ลิลิตโองการแช่งน้ำ ว.๑๒๐
กรมศิลปากร
ลิลิตโองการแช่งน้ำ

คำนำ
ลิลิตโองการแช่งนํ้า หรือ ประกาศแช่งนํ้าโคลงห้า เป็นวรรณคดีเก่าแก่ที่สันนิษฐานว่าแต่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา มีลักษณะเป็นลิลิตชึ่งประกอบด้วยร่าย ดั้น และโคลงห้า หรือ มณฑกคติ จัดเป็นหนังสือที่อ่านเข้าใจยากมาก เนื่องจากถ้อยคำสำนวนเป็นคำภาษาไทยโบราณ บางตอนแต่งเป็นคำอรรถคำสวดลึกซึ้งหนักแน่น เพื่อให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์ บางตอนใช้ถ้อยคำแข็งกร้าวทำให้ผู้ฟังเกิดอารมณ์สะเทือนใจหวาดหวั่นพรั่นพรึงขนพองสยองเกล้าได้ จึงนับได้ว่าลิลิตเรื่องนี้แต่งได้เหมาะสมกับความมุ่งหมายคือเพื่อใช้อ่านหรือสวดในพระราชพิธีถือนํ้าพิพัฒน์สัตยา เนื้อความหลักของลิลิตโองการแช่งน้ำ เริ่มด้วยร่าย ๓ บท เป็นคำสรรเสริญพระนารายณ์ พระอิศวร และพระพรหม ตอนต่อมาเป็นโคลงและร่าย เนื้อความว่าด้วยการสร้างโลกตามคติไตรภูมิ แล้วอัญเชิญพระรัตนตรัย ผีสางเทวดา และผู้มีฤทธานุภาพทั้งหลายมาชุมนุมเพื่อเป็นพยานในพิธี แล้วจึงเป็นคำสาปแช่งให้ผู้คิดร้ายไม่ซื่อต่อสมเด็จพระรามาธิบดีต้องประสบภัยพิบัตินานัปการ และอวยพรผู้ที่ซื่อตรงจงรักภักดีให้มีความสุขและลาภยศ
คำอธิบาย
จุดมุ่งหมายของการแต่งลิลิตโองการแช่งนํ้าในครั้งแรกคงมิได้มุ่งหวังจะให้เป็นวรรณคดีที่ใช้อ่านกันทั่วๆ ไป แต่ต้องการจะให้เป็นบทลงโทษทางใจที่พราหมณ์ใช้อ่านในพระราชพิธีศรีสัจจปานกาล (พระราชพิธีถือนํ้าพิพัฒน์สัตยา หรือน้ำพระพัทธสัจจา) ซึ่งเป็นพระราชพิธีสำคัญในสมัยโบราณ มีหลักฐานกล่าวไว้ชัดเจน ในกฎมนเทียรบาลตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาว่า
“อนึ่งลูกขุนผู้ใดขาดถือนํ้าพระพิพัทโทษถึงตาย ถ้าบอกป่วยคุ้ม ถ้าลูกขุนผู้ถือนํ้าพิพัทห้ามถือแหวนนาก แหวนทอง แลกินเข้ากินปลากินนํ้ายา แลเข้ายาคูก่อนนํ้าพระพิพัท ถ้ากินนํ้าพระพิพัทจอกหนึ่ง แลยื่นให้แก่กันกิน กินแล้วแลมิได้ใส่ผม เหลือนั้นล้างเสีย โทษเท่านี้ในระวางกระบถ”
ครั้นมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ก็ยังคงมีพระราชพิธีนี้สืบต่อมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ในหนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือน ตอนที่กล่าวถึงพระราชพิธีเดือนห้า ว่าด้วยพระราชพิธีศรีสัจจปานกาลว่า การถือน้ำพิพัฒน์สัตยาในกรุงเทพฯ นี้มีอยู่ ๕ อย่าง คือ
๑. ถือนํ้าเมื่อแรกพระเจ้าแผ่นดินขึ้นเสวยราชสมบัติ
๒. ถือน้ำปกติสำหรับข้าราชการ ปีละ ๒ ครั้ง คือในวันขึ้น ๓ คํ่า เดือน ๕ กับวันขึ้น ๑๓ คํ่า เดือน ๑๐
๓. ถือน้ำสำหรับผู้ซึ่งมาแต่เมืองปัจจามิตร เข้ามาสู่พระบรมโพธิสมภาร
๔. ถือน้ำทุกเดือนสำหรับทหารซึ่งเป็นผู้ถืออาวุธอยู่เสมอ
๕. ถือนํ้าแรกเข้ารับตำแหน่งของผู้ซึ่งเป็นที่ปรึกษาราชการ
การถือนํ้าพิพัฒน์สัตยาทั้ง ๕ อย่างนี้จะต้องมีการอ่านคำสาบานตลอด ทั่วหน้าไม่ยกเว้น และคำสาบานแช่งนํ้านี้ก็ใช้ต่อๆ กันมาโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงอันใด คงจะเนื่องมาจากเป็นโองการอันศักดิ์สิทธิ์ที่ถือปฏิบัติในการพระราชพิธี อีกทั้งเนื้อความในโองการแช่งนํ้านี้มีการกล่าวพระนามสมเด็จพระรามาธิบดี ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่าเป็นพระนามของพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา จึงไม่น่าจะมีผู้คิดดัดแปลงแก้ไข ดังพระราชโองการของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อแรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พ.ศ. ๒๓๙๔ ว่า “.....(สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ามหามาลากรมพระยาบำราบปรปักษ์) ได้กราบทูลพระกรุณาว่า คำแช่งนํ้าพระพิพัฒน์ที่พราหมณ์อ่านนั้น ออกพระนามสมเด็จพระรามาธิบดีอยู่ แล้วแต่จะ โปรดเกล้าฯ (พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งว่า อย่าให้เปลี่ยนเลยให้คงไว้ตามเดิม ด้วยคำแช่งนํ้านี้เป็นคำของเก่า สำหรับกรุงเทพฯ ให้ยืนอยู่ตามชื่อศรีอยุธยา ที่อาลักษณ์อ่านนั้นเป็นของใหม่ ควรจะเปลี่ยนพระนามตามแผ่นดินปัจจุบัน.....”
ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้รวมพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ (เถลิงสงกรานต์)	และพระราชพิธีศรีสัจจปานกาลถือนํ้าพระพิพัฒน์สัตยาเข้าด้วยกัน	เรียกว่าพระราชพิธีตรุษสงกรานต์ ซึ่งเริ่มจากวันที่ ๒๔ มีนาคม ถึงวันที่ ๓ เมษายน โดยถือเอาวันที่ ๑ เมษายน เป็นวันขึ้นปีใหม่ และพระองค์ทรงมีพระราชวินิจฉัยให้แก้ไขดัดแปลงโองการแช่งนํ้าหลายประการ
การถือนํ้าพระพิพัฒน์สัตยายกเลิกไปเมื่อหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ขึ้นครองราชย์ก็มิได้มีพระราชพิธีถือนํ้าพิพัฒน์สัตยา คณะรัฐมนตรีเพียงแต่กล่าวคำปฏิญาณตนที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม
จนกระทั่งเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๒ รัฐบาลมีนโยบายฟื้นฟูพระราชพิธีขึ้นอีกครั้งหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผนวกพระราชพิธีนี้ในพระราชพิธีพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดีแก่ทหาร ตำรวจผู้ปราบปรามจราจล ซึ่งจะกระทำทุก ๒ ปี หรือ ๓ ปี ส่วนโองการแช่งนํ้าที่ใช้ในปัจจุบัน สำนักพระราชวังได้ตัดทอนและดัดแปลงแก้ไขจากของเดิมให้เนื้อความเหมาะสมกับสมัยปัจจุบันยิ่งขึ้น
การตรวจสอบชำระวรรณคดีลิลิตโองการแช่งนํ้าในครั้งนี้ ต้นฉบับที่นำมาตรวจสอบเป็นสมุดไทย อักษรไทย จำนวน ๘ ฉบับ ซึ่งทั้งหมดนี้เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ พิจารณาตามลักษณะตัวอักษร และทะเบียนประวัติของสมุดไทยเหล่านี้แล้วปรากฏว่าทั้งหมดเป็นฉบับที่คัดลอกในสมัยรัตนโกสินทร์ เนื้อความถ้อยคำไม่มีที่แตกต่างกันเท่าใดนัก นอกจากอักขรวิธีปลีกย่อยตามความนิยมของอาลักษณ์แต่ละคน ถ้อยคำหรือเนื้อความตอนใดที่แตกต่างกันก็ได้พิจารณาตามหลักภาษาไทย และค้นหาหลักฐานทางประวัติศาสตร์โบราณคดีประกอบ แล้วจึงเลือกใช้คำที่น่าเชื่อได้ว่าเป็นคำที่ถูกต้องมาแต่เติม ถ้อยคำหรือเนื้อความที่ต่างไปจากต้นฉบับที่ใช้ในการตรวจสอบครั้งนี้จะคงมีเชิงอรรถไว้และพยายามรักษาอักขรวิธีให้ใกล้เคียงของเดิมในสมุดไทยมากที่สุด คำใดที่ลักลั่นกันหรือแน่ใจว่าเป็นความผิดพลาดเนื่องมาจากการคัดลอกก็ได้แก้ไขใหม่ให้ถูกต้อง เช่นคำว่า เจ็ต - เจ็ด กัน - กัลป์ เป็นต้น นอกจากนี้คำที่ใช้อักษร ฃ และ ฅ ได้เปลี่ยนเป็น ข และ ค ทั้งหมด
แม้ว่าผู้ตรวจสอบจะได้ใช้หลักเกณฑ์ดังกล่าวอย่างระมัดระวังแล้ว ก็คาดว่าจะยังมีข้อผิดพลาดขาดตกบกพร่องอยู่บ้าง เนื่องจากต้นฉบับสมุดไทยทั้งหมดที่มีอยู่เป็นฉบับที่คัดลอกในสมัยหลังทั้งสิ้น เนื้อความและการจัดเรียงบรรทัดวรรคตอนแทบจะไม่ต่างกันเลย เข้าใจว่าสมุดไทยเหล่านี้คงจะใช้คัดลอกวนเวียนกันมา ลักษณะดังกล่าวทำให้ไม่สามารถตรวจสอบข้อความตอนที่คิดว่าน่าจะผิดหรือตกหล่น รวมทั้งไม่ช่วยขจัดปัญหาให้ศึกษาฉันทลักษณ์ของโคลงห้าได้
ดังนั้นในการพิมพ์ครั้งนี้จึงยังไม่สามารถปรับปรุงวรรคตอนให้เป็นคณะ แบบโคลงประเภทใดประเภทหนึ่ง เพราะทำได้ไม่กลมกลืนกันตลอดทั้งเรื่อง คงเรียงไว้แบบเดิมก่อน แต่เนื่องจากมีท่านผู้รู้หลายท่านได้เคยศึกษาเกี่ยวกับลักษณะคำประพันธ์ของลิลิตโองการแช่งนํ้า พร้อมทั้งเสนอแนวคิดไว้ต่างๆ กันอย่างน่าสนใจ จึงได้สรุปข้อเสนอแนะของแต่ละท่านไว้ในภาคผนวก ซึ่งหวังว่าจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งสำหรับนักศึกษา และผู้ที่สนใจวรรณคดีเรื่องนี้ และจะเป็นแนวทางให้มีผู้ศึกษาวิเคราะห์ฉันทลักษณ์ของลิลิตโองการแช่งนํ้าได้กระจ่างแจ้งถูกต้องต่อไป.
