทั้งโต๊ะงามมาก มีแขกบรรดาที่ได้เกี่ยวข้องในการรับรองเหล่านี้เพิ่มขึ้นอิก มีผู้หญิงด้วย ครั้นเวลาเลี้ยงกันแล้วขึ้นรถไปที่วัดที่เขาเรียกกันว่าโดม อยู่ต่อกันกับวังโบราณ เรียกชื่อว่าบูรกดังกะวารโรเด ถ้าเล่าเรื่องเสียสักหน่อยก่อนเห็นจะดี วัดแลวังนี้เปนของเฮนรีธีไลออน ๗๕๐ ปีมาแล้วเปนผู้สร้าง เฮนรีธีไลออนผู้นี้เปนเจ้าที่เข้มแขง แผ่อาณาเขตรกว้างขวาง รวมเมืองฮาโนเวอ เมืองบะวาเรีย เมืองซักโซนีอยู่ในบรันซวิกทั้งสิ้น เขตรแดนข้างเหนือตกถึงทเลเหนือ ข้างตวันตกจดแดนวิลันดา ประมาณสักครึ่งหนึ่งของประเทศเยอรมนีในเวลานี้ เฮนรีธีไลออนนี้ได้ไปในการกรูเสดรบแขกด้วยเรื่องสาสนา มีเปนนิทานว่า เมื่อไปคราวนั้นพบงูอย่างที่เรียกว่า แดรกอนรัดไลออนตัวหนึ่ง เฮนรีฆ่างูตัวนั้นตาย ช่วยไลออนรอด ไลออนนั้นจึงได้มีใจรักใคร่เฮนรี ไปไหนไลออนนั้นก็ตามเหมือนสุนักข์ ครั้นเมื่อเวลากลับมาเมืองบรันซวิก ไลออนนั้นก็ตามมาด้วย อยู่จนเฮนรีตายไลออนนั้นจึงได้ตาย ที่วังนี้แต่ก่อนเปนป้อมมีกำแพงรอบแต่ชำรุดปรักหักพัง ยังคงเหลืออยู่แต่บางส่วน ซึ่งต่อเนื่องกันกับวัดสำหรับวัง วัดนั้นเปนฝีมืออย่างโรมันเอมไปร์ มีฉนวนเดินจากวังไปที่วัด ในหว่างวัดแลวังนั้นมีสนาม เฮนรีได้สร้างมอนิวเมนต์ไว้ ฐานเปนศิลาข้างบนเปนไลออนยืนหยัด หล่อด้วยทองแดง เปนฝีมือช่างหล่ออย่างเก่าที่สุดในประเทศเยอรมนี ในเวลานั้นมีเอมเปอเรอเยอรมนี แต่ไม่ใช่เอมเปอเรออย่างทุกวันนี้ เอมเปอเรอในครั้งนั้นเขาไม่มีเมืองอยู่ เที่ยวไปอยู่ที่โน่นบ้างที่นี่บ้าง อย่างลักษณที่เรียกว่าจักรพรรดิตามมหาภารตะ ไม่ใช่จักรพรรดิอย่างที่มาในพุทธสาสนา ในเวลาเฮนรีมีอำนาจมากนั้น เอมเปอเรอชื่อเฟรเดอริกธีเกรด ได้เปนใหญ่ เคยเปนคนชอบกันกับเฮนรีมาแต่เด็ก เอมเปอเรอรับสั่งให้เฮนรีอยู่ช่วยการศึกรบกับอิตาลี เฮนรีไม่ยอมอยู่กลับมาเสีย เอมเปอเรอกริ้วจึงได้เนียรเทศเฮนรีเสียจากเมือง ไปอยู่เดนมาร์กกับพ่อตา ภายหลังอนุญาตให้กลับ แต่แบ่งเมืองบาวาเรีย ฮาโนเวอ ซักโซนีออกเสีย คงให้ไว้แต่ปรินซิปัลิตีของบรันซวิกนี้เมืองเดียว เมืองเม็กเคลนเบิกที่เปนต้นแซ่ของดุ๊กริเยนต์เดี๋ยวนี้ ก็อยู่ในอำนาจของเฮนรีธีไลออน เพราะไปตีได้ พวกเม็กเคลนเบิกยังเกลียดชังเฮนรีธีไลออนอยู่ เฮนรีธีไลออนเลยตกต่ำอยู่เช่นนั้นจนถึงเวลาตาย เมื่อตายแล้วจึงได้เอาศพฝังไว้ในโบสถ์นี้ หลังที่ฝังศพมีรูปเฮนรีธีไลออน ถือรูปโบสถ์นอนเคียงกันกับเมีย ข้างท้ายโบสถ์ยกพื้นสูง ในใต้พื้นสูงนั้นเปนที่ฝังศพ มีเอมเปอเรอ ๒ คน คือเอมเปอเรออตโตคน ๑ แล้วบรรดาดุ๊กออฟบรันซวิกที่สืบแซ่กันต่อมาก็ฝังศพในวัดนั้นทั้งสิ้น จนตลอดถึงดุ๊กวิลเลียมซึ่งเปนที่สุดตระกูล มีต้นไม้ต้นหนึ่งซึ่งเฮนรีธีไลออนได้ปลูกไว้อยู่มา ๗๐๐ ปี จนกระทั่งถึงดุ๊กวิลเลียม พอดุ๊กวิลเลียมตายแล้วต้นไม้นั้นก็ล้ม ต้นไม้ตายพร้อมกันกับแซ่ที่ขาดสูญ ฝรั่งฟังอยู่ข้างจะจับใจกันมาก ได้เอาไม้จากต้นไม้นั้นมาทำเปนมอนิวเมนต์จำลอง ตั้งไว้ในคาเซอลนี้ มอนิวเมนต์เดิมนั้นได้ชำรุดซุดโซมไปมาก ภายหลังจึงได้ซ่อม เมื่อล่วงมาได้ ๕๐๐ ปี คิดตั้งแต่เวลาซ่อมมาจนกระทั่งถึงเวลาปัจจุบันนี้ได้ ๒๐๐ ปีเศษ ดุ๊กผู้ที่ซ่อมนั้นได้ทำคำจาฤกติดไว้ที่เท้าน่าของไลออนปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ ชาวเมืองนี้ออกจะนับถือกันคล้ายๆ พระ เมื่อคราวเยโรมโบนะปาร์ตมาได้เมืองนี้ รู้คำที่ฦๅกันสืบๆ มาว่า พวกข้าราชการแต่ก่อนได้เล่นโยนเงินเข้าในปากไลออน ในท้องไลออนนั้นมีเงินเต็มทั้งสิ้น แรกถึงก็ให้เปิดท้องไลออนดู ไม่พบเงิน พบแต่ก้อนศิลาบ้างอยู่ในนั้น คิดจะเอาไปปารีส พวกราษฎรพากันร้อง ว่าในเวลานี้เขาทั้งปวงยินยอมสงบเรียบร้อย ถ้าขืนเอาไลออนตัวนี้ไปจะลุกเปนขบถขึ้นทั้งเมือง จึงได้งดไม่ได้เอาไป คงอยู่เมืองนี้จนทุกวันนี้ กิงเยโรมคนนี้มีชื่อเกี่ยวข้องทั้งที่นี่แลที่คัสเซลเปนคนชอบสนุกมาก เชื่อว่าเหล้าบอรโดคือแกลแรตทำให้เนื้อหนังนุ่มนวนงามบริบูรณ์ดี ถึงกับเอาเหล้าบอรโดนั้นอาบแลเล่นอะไรต่างๆ หลายอย่าง นี่เปนของเอมเปอเรอเยอรมันเล่าให้พ่อฟัง ดุ๊กริเยนต์เล่าต่อไปว่าแกลแรตที่อาบแล้วนั้นยังกรอกขวดขายต่อไปอิกด้วย

ในโบสถ์นี้เขียนลายสีอย่างสดๆ ซ่อมใหม่บริบูรณ์ดี ปรินซอัลเบิต น้องเอมเปอเรอวิลเลียมที่มาเปนริเยนต์ก่อนริเยนต์คนนี้นั้น ได้ปฏิสังขรณ์สิ่งซึ่งเปนของโบราณแปลกประหลาดที่นี่ คือราวเทียนที่ทำแต่ครั้งเฮนรีธีไลออน เปนเสาสูงประมาณสัก ๑๐ ศอกแยกเปนจงกลเรียงกันติดเทียน ๗ เล่ม

ที่วังนั้นเปนเรือนแฝด ที่ต่อหลังคาแฝดรับด้วยเสาศิลาเขียนลายสีน้ำทั่วไปทั้งหลัง บัวปลายเสาเปลี่ยนไม่เหมือนกันสักต้นเดียว ใต้โค้งก็เขียนลาย แปลกกันหมด มีลายไทยๆ หลายอย่าง ประหลาดที่มีรูปไล่เนื้อ รูปม้าที่เขียนเหมือนรูปม้าที่เขียนกันในเมืองไทย ไม่ใช่รูปม้าเทศ เหมือนอย่างม้าในรูปมารวิไชยผนังด้านน่าวัดพระแก้ว จนเขาสงไสยกันว่า ฤๅม้าแต่ก่อนรูปจะเปนเช่นนั้น จะพึ่งมากลายๆ ไปต่อภายหลัง

ในห้องนี้ค่ำวันนี้ได้มีคอนเสิต พวกกองมโหรีหลวงตั้งแต่ครูบาอาจารย์ลงไปทั้งหมด ๕๖ คนเล่นออเคสตรา มีคนที่รับเชิญมาประชุมมาก ครั้นเสร็จการเล่นแล้วได้ไปเลี้ยงน้ำชา ในห้องซึ่งว่าเปนที่ประทับของเฮนรีธีไลออน ที่กลางโต๊ะมีรูปจำลองของมอนิวเมนต์ที่เฮนรีธีไลออนสร้าง ทำด้วยเงิน มีที่จัดดอกไม้ ๔ ด้าน ดุ๊กริเยนต์ให้ทำไว้ให้พ่อเปนส่วนของเมืองบรันซวิก ส่วนช้างที่ให้ไว้ก่อนนั้นเปนของส่วนตัว ดุ๊กริเยนต์รับรองครั้งนี้ดีเหลือเกิน จนพ่อไม่รู้ที่จะขอบใจอย่างไรพอ ดัชเชสนั้นเห็นจะเหนื่อยเต็มที ไปไหนก็ไปด้วยวันยังค่ำๆ กลับมาเวลาก่อนดินเนอก็มีเพียงครึ่งชั่วโมง ไหนจะดูจัดโต๊ะกินเข้า ไหนจะแต่งตัว วันนี้เต็มทนเข้าอย่างไรออกจะรับๆ ว่าเหนื่อยนิดๆ บ่นแต่ว่าวันหมดเร็วอาไลยอาวรณ์ทั้ง ๒ คน กลับมาเวลา ๕ ทุ่ม รูปวัดแลวังนี้นายช่างผู้ที่ซ่อมแซมได้ให้เล่ม ๑ ได้รับโทรเลขของปรินซอดัลเบิต ๒ ฉบับ บอกเสียใจที่จะกลับมาพบพ่อไม่ทัน

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๐
โฮเตลดุนอร์ต เมืองโกลอน

วันอังคารที่ ๑๓ สิงหาคม

เมื่อเช้านี้แต่งครึ่งยศติดตรา ลงไปพร้อมกับดุ๊กแลดัชเชสเดินตามหนทางซึ่งปลูกต้นไม้ ๒ แถว ว่าเปนทางสำหรับดุ๊กออฟบรันซวิกเดินเล่น แต่อยู่ใกล้กำแพง เรือนนอกกำแพงสูง แลเข้ามาเห็น ที่จริงถ้าเราอยู่ก็ไม่สบาย จะต้องอยู่แต่ในเรือน สุดแต่ออกนอกเรือนคนก็เห็น ดุ๊กได้บ่นเหมือนกัน ที่สุดของถนนที่ปลูกต้นไม้นั้นเปนเรือนแก้ว น่าเรือนแก้วนั้นเขาเตรียมให้ปลูกต้นไม้ เรื่องปลูกต้นไม้นี้พึ่งนึกขึ้นใหม่ ไม่ได้อยู่ในโปรแกรม เพราะพูดกันด้วยเรื่องเจ้าฝรั่งเข้าไปเมืองไทย ได้ปลูกต้นไม้ ดุ๊กเองอยากปลูกเต็มที บ่นว่าเสียทีไม่ได้ปลูก ถ้าปลูกไว้ปานนี้ก็จะโตมากกว่าเพื่อน คิดจะเข้าไปปลูกให้จงได้ แต่อยากปลูกต้นมะฮอกะนี ต้นไม้ที่จัดให้พ่อปลูกนี้ใช้ต้นลินดา ซึ่งเปนต้นไม้อย่างเดียวกันกับเฮนรีธีไลออนได้ปลูกแลอยู่ได้ถึง ๗๐๐ ปีนั้น ต้นไม้เช่นนี้ปลูกถนนเมืองเบอลิน ลำต้นตรงใบมน ต้นที่เอามาให้ปลูกนี้สูงประมาณสัก ๖ ศอกแล้ว ลำต้นอ้วนแต่ชอบกล เขาตัดรากทั้งใหญ่ทั้งเล็ก เหลืออยู่นิดหน่อย ไม่มีตุ้มดินห่อรากเลย ครั้นถามเข้าได้ความว่าเขาชำไว้ก่อน แลย้ายที่ครั้ง ๑ แล้ว เชื่อว่าจะเปนได้ ยังไม่รู้จักวิธีทำพิธีรีตองอะไร เอาต้นไม้นั้นมาส่งให้พ่อ จับตั้งลงไว้เหมือนไม้ปัก แล้วก็เอาดินถมเท่านั้น คำที่จะจาฤกป้ายศิลาปักไว้ขอให้พ่อเขียนเปนภาษาไทย แลแปลเปนภาษาเยอรมันจะสลัก กำลังตื่นหนังสือไทยมาก จนชั้นบาญชีกับเข้าก็ตีหนังสือไทย ให้ไปตีพิมพ์ที่ไลปซีก ผเอินมาไม่ทัน ๒ วัน พึ่งได้มาเมื่อคืนนี้ ความที่คิดถ้วนถี่รอบคอบถึงเพียงนี้ ขนมที่เลี้ยงโต๊ะนั้นไม่ใช้รูปถ่ายเก่าๆ ปิด ไปเที่ยวในวันนั้นแห่งใดๆ เอารูปนั้นมาปิดในขนมเวลาค่ำทั้งสิ้น พ่อได้ส่งขนมเหล่านั้น ซึ่งเอาไว้เวลาละห่อ ๒ ห่อ กับเมนูเข้ามาให้ดูด้วย ลาดัชเชสที่น่าวัง แล้วขึ้นรถกับดุ๊กมาที่สเตชั่น มีผู้มาส่งเปนอันมาก มีความอาไลยอาวรณ์กันกับดุ๊กแลดัชเชสอย่างยิ่ง เพราะเหตุที่มาอยู่รู้สึกสบายจริงๆ วันล่วงเข้าไปเรวเหลือเกิน ประเดี๋ยวเดียวก็ครบ ๓ คืนแล้ว ออกจากสเตชั่นบรันซวิกเวลาเช้า ๕ โมง มาหยุดเอะอะเรื่องรถอยู่ที่เมืองฮาโนเวอ เมืองฮาโนเวอนี้โตมาก แต่เขากล่าวกันว่าดุ ถ้านักเรียนมาอยู่แล้วมักจะเสียคน เหตุด้วยการสนุก ฤๅที่สนุกมีบริบูรณ์เหมือนเมืองเบอลิน แต่ระยะทางมันใกล้ๆ กว่าเบอลิน จึงชักให้เพลินมาก พื้นแผ่นดินเหมือนเมืองบรันซวิกนั้นเอง ต่อมาถึงเมืองที่แต่ก่อนเรียกว่าเวสเฟเลีย เปนเมืองเอกราชเมืองหนึ่งซึ่งตกเปนของปรูเซียแล้ว ภูมฐานบ้านเมืองจึงได้แปลก มีภูเขาเทือกยาว ที่สุดของเทือกเขาที่ยื่นลงไปในท้องทุ่งมีมอนิวเมนต์ เอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ ตั้งเด่นแลเห็นแต่ไกล การเพาะปลูกยิ่งตกลงมาข้างใต้ยิ่งบริบูรณ์มากขึ้น เพราะเหตุที่ข้างเหนือเดิมจมอยู่ในทเล อย่างเช่นเมืองบรันซวิก เขาทำป๊ากขึ้นใหม่เมื่อประมาณสัก ๒๐ ปีมานี้ ขุดดินเปนลำรางที่ในป๊าก ยังพบต้นไม้ที่จมอยู่ในใต้ดิน แลพบเปนสระเก่า ที่เหล่านั้นเปนที่ลุ่มทั้งสิ้น จนกระทั่งวังที่สร้างก็ตีเข็มอย่างเมืองเรา เรื่องป๊ากนี้ได้ลืมเสียไม่ได้เล่าถึงเลย เหตุด้วยมีงานนัวเต็มที แต่ก่อนมาในเมืองบรันซวิกไม่มีป๊าก ไม่มีหนองฤๅทเลสาบอันใด มิวนิสิเปอลจึงได้คิดทำป๊ากขึ้น ป๊ากที่ตอนต่อกับเมืองซึ่งได้ทำ ๒๐ ปีแล้วนั้น ต้นไม้ขนาดสักเท่าต้นไม้ที่สวนดุสิต แต่ส่วนใหม่ที่ทำต่อออกไปข้างนอกสองปีมาแล้วยังโหรงเหรงเต็มที แลเห็นเข้าช่างนึกถึงสวนดุสิตของเราเมื่อแรกทำจริงๆ เดี๋ยวนี้เอาต้นฟืนเข้าช่วยประคองต้นไม้ไว้ แต่อย่างไรๆ ต้นไม้ของเราคงโตเร็วกว่าครึ่งหนึ่ง ตอนข้างใต้นี้เรื่องต้นสนเบาบางลง เปนไร่แลนาเต็มไปทั้งนั้น นาที่เกี่ยวเข้าเสร็จแล้วลงมือไถใหม่อิกก็มาก ในระหว่างฤดูสปริงแลซัมเมอนี้ เปนเวลาที่ทำงานไม่ได้หยุด ไปว่างเอาน่าหนาว เข้าที่เกี่ยวเขาเกี่ยวไม่ไว้ตอซังสูง เหลือพ้นดินสัก ๒ นิ้วเท่านั้น เหตุด้วยต้องการฟาง เวลาผึ่งเข้าแห้งแล้วตัดแต่รวงเข้าเหลือฟางตั้งลอมเล็กๆ รายไว้ในท้องนา สำหรับใช้คลุมพืชพรรณต่างๆ กันสโน เช่นมันแลตอองุ่นใช้คลุมด้วยฟางทั้งนั้น น้ำตาลที่ทำกันนั้นใช้บีตสีแดงอย่างเช่นเราเคยต้มกินนั้นเอง มีดีเปนแห่งๆ ตอนแถบข้างเหนือบีตแลอัสเประกัสดี องุ่นไม่มีเลยปลูกไม่ดี เพราะหนาวมากนัก ที่เขตรเวสเฟเลียนี้แปลกกับที่อื่นๆ บ้านเรือนคนไม่เข้าเปนหมู่ใหญ่ๆ อยู่รายห่างๆ กัน เขาว่ามักจะวิวาทกันมาก ไม่ใคร่ชอบกัน ถัดออกมาอิกที่สำคัญ คือบีลเฟลเด แลบารเม็นเปนคนละเมือง แต่ต่างใหญ่ขึ้นด้วยกัน จนเดี๋ยวนี้เกือบจะจดกัน เมืองทั้ง ๒ นี้ที่โดยรอบคอบเปนบ่อแร่ การทำแร่ใหญ่โตมาก แต่ไม่ได้หยุดดูแห่งใด มีประหลาดอย่างหนึ่งคือ รถรางไม่ได้เดินไปบนราง กลับห้อยไปกับราง ซึ่งมีแห่งเดียวในประเทศยุโรป เปนของประหลาดอยู่ เพราะรถรางนั้นจะต้องผ่านไปในเมืองทั้ง ๒ เปนระยะทางสัก ๑๐ กิโลเมเตอ แต่มีตึกเต็มไปหมด ถ้าจะซื้อที่แผ่นดินจะเปนราคาแพงอย่างยิ่ง มีคลองออกจะโซมๆ วกวนไปตามหมู่บ้าน จะเอาที่คลองนั้นก็ไม่ได้ เพราะเปนคลองที่ใช้ เขาจึงคิดอย่างใหม่ ทำเสาเหล็กยัน ๒ ฟากคลอง ปลายเสากรอมเข้าไปหาสพานข้างบน ในการที่จะติดล้อรถนั้นเอาล้อขึ้นไปกลับติดเสียบนหลังคารถ เวลาจะเดินก็เดินลอยโตงเตงไปในเปล สเตชั่นก็แขวนโตงเตงไว้เช่นนั้นเหมือนกัน ดูประหลาดเต็มที ได้เห็นเวลากำลังรถแล่น เขาว่าที่อเมริกามีมาก แต่ในยุโรปนี้ไม่มีแห่งอื่น กินกลางวันกลางทาง มาถึงเมืองโกลอนเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ กินน้ำชามาแล้ว เมื่อขึ้นรถม้าแล้วจึงเลยไปเที่ยวทีเดียว เมืองนี้เปนเมืองใหญ่ที่ฝั่งแม่น้ำไรน์เมืองหนึ่ง มีจำนวนพลเมืองอยู่ในสามแสนเศษไปหาสี่แสน งามกว่าเมืองกีลมาก ที่เปนยอดของความงามทีเดียวนั้น คือวัดที่เรียกว่า โกลอน คะทีดรัล จะหาวัดในอิตาลีสู้กลัวจะสู้ไม่ใคร่จะได้ หน้าตาช่างเปนวัด ดูศักดิ์สิทธิเสียจริงๆ โตใหญ่เหลือประมาณ แต่ไม่เห็นว่าสิ่งไรโตเกินไปฤๅเล็กเกินไปแต่สักอย่างเดียว ทรวดทรงสัณฐานพอได้ประมาณเข้ากันพอดีหมด งามราวกับว่าแกะด้วยงา เสียดายแต่บ้านเรอนกระชั้นเต็มที ถ้าไม่ขึ้นถ่ายรูปบนหลังคา หาที่ถ่ายรูปไม่ได้ นับว่าเปนหลักเมืองอย่างสำคัญ เปนของที่ผู้ซึ่งคิดทำต้องรู้สึก ว่าตัวจะไม่ได้อยู่แลเห็นเวลาวัดนี้แล้วเปนอันขาด ใจเขาเด็ดจริงๆ ที่ทำกลั้นความอยากดูสำเร็จได้

ตึกอื่นๆ ที่สำคัญมีอิกหลายแห่ง เปนตึกศิลาใหญ่ๆ มีสพานข้ามแม่น้ำ มีเสาใหญ่ ๔ ต้น แลเห็นตระหง่านแต่ไกล ที่ริมน้ำถนนกว้างใหญ่ เปนที่น่าเที่ยวเล่นเปนที่สุด ตอนข้างเมืองใหม่มีตึกอย่างใหม่เกิดขึ้นมาก ตึกอย่างใหม่นี้เอมเปอเรอกริ้วเหมือนกัน ตามอย่างที่เอมเปอเรอแก้ไขฤๅคิดขึ้นเปนคิดอย่างเก่าทั้งนั้น ฟังพูดๆ ดูถูกใจจนคิดถึงกรมหลวงนริศร์

เมืองนี้เปนเมืองปรากฎชื่อเสียงด้วยเรื่องน้ำหอมอิกอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า โอเดอโกลอน แต่เขามักจะนินทาฤๅหัวเราะเยาะกันอยู่ว่า คนมักจะเข้าใจว่าน้ำอบซื้อที่อื่นไม่หอมเหมือนซื้อจากที่ร้านเมืองนี้ แต่ความจริงนั้นเมืองฝรั่งเศสมักจะส่งน้ำเช่นนั้นมาขายที่เมืองนี้ แต่ถึงเช่นนั้นก็ดี มาถึงเข้าแล้วอดซื้อไม่ได้ เพราะอะไรจะมาเปนสเปเชียลิตีของเมืองนี้ยิ่งกว่าน้ำอบนั้นไม่เหมาะเหมือน จึงได้ตรงไปซื้อน้ำอบสำหรับฝากไปบางกอก

โฮเตลนี้ ที่จริงก็ไม่เลวอะไร เปนอย่างดีของเมืองนี้ แต่ช่างกะไรเลยน่าโฮเตลมีถนนขึ้นกันเปนคั่นกระไดไปถึง ๓ ชั้น เปน ๓ สายเรียงกัน มีทั้งทางรถม้า, รถราง, รถไฟ อึงหนวกหูอย่างยิ่ง บางทีบอกให้เขียนหนังสือถึงไม่ได้ยิน ถ้าจะว่าด้วยถานอึงกันแล้ว นอนในรถไฟเห็นจะเงียบกว่ามานอนที่โฮเตลเมืองโกลอนนี้ เว้นไว้แต่รถไฟแคบ โฮเตลกว้าง ผิดกันอยู่แต่เท่านั้น จะนอนหลับฤๅไม่หลับออกน่าสงไสยทีเดียว เพราะอยู่คืนเดียว แต่ถ้าหลายคืนไปแล้วถึงอึงเท่าอึงอย่างไรก็หายอึง เคยไปเอง ความร้ายกาจของโฮเตลโดยมาก ไม่มีอะไรยิ่งกว่าเลี้ยงช้าเต็มทีนั่งเสียจนหลังแขง ดุ๊กเปนผู้อยู่โฮเตลมากกว่าเพื่อน บ่นว่าเสียเวลาค่ากินเข้าถึงวันละ ๖ ชั่วโมง จะไปที่ไหนพ่อได้จัดการเร่งทุกแห่ง แต่บางทีก็สำเร็จบางทีก็ไม่สำเร็จ ที่ไม่สำเร็จมักจะเปนเรื่องมีคนใช้น้อย แต่เหมือนอย่างโฮเตลนี้คนใช้ก็ไม่น้อย แต่มันช้าเอง ไม่ใช่ช้าถึงดี ถ้าถึงดีแล้วสูบซิกาเร็ตตัวหนึ่งได้ในระหว่างกับเข้ามาสิ่งหนึ่งๆ

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๑
เมืองปารีส

วันพุฒที่ ๑๔ สิงหาคม

เมื่อคืนนี้ข้อที่ปรารภว่าจะหนวกหูจนนอนไม่หลับ ครั้นเวลาล่วง ๗ ทุ่มแล้วค่อยสงบลง ปิดน่าต่างเสียพอทนได้ กินเช้าแล้วไปดูคะทีดรัล ไปดูทำเชิงเทียนที่จะถวายพระแล้วกลับมาโฮเตล กินเข้ากลางวัน พอแล้วสำเร็จเขาก็เร่งว่ารถไฟจะออก ต้องไปขึ้นรถไฟ ที่จริงต้องไปคอยหน่อยหนึ่งรถจึงได้ออก ทางที่มาวันนี้เวลาบ่าย ๕ โมงถึงพรมแดนระหว่างเยอรมันกับเบลเยียมมีภูเขา ต้องลอดปล่องหลายหน เหตุที่ผ่านด่านภาษีบ่อยๆ คือด่านภาษีเยอรมันกับเบลเยียมตั้งห่างกัน ต้องหยุดตรวจทั้งสองแห่ง ยังด่านภาษีเบลเยียมต่อกันกับฝรั่งเศส ต้องหยุดตรวจทั้งสองแห่ง ถึงเขาไม่ได้ตรวจเราก็จริง แต่คนอื่นมาด้วยในรถเราเขาตรวจจนทั่ว เราก็ต้องพลอยค้างอยู่นั่นด้วย ประดักประเดิดรำคาญใจไม่ใช่น้อยแห่งละนานๆ รถไฟจึงได้ช้า วันนี้ทั้งในแดนเบลเยียมแลในแดนฝรั่งเศสผ่านบ่อแร่ถ่านศิลาตลอดทาง การที่ทำดูใหญ่โตมากนักออกอยากเห็น เมืองเบลเยียมบริบูรณ์เสียจริงๆ บริบูรณ์ทั้งบนพื้นแผ่นดินแลใต้แผ่นดิน การเพาะปลูกบนดินงามเต็มไปทุกหนทุกแห่ง บ้านเรือนคนก็แน่นหนาไม่ใคร่จะมีระยะย่านห่าง ส่วนใต้ดินก็ล้วนแต่ถ่านศิลาทั้งนั้น นับว่าเปนเมืองอย่างมั่งมีที่สุด รถกินเข้าใช้รถฝรั่งเศส ทางเดินไม่ตรงกันกับรถเยอรมัน จึงต้องลงจากรถไปกินเข้ารถหนึ่งต่างหาก นั่งนานจนขี้เกียจ ร้อนเต็มที ต้องเปิดน่าต่างหมด กำหนดว่าจะถึงปารีสเวลา ๔ ทุ่ม ๔๕ เปน ๕ ทุ่ม ๑๕ จึงได้ถึงสเตชั่น ทางมาแต่แซงคองตังนี้ พ่อเคยได้ความเหน็ดเหนื่อย เบื่อใจแต่คราวก่อนจึงได้จำทางได้ ที่สเตชั่นมีผู้แทนเปรสิเดนต์คนหนึ่ง ฟอเรนออฟฟิศคนหนึ่ง โปรโตคอลคนหนึ่ง รับ มีเอียดเล็ก, แดง, ติ๋ว, อุรุพงษ์, ดุ๊ก, กรมสมมต, แลจรูญ กับข้าราชการอื่นๆ มาลิเคชั่นทันที

เรื่องรูปที่พ่อถ่ายเกิดกาหลกันด้วยเปลี่ยนตัวเจ้าพนักงานออกจะจับไม่ติดยุ่งเหยิง มอบให้เยนตราไปพิมพ์ได้มาสองสามอย่าง แต่ก็ไม่ครบจำนวน ได้ส่งเข้ามาให้ดูบ้าง เมื่อได้หมดจึงจะส่งสำหรับเข้าสมุด

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.

พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๔
เสด็จพระราชดำเนินเยือนตูเรเฟล

เสด็จพระราชดำเนินเยือนตูเรเฟล

คืนที่ ๑๔๒
วันพฤหัศบดีที่ ๑๕ สิงหาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้ที่นอนสบายดี เวลาบ่ายปรินซยอชออฟกรีศมาหา เขามาอยู่ที่นี่เดือนหนึ่งแล้ว แคล้วเคราน์ปรินซออฟมากรีสพึ่งไป กิงออฟกรีศจะมาถึงเมื่อออกจากปารีสไปเสียก่อนแล้ว เวลาบ่ายไปเยี่ยมตอบปรินซยอชที่โฮเตลบริสโตล ส่งก๊าดแล้วไปบัวเดอบุลอง ไปด้วยรถโมเตอคาร์ จำหนทางได้มั่นคงไม่ได้มีคลาศเคลื่อนเลย แต่ดูช่างถึงไหนถึงเรวเหลือเกิน ไปประเดี๋ยวเดียวก็ถึงตึกซึ่งกวีนอิซาเบลลาออฟสเปนเคยอยู่ จำได้ อิกครู่หนึ่งก็ถึงประตูเหล็ก หน้าตาป๊ากก็เปนอย่างเดิม แปลกแต่ต้นไม้อาเกเซียเก่าๆ ตัดลงหมด เปลี่ยนปลูกใหม่ ป๊ากนี้ก็เปนป่าปลูกต้นไม้ติดๆ กัน แล้วตัดหนทางกว้างใหญ่เข้าไปในนั้นหลายสาย ตรงบ้างอ้อมบ้าง มีหนทางย่อมลงไปอิกชั้นหนึ่ง ค้นเปนหนทางเล็กชั้นที่ ๓ อิกชั้นหนึ่ง มีสระสำหรับตีกระเชียงเล่นเรือ สระนี้ดีที่น้ำสูงกว่าพื้นถนนปริ่มขอบ ตอนหนึ่งเปนเขามอทน้ำตกอย่างไกรลาศ ตรงปากช่องที่จะเข้าไปมีเรสเตอรองต์หลังคาจีน ซึ่งอยู่มาแต่บุรมบุราณ ขับรถไปจนถึงลองชองซึ่งเปนที่สนามแข่งม้าแล้วเวียนรอบ ที่แถบนั้นเปนป่าต่อทุ่งหญ้า วนกลับเข้ามาจนถึงที่ซึ่งศรีสวัสดิเอาลครไปเล่น ลงเดินตามแถบนั้นแล้วจึงขึ้นรถกลับ ในเวลานี้มีคนมาเที่ยวอยู่ในป๊ากก็มาก นั่งเล่นเดินเล่น แต่น้อยกว่าในฤดูกาล ในถนนเมืองปารีสทุกๆ สายเงียบออกร้างๆ เพราะเปนน่าร้อน คนออกไปอยู่เสียบ้านนอกโดยมากนั้นอย่างหนึ่ง เพราะเปนวันโฮลิเดพระเยซูขึ้นสวรรค์ ชาวร้านแลคนซื้อของพากันไปเที่ยวเสียหมด เวลาเย็นเห็นรถโมเตอคาร์อย่างใหญ่ที่นั่ง ๖ แถว กลับมาแต่เวอไซล์เปนหลายรถ ความต้องการแลจำเปนของฝรั่งที่จะต้องไปป๊าก ไม่ใช่แต่ผู้ดีที่อยากไปเที่ยวขี่รถม้า ฤๅหนุ่มสาวที่จะไปเกี้ยวไปกรอกัน ถึงคนชั้นกลางแลคนชั้นสามัญต้องออกไปทั้งนั้น ไปด้วยความจำเปนยิ่งกว่าที่ตัวเขาจะรู้สึก ฤๅยิ่งกว่าเราจะคิดเห็น ตามที่เล่าๆ กันมาแลคิดเห็นกันมาว่า “เขาทำไว้ให้เปนที่ไปขับรถขี่ม้าเล่นเปนการสนุกสนาน” ฤๅว่า “ให้เปนที่ครึกครื้นแก่บ้านเมือง” ฤๅที่เรียกตามภาษาอย่างเก่าว่า “ไปกินอากาศตากอากาศ” แต่ตามที่เล่าๆ พูดๆ กันมาดูไม่สู้เปนการจำเปน เพราะคิดไม่เห็นการที่จะอยู่ในเรือนอย่างฝรั่ง ซึ่งไม่มีชานแลไม่มีลานบ้านเปนอันต้องอุดอยู่ในตู้กระจก มันเหลือที่จะอยู่ได้ ถ้าเหมือนอย่างเรา เรามีนอกชาน มีลานบ้าน เพียงลงไปนั่งที่แคร่ฤๅที่ม้าฤๅก้นครก ดูเด็กๆ มันวิ่งเล่นฤๅไปนั่งตีนท่า ดูเขาพายเรือไปเรือมาก็พอ แต่เมืองฝรั่งไม่มีที่เช่นนั้นสำหรับบ้านทุกๆ บ้าน จึงต้องมีที่กลางสำหรับเล่นในหว่างหมู่บ้านบ้าง เปนป๊ากใหญ่บ้างเล็กบ้าง ใช่แต่เท่านั้น ฝรั่งที่อยู่ในเรือน มีอย่างเดียวแต่ต้องนั่งเก้าอี้ “เลือดลงตีน” อยู่เสมอจะลงนอนพั้งพาบลงนั่งขัดสมาธิ์เล่นกับพื้นอย่างเช่นเราไม่ได้ ครั้นเวลาออกไปกลางแจ้งในป๊ากเช่นนี้ นั่งขัดสมาธิ์ก็ได้พับเพียบก็ได้ ขาแข้งลืมแขง ลงนอนพั้งพาบเล่นตามหญ้าก็ได้ ดูเถอะ ตามหนทางที่ไปเกลื่อนกลาดไป ไม่ใช่ขี่รถ ไม่ใช่ไปนั่งโต๊ะเก้าอี้นั่งลงไปกับพื้นเปนอันมาก ประกอบทั้งได้ผึ่งแดดได้รับลมในที่กว้าง เปนลมอากาศที่สอาด จึงเปนการจำเปนยิ่งกว่าในเมืองเรา ไม่ว่าไพร่ว่าผู้ดีต้องไปในที่เปิดโถงเช่นนั้น กลับมาลิเคชั่น คิดเรื่องเข็มอักษรซึ่งจะแจกในเรื่องการประพาศยุโรป

เวลาค่ำไปเที่ยวรถกลับมาถึงลิเคชั่นเวลา ๔ ทุ่มครึ่ง วันนี้ไม่สู้จะร้อนเหมือนเมื่อวานนี้ เวลากลางคืนออกจะเย็นๆ ขันที่ในเมืองปารีสนี้ดูใบไม้ร่วงเรวกว่าที่อื่นๆ หมด ตามถนน ต้นไม้ใบแดงโดยมากแล้ว ร่วงตามโคนต้นเปนกองๆ เมื่อคราวมาครั้งก่อน ต่อเดือนกันยายนจึงได้ร่วง ส่วนข้างเหนือที่ผ่านลงมา ยังเขียวสดชุ่มชื่นอยู่ทุกแห่ง แต่ที่ปารีสนี้ร้อนเรวกว่าข้างเหนือมาก เวลาเราไปถูกสโนสตอมอยู่ที่นอรเว ข้างนี้ได้ข่าวว่าปารีสร้อนแล้ว แต่เขาว่าก็หนาวหวนไปหวนมา ความจริงเห็นจะเปนซัมเมอน้อย น่าจะเข้าออตัมโดยเรว

ทอดพระเนตรบริเวณชั้น ๒ ของตูเรเฟล

ทอดพระเนตรบริเวณชั้น ๒ ของตูเรเฟล

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๓
วันศุกรที่ ๑๖ สิงหาคม

วันนี้เวลาเช้ามืดมัว การที่กะว่าจะไปขึ้นไอเฟลเตาเวอจึงได้กลับกลายความคิดไป ด้วยกลัวจะมืดมัวเสียไม่เห็นอะไรทั่วถึง เปลี่ยนเปนไปห้างลูฟร์ ห้างที่เรียกว่าลูฟร์นี้เรียกตามชื่อวัง เพราะวังนั้นอยู่ตรงข้ามกับห้าง เปนตึกก่อในสี่เหลี่ยมรอบเช่นศาลายุทนาธิการ แต่เล็กกว่า ทำหลังคาข้างในที่หว่างตึกนั้น ชั้นล่างขายเครื่องแต่งตัวผู้หญิง แลของอื่นๆ รายรอบไป แลขึ้นไปอิกเปนห้าชั้นด้วยกัน ทางขึ้นใช้สพานผ้าเหมือนอย่างเช่นที่พ่อเคยเล่า มีอยู่ที่บ่อนมอนติกาโลนั้น ขึ้นไปเปนชั้นๆ ขาลงลงด้วยลิฟต์ เรื่องห้างนี้ไม่ต้องเล่ามากเสียแล้ว เพราะอาจจะเปรียบกับเคาฟเฮาสที่เมืองเบอลิน แต่เคาฟเฮาสจัดสิ่งของดีกว่านี้ งามกว่านี้ ของที่ขายก็ดีๆ กว่านี้ ทั้งใหญ่โตกว่านี้มากด้วย เพราะเหตุที่เคาฟเฮาสเปนห้างใหม่ เห็นอย่างห้างเก่าๆ เลือกคัดที่ไม่ดีออก เอาแต่ดีไปทำ ส่วนสิ่งของนั้นห้างลูฟร์นี้ไม่ฆ่าห้างย่อยได้ ราคาถูกจริง แต่ของไม่สู้ดี ถ้าจะหาของดี ไปหาตามห้างย่อยดีกว่า แต่ที่เคาฟเฮาสนั้น ของดีแลราคาถูกกว่าห้างย่อย เอาการที่ได้ทำธุระมากเข้าเปนกำไร คนที่จะไปเที่ยวห้างย่อย ต้องเสียค่าเดินทางแลเสียเวลามาก ถ้าไปที่เคาฟเฮาส จะเอาอะไรก็ได้พร้อมเสียหมดแล้ว ไปแห่งเดียวสดวกกว่า คนจึงได้ไปซื้อเสียร้านใหญ่มาก ทั้งวิธีขายของก็ผิดกัน ที่เคาฟเฮาสเปนอันหนึ่งอันเดียวกันไปหมด ทั้งมีคนมากเหมือนอย่างเราไป ตั้งกองจุกช่องล้อมวงไม่ให้คนเข้ามาเบียดเสียด พาดูแลชวนให้เลือกของซ้องไปตลอด ที่นี่เขาจัดคนให้ประจำตัวคนไปซื้อ คนไหนซื้อก็ต้องบอกแก่คนขายที่ประจำตัว ข้ามกันก็ไม่ได้ คนที่มาเปนผู้ขายนั้นออกจะแก่งแย่งกัน พ่อไม่ใคร่จะได้ซื้ออะไร ต้องการจะเดินดูว่าเขาจัดการอย่างไร พอเดินทั่วแล้วก็กลับ แต่กว่าจะทั่วมันก็นานอยู่ถึงเมื่อยขา

กลับมายังวัน แลอากาศก็แจ่มใสมีแดด ตูเรเฟลเรียกตามภาษาอังกฤษว่าไอเฟลเตาเวอนั้น อยู่ในหนทางที่จะกลับมาบ้านจึงได้แวะเที่ยวเสียทีเดียว โรงเรือนย่อมๆ ที่อยู่ตามเชิงเสานั้นไม่มีแล้ว เหลือแต่สวนแลสระซึ่งทำงามดีมาก เวลาไปไม่มีคนกี่คนปลอดโปร่งดีมาก ชั้นต้นขึ้นลิฟต์ซึ่งเปนเกรินอย่างยกโกษฐขึ้นตั้งเบญจา ไปถึงชั้นต้นมีร้านแลเครื่องเล่นเสียชั้นหนึ่ง แล้วขึ้นเกรินไปอิกเปนชั้นที่ ๒ ก็มีร้านแลเครื่องเล่นอย่างเดียวกัน แต่ชั้นที่สามนั้น เปนชั้นสูง ที่เสาตรงขึ้นไปจึงได้ใช้ลิฟต์ แต่แบ่งเปนสองตอน ขึ้นลิฟต์ไปจนถึงกลางเสาตอนบนแล้วย้ายไปขึ้นอิกลิฟต์หนึ่ง จึงถึงชั้นสาม ชั้นสามนี้ก็มีร้านแลเครื่องเล่นเหมือนกัน แต่มีฝากระจกกันลม ด้วยสูงมาก พอขึ้นลิฟต์ชั้นสามนี้ฝนก็ตก เพราะเหตุฉนั้นจึงไม่ได้ขึ้นชั้นบนอิกชั้นหนึ่งซึ่งเคยขึ้นแล้ว เสานี้จำได้ครั้งก่อนว่าสูงสามเส้น ขึ้นไปชั้นบนออกไหวๆ ด้วยไวเบรชั่น เมื่อคิดเทียบดูกับที่เราไปขึ้นเขาครอตลิน สูง ๒๕ เส้นเศษ ถ้าเอามาเกลาให้เล็กเท่านี้ จะเสียวไส้ปานใด แต่นี่แลเห็นคนออกไปทาสียังเสียวๆ ตีน

ร้านที่ขายของนั้น มีสิ่งของต่างๆ เช่นกับกลักขีดไฟ ที่เขี่ยบุหรี่ ถ้วย ดินสอ ช้อนเปนต้น ล้วนแต่มีรูปเตาเวอนั้นติดอยู่ มีโปสต์ก๊าดซึ่งอาจจะเขียนจากบนนั้นส่งได้ มีตัดกระดาษเปนรูปดำๆ ปักผ้าเช็ดหน้าแลบาร์ขายของกิน ดูกร่อยกว่าแต่ก่อน ออกจะตามๆ เคย ส่วนการเล่นนั้น มีเครื่องหมุนๆ ที่สำหรับหยอดอัฐต่างๆ คือแข่งม้าเอาอัฐหยอดคนละอัฐแล้วหมุน ใครชะนะได้อัฐคืนใครแพ้อัฐสูญ มีแต่เสียแลเสมอตัว แข่งเรือหมอดูต่างๆ แลหยอดอัฐลงไปเอาของต่างๆ อย่างงานวัด คุณวิเศษในการขึ้นหอนี้ ที่ได้ดูเมืองปารีสเห็นตลอดโดยรอบจนสุดสายตา กว่าจะขึ้นลงสำเร็จกว่าชั่วโมง เพราะต้องเดินดูบ้าง ต้องคอยบ้าง ด้วยระยะลิฟต์เหล่านั้น สิบมินิตจึงขึ้นครั้งหนึ่ง

กลับมากินเข้ากลางวันที่ลิเคชั่น โปรเฟสเซอคอร์มาหา โปรเฟสเซอคอร์ผู้นี้ เปนผู้ซึ่งได้เคยเปนผู้จัดการเอกสหิบิเชน ช่วยพระยาสุริยาครั้งเอกสหิบิเชนฟิเลเดลเฟียคราวหนึ่ง แลได้จัดการคราวเอกสหิบิเชนเซนต์หลุยส์คราวนี้ เปนผู้ที่ชอบพอกันกับพวกเรามานานแล้ว พระรัตนาญัป์ติกลับไปรู้ว่าพ่อจะไม่ไปอเมริกา จึงได้ข้ามมาหา เปนคนที่มีอัธยาศรัยดี แลพวกเราที่เคยได้ยินชื่อ กะหน้าเปนอย่างหนึ่ง ครั้นเมื่อเห็นตัวเข้า ไม่เหมือนที่กะเลย มาเอ่ยพ้องกันเช่นนี้เปนหลายคน

เวลาบ่าย ขึ้นรถโมเตอคาร์ ไปที่เซฟว์ซึ่งเปนที่ทำถ้วยชาม ตำบลนี้อยู่นอกเมืองปารีส พอออกจากบัวเดอบูลอง รถต้องหยุด มีพนักงานตรวจน้ำมัน เพราะเปนภาษีชั้นในสำหรับเมืองปารีสอิกชั้นหนึ่ง ด้วยราคาน้ำมันในปารีสแพง พอหลุดพ้นเขตรออกไปร้านน้ำมันก็อยู่ตรงนั้นขายถูกลงไปทันที แต่รถพ่อไม่ต้องทำอะไร ด้วยมีตั๋วสำคัญ ไปถึงที่เซฟว์มีเจ้าพนักงานรับ ไปดูห้องที่ตั้งของอวดแลขายชิ้นโตๆ ไม่ได้ขายทั้งนั้น ขายชิ้นเล็กๆ แล้วไปดูที่ทำงาน ที่จริงการทำปอสเลนนี้ก็ได้เห็นที่นี้เองคราวก่อนครั้งหนึ่ง ที่ไมเซนเมืองเดรสเดนครั้งหนึ่ง ในอิตาลีแลรัสเซีย เดนมาร์กครั้งนี้ก็ได้เห็น แต่เล่าซ้ำไว้เสียหน่อยก็ดี การขึ้นรูปสิ่งที่กลม ใช้ถีบแป้นเหมือนอย่างปั้นหม้อ ถ้าเปนตุ๊กตาใช้รูปพิมพ์ ถ้าเปนเครื่องขาวไม่ได้เคลือบก็เข้าไฟทีเดียว ถ้าเปนขาวเคลือบชิ้นเล็กๆ ที่ควรจะยกจุ่มลงในน้ำเคลือบได้ ก็จุ่มลงแล้วยกขึ้น น้ำเคลือบจะแห้งทันที ด้วยถ้วยข้างในซึ่งยังไม่ได้เผานั้นสูบ ถ้าเปนเขียนสีเปนสองอย่าง อย่างหนึ่งเขียนก่อนชุบน้ำเคลือบ อย่างหนึ่งเคลือบแล้วจึงเขียนด้วยน้ำเคลือบนั้นเองเพื่อจะให้หนาขึ้นเปนลายซ้อน ส่วนเขียนลายทองนั้นแกะพิมพ์ลงในแผ่นเหล็ก แล้วถูยาดำ ให้ฝังอยู่ในร่องลายแกะ เช็ดพื้นที่ราบเสียให้สอาด แล้วเอากระดาษบางทาบเข้าเครื่องอัด ยาดำที่ในพิมพ์นั้นกลับมาติดอยู่ที่กระดาษบาง แล้วเอากระดาษบางทาบลงในจานที่เคลือบแล้วใช้ยางอินเดียรับเบอคลึงหลังกระดาษ ยาดำกลับลงไปติดอยู่ในถ้วย แล้วก็โรยทอง ทองก็เฉภาะติดแต่ที่ยาดำ เหตุด้วยที่อื่นเปนถ้วยเกลี้ยงแล้วก็เข้าไฟได้ ถ้าจะซ้อนทองให้หนาแห่งใด ต้องเติมทองอีก ครั้นเมื่อสำเร็จแล้วออกจากเตา ต้องชักเงาด้วยเนียม จึงจะเปนอันแล้วสำเร็จ การมันก็ประดักประเดิดอยู่มาก ทำด้วยมือจริงๆ ทุกระยะไม่ได้ทำด้วยตีนเลย ในการที่จะเคลือบของใหญ่ ซึ่งยกขึ้นชุบไม่ได้ เขาใช้หลอดแก้วพ่น อย่างเช่นฉีดน้ำหอม ถ้าจะปั้นของบางเช่นถ้วยบางๆ ใช้หล่อด้วยพิมพ์ทำรูปเหมือนเบ้าแล้วแต่จะเอารูปถ้วยอย่างไร แล้วตักดินถ้วยซึ่งละลายน้ำมากรอก ช้าเรวตามที่จะให้หนาให้บางเท่าใด พอแห้งก็ถอดออกมาเปนรูปถ้วย แต่เปราะเต็มที แตกง่าย เวลาเข้าเตา มีเบ้ารูปเหมือนแร่ง เอาสิ่งของบรรจุลงในนั้นแล้วจึงเข้าเตา ใช้ไฟอย่างแรงสุมค้างคืน วันนี้เห็นเขาเปิดเตาเอาของที่เผาแล้วออก แลได้เห็นทำจานแลถ้วยน้ำชาของเรา ซึ่งยังทำไม่แล้วหมด พ่ออยากได้ไก่คู่หนึ่งซึ่งได้เห็นเวลาเอาออกจากเตา เขาว่าเปนของเมียเสนาบดีว่าการต่างประเทศสั่งให้ทำ พ่อก็ว่าดีแล้วจะพูดกับเสนาบดีว่าการต่างประเทศ แลได้ซื้อตุ๊กตาสำหรับโต๊ะกินเข้าสำรับหนึ่ง ฝีมือทำดีจริงๆ ที่ไมเซนทำดีเหมือนกันในเชิงเนื้อแลเคลือบ แต่รูปพรรณท่วงทีไม่สู้แบบบางเหมือนของฝรั่งเศส ที่เซฟว์เห็นจะเปนดีกว่าทุกแห่งไม่มีที่ไหนสู้ กลับมาตามทางเดิม เข้าในบัวแวะกินน้ำชาที่เปรคาตลัง กากินน้ำชาของพ่อเปนแต่ขึ้นชื่อ ที่แท้แปลว่ากินลูกไม้หมอห้ามไม่ให้กินน้ำชา ซึ่งพ่อก็ไม่อยากจะกินอ้ายค่นพลั่ก จึงได้กินลูกไม้แทน ลูกไม้เวลานี้มีแปลกมาอิกหลายอย่าง คือลูกองุ่นดำรูปรีลูกใหญ่ องุ่นเขียวลูกใหญ่มีกลิ่นหอมรศดีมากทั้งสองอย่าง ลูกสตรอเบอรีรูปรี ลูกปลัมแลกรินเกชกำลังจัด หวานสนิท ลูกปีชดีมานานแล้ว ยังคงดีเสมออยู่ แปร์ก็มีดี เว้นแต่ไม่สู้เขื่องอย่างแต่ก่อน แตงฤๅฟัก “เมลัง” ในเมืองฝรั่งเศสนี้หนาแลชุ่มหวานสนิท มเดื่อกำลังจัด หวานมาก ลูกไม้เปนบริบูรณ์กว่าที่อื่นๆ หมด เมนูในเมืองเยอรมนีจะบอกลูกไม้ถึงต้องแถมว่าลูกไม้ฝรั่งเศส ด้วยสามารถที่มีลูกไม้มาก ที่ซึ่งไปกินน้ำชาวันนี้อยู่ในกลางป่าเขาสร้างตึก ผนังด้านหนึ่งเปนกระจกเงา ด้านหนึ่งกรุด้วยกระจกช่องแผ่นใหญ่ๆ เต็มทั้งห้อง ตั้งโต๊ะเล็กๆ มีทั้งขนมแลผลไม้เครื่องดื่มทุกอย่าง มีดนตรีสองวง ผลัดกันทำ นอกโรงประดับด้วยต้นไม้สีแลตัดทางเดินตามเงาไม้ งามสนุกจริงๆ ในชั้นเชิงตกแต่งเหล่านี้แล้ว เปนไม่มีใครสู้ฝรั่งเศสได้ กินน้ำชาแล้วกลับมาลิเคชั่น ทำการต่างๆ

เวลาค่ำไปดูออปรา ที่ครองด์ออปรา ทางที่ไปมันสว่างเหมือนมีงานมีการไปทุกหนทุกแห่ง ถนนในเมืองปารีสนี้จุดไฟเกือบจะมีทุกอย่าง ตเกียงก็มี แคสก็มี ไฟฟ้าก็มี อาร์กแลมปก็มี ขาดแต่ตเกียงลานกับตเกียงแมงดา มีไฟฟ้าอย่างใหม่ ใช้หลอดยาวจุดเปนไฟดวงยาวสีน้ำเงิน ตามห้างร้านต่างๆ จุดไฟฟ้าเปนตัวหนังสือ บอกขายของบอกชื่อร้าน ผลัดกันติดผลัดกันดับบ้าง เปลี่ยนสีบ้าง เหลือจะพรรณา เหมือนกับมีงานจุดไฟอิลลุมมิเนชั่นอยู่เปนนิจ ตามเรสเตอรองต์แลกาเฟต่างๆ ตั้งโต๊ะกินเข้าเล็กๆ อยู่ริมถนนแน่นๆ ไป ที่อื่นถึงจะมีบ้างก็ไม่เหมือนอย่างปารีส ลอนดอนเปนไม่มีเลย ตั้งขึ้นที่ไฮด์ป๊ากก็ไม่เห็นมีคนไป เปนสันดานคนอังกฤษไม่ชอบที่จะไปเที่ยวนั่งกินเช่นนั้น ฤๅฤดูมันไม่ให้ด้วย มักเปนฝนเปนหมอกควันมืดไปต่างๆ อย่างเช่นปารีสอากาศแจ่มใสแลอุ่นสบาย ชวนให้ออกเล่นกลางแจ้ง ที่ครองด์ออปรานี้ เปนตึกที่งามอย่างยิ่งไม่มีที่ไหนสู้ แต่เดี๋ยวนี้ดูมัวหมองไปกว่าแต่ก่อน ทั้งข้างนอกข้างในออกจะเปื้อนๆ ต้องการซ่อม ออปราแห่งนี้ได้ตั้งโรงมาแต่คฤสต์ศักราช ๑๖๖๐ เห็นจะเปนแผ่นดินพระเจ้าปราสาททองเมืองเรา แต่เปลี่ยนแปลงมาเปนชั้นๆ โรงใหม่นี้ทำแผ่นดินนะโปเลียนที่สาม การเล่นออปรานี้ขาดทุนทั้งนั้นไม่ว่าแห่งใด รัฐบาลต้องออกเงินอุดหนุนจึงตั้งอยู่ได้ คนไปติดออปราคอมมิกฤๅเทียเตอเสียมาก ออปราคอมมิกนั้นตรงกับยี่เกทีเดียว อันที่จริงลครฝรั่งมันไม่ผิดกันกับลครเราอย่างไรคงรูปกันได้แต่ต่างวิธี เช่นออปราใหญ่เช่นนี้ มันก็ร้องแลรำ ไม่มีเจรจา นั้นเอง คำที่ว่ารำนั้นรำจริงๆ คือยกแขนสูงๆ ไขว้ขาไปไขว้ขามา โอนตัว เอี้ยวตัว แต่ฝรั่งมีกระโดดโลดโผนเล่นเท้ามากจังหวะเรว ของเราก็ใช้ทั้งมือทั้งตีนอย่างเดียวกันแต่จังหวะช้า ใช้กิริยาอย่างเนิบนาบไม่กระโดดโลดโผน ข้อที่ฝรั่งไปเห็นวิธีรำของเราเปนขบเปนขันอะไรจนเห็นเปนน่าเกลียดได้ ถ้าเราแลดูบ้างด้วยความเห็นอย่างไทยแท้ ก็เห็นน่าเกลียดน่าอายได้เหมือนกัน นุ่งกระโปรงสั้นๆ หิ้วเลิกเวิกวาก เต้นโลดเปนลิงแสม น่าอายที่ผู้หญิงจะต้องทำเช่นนั้น ในการร้องก็ดี ใช้บทก็ดี มันก็ลักษณเดียวกัน เว้นแต่อย่างเดียวกับเครื่องดนตรี ฝ่ายของเราพิณพาทย์ราตตะโพนมีข้อบังคับเสียหมด จะเล่นให้แปลกให้กว้างออกไปก็ผิดแบบฟังไม่ได้ การรำเต้นก็มีแบบวางไว้เสียหมดจะออกนอกแบบไปไม่ได้ มันมีที่สุดทั้งพิณพาทย์ทั้งรำ ข้างฝรั่งไม่มีที่สุด เพลงจะผูกขึ้นใหม่กี่ร้อยกี่พันก็ผูกได้ ตั้งแต่ดังไปจนกระทั่งเบาที่สุดแล้วรื้อดัง ตั้งแต่เรวที่สุดไปจนกระทั่งช้าที่สุด จะเอาอะไรคั่นอะไรสุดแต่นึกขึ้นมาเปนใช้ได้ ถ้าเข้าทีก็เพราะ การรำเต้นก็เหมือนกัน มันยักย้ายหันไปหาเพลงได้ เครื่องแต่งตัวเล่า ถ้าเปนลครแบบเช่นนี้ก็อยู่ในแต่งให้วาวๆ วาบๆ แลแต่งอย่างโบราณทั้งนั้น ไม่ได้แต่งอย่างทุกวันนี้เลย ของเราก็แต่งอย่างโบราณแลแวบๆ วาบๆ เหมือนกัน ในที่สุดคนที่ไปดูก็ชอบฟัง เพราะดูงามอย่างเดียวกัน ส่วนเจ้าพวกยี่เกฤๅพวกลครพูดมันก็อย่างเดียวกัน เปนแต่ภาษาต่างนิสัย ความรู้แลความคิดน้อยกว่ากัน ที่บังคับกว้างแลที่บังคับแคบกว่ากันเท่านั้น

ลครที่เล่นวันนี้เรื่อง อาเรียน ท้องเรื่องเปนผู้หญิงที่น้องสองคนรักร่วมผู้ชายคนเดียวกัน ครั้นเมื่อรู้กันเข้าก็เสียใจฤๅโกรธกันอย่างไร นางน้องสาวไปทำอะไรกับรูปวีนัส วีนัสล้มลงมาทับตายแห่ศพมาเข้าโบสถ์ พี่สาวออกไปอ้อนวอนวีนัสอยู่ในเวลากลางคืน วีนัสมาปรากฎแล้วใช้ให้นางผีมาพาไปในที่ซึ่งเปนที่อยู่อันพวกภูตผีปีศาจต่างๆ ขึ้นมาเต้นรำขับร้อง นางนั่นไปหาวีนัส เอาดอกไม้ไปถวายขอให้น้องกลับเปนขึ้นมา วีนัสก็ให้น้องกลับเปนขึ้นมา ครั้นนางคนน้องกลับเปนขึ้นมาแล้ว ก็ไปรักใคร่กันกับผู้ชายคนนั้นอิก นางพี่สาวเปนบ้า เลยเดินลงทเลตาย แต่พ่อไปดูฉากที่ ๒ เสียแล้ว แลกลับมาเสียก่อนไม่ทันจบเรื่อง ฉากเขาทำงามดี ใช้แสงไฟหรูหรามาก เวลากลางคืนทำดีนัก กลับมาเวลา ๕ ทุ่ม

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๔
วันเสาร์ที่ ๑๗ สิงหาคม

วันนี้ยุ่งเหยิงมาก ตื่นสายด้วย นัดเขามาตัดผมด้วย อ้ายช่างตัดผมเจ้ากรรมอยากจะหวีให้ไม่ยอมให้หวีเอง แสกกลางก็ไม่เปน มันยังพยายามที่จะแสกถึงสามหนจนต้องไล่ ไปกินเข้าก็ไม่อร่อย มันจำเภาะทำกับเข้าที่มีเข้าในนั้น เข้าก็ดิบอยู่ข้างจะขุ่น ถึงต้องต้มเข้าต้มกินเอง เลยอิ่มไม่ได้กินเข้ากลางวัน

มองสิเออเดอฟรางศ์ ที่เปนราชทูตเมืองไทยแต่ก่อนมาหา ดูอ้วนท้วนหน้าแดงสบาย จะขอพาเมียแลลูกซึ่งพ่อเคยรักมาแต่เด็กๆ มาหา

วันนี้เดิมกะว่าจะไปร้านบักการาก่อน แล้วจะไปเวอไซล์ แต่บ่ายเสียไปไม่ได้ จึงตกลงเปนไปร้านบักการา แล้วจะเที่ยวตามบุญตามกรรมต่อไป ครั้นไปถึงกลางทาง ดูถนนบูลวาที่เปลี่ยนชื่อตามลำดับต่างๆ เพลิดเพลินไป ได้เห็นประตูเมืองปารีสเก่าสองประตู คือปอร์ตซังมาตังกับปอร์ตซังเดนิส ซึ่งเขายังเหลือไว้ไม่ได้รื้อ ถนนบุลวานี้เปนกำแพงเก่ารื้อลงจึงเปนถนนใหญ่ตรงไปตามแนวประตูนั้น ปารีสเก่าอยู่ข้างตอนโนตรดัม แต่ปาเลศ์รอยัล เดิมมีกำแพงรอบ ถิ่นฐานที่เราอยู่แลเที่ยวกันเดี๋ยวนี้เปนเมืองใหม่ทั้งสิ้น ถนนสายใหญ่คือบุลวาที่ทำไปตามแนวกำแพงนี้แบ่งเรียกชื่อบุลวาต่างๆ เปนตอนๆ ไปจนกระทั่งถึงตอนข้างปลายซึ่งเรียกว่า ปลัศ เดอ ลา รีปึบลิก แถบนั้นเปนชั้นคนจนพวกทำงานอยู่ เข้าของที่ขายตามร้านก็เลวลงไปเลวลงไปทุกที เปนของสำหรับขายพวกคนจน แถบนั้นอยู่ข้างจะร้ายกาจมีฟันแทงกัน เที่ยวไปมาในกลางคืนอยู่ข้างจะยาก ถ้าจะเกิดเหตุผลอันใด เช่นสไตรก์ ฤๅลุกลามอย่างหนึ่งอย่างใดก็มักเกิดจากแถบนั้นก่อน มีโปลิศต้องปราบปรามมาเปนอันมาก ที่ไปนี้ล่วงทางซึ่งจะเลี้ยวไปบักการาลงไปหน่อยหนึ่ง จนถึงเสาที่ตั้งรูปนางลิเบอตี้ แล้วจึงวนกลับขึ้นมา เลี้ยวไปบักการา

ที่ร้านนี้มีห้องที่สำหรับตั้งของเครื่องแก้วให้ดูเปนห้องใหญ่ เจ้าของเขาอวดว่าแปลกกว่าแต่ก่อนมาก ที่จริงดูก็ไม่แปลกเท่าไร ของใหญ่ก็เสาระย้าไฟ แลระย้าแขวน อย่างเช่นแต่ก่อนนั้นเอง สิ่งที่อวดมากนั้นคือพวกแก้วสี ที่ทำให้เหมือนปอสเลน แต่ถ้าไม่เคาะก็ไม่รู้ เหมือนกับปอสเลนนั้นเอง พ่อจึงไม่ได้ซื้อ เพราะราคาแพงแลไม่สู้รู้สึกอะไรนัก ของเล็กๆ น้อยๆ เช่นที่ล้างหน้าเครื่องถ้วย ก็เหมือนอย่างเก่านั้นเอง เปนร้านตั้งตัวอย่างไว้ให้ดูสำหรับไปสั่ง แลขายด้วย ไม่ใช่ที่ทำ

ออกจากร้านนั้น ไปทางมองมาตร เพื่อจะดูเมืองปารีสจากวัด เอ เคลิส ดึ เวอ นาซิโอนาล ดึ ซาเครเคอร์ แปลว่าวัดศักดิสิทธัถทัยศรัทธาราษฎร์ ชื่อช่างเหมือนกันกับอย่างวัดใหม่ๆ ในบ้านเราเสียจริงๆ การที่คิดจะมาวัดนี้ เพราะเหตุที่ขึ้นไอเฟลเตาเวอ แลเห็นโดมเด่นอยู่บนแนวเขาซึ่งรู้ได้ว่า ถ้าแลจากที่นั่นจะเห็นเมืองปารีสดีเหมือนขึ้นไอเฟลเตาเวอ เมืองปารีสนี้ตั้งอยู่ในที่เขาล้อมเหมือนอยู่ในก้นกระทะ เขาเปนปากกระทะ วัดนี้ตั้งอยู่บนปากกระทะ ทางที่ขึ้นเขานั้นก็อยู่ข้างจะชันอยู่ แต่ไม่สู้สูง มีบ้านเรือนคนจนขึ้นไปตลอด คล้ายกันกับเขาที่เมืองเนเปอล แต่เตี้ยกว่ากันมาก ถนนไม่แคบเหมือนอย่างที่เนเปอล ในที่สุดจึงขึ้นไปถึงวัด วัดนี้เปนวัดเรี่ยรายทำยังไม่แล้วสำเร็จ มืยอดห้ายอด มีหอระฆังสูงทำด้วยศิลา มีระฆังใบใหญ่ที่หล่อแลฉลองแล้ว แต่เอาขึ้นที่ไม่ได้ ระฆังนั้นชำรุดด้วย อยู่ข้างจะศักดิ์สิทธิ์ มีคนขึ้นไปนมัสการเสมอ รูปแห่งใดที่ขลัง ก็มีหัวใจสินบนแลมีจงกลเทียน มียายแก่ขายเทียนสำหรับจุดบูชาแดงครึ่ดอยู่เสมอ มีคนไปสวดมนต์ภาวนาอ้อนวอน ทำวัตรกันเปนหมู่ก็มี กำลังเข้าไปแสดงบาปอยู่กับบาดหลวงก็มี มีน้ำมนต์ที่สำหรับวักจิ้มเจิม สิ่งซึ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงเปนรูปทั้งนั้น มาโดนาเปนพื้น แต่มาโดนาบางตัวก็ศักดิ์สิทธิ์ บางตัวไม่ศักดิ์สิทธิ์ ถึงพระเยซูก็เปนบางตัวศักดิ์สิทธิ์ บางตัวไม่ศักดิ์สิทธิ์ ข้อที่จะปรับว่าเราเปนไอดอลตารี นับถือรูปเคารพซึ่งเปนการไม่จริงนั้น ถ้าหากจะว่าเช่นนั้น พวกโรมันคาทอลิกนับถือรูปเคารพมากกว่าเรา ถ้าหากว่าเขาแก้ว่าไม่ได้นับถือรูป เราแก้ได้สนิทกว่า พิธีรีตองอะไรคาทอลิกเหมือนพราหมณ์มากกว่าเรา ถ้าจะเทียบทางพุทธสาสนาก็เหมือนพระญวน ข้างเราใกล้โปรเตสตันต์มาก ตามรอบๆ วัดก็มีร้านขายรูปพระเยซูแลรูปมาโดนา เปนรูปหล่อเหมือนพระที่ขายวัดสามปลื้มของเรา พวกฝรั่งไปเมืองเราซื้อพระพุทธรูปตามตลาด ด้วยความต้องการจะซื้อมาดูเล่นก็มี ด้วยความหมิ่นประมาทหาว่าเราเปนไอดอลตารีก็มี พ่อจึงได้ซื้อบ้าง แต่ซื้อด้วยความพอใจที่จะดูเปนของประหลาด มิได้ซื้อด้วยน้ำใจหมิ่นประมาท แต่เขายังมีมากกว่าเรา มีเครื่องผูกฅอกันไข้กันเจ็บ คุ้มเกรงรักษาต่างๆ อิกมาก ถ้าจะซื้อให้หมดแต่อย่างละตัวก็ตั้งกระบุง มีตลอดจนกระทั่งถึงลูกประคำ ที่สำหรับไปจำศีลภาวนา เศกสวดอะไรๆ มันก็คล้ายกัน พระเดินจงกรมก็มี เดินภาวนาบ่นแลจงกรมอยู่ในที่เดียว แต่เรื่องแสดงอาบัติของคฤหัสถ์เราไม่มี นี่เขามีแสดงอาบัติทำเปนตู้พระเข้าไปนั่งอยู่ในตู้กลาง แล้วเจาะช่องไว้สองข้างสำหรับให้คนที่จะไปแสดงอาบัติ ไปคุกเข่าบอกที่หูพระ มีเครื่องกำบังไม่ให้เห็นหน้า ในการที่จะแก้บาป ไม่ใช่เตือนให้สังวรระวังสืบไปภายน่า นี่บาปไปแล้วก็คงเปนบาป อาจจะล้างให้หายได้ ด้วยเสียเงินให้แก่พระ ฤๅให้ไปวัดกี่สิบร้อยหน บาปนั้นเปนอันหมด ความมุ่งหมายก็เรื่องดัดสันดาน ลงปลายมันก็กลายเปนเงิน แลเปนพิธีไปได้ตามกิเลศของตน

วิ้วจากที่นี่แลเห็นเมืองตอนเก่าแลตอนใหม่ได้ถนัด มีคนไปนั่งไปยืนดูกันอยู่มาก กลับลงจากวัดนั้นแล้ว กลับมาทางบัวเดอบุลองแวะไปกินน้ำชาที่เรสเตอรองต์ ชื่ออาเมนองวีล อยู่ในบัวเดอบุลองนั้น ได้พบกับปรินซยอชออฟกริศไปนั่งอยู่ในที่นั้นก่อน เลยสนทนากัน ที่นี่เปนสวนตัดทางวงเวียนต่างๆ เรสเตอรองต์ตั้งอยู่กลางเปนฝากระจกแลบังสาดกระจกรอบ ปลายบังสาดนั้นมีดวงไฟฟ้าทำเปนรูปดอกไม้รายตลอด แต่ยังมีไฟฟ้าในที่อื่นๆ เวลาค่ำตามไฟสว่างเหมือนมีงาน ออกจากที่นั้นไปเดินเล่นที่ริมสระ ซึ่งเปนที่ตีกระเชียง มีห่านขาวแลเป็ด ขายขนมปังอยู่ในที่นั้นสำหรับให้กิน ช่างเหมือนกับอ่างหยกของเราจริงๆ ยกพื้นริมน้ำก็เหมือนที่ข้างเรือนต้น เว้นแต่น้ำของเราสอาดกว่า ช่างคิดถึงสวนดุสิตใจรอนๆ ทีเดียว ชายอุรุพงษ์ชวนให้ไปดูลครซึ่งเรียกชื่อว่าชัตเลต์ เปนที่แห่งหนึ่งซึ่งเขาปล่อยให้เด็กไปดู เพราะไม่หยาบคาย แต่ลครโรงนี้เฉภาะอยู่อิกมุมเมืองหนึ่งทีเดียว เพราะฉนั้นวันนี้จึงเปนอันเที่ยวเมืองปารีสสามมุมเมืองขาดอิกมุมเดียวจะครบสี่

ลครที่เล่นวันนี้เปนเรื่องแกมเล่นกล มีผีสาวคนหนึ่ง ผีแก่คนหนึ่ง เข้าเปนพรรคพวกของมนุษย์คนละพวก แกล้งสาปสรรค์ให้เปนอะไรต่างๆ ซึ่งเปนอย่างตลกๆ เช่นให้ปวดท้องเปนต้น ให้เปนเรื่องเล่นกล คือจะนั่งกินเข้า ของกินหลุดขึ้นไปหาปากรูปภาพ โต๊ะจมลงไปเสียในพื้นเปนต้น มีตอนหรูๆ เช่นบาเลต์ คั่นเปนระยะระยะ ดูดูไปมันก็ช่างน่าเกลียด ที่ว่าไม่หยาบแล้วนั้น ถ้าเปนไทยๆ เราเล่นก็ว่าหยาบนั่นเอง คือผู้หญิงสรวมกางเกงยืดแพรแนบเนื้อ แลดูจนเนื้อเปล่า แล้วสรวมเสื้อผ้าโปร่งดำบางๆ ข้างนอก ออกมาเต้นโลดมันก็แลเห็นขาแข้งหมดตัว ฤๅใส่กางเกงยืดเช่นนั้น แล้วสรวมกระโปรงสั้นๆ กางเหมือนร่ม เต้นเวิกไปเวิกมาดูมันก็เหมือนกับไม่ได้มีกระโปรง ถ้าหากว่าเปนลครไทย เจ้าพระยาเทเวศร์คงไม่ยอมให้ลครของตัวแต่งเช่นนั้น โดยจะยอม ตัวลครเองมันก็คงไม่ยอมแต่ง แต่หากเขานิยมกันว่าไม่หยาบ มันก็เปนไม่หยาบไปได้ เรื่องลครโรงนี้อุรุพงษ์เปนออทอริตี้ดีจะเล่าได้มาก เพราะพ่อไปดูก็ไม่ทันขึ้นต้น แลกลับเสียก่อน ไม่ได้อยู่จนเลิก กลับมาถึงลิเคชั่นเวลา ๕ ทุ่มเศษ หมายจะพบมิสเตอวอนีซึ่งตามมาหา แต่กลับไปเสียก่อนไม่ทันพบ พบแต่กรมหลวงประจักษ์ ซึ่งมาแต่อิงค์แลนด์ วันนี้ได้รับหนังสือเมล์สองเที่ยวพร้อมกัน ทั้งของเก่าก็ค้างอยู่อิก เพราะตอนต้นไม่มีเวลาจะตอบจริงๆ ติดเดินทางแลการรับรองไม่ได้หายใจ ครั้นมาถึงปารีสในสองวันนื้ก็ต้องการดูเหตุด้วยเวลาที่ได้เข้าเมืองน้อยนัก เมื่อมาคราวก่อนก็ติดการรับรองเหน็ดเหนื่อย ไม่ทันเห็นอะไรกี่มากน้อย คราวนี้นึกว่าจะดูเสียให้เห็นตลอดในสี่ห้าวัน เวลาไปอยู่ฮอมเบิคว่างมากไม่มีอะไรจะทำ จะได้ตอบหนังสือทั้งปวง

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๕
วันอาทิตย์ที่ ๑๘ สิงหาคม

เวลาก่อนเที่ยง ขึ้นรถโมเตอร์คาร์ไปฟอนเตนโบลจะดูวังที่เอมเปอเรอนะโปเลียนที่ ๓ รับทูต ครั้งเจ้าพระยาศรีพิพัฒ[๒๐๓] กว่าจะไปพ้นเขตรปารีสช่างนานเสียจริงๆ แล้วเลียบไปตามริมแม่น้ำ เข้าใจได้ว่าถนนที่ไม่บดมุมนี่เปนแบบฝรั่งเศส เลี้ยวหักเปนมุม มีต้นไม้รายสองข้างทาง แต่โดยมากถนนเปนหินก้อนโตๆ ตะกุกตะกักรถกระเทือนมาก รถที่จ้างไปนี้เปนรถอย่างสั้นสำหรับใช้ในเมืองเลี้ยวง่าย แหนบมันไม่พอจึงได้กระเทือนมาก รถโมเตอร์คาร์ที่ใช้ในเมืองห้ามไม่ให้ใช้ไฟน่าใช้แต่โคมสองข้าง เพราะม้าตื่น ถนนต่อออกไปอิกเห็นจะเปนเวลากำลังซ่อม อยู่ข้างจะครุคระ สู้ถนนตามหัวเมืองไม่ได้ เหตุด้วยในปารีสใช้เกวียนมากถนนเสียเร็ว ที่ซ่อมเสร็จแล้วเขาเทน้ำมันกันฝุ่น เห็นจริงได้ว่าไม่มีฝุ่น กว่าจะสิ้นเขตรของปารีสก็พอไปจดเมืองเล็กๆ ในบริเวณปารีส ต่อนั้นออกไปจึงถึงทุ่งนาซึ่งเกี่ยวเข้าแล้วเสร็จ กำลังผึ่งเข้าอยู่กลางนาตั้งลอมฟางแล้ว เมื่อทางค่อนจะขึ้นสูงหน่อยหนึ่งจึงเปนป่าไม้อื่นๆ ทางในทุ่งในป่าเหล่านี้ตัดตรงไม่คดเคี้ยวเหมือนตอนแรก ที่เขาตัดโอนตามลำแม่น้ำ ถัดขึ้นไปอิกพื้นแผ่นดินเปนทรายจึงได้ปลูกสน ซํ้าต่อขึ้นไปอิกเปนเทือกศิลาครุคระปลูกอะไรไม่ได้ ที่นั่นมีสนามม้าใหญ่ ต่อขึ้นไปหน่อยหนึ่งก็ถึงเมืองฟอนเตนโบล ซึ่งมีบ้านร้านตลาดติดต่อกัน แต่ไม่ใหญ่โตเท่าใด ตรงไปที่เรสเตอรองต์ ซึ่งตั้งอยู่น่าวังตรงกันข้าม เห็นมีคนฝรั่งเศสคู่เดียวเท่านั้น นอกนั้นเปนคนต่างประเทศ มีอเมริกันเปนพื้น กินเข้าในที่นั้นแล้ว จึงได้เดินเข้าไปดูที่ในวัง แต่เรากำลังสูบบุหรี่อยู่ จึงได้ไปดูสระปลาแลภายนอกของวังนั้นก่อน ตามลานวังแลตัววังภายนอกดูโทรมมาก หญ้าร่องแร่งไม่ได้รักษา ตามซอกศิลาหญ้าขึ้นต้องการซ่อม สัณฐานวังนั้นหลังน่ายาวเหมือนพระที่นั่งจักรี เปนสามยอดอยู่ข้างน่า แล้วมีท้องพระโรงกลางยื่นเข้าไปจดหลังใน ตรงกันกับพระที่นั่งบรมราชสถิตย์มโหฬาร ที่สวนขวาเปนสระเลี้ยงปลาไม่กว้างเท่าใด ปลาว่าเปนปลาเก่าอายุตั้งร้อยปี ไปโปรยขนมปังเห็นมีขึ้นแต่ตัวย่อมๆ อายุไม่ถึงร้อยปีเปนแน่ ที่มุมหลังนอกซึ่งเทียบกับบ้านเรา เปนออฟฟิศพระคลังข้างที่นั้นเปนมิวเซียมจีน เปนที่ที่จะเข้าไปดูได้ง่าย ใกล้หนทางที่ประตูมีสิงโตศิลาจีนสองตัว ในนั้นมีของจีนยี่ปุ่นไทยปนกันอยู่ มีเครื่องคลูสเน ถ้วยชามหยก ส่วนของไทยเรานั้นเที่ยวปะปนคละอยู่ในที่ต่างๆ ถามผู้รักษาก็เข้าใจว่าเปนของไทย แต่ไม่รู้ว่าอะไร โดยมากต้องเที่ยวไล่มองค้นเอาเอง ได้เห็นสิ่งของ คือมงกุฎลงยายอดเปนพุ่มเข้าบิณฑ์ สังวาลทับทิมสายหนึ่ง ตรานพรัตนอย่างเก่าสายหนึ่ง ตรารูปลิยองดอเนอแต่เปลี่ยนมงกุฎดวงหนึ่ง พระแสงยี่ปุ่นฝักลงยาหนึ่ง ฝักถมหนึ่ง กฤชฝักทองมีหนังสือเขียนติดไว้ว่าให้พระราชบุตร เข็มขัดใหญ่สายทอง มีดอกประจำยามประดับมรกฎ หีบลงยาราชาวดีขัด ตไกรคร่ำจุกเพ็ชร ๑ จุกทับทิม ๒ พระแสงงาด้ามลงยา สันประดับมรกฎ ๑ คู่ มีดซ่อมช้อนทองคำประดับเพ็ชร ซองบุหรี่กลมบีบแฟบลงยา ๑ ถม ๑ (รูปอย่างของเจ้ากรุง[๒๐๔]ได้ประทาน) ตลับลงยาสี่เหลี่ยมรี ๑ รูปไข่ ๑ ตลับทองเปล่าลายยี่ปุ่น ๑ แหวนนพเก้า ๑ รังแตนเพ็ชร เนื่องเพ็ชร ๑ โต๊ะเงินปากก้าไหล่ทอง ๑ คู่ ปี่ชะวางา ๑ เสลี่ยงกง วอช่อฟ้า พระกลดคันสั้นเอากั้นไว้ที่เสลี่ยงกง สังข์อุตราวัฏมังสีลงยาแยกเอาไว้คนละแห่ง พระเต้าลงยาพานไม่ได้รองกัน แต่เห็นได้ว่าเปนสำรับ (สิ่งนี้น้ำยางามมาก) ขันสรงพระภักตร์ลงยากลึงข้างใน พานรองแยกกันอยู่คนละต่างหาก ถ้วยพระโอสถลงยา ๑ ก้าไหล่ทอง ๑ บ้วนพระโอษฐลงยา ๑ ที่ชาทองคำถ้วยหยกป้านสายลูกแก้วแดงขัด ๑ บังสูริย์ ๑ พระกลดทองแผ่ลวด ๑ พระกลดตาด ๑ เครื่อง ๕ ชั้น ๑ คู่ เครื่อง ๓ ชั้น ๑ คู่ ชุมสาย ๑ คู่ พระแสงตรีศูลด้ามยาว ๑ หอกง่าม ๑ ง้าว ๑ หอก ๑ ทวน ๒ คู่ เครื่องม้าดอกประจำยามทองคำประดับพลอยผนังข้างเยี่ยระบับหนึ่งสำรับ ฉากพระแก้วมรกฎทรงเครื่องสามฤดูมโหรทึก ๑ รวมของทั้งหมดมีเท่านี้

ออกจากนี้ขึ้นชั้นบน ดูตามห้องต่างๆ เช่นในโปสต์ก๊าดที่ส่งมาให้ดู เปนห้องสี่เหลี่ยมเล็กๆ ทั้งนั้น ในโปสต์ก๊าดทำดีมากเหมือนของจริง เว้นแต่สดใสกว่าของจริง มีห้องใหญ่อยู่สองสามห้อง คือไลบรารีแลห้องเต้นรำ นอกนั้นจนโทรนรูมก็ไม่โต ห้องในวังนี้เปนห้องที่ได้ตกแต่งในแผ่นดินต่างๆ ยังมีอักษรพระนามเจ้าแผ่นดินปรากฎอยู่เปนห้องๆ นะโปเลียนแก้เสียก็หลายห้อง วังนี้เปนวังที่นะโปเลียนโบนาปาดได้ยอมเซ็นชื่อออกจากราชสมบัติ เขาคัดลายมือหนังสือนั้นมาไว้ในไลบรารี ด้านข้างหลังที่เทียบกับบ้านเราเปนคลังฤๅสวนสวรรค์นั้น เปนสวนเรียบๆ ปลูกต้นไม้สี มีน้ำพุเล็กๆ อยู่กลาง วังนี้ได้สร้างตั้งแต่คฤสต์ศักราช ๑๖๑๕ มีทิมดาบแลห้องชาววัง ต่อออกไปจากพระที่นั่งสองหลัง หลังหนึ่งเดินถึงกันกับพระที่นั่ง หลังหนึ่งลอยเปนตึกที่ทำคนละคราว ดูๆ ก็นึกน่าเสียดาย เดี๋ยวนี้ทิ้งไว้เปล่าๆ สำหรับคนไปดูเท่านั้น การรักษาบกพร่องเปนอันมาก

เวลาบ่าย ๕ โมงแล้วกลับ มาพักที่เรสเตอรองต์ประเดี๋ยวหนึ่งขึ้นรถมา พอรถออกฝนก็ตกแต่ไม่มากเท่าไร มาถึงตำบล วิล เนิฟว์ ซัง ยอรช์ แปลว่าเมืองใหม่เสนต์ยอซ แวะดูที่ปลูกกล้วยไม้ของมองสิเออมาคอซ ที่จริงก็เราก็ไปอย่างปอนๆ แต่คนกลางถนนรู้จักบอกกันจนเราได้ยิน ว่า รัวจุฬาลงกรณ์ ที่ซึ่งปลูกกล้วยไม้นี้เขาอยู่ข้างจะปิดบังไม่สู้ให้ใครไปมานัก เพราะเปนที่หากิน มีดอกกล้วยไม้ขายได้ตลอดปี เปนของมีราคามาก เขาปันกล้วยไม้ไว้เปนอย่างๆ เดือนนี้ถึงเวรอย่างนั้นจะบาน เดือนนั้นถึงเวรอย่างนั้นจะบาน พวกนอกเวรที่บานไม่แน่นอนมีมากอิกต่างหาก โรงที่เลี้ยงต้นกล้วยไม้นั้นหลังคากระจกฝากระจก ติดฝาด้านหนึ่งตั้งร้านไม้จริงเปนที่สำหรับวางกระถางเปนคั่นกระไดขึ้นไป ใต้ร้านนั้นมีถังก่อด้วยปูนสิเมนขังน้ำไว้ ไม่สู้มากนัก แต่บรรดาพื้นโรงนั้นโรยถ่านทั้งสิ้น กล้วยไม้ปลูกด้วยกระถางดิน มีดินใบไม้แลมอส ไม่ชุ่ม เปนแต่ชนๆ วิธีรดน้ำเขาไม่ได้รดที่ต้นกล้วยไม้ทุกวัน สองวันสามวันจึงรดครั้งหนึ่ง แต่รดพื้นที่เปนถ่านแลร้านไม้ที่รองกระถางนั้นทุกวันให้ชื้นอยู่เสมอ มีท่อไอน้ำให้อบอุ่น ปรอดอยู่ใน ๒๐ ดีกรีเซนติเกรตขึ้นไป เวลาไปเห็น ๒๕ ดีกรี มีมุลี่บนหลังคาแต่ม้วนได้ กล้วยไม้ที่ได้มา หั่นเปนชิ้นเล็กๆ ฝังในมอสให้งอก เขาตัดแยกได้กระถางหนึ่งปีละกิ่งเท่านั้น แต่มีวิธีที่จะทำให้มากขึ้นด้วยประการอย่างอื่น แลอาจจะทำให้เปลี่ยนสีได้เหมือนต้นกุหลาบ คือเมื่อเปนฝักแล้วทิ้งให้แก่จนแตก จึงเอาเม็ดที่ร่วงนั้นมาประสมกับเกสรดอกที่กำลังงามอยู่ แล้วจึงเอาเม็ดนั้นไปเพาะในมอสต้องใช้น้ำชุ่ม แลห้องนี้เย็นกว่าห้องอื่นๆ ที่เปนต้นโตๆ เมื่อถึงกำหนดก็แตกใบขึ้นมาเล็กๆ จนเขื่องขึ้นเปนลำดับ จนได้ขนาดจึงแยกกระถาง เหตุฉนั้นกล้วยไม้จึงได้แพร่หลายมาก มีอย่างที่วิเศษอยู่ ๑๗ อย่าง พ่อได้ให้เขาส่งอย่างละสองต้นเข้าไปให้ดูเผื่อจะเล่นได้บ้าง ราคาแพงๆ อยู่ นอกนั้นเปนสามัญ มีที่ออกมาจากเมืองเราก็มาก อย่างหนึ่งมาแต่อเมริกางามจริงๆ กลิ่นหอมเหมือนแป้งร่ำอ่อนๆ เขาให้มา ได้ให้ดุ๊กเขียน ถ้าสำเร็จจะส่งเข้าไปให้ พรรณนี้ก็ได้ซื้อไปด้วยเหมือนกัน

ระยะทางที่ไปวันนี้ ประมาณเจ็ดสิบแปดสิบกิโลเมเตอ กว่าจะกลับมาถึงลิเคชั่นได้ เวลาทุ่มครึ่ง เขย่าขย่อนเสียเหนื่อยพอใช้ กินเข้าในลิเคชั่นมิสเตอเวอนีข้ามมาหา ได้สนทนากันยืดยาว

เสด็จพระราชดำเนินเยือนเวอไซล์

เสด็จพระราชดำเนินเยือนเวอไซล์

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๖
วันจันทร์ที่ ๑๙ สิงหาคม

เวลาเช้า ๕ โมง ขึ้นรถโมเตอร์คาร์ไปเวอไซล์ ระยะทางที่ไปตั้งแต่ออกจากปารีสแล้วถนนสูงขึ้นไปโดยลำดับ มีลงที่ต่ำบ้างแต่ไม่มาก คือไต่ข้ามลูกเนิน มีบ้านเรือนตามระยะทางไปสักครึ่งทาง จึงถึงทุ่งแล้วถึงป่า พอสุดป่าก็เข้าเขตร์เวอไซล์ มีรั้วเหล็กกั้นเหมือนกันกับเขตร์ปารีส ซึ่งมีทุกๆ ทิศเปนที่ตรวจภาษี เมืองเวอไซล์นี้มีตึกรามมากกว่าฟอนเตนโบลมาก ถนนกว้างใหญ่ แต่ตึกรามไม่ใคร่จะงามเปนอย่างเมืองบ้านนอก ทางที่จะเข้าไปวังนั้นมีหลายทาง ริมหนทางปลูกต้นไม้ใหญ่ตัดยอดแลตัดข้างริมถนน เพื่อจะให้ติดกันเปนกำแพงโค้งไปสองข้าง แต่ไม่สู้จะสำเร็จนัก ขาดกระบ่อนกระแบ่น พ่อเลี้ยวไปทางถ้าจะเรียกว่าท้ายสนมก็เกือบได้ ผ่านน่าวังตริอานองใหญ่ วังตริอานองใหญ่นี้เปนตึกชั้นเดียว แต่กว้างย่อต่อเหลี่ยมกัน เปนที่ผู้หญิงคนโปรดของหลุยส์ที่ ๑๔ อยู่ แต่ไม่สู้อัศจรรย์อะไร พ่อไม่ได้แวะเหตุด้วยกลัวเวลาจะไม่พอ จึงเลยไปที่เปติดตริอานอง คือตริอานองน้อย ซึ่งเปนตำหนักของกวีนมาเรียแอนตอเนต เมียกิงหลุยส์ที่ ๑๖ เปนเจ้าหญิงเมืองออสเตรีย ตำหนักนี้ทำด้วยศิลา แต่ไม่ใหญ่โตอันใด มีน่าต่าง ๕ น่าต่างตามยาวเท่านั้น เพราะกวีนมาเรียแอนตอเนตโปรดห้องเล็กๆ ดังจะได้กล่าวต่อไปข้างน่า ในนั้นมีผนังกั้นกลางตามยาว มีห้องซีกละสามห้องสี่ห้อง ห้องที่แปลกมากนั้นคือห้องเสวย ซึ่งเปนห้องกลางด้านข้างถนน มีโต๊ะศิลาอยู่กลาง เขียนรูปลูกโลกย์มีแผนที่ประเทศทั้งปวง เขาว่าเปนฝีมือกิงหลุยส์ที่ ๑๖ เขียนเองเพื่อจะสอนลูก มีชื่อเมืองไทยในนั้นตัวโต แต่ไม่มีโต๊ะเสวย ถ้าถึงเวลาเสวยโต๊ะจัดอยู่ในชั้นต่ำสำเร็จ แล้วทลึ่งขึ้นมาบนพื้นเอง ตาภู่[๒๐๕]แกคงจะรู้ระแคะระคายใครเล่าให้ฟัง ฤๅจะมีในหนังสือเก่าๆ ครั้งโกษาปานที่คนหารเสียแล้วว่าไม่จริง จึงไม่ได้เก็บลงในพงศาวดาร มีรูปศิลาหลุยส์ที่ ๑๖ แลกวีนตั้งอยู่อีกห้องหนึ่ง ในห้องนั้นเองมีรูปเขียน กิงแลกวีนคู่กันด้านหนึ่ง มีรูปกวีนเมื่อยังเด็กเล่นลครคู่กันอิกข้าง ห้องแถวในมีห้องเล็กๆ สำหรับนั่งเปนบูดัวห้องหนึ่ง กลางเปนห้องนอน อิกข้างหนึ่งเปนห้องแต่งตัว เตียงนอนก็เล็กๆ แต่ผ้าคลุมนั้นเปนผ้าปักไหม ว่าของเมืองลิยองถวายเมื่อแต่งงาน มีกระไดใหญ่ลงทางด้านหุ้มกลองออกถนน ด้านรีฟากข้างห้องเสวยเปนสวนดอกไม้แลสระ ปลูกต้นไม้เปนฉนวนตัดเปนโค้ง ในนี้ออกจะสำเร็จเรียบร้อยดี มีเก๋งในที่สุดหลังหนึ่ง ด้านรีข้างห้องนอนเปนไม้ป่า ปลูกต้นไม้ใหญ่ครึ้ม มีลานหญ้า ด้านหุ้มกลองข้างหลังมีห้องเครื่องหลังใหญ่ ถัดห้องเครื่องไปนั้นเปนสวนอย่างสวนป่า มีไม้สีมาก ถัดลานตำหนักออกไปเปนป่าแลทุ่งอย่างเล็กๆ ทำเลียนของจริง เดินไปไกลหน่อยหนึ่งจึงถึงตำหนักมุงจากเปนเรือนบ้านนอก มีเรือนหลังเล็กๆ น้อยๆ หลายหลัง รายๆ กันอยู่มุงจากเปนอย่างบ้านนอกทั้งนั้น เขาว่ากวีนมาเรียอันตอเนตชอบเล่นเปนชาวบ้านนอก ถ้าเวลาออกไปเล่นที่นั่นแล้วแต่งตัวเปนชาวบ้านนอก มีที่เลี้ยงวัวแลอะไรต่างๆ ที่จริงท่าทางสนุกงามอย่างป่าๆ เวลาที่เจ้าของยังอยู่เห็นจะงามมาก เวลานี้รักษาแต่พอประมาณ ดูเหมือนจะระวังแต่ให้ถนนดีอยู่สำหรับคนไปเที่ยว หญ้าบอนอะไรไม่สู้จะได้ตัดนัก ในหนองน้ำน่าตำหนักนั้นเลี้ยงปลาทองแลปลูกบัว เดี๋ยวนี้ก็ยังมีตัวเล็กๆ บัวฝรั่งมันประหลาด ขึ้นเปนกลุ่มกระจุกมีดอกอยู่ในระหว่างใบ ไม่ทอดสายยาวเหมือนบัวของเรา ใบก็หนาคล้ายๆ ใบตับเต่า เดินดูที่วังนี้ตลอดแล้ว จึงได้ออกมาดูรถในโรง รถหลังหนึ่งใหญ่มากเหลือเกิน ดุมกงเหมือนมหาพิไชยราชรถอย่างไทย ว่าน้ำหนักถึง ๗๐๐ กิโลแกรม ได้ใช้ในครั้งแผ่นดินหลุยส์ครั้งเดียว ภายหลังนะโปเลียนแปลงเปนยี่ห้อนะโปเลียน ก็ได้ใช้หนเดียวเหมือนกัน ลากด้วยม้า ๘ ตัวจึงไหว ดูเกือบจะไม่ใคร่มีแหนบ ถนนตามแถบวังนั้นปูศิลาก้อนเท่าๆ อิฐรู เห็นจะกระเทือนเต็มทนทีเดียว มีรถอื่นๆ อิกหลายหลังแปลงเปนยี่ห้อนะโปเลียนหมด เปนของนะโปเลียนเองก็มี เช่นกับรถสำหรับส่งเอมเปรสโยสัฟไฟเมื่ออย่ากัน รถรับพระมเหษีใหม่ รถรับทูต มีวอสำหรับข้างในแต่ครั้งหลุยส์ที่ ๑๔ แลเลื่อนเดินบนน้ำแขงของพระมเหษีบ้าง ของเจ้าจอมบ้างต่างๆ ออกจากโรงรถนั้นไปกินเข้าที่โฮเตลริเซอวอ แล้วจึงได้ไปดูวังใหญ่ วังใหญ่นี้มันโตเหลือเกิน ประมาณการทำได้ด้วยกำลังเกณฑ์อย่างเดียว ถ้าจะทำด้วยกำลังเงินเช่นที่ทำเดี๋ยวนี้เปนทำไม่ได้เปนอันขาด ด้านน่าข้างถนนใหญ่มีทิมดาบสองหลัง อย่างเดียวกันกับที่ฟอนเตนโบล มีรูปตุ๊กตาหินโตๆ ตั้งเรียงกันสองข้างทาง รูปหลุยส์ที่ ๑๔ ขี่ม้าอยู่กลาง ตัววังนั้นย่อเปนชั้นๆ ถึงสี่ย่อแล้วจึงออกปีก หลุยส์ที่ ๑๔ เฉภาะไว้ห้องนอนที่ตรงกลาง ข้างหนึ่งเปนวัดติดกับวังเหมือนอย่างเมืองอื่นๆ ถ้าจะว่าไปเมืองอื่นๆ เอาอย่างเมืองฝรั่งเศสนี้ทั้งสิ้น เช่นกับวังเชินบรูนที่เมืองออสเตรีย วังปิเตอร์ฮอฟที่เมืองรูสเซียก็เหมือนกัน เปนแบบเดียวกันกับที่นี่ เปนอันต้องการจะมีอันหนึ่งเหมือนๆ กัน แต่ไม่มีที่ไหนโตแลสนุกเท่าที่นี่ การสร้างวังในเวลานั้น ออกจะเปนการเฉลิมพระเกียรติยศ คล้ายๆ สร้างมอนิวเมนต์มากกว่าจะสร้างที่อยู่ เพราะไม่เปนเรือนอยู่ เปนปีกเชอแกละรีมากกว่า มีแต่จะสนุก ไม่ใช่มีความสบายในวังนั้นเลย เวอไซล์หมดทั้งวังเห็นเปนที่ซึ่งสำหรับคนอยู่ แต่ตอนที่กวีนมาเรียอัลตอเนตกั้นห้องที่ทางเดินเปนที่อยู่แต่เล็กเหลือเกิน ถ้าจับตั้งขึ้นได้ก็จะแลเห็นเปนชั้วสำหรับตั้งของ จะหาห้องใดที่กว้างถึงสามวาเปนไม่มี ๘ ศอก ๖ ศอก ๑๐ ศอก ห้องใหญ่ที่สุดซึ่งเปนที่รับแขกก็กว้างสัก ๑๐ ศอก ยาวสักสามวาเท่านั้น เดินซอกแซกซุกซิกไปออกจะมืดๆ ด้วย ในนั้นมีขันอยู่อย่างหนึ่ง มีช่องที่รุ้งผนังลึกเข้าไป กว้างยาวพอตั้งเก้าอี้ยาวได้ตัวหนึ่ง กรุด้วยกระจกเงา ถ้าเวลาไปยืนทแยงมุมให้หน้าเราตรงมุม แลเห็นแต่ตัวเปล่าไม่มีหัว อิกอย่างหนึ่งนั้น ถ้าแลแหงนขึ้นไปดูเพดานต่อกับฝาด้านหลัง ใครไปยืนอยู่เราจะแลเห็นตาหมด เว้นแต่ตาเราเองไม่แลเห็นเหมือนเอาอะไรบังตาไว้เสีย จะแกล้งทำเช่นนั้น ฤๅทำเข้ามันเห็นเปนเช่นนั้นไปเอง ไม่รู้ แต่ห้องซึ่งเปนที่อยู่ที่ว่ามานี้ก็ไม่ยาวเท่าไร นิดเดียว นอกนั้นก็เปนหลังยาวคั่นเปนห้องสี่เหลี่ยมสี่เหลี่ยม เดินลุยกันไปตลอด แต่ห้องเหล่านั้นแต่งต่างๆ กัน คงจะมีรูปหลุยส์ที่ ๑๔ แทบทุกห้อง ศิลาบ้างเขียนบ้าง ฝาผนังเขียนเปนรูปประจุบันในเวลานั้นเปนพื้น เพดานเขียนงดงามหรูอย่างยิ่ง มีห้องยาวสองห้องคือห้องกระจก ผนังด้านในเปนกระจกเงา ด้านนอกเปนน่าต่างใหญ่ เพดานเขียนรูปยอพระเกียรติหลุยส์ที่ ๑๔ ทั้งนั้น แบ่งช่องเปนปางๆ ด้วยหลุยส์ที่ ๑๔ เปนคนที่มีความเย่อหยิ่งอย่างแรง เปรียบตัวว่าเปนพระอาทิตย์ มีฤทธิเดชมาก แต่รูปภาพที่ผูกเรื่องดีอย่างยิ่ง ฝีมือก็งามนัก ห้องนี้เมื่อเยอรมันมาตีฝรั่งเศสได้คราวหลัง เปนที่ประกาศตั้งเยอรมันเอมไปร์ ห้องยาวอิกห้องหนึ่งนั้นมีรูปสองข้าง หลังคากระจก เปนอย่างปิกเชอแกละรีแท้ แต่ไม่ใช่รูปแขวนแผ่นเล็กๆ น้อยๆ เขียนเสียแผ่นใหญ่เต็มผนังเปนช่องๆ ไปทีเดียว รูปภาพในนั้นเท่าๆ ตัวคน เปนปางที่ฝรั่งเศสมีไชยชะนะในการศึกตลอดทั้งสองฟาก ฟากข้างหนึ่งเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนๆ ฟากข้างหนึ่งเปนนะโปเลียนโบนาปาดเกือบจะตลอด ฝีมือเขียนดีมาก ในห้องหนึ่งมีรูปแผ่นใหญ่ๆ สามแผ่น เปนรูปเก่าสองแผ่น รูปครั้งเปรสิเดนต์คาโนต์แผ่นหนึ่ง ดูช่างเลวกว่ารูปเก่าเสียจริงๆ มีครั้งหลุยส์ฟิลิปอยู่ห้องหนึ่ง ส่วนห้องของนะโปเลียนที่ ๓ ไว้ตอนหนึ่งต่างหาก เปนรูปรบครีเมียเปนพื้น ในห้องนี้มีรูปรับทูตไทย เช่นที่นะโปเลียนส่งไปถวายทูลหม่อมติดอยู่ที่พระที่นั่งจักรีจนเดี๋ยวนี้ เมื่อไปฟอนเตนโบล พ่อได้บอกแก่จรูญว่านะโปเลียนรับทูตในห้องโทรนฟอนเตนโบล จรูญไม่เชื่อ ด้วยเห็นห้องนั้นเตี้ยแลแคบมาก เตี้ยกว่าพระที่นั่งอมรพิมานมณี กว้างยาวก็จะราวเท่านั้นเอง แต่รูปที่เขียนนี้ช่างเห็นห้องใหญ่โตเสียจริงๆ คนเข้าไปยืนเปนกอง หน้าตาในรูปที่เขียนนั้นเหมือนกับห้องกระจกที่วังเวอไซล์นี้ แต่ที่จริงโทรนอันนั้นก็ยังอยู่ โต๊ะที่วางพระราชสาส์นอันนั้นเองก็ยังอยู่ มาเทียบกับรูปเขียนเข้าก็เห็นได้หมดว่าถูกต้อง เว้นไว้แต่ห้องเขียนใหญ่กว่าจริงเปนอันมาก แต่มิใช่ห้องมากไปกว่าห้องจริงก็เท่ากัน แต่ดูมันกว้างเอง ที่วัดนั้นก็มีทางเดินข้างบนแลมีที่ทรงธรรมบนแกละรีเหมือนกันกับที่อื่นๆ น่าพระเปนเครื่องก้าไหล่ทอง ลูกมหวดแกละรีก้าไหล่ทอง

