ดาหลัง 3
บานแผนก
/*(ก)พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศร รามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร เสด็จสถิตในพระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต ทรงพระอนุสรคำนึงถึงสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า ผู้มีพระเดชพระคุณแก่พระองค์มาเป็นนานัปการ จำเดิมแต่ได้ทรงพระอุปถัมภ์บำรุงพระองค์มาแต่ยังทรงพระเยาว์ ครั้งประทับร่วมกัน ณ วังสระปทุม ตลอดเวลาจนถึงเมื่อเสด็จไปประทับทรงเล่าเรียน ณ ประเทศสวิสส์ ก็ยังได้ทรงพระเมตตาใฝ่พระหฤทัยในพระองค์อยู่เนือง ๆ พระองค์เสด็จสวรรคตล่วงลับไปแต่ ณ วันที่ ๑๗ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๔๙๘ ด้วยพระโรคชรา มีพระชันษา ๙๓ ปี ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดการพระบรมศพ ครบถ้วนตามราชประเพณี แห่งพระอัครมเหสี โดยลำดับแห่งเวลา
พระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทกับทั้งสมาชิกรัฐสภาและสถาบันอื่น ๆ อาทิสภากาชาดไทย ได้โดยเสด็จงานพระราชกุศลโดยพร้อมเพรียง ยังความปิติอนุโมทนาให้เกิดขึ้นในพระราชหฤทัยและทรงขอบใจขอบพระทัยท่านผู้ได้มีศรัทธาร่วมในพระราชกุศลครั้งนี้เป็นที่ยิ่ง
บัดนี้ถึงเวลาสมควรจะถวายพระเพลิงพระบรมศพในพระเมรุมาศท้องสนามหลวง นอกจากการพระราชกุศลตามราชประเพณีเดิมแล้ว ยังได้ทรงพระราชดำริให้จัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานพระเมรุนี้ด้วยอีก เพื่อสนองพระเดชพระคุณแต่พระองค์ผู้ทรงล่วงลับไป ในการเลือกสรร/*(ข)หนังสือที่จะพิมพ์ขึ้นครั้งนี้ทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระอัยิกาเจ้าทรงมีพระนิสัยโปรดอักษรศาสตร์ทุกด้าน โดยเฉพาะพุทธศาสตร์ โบราณคดี และวรรณคดี ได้เคยพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์แก่การเผยแพร่อักษรศาสตร์แบบแผนในทางที่กล่าวมาแล้วนี้เป็นครั้งคราวโดยลำดับ เช่น หนังสืออัตถกถาชาดก ๑๐ เล่มจบ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕-๗ หนังสือประชุมพงศาวดารเล่ม ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ หนังสือพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ห้า เรื่องนิทราชาคริต เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕ เป็นต้น ฉะนั้นในอวสานกาลแห่งพระราชกุศลถวายพระเพลิงพระบรมศพนี้ นอกจากหนังสืออื่น ๆ ลางเรื่องที่จะพิมพ์ขึ้นแจกแล้ว ยังได้ทรงเลือกหนังสือพระราชนิพนธ์ “ดาหลัง” อันเป็นวรรณคดีชิ้นใหญ่ของชาติไทยพิมพ์แจกอีกชิ้นหนึ่ง ซึ่งยังมิใคร่จะแพร่หลายและน่าจะศูนย์ไปถ้ามิได้พิมพ์ไว้ในเร็ว ๆ นี้
อานิสงส์ใดแห่งพระราชกุศลบุพพเปตพลีหากจะเกิดมี ทรงพระราชอุทิศถวายแด่สมเด็จพระอัยิกาเจ้าพระองค์นั้นตามคติวิสัยทุกประการ
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๙๙
คำนำ
พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ทรงเรียบเรียง
พระราชนิพนธ์ดาหลังนี้ ผู้รู้ทางวรรณคดีเห็นกันว่าเป็นโวหารสมัยรัชกาลที่หนึ่ง ทั้งๆ ที่ไม่มี บานแผนก เป็นความนำดังเช่นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลนั้นส่วนมาก แต่ความจริงการที่เรียกหนังสือใด ๆ ว่า พระราชนิพนธ์ นั้น สำหรับสมัยก่อน ๆ มิได้หมายความว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงแต่งเอง หรือเขียนเองแต่ลำพังพระองค์ เยี่ยงนักเขียนในปัจจุบันแต่งหนังสือกันโดยมาก ซึ่งอย่างน้อยก็บอกให้คนอื่นเขียนตามคำบอก สมัยนั้นพระองค์ทรงเป็นประธานในการเรียบเรียง ทรงรวบรวมนักประพันธ์หรือกวีมาช่วยกันคิดแต่งติชมจนเป็นเรื่องขึ้น พระองค์เองอาจมีส่วนใหญ่หรือส่วนน้อยในหนังสือนั้นแล้วแต่พระราชอัธยาศัย เข้าใจกันว่าพระราชนิพนธ์รัชกาลที่หนึ่งนั้นส่วนมากก็ได้เกิดขึ้นโดยอาการดั่งว่ามา เพราะพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเป็นผู้วางระเบียบการฟื้นฟูกว้างขวางทั่วไปทุกแขนงราชการ ไม่น่าจะทรงมีเวลาประทับเพ่งเล่งแต่งหนังสือใดๆ ได้นัก แต่มาถึงรัชกาลที่สอง พระเจ้าอยู่หัวทรงมีเวลามากขึ้น เพราะการงานเรียบร้อยลงรูปแล้ว เข้าใจกันว่าส่วนมากท่านทรงแต่งเองแล้วโปรดเกล้า ฯ ให้อ่านฟังกันในสังเวียนเจ้านายและนักประพันธ์ที่ร่วมพระราชอัธยาศัยในทางกวีนิพนธ์ ที่จะทรงเองล้วน ๆ อย่างนักเขียนในบัจจุบันนั้น น่าจะมีแต่พระราชนิพนธ์ตั้งแต่รัชกาลที่สี่ลงมาเท่านั้น
/*(2)เรื่องดาหลัง
เรื่องดาหลังเป็นนิยายอิงประวัติศาสตร์ชวา พระราชนิพนธ์เป็นกลอนบทละครมีหน้าพาทย์กำหนดดนตรีประจำบทไว้เสร็จ เนื้อเรื่องกล่าวถึงกาลก่อนในชวาประเทศ ว่ามีราชธานีอยู่สี่นคร คือ กุเรปัน ๑ ดาหา ๑ กาหลัง ๑ สิงหัดส่าหรี (คือสิงหสารี) ๑ กษัตริย์วงศ์เทวดาสี่พี่น้องครองนครละองค์ วงศ์เทวดานี้มี พระอัยกาธิราช เป็นต้นสกุล แต่สิ้นพระชนม์ไปแล้วจนไปมีฐานะเป็นเทวดา เรียกว่า ปะตาระกาหลา (ภัตตรกาล) และยังเวียนมาคุ้มครองโลก โดยเฉพาะวงศ์วานของท่าน เรื่องดำเนินไปว่าในจำพวกกษัตริย์ทั้งสี่นี้ ท้าวกุเรปันผู้พี่ใหญ่มีพระโอรสด้วยประไหมสุหรี (ปรไมยสวรียา) ซึ่งเป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีนั้นก่อน ได้นามว่าอิเหนา ท้าวดาหาผู้รองลงมาในพระวงศ์ก็มีธิดาด้วยประไหมสุหรีดุจกัน ทรงพระนามว่า บุษบาก้าโละ กษัตริย์อนุชาอีกสองพระองค์ต่างก็โอรสธิดากันสืบมา แต่ไม่จำเป็นจะยกมากล่าวถึงในสังเขปความตอนนี้ ท้าวกุเรปันทรงตุนาหงัน (คือหมั้น) พระธิดากรุงดาหาประทานแก่อิเหนาผู้เป็นโอรส์แต่แรกประสูติมา แต่อิเหนานั้นเมื่อเจริญพระชันษาขึ้น ได้ไปพบหญิงงามชาวไร่ชื่อ บุษบา และหลงรักนางจนไม่ไยดีต่อคู่หมั้นซึ่งพระองค์ไม่เคยทอดพระเนตรเห็น พระบิดาพากเพียรจะให้ไปอภิเษกสมรส แต่อิเหนาบิดพลิ้วจนพระบิดากริ้วแสนสาหัส ถึงให้ไปลอบฆ่านางเสีย อิเหนาเสียพระทัยอย่างที่สุดจนหลบหนีไปจากนครพร้อมด้วยรี้พล และเดินทางไปโดยไม่มีจุดหมาย และปลอมพระองค์เป็นชาวป่าเรียกนามว่า ปันหยี ในการที่ออกเดินทางไปโดยอาการอย่างนี้เรียกว่าเป็นการ มะงุมมะงาหรา และได้ไปประสบเหตุการณ์ต่าง ๆ ทั้งสุขทั้งทุกข์ /*(3)ผ่านบ้านเมืองใดก็เข้ารบ รบแล้วก็ชนะ บ้างก็ยอมแพ้แก่ปันหยี ยกลูกชายหญิงถวายทั้งทรัพย์สมบัติ ลูกหญิงก็มักจะเป็นชายา ไป ๆ ก็หลงกลของเจ้าเมืองมะงาดา ซึ่งพาไปเที่ยวเกาะแล้วให้ล่มเรือปันหยี ๆ ถูกคลื่นทะเลซัดไปขึ้นฝั่งด้วยกันกับประสันตา ต้องอยู่อย่างยากจนลำบากโดยหากินด้วยการเป็น ดาหลัง คือผู้เชิดหนัง ระหว่างนี้พระญาติวงศ์รวมทั้งบุษบาพระธิดาท้าวดาหาก็ออกติดตามหา โดยต่างก็ปลอมองค์เป็นปันจุเหร็จ คือชาวป่า ต่างก็มีรี้พลเที่ยวรบราฆ่าฟันชะเลยต่างบ้านต่างเมืองได้พระองค์ละมากแห่ง  ซึ่งท่านผู้รจนาเรื่องเห็นเป็นอาการแสดงบุญญาภินิหารของเจ้านายเหล่านี้ ซึ่งถ้าจะอ่านค้นความจริงแล้วก็น่าจะลงความเห็นได้ว่า เป็นการเล่าเรื่องที่วงศ์กษัตริย์ของ พระอัยกา หรือ ปะตาระกาหลา ได้ช่วยกันแผ่อานุภาพในสมัยที่บ้านเมืองชวากำลังระส่ำระสาย ดั่งปรากฏความในประวัติศาสตร์ซึ่งจะได้ยกมาเทียบต่อไป อย่างไรก็ดี การดำเนินเรื่องไปลงที่สุดที่เจ้านายเหล่านี้ซึ่งต่างก็ปลอมองค์เป็นชาวป่าออกหาซึ่งกันและกันนั้น เผอิญไปพร้อมกันอยู่ในกรุงกาหลัง และไปได้ความว่าใครเป็นใครที่ในกรุงนั้น ในที่สุดบรรดาคู่ตุนาหงันก็ได้อภิเษกซึ่งกันและกันโดยแนวที่ถูกต้องทุกประการ
ประโยชน์อันหนึ่งของหนังสือชนิดนี้คือ ลักษณะที่ส่อให้เราได้เห็นภาพของบ้านเมืองและประชาชนในเรื่อง ซึ่งท่านผู้แต่งเรื่องหาได้วาดภาพบ้านเมืองชวาให้เราไม่ หากได้วาดภาพเมืองไทยและคนไทยในสมัยที่แต่งนั้น ฉะนั้นเราจะได้เห็นเมืองราชธานีทั้งสี่มีพระราชวัง มีท้องสนามหลวง มีตลาดปสาร บ้านเมืองเป็นสุขสบาย ในถนนมีร้านสินค้าวานิช ผู้คนเที่ยวเตร่กันโดยไม่มีภัยปล้นสะดมรุนแรง หรือการกด/*(4)ขี่ข่มเหงของผู้ยิ่งใหญ่ แม้แต่ราษฎรก็ไม่ปรากฏว่ามีอบายมุขร้ายแรงอันใด ตลอดเรื่องอันยาวยืดจะหาเรื่องใครเมาเหล้าสักคนหนึ่งก็ไม่มี แต่วิธีที่บรรยายการเร่ร่อนปราบปรามบ้านเล็กเมืองน้อย และการรักผู้หญิงไม่มีที่สิ้นสุดของพระเอกนั้นมากมายถึงขั้นเฝือน่าเบื่อทีเดียว และไม่เคยได้ยินว่ามีตัวอย่างในเมืองไทยถึงเพียงนั้น
พระราชนิพนธ์ ดาหลัง นี้ มีเขียนไว้เป็นสมุดไทยในหอพระสมุดสำหรับพระนคร ๒ ฉบับแต่ไม่บริบูรณ์ ฉบับหนึ่งมี ๓๒ เล่ม อีกฉบับหนึ่งมี ๓๙ เล่ม ไม่บริบูรณ์เรื่องทั้งคู่ เมื่อ ร.ศ. ๑๐๙ (พ.ศ. ๒๔๓๓) ได้พิมพ์ไว้โรงพิมพ์นายเทพซึ่งอยู่ในแพ หน้าสกูลสุนันทาลัย ถ้อยคำตรงกันกับฉบับที่เขียนไว้ ๓๒ เล่มสมุดไทย และความก็ขาดอยู่กลางเรื่องเช่นเดียวกัน แม้แต่ที่พิมพ์ไว้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๓ นี้ก็หาอ่านยากแล้ว ทางกองวรรณคดีแห่งกรมศิลปากรได้ค้นมาดู และเมื่อเตรียมจะเอาไปพิมพ์ปรากฏว่าหน้ากระดาษเปราะ พอพลิกเข้าก็แตกเป็นชิ้น ๆ ไปเสียมาก ทางการของกรมศิลปากรบันทึกไว้ในหนังสือที่เขียนในสมุดไทยนี้ว่า ...เป็นพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ เขียนเมื่อรัชกาลที่ ๓ มีความเพียงท้าวกาหลังทรงทราบว่ามิสาประหมังกุหนิงหายไป ไต่ถามดูไม่ได้ความว่ามีเรื่องต่อไปอีกในหอสมุด ดั่งนี้
สังเขปประวัติศาสตร์
บ้านเมืองที่อยู่ใกล้เคียงซึ่งกันและกัน ย่อมแลกเปลี่ยนความรู้ความนิยม ตลอดจนขนบธรรมเนียมประเพณีกันได้มาก ๆ ถ้าเมืองใดมีวัฒนธรรมสูงและเป็นสังหิตประโยชน์ เพื่อนบ้านย่อมนิยมกันแพร่หลาย/*(5)และพากเพียรรับมาใช้มากบ้างน้อยบ้าง เมืองไทยเราภายในระยะสองสามร้อยปีถอยหลังขึ้นไปจากเวลานี้ ก็ได้เป็นผู้แผ่วัฒนธรรมให้เพื่อนบ้านไม่น้อยนัก ยกตัวอย่างเช่น ได้แผ่ระเบียบศาสนาตามแบบคณะธรรมยุตของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ และการแต่งกายแบบราชการ คือ นุ่งผ้าสวมเสื้อขาวแบบราชการ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ทรงออกแบบให้ไทยใช้นั้นออกไปยังกัมพุชประเทศ แล้วได้แผ่วิธีการเล่าเรียนของมหามกุฎราชวิทยาลัยออกไปเป็นที่นิยมกันมากในราชสำนักเขมรและในวงการข้าราชการและคหบดีสมัยใหม่ในประเทศนั้น จนเป็นเหตุให้รัฐบาลฝรั่งเศสซึ่งบังคับบัญชาบ้านเมืองในครั้งนั้น คิดตั้งสำนักเรียนอันมีระบอบกว้างขวางเรียกว่า “เอคลเดอะปาลี” หรือบาลีวิทยาลัย ซึ่งคงจะหวังให้เป็นการสะดวกแก่พระภิกษุที่จะเล่าเรียนจะได้ไม่ต้องเดินทางไกลมาเล่าเรียนถึงกรุงเทพฯ นอกจากนี้ไทยเรายังได้แผ่วัฒนธรรมทางนาฏศิลปและดนตรีไปยังประเทศพม่า จนละครที่นิยมกันว่าดีในประเทศนั้นได้ชื่อว่าละครอยุธยา แต่ในกาลก่อนเพื่อนบ้านของเราทั้งไกลทั้งใกล้ก็ได้เคยให้ตัวอย่างวัฒนธรรมมายังเราจนเรานิยมตามก็ไม่ใช่น้อย เช่นเราได้สีหลนิกายมาจากลังกา และลัทธิสงฆ์อื่นๆ เข้ามาโดยลำดับ เราได้ความรู้จากมัธยมประเทศ เช่นในเรื่องอักษรศาสตร์ วรรณคดี แล้วเรายังได้ความรู้คล้ายๆ กันนี้มาจากด้านตะวันออกเฉียงเหนือ คือประเทศจีนอีกไม่น้อย ดั่งจะเห็นได้จากความแพร่หลายของหนังสือจีน เช่นเรื่องสามก๊ก เป็นต้น
แต่ด้านที่แปลกเพราะไม่น่าคาดว่าจะได้เคยมีนั้นคือด้านชวา ซึ่งเราได้นิทานอิเหนา หรือปันหยี นี้มาจนรู้จักและนิยมกันแพร่หลาย สำหรับใน/*(6)ที่นี้ถ้าเราจะพิจารณาอาการที่เราได้วัฒนธรรมอิสลามจากชวามาด้วยวิธีไรแล้ว เราจำจะต้องรู้ประวัติของชาติบ้านเมืองชวาบ้างจึ่งจะมองเห็นเหตุการณ์ที่เป็นมาแล้วได้ถนัด จึ่งจะขอเล่าความอย่างย่อ ๆ ไว้ดั่งต่อไปนี้
๑. เกาะชวาเป็นศูนย์กลางและเป็นหน่วยที่สำคัญที่สุดของประเทศซึ่งสมมติตนเองขึ้นในปัจจุบันนี้ว่า “อินโด-นีเซีย” เกาะชวานี้เจริญด้วยโภคสมบัติ มีพลเมืองล้นหลาม และเป็นแหล่งที่เคยมีวัฒนธรรมสูงมาแต่โบราณกาล ซึ่งได้เคยเป็นส่วนสำคัญอันหนึ่งของราชอาณาจักรศรีวิชัย ราชอาณาจักรศรีวิชัยนี้ เป็นแดนนาวิกานุภาพใหญ่อันหนึ่งในอาเซียอาคเณย์ระหว่างกลางพุทธศตวรรษที่ ๑๒ ถึงกลางพุทธศตวรรษที่ ๑๙ แต่ชวานั้นแม้จะได้เป็นส่วนสำคัญของราชอาณาจักรศรีวิชัยก็จริง แต่ก็ต่างชาติกับชาติที่ยิ่งใหญ่อยู่ในราชอาณาจักรนั้นซึ่งเป็นมลายูอยู่ทางสุมาตรา คราวใดที่พวกมลายูทางสุมาตราซึ่งเป็นผู้ปกครองบ้านเมืองอ่อนแอลง พวกชวาก็แข็งข้อ
๒. จำเนียรกาลมาถึงประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๕ กษัตริย์ชวาตะวันออกมีอานุภาพมาก ทรงพระนามว่า พระเจ้าสิณฑก (ทรงราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๑๔๗๒ ถึง ๑๔๙๐ ) เป็นผู้ฟื้นฟูวัฒนธรรมแบบชวาแท้ และสลัดระบอบศรีวิชัย ประดิษฐานลัทธิพระอิศวรขึ้นแทนลัทธิมหายานพุทธของศรีวิชัย ถึงขนาดที่ศริวิชัยต้องเกรงพระทัยไม่มาปราบปราม ถึงสมัยพระเจ้าธรรมวงศ์ในราชวงค์เดียวกัน ( ทรงราชย์ /*(7)พ.ศ. ๑๕๒๘-๑๕๔๙) ได้มีพระนามอุโฆษว่าเป็นผู้เข้มแข็ง ได้โปรดให้ริเริ่มการเขียนประมวลกฎหมายชวา และให้แปลคัมภีร์มหาภารตจากภาษาสํสกฤตออกเป็นภาษากวีของชวา เพื่อส่งเสริมความนิยมทางชาติภูมิของพลเมืองของพระองค์ ครั้นแล้วได้ออกบุกรุกโจมตีอำนาจยิ่งใหญ่ถึงเกาะสุมาตราเกือบสำเร็จ หากทางศรีวิชัยกัดฟันต่อสู้จนในที่สุดประมาณ พ.ศ. ๑๕๔๙ มีชัยชนะรุกโต้มาจนถึงราชธานีของพระเจ้าธรรมวงศ์ ซึ่งตั้งอยู่สุดทางตะวันออกของเกาะชวา ได้เข้าทะลายราชธานีนั้นตลอดจนรั้ววังพินาศลงสิ้น พระเจ้าธรรมวงศ์เสียพระชนม์ในที่รบ
๓. ในขณะนั้นราชธิดาของพระเจ้าธรรมวงศ์เป็นชายาของท้าวบาหลี ผู้ทรงพระนามว่าธรรโมทัยน มีโอรสปรากฏพระนามในเวลาต่อมาว่า ไอรลังค ซึ่งพระเจ้าธรรมวงศ์เคยตั้งพระทัยไว้ว่าจะมอบราชสมบัติชวาให้ ครั้นเมื่อเกิดศึกใหญ่กับศรีวิชัย พอราชธานีของชวาแตกฉาน เจ้าไอรลังคหนีไปซ่อนพระองค์อยู่บนเขาวนคีรี พอเหตุการณ์ค่อยสงบลง พระบิดาทางบาหลีสิ้นพระชนม์ ไอรลังคจึงเสด็จไปครองกรุงบาหลี ต่อมาถึง พ.ศ. ๑๕๖๕ ทางศรีวิชัยถูกประเทศโจฬซึ่งอยู่ทางภาคใต้ของอินเดียมารบกวนทำให้ศรีวิชัยอ่อนเพลียลง พระเจ้าไอรลังคเห็นเป็นโอกาสดี จึ่งเริ่มรวบรวมบ้านเมืองใหญ่น้อยในชวาประเทศโดยมิต้องเกรงยำอำนาจทางศรีวิชัย กลับเป็นผลตรงข้าม คือทางศรีวิชัย/*(8)กลับยกพระธิดามาให้เป็นมเหสี เป็นอันว่าชวาได้ปรองดองกันกับศรีวิชัย พระเจ้าไอรลังคพระองค์นี้ ทางชวาโบราณยกย่องนับถือกันนักว่ามีบุญมีเดชานุภาพยิ่ง จนในเรื่องอิเหนาที่มาถึงเมืองไทยกล่าวถึงพระองค์ว่าเป็นต้นสกุลของวงศ์เทวาที่ครองชวา และเรียกพระองค์ว่า ปะตาระกาหลา อันเป็นนามที่เรียกกำกวมกันไปกับพระอิศวรเป็นเจ้า ซึ่งเป็นที่นับถือยิ่งของคนชวาในสมัยนั้น
๔. พระเจ้าไอรลังคไม่มีโอรสด้วยพระมเหสี มีแต่พระธิดาซึ่งทรงปลีกพระองค์ออกจากการบ้านเมืองไปผนวชเป็นรูปชี ฉะนั้นเมื่อพระเจ้าไอรลังคใกล้จะสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๑๕๙๒ จึงทรงแบ่งอาณาเขตของพระองค์ออกเป็นสองส่วนคือ กุเรปันและดาหา ประทานให้พระโอรสอันเกิดแต่พระสนมพระองค์ละส่วน พระโอรสพระองค์หนึ่งมีโอรสด้วยประไหมสุหรี คือพระอัครมเหสีใหญ่ พระโอรสอีกพระองค์หนึ่งมีพระธิดาด้วยพระอัครมเหสีที่ประไหมสุหรีเช่นกัน พระภคินีที่เป็นรูปชีจึ่งทรงแนะนำให้เจ้านายสองพระองค์นี้สมรสซึ่งกันและกัน เพื่อพระราชมฤดกดินแดนทั้งสองจะได้กลับมารวมกันใหม่ เรื่องนี้เองเป็นเงื่อนเค้าทางประวัติศาสตร์แห่งนิทานอิเหนา
๕. พระนัดดาของพระเจ้าไอรลังคที่ได้เป็นผู้กลับรวมดินแดน ๒ ภาคเข้ามาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนี้ ผู้รู้ค้นพบพระนามในศิลาจารึกว่า กาเมศวร และได้ความว่าได้/*(9)ทรงราชย์ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๖๕๘ ถึง ๑๖๗๓ เรื่องราวที่เอามาเล่ากันว่าเป็นเกียรติคุณของอิเหนานั้น ทางประวัติศาสตร์ปรากฏว่าเป็นเรื่องของพระอัยกาธิราชเสียหลายเรื่อง เช่นเป็นผู้รวบรวมบ้านเมืองเล็กน้อยในชวาให้กลับเป็นปึกแผ่นใหญ่ (พ.ศ. ๑๕๗๑) ปราบนครวังกร ซึ่งใน ดาหลัง นี้ก็กล่าวถึง แต่เรียกชื่อว่า วังกัน (พ.ศ. ๑๕๗๓) ตีเมืองรากษสี ซึ่งออกจะเป็นเมือง แม่หม้าย ของเรื่อง ดาหลัง แต่ ดาหลัง ไม่ได้เล่าว่าไปตี (พ.ศ. ๑๕๗๕) ได้ เหยียบเศียรศัตรูขึ้นสู่ราชสิงหาสน์ ซึ่งมีความคล้าย ๆ ที่เล่าในเรื่อง ดาหลัง และ อิเหนา ว่าอิเหนามีเดชานุภาพมาก
๖. ต่อจากอิเหนามา ยังมีพระโอรสซึ่งได้สืบสันตติวงศ์ ทรงมีอานุภาพมาก ดั่งปรากฏความจากพระราชพงศาวดารชวาที่เรียกชื่อว่า ภารตยุทธ ซึ่งเขียนขึ้นในสมัยนี้ ต่อจากนั้นราชวงศ์นี้ก็เห็นจะเสื่อม ไม่มีหนังสือหรือหลักฐานใด ๆ กล่าวถึงกี่มากน้อย
๗. ลำดับนี้ ผู้มีบุญเกิดขึ้นใหม่ ปรากฏนามในเวลาต่อมาว่า อังรก ตั้งราชธานีขึ้นที่กรุงสิงหสารี มีอานุภาพมาก แล้วมีอีกพระองค์หนึ่งซึ่งครองกรุงสิงหสาหรีนี้เหมือนกัน ทรงพระนามว่า กฤตนคร ได้ส่งทัพข้ามไปโจมตีอำนาจศรีวิชัยถึงฝั่งสุมาตรา เมื่อ พ.ศ. ๑๘๑๗ และพระเจ้ากรุงสิงหสารีพระองค์นี้เอง ที่พระเจ้ากุไปลข่านส่งทูตจากปักกิ่งไปทวงก้อง พระองค์จับราชทูตจีนตัดหูแล้วส่งตัวกลับ/*(10)คืนไป เป็นเหตุให้ทัพเรือใหญ่จากจีนมาติดแดนชวาใน พ.ศ. ๑๘๓๖ แต่หาทำอะไรได้ไม่
๘. กษัตริย์สิงหสารีย้ายราชธานีในเวลาต่อมา ไปตั้งทางเหนือเกาะชวาที่กรุงมัชปาหิต กรุงมัชปาหิตนี้มีชื่ออยู่ใน ดาหลัง ว่าหมันหยาปาเอ็ด และใน อิเหนา ว่า หมันหยา ทั้งสองเรื่องไม่นับกษัตริย์หมันหยาเข้าในวงศ์เทวดา อย่างไรก็ดี ไม่มีปัญหาเลยว่าจะไม่เป็นชื่อของเมืองเดียวกันทั้งสามชื่อ ที่แปลกอยู่ก็คือ ในเรื่องนิทานที่ไทยเราได้มานั้น สิงหสารีก็ดี หมันหยาก็ดี เป็นเมืองสมัยเดียวกันกับกุเรปันและดาหาสองกษัตริย์วงศ์เทวดาทั้งนั้น แต่ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เมืองทั้งสองนี้มีชื่อขึ้นต่อภายหลังนานทีเดียว แสดงให้เห็นว่านิทานเหล่านี้ลงรูปเช่นที่ไทยเราได้มาต่อหลายร้อยปีภายหลังสมัยพระเจ้ากาเมศวร ผู้เล่าจึ่งปนกันหมดอย่างเลอะเลือนดั่งนี้ อยางไรก็ดี กษัตริย์์หมันหยาปาเอ็ดเป็นจำพวกที่รักชาติแก่กล้า และคงจะเกี่ยวกับแข่งขันอำนาจศรีวิชัยทางสุมาตราด้วย จึ่งได้สลัดแบบศิลปมัธยมประเทศที่ได้มาจากศรีวิชัยแต่โบราณนั้นเสียสิ้นเชิง และคิดแบบของชวาขึ้นใหม่ดั่งที่เราอาจดูได้ที่เทวสถานตำบลปะนะตะรัน ในจังหวัดบลิตาร์ทางมุมใต้ของเกาะชวา
ในระหว่างนี้ พวกมัชปาหิตรบกวนศรีวิชัยยิ่งขึ้นทุกที อำนาจของศรีวิชัยแม้ในเกาะสุมาตราเองก็อ่อนลง ทางทิศเหนือบนคาบสมุทรก็ถูกไทยพวกสุโขทัยรบกวนลงมา จน/*(11)พ่อขุนรามคำแหงยังได้ทรงจารึกไว้ในศิลาว่า อาณาเขตของพระองค์กินตลอดลงไปทางใต้ถึงนครศรีธรรมราช ซึ่งเคยเป็นส่วนเหนือของราชอาณาจักรศรีวิชัย ในเวลาเดียวกันนี้มัชปาหิตระดมโจมตีศรีวิชัยอย่างหนักอีก ราชอาณาจักรศรีวิชัยก็ล้ม เพราะถูกรบกวนจากทิศใต้และทิศเหนือในเวลาใกล้ๆ กัน ประกอบด้วยพวกอิสลามจากอินเดียพากันข้ามมาตั้งเมืองขึ้นใหม่ในทิศเหนือของเกาะสุมาตราด้วย
๙. พวกอิสลามนี้เองขยายอำนาจตลอดเกาะสุมาตราข้ามมาถึงชวา แย่งบ้านเมืองจากพวกมัชปาหิต ตั้งราชอาณาจักรมะตารัมขึ้นในราว พ.ศ. ๒๐๐๐ เศษ แต่มะตารัมอยู่ไม่นานก็ถูกฝรั่งโปรตุเกศมาครอบครองอยู่พักหนึ่ง แล้วฝรั่งชาติอื่น ๆ ก็แย่งชวาสุมาตราโดยลำดับมา จนถึงฝรั่งเนเดรลันด์หรือวิลันดา ซึ่งครองเมืองอยู่ได้นานจนถูกญี่ปุ่นแย่งเอาเมื่อสงครามโลกครั้งที่สองนี้ เมื่อเสร็จสงครามโลกผู้ชนะศึกมีสหรัฐอเมริกาเป็นต้น ได้จัดการให้ประเทศกลับเป็นอิสระ โดยถือเกาะชวาเป็นศูนย์กลางมาตราบเท่าทุกวันนี้
๑๐. ผู้ที่สนใจในเรื่องราวของราชอาณาจักรศรีวิชัยย่อมจะเว้นจากฉงนไม่ได้ว่า ราชอาณาจักรนี้อายุยาวยืนเละรักษานาวิกานุภาพไว้ได้นานอย่างนี้ด้วยเหตุไร บัญหาอันนี้ ดร. เซเดส ได้ตอบในเรื่องที่แต่งลงในวารสารสยามสมาคมเรียกว่า The Empire of the South Seas (JSS. XXXV, I. pp. 1-16) เป็นใจความว่า ศรีวิชัยนั้น/*(12)กำลังอยู่ที่การได้ครอบครองดินแดนทั้งสองฝั่งแห่งช่องทะเลระหว่างสุมาตรากับคาบสมุทรมลายู เพราะเมื่อเป็นเจ้าของอยู่ทั้งสองฝั่งดั่งนั้นแล้ว ย่อมมีอำนาจควบคุมบรรดาเรือสินค้าพาณิชย์ตลอดเรือรบของใครๆ ที่แล่นผ่านไปมาระหว่างน่านน้ำทะเลจีนอันเป็นแหล่งสินค้าใหญ่ทางตะวันออก กับดินแดนเบื้องตะวันตกตั้งแต่อินเดีย อาหรับ ไปจนถึงยุโรป สามารถจะเรียกค่าธรรมเนียมเก็บภาษีใด ๆ จากเรือที่ผ่านและคงได้รวยเพราะเหตุนี้ นอกจากนี้ยังถือโอกาสออกปล้นสะดมเรือต่าง ๆ อีกด้วยเป็นครั้งคราว เหตุที่อยู่ ๆ ก็หมดอำนาจไปนั้น ก็เพราะในราวกลางพุทธศตวรรษที่ ๑๙ นั้น ทางชวาพวกมัชปาหิตบุกรุกคุกคามเข้ามาจนถึงชายเขตเกาะสุมาตราเอง ทางเหนือเกาะนั้นพวกอิสลามก็มาตั้งเมืองเป็นอิสระอยู่ส่วนฟากข้างคาบสมุทรนั้น พวกชาวอิสลามนี้บ้างชาวคาบสมุทรบ้างได้แข็งข้อขึ้น พอราชอาณาจักรสุโขทัยของขุนรามคำแหงตีกระหนาบลงไปเลยนครศรีธรรมราช ศรีวิชัยจึงล้ม
นิทานปันหยีในชวา
เมื่อเรารู้ประวัติศาสตร์ชวาจนชี้ลงไปได้แล้วว่า อิเหนานั้นมีองค์จริงและเข้ามาในประวัติศาสตร์ในลำดับใดฉะนี้แล้ว จึ่งควรที่จะพิจารณาต่อไปว่านิทานอิเหนาหรือปันหยีนี้มีอยู่ในถิ่นเดิมเป็นรูปเรื่องอย่างไร และได้เดินทางเข้ามาทางใดด้วยอาการอย่างไรจึ่งได้มาถึงเมืองเรา เพราะเวลา/*(13)นี้เราไม่สามารถจะรู้ได้แน่นอนว่าความเหล่านี้เป็นประการใดบ้าง
นิทานปันหยีนั้น ในชวาเป็นนิทานที่แพร่หลายมาก มีอยู่หลายสำนวนด้วยกัน ทางชวาเขาใช้ชื่อพระเอกของเรื่องตลอดจนชื่อเรื่องว่า ปันหยี นามว่าอิเหนานั้นก็เป็นนามของพระเอกในเรื่องเหมือนกัน แต่เขาไม่ใคร่จะใช้นัก ส่วนคำว่า ปันหยี ทางเราถือว่าเป็นนามปลอมของพระเอกในเรื่อง ในระหว่างที่ปลอมองค์เป็นชาวป่าเท่านั้น เรื่องปันหยีในชวามีอยู่หลายสำนวน เล่าเรื่องผิดเพี้ยนกันไปบ้าง ที่เก่าหน่อยก็มักกล่าวถึงนครของวงศ์เทวดาว่ามีอยู่แต่กุเรปันและดาหา ส่วนที่ใหม่ ๆ เอาเมืองหลวงต่าง ๆ ที่เป็นราชธานีในเวลาภายหลังเรื่องเข้ามายำปนกันโดยไม่คำนึงถึงลำดับทางประวัติศาสตร์ เข้าใจกันในปัจจุบันนี้ว่า ที่ปนกันโดยไม่คำนึงถึงลำดับเวลาที่เป็นจริงนั้น คงเป็นเพราะมาแต่งขึ้นภายหลังเป็นเวลานานจนคนออกจะลืมเมืองเหล่านี้ และลืมประวัติการเสียมากแล้ว ระเด่นปูรพจรกศาสตราจารย์แห่งสำนักวัฒนธรรมอินโดนีเซียเห็นว่านิทานปันหยีเหล่านี้เป็นรูปร่างขึ้นต่อเมื่อพุทธศตวรรษที่ ๒๐ ในเวลาที่อิสลามเข้าครอบครองบ้านเมืองแล้ว และแม้ราชอาณาจักรมัชปาหิตก็เสื่อมลงถึงขั้นถูกลืมเสียมากแล้วด้วยซ้ำ
ระเด่นปูรพจรกได้พิจารณานิทานเหล่านี้มากสำนวนด้วยกัน ข้าพเจ้าได้เก็บผลแห่งการค้นคว้าของเขาประมวลลงไว้ในหนังสือทั้งภาษาไทยและ/*(14)อังกฤษ แม้หนังสือ ๒ เล่มนั้นจะหายากเสียแล้วในเวลานี้ แต่ก็เห็นจะไม่จำเป็นจะต้องยกข้อความเหล่านั้นมาสาธยายในที่นี้อีก นอกจากเพียงสั้นๆ ว่า ในจำพวกนิทานเหล่านี้ที่เป็นแบบฉบับยิ่งกว่าอื่นก็คือ เรื่องที่มีชื่อว่า หิกะยัต ปันหยี สมิรัง อันเป็นเรื่องที่ดำเนินความละม้ายคล้ายคลึงกับพระราชนิพนธ์ ดาหลัง นี้ แต่ไม่ควรนึกว่า ดาหลัง มาจาก หิกะยัด ปันหยี สมิรัง โดยตรง เพราะเชื่อได้แน่ด้วยลักษณะของเรื่องว่ายังมีสำนวนอื่น ๆ แซกแซงในระหว่าง ดั่งจะเห็นได้จากวิธีที่เอาชื่อเมืองต่างสมัยต่างลำดับเข้ามายำปนกัน เมืองที่ใหม่ก็เอาเข้ามาปนไว้กับเก่าและเล่าเหมือนกับเป็นเมืองร่วมสมัยกัน แต่อย่างไรก็ดี ในจำพวกนิทานเดิมของชะวานั้น สำนวนที่ออกชื่อมาแล้วนี้เป็นสำนวนที่ใกล้ที่สุดกับ ดาหลัง ของไทย ส่วนอิเหนาเล็กนั้นยังไกลออกไปอีกมากจากสำนวนนี้ ดั่งจะได้กล่าวถึงต่อไป
นิทานอิเหนาในเมืองไทย
เมื่อได้ความว่านิทานเหล่านี้ได้เกิดขึ้นในชวาในราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐ ดังนี้แล้ว จึ่งมีปัญหาต่อไปว่า แล้วเข้ามาถึงเมืองไทยเราโดยทาง/*(15)ใดและเมื่อไร ถ้าเราพิจารณาดูบ้านเมืองรอบ ๆ ชวาที่เป็นศูนย์กลางแห่งวัฒนธรรมในระยะนี้ เราจะเห็นได้ว่ายังมีอยู่รายหนึ่งคือ นครมละกา ในแถบใต้คาบสมุทรมลายูด้านตะวันตกเยื้องกับภาคเหนือแห่งเกาะสุมาตรา ในเวลานี้มีกษัตริย์ผู้มีบุญบารมีอยู่ คือพระเจ้ามันสูร ซึ่งแม้ทรงถือศาสนาอิสสามก็ทรงทะนุบำรุงศิลปศาสตร์แบบฮินดูปนพุทธของชวาอยู่มาก ทั้งทรงมีชายาเป็นชาวชวา ปรากฏว่าในรัชสมัยของพระองค์วัฒนธรรมมาจากชวาทั้งแบบชวาทั้งแบบอิสลามเป็นอันมาก ในตอนนี้อาณาเขตไทยติดต่อกับมละกา วรรณคดีแบบอิสลามและแบบชวาจึ่งมีผู้พาขึ้นมาเล่าและเขียนต่อเป็นภาษาไทยกันไม่น้อย จึ่งได้เรื่องเช่นนี้ขึ้นมาถึงเมืองเรา อาทิ เรืองปันหยี และเรื่องสิบสองเหลี่ยม รายหลังนี้เป็นเรื่องอิสลามแท้ เพราะเป็นนิยายอิงประวัติการของอิหร่าน
นิทานอิเหนาเข้ามาเมืองไทยนั้น ตามหลักฐานที่พบแน่นอนแล้ว ฟังได้ว่าเพิ่งเข้ามาในตอนปลายสมัยศรีอยุธยา มีคำกล่าวซึ่งเล่าต่อๆ กันมาแต่ไม่มีหลักฐานแน่อยู่รายหนึ่งว่า หญิงชะเลยปัตตานีซึ่งเป็นข้าหลวงรับใช้พระราชธิดาของพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ (ทรงราชย์ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๒๗๕ ถึง ๒๓๐๑) เล่าเรื่องถวายเจ้าฟ้ากุณฑลและเจ้าฟ้ามงกุฎพระราชธิดานั้น และเจ้าฟ้าทั้งสองได้ทรงแต่งเรื่องขึ้น แต่บางกระแสก็ว่าต่างพระองค์ต่างก็แต่งขึ้นพระองค์ละเรื่อง คือเรื่องอิเหนาใหญ่และอิเหนาเล็ก เรื่องทั้งสองนี้สูญหายไปเสียแล้ว มาตอนกรุงรัตนโกสินทร์จึ่งมีพระราชนิพนธ์เกิดขึ้นใหม่ในรัชกาลที่หนึ่งทั้งสองเรื่อง ๆ ใหญ่ได้ชื่อว่าดาหลัง เรื่องเล็กคงชื่อว่าอิเหนาตามนามของพระเอกในเรื่อง คำกล่าวอันนี้แม้ไม่มีหลักฐานที่แน่นอนสนับสนุนก็เห็นจะมีมูลอยู่มากพอใช้ อย่างไรก็ดี/*(16)มาถึงสมัยรัชกาลที่สองกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชนิพนธ์ไว้ท้ายเรื่องอิเหนาของท่านว่า
อันอิเหนาเอามาทำเป็นคำร้อง	สำหรับงานการฉลองกองกุศล
ครั้งกรุงเก่าเจ้าสตรีเธอนิพนธ์	แต่เรื่องต้นตกหายพลัดพรายไป
(จากพระราชนิพนธ์อิเหนาเล่ม ๓ หน้า ๔๓๘ ฉบับ พ.ศ. ๒๔๖๔ )
หลักฐานอันนี้ อย่างน้อยก็รับรองว่าเรื่องอิเหนาเล็กนั้น ได้เคยมีมาแล้วใน ครั้งกรุงเก่า แต่ยังมีหลักฐานอีกรายหนึ่งซึ่งรับรองอายุของเรื่องอิเหนาเล็กเช่นเดียวกัน คื่อเรือง บุณโณวาทคำฉันท์ ซึ่งพระมหานาควัดท่าทรายแต่ง ว่าด้วยการนมัสการพระพุทธบาทสระบุรีในสมัยพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศเหมือนกัน ตอนที่กล่าวถึงมหรสพสมโภชงานนมัสการพระพุทธบาท ท่านระบุการมหรสพและกล่าวว่า
ร้องเรื่องระเด่นโดย	บุษบาตุนาหงัน
พักพาคูหาบรร	พตร่วมฤดีโลม
เรื่องนี้บ่งตรงถึงอิเหนาเล็ก เพราะเรื่องดาหลังไม่มีว่าบุษบาถูกลักพาไปไว้ในถ้ำใด ๆ อย่างที่เป็นตอนสำคัญของเรื่องอิเหนาเล็ก
ในเวลาที่ไทยเราตั้งหลักฐานขึ้นใหม่ในกรุงรัตนโกสินทร์แล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ ได้ทรงพระราชนิพนธ์ทั้งอิเหนาใหญ่ อิเหนาเล็กขึ้น ควรเชื่อได้ว่าทั้งสองเรื่องนี้สำนวนเดิมเคยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เพราะการฟื้นฟูวรรณคดีก็ดี ราชการงานเมืองก็ดี เป็นการฟื้นฟูตามแบบกรุงศรีอยุธยาทั้งนั้น ท่านไม่น่าจะมีเวลามาคิดแต่งดาหลังขึ้นใหม่แน่ ต่อมาถึงรัชกาลที่สอง ได้ทรงพระราชนิพนธ์อิเหนา (เล็ก) ขึ้นใหม่อีกสำนวนหนึ่ง ซึ่งปรากฏว่าเป็นชิ้นวิเศษทางกวีนิพนธ์ มีชื่อ/*(17)เสียงโด่งดังแพร่หลายมาตลอดจนบัดนี้ และเป็นแบบฉบับสำหรับเรื่องอิเหนาสำนวนอื่นเลียนตามอีกมากด้วยกัน
ครั้นมาถึงรัชกาลที่หก ได้มี พงศาวดารอิเหนา เกิดขึ้นอีกสำนวนหนึ่ง ซึ่งมีค่าไม่น้อยทางประวัติวรรณคดี หากยังไม่แพร่หลายเพราะยังไม่ได้ตีพิมพ์ เรื่องนี้ว่าต้นฉบับเป็นภาษาชวา แล้วแปลมาเป็นมลายู ขุนนิกรการประกิจ (บิน อับดุลลาห์) แปลออกเป็นร้อยแก้วไทยถวายแด่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ นายกหอพระสมุดสำหรับพระนคร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑-๒ เป็นหนังสือเขียนบนกระดาษฟุลสแค๊ป ๔๐๕ หน้า มีคำอธิบายไว้ด้วยว่า หนังสือเรื่องนี้ผู้แต่งเดิมเป็นดาหลัง (คนเชิดหนัง) ชื่ออารีนครา เมื่อได้ตรวจดูแล้วปรากฏว่า เนื้อเรื่องใกล้เคียงอิเหนาเล็กยิ่งกว่านิทานชวาใดๆ ที่พบเห็นกันมา บางทีอาจจะเป็นต้นแบบของอิเหนาเล็กก็เป็นได้ เช่นเดียวกันกับที่เรื่องอิเหนาใหญ่มาจากหลายสำนวนที่สืบต่อมาจากเรื่อง หิกะยัด ปันหยี สมิรัง ที่เป็นแบบฉบับทางชวา
สรุปความว่า นิทานอิเหนาในเมืองไทยมีอยู่ ๓ สำนวน คือ
๑. ดาหลัง เป็นกลอนบทละคร ฝีปากปานกลาง ท้องเรื่องสับสนกว่าเรื่องอื่น ๆ
๒. อิเหนา (เล็ก) เป็นกลอนบทละคร ท้องเรื่องไม่ยุ่งอย่างดาหลัง ฉบับพระราชนิพนธ์รัชกาลที่สอง มีโวหารไพเราะเฉียบแหลมเป็นอย่างยิ่ง แม้จะแต่งมาแล้วตั้ง ๑๐๐ ปีก็ยังไม่เสื่อมความนิยมของมหาชน เคยได้รับความยกย่องของราชบัณฑิตยสถานในรัชกาลที่หก ว่าเป็นยอดของกลอนทั้งหลายในเมืองไทยเพียงเวลานั้น
/*(18)๓. พงศาวดารอิเหนาฉบับอารีนครา เป็นร้อยแก้ว ไม่ได้ตั้งใจให้เป็นหนังสืออ่านเล่นหรือชิ้นทางวรรณคดี มุ่งแต่จะดำเนินเรื่องให้เรารู้ว่าฉบับนี้มีเรื่องเป็นอย่างไร นับว่ามีค่าทางประวัติวรรณคดีเช่นเดียวกันกับเรื่องดาหลัง
เปรียบข้อความในเรื่องอิเหนาของไทย
ต่อไปนี้จะลองพยายามเทียบเคียงนิทานอิเหนาทั้งสามเรื่องนี้เพื่อประโยชน์ในทางประวัติวรรณคดีบ้าง เพราะอย่างไรก็ดี พระราชนิพนธ์ดาหลังก็ดี พระราชนิพนธ์อิเหนาทั้งสำนวนรัชกาลที่หนึ่ง ทั้งสำนวนรัชกาลที่สองก็ดี เป็นวรรณคดีชิ้นใหญ่ของไทยอยู่ด้วยกันทั้งนั้น นิทานทั้งสามนี้มีหัวข้อใหญ่ ๆ คล้ายคลึงกันพอใช้ ดั่งจะได้ยกขึ้นเทียบเคียงดังต่อไปนี้
๑. วงศ์เทวดา จุดบระสงค์ข้อใหญ่ของนิทานเหล่านี้ ด้วยมุ่งจะเล่าเรื่องอภินิหารของวงศ์กษัตริย์ชวาวงศ์หนึ่ง ซึ่งความจริงได้กู้ชาติบ้านเมืองให้พ้นจากแอกกดขี่ของราชอาณาจักรศรีวิชัยอันเป็นต่างชาติ เพราะเป็นมลายูและถือศาสนาพุทธแบบมหายาน ส่วนกษัตริย์ชวาในนิทานเหล่านี้ถือศาสนาฮินดูยกย่องพระอิศวรหรือศิวะเป็นใหญ่ยิ่ง ที่นับในเรื่องว่าเป็นต้นสกุล คือ ปะตาระกาหลา ผู้เป็นพระอัยกา ซึ่งได้กล่าวมาข้างต้นแล้วว่าเป็นบุคคลจริง เคยมีองค์มาในประวัติของชาตินั้น และทรงนามในประวัติศาสตร์ว่าไอรลังค ส่วนวงศ์วานเชื้อสายของท่านนั้น ประวัติศาสตร์ก็กล่าวถึงแต่ไม่สู้เหมือนกับในนิทานทุกข้อไป พอรู้ได้ว่าท่านมีวงศ์วานสืบต่อมาและเชื้อสายของท่านยังมีบุญญาภินิหารอยู่ดั่งเช่นอิเหนาซึ่งเป็นพระเอกในเรื่องทั้งสามนี้
/*(18)แม้นิทานลางเรื่องในชวาจะมิได้ระบุเหมือนกันทุกเรื่อง ว่าเชื้อสายของท่านรุ่นถัดลงมามีสี่พระองค์และได้ครองนครทั้งสี่ที่ระบุชื่อไว้ก็ดี นิทานส่วนมากทั้งในชวาทั้งในเมืองเราระบุสี่นครทั้งนั้น คือ กุเรปัน ดาหา กาหลัง และสิงหสารี และว่าๆ เป็นอนุชนรุ่นถัดลงมา
๒. นครเกี่ยวดอง นอกจากนครทั้งสี่ที่เป็นของเชื้อสายของปะตาระกาหลาซึ่งเป็นเทวดาไปแล้วนี้ ยังมีอีกนครหนึ่งซึ่งเกี่ยวดองกันกับวงศ์เทวดาในทางสมรส นครที่ว่านี้ในเรื่องดาหลังไม่มีในฐานะอย่างที่ว่า แม้จะมีนครชื่อเดียวกันซึ่งอิเหนาไปได้ธิดามาเป็นชายารองๆ ก็จริง ในอิเหนา (เล็ก) มีหมันหยาซึ่งพระมเหสีของผู้ครองนครเป็นภคินีของมเหสีแห่งนครกุเรปันและดาหา และพระธิดาของพระมเหสีหมันหยายังมาลอบรักกันกับอิเหนาแล้วเลยเป็นมเหสีในภายหลังด้วย ในฉบับอารีนคราไม่พบเรื่องเดิมที่ว่าต้นวงศ์ไปเกี่ยวดองกับนครอื่น แต่มีเรื่องอิเหนาไปหลงรักพระธิดาท้าวบาหลีจนเกิดเรื่องเป็นเหตุสำคัญเช่นเดียวกันกับในเรื่องอิเหนา ส่วนทางประวัติศาสตร์กล่าวว่าท้าวบาหลีทรงนามว่าธรรโมทัยน์ หรืออุทัยน์ ได้นางปนัดดาของพระเจ้าธรรมวงศ์แห่งชวาตะวันออกเป็นมเหสี มีโอรสเป็นไอรลังค ซึ่งต่อมาได้มาครองชวา เป็นอันว่ามีการสับสนกันระหว่างหมันหยากับบาหลีในนิยายเหล่านี้
๓. ท้องเรื่อง ทุกๆ เรื่องเล่าถึงการที่อิเหนาเป็นเจ้าชู้ไปหลงรักนางอื่นนอกจากคู่ตุนาหงัน จนเป็นเหตุให้ต้องซัดเซพเนจรไป มะงุมมะงาหรา เพราะขัดพระทัยกันกับพระบิดา คือท้าวกุเรปัน ในการซัดเซพเนจรนี้ อิเหนาปลอมองค์เป็นชาวป่านามว่าปันหยี พระราชวงศ์หลายองค์ปลอมเป็นชาวป่าออกติดตาม ในการติดตามกันนี้ นิทานไทยทั้งสามเรื่องก็ดี /*(20)นิทานทางชวาก็ดี ต่างบรรยายความย้อนไปย้อนมา ผ่านเมืองไหนก็เข้าปล้นได้โอรสธิดาของนครนั้น ๆ เป็นชะเลย ลางนครก็ฆ่าผู้ครองเมืองเสีย ไปๆ เมื่อเข้าที่คับขันก็ทรงพรตเป็นดาบสขึ้นอยู่บนเขาเสียพักหนึ่ง แนวทางที่ต่างองค์ต่าง มะงุมมะงาหรา ไปติดตามกันนั้น ก็เล่าไปตามบุญตามกรรม โดยมิพักคำนึงถึงลำดับประวัติการหรือลักษณะจริงของท้องที่เหล่านั้น ดูเหมือนผู้เล่าจะไม่รู้จักท้องที่เหล่านั้นเสียแล้วจึงเล่าสับสนกัน ไปทุก ๆ เรื่องไม่แต่จำพวกนิทานไทย ทุกๆ เรื่องไม่เว้นที่จะมีตอนหนึ่งบ้างสองตอนบ้าง ที่อิเหนาปลอมองค์ไปเล่นหนังจนเป็นเหตุนำให้ไปเห็นนางเอกก็มีเช่นในดาหลัง หรือไปจำนางเอกซึ่งเคยเห็นแล้วแต่เคลิบเคลิ้มไปเสียแล้วก็มี แต่ในที่สุดทุก ๆ องค์ในพระหมู่ญาติวงศ์ที่ออก มะงุมมะงาหรา ก็ไปรวมกันอยู่แห่งเดียวกัน คือกรุงกาหลัง แล้วก็พ้นจากสาปและจำกันได้ ในที่สุดก็ได้สมรสซึ่งกันและกัน เป็นอันถึงที่สุดของส่วนสำคัญของเรื่อง เข้าใจว่าเรื่องทางไทยเล่าต่อไปถึงเหตุการณ์เบ็ดเตล็ดซึ่งไม่สู้สำคัญสำหรับดำเนินเรื่องนัก คงจะเติมกันเข้าไป เรื่องเช่นนี้มีในอิเหนา (เล็ก) แต่ดาหลังนั้นต้นฉบับค้างอยู่ สงสัยว่าต่อไปจะเป็นเช่นเดียวกัน.
สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า
พระราชนิพนธ์ เรื่อง ดาหลัง
๑
/*1๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวไทพงศ์เทพรังสรรค์
สี่พระองค์ทรงฤทธิ์ละกลกัน	ได้ครอบครองเขตขัณฑ์บุรีรมย์
องค์พระอัยกามาสรรสร้าง	ทั้งสี่เมืองแต่ละอย่างป่างปฐม
พระเชษฐากุเรปันโดยนิยม	ก็อุดมรุ่งเรืองเดชาชาญ
พระองค์สองครองดาหานคเรศ	เรืองเดชศักดาปรีชาหาญ
ไม่มีผู้ใดจะเปรียบปาน	ก็เบิกบานพูนสุขสวัสดี
พระองค์ถัดผ่านสมบัติณบุรัง	ครอบครองดาหลังกรุงศรี
ทรงฤทธิ์มหึมาราวี	ทั้งในธรณีไม่เทียมทัด
พระองค์น้อยสุดนุชนาถ	เสวยราชย์อยู่ในเสวตฉัตร
ครองสิงหัตส่าหรีบุรีรัตน์	พูลสวัสดิ์เป็นสุขสถาวร
แต่ละองค์ล้วนทรงฤทธา	ทุกพารากลัวเดชสยดสยอน
มาอ่อนเศียรน้อมเกล้าถวายกร	ล้วนบวรบุบผาสุมาลี
อันปรางค์ปราสาททั้งเจ็ดชั้น	แล้วล้วนด้วยสุวรรณจำรัสศรี
หางหงส์ช่อฟ้าบราลี	มีรูปอินทรีย์คเชนทรา
สุบรรณกรกุมวาสุกรีหิ้ว	ลอยเผ่นดังจะปลิวพระเวหา
ห้ายอดสูงเยี่ยมเทียมนภา	รจนาดังไพชยนต์มัฆวาน
หน้าบันบรรเจิดเลิศแล้ว	พลอยแพร้วแวววับจับสุริย์ฉาน
เป็นนาคเกี้ยวเลี้ยวสะดุ้งซุ้มทวาร	ฝาผนังแลลานมลังเมลือง
น่าแกลแลบานทวาเรศ	ดูประเวศวาวแวมแอร่มเหลือง
/*2พื้นปราสาทลาดแล้วแก้วประเทือง	ชาลาเนื่องสามอย่างต่างฤดู
เหมันต์วสันต์คิมหันต์ร้อน	พระผันผ่อนเสวยรมย์สมสู่
พระปรัศว์ซ้ายขวาน่าชื่นชู	พระอยู่เย็นเป็นสุขสำราญกาย
แล้วปราสาทมเหสีทั้งซ้ายขวา	รจนาประเสริฐก็เฉิดฉาย
เรือนสนมเรียงรันพรรณราย	ฝ่ายหน้าพระลานก็เรียงรัน
มีห้องโรงแสงใส่อาวุธ	สำหรับยุทธ์ปรปักษ์อันเข้มข้น
โรงสินธพทั้งโรงคชกัน	โรงยืนสลับคั่นเป็นหลั่นมา
สนามชัยกว้างใหญ่ละลิ่วลิบ	เตียนตลิบราบรื่นไม่มีหญ้า
โปรยทรายรายรอบรจนา	สำหรับประลองคชาพาชี
ประลองรถทวยหาญชำนาญศึก	สวนควันพลันโถมสะอึกจิกเกศี
โล่ห์ดั้งตระบองเขนตรี	กริชกระบี่ปืนทวนถ้วนสาตรา
หอกลองอยู่กลางนคเรศ	แลประเวศเลื่อนลอยพระเวหา
แลเห็นทั่วประเทศพารา	มีศึกพิฆาตฆ่าซึ่งไพรี
ได้ยินกลองร้องป่าวประชาราษฎร์	ก็ชวนกันผันผาดดังราชสีห์
กรกุมอาวุธด้วยฤทธี	คอยผลาญชีวีอยู่อัตรา
อันถนนล้วนแล้วศิลาแลง	ทรายแดงโรยสองดูวิตถาร์
ตึกกว้านร้านตรอกรัถยา	เหล่าแม่ค้าขายเครื่องเงินทอง
ผ้าผ่อนแพรพรรณทั้งขันนาก	เครื่องหมากเครื่องถมอุดมของ
หนุ่มสาวคราวรื่นเริงคะนอง	บ้างลำพองหยอกยุดฉุดชิง
บ้างทอดกรกรายกรุยฉุยฉาย	แวดชายหมายเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
บ้างดีดนิ้วผิวปากวอนวิง	บ้างทอดทิ้งร้านเรือนเพื่อนที่นอน
/*3ครั้นเวลาราตรีก็มีหนัง	เพลิงบังลวดลายประภัสสร
สำราญรมย์อุดมทั่วพระนคร	ก็เพิ่มพรพูนสุขเปรมปรีดิ์
อันกำแพงแลงล้อมศิลาทอง	เรืองรองแจ่มจับกับสุริย์ศรี
ป้อมค่ายคูเขื่อนรอบธานี	ช่องปืนระยะที่เสมาเมือง
มีทั้งนางจรัลบันไดลาด	มังกรผงาดผงกเศียรวิเชียรเหลือง
แลอร่ามงามพร้อยพรายเรือง	ถนนเนื่องแถวนอกเป็นขอบวง
มีสระใหญ่อยู่นอกนครา	สำหรับเสร็จปราบดาภิเษกสรง
มีพันธุ์โกมุทบุษบง	ส่งกลิ่นชื่นชูเรณูนวล
พระพายพัดกวัดแกว่งหล่นลอยชล	ระคนกลิ่นคันธรสหอมหวน
แผ่นผาศิลาลาดน่าชื่นชวน	มีแต่พระอิศวรสี่ธานี
อันห้ามเหสีทรามวัย	ตั้งได้แต่สี่กรุงศรี
ย่อมราชธิดานารี	เป็นประไหมสุหรีศรีโสภา
มะดีหวีที่สองรองนั้น	รูปทรงเฉิดฉันเสน่หา
ที่สามมะโตกัลยา	รจนาเพริศพริ้งยิ่งยง
ที่สี่ลิกูโฉมเฉลา	เมาหล่าหงีที่ห้านวลหงส์
ล้วนหน่อกษัตริย์ขัตติยวงศ์	ฝูงอนงค์หกหมื่นโดยบัน
เฝ้าแหนบำรุงบำเรอบาท	ทั้งสี่ภูวนาถรังสรรค์
แต่ละองค์ทรงโฉมพรายพรรณ	ชวนกันจงรักภักดี
ฯ ๕๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกุเรปันเรืองศรี
สมสู่อยู่ด้วยเทวี	ทั้งห้ามเหสีเปรมปราย
ฯ ๒ คำ
/*4๏ ครั้นค่ำ	บุหลันส่องสว่างกระจ่างฉาย
พระจึงยุรยาตรนาดกราย	ผันผายเข้าที่บรรทมใน
กับองค์ประไหมสุหรี	ภูมีเชยชิดพิสมัย
เกลียวกลมสมพาศสำราญใจ	จนใกล้ประจุสมัยก็นิทรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
ได้ร่วมภิรมย์รักพระภัสดา	กัลยาจะทรงครรภ์พระกุมาร
จึงทรงสุบินนิมิตฝัน	อัศจรรย์เด่นดวงพระสุริย์ฉาน
ลอยเลื่อนตกจากคัคนานต์	เยาวมาลย์รับไว้ได้ดังใจ
นางกอดประทับไว้กับทรวง	สว่างช่วงแจ่มแจ้งแสงใส
แล้วมืดลับดับสูญหายไป	ทรามวัยร่ำรักสุริยัน
อยู่มาสุริยากลับสว่าง	กระจ่างแจ่มจันทร์อันเฉิดฉัน
สองดวงรักร่วมเสมอกัน	จอนขวัญตื่นตกพระทัยนัก
พอรุ่งรังษีรวีวร	ดวงสมรกราบทูลพระทรงศักดิ์
ตามเรื่องสุบินนงลักษณ์	พระจอมจักรจงทราบบาทมูล
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพเป็นใหญ่มไหศูรย์
ได้ฟังมเหสีกราบทูล	พระเพิ่มพูนยินดีปรีดา
อันในสุบินนิมิตฝัน	จะทรงครรภ์พระราชโอรสา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มาโสรจสรงคงคาวาริน
ทรงเครื่องแล้วทรงภูษา	ทรงมงกุฎรจนาเฉิดฉิน
พรายแพรวด้วยแก้วมณีนิล	พระกุมกริชลินลาศคลาดคลา
/*5พร้อมพระมเหสีโฉมฉาย	ผันผายออกพระโรงข้างหน้า
เสด็จเหนือแท่นแก้วแววฟ้า	เสนาทราบเกล้าดุษฎี
จึ่งมีพระราชบัญชา	ตรัสบอกโหราทั้งสี่
เล่านิมิตของเทวี	จะร้ายฤาดีโหราจารย์
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่โหรามหาศาล
ได้ฟังบัญชาพระภูบาล	กราบกรานแล้วพิเคราะห์ซึ่งนิมิต
เห็นพร้อมกันสิ้นทั้งสี่	มีความชื่นชมภิรมย์จิต
จึ่งกราบทูลองค์พระทรงฤทธิ์	พระอย่าได้คิดสงกา
จะทรงครรภ์โอรสยศยง	ทรงอานุภาพปราบทิศา
อันระตูในแคว้นแดนชวา	จะอยู่ใต้บาทาพระโอรส
เมื่อชันษาได้สิบสี่ปีนั้น	จะจากไอศวรรย์กำสรด
พ้นนั้นจะลือเลื่องเรืองพระยศ	กำหนดมเหสีถึงสิบองค์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันสูงส่ง
ได้ฟังชื่นชมสมจำนง	พระองค์ประสาทราชรางวัล
เงินทองแพรพรรณเสื้อผ้า	แล้วเสด็จยาตราผายผัน
กลับสู่ปรางค์แก้วแพรวพรรณ	สั่งให้รักษาครรภ์กัลยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
ครั้นถ้วนทศมาสเดือนตรา	ฟ้าลั่นร้องก้องคะนองดัง
มโหรทึกดุริยางค์ขึ้นอึงเสียง	สำเนียงเซ็งแซ่ทั้งแตรสังข์
/*6สุธาไหวดังจะแยกซุดพัง	ฝนตกทั่วทั้งโลกา
สงบเสียงก็ประสูติพระโอรส	ปรากฏล้ำเทพเลขา
ประโคมขึ้นกึกก้องโกลา	แตรสังข์ดุริยางคดนตรี
จึ่งองค์มะดีหวีมียศ	รับองค์พระโอรสเรืองศรี
สรงน้ำในอ่างแก้วมณี	เทวีวางองค์ให้สนิทนอน
ฯ ๘ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปะตาระกาหลาสโมสร
เห็นพระนัดดาฤทธิรอน	เสด็จจรจากครรภ์พระมารดา
จึงนิรมิตกริชฤทธิรงค์	ให้นามองค์หลานรักเสน่หา
มาวางข้างองค์กุมารา	เทวาอำนวยอวยชัย
ให้เมาะตาริยกัดดังสุริย์ศรี	อย่าให้มีไพรีต้านต่อได้
เสร็จแล้วเทวาก็คลาไคล	เหาะไปที่อยู่สำราญบาน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มะดีหวียอดสงสาร
จึงช้อนอุ้มองค์พระกุมาร	นงคราญเห็นกริชก็เปรมปรา
แล้วนางหยิบกริชฤทธิรงค์	ถวายองค์พระผ่านภพนาถา
ทั้งพระมเหสีก็ปรีดา	พร้อมหน้าพระสนมนารี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ถอดกริชเรืองศรี
เห็นนามกรกุมารนี้	ชื่อระเด่นมนตรีกุเรปัน
ให้เมาะตาริยกัดดังสุริย์ศรี	ไพรีพ่ายแพ้หลานขวัญ
พระยอกรเคารพอภิวันท์	ชวนกันชื่นชมปรีดา
/*7พระมาช่วยอุปถัมภ์บำรุงให้	จะเป็นเกียรติยศไปภายหน้า
ก็ประโคมขึ้นพร้อมกันเป็นโกลา	เอาฤกษ์พาที่ได้กริชเทวันนั้น
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกพระโรงรัตนาเฉิดฉัน
ลดองค์ลงนั่งบัลลังก์สุวรรณ	พระทรงธรรม์จึงมีบัญชาการ
จัดลูกเสนาผู้ใหญ่	ล้วนว่องไวมีปัญญากล้าหาญ
บุตรปาเตะที่ประสันตาปรีชาชาญ	รูปร่างสะคราญโสภา
อันบุตรเสนาตำมะหงง	พระองค์ตั้งที่กระตาหลา
อันบุตรยาสาเสนา	ตั้งที่ปูนตาผู้ภักดี
อันบุตราดาหมังนั้นไซร้	ตั้งไว้ที่ยะรุเดะมีศรี
แต่ละคนโอ่เอี่ยมทั้งอินทรีย์	ควรที่บริรักษ์พระลูกยา
แล้วจัดลูกเสนาน้อย ๆ	ห้าร้อยน่ารักเป็นหนักหนา
ประทานเป็นของขวัญกุมารา	บำรุงรักษาพระโอรส
อันของขวัญทั้งสามนครา	ก็ส่งมาสมโภชกุมารหมด
กรุงกษัตริย์ทุกเมืองอันเรืองยศ	เอาบรรณามาประณตพระกุมาร
แล้วมีพระโอรสยศยง	ด้วยองค์มะดีหวียอดสงสาร
พี่เลี้ยงกิดาหยันก็สะคราญ	พระภูบาลจัดสรรเป็นหลั่นกัน
อันองค์อสัญเทเวศ	ทรงเดชประสิทธิ์กริชเป็นของขวัญ
จารึกนามใส่ในกริชนั้น	เทวันอวยกริชประสิทธิ์พร
ชื่อจะหรังกะหนังโหละเยาวราช	ภูวนาถชื่นชมสโมสร
ดังดวงใจนัยเนตรสองบังอร	ทั่วนครเกษมเปรมปรา
ฯ ๒๔ คำ
/*8๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายประไหมสุหรีดาหา
สมสู่อยู่ด้วยพระราชา	นานมามีราชบุตรี
เมื่อจะถ้วนทศมาสา	กัลยาเพียงเพ็ญบุรณศรี
ครั้นใกล้ฤกษ์งามยามดี	จึ่งเกิดมีนิมิตอัศจรรย์
หอมกลิ่นบุหงาระคนตลบ	อวลอบฟุ้งทั่วปราสาทสวรรค์
จึงประสูติธิดาดวงจันทร์	ผิวพรรณขาวเหลืองละออองค์
ทรงโฉมบระโลมโลกา	เลิศล้ำลักขณาก่องก่ง
ประเสริฐสุดดังดวงบุษบง	แบ่งบานอยู่ในวงวารี
ชื่อบุษบาก้าโละดาหา	รจนาล้ำเทพราศี
อันองค์พระชนกชนนี	รักราชบุตรีดั่งดวงใจ
อันนางนมพี่เลี้ยงแลกำนัล	ก็เลือกสรรบรรจงจัดให้
อันพี่เลี้ยงกุมารีบุตรีไซร้	ตั้งได้แต่สี่ธานี
คนหนึ่งนั้นชือว่าบาหยัน	ปะลาหงันประเสหรันสาวศรี
คนหนึ่งส้าเหง็ดนารี	สำหรับที่พี่เลี้ยงพระธิดา
อันเครื่องสมโภชแลของขวัญ	ก็เหมือนกับกุเรปันเชษฐา
มะดีหวีมีราชธิดา	นรลักษณ์พักตราจำเริญใจ
ชื่อระเด่นบุษบาวิลิศ	ดั่งบุหลันมาสถิตในต่ำใต้
พริ้งเพริศเลิศล้ำอำไพ	นางในธรณีไม่เทียมทัน
จึงท้าวกุเรปันชาญชัย	ก็ส่งของไปตุนาหงัน
ก้าโละดาหาวิลาวัณย์	ให้อิเหนากุเรปันพี่ยา
/*9บุษบาวิลิศนั้นไซร้	ให้จะหรังกะหนังโละขนิษฐา
ตามจารีตวงศ์เทวา	พระผ่านฟ้าสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๒๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสิงหัดส่าหรีเรืองศรี
ครอบครองพารามาหลายปี	จึ่งมีพระโอรสกุมารา
กับองค์ประไหมสุหรี	มีความยินดีเป็นหนักหนา
เทวาเอากริชนิมิตมา	ให้เหมือนเชษฐากุเรปัน
อันองค์อสัญแดหวา	เทวาประสิทธิ์กริชเป็นของขวัญ
อวยกริชจารึกพระนามพลัน	ชื่อจินตระวันหนาเรืองฤทธิ์
อันพระพี่เลี้ยงแลของขวัญ	ก็เหมือนกุเรปันไม่เพี้ยนผิด
พระราชบิดาผู้เรืองฤทธิ์	พิศวาสโอรสยศยง
เนิ่นนานประมาณเป็นหลายปี	มะดีหวีที่สองนวลหงส์
มีกุมารเฉิดฉันบรรจง	พระบิตุรงค์จัดสรรหลั่นลงมา
เถ้าแก่นางนมแลพี่เลี้ยง	กล่อมเกลี้ยงพิทักษ์รักษา
กิดาหยันครบครันตามตำรา	เทวาอวยกริชประสิทธิ์พร
ชื่อระเด่นจินดาส่าหรี	พระชื่นชมยินดีสโมสร
สมจิตคิดถวิลพระภูธร	หมายมอบนครสองดนัย
ครั้นท้าวดาหลังมีบุตรี	กับประไหมสุหรีศรีใส
ชื่อบุบบาอากงทรามวัย	ทรงโฉมวิไลจำเริญตา
อันเครื่องสมโภชแลของขวัญ	ก็เหมือนกันกับพี่นางดาหา
พระชนกชนนีก็ปรีดา	ทั่วหน้ารุมรักยุพาพาล
แล้วพระมีราชบุตรี	ด้วยมะดีหวียอดสงสาร
/*10ชื่อบุษบาระหนานงคราญ	เฉิดโฉมประโลมลานดังดวงจันทร์
ท้าวสิงหัดส่าหรีชาญชัย	ก็ส่งของไปตุนาหงัน
บุษบาอากงวิไลวรรณ	ให้จินตระวันหนาพี่ยา
อันบุษบาระหนาส่าหรี	เลิศล้ำนารีในแหล่งหล้า
ให้จินดาส่าหรีกุมารา	เฉลิมวงศ์เทวาธาตรี
แล้วท้าวมีราชบุตรา	ด้วยลิกูฉายามเหสี
ชื่อระเด่นสิริกันผู้ฤทธี	จัดให้ตามตรีบำรุงรัก
ให้กริชสำหรับพระกุมาร	เรืองฤทธิ์เชี่ยวชาญหาญหัก
ตามจารีตวงศสุรารักษ์	ทั้งนามลูกรักผู้ฤทธี
แต่ล้วนมีคู่ตุนาหงัน	นอกนั้นไม่ระคนปนศักดิ์ศรี
ปรากฏพระยศทั้งธาตรี	มีแต่สุขเกษมเปรมปรา
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีมีสง่า
อยู่จำเนียรวัยใหญ่มา	ชั้นษานันได้สิบห้าปี
แสนเสน่ห์ในพระอนุชา	ดั่งร่วมครรภาทั้งสองศรี
องค์อนุชาก็ภักดี	ภูมีเรียนรู้ครบครัน
ด้วยเดชะเทเวศอันเรืองชัย	ก็เจนใจสันทัดทุกสิงสรรพ์
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าเป็นนิรันดร์	กับพระขนิษฐ์นั้นทุกวันวาร
๏ ครั้นค่ำ	บุหลันแจ่มแจ้งแสงฉาน
ส่องสว่างพ่างพื้นคัคนานต์	ภูบาลจึงเสด็จบทจร
บรรทมเหนือแท่นแก้วแล้วไสยาสน์	ภูวนาถเคลิ้มหลับกับบรรจถรณ์
ครั้นรุ่งรางส่างแสงทินกร	เยี่ยมยอดยุคุนธรขึ้นเด่นวง
/*11พระจึงเสด็จยุรยาตร	ลีลาศมาชำระสระสรง
ทรงสุคนธ์ปนทองละอององค์	สอดทรงสนับเพลาเพรางาม
ทรงภูษาชายแครงเป็นแสงฉัน	รัดพระองค์กุดั่นเรืองอร่าม
ทองกรทับทรวงสังวาลวาม	เพชรพลามรุ้งวับจับตา
สอดทรงธำมรงค์มงกุฎเพชร	กุณฑลเด็ดห้อยห่วงพวงบุหงา
ทรงอุบะสุวรรณอันรจนา	งามดั่งเทวาสุราฤทธิ์
พระหัตถ์ขวากุมกริชเทวา	พระหัตถ์ซ้ายกุมชายภูษิต
งามทรงดังเทพนิรมิต	ชวนขนิษฐ์ขึ้นเฝ้าพระบิดา
ครั้นถึงจึงถวายอภิวาท	กราบบาทพระบรมนาถา
ทั้งองค์สมเด็จพระมารดา	ผ่านฟ้าหมอบนิ่งไม่พาที
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพเรืองศรี
เห็นสองโอรสก็ยินดี	ภูมีนิ่งนึกตรึกไตร
ทั้งสองจำเริญวัยดรุณรุ่น	ทรงสุนทรโฉมพิสมัย
ควรมีคู่สู่สมภิรมย์ใจ	ท้าวไทชมสองพระลูกรัก
พระจึงสั่งประไหมสุหรี	จงจัดอิสตรีที่มีศักดิ์
ที่เฉิดโฉมเฉลาเยาวลักษณ์	มาให้ลูกรักเราสองรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีเคียมคัลหรรษา
มาเลือกเหล่าหน่อกษัตริย์ขัตติยา	นรลักษณ์พักตราเจริญใจ
ชื่อระเด่นดุหรีดรษา	รจนาละอองผ่องใส
ให้องค์อิเหนาชาญชัย	ทรามวัยอรสาวาตี
/*12ให้จะหรังกะหนังโละนุชนาถ	มารยาทแช่มช้อยทั้งสองศรี
พ่อให้เจ้าเป็นประสิทธี	จงเจริญศรีสวัสดิ์ทุกเวลา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่น้องรับพรใส่เกศา
อายหนักก้มพักตร์ไม่เจรจา	เสโทซึมทั่วกายาไป
ครั้นสีปัตหราไคลคลา	พระลงมาจากท้องพระโรงใหญ่
เสด็จไปขึ้นอาชาไนย	ตรงไปตำหนักพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นางท้าวเถ้าแก่มีศรี
จึงแต่งทั้งสองนารี	ชำระอินทรีย์ให้เกลี้ยงเกลา
นุ่งเชิงชายท้องพันบรรจง	พิศทรงประโลมโฉมเฉลา
ห่มสไบปักทองพรายเพรา	บรรจงกวดเกล้าเมาลี
สอดแหวนนพรัตน์ตรัสไตร	แล้วพาอรไททั้งสองศรี
มาถวายระเด่นมนตรี	ทั้งองค์พระศรีอนุชา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีก็หรรษา
ตะวันต่ำค่ำคล้อยเวลา	ชวนดุหรีดรษาเข้าห้องใน
เสด็จนั่งเหนืออาสน์รจนา	พระจึ่งมีวาจาปราศรัย
เป็นกุศลดลราชฤทัย	จึงจำเพาะเจาะให้เจ้ามา
จะได้ชูชื่นสว่างร้อน	ที่อาวรณ์ก็สมปรารถนา
จะสะเทิ้นเขินไยวนิดา	จงมาสนทนาให้ยาใจ
ฯ ๖ คำ
/*13๏ เมื่อนั้น	ดุหรีดรษาศรีใส
ได้ฟังสุรเสียงก็จับใจ	อรไทเคียมคัลวันทา
เมียงเมินม่อยพักตร์ผินหนี	จะพาทีก็ตระหนกตกประหม่า
ให้ครั่นคร้ามขามเขินวิญญา	จึงสนองพระวาจาไป
พระองค์จงโปรดเกศี	จะสนทนาพาทีเป็นไฉน
เชิญพระดำรัสตรัสไป	จะได้ทูลละอองบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เจ้าเอ๋ยเจ้าพี่	โฉมนางดุหรีดรษา
ว่าไยฉะนั้นกัลยา	จะให้ว่าขานประการใด
ว่าแล้วพระเสด็จจากอาสน์	แอบอิงสัมผัสพิสมัย
จูงกรพนิดาคลาไคล	ขึ้นไปบนแท่นรัตนา
ฯ ๔ คำ
๏ พระเอยพระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศา
จะไปไหนพ้นพระบาทา	เมตตาอย่าเกี่ยวกระหวัดไว้
ข้าน้อยจะอยู่เป็นทาสา	จงค่อยอัธยาอัชฌาศัย
นางสบัดกรภูวไนย	ทำอะไรฉะนี้ไม่ปรานี
ฯ ๔ คำ
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏไม่เห็นในอกพี่
แต่ระบมเตรียมตรมทุกราตรี	แต่วันพี่เห็นน้องก็ต้องใจ
ไม่ควรที่จะใช้เป็นทาสา	อย่าว่าไม่ชอบอัชฌาสัย
จะเป็นเพื่อนนิทรายาใจ	เออไฉนว่าไม่ปรานีนาง
ว่าพลางทางภิรมย์ชมศรี	ยั่วยวนฤดีมิให้ห่าง
/*14คลึงเคล้าเฝ้าเคล้นเล่นพลาง	พระปรางแนบปรางเทวี