ลิลิตโองการแช่งน้ำ
(ประกาศแช่งนํ้าโคลงห้า)
โอมสิทธิสรวงศรีแกล้ว แผ้วมฤตยู เอางูเป็นแท่น แกว่นกลืนฟ้ากลืนดิน บินเอาครุฑมาขี่ สี่มือถือสังข์จักรคธาธรณี ภีรุอวตาร อสูรแลงลาญทัก ททัคนิจรนายฯ (แทงพระแสงศรปลัยวาต)
โอมบรเมศวราย ผายผาหลวงอะคร้าว ท้าวเสด็จเหนือวัวเผือก เอกเงือกเกี้ยวข้าง อ้างทัดจันทร์เป็นปิ่น ทรงอินทรชฎา สามตามพระแพร่ง แกว่งเพชรกล้า ฆ่าพิฆนจัญไรฯ (แทงพระแสงศรอัคนิวาต)
โอมชัยชัยไขโสฬสพรหมญาณ บานเศียรเกล้า เจ้าคลี่บัวทอง ผยองเหนือขุนห่าน ท่านรังก่อดินก่อฟ้า หน้าจตุรทิศ ไทมิตรดา มหากฤตราไตร อมไตยโลเกศ จงตรีศักดิท่าน พิญาณปรมาธิเบศ ไทธเรศสุรสิทธิพ่อ เสวยพรหมาณฑ์ใช่น้อย ประถมบุญภารดิเรก บูรภพบรู้กี่ร้อย ก่อมาฯ (แทงพระแสงศรพรหมาศ)
นานาอเนกน้าวเดิมกัลป์	จักรํ่าจักราพาฬเมื่อไหม้
กล่าวถึงตระวันเจ็ดอันพลุ่ง	นํ้าแล้งไข้ขอดหาย	ฯ
เจ็ดปลามันพุ่งหล้าเป็นไฟ	วาบจตุราบายแผ่นขว้ำ
ชักไตรตรึงษ์เป็นเผ้า	แลบลํ้าสีลอง	ฯ
สามรรถญาณครเพราะเกล้าครองพรหม ฝูงเทพนองบนปานเบียดแป้ง
สรลมเต็มพระสุธาวาสแห่งหั้น	ฟ้าแจ้งจอดนิโรโธ	ฯ
กล่าวถึงนํ้าฟ้าฟาดฟองหาว	ดับเดโชฉํ่าหล้า
ปลาดินดาวเดือนแอ่น	ลมกล้าป่วนไปมา	ฯ
แลเป็นแผ่นเมืองอินทร์	เมืองธาดาแรกตั้ง
ขุนแผนแรกเอาดินดูที่	ทุกยั้งฟ้าก่อคืน	ฯ
แลเป็นสี่ปวงดิน	เป็นเขายืนทรงํ้าหล้า
เป็นเรือนอินทร์ถาเถือก	เป็นสร้อยฟ้าจึ่งบาน	ฯ
จึ่งเจ้าตั้งผาเผือกผาเยอ	ผาหอมหวานจึ่งขึ้น
หอมอายดินเลอก่อน	สรดึ้นหมู่แมนมา	ฯ
ตนเขาเรืองร่อนหล้าเลอหาว	หาวันคืนไป่ได้
จ้าวชิมดินแสงหล่น	เพียงดับไต้มืดมูล	ฯ
ว่นว่นตาขอเรือง	เป็นพระสูรย์ส่องหล้า
เป็นเดือนดาวเมืองฉํ่า	เห็นฟ้าเห็นแผ่นดิน	ฯ
แลมีคํ่ามีวัน	กินสาลีเปลือกปล้อน
บมีผู้ต้อนแต่งบรรณา	เลือกผู้ยิ่งยศเปนราชาอะคร้าว
เรียกนามสมมติราชเจ้า	จึ่งตั้งท้าวเจ้าแผ่นดิน	ฯ
สมมติแกล้วตั้งอาทิตย์เดิมกัลป์	สายท่านทรงธรณินทร์เรื่อยหล้า
วันเสาร์วันอังคารวันไอยอาทิ์	กลอยแรกตั้งฟ้ากล่าวแช่งผี	ฯ
เชือกบาศด้วยชันรอง	ชื่อพระกำปู่เจ้า
ท่านรังผยองมาแขก	แรกตั้งขวัญเข้าธูปเทียน	ฯ
เหล็กกล้าหญ้าแพรกบั้นใบตูม	เชียรเชียรใบบาตรนํ้า
โอมโอมภูมิเทเวศ	สืบคํ้าฟ้าเที่ยงเฮยยํ่าเฮย	ฯ
ผู้ใดเภทจงคด	พาจกจากซึ่งหน้า
ถือขันสรดใบพลูตานเสียด	หว้ายชั้นฟ้าคู่แมน	ฯ
มารเฟียดไท้ทศพลช่วยดู	ไตรแดนจักอยู่ค้อย
ธรรมมารคปรตเยกช่วยดู	ห้าร้อยเฑียรแมนเดียว	ฯ
อเนกถ่องพระสงฆ์ช่วยดู	เขียวจรรยายิ่งได้