ส่วนข้างนอกวังนั้นเล่นน้ำพุมาก มีสวนไม้สีสลับกันกับน้ำพุ เหลือที่จะพรรณาให้ถ้วนถี่ได้ ใช้ขุดสระขึ้นมาถมลานวังให้สูงหลั่นลงไปเปนชั้นๆ มันโตเกินตาเราจะเห็นได้ในที่ใกล้ๆ แต่ไปเดินวันนี้ทั้งข้างในแลข้างนอกสามชั่วโมง ยังมีที่ต้องเดินรีบๆ ผ่านๆ รวบรวมใจความว่าวังนี้หาที่มีความศุขไม่ได้ มันไม่เปนเรือนคนอยู่ ที่นอนหลุยส์ที่ ๑๔ เองนั้น เท่าพระที่นั่งอมรพิมานมณี เตียงก็ตั้งเช่นนั้น แต่มีพนักลูกมหวดปิดทองกั้นสกัดปลายเตียง เพราะเวลาตื่นประธมขึ้นยังอยู่บนเตียง ขุนนางเข้าเฝ้า ที่เรียกว่าเลวี ประเพณีเจ้าแผ่นดินฝรั่งเสด็จออก เดี๋ยวนี้เรียกว่าเลวีนั้นมาจากหลุยส์ที่ ๑๔ เปนต้นเหตุ แปลว่าเฝ้าเวลาตื่นนอน นอนก็ต้องเกี่ยวแก่ราชการอยู่เช่นนี้ จะเอาความศุขมาแต่ไหน ทางที่จะลงไปเดินเล่นก็โถงแจ้ง ต้องประกอบด้วยยศถาบันดาศักดิ แต่จะเดินในเรือนก็เหนื่อยเสียแล้ว จะเปนเพราะเหตุนี้เอง จึงต้องมีตริอานองทั้งใหญ่ทั้งเล็กสำหรับไปเที่ยวเงียบๆ บ้าง ขึ้นชื่อว่าวังฝรั่งอย่างเก่าๆ ไม่เห็นมีที่น่าสบายแห่งหนึ่งแห่งใด ที่ใดซึ่งเจ้าแผ่นดินทุกวันนี้จะอยู่ ต้องไปตกแต่งขึ้นให้เปนห้องคนๆ อยู่ ส่วนใดส่วนหนึ่งแต่พออยู่ เหลือนั้นก็เปนปิกเชอแกละรี ฤๅเปนมิวเซียมไปเท่านั้น ที่จริงวันนี้เปนวันจันทร์เขาปิด เพราะคนไปเที่ยวในวันอาทิตย์มาก แต่พ่อไปเขาจึงเปิดให้ดู การรักษา ที่วังใหญ่นี้รักษาดีกว่าที่ฟอนเตนโบลแลที่ตริอานอง เพราะเหตุที่เปนแกละรีสำหรับเมือง แต่ถึงดังนั้น เห็นจะเลวทรามลงกว่าเมื่อเจ้าของยังมีเปนอันมาก ตามชลาที่เปนซอกลับๆ ปล่อยให้หญ้าขึ้นรกรักษาไม่ไหว เปนด้วยใช้กำลังเกณฑ์ไม่ได้แลใช้เงินน้อยไปกว่าแต่ก่อน

กลับเวลาบ่าย ๕ โมง เลยไปดูสวนองุ่นที่เขาปลูกในเรือนแก้วมาพ้นเขตรเวอไซล์แล้วเลี้ยวไปทางที่จะไปซังเยอมัง มาในถนนระหว่างทุ่งนามีเรือนบ้านนอกเรี่ยรายตลอด ควรจะสังเกตได้อย่างหนึ่งว่าฝรั่งเศสชอบอยู่เรือนของตัวเองมาก เพราะชาวฝรั่งเศสมีอำนาจที่จะซื้อที่ดินเปนของตัวได้ไม่เหมือนอย่างอังกฤษ ข้างอังกฤษที่ดินมันเปนของผู้มีตระกูลไปเสียโดยมาก อย่างไรอย่างไรก็ต้องอยู่ตึกแถวทั้งนั้น ข้างฝรั่งเศสมีที่ดินเล็กน้อยเท่าใดคงจะสร้างเรือนอยู่ในที่ดินของตัว ที่สุดจนตึกสองห้องเล็กๆ กั้นรั้วออกไปข้างน่าเปนสวนนิดหนึ่งก็ยังสร้างอยู่เปนหลังๆ ไม่ต่อกัน แต่ไม่ว่าถนนใดสั้นฤๅยาว คงจะมีเรสเตอรองต์แลกาเฟสำหรับไปนั่งกินเข้านั่งเล่นอยู่ข้างถนน ถ้าหากว่าอยู่ในเมืองออกไปยืนกลางถนนเหลียวไปรอบ คงจะเจอเรสเตอรองต์ฤๅกาเฟทั่วทุกหนทุกแห่ง ถ้าหากว่าเปนที่แยกถนนอาจจะมีได้ทุกมุม อนึ่งถ้าไปเที่ยวออกนอกเมืองคงจะเจอตั้งร้านเปนแฟร์ มีม้าหมุนยิงเป้าตั้งร้านขายของแห่งใดแห่งหนึ่ง เปนนักขัตฤกษ์จุดไฟในถนนสว่าง เขามีพวกซึ่งสำหรับเที่ยวหากินในการตั้งการมโหรศพเช่นนี้ เล่นอยู่ที่นี่จืดแล้วย้ายไปที่โน่น มีล้อเกวียนสำหรับขน ได้เคยเห็นมาหลายหนแล้ว

ที่ปลูกองุ่นนั้นทำเปนเรือนกระจกอย่างโรงแต่เตี้ยๆ เรียงกันไปหลายสิบ หลัง ในโรงนั้นปลูกต้นองุ่นริมผนัง แล้วชักเถาให้เลื้อยมาตามใต้หลังคา เวลาเปนลูกใช้ห่อด้วยกระดาษ แต่ไม่ห่อมิด ทำเปนกระโจมครอบไว้ เวลาเปนลูกแล้วแตกปุ่มที่จะออกเถาเปนสองปุ่มตัดเถาเดิมเสีย เลี้ยงเถาใหม่ต่อไป แต่ไม่ใช้เถาที่ออกตามข้างข้างใช้แต่เถายอด ต้นเดิมนั้นไม่มีเวลาที่สุด นับเปนต้นทุน รวังแต่อย่าให้ปรอดต่ำกว่า ๑๐ ดีกรีเซนติเกรต ปรอดจะสูงขึ้นไปจนสามสิบสี่สิบก็ไม่เปนไร รวังอย่างเดียวแต่อย่าให้แดดส่องเผาจนไหม้ เพราะฉนั้นเขาจึงเอาดินสอพองทาหลังกระจกเสีย แต่องุ่นมีหลายอย่าง การที่จะบำรุงรักษาต่างกันอยู่บ้างเล็กน้อย เพราะเหตุที่องุ่นต่างพรรณกันเช่นนั้นเขาจึงได้ลูกอยู่เสมอ

ขากลับกลับทางถนนปลายกรองอามี ชื่ออะไรอ่านไม่เห็น ถนนนี้งามเต็มที เพราะข้างหนึ่งเปนมอนิวเมนต์ตั้งอยู่ในที่สูง ในที่สุดเข้ามาในเมืองแลเห็นประตูไชยตั้งลอยเด่น เพราะเหตุที่ที่ตั้งมอนิวเมนต์แลที่ตั้งประตูไชยเปนที่สูง แลย่านกลางเปนที่ต่ำดูที่ตรงนั้นเหมือนรางรนาด พอหลุดประตูไชยเข้ามาแล้ว ก็แลเห็นประตูไชยกับเสาศิลาที่กลางปลัศเดอลาคองคอร์ดรับกันอิกคู่หนึ่ง ถนนนี้งามจริงๆ ตรงลิ่วเปนถนนที่ตรงแลยาวเห็นจะไม่มีที่ไหนเท่า ในวันนี้อาจจะสมมตเรียกได้ว่าพ่อได้เห็นเมืองปารีสทั่วยิ่งกว่าไทยๆ ด้วยกันที่เคยมา เว้นแต่เรื่องเที่ยวซอกแซกแพ้เขา

เสด็จขึ้นรถกับเปรซิเดนต์ฝรั่งเศสที่สถานีรถไฟรองบุเย

เสด็จขึ้นรถกับเปรซิเดนต์ฝรั่งเศสที่สถานีรถไฟรองบุเย

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๗
ชาโตเดอรงบุลเย

วันอังคารที่ ๒๐ สิงหาคม

เช้าวันนี้เปนวันหยุดไม่ได้ไปไหน เพราะเมื่อวานนี้ฟก แล้วทำกับเข้า น้ำพริกลูกองุ่นอร่อยจริงๆ แต่เสบียงอยู่ข้างค่นเต็มที เพราะห้ามไม่ให้ส่ง ลงต้องอาไศรยลิเคชั่นเขาบ้าง แล้วพบมิสเตอเวสเตนกาดนั่งสนทนากันอยู่จนข้างฝ่ายฝรั่งเศสเขามารับ

เวลาบ่าย ๓ โมง ๒๐ ขึ้นรถไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่น เดสอังวะลีดส์ มีมาแต่บริพัตร จรูญพระยาบุรุษ หม่อมนเรนทร์ เหตุด้วยที่อยู่ที่รงบุลเยเล็กไม่มีห้อง อันที่จริงไม่เปนที่เขาสำหรับรับแขกเมือง ยังไม่มีเจ้าแผ่นดินใดเคยมาที่นี่เลย การที่รับรองครั้งนี้ เพราะเหตุที่พลาดครั้งต้นจึงได้จัดการขึ้น เขาอยากจะเข้าไปรับในเมืองเสียอิก แต่ข้างเราเห็นว่ามันไม่เข้าที คราวแรกเปนไปรเวต คราวหลังจะมาเปนออฟิเชียลขึ้น มันเก้อๆ เขาเห็นเราออดแอดไม่ตกลง จึงได้ย้ายเปนทางไปรเวตทำนองเดียวกับอิงค์แลนด์ ทางที่มาวันนี้ผ่านเวอไซล์ด้านข้างสระซึ่งขุดเอาดินขึ้นถมลานพระที่นั่ง มีกระไดถึง ๑๐๐ คั่น คิดๆ ดูสร้างวังเวอไซล์นี้ ไม่ผิดอะไรกันกับสร้างพระนครธม ต่างกันแต่เวลาในกาลครั้งโน้นตั้งใจที่จะให้งามแลเปนสง่าราษี สำหรับเฉลิมพระเกียรติยศ อยู่ไม่สบาย ฉันใด วังเวอไซล์นี้ผิดกันที่เปนชั้นหลัง เมื่อมนุษย์รู้จักหาความศุขมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ทั้งดินฟ้าอากาศร้อนเย็นผิดกัน ต้องการที่กั้นที่บังมากกว่าในเมืองเขมร จึงได้มีหลังคามีฝามาก แต่สร้างขึ้นสำหรับเฉลิมพระเกียรติยศให้ฦๅว่าใหญ่โตงดงาม ไม่ต้องนึกถึงความสุขที่จะอยู่ จึงเห็นว่าไม่ผิดอะไรกัน งานที่ทำก็ทำได้ด้วยลักษณอันเดียวกัน คือเกณฑ์แลทำให้ใหญ่โตที่สุด ซึ่งอาจจะทำได้ในเวลานั้น ทางต่อมาอิกก็มีแต่ทุ่งนา ไม่ใช่ป่าไม้ใหญ่จนกระทั่งถึงเมืองรงบุลเย ซึ่งเปนเมืองไม่ใหญ่ มีสเตชั่นเล็กๆ รถต้องผ่านสเตชั่นขึ้นไปเปลี่ยนรางถอยกลับลงมา เพราะรถมารางนอกห่างสเตชั่นทางที่มาประมาณสักชั่วโมง ๑ เปรสิเดนต์ฟัลลิแยร์ มองสิเออโมลารด์ ชีฟเดอโปรโตคล แลมองสิเออยองลันส์ เจ้าพนักงานรักษารงบุลเย เปรเฟต์ สับเปรเฟต์ แลแมร์ กับผู้อื่นๆ อิกรับที่สเตชั่น แมร์ได้กล่าวคำต้อนรับเปนภาษาอังกฤษแล้วพากันมาขึ้นรถ รถแรกเปรสิเดนต์แลพ่อกับจรูญแลมองสิเออลันส์ ผู้รักษารงบุลเย มีทหารแห่หมู่นำน่าแลรายข้างตามหลังตามแบบฝรั่งเศส ที่ถนนแยกตามทางมามีทหารจุกช่องทุกๆ ถนน เมื่อแรกมาถึงอยู่บนรถไฟก็แลเห็นธงทิวซู่ซ่า นึกว่าเขาจะเปนนักขัตฤกษ์อย่างหนึ่งอย่างใด ภายหลังจึงรู้ว่าธงนั้นเปนการรับรอง ตกแต่งห้อยย้อยมาตลอดหนทางมีธงช้างก็มาก จนกระทั่งถึงน่ารงบุลเยก็มีซุ้มธง รอบเรือนมีเสาธงปักรายกันเปนระยะ ชักธงประฎากสามสีต้นหนึ่ง ธงช้างต้นหนึ่ง เสาธงที่หลังหอสูง ซึ่งชักธงสำหรับตัวเปรสิเดนต์ก็ชักธงชัาง ราษฎรร้องออกชื่อเซงแซ่ตลอดทางมา ที่น่าเรือนมีแตรวงแลทหารกาด พาขึ้นมาพบมาดามฟัลลิแยร์กับลูกสาว เมื่อนำรู้จักกันหมดแล้ว เลี้ยงน้ำชา แล้วเปรสิเดนต์พาลงไปเดินเล่นในลานสวน ผ่านหมู่ต้นไม้ไปจนสุดเขตรที่ห้ามคน แล้ววนมาตามริมสระ เลยไปจนสุดเขตรที่ห้ามคนอิกด้านหนึ่ง แล้วจึงกลับมาขึ้นเรือน ได้ถ่ายรูปเล่นไปพลาง แลได้ถ่ายกับเปรสิเดนต์ด้วย

ที่รงบุลเยนี้ เปนวังโบราณ แต่ก่อนนี้ว่าใหญ่โต แต่ชำรุดรกร้างมาหลายทอด สร้างขึ้นไม่เท่าเก่า เปนตึก ๓ ชั้น ๔ เหลี่ยม มุมมีหอคอยทั้ง ๔ ยอดเปนกระโจม มีหอใหญ่หลัง ๑ กลมอยู่ด้านหุ้มกลองด้านใต้ ว่าเปนห้องที่กิงฟรานซิสที่ ๑ ตายในที่นั้น เปรสิเดนต์ได้พาพ่อมาส่งห้องที่อยู่ข้ามกันคนละฟาก ว่าเปนห้องของกิงชาร์ลที่ ๑๐ บริพัตรอยู่ข้างบน ตรงกันขึ้นไป ห้องเหล่านี้เปนห้องเล็กๆ ทั้งสิ้น มีห้องโตอยู่แต่เพียงห้องกินเข้า ก็ไม่ใหญ่เท่าไร ข้างเรือนด้านใต้นอกจากลายไม้สีออกไป ปลูกไม้ใหญ่เรียงเปนแถวๆ เปนตารางสี่เหลี่ยม ลักษณต้นมะม่วงน่าพระที่นั่งวโรภาศแต่ก่อน ด้านข้างเหนือเปนถนนตรงปลูกไม้ ๒ แถวร่ม ถัดออกไปข้างตวันออกเปนสนามหญ้าอยู่กลางถนนเข้า ๔ มุม ปลูกต้นไม้ริมถนนครึ้มตลอด ด้านข้างตวันออกเปนสระขุดยืนเปนลำคลองเหมือนสระที่บางปอิน แล้วโอบหลังไปเปนสามเหลี่ยม ในระหว่างกลางนั้นมีเกาะ ๖ เกาะเรียงน่ากัน ๕ เกาะ อยู่หลังเกาะกลางเกาะหนึ่งขุดคลองอย่างตรงๆ เหมือนทำลายสวน ไม่พยายามที่จะให้เปนของเปนจริง ทำให้แลเห็นว่าเปนของที่สร้างขึ้น ตามเกาะเหล่านั้นมีแต่ต้นไม้ใหญ่ทั้งนั้น ตัวตึกก็เปนตึกเกลี้ยงๆ ไม่มีลวดลายอันใด ภายในก็แต่งเกลี้ยงๆ มีห้องที่เปนสำคัญก็ห้องรับแขกฝากรุด้วยไม้ลายสลัก ไม่ได้ทาน้ำมัน มีสิ่งซึ่งจะพึงดูอยู่เท่านั้น นอกนั้นเครื่องตกแต่งก็เปนของเก่าๆ โต๊ะเก้าอี้แลระย้าโคมไฟเก่าทั้งนั้น ไม่มีแกสฤๅไฟฟ้าอย่างหนึ่งอย่างใด จุดเทียนไขแลโคมน้ำมันปิโตเลียม

เปรสิเดนต์เปนคนอัธยาไศรยอย่างใจดีแต่อย่างสุภาพ ไม่มีท่าทางองอาจอย่างหนึ่งอย่างใด ท่านผู้หญิงก็เปนผู้หญิงอย่างสามัญ แต่ขัดข้องที่พูดภาษากันไม่ได้ต้องใช้ล่ามเสียเสมอ ยากที่จะหยั่งรู้อัชฌาไศรยกันชัดเจน

เวลาไปเที่ยวเดินทั่วแล้ว ย่ำค่ำกลับมาหยุดพัก เวลาทุ่ม ๑ เปรสิเดนต์มารับพาไปที่ห้องรับแขก ได้พบเสนาบดีซึ่งมาในที่นั้นโดยมาก เว้นไว้แต่อรรคมหาเสนาไม่อยู่ ไปกาลสบาด สำหรับอาบน้ำ ภรรยาเสนาบดีแลขุนนางผู้ใหญ่มาด้วย นั่งโต๊ะประมาณ ๔๐ เศษ รู้สึกขัดข้องด้วยภาษาเสียจริงๆ มีผู้หญิงที่พูดภาษาอังกฤษได้อยู่ ๒ คนฤๅ ๓ คน แต่บันดาศักดิเขาไม่เหมาะกับที่จะนั่งเคียงกับพ่อ จึงต้องนั่งอยู่ในระหว่างที่พูดภาษาอังกฤษไม่ได้ แต่มองสิเออปิชง เสนาบดีว่าการต่างประเทศพูดอังกฤษได้บ้าง อยู่ข้างขวาต่อมาดามฟัลลิแยร์ ข้างซ้ายมีเยเนราล ปิการ์ เสนาบดีกระลาโหม เปนคนพูดอังกฤษได้อย่างดีคนหนึ่งค่อยยังชั่ว มีสปีช เปรสิเดนต์พูดภาษาฝรั่งเศส แต่พ่อตอบภาษาไทย แลได้แปลลงไปเปนภาษาฝรั่งเศส เขียนไว้แล้ว ให้เสเกรตารีสถานทูตไปอ่านอยู่ข้างหลังเปนคำแปล

ครั้นเสร็จการเลี้ยงแล้ว ขึ้นไปเลี้ยงน้ำชา ปล่อยผู้หญิงไว้ห้องนอก ผู้ชายเข้าไปสูบบุหรี่ห้องใน พ่อได้สนทนากับมองสิเออลุยซ์กระทรวงต่างประเทศ เปนคนสำคัญในราชการกระทรวงต่างประเทศแลเยเนอราลปิการ์ เสนาบดีกระลาโหม ที่จริงเขาเปนคนฉลาด อัธยาไศรยดีมาก เวลาดินเนอแล้วมีแขกเพิ่มเติมมาอิกมาก ทั้งผู้หญิงผู้ชาย เปรสิเดนต์ออกไปรับ แต่ไม่ได้นำให้รู้จักใครต่อไปอิก พวกเราที่ไม่ได้มาอยู่นี่ กับพวกสถานทูตก็ได้มาหมด คนที่มานั้นดูเหมือนเปรสิเดนต์จะไม่ใคร่รู้จัก แปลกๆ ที่ดูยังเปนเด็กๆ อยู่ก็มี ถึงไม่ได้แต่งเสื้อเวลาเย็นก็ได้

ครั้นเวลามาพร้อมกันแล้ว ออกไปนั่งที่น่าเรือน จุดดอกไม้เพลิง มีแตร ๒ วง ผลัดกันเป่า

ดอกไม้เพลิงที่จุด มีงามประหลาดๆ หลายอย่าง เขาไปตั้งจุดที่ตามเกาะ มีกำหนดที่ จุดแต่สูนย์กลางบ้าง สี่หย่อมบ้าง ห้าหย่อมบ้าง แปดหย่อมก็มี จัดเปนลำดับ มีดอกไม้สัญญาจุดที่กระไดน่าเรือนเปนสำคัญ ตั้งต้นด้วยพลุสี แล้วดอกไม้น้ำ พเนียงลอยน้ำ จังหันอย่างฝนแสนห่าเพนียงกลางลอยน้ำ จังหันบนบกตั้งตะแคง เปลี่ยนเปนชั้นในแล้วออกชั้นนอก เปนพเนียงรอบ ปลายเปนประทัดพลุตับต่างสี พเนียงเปนน้ำพุในกลางสระ พเนียงเปนน้ำตก มีพระที่นั่งจักรีทั้งหลังยาว แต่งด้วยดอกไม้สีเห็นเข้ารู้จัก มีดอกไม้ที่ไม่เคยเห็นหลายอย่างอยู่ข้างจะงามดีมาก เลิกจุดดอกไม้แล้วมีการเลี้ยงน้ำชาแลขนม ผ่อนกันไปนั่งในห้องรับแขก ต่อไปอิกได้สนทนากับมาดามปิชง เมียเสนาบดีว่าการต่างประเทศ พูดอังกฤษพอได้ คนไปหมดแล้วเสนาบดีแลเมียเสนาบดีจึงได้ลากลับ เขาขึ้นรถไฟไป เวลา ๔ ทุ่มเปรสิเดนต์พามาส่งที่ห้องเปนเสร็จการในเวลาวันนี้ เปรสิเดนต์ได้บอกให้หม้อเซฟร์ ซึ่งพ่อได้ไปถามราคาที่เซฟร์ แต่ไม่ได้ซื้อนั้น พ่อแสดงความประสงค์อยากจะได้รูปของเขาเอง เพื่อจะได้ให้ไปเข้าหมู่กันกับรูปมองสิเออเฟลิกซโฟร์ แลมองสิเออลุเบต์ ที่เจ้าตัวเขาให้ เปนอันได้ความว่ายังไม่ได้ทำ ถ้าทำเมื่อใดจะส่งไปให้

เสด็จประพาศป่ารอบวังรองบุเย

เสด็จประพาศป่ารอบวังรองบุเย

• • • • • • • • •

คืนที่ ๑๔๘
สถานราชทูต ปารีส

วันพุฒที่ ๒๑ สิงหาคม

เมื่อเวลาเช้า ๔ โมงครึ่งเปรสิเดนต์มารับพาไปขึ้นรถไปเที่ยวที่ในป่าตำบลรงบุลเย ที่อาณาเขตรของรงบุลเย มีถึงยี่สิบกิโลเมเตอ เปนป่าบ้างทุ่งบ้าง ในป่าจัดเปนที่เลี้ยงสัตว์ เช่นนกเฟซสันต์ กระต่าย แต่เนื้อกวางเห็นจะมีน้อย ฤๅจะมีมากแต่เราหากไม่เห็นด้วยเปรียวมาก วันนี้เห็นวิ่งผ่านสองคราว คราวละสี่ห้าตัว ได้ยิงแต่ปีละสี่ห้าตัวเท่านั้น แต่นกเปนเวลาที่กำหนดยิงในฤดู ๗ วันครั้งหนึ่ง เขาปันเปนส่วนๆ ตัดทางเล็กๆ เปนที่สำหรับคนยิงเข้าไปยืนประดาหน้า แล้วมีคนต้อนให้นกบินขึ้น ที่ซึ่งจะยิงนั้น ตัดต้นไม้ให้เปนตอเตี้ยๆ สำหรับไม่ให้บังตา นอกนั้นมีป่าไม้ฟืนป่าไม้สน ที่นาแลที่ป่าฟืนป่าไม้เหล่านี้ให้ผูก ผูกแต่เฉภาะตัดฟืนบ้าง ทำนาทำไร่บ้าง ผูกทั้งตำบลเปนที่สำหรับยิงนกบ้าง มีหนองสำหรับยิงเป็ด ในหนองนั้นปลูกบัวสายซึ่งถึงกำหนดปีขึ้นเอง เดี๋ยวนี้กำลังมีดอก ถ้าที่ซึ่งมีผู้ผูกไปเฉภาะเช่นนั้นแล้ว ถึงฤดูก็เชิญเปรสิเดนต์ไปยิงพร้อมด้วยคนอื่นๆ เปลี่ยนทอยกันไป เปรสิเดนต์เองก็มีรับแขกทุกๆ ๗ วัน ฤดูยิงนกเช่นนี้อยู่ในฤดูหนาว มีที่เลี้ยงกลางวันในกลางป่า แลที่ป่าเช่นนี้กั้นกำแพงทั้งสิ้น การซึ่งจะกำหนดว่าที่ใดควรทำอย่างใดนั้นแล้วแต่พื้นที่ เพราะพื้นที่เหล่านี้เปนเทือกเขา บางแห่งก็เปนกรวดเปนศิลา บางแห่งก็เปนทราย ที่เปนดินดีก็เปนไร่นา ที่ไม่ดีก็เปนป่าไม้ตั้งแต่ไม้ดีๆ ลงไปจนไม้เลวๆ มีสวนผลไม้ กั้นกำแพงตอนหนึ่งต่างหาก มีที่เลี้ยงวัวนม แต่ในที่เหล่านี้ไม่ได้เข้าไปดู หนทางก็เปนทางป่าๆ ไม่ใช่อย่างเรียบร้อยอันใด ออกจะเปนทางเกวียน แต่การรวังรักษาดูช่างกวดขัน เวลารถจะไปทางไหนมีตำรวจภูธรยืนรายห่างๆ ทั่วไปทุกหนทุกแห่งจุกช่องล้อมวงอยู่เปนนิจ เปรสิเดนต์รู้ว่าพ่อเล่นถ่ายรูปมาตั้งแต่วานนี้ วันนี้กำชับแล้วกำชับเล่าให้เอากล้องถ่ายรูปไปด้วย ถึงที่ไหนงามชวนให้ถ่าย ถ่ายจนหมดกระจก แต่ที่จริงเจ้าพนักงานของเขาสำหรับถ่ายรูป ก็เที่ยววิ่งตามถ่ายทุกหนทุกแห่ง ตานั่นเก่งมาก เผลอไม่ได้เปนถ่ายทุกที ดูถึงไหนแกไปถึงนั่น แลถ่ายไม่ทันรู้ตัวโดยมาก จนเมื่อจวนจะกลับมา ได้รูปเมื่อวานนี้มาให้บ้างแล้ว วันนี้คงจะได้มาก ช่างถ่ายรูปชเลยศักดิ์ก็มุงกันกลุ่มละเก้ากล้องสิบกล้อง หนักกว่าหนักทั้งวานนี้แลวันนี้ แต่รูปขุนฉายาฝรั่งเศสถ่ายอยู่ข้างจะดีมาก ได้ให้ไปตามอิก แต่ไปเที่ยวอยู่เช่นนั้นสองชั่วโมงจึงได้แล้ว กลับมาหยุดพัก

มาได้ข้อความลงสันนิฐานได้เปนแน่นอนอย่างหนึ่ง ว่ารงบุลเยนี้เปนตำบลที่ซึ่งมีตาน้ำ จึงได้ขุดสระไว้มาก มีที่ขังน้ำโดยยาวทั้งหมดถึง ๕ กิโลเมเตอ รงบุลเยอยู่บนเนินที่สูง ฝังท่อลงไปจนถึงเวอไซล์ น้ำพุที่เวอไซล์ใช้น้ำที่รงบุลเย ลักษณอย่างเดียวกันกับขังน้ำที่ทเลชุบศรไขลงไปใช้ที่ลพบุรี ท่าทางที่วางแปลนที่ขังน้ำในที่นี้ ขุดเปนเหลี่ยมๆ โดยมาก ลักษณเดียวกันกับทเลชุบศร แชโตรงบุลเยนี้ก็คือปราสาททเลชุบศรนั้นเอง เปนที่ประพาศแห่งหนึ่ง ในเวลาเสด็จมาอยู่เวอไซล์ เจ้าแผ่นดินเสด็จเข้ามาอยู่เมืองปารีสแต่ในฤดูหนาว อิกสามฤดูอยู่นอกมีเวอไซล์เปนต้น แล้วเสด็จประพาศรงบุลเยแลที่อื่นๆ ฉันใด ก็อย่างเดียวกันกับพระนารายน์เสด็จอยู่ที่กรุงแต่เวลาน่าฝน นอกนั้นประทับลพบุรีแลทเลชุบศร คงจะทำอย่างเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสนี้เองเปนแน่ ไม่แต่เมืองเรา เมืองอื่นๆ เช่นรุสเซีย ออสเตรีย ก็สร้างปิเตอฮอฟเชินบรูนโดยลักษณนี้เหมือนกัน คงจะเปนเวลานิยมกันอย่างนั้นทั่วไปทุกบ้านทุกเมือง การซึ่งพงศาวดารกล่าวถึงพระนารายน์สร้างเมืองลพบุรีก่อน แล้วถึงกล่าวถึงวิชาเยนทร์ บางทีก็จะเปนแต่ลำดับหนังสือ วิชาเยนทร์เห็นจะได้ไปทำงานอยู่ก่อน เปนคนชั้นต่ำๆ อยู่นาน แลคงจะมีฝรั่งคนอื่นเข้าไปเล่าเรื่องเมืองฝรั่งอยู่ก่อนแล้ว พระนารายน์เล่นสร้างลพบุรีนั้นเอาอย่างฝรั่งเปนแน่ เพราะปรากฎอยู่แล้วว่าฝรั่งที่เปนผู้มีวิชาได้เข้าไปอยู่เมืองไทย ได้ลงมีอทำงานมาเสียแต่แผ่นดินพระเจ้าทรงธรรมหรือปราสาททอง ซึ่งในพงศาวดารก็มีปรากฎว่าให้ฝรั่งส่องกล้องตัดทาง พวกส่องกล้องเหล่านั้นเองเปนผู้คิดอ่านก่อนวิชาเยนทร์ แล้ววิชาเยนทร์เปนแต่เพิ่มเติมให้วิดถารขึ้นภายหลัง มีหลักที่จะอ้างอิกอย่างหนึ่ง เรื่องไขน้ำธารโศกธารทองแดงให้มาลงธารเกษมแผ่นดินพระเจ้าปราสาททอง ก็เปนฝีมือฝรั่ง ความรุ่งเรืองบารมีแผ่ซ่านของเมืองฝรั่งเศส อยู่ในระหว่างนั้น ถึงพงศาวดารเราก็กล่าวว่าฝรั่งเข้าไปค้าขายมากในแผ่นดินสมเด็จพระเอกาทศรฐ แต่ข้างเรื่องราวของฝรั่งเขาเริ่มตั้งแต่แผ่นดินพระไชยราชา คงจะเปนความจริง เพราะความยุคเข็ญในบ้านเมืองเวลานั้น เกิดขึ้นในปีเดียวก็สงบมา ต่อแผ่นดินพระมหาจักรพรรดิ เมื่อบ้านเมืองเกิดยุคเข็ญครั้งศึกมอญ ก็จะเปนแต่แตกไปบ้าง แต่ไม่ถึงล่มจม จึงมาคุมกันเข้าได้อิกในแผ่นดินพระเจ้าทรงธรรมได้มาลงมือทำการฝรั่งส่องกล้องปรากฎ แต่ผู้ซึ่งให้แบบอย่างที่ลพบุรีได้คิดลดสเคลให้เล็กลงหมด พอสมควรแก่กำลังที่จะทำสำเร็จได้ ทั้งยืนแบบอย่างข้างไทยไว้ ในสิ่งซึ่งควรจะเข้ากันได้ ดูก็เปนการประหลาดอยู่ที่สถานที่เหล่านี้ แล้วสำเร็จก่อนโกษาปานมาทั้งนั้น เมื่อเห็นรูปหลุยส์ที่ ๑๔ ขี่ม้าที่น่าเวอไซล์ให้นึกถึงทรงม้าขาวชมสวน[๒๐๖] เรื่องม้าขาวนี้ก็ขัน รูปหลุยส์ที่ ๑๔ จะเขียนก็ดี ทอตาเปสตรีก็ดี ทำขี่ม้าขาวทั้งนั้น แต่อ้ายเรื่องเพ็ชรมรกฎทับทิมอะไรนั้น เห็นใครจะไปกุเติมลง ฝันมาจากศรีธนญไชยไปเมืองจีน เปนของแต่งเติมลงเมื่อไม่มีฝรั่งในเมืองไทยแล้ว ตาแก่ตาเถ้าอะไรเล่ากันต่อๆ มา นึกว่าไม่มีใครจะจับปดก็แถมลงไป ถึงเรื่องที่โกษาปานกราบทูลว่าเหมือนเมืองไทยต่างๆ ก็คงจะเห็นเหมือนอย่างเช่นที่พ่อกล่าวเดี๋ยวนี้ แต่มาเกิดคลั่งเรื่องทูตพูดดีกันขึ้น เห็นจะมาจากเรื่องราชาธิราช ลักษณทูตลังกา จดหมายระยะทางของโกษาปาน เห็นจะเปนเนื้อเปนหนังมากไม่อาจปด เพราะฝรั่งยังอยู่ออกครึ่ดไปในเวลานั้น ถ้าวิชาเยนทร์ทูลเข้าไปคำเดียวว่านายปานขี้ปดก็จะเสียคน นับประสาอะไรแต่หนังสือเก่าถึงเพียงนั้น แต่หนังสือรายงานพระณรงค์วิชิตมาปารีส ๔๐ ปีเศษเท่านั้น ยังถูกเติมเสียออกป่นปี้ ทั้งที่มีผู้เคยอ่านเคยเห็นว่าไม่ใช่เช่นนี้ มีชีวิตรอยู่ ยังกล้าแก้ได้ด้วยความโง่เขลา

เวลาบ่ายโมง ๑ เปรสิเดนต์มารับไปเลี้ยงกลางวัน มีแขกเชิญเท่าเวลากลางคืน แต่เปลี่ยนเปนฝ่ายทหารโดยมาก พวกแม่ทัพนายกองแลฝ่ายพลเรือนก็เปนพวกที่เคยเข้าไปเปนทูต เช่นมองสิเออเดอฟรางศ์ มองสิเออริฟโฟลต์ แลมีมองสิเออปาวีมาด้วย ออกลำบากอยู่แต่เวลานั่งโต๊ะ ข้างหนึ่งมะดัมฟัลเย ข้างหนึ่งลูกสาว พูดอังกฤษไม่ได้ทั้งสองคน ต่อไปก็เยเนอราลผู้บังคับการทหาร อิกข้างหนึ่งก็ปาวี พูดอังกฤษไม่ได้ พูดไทยก็ร่องแร่ง ลืมเสียมาก แต่ครั้นเมื่อเลี้ยงเสร็จแล้ว มองสิเออเดอฟรางศ์เปนล่ามดูค่อยคล่องอกคล่องใจขึ้น จนจวนเวลาที่จะกลับจึงได้มาหยุดพักหน่อยหนึ่ง แล้วเปรสิเดนต์มารับขึ้นรถไปส่งที่สเตชั่นเหมือนอย่างเมื่อแรกไปถึง ขากลับรถไฟเร็วกว่าเมื่อไปมาก เพราะเหตุที่มีแต่ต่ำลงมาทุกที มองสิเออโมลาต์ ชีฟเดอโปรโตคลแลผู้อื่น มาส่งที่สเตชั่น กลับมาถึงลิเคชั่นเวลาบ่าย ๔ โมง วันนี้ได้นัดให้มองสิเออเดอฟรางศ์ มะดัมเดอฟรางศ์แลลูกสาวมากินน้ำชา ลูกสาวคนนี้ได้เข้าไปบางกอกแต่อายุ ๕ ขวบ พ่อเคยรักใคร่ เล่นด้วยเสมอ เขาจึงอยากจะมาหา รูปร่างแปลกไปมาก จำไม่ได้ อายุถึปี ๑๗ ปีแล้ว เมื่อแรกหน้าตาคล้ายๆ แม่ เดี๋ยวนี้เหมือนพ่อทีเดียว นับว่าเปนผู้หญิงสรวยได้คนหนึ่ง

วันนี้ได้รับหนังสือเมล์อิกเที่ยวหนึ่ง รู้สึกรำคาญเต็มทีที่ไม่ได้ตอบ แต่พรุ่งนี้จะไปฮอมเบิคจะได้ลงมือตอบหนังสือ เพราะเหตุที่รายวันคงไม่มีอะไรกี่มากน้อย แลไม่มีการรับรองอันใด จะไปหยุดรักษาตัว จึงขอผัดไปอิกวันหนึ่ง

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๕
คัวรเฮาส์ที่ประชุมชนณเมืองฮอมเบิค

คัวรเฮาส์ที่ประชุมชนณเมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๔๙
วิลลาเฟอร์สเตนรูห์ เมืองฮอมเบิค

วันพฤหัศบดีที่ ๒๒ สิงหาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

วันนี้ไม่เปนอันที่จะทำอะไรได้ เร่งการอะไรที่คั่งค้างเล็กๆ น้อยๆ แต่มันหลายอย่างเข้ามันก็เลยมาก แล้วต้องมานั่งให้ช่างปั้นรูป จนกระทั่งเวลาบ่าย ๕ โมงจึงได้ออกจากเรือน ไปดูรูปม้าที่ช่างปั้นจะทำรูป ทางอยู่ข้างจะไกล ไปด้วยรถโมเตอร์คาร์ ทางแขวง มองต์ปาร์นัสส์ ซึ่งเปนที่ตอนคนจนอยู่ ที่ซึ่งช่างปั้นอยู่นั้นเขาเรียกว่าถนนช่าง มีช่างเขียนช่างปั้นอยู่แถบนั้นโดยมากเปนที่เงียบ โรงที่ปั้นนั้นลึกเข้าไปจากถนนใหญ่อิกชั้นหนึ่ง เขาปั้นม้างาม แต่รูปข้างบนนั้นใช้ไม่ได้ ผอมด้วยเอารูปกิงออฟสเปนมาเปนตัวอย่าง ในเรื่องปั้นรูปยังไม่เปนการเลย ทั้งรูปที่สำหรับจะขี่ม้า แลรูปที่สำหรับจะหล่อเล็กๆ เรื่องปั้นรูปนี้จะทำตามรูปถ่ายไม่ได้เปนอันขาด เพราะเงารูปมันนูนขึ้นมาไม่พอ รูปเล็กที่ทำไว้แบนไปหมด รูปใหญ่แก้มตอบแลเหี่ยวเปนกลีบๆ ปากตุ่ยๆ แต่ช่างปั้นมันดีเสียจริงๆ พอพ่อลงไปนั่ง ฉวยดินปับก็แตะหัวก่อน แก้หัวเสร็จแล้วจึงมาแก้หน้า ถมแก้มที่ลึกให้ตื้น ปะขมับที่ทำรัดไว้ให้นูนขึ้น ลดกลีบหน้าแก้คิ้ว ที่ประดักประเดิดมากอยู่ที่ปาก เมื่อแรกพ่อออกจะฉุนๆ ว่าต้องไปนั่ง แต่พอเห็นมันแตะเข้าสองสามแตะ รู้ทีเดียวว่ามันดี เลยหายฉุนนั่งดูเสียเพลิน เขาขอชั่วโมงเดียว พ่อนั่งให้กว่า ๒ ชั่วโมง แต่ถึงกระนั้นก็ยังเอาดีไม่ได้เวลาไม่พอต้องมาทำที่ฮอมเบิคต่อไปอิก แต่รูปม้านั้นทีเดียวได้ เพราะมีตัวอย่างรูปปั้น พ่อออกจะยอมเสียแล้ว ว่าฝรั่งเศสไวกว่าอิตาเลียนมาก ฝีมือที่ทำมันเล่นข้างเหมือนมากกว่าอิตาเลียน อิตาเลียนเล่นข้างขาดัดจริต ชั่วแต่ตรงไปที่ช่างปั้นแล้วก็กลับเท่านั้น จะบอกว่ามาทางไหนให้ชัดเจนยากเต็มที เพราะถนนในเมืองปารีสนั้นเหลือคเนเหลือคแนนที่จะนับได้ เขาปันเปนถนนหนึ่งอยู่เปนพวกๆ เช่นถนนออบเซอเวตอรี คือที่สำหรับดูเดือนดูดาวก็ถนนหนึ่ง เปนอาเวนิวใหญ่ ถนนสตูเดนต์ พวกนักเรียนก็ถนนหนึ่ง มีที่ฝึกหัดเต้นรำแลอะไรต่างๆ เปนต้น กลับมาลิเคชั่น รออยู่จนเวลา ๒ ทุ่มจึงได้ไปที่สเตชั่น มองสิเออโมลาต์แลนายทหารที่มาอยู่ด้วย กับมองสิเออเดอฟรางศ์ไปส่ง รถที่มาวันนี้เปนรถนอน แต่ที่นอนมันแคบ อาลเบอสเขาจัดใหม่ สบายพอใช้ คราวนี้นับว่าเปนมามากกว่าทุกคราว คือลูกเอียดเล็ก, แดง, ติ๋ว, กรมประจักษ์กับลูกชายทองรอด[๒๐๗]มาสมทบด้วย

สวนหน้าคัวรเฮาส์เมืองฮอมเบิค

สวนหน้าคัวรเฮาส์เมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๕๐
วิลลาเฟอร์สเตนรูห์ เมืองฮอมเบิค

วันศุกรที่ ๒๓ สิงหาคม

นอนหลับได้ แต่จวนสว่างแสงสว่างส่องตื่นแต่เช้า กินเข้าในรถไฟ เวลามันเปลี่ยนกันทุกคราว ที่เข้าแดนฝรั่งเศสฤๅแดนเยอรมัน พอเข้าแดนไหนแล้วหมุนนาฬิกาเสียชั่วโมงหนึ่ง ที่ผิดกันถึงชั่วโมงเช่นนี้ไม่ใช่ความจริง เปนเวลาที่ต่างคนต่างกำหนดจะใช้คนละลัทธิเท่านั้น เมื่อมาอยู่ที่นี้ก็ต้องใช้ลัทธิเยอรมัน จึงมาถึงเวลาสามโมงเศษ มีแบรอนมัลต์ซานคนหนึ่ง ซึ่งเปนผู้รักษาที่อาบน้ำ เขาว่าเปนคนโปรดของเอมเปอเรอกับเบอร์โกมาสเตอร์ รับที่สเตชั่น มีคนที่หลังสเตชั่นมาก เสียงเกรียวกราว ตามทางที่ขึ้นมาเห็นมีคนอังกฤษมาก ที่ซึ่งพ่อมาอยู่นั้นเปนวิลลาหลังหนึ่งในหมู่แครนด์โฮเตล เรียกว่าวิลลาเฟอร์สเตนรูห์ Fürstenruhe ภาษาไทยเขียนไม่ถูกเพราะสระไม่หอ แปลว่าเปนที่พักของเจ้า อยู่ถนนข้างหนึ่งต่างหากหลังแครนด์โฮเตล แครนด์โฮเตลอยู่ถนนหนึ่งต่างหาก ถนนน่าเรือนนี้เงียบไม่ใคร่จะมีรถเดิน ทางน่าโฮเตลเปนถนนค้าขายมีร้าน รถเดินมาก หลังโฮเตลแลวิลลาเปนสวนเดินตลอดถึงกัน วิลลานี้ว่าเปนที่เอมเปอเรอเฟรเดอริกเคยประทับ ห้องนั่งแลห้องนอนบานประตูมีรูปมงกุฎติด แล้วมีหนังสือฉลากบอกว่าห้อง ไกซา เฟรเดอริช ชั้นล่างตรงกัน ว่าห้องไกซริน เฟรเดอริช ที่วิลลานี้ตกแต่งอย่างใหม่ เครื่องเฟอนิเชอก็หมดจด ห้องน้ำออกจะมีแปลกๆ เปนห้องเล็กๆ แต่สบายดีกว่าที่บาเดนบาเดนจะมีขัดข้องก็แต่เรื่องเฉลิมพระชนม์พรรษาซึ่งคิดจะทำที่นี่ ห้องพิธีคงต้องอยู่ที่ห้องนั่งจะต้องจุดเทียนมากออกร้อนๆ เพราะมันแคบ กว่าจะถึงเวลานั้นจะหนาวขึ้นอิก เห็นจะไม่เปนไร การเลี้ยงคิดจะไปเลี้ยงที่โฮเตล ซึ่งเดินไปมาได้ง่าย

พอมาถึงได้ครู่หนึ่ง คิดจะไปดูท่วงทีว่าจะมีที่เที่ยวอย่างไรบ้าง จึงขึ้นรถให้คนขับรถพาไป ตามแต่เขาจะไป พาเข้าป๊ากก่อน เห็นที่อาบน้ำ ไม่โตเหมือนอย่างที่บาเดนบาเดน แต่ป๊ากงามดี ต่อไปออกทุ่งนาแล้วไปตามทางผ่านทุ่ง ซึ่งมีต้นไม้สองข้างงาม ที่สุดนั้นเข้าป่าสนเปนถนนตรงลิ่วไปดูงามดี อิกหน่อยหนึ่งถึงคอกที่เลี้ยงกวาง ได้เข้าไปดูกวางที่นี่เชื่องอย่างยิ่ง คนที่เลี้ยงมีลูกผู้หญิงคนหนึ่ง ดูกวางมันรู้จักดี เสียงตาคนเลี้ยงก็จำได้ เรียกกันได้กระดิกหางรับเหมือนหมา เราเปนคนจรเข้าไปก็ไม่ได้ตื่นได้แปลกอะไรเลย เข้ามาตอมตามมือหมายว่าจะให้ของกิน เรื่องกวางนี้ได้นึกจะพูดหลายหนแล้ว ว่าข้อที่หารเรื่องสุวรรณสาม ว่าเอาหม้อน้ำตั้งบนหลังกวาง พูดมากเกินไปนั้น พ่อจะรับยืนยันว่าได้จริงๆ ยิ่งมาเห็นวันนี้ยิ่งเห็นหนักขึ้นจนนึกขึ้นมาได้ นางผู้หญิงนั้นเดินกวางตามเปนพรวน เกาะหลังเกาะไหล่กันมาได้สบาย ก็ด้วยเมื่อว่าผู้หญิงนั้นไม่ทำอันตรายอย่างหนึ่ง ให้ของกินเสมออย่างหนึ่ง ของกินนั้นก็หญ้ากับมัน ขนมปังเปนอติเรกลาภเมื่อคนไปดู พระสุวรรณสามอยู่ป่ามีหญ้ามีมันให้กินถมไป เพราะอาหารพระสุวรรณสามเองก็เช่นนั้นอยู่แล้ว เปนคนใจดีปรากฎชัดเจนตามเรื่องเหตุไฉนเนื้อจะไม่ติด ลองให้กรมสมมตออกไปอยู่ป่าเนื้อก็คงติด แต่ดูพรรณมันปะปนกันอย่างไร ลางตัวก็เกลี้ยงๆ สีแดงๆ ลางตัวก็มีดาว ลางตัวก็สีขาว ตาคนเลี้ยงแกว่าเมื่อก่อนมันเหมือนกันทั้งนั้น มันมากลายลงเมื่อเราเลี้ยงไว้ในป๊าก ด้วยพื้นที่ผิดกันกับป่า พ่อไม่เชื่อด้วยแดงล้วนก็เคยเห็น จุดล้วนขาวล้วนก็เคยเห็น ขาวล้วนที่เวลเบกแอบเบมีมาก ขาวทั้งนั้นไม่มีอื่นปน เขากั้นลวดเปนคอกไว้พวกละคอกรักษาพรรณไว้ได้ นี่กลัวจะคละกันมาเสียแต่แรก ตาคนเลี้ยงแกจะไม่รู้ กวางเหล่านื้เปนกวางของหลวง มีประมาณสัก ๖๐ เศษเท่านั้น ตานี่แกเลี้ยงงูไว้ในตู้กระจกด้วย กลับมาทางซอกแซกในป่า แต่ไม่ใช่ป่าสน รถที่นี่ใช้เบร๊กจัดเต็มที ลงเขาจนเราเกือบจะไม่รู้ว่าลงเขาก็ใช้เบร๊ก รู้ว่าเปนเขาเพราะลงเบร๊ก ที่จริงในที่ใกล้ๆ ไม่มีเขา เห็นแต่เปนเขาเทือกยาวลึกเข้าไปทางในป่า เรียกว่าเขาเทานุส มีเวลาที่จะได้ไปเที่ยวต่อไปข้างน่า พักไว้ที คราวนี้มาในทุ่งผ่านน่าวิลลาที่เราอยู่ห่างๆ มีลำน้ำอยู่ในระหว่างนั้นเห็นจะเล็กเต็มทีจนแลไม่เห็น ด้วยสายน้ำกัดลึกลงไปมาเลี้ยวข้ามตพาน มาถึงเมือง เมืองใหม่มีถนนรีถนนขวางสักสี่ห้าสาย มีร้านขายของบ้าง แต่โฮเตลแลเปนพื้นทั่วทุกถนน เมืองเก่าอยู่ข้างในเข้าไป ทางต่อป่าสนเปนบ้านซับซ้อนกันสองหมู่ หมู่นอกมีวัดสองวัด แลวัง วังนี้เปนวังของเอมเปอเรอเฟรเดอริกสร้าง ภายหลังเอมเปรสเฟรเดอริกอยู่ จนสิ้นพระชนม์ในที่นี้ การที่พ่อดูวันนี้เปนประเมินทั้งนั้นยังจะผิดได้มาก เพราะฉนั้นงดไว้เสียอย่าเพ่อเล่าเลยเห็นจะดี รวมใจความว่าเล็กกว่าเมืองบาเดนบาเดนมาก เมืองบาเดนบาเดนเปนชิ้นเก่า รู้จักกันมาแต่ครั้งโรมันตั้งพันปี เมืองนี้พึ่งจะมารู้จักกันขึ้นเรื่องน้ำเรื่องท่าเหล่านี้เมื่อ ๕๐ ปีเท่านั้น เวลานั้นเปนเมืองเจ้า เจ้าครองเมืองไปได้เจ้าอังกฤษมาเปนเมีย เจ้าอังกฤษผู้หญิงคนนั้นเปนคนคิดเริ่มสร้างอะไรๆ ให้เปนที่อาบน้ำขึ้น คนที่คิดสร้างที่อาบน้ำในเมืองฝรั่งนี้ มีอภินิหารคล้ายกันกับพระครูส่าน, ท่านเจ้ามา[๒๐๘], สร้างพระบาทวัดบางว้า วัดสามปลื้ม ถ้าใครสร้างให้คนไปติดได้ก็เก่ง บารมีถึงได้มอนิวเมนต์ เจ้าหญิงคนนี้ยังไม่เคยรับมอนิวเมนต์ เห็นจะเปนด้วยเวลายังมีพระชนม์อยู่นัดคนขึ้นพระบาทยังไม่ติดดี เอมเปอเรอแลเอมเปรสเฟรเดอริกก็เกี่ยวด้วยอังกฤษ จึงมาโปรดปรานที่นี้ ทรงปฏิสังขรณ์มาชั้นหนึ่ง ยกขึ้นเปนพระอารามหลวง แต่มาเฟื่องฟูหนักก็เพราะเอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๒ แลกิงเอดเวอดเอมเปอเรอเปนเจ้าของพระอาราม กิงเอดเวอดเปนหัวน่ามรรคนายก เสด็จไปมาตั้งต้นขึ้น ก็ชักโยงสัปรุษอังกฤษมาติดที่นี้มากขึ้น เพราะฉนั้นในที่นี้จึงมีคนอังกฤษแลเยอรมันมาเที่ยวมากกว่าชาติอื่น องค์ของที่อาบน้ำ ก็ต้องมีป๊ากอันหนึ่ง มีที่อาบน้ำอยู่ในนั้น สำหรับใครจะไปอาบแลเดินได้ มีคัวรเฮาส์สำหรับที่ประชุม นั่งเล่นแลกินเข้า มีร้านขายของสิ่งละอันพรรณละน้อย แต่ที่เปนสำคัญต้องมีบรรเทิงทัศนาการ สำหรับไปหาของเก่าๆ เล่น ต้องมีโฮเตลดีๆ มีวิลลาเล็กๆ งามๆ ให้สบาย ถนนต้องเรียบร้อยสอาด แต่งเมืองทั่วไปให้เหมือนอย่างกับเปนสวน เพราะเหตุว่าเมืองเช่นนี้ย่อมจะไม่ใหญ่โตเหลือเกิน รถม้าก็ใช้น้อยคนที่มาอยู่จะไปเที่ยวเตร่ก็เดินโดยมาก เพราะหนทางสอาดสบายต้นไม้ร่มรื่นเหมือนเดินในสวน ที่คัวรเฮาส์ ๗ วันต้องจุดไฟวันหนึ่ง ไฟนั้นก็จุดลักษณเดียวกัน คือตอกห่วงขึ้นไปตามต้นไม้ใหญ่ จุดตเกียงสีเขียวสีแดงเปนเกลียว ตั้งถ้วยมีเทียนแฟรีในนั้น รายไปตามพื้นเปนลวดลายฤๅเปนรูปอะไรๆ ตามแต่เหตุผลจะให้ทำ เช่นกับมีผู้มีบันดาศักดิ์มาอยู่ในที่นั้น ก็ทำเปนตัวหนังสือชื่อฤๅตราอาร์มตามแต่จะทำได้ ต้องมีดอกไม้เพลิง ดอกไม้นั้นก็จุดกร่อยๆ ทีละต้น มีแตรทุกวัน มีอาหารดีๆ ที่คนไปกินได้ ต่อนั้นไปต้องเลือกภูมิประเทศซึ่งมีที่เที่ยว ขับรถไปเข้าป่า ฤๅไปดูอะไรประหลาดๆ ในเมืองนั้นเองได้ พวกอย่างเช่นถ้ำประทุน ถํ้าชาละวัน ถํ้ามหาสนุก ไม่ต้องถึงไปค้างค่ำค้างคืนไปเช้าฤๅเย็นได้ สำหรับเบื่อในเมืองจะได้ออกห่างออกไป ยังมีที่ต้องไปรอบนอกได้อิกชั้นหนึ่ง ด้วยรถโมเตอร์คาร์ฤๅรถไฟ จะไปค้างคืนก็ได้ ไม่ค้างคืนไปวันยังค่ำกลับมาก็ได้ ลักษณสระบุรีกับพระฉาย ถ้าตำบลใดประกอบด้วยองคคุณดังกล่าวมานี้แล้วก็อาจจะเปนที่อาบน้ำได้ แต่ใช่ว่าจำเปนจะต้องอาบ มาเที่ยวเล่นเฉยๆ ไม่ต้องอาบนั้นโดยมากกว่าอาบ เปนที่หนุ่มสาวประชุมกันจอแจนั้น ก็เหมือนกันกับพระบาททั้งปวง จึงกล่าวว่าที่อาบน้ำเหมือนพระบาทด้วยประการฉนี้

นั่งจัดรูปจนบ่ายหาวนอน เพราะเมื่อคืนนอนน้อยจึงไปนอนพัก เวลาค่ำกินเข้าแล้ว บารอนฟอนมัลต์ซาน ซึ่งเปนผู้จัดการมาบอกว่าจะมีดอกไม้เพลิงให้ จะไปก็ได้ไม่ไปก็ได้ ตกลงเปนไป ขึ้นที่คัวรเฮาส์ด้านข้างถนน ในนั้นไม่มีคน คนไปนั่งกินเข้าอยู่ที่เฉลียง มีปรินซไอเตล เฟรเดอริช ลูกที่ ๒ ซองเอมเปอเรอ แลแกรนด์ดุ๊กอาเลกซิส มานั่งกินเข้าอยู่ในหมู่คนนั้นด้วย แต่ไม่เห็นกัน เจ้าที่มาอยู่นี่อิกสองคน ปรินซซาลสออฟเฮสแลเมียอยู่ที่โครนเบิคไกลออกไป เห็นจะเปนที่ของเขาเอง ปรินซออฟโอลเดนเบิคอยู่ที่นี่คนหนึ่ง การแต่งไฟในสวนก็เปนอย่างเช่นที่ว่าแล้ว แต่มีรูปช้างจุดด้วยตเกียงอยู่ในกลางสนาม แล้วจุดดอกไม้เพลิงก็จุดทีละต้นอย่างเดียวกันตามเคย แต่มีอาร์มเมืองไทยอย่างที่มีในสมุดสแตมป์โบราณ เป่าแตรสรรเสริญบารมี ต่อไปก็มีดอกมะตาดเปลี่ยนสี ฉายไฟฟ้าน้ำพุดูงามดี เสร็จเท่านั้น สิ้นเรื่องแล้วก็กลับ

เมื่อเวลาเที่ยงวันนี้ หมอชื่อฟอนนอรเดน เปนน้องโปรเฟสเซอฟอนนอรเดนที่ออสเตรีย ซึ่งท่านโปรเฟสเซอทั้งหลายจะมอบให้เปนผู้ดูแลรักษาพ่อนั้นมาเยี่ยม แต่ยังไม่ได้ตรวจอาการ จะคอยโปรเฟสเซอเกรล ซึ่งจะมาตรวจพรุ่งนี้เสียก่อน วันนี้เปนปล่อยให้หยุดหายเหนื่อย เพราะแกกริ้วเดินทางรถไฟเหน็ดเหนื่อยเต็มที ข้อที่จะหยุดนั้น ได้บอกล่วงน่าไม่ใช่โทษถึงต้องอุดห้อง จะไปเที่ยวเดินแลขี่รถก็ได้ เว้นแต่อย่าให้ไปไกล อย่าให้เหนื่อย อย่าให้รับแขกมาก เช่นกับมีการเลี้ยงดูเปนต้น การหยุดนั้นเพียงเท่านั้นเอง ไม่หนักหนาอันใด พ่อได้ตั้งต้นลองเก็บโปสต์ก๊าดที่ฮอมเบิคนี้แต่เมืองเดียว ว่าจะได้มากน้อยเท่าใด ซึ่งกล้าเก็บนี้เพราะเห็นว่าเล็ก ที่เมืองอื่นๆ ซึ่งเก็บส่งมานั้น เลือกเก็บเอาตามแต่จะได้ ไม่ได้ตั้งใจหา ถ้าหากว่าจะเก็บให้หมด เมืองโตๆ จะหลายเล่มทีเดียว รับไม่อยู่ ซึ่งมาลงมีอเก็บที่นี้ เพราะเห็นว่าของฝากประจำเมืองนี้น่าจะค่น ถ้าจะมีสิ่งใดก็เปนของทำมาแต่แฟรงก์เฟอตทั้งนั้น แต่สมุดโปสต์ก๊าดนี้ก็ต้องให้ไปซื้อที่แฟรงก์เฟอต ของแฟรงก์เฟอตจะซ้ำ จึงหมายจะเอาสมุดโปสต์ก๊าดนี้ใช้แทน ได้ส่งเมนูที่โต๊ะกินเข้ามาให้ดูแผ่นเดียวเปนตัวอย่าง ดีพิมพ์เช่นนี้ทุกเวลา แต่บางทีจะไม่ได้สังเกต ขอให้สังเกตที่แผนที่โลกย์ แต้มสีแดงไว้ที่เมืองไทยแลเยอรมนีด้วย ขอจบเสียเท่านั้นที น่ากลัวต่อไปจะค่นเพราะจะอยู่ที่นี่ถึงสี่วิกกว่า

คืนที่ ๑๕๑
วันเสาร์ที่ ๒๔ สิงหาคม

เมื่อคืนนี้เปนหวัด เพราะเหตุด้วยผ้าห่มไม่พอ เมื่อเวลามาในรถไฟกลางคืนคัดจมูกตื่นบ่อยๆ แต่นอนนานก็ใช้เนื้อกันไปได้ กินเช้าแล้วโปรเฟสเซอเกรล กับหมอฟอนนอรเดนมาตรวจอาการ ตรวจแต่หัวใจพยายามจะตรวจเรื่องว่าเมื่อยอย่างไร เห็นไม่เปนแก่นสาร เหลือที่จะเล่าให้เข้าใจ จึงของด ให้กินยา แล้วให้นอนเหยียดๆ สามชั่วโมง แต่ยังไม่ได้นอน ถึงเวลากินเข้ากลางวัน จะกินเสียก่อน

เวลาบ่ายโมงหนึ่ง ปรินซ ไอเตล ฟริดริช ลูกที่ ๒ ซองเอมเปอเรอ มาเยี่ยม แล้วกินเข้ากลางวัน เวลาบ่าย ๓ โมงไปเยี่ยมตอบที่วัง ตาหมอเกณฑ์ให้ไปรถปิด เหตุด้วยเปนหวัด ที่แท้แกอยากจะห้ามไม่ให้ออกจากเรือน เว้นแต่เพราะเหตุที่เปนการจำเปนจะต้องไปเยี่ยมตอบจึงได้อนุ ไปพบเจ้าหญิงเมีย เปนพวกตระกูลโอลเดนเบิค เจ้าทั้งสองคนดูมีอัธยาไศรยดี มาอยู่ที่นี่ครบสี่วิกแล้ว จะกลับในมะรืนนี้ ได้ความว่าที่วังนี้เปนคาเซอลเก่า เอมเปอเรอเฟรเดอริกมาซ่อมแซมแลแก้ไข ดูท่าทางทำเปนอย่างเก่า แต่เกลี้ยงๆ ไม่สู้จะตกแต่งอะไร กลับมานอนบนที่นอน แต่ทำงานไปพลาง ฟังหนังสือที่ค้างๆ แลบอกให้เขียนหนังสือ จนย่ำค่ำครึ่งจึงเต็มเวลา พอได้อาบน้ำแลกินเข้า เวลากินเข้าแล้วหมอมาตรวจอิก เกณฑ์ให้กินยาครั้งที่สองในวันนี้ แลให้นอนเหยียดเช่นนั้นอิก ก็ตกลงเปนนอนเหยียดเช่นนั้นอิกอยู่จนเดี๋ยวนี้ ข้อห้ามปรามดูออกจะสั้นๆ เข้ามา พรุ่งนี้ตกลงเปนให้ออกนอกบ้านได้ในเวลาบ่าย แต่เรื่องอาบน้ำเปนอันรอไป หยุดกินยานี้แล้วจึงจะได้อาบ ผลแห่งการที่กินยาไม่สู้รู้สึกว่ากระไร เพราะเปนครั้งแรก รู้สึกได้นิดๆ ว่าทีเลือดจะแล่นแรงขึ้น เต้นดุบดิบตามขา แต่นอกนั้นไม่รู้สึกอะไรแปลกประหลาด ในระหว่างต้องถูกเกณฑ์ให้นอนเช่นนี้ เห็นจะทำงานไม่ใคร่เปลือง แต่ที่จริงไม่ใช่เดือดร้อนอะไรเลย ที่ทำไม่เปลืองเพราะเหตุที่ต้องห่มผ้านอน ทั้งแต่งตัวก็ไม่สบาย เมื่อเปลื้องเครื่องแต่งตัวก็ต้องห่มผ้า มันทูมทามพะรุงพะรัง อากาศเปลี่ยนมาแต่วานนี้ ในปารีสร้อน มาถึงนี่ปรอดเปลี่ยนเปน ๑๔ ดีกรีเซนดิเกรต อยู่ใน ๕๘ ฟาเรนไฮต์ ในเรือนนี้ออกเล็กเตาไฟไม่มี ต้องจุดตะเกียงไฟฟ้าซึ่งใช้แทนเตาผิงไฟ รูปเปนปิ่นโตในนั้นเปนดวงไฟฟ้ามีสาย ติดปลั๊กตามฝาผนัง เหมือนตะเกียงตั้งธรรมดาเปนอย่างใหม่ เหมือนอย่างที่ใช้ในเรืออัลเบียน เมื่อต้องอุดอยู่เช่นนี้ รายวันในตอนนี้คงสั้นๆ

คืนที่ ๑๕๒
วันอาทิตย์ที่ ๒๕ สิงหาคม

รายวันระยะนี้ลูกคงเบื่อ เพราะมันไม่สนุก แต่ที่แท้เรื่องที่จะกล่าวถึงมีอยู่ แต่พ่อติดหนังสือค้างอยู่ถึง ๘ เมล์ รู้สึกน่าเกลียดในใจเต็มที เพราะไม่เคยทำอะไรค้าง แลเห็นหนังสือค้างเข้าให้หนักไม่สบาย รู้สึกเหมือนกับเปนโรคอะไรอย่างหนึ่ง คิดจะเปลื้องเสียให้หมด แล้วจึงเล่าอะไรให้ฟัง เวลายังมีถมไป

วันนี้เช้ากินเข้าแล้ว ท่านโปรเฟสเซอแลหมอมาประชุมกันอิก ตรวจว่าชีพจรดีขึ้นมาก ตัดสินว่าให้กินยาในเวลานั้นครั้งหนึ่งแล้วให้นอน ไม่ถึงสามชั่วโมงก็ได้ เวลาบ่ายให้ออกเที่ยวได้ใกล้ๆ เวลากินลูกไม้แทนน้ำชาเย็นแล้ว ให้กินอิกครั้งหนึ่งแล้วให้นอนเหมือนกัน ค่ำจึงจะตัดสินต่อไปอิก ครั้นเวลาค่ำพร้อมกันมาตรวจอิก เห็นว่าควรจะกินได้อิกครั้งหนึ่ง เพราะดีขึ้น จึงให้กินเวลากินเข้าแล้ว แต่พ่อขอผัดเขียนหนังสือ แกตกลงยอมให้เขียนหนังสือจน ๕ ทุ่มแล้วจึงให้เอนเลยนอน การวางยานี้ เมื่อแรกไม่คิดเห็นเลยว่าจะเปนการใหญ่ถึงเพียงนี้ มิน่าแกเอะอะกันมากเหลือเกิน ข้อต้นยานี้ใช่วิไสยที่จะผสมทิ้งไว้หลายวัน ที่จะเอาเข้าไปใช้ในเมืองไทยไม่ได้กลายเสียแล้ว แต่ที่ผสมมาให้ไว้ใช้ได้สองวัน พรุ่งนี้ต้องผสมใหม่ หมอซึ่งเปนแต่สถานประมาณไม่กล้าใช้ ต้องให้ท่านผู้รู้ หมอผู้ใหญ่เปนโปรเฟสเซอ เปนผู้จัดการวางยาขนานนี้ การที่จะวางยานั้น ต้องตรวจหัวใจทุกครั้ง ควรวางจึงวาง ยานั้นอาจจะผ่อนอ่อนผ่อนแรงได้ ที่วางพ่อนี้เปนอย่างอ่อนแลยังกำหนดไม่ได้ว่าจะวางสักกี่ครั้ง ต้องรีดเลือดแลตรวจหัวใจดูทุกเวลาเช้า แต่วันนี้ดูแกมีอกมีใจว่าเห็นจะถูกต้องแล้ว เปนการกี่กันในพวกหมอผู้ใหญ่ ถ้าใครวางยานี้ถูกต้องออกจะเก๋ๆ ท่านโปรเฟสเซอทั้ง ๔ คนสวดญัติมอบหมายให้โปรเฟสเซอเกรลเปนผู้วาง นอกจากนี้ หมอฟอนนอรเดนแก้ทางผูกกลัดด้วยไฟฟ้า มีหีบเครื่องมือ มีโมเตอร์สำหรับมือมาใช้รีดที่ท้อง ในเวลาหว่างกินเข้าเช้าแลกินเข้ากลางวัน พึ่งลงมือวันนี้ ในการอาบน้ำต้องงดไว้ กว่าจะหยุดกินยานี้จึงจะได้ลงมืออาบ

ในการที่พ่อจะมารักษาตัวเมืองฮอมเบิคนี้ เอมเปอเรอทรงเปนพระธุระ แขงแรงมาก เสด็จมาเองในเวลาพ่ออยู่ปารีส สั่งเสียการงานไว้ให้เมืองนี้รับรองแลเปิดให้ไปไหนไปได้ เหมือนอย่างรับเสด็จเอมเปอเรอ เพราะฉนั้นบารอนที่เปนผู้จัดการอาบน้ำจึงได้เอื้อเฟื้อมาก บรรดาตึกรัฐบาล ดั้งแต่ราทเฮาส์เปนต้น จนกระทั่งถึงร้านราษฎร ห้อยธงช้างทุกหนทุกแห่ง มีคนคอยดูแลโห่ร้องเสมอทุกเวลาที่ออกจากเรือน แต่พ่อก็ไม่ค่อยจะได้ไปข้างไหนในเวลานี้ เพราะเปนเวลากำลังกินยา เวลาบ่ายได้ออกไปถ่ายรูปที่ร้าน แต่ช่างถ่ายรูปเปนคนแฟรงก์เฟอต ถ่ายรูปเจ้านายในราชตระกูล ตั้งแต่เอมเปอเรอเปนต้นงามๆ มาก พ่อจึงได้ถ่ายบ้าง คนมาคอยดูเสียตั้งแต่สองโมงเข้าจนกระทั่งบ่าย แต่คนดูที่นี่เรียบร้อยดีมาก ดูอยู่ห่างๆ กลับมาแล้วมาเดินเล่นในสวน กินน้ำชา วันนี้อากาศดีมาก ที่จริงทั้งที่อยู่แลเรือกสวนที่นี่สบายมาก แต่ถ้าเปนคนชอบเที่ยวร้านก็เห็นจะเห็นจู๊ แต่อย่างเช่นพ่อ พ่อถือว่ามีความสบายมาก โปรเฟสเซอเกรลตรวจอาการบอกว่าดีขึ้นกว่าเมื่อตรวจที่เบอลิน เพราะฉนั้นการที่อยู่ที่นี่ เห็นจะไม่มีทางที่จะขาดทุน ไปได้ มีแต่จะได้กำไร มีเรื่องที่น่าบ่นอยู่อย่างเดียว แต่ว่าลูกไม้สู้ปารีสไม่ได้ แต่ก็ได้เห็นลูกไม้อย่างใหม่ ลูกปลัมสีแดงเหมือนลมุด ข้างในใสๆ เปนแก้ว เขาว่าเปนลูกปลัมเตอร์กีอิกอย่างหนึ่งคล้ายลูกครีนเคชแต่สีเหลือง เรียกว่ามิระเบล ข้างในก็ใสๆ เหมือนกันรศดีกว่าปลัมแลครีนเคชที่ไม่งอม แต่แพ้ลูกที่งอม องุ่นดำดีมาก ลูกโตเท่าลำไยขนาดใหญ่ ว่าที่จริงพ่อไม่สู้มีความเสียใจในการอดลูกไม้ เมืองไทยไปเสียปีหนึ่ง แต่ขอบใจที่หมอเขาสั่งให้กินลูกไม้มากๆ นั้น เกือบจะกล่าวได้ว่าลูกไม้ฝรั่งอย่างใดที่ยังไม่ได้กินไม่มี อยากจะอวดตัวว่าเปนผู้รู้รศลูกไม้เมืองฝรั่งแล้วดี ข้อซึ่งจะกล่าวต่อไปว่า ลูกไม้ฝรั่งสู้ลูกไม้ไทยไม่ได้นั้น อย่ากล่าวเลยดีกว่า จริงอยู่รศชาตมันไม่สู้เฉียบแหลมอย่างของเราบางอย่างแต่ของเขากินได้นานกว่าเรามาก ลูกไม้ของเรามันออกจะฮือเดียวหมด นื่มันทอยกันอยู่เสมอ เหตุด้วยอากาศประเทศต่างๆ มันต่างกัน ผลัดกันสุก รถไฟขนถ่ายถอนกันไปมาได้ ยังซ้ำจะมีลูกไม้ในเรือนกระจก แต่ลูกไม้ในเรือนกระจกนั้นสู้ลูกไม้นอกกลางแจ้งไม่ได้ รศแลกลิ่นคลายกว่ากัน เปนแต่ใหญ่น่ากิน ดอกไม้ที่นี่มาก เปนสวนไปทุกหนทุกแห่งรอบข้าง แต่ไม่ใช่ไร่ดอกไม้อย่างเช่นซันเรโม โต๊ะกินเข้าเขาแต่งทุกวัน วันนี้สวีตปี มีสีต่างๆ ระบายกัน ม่วง, แดง, ชมภู, ขาว, หลายสิบสี งามจริงๆ ดุ๊กทำทีเหมือนจะเขียน แต่จะสำเร็จฤๅไม่ ไม่ทราบ

คืนที่ ๑๕๓
วันจันทร์ที่ ๒๖ สิงหาคม

เมื่อคืนนี้นอนไม่ใคร่จะหลับเปนนาน เพราะเขาให้กินยาดึกเกินไป แต่ครั้นเมื่อหลับแล้วก็หลับสนิทถึงว่านอนน้อยไปหน่อยก็ไม่เปนไร หมอมาตรวจว่าดีขึ้น กำหนดพรุ่งนี้จะให้ลงมืออาบน้ำ เวลาบ่ายให้ไปเที่ยวได้ด้วยรถเปิด แลทางไกลออกไป แต่ยังต้องนอนแลทำหนังสือไปตามเคย เมื่อเวลากินกลางวันแล้ว เวลาก่อนจะไปเที่ยว คอลฟคลับได้มาเชิญให้เข้าเปนเมมเบอคลับ รับแล้วไปเที่ยว ไปก็ทางเดียวกันกับวันก่อนถนนที่เรียกว่าถนนปืนใหญ่ คือทางตรงเหมือนทางปืนใหญ่ ไปจนถึงป่าสนหยุดถ่ายรูป แล้วขึ้นรถต่อไปอิกเปนทางวนเข้าไปในป่าแล้วผ่านทุ่ง กลับมาลงทางเดิมแลมาผ่านถนนในเมือง เวียนไปรอบจนกลับถึงโฮเตล อากาศสบายดี เขาว่าที่นี่เวลากลางคืนเย็นมาก เหตุด้วยเขาเทานุสเฉภาะมาว่างลงตรงเมืองฮอมเบิค ลมเหนือพัดตรงลงมาที่นี่มีต้นผลไม้มากปลูกริมท้องนามีลูกเต็มๆ ต้น ใบน้อยกว่ากะท้อนของเราแลต้นจนแก่ๆ ก็ไม่เห็นใหญ่เท่าไร กลับมาเดินในสวนหลังเรือน แล้วออกไปดูร้านที่น่าโฮเตลไม่ได้ซื้ออะไร ซื้อแต่โปสต์ก๊าดเพราะเปนไปเดินเล่นแท้ๆ แต่ไปพบเรื่องประหลาดอย่างหนึ่ง เขาทำเข็มที่ว่าเปนยี่ห้อของพวกโรมันแต่โบราณ ขายในที่นี้ เปนรูปสวัสติกะ ที่ถือกันว่าเปนเครื่องหมายของพระพุทธสาสนา ที่นี่เขาเคลมว่าพวกโรมันได้มาอาบน้ำแล้วเหมือนกัน แต่ไม่ใคร่จะได้ก่อสร้างอะไรไว้มาก กลับเข้ามากินน้ำชาในโฮเตล แล้วเขียนหนังสือออกจะไม่สู้มีเรื่องอะไรเล่า เหตุด้วยไม่ได้เที่ยวมาอยู่อย่างบ้านเงียบๆ อย่างฝรั่ง ดูก็สบายดีกินเข้าเย็นวันนี้กินไม่ได้ ออกจะไม่สู้สบาย จะหิวก็ไม่ใช่ไม่หิวก็ไม่ใช่ อ้ายโฮเตลนี้ชอบทำเข้าเปียกอย่างฝรั่งเปนที่สุด เหม็นเบื่อ เขาว่าอาหารเยอรมันมันเปนเช่นนั้นเอง มีไม่สบายอยู่อย่างเดียวแต่กินเข้าไม่ได้ ไม่มีที่แก้ ถ้าเปนในเมืองก็จะเที่ยวหาอื่นได้ นี่บ้านนอกมันก็ไม่มีอะไร กับเข้าไทยของที่เหลือๆ เขายิ่งทิ้งเสียซ้ำไปอิก เกือบจะคุมไม่ติด ครั้นจะขอเข้าไปก็ไม่ทันเวลาแลได้บอกเลิกไปเสียแล้ว ตกลงเปนเลยร่ม อดไปหน่อยก็ดี กลับไปบ้านจะได้กินอร่อย

โรงอาบน้ำแร่ที่เมืองฮอมเบิค

โรงอาบน้ำแร่ที่เมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๕๔
วันอังคารที่ ๒๗ สิงหาคม

วันนี้หมอให้นวดด้วยเครื่องไฟฟ้า เพิ่มเติมใช้ลมร้อนในเครื่องรอตามที่ปวดกลํ้าเนื้อ ดูท่าทางเหมือนจะดี วันนี้งดไม่ได้กินยาเวลาเช้าแลกลางวัน เวลาเที่ยงไปอาบน้ำที่ไกซาวิลเลียมบาด ที่นี่ทำไม่สู้ใหญ่ แต่หมดจดเรียบร้อย ซีกข้างหนึ่งซึ่งเปนที่สรงของเจ้านาย ห้ามไม่ให้คนเข้า ห้องที่พ่อไปอาบเปนห้องที่เอมเปอเรอสรง ตรงกันข้ามกับห้องเอมเปรส แต่ห้องเอมเปรสนั้นปิด เปิดแต่ห้องเจ้านายให้บริพัตรอาบ ในห้องนี้กั้นเปนสองตอน ตอนนอกที่สำหรับนั่งแลนอนพัก ตอนในเปนที่อาบน้ำมีเก้าอี้นอน ที่ล้างหน้า ที่กินน้ำ แลโต๊ะตั้งขวดปักดอกกุหลาบ อ่างที่อาบใช้ทองเหลืองอย่างอ่างอาบน้ำธรรมดา แต่เจาะให้จมลงไปไว้ในพื้น มีที่สำหรับก้าวขึ้นก้าวลงแลที่พาดตีนไว้ข้างปลายอ่าง ข้างที่นั่งนั้นมีตั่งสี่เหลี่ยมวางลงไปในอ่าง ตั่งนั้นหุ้มผ้าขาว เพราะเหตุว่าถ้าไม่หุ้มนั่งบนตั่งร้อน ด้วยใช้น้ำต้ม พื้นอ่างเปนทองเหลือง น้ำนั้นสีขุ่นๆ ร้อน ๓๓ ดีกรี ลงอาบแช่เพียงฅอ ห้ามไม่ให้ล้างหน้า กำหนดให้แช่อยู่ครั้งแรกนี้ ๑๒ มินิต น้ำนั้นเดือดเปนฟองเหมือนอย่างกับน้ำคาบอนิกแอซิดที่เราทำ แต่ไม่รู้สึกว่าถูกตัวเฉียบๆ เหมือนที่ทำ เฉยๆ เปนแต่ฟองเกาะตัวเต็ม สายน้ำที่มาในแผ่นดินนั้นเปนน้ำเย็นเหมือนธรรมดา ต่อถูกไอร้อนต้มเข้าจึงได้ปล่อยคาบอนิกแอซิดออก ถ้าทิ้งไว้ช้าคาบอนิกแอซิดก็ไปหมด เปนน้ำเปล่าได้ เวลาอาบแล้วขึ้นมาไม่ให้เช็ดตัว เอาแต่ผ้าห่อคลุม ให้นอนอยู่บนเก้าอี้ยาวสองสามมินิตแต่พอแห้ง รออยู่ช้าจนเหื่อออกก็ไม่ดี เกลือจะไปเสียจากตัวหมด พอตัวแห้งก็แต่งตัว แล้วให้ออกไปเดินตากแดดสัก ๕ มินิตเปนสำเร็จการ น้ำที่มาใช้อาบนี้มีบ่ออยู่ตรงน่าที่อาบน้ำ บ่อนั้นลึกต่ำลงไปกว่าพื้นแผ่นดินทำเปนเขื่อนรอบชั้นหนึ่ง แล้วจึงลงไปถึงบ่อเล็กอยู่ในกลาง น้ำนี้ใช้กินเปนยาถ่าย แต่พ่อไม่ต้องกัน ด้วยกินยาอื่นอยู่แล้ว ที่อาบน้ำนี้ตั้งอยู่ในป๊ากที่งามใหญ่โต น่าเดินเล่น มีที่ยิงเป้า มีร้านเล็กๆ น้อยๆ พ่ออยากจะเดิน แต่ตาหมอแกห้ามไม่ให้เดิน กลัวจะเสียเรี่ยวเสียแรง โอ๊ะๆ ต่างๆ กลับมาบังคับให้นอนชั่วโมงหนึ่ง ตรวจชีพจรนั้นเรื่อยไป ตั้งแต่แรกก่อนอาบแลเวลากำลังอาบก็ไปกำชีพจรเวลาอาบ ๘๐ ขึ้นมาแล้ว ๖๐ เศษ จนกระทั่งเวลาจะนวดเครื่องไฟฟ้าก็ต้องมีคนกำชีพจรอยู่คนหนึ่ง เวลาเป่าลมร้อนก็ต้องกำชีพจรอยู่เหมือนกัน ดูช่างเปนการใหญ่เสียจริงๆ แต่รู้สึกชัดเจนว่ามีคุณจริง สบายเบาตัว ทั้งเรวไม่ต้องไปแช่เปนอยู่นมนานเหมือนอย่างเช่นที่บาเดนบาเดน ที่นั่นเวลาอาบแล้วหมอถามว่าเปนอย่างไร พ่อบอกว่าเฉยๆ ตาหมอออกฉุนๆ ทุกที ที่นี่บอกได้ว่าสบายไม่เปนมุสาวาท

เรื่องที่อาบน้ำนี้ เปนเรื่องที่จะต่อกับที่ได้กล่าวไว้ ถึงเทียบว่าเปนพระบาท ตรงกับที่รดน้ำมนต์มีหลายแห่งด้วยกัน เช่นวิสบาเดน ชื่อบาเดนต้องกันมีเปนสามแห่ง กาลศบัด มเรียนบาด แลอะไรๆ ต่างๆ หลายอย่าง น้ำนั้นก็มีคุณวิเศษต่างกัน แต่ชั่วที่นี่เองยังมีต่างกันถึง ๘ อย่าง ๙ อย่าง ที่อาบน้ำเหล่านี้คือท่านอาจารย์รดน้ำมนต์ทั้งนั้น รดน้ำมนต์ของเรา พ่อนับถือว่าเปนการมีคุณได้จริงบางอย่าง เว้นแต่ผู้ที่ไปรดแลผู้ที่ทำน้ำมนต์รด ไม่รู้คุณที่จริงของการอาบ ถ้าหากว่ารู้คุณที่จริงคงจะรักษาได้แม่นยำดีกว่าที่เสกอยู่เดี๋ยวนี้มาก ผู้ที่ไปเที่ยวอาบน้ำเหล่านี้เขาก็ย้ายที่อาบโน่นบ้างนี่บ้างตามโรค น้ำเหล่านี้ถ้ากินมักจะเปนยาปัดเปนพื้น พ่อไม่เห็นว่าจะมีคุณอะไรในการที่อาบน้ำอย่างอื่น แต่คาบอนิกเอซิดนี้ดีแน่ ในเมืองไทยควรจะมี ตาหมออ้วนฦๅว่ามีทางแถบสงขลา เคยได้ยิน แต่จะเท็จจริงอย่างไรไม่รู้ รู้แน่แต่ที่บางพระมีน้ำกำมถันไม่สู้มีคุณอะไรนัก ที่นี่เจ้านายตั้งแต่เอมเปอเรอเปนต้น สรงปีละครั้ง ฝรั่งไม่สู้จะผิดกันกับไทยนัก เจ้าแผ่นดินอาจจะตั้งต้นแฟชั่นอะไรๆ ได้เหมือนกัน นี่อาไศรยเอมเปอเรอวิลเลียมองค์นี้กับกิงเอดเวอดสองคน ชักโยงคนมาได้เปนอันมาก นานไปคงจะเปนที่สำคัญแลใหญ่โตขึ้นได้อิกมาก ว่าตามภาษาไทยที่เคยใช้เรียกว่าติดแล้ว กัปตันแคมป์เบล ซึ่งมาอยู่ประจำเมื่อคราวพ่อไปอิงค์แลนด์ ก็มาอยู่ที่นี่ มีการแข่งขันลอนเตนนิส ผู้ใดที่ฝีมือดีมาเล่น เขาชวนให้ไปแล้ว แต่หมอยังกักขังต่างๆ อยู่จึงยังไม่ได้ไป

พอสิ้นเขตรนอนแล้ว กินเข้ากลางวันแลทำงานต่างๆ วันนี้พาลไม่นอนต่อไปอิก เวลาบ่ายขึ้นรถโมเตอร์คาร์ไปซาลเบิค ซึ่งเปนค่ายพวกโรมันแต่โบราณ ๑๘๐๐ ปีมาแล้ว ฤๅจะว่า ๑๙๐๐ ปีก็ได้ ถ้าพูดถึงแรกตั้ง เรื่องซาลเบิคนี้ เปนที่เอมเปอเรอโปรดปรานมาก ด้วยทิ้งรกร้างมาจนไม่มีใครรู้ว่ากระไร พึ่งจะมารู้กันขึ้นเมื่อแผ่นดินวิลเลียมที่ ๑ ขุดคุ้ยกันบ้างแล้ว แต่ยังไม่ได้ทำอะไร จนถึงแผ่นดินเอมเปอเรอวิลเลียมองค์นี้ จึงได้มาก่อสร้างขึ้นให้เห็นเปนรูปอย่างเดิมจึงได้โปรดปรานนัก รู้ว่าพ่อจะมาที่นี่ก็สั่งแล้วสั่งเล่า ว่ามีของโบราณควรดู คือซาลเบิคนี้ ใช่จะเปนแต่บอกให้ดูเปล่าๆ เมื่อไปถึงวันนี้ ไดเรกเตอที่เปนผู้จัดการ บอกวาเอมเปอเรอสั่งให้ดูสิ่งนั้นสิ่งนี้ เพื่อจะให้เปนพยานว่าเอมเปอเรอได้เสด็จมาตรวจ แกได้เดินเคียงข้าง ให้โปสต์ก๊าดแผ่นหนึ่ง ซึ่งกำลังทอดพระเนตรอยู่

เรื่องซาลเบิคนี้ ถ้าจะเล่าออกจะเกี่ยวกับเรื่องพงศาวดารยาว ถ้าจะตัดให้สั้นจะได้แต่เพียงว่าบรรดานักเรียนที่ได้เรียนภาษาฝรั่งไม่ว่าภาษาใด คงจะรู้เรื่องโรมันเอมไปร์ด้วยกันทุกคน เพราะเปนต้นของภาษาซึ่งจำจะต้องเรียน เปนเมืองที่มีอำนาจใหญ่ในประเทศยุโรปในกาลปางก่อนคราวหนึ่ง ซึ่งพงศาวดารเมืองใดจะไม่เกี่ยวกับโรมันเอมไปร์ด้วยไม่มี โรมันเอมไปร์นี้ ได้ตั้งอยู่ในแหลมอิตาลี มีเมืองโรมเดี๋ยวนี้เปนเมืองหลวง ชาวโรมันเปนคนที่มีสติปัญญาแลกำลังกาย แลรู้จักงามดีอย่างยิ่ง ไม่ใช่แต่เวลานั้นจนกระทั่งทุกวันนี้ก็ยังต้องเรียนแบบอย่างของชาวโรมันนั้น ทั้งการก่อสร้างแลภาษา ชาวโรมันนั้นไม่ใช่ถือสาสนาพระเยซูแต่เริ่มแรก ตั้งมาก่อนเสียช้านาน พระเยซูพึ่งจะเกิดภายหลัง เมื่ออำนาจโรมันออกจะโทรมๆ ลงแล้ว พวกนั้นนับถือพระอาทิตย์ พระพฤหัศบดี แลเทวดา ๓ องค์ คือจันทร์ อังคาร พุฒ พฤหัศบดี ศุกร เสาร์ เปนต้น มีวิชารุ่งเรืองด้วยการกำหนดปีกำหนดนักขัตฤกษ์ฟ้าดิน กล้าหาญชำนิชำนาญในการศึก ไม่ใช่เปนใหญ่ปกครองแต่ในประเทศข้างฝ่ายใต้ของยุโรป มีอำนาจปกครองตลอดขึ้นมาจนถึงประเทศเยอรมนีข้างตอนกลาง ตอนข้างฝ่ายเหนือก็เปนเมืองส่งบรรณาการ ตอนข้างตวันตกก็ถึงได้เกาะอังกฤษอยู่ในปกครอง มีคนที่มักจะฉงนว่าเมืองโรมแล้วเปนเมืองพระที่โป๊ปอยู่ ความข้อนั้นก็จริง แต่ภายหลังกันมากนัก เมืองโรมเปนของพระเมื่อโรมันเอมไปร์ได้โทรมไปเสียแล้ว เมื่อได้เล่าถึงเมืองโรมโบราณเช่นนี้แล้ว จึงจะได้เล่าถึงเมืองซาลเบิค ซึ่งเราจะพูดถึง เพราะเหตุที่ไปดูวันนี้ต่อไป

ในกลางประเทศเยอรมนี เปนประเทศเฮสนาเซา มีการที่พวกโรมันทำไว้ก่อนพวกเยอรมันได้ทำเปนอันมาก พวกเยอรมันที่ค้นคว้าหาของโบราณใน ๒๕ ปีมานี้ ได้ค้นพบสิ่งสำคัญหลายอย่างที่เกี่ยวกับเรื่องคนในประเทศเยอรมนี ค้นถอยหลังขึ้นไปตั้งแต่เมื่อครั้งมีบารอนต่างๆ สร้างป้อมเปนที่อยู่ จนถึงในปลายร้อยปีแรกตั้งแต่พระเยซูเกิด ได้ความว่าพวกโรมันมาตีได้เขตรแดนเฮสนาเซา ซึ่งเวลานั้นพวกเยอรมันอยู่ได้มาตั้งรักษาเขตรแดนอยู่แถบข้างใต้เขาเทานุส เพื่อจะป้องกันรักษาเขตรแดน จึงได้ก่อสร้างป้อมแลกำแพง ยืดยาวใหญ่ ตั้งแต่แม่น้ำไรน์จนถึงแม่น้ำแดนยูบ กำแพงนี้ชาวบ้านเรียกกันว่า ทอยเฟรสเมาเวอร์ แปลว่ากำแพงผี แต่มีนักเรียนผู้รู้อธิบายว่า เรียก ฟาลคราเบน แปลว่าเขื่อนคูฤๅหลักเขตร อิกไนยหนึ่งว่ามาแต่ภาษาละตินว่าวาลุม ฟาลคราเบนนี้เปนเชิงเทินดิน บางแห่งก็มีทั้งเชิงเทินทั้งคู ยังแลเห็นปรากฎได้โดยง่ายเกือบจะตลอดแนวกำแพงนั้น ที่เห็นปรากฎชัดนั้นในป่าแลเขา ซึ่งชาวบ้านไม่ได้เกลี่ยลงทำไร่เข้า ฟาลคราเบนนี้โดยยาว ๕๕๒ กิโลเมเตอ ตั้งต้นแต่เฮอนนิงเคน ริมแม่น้ำไรน์ ไต่ไปตามสันเขาเทานุส แล้วโอบขึ้นไปข้างเหนือ จดแม่น้ำเมนซ์ตวันออกแฟรงก์เฟอตหน่อยหนึ่ง แล้วต่อนั้นไปทางทิศใต้ โอนตามแม่น้ำเมนซ์เกือบจะตรงใต้ ต่อไปจึงตัดไปตวันออกยาวจนถึงแม่น้ำแดนยูบ ไปจดฮินไฮม ใกล้เรเคนสเบิค ถึงว่าไม่ปรากฎว่าได้สร้างเมื่อใด แลได้ละทิ้งเสียเมื่อใดก็ดี ยังปรากฎว่าเปนฝีมือชาวโรมัน ภายในคฤศตศักราช ๓๐๐ ปี ทหารโรมันยังได้รักษาอยู่ กำแพงนี้เปนลักษณกำแพงเมืองจีน ปรากฎว่าจะกั้นเขตรพวกเยอรมันฝ่ายเหนือ ซึ่งปราบไม่ลง เช่นชัดเตน อัลมันเนน ซึ่งเปนศัตรูอยู่ข้างฝ่ายเหนือ แลเปนด่านที่สำหรับจะเก็บภาษีแก่คนซึ่งผ่านลงมาข้างใต้ ซึ่งไม่กั้นเขตรเพียงแม่น้ำเมนส์ โอบเหนือขึ้นไปอิกนั้น เขาเดาว่าเพื่อจะกันเอาพุน้ำ ที่วิสบาเดน ฮอมเบิค เนาไฮมเข้าไว้ในอาณาเขตร เพราะพวกโรมันเหล่านั้นรู้จักผลในการอาบน้ำนี้มาแต่ก่อนแล้ว

หลังฟาลคราเบน ได้ตั้งค่ายไว้เปนระยะใกล้ๆ กัน ค่ายใหญ่ๆ ประมาณสักแปดสิบ มีหอคอยถึงแปดร้อย ซึ่งเปนที่ทหารอยู่รักษา ที่สำคัญที่เขาเทานุสนี้ปรากฎว่า กาเปอสเบิค ซุกมันเตล แล ซาลเบิค ซาลเบิคนั้นตั้งอยู่ที่เขาเทานุสขาด ซึ่งแลลงมาเห็นที่อาบน้ำฮอมเบิค ทางไปมาได้ในครึ่งชั่วโมง ที่นี้ซึ่งได้ซ่อมขึ้นแลที่ไปดูนี้ เมื่อคฤศตศักราช ๑๘๗๒ ยังเปนสิ่งที่ร้างอยู่ในป่า มีแต่รากป้อมแลผนังเรือน แลเห็นหลุมในดินบ้าง

ไม่มีจดหมายเหตุโรมันได้กล่าวถึงฟาลคราเบนฤๅซาลเบิค จนชั้นนิทานก็ไม่มี จึงไม่มีอะไรชึ่งจะเปนหลักในเรื่องราวนี้ ตามที่รู้ได้แต่ด้วยพบการก่อสร้างที่ยังเหลืออยู่ แลสิ่งของที่ได้พบในที่นั้น ถึงว่าไม่ได้มีพงศาวดารในที่นั้น ก็ปรากฎว่าพวกละตินคือเมืองโรม แลพวกติวตอน คือเยอรมัน ได้รบสู้ชิงเขตรแดน ชิงกันเปนใหญ่อยู่ในที่นี้ พวกโรมันได้ไชยชนะ รักษาอยู่คราวหนึ่งแล้วถอยไป ถึงว่าพวกโรมันเปนผู้มีอำนาจใหญ่ รุ่งเรืองมากมีคนมาก แต่ไม่เข้ากัน ต่างคนต่างเห็นแก่ตัว ก็ยังสู้พวกที่หยาบกว่าเข้ามือกันไม่ได้

ประตูป้อมโรมันที่เมืองซาลสเบิค

ประตูป้อมโรมันที่เมืองซาลสเบิค

ข้อที่เรียกชื่อว่า ซาลเบิคนี้ เดาตามคำซาลว่าหอฤๅศาลา อิกไนยหนึ่ง เขาเดาว่า ซาลคือตัว Sal หมายว่าเกลือ แต่จะแน่อย่างไรยังเดาไม่ได้กันจนเดี๋ยวนี้ ชื่อซาลเบิคนี้ ผู้เรียกเปนชาวฮอมเบิคชื่อ อิลเลียช์นอยโฮฟ ได้เรียกชื่อว่าซาลเบิคในหนังสือฉบับแรก เมื่อปีคฤศตศักราช ๑๗๔๗ ได้เขียนเรื่องราวของที่นี้เมื่อปี ๑๗๗๗ ศิลาที่ก่อสร้างทั้งปวงนั้น ชาวบ้านเห็นกันว่าเปนบ่อศิลาที่ตัดแล้วสำเร็จ ได้ขนเอาไปสร้างตึกแลสร้างวัดที่ฮอมเบิคเสียมาก เมื่อคฤศตศักราช ๑๗๐๐ ๑๘๐๐ ปี ต่อเมื่อคฤศตศักราช ๑๘๑๘ จึงได้ห้ามไม่ให้ขนศิลา ได้มาลงมือขุดต่อเมื่อคฤศตศักราช ๑๘๕๓๓ เอฟยี ฮาเบล เปนพวกขุดค้นของเก่า ได้ลงมือขุด ครั้นเมื่อคฤศตศักราช ๑๘๗๐ นายพันเอกเอฟอน โคเฮาเซน ได้รับน่าที่เปนผู้ขุดค้นแลซ่อม ภายหลังพวกนักปราชญ์ค้นของบุราณได้เรี่ยรายกันออกเงิน เอมเปอเรอวิลเลียมที่ ๑ แลเฟรเดอริกที่ ๓ ได้ช่วยออกเงินด้วย เอมเปอเรอประจุบันนี้ได้สั่งให้ปฏิสังขรณ์หลังกลางขึ้น เมื่อปี ๑๘๙๗ งานนั้นทำช้าๆ แต่ทำเสมอ ปีหนึ่งคงมีอะไรแปลกขึ้นทุกๆ ปีไป การที่ก่อสร้างนั้น ได้ระวังที่จะให้ต้องแบบอย่าง ได้ไปตรวจเทียบกับค่ายโรมันอื่นๆ ซึ่งขนาดเดียวกัน แลค้นเรื่องราวหนังสือโรมันเก่าๆ สอบสวน เพราะฉนั้นการที่ซ่อมซาลเบิคนี้คงจะคล้ายของเดิมมาก

ซาลเบิคนี้เปนป้อม แต่การก่อสร้างทั้งปวงสร้างอย่างค่ายโรมัน ถ้าจะเรียกว่าเปนค่ายตั้งประจำก็ควร การที่ทำนั้นเปลี่ยนตามเวลากาลเปนสามคราว คราวแรกเห็นจะเปนแต่พูนดินเปนเชิงเทิน คราวที่สองเชื่อกันว่าทำด้วยไม้ แล้วคงจะไฟไหม้เมื่อเวลารบกัน เพราะได้พบอะไรๆ หลายอย่างเปนพยาน ค่ายที่ ๓ ทำเกือบจะเท่ากันกับค่ายแรก เว้นแต่กำแพงเปนศิลายาว ๒๒๑ เมเตอ ๔๕ เซนต์ กว้าง ๑๔๗ เมเตอ ๑๘ เซนต์ กำแพงสูง ๒ เมเตอ ๕๐ เซนต์ มีใบเสมาเว้นช่อง สำหรับผู้ที่รักษาจะได้ยื่นหอกออกไปต่อสู้ มีคูสองชั้นแต่เห็นจะเปนคูแห้ง ข้างในพูนดินเปนเชิงเทิน มีประตูทั้งสี่ด้าน ประตูด้านใต้เรียกว่าปอตา เดกูมานา ด้านเหนือเรียกปอตาเปรเตอเรีย ด้านตวันออกเรียกปอตา เดกสตรา ด้านตวันตก เรียกว่า สินิสตรา ปอตาเดกูมานามีประตูสองช่อง อิกสามประตูนั้นมีช่องเดียว ข้างประตูทั้งสี่นี้มีหอรบเล็กๆ ทั้งสองข้าง ประตูเหนือใต้นั้นอยู่ตรงกลาง แต่ประตูตวันตกตวันออกอยู่ค่อนมาข้างใต้ ตรงโรงฝึกหัดซึ่งตั้งอยู่กลาง

ภายในซาลเบิค เปนพื้นเกือบจะราบ สูงขึ้นไปข้างเหนือสักหน่อยหนึ่ง ในกลางกำแพงนั้นเรียกว่าปริโตเรียม ในที่สุดข้างใต้ เรียกว่า เรเตนตุรา ส่วนข้างเหนือที่สุดเรียกว่าเปรเตนตุรา ข้างตวันออกแลตวันตก เรียกว่าละเตราเปรตอไร

เปรเตนตุรา ซึ่งอยู่ห่างข้าศึกที่สุด เปนที่กองลำเลียง แลกองยกรบัตร ครึ่งทางข้างฝ่ายตวันออก เปนฮอเรียมที่ไว้เสบียง มีกำแพงเปนไม้กางเขนปรากฎ ยังได้พบขอสำหรับเกี่ยวเนื้อในที่นั้นด้วย ในกึ่งทางข้างตวันตกของเรเตนตุรา มีรากที่เรียกว่าเควสตอเรียม ซึ่งบางทีจะเปนที่อยู่ของนายทหาร