พระพิรุณโปรยปรายกระจายต้อง	มณฑาทองค่อยระบายคลายคลี่
ภุมรินกลั้วกลิ่นสุมาลี	ยินดีร่วมรสกรีฑา
ครั้นเสร็จเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์สุวรรณอันเลขา
พระกรายกรกุมกริชเทวา	มาสระสรงคงคาสำอางองค์
แล้วจึงชำระสระสนาน	สุคนธารรวยรินกลินส่ง
ทรงเครื่องประดับสำหรับองค์	มาทรงอาชาคลาไคล
ไปหาอนุชาเรืองศรี	พรุ่งนี้จะไปป่าใหญ่
ไล่เนื้อสำราญบานใจ	มาไปด้วยพี่อนุชา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จะหรังกะหนังโละขนิษฐา
ถวายบังคมแล้วทูลมา	ให้ตึงทั่วกายาสารพางค์
ทีหลังเถิดจะไปกับพระพี่	มฤคีที่ได้จงให้บ้าง
แบ่งส่วนมาปันกันพลาง	พระทางเสสรวลสำรวลใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีแถลงไข
ครั้นชวนไปด้วยว่าไม่ไป	ครั้นเมื่อได้สิจะแบ่งส่วนเอา
น้องรักค่อยอยู่จงดี	ตัวพี่จะไปไกลเจ้า
อย่าฝืนนักโรคจักกำเริบเอา	เวลาเฝ้าวันนี้จะทูลลา
แล้วเสด็จมาขึ้นมโนมัย	ไปเฝ้าองค์สีปัตหรา
พี่เลี้ยงกิดาหยันก็ตามมา	ยังพระโรงรัตนารุจี
ครั้นถึงถวายอภิวาท	องค์พระบิตุราชเรืองศรี
/*15ทั้งองค์สมเด็จชนนี	ว่าลูกนี้จะลาออกไปไพร
จะได้ชมสิงห์สัตว์นานา	แล่นไล่มฤคาในป่าใหญ่
ให้แสนสำราญบานใจ	พระองค์จงได้เมตตา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
กับประไหมสุหรีมีวาจา	เจ้าจะไปเล่นป่าก็ตามใจ
แต่เจ้าอย่าอยู่ให้ช้านัก	ลูกรักเร่งกลับมากรุงใหญ่
แม้นช้าจะเปล่าตาเปลี่ยวใจ	เจ้าไปจงจำเริญสวัสดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	อิเหนารับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมลาพระภูมี	มาที่ตำหนักทันใด
จึงสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	พรุ่งนี้เราจะไปป่าใหญ่
จงจัดพหลพลไกร	ให้พร้อมไว้แต่ในบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ออกมาจัดสรรกันทันที	มิช้าก็ได้ดีครบครัน
จึงกลับมาทูลพระโฉมยง	ซึ่งพระองค์จะเสด็จไปไพรสัณฑ์
ทั้งโยธาม้ารถคชกัน	จัดสรรเสร็จแล้วพระพันปี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์อิเหนาเรืองศรี
ฟังพี่เลี้ยงทูลก็ยินดี	เสด็จเข้ายังที่ห้องใน
นั่งแนบแอบอิงพิงน้อง	นวลละอองผู้ยอดพิสมัย
/*16พรุ่งนี้พี่จะไปประพาสไพร	ดวงใจค่อยอยู่จงดี
พระกอดจูบลูบไล้แล้วรับขวัญ	ร่วมกันอย่าเศร้าหมองศรี
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	ไปเข้าที่สรงคงคา
ทรงสุคนธ์ปนทองละอององค์	แล้วทรงพิพัฒน์ภูษา
สอดทรงสนับเพลาเพราตา	ชายไหวรจนาด้วยมณี
ชายแครงแสงจำรัสตรัสไตร	รัดพระองค์อำไพใสศรี
สังวาลกุดั่นรุจี	ตาบทิศมณีพรรณราย
ทองกรพาหุรัดพรายแพร้ว	วับแววประเสริฐเฉิดฉาย
ซ่าโบะธำมธงค์พรอยพราย	แสงฉายแวววับจับกัน
ทรงมหามงกุฎอุดมเดช	ดั่งเทเวศเลื่อนลอยจากสวรรค์
ถือเช็ดหน้าเหน็บกริชเทวัน	ซึ่งอสัญแดหวาประสิทธิ์ไว้
ม้าทรงอัศวราชผาดผก	งามผงกยกทะยานสูงใหญ่
เยื้องอกยกย่างว่องไว	เบาะอานวิไลลานตา
ผ่านหน้าภู่พรายสายเหา	จัดเอาล้วนมณีมีค่า
งามหมดเครื่องทรงอลงการ์	งามอาชาไนยชัยชาญ
เข้าในป่าไม้ไพรพนม	รื่นร่มบังแสงพระสุริย์ฉาน
พระพายชายพัดรำเพยพาน	หอมกลิ่นกุสุมาลย์ขจรมา
กลิ่นนี้เหมือนกลิ่นเทวี	โฉมนางดุหรีดรษา
ฤารูปงามเจ้าตามพี่มา	อนิจจามาร้างห่างน้อง
เห็นนกจับไม้ไกลคู่	พิศดูเปลี่ยวใจด้วยไกลห้อง
สกุณาพาฝูงร่อนร้อง	เหมือนพี่พาพลท่องมาชมไพร
พอแลเห็นกวางวิ่งวางมา	ผ่านหน้าอาชาเข้าป่าใหญ่
/*17พระชักม้ากระชิดติดตามไป	เลี้ยวไล่หลีกลัดตัดดง
แหวกป่าฝ่าเดินตามเนินเขา	เข้าในแนวไม้ไพรระหง
ก็ไม่ทันมฤคาตัวยง	จนสิ้นกำลังองค์พระทรงชัย
อันเสนาโยธาทั้งนั้น	ใครจะติดตามทันก็หาไม่
จนเวลาสายัณห์ลงไรไร	ติดไปแต่กับประสันตา
จึ่งหยุดเข้าอยู่อาศัย	ใต้ต้นกร่างใหญ่ใบหนา
แต่พอสำราญพระกายา	จะเคร่าหมู่เสนาพลไกร
ฯ ๑๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเฒ่าทั้งสองชาวไร่
เป็นคนประดาษชาติเข็ญใจ	ตกไร้ผัวเมียสองคน
ครั้นนางฟ้าจุติมาใช้กรรม	ผลที่จะนำให้เกิดผล
แล้วเวราจะมาประจวบจน	จะสุดสิ้นสูญชนม์วายปราณ
ครั้นนางจำเริญวัยใหญ่มา	พอชะตาเกือบใกล้อวสาน
บิดาสิ้นชีพชนมาน	นามกรนงคราญบุตรีนั้น
ชื่อเกนบุษบาส่าหรี	รูปทรงส่งศรีเฉิดฉัน
แม่ชื่อบิบิ๋ไร้หนีนั้น	มีอยู่ด้วยกันแต่สองรา
ร่ำริบรอมเก็บหอมทรัพย์ไว้	ไปได้ข้ามาใช้ชื่อหลอหรา
ครั้นเช้าเข้าไพรเป็นนิจมา	เล็มล่าผลไม้ดั่งใจจง
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีนวลหงส์
ครั้นรุ่งรางส่างแสงพระสุริยง	มีจำนงจะไปเก็บมาลา
/*18สวนของสองเฒ่าที่สร้างไว้	ทรามวัยกวักเรียกอีหลอหรา
สอดสวยนวยนาดยาตรา	ก็มาถึงสวนทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นมนตรีศรีใส
สถิตยังต้นกร่างชอุ่มใบ	พระหอบหิวที่ไล่มฤคา
พี่ประสันตาจงปรานี	น้องกระหายชลธีเป็นหนักหนา
ไปหาน้ำจงนำเอามา	ให้ทันอยากอย่าช้าบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตารับสั่งใส่เกศี
เลาะลัดตัดป่าพนาลี	แทบใกล้สวนศรีมาลา
เห็นไม่ล้อมรอบเป็นขอบขันธ์	ในนั้นคนอยู่กระมังหนา
ประสันตาเดินตรงเข้ามา	ปรารถนาจะขอวารี
ก็แลไปเห็นเกนบุษบา	กับอีหลอหราทาสี
นางเดินมาจะเก็บสุมาลี	ส่งศรีทรงโฉมประโลมใจ
นางคนนี้จะมาแต่ไหนหนอ	จะว่าหน่อกษัตริย์ก็มิใช่
มาอยู่ไยที่นี้ผิดที่ไป	งามวิไลเลิศล้ำลักขณา
อย่าเลยจะไปทูลพระทรงชัย	ให้พระองค์เร่งเสด็จมาหา
เห็นจะชอบพระทัยเจริญตา	คิดแล้วกลับมาทันใจ
ครั้นถึงทูลองค์ทรงธรรม์	วันนี้ไปพบลาภใหญ่
เห็นของวิเศษสังเกตไว้	หมายที่ทางได้เป็นมั่นคง
ฯ ๑๒ คำ
/*19๏ เมื่อนั้น	พระโฉมงามถามไถ่ดั่งใจประสงค์
ของวิเศษอะไรที่ในดง	พี่จงบอกเล่าให้เข้าใจ
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาไม่แจ้งแถลงไข
อย่าช้าข้าจะพาเสด็จไป	ประสันตาคลาไคลนำมา
ครั้นถึงชี้ทูลทันใด	ของวิเศษหรือไม่ที่ข้าว่า
ขอทูลถวายไว้ใต้พระบาทา	หรือว่าไม่ชอบพระฤทัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นแลไปเห็นนางทรามวัย	น้องขอบใจพี่ประสันตา
พระแหวกช่องแฝงไม้ใบบัง	พอนางเดินมากระทั่งถึงตรงหน้า
พิศทั่วสารพางค์ไม่วางตา	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
จะว่าพฤกษเทวาในป่าไม้	หรือลงมาจากในกระยาหงัน
แม้นได้จะเป็นศรีกุเรปัน	พระลอบแลรับขวัญกัลยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
เที่ยวเก็บทุกพรรณมาลา	บุหงาแบ่งบานตระการใจ
ทั้งปะหนันมาหลออังสอกา	โน้มน้าวหน่วงมาพอเก็บได้
กรบุหนิงทอดกิ่งระบัดใบ	ที่ดอกใหญ่เลือกริดปลิดมา
อีกบุหงาปะกันตันหยง	ที่หล่นลงก็เก็บกับหลอหรา
บุตรีกระสุยุมพุ่มระย้า	พื้นพรรณบุหงาตลบไป
ฯ ๖ คำ
/*20๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ยิ่งแสนพิสมัย
จับชายกรายกรคลาไคล	ดังไกรสรราชสีห์ลีลา
พระจึงมีมธุรสอันสุนทร	ดูกรเยาวยยดเสน่หา
เจ้าเก็บดอกไม้ไยนะดวงตา	ส่งมาพี่จะช่วยเอาไป
พี่นี้ก็ชาวอรัญวา	จะอยู่ด้วยช่วยเก็บมาลาให้
เมตตาเจ้าอย่าสูญใจ	เอาพี่ไว้เพื่อนในพงพี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งเกนบุษบาส่าหรี
นางเหลือบเห็นองค์พระภูมี	มารศรีตระหนกตกใจ
ฉวยมือหลอหราก็พาวิ่ง	แอบอิงแฝงบังพฤกษาใหญ่
ใครหนอเป็นน่าประหลาดใจ	เล็งลอดสอดนัยนาดู
ความงามกระไรดังเทวัญ	อันบุรุษนอกนั้นไม่มีสู้
หรือพระไพรมาลองใจกู	ทำไฉนจะรู้ประจักษ์ใจ
คิดแล้วจึงสอนทาลำ	ให้ร้องว่าดอกไม้ที่กองใหญ่
จะเอาไปขายในเวียงชัย	ด้วยความเข็ญใจพันทวี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ฟังเสียงร้องมาก็ยินดี	พระจึงจรลีตามมา
ที่ว่ามานี้ใช่เทวี	ดีร้ายสอนทาสีให้ว่า
จึงมีพจนารถตอบมา	ข้าต้องการมาลาจะซื้อเอา
มากน้อยเท่าไรก็ไม่ว่า	ตามแต่ราคาของเจ้า
อันดอกไม้นี้ชอบใจเรา	จะเป็นค่าเท่าใดจงบอกมา
ฯ ๖ คำ
/*21๏ บัดนั้น	บุษบาสอนให้หลอหราว่า
ข้าเคยขายได้อยู่อัตรา	อันราคาได้สิบตำลึงทอง
ว่าแล้วก็พากันวิ่งมา	ขึ้นบนเคหาทั้งสอง
ปิดประตูใส่สลักแล้วชักกลอน	เข้าห้องนอนนิ่งไม่ติงกาย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเฉิดฉาย
เห็นนางวางวิ่งขึ้นเรือนยาย	พระฦๅสายจึ่งสั่งประสันตา
แม้นโยธาเสนาเรามาทัน	บอกกันให้ทั่วทั้งซ้ายขวา
เร่งปลูกตำหนักพลับพลา	ที่ในสวนมาลาบัดนี้
แล้วให้กิดาหยันกลับเข้าไป	เบิกทองที่ในกรุงศรี
มาสักสิบตำลึงให้ทันที	แต่ในบัดนี้อย่าช้า
สั่งเสร็จพระเสด็จบทจร	บรรจงจับชายกรายกรโอ่อ่า
ไปแต่พระองค์เอกา	ขึ้นบนเคหาทันใด
เห็นปิดประตูมั่นใส่สลัก	จะผลักเท่าไรก็ไม่ไหว
พระเคาะพลางทางเรียกอรไท	เจ้าดวงใจเปิดรับพี่ด้วยรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
จำเป็นจึงสนองพระวาจา	พระผ่านฟ้าจงได้ปรานี
ข้าคนเข็ญใจอยู่ในป่า	พระจะมาขุ่นเคืองบทศรี
เหย้าเรือนรุงรังอยู่ดั่งนี้	ไม่ควรที่พระองค์เสด็จมา
พระเคยครองสมบัติพัสถาน	จะต้องการอะไรที่ในป่า
พระจะนั่งร่วมอาสน์ด้วยชาติช้า	กลัวตุหลาปาปาจะเกิดมี
ฯ ๖ คำ
/*22๏ สุดสวาท	นุชนาฏไม่ปรานีพี่
ว่าไยฉะนั้นนางเทวี	เป็นกุศลดลพี่จึงชักมา
ฝ่ายกุศลของนางก็สร้างไว้	ที่จะได้ร่วมรสเสน่หา
ซึ่งว่ากลัวตุหลาปาปา	สิ่งนั้นกัลยาอย่าพาที
เจ้าหยาบช้าลามลวนพี่หรือไฉน	จะเป็นจัญไรก็ควรที่
ซึ่งปิดประตูมิให้เข้าไปนี้	นั่นอีกจะมีจัญไร
ฯ ๖ คำ
๏ พระทรงเดช	เมื่อมิโปรดเกศจะทำไฉน
ข้านี้ยากจนคนเข็ญใจ	เชิญพระกลับไปให้สำราญ
อันจะเปิดประตูรับนั้นไม่ได้	ข้าเห็นจะไม่เป็นแก่นสาร
ศรีปัตหราทราบจะวายปราณ	จะประหารด้วยราชอาญา
เหมือนจะหาความผิดมาติดไว้	โปรดเถิดจะได้เป็นสุขา
แม้นพระองค์ทรงพระเมตตา	เร่งคืนเข้าพาราบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงทั้งสามมีศรี
แต่พระไปติดตามมฤคี	พลัดหมู่เสนีรี้พลมา
พากันรีบรัดตัดเดิน	ตามแถวแนวเนินภูผา
เลี้ยวลอดบุกชัฏตัดมา	ก็พบประสันตาทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประสันตาพี่เลี้ยงศรีใส
จึ่งสั่งกิดาหยันให้เร่งไป	เบิกทองที่ในพระบุรี
แล้วเกณฑ์กันไปให้ตัดไม้	จะปลูกพลับพลาชัยในสวนศรี
/*23เร่งรัดจัดกันเป็นโกลี	มิช้าให้ตั้งพลับพลาชัย
กิดาหยันก็ได้ทองมา	ส่งให้ประสันตาผู้ใหญ่
พระพี่เลี้ยงก็พากันคลาไคล	อยู่แต่บันไดทั้งสี่คน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	บิบิ๋ไร้หนีไปไพรสัณฑ์
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยน	หาผลไม้ได้ก็กลับมา
คนนั่งสะพรั่งข้างบันได	ตกใจไม่ขึ้นเคหา
ถอยหน้าถอยหลังรั้งรา	หน้าตาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	บระสันตาเห็นยายถอยหนี
อันรูปร่างอย่างยายคนนี้	เก็บถวายเห็นจะมีบำเหน็จครัน
จึ่งกวักเรียกว่ายายมานี่	อย่าเลือกลานจะหนีไปไหนนั่น
เราจะบอกลาภใหญ่ให้ครามครัน	ชูห่อทองนั้นให้ยายดู
องค์ระเด่นมนตรีอยู่บนนั้น	อย่างกงันซมซานรำคาญหู
จงเอาทองนี้ขึ้นไปลองดู	ก็จะอยู่กับยายสบายใจ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	บิบิ๋ไร้หนีก็สงสัย
รับเอาห่อทองแล้วขึ้นไป	ตัวสั่นหวั่นไหวดังผีลง
โก้งโค้งลงถัดด้วยขัดเข่า	ถอยออกกลับเข้าใหลหลง
เอาห่อทองเสือกให้แล้วกราบลง	อยู่ตรงพระพักตร์ภูธร
ฯ ๔ คำ
/*24๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ลือลบสยบสยอน
พระเอื้อนโอษฐ์โอภาสถาวร	สโมสรชื่นชมภิรมยา
อันตัวยายแก่ชราแล้ว	ข้าจะขอลูกแก้วเสน่หา
จะอุปถัมภ์บำรุงกัลยา	ไว้เป็นภรรยาของเรา
อนิจจังสังขารก็ไม่เที่ยง	ยายจะได้อยู่เลี้ยงเท่าไรเล่า
อันห่อทองที่กองนั้นยายเอา	ข้าจะได้ช่วยเผาผียาย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	บิบิ๋ไร้หนีก็ใจหาย
อันข้าเฒ่านี้ยังแต่จะตาย	บุตรข้าขอถวายพระพันปี
ชีวิตข้าแม่ลูกทั้งสองไซร้	ปลงไว้ใต้เบื้องบทศรี
ดั่งเสวตฉัตรกั้นปฐพี	จะร่มเย็นเป็นศรีทั้งสองรา
๏ ทูลแล้ว	จึงเรียกลูกแก้วเสน่หา
จงเปิดประตูรับมารดา	นางบุษบาก็เปิดออกทันใด
จึ่งตระโบมโลมลูบจูบพักตร์	ลูกรักผู้ยอดพิสมัย
นี่ระเด่นมนตรีเรืองชัย	เป็นหน่อในสุริย์วงศ์เทวา
จงออกไปเคียมคัลอัญชุลี	แม่จะได้ฝากผีไปภายหน้า
จึงจูงลูกแก้วออกมา	กราบเกล้าวันทาไม่เงยดู
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระรุ่งเมืองเรืองชัยใครจะสู้
เห็นนางผู้เฉิดโฉมตรู	ยิ่งตูยิ่งพิสวาทนัก
งามรับสรรพสิ้นทั้งสารพางค์	ดั่งนางสุราลัยไตรจักร
ทั้งจริตกิริยาก็น่ารัก	พระอักอ่วนใจไปมา
/*25ครั้นตะวันตกย่ำค่ำคล้อย	พระจูงกรน้องน้อยเสน่หา
ไปยังสุวรรณพลับพลา	ขึ้นอาสน์รจนาพรรณราย
๏ เจ้าพี่	มารศรีผู้เฉิดโฉมฉาย
ถอยหนีพี่ไยให้ไกลกาย	เจ้าสายสุดที่รักไม่ปรานี
พี่ไม่ล่อลวงดวงสวาท	จงมาร่วมอาสน์ด้วยพี่
จะเลี้ยงให้ประเสริฐเลิศนารี	ไม่ให้มีใครเทียมกัลยา
ฯ ๑๐ คำ
๏ พระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศา
จะขึ้นไปร่วมอาสน์ด้วยราชา	ไม่ควรแก่ชาวป่าพนาลัย
ซึ่งพระโปรดจะเลี้ยงให้เป็นศรี	อันเนื้อความข้อนี้ยังสงสัย
ตุนาหงันของพระองค์ที่จงใจ	จะเอาไปไหนเสียพระภูมี
จะมาร่วมรสรักที่ศักดิ์ต่ำ	ก็จะซ้ำขุ่นเคืองบทศรี
คือใครเขาจะชมว่าดี	จะเป็นที่ติฉินนินทา
ว่าเข็ญใจใฝ่ใหญ่ไม่เจียมตัว	ข้ากลัวปากคนจะค่อนว่า
พระจงรำลึกตรึกตรา	ไม่เสกแสร้งมารยาพาที
ฯ ๘ คำ
๏ น้องรัก	ถึงต่ำศักดิ์ก็รู้สงวนศรี
ใครจะอาจนินทานารี	อย่าชักช้าพาทีให้เนิ่นนาน
ถึงพี่มีคู่ตุนาหงัน	ไม่เฉิดฉันเหมือนนุชสุดสงสาร
เอาแต่ความรักเป็นประธาน	จะต้องการอะไรกับข้อนี้
ว่าพลางพระเสด็จออกจากอาส์น	โอบอุ้มน้องนาฏมารศรี
จะผลักไสไม่ฟังไยดี	ขึ้นสู่แท่นที่ไสยา
/*26๏ พระทรงชัย	เป็นไฉนไม่โปรดเกศา
ครามกลัวเป็นพ้นพรรณนา	ยิ่งว่าพระยิ่งเป็นไป
แม้นทราบถึงศรีปัตหรา	ก็น่าที่แลข้าจะตักษัย
ช่างไม่ดำริตริไตร	จะเอาแต่โดยได้ดังนี้
อันความผิดก็จะอยู่กับผู้ยาก	แต่พระหากจะได้เกษมศรี
ซึ่งก้าโละดาหาว่าไม่ดี	ก็เป็นศรีสุริย์วงศ์อันเดียวกัน
ไม่รักโฉมก็จะคิดเสียดายศักดิ์	ที่ไหนจะหาญหักบากบั่น
ยังไม่เห็นก็ไม่เป็นอย่ารำพัน	ข้อนั้นขอเถิดอย่าเจรจา
ฯ ๘ คำ
๏ แสนคม	ลิ้นลมค่อนได้พิไรว่า
ถึงจะเห็นก็ไม่เป็นดั่งวาจา	อย่าเพ่อค่อนนินทาไม่ควรการ
ซึ่งว่าศรีปัตหราจะวามวู่	มิให้อยู่ด้วยยอดสงสาร
พี่จะพาพุ่มพวงดวงมาลย์	ไปสำราญในป่าพนาลี
จะสำนักเขาเขินเนินไศล	สองราเราจะได้เกษมศรี
ไม่ทิ้งขว้างร้างรานารี	มิให้มีอนาทรร้อนรน
พี่ตริตรองสำเร็จเสร็จแล้ว	จะบำรุงน้องแก้วให้เป็นผล
เห็นปลอดภัยไม่มีจลาจล	ไม่แต่งกลโดยได้ให้ตายใจ
ฯ ๘ คำ
๏ พระทรงเดช	เมื่อไม่เห็นเหตุจะทำไฉน
คิดกลัวด้วยตัวเป็นคนไร้	สำหรับแต่จะได้อัประมาณ
แล้วจะพาอยู่ไพรไม่รอดชั่ว	แต่หากกลัวจะไม่ได้ดั่งใจหาญ
เมื่อจะรีบวิวาห์แต่งการ	ภูบาลจะได้ใครแทนองค์
/*27หรือพระจะแข็งขัดรับสั่งได้	จะเฝ้าอยู่แต่ในไพรระหง
ข้าเดียวเปลี่ยวเปล่าเฝ้าดง	เห็นตรงคงคำข้าพาที
ฯ ๖ คำ
๏ ดวงสมร	ฟังคำพี่ก่อนมารศรี
จะพะวงสงสัยไยเทวี	มิให้มีความผิดมาติดนาง
พระตรัสพลางโลมแอบแนบเคล้า	ยั่วเย้ายวนใจไม่ไกลข้าง
พระไล้ลูบจูบกอดพลอดพลาง	ทางกระสันปั่นป่วนฤดีใน
พระอุทัยไขแสงตรัสส่อง	โกมลละอองสดใส
แย้มบานระบัดเบิกใบ	รับแสงสุริย์ใสด้วยยินดี
ภุมรินบินลงประจงย้ำ	กลีบกล้ำเกสรคลายคลี่
ฝนฝอยเซ็นซ่านปฐพี	ฤดีเกลื่อนกลุ่มด้วยกามา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
ได้ร่วมรสรักด้วยราชา	กัลยาเบิกบานสำราญใจ
ครั้นเวลาค่ำคลุ้มชอุ่มพง	จึ่งทูลพระโฉมยงผู้พิสมัย
ไปชมอุทยานตระการใจ	มิ่งไม้มีพรรณนานา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงชัยได้ฟังก็หรรษา
ดวงใจจงพาพี่ไคลคลา	แล้วจูงกรออกมายังสวนนาง
พุทธชาติพุ่มพวงดวงดกดาษ	พฤกษาชาติทรงผลต่างต่าง
มะลิลามะลุลีมีกลาดทาง	พระเด็ดพลางยื่นให้กัลยา
ทั้งยี่สุ่นบุนนาคมลิวัลย์	เลื้อยพันพาดกิ่งสาขา
/*28ชาตบุษย์พุดซ้อนกระดังงา	นางแย้มย้อยระย้าเป็นพุ่มพวง
ทั้งมะกล่ำจำปาสารภี	ชมชี้ชิงชักหักหน่วง
ทรงทัดแล้วทำถือลวง	ยังพวงหนึ่งนั้นก็งามนัก
มานี่พี่จะแซมมวยให้	อย่าพิรี้พิไรหน่วงหนัก
ไม่เชื่อใจพี่ฤาน้องรัก	ทรงศักดิ์ไขว่คว้ากัลยาณี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึงเกนบุษบาส่าหรี
เร่งรื่นชื่นบานเปรมปรีดิ์	ทูลชี้ชวนชมภิรมย์ใจ
๏ พวงนี้	โปรดเกศีเถิดจงหักให้
เป็นนวลละออน่าพอใจ	ประทานให้ดอกนี้เถิดพันปี
จะแลลอดสอดดูบุหงาให้	อะไรมาคว้าไขว่น่าบัดสี
จะอัปยศอดใจก็ไม่มี	ดั่งไม่คืนสู่ที่พลับพลาชัย
พระองค์ทรงเด็ดดอกนั้น	ประยงค์แย้มแกมกันดังไสว
นี้อะไรมายุดฉุดไว้	มาทำไยอย่างนี้พระราชา
ฯ ๘ คำ
๏ โฉมงาม	เจ้ามาห้ามพี่ไยหนักหนา
อันความรักหักได้หรือกัลยา	พลางเด็ดบุหงาให้เทวี
แซมผมแซมทรวงทัดกรรณ	อย่าข้องขัดผินผันหันหนี
ถึงผลักไสไม่ฟังไยดี	แสนสำราญวันนี้เป็นพ้นไป
เวลาราตรีก็ดึกแล้ว	จึงชวนน้องแก้วผู้พิสมัย
พระยุรยาตรคลาไคล	ไปยังสุวรรณพลับพลา
พระเข้าที่ไสยาสน์บรรจง	เอนองค์แอบน้องหรรษา
/*29ลมหวนอวลกลิ่นบุษบา	เฟื่องฟุ้งโอฬาร์ตลบไป
แต่งบุหลันส่องต้องพักตรา	บุษบาส่าหรีศรีใส
ผ่องผาดประหลาดล้ำอำไพ	พิสมัยไม่วางนัยนา
ถึงบุหลันที่แจ่มจะเปรียบพักตร์	กับยอดรักก็รจนากว่า
ดั่งจะหายละลายไปกับตา	กุศลพี่สร้างมาจึงได้ชม
พระกอดจูบลูบไล้แล้วรับขวัญ	กระสันรัญจวนสรวลสม
ราตรีมิได้ห่างทรามชม	จนพระบรรทมหลับไป
ครั้นพระอุทัยไขศรี	ไปเข้าที่สระสรงให้แจ่มใส
ทรงสุคนธรสเร้าเอาใจ	ประดับองค์วิไลอำไพตา
ทรงกริชจับชายกรายกร	มายังดวงสมรเสน่หา
พี่จะไปเฝ้าองค์พระบิดา	แก้วตาค่อยอยู่จงดี
พระตระโบมโลมลูบจูบพักตร์	ไม่ช้านักจะคืนมาสมศรี
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	มาทรงพาชีอันชัยชาญ
สี่พี่เลี้ยงโยธากิดาหยัน	ดัดดั้นมาในไพรสาณฑ์
พรั่งพร้อมล้อมตามพระภูบาล	มาถึงราชฐานทันใด
พระจึ่งลงจากอัศวราช	ยุรยาตรสู่ท้องพระโรงใหญ่
กราบเกล้าอภิวันท์ท้าวไท	ในองค์พระชนกชนนี
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเรืองศรี
เห็นพระโอรสราชธิบดี	มีศรีเสาวภาคย์จำเริญใจ
จึ่งกล่าวมธุรสพจนา	แก้วตาผู้ยอดพิสมัย
จะเสกสองให้ครองเวียงชัย	กับทรามวัยดาหายุพาพาล
/*30ตัวพ่อก็พฤฒิภาพแล้ว	เจ้าจะเป็นปิ่นแก้วครองราชฐาน
พ่อนี้อนิจจังไม่จิรังกาล	เจ้าจะได้ผ่านแผ่นภพประชาชน
ฯ ๖ คำ
๏- เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีก็คิดฉงน
หฤทัยดั่งไฟมาลามลน	ภูวดลก้มพักตร์ลงตรึกตรา
โฉมนางดาหาฤาจะงามเท่า	กับโฉมเจ้าผู้ยอดเสน่หา
พระถวายบังคมแล้วออกมา	ขึ้นทรงอาชาแล้วคลาไคล
ตรงไปพลับพลาอันบรรจง	นั่งลงแนบน้องพิสมัย
เวลาเข้าไปเฝ้าท้าวไท	มิได้ว่างเว้นสักเวลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
จึ่งปรึกษากับอัครชายา	ลูกเราวัฒนาจำเริญวัย
อันตัวพ่อนี้ชราภาพแล้ว	จะเสกลูกแก้วให้เป็นใหญ่
กับก้าโละดาหายาใจ	เจ้าจะเห็นกระไรกัลยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีโสมนัสสา
ยอกรบังคมทูลมา	พระคุณปกเกศาดั่งบิดร
ทั้งนี้ตามแต่พระทรงเดช	โปรดเกศข้าแล้วจะผันผ่อน
สิ่งใดมิให้เคืองพระภูธร	อยู่ใต้เบื้องบวรบาทา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวกุเรปันนาถา
พระเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกมายังท้องพระโรงชัย
/*31จึ่งตรัสสั่งทั้งสี่เสนา	ให้แต่งสาราไปกรุงใหญ่
อนุชาดาหาเรืองชัย	จะเสกโอรสให้กับนัดดา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าอภิวันท์แล้วออกมา	ให้อาลักษณ์แต่งสาราทันที
เสร็จทานอ่านถวายพระทรงชัย	ให้หรังหงาถือไปยังกรุงศรี
พระอนุชาดาหาธิบดี	แต่ในบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงากราบงามสามท่า
รับพระราชสาส์นคลานออกมา	ขึ้นม้าควบขับไปฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ มาถึง	ยังกรุงดาหาเขตขัณฑ์
ไปหาเสนาผู้ใหญ่นั้น	ครั้นเวลาเฝ้าเข้ามา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ศรีปัตหราดาหา
รุ่งรางส่างแสงพระสุริยา	พระยาตราออกท้องพระโรงชัย
พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	ราชครูปุโรหิตน้อยใหญ่
เฝ้าแหนเดียรดาษกลาดไป	คับคั่งทั้งในท้องพระโรงธาร
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงาจำทูลพระราชสาส์น
จึ่งกราบเกล้าประณตบทมาลย์	ทูลว่าพระภูบาลกุเรปัน
/*32ให้นำสารถวายพระทรงเดช	อันดำรงนคเรศเขตขัณฑ์
จะเสกองค์ระเด่นมนตรีนั้น	ทรงธรรม์จงทราบพระบาทา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงกราบงามสามท่า
รับเอาพระราชสารา	มาอ่านถวายทันใด
ในลักษณพระราชสาส์น	พระผู้ผ่านกุเรปันกรุงใหญ่
มายังพระอนุชาชาญชัย	ด้วยคิดใคร่ในพระชนมา
อันเชษฐานี้จวนชราแล้ว	จะใคร่เสกลูกแก้วเสน่หา
กับระเด่นบุตรีกัลยา	ให้เป็นศรีนคราสืบไป
จึงใช้เสนานำสาส์นแสดง	มาแจ้งเจ้าจะเห็นเป็นไฉน
จะแต่งการวิวาห์เรืองชัย	ก็ตามแต่ใจอนุชา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ศรีปัตหราดาหา
ครั้นแจ้งในสาส์นศรีที่มีมา	พระปรีดาผ่องแผ้วหฤทัย
ด้วยสมสังเกตเจตนา	ที่ร่วมวงศาเป็นข้อใหญ่
จึ่งปราศรัยหรังหงาเสนาใน	กรุงไกรยังค่อยสำราญ
ทั้งเสนาไพร่ฟ้าประชากร	เดือดร้อนหรือสุขเกษมศานต์
พระเชษฐานิราศภัยพาล	หรือโรคันบันดาลบีฑา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงาบังคมเหนือเกศา
จึงทูลสนองพระบัญชา	อันตรายโรคาไม่ยายี
/*33ทั้งเสนาโยธาประชากร	สิ้นทั้งนครเกษมศรี
พระเชษฐาเสวยสวัสดี	จงทราบธุลีพระบาทบงสุ์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาสูงส่ง
จึงสั่งหรังหงาอันยิ่งยง	ซึ่งทรงดำริตริการ
ต้องตามบุราณประเพณี	สืบศรีสุริย์วงศ์เป็นแก่นสาร
ตัวเราก็พฤฒิภาพไม่ยืนนาน	จะเตรียมงานไว้ท่าพระภูธร
ซึ่งจะแต่งมงคลวิวาห์	อะหนะนัดดาสโมสร
งดแต่สามเดือนจึ่งเคลื่อนจร	จงผันผ่อนทูลเบื้องพระบาทา
ว่าเราถวายบังคม	พระบรมธิราชนาถา
หรังหงาจึ่งทูลให้ชอบอัธยา	พระจะมาเมื่อไรก็ตามที
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงารับสั่งใส่เกศี
จึงทูลสนองพระภูมี	มิให้เคืองธุลีพระทรงธรรม์
ทูลพลางทางประณตบทบาท	พระบรมนาถรังสรรค์
คลานถอยคล้อยจากพระโรงพลัน	ผายผันมาขึ้นอาชา
รีบรัดตัดดงพนาดร	เจ็ดวันถึงนครด้วยหรรษา
เข้าในนิเวศทวารา	จึงลงจากม้าทันที
พอเสด็จออกท้องพระโรงพลัน	ผายผันเข้าเฝ้าเบื้องบทศรี
ก้มเกล้ายอกรอัญชลี	หมอบอยู่ที่ท่ามกลางเสนาใน
ฯ ๘ คำ
๒
/*34๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นรุ่งรางส่างแสงอโณทัย	เข้าในที่สระสรงคงคา
แล้วลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง	เฟื่องฟุ้งจับผิวมังสา
ทรงเครื่องสรรพเสร็จเสด็จคลา	ทั้งพี่เลี้ยงโยธาก็ตามไป
มาถึง	กุเรปันธานีกรุงใหญ่
พระเสด็จลงจากมโนมัย	เข้าไปพระโรงรัตน์รูจี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเรืองศรี
ครั้นแสงทองส่องฟ้าชาตรี	พระเสด็จออกที่พระโรงชัย
พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	เฝ้าแหนเดียรดาษไม่นับได้
เหลือบเห็นหรังหงาที่ใช้ไป	ปราศรัยตรัสถามเนื้อความพลัน
ท่านไปยังกรุงดาหา	อนุชายังสุขเกษมสันต์
หรือเกิดโรคัยภัยยัน	บัญชาว่ากล่าวประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงากราบทูลแถลงไข
ข้าน้อยไปเฝ้าพระทรงชัย	ภูวไนยทราบเรื่องก็เปรมปรีดิ์
ซึ่งพระองค์ดำริตริไตร	จะให้แต่งการภิเษกศรี
โอรสนัดดาครองธานี	สมควรที่เป็นวงศ์เทวัน
ตรัสว่าพระองค์ทรงชรา	เห็นแต่พระนัดดาหลานขวัญ
เป็นปิ่นปกเกศทุกเขตคัน	ดั่งฉัตรกันไปทั่วทั้งไตรดาน
ซึ่งพระตรัสมาทั้งนี้	ชอบทีแล้วจะเป็นแก่นสาร
จะเร่งรัดให้ตระเตรียมการ	ไว้ท่าภูบาลเสด็จมา
ฯ ๘ คำ
/*35๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพสบสมปรารถนา
ดั่งได้อำมฤตมาโซมทา	พระปรีดาเป็นพ้นพันทวี
พระจึงสั่งแก่โอรสา	ให้สั่งการวิวาห์จะเสกศรี
เสร็จแล้วจะยกไปธานี	ยังองค์พระศรีอนุชา
สั่งเสร็จพระเสด็จคลาไคล	เข้าในปราสาทหรรษา
เล่าความตามองค์อนุชา	ให้อัครชายาแจ้งใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
รับสั่งแล้วทอดถอนใจ	มิได้สั่งตามพระบัญชา
เสด็จมาทรงมโนมัย	ตรงไปในไพรพฤกษา
ครั้นถึงลงจากอาชา	ขึ้นสู่พลับพลาบรรทมใน
ทอดองค์ลงกับที่ไสยา	กรก่ายพักตราหม่นไหม้
พระเร่งเร่าร้อนอาวรณ์ใจ	อกเอ๋ยจะคิดไฉนดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึงเกนบุษบาส่าหรี
ครั้นเห็นระเด่นมนตรี	ตรงไปสู่ที่ไสยา
พระมิได้ว่าขานประการใด	เร่งคิดสงสัยเป็นหนักหนา
เห็นกรก่ายพักตร์โรยรา	ตรึกตราคะนึงตลึงไป
คิดแล้วจึงเข้าไปทูลถาม	พระมีความเดือดร้อนเป็นไฉน
หรือพระเสด็จเข้าไป	เฝ้าไทบิตุเรศโกรธา
ว่าพระมาภิรมย์สมสู่	เป็นคู่ร่วมรสรักกับข้า
โปรดเถิดจงแจ้งแต่จริงมา	หรือขุ่นเคืองบาทาด้วยสิ่งใด
ฯ ๘ คำ
/*36๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ได้ฟังความถามทรามวัย	พระนิ่งนึกตรึกไตรไปมา
ครั้นจะบอกตามจริงบัดนี้	ก็น่าที่นางจะคิดกังขา
จะน้อยใจไม่ว่าเมตตา	จึ่งบอกว่าพี่ไม่สบายใจ
ให้เจ็บไปทั่วสารพางค์	ท่าทางเหมือนอย่างจะเป็นไข้
พระชวนชมให้คลายสบายใจ	บรรทมหลับไปในราตรี
ครั้นพระสุริโยโอภาส	ยุรยาตรไปชำระสระเกศี
ทรงเครื่องเรืองรัตน์รูจี	มาทรงพาชีเข้าพารา
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ขึ้นเฝ้าไทผ่านภพนาถา
ยอกรบังคมคัลวันทา	พระบิตุเรศมารดาแล้วถอนใจ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
จึงถามโอรสายาใจ	เจ้าสั่งใครให้แต่งการวิวาห์
ได้สั่งแล้วหรือยังเป็นไฉน	ดวงใจพ่อยอดเสน่หา
จงตรวจไตรให้ครบตามตำรา	เร่งเร็วอย่าช้าบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีกราบบทศรี
ลืมไปมิได้สั่งคดี	แล้วภูมีสะท้อนถอนใจ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
เจ้าเร่งไปสั่งการให้เสร็จไว้	เราจะไปดาหาพระบุรี
ฯ ๒ คำ
/*37๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
รับสั่งแล้วตั้งอัญชุลี	มิได้สั่งตามมีพระบัญชา
ให้ระทวยระทดสลดจิต	สุดคิดที่จะผ่อนผันหา
มาขึ้นมโนมัยไคลคลา	กายาก็อ่อนละไมไป
พระอุตส่าห์ฝืนทรงดำรงมา	จะกะระตาอาชามิใคร่ไหว
อกเอ๋ยจะทำประการใด	ไม่เคยได้แข็งขัดพจมาน
ครั้นถึงพลับพลาชัยแล้วไสยาสน์	เอนอาสน์ร้อนใจดั่งไฟผลาญ
ให้กลุ้มกลัดขัดทรวงแดดาล	พระมิได้ว่าขานประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีศรีใส
เห็นพระจริตนั้นผิดไป	ทรามวัยคิดพะวงสงกา
จึ่งทูลพระองค์ทรงชัย	หรือพระไม่โปรดเกศา
จงตรัสไปให้แจ้งวิญญา	พระเป็นเช่นนี้มาถึงสองวัน
หรือคะนึงแสนสาวพระสนม	เคยภิรมย์รัญจวนจึงป่วนปั่น
ขอเชิญเสด็จเข้าไปพลัน	ข้ามิได้เดียดฉันท์เป็นสัจจา
แม้นพระองค์หุนคิดถึงข้าบ้าง	ต่อว่างว่างจึงเสด็จออกมาหา
เมื่อพระองค์ไม่แจ้งกิจจา	จะผ่อนผันหันหาก็จนใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีแถลงไข
เจ้าว่าไยฉะนั้นนะดวงใจ	จะรักใครเทียมเท่าเทวี
แม้นคะนึงถึงแสนสนมใน	จะอยู่ไยให้ยากในไพรศรี
ถึงนางใดพี่ไม่มีไยดี	ซึ่งความทุกข์ของพี่จะแจ้งน้อง
/*38พระบิตุเรศพี่ใช้ให้เสนา	ถือสาส์นไปดาหาจะเสกสอง
กับก้าโละสมสู่เป็นคู่ครอง	พี่จึ่งได้ขุ่นข้องเคืองใจ
แล้งซ้ำให้พี่สั่งเขาตั้งการ	จึงร้อนเร่ารำคาญหม่นไหม้
ถึงรับสั่งพี่ก็ไม่สั่งใคร	ไม่หาญจากเจ้าได้สักราตรี
อันบุตรีดาหาฤาจะงามเท่า	กับเจ้าดวงยิหวาของพี่
จะร่วมไร้อยู่ในพนาลี	สายสุดสวาทพี่จงแจ้งใจ
เพราะเหตุฉะนี้นะเทวี	จึงไม่เล่าคดีออกได้
จะจำจิตปลดปลิดให้จำไกล	ที่ไหนพี่จะฟังดั่งบัญชา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
พรั่นใจด้วยเกรงพระอาญา	พระราชาคิดไยดั่งนี้
เหมือนหนึ่งพระไม่โปรดเกศ	แม้นทราบถึงบิตุเรศจะหมองศรี
ชีวิตข้าแม่ลูกทั้งสองนี้	น่าที่จะม้วยบรรลัย
แม้นพระเมตตาปรานี	พรุ่งนี้จงเสด็จไปกรุงใหญ่
เฝ้าแล้วอย่าเพ่อคลาไคล	จงสั่งให้สำเร็จเสร็จการ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวาศักดาหาญ
จึงตอบคำบุษบายุพาพาล	อย่าพักเตือนป่วยการพาที
พี่ไม่อยากไปเมืองดาหา	ถึงศรีปัตหราจะโกรธพี่
จะขับเสียมิให้อยู่บูรี	พี่มิได้แข็งขัดอัชฌา
จะพาพุ่มพวงดวงใจ	เที่ยวไปมะงุมมะงาหรา
แต่พอเป็นสุขเราสองรา	ไปกว่าจะม้วยบรรลัย
ฯ ๖ คำ
/*39๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
ครั้นเห็นอิเหนาออกไป	ภูวไนยจึงถามเสนี
อะหนะสั่งใครให้ทำการ	ซึ่งจะไปแต่งงานภิเษกศรี
เห็นผิดกิริยาพาที	มีแต่แชเชือนทุกเวลา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสากราบงามสามท่า
จึ่งทูลสนองพระวาจา	พระลูกยามิได้สั่งใคร
แต่ได้ยินระบือลือเล่า	ว่าลูกสาวยายเฒ่าชาวไร่
ชื่อเกนบุษบายาใจ	รูปโฉมวิไลโสภา
พระไปภิรมย์สมสู่	ร่วมเรียงเคียงคู่เสน่หา
ออกจากเฝ้าก็ตรงไปพลับพลา	ขอพระผ้านฟ้าจงแจ้งใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกุเรปันเคืองขัดอัชฌาสัย
เสด็จคืนเข้ายังปราสาทชัย	จึ่งสั่งกำนัลในนารี
ไปหาเอกอัครกัลยา	ขึ้นมาบนปรางค์ปราสาทศรี
จงขมีขมันทันที	แต่ในบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
กราบแล้วก็วิ่งลงมา	ทูลเชิญกัลยาให้คลาไคล
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ได้ฟังสาวสรรค์กำนัลใน	ว่าท้าวไทให้หาเทวี
/*40นางจึงเสด็จยุรยาตร	ขึ้นไปปราสาทเรืองศรี
ก้มเกล้าเคารพดุษฎี	คอยทีจะตรัสประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพลบโลกเป็นใหญ่
บอกองค์อัคเรศให้แจ้งใจ	ว่าอิเหนาไปได้คู่เคล้า
ชื่อเกนบุษบาส่าหรี	มันชาวไร่ไม่ควรที่มาเป็นเหล่า
เห็นอาลัยอาวรณ์ร้อนเร้า	พี่ให้สั่งเขาจะแต่งการ
ถึงสามครั้งก็ไม่สั่งแก่ผู้ใด	ตรงไปพลับพลาอันไพศาล
อนุชารู้ไปจะเสียการ	ด้วยลูกเราหักหาญอำเภอใจ
ว่าโดยดีเห็นทีจะไม่ฟัง	คิดจะสั่งเสนาผู้ใหญ่
ไปฆ่าบุษบาให้สาใจ	เราจึงจะให้ไปแต่งการ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีได้ฟังสาร
ก้มเกล้ากล่าวรสพจมาน	อันอิเหนาพึ่งผ่านเจริญยศ
อย่าเพ่อด่วนหักหาญรานรอน	จงงดก่อนอย่าว่าให้ปรากฏ
กำลังเมื่อยังจะรื่นรส	ครั้นปลิดปลดคราวรักจะเสียการ
แม้นเอาโทษประโยชน์จะเสื่อมสูญ	คงอนุกูลอย่าหักเอาด้วยหาญ
อันลูกเรายังเยาว์เบาการ	ประหารต้นใบหล่นจะปลิวไป
พระองค์สั่งอีกครั้งหนึ่งก่อน	ผันผ่อนดูตามอัชฌาสัย
จงรำลึกตรึกตรองตริไตร	อย่าหันหวนด่วนได้พระภูมี
ฯ ๘ คำ
/*41๏ เมื่อนั้น	พระทรงชัยได้ฟังมเหสี
พระนิงนึกตรึกไตรในคดี	ท่วงทีจะทำประการใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นรุงรางส่างแสงอโณทัย	พระสระสรงลูบไล้อินทรีย์
ทรงสุคนธ์ปนทองอุไร	ทรงเครื่องวิไลสอดสี
จับกริชมาขึ้นพาชี	พระพี่เลี้ยงเสนีก็ตามมา
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ภูวไนยบังคมก้มเกศา
พระทัยรำลึกตรึกตรา	ด้วยจะแต่งวิวาห์ก็เศร้าใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
จึงถามโอรสยศไกร	เจ้าตั้งใครให้แต่งการวิวาห์
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีทูลศรีปัตหรา
ลืมไปมิได้สั่งดั่งบัญชา	แล้วกราบก้มวันทาไม่เงยพักตร์
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันทรงศักดิ์
ได้ฟังอิเหนาลูกรัก	หน่วงหนักมิได้สั่งการ
พระขัดแค้นแน่นทรวงเจ็บจิต	ดั่งพิษอสุนีมาเผาผลาญ
อิเหนาจงเร่งไปสั่งการ	อย่าเนิ่นนานให้เสร็จในเดือนนี้
ให้โหรหาฤกษ์กำหนดไป	ทั้งโชคชัยศุภวารดิถี
จะยกไปดาหาธานี	เร่งสั่งวันนี้อย่านอนใจ
/*42ว่าแล้วเสด็จเข้ามา	ยังปราสาทรัตนาศรีใส
แค้นขัดกลัดกลุ้มดังสุมไฟ	ด้วยอิเหนามิได้สั่งการ
ไปหลงรักเกนบุษบา	ไม่ฟังพจนาทำหักหาญ
ที่ไหนจะได้ไปแต่งงาน	พระเดือดดาลร่านร้อนฤาทัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเร่งหม่นไหม้
ครั้นศรีปัตหราคลาไคล	มาขึ้นมโนมัยทันที
เร่งคิดรัญจวนป่วนจิต	ยิ่งคิดสร้อยเศร้าหมองศรี
มาถึงลงจากพาชี	จรลีขึ้นสู่พลับพลาชัย
มานั่งแนบแอบองค์นงลักษณ์	ซบพักตร์ทอดถอนใจใหญ่
อันจิตพระไม่เป็นใจ	พระกรกอดนางไว้แนบกาย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีโฉมฉาย
เห็นพระพักตร์ภูวไนยไม่สบาย	จึ่งทูลพระฦๅสายไปทันใด
พระเสด็จไปเฝ้าวันนี้	ได้สั่งการเสนีฤๅหาไม่
อันศรีปัตหราเรืองชัย	พระองค์ตรัสว่าไรแก่ภูมี
จงโปรดให้เแจ้งข้าน้อยก่อน	ความร้อนดั่งเพลิงมาจุดจี่
จะนั่งไหนไม่เป็นสมประดี	อันทุกข์ทนพ้นที่จะพรรณนา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีจึงบอกว่า
มีรับสั่งกำชับพี่ยา	ให้เสร็จการวิวาห์ในเดือนนี้
เสด็จเข้าพี่ก็กลับมาพลับพลา	เจ้าอย่าร้อนรนหม่นหมองศรี
/*43จะสั่งงานต้องการอะไรมี	จะเสกใครแทนพี่ก็ทำเนา
เสนาในมิตรึกในพารา	แต่จะสั่งวิวาห์ไม่ได้เล่า
จำเพาะเจาะใช้ให้บากเรา	ไม่ให้เจ้าได้ผิดอย่าเคืองใจ
ถึงตายพี่จะขอตายด้วย	เป็นเพื่อนม้วยอยู่ในป่าใหญ่
ไม่ทิ้งขว้างร้างดวงใจ	พี่ไม่ไปดาหาธานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเรืองศรี
พระร้อนจิตเพียงพิษอสุนี	แต่ตรีตรึกคิดทุกเวลา
ผลที่อิเหนาจะพลัดพราก	จำจากกรุงไกรไปเดินป่า
ผลกรรมของเกนบุษบา	ทั้งมารดาทาสาจะวายชนม์
จึงดลใจองค์ศรีปัตหรา	ไม่ปรึกษามเหสีเป็นต้น
ที่ประไหมสุหรีทูลยุบล	บันดาลดลให้เคลิ้มลืมไป
กลับออกพระโรงก็ไถ่ถาม	อะนะได้สั่งความแล้วฤๅไฉน
ใครยังได้ยินว่าสั่งใคร	กูจักใคร่จะแจ้งกิจจา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนากราบงามสามท่า
จึ่งทูลสนองพระบัญชา	ว่าพระโอรสาไม่สั่งใคร
ออกจากเฝ้าแล้วตรงไปพลับพลา	จะเสด็จอยู่ช้าก็หาไม่
เหตุผลสิ่งไรไม่แจ้งใจ	ขอพระองค์จงได้เมตตา
ฯ ๔ คำ
/*44๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
พระเร่งกริ้วโกรธเป็นโกลา	สั่งดะหมังเสนาทันใด
จงเร่งไปหาอิเหนา	แต่เวลารุ่งเช้าแสงใส
แล้วสั่งตำมะหงงทันใด	แม้นอิเหนาไปไล่มฤคา
จึงจับอีบุษบาส่าหรี	มาพิฆาตเสียที่ในป่า
สั่งเสร็จพระเสด็จเข้ามา	พระกายาเร่งร้อนดั่งเพลิงลน
จะนิ่งนิทราก็ไม่หลับ	แต่พลิกซ้ายย้ายกลับสับสน
ด้วยเวรานั้นมาประจวบจน	เป็นผลที่นางจะวายปราณ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรียอดสงสาร
เมื่อเวลาในราตรีกาล	เยาวมาลย์เข้าที่ไสยา
บังเกิดวิปริตผิดนัก	นงลักษณ์เร่งตระหนกตกประหม่า
ดังชีวิตไม่ติดกับกายา	หวาดสะดุ้งคว้าหาพระภูมี
นางบังคมทูลความทันใด	แล้วจะเป็นอย่างไรพระโฉมศรี
ในอกหมกไหม้ดังอัคคี	แล้วเมียนี้จะม้วยมรณา
ให้เสียวสันประพรั่นสั่นกาย	ฤทัยหายดังตกต้นพฤกษา
พระทูลกระหม่อมของเมียอา	เมตตาเมียด้วยพระพันปี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
จึ่งโลมเล้าเอาใจนางเทวี	สายสุดสวาทพี่จะตายไย
เจ้าอย่าว่าอย่างนั้นจะเป็นลาง	กอดพลางทอดถอนฤทัยใหญ่
พี่มิให้เจ้าม้วยบรรลัย	อย่าปรารมภ์ตรมใจนางเทวี
/*45ว่าพลางทางจูบแล้วรับขวัญ	แอบอิงพิงพันนางโฉมศรี
ชูคางทางชวนนางพาที	หวังจะให้สาวศรีคลายใจ
ทั้งสองหลับสนิทนิทรา	กายาจะห่างนางก็หาไม่
จนพวยพุ่งรุ่งแสงอโณทัย	พระภูวไนยสระสรงวารี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังเสนาบดีศรี
ซึ่งรับสั่งไว้ในราตรี	ครั้นรุ่งแสงศรีก็คลาไคล
ขึ้นม้าควบขับไปฉับพลัน	เข้าในอรัญวาป่าใหญ่
ก็มาถึงพลับพลาทันใด	จึงไปบอกพี่เลี้ยงประสันตา
ว่าพระองค์ดำรงธานี	บัดนี้รับสั่งให้หา
พระโอรสเข้าไปในพารา	อย่าช้าจงทูลพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาผู้มีอัชฌาสัย
จึงกราบทูลพระองค์ทรงชัย	ว่าท้าวไทผู้ทรงศักดา
ใช้ให้ดะหมังเสนี	ควบขับพาชีออกมาหา
ให้มาเชิญเสด็จพระผ่านฟ้า	เข้าไปพาราเวียงชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
พระยิ่งกลุ้มกลัดขัดทรวงใน	รำคาญทะยานใจพระภูมี
พระจึงสั่งนวลนางบุษบา	แก้วตาผู้ปลื้มอาลัยพี่
เจ้าค่อยอยู่เถิดนางเทวี	ตัวพี่จะเข้าไปเวียงชัย
บัดนี้พระบิตุเรศมารดร	ให้ไปนครกรุงใหญ่
/*46ครั้นจะแข็งขัดบัดนี้ไซร์	ก็เกรงกลัวภูวไนยจะโกรธา
จำเป็นแล้วพี่จะจำไป	ทรามวัยจงฟังพี่ว่า
สั่งเสร็จพระเสด็จไคลคลา	ขึ้นม้าตรงเข้าไปบุรี
จึ่งขึ้นเฝ้าสมเด็จพระบิดา	กราบเกล้าวันทาบทศรี
แล้วทูลถามตามตลึงพาที	พระพันปีให้หาลูกว่าไร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
จึ่งกล่าวแกล้งแต่งกลปนไป	ซึ่งพ่อให้เจ้าเข้ามา
ด้วยคืนนี้พ่อนิมิตฝันไป	ให้มีใจอยากซึ่งมังสา
เจ้าจงเร่งไปพนาวา	ไล่ยิงเนื้อมาจงมากมาย
เร่งรีบเร็วไปให้ทันที	ในเวลานี้จะจวนสาย
เราจะกินเลี้ยงเล่นให้สบาย	กับพระวงศ์ทั้งหลายวันนี้
๏ เมื่อนั้น	พระโอรสรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	มาขึ้นพาชีด้วยฉับไว
อันเหตุผลแต่งกลทั้งนี้	พระมิได้คิดสงสัย
ด้วยผลกรรมนางได้สร้างไว้	ให้เคลิ้มไปไม่คิดอัศจรรย์
ครั้นถึงพลัตับพลาชัยศรี	จึ่งสั่งพี่เลี้ยงขมีขมัน
แล้วบอกนางงามตามรับสั่งนั้น	พระทรงธรรม์มีจิตเจตนา
ให้พี่เร่งไปพนาลี	ไล่มฤคีมานักหนา
จะกินเลี้ยงเล่นในพารา	กับพระวงศาสิ้นทั้งปวง
ฯ ๘ คำ
/*47๏ เมื่อนั้น	บุษบาทุกข์ใจเป็นใหญ่หลวง
นางยิ่งกลุ้มกลัดขัดทรวง	แต่หนักหน่วงฤทัยไปมา
แล้วนางกราบซบลงกับตัก	วันนี้เมียหนักใจนักหนา
ซึ่งพระจะไปในพนาวา	จะกลับมาแสนยากลำบากแล้ว
เกลือกจะมีเหตุการณ์ในไพร	เมียไม่ไว้ใจหน่อเนื้อเชื้อแถว
วันนี้พระบาทจะคลาดแคล้ว	สิ่งใดพระร่มแก้วจงคิดดู
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีไม่มีคู่
จึงปลอบประโลมนางโฉมตรู	เจ้าผู้จำเริญใจชาย
พี่จะไปไล่เนื้อวันนี้	เห็นมิเป็นใดนะโฉมฉาย
เจ้าจงอยู่สุขสนุกสบาย	ไม่ช้าพี่ชายจะกลับมา
อันฝูงมฤคีในไพร	พี่เคยไล่เล่นมาหนักหนา
อันตรายสิ่งไรไม่มีมา	แก้วตาอย่าปรารมภ์ตรมใจ
ฯ ๖ คำ
๏ ฟังว่า	นางบุษบาไม่คลายสงสัย
ให้ป่วนปั่นรันทดสลดใจ	ชลนัยน์ไหลหลั่งคลั่งคลอตา
๏ พระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศา
ซึ่งพระจะไปพนาวา	ถึงไม่มีเหตุมาก็ดี
ตัวน้องอยู่พลับพลาชัย	จะเป็นสิ่งไรไม่รู้ที่
จะขุกเข็ญโรคามายายี	ฤาจะมีเหตุภัยก็ไม่รู้
วันนี้เมียเปลี่ยวใจนัก	พระทรงศักดิ์จงยับยั้งอยู่
ให้เสนากับม้าพรั่งพรู	ไปไล่ยิงหมู่มฤคี
ฯ ๘ คำ
/*48๏ น้องรัก	นงลักษณ์ยอดมิ่งมารศรี
พี่มิใคร่จะไกลสักนาที	จำเป็นแล้วพี่จะจำไป
ด้วยท้าวจำเพาะเจาะพี่	ครั้นจะมิไปเองก็ไม่ได้
จะใช้แต่เสนีมิเหมือนใจ	ด้วยท่าทางจะไล่นั้นมากนัก
กลับมากลัวท้าวจะถามไถ่	จะขัดสนจนใจไม่ประจักษ์
จะกราบทูลภูมีที่คำซัก	ท้าวจักกินแหนงแคลงใจ
ครั้นว่าเท่านั้นมิทันช้า	จึงเรียกประสันตาเข้ามาใกล้
พี่จงจัดแจงแบ่งคนไว้	ให้อยู่สำหรับพลับพลา
แม้นมีเหตุผลประการใด	ให้ม้าใช้เร่งรีบไปบอกข้า
อันส่วนตัวพี่ประสันตา	พื่อย่าไปไกลพลับพลานี้
พระสั่งกำชับแล้วกลับไป	ภูวไนยจึ่งว่าแก่มารศรี
จะโศกศัลย์พรั่นใจไปไยมี	สุดสวาทของพี่อย่าตรอมใจ
บัดนี้ก็จวนจะสายแล้ว	น้องแก้วพี่จะช้าก็ไม่ได้
ปลอบพลางวางองค์นางลงไว้	ภูวไนยเสด็จออกมา
ฯ ๑๔ คำ
๏ พระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศา
นางกราบซบลงกับบาทา	น้ำตาไหลหลั่งพรั่งพราย
พระองค์ทรงยศจงงดก่อน	เมียร้อนใจพรั่นขวัญหาย
ดังชีวิตจะออกจากกาย	เห็นเมียจะตายในวันนี้
พระอย่าไปอยู่ให้ช้านัก	พระทรงศักดิ์จงโปรดเกศี
นางร่ำพิไรพาที	เมียไม่มีที่จะเห็นใคร
/*49อย่าไว้พระทัยแก่ไพรชัฏ	สิงห์สัตว์จงอัธยาศรัย
นางแสนโศกาอาลัย	มิใคร่จะให้พระไคลคลา
ฯ ๘ คำ
๏ เจ้าพุ่มพวง	ดวงใจพี่ยอดเสน่หา
พี่ไปก็ไม่อยู่ช้า	เจ้าอย่าปรารมภ์ตรมใจ
เห็นนางวิโยคโศกศัลย์	พระจะกลั้นกำสรดก็ไม่ได้
ทรงโศกาจนน้ำชลนัยน์	หลั่งไหลตกต้องปฤษฎางค์
แต่อยู่มาได้เจ็ดราตรี	พี่ไม่เคยไปไกลข้าง
วันนี้จำใจจะไกลนาง	เอวบางเจ้าอย่าโศกานัก
พี่เห็นเจ้าแสนโศกโศกา	เวทนาใจพี่เพียงอกหัก
เจ้าอย่าเศร้าหมองเลยน้องรัก	ครั้นช้านักจักจวนเวลา
เจ้าอย่าป่วนปั่นซั่นทรุด	สุดสวาทจงฟังพี่ว่า
ปลอบพลางมิใคร่จะไคลคลา	จึงผลัดภูษาให้ไว้ต่างองค์
พระทรงเครื่องสำหรับประพาสไพร	ตัวไปใจคิดพิศวง
ทรงกริชประดับชายกระจง	มาทรงมิ่งม้าอาชาไนย
พระเร่งแสนโศกโรคร้อน	โศกาอาวรณ์หม่นไหม้
มิใคร่จะขับม้าคลาไคล	พระครวญคร่ำร่ำไรถึงเทวี
โอ้นางบุษบาเจ้าพี่เอ๋ย	ไม่เคยเลยจะจากอกพี่
เป็นกรรมสิ่งไรมายายี	ภูมีแลไปในพลับพลา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
แลไปจนไกลลับตา	แล้วคลี่ภูษาออกห่มไว้
/*50ทอดองค์ลงในที่ไสยา	น้ำตาแถวถั่งหลั่งไหล
รำจวนครวญคร่ำร่ำไร	ยกมือขึ้นไหว้เทวา
ขอจงเทพเจ้าทั้งหลาย	ช่วยป้องกันอันตรายที่ในป่า
อย่าให้ยายีบีฑา	แก่พระผ่านฟ้าที่ในไพร
บ่นพลางนางร่ำกำสรด	ระทดหฤทัยหม่นไหม้
เดชะเทวาสุราลัย	ขอให้พระทรงชัยกลับมา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	บิบี๋ไร้หนีอยู่เคหา
ครั้นระเด่นมนตรีไคลคลา	จึงขึ้นมายังพลับพลาชัย
เห็นบุษบาส่าหรีลูกรัก	พักตราเศร้าหมองร้องไห้
จึงถามลูกน้อยกลอยใจ	เป็นไรเจ้าแม่จึงโศกา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึงเกนบุษบาเสน่หา
ไหว้พลางทางสะอื้นโศกา	ฟูมฟายชลนาจาบัลย์
จึ่งเล่าเนื้อความตามคดี	ว่าคืนนี้ใจลูกคือกังหัน
ดังนอนบนปลายไม้สูงนั้น	ให้ป่วนปั่นระทดสลดใจ
พระทรงชัยเสด็จไปวันนี้	ดีร้ายจะมีเหตุใหญ่
พูดพลางนางเคลิ้มหลับไป	เผอิญให้นิมิตอัศจรรย์
บัดเดี๋ยวใจนั้นก็พลันฟื้น	ผวาตื่นระรัวตัวสั่น
ผุดนั่งซังกายขึ้นฉับพลัน	เล่าตามความฝันกับมารดา
ซึ่งนางเคลิ้มไคล้ในจิต	วิปริตผิดฝันเป็นนักหนา
ว่าเอาน้ำดอกคำโซมกายา	เอามาลาแดงมาแซมทัด
/*51แล้วว่านางนุ่งผ้าแดง	ดั่งแสงสุริยาเมื่อไตรตรัส
กายแดงดั่งแสงมณีรัตน์	บรรจงจัดสะไบห่มสีชมพู
ดอกทับทิมเสียบแซมเกศา	ทัดดอกชบาแดงทั้งสองหู
ลูกประหลาดใจจะใคร่รู้	มารดาดูจะเห็นประการใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	บิบี๋ฟังแจ้งแถลงไข
ครั้นจะทำนายตามนิมิตไซร้	กลัวลูกน้อยจะเศร้าสร้อยใจนัก
จึ่งอวยชัยให้พรว่าดีแล้ว	ลูกแก้วจะมียศศักดิ์
ฝันเห็นเช่นนี้ดีนัก	พระทรงศักดิ์จะโปรดเราสองรา
โพยภัยอย่าได้มายายี	นึกดีให้ได้ดั่งปรารถนา
องค์ระเด่นมนตรีจะพลันมา	เจ้าอย่าโศกาอาลัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
ครั้นเช้าก็รีบออกไป	คอยดูอยู่แต่ไกลพลับพลา
มิให้เหล่าระเด่นมนตรีเห็น	ซ่อนเร้นอยู่ในพุ่มพฤกษา
แต่คอยเขม้นดูเวลา	จะเข้ามาก็เกรงพระทรงชัย
ครั้นจะเข้าไปให้ทันที	กลัวบุษบาส่าหรีจะสงสัย
เห็นควรเวลาแล้วคลาไคล	เข้าไปยังที่พลับพลา
จึงว่ากับบุษบาส่าหรี	บัดนี้พระประชวรเป็นหนักหนา
ให้นางอรไทไคลคลา	พระผ่านฟ้าไม่เป็นสมประดี
ฯ ๘ คำ
/*52๏ เมื่อนั้น	นางบุษบาประหวั่นขวัญหนี
ได้ยินสุรเสียงเสนี	ร้องเรียกเทวีขึ้นมา
ดั่งใครมาพิฆาตฟาดฟัน	ห้ำหั่นบั่นเกล้าเกศา
สมประดีไม่มีกับกายา	ดูตามารดาตลึงไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งเรียกหลายคำซ้ำขึ้นไป	เหตุไฉนจึงนิ่งดูความเบา
ว่าเกนบุษบาส่าหรี	บัดนี้ระเด่นผู้เป็นเจ้า
รุสาเสี่ยวต้องพระเพลา	ให้เร่งเข้ามารับนางกัลยา
กลัวนางจะคอยท่าปรารภ	พระประชวรซวนซบอยู่หนักหนา
มาจะเร่งไปอย่าได้ช้า	พระคอยท่าในป่าตรงนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางบุษบาส่าหรี
ได้ยินว่ากวางร้ายราวี	เสี่ยวต้องอินทรีย์พระทรงธรรม์
ดั่งนางจะม้วยมอดวอดวาย	กายนางระวังตัวสั่น
เห็นสมนิมิตที่คิดนั้น	ปรึกษากันอยู่กับมารดา
ครั้นได้ยินเขาบอกข่าวร้าย	เห็นสมต้นปลายกันนักหนา
ปรึกษากันทันใดมิได้ช้า	จึงออกมาจากพลับพลาชัย
ครั้นเห็นตำมะหงงมนตรี	นางกัลยาณีก็สงสัย
เห็นแปลกเสนีที่เคยใช้	นางไหว้แล้วไม่ตอบวาจา
ฯ ๘ คำ
/*53๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนียศถา
ครั้นเห็นนวลนางบุษบา	รจนารูปโฉมประโลมใจ
งามทรงองค์อ่อนอรชรโฉม	งามประโลมงวยงงน่าหลงใหล
กล้องแกล้งแน่งนวลยวนใจ	ใครเห็นดั่งได้ทำขวัญตา
ตำมะหงงนึกไปก็ใจหาย	เสียดายรูปร่างนางหนักหนา
ประกอบทั้งมารยาทกิริยา	ดั่งนางในชั้นฟ้าสุราลัย
จะทูลทัดผัดเพี้ยนผ่อนปรน	เห็นขัดสนที่ไหนจะโปรดให้
จึ่งว่านางบุษบาจงคลาไคล	มาจะเร่งรีบไปอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
กริ่งใจมิใคร่จะไคลคลา	ไหว้มารดาแล้วก็จำไป
เดินตามตำมะหงงเสนี	เทวีก็คิดสงสัย
นางก้มดูรอยเท้าม้าไป	ในทางที่ระเด่นเสด็จมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งอีทาสีหลอหรา
ครั้นเห็นมหาเสนา	พาเกนบุษบาส่าหรีไป
ด้วยมีความรักเป็นหนักหนา	หลอหราจะอยู่ก็ไม่ได้
จึ่งวิ่งติดตามนางงามไป	ส่วนมารดานั้นไม่สงกา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาพี่เลี้ยงซึ่งรักษา
ครั้นได้ยินตำมะหงงเจรจา	ประสันตาก็นึกแต่ในใจ
อันถ้อยคำเสนาซึ่งว่านี้	ท่วงทีแยบยลเป็นกลใหญ่
/*54ครั้นจะขัดทัดทานก็จนใจ	จึ่งลอบออกไปเรียกม้า
แล้วสั่งคนสนิทที่ชิดใช้	ให้ควบแยกรายไปทุกทิศา
ถ้าพบพระองค์ทรงศักดา	ทูลว่าตำมะหงงพานางไป
เดินตัดลัดไปข้างป่า	ซึ่งข้าจะไปทูลนั้นไม่ได้
จะสะกดรอยตามนางงามไป	ขอเชิญภูวไนยจงรีบมา
แล้วเร่งให้ขึ้นพาชีชัย	ควบแยกรายไปที่ในป่า
ส่วนตัวพี่เลี้ยงประสันตา	ค่อยลอบเดินมาอยู่แต่ไกล
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มีอัชฌาสัย
พานางเดินตามทางไป	หวังมิให้ใครคิดสงกา
แกล้งเลี้ยวลัดสุมทุมพุ่มรก	แล้ววกหกเวียนไปในป่า
ครั้นแดดสายควรจวนเวลา	จึ่งพานางตัดลัดทางไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางบุษบาส่าหรีศรีใส
เดินพลางทางถามความไป	เมื่อไรจะถึงพระราชา
แต่นางก่นถามตำมะหงง	ชี้วกเวียนวงไปในป่า
ว่าบัดนี้จะถึงพระผ่านฟ้า	นางเห็นรอยม้านั้นหายไป
รอยเท้ารอยเดินก็สูญสิ้น	นางจึงกินใจคิดสงสัย
เห็นผิดทุกสิ่งเร่งกริ่งใจ	นางไวปัญญาจึงพาที
ไหว้แล้วจึงถามตำมะหงง	ท่านจงได้โปรดเกศี
บอกตามสัจจาพาที	พาข้ามานี้ประการใด
/*55ฤาศรีปัตหราทรงพระโกรธ	จะให้ลงโทษทัณฑ์เป็นไฉน
ท่านจะพรางข้าไปว่าไร	ข้ากินใจข้อนี้เป็นมั่นคง
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีผู้ชื่อตำมะหงง
ได้ฟังถ้อยคำก็งวยงง	ตำมะหงงมีความเมตตา
มิรู้แห่งที่จะบอกนาง	ใช่ที่ใช่ทางจะมุสา
จึงบอกนางงามตามสัจจา	ว่าเป็นเวราของนางแล้ว
ท้าวโกรธานักดั่งอัคคี	ด้วยระเด่นมนตรีลูกแก้ว
รักนางพิสวาทไม่คลาดแคล้ว	แล้วท้าวสั่งความถึงสามครา
ให้ตรวจเตรียมการสยุมพร	พระภูธรจะไปดาหา
เบาความไม่ตามพระบัญชา	ท้าวจึงโกรธามากไป
ให้ข้าผู้ชื่อตำมะหงง	มาลงโทษนางให้ตักษัย
เป็นกรรมของนางได้สร้างไว้	เจ้าตั้งใจไปเถิดนางกัลยา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสน่หา
ได้ฟังมหาเสนา	นางตระหนกตกประหม่าเป็นพ้นคิด
อั้นอัดกลัดกลุ้มแดดาล	ดั่งพระกาฬมาประหารเอาดวงจิต
ดั่งพระยานาคราชอันมีฤทธิ์	พ่นพิษมาต้องเอาดวงใจ
หน้าซีดผาดเผือดลงทันที	สมประดีประพรั่นหวั่นไหว
แล้วคิดมานะในใจ	คิดให้อยู่แต่ใกล้ริมทาง
เกลือกระเด่นมนตรีจะมาทัน	พระจะได้ป้องกันขัดขวาง
จึงว่าที่จะทำลายวายวาง	หนทางสุมทุมนี้ชอบกล
/*56ซึ่งท่านจะประทานชีวิต	อย่าคิดอื่นไปให้ขัดสน
ซึ่งข้าน้อยนี้พลอยวายชนม์	เป็นผลกรรมของตัวแล้ว
ว่าพลางนางร่ำโศกา	อนิจจาใครจะช่วยทูลพระแก้ว
ว่ามนตรีท่านพาเมียมาแล้ว	พระแก้วจะคิดประการใด
คิดว่าทรงธรรม์มีอันตราย	เมียจะรู้แยบคายก็หาไม่
แม้นรู้ว่ามาบรรลัย	ลูกจะสั่งไว้กับชนนี
เมียคิดเปลี่ยวใจคืนนี้นัก	เมียรักทูลห้ามเป็นถ้วนถี่
ถ้าท้าวสั่งให้ตั้งการพิธี	พระภูมีไม่รำพึงคิด
ข้าได้ทูลเตือนเป็นหลายครา	แต่ล้วนว่ามิให้เมียได้ผิด
บัดนี้เมียจะม้วยชีวิต	พระทรงฤทธิ์ไม่มาเห็นใจ
พ่อเจ้าประคุณของเมียอา	พระจะฟังเมียว่าก็หาไม่
เมียรักทูลเตือนสักเท่าใด	พระก็ไม่ฟังคำเมียไยดี
แต่ล้วนมิให้เมียได้ผิด	พระทรงฤทธิ์บิดเบือนเชือนหนี
เหมือนแกล้งให้เมียม้วยชีวี	พระภูมีไม่มาเห็นใจ
โอ้อนิจจานะอกอา	แต่มารดาจะรู้ก็หาไม่
มีแต่แม่ลูกเพื่อนเข็ญใจ	แม้นไข้ใครจะพยาบาล
ไม่มีพี่น้องญาติกา	โอ้ป่านนี้หนาน่าสงสาร
ลูกมาม้วยมุดสุดปราณ	มารดาไม่มาเห็นใจ
นางตีอกกลิ้งเกลือกเสือกร้อง	สองเนตรนองชลหลั่งไหล
แล้วสอดตามองทุกช่องไป	ตามแถวแนวไพรพนาวา
ไม่เห็นระเด่นมนตรี	นางตีอกชกทรวงโหยหา
แลเหลียวยิ่งเปลี่ยวเปล่าตา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๒๔ คำ
/*57๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังถ้วนถี่
ถ้อยคำนางร่ำโศกี	มนตรีสงสารเป็นพ้นนัก
ได้ยินครวญคร่ำถึงมารดา	ยิ่งแสนเวทนาเพียงอกหัก
ครั้นจะมิเร่งฆ่าจักช้านัก	ก็จวนพระทรงศักดิ์เสด็จมา
พระจะกั้นกางชิงนางไว้	ตัวกูจะได้ผิดเป็นหนักหนา
ที่ไหนนางจะม้วยมรณา	อย่าเลยจะปลอบให้ชอบใจ
จึ่งว่านางบุษบาส่าหรี	เจ้าเกิดเป็นสตรีอันแจ่มใส
ประกอบด้วยรูปโฉมประโลมใจ	บุญนางสร้างไว้แต่ปางบรรพ์
ชะรอยเจ้าประมาทพลาดพลั้ง	กรรมหลังจึงตามห้ำหั่น
ถึงเจ้าจะม้วยชีวัน	ก็จะได้ไปสวรรค์สะดวกดี
จะย่อท้อโศกาไปว่าไร	ใครจะมาช่วยได้ก็ใช่ที่
จงตั้งจิตคิดเสี่ยงเอาบารมี	ให้เป็นที่พึ่งในอนาคต
เจ้าปลงลงใจว่าใช้กรรม	บำบัดตัดเวรให้ม้วยหมด