ขุนหงส์ทองเกล้าสี่ช่วยดู	ชรอํ่าฟ้าใต้แผ่นหงาย	ฯ
ฟ้าฟัดพรีใจยังช่วยดู	ใจตายตนบใกล้
สี่ปวงผีหาวแห่งช่วยดู	พื้นใต้ชื่อกามภูมิ	ฯ
ฟ้าชรแร่งหกคลองช่วยดู	ครูมคลองแผ่นช้างเผือก
ผีกลางหาวหารแอ่นช่วยดู	เสียงเงือกงูวางขึ้นลง	ฯ
ฟ้ากระแฉ่นเรือนผยองช่วยดู	เอาธงเป็นหมอกหว้าย
เจ้าผาดำสามเส้าช่วยดู	แสนผีพึงยอมท้าว	ฯ
เจ้าผาดำผาเผือกช่วยดู	หันเหย้าวปู่สมิงพราย
เจ้าผาหลวงผากลายช่วยดู		ฯ
ดีร้ายบอกคนจำ	ผีพรายผีชรหมื่นดำช่วยดู
กำรูคลื่นเป็นเปลว	บซื่อนํ้าตัดคอ	ฯ
ตัดคอเร็วให้ขาด	บซื่อมล้างออเอาใส่เล้า
บซื่อนํ้าหยาดท้องเป็นรุ้ง	บซื่อแร้งกาเต้าแตกตา	ฯ
เจาะเพาะพุงใบแบ่ง	บซื่อหมาหมีเสือเข่นเขี้ยว
เขี้ยวชาชแวงยายี	ยมราชเกี้ยวตาตาวช่วยดู	ฯ
ชื่อทุณพีตัวโตรด	ลมฝนฉาวทั่วฟ้าช่วยดู
ฟ้าจรโลดลิวขวาน	ขุนกล้าแกล้วขี่ยูงช่วยดู	ฯ
๏ เคล้าฟ้าเคลือกเปลวลาม	สิบหน้าเจ้าอสูรช่วยดู
พระรามพระลักษณชวักอร	แผนทูลเขาเงือกปล้ำช่วยดู	ฯ
ปลํ้าเงี้ยวรอนราญรงค์ ผีดงผีหมื่นถํ้า ลํ้าหมื่นผา มาหนนํ้าหนบก ตกนอกขอกฟ้าแมน แดนฟ้าตั้งฟ้าต่อ หล่อหลวงเต้า ทั้งเหง้าภูติพนัสบดี ศรีพรหมรักษ์ ยักษ์กุมาร หลายบ้านหลายท่า ล้วนผีห่าผีเหว เร็วยิ่งลมบ้า หน้าเท่าแผง แรงไกยเอาขวัญ ครั้นมาถึงถับเสียงเยียชระแรงชระแรง แฝงข่าวยินเยียรชรรางชรราง รางซางจุบปาก เยียจะเจียวจะเจียว เขี้ยวสรคาน อานมลิ้น เยียละลายละลาย ตราบมีในฟ้าในดิน บินมาเยียพพลุ่ง จุ่งมาสูบเอา เขาผู้บซื่อ ชื่อใครใจคด ขบถเกียจกาย วายกระทู้ฟาดฟัด ควานแควนมัดศอก หอกดิ้นเด้าเท้าถก หลกเท้าให้ไปมิทันตาย หงายระงมระงม ยมบาลลากไป ไฟนรกปลาบปลิ้นดิ้นพลาง เขาวางเหนืออพิจี ผู้บดีบซื่อ ชื่อใครใจคด ขบถแก่เจ้า ผู้ผ่านเกล้าอยุธยา สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิศร ราชาธิราช ท่านมีอำนาจมีบุญ คุณอเนกา อันอาศัยร่ม แลอาจข่มชัก หักกิ่งฆ่า อาจถอนด้วยฤทธานุภาพ บาปเบียนตน พันธุ์พวกพ้อง ญาติกามาไสร้ ไขว้ใจจอด ทอดใจรัก ชักเกลอสหาย ตนทั้งหลายมาเพื่อจำทำขบถ ทดโทรห แก่เจ้าตนไสร้ จงเทพยุดา ฝูงนี้ให้ตายในสามวัน อย่าให้ทันในสามเดือน อย่าให้เคลื่อนในสามปี อย่าให้มีสุขสวัสดีเมื่อใด อย่ากินเข้าเพื่อไฟจนตาย ฯ
จงไปเป็นเปลวปล่อง	อย่าอาศัยแก่นํ้าจนตาย
นํ้าคลองกลอกเป็นพิษ	นอนเรือนคำรนคาจนตาย	ฯ
๏ คาบิดเป็นตาวงุ้ม	ลืมตาหงายสู่ฟ้าจนตาย
ฟ้ากระทุ่งทับลง	ก้มหน้าลงแผ่นดินจนตาย
แล่งแผ่นดินปลงเอาชีพไป	สีลองกินไฟต่างง้วน	ฯ