เปรเตนตุราข้างฝ่ายเหนือที่ใกล้ข้าศึก เปนที่อยู่ของทหาร จะอยู่ในเตนต์ฤๅอยู่ในทับซึ่งทำด้วยไม้ ในที่แถบนี้มีวงกลมซึ่งลึกลงไปในดิน แต่แรกเข้าใจกันว่าจะเปนที่เล่นลครกลางแจ้ง แต่เพราะพบเกือกม้าในที่นั้นมาก จึงเดากันว่าบางทีจะเปนที่สำหรับขี่ม้าฤๅเปนสระ ข้างตวันออกเฉียงเหนือของเปรเตนตุราเปนที่อาบน้ำ เดากันว่าเห็นจะมีมาแต่แรกเมื่อยังเปนเชิงเทินดิน แต่ดูเหมือนไม่ได้ใช้ต่อมาอิก ที่โรงนั้นแบ่งเปนสองตอน ตอนหนึ่งมีแท่นนั่ง อิกตอนหนึ่งมีที่สุมไฟในใต้พื้น ในตอนหลังนี้แบ่งออกเปนสองตอน ตอนหนึ่งเปนที่อาบน้ำร้อน ตอนหนึ่งเห็นจะเปนที่เข้ากระโจม

เปรตอเรียมคือหลังกลางนั้น ยาว ๖๐ เมเตอกว้าง ๔๐ เมเตอ เปนที่ซึ่งธรรมเนียมค่ายโรมันสำหรับแม่ทัพอยู่ ซ่อมขึ้นไว้เปนมิวเซียมเก็บของซึ่งได้หาพบ ในที่สุดข้างใต้มีตึกผนังหินหลังคาไม้น่าต่างสองชั้น คเนกันว่าเห็นจะเปนที่ฝึกทหาร ในเวลาอากาศไม่ดี ที่ติดต่อกันไปข้างเหนือเรียกว่าอัตเตรียมเปนชาลามีหลังคาเปนระเบียงรอบ มีบ่อน้ำอยู่สองบ่อ บ่อหนึ่งหลังคาไม้ บ่อหนึ่งหลังคาหญ้า ข้างตวันออกแลตวันตกอัตเตรียมนอกระเบียง มีห้องแคบๆ ยาว ข้างตวันออกไว้เกราะ ข้างตวันตกแบ่งเปนสี่ห้อง สำหรับไว้อาวุธ ข้างเหนือมีชาลาแคบอิกชาลาหนึ่ง เปนที่ตั้งรูปเอมเปอเรอ ฮาเดรียนอาเล็กซานเดอเซเวรุส แลต่อไปมีห้องอิกหลายห้อง ในห้องกลางของห้องเหล่านี้เปนที่ไว้ธงไว้เทวรูปแลรูปเอมเปอเรอทั้งปวง ใช้เปนคลังด้วย

ที่กล่าวมานี้เปนเรื่องราวของภายในค่ายโรมันฤๅป้อมนี้ พอให้เข้าใจเปนเค้าไว้ จะว่าด้วยส่วนที่พ่อไปเห็นในที่ซึ่งกล่าวมาแล้วนี้ ไปเข้าประตูด้านใต้ ซึ่งมีทางแยกเข้าไปจากทางใหญ่หน่อยหนึ่ง กำแพงนั้นถ้าดูข้างนอกสูงอยู่ ไม่เห็นว่าห้าศอก เห็นจะเปนเพราะดูตลอดใบเสมา ใบเสมานั้นเปนเสมาป้อม แต่ไม่ถากมุม กลับมียื่นออกมาข้างหนึ่งทุกๆ ใบเสมา ให้คนเข้าบังตัวซีกข้างซ้ายได้ เปนแต่มือข้างขวายื่นหอกออกไปทางช่องที่แหวะ ท่าทางประตูมั่นคง คูนั้นขุดข้างนอกข้างในพูนกลางเปนสันเหมือนอกไก่ พอเข้าประตูไปก็ถึงบ่อน้ำ เปนบ่อเก่ากรุไม้ ไม้ที่กรุบนปากบ่อนั้นดำแห้งแกร่ง ข้างขวาเปนที่ไว้เสบียงตามที่กล่าวแล้วนั้น ได้ก่อสร้างขึ้นเปนเรือนสองหลังแฝด ในนั้นเก็บสิ่งของซึ่งค้นหาแลขุดได้ในที่นี้ เปนต้นว่าตะปูต่างๆ สิ่วขวาน เครื่องมือที่ทำด้วยเหล็กภาชนะเครื่องดินเปนสีดินแดงแลปั้นแกร่งเหมือนคนโทลาว อยู่ในเปนรูปชาม, อ่าง, หม้อ, ฝาละมี, คล้ายฝาละมีของเรา ลูกประแจนั้นดีมาก มีตั้งแต่ดาลอย่างเช่นลั่นประตูโบสถ์เมืองเรา แต่ลูกดาลของเขาต่างๆ ไม่ใช่เหล็กงอๆ อาจจะทำไม่ให้ปลอมไขดาลกันได้ลักษณรูปร่างอย่างประแจทุกวันนี้ เปนแต่งอลงไปให้สอดทางช่องบานประตู ยังมีประแจกลต่างๆ ที่ทำด้วยไม้ล้วนทั้งแม่ประแจแลลูกประแจ อาจจะยักย้ายรูปประแจ ไม่ให้ขโมยกันได้ ได้ซื้อตัวอย่างประแจอันหนึ่ง ส่งมาเปนเค้าเพื่อจะได้เข้าใจ แต่เขามีต่างๆ ตั้งแต่ประแจห้องประแจตู้ หีบเล็กน้อย ใช้ลูกไม้ก็มี ลูกเหล็กก็มี แต่ตัวแม่ประแจยังเปนแม่ไม้ทั้งสิ้น มีเครื่องแก้วที่เปนแก้วอย่างสีเขียวๆ ทำบุบบิบเหมือนถ้วยบุบบิบของเราก็มี รูปต่างๆ อย่างอื่นก็หลายอย่าง แต่ไม่สู้มาก ภาชนะดินมีมาก เครื่องประดับต่างๆ มีหลายอย่าง มีสวัสติกะเปนต้น สิ่งอื่นๆ มีอิก แต่ยังไม่ได้ส่ง วานเขาซื้อ เขาเสียดายเงิน ที่จริงไม่กี่อัฐ ด้วยเปนของก้าไหลทั้งนั้น เปนเครื่องแต่งตัวทหารโดยมาก เสื้อหนังค้นได้แต่ครึ่งตัว แต่รองเท้าได้มาก ในฐานข้างรองเท้าแล้วทำดีจริงๆ แต่ในครั้งนั้นแล้ว ที่หลังเท้าเปิดรองแต่พื้นโยงด้วยเชือกก็มี หุ้มขึ้นไปถึงข้างบนก็มี มีทั้งรองเท้าผู้ชายแลผู้หญิง ทหารแลพลเรือน ประหลาดที่อยู่ได้ถึงสองพันปี ด้วยเหตุใด เปนของที่เขาอธิบายได้ สิ่งของทั้งปวงที่ได้มาตั้งในมิวเซียมนี้ ได้จากในบ่อโดยมาก เห็นจะเปนเวลาที่เกิดรบพุ่งกันจะเสียท่วงทีอย่างไร จึงเอาของทิ้งลงไว้ในบ่อ แลเปนข้อปรากฎชัดเจนว่า ในค่ายนี้ได้มีไฟไหม้ เห็นจะเปนพวกเยอรมันข้างเหนือมาเผา เครื่องหนังที่ตกลงไปอยู่ในโคลน โคลนหุ้มไว้กลับรักษาไม่ให้ผุ แต่แห้งเกราะทีเดียว ร่อยหรอบ้าง เขาได้ทำใหม่เทียบตามรูปตั้งเคียงๆ กันไว้ ยังใช้ได้ดีทีเดียวในเวลานี้ ตะเกียงดินตะเกียงทองเหลืองจนชวาลา ได้หลายอย่าง หมวกแลเสื้อเกราะของพวกโรมันแลพวกแฟรงก์ได้ทั้งสองอย่าง ซึ่งทำให้เห็นว่าทหารที่มารักษาในที่นี้มีทั้งโรมันแลแฟรงก์ แฟรงก์นั้นเปนชื่อแห่งชาติของมนุษย์จำพวกหนึ่ง ไม่ใช่ฝรั่งเศสไม่ใช่เยอรมัน อยู่ในดินแดนเหล่านั้น เปนชาติใหญ่ซึ่งเขามีเอมเปอเรอ เอมเปอเรอเยอรมันชั้นแรกเปนแฟรงก์ คำที่เรียกว่าฝรั่งของเรา ออกจากเรียกชาตินี้ อินเดียเปนผู้รู้จักก่อน เรียกฝริงคี พวกฝรั่งเหล่านี้ ไปเมืองเราภายหลังอินเดียทั้งนั้น เราคบค้ากันอยู่กับอินเดียก่อน ใช้อินเดียเปนล่ามถามชาติฝรั่งคงจะบอกว่าฝริงคี คีคาเราขี้เกียจพูด ก็คงเหลืออยู่แต่ฝรั่ง เพราะอยากพูดสั้นอยู่เปนนิจ ที่มีผู้กุว่าคำว่าฝรั่งออกจากฟรางเซส์นั้นผิดแท้ ฟรางเซส์เราเรียกเปนฝรั่งเศสตรงดีอยู่แล้ว หนังสือเก่าๆ ก็แยกฝรั่ง แล ฝรั่งเศสเปนคนละชาติคนละประเทศ ฝรั่งเปนชาติเยอรมันตอนข้างใต้ แลฝรั่งเศสตอนข้างเหนือ มีเมืองแฟรงก์เฟอตเปนราชธานีอันหนึ่ง แลในแว่นแคว้นแถบนั้น เอมเปอเรอชาเลเมนเปนตัวสำคัญที่ปรากฎชื่อเสียงมาก ใครเคยเรียนพงศาวดารต่างประเทศเปนต้องรู้ทั้งนั้น แฟรงก์พวกนี้เปนผู้มีอำนาจชั้นหลังแทนโรมันเอมไปร์ แต่ในเวลาเมื่อโรมันมาตั้งที่นี้คงอยู่ในอำนาจพวกโรมัน แลโรมันเกณฑ์ใช้ได้ในการทหาร จึงมีเครื่องแต่งตัวปรากฎทั้งสองพวก คือโรมันแลแฟรงก์อยู่ด้วยกัน ผิดกันที่หมวกแลเกราะ อาวุธนั้นถึงว่าจะเปนหอกใบเข้าอย่างเดียวทั่วกันทั้งโลกย์ ตลอดจนอัสเซไคของพวกอาฟริกัน ก็เปนแต่ต่างรูปคงมีสัณฐานอย่างเดียวกัน วิธีใช้อย่างเดียวกัน เปนอาวุธเก่าแก่ของมนุษย์ ที่ผิดกันในระหว่างสองพวกนี้ ข้างโรมันใบงดงามกว่าพวกแฟรงก์ แลมีภู่ผูกฅออย่างทวน ส่วนโล่ห์นั้นเล่าก็มีอย่างเดียวทั่วไปเหมือนกันกับหอก ต่างกันแต่รูปแลลวดลายเหมือนกันทั่วโลกย์อิก เขาทำรูปแลเครื่องแต่งตัวสอดสวมไว้ให้เห็นสองรูป เปนของทำใหม่เลียนจากของเก่า มีเทวรูปประจำบ้านหรือประจำหมู่กัมปนี ดูรูปร่างไม่ใกล้กับพวกอินเดียเลย เปนฝรั่ง มีคำจาฤกศิลามากซึ่งเดาว่าเจ้าแผ่นดินโรมันเสด็จมาถึงที่นี้หลายองค์

เมื่อดูที่นอกนี่แล้ว ได้ไปที่เปรโตเรียม เข้าทางประตูกลางด้านใต้ของโรงที่สำหรับฝึกทหาร แล้วไปดูห้องที่ไว้เกราะ เดี๋ยวนี้เขาจัดเปนมิวเซียม ไว้สิ่งของที่หาได้ในที่นี้ มีของหลายสิ่งที่เจ้านายขุดได้ เอมเปอเรอเฟรเดอริกที่ ๓ ขุดได้ลูกล้ออันหนึ่ง เอมเปอเรอเดี๋ยวนี้ขุดได้ขวดใบหนึ่ง เจ้านายผู้หญิงขุดได้อะไรต่ออะไรหลายองค์จนกระทั่งหม้อกระดูก ช่างคิดถึงเราไปขุดกรุที่เมืองราชบุรีเสียจริงๆ ใจความนั้นคงพบกรุเข้าแล้วรอไว้ถวายเสด็จมาขุด อย่างเช่นเรานะเอง[๒๐๙] ไม่ใช่เสด็จไปเที่ยวสุ่มขุด น่ารักในวิธีที่เขาเก็บของสารพัดอะไรที่ขุดได้กันไว้เปนพวกๆ มีจนกระทั่งกระบุงขาด รอยไฟไหม้ อย่างเช่นพระยาโบราณ[๒๑๐]มีอยู่ที่กรุงเก่า นับว่าพระยาโบราณได้เดินทางถูกต้องแท้ แต่ยังแคบอยู่ ที่นี่เขาขยายออกไปจนถึงของอะไรที่เปนฝีมือคนชั้นนั้น เอามาเก็บรวมเข้าไว้ด้วยได้ แต่ต้องเอาเฉภาะที่เปนสิ่งที่รู้แน่ว่าทำในศักราชเมื่อเวลาโรมันปกครองซาลเบิคอยู่ การขุดค้นที่กรุงเก่าเพียงร้อยปีเศษ น่าจะได้มากกว่านี้มาก แต่บางทีจะเปนอันตรายเสียด้วยเรื่องปฤษณา ซึ่งที่แท้แปลว่าขุดของที่ฝังแลทิ้งในสระในบ่อไว้ เมื่อบ้านเมืองเปนจลาจล จะว่าไฟไหม้ ที่นี่ก็ได้ไฟไหม้เหมือนกัน ของเราน่าจะหาได้กว่านี้มาก ถ้าเมืองเก่าขึ้นไปอิกเช่นกำแพงเพ็ชร น่าจะยังมีการตรวจตราได้อิกมาก เปนเรื่องสนุกอันหนึ่งซึ่งพ่อชอบใจอย่างยิ่ง เงินตราเขาขุดได้มาก เปนเงินแปมีรูปเอมเปอเรอ ในระหว่างสองร้อยปีมีเอมเปอเรอถึงสี่สิบองค์ เห็นจะเปนด้วยฆ่ากันตายเรวมาก พ่อจะหยุดความพยายาม ที่จะกล่าวถึงสิ่งของที่มีอยู่ในมิวเซียมนี้ เพราะเหตุที่เวลาน้อยนักไม่พอที่จะดู แลยังมีเวลาที่จะดูได้อิกนึกจะไปใหม่ เมื่อดูในเปรโตเรียมแล้ว ได้ดูภายนอกกำลังขุดคุ้ยกันอยู่ก็มี แล้วเขาพาออกจากประตูด้านเหนือ ไปดูบ้านโรมันซึ่งอยู่รอบซาลเบิคนั้น

รอบซาลเบิคมีตึกที่ร้างอยู่เปนอันมาก ฝ่ายข้างตวันออกแลตวันตก มีรากตึกซึ่งทำให้เห็นว่าเปนที่คนอยู่เปนหมู่บ้าน ข้างทิศใต้มีคันนะเบ คือเปนที่อยู่ของพวกกองลำเลียงแลคนใช้ในค่าย แลมีร้านเหล้าที่กำแพงด้านใต้น่าตวันตก มีรากที่ซึ่งเรียกกันว่าวิลลา ซึ่งบางทีจะเปนบ้านของผู้บังคับการ เมื่อเวลาสงบศึก ฤๅบางทีจะเปนคลับของพวกนายทหาร ที่นั้นเมื่อถึงฤดูมีสตรอเบอรีป่าขึ้นมาก แลดูเหมือนมีที่อาบน้ำฤๅอย่างน้อยก็เปนที่สำหรับอบไอร้อนใต้ห้องได้ จากปอตาเดกูมานา มีถนนไปข้างใต้ ถึงเฮดเดรนไฮมใกล้แฟรงค์เฟอตไนท้องทุ่งนิดดา แลสองฟากถนนนั้น ตั้งแต่ห่างประตูไปสักสามร้อยเมเตอเปนที่ฝังศพ ได้พบหลุมแล้วสามร้อยห้าสิบ แต่ศพเหล่านั้นเผาทั้งสิ้น ฝังแต่กระดูกแลเท่า ประจุในโกษฐฤๅโถ มีถ้วยน้ำใบหนึ่ง เงินเหรียญหนึ่งแต่มักจะเปนเงินปลอม กับสิ่งของเล็กๆ น้อยๆ มีวัดซึ่งเปนที่ไหว้ มิทราส์ แปลว่าพระอาทิตย์ แลซีเบเลซึ่งเขาว่าเปนเทวดาของประเทศฝ่ายตวันออก ซึ่งกองพันโรมันเปนที่นับถือ มีเทรำคือวัดนี้ได้ซ่อมแล้ว

น้ำที่ใช้กินกันในที่นี้ใช้น้ำบ่อ เวลานี้ได้ขุดพบแล้ว ๖๖ บ่อ อยู่ในค่าย ๙ บ่อ ไม่ว่าเรือนเล็กเรือนน้อยอย่างไร คงมีบ่อของตัวเอง ถ้าเปนบ่ออย่างเก่ากรุด้วยไม้ อย่างใหม่กรุด้วยศิลา แต่ไม่ใช้ปูน น้ำที่โสโครก ใช้ขุดรางฤๅคลองให้เดิน จนเดี๋ยวนี้ก็ยังใช้ได้อยู่บ้าง

วิธีอบอุ่นเรือนให้ร้อนนั้นฉลาดมาก ขุดพื้นลงไปตื้นๆ ใต้เรือนแล้วก่อเสาอิฐเตี้ยๆ มากๆ หลังเสาอิฐนั้นปูกระเบื้อง แล้วเทปูนผสมกรวดที่เรียกคอนครีต ให้หนา นอกเรือนมีเตา ซึ่งมีช่องให้ไอเข้าไปในห้องใต้ถุนตึกนั้น แลในห้องนั้นมีท่อขึ้นไปตามผนังภายในจนถึงหลังคาฤๅภายในห้อง เวลาจะทำให้ร้อน เอาฟืนฤๅถ่านเผาที่เตา ไอร้อนก็เข้าไปในห้องใต้พื้น เมื่ออุ่นพอในใต้พื้นนั้นแล้วก็ขึ้น ตามท่อดินตารากอตา ค่อยค่อยอุ่นขึ้นไป พื้นแลผนังก็อุ่น เห็นจะอยู่ได้นาน เตาอุ่นเรือนเช่นนี้เรียกว่าฮิโปเกาเตส ได้ซ่อมเสร็จแล้ว

ของที่ขุดได้ที่ซาลเบิค ได้มากอยู่ในรากตึกฤๅในบ่อ สิ่งซึ่งเปนสำคัญเกี่ยวแก่พงศาวดาร คือแผ่นดินเผาตารากอตาซึ่งมีคำจาฤกเปนพยานว่าทหารที่รักษาฟาลคราเบนเปนคนเยอรมันต้องเกณฑ์ แลได้ความเดือดร้อนด้วยการกดขี่ของพวกโรมัน ได้เปนขบถช่วยกันฆ่าแลเผาพวกโรมัน

เงินที่ขุดได้ในที่นี้มาก เปนเครื่องช่วยให้ประมาณเวลาที่โรมันได้มีอำนาจอยู่ในที่นี้ มีเงิน ๒๒ เหรียญ ศักราชตั้งแต่ ๒๖๘ ถึง ๓๐ ปี ก่อนพระเยซูเกิด ชั้นเอมเปอเรอแรกๆ มีน้อย มามีมากในแผ่นดินเอมเปอเรอเวสปาเซียน (คฤศตศักราช ๖๙ ถึง ๗๙) ซึ่งคเนว่าคงจะเปนเวลานั้นเองซึ่งได้ตั้งต้นสร้างซาลเบิค มีตราในเงินอยู่อิกนั้นคือ โดมิเตียน (๘๑ ถึง ๙๖) ตรายัน (๙๘ ถึง ๑๑๗) ฮาเดรียน (๑๑๗ ถึง ๑๓๘) แอนตอนิอุส ไปอุส (๑๓๘ ถึง ๑๖๑) เฟาสตินาที่ ๑ มารคุส ออรีลัส (๑๖๑ ถึง ๑๘๐) เฟาสตินาที่ ๒ เซปติมิอุส เซเวรุส (๑๙๔ ถึง ๒๑๑) เฮลิโอกาบาอุส (๒๑๘ ถึง ๒๒๒) เซเวรุส อาเลกซานเดอร์ (๒๒๒ ถึง ๒๓๕) แลเกอดิอานุสที่ ๓ (๒๓๘ ถึง ๒๔๔) ในที่สุดนั้น วาเลเรียน (๒๕๓ ถึง ๒๕๙) แลคลานดิอุส โกทิคุส (๒๖๘ ถึง ๒๗๐) ซึ่งคเนว่าโรมันได้เปนใหญ่ปกครองเทานุส คงจะได้สิ้นในเวลานั้น ประมาณสัก ๒๐๐ ปีเศษ บรรดาเงินที่ได้พบทั้งหมด ประมาณสักสองพันห้าร้อยเหรียญ

ของที่พบนั้นปรากฎว่า พวกโรมันข้างฝ่ายเหนือนี้ได้ใช้กระจกน่าต่างสีเขียวอ่อนจนกระทั่งถึงสีน้ำเงินแก่ กว้างยาวประมาณ ๔๐ เซนติเมตร

เครื่องเหล็กนั้น ที่เปนสำคัญคือเกือกม้า ได้ใช้มาแล้ว เกือกสำหรับล่อแลวัวก็มีบ้าง สเปอที่ติดส้นเกือกนั้นเขาช่างทำ ไม่ตรงออกมาจากสันเกือกโอนออกไปข้างนอก คนขี่ม้าจะได้ไม่เผลอเอาสเปอไปเขี่ยข้างม้า ถ้าเวลาจะใช้สเปอก็เบนปลายตีนออกไปข้างนอก โรมันเปนเจ้าของสเปอก่อน แต่อาวุธหาได้น้อย เพราะเปนที่หวงแลมีราคามากทั้งมิตรแลศัตรู เมื่ออยู่ในที่เปลี่ยวเช่นนี้ แต่เครื่องมือมีมาก ทั้งค้อน เลื่อย ขวาน ตะปู ซึ่งไม่ผิดกันกับที่ใช้อยู่ทุกวันนี้นัก เว้นแต่สครูไม่มี แต่ของที่เปนวิชาช่างมีน้อย มีแต่ตุ๊กตาแลเครื่องประดับ

กระดูกสัตว์ที่พบในที่นี้ เปนสัตว์ที่มีอยู่ในเดี๋ยวนี้ เว้นไว้แต่ ออรอช Aurochs (Bos urus) แลแสวมปบอร์ Swamp boar (Sum pfschwein, Sus serofa palus ได้พบเปลือกหอยนางรมด้วย ร่างกวางแลร่างเนื้อมีมาก ประตูป้อมนี้เวลากลางคืนต้องปิด เพื่อจะกันไม่ให้เนื้อแลกวางเข้ามา ในรอบบริเวณที่ตั้งซาลเบิคนี้เปนป่าไม้ทั้งนั้น แต่ดูเปนป่าไม้ใหม่ๆ มากกว่าเก่า ป่าเก่าเห็นจะได้ตัดลง นี่เปนป่าปลูกขึ้นใหม่ ได้ส่งสิ่งของบางอย่างที่ได้ซื้อ มาให้ดูด้วย

ดูที่เหล่านี้แล้ว เวลาไม่พอที่จะดูเลอียดได้ คิดจะไปใหม่ เวลาเย็นเสียมาก จึงกลับขึ้นรถโมเตอร์คาร์ให้โปลิศนำไปในป่า เพราะได้เตรียมไว้ว่าจะไปต้มเข้าต้มบะช่อกิน เขียนสั่งสิ่งของไว้แต่กลางคืนด้วยรู้แน่ว่ามาโฮเตลคงจะกินเข้าไม่ได้ เพราะกับเข้ามันๆ หวานๆ ทุกอย่าง คิดจะกินเข้าต้มต่างตีเสียให้อิ่มแล้วมาดินเนอแต่น้อย เลือกที่ได้เหมาะดีเต็มทีสมที่ควรจะทำกับเข้าต้น เข้าไปปูผ้าปูผ่อนลงเรียบร้อย ลงมือเปิดของเตรียมพร้อมแล้วยังแต่น้ำ พระยาศรีธรรมสาส์นส่งขวดขนาดครึ่งไปนต์มาให้ มันมากกว่าโซดาขวดหนึ่งนิดเดียว ร้องไม่พอ ก็บอกว่ามี ค้นก็ไม่ได้ ได้แต่น้ำแร่แลเหล้ายาอะไรยุ่งไปทั้งนั้น เพียงจะซาวเข้าก็ไม่พอ ต้องให้รถไปขอน้ำชาวบ้าน ได้น้ำมาเอาหม้อออกมาดูเล็กนิดเดียว กินสามคนก็จะไม่พอ ต้องให้ไปยืมหม้อชาวบ้าน ได้หม้อดินหนาตึ้กโตกบเตา พอน้ำมาถึงได้ซาวเข้าตั้ง ต้มไปหน่อยหนึ่งนึกว่าน้ำจะน้อยจะเติมน้ำ ชายอุรุพงษ์เหยียบโครมลงไปในถังหกหมด นึกขึ้นได้ถึงอ้ายขวดเล็กที่มีอยู่เห็นจะพอเติม หม่อมนเรนทร์หยิบมาเปิด ร้องเอะอะว่ากลิ่นมันผิดปรกติ พระยาศรีธรรมสาส์นก็ยังยืนว่าน้ำ เถียงกันถึงชิมกลายเปนน้ำส้ม หากว่าไม่รินลงไป หม่อมนเรนทร์กับตาอ้นหั่นไก่จะมาผัดน้ำปลากับพริกไทย พ่อเปนผู้ผัด ผัดไปผัดมาดำเปนหมึก ไม่รู้ว่าเรื่องราวอะไร หน้าตากินตายตกลงเปนต้องเททิ้ง คราวนี้ใช้เบคอนทอด ทำสำเร็จแล้ว คอยเข้าจนทุ่มครึ่งก็ไม่เดือด พระอาทิตย์ก็หมดลงไปจะค่ำ อ้ายท้องก็ร้องอึดๆ อยากกินเข้า เพราะขาดทุนน้ำชาเข้าไปไม่ได้กินด้วย ตกลงเปนจะรอคอยกว่าจะเสร็จ เห็นจะสักสองทุ่มเศษ กลับไปกินโฮเตลดีกว่า ขับรถอย่างเร็วที่สุด จนหมวกใส่ไม่อยู่ พอกลับมาถึงหมายว่าจะได้กินดีอะไร กลายเปนต้องเปนแม่ยายจุ๊บแจง กินเข้าเปียกกับน้ำเกรวี ถัดไปอิกก็กับเข้าหวานแลมัน คลื่นไส้ตกลงเปนกินพอหนักๆ ท้อง แล้วต้องมาต้มเข้าต้มไก่กิน อะไรๆ ก็ดีหมด เสียแต่อด เพราะกับเข้ากินไม่ได้จริงๆ มีแต่หวานกับมัน ถึงอาการอื่นจะดี แต่ถูกอดเข้าอย่างนี้ก็เห็นจะโซท้องแห้งเต็มที

คืนที่ ๑๕๕
วันพุฒที่ ๒๘ สิงหาคม

เวลาเช้าหมอมา แลไปอาบน้ำตามเคย เหมือนเมื่อวานนี้ วันนี้ขยับขึ้นไปเปน ๑๔ มินิต กลับมาพักชั่วโมงหนึ่ง แล้วจึงกินเข้ากลางวันแล้วต้องพักอิกสองชั่วโมง ทำหนังสือเรื่อย เวลาเย็นไปที่สนามลอนเตนนิส เพราะวันนี้เปนวันพนันใหญ่ แต่หมดเขตรช้าไปเลยไปไม่ทัน ต้องไปนั่งดูเขาเล่นอิกสำรับหนึ่ง แต่กระนั้นยังเปนผู้ไปก่อนแครนด์ดัชเชสออฟลุกเซมเบิค แลแอริดิดารีแครนด์ดุ๊กแลแครนด์ดัชเชสออฟบาเดน ซึ่งมาอยู่บ้านแม่ยายแลพ่อที่คาเซอลแห่งหนึ่งใกล้ที่นี้ ทางชั่วโมงหนึ่ง ได้สนทนากันเปนคราวแรกที่พ่อได้รู้จักแครนด์ดัชเชสองค์นี้ แต่เธอรู้จักเราดี ด้วยได้ฟังเรื่องราวจากพระญาติวงษ์มาเสียหนักกว่าหนัก เพราะเขาเปนญาติกันหมดทั้งสิ้นในพวกเจ้านาย แครนด์ดัชเชสนี้งามมาก อายุประมาณสัก ๖๐ เศษ แต่ยังสรวยดี กิริยาอัชฌาไศรยก็น่ารัก เลยนั่งพูดกันอยู่คนละข้าง อ้ายลูกลอนเตนนิสมันผเอินกระเด็นหวอหวอ แครนด์ดัชเชสทั้งสององค์วิตกวิจารณ์กันมาก กลัวมันจะกระเด็นมาเข้าตามีคนเคยตาบอดมาแล้ว แครนด์ดัชเชสบ่นใหญ่ ว่าตาบอดไม่ได้เรื่องได้ราว เพราะเห็นแก่สนุก ปฤกษาพ่อเปนหลายหน คิดอ่านจะกางร่ม พ่อบอกว่าจะเปนไรไป แล้ววิตกวิจารณ์กลัวเขาจะหัวเราะเยาะว่าขี้ขลาดฤๅดัดจริต เพราะมันช่างไม่มีแดดเสียเลยในเวลานั้น ถ้ามีแดดก็จะพาลกางได้ ตกลงเลยไม่ได้กางจนฝนก็ซ้ำตกลงมา ต่างคนต่างพากันหนีฝน มีเยเนอราลแก่คนหนึ่ง เปนผู้ที่ได้เคยบังคับกองทหาร ซึ่งบริพัตรอยู่ในนั้น รับราชการมาถึง ๖๐ ปีแล้ว เดี๋ยวนี้ออกจากตำแหน่ง แต่ดูยังแขงแรง ได้มานั่งสนทนากันอยู่ จำบริพัตรได้ดีแม่นยำไม่ต้องมีใครบอก กลับมาเขียนหนังสือตะพัดไป แล้วทำกับเข้ากินในห้อง ไม่ได้ลงไปกินข้างล่าง

คืนที่ ๑๕๖
วันพฤหัศบดีที่ ๒๙ สิงหาคม

วันนี้ตาหมอให้ตื่นแต่เช้าหน่อย เวลา ๔ โมง ให้กินน้ำถ้วยหนึ่งน้ำที่นี่ออกขุ่นๆ แลกินทั้งเย็นๆ ไม่ต้องอุ่นให้ร้อน ถ้าหากว่าน้ำที่บาเดนบาเดนเหมือนซุปไก่อย่างเช่นชายอุรุพงษ์ว่า น้ำที่นี่เค็มจัดขึ้นแลมีคาวๆ สนิมเหล็ก รศชาตเหมือนทอดมันอะไรอย่างหนึ่งเทือกทอดมันปลารีด ดูมันก็ไม่ผิดอะไรกับน้ำแอปปอลินารีนัก เพราะแอปปอลินารีกินไม่ลงท้อง จึงได้กินกันเบิกบาน รู้สึกว่าน้ำท่าจืดไป ฤๅฝรั่งแล้วเห็นน้ำท่าแสลงแลไม่อร่อย ซึ่งไทยเราออกจะตามๆ เพราะเหตุที่น้ำนี้กินเข้าไปลงท้อง จะดื่มต้องถึงทำหน้าเหยได้ ด้วยตกใจว่าเปนยา ถ้าไม่มีลงท้องแล้ว แอปปอลินารีก็เห็นจะแสลง น้ำนี้เห็นจะกำลังดื่มดี เพราะค่อยเค็มมากขึ้น แลดื่มคล่องคอรู้สึกเย็นสบาย พ่อไม่ได้มีความเดือดร้อนอะไรสักนิดหนึ่งที่ต้องกิน กลัวแต่จะไม่มีผล ฤๅมีผลต่อสามวันเช่นเขาว่า ครั้นถึง ๑๕ วันก็เฉยๆ เช่นน้ำที่บาเดนบาเดน จะรับกินต่างน้ำได้ เว้นแต่ไม่อร่อยเท่านั้น ที่จะเปนเหตุให้เปลี่ยนธาตุได้นั้นไม่มี

เมื่อได้นวดไฟฟ้าแลอาบไอร้อนตามเคยเสร็จแล้วไปที่อาบน้ำ วันนี้กวดขันที่ต้องให้ไปเหมาะเวลา เพราะเขาเอาดินมาต้มไว้ ถ้าไปช้าดินนั้นจะเย็นเสีย ดินที่เอามาใช้ เปนดินสีเหลืองเอามาจากตำบลอื่น ไม่ใช่ที่นี่ซึ่งเขาประมาณว่าอิก ๑๐๐ ปีจะหมด แต่ถึงตั้งเครื่องจักรบดให้เลอียด แล้วผสมน้ำต้มเหมือนเนยเอาผ้าปูลงบนเก้าอี้ยาว แล้วเอาโคลนนั้นปะตามรูปตัวให้นอนทับลงบนโคลน แล้ว เอาโคลนปะซีกข้างซ้ายซึ่งขี้เมื่อยอยู่นั้น ทั่วดีแล้วเอาผ้าคลุม กำหนดแรก ๑๐ มินิต กำหนดความร้อนความเย็นให้พอดี คืออย่าให้ร้อนจนเหื่อออก อย่าให้เย็นจนรู้สึกว่าเย็น แต่ที่แท้ในเวลา ๑๐ มินิตนั้น ตอนข้างปลายออกเย็นๆ ลงแล้ว ครั้นเมื่อถ้วน ๑๐ มินิต เอามีดตัดกระดาษงาช่วยกันขูดดินนั้นออกโดยเร็ว แล้วลงอาบน้ำ เปนน้ำอุ่นตามธรรมดา แล้วกลับขึ้นมาคลุมผ้าอิก ๒ มินิตจนตัวแห้ง มีหมอคอยปกครองคอนโตรลชีพจรเรื่อยไป การคลุมผ้านี้ก็เปนจำกัด พอตัวแห้งแล้วต้องรีบแต่งตัวทันที อย่าให้ทันเหื่อออกได้ ถ้าเหื่อออกเมื่อไรเปนหวัดแลทำให้หัวใจอ่อนไปด้วย เรื่องเปลี่ยนร้อนเปลี่ยนหนาวเช่นนี้เขาชำนาญจริงๆ เพราะเมืองเขาหนาวอยู่เสมอ ข้างเราแลช่างเซอะจริงๆ เพราะมันร้อนอยู่เสียเสมอ เสร็จการอาบน้ำแล้วให้เดินสองมินิต ได้เดินไปที่ร้านในป่า ดูสนุกดี เดินไม่ทันตลอดร้านถูกเร่งให้กลับมาหยุดพัก เลยต้องกลับกันเท่านั้น เมื่อวานนี่ฝนตกเวลาเย็นเลยเรื่อยมาจนกลางคืน วันนี้กลายเปนหมอกเปนลมเย็นชืดไป ถนนก็ออกแฉะๆ เรื่องที่จะร้อนจะเย็นในฤดูซัมเมอนี้อาไศรยฝน ถ้ามีฝนลงมา เปนเย็นไปได้สักสองวันสามวัน แล้วก็ร้อนขึ้นทุกที จนกว่าฝนจะตกใหม่ ฝนตกอยู่ในราวประมาณสักวิกละครั้ง วิกหนึ่งก็คงเย็นครึ่งหนึ่งร้อนครึ่งหนึ่ง ตามฤดูปรกติ เวลานี้นับว่าเปนเวลาซัมเมอแท้ ไม่รบัดรเบิดมาสักเดือนหนึ่งแล้ว

นอนให้ทำหนังสือมาจนเวลาเย็น กลายเปนฝนตกร่ำเรื่องไม่รู้หยุด จนบ่าย ๕ โมงก็ยังเปนลอองอยู่ จะนิ่งอยู่อัดใจ ตกลงเปนต้องหนีไปเที่ยวทั้งฝนตรงไปที่ร้านอาบน้ำ ซึ่งดูค้างไว้ แล้วไปดูรูปที่ช่างเขียนมาตั้งเขียนอยู่ที่นี่ เขียนตามรูปถ่าย ดีพอใช้ แกตั้งต้นเขียนรูปพ่อ แต่แกได้รูปจากชูแมน ซึ่งไม่ชัดเจนแจ่มแจ้ง ซํ้าไปเดาสีเอาเอง เชื่อว่าไทยเราเหลือง เขียนไว้เสียเหลืองจ้อย พอแลเห็นตัวเข้าร้องเอ็ดใหญ่ว่าไหนว่าเหลือง ก็ขาวเกือบจะเหมือนฝรั่งนี้เอง เอามือแกมาเทียบ จึงได้เห็นว่าอ้อเหลืองจริง แต่ไม่ใช่เหลืองส้ม เลยอ้อนวอนขอถ่ายรูป พ่อเลยตกลงยอมให้แกถ่ายรูป แต่ถ่ายอย่างต้นเห็นจะพอแต่เปนเค้า แกก็พยายามนักหนา อุส่าห์เอาตำราตราออกมากางอ่าน ทิ้งกระจายอยู่ตามแถบนั้น วิงวอนนักหนาให้ไปดูอิกในมรืนนี้ ที่แท้แปลว่าแกจะดูเรา กลับมาจากนั้น แวะที่ห้างอีกแห่งหนึ่งไม่ได้ซื้ออะไร ดูเล่นเท่านั้น แล้วกลับมาโฮเตลไปดูห้องที่เขาขายปอสเลน เปนปอสเลนเขียนที่เดรสเดน ซื้อแต่ถ้วยชา ไม่ได้ซื้ออะไร แล้วกลับมาที่วิลลา ช่างถ่ายรูปที่นี่เอารูปมาให้ดู ปรู๊ฟว่าเปนฝีมือดีจริง แลรับจะพิมพ์ให้เรวด้วย แต่ดูอ้วนเต็มที จนสงไสยว่าจะเกินไป แต่ใครๆ ดูทั้งไทยทั้งฝรั่ง ตามดตาหมอ เขาว่าเหมือนจึงเอาส่งเข้าไปให้ดู จะเชื่อฤๅไม่เชื่อก็ตาม เอาไว้คอยสอบเมื่อเวลาไปถึง

วันนี้หมอมาอิก โปรเฟสเซอเกรลแลโปรเฟรสเซอไมเยอจะลากลับไปในวันเสาร์ บอกแล้วบอกเล่าว่าไม่ได้เบื่อหน่ายที่จะอยู่ แต่เห็นไม่มีอะไรที่จะต้องทำเพราะอาการสบายมากแล้ว จึงขอมอบน่าที่ไว้ให้หมอฟอนนอรเดน เปนผู้บัญชาการสิทธิขาด ถ้าหากว่ามีอาการแปลกประหลาดอะไรให้เรียก โปรเฟสเซอเกรลอยู่ห่างที่นี่สองชั่วโมงเท่านั้น โปรเฟสเซอไมเยออยู่เบอลินก็ไม่ไกลเท่าไร แต่วันที่ ๒๐ จะกลับมาในการเฉลิมพระชนมพรรษาทั้งสองคน การอาบน้ำจะต้องอาบไปอิกจนวันที่ ๒๒ กันยายน อาบสองวัน เว้นพอกโคลนวันหนึ่ง ต่อนั้นไปจะไปเที่ยวข้างไหนก็ได้ นับว่าเปนสิ้นเขตรที่ต้องรักษาแล้ว โปรเฟสเซอสองคนนี้มีอัธยาไศรยดีอย่างยิ่ง รักษาด้วยความระวังอย่างอุกฤษฐ แลไม่ได้เอาโลภเปนที่ตั้งน่า ตั้งใจจะหาชื่อเสียง โปรเฟสเซอเกรลเปนคนชั้นสูงมาก เปนผู้ที่ได้ถูกเลือกจะให้ไปเปนโปรเฟสเซอในเมืองเบอลินแต่แกไม่ยอมรับ เพราะงานที่แกทำอยู่ได้เงินมากกว่า แต่ถึงดังนั้นก็เปนยศชั้นที่ ๒ รองเอกเซนเลนซี การเลือกหมอรัฐบาลเรียกหมอทั้งปวงให้ประชุมกันเลือก เมื่อใครถูกเลือกจึงเปนผู้มีชื่อเสียงแลเกียรติยศมาก เมื่อโปรเฟสเซอเกรลไม่รับจึงได้เลือกโปรเฟสเซอเคราซ์ โปรเฟสเซอเคราซ์ไม่ถูกเลือกแต่ก่อนเพราะเปนคนออสเตรียน เมื่อได้เปนโปรเฟสเซอในเบอลิน ต้องเปลี่ยนชาติเปนเยอรมัน ฝ่ายโปรเฟสเซอฟอนนอรเดนตัวเปนเยอรมัน แต่ไปได้รับตำแหน่งเปนโปรเฟสเซอสำหรับเวียนนา กลับต้องเปลี่ยนชาติไปเปนออสเตรียน จึงยังมีน้องชาย คือหมอนอรเดนอยู่ในเยอรมนีที่เปนผู้จะมารักษาพ่อต่อไปนี้ ขอจบรายวันฉบับนี้ เพราะเวลาเมล์ที่จะออกพรุ่งนี้

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๖
บ่อน้ำแร่เอลิศเบตที่เมืองฮอมเบิค

บ่อน้ำแร่เอลิศเบตที่เมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๕๘
วันเสาร์ที่ ๓๑ สิงหาคม

วันนี้เปนวันที่หมอโปรเฟสเซอเกรลแลไมเยอจะไป การอาบน้ำวันนี้ลดน้ำให้เย็นลง เปน ๓๒ ดีกรี แต่เวลาคง ๑๕ มินิตตามเดิม การที่ให้เย็นลงนั้นเพื่อจะให้ไอคาบอนิกในน้ำแรงขึ้น ด้วยไม่มีแคสซึ่งจะนำออก การแต่งดอกไม้ในห้องอาบน้ำ ยิ่งเห็นว่าชอบเขายิ่งเติมขึ้น วันนี้มีดอกทานตวัน ตัดทั้งต้นปักขวดตั้งในมุมห้อง จนเต็มทั้งสองมุม บนหลังตู้ตั้งอ่างรีใหญ่จัดดอกรักเร่ ดูเปนดอกไม้หรูไปทั้งห้องแล้ว ตั้งแต่เริ่มไปอาบน้ำมาจนกระทั่งวันนี้ มีคนไปคอยดูที่ที่อาบน้ำทุกวันกองโตๆ ถ่ายรูปก็มี แต่คนที่นี่เคยเจ้าเคยนาย ด้วยเจ้านายเสด็จไปมาอยู่เสมอไม่ขาด จะดูก็อย่างมีอัธยาศรัย ยืนอย่างเรียบร้อยห่างๆ แลคำนับ ผู้หญิงก็โบกผ้าฤๅถอนสายบัว จนเด็กๆ ก็ถอนสายบัวคล่อง เดี๋ยวนี้เปนบอกได้ว่าไม่มีใครไม่รู้จักพ่อสักคนเดียว ทั้งในเมืองแลในทุ่ง ตั้งแต่ผู้ดีลงไปจนเด็กกลางถนน ต้องรับคำนับเรื่อยอยู่ตลอดทางทุกเวลาที่ไปเที่ยวข้างไหนๆ วันนี้ออกจากอาบน้ำแล้วเดินไปดูโรงที่สำหรับไว้เครื่องดัดตัว ซึ่งเปนแห่งเดียวกันกับร้าน ร้านตั้งอยู่ที่เฉลียงโรงนี้ ในนั้นมีหมอประจำคนหนึ่งต่างหาก เครื่องต่างๆ คล้ายกับที่อาบน้ำอื่นๆ แต่มีวิเศษขึ้นไปอิกสองสามอย่างเปนของใหม่ มีเฉลียงออกไปกลางแจ้ง สำหรับถ้าฝนไม่ตก เลื่อนเครื่องออกไปได้แต่เฉภาะเครื่องที่สำหรับช่วยคนเปนหืดหายใจอย่างเดียว ปลูกป่าสนไว้รอบเฉลียงนั้นสำหรับให้หายใจได้กลิ่น ซึ่งเขาถือว่าเปนยาแก้ ดูเพลินไปหน่อยถูกเร่งให้กลับมาหยุดพัก ขี้เกียจขึ้นเรือน พักข้างล่าง ๑๐ มินิตแล้วจึงได้กินกลางวัน แล้วพักใหญ่เขียนหนังสือ

เวลาบ่าย ๕ โมง ไปดูตาแก่เขียนรูป แกก็ออกจะเขียนดีๆ แต่ยังเข้าใจผิดอะไรหลายอย่าง ขอผัดต่อไปใหม่อิก แล้วไปดูยิงเป้าซึ่งอยู่ใกล้ๆ กัน ยิงเป้าเช่นนี้ มีที่ไหนๆ ไม่ใช่แปลกปลาด แต่ไม่มีเครื่องล่อ คืออย่างที่ยิงถูกเข้า ก็ได้เอาของขยี้ขี้ตีนอะไรต่างๆ นี่ถ้าจะไปยิง เสียเงิน ๕ เฟนิก ที่ยิงมีหลายอย่าง คือมีอ้ายตุ๊กตาตลก ที่ชักสายยนต์ให้แยงแย่ได้ ถ้าใครยิงถูกกลางอก ตุ๊กตานั้นแย่ลง มีเชือกสำหรับยายแก่กระตุกขึ้นให้ยืนตามเดิม อิกอย่างหนึ่งนั้นเปนตุ๊กตา ถ้าถูกเข้าแล้วเปิดหมวก แต่เวลาจะให้ปิดต้องเดินไปปิดกันดื้อๆ มีเป้าหลายอัน ที่ถ้ายิงถูกเข้าแล้วดังกริ่ง มีกล้องดินปักไว้เปนอันมาก ซึ่งถ้ายิงถูกเข้ากล้องแตก มีตัวสัตว์อะไรๆ หลายอย่างยืนเปนแถวสำหรับยิง มีกล้องหมุนคว้างอยู่สองอัน แลอะไรๆ ต่างๆ หลายอย่าง ในที่สุดมีน้ำพุขึ้นมารินๆ อยู่กลางที่ยิง เอาลูกแก้วขาวเล็กๆ เปนกระจกเงาวางให้ลอยอยู่บนน้ำ สำหรับยิงถูกแล้วลูกแก้วนั้นแตก ถ้าใครยิงถูกมากๆ ยายแก่นั้นออกจะขาดทุน ไล่กันเสียที ที่เล่านี้เหลวเต็มทีแล้วเพราะเหตุที่ไม่มีอะไรจะเล่า ก็เล่าไปอย่างนั้นเอง ถ้าหากมีอื่นก็จะไม่เล่าถึงเรื่องนี้ ออกจากนั้นเดินไปดูดงกุหลาบซึ่งอยู่น่าเรสเตอรองต์อันหนึ่ง เปนกุหลาบตอ สูงประมาณศอกคืบ ดอกเปนช่อข้างบนทุกต้น เขาปลูกเข้าเปนลายสวนทีเดียว ได้ตั้งตาดูทุกวันตั้งแต่แรกมายังตูมอยู่ เดี๋ยวนี้กำลังบานพร้อมกันหมด เปนเหลืองแปลงหนึ่งชมภูแปลงหนึ่ง คั่นกันงามชื่นตา แต่ยังไม่ได้ไปในที่นั้น จึงเดินวนไปดู แล้วเลยไถลไปที่สนามคอล์ฟ ดูเขาเล่นคอล์ฟ แลนั่งเล่นตามต้นไม้ การที่ไปเที่ยวนี้เปนเดินเล่นเวลาเย็น ไม่ใช่ตั้งใจไปดูอะไร รถที่เราไปมันช่างสบายเสียจริงๆ เราเดินไปข้างไหนรถก็ตามไปถึงนั่น บนทางคนเดินบนหญ้า ฤๅที่ห้ามแห่งใด เขาปล่อยให้ไปได้ฟรีหมด ไม่มีใครห้ามเลย ไปทางไหนรถก็ตามต้อยไปทุกแห่ง ย่ำค่ำครึ่งกลับขึ้นรถไปเที่ยวตามถนนแลออกทุ่ง กลับมาที่วิลลาเวลาทุ่มเศษ วันนี้แกงฟัก แต่ใช้เตอนิปต้มเสียให้อ่อนก่อน ใช้ได้เหมือนฟัก อร่อยดี หมดทุนเท่านี้ ไม่มีอะไรจะเล่าต่อไปอิก

ทอดพระเนตรลอนเทนนิสที่สนามเมืองฮอมเบิค

ทอดพระเนตรลอนเทนนิสที่สนามเมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๕๙
วันอาทิตย์ที่ ๑ กันยายน

เมื่อคืนนี้ฟ้าร้องเปนภาษาไทย ดังกึกก้องแต่ฝนไม่ตก ท่าทางเหมือนจะเข้าฤดูออตัม ในหมู่นี้ผลแห่งดิยิสตาลิสกำลังมาปรากฎเข้มขันมาก เนื้อทุกๆ กลํ้าที่เปนสำคัญนั้น ยอดอกแลราวนมไปจดรักแร้ตึงแขงเครียด ถ้านอนตะแคงฤๅกระทบถูก รู้สึกเจ็บเสียวๆ แขงจับได้เปนกลํ้า ลักษณนมคัดฤๅนมหลง ไม่ใช่บวม ขาแข้งท้องไส้เปนอย่างนั้นไปหมด เมื่อแรกนี้นึกว่าจะเปนอะไร ครั้นเมื่อตรวจตราหนักเข้า ได้ความว่าเปนด้วยดิยิสตาลิสขับโลหิต เพราะเหตุนี้ที่ต้องให้พักให้แรมอะไรมากมาย ไม่ให้ทำอะไรมากๆ กลัวจะตึงหนักไป วันนี้เปนวันอาบโคลน อาบคาบอนิกสองวัน อาบโคลนวันหนึ่ง พ่อเห็นจะถึงแก่ความอับจนไม่มีอะไรจะเขียนไปให้ เพราะอยู่บ้านกันอย่างไทยๆ แล้ว จะต้องลงเล่นเรื่องเกร็ด

วันนี้จับบทเรื่องหมา เพราะเขาเอามาขายอยู่บ่อยๆ ที่จริงนึกไว้แต่แรกว่า จะหาหมาไปดีฤๅไม่เอาไปดี ใจหนึ่งนึกว่าไม่เอาละมีแล้ว แต่อิกใจหนึ่งนึกว่า กรมดำรงคงจะถามสองเรื่อง คือเรื่องกล้องแมช่อมแลเรื่องหมา เพราะรู้กันอยู่ว่าเปนของที่ติด อดเล่นไม่ได้ทั้งสองอย่าง เรื่องกล้องแมช่อมตั้งแต่ร้านซัมเมอที่เราเคยซื้อไม่เอากล้องดีมาให้ดู เลยออกจะฉุนๆ นึกว่าจะไม่เอากล้องแมช่อมเข้าไปเลย เมื่อเลิกกล้องแมช่อมแล้ว ก็นึกว่าจะไม่หาหมาเข้าไปเหมือนกัน กรมดำรงถามจะได้บอกว่าไม่มีทั้งสองอย่าง ให้แปลกหน่อย

แต่ดุ๊กแกอดเปนแม่สื่อไม่ได้ พอกลับจากนอรเวเอากล้องมาให้ดู พูดแก้แทนซัมเมอต่างๆ ว่ามันตกอกตกใจเวลาที่พ่อไป ที่จริงกล้องดีๆ มันมีอยู่ ดุ๊กเอามาวางลงให้ดูต่างๆ อดไม่ได้ต้องคลำ คลำเข้าแล้วก็อดชอบไม่ได้ ตกลงเปนเสียพิธีในข้อที่จะไม่มีกล้องแมช่อมไปนั้น

เรื่องหมายังไม่ตกลงมาได้อิกเปนนาน เมื่อไปนอรเวพบใหญ่ตัวหนึ่ง บริพัตรตะลีตะลานมาบอกว่างามจริงๆ แลใจฅอเปนน้ำเหมือนอ้ายจุด ได้เกิดรักแลไปเล่นด้วย ข้อที่ไม่เอามานั้น เพราะเปนเวลาเรากำลังเดินทาง มันโตเท่าคน ไม่รู้ว่าจะไปไว้ที่ไหน ทั้งเอมเปอเรอรัสเซียก็เคยห้าม ไม่ให้เลี้ยงหมาใหญ่ชนิดนี้ เลยทอดธุระไว้เสียที

ยังลืมเล่าถึงหมากวีนอาเลกซานดรา เพราะใครๆ จะเห็นได้ว่ากวีนอาเลกซานดราเปนคนรักหมาสักเพียงใด ถ่ายรูปมีหมาเปนนิจ ที่จริงเวลากินเข้าเช้ากินเข้ากลางวันด้วยกันเมื่ออยู่วินด์เซอ มีหมาออกมาเล่นอยู่สองตัวเสมอ ตัวหนึ่งเปนหมายี่ปุ่น แต่หายใจไม่ดังครอกแครก ตัวนั้นโปรดมาก อิกตัวหนึ่งเปนทำนองปูดัล มันฉลาด มันเที่ยวประจบพวกเราทุกคน ที่นั่งกินเข้าอยู่ในโต๊ะนั้น แต่ตัวยี่ปุ่นไม่ประจบใคร ถ้าเรียกมาแต่ผู้ที่นั่งใกล้กวีนเช่นพ่อ เลยเปิดเรื่องหมากันขึ้น พ่อได้ถามถึงหมาพันธุ์ที่เรียกกิงชาลส ซึ่งเปนที่ลํ่าฦๅนักว่าเปนอย่างไร ถ้าหากว่ากะไร อยากจะขอลูกสักตัวหนึ่งด้วยซํ้าไป แต่มีความประหลาด ที่ได้ความว่ากิงชาลสนั้นไม่ใช่หมาอะไร หมายี่ปุ่นนี่เอง พืชพรรณเดิมมันก็เปนหมายี่ปุ่น ตัวที่พ่อเห็นนั้นมันก็หมากิงชาลสนั้นเอง ตกลงเลิก เลยไม่ขอ

คราวนี้ต่อมา เกิดความเอนดูหมาเตี้ยตัวยาวๆ ที่เขาเรียกว่าดักฮุนด์ สาเหตุที่จะเกิดเอนดูหมาเตี้ยขึ้นนั้นมันนมนานมาแล้ว ตั้งแต่ปรินซเฮนรีออฟปรัสเซียเข้าไปบางกอก มีหมาเตี้ยตัวโปรดนอนบนพระแท่นอยู่ตัวหนึ่ง เวลาไปหาที่พระที่นั่งอุทยานเล่นๆ ออกชอบ แต่ยังไม่นึกรัก เฉยเรื่อยมาได้จนกระทั่งไปเดนมาร์กคราวนี้ เวลาอยู่โคเปนเฮเคน ขึ้นรถโมเตอร์คาร์ไปกับปรินเซสมารี ขึ้นชื่อว่ารถโมเตอร์คาร์ในเมืองเดนมาร์กแล้ว ไม่ว่าคน ว่าม้า ว่าหมา กลัวอย่างยิ่งทั้งนั้น ตกอกตกใจกันเสียแต่ไกลๆ ณกาลวันหนึ่ง ไปตามชายทเล ข้างหนึ่งเปนเนินเขาข้างหนึ่งเปนทเล พบผู้หญิงผู้ดีแก่ๆ คนหนึ่งเดินมา มีหมาเตี้ยตามหลังแต่งตัวใส่เสื้อ เพราะมันหนาวแลเห็นแต่ไกล ยายแก่นั้นก็ตกใจ หมาก็ตกใจ ยายแก่นั้นยังเหลียวเก้กังว่าจะหลีกไปข้างไหนดี แต่หมานั้นวิ่งจนหูลู่ ขึ้นบนเนินเขาที่มีต้นไม้รกๆ ไม่ยักซุ่มอยู่ในรก เจอชง่อนที่ข้างบนเปนหญ้า ออกมานั่งท้าวแขนอยู่ที่ชง่อน ชเง้อดูยายแก่นาย ชเง้อแล้วชเง้อเล่าจนรถเราไปถึง พอถึงเข้า กลับหันหน้ามาดูรถ ทำหน้าเหมือนจะบอกว่าไม่กลัวดอก พ้นแล้วพ้นแล้ว ได้ทักแลได้ดูพร้อมกันกับปรินเซสมารี เขาว่ามันฉลาดนัก

ครั้งที่ ๓ เมื่อไปปารีสครั้งนี้ ไปฟอนเตนโบล ไปกินเข้าที่เรสเตอรองต์ คนที่นั่งอยู่ใกล้ๆ มีหมาเตี้ยสองตัว นั่งพันอยู่กับขาเก้าอี้ หมาสองตัวนั้นงามมาก ได้พิเคราะห์ถ้วนถี่ ออกนึกชอบเปนครั้งที่ ๓ ได้บอกกับชายว่า หมาเราก็มีหลายอย่างแล้ว ถ้าคราวนี้จะซื้ออยากซื้อหมาเตี้ยไปลองเลี้ยงสักที เขาเลยพรรณาถึงเรื่องหมาเตี้ยต่างๆ เพราะคนเยอรมันชอบเลี้ยงกัน ชมกันว่าฉลาด ถึงกับแต่งหนังสือเรื่องหมาเตี้ย เล่าถึงความฉลาดต่างๆ จนออกจะไม่น่าเชื่อ ซึ่งเปนธรรมดาชองคนหลงหมาเห็นไปได้ต่างๆ ไม่ใช่ตั้งใจจะปด แต่ก็ยังไม่ถึงเอะอะให้เที่ยวหา ครั้นมาวันนี้มีคนเอามาขาย จึงได้พิจารณาเลือกฟั้นกัน มีดีพอใช้คู่หนึ่ง ตกลงใจว่าจะซื้อ ราคาก็ไม่แพง แต่กลัวจะยังไม่สู้ดีแท้ ยังให้หาต่อไปอิก เพียงแต่ตกลงใจว่าจะซื้อหมาเตี้ยเท่านี้ กรมสมมตขอจองลูกตัวแรกเสียแล้ว กรมดำรงจะเห็นขันประการใด ในการที่พ่อเลี้ยงหมาเตี้ยซึ่งเคยค่อนไว้แต่ก่อน เรื่องมันหมดเข้า จึงได้เขียนเหลวไหลถึงเพียงนี้

เวลาย่ำค่ำแล้วออกไปเที่ยว เขาเตรียมโมเตอร์คาร์ไว้ คนมาคอยกันแน่นตั้งแต่บ่าย ๔ โมง แต่ไม่ได้ไปไหนไกล ต้องการจะไปดูสวนที่น่าคัวรเฮาส์ เปนที่ประชุมเล่นนักขัตฤกษ์แลเลี้ยง เพราะเจ้าพนักงานที่นี่เขาบอกว่า ในการเฉลิมพระชนม์พรรษาเขาจะเปิดคัวรเฮาส์ให้ไปทำอะไรอะไรที่นั่น จึงตกลงใจว่า การเลี้ยงจะไปเลี้ยงที่คัวรเฮาส์ แล้วจะเปิดเอนเตอเตนเมนต์เวลาค่ำ จะเชิญผู้ดีในเมืองนี้ให้หมด ส่วนที่น่าคัวรเฮาส์นี้เปนสองชั้น อยู่คนละฟากถนน คัวรเฮาส์นั้นตั้งอยู่บนที่สูง มีสวนติดอยู่กับน่าคัวรเฮาส์ชั้นหนึ่ง แล้วจึงถึงถนนคั่นกลาง ถนนสายนี้เปนวิลลาตลอดทั้งถนน ฟากข้างคัวรเฮาส์อิกฟากหนึ่งเปนป๊าก ในป๊ากนี้มีรูปเอมเปอเรอฟรีดริชที่ ๓ แลเอมเปรส ท่าด้วยศิลาครึ่งตัว มีสระมีน้ำพุกลางสระ เปนที่เดินเล่นสบายดี ลงเที่ยวเดินในป๊ากนั้น ค่อยมีคนไม่รู้จักมาก เพราะเหตุที่เปนคนมาแต่แฟรงก์เฟอตแล้วขึ้นรถไปเที่ยวต่อไป ไปวันก่อนๆ ไปทั้งบ้านใต้แลบ้านตวันตก วันนี้เปลี่ยนไปทางบ้านเหนือ แต่ถึงไหนถึงไหนก็มีคนรู้จักทั้งนั้น นอกจากนี้เรื่องซ้ำเต็มที จึงได้งดไม่จดต่อไป

พระบรมรูปฉายที่เมืองฮอมเบิค

พระบรมรูปฉายที่เมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๖๐
วันจันทร์ที่ ๒ กันยายน

กลํ้าเนื้อมันช่างคัดจนนึกสงไสย ว่าจะเปนด้วยยาฤๅมิใช่ วันนี้ตั้งพิธีตรวจ ก็ได้ความว่าไม่ใช่อะไร เปนผลของยานั้นเอง น้ำที่กินช่วยแรง เพราะธรรมดาน้ำนี้ร้อนขึ้นก็เกิดแคส เมื่อกินลงไปถึงเปนน้ำเย็น อยู่ภายในก็ร้อนเปนแคส เหมือนอย่างกับอาบน้ำทั้งข้างนอกแลภายใน ทำให้กระเภาะมีแรง ตกลงเปนมันก็ชอบกลดี วันนี้ไปอาบน้ำ เขาว่าน้ำแรงกว่าแต่ก่อนมาก เพราะมีฝนแลพายุในเขาน้ำลงมาแรง คาบอนิกแอซิดมามาก วันนี้อาบ ๓๒ ดีกรี เวลาเท่ากัน แต่ชีพจรดีขึ้นกว่าแต่ก่อน วันนี้ปรีเฟรต์เมืองนี้คนใหม่ไปหาที่ที่อาบน้ำ แล้วออกมาเดินแลกลับตามเคย

ไม่มีเรื่องอะไรจะเล่าแท้ๆ จะต้องเล่าถึงเรื่องเหลวไหล สิ่งไรที่ไม่ชอบกลับมาได้แก่ตัว เวลาอยู่เฉยๆ ไม่ได้ไปเที่ยวข้างไหน มีเขียนหนังสือฤๅบอกให้เขียน ครั้นเขียนเหนื่อยหนักเข้า จะทำอะไรช่างหายากเสียจริงๆ จะไปตามใครมาพูดเล่น มันก็ออกพูดกันมาเสียมากจนจะหมดเรื่อง เพราะฉนั้นไปที่เคาฟเฮาส์ที่เบอลิน นึกถึงจะมาฮอมเบิคดูแห้งเต็มที จะเอาอะไรมาเล่น วนไปวนมาสักสองสามเที่ยว ตกลงซื้อกรามโมโฟน กล่าวคืออ้ายอ้อแอ้ ได้สั่งโดยกวดขันห้ามอย่าให้ส่งไปบางกอก ให้เอาตามเสด็จมาฮอมเบิคด้วย คราวนี้พอเวลาว่าง ฟังอ้ายอ้อแอ้ แต่เปนอ้อแอ้เพลงฝรั่ง อยู่มาหน่อยหนึ่ง ท่านพวกนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ในเรื่องเพลง ส่งเพลงไทยมาให้สามเพลง แสนเสนาะนั้นเพลงหนึ่ง ยายส้มจีน[๒๑๑]เปนผู้ร้องลครเรื่องสุวรรณหงษ์ ต้นอย่างยิ่ง เรื่องหนึ่ง แกะบายศรี มหาราช เรื่องเสภา ตอนพระไวยตีเมีย ไม่ครบท่อน มีสามอย่างเท่านั้น ฟังทุกวันจนจำได้แล้ว หัวเราะได้ทุกวัน ตั้งแต่มาถึงนี่จนวันนี้ ครั้นวันนี้ได้เพลงไทยมาเสียใหญ่ มียี่เกแลเทศน์ชูชกอะไรต่างๆ ตกลงเลยฟังของเรานั้นเอง เพลงฝรั่งไม่ยักได้ฟัง

วันนี้อากาศมืดมัวมีลมพัดจัด แปลว่าลงมือจะเปนฤดูออตัมใบไม้ก็จับลงมือหล่น ท่าทางจะออกหนาว จึงไม่ได้ไปเที่ยวรถโมเตอร์คาร์ ลงไปเดินเล่นตามถนนน่าโฮเตล แวะดูร้านอย่างบรรเทิงทัศนาคารของกรมจรัส ยายคนขายของจู้บี้จู้บัดมาก ไม่ว่ามีอะไรอะไรยกมาให้ดูเรื่อย พูดใส่คแนนไม่ทัน พอจะนิ่งเขี่ยเข้าก็จ้อทีเดียว ที่จริงไม่ได้นึกจะซื้ออะไรเลย จะไปดูเล่นเท่านั้น ลงปลายสงสารว่าแกต้องพูดแลต้องยกอะไรต่ออะไรมาก เลยต้องซื้อเชิงเทียนแกคู่หนึ่ง กลับมาฝนตก แต่ไม่มาก

คืนที่ ๑๖๑
วันอังคารที่ ๓ กันยายน

เมื่อคืนนี้ท้องไม่ปรกติ วันนี้ต้องของดการรักษาทั้งปวงหมด กินแต่เข้าต้มแลเวลากลางวันเย็นเข้าสวยกับแกงเจ๊กที่ทำเอง เพื่อจะให้เปนอาหารเบา อากาศเปลี่ยนแปลงไปมาก มืดครึ้มแลฝนตก เปนเปลี่ยนฤดูออตัมจริง ที่ไม่สบายนี้ ไม่สบายสำหรับเดือนสิบตามเคย เวลาเย็นลงไปเดิน ไปจนคัวรเฮาส์กลับมาถูกฝน สังเกตได้ว่าตามร้านทั้งปวง โปสต์ก๊าดรูปพ่อขายดีมาก มีมาใหม่ร่ำไป มีช่างทองหลวงคนหนึ่ง ทำของมาขาย เปนของพระราชทานอย่างฝรั่ง ทีดูเหมือนจะเอาของที่ทำสำหรับเอมเปอเรอพระราชทานใครๆ แก้รูปเปลี่ยนรูปเอมเปอเรอออกเอารูปเราลงแทน แต่เขาก็ทำดีสาหัส รูปอุส่าห์หาได้ต่างๆ เปนรูปเขียนแผ่นงาทั้งนั้น ฝีมือดีพอใช้ แต่ที่จะให้เหมือนจริงๆ เหมือนไม่ได้อยู่เอง แต่ไม่ห่างกว่าที่เขาทำรูปเอมเปอเรอ ในสิ่งของเหล่านั้นก็ไม่ใคร่เหมือนๆ กัน ยังมีเลียนลายมือ ทำซองบุหรี่เงิน ซองบุหรี่ทอง เซาะเปนลายมือชื่อพ่อประดับเพ็ชรตามเส้น ทำดีมาก เขาขนของมามาก แต่พ่อไม่ได้ดูหมด มีช่างทองหลวงรัสเซียเอาของมาอิก ได้ดูบางอย่าง ชิ้นละโตๆ ราคาแรงเหลือเกิน เลยลายับลาเยินไม่มีเงินจะซื้อ แต่เปนของน่าดูจึงอดดูไม่ได้ วันนี้นับว่าไม่มีเรื่องอะไรแท้ เปนแต่หยุดพักนิ่งอยู่กับเรือน จะช่วยตาอ้นเลือกของสำหรับไปฝากเมียก็ไม่สำเร็จ แกได้ตั้งใจรวบรวมทุนทรัพย์ไว้ไม่ใช้สอย สำหรับจะซื้อของที่จะต้องการ คือแหวนเพ็ชรสองวง “กลัด” ๔ อัน ถ้าพูดๆ ล้อเรื่องของนี้ก็ร้องไห้ ร้องไห้นั้นออกจะไม่ได้ความว่าร้องสำหรับอะไร ที่ขยายออกมาว่า จะซื้อของไปให้เมียนี้เพราะความกตัญญู แต่มิใช่กตัญญูต่อเมีย กตัญญูต่อพ่อที่ได้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยง การที่แต่งเมียนั้น จะได้ไปเฝ้าไปแหนเปนเกียรติยศ แต่ของที่จะหานั้นประดักประเดิดเต็มที เลือกเท่าไรๆ ก็ไม่ชอบ ที่จริงจะออกไม่มีสิ่งที่พอแกจะชอบเพราะมันมีแต่แพงเกินไปเสีย ภายหลังนี้ไปจัดการกับผู้ที่แกเรียกว่า “หลีมันเทา” (อย่าสงไสยว่าเจ๊ก) จะซื้อเพ็ชรสองเม็ดจะทำเปนแหวนแล้วให้เปลี่ยนลงเปนกลัดได้ กลัดนั้นต้องการให้เปนขวางๆ ขีดๆ ยาวสักองคุลีหนึ่ง ฤๅเปนใบไม้ไขว้กันที่เคยเห็นชอบใจ แต่จะให้การก็ไม่ได้ ต้องให้ทำมาให้เลือก ชอบใจก็จะเอา ดุ๊กได้ไปตามชาวร้านพาของมาให้เลือก เต็มสองโต๊ะก็ไม่ถูก (ไม่ใช่เจ้าเงาะ ตาอ้นไม่ทิ้งพวงมาไลย) เดี๋ยวนี้ตกลงเปนจะเอาเพ็ชรสองเม็ดเข้าไปให้นายเทศเขาทำที่กรุงเทพฯ ดีกว่า คัตตาลอคเขามีจะได้เลือกได้ แต่ถึงได้ตกลงใจดังนี้แล้วก็ยังหาได้ซื้อไม่ เรื่องนี้ยังจะมีต่อไป

คืนที่ ๑๖๒
วันพุฒที่ ๔ กันยายน

วันนี้อยู่ข้างจะหนาวจัด เปนฤดูออตัม พ่อไม่ยอมที่จะให้ใช้ไฟฟ้าคลึงท้อง แลไม่ยอมที่จะอาบน้ำจนกว่าท้องจะเปนปรกติ เพราะถูกน้ำเย็นแช่อยู่นานชักให้ท้องเฟ้อ ฤดูเปนออตัมฝนตกพร่ำเพรื่อ ต่อเวลาบ่ายจึงได้มีแดด ทำกับเข้ากินเอง เพื่อจะให้เปนอาหารอ่อนๆ แต่ช่างกันดารเสียจริงๆ สงวนน้ำปลาเหมือนสงวนน้ำทิพย์ ต้องใช้เกลือแทน เหยาะแต่เล็กน้อยพอเปนสังเขป เรื่องกินนี้จะไม่กล่าว เพราะถ้ากล่าวก็เปนตะกลามด้วย แลจู้จี้ด้วย ที่จำเปนจะต้องกินเช่นนี้ เพราะเหตุที่ท้องไม่สบาย กินอาหารหนักๆ ไม่ได้ อาหารเบาอย่างฝรั่งกลืนไม่ลง ถ้าหากว่าไม่เจ็บก็เห็นจะไม่ถึงอด

วันนี้เขาพาหมาเตี้ยมาให้ดู เปนหมาที่ได้รางวัลแล้วถึงสี่คราว รูปร่างงามตามประสาหมาเตี้ย เปนที่ตกลงใจเลี้ยงได้ ได้ซื้อไว้ออกจะใคร่ติดๆ แล้ว ลักษณมันก็ชอบกล ต้องให้หน้ายาว ห้องตัวยาว เท้าน่าสั้นแลแย่ น่าอกใต้คอแหลม หูใหญ่ ที่กำลังเปนแฟชั่นเล่นกันมากเปนสีแดงใกล้ของเราเต็มที แต่ตัวที่พ่อซื้อนี้เปนสีดำชื่อ รุดี ออกจาก รูดอล์ฟ คิดจะเรียก “เอม” แต่จะสำเร็จฤๅไม่สำเร็จไม่รู้ เพราะมันจำชื่อเดิมของมันแม่น เขาว่าเปนหมาที่ใจน้อยเฆี่ยนไม่ได้ เล่นอะไรเช่นกับให้นั่งให้ลุกก็ไม่ได้แต่เขาชมกันว่าฉลาด จับหนูจับไก่เก่ง รูปร่างมันยาวสมกับที่เขาล้อ ต่อตีนเข้าอิกสองตีนในระหว่างกลางอก ถ้าหากว่ากำลังเที่ยวอยู่ก็จะไม่เลี้ยง นี่มันอยู่นิ่งๆ เบื่อมีอะไรเล่นเสียพอเพลิน

เวลาบ่ายไปเดินในป๊าก หนาวถึงต้องสวมเสื้อชั้นนอก ไปดูตาแก่เขียน หน้าตาระเหิดเต็มที ตาแก่นั่นอยู่ไฟ (คือติดเตาผิงไฟในเรือน) แล้ว แกเขียนโคมลอยต่างๆ เสื้อสีเทาแกให้เปนขาว กระบี่ให้เปนทอง ไปทักเข้าแกบอกว่ากรมประจักษ์บอกว่ากระบี่เปนทอง บางทีกรมประจักษ์ก็จะได้ไปบอกแกจริง เพราะไปเห็นเสื้อสีขาว ก็เข้าใจว่ากระบี่เปนทอง ไม่สังเกตว่ารูปเสื้อเปนอย่างไร กรมประจักษ์ชอบกันมาก สรรเสริญว่าตั้งแต่เกิดมาไม่เห็นใครดีเหมือน แต่รูปที่แกเขียนไว้มากเขียนตามรูปถ่ายทั้งนั้น โดยมากออกจะมีแต้มมีคูอยู่ในนั้น ติแกเข้าแก “ฉุน”[๒๑๒] ถึงว่าจะไม่เขียนอิก ออกจากนั้นไปเดินที่ร้าน ดูเล่นไม่ได้ซื้ออะไร เขาว่าเขาเคยมาขายอยู่ถึงสิบห้าปีแล้ว ผู้มีบันดาศักดิ์ตั้งแต่เอมเปอเรอแลกิงเอดเวอดก็มาซื้อที่นี่ ออกจากร้านเดินไปที่อิลิซาเบทบรูน ซึ่งเปนบ่อเก่าชื่อตามเจ้าหญิงที่เปนเจ้าของเมืองเดิมเมื่อก่อนสร้างไกซาวิลเลียมบาดติดข้างอิลิซาเบทบรูน ที่บ่อนั้นมีสปริงสองช่องมีน้ำจืดอยู่กลาง บ่อเหล่านี้ลึกจมลงไปในดินมากๆ ที่ ตรงปากบ่อเข้าไปข้างใน มีโรงยาวสำหรับเดินไปที่เรือนกระจก ที่ปลูกปาล์ม ในเรือนกระจกนั้นมีที่สำหรับเข้าไปบ้วนปาก ผู้หญิงห้องหนึ่ง ผู้ชายห้องหนึ่ง มีเสาศิลาเอมเปอเรอองค์นี้สร้างให้แลนคราฟแต่ก่อนเสาหนึ่ง มีโรงสำหรับคนกินน้ำไปพัก เปนโรงกระจกสูง ในนั้นเปนที่ไว้ถ้วยสำหรับให้เช่า แลถ้วยสำหรับขาย แลมีของอื่นๆ เล็กๆ น้อยๆ ขาย มีโรงยาวที่สำหรับตั้งร้าน แต่ร้านนั้นไม่ติดนายโปลิศที่สำหรับตาม ที่เราเรียกกันว่ากรมพรหม[๒๑๓]ที่ ๓ บอกว่าเขากำลังเอกสหิบิเชนรูปภาพที่คัวรเฮาส์ ขากลับจึงได้แวะไปดู รูปเปนอย่างต้นๆ ทั้งนั้น ขากลับออกจากนั้นเดินกลับมา เข้าทางโฮเตลมาที่วิลลา ค่ำวันนี้ก็ทำกับเข้ากินอิก ค่อยสบายขึ้น แต่ยังไม่ปรกติ

คืนที่ ๑๖๓
วันพฤหัศบดีที่ ๕ กันยายน

เมื่อคืนนี้หนาวจัดเต็มที ปรอดเซนติเกรตถึง ๗ ดีกรี รุ่งขึ้นเช้าเปนหมอกเปนฝน ฝนตกเม็ดโตๆ หล่นเสียงดัง ไม่ใช่เปนลูกเห็บ เรือนออกจะไม่ใคร่พอที่จะคุ้มหนาว เพราะเขาทำสำหรับน่าร้อน วันนี้ท้องค่อยสบายขึ้น จะไปเที่ยวข้างไหนไม่ได้ อยู่ในเรือนป้วนเปี้ยนเหมือนตุ๊กตาเก็บไว้ในตู้กระจก ออกจะไม่มีอะไรทำด้วยซ้ำไป วันนี้เมลมาถึง ช่างรู้สึกปลื้มใจเสียจริงๆ เพราะมาประจวบเวลาไม่มีอะไรจะเขียนแลจะทำ ได้อ่านหนังสือบ้างพอแก้รำคาญไปได้มาก แต่จะหาอะไรเขียนออกจะไม่ใคร่มีเรื่อง เพราะไม่ได้ไปเที่ยวข้างไหน ลูกคงจะจำได้ ที่พ่อเล่าไปว่าเมื่อถึงปินังจันทิมาลงมาในเรือ มาเที่ยวถามว่า “กรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยัง” เมื่อไปถึงลังกาพ่อจึงให้หม่อมนเรนทร์เขียนกระแสรับสั่งส่งเข้าไปยังกรมดำรง ให้ทายว่าใคร ท่านพวกที่ทายพากันหลงค้นชาวลังกาจริงดังคาด ถวายวิสัชนาผิดหมดไม่มีถูกเลยสักคนเดียว พ่อให้จดหมายย้อนสัจเข้าไปให้ทายใหม่ เมล์นี้จึงได้รับวิสัชนาครั้งที่สอง ทายถูกว่าจันทิมาได้ส่งหนังสือปุจฉาแลวิสัชนาเรื่องนั้นมาให้อ่านด้วยแล้ว[๒๑๔] ลืมส่งสมุดว่าด้วยเรื่องที่อาบน้ำเมืองฮอมเบิค มีภาษาอังกฤษอยู่แต่ข้างท้ายนิดเดียว แต่พออ่านรู้เค้าเงื่อนได้

หมาเตี้ยที่พ่อซื้อไว้นั้น ครูบาอาจารย์ข้างฝ่ายนักเลงหมาสรรเสริญกันมาก โปรเฟสเซอไมเยอที่เปนนักเลงใหญ่ในเรื่องหมา รักเหลือเกิน สรรเสริญว่าไม่เคยเห็นของใครเหมือนเช่นนี้ นอกจากของเอมเปอเรอที่เลี้ยงติดพระองค์ สำหรับนั่งหนุนหลังอยู่เสมอ มีผู้เอามาให้เลือกอิกหลายตัว เลือกไม่ได้ เพราะงามไม่เหมือน เดี๋ยวนี้จึงยังติดคู่อยู่ ไม่มีตัวเมีย วันนี้บรรจบคราวเมล์ จึงได้ส่งรายวันตอนนี้ เปนตอนที่ไม่สนุกอย่างยิ่ง ตั้งแต่มา

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.

สำเนาพระราชปุจฉา
มีพระบรมราชโองการให้ทูลถามกรมหลวงดำรงราชานุภาพว่า “ใครเอ่ยมาถามว่า กรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยัง?” โปรดเกล้าฯ ให้ทรงวินิจฉัย ฤๅจะหานักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ใครๆ ช่วยก็แล้วแต่จะโปรด

นเรนทรราชา

รับพระบรมราชโองการ

แก้พระราชปุจฉา
ศาลาว่าการมหาดไทย

วันที่ ๒๘ เมษายน ร.ศ. ๑๒๖

แจ้งความมายัง หม่อมนเรนทรราชา ราชองครักษ์ ขอได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท

ด้วยทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานพระราชปุจฉามายังข้าพระพุทธเจ้าว่า ใครเอ่ยมาถามว่า กรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยัง โปรดเกล้าฯ ให้ข้าพระพุทธเจ้าวินิจฉัย ฤๅจะหานักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ใครๆ ช่วยก็แล้วแต่จะเห็นควรนั้น พระเดชพระคุณเปนล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้

ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานกราบบังคมทูลคำวิสัชนาของนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์บางคนที่ข้าพระพุทธเจ้าได้ปฤกษานั้นให้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทก่อน คือ

(๑) เมื่อวันสวดมนต์แรกนา ได้ถามปัญหานี้ ต่อพระธรรมไตรโลกาจารย์[๒๑๕]ๆ วิสัชนาว่า ผู้แสดงวาทะเช่นนี้ ต้องเปนผู้รู้อยู่ในสิงหฬทวีป หาไม่ไหนเลยจะรู้จักใช้คำว่า จำวัด

(๒) พระพจนวิลาศ[๒๑๖]วิสัชนาว่า ผู้กล่าววาทะเช่นนี้ ต้องเปนผู้เคยอยู่ในสยามประเทศ แลศัพท์ว่าจำวัดนี้ เปนอารามิกโวหารแปลว่านอน เพราะฉนั้นเห็นว่า ผู้กล่าววาทะเช่นนี้ น่าจะเปนชินวรวงษ์[๒๑๗]

(๓) สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชทรงวิสัชนาว่า ผู้ถามเช่นนั้นต้องเปนผู้รู้ว่ากรมขุนสมมตอิน แลต้องเปนผู้รู้ข้างอินของเรา เพราะฉนั้นทรงเห็นว่าจะเปนชินวรวงษ์

(๔) กรมหลวงเทวะวงศ์ทรงวิสัชนาว่า ผู้ถามนั้นเห็นจะเปนชินวรวงษ์ ถึงว่ารู้จักใช้คำว่าบรรธมก็ดี ที่ใช้คำว่าจำวัดนั้น เปนการล้อกรมขุนสมมต

(๕) สมเด็จกรมพระ[๒๑๘]ทรงวิสัชนาว่า ผู้ถามนั้นไม่ใช่ชินวรวงษ์ เพราะชินวรวงษ์ ย่อมรู้จักใช้คำว่าบรรธม แลเวลาเสด็จนั้น ชินวรวงษ์กำลังตระหนกตกประหม่า หามีใจที่จะเอาคำจำวัดมาพูดเล่นไม่ ผู้ถามน่าจะเปนพระลังการูปใดรูปหนึ่ง ซึ่งเคยเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ รู้ภาษาไทยอยู่บ้าง

(๖) กรมหมื่นนครไชยศรีวิสัชนาว่า ผู้ถามนั้นเห็นว่าจะเปนชินวรวงษ์ ที่ใช้คำว่าจำวัด เพราะเหตุที่ไปบวชแลไปอินในเมืองลังกาจะพูดให้อินอย่างไทย จึงใช้คำว่าจำวัด

(๗) พระยาสุขุมวิสัชนาว่า ที่ลังกาทวีปเปนดงอินมาก ถ้าจะให้ทายชั้นแรก เห็นจะต้องว่าชินวรวงษ์ แต่คนอื่นก็ยังมีมากเหลือที่จะทาย

(๘) หลวงจันทรามาตย์[๒๑๙] วิสัชนาว่า ผู้ที่ถามน่าจะเปนพระลังกาฤๅชาวลังกา ที่รู้ภาษาไทยบ้างเล็กน้อย ข้อที่ใช้คำผิดเพราะไม่ชำนาญภาษาไทยสำคัญว่าคำจำวัดควรใช้ในที่เคารพอย่างสูง

(๙) พระมหาวิชาธรรม[๒๒๐]ได้ขอพระราชปุจฉาไปตริตรองอยู่ ๒ วัน ทำคำวิสัชนามายื่นว่า ผู้ที่มากล่าวดังนี้ เปนอารามิกบุคคล กล่าวโดยอารามิกโวหารของชนชาววัดกล่าวสืบๆ มา เพราะหมายว่า กิจที่ระงับวัตถุ ๖ ให้สงบลง มิให้เที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ เรียกว่าจำวัตถุ แลวัตถุทั้ง ๖ นั้น คือ จักขุวัตถุ ๑ โสตวัตถุ ๑ ฆานวัตถุ ๑ ชิวหาวัตถุ ๑ กายวัตถุ ๑ หทัยวัตถุ ๑

อนึ่งคำว่าจำวัตถุนี้ จำเภาะกล่าวถึงพระภิกษุแลสามเณรที่นอนหลับเท่านั้น ไม่กล่าวทั่วไปแก่ผู้อื่น เหตุดังนี้ เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าเปนโวหารของอารามิกบุคคลโดยแท้

(๑๐) หลวงประเสริฐอักษรนิติ์[๒๒๑]ถวายวิสัชนาว่า ได้พิเคราะห์ดูอรรถในพระราชปุจฉาก็เปนการพิศวงอัศจรรย์อยู่ที่ไม่ทราบเกล้าฯ ว่าเงื่อนเค้าจะเปนประการใด จึงได้ลองผูกเปนคำบาฬีขึ้นตามพระราชกระแสนั้นว่า โก นุ อาคนฺตฺวา สมฺมตอมรพนฺธุวรราชกุมาโร วตฺตายติ โน วาติ ปุจฺฉิ ความที่วตฺตายติว่า ประพฤติวัตร ฤๅจำวัตร ทีจะเปนความเดียวกันได้ คงจะไม่ใช่นอนหลับอย่างที่เข้าใจตามธรรมดา ดุจคำว่าจำพรรษา อยู่ถ้วนกาลฝน จำศีล บำเพ็ญศีล จำพรตฤๅจำวัตรก็บำเพ็ญพรต บำเพ็ญวัตร จำในที่นี้หมายความว่าทำให้เต็มให้บริบูรณ์ อนึ่งหลวงประเสริฐพิจารณาแสตมป์ปิดซองว่า สีลอนโปสเดส จึงมาอนุมานว่า พระราชปุจฉานี้จะเกิดขึ้นที่เมืองลังกา เวลาที่ประทับอยู่ที่กวีนเฮาส์ เพราะคำว่าจำวัดเปนสมณโวหาร จะมิภิกษุลังการูปหนึ่งที่คุ้นเคยกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนสมมตอมรพันธุ์มาเฝ้า แลภิกษุนั้นจะได้เคยมาอยู่ในพระอารามในกรุงเทพฯ ได้ศึกษาสมณโวหารเข้าใจอยู่บ้าง ดุจคำว่า สรง พระอาบน้ำ ฉัน พระ กินเข้า เพล เวลาพระฉัน ๕ โมงเข้า จำวัด สามัญว่า พระนอนหลับ ดังนี้ พูดไทยได้ ๒-๓ คำ จะถามโดยราชาศัพท์ก็จะเข้าใจไม่พอ แลจะถืออยู่ว่าพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนสมมตอมรพันธุ์ มีพระอัธยาไศรยเปนพระๆ อย่างชาวกรุงเทพฯ เข้าใจกันดังนั้นด้วย พระลังกาองค์นี้ เมื่อได้ทราบพระกิตติคุณว่าพระอัธยาไศรยพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนสมมตอมรพันธุ์ทรงน้อมไปในทางพระๆ เปนมหาอุบาสกพิเศษ ในราชตระกูล จะใช้ทูลฤๅถามจึงให้ต้องตามสมณโวหารว่าจำวัด จะเปนอันเหมาะความที่ไม่คิดว่าจะหนักเบาฉันใดโดยอนุมานดังนี้

(๑๑) ส่วนความเห็นของข้าพระพุทธเจ้า เมื่อได้พิจารณาพระราชปุจฉาตามสติปัญญาแล้ว เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าพระราชปุจฉาที่พระราชทานมานี้ ย่อมทรงทราบพระญาณอยู่แล้วว่า นักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ในพระนครย่อมสามารถจะทายให้ถูกได้ กล่าวคือตัวผู้ที่ถามนั้น เปนผู้อาจจะรู้จักกันได้ในกรุงสยาม ถ้าไม่รู้จักแล้วก็ไม่สามารถทายถูกได้อยู่เอง เพราะฉนั้นเรื่องตัวบุคคลที่รู้จักแลอยู่ในลังกาทวีปนี้เปนเกณฑ์ทายเกณฑ์หนึ่ง คำว่าจำวัด เปนอารามิกโวหารสำหรับผู้อื่นพูด เมื่อประสงค์จะกล่าวว่า พระ เถร เณร นอน อิกไนยหนึ่งเปนคำสำหรับพระเถรเณรที่แก่วัดพูดใช้ศัพท์จำวัดนี้สำหรับสามัญชนทั่วไป โดยเข้าใจว่าเปนสมณภาษา เพราะฉนั้นผู้ที่มาถามว่ากรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยังเช่นนี้ ถ้าไม่เปนคนแก่วัดเองแล้ว ต้องเปนผู้ที่สำคัญว่ากรมขุนสมมต แก่วัดพูดถามเปนทางล้อ อิกประการหนึ่งคำถามนั้น เปนคำภาษาไทย ต้องเปนผู้ร้ภาษาไทยจนพูดได้จึงจะถามเช่นนี้ได้ เกณฑ์ทายมีอยู่เช่นนี้ ถ้าจะตั้งหลักพิจารณาบุคคลที่รู้จักอยู่ในลังกาทวีป ที่อาจจะมาถามหากรมขุนสมมตได้นั้นก็ไม่มีกี่คน นับตัวได้เพียงนี้ คือ

พระเถระ ชื่อว่า เฮนรีสุมังคะละ ๑ หมอชื่อว่าหอยนางรม ๑ ชินวรวงษ์ ๑ พระมหาคงที่ไปพร้อมกับกรมหมื่นราชบุรี ๑

ทั้งสองข้างต้นเปนชาวสิงหฬ ความรู้ภาษาไทย แม้ถ้ามีก็ไม่พอจะถามเช่นนี้ได้ ผู้ถามนั้นอยู่ใน ๒ คนข้างหลัง คือชินวรวงษ์ฤๅมหาคงใน ๒ คน ชินวรวงษ์เปนผู้รู้ภาษาพอที่จะใช้คำให้ถูกต้องได้ แม้จะพูดเล่นในทางอิน ก็เห็นว่าใช่ขณะแลใช่สมัยที่ชินวรวงษ์จะเล่นในเวลานั้นได้ จึงเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า ผู้ที่ถามว่ากรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยังนั้นคือพระมหาคง ถามโดยสุจริต แลเชื่อว่าคำจำวัดนั้น เปนสมณภาษาควรใช้ในที่เคารพ อย่างเดียวกับพระธรรมโกษาจารย์ได้เคยถวายพระพรว่าหลวงราชรักษาอาพาธฉนี้

ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ

ข้าพระพุทธเจ้า ดำรงราชานุภาพ ขอเดชะ

พระราชปุจฉาครั้งที่สอง
ณวันจันทร์ที่ ๓ เดือนมิถุนายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๖ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จประทับอยู่ณเมืองบาเดนบาเดน หม่อมนเรนทรราชา ราชองครักษ์ได้นำคำแก้พระราชปุจฉา ซึ่งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพได้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แก้พระราชปุจฉา อันได้ส่งเข้าไปแต่สิงหฬทวีป ขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทอดพระเนตรแล้ว

มีพระราชดำรัสว่า วงความคิด อันพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ ตั้งขึ้นไว้ ๓ ประการ คือ

ข้อ ๑ ตัวผู้ที่ถามนั้น เปนผู้อาจจะรู้จักกันได้ในกรุงสยามข้อนี้ถูก

ข้อ ๒ ว่าผู้ที่ถามนี้เปนผู้แก่วัด แลสำคัญว่ากรมขุนสมมตแก่วัดข้อนี้ก็ถูก

ข้อ ๓ ว่าผู้ถามต้องเปนผู้รู้ภาษาไทยจนพูดได้ ดังนี้ก็ถูก วงล้อมสำหรับที่จะพิจารณากระชั้นเข้ามาเช่นนี้แล้ว แต่เหตุไฉนคำแก้พระราชปุจฉาทั้ง ๑๑ ท่านนั้นยังชี้ตัวไม่ถูกต้องได้

คำโบราณกล่าวไว้ว่า “กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี” ครั้งนี้จะจนชี้ตัวผู้ต้นปัญหานี้ไม่ได้ทีเดียวฤๅ ขอให้กรมหลวงดำรงราชานุภาพประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ ปฤกษากันดูใหม่อิกสักครั้งหนึ่ง

โดยพระบรมราชโองการ

นเรนทรราชา

แก้พระราชปุจฉาครั้งที่สอง
ศาลาว่าการมหาดไทย

วันที่ ๙ กรกฏาคม ร.ศ. ๑๒๖

แจ้งความมายัง หม่อมนเรนทรราชา ราชองครักษ์ ขอได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท

ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทาน กระแสพระบรมราชโองการ พระราชทานมาแต่เมืองบาเดนบาเดน ณ วันที่ ๓ มิถุนายน ร.ศ. ๑๒๖ ดำรัสเหนือเกล้าฯ ว่าข้าพระพุทธเจ้าแลนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แก้พระราชปุจฉาเรื่องมีผู้มาถามที่ในเรือพระที่นั่งว่า กรมสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยัง ยังชี้ตัวผู้ถามไม่ถูก แลทรงพระราชดำริห์ว่า คำโบราณกล่าวไว้ว่า “กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี” ครั้งนี้จะจนชี้ตัวผู้ต้นปัญหานี้ไม่ได้ทีเดียวฤๅ ขอให้ข้าพระพุทธเจ้าประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ปฤกษากันดูใหม่อิกสักครั้งหนึ่งนั้น พระเดชพระคุณเปล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เชิญกระแสพระบรมราชโองการแจ้งแก่นักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ ผู้ที่ได้เคยถวายวิสัชนาให้ทราบแล้ว ก็พากันอัดอั้นตันใจมิรู้ที่จะถวายวิสัชนาต่อไปประการใดได้ ครั้นณวันที่ ๖ กรกฏาคม ร.ศ. ๑๒๖ จึงได้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ที่สวนดุสิต ปฤกษาแก้พระราชปุจฉาอิกครั้งหนึ่ง ในที่ประชุมนี้มีสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สมเด็จกรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดช กรมหลวงนเรศร์วรฤทธิ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรประการ เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัตติวงศ์ ช่วยกันตริตรองแก้พระราชปุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงศ์รับสั่งถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ผู้ที่ลงมากล่าววาทะเช่นนั้น ลงมาเมื่อเรือพระที่นั่งทอดอยู่ณที่ใด ข้าพระพุทธเจ้าได้ทูลว่า พระราชปุจฉานี้ส่งมาแต่เมืองลังกา แต่จะได้ปรากฎในพระราชปุจฒาว่าเมื่อถามนี้ เรือพระที่นั่งจะทอดอยู่ที่แห่งหนึ่งแห่งใดนั้นหาปรากฎไม่ ที่ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์จึงมีความเห็นเปนเบื้องต้นพร้อมกันว่า ปัญหานี้ชรอยจะไม่ได้เกิดในสิงหฬทวีปเสียแล้ว วิสัชนาที่ได้ถวายไปมัวค้นคว้าหาแต่ในสิงหฬทวีป อาไศรยเหตุที่พระราชทานพระราชปุจฉามาแต่ที่นั้นเปนประมาณ จึงไม่ถูกต้อง ถ้าไม่ใช่สิงหฬทวีปแล้ว ประเทศที่เกิดปัญหานี้ก็คือเกาะหมาก แลผู้ที่มากล่าวถามถึงกรมขุนสมมตว่าจำวัดแล้วฤๅยังนั้น คือจันทิมาแน่แล้ว มิใช่ผู้อื่น เหตุใหจึงเห็นพร้อมกันว่าจันทิมา เหตุว่า

ข้อ ๑ ได้ทราบเกล้าฯ อยู่แล้วว่าจันทิมาได้ลงมาในเรือพระที่นั่งที่เกาะหมาก

ข้อ ๒ จันทิมาเป็นผู้รู้จักคุ้นเคยกับกรมขุนสมมตอมรพันธุ์ยิ่งกว่าผู้อื่นที่ไปตามเสด็จ เพราะฉนั้นจึงถามถึงกรมขุนสมมต

ข้อ ๓ จันทิมาเปนผู้รู้ภาษาไทยอาจจะถามในภาษาไทยได้

ข้อ ๔ จันทิมาเปนอารามิกบุคคลชั้นสูง แลไม่รู้ภาษาไทยพอจะใช้ราชาศัพท์ฤๅอย่างอื่นนอกจากอารามิกโวหารได้ จึงได้ถามโดยวาทะว่า กรมขุนสมมตท่านจำวัดเสียแล้วฤๅยัง ดังนี้ วิสัชนานี้ เห็นเหตุสมต้นสมปลาย จะทายผู้อื่นให้เหมาะกว่าไม่ได้แล้ว

ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ

ข้าพระพุทธเจ้า ดำรงราชานุภาพ ขอเดชะ
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๗
ถนนเมืองฮอมเบิค

ถนนเมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๖๔
เมืองฮอมเบิค

วันศุกรที่ ๖ กันยายน ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้ค่อยสบายดี นับว่าอาการเรียบขึ้นมากแล้ว วันนี้ตอนข้างเช้าอากาศค่อยยังชั่วขึ้นสักหน่อย แต่พึ่งค่อยสบายใหม่จึงยังไม่ได้ไปอาบน้ำ พอตกกลางวันอากาศก็ครึ้มไปใหม่ ออกเบื่อที่เต็มที คิดจะไปเที่ยว ดุ๊กเปนหมอดูว่าฝนจะไม่ตกจนทุ่มหนึ่ง พอขึ้นรถโมเตอร์คาร์ออกไปประเดี๋ยวหนึ่งฝนก็ลง แต่ลงน้อยๆ ในเมืองฝรั่งนี้ถ้าใครมาท้าทำนายเรื่องฝนสัญญาขี่สิงโต[๒๒๒] เปนต้องขี่จริงๆ เพราะฝนตกไม่มีมูลไม่มีที่สังเกตอะไรได้ ถ้านึกจะไปไหน จะคอยให้ฝนหายแล้วอย่าได้ไปเลย ชาวเมืองเขาชินกันกับฝน ตกก็ตกไป ทำอะไรก็ทำเรื่อยอยู่เสมอ นึกจะไปไหนก็ไป อย่างดีก็กางร่มเสียหน่อย ถ้าเปนคนธรรมดาก็ไม่ต้องกาง ไปทั้งฝนได้ ก็ไม่เปียกอะไรนักหนา ที่สุดจนวันนี้ ชาวบ้านกำลังนั่งกินเข้ากันอยู่กับลูกหลานเล็กๆ น้อยๆ กลางแจ้ง ฝนตกลงมาก็นั่งกินเฉยเหมือนไม่ได้ตก ทางไปไม่ช้าประมาณสักครึ่งชั่วโมงก็ถึงเมืองแฟรงก์เฟอต เที่ยวดูตามร้านสองสามร้าน แล้วขับรถเล่นออกมาเดินนอกเมือง ซึ่งเขาทำสวนหว่างถนนที่ตัดใหม่ มีที่สำหรับจะปลูกตึก ปลูกขึ้นแล้วบ้าง ที่ยังว่างอยู่มาก ในเมืองนั้นเราจะลงเดินเล่นไม่ได้ เพราะคนในเมืองแฟรงก์เฟอตกระด้าง ไม่ใคร่เหมือนเมืองอื่นๆ ถ้าจะดูแล้วตอมดูไม่มีกิริยา เหตุด้วยคนในเมืองเปนแขกยิ้วมาก ระยะทางห่างกันกับฮอมเบิคเพียงครึ่งชั้วโมงเท่านั้น แต่ราษฎรแปลกกันทีเดียว ที่นี่เรียบร้อยดีทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ ที่นั่นจนชั้นเด็กๆ ก็ปีนป่ายร่ายไม้อยู่ข้างทาง รถผ่านไปเอาลูกไม้ปา เปนรองอิตาลีอยู่หน่อยเพียงไม่โดดขึ้นเขียนท้ายรถ น่าสงไสยว่าคนที่ไม่ได้มา ฟังแต่เขาเล่า จะมินึกว่าฝรั่งมันแต่งตัวอย่างมิสเตออะไรหรูๆ ในเมืองเราฤๅ ที่จริงนั้นเขาแต่งไปออกหน้าออกตาเพราะเปนคนค้าขาย ถ้าคนพลเมืองแล้วไม่มีอะไรแต่ง มีแต่เสื้อเชิ้ดกับกางเกง บางทีก็มีเสื้อกั๊ก บางทีก็มีเสื้อชั้นนอกไม่มีเสื้อกั๊ก เรื่องฅอเสื้อผ้าผูกฅอแล้วอย่าได้ถาม มีน้อยนักเสื้อผ้าเขียวเหมือนเสือเชิ้ด ปล่อยชายออกมาข้างนอกสำหรับคนทำงาน หมวกก็หมวกแก๊บฤๅหมวกสักหลาด ดำเก่าคร่ำไปทั้งตัว ผู้หญิงสวมเสื้อยาวตลอด รัดเอว เก่าอยู่แล้ว ยังต้องมีเสื้อกั๊ก ผ้าขาวหุ้มข้างนอกโดยมาก ยิ่งเด็กแล้วยิ่งคะยู่คะยี่เต็มที ทั้งผู้หญิงผู้ชาย การแต่งตัวไม่มีแต่งให้งามเลย แต่งกันร้องกันเย็นเท่านั้นจริงๆ ไม่ผิดอะไรกันกับเจ๊กทำงาน ต่างแต่เพียงเจ๊กทำงานในเมืองเรามันเปนเมืองร้อน ถอดเสื้อเสียบ้าง ถ้าหากว่าเมืองฝรั่งร้อนเหมือนเมืองเรา ชั้นพลเมืองก็เห็นจะใส่เสื้อน้อย คนเราที่มาเที่ยว มักมาเที่ยวกันแต่ในเมืองหลวง แลมักจะดูจะพูดถึงแต่ชั้นผู้ดีผู้ดี ไม่เห็นฤๅไม่ใคร่จะดูแลพูดถึงคนชั้นเลวๆ เสียงมันจึงได้ดังหรูมากไป สังเกตได้ว่า แต่คนที่มามาด้วยกันยังไม่ใคร่สังเกตเห็น ใช่ว่าจะไม่เห็น เวลามาตามทางรถไฟก็เห็น แต่มันผ่านเรวๆ แลไม่ใคร่สังเกตเองเท่านั้น ขากลับฝนไม่ตก ไปอยู่ไม่ถึงชั่วโมง กลับมาไม่ทันค่ำ เมืองแฟรงก์เฟอตนี้ได้เล่าแล้ว เพราะฉนั้นไม่ควรจะเล่าซ้ำ