จะเรืองรุ่งในกรุงโสฬศ	จะระทดใจไยนางบุษบา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางบุษบาได้ฟังมนตรีว่า
กราบลงแทบเท้าแล้วโศกา	พระคุณพรรณนานี้พ้นนัก
ซึ่งท่านเมตตามาสั่งสอน	พระคุณสุนทรในไตรจักร
จะขอร่ำให้สิ้นในความรัก	ให้แจ้งประจักษ์ในสัจจา
เดิมข้าไม่ปลงลงใจ	บุกรุกขึ้นไปบนเคหา
ข้าเจียมตัวด้วยกลัวพระอาญา	ข้าาได้ทูลเตือนให้สั่งการ
พระจะฟังคำข้าก็หาไม่	นางพิไรเล่าแจ้งแถลงสาร
/*58หวังจะหน่วงไว้ให้เนิ่นนาน	ไม่เห็นพระภูบาลเสด็จมา
เล่าพลางนางร่ำกำสรด	ระทดเปลี่ยวใจเป็นหนักหนา
พ่อเจ้าประคุณของเมียอา	จะแลหาเท่าไรไม่เห็นเลย
แล้วแลดูหน้าทาสี	จะคิดไฉนดีนะอกเอ๋ย
เทวาอารักษ์ช่างเฉยเมย	ช่วยเชิญพระทรามเชยของเมียมา
วันนี้เมียจะม้วยวายปราณ	เมียวอนท่านเอาใจไว้ท่า
ขอเชิญพระองค์จงเร่งมา	ให้เมียเห็นหน้าจะลาตาย
พระทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	เมื่อไรเลยทรงธรรม์จะผันผาย
วันนี้เมียจะม้วยมอดวอดวาย	ถึงตัวจะตายก็ไม่กลัว
จะกราบบาทฝากไว้แต่มารดา	พระคุณเลี้ยงลูกมามิให้ชั่ว
ลูกได้ความผิดไม่คิดกลัว	กรรมของตัวลูกเองจะโทษใคร
สองกรค่อนทรวงเข้าหักหัก	สลักอกฟกช้ำเข้าร่ำไห้
กลิ้งเกลือกเสือกร้องเนตรนองไป	เพียงนางจะขาดใจตาย
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงฟังไปก็ใจหาย
ให้ตะลึงตะไลไปทั้งกาย	เสียดายถ้อยคำแลรูปทรง
ประกอบทั้งกิริยามารยาท	เห็นงามประหลาดใจให้ใหลหลง
จึงปลอบนางบุษบาโฉมยง	เจ้าจงระงับดับใจ
อันเกิดมาในวัฏสงสาร	ใครจะหนีกาฬมัจจุราชได้
ถึงกษัตริย์เศรษฐีแลคนไร้	ฝูงคนอยู่ในไตรโลกา
ถึงพรหมเมศยมเรศสิทธิศักดิ์	วายุภักษ์ลอยอยู่บนเวหา
ครั้นถึงกรรมแล้วจำมรณา	เว้นไว้แต่ช้ากับพลัน
/*59นางไม่มีโทษทุจริต	ดับชีวิตก็จะไปกระยาหงัน
เจ้าจงภาวนารักษาธรรม์	ตั้งใจไปสวรรคาลัย
เราคิดเอ็นดูนางหนักหนา	ครั้นจะงดอยู่ช้าก็ไม่ได้
ว่าแล้วถอดดาบออกง่าไว้	เจ้าตั้งใจไปเถิดนางบุษบา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางบุษบาตกใจเป็นหนักหนา
เห็นมนตรีถอดดาบย่องเข้ามา	กัลยากอดบาททั้งสองไว้
พ่อเจ้าจงโปรดเกศา	ข้าจะขอสั่งความไว้ตามได้
แม้นชีวิตข้าม้วยบรรลัย	ขอท่านจงได้กรุณา
จงเอาภูษาผืนนี้	ของระเด่นมนตรีให้แก่ข้า
ปิดศพข้าไว้จึงไคลคลา	อย่าให้อุจาดอยู่กลางไพร
แม้นระเด่นมนตรีเสด็จมา	เมตตาด้วยช่วยทูลให้ได้
ว่าบุญน้อยแล้วจะลาไป	กราบบาทฝากไว้แต่ชนนี
สั่งพลางนางร่ำร้องไห้	จิตใจนางร้อนดั่งเพลิงจี่
โอ้ว่าระเด่นมนตรี	ไม่ปรานีเมียแล้วพระภูธร
ถึงเมียจะม้วยชิวิต	พระทรงฤทธิ์สั่งเสียเมียก่อน
เมียจะค่อยทุเลาเบาร้อน	ถึงม้วยมรณ์ไม่อาลัยนัก
เมียเตือนภูวไนยให้สั่งการ	ภูบาลอวดองค์ทะนงศักดิ์
แม้นฟังสั่งเสียด้วยใจภักดิ์	ที่ไหนเมียรักจักวายชนม์
นางร่ำพิไรพาที	ตีอกชกทรวงโหยหน
เพียงนางจะวางวายชนม์	ก่นชะแง้แลไปในพงพี
ฯ ๑๖ คำ
/*60๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาบดีศรี
ฟังนางบุษบาพาที	โศกีครวญคร่ำร่ำไร
ตำมะหงงสงสารลานสวาท	มิอาจที่จะกลั้นโศกาได้
ชลเนตรคลอคลองนองนัยน์	แล้วคิดครวญใคร่ไปมา
ครั้นกูจะย่อหย่อนอ่อนใจ	เสียราชการไปเป็นหนักหนา
นางเห็นว่ากูกรุณา	จะร่ำว่าพิรี้พิไรไป
ถ้าระเด่นมนตรีเสด็จมา	หน้าที่จะไม่ม้วยตักษัย
จำกูจะขู่ให้ตกใจ	ให้นางมานะละโศกา
คิดแล้วจึงร้องมาทันที	บัดนี้ก็จวนสายเป็นหนักหนา
เราเป็นผู้ใหญ่ท่านใช้มา	จะเมตตากัลยาก็สุดคิด
อันกเลวระรากซากศพเจ้า	ไว้พนักงานเราจะปกปิด
ทีนี้เจ้าจงตั้งใจคิด	ดับจิตไปชั้นศุลี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางบุษบาส่าหรี
ได้ฟังตำมะหงงเสนี	สองมือตีอกเพียงจะโทรมทรุด
นิจจาเอ๋ยใครเลยจะช่วยได้	จิตใจให้ร้อนดั่งเพลิงจุด
ทีนี้เมียรักจักม้วยมุด	เห็นสุดคิดเมียแล้วพระทรามเชย
ที่ไหนเมียจะพบพระแก้ว	แต่วันนี้ไปแล้วนะอกเอ๋ย
เคยร่วมภิรมย์ชมเชย	ชวนน้องให้เสบยทุกเวลา
พอได้เจ็ดวันพระพันปี	แต่นี้พระมิได้เห็นหน้า
วันนี้พระไปพนาวา	แล้วพระจะกลับมาพลับพลาชัย
ครั้นรู้ว่าเมียม้วยมรณา	พระจะแสนโศกาละห้อยไห้
/*61ใครเลยจะช่วยทูลพระจอมไตร	ว่าศพเมียอยู่ในป่านี้
บุญน้อยแล้วมิได้มาเห็นหน้า	แต่พอพระมาช่วยเผาผี
จะสั่งความไว้แก่ใครดิ่	โอ้ยามป่านฉะนี้นะอกอา
แล้วนางนิ่งนึกแต่ในใจ	ถึงจะวิงวอนไปให้หนักหนา
ใช่ที่จะพ้นมรณา	แต่จะหน่วงให้ช้าเวลาไว้
คิดแล้วนางจึงว่ามา	จะกลัวความมรณาก็หาไม่
เกิดมาเป็นคนแล้วไซร้	ใครใครก็ไม่พ้นอนิจจา
มาอาลัยสงสารแต่มารดา	เมื่อแรกจะมามิได้สั่ง
ซึ่งท่านจะประหารชีวัง	ข้าขอตั้งใจบริกรรม
นมัสการคุณพระเป็นเจ้า	ปกเกล้าเป็นที่อุปถัมภ์
ให้สงบอารมณ์นิยมยำ	จะตั้งใจบริกรรมภาวนา
แล้วนางกราบลงกับปฐพี	พระธรณีจงโปรดเกศา
ให้ร้อนถึงอาสน์อินทรา	ทั้งประตาระกาหลาที่ในไพร
เชิญช่วยดลจิตพระทรงฤทธิ์	นำกิจทั้งนี้ไปแจ้งให้
นางนิ่งบริกรรมบ่นพร่ำไป	มิให้ตำมะหงงนั้นสงกา
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงสงสารเป็นหนักหนา
เห็นนางซบพักตร์ลงภาวนา	คิดว่าบัดนี้ก็ชอบกล
ครั้นกูจะงดไว้ช้า	จวนระเด่นมาจะขัดสน
จำกูจะฆ่านางให้วางชนม์	จึ่งจะพ้นอาญาพระทรงธรรม์
ตำมะหงงเอ็นดูเป็นพ้นไป	แข็งใจด้วยกลัวเป็นกวดขัน
จึงเงื้อดาบพิฆาตฟาดฟัน	นางนั้นก็ม้วยชีวี
/*62ขึ้นไปบังเกิดในเมืองฟ้า	เป็นเทพธิดาในราศี
ศพนางกลิ้งกลางปฐพี	เกศีกระเด็นออกจากกาย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	อีหลอหราอกสั่นขวัญหาย
ร้องไห้กลิ้งเกลือกเสือกกาย	กอดเท้าศพนายเข้าร่ำไร
โอ้ว่าบุษบาส่าหรี	เจรจาอยู่บัดนี้แล้วไปไหน
มานอนนิ่งไม่ติงกายใย	มาไปบ้านเถิดนางบุษบา
ผินหน้ามาพูดด้วยข้าก่อน	แม่มานอนอยู่ไยที่ในป่า
เราไม่เคยไปไกลบ้านช้า	มารดาจะละห้อยคอยหาเรา
โอ้แม่บุษบาส่าหรี	ไม่พอที่จะมาตายเปล่าเปล่า
จะสั่งเสียสักคำก็ทำเนา	ไม่พอที่โฉมเฉลาวายชีวัน
แม่มาสลัดซัดข้าไว้	หนีไปเมืองฟ้ากระยาหงัน
เป็นเพื่อนเล่นเพื่อนสุขทุกข์นิรันดร์	วันนี้เจ้าโกรธข้าว่าไร
เคยอยู่ด้วยกันแต่ก่อน	บ่ห่อนจะจากกันได้
เป็นเพื่อนยากเย็นเข็ญใจ	จนอายุเราใหญ่เพียงนี้แล้ว
เจ้าข้าไม่เคยพรากจากกัน	มาจำบรรลัยเพราะพระแก้ว
จะกลับไปบ้านไยไม่ไปแล้ว	จะตายเพื่อนนางแก้วในพงพี
ตีอกร่ำไรไปมา	แล้วเรียกบุษบาส่าหรี
เป็นไรแม่ไม่พาที	ทาสีกอดศพสลบไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ตำมะหงงผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นฟันนางม้วยบรรลัย	เศียรกระเด็นไปจากกายา
/*63จึงหยิบเอาเศียรนางมาต่อกาย	แล้วคิดเสียดายเป็นหนักหนา
ลำดับกายนางวางไสยา	จึ่งคลี่ภูษาออกคลุมไว้
ห่อหุ้มให้พลางทางเอ็นดู	จะอยู่ที่นี่ช้าก็ไม่ได้
ปกปิดให้มิดแล้วคลาไคล	จะเร่งรีบเข้าไปพระพารา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึงอีทาสีหลอหรา
ครั้นเห็นตำมะหงงจะไคลคลา	อีหลอหรากอดเท้ามนตรีไว้
เมตตาท่านอย่าเพ่อไปก่อน	ท่านฟันฟอนนางให้ตักษัย
จงฆ่าฟันข้าให้บรรลัย	ข้าจะได้ตายเพื่อนนางบุษบา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังอีหลอหรา
กูจะฆ่ามึงไยให้มรณา	ตัวเอ็งเป็นข้าไม่ต้องการ
อันนางบุษบาส่าหรี	มีโทษจึงสั่งให้สังหาร
เอ็งจะพลอยตายเปล่าไม่เข้าการ	ยายมารดาเฒ่าจะเปล่าใจ
ไม่มีพี่น้องญาติกา	ชราแล้วจะได้อาศัย
ว่าพลางเอ็งวางกูเร็วไว	กูจะเร่งรีบไปพระนคร
ฯ ๖ คำ
๏ ไม่ให้ไป	จงฟาดฟันข้าไว้ที่นี่ก่อน
แม้นมิห้ำหั่นบั่นรอน	จะว่าวอนยึดไว้ข้าไม่วาง
ข้าไม่ไปอยู่เพื่อนมารดา	จะตายเพื่อนกัลยาที่ป่ากว้าง
วอนว่ายุดไว้ร้องไห้พลาง	แล้วไปยืนกั้นหนทางไว้
/*64อันอีหลอหราทาสี	จะมีสมประดีก็หาไม่
ไม่คิดครั่นคร้ามขามใจ	ด้วยความรักใคร่ที่ในนาง
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงคิดเห็นเป็นขัดขวาง
แค้นใจด้วยมันมากั้นกาง	จะรีบไปให้พ้นหนทางนี้
แม้นว่าทาสีมิมรณา	จะหน่วงหนักชักช้าอยู่ที่นี่
จนใจจะทำกระไรดี	จำจะฆ่าทาสีให้บรรลัย
คิดแล้วจึงกล่าวอภิปราย	มึงรักนายจะตายด้วยได้
กูจะฆ่าให้สาแก่น้ำใจ	จึ่งเงื้อดาบขึ้นไว้ละฟาดฟัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	อีหลอหราวิ่งมาขมีขมัน
จึ่งทอดตัวลงข้างนางพลัน	ผันหน้ามากอดเอาศพนาง
แล้วเหลียวมาว่าแก่มนตรี	ทีนี้ข้าไม่ขัดขวาง
จงฟันข้าไว้ให้ใกล้นาง	อย่าให้ร่างข้าผลัดนางบุษบา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังอีหลอหรา
ซื่อตรงคงคำสัจจา	อารีเลิศลบภพไตร
กตัญญูรุ้คุณยิ่งนัก	รักนายจะตายด้วยได้
จำจะฆ่ามันให้บรรลัย	ด้วยเกรงภูวไนยจะมาทัน
จึ่งยกดาบขึ้นเงือดเงื้อไว้	ตำมะหงงมิใคร่จะห้ำหั่น
แข็งใจพิฆาตฟาดฟัน	อีหลอหรานั้นก็บรรลัย
/*65ครั้นฆ่าทาสีเสร็จแล้ว	ตำมะหงงคลาดแคล้วเข้ากรุงใหญ่
กราบทูลตามมูลคดีไป	จงทราบพระทัยพระภูมี
ฯ ๘ คำ
๓
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระเด่นมนตรีเรืองศรี
พระเที่ยวไปในดงพงพี	ภูมีโศกสร้อยละห้อยใจ
แต่ตะลึงคะนึงในไม่สร่าง	จะวายวางโศกาก็หาไม่
รำลึกตรึกถึงคะนึงใน	เจ้าแก้วตายาใจของพี่อา
โอ้นางบุษบาส่าหรี	ป่านฉะนี้จะโศกสร้อยคอยหา
พี่ซัดเจ้าไว้ในพลับพลา	จะโศกาถึงพี่ไม่รู้แล้ว
โอ้สายสุดสวาทของเรียมเอ๋ย	พี่ไม่เคยคลาไคลไกลแก้ว
มาจำใจนิราศคลาดแคล้ว	โอ้แก้วพี่เป็นห่วงด้วยดวงใจ
โอ้ว่าอนิจจาเวลานี้	น้องรักของพี่จะเป็นไฉน
จะใคร่กลับไปยังพลับพลาชัย	รำคาญทะยานใจพระภูมี
ให้ขับม้าผ่าไปในดงดาล	ไม่พบพานนกเนื้อเสือสีห์
สิงห์สัตว์สิ่งใดก็ไม่มี	พงพีสงัดดังป่าช้า
ฯ ๑๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอารักษ์พระไพรที่ในป่า
จึงแกล้งจำแลงแปลงกายา	เป็นกวางออกมาแต่ป่าชัฏ
ครั้นถึงหน้าม้าพระภูมี	มฤคีวิ่งเวียนเฉวียนฉวัด
ครั้นพระภูวไนยไล่สะพัด	กวางลัดตัดดงไปตรงทาง
แกล้งล่อให้ใกล้พระไล่ลัด	ออกจากป่าชัฏถึงทุ่งกว้าง
ใกล้พุ่มที่ซุ่มศพนาง	กวางนั้นอันตรธานหายไป
ฯ ๖ คำ
/*66๏ บัดนั้น	ประสันตาตัวดีจะมีไหน
จึ่งวิ่งมารับด้วยฉับไว	ครั้นใกล้เเล้วจึ่งทูลมา
จึ่งแจ้งเนื้อความตามคดี	ท่านมนตรีลวงนางมาในป่า
ข้าน้อยคอยสะกดรอยตามมา	เข้าไปในป่าตรงนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	พระภูมีโจนลงจากอาชา
แล้วเสด็จรีบไปมิได้ยั้ง	ให้กลัดกลุ่มคลุ่มคลั่งเป็นหนักหนา
พอเหลือบเห็นนางนอนมรณา	อีหลอหรากอดเท้าเข้าบรรลัย
พระกลุ้มกลัดขัดจิตพิศวง	จะดำรงพระองค์ไว้ไม่ได้
ทรุดองค์ลงข้างนางทรามวัย	ภูวไนยสวมกอดเอาศพนาง
พระกรรณพระเนตรก็มืดมิด	ดั่งจิตจะออกจากร่าง
อั้นอัดกลัดกลุ้มทั้งสารพางค์	พระกอดเอาศพพนางสลบไป
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
เห็นพระซอนซบสลบไป	แน่นิ่งไม่ติงกายา
จึ่งเข้าอุ้มองค์พระทรงธรรม์	นวดฟั้นคั้นบาททั้งซ้ายขวา
บ้างเรียกบ้างร่ำโศกา	บ้างวิ่งไปหาฟืนไฟ
อันพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	สมประดีจะมีก็หาไม่
เอาน้ำมาชะโลมลูบไล้	พระฟื้นขึ้นได้สมประดี
ฯ ๖ คำ
/*67๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ครั้นฟื้นคืนได้สมประดี	พระกอดศพเทวีร่ำโศกา
๏ เจ้าพี่	เจ้ามานอนอยู่ไยที่ในป่า
ฤๅพี่ว่าสิ่งไรให้โกรธา	เจ้าไม่เจรจาด้วยพี่ไย
จงผันหน้ามาพูดด้วยพี่ก่อน	เจ้าจะตัดรอนพี่กระไรได้
ถึงเมื่อพี่จะลาเจ้ามาไพร	พี่สั่งให้เจ้าอยู่ที่พลับพลา
พี่จำจากเจ้าเมื่อเช้านี้	ใจพี่เปลี่ยวเปลี่ยวเป็นหนักหนา
ถึงตัวไปใจอยู่ด้วยกัลยา	พระจึงเปิดภูษาที่คลุมนาง
พี่เห็นหน้าเจ้ายิ่งเศร้าจิต	เพียงชีวิตจะออกจากร่าง
อั้นอัดกลัดกลุ้มทั้งสารพางค์	พระกรกอดศพนางสลบลง
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงพรั่นจิตพิศวง
เห็นพระซอนซบสลบลง	ต่างเข้าประคององค์พระทรงชัย
จึงพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	กอดบาทภูมีเข้าร่ำไห้
โอ้ว่าพระผ่านฟ้าสุราลัย	เป็นไฉนพระมาเป็นดั่งนี้
ภูมีสิ้นสมประดีนัก	เพราะรักบุษบาส่าหรี
จะเรียกเท่าไรไม่พาที	มาทิ้งข้าน้อยนี้ทั้งสี่ไว้
ทั้งหมู่มุขมนตรีรี้พล	จะเว้นสักคนก็หาไม่
ตีอกกลิ้งเกลือกเสือกไป	ร้องไห้ร่ำรักพระจักรี
พระพี่เลี้ยงจึงคิดแก้ไข	ห้ามเสียงร้องไห้อย่าอึงมี่
จึงเอาน้ำสุคนธามาลี	มาลูบไล้ภูมีทั้งกายา
บ้างฝนยาออกกรอกคั้น	ทั้งนวดทั้งฟั้นเป็นหนักหนา
/*68ครั้นพระค่อยฟื้นสมประดีมา	พี่เลี้ยงจึงทูลว่าพระภูวไนย
พระองค์อย่าทรงกรรแสงนัก	นางจักเป็นมาก็หาไม่
อุตส่าห์ระงับดับพระทัย	กรุงไกรไม่ไร้นารี
จึ่งเอาพระปัญญามาผันผ่อน	พระภูธรรุ่งเมืองเรืองศรี
พระเป็นปิ่นปักเกศธรณี	ฤๅมาสิ้นสมประดีด้วยหญิงไร้
รู้ไปถึงไหนจะติฉิน	ไพร่ฟ้าจะนินทาได้
ปลอบพลางเอาบาททูลเกล้าไว้	พระภูวไนยรำพึงดูจงนัก
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีมีศักดิ์
ได้ฟังพี่เลี้ยงเตือนก็เบือนพักตร์	พระทรงศักดิ์มิได้นำพา
พระองค์ยิ่งทรงโศกสร้อย	ละห้อยพระทัยเป็นหนักหนา
บุษบาส่าหรีของพี่อา	เจ้ามาตายจากอกพี่ไป
เราเคยอยู่เป็นสุขทุกราตรี	ยังที่พลับพลาทองผ่องใส
เจ้าเคยชวนเชยให้เสบยใจ	ปลุกปลื้มอาลัยทุกเวลา
มาจำจากพรากเจ้าเมื่อเช้านี้	เจ้าอ้อนวอนพี่เป็นหนักหนา
ไม่รู้ว่ากลจะปนมา	ดั่งพี่ฆ่าเจ้าให้ม้วยมิด
ด้วยพี่ขัดรับสั่งพระบิดา	ให้แก้วกัลยามาพลอยผิด
เอ็นดูเจ้าคู่ชีวิต	พี่ผิดด้วยคิดใจเบา
ทีนี้จะอยู่ไปไย	จะกลั้นใจให้ม้วยไปด้วยเจ้า
แล้วช้อนศพนางวางเหนือเพลา	เป็นไรเจ้าจึ่งไม่พาที
ครั้นเห็นเศียรนางขาดออกจากกาย	พระจะขาดใจตายลงกับที่
พระสลบซบสิ้นสมประดี	ระเด่นมนตรีไม่ฟื้นองค์
ฯ ๑๔ คำ
/*69๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงตกใจให้ใหลหลง
บ้างวิ่งเข้าไปอุ้มองค์	บ้างหลงประคองนางบุษบา
บ้างร้องไห้เรียกหาภูวไนย	บ้างวิ่งวนไปที่ในป่า
ขุดรากพลีใบไม้มา	เสกฝนหยูกยาก็ฟั่นเฟือน
บ้างคลำพระบาทคลี่พระหัตถ์	บ้างพลัดคลำเปล่าที่เท้าเพื่อน
บ้างร้องไห้บ่นสาระวนเฟือน	บ่นเปื้อนเลื่อนไปให้เคลื่อนคลาย
จะแก้ไขเท่าไรก็ไม่ฟื้น	ตื่นตระหนกอกสั่นขวัญหาย
ครั้นพระฟื้นองค์ด้วยทรงกาย	พี่เลี้ยงทั้งหลายก็ดีใจ
จะวิงวอนเท่าไรไม่พาที	จะปรกติสมประดีก็หาไม่
แต่บ่นพร่ำร่ำโศกาลัย	พระกอดทรามวัยไม่ละวาง
ยังค่ำแล้วก็ย่ำสนธยา	พี่เลี้ยงปรึกษาเห็นขัดขวาง
จึงสั่งให้ไปขนเครื่องพลาง	ที่ยังค้างอยู่ในพลับพลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันได้ฟังพร้อมหน้า
พนักงานของใครก็ไคลคลา	มาถึงพลับพลาทันใด
คนเหล่าอยู่เฝ้าเครื่องนั้น	เห็นเพื่อนกันมาก็ถามไถ่
ครั้นแจ้งเนื้อความตามใน	จัดขนกล่นไปทั้งพลับพลา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยายบิบี๋ตกใจเป็นหนักหนา
เห็นคนสับสนที่พลับพลา	จึ่งวิ่งมาถามทันใด
ว่าระเด่นมนตรีผู้มีศักดิ์	พระประชวรหนักเบาเป็นไฉน
ลูกรักบุษบายาใจ	อยู่ไหนเป็นไรไม่เห็นมา
/*70ถามใครเขาก็ไม่พาที	เซ้าซี้ซักความถามหา
ไหว้แล้วไหว้เล่าเจ้าเมตตา	ฤาลูกข้าเป็นประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	วิเยนเอ็นดูจึงบอกให้
ว่าตำมะหงงรับสั่งท้าวไท	ให้ฆ่านางม้วยมรณา
ทั้งอีหลอหราก็ตายด้วย	มอดม้วยบรรลัยอยู่ในป่า
ระเด่นมนตรีเสด็จมา	ทรงโศกาอยู่ที่ศพนาง
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	บิบี๋ตีอกเข้าผางผาง
ระรัวตัวสั่นทั่วสารพางค์	ทอดตัวลงกลางธรณี
พ่างเพียงจะขาดใจตาย	เสือกกายสลบลงกับที่
ครั้นฟื้นสติสมประดี	ตีอกเข้าร่ำโศกา
โอ้ว่าอนิจจาเจ้าแม่	ทำไฉนแม่จะแลเห็นหน้า
เจ้าอุ่นเรือนเพื่อนไร้ของมารดา	ทีนี้จะบากหน้าไปพึ่งใคร
มีแต่แม่ลูกสองรา	ทั้งบิดาญาติกาก็หาไม่
เจ้ามาสลัดซัดแม่ไว้	ใจแม่จะขาดแล้วนะลูกรัก
เจ้าเคยปรนนิบัติพยาบาล	มิให้มารดานี้เหนื่อยหนัก
แม่เสียดายสายสวาทนัก	ลูกรักของแม่คือแท่งทอง
บิดาก็ม้วยบรรลัยไป	ได้เจ้าอยู่เพื่อนแม่เป็นสอง
เสียแรงแม่พร่ำปกครอง	แต่แรกอุ้มท้องเจ้ามา
แม่อุตส่าห์อาบน้ำป้อนข้าว	แม่เฝ้าพิทักษ์รักษา
ครั้นอายุเจ้าวัยใหญ่มา	แก้วตาแม่งามดั่งแกล้งเกลา
/*71โอ้ว่าอุ่นเรือนเพื่อนยาก	แม่พร่ำจะฝากผีเจ้า
มาหนีแม่ไปก่อนให้ร้อนเร้า	แม่จะตายตามเจ้าไปเมืองอินทร์
แม่จะได้ใครพิทักษ์รักษา	กว่าแม่จะม้วยมุดสุดสิ้น
เจ้าไปจำตายอยู่กลางดิน	โอ้ว่าเพื่อนกินของมารดา
ยายมารดาค่อนอกเข้าร่ำรัก	สลักอกหอบรวนครวญหา
กลิ้งเกลือกเสือกดิ้นโศกา	โดยกำลังชราก็ผอยแรง
เจ็บอกฟกช้ำลำบากนัก	หอบฮักอกคอก็เหือดแห้ง
สุดเสียงสุดที่จะพลิกแพลง	สุดสิ้นแรงแล้วก็ขาดใจ
อันยายบิบี๋ไร้หนี	จะมีใครพยาบาลก็หาไม่
ครั้นม้วยมุดสุดสิ้นชีวาลัย	ศพกลิ้งอยู่ในกลางธรณี
ฯ ๒๕ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวกุเรปันเรืองศรี
พระฉุกใจคิดเห็นผิดที	จนสิ้นแสงสุริย์ศรีเลี้ยวลด
พระจินดาปรารภคอยท่า	ไม่เห็นลูกยาปรากฏ
มาเฝ้าพระองค์ทรงยศ	ระทดพระทัยไปมา
จึงสั่งดะหมังเสนี	ให้เร่งรีบจรลีไปในป่า
ไปหาระเด่นมนตรีมา	ยังพระพาราบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	มาขึ้นพาชีด้วยฉับไว
เร่งรีบออกไปยังพลับพลา	จะเห็นคนไปมาก็หาไม่
เห็นแต่ทรากผีบิบี๋ไซร้	มอดม้วยบรรลัยอยู่กลางดิน
/*72พี่เลี้ยงเสนาก็หาไม่	ทั้งพลับพลาชัยก็หมดสิ้น
กาแร้งจิกแย่งกันกิน	ผู้คนหายสิ้นก็กินใจ
ดะหมั่งจึงขับอาชา	เร่งรีบเที่ยวหาในป่าใหญ่
จึ่งแลเห็นพระโอรสยศไกร	ภูวไนยกอดศพโศกี
ดะหมังจึงเข้าไปกราบทูล	ตามมูลเหตุเป็นถ้วนถี่
ว่าพระองค์ผู้ทรงธรณี	ให้ข้านี้มาเชิญเสด็จไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
พระยิ่งเศร้าสร้อยน้อยใจ	จึงตอบดะหมังไปมิได้ช้า
อันโทษข้าผิดแต่เพียงนี้	ท้าวมิควรคิดชังน้ำหน้า
ข้ารักใคร่ในนางบุษบา	ทำเมียข้าให้ม้วยบรรลัย
เป็นหน่อกษัตริย์จักรพรรดิ์ตรา	หาความพิจารณาไม่
มาล่อลวงโลมเขาให้ตายใจ	แล้วฆ่าเมียเขาให้มรณา
นี้ควรชอบหรือทุจริต	ท่านไปคิดพิดทูลปรึกษา
ท้าวไม่มิจิตคิดเมตตา	แล้วจะให้หาข้าไปว่าไร
ว่าพลางวิโยคโศกเศร้า	พระกอดศพนางเข้าร่ำไห้
โอ้นางบุษบายาใจ	มาตายจากพี่ไปทั้งเป็น
โอ้อกพี่เพียงจะอกหัก	เจ็บนักด้วยรู้ไม่ถึงเข็ญ
ไม่พอที่เป็นก็มาเป็น	เจ้านิ่มเนื้อเย็นของพี่ยา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังผู้มียศถา
ขัดสนจนใจในปัญญา	มิรู้ที่จะว่ากระไรดี
/*73แล้วจึงถวายบังคมลา	ขึ้นม้าคืนมายังกรุงศรี
รีบรัดลัดป่าพนาลี	ก็ถึงบุรีเวียงชัย
ครั้นถึงจึงเข้าไปกราบทูล	นเรศูรปิ่นภพเป็นใหญ่
ว่าพระโอรสยศไกร	ข้าทูลเท่าไรไม่นำพา
กอดศพบุษบาส่าหรี	โศกีร่ำไรอยู่ในป่า
พระองค์ไม่เสด็จเข้ามา	ขอพระราชาจงแจ้งใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพเป็นใหญ่
ได้ฟังมหาเสนาใน	ขัดสนจนใจเป็นพ้นคิด
กูมิได้ทันพิจารณา	ให้ลอบล้างบุษบาเสียนั้นผิด
เพราะโกรธใจมิได้ทันคิด	พระทรงฤทธิ์นิ่งไปไม่เจรจา
คิดได้สั่งปาเตะเสนี	ให้เร่งขึ้นพาชีไปในป่า
ปลอบโยนให้ลูกเราเข้ามา	ว่ากล่าววิงวอนให้อ่อนใจ
ด้วยลูกเรายังเยาว์อยู่นัก	ไปหลงรักบุษบาชาวไร่
จงไปเล้าโลมปลอบให้ชอบใจ	ท่านแก้ไขให้ได้ตัวมา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	มาขึ้นอาชาด้วยฉับไว
๏ มาถึง	จึ่งตั้งบังคมประนมไหว้
กราบทูลพระองค์ผู้ทรงชัย	แก้ไขด้วยไวปัญญา
อันหลงด้วยหญิงไร้อยู่ฉะนี้	ข้าเห็นไม่ดีเป็นหนักหนา
อันนางสาวสรรในพารา	ก็ดีกว่าบุษบาคนจน
/*74พระบิดายังไม่ยกให้	ด้วยตั้งใจจะแต่งให้เป็นผล
จะให้งามอร่ามแก่ฝูงชน	ในสกลแว่นแคว้นแดนไตร
พระองค์มาหลงด้วยชาวป่า	ข้าเห็นว่าเขาจะนินทาได้
แม้นแจ้งถึงชาวเวียงชัย	จะว่าพระองค์ไปมัวเมา
พระจงเอาปัญญามาผ่อนผัน	กลับคืนเข้ากุเรปันเสียอย่างเก่า
มิใช่พระองค์ทรงพระเยาว์	เข้าไปเฝ้าเถิดพระภูมี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ได้ฟังปาเตะเสนี	พระภูมีกลัดกลุ้มขึ้นมา
ออกชื่อว่าจะให้ไปเวียงชัย	ภูวไนยเคืองขัดเป็นหนักหนา
ยิ่งกลุ้มกลัดขัดใจพระราชา	จะวันทาสั่งไปก็ไม่มี
ท้าวให้มาหาข้าว่าไร	ทำให้ข้าร้อนดั่งเพลิงจี่
ถ้าท้าวเมตตาปรานี	จะทำถึงเพียงนี้ก็ผิดไป
อันนางบุษบาส่าหรี	โทษทัณฑ์นางจะมีก็หาไม่
ท้าวให้ฆ่าฟันเขาบรรลัย	ข้าไซร้หากผิดด้วยเบาความ
แม้นปาปะอะหยีจะเลี้ยงข้า	ซึ่งไม่ชอบตานั้นควรห้าม
ท้าวด่วยจู่ลู่วู่วาม	หยาบหยามให้ได้เดือดร้อน
แม้นจะใคร่ได้ข้าไว้ใช้	สิ่งใดก็ควรพิเคราะห์ก่อน
ท้าวแกล้งมิให้ไปนคร	จะซ่อนอยู่กว่าสมคิด
ข้าเป็นคนหฤโหดโทษหนัก	พระทรงศักดิ์ทำได้ให้เหลือผิด
แม้นมิสมเหมือนอารมณ์คิด	ไม่ติดใจสมบัติกุเรปัน
ถึงกรุงอันนี้เกษมสุข	สนุกดังเมืองฟ้ากระยาหงัน
/*75ก็ไม่ขอเห็นกรุงกุเรปัน	จะดั้นอยู่ในป่าพนาลัย
๏ ว่าพลาง	พระกอดศพนางเข้าร่ำไห้
โอ้นางบุษบายาใจ	เจ้าไม่เห็นใจพี่ชาย
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะได้ฟังก็ใจหาย
จึงกล่าวนบนอบตอบภิปราย	เบี่ยงบ่ายให้พระคลายโศกี
อันพระราชธิดาตุนาหงัน	ก็เรืองฉันยิ่งนางในราศี
สมควรกับองค์พระภูมี	เป็นศรีในกรุงกุเรปัน
พระองค์ผู้ทรงศักดา	เอาพระปัญญามาผ่อนผัน
จงระงับโศวาจาบัลย์	จะเป็นปิ่นปักขัณฑเสมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีฟังปาเตะว่า
ถึงก้าโละจะงามดั่งนางฟ้า	เป็นด้วยวาสนามิเคยครอง
จึงบันดาลดลใจให้รักชั่ว	เป็นกรรมของตัวมาตามสนอง
คนปลักหรือจะชักให้ไปครอง	เห็นไม่ต้องตามยุติธรรมา
๏ อยู่ไย	จะสู้ม้วยบรรลัยประเสริฐหนา
เกิดมาเป็นวงศ์เทวา	รักษาสุจริตให้ผิดธรรม์
เสแสร้งแต่งลมประโลมลวง	ให้ดวงยิหวาพี่อาสัญ
ใครจะเล็งเห็นใจที่ไหนนั้น	พี่จะไปกุเรปันด้วยอันใด
๏ พี่คิด	จะม้วยมิดอยู่ในป่าใหญ่
พี่ทำผิดให้เจ้าบรรลัย	คือใครจะนับว่าเป็นชาย
ครองศักดิ์ไม่รักษายศ	ปลงปลดผลาญขีพเขาฉิบหาย
/*76เจ้ามารับอาญาแทนพี่ชาย	ถึงเจ้าตายก็งามแก่โลกา
ฝ่ายพี่ผู้จะอยู่ภายหลังนี้	อัปรีกว่าคนทั้งแหล่งหล้า
ความอายเป็นพ้นคณนา	จะเอาหน้าไปไว้ที่แห่งใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะได้ฟังละห้อยไห้
สงสารด้วยองค์พระทรงชัย	ชลนัยน์ไหลหลั่งดังธารา
มิอาจฝ่าฝืนทูลกิจ	ขัดสนจนจิตเป็นหนักหนา
จึ่งกราบถวายบังคมลา	กลับเข้าพาราทันใด
๏ ครั้นถึง	จึ่งนบนิ้วบังคมประนมไหว้
กราบทูลแถลงให้เเจ้งใจ	ข้าไปอ้อนวอนพระโอรส
พระตัดรอนไม่เข้ามาบุรี	มีแต่ครวญคร่ำกำสรด
เห็นอาลัยอาวรณ์อ่อนระทด	พระมิได้เงือดงดโศกา
ว่าพระบาททำได้ไม่อาลัย	น้อยพระทัยเป็นหนักหนา
มิได้ทรงเสวยโภชนา	กอดศพโศการ่ำไร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเป็นใหญ่
ฟังเสนาทูลดังนั้นไซร้	เสียวสะดุ้งพระทัยเป็นพ้นนัก
พระเสด็จคืนเข้าปราสาทชัย	ฉุกใจฤากูไม่หน่วงหนัก
ทำไฉนจะได้ลูกรัก	ครอบครองอาณาจักรสืบไป
แต่พระถวิลจินดา	นิทราจะหลับก็หาไม่
พระเร่งสลดระทดใจ	ด้วยพระโอรสไม่เข้ามา
ฯ ๖ คำ
/*77๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงก็ปรึกษา
ชวนกันดำริตริตรา	ด้วยพระทรงโศกาไม่วางวาย
ได้สามวันสามราตรีแล้ว	พระแก้วกำสรดไม่เหือดหาย
ไม่นิทราสรงเสวยทุกเพรางาย	ด้วยพระกำลังกายจะน้อยไป
เกลือกฉุกขุกเหตุเภทพาล	รำคาญจะทำความใหญ่
จำเราจะประกอบให้ชอบใจ	สุดแต่อย่าให้พระโศกี
ครั้นคิดกันแล้วก็คลาไคล	เข้าไปกราบลงทั้งสี่
พระองค์ผู้ทรงฤทธี	อย่าโศกีนักเลยพระภูวไนย
อันเกิดมาในโลกโลกา	ใครจะหนีความมรณาได้
ถึงยมเรศเวสสุวัณก็บรรลัย	อันจะเว้นตัวใครก็ไม่มี
จงเอาปัญญามาผ่อนผัน	พระทรงธรรม์อย่าหม่นหมองศรี
พระจะเป็นปิ่นปักธรณี	จะมีความติฉินนินทา
ทั้งกเลวระรากอุจาดนัก	พระทรงศักดิ์จงโปรดเกศา
จะลือทั่วประเทศนานา	เหมือนหนึ่งพระไม่เมตตานาง
จะโทรมทรุดอยู่กับพระเพลา	ที่นี่เล่าอัตคัดขัดขวาง
อย่าได้เสียทีที่รักนาง	จะให้าช่งประดิษฐ์คิดแต่งงาน
ทำเป็นมณฑปดอกไม้	ให้รุ่งเรืองไปทั้งสี่ด้าน
เป็นเหมกระจังรัตน์ชัชวาลย์	ล้วนบุษบาบานให้รอบนั้น
แล้วจะทำระย้ามาลัยกรอง	ให้กุก่องประเสริฐเฉิดฉัน
พระทรงชัยมิไปกุเรปัน	จงดำริการอันรจนา
ให้สมกับความที่รักใคร่	ให้ปรากฏไปในแหล่งหล้า
แล้วเที่ยวไปในแคว้นแดนชวา	หาราชธิดาให้ชอบใจ
ฯ ๒๒ คำ
/*78๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ฟังพี่เลี้ยงตอบก็ชอบใจ	พระวางศพอรไทแล้วออกมา
ไปเข้าที่ชำระสระสรง	ระทวยงวยงงหนักหนา
แล้วเสวยเอมโอชโภชนา	พระตรึกตราตะลึงคะนึงใน
ลืมเคี้ยวอาหารตระการรส	เร่งระทดพระทัยหม่นไหม้
จำกลืนขืนกล้ำระกำใจ	จะตรัสความสิ่งไรก็ไม่มี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
เห็นพระเคลื่อนคลายโศกี	บังคมทูลพระภูมีมา
ว่าบิบี๋ไร้หนีก็ตายแล้ว	พระแก้วคงโปรดเกศา
ศพอยู่ในสวนมาลา	ขอพระผ่านฟ้าจงแจ้งใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเร่งหม่นไหม้
อนิจจาน่าเวทนาใจ	แกล้งฆ่าเขาให้มรณา
ซึ่งเขามาม้วยไปเป็นสาม	เหตุผลต้นความก็เพราะข้า
รักใคร่ในนางบุษบา	พาให้เขาม้วยบรรลัย
พระตรัสเท่านั้นก็เบือนพักตร์	สลักอกไม่ออกปากได้
นัยเนตรคลั่งคลอชลนัยน์	ตะลึงไปมิได้พาที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
แจ้งในกิริยาพระภูมี	จึงไปเอาแผนที่เข้ามา
แล้วคลี่แผนร่างกางถวาย	ให้เพริศพรายกว่าศพในแหล่งหล้า
/*79จะประดิษฐ์คิดแต่งให้โอฬาร์	ประดับศพกัลยาเข้าไว้
แม้การทั้งปวงเสร็จสรรพ	จะยกมณฑปประดับใส่แพใหญ่
เจ้าข้าเราจะพากันไป	จะไร้หญิงเมื่อไรพระภูมี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ฟังพี่เลี้ยงตอบก็ชอบที	จึ่งสั่งสี่พี่เลี้ยงฉับพลัน
อันอีหลอหราทาสี	ให้เผาเสียที่มันตายนั่น
ศพยายบิบี๋ไร้หนีนั้น	ใส่หีบเดียวกันกับบุษบา
พี่ช่วยไปดูเอาใจใส่	น้องไม่ขอไปเห็นหน้า
สั่งแล้วนิ่งนึกตรึกตรา	พระราชามิได้พาที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
รับสั่งแล้วตั้งอัญชุลี	คลานออกจากที่แล้วไคลคลา
จึงแยกย้ายรายกันไปสั่งการ	บ้างรับด้านตัดไม้ดายหญ้า
กิดาหยันเกณฑ์เก็บบุษบา	ทั้งมาลาต่างพรรณบรรจง
แล้วจึงเอาศพอีหลอหรา	เผาที่มรรคาดั่งประสงค์
ศพยายบิบี๋นั้นใส่ลง	ในหีบบรรจงกับศพนาง
ทั้งแพใส่ศพแลใส่พล	รีบร้นมิให้ขัดขวาง
โคมระย้าแห่รอบรายทาง	กะเกณฑ์กันพลางแล้วไคลคลา
มาดูมณฑปดอกไม้	เลิศล้ำอำไพดั่งเลขา
เหมกระจังทรงมันเป็นหลั่นมา	พื้นพรรณมาลาแกมกัน
ห้อยพู่ดูงามทั้งสี่ทิศ	ร่ายกรองวิจิตรเฉิดฉัน
/*80ซุ้มประตูแซมสีเบญจพรรณ	เสาสันมาลาเรียบราย
ทั้งกระจังใบระกาน่าบัน	พื้นพรรณบุษบาหลากหลาย
จตุรมุขทุกช่องวิจิตรลาย	ดั่งระบายกระยารงค์บรรจงมา
ครั้นการสำเร็จเสร็จสรรพ	กลับมาทูลวงศ์อสัญหยา
การศพแต่งสรรพประดับประดา	ขอพระผ่านฟ้าจงแจ้งใจ
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นย่ำสนธยาก็คลาไคล	พระจำใจไปสรงคงคา
ทรงเสวตพัสตร์ผ่องยองใย	ฉลององค์อำไพโอ่อ่า
ทรงซ่าโบะกลีบสุวรรณรจนา	ทรงกริชมาขึ้นอาชาไนย
แล้วพระจึงสั่งให้ยกศพ	ใส่มณฑปมาลางามไสว
เกณฑ์แห่ถือโคมเป็นทิวไป	โคมระย้ารายในเป็นคู่เคียง
แสงส่องสว่างดั่งกลางวัน	พระห้ามมิให้บันลือเสียง
อย่าให้ใครได้ยินสำเนียง	ทั้งม้าของพี่เลี้ยงก็ตามมา
พระขึ้นม้ามาพลางทางกำสรด	ระทดพระทัยละห้อยหา
บุษบาส่าหรีของพี่อา	เราจะไปจากป่าวันนี้แล้ว
ผัวเมียเราจะพากันไป	ตกไหนไม่ร้างห่างแก้ว
พระครวญคร่ำร่ำไรไม่รู้แล้ว	มาตามแถสแนวป่าพนาลัย
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองน้อยใหญ่
แลเห็นแห่แหนแน่นไป	เถือกทองไสวชัชวาล
ทั้งแสงไฟในโคมก็รองเรือง	มาจับเครื่องมณฑปทั้งสี่ด้าน
/*81อันมณฑปวิจิตรพิสดาร	เห็นตระการทุกพรรณมาลา
จะเป็นศพบุษบาส่าหรี	ที่ศรีปัตหราให้ไปฆ่า
นี่จะเอาไปไหนจึงแห่มา	ที่ผู้ใหญ่ก็ว่าห้ามปราม
มิใช่ของเล่นอย่าเจรจา	องค์ศรีปัตหรากำชับห้าม
อย่าเอามาพูดเล่นจะเป็นความ	บ้างไถ่ถามซุบซิบพาที
เห็นระเด่นมนตรีตามศพมา	พักตราเศร้าสร้อยหมองศรี
มิอาจที่จะกลั้นโศกี	สงสารภูมีเป็นพ้นไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเร่งหม่นไหม้
ครั้นถึงท่าที่ประทับแพไว้	จึงสั่งให้ยกมณฑปใส่ศพมา
ใส่ลงในแพทันใด	ทั้งภูวไนยพี่เลี้ยงเป็นห้า
ลงที่แพศพกัลยา	อันเสนากิดาหยันไพร่พล
ก็ลงแพใหญ่น้อยนานา	อุตลุดทุกหน้าสับสน
ครั้นพร้อมกันแล้วพระภูวดล	สั่งให้เคลื่อนพหลโยธา
ทั้งแพศพแพพลทั้งนั้น	เป็นหลั่นหลั่นเรียบเรียงออกจากท่า
โคมรายรอบศพรจนา	ลอยมาในท้องชลาลัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
นางเสด็จเข้าที่บรรทมใน	พระทัยถวิลจินดา
คิดถึงอิเหนาลูกรัก	นงลักษณ์อักอ่วนป่วนหา
มิได้เห็นเป็นหลายวันมา	นิทราไม่หลับในราตรี
พอคล้อยม่อยเคลิ้มหลับไป	จึงได้สุบินถ้วนถี่
/*82มีบุรษกำยำล่ำพี	ทำสีหนาทคุกคามคำรามมา
นางเร่งตระหนกตกใจ	ปิดเนตรเข้าไว้ทั้งซ้ายขวา
บุรุษนั้นยิ่งกริ้วโกรธา	ตัดเอาแขนขวาไปทันใด
ผวาตื่นตกใจขึ้นมา	ตรึกตราในฝันจะเป็นไฉน
แล้วอะนะจะเป็นประการใด	จึ่งนิมิตหลากใจดั่งนี้
คิดแล้วจึงเสด็จขึ้นไป	เฝ้าไทผู้ผ่านกรุงศรี
ก้มเกล้าเคียมคัลอัญชุลี	เทวีจึงทูลถามพระราชา
อันเกนบุษบาส่าหรี	ข้านี้สงสัยเป็นหนักหนา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	ตรัสบอกแก่ข้าให้แจ้งใจ
คืนนี้นิมิตรฝันร้าย	ไม่สบายคิดพรั่นหวั่นไหว
คิดถึงอิเหนาให้เศร้าใจ	ไม่หลับใหลเลยในราตรี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันเรืองศรี
จึ่งตรัสแก่องค์อัครเทวี	แต่สั่งอิเหนาถึงสามครั้ง
มาเฝ้าแล้วตรงไปพลับพลา	อันการวิวาห์ก็ไม่สั่ง
พี่ขัดใจเป็นสุดกำลัง	จึ่งสั่งตำมะหงงให้ออกไป
จับอีบุษบาส่าหรี	ไปประหารเสียที่ป่าใหญ่
ลูกเจ้ากอดศพเข้าร่ำไร	แต่พี่ใช้เสนาไปว่าวอน
ถึงสามครั้งก็ยังไม่เข้ามา	เจรจาดึงดันไม่ย่อหย่อน
ว่าไม่ขอเข้ามาพระนคร	ดวงสมรจะคิดประการใด
ฯ ๘ คำ
/*83๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีตีอกเข้าร่ำไห้
อนิจจาลูกน้อยกลอยใจ	เจ้าเป็นไรดั่งนี้นะลูกอา
เมียได้ทูลห้ามไว้แต่หลัง	ควรฤๅไม่ฟังเมียว่า
จะคิดว่าไรเล่าพระราชา	พระไปเอาลูกข้ามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกุเรปันฟังมเหสี
พระเสด็จย่างเยื้องจรลี	ยังที่พระโรงรัตนา
หรังหงารีบไปในราตรี	บอกระเด่นมนตรีเข้ามาหา
ว่ามารดาโศกเศร้าโศกา	ให้เร่งเข้ามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	หรังหงารับสั่งใส่เกศี
กราบแล้วมาขึ้นพาชี	ควบขับมาที่พลับพลา
มิได้พบเสนีรี้พล	เที่ยวไปรีบร้นค้นหา
ไม่ประสบพบพานพระราชา	เห็นไม้ไล่มาลาเรี่ยราย
ชะรอยทำการศพแล้วยกไป	หรังหงาตกใจใจหาย
ก็รีบกลับมาทูลบรรยาย	พระฦๅสายจงทราบพระบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
ได้ฟังหรังหงาทูลมา	พระราชาตระหนกตกใจ
คืนเข้าปราสาทรจนา	บอกอัครชายาศรีใส
พี่ใช้ให้หรังหงาออกไป	ก็ไม่พบอิเหนาลูกยา
/*84ทั้งพี่เลี้ยงเสนีรี้พล	แต่สักคนก็ไม่เห็นหน้า
แต่เห็นของการศพดาษดา	จะพากันไปไหนก็ไม่รู้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีไม่มีคู่
ได้ฟังร้อนจิตดังพิษงู	โฉมตรูข้อนทรวงเข้าร่ำไร
โอ้ว่าลูกรักของแม่อา	แก้วตาจะไปหนไหน
มาทิ้งแม่ไว้เดียวให้เปลี่ยวใจ	แม่จะเห็นหน้าใครเหมือนลูกยา
สิ่งใดแม่มิให้เจ้าขัดเคือง	จะได้เป็นศรีเมืองไปเบื้องหน้า
แม่ก็ได้ทูลองค์พระบิดา	ท่านไม่เมตตาปรานี
แกล้งให้แก้วตาแม่จำจาก	พลัดพรากพระนครกรุงศรี
เจ้าจงกลับมาหาชนนี	มาหุนหวนด่วนหนีแม่ไป
ถึงเจ้าน้อยจิตพระบิตุเรศ	ดวงเนตรมาตัดแม่กระไรได้
มืดคลุ้มกลุ้มกลัดขัดทรวงใน	สลบไปไม่ฟื้นกายา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
เห็นองค์อัคเรศโศกา	ร่ำรักลูกยาสลบไป
พระตระหนกตกใจเป็นหนักหนา	ให้หาหมอเข้ามาแก้ไข
ช่วยกันให้ฟื้นขึ้นบัดใจ	เร่งไปประกอบยามา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางเฒ่าแก่ถ้วนหน้า
ทั้งกำนัลใหญ่น้อยก็เข้ามา	นวดฟั้นกัลยาวุ่นวาย
บ้างสั่งให้จ่าโขลนไปหาหมอ	ดีฝ่อกายสั่นขวัญหาย
/*85บ้างได้สุคนธ์มาโซมกาย	โฉมฉายไม่ฟื้นสมประดี
ลางนางก็วิ่งวางมา	วันทาทูลองค์มะดีหวี
บัดนี้องค์อัครเทวี	ทรงโศกโศกีสลบไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มะดีหวีอกสั่นหวั่นไหว
วิ่งวางมาปรางค์ปราสาทชัย	เห็นประไหมสุหรีไม่ฟื้นกาย
จึ่งเข้าสวมกอดอรไท	จิตใจประหวั่นขวัญหาย
ร้องร่ำกลิ้งเกลือกเสือกกาย	ดั่งนางจะวายชีวา
โอ้ประไหมสุหรีของน้องเอ๋ย	กระไรเลยมาสิ้นสังขาร์
ทั้งอิเหนาจากอกมารดา	แม่มาซ้ำมรณาตามไป
๏ ตัวกู	อันจะอยู่เป็นคนอย่าสงสัย
จะกลืนยาพิษดับจิตไป	ดีกว่าแม่ไกลลูกรัก
พร่ำพิทักษ์รักษาพยาบาล	แม่มิได้เกียจคร้านเหนื่อยหนัก
แม่ตั้งใจปลงจงรัก	ดั่งดวงจักษุแม่ทั้งสองรา
มาทิ้งแม่ทิ้งองค์พระมารดร	สัญจรเอ้องค์ไปในป่า
ไม่อาลัยถึงองค์อนุชา	แก้วตามาหนีน้องไป
อันพระมเหสีทั้งสี่องค์	ฝูงอนงค์กำนัลก็ร่ำไห้
เซ็งแซ่มี่อึงคะนึงไป	ด้วยเสียงร่ำไรโศกา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพกุเรปันนาถา
เห็นประไหมสุหรีไม่เคลื่อนคลา	พระราชากริ้วโกรธพิโรธใจ
/*86นี่ชวนกันมานั่งจะเอาหน้า	หมอนวดหมอยาไม่แก้ไข
มานั่งนิ่งวิ่งเปล่าอยู่ว่าไร	มึงจะให้นางม้วยมรณา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายแพทย์ตระหนกตกประหม่า
บ้างนวดบ้างเข้าวางยา	บ้างนัดบ้างทาเป็นสิงคลี
บ้างหลงแก้กำนัลไม่ดูหน้า	บ้างนวดบาทามะดีหวี
แก้ไขจนได้สมประดี	เทวีค่อยฟื้นกายา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันหรรษา
เห็นนางค่อยสร่างโศกา	พระเข้าที่ไสยาบรรทมใน
รัญจวนครวญคร่ำกำสรด	ระทดพระทัยหม่นไหม้
โอ้ว่าลูกน้อยกลอยใจ	เจ้าเคียดแค้นพ่อไยนะลูกอา
พ่อนี้หุนหันไม่ทันคิด	โทษพ่อนี้ผิดเป็นหนักหนา
ให้ลงโทษเกนบุษบา	แก้วตาจึงละห้อยน้อยใจ
เพราะเสียดายนัดดายุพาพาน	จึงก่อกรรมทำการเหตุใหญ่
หวังจะให้ครอบครองกรุงไกร	จะไว้เกียรติยศชั่วกัลปา
เจ้าไม่เล็งเห็นใจพ่อบ้างเลย	ทรามเชยพ่อยอดเสน่หา
ไปทรมานอยู่ในอรัญวา	จะลำบากกายาระกำใจ
ทั้งนี้พ่อทำแก่เจ้าเอง	บาปเพรงแต่ก่อนเป็นไฉน
สุดคิดที่จะติดตามไป	แต่ครวญคร่ำร่ำไรไม่นิทรา
ฯ ๑๒ คำ
/*87๏ เมื่อนั้น	จะหรังกะหนังโหละขนิษฐา
รู้ว่าอิเหนาพี่ยา	ไม่มาพาราหายไป
ตระหนกตกใจเป็นสุดคิด	จิตจะอยู่กับกายก็หาไม่
ชลเนตรฟูมฟองนองใน	พระพิลาปร่ำไรไปมา
ซึ่งพระองค์มาเป็นทั้งนี้	น้องไม่แจ้งคดีพระเชษฐา
เพราะป่วยอยู่จึงไม่รู้กิจจา	พระพี่ยามาเป็นถึงเพียงนี้
ว่าแล้วก็เรียกม้าทรง	จับกริชฤทธิรงค์แสงศรี
ควบขับม้าออกนอกบุรี	พี่เลี้ยงเสนีก็ตามมา
ค้นทุกสุมทุมพุ่มพง	แดนดงห้วยละหานก็เสาะหา
แลเหลียวเร่งเปลี่ยวเปล่าตา	โอ้พระพี่ยาของน้องนี้
น้องมาตามหาถึงป่าเปลี่ยว	ช่างเด็ดเดี่ยวเลยละสละหนี
ดูเวิ้งว้างกลางป่าพนาลี	ไม่รู้ที่ว่าจะตามไปแห่งใด
จึ่งกลับมาประทับที่พลับพลา	ทุ่มทอดกายาละห้อยไห้
เพียงจะพินาศขาดใจ	น้องจะเห็นหน้าใครเหมือนพี่ยา
เคยเล่นเป็นสุขทุกนิรันดร์	ทั้งกลางคืนกลางวันก็หรรษา
แต่น้อยจนค่อยวัฒนา	จำเริญวัยใหญ่มาถึงเพียงนี้
มาทอดทิ้งน้องไซร์อาทะวา	พระเชษฐามาเอาตัวหนี
ไม่คิดถึงพระชนกชนนี	ทั้งอิบุสุหรีจะโศกนัก
สองพระกรข้อนทรวงธุระร่ำ	ครวญครั่งกำสรดเพียงอกหัก
ระทวยระทดสลดนัก	พระทรงศักดิ์ซอนซบสลบลง
ฯ ๒๐ คำ
/*88๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงตกใจตะลึงหลง
เข้านวดฟั้นคั้นหัตถ์บาทบงสุ์	เอาน้ำมาลูบองค์โซมทา
ครั้นค่อยฟื้นคืนได้สมประดี	จึ่งทูลว่าภูมีพระเชษฐา
ทรงศักดาเดชยศมหึมา	พระจะอัปราแก่ผู้ใด
พระไปด้วยกำลังโกรธา	หายแล้วก็จะกลับมากรุงใหญ่
ถึงจะโศกโศกาสักเท่าไร	ใช่ว่าพระพี่จะคืนมา
เชิญเสด็จกลับเข้าพระนคร	พระบิตุเรศมารดรจะคอยหา
จะได้ชื่นพระทัยจำเริญตา	ฟังข้าน้อยว่าพระพันปี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จะหรังกะหนังโหละเรืองศรี
โศกามาขึ้นพาชี	แลหาพระพี่ไม่วางตา
ทรงม้ามาพลางพระผันแปร	นัยน์เนตรชะแง้เลหา
อัสสุชลเอิบอาบพักตรา	จนเข้ามาถึงกรุงไกร
โศกาพลางทางทูลบิตุรงค์	ลูกตามไปแดนดงเนินไศล
เที่ยวทุกสุมทุมพุ่มไพร	มิได้พบองค์พระพี่ยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
ได้ฟังโอรสทูลมา	พระแน่นหนักอุราตันใจ
พ่อนี้เบาใจไม่ทันคิด	พ่อผิดเองแล้วเป็นข้อใหญ่
อย่าโศกนักพ่อจักตรอมใจ	เหมือนได้ปรานีพระบิดา
แล้วเสด็จออกท้องพระโรงชัย	สั่งเสนาในทั้งซ้ายขวา
ให้แต่งสารไปถึงอนุชา	ทั้งสองพาราบัดนี้
ฯ ๖ คำ
/*89๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
มาสั่งอาลักษณ์ทันที	ให้แต่งสารศรีในทันใด
เสร็จแล้วก็รีบไคลคลา	เข้าในอรัญวาป่าใหญ่
เสนียกแยกกันไป	เฝ้าไททั้งสองพระบุรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหลังเรืองศรี
ท้าวสิงหัดส่าหรีธิบดี	ครั้นสุริย์ศรีพุ่งพ้นยุคนธร
พระเสด็จออกท้องพระโรงชัย	เสนีน้อยใหญ่สลับสลอน
อันราชกิจสำหรับพระนคร	พระผันผ่อนตามทศธรรมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองเสนากราบลงสามท่า
แล้วทูลถวายพระสารา	ส่งให้ตำมะหงงเสนาใน
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงทั้งสองบังคมไหว้
รับสารมาอ่านทันใด	ตามในคดีที่มีมา
ในสารพระพงศ์เทเวศ	มงกุฎเกศกุเรปันนาถา
มายังพระศรีอนุชา	ผู้เฉลิมภพโลกากรุงไกร
บัดนี้อิเหนาโอรสา	ไปลอบรักบุษบาชาวไร่
ให้สั่งการจะเสกก็เชือนไป	ถึงสามครั้งก็ไม่สั่งการ
ออกจากเฝ้าแล้วเคล้ากันอยู่	ร่วมเรียงเคียงคู่สมัครสมาน
พี่ให้ฆ่าบุษบานั้นวายปราณ	ก็เดือดดาลร่านร้อนอาวรณ์ใจ
/*90ให้ไปหาก็ไม่เข้ามา	โศกากอดศพเข้าร่ำไห้
บัดนี้ยกกันหนีไป	ให้เที่ยวหาก็ไม่พบพาน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองศรีปัตหราได้ฟังสาร
พระเร่งร่านร้อนรำคาญ	จึงมีพจมานแก่เสนา
พระมาด่วนจู่ลู่วู่วาม	อันอิเหนาเยาว์ความอยู่หนักหนา
ใจหนุ่มกลุ้มไปด้วยราคา	ไม่ประโลมวอนว่าแต่โดยดี
พระเชษฐาสิทำไม่พร่ำคิด	ครั้นจะว่าเด็กผิดก็ใช่ที่
แม้นพอจะมาถึงเมืองนี้	จะปลอบโยนโดยดีให้อ่อนใจ
ทูลว่าเราถวายบังคมมา	พระบรมเชษฐาเป็นใหญ่
สั่งเสร็จพระเสด็จคลาไคล	เข้าในปราสาทรัตน์ชัชวาล
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนาซึ่งถือสาร
จึงกราบประณตบทมาลย์	ออกจากราชฐานทันใด
ขึ้นม้ารีบเร่งไคลคลา	เข้าในพนาวาป่าใหญ่
มาพร้อมกันทางร่วมกรุงไกร	ก็เข้าไปเฝ้าองค์พระภูมี
จึงกราบเกล้าบังคมทูลแถลง	แจ้งถวายคลายความเป็นถ้วนถี่
แม้นว่าระเด่นมนตรี	เสด็จไปบุรีพระอนุชา
จงปลอบโยนโลมเล้าเอาใจ	ให้คืนมาเวียงชัยพระเชษฐา
สองกษัตริย์ถวายบังคมมา	ขอกราบบาทาพระภูมี
ฯ ๘ คำ
/*91๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นมนตรีเรืองศรี
พระเนาในแพศพเทวี	โศกีครวญคร่ำร่ำไร
บุษบาส่าหรีเจ้าพี่อา	แต่เราลอยคงคาอันหลั่งไหล
ได้ห้าวันแล้วเจ้าดวงใจ	เจ้าไม่พาทีด้วยพี่ชาย
เจ้าเคยเชยชวนให้ชูชื่น	ครั้นรื้อฟื้นคืนคิดก็ใจหาย
พี่สู้เสียสมบัติอันเพริศพราย	พี่มาเอกากายอยู่กลางชล
เห็นอารีรี่เรื่อยหลั่งไหล	เหมือนดวงชลนัยน์ให้โหยหน
แต่พี่เดียวมาเปลี่ยวทุกข์ทน	จงลุกขึ้นชมชลด้วยพี่ชาย
แม้นเจ้าไม่ม้วยมรณา	จะชี้ชมมัจฉาอันหลากหลาย
เจ้ามานอนแน่นิ่งไม่ติงกาย	สายสวาทผินหน้ามาพาที
เห็นลมพาคงคาเป็นคลื่นซัด	เหมือนเราพลัดมาจากสวนศรี
เห็นฟองชลลอยล่องชลธี	เหมือนเจ้ากับพี่ลอยแพมา
โอ้ว่าแต่นี้นะอกเอ๋ย	จะชวดชมชวดเชยเสน่หา
จะชวดสุขเกษมศรีปรีดา	จะเปล่าใจเปลี่ยวตาทุกราตรี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ครั้นอโณทัยไขส่องธาตรี	เห็นเกาะยาวรีมหึมา
อยู่ริมบรรพตคีรี	ที่นี้ชอบกลเป็นหนักหนา
ถิ่นฐานสะอ้านโอฬาร์	จึ่งตริตรึกปรึกษากันทันใด
จะเชิญเสด็จให้อยู่แต่เพียงนี้	จะไปไกลบุรีนักก็ไม่ได้
ถ้าศรีปัตหราทราบไป	เห็นจะไม่พ้นพระอาญา
แต่พอบรรเทาคลายโศก	ซึ่งวิโยครัญจวนครวญหา
/*92จะอ้อนวอนผ่อนผันด้วยปัญญา	จะเชิญเข้าพารากุเรปัน
จึ่งสั่งให้เหนี่ยวแหเข้าผูกรัด	มัดกระหวัดไว้ให้มั่น
แล้วกราบทูลองค์พระทรงธรรม์	เกาะอันนี้ดีชอบกล
จะยกมณฑปประดับไว้	เป็นท่าใกล้ไปมาคนสับสน
จะได้จำเริญแก่ตาคน	ฝูงชนจะได้ชมประหลาดครัน
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวากระหยาหงัน
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลพลัน	พระทรงธรรม์สะท้อนถอนใจ
ตามแต่ปัญญาพี่ทั้งสี่	น้องไม่รู้ที่จะทำไฉน
อันข้านี้ไม่มีจิตใจ	พี่จะทำอย่างไรก็ตามที
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
มาสั่งกิดาหยันแลเสนี	ให้รื้อศพเทวีขึ้นไว้
แล้วเกณฑ์กันไปตั้งพลับพลา	จะร้อนแรมริมเชิงผาใหญ่
จงตรวจจัดเร่งรัดอย่านอนใจ	ให้เสร็จแต่ในบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันครั้นแจ้งถ้วนถี่
มากะเกณฑ์สั่งกันทันที	บ้างถากถางปราบที่ขุดฟัน
ให้ราบรื่นพื้นนั้นเอาทรายถม	เข้าช่วยกันระดมเป็นกังหัน
ครั้นแล้วยกศพจากแพพลัน	มาประดับสรรพสรรพ์พรรณราย
บ้างปลูกพลับพลาไปหาไม้	ก็ได้ฉับไวดั่งใจหมาย
เร่งรัดมัดผูกกันวุ่นวาย	ไพร่นายไม่เป็นสมประดี
/*93ก็แล้วเสร็จพลันมิทันช้า	มาบอกพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ทั้งพลบพลามณฑปเทวี	บัดนี้สำเร็จเสร็จการ
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงครั้นแจ้งแถลงสาร
เข้ามาประณตบทมาลย์	ขอเชิญภูบาลขึ้นพลับพลา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีโอรสา
พระเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ขึ้นสู่สุวรรณพลับพลาชัย
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
เกณฑ์กันให้นั่งยามตามไฟ	อย่าหลับไหลประมาทลืมตน
ตั้งตาริ้วรายขวากหนาม	ทักถามไปมาอย่าสับสน
แม้นเกิดเหตุเภทภัยจลาจล	ไม่พ้นอาญาพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเร่งหม่นไหม้
พระยิ่งเศร้าสร้อยละห้อยใจ	อยู่ในที่ศรีไสยา
ยอกรขึ้นพาดนลาฏไว้	คิดน้อยพระทัยเป็นหนักหนา
บุษบาส่าหรีเจ้าพี่อา	อนิจจาตายจากพี่ทั้งเป็น
พระเหลียวเห็นสวนบนคีรี	ใจพี่รอนรอนไม่ขอเห็น
คิดถึงเจ้างามเมื่อยามเย็น	เราเคยนั่งเล่นที่พลับพลา
ครั้นว่าค่ำลงที่ในสวน	พี่เคยเชยชวนเสน่หา
แต่นี้ไปแลนะอกอา	จะนับวันนับราตรีกาล
/*94ที่ไหนเลยจะได้เห็นแก้วพี่	โอ้ป่านฉะนี้น่าสงสาร
พี่นี้ร้อนรนพ้นประมาณ	ด้วยเวรากาลมาจองทำ
พี่ได้ยินเสียงสำเนียงนก	โอ้อกพี่เพียงจะฟกช้ำ
พี่เคยเชยปลอบเจ้าตอบคำ	ดั่งอมฤตรสมาเจือใจ
แต่นี้จะไม่ได้เห็นหน้า	จะรู้ที่แห่งหาเจ้าหนไหน
สุดคิดที่จะติดตามไป	สุดใจสุดจิตต้องจำจน
สุดที่จะได้พบพาที	แต่นี้ไปแล้วจะโหยหน
พระครวญคร่ำคำนึงถึงนฤมล	จนแสงทองรองรนอร่ามฟ้า
ดุเหว่าเร่าร้องระงมเสียง	ฤทัยพี่เพียงจะเป็นบ้า
ปักษีร่อนร้องก้องไปมา	พระนิทราไม่หลับในราตรี
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
เห็นพระองค์ไม่สร่างโศกี	ทั้งสี่ก็ชวนกันเข้ามา
กราบลงแทบบาทพระทรงชัย	พระจงได้โปรดเกศา
อันจะมาโศกเศร้าไม่เข้ายา	จงเอาพระปัญญามาหักใจ
อันเครื่องที่ประดับศพมา	จะแห้งเหี่ยวโรยราไม่เอาได้
กเลวระรากก็จะทรุดโทรมไป	จะต้องการอะไรพระราชา
จงเผาเสียให้สิ้นกลิ่นร้าย	จะเป็นที่เกลียดอายอยู่หนักหนา
จะแปลงนามตามชาวอรัญวา	จะพาไปรบรุกทุกเวียงชัย
เที่ยวหาสตรีวิมลโฉม	มาประโลมให้ชอบอัชฌาสัย
พระก็ล้ำเลิศชายทุกกรุงไกร	จงไว้พระเกียรติให้เพริศพราย
ฯ ๑๐ คำ
/*95๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีฦๅสาย
ฟังพี่เลี้ยงทูลเตือนค่อยเคลื่อนคลาย	แต่ไม่วายถอนฤทัยไปมา
แล้วแข็งใจไปยังมณฑป	เดินชวนทวนทบไม่เงยหน้า
เอาธูปเทียนเข้าตอกดอกบุษบา	ขอขมายอภัยนางเทวี
ได้ประมาทพลาดพลั้งแต่หลังมา	จนวันมรณาก็เพราะพี่
อย่าเป็นเวราแก่ข้านี้	แล้วจุดอัคคีทันใด
ครั้นเห็นแจ้งเพลิงเริงแรง	พระจะกลั้นกันแสงก็ไม่ได้
แน่นหนักสลักทรวงใน	จำใจจำกลับมาพลับพลา
ดั่งพระยามัจจุราชมาเผาผลาญ	ประหารทรวงทำลายสักแสนห่า
มิอาจที่จะดำรงกายมา	พระเข้าที่ไสยาแล้วร่ำไร
ระทวยระทดสลดจิต	รื้อคิดยิ่งแค้นหม่นไหม้
ทอดองค์ลงอ่อนละไมไป	ฤทัยเร่งร้อนดั่งเพลิงพราย
โอ้ว่าบุษบาส่าหรี	แต่นี้จะแลลับดับหาย
เจ้าเคยนอนแนบแอบกาย	เมื่อไรเลยพี่จะวายคำนึง
พี่นอนเดียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจ	แลเห็นสิ่งไรก็คิดถึง
ความรักกลัดกลุ้มรุมรึง	เป็นประหนึ่งจะเห็นเจ้าพาที
ครั้นคว้าหาเจ้าก็เปล่าไป	ดั่งหนึ่งจะขาดใจลงกับที่
สติไม่เป็นสมประดี	จนราตรีสงัดเวลา
ไก่แก้วแจ้วส่งเสียงหวาน	ประสานเสียงกันโดยภาษา
นกตื่นรื่นร้องไปมา	พระราชาก็เคลิ้มหลับไป
จึ่งได้สุบินดั่งจินดา	ว่าพระยานาคราชเติบใหญ่
ผงาดผงกผกแผลงฤทธิไกร	เลื้อยไล่มาแต่ทิศบูรพา
/*96คาบดวงมณีนั้นขึ้นชู	อยู่ตรงพระพักตร์เบื้องขวา
พระชิงแก้วจากปากนาคา	พระยานาคคุกคามจะคาดคั้น
แล้วผกเศียรเลิกพังพานเผ่น	เขม้นมาดหมายมุ่งมั่น
ทำแต่ผงกผูกพัน	ดั่งจะคาบคั้นพระภูมี
แล้วพระยานาคาก็กลับกลาย	แปรกายมาเป็นพระฤาษี
จึ่งอวยชัยให้พรพระภูมี	พอพระตื่นจากที่ไสยา
ครั้นรุ่งรางสว่างราตรี	พระสุริย์ศรีเรืองรองส่องเวหา
พระดำริตริไตรไปมา	อันสุบินจินดานี้ชอบกล
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	สี่พี่เลี้ยงคอยสังเกตเหตุผล
เห็นพระค่อยสำราญบานกมล	จึ่งกราบทูลภูวดลทันใด
พระจงสรงเสวยให้สำราญ	อย่ารำคาญทุกข์ทนหม่นไหม้
จงซ้อมหัดทวยหาญให้ชาญชัย	จะได้ไปรบรุกทุกธานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ชอบใจที่ว่ามาทั้งนี้	ตามแต่พี่ทั้งสี่จะคิดกัน
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วผายผัน
ให้ไปเรียกหากันมาพลัน	จัดเหล่ากิดาหยันทั้งปวงมา
พวกทหารก็แยกเป็นเหล่าเหล่า	ไปเอาอาวุธมาถ้วนหน้า
ครั้นจัดเสร็จสรรพก็กลับมา	ทูลให้ทอดทัศนาใน
ฯ ๔ คำ
/*97๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นสุริย์ฉายบ่ายคล้อยก็คลาไคล	ไปเข้าที่สรงคงคา
ทรงสุคนธ์ตระหลบอบเอาใจ	ยุรยาตรคลาดไคลโอ่อ่า
เสด็จนั่งบัลลังก์ศิลา	ทัศนาไปในไพรวัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าพวกมิ่งม้ากิดาหยัน
จึ่งถวายประนมบังคมคัล	ขับกันขึ้นม้าดาไป
ตีคลีเพลงรบตระหลบวง	ถือธงทวนธนูหางไก่
โห่ร้องก้องกึกคึกไป	ไยไพรำร่อนฟ้อนเพลงทวน
เหล่าม้ามุหงิดถือกริชกระหยับ	โห่รับสำทับเสสรวล
ย่องเหยาะเข้าเสยสายกระบวน	หกหวนทวนรื้อง้าวแทงทาน
หมู่ตั้งเขนขัดประจัญจน	อดทนไม่ท้อทีหาญ
หมู่ดาบรำท่าเข้าร้าราญ	แล้วร่ายเรียงทรุดซานทะลวงโจม
พวกหมู่กระบี่ก็เงื้อง่า	ย่างย้ายกรายท่าทำนองโฉม
ท่วงทีหนีไล่ประจัญโจม	ครึกโครมเข่นเขี้ยวเคี้ยวกราม
พวกหอกก็จับหอกแกว่ง	ขว้างแคว้งพุ่งผัดไม่ขัดขาม
เหล่าปืนแม่นยำถลันตาม	ควันไฟไล่ลามตระหลบตัว
เหล่าตระบองเคล้าท่าเรียงร่าย	มุ่งหมายเขม้นจะเอาหัว
แต่ละคนราญรณเป็นพ้นตัว	จะเข็ดขามคร้ามกลัวก็ไม่มี
ต่างสำแดงเดชาวราเดช	สิ่งวิเศษก็คล่องถ้วนถี่
ล้วนชำนาญชาญชัยในที	ไพรีไม่ต้านต่อฤทธิ์
ฯ ๑๖ คำ
/*98๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวันอันศักดิ์สิทธิ์
เห็นทหารชำนาญชาญชิต	สมคิดพระองค์เจตนา
ครั้นทอดพระเนตรเสร็จแล้ว	พระแก้วแปลงองค์เป็นชาวป่า
ไม่ทรงมงกุฎแลชฎา	ที่เคยทรงมาแต่ก่อนนั้น
แล้วสยายพระเกศเกศา	ตามเพศชาวป่าชวานั่น
จึงแปลงพระนามตามสำคัญ	เป็นปันจุเหร็จเพริศเพรา
ชื่อมิสากุหนุงปันหยี	เหมาะตีลาหราชาวเขา
ที่เศร้าโศกศัลย์ค่อยบรรเทา	พระเนาในบัลลังก์คีรี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	จึงพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
แกล้งแปลงแต่งนามตามภูมี	เป็นพวกปันหยีพนาวา
อันยะรุเดะนั้นแปลงชื่อ	ฝึกปรือเรียกมิสาลาหรา
พี่เลี้ยงที่ชื่อปูนตา	ชื่อมิสาราดาดั่งใจจง
พี่เลี้ยงถัดคือกระตาหรา	นั้นชื่อมิสาบุหงาหรง
อันประสันตาปัญญายง	เป็นพี่เลี้ยงองค์พระทรงยศ
นั้นเรียกมิสามงาหรัด	แล้วผลัดชื่อคนทั้งปวงหมด
แกล้งแปลงแต่งนามตามยศ	เป็นชาวบรรพตพงพี
ฯ ๘ คำ
๔
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวปันจะรากันเรืองศรี
เสวยสวัสดิ์สุขเกษมเปรมปรีดิ์	อยู่ในบุรีปันจะรากัน
ประกอบด้วยโภคัยไอศูรย์	สมบัติบริบูรณ์ทุกสิ่งสรรพ์
/*99ทั้งโยธาม้ารถคชกัน	แกล้งกลั่นทหารชาญณรงค์
ทั้งหอรบป้อมค่ายเขื่อนคู	ซุ้มประตูวิจิตรงามระหง
กำแพงแลงล้อมย่อมบรรจง	เขื่อนขัณฑ์มั่นคงเป็นขอบคัน
ตึกกว้านร้านเรียงแถวถนน	ฝูงชนหญิงชายเกษมสันต์
ด้วยพระองค์ผู้ทรงทศธรรม์	เย็นทั่วทั้งขัณฑเสมา
ท้าวมีเอกอัครมเหสี	เลิศล้ำนารีในแหล่งหล้า
มีราชธิดาโสภา	ชื่อบุษบาส่าหรีดวงมาลย์
ท้าวสัจอุหนุนั้นไซร์	กล่าวให้โอรสยอดสงสาร
ชื่อสุหรากันตากุมาร	ยังมิได้แต่งการวิวาห์
ครั้นพระบุตรีจำเริญวัย	จะใคร่พาทรามวัยไปเล่นป่า
จึ่งตรัสชวนบุตรีศรีโสภา	ไปใช้บนกับบิดาให้สำราญ
จึ่งสั่งมหาเสนาใน	จงตรวจเตรียมพลไกรทวยหาญ
ทุกหมวดทุกหมู่พนักงาน	ให้เสร็จการในพรุ่งนี้
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
บังคมก้มเกล้าดุษฎี	มาจัดรี้พลโยธา
ขุนม้าก็ผูกม้ามิ่ง	วางวิ่งว่องไวใจกล้า
ขุนช้างผูกคชาธารมา	แซงดั้งพังคามาเทียมไว้
ขุนรถก็ประดับราชรถ	อลงกตรจนาศรีใส
พร้อมกันคอยเสด็จพระภูวไนย	ที่พระลานชัยดาษดา
ฯ ๖ คำ
/*100๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันหรรษา
ครั้นรุ่งรางส่างแสงพระสุริยา	พระสระสรงคงคาอ่าองค์
ทรงสุคนธ์ปนปรุงฟุ้งเฟื่อง	สนับเพลารองเรืองเป็นเครือหงส์
ภูษาพื้นสุวรรณบรรจง	ซ่าโบะยรรยงครุยกรอง
สังวาลวัลย์กุดั่นพรรณราย	ตาบทิศพิศพรายแสงส่อง
เกยูรจำรูญจำรัสรอง	จับต้องปลายพระหัตถ์ตรัสไตร
ทรงสุวรรณกัญจน์ถอบดอกดวง	ชายแครงรุ้งร่วงจับชายไหว
รัดพัสตร์กระหวัดเฉวียงใน	สอดใส่ธำมรงค์เพชรพราย
ทรงมหาพิชัยมงกุฎเกศ	ทัดอุบะพวงเพชรจำรัสฉาย
ทรงกริชบทจรกรกราย	ผันผายมาขึ้นพิชัยรถ
ฯ ๑๐ คำ
๏ รถแก้ว	เพริศแพร้วบรรจงอลงกต
แอกงอนอ่อนระทวยชวยชด	กลิ้งกลดบดบังทินกร
พัดโบกโบกบนมาระยาบ	จามรเรียงกระหนาบสลับสลอน
อภิรุมชุมสายซับซ้อน	เสวตฉัตรงอนพิชัยรถ
คลี่คลายขยายพลากร	ไหวกระฉ่อนสะท้านสะเทือนหมด
มเหสีบุตรีอันมียศ	มารถเดียวกันทั้งสองรา
แล้วรถสาวสรรกำนัลใน	เรียบเรียงไสวมาในป่า
พระชมพฤกษาชาติดาษดา	หลากหลากนานาน่าพึงใจ
บ้างเหลืองหล่นปนช่ออรชร	บ้างแตกกอหน่ออ่อนน้อยใหญ่
ที่ห่ามสุกตกกลาดดาษไพร	โยธีเหยียบไปก็แหลกราน
/*101ทั้งพรรณปักษาก็ร่อนร้อง	กึกก้องไพรวันขันขาน
วังเวงฤทัยในดงดาน	พระภูบาสำราญบานใจ
ฯ ๑๒ คำ
๏ มาถึง	ยังเชิงคีรีศรีไศล
ปันหยีนั้นอยู่ข้างหนึ่งไป	พระให้หยุดพหลมนตรี
แล้วเสด็จลงจากพิชัยรถ	บทจรดั่งไกรวรสีห์
พระชวนองค์อัคเรศเทพี	ขึ้นไปดุษฎีพระอาจารย์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ราหยากุรุฤาษีสาร
จึ่งปราศรัยระตูผู้ชัยชาญ	ยังมีภารธุระสิ่งไร
ฤามาประพาสไพรสณฑ์	ฤาร้อนรนหม่นหมองเป็นไฉน
จงบอกแก่เราให้เข้าใจ	ฤาโรคาอันใดมายายี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเรืองศรี
ก้มเกล้านมัสการพระมุนี	มิได้ทุกข์โศกโรคภัย
อันข้ามากาลบัดนี้	ด้วยมีธุระเป็นข้อใหญ่
จะใช้บนซึ่งบวงสรวงไว้	แก่เทพไทสถิตในคีรี
พอใกล้จึงแวะมาวันทา	องค์พระมหาฤาษี
จะขอเอาพรพระมุนี	ใส่เกศเกศีทั้งสองรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ราหยากุรุทรงสิกขา
ถวายชัยให้สองกษัตรา	จงวัฒนาชนมายุยืนไป
/*102นึกใดให้ได้ดั่งปรารถนา	ไพรีอย่าบีฑาได้
ปราศจากทุกข์โศกโรคภัย	ชัยตุภวังทุกเวลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันก็หรรษา
ก้มเกล้าเคารพพระสิทธา	รับพรใส่เกศาไว้
จึงประพฤติปราศรัยพระดาบส	พระทรงพรตยังค่อยแจ่มใส
ผลาผลยังพอได้ฉันไป	ฤาเหลือบยุงริ้นไรมาพาธา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระดาบสทรงพรตกล้า
อันรูปนี้เพียรแผ่เมตตา	รักษาอารมณ์แลอินทรีย์
อันสิงห์สัตว์น้อยใหญ่ไม่ใกล้กราย	ค่อยสบายตามกิจพระฤาษี
อันมูลผลาบรรดามี	พอเล็มล่าหาที่ในไพรชัฏ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงมิสามงาหรัด
มักเล่นออกเป็นสารวัตร	จัดแจงแกล้งเรียกเสียทุกคน
แล้วว่าข้ายังไม่เคยปาก	ด้วยชื่อนั้นเรียกยากสับสน
เยาะเย้าเซ้าซี้อลวน	คนทั้งปวงค่อยคลายสบายใจ
แล้วเดินชมเนินคีรี	ว่าเกาะนี้กว้างรียาวใหญ่
เขานี้วิเศษเป็นพ้นไป	สุดเกาะถึงไหนจะใคร่รู้
ครั้นไปถึงเชิงเขาข้างหนึ่งนั้น	เห็นพลแน่นนันต์รายอยู่
ยิ้มพลางแล้วทางแลดู	จะใคร่รู้ก็รีบเข้าไป
/*103ถามว่าน้าคะข้าจะใคร่รู้	ระตูท่านอยู่กรุงไหน
ท้าวมีธุระประการใด	เสด็จมาทำไมในป่านี้
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวพลบอกกลให้ถ้วนถี่
บอกชื่อว่าคือเรานี้	ชาวบุรีปันจะรากัน
ระตูเสด็จมาใช้บน	ภูวดลอยู่บนคีรีนั่น
แล้วชี้ให้ดูทุกสิ่งอัน	นั่นรถประเทียบฝ่ายใน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามงาหรัดทำสงสัย
ว่ารถประเทียบฝ่ายใน	นั้นย่อมบรรทุกสิ่งไรมา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวพลฮึกห้ามว่าอย่าว่า
พระประเทียบนั้นพระบุตรีมา	เขาบอกว่าเสด็จอยู่ในรถ
อันระตูกับประไหมสุหรี	บัดนี้อยู่บนคีรีหมด
ไปนมัสการฤาษีอันมีพรต	แล้วทรงยศจะไปใช้บน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามงาหรัดยิ่งทำฉงน
บุญแล้วจะได้เห็นใช้บน	ก็เดินปลอมพลเข้าไป
หลังจะใคร่ดูพระบุตรี	เข้าแฝงตัวอยู่ที่พฤกษาใหญ่
ตงหน้าชะแง้แลไป	จะให้ตรงพักตร์ประจักษตา
ฯ ๔ คำ
/*104๏ เมื่อนั้น	บุษบาส่าหรีเสนหา
ครั้นสุริยฉายบ่ายคล้อยเวลา	กัลยาเผยม่านออกแลไป
ชมหมู่บุหรงในดงดาน	พฤกษาสารบานแย้มอยู่ไสว
กับพี้เลี้ยงสาวสรรกำนัลใน	พรรณไม้งอกงามบนคีรี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามงาหรัดมีศรี
แลเห็นพระราชบุตรี	ส่งศรีทรงโฉมประโลมใจ
เหมือนเกนบุษบาส่าหรี	ดังตีพิมพ์เดียวเอามาใส่
อย่าเลยละไปทูลพระภูวไนย	คิดแล้วก็รีบเร่งไคลคลา
ครั้นถึงยิ้มแย้มบังคม	ประนมนิ้วทูลเหนือเกศา
ทีนี้เราเจ้าข้าไม่มรณา	อยู่ที่ในป่าพนาลี
ข้าไปเห็นเกนบุษบา	เกิดมาบนรถมณีศรี
ของท้าวปันจะรากันภูมี	อยู่เชิงคีรีข้างโน้นไป
ขอเชิญพระองค์เร่งไคลคลา	จะหน่วงหนักชักช้านั้นไม่ได้
ตัวข้าจะนำเสด็จไป	พระจะได้ทอดทัศนานาง
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีบรรเทาที่หมองหมาง
มาทรงม้ากวักเรียกพี่เลี้ยงพลาง	ประสันตานำทางจรลี
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาประณตบทศรี
นำมาถึงรถพระบุตรี	ทูลชี้ท่าทางกำบังกาย
ฯ ๒ คำ
/*105๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉาย
แฝงไม้ใบบังแอบกาย	เห็นสายสวาทเพียงบาดตา
เหมือนเกนบุษบาน้องรัก	พระอักอ่วนป่วนใจเป็นหนักหนา
สมคำพี่บอกน้องมา	พระรับขวัญกัลยาแล้วถอนใจ
เจ้าเอากำเนิดเป็นบุตรี	ระตูองค์นี้ฤาไฉน
ทั้งพักตรามรรยาทดังวาดไว้	เจ้าอยู่ไยในรถนางเทวี
มาไปพลับพลาด้วยพี่ชาย	ยังไม่หายโกรธฤานะเจ้าพี่
เพลิงราครุมร้อนดั่งอัคคี	พ้นที่จะหน่วงหนักหักใจ
จำจะประรูกลที่บนรถ	จะเงือดงดอดรักกระไรได้
ถึงระตูจะโกรธพิโรธใจ	สุดแต่จะชิงชัยไม่ละกัน
คิดแล้วก็ขับมโนมัย	เข้าไปเคียงรถขมีขมัน
อุ้มองค์บุษบามาพลัน	เร่งรีบผายผันทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาอกสั่นหวั่นไหว
ร้องเรียกสาวสรรกำนัลใน	เป็นไฉนไม่ตามเรามา
จงเร่งทูลบิตุเรศมารดร	ว่าปันจุเหร็จพาจรไปในป่า
นางร้องอื้ออึงคะนึงมา	กัลยาผลักไสไม่ไยดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิไกรชัยศรี
จึ่งโลมเล้าเอาใจนางเทวี	เจ้าร้องอึงมี่ไปไยจะได้อาย
กรเกี้ยวกระหวัดรัดไว้	รีบเร่งมโนมัยดั่งใจหมาย
มาถึงแท่นแผ่นผาศิลาลาย	บ่ายม้าเข้าหยุดอยู่ทันใด
/*106วางองค์ลงต้นกระบุหนิง	กุมกรเยาวมิ่งมั่นไม่หวั่นไหว
คอยเขม้นระตูจะจู่ไป	พระถอดกริชถือไว้จะคอยที
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงนางนมสาวศรี
เห็นปันหยีอุ้มองค์พระบุตรี	ใส่หลังพาชีพาไป
ความตระหนกตกใจเป็นหนักหนา	ว้าวุ่นดั่งกูณฑ์ลามไหม้
ต่างร้องอื้ออึงคะนีงไป	ต่างดิ้นโดยโหยไห้ไม่สมประดี
บ้างวิ่งไปทูลท้าวปันจะรากัน	ว่าปันจุเหร็จมีศรี
อุ้มองค์พระราชบุตรี	จากรถมณีใส่ม้าไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันก็หมั่นไส้
ใครหนออาจองทะนงใจ	มันมาทำได้ถึงเพียงนี้
จึ่งบังคมลาพระดาบส	ผู้ทรงพรตจงโปรดพระเกศี
ข้าจะไปสังหารไพรี	แต่ในบัดนี้ไม่ได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบสผู้ครองสิกขา
จึ่งเข้าฌานพิจารณา	ก็รู้ว่าอิเหนาเรืองชัย
ห้ามว่าระตูอย่าหุนหัน	มิใช่ปันจุเหร็จหาไม่
องค์อิเหนากุเรปันฤทธิไกร	ไปต่อจะบรรลัยด้วยเดชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันโกรธกล้า
จึ่งตอบคำพระดาบสมา	ถึงเป็นสงศ์เทวาก็ไม่กลัว
/*107ขึ้นมาประรูกลถึงบนรถ	อัปยศไพรฟ้าก็รู้ทั่ว
มาทำข่มเหงไม่เกรงกลัว	ตัวเราก็นับว่าเป็นชาย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ราหยากุรุฤาษีสาย
เห็นระตูดึงดันหยาบคาย	จึ่งธิบายโลมเล้าเอาใจ
อันวงศ์เทวาสุราฤทธิ์	ทศทิศฦๅลั่นหวั่นไหว
เป็นกุศลแต่ปางได้สร้างไว้	จึ่งได้เป็นเขยขวัญเรา
รูปห้ามด้วยความกรุณา	ไปต่อฤทธาจะตายเปล่า
เบื้องหน้าจะประเสริฐเพริศเพรา	ฟังคำเราอย่าไปประจัญบาน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันได้ฟังสาร
จึงกราบประณตบทมาลย์	พระอาจารย์ห้ามแล้วก็จนใจ
อันความอัปยศครั้งนี้	จะคิดแก่ชีวีนั้นหาไม่
ได้ขอแล้วจะถวายตามใจ	อยู่ในเบื้องบาทพระมุนี
จึ่งบังคมลาพระอาจารย์	ชวนองค์นงคราญมเหสี
ลงจากยอดมหาคีรี	ภูมีกลุ้มกลัดขัดใจ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงนารีศรีใส
อีกฝูงสนมกรมใน	ร้องไห้มี่อึงเป็นโกลา
บ้างตีอกชกทรวงโหยหน	กลิ้งเกลือกเสือกสนเทวษหา
ดั่งชีวิตไม่ติดกับกายา	โศกาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๔ คำ
/*108๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	ไปยังรถมณีทันใด
เปิดม่านไม่เห็นพระบุตรี	นางตีอุระเข้าร่ำไห้
โอ้ว่าลูกน้อยกลอยใจ	มาจำไกลจากอกพระมารดา
ป่านฉะนี้จะเป็นประการใด	ดวงใจแม่ยอดเสน่หา
ดั่งเหยี่ยวมาเฉี่ยวโฉบพา	เอาลูกรักข้าไปทั้งเป็น
จะบ่ายหน้าไปพึ่งผู้ใด	จะเปล่าใจไม่มีที่เห็น
มิพอที่จะเป็นก็มาเป็น	เกิดเข็ญก็ไม่รู้ตัว
ปันจุเหร็จนี้มาแต่ไหน	จึ่งอาจใจไม่เกรงพระอยู่หัว
ทะนงศักดิ์หักหาญเป็นพันตัว	จึ่งไม่กลัวเกรงเดชกษัตรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันนาถา
กับประไหมสุหรีศรีโสภา	สาวสรรกัลยาก็ร่ำไร
ให้เดือดดาลร่านร้อนในวิญญา	ลืมคำพระสิทธาไม่จำได้
พระตั้งให้เตรียมพลไกร	กูจะไปรบชิงบุตรีมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ออกมาจัดพลรณรงค์
เกณฑ์กันเอิกเกริกเป็นโกลา	สำเนียงโยธาในป่าระหง
มี่ก้องทั้งท้องไพรพง	ด้วยเสียงจตุรงค์พลไกร
ฯ ๔ คำ
/*109๏ เมื่อนั้น	องค์สังปะลิเหงะเป็นใหญ่
ได้ยินเสียงมี่อึงคะนึงใน	ให้ประหวั่นพรั่นใจไปมา
เอะอะไรนี้มิเป็นการ	ระตูจะหาญไปเข่นฆ่า
จะบรรลัยไม่ทันพริบตา	ก็รีบลงมาจากคีรี
ครั้นถึงรถท้าวปันจะรากัน	จึ่งว่าปันจุเหร็จเรืองศรี
มิใช่โจรป่าพนาลี	แต่เดิมทีก็บอกเล่าให้เข้าใจ
ยังจะขืนไปสัประยุทธ์	จะม้วยมุดอยู่ในป่าใหญ่
เพราะเมตตาจึงว่าวอนไว้	แม้นไม่เชื่อจงไปให้เห็นจริง
แต่องค์เดียวเล็ดลอดไปลอบดู	ก็จะรู้แจ้งประจักษ์ทุกสิ่ง
เราจะท่าอยู่กว่าจะเห็นจริง	ไม่นิ่งให้บพิตรได้เจ็บอาย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันฦๅสาย
ได้ฟังพระดาบสคลี่คลาย	จึ่งถวายนมัสการอำลา
มากับเสนีสี่ห้าคน	ขี่ม้าด้นเดินตามเนินผา
ถึงต้นแก้วบัลลังก์ศิลา	เห็นปันหยีประคองธิดาไว้
งามสมควรกันเป็นหนักหนา	ดั่งสุริยากับพระจันทร์แจ่มใส
เป็นกุศลของนางได้สร้างไว้	จึ่งได้คู่ครองดังกลึงเกรา
ที่พิโรธโกรธใจก็สูญหาย	ด้วยเพริศพรายมาประโลมโฉมเฉลา
ควรภิรมย์สมสู่เป็นคู่เคล้า	บุญเราได้ทำจึ่งนำมา
ระตูก็สำราญบานใจ	ไม่คิดรังเกียจกังขา
หวังจะดูท่วงทีกิริยา	ปันหยีกับธิดายาใจ
/*110เมื่อระตูลอบเข้าไปดู	ข้างปันหยีจะรู้ก็หาไม่
แต่บรรดาพวกพลสกลไกร	ใครจะเห็นท้าวไทก็ไม่มี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
สัพยอกหยอกนางพลางยวนยี	ยั่วเย้ามารศรีให้ปรีดา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์บุษบาเสนหา
เมื่อปันหยีรัดไว้ตรึงตรา	กัลยาเร่งพินิจพิศดู
นางเห็นจริตกิริยา	ลักษณาราศีก็ดีอยู่
เห็นจะเป็นเชื้อวงศ์องค์ระตู	อันจะเป็นหมู่โจรนั้นผิดไป
นางจึ่งเคียมคัลอัญชุลี	เทวีก้มพักตร์ไม่ปราศรัย
สะบัดกรผ่อนองค์ลงไป	จากตักภูวไนยมิได้ช้า
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันก็หรรษา
ครั้นเห็นปันหยีก็ปรีดา	ลักษณาราศีก็เหมือนกัน
ข้างปันหยีงามดั่งเทวา	ข้างบุษบาก็งามเฉิดฉัน
น่าชมเห็นสมควรกัน	ดั่งคู่ตุนาหงันกันแต่ไร
เหมือนคำพระดาบสบอกมา	จะคลาดคลาสักน้อยก็หาไม่
พระเร่งเกษมเปรมใจ	ภูวไนยก็เสด็จกลับมา
ครั้นถึงมิ่งม้าอัสดร	ภูธรเผ่นขึ้นด้วยหรรษา
กะระตะพาชีให้ไคลคลา	กับพวกโยธาก็มาพลัน
/*111๏ มาถึง	ยังเชิงคิรีเขตขัณฑ์
จึ่งองค์ระตูทรงธรรม์	จรจรัลขึ้นไปบนคีรี
ครั้นถึงสังปะหลิเหงะดาบส	พระจึ่งประณตบทศรี
โอนเศียรจบบาทพระมุนี	ด้วยใจเกษมศรีปรีดา
อันคุณของพระดาบสเจ้า	ปกเกล้าข้าน้อยนี้นักหนา
หนักยิ่งธรณินดินฟ้า	เกศาข้าขอทูลบาทบงสุ์
เพราะพระองค์ห้ามมิให้ไป	หาไม่ชีวิตจะผุยผง
จะวอดวายตายกลิ้งอยู่กลางดง	ทั้งรี้พลจะยับเป็นผงคลี
ครั้นว่าแล้วกราบลงสามครา	จึ่งออกมาจากอาสน์พระฤาษี
ลงมายังเชิงคีรี	ก็ถึงที่รถทรงทันใด
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ปันหยีศรีใส
ครั้นหยุดอยู่กลางพนาลัย	ไม่เห็นผู้ใดตามมา
จนพระสุริย์ศรีอัสดง	เลี้ยวลับลงพื้นพฤกษา
พระจึ่งสั่งให้ยกโยธา	เข้าสุวรรณพลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
รับสั่งพระองค์ผู้ทรงชัย	แล้วขึ้นมโนมัยไคลคลา
กับพลทหารชาญชัย	โห่ร้องหวั่นไหวมาในป่า
มิช้าก็มาถึงพลับพลา	จึ่งหยุดโยธาทันใด
ฯ ๔ คำ
/*112๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงฤทธิ์เป็นใหญ่
พระเสด็จลงจากอาชาไนย	อุ้มองค์อรไทไคลคลา
ขึ้นยังพลับพลาชัยศรี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์เป็นหนักหนา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงประสันตา	ไปเรียกเครื่องเล่นมาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาประณตบทศรี
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธี	จรลีลีลามาพลัน
จึ่งเรียกเหล่านักเลงมโหรี	อันมีรูปโฉมเฉิดฉัน
ดีดสีตีเป่าครบครัน	เลือกสรรเอามาล้วนตัวดี
พี่เลี้ยงก็พาเข้ามา	ยังสุวรรณพลับพลาเรืองศรี
เล่นสนุกสุขเกษมเปรมปรีดิ์	หวังที่จะให้สำราญใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยียิ้มแย้มแจ่มใส
สัพยอกหยอกหยิกนางทรามวัย	ถามไถ่เย้ายั่วกันไปมา
สัพยอกหยอกหยิกซิกซี้	ข้างปันหยีก็ลืมบุษบาป่า
นางลืมบิตุเรศแลมารดา	ทั้งพี่เลี้ยงกัลยาก็ลืมไป
ครั้นแล้วก็ชวนนวลน้อง	เข้าห้องไสยาสน์พิสมัย
พระเชยชมสมเสน่ห์สนิทใน	พระไล้ลูบจูบปรางวนิดา
แรกเริ่มรู้รสให้ปลื้มใจ	ภูวไนยเกษมสันต์หรรษา
สัพยอกหยอกนางพลางนิทรา	มิช้าก็ม่อยหลับไป
ฯ ๘ คำ
/*113๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ระตูเป็นใหญ่
พระเร่งตริตรึกนึกใน	ถึงองค์อรไทบุตรี
ด้วยปันหยีนาลักเอานางไป	เร่งร้อนฤทัยดังไฟจี่
ลูกรักจักแสนโศกี	ด้วยไกลชนนีแลบิดร
ด้วยไม่เคยจากทรวงดวงจิต	พ่อเคยเชยชิดดวงสมร
เจ้าไปเอกาอนาทร	มารดรเร่าร้อนถึงเทวี
อย่าเลยจะให้พี่เลี้ยงไป	กับกำนัลในสาวศรี
ไปรับองค์พระราชบุตรี	จะลองใจปันหยีฤทธิไกร
ถ้ารักจริงก็จะให้นางมา	ตามบัญชาเราเฉลยไข
ถ้าไม่รักก็จะหักแต่โดยใจ	ที่ไหนจะให้นางมา
แล้วพระแก้วสั่งให้ไปพลัน	แก่พี่เลี้ยงกำนัลซ้ายขวา
ให้เอารถไปรับนางกัลยา	แต่โยธาอย่าให้ไปมากนัก
เกลือกเขาจะคิดว่าติดตาม	จะเกิดสงครามหาญหัก
จะเสียทีที่ไปด้วยใจภักดิ์	อย่าหาญหักให้เขาเคืองใจ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งพระโฉมฉาย
จัดแจงแต่งรถเพริศพราย	กำนัลทั้งหลายก็มากมี
ตำมะหงงปาเตะเสนา	ทั้งทหารโยธาสารถี
พี่เลี้ยงขึ้นรถพระบุตรี	สาวศรีก็ขึ้นรถตามมา
เสนาสามนต์แห่ห้อม	แวดล้อมไสวมาในป่า
ครั้นจะใกล้ถึงที่พลับพลา	จึ่งให้ม้าใช้ไปบอกพลัน
ฯ ๖ คำ
/*114๏ บัดนั้น	ม้าใช้ราญรณคนขยัน
ควบม้าก็ถึงพลับพลาพลัน	จึ่งวันทาทูลทันใด
ว่าบัดนี้ระตูชัยชาญ	ผู้ผ่านพิภพเป็นใหญ่
คือองค์บิตุเรศอรไท	ให้พี่เลี้ยงมาเยือนพระบุตรี
มาด้วยรถรัตน์หัตถา	ทั้งปาเตะเสนาสาวศรี
จึ่งให้ข้ามาแจ้งแห่งคดี	พระภูมีจงทราบบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีสุกะหรา
ครั้นว่าได้แจ้งแห่งกิจจา	พระราชาชื่นบานสำราญใจ
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	อันที่สนิทพิสมัย
ให้ไปรับพี่เลี้ยงนางทรามวัย	จงเร่งเร็วไปบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
รับสั่งแล้วก็ขึ้นพาชี	ขับม้าเร็วรี่มาฉับพลัน
๏ มาถึง	ซึ่งรถพี่เลี้ยงสาวสรร
ครั้นแล้วก็แจ้งกิจจาพลัน	ว่าพระทรงธรรม์ใช้มา
ให้ข้ามารับนางสาวศรี	อันมีลักษณเลิศเสนหา
ให้เร่งรีบไปอย่าได้ช้า	ยังสุวรรณพลับพลาทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงนารีศรีใส
ครั้นแจ้งคำพระองค์ทรงชัย	ให้ออกมารับก็เปรมปรีดิ์
นางจึงเร่งรถให้บทจร	รีบร้อนดั้นป่าพนาศรี
/*115มิช้าก็ถึงพระภูมี	สาวศรีลงจากรถพลัน
แล้วจึงก้มเกล้าดุษฎี	แก่องค์ปันหยีด้วยหฤหรรษ์
จึงทูลว่าระตูทรงธรรม์	ให้ข้ามาเคียมคัลอัญชุลี
ด้วยรำลึกถึงองค์พระบิดา	พระราชาโศกเศร้าหมองศรี
จึ่งให้ข้ามาทูลใต้ธุลี	จะขอรับพระบุตรีไป
ต่อสุริย์ฉายบ่ายศรีแสงอ่อน	รอนรอนลับคีรีศรีใส
จึ่งจะพามาส่งพระภูวไนย	พระบาทจงได้เมตตา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระงามเลิศเฉิดโฉมเสนหา
ครั้นได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระราชาสำราญบานใจ
เห็นระตูง้องอนผ่อนหา	จะขึ้งโกรธโกรธาก็หาไม่
ข้างเราจะมิหย่อนผ่อนไป	ขัดใจก็จะเสียท่วงที
คิดแล้วพระแก้วจึ่งตรัสพลัน	แก่สาวสรรพี่เลี้ยงทั้งสี่
อันพระคุณของระตูภูมี	พ้นที่จะพรรณนาไป
ด้วยเราทำความผิดเป็นล้นฟ้า	พระจะโกรธโกรธาก็หาไม่
อนึ่งเราก็เป็นแต่ชาวไพร	ด้วยใช่เชื้อวงศ์ระตู
ถ้าท่านจะยกออกมา	ประหารชีวาก็ควรอยู่
ครั้งนี้เราเห็นว่าเอ็นดู	เราจะจำรู้คุณพระราชา
จะเข้าเป็นวงศ์พงศ์พันธมิตร	ถ้ามีราชกิจไปเบื้องหน้า
จะอาสากว่าจะสิ้นชีวา	ตามฤทธิ์ชาวป่าพนาลัย
ฯ ๑๒ คำ
/*116๏ เมื่อนั้น	สาวศรีพี่เลี้ยงบังคมไหว้
จะขอลาพระองค์ทรงชัย	ด้วยแสงอโณทัยจะร้อนนัก
จะตรัสส่องแจ้งแสงศรี	จะต้ององค์พระบุตรีมีศักดิ์
จะขอเชิญโฉมยงนงลักษณ์	พระทรงศักดิ์จงโปรดปรานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
พระจึ่งเรียกกัลยานารี	อุ้มองค์มารศรีใสตักไว้
แล้วเชยคางนางชมพักตรา	พระจึ่งมีบัญชาปราศรัย
แก่โฉมเฉลาเยาวยออยาใจ	เจ้าไปอย่าอยู่ให้ช้านัก
แต่พอรอนอ่อนแสงทินกร	ดวงสมรทูลลาพระทรงศักดิ์
อย่าให้พี่ทนทุรนรัก	แล้วอุ้มองค์นงลักษณ์เยาวมาลย์
วางในรถแก้วเลิศล้ำ	พระกระซิบสั่งซ้ำด้วยคำหวาน
โฉมตรูเจ้าอย่าอยู่ให้เนิ่นนาน	เยาวมาลย์จงได้ปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์พระธิดาโฉมศรี
โอนเศียรศิโรตม์ดุษฎี	ลาองค์ปันหยีชาญชัย
นางมิได้ดูพักตร์ปันหยี	แต่โศกีสะอึกสะอื้นไห้
สารถีก็เคลื่อนรถชัย	พี่เลี้ยงก็ปลอบนางมาในรถ
ครั้นมาถึงแถวทางกลางดง	พงพื้นพฤกษาปรากฏ
จึ่งเปิดม่านสุวรรณที่กั้นรถ	ก็ชมเชิงบรรพตสำราญใจ
ด้วยพฤกษาซ้อนแซมแกมกัน	บนช่อชั้นคีรีศรีไศล
พฤกษาผกาแกมใบ	กลาดเกลื่อนทั้งในพนาลี
/*117พี่เลี้ยงชวนชมบรมสุข	ลืมทุกข์ถึงมิสาระปันหยี
ขับรถรีบเร่งให้จรลี	ก็มาถึงที่อยู่ระตูพลัน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น 	ระตูเพราเพริศเฉิดฉัน
ครั้นพระธิดามาพลัน	ท้าวจึงจรจรัลมิทันช้า
เข้าอุ้มองค์พระราชบุตรี	จากรถมณีด้วยหรรษา
พักตร์ผ่องละอองคือจันทรา	เปรมปราร่าเริงบันเทิงใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ประไหมสุหรีศรีใส
ครั้นเห็นพระธิดายาใจ	กอดจูบลูบไล้ไปมา
๏ ลูกรัก	แม่ทุกข์ถึงเจ้าเป็นหนักหนา
แม่ร้องไห้ไม่วายน้ำตา	คิดว่าเขาจะพาไปไกล
เป็นบุญของแม่หนักหนา	แก้วตาเจ้าจึ่งกลับมาได้
เมื่อวันปันหยีเขาลักไป	พาเจ้าเข้าไพรพนาลี
เจ้าเห็นจริตกิริยา	ท่วงทีมารยาของปันหยี
เห็นจะเป็นกษัตราธิบดี	ฤๅจะเป็นปันหยีโจรไพร
อนึ่งลูกรักเจ้าแม่อา	เจ้าวันทาปันหยีฤาเป็นไฉน
เขารักเจ้าอยู่ฤๅทรามวัย	ฤๅเขาไม่เมตตาปรานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพี่เลี้ยงทั้งสี่
ได้ฟังถ้อยคำพระชนนี	นางอัญชลีแล้วทูลมา
เมื่อเช้าออกไปรับนางเทวี	เห็นปันหยีรักใคร่เป็นหนักหนา
/*118รักดั่งดวงนัยนา	พระมิได้คลาดคลาจากน้อง
พลางสำรวลชวนตรัสกำดัดใน	พระมิให้ข้องขัดหม่นหมอง
อันรูปของปันหยีกับนวลละออง	ดั่งแก้วแกมทองต้องกัน
ครั้นเมื่อจะขึ้นรถา	พระราชาก็อุ้มนางสาวสวรรค์
วางใส่ในรถด้วยฉับพลัน	แล้วกระซิบสั่งกันไปมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งประไหมสุหรีเสน่หา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	นางจึ่งถามลูกยาทันใด
ว่าจริงฤาปันหยีมีศักดิ์	กระซิบสั่งเยาวลักษณ์เป็นไฉน
ฤๅไถ่ถามความลับประการใด	จงบอกให้แม่ฟังบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษบาส่าหรี
ครั้นได้ฟังคำพระชนนี	เทวีก็ทูลทันใด
อันซึ่งกระซิบสั่งข้านี้	ด้วยปันหยีร้อนรนหม่นไหม้
แล้วว่าลูกน้อยกลอยใจ	จะไม่กลับออกไปพลับพลา
จึ่งเฝ้ากระซิบสั่งเซ้าซี้	ด้วยจะให้ลาศรีปัตหรา
สั่งว่าเฝ้าแล้วให้ทูลลา	อย่าให้อยู่ช้าเนิ่นนาน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันได้ฟังสาร
ทั้งประไหมสุหรีนงคราญ	เบิกบานแย้มยิ้มพริ้มไป
ด้วยรู้ว่าปันหยีมีศักดิ์	รักโฉมพระบุตรีศรีใส
ครั้นจะให้นางกลับออกไป	ตามใจปันหยีที่สั่งมา
/*119ที่ไหนจะเห็นว่ารักใคร่	จะเหนี่ยวหน่วงนางไว้ดีกว่า
แม้นรักก็จะตามนางมา	ยังสุวรรณพลับพลาเวียงชัย
ครั้นแล้วก็สั่งยาสา	อันเป็นเสนาผู้ใหญ่
ให้เร่งลีลาคลาไคล	ไปทูลปันหยีฉับพลัน
ว่าบัดนี้พระชนกชนนี	จะขอพระบุตรีเฉิดฉัน
ชมให้อิ่มใจสักสามวัน	จึ่งจะนำมาเคียมคัลอัญชุลี
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาประณตบทศรี
รับสั่งพระองค์ทรงธรณี	ก็ขึ้นพาชีควบมา
๏ มาถึง	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
จึ่งลงจากหลังอาชา	เข้าไปวันทาพระฤทธิไกร
จึ่งทูลว่าระตูเรืองศรี	กับประไหมสุหรีเป็นใหญ่
ให้ข้ามาทูลพระภูวไนย	ให้ทราบใต้ละอองพระบาทา
ด้วยพระชนกชนนี	จำเริญศรีสวัสดิ์สุขา
มาถึงพระองค์ทรงฤทธา	ด้วยนางบุษบายาใจ
จะขอเอาไว้เชยชม	ภิรมยาจิตพิสมัย
จะชมให้อิ่มราชหฤทัย	สักสามวันแล้วจึงจะให้มา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังยาสาเสนา	พระจึ่งตรึกตราในพระทัย
ชะรอยระตูจะดูที	ว่าเรารักบุตรีฤาหาไม่
แม้นรักจริงก็จะตามเข้าไป	แม้นมิรักก็จะไม่ไคลคลา
/*120ครั้นคิดแล้วจึ่งกล่าววาที	แก่ยาสาเสนีมียศถา
อันองค์พระชนกมารดา	ที่ว่ามาทั้งนี้ก็แจ้งใจ
อันองค์บุษบานารี	ก็เป็นที่พระองค์พิสมัย
ข้างเราก็รักดั่งดวงใจ	ดั่งหนึ่งแก้วแววไวนัยนา
แต่ว่าข้างเราเป็นผู้น้อย	ก็จำจะค่อยโอนอ่อนผ่อนหา
จึ่งจะชอบระบอบบูราณมา	ยาสาจะเห็นประการใด
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาประนมบังคมไหว้
ครั้นแล้วก็ทูลทันใด	ตามในคดีตรัสมา
อันทรงพระดำริดังนี้	ข้าน้อยเห็นดีเป็นหนักหนา
ควรชอบระบอบกษัตรา	จะสถาพรสืบไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยียิ้มแย้มแจ่มใส
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงร่วมใจ	ให้เตรียมไพร่พลโยธา
เราจะไปหาท้าวทั้งสองศรี	พระชนกชนนีขนิษฐา
สั่งแล้วพระเสด็จลีลา	สระสรงคงคาสำราญใจ
ทรงสุคนธ์ปนกลิ่นตระหลบฟุ้ง	ละลุงละลานจิตพิสมัย
ทรงภูษาพื้นดำอำไพ	ดวงทองอุไรรจนา
แล้วทรงเสื้อปล้องกรองสุวรรณ	เฉิดฉันพรรณรายหนักหนา
สะอิ้งบรรจงอุลงการ์	เหน็บกริชฤทธาเกรียงไกร
แล้วทรงอุบะทัดบุหงา	โอ่อาดั่งองค์พระสุริย์ใส
/*121แล้วทรงซ่าโบะอันยองใย	ก็ขึ้นอาชาไนยมิได้ช้า
โยธาทหารก็แห่ห้อม	แวดล้อมไสวมาในป่า
พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ตามมา	ยาสานำเสด็จจรลี
๏ มาถึง	พลับพลาระตูเรืองศรี
ยาสาก็ไปดุษฎี	กราบทูลพระภูมีทันใด
ว่าบัดนี้ปันหยีฤทธิรงค์	จะมาเฝ้าบาทบงสุ์เป็นใหญ่
ยับยั้งอยู่นอกพลับพลาชัย	พระภูวไนยจงทราบบาทา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันนาถา
ครั้นได้แจ้งแห่งมหาเสนา	พระราชาเกษมเปรมปรีดิ์
พระจึ่งมีพจนารถวาจา	สั่งองค์พระธิดาโฉมศรี
กับพี่เลี้ยงพระธิดานารี	สาวศรีทั้งปวงก็พร้อมกัน
ให้ออกไปรับปันหยี	อันมีลักษณเลิศเฉิดฉัน
เข้ามายังพลับพลาสุวรรณ	ให้ทันเราสั่งบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ลุกขึ้นเร็วรี่ออกมา
ดั่งได้อมฤตมากลืนกิน	นางยินดีปรีดิ์เปรมเป็นหนักหนา
พักตร์ผ่องคือละอองจันทรา	เปรมปราว่าเริงบันเทิงใจ
ครั้นมาถึงองค์ปันหยี	นางโอนเศียรอัญชุลีบังคมไหว้
กรามบาทปันหยีฤทธิไกร	ทูลเชิญภูวไนยให้ลีลา
ฯ ๖ คำ
/*122๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเกษมสันต์หรรษา
ครั้นเห็นโฉมนางบุษบา	พระราชาสำราญบานใจ
พระจึ่งโจนลงจากอาชา	อุ้มองค์ขนิษฐาศรีใส
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	เข้าไปยังสุวรรณพลับพลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันนาถา
ครั้นเห็นปันหยีเสด็จมา	พระราชาก็ร้องเชิญพลัน
ขอเชิญเจ้าเยาวรูปสุนทรา	ขึ้นยังพลับพลาเฉิดฉัน
ควรเป็นมิตรเชื้อวงศ์พงศ์พันธุ์	จะรังเกียจเดียดฉันท์กันไยมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
รับสั่งระตูมี	ก็เข้ามายังที่รจนา
จึ่งลดองค์ลงนั่งยังที่นั้น	ทำทรงเป็นวงศ์อสัญหยา
พระมิได้เคียมคัลวันทา	แก่ระตูปันจะรากัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูเพราเพริศเฉิดฉัน
ครั้นเห็นปันหยีชาญฉกรรจ์	มิได้บังคมคัลพระภูมี
ระตูจึ่งตริตรึกนึกใน	อันปันหยีฤทธิไกรชัยศรี
จะมั่นแม่นเหมือนคำพระมุนี	บอกเราที่บนคีรีนั้น
ว่าองค์ระเด่นมนตรี	เป็นวงศ์จักรีเฉิดฉัน
เขาจึ่งมิได้อภิวันท์	ด้วยศักดิศรีเขานั้นมากมาย
ครั้นแล้วจึ่งมีบัญชา	ปราศรัยปันหยีผู้เฉิดฉาย
/*123ว่าเจ้าผู้ล้ำเลิศเพริศพราย	นามกรโฉมฉายชื่อไร
เป็นไฉนมาเที่ยวอรัญเวศ	เจ้าผ่านนคเรศกรุงไหน
ฤาเป็นชาวป่าพนาลัย	บอกให้แจ้งใจเราบัดนี้
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังระตูพาที	พระภูมีจึ่งตอบบัญชา
อันนามกรของข้านี้	ชื่อปันหยีเหมาะตีกาหรา
เป็นปันจุเหร็จเที่ยวอรัญวา	เชื้อวงศ์พงศาก็ไม่มี
จะได้ผ่านบ้านเมืองก็หาไม่	แต่แรมจรอยู่ในพนาศรี
เที่ยวฉกชิงวิ่งปล้นโบยตี	ได้เลี้ยงชีวีสืบไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังปันหยีกล่าวใน	พระแย้มยิ้มละไมอยู่ในพักตร์
พระจะเชื่อปันหยีก็หาไม่	ด้วยดาบสบอกให้แจ้งประจักษ์
ระตูจึ่งพิศดูพักตร์	ให้รักปันหยีเป็นพ้นไป
ครั้นแล้วพระจึ่งกล่าววาจา	แก่มิสาระปันหยีศรีใส
ข้ารักเจ้าดั่งหนึ่งดวงใจ	จะฝากชีวิตไว้คุ้งวันตาย
อันองค์ธิดาคือดวงจิต	พ่อมอบให้อย่าคิดระคางหมาย
อย่าทิ้งขว้างร้างไว้ให้ได้อาย	โฉมฉายจงโปรดปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีผู้เฉิดโฉมศรี
ครั้นได้ฟังระตูพาที	พระจึงตอบคดีทันใด
/*124ว่าข้าน้อยจะขอพึ่งพระองค์	อยู่ใต้บาทบงสุ์คงตักษัย
หวังวางชีวิตจิตใจ	มิได้แรมร้างห่างองค์
จะขออาสาแต่ตามกิจ	กว่าชีวิตจะม้วยผุยผง
ตามเพศปันจุเหร็จชาวดง	พระองค์จงได้ปรานี
อันโฉมยงองค์นางบุษบา	จะขอลาออกไปไพรศรี
ถ้าพระองค์ทรงฤทธี	จะกรีธาไพร่พลไปวันใด
ข้าน้อยจะตามบาทบงสุ์	โดยเสด็จพระองค์ผู้เป็นใหญ่
เข้ายังนิเวศเวียงชัย	พระองค์จงได้เมตตา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
ได้ฟังปันหยีทูลมา	จึ่งอุ้มองค์พระธิดายาใจ
ถอดจูบลูบพักตร์อัคเรศ	แล้วจูบเกศจูบเกล้าพิสมัย
ดวงจิตของแม่จะจากไป	แม่จะครวญหวนไห้ทุกเวลา
โอ้ว่าลูกรักเค้าแม่เอ๋ย	เจ้าเคยจำนรรจ์หรรษา
เคยเสวยเอมโอชโภชนา	ด้วยมารดาเป็นนิจนิรันดร
เจ้าจะไปอยู่ไกลอกแม่	แต่นี้แลใครจะช่วยสั่งสอน
จะอ้างว้างอาทะวาอยู่อาวรณ์	ดวงสมรแม่ไปจงดี
ครั้นแล้วจึ่งองค์อรไท	ปราศรัยสั่งซ้ำปันหยี
เจ้าผู้เฉิดโฉมประโลมโลกีย์	เป็นที่จำเริญนัยนา
แม่ขอฝากบุษบานารี	อันเป็นที่แสนสุดเสน่หา
ชอบผิดจงคิดเมตตา	ช่วยว่ากล่าวสั่งสอนแต่โดยดี
/*125เจ้าอย่าทำหุนหันหักหาญ	ให้ผิดการกษัตริย์เรืองศรี
จงรักใคร่ตามในประเพณี	เจ้าอย่าให้เสียทีที่รักกัน
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ลาแล้วอุ้มนางจรจรัล	ก็ขึ้นรถสุวรรณทันใด
ฝ่ายนางพี่เลี้ยงทั้งสี่	ขึ้นรถมณีศรีใส
กับหมู่สาวสรรกำนัลใน	ก็ขึ้นรถตามไปฉับพลัน
๏ มาถึง	ยังพลับพลาทองเฉิดฉัน
จึ่งเสด็จขึ้นพลับพลาพลัน	ทั้งสองนั้นเกษมเปรมใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเป็นใหญ่
พระเร่งตริตรึกนึกใน	แต่จากกรุงไกรมาช้านาน
อันการใช้บนก็สิ้นเสร็จ	เจ็ดวันแต่อยู่ในไพรสาณฑ์
เราจำจะลาพระอาจารย์	จะยกหวยหาญกลับไป
ครั้นคิดแล้วพระดำรัสตรัสสั่ง	แก่ดะหมังเสนีเป็นใหญ่
ว่าพรุ่งนี้เราจะกรีพลไกร	กลับเข้าเวียงชัยนครา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	ก็ออกมาจัดแจงได้ครบครัน
ครั้นแล้วก็ทูลพระจักรี	บัดนี้เสร็จแล้วพวกพลขันธ์
จงทราบบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	จัดสรรไว้แล้วพระภูมี
ฯ ๔ คำ
/*126๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ระตูเรืองศรี
ครั้นสิ้นแสงสุริย์ส่องพนาลี	พระเข้าที่สิริไสยา
พร้อมด้วยนักสนมกรมใน	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
มิได้สุขเกษมเปรมปรา	ตั้งแต่ถวิลหาอรไท
สองกษัตริย์มิได้ไสยาสน์	ภูวนาถรัญจวนครวญใคร่
คะนึงถึงบุษบายาใจ	จนจะใกล้รุ่งรางราตรี
จนบุหรงร่อนร้องก้องเสียง	สำเนียงสนั่นในไพรศรี
แสงอุทัยไตรตรัสปฐพี	พระภูมีสระสรงคงคา
ทรงสำอางองค์ประจงนัก	เฉิดโฉมเลิศลักษณ์เป็นหนักหนา
กลิ่นฟุ้งตระหลบอบกายา	ทรงภูษาทิพย์เพริศพราย
ทรงตาบประดับทับทรวง	รุ่งโรจน์โชติช่วงเฉิดฉาย
สังวาลกาบเก็จเพชรพราย	กระจ่างกระจายแจ่มแจ้งธรณิน
แล้วทรงทองกรบวรรัตน์	แสงใสไตรตรัสอันเฉิดฉิน
ทัดพวงอุบะดั่งองค์วัชรินทร์	เหน็บกริชแล้วจึงลินลา
ขึ้นบนคีรีศรีใส	กับประไหมสุหรีเสน่หา
ครั้นถึงพระดาบสก็วันทา	ข้าน้อยขอลาคลาไคล
กลับเข้านคเรศกรุงศรี	พระมุนีจงแจ้งแถลงไข
พระองค์ผู้ทรงพรตยศไกร	จงทราบหฤทัยพระสิทธา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงสิกขา
ได้ฟังระตูอำลา	พระมหาฤาษีก็อวยชัย
/*127จงมีสวัสดิ์สถาผล	อย่าให้ไพรีผจญได้
ให้รุ่งเรืองฤทธิ์เกรียงไกร	จงมีชัยมงคลทุกเวลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันนาถา
จึงโอนเศียรศิโรตม์วันทา	กราบบาทพระมหามุนี
ครั้นแล้วจึงอัญชุลีลา	ลงจากภูผาคีรีศรี
จึ่งขึ้นรถแก้วมณี	ให้กรีธาพลสกลไกร
๏ มาถึง	ซึ่งทัพปันหยีศรีใส
พระจึ่งสั่งยาสาเสนาใน	เข้าไปอัญเชิญฉับพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาเสนาคนขยัน
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	ก็ไปยังพลับพลาทันใด
๏ ครั้นถึง	จึ่งตั้งบังคมประนมไหว้
ทูลว่าพระองค์ทรงชัย	ให้เชิญเสด็จจรจรัล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉัน
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงด้วยฉับพลัน	ให้ยกพลขันธ์ทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงบังคมประนมไหว้
กราบแล้วก็ลาคลาไคล	ยกพลสกลไกรมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ
๕
/*128๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ครั้นพร้อมพหลโยธา	พระจึ่งชวนบุษบาคลาไคล
ขึ้นรถสุวรรณอันเรืองศรี	พระเร่งยินดีผ่องใส
อันพี่เลี้ยงสาวสรรกำนัลใน	ก็ขึ้นรถชัยตามมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านภพนาถา
ครั้นเห็นทัพปันหยีตามมา	พระราชาชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งมีมธุรสพจนา	แก่มิสาระปันหยีศรีใส
ว่าเจ้าผู้ฦๅเลื่องเรืองชัย	จงยกพลไกรไปนคร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีชัยดั่งไกรสร
ได้ฟังระตูธร	จึ่งยกพลนิกรเกรียงไกร
เป็นทัพหน้าระตูมาพลัน	โห่ร้องสนั่นหวั่นไหว
สิงห์สัตว์ผาดโผนโจนไป	กึกก้องคะนองในพนาลี
ฯ ๔ คำ
๏ เดินไป	หว่างเขาเงาไม้ไพรศรี
รวยรื่นพื้นพรรณมาลี	แสงศรีสอดสีจำเริญตา
บ้างขาวแดงแสงเหลืองเรืองรอง	ดั่งทองธรรมชาติเลขา
ที่ม่วงมอมดั่งจอมเมฆา	ระย้าย้อยห้อยหน้ายวนยิน
บางที่เกสรโรยร่วง	บ้างผลิผลพุ่มพวงเฉิดฉิน
ที่หล่นกล่นกลาดดาษดิน	รวยรินรื่นรสสุมาลา
/*129สองกษัตริยสำราญบานจิต	พิศพรรณไม้มาในรถา
ดูสล้างตามแถวแนกอรัญวา	จวนใกล้มาถึงปลายด่านกรุงไกร
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งทูลปันหยีไปทันใด	นี่ด่านเวียงชัยนครา
ท้าวสัจอุหนูภูมี	ตุนาหงันพระบุตรีเสน่หา
ให้แก่สุหรากันตา	พระราชาจงแจ้งบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิไกรใจหาญ
ได้ฟังตำมะหงงเร่งเบิกบาน	สั่งให้หยุดทวยหาญโยธี
ตั้งมั่นอยู่ปลายด่านพารา	จึงสั่งให้ตั้งพลับพลาชัยศรี
แล้วสั่งตำมะหงงเสนี	เร่งเร็วบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
มาสั่งให้ตั้งพลับพลา	ตรวจตราสารวัตรครบครัน
๏ ครั้นแล้ว	ตำมะหงงคลาดแคล้วผายผัน
มาทูลพระองค์ผู้ทรงธรรม์	พลับพลานั้นเสร็จแล้วพระราชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
นาดชายกรายกรลีลา	ขึ้นยังพลับพลาอันรูจี
จึ่งสั่งยาสาเสนา	จงแต่งราชสารตราอักษรศรี
ให้ม้าใช้เร่งไปยังบุรี	ให้ระตูภูมีฤทธิไกร
ฯ ๔ คำ
/*130๏ บัดนั้น	ยาสาบังคมประนมไหว้
มาแต่งราชสารทันใด	ครั้นเสร็จส่งให้มิได้ช้า
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ฝ่ายทหารอาสา
รับสารมาขึ้นอาชา	ควบขับหนักมาในอรัญ
๏ มาถึง	ยังนคเรศเขตขัณฑ์
บอกแก่ชาวด่านด้วยฉับพลัน	ว่าปันหยีผู้เชี่ยวชาญชัย
บัดนี้ให้ราชสารมา	จงเอากิจจาไปแจ้งแถลงไข
ชาวด่านท่านจงแจ้งใจ	บอกเสนาในบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านครั้นแจ้งสารศรี
ตระหนกตกใจใช่พอดี	ก็ขึ้นพาชีไคลคลา
กับผู้ถือสารจรจรัล	ดัดดั้นเดินไพรพฤกษา
ครั้นถึงนครพารา	ก็แจ้งแก่เสนาทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	บาเตะเสนาผู้ใหญ่
ครั้นแจ้งก็พากันเข้าไป	ยังท้องพระโรงชัยฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูฤทธิแรงแข็งขัน
ครั้นเวลาออกท้องพระโรงคัล	ก็จรจรัลออกมุขบัญชร
พร้อมด้วยเสนาธิบดี	เข้าเฝ้าภูมีอยู่สลอน
ทั้งสุหรากันตาภูธร	ถวายกรกราบเกล้าดุษฎี
ฯ ๔ คำ
/*131๏ บัดนั้น	ปาเตะประณตบทศรี
จึงทูลพระผู้ทรงธรณี	ว่าปันหยีให้ราชสารมา
ให้ทูตานทูตจำทูลสาร	พระภูบาลจงโปรดเกศา
ทูลแถลงแจ้งตามกิจจา	จึ่งคลี่สาราออกอ่านพลัน
ในลักษณราชสารศรี	ว่าปันหยีฤทธิแรงแข็งขัน
เป็นเจ้าในพื้นไพรวัน	อานุภาพมหันต์เกรียงไกร
ไม่มีใครต้านต่อรอฤทธิ์	ทุกทิศประพรั่นหวั่นไหว
ให้สุหรากันตาเกรียงไกร	ออกไปถวายอัญชุลี
อันบุษบาซึ่งตุนาหงันไว้	เราก็ได้ร่วมรมย์สมศรี
มาตรแม้นมิออกมาโดยดี	จะสังหารชีวีให้ม้วยมิด
แม้นว่าเคารพนบนอบ	ให้ชอบในธรรมสุจริต
ไม่เป็นเสี้ยนศัตรูประจามิตร	เราจะไว้ชีวิตสืบไป
ให้คืนคงดำรงนครา	ฝูงประชาเป็นสุขเกษมใส
ถ้าขึงขันจะประจัญชิงชัย	ให้เร่งยกออกไปประจัญบาน
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสัจอุหนูได้ฟังสาร
ทรงพิโรธโกรธกริ้วเดือดดาล	เร่งทะยานพระทัยเป็นพ้นนัก
ดูดุปันจุเหร็จชาวป่า	มาอ้างอวดฤทธาจะหาญหัก
จึ่งสั่งเสนาผู้ใจภักดิ์	ให้พรักพร้อมพหลโยธี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สุหรากันตาเรืองศรี
ฟังสารดาลเดือดวาที	ชิปันหยีชาวพนาวา
/*132มาอวดองค์ทะนงบังอาจใจ	ฤทธิไกรจะกระไรหนักหนา
จะพันตูสู้สองฤทธา	เร่งบอกเจ้ามึงมาจะชิงชัย
เป็นชายแต่นายมึงฤา	กูจะดูฝีมือว่าเป็นไฉน
มาชิงตุนาหงันไม่หนำใจ	จะซ้ำให้ไปไหว้วันทา
พรุ่งนี้กูจะยกทัพชัย	ไปล้างให้บรรลัยสังขาร์
ให้เจ้ามึงแต่งตัวมรณา	คอยท่ากูเถิดจะเห็นกัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ฤทธิรณคนขยัน
ตอบสุหรากันตาไปพลัน	ให้เร่งยกพลขันธ์ทัพชัย
ไปต่อสู้ดูฤทธาพล	พหลกำลังจะเป็นไฉน
ข้างใครจะดีกว่าใคร	ชาวไพรกับชาวพารา
จะได้เห็นฤทธิ์กันเมื่อพันตู	จะต่อสู้ใครจักสหัสสา
ว่าแล้วก็ลาไคลคลา	ออกมาจากท้องพระโรงคัล
มาขึ้นมิ่งม้าอัสดร	ก็รีบจรมาในไพรสัณฑ์
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวันทน์	บังคมคัลทูลไปมิได้ช้า
ว่าระตูเหี้ยมหั่นมาอาจหาญ	จะรบราญต่อสู้ให้หนักหนา
ทูลตามคดีซึ่งมีมา	จงทราบบาทาพระภูมี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
สั่งให้เตรียมพหลมนตรี	ให้พร้อมบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๒ คำ
/*133๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
มาจัดไพร่พลโยธา	ตรวจตรากระบวนให้ถ้วนไว้
พร้อมทั้งปีกซ้ายปีกขวา	ปืนผาหน้าไม้อยู่ไสว
โล่ห์หลาวง้าวทวนหอกชัย	คอยท่าทัพใหญ่จะยกมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสัจอุหนูนาถา
ครั้นรุ่งสางสว่างเวลา	สระสรงคงคาทันใด
ทรงสุคนธ์ปนปรุงฟุ้งเฟื่อง	รุ่งเรืองอร่ามงามไสว
ทรงภูษิตวิจิตรอำไพ	สอดใส่สนับเพลาเพราพราย
ฉลององค์ประพาสตาดแล่ง	ก้านแย่งลายทองเฉิดฉาย
ธำมรงค์พาหุรัดพรรณราย	กุณฑลกระจายพรายตา
สร้อยสะอิ้งสังวาลประพาฬเพชร	มงกุฎเก็จมณีมีค่า
เหน็บกริชฤทธิไกรไคลคลา	ได้ฤกษ์ยาตราจรจรัล
ให้สุหรากันตาเป็นทัพหน้า	ทรงอาชาไนยผายผัน
ระตูทรงรถแก้วแพรวพรรณ	ให้โบกธงสำคัญพลไกร
เอิกเกริกสนั่นลั่นฆ้อง	โห่ร้องอำนาจหวาดไหว
อัดอึงคะนึงพนาลัย	ให้ขับรถเข้าในพนาวา
๏ รถแก้ว	เพริศแพร้วจำรัสพระเวหา
หันเหียนเวียนวันผันมา	รจนาเลิศล้ำอำไพ
งอนแอกแปรกแบกบัง	กรองรายเรืองรังสีสุกใส
เสาพนักจำหลักเจียระไน	ใบระกาหน้าบันพรรณราย
อภิรุมชุมสายรายรัด	มยุรฉัตรพัดโบกเฉิดฉาย
/*134จามรทอนตะวันชั้นปลาย	ยักย้ายนิกรโยธา
มิได้พักพวกพลมนตรี	ภูมิขัดแค้นแสนสา
เร่งรีบจตุรงค์เสนา	ก็มาถึงปลายด่านกรุงไกร
ให้หยุดยั้งไพร่พลเสนี	หาที่ชัยภูมิทัพใหญ่
ตั้งมั่นจะประจัญชิงชัย	มิได้ย้อท้อต่อไพรี
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์มิสาระปันหยี
ครั้นรุ่งรางสว่างราตรี	พระจากที่ไสยาอันบรรจง
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	ไปเข้าที่ชำระสระสรง
น้ำกุหลาบอาบอบตระหลบองค์	ส่งกลิ่นรวยรสสุคนธา
สนับเพลาพื้นทองยองยง	แล้วทรงพิพัฒน์ภูษา
เป็นดาวรายล้อมดวงจันทรา	รจนาด้วยสุวรรณพรรณราย
ฉลององค์ยงยิ่งผุดผาด	ปัทมราชดวงเด่นเฉิดฉาย
ทับทิมแซมแกมเก็จเพชรพราย	เลื่อมสายด้วยแสงจินดาดี
แต่งองค์ทรงอย่างปันจุเหร็จ	เสร็จสรรพจับแสงพระสุริย์ศรี
ทรงอุบะสุวรรณมณี	ถือเช็ดหน้าแสดสีพรายพรรณ
จับชายกรายกริชฤทธิเรือง	ย่างเยื้องนาดกรายผายผัน
งามทรงดั่งองค์พระสุริยัน	จรจรัลมาขึ้นอาชา
อันพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน	แต่งตัวพร้อมกันหรรษา
ให้ประโคมปี่ฆ้องกลองชวา	ให้โยธาโห่เร้าเอาใจ
ได้ฤกษ์ให้ยกยาตรา	เสนาพรึบพร้อมมาไสว
กึกก้องสำเนียงเกรียงไกร	สนั่นทั้งในพนาวา
ฯ ๑๖ คำ
/*135๏ เมื่อนั้น	สุหรากันตาเสน่หา
ได้ยินสำเนียงโยธา	จึ่งสั่งเสนาฉับพลัน
ให้พร้อมทั้งปีกซ้ายปีกขวา	ตรวจตรากระบวนทัพขันธ์
ได้ฤกษ์ให้ยกจรจรัล	ให้โห่สนั่นเอาชัย
ฝ่ายพลข้างระตูก็ขับประดา	ข้างชาวป่าร่ารับไม่หวั่นไหว
ต่างมุ่งมาดชีวาตม์ให้บรรลัย	ขว้างไขว่พุ่งซัดผลัดกัน
โรมรุกบุกบันฟันฟาด	องอาจเรี่ยวแรงแข็งขัน
ล้วนหาญต่อหาญเข้าราญรัน	ควันปืนตระหลบอบไป
ธุลีเกลื่อนกลุ้มเวหาหน	มืดมนบังแสงพระสุริย์ใส
พลข้างระตูก็บรรลัย	เกลื่อนกลาดดาษในพสุธา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
พระจึ่งกะระตะอาชา	มายืนหน้าม้าระตูพลัน
ร้องว่าแก่สุหรากันตา	อย่าอ้างอวดฤทธาขยันขัน
มาพันตูสู้ลองฤทธิ์กัน	เราจะล้างชีวันให้บรรลัย
ถึงท้าวสัจอุหนูผู้บิดา	ก็จะฆ่าให้ชีสาตักษัย
อย่าโอหังบังอาจประมาทใจ	จะห้ำหั่นบรรลัยไปด้วยกัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สุหรากันตาเฉิดฉัน
จึ่งตอบปันหยีไปพลัน	ชิงตุนาหงันไม่มีอาย
มิหนำซ้ำอวดองค์ทะนงศักดิ์	จะหาญหักไล่ล้างให้ฉิบหาย
มาดูหมิ่นร้องว่าท้าทาย	ปันจุเหร็จแสนร้ายราวี
/*136อย่าพักอ้างอวดฤทธิไกร	เราไม่ย่อท้อถอยหนี
ว่าแล้วกะระตะพาชี	ถ้อยทีหนีไล่ประจัญกัน
สององค์โรมรุกคลุกคลี	ปันหยีเยาะเย้าเย้ยหยัน
ได้ทีรบรกบุกบัน	ยืนยันประจัญชิงชัย
ฟันต้องระเด่นตกอาชา	มอดม้อยมรณาตักษัย
รี้พลแตกพ่ายกระจายไป	ไม่เป็นตำบลสนธยา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสัจอุหนูนาถา
เห็นพลย่อยยับอัปรา	ทั้งสุหรากันตาก็บรรลัย
ยิ่งกริ้วโกรธนักดั่งอัคคี	ลงจากรถมณีศรีใส
มาขึ้นอัสดรทันใด	สั่งให้ดาพลระดมตี
ทั้งปีกซ้ายปีกขวาหน้าหลัง	ประดังกันเข้าชิงชัยศรี
ระตูกะระตะพาชี	ไล่ตีบุกบันประจัญบาน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์ทะนงหาญ
ขับอาชาไนยชัยชาญ	ไล่บุกรุกรานขึ้นไปพลัน
พระกรขวากุมกริชฤทธิรุทร	ป้องปัดอาวุธดั่งกังหัน
ถ้อยทีต่อแย่งแทงฟัน	โรมรันสับระยุทธ์ราญรอน
ได้ทีโถมแทงแล้วแกว่งกริช	ปันหยีเรืองฤทธิ์ดั่งไกรศร
แทงต้องอกระตูภูธร	ก็ม้วยมรณ์พินาศชีวา
ฝ่ายพลปันหยีก็ดีใจ	โห่ร้องเอาชัยนักหนา
เสียงสนั่นหวั่นไหวเป็นโกลา	โยธาระตูก็แตกไป
/*137ปันหยีผู้มีฤทธา	กลับมาพลับพลาที่อาศัย
สุขเกษมเปรมปรีดิ์ด้วยมีชัย	จึ่งสั่งเสนาในให้คุมพล
ไปกวาดครัวอพยพที่เหลือตาย	ซึ่งแตกพ่ายอยู่ในไพรสณฑ์
พวกฉกรรจ์สันทัดฤทธิรณ	ให้ชุมพลเป็นเหล่าประจำการ
จงแต่งตั้งผู้ใหญ่ให้ตรวจตรา	ให้บำรุงรักษาราชฐาน
อย่าให้เกิดเหตุใหญ่ภัยพาล	ให้สำราญราษฎรในพารา
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ออกมาเรียกพลโยธา	เผ่นขึ้นอาชาจรจรัล
๏ มาถึง	ยังกรุงไกรนิเวศเขตขัณฑ์
ก็ตรวจตราหาพวกที่ฉกรรจ์	จัดสรรเลือกล้วนแต่ตัวดี
แล้วจัดแจงไพร่พลเสนา	ให้อยู่ยังพาราบุรีศรี
ครั้นได้พลฉกรรจ์มาทันที	ดหะมังเสนีก็รีบมา
๏ ครั้นถึง	จึ่งประนมนบนิ้วเหนือเกศา
ทูลแถลงแจ้งตามกิจจา	ซึ่งเสนาอยู่ครองบุรี
ให้รักษาอาณาเป็นหลักเมือง	อย่าให้ขุนเคืองบทศรี
อันพวกฉกรรจ์สันทัดโยธี	จัดได้ตามมีบัญชาการ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงชวนโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ขึ้นรถแก้วประพาฬอำไพ
จึ่งสั่งให้เคลื่อนพลมนตรี	เสนีพรึบพร้อมมาไสว
เข้าในพนมพนาลัย	พิศพรรณมิ่งไม้ในพงพี
/*138พระเหลือบเห็นนกนางนวล	จึ่งชี้ชวนบุษบามารศรี
นั่นกางเขนขมิ้นกินปลี	จับสาระภีร้องอยู่ริมดง
แขกเต้าเคล้าคู่กระสันขัน	กระสาผันจับต้นมหาหงส์
เค้าโมงจับโมงเมียงอนงค์	คณาหงส์จับจอมคีรีเรียง
กระทาโทนจับต้นคนทา	โกญจาเรื่อยร้องคะนองเสียง
เขาไฟจับมะไฟม่ายเมียง	รายเรียงคาบเหยื่อมาเผื่อกัน
กุลาโห่โกกิลกระเหว่าลาย	อัญชันขายจับต้นอัญชันผัน
พระยาลอคลอคู่เมียงมัน	เบญจวรรณไต่วัลย์แล้วบินไป
สาลิกาจับต้นเพกา	โมราร่อนร้องเสี้ยงใส
สัตวากระเวนระวังไพร	ตระไนจับมะสังรังราย
มยุราฟ่ายฟ้อนบนคีรี	พระชี้ชวนนวลนางโฉมฉาย
ให้รีบเร่งโยธีคลี่คลาย	ก็มาถึงปลายด่านเมืองระตู
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิไกรใครจะคู่
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงโฉมตรู	ให้หยุดอยู่แต่นอกนครา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
จึ่งสั่งให้หยุดโยธา	ประทับแรมป่าพนาลัย
ด้วยท้าวปักมาหงันสัจอุหนู	เป็นพงศ์พันธุ์ระตูเมืองใหญ่
ทั้งสองครองฉันทมิตรเวียงชัย	จะมิหย่อนอ่อนให้โดยดี
จะคิดต่อแย่งแข็งเมืองไว้	จะยกมาชิงชัยบุรีศรี
ชาวเราเตรียมไว้ให้จงดี	ดูทีจะทำประการใด
ฯ ๖ คำ
/*139๏ บัดนั้น	ขุนพลครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ชวนกันหยุดอยู่แต่ไกล	ตระเตรียมตัวไว้ให้พร้อมกัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวเจ้าเมืองปักมาหงัน
ได้ยินข่าวปันหยีชาญฉกรรจ์	ว่าเข้มขันเรืองเดชเดชา
เหล่าระตูย่อท้อไม่ต่อติด	ครั่นคร้ามขามฤทธิ์เป็นหนักหนา
บัดนี้กรีธาพลมา	เป็นทัพหน้าระตูปันจะรากัน
ท้าวปักมาหงันธิบดี	จึ่งกล่าวคดีแก่เมียขวัญ
อันธิดานงเยาว์ของเรานั้น	จะเกียจกันไว้ไยมี
กับเครื่องบรรณาการทั้งหลาย	จะถวายองค์มิสาระปันหยี
จะได้เป็นมิตรไมตรี	ฝากชีวาธานีสืบไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีศรีใส
จึ่งกราบทูลองค์พระทรงชัย	น้องมิได้แข็งขัดพระบัญชา
ซึ่งพระโปรดมาทั้งนี้	เห็นชอบธรรมประเวณีนักหนา
นางจึ่งสั่งสาวสรรกัลยา	ให้ไปหาธิดามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศี
จึ่งรีบดำเนินจรลี	มายังพระบุตรีทันใด
ครั้นมาถึงองค์พระธิดา	นางวันทาแล้วทูลแถลงไข
ว่าพระมารดาให้หาไป	จงทราบพระทัยนางกัลยา
ฯ ๔ คำ
/*140๏ เมื่อนั้น	นางกัติกาส่าหรีเสน่หา
ได้ฟังกำนัลทูลมา	กัลยาก็เสด็จทันที
๏ มาถึง	นางจึ่งประณตบทศรี
องค์พระชนกชนนี	คอยฟังคดีประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปักมาหงันเป็นใหญ่
เห็นองค์ธิดายาใจ	จึ่งตรัสออกไปแก่ลูกรัก
ว่าบัดนี้มีราชไพรี	ชื่อปันหยีเหมาะตีมีศักดิ์
เรืองเดชทุกประเทศย่อมเกรงนัก	ยกพลหักด่านผ่านมา
ครั้นพ่อจะออกไปชิงชัย	เห็นจะม้วยบรรลัยสังขาร์
ที่ไหนจะได้คืนมาพารา	เห็นหน้าลูกยาสืบไป
ได้ทีเขาจะติดตามมา	ก็จะฆ่าพ่อให้ตักษัย
อันตัวถูกน้อยกลอยใจ	เห็นจะไม่พ้นมือไพรี
พ่อจึ่งจะเอาเจ้าดวงตา	ไปถวายแก่มิสาระปันหยี
ง้องอนอ่อนไปโดยดี	ไมตรีจะมีคุ้มวันตาย
บิตุเรศจะไม่มรณา	พาราก็จะไม่ฉิบหาย
จะอยู่เย็นเป็นสุขทั้งหญิงชาย	เจ้าสายสวาทพ่อจงปรานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางกัติกาส่าหรี
ได้ฟังพระบิดากล่าววาที	เทวีระทดระทวยใจ
นางกราบลงกับบาทพระบิตุรงค์	แล้วกราบองค์พระชนนีศรีใส
จึ่งทูลสนองมาทันใด	ลูกไม่เคยไกลพระบาทา
/*141ครั้งนี้มีกรรมจะจำจร	ให้อาลัยอาวรณ์เป็นหนักหนา
ขอสนองคุณสองกษัตรา	ทูลแล้วกัลยาก็โศกี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ให้มีอาลัยในบุตรี	มิอาจที่จะกลั้นชลนา
สองพระองค์ก็ทรงกันแสงศัลย์	ทั้งสนมกำนัลซ้ายขวา
ก็ชวนกันแสงโศกโศกา	พระมารดากอดบุตรเข้าร่ำไร
โอ้ว่าลูกรักเจ้าแม่อา	แม่พร่ำเลี้ยงเจ้ามาจนใหญ่
มิได้ให้ระคายเคืองใจ	ไม่เคยจากแม่ไปได้สักนาที
ครั้งนี้เจ้าจะจากมารดา	ไปเป็นข้ามิสาระปันหยี
เป็นโจรป่าเที่ยวอยู่พนาลี	ไม่รู้ว่าร้ายดีประการใด
อุตส่าห์รักษาองค์เจ้าจงหนัก	ลูกรักค่อยอัชฌาสัย
แม่อดออมถนอมฤทัย	ฝากตัวแก่เขาให้จงดี
ครั้นค่อยสร่างโศกเสร็จคำสอน	องค์พระมารดรโฉมศรี
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ให้พาองค์บุตรีไคลคลา
ไปชำระสนานสำราญองค์	บรรจงกวดเกล้าเกศา
พี่เลี้ยงทูลเชิญกัลยา	พระธิดาวันทาแล้วคลาไคล
๏ มาถึง	ยังปรางค์มณีศรีใส
จึ่งย่างเยื้องลีลาคลาไคล	เข้าไปสระสรงวารี
ทรงสำอางปนปรุงจรุงกลิ่น	รวยรินหอมรื่นชื่นชูศรี
ทรงภูษาผ้าสไบรูจี	เครื่องสำหรับพระบุตรีครบครัน
ครั้นเสร็จก็เสด็จลีลา	มายังพระมารดาเฉิดฉัน
พี่เลี้ยงเถ้าแก่แลกำนัล	ก็พร้อมกันตามมาทันที
/*142๏ มาถึง	นางจึ่งประณตบทศรี
ทั้งสองพระชนกชนนี	เทวีสะท้อนถอนใจ
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
เสด็จออกยังท้องพระโรงชัย	จึ่งสั่งดะหมังไปทันที
ทั้งยาสาผู้มีปรีชาไว	เราจะให้ออกไปเฝ้าปันหยี
จงจัดแจงกันให้ทันที	เทียมรถพระบุตรีอย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
กราบถวายบังคมแล้วออกมา	ตกแต่งกายาทันใด
แล้วให้เร่งเตรียมรถา	สำหรับพระธิดาศรีใส
มาประทับไว้กับเกยชัย	เร่งไปแต่งสุวรรณบรรณาการ
อันตัวดะหมังยาสา	มีความปรีดาเกษมศานต์
เสร็จแล้วเข้ามามิทันนาน	ทูลพระภูบาลทันที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันเรืองศรี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	มายังพระบุตรีดวงใจ
ตรงถึงจึ่งเรียกลูกรัก	สายสุดที่รักพ่อผู้พิสมัย
เชิญเจ้าลีลาคลาไคล	เสด็จไปยังรถฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางกัติกาส่าหรีเฉิดฉัน
ครั้นได้ฟังรับสั่งพระทรงธรรม์	นางตระหนกอกสั่นพรั่นใจ
ดั่งใครมาแหวะแกะเอาทรวง	ล้วงเอาดวงจิตไปได้
/*143นางแสนโศกาอาลัย	วิ่งไปกอดบาทพระชนนี
แล้วนางกราบลงกับบาทา	เอาเกศาเข้าเช็ดบทศรี
พระมารดาค่อยอยู่จงดี	ลูกนี้จะถวายบังคมลา
ตั้งแต่วันนี้ไปจะไกลกัน	นับวันจะไม่ได้เห็นหน้า
ที่ไหนจะได้กลับคืนมา	จะไปเป็นข้าแห่งไพรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดามารศรี
เห็นลูกรักกอดบาทเข้าโศกี	ดั่งเกศีนางขาดออกจากกาย
ยอกรประคองกอดธิดาไว้	นางตกใจหวาดหวั่นขวัญหาย
ความสวาทดั่งจะขาดใจตาย	โฉมฉายก็ทรงโศกา
โอ้ว่าลูกรักเจ้าแม่เอ๋ย	เจ้าเคยเกษมสันต์หรรษา
เคยพูดเคยเถ่นเจรจา	เคยเสวยโภชนาด้วยชนนี
เจ้าเคยอิงแอบแนบนอน	เคยฉะอ้อนวอนกอดเกษมศรี
ฤาจะมาจากอกชนนี	ดั่งมีใครมาเด็ดเอาดวงใจ
แต่นี้แลมารดาจะอาดูร	จะเพิ่มพูนทุกข์ทนหม่นไหม้
แม่จะแสนโศกาอาลัย	กว่าดวงใจของแม่จะกลับมา
ร่ำพลางนางจูบลูบพักตร์	รับขวัญลูกรักเสน่หา
แล้วอวยพรจำเริญแก่ธิดา	ให้เป็นใหญ่กว่าอนงค์ใน
โรคันอันตรายอย่าได้มี	จงเป็นที่แสนสนิทพิสมัย
ให้ภิญโญยิ่งจำเริญไป	ชนนีจะได้ฝากชีวา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีรับพรใส่เกศา
จึ่งกราบบาทพระราชมารดา	แล้วทูลลามายังรถทรง
/*144อันนางนักสนมกำนัล	ก็เยียดยัดตามกันมาส่ง
นางขึ้นรถาอันบรรจง	จึ่งรูดม่านเวียนวงกำบังตา
อันพี่เลี้ยงเถ้าแก่แลสาวใช้	ห้อมล้อมเคียงไปทั้งซ้ายขวา