จรเข้ริบเสือฟัด หมีแรดถวัดแสนงขนาย หอกปืนปลายปักครอบ ใครต้องจอบจงตาย งูเงี้ยวพิษทั้งหลายลุ้มฟ้า ตายตํ่าหน้ายังดิน นรินทรหยาบหลายหล้า ใครกวินซื่อแท้ผ่านฟ้า ป่าวอวยพร ฯ
๏ อำนาจแปล้เมือแมนอำมรสิทธิ	มีศรีบุญพ่อก่อเศกเหง้า
ยศท้าวตริไตรจักร	ใครซื่อเจ้าเติมนาง	ฯ
๏ มิ่งเมืองบุญศักดิ์แพร่	ใครซื่อรางควายทอง
เพิ่มช้างม้าแผ่วัวควาย	ใครซื่อฟ้าสองย้าวเร่งยิน	ฯ
๏ เพรงรัตนพรายพรรณยื่น	ใครซื่อสินเภตรา
เพิ่มเขาหมื่นมหาไชย	ใครซื่อใครรักเจ้าจงยศ	ฯ
กลืนชนมาให้ยืนยิ่ง	เทพายศล่มฟ้า
อย่ารู้ว่าอันตราย	ได้ใจกล้าดังเพชร	ฯ
ขจายขจรอเนกบุญ สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรบรมมหา จักรพรรดิศรราชเรื่อยหล้า สุขผ่านฟ้าเบิกสมบูรณ์พ่อสมบูรณ์ ฯ.
ภาคผนวก
การศึกษาลักษณะคำประพันธ์ของลิลิตโองการแช่งนํ้า
ลักษณะคำประพันธ์ของโคลงห้าในลิลิตโองการแช่งนํ้านี้ มีผู้ศึกษาค้นคว้ากันอยู่หลายท่าน แต่ก็ยังไม่เป็นที่ยุติว่าลักษณะบังคับเอกโท คณะ วรรคตอนของโคลงห้าควรจะเป็นเช่นใด
แบบเรียนหนังสือไทยเล่มแรก คือจินดามณี ได้แสดงตัวอย่างลักษณะของโคลงชนิดต่างๆ ไว้ โดยมีโคลงชื่อ “มณฑกคติโคลงห้า” และโคลง “อย่างโคลงแช่งนํ้าพระพัฒน์” ชึ่งมีลักษณะ ดังนี้
มณฑกคติ โคลงห้า
นํ้าจะคล้ายคลาดิน	ปลาดีนี้กินดี
ม้าดำนํ้าลงดาล	ไปกลางนํ้าฝากนํ้า
จักจากริลรักมา	นกจีนี้จิวจี่
จะนอนนานสั่งชู้	ไว้กับเข้าแก่เข้า ฯ
อย่างโคลงแช่งนํ้าพระพัฒน์
กาบใจว่าต้นทอง	พายผินแผนแต่งส้า
อย่าปองผีเมือเถื่อน	รบศึกข้าบาดปืน ฯ
จักพรรดิภูเบศแม้น	มนมท
หลานเทพศรีเสาคต	แก่นไท้
จตุรรัษฐีกระลาบท	สบสาตร
พระรวมอรรถมวนไว้	แว่นแจ้งใจตรัส ฯ
จึ่งจะสอนสยามภาษาพู้น	อักษร
ตราประสงค์เกลากลอน	เรียบร้อย
ควรเป็นปิ่นอาภรณ์	กระวิกาพย์
ทูลเศียรสนองสร้อย	แง่งาม ฯ
ท่านเกลากลอนเกลี้ยงราบ	เรียงสนธิ์
ตัวไต่ตามสวรพยญชน	ถี่ถ้อง
เอาออาทิอนนต์	ยาชาด
ในที่สวรต้องตั้ง	แต่งตรา ฯ
เอาพยัชนกอาทิ	ห อวสาน
ภูลพรรคพรรคานตยา	คลาศแคล้ว
ในพรรคแบ่งพรรคคานต์	เป็นภาค
ใช่ที่ควรอย่าแส้ว	ใส่ลง ฯ
ฯลฯ
จากตัวอย่างข้างต้นแสดงให้เห็นว่า ในสมัยที่แต่งจินดามณีนั้น ผู้แต่งไม่ รู้จักชนิดคำประพันธ์ชองโคลงในโองการแช่งนํ้า จึงได้รวบรวมตัวอย่างไว้แล้วให้ชื่อว่า “อย่างโคลงแช่งน้ำพระพัฒน์” และตัวอย่างโคลงบทแรกเพียงบทเดียวมี ลักษณะแตกต่างไปจากโคลงอีก ๑๐ บทที่ตามมาซึ่งลักษณะใกล้เคียงโคลงสินธุมาลี และโคลงมหาสินธุมาลีมากกว่า ข้อควรสังเกตประการหนึ่งคือ ลักษณะ ร่วมกันของโคลงมณฑกคติโคลงห้าและโคลงอย่างโคลงแช่งนํ้าพระพัฒน์ซึ่งมีจำนวนคำวรรคละห้าคำ