ช่างถ่ายรูปที่เมืองเบอลินเขียนรูปทับรูปถ่ายขนาดใหญ่มาให้ดู เพื่อจะขออนุญาตพิมพ์เข้าไปขายกรุงเทพฯ เขาเขียนดีมาก แต่ที่จะทำพิมพ์ไม่แน่ว่าจะทำใหญ่เท่านั้นฤๅไม่ เขากลัวจะขายยาก แลจะขายไม่หมด เขาอาจจะทำได้ราคาถูก เขาได้เคยพิมพ์รูปเอมเปอเรอหมื่นแผ่น ขายราคาได้แผ่นละ ๒๘ มาร์ก รูปขนาดนั้นถ้าใช้ติดที่ว่าการต่างๆ จะงามดีมาก กลัวจะไม่ได้ทำ เอเยนต์นั้นก็คือห้างบีกริมนั้นเองลอตซเปนชาวเมืองนี้ อยู่ที่นี่เสมอ นั่นเปนตัวเอเยนต์ มาคราวนี้พบพวกคนค้าขายในเมืองเราหลายแห่ง ไปเจอเขาที่เมืองเขาอยู่ร่ำไป ที่จริงคนในเยอรมนีรู้จักเมืองไทยไม่สู้น้อยนัก

คืนที่ ๑๖๕
วันเสาร์ที่ ๗ กันยายน

เมื่อคืนนี้เห็นว่าสบายขึ้นจึงลงไปกินเข้าที่โต๊ะ ถูกอาหารหนักเข้า กลับมารู้สึกว่าเต็มอยู่ในอก แต่นอนก็หลับง่าย แต่ไม่สนิท รู้สึกหายใจขัดข้องแลเต็มล้นที่ฅอปวดหลัง กิริยาบอกว่าจะจุกอย่างเช่นเมื่อมาคราวก่อน กินน้ำมันสระแหน่ก็สงบให้ประเดี๋ยวเดียว จะทาก็ไม่พอ หมด ประดักประเดิดต่างๆ หลับไปได้อิกทอดหนึ่ง ตื่นขึ้นมาคราวนี้ใส่ใหญ่ ต้องกินยาอิกขนานหนึ่งจึงได้ถอย จนวันนี้อยู่ข้างจะอ่อนใจ เวลาบ่ายอากาศดี ได้พยายามไปเดินที่ในป๊ากเปนอันมาก เดินช้าๆ ก็ไม่เปนไร เดินเรวหน่อยก็เหนื่อย เพราะลมมันขึ้นมาจุกอยู่ที่อก ได้ลองจนกระทั่งช่วยตาแก่โกยหญ้าส่งขึ้นบรรทุกเกวียน ก็ทำได้แต่ว่ารู้สึกเหนื่อย เดินไปนั่งไปเกือบจะทั่วป๊ากจริงๆ เห็นไม่มีคุณอะไรจึงได้กลับ วันนี้เปลี่ยนอาหาร กินแต่ซุปค่นกับขนมปังทอด เพื่อจะให้เบาบางทีจะค่อยยังชั่วได้กระมัง ยังรู้แน่ไม่ได้ ถึงจะกินอาหารที่เปนของหนักอย่างใดก็ไม่มีคุณอะไร มีแต่ให้โทษ เพราะไม่รู้สึกอร่อย เปนแต่ลงไปแน่นเฟ้ออยู่อย่างเดียว

คืนที่ ๑๖๖
วันอาทิตย์ที่ ๘ กันยายน

วันนี้รู้สึกว่าเปนบิด จนถึงมีปวด เมายาเต็มทีเลยนอนเปียกอยู่กับที่ ต้องเลิกอาหารที่แขงๆ ต้มซุปกินเอง เพราะซุปที่ครัวต้มกินไม่ได้เปนมันเลี่ยนคลื่นเหียน แต่ลุกขึ้นต้มก็ไม่ใคร่จะได้ ตั้งหัวไม่ใคร่จะตรง กินเย็นแล้วอาหารไม่อยู่ รู้สึกความลำบากเปนที่สุด ไม่เคยเช่นนี้เลย รายงานวันนี้จึงจะเอาสมประดีอะไรไม่ได้

คืนที่ ๑๖๗
วันจันทร์ที่ ๙ กันยายน

เมื่อคืนนี้หลับซึมๆ เรื่อยมาจนกระทั่งวันนี้ ที่เปนบิดยังไม่หาย แต่ไม่ปวด อ่อนเพลียมาก ครั้นเวลาบ่ายได้ออกไปเดิน กลับมาอ่อนเพลียแลง่วง วันนี้นับว่าค่อยยังชั่วขึ้น มีอะไรจะเขียนต่อไปอิกก็ได้ แต่ว่าไม่สดวกใจ ยังไม่นึกอยากจะเขียน

คืนที่ ๑๖๘
วันอังคารที่ ๑๐ กันยายน

วันนี้ค่อยยังชั่วขึ้นกว่าวานสักหน่อย แต่กินเข้ายังไม่ได้ จรูญพาช่างปั้นมาปั้นรูปสอบ แก้ไขติเตียนกัน ตกลงเอาเปนใช้ได้ ดุ๊กว่าตั้งแต่เห็นคนปั้นรูปมา ไม่มีเหมือนเช่นคราวนี้ แต่จะให้เหมือนทีเดียวยาก เพราะปั้นโตกว่าตัว เหมือนอย่างคนจะเขียนไม้ขีดไฟให้เหมือนเท่าใดก็ดี แต่ขยายส่วนให้โตขึ้น คงเห็นไม่เหมือน นั่งอยู่จนเย็นจึงได้ออกไปขี่รถ ไปทางในป่าเชิงเขา แล้วจึงอ้อมกลับมา มาถึงกินอะไรก็ไม่ใคร่จะได้ จุบๆ จิบๆ ยังไม่บริบูรณ์ดี วันนี้ตาอ้นตกลงได้ซื้อแหวนเพ็ชร เอามาอวด รูปร่างเหมือนไพ่ มีเพ็ชรใหญ่สองเม็ดแลเพ็ชรรอบ ล้อตาอ้นเรื่อยไปจนดึกไปหน่อย

เมืองวิสบาเดน

เมืองวิสบาเดน

คืนที่ ๑๖๙
วันพุฒที่ ๑๑ กันยายน

เมื่อคืนนี้เปนวันแรก ตั้งแต่กินยา ไม่ได้เต้นในท้อง เวลาบ่ายวันนี้จึงได้คิดไปเที่ยวเมืองวิสบาเดนด้วยรถโมเตอคาร์ เมืองวิสบาเดนเปนเมืองใหญ่บังคับฮอมเบิค ฮอมเบคขึ้นวิสบาเดน เปนเมืองที่อาบน้ำ เลื่องฦๅมาแต่ปางก่อนช้านาน พ่อได้เคยไปคราวก่อนนี้ครั้งหนึ่งแล้ว แต่คราวนี้มีแปลกขึ้น ที่คัวรเฮาส์ทำใหม่ ที่จริงก็ใหญ่โตมากฝีมือทำก็งามดี เว้นไว้แต่ดูหนักไนยตาอยู่สักหน่อยหนึ่ง ลักษณฝีมือช่างอย่างเยอรมัน มีฮอลสำหรับคอนเสิตใหญ่น้อยอยู่ในนั้นพร้อมที่คัวรเฮาส์เก่าก็ยังคงมีโรงลครแลที่นั่งอยู่เหมือนกัน วางแผนที่เปนสามหลัง คัวรเฮาส์เก่าสกัดอยู่ด้านหลัง มีหลังยาวอยู่ด้านน่าข้างละหลัง เหมือนอย่างตำหนักวัดบวรนิเวศ ในหว่างตึกสามหลังนั้นเปนสวนแลน้ำพุรักษางามดีมาก หลังยาวข้างน่าสองหลังนั้นใช้เปนร้านขายของ ลักษณเดียวกันกับเมืองบาเดนบาเดน แต่ที่บาเดนบาเดนเปนโรงสังกสี ที่นี่เปนตึกใหญ่ตั้งร้านครึ่งหลัง เหลือเปนทางเดินครื่งหลัง ร้านเหล่านั้นก็เปนของที่ตั้งใจจะหามาให้มีทุกอย่าง คือเครื่องเล่นเฉภาะที่อย่างขึ้นพระบาท เปนเครื่องเก๊, เครื่องแก้ว, รูปเขียน, ปอสเลน, เครื่องโมรา, ผ้า, ลูกไม้ผ้า, เกือก, หนัง, ตุ๊กตา, นาฬิกา, มีของสวิสมีคนสวิสมาขายหลายสิบร้านอยู่ ได้ไปกินน้ำชาที่คัวรเฮาส์ ซึ่งด้านข้างหลังเปนสวน มีสระมีแตรเล่นสองวง คนประชุมเปนอันมาก ได้เห็นเขาเตรียมจะจุดไฟ แลจะเล่นน้ำพุสี แต่ไม่ได้ลงไปกินข้างล่าง เขาว่าคนแน่น จัดให้กินที่ชลาชั้นบนของคัวรเฮาส์ ซึ่งแลลงไปเห็นข้างล่าง ดูเขาช่างรู้รวดเร็วจริงๆ รถของเราที่ใช้อยู่เขาใช้ธงสแตนดาด เหมือนกันกับรถพระที่นั่งเอมเปอเรอ เวลาที่จะไปวันนี้พ่อให้เอาธงลงเสีย เพื่อจะไปเที่ยวเล่นเงียบๆ แต่พอรถไปถึง พนักงานคัวรเฮาส์ก็ลงมารับ เหมือนกับเขารู้อยู่แล้ว ใช่แต่เท่านั้นเดินเชือนแชอยู่ข้างล่างประเดี๋ยวหนึ่ง เห็นธงช้างขึ้นไปกองอยู่บนหลังคาแล้ว พอตั้งหน้าว่าจะไปที่คัวรเฮาส์ ธงข้างก็ขึ้นอยู่บนยอดคัวรเฮาส์ พอไปถึง เจ้าพนักงานก็รับนำน่าเปนแถว กันผู้กันคนเสร็จ คนดีเหมือนอย่างที่ฮอมเบิคนี้เหมือนกัน ไม่ได้วิ่งตามดูเกรียวกราว ยืนคำนับอย่างเรียบร้อยตลอด เวลากลับลงมา แห่กันลงมา มีคนดูแน่น เปนพระราชาลงมา พอถึงกระไดพอพ้นกระไดมาแล้ว ไม่มีผู้คนตามดูแลอะไรเลย เฉยเหมือนคนธรรมดา น่าเที่ยวสบายจริงๆ ตามถนนมีร้านมาก แต่พ่อไม่ได้แวะแห่งไร ขึ้นรถเที่ยวดูเมือง เมืองนี้ดีกว่าบาเดนบาเดนหลายอย่าง ตึกที่เปนร้านขายยองฤๅเปนวิลลาทำงามๆ ที่นั้นเปนแอ่งอยู่ในหว่างเนินเขา เรือนสลับกันขึ้นไปบนเขาที่วิลลาต่างๆ น่าอยู่นัก มีสวนแลต้นไม้งามๆ ทั่วไปทุกหนแห่ง ถ้าจะว่าข้างหาของใช้สอยฤๅเล่น เห็นจะหาง่าย ร้านตลาดครึกครื้น แลเห็นได้ว่าเปนเมืองที่ได้ตั้งมาเก่าติดแล้วบริบูรณ์ เมืองฮอมเบิคนี้ นานไปก็คงจะเปนเช่นนั้น เหตุด้วยพระราชาทรงเปนพระราชธุระแลน้ำก็ว่าดีกว่า น้ำที่วิสบาเดนนั้นแก้เมื่อยปวดขัดแต่น้ำที่นี่แก้ได้หลายอย่างกว่า ทางที่ไป ผ่านตำบลบ้านใหญ่ๆ หลายตำบล แต่ตำบลซึ่งเปนเมืองใหญ่ คือ เฮิกสต เปนที่สำหรับซ่อมแซมรถไฟ เปนแฟกตอรีเต็มไปด้วยปล่องไฟทั้งนั้น ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำเมนซ์ ที่อื่นก็เปนธารผ่านทุ่ง แล้วเข้าในหมู่บ้าน ธรรมดาที่เข้าในหมู่บ้านแล้วทางคดๆ เคี้ยวๆ เพราะบ้านตั้งก่อนถนน ต่อออกทุ่งทางจึงตรง สองข้างทางปลูกไม้ผล คือ แปร เนกตริม แอบเปอล เปนพื้นในแถบนี้ทั้งสิ้นทั่วไปทุกแห่ง ต้นไม้เหล่านี้ต้นไม่โตมาก แต่ลูกดกเสียจริงๆ ออกลูกเปนอย่างลูกฝรั่งของเราทั้งนั้น กิ่งดกๆ ถึงต้องมีไม้ค้ำ ดกกว่ากะท้อนมาก ระยะทางที่ไปแลมาประมาณชั่วโมงหนึ่งเศษๆ อากาศช่างไม่แน่นอนเสียจริงๆ ในเวลานี้เปลี่ยนเปนซัมเมอทีเดียว แดดจัด เว้นไว้แต่ถ้าพระอาทิตย์ตกเมื่อไรก็หนาว ถึงต้องสวมเสื้อคลุมชั้นนอก ลมบางวันก็มีมาก บางวันก็มีน้อย อากาศยืนเปนเช่นนี้มาหลายวันแล้ว

คืนที่ ๑๗๐
วันพฤหัศบดีที่ ๑๒ กันยายน

วันนี้โปรเฟสเซอเกราซ์ เกรล ไมเยอ หมอฟอนนอรเดน มาตรวจอาการในที่สุด ๓ วิก ตรวจอย่างเลอียด เปนอันได้ความว่าหัวใจแลโลหิตที่แล่นทั่วตัวนั้น ดีบริบูรณ์เต็มตามความปราถนาไม่ต้องรักษาทางนี้ต่อไปอิก ส่วนครอนิกกะตา คือผิวหนังในจมูกที่งอกขึ้นทำให้หายใจขัดข้องนั้นก็ได้หายเปนปรกติ ตลอดจนถึงท่อลมหายใจไม่มีโรคบรอนไคติสต ต่อไปอิก แต่เรื่องปัสสาวะ ก็ไม่ผิดกับที่คาดไว้ ว่าคงจะยังไม่หายหมดได้ทีเดียว ช้าไปกว่าอื่นหน่อย เรื่องผูกกลัด ในเวลานี้ยังเปนผลของยาบำรุงโลหิตซึ่งทำให้อาหารตกไม่บริบูรณ์ ขอให้กินยาต่อไป ขอให้อาบน้ำอิก จะใช้ให้ร้อนขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่งก็ได้ ขอให้อยู่ที่นี่ต่อไปอิกจนครบกำหนด โรคอิกสองอย่างที่ยังไม่หายสนิทนั้น คงจะได้เห็นผลว่าดีขึ้น วันนี้ต่างคนต่างไปหมดแล้ว

ยังรำคาญอยู่ด้วยเรื่องอาหาร กินกับเข้าฝรั่งที่เปนเนื้อแขงๆ เข้าไป รู้สึกเต็มอยู่นั่นไม่ใคร่ละลาย จึงได้หันลงกินเข้าแลอาหารอ่อนๆ ผเอินตาอ้นไปเจ็บเสีย หีบทับนิ้วมืออักเสบถึงจับไข้ เปนคนที่หุงเข้าได้ วันนี้พระยาบุรุษเข้าหุง เข้าดิบไม่ทันรู้เชื่อใจกินเข้าไปท้องเฟ้อ เลยอึดอัดไม่สู้สบาย หิวด้วย แต่จะกินอะไรก็ไม่ได้มันเต็มเสียหมด ลงเดินปล่อยใหญ่ อ้อมไปจนถึงริตเตอโฮเตล ซึ่งอยู่มุมริตเตอป๊าก จะไปกินน้ำชา เลยถามหามักกะโรนี เขารับทำมาให้กินได้ แต่ในเวลาทำไปเที่ยวเดินเล่นอยู่ในริตเตอป๊ากแล้วจึงไปกิน เขาเลยบำเรอด้วยเครื่องดนตรี ตกลงเปนเพลิดเพลินอยู่ที่โฮเตลนั้นกว่าชั่วโมง โฮเตลนี้เห็นจะดีกว่าทุกแห่งคนอยู่เต็มหมดเหลือสองห้องเท่านั้น ด้านน่ามีหลังคากระจกแลมีนอกชานเปนที่นั่งเล่น มีห้องนั่งข้างล่าง เปิดแลเห็นสวน มีห้องเต้นรำห้องบิลเลียด ดนตรีก็ดี เปนที่คนอังกฤษชอบมาอยู่มาก ได้ส่งสมุดสำหรับโฮเตลนั้นมาให้ดูเล่นด้วย ขากลับก็เดินกลับมา ว่าตามจริงตั้งแต่มารักษาตัวที่นี่แล้ว เดินเก่งขึ้นมาก ไม่ใคร่รู้สึกเหนื่อยฤๅเมื่อยปวดอะไร ยังมีไม่ดีอยู่อย่างเดียวแต่เรื่องธาตุ ฤๅจะว่าลมในท้อง ซึ่งทำให้กินอาหารแขงๆ ยังไม่ได้เท่านั้น เวลาคํ่าต้องกินเข้าต้มแต่ต้องต้มเอง วันนี้พระราชวรินทร[๒๒๓]มาถึงเขาเลยไปอยู่อิงค์แลนด์เสีย ๗ วันจึงได้ช้าไป

หมายว่าวันนี้จะได้รับหนังสือเมล์ก็ไม่ได้รับ จนพ้นกำหนด ถึงกำหนดที่จะส่งหนังสือ จึงได้ส่งตามกำหนด

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.

พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๘
คืนที่ ๑๗๑
เมืองฮอมเบิค

วันศุกรที่ ๑๓ กันยายน ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้นอนไม่หลับ จะว่าเปนด้วยอะไรมีหลายทาง อยู่ในแพนกข้างฝ่ายท้องไม่ปรกติ บางทีก็จะเปนด้วยอาหาร เผลอลงไปตื่นเผลอลงไปตื่น ได้ความเดือดร้อน ข้อต้นเพราะไม่มีอาหารที่จะกินให้อร่อยได้ ข้อสองถึงจะมีอาหารที่อร่อยก็ไม่กินเข้าไปได้เท่าไร เพราะเต็มแน่นล้นอยู่ในคอ ข้อสามการที่เต็มแน่นล้นอยู่เช่นนั้น ไม่มียาฝรั่งที่จะแก้ให้หาย นอกจากต้องให้กินอาหารเข้าไปให้ได้ อะไรอะไรมันจึงจะเดินไปเรียบร้อยแล้วก็หายไปเอง เบื่อที่อยู่ เบื่อไม่มีอะไรทำ อยู่เปล่าๆ เหนื่อยหน่ายแก่ชีวิตรขึ้นมา คิดการที่จะหนีจากที่นี้ไปอยู่เสียที่อื่น เช่นสวิตเซอแลนด์ฤๅอิตาลี ก็จะต้องรอเวลาไปจัดการทางโน้นก่อนที่จะไปได้กว่าจะสำเร็จจะไปได้ ก็เรวเข้ามาอีกสักสี่วันฤๅห้าวันจากกำหนดเดิม ความทุกขเวทนาในระหว่างนี้ก็ไม่แปลกอะไรขึ้น ลางทีจะโทรมไปเสียก่อน จึงได้คิดการที่จะไปเที่ยวย้ายสถาน เปลี่ยนที่ทุกวัน กว่าจะถึงเฉลิมพระชนม์พรรษาจึงจะกลับมา มีวัน ๖ วัน แต่ก็ไม่แน่ ถ้าหากว่ามันไม่สบายอ่อนเปลี้ยอยู่ แลบางทีจะหาอาหารยาก ด้วยกินอาหารธรรมดาไม่ได้ก็จะกลับทำให้ไม่สบาย บางทีนอนเฟอะทนอยู่เช่นนี้จะดีกว่า ความรำคาญที่จะต้องนอนอยู่เช่นนี้ ที่มีเรื่องไม่มีอะไรจะทำ เกิดมาเปนแต่ตัวแมงกวนพวกบ้านไม่ให้เขามีความศุข นอนจมอยู่ในที่นอนคนเดียวใจมันก็ดิ่งลงไป ดิ่งลงไป ถ้าจับฟู้ขึ้นมาแลจะเลยเปนบ้า เหี่ยวลงไปก็จะเลยเจ็บมาก จึงไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร

การกินเข้าไม่ได้นั้น มันชวนจะเปนตั้งแต่แรกมาถึงที่นี่แล้ว เพราะเหตุที่เมืองนี้ ซึ่งเปนลัทธิวัดน้ำมนต์อย่างหนึ่งแต่ไม่ใช่นุ่ง[๒๒๔] เปนวัดเคร่ง ผู้ซึ่งอุปสมบทอยู่ในวัดนี้จำจะต้องถือธุดงควัตรแลสิกขาบทอย่างกวดขัน มีวินัยธรวินัยธรรมออกข้อบังคับ ทุกโฮเตลแลเรสเตอรองต์ทั่วไป ว่าอาหารสิ่งนั้นควร สิ่งนั้นไม่ควร ตีพิมพ์ป้ายแผ่นโตๆ ปิดไว้ พวกผู้ซึ่งเปนเจ้าของโฮเตล เจ้าของเรสเตอรองต์ จำจะต้องปฏิบัติตาม แต่ถึงว่าถ้าไม่ปฏิบัติตามไม่มีโทษอย่างไร ร้านเหล่านั้นก็บังคับกันเองได้ ด้วยถ้าหากว่าใครไปทำกับเข้าให้คนกินอร่อยขึ้นแห่งหนึ่ง คนจะไปติดเสียที่นั่นหมด จึงต้องคอยพร้อมกันบัพพาชนิยกรรมผู้ซึ่งไม่ประพฤติตามข้อบังคับวินัยธร วินัยธรรม ข้อบังคับนั้นมีเปน ๕ อย่าง ได้คัดแต่อย่างเดียวมาให้ดูเปนตัวอย่าง คือ

ห้ามอาหารที่ถึงเครื่องเทศ ถึงเกลือถึงพริกไทย ห้ามน้ำส้มมัสตาด ฮอสเรดิชเครื่องปรุงซุปแลซอศต่างๆ ยอมให้ใช้น้ำมนาว วนิลา อบเชย เช่นสลัดอย่างนี้ปรุงด้วยน้ำมนาวทั้งนั้น ห้ามมัน มักกะริน ไขวัว มันหมู ยอมให้ใช้ผักผลไม้ต้มมันต้มเคี่ยวเปื่อยให้เหลว เนื้อสัตว์เลอียดใช้ได้

อาหารเช้าแลว่าง ยอมให้ใช้น้ำชา คอโค ครีม ห้ามกาแฟ ซุป ห้ามซุปผักแลซุปผลไม้ ปลาให้กินปลาอย่างเบา ปลาต้ม ห้ามปลาไหล ปลาซาลมัน ปลาเตราต ซอศ ให้ใช้แต่เนยสดฤๅซอศเนยเนื้อ บรรดาเนื้อสัตว์เลี้ยงกินได้ เนื้ออย่างอ่อนกินได้ ถ้ากินเนื้อขาวได้นั้นดี ห้ามเนื้อหมู สัตว์ป่า กวางกินได้ กระต่ายห้าม สัตว์ปีก นกพิราบ ลูกไก่ ไก่เฟเซนต์ ปาตริดช์ นกครัมเมต ไก่งวง ซอศต่างๆ อย่างอ่อนๆ กินได้ ห่านเปดห้าม ผักต้องสับให้เลอียดต้ม อย่างที่ไม่เลอียดกินได้แต่แครอต อาร์ติโจ๊ก ปลายหน่อไม้ สลัดให้กินผักกาดอ่อนๆ กับน้ำมนาว อาหารแป้งแลของหวาน แป้งปั้นแลมักกะโรนี ห้ามเนย ปาเมซัน ให้ใช้เนยเหลือง เข้าร้อนแลเย็น ปุดดิงแลชูเฟลทุกอย่างใช้ได้ เว้นไว้แต่ต้องไม่มีผลไม้ฤๅแยมเท่านั้น น้ำแขงได้แต่ไอสคริมอย่างอ่อน เนยแขงอนุญาตแต่แคร์เวต แลดาร์มองแบรต์ ผลไม้ห้าม ไข่ต่างๆ ห้ามไข่เจียว ไข่ต้มแขง เนื้อเย็น หมูแฮม ปลาซาลมันย่าง ลิ้นวัวแลเนื้ออื่นได้ แต่ห้ามไส้กรอก ขนมปัง ให้ใช้ขนมปังขาวขนมปังปิ้ง ฮอมเบิค บิสกิต แลบิสกิตอื่นๆ ที่ว่ามานี้เปนฉบับหนึ่ง ยังมีฉบับอื่นอิก ๔ ฉบับ ที่ห้ามต่างๆ กันไป กลับตรงกันข้าม เช่นกับในใบนี้ห้ามไม่ให้กินเนื้อกระต่าย อิกใบหนึ่งบอกว่าให้กินเนื้อกระต่ายให้มาก การที่จะควรกินอย่างใบไหน บอกกับคนครัวว่าจะกินอย่างใบไหนเปนได้ ยังมีสิกขาที่ทำเปนคัมภีร์อิกต่างหาก ส่วนที่เรามาอยู่ แกไม่สั่งว่าให้เรากินตามใบใหน แล้วแต่คนครัวเขาจะจัดมา เขาจัดมาขนานใดขนานหนึ่ง อ้ายเราก็กินไม่ลงทั้งนั้น อย่างไรอย่างไรก็คงมันๆ จืดๆ เรื่องเกลือเปนห้ามทั่ว เรากลับได้ความเดือดร้อนเพราะไม่ถูกห้าม เช่นกับอ้ายเนื้อดุ้นโตโต เรากินเข้าไปไม่ได้เองก็มี จึงต้องมาเลี่ยงหันหาของอ่อนๆ นึกจะหันเข้าไปกินตามตำรา เขาบอกว่าเต็มทน คงกินไม่ได้ มันก็เรื่องจืดๆ มันๆ จึงเปนการขัดข้องลำบากประดักประเดิดเต็มที กินก็ไม่สบายไม่กินก็หิว ตกลงเปนรู้สึกตัวเหมือนบวชมากกว่าอย่างอื่นหมด แต่ไม่ใช่บวชพระ ซึ่งไม่ทันลำบากเช่นนี้ เหมือนบวชเณรเมื่อออกพรรษาแล้ว แต่ใจคอเมื่อเปนเณรกว้างขวางกว่าเดี๋ยวนี้ มีสู้เดี๋ยวนี้ไม่ได้อย่างเดียวแต่เพียงหิวเฉียบแหลมกว่ากันหน่อยเท่านั้น

คืนที่ ๑๗๒
วันเสาร์ที่ ๑๔ กันยายน

เมื่อคืนนี้ท้องไม่เฟ้อแต่หลับช้าอยู่นั้นเอง ตื่นร่ำไป มันไม่ลงร่องรอยเปนปรกติได้ อาหารต้องทำต่างหากวันละสิ่ง ตอนเช้าสวีตเบรดตองกลางวันเข้าต้มๆ เองกับเต้าหู้ยี้ ดุ๊กไปบิณฑบาตเจ๊กมาได้ ตอนค่ำนกพิราบทอดด้วยน้ำมันของมันเองตัวหนึ่ง ตอนดึกซุปคอนซุเม ไก่ดัมเบล อาหารที่กินนี้ไม่ได้ครึ่งที่เคยกินอยู่ แต่อดเสียเช่นนี้ดีกว่ากิน มิสเตอเกฮีเนียสมาหานั่งพูดกัน ไม่ได้ไปข้างไหน นอนกลิ้งอยู่บนเรือน รู้สึกตัวว่าไม่มีอะไรจะทำ ได้ความทุกขเวทนาเปนอย่างยิ่ง ตอนดึกเล่นต่อแต้ม ซึ่งไม่เปนด้วยกันทั้งนั้น ต่อแต้มนี้ได้ซื้อมาแต่เมืองเบอลิน เพื่อจะมาเล่นเวลาเปนเช่นนี้ แต่ลืมเสียนึกไม่ได้ นึกขึ้นมาได้ยังต้องค้นอิกเปนนาน ด้วยคนเก็บลืมยิ่งกว่าเรา ตกลงเปนอยู่อย่างที่ไม่เคยประพฤติเช่นนี้เลยตั้งแต่เกิดมา

คืนที่ ๑๗๓
วันอาทิตย์ที่ ๑๕ กันยายน

เรื่องที่เหน็ดเหนื่อยในการอยู่เปล่า นอนไม่หลับ กินเข้าไม่ได้ไม่แต่เฉภาะเวลาที่ท้องเฟ้อ ท้องปรกติลงแล้ว แต่ดูกระเพาะแลลำไส้มันแขงไปเสียหมด อาหารลงไปได้น้อยกว่าปรกติกว่าครึ่ง แต่อย่างนั้นยังรู้สึกว่าเต็มอัดร่ำไป จึงต้องกินแต่ของที่อ่อนแลน้อยที่สุดที่จะพอทนได้ เรื่องนอนหมายว่าเปนเพราะท้องไม่สบาย แต่มาปรากฎได้ความว่าเพราะตึงเหลือเกินนั้นอย่างหนึ่ง เพราะเบื่อที่นอนที่นอนไม่หลับมาเสียช้านานอิกอย่างหนึ่ง ถ้านิ่งอยู่ก็คงจะค่อยฟื้นขึ้นทุกวัน แต่จะช้า ยังมีข้ออื่นที่สำคัญนั้น ตั้งแต่ตื่นนอนขึ้นก็ให้รู้สึกเบื่อๆ ไม่ว่าอะไร จนกระทั่งถึงเวลานอนก็ยิ่งเบื่อมากขึ้น เพราะรู้เสียก่อนที่จะนอนแล้วว่าคงไม่หลับ ในการที่จะแก้ให้หายได้อย่างเดียวแต่ไปจากที่เรือนหลังนี้ แลที่ซึ่งเคยเห็นอยู่ในเวลาไม่สบายโดยรอบคอบ ตั้งต้นไปใหม่ ในการที่จะตั้งต้นเช่นนี้ เปนเวลาที่ไม่สบายกำลังถอย อาหารก็ยังไม่ตั้ง ในวันแรกๆ คงจะยังไม่ปรกติ จึงเปนการสำคัญที่จะเลือกที่ให้มีอาหารบริบูรณ์แลให้มีใจคอเบิกบาน เดิมได้คิดไว้ว่าจะไปเที่ยวในประเทศนี้ซึ่งอยู่ใกล้ๆ ที่ยังไม่เคยเห็น คงจะได้ถิ่นที่แปลกๆ สำเร็จอย่างหนึ่ง แต่ครั่นคร้ามด้วยเรื่องอาหาร ถ้าอาหารไม่ถูกปากก็จะไม่ได้ผลดีดังที่ต้องการ จึงได้ตามจรูญมาช่วยกันคิดอ่าน ตกลงเปนไปปารีสอย่างปิดว่าเปนคนธรรมดา จะได้เห็นการตามเคยที่เขาเดินทางสามัญกันอย่างไร มีข้อที่น่าวิตกในเรื่องที่จะไปทางไกลในรถไฟเช่นนี้อย่างเดียว แต่เรื่องจะนอนไม่หลับ แต่ปลงใจเสียนึกว่าถ่ายยาเสียวันหนึ่ง โดยจะไม่หลับยังรุ่ง รุ่งขึ้นคงต้องหลับ แต่เรื่องอาหารเชื่อว่าจะหาดีได้ แต่จะต้องไปอย่างเงียบ จึงให้จรูญล่วงน่าไปจัดการหาโฮเตลอยู่ กำหนดตัวผู้ไป คือบริพัตร ดุ๊ก พระยาบุรุษ หลวงฤทธิ นายศรี หมอ กลางวันโรเรตามเคย แต่ตาหมอเข้าเปนพนักงานเครื่องหาอะไรอ่อนๆ ให้กินค่อยกินได้ขึ้น เวลาย่ำค่ำกินเข้าเย็น ทุ่มหนึ่งออกจากฮอมเบิคด้วยรถโมเตอร์คาร์ มาขึ้นรถไฟที่แฟรงก์ฟอร์ต อาลเบอสเปนผู้มาจัดการ แกอดคำนับอย่างเจ้านายไม่ได้ เปิดหมวกร่ำไปจนต้องต่อว่า ที่แท้คนที่สเตชั่นรถไฟมันจำได้เสียแล้ว พอเดินผ่านมาก็คำนับ เลยต้องทนๆ เอาอย่างนั้น ชื่อที่พ่อใช้สำหรับจำเปนที่ต้องจดในเวลาไปเที่ยวนี้นั้น C. Yai ดุ๊กนั้น T. Tham บริพัตรนั้น P. Sawan รถที่มาคราวนี้เปนรถนอนสามัญ ไม่ได้เสริมเตียงแก้ไขอะไรเลย ครั้นมาถึงรถ อ้ายคนบนรถไฟเองมันก็รู้จัก ด้วยมันเคยเห็นแห่มาเสียแล้ว รถออกเวลา ๑ ทุ่ม ๕๕

รถนอนเดี๋ยวนี้ผิดกับแต่ก่อน ที่นอนกว้างขึ้นเปนกอง ห้องหนึ่งมีที่นอน เวลาพับเปนเก้าอี้ยาว ครั้นเวลาจะนอนเปิดพนักขึ้นเปนที่นอนชั้นบนชั้นหนึ่ง พลิกที่นั่งขึ้นเปนที่นอนชั้นล่างอิกชั้นหนึ่งเหมือนชั้ว ๒ ชั้น มีที่นอนแลผ้าห่มนอนอยู่ในนั้นเสร็จ การที่จะขึ้นไปนอนชั้นบน มีเชือกหุ้มกำมะหยี่สำหรับโหนตัวขึ้นไป ถ้าหากว่าจะนอนแต่ชั้นล่างชั้นเดียว เผยอที่นอนชั้นบนให้ตะแคง ลุกนั่งได้สบาย ในนั้นมีหิ้งนั่งหิ้งหนึ่ง หิ้งต่างโต๊ะหิ้งหนึ่ง ห้องเช่นนี้สองห้อง มีที่ล้างหน้าอยู่หว่างกลางห้องหนึ่ง มีประตูเข้าออกได้ทั้งสองห้อง แต่เมื่อข้างห้องไหนเข้าไปแล้ว ลั่นกลอนไม่ให้อิกข้างหนึ่งออกมาในเวลาล้างหน้าได้ เมื่อแรกนี้นึกว่าจะนอนไม่สบาย แต่ครั้นเวลานอนเข้าก็สบายดี กว้างเท่าที่นอนในเรืออัลเบียน ผิดกันแต่ไม่มีพนัก ได้ลงมือนอนแต่ห้าทุ่ม แต่ไม่หลับเปนด้วยตาหมอเลี้ยงสัปเปอ ท้องไปมัวทำการตึงๆ ตังๆ รถไฟสั่นชวนจะให้หลับ แต่หลับไม่ได้ กระเทือนข้างในยิ่งกว่าข้างนอก พอเจ็ดทุ่มแล้วก็เผลอไป พอถึงแดนฝรั่งเศส เจ้าพนักงานภาษีขึ้นมาตรวจรู้สึกตัวขึ้นมา เห็นมายืนอยู่ที่ประตูข้างหัวเสร็จแล้ว ยังตื้นอยู่ไม่รู้ว่าทำไมเขาถึงเปิดเข้ามาได้ เพราะได้ลั่นกลอนข้างในไว้ ภายหลังจึงรู้ว่าเขามีกุญแจสำหรับมาเปิด เห็นอ้ายฟ้อนที่นั่งอยู่ห้องหนึ่งต่างหาก ตื่นตาขาวทีเดียว ว่าฝรั่งเขาเปิดเข้ามาในห้องวิ่งทลักทลายอยู่ตามนั้น ที่แท้ในการที่จะกันตรวจนี้ง่าย ถ้าได้ตั๋วสำคัญแล้วก็เปนอันไม่ต้องตรวจ แต่พ่อไม่ให้ขอ เพราะอยากจะถูกตรวจ แต่ได้จัดไว้ไม่ให้มีอะไรอยู่ในห้องนอนที่จะต้องตรวจนั้นเลย มาถึงก็มาถามว่ามีอะไรซึ่งจะต้องบอกภาษีบ้าง เราตอบว่าไม่มี ก็เปนแล้วกันเท่านั้น คราวนี้มีอิกคนหนึ่งเข้ามาเรียกตั๋วโดยสาน เสียทีไม่ได้เตรียมตัวไว้ เพราะไปไหนๆ ไม่ได้เคยถือตั๋วเอง คนอื่นเขาถือ ตกลงเปนต้องพิรุธ จำหน่ายให้ไปเอาที่บริพัตร คนตรวจนั้นเปนกอง ยายแหม่มก็มี สำหรับตรวจผู้หญิง เขาว่าที่อื่นไม่มากอย่างนี้ ฝรั่งเศสใช้คนมากกว่าที่อื่นหมด เห็นจะเกือบสามยามจึงได้หลับอิก ลืมบอกนาฬิกาเลื่อนเวลาไปชั่วโมงหนึ่งให้อ้ายฟ้อนรู้ ตื่นขึ้นเวลาย่ำรุ่ง เห็นเอะอะทำท่าว่าจะให้ตื่น ต้องให้ดูนาฬิกา มัวถามโจทย์กันจนเลยตาเริด กำหนดว่าจะถึงโมงเช้า แต่ที่แท้นาฬิกาเราเปนเวลาเยอรมัน โมงเช้าฝรั่งเศสมัน ๒ โมงเยอรมัน พยายามจะหลับอิกก็ไม่สำเร็จ เลยต้องตื่นนอนอยู่บนที่นอน

วิหารมะเดลินที่เมืองปารีส

วิหารมะเดลินที่เมืองปารีส

คืนที่ ๑๗๔
วันจันทร์ที่ ๑๖ กันยายน

โมงเช้าเข้าแดนฝรั่งเศสตื่นขึ้น นั่งดูอะไรๆ มาตามทาง บ้านเรือนผู้คนมันช่างแปลกกันกับเยอรมันเสียจริงๆ บ้านในเมืองฝรั่งเศสดูมันแบบบาง เรือนเล็กเรือนน้อยคงจะวางท่วงทีให้น่าดู ข้างเยอรมันนั้นหนักๆ ถ้าจะเปรียบกับเรือนข้างไทยเยอรมันเปนอย่างที่เรียกว่า “ตึก” อย่างเก่า เช่นเรือนในวังน่า ข้างฝรั่งเศสเปน “ตึก” อย่างใหม่ฤๅจะเรียกว่า “เก๋ง” คือหลังคาแบนๆ เยอรมันหลังคาสูงๆ บ้านเรือนในประเทศเหล่านี้ ถ้าจะผูกตาไปปล่อย จะบอกได้ว่านี่เยอรมัน นี่ฝรั่งเศส นี่อังกฤษ เพราะแปลกห่างกันมาก รถมาถึงที่สเตชั่นเวลา ๒ โมง เห็นรพีกับจรูญมาอยู่ที่นั่น รพีนั้นพ่อเข้าใจว่ากลับเข้าไปน่าจะถึงแล้ว เพราะลาตั้งแต่เมืองเบอลิน จนได้มีโทรเลขเข้าไปให้ลูกโต ท่านเล็กแลกรมดำรง คอยไปรับโมเตอร์คาร์ของฝาก[๒๒๕] ได้ความว่าที่ยังไมได้กลับเพราะยังหาเรือไม่ได้ ขึ้นรถแคบโมเตอร์คาร์ มาด้วยกัน ๔ คนทั้งจรูญ ตรงมาที่โฮเตลลิเวอปูล ถนนรือ เดอ คาสติย์ลิออน โฮเตลในปารีสเดี๋ยวนี้เต็มมากเพราะกำลังคนต่างประเทศกลับจากไปเที่ยว ผู้คนในถนนก็แน่นหนาคึกคักกว่าเมื่อมาคราวที่ ๒ มาก แต่ต้นไม้แห้งมาก ที่ใบแดงก็มี ไม่มีใบเลยก็มี เขาว่าใบไม้ตามถนนนี้ร่วงเร็ว เพราะจะแตกใหม่ก่อนฤดูหนาว ก็แตกบ้างจริง แต่ใบไม่เขียว แตกใบเหลืองๆ เปนใบอ่อนแล้วมีดอก แต่ก็น้อยต้นที่แตก ที่โฮเตลนี้เปนแฟลตอันหนึ่ง อยู่แต่พวกเราไม่มีคนอื่นปน แต่งงดงามดีแลสบาย กินเช้าอิกเวลาหนึ่ง แล้วจึงลงเดินไปเที่ยว จับตั้งแต่น่าโฮเตลนี้ไป โฮเตลนี้เปนหัวโต่งเสาชิงช้า ที่เรียกว่าเสาชิงช้านั้น คือมีทางเดินตามเฉลียงน่าร้านตลอด ร้านเขาพึ่งจะลงมือจัด แต่ที่จริงเราก็ไม่สู้ต้องการเฉภาะร้าน อยากจะเดินเล่นมากกว่า ได้เดินตามถนน รือ เดอคาสตีย์ลิออน ไปออกถนนรือ เดอ ริ โวลี ซึ่งไปข้างวังลูวร์ (อ่านเปนลูฟ) แวะดูร้านตามทางบ้างบางแห่ง แล้วขึ้นรถไปห้าง แมปปินแอนด์เวบย์ ที่ ‘อาเว นือ เดอ ล’ โอเปรา แล้วต่อนั้นไปเดินตามถนน บุลวาร์ด์ เดส คาปุซีนส์ แลบุลวาร์ด์มัดเลน ร้านเหล่านี้มันไม่ผิดกันเท่าไร มีขายโปสต์ก๊าด ขายรูปต่างๆ ขายเครื่องเพ็ชรพลอยเก๊ มีเครื่องเพ็ชรพลอยจริงๆ คั่นบ้าง แต่ไม่ใช่ร้านเครื่องเพ็ชรที่สลักสำคัญอะไร ไปจนวัดมัดเลนได้แวะขึ้นดู วัดนี้ที่พ่อเคยว่าไม่งาม เวลามากำลังมีที่อื่นดู ไม่ได้ตั้งใจจะไปดูทั้งสองคราว คราวนี้ว่างจึงได้แวะขึ้นไปดู ประตูที่แลเห็นเปนประตูทองแดงหล่อ ไม่ได้หล่อทั้งแผ่น เปนประตูกรอบไม้กรุรูปทองแดงหล่อ ข้างในผนังข้างละ ๔ คูหา มีรูปศิลาที่บูชา ๘ แห่ง กลางเปนรูปศิลาอยู่หลังไม้กางเขน ดูไม่อัศจรรย์อะไร กลับจากวัดนั้นกินเข้าที่เรสเตอรองต์ ลารือ ซึ่งอยู่ตรงน่าวัด ยังกินเข้าไม่ใคร่จะได้ ถูกอาหารมันๆ ยังเลี่ยน ออกจากนั้นขึ้นรถไปดู นก, ไก่, ปลา, ที่ถนน เคดุลูฟร์ ซึ่งดุ๊กซื้อส่งเข้าไปบางกอก แต่ไม่สู้มีอะไรมากนัก แปลกอยู่แต่ที่ปลา ร้านปลานี้เปนร้านที่ผสมปลาขาย ตั้งถังเปนแอแควเรียมกลายๆ แต่ผสมปลาที่สำหรับคนเอาไปเลี้ยง มีปลาเงินปลาทองเปนต้น แต่ก็ไม่มีปลาดีอย่างหางพวง เปนปลาหางซิวแทบทั้งนั้น ดีที่มันช่างจัด มีอ่างแก้วใบใหญ่ตั้งบนโต๊ะ กลางเปนเขามีน้ำไหลหยาดลงไปในนั้นสำหรับเปลี่ยนน้ำ ในนั้นมีปลาทองตัวเล็กๆ ๓๐๐๐ เศษ ว่ายเต็มไปทั้งอ่างตั้งแต่ก้นจนถึงปาก เปนของน่าดูจริงๆ อิกอย่างหนึ่งมีปลาเรียกว่า อักซอลอท เดอ เมกซิก ยาวประมาณสัก ๖ นิ้ว ๗ นิ้ว มีตีน ๔ ตีนเหมือนหนูมีครีบ แต่กระโดงติดกันตลอดไปจนหางๆ ไม่จักเปนใบพาย มีหูตั้งเหมือนหูหนู มีขนรอบใบหูยาวเวลาหุบหูอยู่ดูเหมือนมีขนรอบฅอ ต่อชันหูจึงเห็นว่ามี ๒ ข้างไม่ใช่รอบฅอ ปลาเช่นนี้มี ๒ สี ดำสีหนึ่ง ขาวสีหนึ่ง ออกจากนั้นกลับมาโฮเตล หยุดพักเวลานี้ได้รับหนังสือเมล์

ครั้นจวนค่ำ ขึ้นรถโมเตอคาร์แคบ ไปเที่ยวบัวส์ เดอ บูลอย์น หนาวกว่าเมื่อคราวที่ ๒ มาก พอเวลาค่ำกลับมาแวะดูร้านขายของ ซึ่งเขาเรียกว่าเอกส์เปรสบาร์ ซึ่งอยากดูอยู่แต่ก่อนแล้ว ดูไม่ได้กีดยศที่จริงสนุกดี ขายทั้งเครื่องดื่มแลเครื่องกิน เครื่องดื่มนั้นตั้งเปนตู้ กรุข้างน่าด้วยศิลาแล้วมีก๊อกยื่นมา มีแป้นที่สำหรับวางถ้วย มีช่องสำหรับกรอกอัฐ บอกชื่อสิ่งของที่หลังก๊อก บอกราคา ถ้าจะต้องการสิ่งไร เอาถ้วยไปตั้งรอง แล้วเอาอัฐกรอก อัฐนั้นเข้าไปถ่วงคันชั่งข้างใน เปิดน้ำที่ต้องการนั้นมาลงในถ้วย เฉภาะพอดีกับถ้วย ครั้นเวลากินแล้วเอาถ้วยนั้นคว่ำลง กดเดือยที่ถานตู้ น้ำกีฉีดขึ้นมาล้างถ้วยอย่างแรง ถ้วยนั้นสอาดเอง ส่วนที่บรรจุของกินนั้น เปนจังหันตั้งตามแบน มีแก้วครอบ เมื่อหย่อนอัฐลงในช่อง จังหันนั้นก็หมุนมา พอของกินตรงช่อง กระดกให้ของตกลงมาในราง ของนั้นมีมาก อาจจะกินอิ่มได้ด้วยราคาถูกๆ ออกจากนั้นเดินไปตามริมถนนอิก ได้แวะไปที่ร้านซอมเมอซื้อกล้องแมร์ช่อม คราวนี้ค่อยได้กล้องแปลก ในการเดินกลางคืนนี้ ไม่มีผิดกันกับงานวัดเลย เปนร้านจุดฟืนไฟสว่างตลอด ของที่ขายก็เปนของต่างๆ อย่างงานวัด มีร้านกินเข้าคั่นเปนระยะเปนตอน คนที่เดินไปมา มันก็ออกจะเปนเดินดูๆ ไม่ใช่ซื้อขายวายล่องอะไรกันจริงๆ เปนแต่ส่วนเอาร้านเมืองเปนร้านวัด ก็ใหญ่โตครึกครื้นมากขึ้น ครั้นจะกินเข้าที่ร้านดีวิเศษอะไรก็กลัวเลี่ยน จึงไปกินที่เรสเตอรองต์เวียนนัวส์ ซึ่งมีกับเข้าฮังแกเรียน กินแต่ซุปกับแกงไก่ฮังแกเรียนคล้ายๆ แกงต้มส้มต้มกะปิ ขาดเปรี้ยวใช้ผักดองแทน ที่รู้ว่าจะกินได้ เพราะเคยกินที่บุดาเปส์ตเมื่อมาคราวก่อน พอกินแล้วก็กลับมาโฮเตล เข้านอนแต่เวลายามหนึ่ง เพราะง่วง แลวันนี้เดินมาก

คืนที่ ๑๗๕
วันอังคารที่ ๑๗ กันยายน

เมื่อคืนนี้ หลับได้สนิทดี กินเช้าที่โฮเตลแล้วอยู่จนเที่ยง จึงได้ไปเดิน แลแวะซื้อของบ้าง วันนี้เดินไม่สู้ไกล แล้วขึ้นรถไปดูห้างเมเปอล ที่ขายของเครื่องเฟอนิเชออังกฤษ ที่นี่ผิดกับที่ลอนดอน เพราะเปนแต่สาขา ขายแต่เฉภาะเครื่องเฟอนิเชอ แลเครื่องแต่งประกอบเล็กน้อย เฟอนิเชอก็ไม่ผิดอะไรกับที่ได้เห็นที่ลอนดอน แปลกแต่มีเตียงทองเหลือง มีเสาติดราวมุ้ง ดีกว่าที่เคยมีแต่ก่อน ออกจากนั้นไปกินเข้าที่เรสเตอรองด์ชื่ออองรี เปนที่ซึ่งเขากินกลางวันมีกับเข้าดี การตกแต่งไม่สู้จะหรูหรานัก มีกับเข้าดีสิ่งหนึ่ง เรียกว่า มุสสากา โอสโอแบร์จีน ว่าเปนกับเข้ากรีก เปนเนื้อแกะกับมะเขือขาวแลมะเขือเทศ เนื้อแกะนั้นสับเลอียด เคล้าเนยแลมะเขือแล้วเข้าตู้ กินไม่เลี่ยน อร่อยดีมาก แต่เมื่อจะว่าตามจริงแล้ว อาไศรยเรื่องปรุงรศ ถ้าเปนชาติอื่นทำกับเข้าอย่างเดียวกันนี้ รศคงแปลกไปอย่างอื่น เช่นอังกฤษชอบทำอะไรจืดๆ แต่ชอบกินเค็มอย่างเอก เอาเกลือปรุงรศเอาข้างนอกมากๆ ถ้าเยอรมันทำก็คงจืดๆ มันๆ ฝรั่งเศสรู้จักรศคล้ายกับเรา ปรุงเสร็จในตัวอร่อยกว่าปรุงทีหลังเปนธรรมดา ไม่ว่ากับเข้าอะไรๆ กระทั่งคนใช้ในเรสเตอรองต์มันก็รู้จักรศ เช่นปรุงน้ำสลัดเช่นนี้ คนใช้ทำทั้งนั้น คงได้รศที่แหลมแลผักไม่ชํ้า ทราบว่าเขาใช้ชิมกันด้วย ผู้ที่เปนนายดูการทำครัวนี้ได้เงินมากๆ ในเรสเตอรองต์ใหญ่ๆ ได้ถึงปีละ ๒๐๐๐ ปอนด์ ครัวเรสเตอรองต์เช่นนี้ไม่ใช่ครัวใหญ่โตอะไร ห้องสี่เหลี่ยมเล็กๆ เท่านั้นพอ เพราะกับเข้าฝรั่งมันทำง่ายกว่ากับเข้าเรา ไปถึงเอาบาญชีกับเข้ามาให้เลือก เราคงจะเลือกไม่เกิน ๓ สิ่ง เมื่อเลือกแล้วก็ไปลงมือทำ เวลาที่นั่งคอยอยู่นั้น กินของแกล้ม ออร์ ด’ เอิวร์ (ซึ่งอ่านว่าออเดิฟ) ไปพลางกว่ากับเข้าจะมา กับเข้าที่เอามานั้นมาในหม้อฤๅในภาชนะที่ทำนั้นเอง เพราะฉนั้นของกินจึงได้ร้อนเสมอ พิธีที่จะเลี้ยงก็ง่ายกว่าโฮเตลมาก เพราะกินน้อยคน ถ้ากินที่โฮเตลฤๅกินโต๊ะธรรมดา ต้องคอยให้กินแล้วกันหมดจึงจะมาเก็บจาน แล้วจึงจะตั้งจาน ตั้งจานแล้ว เอาของมายังต้องมาตั้งนิ่งเสียที ให้สัญญาอาณัติกันที่จะออกแจกให้พร้อมกัน อะไรๆ ไม่ยากเท่าที่จะเร่งให้เลี้ยงให้ได้แล้วเรว ถ้าปล่อยไปตามเรื่องเขา เกือบ ๒ ชั่วโมงจึงจะแล้ว นั่งเสียเจ็บหลัง กับเข้าก็ไม่ใคร่จะได้ร้อน วันนี้รู้สึกว่ากินได้เกือบจะเปนปรกติ แต่ยังไม่เต็มอัตราที่เคยกิน

กินเข้าแล้วไปตัดผม ที่ร้านช่างตัดผม ตัดช้าสักหน่อย แต่ทำดีมาก เวลาตัดแล้วเสร็จเอาเทียนชุบขี้ผี้งอย่างเล่มเล็กๆ ลนปลายผมที่ตัดทั่ว เพื่อจะปิดช่องโลหิตที่แล่นมาในเส้นผมนั้น แล้วสระผมสบายดี ตัดผมแล้วกลับมาพักอยู่ที่โฮเตล อ่านเขียนต่างๆ

เดิมกะว่าจะไป ซังต์ คลูด์ วังนอกเมืองปารีส แต่เห็นอากาศคลุ้ม กลัวจะหนาวแลหนังสือยังค้างอยู่มาก จึงได้ทำอยู่เสียจนคํ่า ต่อค่ำแล้วจึงได้ออกเดินจากโฮเตลโปจนถึงถนนบุลวาร์ด์ แล้วเดินไปตามข้างถนนบุลวาร์ด์ ดูอะไรๆ เล่นจนถึงเวลากินเข้า จึงได้ขึ้นรถไปกินที่เรสเตอรองต์วัวแซง เปนที่ผู้หลักผู้ใหญ่เขาไปกินกัน เพราะเปนเรสเตอรองต์เก่า แต่กับเข้าไม่สู้อร่อย แลบางทีจะอิ่มมาแต่กลางวันยังไม่หาย

คืนที่ ๑๗๖
วันพุฒที่ ๑๘ กันยายน

เมื่อคืนนี้นอนหลับง่าย แต่วันนี้ได้รับเมล์ประดังมาอิก ซึ่งจะตอบไม่ทัน เวลาบ่ายไปเดินที่ถนนอะเวนือ เดอ ล’ โอเปรา จนถึงที่ซึ่งเขาขายซิเนมาโตกราฟ ที่ดุ๊กซื้อเข้าไปเล่น แวะขึ้นไปดูที่ซึ่งเล่นนั้น เล่นบนตึกห้องเล็กๆ ห้องหนึ่งสำหรับเล่นซิเนมาโตกราฟที่เข้ากับอ้อแอ้ ตั้งเครื่องฉายไฟในห้องหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ห้องเดียวตรงกัน แล้วเอากระจกเงาฉายให้ไปที่จอ การที่จะปิดให้พร้อมกันทั้งสองอย่าง อยู่ข้างจะเปนการใหญ่ บางทีเพลงมันคลาศ เวลาหยุดร้อง หนังทำปากบับๆ ต้องบอกกล่าวกริ่งกร่างกันให้พร้อม ร้องดังเสียจริงๆ ห้องเล็กๆ ถึงเจ็บหู แต่ถ้าจะเอาเข้าไปเมืองไทยไม่สนุกแน่ เพราะมันแบแล้วก็กำ กำแล้วก็แบ อย่างเช่นแม่เที่ยง[๒๒๖] อธิบายท่าบังสาวันนั้นเอง อิกห้องหนึ่งสำหรับดูพวกหนังตลกแลหนังจริง ห้องนี้เล่นตรงจอ เหมือนอย่างที่บ้านดุ๊ก แต่กว่าจะเปิดได้แต่ละขด ดูประดักประเดิดช้ากว่า เพราะเหตุที่ไม่ใช่เปนโรงเขาสำหรับเล่น เปนที่สำหรับขาย มีตั้งร้อยขดพันขด เล่นสำหรับให้คนที่จะซื้อเลือก ไม่ต้องเสียเงินเสียทองอะไร เมื่อดูชอบใจขดไหนก็บอกซื้อขดนั้น เขาเก็บไว้ชั้นบนตึก มีลิฟต์เล็กๆ เดินได้ริมผนัง เมื่อจะต้องการอะไรเขียนลงในกระดาษวางที่ลิฟต์ขึ้นไป คนอยู่ข้างบนก็จัดวางลงในลิฟต์หย่อนลงมา ที่ได้ดูวันนี้ เรื่องตาคนหนึ่งมาอ่านหนังสือพิมพ์อยู่ในกลางสวน มีเด็กสองคนมาหลอก คนหนึ่งชวนพูด คนหนึ่งเอายาคันหยอดลงไปทางฅอเสื้อ ตานั่นคัน หกล้มหกลุก แล้วเที่ยวถูไถอะไรต่ออะไรไป จนลงปลายที่สุดถูกโปลิศจับ จะดูต่อไปอิกก็หิวเข้า จึงได้ซื้อขดนั้น สำหรับจะให้ดุ๊กไปเล่นให้ดู แล้วลงจากที่นั้น เดินไปกินเข้าที่กาเฟ เดอ ปารีส ซึ่งเคยไปกินแล้ว

ออกจากนั้นขึ้นรถโมเตอคาร์ ไปดูแซงต์คลูด์ซึ่งเปนวังอิกแห่งหนึ่งนอกเมืองปารีส ที่เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์[๒๒๗]เฝ้าเอมเปอเรอนะโปเลียนที่ ๓ เมื่อปีเถาะนพศกจุลศักราช ๑๒๒๙ มีป๊ากอยู่บนเขาผเอินไปเจอเขากำลังตั้งร้านแฟร์ประจำปี แวะไปดูลักษณเหมือนภูเขาทองฤๅวัดสามปลื้ม เลวกว่าวัดเบญจมบพิตร ร้านนั้นขายขนมเปนพื้น มียิงเป้าโยนห่วง หมุนๆ ปาลูกกลมให้โดนตุ๊กตา แลอะไรต่างๆ เหล่านี้อย่างละหลายๆ โรง คั่นกันไปกับร้านขนม มีสวีตชแบ๊กถ่ายรูป เปนสองแถวไปจนตลอดถึงที่วงกลมของสระน่าคาสเคดที่น้ำตก ที่นั่นตั้งเครื่องหมุนๆ ต่างๆ จำพวก แมริโกเรานด์ แต่เปนรถโมเตอคาร์ก็มี ม้าก็มี วัวควายอะไรต่างๆ ตามแต่จะแผลงไปได้ มีเรือ แอร์ชีป มีชิงช้าทำนองชิงช้าญวน แลมีเรือถูกคลื่น ที่น่าเอนดูกว่าทั้งปวงหมดนั้นคือรถไฟเล็กๆ มีรถพ่วงหลายคัน พอเด็กๆ นั่งได้ ๔ คน วิ่งวงไปรอบๆ ลักษณรถไฟตกั่ว แปลกที่โตพอคนนั่งได้เท่านั้น ถ้าหากว่ามีในงานวัด คนคงจะชอบ แต่ทีจะต้องลงทุนมาก เครื่องหมุนๆ หันๆ เหล่านี้ดูจะลงทุนมากทั้งนั้น แต่ของเขาไม่เปนไร เพราะเปนเครื่องมือหากิน ลงทุนเสียคราวหนึ่ง คงได้ประโยชน์จากเครื่องมือเหล่านั้นเสมอ เพราะเขากะกำหนดเล่นงานอย่างนี้ตลอดปี คือเมื่อนั่นไปเล่นที่ตำบลนั้น แล้วย้ายไปตำบลอื่นๆ ทั่วทั้งเมืองฝรั่งเศส คนที่มาดูก็มากอยู่ แต่มักเปนชั้นไพร่เร่อร่าต่างๆ ขนมนมเนยก็เปนของสำหรับคนเลวทั้งนั้น เดินกัดกินกันไปตามถนน เราไม่รู้สึกสนุกอะไรในแฟร์นั้นเลย สนุกที่ได้เห็นคนไพร่ๆ ฝรั่งมาก เครื่องหมุนๆ เหล่านี้ เห็นจะเกือบถึง ๓๐ อัน ที่นี้เคยมีแฟร์แต่ครั้งเอมเปอเรอนะโปเลียน แต่เดี๋ยวนี้น่าสงสารป๊ากแลวังโทรมร้างไปทั้งนั้น น้ำในสระก็เขียว น้ำพุก็ไม่ได้เดิน หญ้าก็แห้งเปนอย่างที่ทิ้งร้าง เพราะเหตุที่วังมันมากมายหลายแห่งเหลือที่จะรักษาเปลืองเงิน ออกจากที่แฟร์นี้แล้วขับรถไปในป๊าก ไปบรรจบทางเวอไซล์แล้วกลับมา ทางอยู่ข้างจะไกล ผ่านทางเมืองเซวร์ (อ่านเซฟ) กลับมาโฮเตล ถึงเกือบทุ่มหนึ่ง

กำหนดเมล์วันศุกร ครั้นจะไปจบหนังสือนี้ต่อพรุ่งนี้ ก็เปนวันเดินทาง จะไปถึงฮอมเบิคต่อวันศุกร ส่งเมล์ไม่ทัน จึงขอจบเสียวันนี้ มีสิ่งของซึ่งควรจะส่งได้อยู่บ้าง จะฝากรพีเข้าไปก็เห็นไม่ต้องการอันใด เพราะจะได้ออกก่อนต่อวันที่ ๒๐ จะไปถึงก่อนพ่อ ๒๐ วันเศษเท่านั้น เพราะฉนั้นจะได้งดการส่งของทั้งปวง เอาไปกับตัวทีเดียว เว้นไว้แต่ของเล็กๆ น้อยๆ ที่จะส่งทางไปรสนีย์

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๓๙
คืนที่ ๑๗๗
เมืองฮอมเบิค

วันพฤหัศบดีที่ ๑๙ กันยายน ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

วันนี้ได้รับหนังสือต่างๆ อิกจากที่อื่น แลได้ฝากกล้องแมร์ช่อมให้รพีซึ่งจะกลับเข้าไปก่อนพาไปให้พวกนักเลงกล้องด้วยกัน แล้วจึงไปเที่ยวเดินตามแถบถนนข้างออกไพร่ๆ ลงไป เพื่อจะดูให้เห็นคนสามัญในปารีส แวะที่ร้านเมนโดลีน หยุดเลือกอยู่นาน สำหรับที่จะเอามาฝาก จนถึงเวลากินเข้าจึงไปกินที่อองรีซ้ำอิก วันนี้มีกับเข้ากรีกอิกอย่างหนึ่ง เปนเข้าผัดบรรจุในเม็ดพริก พริกนั้นใหญ่เท่ากระทงกับเข้าสังฆทานใบหนึ่ง ถ้าจะกินแต่สิ่งเดียวเท่านั้นก็อิ่ม ที่นี่มีออเดอฟอิกอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่มีที่อื่น ลักษณคล้ายย่า แต่มีไข่สุกในนั้นมาก ย่อยเลอียด ยำใหญ่ฤๅยำญวนของเรา ถ้าหั่นให้เลอียดขึ้น เติมไข่ เกือบจะคล้ายกัน แต่รศคงจะแปลกกันมาก การปรุงรศอาหารกับเข้าฝรั่งเศสไม่เฉียบแหลมเหมือนของเราก็จริงแต่กลมกล่อม ไทยกินได้ทั้งนั้นไม่เลี่ยนเปนที่ตั้ง ออกจากนั้นมาเดินอิกหน่อยหนึ่ง แล้วจึงกลับมาโฮเตลอ่านหนังสือ จนถึงเวลาที่จะไปขึ้นรถไฟ ออกจากปารีสทุ่มเศษ คนโดยสานน้อย เห็นมีคนอื่นแต่ผัวเมียสองคู่ กับคนร้านคาติเอร์ที่เคยขายของเราคนหนึ่ง เพราะเปนเวลาเขาเข้าปารีสไม่ใช่เวลาออก ด้วยที่อื่นๆ เริ่มหนาวแล้วทั้งนั้น เปนเวลาที่ควรจะลงไปข้างใต้ ไม่ควรจะทวนขึ้นไปข้างเหนือ เขาจัดการไว้ให้กินเข้าในรถไฟ พ่อได้นึกแล้วว่าถ้ากินเสียที่โฮเตลก่อนจะดีกว่า ถึงหัวค่ำไปหน่อยจะมีอะไรกินมากกว่าไปกินบนรถ แต่เขาจัดตกลงเสียเช่นนั้นแล้ว อาหารในรถสามัญนั้นดังนี้ ออเดอฟไม่มีอะไรนอกจากปลาซาร์ดินอย่างเดียว แล้วถึงซุปแป้งคนๆ เปนเยื่อเหมือนน้ำมะพร้าวอ่อน แล้วมีปลาซึ่งเหม็นคาวกินไม่ได้ มีไก่ซึ่งต้องพยายามกิน เพราะเชื่อว่าจะไม่มีอื่นดีกว่านั้น ได้เตรียมจะกินถึงสองชิ้น แต่ไม่สำเร็จได้ชิ้นเดียว ต่อนั้นเนื้อวัวหั่นบางลอยในน้ำมันสลัด แช่น้ำมันบีบมนาวนิดหนึ่ง กินไม่เข้า ลูกไม้สำหรับคนต่างประเทศ คือเล็กๆ แขงๆ ฝาดๆ แต่ไม่ต้องกิน เพราะเหตุที่เมื่อเวลาจะขึ้นรถมา รพีได้เอามะเดื่อกับลูกนัตสดหีบหนึ่งมาให้สำหรับไปกินกลางทาง ลุกจากโต๊ะมากินเสียที่ห้องไม่ทันดึกลงมือหนาวขึ้นทุกที ตกลงเข้าที่นอน อ่านหนังสือจนง่วงก็นอนหลับ

พระรูปหมู่ฉายในวันเฉลิมพระชนม์พรรษาที่เมืองฮอมเบิค

พระรูปหมู่ฉายในวันเฉลิมพระชนม์พรรษาที่เมืองฮอมเบิค

คืนที่ ๑๗๘
วันศุกรที่ ๒๐ กันยายน

เวลายํ่ารุ่งตื่นขึ้นหิวเหลือสติกำลัง รู้สึกว่าพลุ่งๆ ขึ้นมาในอกจนถึงฅอ ให้ไปขออะไรกินไม่ได้ ว่ารถปลดเสียแล้ว ทีหลังไปได้น้ำซุปทีเห็นจะพึ่งลงมือต้ม เปนน้ำท่าอย่างไม่บริสุทธิ์ฤๅน้ำล้างมือ ไม่สำเร็จอาหารกิจ ทุรนทุรายมาก จึงได้บอกขอลูกไม้ที่ยังเหลืออยู่ในหีบ เสียงกระดาษดังแกรกๆ แล้วก็เงียบ แกรกๆ แล้วก็เงียบ จนเหลือทนไม่รู้ว่าเหตุผลกลใด เพราะลูกไม้นั้นก็อยู่ติดกันกับห้องนอนจะหลุดไปรถโน้นไม่ได้เลย เรียกถามเท่าไรก็ไม่มีคน ออกไปดังแกรกๆ กันอยู่เสียที่อื่น ลงปลายมือถามว่าเรื่องเหตุผลเปนอย่างไร ฤๅกินเสียหมดแล้ว ขอ ให้บอก จะได้สิ้นหวัง กินน้ำกินท่าอะไรพอแก้ขัด ได้ความอย่างเลวที่สุด ว่าไม่มีจาน จะรอให้รถโน้นมาต่อ จะได้เอาจาน ราวกับว่าเราจะกินจานไม่ใช่กินลูกไม้ การที่แหกตาขึ้นกินลูกไม้แต่เช้าหัวมืดนั้นก็ผิดปรกติ เพราะหิวเหลือทนรู้อยู่แล้ว ยังต้องไปรอจาน ถ้าจะเห็นว่ากินจากหีบเปนไพร่ไป อยากจะเปนผู้ดีตามซึ่งไม่สู้เคยนัก จานรองถ้วยน้ำชาก็มี ยังเห็นผิดธรรมเนียมไปเสียได้ ที่จริงเมื่อหัวค่ำก็กินจากหีบไม่ได้มีจานรองเลย แต่เรากินเอง เขาคงเห็นไม่ควรแก่กิริยาของผู้ดี กินลูกไม้แล้วจึงได้ขนมปังกับปลาซาร์ดินสักสี่ห้าตัว หมดทุนเท่านั้น แต่จำต้องกินจนอิ่มจึงได้หลับอิกได้ จนจวนจะถึงแฟรงก์เฟอตจึงได้ตื่น จากรถไฟขึ้นรถโมเตอคาร์ ตรงมาฮอมเบิคทีเดียว ตอนกลางคืนหนาวเต็มที ผ้าแบลงเกตในรถไฟเกือบจะไม่พอ มาพบเพ็ญแลรังสิตมาคอยอยู่แล้ว เพ็ญอ้วนดีขึ้นเปนอันมาก ถ้าไม่หายสนิทคงหายดีได้คราวหนึ่ง บอกว่าหมอเขายังไม่บอกว่าหาย ต้องสามปีจึงจะเชื่อได้ ถ้าจะบอกว่าหาย กลับเปนอิกจะเสียชื่อ

ลงมือจัดการสำหรับเฉลิมพระชนมพรรษา ตั้งที่ห้องกลาง ห้องมันเล็กนิดเดียว จึงต้องจัดตามบุญตามกรรม พระพุทธรูปตั้งบนหลังตู้เทียนมงคลตั้งรายหลังตู้แลโต๊ะน่าตู้ คั่นด้วยฉัตรแลธง แต่เทียนต้องแบ่งจุดวันละครึ่ง แต่ถึงดังนั้น ยังตั้งที่ตู้มุมนั้นไม่พอ ต้องแยกมาตั้งอิกมุมหนึ่งบนหลังตู้คราโมโฟน โต๊ะเขียนหนังสือเปลี่ยนเปนโต๊ะที่บูชาแทนพระแท่นกรมนเรศร์ แต่ก็ต้องผลัดกันเปนสองคราวเหมือนกัน โต๊ะน้ำชาโต๊ะหนึ่ง เปนที่ตั้งบัตรบูชานพเคราะห์ แต่ก็ไม่มีบัตร ใช้ธงตั้งทีละคัน บูชาทีละองค์ แต่กระนั้นก็ร้อนพอ ต้องเปิดน่าต่าง คราวนี้มีธูปอย่างธูปกระแจะที่ทูลหม่อมเคยโปรดปั้นกลมๆ จุด อย่างคาทอลิก ลงมือจุดเทียนเวลาบ่ายโมงหนึ่ง ซึ่งเปนเวลาที่บางกอกเคยตั้งต้นเวลาพลบนั้น จุดเทียนแล้วก็แล้ว ไม่มีอะไร โหรงเหรง ได้รับแต่โทรเลขให้พร เอมเปอเรอเยอรมันตั้งต้น แลเจ้าแผ่นดินอื่นๆ กับคนอื่นๆ เวลาบ่ายไม่มีอะไรทำ ไปเที่ยวเดินเล่นเสียรอบเมือง จนถึงไกซาวิลเลียมบาด แล้วกลับมานั่งที่ริตเตอป๊ากโฮเตล ต่อพลบจึงเดินกลับ

วันนี้มีคนมามาก ลูกเอียดน้อย พระยาวิสูตร มิสเตออาเชอ พระยาชลยุทธ แอนเดอซัน ถือหนังสือปรินเซสมารีมาด้วย พระปฏิบัติกับเมีย มีแว่นตามาให้ด้วย เมอลิง ปีกกินแปก แลกงสุลอื่นๆ อิกหลายคน ยังมาไม่พร้อมกันหมด แต่ก็มากอยู่แล้ว ดูมันเงียบไม่มีงานมีการอะไร จึงได้ให้จัดโต๊ะที่โฮเตลเลี้ยงบรรดาผู้ที่มาแล้วได้พบปะสนทนากันสบายดี แล้วจึงได้กลับขึ้นมา จัดการเรื่องที่บูชาต่อไปใหม่

คืนที่ ๑๗๙
วันเสาร์ที่ ๒๑ กันยายน

เทียนมงคลจุดตั้งแต่เวลาบ่ายโมงหนึ่ง อยู่ได้จนสามโมงเช้าอยู่ข้างจะร้อน แต่ข้างนอกหนาวต้องเปิดน่าต่างจึงได้นอนหลับ โปรเฟสเซอไมเยอมาทา เอาเครื่องมือที่สำหรับรักษาจมูกที่ทำอย่างประณีตมาให้ มีผู้ให้ของอิกหลายราย กับทั้งดอกไม้มาก แล้วเวสเตนกาดมา เวลาเที่ยงไปที่เปิดบ่อ แต่งตัวฟรอกโก๊ต บ่อนี้อยู่ข้างหลังไกซาวิลเลียมบาด เปนทุ่งหญ้า ยังไม่ได้ทำสวนออกไปถึงเขาได้ลงมือเจาะแต่เดือนเมษายน ลักษณที่เจาะก็เหมือนกับเจาะบ่อน้ำธรรมดา แต่ใช้ท่อทองแดง เจาะช่องตามข้างท่อให้น้ำซึมเข้ามา แล้วฝังถังเหล็กลงไปพ้นปากท่อ เพื่อจะไม่ให้น้ำจืดเข้าไประคนกับน้ำสปริงนั้น ปากท่อทำเปนรูปใบบัว น้ำเดือดพลั่งๆ แต่น้ำที่นี่เปนน้ำเย็นทั้งนั้น ทดลองได้ความว่าเปนน้ำอย่างแรง เขาตั้งกระโจมสามขาหุ้มผ้าสูงคร่อมอยู่ที่บ่อ แล้วปลูกพลับพลาจตุรมุขหลังหนึ่ง มีร้านสำหรับคนร้องเพลง มีคนไปประชุมเปนอันมาก ผู้มีบันดาศักดิ์อยู่ รอบกระโจมนั้นมีราษฎรเต็มไปทั้งนั้น เวลาแรกไปถึงร้องเพลงจบหนึ่งก่อน แล้วแมร์ตำบลฮอมเบิคอ่านแอดเดรส ให้ชื่อบ่อว่าพุ “โกนิคจุฬาลงกรณ์” แล้วเชิญไปเยี่ยมดูที่บ่อนั้น ตักน้ำขึ้นมาให้ชิมด้วยถ้วยเงินใบใหญ่แล้วกลับมาที่พลับพลา แมร์เรียกให้เชียร์คือฮุเรแล้วร้องเพลงอิกบทหนึ่ง เปนสิ้นการเปิดบ่อเท่านั้น ถ้าเล่าเช่นนี้ดูเหมือนการนั้นเล็กน้อยเต็มที แต่ที่จริงอยู่ข้างเปนการใหญ่

เวลาบ่าย ๔ โมง แต่งตัวเต็มยศ ไปที่ประชุมให้พรที่ห้องในโฮเตล กรมหลวงประจักษ์อ่านแอดเดรส แล้วให้ตราจักรีดิลกแลให้ตราคนอื่น แล้วหม่อมนเรนทร์อ่านประกาศสร้างเข็มอักษรประพาศยุโรป เมื่ออ่านจบแล้วจึงได้แจกเข็มนั้น ต่อเสร็จข้างฝ่ายเราแล้ว จึงได้เบิกพวกชาวเมืองพ่อลงไปรับข้างล่าง ไม่ได้อยู่บนแท่น แมร์ได้นำแอดเดรสที่เขียนอย่างงาม บรรจุในหีบไม้โอ๊กซึ่งได้จากซาลเบิค ซึ่งเปนไม้เก่าสองพันปีมาแล้วจนสีดำ เขาให้คนที่พูดอังกฤษได้คล่องเปนผู้พูด แล้วโปรเฟสเซอซึ่งเปนผู้จัดการขุดซาลเบิค นำพระราชโทรเลขของเอมเปอเรอซึ่งมีมาถึงให้มาให้พร แลขอบใจในการที่ได้ช่วยเข้าเรี่ยรายในการขุดซาลเบิคมาอ่าน แล้วรับเรียงตัวทีละคนทั้งฝ่ายทหารพลเรือน แลผู้มีบันดาศักดิ์ต่างประเทศซึ่งมาอยู่แลมาชั่วคราว บรรดาที่มาให้พรแล้วจึงพร้อมกันไปถ่ายรูปรวมประมาณสัก ๗๐ คน เมื่อถ่ายรูปแล้วเลี้ยงน้ำชา

เวลาค่ำมีการเลี้ยงใหญ่ที่คัวรเฮาส์ เห็นจะเกือบ ๘๐ คน ทั้งพวกเราพวกเขา เจ้านั่งซีกหนึ่ง ขุนนางนั่งซีกหนึ่ง เจ้ามากมิใช่น้อยนั่งเกือบจะตลอดแถบโต๊ะข้างหนึ่ง ดินเนอจัดดีมาก ปรีเฟก์เมืองวิสบาเดนซึ่งเปนตำแหน่งใหญ่ในมณฑลนี้ให้พร บาญชีกับเข้าเปนของผู้ซึ่งเคยรับทำกระดาษส่งเมืองเรา ทำเปนอย่างงามมาก มีรูปให้เปนรางวัลในนั้นด้วยรูปหนึ่ง ครั้นเสร็จการเลี้ยงแล้วออกมาประชุมที่ห้องกลาง ได้เชิญบรรดาผู้ดีในเมืองนี้แลต่างประเทศที่มาเที่ยว มาเลี้ยงของว่างทั้งผู้หญิงผู้ชายอิก ๕๐๐ แลเลี้ยงเบียร์พวกราษฎรที่เมืองเขาจัดตามที่ควรจะอนุญาตให้เข้ามาในสวน น่าเรือนคัวรอิกเปนอันมาก การตกแต่งที่เรือนคัวรงามมากใช้ไฟฟ้าทั้งสิ้น ในสวนตั้งรั้วด้วยตะเกียงเขียวตะเกียงแดงให้แลดูซึ้ง ต้นไม้ก็แต่งด้วยโคมยี่ปุ่นทั้งสิ้น มีทหารถือได้แห่มีแตรสี่วง ไต้นั้นใช้แมกมิเซียมทั้งสิ้น แล้วมาหยุดเป่าแตรที่น่าเรือนคัวร พอพ่อออกไปยืนที่น่าเรือนคัวร มีแตรตรัมเป็ดเป่าสี่คัน แล้วผู้จัดการที่อาบน้ำประกาศให้เชียร์โห่ร้อง ครั้นทหารกลับแล้วจุดดอกไม้เพลงต่อไป ดอกไม้เพลิงดีกว่าที่จุดแรกมาเปนอันมาก มี จ.ป.ร. มีอาร์ม ได้ลงไปสนทนาด้วยพวกแขกที่มาราย ๕๐๐ นั้น แต่ทักทายไม่ทั่ว เขาเลือกสรรมาแต่เฉภาะที่เปนผู้มีชื่อเสียงแลหัวน่า เหตุด้วยหนาวมาก ควันออกจากปากพลุ่งๆ นั่งดูอยู่จน ๔ ทุ่มจึงได้กลับ พวกข้าราชการชาวเมืองแลราษฎรได้สำแดงน้ำใจดีเปนอันมากจนไม่รู้ที่จะขอบใจเขาอย่างไรให้พอ ตามตึกตามร้านปักธงต่างๆ ไสวไปทั้งนั้น เวลาค่ำก็จุดไฟตลอด ที่วิลลาที่อยู่นี้พระยาศรีธรรมสาส์นตั้งซุ้มแลจุดตะเกียง วันนี้ครึกครื้นเปนงานเปนการตลอดทั้งกลางวันกลางคืน รู้สึกขาดแต่เรื่องทำบุญไม่มีพระสวดมนต์อย่างเดียวเท่านั้น

คืนที่ ๑๘๐
วันอาทิตย์ที่ ๒๒ กันยายน

เช้าวันนี้จุดเทียนผลัดที่ ๒ แล้วอาบน้ำรับทักษาอย่างสังเขป กรมหลวงประจักษ์กับกรมสมมตเปนผู้จัดการ โปรเฟสเซอ เคราส์, เครล, ไมเยอ มาตรวจอาการเปนครั้งที่สุด ที่จริงก็ไม่ต้องตรวจอะไร มาตอบคำถามในข้อที่ยังสงไสยต่างๆ เปนที่เข้าใจแจ่มแจ้ง วันนี้เปนวันที่จะแยก ต่างคนต่างไปในทิศานุทิศต่างๆ ลูกเอียดเล็กแลติ๋วไปอิงค์แลนด์กับพระยาวิสูตรโกษา ลูกแดงจะไปเบอลินกับพระยาศรีธรรมสาส์น มิสเตอเกฮีเนียส แลลอฟตัส หลวงพินิจวิรัชกิจ ดิลกจะไปเบอลิน แล้วจะตามลงไปเนเปอล เพ็ญจะไปตำบลหนึ่งใกล้เยนัว หยุดรักษาตัวอยู่ที่นั้นจนเรือซักเซนไปถึง จะลงเรือซักเซนที่เยนัว รังสิตไปไฮเดลแบ็กแล้วไปบรรจบที่เนเปอล มิสเตอเวสเตนกาดไปสวิตเซอแลนด์ แล้วจะรออยู่อิกสองเดือนฤๅจะลงเรือซักเซนไปด้วยยังไม่แน่ พระยาชลยุทธ มิสเตอแอนเดอซันไปด้วยในรถจนถึงแฟรงก์ฟอต แล้วแยกไปเบอลินแลเดนมาร์ก ชายศิริวงษ์ขึ้นรถไปด้วยถึงแฟรงก์ฟอตออนเมน แล้วไปแฟรงก์ฟอต ออนโอเดอ คนนอกนั้นต่างคนต่างแยกไปถิ่นถานของตัว เจ้านายแลข้าราชการคงอยู่ที่ฮอมเบิค จนกว่าจะเก็บเข้าของแล้ว ลงไปประชุมพร้อมกันที่โรม พ่อกับผู้ที่เคยไปปารีสคราวก่อน เติมลูกเอียดน้อยแลชายอุรุพงษ์ขึ้นอิก ๒ คนไปปารีส

เวลาบ่ายไปถ่ายรูปพร้อมกับลูก แล้วกลับมากินเข้าทุ่มหนึ่งจึงได้ออกจากวิลลา มีคนมาคอยส่งอยู่ตามถนนเปนอันมาก คราวนี้ขึ้นรถไฟที่สเตชั่นฮอมเบิคที่เดียว มีข้าราชการฝ่ายเยอรมันแลคนเราทั้งหมดไปส่งที่สเตชั่น อากาศเย็นมาก รถมาก็อย่างเดียวกับคราวก่อนนอนหลับได้

ได้ข่าวแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนประชวรมาก เห็นทีจะไม่หาย สังเกตเห็นอยู่แล้วว่าคราวนี้กระปลกกระเปลี้ยกว่าแต่ก่อนมาก เปนที่น่าเสียดายอย่างยิ่ง ด้วยมีความเมตตาปรานีแก่พ่อมาก เปนผู้ที่มีคนนับถือไม่เลือกหน้า ด้วยความประพฤติดีนัก แต่พระชนม์พรรษามาก ชั้นเดียวกันนับว่าไม่มีใครแล้ว สงสารแกรนด์ดัชเชส ชรามากเหมือนกัน รักกันมากด้วย เดี๋ยวนี้เจ้านายญาติวงษ์ไปประชุมกัน ที่อยู่นั้นไม่ได้อยู่ในคาลสรูห์ฤๅบาเดนบาเดน ไปอยู่ที่ทเลสาบ ชายแดนต่อกับสวิตเซอแลนด์ ซึ่งเคยลงไปทุกปี เหตุที่ทำให้ประชวรนี้ว่าเพราะเหน็ดเหนื่อยมาก แล้วพระนาภีเสีย ธาตุพิการ ไม่มีอาหารเลยน่ากลัวจะอยู่ช้าไม่ได้เท่าไร

คืนที่ ๑๘๑
ปารีส

วันจันทร์ที่ ๒๓ กันยายน

เวลาเช้าโมงหนึ่งถึงปารีส จรูญมารับไปอยู่โฮเตลลิเวอปูลตามเคยอย่างครั้งก่อน กินเช้ามาแล้วแต่ในรถไฟ แล้วมาซ้ำลูกไม้บ้าง ได้รับหนังสือเมล์อ่านหนังสือ แจกเข็มประพาศพวกที่ปารีส ทองต่อ ฉาย กาวิลวงษ์[๒๒๘] มาลาไปโรงเรียนที่อิงค์แลนด์ในวันนี้ แล้วไปดูเลือกหนังซิเนมาโตกราฟที่ร้านไก่แจ้แดง ได้ดูหลายขด เลือกซื้อที่ดีบ้าง แล้วไปลาชาเปล ซึ่งแต่ก่อนเปนวัดสำหรับวัง แต่เดี๋ยวนี้ไม่ได้ใช้เปนวัด รวมเข้าอยู่ในที่ศาลยุติธรรม วัดนี้ไม่ใหญ่โตเท่าใด แต่เปนสองชั้น ชั้นบนมีเนื้อผนังเฉภาะแต่เสา ในระหว่างเสากรุด้วยกระจกสีที่เรียกสเตนกลาส เปนรูปภาพสาสนา กระจกนั้นเปนของเก่าสีสดงามเหมือนสียาราชาวดี ซึ่งเดี๋ยวนี้ทำไม่เหมือนได้ เปนวัดของเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสที่ชื่อหลุยส์ที่ ๙ เรียกว่าเซนต์หลุยส์ เปนผู้สร้าง ใช้ยี่ห้อ เฟลอร์ เดอ ลีส์ คือดอกลิลี กับป้อมซึ่งเปนยี่ห้อฝ่ายข้างพระมารดาคั่นกัน สร้างในระหว่างคฤศต์ศักราช ๑๔๐๐ มีทางเดินติดต่อกันกับวัง ที่วังนั้นเดี๋ยวนี้ใช้เปนศาลสูงที่สุด แลก่อสร้างขึ้นใหม่ประกอบกับของเดิม ทั้งศาลอาญาแลศาลแพ่ง รวมกันอยู่ในที่แห่งเดียวกันนี้ แบ่งเปนตอน เว้นแต่ศาลการค้าขายอยู่ข้ามคนละฟากถนน ในห้องที่ประชุมศาลเหล่านี้ ยังมีของเก่าคงอยู่ จนกระทั่งแพรกรุฝา เว้นไว้แต่ที่ประชุมศาลอุธรณ์สูงสุดนั้นไฟไหม้ ทำใหม่ เพดานทำทั้งลายสลักลายเขียน ปั้น นูนเด่นออกมางามเปนที่สุด มีรูปเจ้าแผ่นดินซึ่งเปนผู้ตั้งกฎหมาย ๔ คน ผูกเข้าไว้ในลายเพดานนั้นด้วย ว่าสิ้นเงินถึง ๒ ล้านแฟรงก์ มีที่ประชุมพวกหมอความกว้างใหญ่ ถึงกระนั้นก็ว่า ถึงเวลาประชุมแล้วเต็ม พูดกันไม่ได้ยินเดินไม่ได้ทีเดียว ที่ศาลนี้เปนที่มีเรื่องราวว่ากวีนมารีอันตัวเนตต์ ซึ่งถูกพวกขบถจับฆ่าเสีย ได้มาขังไว้ในที่นี้ก่อน ความสำคัญเช่นความเดรฟูสได้มาชำระในที่นี้ ดูอยู่จนถึงเวลากินเข้า จึงไปกินที่เรสเตอรองต์อองรี ที่เคยไปแต่ก่อน แต่กับเข้าวันนี้ไม่สู้เก่ง แล้วกลับมาพัก

เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่ง ไปที่ช่างปั้นรูป ยืนให้เขาเทียบดูรูป แก้ไขแล้วไปที่ร้านซึ่งทำม้า กำลังผูกโครงอยู่ สูงใหญ่ไม่ใช่เล่น ทางที่ไปวันนี้ผ่านแฟร์ซึ่งมาตั้งที่สแควร์แถบนั้น อย่างเดียวกันกับที่ซังต์คลูด์เว้นแต่ไม่เห็นรถไฟ เพราะมันตั้งในกลางสแควร์ ห้ามรถไม่ได้ คนแน่นออกจะน่ากลัวอันตราย เสียงอึกทึกหนวกหูอย่างยิ่ง แล้วกลับมาพักอ่านหนังสือต่อไปอิก พอตกค่ำลงหนาวจัดวันนี้ถึงต้องติดไฟ

คืนที่ ๑๘๒
วันอังคารที่ ๒๔ กันยายน

วันนี้ออกขี้เกียจขึ้นมา แต่จะไม่ไปไหนเลยกลัวจะไม่สบาย จึงได้ขืนใจไปดูรูปตุ๊กตาขี้ผี้งลักษณมาดามทุสโซที่เมืองแก้ว ที่นี่อยู่ในพื้นชั้นล่าง แลพื้นใต้ดินสองชั้นใช้จุดไฟมืดบ้างสว่างบ้าง ชั้นบนเปนแห่โป๊ปแลเรื่องนะโปเลียนโบนาปาตเปนเจ้าเรือน มีรูปอื่นๆ อิก มีรูปคนที่รู้จักเช่นเอมเปอเรอแลเอมเปรสรัสเซีย มองสิเออดูแมร์ ไม่เหมือนทั้งนั้น เปนแต่มีเค้า ซึ่งจะเห็นไปว่าคนอื่นไม่ได้ ชั้นล่างมีเรื่องพระเยซู แลเรื่องขบถฆ่าหลุยส์ที่ ๑๖ ทางเดินเปนหลืบเปนถํ้าแลที่บังมืดๆ ถ้าว่าโดยลักษณทำรูปเขาทำดี เหมือนคน จนถ้าคนเปนๆ ไปนั่งอยู่มักจะเผลอว่าเปนตุ๊กตา ฤๅเผลอว่าตุ๊กตาเปนคน แต่ไม่ใช่เหมือนบุคคลที่เขาตั้งใจจะทำ กลับมาเดินตามถนนแล้วมาที่โฮเตล วันนี้ออกง่วงๆ ไปไม่ใคร่สบาย เวลาค่ำไปกินเข้าที่ลิเคชั่น การที่ไปเพื่อจะหาเข้าสุกอย่างเดียวเท่านั้น ส่วนแกงได้ไปซื้อแกงฮังแกเรียนมา กินเข้าได้ ในหมู่นี้เวลากลางคืนโรงมหรศพที่เล่นอยู่ข้างถนนทั้งปวงเลิกหมด เหตุด้วยหนาว ต้นไม้ก็ใบร่วงโกร๋งเกร๋งไปทั้งนั้น ดูไม่ใคร่จะงาม เว้นไว้แต่ถนนบุลวาร์ดแลอื่นๆ ที่มีร้านขายของขายอาหารแลสุรา ไม่ได้ลดหย่อนซาเสื่อมเลย ตกบ่ายคนยังเดินพลั่งไหล เปนน้ำไหลอยู่ทั้ง ๒ ฟาก มากกว่าเมื่อมาคราวก่อน รถก็เหมือนสวะลอยเต็มไปไม่ขาดสาย ช่างมีแต่ความสนุกสบายกันเสียจริงๆ ไม่เบื่อเลย ไม่เห็นมีใครทำอะไรในตอนบ่าย เที่ยวเล่นเท่านั้น ร้านรวงก็ดูเปิดอยู่เฉยๆ ไม่มีใครซื้อ ไม่มีใครอยู่ ถ้าจะมีที่คนนั่งก็นั่งน่าร้าน กินเข้ากินเหล้ากินน้ำส้มดื่มดูดกันไปเต็มๆ ทุกแห่ง การอยู่เช่นนี้น่าจะแสลงกับเมืองเราเปนอันมาก ถ้าหากว่าเมืองเราเปนเช่นนี้เห็นจะไม่มีใครทำงาน เพราะถึงเวลาเล่นก็เล่นทำงานก็ทำงานนั้น ออกจะไม่ใช่เปนวิไสยชาวเรา ถ้าได้เล่นก็จะเล่นเกินไปจนทิ้งงาน ไม่น่าจะนึกเอาอย่างเลย

ลืมเล่าถึงเรื่องเขามีที่ขายเพลงอ้อแอ้ฤๅหีบเสียงชอบกลดีอยู่แห่งหนึ่ง ทำเปนตู้ยาว ข้างบนมีเลข ๔ ช่อง แลมีช่องสำหรับหยอดอัฐ อัฐนั้นจำจะต้องไปซื้ออัฐไก่แจ้ของเขามาหยอดจึงจะได้ขนาด มีแคตลอกบอกชื่อเพลงแลเลขประจำเพลงนั้นวางไว้ที่ชานตู้ ถ้าผู้ใดอยากจะฟังเพลงใด ดูเลขที่หมายเพลง หันช่องเลขให้ตรงตามจำนวน แล้วเอาอัฐหยอดทางช่องสักครู่หนึ่ง เอาแป้นที่สำหรับฟังโทรศัพท์ขึ้นถือที่หูทั้งสองข้าง ก็ได้ยินเสียงเพลงที่ต้องการนั้น การที่ทำเช่นนี้เพื่อจะไม่ให้อื้ออึงมีเสียงประชันกัน ในห้องนั้นเงียบ ใครถือแป้นมาวางที่หูจึงจะได้ยิน คือเขาเอาเครื่องอ้อแอ้ไว้เสียในห้องใต้ดิน ล่ามสายโทรศัพท์ขึ้นมาที่ตู้ มีคนคอยอยู่ที่ล่าง เมื่อได้เห็นเลขเรียกเพลงอะไร ก็จัดเพลงนั้นมาหัน เขาช่างคิดดี โดยไม่ได้ขายแผ่นอ้อแอ้ ก็ได้ค่าเช่าฟัง เพลงละเปนนีหนึ่ง แต่ที่จริงก็ไม่สู้มีคนเข้าไปฟังมากมายเท่าใด คนที่เดินไปมา เห็นแต่ดูๆ กันเอง สนุกเพลิดเพลินกันไปแต่เท่านั้น มีคำเขาค่อนว่าผู้หญิงชอบแต่งตัวมาก เพราะเหตุว่าเชื่อแน่ว่าคงจะมีคนดูตั้งแต่หัวตลอดตีนอยู่เสมอ ไม่ว่าปะใครต่อใคร ถึงหน้าจะไม่สรวยรูปจะไม่งาม ที่ใครจะละเลยเสียไม่ดูนั้นไม่มี ถ้ามืองามฤๅตีนงามก็คงมีคนเห็น ที่จะนึกเสียว่าตัวไม่สรวยแล้วไม่ต้องแต่งนั้นไม่ควร คงจะมีใครมิใครเห็นอะไรของเรางามอย่างหนึ่ง เพราะเหตุฉนั้นผู้หญิงฝรั่งเศสจึงได้พยายามในการแต่งตัวมากนัก คำค่อนนี้จริงเท็จอยู่กับผู้กล่าว

คืนที่ ๑๘๓
วันพุฒที่ ๒๕ กันยายน

เมื่อคืนนี้นอนแต่หัวค่ำตื่นขึ้นแต่เช้าก็โหรงเหรง ไม่มีอะไรจะทำจะอ่านเขียนก็ไม่เปนแก่นสาร เพราะไม่มีความสบาย วันนี้ซํ้าได้รับเมล์อิก ทำตามบุญตามกรรมเรื่อยไปจนกระทั่งกินเข้ากลางวัน บ่ายทำต่อไปอิก ไม่อยากจะไปข้างไหน แต่เพราะเหตุที่เขาว่าอุดอยู่ในห้องแล้วมักจะเจ็บ ก็เลยขืนใจไปที่เอกสหิบิเชนหนังสือตั้งที่โรงกระจกในหว่างซาลองที่ไปดูรูปแต่ก่อน มีเครื่องพิมพ์หนังสือพิมพ์รูป เรียงพิมพ์ หล่อพิมพ์ แลสมุดหนังสือเขียนด้วยมือเก่า อะไรใหม่ๆ มันไม่เฉภาะแต่เรื่องหนังสือ กลายเปนตั้งร้านขายแว่นตา ขายปากไก่ เฟอร์นิเชอ พรม จนกระทั่งถึงคร่ำทองอย่างสเปน ที่สุดทีเดียวก็ร้านตุ๊กตาแลเครื่องครัว เปนใจความนั้น ใครอยากจะขายของอะไรให้รู้แพร่หลายก็ออกจะไปตั้งได้ทั้งนั้น ไม่เห็นมีใครไปดู เวลาไปนั้นเย็นอยู่หน่อยหนึ่ง นอกจากคนขายของ ที่เปนคนไปดูเห็นจะไม่เกินสิบสี่สิบห้าคน เพราะเหตุที่ไปเดินเล่นจึงได้เดินเปื่อยไปจนรอบ กลับออกมาก็พอเขาปิด เลยมาโฮเตล

ค่ำไปดูลครคอมิกออปรา ตามที่ได้กะไว้แต่แรก เปนเรื่องที่เลื่องฦๅว่าดีนัก เรียกชื่อเรื่องว่ามาดามบัตเตอไฟลย์ ผู้ที่เปนมาดามบัตเตอไฟลย์นั้นคือมาดามคาเรที่เคยดูแล้วแต่ก่อน เสียงเพราะแลใช้บทดีมาก เรื่องที่เล่นนี้ ผูกเปนเรื่องยี่ปุ่น ฉากแลเครื่องแต่งตัว ผู้หญิง ยี่ปุ่นทั้งนั้น ท้องนิทานว่า มาดามบัตเตอไฟลย์เปนคนผู้หญิงยี่ปุ่นขับรำ นายทหารเรือผู้หนึ่งเปนเพื่อนกับกงสุลอเมริกัน ไปรักใคร่ผูกพันจนถึงได้แต่งงานตามประเพณียี่ปุ่น ด้วยผู้หญิงรักผู้ชายจึงละสาสนามาถือตามผัว พระยี่ปุ่นมาแช่งด่า แต่นายทหารนั้นกางกั้นไว้ ตกลงเปนได้อยู่เปนผัวเมียกันจนมีลูกชายคนหนึ่ง ตอนนี้เปนฉากแรก สวนยี่ปุ่นมีผู้หญิงออกมากิ๊วก๊าวในเวลาแต่งงาน ต่อนั้นไปฉากที่ ๒ นายทหารนั้นกลับไปด้วยเรือรบเสียสามปี มาดามบัตเตอไฟลย์อยู่ทางนี้ทุกข์ร้อนถึงผัว มีเจ้ายี่ปุ่นมาเกี้ยวพานขอให้อย่ากับผัวเสีย จะรับไปเปนเมียก็ไม่ยอม ภายหลังกงสุลอเมริกันไปบอกข่าวว่าได้รับหนังสือผัวจะมา มาดามบัตเตอไฟลย์ดีใจ เมื่อเอากล้องส่องเห็นเรือที่ผัวมา จึงช่วยกันกับสาวใช้จัดที่รับผัว เอาดอกบ๋วยมาเที่ยวเสียบตามขวดแลตามฝา โปรยตามพื้นแล้วแต่งตัวแลแต่งลูก จนเวลาค่ำบ่าวจุดตะเกียงมาตั้ง นางนั้นออกไปยืนอยู่ที่ฝาโรง เอานิ้วทลุกระดาษที่ขึงฝาเฟี้ยม มองคอยดู ทั้งบ่าวแลลูกด้วย เสียงร้องเพลงอยู่ข้างนอก ดูจนลูกก็นอนหลับ บ่าวก็นอนหลับ แต่ตัวมาดามบัตเตอไฟลย์ไม่ได้หยุดมองเลย ที่นี่ปิดม่านคนตบมือ ธรรมดาลครต้องออกมาคำนับ นี่ไม่ออกมาคำนับ ยืนดูขึงอยู่เช่นนั้น เพื่อจะให้เห็นว่าไม่เอื้อเฟื้อต่ออะไร ตั้งใจแต่จะมองคอยผัวเท่านั้น เปิดม่านถึง ๓ ครั้งก็ไม่เหลียว คราวนี้ต่อไปตอนที่ ๓ ฉากในเรือนอย่างเดียวกัน ใกล้จะรุ่งเสียงรฆังตี แลตะเกียงดับทีละดวง แสงสว่างค่อยๆ สว่างขึ้น นางบ่าวเข้าไปเตือนให้หยุดพักเสียก่อน นางนั้นจึงอุ้มลูกที่กำลังหลับเข้าไปในห้อง คราวนี้นายทหารเรือกับกงสุลอเมริกันมา เรียกนางบ่าวออกไป จะให้ส่งลูก นางบ่าวไม่ยอมร้องไห้กลิ้งเกลือกไปต่างๆ จนได้ยินถึงมาดามบัตเตอไฟลย์ ออกมาจากห้องเจ้านายทหารเรือนั้นหลบไป เหลือแต่กงสุลอเมริกันกับเมียฝรั่งของนายทหารเรือคนนั้นมาเดินอยู่ในสวน พอมาดามบัตเตอไฟลย์เห็นก็เข้าใจว่าคงเปนเมียใหม่ของผัว ด้วยความสำคัญคนละอย่าง ข้างฝ่ายมาดามบัตเตอไฟลย์เข้าใจว่าตัวเปนเมียที่ได้แต่งงานถูกต้องตามกฎหมาย แต่ข้างฝ่ายผู้ชายถือว่าไม่เปนแต่งงาน เพราะไม่ได้แต่งถูกต้องตามกฎหมายของตัว นางผู้หญิงฝรั่งที่เปนเมียนั้นออกจะมายั่วๆ มาดามบัตเตอไฟลย์ฉุนบ้าง แค้นอัดๆ บ้าง เศร้าโศกบ้าง ทำดีเสียจริงๆ แล้วกงสุลอเมริกันแลผู้หญิงนั้นหลบไป ข้างมาดามบัตเตอไฟลย์ร้องไห้จนล้มลงนอนกลิ้ง ประเดี๋ยวคลั่งชกต่อยสาวใช้ของตัวเองแล้วจะฆ่าตัว นางสาวใช้เอาลูกออกมาคอยกั้นกาง สุดแต่จะทำร้ายตัวขึ้นเมื่อใด ก็เอาลูกส่งเข้าไป เลยกอดลูกร้องไห้ต่อไป ลงปลายพาลูกออกไปที่ประตูห้อง ส่งออกไปเสียที่สวน กลับเข้ามาฉวยมีดยี่ปุ่นสั้นซึ่งเปนของพ่อ ในมีดนั้นมีคำจาฤกไว้ว่าสู้เสียชีวิตรดีกว่าเสียชื่อ ฉวยมีดนั้นได้เข้าไปในซอกฉากเชือดฅอตาย พอเสียงมีดตกโป้ง ก็แว่วเสียงผัวมาทางประตูเรือน สู้คลานตะเกียกตะกายมา เลือดเปื้อนมีอแดงทั้งสองข้าง พอไปถึงประตูซึ่งได้ลั่นกลอนไว้ก่อนเวลาจะฆ่าตัว ก็ล้มลงขาดใจตาย ปิดม่านปุ๊บทันที เรื่องราวน่าสงสารมาก ใช้บทดีเหลือเกิน เสียงดีทั้งผู้หญิงผู้ชาย มันโคมอยู่นิดเดียวที่เขาไม่ได้เจรจาใช้ร้องทั้งสิ้น การที่จะร้องกระซิบกระซาบมันก็ไม่ได้ ต้องร้องกระซิบดังๆ เสียงกึกก้องไปทั้งนั้นแลแต่ต่างว่าไม่ได้ยิน พิณพาทย์มีเพลงแปลกๆ มาก เจือเพลงยี่ปุ่นไปทั้งนั้น เพราะดีนัก กลับมาเวลา ๒ ยามตรง