นางนมพี่เลี้ยงจ่าชา	ก็ชวนกันตามมามากมาย
อันเครื่องสุวรรณมาลา	ใส่รถมาหน้านางโฉมฉาย
อันยาสาดาหมังทั้งสองนาย	นาดกรายนำรถพระบุตรี
จึ่งให้เร่งรีบรถา	ออกจากทวารากรุงศรี
ครั้นถึงปลายด่านทันที	ก็เห็นทัพปันหยีชาญชัย
สองนายก็รีบดำเนินมา	บอกกิจจาแจ้งแถลงไข
ว่าระตูผู้ผ่านเวียงชัย	ให้เรามาเฝ้าพระภูธร
ถวายเครื่องสุวรรณบรรณา	กับองค์พระธิดาดวงสมร
ท่านจงเร่งรีบบทจร	ทูลพระภูธรอย่าช้า
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลนายใหญ่กองหน้า
ครั้นได้แจ้งแห่งคำเสนา	ก็เร่งรีบไคลคลามาทันใด
๏ ครั้นถึง	จึ่งบอกพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ว่าระตูครองเวียงชัย	ท้าวไทปักมาหงันธิบดี
เอาเครื่องบรรณาการมา	กับองค์พระธิดาโฉมศรี
ออกมาเคียมคัลอัญชุลี	ในเบื้องบทศรีพระทรงชัย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงได้ฟังก็แจ่มใส
ครั้นแล้วก็รีบเข้าไป	กราบทูลภูวไนยมิได้ช้า
บัดนี้ระตูมีศักดิ์	มีใจสามิภักดิ์หนักหนา
/*145เอาเครื่องบรรณาการออกมา	กับองค์พระธิดายาใจ
มาถวายพระองค์ผู้ทรงลักษณ์	พระทรงศักดิ์จงแจ้งแถลงไข
พระจะโปรดปรานประการใด	ตรัสให้แจ้งใจบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลคดี	พระภูมีสุขเกษมเปรมปรา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงทันใด	ให้จัดแจงกันไว้ให้พรอมหน้า
อาสานอกในถือศาสตรา	เร่งรัดกันมาบัดนี้
สั่งเสร็จก็เสด็จเข้าที่สรง	ทรงสุคนธาทิพย์เรืองศรี
กลิ่นตระหลบอบองค์จรลี	แล้วทรงซ่าโบะสีเพริศพราย
แล้วพระองค์ทรงกริชฤทธิรอน	ย่างเยื้องบทจรเฉิดฉาย
ออกพลับพลาพลันพรรณราย	ข้าทหารซ้ายขวาก็พร้อมกัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาดะหมังคนขยัน
จึ่งนำเอาเครื่องทั้งปวงนั้น	เข้ามาเคียมคัลวันทา
ท้าวปักมาหงันพงศ์กษัตริย์	อันครองราชสมบัติสืบวงศา
ใช้ให้ข้าน้อยทั้งสองมา	ถวายเครื่องบรรณาการมากมี
กับพระบุตรีโฉมเฉลา	ทรงเยาว์นิ่มเนื้อนวลศรี
ถวายองค์พระผู้ทรงฤทธี	จะพึ่งธุลีสืบไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยียิ้มแย้มแจ่มใส
จึ่งมีพจนารถตรัสไป	แก่สองเสนาในมิได้ช้า
/*146เราขอบใจระตูภูวไนย	ด้วยมีใจสามิภักดิ์เป็นหนักหนา
เห็นรักเราก็พ้นคณนา	คุณนั้นหนักกว่าเมรุไกร
เราจะขอสนองไมตรี	ไปกว่าชีวีจะตักษัย
อันองค์ธิดาทรามวัย	เรามิให้เคืองใจเท่าใยยอง
จะค่อยถนอมกล่อมรัก	มิให้เยาวลักษณ์หม่นหมอง
จะเลี้ยงดูให้เป็นคู่ครอง	จะภิรมย์ชมน้องคุ้มมรณา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนีก็หรรษา
ได้ฟังซึ่งพระวาจา	ดังอมฤตฟ้ามาเจือใจ
ให้มีจิตแสนพิศวาทนัก	ความรักปันหยีจะมีไหน
แต่งวยงงหลงลืมละลานใจ	ที่ในรูปโฉมโนมพรรณ
แต่เฝ้าวันทาไม่คลาไคล	ให้หลงใหลในรูปอันเฉิดฉัน
เห็นผิดปันหยีชาวอรัญ	ด้วยศักดิ์ศรีคมสันก็พ้นไป
น่าจะเป็นเชื้อวงศ์พงศ์กษัตริย์	ครอบครองสมบัติเป็นใหญ่
หากแกล้งแปลงนามมาเล่นไพร	ทำเคลิ้มไคล้ว่าชาวพนาวัน
น่าจะเป็นฉะนี้มั่นคง	จึงทรงโฉมประโลมเฉิดฉัน
ข้าน้อยจะขอลาพระทรงธรรม์	กลับเข้าเขตขัณฑ์พระพารา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นสองเสนาทูลลา	พระราชาจึ่งตรัสสั่งไป
ให้บอกแก่ระตูภูบาล	ซึ่งผ่านพิภพเป็นใหญ่
ว่าเราเจริญศรีสวัสดิ์ไป	จงอภัยภิญโญวโรเรือง
/*147ปัจจามิตรอย่าได้คิดบีฑา	ให้มีเดชาฟุ้งเฟื่อง
อย่าให้ระตูมีความเคือง	จงครองเมืองเป็นสุขทุกเกลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองเสนาในใจกล้า
ก้มเกล้ารับสั่งด้วยปรีดา	ถวายบังคมลาออกไป
ครั้นถึงพวกพลมนตรี	ก็ชวนกันกลับเข้าบุรีใหญ่
ดะหมังยาสาเสนาใน	ก็คลาไคลไปเฝ้าทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันเรืองศรี
จึ่งตรัสถามทั้งสองเสนี	ถามถึงปันหยีชาญชัย
ที่ท่านได้ออกไปพบเห็น	รูปโฉมปันหยีนั้นเป็นไฉน
อายุรุ่นราวคราวไร	เห็นจะเป็นโจรไพรพนาลี
ฤๅจะเป็นกษัตริย์ขัตติยวงศ์	เผ่าพงศ์ระตูเรืองศรี
เห็นสมควรกับราชบุตรี	ของเรานี้ฤาจะเห็นประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาผู้มีอัชฌาสัย
ก้มเกล้ากราบทูลภูวไนย	ตามที่ได้รู้เห็นมา
อันองค์ปันหยีมีศักดิ์	งามล้ำเลิศลักษณ์เลขา
เฉิดโฉมประโลมโลกา	ในแว่นแคว้นแดนชวาไม่เทียมทัน
อันจะเป็นโจรภัยนั้นไม่เห็น	ต่อจะเป็นกษัตริย์อันเฉิดฉัน
ทั้งส่งศรีกิริยาครบครัน	ถ้าจะตรัสจำนรรจ์สิ่งใด
ก็เฉื่อยฉ่ำดังอมฤตฟ้า	ให้ซับซาบวิญญาหลงใหล
/*148ศักดานุภาพก็ชาญชัย	ปราบเมืองน้อยใหญ่ทุกพารา
อันพระองค์ยกพระราชบุตรี	ให้ปันหยีเหมาะตีกาหรา
จะเป็นเกียรติยศในนครา	จะฦๅชาปรากฏทั้งแดนไตร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันเป็นใหญ่
ได้แจ้งแห่งคำเสนาใน	พระชื่นชมภิรมย์ใจนัก
ครั้นแล้วก็เสด็จเข้าไป	หาประไหมสุหรีมีศักดิ์
จึ่งบอกนางโฉมยงนงลักษณ์	ตามคำเอกอัครเสนา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเฉิดโฉมเสน่หา
ครั้นเวลาค่ำย่ำสนธยา	พระราชาสระสรงวารี
น้ำหอมตระหลบด้วยบุหงา	แช่ชุบมาลาสดสี
สุคนธ์ปรนปรุงขจรดี	ซาบศรีมังสาตระหลบองค์
แล้วทรงพิพัฒน์ภูษาสิต	วิจิตรเฟื้อยชายมยุรหงส์
ทรงซ่าโบะสีทับทิมบรรจง	ทัดอุบะตันหยงแล้วลีลา
เหน็บกริชอันเรืองฤทธิรอน	ดั่งไกรสรออกจากคูหา
เฉิดฉายกรายกรีดดำเนินมา	ขึ้นยังรถบุษบาทันใด
ครั้นถึงจึงแอบแนบนาง	พระหัตถ์ลูบปฤษฎางค์ทางปราศรัย
ดวงสมรแม่อย่าอ่อนอาลัยใจ	ทรามวัยจงได้ปรานี
วันนี้ตัวพี่จะขอลา	ไปหากัติกาส่าหรี
โฉมยงจงค่อยอยู่ดี	มีศรีอย่าละห้อยน้อยใจ
/*149ว่าพลางทางตระโบมโลมนาง	เชยพักตร์ชมปรางด้วยพิสมัย
แล้วเสด็จจากรถคลาไคล	เร่งรีบดำเนินไปมิได้ช้า
ฯ ๑๔ คำ
๏ มาถึง	พระจึงเสด็จขึ้นบนรถา
เห็นนางกันแสงโศกา	พระนั่งแนบวนิดาทันที
จึ่งตรัสประโลมนางโฉมฉาย	ให้ห่างหายโศกเศร้าหมองศรี
ดวงจิตอย่าคิดถึงธานี	จงคิดถึงไมตรีพี่บ้างรา
ด้วยความรักรึงสุมอุราพี่	จึ่งอุตส่าห์จรลีมาหา
ทรามวัยก็ไม่เมตตา	จะทักทายพูดจาก็ไม่มี
ก่นแต่กันแสงคร่ำครวญ	เสียดายนวลจะช้ำหมองศรี
ขอเชิญเอื้อนเบือนพักตร์มาพาที	มีศรีอย่าประหวั่นพรั่นใจ
พี่จะฝากอาลัยไมตรีจิต	ไปกว่าชีวิตจะตักษัย
ว่าพลางทางเช็ดชลนัยน์	ผลักมือพี่ไยนางกัลยา
พระสัพยอกหยอกเย้ายียวน	เลียมลวนชวนสนิทเสน่หา
หวังจะให้คลายโศกโศกา	พระธิดาก็ไม่ไยดี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางกัติกาส่าหรี
กราบลงแทบบาทพระภูมี	เทวีก็ทูลความมา
ฯ ๒ คำ
๏ พระโฉมยง	พระจงโปรดเกศเกศา
ข้าบาทนิราศจากพารา	ไกลพระบิดาชนนี
สามิภักดิ์สมัครมาเป็นข้า	ในเบื้องบาทาบทศรี
/*150เป็นไฉนพระไม่ปรานี	พระมาทำดั่งนี้ให้ช้ำใจ
ตัวน้องยังเยาว์เบาความ	พระโฉมงามมิได้ปราศรัย
ทรุดองค์ลงแอบรถชัย	กรเหนี่ยวรถไว้แล้วโศกา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังนางกล่าววาจา	พระแย้มสรวลสำรวลร่าแล้วพาที
๏ ทรามสวาท	นุชนาฏผู้ชูอารมณ์พี่
ซึ่งว่าไม่เมตตาปรานี	ข้อนี้มีศรีอย่าหมองใจ
พี่รักเจ้าเท่าดวงนัยนา	สามารถมาด้วยความพิสมัย
อันความแสนเสน่หาอาลัย	แต่บรรดาเกิดมาในโลกีย์
ก็ย่อมมีอยู่ด้วยกันหมด	ว่ารสรักนั้นเป็นเช่นพี่
ถึงองค์พระชนกชนนี	ก็เป็นที่สวาทเหมือนกัน
บัดนี้ท้าวแจ้งไม่แคลงจิต	จึ่งประสาทประสิทธิ์สาวสวรรค์
ยกยอให้พี่เป็นสำคัญ	จะโศกาจาบัลย์ไปว่าไร
พี่จะคอยถนอมกล่อมชม	เอวกลมอย่าร้อนรนหม่นไหม้
จะเป็นเพื่อนยากเย็นเข็ญใจ	แสนสนิทพิสมัยไม่โรยรา
ฯ ๑๒ คำ
๏ พระองค์	พระคงโปรดเกล้าเกศา
ซึ่งถ้อยคำพระร่ำว่าเมตตา	พระคุณหนักกว่าเมรุไกร
ตัวน้องก็จะอยู่เป็นข้า	จะพ้นบาทาก็หาไม่
จะขอลาพระองค์ผู้ทรงชัย	กลับเข้ากรุงไกรนครา
/*151ด้วยคิดถึงพระชนกชนนี	ทั้งสองศรีจะคร่ำครวญหา
จะเปล่าอกอ้างว้างอาทะวา	จะพร่ำกินน้ำตาไม่วายวัน
ฯ ๖ คำ
๏ น้องรัก	งามประจงทรงลักษณ์เฉิดฉัน
จงอยู่เที่ยวเล่นพนาวัน	พื้นพรรณพฤกษาบรรดามี
พระแกล้งชักช้าพาชื่น	ฝ่าฝืนเย้าหยอกนางโฉมศรี
หวังจะให้ลืมชนกชนนี	พระจึ่งมีสุนทรวาจา
รำพันบรรดานกไม้	พร่ำไปถึงสัตว์มีในป่า
ร่ำพลางทางชมภิรมยา	จนนางสร่างโศกาเคลิ้มหลับไป
ปันหยีก็หลับอยู่กับน้อง	จนแสงทองเรื่อเรืองประเทืองไข
ดุเหว่าเร่าร้องก้องไพร	พระภูวไนยจึ่งเสด็จลีลา
มายังรถบุษบาส่าหรี	พระภูมีจึงสั่งยาสา
ให้เร่งยกพลโยธา	แต่ในเวลาเช้านี้
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาประณตบทศรี
รับสั่งแล้วถวายอัญชุลี	จัดแจงรี้พลสกลไกร
จึ่งสั่งให้ยกกองหน้า	โยธาสนั่นหวั่นไหว
กองหลวงก็ล่วงตามไป	เข้าในทุเรศพนาวา
จะใกล้สิ้นแสงศรีรวีวัน	พอออกจากอรัญพฤกษา
ก็ลุถึงกรุงไกรนครา	ชื่อว่ากระหลำบาหงันเรืองชัย
ฯ ๖ คำ
/*152๏ เมื่อนั้น	ระตูกระหลำบาหงันเป็นใหญ่
ครั้นรู้ว่าปันหยีฤทธิไกร	ยกพลมาใกล้นครา
จึงสั่งดะหมังเสนาพลัน	ให้จัดแจงเครื่องตูวรรณบุหงา
อิกทั้งเฉมโอชโภชนา	จะให้ไปวันทาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามด้วยยินดี	ก็รีบจรลีออกมา
จึ่งจัดแจงแต่งเครื่องบรรณาการ	กับเครื่องกระยาหารหนักหนา
ก็ได้ครบครันมิทันช้า	กลับเข้ามาทูลพระภูมี
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
ได้ฟังดะหมังเสนี	พระจึงมีพจนารถทันใด
ตรัสสั่งปาเตะตำมะหงง	ท่านจงไปแจ้งแถลงไข
ว่าเราผู้ผ่านเวียงชัย	ให้มีใจสมัครภักดี
เอาเครื่องบรรณาการทั้งหลาย	มาถวายแก่องค์ปันหยี
ขอเป็นเมืองออกพระภูมี	เสนีจงเร่งไคลคลา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สองเสนาในซ้ายขวา
ถราบถวายบังคมแล้วออกมา	ก็ขึ้นอาชาทันใด
อันเครื่องบรรณาการปรากฏ	ก็ใส่รถมณีศรีใส
มาหน้าทั้งสองเสนาใน	ออกจากเวียงชัยพระบุรี
/*153๏ มาถึง	ซึ่งทัพมิสาระปันหยี
จึ่งบอกนายกองทันที	ให้ทูลมูลคดีฉับพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายใหญ่ทัพหน้าคนขยัน
จึ่งพาทั้งสองเสนานั้น	เข้าไปอภิวันท์ทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยียินดีจะมีไหน
จึ่งมีมธุรสตรัสไป	ถามไถ้ถึงระตูภูบาล
ท่านทรงนามกรเป็นไฉน	ซึ่งผ่านโภไคยราชฐาน
ประไหมสุหรีบุตรีเยาวมาลย์	ยังสำราญอยู่ฤๅประการใด
แล้วอนึ่งบ้านเมืองเคืองเข็ญ	ฤๅอยู่เย็นบรมสุขเป็นไฉน
ท่านจงบอกเราให้เข้าใจ	แต่ในบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
กราบถวายบังคมแล้วทูลมา	อันนามกรพระผู้ม่านราชัย
ชื่อกระหลำบาหงันธิบดี	เป็นเจ้าในธานีกรุงใหญ่
อันประไหมสุหรีทรามวัย	ไม่มีราชบุตรแต่สักคน
อันบ้านเมืองไม่เคืองเข็ญนัก	ทั่วทั้งอาณาจักรไม่ขัดสน
มิได้อนาทรร้อนรน	พระภูวดลจงทราบบาทา
ซึ่งให้ออกมาอัญชุลี	ด้วยมีใจสามิภักดิ์หนักหนา
รักใคร่ในองค์พระราชา	จะได้พึ่งบาทาสืบไป
ฯ ๘ คำ
/*154๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีโฉมพิสมัย
ได้แจ้งแห่งคำเสนาใน	จึ่งปราสัยตอบสองเสนา
ซึ่งระตูสามิภักดิ์สุจริต	มีจิตคิดรักเราหนักหนา
เราขอบใจระตูผู้ศักดา	จะเป็นเพื่อนชีวากันสืบไป
ท่านจงไปแจ้งแสดงสาร	แก่ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ว่าเราอำนวยอวยชัย	ตามในถ้อยคำเราพาที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะตำมะหงงสองศรี
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธี	อัญชุลีแล้วลาออกมาพลัน
ครั้นถึงก็ขึ้นอาชา	กลับมายังนิเวศเขตขัณฑ์
ครั้นถึงจึ่งลงจากม้าพลัน	ก็เข้าวันทาพระภูมี
แล้วทูลแถลงแจ้งความ	ตามเรื่องรับสั่งปันหยี
ไม่ย่นย่อตามข้อคดีมี	แก่พระพันปีมิได้ช้า
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีสุกะหรา
แต่ยกพลสกลโยธา	ช้านานได้เจ็ดราตรี
ก็ใกล้จะถึงเมืองปันจะรากัน	พระทรงธรรม์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ด้วยระตูรายทางทุกบุรี	ถวายสุวรรณมาลีเนี่องมา
ครั้นมาถึงกรุงบุรีศรี	พระเร่งยินดีเป็นหนักหนา
จึ่งเข้าในนคเรศพารา	ขององค์ระตูปันจะรากัน
ฯ ๖ คำ
/*155๏ เมื่อนั้น	ระตูมีความเกษมสันต์
ครั้นยกมาถึงเมืองฉับพลัน	พระทรงธรรมเสด็จขึ้นปราสาทชัย
จึ่งสั่งให้จัดประเสบันอากง	ตำแหน่งองค์ลูกหลวงเอกใหญ่
ยาสามหาเสนาใน	ประนมไหว้รับสั่งแล้วออกมา
จัดแจงแต่งที่อันเฉิดฉัน	ตำหนักสุวรรณอันเลขา
สำหรับเอกองค์กษัตรา	รจนาเสร็จแล้วทันใด
อันด้วยยาสาเสนี	ทูลเชิญปันหยีศรีใส
ขอเชิญพระองค์เสด็จไป	ยังในปันจะรากันทันที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
ครั้นได้แจ้งแห่งคำเสนี	พระเสด็จจรลีทันใด
ขึ้นปันจะรากันเรืองศรี	กับองค์พระบุตรีพิสมัย
อยู่สนุกสุขเกษมเปรมใจ	ผ่องใสไพบูลย์ทุกเวลา
อาณาประชากรก็เลื่องฦๅ	ระบืออานุภาพทุกทิศา
ทั้งระตูเจ้านิเวศเขตชวา	แตกกันมาวันทาทุกบุรี
พระยศพระเกียรติก็ฟุ้งเฟื่อง	รุ่งเรืองไปทั่วทุกกรุงศรี
อยู่เป็นปิ่นนคเรศธานี	ที่ในบุรีปันจะรากัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
จึ่งสั่งมหาเสนาพลัน	ให้หาฤกษ์ตั้งการสยุมพร
เราจะเสกพระราชบุตรี	กับมิสาระปันหยีชาญสมร
ให้เป็นศรีสวัสดิ์สถาพร	ในกรุงนครธานี
ฯ ๔ คำ
/*156๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
กราบถวายบังคมดุษฎี	ก็เร่งจรลีออกไป
ชวนกันรีบรัดจัดการ	ถ้วนทุกพนักงานไม่ขาดได้
โขนหนังคุลาตีไม้	ทั้งบ้านนอกในนานา
ขุนโหรคำนวณควรขับ	เอาชตาเทียบกันกับชันษา
ครั้นชอบโชคได้ศุภเวลา	จึ่งเข้ามาทูลทันที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวเจ้ากรุงบุรีศรี
ได้ฟังโหราธิบดี	พระจึ่งมีพจนารถสั่งมา
ให้ไปเชิญมิสาระปันหยี	กับสองบุตรีเสน่หา
ให้ขึ้นมายังปรางค์รจนา	ให้ทันเวลาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	วิเยนรับสั่งใส่เกศี
ก็วิ่งลงมาทันที	ยังตำหนักปันหยีมิได้ช้า
๏ มาถึง	จึ่งนบนิ้วเหนือเกศา
ทูลว่าระตูตรัสใช้มา	ให้เชิญพระราชาเสด็จไป
กับสองอัคเรศกัลยา	จะราชาภิเษกให้เป็นการใหญ่
จงเร่งเสด็จคลาไคล	ให้ทันในฤกษ์ผานาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
กับสองพระธิดานารี	ก็ชวนกันจรลีดำเนินมา
ฯ ๒ คำ
/*157๏ ครั้นถึง	จึ่งขึ้นประสาทอันเลขา
สองนางกราบเกล้าวันทา	องค์พระบิดาชนนี
พอได้ศุภฤกษ์เวลา	โหราลั่นฆ้องขึ้นอึงมี่
แล้วประโคมดุริยางค์ดนตรี	ดีดสีตีเป่านานา
ระตูจึ่งราชาภิเษก	บุษบาเป็นเอกองค์ฝ่ายขวา
นางกัติกาส่าหรีกัลยา	เป็นฝ่ายซ้ายมิสาผู้เรืองฤทธิ์
องค์ปันหยีผู้มีศักดา	เป็นอุปราชฝ่ายหน้าอาญาสิทธิ์
แล้วให้เวียนเทียนองค์พระทรงฤทธิ์	ปะโรหิตแซ่ซ้องถวายชัย
ระตูปันจะรากันธิบดี	กับประไหมสุหรีศรีใส
สิ้นทั้งนักสนมกรมใน	ก็อวยชัยให้พรสวัสดี
ครั้นได้เจ็ดรอบชอบโชค	จึ่งโบกควันจุณเจิมเฉลิมศรี
บรรดาพวกเสนามนตรี	กราบเกล้าอัญชุลีอวยพร
ระตูกับประไหมสุหรี	มีความยินดีสโมสร
ครั้นเสร็จพิธีสยุมพร	จึ่งสั่งสอนสองธิดายาใจ
ทั้งสองจงรวมรักกัน	ให้เป็นฉันท์พันธมิตรพิสมัย
อย่าเคียดขึ้งหึงหวงให้เคืองใจ	อุตส่าห์สนองฤทัยสามี
โฉงยงจงคิดว่าร่วมครรภ์	จงฝากชีวันกันทั้งสองศรี
ฝ่ายสองธิดานารี	ดุษฎีแล้วรับพระบัญชา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ประสานหัตถ์ยอบองค์ไม่วันทา	สองสุดาก็ถวายอัญชุลี
/*158สามองค์เสด็จไคลคลา	มายังติกาหรังพระโฉมศรี
เกษมสุขด้วยสองนารี	อยู่ทุกราตรีทิวาวัน
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูมะงาดาแข็งขัน
เป็นคนริษยาอาธรรม์	ได้ครองขอบขัณฑบุรี
ครั้นได้ยินข่าวลือเลื่อง	ว่าเมืองปันจะรากันเรืองศรี
ได้โจรไพรมาไว้ในธานี	ชื่อว่าปันหยีชาญชัย
เรืองฤทธิ์ศักดาอานุภาพ	เที่ยวปราบระตูทุกกรุงใหญ่
แว่นแคว้นแดนชวาปราชัย	ไม่มีใครต้านต่อฤทธา
อย่าเลยจะคิดกลอุบาย	จะถ่ายเทด้วยเล่ห์มารษา
จะเอาตัวปันหยีผู้ศักดา	จะมาฆ่าเสียให้ม้วยพิราลัย
คิดแล้วจึงสั่งยาสา	อันมีปรีชาอัธยาศรัย
ให้เร่งแต่งศุภสารฉับไว	จะไปยังระตูปันจะรากัน
ในสารนั้นว่าคือองค์เรา	เป็นเจ้ากรุงมะงาดาเฉิดฉัน
โอนเศียรนอบนบอภิวันท์	อัญชุลีมาในเบื้องบาทา
ด้วยได้ยินกิติศัพท์ลือเลื่อง	ว่าจอมเมืองผู้เรืองยศถา
ออกไปใช้บนอรัญวา	ได้มิสาระปันหยีชัยชาญ
มาไว้ในบุรินเป็นปิ่นเมือง	เรืองฤทธิ์อิศโรห้าวหาญ
ว่าขอกราบประณตบทมาลย์	ขอประทานเชิญองค์ปันหยีมา
ให้เหยียบเมืองพอเป็นสวัสดี	จะได้เป็นเกียรติยศทุกทิศา
ให้ระบือทั่วทั้งแดนชวา	ขอพึ่งพระเดชาสืบไป
ฯ ๑๘ คำ
/*159๏ บัดนั้น	ยาสาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งแล้ววิ่งวางไป	เขียนสารบัดใจก็เสร็จพลัน
จึ่งให้คนเร็วม้าใช้	สั่งให้เร่งรีบไปขมีขมัน
ไปยังเมืองปันจะรากัน	ให้ทันรับสั่งบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	คนใช้ก็รับเอาสารศรี
ครั้นแล้วก็เผ่นขึ้นพาชี	ควบขับเร็วรี่เร่งมา
ก็เข้าในดงพงพื้น	เจ็ดคืนแรมไพรมาในป่า
พอถึงบุรีนครา	ขององค์ระตูปันจะรากัน
คนเร็วก็ลงจากม้าใช้	จึ่งเดินเข้าไปในเขตขัณฑ์
ก็ถึงตำมะหงงด้วยฉับพลัน	เอาสารนั้นส่งให้ทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้แจ้งแถลงไข
คลี่สารอ่านดูทันใด	ก็แจ้งในลักษณฉับพลัน
จึ่งเอาเข้าไปบังคมทูล	นเรนทรสูรผ่านพิภพไอศวรรย์
ว่าระตูมะงาดาทรงธรรม์	อภิวันท์ถวายราชสารมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปันจะรากันนาถา
ได้ฟังตำมะหงงทูลมา	พระราชารับสารมาทันใด
จึ่งดูก็รู้ในสารศรี	ภูมีมิได้สงสัย
จึ่งตรัสสั่งวิเยนทันใด	ให้ลงไปยังปันจะรากัน
/*160ให้เชิญเสด็จองค์ปันหยี	อันมีลักษณเลิศเฉิดฉัน
ให้ขึ้นมาหาเราเร็วพลัน	ให้ทันเราสั่งบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	วิเยนรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ก็รีบจรลีลงไป
ครั้นถึงปันหยีผู้มีศักดิ์	กราบไหว้ด้วยใจรักผ่องใส
แล้วทูลพระองค์ทรงชัย	ว่าระตูให้มาเชิญไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังวิเยนทูลมา	พระผ่านฟ้าเสด็จคลาไคล
๏ มาถึง	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
พระจึ่งเสด็จเข้าไป	ยอบองค์ประสานหัตถ์ไว้ไม่วันทา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปันจะรากันก็หรรษา
เห็นองค์ปันหยีเข้ามา	จึงมีวาจาประภาษไป
ว่าบัดนี้ระตูมะงาดา	ให้ทูตามาทูลสารไข
เป็นทางคดีไมตรีใน	จะขอเชิญองค์เจ้าไคลคลา
ไปเหยียบยังราชธานี	จะเป็นศรีสวัสดิ์ไปภายหน้า
เกียรติยศจะปรากฏฦๅชา	ทั่วแคว้นแดนชวาสืบไป
เจ้าจงเห็นแก่ทางไมตรี	อย่าให้เสียประเวณีสมัย
เขาจะได้ยินดีปรีดาใจ	เพราะอานุภาพปราบไปในโลกา
ฯ ๘ คำ
/*161๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเกษมต์สันต์หรรษา
ด้วยอาจองทะนงใจไม่สงกา	มิได้ตรึกตราให้แน่นอน
เป็นผลกรรมจึ่งได้ลำบาก	จำจากสองสุดาดวงสมร
ให้เอออวยไปด้วยภูธร	ประสานกรแล้วรับพจมาน
จึ่งว่าข้าจะลาคลาไคล	ตามเจตนาที่ในสาร
จะขอลาธิดาเยาวมาลย์	ไปชมต่างประเทศสำราญใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเป็นใหญ่
ได้ฟังปันหยีก็ดีใจ	ภูวไนยจึ่งกล่าววาจา
ซึ่งเจ้าจะเอาธิดาไป	ก็ตามแต่ใจปรารถนา
ไม่แหนหวงกีดกันฉันทา	องค์มิสาระปันหยีจงแจ้งใจ
ว่าแล้วก็สั่งยาสา	เร่งเตรียมโยธาน้อยใหญ่
ทั้งรถทรงธิดายาใจ	จงจัดแจงไว้อย่าได้ช้า
ครั้งนี้เป็นที่กวดขัน	จงตบแต่งกันให้โอ่อ่า
สบสรรพอาวุธนานา	อย่าช้าเร่งเตรียมในบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ออกมาจัดโยธีฉับพลัน
อันเหล่าพวกทหารอาสา	เสื้อผ้านุ่งห่มคมสัน
โพกผ้ากระบิดขลิบสุวรรณ	เป็นเหล่าเหล่ากันรจนา
บ้างถือกระบี่ตีฟัน	กั้นหยั่นมีดเหน็บโอ่อ่า
อันเหล่าวิเยนพวกอาชา	นุ่งผ้าห่มเสือสีต่างกัน
/*162เลือกเอาแต่ล้วนตัวดี	แล้วให้โพกผ้าสีเฉิดฉัน
เหน็บกริชให้ครบตัวกัน	จัดสรรได้ห้าร้อยปลาย
อันรถประเทียบพระบุตรี	ประดับด้วยมณีอันเฉิดฉาย
แล้วผูกม่านสุวรรณพรรณราย	ทั้งนายสารถีสำหรับกัน
ครั้นจัดสำเร็จเสร็จแล้ว	ยาสาคลาดแคล้วผายผัน
มาทูลปันหยีฉับพลัน	พลขันธ์พร้อมแล้วพระราชา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังยาสาทูลมา	ผ่านฟ้าเสด็จคลาไคล
เข้าที่ชำระสระลรง	น้ำกุหลาบอาบองค์ให้ผ่องใส
แล้วทรงสุคนธามาลัย	หอมตระหลบอบไปทั้งกายา
แล้วทรงสนับเพลาภูษิต	วิจิตรลัวนอย่างดีมีค่า
เจียระบาดฉลององค์อลงการ์	รัดพระองค์ระบายยาราชาวดี
ทรงอุบะบุหงาปกัน	ทรงซ่าโบะสุวรรณชมพูสี
เหน็บกริชอันเรืองฤทธี	ถือเช็ดหน้าสีทับทิมพริ้มพราย
จึ่งเสด็จยุรยาตรอาจอง	พิศทรงล้ำองค์พระสุริย์ฉาย
พิศ์พักตร์คมขำพรรณราย	นาดกรายมาเฝ้าเจ้านครา
กับสองอัคเรศนารี	อันเป็นที่สนิทเสน่หา
นางจรลีตามพระสามีมา	ยังปราสาทพระธิดาทันใด
๏ มาถึง	จึ่งมิสาระปันหยีศรีใส
จึ่งเสด็จยุรยาตรเข้าไป	ยอบองค์ประสานหัตถ์ไม่วันทา
แต่สองธิดานารี	ยอกรอัญชุลีเหนือเกศา
/*163กราบบาทบิตุเรศมารดา	ลูกน้อยจะทูลลาจรลี
นางเทวีจึ่งทูลสนองมา	ไม่ช้าจะกลับมากรุงศรี
จะไปอยู่สิบห้าราตรี	ภูมีจงแจ้งฤทัย
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ได้ฟังปันหยีชาญชัย	ภูวไนยจึ่งกล่าววาจา
เจ้าจงไปดีมาดี	ทั้งสามศรีผู้ยอดเสน่หา
ฝ่ายองค์พระราชมารดา	กัลยากอดจูบพระบุตรี
แล้วจึ่งอำนวยอวยพร	ให้ถาวรเป็นสุขทั้งสามศรี
สองธิดารับพรทันที	แล้วกราบบทศรีสองกษัตรา
ปันหยีก็ลาคลาไคล	เสด็จจากปราสาทชัยอันเลขา
สองพระองค์เสด็จยาตรา	มาส่งยังเกยลาทันใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์ดั่งองค์พระสุริย์ใส
อุ้มสองวนิดายาใจ	ส่งให้ขึ้นรถมิได้ช้า
แล้วพระองค์มาทรงอัสดร	บทจรนำหน้ารถา
โยธีแห่ห้อมล้อมมา	กิดาหยันขึ้นม้าพร้อมกัน
ม้าใช้ที่ถือสารมา	ก็นำมรรคาพนาสัณฑ์
มาได้ทางกึ่งครึ่งวัน	ก็เห็นพรรณมิ่งไม้นานา
พระจึ่งชักม้าพาชี	มายังรถสองศรีเสน่หา
พระลงจากหลังอาชา	ขึ้นยังรถขนิษฐาทันใด
พระพลางนั่งแนบแอบน้อง	กรตระกองกอดสองพิสมัย
/*164เชยพักตร์ชมปรางค์สองทรามวัย	แล้วชี้ชวนชมไม้นานา
บ้างผลิพวงผลกล่นกลาด	งามประหลาดดั่งแกล้งเถขา
ที่ช่อแดงดังแสงทับทิมทา	ที่ขาวรจนาดั่งไพฑูรย์
ที่เขียวขจีสีระยับ	ดั่งปีกแมลงทับแสงสูรย์
ที่สีเหลืองเรืองอร่ามจำรัสจรูญ	ดั่งสุวรรณนพคุณมาทาบทา
ปันหยีชี้ให้สองนางชม	เป็นบรมสุขในรถา
พระชี้พลางทางชมวนิดา	ก็มาถึงบรรพตาทันใด
เห็นหมู่บุหรงร้องวอน	จับอยู่ชะงอนเขาใหญ่
บ้างโผผันหาคู่ดูไป	บ้างจับไม้ม่ายเมียงเคียงกัน
บ้างพลัดคู่อยู่เสาะแสวงหา	บ้างจิกผลพฤกษาแล้วขานขัน
มยุรารำเคล้าคลึงกัน	พระชมพรรณบุหรงสำราญใจ
ครั้นมาถึงทุ่งแถวแนวเนิน	พระเร่งเจริญจิตหลงใหล
ด้วยมฤคถึกเถื่อนเกลื่อนไพร	ภูวไนยจึ่งมีพระบัญชา
จึ่งสั่งให้มิสามะงาหรัด	ให้สะพัดจับหมู่มหิงสา
ถ้าทันให้จับเป็นมา	จะให้ขนิษฐาชมสำราญ
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงปริดิ์เปรมเกษมศานต์
รับสั่งพระฤทธิไกรชัยชาญ	ตีม้าควบผ่านไคลคลา
จึ่งเรียกพลฉกรรจ์สันทัด	อันจัดเจนเกณฑ์ไล่ที่ในป่า
ก็อ้อมล้อมหมู่มฤคา	ขับม้าผ่าปรึงตะบึงไป
มฤคีแตกกระจัดพลัดพราย	แยกย้ายวิ่งเข้าป่าใหญ่
แอบละหานห้วยธารพนาลัย	มิได้ประสบพบพาน
/*165พบแต่เสือสิงห์กระทิงเม่น	บ้างไปได้เห็นคชสาร
บ้างก็ปะแรดร้ายปะรางควาน	ผาดโผนโจนทะยานไปมา
ต่างคนต่างเที่ยวซอกซน	ชนกันรีบร้นค้นหา
ทั่วทั้งหิมเวศพนาวา	จะพบพานตาก็ไม่มี
มิสามะงาหรัดก็กลับมา	เอากิจจาทูลองค์พระโฉมศรี
ซึ่งให้ไปตามหามฤคี	มฤคาตื่นหนีเข้าในไพร
แต่เที่ยวดั้นด้นค้นหา	จะพบพานตาก็หาไม่
ให้เป็นขัดสนจนใจ	ภูวไนยจงได้เมตตา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงพงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระราชาให้เร่งรถชัย
ก็ออกพ้นพงดงกันดาร	ข้ามห้วยละหานธารไศล
หยุดค้างอ้างแรมมาในไพร	ก็มาถึงกรุงไกรมะงาดา
ม้าใช้ก็รีบคลาไคล	ไปแจ้งคดีแก่ยาสา
บัดนี้ปันจุเหร็จเสด็จมา	ท่านมหาเสนาจงแจ้งใจ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสายินดีจะมีไหน
แล้วมากราบทูลพระภูวไนย	ให้ทราบพระทัยทุกประการ
บัดนี้ปันหยียกพลมา	อยู่นอกพาราราชฐาน
กรีพลมาพ้นที่ประมาณ	พระภูบาลจงทราบบาทา
ฯ ๔ คำ
/*166๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเสน่หา
ได้ฟังเสนาทูลมา	พระราชาเกษมศานต์บานใจ
สมจิตที่คิดมุ่งมาด	ดั่งเทวราชเอาแก้วมายื่นให้
ตรัสสั่งปาเตะเสนาใน	เร่งไปแต่งเอมโอชโภชนา
พร้อมทั้งคาวเค็มเปรี้ยวหวาน	สุราบานเป็ดไก่ให้หนักหนา
เราจะเลี้ยงรี้พลบรรดามา	เอาโหรายาเมามาใส่ลง
ทั้งเครื่องสุพรรณภาชน์ของปันหยี	ให้มันม้วยชีวีเป็นผุยผง
ถ้ามันไม่ม้วยปลดปลง	ท่านจงพาไปฆ่าทั้งบ่าวนาย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะได้ฟังก็ใจหาย
รับสั่งแล้วทูลบรรยาย	พระอย่าหมายล้างชีพให้บรรลัย
อันจะฆ่ามิสาระปันหยี	จะฆ่าในธานีนั้นไม่ได้
ด้วยฤทธาอานุภาพเกรียงไกร	แม้นโลหิตตกในพระบุรี
ก็จะเกิดวิบัติจัญไร	จะมีภัยต่างต่างในกรุงศรี
จะย่อยยับอัปราทั้งธานี	ภูมีจงทราบพระฤทัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเป็นใหญ่
ฟังเสนาทูลดังนั้นไซร้	พระตรึกไตรเห็นชอบระบอบการ
ว่าจะยักย่ายถ่ายเท	ด้วยเล่ห์ล้างชีพให้สังขาร
คิดได้ด้วยไวปรีชาชาญ	จึ่งมีพจมานสั่งไป
จงแต่งนาวาสักห้าลำ	บรรจงทำวาดเขียนให้สุกใส
จงทะลุปรุท้องเป็นช่องไป	แล้วเอาไม้อุดให้ดิบดี
/*167สองลำนั้นเรือจตุรงค์	ลำหนึ่งที่นั่งทรงของปันหยี
ทหารเราเลือกเอาแต่ตัวดี	ลงประจำนาวีดั่งจินดา
เราจะลวงไปเมืองบาณุหลัน	ถอนหลักนั้นได้ดั่งปรารถนา
ถ้ากลับมาถึงกลางคงคา	จงถอนสลักเภตราให้จมลง
ปันหยีกับทั้งรี้พล	ก็จะม้วยวายชนม์สมประสงค์
เราหักเสี้ยนสงครามให้ราบลง	ท่านจงเร่งจัดในบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะรับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมพระภูมี	ออกจากสถานที่พระราชวัง
ชวนกันจัดแจงนาวี	แต่งลำปันหยีดั่งใจหวัง
หลังคาทองม่านกั้นมีบัลลังก์	รูดกำบังลับแสงพระสุริยัน
แล้วทะลุไม้อุดไว้ทุกช่อง	แล่นล่องสบายผายผัน
ครั้นเสร็จพร้อมแล้วก็ชวนกัน	นำกำปั่นมาทอดท่าหน้าธานี
เสนาก็กลับคลาไคล	เข้าไปประณตบทศรี
กราบทูลระตูเจ้าธานี	นาวีจัดแจงไว้ครบครัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
เสด็จออกยังท้องพระโรงคัล	พร้อมหมู่พลขันธ์มาตยา
ตำมะหงงปาเตะดะหมัง	อีกทั้งเอกอัครยาสา
นักเทศขันทีที่ดาษดา	เหล่าพวกอาสานอกใน
แล้วให้แต่งตัวโอ่อ่า	เสื้อผ้านุ่งห่มให้เแจ่มใส
ทั้งศาสตราอาวุธเกรียงไกร	ให้พร้อมไว้แต่ในบัดนี้
/*168แล้วพระจึ่งมีบัญชา	ยาสาดะหมังทั้งสองศรี
จงเร่งออกไปให้ทันที	เชิญองค์ปันหยีเข้ามาพลัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาดะหมังคนขยัน
รับสั่งแล้วถวายอภิวันทน์	ขึ้นม้าผายผันคลาไคล
๏ ครั้นถึง	จึ่งตั้งบังคมประนมไหว้
ทูลว่าระตูชาญชัย	ให้ข้ามาเชิญพระราชา
เข้าไปยังในนคเรศ	พระทรงเดชจงโปรดเกศา
ขอจงภูวไนยไคลคลา	ผ่านฟ้าจงแจ้งคดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังถ้อยคำเสนี	พระจึ่งมีพจนารถบัญชา
จึ่งตรัสสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	ให้หมู่เสนีอาสา
เอาไว้กับสองกัลยา	ให้อยู่รักษาระวังระไว
เราจะเอาเข้าไปแต่วิเยน	อันเป็นที่วางจิตพิสมัย
กับสองพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เราจะเอาไปด้วยบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบแล้วจรลี	มาเกณฑ์ตามมีพระบัญชา
ที่อยู่นั้นเลือกสรรผู้ใหญ่	จะได้พิทักษ์รักษา
อันพวกจะเข้านครา	เอาแต่แกล้วกล้าตัวดี
/*169พี่เลี้ยงที่จะเข้าไปพารา	ปูนตาประสันตาสองศรี
ตามเสด็จพระองค์จรลี	พระภูมีจะได้ไว้วิญญา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
สั่งเสร็จเสด็จเข้ามา	สระสรงคงคาสำราญใจ
แล้วทรงสุคนธรสเรืองศรี	มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งผ่องใส
ทรงภูษาทิพย์อำไพ	สอดใส่ฉลององค์อลงการ์
แล้วทัดอุบะกลิ่นเกลี้ยง	พิศเพียงหนึ่งองค์อสัญหยา
เหน็บกริชอันเรืองฤทธา	มาขึ้นอาชาฉับพลัน
ทั้งสองพี่เลี้ยงเคียงมา	เสนาโยธาเป็นหลั่นหลั่น
ตามเสด็จพระองค์ทรงธรรม์	เข้าในเขตขัณฑ์ทันใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเป็นใหญ่
ครั้นรู้ว่าปันหยีฤทธิไกร	เสด็จเข้ามาในนครา
แกล้งทำสนิทเสน่ห์ใน	คลาไคลไปรับด้วยหรรษา
ครั้นถึงจึงน้อมกายา	แล้วประสานหัตถาด้วยพลัน
ขอเชิญพระองค์ทรงศักดิ์	อันเป็นปิ่นปักเขตขัณฑ์
ขึ้นยังท้องพระโรงคัล	พระทรงธรรม์จงได้ปรานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริวงศ์พงศ์อสัญเรืองศรี
ได้ฟังระตูทูลคดี	ภูมีจึงเสด็จลีลา
ขึ้นยังท้องพระโรงโอภาส	เสด็จนั่งเหนืออาสน์อันเลขา
/*170ปราศรัยระตูมะงาดา	ซึ่งให้เรามาบัดนี้
ยังมีธุระสิ่งใด	ฤๅมีเหตุเภทภัยในกรุงศรี
ฤาศัตรูหมู่ร้ายไพรี	มายายีท่านฤาประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	ปราศรัยสนองตอบพระราชา
อันซึ่งอรินราชไพรี	มิได้มีเบียดเบียนยายีข้า
บ้านเมืองสุขเกษมเปรมปรา	ไพร่ฟ้าประชาชนก็สำราญ
ซึ่งให้ไปเชิญพระองค์มา	ด้วยจิตเจตนาสมัครสมาน
จะขอเอาพระบาทพระภูบาล	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
จะขอเอาอานุภาพพระทรงชัย	เหยียบในนคเรศให้เป็นศรี
ให้เฟื่องฟุ้งกรุงชวาธานี	พระภูมีจงแจ้งพระฤทัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพจบชวาเป็นใหญ่
ได้แจ้งคดีไมตรีใน	งวยงงหลงใหลในวิญญา
ผลกรรมที่จำจะทุกข์ทน	ไม่สงสัยในกลมารษา
ทะนงจิตมิได้คิดสงกา	ด้วยอานุภาพปราบได้ทั่วแดนไตร
คิดว่ารักสามิภักดิ์สุจริต	จริงใจในจิตไม่สงสัย
พระเสสรวลสำรวลสำราญใจ	ที่ในถ้อยคำวาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
เห็นพระองค์งงงวยด้วยวาที	ไม่มีความรังเกียจในวิญญา
/*171คิดแล้วระตูธิบดี	ก้มเกล้าอัญชุลีด้วยหรรษา
ทูลองค์ปันหยีมิได้ช้า	ว่าเมืองบาณุหลันเวียงชัย
มีหลักศิลาใหญ่เปดเหลี่ยม	สูงหกศอกเยี่ยมเทียมไศล
กำหนดสี่กำประมาณใจ	มีอักษรไว้ที่หลักนั้น
ถ้าใครมีศักดาวราเดช	ถอนขึ้นได้ของวิเศษเป็นแม่นมั่น
สำหรับกษัตริย์เป็นคู่กัน	อันทรงทศธรรม์เรืองฤทธิ์
พระองค์ก็ทรงศักดา	เห็นว่าจะสมนิยมจิต
ด้วยพระเดชปกเกศไปทุกทิศ	จะสมคิดข้าน้อยที่เจตนา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉนยงทรงฟังก็หรรษา
ยิ้มแล้วจึ่งกล่าววาจา	เท่านี้ท่านอย่าปรารมภ์
สิ่งใดซึ่งระตูปรารถนา	จะพามาให้อารมณ์สม
จงนำมรรคาป่าพนม	ฤๅนิคมชลมารคไม่พรั่นใจ
ด้วยเรามิได้รู้แห่ง	ตำแหน่งบ้านเมืองว่าอยู่ไหน
ท่านให้เสนานำเราคลาไคล	แต่ในเวลาบัดเดี๋ยวนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเรืองศรี
ได้ฟังถ้อยคำพาที	เห็นภูมีห้าวหาญด้วยเดชา
สมคิดที่จิตกูมุ่งมาด	จะพิฆาตล้างชีพให้สังขาร์
แล้วทูลสนองพระบัญชา	ไปทางชลธาวารี
อันซึ่งเรือแพนาวา	ประจำท่ามีอยู่ถ้วนถี่
แล้วเสแสร้งแกล้งสั่งเสนี	เร่งไปจัดนาวีให้พร้อมไว้
ฯ ๖ คำ
/*172๏ บัดนั้น	ตำมะหงงร่วมรู้อัธยาศรัย
รับสั่งทำรีบคลาไคล	เตรียมไว้คอยท่าบทจร
เสร็จแล้วก็กลับมากราบทูล	นเรนทรสูรทรงฤทธิ์มหิศร
นาวาประทับท่ายังสาคร	ภูธรจงทราบบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิ์ล้ำพระสุริย์ฉาน
จึ่งอำลาระตูภูบาล	ลงจากราชฐานไคลคลา
พร้อมพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน	แน่นนันต์ตามเสด็จมาหนักหนา
ฝ่ายข้างระตูมะงาดา	ก็ตามเสด็จมายังวารี
มาถึงยังท่านาเวศ	พระทรงเดชปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เสด็จนั่งยังท้ายบาหลี	กิดาหยันเสนีพี่เลี้ยง
บรรดารี้พลทั้งนั้น	แน่นนันต์ลงเรืออึงคะนึงเสียง
ครั้นเสร็จสำเร็จพร้อมเพรียง	ที่เหลือนั่งเรียงอยู่ดาษดา
ได้ฤกษ์โหราให้ลั่นฆ้อง	แตรสังข์กึกก้องเป็นหนักหนา
เสนีให้ฉากนาวา	ตัดข้ามคงคาชลาลัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเป็นใหญ่
ครั้นเห็นปันหยีไปไกล	ตรัสสั่งเสนาในดั่งใจปอง
เร่งจับข้าไทของปันหยี	มัดไว้ให้สาใจมันจองหอง
ได้สมอารมณ์เราคิดปอง	ไปทิ้งเสียในท้องทะเลวน
ให้มันม้วยมอดวอดวาย	ทั้งบ่าวทั้งนายไม่ขัดสน
อย่าให้มันหนีได้แต่สักคน	ตัดต้นเสี้ยนศึกให้มรณา
ฯ ๖ คำ
/*173๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ชวนกันลุกแล่นออกมา	บ้างยึดคร่าผูกมัดอยู่วุ่นวาย
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลปันหยีก็ใจหาย
ตกใจไม่รู้ต้นปลาย	ไฉนนายเหล่านี้มาจับเรา
จะต่อสู้ก็อยู่น้อยตัวนัก	อกจะหักด้วยว่าอยู่ในเมืองเขา
ฉิฉะระตูมาดูเบา	แกล้งล่อลวงพระเจ้าไปปลดปลง
แล้วคิดมานะอหังการ์	จะสู้ไปกว่าชีวิตจะผุยผง
เดชะอานุภาพพระโฉมยง	ก็คงจะได้พบประสบกัน
คิดแล้วถอดกริชออกเงื้อง่า	ชาวพารารุนกันจับดั่งจักรผัน
เข้าล้อมไล่ผูกมัดรุมรัน	พัลวันอื้ออึงคะนึงไป
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพลอยู่นอกกรุงใหญ่
ซึ่งรักษาบุษบาทรามวัย	พูดกันว่าจะไปเที่ยวดู
จึ่งชวนกันมาสี่ห้าคน	เสลือกสลนเดินตามกันเป็นหมู่
ครั้นถึงเข้าไปในประตู	เห็นคนพรั่งพรูอยู่มากมาย
ชวนกันรีบตามเขาผายผัน	ออกนอกทวารันกระแสสาย
เขาผูกมัดเพื่อนกันอยู่วุ่นวาย	ก็ซังกายวิ่งกลับออกมา
ครั้นมาถึงรถนางเทวี	บอกพี่เลี้ยงเสนีถ้วนหน้า
บัดนี้รี้พลโยธา	เขาจับมัดที่ท่าชลาลัย
อันว่าพระองค์ทรงฤทธิ์	จะสถิตอยู่ไหนไม่รู้ได้
เราจะคิดอ่านประการใด	เห็นมันจะฆ่าให้วายปราณ
ฯ ๑๐ คำ
/*174๏ บัดนั้น	เสนีพี่เลี้ยงได้ฟังสาร
ตกใจเพียงม้วยบรรลัยลาญ	ก็ทูลสองเยาวมาลย์ฉับพลัน
เทียมรถขับทศโยธา	มาในอรัญวาพนาสัณฑ์
เร่งรีบทั้งกลางคืนกลางวัน	มิได้พักพลขันธ์สักราตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเรืองศรี
ตรัสสั่งดะหมังเสนี	ให้เอาพวกปันหยีนี้ลงไป
ใส่เรือลอยลำประจำท่า	ปันหยีมาถึงกลางทะเลใหญ่
จึ่งเอาย้ายพวกพลสกลไกร	ทิ้งในสมุทรกันดาร
ให้มันมอดม้วยบรรลัย	ไม่ยากใจเราจะคิดสังหาร
จะจมอยู่ในสายชลธาร	อย่านานเร่งรัดไปบัดดล
อันเหล่าอยู่นอกนครา	จึ่งจะค่อยจับมาไม่ขัดสน
อันตัวปันหยีฤทธิรณ	ก็จะตายวายชนม์ในทันที
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศี
ก็พาพลปันหยีจรลี	ไปลงนาวีมิได้ช้า
ก็ฉากบากเรือออกจากที่	ล่องลอยวารีคอยท่า
ทำตามระตูสั่งมา	อยู่ในมหาสาคร
ฯ ๔ คำ
ย
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาสโมสร
สั่งเสร็จยุรยาตรนาดกร	คืนเข้านครฉับพลัน
ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงมาศ	หยุดยังบัลลังก์อาส์นเกษมสันต์
/*175ตรัสสั่งเสนีไปพลัน	จัดทหารชาญฉกรรจ์นั้นออกไป
จับพวกมิสาระปันหยี	ซึ่งอยู่นอกธานีกรุงใหญ่
ฆ่าเสียให้ม้วยบรรลัย	อย่าให้มันหนีได้แต่สักคน
ครั้นว่ามันหนีไปได้	กิติศัพท์จะรู้ไปทุกแห่งหน
จะเกิดสงครามลามล้น	เร่งรัดบัดดลอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ออกมาเกณฑ์ทหารโยธา	ให้ถือศาสตราพร้อมกัน
ครั้นเสร็จก็ชวนกันไคลคลา	ออกนอกทวาราเขตขัณฑ์
มายังที่ประทับฉับพลัน	มิได้เห็นพลขันธ์แต่สักคน
เห็นแต่รอยรถาพาชี	เท้าคนจรลีเข้าไพรสณฑ์
จึ่งเร่งรีบไปในอรญ	ไม่ประสบพบพลก็กลับมา
จึ่งชวนกันเข้าไปทันที	ประนมกรชุลีเหนือเกศา
ทูลว่าพวกพลโยธา	ของมิสาระปันหยีนั้นหายไป
พบแต่รอยเท้าคนแลอาชา	ลีลาเข้ายังป่าใหญ่
พวกข้าชวนกันตามไป	ก็ไม่ประสบพบพาน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาได้ฟังสาร
พระนิ่งตรองตริดำริการ	เห็นข่าวสารทั้งนี้จะรู้ไป
ถึงองค์ระตูปันจะรากัน	จะหุนหันเร่งยกทัพใหญ่
มาต้อยุทธนาชิงชัย	เรามิได้ครั่นคร้ามวิญญา
/*176เกรงแต่ปันหยีมีศักดิ์	ด้วยแหลมหลักเชี่ยวชาญหาญกล้า
เราหักเสี้ยนศึกใหญ่ให้มรณา	แต่นี้จะผาสุกทุกราตรี
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์มิสาระปันหยี
ใช้ใบมากลางนที	ภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ
ฝูงปลาว่ายคล้ายเคล้าคลึงคู่	เป็นหมู่หมู่ตามสายน้ำไหล
ฉนากฉลามโบกหางกางใบ	มังกรไล่เลี้ยวพันกุมภา
เงือกงูราหูช้างน้ำ	ผุดดำพ้นน้ำอยู่หรรษา
นาคราชผาดไล่เหรา	น้ำดังฉานฉ่าเป็นฝอยฟอง
ม้าน้ำควบแข่งกลางสินธู	แลดูพึงกลัวขนสยอง
พิมทองล่องลอยโดดคะนอง	ลำพองแฝงคลื่นกลางสายชล
พระหวนคิดถึงสองโฉมเฉลา	พี่ซัดเจ้าไว้ในไพรสณฑ์
พี่อยู่เดียวเปลี่ยวเอกาสกนธ์	พระโหยหนอยู่ในท้ายบาหลี
พอพระสุริย์ฉายบ่ายเยื้อง	มาถึงเมืองบาณุหลันบุรีศรี
ให้ทอดสมอรอรานาวี	ภูมีตรัสสั่งเสนา
ท่านจงแต่งลักษณ์อักษรสาร	เราอวยพรมาถึงท่านจงหนักหนา
อันตัวเราเป็นชาวอรัญวา	แจ้งว่าหลักศิลามี
จะขอทัศนาให้ประจักษ์	ท่านจงนำสำนักพนาศรี
ถ้าสมคิดในจิตของเรานี้	ท่านจะมีผาสุกสืบไป
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
เขียนสารตีตราผนึกไว้	สั่งให้ม้าใช้ไคลคลา
ฯ ๒ คำ
/*177๏ บัดนั้น	ม้าใช้ว่องไวใจกล้า
รับสั่งแล้วคลานออกมา	ลงจากนาวาแล้วรีบจร
๏ มาถึง	ซึ่งราชนิเวศสโมสร
จึ่งรีบเข้าไปในนคร	ผันผ่อนไปหาท่านเสนา
พอพบนั่งลงกราบไหว้	เจ้านายข้าใช้ให้มาหา
ทรงนามปันหยีศักดา	มีอานุภาพเกรียงไกร
อวยพรศรีสวัสดิ์มาในสาร	ถึงระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
เป็นไมตรีคุ้งวันบรรลัย	คดีมีในสารนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะเสนาบดีศรี
รับสารคลี่อ่านทันที	แจ้งคดีสิ้นเสร็จทุกประการ
จึ่งห้ามม้าใช้ให้อยู่นี่	เราจะทูลคดีแถลงสาร
ก็เข้าไปยังท้องพระโรงธาร	พอระตูออกสถานบัลลังก์เรือง
ปาเตะก็คลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้ากราบทูลไปตามเรื่อง
ว่าปันหยีใช้ใบข้ามมาเมือง	ปลดเปลื้องธุระรักให้สารมา
บัดนี้ยังอยู่ศาลานอก	แม้นโปรดจะไปบอกว่าให้หา
สุดแต่จะทรงพระเมตตา	ชีวาอยู่ใต้บาทมูล
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านไอศูรย์
ได้ฟังเสนามากราบทูล	พระเพิ่มพูนภิรมย์ยินดี
จึ่งตรัสแก่อำมาตย์มาตยา	เขาฦๅว่ามิสาระปันหยี
เข้มแข็งแรงฤทธิ์ราวี	แดนชวาหนีระอาฤทธิ์
/*178บัดนี้ข้ามมาถึงเมืองเรา	จำจะรับเขาโดยสุจริต
จึ่งจะไม่เป็นเสี้ยนปัจจามิตร	ด้วยจิตเราต่อตั้งสัตยา
จึ่งสั่งให้หาม้าใช้	มาในพระโรงเลขา
เราจะใคร่แจ้งกิจจา	ในสาราจะว่าประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะรับสั่งบังคมไหว้
กราบกรานแล้วคลานออกไป	พาตัวม้าใช้ไคลคลา
ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงมาศ	ถวายอภิวาทด้วยหรรษา
ม้าใช้ก็ถวายวันทา	แล้วก้มหน้ามิได้พาที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
ตรัสถามม้าใช้ทันที	มานี่ด้วยธุระสิ่งใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ทูลแจ้งแถลงไข
พระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	ซึ่งเที่ยวมาในทะเลวน
จะใคร่ชมนานาประเทศ	พระทรงเดชจงทราบอนุสนธิ์
อันซึ่งสารศรีมียุบล	แล้วส่งสารให้สามนต์มิได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนีมียศถา
กราบแล้วก็รับสารมา	คลี่สาราอ่านถวายทันที
ในลักษณะราชสาร	พระผู้ผ่านจอมเจ้าในไพรศรี
ทรงเดชปราบได้ทุกธานี	ทรงนามปันหยีเรืองฤทธิ์
/*179เที่ยวทั่วทุกประเทศเขตชวา	เราอยู่ในธรรมาสุจริต
ระตูใดประทุษจริตคิด	ก็ม้วยมิดด้วยเดชอันเกรียงไกร
บัดนี้เราแจ้งว่าเมืองนี้	มีของวิเศษหลักศิลาใหญ่
ว่ามีอักษรจารึกไว้	สงสัยจะใคร่ทัศนา
จึ่งอุตส่าห์ข้ามมหรรณพ	เจ้าพิภพอย่าคิดกังขา
เราเจริญศรีสวัสดิ์อวยพรมา	ระตูอย่าเสียทางไมตรีกัน
ช่วยนำตำบลแห่งให้	หลักศิลาใหญ่อยู่ไหนนั่น
จะได้เป็นเพื่อนพ้องพงศ์พันธุ์	จะรักคุ้งวันม้วยมรณ์
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้แจ้งอนุสรณ์
จับใจในพจน์สุนทร	จำจะผ่อนผันหาโดยดี
คิดแล้วตรัสสั่งเสนาใน	เร่งไปเกณฑ์จตุรงค์ให้ถ้วนถี่
ผูกทั้งมิ่งม้าพาชี	จะไปหาปันหยีถึงคงคา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมแล้วออกมา	จัดแจงโยธาทันที
บ้างมาผูกอัศวราช	เบาะอานสะอาดสลับสี
เกณฑ์แห่หน้าหลังล้วนตัวดี	เสนีจัดแจงไว้ครบครัน
ครั้นเสร็จก็กลับมากราบทูล	นเรนทรสูรผู้ผ่านเขตขัณฑ์
อันพวกโยธาทั้งนั้น	จัดสรรพร้อมแล้วภูวไนย
ฯ ๖ คำ
/*180๏ เมื่อนั้น	ระตูบาณุหลันเป็นใหญ่
ได้ฟังมหาเสนาใน	ก็คลาไคลไปสรงคงคา
จึ่งชำระสระสนานสำราญองค์	ทรงสุคนธ์อวลอบด้วยบุปผา
สอดใส่สนับเพลาเพราตา	ภูษารัดองค์บรรจงพลอย
สังวาลทับทรวงพาหุรัด	ทรงชฎากรรเจียกทัดเป็นห่วงห้อย
ทัดอุบะจินดาระย้าย้อย	เหน็บกริชคลาดคล้อยมาทรงม้า
ให้เคลื่อนพหลโยธี	ออกจากบุรีนครา
รีบมายังท่าเภตรา	ให้ม้าไปเชิญพระภูมี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับสั่งใส่เกศี
จึ่งลงมายังนาวี	กราบเกล้าดุษฎีแล้วทูลความ
ท้าวบาณุหลันแจ้งอักษรสาร	เจรจาอ่อนหวานไม่หยาบหยาม
บัดนี้กรีพลลงมาตาม	ให้เชิญพระทรงนามจรลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์องค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังชื่นชมยินดี	พระเสด็จจากที่ไคลคลา
กิดาหยันวิเยนเกณฑ์แห่	หมอบแลประนมก้มเกศา
พระเยื้องย่างลงจากนาวา	มายังท้าวบาณุหลันทันใด
ครั้นถึงจึ่งมีบัญชา	ท่านผู้ผ่านนคราเป็นใหญ่
ยังค่อยสำราญบานใจ	ฤๅโรคัยไพรีมาบีฑา
อันประชาชาวกรุงพระนคร	ทุกข์ร้อนฤาบรมสุขา
อาหารการกินนานา	บริบูรณ์ฤาว่าอนาทร
ฯ ๘ คำ
/*181๏ เมื่อนั้น	ระตูบาณุหลันชาญสมร
ได้ฟังบัญชาอันเอมอร	ประนมกรนิ่งนึกตรึกไตร
อันปันหยีมิใช่โจรป่า	หน่อเนื้อกษัตรากรุงใหญ่
วาจาอาจหาญชาญชัย	ถูกต้องทำนองในระบอบความ
ทั้งจริตกิริยาก็สามารถ	ตรัสประภาษมิได้หยาบหยาม
คิดแล้วจึ่งทูลพระโฉมงาม	ศัตรูก็ขามบ่อาจกลาย
บริบูรณ์พูนสุขทั้งพารา	อาหารการกินก็เหลือหลาย
ซึ่งพระยกพลนาวีคลี่คลาย	พระจะหมายประสงค์สิ่งอันใด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ล้ำพระสุริย์ใส
ยิ้มแล้วจึ่งกล่าวคำไป	ว่าเวียงชัยท่านมีหลักศิลา
แล้วมีอักษรจารึกไว้	จะขอเห็นให้สิ้นที่กังขา
ท่านยังรู้จักช่วยชักพา	มรรคาไกลใกล้ประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทูลแจ้งแถลงไข
หลักศิลานั้นอยู่กลางไพร	ไม่ไกลนักดอกพระภูบาล
ขอเชิญดำเนินบทบาท	แล้วจะได้ประพาสไพรสาณฑ์
สั่งให้ยกจตุรงค์เข้าดงดาน	ทรงอาชาชาญจากบุรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์องค์มิสาระปันหยี
ขึ้นทรงมโนมัยจรลี	พี่เลี้ยงรี้พลก็ตามมา
เลาะลัดดัดดั้นอรัญเวศ	ข้ามเขตห้วยธารละหานผา
/*182เห็นเขาหนึ่งใหญ่หลวงมหึมา	จึ่งสั่งให้หยุดโยธารอไว้
เหลือบแลสุดกระแสสายเนตร	สังเกตเงื้อมง้ำเหลี่ยมไศล
สลักหินอยู่หว่างกลางไพร	ข้างนั้นเขาใหญ่ละกลกัน
ระตูจึ่งทูลปันหยี	ตรงนี้หลักหินอันรังสรรค์
ใหญ่สี่กำประมาณครัน	พระทรงธรรม์จงทราบพระฤทัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิ์ล้ำพระสุริย์ใส
ได้ฟังระตูชาญชัย	ภูวไนยจึ่งทอดทัศนา
เห็นหลักหินศิลานั้นหนาแน่น	ประมาณแม้นสูงเยี่ยมเทียมผา
องอาจยุรยาตรคลาดคลา	ดั่งเทเวศยาตรฟ้าลงมาดิน
ครั้นถึงพระจึ่งพิจารณา	เห็นอักขราอยู่ทุกเหลี่ยมหิน
อักษรของอาลักษณ์เทวิน	ถ้าเห็นแล้วอย่าถวิลสงสัยใจ
แม้นเป็นวงศ์เทวากระยาหงัน	ก็จงถอนหลักนั้นขึ้นมาได้
มีของวิเศษอยู่ข้างใน	คู่ฤทธิไกรอันศักดา
พระชื่นชมประนมกรขึ้นเหนือเกศ	ขอเทเวศองค์ประตาระกาหลา
จงเชิญมาช่วยนัดดา	ถอนศิลาขึ้นได้ดั่งใจ
ทรงฤทธิ์กรายกริชกรกระหยับ	สองพระหัตถ์จับเคลื่อนเขยื้อนไหว
หลักถอนขึ้นได้ดั่งใจ	เป็นเปลวไฟพลุ่งสูงชั่วลำตาล
ครั้นว่าเปลวเพลิงสงบลง	พระโฉมยงได้ฆ้องระฆังขาน
ได้ฤกษ์ชั้นฉายศุภวาร	ก็บันดาลก้องลั่นสนั่นครัน
หึ่งหึ่งอึงก้องดั่งฆ้องชัย	ภูวไนยปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
บรรดาโยธาทั้งนั้น	ทั้งระตูก็ถวายอัญชุลี
/*183สรรเสริญเจริญฤทธิ์ดังอิศรา	จงเป็นใหญ่ในชวากรุงศรี
ข้าทั้งหลายจะได้พึ่งพระบารมี	พันปีจงทรงพระเดชา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงโสมนัสสา
พระหัตถ์จับฆ้องชัยไคลคลา	มายังโยธาทันใด
จึ่งให้เลิกพวกพลพลากร	คืนเข้านครกรุงใหญ่
มาถึงระตูเข้าเวียงชัย	ภูวไนยไปยังนาวา
๏ ครั้นค่ำ	บุหลันจำรัสพระเวหา
เอนองค์ลงกับที่ไสยา	ผ่านฟ้าเผยม่านพรรณราย
แสงส่องต้องสายคงคา	ทั้งดาราแวบวับระยับฉาย
พรอยพรอยพร่างเนตรดูพรายพราย	ทั้งพระพายเฉื่อยชื่นอารมณ์คืน
พระคิดถึงสองนางอยู่กลางป่า	อนิจจาพี่มาร้างห่างชื่น
จะชวนกันโศรกเศร้าไม่ยาวยืน	ฤาจะรื่นเริงจิตด้วยชมไพร
พระคะนึงถึงน้องน้อยละห้อยหวน	ครางครวญจวนจันทร์จะลับเหลี่ยมไศล
ร่ำพลางทางเคลิ้มหลับไป	จนอุทัยแผ้วพื้นเมฆา
ประทมตื่นโสรจสรงทรงเครื่อง	ย่างเยื้องออกพี่เลี้ยงซ้ายขวา
เราจะกลับไปเมืองมะงาดา	จงตรวจตราให้พร้อมวันนี้
ตรัสพลางทางเหลือบแลไป	มิได้เห็นฆ้องชัยอยู่ที่นี่
พระสั่งให้ค้นหาทันที	ก็ได้ประสบพบฆ้องชัย
ค้นทั่วเภตราหาจบ	ไม่พานพบต่างคิดสงสัย
กลับมาทูลองค์พระทรงชัย	หาไม่ได้แล้วพระภูบาล
ฯ ๑๘ คำ
/*184๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์อาจหาญ
ตรัสถามขุนโหรมิทันนาน	เวลาวานนี้ได้ฆ้องชัย
เราพามาไว้ในนาวี	บัดเดี๋ยวนี้หายไปหาไม่ได้
ท่านจงดูให้รู้แน่ใจ	เป็นไฉนฉะนี้อัศจรรย์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรแสนกลคนขยัน
พิเคราะห์ดูตามเหตุซึ่งมีนั้น	คูณหารสูรย์จันทร์แจ้งใจ
ทูลว่าฆ้องขานยามใบนี้	อันที่จะหายอย่าสงสัย
คู่ควรด้วยผู้ฤทธิไกร	บัดนี้อยู่ในเมฆา
ผู้มีเดชไปไหนก็ไปตาม	ทั่วในสามภพแหล่งหล้า
พระคอยฟังเสียงบนนภา	จงทราบบาทาพระภูมี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริวงศ์พงศ์อสัญเรืองศรี
ได้ฟังชื่นชมยินดี	สถิตที่แท่นรัตนอำพน
พระตั้งพักตร์ทางทอดทัศนา	คอยท่าเสียงฆ้องบนเวหน
สั่งพี่เลี้ยงให้ตรวจตราพล	พอสุริยนบ่ายคล้อยจะยาตรา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
มาสั่งให้เตรียมโยธา	สุริยาบ่ายลับจะกลับไป
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลซึ่งเป็นนายใหญ่
จึ่งจัดแจงเสาเพลาใบ	ได้ฤกษ์เมื่อไรจะยาตรา
ฯ ๒ คำ
/*185๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
สุริย์ฉายบ่ายจวนเวลา	พระสระสรงคงคาอ่าองค์
ทรงเครื่องสรรพเสร็จเสด็จคลา	สถิตท้ายเภตรางามระหง
จึ่งสั่งให้เคลื่อนนาวาทรง	พระโฉมยงได้ยินประจักษ์กรรณ
หึ่งหึ่งอึงก้องบนนภา	เมฆาสะเทือนเลื่อนลั่น
บรรดารี้พลทั้งนั้น	ก็โห่เร้ารับกันได้สามลา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายเรือกราบงามสามท่า
ได้ฤกษ์ก็ฉากนาวา	ออกจากท่าฟากฝั่งชลาลัย
พระพายพัดเรื่อยเรื่อยเฉื่อยส่ง	แล่นตรงเป็นทิวตามงามไสว
สุริยงลงลับเมรุไกร	ภูวไนยเผยม่านออกทัศนา
แสงจันทร์แจ่มกระจ่างในนภางค์	น้ำค้างเป็นละอองต้องมังสา
เย็นเยือกถึงในวิญญา	พระเข้าที่นิทรากำบังกาย
เป็นผลกรรมจะลำบาก	แสนยากอยู่ในกระแสสาย
แล้วจะได้ไปดาหาอันเพริศพราย	จะได้พบโฉมฉายเจ้าดวงใจ
ให้เคลิ้มองค์ลงประทมเหนืออาสน์	กรพาดนลาฏแล้วครวญใคร่
ถึงสองโฉมงามทรามวัย	ก็เคลิ้มหลับไปมิได้ช้า
พระพี่เลี้ยงพวกพลทั้งนั้น	ก็ชวนกันซบเซาเป็นหนักหนา
กิดาหยันวิเยนเอนกายา	บ้างลืมตาโงกหลับไม่สมประดี
ฯ ๑๒ คำ
/*186๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกทหารข้างกรุงศรี
ของระตูมะงาดาธิบดี	ซึ่งพาองค์ปันหยีแล่นมา
เที่ยงคืนราตรีสงัดเงียบ	ก็ชักเรือเข้าเทียบทั้งซ้ายขวา
ครั้นมาพร้อมกันดั่งสัญญา	ก็พากันถอนสลักทันใด
น้ำนั้นก็พลุ่งขึ้นมา	ก็พากันขึ้นเรือใหญ่
ชักใบเร่งรีบหนีไป	มิได้รอรั้งหยุดพัก
๏ บัดนั้น	พวกมิสาระปันหยีมีศักดิ์
ทั้งพี่เลี้ยงรี้พลพร้อมพรัก	ครั้นน้ำหนักต้องกายก็ตกใจ
ชวนกันขวนขวายวายวุ่น	จะไปทูลปันหยีศรีใส
พอเรือนั้นจมลงทันใด	ก็ลอยอยู่ในท้องคงคา
อันพระโฉมยงทรงสวัสดิ์	น้ำซัดต้ององค์ก็แลหา
ไม่เห็นพี่เลี้ยงแลโยธา	ด้วยว่ามืดคลุ้มชอุ่มควัน
ลอยอยู่ในมหาสาคร	ปิ้มจะม้วยมรณ์อาสัญ
พระคลุ้มคลั่งใจใครจะทัน	ก็ร้อนถึงเทวัญในชั้นฟ้า
ซึ่งเป็นบรมวงศ์นั้น	คือองค์อสัญแดหวา
จึ่งลงมาบันดาลพื้นพสุธา	ในมหาสมุทรฉับพลัน
ให้ตื้นแต่พอหยั่งได้	มิให้มรณาอาสัญ
ครั้นแล้วองค์เทพเทวัญ	ก็คืนไปกระยาหงันทันใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยียินดีจะมีไหน
สิ้นทั้งพวกพลสกลไกร	ก็มีใจสุขเกษมเปรมปรีดิ์
/*187ต่างคนตะเกียกตะกายใกล้ฝั่ง	ตะกายซังมิใคร่จะถึงที่
ด้วยทะเลกว้างขวางในนที	ได้สามราตรีทิวาวัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารแล่นเรือผายผัน
พอมาประสบพบเพื่อนกัน	พาพวกปันหยีรอรา
ก็ชวนกันผลักลงสาคร	ปิ้มจะม้วยมรณ์สังขาร์
ครั้นเสร็จก็พากันกลับมา	เฝ้าราชายังท้องพระโรงธาร
ทูลว่ามิสาระปันหยี	รี้พลมนตรีม้วยสังขาร
เป็นเหยื่อปลาอยู่ในชลธาร	ภูบาลจงทราบพระฤทัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเป็นใหญ่
ได้ฟังทหารก็ดีใจ	ภูวไนยมิได้จำนรรจา
แล้วพระเสด็จยุรยาตร	เข้าในปราสาทเลขา
ขึ้นบนแท่นแก้วแววฟ้า	นิทราหลับใหลในราตรี
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพวกมิสาระปันหยี
ซึ่งว่ายวุ่นอยู่ในชลธี	ลอยอยู่ได้หลายราตรีทิวา
ครั้นคลื่นซัดก็พลัดกันไป	บ้างขึ้นฝั่งได้ดังปรารถนา