เนื่องจากปัญหาดังกล่าวจึงมีนักวรรณคดีหลายท่านศึกษาค้นคว้าและเสนอความเห็นอันแตกต่างกันเกี่ยวกับเรื่องนี้ไว้ดังต่อไปนี้
๑. พระราชวินิจฉัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพิจารณาโองการแช่งนํ้าตอนแรก คือ บทที่กล่าวถึงการสร้างโลก และทรงมีพระราชวินิจฉัยว่า ลักษณะคำประพันธ์เป็นโคลงดั้นจิตรลดากลบท ตามพระราชนิพนธ์ดังนี้
“...ตอนนี้ตามที่เคยได้ยินกล่าวกันมานั้นว่าเป็นโคลง แต่ขาดๆ พร่องๆ อีกนัยหนึ่งว่าไม่ใช่โคลง หากจะเป็นกาพย์อย่างใดอย่างหนึ่ง ข้าพเจ้าได้พิจารณาดู เทียบกับแบบโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ในวรรณพฤติ มาตราพฤติ และกาพย์ สารวิลาสินีทั้ง ๓ แห่งแล้ว เห็นว่าดูใกล้จะเป็นโคลงดั้น เรียกว่า จิตรลดา ดังมี แบบในกาพยสารวิลาสินีภาณดังนี้
พระจันทรเพงแผ้ว	สรัทกาล
ช่วงโชติพรายงาม	รุ่งฟ้า
ให้ชนชื่นบานนิตย	ทุกหมู่
รัศมีเรืองหล้าแหล่ง	เวหา ฯ
ส่วนข้อที่ถ้อยคำขาดหรือตกไปนั้น ข้าพเจ้าเข้าใจว่าคงจะไม่ตกหาย หาก แต่โคลงนั้นเป็นโคลงกลบท...”
แล้วทรงจัดโคลงโองการแช่งน้ำตามความที่ทรงสันนิษฐาน โดยมีบางบท เป็นโคลงสาม และโคลงสามดั้น ดังตัวอย่างต่อไปนี้
นานาอเนกน้าว	เดิมกัลป์
จักรํ่าจักราพาฬ	เมื่อไหม้
กล่าวถึงตระวันเจ็ด	อันพลุ่ง
อันพลุ่งนํ้าแล้งไข้	ขอดหาย ฯ
เจ็ดปลามันพลุ่งหล้า	เป็นไฟ
จาบจัตุราบาย	แผ่นขวํ้า
แผ่นขว้ำชักไตรตรึงษ์	เป็นเผ้า
เป็นเผ้าแลบลํ้า	สีลอง ฯ
ฯลฯ
แลมีคํ่ามีวัน	กินสาลีเปลือกปล้อน
บ่มีผู้ต้อนแต่ง	บรรณา ฯ
เลือกผู้ยิ่งยศ (สา)	เป็นราชาอะคร้าว
เรียกนามสมมตจ้าว	จึงตั้งท้าวเจ้าแผ่นดิน ฯ
ส่วนเนื้อความตอนที่เป็นคำแช่ง และมีลักษณะคำประพันธ์เป็นร่ายตั้งแต่ “ผู้ใดเภทจงคด พาจกจากซึ่งหน้า” จนถึง “แผนทูลเข้าเงือกปลํ้าช่วยดู ปลํ้าเงี้ยว รอนราญรงค์” ทรงจัดรูปคำประพันธ์ขึ้นใหม่ให้เข้าสัมผัส และทรงเห็นว่าจะทำให้อ่านได้เนื้อความเข้าใจยิ่งขึ้น ดังนี้
“ผู้ใดเภทจงคด ถือขันสรดตานเสียด มารเฟียดไทยทศพล ช่วยดูธรรมาระคนประตแยก ช่วยดู อเนกถ่องพระสงฆ์ ช่วยดู ขุนหงษ์ทองเกล้าสี่ ช่วยดู สี่ปวงผีหาวแห่ง ช่วยดู ฟ้าชรแร่งหกคลอง ช่วยดู ผีกลางหาวหารแอ่น ช่วยดู เจ้าผาดำสามเส้า ช่วยดู แสนผีพึงยอมเท้า เจ้าผาดำผาเผือก ช่วยดู พาจกจากซึ่งหน้า ห้อยชั้นฟ้าคู่แมน...”