ความจริงไม่สู้สบาย ดูหายใจไม่ใคร่จะเรียบร้อย แลความรู้สึกเบื่อหน่ายจัดเต็มที รู้สึกตัวเองในเวลานี้เหมือนตาแก่ๆ ที่ไม่ทำอะไร นอนจนตัวเปนลายเสื่อคอยท่าวันตาย สนุกก็ไม่มีอะไรสนุก เห็นหมดแล้วไม่มีอะไรแปลกสักอย่างเดียว ห้างหอก็จนไม่มีอะไรจะซื้อ สิ่งไรที่ต้องการก็ซื้อหมดแล้วทั้งนั้น จะว่าสบายก็ไม่เห็นมีอะไรสบาย อาหารกินก็จนเบื่อ จะว่าด้วยทางราชการก็ไม่มีอะไรแล้ว เหลือแต่ยังจะพบกับเจ้าแผ่นดินอิตาลี อยู่เช่นนี้ไม่มีคุณทั้งตัวพ่อแลตัวใครเลยสักคนเดียว เบื่อจนขี้เกียจดูประดิทิน เพราะฉนั้นจะอยู่ไปในปารีสอิกก็เห็นว่าจะไม่มีคุณอะไร จึงได้ร่นวันเข้ามาเสียเปนพรุ่งนี้ออกจากปารีส แวะนอนลูเซินคืนหนึ่ง แล้วจึงจะไปโคโมตามกำหนดเดิม เพราะเหตุฉนั้นจึงขอจบรายวันอิกครั้งหนึ่ง บางทีหนังสือฉบับนี้จะยังไปถึงก่อนพ่อกลับเข้าไปถึงได้ ต่อไปอิกน่ากลัวจะส่งไม่ทัน ฤๅจะส่งได้อิกสักคราวหนึ่งก็จะได้ส่ง แล้วแต่จะพบเรืออะไรที่จะเข้าไปถึงก่อน

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๔๐
คืนที่ ๑๘๔
ในระหว่างทางจากปารีสมาลูเซิน

วันพฤหัศบดีที่ ๒๖ กันยายน ร.ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เช้าวันนี้ไม่ได้ไปไหน กินเข้าที่โฮเตลแลอ่านหนังสือเขียนหนังสือ รู้สึกว่าหนังสือมากเหลือกำลังที่จะทำคนเดียวได้ เพราะยังไม่สบายดี จึงได้ให้โทรเลขไปบอกให้สิทธิ์ไปคอยที่เมืองลูเซิน อันที่จริงเมื่อแยกย้ายเหลืออยู่ด้วยกันแต่น้อยคนมันก็รู้สึกเปล่าเปลี่ยว ไม่มีใครจะพูดด้วย บริพัตรต้องไปทำงานเสียบ้าง ดุ๊กก็ต้องไปทำงานเสียบ้าง เลยนั่งซึมอยู่คนเดียวรำคาญ คิดถึงลูกเหลือสติกำลัง เพราะอย่างไรๆ ก็ได้นั่งบดฝนพูดกันอยู่เสมอ ไม่มีเวลาที่ต้องซึม เจ็บฤๅดีก็คงจะนั่งอยู่ด้วยได้ ทำงานก็นั่งอยู่ด้วยได้ ไม่เดือดร้อนทุรนทุรายที่จะไปข้างไหนไม่เหมือนผู้ชาย มันออกจะต้องแยกกันเปนเจ้าคุณมีท่ามีธุระของตัวไปตามกัน

เวลาค่ำวันนี้เปนวันที่สุดในปารีส ยังขาดที่ซึ่งปรารภว่าจะไปลองกินเข้าอยู่แห่งหนึ่ง คือที่กาเฟอังเกลส์ ซึ่งเปนที่สำหรับกิงเอดเวอดไปเสวยเวลามาปารีส เขาว่าแพงอย่างยิ่ง แต่มันอยู่ในระยะทางที่จะไปรถไฟ จึงได้ไปกินที่นั่น ที่กาเฟนี้มีที่สำหรับกินเข้าข้างล่างตามธรรมดา แต่ไม่ใคร่มีคนก็จะเปนด้วยแพงนั้นเอง แต่ที่ไปกินนั้นกินในห้องไปรเวตชั้นบนเขาชักม่านปิดป้องเปนที่กำบัง การตกแต่งห้องหับอยู่ข้างจะน่าเอนดูมาก ห้องแคบๆ เพดานเตี้ย มีตู้กระจกยาวอย่างฝาประจันห้อง ตั้งเครื่องเงินเครื่องแก้วที่ใช้สอย เหมือนอย่างตำหนักเจ้านายในวัง แต่มันหมดจดสอาดเกลี้ยงเปนมันไปทั้งนั้น อาหารตั้งต้นซุปปอดโอเฟอ ต้มดีอย่างยิ่งแต่เขาไม่ปรุงผักลงในนั้น มีบรรจุชามเงินมาต่างหาก จะใช้ก็ได้ไม่ใช้ก็ได้ ที่ ๒ นั้นเข้ากับแกงไก่ ไม่ใช่อย่างแกงการี แต่เข้าหุงดี เปนตัวสุกตลอด แลดูมีน้ำมันหน่อยๆ หนึ่ง ไม่ใช่เข้าผัด คล้ายเข้ามัน ดุ๊กชอบเหลือเกิน จนถึงร้องว่าเราหุงเข้ามันกินเองก็สู้ไม่ได้ ได้ปฤกษากันตรวจตราดู วิธีหุงเห็นจะหุงอย่างเข้ามัน มีรศเกลือในนั้นด้วย แต่ที่เปนมันเห็นจะเปนน้ำมันเนยเจือลงในน้ำ เปนเข้ามัน แต่ไม่เลี่ยน ชอบกลอยู่น่าลอง ที่ ๓ นั้นนกแลผักสลัด ผักสลัดนั้นแห่งใดจะมามีดีเท่าเมืองฝรั่งเศสเปนไม่มีแล้ว สดกรอบแลหวาน กับเข้า ๓ สิ่งเท่านั้น ของหวาน ลูกปิชเชื่อมแลผลไม้ กับเข้าทำดีจริง

อุปทูตสวิสตามมาหาจรูญที่นี่ แจ้งว่าได้รับคำสั่งจากเปรสิเดนต์สวิสเฟเดอเรชัน แสดงความยินดีที่พ่อจะไปลูเซิน ได้สั่งให้จัดการพิทักษ์รักษา แลขอให้สืบดูว่า ถ้าจะเชิญไปดินเนอที่เมืองเบอนสักเวลาหนึ่งจะไปฤๅไม่ พ่อให้ไปตอบรับ เพราะรู้สึกว่าวันที่อิตาลีมากอยู่ไม่สู้สบายนัก ผู้คนละเล้าละลุม อยากจะเชือนอยู่แล้ว จึงเลยขยายวันอยู่ลูเซินออกไปอิกรับเชิญไปเมืองเบอน แลอยากจะขยับเลื่อนวันในอิตาลีให้น้อยเข้า ครั้นกะวันมีวันเหลือเกือบจะพอไถลไปเมืองดราดแลเมืองจันบุรีได้ จึงได้คิดตัดอิยิปต์เข้าไป อิกตอนหนึ่งก็ได้พอดี ความประสงค์เช่นนี้ เพื่อจะตัดเวลาที่อยู่เปล่าๆ รำคาญใจให้น้อยลง ทั้งจะได้ไปเมืองตราดให้พบกับราษฎรทันใจด้วย ได้ตอบโทรเลขชาวเมืองตราดที่มีมาเมื่อรับเมือง ว่าจะไปเยี่ยม ถ้าได้ไปเสียในเวลากลับนี้ดูราษฎรจะเปนที่ยินดีว่าพ่อรักใคร่เอื้อเฟื้อเมืองแถบนั้นไม่ได้ไปมาสิบสามสิบสี่ปีแล้ว แลไม่เคยได้รับเสมาแจกเหมือนเมืองอื่นเลย ถ้าได้ไปแจกเสมา ๒ เมืองนั้นก่อนจะเปนที่พอใจเปนอันมาก แต่กลัวจะลำบากแก่กรมดำรง จึงได้ร่างโทรเลขเสร็จจะไปส่งที่ลูเซิน แลให้โทรเลขถามเรือเขา จะเลื่อนกำหนดเข้ามาได้ฤๅไม่ เวลา ๔ ทุ่มไปที่รถไฟ

รถไฟออกเวลา ๔ ทุ่มเศษ มาตามทางวันนี้ร้อนแลไม่ใคร่ง่วง ทั้งปวดขาข้างหนึ่ง เลยนอนอ่านหนังสือแลดิ้นไปดิ้นมา จนออกจะสว่างๆ จึงได้หลับ

ห้องในโฮเต็ลที่ประทับ ณเมืองลูเซอน

ห้องในโฮเต็ลที่ประทับ ณเมืองลูเซอน

คืนที่ ๑๘๕
เมืองลูเซิน

วันศุกร ที่ ๒๗ กันยายน

เวลาเช้า ๓ โมง รถถึงสเตชั่นเมืองลูเซิน สิทธิ์แลนายใจ ซึ่งได้ตั้งเปนขุนพิรัชพิศดารมาคอยรับ ไปที่แกรนด์โฮเตลนะซิองนัล ซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งทเลสาบ ซึ่งเรียกชื่อว่า ฟอร์แกนตอน คือ ๔ มณฑล เพราะทเลสาบนี้ใหญ่ยาว มีเมืองตั้งอยู่ริมฝั่งถึงสี่มณฑล กินกลางวันแล้วนอนกลางวัน ตื่นขึ้นกินน้ำชาแล้วจึงไปเที่ยวรถ ที่โฮเตลนี้ตั้งอยู่ริมฝั่งทเลสาบ มีถนนน่าโฮเตลสายหนึ่ง นอกถนนออกไปมีต้นไม้ปลูก ๒ แถวตัดยอดให้เสมอกัน ปล่อยกิ่งให้ประกันร่มชิดเปนเพดานฉนวนตลอดของเขางามดีมาก เปนของที่แล้วสำเร็จด้วย ไม่ใช่กำลังทำอยู่ นอกฉนวนออกไปมีชานริมฝั่งน้ำ แล้วมีแพลอยสำหรับลงเรือจ้างไปเที่ยวในทเลสาบ ภูมิประเทศที่แลดูจากโฮเตลเปนภูเขาสูง ยอดแหลมรายรอบขอบทเลสาบ ดูซับซ้อนกันงามมาก เมืองลูเซินที่อยู่พื้นดินนั้นอยู่ข้างขวามือ แต่ตามเขาด้านหลังมีวิลลาต่างๆ ปลูกซับซ้อนขึ้นไป ได้ขึ้นรถไปเที่ยวแต่เฉภาะเมืองที่อยู่พื้นดินมีตึกเก่าๆ มาก ที่ปลูกเกะกะซับซ้อนแลรูปแปลกๆ งามดี ถนนแคบๆ ร้านขายของก็เปนธรรมดา ยกไว้แต่ของสำหรับประเทศสวิตเซอแลนด์ต่างๆ คือ นาฬิกา เครื่องไม้สลัก เรือนสวิสเล็กๆ ซึ่งเปนของเคยมีในบางกอกมากแล้วทั้งนั้น ไม่มีอะไรแปลกประหลาด ได้แวะซื้อสิ่งละเล็กน้อย พอเปนที่รฦกว่าได้มาเท่านั้น แล้วกลับมาลงที่ท่าเรือ ได้เห็นเรือโมเตอลำหนึ่งแล่นเร็วเหลือเกิน เรียกว่าเตเลีย เครื่องจักรอย่างโตๆ แขงแรง คนที่แล่นเรือนั้นคนเดียวเท่านั้น ไปหมุนเครื่องให้เดินแล้วมาเปิดจักรแลถือท้าย แล่นเหมือนนกบินไปในน้ำ ในบางกอกไม่มีละที่เรือจะเรวเท่านี้ ได้ลองลงในเรือนั้นแล่นไปประเดี๋ยวเดียวถึงไหนๆ ลงอยู่ในเรือนั้นรู้สึกว่าไปในรถโมเตอคาร์ ไม่รู้สึกว่าไปในเรือไฟตามธรรมดาเหมือนเรือโมเตออื่นๆ ได้ตั้งใจไว้แต่ในบางกอกแล้ว ว่าถ้าไม่พบเรือโมเตอที่พ้นจากโทษสามประการแล้วจะยังไม่ซื้อเลย โทษสามประการนั้นคือ (๑) เวลาเรือแล่นตัวสท้านเปนเข้าเจ้า (๒) แล่นเร็วน้ำเข้าหัวเรือ (๓) แล่นช้ารู้สึกเท่ากับไปเรือไฟ โทษเหล่านี้ไม่อยากมีเรือให้เปลืองเงิน แต่มาพบเรือเช่นนี้ พ้นจากโทษสามประการ จึงได้คิดว่าจะซื้อ แต่รูปร่างเรือนั้นแปลกอยู่ หน้าเชิดมาก รูปข้างท้ายคล้ายโลงเจ๊ก รู้ว่าเปนเรือท่าด้วยไม้ฉำฉาสามปีคงจะผุ แต่น่าจะเอารูปเรือเข้าไป เมื่อจวนผุจึงทำไม้สักเปลี่ยน ถ้าเปนเรือไม้สักคงจะช้าลงสักหน่อยด้วยน้ำหนักมากกว่า ให้อ้ายฟ้อนลงไปพิจารณาดูก็ตกลงว่าใช้ได้ เครื่องโมเตอเปนเครื่องร้านปองฮาด์อย่างง่ายๆ ไม่อ้อนแอ้นแลกระจุกกระจิกเช่นลำหรูของเรา เวลาจวนพลบกลับขึ้นมาโฮเตลอยู่จนกินเข้าแล้วไม่ได้ไปแห่งใด

ตึกที่ประชุมรัฐบาลเมืองเบอน

ตึกที่ประชุมรัฐบาลเมืองเบอน

คืนที่ ๑๘๖
วันเสาร์ที่ ๒๘ กันยายน

เมื่อคืนนี้ยังไม่สบายติดต่อมาจากแต่ก่อน ซ้ำเปนหวัดด้วยเรื่องลงเรือโมเตอไม่ได้ใส่เสื้อชั้นนอก ไอไปนอนไม่ใคร่จะหลับ วันนี้กินกลางวันแล้ว บ่ายโมงเศษไปขึ้นรถไฟไปเมืองเบอนตามคำเชิญของเปรสิเดนต์สวิสเฟเดอเรชัน เมืองเบอนนี้พ่อได้ไปครั้งก่อนเปนอย่างราชการครั้งหนึ่งแล้ว คราวนี้ไปเปนการไปรเวต ที่จริงต้องย้อนทางขึ้นไป เพราะเหตุที่เมืองลูเซินนี้เปนตอนกลางของสวิตเซอแลนด์ เมืองเบอนค่อนจะขึ้นไปข้างเหนือนิดหนึ่ง เปนเมืองหลวงของสวิตเซอแลนด์ ประเทศนี้เข้าใจอย่างไทยๆ ไม่ได้ เช่นเรียกว่ามณฑลในรายงานพระยาศรี ฤๅที่พ่อเรียกลงไว้ในชื่อทเลสาบสี่มณฑล เปนเรียกขอไปทีโดยไม่มีคำไทยจะใช้ แต่ความจริงมณฑลๆ หนึ่งมีอำนาจในตัวเองใช้กฎหมายต่างกัน ไม่เหมือนมณฑลที่เมืองไทย ซึ่งใช้แบบกรุงเทพฯ อย่างเดียว มณฑลในประเทศนี้เขาเรียกว่าแกนตอน มี ๒๒ แกนตอน กฎหมายต่างๆ ต้องกันบ้าง ไม่ต้องกันบ้าง ต่างเมืองต่างมีที่ประชุม ซึ่งราษฎรเลือกเปนหัวน่าแลที่ปฤกษา บังคับการสิทธิ์ขาดในมณฑลของตัวๆ ตามลำพัง แต่มณฑลเหล่านี้มีกำลังน้อย เพราะมีเขตรแดนเล็ก ผู้คนน้อย ไม่อาจจะตั้งตัวอยู่แต่ลำพังไม่ให้ศัตรูมาเบียดเบียนได้ จึงต้องเข้ากันเปนพวกใหญ่ รวมการงานบางอย่างซึ่งควรจะรวมเข้าทำให้เปนแบบเดียวกัน เช่นการทหาร, การรถไฟ, โทรเลข, ไปรสนีย์, บำรุงการเพาะปลูก, การต่างประเทศ, เปนต้น ตั้งที่ประชุมขึ้นเปนกลาง ในที่ประชุมกลางนี้แบ่งเปนสองพวก คือแกนตอนหนึ่ง เลือกผู้ไปประชุมได้ ๒ คน รวม ๒๒ มณฑล เปน ๔๔ คนเปนที่ประชุมหนึ่งน่าที่อย่างเซเนต อิกพวกหนึ่งนั้นเลือกตามจำนวนราษฎร มีผู้มาประชุมร้อยเศษ ที่ประชุมสองพวกนี้ ปฤกษาการงานซึ่งเปนธุระร่วมกันทำกฎหมายซึ่งจะใช้ทั่วไป ที่ประชุมของมณฑลมีอำนาจที่จะทำกฎหมายเฉภาะแกนตอนของตัวได้เองจริงอยู่ แต่ต้องไม่ขัดขวางกับที่ประชุมใหญ่ทั้งสองนี้ มีที่ประชุมผู้ซึ่งทำการในน่าที่เปนรัฐบาลของประเทศอย่างที่ประชุมเสนาบดี อิกที่ประชุมหนึ่ง มีหัวน่าฤๅประธาน แลที่สองมีที่ปฤกษาทำการในน่าที่เสนาบดีอิก ๕ รวมเปน ๗ ผู้ซึ่งอยู่ในที่ประชุม ๗ คนนี้ เปนผู้ต้องเลือกเหมือนกัน ที่ปฤกษาเลือก ๓ ปีครั้งหนึ่ง แต่ผู้เปนประธานเลือกเปลี่ยนทุกปี แต่ไม่เลือกเอาคนอื่น เลือกเอาใน ๗ คนนั้น ผู้ที่ถูกเลือกเปนประธานทำการในน่าที่เสนาบดีว่าการต่างประเทศ เมื่อทำการไปตลอดปีแล้ววนลงมาเปนเสนาบดีฤๅที่ปฤกษานั้นได้อิก เมื่อถึงกำหนดเลือกใหม่ จะเลือกให้เปนประธานอิกก็ได้ แต่ต้องให้มีปีคั่น ไม่ให้เปนประธานตลอดไป ๒ ปีติดกัน เพราะฉนั้นผู้ซึ่งเปนประธานเก่ายังคงเปนเสนาบดีอยู่ได้นานๆ อย่างเช่นมิสเตอดอยเชอ ซึ่งเปนประธาน เมื่อพ่อมาคราวก่อน ๑๐ ปีมาแล้วนั้น เดี๋ยวนี้ยังเปนที่ปฤกษา ว่าการฝ่ายการเพาะปลูก แต่ทำการในตำแหน่งรัฐบาลมาถึง ๒๕ ปีแล้ว ได้เปนประธานถึง ๓ ครั้งเปรสิเดนต์มุลเลอร์คนนี้ เปนทหาร เปนเสนาบดีว่าการทหารมาก่อนเคยถูกเลือกเปนเปรสิเดนต์ ๒ ครั้ง เข้าครั้งนี้แล้ว ได้อยู่ในตำแหน่งมาถึง ๑๒ ปี เพราะฉนั้นวิธีเลือกเปรสิเดนต์เช่นนี้ ได้คนที่ชำนาญราชการแล้วเสมอ ผิดกันกับเมืองฝรั่งเศสแลอเมริกาที่มาเปนเปรสิเดนต์ กว่าจะอยู่ตัวก็หลายปี พออยู่ตัวดีแล้วก็พอหมดกำหนด เมื่อสิ้นกำหนดแล้วจะไปทำการอื่นที่เปนตำแหน่งเลวกว่าก็ไม่ได้ เลยขึ้นคานเงียบไป ประเทศนี้ ถ้าได้เลือกเปนพวกใน ๗ คน แล้วก็เลือกซ้ำคงตัวไปจนกว่าจะตายฤๅทำการไม่ได้ จึงเลือกเติมใหม่ให้ครบ ๗ คน เปลี่ยนทอยกันคงมีคนเก่าเสมอ วิธีปกครองเช่นนี้เรียกว่าเฟเดอราล คือเมืองหลายๆ เมืองเข้ากัน คล้ายอเมริกา เว้นแต่ง่ายกว่า ผิดกันกับฝรั่งเศสมาก ฝรั่งเศสการปกครองเปนเหมือนเมืองเจ้า เว้นแต่ไม่มีเจ้า ตั้งผู้เปนประธานๆ ทำน่าที่คล้ายเจ้าแผ่นดิน ส่วนประธานาธิบดีในประเทศนี้ ความยกย่องเคารพนบนอบกันไม่ใคร่มี ในรัฐบาล ๗ คนนั้นออกจะเสมอๆ กัน ผู้เปนประธานเปนน่าที่เซนชื่อ แต่การงานนั้นบังคับบัญชาด้วยกัน ดูคล้ายกับไดเรกเตอกัมปนี มากกว่าอย่างอื่น ถ้าหากว่าจะไปเที่ยวต้องผลัดเปลี่ยนกันไป ต่อนั่งในที่ประชุม ๔ คนขึ้นไป จึงจะบังคับการงานได้ เพราะฉนั้นจะทำอะไรต้องประชุมกันเปนนิจ ไม่สั่งการไปได้แต่เฉภาะตัวคนเดียว ที่ซึ่งรัฐบาลเฟเดอเรชันตั้งอยู่นั้นที่เมืองเบอน แต่ไม่ใช่เปนเจ้าเมืองเบอน เมืองเบอนเปนแกนตอนฤๅมณฑลอันหนึ่ง มีที่ประชุมของเขาต่างหาก รัฐบาลเฟเดอเรชันไม่เกี่ยวข้องแก่การในเมือง ทำแต่การที่เปนเรื่องทั่วไป การปกครองเมืองสวิตเซอแลนด์เปนเช่นนี้จึงไม่สู้เปลืองมาก แลเข้ากันเปนกำลังต่อสู้ประเทศใหญ่ๆ ได้ แต่ความจริงนั้น ถึงว่าจะดีวิเศษเท่าใด ถ้าไม่ได้อาไศรยภูมิประเทศของสวิตเซอแลนด์ซึ่งเต็มไปด้วยเขา ยากที่ศัตรูภายนอกจะเข้ามาทำอันตราย เมื่อภายในเมืองจัดการป้องกันโดยแขงแรงถูกต้อง กำลังน้อยอาจจะสู้กำลังมากได้ เพราะเหตุฉนั้นสวิตเซอแลนด์จึงคงเปนประเทศเอกราชอยู่ได้ในระหว่างประเทศใหญ่ๆ แวดล้อมอยู่โดยรอบ

ทางที่ไปวันนี้เปนเขาไปทั้งนั้นก็จริง แต่ต่างกันกับประเทศนอรเวมาก ที่ประเทศนอรเวเปนเขาที่ปรากฎว่ายังคงอยู่ตามธรรมดา เปนแต่มีหนทางฤๅปลูกป่าไม้เพิ่มเติม ส่วนที่นี่จะแลไปทิศานุทิศใดไม่มีที่จะเห็นได้ว่าเปนของเปนเองเลย ยกไว้เสียแต่ยอดเขาซึ่งมีสโนหุ้มอยู่ ที่มีสล้างไปยิ่งกว่าเขาสามร้อยยอดเปนอันมาก ตอนข้างล่างเปนที่ตกแต่งเรียบไปหมดทุกแห่งรู้สึกเปนที่คนทำเล่นมากกว่าเปนเอง มีต้นไม้ผลมากกำลังมีผลที่สำหรับจะเก็บได้ในฤดูหนาว ระยะทาง ๒ ชั่วโมงเศษจึงถึงเมืองเบอน เปรสิเดนต์แลสิเกรตารีมารับที่สเตชั่น พาขึ้นไปส่งที่โฮเตลเบอร์นะฮอฟ ซึ่งพ่อเคยไปพักแต่ก่อน โฮเตลนี้ใกล้กันกับบุนสราธ คือที่ว่าการรัฐบาล มีแปลกตาขึ้นต่อจากบุนสราธไปเปนหลังคาโดมสูง ซึ่งได้ความว่าเปนสถานที่ประชุมกลางสองพวกที่ได้สร้างขึ้นใหม่ภายหลังพ่อมาคราวก่อน หลังโฮเตลนี้มีชาลาที่แลเห็นได้ไกลตลอดเมืองแลภูเขา นับว่าเปนที่ดูงามแห่งหนึ่ง อากาศเย็นพอสบาย เงียบแลได้ยินเสียงกระดึงที่ผูกคอโคทุกตัวในประเทศนี้ดังดิ่งๆ อยู่ในที่ไกล ดูวังเวงมาก เมื่อเปรสิเดนต์มาส่งแล้วกลับไปที่บุนสราธ กำหนดอิก ๑๕ มินิตพ่อจะไปเยี่ยมที่บุนสราธ

เปนประเพณีของเมืองที่ปกครองโดยวิธีโบราณเช่นนี้ เหมือนเมืองแฮมเบิคเปนต้น ต้องตั้งพิธีออกแขกเมืองอย่างกร่อยๆ คือ พอไปถึงแล้ว มีสิเกรตารีมารับ แลมีเจ้าน่าที่ยืนรับต่อๆ กันขึ้นไปจนกระทั่งถึงห้องที่ประชุม เปรสิเดนต์แลเสนาบดีออกมารับเข้าไปในห้อง ซึ่งตั้งเก้าอี้ไว้เปนวง แล้วก็นั่งสนทนากันอย่างธรรมดานั่นเอง พอสมควรแก่เวลาแล้วกลับมาที่โฮเตล อิก ๑๐ มินิตเปรสิเดนต์แลเสนาบดีทั้งปวงต้องมาเฝ้าเยี่ยมตอบอิกครั้งหนึ่ง เปนเสร็จการพิธี คราวนี้เลยไปเที่ยวตามธรรมดา พ่อขึ้นรถกับเปรสิเดนต์แลสิเกรตารีเหตุด้วยเปรสิเดนต์พูดอังกฤษไม่ได้ สิเกรตารีนั้นพูดอังกฤษดี ไปถนนตอนเมืองเก่า ซึ่งมีน้ำพุรายกันไปอย่างแถวท่อตลอด ตึก ๒ ข้างก็มีเครื่องหมายอย่างเก่าๆ ซึ่งเกี่ยวแก่พงษาวดาร จนถึงประตูเมืองซึ่งใช้เปนหอนาฬิกา เมืองเบอนนี้มีกำแพงถึง ๒ ชั้น แต่ได้รื้อลงหมดเหลือไว้แต่ประตู แล้วจึงเลี้ยวไปทางถนนใหม่ ว่าตามจริงถนนใหม่จืดเต็มที ถึงว่าถนนกว้างขวางตึกรามงามๆ มันก็เหมือนกันกับที่ไหนๆ ดูทีเดียวจำไม่ได้ ประเดี๋ยวเอาเมืองโน้นมาปนเมืองนี้ สู้ถนนอย่างเก่าๆ ไม่ได้ ถ้าถนนเก่าแล้วเห็นตึกเข้าหลังหนึ่งฤๅน้ำพุเข้าอันหนึ่ง เลยจำได้ไม่รู้จักลืม เพราะมันแปลกๆ กันมาก ด้วยแต่ก่อนการไปมาถึงกันไม่สดวกเหมือนเดี๋ยวนี้ เดี๋ยวนี้ไปมาง่ายถ่ายอย่างกันได้ มันจึงเหมือนกันไปหมดเหม็นเบื่อ พ้นนั้นออกไปเปนหนทางขึ้นเขาลงเขาซึ่งแลเห็นเมืองเบอนได้ตลอดทั้งเมือง รูปของเมืองเบอนซึ่งควรจะเปนที่สังเกตก็คือวัด ซึ่งเรียกคะทีดรัลอันไม่สู้ใหญ่นัก อย่างหนึ่ง กับที่ประชุมกลางสำหรับทำกฎหมาย แลเห็นเปนยอดของหลังคาทั้งปวงที่แลไปจากบนเขาเห็นติดกันไปหมด เมื่อลงไปถึงที่ต่ำหน่อยเปนตลาดซึ่งเปนที่บ่อเลี้ยงหมีอยู่ที่นั่น หมีนั่นเปนชื่อของเมืองเบอน จึงได้เลี้ยงไว้เปนสัตวประจำเมือง ของเล่นเปนกลางสำหรับคนพลเมืองทั่วไป มีเรือนก่อด้วยศิลาติดเข้าไปกับข้างเขา ขุดเปนบ่อกว้างใหญ่ กรุด้วยศิลาแลปูศิลา กั้นเปน ๒ ห้อง มีท่อน้ำที่ไหลรินอยู่เสมอลงไปในสระ เปนที่สำหรับหมีกินแลอาบ หมีในนั้นมีประจำอยู่ ๕ ตัว ๖ ตัว ห้องละสองสามตัว เขาให้กินผักกาดเหลืองแคบเบช แต่ที่แท้ไม่ว่าอะไร ผักต่างๆ ขนมปังนมวัว ตลอดจนเนื้อ แต่เนื้อนั้นว่ากินเข้าไปมักจะดุ ถึงมีร้านคนไปตั้งคอยขายผักที่สำหรับให้หมีกินอยู่ที่นั่น ถ้าเปนเวลาที่คนมาเที่ยวเช่นนี้ ใครไปใครก็ซื้อให้กินอิ่มบริบูรณ์เกินไปจนออกจะขี้เกียจ ถ้าน่าหนาวได้แต่อาหารที่เปนส่วนสำหรับเลี้ยงธรรมดา เปนเวลาอยู่ข้างจะขยัน วิชานั้นนั่งยกมือไหว้นอนหงาย มีต้นสนอยู่ในนั้นข้างละต้น เมื่อคราวก่อนเคยเห็นเขาไล่ให้ขึ้น แต่คราวนี้ถามว่าทำไมไม่ขึ้นต้นไม้ ได้ความว่าออกจะนางนอง ขาขึ้นปีนขึ้นไปได้ แต่ขาลงๆ ไม่ได้ ขึ้นไปค้างอยู่บนต้นไม้ต้องเอะอะกันเปนหลายครั้ง เลยเข็ดไม่อาจไล่ให้ขึ้นอิก เพราะความจริงมันไม่ได้ปราถนาจะขึ้นต้นไม้ ถ้าจะขึ้นขึ้นด้วยต้องการรางวัลฤๅกลัวเท่านั้น

ออกจากหมีขึ้นเขาไปอิกลูกหนึ่ง แล้วเลี้ยวขึ้นเขาชันไปอิกลูกหนึ่งเพื่อจะดูแม่น้ำซึ่งไหลวงรอบเขา แลเห็นเปนแม่น้ำอยู่สองข้างหนทางด้วยสายน้ำนั้นคดมาก เล็กแลไหลเชี่ยว กลับมาที่โฮเตลเวลาค่ำ

ครั้นทุ่ม ๑ เลี้ยงอาหารเย็นที่โฮเตลนั้นเอง แต่เปนโต๊ะของรัฐบาล นั่ง ๑๒ คนด้วยกัน พวกเรา ๔ คือ พ่อ บริพัตร จรูญ สิทธิ์ นอกนั้นเปรสิเดนต์แลเสนาบดีกับสิเกรตารี อาหารที่เลี้ยงดีมาก นึกว่าจะไม่มีสปีช ลงดื่มให้กันแล้ว เปรสิเดนต์ลากคำสปีชออกมาจากกระเป๋าลุกขึ้นสปีช แต่ประดักประเดิดเต็มที ข้างเขาพูดเยอรมัน ข้างเราพูดอังกฤษ แต่ขอบใจสิเกรตารี เปนผู้แปลทั้งสองข้าง การเลี้ยงวันนี้อยู่ข้างจะเปนที่รื่นเริงพอใจด้วยกันมาก เพราะเหตุที่ได้เคยพบกัน รู้จักกัน ๑๐ ปีมาแล้วมาพบกันอิก แลอัชฌาไศรยพวกรัฐบาลเหล่านี้เปนคนที่ใจดีแลไม่ได้ถือตัวเลย ง่ายๆ ทั้งนั้น ไม่ต้องระวังอะไร พอกินแล้วก็ลากัน เปรสิเดนต์ แลไวสเปรสิเดนต์กับสิเกรตารีมาส่งที่สเตชั่น รถออกเวลา ๒ ทุ่ม อากาศอยู่ข้างจะหนาว เขาใช้ไอร้อนในรถ มาถึงลูเซินเวลาจวน ๕ ทุ่ม ข้างนี้แต่งไฟ ที่สพานฉนวนมีหลังคาข้ามแม่น้ำเปนสพานโบราณแลหอคอยที่หยั่งน้ำ ที่โฮเตลก็แต่งไฟเปนรูปตึกทั้งหลัง

วันนี้ได้รับข่าวแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนสิ้นพระชนม์เมื่อเวลา ๓ โมงเช้า ได้คิดไว้แต่เดิมว่าจะให้บริพัตรขึ้นไปช่วยงานฝังศพเห็นจะยังทัน

คืนที่ ๑๘๗
วันอาทิตย์ที่ ๒๙ กันยายน

เวลาเที่ยงแล้ว ลงเรือโมเตอร์ลอนช์ลำใหญ่เก๋งหรู เครื่องเปนเมอเซเดสกระจุกกระจิกดูประดักประเดิดกว่าลำที่กล่าวแล้วนั้นเปนอันมาก คนที่เดินเรือดูไม่ได้อยู่ศุข ต้องแก้โน่นแก้นี้ ลงปลายต้องวางหางเสือเสียปล่อยให้แล่นไปเอง วิ่งไปมองข้างท้ายเรือแล้วกลับมาที่เครื่องใหม่ ชุลมุนหลายทอด ถึงกำลังที่ดีอยู่ก็เดินไม่ไปถึงไหน ออกไปยังไม่ทันถึงกึ่งกลางทเลสาบวงใน ลิ่มที่จักรหลุดต้องแล่นกลับ กลับเข้ามาได้ด้วยความกระเทือนมากกว่าด้วยใบจักร เลึยเวลาเปนนาน ตกลงต้องลงเรือเล็กลำที่ลงแต่ก่อน กำหนดระยะทางว่าชั่วโมงหนึ่ง แต่ที่แท้ไป ๒๐ มินิตเศษเท่านั้น ช่างเรวถึงอกถึงใจจริงๆ การที่ไปนี้ไม่คิดจะไปให้เปนการใหญ่โตมาก เพราะมันออกจะสิ้นๆ สนุกเบื่อ ไปแต่พอฆ่าเวลาที่อยู่เปล่าๆ ถ้าจะไปให้สนุกจะต้องไปเขาเรกี ซึ่งอยู่ข้างท้ายมือสูงกว่า ๕๐๐๐ ฟิต ฤๅไปปิลาตุสซึ่งอยู่ข้างขวามือ ซึ่งสูงขึ้นไปอิก เราไปตรงกลางเรียกว่าเบอรเคนสต๊อก ซึ่งสูงเพียง ๒๐๐๐ ฟิต แต่เขานี้คล้ายๆ เปนเกาะตั้งอยู่ในระหว่างกลางมีทเลสาบเกือบจะรอบ รดับน้ำทเลสาบนี้สูงกว่ารดับน้ำทเลมาก ถ้าจะเทียบว่าเชิงเขาเสมอระดับน้ำทเล รดับน้ำทเลสาบนี้เกือบจะตั้งอยู่กึ่งกลางระหว่างยอดเขาแลเชิงเขา ระดับน้ำในทเลสาบต่างๆ เหล่านี้สูงแลต่ำกว่ากันได้มากๆ น้ำในทเลสาบใสเหมือนน้ำทเล แลดูลงไปได้ลึกเห็นพื้นข้างล่าง ต่างกันกับทเลใหญ่อย่างเดียวแต่เพียงน้ำจืดแลน้ำเค็ม ผลแห่งการที่ขึ้นไปยอดเขาเหล่านี้ก็คล้ายๆ กัน คือแลไปได้ไกลเห็นหมู่เขาต่างๆ แลเห็นทเลสาบ ยิ่งสูงมากก็ยิ่งแลเห็นไปไกลมาก ยิ่งขึ้นไปยอดไม่มีเขาบังก็แลเห็นได้รอบตัว อาจแลเห็นได้ไกลออกไปอิก ทางที่ขึ้นนั้นมีทางสำหรับคนปีนขึ้นทั่วทุกเขา เพราะเปนที่ซึ่งเขาเที่ยวกันมาหลายร้อยปี แต่ครั้นภายหลัง เมื่อเกิดมีรถไฟขึ้นเขาสูงแล้วก็มีเสียแทบทุกยอด การที่จะขึ้นลงภูเขาเหล่านี้จึงไม่เปนความลำบากอันใด ไม่เปนการใหญ่อย่างแต่ก่อน การป่ายปีนขึ้นเขายังนับถือกันว่าเปนเครื่องเจริญกำลังแลสนุกสนานกันมาก แต่ถึงว่าสรรเสริญอยู่เช่นนั้น ลงปลายก็ต้องรับว่าการขึ้นด้วยรถไฟไม่เหน็ดเหนื่อยนั้นดีอยู่นั่นเอง คนที่จะดันเดินขึ้นเขาก็ไม่เท่าไรน้อยลงทุกที เพราะอ้ายการขึ้นเช่นนั้นมันย่างกายเหลือเกินจริงๆ ขึ้นยังค่ำลงยังค่ำ อิกประการหนึ่งเขาเหล่านี้ไม่ได้มีน้ำตกน้ำพุอย่างเช่นนอรเว น้ำที่จะใช้กินกันบนยอดเขาต้องขุดบ่อลึกสูบขึ้นมา นี่รอดตัวที่อากาศหนาว ถ้าร้อนอย่างบ้านเรา เขาไม่มีน้ำเช่นนี้ก็ขึ้นไม่ไหว แต่ที่นี่มันไม่มีเหตุที่จะต้องพูดถึงน้ำ เพราะเหตุที่เขาถึงจะสูงเท่าสูงอย่างไร คงมีโฮเตล เรสเตอรองต์ขึ้นไปตั้งหลังโตๆ อยู่แล้วทั้งนั้น ไม่แต่อยากกินน้ำจะหาได้โดยง่าย กินอาหารก็ได้เสียด้วย อยู่นอนค้างเท่าไรๆ ก็ได้ด้วย มีถนนมีสวนมีป่า มีรถขี่ได้บนยอดเขามันหมดความลำบากเสียทุกอย่าง ลงรอยกับที่กล่าวว่าไม่มีแห่งใดซึ่งจะเปนป่าเปลี่ยว รอยคนไปจับแก้ไขตกแต่งเสียหมดทุกหนทุกแห่ง สารพัดจะสดวกดายง่ายดี ไม่ผิดอะไรกับพื้นแผ่นดินราบ คุณประโยชน์ของที่สูงเช่นนี้ก็คือแลเห็นในที่ไกล แลอากาศใสอ่อนกว่าในพื้นดินที่ต่ำๆ แต่การที่จะแลเห็นในที่ไกลไม่ใช่เห็นได้เสมอทุกเมื่อ มักมีเมฆหมอกควันหุ้มยอดเขา หายเสียทั้งหมู่โตๆ ก็หายได้ ต่อฤกษ์งามยามดีจึงจะแลเห็นใสตลอดไปได้ไกลๆ การที่จะหาฤกษ์ดู จะไม่ใช่ง่ายนัก น่าจะต้องคอยมากกว่าที่จะทายล่วงน่า เหมือนอย่างวันนี้แดดจัดเหมือนแดดบางกอก เพียงแต่ร้อนน้อยกว่า แจ่มแจ้งอย่างนี้แล้ว ยังมีหมอกเที่ยวไล่ปกคลุมอะไรๆ ได้ ภูเขาเลากาหายไปเสียในหมอกเปนอันมาก เมืองที่อยู่ใกล้ๆ ก็ขุ่นมัวแลไม่เห็นถนัด ข้อที่น่าดูจริงๆ นั้นคือควรจะเห็นได้ว่า มนุษย์เราฤๅสิ่งซึ่งทำขึ้น มันเล็กกว่าของจริงที่เปนเองมากเหลือเกิน เรือที่เราไปแลดูมันช่างนิดเดียว เรือขนาดเดียวกันแล่นอยู่ในกลางทเล แลดูเหมือนอย่างกับอ้ายตัวแมลงขายาวๆ ที่เดินในน้ำ เรือจ้างจักรข้างลำโตๆ แลดูเปนเรือเหล็กวิลาศที่เด็กเล่นน่าเอนดูจริงๆ บ้านเรือนตึกรามอะไรแลดูมันกลายเปนตุ๊กตาไปหมด สูง ๒๐๐๐ ฟิตเศษ เท่านั้นยังเห็นได้ถึงเช่นนี้ ถ้าสูงขึ้นไปอิกจะเห็นอย่างไร ที่ท่ามีเรสเตอรองต์แลร้านขายของ รถนั้นก็ไม่ผิดอะไรกันกับที่ได้เล่าแต่ก่อนคือขึ้นด้วยแรงถ่วงกันเอง รถข้างหนึ่งขึ้น รถข้างหนึ่งลงหลีกกันที่กลางย่าน ข้างบนมีโฮเตลใหญ่ๆ สามหลังแลยังมีเล็กๆ น้อยๆ รายออกไปอิกหลายหลัง โฮเตลใหญ่ ๓ หลังนิ้ ปิดเสียแล้ว ๒ หลัง ยังเปิดริบหรี่อยู่อิกหลัง ๑ เพราะสิ้นฤดูคนมาเที่ยว เพราะฤดูเขามาเที่ยวกันนั้น เดือนมิถุนายน กรกฏาคม สิงหาคม นี่ก็จวนปิดหมดทีเดียวแล้ว เหลือแต่คนเลวๆ ร่องๆ แร่งๆ ขึ้นไปเที่ยวอยู่บ้าง กินเข้ากลางวันที่โฮเตลนั้น ไม่สู้จะมีอะไรนัก แล้วเดินไปเที่ยวตามหนทางที่เลียบไปตามข้างเขา บรรจบถึงที่สเตชั่นรถไฟขึ้นมาหยุดแล้วจึงเลี้ยวเลียบยอดเขายอดหนึ่งไป สำหรับจะไปยอดนอกซึ่งเปนยอดสูงแหลม เขาทำระทาเหล็กตั้งขึ้นไป แล้วมีลิฟต์สำหรับขึ้นไปดูให้สูงยิ่งขึ้นไปกว่ายอดเขา ทางเดินนั้นก็ไม่ลำบากยากเย็นอะไร ค่อยๆ นูนๆ ขึ้นไปทีละนิดละนิดไม่ไกลเท่าไร แต่พ่อเชื่อเสียว่าขึ้นได้ ไม่สู้จะออกสนุกอะไร เดินกลับมาดูทางไปรเวตอิกหน่อยหนึ่ง ความจริงนั้นพึ่งอ่านหนังสือเรื่องที่เกี่ยวแก่ตำบลนี้ใหม่ๆ ก็อยากจะดูให้มันประกอบเรื่องที่อ่าน นายโฮเตลรับจัดการหารถ ซึ่งออกจะประดักประเดิดอยู่บ้าง เพราะเปนเวลาเขาเลิก ขึ้นรถไปตามถนนข้างหลังเขา จนถึงโฮเตลอิกหลังหนึ่งใหญ่ ลงทเลสาบอิกด้านหนึ่ง เปนที่สำหรับแลดูเขาซึ่งหมอกคลุมอยู่นั้น เมื่อไม่มีเขาจะดูเลยไม่มีอะไรดู กลับมาลงตามรถไฟ ถึงล่างแล้วแวะซื้อของที่รฦก ราคาไม่กี่อัฐแล้วลงเรือกลับมาโฮเตล วันนี้มีแต่งไฟอิก มากกว่าวานนี้ สเตชั่นรถไฟแลอะไรๆ แดงครึ่ดไปทั้งนั้น การแต่งไฟนี้สำหรับตำบลซึ่งมีคนประชุมมาเที่ยว เช่นแสดงพิพิธภัณฑ์ต่างๆ มีกำหนดวนจุดสำหรับที่จะล่อให้หมู่คนที่มาประชุมรื่นเริง มิสเตอดอเรลลี พ่อดอเรลลีที่รับราชการเรามาหา ได้เคยรู้จักมาแต่ก่อน เมื่อครั้งไปหาโป๊ปเลียวที่ ๑๓ เขาเปนสัปรุษ มีตำแหน่งราชการในวะติกัน

วันนี้ได้รับโทรเลขแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดนคนใหม่ บอกข่าวแกรนด์ดุ๊กพระบิดาสิ้นพระชนม์ ได้ตอบแลคอยฟังกำหนดฝังศพ มีความเสียใจที่ได้ข่าวกรมจรัส[๒๒๙]ตาย รับโทรเลขที่ปารีส ผเอินที่ชื่อนั้นผิด อ่านไม่ได้ความว่ากะไร เดาว่ากรมหลวงวรเสรฐ มีความเสียใจเปนอันมาก เพราะเหตุที่ได้รักษาชลอมาได้เท่าใด จนถึงเวลาจวนจะกลับไปถึงแล้ว มาสิ้นพระชนม์เสียก่อน เลยตอบพุ่งเข้าไปให้ถามข่าวลูกหญิง ๒ คน[๒๓๐] แลกรมหลวงวชิรญาณกับประวิตร[๒๓๑] ครั้นมาถึงนี่จึงได้โทรเลขตอบ ว่าไม่ใช่กรมหลวงวรเสรฐ กลายเปนกรมจรัสซึ่งไม่ได้คาดเห็นเลย เปนที่อนาถใจเปนอันมาก ลูกพระปิ่นเกล้าจะจวนหมดเสียจริงๆ แล้ว ดูน่าใจหาย หมดเรวเหลือเกิน

คืนที่ ๑๘๘
วันจันทร์ที่ ๓๐ กันยายน

กินเช้าแล้ว เวลา ๔ โมงเศษไปขึ้นรถไฟที่สเตชั่นมีดอเรลลี ลูกกลับจากเมืองเฮกมาหาแล้วขึ้นรถไฟมาด้วยพ่อมาส่งที่สเตชั่น ทางรถไฟวันนี้เปนทางเซนต์โกธาร์ด ซึ่งมีที่ดูมากทั้งประหลาดแลงดงาม จึงได้มากลางวัน มีเวลาที่เลียบทเลสาบมาโดยมาก ทเลสาบเหล่านี้งดงามด้วยบ้านเรือนตั้งรายไปทั่วทุกแห่ง แลมีภูเขาสูงๆ จดจนถึงฝั่งทเล เมื่อว่าตามลักษณก็คล้ายกันกับนอรเว แต่เปนอย่างเช่นว่าแล้ว คือนอรเวยังคงเปนอยู่ตามธรรมดา ที่นี่เปนของตกแต่งไปทั้งนั้น ไม่มีแห่งใดที่จะเปลี่ยวสักแห่งเดียว ข้อที่แปลกกันมาก คือที่นอรเวเห็นว่าภูเขาพังทลายลงมาด้วยแรงน้ำทั้งนั้น มีศิลาก้อนโตๆ ตกตั้งทิ้งอยู่ในน้ำแลบนบก มีเขาทลายลงมาครึ่งเขาค่อนเขา มีน้ำพุตกทรามไปทั่วทุกหนทุกแห่ง ที่นี่จะหาก้อนศิลาตกให้เปนก้อนใหญ่สักก้อนเดียวก็ไม่มี มีแต่ก้อนเล็กก้อนน้อยก็ห่างๆ รายๆ น้ำตกก็ตกเสียไม่ได้ ประสาว่ามีน้ำแข็งอยู่บนยอดเขาก็ตกไปเช่นนั้นเอง น้ำแข็งก็บางในตาแลสูง ไม่ตั้งใจดูก็ออกจะไม่เห็นได้ การที่จะเที่ยวไปมาแห่งหนึ่งแห่งใดมันสารพัดจะง่ายดาย ไม่ต้องมีความพยายามแลเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าอย่างไรแต่สักอย่างเดียว นอกจากจะขืนไปขึ้นเขาอย่างเก่า ต้นไม้ที่เปนป่าก็น้อย เปนไร่หญ้าแลต้นผลไม้ไปเสียทั้งนั้น ต้นผลไม้มาก จะว่าอะไรนอกจากว่าเปนป่าแต่งเขาแต่งไม่ได้เลย เมื่อไปเห็นที่เปลี่ยวเช่นนอรเวมาแล้ว มาดูที่ประเทศนี้ออกจะจืดๆ เหมือนๆ กันไปหมด ไม่ทำให้ใจเต้นชเง้อชแง้ สิ่งที่ชเง้อชแง้อยู่ก็แต่เรื่องทางรถไฟ ซึ่งเขาทำเปนการวิชาอย่างวิเศษในทางที่จะขึ้นเขาแลลงเขาเข้าปล่องข้ามสพาน ดูประหนึ่งว่ารถไฟเดินซ้อนกันบนลิ้นชั้วเวียนลงมา รถที่สวนกันไปสวนกันมา ก็เห็นกันได้จนตลอดสายตา แต่เข้าปล่องลอดใต้เขากว่า ๖๐ ปล่อง ปล่องที่ยาวที่สุดคือ เซนต์โกธาร์ดปล่องเดียวยาวถึง ๓๕๐ เส้น ทางนี้ไกลกว่าซิมปลองซึ่งได้ไปเมื่อขาขึ้น แลงามกว่ากันด้วย

เมื่อวานซืนนี้กล่าวถึงเรื่องเมืองสวิตเซอแลนด์ ขาดไปเรื่องหนึ่งคือสวิตซ์นั้นไม่มีภาษา เปนคนชาติเยอรมันบ้าง ฝรั่งเศสบ้าง อิตาเลียนบ้าง รวมกันเข้าเปนชาติ เพราะฉนั้นภาษาจึงต้องใช้ทั้ง ๓ ภาษา กฎหมายฤๅข้อบังคับอย่างหนึ่งอย่างใดต้องเขียน ๓ ภาษา ในที่ประชุมปฤกษาราชการ ก็ให้เปนภาษาราชการได้ทั้ง ๓ ภาษา ผู้ที่เปนเมมเบอจำจะต้องรู้ภาษาทั้ง ๓ ฤๅอย่างน้อยก็ ๒ ผู้ที่จะพูดนั้นตามแต่จะถนัดภาษาใด รัฐบาลใน ๗ คนนั้นจะเปนชาติหนึ่งชาติใดก็ได้ ไม่มีกฎหมายห้ามปราม แต่เปนประเพณีจำจะต้องมีเยอรมัน ๕ คน ฝรั่งเศสแลอิตาเลียน ๒ คน เพราะชาวสวิตเซอแลนด์เปนเยอรมันโดยมาก ต่อลงมาแต่เขตรแดนเยอรมัน ฝ่ายฝรั่งเศสก็อยู่ต่อเขตรแดนฝรั่งเศส ฝ่ายอิตาเลียนก็อยู่ต่อเขตรแดนอิตาลี ทางที่มาวันนี้ตอนบนเปนเยอรมัน ตอนล่างเปนอิตาเลียน คนพลเมืองเปนอิตาเลียนจริงๆ จะสังเกตไม่ได้ว่าผิดกันอย่างไร บ้านเรือนตอนข้างบนยังเปนอย่างสวิตซ์บ้าง ตอนล่างเปนอิตาเลียนทีเดียว จะรู้ได้ก็แต่ว่าเขตรแดนต่อกันเพียงไหนก็แบ่งชาติกันเพียงนั้น แต่สาสนาเปนโรมันคาทอลิกเปนพื้น จึงเปนอันร่วมสาสนาเดียวกันทั้ง ๓ ชาติ เมืองเปนของสวิตเซอแลนด์ลงมาจดพรมแดนกับอิตาลีที่ตำบลเกียสโซ ซึ่งเปนสเตชั่นที่มาหยุดวันนี้ ห่างจากทเลสาบโกโมทาง ๒ ไมล์เศษ แต่เขตรแดนที่ปันกันอ้อมขึ้นไปหน่อยหนึ่ง ไปปันทเลสาบลุคาโนเปนคนละครึ่ง

วันนี้เปนวันโชคไม่ดี ตั้งแต่เช้ามาก็เปนหมอกควันมืดครึ้มไปไม่แลเห็นภูเขา เลวยิ่งกว่าเมื่อวานนี้ ครึ้มเช่นนั้นจนตลอดทั้งวัน ลงตอนบ่ายซํ้าฝนตกด้วย แต่รถที่มาเขาจัดพ่วงห้อยท้าย นั่งแลดูวิ้วได้สบายเว้นแต่ไม่แลเห็นไกล กินเข้ากลางวันในรถ ไม่ใช่รถกินเข้า จัดตั้งขึ้นเฉยๆ เอาคนในโฮเตลมาเลี้ยง กำหนดเดิมว่าจะมาถึงบ่าย ๕ โมง แต่ไม่ถึงได้จนย่ำคํ่า ถึงเกียสโซเข้าแล้วฝนยิ่งตกใหญ่ลงมา ขึ้นรถโมเตอร์คาร์มาทั้งกำลังฝน อยู่ข้างจะถูกสาดมาตามทางเปนบ้านคนตลอด มีวิลลามีสวนที่งามๆ หลายแห่ง ช้าอยู่จึงได้ถึงโฮเตลเรียกชื่อว่า วิลลาเดสต์ คำที่เรียกว่าตำบลโกโมนั้นเรียกตามชื่อของทเลกว้าง แต่ตำบลนี้ฤๅเมืองนี้เขาเรียกว่า เซอรนอบบิโอ เลือกที่ได้เหมาะดี คือตั้งแต่เกียสโซมาเปนถนนริมทเล มาถึงตอนนี้เปนแหลมยื่นออกไป ถนนตัดลึกเข้าไปข้างใน ไม่โอนออกมาริมน้ำ เพราะฉนั้นโฮเตลจึงได้ได้ถนนข้างหนึ่ง ฝั่งทเลข้างหนึ่งมีเขาอยู่ตรงข้ามฟาก ท่วงทีจะงาม มีชาลายื่นออกไปจากโฮเตลชั้นบนจนถึงริมน้ำ ท่าทางจะแลดูอะไรดีเว้นแต่ออกไม่ได้ ฝนตกเปนอย่างฝนบางกอกเสียงกราวอยู่เสมอ เหมือนฉลองพระชนม์พรรษา จนดึกจึงได้หาย ไม่หนาวเท่าไร ตอนหัวค่ำปิดน่าต่างเข้าร้อนด้วยซํ้าไป เรื่องคนดูเริ่มที่จะแน่นเสียตั้งแต่สเตชั่น ดูออกจะว่าได้ไว้ฟังบ้าง ไม่เหมือนกันกับในเมืองซึ่งอาจจะเบียดเอาโปลิศหกล้มหกลุกได้ ครั้นมาถึงที่โฮเตล คนก็เต็มแน่นไปทั้งนั้น ไม่ใช่แต่คนมาดู คนอยู่ที่โฮเตลนี้ก็มาก เพราะเปนฤดูกาลที่เขามาเที่ยวเลื่อนหนีหนาวกันลงมาทุกชั้น ม้าฬ่อสำหรับกินเข้ามันช่างโด่งดังเสียจริงๆ ตีถึงสามครั้ง เวลากินเข้าแล้วเขาเล่นดนตรี เปิดประตูออกเสียงดังเห่อลั่นเหมือนดังดูงานมโหรศพมากๆ ห้องที่อยู่ก็สบายพอใช้แต่แคบ เตียงนอนแล้วใหญ่โตเสียจริงๆ น่ากลัวผ้าห่มนอนคลุมไม่มิด อาหารก็ดีพอใช้ได้ มีผลไม้มาก มีผลไม้อย่างหนึ่งข้างในเหมือนพุดทรา แต่ไม่มีเมล็ด ข้างนอกมีเปลือกหุ้มพองๆ เหมือนกระเช้าสีดา ใครเห็นเข้าไม่รู้จักสักคนเดียว แต่ทำไมพ่อจึงรู้จัก จำได้ว่าได้เคยเห็นแลเคยกิน ถามว่ารศชาตอย่างไรก็บอกได้ว่ารศเปรี้ยว นึกอยู่เปนนานว่าได้เคยเห็นที่ไหน จึงนึกออกได้ว่าเคยเห็นที่อินเดีย พร้อมกันกับพุดทรารูปรี ตั้งแต่เห็นมาได้ ๓๖ ปีนี่แล้ว ไม่ได้เห็นอิกเลย เรียกว่าอะไรก็จำไม่ได้ ให้ไปถามเจ้าของโฮเตล ได้ความไถลไปว่าพรรณมาแต่เมืองยี่ปุ่น เรียกว่า กินกินเชรี แต่เปนของปลูกในเมืองนี้ ซึ่งได้กินที่อินเดียนั้นเห็นจะไม่ใช่ของมาแต่ยี่ปุ่นเห็นจะไปจากอิตาลี เพราะได้กินพร้อมกันกับลูกองุ่นที่รูปรีเปนงาข้าง เปนลูกองุ่นอิตาลีเหมือนกัน พรรณคงจะมานานแล้ว เปนอย่างเดียวกันกับส้มที่ได้พรรณมาแต่เมืองจีน แล้วเรียกชื่อว่าแมนเดอรินนั้น

คืนที่ ๑๘๙
วันอังคารที่ ๑ ตุลาคม

วันนี้ค่อยรู้สึกปลื้มใจหน่อยที่ได้รับโทรเลขเรื่องเรือซักเซน ว่าเปนอันตกลงยอมที่จะไปรับปอตเสด วันที่ ๒๑ ถึงปินังอย่างช้าเพียงวันที่ ๗ พอมีวันข้างทเลตวันออกมากขึ้น อิกอย่างหนึ่งจวนจะครบ ๖ วิกตามกำหนดเดิมที่หมอจะให้หยุด อาหารดูค่อยกินได้ขึ้น เรื่องส่งเมล์จอแจประดักประเดิดอยู่บ้าง พรุ่งนี้เปนวันที่จะเดินทาง จะไปถึงโรมต่อวันศุกรกลัวว่าจะพลาด จึงคิดจะรีบส่งเสียที่นี่ในวันนี้ แล้วแต่ความพยายามจะพอได้เพียงใด เวลานี้รับเปนสัตย์ว่าออกจะท้อถอย เปนมาหลายวันแล้ว

เวลากินเข้ากลางวันแล้ว ลงเรือโมเตอร์ที่น่าโฮเตล เรือลำนี้มีเก๋งนั่งจุได้ ๖ คน เขาทำเก๋งไม้กรอบกระจกบางเบาดี แต่รูปเรือเปนอย่างเรือที่มีในบางกอกแล่นเร็วไม่ได้ พอแล่นเร็วเข้าก็น้ำเข้าเรือ แรกเรานั่งกันที่น่าเรือ พอเรือออกเดินเร็วเข้า ทนไม่ไหวต้องเข้าเก๋ง ตกลงเปนเก้าอี้น่าเรืออยู่เปล่าๆ แล่นช้ากว่าลำลูเซิน เรือลำนั้นรูปดีนักฟันคลื่นแตกกระจาย แต่ไม่ได้กระเดนเข้ามาในเรือได้เลย วันนี้ได้แคตลอกมาดู ราคาเครื่อง ๖๐๐ ปอนด์ ลำเรือต่างหาก

ทเลสาบโกโมนี้ น่าจะกล่าวได้ว่ามีบ้านเรือนรายรอบตลอดห่างบ้างชิดบ้าง ถนนตัดขึ้นไปบนข้างเขาสองชั้นบ้าง สามชั้นบ้าง เขาทั้งปวงรูปงามมากอยู่ดูพากภูมมีต้นไม้หนาเต็มไปทุกลูก ทเลสาบเช่นนี้เปนลักษณเดียวกันกับสระอโนดาตฤๅสระฉัททันต์ตามที่พรรณาในหนังสือน่าจะเรียกว่าสระ ที่ขังน้ำใหญ่ๆ อย่างนี้เปนได้สามอย่าง อย่างหนึ่งเปนที่ลุ่มใหญ่ในระหว่างแม่น้ำเช่นทเลสาบเมืองเขมร มีน้ำตกลงมาแต่ข้างเหนือแลไหลลงทเลข้างใต้ อิกอย่างหนึ่งเดิมเปนทเล แต่เกิดหาดกระเส็ตผุดขึ้นบังเสียโดยรอบ เหลือแต่ช่องน้ำเข้าออกจากทเลทางเดียว อย่างเช่นทเลสาบเมืองสงขลาแลพัทลุง สองอย่างนี้เราเคยเรียกกันว่าทเลสาบ แต่ส่วนที่มีเขาล้อมรอบทุกด้านไม่มีลำคลอง ซึ่งจะชักน้ำให้ไหลไปในที่อื่น มีแต่ซึมไปตามพื้นแผ่นดินฤๅไปตามไอร้อน ส่วนน้ำที่เพิ่มเติมนั้นเปนน้ำแขงฤๅน้ำเหลวก็ตาม อยู่บนยอดเขาที่สูง เมื่อละลายไหลตกลงมาเปนลำรางน้ำพุเพิ่มเติมห้วงน้ำอันใหญ่ในระหว่างเขา เช่นนี้เราไม่เคยเรียกว่าอะไร เพราะเราเคยเห็นแต่ที่เปนห้วงน้ำอยู่ในที่ดินล้อมรอบเช่นนี้เรียกว่าหนอง แต่ธรรมดาหนองมักจะให้เข้าใจว่าไม่สู้ใหญ่ แลน้ำก็ไม่สู้ลึก นี่มันใหญ่น้ำก็ลึกเปนทเล น่าจะเรียกว่าทเล ฝรั่งเขาก็เรียกว่าทเล แต่ช่างให้นึกเห็นเหมือนกับคำที่พรรณาถึงอโนดาตแลฉัททันต์ ซึ่งเขาเรียกว่าสระ ตามส่วนสระนั้นโตกว่านี่เสียอิก ถ้าพูดกับนักเรียนบาฬีเห็นจะพอใช้ได้ มีคนเรียกอยู่คนหนึ่งติดปาก คือพระยาชลยุทธเรียกสระเสมอ แต่แกก็ไม่อินแลแกก็ไม่ใช่ไทย ถ้าฟังตามธรรมดามันแลเห็นเปนสี่เหลี่ยมรี ฤๅสี่เหลี่ยมจตุรัศลงเขื่อน จึงจะควรเรียกว่าสระ จะวินิจฉัยอย่างไรก็ตามแต่จะวินิจฉัย ที่ว่านี้เพื่อจะให้เข้าใจว่าไม่ใช่ทเลสาบอย่างที่เราเคยเข้าใจ

บ้านริมทเลสาบเหล่านี้ น่าบ้านลงเขื่อนศิลามีคอกก่อด้วยศิลาบ้าง ชั้นต่ำของเรือนบ้าง เปนที่สำหรับเก็บเรือเพื่อจะป้องกันอันตรายคืออาจจะมีพยุใหญ่ได้ หลังเขื่อนนั้นเปนชาลาน่าเรือน ปลูกต้นไม้มีอัฒจันท์ฤๅบันไดขึ้นลง ลักษณบ้านริมแม่น้ำริมคลองเมืองเรา หมู่บ้านเหล่านี้มีเรือนเก่าๆ ซึ่งอ้างจนถึงแต่ครั้งโรมันก็มี แต่เวลาที่ไปไม่เหมาะเลย ไปไม่ได้เท่าไรก็ฝนตก มืดมัวจนถึงไม่แลเห็นเขาก็มี ฝนตกก็ตกเอาจริงๆ ตกอย่างเฉลิมพระชนม์พรรษา เปนฝนเมืองไทยถึงฝรั่งต้องกั้นร่ม แต่เพราะเหตุที่ได้ไปแล้วก็ต้องดื้อไป ประมาณสักชั่วโมงครึ่งถึงทเลซึ่งเปน ๓ แยก เรียกว่าตำบล คะเดนับเบีย มีโฮเตลสว่างอารมณ์กล่าวคือเบลวู ขื่งเปนชื่อจำเปนจะต้องมีทุกเมืองตั้งอยู่ที่นั่น หยุดกินน้ำชา ต้องกั้นร่มขึ้นไป วุ่นวายใหญ่ โฮเตลนั้นลักษณเดียวกันกับที่เซอรนบบิโอ ไม่ผิดอะไรกันเลยละ คือแบ่งในประธานเปนเฉลียงด้านหลังกว้าง เหลือไว้เปนห้องไม่สู้ใหญ่ มีชาลาด้านริมน้ำ มีสวนต้นไม้รายๆ มีพวกอังกฤษมาเที่ยวอยู่หลายคู่ แต่เขาจะไปข้างไหนกันเสียบ้างไม่ทราบ เพราะมาอยู่มาเช่นนี้กลางวันไปเที่ยว กลางคืนจึงกลับมานอนเปนที่เงียบสงัดสบายดี มีวิลลาโบราณอยู่ในที่ใกล้ๆ ที่สำหรับไปดูกัน แต่จะเดินก็ฝนตก ขากลับจอดเรือเข้าไปแล้ว เห็นฝนหนาเม็ดนัก แลเปนเวลาที่มันหายทเยอทยานอยากเที่ยวเลยกลับ แต่กระนั้นกลับมาถึงยังมืดแล้ว ฝนมาหยุดเอาเมื่อกลับมาถึงโฮเตล คนในโฮเตลนี้เห็นจะหลายร้อย แต่เปนคนต่างประเทศ มีอังกฤษมาก เวลาขึ้นลงต้องเดินผ่านคนหมู่ใหญ่ทุกเวลา แต่กิริยาเขาเรียบร้อยดีทั้งนั้น ไม่เถลือกถลนลนลาน

เวลากำหนดกลับตกลงดังนี้ พรุ่งนี้ออกเวลาบ่ายไปกินเข้าเย็นที่มิลานช์ แล้วไปรถไฟกลางคืนวันที่ ๓ เวลา ๓ โมงเช้าถึงเมืองโรม วันที่ ๕ ฤๅที่ ๖ ออกจากโรมไปเนเปอล วันที่ ๗ เวลาค่ำไปลงเรือพม่าซึ่งอิสต์เอเซียติกกัมปนีเขาสั่งให้คอยรับ จะได้ออกเรือต่อ ๒ ยามให้ไปถึงเมสสินา วันที่ ๘ เวลาเที่ยงซึ่งเปนเวลากำหนดจะพบกับกิงออฟอิตาลี เมื่อเสร็จการที่ควรจะอยู่เท่าใดแล้ว จะออกเรือไปขึ้นที่ปาเลอโมซึ่งอยู่หัวเกาะซิซิลีข้างเหนือ จะควรอยู่ช้าเร็วเท่าใดผ่อนผันในเวลานั้น แล้วกลับโดยทางรถไฟซึ่งผ่านมาในกลางเกาะ แวะซาระคุส ฤๅจะมีที่อื่นอิก ในที่สุดมาอยู่ เตาร์มีนา ซึ่งว่าเปนเมืองงามแลมีที่เที่ยว คงจะกลับลงเรือพม่า เปนกำหนดแน่ในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ ฤๅที่ ๑๖ ด้วยเที่ยวที่มอลตา แล้วออกไปให้ถึงเมืองปอตเสดในวันที่ ๒๑ เรือซักเซนจะไปคอยอยู่ที่ปอตเสด ถ่ายลำขึ้นเรือซักเซน แล้วออกมาไม่แวะตำบลใดจนถึงวันที่ ๒ เดือนพฤศจิกายน ถึงเมืองโกลัมโบ เขากำหนดจะหยุด ๑๒ ชั่วโมง ออกจากโกลัมโบ จะมาถึงปินังในวันที่ ๗ ตั้งแต่วันที่ ๗ ไปนี้ได้ยอมมอบให้กรมดำรงกะโปรแกรม เพราะถึงเขตรแดนเราแล้ว แต่พ่อมีความปรารถนาจะข้ามฟากไปเข้าในพระราชอาณาเขตรฝั่งตวันออกให้ได้โดยเร็ว เวลาพอเท่าใดก็เท่านั้น ข้อสำคัญนั้นจะไปเยี่ยมราษฎรเมืองตราด เพราะพ่อได้บอกไปว่า จะไปเยี่ยมให้ถึงเมืองตราด เพื่อจะให้เปนที่ยินดีด้วยกันทั้งตัวพ่อแลราษฎรที่ได้กลับมาพบเห็นกันอิก แล้วจะแวะเมืองจันทบุรีซึ่งไม่ได้เห็นนานแล้วด้วย แต่ที่อื่นๆ นั้นแล้วแต่เวลาจะมี

พ่อได้หยุดบ่นมาเสียช้านานแล้ว ถึงเรื่องที่คิดถึงลูก ฤๅคิดถึงบ้านเมืองอย่างใด เพราะยิ่งบ่นก็ยิ่งทำให้ใจไม่สบาย แต่หนังสือเที่ยวนี้บางทีจะเปนฉบับหลังที่สุด ซึ่งพ่อจะส่งจากยุโรป เวลากำหนดที่จะถึงก็ใกล้เห็นหลังอยู่แล้ว จึงขอบ่นเสียให้สะใจ เมื่อมาครั้งก่อนมีการงานซึ่งต้องคิดต้องทำไม่สำเร็จได้ง่าย ใจฅอผูกพันอยู่เสียด้วยการงาน ไม่สู้รู้สึกช้าฤๅเดือดร้อนเท่าใด มาคราวนี้มีเวลาว่างได้หยุดพักมาก กลับเปนเครื่องเดือดร้อนรำคาญ รู้สึกว่าไม่มีอะไรจะทำ เหนื่อยหน่ายในการอยู่เปล่า ยิ่งยากที่ผู้ใดจะเชื่อเมื่อไม่เปนคนที่เคยทนทานความหนักมาแล้ว แลต้องมาอยู่เปล่ารู้สึกตัวว่าไม่มีประโยชน์ เช่นพ่อเคยรู้สึก เขาจะคิดว่าปราถนาหาความศุข คิดถึงลูกถึงเมียไปอย่างเดียว แกล้งเอาว่างเปล่าขึ้นยกแก้หน้า ความจริงอันนี้คงมีผู้ที่เคยทำงาน ซึ่งจะรู้สึกน้ำใจพ่อได้บ้าง เว้นแต่จะน้อยตัวเปนธรรมดา แลใช่จะปฏิเสธว่าไม่ได้คิดถึงลูกเมียบ้านเรือนเลยนั้นก็ไม่ใช่ แต่พ่อรู้สึกตัวว่าได้รับความหนักทั้ง ๒ อย่างมาประดัง จึงทำให้เบื่อๆ ไม่สู้ชื่นชมยินดีต่ออะไรนัก รู้สึกว่าคว้างเคว้งไม่มีอะไรจะทำอยู่เปนนิจ เมื่อเวลาเที่ยวไปมาเหน็ดเหนื่อยดูยังชั่วกว่าอยู่ที่เดียว จะว่าทำงานก็ออกจะได้มากกว่าเวลาหยุดอยู่นิ่งๆ เวลาอยู่นิ่งๆ เบื่อใจ ทำงานก็ไม่เปนแก่นสาร มันจับๆ วางๆ ไปแต่เวลาไปในเรือดูจะเดือดร้อนน้อยกว่าอยู่บนบก สังเกตดูเหมือนเมื่อแรกมาฤๅไปนอรเว มันเปลี่ยนทุกวัน ใจฅอไม่สู้กะไร เพราะมีเครื่องผูกพันว่าวันนี้จะถึงนั่นพรุ่งนี้จะถึงโน่น แลข้อซึ่งได้อากาศทเลนี่เปนสำคัญอย่างยิ่ง ถ้าหากว่า ว่าถึงการรักษาไข้ พ่อเชื่อว่าพ่อได้รับผลจากอยู่ในทเล ๒ เดือน คือมาแต่บางกอกเดือนหนึ่ง ที่นอรเวเดือนหนึ่งมากกว่าอย่างอื่นหมด จึงไม่มีความท้อถอยในการที่จะเดินทางกลับไปในทเลนั้นเลย

ถ้าจะได้ส่งหนังสืออิกจะได้ส่งที่ใดก็ยังไม่แน่ เพราะจะไปเตร็จเตร่อยู่ข้างฝั่งตวันออกอิกถึง ๗ วัน แต่อย่างไรๆ หนังสือคงจะเข้าไปถึงกรุงเทพฯ ก่อนพ่อ เพราะเหตุที่พ่อยังจะไปแวะเมืองตราดแลจันทบุรี เพราะฉนั้น หนังสือที่จะกำเข้าไปส่งด้วยมือ คงจะไม่เปนปึกโตเท่าใด

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๔๑
คืนที่ ๑๙๐
เมืองมิลาน

วันพุฒที่ ๒ ตุลาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

วันนี้ตื่นเช้าหน่อย นึกว่าจะไปเที่ยวทางบก ด้วยเมื่อวันมาฝนตกไม่ทันเห็นอะไรถนัด แลควรจะต่อเข้าไปข้างในได้อิก กลับได้รับความรำคาญเปนอันมาก ฝนตกไม่มีเวลาหยุด ตกมาเสียแต่เช้าก่อนแล้ว เลยขาดทุนนอนเข้าไปเสียอิกซ้ำ ส่งดุ๊กไปเที่ยวหาของฝาก ได้แพรที่ว่าทอที่ตำบลเซอรนบบิโอนี้ ออกจะไม่แปลก มีผ้าลูกไม้ทำที่นี้เอามาให้ดู ทำด้วยมือดุ๊กได้เห็น แต่มันเลวไปกว่าทำด้วยตีน เลยซื้อไม่ได้ ทำโทรเลขแลกินเข้ากลางวันแล้ว ปรีเฟต์เมืองเซอรนบบิโอมาหา ตัวปรีเฟต์เองบอกว่าถึงเวลาแล้ว เชิญเสด็จ เราก็พากันขึ้นรถโมเตอร์คาร์ไปที่สเตชั่นเมืองโกโม รถไฟยังไม่มาจะหาที่จอดแห่งใดก็ไม่ได้ เลยต้องเดินเคว้งคว้างอยู่น่าสเตชั่น เปนอันต้องถูกดูเสียป่น มีอ้ายคนอะไรสัก ๕ คน ๖ คน คอยเดินตามไม่ว่าเรากระดิกตัวไปข้างไหน จนเข้าใจกันว่าจะเปนโปลิศลับ แต่ทำไมมันมากมายก่ายกองนัก โปลิศลับเมืองอื่นก็เคยมีติดตัวอยู่เสมอ เขาก็แสดงกิริยาให้เราเข้าใจ แลมีคนหนึ่งสองคน นี่มันเปนห้าคนหกคนมากนัก แล้วเข้ามายืนอยู่ใกล้ๆ กิริยาก็ไม่ทำที่จะให้รู้ แลไม่เห็นป้องกันคนดูอย่างไรได้ ถ้าหากว่ามันเปนโปลิศลับจริง ท่ามันเหมือนกลับจะคอยจับว่าเมื่อไรเราจะขโมยมากกว่าป้องกันเราให้พ้นคนอื่น อย่างไรๆ รถก็ไม่มา แต่ถ้าขืนรถมาของก็ไม่ได้ทันขึ้นรถ เพราะมันขนออดๆ หยุดคุยกันเสียเปนพื้น ต่อถึงเวลาที่กำหนดไว้ว่ารถจะออกนั้น จึงได้ขนหีบออกจากห้อง เพราะมันชิน “หมาย[๒๓๒]” กันเสีย เชื่อว่ารถยังไม่มาทั้งที่ขนออดๆ เช่นนั้น การก็เปนจริงอย่างนั้น ของพร้อมแล้วยังต้องคอย รถไม่มา เหม็นเบื่อเหลือสติกำลัง ไปจอดรถคอยผ่านทางรถไฟเมื่อไปโมเตอร์คาร์ยังดีกว่า เขาเอาเงินง้างบานประตูให้เปิดปล่อยเราไปได้ แต่นี่ถึงจะหยอดลงไปก็เปล่า รถมันไม่มา เกินเวลากำหนดไปเปน ๕๕ มินิตรถจึงได้มา รถก็สกปรกโสมมเปื้อนไปทั้งนั้น แต่เปนระยะสั้น กว่าจะได้ออกก็ชั่วโมงเศษ มาตามทางก็ไม่มีอะไรน่าดูแต่สักอย่างหนึ่ง เปนเขาบ้างที่ราบบ้างป่าไม้ฟืนทั้งนั้น ระยะทางก็ ๕๕ มินิตแต่มันคลานเสียก็มาก ๕ โมงเศษจึงถึงเมืองมิลาน ขึ้นรถไปที่ป๊ากใหม่ ป๊ากนี้อยู่ในระหว่างสังเวียนที่สำหรับเล่นฆ่าผู้ฟันคนลเม็งลครอย่างโรมันแต่โบราณด้านหนึ่ง โฮเตลเดอวีลด้านหนึ่ง ประตูไชยด้านหนึ่ง ยังกำลังขุดดินปราบดินปลูกหญ้าปลูกต้นไม้ แต่ถนนแหวะเชื่อมกันให้เปนวงเวียนอ้อมค้อมไปอย่างลักษณป๊าก อ้ายคนขับรถมันนึกว่าเราจะไป “กินลม” พาวนเสียเกือบ ๒ รอบจึงได้สั่งให้กลับ หนทางเราจำได้เสียแล้วแต่เมื่อมาครั้งก่อนไม่แปลกอะไร ไม่มีอะไรจะเล่า นอกจากนับรถรางตั้งแต่โฮเตลเดอวิลมาจนถึงแปเลศโฮเตลหลังสเตชั่นนี้ทางไม่ยาวเท่าไร ได้ผ่านรถรางถึง ๖๑ หลัง พ่วงสองคันก็มี คันเดียวก็มี ทาเหลืองก็มี ทาสีอื่นก็มี บางทีต้องผ่านถึง ๕ รถ ๗ รถ ทั้งไปทั้งมา รถต้องเดินรอๆ ลงที่ไหนก็เหมือนไปตั้งโรงมีโนราที่นั่น มันดูอย่างน่าเกลียด จนไม่อยากไปเที่ยวข้างไหน

เรื่องรถรางมาก จนควรจะเรียกว่าเมืองรถรางนี้ เปนเหตุให้เกิดสืบถามว่าเพราะเหตุใดจึงได้มาก สงไสยว่ามันจะแย่งกัน เพราะรถที่เปนรถหลังเดียวมักจะมีคนเต็มๆ ถ้ารถที่พ่วงติดกัน ๒ หลังบางทีมีรถละคนก็ไปได้ ให้บริพัตรไปสืบเจ้าของโฮเตล ได้ความว่ามันเปนกัมปนีเดียวกันไม่ได้แย่ง เพราะเหตุที่เมืองนี้มีคนจนมาก แลไม่ได้มีกฎหมายบังคับให้เล่าเรียน บิดามารดาจึงให้ลูกเข้าทำงานแต่เด็กๆ มาก คนจนเหล่านี้อยู่นอกเมือง เวลาเช้าจึงเข้ามาทำงาน ค่าจ้างถูก เพราะเหตุฉนั้นจึงทำการช่างต่างๆ ส่งต่างประเทศ มีไปอเมริกาเปนต้นได้มาก ค่าเช่ารถเวลาเช้าตั้งแต่ย่ำรุ่งถึง ๓ โมงเพียง ๕ ซางตีม คนแน่นเต็มทุกวัน พ้นเวลานั้นค่าเช่าขึ้นเปน ๑๐ ซางตีม ตกเย็นเวลาจะกลับลดลงเปน ๕ ซางตีมอิก รถเหล่านี้ต้องไปผ่านน่าวัดใหญ่ทั้งนั้น จึงได้ไปซ้องกันอยู่ที่นั่น แต่เวลาที่พ่อเห็นนั้นไม่เห็นมีคน เห็นจะเปนสิ้นเวลาชาวบ้านนอกออกไปบ้านเสียหมดแล้ว แต่มันยังโลภต่อไปอิก ความจริงพ่อออกไม่เชื่อความที่สืบได้ เว้นแต่จะบอกว่าไม่เชื่ออย่างไรได้ เพราะได้ความจากเจ้าของห้องที่เขาเอง ข้อที่ทำให้ไม่เชื่อนั้น คือเมื่อมาถึงโฮเตลแล้ว เยี่ยมน่าต่างทันที ในประมาณสัก ๑๐ มินิต รถผ่านไป ๑๒ คัน มีคนอย่างมาก ๔ คน แต่รถละคนเสียโดยมาก สองรถติดกันก็รถละคน แล้วยังจอดเปนแพอยู่หลังสเตชั่น ๑๒ หลังไปหา ๑๕ หลังเปนนิจ ครู่หนึ่งก็มาครู่หนึ่งก็มา ดูเหมือนพอคนขึ้นก็เอะอะออกเดิน ช่างแปลกประหลาดเสียจริงๆ ไม่เคยเห็นที่ไหนเหมือน แล้วว่าได้กำไรมากด้วย

เรื่องวัดใหญ่อิกอย่างหนึ่ง ชอบกลจริงๆ เมื่อมาครั้งก่อนก็เห็นมิลานก่อน แล้วจึงไปเห็นคอลอนเฉยๆ เห็นงามทั้งสองวัด คราวนี้ขึ้นมาเห็นมิลานแล้วจึงเห็นคอลอน ก็รู้สึกเหมือนกันกับครั้งก่อนจนกระทั่งวันนี้ พอเข้ามาเห็นคะทีดรัล รู้สึกใจหายเห็นไม่มียอด ฤๅยอดหลิมไป ถ้าจะดูตามอย่างไทย เห็นเปนส่วนกว้างมากกว่าส่วนสูงเหมือนอย่างกับเครื่องยอด คอลอนเปนยอดปราง มิลานเปนยอดมณฑป แต่ยอดมณฑปนั้นหลิมไปกว่าส่วนกว้างของตัววัด ความรู้สึกอันนี้แปลก จริงๆ ไม่ได้นึกจะลองเทียบเคียงดูเลย ความเห็นมันบังเกิดขึ้นมาเองในขณะที่แลเห็น ที่โน่นใช้ศิลาแท่งใหญ่ ที่นี่ใช้แท่งเล็ก ที่นี่ลายกระจุกกระจิกที่โน่นใหญ่ๆ พ่อชอบคอลอนมากกว่า

กินเข้าแล้วให้พระราชวรินทร์ไปคอยดูรถมาเทียบ เพราะเข็ดต้องไปคอยเต็มที แต่ดีหน่อยที่เปนรถออกจากมิลานนี้เอง ไม่ใช่ต้องคอยมาจากที่อื่น เวลา ๔ ทุ่มไปที่รถไฟ

วันนี้เปนวันแรกที่ได้จากบริพัตร เพราะต้องให้ไปช่วยการฝังพระศพแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดน อยู่ข้างจะใจหาย เพราะเหตุว่าที่จริงรังสิตอยู่ในเขตรแดนของแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดน ควรจะไปช่วย แต่ไม่มียูนิฟอมจึงต้องให้บริพัตรไป ที่แท้ก็ต้องทวนทางกลับขึ้นไปลูเซินเหมือนกัน แต่กำหนดยังช้าอยู่ เขาจึงลงมาส่งพ่อเสียก่อน แล้วจึงจะกลับขึ้นไป จะไม่ไปอยู่คาลสรูห์ เพราะเหตุที่เจ้านายเยอรมันคงไปหมด เห็นจะแน่นมาก จะเลยตรงขึ้นไปมันไฮม แล้วขับรถโมเตอร์คาร์ออกจากมันไฮมไปนอนไฮเดลแบ็กกับรังสิต ระยะทางไฮเดลแบ็กกับคาลสรูห์สองชั่วโมงเท่านั้น จะไปช่วยเอาเวลากำหนดฝังศพ แล้วกลับพร้อมกับรังสิตลงมาทางนี้ กินเวลาที่ต้องอยู่ในรถไฟสามคืน แล้วลงเรือจากเนเปอลข้ามไปพบพ่อที่ซิซิลี เห็นจะเปนราววันที่ ๑๐ เหนื่อยงอมทีเดียว เดินทางในรถไฟกลางคืนเปนการตามเคย รู้สึกอ่อนใจไม่ใคร่จะแขงแรง

คืนที่ ๑๙๑
โฮเตลเอกเซลซัวร์ เมืองโรม

วันพฤหัศบดีที่ ๓ ตุลาคม

ที่จริงที่นอนเล็กไม่ได้เดือดร้อนอะไรเลย เคยกันเสียแล้ว ข้อที่รถไฟกระเทือนกลับเปนการมีคุณทำให้หลับง่ายขึ้น เหมือนเด็กๆ ที่เขาอื่อ ความรำคาญมันเปนด้วยเดินเรวๆ ช้าๆ ฤๅหยุดดังตึงจวนถึงโรมจึงได้ตื่น ภูมิประเทศเปลี่ยนแปลงหมด กลายเปนทุ่งราบริมทเล มีกำแพงก่อด้วยก้อนศิลากันทั้งสองข้างทางรถไฟ เปนที่เลี้ยงวัวเลี้ยงม้าฝูงโตๆ รถไปเลี้ยวเข้าดอนก็แปลว่ามาเมืองโรมทีเดียว ไม่ช้าเท่าใดก็เห็นกำแพงเมือง กำแพงนี้สูงใหญ่ มีหอรบลอยตระหง่านเปนระยะระยะ แต่กำแพงนั้นชำรุดบ้างดีบ้าง รักษาไว้ดูเปนของโบราณ ถ้าเปนเมืองที่เมื่อยังไม่มีอาวุธปืน ก็เปนที่มั่นคงอย่างประเสริฐ เปนเมืองโบราณสองพันปีมาแล้ว ถึงความเจริญที่สุดจนกลับลงถึงความเสื่อมที่สุด แล้วจึงค่อยรื้อตัวขึ้นเปนชั้นใหม่ การที่จะเที่ยวในเมืองโรม จะมีการก่อสร้างซึ่งจะเห็นแปลกกันได้เปนสามชั้น คือชั้นเก่าที่สุดจนจมอยู่ในแผ่นดินเหลือเปนโคกเปนเนิน ต้องขุดดินออกรอบจึงเห็นที่ก่อสร้างเช่นโคโลเซียม คือเปนสังเวียนที่สำหรับเล่นการมหรศพอันคนนั่งได้ถึงแปดหมื่นเปนต้น ทำเปนสี่ชั้น ชั้นต้นจมอยู่ในดินทีเดียว ต้องขุดดินเปนสระใหญ่รอบจึงถึงพื้นของโคโลเซียมนั้น โฟรัมแลอื่นๆ ก็อย่างเดียวกันที่ปลูกบ้านเรือนใหม่ๆ ซ้อนขึ้นไป โดยสันนิฐานเอาว่าเปนเนินเขา จะต้องรื้อเรือนเหล่านั้นเสียก่อนจึงจะขุดได้ ดังนี้ก็มี ของเก่าชั้นที่หนึ่งเช่นนี้เปนที่ร้างทั้งสิ้น รักษาไว้ดูเปนของร้าง ถ้าที่ไหนจวนจะพังลงมา ก็ก่ออิฐขึ้นไปช่วยรับไว้ ฤๅบางทีก็ต้องซ้ำรัดด้วยพืดเหล็ก เอาไว้ดูเปนของโบราณ

ส่วนอย่างกลางนั้น เช่นกับวัดต่างๆ มีเซนต์ปิเตอเปนต้น สร้างขึ้นด้วยอานุภาพแลบารมีของโป๊ป ก็ใหญ่โตเกินกำลังที่จะทำเดี๋ยวนี้ได้ เพราะจะต้องลงทุนเปนอันมาก ฝีมือช่างเล่าก็ถึงที่สุดยอดสิ่งมนุษย่จะพึงทำดีได้ ที่กล่าวเช่นนี้ เพราะเหตุว่าการช่างทั้งปวงที่ทำอยู่ในเวลานี้ นอกจากอาไศรยแรงไอน้ำแลแรงไฟฟ้าเปนต้น ซึ่งเปนวิชาพบใหม่ ยังไม่มีฝีมือใดในการช่างที่ทำดีขึ้นไปกว่าชั้นกลางนั้นได้ ที่ได้เปรียบของเก่าอยู่ก็อย่างเดียวเพียงใช้กำลังไอน้ำแลไฟฟ้าซึ่งได้ค้นพบใหม่ เปนกำลังช่วยแรงให้เลียนของเก่าได้ง่ายขึ้นแลเรวขึ้นกว่าที่คนแต่ก่อนทำได้ เปนเหตุให้การช่างแพร่หลายทำได้มากออกไปแลใหญ่ขึ้น แต่จะว่าดีกว่าของเก่าก็ยังว่าไม่ได้ เพราะใจคนเราที่เห็นว่าสิ่งใดทำด้วยความพยายาม แลความคิดเปนอันมากย่อมเปนที่น่าฟังใจแลน่านับถือ ยิ่งกว่าของที่ทำโดยง่ายโดยเรว เช่นกับสิ่งของที่ทำด้วยมือแลทำด้วยเครื่องจักร ย่อมมีราคาผิดกันเปนอันมาก ความคิดฉลาดแลความรู้ทั้งฝีมือของช่างแต่ก่อน ยิ่งดูยิ่งฟังยิ่งอ่าน ก็ยิ่งน่าพิศวงเปนอันมาก

ส่วนชั้นใหม่นั้นคือที่เกิดขึ้นในประจุบันนี้ คือกำหนดว่าตั้งแต่เมืองโรมได้เปนเมืองหลวงของพระราชากรุงอิตาลีอันรวมกัน ความเปลี่ยนแปลงในการก่อสร้างตึกรามโตใหญ่ทั้งถนนตพานแลอื่นๆ ก็มีขึ้นอิกมาก แต่เราไม่สู้ต้องพิจารณาอันใดนัก เพราะเหมือนๆ กับเมืองอื่นโดยมาก เพราะฉนั้นการเที่ยวเมืองโรมนี้แปลกกว่าที่อื่นมากด้วยเราได้เห็นของโบราณดึกดำบรรพ์ ตั้งอยู่เคียงกันกับของที่พึ่งจะทำแล้วใหม่ๆ การก่อสร้างในอายุชั้นกลางปนอยู่ในหมู่ที่เก่าแก่ข้างหนึ่งใหม่เอี่ยมข้างหนึ่ง จึงเปนที่น่าเที่ยว เพราะได้เห็นการเก่าใหม่ปนกันในพระนครอันเดียว จะเห็นที่อื่นยาก

รถมาถึงล่าไปกว่ากำหนดชั่วโมงหนึ่ง ซึ่งเปนประเพณีใครๆ รู้กันว่ารถอิตาเลียนเปนเช่นนั้นทั่วหน้า มีคำที่เขากล่าวเปนล้อเล่น ว่าคนโดยสานผู้หนึ่งไปถามนายสเตชั่น ว่า “ท่านรู้ฤๅไม่ว่ารถสองโมงเช้าจะมาถึงเมื่อไร” นายสเตชั่นบอกว่า “เห็นจะสัก ๕ โมง” ความที่พูดล้อนี้ไม่ใช่ความเท็จ เปนได้จริงๆ ถ้าจะลดหย่อนก็เพียงเวลาจะไม่เท่าถึงที่ล้อเท่านั้น โฮเตลเอกเซลซัวร์ ที่พ่อมาอยู่นี้เปนสิ่งหนึ่งซึ่งนับในหมวดชั้นที่ ๓ ซึ่งสร้างพึ่งแล้วเสร็จได้ปีเดียวเท่านั้น งามเปนสง่าอ่าโถง ประกอบไปด้วยยอดแลซุ้ม สอาดทั้งภายนอกภายในราวกับวังใหญ่ๆ วังหนึ่ง กวีนมากะเรตตาพระราชมารดาก็มีวังใหม่ใหญ่โตอยู่ถัดจากโฮเตลนี้ คั่นตึกหลังเดียว คนที่นี่ ในเชิงอิตาเลียนด้วยกันแล้วนับว่าดีกว่าที่แห่งอื่นๆ หมด เปนอย่างรู้มีสัมมาคาระวะไม่สู้อุกอาจทะลึ่งทะลั่ง แต่ความเอกไซตซึ่งยังนึกไม่ออกว่าจะเรียกภาษาไทยว่ากะไร มีเหมือนกันตามสันดานอิตาเลียน คือเห็นเข้าแล้วอดทึ่งไม่ได้ เหมือนกับสิงซึ่งกระทบเข้าละสดุ้งไหวไปได้นานๆ

ถ้าจะคิดเทียบหมู่คน คนเดี๋ยวนี้ก็เปนลูกหลานของชาวโรมันแต่รูปพรรณสัณฐานกำลังวังชา ทั้งความคิดแลความพากเพียรหย่อนกว่าชาวโรมัน ซึ่งเราได้รู้ในหนังสือเปนอันมาก ความคิดอันนี้พ่อได้เคยคิคที่ลังกาเหมือนกัน เห็นว่าคนลังกาในทุกวันนี้ เห็นจะผิดกับคนลังกาที่ปรากฎในเรื่องมหาวงษ์มาก ชาวมคธเดี๋ยวนี้เห็นจะผิดกับชาวมคธแต่ก่อนมาก เมื่อถึงความเจริญที่สุดแล้ว จะต้องเสื่อมหักลงไปอย่างแรง เปนอย่างที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า ดิเยเนอเรต จนภาษาที่พูดก็กลายไปเปนภาษาใหม่ เช่นในประเทศนี้เดิมก็พูดภาษาละติน แต่กลายโทรมลงไป จนไม่มีคำอะไรจะเรียก จะเรียกว่าละตินฤๅก็ไม่ถูกกัน จนต้องเรียกว่าภาษาชาวประเทศอิตาลี ก็เหมือนกันกับภาษาบาฬี ฤๅภาษาสังสกฤต ซึ่งเป็นภาษาบริบูรณ์ ต้องเป็นภาษาตายไม่มีใครพูด กลายเปนชุดภาษาของประเทศ ที่เรียกว่ามาคธีเปนต้น รากเง่าก็เป็นภาษาเก่านั้นเอง ภาษาที่จะตายจะเปลี่ยนไปเช่นนี้ก็อาไศรยความเสื่อมเปนที่สุดของประเทศนั้น

เวลาก่อนกินเข้ากลางวัน หาที่ว่าจะไปเที่ยวข้างไหนดี ลองนับตำบลดู ได้เห็นเสียแล้วโดยมาก ไปนึกออกว่าซันต์โยวานี เห็นจะยังไม่ได้เห็น จึงได้มุ่งไปที่นั้นก่อน วัดนี้ถ้าไม่เห็นเซนต์ปิเตอจะเห็นว่าใหญ่สาหัสอยู่ มีรูปพระเยซูแลนักบุญยืนบนพนักน่าจั่วเหมือนกัน ในที่นี้มืที่ฝังศพโป๊ปอยู่ ๔ คน คือมาตังที่ ๕ เลียวที่ ๑๓ อินโนเซนที่ ๓ เคลเมนที่ ๑๒ มีความยินดีที่ได้ไปพบที่ฝังศพโป๊ป เลียวที่ ๑๓ ซึ่งพ่อได้ไปหาเมื่อคราวก่อน ทำเปนรูปศิลาโตกว่าตัวเท่าหนึ่งได้ เดินก้าวยกมืออำนวยพร ทำดีมากเหมือนจริงๆ วัดนี้ที่ชอบใจ เพดานมีขื่อคั่นเปนห้องสี่เหลี่ยม ดาวกลางทำเปนอาร์มของโป๊ปต่างๆ เพราะเหตุที่อาร์มของโป๊ปนั้นรูปนอกคงที่อยู่ แต่ใจกลางของโล่ห์เปลี่ยนไปตามตระกูลของตัวโป๊ป เพราะฉนั้นดาวจึงเข้ากันหมด เปนแต่ไส้ในแปลกกันทุกดวง เปนลายปิดทองล่องสีงามเสียที่สุดที่แล้ว ฝีมือทำเดี๋ยวนี้ไม่ได้อย่างแต่ก่อน แต่เขาก็ตั้งนั่งร้านซ่อมกันอยู่ส่วนหนึ่ง น่าเสาระหว่างโค้ง เปนรูปนักบุญท่าทางเก่งๆ ท่าด้วยศิลายาวแลใหญ่โตทั้งนั้น วัดนี้น่าเสียดายออกจะโทรมๆ เสียแล้ว เพราะเงินที่จะรักษาไม่พอ แต่ข้อที่จะเอาเงินไปรักษาวัดเสียหมด ไม่ใช้การบ้านเมืองนั้นมันก็เหลือกำลังอยู่เอง เพราะเหตุฉนั้นเวลาโป๊ปมีอำนาจเปนใหญ่อยู่เมืองจึงโทรม จำเริญแต่วัด เมื่อมีเจ้าเปนคฤหัสถ์ ก็จำเปนอยู่เองที่บ้านเมืองต้องรุ่งเรือง วัดต้องโทรมบ้าง ออกจากนี้ผ่านโคโลเซียมได้หยุดพาให้ชายอุรุพงษ์เข้าไปดู แล้วไปวัดซันตเปาโล หอถึงเข้าก็เสียใจว่าได้เห็นแล้วแต่ต้องซํ้า วัดนี้ดูภายนอกไม่สู้งาม ออกจะไม่เปนสง่า แต่ข้างในงามมาก มีเสาศิลาทั้งแท่งถึง ๘๒ เสา เปนเสาที่โป๊ปเกณฑ์สัปรุษถวาย เมืองละต้น มีรูปโป๊ปติดตามฅอสองในประธาน แลเฉลียงชั้นในตามลำดับ จับตั้งแต่เซนต์ปิเตอภายหลังพระเยซูมาจนถึงเลียวที่ ๑๓ รวม ๒๖๔ รูป ยังเหลือที่ว่างไว้สักหกเจ็ดช่อง ที่น่าพระใช้ศิลามาลากีส เปนวัดที่อย่างสว่างมากกว่าวัดอื่นๆ เมื่อไปดูวัดนี้แล้วกลับมากินเข้ากลางวัน