ยึดมือกันดำเนินเดินมา	บ้างฉุดลากคร่าเพื่อนกัน
อันพลห้าร้อยห้าสิบปลาย	ทั้งมิสารากานายคนขยัน
ก็ขึ้นได้เสร็จสิ้นพร้อมกัน	ไม่เห็นพระทรงธรรม์ก็โศกา
/*188ชวนกันเที่ยวหาพระทรงชัย	กินแต่ผลไม้เป็นภักษา
แต่เซซังตามฝั่งคงคา	ไม่พบพระราชาก็ร่ำไร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาระปันหยีศรีใส
แต่ลอยอยู่ในท้องชลาลัย	ก็ได้หลายทิวาราตรี
พระเหลือบแลแปรมาไม่เห็นใคร	เร่งเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจพระโฉมศรี
แต่มิสามะงาหรัดผู้ภักดี	มิได้นิราศคลาดคลา
จึ่งชวนกันขึ้นจากชลธาร	เที่ยวหาทวยหาญซ้ายขวา
กุมกรกันบทจรมา	มิได้พบโยธาก็ถอนใจ
เพราะพลัดพรายขึ้นคนละฝั่งฟาก	จึ่งจำจากรี้พลน้อยใหญ่
ด้วยเทเวศอาเพศเข้าดลใจ	จะให้ไปพบณุสาตัน
เพราะทั้งใกล้เเว่นแคว้นแดนดาหา	จะได้เห็นดวงยิหวาโฉมสวรรค์
ด้วยคู่ควรสมพงศ์วงศ์เทวัญ	ให้พลัดกำจัดกันกับโยธา
ปันหยีกับมิสามะงาหรัด	เร่งเศร้าโทมนัสหนักหนา
กุมกรกันดำเนินเดินมา	คิดแค้นวิญญาแล้วโศกี
โอ้อนิจจาแก่ตัวกู	มาแพ้รู้อ้ายอัปลักษณ์บัดสี
เสียชาติที่เกิดในธาณี	เสียทีที่เป็นวงศ์เทวัญ
เสียทั้งกฤษฎาวราเดช	ดั่งเอาเพศที่คนชายโมหัน
เสียแรงเรืองฤทธิไกรดั่งไฟกัลป์	ปราบได้ทุกเขตขัณฑเสมา
มาเสียรู้อ้ายระตูทุจริต	เสียฤทธิ์เสียศักดิ์อสัญหยา
อัปยศอดสูหมู่เทวา	ใครรู้ไปก็น่าอัประมาณ
/*189น้องไม่อยู่ดูหน้าคนได้	จะกลั้นใจให้ดับสังขาร
ไม่ครองชีวิตไว้ให้ป่วยการ	จะได้ความอัประมาณสืบไป
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดมีอัชฌาสัย
จึ่งบ่ายเบี่ยงเลี่ยงทูลมาทันใด	พระทรงชัยจงระงับดับวิญญา
อันอ้ายระตูอาธรรม์	ไม่ช้ามันจะดับสังขาร์
อันความอัประมาณนินทา	ย่อมมีมาทั่วโลกโลกีย์
เขาก็ไม่รู้จักศักดิ์เรา	พระองค์อย่าโศกเศร้าหมองศรี
ขอเชิญเสด็จจรลี	ไปเที่ยวหาธานีที่ชอบกล
จะได้พักซ่องสุมโยธา	ยกไปล้างอ้ายพาลาอกุศล
อันจะอยู่ที่นี่มิชอบกล	พระภูวดลจงเร่งยาตรา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ก็ชอบในวิญญาพระทรงชัย
พระจึ่งว่าอันอ้ายมะงาดา	แม้นว่าชีกาไม่ตักษัย
จะขอทดแทนมันให้หนำใจ	แล้วพระคลาไคลดำเนินมา
สองคนกับมิสามะงาหรัด	เดินเศร้าโทมนัสมาในป่า
พระคิดถึงสองนางกัลยา	โอ้ดวงสุดาจะเป็นประการใด
มันจะจับไปฆ่าราตี	ฤาจะกลับไปบุรีเป็นไฉน
ฤๅจะยังอยู่ป่าพนาลัย	จะคอยพี่ที่ในรถ
แม้นรู้ว่าพี่ลำบากกาย	สองสายสวาทจะกำสรด
เจ้าจะแสนโศกศัลย์รันทด	จะข้อนทรวงอยู่ในรถทรง
/*190๏ ทั้งสองจะสลบซบซอน	แทบจะรอนชีวิตเป็นผุยผง
เพราะคิดถึงนวลน้องทั้งสององค์	พระยิ่งทรงโศกสร้อยละห้อยใจ
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดอัชฌาสัย
จึงพาพระองค์คลาไคล	เสวยแต่ผลไม้ในไพรวัน
แต่เดินมาได้หลายราตรี	ก็ลุถึงธานีเขตขัณฑ์
เมืองนั้นชื่อว่าณุสาตัน	จึ่งชวนกันบทจรเข้าไป
ด้วยอดอาหารนานมา	จะเที่ยวหาที่สำนักอาศัย
ก็พากันดำเนินเดินไป	ยังในมรรคาธานี
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางณุสาตันดีหนี
อยู่เย็นเป็นสุขทุกราตรี	เมื่อจะได้ปันหยีมาแนบนอน
นางจึ่งนิมิตฝันใฝ่	ว่าองค์พระนารายณ์ทรงศร
แบ่งภาคจากเกษียรสาคร	มาร่วมสโมสรด้วยนงคราญ
ได้ร่วมภิรมย์สังวาส	บนอาสน์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แล้วหายไปในแท่นอลังการ	เยาวมาลย์ก็ตื่นขึ้นทันใด
แล้วนางก็ตรึกความฝัน	ให้ป่วนปั่นถึงความพิสมัย
นางเร่งละห้อยน้อยใจ	ถึงในความกำหนัดสวัสดี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงชนชาวกรุงบุรีศรี
ชวนกันแลเห็นพระภูมี	ก็อึงมี่เอิกเกริกวุ่นวาย
บ้างไปเรียกพวกพ้องพงศ์พันธุ์	ให้ชวนกันมาดูพระโฉมฉาย
/*191แต่เกิดมาไม่เคยเห็นพบชาย	บ้างฉงนฉงายในวิญญา
ลางคนมานั่งยกมือไหว้	ลางคนให้มีใจเสน่หา
บ้างว่าแต่เราเกิดมา	มิได้พบพานตาเช่นนี้
ต่อจะเป็นบุรุษมั่นคง	เดินหลงเข้ามาในกรุงศรี
ก็รู้ถึงเสนากษัตรี	ก็ชวนกันจรลีออกมาดู
ครั้นถึงพระองค์ทรงศักดิ์	บ้างคิดรักทั้งอายอดสู
จึ่งว่าขอเชิญพระโฉมตรู	เสด็จไปสู่ปรางค์รจนา
ว่าพลางนางพาบทจร	มายังบัญชรฝ่ายหน้า
ครั้นถึงองค์นางพระยา	ทูลถวายพระราชาทันที
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางพระยาณุสาตันตีหนี
ครั้นเห็นพระองค์ทรงฤทธี	เทวีพินิจตะลึงไป
แต่เราเกิดมาเป็นมนุษย์	จะได้เห็นบุรษก็หาไม่
นางคิดพิศวาสเพียงขาดใจ	เชิญให้ขึ้นนั่งบนแท่นทอง
จึ่งถวายสมบัติพัสถาน	ศฤงคารบริวารทั้งผอง
พระองค์จงเป็นที่พำนักน้อง	ปกป้องครองราชเวียงชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีกล่าวเกลี้ยงปราศรัย
ว่ามาดังนี้พี่ขอบใจ	อันไมตรีจะมีชั่วกัลปา
ตัวพี่เดินทางมากันดาร	เจ้าให้ความสำราญหนักหนา
นวลน้องครอบครองพารา	กัลยาผาสุกประการใด
ฯ ๔ คำ
/*192๏ เมื่อนั้น	นางพระยาณุสาตันศรีใส
เร่งคิดขวยเขินสะเทินใจ	มิใคร่จะตอบพระบัญชา
แต่เยื้อนยิ้มพริ้มคิดพิศวาส	ใจจะขาดด้วยความเสน่หา
ยิ่งได้ยินสุรเสียงตรัสมา	ดั่งสายธาราทิพย์มาเจือใจ
แล้วนางเยื้อนกล่าวพจมาน	สนองพระบรรหารด้วยพิสมัย
บ้านเมืองสุขเกษมเปรมใจ	อันภัยสิ่งไรไม่พ้องพาน
ทูลแล้วนางสั่งกำนัลใน	จงเร่งให้จัดโภชนาหาร
นางคำนับรับสั่งมิทันนาน	ไปจัดเครื่องตระการทันที
ครั้นเสร็จก็ชวนกันยกมา	ถวายองค์มิสาระปันหยี
พระเสวยโภชนาสาลี	แล้วทำทียิ้มพรายสบายใจ
อันมิสามะงาหรัดพวกมนตรี	พาไปสู่จวนที่อาศัย
บำรุงรักมิให้หนักระอาใจ	รับไปทุกบ้านเสนา
สิ้นทั้งประชาชนมนตรี	มิความยินดีเป็นหนักหนา
ช่วยกันบำรุงเลี้ยงทุกเวลา	มิให้มิสามะงาหรัดข้ดใจ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีศรีใส
เสด็จเสวยโภชนาทันใด	ด้วยมีใจผาสุกเบิกบาน
ครั้นค่ำสนธยาราตรี	พระภูมีปฏิพัทธ์สมัครสมาน
ร่วมรสฤดีด้วยนางคราญ	เกษมศานต์รื่นเริงบันเทิงใจ
แล้วพระรายร่วมสังวาสภิรมยา	ฝูงสนมกัลยาน้อยใหญ่
พระค่อยเป็นผาสุกสำราญใจ	อยู่ในณุสาตันบุรี
ฯ ๖ คำ
/*193๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระพี่เลี้ยงของโฉมศรี
ซึ่งขับรถสองสุดานารี	ไปยังกรุงธานีกุเรปัน
เร่งรถเร่งทศโยธา	มาในอรัญวาพนาสัณฑ์
แรมค้างมาในป่าสิบห้าวัน	จึ่งลุถึงเขตขัณฑ์พระบุรี
สองนายให้หยุดรถา	อยู่นอกทวารากรุงศรี
พี่เลี้ยงก็รีบจรลี	ไปยังที่พระโรงรจนา
ความกลัวตัวสั่นขวัญหนี	จึ่งก้มเกล้าดุษฎีเหนือเกศา
ชีวาลัยอยู่ใต้พระบาทา	ทั้งสองราขอประทานชีวี
จึ่งทูลว่าระตูมะงาดา	ทำมารยาลวงองค์พระโฉมศรี
เชิญเสด็จเข้าไปในธานี	จะให้เหยียบบุรีเป็นมงคล
จะเอาอานุภาพพระทรงเดช	ปกเกศแผ่ไปทุกแห่งหน
ฝ่ายพระองค์มิได้แจ้งว่าแต่งกล	จึ่งเสด็จจรดลเร่งไป
กับพี่เลี้ยงปูนตาประสันตา	กับเสนาโยธาน้อยใหญ่
แล้วมันเชิญเสด็จไป	ภูวไนยลงยังนาวาพลัน
ทั้งพี่เลี้ยงโยธาเสนา	เห็นจะล้างชีวาให้อาสัญ
จึ่งรีบพาสองนางจรจรัล	มาอัญชุลีทูลพระบาทา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพกุเรปันนาถา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระเร่งกริ้วโกรธาดั่งอัคคี
พระองค์สั่นระรัวทั่วสารพางค์	พระเนตรแดงดั่งแสงพระสุริย์ศรี
ผุดลุกกระทืบบาททันที	จึ่งมีสิงหนาทตวาดไป
เหม่อ้ายพี่เลี้ยงทั้งสี่	มิเสียทีที่กูรักใคร่
/*194๏ ตั้งจิตไว้วางฤทัย	ให้เลี้ยงดูต่างใจต่างตา
เพราะมึงพาลูกกูไป	ลูกกูจึ่งได้แสนสหัสสา
มิคิดว่าจะนำมรรคา	หาไม่กูจะฆ่าให้บรรลัย
ฉิอ้ายระตูมะงาดา	องอาจอหังการ์หยาบใหญ่
ริษยาอาธรรม์เป็นพ้นไป	ทำลูกเราได้ไม่เกรงกัน
ดีแล้วจะเป็นอะไรมี	กูจะผลาญชีวีให้อาสัญ
สิ้นทั้งโคตรวงศ์พงศ์พันธุ์	จะห้ำหั่นมิให้เเค้นคอกา
ว่าแล้วสั่งสี่เสนี	ให้จัดโยธีซ้ายขวา
แล้วเขียนสารไปให้อนุชา	ให้จินตระวันหนายกไป
แล้วตรัสสั่งระเด่นจะหรังโอรส	ให้ยกทศโยธาทัพใหญ่
จงเร่งรีบบทจรอย่านอนใจ	จับอ้ายระตูฆ่าให้มรณา
ทั้งญาติวงศ์พงศ์พันธุ์	สับเสี่ยงแล่หันให้หนักหนา
ฆ่าเสียให้สิ้นทั้งพารา	ให้สาใจที่มันอาธรรม์
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจะหรังเฉิดฉัน
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	นบนิ้วอภิวันท์พระภูวไนย
แล้วจึ่งถวายบังคมลา	ออกมาจากท้องพระโรงใหญ่
เสนาทั้งสี่ก็คลาไคล	ออกไปจัดแจงแต่งโยธา
เร่งรัดจัดกันเป็นโกลี	โบยตีทุบรันกันหนักหนา
บ้างเขียนสารให้ม้าใช้รีบไคลคลา	ไปสิงหัดส่าหรีกรุงไกร
องค์ระเด่นจะหรังเรืองศรี	มาเฝ้าพระชนนีศรีใส
ถึงถวายอภิวันทน์ทันใด	แล้วทูลลาไปทันที
/*195บัดนี้อ้ายระตูมะงาดา	มันลวงเชิญพระเชษฐาไปกรุงศรี
มันลวงให้ไปทางชลธี	เห็นจะล้างชีวีให้บรรลัย
สิ้นทั้งพวกพลโยธา	พี่เลี้ยงมาทูลแถลงไข
พระบิดากริ้วโกรธคือไฟ	ตรัสใช้ให้ลูกไปตาม
ฆ่าอ้ายระตูมะงาดา	ที่มันอาจอหังการ์ไม่เกรงขาม
ถึงจะทำการณรงค์สงคราม	ลูกมิได้ครั่นคร้ามวิญญา
บัดนี้สองนางทรามวัย	มาค้างอยู่ที่ในรถา
ขอพระองค์จงไปรับมา	ยังมหาปราสาทบัดนี้
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ห้าพระองค์ได้ฟังถ้วนถี่
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ก็ทรงโศกีทันใด
องค์ประไหมสุหรีมารดา	สองกรข้อนอุรากันแสงไห้
นางทอดองค์กลิ้งเกลือกเสือกไป	ร่ำไรรักองค์ลูกยา
มะดีหวีที่สองรองนั้น	จึ่งตรัสสั่งกำนัลซ้ายขวา
ไปรับสองนางเข้ามา	สั่งพลางนางทรงโศกาลัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลประนมบังคมไหว้
วิ่งมาบอกกันทันใด	ไปรับสองอรไทเข้ามา
เถ้าแก่สาวใช้ชวนกัน	จรจรัลออกไปยังรถา
ครั้นถึงทูลสองกัลยา	ห้าองค์พระมารดาให้เชิญไป
ฯ ๔ คำ
/*196๏ เมื่อนั้น	สองนางได้แจ้งแถลงไข
จึ่งชวนบรรดาข้าไท	คลาไคลเข้ามาทันที
๏ มาถึง	ทั้งห้าพระองค์ทรงรัศมี
สองนางกราบถวายอัญชลี	แล้วทรงโศกีทันใด
พระชนนีทั้งห้าก็โศกา	มิได้ตรัสจำนรรจาปราศรัย
สองศรีได้ทูลประการใด	แต่กันแสงร่ำไรไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จะหรังกะหนังโละโอรสา
เห็นห้าพระองค์ทรงโศกา	จึ่งทูลมาด้วยปรีชาไว
พระองค์จงระงับดับโศกก่อน	อันพระพี่จะม้วยมรณ์อย่าสงสัย
ด้วยเป็นวงศ์อสัญหยาเรืองชัย	ใครจะทำอะไรได้อย่าพึงคิด
ลูกจะขอถวายบังคมลา	สังหารอ้ายพาลาทุจริต
ถ้าพบองค์พระเชษฐาเรืองฤทธิ์	ก็จะมาสถิตยังพารา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีทั้งห้า
ได้ฟังระเด่นจะหรังทูลมา	ค่อยคลายโศกาอาวรณ์
องค์พระมารดาทั้งห้า	ประสิทธิ์พรลูกยาสายสมร
เจ้าไปจงมีชัยสถาวร	ให้ศัตรูม้วยมรณ์อัปรา
อันตรายสิ่งใดอย่าได้มี	ให้จำเริญศรีสวัสดิ์ภายหน้า
เกียรติยศจงปรากฏฦๅชา	ให้เป็นใหญ่ในชวาธานี
ให้เรืองฤทธิรอนขจรเดช	ปราบได้ทั่วประเทศกรุงศรี
ดวงใจของแม่ไปจงดี	ถ้าพบพี่แล้วเร่งพามา
ฯ ๘ คำ
/*197๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจะหรังรับสั่งใส่เกศา
แล้วรับพรสมเด็จพระมารดา	ถวายบังคมลาแล้วคลาไคล
มาเข้าที่ชำระสระสรง	สำอางองค์โอ่เอี่ยมแจ่มใส
สนับเพลาภูษารจนาใน	แล้วใส่ฉลององค์อลงการ์
เจียระบาดรัดรึงขึงแข็ง	ชายไหวชายแครงโอ่อ่า
ปั้นเหน่งเพชรกุดั่นดวงจินดา	ทรงมหาสังวาลประพาฬพราย
ตาบประดับทับทรวงร่วงรุ้ง	ตาบทิศพวยพุ่งพระสุริย์ฉาย
ทรงทองพระกรบวรพรรณราย	พาหุรัดระยับพรายกระจายตา
แล้วทรงพระชฎาเดินหน	ดั่งสุริยนลอยเลื่อนเวหา
แล้วทรงกริชอันเรืองฤทธา	ถือเช็ดหน้าสีสันบรรจง
ครั้นแล้วคลาดแคล้วไคลคลา	ย่างเยื้องลีลาดำเนินหงส์
มาขึ้นพิชัยรถทรง	ให้เลิกจตุรงค์โยธา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
มาสั่งให้ยกโยธา	ออกจากทวาราทันใด
ครั้นออกมานอกธานี	จึ่งจัดพลมนตรีน้อยใหญ่
ตั้งเป็นกระบวนทัพอันเกรียงไกร	พร้อมไปด้วยเครื่องศาสตรา
หอกง้าวหลาวแหลนโล่ดั้ง	กระบี่ฝรั่งกวัดแกว่งดาบคมกล้า
ทั้งปืนสับนกคาบศิลา	ทั้งโยธาสามารถอาจผจญ
นับได้สี่แสนโดยตรา	คับคั่งทั้งป่าพนาสณฑ์
ครั้นแล้วมาทูลพระภูวดล	ว่ารี้พลจัดแล้วพระราชา
ฯ ๘ คำ
/*198๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจะหรังกะหนังโละโอรสา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระจึ่งมีบัญชาสั่งไป
ให้พาพี่เลี้ยงพระเชษฐา	ทั้งสองเข้ามาจะถามไถ่
ทั้งสองก็เข้ามาทันใด	ประนมกรกราบไหว้พระภูมี
ระเด่นจะหรังจึ่งถามมา	ถึงองค์พระเชษฐาเรืองศรี
เมื่อเสด็จเดินป่าพนาลี	พระพี่นั้นจะทำประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สองพี่เลี้ยงทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อพระองค์เที่ยวป่าพนาลัย	พระแปลงเป็นชาวไพรพนาวา
อันพระนามของพระภูมี	ชื่อปันหยีเหมาะตีกาหรา
ไปเที่ยวรบรุกทุกพารา	พระราชาจงทราบบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจะหรังได้ฟังสาร
พระเร่งรื่นชื่นชมเบิกบาน	จึ่งขนานพระนามพลันทันใด
ได้ชื่อกุดาวิราหยา	เป็นอนุชาปันหยีศรีใส
พี่เลี้ยงขององค์พระภูวไนย	ก็แปลงนามไปตามพงพี
พี่เลี้ยงปันหยีดาหรา	ก็นำเข้าป่าพนาศรี
องค์กุดาวิราหยาธิบดี	ก็รีบเร่งรี้พลสกลไกร
ดั้นดัดลัดป่าพนาสัณฑ์	สิบห้าวันแรมมาในป่าใหญ่
ก็ถึงมะงาดาทันใด	พระสั่งให้ล้อมเมืองเข้าทันที
ฯ ๘ คำ
/*199๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ออกมาสั่งนายทหารตัวดี	ให้แยกล้อมบุรีเข้าทันใด
ฯ ๑ คำ
๏ บัดนั้น	รี้พลครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ชวนกันบุกรุกเข้าไป	ล้อมธานีไว้ดั่งบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
หยุดประทับยังชายอรัญวา	จึงปรึกษาพี่เลี้ยงทันใด
เราจะยกเข้าหักเอาพารา	จับอ้ายระตูฆ่าให้ตักษัย
ฤาจะให้ราชสารเข้าไป	ให้มันยกพลไกรออกมา
จึ่งจะค่อยประหารราญรอน	ให้มันม้วยมรณ์สังขาร์
พี่เลี้ยงจึ่งทูลสนองมา	ให้ทราบบาทาพระภูมี
ขอพระองค์จงให้ราชสาร	เข้าไปแจ้งการในกรุงศรี
จึ่งเป็นธรรมยุติประเพณี	จะมีเกียรติยศสืบไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
จึ่งมีพจนารถตรัสไป	เร่งให้เขียนสารอย่าได้ช้า
ในสารนั้นว่าตัวเรา	เป็นเจ้าชื่อกุดาวิราหยา
เป็นน้องของปันหยีศักดา	มาติดตามเชษฐาธิบดี
พระโกรธาว่าไปที่ในสาร	ประภาษนาการนั้นถ้วนถี่
เสร็จแล้วปิดตราทันที	ให้คนเร็วตัสดีถือเข้าไป
ฯ ๖ คำ
/*200๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งบังคมประนมไหว้
เร่งจัดแจงแต่งกันทันใด	แล้วดำริให้มิได้ช้า
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	คนเร็วรับสารด้วยหรรษา
ครั้นแล้วมาขึ้นอาชา	ควบขับเร็วมายังกรุงไกร
๏ มาถึง	ยังในนิเวศกรุงใหญ่
จึ่งเข้าไปหาเสนาใน	บอกให้แจ้งใจทุกประการ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงครั้นได้ฟังสาร
ก็พาเข้าไปมิทันนาน	ลนถานไม่เป็นสมประดี
๏ ครั้นถึง	จึ่งให้ทูตผู้ถือสารศรี
พักอยู่ศาลาทันที	ตำมะหงงเสนีก็ตามไป
ครั้นถึงองค์ระตูธิบดี	จึ่งยอกรชุลีบังคมไหว้
กราบทูลไปพลันทันใด	ว่าบัดนี้ไพรียกมา
ครั้งนี้เห็นจะเป็นศึกใหญ่	รี้พลสกลไกรหนักหนา
ตั้งอ้อมล้อมรอบพารา	ให้ทูลถือสารมายังภูวไนย
บัดนี้ยังอยู่ณศาลา	พระราชาจะโปรดเป็นไฉน
ระตูมะงาดาจึ่งตรัสไป	เร่งให้พาตัวเข้ามา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหนังรับสั่งใส่เกศา
จึ่งวิ่งออกไปมิได้ช้า	พาทูตเข้ามาทันที
ฯ ๒ คำ
201๏ บัดนั้น	ทูตาซึ่งถือสารศรี
เข้าถึงท้องพระโรงทันที	ทูลแจ้งคดีทันใด
ว่าองค์กุดาวิราหยา	ให้ถือสารเข้ามาแถลงไข
ให้พระองค์เร่งยกออกไป	ลิขิตมีอยู่ในสารนี้
ว่าแล้วก็ส่งสารา	ให้ตำมะหงงเสนาในกรุงศรี
ตำมะหงงจึ่งรับทันที	แล้วคลี่อ่านถวายมิได้ช้า
ในลักษณสารพระโฉมยง	คือองค์กุดาวิราหยา
เป็นน้องของปันหยีผู้ศักดา	มาติดตามเชษฐาธิบดี
รู้ว่าระตูทำทรลักษณ์	อัปลักษณ์แต่งกลลวงปันหยี
ประทุษจริตอิจฉารอนราวี	ทำให้ผิดประเวณีกษัตรา
ดั่งมิใช่ชาติเชื้อชาวบุรุษ	เห็นผิดเพศมนุษย์ในแหล่งหล้า
ช่างไม่อายอดสูหมู่เสนา	ดั่งมิใช่กษัตราธิบดี
ดูดั่งเด็กน้อยถ่อยประดาษ	หินชาติชั่วช้าบัดสี
แต่ตัวเราชาวดงพงพี	มิได้ผ่านธานีเป็นกษัตรา
คิดว่าจะจู่หักเอาเวียงชัย	ก็จะได้ดั่งใจปรารถนา
กลัวระตูจะมิรู้กายา	ยังคิดอายเทวาสุราลัย
จึ่งให้มาแจ้งแสดงสาร	เพราะกลัวความอัประมานเป็นข้อใหญ่
ซึ่งระตูประทุษจริตคิดผิดไป	อายบ้างฤาไม่ให้ว่ามา
เรานี้คือองค์พระกาฬ	จะผลาญคนอาธรรม์มารษา
แม้นรู้เร่งยกออกมา	ต่อยุทธนาชิงชัย
ให้ซึ่งหน้าดูฤทธากัน	จะห้ำหั่นบั่นรอนให้เหลวไหล
จะคิดล่อลวงประการใด	ก็ให้เร่งคิดมาบัดนี้
/*202๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเรืองศรี
ได้ฟังสารดาลเดือดดั่งอัคคี	จึ่งมีพจนารถตรัสมา
ฉิอ้ายชาติเชื้อชาวดง	อวดองค์กระไรเป็นหนักหนา
ถ้อยคำเหน็บแนมวาจา	ฤทธากวดขันสักเพียงไร
แต่ตัวปันหยีผูเป็นพี่	กูยังล้างชีวีเสียได้
มันเป็นแต่น้องบังอาจใจ	กูจะฆ่าให้ม้วยมรณา
แล้วตรัสสั่งทูตาทันใด	เร่งไปบอกเจ้ามึงอ้ายชาวป่า
พรุ่งนี้กูจะยกโยธา	ไปจับฆ่าให้ม้วยชีวี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	คนเร็วที่ถือสารศรี
ขัดใจเป็นพ้นพันทวี	ก็จรลีออกไปไม่วันทา
ครั้นถึงนอกทวารเวียงชัย	ขึ้นหลังอาชาไนยตัวกล้า
ควบชักรีบเร่งตะเบงมา	ยังทัพพระราชาทันใด
ครั้นถึงจึงลงจากม้า	ลีลามาประณตบทศรี
แล้วทูลตามมูลคดี	ซึ่งระตูพาทีสั่งมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังคนเร็วทูลมา	พระพิโรธโกรธาดั่งเพลิงกาฬ
จึ่งตรัสสั่งพี่เลี้ยงทันใด	ให้ตระเตรียมพลไกรทวยหาญ
คอยท่าอ้ายระตูคนพาล	มันออกมาจะประหารให้บรรลัย
ฯ ๔ คำ
/*203๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งบังคมไหว้
เร่งมาจัดพลสกลไกร	ตามพระภูวไนยบัญชา
จึ่งเลือกจัดทหารชาญฉกรรจ์	ที่เข้มขันเอาไว้กองหน้า
กองหลวงคงกะพันศาสตรา	ทั้งแกล้วกล้าสามารถชำนาญชาญ
ปีกซ้ายห้าวหาญในการศึก	ปีกขวากล้าฮุกกำลังหาญ
ทัพหลังรั้งหมู่โยธาชาญ	ครั้นได้ทีก็ทะยานทะลวงแทง
อันพระพี่เลี้ยงทั้งหกคน	เคยผจญขึงขันเข้มแข็ง
ขี่ม้าออกมาฝ่าแทง	สัประยุทธ์กลางแปลงไม่ท้อใจ
สำหรับคอยเคียงอาชาทรง	ระวังองค์เพลี่ยงพล้ำเข้าเสยไส
พร้อมทั้งอาวุธทันใด	จึ่งคลาไคลเข้าทูลพระราชา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยา	จึ่งไคลคลามาสรงวารี
แล้วทรงสุคนธ์ปนทอง	ละอออองผ่องพักตร์ชูศรี
แล้วทรงสนับเพลาอันรูจี	ภูษาอย่างดีรจนา
พระทรงเครื่องสำหรับศึกเสร็จ	ตามเพศปันจุเหร็จชาวป่า
แล้วเหน็บกริชอันเรืองฤทธา	ถือเช็ดหน้าสีสุวรรณพรรณราย
งามพักตร์งามทรงองอาจ	ผุดผาดดั่งดวงสุริย์ฉาย
จึ่งเสด็จยุรยาตรนาดกราย	ผันผายมาทรงพาชี
จึ่งให้ยกจตุรงค์โยธา	มาคอยท่ายังสนามนอกกรุงศรี
ข่มนามระตูธิบดี	ให้โยธีโห่เร้าเอาชัย
ฯ ๑๐ คำ
/*204๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ครั้นผู้ถือหนังสือกลับไป	ให้มึนตึงตะลึงในวิญญา
แล้วจึ่งตรัสสั่งเสนี	ให้จัดพลมนตรีทั้งซ้ายขวา
สรรพเครื่องอาวุธนานา	อาสานอกในให้ครบครัน
อีกทั้งรถาพาชี	เลือกทหารตัวดีแข็งขัน
ให้เคียงข้างเราไปให้พร้อมกัน	จัดสรรเตรียมไว้อย่าช้า
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ออกมาจัดแจงโยธา	ตามพระบัญชาทันใด
จัดทั้งทัพหลังทัพหน้า	ปีกซ้ายปีกขวาทัพใหญ่
สรรพทั้งศาสตรากุธเกรียงไกร	ตระเตรียมไว้ยังหน้าพระลานพลัน
ดะหมังจึงรีบเข้ามา	เฝ้าเจ้านคราเขตขัณฑ์
ครั้นถึงจึ่งทูลไปพลัน	พลขันธ์พร้อมแล้วพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะงาดาเป็นใหญ่
ได้ฟังดะหมังเสนาใน	จึ่งคลาไคลมาสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธรังสี	มีกลิ่นมาลีซาบมังสา
สนับเพลาภูษิตรจนา	เครื่องสำหรับกษัตราพิลาลึก
แล้วทรงกริชย่างเยื้องลีลา	เสด็จมาทรงม้าสำหรับศึก
จึ่งให้พลขันธ์ครันครึก	รี้พลโห่ฮึกสนั่นมา
๏ มาถึง	ยังทัพกุดาวิราหยา
จึ่งองค์ระตูมะงาดา	โกรธาร้องมามิทันนาน
/*205ว่าเหวยใครยกพลมา	อวดอิทธิฤทธากล้าหาญ
ทะนงจิตชีวิตจะวายปราณ	ตั้งอยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองใด
ซึ่งเป็นนายทัพขับพลมา	เชื้อวงศ์พงศาเป็นไฉน
เป็นหน่อนามระตูกรุงใด	บอกให้แจ้งใจเราบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ได้ฟังระตูพาที	จึ่งมีพจนารถตอบมา
จึ่งว่าเหวยดูราคนอาธรรม์	ตัวนี้โมหันอิจฉา
กล่าวแกล้งแต่งกลมารยา	โกรธามุสาพาที
ไปลวงเอาเชษฐาของเรามา	ลอบล้างชีวาน่าบัดสี
ทำได้ด้วยไม่รู้อินทรีย์	จะซึ่งหน้าต่อตีก็กลัวตาย
นี่คือใครจะนับว่ามนุษย์	ทำให้ผิดบุรุษทั้งหลาย
ไม่รักหน้ารักศักดิ์กลัวอาย	ทำให้ขายเท้าชายในโลกา
ยังจะมาเทียมถามนามวงศ์	จะประสงค์สิ่งใดให้เร่งว่า
ตัวเราคือพระกาฬศักดา	จะมาเอาชีวาคนอาธรรม์
มิได้อยู่ในสัตย์สุจริต	ลอบทำประทุษจิตให้ผิดผัน
อย่าชักช้าให้ป่วยการวัน	จะได้เห็นกันในวันนี้
ว่าแล้วกะระตะอาชาไนย	เข้าไล่สัประยุทธ์ชิงชัยศรี
อันพวกพลข้างองค์พระภูมี	ได้ทีกระโจมแทงฟันมา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูแค้นขัดสหัสสา
เห็นปันจุเหร็จไล่รุกบุกมา	ค่อยป้องปัดศาสตราทันที
/*206แล้วกะระตะอาชาเข้าฝ่าฟัน	จะห้ำหั่นให้ม้วยเป็นผี
ก็มิได้ต้ององค์พระภูมี	ถ้อยทีหนีไล่ว่องไว
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
เห็นระตูฟาดฟันกระชั้นไป	พระมิได้ย่อท้อต่อไพรี
พระป้องปัดสลัดฟัดอาวุธ	ด้วยชำนาญชาญยุทธชิงชัยศรี
ด้วยเดชเทเวศอันฤทธี	มิได้มีอันตรายสิ่งใด
ครั้นได้ทีพระจึงรุกบุกบัน	แทงฟันมิได้ปราศรัย
ถูกอุระระตูทันใด	ตกอาชาไนยมรณา
อันรี้พลมนตรีทั้งหลาย	บ้างตายบ้างเจ็บสหัสสา
เสนีทูลเชิญพระราชา	เข้ายังพาราเวียงชัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ครั้นเสนาทูลเชิญเข้าเวียงชัย	ภูวไนยยกพลไคลคลา
เข้าไปยังในบุรี	สั่งให้หาเสนีมาพร้อมหน้า
แต่บรรดายังอยู่ในพารา	ให้พาตัวเข้ามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
มาสั่งทหารทันที	ให้พาเสนีเข้ามาพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารได้ฟังก็ผายผันวิ่งกรูกันไปเร็วพลัน	แล้วพาพวกเสนานั้นมาทันที
/*207๏ ครั้นถึง	จึ่งพาเข้าประณตบทศรี
เสนากราบเกล้าดุษฎี	หมอบอยู่ตรงพักตร์มิได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์กุดาวิราหยา
สั่งให้เอาพลทหารทั้งห้ามา	จำหมู่เสนาเข้าทันใด
พี่เร่งไถ่ถามเนื้อความดู	มันเอาพระภูมีไว้ที่ไหน
ฤๅว่าฆ่าฟันให้บรรลัย	ฤๅว่ามันจะไม่รับ
เร่งมันให้การไปแต่ตามจริง	แม้นจะนิ่งเอื้อนอำคำสับปลับ
จะเฆี่ยนขับโบยตีมิได้นับ	ตบต่อยย่อยยับเป็นผงคลี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
จึ่งพาเอาพวกเสนี	มายังที่พระลานพลัน
เหล่าพวกทหารโยธา	เอาเครื่องพันธนามาขึงขัน
เหล่าหมู่เสนาสิ้นทั้งนั้น	หน้าซีดตัวสั่นไม่สมประดี
เอิกเกริกวุ่นวายทั้งเวียงชัย	ตกใจกลัวพระโฉมศรี
แล้วพี่เลี้ยงถามมาทันที	เสนีจงเร่งให้การไป
อันองค์มิสาระปันหยี	มอดม้วยชีวีฤๅไฉน
ฤาพันธนาจองจำไว้เห่งไร	เร่งว่าไปแต่จริงอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีร้อนอกตกประหม่า
จึงแซ่ซร้องร้องให้การมา	ว่ามิสาระปันหยีชาญชัย
ระตูให้ล้างชีวา	ตัวข้าทั้งหลายทูลแก้ไข
/*208ว่าพระองค์ทรงฤทธิ์เรืองชัย	ถ้าโลหิตตกในพระบุรี
ก็จะเกิดกุหลาปาปา	เห็นจะมีภัยมาในกรุงศรี
จึ่งให้ไปทางชลธี	จะให้จมวารีวายปราณ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงครั้นได้ฟังสาร
จึ่งวิ่งเข้ามามิทันนาน	ทูลพระภูบาลให้แจ้งใจ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลทันใด	พระตริตรึกนึกในไปมา
แม้นจริงอย่างมันพาที	เห็นพระมิได้ดับสังขาร์
องค์ประตาระกาหลาจะลงมา	ชูช่วยในมหานที
ป่านนี้เห็นจะขึ้นฝั่งได้	จะหลงเดินอยู่ในไพรศรี
ฤาจะเข้าอาศัยในธานี	ฤาจะยังอยู่ที่ฝั่งคงคา
แล้วสั่งสี่พี่เลี้ยงทันใด	ให้พาพวกพลไกรไปเที่ยวหา
ทั้งทางบกทางเรือไคลคลา	เร่งรีบตามหาให้ทันที
อันอ้ายคนโทษนั้นจำไว้	ยังหน้าพระลานชัยศรี
ถ้าได้ข่าวพระเชษฐาธิบดี	ชีวีจึ่งจะไม่บรรลัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงบังคมประนมไหว้
รับสั่งพระองค์ทรงชัย	เร่งรีบคลาไคลออกมา
กะเกณฑ์ไพร่พลมนตรี	จรลีไปเที่ยวตามหา
ทั้งสองฟากฝั่งคงคา	ค้นไปในป่าพนาลี
/*209ทางเรือก็ลงนาวา	ชักใบยาตราออกจากที่
ไปเที่ยวหาในท้องวารี	ตามมีรับสั่งพระบัญชา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงปันหยีดาหรา
ชื่อว่ามิสารากา	กับพลห้าร้อยหกสิบปลาย
แต่เที่ยวหาองค์ปันหยี	ตามฝั่งวารีกระแสสาย
ครั้นเหนื่อยนักก็นั่งหยุดพักกาย	บ้างร้องไห้ฟูมฟายน้ำตา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพลซึ่งไปค้นหา
องค์มิสาระปันหยีผู้ศักดา	เที่ยวมาตามฝั่งชลาลัย
แลไปเห็นคนนั่งสะพรั่ง	ตามฝั่งคงคาน้ำไหล
คิดว่าองค์ปันหยีก็ดีใจ	ชวนกันวิ่งไปทันที
ครั้นใกล้พอรู้จักหน้า	ว่าพวกมิสาระปันหยี
จึ่งถามไปพลันทันที	ว่าภูมีเสด็จอยู่แห่งใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสารากาแถลงไข
ว่าตัวเราพี่เลี้ยงภูวไนย	ขึ้นได้จากฝั่งวารี
แต่ปันหยีกับมิสามะงาหรัด	พลัดไปข้างไหนไม่รู้ที่
แต่เที่ยวหาก็หลายราตรี	ยังมิได้ประสบพบพาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระพี่เลี้ยงได้ฟังสาร
ค่อนอกชกใจเข้าประปราณ	ทอดตัวกับดินดานแล้วร่ำไร
/*210ทั้งตัวมิสารากา	รี้พลโยธาน้อยใหญ่
ร้องไห้กลิ้งเกลือกเสือกไป	มิได้มีสติสมประดี
ครั้นค่อยคลายก็ชวนกันตามมา	เที่ยวไปในป่าพนาศรี
เป็นหลายทิวาราตรี	มิได้พบภูมีก็จนใจ
จำเราจะกลับพารา	เอากิจจาไปทูลแถลงไข
แก่องค์พระอนุชาชาญชัย	ให้แจ้งพระทัยภูมี
ว่าแล้วก็พากันกลับมา	ยังกรุงมะงาดาบูรีศรี
ครั้นถึงเข้าไปทันที	กราบเกล้าดุษฎีพระราชา
ทูลว่าองค์มิสาระปันหยี	ข้าน้อยทั้งนี้ไปเที่ยวหา
ทั้งสองฟากฝั่งคงคา	เที่ยวสิ้นทั้งป่าพนาลัย
ก็มิได้ประสบพบพาน	พบแต่ทวยหาญน้อยใหญ่
กับปูนตาพี่เลี้ยงพระภูวไนย	ร้องไห้อยู่ริมฝั่งนที
ปูนตาก็คลานข้ามา	กราบเกล้าวันทาพระโฉมศรี
แล้วทูลความตามเรื่องคดี	ทูลแล้วโศกีร่ำไร
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลทันใด	ภูวไนยแสนโศกโศกา
โอ้อนิจจาพระพี่	เสียทีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ปราบได้ในแว่นแคว้นแดนชวา	ฤามาแพ้รู้อ้ายอาธรรม์
พระน้อยจิตคิดแค้นวิญญา	จะใคร่ฆ่าเสนาให้อาสัญ
แล้วระงับดับพระทัยไว้ฉับพลัน	ก็จะผิดทางธรรม์ประเพณี
คิดถึงความรักพระเชษฐา	เคยเล่นเจรจาเกษมศรี
/*211มิได้คลาดคลาสักราตรี	เพราะป่วยพระพี่จึ่งจำไกล
โอ้อนิจจาพระเชษฐา	ป่านฉะนี้จะอยู่พาราไหน
จะได้ความยากเย็นเข็ญใจ	ด้วยปราศจากไพร่พลโยธา
จะเห็นหน้าแต่มิสามะงาหรัด	ฤาจะพลัดกันไปกระหมังหนา
จะอยู่เดียวเปลี่ยวอกเอกา	จะทรมาแสนยากลำบากใจ
น้องให้รี้พลไปค้นหา	จะพบพานพระเชษฐาก็หาไม่
น้องจะขอตามพระที่ไป	กว่าจะสุดในแว่นแคว้นแดนชวา
ถึงน้องจะม้วยมอดวอดวาย	ไม่เสียดายชีวังสังขาร์
จะขอพบสบองค์พระพี่ยา	แต่ให้เห็นพักตรากันสืบไป
ตรัสพลางทางทรงโศกา	ทั้งพี่เลี้ยงเสนาน้อยใหญ่
ชวนกันครวญคร่ำร่ำไร	ไม่เป็นสติสมประดี
ครั้นค่อยสว่างโศกโศกา	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
ตรัสสั่งพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ให้เร่งเตรียมโยธีอย่าได้ช้า
เราจะยกพลจตุรงค์	ไปติดตามองค์พระเชษฐา
ถ้ามิพบจะรบรุกทุกพารา	ไปกว่าจะประสบพบพาน
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับราชบรรหาร
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	แล้ววิ่งลนลานออกไป
เร่งรัดจัดแจงโยธา	พร้อมทั้งศาสตราน้อยใหญ่
ไปคอยรับเสด็จพระภูวไนย	ยังท้องสนามชัยทันที
สั่งแล้วก็ชวนกันเข้ามา	เอากิจจานั้นทูลพระโฉมศรี
อันพวกรี้พลโยธี	บัดนี้เสร็จแล้วพระราชา
ฯ ๖ คำ
/*212๏ เมื่อนั้น	จึงองค์กุดาวิราหยา
สั่งให้ถอดเหล่าพวกเสนา	จะให้อยู่รักษาธานี
พี่เลี้ยงรับสั่งแล้วออกไป	ยังหน้าพระลานชัยศรี
ให้ถอดเหล่าหมู่เสนี	ว่าวันนี้ให้พ้นพระอาญา
นักโทษชวนกันดีใจ	ยกมือขึ้นไหว้ด้วยหรรษา
พวกทหารเข้าถอดพันธนา	เสร็จแล้วก็พาคลาไคล
เข้ามาเฝ้าองค์พระภูธร	ประนมกรเหนือเกศบังคมไหว้
ให้คร้ามจิตกลัวฤทธิ์พระภูวไนย	หมอบอยู่แต่ไกลพระราชา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
จึ่งมีพจนารถวาจา	สั่งหมู่เสนาในธานี
จงอยู่พิทักษ์รักษา	อย่าให้มีภัยมาในกรุงศรี
แล้วแต่งพลให้ค้นพนาลี	หาองค์พระพี่ที่หายไป
จัดให้หลายหมวดหลายกอง	ไปเที่ยวข้างท้องสมุทรใหญ่
ถ้าพบองค์จงเชิญมาเวียงชัย	ตัวเราจะไปหาทุกธานี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ในกรุงศรี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	รับสั่งภูมีทันใด
แล้วจึ่งถวายบังคมลา	ออกมาจัดโยธาน้อยใหญ่
ให้แยกย้ายรายกันรีบไป	ตามหาภูวไนยดั่งบัญชา
ฯ ๔ คำ
/*213๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายประไหมสุหรีเสน่หา
แต่ระตูสามีมรณา	นางไม่วายโศกาอาลัย
รู้ว่ากุดาวิราหยา	เข้าพาราทำโทษเสนาน้อยใหญ่
นางคิดถึงตัวด้วยกลัวภัย	มิได้ไปเคียมคัลวันทา
บัดนี้แจ้งว่าเสนี	พระภูมีให้พ้นโทษา
จะเสด็จไปจากพารา	นางจึงพาบุตรีคลาไคล
หวังว่าจะไปบังคมพระทรงฤทธิ์	จะทูลเชิญให้สถิตในกรุงใหญ่
จะได้อยู่ปกอาณาประชาสืบไป	คิดแล้วทรามวัยเร่งจรลี
๏ มาถึง	นางจึ่งประณตบทศรี
องค์ธิดาก็วันทาดุษฎี	แล้วเทวีหมอบก้มพักตรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ครั้นเห็นสองนางกัลยา	พระจึ่งมีบัญชาปราศรัยไป
สองนางค่อยอยู่จงดี	ยังในธานีกรุงใหญ่
ตัวเราจะลาคลาไคล	ไปเที่ยวหาเชษฐาธิบดี
อันตัวระตูนั้นทุจริต	ทำให้ผิดกษัตริย์ทุกกรุงศรี
ไม่อยู่ในทศธรรมประเพณี	จึ่งม้วยชีวีบรรลัย
ทั้งนี้ก็เป็นผลเกรา	ของเขาสร้างมาจะทำไฉน
สองนางอย่าน้อยฤทัย	อยู่รักษากันให้จงดี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งประไหมสุหรีโฉมศรี
ได้ฟังซึ่งพระพาที	อัญชุลีแล้วทูลสนองไป
/*214ซึ่งพระองค์โปรดมาทั้งนี้	พระคุณไม่มีที่เปรียบได้
ทั้งสองมิได้น้อยฤทัย	ตั้งใจจะฝากชีวา
จะขอเอาอานุภาพพระทรงเดช	ปกเกศให้เย็นเกศา
จะเป็นข้าอยู่ใต้พระบาทา	ขอถวายธิดาเยาวมาลย์
ไว้เป็นเกือกทองฉลองบาท	ไปกว่าชีวาตม์จะอวสาน
เชิญเสด็จอยู่ครองศฤงฆาร	ที่ในราชฐานธานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ได้ฟังนางกล่าววาที	พระจึ่งมีพจนารถตอบมา
ที่จะให้อยู่ครองธานี	เมืองนี้ขององค์พระเชษฐา
ได้เสด็จมาเหยียบพารา	เราเป็นอนุชาไม่ชอบธรรม์
จงรักษานางไว้ให้จงดี	ถ้าพระพี่กลับมายังเขตขัณฑ์
จึ่งจะถวายพระองค์ทรงธรรม์	เราจะยกพลขันธ์ยาตรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีหรรษา
ไพเราะเพราะคำที่ตรัสมา	เห็นอยู่ในสัจจามั่นคง
ดีร้ายมิใช่ชาวป่า	น่าจะเป็นกษัตราสูงส่ง
ทั้งวาจามารยาทก็อาจอง	แล้งงามทรงเรืองฤทธิ์เกรียงไกร
คิดแล้วสองนางบังคมลา	มายังตำหนักที่อาศัย
ครั้นมาถึงจึ่งบอกความไป	แก่สาวสรรกำนัลในมิได้ช้า
ว่าเราไปเห็นรูปทรง	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
เห็นจะเป็นหน่อเนื้อกษัตรา	มิใช่พวกโจรป่าพนาลัย
ฯ ๘ คำ
/*215๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายกุดาวิราหยาศรีใส
ครั้นต้องนางอำลาคลาไคล	เสด็จไปเข้าที่ไสยา
จึงเอนองค์ลงยังบรรจถรณ์	พระภูธรคิดถึงพระเชษฐา
แล้วตรึกไตรตามในปัญญา	มิได้นิทราหลับในราตรี
จนอรุณเรื่อรองส่องแสง	แจ่มแจ้งจำรัสรัศมี
พระคลาคลาดจากอาสน์อันรูจี	มาสระสรงวารีทันใด
แล้วทรงสุคนธ์ปนทอง	ละอออองผ่องพักตร์เพียงสุริย์ใส
สนับเพลาภูษารจนาใน	เจียระบาดประไพเพราตา
ฉลององค์พื้นม่วงดวงสุวรรณ	ปั้นเหน่งกุดั่นจินดาดีมีค่า
ซ่าโบะกรองต่างสีรจนา	แล้วทรงกริชเทวาคลาไคล
พระหัตถ์ขวานั้นถือเช็ดหน้า	งามสง่าดั่งองค์พระสุริย์ใส
ลีลามาขึ้นมโนมัย	ให้เลิกพลไกรยาตรา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
จึ่งให้กรีธาพลไกรไคลคลา	ออกจากทวาราเวียงชัย
แล้วทั้งสามมาขึ้นอาชา	นำพวกโยธาเข้าป่าใหญ่
อันพี่เลี้ยงขององค์พระทรงชัย	ก็ขึ้นอาชาไนยเคียงมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ยกพลออกจากพารา	เข้ายังอรัญวาพนาลัย
พระเที่ยวเลี้ยวเลาะเสาะหา	องค์พระเชษฐาเป็นใหญ่
แรมร้อนมาในดงพงไพร	จนได้หลายราษราตรี
/*216พระชมพรรณมิ่งไม้สาขา	กับสกุณานกเนื้อเสือสีห์
สิงห์สัตว์ในพนัสพนาลี	พระภูมีค่อยคลายอาวรณ์
ครั้นออกจากท้องแถวแนวป่า	มาถึงเชิงบรรพตาสิงขร
ใกล้แดนล่าสำพระนคร	พระภูธรให้หยุดโยธา
จึ่งสั่งให้ตั้งที่ประทับ	ยับยั้งอยู่ที่ยังเชิงผา
พี่เลี้ยงรับสั่งพระราชา	มาจัดแจงพลับพลาทันใด
ครั้นเสร็จก็ชวนกันไคลคลา	เอากิจจามาทูลแจ้งแถลงไข
ว่าพลับพลาเสร็จแล้วภูวไนย	ขอเชิญพระองค์ไคลคลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระจึ่งลงจากอาชาไนย
แล้วพระเสด็จย่างเยื้องจรลี	มายังที่พลับพลาที่อาศัย
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	จงแต่งสารเข้าไปยังธานี
ให้ระตูออกมาวันทา	เราจะไว้ชีวาทั้งกรุงศรี
มิออกมานบนอบให้ชอบที	ให้แต่งบูรีไว้ฉับพลัน
เราจะยกเข้าหักเอาพารา	จะสังหารชีวาให้อาสัญ
แล้วแจ้งนามพระพี่เป็นสำคัญ	กับนามเรานั้นมาติดตาม
ถ้าระตูจะยกออกมา	เราจะต่อฤทธาไม่เข็ดขาม
ถ้าพระพี่อยู่จะได้รู้ความ	จงแต่งสารตามคำเราบัดนี้
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
จึ่งแต่งลิขิตสาราทันที	คิดมีตามในพระบัญชา
ฯ ๒ คำ
/*217ครั้นแล้วปิดตราประทับไว้	ส่งให้คนเร็วใจกล้า
จงรีบเข้าไปในพารา	เสนาพาเฝ้าระตูพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	คนเร็วรับสารผายผัน
มาขึ้นอาชาฉับพลัน	ก็ควบกัณฐัศว์รีบไป
๏ ครั้นถึง	ซึ่งเมืองล่าสำกรุงใหญ่
คนเร็วลงจากอาชาไนย	เข้าไปยังศาลาทันที
ครั้นเห็นตำมะหงงเสนา	จึ่งแจ้งกิจจาถ้วนถี่
ท่านจงพาเฝ้าเจ้าธานี	ถวายราชสารศรีพระราชา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงร้อนอกตกประหม่า
จึ่งเร่งพาทูตเข้ามา	ยังหน้าพระลานทันที
ตำมะหงงก็รีบเข้าไป	ยังในพระโรงชัยศรี
ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี	แล้วทูลคดีทันใด
ว่าบัดนี้หมู่ปัจจามิตร	ยกมาตั้งติดกรุงใหญ่
ให้สารมายังองค์พระภูวไนย	จงทราบพระทัยพระภูมี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวล่าสำเรืองศรี
ได้ฟังตำมะหงงเสนี	จึงมีบัญชาสืบไป
ให้พาผู้ถือหนังสือเข้ามา	จะใคร่แจ้งกิจจาว่าเป็นไฉน
เสนารับสั่งแล้วออกไป	บัดใจก็พาผู้ถือสารเข้ามา
/*218ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงชัย	คนเร็วม้าใช้ใจกล้า
จึ่งคลานเข้าไปวันทา	แล้วส่งสาราให้เสนี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับเอาสารศรี
ก้มเกล้าเคารพดุษฎี	แล้วคลี่สารอ่านถวายฉับพลัน
ในลักษณพระราชสารา	นามกุดาวิราหยาเฉิดฉัน
เป็นเจ้าอยู่ในไพรวัน	ทรงเดชมหันต์เรืองชัย
อนุชาองค์มิสาระปันหยี	ซึ่งรบรุกทุกธานีน้อยใหญ่
เหล่าระตูมรณาระอาใจ	ถวายสุวรรณมาลัยเนื่องมา
บัดนี้พระพี่หายไป	เราจึ่งได้มาติตตามหา
มาตั้งยังเชิงบรรพตา	จึ่งให้สารมาแจ้งแสดงการ
ให้ระตูออกไปอัญชลี	ธานีจึ่งจะสุขเกษมศานต์
มิออกไปประณตบทมาลย์	จะยกพลทหารหักเอาเวียงชัย
จับตัวระตูฆ่าให้มรณา	สิ้นทั้งโยธาน้อยใหญ่
ถ้าจะคิดต่อฤทธิ์พระภูวไนย	เร่งให้ยกออกไปบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังสารศรี
เร่งพิโรธโกรธนักดั่งอัคคี	จึ่งมีพจนารถตรัสมา
ว่าเหวยดูกรอ้ายถือสาร	เจ้ามึงอวดหาญหนักหนา
เป็นเชื้อวงศ์พงศ์ใครให้บอกมา	ซึ่งว่าเป็นเจ้าพนาวัน
มาตั้งตัวอวดเดชเดชา	ตัวเราผู้กษัตราแข็งขัน
ย่อมเป็นเชื้อชาติชายเหมือนกัน	ซึ่งจะย่อท้อนั้นอย่าพึงคิด
/*219เคยมีชัยแต่คนขลาดชาติเขลา	ตัวเราคือพระยาคชสิทธิ์
สร้างงาว่าจะสู้ปัจจามิตร	อันจะคิดชีวิตอย่าสงกา
เอ็งกลับไปแสดงให้แจ้งใจ	ให้เจ้าเอ็งแต่งตัวไว้ท่า
พรุ่งนี้กูจะยกโยธา	ไปสังหารชีวาให้บรรลัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	คนเร็วครั้นได้แจ้งแถลงไข
ชมพลางทางทูลสนองไป	ข้าน้อยดีใจเป็นพ้นนัก
จะได้เห็นฝีมือชาวพารา	กับชาวป่าใครจะแหลมหลัก
จะตั้งหน้าคอยชมไม่ก้มพักตร์	บุญนักครั้งนี้เป็นขวัญตา
ว่าแล้วถวายอัญชุลี	มาจากที่พระโรงฝ่ายหน้า
จึ่งรีบดำเนินเดินมา	ออกนอกทวาราทันใด
จึ่งขึ้นบนหลังอาชา	ควบขับมายังทัพใหญ่
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ก็เข้าไปถวายอัญชุลี
จึ่งทูลว่าระตูนั้นขันขึง	ปั้นปึ่งไม่ประณตบทศรี
ว่าจะยกโยธามาต่อตี	ให้ภูมีเร่งเตรียมกายา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังคนเร็วทูลมา	พระจึ่งบัญชาสั่งไป
ให้เร่งจัดแจงแต่งทัพ	พร้อมสรรพศาสตราน้อยใหญ่
ให้ได้ที่ชัยภูมิเกรียงไกร	จะไปตั้งข่มนามคอยที
ฯ ๔ คำ
/*220๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ก็ชวนกันออกมาทันที	กะเกณฑ์รี้พลโยธา
บ้างดูที่ชัยภูมิสงคราม	ข่มนามตามบูรพทิศา
แล้วจัดทัพให้ต้องกับตำรา	ซ้ายขวาหน้าหลังล้วนเรืองชัย
เลือกที่สามารถอาจอง	รณรงค์กล้าหาญไว้กองใหญ่
กองหน้าอาสานอกใน	ชำนาญชาญวัยวุฒิราวี
ปีกซ้ายสรรเอาที่เข้มแข็ง	ต่อแย้งไม่ท้อถอยหนี
ปีกขวาแกล้วกล้าตัวดี	รู้ทีกลศึกเจนใจ
กองหลังตั้งไว้รั้งทัพ	สำหรับเซซวนจะสวนใส่
เตรียมทั้งมิ่งม้ามโนมัย	อาวุธน้อยใหญ่ครบครัน
อันพระพี่เลี้ยงทั้งเจ็ดคน	เคยผจญเข้มแข็งขึงขัน
ขึ้นม้าประคององค์พระทรงธรรม์	จัดกันพร้อมเสร็จทันที
พี่เลี้ยงก็ชวนกันเข้ามา	วันทาแล้วทูลพระโฉมศรี
อันพวกพลพหลโยธี	บัดนี้จัดแล้วพระภูวไนย
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูล่าสำเป็นใหญ่
ครั้นคนถือหนังสือกลับไป	จึ่งสั่งเสนาในทันที
ให้เร่งจัดแจงทวยหาญ	สรรเอาที่ชำนาญชาญชัยศรี
ซ้ายขวาหน้าหลังล้วนตัวดี	ให้มีอาวุธครบกัน
ง้าวทวนโล่ดั้งหอกดาบ	ทั้งปืนยากำซาบที่แข็งขัน
กระบี่กริชกั้นหยั่นให้ครบครัน	จัดสรรเลือกล้วนที่ตัวดี
/*221ให้เตรียมทั้งรถาอาชาไนย	มาคอยท่าหน้าพระลานชัยศรี
ให้ได้ครบครันทันที	พรุ่งนี้เราจะยกยาตรา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	เร่งรีบออกมาทันใด
ก็เกณฑ์รี้พลมนตรี	โยธีสำหรับทัพใหญ่
ล้วนชำนาญชาญยุทธชิงชัย	นับได้ห้าหมื่นโดยตรา
หมื่นหนึ่งนั้นเป็นปีกซ้าย	หมื่นหนึ่งนั้นจ่ายเป็นปีกขวา
หมื่นหนึ่งคงกระพันศาสตรา	เกณฑ์เป็นทัพหน้าฝ่าแทง
ทัพหลวงสองหมื่นล้วนตัวดี	ชำนาญยุทธีที่เข้มแข็ง
ตั้งหน้าฝ่าฟันกลางแปลง	ต่อแย้งแข็งขึงตะบึงไป
พร้อมเสร็จเครื่องสรรพศาสตรา	ทั้งมนตรีเสนาน้อยใหญ่
จัดทั้งรถาอาชาไนย	ไปเตรียมไว้หน้าพระลานมิได้ช้า
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา
ครั้นใกล้ปัจจุสมัยเวลา	ก็ตื่นจากนิทราทันที
มาเข้าที่ชำระสระสนาน	อุหรับสุคนธาธารชูศรี
แล้วทรงสนับเพลารูจี	ภูษาอย่างดีรจนา
แล้วใส่ฉลององค์ทรงประพาส	เจียระบาดคาดขัดโอ่อ่า
คาดปั้นเหน่งดวงจินดา	แล้วทรงเครื่องยุทธนาชิงชัย
พิศทรงงามทรงองอาจ	พิศพักตร์ผุดผาดดั่งสุริย์ใส
เหน็บกริชอันเรืองฤทธิไกร	ถือเช็ดหน้าประไพเพราตา
/*222เสร็จแล้วย่างเยื้องบทจร	มาทรงอัสดรตัวกล้า
ครั้นได้ฤกษ์ให้เลิกพลยาตรา	โยธาโห่เร้าเอาชัย
๏ มาถึง	ยังที่ชัยภูมิสนามใหญ่
ให้ตั้งทัพยับยั้งเอาชัย	ตามในบูรพทิศสวัสดี
แล้วยอกรอภิวันท์พระอัยกา	องค์ประตาระกาหลาเรืองศรี
เชิญช่วยนัดดาในครานี้	อินทรีย์อย่าให้ต้องศาสตรา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวล่าสำนาถา
ครั้นแจ่มแจ้งแสงศรีพระสุริยา	จึ่งไคลคลามาสรงวารี
น้ำกุหลาบอาบอบตระหลบองค์	แล้วทรงสุคนธรังสี
จึ่งทรงเครื่องกษัตริย์ธิบดี	สำหรับที่จะเข้ารณรงค์
แล้วเหน็บกริชอันเรืองฤทธา	ถือเช็ดหน้าย่างเยื้องยุรหงส์
ลีลามาขึ้นรถทรง	ให้ยกจตุรงค์ยาตรา
ครั้นมาถึงที่การเขตขัณฑ์	ก็บันดาลอัศจรรย์เป็นหนักหนา
ให้มืดมัวบังพระสุริยา	ซุ้มทวารทวาราทะลายลง
ถูกงอนรถหักกระเด็นไป	ระตูตกใจตะลึงหลง
สารถีพลัดจากรถทรง	อาชาล้มลงยังดินดาน
เร่งคิดครั่นคร้ามขามจิต	เห็นชีวิตจะดับสังขาร
จึ่งเกิดวิปริตพิสดาร	แล้วมานะอหังการกษัตรา
ครั้นจะไปงอนง้อขอดี	ก็อายแก่มนตรีถ้วนหน้า
อันเกิดมาเป็นชายในโลกา	จะกลัวความมรณาไปว่าไร
ถึงกรรมแล้วจำจะม้วยมรณ์	ถึงจะอยู่ในสิงขรเนินไศล
/*223ก็ไม่พ้นมรณาพิราลัย	จะไว้เกียรติยศไปให้ฦๅชา
คิดแล้วจึงลงจากรถชัย	มาทรงอาชาไนยตัวกล้า
สั่งให้พลโห่ขึ้นสามลา	แล้วยาตราออกจากทวารพลัน
๏ มาถึง	จึ่งเห็นทัพวิราหยาเฉิดฉัน
ระตูทัศนาไปพลัน	ก็เห็นปันจุเหร็จจอมโยธา
งามสง่างามทรงองอาจ	โยธาสามารถหนักหนา
แต่งทัพใหญ่หลวงมหึมา	น่าจะเป็นกษัตราธิบดี
ไร้คู่เที่ยวเสาะแสวงนาง	แกล้งอำพรางว่าชาวพนาศรี
เห็นสมควรกับราชบุตรี	มาเสียทีเพราะกูไม่ตรึกตรา
แล้วกลับมานะใจได้คิด	จะเกรงฤทธิ์มันไยหนักหนา
เราก็ได้ยกพลออกมา	อายแก่เทวาสุราลัย
คิดแล้วจึ่งร้องว่ามา	ดูราโจรป่านายใหญ่
ที่ยกพลเที่ยวปล้นเอาเวียงชัย	จะปรารถนาสิ่งใดในธานี
เคยชนะแต่คนขลาดชาติข้า	อันตัวเราดั่งพระยาราชสีห์
เห็นจะไม่สมคิดชาวพงพี	จงเร่งยกโยธีกลับไป
เสียดายรูปร่างดั่งเทวา	จะมาม้วยมรณาตักษัย
บิดรมารดาจะอาลัย	เราว่าไปด้วยความปรานี
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาโลมศรี
ได้ฟังระตูกล่าวพาที	ภูมีแย้มสรวลแล้วตอบไป
ดูกรเจ้ากรุงธานี	มาเจรจาดั่งนี้ก็เป็นได้
ยกมาว่าจะต่อฤทธิไกร	ยังไม่ทันมีชัยแลอัปรา
/*224จะกลับเปล่าคืนเข้าบุรี	ช่างอวดว่าตัวดีไม่อายหน้า
แล้วขับให้เรากลับโยธา	เมื่อตัวกลัวชีวาจะบรรลัย
ใครใช้ให้ยกโยธี	มิออกมาอัญชลีบังคมไหว้
เราก็ได้ให้สารเข้าไป	ตามในธรรมยุติประเพณี
มากลับว่าเราปล้นพารา	ช่างมุสาเจรจาไม่บัดสี
เราไม่ปรารถนากลับธานี	จะให้มีเกียรติยศในโลกา
อันเป็นชายจะให้ฦๅระบือนาม	จึ่งเที่ยวทำสงครามจะศึกษา
อันถ้อยคำระตูที่กล่าวมา	เห็นผิดเพศกษัตราธิบดี
ทำศึกสิกลัวความตาย	ใครจะนับว่าชายเรืองศรี
เราไม่ย่อท้อจะต่อตี	อย่ามารยาพาทีให้ช้าไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังก็มันไส้
ให้กลุ้มกลัดขัดแค้นเคืองใจ	จึ่งตอบคำไปด้วยโกรธา
เหวยเหวยดูกรอ้ายโจรไพร	โอหังกระไรเป็นหนักหนา
เราเอ็นดูกลัวจะม้วยชีวา	ชอบจะวันทาขอบวาจากัน
กลับมาเหน็บแนมพาที	ว่าตัวดีเดชแข็งขัน
ดีแล้วจะได้เห็นกัน	จะห้ำหั่นให้สาแก่น้ำใจ
ว่าแล้วตรัสสั่งเสนา	ให้เร่งทหารกองหน้าเข้าลุยไล่
จับอ้ายโจรป่าช้าอยู่ไย	ฆ่าเสียให้ม้วยมรณา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
จึ่งเร่งยกหหารโยธา	ให้เข้าเข่นฆ่าฝ่าฟัน
ฯ ๒ คำ
/*225๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงครั้นเห็นก็หุนหัน
จึ่งเร่งกองหน้าขึ้นไปพลัน	ให้เข้าโรมรันประจัญตี
พลทั้งสองฝ่ายก็ต่อยุทธ	เสียงศาสตราอาวุธอึงมี่
พลง้าวต่อง้าวเข้าราวี	พลกระบี่ต่อกระบี่รุกราน
พลหอกต่อหอกเข้ากลอกกลับ	กรกระหยับว่องไวด้วยใจหาญ
พลดั้งต่อดั้งประจัญบาน	พลดาบดาบหาญไม่ละกัน
อันนายหมวดนายกองทั้งสองฝ่าย	ขี่มากรายทวนดั่งกังหัน
เป็นคู่คู่เข้าสู้ประจัญกัน	โห่ร้องครื้นครั่นสนั่นไป
พลช้างระตูก็ย่อยยับ	ไม่หาญต่อรอรับฝีมือได้
ล้มตายก่ายกองออกนองไป	โลหิตดั่งสายวารี
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายกุดาวิราหยาเรืองศรี
เห็นพลข้างระตูม้วยชีวี	จึ่งกะระตะพาชีขึ้นมาพลัน
ครั้นถึงจึ่งร้องว่าไป	เป็นไฉนเจ้ากรุงเขตขัณฑ์
สั่งให้จับชาวพนาวัน	ยังได้ดั่งหมายมั่นเจตนา
ฤาจึ่งนิ่งขึงตะลึงอยู่	ดูหมู่รี้พลที่แกล้วกล้า
หัวขาดกลาดเต็มพสุธา	ระตูทอดทัศนาให้อิ่มใจ
เออนี่เปล่าเปล่าไม่เข้ายา	เอาโยธามาม้วยตักษัย
สิเย่อหยิ่งออกมาจะชิงชัย	ก็เป็นไรไม่ประจัญกันแต่ตัว
มาทำให้ไพร่พลม้วยชีวี	โยธีเขาจะตบมือหัว
มาเราจะสู้กันประจัญตัว	ดีชั่วจะได้แจ้งประจักษ์ใจ
/*226ว่าแล้วกะระตะพาชี	เข้าไล่คลุกคลีไม่ปราศรัย
กวัดไกวอาวุธว่องไว	ท่วงทีหนีไล่ชำนาญชาญ
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูโกรธดั่งเพลิงหาญ
กระทืบม้าฝ่าเข้าประจัญบาน	ต่างหาญต่อกล้าเข้าราวี
ป้องปัดอาวุธพัลวัน	แทงฟันไม่ท้อถอยหนี
แคล่วคล่องว่องไวได้ที	ถ้อยหนีถ้อยไล่ไม่ละกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเฉิดฉัน
เห็นระตูแข็งขึงดึงดัน	ฝ่าฟันกระชั้นรุกบุกมา
พระป้องปัดสลัดอาวุธ	ด้วยชำนาญงานยุทธ์แกล้วกล้า
อินทรีย์มิได้ต้องศาสตรา	แล้วทำราล่อถอยคอยที
เห็นระตูประชิดติดพัน	กระทืบม้าวงผันให้ได้ที่
สะอึกแทงระตูทันที	ก็ตกจากพาชีพิราลัย
แล้วพระชักม้ากลับมา	โยธาโห่สนั่นหวั่นไหว
ชื่นชมด้วยสมมโนใน	ทั้งพลไกรก็เกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาโยธาข้างกรุงศรี
เห็นระตูมอดม้วยชีวี	สมประดีไม่มีกับกายา
ตกประหม่าหน้าซีดไม่มีขวัญ	ตัวสั่นวิ่งซ่อนเขาในป่า
บ้างร้องไห้ฟูมฟายน้ำตา	บ้างหนีเข้าพาราเวียงชัย
มนตรีจึ่งปรึกษากัน	เราจะนิ่งอยู่นั้นก็ไม่ได้
/*227จำจะเชิญพระองค์ทรงชัย	เข้าไปเหยียบกรุงพารา
เชิญให้ครอบครองอาณาจักร	เป็นปิ่นปักปกเกล้าไปภายหน้า
ปรึกษากันแล้วก็ไคลคลา	ชวนกันมายังพระภูมี
๏ ครั้นถึง	จึ่งกราบประณตบทศรี
ขอเชิญพระองค์ทรงฤทธี	เสด็จเข้าบุรีเวียงชัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
ครั้นเสนาทูลเชิญพระภูวไนย	พระจึงตรัสไปทันที
พรุ่งนี้เราจะยกโยธา	เข้ายังนครากรุงศรี
ทั้งหลายจงกลับไปธานี	ตกแต่งบุรีให้สำราญ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับราชบรรหาร
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	ทูลลาภูบาลแล้วจรลี
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	ก็ไปยังพลับพลาชัยศรี
เสนามาถึงหมู่โยธี	ก็ชวนกันเข้าบุรีทันใด
๏ มาถึง	จึงไปบังคมประนมไหว้
แล้วทูลแก่องค์อรไท	ว่าระตูยกพลไปต่อตี
บัดนี้พ่ายแพ้อัปรา	มอดม้วยมรณาเป็นผี
ปันจุเหร็จผู้เรืองฤทธี	พรุ่งนี้จะยกเข้าพารา
สั่งให้ข้ากลับเข้าธานี	ตกแต่งบุรีไว้ท่า
ทูลพลางร้องไห้ไปมา	ให้สองนางกัลยาเจ้าเข้าใจ
ฯ ๑๐ คำ
/*228๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ทั้งองค์พระธิดายาใจ	กลิ้งเกลือกเสือกไห้ไปมา
ไอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	พระคุณเคยปกเกศเกศา
มาซัดข้าทั้งสองไว้เอกา	เสด็จไปเมืองฟ้าสุราลัย
เมื่อวันพระองค์จะไคลคลา	จะทักภายพูดจาก็หาไม่
พระมิได้สั่งเสียเมียสิ่งไร	ตัดอาลัยได้ไม่ปรานี
ตั้งแต่จะแลลับตา	จะไกลบาทบริจาทั้งสองศรี
สุดคิดเมียแล้วในครั้งนี้	ด้วยไม่มีที่จะเห็นใคร
ไพรีเขาจะยกเข้าพารา	เขาจะมีความเมตตาฤาไฉน
จะได้ชอกช้ำระกำใจ	จะเหลียวหน้าไปพึงใครก็ไม่มี
อกเอ๋ยมีกรรมมาบำบัด	ให้พรากพลัดสิ่งสุขเกษมศรี
มาจากทั้งรสรักภักดี	จะตั้งแต่โศกีทุกเพรางาย
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นทุกเกลา	ควรฤๅมาแลลับดับหาย
นางข้อนทรวงกลิ้งเกลือกเสือกกาย	เพราะความเสียดายด้วยจากกัน
สิ้นทั้งสนมนารี	ชวนกันโศกีโศกศัลย์
ลางนางครวญคร่ำรำพัน	ไม่เป็นอันสติสมประดี
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ในกรุงศรี
เห็นนางไม่เป็นสมประดี	จึ่งกล่าววาทีทูลมา
ถึงโฉมยงจะทรงโศกสักเท่าใด	ที่ไหนจะได้กลับมาเห็นหน้า
จงอุตส่าห์ระงับดับวิญญา	ตกแต่งพระธิดาบังอร
เมื่อกุดาวิราหยาเข้าธานี	จึ่งถวายพระบุตรีดวงสมร
/*229เชิญให้ครอบครองพระนคร	ปกเกล้าราษฎรสืบไป
จึ่งตกแต่งโภชนาสาลี	ให้จัดกวาดปราสาทที่อาศัย
อันจะนิ่งโศกาดั่งนี้ไซร้	เห็นภัยจะมีแก่กัลยา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีได้ฟังมนตรีว่า
นางตกใจได้คิดขึ้นมา	จึงดับความโศกาอาลัย
แล้วมีเสาวนีย์ตรัสมา	ตามแต่เสนาน้อยใหญ่
จงชวนกันจัดแจงแต่งไว้	ให้ทันปันจุเหร็จจะเข้ามา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีรับสั่งใส่เกศา
ก็ชวนกันรีบไปมิได้ช้า	จัดปราสาทรจนาทันที
ลางหมู่ปูแผ้วกวาดลาด	เอี่ยมสะอาดราชวังตำแหน่งที่
บ้างทำซุ้มทวาราธานี	บ้างไปสั่งวิเศษให้เตรียมการ
แล้วเสร็จครบครันทันที	ลางคนจรลีไปยังสถาน
ทีตำแหน่งพนักงานสำหรับการ	ก็คอยท่าอยู่หน้าพระลานชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายกุดาวิราหยาศรีใส
ครั้นแจ่มแจ้งแสงสุริโยทัย	ภูวไนยมาสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธารตระการกลิ่น	รวยรินอวลอบด้วยบุหงา
ทรงภูษาส่านตระการตา	ฉลององค์ปัตลาจีบเจียน
แล้วคาดเจียระบาดโอ่อ่า	รจนาด้วยลายระบายเขียน
คาดปั้นเหน่งทาบทับประดับเวียน	ล้วนวิเชียรมีราคาค่าควร
/*230ซ่าโบะสีทับทิมพริ้มพราย	ทรงอุบะกรีดกรายหอมหวน
ถ้าหญิงใดได้เห็นก็รัญจวน	ชายเห็นควรไหว้วันทา
พระหัตถ์ขวากุมกริชเทวัญ	พระหัดถ์ซ้ายนั้นถือเช็ดหน้า
ครั้นเสร็จก็เสด็จลีลา	มาทรงอาชาทันใด
จึ่งสั่งให้ยกโยธี	เข้ายังธานีกรุงใหญ่
พระเร่งเกษมเปรมใจ	สิ้นทั้งไพรพลโยธา
๏ มาถึง	จึงองค์กุดาวิราหยา
ขับม้าเข้าในทวารา	ก็ตรงมายังหน้าพระลานชัย
บรรดาเสนาในธานี	กราบเกล้าอัญชลีอยู่ไสว
พระเสด็จลงจากอาชาไนย	เข้าไปในปราสาทรจนา
จึ่งสั่งให้จัดข้าทหาร	ปูนบำเหน็จประทานถ้วนหน้า