และตอนสุดท้ายตั้งแต่ “ผีดงผีหมื่นถํ้า” ไปจนจบ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชวินิจฉัยว่าเป็นร่ายโบราณที่ไม่เคร่งครัดเรื่อง จำนวนคำในแต่ละวรรค
๒. ความเห็นของ พ.ณ ประมวลมารค
พ.ณ ประมวลมารค ได้วิเคราะห์ลักษณะคำประพันธ์ของโองการแช่งนํ้า โดยมีความเห็นว่า ร่าย ๓ ท่อนแรกเป็นร่ายกาพย์ พระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
ส่วนตอนต่อมาตั้งแต่ “นานาอเนกน้าวเดิมกัลป์” จนถึง “โอมโอมภูมเทเวศ สืบคํ้าฟ้าเที่ยงเฮยย่ำเฮย” พ.ณ ประมวลมารค ได้จัดเรียงใหม่ตามแบบโคลง “อย่างแช่งนํ้าพระพัฒน์” ในจินดามณีแล้วสรุปว่า โคลงนี้มีอักขรวิธีผิดเพี้ยนตกหล่นมาก คงจะเนื่องจากพราหมณ์พิธีผู้รักษาต้นฉบับไม่รู้ภาษาไทยดีนัก
ตัวอย่างของโคลงที่ พ.ณ ประมวลมารค จัดไว้เป็นดังนี้
นานาอเนกน้าว	เดิมกัลป์
จักรํ่าจักราพาฬ	เมื่อไหม้
กล่าวถึงตระวันเจ็ด	อันพลุ่ง
(ตก) (ตก) นํ้าแล้งไข้	ขอดหาย ฯ
เจ็ดปลามันพุ่งหล้า	เป็นไฟ วาย (แฮ)
(ตก) จัตุราบาย	แผ่นขว้ำ
(ตก) (ตก) ชักไตรตรึงษ์	เป็นเผ้า
(ตก) (ตก) แลบลํ้า	สีลอง ฯ
ฯลฯ
ตอนต่อไปตั้งแต่ “ผู้ใดเภทจงคด พาจกจากซึ่งหน้า” จนถึง “แผนทูลเขา เงือกปลํ้า ช่วยดู ปลํ้าเงี้ยวรอนราญรงค์” เป็นร่ายสั้นเรียงตามสัมผัส คล้ายกับ พระราชวินิจฉัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และในช่วงสุดท้ายตั้งแต่ “ผีดงผีหมื่นถํ้าลํ้าหมื่นผา” เป็นร่ายเรียงตามลำดับบรรทัดไปจนจบบท และได้ตั้งข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า โคลงในโองการแช่งนํ้าอาจจะเป็นโคลงดั้นบาทกุญชร
๓. ความเห็นของพระยาอุปกิตศิลปสาร
พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้กล่าวถึงลักษณะโคลงมณฑกคติ โคลงห้า ว่ามี ๔ บาท บาทละ ๕ คำ เติมสร้อยท้ายบาทได้ ๒ คำ ทั้ง ๔ บาท และมีสัมผัสแบบโคลงบาทกุญชร
พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้นำตัวอย่างโองการแช่งนํ้ามาจัดรูปเสียใหม่ดังนี้
นานาอเนกน้าว	เดิมกัลป	(มีสร้อย)
จักรํ่าจักรพาฬ	เมื่อไหม้	(มีสร้อย)
กล่าวถึงตระวันเจ็ด	อันพลุ่ง	(มีสร้อย)
นํ้าแล้งไข้ขอดหายฯ
เจ็ดปลามันพุ่งหล้า	เป็นไฟ
วาบจตุราบาย	แผ่นขวํ้า
ชักไตรตรึงษ์เป็นเผ้า	แลบลํ้าสีลอง ฯ
แต่พระยาอุปกิตศิลปสารก็ยังมีความเห็นว่า โองการแช่งน้ำคงจะมีการ คัดลอกตกหล่นและคลาดเคลื่อน บางบทจึงมีเพียง ๓ วรรค และสัมผัสไม่ตรง บางแห่งวรรคตอนคลาดเคลื่อน ควรนำคำสร้อยมาไว้ต้นบาทดังนี้
มารเฟียดไททศพล
ช่วยดูไตรแดนจัก	อยู่ค้อย
ธรรมาครปรัตเยก
ช่วยดูห้าร้อยเทียร	แมนเดียว ฯ
อเนกถ่องพระสงฆ์
ช่วยดูเขียวจรรยา	ยิ่งได้
ขุนหงส์ทองเกล้าสี่
ช่วยดูชระอํ่าฟ้าใต้	แผ่นหงาย ฯ
๔. ความเห็นของจิตร ภูมิศักดิ์
จิตร ภูมิศักดิ์ เป็นนักวิชาการชึ่งศึกษาโองการแช่งนํ้าทั้งในแง่ประวัติศาสตร์และวรรณคดี โดยเสนอความเห็นว่า วรรณคดีเรื่องนี้มีความเก่าแก่มาก น่าจะแต่งขึ้นก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยา เพราะเต็มไปด้วยถ้อยคำสำนวนเก่า แบบไทยโบราณ ส่วนลักษณะคำประพันธ์นั้นเป็นร่ายและโคลงห้า ซึ่งมีลักษณะเป็นโคลงดั้นชนิดหนึ่ง เรียกชื่อตามจำนวนคำที่มีบาทละ ๕ คำ มีการเพิ่มคำลงในหน้าบาทได้ ลดจำนวนวรรคลงเป็นบทละ ๓ หรือ ๒ วรรคได้ โคลงชนิดนี้เคยนิยมแต่งในอาณาจักรลาวล้านช้าง มีวรรณคดีโบราณที่บางส่วนของเรื่องแต่งเป็นโคลงห้าคือ เรื่องท้าวฮุ่งหรือเจือง ตัวอย่างโคลงห้าจากวรรณคดีดังกล่าวมีดังต่อไปนี้