ครั้นเวลาบ่าย ไปด้วยรถโมเตอคาร์แคบออกนอกเมือง ไปติโวลีซึ่งตั้งอยู่ใกล้เขาซาไบน เขาซาไบนนี้ยาวเปนวงอ้อมเมืองโรม ระยะทางห่างโรมประมาณ ๔๐ กิโลเมเตอ ๑๐๐๐ เส้น หนทางเต็มที ตั้งแต่ในกำแพงเมืองตอนข้างเหนือแล้ว ตอนข้างเหนือออกร้างๆ เงียบๆ คล้ายๆ เข้าไปในกรุงเก่า บนถนนเปนศิลาตะกุกตะกัก ล้อกะทบเข้าตัวกระโดดลอยๆ พ้นพื้นห้านิ้วหกนิ้ว  นั่งพิงก็ไม่ได้ เอาศอกยันข้างรถก็ไม่ได้ กะทบฝาตึงตัง ต้องนั่งแขงตัวตรง คอยจังหวะให้รถเดาะ ไปชั่วโมงมาชั่วโมง ฟกเหลือสติกำลัง ดูยิ่งกว่าขี่เกวียนเดินตามทางป่า คำที่กรมประจักษ์ว่าโรยด้วยขวากปูด้วยขวานอะไรในเมืองเรา ยังดีกว่านี้ทั้งนั้น ทางที่ออกไปเปนทางไปกลางท้องนา นานๆ ก็พบผนังตึกแลหอกลมก่อด้วยศิลาร้างๆ รายไปตลอด ติโวลีนี้เดิมเปนบ้านผู้มีบันดาศักดิ์ที่มั่งมี ภายหลังเอมเปอเรอเมืองโรมองค์หนึ่งชื่อฮาเดรียนนัสไปสร้างวัง ในร้อยปีที่ ๒ ตั้งแต่พระเยซูเกิด คือประมาณ ๑๗๐๐ ปีมาแล้ว วังนี้เปนลักษณอย่างเวอไซล์ของเมืองฝรั่งเศส เปนที่สนุกสนานปรากฎมาก ชื่อติโวลีนี้จึงได้ยืมไปใช้ในที่สนุก ดังเช่นติโวลีที่เมืองโคเปนเฮเคนที่พ่อไปเที่ยวมีในรายวันเมืองเดนมาร์กนั้น เขาว่าเยอรมนีก็มีแต่เปนคนละอย่างไม่เหมือนกันกับที่นี่เลย มีแต่ชื่อ ที่วังนี้ไม่ได้ตั้งอยู่บนเขา ตั้งอยู่ชานเขาต่อทุ่ง เข้าทางโรงลครที่เปนโคโลเซียมอย่างเดียวกัน แต่เล็ก แล้วเดินขึ้นเนินไปหน่อยหนึ่งเปนสวน วังนั้นมีกำแพงสูงใหญ่ ก่อด้วยอิฐ แต่ประดับด้วยศิลาแผ่นเล็กๆ สองนิ้วสี่เหลี่ยม มีศิลาลายคั่นเปนราตตะคตสามเปลาะ น่าตำหนักมีสนามที่ฝึกหัดทหาร สระเลี้ยงปลา มีสนามม้า มีที่ประชุมนักปราชญ์ โรงทหารรักษาองค์ ผนังพระที่นั่งยังปรากฎอยู่ใหญ่โตมาก ก่อด้วยอิฐประดับด้วยศิลาเช่นว่ามาแล้วทั้งข้างนอกข้างใน พื้นดาดปูนประดับศิลาตัดเปนชิ้นเล็กๆ สลับสีเปนลวดลายต่างๆ ไม่มีผิดกันกับที่กระเบื้องเราทำปูพื้นอยู่เดี๋ยวนี้เลย ช่างจะเล่นน้ำเสียจริงๆ มีที่อาบน้ำโตเท่าพระที่นั่ง ในวังแลที่ประชุมนักปราชญ์ก็เปนสระที่ขังน้ำอาบน้ำไปทั้งนั้น พระที่นั่งเย็นแห่งหนึ่ง คล้ายกับที่สรงที่ลพบุรี ที่ตรงตึกพระเจ้าเหาข้าม แต่เขาตั้งผนังข้างนอกมุงหลังคาคร่อม ไปเดินๆ อยู่ในนั้นช่างให้แลเห็นพวกโรมันทั้งผู้หญิงผู้ชาย เหมือนกับฝัน ดูเพลินดี ออกจากที่วังนี้ขึ้นไปบนเขาที่เรียกคัศเคด ซึ่งเปนที่น้ำตก น้ำตกนี้ออกจะตกดื้อๆ ลงไปในซอกเขาลักษณคล้ายๆ กับเบราตลากาที่เกาะลังกาวี น้ำนี้ที่เอามาใช้ในเมืองโรม ไม่ใช่ฝังท่อ ใช้ก่อโค้งมาจากภูเขา รับลำคลอง ซึ่งไปตามทางก็แลเห็น เขาเรียกว่าเอเควดัก ในเมืองโรมนี้น้ำไหลหลั่งไปทั่วทุกแห่ง เขาทำมาตั้งพันปีเศษแล้ว แม่น้ำไตเบอรที่ผ่านเมืองโรม ห่างจากทเลประมาณสัก ๓๐ กิโลเมเตอ ๓๕๐ เส้น น้ำก็จืด แต่เขาไม่ได้ใช้ เมืองใดที่จะให้เปนศุขแลบริบูรณ์ ไม่มีน้ำมาใช้ยังไม่สำเร็จได้ เรื่องนี้พ่อได้ดูมากกว่าอย่างอื่น[๒๓๓] ขากลับมาค่ำ มาพบความลำบากซึ่งไม่มีความคิดว่าจะเปนได้ถึงเพียงนี้เลย ตามทางได้พบรถแลเกวียนราษฎรเดินผ่านน้อยกว่าที่อื่นจริง แต่ความลำบากยิ่งกว่าที่อื่นหมด เวลามืดพลบลงพ่อก็เตือนว่าทำไมจึงไม่หยุดจุดโคม ได้คำตอบว่าเมืองนี้ไม่มีข้อบังคับว่าให้รถต้องจุดโคม พอเขาบอกเช่นนี้ก็กลับสังเกตเห็นอ้อขึ้นมาทันที บรรดารถที่ผ่านสวนกลางทางไม่มีจุดโคมเลยสักดวงเดียว รถที่บรรทุกหนักๆ ก็ยังเดินอยู่จนกลางคืน คนขับรถโมเตอคาร์ของเราก็ห่ามเต็มที ออกได้ก็ปรื๋อ เวลาลงจากเขาใส่เบร๊กแน่นแล้วเปิดอย่างแรงปรื๋อลงมา นั่งมาในรถหาความศุขบมิได้ ประเดี๋ยวชายอุรุพงษ์ร้องขึ้นมา เอ๊ะเอ๊ะนี่อะไรร้อนไปครึ่งตัวแล้ว ประเดี๋ยวเดียวควันขึ้นกลุ้มไป พ่อไม่ไว้ใจมานานแล้วบอกให้อาลเบอสลั่งให้หยุด เพราะแกนั่งข้างน่า แต่ตาอาลเบอสแกละเมอพูดกับคนขับรถในเวลามีกระจกขวางหน้าอยู่ร่ำไป สอนแล้วว่าให้เปิดน่าต่างข้างข้างออกพูด แต่แกลืมเสมอ ต้องเตือนให้เปิดทุกครั้ง เปิดก็ออกจะไม่ใคร่เปน เวลาเห็นควันกลุ้มขึ้นมา แกหมดสติแกไม่รู้ว่าจะทำอะไร ไปยืนตะโกนทางน่ากระจกนั้น จะให้อ้ายคนข้างน่าได้ยินให้ได้ เรากระชากฉุดเท่าไรก็ไม่พอ ต้องลุกขึ้นโงเงในรถ ในการที่จะลุกขึ้นยืนในเวลารถเดินในถนนเช่นนี้ ต้องระวังซี่โครงให้จงมากไม่รู้ว่าจะกระท้อนเผงขึ้นมาเมื่อไร ถ้ากระท้อนขึ้นมาไม่กระเดนออกข้างนอกก็เดาะลอยแล้วกระแทกลงในรถ ได้เคยยืนขึ้นสวมเสื้อชั้นนอกไม่ถึงยืนตรง ทั้งตัวพ่อแลผู้ช่วยสามด้วยกัน เผงเดียวก็ก้นกระแทกหมดพร้อมกันทั้งสามคน เรียกรถหยุดได้ลงไปตรวจตราดูว่าอะไร ทั้งเจ้าของแลคนที่โฮเตลซ้ำดุ๊กซึ่งมารถหลัง มาเปนออทอริตีอิกคนหนึ่ง ผลแห่งการตรวจนั้น ได้ความว่าร้อนที่เบร๊กลงเบร๊กไว้เปิดแรงนานเข้าก็เกิดร้อนขึ้น ดูความเห็นพอจะฟังได้ ตกลงกลับขึ้นใหม่ แต่ขอห้ามอย่าให้เดินเร็วเหลือเกินเปนอันขาด จนกว่าจะพ้นเขา มันยอมให้ ค่อยยังชั่ว แต่ความไว้ใจมันไม่มีเสียแล้ว ให้รู้สึกร้อนข้างล่างอยู่รํ่าไป ควันมีฤๅไม่มี นี่กลิ่นอะไรเปนแคส กลิ่นอะไรไหม้ๆ บ่นเรื่อยไปเช่นนี้ตลอดหนทาง มองหารถทุกหนทุกแห่ง ถ้าเจอรถม้าเข้าที่ไหนเปนขึ้นรถม้าที่นั่น แต่อ้ายรถแถบนี้จะหาไม่สู้ง่าย มีแต่เกวียนล้อเหล็กเทียมม้าตัวเล็กๆ แต่โดยมากนั้นเทียมฬา ฬาก็ไม่ต้องเท่ากัน ใหญ่ตัวเล็กตัวก็ได้ ตาแก่ขี่ฬาบรรทุกต่าง เปนของที่เห็นเสมอ ฬานั้นมันสูงสักค่าเอวคนขี่แล้วยังเอาต่างโตเท่าตุ่มสามโคกขนาดเล็กห้อยสองข้าง ผลักโย้ๆ ไปไว้ข้างน่าหน่อยหนึ่ง มีห่อผ้าเปนกลุ่ม ย่อมกว่าต่างหน่อยหนึ่ง กับมัดฟืนฤๅอะไรต่ออะไรพอให้เปนคู่กัน ห้อยอิก คนที่ขี่นั้นทำท่าต่างๆ บางทีก็เอาเท้าพาดไปบนต่าง ตีนไปอยู่ที่ตรงริมคอฬา บางคนก็ขี่กลางเหมือนขี่ม้า บางคนก็เอาของไว้ข้างน่า ตัวมาขี่ท้ายฬาเหมือนขี่ท้ายช้าง อ้ายฬานี้ดูใครจะขี่มันอย่างไรได้ทั้งนั้น จะประทุกเท่าไรประทุกลงไป แลดูไกลๆ เหมือนรูปหนังยักษ์ขี่ม้า ฤๅเหมือนม้างิ้ว ถ้าเปนรถเกวียนประทุกของแล้ว ดูเหมือนยกครอบครัวนั่งไปบนนั้นด้วยกันหมดหกคนเจ็ดคนก็นั่งไปได้ ร้องรำทำเพลงเอ็ดอึงไปตามทาง อ้ายสัตว์ที่เทียมก็คือฬานั้นเอง เล็กนิดหนึ่งเช่นนั้น เวลาสวนกันกับรถโมเตอคาร์ห่ามของเราในเวลามืดๆ มันหลีกค่าจมูกใจหายใจคว่ำ เพราะความจริงไม่ได้แลเห็นแต่ไกลไม่มีไฟ ในเวลาเย็นที่มา ไม่พบคนเลยสักคนเดียวในท้องทุ่ง แต่ในเวลากลางคืนนี้ พบคนกลับจากทำงานเดินเปนหมู่บ้าง หยุดนั่งอยู่ข้างทางเปนหมู่บ้าง พอแลเห็นรถเข้าก็ทักคะปฏิสันถารเกรียวกราวเสียงกระชาก ดูรูปพรรณสัณฐานแลแต่งเนื้อแต่งตัว กิริยาที่เลื่อมๆ มันช่างสมร้องอ้ายเสือเอาวาจริงๆ ทุ่มหนึ่งจึงได้กลับมาถึง ฟกเหลือที่จะฟก กินเข้าแล้วนอนเปียกทีเดียว ระบมไปทั้งตัว วันนี้ได้รับเมล์ วันที่ ๑ กันยายน มะรืนนี้ จะส่งหนังสือเมล์ที่นี่ทันแต่รายวันยังน้อยนัก จึงนึกว่าจะกำเอาไปส่งเมื่อเวลาพบ ฝนตกอิก ฟ้าร้องดัง ตกอย่างไทย ถ้าเอาผ้าผูกตามาปล่อยลงให้อยู่ในห้องนี้บอกว่าบางกอกก็ได้ ไม่ร้อนไม่เย็นอะไรกว่ากันเท่าไร

คืนที่ ๑๙๒
วันศุกรที่ ๔ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้ฝนตกฟ้าร้องยังรุ่ง เช้าขึ้นก็ไม่สู้แจ่มแต่ไม่ยักหนาว นอนค่อยดีขึ้น วันนี้ถ้าขืนออกไปเที่ยวนอกเมืองเห็นจะยิ่งใหญ่ไปกว่าวานนี้ ที่ถูกมากวันก่อนก็เพราะฝนตกไว้ก่อนกลางคืน เลยไม่ไปไหน เขียนหนังสือแลอยู่เฉยๆ จนกระทั่งกินเข้ากลางวันแล้ว ซินยอติตโตนีเสนาบดีว่าการต่างประเทศมาหา ดูกิริยาเปนคนคล่องแคล่วแจ่มใส ท่วงทีจะหลักแหลมอยู่ พูดภาษาอังกฤษได้ดี พ่อได้ให้เครื่องราชอิศริยาภรณ์มหาวราภรณ์

เวลาบ่ายไปเยี่ยมพระศพ กิงวิกตอร์อิแมนวลที่ ๒ แลกิงอุมเบอต ที่แปนเทียน แปนเทียนนี้เปนที่ก่อสร้างโบราณครั้งโรมันซึ่งต้องขุดแผ่นดินโดยรอบ ตำบลหนึ่งเหมือนกัน เปนรูปกลม ผนังตันรอบ หลังคารวบเข้าไปจนเกือบจะ บรรจบกัน จึงแหวะเปนช่องกลมไว้ข้างบนไม่มีหลังคา ดูเหมือนปล่องของถํ้าในภูเขา เวลาฝนตกก็เปียกอยู่เฉภาะตรงช่องกลาง พื้นที่ริมผนังรอบแห้ง ตรงประตูเข้าไปมีที่บูชา แล้วแบ่งเปนคูหาตามผนังรอบ คูหาตรงทิศด้านข้างขวาฝังศพกิงวิกตอว์อิแมนวล ด้านข้างซ้ายฝังศพกิงอุมเบอต มีเจ้าพนักงานเตรียมสมุดไว้สำหรับให้เซ็นชื่อทั้งสองแห่ง แปนเทียนนี้เปนที่ซึ่งใครๆ จะไปก็ได้ มีคนธรรมดาไปเที่ยวเดินเกะกะอยู่มาก พอออกมาก็ฝนตก ต้องปิดประทุนรถ ตกจริงๆ ไม่ใช่ฝนฝรั่ง เปนฝนไทย เพราะวันนี้เปนวันถือน้ำสารทในบางกอก ออกจากนั้นมาหมายว่าจะดูมอนิวเมนต์กิงวิกตอร์อิแมนวล แต่จะต้องลงจากรถไม่มีร่ม ต้องเลยไปซันต์ปิเตอซึ่งไม่ได้ตั้งใจว่าจะไป เพราะเห็นแก่หลังคาเท่านั้น หาไม่ถ้ากลับมาก็จะต้องมาอยู่โฮเตลเฉยๆ ตั้งใจไว้ว่าพรุ่งนี้จึงจะไปจะได้พาชายอุรุพงษ์ไปด้วย วันนี้ฝากกรมหลวงประจักษ์ ให้พาไปดูวะติกันคือตอนกุฎีที่โป๊ปอยู่ ด้วยพ่อคิดจะไม่ไปเหตุที่เห็นแล้วนั้นอย่างหนึ่ง เหตุที่ประดักประเดิดจะพบโป๊ปฤๅไม่พบนั้นอย่างหนึ่ง ได้ความว่าโป๊ปคนนี้ผิดกันกับเลียวที่ ๑๓ คือไม่สู้จะมีพิธีรีตองถือยศศักดิ์นัก จะสืบข่าวที่ไหนไม่ได้ดีกว่าดอเรลลี ทั้งพ่อทั้งลูก เพราะพ่อเขาเปนขุนนางอยู่ในโป๊ป ดอเรลลีได้พาเมียไปหาว่าง่ายเต็มที พอเข้าไปถึงคุกเข่าอย่างคาทอลิก คือย่อแก๊กลงไปไม่ต้องถึงพื้น โป๊ปก็เรียกให้นั่ง ทักทายปปราไสยอย่างคนๆ ธรรมดา เดี๋ยวนี้ว่าทางไมตรีในระหว่างรัฐบาลกับโป๊ปก็ดีขึ้นกว่าแต่ก่อน ข้าราชการไปมาที่วัดก็ได้ พี่ดอเรลลีคนหนึ่งทำราชการแต่ไปวัดได้ เวลานี้ไม่อยู่ พ่อคิดเห็นว่ามาคราวนี้เปนไปรเวต กับเจ้าแผ่นดินก็ยังไม่ได้พบกัน ถ้าจะไปหาโป๊ป โป๊ปคงต้องการให้มียศ ถ้าไปหาโป๊ปเปนเกียรติยศ ไปหาเจ้าแผ่นดินธรรมดาดูก็ไม่งาม ถ้าจะไปขอหาโป๊ปไปรเวตบางทีก็จะเห็นเปนเลวไป จึงได้คิดจะหลีกเสียไม่ไปหา เวลาพ่อไปซันต์ปิเตออุรุพงษ์เข้าไปอยู่ในวะติกัน ห้องเครื่องต้นเครื่องทรงที่สำคัญๆ ปิดเสียหมดแล้ว เพราะไปเย็น แต่ถึงดังนั้นคาร์ดิแนลผู้หนึ่ง ซึ่งถามไม่ได้ความว่าชื่อไรแน่ ต้อนรับแขงแรง ไปเปิดห้องให้ดูบางห้อง แล้วพาเข้าไปให้ดูข้างตอนที่โป๊ปอยู่ ซึ่งไม่มีคนอื่นได้ไป พาเข้าไปจนถึงห้องแดงที่โป๊ปเคยรับพ่อ ซึ่งโป๊ปอยู่อิกห้องหนึ่งติดกัน ชักชวนจะให้เข้าไปเฝ้าโป๊ป อุรุพงษ์ไม่กล้าเฝ้า เพราะพ่อไม่ได้สั่งไปเฝ้า แลแต่งตัวเปนธรรมดาไปด้วย คาร์ดิแนลนั้นถามว่าพ่อจะไปเยี่ยมโป๊ปฤๅไม่ ตอบว่าไม่ทราบ ลงปลายคาร์ดิแนลนั้นเบลส คือ จับหัวให้พรแทนโป๊ปสำแดงความต้องการจะให้พ่อไปเปนอันมาก

สวนพ่อไปซันต์ปิเตอ ไปเจอกำลังเขาทำเซอวิสคือไหว้พระกันอยู่ ได้ไปยืนดู ก็ไม่มีผิดอะไรกันกับกงเต็ก แต่เสียงแกดีจริงๆ สัปรุษไม่สู้มาก เพราะไม่ใช่วันสลักสำคัญอันใด พ่อไปแต่สามคน กับจรูญแลสิทธิ์ เพราะฉนั้นจึงไม่ใคร่มีใครซึ่งวุ่นวาย แต่พวกเจ้าน่าที่ในวัดนั้นรู้จัก คำนับราบๆ และประคับประคองไปตลอด จะเล่าว่ากะไรถึงซันต์ปิเตอก็เปนซันต์ปิเตอเช่นนั้น ข้อที่ดีที่สุดของซันต์ปิเตอนั้นเปนวัดที่ทั้งสูงทั้งใหญ่ แต่เข้าไปในนั้นไม่รู้สึกว่าใหญ่เท่าใด เพราะมันได้ส่วนกันไปหมด ไม่มีสิ่งไรที่ใหญ่เกินไปฤๅเล็กเกินไป จะเล่าถึงซันต์ปิเตอก็เห็นจะซ้ำกับพระยาศรี แลใครๆ เล่ากันมานักแล้ว เพราะการที่พ่อไปครั้งนี้เปนคราวที่ ๓ ฤๅที่ ๔ ได้ขึ้นยอดคอปุลาคือยอดกลางถึงสองครั้งมาแล้ว เพราะเหตุฉนั้นงดเสียไม่เล่าเห็นจะดี แต่คำจาฤกแผ่นศิลาที่ใครมีชื่อเสียงไปขึ้นบนยอดคอปุลาเขาจาฤกไว้ได้ติดอยู่เรียบร้อยดี จะขึ้นไปอิกเปนเที่ยวที่ ๓ ก็ฝนตกแลเวลาเย็นจึงไม่ขึ้น ย้ายรถมารับที่ปลายทาง ซึ่งสำหรับแห่โป๊ปลงมาในโบสถ์ซึ่งมีสวิตซกาดรักษาอยู่ เวลาฝนตกน้ำฝนตกมาตามท่อดูเหมือนอย่างกับน้ำพุใหญ่ เสียงดังกึกก้อง ความแปลกประหลาดของเมืองโรม แถบริมแม่น้ำตลอดถึงซันต์แอนเยโล ตึกกระจุกกระจิกอะไรเดี๋ยวนี้รื้อหมดเกลี้ยง มีสพานเหล็กข้ามแม่น้ำใหม่ มีตึกใหญ่ๆ สูงตระหง่านไปทั้งนั้น ที่มีร้านขายของกระจุกกระจิกอยู่แต่ตอนน่าซันต์ปิเตอ ไม่ยาวเท่าใด กลับมาโฮเตลฝนก็ตกเรื่อยอยู่เสมอไม่หยุดจนแล้ว

กินเข้าวันนี้ลองกับเข้าอย่างอิตาเลียน แต่ต้องไปหามาจากที่อื่น เพราะโฮเตลนี้ก็เปนโฮเตลเยอรมัน ถ้าจะพยายามกล่าวถึงเรื่องเมืองโรม มันออกจะเกี่ยวกับอดีตนิทาน พ่อรู้สึกตัวว่าทีจะแต่งไม่แล้วกลัวจะไปค้างเสีย จึงขอจบไว้เพียงเท่านี้ที

คืนที่ ๑๙๓
วันเสาร์ที่ ๕ ตุลาคม

วันนี้ฝนตกมาอิกแต่เช้า ตกจริงๆ จนกลางวันจึงได้หยุด เลยไม่ได้ไปข้างไหน จนเวลาบ่ายจึงได้ไปที่สคาลา ซันตา ซึ่งยังไม่เคยเห็น ได้ยินแต่เล่า เมื่อวานซืนนี้ก็ผ่านไป แต่อาลเบอสแกไม่รู้จัก อยู่ใกล้กันกับซันต์โยวานี เปนวัดไม่ใหญ่มีโดม ในนั้นเปนคั่นอัฒจันท์ทุกช่องโค้งทั้ง ๕ ช่อง ช่องกลางว่าเปนกระไดขึ้นปริโตเรียม ซึ่งเปนที่ว่าราชการของปิลาดที่เปนผู้ตัดสินโทษพระเยซู พระเยซูได้ถูกพาขึ้นลงทางนั้นในเวลาที่ไปชำระหลายเที่ยว ถูกเฆี่ยนตีตบต่อยจนโลหิตหยาดย้อยติดอยู่ที่ศิลานั้น เอมเปรสฮะเลนาซึ่งยกขึ้นเปนเซนต์ฮะเลนา ได้จัดการไปรื้อมาจากเมืองยรูซาเลมเมื่อคฤสตศักราช ๓๒๖ ครั้นเมื่อคฤสตศักราช ๑๕๘๙ โป๊ปซิกสตัสที่ ๕ จึงได้จัดการประดิษฐานขึ้นเปนวิหาร แลมีการฉลอง แล้วเรียกว่าที่ศักดิ์สิทธิ์ในที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย เปนธรรมเนียมมาแต่โบราณกาล ถ้าจะขึ้นลงต้องคุกเข่าขึ้นไป โป๊ปเซนต์เลียวที่ ๔ แลปาสกัลที่ ๒ จะให้สัปรุษทั้งหลายขึ้นลงให้มาก จึงได้อนุญาตกำหนดไว้ว่าจะโปรดบาปให้ผู้ที่ขึ้นด้วยหัวเข่าเช่นนั้นคั่นละ ๙ ปี เวลาขึ้นนั้นควรจะภาวนา ตามแบบที่วางลงไว้ เขามีแบบภาวนาตั้งแต่คั่นที่ ๑ ไปจนถึงคั่นที่ ๒๘ คำที่ภาวนานั้นยกปางต่างๆ ที่พระเยซูได้สำแดงความเมตตากรุณา แล้วลงท้ายก็ขอให้กรุณาเหมือนๆ กัน เช่นกับคั่นแรกว่า “โอ ข้าแต่พระเยซูเจ้า ความคับแค้นในพระหฤไทยของพระองค์ ซึ่งได้ทรงเสวยอารมณ์นั้น เมื่อต้องพลัดพรากจากมารีผูเปนพระมารดาของพระองค์ แลสานุศิษย์อันเปนที่รักของพระองค์ จงทรงพระกรุณาต่อซาพเจ้า พระมารดาอันศักดิ์สิทธิ์แลอื่นๆ” ดังนี้เปนตัวอย่าง ต่อไปเปลี่ยนแต่เรื่องขึ้นต้นลงท้ายอย่างเดียวกัน คั่นที่ ๒ ก็เปนด้วยเดชะแห่งเลือดพระองค์ตก คั่นที่ ๓ ด้วยเดชะแห่งความเสียพระไทยเมื่อยุดาบอกให้เขาจับ คั่นที่ ๔ เมื่อกระสับกระส่าย ที่เขาพาลากไปกลางถนนเมืองยะรูซาเลม คั่นที่ ๕ เมื่อได้ถ่อมพระองค์ในเวลาชำระแลเวลาถูกตบ คั่นที่ ๖ ด้วยขันตีในเวลาที่เขาล่วงเกินคืนยังรุ่งก่อนเวลาตาย คั่นที่ ๗ ที่ถูกลากขึ้นลงกระไดอันนี้ คั่นที่ ๘ ความอดทนไม่เถียงในเมื่อมีผู้มาเปนพยานเท็จ คั่นที่ ๙ เมื่อถูกแต่งตัวเปนบ้า คั่นที่ ๑๐ เมื่อได้ความอายที่ถูกเปลื้องผ้าแลมัดไว้ในกลางประชุมชน คั่นที่ ๑๑ ที่ต้องเจ็บปวดในการที่เขาทำอันตรายเปนบาดแผลทั่วทั้งกาย คั่นที่ ๑๒ เมื่อใส่มงกุฎทำด้วยหนามหวายตำหัว คั่นที่ ๑๓ เมื่อเขาล้อให้เปนเจ้า คั่นที่ ๑๔ ความรู้สึกในใจ เมื่อเอาออกประจานแลตัดสินว่าโทษควรตาย คั่นที่ ๑๕ เมื่อถูกเปรียบว่าเหมือนกับบารับบาส คั่นที่ ๑๖ ที่ได้ยอมแบกไม้กางเขนเดินทางไปถึงคัลวารี คั่นที่ ๑๗ ความรู้สึกเมื่อได้พบมารีผู้เปนมารดา คั่นที่ ๑๘ ความอ่อนเพลียเมื่อต้องแบกไม้กางเขน คั่นที่ ๑๙ เมื่อต้องดื่มน้ำส้มอันเปรี้ยว คั่นที่ ๒๐ ความอุปายาสที่ต้องถูกฉีกเสื้อจากหลัง คั่นที่ ๒๑ ความยอมเหยียดลงทาบไม้กางเขนแลให้ตอกตะปูโดยดี คั่นที่ ๒๒ ด้วยความอารีอันเปนที่มั่นคงยกโทษเปนอโหสิกับผู้ที่กรึงแล้วสวดอ้อนวอนให้เขา คั่นที่ ๒๓ ด้วยความกว้างขวางได้ให้สวรรค์แก่ขโมย คั่นที่ ๒๔ ความเผาผลาญด้วยกระหาย เมื่อเวลาต้องกรึงอยู่บนไม้กางเขน คั่นที่ ๒๕ ความเสียดแทงซึ่งได้เห็นเขาด่าแช่งแลเขาละทิ้งเสียหมด คั่นที่ ๒๖ ความรักซึ่งพระองค์สำแดงต่อข้าพเจ้าทั้งปวง จึงถอนใจใหญ่ในที่สุด คั่นที่ ๒๗ ความพระไทยอารีกว้างขวาง จึงได้ยอมให้เขาแทงสีข้างด้วยหอก คั่นที่ ๒๘-ด้วยได้ยอมให้พระกายอันศักดิ์สิทธิ์ของพระองค์ได้วางอยู่บนแขนของมารีแลภายหลังได้ฝังไว้ ลงท้ายนั้นด้วยเดซะแห่งความจริงเหล่านี้ขอให้มีความกรุณาทุกๆ คั่น คนที่ไปขึ้นนั้นเห็นมีแต่ผู้หญิง พอไปถึงก็ควักน้ำมนต์ที่ติดอยู่ข้างฝา กาเปนตีนกาที่หน้าแล้วไปคุกเข่าที่กระได นานๆ ขยับขึ้นไปคั่นหนึ่ง จนกระทั่งไปถึงพื้นบน ซึ่งมีรูปพระเยซูกรึงไม้กางเขน ก็คลานเข่าขึ้นไปบ่นคำอ้อนวอน ซึ่งมีตอนท้ายอิกท่อนหนึ่ง แล้วจึงเดินกลับลงมาทางกระไดอื่นๆ

วิธีหาเงินของวัดเหล่านี้มีหลายอย่าง ผู้ที่ไปขึ้นกระไดนี้ก็ต้องเสียเงิน ยังมีเบ็ดเตล็ด เช่นกับสร้างรูปเขียนฤๅรูปหล่อรูปปั้นอะไรขึ้น โป๊ปออกประกาศว่าถ้าใครได้ไปเห็นครั้งหนึ่ง ยกบาปให้ปีหนึ่งสองปี อะไรตามแต่ยากแลง่าย เช่นกับโป็ปยอนที่ ๒๒ ออกประกาศยกบาปให้แก่ผู้ที่ไปเห็นเวลากำลังเปิดรูปพระเยซูสองปี ที่ไปเห็นภายหลังครั้งละปี ขึ้นพระบาทของเรา ๗ คราว ไม่ตกนรกเปนแต่คำฦๅ นี่ถึงเปนหนังสือประกาศ การมันเปนไปได้ถึงเพียงนี้ จึงได้มีผู้สลัดออกจากอำนาจโป๊ปเปนลัทธิต่างๆ เปนอันมาก ความจริงนั้นผู้ซึ่งอยู่ใกล้นับถือน้อยว่าผู้อยู่ไกล โป๊ปเองไว้ใจพวกเยอรมันที่เปนคาทอลิกมากกว่าพวกชาวเมืองสเปนฤๅชาวเมืองออสเตรีย

ออกจากนี้ได้ไปดูเรือนซึ่งโป๊ปอินโนเซนที่ ๑๐ สร้างขึ้นให้ผู้หญิงที่เปนชู้ของตัวอยู่ ใครๆ ก็รู้ทั่วกันหมด เพราะมีอำนาจมาก อาจจะว่าไรเปนนั่น ใครๆ ก็ไปประจบประแจง แต่เพราะโป๊ปมีอำนาจมากก็ไม่มีใครว่าไรได้ ถึงกับมีลูกก็ได้ ที่ว่านี้เปนโป๊ปชั้นเก่าๆ มิใช่โป๊ปเดี๋ยวนี้ เรือนที่ทำนั้นยังเปนอย่างเก่า อยู่ในถนนเมืองโรมอย่างเก่า ขึ้นกระไดศิลามืดๆ เมืองโรมอย่างเก่าคงจะหมดลงไปทุกที กำลังรื้อที่รุงรังออกสร้างตึกใหม่ สูงตระหง่านไปทั้งนั้น แต่คงจะยังอิกนานกว่าจะหมด ได้ไปที่ทำเครื่องหล่อ ซื้อตุ๊กตาโมเดลบางอย่าง เครื่องศิลาโอเบลิสก แลเครื่องทองอย่างโรมัน เสาโอเบลิสกที่นี่มีมาก น่าพิศวงว่าเอามาอย่างไร เพราะเปนของอิยิปต์ทั้งนั้น เมื่อครั้งอังกฤษจะเอาไปที่ลอนดอนถึงต้องต่อทุ่นเหล็ก เอาโอเบลิสกบรรจุในนั้น แล้วจึงเอาเรือลากมาโดยทางทเล แต่โอเบลิสกที่เมืองโรมนี้เอามาตั้งพันปีแล้ว เขาจะเอามาอย่างไร โอเบลิสกนี้คือเสาศิลาจาฤกแต่ครั้งเมืองอิยิปต็ยังรุ่งเรือง ตั้งแต่ ๔๐๐๐ ปีมาแล้ว เสาคอลัมซึ่งเอมเปอเรอเมืองโรมได้ทำ เดิมตั้งรูปเอมเปอเรอ ภายหลังโป๊ปเปลี่ยนเสีย เอาเซนต์ปอล แลเซนต์ปิเตอขึ้นตั้งแทน พ่อได้ตัวอย่างมาอันหนึ่ง

ออกจากร้านเหล่านี้ไปดูอนุสาวรีย์กิงวิกตอร์อิแมนวลที่ ๒ พึ่งทำที่เขาแคปิโตล เปนรูปเสาเรียง ด้านหลังเปนฉาก ด้านน่าที่จะตั้งรูปกิงวิกตอร์อิแมนวลขี่ม้า แต่ดูงานยังมากเต็มที สิบปีไม่เห็นร่วมเข้าไปได้เท่าไร แล้วขึ้นไปดูแคปิโตล แลมีที่ดูจากหลังแคปิโตล เห็นโฟรัมแลวังกับทั้งโคโลเซียม ที่จริงนั้นถูกรื้อไปทำวัดเสียมาก ซันต์ปิเตอเห็นจะได้ศิลาเหล่านี้โดยมาก รื้อกันเสียจนราบลงไปถึงพื้น

ออกจากนั้นขับรถไปตามบนเขา หยุดดูที่สเตชูคาริบอลลี แล้วจึงเวียนกลับลงมาโฮเตล ขากลับนี้ถูกฝนประปรายมาอีก พอเวลาค่ำฝนก็ตก ฟ้าร้องดังกึกก้อง เวลานี้หาเวลาเที่ยวยาก ฝนตกที่นี่ทนเปิดประทุนไม่ได้ เปียกจริงๆ

อ่าวเมืองเนเปอล (แผ่นข้างซ้าย)

อ่าวเมืองเนเปอล (แผ่นข้างซ้าย)

อ่าวเมืองเนเปอล (แผ่นข้างขวา)

อ่าวเมืองเนเปอล (แผ่นข้างขวา)

คืนที่ ๑๙๔
เมืองเนเปอล

วันอาทิตย์ที่ ๖ ตุลาคม

วันนี้ไม่ได้ไปข้างไหน ตระเตรียมในการแบ่งปันที่จะแยกกัน พ่อจะไปลงเนเปอล มีแต่ดุ๊ก ชายอุรุพงษ์ จรูญ พระยาบุรุษ สิทธิ์ หลวงฤทธิ นายศรี นอกนั้นกลับย้อนขึ้นไปลงเรือซักเซนที่เยนัว จะออกจากท่านั้นวันที่ ๑๕ ดุ๊กอยู่ข้างจะพะว้าพะวังเรื่องเข้าของมาก จะไปลงเรือเยนัวเสียให้ได้ ต้องเหนี่ยวเอามาด้วย กินกลางวันแล้วออกจากโฮเตลไปขึ้นรถเวลาบ่ายโมง ๑ แต่แรกทำรวนเรเปนทีเหมือนจะต้องคอยตามเคย แต่สบใจดีอย่างไรออกได้เรว การเดินรถไฟในเมืองอิตาลียากที่จะสังเกตว่ารถจะออกเมื่อไร มีสัญญาอะไรกันต่างๆ ประเดี๋ยวเป่านกหวีด ประเดี๋ยวฟู่ ประเดี๋ยวก๋องแก๋ง ก๋องแก๋ง ประเดี๋ยวเปิดหวอด อย่างละซํ้า ๒ หนก็มี เวลาได้ฤกษ์ได้พาก็หลุดออกไปเอง ผิดกับที่อื่นทั้งหมด จะนึกเร่งฤๅนึกคเนว่าเมื่อไรไม่ได้ ทางที่มาวันนี้ เมื่อออกจากโรมมาหน่อยหนึ่งแล้ว มาตามหว่างเขา มีเขาสูงทั้งสองข้างเปนเทือกยาว ข้างสันแหลมนั้นติดต่อกันมาตลอด แต่ข้างทเลเว้นว่างบ้าง มีเขาที่เป็นศิลาขาวๆ ต้นไม้ไม่ขึ้น ศิลานั้นเปนก้อนเล็กๆ เกาะกัน รูปเปนกองทรายกองดินอยู่น่าเขาใหญ่บ่อยๆ ทีจะเปนเขาไฟพ่นศิลามาตกไว้แต่ช้านานมาแล้ว พื้นที่เปนทุ่งหญ้าลานนาตลอดไม่มีป่า มีเลี้ยงแกะชุม ต้นไม้ก็เปนต้นผลไม้ ฤๅต้นหม่อน ต้นโอลีฟแลต้นองุ่น ไร่เข้าคล้ายเข้าหางช้างที่ปลูกตามแม่น้ำไนล์ ได้งอกงามในที่เหล่านี้ ตั้งแต่โรมลงมา มีพริกมะเขือลูกใหญ่ๆ มาก มะเขือลูกใหญ่นั้นเปนมะเขือม่วง พริกเปนสีต่างๆ ขาว เขียว เหลือง แดง ครั่ง มีขนาดต่างๆ ยิ่งใหญ่ยิ่งเผ็ดน้อย อาหารชาวเมืองใช้หอมกระเทียมมาก ถ้าจะจ่ายตลาดทำกับเข้าไทยจะทำได้ดีกว่าประเทศอื่นๆ ที่ขาดแท้นั้นคือมะพร้าวต้องมีมาจำหน่ายแต่ที่อื่น คนพลเมืองโดยมากใช้น้ำมันโอลิฟประกอบอาหาร บ้านเรือนมักจะอยู่เปนหมู่เปนหมวดไม่ใคร่กระจัดกระจาย โดยมากตั้งอยู่บนเนินบนเขา กระท่อมในทุ่งในไร่มีน้อยผิดกว่าที่อื่น มีของก่อสร้างโบราณเปนหอกลมๆ ฤๅหอเหลี่ยม ผนังด้านจั่วซึ่งก่อด้วยศิลาเหลือตั้งร้างอยู่รายมาเกือบจะตลอดทาง วัดเก่าๆ ตั้ง ๙๐๐ ปี ๑๐๐๐ ปีมีบ่อยๆ คนตอนข้างเมืองโรมบางกว่าคนตอนทางเนเปอลมาก ในเมืองเนเปอลเองก็มากกว่าเมืองโรมเสียแล้ว เพราะเหตุที่เมืองเนเปอลเปนท่าสำคัญ เมืองโรมไม่ใช่แต่เปนเมืองไม่ใช่ท่า เปนเมืองที่ถูกกดขี่ยับเยินมาเสียหลายทอดหลายคราว ถนนหนทางตึกรามไม่ดีกว่าเมืองเนเปอล เว้นแต่ถ้าจะเที่ยวดูกันแล้ว เมืองโรมมีที่ดูมากกว่าเนเปอล มีชิ้นสำคัญซึ่งเที่ยวหมกซ่อนอยู่ ซึ่งดูแล้วจะให้ก่อเกิดความพิศวงเห็นจะมากกว่าเมืองอื่นๆ หมด อากาศเวลานี้ไม่หนาวเลย กำลังสบาย ฝนตกมาก แต่ไม่ชื้นรศชาตกลิ่นอายเหมือนบ้านเรา มีภาษีที่เย็นกว่า ต้นไม้ยังงามดีบริบูรณ์ ที่ปารีสว่าหนาวลงแล้ว ฝนตกมาก ที่นี่ยังเฉยสบายดี เมื่อขามาเหมือนกับเราไล่จับหนาว มาถึงซันเรโมยังหนาวอยู่ พอค่อยร้อนขึ้นหน่อยหนึ่งตามขึ้นไปบาเดนบาเดน กลับหนาวมากไปใหม่ พอคลายหนาวลงหน่อยวิ่งตามขึ้นไปนอรเว พอนอรเวจะลงมือหนาวจัดวิ่งหนีกลับลงมาฮอมเบิค พอฮอมเบิคลงมือหนาว หนีกลับลงมาปารีส พอปารีสลงมือหนาวหนีลงมาอิตาลี คราวนี้เห็นจะหนีพ้น รถมาถึงเวลาย่ำค่ำเศษ ขุนพิรัชกับอาเซลไมเยอมารับ เรือพม่ายังไม่มาถึง

ขึ้นรถมาตามทาง ถนนใหญ่ ดูช่างครึกครื้นผู้คนพลุกพล่านราวกับว่าเปนส่วนหนึ่งแห่งเมืองปารีส แปลกแต่ที่รถน้อยกว่ากัน ตึกรามก็ใหญ่โต อาการกิริยาคล้ายปารีส แต่โฮเตลที่เรามาอยู่คราวนี้ ย้ายไม่อยู่โฮเตลริมทเลเช่นที่กะไว้ครั้งก่อน เหตุด้วยโฮเตลนั้นอยู่ข้างจะใกล้ตลาดยี่สาร ผู้คนละเล้าละลุมเกาะประตูคอยดูอยู่เปนนิจ คราวนี้ได้เลือกโฮเตลบนเขา แต่ระยะทางช่างไกลเมืองเสียจริงๆ ขึ้นเขาไปแล้วลงเขาเล่า แล้วกลับขึ้น ขึ้นๆ ไปก็ไม่ถึง แลเห็นไฟบนไหล่เขาสว่างอยู่ในที่แห่งหนึ่งซึ่งกั้นด้วยเฟี้ยมกระจก สูงเต็มที พ่อเบื่อว่ามาช้ายังไม่ถึงโฮเตล ไปนึกถึงเคยประชดภูเขาที่เมืองนอรเว ขึ้นไปขึ้นไปจนแลเห็นยอดเขาตระหง่านอยู่ข้างน่า มีเมฆหมอกคลุมเห็นรางๆ ประชดพระยาชลยุทธ ถามว่านี่เราจะขึ้นไปบนยอดเขาโน้นจริงๆ ฤๅ แกก็ไม่เคยขึ้นไม่รู้ด้วยกัน บางทีประชดเช่นนั้น เราจำต้องขึ้นไปถึงยอดเขานั้นจริงๆ เลยหัวเราะกันว่าพูดเล่นกลายเปนต้องขึ้นมาจริงๆ บางทีก็ประชดจนเหลือเกินขึ้นไปไม่ได้ เลยบอกว่ามีความเสียใจที่ไม่ขึ้นไปถึงยอดนั้นยอดนี้ ค่ำวันนี้มาเกิดประชดขึ้นอิก ถามจรูญว่านี่จะต้องขึ้นไปถึงอ้ายไฟที่แลเห็นอยู่บนยอดเขานั้นฤๅ จรูญแกไม่รู้ก็เลยเรี่ยๆ คราวนี้ชายอุรุพงษ์แลเห็นไฟข้างล่างจุดเรียงเปนแถว ร้องเอะอะว่าถึงแล้ว ไม่ใช่ไฟบนโน้น พวกเรายอมกันหมดว่าถูก ร้องว่าเออหมายว่าจะต้องขึ้นไปบนสูง เห็นจะต้องลดเลี้ยวไปช้านานกว่าจะถึงได้ พอถึงที่จุดไฟนั้น เจ้าของโฮเตลออกมารับถึงรถ ลงเดินเข้าไปหมายว่าจะเข้าโฮเตล ที่ไหนกลายเปนปล่องเหมือนทางรถไฟใต้ภูเขา แลออกลิ่วสุดตา ยังนึกว่าอ้ายปล่องนี่เห็นจะเจาะออกไปหาโฮเตล ซึ่งอยู่น่าเขาข้างหนึ่ง เดินๆ ไปจนสุดปล่อง เจอลิฟต์ เขาบอกให้ขึ้นลิฟต์ จึงได้เข้าใจว่า ความจริงนั้นเราก็ขึ้นไปอยู่บนไหล่เขาที่แลเห็นไฟลิบๆ นั้นเอง ลิฟต์นี้ทำเปน ๒ ห้อง ใหญ่มากสรวยมาก ราวกับรถไฟอย่างดี ชายอุรุพงษ์ยอมว่าดีกว่าลิฟต์พระที่นั่งอัมพร ตั้งแต่เห็นลิฟต์มาหนักกว่าหนัก ไม่เคยยอมว่าดีเลย พึ่งจะมายอมลิฟต์นี้ลิฟต์เดียว ขึ้นถึง ๗๕ เมเตอคือ ๓๗ วา ๒ ศอก จึงถึงพื้นโฮเตลซึ่งโผล่ออกไปเปนฝากระจกแลมีรูปเขียน ยังซํ้าเซอะไม่รู้ว่าสิทธิ์แลขุนพิรัชขึ้นมาอย่างไรนึกว่าขึ้นกระไดตาย ที่แท้เขามาในลิฟต์อิกห้องหนึ่ง ใช่แต่เท่านั้นคราวนี้เจ้านายโฮเตลเชิญเสด็จให้เลี้ยวลงอัฒจันท์มาสักสามสี่คั่น แลเห็นปล่องอย่างเช่นข้างล่างนั้นอิก แลลิ่วสุดตา นึกว่าเอ๊ะนี่มันจะขึ้นลิฟต์กันอีกชั้นหนึ่งฤๅอย่างไร ต่อเดินมาเห็นประตูห้องข้างซ้ายมือเรียงเปนแถวมาบอกว่าห้องอะไรต่ออะไร จึงเชื่อใจว่าเห็นจะเปนตัวโฮเตลแล้วเดินชมตลาดเรื่อยมาจนกระทั่งถึงห้อง ในระหว่างทางที่เดินชมตลาดอยู่นั้นมีกรงนก เลี้ยงนกคิริบูนประสม มีอะแควเรียมเลี้ยงปลาเงินปลาทอง เล่นหนุงหนิงเรื่อยมา รูปพรรณสัณฐานภายนอกแลกว้างยาวของโฮเตลเท่าใด ยังไม่ปรากฎจนเวลานี้ ด้วยเปนเวลาค่ำ ขึ้นมาถึงทุ่มเศษแล้ว รู้แต่ภายในว่าปล่องยาวที่แลเห็นนั้น เขาแบ่งในประธานออกเปนเฉลียง ด้านหลังเดินได้ตลอดโฮเตล ตามแบบโฮเตล เช่นในสวิตเซอแลนด์ แต่ไม่ทำเปนเฉลียง ทำเปนโค้งถํ้าเสียเท่านั้น กั้นไว้เปนห้องที่อยู่ ๓ ส่วนของตึก เพราะฉนั้นจึงเปนห้องแคบๆ ยาวๆ ด้านน่าออกไปข้างท่าเรือท่าชาลาโถงกว้างมาก แต่ฝนตกยังไม่ได้ออกไปดู ในห้องแต่งงดงามสบายดี กินเข้าที่มุมอันหนึ่งจะเปนมุมฤๅไม่ใช่ยังไม่รู้แน่ บางทีก็จะเปนที่ย่อโฉมหน้าเปนสโมกิงรูม มีเจ้าพวกดนตรี ๗ คนเข้ามาเล่นซอคู่หนึ่ง กีตา จับปี่ฝรั่ง ๔ คน แมนโดลีน จเข้ฝรั่งคนหนึ่ง ทั้งร้องทั้งดีดสี แลบางทีก็ออกท่าเต้นเล่นตลก การเล่นเช่นนี้เปนธรรมเนียมของเมืองเนเปอล มันเล่นเพราะแลสนุกดี

จุฬาลงกรณ์ ป.ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๔๒
คืนที่ ๑๙๕
เรือพม่า

วันจันทร์ที่ ๗ ตุลาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้มียุง ตัวโตเท่ายุงก้นปล่อง รอดตัวที่มันเซอะจับง่าย นอนหลับก็เรว ครั้นดึกเข้าตื่นขึ้นรู้สึกเมื่อยข้างซ้ายไปทั้งแถบ แปลไม่ออกว่าเรื่องอะไร เปลื้องผ้าลงมาพ้นไหล่หนาว คลุมขึ้นไปร้อน จนไม่มีสมาธิเลยลุกขึ้นนั่ง จึงได้ได้ความว่าประตูที่ปิดไว้แต่ก่อนนั้น อ้ายฟ้อนมาแล้วปิดอย่างไทย คือแง้มไว้สักคืบหนึ่ง ลมเฉภาะเข้าทางน่าต่างห้องน้ำ เป่าเข้ามาถูกสีข้างข้างซ้าย ต่อปิดประตูแล้วจึงได้นอนหลับต่อไปอิก ครั้นจะตื่นสาย นัดให้เขามาหาแต่เช้าเลยต้องตื่น

กัปตัน เก ปราล นายเรือพม่า กับอาเซลไมเยอมาหา แลกระทรวงต่างประเทศมีโทรศัพท์มาด้วย ว่าเจ้าแผ่นดินอิตาลีให้บอกว่าถ้าจะดูมะนูเวอร์ให้ไปถึง ๔ โมงเช้า จึงตกลงเลื่อนเวลาลงเรือให้ออกเวลาพลบ ระยะทางที่ว่า ๑๒ ชั่วโมงนั้น เปน ๑๔ ชั่วโมง

เวลาเช้า ๕ โมงไปเที่ยวห้าง ไปร้านบรอนซ์ที่เขาหล่อถ่ายอย่างรูปภาพโบราณ ซื้ออะไรๆ บ้างแล้วไปห้างเครื่องทองที่ขายของอย่างเก่าๆ เหมือนกัน ลงปลายไปร้าน แอนติคิตี คือของโบราณต่างๆ แล้วกลับขึ้นมากินเข้ากลางวันที่โฮเตล หยุดพัก โฮเตลนี้เปนอันได้ความว่าหลังยาวๆ เช่นนั้นเอง ปลูกอยู่ในไหล่เขา แต่ขึ้นมากว่าครึ่ง เรือนอาเซลไมเยออยู่ติดกันกับโฮเตล ปลูกใหญ่โตเปนป้อม มีลิฟต์ขึ้นตั้งแต่ชั้นล่างเหมือนโฮเตลนี้อย่างเดียวกัน เรือกสวนอะไรที่ปลูกต้นไม้แลที่เล่นลอนเตนนิสกลับขึ้นไปอยู่ข้างบน อาไศรยที่ว่างตามไหล่เขา โฮเตลนี้แลเห็นอ่าวท่าจอดเรือตลอดทั้ง ๒ ท่า ๓ ท่า ตลอดจนปลายแหลมข้างหนึ่ง เขาวิสูเวียส (ที่เปนเขาไฟใหญ่ในแหลมนี้) ข้างหนึ่ง ข้อที่แลเห็นเปนหนทางไกลไกลเมื่อคีนนี้เพราะมาจากสเตชั่นรถไฟ แต่ที่จริงตั้งอยู่เหนือโฮเตลเดิม ใกล้อะแควเรียมนั้นเอง ลงไปที่เมืองก็ไม่ช้าเท่าใด แต่เงียบสนิทจริง เงียบกว่าซันต์มาติโนซึ่งอยู่ลึกเข้าไป อย่างไรก็ยังสบายดีมากกว่าที่อื่นหมด

เวลาบ่าย ๔ โมง กลับลงมาขึ้นรถไปเที่ยว ไปข้างปลายแหลมตวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งเปนที่คนจนอยู่มาก ได้เห็นความประพฤติของพวกอิตาเลียนแปลกกันกว่าที่เมืองอื่นๆ หมด ที่อยู่นั้นโดยมากอยู่ถํ้า ถํ้านั้นไม่ใช่ถํ้าเปนเอง คือทางที่ตัดนั้นตัดไปตามชายเขา เพราะฉนั้นข้างทางแถบข้างเขา จึงเปนน่าผารอยตัดเปนผนังชันอยู่ เขาเจาะผนังชันนั้นเปนช่องๆ เอาศิลาไปก่อตึก ส่วนโพรงที่ตัดศิลาออกแล้วนั้นกลายเปนถํ้า คนจนอาไศรยในถํ้าเช่นนี้โดยมาก เหตุด้วยศิลาในเขานี้อ่อนมาก จะตัดให้เปนแผ่นรูปร่างอย่างไรก็ตัดได้ กำลังตัดอยู่ก็มี สีสรรวรรณะเหมือนดิน แต่ตัดเปนเหลี่ยมได้ เวลาก่อสร้างขึ้นเสร็จแล้วถือปูนภายนอก อาจจะทนอยู่ได้เท่าใดๆ ศิลาเช่นนี้ที่พวกโรมันก่อสร้างตั้ง ๑๐๐๐ ปีมาแล้ว ที่ปูนหุ้มอยู่ภายนอกยังดีอยู่ไม่ร่อยหรอเลย แต่ถ้าทิ้งไว้เปล่าๆ อากาศกัดพรุนได้ ถ้าถือปูนประสมสีให้เหมือนเนื้อศิลาเดิมก็สังเกตไม่ใคร่ได้ว่าเปนศิลาฤๅปูน เรือนที่ตั้งอยู่ริมๆ เขา เช่นโฮเตลแลบ้านอาเซลไมเยอ ข้างล่างก็เปนถํ้าเช่นนี้ ปลูกตึกต่อขึ้นไปชั้นบน เพราะเหตุฉนั้นเขาจึงได้เจาะปล่องสำหรับลิฟต์ขึ้นลงได้ง่ายๆ ความประพฤติของพวกอิตาเลียนเปนอย่างชาวเมืองร้อน จะทำอะไรๆ สำเร็จอยู่ในกลางถนน ตลอดจนประกอบอาหารแลแต่งตัว อาจจะแลเห็นผู้หญิงกำลังคาดกระโจมอยู่ก็ได้ ถํ้าที่อยู่นั้นก็มีห้องเดียว มีเฉภาะแต่ประตู ไม่มีน่าต่าง ประตูก็เปิดไว้แลเห็นเข้าไปได้ ที่หลับที่นอนมีอะไรๆ บ้างเห็นทุกสิ่ง กองรกคล้ายๆ โรงเจ๊กทำงาน ไม่ใช่แต่แลเห็นเข้าไปในเรือน ชอบออกมาทำอยู่ข้างนอกริมถนน ทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ยั้วเยี้ยอยู่ที่ประตูถํ้า อยู่ข้างจะชอบร้องเวิ๊กว้ากอึง ได้จะดูอะไรแล้วดูเอาจริงเอาจัง ขอทานเปนพื้น เด็กๆ เปลือยกายบ้าง เปลือยเท้าบ้าง มีโดยมากเกือบจะทั้งนั้น ผู้ใหญ่เวลาทำงานก็ถอดเสื้อ เนื้ออยู่เฉยๆ ด้วยอากาศมันหนาวน้อยกว่าน่าหนาวของเรา แต่ไม่ร้อนถึงเมืองเรา ตามแถบนี้น่าร้อนเปนที่พวกชาวเมืองเนเปอลมาเที่ยวแลกินเข้าริมทเลกลางแจ้ง จึงมีเรสเตอรองต์มาก วังกวีนออฟเนเปอลวังหนึ่งซึ่งร้างก็เช่าตั้งเรสเตอรองต์ แต่รัฐบาลยอมให้เช่าแต่ภายใน ภายนอกทิ้งไว้ให้ร้าง เปนเครื่องหมายตำบลที่ดูของเมืองเนเปอลแห่งหนึ่ง สัตว์พาหนะใช้ฬามาก ฬาตัวนิดหนึ่งอาจจะลากเกวียนศิลาใหญ่ๆ แลไม่ต้องขับฤๅต้องจูงอย่างไร เจ้าของเดินเกาะท้ายเกวียนไปก็พอ บรรทุกเสียจนน่าสงสาร จะเปนด้วยแรงมันมากจึงใช้มันให้พอแรง ฤๅจะไม่สงวนเหมือนม้าก็จะเปนได้ น่าเกลียดแต่เรื่องนอน หลับได้ไม่ว่าแห่งหนตำบลใด นอนหลับไปบนเกวียนให้ม้าฤๅฬาพาไปเอง เวลาหยุดงานในระหว่างเที่ยงแลบ่ายโมง ๑ ตามหนทางเดินข้างถนนนอนหลับกลิ้งเกลื่อนกลาดกัน อย่างดีก็เอามือปิดตาไม่ให้พระอาทิตย์เข้าตา แล้วก็นอนอยู่กลางแจ้ง แต่ไม่ต้องปิดก็หลับโดยมาก คนเที่ยวเดินกันเพ่นพ่านมากกว่าที่แลเห็นทำงาน ได้ความว่าเพราะอาหารถูก มีแต่มักกะโรนิกินแล้วก็พอ มะเขือเทศที่สำหรับกินกับมักกะโรนีนั้น ได้ความว่าไม่ใช่มะเขือเทศอย่างที่เปนเฟือง อย่างนั้นกินแต่กับสลัดที่สำหรับกินกับมักกะโรนี เปนรูปกลมๆ คล้ายๆ หมาก แต่สีแดงเหมือนกัน แตงโมมีซื้อขายกันมาก แต่รูปย่อมเรียวเหมือนรูปไข่ ดูเหมือนเนื้อจะน้อยเปนโพรงในมาก สีเหลืองอ่อน มีแขวนอยู่ตามน่าต่างเรือนคนจนๆ ทั่วไป การที่แขวนไว้เช่นนั้น อาจจะเอาไว้กินได้จนถึงฤดูหนาวว่าอยู่ได้ถึง ๔ เดือน ตามน่าต่างแขวนของกินอะไรต่างๆ ทั้งไส้กรอกด้วย นุงนังไปทั้งนั้น การพิธีสาสนามีมาก ตามถนนตั้งซุ้มซึ่งจะจุดตะเกียงสำหรับการวัด การวัดนั้นมีเนืองๆ ถ้าจะทำโดยเลอียดแล้วก็มีการพิธีทุกวัน เพราะเหตุว่ามีเซนต์ฤๅนักบุญเกิดฤๅตายวันใดก็เปนนักขัตฤกษ์ นักบุญคงมีเกิดฤๅตายประจำวันตลอดทุกวันไป วันนั้นเซนต์นั่นวันนี้เซนต์นี่ เวียนไปจนตลอดปี ผู้ที่เสียเงินนั้นเปนส่วนราษฎร แต่เพราะผู้ที่จัดการเปนผู้มีกำไรเสมอ ผู้มีบันดาศักดิ์ในประเทศนี้ ที่เปนเปียร์ คือมีบันดาศักดิ์สืบตระกูลพวกหนึ่ง เปนโนเบลผู้มีตระกูลที่โป๊ปตั้งโดยขายตำแหน่งมีกำหนดราคาจำพวกหนึ่ง เปนผู้มีทุนรอนแลที่แผ่นดิน แต่มักจะไม่ใคร่ทำอะไร ถ้าถึงเวลาขัดข้อง ที่ดินที่จะขายได้ก็ขาย เว้นไว้แต่ขายไม่ได้ตามกฎหมาย ที่แถบทางนี้เปนของคนต่างประเทศโดยมาก เขาว่าโนเบลพวกนี้มักหาเมียเปนชาวอเมริกันที่มั่งมี ข้างหนึ่งมีทรัพย์ ข้างหนึ่งมีศักดิ์ “สาวสุดพุดจีบจีน เจ้ามีสินพี่มีศักดิ์” เขาว่านานไปพวกโนเบลในเมืองอิตาลี จะเปนชาติใหม่เกิดขึ้นระหว่างอิตาเลียนแลอเมริกัน เมืองเนเปอลนี้ เทศกาลตรงกันข้ามกับเมืองโรม เมืองโรมเปนผู้ดีแลคนมั่งมี ถ้าไม่ใช่ฤดูพากันออกไปอยู่นอกเมือง ในเมืองโรมเงียบ แต่ในเมืองเนเปอลนี้แน่นคลักกันอยู่เสมอไม่ขาด เพราะเปนพวกหาพอกรอกหม้อ ถ้ามีกินอยู่เพียงเท่าใดไม่ต้องทำงาน ขัดเข้าเมื่อใดก็วิ่งเข้าทำงานเสียทีหนึ่ง ได้สัก ๒๐ เลียระ ก็กินไปได้หลายวัน การซื้อขายกันที่นี้ มีราคาเขียนไว้ก็จริง แต่ย่อมจะลดอย่างน้อย ๕ เปอเซนต์ แต่ผู้ที่ชำนาญเที่ยวเขาย่อมแนะนำให้ต่อ ที่จะไม่ต่อนั้นไม่ได้ แลการที่จะต่อให้ได้สำเร็จประโยชน์จริง อาไศรยคนที่รู้ภาษาชาวเมืองนี้เปนสำคัญกว่าอย่างอื่น เปนธรรมดายองชาวเมือง ถ้าเห็นคนต่างประเทศเข้าแล้วหวาน อยากจะเที่ยวไต่ตอมขายของขอทาน ที่สุดก็ดูไม่สิ้นสนุก ถนนหนทางตอนข้างในเมืองที่กวดขันหมดจดดี แต่ตอนนอกออกไปสกปรก ตามแถบข้างทเลแล้ว มีกลิ่นเหม็นอืดๆ อยู่เสมอ ถ้าจะว่าโดยภูมนิเทศแล้ว เปนเมืองงามมาก งามทั้งอ่าวท่าภูเขา แลเรือนที่ปลูกซ้อนๆ กันขึ้นไปบนเขา ผู้คนที่แน่นหนากึกก้องไปด้วยพิณพาทย์เภรี นับว่าเปนเมืองหนึ่งซึ่งแปลกจากเมืองในประเทศยุโรปทั้งปวง

กลับมาลงที่ท่าอาเซเนล คือท่าโรงอาวุธเหมือนอย่างเมื่อขึ้นคราวก่อน ที่อาเซเนลนี้ เปนป้อมก่อด้วยศิลาสูงใหญ่ของโบราณ อยู่ใกล้พระราชวังเกือบจะเปนพื้นที่อันเดียวกัน เขาว่าเปนที่สำหรับเจ้าแผ่นดินหลบเข้าไปอยู่ในเวลาเมื่อเกิดจลาจล มีป้อมที่ยื่นลงไปในทเลอิกแห่งหนึ่งซึ่งเปนเครื่องหมายของอ่าวเมืองเนเปอลไม่ทราบว่าใช้อะไรกัน แต่ปรากฎในเรื่องที่พวกขบถเข้าไปยึดเอาที่นั้นได้แล้วต่อสู้ทหารหลวงอยู่ได้นาน แต่ก่อนใช้เปนที่ขังคนโทษ มีพื้นลงไปในใต้ดินซึ่งเปนที่ล่ำฦๅว่า ใครติดขังในที่นั้นแล้ว เปนไม่ได้กลับออกมาอิก

พ่ออาเซลไมเยอ มาส่งที่ท่า กับเจ้าพนักงานโรงอาเซเนล ลงมาเรือพม่าด้วยเรือสติมลอนช์ของหลวง เรือพม่าลำนี้สบายเสียจริงๆ ห้องนอนที่พ่อนอนกว้างใหญ่ แลมีห้องรับแขกชั้นบน ห้องกินเข้าชั้นล่าง ห้องสูบบุหรี่มีแคบินสำหรับอยู่ได้ชั้นบน เรือมาครั้งนี้ไม่ได้บรรทุกอะไร คนโดยสานก็ไม่มี เขาส่งมาให้รับส่งพ่ออย่างเดียวเท่านั้น ไม่ใช่จะเดินไปตวันออกในคราวนี้ด้วย พวกเรา ๗-๘ คนเท่านั้น หลวมโหรงเหรงเต็มที่ อาหารที่เลี้ยงเรียกคนครัวใหม่เลี้ยงอย่างดี ราวกับเลี้ยงในพระราชวัง ออกรำคาญอย่างเดียวแต่ไม่รู้ว่าจะขอบใจเขาอย่างไรให้พอ ถ้าเราจะไม่รับ ก็มีแต่เรืออิตาเลียนลำเล็กๆ ซึ่งไม่น่าไป เดิมคิดว่าจะใช้เพียงเมสสินา ตามโปรแกรมใหม่ที่ขอเลื่อนเรือซักเซนให้เรวเข้ามาไม่ได้ จำจะต้องไปด้วยเรือนี้ถึง ๑๕ วัน เหลือสำหรับเรือซักเซน ๑๗ วันเท่านั้น ต่อนั้นไปก็จะเปนเรือมหาจักรี นอกจากความรำคาญใจอันนี้แล้ว มีความสบายเปนที่สุด กัปตันนั้นเปนธรรมดา ต้องเปนคนน้ำใจเย็น กัปตันปราลคนนี้เปนคนที่ได้เคยเข้าไปอยู่บางกอกปี ๑ แล้วได้เคยเดินเรือเข้าไปหลายเที่ยวด้วย แต่วันเริ่มแรกพบกันก็เปนที่ชอบใจเสียแล้ว เห็นจะเปนที่เรียบร้อยตลอดไป

คืนที่ ๑๙๖
เรือพม่า เดินทางไปปาเลอร์โม

วันอังคารที่ ๘ ตุลาคม

วันนี้เวลาเช้าเรือเราเดินลงมาพบกองทัพเรืออิตาเลียนเวลา ๒ โมงเศษ กำลังยิงกันอยู่ ได้รอเรือดู มีบาลูนยาวลอยสำหรับดูดินระเบิดใต้น้ำ เลื่อนลงมาตามลำดับ ถึงป้อมๆ ยิงจากฝั่ง ๓ แห่ง แล้วเรือเราเลยมาเข้าในท่าเมืองเมสสินา ซึ่งมีเขื่อนศิลากัน อันปรากฎว่ารูปเหมือนเคียว (ซิกล) เหมือนจริง มีเรือค้าขายมาก ยกธงรับเสด็จไม่ใช่รับเรา รับเจ้าแผ่นดินของเขา กิงวิตโตโรเอมนูเอล (เคยอ่านกันอยู่ว่าวิกตออิมแมนนวล) มาในเรือแบตเตอลชิป ชื่อเรจีนาเฮเลนา ตามพระนามของกวีน เปนเรือลำใหม่ที่สุด แล่นตามเรือเรามาข้างหลัง ป้อมบนเมืองในท่าสลูต เรือเราทอดตอนข้างใน เรือเจ้าแผ่นดินทอดข้างนอก พอจอดเรียบร้อยกันประเดี๋ยวก็ ๔ โมง เจ้าแผ่นดินก็มาถึง มาด้วยเรือโมเตอร์ลำเขื่อง แล่นเรว พ่อลงไปรับที่บันได เราแต่งฟรอกโก๊ด แต่เจ้าแผ่นดินแต่งยุนิฟอมทหารบกติดตราจักรี เคานต์ออฟตุรินตามมาด้วย แต่งอย่างเดียวกัน มีเสนาบดีกระทรวงเรือแลผู้อื่นๆ ตามมาในเรือที่นั่ง ได้นำให้รู้จักผู้ซึ่งมาด้วย แล้วขึ้นดาดฟ้ามาที่ห้องนั่งต่อห้องนอนของพ่อ สังเกตดูเจ้าแผ่นดินอ้วนขึ้นกว่าแต่ก่อนสักหน่อยหนึ่ง แต่ไม่ได้แก่ลงไปเลย เหมือนอย่างแต่ก่อน กวีนไม่ได้มา เพราะจวนจะได้โอรสใหม่ การสนทนากันไม่ได้แปลกจากเมื่อยังไม่ได้เปนเจ้าแผ่นดินเลย พ่อได้พาให้ดูห้องนอนแลดูห้องกินเข้า บ่นว่ากลัวที่เรือโน้นจะไม่มีอะไรดูเหมือน เพราะเหตุที่เรือลำนี้งามจริงๆ ห้องนอนก็สบาย นั่งอยู่ด้วยกันนานจึงได้นำคนตามเสด็จให้รู้จัก พ่อรู้จักราชองครักษ์ที่ได้เคยพบกันแต่ก่อน เจ้าแผ่นดินลอดตาไปเห็นอุรุพงษ์จับตัวมาปลํ้า ขอให้พาไปกินเข้ากลางวันด้วย ชอบหมารุดีของพ่อมาก เข้าเปิดกรงเอามาเล่น เพราะเปนคนรักหมา แล้วกลับไปเรือ พ่อไปส่งที่บันได สักครู่หนึ่งให้เรือลำนั้นเองมารับ ปักธงสแตนดาดของเราที่น่าเรือมาเสร็จ เรือเรจีนาเฮเลนาชักธงเสาท้าย สแตนดาดของเราแลของเจ้าแผ่นดินคู่กันในเสาเดียว แลสลูตตามธรรมเนียม ขึ้นไปบนเรือ นำให้เดินตรวจแถวพวกนายทหารเรือ สิ้นเพลงสรรเสริญบารมีแล้วพากันขึ้นไปที่แคบินสำหรับแอดมิราล ที่เจ้าแผ่นดินประทับ อยู่ดาดฟ้าชั้นบนเหมือนกันแต่เปนห้องฝาเหล็ก น่าต่างน้อย ใช้พัดไฟฟ้าแล้วยังร้อน พากันเข้าดูห้องนอน เกลี้ยงไม่มีตกแต่งอะไร เพราะเปนการที่ประทับชั่วคราว นั่งพูดกันอยู่ในห้องนั้นหน่อยหนึ่ง แล้วจึงพาเที่ยวดูปืน กัปตันเปนคนนำ การเข้าออกในป้อมหัน (ตูเร็ต) อยู่ข้างจะประดักประเดิดออกจะต้องปีน แลประตูก็เล็กลอดยาก สารพัดที่จะใช้ไฟฟ้าหมดทั้งสิ้น ไฮดรอลิกเดี๋ยวนี้ดูเปนเลิกไม่มี ตั้งแต่ยกปืนไปจนกระทั่งหันป้อมก็ไฟฟ้าทั้งสิ้น ลูกดินที่จะขึ้นมาจากข้างล่างก็มาด้วยไฟฟ้าทั้งนั้น เรือรบชั้นใหม่นี้เปนหีบเครื่องกลขนาดใหญ่ไปทั้งลำ การฝึกหัดผู้คนเปลี่ยนหมดจากทำนองเดิม หันเข้าหาเครื่องไฟฟ้าอย่างใหม่ เรื่องวิ่งโครมๆ ครามๆ อย่างแต่ก่อนเปนอันไม่มี การที่ยิงก็รวดเรวเหลือเกิน ปืนใหญ่ที่สุดก็ยังยิงได้ถึงมินิตละ ๓ นัด แต่นัดหนึ่งนั้นหลายสิบชั่งดูเปนเงินทองมากมายเหลือเกินนัก เรือแบตเตอลชิปอย่างใหญ่เช่นนี้ ลำ ๑ ก็อยู่ในล้านปอนด์ครึ่ง คิดดูก็น่าสังเวชเมื่อถึงเวลาศึกเช่นคราวยี่ปุ่นกับรัสเซีย รบกันก็ยิงกันจมเสียเหมือนอะไรต่ออะไรไม่มีราคา แต่น่าสงไสยเต็มทีว่าเรืออย่างนี้จะอยู่อย่างไรในเมืองร้อน แต่อากาศเพียงเท่านี้ยังร้อนเต็มทีเสียแล้ว ลงไปชั้นต่ำๆ เกือบจะหายใจไม่ใคร่ได้สดวก จะรอดอย่างเดียวที่ใช้คนน้อยลงกว่าเรืออย่างแต่ก่อน ถ้าหากว่าเปนอย่างเก่าเรือโตเปนภูเขาลอยเช่นนี้จะใช้คนสักเท่าใด กลับขึ้นมาถึงดาดฟ้าหายใจโล่ง เจ้าแผ่นดินเองก็บ่นเหนื่อยแลร้อนเต็มที มาพักในห้องพอหายเหนื่อยแลหายร้อนแล้วพากันลงเรือโมเตอร์ลอนช์ แล่นไปเข้าในอู่ ขึ้นที่อู่นั้น มีรถรับ ระยะทางไม่ไกล พ่อไปกับเจ้าแผ่นดินแลเคานต์ออฟตุริน อุรุพงษ์ มีทหารประจำเมืองรายแถวทั้งตำรวจภูธร ราษฎรดูแน่นเต็มไปตลอดทางจนถึงป้อม ตบมือโห่ร้องเกรียวกราวมาก ป้อมนี้เป็นป้อมชาวสเปญทำไว้แต่โบราณ เดี๋ยวนี้รักษาไว้เปนเรือนตะเกียง อัฒจันท์ขึ้นป้อมอยู่ ข้างจะสูงเต็มทีถึง ๒ ทอด แต่เมื่อขึ้นไปถึงชานป้อมชั้นล่างแล้ว นั่งแลดูในช่องทเลเห็นได้ไกลทั้งเหนือทั้งใต้ ตั้งอยู่ใกล้หาดนอกอ่าว พวกราษฎรเต็มน่าชานป้อม ตบมือแลโห่ร้องไม่ได้หยุด จนกระทั่งเดินกองทัพจึงได้สงบเริ่มที่จะเดินด้วยสลูต ชักธงช้างทุกลำ เจ้าแผ่นดินบอกว่าได้สั่งเฉภาะให้หาธงช้างชักให้ได้ทุกลำทั้งเรือใหญ่เรือเล็ก ดุ๊กออฟเยนัวมาในกองน่า เปนน่าที่อินสเปกเตอ ไม่ใช่เปนผู้บังคับการกองทัพทั้งหมด กองบาลูนมาในกองนี้ ถัดนั้นถึงแบตเตอลชิปที่เปนเรือคู่กัน ๒ คู่ มีเรือเล็กตามลำละ ๔ เรือเล็กนั้นเปนเรือตอปิโดเปนต้น แล้วมีเรือกอง ๓ ลำ ที่เรียกว่า ๓ พี่น้อง เปนกองหลัง ดุ๊ก ด’ อะปรุสซี (อ่านดาปรุสซี) ที่เคยมากรุงเทพฯ สองครั้งมาในกองสองพี่น้องคู่ที่ ๒ เดี๋ยวนี้เปนแอดมิราลขึ้น รวมเรือทั้งหมด ๕๒ ลำ กองทัพนี้จะลงไปข้างใต้ ๒ วันมะรืนนี้จึงจะกลับ เจ้าแผ่นดินจะขึ้นบกเปนอย่างออฟฟิเชียลเวลาพรุ่งนี้ มะรืนนี้เวลาเย็นจึงจะข้ามไปเข้ากองทัพฟากข้างฝั่ง พ่อมีความพอใจเปนอันมากที่ได้เห็นวิธีรบเรือแลเดินกองทัพเรือ เจ้าแผ่นดินบอกว่าถ้าหากว่าไม่มีเรื่องเรือนี่แล้วไม่มีอะไรจะให้ดูทีเดียว นี่พอมาสบเหมาะเข้าได้ดีนัก พอหมดเรือรบแล้วก็พากันกลับลงเรือมาขึ้นเรือเรจีนาเฮเลนา น้ำในช่องนี้ช่างเชี่ยวเสียจริงๆ ป่วนวนเปนน่าวัดพนัญเชิงทีเดียว ทั้งเวลาไหลขึ้นแลเวลาไหลลง เทียบเรือยาก กลับขึ้นไปพักที่แคบิน ห้องที่เจ้าแผ่นดินประทับ ได้รับโทรเลขไม่มีสายอย่างมาโคนีจากดุ๊กออฟเยนัว แลดุ๊ก ด’ อะปรุสซี ส่งความเคารพ ได้ตอบโดยโทรเลขไม่มีสายนั้นเหมือนกัน กวีนเฮเลนาสั่งเจ้าแผ่นดินให้ขอตัดตั๋วไปรสนีย์ที่ปิดหนังสือไปถึงพ่อจากบางกอกไปฝากด้วย ผเอินหนังสือพระยาศรีส่งไปให้คอยที่เมสสินาไปส่งในเรือที่นั่งนั้นได้ตัดสแตมป์ได้ทันที ยังเปนธุระเล่นสแตมป์อยู่มาก ข้างเจ้าแผ่นดินก็ยังบ่นถึงเก็บเงินตรา พ่อรับว่าปีน่าจะได้ส่งทองออกมาให้ แต่ก็ประจวบกันกับข้างอิตาลี เขาจะออกใหม่ปีน่าเหมือนกัน

ห้องกินเข้าอยู่ข้างจะโปร่งสบายดีนั่ง ๑๘ คน ในบาญชีกับเข้ามีเหรียญเปนโล่ห์ตราของกวีนเฮเลนาด้านหนึ่ง รูปเรือด้านหนึ่ง เปนเหรียญยี่ห้อเรือลำนี้กลัดติดแถบสีน้ำเงิน แลมีขนมรูปเจ้าแผ่นดิน เวลาเลี้ยงกันเสร็จลงมาถ่ายรูปที่น่าเรือ เจ้าแผ่นดินเห็นกล้องถ่ายรูปในห้องนอนพ่อ อี๋ว่าเปนนักเลงถ่ายรูปด้วยกัน นัดจะถ่ายวันนี้ พอกินเข้าแล้วก็เรียกเอากล้องมาสพาย ถ่ายพ่อถ่ายอุรุพงษ์แลใครๆ ไปกว่าจะตั้งกล้องใหญ่แล้วเสร็จ กล้องที่ถ่ายนั้นเปนโกแด็กขนาดเล็ก แล้วจึงไปนั่งถ่ายรูปหมู่ ว่าเมื่อคราวกิงเอดเวอดมา ก็ได้รับแลถ่ายรูปกันเช่นนี้ โปรดว่าช่างถ่ายรูปคนนี้ถ่ายเก่ง ทั้งบนบกแลในเรือ ไม่ว่าแห่งหนตำบลใด ถ่ายรูปนับไม่ถ้วน ซิเนมะโตกราฟก็ยกเที่ยวตั้งถ่ายเอาใกล้ๆ ดูโปรดมากในเรื่องถ่ายรูป ไม่ห้ามปรามเลย พ่อเลยบอกว่า ขอให้หาซิเนมะโตกราฟส่งไปให้พ่อบ้าง วันนี้ได้ให้ดูรูปลูก ๓ คนน่าเอนดูดี

กิงวิกตอร์ เอนมันูเอลนี้ อัชฌาไศรยไม่ชอบข้างทางยศศักดิ์หรูหรา ชอบเงียบๆ ง่ายๆ พูดจาอะไรก็ตรงๆ ไม่มีท่วงทีที่จะทำอาการให้ผึ่งผายฤๅเปนชั้นเปนเชิง แลไม่ขี้โอ่เปนอันขาด จะแต่งเนื้อแต่งตัวอะไรก็พอสุภาพอย่างเดียว พ่อเปนที่ชอบใจมาตั้งแต่ที่ได้รู้จักคุ้นเคยกันมาแต่ก่อนแล้ว เปนเจ้าแผ่นดินขึ้นไม่ได้มีอาการอะไรปรากฎว่าผิดไปจากแต่ก่อนสักนิดเดียว การรับรองครั้งนี้เปนที่พอใจอย่างยิ่ง เปนการง่ายแลสดวกดี สบายใจด้วยกันเกินที่คาดที่หมาย เวลากลับมาเรือที่นั่งสลูต

ตอนเย็นวันนี้ เดิมคิดไว้ว่าจะไปเทาร์มีนา เจ้าแผ่นดินบอกพ่อว่า ไปเรือจริงก็จะไปได้ แต่ไม่มีอ่าวมีท่า ต้องหาฤๅเขาดูก่อนว่าจะไปได้ฤๅไม่ เกิดขึ้นทั้งนี้เพราะพ่อเบื่อรถไฟ แลขึ้นไปอยู่โฮเตลบนบก สู้อยู่เรือไม่ได้สบายกว่า แต่ครั้นมาหาฤๅกัปตันเข้าว่าจะไปลำบาก หาที่ทอดเรือไม่ได้ แล้วจะต้องลงเรือเล็กไปนานก็ลำบากเหมือนกัน จึงตกเปนอันจะต้องไปรถไฟ แต่พ่อก็เบื่อหน่ายในการย้อนไปย้อนมา ความคิดในเรื่องมาเที่ยว ซิซิลีนี้ มันเดินตามลำดับเดิมก็เปนข้อใหญ่ใจความจะมาพบเจ้าแผ่นดินในวันที่ ๘ แล้วจะออกเรือไปปาเลอร์โม กลับทางรถไฟ ไปเทาร์มินา แล้วจึงกลับมาลงเรือที่เมสสินา คราวนี้ได้ความว่ารถไฟนั้นไม่ดี แลหลายชั่วโมงนัก ตกลงเปนกลับทางเรือ ภายหลังเกิดขึ้นว่า โฮเตลที่ปาเลอร์โมยังไม่เปิด ที่เทาร์มีนาเปิดแล้ว ต้องไปเทาร์มีนาเสียก่อน แล้วจึงไปปาเลอร์โม เรื่องมันเดินมาจบอยู่เพียงเท่านี้ ก็ออกจากเนเปอลมา ครั้นมาลงเรือแล้ว พ่อเห็นที่อยู่ก็สบาย กินก็สบายเกิดไม่อยากขึ้นบก แต่ยังจำเปนที่จะต้องไปอยู่เทาร์มีนา เพราะเรือไปไม่ถึง เลยมาตกลงใจว่านี่จะย้อนไปย้อนมาทำไม ลงไปถึงเทาร์มีนาแล้วยังจะย้อนกลับขึ้นไปปาเลอร์โม ให้พะวักพะวนใจ จึงเปลี่ยนเสียใหม่ เปนไปปาเลอร์โม โฮเตลจะเปิดฤๅไม่เปิดก็ช่าง จะไม่ขึ้นอยู่บก ถึงเวลาก็ขึ้นไปเที่ยวจากเรือ จะสนุกอยู่ได้กี่วันก็ตาม กลับจากปาเลอร์โมมาแวะเมสสินา เที่ยวเมืองเมสสินา แล้วขึ้นรถไฟไปเที่ยวเมืองเทาร์มินา กลับลงมานอนเรือแล้วออกจากเมสสินาไปเที่ยวซาระคุสซา ออกจากนั้นไปมอลตา ทาง ๖ ชั่วโมง ตกลงเปนวนเวียนอยู่ตามเหล่านี้ ระยะวันเหลืออิกสามวันครึ่งฤๅสี่วันไปปอตเสด ความรู้สึกที่ได้ลงมาอยู่ในเรือช่างสบายเสียจริงๆ เตียงนอนแคบกว่าเรืออัลเบียน แต่ก็ยังนอนหลับสบายได้ ออกเรือจวนย่ำค่ำมืดแล้ว เรือพระที่นั่งเจ้าแผ่นดินอิตาลีสลูตให้อิกครั้งหนึ่ง พอธงลงกันพอดี

วัดใหญ่ที่เมืองปาเลอโม

วัดใหญ่ที่เมืองปาเลอโม

คืนที่ ๑๙๗
เมืองปาเลอร์โม

วันพุฒที่ ๙ ตุลาคม

เรื่องรับโทรเลขบางกอก สบใจดีก็ดี ถ้าสบเวลาขุ่นๆ ทำให้นอนไม่หลับได้ ไล่ไม่ไป มีวิธีที่จะไล่ได้แต่ต้องอ่านหนังสือ หนังสือนั้นต้องหาให้เบาที่สุด ถ้าหากว่ามีอะไรที่จะต้องคิด กลับไปช่วยให้ไม่หลับได้ ถ้าหากว่าเปนเรื่องเหลวเบ๋วอ่านไม่กินใจ เรื่องที่เรานึกอยู่นั้นก็ไล่ไม่ไป กลับเข้ามาแทรกในเวลาอ่านหนังสือนั้นร้ายใหญ่ ยิ่งเสียกว่าไม่อ่าน หาเรื่องอ่านยากเต็มที เรื่องนั้นต้องให้ผู้มีชื่อในหนังสือนั่นเขาพูดเขาคิดแลทำให้สะใจเรา อย่าให้เราต้องไปนึกว่าควรจะอย่างนั้นควรจะอย่างนี้ เมื่อคืนนี้หนังสือหมดเข้าออกจะอาละวาดแต่ก็หลับ รู้สึกเมื่อเรือทอดสมอในอ่าวเมืองปาเลอร์โม เวลาเช้าเจ้าท่าแลปรีเฟต์อะไรลงมาหาตามธรรมเนียม

เวลา ๕ โมงเช้าขึ้นบก ไปตามถนนตรงขึ้นไปถึงสวนน่าพระราชวังซึ่งไม่สู้จะใหญ่ แต่ที่ตั้งพระราชวังอยู่บนที่สูงขึ้นไปหน่อย พระราชวังนี้เปนวังของพระเจ้าแผ่นดินกรุงซิซิลีแต่ก่อนสืบๆ มา จึงมีการก่อสร้างเปนส่วนข้างเก่า แลที่เพิ่มเติมขึ้นใหม่ตามลำดับที่เปลี่ยนวงษ์เจ้าแผ่นดินผู้ครองเมืองซิซิลี เจ้าแผ่นดินซิซิลีที่อยู่ในปากคนพูดถึงเสมอนั้น คือโรเจอวงษ์นอรมัน ซึ่งเปนผู้มาทำความเจริญให้แก่เมืองซิซิลีมากในเมื่อคฤสตศักราช ๑๑๓๐ เกาะซิซิลีนี้มีเรื่องราวยืดยาวก่อนพระเยซูเกิดเปนหลายร้อยปี เดิมเปนบ้านหมู่เล็กน้อยชื่อต่างๆ แล้วภายหลังตกเป็นของกรีก ในเวลาเมื่อกรีกกำลังรุ่งเรืองอยู่ ครั้นเวลากรีกโทรมแล้วโรมันเจริญ ก็ตกเปนของโรมัน เมื่อโรมันโทรมลงตกเปนของแขกอาหรับ ที่เรียกว่าซาราเซนส์ ตอนนี้เปนเรื่องรบกันด้วยสาสนา พวกนอรมันต้นแซ่ของโรเจออาไศรยโป๊ปเปนหลักจึงได้ปกครองเมืองซิซิลี ต่อจากพวกนอรมันลำดับตระกูลไปตกอยู่ในเยอรมันเอมเปอเรอ แต่ไม่ใช่เยอรมันเดี๋ยวนี้ เยอรมันอย่างเก่า เจ้าแผ่นดินเยอรมันนั้นเปนเจ้าแผ่นดินสเปญ เพราะเหตุฉนั้นจึงเปนชาวสเปญปกครองเมืองในตอนหลัง อังกฤษเข้ามามีมือแทรกอยู่นิดหนึ่งในเวลาที่ต่อสู้นะโปเลียนโบนะปาต ภายหลังก็ตกเปนของเจ้าบัวรบงเชื้อวงษ์ฝรั่งเศส การปกครองในเวลานั้นไม่ดี บ้านเมืองเปนจลาจล จนถึงเมื่อเวลาจวนจะรวมอิตาลีเข้าเปนพระราชอาณาจักรอันเดียว ในรัชกาลที่ ๔ กรุงเทพฯ การิบัลดี (ซึ่งเปนหัวน่าราษฎรคิดรวมประเทศอิตาลีให้คืนคงเปนที่นิยมมากนั้น) มีคนพันเดียวมาตีได้หมดทั้งเกาะ แล้วยกเข้ารวมในอาณาเขตรอิตาลี ซึ่งยกเจ้าแผ่นดินวงษ์ซาวอย คือราชวงษ์ปัจจุบันนี้ขึ้นเปนเจ้าแผ่นดินอิตาลี

ฝีมือช่างที่วังนี้ ตอนข้างเก่าเปนฝีมือชาวนอรมัน คือเปนป้อมก่อด้วยศิลาสามชั้น ครั้นภายหลังมา เมื่อวงษ์บัวรบงมาเปนเจ้า ทำเพิ่มเติมต่อออกไปใหม่เปนฝีมือฝรั่งเศส ลักษณห้องหับก็เปนอย่างวังในเมืองฝรั่งเศส เจ้าแผ่นดินวงษ์ปัจจุบันนี้ไม่ได้ทำอะไรขึ้น เปนแต่แก้ไขห้องหับให้เหมาะแก่เวลา เจ้าแผ่นดินองค์นี้ก็ไม่ใคร่จะเสด็จขึ้นอยู่บนบกตามแถบนี้ มาก็มาอยู่เรือ ที่วังนี้อาจจะแลเห็นเมืองได้ตลอดจนถึงทเลทุกด้าน เสียงรถม้ากึกก้องไปรอบข้าง เพราะถ้าอยู่ที่สูงๆ เช่นนี้ได้ยินเสียงข้างล่างดังขึ้นมามาก ถ้าเปนที่สำหรับดูอะไรแลเห็นกว้างขวางดี แต่ถ้าเปนที่อยู่ไม่น่าจะสบาย แลวิไสยของวังไม่น่าจะอยู่สบายสักแห่งเดียว อย่างไรๆ ก็ดูเปนวัดเก่าๆ ซึ้งๆ ไปทุกแห่งไม่ใช่เปนเรือนอยู่

ที่ซึ่งสำคัญในวังนี้ ในตอนข้างนอรมัน ด้านหนึ่งเปนวัดฤๅหอพระในพระราชวัง สร้างแต่ครั้งโรเจอ เข้าทางเฉลียงภายใน ที่ผนังด้านหลังประดับลายโมเสก คือศิลาสีต่างๆ ปนกับกระจกทอง เปนรูปภาพสาสนา เมื่อเข้าประตูไปข้างในเปนโบสถ์หลังไม่สู้ยาวใหญ่นักแต่ประดับโมเสกทั้งพื้นแลผนังงามวิจิตรอย่างยิ่ง ด้านหนึ่งเปนแท่นบูชา ด้านหนึ่งเปนโทรนสำหรับเจ้าแผ่นดินนั่ง โทรนนั้นทำขึ้นใหม่เลียนของเก่า เขาก็เลียนเหมือนดี บรรดาฝีมือช่างในวัดนั้นวางลวดลายแลแบบอย่างแปลกกว่าที่อื่นหมด ไม่มีแห่งใดเหมือน คือมีกรีกนิดๆ โรมันน่อยๆ สีสรรลวดลายเปนแขก ดูปนกันอยู่ในนั้นทั้งสิ้น เว้นไว้แต่เพดานเปนเพดานไม้ ทำลวดลายยกนูน ไปข้างถานแขกอัลฮัมบรา มีเสาศิลาสูงเปนเชิงเทียนอันหนึ่ง สลักลายขึ้นไปรอบ การที่จะพรรณาฝีมือช่างของวัดนี้ ยากที่จะเขียนลงให้เข้าใจได้ แลดูเหมือนอย่างหุ้มด้วยเยี่ยระบับรูเซีย เพราะใช้ทองเปนพื้น ลายศิลาสีที่ประดับเหมือนดังยกเส้นไหม ที่กว้างก็เปนรูปพระเยซูปางต่างๆ ที่แคบก็เปนลาย แต่ลายนั้นเกือบจะเปนลายแขกทั้งหมด นอกจากนั้นมีห้องใหญ่ซึ่งปรากฎชื่อเสียง คือห้องเฮอรคิวลีส์เทวดามีกำลังคือพหลเทพ เขียนรูปเฮอรคิวลีส์รอบทั้งห้อง สำแดงกำลังต่างๆ นอกนั้นดูไม่อัศจรรย์อะไรที่ควรจะกล่าว เว้นไว้แต่ห้องที่แต่งอย่างปอมปิไอคือเมืองจมในขี้เท่าริมเขาวิสูเวียส ซึ่งขุดลงไปได้ลวดลายสีสรรยังคงอยู่นั้น

ออกจากวังนี้ ไปตามถนนที่ตัดตรงไปบนเขามนตเรอัลี (เขาหลวง) ทางไปตามพื้นราบตรงลิ่วประมาณสัก ๑๐๐ เส้นเศษ มีบ้านเรือนรายไปเกือบตลอด ถึงว่าตึกรามเหล่านี้ก่อด้วยศิลาไม่ใช้ก่อด้วยอิฐเลยก็เปนอย่างทำหยาบๆ เลวๆ คนจนอยู่ทั้งนั้น ในที่สุดทางขึ้นเขาไม่สู้ชัน ตำบลบ้านที่เชิงเขานั้นเรียกว่าบ้านโรเจอ ขึ้นไปขาดบ้านเรือน จนถึงที่ค่อยราบบนเขาจึงมีหมู่บ้านเรือน ตำบลนี้เรียกตามชื่อเขาว่า เรอัลี เปนที่ซึ่งตั้งวัดใหญ่ คะทีดรัลซึ่งสังฆราชอยู่ แต่เดี๋ยวนี้สังฆราชก็ไม่ได้อยู่ลงมาอยู่พื้นล่าง ไปหยุดกินเข้าที่เรสเตอรองต์ซึ่งตั้งอยู่ต้นทางพื้นราบ มีชานเปนที่แลดูอ่าวแลเมืองได้กว้างขวางตลอด อาหารทำดีพอใช้ แต่แมลงวันชุมเหลือเกิน ในเรือก็อู้ๆ ตั้งแต่แรกไปถึงเมสสินา จนกระทั่งมาจอดที่นี้ กินเข้าแล้วขึ้นรถไปอิกนิดเดียวก็ถึงวัด

วัดนี้รูปพรรณข้างนอกไม่งามอะไรเลย ไม่มีโดม ก่อผนังสี่เหลี่ยมขึ้นไปตั้งหลังคา แล้วชักมุขด้านหลังเปนกระโจม มุขข้างสั้น มุขน่ายาว ยกคอสองช่องกระจกสูงมาก ต่อเมื่อเข้าไปข้างในจึงจะแลตลิ่งมีเรื่องราวว่าการที่จะสร้างวัดนี้นั้น เจ้าแผ่นดินชื่อวิลเลียมที่ ๒ มีฉายาว่า “วิลเลียมดี” เปนหลานกิงโรเจอมาเที่ยวยิงนก แล้วมาเคลิ้มไปฝันว่านางมารีแม่พระเยซูมาบอกว่าเงินมีอยู่ที่ตรงที่ซึ่งสร้างวัดนี้จึงได้ขุดลงไป ได้เงินขึ้นมามาก เอาเงินนั้นสร้างวัด ศพวิลเลียมที่ ๑ ลูกกิงโรเจอ ซึ่งเปนพ่อ ที่มีฉายาว่า “วิลเลียมไม่ดี” ได้ฝังไว้ที่เฉลียงในโบสถ์นั้น ครั้นเมื่อวิลเลียมดีตาย ก็ได้ฝังไว้ใกล้กันกับศพพ่อ เรียงเข้าไปทางแท่นบูชา

ภายในโบสถ์นี้ประดับโมเสกไม่มีที่เว้นว่างเลย ผนังหว่างช่องกระจกคอสอง มุขน่า ทำเปนลายพระยะโฮวาสร้างโลก ตั้งแต่วันแรกไปจนวันที่ ๗ ซึ่งหยุดไม่ทำงาน ต่อนั้นไปเปนเรื่องอะดัมแลอิวาจนตลอดรอบ มีสินเธาว์กั้น ตอนล่างใต้สินเธาว์เปนระหว่างโค้ง หลังเสาเขียนเรื่องจับตั้งแต่โนฮาฤๅนัวต่อเรือน้ำท่วม จนกระทั่งถึงอะปรำ คราวนี้ออกไปจับปลายผนังเฉลียง ทำรูปพระเยซูปางต่างๆ จนตลอดในซุ้มกลาง ซึ่งตั้งแท่นบูชาเปนรูปพระเยซูอย่างเก่าๆ ซุ้มข้างเปนรูปอรรคสาวกปอลแลปิเตอ ที่แท่นบูชากลางนั้นมีแท่นเงินรูปโลงหล่อด้วยเงินเปนตัวโปนออกมาลอยๆ ฝีมือดีแต่เขากั้นไว้ด้วยไม้ แล้วมีแผงกรุด้วยตาดเงินตาดทองปิดข้างนอกไว้อิก ปลายมุขข้างด้านข้างหนึ่งมีวิหารเรียกว่าครูซิฟิกซ์ แชปเปลคือวิหารตรึงกางเขน ในนี้ไม่ใช้กระจก ใช้ประดับด้วยศิลาสีลายยิบไปหมดทั้งนั้น งามเสียจริงๆ เมื่อแลดูแล้วให้รฦกถึงวังในเมืองเดลีที่อินเดีย ฤๅตาชะมะฮัลที่เมืองอาครา ทำนองเดียวกันเช่นนั้นแต่ลายสู้นี่ไม่ได้ ห่างกว่าเพราะเปนที่ใหญ่ วิหารเล็กอิกวิหารหนึ่งเรียกว่าเซนต์อะไรคนหนึ่ง ซึ่งไม่ใคร่ได้ยินชื่อ ที่นี่ไม่สู้จะได้ใช้โมเสก ใช้ศิลาสี ประกอบกันเปนลวดลาย มีรูปปางของเซนต์คนนั้นทำอะไรต่างๆ รูปศิลาในวิหารนี้งาม วัดโรมันคาทอลิกเปนธรรมดายกอาศน์สงฆสูงตอนข้างใน เปนที่สำหรับพวกพระนั่ง มีเก้าอี้สองข้าง มีโทรนสังฆราชแลเจ้าแผ่นดินนั่งตรงกันข้างผนัง ที่สัปรุษทั้งปวงนั้นต่ำลงไป เปนธรรมเนียมเช่นนี้ทั้งนั้น ออกทางประตูน่าโบสถ์ ประตูนี้ใช้หล่อทองเหลืองเปนรูปภาพเด่นๆ บานข้างในเปนไม้ ทองเหลืองนั้นตอกตะปูติดเข้ากับบานไม้ คั่นเปนห้องๆ รูปภาพเก่ามาก เพดานเปนเพดานเห็นขื่อ เหมือนอย่างวัดพระแก้ว เขียนลวดลายสีสดๆ แลใช้ทองมาก คล้ายอย่างของเรา ออกทางน่าโบสถ์ เดินเลี้ยวไปหน่อยหนึ่ง เข้าทางประตูกุฏิ์ไปออกที่จงกรม เรียกกลอยสเตอ ลักษณที่จงกรมนี้ก็พระระเบียงนั่นเอง เหมือนพระระเบียงที่ล้อมพระเจดีย์ ความคิดในเรื่องพระระเบียงของเราก็เปนที่จงกรมอย่างเดียวกัน แต่เขาเอาชนกันเข้าทั้ง ๔ มุม กลางเปนสวนมีบ่อน้ำอยู่มุมข้างหนึ่ง เสาระเบียงนี้ใช้เปนเสาแฝดทำด้วยศิลา ลวดลายแลรูปพรรณต่างๆ กันหมด เดิมประดับโมเสก แต่ทหารฝรั่งเศสมาอยู่แกะเอาไปเสียมาก เหลืออยู่นิดหน่อย ต่อจากที่จงกรมไปอิกเปนหมู่กุฏิ์แถวซึ่งเดี๋ยวนี้ใช้เปนโรงเรียน ออกไปข้างหลังเปนสวน ไปจนถึงไหล่เขาสำหรับออกไปนั่งเล่นแลดูวิ้วได้ไกล แลดูภูมิประเทศของเมืองนี้เปนเขาสองข้าง พื้นแผ่นดินราบอยู่หว่างเขา บนเขาช่างแห้งแล้งเสียจริงๆ หาต้นไม้ใบหญ้าอะไรไม่ใคร่จะมี แต่ในพื้นแผ่นดินราบหว่างเขานั้นมีต้นไม้เขียวสดชื่น ล้วนแต่ต้นส้มแลมะนาวทั้งนั้น ส้มแลมะนาวที่ใช้ในประเทศยุโรปออกจากที่นี่มาก รศมะนาวแหลมกว่าที่อื่น ไม่เปรี้ยวเหมือนมะนาวของเรา แต่หวานน้อยกว่ามะนาวอื่นๆ ตามข้างเขาต่อขึ้นมาจากพื้นดินราบ ด้านข้างสวนวัดนี้มีต้นมะนาวงามๆ แต่เขาตามทางมานั้นแห้ง หาต้นไม้ไม่ได้ นอกจากต้นใบเสมาซึ่งเขาปลูกสำหรับกินลูก อ้ายลูกใบเสมานี้ ขายออกจากเมืองไปจนถึงเนเปอลแลโรม ใบเสมาใบหนึ่งมันออกได้หลายๆลูก ติดตุ่งติ่งน่าเกลียดกินก็ไม่เปนเรื่อง รูปร่างทำนองลูกยอ แต่มีหนามจุกๆ อยู่ตามช่อง ถ้าเวลาแก่จัดสีเหลืองหวานเอือนๆ ถ้าไม่จัดสีออกขาวๆ หวานปะแล่มๆ ข้างในมีเมล็ดเต็มไปอย่างกล้วยตานี แต่เปนเมล็ดดำๆ เหมือนพรรณผักกาด ถ้าจะขืนกินไม่กินเมล็ดด้วยก็เหลวจอดหมด ลูกใบเสมาที่นี่ช่างมากมายเสียจริงๆ กองขายตามถนนทั่วทุกหนทุกแห่ง เด็กๆ ชอบกิน เห็นกำลังแทะกันอยู่โดยมาก แต่ออกจะไม่ถือกันว่าเปนลูกไม้เลว โต๊ะเครื่องเจ้าแผ่นดินอิตาลียังมี การที่จะปอกต้องระวังหนามอ่อนๆ อาจจะตำมือได้ การปลูกต้นใบเสมาที่นี่เปนปลูกต่างสัปรสทีเดียว

สิ่งซึ่งเปนของสำหรับแต่เมืองนี้แห่งเดียวที่แลเห็นนั้น คือเกวียนไม้อย่างไม่มีสปริงที่ใช้บรรทุกศิลาแลอะไรๆ อยู่ในบางกอก มีพนัก ๒ ข้าง พนักนั้นปิดกระดาษลายเปนรูปภาพพงษาวดารแลอะไรต่างๆ สีหรู จะเทียมม้าก็ตาม ฬาก็ตาม เครื่องแต่งตัวหรู บังตาหุ้มโหมดเทศ แลมีภู่สีแดงๆ ตั้งเปนกระโจมขึ้นไป เก่าฤๅใหม่ก็ตาม คงจะใช้เครื่องอย่างเดียวกันทั้งนั้น ไม่ใช้แต่สำหรับขนของ คนขี่ก็ใช้เกวียนเช่นนี้ ดาดดื่นไปทุกถนน น่าสงสารแต่ฬาตัวเล็กๆ บางตัวสูงกว่าแพะสักสามสี่นิ้ว ลากเกวียนคนขี่ตั้งสองคนขึ้นไปหาสี่คน ที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นถึงลากเกวียนบรรทุกศิลาเต็มเกวียนก็ไหว ที่ใช้ขี่ก็มาก ถ้าขี่คนเดียวคงจะมีต่าง นั่งคร่อมต่างตามแต่จะนั่ง ยกเสียอย่างเดียวแต่ไม่หันหลังไปหาหัวลาเท่านั้น บางทีขี่สองคนสามคนก็ได้ นั่งตั้งแต่หัวตลอดหาง ตีนห่างดินสักคืบเศษ ตอนตั้งแต่วังลงมา เปนถนนอย่างฝรั่งแต่แคบๆ เปนที่สำหรับมากรอกันอย่างบุลวาร์ด ร้านก็เปนร้านฝรั่งขายของฝรั่ง ยังไม่ปรากฎว่าอะไรเปนของที่สำหรับเมืองนี้ ตอนข้างล่างผู้คนมาก เดินเบียดเสียดกัน มีที่ก่อสร้างแต่โบราณต่างๆ หลายอย่างอยู่ แต่ยังไม่ได้ดู ได้แวะร้านสมุดเพื่อจะซื้อหนังสือมาอ่าน เลยซื้อได้รูปจำลองโมเสกที่วัด ๙๐ แผ่นเปนราคา ๗๐๐ เลียร์ ทำดีมากเห็นว่าควรจะเปนที่รฦกของเมืองปาเลอร์โมได้ มีเหลืออยู่อิก ๕ สำรับเท่านั้น แต่กลับออกมาจากร้านคนดูโนราเต็มที่ เสลือกสลนลนลานตามแบบของพวกอิตาเลียน กลัวว่าต่อไปจะเที่ยวยาก มันจะตอมกันซ่าๆ ตามเคย ข้อที่กล่าวว่าไม่มีคนขอทานไม่จริง ได้พบวันนี้หลายคนวิ่งตามรถ

ลืมกล่าวถึงได้แวะดูสวนส้ม ชั่วแต่ขับรถผ่าน ใช้ปลูกร่อง แต่ร่องตื้นๆ ถี่ๆ ต้นไม้ไม่ได้ปลูกบนอกร่อง ปลูกในท้องร่องเหมือนปลูกอ้อย ส้มแลมะนาวต้นโตๆ มาก โคนถึงสองกำฤๅกว่า ท่าที่ขึ้นริมทเล ลงเขื่อนศิลาเรียบร้อยดี ถนนก็กว้าง แต่ยังไม่ได้เที่ยว เปนแต่ขึ้นลงตรงไปตรงมา ได้เห็นต้นทับทิมสองแห่ง ที่โรมแห่งหนึ่ง ที่นี่แห่งหนึ่ง ต้นโตๆ เท่าต้นฝรั่ง ลูกดกเต็มทั้งต้น สีแดงงามไม่ใคร่จะไหม้ เห็นจะเปนด้วยแดดอ่อนกว่าเราหน่อยหนึ่ง กลับลงมาเรือเวลาพลบ