ทั้งเงินทองผ้าผ่อนนานา	ชวนกันผาสุกเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ครั้นกุดาวิราหยาเข้าธานี	เสด็จมาอยู่ที่ปรางค์ใน
จึ่งปรึกษาองค์ธิดาทันที	จะนิ่งอยู่ฉะน้ก็มิได้
จำจะไปเฝ้าองค์พระทรงชัย	ฝากตัวท่านไว้นะถูกอา
แม่จะไปทูลถวายเจ้า	ขวัญข้าวแม่สุดเสน่หา
จะได้พึ่งพระเดชเดชา	แทนองค์พระบิดาสืบไป
พระบุตรีก็ทูลสนองมา	สุดแต่พระมารดาเป็นใหญ่
จะก้มหน้าเป็นข้าท่านไป	ไหนไหนก็ไม่พ้นพระบาทา
/*231ครั้นคิดกันแล้วทันใด	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
จึงพาพระบุตรีไคลคลา	สาวสรรกัลยาก็ตามไป
๏ มาถึง	จึ่งเข้าไปประนมบังคมไหว้
หมอบอยู่ตรงพักตร์พระภูวไนย	คอยฟังท้าวไทจะตรัสมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
เห็นสองนางเข้ามาวันทา	จึงแย้มเยื้อนวาจาปราศรัยไป
ดูก่อนทั้งสองกัลยา	มีธุระกิจจาเป็นไฉน
ฤาจะให้รู้จักกันฉันใด	ทรามวัยจึ่งเสด็จเข้ามา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์ประไหมสุหรีเสน่หา
ก้มเกล้ากราบทูลสนองมา	ชีวาอยู่ใต้บทมาลย์
มิได้มีธุระสิ่งใด	ตั้งใจสามิภักดิ์สมัครสมาน
จะเป็นข้าใต้เบื้องบทมาลย์	จะเอาพระเดชภูบาลปกไป
ด้วยว่าไม่มีที่เล็งเห็น	พระองค์จงเป็นที่อาศัย
ขอถวายพระธิดายาใจ	ให้อยู่ใต้เบื้องบาทยุคล
เชิญเสด็จครอบครองพารา	จะราชาภิเษกจำเริญผล
ให้เป็นศรีสวัสดิมงคล	ปกเกล้าประชาชนสืบไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ยิ้มแล้วจึ่งตอบคำไป	เราขอบใจซึ่งท่านภักดี
แต่ธุระของเรานั้นใหญ่หลวง	ห่วงด้วยพระเชษฐาเรืองศรี
/*232จึงมารบรุกทุกธานี	หาองค์พระพี่ที่หายไป
จะยับยี่งอยู่ฟังข่าวสาร	ถ้าแจ้งการว่าพระพี่อยู่แห่งไหน
เราจะขอลาตามพระพี่ไป	พบแล้วจะได้พามาธานี
จงปกป้องพิทักษ์รักษากัน	อยู่ยังเขตขัณฑ์บุรีศรี
แม้นเราไม่ม้วยชีวี	จะกลับมาสนองไมตรีกัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มเหสีระตูที่อาสัญ
ได้ฟังพระองค์ทรงธรรม์	นางอภิวันท์แล้งนิ่งคะนึงใน
อันองค์กุดาวิราหยา	เขาฦๅว่าชาวป่านั้นมิใช่
เป็นหน่อเนื้อกษัตริย์เรืองชัย	หากใส่ไคล้แกล้งแปลงปลอมมา
งามพักตร์งามทรงทะนงหาญ	พจมานคมขำเป็นหนักหนา
คิดแล้วสองนางบังคมลา	มายังปรางค์รจนาทันที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
ครั้นนางอำลาจรลี	ภูมีออกท้องพระโรงชัย
จึ่งปรึกษาว่าราชการเมือง	ตามเรื่องกษัตริย์น้อยใหญ่
แล้วพระมีบัญชาสั่งไป	แก่เสนาในและโยธา
ถ้าพานิชไปมาค้าขาย	จงตรับฟังแยบคายพระเชษฐา
ทั้งบกเรือเหนือใต้คนไปมา	ถ้าได้ข่าวพระเชษฐามาบอกเรา
เสนีโยธีพร้อมพรั่ง	จึงรับสั่งบังคมก้มเกล้า
พระค่อยคลายอาวรณ์ที่ร้อนเร้า	เสด็จเข้าปราสาทรูจี
ฯ ๘ คำ
/*233๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงม้าใช้กุเรปันกรุงศรี
ซึ่งได้ถือสารจรลี	ไปสิงหัดส่าหรีกรุงไกร
รีบรัดตัดป่าพนาเวศ	มาถึงเขตพาราหาช้าไม่
ก็เข้าไปหาเสนาใน	เล่าคดีนั้นให้แจ้งกิจจา
ท่านจงพาข้าเข้าไปเฝ้า	พระปิ่นเกล้าบรมนาถา
ปาเตะก็พาไคลคลา	เข้ามาพระโรงทันที
ครั้นถึงจึ่งประณตบทเรศ	พระปิ่นเกศสิงหัดส่าหรี
ทูลว่าพระเชษฐาธิบดี	ให้ม้าใช้ถือสารศรีมา
ให้มาทูลองค์พระทรงเดช	ด้วยภูวเนตรพระโอรสา
ทูลพลางทางส่งสารา	ให้ตำมะหงงมหาเสนาใน
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
รับสารคลี่พลันทันใด	ก็อ่านถวายไปทันที
ในลักษณพระราชสารา	ของพระเชษฐาเรืองศรี
ด้วยอิเหนาลูกเราจรลี	ไปเล่นพงพีแล้วหนีไป
บัดนี้ระตูมะงาดา	มารยาลวงลูกเราไปได้
ให้ลงนาวาคลาไคล	ไปในสมุทรทะเลวน
ทั้งพี่เลี้ยงเสนาโยธาหาญ	จะให้ม้วยวายปราณที่กลางหน
พี่ให้โอรสฤทธิรณ	ยกพลไปล้อมจับเอาตัวมา
พิฆาตฆ่าระตูให้ม้วยมิด	สุดสิ้นชีวิตสังขาร์
พี่จึงให้ราชสารมา	ให้จินตระวันหนายกพลไป
/*234ยังเมืองมะงาดาธานี	ล้างชีวีระตูให้ตักษัย
มันอาจองโอหังเป็นพ้นไป	อนุชาจงเร่งให้ไคลคลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหัดส่าหรีนาถา
ได้ฟังกริ้วโกรธโกรธา	จึ่งมีบัญชาประภาษไป
เหม่เหม่ดูดู๋อ้ายระตู	สู่รู้โอหังหยาบใหญ่
ล่อลวงนัดดาของกูไป	มันจะทำอย่างไรก็ไม่รู้
ตรัสพลางทางสั่งพระโอรส	จะยกทศโยธาไปต่อสู้
สังหาญผลาญชีพอ้ายระตู	ให้สาใจดูหมิ่นอหังการ์
อันจินดาส่าหรีโฉมเฉลา	ชันษายังเยาว์อยู่หนักหนา
อย่าไปเลยจะลำบากกายา	อยู่กับบิดาให้สำราญ
แล้วสั่งมหาเสนาใน	จงไปจัดแจงทวยหาญ
ที่สามารถอาจหาญชำนาญชาญ	ทั้งสรรพสรรพาวุธให้ครบครัน
จึงสั่งตำมะหงงเสนาใน	ท่านจงไปเปนนายทัพขันธ์
จะได้ช่วยประคองป้องกัน	ด้วยโอรสเรานั้นยังเยาว์นัก
ฝ่ายว่ามหาเสนา	ก็วันทาองค์พระทรงศักดิ์
กับตำมะหงงผู้ใจภักดิ์	ก็มาสำนัก ณ ศาลา
๏ มาถึงจึ่งจัดแจงพหลพลไกร	สรรพไปทั้งปีกซ้ายปีกขวา
อีกทั้งอาวุธนานา	กองหลังกองหน้าครบครัน
นายรถเทียมราชรถา	เสร็จแล้วพามาขมีขมัน
มาประทับกับเกยฉับพลัน	คอยท่าพระทรงธรรม์จะจรลี
ฯ ๑๘ คำ
/*235๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเรืองศรี
ถวายบังคมคัลอัญชุลี	มายังพระชนนีทันใด
ครั้นถึงจึงประณตบทเรศ	พระมารดรเกิดเกศเป็นใหญ่
ทูลว่าพระบิตุลาเรืองชัย	ตรัสให้ลูกรักนี้ไคลคลา
ยกพวกพหลพลไกร	ไปบรรจบทัพชัยพระเชษฐา
ไปสังหารระตูมะงาดา	มันลวงพระพี่ยาไปธานี
มันลวงให้เสด็จคลาไคล	ใช้ใบไปในนทีศรี
พระเชษฐาประมาทไปในวาที	พี่เลี้ยงมนตรีก็เมามาย
มันหมายประหารราญรอน	ทั้งพวกพลนิกรให้ฉิบหาย
ทั้งพระเชษฐาเลิศชาย	โฉมฉายจงทราบบาทา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีเสน่หา
ทั้งสี่มเหสีโสภา	ได้ฟังโอรสาก็ตกใจ
จึ่งว่าลูกรักจะไคลคลา	ไปตามเชษฐาเป็นใหญ่
แล้วนางอำนวยอวยชัย	ฆ่าอ้ายระตูให้มรณา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโอรสรับพรใส่เกศา
แล้วถวายบังคมคัลวันทา	มาสระสรงคงคาวารี
จึ่งชำระพระองค์สรงสนาน	สุคนธารทิทย์เกสรศรี
สอดทรงสนับเพลารูจี	ภูษาอย่างดีกินนรรำ
แล้วทรงชายไหวชายแครง	สีแดงเรืองอร่ามงามขำ
เจียระบาดตาดปักบรรจงทำ	รัดพระองค์ประจำยามเพชรพราย
/*236สอดทรงสังวาลประพาฬรัตน์	ตาบทิศแวววับจำรัสฉาย
ทับทรวงช่วงโชติพรรณราย	มงกุฎแก้วกระจายกรรเจียกจร
แล้วทรงทองกรธำมรงค์	แต่ละวงงามจำรัสประภัสสร
ทรงกริชอันเรืองฤทธิรอน	บทจรมาถวายบังคมลา
ครั้นถึงจึงประณตบทบาท	พระชนกธิราชนาถา
ยังที่ท่ามกลางเสนา	คอยฟังบัญชาพระภูวไนย
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหัดส่าหรีเป็นใหญ่
จึ่งอวยพรลูกน้อยกลอยใจ	จงมีชัยแก่ราชไพรี
แล้วพระจึ่งมีบัญชา	สั่งพระโอรสาเรืองศรี
เจ้าจงทูลระเด่นมนตรี	ว่าบิดานี้คิดถึงนัดดา
อย่าเพ่อให้ไปบุรีก่อน	จงผันผ่อนมาสำนักปิตุจฉา
บิดรจะใคร่ทอดทัศนา	ลูกยาไปเป็นสุขสวัสดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเรืองศรี
รับพรรับสั่งด้วยยินดี	ถวายอัญชุลีแล้วออกมา
ขึ้นเกยแล้วลงราชรถทรง	สั่งให้เคลื่อนจตุรงค์กองหน้า
เสนากราบเกล้าวันทา	ก็ออกจากพาราเข้าสู่ไพร
สนั่นเสียงแตรสังข์แลฆ้องกลอง	กึกก้องธรณีหวั่นไหว
ทั้งเครื่องสูงเศวตฉัตรชัย	ธงทิวปลิวไสวโบกบน
อภิรุมชุมสายรายรัด	พัดโบกโบกสะบัดเวหน
จามรทานตะวันกั้นสุริยน	เร่งรีบรี้พลคลาไคล
/*237ผงคลีธุลีเกลื่อนกลุ้ม	มืดคลุ้มบดบังพระสุริย์ใส
เสียงรถเสียงทศนิกรไกร	มี่อึงมาในอารัญ
ฯ ๑๐ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสามะงาหรัดคนขยัน
ซึ่งอาศัยอยู่ในณุสาตัน	กับมิสาระปันหยีศักดา
ได้ความร้อนร่านรำคาญจิต	ด้วยเหลือฤทธิ์เหลือกำลังหนักหนา
จนหิวโหยโรยแรงวิญญา	ด้วยมิได้ว่างเว้นสักราตรี
แต่ผลัดเปลี่ยนเวียนไปทั้งพารา	จนซูบผอมพักตราน่าบัดสี
ด้วยเหลือตัวกลัวจะม้วยชีวี	ก็ร้องไห้วิ่งหนีเข้ามา
คิดจะกราบทูลพระภูมี	ให้ไปจากบุรีณุสา
ครั้นถึงจึ่งคลานเข้ามา	ยังหน้าบัญชรทันที
ฝูงนางชวนกันซักถาม	จึงบอกความว่าจะไปเฝ้าปันหยี
ด้วยจากกันมาหลายราตรี	รำลึกถึงภูมีก็เข้ามา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
เห็นมิสามะงาหรัดคลานเข้ามา	ซูบผอมพักตราก็ผิดไป
ตาขาวหน้าซีดโศกา	น่าจะมีกิจจาเป็นไฉน
จึ่งพยักกวักหัตถ์ให้เข้าไป	ใกล้องค์พระทรงชัยมิได้ช้า
ฝ่ายมิสามะงาหรัดเข้าไปใกล้	บังคมไหว้แล้วสั่นเกศา
ถ้าพระองค์มิทรงพระเมตตา	เห็นครานี้น่าที่จะบรรลัย
จึ่งค่อยกระซิบทูลมา	เหลือปัญญาข้าแล้วไม่ทนได้
จ้าวข้าเราพากันหนีไป	ให้พ้นเมืองจังไรกาลกิณี
ฯ ๘ คำ
/*238๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังมิสามะงาหรัดพาที	ภูมีแย้มสรวลสำรวลไป
แล้วเสแสร้งแกล้งกล่าวยุบล	น้องยังมีกังวลเป็นข้อใหญ่
ถ้าเสร็จแล้วจึงจะพากันคลาไคล	พี่งดไปสักสิบห้าราตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดมีศรี
กลุ้มกลัดขัดแค้นแสนทวี	โศกีทูลตอบพระวาจา
จ้าวข้าเห็นหน้ากันเท่านี้	ไม่มีความปรานีเท่าเกศา
จะทิ้งให้กันม้วยมรณา	เพราะพระองค์ผาสุกไม่ร้อนรน
พิสมัยแต่ที่จำเพาะ	ข้าน้อยเขาเกาะทุกแห่งหน
เหลือกำลังที่ข้าจะทานทน	จะขอลาภูวดลจรลี
พระยังแสนสนิทติดใจ	ก็เชิญเสด็จอยู่เถิดในกรุงศรี
ข้าจะแข็งใจทนในราตรี	พรุ่งนี้จะถวายบังคมลา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ฟังมิสามะงาหรัดกล่าวมา	สรวลพลางทางตอบวาจาไป
นี่ฤๅจะเป็นนายฝ่ายทหาร	จะศึกษาคิดการสงครามใหญ่
แต่ศึกกษัตรีเท่านี้ไซร้	ยังทดท้อถอยใจอัปรา
น้องคิดว่าลำบากในชลธาร	ทั้งทนทรมานมาในป่า
อดอยากอาหารนานมา	ให้พี่เสพโอชารสให้อิ่มใจ
เมื่อเบื่อแล้วจะสละผละหนี	น้องฤาจะขัดพี่ได้
เป็นเพื่อนยากเย็นเข็ญใจ	จะได้เห็นกันแต่สองเรา
/*239พรุ่งนี้เราจึ่งจะคลาไคล	บอกนางว่าจะไปเล่นป่า
ควบขับล่าได้มฤคา	แล้วเราจึ่งจะพากันหนีไป
ทัพกษัตรีที่ไหนจะตามทัน	จะแข็งขันอย่างบุรุษนั้นหาไม่
พี่จงตระเตรียมตัวไว้	แต่รุ่งแสงอโณทัยจะไคลคลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดโสมนัสสา
จึ่งถวายอัญชลีด้วยปรีดา	แล้วกลับออกมาฉับพลัน
ครั้นถึงเคหาที่อาศัย	ด้วยมีใจผาสุกเกษมสันต์
จัดแจงตระเตรียมไว้ครบครัน	ที่จะตามทรงธรรม์จรลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์มิสาระปันหยี
เสด็จกลับเข้ายังปรางค์มณี	ภูมีเสแสร้งทำมารยา
ให้เศร้าสร้อยหงอยพักตร์หนักใจ	ภูวไนยมิได้โสมนัสสา
ไม่เสวยเอมโอชโภชนา	พระเข้าที่ไสยาบรรทมใน
นิ่งนึกตรึกที่จะไคลคลา	จะนิทราหลับก็หาไม่
แต่พระแกล้งนิ่งขึงตะลึงไป	ไม่พูดจาปราศรัยด้วยนางพระยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางณุสาตันเสน่หา
เห็นพระองค์ผู้ทรงศักดา	ผิดพระกิริยาก็ตกใจ
เข้ามามิได้เบิกบาน	จะเสวยกระยาหารก็หาไม่
ตรงมาเข้าที่บรรทมใน	มิได้ปราศรัยดั่งก่อนมา
แล้วนางนิ่งนึกตรึกไตร	ฤๅขุ่นเคืองพระทัยกระมังหนา
/*240จึ่งมีเสาวนีย์ตรัสมา	ถามฝูงกัลยากำนัลใน
ใครทำให้พระองค์ทรงพระโกรธ	ขัดเคืองพิโรธเป็นไฉน
พระโฉมฉายไม่สบายพระทัย	ไม่เสวยโภชนาสาลี
ฝ่ายกำนัลชวนกันทูลไป	ข้ามิได้ให้เคืองบทศรี
เห็นจะเป็นโรคามายายี	เทวีจงเสด็จเข้าไป
ทูลถามก็จะตรัสความมา	จะได้แจ้งกิจจาว่าเป็นไฉน
กัลยาก็เสด็จคลาไคล	เข้าไปยังที่ศรีไสยา
ครั้นถึงเห็นพระทรงธรรม์	พลิกกายผายผันก็หรรษา
โฉมงามจึงทูลถามมา	พระผ่านฟ้าประชวรสิ่งใด
จึ่งไม่เสวยโภชนา	ใครทำให้ขัดอัชฌาสัย
น้องจะลงอาญาให้สาใจ	ภูวไนยจงตรัสบอกมา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีสุกาหรา
ได้ฟังนางทูลถามมา	พระผ่านฟ้าจึงกล่าววาที
๏ น้องรัก	เจ้าสายสุดที่รักของพี่
อันโรคามิได้มายายี	สาวศรีมิได้ให้เคืองใจ
แต่พี่คิดถึงอรัญวา	เคยไล่ล่ามฤคาในป่าใหญ่
เที่ยวเล่นเป็นสุขสำราญใจ	นานแล้วไม่ได้ไปจึ่งอาวรณ์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางพระยาณุสาตันดวงสมร
ได้ฟังบัญชาพระภูธร	บังอรจึ่งทูลสนองมา
ซึ่งจะเสด็จไปประพาสไพร	ก็ตามแต่พระทัยปรารถนา
/*241อย่าเศร้าสร้อยละห้อยวิญญา	น้องจะสั่งเสนาให้เตรียมพล
อันทหารแต่ล้วนชำนาญไพร	เคยล่าไล่เล่นในไพรสณฑ์
พระองค์จงเสด็จจรดล	จะอาวรณ์ร้อนรนไปไยมี
เชิญเสวยโภชนากระยาหาร	จงสำราญพระทัยเกษมศรี
ทูลแล้วนางพระยาก็จรลี	ออกมาสั่งเสนีทันใด
ให้เร่งรัดจัดแจงเหล่าทหาร	พระภูบาลจะเสด็จไปป่าใหญ่
มาเตรียมไว้รับเสด็จพระภูวไนย	อย่าช้าแต่ในบัดนี้
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
จึ่งหมายบอกกันทันที	เอิกเกริกมี่อึงคะนึงไป
บ้างเตรียมตัวเตรียมม้าพาชี	สำหรับที่จะนำเข้าป่าใหญ่
ฝ่ายมิสามะงาหรัดรู้ไป	จึ่งทำเสใส่ไคล้พาที
จะไปตามพระองค์ทรงชัย	จะได้อาชาไนยที่ไหนขี่
แล้วเจ็บปวดรวดเร้าทั้งอินทรีย์	จะไม่ไปก็จะมีโทษทัณฑ์
จำจะไปด้วยกลัวพระอาญา	จะขี่ม้านำเสด็จเข้าไพรสัณฑ์
จะตามชาวเวียงชัยเห็นไม่ทัน	แล้วโรคันจะกำเริบมากไป
ทำคะนองร้องเล่นเจรจา	มิให้ชาวพาราสงสัย
จะพักกายให้มีกำลังไป	มิให้ใครรบกวนไปมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าเสนาในซ้ายขวา
ชวนกันยินดีปรีดา	ที่จะไปเล่นป่าพนาลัย
มิได้หลับสนิทนิทรา	จนพระสุริยาปัจจุสมัย
/*242ก็ตื่นขึ้นพร้อนกันทันใด	ตบแต่งกายไว้ทันที
นุ่งผ้าใส่เสื้อเหน็บกริช	โพกผ้ากระบิดต่างสี
โอ่อวดประกวดกันตามมี	มาขึ้นหลังพาชีพร้อมกัน
อันพวกทหารที่เดินเท้า	ถือง้าวถือทวนแลกั้นหยั่น
แต่ล้วนสตรีทั้งนั้น	ทำขึงขันเหม่นเหม่ขี้เหร่ไป
คอยท่ารับเสด็จพระภูบาล	มาพร้อมกันอยู่หน้าพระลานใหญ่
เอาม้าทรงมาบประทับกับเกยชัย	คอยเสด็จภูวไนยจะยาตรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งมิสามะงาหรัดใจกล้า
ครั้นฟื้นตื่นจากนิทรา	เร่งเสพโภชนาสาลี
แล้วใส่สนับเพลานุ่งผ้า	แพรรัดกายานั้นสองสี
ใส่เสื้อสองชั้นขยันดี	สอดแหวนแต่มีราคา
แล้วคาดเข็มขัดสุวรรณ	ถือกั้นหยั่นเหน็บกริชโอ่อ่า
หวีผมแล้วโบกพักตรา	ประกวดชาวพาราเวียงชัย
แล้วไปเที่ยวหาเลือกม้าขี่	ได้ดีแล้วเอาเบาะอานใส่
ขึ้นนั่งบนหลังมโนมัย	ทำชักม้าเรรวนไปมา
แล้วชักม้าใส่สีเป็นทีกระบวน	ครั้นเห็นก็ชวนกันสรวลฉ่า
จึ่งว่าเราประกวดชาวพารา	แล้วตรงมายังหน้าพระลานพลัน
เสนีกษัตรีแออัด	เห็นมิสามะงาหรัดก็สรวลสันต์
บ้างขวยเขินสะเทินอายมิสานั้น	บ้างควักค้อนผินผันวุ่นไป
ฯ ๑๒ คำ
/*243๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาระปันหยีศรีใส
ครั้นเรื่อรองส่องแสงอโณทัย	ภูวไนยสรงสหัสนที
ทรงสุคนธ์อวลอบตระหลบกลิ่น	รวยรินจับองค์พระโฉมศรี
แล้วสอดทรงสนับเพลารูจี	ภูษาอย่างดีรจนา
แล้วทรงฉลององค์สองชั้น	พื้นสุวรรณสอดสีโอ่อ่า
ทรงปั้นเหน่งเพชรพลอยเพราตา	ทรงซ่าโบะทัดพวงมาลัย
แล้วเหน็บกริชอันเรืองฤทธิรงค์	ถือเช็ดหน้ายรรยงศรีใส
งามดั่งดวงสุริโยอโณทัย	แล้วคลาไคลมายังนางพระยา
จึ่งนั่งแนบแอบองค์นงลักษณ์	รับขวัญเยาวลักษณ์เสน่หา
พระกอดจูบลูบไล้โลมลา	แก้วตาของพี่อยู่จงดี
พี่จะลาไปเล่นพนาดร	ดวงสมรอย่าหม่นหมองศรี
ไม่ช้าจะกลับมายังธานี	เจ้าค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา
แล้วสั่งสาวสรรกำนัลใน	ตัวเราจะไปเล่นป่า
จงอยู่ผาสุกในพารา	สั่งแล้วพระเสด็จคลาไคล
นางพระยาณุสาตันดีหนี	กับสนมนารีน้อยใหญ่
ตามมาส่งเสด็จพระภูวไนย	ยังเกยชัยแล้วถวายอัญชุลี
พระโฉมยงเสด็จทรงอาชา	เหลียวมารับขวัญมารศรี
ให้อาลัยในองค์เทวี	มิใคร่จะนิราศคลาดคลา
ด้วยจำจิตจำจากจำไกล	พระถอนใจเศร้าโทมนัสสา
แล้วจึ่งกะระตะอาชา	ออกจากทวาราธานี
ฝ่ายมิสามะงาหรัดปัญญายง	เห็นพระองค์โศกเศร้าหมองศรี
ด้วยเคยรู้กิริยาพระภูมี	จึงควบขับพาชีขึ้นไป
/*244ครั้นใกล้แล้วถวายอภิวันทน์	จึ่งนำพระทรงธรรม์เข้าป่าใหญ่
แล้วทำคะนองหยอกเย้าชาวเวียงชัย	หวังจะให้ภูวไนยเปรมปรีดิ์
๏ มาถึง	ทุ่งแถวแนวป่าพนาดร
พระจึงสั่งให้หยุดโยธี	สั่งให้ต้อนมฤคีเข้ามา
ฯ ๒๖ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศา
จึงแยกล้อมอ้อมวงพนาวา	บ้างขี่ม้าเข้าค้นพงไพร
หวังจะไล่เหล่าหมู่มฤคา	ให้ออกมายังแถวป่าใหญ่
มฤคีตื่นตระหนกตกใจ	จึ่งซอกซอนไพรพนาวา
บ้างแยกย้ายพรายพลัดกระจัดกัน	ตัวสั่นดันออกมาหนักหนา
มิสามะงาหรัดให้พักตรา	แก่มิสาระปันหยีเรืองชัย
ปันหยีจึ่งมีวาจา	ขับเหล่าพวกเสนาน้อยใหญ่
ให้ขับม้าประดาเคียงกันไป	หวังจะให้มิสามาใกล้องค์
แล้วตรัสแก่มนตรีทั้งนั้น	ไล่เนื้อทันจะรางวัลตามประสงค์
ฝ่ายมิสามะงาหรัดปัญญายง	ก็ชักม้าเคียงองค์พระทรงชัย
เสนีก็ชวนกันปรีดา	จึ่งควบม้าประดังหน้าไม่สงสัย
มิได้เเจ้งแห่งกลพระภูวไนย	หมายใจจะไล่มฤคา
ครั้นเห็นดาดาษกลาดทุ่ง	ก็เมินมุ่งแต่จะจับมหิงสา
หวังจะเอารางวัลพระราชา	ไม่รู้ว่าผ่านฟ้าจะหนีไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีศรีใส
เห็นมฤคาดาษกลาดไป	กระทืบม้าผ่าไล่ทันที
/*245ฝ่ายมิสามะงาหรัดก็ควบขับ	แข่งเคียงกับองค์พระโฉมศรี
ทำทีดั่งจะจับมฤคี	แล้วชักม้าวิ่งหนีไปไกลคน
ฝ่ายทหารโยธาเสนาใน	ก็ล่าไล่ล้อมจับอยู่สับสน
โห่ร้องก้องคะนึงอึงอล	ภูวดลควบขับกลับไป
สองคนกับมิสามะงาหรัด	ครั้นมฤคาเลี้ยวลัดเข้าป่าใหญ่
พระขับม้าฝ่าเกินตะบึงไป	จนไปพ้นแดนลับตา
พอสุริยฉายบ่ายลงรอนรอน	พระภูธรจึ่งหยุดใต้ร่มพฤกษา
กับพี่เลี้ยงผู้มีปรีชา	พักร่มพฤกษาค่อยคลายใจ
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีกษัตรีน้อยใหญ่
เห็นผ่านฟ้าควบม้าหายไป	ตกใจไม่มีสมประดี
ทั้งตัวมิสามะงาหรัด	มากำจัดจากอกชาวกรุงศรี
ทั้งทหารเสนามนตรี	ก็ร้องไห้มี่อึงคะนึงไป
ร้อนตัวด้วยกลัวความผิด	แล้วจากที่สนิทพิสมัย
บ้างขับควบอาชาตามไป	บ้างค้นในป่าพนาลี
จนสุริยาเคลื่อนคล้อยลงรอนรอน	เลี้ยวลับยุคนธรคีรีศรี
พอสุดแดนป่าธานี	มิได้พบภูมีก็กลับมา
จึ่งชวนกันเข้าพระนคร	ให้อาวรณ์ร้อนใจเป็นหนักหนา
ด้วยกลัวภัยในองค์นางพระยา	บ้างโศกาถึงมิสาที่จากไป
๏ครั้นถึงทวารธานี	จะมีสมประดีก็หาไม่
ชวนกันเงียบเหงาเศร้าใจ	ยังไม่ไปเฝ้านางเทวี
ฯ ๑๒ คำ
/*246๏ เมื่อนั้น	นางพระยาณุสาตันดีหนี
แต่ละห้อยคอยหาพระสามี	จนเวลาราตรีสนธยา
นางจึ่งเสด็จคลาไคล	ออกไปยังเกยฝ่ายหน้า
สาวสรรกำนัลก็ตามมา	คอยท่ารับเสด็จพระภูมี
ครั้นไม่เห็นพระโฉมยงเสด็จมา	กัลยาร้อนใจดั่งไฟจี้
นางลงไปยังพระลานทันที	ร้ายดีจะคอยฟังเสนา
๏ บัดนั้น	เสนีกษัตรีซ้ายขวา
แลไปเห็นองค์นางพระยา	เสด็จมายังหน้าพระลานชัย
จึ่งปรึกษากันทันที	จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็มิได้
จำเราจะชวนกันไป	ทูลองค์อรไทเทวี
ว่าแล้วก็พากันเข้ามา	ก้มเกล้าวันทานางโฉมศรี
แล้วทูลคลามตามเรื่องคดีมี	ว่าองค์ปันหยีนั้นหนีไป
กับทั้งมิสามะงาหรัด	เลี้ยวลัดเข้ายังป่าใหญ่
ข้าควบอาชาตามไป	สุดใจสิ้นกำลังพาชี
ไปจนพ้นแดนเวียงชัย	ก็มิได้ทันองค์พระโฉมศรี
จนพลบค่ำสนธยาราตรี	เทวีจงทราบบทมาลย์ฃ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางพระยาณุสาตันได้ฟังสาร
นางเร่งเดือดดิ้นแดดาล	จึงมีพจมานตรัสไป
ดูดู๋เหล่าพวกมนตรี	เสียทีที่เรารักใคร่
ไว้วางวิญญาจึ่งให้ไป	หวังจะให้ต่างใจต่างตา
/*247ละให้ปันหยีหนีไป	ตัวจะคิดอย่างไรให้เร่งว่า
จึ่งจะได้ปันหยีกลับมา	จะขอฟังวาจาจงว่าไป
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีมนตรีน้อยใหญ่
ได้ฟังก็ตระหนกตกใจ	บังคมไหว้แล้วทูลสนองมา
อันโทษข้าน้อยนี้ถึงตาย	โฉมฉายจงโปรดเกศา
ทั้งหลายขอประทานชีวา	อย่าเพ่อฆ่าฟันบั่นรอน
เกลือกว่าปันหยีจะกลับมา	กัลยางดฟังดูก่อน
ข้าเห็นทีจะมีธุระร้อน	จึ่งจำจิตจากจรด้วยจำไกล
ถ้าสามปีมิกลับคืนมา	จงประหารชีวาให้ตักษัย
จงงดโทษาข้าน้อยไว้	ทรามวัยจงได้ปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางณุสาตันดีหนี
ได้ฟังเสนาพาที	จึ่งมีเสาวนีย์ตรัสมา
ซึ่งจะให้เรางดชีวาไว้	จะงดให้ตามใจปรารถนา
ถ้าปันหยีมิกลับคืนมา	เราจะฆ่าให้ม้วยชีวี
ว่าแล้วนางเสด็จเข้ามา	กัลยาเศร้าสร้อยหมองศรี
ครั้นถึงปรางค์รัตน์มณี	นางตรงเข้าที่ไสยาพลัน
จึงทอดองค์ลงเหนือบรรจถรณ์	สองกรค่อนทรวงกันแสงศัลย์
นางกลิ้งเกลือกเสือกร่ำรำพัน	โอ้พระทรงธรรม์ของน้องอา
มาสลัดซัดน้องแล้วหนีไป	ทิ้งไว้ให้ทนทุกขา
ขอเชิญมาสั่งเสียเมียก่อนรา	ให้เมียแจ้งกิจจาจึ่งคลาไคล
/*248ถึงธุระของพระโฉมยง	จะบอกน้องตามตรงก็หาไม่
พระลวงน้องว่าจะไปเล่นไพร	แล้วมาหนีน้องไปไม่เอ็นดู
มาทอดทิ้งน้องไว้ให้เดียวดาย	ให้ได้อายอัปยศอดสู
นิจจาเอ๋ยสุดคิดสุดรู้	พระโฉมตรูทำได้ไม่เมตตา
อันเป็นหญิงถ้าชายหน่ายหนี	ย่อมอายแก่สตรีในแหล่งหล้า
เป็นที่ติฉันนินทา	จะเอาหน้าไปไว้แห่งใด
อันกลชายนี้มากหลายชั้น	หญิงใดไม่ทันก็หลงใหล
ล้วนคำหวานให้ละลานละเล็งใจ	ทั้งเสียตัวแล้วทั้งได้อัประมาณ
เสียทีที่บำเรอเสนอพักตร์	เสียดายทั้งรสรักสมัครสมาน
น้อยจิตเพียงชีวิตจะวายปราณ	จะรู้เท่าภูบาลก็ไม่มี
ทั้งแค้นทั้งรักหนักหน่วง	มาสลักปักทรวงนางโฉมศรี
ดั่งจะสุดสิ้นชีพชีวี	โศกีกับที่ไสยา
ไม่เป็นสรงเป็นเสวยกระยาหาร	แต่ทนทุกข์ทรมานกันแสงหา
ทั้งฝูงสนมกำนัลกัลยา	ก็โศกามี่อึงคะนึงไป
เงียบเหงาไปสิ้นทั้งพารา	จะมีใครปรีดาก็หาไม่
บ้างคิดถึงพระองค์ผู้ทรงชัย	บ้างอาลัยถึงมิสาผู้เพื่อนร้อน
อกเอ๋ยเคยเล่นเจรจา	เคยปรีดาผาสุกสโมสร
ฤามาจากไปได้ไม่อาวรณ์	ให้เดือดร้อนไปทั้งพารา
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายปันหยีเหมาะตีกาหรา
กับพี่เลี้ยงผู้มีปรีชา	จึ่งกล่าววาจาปรึกษากัน
เราจะหยุดพักกายให้สบายก่อน	พอรุ่งแสงทินกรจึงผายผัน
/*249แล้วเอนอิงพิงองค์พระทรงธรรม์	เข้ากับต้นพฤกษาทันใด
พระหวนคิดถึงโฉมวนิดา	ผ่านฟ้าทอดถอนฤทัยใหญ่
พระพายพัดพากลิ่นสุมาลัย	อวลอบตระหลบไปทั้งในดง
เหมือนกลิ่นแก้วแววตาของพี่	ภูมีคิดถึงตะลึงหลง
อนิจจาป่านนี้จะเอ้องค์	โฉมยงจะคอยท่าหาพี่ชาย
จะว่าพี่ไม่รักแกล้งหลีกลี้	สลัดตัดไมตรีให้หนีหน่าย
ทิ้งไว้ให้เจ้าอยู่เดียวดาย	พระฟูมฟายชลนาจาบัลย์
ทั้งฝูงสนมนารี	จะโศกีเศร้าโทมนัสศัลย์
ด้วยเคยเห็นมิได้เว้นวายวัน	ฤามาพรากจากกันด้วยจำใจ
แต่รำลึกตรึกถึงคะนึงนาง	จนเรื่อรางส่างแสงพระสุริย์ใส
ดุเหว่าเร่าร้องก้องไพร	คณานกตื่นใจตื่นตา
บางโผผินบินออกจากรัง	ปรบปีกประดังด้วยหรรษา
พระจึ่งชวนพี่เลี้ยงประสันตา	สองราเราจะพากันไป
จะเที่ยวหาธานีที่สำนัก	จะได้หยุดอยู่พักอาศัย
ว่าแล้วก็พากันคลาไคล	มาทรงอาชาไนยทันที
สองคนกับมิสามะงาหรัด	บุกชัฏลัดป่าพนาศรี
เสวยแต่ผลไม้ในพงพี	ภูมีโศกสร้อยละห้อยใจ
พระเร่งควบขับอาชา	มาในอรัญวาป่าใหญ่
พระชมแต่วิหคนกไม้	กับฝูงสัตว์ที่ในพงพี
จนลุถึงแดนพารา	พระเพ่งพิจารณาในกรุงศรี
เห็นพาราใหญ่หลวงเป็นท่วงที	ภูมีแจ้งประจักษ์ในสำคัญ
ก็รู้ว่าองค์ประตาระกาหลา	ลงมานิมิตสาปสรร
/*250เห็นเหมือนกันกับกรุงกุเรปัน	ทรงธรรม์ตรัสถามประสันตา
พี่ยังรู้บ้างฤาไฉน	ว่าเมืองนี้ชื่อไรให้เร่งว่า
ฝ่ายมิสามะงาหรัดก็ทูลมา	ว่าเมืองนี้ชื่อดาหาธานี
เป็นเนื้องคู่ตุนาหงันของผ่านฟ้า	บุญตาจะได้เห็นนางโฉมศรี
ข้าจะคอยดูโฉมพระบุตรี	ลักขณาราศีสักเพียงไร
ปันหยียิ้มแล้วจึ่งตอบมา	วานอย่าเพ่อบ้าจิตคิดสงสัย
มาเราจะชวนกันคลาไคล	หาที่อาศัยในธานี
ว่าแล้วลงจากอาชา	กับมิสามะงาหรัดเป็นสองศรี
ก็ตรงมาสะตาหมันทันที	ภูมีจะแจ้งไม่แคลงใจ
ฯ ๓๔ คำ
๏ มาถึง	พระจึงเที่ยวหาที่อาศัย
ฝ่ายมิสามะงาหรัดจึงทูลไป	เชิญพระองค์อยู่ในอุทยาน
ตัวข้าจะเที่ยวแสวงหา	ไปกว่าจะพบคนแลเรือนบ้าน
ถ้าเห็นที่ชอบใจได้การ	จะมาเชิญภูบาลเสด็จไป
ว่าแล้วจึงอัญชุลีลา	มาเที่ยวเสาะเคหาที่อาศัย
จึ่งค่อยดำเนินเดินคลาไคล	แลไปเห็นเด็กน้อยเดินมา
จึงถามว่าเจ้าสวนท่านอยู่ไหน	จงบอกลุงหน่อยหนึ่งจะไปหา
ลุงเป็นพี่น้องญาติกา	มาต่างพาราเมืองไกล
เด็กน้อยนั้นแลดูหน้า	แล้วว่าตามมาเถิดจะบอกให้
ว่าแล้วก็พาคลาไคล	ไปถึงเคหาไม่ช้าที
เด็กน้อยชี้แล้วบอกมา	ว่านี่แลเคหาเจ้าสวนศรี
ตะแกชื่อยายบิบี๋หรังดี	แล้วทารกสองศรีก็วิ่งมา
/*251มิสามะงาหรัดก็ดีใจ	จึ่งคลาไคลขึ้นไปบนเคหา
พอยายนั้นแลแปรมา	ทำแกล้งว่าข้าจะขอวารี
ยายนั้นร้องเชิญให้เข้าไป	นั่งในชานกลางเกษมศรี
ฝ่ายมิสามะงาหรัดก็จรลี	นั่งกับยายหรังดีสำราญใจ
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยายบิบี๋หรังดีก็สงสัย
จึงถามว่าเจ้ามาแต่แห่งใด	ถิ่นฐานอยู่ไหนจึงไคลคลา
มานี่จะไปหนไหน	จึ่งมาขอคงคาลัยของข้า
จงพักกายให้หายที่เหนื่อยมา	สนธยาสักหน่อยจึงค่อยไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสาจึงแจ้งแถลงไข
ว่าตัวข้าพี่น้องพลัดเวียงชัย	เที่ยวมาในไพรพนาวา
อดอยากอาหารมาหลายวัน	พอมาพบเขตขัณฑ์หรรษา
จึ่งตรงมายังสวนมาลา	แล้วจึ่งจะลาจรไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยายหรังดีครั้นแจ้งแถลงไข
ให้มีความเสน่หาอาลัย	ในมิสามะงาหรัดผู้ปรีชา
จึ่งถามว่าเจ้านี้ชื่อใด	น้องเจ้าอยู่ไหนจงบอกข้า
เป็นไรไม่พากันมา	อยู่ด้วยข้าเถิดเจ้าอย่าไป
แม่นี้สามีมรณา	บุตรีบุตราก็หาไม่
อยู่เดียวเปลี่ยวเปล่าเอกาใจ	ถ้าได้เจ้ามาไว้เป็นบุญธรรม
ได้พบเจ้าเป็นบุญของแม่นัก	แม่จะช่วยพิทักษ์อุปถัมภ์
/*252แม่มิให้ระคายเคืองคำ	จะถนอมมิให้ช้ำเท่ายองใย
เชิญเจ้าไปรับอนุชา	มายังเคหาที่อาศัย
แม่จะแต่งโภชนาสาลีไว้	สุดใจเร่งไปรับพลัน
ว่าแล้วยายบิบี๋หรังดี	เรียกข้าทาสีตัวสั่น
เอ็งเหวยเฮ้ยมาให้พร้อมกัน	จัดสรรตบแต่งตามมี
ให้หุงโภชนาอาหาร	ให้ไปเก็บของตระการในสวนศรี
ส้มสูกลูกไม้บรรดามี	เลือกเอาที่ดีบรรจงมา
ฝ่ายข้างมิสามะงาหรัด	ชื่นชมโสมนัสหรรษา
จึงเร่งดำเนินเดินมา	ยังพระราชาทันที
ครั้นถึงจึ่งถวายวันทา	แล้วทูลความมาถ้วนถี่
พบยายบิบี๋หรังดี	ตะแกไร้สามีอยู่เดียวดาย
มีข้าอยู่สี่ห้าคน	เก็บผลพฤกษาไปค้าขาย
พอได้เงินทองมาเลี้ยงกาย	บ้านเรือนสบายสะอาดตา
พระองค์จงเร่งเสด็จไป	ตะแกใช้ให้ข้าออกมาหา
บัดนี้ตะแกหาโภชนา	ไว้ท่าให้เร่งคลาไคล
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีศรีใส
ได้ฟังพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	พระจึ่งคลาไคลดำเนินมา
๏ ครั้นถึง	พระจึงขึ้นไปบนเคหา
แลเห็นยายเฒ่ามาลา	นั่งแต่งโภชนาสาลี
พระจึ่งหยุดนั่งยังชานกลาง	เห็นที่ทางสะอาดเกษมศรี
พอเราจะอาศัยได้ดี	ภูมีชื่นบานสำราญใจ
ฯ ๖ คำ
/*253๏ เมื่อนั้น	ยายหรังดีครั้นเห็นก็แจ่มใส
จึงลุกมาพลันทันใด	นั่งใกล้แล้วปราศรัยมา
เชิญเจ้าบ่าวน้อยทั้งคู่	ขึ้นไปสู่ยังบนเคหา
มานั่งไยที่ชานชาลา	ยายหรังดีก็พาคลาไคล
ขึ้นไปยังบนเคหา	สั่งให้ยกโภชนามาให้
แล้วเอาของกินมาตั้งไว้	ตักวารีใส่ให้ครบครัน
จึ่งให้ทั้งสองเสพอาหาร	แล้วตะแกลนลานตัวสั่น
วิ่งไปเคหาหลังหนึ่งนั้น	กวาดจัดกั้นม่านทันใด
แล้วตบแต่งฟูกเบาะเมาะรอง	ปูปัดละอองผงไผ่
ยายบิบี๋หรังดีบันเทิงใจ	ที่ได้บุตรบุญธรรมดั่งจินดา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ทั้งมิสามะงาหรัดผู้ปรีชา	ก็เสพโภชนาหารสำราญใจ
ครั้นแล้วออกมายังชานกลาง	ค่อยสว่างอารมณ์หม่นไหม้
ที่ล้าเลื่อยเหนื่อยกายนั้นหายไป	จึ่งเจรจาปราศรัยกันสองรา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยายบิบี๋หรังดีก็หรรษา
จัดแล้วก็เร่งออกมา	ไถ่ถามมิสาทั้งสองคน
ทั้งสองนามกรเจ้าชื่อใด	เหตุการณ์เป็นไฉนแม่คิดฉงน
เจ้าจึ่งเที่ยวมาแต่สองคน	รี้พลข้าไทก็ไม่มี
เมื่อโฉมงามดั่งจะกล้ำกลืนได้	จะเป็นเข็ญใจก็ใช่ที่
ฤาเป็นหน่อกษัตริย์พลัดบุรี	สองศรีจงบอกแก่แม่รา
ฯ ๖ คำ
/*254๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังยายถามความมา	จึ่งบ่ายเบี่ยงเจรจาพาที
ข้าชื่อมิสามะงาหรัด	ข้าเป็นน้องถัดชื่อปันหยี
บิดามารดาก็ไม่มี	พรากพลัดบุรีมาเดินไพร
เที่ยวมาจะหาที่สำนัก	แต่พอได้หยุดพักอาศัย
มีธุระสิ่งใดมาจะลาไป	มิได้เป็นกษัตริย์ธิบดี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยายหรังดีได้ฟังปันหยี
ตะแกสิ้นกังขาราคี	จึ่งกล่าววาทีปลอบไป
ทั้งสองจงอยู่ด้วยมารดา	สมบัติของข้าจะยกให้
ถึงมีธุระเจ้าอย่าไป	ต่อแม่บรรลัยจึงค่อยจร
จะเลี้ยงเจ้าเป็นบุตรบุญธรรม	จะอุปถัมภ์บำรุงรักทั้งสองสมร
มิให้เจ้าได้อนาทร	อย่าอาวรณ์ร้อนรนในวิญญา
เจ้าจะประสงค์สิ่งใด	จะหาให้ดั่งใจปรารถนา
ตัวแม่แก่เฒ่าชรา	จะขอฝากชีวาเจ้าสืบไป
แล้วชวนทั้งสองไคลคลา	ไปยังเคหาที่อาศัย
จงพักกายให้สบายใจ	แม่ตบแต่งให้ลูกรัก
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีมีศักดิ์
กับมิสามะงาหรัดผู้ใจภักดิ์	เห็นยายจงรักภักดี
มิสามะงาหรัดจึ่งว่ามา	จะอยู่ด้วยมารดาอย่าหมองศรี
ขอบใจที่เมตตาปรานี	แต่ลูกนี้ไม่มีสิ่งใดแทน
/*255ตัวแม่ก็แก่เฒ่าชรา	จะหามาเลี้ยงข้าก็เต็มแหงน
เกลือกจะข้องขัดขาดแคลน	มีแต่แหวนแล้วจะแทนคุณยาย
ว่าแล้วก็ถอดออกให้	จงเอาไปแลกล้ำซื้อขาย
แต่พอได้เงินตรามาเลี้ยงกาย	แม่อย่าเที่ยวค้าขายให้เหนื่อยตัว
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	บิบี๋หรังดีก็ยิ้มหัว
จึ่งว่าลูกรักเจ้าอย่ากลัว	เจ้าเอาไว้แต่งตัวทั้งสองรา
แม่จะหาเติมมาให้เจ้า	ของเรายังมีอยู่หนักหนา
เงินทองผ้าผ่อนนานา	ทั้งสองบุตราอย่าร้อนใจ
สิ่งใดถ้าเจ้าจะปรารถนา	แม่จะไปหามาให้
เจ้าอย่าอนาทรร้อนใจ	จะประสงค์สิ่งใดจงบอกมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
กับมิสามะงาหรัดผู้ปรีชา	ได้ฟังวาจายายหรังดี
เห็นแกจงรักสุจริต	พระทรงฤทธิ์มีความเกษมศรี
จึ่งกล่าววาจาไปทันที	ถ้ายายปรานีข้าสองรา
ตัวข้าจะใคร่เป็นดาหลัง	จงเอาแหวนไปแลกหนังมาให้ข้า
จะจำหลักให้เป็นเรื่องมา	จะเล่นให้ผาสุกเปรมปรีดิ์
ถ้าเป็นงานหาน่าจะได้รางวัล	จะสู่ปันกันเกษมศรี
จึ่งถอดแหวนให้ยายหรังดี	ถ้าปรานีจงเร่งเอาไป
ฯ ๘ คำ
/*256๏ บัดนั้น	ยายหรังดีมีจิตพิสมัย
จึงว่าเจ้าอย่าเอาแหวนไป	แม่จะหามาให้ดั่งจินดา
ทำไมกับหนังเท่านี้	สองศรีอย่าร้อนใจจะไปหา
ว่าแล้วก็ลุกออกมา	ลงจากเคหาคลาไคล
เที่ยวไปก็ได้หนังมา	ยายเฒ่าหอบพาเอามาให้
มิสาระปันหยีก็ดีใจ	จึงให้มิสามะงาหรัดรับหนังมา
พระจึ่งวาดทรงตัดวงพักตร์	แล้วจำหลักบรรจงหนักหนา
รูปวาดงามดั่งจะบาดตา	แล้วไปขอผ้ายายหรังดี
มาขึงทำจอฉับพลัน	ครั้นเสร็จชวนกันเกษมศรี
มิสามะงาหรัดผู้ภักดี	ไปหาปี่พาทย์ฆ้องวงมา
ได้แล้วตั้งจอลงในบ้าน	ยายบิบิี๊สำราญเป็นหนักหนา
จ้าวข้าชวนกันหอบหนังมา	กับมิสามะงาหรัดปัญญายง
วางไว้แล้วกลับขึ้นมา	เสพโภชนาดังประสงค์
อันมิสาระปันหยีโฉมยง	บรรจงแต่งองค์โอฬาร์
ผัดพักตร์ทัดพวงมาลี	แล้วสอดสีทับทิมโอ่อ่า
ครั้นเวลาค่ำย่ำสนธยา	จึ่งมายังโรงหนังทันที
มิสามะงาหรัดนั้นใส่เพลิง	เริงแรงเรืองจำรัสแสงศรี
แล้วให้ประโคมฆ้องกลองขึ้นทันที	ทั้งปี่พาทย์ฆ้องวงสนั่นไป
บรรดาหญิงชายในกรุงศรี	ได้ยินเสียงฆ้องกลองปี่ไฉน
ก็ชวนกันวิ่งมาดูทันใด	บ้างอุ้มลูกจูงหลานไคลคลา
มาถึงจึ่งเห็นจอหนัง	ก็นั่งดูสะพรั่งแน่นหนา
มิสามะงาหรัดเห็นคนมา	ก็เจรจาเบิกโรงทันใด
/*257แล้วจับรูปพรานขึ้นเชิดชู	ขู่คำรามไอจามตามวิสัย
แล้วทำคะนองลองพากย์สำรากไป	ทำให้ได้สรวลชวนกันมา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเฉิดโฉมเสน่หา
เห็นคนยัดเยียดเบียดกันมา	จึ่งจับหนังว่าขึ้นทันที
แล้วประดิษฐ์คิดบทให้จับใจ	หวังมิให้ผู้คนไปจากที่
จะให้หลงในทรงในที	จะให้สิ้นสมประดีด้วยกังวาน
พากย์ว่าเมื่อองค์กุมารา	ไปประพาสสะตาหมันอันพิศาล
พบนางหนึ่งในอุทยาน	ทรงโฉมประโลมลานละออองค์
เป็นที่ยั่วยวนชวนสนิท	พระกุมารมีจิตพิศวง
พิศวาสในนาฏอนงค์	ให้งวยงงคลั่งคลุ้มไม่สมประดี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหญิงชายในกรุงศรี
ชวนกันชื่นชมยินดี	พูดจาปรานีกันไปมา
ว่าดาหลังคนนี้มาแต่ไหน	ประหลาดใจพึ่งได้เห็นหน้า
ทั้งรูปก็งามดั่งเทวา	สุรเสียงที่ว่ายังก็จับใจ
รูปภาพก็งามบทก็เพราะ	ไพเราะเตือนจิตพิสมัย
ชวนกันเสน่หาอาลัย	จับจิตติดใจไปทุกคน
หญิงชายสาวแก่แม่หม่าย	ก็ฝันใฝ่พูดกันทุกแห่งหน
ให้มีใจรักใคร่ไม่เว้นคน	ที่หญิงสาวก็กระวนกระวายใจ
ฯ ๘ คำ
/*258๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเฉิดโฉมพิสมัย
พากย์บทจบกำหนดที่คิดไว้	พอใกล้ปัจจุสมัยราตรี
จึ่งให้ลาโรงเลิกหนัง	ขึ้นยังเคหาเกษมศรี
ฝ่ายมิสามะงาหรัดผู้ภักดี	ก็ม้วนจอทันทีแล้วเดินมา
แสร้งคะนองบอกชาวเวียงชัย	ว่าพรุ่งนี้จงดูให้หนักหนา
วันนี้ขอเชิญท่านไคลคลา	ไปนิทราพักกายให้สำราญ
ตัวข้าจะขอลาท่านนอน	แล้วบทจรขึ้นยังเคหาสถาน
ฝูงคนเสสรวลสำราญ	ชวนกันไปบ้านทันใด
เดินพูดกันไปถึงดาหลัง	ให้คลุ้มคลั่งอารมณ์หลงใหล
ต่างชื่นชอบดาหลังทุกคนไป	ที่บ้านใกล้ก็โจทกันอึงมา
ที่บ้านไกลยังไม่ถึงก็เดินบ่น	สาระวนจนหลงเคหา
ด้วยโฉมดาหลังมาติดตา	ติดอกตรึงตาเตือนใจ
ที่สาวนั้นมีใจใฝ่หา	ครั้นลับตาผู้ใหญ่แล้วร้องไห้
โอ้ดาหลังเฉิดโฉมประโลมใจ	เชิญครรไลมาหาน้องให้คลายร้อน
มาร่วมสนิทนิทรา	ให้น้องปรีดาสโมสร
ที่แม่หม้ายก็กระวนกระวายเดือดร้อน	ให้อาวรณ์ทอดถอนฤทัย
แต่ผุดลุกผุดนั่งไม่สมประดี	จนพระสุริย์ศรีส่องแสงใส
ไปเที่ยวพูดถึงดาหลังด้วยคลั่งใจ	ก็เอิกเกริกไปทั้งพารา
ก็รู้ไปถึงเศรษฐีพระยารี	จึ่งสั่งให้บ่าวจรลีไปหา
วันนี้ให้ดาหลังลีลา	จะหามาเล่นงานที่บ้านเรา
บรรดาบ่าวไพร่ให้ยินดี	ก็ลาจรลีเหยาะเหย่า
/*259ครั้นถึงทำพินอบหมอบเทา	แล้วบอกว่านายข้าเจ้าจะหางาน
ให้มาเชิญท่านดาหลัง	จงไปเล่นหนัวยังหน้าบ้าน
ข้าจะอยู่จนสนธยากาล	จะได้พักพาท่านจรลี
สักครู่หนึ่งจึงพวกอื่นมา	เข้าไปดาหลังโฉมศรี
ยกมือขึ้นไหว้แล้วพาที	วันนี้ขอเชิญท่านไปเล่นงาน
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึ่งว่าวันนี้เป็นสองงาน	ไม่รู้ที่จะไปข้างบ้านใคร
ผู้ที่มาหาก็อ้อนวอน	เชิญท่านบทจรไปให้ได้
ผู้มาก่อนว่าเอออย่าร้อนใจ	เราว่าไรจะเชิญไคลคลา
ผู้มาทีหลังไม่ฟังกัน	ถุ้งเถียงดึงดันเป็นหนักหนา
มิสามะงาหรัดจึงว่ามา	เจ้าอย่าวิวาทกันวุ่นวาย
ข้านี้มิได้เข้าด้วยผู้ใด	เขาหาก่อนก็จะไปตามนัดหมาย
เชิญเจ้ากลับไปบอกนาย	ว่าเราภิปรายสั่งไป
๏ บัดนั้น	ผู้หาครั้นแจ้งแถลงไข
ไหว้แล้วก็ลุกคลาไคล	ถึงจึ่งบอกนายไปทันที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังอำไพใสศรี
ครั้นเวลาจวนสนธยาราตรี	ก็ตบแต่งอินทรีย์บรรจง
สระสรงสำอางโอ่อ่า	ทัดอุบะบุหงาตันหยง
นุ่งยกดาวกระจายเฟื้อยชายลง	เหน็บกริชฤทธิรงค์ทันที
/*260ใครเห็นเป็นที่ชื่นชู	สะพักผ้าชมพูสอดสี
เอาบุหรี่ทัดกรรณทันที	แล้วลีลาลงจากบันไดพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ ฝ่ายข้างมิสามะงาหรัด	ก็จัดจอลำดับหนังขมีขมัน
แบกหามตามไปจะให้ทัน	คนหานั้นก็เช้าช่วยพยุงมา
ครั้นมาถึงบ้านท่านเศรษฐี	ดาหลังยินดีเป็นหนักหนา
ให้ตั้งจอลงยังพสุธา	ทั้งมิสามะงาหรัดมาจัดแจง
จัดแล้วก็มาใส่เพลิง	รุ่งโรจน์แรงเริงเถกิงแสง
แล้วจับหนังขึ้นเชิดกลางแปลง	สำแดงฤทธิ์เชิงเล่ห์ให้เฮฮา
ทั้งเศรษฐีสตรีแออัด	เห็นมิสามะงาหรัดก็สรวลฉ่า
เหล่าชายก็ชวนกันเฮฮา	ฝูงคนแตกมาอึงอล
แม่ค้ามาขายชายหญิง	ก็ชวนกันวิ่งมาสับสน
เอิกเกริกไปทุกตำบล	ชายหญิงนั่งปนเบียดกัน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเพราเพริศเฉิดฉัน
เห็นคนมามากครามครัน	จึ่งจับหนังว่ายังทันใด
จับบทเมื่อกุมารพาลเกี้ยว	เลี่ยงเลี้ยวชวนสนิทพิสมัย
นางมิได้ปลดปลงลงใจ	บทกุมารโลมเล้าไปมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เศรษฐีพระยารีพร้อมหน้า
หญิงชายบรรดาที่ได้ทัศนา	เร่งหฤหรรษาพ้นนัก
ด้วยได้ฟังกังวานดาหลัง	บทบาทที่ว่ายังก็แหลมหลัก
/*261ทั้งรูปทรงโอ่อ่าก็น่ารัก	มาประจักษ์จับตายาใจ
บ้างชมโฉมว่างามดั่งเทวา	บ้างชมจริตกิริยาอัชฌาสัย
บ้างชมเสียงว่าพากย์เพราะเสนาะใจ	ทั้งรูปภาพแลวิไลรจนา
ที่หญิงสาวนิ่งนึกในใจ	วันนี้เราจะตามไปหา
ถ้าดาหลังมิได้เมตตา	จะผูกคอแบหลาให้บรรลัย
ที่เป็นแม่หม้ายไม่อายจิต	ทำและเลียมเทียมสนิทพิสมัย
ทิ้งห่อบุหงามาทันใด	ให้ถูกตัวดาหลังด้วยใจรัก
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
เห็นนารีปฏิพัทธ์ประหวัดรัก	เบือนพักตร์ยิ้มยั่วเพราคม
แล้วชายนัยเนตรให้สบตา	แก่นางเจตนาจะใคร่สม
แล้วหยิบห่อบุหงาขึ้นมาดม	ยิ้มคมซัดคิ้วให้ทันที
แล้วจับหนังขึ้นพากย์ต่อไป	จนไก่กระชั้นส่งเสียงศรี
ดาหลังเลิกหนังทันที	แล้วดับอัคคีทันใด
มิสามะงาหรัดบอกเศรษฐี	ข้าจะลาไปที่อาศัย
เศรษฐีจึงว่าอย่าเพ่อไป	ให้รางวัลแพรพรรณกับเงินตรา
มิสามะงาหรัดรับเอาทันที	แล้วจรลีมายังเคหา
แบกจอหอบหนังรุงรังมา	หักร่อระร่าด้วยเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงชนชาวกรุงบุรีศรี
เห็นเลิกหนังแล้วก็จรลี	ก็ชวนกันไปที่อยู่แห่งตน
ทั้งหญิงชายแม่หม้ายแก่ชรา	ก็เดินพูดกันมาตามถนน
/*262บรรดาเห็นมิเว้นสักตัวคน	จนลืมตนหลงบ้านไม่สมประดี
บรรดาสาวที่คิดพิสมัย	ครั้นลับตาผู้ใหญ่แล้วดอดหนี
ได้แป้งหอมกระแจะน้ำมันดี	ผ้าสีน้ำกุหลาบแล้ววิ่งไป
ครั้นทันค่อยเดินตามมา	ครั้นถึงเคหาที่อาศัย
ดาหลังขึ้นยังบันได	จึ่งไปในห้องสำราญกาย
จึ่งเห็นมิสามะงาหรัด	ประจงจัดฉางหนังนั้นมากหลาย
ฝูงนางนารีไม่ขวยอาย	จึ่งจุเรียกพี่ชายมารับเอา
ครั้นมิสาเหลียวมาส่งของให้	ว่าช่วยให้ดาหลังโฉมเฉลา
พี่จงเมตตามารับเอา	แล้วทำว่าข้าเจ้าจะด่วนไป
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหราอัชฌาสัย
จึ่งว่าแก่สาวสรรมาทันใด	ซึ่งข้าจะรับไว้ไม่ชอบกล
สิ่งของประสงค์เจ้าจงมา	ครั้นผิดตัวผิดฝาไม่เป็นผล
เจ้าอย่าเพ่อรีบร้อนจรดล	จะบอกยุบลให้แจ้งใจ
ว่าแล้วขึ้นไปบนเคหา	จึ่งแจ้งกิจจาแถลงไข
แล้วกระแอมแย้มสรวลเป็นนัย	ว่าลาภใหญ่มาถึงวันนี้
ขอเชิญเสด็จไปยังบันได	จะได้เห็นชมเล่นเกษมศรี
ของวิเศษตระการอย่าดีติ	ข้าจะลาภูมีไปนิทรา
ว่าแล้วขึ้นบนหอกลาง	จึ่งวางกายเอนอิงพิงฝา
ด้วยกำลังเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า	ก็ม่อยนิทราหลับไป
ฯ ๑๐ คำ
/*263๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมพิสมัย
จึ่งย่างเยื้องยุรยาตรคลาไคล	ไปยังบันไดฉับพลัน
จึ่งเห็นพวกสาวเหล่าสตรี	พระชื่นชมยินดีหฤหรรษ์
แล้วจึ่งปราศรัยไปพลัน	ขอเชิญนางสาวสรรเจ้าขึ้นมา
ขอบใจเจ้าอุตส่าห์มาถึงพี่	มานั่งอยู่ไยที่นี่ขนิษฐา
ขึ้นมาพูดเล่นเจรจา	กินสลาสักหน่อยจึ่งค่อยไป
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงสาวได้ฟังยิ่งพิสมัย
มาซับซาบอาบอกตกใจ	ลางคนขึ้นไปดั่งวาจา
ครั้นถึงจึงส่งของให้	แล้วอายใจม่ายเมียงก้มหน้า
ลางคนทำกลมารยา	ฝากแต่ของมาไม่ขึ้นไป
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรับของที่นางให้
แล้วยุดมือพามายังห้องใน	พูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
จึ่งว่าขอบใจที่ให้ของ	คุณน้องเจ้าอยู่กับพี่
ไม่มีสิ่งสนองไมตรี	จะฝากรักภักดีกันสืบไป
แล้วสัพยอกหยอกเย้ายียวน	เลียมลวนด้วยความพิสมัย
ดาหลังสุขเกษมเปรมใจ	รายร้อนไปทุกนารี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงสาวปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ด้วยสมความปรารถนาทุกนารี	แล้วจึ่งชุลีลาคลาไคล
ชวนกันรีบเร่งดำเนินมา	ครั้นถึงเคหาที่อาศัย
/*264จึ่งตกแต่งของกินทันใด	หวังจะให้ดาหลังดั่งใจจง
บิดามารดาคณาญาติ	ก็พลอยพิศวาสใหลหลง
เป็นใจด้วยดาหลังโฉมยง	ชวนกันบรรจงแต่งมา
บรรดาที่คิดพิสมัย	ทั้งสาวแก่แม่หม้ายหนักหนา
หาของกำนัลบรรจงมา	จะขอพบเจรจารู้จักกัน
มาถึงขึ้นไปบนเคหา	ชื่นชมปรีดาหฤหรรษ์
บ้างชอบใจกับมิสามะงานั้น	ครั้นพบพูดจากันทันใด
บ้างเข้าไปหาดาหลัง	จึ่งนั่งเจรจาปราศรัย
แล้วเอาของกำนัลให้ทันใด	ชวนสนิทเป็นมิตรไมตรี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังอำไพใสศรี
เห็นผู้หญิงนำของมามากมี	จึ่งกล่าววาทีปราศรัยมา
ขอบใจที่เอาของมาให้	แล้วโอภาปราศรัยไปถ้วนหน้า
ที่แก่ก็พูดไปแต่วาจา	ที่สาวนั้นปราศรัยในกระบวน
แล้วยกเอาสลามาให้	เชิญกินตามได้ของชาวสวน
ทำทีเย้าหยอกยียวน	ที่ไม่ควรขอสมาอย่าถือกัน
ที่แม่หม้ายแลสาวบรรดามา	ทำมารยาควักค้อนแล้วผินผัน
บ้างยิ้มละไม่ชายตาสบกัน	แลก้มหน้าเมียงมันสะเทิ้นอาย
อันความสนิทเสน่หา	มาปักอกตรึงตราไม่รู้หาย
ครั้นจะไปให้คิดเสียดาย	จะอยู่ช้าก็อายวิญญา
จึ่งผินหน้าอำลาคลาไคล	แต่ตัวไปใจคิดเสน่หา
ทั้งสาวแก่แม่หม้ายบรรดามา	ส่งของอัตราไม่เว้นวัน
/*265ถ้าดาหลังไปเล่นงานที่บ้านใด	เมี่ยงหมากแต่งไว้ให้ที่นั่น
ด้วยเป็นคนคุ้นเคยรู้จักกัน	บ้างผูกพันเป็นมิตรไมตรี
ที่ยังไม่รู้จักก็ทักถาม	บอกนามดาหลังโฉมศรี
จนรู้ถึงปาเตะเสนี	จึ่งสั่งทนายตัวดีไปทันใด
ให้เร่งไปหาดาหลัง	มาเล่นหนังยังจวนจงได้
ทนายอำลาแล้วคลาไคล	ไปหาดาหลังดั่งจินดา
ครั้นมาถึงบ้านทันใด	ก็ขึ้นไปยังในเคหา
แล้วจึ่งบอกความตามสั่งมา	ว่าท่านมหาเสนาให้เชิญไป
วันนี้จะหาไปเล่นหนัง	ท่านจงไปยังจวนที่อาศัย
ดาหลังจึ่งว่ามาทันใด	ต่อสิ้นแสงอโณทัยคะไคลคลา
ทนายนั้นก็กลับมายังบ้าน	กวาดจัดสะอ้านโอ่อ่า
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	ก็คอยท่าดาหลังจะคลาไคล
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมพิสมัย
ครั้นเวลาสายัณห์ลงไรไร	ก็ไปสรงน้ำชำระกาย
แล้วทาแป้งแต่งพักตร์ประอก	นุ่งยกเฟื้อยชายโอ่อ่า
คาดเข็มขัดจำรัสตา	ทัดอุบะบุหงาปะกัน
สะพักผ้าสีตองยองยง	แล้วบรรจงจับชายผายผัน
ลงจากเคหาฉับพลัน	มายังบ้านปาเตะทันใด
ฝ่ายมิสามะงาหรัดจึ่งจัดหนัง	แบกรุงรังเดินขวักไขว่
วานเด็กซ่วยหามตามไป	มาถึงบ้านเสนาในทันที
จึ่งกางหนังตั้งจอดั่งจินดา	แล้วมาใส่เพลิงเถกิงสี
/*266ให้กลองเบิกโรงขึ้นทันที	พอปาเตะเสนีออกมา
ฝูงคนยัดเยียดเบียดกัน	ถุ้งเถียงตีรันกันฉาวฉ่า
ครั้นสงบเสียงวิวาทวาทา	ดาหลังจับหนังขึ้นเชิดชู
พลางประดิษฐ์คิดบทกำหนดเรื่อง	ยักเยื้องตามทำนองแล้วยังอยู่
จึ่งพากย์เมื่อกุมารโฉมตรู	สมสู่ด้วยนางในอุทยาน
แรกรักสมสนิทพิศวง	เป็นกรรมจำนงมาจงผลาญ
ให้นางสิ้นชีพบรรลัยลาญ	พระกุมารไม่เป็นสมประดี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปาเตะปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งฝูงชนชาวเมืองก็ยินดี	บ้างชมบทชมเสียงมี่อึงไป
ปาเตะนึกถวิลจินดา	ว่าดาหลังคนนี้มาแต่ไหน
รูปทรงส่งศรีก็วิไล	สุรเสียงไพเราะเสนาะนัก
บทบาทก็ประหลาดหนักหนา	ทั้งท่วงทีกิริยาก็แหลมหลัก
เห็นคมสันองอาจประหลาดนัก	ไม่เกรงศักดิ์เราผู้เสนี
น่าจะเป็นหน่อเนื้อกษัตรา	ผลัดซัดเข้ามาในกรุงศรี
จึ่งพิศเพ่งเล็งทั่วทั้งอินทรีย์	ให้มีความเสน่หาอาลัย
จำเราจะเข้าไปกราบทูล	นเรนทรสูรปิ่นภพเป็นใหญ่
ด้วยพระองค์ไม่สบายพระทัย	จะได้ทอดพระเนตรเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
เห็นสมควรจวนรุ่งราตรี	จึ่งลาโรงดับอัคคีทันใด
จึ่งให้มิสามะงาหรัด	ไปแจ้งอรรถแก่ปาเตะผู้เป็นใหญ่
/*267ว่าเราจะลาคลาไคล	ไปยังเคหาสถานเรา
มิสามะงาหรัดครั้นได้ฟัง	ทำระเสิดระสังวิ่งเหยาะเหย่า
ครั้นถึงจึ่งพินอบหมอบเทา	ประสานมือว่าข้าเจ้าจะลาไป
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งถามว่าเจ้ามาแต่เมืองใด	ดาหลังเป็นไรไม่ขึ้นมา
มิสามะงาหรัดก็แก้ไข	ว่าดาหลังเป็นลมให้วิงหน้า
พี่น้องสองคนดั้นด้นมา	เดิมข้าอยู่ปันจะรากัน
เป็นดาหลังชาวหนังแต่น้อยมา	เที่ยวเล่นทุกพาราเขตขัณฑ์
เปรมจิตเป็นนิจทุกนิรันดร์	แต่พอได้รางวัลเลี้ยงอาตมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะได้ฟังมิสาว่า
ยิ้มแล้วจึ่งกล่าวคำมา	เราจะชักพาเจ้าเข้าไป
ให้เล่นหนังยังหน้าพระที่นั่ง	ดาหลังจะว่าเป็นไฉน
พระผู้ปิ่นพิภพเวียงชัย	ต้องประสงค์จะใคร่ทัศนา
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดก็หรรษา
จึ่งว่าตามแต่ท่านเสนา	ดาหลังจะว่าไรมี
ปาเตะก็หยิบเอาผ้ากับเงินตรา	ให้รางวัลดาหลังโฉมศรี
มิสาก็รับมาทันที	แล้วลาเสนีคลาไคล
มายังดาหลังมิได้ช้า	จึ่งเอากิจจาแจ้งแถลงไข
ดาหลังได้ฟังก็ดีใจ	จึ่งไปยังที่สำนักด้วยพลัน
/*268ฝ่ายมิสามะงาหรัดก็หาบหาม	เร่งรีบเดินตามขมีขมัน
ครั้นถึงขึ้นบนเคหาพลัน	วางหนังลงไว้ทันใด
จึ่งไปสนิทนิทรา	ด้วยเหนื่อยมาก็นอนหลับใหล
ดาหลังเฉิดโฉมประโลมใจ	ก็ไสยาสน์หลับไปมิได้ช้า
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะชื่นชมเป็นหนักหนา
ครั้นรุ่งรางสว่างพระสุริยา	จะไคลคลาไปเฝ้าเจ้าธรณี
จึ่งนุ่งสมปักเกี้ยวผ้าขาว	เรียกหาบ่าวไพร่อึงมี่
เหล่าทนายบ่าวไพร่มาทันที	จึ่งรีบจรลีเข้ามา
๏ ครั้นถึง	ซึ่งท้องพระโรงฝ่ายหน้า
ปาเตะจึ่งคลานเข้ามา	กราบเกล้าวันทาฉับพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพกรุงไกรไอศวรรย์
พระเร่งน้อยพระทัยทรงธรรม์	เจ็ดวันมิได้ออกมนตรี
ขัดแค้นอิเหนานัดดา	ไม่รักวงศ์เทวามาหน่ายหนี
ไม่ประสงค์ในองค์พระบุตรี	เห็นไม่มีอาลัยในพงศ์พันธุ์
แต่ให้สารนัดการถึงสามครั้ง	ถ้ารักวงศ์จงสั่งจะผายผัน
ก็จะมาตามคำสัญญากัน	ที่บิดผันแกล้งลี้หนีไป
เห็นเขาไม่คิดแก่วงศา	ไม่รักศักดิ์เทวาอันเป็นใหญ่
จึ่งตัดญาติให้ขาดอาลัย	จะต้องการอะไรไยมี
พระคลั่งคลุ้มกลุ้มกลัดหวนหัน	จึ่งจรจรัลออกยังบัญชรศรี
พร้อมหมู่แสนสุรเสนี	ก้มเกล้าดุษฎีพระราชา
/*269จึ่งมีพจนารถประภาษไป	แก่เหล่าเสนาในซ้ายขวา
พระตรัสถึงอิเหนานัดดา	เขาตัดเรามิได้อาลัย
แต่ให้สารนัดการถึงสามครา	เขาจะมาตามคำก็หาไม่
อันพระบุตรีดั่งดวงใจ	ใครขอก็จะให้ดั่งจินดา
ถึงต่ำศักดิ์จะผิดประยูรวงศ์	จะแต่งการตามพงศ์อสัญหยา
ไม่อาลัยในศักดิ์เทวา	คิดแค้นวิญญาแสนทวี
ด้วยบุญลูกเราน้อยเป็นพ้นนัก	ชายจึงไม่รักเอาตัวหนี
ถึงองค์พระเชษฐาธิบดี	จะขึ้งโกรธโทษมีจะรับเอา
ที่สมวงศ์ไม่คงพิสมัย	ชายสลัดตัดไปจึ่งให้เขา
พระเชษฐาจะมาโกรธโทษเรา	ฝ่ายลูกผิดจะเข้าด้วยก็ตามใจ
ฝ่ายหมู่อำมาตย์มนตรี	ชวนกันอัญชุลีอยู่ไสว
ชวนกันขัดสนจนใจ	ก้มหน้านิ่งไปไม่พาที
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะประณตบทศรี
แล้วดูพระองค์ทรงธรณี	เห็นชอบช่องได้ทีแล้วทูลมา
ว่าบัดนี้หนังมาต่างประเทศ	เห็นวิเศษรจนาหนักหนา
ทั้งรูปภาพก็งามเพียงจะบาดตา	ทั้งคนพากย์เจรจาก็ไพเราะ
เรื่องราวที่ว่ายังกังวาน	อ่อนหวานจับใจให้เสนาะ
ข้าบาทฟังเล่นก็เห็นเพราะ	จึ่งจงเจาะมาทูลพระบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระภูมินทร์ปิ่นภพดาหา
ได้ฟังปาเตะทูลมา	พระโสมนัสสาเป็นพ้นไป
/*270จึ่งสั่งให้หาเข้ามา	เล่นยังหน้าพระลานพลับพลาใหญ่
สั่งแล้วพระหับบัญชรชัย	จึ่งตรัสไปแก่อัครชายา
บอกทั้งพระราชบุตรี	อีกสนมนารีซ้ายขวา
ว่ามีหนังมาต่างพารา	พี่ให้หามาเล่นพระลานชัย
วันนี้ชวนกันไปดูเล่น	รูปภาพบทบาทจะเป็นไฉน
พระเห็นธิดาโศกสร้อยละห้อยใจ	จะให้ทอดทัศนาเปรมปรีดิ์
ฯ ๗ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะมีความเกษมศรี
สั่งให้ปลูกโรงหนังหันที	กวาดจัดที่ทางให้สำราญ
แล้วมาแต่งพลับพลาชัย	ผูกมูลี่ปูพรมกั้นม่าน
สั่งตำรวจพลันมิทันนาน	ให้รีบไปบ้านดาหลังพลัน
บอกว่ารับสั่งให้หา	ให้ดาหลังเข้ามาขมีขมัน
ยังหน้าพระลานด้วยพลัน	พระทรงธรรม์จะทอดพระเนตรงาน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำรวจครั้นได้ฟังสาร
ประนมนิ้วรับคำมิทันนาน	แล้ววิ่งลนลานออกไป
ครั้นถึงซึ่งบ้านดาหลัง	ก็ขึ้นยังเคหาที่อาศัย
จึ่งบอกไปพลันทันใด	มีรับสั่งให้หาไปเล่นงาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังเกษมศานต์
จึ่งสั่งมิสามะงาหรัดให้จัดการ	จะเล่นงานหน้าที่นั่งอย่านอนใจ
ฝ่ายมิสามะงาหรัดแสนกล	ทำละลานละลนขวักไขว่
/*271ไปหอบเอาหนังมาตังไว้	บัดเป่าผงไผ่มิให้มี
ฝ่ายข้างตำรวจก็กลับมา	ยังหน้าพลับพลาชัยศรี
จึ่งบอกปาเตะเสนี	ว่าบัดนี้ดาหลังจะเข้ามา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมเสน่หา
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	จึ่งสระสรงคงคาทันใด
แล้วทาแป้งอำพันจันทน์ปรุง	กลิ่นฟุ้งจับจิตพิสมัย
ประทรวงแล้วทัดพวงมาลัย	เพ่งพิศประไพเพราตา
แล้วนุ่งผ้าบุหงารังเกศ	ใส่แหวนเพชรเทศดีมีค่า
คาดเข็มขัดสุวรรณรจนา	สะพักผ้าม่วงอรชรใจ
เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	ถือเช็ดหน้าแสดสีแสงใส
ลงจากเคหาทันใด	จับชายกรายกรีดดำเนินมา
ครั้นถึงที่ท้องแถวถนน	ฝูงคนแลตะลึงไปทุกหน้า
ฝ่ายมิสามะงาหรัดผู้ปรีชา	แบกหนังเข้ามาทันที
ดาหลังเร่งดำเนินเดินไป	แล้วชายนัยเนตรดูสาวศรี
เห็นรูปโฉมโอ่เอี่ยมสะอาดดี	จึ่งทำทียิ้มพรายชายตามา
ครั้นลับเนตรซัดคิ้วให้เป็นนัย	แล้วแกล้งไส่ไคล้หยอกมิสา
เสสรวลชวนเล่นเจรจา	รวดมาตามถนนที่จรลี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงชาวกรุงบุรีศรี
ทั้งสาวแก่แม่หม้ายไพร่ผู้ดี	เห็นดาหลังจรลีดำเนินมา
ชวนกันเพ่งพิศตะลึงหลง	พิสมัยในทรงที่โอ่อ่า
/*272บ้างชมว่างามดั่งเทวา	บ้างชมกิริยาที่กรีดกราย
บรรดาที่สบนัยนา	ให้มีความเสน่หาไม่เหือดหาย
บ้างก้มหน้าขวยเขินสะเทินอาย	บ้างชะม้ายชายดูตามมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเกษมสันต์หรรษา
ครั้งถึงราชฐานพระผ่านฟ้า	เข้าในทวาราทันที
ครั้งถึงขึ้นไปบนโรงหนัง	เห็นคนนั่งแน่นอึงมี่
จึ่งรับหนังจากมิสาทันที	วางทอดตามที่เป็นเรื่องมา
แล้วนั่งสนทนาพาที	ทั้งสองยินดีเป็นหนักหนา
คอยรับเสด็จพระราชา	ยังหน้าโรงหนังทันใด
ฯ ๖ คำ
/*272๏ บัดนั้น	สาวสรรกำนัลน้อยใหญ่