ขอบน้องเบ่า	เสียสัตย์
สารเป็น	ที่หมั้น
ดัดดัดถวาย	ใจจอด
ชั้นฟ้าพี่	เมือไกล ฯ

อยู่เยอ ยอดมิ่งค้อม	คำคาด เชียงเครือ
บังบาไท	ที่เหง้า
จักเมือพี่	ลาเจ้า
เจ้าช่างอยู่	สองนอน ฯ
และตัวอย่างโคลงห้าตัดวรรคเหลือ ๓ วรรค และ ๒ วรรค เช่น
ต้านแม่นถ้อย	พอหู
อรชรใจ	ตํ่าคล้อย
คำน้อยใผ	บ่เห็น ฯ
จักปากรือ	ว่าได้
เยียวท่อไท้	ลือชา ฯ
จิตร ภูมิศักดิ์ ได้จัดเรียบเรียงโองการแช่งน้ำ โดยศึกษาแบบจากโคลงห้า แบบโคลงลาวแล้วเสนอออกมาเป็นผังและตัวอย่างดังนี้
๐	๐่	๐้	๐	๐
๐	๐	๐	๐่	๐้
๐	๐	๐	๐	๐่ (  ้ )
๐	๐้	๐้	๐่	๐
(สัมผัสแบบโคลงดั้นบาทกุญชร)
นานา	อเนกน้าว	เดิมกัลป์
จักรํ่า	จักราพาฬ	เมื่อไหม้
กล่าวถง	ตระวันเจ็ด	อันพลุ่ง
นํ้าแล้งไข้	ขอดหาย ฯ
เจ็ดปลา	มันพลุ่งหล้า	เป็นไฟ
วะวาบ	จัตุราบาย	แผ่นขวํ้า
ชักไตรตรึงษ์	เป็นผ้า
แล บ่ ลํ้า	สีลอง ฯ
สามรรถ	ญาณครอบเกล้า	ครองพรหม
ฝูงเทพ	นองบนปาน	เบียดแป้ง
สรลมเต็มพระ	สุธาวาศ แห่งนั้น
ฟ้าแจ้งจอด	นิโรโธ ฯ
พระรามพระลักษณ์	ชวักอร
แผนทูลเขา		เงือกปลํ้า ช่วยดู
ปลํ้าเงี้ยวรอน		ราญรงค์
ผีดง	ผีหมื่นถํ้าลํ้า		หมื่นผา ฯ
มาหนน้ำหนบก ตกนอกขอกฟ้าแมน แดนฟ้าตั้งฟ้าต่อ หล่อหลวงเต้า ทั้ง เหง้าภูติพนัสบดี ศรีพรหมรักษ์ ยักษ์กุมาร หลายบ้านหลายท่า ล้วนผีห่าผีเหว เร็วยิ่งลมบ้า....
สรุปความคิดเห็นของท่านผู้รู้ต่างๆ ที่ศึกษาลิลิตโองการแช่งน้ำแล้วปรากฏว่าข้อที่มีปัญหาขัดแย้งกันมากคือ ลักษณะคำประพันธ์ บางท่านพยายามศึกษาในลักษณะของโคลงห้า ซึ่งนอกจากโองการแช่งนํ้าแล้วก็ไม่มีวรรณคดีเรื่องอื่นๆ ทึ่ใช้คำประพันธ์โคลงห้านี้อีกเลย ส่วนบางท่านเห็นว่า โคลงในโองการแช่งนํ้าก็คือโคลงสี่บางชนิดนั่นเอง
ในส่วนร่ายนั้น ส่วนใหญ่มีความเห็นว่าเป็นร่ายโบราณที่ยังไม่เคร่งครัดใน ฉันทลักษณ์ อย่างไรก็ตามวรรณคดีไทยยังเป็นศาสตร์ที่เปิดให้ทุกคนที่สนใจได้ ศึกษาค้นคว้า วิเคราะห์อยู่ตลอดเวลา ในอนาคตอาจจะมีผู้ค้นพบต้นฉบับโองการแช่งนํ้าที่เก่ากว่าที่มีอยู่ในปัจจุบัน หรือมีผู้ศึกษาวิเคราะห์วรรณคดีเรื่องนี้ได้ข้อมูลสมบูรณ์ยิ่งขึ้น ซึ่งจะเป็นประโยชน์แก่วงการวรรณคดีของชาติเป็นอย่างยิ่ง
บรรณานุกรม
กฎหมายตราสามดวง เล่ม ๑ พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๐๕
จิตร ภูมิศักดิ์ โองการแช่งนํ้าและข้อคิดใหม่ในประวัติศาสตร์ไทยลุ่มแม่นํ้าเจ้าพระยา กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ดวงกมล, ๒๕๒๔
จินดามณี เล่ม ๑-๒ พระนคร : สำนักพิมพ์บรรณาคาร, ๒๕๑๔
พ.ณ ประมวลมารค (นามแฝง) : กำศรวญศรีปราชญ์นิราศนรินทร์ พระนคร : แพร่พิทยา, ๒๕๐๒
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชพิธีสิบสองเดือน พระนคร : สำนักพิมพ์บรรณาคาร, ๒๔๙๕
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชกรัณยานุสร “ตอนว่าด้วยพระราชพิธีศรีสัจจปานกาล” พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดามรกฎ รัชกาลที่ ๕ พระนคร : โรงพิมพ์ไทย, พ.ศ. ๒๔๖๓
อุปกิจศิลปสาร, พระยา, หลักภาษาไทย พระนคร : ไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๑๔