แตงที่จดไว้ว่าแตงโมนั้นผิดไปเสียแล้ว วันนี้เขาเลี้ยงที่เรสเตอรองต์ไม่ใช่แตงโม เปนแตงไทย แต่ไม่มีกลิ่น เนื้อบาง รศไม่ใคร่จะดีสู้ของเราไม่ได้

คืนที่ ๑๙๘
เมืองปาเลอร์โม

วันพฤหัศบดีที่ ๑๐ ตุลาคม

วันนี้ขึ้นบกสายกว่าวันก่อน ตรงไปแวะที่ร้านตุ๊กตา ซึ่งปั้นรูปชาวเมืองนี้ด้วยดิน แลประดับศิลาสลับสี ซึ่งเปนของทำในพื้นเมือง ร้านเล็กนิดเดียว ตั้งล่ออยู่ริมปากตลาด ได้ซื้อหลังโต๊ะศิลากลางประดับเปนรูปเกวียนแผ่นหนึ่ง ที่จริงราคาก็ถูก เปนเงินประมาณสัก ๙๐ บาทเท่านั้น ซื้อตุ๊กตาทั้งผู้หญิงผู้ชาย แลซื้อเกวียนทำด้วยกระดาษ เปนรูปเกวียนเมืองนี้ที่หรูนั้น ซื้ออะไรอยู่ประเดี๋ยวเดียวเท่านั้น คนมาดูโนราแน่นเต็มน่าร้าน ที่จริงจะว่าเขาดูถูกดูแคลนก็ไม่มี พบเข้าก็คำนับ แต่คำนับแล้วก็เข้ามาจ้อง ใกล้เข้ามาทุกทีๆ จนตกลงเราอยู่ในกลางวง ถ้าไม่หลีกไปก็เบียดกันจนถึงตัว การเบียดเช่นนี้เปนสันดานของพวกอิตาเลียน จนกระทั่งเวลาเจ้าแผ่นดินของเขาเองเสด็จ ตำรวจภูธรก็ต้องยืนหันหน้าออกข้างนอก กางแขนเอามือชนกันคอยดันคนที่รวนจะแคบเข้ามา เจ้าแผ่นดินองค์นี้เมื่อยังเปนปรินซออฟเนเปอลอยู่เคยพูดกับพ่อ ว่าพวกอิตาเลียนไม่ฉลาดหากินเหมือนชาวสวิส ที่จริงที่ดูในอิตาลีมีมาก ไม่มีใครคิดอ่านที่จะคอยนำคนต่างประเทศเที่ยวดู แลไม่รู้จักทำของขายชาวต่างประเทศเช่นพวกสวิส ไม่รู้จักต้อนรับแขก ใครมาก็มีแต่จะรุมดูไม่ปรานีปราไสย จึงหาเงินไม่ใคร่จะได้ จนตามกัน เหมือนพวกสวิสเขาฉลาดในการที่จะพาคนต่างประเทศเที่ยว หาของขายแลต้อนรับแขก ตั้งแต่คนแก่ลงไปจนเด็กเห็นใครเดินผ่านไปก็โบกไม้โบกมือยิ้มแย้ม ร้องทักทายปราไสย คนของเรามันทำไม่เปนเช่นนั้น จึงได้จนดักดานอยู่ เช่นนี้หาไม่จะหาเงินเข้าเมืองได้ปีละมากๆ คำที่ว่านี้เปนความจริงแท้ๆ ไม่ใช่ตอมแต่เฉภาะพ่อที่ว่าเปนเจ้าแผ่นดิน ใครแปลกหน้าเปนคนต่างประเทศมาแล้ว ถูกตอมด้วยกันทั้งนั้น ตอมเหมือนแมลงวันตอม ไม่เจ็บไม่ปวดอันใดเปนแต่ให้รำคาญเท่านั้น พ่อเห็นน่าร้านแน่นต้องเลยเลิก ให้รีบขับรถไป วันนี้แดดร้อนจัดจนเปิดประทุนไม่ได้ ขึ้นไปตามถนนสายยืน ฤๅถนนรี แล้วเลี้ยวถนนขวาง เกือบสุดถนนขวาง จึงกลับลงริมทเล อันที่จริงถ้าหากว่าจะไม่ไปเช่นนั้นก็ได้ แต่วิไสยคนนำทางแลคนขับรถมันอยากจะอวดว่าได้นำเจ้าแผ่นดินแลได้ขับรถเจ้าแผ่นดิน พูดไม่รู้แล้ว ถ้าคนมากที่ไหนยิ่งอยากไปทางนั้น ถ้ายิ่งเห็นใครถ่ายรูปเปนต้องรอ เพราะรูปตัวเองจะได้อยู่ในนั้นด้วย ที่จริงวันนี้มีเหตุอยู่นิดหนึ่งซึ่งจำจะต้องไปตามถนนรี เลี้ยวถนนขวาง เพราะเหตุที่ไปร้าน ถ้าไม่เช่นนั้นจะต้องกลับรถลงไปริมทเล แต่ก็นิดเดียวเท่านั้น พ่อยอมให้ไปทางถนนรีถนนขวาง ด้วยยังไม่ได้เห็นถนนขวาง เมืองนี้ความเจริญมันมาถึงช้าไปกว่าเมืองอื่นๆ เห็นปรากฎได้ง่าย ถนนที่เปนท่าค้าขายที่ผู้ดีอยู่ตึกงามๆ ไปอยู่ในถนนเก่าที่แคบ ส่วนถนนที่ทำขึ้นใหม่กว้างขวางงามดี เปนตึกเลวๆ คนจนอยู่โดยมาก ที่ไปวันนี้เลี้ยวลงริมทเล แล้วไปที่ปลายแหลม เขา มนต์ เปลเลกรีโน ยังไม่ถึงเขา ตกลงมาข้างริมน้ำ เรียกว่าตำบลอียิอา มีโฮเตลอยู่ณที่นั้น ก่อด้วยศิลาเหลือง หลังใหญ่โตมาก มีชานแลกระพักเปนคั่นๆ ลงไปตลอดจนถึงทเล เปนที่เหมาะดีที่อยู่ตรงปลายแหลมของท้องคุ้ง ซึ่งเมืองปาเลอร์โมตั้ง เงียบสงัดยกไว้เสียแต่เสียงทำงานที่อู่เรือ ซึ่งอยู่ใกล้กันสักหน่อยหนึ่ง โฮเตลนี้เปนที่เขาหาไว้สำหรับพ่อจะขึ้นพัก แลยังไม่ได้เปิดจริงๆ กำลังทำงานซ่อมแซมอยู่โดยมาก เปิดแต่เฉภาะห้องที่จัดไว้จะไปอยู่กับห้องนั่งข้างล่าง เพราะเปนโฮเตลที่เขาเปิดฤดูหนาว การเที่ยวเมืองซิซิลีของฝรั่งเขาเที่ยวกันฤดูหนาว คือหนีจากเหนือลงมาข้างใต้ ด้วยอากาศธรรมดาในฤดูหนาวถึง ๗๐ ฟาเรนไฮต์ได้ เวลาหนาวมากที่สุดก็เพียง ๕๕ มีอยู่ในราวสัก ๗ วันฤๅอย่างไรเท่านั้น จึงเปนตำบลที่เขาเรียกว่า วินเตอ ริซอร์ต คือที่มาอาไศรยในฤดูหนาว เมื่อถึงฤดูสปริงก็เลื่อนขึ้นไปจนกระทั่งถึงนอรเว ในกลางฤดูซัมเมอ แล้วก็เลื่อนกลับลงมาจนถึงมาวินเตอข้างล่างนี่อิก ผู้ที่ต้องการอากาศเสมออาจจะเลื่อนที่ขึ้นลงตามฤดู ให้เย็นพอดีตามความนิยมอย่างฝรั่งได้เสมอ แต่ถ้าเราเดินแบบนั้น เราคงรู้สึกว่าหนาวไป นี่เพราะเหตุที่เราหนีรุดลงมาเรวเกิน จึงมารู้สึกว่ายังร้อนอยู่เปนอันมาก ต่อเดือนน่าจึงจะเริ่มเปลี่ยนฤดูเปนออตัม แต่วันนี้เปิดน่าต่าง แลออกไปนั่งเล่นอยู่กลางแจ้งยังรู้สึกร้อน แต่มันไม่ร้อนเหื่อโทรม ยังไกลกันกับของเรามาก อาหารก็ดี เปนที่กิงเอดเวอด เสด็จมาเสวยที่นี่ เขายังเอารูปมาให้ เปนรูปคิงเอดเวอดยืนอยู่ในกลางสวน ช่างถ่ายรูปก็มาคอยตอมแจอยู่ กินเข้าแล้วลงไปเดินเล่นข้างล่างถูกถ่ายรูปเปนอันมาก นอกจากเรื่องถูกถ่ายรูปแล้วไม่มีผู้มีคนสบายดี ถ้าเราขึ้นไปอยู่บกก็กลายเปนวังของเรา ไม่มีคนอื่นแปลกปลอม พ่อช่างชอบเสียจริงๆ อยากมีที่ไหนที่ริมทเลสักแห่งหนึ่งให้เหมือนเช่นนี้ ไม่ต้องใหญ่โตถึงเท่านี้ พอได้มีฤดูเปลี่ยนออกไปอยู่ริมทเลจะสบายมาก ถูกกับคำแนะนำของหมอ ที่อยากจะให้มีเวลาออกไปอยู่ริมทเลเช่นนั้นด้วย แต่เปนเรื่องที่ควรเรียกว่า ๓๒ เล่ม[๒๓๔] งดไว้เสียทีหนึ่ง จะเล่าเรื่องอื่นต่อไป

เวลาบ่ายแดดอ่อนลงแล้วขึ้นรถไป ลาฟาโวริตาเปนป๊าก ต่อออกไปข้างเขาเปลเลกรีโน ป๊ากนี้ไม่ใช่เปนหมู่ต้นไม้ใหญ่โต เช่นบัวเดอบุลอยน์ เปนถนนแคบๆ ไปหลายสายมีทางแยก ข้างถนนปลูกต้นไม้ เดิมก็เห็นจะเปนต้นไม้ใหญ่ตลอด แต่ล้มตายก็ไม่เห็นเปลี่ยน ปล่อยให้โหว่แหว่งอยู่เช่นนั้นแล้วปลูกไม้เล็กๆ แซมในระหว่างไม้ใหญ่ให้ทึบ ตัดกิ่งที่ออกทางถนนให้เปนกำแพง มีเชิงแลมีผนัง ข้างบนเปนรูปโค้งประทุน เปนทีเหมือนหนึ่งว่าจะให้เปนเดินไปในปล่องต้นไม้ร่มเสมอตลอด แต่หาสำเร็จตามความประสงค์เช่นนั้นไม่ โหว่แหว่งไปต่างๆ บางแห่งก็ได้รูปตามความคิด บางแห่งก็ไม่ได้ แต่ถึงอย่างไรๆ ก็ดูสบายดีอยู่ ในหว่างถนนฤๅหลังไม้ที่เปนกำแพงริมหนทางนั้นเข้าไปไม่ได้ เปนหมู่ไม้ใหญ่ปลูกชิดกันให้เปนป่าเช่นที่อื่น เปนสวนเปนไร่เพาะปลูกอะไรๆ ไปตามเพลงเหมือนอย่างที่อื่นๆ ในที่สุดของถนนสายหนึ่งนั้นไปลงที่ลานกลมน่าวัง ฤๅตำหนักที่เรียกว่าเก๋งจีน สร้างขึ้นเมื่อเจ้าแผ่นดินวงษ์บัวรบง เฟอร์ดินันด์ที่ ๑ ไม่ช้าเท่าไร รูปพรรณสัณฐานที่ว่าเปนเจ๊กนั้นมันไม่เปนเจ๊ก มันลงกันกับฝรั่งทำเรือนเจ๊ก ฤๅเจ๊กทำเรือนฝรั่ง กลายเปนแบบเดียวกันไปได้ ถ้าจะเทียบให้เหมือนที่สุดแล้ว เรือนกงเต๊กซึ่งเจ๊กตั้งใจจะทำให้เหมือนตึกฝรั่ง น่าจุดไฟเปนที่สุดที่แล้ว[๒๓๕] ตึกนี้ทำเปน ๔ ชั้น แต่มันคอดๆ กิ่วๆ ขึ้นไปข้างบนจนเหลือแต่ห้องเดียว จะเปน “ถะ” ก็ไม่ใช่เปนเรือนก็ไม่เชิง สู้ฝรั่งที่เขาเลียนเจ๊กในเวลานี้ไม่ได้ เพราะคุ้นเคยเห็นมากขึ้น นั้นมัน ๑๐๐ ปีมาแล้ว ยังเห็นรัวๆ รางๆ ชั้นล่าง ๓ ห้องเปนห้องรับแขกอยู่กลาง ที่เปนของเจ๊กแท้มีแต่แพรปักที่ปิดฝาผนัง นอกนั้นก็อะไรต่ออะไรสมมุติขึ้นว่าเปนเจ๊ก เขียนรูปเจ๊กที่เพดานก็งิ้ว เปนที่นอนข้างหนึ่ง ที่เสวยข้างหนึ่ง ที่นอนนั่นพิฦกกึกกือ ถึงมีเสาศิลาตั้งข้างใน หน้าตาเจ๊กที่เขียนแต่มันก็ออกเปนฝรั่งๆ เปนแต่ให้หนวดเหยียดเสียเปนแล้วกัน ชั้นบนขึ้นไปเปนที่พระมเหษี กลายเปนห้องเตอรกี เปนห้องปอมปิไออะไรยุ่ง ซุกซุกซิกซิก ดีอย่างเดียวแต่ขึ้นไปบนนั้นแล้วแลเห็นภูมนิเทศโดยรอบแจ่มแจ้งทั่วถึง ด้านใต้แลเห็นเมืองปาเลอร์โมตลอด จนถึงเมานต์เรอัลี ซึ่งเยื้องไปข้างตวันตกหน่อยหนึ่ง ข้างตวันตกเปนแนวเขายาวเรียกว่ามนต์บิลเลียมี ข้างเหนือ มนเตคัลโล ข้างตวันออก เขาเปลเลกรีโน ในระหว่างเปลเลกรีโนกับมนเตคัลโลเปนอ่าวอันหนึ่ง ถ้าว่าโดยทางแลฤๅทางลม โดยนึกว่าที่นี้เปนเมืองร้อนแล้ว ที่ซึ่งเลือกสร้างวังนี้ดี แต่วังเองนันไม่เปนรศ อยู่ไม่ได้ สำหรับเผากงเต๊กเท่านั้น ด้านข้างหลังมีสวน ปลูกต้นไม้เล็กๆ ผูกเปนลาย เรียกว่าลายเจ๊กแต่มันก็ไม่ใช่เจ๊ก มีเจ๊กอยู่บ้างบางลาย นอกนั้นมันก็เปนโค้งต้นกุหลาบแลอะไรฝรั่งๆ ปลูกต้นปาล์มรอบเรือนเปนทีว่าต้นไม้เจ๊กหน้ามันก็ไม่เปนเจ๊ก อยู่ในยุ่มย่ามทั้งนั้น

ออกจากนี้กวดขันกันให้กลับทางริมทเลให้ได้ จึงเปนที่ตกลง ตอนที่ข้างริมทเลนี่เปนเมืองใหม่ๆ ถนนกว้าง ปลูกเปนวิลลาบ้างก็มี แต่ก็ปนกันกับรุงรังต่างๆ ในเมืองนี้ ถ้าหากว่าไปตามถนนสายไหนก็ตาม เห็นร้านขายลูกยอ คืออ้ายลูกเสมากระบองเพ็ชรซึ่งรูปร่างเหมือนลูกยอ น้อยกว่า ๒๔ ร้านเปนไม่เปนมงคล ไม่ว่าทางไหนใหญ่เล็กใกล้ไกล คงจะมืร้านขายลูกยอ ยายแก่นั่งคลำป้วนอยู่ เด็กๆ ยืนกัดกินแก้มปุ่ยๆ บางที ๕ ร้าน ๖ ร้านติดๆ กัน คำที่เรียกว่าร้านนี้เข้าใจว่าอย่างไร? กระดานแผ่นเดียว เอาลูกยอกองพูนๆ ขึ้น นั่นและเรียกว่าร้านหนึ่ง มันช่างกินกันเสียกวนโมโหโทโส ลืมกล่าวถึงเรื่องไร่ฤๅสวนลูกยอนี้ ใช่ว่าจะปลูกแต่บนเขาเช่นที่เห็นเมื่อวานนี้ ทำกันเหมือนนาในพื้นแผ่นดินราบ หว่างต้นไม้ในป๊ากก็ปลูกอ้ายนี่ ทุ่งว่างๆ สู้กั้นกำแพงศิลา แล้วปลูกอ้ายนี่จนแลสุดลูกหูลูกตา สังเกตดูว่าวิธีที่ทำนั้นพูนเปนอกร่องต่ำๆ แล้วเอาปลูกหว่างร่อง ดินที่ปลูกดูเหมือนจะชอบดินที่มีสีแดงๆ เขาเรียกว่าเลเธอไรต เช่นไร่พริกไทย ถ้าแถบจันทบุรีแลเมืองตราดปลูกคงขึ้นดี แต่ในเมืองไทยใครจะกินนั้นเปนที่น่าสงไสยอย่างยิ่ง ลูกมันดกมาก ได้เห็นบ่อยๆ ในใบเสมาใบเดียว มีลูกเกาะกว่า ๓๐ น่าเกลียดรูปร่างที่มันเกาะอยู่กับต้น การที่จะเก็บลูกดูจะไม่ใช่ง่าย เพราะมันเปนหนามไปทั้งนั้น ถามดูชื่อหมายว่าจะเรียกอะไรพิศดาร ดังขลุกขลัก ก็แปลว่าต้นมีหนามเท่านั้น พ่อได้สั่งให้เขาหาที่มันมีรากแล้วให้สักใบหนึ่ง จะเอาไปปลูกไว้ที่บางกอก ทั้งรู้ว่ามีอยู่แล้วเช่นนั้น จะลองดูว่ามันจะมีใบปีละสักกี่ใบ

วันนี้หมอเบอร์เคอซึ่งจะเข้าไปบางกอกด้วยนั้นมาถึง ได้ดูรูปถ่ายจากคทีดรัลที่ซื้อเมื่อวานนี้พร้อมกัน เห็นว่าซื้อได้ถูกอย่างยิ่ง ตกลงกัปตันรับว่าจะต่อหีบบรรจุ เพื่อจะไม่ให้กระจัดกระจายแลชำรุด วันนี้ร้อนเต็มที ถึงปราศจากเสือยืดด้วยกันหมดแล้ว หนังสือเมล์ได้ข่าวโทรเลขว่าอยู่เทาร์มีนา เขาถามว่าจะให้ส่งฤๅ กลัวจะพลาด หนังสือจะเที่ยววิ่ง จึงสั่งให้เอาคอยไว้ที่เมสสินา

คืนที่ ๑๙๙
เรือพม่า เดินทางไปเมสสินา

วันศุกรที่ ๑๑ ตุลาคม

วันนี้ชายบริพัตรกลับมาจากไปช่วยการศพแกรนด์ดุ๊กออฟบาเดน บอกข่าวว่าตั้งแต่มิลานขึ้นไป หนาวจัดแล้ว ถึงต้องติดไฟ ฝนตกพร่ำเพรื่อเสมอ ไม่มีแสงพระอาทิตย์ การแห่ศพก็ต้องแห่ทั้งฝน แกรนด์ดัชเชสยังแขงแรง ไปในการฝังศพได้ แต่แกรนด์ดุ๊กแลแกรนด์ดัชเชสใหม่เหนื่อยเต็มที ที่ต้องไปรับเจ้านายตั้งแต่ที่เปนรอยัลไฮเนสขึ้นไปถึงสเตชั่นทุกๆ องค์ แลพาไปส่งจนถึงห้องทั้งนั้น ปรินซแม็กซ์เปนผู้คอยรับประจำอยู่ที่สเตชั่น เอมเปอเรอแลลูกไปทั้งหมด กิงออฟซักซอนนีแลเวอรเต็มเบิคก็ไป เจ้านายมาก แต่บริพัตรไปไม่พบรังสิต ลงมาเยนัวเสียแล้ว จึงได้ไปพักอยู่มันไฮม ไม่ได้ไปไฮเดลแบ็กดังเช่นที่คิดไว้แต่ก่อน รังสิตก็มาถึงวันนี้ ลงมาอยู่ที่เยนัวกับเพ็ญ เพ็ญนั้นจะไปที่ซึ่งหมอแนะนำไม่ได้เขาปิดเสียแล้ว จึงลงมาคอยอยู่เยนัว น่าเสียดาย ถ้าเพ็ญได้มาที่นี่จะสบายดีกว่าที่เยนัวเปนอันมาก เวลานี้กำลังปรอด ๗๐ อยู่เสมอ ตั้งแต่มาดูเหมือนไม่มีที่ไหนสบายเท่า

ขึ้นบกไปกินเข้าที่โฮเตล วิลลา ธิยีอา แล้วนั่งเล่นจนตกบ่ายจึงได้แยกเปนสามกอง พ่อกับจรูญ สิทธิ์ อุรุพงษ์ไปมิวเซียม ให้บริพัตรกับรังสิตไปดูคทีดรัลมนเรอัเล ดุ๊กนั้นไม่อินเตอเรสต์อะไรเลย ดูไม่สนุกเต็มที จึงปล่อยให้ไปเที่ยวซื้อของ แยกกันไปคนละขาดังนี้

ส่วนพ่อไปแวะถ่ายรูปร้านลูกยอกลางทาง ผเอินฟิล์มเหลืออยู่แผ่นเดียว จะเปลี่ยนใหม่ก็ไม่ไหว พอย่างลงไปจากรถแมลงวันก็ตอมแน่น แต่ไม่ใช่แมลงวันจริงๆ เปนแมลงวันคน เจ้าของร้านหมายว่าเราอยากกิน พอไปถึงก็เรียกเข้าไป หยิบลูกยอมาตัด วิธีที่ทำดูง่ายดายดี เอามีดตัดหัวตัดท้ายเสีย แล้วกรีดเปลือกตามยาว แบะออกข้างในก็เปนอันสำเร็จ “รับประทานได้” สีสรรคล้ายกล้วยหักมุกเผาอย่างเฟอะเฟอะ พ่อบอกให้เด็กที่ตอมอยู่นั่นกิน เจ้ามือไวฉวยได้ยัดเข้าปากทันที เจ้าของร้านเอามาปอกใหม่อิกลูกหนึ่ง คราวนี้เจ้าพวกเด็กๆ รู้ที จ้องอยู่ด้วยกันหมด พอใช้ใบ้บอกว่าให้กินเถอะ ก็ตะครุบหลายมือด้วยกัน คนที่ไวที่สุดฉวยได้ ใส่ปากหมดทีเดียว น่าสงสารเด็กช่างหลายมือชอบเสียจริงๆ ถ้าหากว่าเปนในหัวเมืองไทยเรา ฤๅในหัวเมืองมลายู จะซื้อเลี้ยงเด็กอย่างเช่นเคยเลี้ยงบ่อยๆ นี่ครั้นจะไปเลี้ยงเข้าไม่รู้ว่าผลจะเปนอย่างไร จึงเลยตกลงกลับมาขึ้นรถไปพิพิธภัณฑ์สถาน ที่พิพิธภัณฑ์สถานนี้เปนตึกโบราณก่อด้วยศิลา ๓ ชั้น เปนตึกแถวบรรจบกันวงรอบ มีที่ว่างอยู่กลาง เปน ๒ ตอน ชั้นล่างเปนเครื่องศิลา รูปภาพสลักแลภาชนะต่างๆ เรื่องสาสนาเปนพื้น จัมเดิมแต่ก่อนคฤสตศักราช ๖๐๐ ปี ๗๐๐ ปีลงมา เทียบอยู่ในราวเวลาพุทธกาล เปนของกรีกบ้าง โรมันบ้าง มากกว่าอื่นนั้นคือหีบที่บรรจุกระดูกฤๅศพ เพราะชาวโรมันใช้เผาศพเก็บแต่กระดูกฝัง ส่วนที่เปนหีบจนถึงฝังได้ทั้งตัวนั้นมีน้อย ภาชนะที่สำหรับฝังเช่นนี้ใช้เปนรูปโลงสั้นๆ ทำด้วยศิลาสลักเปนรูปคนโปนขึ้นมาจากพื้น มีเทวรูปซึ่งเปนที่เคารพตั้งแต่ยุปิเตอเปนต้นหลายรูป ตลอดมาจนชั้นหลังถึงรูปมารี ตึกพิพิธภัณฑ์ชั้นที่ ๒ เปนของต่างๆ เปนเครื่องศิลา, เครื่องเหล็ก, ทองเหลือง, ทองแดง, ถ้วย, แลเครื่องเรือนแพรปักต่างๆ อยู่ข้างจะเปนมิวเซียมสามัญ ของที่มีอยู่ในนั้นก็เปนกรีก, โรมัน, นอรมัน, ซาราเซน, เปนพื้น ชั้นบนไว้รูปภาพ รูปภาพนี้โบราณขึ้นไปไม่มีอะไรนอกจากเรื่องศาสนา แต่มีรูปภาพใหม่ปนอยู่บ้าง จนถึงรูปภาพที่เขียนปี ๑๘๙๑ ก็มี ผู้นำพยายามมากที่จะอธิบายในภาษาอังกฤษ แต่เปนภาษาอังกฤษที่เขานึกใส่ใจขึ้นเองว่าควรจะเปนเช่นนั้นเช่นนี้ อธิบายรูปแผ่นใหม่นี้พ่อไม่เข้าใจเลย ได้ให้สิทธิ์แลจรูญผลัดกันฟังตามลำดับ ก็ฟังไม่เข้าใจ ไล่เลียงหล่อหลอมล่อดักดูว่าบางที่จะโดนทางโน้นทางนี้ไม่สำเร็จเลยต้องลา แต่ที่ได้ความนั้นก็โดยมาก มีรูปฉากที่เขียนดีอยู่แผ่นหนึ่ง เปนรูปมารีอุ้มพระเยซูนั่งบนแท่นเขียนดีเสียจริงๆ เลอียด ทั้งสีสรรก็งาม เอาไปซ่อนไว้ในห้องเล็ก ไปดูอยู่เปนนานจนจะกลับออกมา จึงได้เรียกไว้ให้รอก่อน พลิกหลังมาให้ดู เปนรูปอะดัมแลอีวาอยู่ในสวน เขียนดีอิกอย่างวิเศษ เมื่อดูตลอดแล้วออกจากมิวเซียมไปสวนที่ริมทเล สวนนี้เปนสวนสำหรับเมือง คนขับรถมันกะผลีกะผลาม เวลาจะหยุดเอาล้อข้างขวาเข้าไปชนคันทางคนเดิน ม้าตัวข้างขวาก็เหยียบสูงข้างหนึ่งต่ำข้างหนึ่ง หลบซวนไปโดนตัวข้างซ้ายล้ม เคราะห์ดีที่ถึงแล้วเรารีบลงได้ทันที งัดปล้ำกันเท่าไรก็ไม่ขึ้น ปลดเครื่องหมดจึงได้ลุกขึ้นได้ เปนแผลที่รักแร้แผล ๑ สวนนี้ตัดวงกลมที่ตรงกลาง ตั้งนาฬิกาแดดมีน้ำพุล้อมรอบ มีเก๋งฝรั่งสี่ด้าน คราวนี้ตัดทางออกจากวงกลมกลางนั้นเปนกางเขนแลสับหว่างกางเขนดูเปนเข็มทิศ ต้นไม้ก็ไม่สู้มีอะไรนัก คนไปเดินอยู่ในนั้นก็น้อย ไม่มีที่กินน้ำร้อนน้ำชาอะไร ออกจะร้อนๆ เลี้ยงสัตว์มีแต่นกแลไก่ห่านบ้างร่องแร่ง ไม่ไว้ใจรถที่ม้าล้มกลัวจะเจ็บให้ไปหาใหม่ อ้ายคนนำรับไปหาแต่เปล่า กลับไปเปนนายน่าอ้ายรถเก่านั้นเอง รับประกันว่าจะไม่มีอันตรายอันใด ขอให้ขึ้นไปใหม่ ตกลงต้องยอมเพราะเหตุว่าท่าอยู่ใกล้ ครั้นลงไปถึงท่า เรือสติมลอนช์ยังไม่มา เพราะยังวันอยู่มาก จะหยุดรอคอยอยู่ก็ไม่ได้ แมลงวันตอมต้องกลับขึ้นรถ เกณฑ์ให้มันขับลงไปข้างใต้ตามริมชายทเล แถบตั้งแต่ท่าไปถนนกว้างใหญ่ เปนที่สำหรับทำไว้จะให้คนไปขับรถ ที่เรียกว่าแฟชันเบอลไดรฟ ถนนเห็นจะกว้างกว่า ๑๕ วา แต่ไม่ไคร่จะมีใครขับรถ ที่ตั้งสำหรับเป่าแตรก็ใช้ถึงเสาศิลา ลงเขื่อนศิลามีพนัก แลม้าสำหรับเปนที่คนนั่งทำด้วยศิลาทั้งนั้น ลมพัดเย็นสบายแลแดดร่ม แต่เรียกได้ตามอย่างไทยว่า “ไม่ติด” นานๆ จะเห็นรถสักหลังนึ่ง คนกลับน้อยไปกว่าที่อื่นเสียอิก ไปสุดถนนกว้างนี้จึงถึงหมู่บ้านขยุกขยิกออกจะเปนตลาดปลา เหม็นคาวอู้ทีเดียว ต่อไปก็เปนบ้านคนจนกะเรี่ยกะราด ลักษณเปนกำพงกะลัมที่สิงคโปร์ แต่มีเรสเตอรองต์ที่ดาดด้วยผ้าใบฤๅหลังคาไม้ริมทเล เปนที่ชาวเมืองออกไปกินเข้าอย่างเดียวกับเนเปอล ประหลาดที่ไปจนถึงทางไกลที่สุดเช่นนั้นแล้วยังมีคนรู้จักเสมอ ไม่ว่าเลวปอนอย่างไร จะเปนด้วยรถดีแปลกตาฤๅมันจะจำได้ก็ไม่รู้ จะยักย้ายไปนั่งเสียแห่งหนตำบลใดคงจะเจาะเข้ามาเปิดหมวกให้พ่อเสมอ เปนอันไปไหนไม่รอดหนีไม่พ้น คนอื่นเขาไปเที่ยวได้ ดุ๊กไปก็ว่าไม่มีใครดู แต่ดุ๊กเข้าใจเองว่าเขาเห็นเปนอิตาเลียน ชายบริพัตรกับรังสิตไปก็ว่าไม่มีใครดู เหตุไฉนพ่อจึงได้หน้าตาเปนไทยกว่าเพื่อนหมด ไม่มีใครจะไทยเท่า ความจริงชาวเมืองนี้ปราถนาดีทั้งนั้น แต่หากเขาฟรีกันเช่นนั้นเอง ได้ดูแล้วดูราวกับว่าจะเจาะให้ทลุด้วยไนยตา

ใครมาเมืองนี้จะเห็นแปลกที่มันมีอะไรๆ ปนกันไปหมด ประเดี๋ยวจะแลเห็นบัวปลายเสากรีกอยู่แห่งโน้น บัวโรมันอยู่แห่งนี้ สฟิงก์แลเสืออิยิปต์อยู่ที่มุมกำแพงโน้น หลังคากลมอย่างแขกอยู่ที่นั่น โค้งอย่างนอรมันอยู่ทางนี้ ราษฎรพลเมืองก็แปลกหลายอย่าง ตั้งแต่ขาวจั๊วะไปจนเขียวแลหม่นๆ แต่ไม่ใช่ดำเปนรอยที่อากาศเผาผลาญในชั้นคนจนๆ โดยมาก คือผิวมักจะไหม้เกรียม ดูดูไปก็ไม่สู้ห่างกันนักกับอิยิปต์ พอรู้ได้ว่าเปนลักษณอันเดียวกัน ไม่มีคล้ายคลึงกับพวกข้างเราเลยห่างกันมาก

พ่อกลับความคิดใหม่ อยู่ข้างจะไม่แน่นอนเต็มที เพราะเหตุที่มาเที่ยวในระยะนี้ รู้สึกใจเสียว่าเที่ยวพอให้หมดเวลา จะเดินเรือก็ดีเที่ยวไปทางบกก็ดี ออกจะเปนเที่ยวไม่มีโปรแกรม แล้วแต่จะสดวกใจอย่างไร เพราะฉนั้นโทรเลขที่บอกกำหนดอะไรในตอนนี้เหลวไหลมาก กลัวชาวบางกอกจะเข็ดเสียว่าบอกกลับไปกลับมา สาเหตุที่ให้กลับใจใหม่คราวนี้เพราะอยากจะเปลี่ยนไปลงเรือซักเซนให้ออกจากปอตเสดเสียแต่ในวันอาทิตย์ อย่าให้ทันถึงวันจันทร์ ได้ให้เขียนหนังสือไปถึงกัปตันวอลเตมาส์ขอให้ผ่อนผันเลื่อนเข้ามา เพราะเหตุฉนั้นจึงได้ร่นวันอยู่ที่นี่เข้ามาออกเรือเสียวันนี้ ได้ออกเรือเวลายาม ๑

ลืมกล่าวถึงเรื่องซื้อรถ เวลาจะขึ้นบกเมื่อกลางวันมีเรือบรรทุกศิลาหลังโต๊ะ แลรถหรูออกมาขายถึงเรือพม่า เห็นว่ารถมันหลังใหญ่อยากได้ ถามราคาบอกว่า ๕๐ เลียร์ จรูญต่อ ๕ เลียร์ ไม่ให้แต่ลดลงมาเพียง ๔๐ แล้ว ได้มอบให้กัปตันไว้ว่ากล่าวกันต่อไปเวลากลับลงมาเห็นรถตั้งอยู่ กัปตันบอกว่าได้ว่าราคาตกลงกันเปน ๒๕ เลียร์ วิธีซื้อของที่ซิซิลี เปนดังนี้

คืนที่ ๒๐๐
เมืองเทาร์มีนา

วันเสาร์ที่ ๑๒ ตุลาคม

เรือมาทอดในท่าเมืองเมสสินาเวลาเช้า ปรีเฟต์ นายโปลิศแลกัปตันท่าลงมาหา รอกินเข้ากลางวันเสียก่อนจึงได้ขึ้นบก เวลาที่จะขึ้นบกวันนี้ยัดกันลงไปเต็มลำเรือหมด ครั้นไปถึงที่ท่าเห็นคนแน่นมาก นึกว่าไปเที่ยวข้างไหนคงไม่ได้ อยากจะเที่ยวดูเมืองเมสสินาสักหน่อย เห็นพระราชวรินทร์แต่งตัวสรวยแลดูพากภูม จึงวานให้ขึ้นก่อนกับดุ๊กสำหรับให้คนตอมเสียทีหนึ่ง พ่อไปรถที่ ๒ แล้วแยกไปเที่ยวในเมือง รถทั้งปวงไปสเตชั่นทีเดียว กำหนดว่าบ่าย ๒ โมง กับ ๒๐ นาทีจะออก ที่ไปนั้นก่อนเวลาเกือบชั่วโมง ๑ จึงมีเวลาเที่ยวขับรถดูเมืองมาก ในเมืองเมสสินาไม่มีสิ่งใดเปนสลักสำคัญนอกจากร้านขายของแลตึกคนอยู่ เย่าเรือนเคหามากแต่จำยาก ไม่มีสิ่งใดที่จะนับว่างามเปนเครื่องหมายไนยตา ผู้คนดูกระจายๆ ทั่วไป ไม่เปนถนนที่จอแจ คนเบียดกันคลั่กๆ ถนนหนึ่ง ถนนที่กว้างแลเงียบถนนหนึ่ง อย่างเช่นเมืองปาเลอร์โมด้านริมทเล มีตึกเปนกำแพงมีประตูเปนช่องๆ เกวียนที่ปิดกระดาษหรูก็ไม่เห็นร้านขายลูกยอก็มีน้อย แต่มีผลไม้อื่นๆ มาก เกวียนที่เปนร้านขายของสดมีแต่มักจะเปนผักชนิดเดียว ไม่พร้อมอยู่ในรถเดียวเช่นปาเลอร์โม เกวียนร้านผักนี้ลืมเล่าไป เปนสิ่งซึ่งเห็นชินตาในเมืองปาเลอร์โมเหมือนกัน คือมีผักสิ่งละอันพรรณละน้อย มีมันเสียบไม้ปักที่ปากกระสอบ มีมะเขือเทศเสียบไม้ปักที่ปากกระสอบ มีฟักเหลืองแต่ลูกไม่กลมฤๅแบนเหมือนของเรา รูปยาวเหมือนบวบแต่โตเท่าฟักเขียว หั่นเอาเปลือกเปนกาบโตๆ เสียบไว้กับมุมพนักอันนี้เปนสิ่งสำคัญ ฤๅแอดเวอติสเมนต์บอกขายผักเหมือนกันทุกๆ รถ เมืองนี้ดูมีออริจินัลน้อยกว่าปาเลอร์โม เห็นจะเปนด้วยเรือต่างประเทศ แลคนต่างประเทศไปมาค้าขายมาก ไปที่สเตชั่นเวลาใกล้จะตรงตามกำหนด สิทธิ์พาปรีเฟต์มาคอยรับ ได้ความว่าไปตามพระราชวรินทร์แลดุ๊กอยู่เปนนาน พาเข้าไปนั่งคอยอยู่ที่ห้องกินเข้า ในห้องนั้นมีโต๊ะกินเข้า แต่เต็มไปด้วยแมลงวัน แมลงวันมากเหมือนน่าทุเรียนในเมืองเรา นี่มันก็ไม่มีทุเรียนฤๅจะเปนน่าลูกยอ นั่งคอยๆ เวลาก็ล่วงเข้าไป ๑๕ มินิตแล้วครึ่งชั่วโมงเล่า เดือดร้อนจนถึงออกวาจาว่าถ้าต้องคอยถึงชั่วโมงเปนไม่ไป ข้างเจ้าเมืองดูออกจะเดือดร้อน ทั้งแกไม่รู้ว่าพูดเช่นนั้น วิ่งแต่เวียนมองอยู่ร่ำไป สัก ๒๕ มินิตจะได้ชั่วโมง ๑ รถจึงได้มา รถสายนี้ไม่ใช่รถในเกาะ เปนรถมาแต่ฝั่งลงเรือไฟข้ามมาขึ้นที่นี่ เหมือนอย่างที่ข้ามวันมุนเดที่เดนมาร์ก ช้าแห่งละเล็กละน้อยก็ช้าไปได้เปนหนักเปนหนา

อีก ๑๕ มินิตจะบ่าย ๓ โมงรถออก ทางที่มาเปนทางเลียบทเลใกล้หาดบ้าง ห่างหาดมีสวนคั่นบ้าง แต่คงแลเห็นทเลเปนนิจ ท้องฟ้าแลทเลที่นี่เหมือนรูปเขียนจริงๆ น้ำก็เปนสีน้ำเงินใส ฟ้าก็เปนสีน้ำเงินอ่อนกว่าน้ำ แต่ใสหาเมฆหมอกมิได้ สมกับที่เขาว่าสีเปนไข่นกการะเวก แสงแดดก็เข้มแหลม ถูกใบไม้มีส้มเปนพื้นซึ่งใบสีเขียวจัด ตัดสีกันขาด อากาศไม่ร้อนไม่เย็น ลมพัดรวยๆ แลดูงามไปทุกทาง เหมือนอย่างว่าอมยิ้ม ทำให้สบายใจได้ ที่ริมหาดซึ่งรถไฟผ่านมาใกล้ มีฝูงแพะซึ่งคนนำลงไปเลี้ยงเปนฝูงโตๆ กินอยู่ริมชายหาดใกล้น้ำ ได้มองดูว่ากินอะไร แลเห็นเปนใบไม้ไปทอดให้กิน ที่เขานำลงไปกินริมหาดเช่นนั้น เพราะแพะชอบเกลือ ที่นั่นเปนที่น้ำท่วมเกลือติดอยู่ที่หาด เมื่อรถไฟห่างหาดเข้ามา มีสวนส้มเปนพื้น ตามที่สวนส้มเหล่านั้นมีสระ ก่อขอบถือปูนสี่เหลี่ยมเปนพื้น รายกันไปตลอดหนทาง เปนที่ขังน้ำสำหรับใช้ในการสวนส้ม แต่น้ำที่ขังอยู่นั้นเปนน้ำขุ่นๆ สีขาวโดยมาก คล้ายๆ กับน้ำที่ชายทเลตวันออกของเรามีทางน้ำตกลงจากภูเขาเปนระยะๆ ตามแต่ซอกเขา ถ้าเปนซอกเขาที่ซับซ้อนกันมากทางก็ใหญ่ ทางที่น้ำตกเช่นนั้นเปนศิลาป่นเลอียดๆ ด้วยสายน้ำพัด ถ้าที่เช่นนั้นรถไฟต้องมีสพานข้าม พิเคราะห์ดูสวนส้ม เห็นจะเปนลักษณเดียวกันกับส้มสงขลาของเรา คือชอบที่ซึ่งมีรศเค็ม แต่ให้มีน้ำบริบูรณ์ ส่วนข้างขวามือที่เปนภูเขานั้น ปลูกต้นโอลิฟ ที่ซึ่งเพาะปลูกได้สดวกก็แต่แถบข้างตวันออกแลข้างใต้ของเกาะ แถบข้างตวันตกแห้ง ปลูกอะไรไม่ใคร่เปน ถ้าหากว่าเวลาน่าเดือนหกเดือนเจ็ดส้มสุก เห็นจะงามเต็มที มีตำบลบ้านหมู่ใหญ่ในระยะทางสัก ๒ แห่ง นอกนั้นก็มีรายๆ กันมา บ้านมักจะตั้งอยู่ริมทเล เว้นไว้แต่แหลมซึ่งหันน่าตรงตวันตกเฉียงใต้ จึงต้องก่อกำแพงบังกันคลื่น เมื่อจวนจะถึงสเตชั่นเทาร์มีนามีอ่าวแลมีเกาะอยู่ในน้ำ อยู่หว่างอ่าวเรียกว่าอ่าวซาน อันเดร เปนที่งามมาก ทำให้รฦกถึงเมืองนอรเว แต่เมื่อถึงสเตชั่นเข้าแล้วออกจะเสียใจ ช่างไม่มีอะไรงามแปลกประหลาดเสียเลย มีบ้านเรือนข้างทางก็อย่างคนจนรุงรัง ขึ้นเขามาสองสามทบก็ยังจืด ไม่เห็นขบขันอะไรเลย เขาก็เปนเขาเกลี้ยงๆ มีแต่ต้นไม้เล็กๆ น้อยๆ ให้รู้สึกน่าเสียใจกว่า จะได้เห็นแต่ของโบราณไม่มีอะไรอื่นน่าดูเลย ต่อเลี้ยวที่จะขึ้นถึงเมืองเทาร์มีนา จึงเห็นเปนบ้านเมืองตั้งอยู่บนยอดเขา แต่ไม่ใช่ยอดสูงที่สุด ยอดสูงที่สุดเปนป้อมคาเซอลโบราณประจำทุกยอด บ้านเรือนคนปลูกบนไหล่เขาซึ่งเปนยอดกระปุ่มกระปิ่ม ทางนั้นทบไปทบมาเปนธรรมดา คนที่นี่แปลกจากที่อื่น คือไม่สู้ตอมโนราแลกิริยายิ้มแย้มแจ่มใสอ่อนหวานต่อคนที่ขึ้นมา มีโปรยดอกไม้ร้องวีวา แลคำนับอย่างเรียบร้อยเปนพื้น พ่อถูกปาดอกไม้มาก เกลื่อนไปทั้งรถ บุเคทั้งช่อก็ได้ปามาจนถูกริมฝีปาก ขึ้นไปหลายทบจึงถึงที่ราบ คำที่เรียกว่าราบนี้ ไม่ใช่ราบเปนพื้นดิน ราบของเขายังสูงๆ ต่ำๆ มากกว่าลานโรงรถที่พระนครคีรี แต่แลเห็นปรากฎชัดทีเดียวว่าเปนเมืองเก่ามาก ถนนแคบนิดเดียว เรือนที่อยู่สองข้างก็รูปร่างอย่างแปลกเก่าๆ ทั้งนั้น เวลาผ่านมาในกลางเมืองนั้นรู้สึกว่าไปเมืองกรีก เมื่อออกจากกลางเมืองนั่นแล้ว จะเลี้ยวลงมาโฮเตลออกจะลงมาตามไหล่เขาดื้อๆ ไม่สู้เปนถนนนัก แลดูโฮเตลซานโดเมนิโกที่เราจะมาอยู่ไม่ใคร่รู้สึกว่าเปนโฮเตล เห็นเปนวัดโบราณหน้าตาออกจะร้างด้วยซ้ำไป ต่อเมื่อเข้ามาในประตูจึงเห็นว่าเปนที่อยู่เจ้าของโฮเตลรับเสียใหญ่ มีแตรวงทำเพลงสรรเสริญบารมี มีลูกสาวเล็กๆ สองคนให้ช่อดอกไม้ ตามทางที่เดินก็โปรยดอกไม้ตลอดขึ้นมาจนถึงห้องที่อยู่

โฮเตลนี้เดิมเปนวัดจริงๆ โบสถ์ก็ยังมี ที่ที่เราขึ้นมาอยู่นั้นเปนกุฏิ์พระ เดิมรัฐบาลอิตาลียึดเอาเปนเจ้าของ ภายหลังมีผู้เอาหนังสือพินัยกรรมมายืนยัน ว่าเปนสมบัติของตัว รัฐบาลแพ้ จึงได้ขายให้เจ้าของโฮเตล แต่ไม่ได้แก้ไขเปลี่ยนแปลงให้ผิดไปจากรูปเดิม เพราะคนเปนอันมากอยากให้คงอยู่เช่นนี้ จะได้รู้สึกว่าเหมือนไปเที่ยวเมืองโบราณแลอยู่ในบ้านเรือนของคนโบราณ แถวที่พ่ออยู่เปนแถวชั้นสูงยาวเปน ๒ ขา กั้นเปนห้องเรียงๆ กันไป หลังคาก่อรวบ ห้องที่พ่ออยู่เปนห้องข้างใต้ มีเฉลียงโถงต่อออกไปหน่อยหนึ่ง เฉภาะตรงเขาเอตนาซึ่งเปนเขาไฟ กำลังควันกรุ่นๆ แลลงไปข้างล่างเห็นสเตชั่นรถไฟ เอมเปอเรอเยอรมันแลกิงเอดเวอดมาก็ได้พักห้องนี้เหมือนกัน มีห้องแถวล่างลงไปอิกชั้นหนึ่ง รวมห้องที่อยู่รับคนได้ถึง ๑๕๐ คน แต่เขายังอวดว่า ถ้าถึงฤดูไม่มีที่ให้อยู่พอ เพราะคนมาคราวละมากๆ โฮเตลใหญ่ๆ มีถึง ๕ โฮเตล แต่ต้องการอยู่โฮเตลนี้ด้วยความพอใจว่าเปนตึกโบราณคงรูปร่างอยู่เปนของเก่า มาถึงเย็นมากเสียแล้ว กินน้ำชาแล้วประเดี๋ยวเดียวก็ค่ำ แต่ก่อนเวลากินเข้าได้ลงไปเที่ยวเดิน อยู่ข้างจะมืด เพราะเขาคงใช้โคมอย่างโบราณ เปนแต่ใช้ไส้แกสฤๅไฟฟ้า ของเครื่องแต่งก็เสาะหาของโบราณ ทั้งรูปภาพแลเครื่องเรือนให้เข้าเรื่องกัน มีกลอยสเตอ คือระเบียงที่จงกรมถึง ๒ ตอน ตอนหนึ่งใหญ่ ตอนหนึ่งเล็ก มีสวนลงไปข้างริมทเล เดินในโค้งต้นไม้เปนกางเขน จุดโคมอย่างเก่าสว่างแวมๆ ในหว่างทางเดินนั้น มีต้นไม้สดชื่นงดงามมาก มีต้นส้มเปนพื้น เวลาไปยืนในสวน พระจันทร์ขึ้นอ่อนๆ แสงหรุบรู่ แหงนขึ้นมาบนเรือนเห็นแสงไฟแวมๆ น่าต่างมีโค้งเหล็กยื่นออกไปเงียบวังเวง หนังสืออะไรๆ ที่เคยอ่าน โรแมนส์คือเรื่องสังวาศอย่างฝรั่งต่างๆ มาปรากฎขึ้นในใจเวลานั้น สมผู้หญิงออกมาเยี่ยมน่าต่างผู้ชายไปยืนจูบมืออยู่ที่นั้น ตอนข้างริมทเลมีพนักออกไปนั่งเล่นเงียบๆ มืดๆ ดูใจคอเพลิดเพลิน เดินวนอยู่เปนนาน อาหารที่เลี้ยงก็ดีมาก แต่อะไรๆ ไม่ดีเท่าอากาศ ช่างสบายเสียจริงๆ เปิดน่าต่างหมดแล้วปรอดเซนติเกรต ๒๐ ก็อยู่ในฟาเรนไฮต์หย่อน ๗๐ พอสรวมเสื้อสบาย ที่ซึ่งจะดูเปนสำคัญนั้นคือโรงลครกรีก อยู่ใกล้ข้างเหนือโฮเตลนี้เอง แลกลับขึ้นไปข้างเมืองดูช่างเก่าเหมือนไปอยู่ในเมืองอะไรเก่าๆ ที่มีในเรื่องในหนังสือ ใจคอขรึมดี

มีวิธีเด็กที่นี่มันเล่น คือเอาใบกระบองเพ็ชรมาผ่ากลาง แล้วบิดให้แอ่นเสียนิดหนึ่ง คว่างออกไปทางน่าเขาบินลอยลิ่วไปได้ไกลๆ แล้วหมุนวกกลับน่าดูเต็มที เจ้าเด็กพวกนั้นต้องการรางวัล คว่างให้ดูไม่หยุดกระทั่งมืดแลไม่เห็นอะไร

คืนที่ ๒๐๑
วันอาทิตย์ที่ ๑๓ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้ทั้งแมลงวันทั้งยุงริ้นระดมกันใหญ่ นอนไม่ห่มผ้าไม่ได้เปนอันขาด ประเดี๋ยวปลาบทางโน้นแปลบทางนี้ คลุมผ้าแล้วยังรักษาหน้าไว้ไม่รอด ทั้งตอมทั้งกัดจู้จี้อยู่เสมอจนหลับไม่ได้ ปิดไฟเสียแล้วก็เหมือนกัน เปิดไฟก็เหมือนกัน พึ่งรู้คุณวิเศษของหลวงฤทธิว่าจับแมลงวันคล่องเปนที่สุด เปนไม่มีเสียทีแต่สักครั้งเดียว จับเอาจนหมดได้ แต่เรื่องยุงร้องว่าเหลือสติกำลัง ด้วยมากนัก ยุงที่นี่ตัวโตกว่ายุงเราเกือบครึ่งหนึ่ง โตกว่าก้นปล่องแต่เซอะกว่า ยังมีตัวเล็กๆ คล้ายริ้น แต่ทำไมมันจึงมาพร้อมกันเข้า เขาหลับง่ายๆ เขาก็หลับแต่พ่อหลับยาก ต้องให้หลวงฤทธิปราบปรามอยู่จนดึกจึงได้หลับ ครั้นเวลาเช้าเห็นหน้าจรูญรอยยุงกัดซีกเดียวเห็นจะกว่า ๓๐ แผล ที่จริงมันไม่ยากบากอะไรมีมุ้งเสียก็แล้วกันเท่านั้น จะสบายกว่าเมืองเราอิกด้วยไม่ร้อน

กินเข้าเช้าแล้วขึ้นรถไปดูโรงลครกรีก ซึ่งอยู่บนไหล่เขาเด่น อาจจะแลเห็นฝั่งเกาะได้ทั้งข้างเหนือข้างใต้ไกลสุดสายตา โรงลครนี้ก็ลักษณเดียวกันกับโคโลเซียมที่เมืองโรม คือเปนสังเวียนที่นั่งรอบ กลางสังเวียนเปนที่สำหรับเล่นลคร แต่ที่เมืองโรมไม่ใช่สำหรับเล่นลคร เปนที่ดูแข่งขันแลชนสัตว์ ให้สัตว์กัดกัน แลเปนที่ทำทารกรรมคนโทษ ที่นี่เปนโรงลครแท้ มีผนังเปนฉากหลัง ประตูโรงออก ๓ ประตูมีซุ้มตั้งรูปศิลาเปนเครื่องประดับโรง พื้นสังเวียนก็มีอุโมงค์สำหรับที่จะเล่นกลต่างๆ เวลาที่ดีปรกติอยู่เปนหลังคาวงกลมรอบ มีทางเดินหลังผนังภายใต้โค้ง ที่คนดูอยู่ในร่ม แต่ที่เล่นอยู่กลางแจ้งมีห้องใหญ่ทั้งสองข้างสำหรับตั้งขบวนแห่แหนที่จะเดินเข้าในโรงลครนั้น การก่อสร้างทำด้วยอิฐปนด้วยศิลาบ้าง แต่ได้รื้อได้ทำซับซ้อนกันมาเสียหลายคราว ไม่ได้คงอยู่อย่างกรีกเดิม เมื่อพวกโรมันมาได้ก็แก้เปนอย่างโรมัน ครั้นเมื่อตกมาภายหลังก็รื้อแย่งเครื่องศิลากันไป คงอยู่แต่ที่แตกๆ หักๆ โรงนี้ประมาณว่าจุคนนั่งดูได้ ๑๕๐๐๐ คน เพราะเมืองเทาร์มีนาแต่ก่อนมีคนมากหลายหมื่น แต่เดี๋ยวนี้มีคน ๔๐๐๐ เท่านั้น เรื่องราวของเมืองนี้อยู่ข้างจะยุ่งมาก ถูกรบแย่งเปลี่ยนผลัดเจ้าของที่เปนชาติต่างๆ มาหลายชาติ จนกระทั่งชั้นหลังที่สุดฝรั่งเศสก็ยังไปทำลายเสียได้อิก การที่ไปเที่ยวไม่ใช่เปนไปเที่ยวเมืองที่กำลังรุ่งเรือง ดูสนุกฤๅงาม เปนไปเที่ยวเมืองเก่าที่เคยรุ่งเรืองมาแต่ก่อน ต้องนืกถึงเรื่องโบราณเห็นหน้าคนโบราณจึงจะรู้สึกสนุก เพราะเหตุฉนั้นโฮเตลซานโดเมนิโกที่พ่อไปอยู่ เขาจึงได้รักษาไว้อย่างโบราณ ให้รู้สึกว่าอยู่อย่างคนแต่ก่อนนั้นจะเปนอย่างไร มีช่างถ่ายรูปเยอรมันคนหนึ่งมาอยู่เรือนเล็กนิดเดียว ทำสวนน่าเรือนท่วงทีให้เหมือนอย่างครั้งกรีก ในเรือนก็แต่งให้เปนอย่างเก่าๆ จ้างคนชาวเมืองมาไว้ที่มีรูปพรรณสัณฐานคล้ายกรีกบ้างโรมันบ้างแขกต่างๆ บ้าง ถ่ายรูปเล่นให้เปนรูปโบราณทั้งนั้น ดูเหมือนหนึ่งฝันว่าตัวเกิดแต่ครั้งโน้น ขากลับพ่อได้แวะไปดูรูปถ่ายออกจะดีๆ ได้ซื้อมาไว้บ้าง ได้ไปดูโบสถ์ในโฮเตลนี้ ยังมืรูปภาพสาสนาแลเครื่องแต่งตัวพระที่อ้างว่าตั้งแต่ ๑๐๐๐ ปีลงมาจนถึง ๖๐๐ ปี การที่อยู่บนเขาเช่นนี้ดูกันดารเต็มที ที่เมืองนี้ยังต่ำอยู่เสียอิก ยังมีหมู่บ้านที่สูงๆ ขึ้นไปกว่านี้จนรถไปไม่ได้ต้องขี่ฬา บ้านเมืองเหล่านี้มันตั้งอยู่กันมาเสียแต่ครั้งพุทธกาลจริงๆ ก็อยู่กันไปได้ต่อๆ มา แต่ดูแห้งแล้งเต็มที น่านี้ต้นโฮลิสที่เปนง่ายที่สุดยังใบเหลืองแห้ง เพราะต้นไม้ตัดลงเสียหมดเลยไม่ขึ้น ด้วยแจ้งเหลือเกิน ศิลามากมีดินน้อย ต้นใบเสมาช่วยเปนกำลังให้ภูเขาเหล่านี้เขียวได้มาก แต่จะเอาไปคิดว่ามีมาแต่ก่อนก็ไม่ได้ เพราะพึ่งได้ลงมือปลูกสัก ๔๐-๕๐ ปีมานี่ ได้ลองนึกดูหนักหนาว่าอ้ายต้นใบเสมานี่เราจะใช้อะไรได้บ้างฤๅไม่ ไปนึกออกอย่างหนึ่งว่าเขาที่พระนครคีรีน่าแล้งก็แห้ง ถ้าปลูกต้นใบเสมานี้ตามริมกำแพงทางขึ้นดูเหมือนจะกันคนทำสกปรกใกล้หนทางได้ แต่คนเราจะชอบกินลูกยอฤๅไม่ให้สงไสยเปนอันมาก พ่อได้ต้นเข้ามามันก็เหมือนกับของเรานี้เอง ฤๅจะโตกว่าจำไม่แน่ แต่ท่าลูกละดกกว่าที่เคยเห็นในบางกอกมาก

ไปเที่ยวกลางวันช่างร้อนเสียจริงๆ ร้อนเปนเมืองเรา ไม่ใช่ร้อนเปนเมืองฝรั่ง ถึงกลับมาต้องนั่งที่น่าต่างให้ถูกลมอยู่เปนนานจึงหายร้อน มีกงสุลเยเนราลอังกฤษนำหนังสือเจ้าเมืองมอลตามีมาให้สืบสวนกำหนดวันไปถึงแลจำนวนคน เชิญเลี้ยงกลางวันด้วย ปรีเฟต์เมืองซาระคุสซามารักษาตัวอยู่ที่นี่มาหา เปนการต้อนรับในการที่จะไปซาระคุสซาเวลาพรุ่งนี้ กินเข้ากลางวันแล้วกลับลงมา ชาวเมืองส่งเหมือนอย่างเมื่อขึ้นไป แต่รถไฟคราวนี้เข็ด ไม่อาจใช้รถธรรมดา ต้องเรียกรถพิเศษ มาถึงเมสสินา แมร์รับเอารถมาให้ด้วย ได้ขึ้นรถเที่ยวไปตามถนนข้างในแล้ววกลงริมทเล แลเห็นได้ความว่าทางน้ำที่ตกลงมาจากภูเขาไปลงทเล มีเหมือนกันกับที่เห็นตามทางรถไฟ ถนนขวางทั้งปวงใช้เปนคลองด้วย เปนถนนด้วย เขาทำปูศิลาให้แอ่นกลางลงไป ถ้าเวลาปรกติไม่มีน้ำใช้เปนถนน ถ้าเวลามีน้ำก็กลายเปนทางน้ำ ส่วนถนนรีที่จะข้ามถนนขวางเช่นนี้ ถ้าหากว่าถนนขวางลึกมีสพานข้าม แต่สพานนั้นสูงกว่าท้องถนนขวางเพียงศอกเศษสองศอก ถ้าถนนขวางตื้นก็ทำถนนรีแอ่นลงไปหาถนนขวาง ปลายถนนขวางริมทเลเปนช่องหว่างตึกก่อโค้งเปนประตูทุกแห่ง เพราะเหตุที่ริมทเลมีถนนรีอิกถนนหนึ่ง เพื่อจะไม่ให้น้ำที่ตกไปตามถนนขวางไหลข้ามถนนรี เจาะช่องเสียที่ตรงใต้โค้งให้น้ำตกลอดถนนรีริมทเลไปลงใต้ทเลทางใต้เขื่อนทีเดียว วันนี้เปนวันอาทิตย์ ในเมืองข้างในๆ เงียบไม่ใคร่พบปะคน ไปออกันอยู่ริมทเลทั้งนั้น เวลากลับมาลงเรือที่น่าตึกมิวนิสิเปอล คนแน่นเต็มไปนับไม่ถ้วน

วันนี้ได้รับหนังสือเมล์วันที่ ๔ กันยายน ซึ่งส่งไปเมืองโรม พระยารัตนโกษาส่งตามมา ยังมีความสงไสยอยู่มาก ว่าจะเปนหนังสือนี้เองฤๅมิใช่ ซึ่งกรมดำรงโทรเลขมา ให้สืบดูหนังสือที่ได้ส่งมาคอยที่เมสสินา ถ้าหากว่าไม่ใช่หนังสือนี้ มีอิกฉบับหนึ่งต่างหาก คงจะเปนอันพลาด ต้องส่งตามกลับเข้าไปบางกอก

คืนที่ ๒๐๒
เมืองไซราคุสซา

วันจันทร์ที่ ๑๔ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้ ออกเรือมาแต่กลางคืน มาถึงที่นี่เวลาเช้า ๓ โมง ในเบื้องต้นจะต้องสารภาพเสียก่อน ว่าความรู้ของพ่อในเรื่องเมืองไซราคุสซาอยู่ข้างแคบ ได้พบในหนังสือที่อ่านบ่อยๆ รู้เรื่องแต่เผิน ถึงจะเที่ยวเข้าจริงแลไม่ใคร่จะเห็นแจ่มแจ้ง เข้าใจว่าเมืองนี้ชื่อในหนังสือไทยคงจะมี ถ้าหากว่ากรมนรา[๒๓๖]ได้แปลอาหรับราตรีลงไปถึง เพราะในเรื่องนั้นมีกล่าวถึงไซราคุสซาน คือพ่อค้าเมืองนี้ได้ไปค้าขายแลไปทำอะไรต่างๆ เมืองไซราคุสซาเปนเมืองใหญ่มาแต่ในเวลาพุทธกาล นับว่าเปนเมืองใหญ่ที่สุดของพวกกรีก เคยมีพลเมืองถึงห้าแสน แต่ในเวลานี้มีสามหมื่นเศษเท่านั้น เมืองไซราคุสซาที่อังกฤษเรียกว่า ซิราคุส ทุกวันนี้ตั้งอยู่บนเกาะเล็ก น่าเมืองเก่า เมืองเก่านั้นมีบริเวณกว้างขวางถึง ๒๐ ไมล์ แต่เวลานี้เปนเมืองร้าง การที่มาเที่ยวเมืองไซราคุสซาต้องหมายความว่าจะไปเที่ยวเมืองเก่า ไม่ใช่เที่ยวเมืองใหม่ ซึ่งเปนเมืองฝรั่งธรรมดาไม่มีอะไรอัศจรรย์ มีของเก่าอยู่แต่วัด ของใหม่ที่ควรดู คือพิพิธภัณฑ์สถานเท่านั้น ยังมีเมืองที่ใหญ่กว่าไซราคุสซาในเวลานี้ ที่ผ่านมาเสียไม่ได้แวะ เพราะเหตุที่ไม่มีของเก่าปรากฎเปนสำคัญ การที่มานับว่าเปนอันรู้จักเมืองนี้ จึงได้มุ่งหมายจะมา เมื่อเรือเดินมาเวลาเช้าได้พบกองทัพเรืออิตาเลียน เจ้าแผ่นดินยังอยู่ในกองทัพทราบว่าได้เสด็จมาเที่ยวที่ไซราคุสซานี้เมื่อสองสามวันมาแล้ว แต่มาด้วยรถโมเตอร์คาร์ ไม่มีผู้ใดทันรู้ตัว ที่จริงพ่อได้ปฤกษากัน เจ้าแผ่นดินทราบแล้วว่าจะมาที่นี่ เห็นด้วยว่าควรจะดู

ที่สองปรีเฟต์แลแมร์ กับทั้งมิสเตอลอบบ์ไวสกงสุลอังกฤษกัปตันเจ้าท่า ลงมาเยี่ยมในเรือ ขึ้นบกเวลา ๔ โมงเศษ ตรงไปพิพิธภัณฑ์สถานที่ในเมืองใหม่ทีเดียว ท่าที่ขึ้นนั้นก่อเขื่อนถมหาดทรายเปนพื้นราบ แล้วไปขึ้นสพานไปถนนบนฝั่ง แลดูด้านน่าเปนถนนสองชั้นเรียงกันขึ้นไป ในเมืองนี้ถนนแคบแลคดดูราวกับจะว่าพอจุรถไปได้ แต่พิพิธภัณฑ์สถานเปนพิพิธกัณฑ์สถานอย่างใหม่ ทำแลจัดเรียบร้อยดีมาก ชั้นล่างเปนเครื่องศิลา มีวีนัสรูปนางดาวพระศุกรซึ่งไม่มีหัว แต่รูปทำงามดีมาก เปนยอดของเทวรูปในมิวเซียมนี้ นอกนั้นยังมีเทวรูปอื่นๆ คือ อโปโล อาทิตย์ แลยูปิเตอ พระพฤหัศบดีเปนต้น รูปเหล่านี้เปนรูปห่มผ้าทั้งนั้น เรื่องห่มผ้ามันไม่ผิดกับพระครองผ้า เข้าใจว่าพระพุทธเจ้าก็ดี พระสาวกก็ดี ในเวลาโน้นห่มผ้าก็คงจะคล้ายอย่างนี้นี่เอง เพราะเปนสมัยเดียวกัน เวลายังไม่สู้มีความคิดที่จะตัดเสื้อแสงอันใด ต่อภายหลังลงมาจึงได้เกิดเสื้อ ถึงสรวมเสือแล้วก็ยังห่มผ้า ตลอดลงมาจนชั้นพระเยซู นอกจากเทวรูปเหล่านี้จะมีบัวปลายเสา ฤๅมีลายกรอบก็ไม่บริบูรณ์ทั้งนั้น ด้วยเหตุที่เมื่อเวลาเมืองตกเปนของพวกโรมัน ขนเครื่องศิลาซึ่งไม่ชำรุดไปเมืองโรมเสียหมด ของที่เหลืออยู่หาดีไม่ได้แต่สักสิ่งเดียว ล้วนแต่ของชำรุดทั้งนั้น ที่ชั้นล่างของมิวเซียมเต็มด้วยเครื่องศิลา ได้ก็อาไศรยขุดศพเท่านั้น ศพผู้มีบันดาศักดิ์มักจะใช้หีบทำด้วยศิลา ที่วิเศษมากก็มีลายสลักภายนอก ถ้าพอประมาณก็เกลี้ยงๆ แต่เปน ๒ อย่าง พวกศพฝังอย่างหนึ่งศพเผาอย่างหนึ่ง ถ้าศพฝังก็เปนหีบศิลายาวแต่มีน้อย เหตุที่มันประดักประเดิดมาก จึงใช้หีบตะกั่วเสียมาก มีตัวอย่างหีบตะกั่วซึ่งมีศพอยู่ในนั้นเขาได้มาตั้งไว้ ส่วนศพที่ในหีบศิลาก็ยกหีบมาทั้งศพมีอยู่หีบหนึ่ง ร่างกระดูกเรียงลำดับเปนรูป แต่แห้งผุเหลือน้อย เหมือนเอากระดูกกองรายไว้ในหีบ แต่พอสังเกตได้เปนรูป เพราะเหตุที่ศพนั้นแต่ก่อนพระเยซูเกิด ๔๐๐ ปี ส่วนศพที่เผาบรรจุในหีบศิลาสั้นอย่างที่ได้กล่าวมาแล้วแต่ก่อน ที่บรรจุในภาชนะทองเหลืองมีเครื่องแต่งตัวแลเงินทิ้งลงไว้ในนั้นลักษณอย่างเดียวกันกับ “สะลีละ” ที่ขุดได้ในประเทศอินเดียก็มี ความประพฤติในเรื่องคนตาย ที่ประเทศอินเดียฤๅที่นี่เห็นจะไม่ผิดอะไรกัน ที่ได้แต่สลากบอกชื่อคนตายจาฤกในแผ่นศิลานั้นเปนอันมาก เหตุด้วยศพฝังไว้ในรางศิลาซึ่งขุดในถํ้า เปนศพคนจนไม่ได้บรรจุโลง ฝังลงไปตัวเปล่า แล้วจาฤกศิลาปิดไว้เท่านั้น พิพิธภัณฑ์สถานชั้นบนรายตามทางกระไดที่งามตลอดขึ้นไปเปนเครื่องศิลา, เครื่องเหล็ก, ดิน, แก้ว, จนกระทั่งถึงเครื่องประดับทองเงิน เปนลักษณเดียวกับที่จัดพิพิธภัณฑ์สถานอื่นๆ แต่ของเหล่านี้สังเกตได้ว่าไม่ใช่ของทำในเมืองนี้ทั้งนั้น เปนของมาจากที่อื่นก็มี เช่นเครื่องแก้วเปนต้น ของเมืองนี้แท้เช่นเทวรูปทองสำฤทธิ์ แลศิลาฤๅดิน ฝีมือเปนกรีกงามๆ แต่ไม่มีบริบูรณ์ ชำรุดโดยมาก สิ่งซึ่งเปนที่น่าชอบใจพ่อดูอยู่นานนั้น เรื่องเงินตราทองตรา ทำด้วยหล่อเทพิมพ์ ไม่ใช่เครื่องจักร แต่เปนแป ชั้นเก่าๆ ไม่มีหัวเจ้าแผ่นดิน เปนหัวเทวรูปต่อภายหลังพุทธกาลลงมา ก่อนพระเยซูสักหน่อยจึงได้เปนรูปเจ้าแผ่นดิน เครื่องหมายเช่นวชิระ ซึ่งเปนเปลวสองข้างมีด้ามกำ เปนของได้ใช้ในที่นี้เหมือนกันกับอินเดีย แต่บางอันมีปีกนกเติมข้างละคู่ ตรีศูลใช้ตรีศูลตรงๆ เปนเครื่องหมาย เงินเหล่านี้มีตั้งแต่ก่อนพระเยซูขึ้นไปถึง ๗๐๐ ปี พ่อชอบใจมาก ได้วานมิสเตอลอบบ์ช่วยหาซื้อเก็บรวบรวม แต่ให้เลือกเอาที่ทำปลอมขึ้น เพื่อจะให้ราคาเยา เพราะของจริงขายกันราคาแพงมาก แต่เพียงของปลอม ถ้าเก็บได้มากก็เห็นจะเปนเงินมากอยู่เหมือนกัน เวลาเที่ยงเศษกลับลงมากินเข้าในเรือ

เวลาบ่าย ๒ โมงครึ่งกลับขึ้นไปใหม่ ได้ชวนไวสกงสุลอังกฤษให้ขึ้นรถไปด้วย การที่ต้องอาไศรยอังกฤษเช่นนี้ เพราะได้อาไศรยภาษา ที่จริงปรีเฟต์แลแมร์ เจ้าพนักงานต่างๆ เขาก็มาตามออกซ้องไปจนรถเปนขบวนแห่ แต่เรามันเขลาเสียเอง พูดกับเขาไม่ได้ การดูเช่นนี้ ถ้าไม่ได้ฟังคำอธิบายชี้แจงบ้าง อ่านแต่ไกด์บุก หนังสือนำเล่าเรื่อง ไม่พ้นจากงมงาย ฝ่ายคนนำทางที่สำหรับนำคนต่างประเทศดูนั้นย่อมจะเสลือกสลนแย่งกันอยู่เปนพื้น เวลาพ่อขึ้นไปถึงแย่งกันอยู่เปน ๒ คน เกือบจะต่อยกันขึ้น แลคำอธิบายของพวกคนนำเหล่านี้ มักจะยาวเกินที่เราต้องการ เหตุที่มันท่องไว้เปนเรื่องๆ ทั้งนั้น ถ้าถูกที่เรารู้แล้วอยากจะให้ข้ามไปเสียจะได้ไม่เสียเวลา ข้ามไม่ใคร่จะได้ ถ้าผิดที่เขาเคยท่องไว้มักจะพาให้เลอะ เพราะมันใช้ความจำ ไม่ได้ใช้ความคิด ไม่ว่าคนนำที่ไหนๆ เปนเช่นนี้ทั่วกันทั้งนั้น ถ้าได้คนที่พอมีอัธยาไศรยชั้นผู้ดีไปด้วยแล้ว ได้ความแจ่มแจ้งดีกว่าฟังไกด์อธิบายซึ่งเปนน้ำท่วมทุ่ง

ทางที่ไปวันนี้ข้ามสพานจากเกาะเล็กไปเมืองเก่า ซึ่งสองข้างทางเปนกำแพงตลอดไปทั้งนั้น ในกำแพงนั้นเปนสวนมะนาวเปนพื้น สวนมะนาวเช่นนี้มักจะทำอยู่เหนือสิ่งซึ่งร้างแต่โบราณจมอยู่ในดิน ด้วยการนานปีล่วงมาแล้ว ทั้งเขาไฟถมด้วย ขึ้นไปเช่นนี้จนถึงคะตะโคมบ์ ที่ฝังศพคนมากๆ คะตะโคมบ์นี้ตั้งอยู่ในที่ซึ่งซับซ้อนกันมาก ส่วนที่ไปดูนี้เปนส่วนหนึ่งของเมืองเก่าฝ่ายตวันตก มีมังก์นักบวชฝรั่งชนิดหนึ่งไม่ใช่บาดหลวงเปนผู้รักษา (คำที่เรียกว่าคะตะโคมบ์ นั้น คือเปนที่ฝังศพ) ปลูกกุฏิ์อยู่ที่ปากช่องนั้น มีวัดใต้ดินวัดหนึ่ง บนดินวัดหนึ่งอยู่ข้างขวา เราไปข้างซ้าย วัดนี้เรียกว่าซานโยวานี ที่อังกฤษเรียกเซนต์ยอน สร้างขึ้นเมื่อคฤสตศักราช ๑๑๘๒ จะว่าด้วยคะตะโคมบ์ก่อน ทางที่ลงไปมีกระไดไม่กี่คั่นมัก ข้างในก็เปนปล่องกว้างประมาณสัก ๑๐ ฟิต สูง ๘ ฟิต เจาะเข้าไปในหินปูนยาว ๑๐๒ ยาร์ด เปนที่ฝังศพของพวกไซราคุสซาน รวงเข้าไปในฝาเปนคูหา แล้วจึงขุดศิลาเปนรางสำหรับฝังศพ ถ้าผู้ดีก็มักจะมีคูหาขุดเข้าไปลึก แล้วตั้งหีบศพรอบคูหานั้นแต่เฉภาะพวกพ้องของตัว ถ้าเปนคนสามัญขุดศิลาลงไปเปนราง มีเอ็นคั่นเฉภาะศพหนึ่งๆ เรียงกันไปตั้งแถวละ ๕ ศพ ๖ ศพ ในนั้นมืดๆ ชื้นๆ แต่เดี๋ยวนี้เขาเจาะปล่องข้างบนให้แสงสว่างลงมากกว่าแต่ก่อน ทั้งศพก็ได้ขุดขึ้นเสียหมดไม่มีเหลือเลย จะมีเหลืออยู่บ้างก็แต่กระดูกพวกที่ฝังไม่มีโลง ถ้าหากว่าเวลาแต่ก่อนเมื่อยังมืดกว่านี้ แลเมื่อศพยังฝังอยู่ในที่นี้เห็นจะเหลือที่จะลงไปได้ กลิ่นไอคงจะฟุ้งซ่าน แต่กระนั้นยังมีรอยเขียนรูปภาพอย่างหยาบๆ อยู่ในนั้นเหลืออยู่ก็มี ที่ประดับโมเสกยังเหลือติดอยู่บ้างก็มี มิสเตอลอบบ์เคยอยู่นี่นาน ว่าได้เคยเห็นมีโมเสกประดับมากกว่านี้ แต่คนลักแกะไปเสียมาก ในที่วงกลมระหว่างคะตะโคมบ์นี้ แห่งหนึ่งใหญ่กว่าเพื่อน ว่าซันตเปาโลคือเซนต์ปอล ตัวอรรคสาวกของพระเยซู ได้เคยเข้าไปเทศนา เมื่อคฤสตศักราชล่วงไปได้ ๔๐ ปีเศษ ในคะตะโคมบ์นี้ ถ้าปล่อยให้เดินแต่ลำพังหลง เขาว่าใหญ่โตกว่าคะตะโคมบ์ที่ใครๆ เคยไปดูกันเปนอันมาก ที่เมืองโรมเลวกว่านี้ ทั้งวิธีที่ทำด้วย แต่ที่เมืองโรมไม่ได้ไปดูทั้ง ๒ เที่ยว เหตุด้วยพระองค์สายเปนผู้ได้ไปเล่าให้ฟังก่อน ตั้งแต่เมื่อยังไม่ได้มายุโรป แกขยะแขยงอี๊อะไรๆ ต่างๆ แลบอกว่าไม่สบายไปเปนหลายวัน พ่อจึงไม่ได้คิดจะไปเลย แต่ผู้ที่ล่วงน่ามาเมืองโรมได้ไปกันเกือบทุกคน มีความยินดีที่ได้มาเห็นที่นี่ ซึ่งเขายืนยันว่าดีกว่าเมืองโรมมากนั้น แต่คะตะโคมบ์นี้ไม่ใช่ที่ฝังศพพวกคฤสเตียน เปนที่ฝังศพมาเก่าก่อนเวลาพระเยซูเกิด ที่เซนต์ปอลมาเทศน์เปนมาเทศน์ในป่าช้าเก่าเท่านั้น

ไนยหนึ่งว่า เดิมขุดเข้าไปเปนที่สำหรับคนอยู่ ครั้นเมื่อล้มตายกันลงก็เลยฝังไว้ในนั้น ความอันนี้เห็นได้ว่าเขาเหล่านี้เจาะพรอนไปหมดทุกหนทุกแห่ง ในชั้นต้นจะอยู่ถํ้ามากกว่าอยู่เรือน การสร้างเรือนคงเปนความลำบากกว่าที่จะเจาะถํ้าเข้าไปอยู่ แลการเจาะถํ้านั้นเปนความจำเปนที่จะต้องเจาะอยู่ด้วย เพราะต้องการจะเอาศิลาไปสร้างเมืองแลสร้างตึกให้ผู้มีบันดาศักดิ์อยู่ ส่วนถํ้านั้นคนทำงานก็อาไศรยอยู่จะผิดอะไรกันกับที่เมืองเนเปอล คนจนก็ยังอยู่ในถํ้าโดยมาก ขึ้นจากถํ้านั้นไปลงอัฒจันท์อิกทางหนึ่ง เปนวัดที่เจาะอยู่ในศิลาอย่างถํ้านั้นเหมือนกัน เปนรูปกางเขนกรีก อยู่ข้างจะกว้างกว่าที่ทางแยกในคะตะโคมบ์อื่นๆ ว่าสร้างขึ้นอุทิศต่อเซนต์มาเชียนเมื่อคฤสตศักราช ๔๐๐ ปีเศษ มีที่ฝังศพเซนต์มาเชียนซึ่งมาสอนสาสนาในที่นี้ ถูกเขาจับมัดเสาศิลาเผาไฟ ไนยหนึ่งว่าวัดมีมาก่อน เซนต์ปอลเมื่อมาจากเมืองมอลตาได้มาหยุดอยู่ที่ไซราคุสซา ๓ วัน ได้เทศนาในโบสถ์นี้ ไม่ใช่เทศน์ในคะตะโคมบ์ เมื่อเซนต์มาเชียนมาตาย ภายหลังจึงได้เอาศพเข้าไปฝังไว้ในวัดนั้น เสาศิลาที่ถูกมัดก็เอาเข้าไปตั้งไว้ในนั้นด้วย มีรูปภาพเซนต์ต่างๆ หลายรูปที่เขียนไว้กับฝาผนังเก่าคร่ำทั้งนั้น มีโฮลี ตรินิตี ด้วยรูป ๑ ออกจากนั้นตรงปากช่องเข้าในโบสถ์วัดซานโยวานี วัดซานโยวานีไม่อัศจรรย์อะไรเปนวัดร้างๆ มีผนัง แลที่บูชาหลังคามุงด้วยใบไม้ ที่จริงมังก์แต่งตัวเข้าทีมาก สรวมเสื้อสีย้อมฝาดคร่ำๆ เหมือนผ้าย้อมกรักเก่าๆ มีหมวกติดอยู่กับเสื้อเปนฝาชีคล้ายเสื้อฝน แต่ห้อยอยู่ข้างหลังคาดเชือกเกลียว สรวมหมวกกะลา สีเดียวกัน ไม่สรวมถุงเท้า สรวมรองเท้าไม่มีส้น ดูเสื้อน่าจะร้อนเต็มที ท่าทางน่าจะเคร่ง แต่ไม่เคร่งเลย ให้เงินละดีใจเปนที่สุด เที่ยวเดินพล่านอยู่ตามในเมือง

ออกจากวัดนี้ไปที่ละโตเมียเดลปาราดีโซ คำว่าละโตเมียนี้ แปลว่าเปนที่สำหรับขุดศิลาไปใช้ฤๅอย่างที่อังกฤษเรียกว่าควอรี จะต้องอธิบายด้วยเรื่องการขุดศิลาที่นี่สักหน่อย ศิลานี้ต้องการไปใช้ทำกำแพง ซึ่งเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนได้ทำไว้ใหญ่โตมาก ธรรมดาของศิลาที่นี่ถ้าหากว่าข้างบนที่สูงๆ อ่อน ต้องขุดลงไปลึก ศิลาจึงจะค่อยแขงขึ้น ถึงดังนั้นยังถากเอาได้โดยง่าย ไม่ใช่ศิลาแขงซึ่งจะขุดลำบาก เพราะเหตุฉนั้นถ้าเวลาจะขุดศิลาเช่นนี้ขุดจากพื้นราบบนไหล่เขาตัดลงไปตัดลงไปจนลึกแลกว้างใหญ่ คงจะมีที่ซึ่งดีบ้างไม่ดีบ้าง เช่นกับมีเนื้อฝากกรวดปนอยู่ในนั้น จะตัดหน้าให้ราบไม่ได้ก็เว้นไว้เปนเสาลอยอยู่สูงๆ ลางทีก็เสือกชอนเข้าไปเปนโพรงเปนถํ้าละโตเมียเดลปาราดีโซ (ปาราดีโซนั้นที่คำอังกฤษว่าปาราไดส คือสวรรค์) ขุดลึกลงไปถึง ๑๐๐ ฟิตแล ๑๓๐ ฟิตเปนเวิ้งใหญ่ ด้านข้างเปนผนังศิลาแท่งทึบ เว้นไว้แต่ด้านข้างน่า มีกำแพงกั้น ภายหลังเมื่อขุดศิลาไปใช้แล้ว ที่นั้นใช้เปนที่ขังคนโทษชเลยศึกที่ใช้ทำงานขุดศิลานั้นเอง ผนังด้านหนึ่งได้ขุดรวงเข้าไปเปนถํ้า รูปถํ้านั้นเหมือนตัว S อักษรโรมันเวียนขึ้นไปหาหลังเขา ที่หลังเขานั้นเปนที่ผู้คุมอยู่รักษา ถํ้านี้ยาวถึง ๒๔๐ ฟิต สูง ๗๔ ฟิต แต่กว้างนั้นไม่เสมอกัน ตั้งแต่ ๑๕ ฟิตถึง ๓๕ ฟิต เปนที่ประหลาดมาก ถ้าอยู่ปากถํ้าข้างล่างพูดอะไรกันเสียงก้องได้ยินถึงปากถํ้าข้างบน แลกระท้อนกลับมาที่เรายืนอยู่ปากถํ้านั้นเสียงดังกึกก้อง ชั่วแต่กระซิบกันเท่านั้นได้ยินเสียงเหมือนตะโกน ประตูที่อยู่ที่อยู่ปากถํ้าเล็กๆ ปิดดังปังเสียงเหมือนปืนลั่น แต่ในถํ้าน้ำขัง เดินเข้าไปไม่ได้ถึงไหน ว่าที่ทำไว้เช่นนี้เพื่อว่าคนโทษจะพูดจาคิดอ่านกันอย่างไรผู้คุมคงได้ยินเสมอ ข้อที่โอนเปนรูปตัวเอสนั้น ไม่ได้ตั้งใจจะทำเช่นนั้นเพราะจะหลีกโรงลครกรีก ซึ่งอยู่บนไหล่เขาใกล้กันเท่านั้น ออกจากนั้นเดินเลียบไปตามข้างฝาละโตเมีย เปนถํ้าเปนเพิงสูงๆ ตลอดไป แลดูใหญ่โตน่าดู พื้นถํ้านั้นเปนน้ำใสขังตลอด ส่วนศิลาที่เปนก้อนใหญ่ๆ มีกรวดที่ไม่ใช้เหลืออยู่ในหว่างละโตเมียนั้น เขาไปทำสวนประกอบ ปลูกไม้เลื้อยไม้เครือ แลกุหลาบ ทำทางเล็กๆ เดินซอกแซก เปนสวนในหว่างภูเขาสนุกดี แล้วเวียนกลับมาออกที่ปากช่องโค้งตามเดิม เดินไปตามทางอิกนิดเดียวก็ถึงที่โรงลครกรีก ต้องเดินขึ้นไปจนถึงหลังที่คนนั่ง ลักษณโรงลครกรีกนี้คล้ายกันกับที่เทาร์มีนา ซึ่งได้กล่าวมาแล้ว แต่ย่อมกว่า ว่าได้สร้างขึ้นเมื่อ ๕๐๐ ปีก่อนพระเยซูเกิด เปนรูปกลมแต่ไม่กลมดิ่ง วัดสูนย์ได้ ๑๖๕ เลหลา คั่นที่ตัดศิลาขึ้นไปเปนที่คนนั่ง ๔๖ ชั้น แต่บางคนว่ามากกว่านั้น มีจาฤกศิลาบอกชื่อห้องตามชื่อผู้มีบันดาศักดิ์ในเวลานั้นมีชื่อกิงไฮโร กวีนฟิลิติส แลเนไรเปนต้น คเนกันว่ากวีนฟิลิติสจะเปนเมียกิงไฮโรที่ ๒ เนไรเปนลูกสาว โรงลครกรีกเช่นนี้มีฉาก แต่ด้านข้างฉากลงทางทเลนั้นพังหมด คเนดูเห็นจะไม่ใช่เปนที่สำหรับแต่เล่นลครอย่างเดียว เห็นเลือกเอาเฉภาะไหล่เขาที่อาจจะแลเห็นได้ไกลๆ ตลอด เห็นจะเปนที่ไปประชุมฤๅไปนั่งเล่นอย่างหนึ่งอย่างใดกันด้วย เดินขึ้นไปบนไหล่เขาหลังที่โรงลครนั้น มีหนทางที่ตัดไปในศิลา สองข้างทางนั้นเปนที่ฝังศพเหมือนกัน เดินวงรอบโรงลครกลับมาชโงกดูละโตเมีย เดลปาราดีโซได้

ออกจากนั้นขึ้นรถ ไปที่ละโตเมีย เดอี กปุซินีเปนที่ขุดศิลาอย่างเดียวกัน ลงไปตามทางลาดจนถึงพื้นล่าง ในนั้นทำเปนสวนที่นี่ก็กว้างใหญ่ สวนนี้เดิมเปนของวัด ซาน กปุซินี ครั้นเมื่อรัฐบาลอิตาเลียนริบที่ธรณีสงฆ์เอาเปนหลวงแล้ว มอบให้แก่มิวนิสิปัลีตีเมืองรักษา มิวนิสิเปอลให้นางชีรักษา สำหรับเก็บค่าคนไปดู เปนอาณาประโยชน์ ในที่นี้ถ้าปล่อยให้เดินก็หลงได้ ไปขึ้นทางกระไดข้างเรสเตอรองต์ เปนกระไดสูงหลายทบ พักที่เรสเตอรองต์นั้นหน่อยหนึ่ง จะไปไหนอิกหมดเวลา เขาว่าถ้าจะดูอย่างรีบๆ ต้อง ๒ วันเต็มๆ จึงจะพอ พระอาทิตย์จวนจะตกเสียแล้วจึงได้กลับ แวะดูร้านที่ขายเงินตราโบราณ เปนเงินเก่าแท้ เรียกราคาแพงเต็มทีต้องเลยไม่ซื้อ ปล่อยไว้ให้จรูญไปต่อตามกันภายหลัง เขาพาไปที่ร้านทำของปลอมอิกแห่งหนึ่ง ซึ่งทำขึ้นเปนรูปพรรณเครื่องประดับแต่รถไปไม่ได้ต้องลงเดิน เพราะกำลังทำท่อ ถนนแคบเปนสำแพ็งไปทั้งนั้น แต่เงินปลอมที่ทำเปนรูปพรรณเหล่านั้นกลวงในทั้งสิ้น จึงไม่ได้ซื้อ เลยกลับมาลงเรือ จรูญได้ทองแลเงินมาบ้าง ราคาแล้วแต่อย่างที่หายากหาง่าย อย่างที่หายาก ๑๕๐ แฟรงก์ ที่หาง่ายจน ๑๕ แฟรงก์ก็มี ขอบใจเจ้าพนักงาน แลไวสกงสุลอังกฤษเปนอันมาก เขาพลอยเหน็ดเหนื่อยด้วยเราหนักหนา เมืองไซราคุสซานี้ เดี๋ยวนี้ไม่เปนท่าค้าขาย ออกจะเงียบๆ กงสุลผู้นี้ได้รู้จักวุฒิไชย[๒๓๗] เพราะวุฒิไชยลงเรือรบอังกฤษมารักษาอยู่ตามแถบนี้ มาเรือล่มจมน้ำก็ที่แถบนี้ กับทั้งรู้จักปรินเซสออฟแบ็ตเตนเบิค ซึ่งเปนเมียปรินซอันเดร เมืองกรีกที่เคยชอบกับวุฒิไชย คนที่เคยพบกับพ่อที่วินด์เซอคาเซอลนั้น วันนี้สิ้นเขตร จรูญลากลับ สองยามเศษออกเรือ

ปากช่องท่าเรือเกาะมอลตา

ปากช่องท่าเรือเกาะมอลตา

คืนที่ ๒๐๓
เมืองวัลเลตตาเกาะมอลตา

วันอังคารที่ ๑๕ ตุลาคม

เรือมาถึงเวลาเช้า ๓ โมง เข้าจอดที่น่าโรงภาษี เมืองนี้ได้ฟังเล่ากันมาหนักที่เขียนเปนจดหมายรายงานทูตก็มี เข้าใจรูปเปนอย่างอื่นไม่เหมือนกันกับที่ตาแลเห็นเลย ช่างห่างเหินกันเสียจริงๆ จะเปนด้วยธรรมดาฟังคำเล่า นึกรูปตามไปคงผิดทุกที อย่างเดียว ฤๅจะเปนด้วยผู้ที่เขียนแลที่เล่าแลดูไม่ทั่วถึงเล่าไม่ดีก็ไม่รู้แน่ จะเล่าไปเดี๋ยวนี้ก็นึกหนักใจว่าจะเข้าใจไม่ได้ ออกจะท้อๆ อยู่ แต่ไหนๆ ได้เล่ามามากแล้วก็ต้องเล่าไปตามรูปที่เล่ามาแล้ว ดูเหมือนใครๆ ไทยๆ จะรู้ทั่วกันว่ามีเกาะมอลตาอันหนึ่ง ยิปรอลตาอันหนึ่งซึ่งเปนป้อมสำคัญของอังกฤษ เพราะได้ยินผู้หลักผู้ใหญ่ของเราเคยพูดกันถึงได้ ในเมื่อพูดถึงเมืองฝรั่งดังกึกกักต่างๆ แต่ที่จะว่าเดี๋ยวนี้เฉภาะเกาะมอลตาซึ่งมีเปน ๓ เกาะ ใหญ่เกาะหนึ่ง ย่อมเกาะหนึ่ง รู้สึกอยู่ในหว่างอิกเกาะหนึ่ง แต่เกาะย่อมแลเกาะเล็กมีชื่อต่างหาก ไม่เกี่ยวแก่คำที่จะกล่าวถึงว่ามอลตา เกาะมอลตายาว ๒๐ ไมล์ กว้าง ๙ ไมล์ครึ่ง ไม่โตไปกว่าเมืองไซราคุสซาเก่า ตั้งอยู่ในระหว่างแหลมอิตาลีกับฝั่งอาฟริกา เกือบจะนับว่าอยู่กลางทเลได้ มีคนเกือบสองแสนคน ยังทวีขึ้นเสมอ แต่ทวีขึ้นไม่ได้มาก เพราะไม่มีที่แผ่นดินจะหากิน แต่เปนคนสำส่อนปะปนกันมาก เมืองที่ได้ตั้งมาเก่าเหลือเกิน ในระหว่าง ๓๐๐๐ กับ ๒๐๐๐ ปีก่อนพระเยซูเกิด ซึ่งได้พบสิ่งสลักสำคัญดังนั้น ชาติต่างๆ ที่ได้ปกครองเมืองเหล่านี้มาเปนอันมาก รวมทั้งกรีก อาหรับ โรมัน นอรมันเปนต้น จนถึงรวมเข้าอยู่ในอาณาเขตรเอมเปอเรอชารล์ที่ ๕ เมืองสเปญ ภายหลังชาร์ลที่ ๕ ได้ยกให้แก่พวกไนต์ออฟเซนต์ยอนซึ่งเตอรกีได้ไล่เสียจากโรเดส์ ต่อนั้นมาเมืองเปนของพวกไนต์ออฟเซนต์ยอนปกครอง นับว่าออกจะเปนเอกราช แต่ไม่ใช่ตั้งเปนเจ้าแผ่นดินแผ่นทรายอะไร ผู้ที่เปนหัวน่าก็เรียกแกรนด์มาสเตอ คือเปนหัวน่าใหญ่ในตราเซนต์ยอน เหมือนอย่างเปนแกรนด์มาสเตอ ของเครื่องราชอิศริยาภรณ์อันใดอันหนึ่ง แต่ไนต์ออฟเซนต์ยอนนี้มืเครื่องแต่งตัวกางเขนขาว ผ้าห่มดำเปนเครื่องหมาย ตามข้อบังคับของตรานั้น ไนต์เหล่านี้ออกจะเปนพระๆ ไม่มีเมีย แลเปนผู้พรักพร้อมที่จะต่อสู้ด้วยข้าศึกแห่งสาสนาคฤสเตียน เพราะเหตุที่เกาะนี้เปนที่ล่อแหลมต่อเขตรแดนกับเตอรกี เอมเปอเรอชารล์ที่ ๕ จึงได้มอบให้พวกไนต์เหล่านี้เปนผู้ปกครอง เพื่อจะได้พรักพร้อมอยู่เปนนิจที่จะต่อสู้เตอรกี ก็ได้ต่อสู้กันจริงๆ เกือบจะเสียเมืองครั้งหนึ่ง ซึ่งมีเรื่องราวเล่ายืดยาว จะไม่เล่าในที่นี้ ไนต์ออฟเซนต์ยอน ที่ภายหลังเรียกว่าไนต์ออฟมอลตา เพราะเหตุที่มาอยู่ที่เมืองมอลตานี้ ไม่กำหนดว่าเปนชาติใดภาษาใด ผู้ใดปฏิญาณตนประพฤติตามข้อกำหนดของเครื่องอิศริยาภรณ์นั้นแล้ว ก็นับว่าเปนไนต์ แล้วเลือกกันขึ้นเปนแกรนด์มาสเตอ แกรนด์มาสเตอมีอำนาจที่จะปกครองพวกไนต์ แลปกครองเมืองมอลตาด้วย บรรดาทรัพย์สมบัติของแกรนด์มาสเตอก็ดี ของไนต์ทั้งปวงก็ดี ที่ได้สร้างสรรค์สะสมขึ้นมากน้อยเท่าใด จะเอาไปยกให้แก่ผู้ใดไม่ได้ ตัวตายก็ต้องตกเปนของสงฆ์ สงฆ์ในที่นี้ไม่ได้หมายว่าพระ หมายว่าหมู่ คือในหมู่สงฆ์แห่งพวกไนต์ออฟมอลตานั้นเอง เพราะเหตุฉนั้นวังที่ได้สร้างขึ้นใหญ่โตสำหรับแกรนด์มาสเตอ แลสิ่งของซึ่งอยู่ในวังนั้น ทั้งตึกรามซึ่งเปนที่อยู่พวกไนต์จึงคงเปนของกลาง เว้นไว้แต่ในกาลครั้งหนึ่งไม่มีไนต์ผู้ใดที่จะปลูกสร้างอะไรขึ้น จึงอนุญาตให้ยกให้ผู้หนึ่งผูใดได้ บ้านเรือนจึงได้สร้างมากขึ้น เวลาที่เอมเปอเรอยกให้แก่ไนต์ออฟมอลตานี้ คฤสตตักราช ๑๕๓๐ นับว่าเปนแก่งสำคัญในการที่พวกถือสาสนาพระเยซูต่อสู้เติ๊ก พวกเติ๊กได้มาตีหลายครั้งไม่แตก เพราะเหตุที่พวกเติ๊กมาตีเกือบจะเสียทีเมื่อคฤสตตักราช ๑๕๖๖ ยอง เดอ ลา วัลเล็ตเตซึ่งเปนแกรนด์มาสเตอในเวลานั้น จึงได้สร้างเมืองที่เปนเมืองหลวงของมอลตาในเวลานี้ โดยก่อป้อมรอบถึง ๒ ชั้นอย่างแน่นหนา ซึ่งถือกันว่าเปนเมืองที่ตีไม่รู้แตก เมืองนี้จึงได้ชื่อว่าวัลเล็ตตา ตามชื่อของแกรนด์มาสเตอผู้สร้าง แต่เมื่อคฤสตศักราช ๑๗๙๘ โบนะปาตจะไปอิยิปต์มาคิดกลอุบายเอาเมืองนี้ได้ แต่ไม่ช้า ครั้นคฤสตศักราช ๑๘๐๐ ถ้วน อังกฤษก็มาตีได้ แลรักษามาจนเท่าบัดนี้ เพราะเหตุนี้ราษฎรพลเมืองเปนคนต่างชาติต่างภาษามาแต่แรก อยู่นานปะปนกันเข้าเกิดกลายเปนชาติอันหนึ่งขึ้นซึ่งเรียกว่ามอลตีส ภาษาของชาวมอลตีสเปนอาหรับครึ่งหนึ่ง อิตาเลียนครึ่งหนึ่ง พูดปนๆ กันไปแต่จะฟังเปนอาหรับก็ไม่ได้ จะฟังเปนอิตาเลียนก็ไม่ได้ เว้นไว้แต่คนชั้นสูงๆ พูดภาษาอิตาเลียนได้ทุกคน ภาษาราชการที่ใช้ในเวลานี้ใช้ภาษาอังกฤษ ถึงคนค้าขายชาวเมืองก็พูดอังกฤษมากขึ้น มีทหารอังกฤษรักษาประจำอยู่ในที่นี้ถึงหมื่นหนึ่ง อ่าวเมืองวัลเล็ตตาประหลาดไม่มีที่ไหนเหมือน แหลมที่ตั้งเมืองวัลเล็ตตาอยู่ในสูนย์กลางอ่าว แลดูเหมือนเปนกระดูกพัด มีน้ำล้อมเกือบจะรอบ ฝ่ายข้างฝั่งมีอ่าวเข้าไปเปนช่องๆ เหมือนรูปพัด ฤๅตาลิบัตรแฉกที่ขาดยอดแหว่งอยู่ข้างหนึ่ง ในอ่าวนี้กว้างใหญ่ น้ำก็ลึก เรือไอรอนแคลดใหญ่ๆ เข้าไปจอดได้ใกล้ฝั่งทีเดียว ไม่เห็นท่าเมืองใดที่จะมั่นคงแขงแรงแลสดวกดีเหมือนท่านี้ นอกจากอ่าววัลเล็ตตานี้ ยังมีอ่าวใหญ่ๆ ข้างฝ่ายเหนือแลฝ่ายตวันออกอกถึง ๓ อ่าว เว้นไว้แต่ข้างตวันตกแลข้างใต้ไม่มีอ่าว ที่แผ่นดินซึ่งเปนที่ตั้งเมืองวัลเล็ตตาเปนเขา ไม่ใช่ชันดิ่งขึ้นไป พอที่จะตัดถนนเปนถนนราบ นับว่าเปนสายรี แลมีถนนขวางซึ่งเปนสายชัน ลักษณคล้ายกับเมืองเนเปอล แต่เมืองเนเปอลถนนขวางใช้เปนคั่นกะได นี่ใช้เปนตีนสพานช้าง แต่ชันรถขึ้นไม่ได้ แลดูในทเลเห็นเปนตึกซับซ้อนกันไป ไม่แลเห็นต้นไม้ใบหญ้าเลย ดูเหมือนไม่มีพืชพรรณอะไร มีแต่ศิลากับปูนที่ก่อผนัง แต่เขาว่าภายในเปนที่บริบูรณ์มาก บริบูรณ์ด้วยความเพียรของชาวเมือง ทำนาทำไร่หญ้า สิ้นฤดูแล้วปลูกฝ้ายได้อิกคราวหนึ่ง นับว่าเปนเมืองบริบูรณ์ในการค้าขายด้วย ที่เล่ามานี้เล่าตามความรู้ความเห็นที่รู้ล่วงน่าไว้แล้ว คราวนี้จะว่าด้วยทำอะไรบ้างในวันนี้ต่อไป

เวลานี้เกาวเนอไม่อยู่ เยเนราลแฮร์รีแบรอน เปนผู้รักษาราชการแทน ให้นายทหารคนสนิทเขามานัดเวลา แล้วลงมาเยี่ยม แต่งฟรอกโก๊ต ทหารติดตรา เยเนราลแบรอนผู้นี้เปนผู้ที่รู้จักบุรฉัตร[๒๓๘] เวลานั้นเขาเปนเคอเนล บุรฉัตรไปเรียนเปนทหารเอนยิเนียที่แชธัม เปนคนมีอาการเปิดเผย แลน้ำใจดีเปนอันมาก การที่มาหานั้นเปนทางราชการก็จริง แต่เราไม่ได้พูดกันอย่างทางราชการ กลายเปนปฤกษาโปรแกรมที่จะทำอย่างไรในเวลาวันนี้ ตลอดจนขอแรงให้ช่วยกะคนที่จะมาเลี้ยงเวลาค่ำ ให้หาคนชาวร้านมาขายของในเรือ รู้สึกสบายใจว่าเปนคนสนิทกันเหมือนเซอ เฮนรี เบลก ที่พบกันที่โกลัมโบเมื่อกลับไปแล้ว คอมมานเดออินชีฟทหารเรือ เซอชาลส์ดรูรี มาเยี่ยม ดีที่สุดอิกเหมือนกัน ทั้งเยเนราลแบรอน แลเซอชาลส์ดรูรี่ ขอไม่ให้ต้องไปเยี่ยมตอบ เพราะเหตุที่มีเวลาน้อย แต่ได้ชวนให้ลงเรือลอนช์ของเขาไปดูเรืออิมปลัคะเบอล ซึ่งวุฒิไชยได้ฝึกหัดอยู่ในเรือนั้น ได้ขึ้นไปบนเรือ ต้อนรับตามธรรมเนียมเรือรบ กัปตันคาร์ ซึ่งเวลาวุฒิไชยอยู่ในเรือได้เปนที่สองรองปรินซหลุยส์ออฟบัตเตนเบิค ซึ่งได้เปนนายเรือในเวลานั้น ทั้งเซอชาลส์ แลกัปตันคาร์ได้พูดถึงวุฒิไชยเปนอันมาก เอดิกงของเซอชาลส์เปนเพื่อนนักเรียนกับวุฒิไชยด้วย ดูเกือบจะรู้จักวุฒิไชยไปด้วยกันทั้งนั้น ชอบชมว่าดีโดยมาก ได้พาไปดูที่ซึ่งนอนบนหลังหีบผ้าแลที่กินเข้าแลที่อื่นๆ ทั่วทั้งลำ คนถึง ๗๐๐ ในเรือแต่ดูจัดดีเต็มที กัปตันเปนคนที่มีความคิดจัดห้องแคบินสนุก แลอัชฌาไศรยเปนน้ำแจ่มใสอย่างทหารเรืออังกฤษซึ่งพ่อเคยชอบทุกคน ดูจะเปนคนกว้างขวางมากอยู่ กลับจากเรืออิมปลัคะเบอล มาที่เรือพม่าเสียทีหนึ่ง หยุดพักพอให้เวลาพอดีที่จะขึ้นไปกินกลางวัน วันนี้และร้อนถึงบางกอกแท้ๆ เพราะเหตุว่าปรอดที่นี่อย่างต่ำ ๖๑ อย่างสูงถึง ๙๖ ในน่าร้อน วันนี้อยู่ข้างร้อนอ้าวจัด พ่อลืมกล่าวถึงกงสุลของเรา เวลานี้ไม่อยู่แต่ผู้แทนเปนน้อง ชื่อ เรยโนด์ เปนพ่อค้าถ่าน ดูก็อยู่ข้างจะกว้างขวางพอใช้ มีเมียเปนมอลตีส ลงมาตั้งแต่แรกเรือมาจอด เซอชาลส์ให้เรือมาคอยรับสำหรับที่จะไปแห่งหนึ่งแห่งใด แลปวารณาไว้ด้วย ว่าจะต้องการให้ทำอะไรได้ทั้งนั้น

เวลาก่อนบ่ายโมงครึ่งไปขึ้นที่ท่า ไปในรถของเจ้าเมือง มีพวกนายทหารสนิทลงมารับ ถนนในเมืองนี้แคบมาก แต่ไม่สู้คดเคี้ยวมีถนนตรงๆ บ้านเรือนหมดจดแลแน่นหนาดีกว่าในซิซิลีทั้งหมด ถนนที่นี่ไม่เรียก เวีย อย่างในอิตาลี เรียกสตราตา อย่างเช่นสตราตา เรอัเล เปนถนนหลวง ซึ่งนับว่าเปนถนนสำคัญผ่านน่าวัง ที่จริงเยเนราลแบรอนไม่ได้อยู่ในวัง อยู่บ้านหนึ่งต่างหาก แต่มารับแลจัดการเลี้ยงในวังเพราะสิ่งซึ่งจะดูเปนสำคัญที่นี่ ก็วังอันตั้งอยู่กลางเมือง วังนั้นคือวังแกรนด์มาสเตอของไนต์ออฟมอลตา เปนตึกวงรอบมีลานสนามกลางตามธรรมเนียมวัง ตรงที่น่าวังออกไปมีโรงทหารรักษาองค์ใหญ่โต เขาเอาแตรวงมาเป่าในที่นั้นด้วย อัฒจันท์ที่ขึ้นวังนี้ช่างขึ้นง่ายเสียจริงๆ เปนคั่นเตี้ยๆ นิดๆ ไม่เหนื่อยเลย คเนกันว่าแกรนด์มาสเตอผู้ที่ทำเห็นจะเปนคนแก่ มีแผ่นศิลาจาฤกชื่อแกรนด์มาสเตอตามลำดับ ๒๘ คนจนถึงเวลาที่เสียเมืองแก่นะโปเลียนโบนะปาต ยอดอัฒจันท์มีจาฤกชื่อเจ้าเมืองอังกฤษอิกแผ่นหนึ่งต่างหาก เดินตามเฉลียงกว้างซึ่งมีเพดานแลผนังเขียน มีรูปเกราะตั้งรายตลอดไปจนถึงห้องรับแขก พ่อไปเรวไปนิดหนึ่ง แขกที่เชิญมาเลี้ยงเวลากลางวันยังไม่มีใครมา ต่อไปถึงสักครู่หนึ่งจึงมากันตามลำดับ เมื่อเข้าไปยืนที่เรียบร้อยแล้วนำให้รู้จัก พ่อจูงมิสซิสแบรอน โต๊ะนี้เปนโต๊ะเก่ากว้าง จัดดอกไม้เต็มไปทั้งโต๊ะ คนนั่งโต๊ะมาก ตัวสำคัญๆ ทั้งฝ่ายทหารบกทหารเรือ แลพลเรือนทั้งอาร์ชบิชอปได้มาหมด มีผู้หญิงหลายคน รวม ๓๘ ไปเห็นประหลาดอย่างหนึ่ง ว่าพอเคยไปนั่งโต๊ะใหญ่ๆ ในประเทศที่ถือโรมันคาทอลิก เช่นเมืองฝรั่งเศส, ออสเตรีย, สเปญ, ปอร์จุคัล, ถ้าเจ้านายน้อยคงจะได้นุนซิโอ ทูตของโป๊ปนั่งขวาเสมอ แต่ไปเมืองฝรั่งเศสคราวนี้นุนซิโอ ได้ไล่ไปเสียแล้ว เมืองอื่นที่เปนคาทอลิกก็ไม่ได้ไป ขันที่มาเห็นอาร์ชบิชอปนี่นั่งขวา ให้รฦกถึงนุนซิโอที่เคยถูกนั่งใกล้กันเสมอ แต่ขันที่มันกลับมานั่งใกล้กันในแผ่นดินของอังกฤษ ที่ไม่ได้เปนชาติที่ถือลัทธิคาทอลิก แต่ราษฎรพลเมืองยังเปนคาทอลิกอยู่ทั้งนั้น เขาจึงได้ยกย่องอาร์ชบิชอป เมืองนี้ไม่ใช่มีแต่ขุนนางสำหรับเมือง มีทหารบกทหารเรือที่เปนกองใหญ่ๆ มีหัวน่าใหญ่ๆ ซึ่งออกจะเปนการยากที่จะจัดแต่น้อยได้ เพราะเหตุฉนั้นการเลี้ยงวันนี้จึงออกเปนรูปทางราชการ แลมีสปีชด้วย ปรินซหลุยส์ออฟบัตเดนเบิคเปนผู้บังคับการที่สอง ในทหารเรือแอดมิราลฟิเชอบังคับการอู่ แอดมิราล บาร์รีเปนผู้บังคับครูเซอ แลเมเยอเยเนราลสโต๊กส์ มีตุลาการ ๓ คน

เสร็จการเลี้ยงแล้วหยุดพักที่ห้องแห่งหนึ่งมุมข้างมิวเซียม ช่างร้อนเสียจริงๆ ถึงต้องถอดเสื้อชั้นนอกออกนั่งอยู่เปล่าๆ ตกลงเปนต้องเปลี่ยนเสื้อ ทนฟรอกโก็ตแลตอปแฮตไม่ไหวจริงๆ พ่อสั่งให้เตรียมขึ้นไปเสียก่อนแล้ว ทีหลังตกลงกันเปนสาธุเปลี่ยนด้วยกันหมด หมวกสานค่อยทุเลา เที่ยวเดินดูในวังนั้น ที่นี่มีพยานอย่างหนึ่งว่าไนต์ออฟมอลตานี้ ได้มีการเกี่ยวข้องกันกับการเมืองจีน แต่พอเยี่ยมเข้าไปในห้องรับแขกก็รู้สึกโดยทันที ว่าหม้อลายผักชีช่องอย่างสูง ๒ ใบ ซึ่งเดิมตั้งอยู่ที่ท้องพระโรงน่า พ่อยกขึ้นไปที่ห้องโต๊ะกลมที่พระที่นั่งจักรีนั้น มีอยู่ที่ห้องนี้เหมือนกันไม่ได้ผิดเลย ทั้งลวดลายแลเล็กใหญ่ ซํ้าไม่มีฝาด้วย เปนพยานว่าอ้ายที่เรามีฝานั้นผิด อย่างที่เราเห็นผิดอยู่แล้ว นอกนั้นมีโอ่งต่ำลงมากว่านั้นดีๆ หลายคู่ เปนครามปูนเดียวกันทั้งนั้น รูปตุ๊กตาสีสูงประมาณสักศอกเศษคู่หนึ่ง เนื้อหนังดี ถ้าขึ้นโต๊ะสีเรียกก็ให้กันไม่มีเสียงขัด มีเครื่องเมโยลิคาดีๆ ซึ่งพ่ออยากจะรู้ว่ามันดีอย่างไรเห็นแต่ครุคระเปื้อนๆ คราวนี้ได้เห็นของเขาดีจริง แต่อย่างไรๆ ก็ปังเคย ห้องโทรนที่สำหรับแกรนด์มาสเตอนั่ง มีเก้าอี้แลดาบไม้ ภาพเขียนดี ที่ทำการของเจ้าเมืองอยู่ในห้องนอนของแกรนด์มาสเตอเก่า ไม่ใหญ่โตเท่าใด มีประตูลับขึ้นลงทางชั้นล่างได้ ห้องที่ไหว้พระ แต่เดี๋ยวนี้ไม่ได้ใช้เปนวัด ฝากรุด้วยตะเปสตรี ผูกลายแปลกกว่าที่อื่นหมดเขาซ่อมแซมใหม่ งามมาก แล้วไปดูอาร์เมอรีที่ไว้เครื่องอาวุธแลเครื่องเกราะ มีปืนอย่างเก่าๆ ทั้งปืนบรรจุท้าย ต้องกับคำที่เขาว่าสิ่งไรที่ใต้พระอาทิตย์ไม่มีใหม่

ออกจากวังไปตามสตราตา เรอัเล ไปดูวัดเซนต์ยอน ภายนอกไม่งามตามเคย แต่ภายในเซาะศิลาเปนลายเด่นเหมือนลายสลักทั่วไปทุกแห่ง แล้วทาสีปิดทอง ตามข้างโบสถ์เหล่านั้นแบ่งเปนวิหารตามภาษาต่างๆ มีอิตาเลียน, ฝรั่งเศส, สเปญ, แลเยอรมัน ภาษาใดที่มีคนมากก็มี ๒ วิหาร พื้นโบสถ์นั้นประดับโมเสกเปนลายอาร์มของพวกไนต์ทั้งปวง ซึ่งฝังศพเรียงกันเต็มไปทั้งพื้นโบสถ์ ที่แท่นบูชากลางมีซุ้มแลตู้เงิน เปนลายสลักเด่นเต็มรูป ตู้กลางว่าเปนที่ไว้กระดูกแขนเซนต์ยอน ซึ่งนะโปเลียนโบนะปาตได้พาเอาไปเสีย ฟังคำเล่าเหมือนกันกับที่มีอันหนึ่งที่ในวังเมืองสเปญไม่ผิดกันเลย แต่ไม่ใช่อันนั้น อันที่นะโปเลียนพาไปนั้นตกไปอยู่เมืองรูเซีย แล้วพาลงไปที่ในใต้แท่นบูชาที่เรียกว่า คริปส ศพคนที่สำคัญเซนต์อะไรต่างๆ เขาฝังในที่นั้นทุกแห่ง ในที่นี้มีฝังศพแกรนด์มาสเตอคนแรก วัลเล็ตเตผู้ที่สร้างเมืองกับคนสำคัญอิก ๒ ศพ มีศพไนต์อังกฤษที่ไม่เปนแกรนด์มาสเตอคนหนึ่ง แต่เปนคนที่กล้าหาญ วิเศษมาก ได้ลงไปฝังอยู่ในนั้นอิก ศพหนึ่ง

ออกจากวัดนี้ไปตามถนนออกประตูเมืองแห่งหนึ่ง สำหรับที่จะได้ดูป้อม ยุ้งเข้าที่นี่เขาทำชอบกล ที่ไว้เสบียงอาหารสำหรับกองทัพขุดลงไปในพื้นแผ่นดินเปนปล่องๆ แล้วรวงข้างในให้ทลุถึงกัน ที่ปากปล่องนั้นเอาศิลาทับไว้ ผนึกเสียหมด เข้าที่ลงอยู่ในฉางใต้พื้นซึ่งเปนศิลารอบเช่นนั้นอาจจะทนอยู่ได้ถึง ๕ ปี ไม่ผุไม่รา แลไม่แห้งไป เพราะเหตุที่ไอศิลานั่นอบอุ่นแลทำให้ชุ่มอยู่ได้ ป้อมกำแพงที่นี่ทำด้วยวิชาอย่างดี สูงใหญ่มั่นคง คูลึก ประตูเปนป้อมแน่นหนาทำเปน ๒ ชั้น แต่ชั้นนอกกับชั้นในไม่ห่างกันนัก นอกเมืองนี่เปนถนนใหญ่อย่างใหม่ มีปลูกต้นไม้มาก แต่ไปไม่ถึงไหนด้วยเวลาหมดเสียแล้ว จึงได้กลับรถไปที่บ้านแอดมิราล เลี้ยงน้ำชา ที่บ้านแอดมิราลนี้เปนที่อยู่ของไนต์ผู้หนึ่งซึ่งทำอย่างแน่นหนางดงาม เว้นแต่ห้องไม่ถูกกันกับปัจจุนันนี้ ที่เล็กก็เล็กเกินไป ที่โตก็โตเกินไป เลดี ดรูรี เปนคนที่มีอัชฌาไศรยดี เรียบร้อยแลพูดสนุก เชิญแขกมาก เต็มทั้งเรือน มีที่เฉลียงโถงอยู่ข้างด้านหลัง แลดูวิ้วเห็นตลอดทเล แต่ตั้งแต่ใกล้เรือนไปจนกระทั่งถึงทเลเห็นเปนหลังคาเต็มไปทั้งนั้น คล้ายๆ ในวัง รอดตัวที่เปนหลังคาตัดทั้งนั้น เวลาพลบกลับมาลงเรือ

เวลา ๒ ทุ่มเลี้ยงดินเนอในเรือพม่ามี ๒๔ คนทั้งพวกเรา นั่งอยู่ข้างจะชิดกันมากสักหน่อย แต่ไม่ได้รับแขกในห้อง รับที่ดาดฟ้า การเลี้ยงเปนที่เรียบร้อยดูพอใจด้วยกันทั้งนั้น

คืนที่ ๒๐๔
วันพุฒที่ ๑๖ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้กัปตันวอลเตมาส์ มีโทรเลขมาถึงชายบริพัตร ตอบหนังสือที่มีไปขอให้เรือซักเซนได้ออกจากปอตเสดในวันอาทิตย์นั้น ว่าไม่ได้ เรือจะไปถึงปอตเสดต่อเวลา ๕ ทุ่ม จะต้องบรรทุกถ่าน เพราะเหตุนี้ ถ้าจะออกเรือเช้าวันนี้ตามกำหนด จะต้องไปคอยเรือซักเซนอยู่ที่ปอตเสดอิกวันหนึ่งกับคืนหนึ่ง จะร้ายกาจกว่าอยู่ที่นี่มาก เพราะฉนั้นจึงได้คิดเลื่อนอยู่ที่นี่อิกคืนหนึ่ง ให้ไปถึงโน่นต่อวันจันทร์เวลาเช้าเปนอย่างช้า พอจะได้ลงเรือได้ทันที

เวลา ๔ โมงเข้า เยเนราลบารอนกับเมีย แลนายทหารสนิทของเขาลงมาตามที่นัด ว่าจะพาคนขายของลงมา เพราะพ่อกลัวว่าจะถูกล่อลวงต่างๆ จึงได้พูดกันกับมิสซิสบารอนให้เขาช่วยซื้อให้ ลงมา ๓ คนด้วยกัน ของที่ขายเปนเครื่องเงินเก่าๆ ที่อยากจะว่าเปนของไนต์ออฟมอลตา แต่ที่จริงเปนของจากอื่นมาก ที่เชื่อว่าเปนของไนต์ออฟมอลตาแท้แต่ไม้กางเขนอันหนึ่ง ไม่สู้จะต้องต่อราคาลดมากนักเพราะเขาคัดมาแล้ว นอกจากเครื่องเงิน มีผ้าลูกไม้ที่ทำเมืองนี้ ซึ่งไม่สู้เลอียดเหมือนอย่างกับผ้าลูกไม้เบลเยี่ยม ฤๅอิตาเลียน ทำด้วยไหมบ้างด้ายบ้าง ราคาถูก เครื่องเงินใหม่ๆ ก็เปนรูปเรือที่ใช้กันอยู่ในเมืองนื้ ได้บอกแอกติงเกาวเนอ ในเรื่องที่จะเลื่อนกำหนดไป เขาจึงชวนให้ไปขึ้นรถเที่ยวซึ่งมีความปราถนาอยู่ แต่ไม่มีเวลานั้น ประเดี๋ยวหนึ่งแอดมิราลดรูรีก็ลงมา หมายว่าจะมาส่ง ที่จริงพ่อให้กงสุลไปบอกแต่ไม่พบแคล้วกัน รู้ว่าจะยังไม่ไป เลยเชิญดินเนอที่บ้าน เพราะเขาเตรียมจะเลี้ยงอยู่ก่อนแล้ว พ่อของดให้เปนเลี้ยงน้ำชาเสีย เชิญเขาลงมาเลี้ยงในเรือ วันนี้สบเหมาะเข้าแกจึงเลยเชิญ แต่เปนไปรเวตดินเนอ ได้รับไว้ กลางวันร้อนเต็มทีไม่ได้ไปข้างไหน ที่นี่ถ้าขืนเที่ยวกลางวันรังๆ อย่างในเมืองอื่นๆ โทษถึงจับไข้ได้ เพราะฉนั้นจึงได้นัดกำหนดเวลาจะไปเที่ยวต่อบ่าย ๓ โมงครึ่ง นอนสรวมเสื้อชั้นใน เปิดพัดลมจึงค่อยยังชั่ว

เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่ง เยเนราลบารอนกับเมียมาคอยรับที่ท่าโรงภาษี พ่อขึ้นรถกับเยเนราล บริพัตรไปกับเมีย ขับรถประทักษิณรอบกำแพงเมืองวัลเล็ตตา อ่าวข้างใต้ซึ่งจอดเรือเปนอ่าวลึก ลงเขื่อนแน่นหนา เดิมคิดอ่านว่าจะเอาเรือรบเข้ามาทอดริมฝั่ง ให้บรรทุกเสบียงอาหารได้ง่าย ภายหลังเลิกไป ทางไปตอนแรกเลียบใกล้ป้อมซึ่งสูงตระหง่าน ป้อมนั้นขุดลงไปหลังเขา เอาศิลาที่ขุดนั้นขึ้นมาเสริมขึ้นเปนกำแพงคู เมืองก็เปนเช่นนั้น ขุดศิลาจากคูขึ้นมาก่อป้อม เสริมข้างบนให้ได้รูปอย่างวิชาช่าง ดูการงานช่างมากมายเสียจริงๆ ถ้าจะทำด้วยเงินยากที่จะสำเร็จได้จะต้องลงทุนมากไม่ใช่น้อย แต่นี่ใช้ทาษทั้งนั้น ด้วยในแถบนี้แต่โบราณมีสลัดเที่ยวตีปล้นอยู่รอบไป สลัดนั้นเปนอาหรับเปนพื้น พวกไนต์จะออกมาเที่ยวนอกเมือง เงียบๆ ไม่ใคร่ได้ ถูกจับ จึงมีการต้องปราบปรามกันอยู่เปนนิจ จับพวกสลัดได้เอามาไว้เปนทาษใช้ให้ทำป้อมเหล่านี้ ด้านหลังเมืองซึ่งเปนเอ็นดินในระหว่างอ่าวเหนือแลอ่าวใต้เปนเนินศิลา ด้านหลังมีกำแพงเหมือนกัน ไม่สู้กว้างนัก ไปตกอ่าวข้างเหนือ อ่าวข้างเหนือนี้กว้างใหญ่ แต่น้ำตื้นกว่าข้างใต้ มีชวากที่แวะๆ เข้าไปเปนอ่าวย่อมๆ เปนที่ทำการต่างๆ คืออ่าวหนึ่งเปนอู่ลอยของปีแอนโอกัมปนี อ่าวหนึ่งเปนที่ไว้เรือพิฆาฏ (เดสตรอยเยอ) มีอยู่เวลานี้ ๑๒ ลำ มีเรือที่เขาเรียกว่าเรือแม่สำหรับคอยเพิ่มเติมสาตราวุธเสบียงอาหารลำ ๑ อ่าวอื่นต่อออกไปอิกก็เปนที่เรือจ้างกลไฟมาจอดแลอื่นๆ เมื่อเวลาเราไปตามอ่าวข้างเหนือไปในชานป้อม แต่ครั้นเมื่อไปถึงที่เอ็นหลังเมืองแล้วข้ามฟากไปตามขอบอ่าวข้างนอก ทางต้องเวียนไปไปตามอ่าวอย่างย่อมๆ ที่มีคั่นเปนระยะกันไปมากอ่าว ถ้าจะพูดเปรียบว่าอ่าวใหญ่เปนแม่น้ำแล้วขุดอู่ตามริมฝั่งเปนจังหวะกันไป เราขับรถไปต้องเวียนไปตามรูปอู่ทุกๆ อู่ก็ได้ อ่าวย่อมๆ ฤๅที่เปรียบว่าอู่นี้ไม่ใช่เล็กๆ เปนอ่าวใหญ่ๆ แต่เข้าไปตันเท่านั้น ไปตามปากอู่นี้จนถึงปากช่องที่ออกทเล ที่นั่นเปนโรงทหารปืนใหญ่ ซึ่งเปนกองเยเนราลบารอนบังคับ โรงทหารนี้ทำอย่างที่เราเคยเห็นที่ชวา คือกำหนดเรือนสำหรับนายทหาร มีเมสซึ่งทำใหม่งดงามล้วนแต่ด้วยศิลาทั้งนั้น แต่ที่อยู่คนใช้โรงไม้พื้นโปร่งข้างล่างตั้งบนเตาหม้อศิลา ไม่ได้นัดที่จะไปเยี่ยมโรงทหารนี้เปนแต่ผ่านไปดู เพื่อจะให้เห็นอยู่ปรกติ แต่เขาบอกนายทหารให้รู้จึงได้มารับ ไปดูป้อมหัวแง่ปากอ่าวซึ่งตรงกันข้ามกับป้อมเก่า มีปืนอย่างใหม่พร้อมบริบูรณ์ด้วยเครื่องยกบรรจุ แต่ไม่ควรจะกล่าวเลอียดได้ กลับจากที่นั้นไปดูโรงทหารใหม่ ซึ่งได้ทำในที่ซึ่งสำหรับยิงเป้า เปนที่ว่าง แล้วบ้างยังบ้าง ดูมั่นคงแขงแรงมาก ทำด้วยศิลาทั้งนั้น แล้วกลับเลียบมาตามริมทเลผ่านเข้าในเมืองไปกินน้ำชาที่บ้านเยเนราลบารอน ที่บ้านนี้เปนวังอันหนึ่งซึ่งดูก็สบายดี มิสซิสบารอนช่างจัดเรือนมาก แอดมิราลแลกัปตันคาร์ได้มากินน้ำชาในที่นี้ด้วย เมื่อกินน้ำชาแล้วพากันออกไปนั่งที่แจ้งที่แลเห็นทเล ในที่นี้มีต้นไม้เลื้อยอย่างหนึ่งซึ่งปลูกไว้ช้านานมาแล้ว เรียกบูกังวิลเลียร์[๒๓๙] ว่าเวลามีดอกออกเต็มไปทั้งหมด งามนัก เยเนราลบารอนรับว่าจะจัดส่งเข้าไปให้ คงจะเปนได้ในเมืองร้อน เวลาย่ำค่ำจึงได้กลับลงมาเรือ

เวลา ๒ ทุ่มได้ขึ้นไปที่บ้านแอดมิราลดรูรี ซึ่งอยู่ติดกันกับบ้านเยเนราลนั้นเอง การเลี้ยงวันนี้ไม่มีใคร มีแต่แอดมิราลกับเมียเยเนราลกับเมียปรินซหลุยส์ออฟบัตเตนเบิค กับนายทหารสนิทของแอดมิราล แลพวกเรา เลี้ยงแล้วได้ออกไปนั่งที่เฉลียงซึ่งแลเห็นทเล ที่นี้ไฟฟ้าดับเปนเหมือนกัน แรกไปถึงก็ไฟฟ้าดับ เวลาจวนจะไปนั่งโต๊ะจึงได้มา ครั้นออกไปนั่งสูบบุหรี่อยู่ข้างนอกดับอิก แต่ดีด้วยเดือนหงายแลเห็นตึกรามจนตลอดทเล จนถึงต้องห้ามไม่ให้เอาไฟมา

แอดมิราล แลเยเนราลทั้ง ๒ คน พูดแล้วพูดเล่าถึงการที่ไม่ได้รับเปนเกียรติยศ เพราะเหตุที่โทรเลขไปถามได้ความว่าจะมาสตริกต์ลี อินคอกนิโต กลัวจะไม่ถูกใจ จึงได้หยุดการที่ตระเตรียมไว้หมด เตรียมว่าเวลาออกวันนี้จะส่ง มีสลูต แลจะให้เรือตอปิโดตามแห่ออกไปเปนแถว แต่พ่อจะไปเสียแต่เช้ามืดยังไม่ถึงเวลาสลูต เขาอยากจะให้ออก ๒ โมงเช้า พ่อบอกว่าที่คิดจะออกไปเช้านั้น ด้วยอยากจะหลีกการที่ต้องลำบากเช่นนั้น ด้วยประสงค์จะมาเที่ยวเงียบๆ จริงๆ ที่แท้พ่อมีความพอใจในการรับรองที่มอลตานี้เปนอันมาก ดูเปนทางคุ้นเคยสนิทสนมกัน เห็นได้ว่าบรรดาขุนนางทั้งปวงทั้งฝ่ายทหารพลเรือนได้ต้อนรับโดยความเต็มใจ ไม่ได้ทำไปแต่ตามธรรมเนียมเลย พ่อชอบความจริงใจมากกว่าที่จะทำไปพอแต่เปนพิธี ฤๅตามธรรมเนียม รู้สึกใจว่าเหมือนอยู่ในระหว่างมิตรสหายชึ่งชอบพอกันโดยสุจริต แลพูดจาเล่นหัวกันสนุกสนานทั่วไป ที่จริงการรักษาเขาได้รักษาโดยกวดขัน เวลาที่เราจอดอยู่ในท่านี้ทั้ง ๒ วัน ๒ คืน มีเรือพลตระเวนลงมาทอดทุ่นรักษาอย่างไทย เรือไฟกรมทหารเรือลำ ๑ แล่นช้าๆ เวียนอยู่รอบๆ เรือ ทั้งกลางวันกลางคืนไม่มีเวลาหยุด ใครจะเข้าออกไปมาตรวจตราทักถาม เวลาขึ้นไปบกโปลิศได้จัดถนนเรียบตลอดทุกหนทุกแห่ง พบใครกลางทางไม่ว่าชั้นสูงชั้นต่ำ จนคนเลวๆ เปิดหมวกคำนับทั่วไปทุกหนทุกแห่ง ทั้งกลางวันกลางคืน ไม่มีรุมมีตอมอะไร จนเยเนราลบารอนเองก็ประหลาดใจ

ว่าคนช่างทำความเคารพคารวะมากกว่าที่คาดหมายจริงๆ การที่มาเมืองมอลตาครั้งนี้ นับว่าเปนสำเร็จอย่างดีที่ควรจะพอใจ เว้นไว้แต่ความร้อนซึ่งแก้ไม่หายได้ เจ้าของเมืองว่าเปนเวลาลมตวันออกซึ่งเรียกว่าซิรอกโก ลมตวันออกเช่นนี้ไม่พัดให้ใครดี ที่สุดจนจะซ่อมเรือนก็ต้องรอ ทาสีทิ้งไว้เท่าไรก็ไม่แห้ง ต่อลมตวันตกพัดเมื่อไรสีจึงจะแห้ง

ในเมืองนี้ใช้ฬาน้อย เห็นสักตัวหนึ่งหรือสองตัวเท่านั้น มีฬ่อมาก รถที่ใช้เปนรถเล็กขนาดดอกก๊าดแต่นั่งหันหน้าเช้าหากัน ตั้งเสามีเพดานเปนกระโจมเรียกตามภาษามอลตีสว่า กาโรซินี ที่จริงก็ดี ถ้าไปรถเปิดจะทนแดดไม่ไหว ผู้หญิงในเมืองใช้ผ้าคลุมหัวอย่างสเปญมาก ทำนองเปนกั้นร่มปีกคั้งคาวติดไปกับหัว รูปร่างคนมีแปลกประหลาดต่างๆ มากแต่ก็มีคนสรวย เยเนราลบารอนบอกว่าได้กล่าวกันถึงจะพาพ่อไปดูสวนต้นผลไม้ เขาได้ห้ามเสียเองว่าอย่าพาไปเลย จะไปประมูลสวนเมืองไทยอย่างไรได้ ผลไม้เมืองนี้มีมากกว่าข้างอิตาลี แต่วิปริตอย่างเดียวกัน คือลูกแปร์แขงเปนสาลี่ ลูกแอปเปอลเล็กเท่าลูกน้ำ ดอกไม้เทศ ลูกปีชเปลือกแขง เนื้อก็แขง ชั้นผู้ดีเขาถึงต้องไปเอาลูกไม้เมืองอังกฤษมากิน แต่เวลากลางคืนค่อยยังชั่วร้อน

คืนที่ ๒๐๕
เรือพม่า ในทเลเมดิเตอเรเนียน

วันพฤหัศบดีที่ ๑๗ ตุลาคม

ออกเรือเวลาย่ำรุ่ง แต่พ่อไม่รู้สึก ตื่นขึ้นเวลาเช้ารู้สึกสบาย ด้วยพ้นฝั่งมาออกทเลกว้างหายใจหายคอมันคล่องขึ้น ทั้งที่อยู่ข้างจะชื้นสักหน่อยหนึ่ง ลมเปนลมตวันออก ในห้องนอนมีสไกไลต์เปิดลงมาตรงที่เขียนหนังสือ ลมไม่ได้ขาด พ่อก็นั่งอยู่ที่โต๊ะเขียนหนังสือตั้งแต่เช้าจนค่ำ จัดการเก็บหนังสือแลอ่านหนังสือที่ยังไม่ได้อ่าน มีความเสียใจที่จะบอกว่าหมดสิ้นตัวที่ติดมาในเวลานี้ เหลือแต่หนังสือเล่มๆ พรุ่งนี้คงจะว่างไม่มีอะไรทำ แต่ถ้าไปถึงปอตเสดแล้วยังมีอะไรที่จะทำไปได้อิกหลายวัน เสียดายว่าถ้าได้ทำในเรือนี้จะสบายแลแล้วเรวขึ้นอิกมาก ไปเรือซักเซนเหมือนทำงานในปล่อง จะสำเร็จไปได้เพียงไรไม่แน่ ออกจะหนักใจ

ลืมกล่าวถึงเมืองมอลตานี้ถนนปลูกต้นยี่โถมาก สลับกันขาวต้นหนึ่งแดงต้นหนึ่ง ต้นดาวเรืองก็ปลูก แต่กระบองเพ็ชรมีน้อยไม่สู้มาก ตามที่ได้แลเห็น

ยังลืมเรื่องเก่งเสียเรื่องหนึ่ง ในเมืองแถบนี้ คือซิซิลี แลมอลตามีมังก์ พระฝรั่งพวกหนึ่ง พวกอังกฤษเขาเรียกว่าพวกสตัฟมังก์ พ่อได้พบตัวเดินกลางถนน แลได้เห็นที่อยู่ตึกใหญ่โต เยเนราลบารอนชี้ให้ดู มังก์พวกนี้ถ้าตายไม่ฝังศพเอาศพอัดยืนเข้าไว้ มีที่สำหรับไว้ศพให้ยืนอยู่เสมอ ไม่ได้คำอธิบายชัดว่าเพราะเหตุใดจึงทำเช่นนั้น บอกแต่ว่าเปนประเพณี เดากันว่าถ้าจะฝังศพฤๅจะให้นอนเสีย เวลาเรเซอเรกชัน พระเยซูเป่าแตร จะลุกขึ้นไม่ได้ทันที จึงยืนคอยเสียให้พร้อมอยู่เสมอ สาสนาเมืองนี้เปนคาทอลิกทั้งเมือง อังกฤษไม่จับต้องทีเดียว ปล่อยให้คงอยู่ตามเดิม เว้นไว้แต่วัดแลที่แผ่นดินอยู่ในปกครองรัฐบาล แต่ก็เปนตามธรรมดา คือความเลื่อมใส ข้างฝ่ายผู้ชายเสื่อม แต่ผู้หญิงยังเลื่อมใสมาก มีวัดวัดหนึ่งอยู่ในอ่าวฮาร์เบอข้างเหนือเปนวัดทำด้วยศิลาใหญ่โตอยู่ เปนวัดของราษฎรแท้ไม่ใช่เรี่ยรายเงินมาจ้างทำ ราษฎรทำด้วยกำลังกายเขาบอกบุญกันเอง ว่างงานลงแล้วมีปันเปนพวกกันไปทำการวัดนั้นทีละน้อยๆ งานใกล้จะแล้วเสร็จ ยังค้างอยู่ก็อิกสักเล็กน้อยเท่านั้น แต่นานกว่าจะแล้วได้ เพราะไม่มีการบังคับบัญชากันเลย

คืนที่ ๒๐๖
วันศุกรที่ ๑๘ ตุลาคม

เมื่อจวนรุ่งเย็นมาก ถึงคลุมผ้าลินินได้ในห้อง ยิ่งสายลมยิ่งจัดขึ้น เรือสเทือน เมากันบ้างเหลวๆ แต่มีคนเจ็บหลายคน พระยาบุรุษเปนก่อนเพื่อน อาการนั้นท้องเสียเปนพื้น แต่เดิมหมายว่าเปนเพราะกินไอสกริมที่มอลตา แต่ที่จริงจะโทษไอสกริมก็เห็นจะไมได้แน่ทีเดียวนัก เพราะกัปตันบอกว่าพวกเดนิชในเรือก็เจ็บหลายคน มีท้องเสีย จับไข้ เจ็บเข่า ไข้ชนิดนี้ที่เรียกว่าไข้มอลตา ชาวเมืองเขาก็ออกปาก เหตุด้วยลมเปลี่ยนเปนตวันออก ที่เรียกว่า ซิรอกโก การที่เปนไข้นี้เพราะเหตุที่เกาะเปนศิลามีดินน้อย ตึกรามก็ปลูกด้วยศิลาทั้งนั้น ถูกแดดเผาร้อนจัดชาวเมืองมอลตาไม่ชอบต้นไม้ ว่าเปนเหตุให้เกิดโรค รัฐบาลต้องขืนปลูก เวลาลมตวันออกเปนลมอับอ้าวแลชื้นมาก ตัวรู้สึกร้อนก็จริง แต่ผ้าผ่อนอะไรที่แขวนไว้ชื้นแฉะ เพราะเหตุฉนั้นจึงเปนเหตุให้เกิดไข้จนได้ชื่อเสียงว่าไข้มอลตา

พูดถึงเรื่องไข้เจ็บได้ลืมเขียนคำที่แอดมิราลดรูรีเล่าให้ฟัง พึ่งนึกได้ชอบกลอยู่ ว่าเมื่อไปเฝ้าสุลต่านเตอรกี เห็นสุลต่านสบายดี แขงแรงไม่สมกับที่เล่าฦๅกันว่าประชวร สุลต่านเล่าให้ฟังว่าโปรเฟสเซอเยอรมันคนหนึ่ง แกจำชื่อไม่ได้ มาตรวจพระอาการว่าประชวรพระโรคพร้อมกันถึง ๑๖ อย่าง ครั้นเมื่อตรวจแล้วหมอคนนั้นกลับไป พอถึงเบอลินก็ตาย สุลต่านว่าพระองค์เองเปนโรค ๑๖ อย่างยังอยู่ หมอซึ่งมาตรวจกลับไปตายเอง

หมู่นี้ไม่มีใครนั่งโต๊ะกี่คน ดุ๊กยังลงไปนั่งได้ แต่แกก็เมาเหมือนกัน วันนี้เปนวันเกิดจะให้อะไรก็ไม่เอา ขอแต่หนังสือให้พร ต้องเขียนให้ทั้งกำลังคลื่นแล้วเอาไปให้กำลังนอนเมาคลื่นอยู่ ปลื้มถูกใจเข้าเลยหายเมาคลื่นลงไปกินเข้าเย็นได้

คืนที่ ๒๐๗
วันเสาร์ที่ ๑๙ ตุลาคม

วันนี้และสิ้นทุนแท้ เรื่องเก่าเรื่องแก่ที่เอามาโรยเล่าก็ออกจะหมดๆ ยังเหลืออิกนิดเดียว มิสซิสบารอนเล่าว่าลูกแอบเปอลนี่มีผู้ตั้งใจว่าจะกินให้ได้ทุกวันๆ ให้ครบ ๑๕ วัน กินไม่ยักได้ครบ ๑๕ วัน พ่อถามว่าทำไม แกก็บอกว่าไม่รู้ว่าทำไมถึงกินไม่ได้ครบ ๑๕ วัน พะยักแหมละเข้าไปกับเลดีดรูรี เลดีดรูรีก็รับว่าจริงๆ ได้ลองแล้ว นี่และจะเปนด้วยเหตุไรก็ไม่มีใครรู้ ใครจะเดาว่าอย่างไรบ้างก็ตาม

มาในทเลนี้ เวลากลางคืนกินเข้าแล้วออกมาเห็นดาดฟ้าเปียกเสมอ จนวันแรกนึกว่ากัปตันล้างเรือกลางคืน ไปถามแกแกว่าล้าง ถามว่าล้างแต่เมื่อไร บอกว่าแต่ย่ำรุ่งจน ๒ โมงเช้า คราวนี้แฉะอิกร่ำไป จะว่าคลื่นสาดขึ้นมาถึงดาดฟ้าก็ไม่มีคลื่นเท่าไร อากาศมันชื้นเอง มีน้ำเกลือเปนฝอย ที่น่าต่างถ้ามือถูกเข้าก็เปียกๆ เหนียวๆ กลางวันดูค่อยยังชั่ว แต่กลางคืนเปนมาก

การกินการนอนช่างไม่ประหลาดเสียจริงๆ เคยอย่างไรก็เช่นนั้น จะทำอะไรก็ไม่มีจะทำ จะคิดบทกลอนอะไรก็นึกไม่ออก จะช่วยเกาวแมนแต่งนิราศก็ไม่ได้มา มันอยู่ว่างๆ จึงได้เขียนบรรทึกเรื่องหิวเมื่อคืนนี้ซึ่งมันไม่น่าจะลงในรายวัน เพราะน่าอายดูตะกลามนัก แต่ครั้นจะไม่คัดลงไว้จะพลัดแพลงไปเสีย จึงคัดต่อลงไปนี้ สำหรับอ่านเล่นสนุกๆ

บรรทึกความหิว
กลางคืนวันเสาร์ที่ ๑๙ ตุลาคม
เรือพม่า ในทเลเมดิเตอเรเนียน

(กำหนดเปลี่ยนเที่ยงคืน) ร.ศ. ๑๒๖

ในการที่จะเขียนลงไปนื้ จำจะต้องป้องกันไม่ให้เข้าใจผิดไปว่าอาหารในเรือลำนี้ไม่ดีจึงต้องหิว ถ้าจะว่าตามความจริงเปนเวลาที่อาหารดีคราวหนึ่งซึ่งมีเหมือนเช่นนี้ แต่น้อยแห่ง อาหารนั้นดังนี้

เวลาเช้าไข่ จะชอบอย่างไรสั่งได้ แต่พ่อกินไข่ไม่ได้ตั้งแต่ฮอมเบิค มีปลา ปลาจับบทดีมาแต่ซิซิลี ในเรือนี้ปลาดีเสมอ แต่ผีฤๅปิศาจปลาเยอรมันมาหลอกร่ำไป จนเลยกลัวกินปลาไม่ใคร่จะได้ เพราะฉนั้นเวลาเช้าจึงเลิกปลาเสียอิกอย่างหนึ่ง เหลือแต่เนื้อ เปนแกะฤๅโควันละ ๒ ชิ้นจานหนึ่ง เนื้อเย็นต่างๆ (ซึ่งไม่มีแห่งใดทำดีกว่าในเรือนี้) จานหนึ่งรวมกัน ขนมมี แต่เปนโรคเก่า ที่พ่อกินไม่เปนเหลือแต่ลูกไม้กับน้ำชา น้ำชามีน้ำตาลแลนม เขากินเปนน้ำ แต่เราต้องแถมน้ำเย็น ซึ่งฝรั่งกินไม่เปน

เวลากลางวันมีเนื้อเย็นต่างๆ ตั้งกว่า ๑๖ อย่าง จัดจานใหญ่ทั้งก้อน หั่นเปนชิ้นๆ วางไว้บนก้อนเนื้อให้น่ากิน วางด้วยความคิดให้เห็นเปนหั่นไวๆ ไม่ใช่เรียงฤๅประดับไว้ ที่สุดจนถ้ามีเครวีจะรดก็รดให้เข้าที คือไม่ให้เห็นเปนเปรอะเปื้อน ที่ไหนเครวีกองก็กองอยู่ไม่มีรอยแตก ที่ไหนจานเปล่าก็ขาวสอาด เนื้อเย็นเหล่านี้ คืออกห่าน หมูแฮมต้มจืด ลิ้นเค็ม ไก่ เนื้ออัดต่างๆ ไส้กรอกปลาเค็มเปนต้น ยังมีปลาสดโรยผงขนมปังทอด แลเนื้อสดอิก ๔-๕ ที่ ตั้งด้วยเครื่องแกล้ม แตงร้านแช่ผักดอง ขวดน้ำส้ม น้ำซอส เครื่องหิ้ว ตั้งขัดจังหวะจาน ดูโต๊ะเหมือนในตำราทำกับเข้า จานที่จัดเหมือนเครื่องตุ๊กตาที่เคยเล่นมาแต่เด็กๆ รวมความว่าน่ากิน รศอร่อย กินเค็มเปนไม่เลี่ยน ไม่เคยเห็นบริบูรณ์กว่านี้

แต่ในเวลาเราไปนั่งแล้วใช่ว่าจะต้องกั้นของเหล่านั้นเปล่า มีกับเข้าร้อนๆ เข้าไปเดินอย่างธรรมดาสามคราว คือไข่เจียว ปลา เนื้อ ซึ่งพ่อกินอย่างเดียวเหมือนกัน ต่อเสร็จสามอย่างจึงถึงของที่วางอยู่บนโต๊ะ

เวลาค่ำเปนดินเนอตามธรรมเนียม คือซุป ปลา เนื้อ นก ผัก ขนม ผลไม้ ของกินเล่น แต่กาแฟกินบนดาดฟ้าเมื่อมาในตอนนี้ เพราะเย็นสบายกว่าในห้องสูบบุหรี่ ทั้งการกินดีมีบริบูรณ์เช่นว่ามานี้พ่อก็กินไม่ได้มาก ไม่ใช่เพราะเจ็บไข้อันใด แต่เปนด้วยลำฅอ ฤๅกระเภาะอาหารไม่บานรับอาหารที่แห้งแขง แลรศเดียวเช่นนี้ กลืนลงไปก็แคบเสียเฉยๆ ต้องการหวายสักเส้นหนึ่งกระทุ้งเหมือนกรอกปรอดศพ แต่ถ้าเข้าต้มฤๅเข้าสวยถูกลำฅอเข้าดูมันแย้มโล่งลงไปตลอดกระเภาะอาหาร เมื่อเล่าความเปนอยู่เช่นนี้แล้ว จะเล่าถึงเหตุที่เกิดขึ้นในวันที่ ๑๘ ตอนดึก ซึ่งเปนวันที่ ๑๙ แล้วนั้นต่อไป

พ่อนอนหลับ ๗ ทุ่ม ไปตื่นขึ้นด้วยความหิวได้ความว่า ๑๐ ทุ่มครึ่ง นึกว่าจะแก้ได้ตามเคยคือดื่มน้ำลงไปเสียสัก ๓ อึก จึงได้ดื่ม แล้วนอนสมาธิต่อไปใหม่ ให้เสียวๆ ในฅอ แลเห็นปลากุเราทอดใส่จานมาอยู่ที่ไนยตา ขับไล่กันพอจะจางไป ไข่เค็มเปนมันย่องมาโผล่ขึ้นแทน แล้วคราวนี้เจ้าพวกแห้งๆ ปลากระบอก หอยหลอด น้ำพริก มาเปนแถวเรียกน้ำชามากินเสียครึ่งถ้วย เปิดไฟฟ้าขึ้นอ่านหนังสือจะให้ลืมพวกผีปลาผีหอยมาหลอก หนังสืออิลิซาเบทก็หมด เมื่อแรกนอนเหลือแต่หนังสือตอบของยายแม่มีไปถึงลูก ที่ลงมือไว้เมื่อกลางวัน เพราะไม่มีอะไรทำ ผเอิญถูกที่ยายนั่นไปเมืองลูเซิน แกพูดถึงไปกินเข้าที่โฮเตลนะชะนาล เมื่อหัวคํ่าต้องการหวายกระทุ้ง ทำไมมาอ่านหนังสือนี้กลับเห็นไปว่าดูพอใช้ได้ ให้กินเวลาหิวนี้ก็เอา แต่พอนึกขึ้นอ้ายกับเข้าฝรั่งโผล่หน้าสลอนขึ้นมาแล้ว ดูๆ ไปมันก็เลี่ยนทั้งนั้น แต่ถ้าเวลานี้ดูก็เห็นจะใช้ได้บ้าง กลับรู้สึกตัวฉุนขึ้นมา อียายนี่ตะกลามนักคบไม่ได้ มาพรรณาแต่ถึงกับเข้า ชวนให้อยากมาก โยนหนังสือผลุง เอาน้ำชามาริน เอาน้ำตาลเติมลงไปซด แรกกินก็ดูดี รู้สึกว่าอ้ายรศชาตหิวเช่นนี้เคยมาเสียหนัก แต่ครั้งเปนเณรแล้วเปนพระเล่า มันก็หายกันด้วยน้ำตาลเท่านี้เอง ลงมือชักม่านดับไฟพยายามจะหลับ ทำไมมันจึงนึกต่อไปไม่รู้ว่าเขาว่ากันว่าหิวแล้วกินหวานๆ ยิ่งหิวมาก เขากินขนมเสียก่อนจึงกินเข้าก็มี ในกำลังนึกอยู่นั้นเองเข้ากับแกงเผ็ดโผล่ขึ้นมาในไนยตาที่หลับๆ ประเดี๋ยวไข่เจียวจิ้มน้ำพริก ประเดี๋ยวทอดมันกุ้ง ปลาแห้ง ผัดอะไรพากันมาล้อหลอกเสียใหญ่ หลับตาไม่ได้ต้องลืมลืมก็แลเห็นแกงเทโพหลอกได้ทั้งกำลังตื่นๆ เช่นนั้น จนชั้นยำแตงกวาก็พลอยกำเริบ ดีแต่ปลาร้าขนมจีนน้ำยาฤๅน้ำพริก สงสารไม่ยักมาหลอก มีแต่เจ้ากะปิคั่วมาเมียงอยู่ไกลๆ เห็นจะไม่ได้การ สู้มันไม่ไหวเรียกอ้ายฟ้อน ไปคลำๆ ดู มันมีลูกไม้อะไรอยู่ที่ไหนไม่ว่า ให้เอามาให้กูลูกหนึ่ง อ้ายฟ้อนไปสักครู่หนึ่งกลับมาบอกว่า มีแต่แอ๊บเป้อด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม” ตอบว่า “แอบเปอลไม่ใช่ลูกไม้ฤๅเอามาเถอะ” พอได้มาต้องลุกขึ้นนั่ง หั่นเคี้ยวเข้าไปสักครึ่งลูก นึกว่าถ้ากินมากเข้าไปเวลาดึกเห็นจะไม่ดี จึงหยุดกินแต่เท่านั้น สั่งให้ไปบอกพระราชวรินทร์เวลาเช้า ให้ไปบอกให้กุ๊กในเรือหุงเข้าสำหรับกินเวลาเช้า เพราะนึกว่าถ้าหุงเองคงจะทนช้าไม่ได้ กุ๊กเรือนี้นับว่าหุงเปน เคยไม่ดิบสองคราวมาแล้ว พอสั่งเสร็จล้มตัวลงนอน รู้ว่าผงลูกแอบเปอลตกถึงกระเภาะเท่านั้น ผีสางพวกกุ้งปลาเลยไม่หลอก หลับสนิทดี ครั้นเช้าตื่นขึ้นถามอ้ายฟ้อนว่าอย่างไรเรื่องเข้าสำเร็จฤๅไม่ อ้ายฟ้อนบอกว่าพระราชวรินทร์ไปกำกับให้กุ๊กหุงเอง เปียกบ้างไหม้บ้าง สองหม้อแล้วไม่สำเร็จ พ่อรู้สึกความผิดของตัวทันที ว่าไปใช้ให้หระราชวรินทร์ไปสั่ง แกไม่สั่งเปล่า ไปขี่หลังนั่งมาติกา จนอ้ายกุ๊กทำอะไรไม่รอดตามเคย จะว่ากะไรก็ไม่ได้ ร้องได้แต่ว่า “ฮือถ้าเช่นนั้นเราต้องหุงเอง” อ้ายฟ้อนว่า “เจ้าคุณบุรุษหุงแล้ว” พอล้างหน้าแล้วก็ได้กิน พระยาบุรุษเข็ดดิบคราวก่อน เลยหุงเปียกไปนิด อ้ายเสบียงก็ “เปนตริดติดตี่ตาศรีคงยศ จะขึ้นไปเวียง เสบียงก็หมด ตาศรีคงยศ อดแทบตายเอย” เหลือกระปิน้ำตาลติดก้นขวด เอามาปนกับมะนาวบีบ พริกป่นโรยลงไปหน่อย คลุกเข้ากินกับหมูแฮมแลกับฝรั่งเพลินอิ่มสบายดี ฅอเหมือนเปิดปากถุง ใส่ลงไปหายพร่อง ไม่ได้มาตันอยู่น่าอกเช่นขนมปังกับเนื้อเลย เวลาลงไปกินเข้ากลางวันพบพระราชวรินทร์บอกว่า กินเข้าอร่อยจริงๆ พระราชวรินทร์คำนับแล้วอมยิ้ม

คืนที่ ๒๐๘
เรือพม่า เมืองปอตเสด

วันอาทิตย์ที่ ๒๐ ตุลาคม

ตื่นขึ้นเห็นน้ำสีจางแล้ว แต่ยังแลไม่เห็นฝั่ง เพราะพื้นแผ่นดินที่นี่ต่ำมาก พอแลเห็นฝั่งชักธงเรียกนำร่องออกมารับเรือเข้าไปทอดที่เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่ง กงสุลเยอรมันคนแก่นั้นลงมา น่าโทรเลขหลายฉบับ แต่ไม่ได้หนังสืออิก คงเปนอันพลาดเมล์เสียอิกครั้งหนึ่ง เพราะหนังสือนี่ส่งไปไกโร โทรเลขที่ว่าให้ส่งลงมาคอยที่ปอตเสดจะคลาศเคลื่อน เกาวเนอแลเจ้ากรมตรวจคลองลงมาหา ได้สนทนากัน ถามถึงจะขึ้นบกฤๅไม่ พ่อว่าไม่ขึ้น แล้วเคดิฟให้ ว็อดซัน ปาชาลงมาต้อนรับ ได้มีโทรเลขถึงเคดิฟฉบับหนึ่ง เรือทอดที่น่าออฟฟิศคลองเช่นคราวก่อน ลมพัดเย็นสบายดี นั่งอยู่ในเรือดูมันไม่เบื่อ เพราะเห็นอะไรๆ แปลกๆ เสมอ มีเรือบรรทุกถ่านซึ่งโตราวกับแพ มืคนสำหรับที่จะบรรทุกยืนออกสพรั่ง เรือไฟลากเดินช้าๆ ถ้ากลางคืนจุดไฟโคมแมงดาบ้าง เผาถ่านในกระโปรงบ้าง สี่ดวงฤๅแปดดวง เมื่อเวลาบ่ายได้ยินเสียงเอะอะตึงตัง คนวิ่งกันกราวในเรือถ่าน วิ่งไปข้างน่าเรือก็มี วิ่งไปข้างท้ายเรือก็มี จนนึกว่าจะตีกันดูๆ ไปก็เปล่า กลายเปนเรือคนมาผลัดคนใหม่ขึ้นไปคนเก่ากลับลงเรือ เสียงมันช่างดังกึกก้องสนั่น เรือพวกบรรทุกถ่านนี้เปนเรือโล้ ลำหนึ่งนั่งสามสิบสี่สิบคน แต่แจวสองแจวเท่านั้น เรือโมเตอร์ลอนช์ใช้มาก ไม่มีอะไรจะทำ นั่งดูพระจันทร์ขึ้น ตั้งแต่ขึ้นจากน้ำ เมื่อพระจันทร์ขึ้นแล้วเสร็จยังเห็นแสงสว่างเหมือนพระจันทร์มาในท้องทเลทรายเนืองๆ คือโคมที่น่าเรืออันเดินมาตามคลอง ในท่านี้เปนที่มีธุระอื้ออึงอยู่เสมอเปนนิจขนสินค้าขึ้นลงบรรทุกถ่าน แต่หวังใจว่าจะไม่อึงจนถึงนอนไม่หลับ

วันนี้ได้รับของกำนัน บุหรี่ซิกาเร็ตเขาส่งมาให้จากไกโร พอได้กลิ่นก็ชื่นใจ จะหาซื้อไปฝากพวกพ้องกันบ้างก็ไม่มีขายที่นี่ สั่งขึ้นไปไกโรจะได้ฤๅไม่ได้ก็ไม่แน่ คิดถึงจิระแลเปนต้น

จุฬาลงกรณ์ ป. ร.
พระราชหัดถเลขาฉบับที่ ๔๓
คืนที่ ๒๐๙
เรือซักเซนในคลองสุเอส

วันจันทร์ที่ ๒๑ ตุลาคม ร. ศก ๑๒๖

หญิงน้อย

เมื่อคืนนี้คอยจน ๗ ทุ่มเรือก็ไม่มา กะว่าคงสามยามก็ผิด ตกลงเปนตี ๑๑ เรือจึงได้มาถึง ตื่นขึ้นเช้าพอเปิดน้ำล้างหน้าออก ที่ล้างหน้าดำไปหมดเหตุด้วยบรรทุกถ่าน ถ้าเรือผู้มีบรรดาศักดิ์มาแล้วจอดที่น่าที่ว่าการกัมปนีคลอง ถึงว่าการขนถ่านลงจากเรือที่บรรทุกเรือลำเลียงได้ไปทำอยู่ข้างใต้ ข้างเหนือเรือมาจอดบรรทุกถ่านอยู่ในที่นั้นก็ปลิว ที่แท้กลับไปจอดอยู่กลางที่บรรทุกถ่านทั้งข้างเหนือข้างใต้จึงได้เปื้อนดำนัก เรือซักเซนบรรทุกถ่านมากจนจวนเที่ยงจึงได้แล้ว เวลาก่อนเที่ยงสัก ๕ มินิตได้มาลงเรือซักเซน แลดูเรือเพียบท้องเรือจมลงไปมาก เหตุด้วยสินค้าเต็มเรือยังเปื้อนเต็มที ดาดฟ้าพึ่งจะล้างกำลังเปียก ว๊อดซันปาชาลงมาไปในเรือด้วย ได้ออกเรือบ่ายโมง ๑ เวลาบ่ายโมงครึ่งกินกลางวัน กับเข้าดีกว่าฮอมเบิคมาก แต่ตอนกลางคืนดินเนออยู่ข้างคลาย ได้รับหนังสือเมลส่งมาจากไกโรสองคราว นับว่าไม่ค้าง อ่านเขียนแลจัดห้อง แต่อาบน้ำไม่สำเร็จตกลงเปนต้องงดไปวันหนึ่ง อะไรๆ พ่อออกจะช่างเถอะช่างเถอะ ตั้งใจจะอ่านหนังสือเสียให้หมด พอให้รู้เรื่องบางกอกให้ถ้วนถี่ เวลาเข้าไปรับน่าที่จะได้ไม่เงอะงะ ยังจะต้องไปรู้ที่ปินังแลไปรู้ที่บางกอกอิกมาก เวลาจะไม่พอเรียน มกุฎราชกุมารถามมาด้วยเรื่องจำนวนเสมาบอกไม่ได้ เพราะจรูญมาเสียก่อนมาได้จากบาญชี เปนอันแล้วมาได้ ๓๗๐๐๐ จึงแบ่งส่งบางกอก ๓๔๐๐๐ จะเอาไปจันทบุรีแลตราด ๓๐๐๐ เศษ อยู่ข้างจะน้อยอยู่หน่อย แต่เขาไม่มีเวลาจะทำพอ จะให้พระยารัตนโกษาคุมเข้าไปส่งจากสิงคโปร์ทีเดียว เพราะแกอยู่ข้างจะเจ็บออดแอดไม่ปรกติอยู่

คืนที่ ๒๑๐
เรือซักเซนในทเลแดง

วันอังคารที่ ๒๒ ตุลาคม

เรือมาถึงสุเอสเมื่อไรไม่รู้สึก แต่ตื่นขึ้นได้ยินเสียงเรือเดินแรงก็สันนิฐาน ว่าพ้นคลอง ถามเขาจึงได้ความว่า ๑๐ ทุ่ม เมื่อคืนไม่ร้อน หยุดพัดลมได้ ซํ้าตอนจวนรุ่งห่มผ้าบางๆ ด้วย ตอนเช้าไม่ได้ไปกินเข้าทั้งสองเวลา ได้เสบียงที่มีผู้ส่งมาให้เล็กๆ น้อยๆ เลยกินในห้อง อ่านรายงานประชุมตลอดวันยังค่ำ วันนี้ตั้งแต่เช้าจนกลางวันไม่ร้อนมาร้อนตอนบ่ายหน่อยหนึ่ง เข้าใจว่าเห็นจะเคราะห์ดี ในทเลแดงคงจะไม่ร้อนอิก เปนครั้งที่ ๕ ตั้งแต่เคยมา บุหรี่ที่สั่งให้ไปซื้อที่ไกโรได้มา ๒๐๐๐

คืนที่ ๒๑๑
เรือซักเซนในทเลแดง

วันพุฒที่ ๒๓ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้นอนหลับสนิทสบายดีมาก เกี่ยวแก่เรื่องอาหาร มันอิ่มเข้าไม่ต้องตื่นขึ้นกินน้ำแทนอาหารดึกๆ ทั้งนี้ก็เกี่ยวด้วยแม่ไพสพสงเคราะห์ กัปตันวอลเตมาส์เอาสมุดรูปเรือลำนี้กับเรื่องราวของกัมปนีนอร์ดดอยเชอลอยด์มาให้ วันนี้ออกร้อนมากขึ้น อ่านหนังสือได้น้อยไปหน่อย

คืนที่ ๒๑๒
วันพฤหัศบดีที่ ๒๔ ตุลาคม

ความร้อนจำเริญขึ้นทุกวัน เมื่อคืนนี้ต้องเปิดพัดลมอย่างปานกลางจนตลอดรุ่ง แต่อ้ายฟ้อนเปนคนที่ไม่เคยรู้จักร้อนหรือรู้จักหนาว เห็นนอนหลับแล้วปิดม่านหยุดพัดเสีย ตื่นขึ้นเหื่อท่วมตัวนอนดิ้นอยู่เปนนาน เวลาบ่ายเปนร้อนยิ่งกว่าเวลาอื่น เพราะแคบินอยู่ข้างตวันตก เวลาเที่ยงคืนปรอดอยู่ใน ๙๐ ฟาเรนไฮต์ ตอนเช้ากลับค่อยหย่อนร้อนลง แต่เขาว่ากันว่ายังไม่ร้อนถึงที่เสียอิก ในทเลแดงควรจะร้อนกว่านี้ จะกล่าวว่าไม่มีอะไรทำก็ไม่ได้ เพราะกำลังทำราชการอยู่ แต่รู้สึกว่ามันทำออดๆ ไม่ถึงอกถึงใจ หาอาหารกินบ้าง ซึ่งเมนูชอบกลอยู่เขียนไว้แล้วจะให้ดู เผื่อบริบูรณ์หนักจะนึกอยากกันดารอย่างนี้บ้าง

คืนที่ ๒๑๓
เรือซักเซนในทเลแดง

วันศุกรที่ ๒๕ ตุลาคม

เมื่อตอนดึกเสียงดังกรอกแกรกริมเรือ ได้นึกแล้วว่าเห็นจะมีลม ครั้นตื่นขึ้นเช้าอ้ายฟ้อนหลับหูหลับตาบอกว่าคลื่นใหญ่ ที่จริงมันก็ไม่ใหญ่เท่าใด ชั่วแต่ผิดกว่าทุกวันหน่อยหนึ่ง ไม่มีใครเมา เปนแต่ดอกเตอติลเก[๒๔๐]ต้องเอาหัวพิงเก้าอี้ เพราะแกเปนขี้เมาซ้ายขวามาแต่กาลปางก่อนกับวุฒิไชย วันนี้เวลาคํ่าได้เลี้ยงดินเนอกับเข้าไทยในห้องแคบินพ่อ นั่งได้ถึง ๗ คน พวกลูกๆ กับดุ๊กอิกคนหนึ่งกับเข้าสิ่งเดียว การที่จะประกอบให้สำเร็จเปนการใหญ่มิใช่เล่น เพราะน้ำปลาช้อนน้ำชาหนึ่งตีราคาถึงปอนด์หนึ่ง น้ำตาลหม้อช้อนน้ำชาหนึ่งสามปอนด์ แต่กระนั้นก็หาที่ซื้อไม่ได้ การที่จะเลี้ยงดินเนอ ๗ คนนี้ ต้องตริตรองผ่อนน่าผ่อนหลัง ที่จะชักทุนให้ยืดไปจนถึงโกลัมโบ เพราะฉนั้นจะเลี้ยงได้ในระหว่างนี้อิกสักครั้งเดียวเท่านั้น เวลาค่ำลมจัดหนักขึ้นในแคบินไม่ต้องเปิดพัดลม ยังซ้ำน้ำสาดเข้าทางน่าต่าง เครื่องเงินแลเครื่องทองเหลืองทองแดงที่ตั้งไว้คงจะเปนถนิมมาก แต่สบายดีไม่มีคลื่น เห็นจะเปนด้วยเรือมันเพียบเหลือประมาณ ถ้าหากว่าเปนเรือเบาๆ เห็นจะแคลงได้ เพราะลมปัดหัวเรือแคมขวา เวลา ๒ ยาม วันนี้จะถึงเกาะปิริม ซึ่งเปนประตูของทเลแดงที่พระยาศรี[๒๔๑] คงจะได้กล่าวไว้แล้ว ทเลแดงมันเปนคอกปิดประตูขังได้ มีประตูอยู่ข้างปลายแหลมทั้ง ๒ ข้าง ถ้าหลุดพ้นออกไปได้แล้วเห็นจะไม่ร้อน

คืนที่ ๒๑๔
วันเสาร์ที่ ๒๖ ตุลาคม

วันนี้เรือมาถึงเอเดนเมื่อไรไม่รู้สึก จนจวนเวลาเรือจะออกจึงได้ยินเสียงขนถ่าน ได้ความว่าจวนจะ ๓ โมงเช้าไม่สู้จะอึงดี บรรทุกถ่านอยู่ ๓ ชั่วโมง เที่ยงเศษจึงได้ออก

ข้อประหลาดของเอเดนนั้น คเนใจว่าเสบียงที่เราจวนหมด น่าจะมีอะไรเติมในที่นี้ สั่งให้คนขึ้น ได้กุ้ง มะขาม แลบวบ สองอย่างข้างหลังนี้เห็นจะไม่ใช่ของที่นี่ คงจะมาจากที่อื่น แต่ก็ขอบใจว่ายังมีอะไรบ้าง ตั้งแต่ออกจากเอเดนนี้หัวเรือหันไปตามตวัน ในแคบินของพ่อค่อยยังชั่วขึ้นมาก แดดไม่เผาข้างอากาศเย็นสบาย เวลาค่ำได้เลี้ยงกันอิกในแคบิน เลี้ยงเสบียงได้จากเมืองเอเดน อยู่ข้างจะแปลกมาก เปนการสำเร็จเรียบร้อยดี

คืนที่ ๒๑๕
วันจันทร์ที่ ๒๗ ตุลาคม

วันนี้ไม่มีเรื่องอะไร นอกจากทเลราบยิ่งขึ้นกว่าวันก่อน แต่ลมพัดอ่อนๆ เสมอ ท้องฟ้าแปลกกันกับในทเลเมดิเตอเรเนียนมาก ไม่เปนสีน้ำเงิน มีเมฆแสงแดดจับแดง ดูงามแลสบาย ได้ขึ้นไปหากัปตันที่หัอง เพราะแกมาหาทุกวัน ต้นไม้อยู่บนดาดฟ้าชั้นบนงามเรียบร้อยดี กุหลาบแตกใบใหม่ทุกๆ ต้น ลูกยอก็ยังติดต้นอยู่ได้ วันนี้ดินเนอขยับขึ้นไปเปน ๘ คน อยู่ข้างจะยัดเยียดสักหน่อย แต่เปนที่พอใจกันมาก

ได้นึกมาหนักต่อหนักแล้ว ว่าการที่มาเที่ยวครั้งนี้มีอะไรไม่สนุก รู้สึกขาดๆ อยู่ พึ่งมาแลเห็นว่าขาดผู้ที่เคยคิดในทางเดียวกัน ซึ่งจะพยักพเยิดกันได้ ฤๅขาดผู้ที่สำหรับขัดฅอ ที่อาจจะขัดเข้ามาตรงเผงให้เราต้องรับว่า ว่าถูก เหตุไฉนจึงมารู้สึกนึกขึ้นได้ว่าขาดเช่นนี้จึงไม่สนุก เพราะเหตุที่ได้พูดกับเวสเตนกาด แต่ที่จริงก็ไม่ถึงเช่นที่ต้องการ แต่มารู้สึกว่าได้พูดกันเข้าเมื่อไรออกสบายๆ แลพึ่งมานึกเอาเข้ารูปได้กับความต้องการในวันนี้เอง จึงรู้ว่าไม่สู้สนุกเพราะเหตุนี้

คืนที่ ๒๑๖
เรือซักเซนในมหาสมุทอินเดีย

วันจันทร์ที่ ๒๘ ตุลาคม

เมื่อคืนนี้นอนไม่หลับ ไม่รู้ว่าเปนด้วยเหตุใด เรื่องนึกถึงบางกอกนั้นอย่างหนึ่งละ คือคิดว่าไปถึงแล้วจะทำอะไรบ้างๆ เลยไปใหญ่ แต่ที่จริงคงมีอะไรไม่สบายเจือด้วย ช่างหาเรื่องอะไรเขียนไม่ได้เสียจริงๆ ตกลงเปนทำใจว่านิ่งเสีย เห็นจะดีกว่าเขียนต่อไปอิก

คืนที่ ๒๑๗
วันอังคารที่ ๒๙ ตุลาคม

วันนี้เรือโงกเงกมากขึ้น เพราะออกมาที่ว่างมาก ในอินเดียนโอชั่นไม่มีเวลาดีมากกว่านี้นัก เคยเหม็นเบื่อแต่ครั้งก่อน ที่จริงใช่ว่าจะถูกมากมาย นับว่าเปนอย่างดี ทั้งไปทั้งมาสองเที่ยวนี่แล้ว แต่ดูไม่ใคร่มีใครเมา เว้นไว้แต่ดิลก วิงเวียนอยู่เปนนิจ กลางวันยังลงมากินเข้าได้แต่ตอนคํ่านี่ไม่รับเข้ารับน้ำ เมื่อขามาเข้าใจว่าเห็นจะกลายเปนขี้เมาไปด้วยกันหมด จึงให้ไปตามพระราชวรินทร์ออกมา แต่ด้วยเดชะบารมีพระราชวรินทร์ ขากลับนี่ไม่มีใครเมา เลยพระราชรรินทร์ไม่ต้องทำอะไร การครัวของพ่ออยู่ข้างครึกครื้นขึ้นมาก ของที่ค้นไม่ได้ตั้งแต่แรกมาก็มาค้นได้บ้าง แต่อย่างร่อแร่เต็มที เห็นจะพอเกลือกกลิ้งไปถึงโกลัมโบได้

คืนที่ ๒๑๘
วันพุฒที่ ๓๐ ตุลาคม

วันนี้ทเลราบราวกับแผ่นกระจก แต่เรือก็ยังโยก ดิลกก็ยังเมา ไม่มีอะไรจะทำเลยนอกจากอ่านหนังสือ ไม่ใช่อ่านหนังสือที่ใครเขียนมาถึง อ่านสมุดเท่านั้น ขึ้นไปหากัปตันบนห้อง แกให้ชาฝรั่งเศสอย่างหนึ่ง ดูหน้าตาจะออกเปนยาต้ม สำหรับกินเวลาก่อนจะนอน แล้วดูต้นไม้กุหลาบแตกใบมาก จนขึ้นไปยันหลังหีบ ต้องเปิดทำเปนโครงหลังคาพอคลุมผ้าเวลาคลื่นจัด

คืนที่ ๒๑๙
วันพฤหัศบดีที่ ๓๑ ตุลาคม

วันนี้ช่างไม่มีอะไรทำแปลกเสียจริงๆ ยิ่งใกล้โกลัมโบเข้ามาเสบียงก็ยิ่งหมด แต่กับเข้ายังดีด้วยเรื่องพลิกแพลง แต่นอนไม่ใคร่หลับ เวลาอื่นอ่านหนังสืออยู่ได้เสมอไม่ได้วาง พอเวลาวางหนังสือก็นอนเฉภาะเวลานั้นเปนกลับไปถึงบางกอก

คืนที่ ๒๒๐
วันศุกร์ที่ ๑ พฤศจิกายน

วันนี้คลื่นยอเรือต้องลักษณะ คือตีท้ายเรือแคมซ้าย ตบหัวเรือแคมขวา เรือกระดิกบิดๆ ไม่ใช่โคลงเคลง ไม่ใช่ฟันคลื่นฉาดๆ คลื่นเช่นนี้ร้ายกาจ ถ้าแรกๆ มาถูกแต่หนืดๆ ก็เมา ลุกขึ้นนั่งล้างหน้าแต่งตัว รู้สึกนึกถึงดิลกทันที วันนี้อาการเพียบกว่าทุกวัน แต่ที่จริงน้ำในทเลเรียบไม่มีคลื่นเลย ลมก็ไม่มี ร้อนด้วย เปนด้วยสายน้ำอย่างเดียวเท่านั้น ชาฝรั่งเศสของกัปตันดีมาก จะต้องไปคิดหาที่โกลำโบ ได้ขึ้นไปหากัปตันแลดูต้นไม้ ค่ำวันนี้อยู่ข้างจะเปนการเลี้ยงใหญ่หน่อย เพราะพรุ่งนี้หวังใจว่าจะไม่ต้องทำอะไร จะได้พบพระยารัษฎา

คืนที่ ๒๒๑
วันเสาร์ที่ ๒ พฤศจิกายน

เมื่อคืนนี้ หลับไปแล้วกลับรู้สึกเวลาเรือมาจอดอยู่นอก แต่เมื่อเวลาเข้ามาในอ่าวเมื่อไรไม่รู้สึก กำหนดเวลาถึงโมงเช้า พระยาคทาธร[๒๔๒] พระยารัษฎา หลวงสุนทร กับแอกติงกงสุล มิสเตอร์กล๊ากลงมาก่อนแล้วชีฟออฟสตาฟ แลเอดิกงเกาวเนอลงมา ได้นัดกับราชองครักษ์ของเราตกลงเปนขึ้นบกเวลา ๔ โมงเช้า โอเบเยเสเกเรลงมาพบกรมหลวงประจักษ์ แล้วหายไปไหนไม่รู้ เหลือแต่ตาซิมอน เฟอนันโด ศรีจันทรเศกระ เปนมุทลิยา ซึ่งกรมหลวงประจักษ์กล่าวว่าเหมือนพระอุดรพิศดาร เคยรู้จักกันแต่ก่อน กับลูกชายลงมาคอยรับอยู่ตามทางที่จะลงเรือเล็ก ให้ดอกไม้แลผลไม้ ลงเรือบาชของเกาวเนอไปขึ้นบก เรือรบในท่าสลูต เซอเฮนรี เอดวาด แมคคัลลัม เกาวเนอลงมาคอยรับอยู่ที่สพาน กับกรมการฝ่ายทหารพลเรือนพร้อมกัน มีกาดออฟออเนอ แล้วขึ้นรถ มีทหารม้า ไปที่กวีนซเฮาส์พบเลดีแมคคัลลัม เซอเฮนรีผู้นี้เคยอยู่สเตรสเสตเตลเมนต์นานถึง ๒๐ ปี เคยไปเที่ยวเมืองตรังกานู เมืองกลันตัน เรื่อยไปจนถึงเมืองสงขลา ได้เคยพบเจ้าพระยาวิเชียรคิรี (เม่น) แต่ไม่เคยไปบางกอก เปนคนนักเรียนชั้นเดียวกับเจ้าพระยาสุรวงษ์ อยู่ข้างคุ้นเคยอี๋กันมาก พึ่งมาถึงได้ ๒ เดือน ยังไม่รู้เรื่องอะไรในเมืองนี้เลย เสียใจหน่อยที่ได้ข่าวว่าทางที่จะขึ้นไปอนุราธบุระ หลวงสุนทรขึ้นไป ๖ ชั่วโมงเท่านั้นถึง ถ้าไปรถพิเศษจะกินเวลาเพียง ๔ ชั่วโมง แต่เกาวเนอนี้ยังไม่รู้เรื่องอะไรทางแถบนั้น ชวนแต่จะให้ไปที่อดัมสปิกคือพระบาทเขาสมณกูฎซึ่งแกเคยไป แลอยู่ข้างจะชอบมาก ได้ไล่เลียงหลวงสุนทรเรื่องอนุราธบุระไม่สำเร็จประโยชน์อะไรเลย เพราะเจ้าหล่อนไม่สันทัดในเรื่องราว ชั่วแต่อ่านไคด์บุกรู้บ้าง แต่ถ้าเราจะไปจริงอย่างน้อยก็ต้อง ๒ วันจึงจะพอ ตกลงเปนวันไม่พออยู่เอง เลี้ยงขนมแลชำเปนที่กวีนซเฮาส์ แล้วเจ้าพระยาสุรวงษ์ไปจัดการ ตกลงกันเปนไปเที่ยวพิพิธภัณฑ์สถาน ทางที่ไปไปทางกอลเฟสแดดอยู่ข้างจะร้อนจัด เมืองโกลัมโบที่จริงดูน่าจะอยู่สบายได้ แต่เขากล่าวว่าราคาที่แพงมาก บ้านนอกๆ ที่เปนบังกะโล ดูบ้านหนึ่งที่โตๆ จะโตไปกว่าบ้านพวกวิลันดาตามแถบข้างชวา สระที่มีอยู่เปนอันมากนั้นเปนอันไม่ได้ใช้อะไร ยังคิดจะขุดต่อไปอิกไว้สำหรับปลูกเรือนรอบๆ น้ำใช้น้ำฝังท่อมาแต่เขาอยู่ข้างจะบริบูรณ์ล้นเหลือ ที่มิวเซียมนี้เปนตึกทำงดงามดี เสียใจแต่ข้างในผิดคาด ปันเปน ๓ ห้อง แต่ตั้งของรายลงไปจนเฉลียง เขาได้พาไปโดยความตั้งใจที่จะให้ดูตอนข้างหนึ่งซึ่งไว้ของค้นได้จากเมืองอนุราธบุระ มีแต่เครื่องศิลาทั้งนั้น แต่เครื่องศิลาที่เปนส่วนพุทธสาสนามีนับชิ้นถ้วน ที่เปนสำคัญนั้นคือพระพุทธรูปที่ทำด้วยศิลาแกรไนต์ รูปพรรณ์สัณฐานฤๅขนาดคงจะเท่ากันกับที่เซอเฮนรีเบลกให้ แต่พ่อไม่ได้เห็นองค์ที่เซอเฮนรีเบลกให้ เจ้าของกล่าวว่าแปลกกับพระอื่นๆ หมด ก็น่าที่จะแปลกกับองค์นี้บ้าง แต่พระลังการูปไม่เห็นแปลกกันเท่าใด ดูเหมือนจะมีแต่ ๒ อย่าง คือพระภักตร์เปนรูปไข่ไม่มีรัศมี นั่นเปนอย่างเก่า ที่หน้าตาแตกหักมีรัศมีบานบนเปนอย่างใหม่ มีพระเล็กๆ น้อยๆ อิกสักองค์หนึ่งฤๅสององค์ที่ว่าได้จากอนุราธบุระชำรุดมาก มีโพธิสัตว์องค์หนึ่ง ยืนเอี้ยวแต่เอี้ยวไม่งามสูงสักคืบเดียวเท่านั้น นอกนั้นเปนเทวรูปอิศวร นารายน์ ทุรคา กาลี ตลอดจนกระทั่งถึงนนทรี แต่จะหาโตสักรูปเดียวก็ไม่ได้ มีรูปใหญ่อยู่รูปหนึ่ง ซึ่งดูเหมือนเปนพระเจ้าประกะมะพาหุ แต่ก็หล่อด้วยปูนมีเสาศิลาเสาหนึ่ง ฝาปรุกรุระเบียงฝาหนึ่ง ดูหมดเท่านั้นเอง พระพุทธรูปใหญ่ทำด้วยศิลาโกลน น่าตักสักสองศอกคืบฤๅสามศอก องค์หนึ่งเปนศิลาทราย คล้ายๆ ที่เรามีเปนอันมาก มาได้สันนิฐานอย่างหนึ่งว่าพระพุทธรูปที่เรารู้จักอยู่อย่างหนึ่ง คืออย่างเช่นพระพระพิมล (ยิ้ม) ซึ่งตั้งอยู่ที่พระระเบียงวัดเบญจมบพิตร์ ไปรู้กันชัดว่าเปนพระกำแพงเพ็ชรเมื่อขึ้นไปเหนือคราวนี้ พระชนิดนั้นคงจะได้ถ่ายอย่างมาจากลังกาเปนอย่างพระโบราณของลังกา ซึ่งมีอยู่ในห้องอิกห้องหนึ่ง เวลาสร้างวัดที่กำแพงเพ็ชรนั้น พระเถระเมืองลังกาไปเปนแม่การทีเดียว

มีพระพุทธรูปที่งามจับใจอยู่องค์หนึ่ง น่าตักหย่อนศอก เปนพระหล่ออย่างใหญ่ซึ่งพึ่งเคยเห็นในเมืองลังกา เปนรูปชนิดกำแพงเพ็ชร์อยู่ข้างงามมาก แต่พระชงฆ์ทั้ง ๒ ข้างแตกเปิกขึ้นไปจนถึงพระเพลา ซ้ำตั้งบนฐานผิดไม่รู้ว่าไปเอาฐานอะไรมาตั้ง คล้ายฐานศิวลึงค์ จะไล่เลียงว่าได้ที่ไหน ท่านเจ้าพนักงานอยู่ข้างรัวเต็มที พระองค์นี้ถ้าให้ก็เอา ฤๅให้ถ่ายอย่างก็เอา ไม่ห่มผ้าริ้วๆ ด้วย ลักษณมีเค้าพระแก้วมรกฎมาก นอกนั้นไม่มีน่าตักเกินสามนิ้วสี่นิ้วรัศมีโพลงๆ เปนของทำใหม่ทั้งนั้น จึงไปลงสันนิฐานกับท่านเจ้าเมืองแลเจ้าพนักงาน ว่าพระพุทธรูปหล่อในเมืองลังกา ซึ่งเข้าใจว่าไม่มีนั้นน่าจะเข้าใจผิดเห็นจะมีมาก แต่แผ่นดินเมืองลังกาตกอยู่ในผู้ที่ไม่นับถือพุทธสาสนา แลข่มเหงสาสนาอื่น คั่นเปนระยะเปนตอน เช่นพวกทมิฬมาเปนใหญ่ในแผ่นดินเมื่อไรคงจะได้ทำลายเสียคราวหนึ่ง ครั้นพระเจ้าแผ่นดินถือพุทธสาสนาเมื่อไร ก็เกิดมีพระพุทธรูปขึ้นอิกคราวหนึ่ง เพราะผลัดกันทำลายอยู่เช่นนี้ พระพุทธรูปจึงเหลือแต่เก่าที่สุด เพราะเหตุที่ชั้นเก่าทำด้วยศิลา จะทุบจะต่อยให้เลอียดไปก็เปลืองแรงไม่มีประโยชน์ไม่เหมือนพระหล่อ พระหล่อนั้นเห็นจะได้เอาไปทำอื่น เช่นหล่อปืนผาอะไรๆ ต่างๆ เมื่อพูดกันเช่นนี้ มหามุทลิยคนลังกา ซึ่งได้เลี่อนที่เปนแบรอนเน็ตใหม่ เปนเซอร์ซอโลมอนรับยืนยันว่าถูก ตัวได้เห็นเองในการที่หลอมพระลงทำอื่น แต่แกเปนคริสเตียน ออกจะซัดๆ เอาว่าพระรู้เห็นเปนใจด้วย

อิกห้องหนึ่งก็ไว้เครื่องแต่งตัวลังกา แลของใช้ในลังกา ไม่สู้ประหลาดอะไร ปีกหนึ่งของตึกยกไว้เปนที่ทำการ ชั้นบนเปนส่วนที่ไว้รูปสัตว์ต่างๆ

กลับมาที่กวีนซเฮาส์ เวลาเที่ยงลงเรือ กำหนดจะได้ออกเรือบ่ายโมง ๑ แต่โทรเลขไม่แล้ว ต้องรออยู่จนบ่าย ๒ โมงจึงได้ออก

หมู่นี้อยู่ข้างจะรวยของฝากมาก หนังสือเมล์เดิมเข้าใจหมายว่า ๔ กลายเปน ๓ เมล์เท่านั้น ทั้งที่หลวงสุนทรถือมา

ตาจันทรเศกระเอาช้างประดับพลอยมีพระธาตุมาให้ จะไม่รับแต่แกพูดดี แกว่าที่ตั้งทั้งปวงนั้นเปนพุทธบูชาทั้งสิ้น แกไม่ได้ให้ แกให้แต่พระธาตุมาสำหรับบูชาต่างหาก ของที่เปนพุทธบูชาแกจะเอากลับคืนไปก็ไม่ควร เลยต้องให้นาฬิกาทองคำตลับลงยาเรือนหนึ่ง กับท่านศิริสมณะแต่งทูตลงมายื่นหนังสือฉบับ ๑ พระที่เปนทูตนี้เปนพระหนุ่ม แต่ดูฉลาดดี จะว่าอะไรยังไม่ได้อ่าน

วันนี้เลี้ยงกันในห้องอิก ให้พระยาคทาธรมากินด้วย เขาได้ขึ้นไปแกนดี แต่เห็นจะไม่สู้เพลิดเพลินดูยังไม่สบายมาก วันนี้ฝนตกจนได้แต่ตกตอนเช้าก่อนขึ้นบก แลตอนเย็นเมื่อกลับลงมาเรือแล้ว มาตามทางคลื่นกลิ้งเปนอย่างไกวเปล แต่ไม่มากมายอันใด

คืนที่ ๒๒๒
วันอาทิตย์ที่ ๓ พฤศจิกายน

เมื่อคืนนี้เรือโคลงเคลงมาก ทีจะฝนตก เลยโงกเงกมาจนเช้า หมู่นี้อาหารอยู่ข้างบริบูรณ์ แต่ตกลงเปนยังต้องทำเองจึงจะถึงใจ มีหนังสือสำหรับทำมาก ได้เปิดออฟฟิศตลอดทั้งกลางวันกลางคืน เวลาบ่ายมีเลี้ยงน้ำชาของกินเล่น ออกจะค่อยคึกคักขึ้น

คืนที่ ๒๒๓
วันจันทรที่ ๔ พฤศจิกายน

วันนี้ไม่มีอะไรแปลกประหลาดเลย ฝนก็ไม่ตกคลื่นก็ไม่จัดร้อนก็ไม่มาก นับว่าเปนอย่างสบาย ถ้าจะว่าด้วยอาหารก็บริบูรณ์ ห้องหับที่นอนอยู่หลายวันเข้า ก็รู้สึกสบายขึ้นทุกที ที่แคบก็รู้สึกว่ากว้างขึ้น การลดความเคยพอใจลงเช่นนี้ย่อมเปนความลำบากอยู่แต่เวลาแรกแลเห็น อยู่ไปก็เคยรู้สึกสบายไป เมื่อคิดดูห้องเท่านี้จะรู้สึกว่าลำบากอย่างไรได้ พ่อเคยไปเรือแหวดของท่านเล็ก ซึ่งเธอให้ชื่อว่าสุดสงวน ขึ้นลำน้ำสัก อยู่ในเรือเปนหลายวัน รู้สึกกว้างขึ้นทุกวัน กินนอนอยู่ในเรือนั้นเสร็จ ไม่ได้เปลี่ยนขึ้นเรือใหญ่เลย รู้สึกสนุกแลสบายมาก ยังปรากฎแก่ใจอยู่จนเดี๋ยวนี้ มีอย่างเดียวแต่เพียงว่าให้ได้ประดับประดาของเล่นของใช้ ซึ่งเปนที่พอใจที่จะเห็นฤๅที่จะใช้พร้อมอยู่บริบูรณ์แล้วก็พอใจ รู้สึกสบายขึ้นทุกที ทั้งหมู่นี้มีงานทำพอเหมาะแก่เวลา เปนเหตุให้เพลิดเพลินใจได้มาก จึงไม่อยากจะบ่นเดือดร้อนอย่างหนึ่งอย่างใดต่อไปอิก

คืนที่ ๒๒๔
วันอังคารที่ ๕ พฤศจิกายน

วันนี้กัปตันลงมาพูดว่ากลัวเรือจะไม่ถึงได้ในเวลาบ่าย ๔ โมง เพราะน้ำเชี่ยวมาก แต่ในเวลาเที่ยงแลเห็นเกาะสุมาตรา ปูโลไวย เราก็รู้สึกว่าถึงเสียแล้ว การที่เรือจะไปถึงช้าเกินเวลานั้นเปนข้อที่ไม่ควรจะคำนึงมาแต่แรก เพราะเรือออกช้าเกินกำหนด จะลำบากแต่เรื่องขนของในเวลากลางคืน แต่เมื่อขึ้นไปพูดกับกัปตันบนห้องเขารับจะจัดการไม่ให้วุ่นวายในเรื่องนั้น วันนี้ไม่มีคลื่นมีลมเงียบสนิทเปนเรือเดินในแม่น้ำ แต่เย็นไม่ร้อนด้วย แถบสุมาตรานี้น่าจะเปนที่เที่ยวหนีฝนได้สักแห่งหนึ่ง พวกชวาเขาชวนหลายหนแล้ว ยังไม่มีเวลาจะมา ความเข้าใจของยุโรเปียนที่ไม่ได้มาข้างตวันออก นึกว่าเมืองแถบข้างนี้คงจะเหมือนอิตาลีข้างใต้ มักจะถามว่ามีความรำคาญไหมที่มาเห็นท้องฟ้าเปนสีเทา ไม่เปนสีน้ำเงินใสเหมือนข้างแถบบ้าน จะงดงามสบายมาก ที่จริงอากาศแถบข้างเราไม่เหมือนอิตาลีข้างใต้เลย ท้องฟ้าเปนสีน้ำเงินจริงอยู่แล แต่มีเมฆสีขาวสีเทาต่างๆ เปนเครื่องประดับอยู่โดยมาก งามกว่าฟ้าเกลี้ยงๆ ของอิตาลี วันนี้ท้องฟ้างามมีเมฆสีขาวแลสีแดงต้องแสงพระอาทิตย์ มีพยับฝนดำทึบเปนก้อนลอยอยู่ทางอิตาลี ถึงจะมีแสงอาทิตย์จับอากาศ ก็เปนแสงอาทิตย์จับหมอกแบนราบๆ ไป แถบข้างนี้งามกว่า ดูก็ประหลาดอยู่ในเวลาเดินทางเมื่ออยู่ในยุโรปมีแต่ฝนตกร่ำไป เวลาเดินทางมาฝนค่อยหายไปหายไปจนกลายเปนแห้ง รู้สึกว่าไม่มีน้ำสักหยาดเดียวในอากาศ จนกระทั่งมาถึงลังกาเปลี่ยนใหม่ กลายเปนอากาศมีน้ำฝนตกชุ่มชื้นไปใหม่ ดูเหมือนฤดูได้เปลี่ยนเร็วจริงๆ ใน ๑๕ วัน ถ้าจะไม่ให้เห็นอะไรเลยอยู่มาแต่ในห้องเรือ ก็อาจจะสังเกตได้ว่าเดินทางมาถึงท่อนไหนแล้ว

ค่ำวันนี้เปนวันเลี้ยงกันใหญ่กว่าทุกวัน เพราะเปนคืนที่สุดในเรือลำนี้

คืนที่ ๒๒๕
วันพุฒที่ ๖ พฤศจิกายน

เมื่อคืนนี้ถึงเสียยังรุ่ง นอนไม่หลับ มาหลับต่อเช้า สุดแต่พอเผลอๆ ลงไปก็ถึง มีความเสียใจที่จะตื่นขึ้นรู้ว่า กำหนดที่จะถึงนั้นเลื่อนออกไปอิกคั่นหนึ่ง แต่ถึงจะเลื่อนออกไปเท่าใดก็ไม่เปนการปลาดใจ เพราะไม่เคยเชื่อกำหนดที่เคยบอกแต่สักครั้งเดียว ความแน่ใจยืนอยู่เสียว่าจะถึงต่อวันที่ ๗ เขาบอกว่าอะไรก็ฟังไปกระนั้นเอง เพราะไม่เห็นแน่สักทีเดียว มามีตรงอยู่แต่ถึงเอเดน แต่เพราะเอเดนเดิมบอกว่าไม่ต้องแวะ กลายเปนต้องแวะจึงไม่ควรจะนับว่าเปนการแน่อย่างไร แต่การที่เคลื่อนคลาศครั้งนี้ เปนเพราะเขาต้องรอโทรเลขเราด้วยสักชั่วโมงหนึ่งนั้นเปนแน่ แต่เขาไม่ยกขึ้นกล่าว เขากล่าวว่าเพราะน้ำเชี่ยวทวนข้างน่า ทำให้ช้าลงไปวันละชั่วโมง ถ้าหากว่าเปนเรือมหาจักรีฤๅเรือพม่า เขาคงเผื่อเวลาพอแก่เหตุผลซึ่งจะเกิดขึ้นโดยไม่แลเห็น เราต้องรู้แน่นอนไม่มีเคลื่อนคลาศ ว่าเราจะถึงแห่งใดเมื่อใด เดชะบุญที่เราไม่ได้ลงเรือนี้มาแวะแห่งหนึ่งแห่งใด อันมีที่หมายว่าแห่งนั้นจะจัดการรับรอง หาไม่เราจะเปนผู้เคลื่อนคลาศเวลานัดให้เขาคอยค้างอยู่เปนนิจ

หนังสือฉบับนี้เปนฉบับหลังที่สุด ซึ่งจำจะต้องจบด้วยเหตุดังจะกล่าวต่อไป (๑) ตั้งแต่แรกที่จะได้ลงมือเขียน ตั้งใจเสียแล้วว่าจะไม่พูดถึงราชการอย่างหนึ่งอย่างใดเลย ถ้าจะเขียนต่อไปจากเกาะหมากจะต้องกลายเปนพูดถึงราชการไปเสียแล้ว (๒) หนังสือนี้ให้ชื่อไว้ว่า “ไกลบ้าน” เมื่อถึงเกาะหมากแล้วจะเรียกว่าไกลบ้านไม่ได้ ถ้าขึ้นฝั่งไปหน่อยก็ถึงเมืองเราเสียแล้ว ถ้าเขียนก็เปนไม่คงตามชื่อว่าไกลบ้าน (๓) ลูกผู้ซึ่งเปนตัวผู้ที่จะรับหนังสือก็จะได้พบกันในวันนี้ เมื่ออยู่ด้วยกันทำไมจะเขียนหนังสือถึงกันเล่า เหตุผลทั้งปวงมาประชุมพร้อมกันว่าต้องหยุดเขียนหนังสือในวันนี้

มีผู้เขามักถามว่าไปยุโรปเห็นอย่างไรบ้าง คำถามอันนี้ก็มีทางตอบหลายอย่าง ตามน้ำใจผู้ใดซึ่งชอบทางใด ฤๅได้ใส่ใจในเรื่องอะไร แต่ใจพ่อเองมันแลกว้างๆ มากไป เห็นว่าประเทศยุโรป ว่าโดยภูมิ์พื้นแผ่นดิน มันหมดดีเสียแล้วไม่มีอะไรดีต่อไปอิก จะว่าที่เรือกสวนไร่นาป่าไม้ไร่หญ้าได้ทำแล้วเต็มภาคภูมิ์ จนไม่มีที่อิกสักคืบฤๅเกรียกหนึ่งจะขยายออกไปอิก เว้นไว้แต่ภูมิ์ลำเนาซึ่งเปนที่ดาดลาดล้วนแต่ศิลาฤๅกรวดตะกรัน ซึ่งจะทำอะไรไม่ได้จริงๆ จึงยักย้ายไปใช้อย่างอื่น ในการบำรุงเรื่องเพาะปลูกก็ได้ทำเต็มบริบูรณ์แล้ว แผ่นดินนั้นอาจจะปรุงด้วยสิ่งใดอันจะให้เกิดพืชผลดีได้ปรุงแล้ว แลได้พืชผลดีเต็มที่แล้ว มันไม่มีอะไรจะดีขึ้นไปได้อิก

ส่วนแร่โลหธาตุอันใดซึ่งจะเปนประโยชน์ใช้ได้มีถ่านศิลาเปนต้น ไม่มีเหลือแต่สักแห่งหนึ่งที่ยังไม่มีผู้ใดรู้ ไม่เหลือสักแห่งหนึ่งที่ยังไม่ได้ลงมือทำ ล้วนแต่มีเจ้าของทำอยู่แล้วทั้งนั้น ยังมีอยู่มากจริงแต่มีเวลาหมด จะไปภายน่าอิกกี่พันปีก็ตาม ข้อที่หมดยังไกล ยกเสียไม่เอามาคิด แต่นี่มันมีเจ้าของเสียหมดแล้ว ไม่มีผู้ซึ่งจะได้ขึ้นใหม่ นอกจากต้องเสียเงินซื้อแลกเปลี่ยน

พื้นแผ่นดินไม่ใช่คนจะแน่นยัดไปหมด เช่นคนแต่ก่อนเล่าๆ กันว่าเมืองจีนคนแน่น เดินไปข้างไหนก็เต็มไปด้วยคน คนผู้ใหญ่ชั้นหลังๆ มักจะพูดถึงยุโรป เข้าใจว่าคล้ายกันกับเมืองจีน จนเมื่อเวลาเด็กดูเหมือนทำให้เข้าใจว่าคนมันยุ่บๆ ไปเหมือนมดเมื่อคาบไข่พาเดิน ความจริงคนมาก แต่ที่เหลือถมไปที่จะอยู่ เติมอิกเท่าไรๆ ก็ได้ไม่อัดแอแต่คนมันต้องกิน เมื่อที่ซึ่งจะเกิดพืชพรรณ์สรรพอาหารสำหรับจะกินมันได้ทำเต็มบริบูรณ์แล้ว มันพอดีกันกับคนในเวลานี้แล้ว คนเกิดใหม่ๆ มากขึ้นเสมอ แผ่นดินไม่พอจะเลี้ยงชีวิตรมนุษย์ที่เกิดขึ้นใหม่ เพราะเหตุที่มันหมดดีในพื้นประเทศยุโรปเสียแล้ว จึงต้องคิดขยับขยายค้าขาย ไปหาอาหารประเทศอื่นมากิน ฤๅหาเงินจากประเทศอื่นมาซื้ออาหารกิน

ที่ทำมาหากินของฝรั่ง ได้อเมริการับรองไปเสียเปนนักเปนหนาแต่ก็ไม่พอ อาฟริกาก็แย่งกันเปนเจ้าของจนเกือบจะหมดแล้ว ออสเตรเลียก็ไปทำมาหากินกันจนหมด เอเซียก็จับเข้าไปเสียเปนอันมาก จับทั้งขอบรุ้งทั้งภายใน เหตุที่เปนทั้งนี้ก็เพราะยุโรปมันหมดดี ชาวยุโรปก็ต้องกระจายออกไป ที่ไหนว่างมากที่นั่นก็จะเต็มออกไป เพราะมันเปนธรรมดาของโลกย์ มนุษย์ไม่มีใครที่จะยอมตายง่ายๆ ใช่แต่เพียงจะพอไม่ให้ตาย ย่อมปราถนาที่จะได้ให้มากที่สุด ให้แลเห็นว่าจะได้ยืดยาวแลมั่นคงไม่มีที่สุด นี่เปนความปราถนาของมนุษย์ ถึงใครจะชมฤๅจะติมันก็คงเปนไปเช่นนั้น ไม่มีใครจะย่อหย่อนต่อคำชมฤๅคำติ ผู้ซึ่งมีความปราถนาเช่นนี้ทั่วกันย่อมเดินทางต่างๆ ซึ่งจะให้สำเร็จประโยชน์อย่างดีที่สุดในปลายมือ ก็เปนธรรมดาผู้ที่มีความรู้มาก ที่มีความคิดมาก ที่มีความเพียรมาก แลที่มีทุนมากอาจจะหาได้คล่องกว่าผู้ซึ่งไม่มีเช่นนั้น ถึงว่าได้เปนเจ้าของอยู่แล้วแต่หากความรู้น้อยไปบ้าง ความคิดอ่อนไปบ้าง ความอุสาหะอ่อนไปบ้าง ทุนรอนบกพร่องบ้าง ก็ต้องเสียทีแก่ผู้ซึ่งประกอบพร้อมด้วยกำลัง ๔ อย่าง ความเปลี่ยนแปลงแลคืบออกของมนุษย์ จึงได้เดินป่วนปั่นอยู่เปนนิจไม่มีเวลาสงบเรียบร้อยได้ในโลกย์

แต่มีอิกอย่างหนึ่งซึ่งนอกจากความหมดดีของยุโรป เปนฝักฝ่ายข้างความเจริญของยุโรป คือความรู้แลความคิดทั้งความเพียรซึ่งจะประกอบโลกธาตุให้เปนผลดีขึ้น เปนเครื่องมือที่จะกระทำให้สำเร็จประโยชน์เกื้อกูลแก่การหาผลนั้น เปนข้อที่น่าพิศวงอย่างยิ่ง ความรู้จักใช้พืชพรรณ์แลธาตุของโลกย์ให้เปนผลประโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่มนุษย์โดยลำดับ นับ ๖๐๐๐ ปีมาแล้ว มีเวลาเสื่อมสูญลืมไปเสียบ้างก็มากลับคิดขึ้นได้กาลบัดนี้หมด ไม่แต่เท่านั้นกลับทวีหนักขึ้น เมื่อความรู้สิ่งนี้ตั้งขึ้นเปนหลักถาน ก็เปนทางความคิดที่พิศดารเกิดขึ้น อาจจะออกสาขาไปจนหมดทางซึ่งจะทำได้ เช่นกับรู้จักใช้ไอน้ำ ไอน้ำอาจนำไปใช้สารพัดทุกอย่าง จนกระทั่งถึงเวลานี้กำลังไฟฟ้า ไฟฟ้าอาจจะใช้สารพัดทุกอย่าง แลกำลังเดินขึ้นอยู่เสมอ ใครจะทำนายไม่ได้ว่าไฟฟ้าอาจจะให้ผลอย่างไร ต่อไปภายน่าถึงที่สุดเพียงไหน ฤๅจะมีอะไรเกิดขึ้นต่อไปภายน่าดีขึ้นไปกว่าไฟฟ้า ใครเลยจะแลเห็นได้ ถ้าจะพรรณาด้วยความเห็นในส่วนวิชานี้แล้วจะกินเวลามาก จะพาให้หนังสือนี้จบลงไม่ได้ทันเวลา

เพราะเหตุฉนั้นขอรวมย่อความเพียงว่า พื้นภูมประเทศยุโรปนั้นมันหมดดีเสียแล้ว แต่ความรู้ในประเทศยุโรปไม่ใช่แต่เวลากำลังที่เดินขึ้นสู่ความเจริญ มันกำลังเดินกระโดดโลดโผนซึ่งจะเดินตามยาก นี่เปนส่วนข้างฝ่ายดีของประเทศยุโรป

เวลาเมื่อกำลังเขียนอยู่นี้ ชายอุรุพงษ์มาบอกว่าแลเห็นเรือรบของเราแล้ว ใจเต้นปึ้กๆ เหลือที่จะเขียนต่อไปอิกได้ เมื่อความใกล้บ้านมาปรากฎแก่ไนยตาเสียแล้ว หนังสือนี้ก็หมดอายุ จึงเปนการจำเปนที่จะต้องขอจบในเวลานื้

ใจเต้นที่จะได้พบกันเดี๋ยวนี้

หนังสือนี้จากพ่อผู้มีความรักอย่างยิ่ง

จุฬาลงกรณ์ ป. ร.

พระบรมรูปพระราชทานสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