ชวนกันสุขเกษมเปรมใจ	ด้วยไม่เคยเห็นหนังต่างพารา
บอกกันมี่อึงคะนึงไป	ชวนกันดีใจเป็นหนักหนา
ครั้นสายัณห์บังควรเวลา	ก็ตกแต่งกายาประกวดกัน
อาบน้ำทาแป้งแต่งพักตร์	เกล้ามวยปิ่นปักบรรจงปั้น
แล้วสอดแซมบุหงาต่างพรรณ	เลือกสรรนุงห่มให้สมกาย
ทำระเมียรเจียนจริตกิริยา	แล้วนวยนาดยาตราให้เฉิดฉาย
มานั่งเป็นระเบียบเรียบราย	บ้างเตรียมเครื่องคอยถวายพระราชา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีทั้งสองเสน่หา
ครั้นสายัณห์ตะวันเย็นก็ไคลคลา	ไปสระสรงคงคาวารี
/*273แล้วทรงสำอางอวลอบ	กลิ่นตระหลบจับองค์นางโฉมศรี
แล้วทรงผ้าเครือกระบวนอย่างดี	สะพักสีทัลทิมพริ้มพราย
ละอออองผ่องพักตร์ปลั่งเปล่ง	ดั่งบุหลันวันเพ็งจำรัสฉาย
เป็นที่ชื่นชมอารมณ์ชาย	ใครได้เห็นเป็นขวัญนัยนา
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	มายังพระชนนีทั้งห้า
คอยเสด็จบิตุรงค์ไคลคลา	ไปยังพลับพลาโรงงาน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ถึงเฉลาจวนสนธยากาล	พระภูบาลเสด็จจรลี
กับเอกอัครชายาทั้งห้า	อีกองค์พระธิดาโฉมศรี
กับสนมกำนัลนารี	ตามเสด็จภูมีคลาไคล
ฯ ๔ คำ
๏ ครั้นถึงเสด็จขึ้นพลับพลา	เสนากราบเกล้าอยู่ไสว
พระเสด็จลงจากอาสน์อำไพ	จึ่งตรัสไปให้พาดาหลังมา
มนตรีกราบเกล้าแล้ววิ่งไป	บอกดาหลังว่ารับสั่งให้หา
ดาหลังจึ่งคลานเข้ามา	ตรงหน้าพระที่นั่งทันที
ฯ ๔ คำ
๏ ครั้นถึงยอกรบังคม	นบนิ้วประนมเหนือเกศี
แล้วถวายบังคมก้มดุษฎี	แล้วชายดูภูมีกษัตรา
เห็นท้าวดาหาฤทธิรงค์	เหมือนพระสุริย์วงศ์นาถา
พระรำลึกถึงองค์พระบิดา	อัสสุชลคลอนัยนาแล้วถอนใจ
ฯ ๔ คำ
/*274๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพดาหาเป็นใหญ่
จึ่งมีพจนารถตรัสไป	ปราศรัยไถ่ถามเนื้อความมา
เขาระบือฦๅเล่าดาหลัง	เล่นหนังสนุกหนักหนา
เราจึ่งให้หาเข้ามา	จะทอดทัศนาให้เปรมปรีดิ์
แล้วเพ่งทิศดูรูปทรง	อีกทั้งส่งสง่าราศี
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	ให้มีความเสน่หาอาลัย
ด้วยเป็นน้ำเนื้อเชื้อวงศ์	หากพระองค์มิได้สงสัย
เผอิญมาดลหฤทัย	เห็นกันจึ่งให้คิดเมตตา
จึ่งเรียกเอาเสื้อผ้าแพรพรรณ	กับเงินตรามารางวัลหนักหนา
เสนีเอาของรางวัลมา	ประทานหน้าที่นั่งทันที
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังอำไพใสศรี
ก้มเกล้าประณตดุษฎี	รับของที่พระราชทานมา
แล้วกราบเบญจางคประดิษฐ์	สุจริตต่อท้าวดาหา
นึกว่าสมเด็จพระบิดา	แล้วหยิบของออกมาทันที
ส่งให้พี่เลี้ยงมิได้ช้า	แล้วให้มาใส่เพลิงเถกิงสี
จึ่งขึ้นบนโรงหนังทันที	มีความยินดีปรีดา
แล้วจับรูปภาพขึ้นชูเชิด	เยื้องกรายฉายเฉิดเป็นหนักหนา
ประจงบทกำหนดเป็นเรื่องมา	ตั้งเมื่อกุมาราไปชมไพร
ชมไม้อยู่ในป่าชัฏ	แล้วเที่ยวไปพนัสป่าใหญ่
ชมคีรีห้วยธารสำราญใจ	ชมวิหคนกไม้นานา
/*275แสนประดิษฐ์คิดบทให้ไพเราะ	ประจงพากย์เสนาะเป็นหนักหนา
สุรเสียงแจ้วเจื้อยจับวิญญา	แต่บรรดาคนฟังให้งวยงง
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านพิภพดาหาสูงส่ง
อีกอัครชายาทั้งห้าองค์	กับฝูงอนงค์กำนัลใน
อีกทั้งเสนาบรรดาฟัง	ได้ยินเสียงดาหลังก็หลงใหล
ทั้งบทบาทก็เพราะพร้องต้องใจ	ทั้งรูปภาพก็วิไลรจนา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเกษนสันต์หรรษา
เห็นพระเบิกบานสำราญวิญญา	จึ่งว่ายังตั้งต่อเป็นเรื่องไป
จงจิตประดิษฐ์คิดเรื่อง	แล้วยักเยื้องทำนองส่งเสียงใส
หวังจะให้ท้าวดาหาชอบพระทัย	แล้วชายเนตรดูไปบนพลับพลา
พระหวนคิดถึงระเด่นบุตรี	ป่านฉะนี้จะรุ่นดรุณหนา
จะทรามคู่สู่สมภิรมยา	ดวงยิหวาจะอยู่แห่งใด
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ประตาระกาหลาเป็นใหญ่
ซึ่งเป็นบรมองค์ทรงชัย	สถิตในชั้นฟ้าดุษฎี
แจ้งว่าอิเหนานัดดา	พลัดเข้ามาอยู่ในกรุงศรี
จำจะให้เห็นองค์นางเทวี	คิดแล้วแผลงฤทธีเหาะมา
๏ ครั้นถึง	ลงยังกรุงพิชัยดาหา
จึ่งนฤมิตเป็นลิปางมิได้ช้า	คลานเข้ามาตรงหน้านางเทวี
ฯ ๖ คำ
/*276๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุษบาโฉมศรี
ครั้นเหลือบเห็นลิปางยาวรี	มารศรีก็ร้องขึ้นทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	นางบาหยันนารีศรีใส
ให้ส้าเหง็ดไปจุดโคมมาทันใด	เอาไปส่องดูบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงนางโฉมศรี
จึ่งวิ่งไปจุดอัคคี	ส่องดูมิได้เห็นสิ่งไรมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมเสน่หา
เห็นแสงเพลิงสว่างบนพลับพลา	พระราชาเหลือบแลแปรไป
พระส่ายสอดลอดลัดทัศนา	เห็นโฉมวนิดาก็หลงใหล
ให้ตะลึงแลลานละเลิงไป	จนง่าหนังยั้งไว้ไม่สมประดี
เพลิงสมรมาร้อนรุมอุระรึง	ปักตรึงตลอดทรวงพระโฉมศรี
จึ่งพากย์บทขับชมพระบุตรี	พี่เลี้ยงรู้ทีในกิริยา
จึ่งหยิกเพลาสั่นชงฆ์เข้าทันที	ภูมีจึ่งกลับไปชมป่า
คนฟังคิดว่าพลั้งไม่สงกา	พระได้สติจึ่งพากย์ต่อไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
พระเร่งเกษมศานต์สำราญใจ	ภูวไนยมิได้จะนิทรา
พระเอนอิงพิงเขนยฉับพลัน	พระทรงธรรม์ใส่โสมนัสสา
ทอดพระเนตรจนพระสุริยา	เรืองรองส่องฟ้าราตรี
/*277จึ่งสั่งดาหลังให้เลิกหนัง	เสด็จกลับเข้ายังปราสาทศรี
ห้าองค์อัคเรศก็จรลี	ทั้งสนมนารีก็ตามมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังปั่นป่วนครวญหา
เห็นพระองค์ลงจากพลับพลา	จึ่งเลิกหนังตั้งตาดูไป
แลจนลับคลองนัยนา	จะเห็นองค์พระธิดาก็หาไม่
ให้ระทวยระทดสลดใจ	แล้วทอดถอนฤทัยไปมา
ฝ่ายมิสามะงาหรัดก็จัดหนัง	แบกหอบรุงรังขึ้นใส่บ่า
กับของพระราชทานมา	มีความปรีดาเป็นพ้นไป
ดาหลังย่างเยื้องจรลี	จะมีสมประดีก็หาไม่
ให้ฉุกจิตคิดน้อยพระทัย	เดินไปตามทางพลางตรึกตรา
ครั้นว่าคลาไคลไปถึงบ้าน	ให้ร่านร้อนฤทัยเป็นหนักหนา
เสด็จเข้าที่ไสยา	แล้วถามประสันตาผู้ร่วมใจ
เมื่อแสงเพลิงจำรัสชัชวาล	พี่เห็นองค์เยาวมาตย์ฤาไฉน
พักตร์น้องต้องจับกับแสงไฟ	ยังติดใจน้องอยู่ตรึงตรา
ทรงโฉมประโลมลานสวาท	นลาฏเลิศล้ำเลขา
องค์เอี่ยมเลียมลานโสภา	กิริยาแช่มช้อยละมุนละไม
อันนางในแว่นแคว้นแดนชวา	แต่ได้เห็นมาไม่เปรียบได้
พริ้งพร้อมดังคะกล่อมกลืนไว้	ใต้ฟ้าจะหาไหนมาเทียมทัน
ดั่งเอกองค์อัปสรกัลยา	ยาตรฟ้ามาแต่กระยาหงัน
ทำไฉนจะได้ดั่งสำคัญ	ให้รัญจวนใจน้องไปมา
น้องไม่ห้ามทนความรักได้	ค่ำวันนี้น้องจะใคร่ไปหา
/*278เราสิขอไว้แต่ไรมา	ไม่ควรให้กัลยาเอองค์
หากน้องมาทำความผิด	ไม่ทันคิดด้วยกำลังหลง
ไปรักบุษบาให้ผิดวงศ์	จนพระองค์กริ้วโกรธพิโรธใจ
จึ่งกำจัดให้พลัดบุรีมา	ก็เหมือนวาสนาจะนำให้
ได้มายังนิเวศเวียงชัย	หวังจะให้บระสบพบดวงตา
ความรักอักอ่วนอารมณ์น้อง	จะลองดูตามบุญวาสนา
แม้นบุญก็คิดเมตตา	พี่ยาจะเห็นประการใด
ฯ ๒๖ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งทูลสนองไปทันใด	พระองค์ทรงไวปัญญา
จงตรึกตรองให้ชอบระบอบธรรม์	อย่าหุนหันด้วยความเสน่หา
เกลือกจะมิสมจิตที่จินดา	จะเสียคราที่คิดตรองความ
พระจงคิดหน้าระแวงหลัง	แม้นพระมิฟังข้าน้อยห้าม
จะขืนคิดจู่ลู่วู่วาม	ตามกำลังรักจะหักไป
เกลือกกรรมนำไปให้เฉินฉุก	ผู้ใดจะช่วยทุกข์ของเราได้
จ้าวข้าจะพากันบรรลัย	ตายไปไม่พ้นคนนินทา
จงหยุดยั้งชั่งใจดูก่อน	พระภูธรจงฟังข้าน้อยว่า
บัดนี้สิพลัดเสด็จมา	แต่เราจ้าวข้าสองคน
แม้ฉุกขุกเหตุเภทภัย	จะคิดอ่านแก้ไขก็ขัดสน
พระองค์จงคิดผ่อนปรน	อย่าให้จลาจลจะได้อาย
อันองค์พระนุชบุตรี	เป็นที่ประเสริฐเฉิดฉาย
เกลือกจะมิยินดีง่ายดาย	ด้วยพระองค์เป็นชายสัญจรมา
/*279ซึ่งพระจะลอบชมสมสนิท	จะผิดองค์อสัญแดหวา
เมื่อพระบิตุเรศบัญชา	จะแต่งการวิวาห์สยุมพร
พระก็ไม่ปลดปลงลงใจ	ก็แจ้งมาในศุภอักษร
บัดนี้พระจะมีอาวรณ์	จงผันผ่อนคิดดูให้จงดี
จะโหมหักลักลอบโดยหาญ	เกลือกจะอัประมาณหมองศรี
จงตรึกตรองตามคลองประเวณี	ไม่ควรที่จะบังอาจใจ
อนึ่งฝ่ายพระบาทท้าวดาหา	จะแจ้งว่าพระมาก็หาไม่
จะไม่พ้นราคีมีภัย	อรไทก็ไม่พ้นนินทา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
อันถ้อยคำที่ร่ำพรรณนา	น้องแจ้งวิญญาทุกประการ
สุดอกที่จะทนรักรอด	ตลอดทรวงน้องร้อนดั่งเพลิงผลาญ
พ้นที่จะผ่อนปรนทนทาน	จะให้น้องคิดอ่านประการใด
แม้นน้องมิเป็นไมตรี	จะสู้ตีตนตายเสียก่อนไข้
จะทนเวทนาไปว่าไร	ให้ระกำช้ำใจทุกเวลา
จะรอรักหักใจก็ใช่ที่	ทั้งนี้สุดแต่วาสนา
แม้นพระมิทรงพระเมตตา	เมื่อเวรามีแล้วก็ตามกรรม
ความทุกข์ของน้องถึงเพียงนี้	พี่ยังไม่ช่วยอุปถัมภ์
จะให้น้องรอรั้งฟังคำ	จะกลับซ้ำห้ามน้องให้แพ้ใจ
นี่ฤาผู้อื่นจะช่วยคิด	แต่พี่ยังบิดเบือนเสียได้
หากว่าพี่ไม่มีอาลัย	เป็นใจพี่บ้างก็เหมือนกัน
อันความทุกข์น้องนี้พี่ไม่เห็น	จะเป็นแต่เพื่อนสุขเกษมสันต์
/*280ร้อนจิตเป็นพิษไฟกัลป์	จะกลืนกลั้นความรักไว้อย่างไร
ถึงชีวิตจะเจียนจากร่าง	จะลอบไปหานางให้จงได้
ท้าวมิได้โปรดปรานประการใด	น้องไม่อาลียแก่ชีวี
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาทูลปลอบเป็นถ้วนถี่
พระองค์จงทรงปรานี	อันจะมิร่วมร้อนอย่าสงกา
ทุกข์ของพระองค์ทั้งนี้	ใช่ที่จะไม่เป็นทุกขา
ถึงชีวิตจะม้วยมรณา	ก็จะเห็นหน้ากันแต่สองคน
อันข้าทูลขัดทัดทาน	ด้วยเห็นการไม่จำเริญผล
จะได้อัปยศแก่ฝูงคน	พระจงคิดผ่อนปรนให้ชอบที
ขอเชิญดำเนินพระภูวไนย	เสด็จกลับคืนไปกรุงศรี
ทูลองค์พระชนกชนนี	ให้มีเครื่องราชบรรณาการมา
ตามประยูรญาติประเวณี	เห็นทีจะไม่สูญปรารถนา
ที่งพระองค์ผู้ทรงนครา	ก็จะพ้นนินทาว่าร้าย
ทำโตยสุภาพไม่หยาบหยาม	เห็นจะได้โดยงามด้วยง่าย
พระยศจะประเสริฐเพริศพราย	จะขจายทั้งแคว้นแดนชวา
จะเป็นที่สรรเสริญแก่ฝูงคน	ทั้งสกลโลกแหล่งหล้า
จะทำให้อดสูหมู่ประชา	เสียดายวงศ์เทวายิ่งนัก
แม้นมิหยุดยั้งฟังความ	จะวู่วามทำการหาญหัก
ถึงจะได้ก็ไม่งามพักตร์	พระทรงศักดิ์จงคิดแต่บังควร
ฯ ๑๖ คำ
/*281๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังก็ปั่นป่วน
อะไรพี่มาเซ้าซี้ชวน	จะให้น้องด่วนรีบร้นไปพารา
ถึงกระนี้แล้วยังมิหนำ	จะซ้ำให้จำเสน่หา
แต่อยู่ใกล้ยังไม่วายเวทนา	จะจำไกลวนิดากลใด
ทั้งท่าทางก็ไม่รู้ที่สำคัญ	จะพากันดั้นด้นไปหนไหน
กว่าจะถึงกุเรปันกรุงไกร	ที่ไหนจะได้รอดชีวี
ด้วยความรักเสียดสลักทรวง	จะไม่ล่วงไปถึงกรุงศรี
กระนี้ฤาพี่เรียกว่าปรานี	พี่ช่างอุบายเห็นชอบกล
อันใจน้องกลับไปพารา	น่าที่มรณาอยู่กลางหน
ช่างคิดประดิษฐ์ผ่อนปรน	สมที่เป็นคนอารี
ซึ่งว่าจะร่วมทุกข์น้อง	ก็ต้องตามคำของพี่
อาวรณ์ร้อนนักดั่งอัคคี	พระเบือนพักตราหนีตะลึงไป
นิ่งนอนอ่อนระทวยทั้งกายา	จะนิทราสมประดีก็หาไม่
แต่แดดาลร่านร้อนสะท้อนใจ	คะนึงในให้คลั่งถึงเทวี
โอ้นางสายสมรอรไท	ทำไฉนจะเห็นในอกพี่
พี่รักเจ้าเท่าชีพชีวี	มารศรีไม่แจ้งกิจจา
ทำไฉนจะสมภิรมย์น้อง	ร่อมห้องสนิทเสน่หา
ถึงมิได้อิงแอบแนบนิทรา	แต่พอได้พจนาด้วยเยาวมาลย์
จะแจ้งร้อนผ่อนทุกข์ที่เรียมถวิล	ให้สุดสิ้นซึ่งโศกสงสาร
ร้อนจิตเพียงพิษอสุนีกาฬ	ให้ร่านร้อนรุมรึงสกนธ์กาย
เมื่อแสงเพลิงจับพักตร์อัคเรศ	ยังติดเนตรพี่อยู่ไม่รู้หาย
โฉมเฉลาเยาวลักษณ์ของพี่ชาย	เจ้าสายสุดที่รักไม่เห็นใจ
/*282ความรักหนักอกก็สุดจิต	สุดคิดที่จะทนรักได้
เจ้าดวงยิหวาไม่อาลัย	จะให้พี่ทนเทวศอยู่เอกา
พระสะท้อนถอนใจจาบัลย์	รัญจวนหวนไห้ละห้อยหา
ยามใดพี่จะได้สนทนา	พี่จะแจ้งกิจจาให้น้องฟัง
แม้นมิได้สู่สมชมชิด	อย่าคิดว่าพี่จะคืนหลัง
พี่มิได้อาศัยแก่ชีวัง	จะเอาความรักตั้งเป็นสัจจา
จะขอเอาชีวิตมาแลกรัก	ให้ประจักษ์ในความเสน่หา
แต่กลิ้งกลับอยู่กับที่ไสยา	จะนิทราเป็นสุขก็ไม่มี
ฝูงหญิงที่เคยไปมาหา	มานั่งสะพรั่งท่าพระโฉมศรี
พระไม่เยื้อนพจนาพาที	แต่โศกีอยู่กับที่ไสยา
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงที่เคยไปมาหา
เห็นดาหลังสนิทนิทรา	มิได้เเจ้งกิจจาประการใด
คิดว่าเขาไปเล่นงาน	เหน็ดเหนื่อยหมอบกรานไม่สงสัย
ครั้นคอยอยู่ท่าเห็นช้าไป	ถ่ายแต่ของไว้แล้วไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังปั่นป่วนหวนหา
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	พระราชาค่อยได้สมประดี
จึ่งยาตรามาเข้าที่สรง	ชำระองค์ด้วยชลอันใสศรี
แล้วทรงสำอางกลิ่นทั้งอินทรีย์	แล้วทรงผ้าตานีม่วงล่องจวนทอง
คาดปั้นเหน่งเพชรจำหลักลาย	เฉิดฉายไม่มีใครเทียมสอง
สะพักผ้าชมพูดูใยยอง	ดั่งเทเวศจากห้องวิมานมา
/*283แล้วเหน็บกริชอันเรืองฤทธิรงค์	ทัดอุบะตันหยงโอ่อ่า
จึงจับชายกรายกรีดดำเนินมา	ลงจากเคหาทันใด
ฝ่ายว่ามิสามะงาหรัด	รีบรัดจัดหนังอยู่ขวักไขว่
แล้วแบกหอบหามตามไป	ลงจากบันไดทันที
เดินมาตามแนวแถวถนน	ฝูงคนทักถามอึงมี่
ว่าดาหลังเล่นงานเมื่อวานนี้	พระภูมีโปรดปรานประการใด
ดาหลังฝืนสติตอบมา	พระผ่านฟ้ามิได้ตรัสเป็นไฉน
แต่ประทานแพรพรรณอันพึงใจ	ได้ตามสมควรกับพักตรา
ทำแกล้งแสร้งเสสรวลพาที	หยอกชาวธานีไปถ้วนหน้า
แล้วว่าบังคมควรจะด่วนลา	ไปคอยท่ารับเสด็จพระภูวไนย
ว่าแล้วรีบเร่งไคลคลา	เข้าในทวาราวังใหญ่
ก็ขึ้นยังโรงหนังทันใด	จึ่งจัดหนังตั้งไว้เป็นเรื่องมา
แล้วนั่งรับเสด็จพระภูมี	สมประดีรำลึกตรึกหา
แต่ทอดถอนฤทัยไปมา	มิได้จำนรรคาด้วยผู้ใด
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงกำนัลน้อยใหญ่
ครั้นเวลาสายัณห์ลงไรไร	เกษมศานต์บานใจทุกนารี
แต่งตัวโอ่เอี่ยมเตรียมการ	คยยรับเสด็จพระผ่านกรุงศรี
นั่งระเมียรเจียนจริตทุกนารี	หยอกเย้าเซ้าซี้อยู่ปรีดา
บ้างพูดถึงโฉมดาหลัง	คำพากย์หนังสมทรงที่โอ่อ่า
ลางคนว่าท่วงทีกิริยา	นรลักษณ์พักตราเป็นคนใน
ไม่สมหน้าที่ว่ามาต่างประเทศ	เห็นผิดเพศข้าคิดสงสัย
/*284ลางคนว่าคมสันเป็นพ้นไป	รูปโฉมวิไลโสภา
ไม่สมหน้าที่มาเป็นชาวหนัง	ฤาหน่อกษัตริย์พลัดมากระมังหนา
หากแกล้งแปลงปลอมเที่ยวมา	กิริยาอาจหาญไม่คร้ามใจ
เมื่อให้หามาหน้าพระที่นั่ง	จะละล้าละลังก็หาไม่
คลุกคลานกราบกรานดั่งคนใน	ที่เคยได้ฝึกสอนชำนาญมา
ลางคนว่าเออข้าเห็นด้วย	เห็นองอาจสะสวยเป็นหนักหนา
งามทรงงามทีกิริยา	งามพักตร์ลักขณาครบครัน
อันเหล่ากำนัลน้อยใหญ่	ก็มีใจผาสุกเกษมสันต์
นั่งคอยรับเสด็จพระทรงธรรม์	พูดกันถึงดาหลังทุกนารี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระธิดาโฉมศรี
นางเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาเข้าที่สระสรงคงคา
แล้วทรงสำอางอวลอบ	กลิ่นตระหลบไปด้วยบุหงา
ผัดพักตร์ผ่องเพียงจันทรา	มาลาแซมมวยด้วยสุวรรณ
สอดใส่ทองกรธำมรงค์	พิศทรงดั่งอัปสรสาวสวรรค์
ทรงผ้ากระบวนลายเครือวัลย์	สะพักสีต่างกันรจนา
ครั้นเสร็จก็เสด็จบทจร	ทอดกรอ่อนระทวยทั้งซ้ายขวา
มายังสมเด็จพระมารดา	คอยศรีปัตหราเสด็จจร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาชาญชัยดั่งไกรสร
ครั้นสุรียงอัสดงลงรอนรอน	พระภูธรเสด็จลงสรงวารี
น้ำกุหลาบอาบอบตระหลบองค์	แล้วทรงสุคนธรังสี
/*285มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งจรลี	ทรงภูษาอย่างดีรจนา
แล้วทรงซ่าโบะศรีสุวรรณ	พระหัตถ์ซ้ายนั้นถือเช็ดหน้า
พระหัตถ์ขวากุมกริชเทวา	แล้วยาตราไปยังพลับพลาชัย
มเหสีทั้งห้าก็ตามมา	อีกสองพระธิดาศรีใส
นักสนมกำนัลก็ตามไป	เกษมศานต์บานใจนารี
ครั้นถึงเสด็จยังพลับพลา	เสนากราบเกล้าบทศรี
ดาหลังถวายบังคมพระภูมี	แล้วจรลีจับหนังว่ายังไป
แล้วประดิษฐ์คิดบทเป็นเรื่องมา	จะขัดข้องวิญญาก็หาไม่
กลอนคล้องทำนองบทว่องไว	ไพเราะจับใจคนฟัง
พากย์เมื่อกุมารกลับมาเมือง	แล้วยักเยื้องชูเชิดบรรจงหนัง
สถิตอาสน์ไสยาสน์บัลลังก์	พระให้หวังจิตเพลินที่ชมไพร
แล้วชายนัยเนตรดูพลับพลา	ดวงยิหวาเจ้าจะอยู่แห่งไหน
หวังสวาทมาพิฆาตเอาดวงใจ	จะดำรงกายไว้ก็ไม่ตรง
จะคิดพากย์ไปก็ไม่ได้	ให้อ่อนใจอ่อนกายตะลึงหลง
แล้วพระแกล้งทำหยุดนั่งลง	จึ่งส่งหนังให้แก่ประสันตา
ว่าพี่ช่วยพากย์ต่อไป	น้องให้เป็นลมวิงเวียนหน้า
แล้วจุกเสียดเบียดเร้าขึ้นมา	ดังน้องจะสิ้นชีวาลัย
ประสันตารับหนังทันที	คิดว่าจริงมิได้สงสัย
พระมายังหลังโรงหนังทันใด	ทำใส่ไคล้เอาหัตถ์กดอุทรดู
จึ่งให้ประสันตาขึ้นว่ายัง	พระจะให้คนฟังรำคาญหู
ก็จะชวนกันไปพรั่งพรู	ที่ยังอยู่เบาบางจะหลับไป
ข้างองค์ท้าวดาหาสุริย์วงศ์	จะเอนองค์กับอาสน์จนหลับใหล
/*286พระจินดาจะเสด็จลอบเข้าไป	หาองค์อรไทพระธิดา
จึ่งแสร้งทำป่วยด้วยอุบาย	หวังจะดูแยบคายทั้งซ้ายขวา
จะมิให้ฝูงคนสงกา	ครั้นได้ช่องยาตราคลาไคล
ฯ ๒๘ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งจับหนังตั้งเชิดต่อไป	ไอจามตามทำนองอาตมา
ถ้าผิดหยุดคิดแล้วพากย์ใหม่	ก่งคอพุ้ยไปไม่อายหน้า
สุ้งเสียงก็ประลักษณ์อัปรา	แล้วเรื่องราวกล่าวมาไม่น่าฟัง
ทำเสียงใหญ่แล้วหนีบเป็นเสียงค่อย	ไม่เรียบร้อยเอาหน้ามาเป็นหลัง
พากย์เพ้อทำหน้าละล้าละลัง	ถ้าเขาสรวลแล้วก็ยังกระทั่งไอ
แล้วเฉยหน้าพากย์ฝ่าไปต่อ	จะได้ข้อเนื้อความก็หาไม่
ฝูงคนแค้นขัดกลัดใจ	นั่งฟังไม่ได้ก็ไคลคลา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพพิชัยดาหา
เห็นผิดเสียงดาหลังที่พากย์มา	จึ่งสั่งเสนาไปถามดู
ว่าดาหลังไปไหนจึ่งไม่พากย์	ให้อ้ายกากขึ้นพากย์รำคาญหู
จงเร่งไปถามมันดู	เสนาวิ่งกรูกันออกไป
ครั้นถึงจึ่งร้องถามมา	ว่าดาหลังปันหยีอยู่หาไหน
จงเร่งบอกมาทันใด	จะได้กราบทูลองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงแสนกลคนขยัน
จึ่งบอกความไปฉับพลัน	ว่าดาหลังนั้นให้ป่วยไป
/*287เป็นลมวิงเศียรเวียนหน้า	ทั้งจุกเสียดในอุราไม่พากย์ได้
อยู่ยังหลังโรงหนังนั้นไซร้	เชิญท่านไปดูให้แจ้งการ
จึ่งให้ข้านี้พากย์หนังต่อไป	กลัวจะว่างงานในพระราชฐาน
ตัวข้าก็ยังไม่ชำนาญ	จะว่างอยู่กลัวการจะเสียไป
ต่อดาหลังค่อยคลายโรคา	จะกลับมาพากย์ถวายต่อไปใหม่
ท่านมหาเสนาจงแจ้งใจ	สิ่งใดจงได้ปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังถ้วนถี่
จึ่งเข้ามาทูลทันที	ว่าบัดนี้ดาหลังป่วยไป
เป็นลมวิงเศียรเวียนหน้า	จุกเสียดอุราไม่พากย์ได้
กลัวจะค้างว่างงานพระภูวไนย	จึ่งให้พี่ชายขึ้นพากย์พลาง
ตัวนั้นบรรเทาจะเข้ามา	พากย์ถวายไปกว่าจะสว่าง
บัดนี้ยังเจ็บท้องร้องคราง	ไม่สร่างวิงเวียนพักตรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระภูมินทร์ปิ่นภพดาหา
ได้ฟังเสนาทูลมา	พระราชาจะแจ้งไม่แคลงใจ
จึ่งเสด็จขึ้นยังบัลลังก์อาสน์	พระเอนอิงพิงพาดเขนยใหญ่
ฟังไม่เพราะพร้องต้องพระทัย	ก็เคลิ้มหลับกับที่ไสยา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลถ้วนหน้า
ทั้งอำมาตย์ราชเสนา	ไม่ชอบใจต้องตาแต่สักคน
ชวนกันซบเซาหาวนอน	ขึ้นเอนทับซับซ้อนสับสน
/*288บ้างหลับใหลไม่รู้สึกตน	ลางคนนั่งบ่นไปมา
ว่าจะนอนคอยท่าดาหลัง	อ้ายเฒ่านี่น่าชังเป็นหนักหนา
ว่าแล้วก็เอนกายา	นิทราม่อยหลับไปทันที
ฝ่ายข้างสาวสรรกัลยา	ก็โกรธาด่าแช่งอึงมี่
ที่ติดการพนักงานมี	ก็เอนหลับกับที่พลับพลาชัย
ที่ไม่มีราชการก็เข้าวัง	จะนั่งอยู่ให้ชังฟังไม่ได้
ชวนกันผันผ่อนเข้าไป	ที่อยู่ในพลับพลาก็บางเบา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีโฉมเฉลา
นางวันทาพระมารดานงเยาว์	แล้วเสด็จกลับเข้าวังใน
พี่เลี้ยงก็ตามจรลี	ถึงปรางค์มณีศรีใส
จึ่งย่างเยื้องลีลาคลาไคล	ทรามวัยเข้าที่ไสยา
พี่เลี้ยงข้าหลวงทั้งนั้น	มีความเกษมสันต์หรรษา
ชวนกันนอนสนิทนิทรา	พระธิดาก็บรรทมหลับไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมพิสมัย
เห็นท้าวดาหาฤทธิไกร	บรรทมในอาสน์รจนา
ฝูงชนก็ชวนกันคลาไคล	สาวสรรกำนัลในซ้ายขวา
เงียบสงัดไปทั้งพลับพลา	เสนาก็หลับไม่สมบระดี
จึ่งลีลามาดูท่าทาง	คอยสว่างอารมณ์ที่หมองศรี
เห็นชอบช่องคล่องใจได้ที	จึ่งยอกรชุลีพระอัยกา
เทเกศซึ่งเป็นบรมวงศ์	คือองค์ประตาระกาหลา
/*289ขอพระเดชปกเกศนัดดา	หลานจะเข้าไปหาเยาวมาลย์
ขอบังเนตรนัยนาคลาไคล	เข้าไปจนถึงวังสถาน
ได้สู่สมชมสร้อยสุมามาลย์	ให้สำราญดังใจจินดา
ว่าแล้วก็เสด็จจรลี	เข้าไปหาโฉมศรีเสน่หา
เห็นสงัดเงียบทั้งพลับพลา	พระทรงฤทธิ์ยาตราคลาไคล
พระเสด็จขึ้นบนพลับพลา	ใครจะเห็นกายาก็หาไม่
พระเร่งรีบลงจากพลับพลาชัย	เข้าในราชฐานทันที
แล้วพระตรึกนึกถวิลจินดา	พิจารณาดูกรุงศรี
เหมือนกันทั้งสี่ธานี	ภูมีเห็นแจ้งไม่แคลงใจ
ว่าประตาระกาหลาผู้ฤทธี	มาสร้างสรรค์ทั้งสี่บุรีให้
เหมือนกรุงกุเรปันอันเรืองชัย	ภูวไนยไม่แคลงวิญญา
ท่าทางอย่างกรุงกุเรปัน	พระหมายมุ่งมั่นตำหนักขวา
นางอยู่ถัดปราสาทพระมารดา	พระราชาอ่าองค์ตรงไป
ครั้นถึงพระจึ่งยุรยาตร	เข้าปราสาททองผ่องใส
แอบทวารบานบังชั้นใน	ดูพี่เลี้ยงสาวใช้นารี
เห็นหลับสนิทนิทรา	พระยินดีปรีดาเกษมศรี
จึ่งเยื้องย่องเข้าห้องนางเทวี	ภูมีแฝงม่านกำบังกาย
แล้วพระลอบแลเล็งเพ่งพิศ	ให้ชื่นจิตชูใจพระโฉมฉาย
เจ้างามสรรพมาจับอารมณ์ชาย	ไม่ห่างหายคลายรักสักนาที
ละอออองดั่งทองธรรมชาติ	ความสวาทมารึงอุระพี่
งามทรงแลหลงสมประดี	ถึงจะม้วยชีวีไม่ละน้อง
เจ้างามพักตร์งามศักดิ์งามศรี	จบสกลโลกีไม่มีสอง
/*290แม้นมิได้สู่สมชมน้อง	พี่ไม่ครองชีวิตสืบไป
จะม้วยด้วยองค์พระธิดา	จะกลับคืนพาราอย่าสงสัย
ยิ่งพิศยิ่งเพลินจำเริญใจ	แล้วตริตรึกนึกในไปมา
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดเสน่หา
นางบรรทมอยู่ยังแท่นไสยา	บ่ายพักตรามาข้างบูรพทิศ
กรซ้ายวางข้างพักตรา	กรขวาพาดองค์หลับสนิท
จึ่งทรงสุบินนิมิต	ว่านางไปสถิตในอุทยาน
อยู่ในตำหนักน้อยสะตาหมัน	ชมพรรณมิ่งไม้เกษมศานต์
กับสาวศรีพี่เลี้ยงนงคราญ	เยาวมาลย์สำราญบานใจ
แล้วว่าท่านท้าวดาหา	เอาสังวาลจินดามายื่นให้
บอกว่ามหาเสนาใน	ได้มาแต่ต่างพารา
นางรับชูอยู่กับกร	แต่สังวาลนั้นร้อนเป็นหนักหนา
มิได้ทรงองค์นางกัลยา	แล้วฟื้นตื่นจากนิทราทันใด
จึ่งนิ่งนึกตรึกตามความฝัน	ให้อัศจรรย์จิตคิดสงสัย
อันสุบินนิมิตนี้ผิดใจ	แล้วนางเคลิ้มหลับใหลในราตรี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
แต่วินิจพิศโฉมพระบุตรี	ให้ทวีความสวาทจะขาดใจ
สุดที่กลั้นอั้นความเสน่หา	จะกลัวซึ่งมรณาก็หาไม่
เพลิงราคร้อนรุมกลุ้มใจ	จึ่งขึ้นไปบนอาสน์อันบวร
ถึงจึ่งเอนแอบแนบน้อง	ประคองกรกอดแก้วดวงสมร
แล้วเชยพักตร์ชมปรางบังอร	ค่อยเหือดหายคลายร้อนที่ทรมา
ฯ ๖ คำ
/*291๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
สะดุ้งตื่นฟื้นกายกายา	เห็นดาหลังเข้ามาประคององค์
นางตระหนกตกใจไม่มีขวัญ	เพียงชีวันจะทำลายเป็นผุยผง
จึ่งผลักไสมิให้มาต้ององค์	โฉมยงลุกขึ้นจะไคลคลา
ดาหลังเกี้ยวกระหวัดรัดไว้	นางกลัดกลุ้มใจเป็นหนักหนา
จึ่งหยิกข่วนป้องปัดด้วยโกรธา	มิให้ต้องกายาเยาวมาลย์
แล้วนางตริตรึกนึกใน	ว่าดาหลังนี้ใจอาจหาญ
มิได้คิดชีวิตจะวายปราณ	กล้าหาญเข้ามาถึงปรางค์ใน
กูจะเรียกพี่เลี้ยงสาวศรี	ให้ไปทูลพระชนนีเป็นใหญ่
จับดาหลังฆ่าเสียให้บรรลัย	กิติศัพท์ฦๅไปทั่วโลกา
ถึงดาหลังจะม้วยชีวี	ความอายก็จะมีไปภายหน้า
เมื่อได้มาถูกต้องกายา	ใครจะเห็นสัจจาที่ในใจ
เขาจะค่อนติฉินนินทา	จะเอาหน้าไปไว้ที่หนไหน
จำกูจะหยุดยั้งชั่งใจ	ใช้กรรมไปตามเวรา
สุดแต่ไม่ปลดปลงลงใจด้วย	ถึงชีวิตจะม้วยสังขาร์
อันคนต่ำศักดิชาติช้า	เป็นความสัจจาไม่ปลงใจ
นางมิได้ชายเนตรดูพักตรา	จะกล่าววาจาก็หาไม่
แต่นิ่งขึงขัดกลัดใจ	คอยป้องปัดมิให้ต้ององค์
ๆ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ่งคิดพิศวง
พระพลางปลอบนางโฉมยง	พระบุตรีอย่าทรงพระโกรธา
ตัวข้าผู้ชื่อว่าดาหลัง	ความรักจึ่งซังเข้ามาหา
/*292หวังมาเฝ้าฝากตัวพระธิดา	มิได้คิดชีวาจะบรรลัย
สุดที่จะกลั้นรักหักสวาท	จึ่งบังอาจมาด้วยความพิสมัย
อันโทษพี่นี้ผิดเป็นพ้นไป	ทรามวัยจงได้ปรานี
พี่ขอประทานโทษา	ที่ล่วงเกินอาญานางโฉมศรี
ไม่เจียมตัวกลัวองค์พระบุตรี	เทวีอย่าได้ถือใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
ได้ฟังดาหลังกล่าวนัย	นางยิ่งขัดเคืองใจเป็นพ้นนัก
แล้วนางผินผันหันหนี	ด้วยเทวีไม่รู้จักศักดิ์
ยิ่งเคียดแค้นขัดขึงบึ้งพักตร์	นงลักษณ์มิได้จำนรรจา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ่งแสนเสน่หา
เห็นนางยังเคืองขัดอัธยา	แต่จะชายเนตรมาก็ไม่มี
พระประคองรับขวัญกัลยา	แก้วตาจงได้ปรานีพี่
พี่รักน้องปองเปรียบดวงชีวี	ความรักชักชี้ชวนมา
มิได้เกรงอิเหนากุเรปัน	ซึ่งเป็นคู่ตุนาหงันขนิษฐา
บ้าจิตไม่คิดมรณา	บังอาจต้องกายาพระบุตรี
ถ้าอิเหนากุเรปันรู้ไป	จะมาล้างชีวาลัยให้เป็นผี
จะขอโทษเห็นจะโปรดปรานี	กลัวแต่ยาหยีจะโกรธา
จะทูลซ้ำกระหน่ำด้วยความชัง	เห็นดาหลังจะดับสังขาร์
ประทานโทษโปรดเถิดนะดวงตา	อย่าทูลให้ข้าดาหลังนี้จำตาย
/*293องค์ระเด่นมนตรีเสด็จมา	ข้าจะได้เชิดหนังว่ายังถวาย
อย่าประหารชีวิตให้วอดวาย	โฉมฉายจงได้ปรานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
ได้ฟังดาหลังพาที	นางนิ่งนึกตรึกคดีไปมา
เห็นถ้อยคำคมขำหลักแหลม	เหน็บแนบใส่สีมาหนักหนา
นางนึกสงสัยในวิญญา	มิได้ตอบวาจาประการใด
คอยแต่สลัดปัดไปมา	จะเหลียวดูพักตราก็หาไม่
แล้วนางนิ่งขึงตะลึงไป	แต่กลุ้มกลัดขัดใจกัลยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ่งทวีเสน่หา
เห็นนางมิได้จำนรรจา	ยังขัดเคืองวิญญาแสนทวี
จึ่งยอกรขึ้นลูบปฤษฎางค์	รับขวัญพลางทางปลอบมารศรี
เจ้าสายสุดที่รักจงปรานี	เจ้าอย่าตัดปรานีให้เด็ดดาย
พี่ได้มาประคองต้องอินทรีย์	ยกโทษพี่เถิดนางโฉมฉาย
อย่าทรกรรมให้ซ้ำจำตาย	จะเป็นติดกายเจ้าสืบไป
ขอเชิญเยื้อนเบือนพักตร์มาเจรจา	ให้พี่ยาสว่างหม่นไหม้
แต่พอคลายอารมณ์ที่ตรมใจ	พระบุตรีจงได้เมตตา
จะปลอบโยนโอนอ่อนสักเท่าใด	นางมิได้ผ่อนผันหันหา
ดาหลังขัดสนพ้นวิญญา	พอจวนเวลาจะคลาไคล
ไก่ขันกระชั้นสั่งเสียงศรี	จะใกล้รุ่งราตรีปัจจุสมัย
จึ่งตระโบมโลมลายาใจ	ปลื้มอาลัยค่อยอยู่จงดี
/*294พี่จะลายาใจเจ้าไปก่อน	ดวงสมรอย่าร้อนรนหม่นหมองศรี
เชิญประทมไสยาสน์ให้เปรมปรีดิ์	พระรับขวัญมารศรีแล้วลีลา
พระเยื้องย่างออกจากปรางค์ใน	แล้วเหลียวแลแปรไปทั้งซ้ายขวา
เงียบสงัดฝูงคนไปมา	พระรีบเร่งลีลาคลาไคล
ครั้นถึงโรงหนังพระภูมี	พระชื่นชมยินดีจะมีไหน
กระซิบบอกพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ทีนี้น้องไม่มรณา
ว่าแล้วจับหนังขึ้นเชิดชู	แล้วชายนัยเนตรดูท้าวดาหา
แกล้งประดิษฐ์คิดบทเป็นเรื่องมา	จึ่งว่ายังส่งสำเนียงใน
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้างดาหาสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
ฟังเสียงผิดเสียงสำเนียงใน	แจ้งพระทัยว่าดาหลังหายโรคา
จึ่งเสด็จจากอาสน์อันบวร	ภูธรชื่นชมหรรษา
เสร็จนั่งทรงฟังเจรจา	ด้วยดาหลังพากย์เพราะเสนาะใจ
ฝ่ายหมู่มนตรีที่นิทรา	ก็ลุกขึ้นวันทาอยู่ไสว
ทั้งฝูงสนมนารีที่ข้างใน	แซ่ซร้องดีใจเปรมปรีดิ์
ปลุกกันให้ลุกขึ้นนั่ง	ออกชื่อดาหลังโฉมศรี
ว่ากลับมาพากย์ถวายพระภูมี	บอกกันมี่อึงคะนึงไป
อันฝูงกำนัลนารี	ชวนกันยินดีจะมีไหน
แซ่ซร้องชมเสียงสำเนียงใน	ให้ต้องตาติดใจไปทุกคน
ที่รู้ก็ชวนกันวิ่งมา	นั่งแน่นพลับพลาอยู่สับสน
เถ้าแก่เจ้าขรัวนายสิ้นทุกคน	แต่นั่งบ่นชมเสียงว่าจับใจ
ฯ ๑๒ คำ
/*295๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพดาหาเป็นใหญ่
ฟังดาหลังพากย์เพราะก็เพลินใจ	จนแสงใสส่องฟ้าธาตรี
พระจึ่งตรัสสั่งให้เลิกหนัง	เสด็จกลับเข้าวังมณเฑียรศรี
ห้าองค์อัคเรศเทวี	นักสนมนารีก็ตามมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยินดีเป็นหนักหนา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงมิได้ช้า	ให้มาดับกองอัคคี
มิสามะงาหรัดก็ไคลคลา	มาดับเพลิงเริงแรงแสงศรี
แล้วมาจัดหนังทันที	ใส่บ่าแบกตามภูมีไป
ดาหลังมาถึงเคหา	เข้าที่ไสยาพิสมัย
ทอดองค์ลงอ่อนละไมไป	ภูวไนยถวิลถึงเทวี
โอ้เจ้าดวงยิหวาของเรียมเอ๋ย	เมื่อไม่เล็งเห็นเลยในอกพี่
ทำไฉนเจ้าจะแจ้งแห่งคดี	ว่าพี่นี้แปลงปลอมกายมา
สงวนศักดิ์อุตส่าห์รักษาองค์	มิให้ผิดประยูรวงศ์อสัญหยา
พี่ก็แกล้งกล่าวรสพจนา	หวังจะให้สุดาประจักษ์ใจ
เจ้าไม่เยื้อนเบือนพักตร์มาพาที	แต่จะแลดูพี่ก็หาไม่
ก่นแต่ขึ้งขัดกลัดใจ	ทำไฉนจะแจ้งซึ่งกิจจา
ว่าพี่นี้เป็นคู่ตุนาหงัน	จึ่งผูกพันสนิทเสน่หา
ถ้าอื่นไซร้ใครจะล่วงบังอาจมา	จะไม่กลัวชีวาบรรลัย
เจ้าก็ไม่ตริตรึกในคดี	ก่นแต่ขึ้งขัดพี่จะทำไฉน
ฤาเวรามากำบังใจ	มิให้ทรามวัยคิดตรึกตรา
ความรักมาปักอกพี่	หนักกว่าคีรีแผ่นผา
/*296ทำไฉนเจ้าจะแจ้งกิจจา	จะเยื้อนพจนาปรานี
โอ้เจ้างามทรามสวาทของเรียมเอ๋ย	เจ้าไม่เห็นบ้างเลยในทรวงพี่
จะแจ้งความตามตรงไม่ดี	เกลือกมิ่งมารศรีไม่เชื่อใจ
ด้วยเป็นคนจนซอกซนมา	แกล้งกล่าววาจาให้หลงใหล
จะซ้ำข้องขัดเขินสะเทินไป	จำจะถอดกริชให้เจ้าทัศนา
แต่นิ่งนึกตรึกความตามรัก	แล้วซบพักตร์กันแสงละห้อยหา
มิได้หลับสนิทนิทรา	ดั่งพิกลกิริยาไม่สมประดี
ฯ ๒๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงฝูงหญิงที่ในบูรีศรี
บรรดาเคยรักใคร่เป็นไมตรี	กับดาหลังนั้นมีอยู่มากมาย
ถึงเวลาก็แต่งแป้งน้ำมัน	ของกินกำนัลเหลือหลาย
ใส่ถาดพานรองเรียงราย	เมี่ยงหมากมากมายบรรจงมา
ผัดพักตร์ผิวผ่องก่องก่ง	แล้วประจงเกล้ามวยโอ่อ่า
นุ่งห่มรวยรื่นชื่นตา	แต่งประกวดกันมาเป็นเหล่ากัน
บ้างเอาขมิ้นเป็นพื้นหนุนผิว	กวดเกล้ากันคิ้วเห็นคมสัน
ทาแป้งแกล้งปรุงกระแจะจันทน์	อำพันรอยรื่นชื่นใจ
เดินพลางทางพูดถึงดาหลัง	ดั่งจะคลั่งอารมณ์หลงใหล
ที่แม่หม้ายไม่อายอดสูใจ	ที่สาวสาวเตือนให้กันรีบเดิน
ที่ชราร่างก็หลงบ่น	ปนกับพวกอื่นก็ขวยเขิน
บ้างสาระวนเพ้อเก้อเกิน	เดินไปไม่ดูสำคัญ
ใครมาถึงบ้านดาหลังเข้าก่อน	ที่มาช้าควักค้อนผินผัน
แล้ววางของลงเรียงเคียงกัน	ถามว่าดาหลังนั้นอยู่แห่งใด
/*297๏ เมื่อนั้น	บระสันตาผู้มีอัชฌาสัย
บอกว่าดาหลังอยู่วังใน	ยังมิได้เอมโอชโภชนา
คืนนี้เข้าไปเล่นงาน	เห็นอาการเหนื่อยพักหนักหนา
ยังนอนหลับอยู่ในที่ไสยา	อยู่ท่าสักหน่อยจึ่งค่อยไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงยิ้มแย้มแจ่มใส
บ้างทำกระบวนว่าจะด่วนไป	บ้างสั่งไว้ว่าแล้วจะกลับมา
ลางนางบ้างฝากของไว้	ตัวไปใจป่วนหวนหา
ที่รักใคร่นั้นก็ไม่ไคลคลา	อุตส่าห์ท่าอยู่ให้พบกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัญจวนป่วนปั่น
ได้ยินเสียงนารีมานี่นันต์	พระมิได้ใฝ่ฝันอาวรณ์
แสนคะนึงคิดถึงองค์พระบุตรี	มิได้มีความสุขสโมสร
ให้ร้อนเร่าฤทัยดั่งไฟฟอน	พระกรก่ายพักตราจาบัลย์
ให้รำสับรำสนสกนธ์กาย	ไม่เคลื่อนคลายวิโยคโศกศัลย์
จนเวลาสุริยาสายัณห์	พระจึ่งจรจรัลจากไสยา
พระขืนแข็งอารมณ์สมประดี	ปราศรัยนารีที่มาหา
ซังตายเสสรวลชวนเจรจา	พจนาสะท้อนถอนใจ
แต่ปากพระหากอ่อนหวาน	อาการมิได้แย้มแจ่มใส
พจนาตาแลตะลึงไป	พระทัยใฝ่ฝันถึงเทวี
พระเสวยโภชนาอาหาร	ของตระการบรรจงของสาวศรี
จำเป็นขืนข่มสมประดี	ภูมีกล้ำกลืนขืนใจ
/*298เคี้ยวข้าวมิใคร่จะเป็นคำ	ซ้ำทอดใจน้อยถอนใจใหญ่
ให้ระบมตรมทรวงดวงใจ	ชลนัยน์คลอคลองนัยนา
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งฝูงนารีที่ไปหา
เห็นจริตนั้นผิดกิริยา	จึ่งถามว่าเจ้าเป็นประการใด
วันนี้เห็นกินอาหาร	อาการประหนึ่งจะเป็นไข้
บรรดาสิ่งของที่ต้องใจ	เป็นไฉนจึ่งไม่มาไยดี
ฤๅไม่เห็นที่ชอบอัชฌา	มิได้มานั่งอยู่ที่นี่
จึ่งไม่กินอาหารดั่งทุกที	วันนี้ข้าเห็นเป็นแปลกใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังตอบกระแสแก้ไข
เล่นงานตรากตรำช้ำใจ	จะนิทราก็ไม่เต็มตา
จึ่งกินอาหารมิใคร่ได้	ไม่จงใจจำเพาะเสน่หา
ถึงนางอื่นพี่ไม่ชื่นวิญญา	ได้เห็นหน้าน้องก็วายครวญ
ว่าพลางทางยิ้มสัพยอก	หยิกหยอกใส่ไคล้เสสรวล
พี่เห็นเวลานี้ก็บังควร	จะด่วนลาน้องไปเล่นงาน
รุ่งเช้าเจ้ากลับมาเยี่ยมพี่	บัดนี้ชวนกันไปบ้าน
เจ้ามาอยู่ท่าก็ช้านาน	พี่ไม่แจ้งการว่าน้องมา
อันซึ่งกำนัลของน้องให้	พี่คิดขอบใจเป็นหนักหนา
แม้นยืดไปไม่ม้วยมรณา	พี่ยาจะสนองคุณไป
ว่าพลางเยื้องย่างยุรยาตร	ลีลาศจากอาสน์อันแจ่มใส
สั่งพี่เลี้ยงให้เตรียมหนังทันใด	ภูวไนยเสด็จจรลี
/*299เข้ามาที่ชำระแล้วสระสรง	สำอางองค์ด้วยชลอันใสศรี
ทรงสุคนธ์ปนปรุงสุมาลี	ภูมีแต่งองค์เพริศพราย
นุ่งจวนตานีสีตอง	ยกเป็นตะเกียงทองเฉิดฉาย
พระนุ่งให้เฟื้อยเลื้อยลอยชาย	คาดปั้นเหน่งสายลายทองเรือง
พระทรงสไบใส่สี	ม่วงราคาดีฟุ้งเฟื่อง
ทัดอุบะปะกันบรรเทือง	ทรงกริชย่างเยื้องจรลี
กลิ่นร่ำกลิ่นอบตระหลบไป	ถือเช็ดหน้าแสดใส่สี
ลงจากเคหาทันที	ภูมีจับชายกรีดกราย
ทอดกรอ่อนระทวยนวยนาด	ดั่งสีหราชย่างเยื้องผันผาย
ออกจากถ้ำแก้วแพรวพราย	นาดกรายผายผันลีลา
กลิ่นฟุ้งหอมหวนอวลอบ	ตระหลบโอ้อาลัยให้หา
ใครเห็นเป็นที่จำเริญตา	ให้เพิ่มพูนเสน่หางวยงง
เดินไปตามแถวถนน	ฝูงคนก่นแลตะลึงหลง
มิสามะงาหรัดปัญญายง	จงรักแบกหนังตามมา
ฯ ๒๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงมีใจหรรษา
ครั้นเห็นดาหลังเดินมา	ให้มีความเสน่หาไปทุกคน
แล้วชวนกันตั้งตาแล	ทั้งสาวแก่แม่หม้ายทุกแห่งหน
ที่รู้จักทักถามทุกตำบล	ตามทางแถวถนนรวดไป
บ้างแลสบตาดาหลังเห็น	ทำเป็นตาน้อยตาใหญ่
เห็นรูปดาหลังให้คลั่งใจ	พิศวงหลงใหลด้วยความรัก
ลางคนก็คิดแต่ในใจ	ทำไฉนจะได้รู้จัก
/*300บ้างทำลามเลียมเทียมทัก	บ้างหลงพยักไปปะกัน
ลางคนที่ไม่ทันรู้	สะกิดให้ดูขมีขมัน
บ้างชมว่ารูปงามดั่งเทวัญ	พูดกันทำระแบบแยบคาย
บ้างชำเลืองชำลักลอบชม	ว่านุ่งห่มสมตัวเฉิดฉาย
ที่รักใคร่ไม่รู้สึกอาย	แลตามจนสุดสายตา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงพงศ์อสัญแดหวา
เห็นฝูงนารีปรีดา	นัยนาสอดส่ายชำเลืองไป
ที่จงรักพยักยิ้มพราย	แยบคายมิให้ใครสงสัย
ไห้คิ้วนิ่วเนตรมาแต่ไกล	นัยนาชะม้อยช้อยเมียงมัน
เดินพลางทางพูดกับพี่เลี้ยง	เคียงกันสำรวลสรวลสันต์
ทำทีสัพยอกหยอกกัน	จนเข้าในเขตขัณฑ์ทวารา
๏ ครั้นถึงขึ้นบนโรงหนัง	เห็นคนสะพรั่งนั่งแน่นหนา
จึ่งทอดหนังเป็นเรื่องเนื่องมา	คยยท่าเสด็จพระภูวไนย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางกำนัลนารีศรีใส
ครั้นเฉลาสายัณห์ลงไรไร	ก็แต่งตัวละไมอยู่ทุกคน
บ้างหวีหัวนุ่งผ้าส่องกระจก	ผลัดเปลี่ยนเวียนวกอยู่สับสน
คัดแง่แผ่ไรอยู่ทุกคน	สาระวนวุ่นวายไปทั้งวัง
พูดถึงดาหลังไม่นั่งติด	ใจจิตไปอยู่ที่โรงหนัง
บ้างแต่งเครื่องเนื่องแน่นคอยระวัง	นั่งรับเสด็จพระราชา
ฯ ๖ คำ
/*301๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
ครั้นใกล้สิ้นแสงพระสุริยา	ให้ร้อนอุรานางเทวี
ไม่เป็นสรงเสวยกระยาหาร	ให้เดือดร้อนรำคาญหมองศรี
ด้วยดาหลังมาทำย่ำยี	เทวีคั่งแค้นแน่นทรวงนัก
จะคิดไฉนดีนะอกเอ๋ย	ไม่เคยระคนปนศักดิ์
ความเสียดายองค์นงลักษณ์	ถึงดาหลังจะเป็นศักดิ์กษัตรา
ก็ไม่ควรเคียงเรียงร่วมด้วย	สู้ม้วยไม่ผ่อนผันหา
ด้วยนอกสุริย์วงศ์เทวา	จะปรากฏอัปยศทั้งแดนไตร
อุปมาดั่งปัดอันราคี	มาปนกับมณีศรีใส
ก็จะเป็นราคินมลทินไป	ด้วยได้มาต้องตัวเรา
ก็จะละลายอายอยู่คุ้มอวสานต์	ให้เดือดร้อนรำคาญดั่งเพลิงเผา
นางเร่งอาวรณ์ร้อนเร้า	โศกเศร้าไม่เป็นสมประดี
ความทุกข์ก็ยิ่งเหลือจะทุกข์	ความแค้นเข้ารุกเจี่ยวจี่
จะออกปากแก่ใครก็ไม่ดี	ปิ้มจะสิ้นชีวีมรณา
ยิ่งระกำช้ำจิตเป็นนิจไป	ให้ขุ่นเคืองพระทัยเป็นหนักหนา
นางไม่สบายคลายวิญญา	ในอุราเร่าร้อนดั่งอัคคี
จึ่งกล่าวพจนาบัญชาพลัน	สั่งบาหยันพี่เลี้ยงนางสาวศรี
พี่ไปทูลแก่พระชนนี	ว่าน้องนี้ประชวรโรคา
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ลงจากปราสาทพระบุตรี
ฯ ๒ คำ
/*302๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาบปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ถึงเวลาก็เสด็จจรลี	ทั้งห้ามเหสีก็ตามมา
อีกทั้งกำนัลขันที	เบียดสีกันมาเป็นหนักหนา
พร้อมพรั่งยังบนพลับพลา	สาวสรรกัลยาก็ตามไป
บาหยันเข้าไปทูลมะดีหวี	ว่าองค์พระบุตรีศรีใส
ทรงพระประชวรรัญจวนใจ	บรรทมในที่ไสยา
ทรามวัยจึ่งแถลงแจ้งคดี	พระชนกชนนีจะถามหา
จึ่งทูลให้แจ้งกิจจา	แล้วบาหยันกัลยาไม่กลับไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีศรีใส
เห็นท้าวดาหาคลาไคล	ภูวไนยเสด็จขึ้นพลับพลา
ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี	ชุลีกรกราบงามสามท่า
ขึ้นยังโรงหนังมิได้ช้า	เจรจาพากย์บทต่อไป
แล้วจับรูปภาพแถลงการ	รูปนางกุมารแถลงไข
แล้วพากย์บทว่าเมื่อกุมารไป	พบนางหนึ่งในอุทยาน
ประกอบด้วยรูปทรงส่งศรี	เป็นที่ยินดีในสังขาร
จึ่งพากย์บทพระราชกุมาร	โลมเล้านงคราญให้ยินดี
ด้วยนางนั้นรักษาสัจ	บำบัดเบี่ยงบ่ายหน่ายหนี
ตัดได้ในฝ่ายยินดี	บทกุมารยิ่งยียวนใจ
พากย์ไปจนเมื่อพลัดพราก	จำจากกุมารละห้อยไห้
แล้วยังบทระทดระทวยใจ	แล้วก่อหนังยังไว้ตะลึงดู
ร้องให้ใส่เพลิงขึ้นเนืองเนือง	ชูรูปยักเยื้องแล้วยั้งอยู่
/*303พากย์พลางพระทางแลดู	คิดว่านางอยู่ที่พลับพลา
แลไปไม่เห็นโฉมน้อง	ให้ขัดข้องรัญจวนครวญหา
เป็นไฉนจึ่งไม่ออกมา	แก้วตาของพี่อยู่แห่งใด
พระจึ่งส่งหนังให้พี่เลี้ยง	พี่บ่ายเบี่ยงไปตามอัชฌาสัย
น้องนี้แสนเสียดเบียดเบียฬใจ	ยิ้มละไมแล้วนั่งลงทันที
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับพลางทางใส่ศรี
ยิ้มละไมแจ้งใจในที	จึ่งกล่าววาทีไปทันใด
อันเสียงของข้านี้เพราะพร้อม	ดั่งจะกล่อมให้คนหลับใหล
ทำเสียงให้ดังกระทั่งไอ	แล้วพองคอพากย์ไปด้วยมารยา
พากย์ไปไม่คล้องแต่ข้องขัด	ทำผลัดมือซ้ายมือขวา
มิได้เป็นราวเรื่องเนื่องมา	เอาแต่เสียงดังว่าบทไป
ว่าแต่เพลงพลัดไปให้เขินขาม	จะได้ข้อใจความก็หาไม่
พากย์ผิดแล้วหยุดคิดไป	แล้วเปลี่ยนเสียงใหม่เจรจา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงสำรวลสรวลร่า
ได้ยินบทลดเลี้ยวเจรจา	เหล่านางกัลยาไม่ขอฟัง
จึ่งว่าเสียงตัวก็อัปรา	ใครใช้ให้มาเป็นชาวหนัง
ทั้งอวดรู้ดูเชิดก็น่าชัง	ลางคนผินหลังไม่ดูไป
บ้างก็ชวนกันกลับเคหา	ที่กลัวอาญาไม่ไปได้
ระวังการพนักงานไม่เข้าไป	ก็ซบหลับอยู่ในพลับพลา
บาหยันก็กลับไปทันที	ยังปรางค์มณีอันเลขา
/*304พอพระบุตรีไสยา	ก็เจรจาบอกกันทันใด
ว่าดาหลังพากย์วันนี้	ไพเราะไม่มีที่เปรียบได้
เรื่องราวบทกลอนก็จับใจ	ว่าแล้วก็ไปนิทรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวดาหา
ผิดเสียงดาหลังเจรจา	จึ่งมีบัญชาถามไป
ดาหลังไปไหนไม่พากย์ต่อ	ขาดข้อเนื้อความเป็นไหนไหน
จึ่งสั่งดะหมังให้เร่งไป	ถามดูให้แจ้งกิจจา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าเคารพวันทา	แล้วมายังโรงหนังฉับไว
ครั้นถึงจึ่งเห็นประสันตา	ก็ถามว่าดาหลังนั้นไปไหน
ป่วยไข้นั้นเป็นประการใด	จึ่งไม่พากย์เหมือนทุกวัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตากล่าวแก้แปรผัน
ว่าดาหลังบังเกิดโรคัน	ไข้นั้นกำเริบมากไป
แต่เป็นเวลาป่วยเวลาคลาย	อันจะหายสนิทนั้นหาไม่
แม้นค่อยคลายป่วยเมื่อไร	จึ่งจะได้พากย์ถวายพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังครั้นแจ้งถ้วนถี่
มาทูลพระองค์ทรงธรณี	ตามที่ได้ไปถามมา
ฯ ๒ คำ
/*305๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพดาหา
ได้ฟังมหาเสนา	พระเอนอิงกายาให้สำราญ
บรรทมพลางทางทอดพระเนตรหนัง	ตรับฟังเจรจาว่าขาน
เสียงพากย์หลากล้ำพิสดาร	พระภูบาลม่อยหลับไปทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยินดีจะมีไหน
เห็นท้าวไสยาสน์หลับไป	ภูวไนยเกษมเปรมปรา
พระยุรยาตรลงจากโรงหนัง	พระกรรณตรับฟังทั้งซ้ายขวา
เห็นสงัดหลับเงียบทั้งพลับพลา	พระตบหัตถ์ผัดผาแล้วคลาไคล
พระเสด็จขึ้นไปบนเรียนหลวง	จะมีใครทักท้วงก็หาไม่
พระเดินสวยรวยรี่เข้าไป	เห็นอรไทหลับอยู่บนแท่นทอง
เจ้านิทราไม่รู้สึกองค์	โฉมเฉิดเลิศทรงก่งก่อง
พระเอนองค์ลงแอบแนบน้อง	วันนี้เจ้าหมองกว่าทุกวัน
เพราะพี่มาทำให้รำคาญ	เยาวมาลย์จึ่งได้แต่โศกศัลย์
เจ้าเคยเปล่งเหมือนเพ็ญเมื่อวันจันทร์	พระค่อยกระซิบรับขวัญกัลยา
เจ้ารู้สงวนศักดิ์รักษายศ	ให้ปรากฏเกียรติไปทุกแหล่งหล้า
ว่าพลางเชยชมวนิดา	พลางยกขนิษฐาขึ้นบนเพลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมเฉลา
นางสะอื้นฟื้นองค์นงเยาว์	เห็นดาหลังเข้ามาอุ้มองค์
ความตระหนกตกใจเป็นสุดคิด	ดั่งชีวิตจะม้วยเป็นผุยผง
นางทรุดไปมิให้ต้ององค์	โฉมยงกลุ้มกลัดขัดใจ
/*306จะสะบัดอย่างไรก็ไม่หลุด	จะซานทรุดอย่างไรก็ไม่ไหว
ด้วยดาหลังกระหวัดรัดไว้	อรไทไม่เป็นสมประดี
จะหยิกข่วนเท่าไรก็ไม่วาง	นวลนางร้อนใจดั่งไฟจี่
ความแค้นก็แสนพันทวี	จะร้องบอกสาวศรีก็อายใจ
ใครเลยจะเล็งเห็นด้วย	ว่าไม่งวยงงหลงใหล
ความแค้นก็แน่นทรวงใน	แล้วนางนิ่งไปไม่พาที
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังอำไพใสศรี
ปลอบพลางเย้ายวนชวนพาที	ว่าระเด่นบุตรีอย่ากริ้วนัก
เจ้าจะถอยไปไยให้ไกลพี่	พระโอบอุ้มมารศรีขึ้นใส่ตัก
พี่จะชมให้สมแก่ใจรัก	ด้วยพี่ได้หักขึ้นมา
ปรานีพี่เถิดโฉมศรี	ระเด่นบุตรีดาหา
ถึงผลักไสก็ไม่ไคลคลา	จะขอฝากชีวาแก่นวลน้อง
ถึงชีวิตจะม้วยบรรลัย	แต่ให้ได้เชยชมภิรมย์สอง
จะฝากซากผีแก่นวลน้อง	จะปกครองไปกว่าชีวาวาย
อันตัวพี่นี้คนต่ำศักดิ์	แต่มักใหญ่ใฝ่สูงมุ่งหมาย
ไม่คิดชีวิตอันตราย	โฉมฉายจงได้ปรานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
ได้ฟังดาหลังพาที	เทวีมิได้จำนรรจา
นางยิ่งขัดแค้นเคืองนัก	ด้วยองอาจราชศักดิ์เป็นหนักหนา
มิได้เกรงพระราชอาญา	ทะนงศักดิ์กล้าหาญชาญชัย
/*307นางหยิกข่วนยับไปทั้งกายา	จะดูหน้าดาหลังก็หาไม่
แล้วนางเบือนพักตร์เสียทันใด	อรไทมิได้พาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
เห็นนางนิ่งไปไม่พาที	จึ่งมีพจนารถวาจา
เจ้าดวงยิหวายาใจพี่	ปรานีพี่เถิดขนิษฐา
เพราะรักจึงไม่รักกายา	อนิจจานิ่งได้ไม่พาที
โฉมเฉลาเยาวยอดพิสมัย	อรไทจงได้เมตตาพี่
พี่รักน้องปองเปรียบชีวี	ด้วยพี่ได้ทำการรัก
ไม่คิดชิวิตจะจากกาย	มุ่งหมายทำการหาญหัก
ปรานีพี่เถิดนะนงลักษณ์	เชยพักตร์แล้วขับเปรียบมา
ว่าระเด่นมนตรีกุเรปัน	ตุนาหงันของยอดเสน่หา
หายไปแห่งไรไม่เห็นมา	ฤๅว่ามีเหตุประการใด
แม้นเป็นสุขอยู่ในพารา	ฤๅจะร้างดวงยิหวาของพี่ได้
ถึงจะชมบุตรีบุรีใด	ที่ไหนจะได้เหมือนโฉมน้อง
แค้นใจด้วยบุญพี่น้อยนัก	แม้นศักดิ์สมบัติพี่กุก่อง
จะแต่งมาตุนาหงันลอง	ที่ไหนนวลน้องจะสูญใจ
เจ้าจงปรานีพี่บ้าง	จะเขินค้างอยู่ดั่งนี้ก็หาไม่
ด้วยสมศักดิ์สุริย์วงศ์ทรงเวียงชัย	จะเรืองรุ่งกรุงไกรทั้งสององค์
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีนวลหงส์
ได้ฟังดาหลังกล่าวประจง	ขับเปรียบเทียบตรงเนื้อความมา
/*308ไม่รู้ว่าดาหลังคืออิเหนา	นางคิดว่าเขาแกล้งว่า
ชะรอยรู้เรื่องกลแต่ต้นมา	ว่าระเด่นมนตรีกุเรปัน
นัดการวิวาห์ร้างไว้	มิได้มีใจใฝ่ฝัน
จึงหนีไปไกลกรุงกุเรปัน	โดยนางสำคัญแต่หลังมา
ดาหลังจึงกล่าวเยาะหยัน	ว่าเย้ยรำพันใส่หน้า
เจ็บจิตไม่รู้ที่จะเจรจา	กัลยาขัดแค้นแสนทวี
นางจึงถอยองค์ลงจากตัก	ผูกพักตร์ผลักกรผ่อนหนี
กัลยาไม่ดูพระภูมี	จึ่งกล่าวคดีด้วยโกรธา
ขึ้นชื่อว่าคนต่ำศักดิ์	นี้มักใจพาลหาญกล้า
ความอายก็ไม่ไตรตรา	ทั้งความมรณาก็ไม่คิด
แม้นทราบถึงพระบิดา	ไม่ช้าก็จะยับดับจิต
อันต่ำศักดิ์ไม่รักชีวิต	นี่หากเราคิดแก่ความอาย
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังนางโฉมฉาย
ดั่งอมฤตฟ้ามาทากาย	เสียงสายสวาทมาจับใจ
พี่ได้ยินถ้อยคำน้ำสุรเสียง	พี่เพียงพิศวงหลงใหล
เป็นขวัญกรรณขวัญตายาใจ	มาเตือนอาลัยให้เพิ่มรัก
รับขวัญแล้วอุ้มขึ้นบนเพลา	โฉมเฉลาเจ้ารู้สงวนศักดิ์
ว่าพลางชูคางชมพักตร์	อันต่ำศักดิ์นี้พี่ก็รู้ตัว
แต่ความรักชักพาพี่กล้าหาญ	กระนั้นฤาเยาวมาลย์จึ่งว่าชั่ว
จนสู้เสียชีวิตไม่คิดตัว	ลืมกลัวระเด่นมนตรี
อย่าทูลองค์พระบิดาให้ช้าไป	จึ่งถอดกริชส่งให้เจ้าฆ่าพี่
/*309จะขอม้วยด้วยมือพระบุตรี	อย่าให้พี่ได้ความลำบากใจ
อันจะม้วยด้วยพระราชอาญา	ช้าการพี่ไม่หาญจะทนได้
ว่าพลางส่งกริชให้อรไท	หยิบกรนางใส่ที่กริชนั้น
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีก็ผินผัน
นางสะบัดบิดกรเกียดกัน	จะเหลียวดูกริชนั้นก็ไม่มี
ในอกหมกไหม้ดั่งเพลิงลาม	ความนางร้อนใจดั่งไฟจี่
นางจึ่งนิ่งนึกตรึกคดี	ว่าดาหลังคนนี้บุรุษแท้
ทั้งถ้อยคำสำเนียงก็อ่อนหวาน	มาเวียนทำรำคาญทีเดียวแล
นางผินผันหันไปไม่เหลียวแล	ก่นแต่สลัดปัดไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังคลั่งคลุ้มเสน่หา
เห็นนางนิ่งไปไม่เจรจา	จึ่งปลอบกัลยาให้พาที
พี่ได้ยินเสียงเจ้าเจรจา	ดั่งยาทิพย์มายาใจพี่
แล้วมานิ่งไปไม่พาที	ใจพี่กลุ้มร้อนโรคา
เอ็นดูพี่เถิดนะโฉมศรี	ระเด่นบุตรีดาหา
เจ้าอย่าคุมเดือดใจให้เวรมา	ถึงจะม้วยชีวาพี่ไม่คิด
อย่าให้พี่มาทนเสน่หา	เชิญน้องเจรจาให้ยาจิต
ว่าพลางทางแอบแนบชิด	ขับติดยั่วยวนชวนเจรจา
โอษฐ์พันครั่นครวญหอมหวาน	สุรเสียงตระการเป็นหนักหนา
ถ้าระเด่นมนตรีเสด็จมา	ครานี้น่าที่จะบรรลัย
เจ้าโปรดด้วยช่วยขอโทษพี่	อย่าให้ชีวีพี่ตักษัย
/*310จะสนองคุณน้องสืบไป	อยู่ในดาหาธานี
สำหรับจะพากย์หนังถวาย	เมื่อคราวสบายปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จะได้ทอดพระเนตรเปรมปรีดิ์	จะยินดีด้วยกันทั้งสององค์
พระขับครวญพลางจูบปรางทอง	ลูบน้องนิ่มเนื้อนวลหงส์
ระเด่นบุตรีโฉมยง	เจ้าจงชายเนตรมาบ้างรา
ดาหลังชาวหนังเข้ามาเฝ้า	จะฝากตัวแก่เจ้าให้หนักหนา
ไม่คิดชีวิตจึ่งซังมา	ขอพระธิดาจงปรานี
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
ได้ฟังดาหลังพาที	เทวีขวยเขินสะเทินใจ
ความแค้นความอายเป็นพ้นนัก	นางไม่เยื้อนเบือนพักตร์แต่ผลักไส
พลางสลัดปัดกรเสียทันใด	แล้วนางนิ่งไปไม่เจรจา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ่งแสนเสน่หา
เห็นนางนิ่งไปไม่เจรจา	จึ่งปลอบกัลยาให้พาที
พี่ผิดด้วยจิตเสน่หา	เมตตาพี่เถิดนางโฉมศรี
จงผินพักตรามาพาที	แล้วจึ่งหยิกข่วนพี่ไม่ปรารมภ์
มิให้ต้ององค์จงตรัสห้าม	โฉมงามพี่ยอดสอดสม
บุญไม่เคยเคียงเรียงรมย์	จะขอชมเมื่อแย้มจำนรรจา
เมตตาพี่เถิดนางโฉมศรี	ระเด่นบุตรีดาหา
จะทำโทษพี่นอกกายา	ดีกว่าทรมาให้ทนใจ
/*311ความรักซึ่งหนักในทรวงพี่	ยิ่งกว่าคีรีศรีไศล
ดาหลังกอดจูบลูบไล้	แก้วตายาใจจงปรานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
ได้ฟังดาหลังพาที	ช่างร่ำพิรี้พิไรไป
ถึงจะปลอบให้มากกว่านี้	ผิดที่จะงวยงงหลงใหล
แปลกศักดิ์ต่างวงศ์ไม่ปลงใจ	ใช่ที่นิสัยจะพาที
นางสลัดปัดกรเกียดกัน	ทรุดองค์ผินผันหันหนี
น้อยใจมิได้พาที	เทวีไม่ตอบวาจา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังสรวลสันต์หรรษา
สัพยอกหยอกเย้าวนิดา	เมตตาพี่เถิดอย่าถือใจ
ความพี่คะนึงถึงแก้วตา	จะอยู่ว่ายังช้าก็หามี
เสน่หามาชวนให้ยวนใจ	จึ่งนำจิตไปให้ไคลคลา
เอ็นดูพี่เถิดนะโฉมศรี	ระเด่นบุตรีดาหา
เจ้ายังเคืองขัดอัธยา	มิได้ชายนัยมามาดูพักตร์
แม้นขับออกชื่อพี่ทีไร	อรไทคุมแค้นนี่แน่นหนัก
ชะรอยเข้าใจว่าพี่นี้ไม่รัก	จึ่งผูกคิ้วนิ่วพักตร์ไม่ขอฟัง
จึ่งบอกว่าระเด่นบุตรี	อันตัวพี่นี้คือชาวหนัง
มาเฝ้าโฉมยงเจ้าจงฟัง	อย่าคุมเคียดเกลียดชังนะปลื้มใจ
ธรรมเนียมบุญหนักศักดิ์ศรี	ย่อมเป็นที่พึ่งพาอาศัย
แม้นระเด่นมนตรีอยู่เวียงชัย	พี่หวังจะไปถวายตัว
/*312จะทูลวิงวอนให้พาที	ท่านปรานีบ้างจะยังชั่ว
จะชื่นหน้าชมวาสนาตัว	พี่กลัวจะเหมือนหนึ่งกัลยา
ด้วยวงศ์เทวาเหมือนมารศรี	พี่พรั่นใจข้อนี้หนักหนา
เอ็นดูพี่เถิดเจ้าแก้วตา	เจ้าอย่าสลัดตัดไมตรี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ก้าโละดาหามารศรี
ได้ฟังคั่งแค้นแสนทวี	นางไม่ไยดีด้วยวาจา
ยิ่งให้ร้อนร่านรำคาญจิต	ทรามวัยคิดแค้นแสนสา
มิได้แลดูพักตรา	กัลยากลุ้มกลัดขัดใจ
บิดเบือนเคลื่อนองค์นงคราญ	เยาวมาลย์หยิกข่วนไม่ปราศรัย
ถอยองค์ลงเสียให้ไกล	นางมิได้เยื้อนคำจำนรรจา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมเสน่หา
สัพยอกหยอกยวนชวนเจรจา	อุ้มองค์วนิดาสะพักไว้
พลางตระโบมโลมลูบจูบพักตรา	เจ้าแก้วตาไม่เยื้อนปราศรัย
สายสมรไม่ผ่อนอาลัย	จะให้พี่ทนทรมานกายา
จนดุเหว่าเร่าร้องส่งเสียงหวาน	จวนสุริย์ฉานเรืองรองส่องเวหา
พระสะท้อนถอนใจไปมา	ประคององค์วนิดาชมเชย
พระอิงแอบแนบชิดมิได้ห่าง	พักตร์ซบพักตร์นางทางเฉลย
เป็นวิบากจะจากแล้วทรามเชย	อกเอ๋ยมิใคร่จะจากกัน
พี่จำจะลาน้องไปพากย์หนัง	ให้ท้าวเธอฟังเกษมสันต์
จวนจะแจ้งแสงสุริยัน	รับขวัญแล้วประคองเจ้าดวงใจ
/*313แต่เวียนเชยชมน้องประคองชู	พี่จะอยู่ช้านักก็ไม่ได้
จำเป็นพี่จำจะคลาไคล	ดวงใจเจ้าอย่าจาบัลย์
เป็นกรรมจึ่งจะจากเจ้าไป	จะเปล่าใจวิโยคโศกศัลย์
เวรใดจำใจนิราศกัน	จะแรมวันไปจนราตรี
คิดมาฤๅหนึ่งจะไม่ไป	ถึงจะม้วยบรรลัยให้รู้ที่
จะขออยู่สู่สมด้วยเทวี	กลัวราคีจะมีแก่นวลน้อง
จะจากรักพี่หักใจจาก	ดั่งอกพี่จะครากออกเป็นสอง
ถ้าพี่แบ่งออกได้ดั่งใจปอง	จะแบ่งไว้ให้น้องถนอมนวล
ภาคหนึ่งจะสมสองกับร้อยชั่ง	ภาคหนึ่งว่ายังให้ถี่ถ้วน
จำเป็นจำใจจะไกลนวล	ทรามสงวนค่อยอยู่จงดี
สั่งแล้วแคล้วคลาดมาจากน้อง	ห่างห้องพระคิดคะนึงศรี
พระหยุดยั้งฟังเสียงเสาวนีย์	แอบอยู่ที่ริมใบตาล
พระกรรณแว่วว่าเจ้าแก้วกระซิบสั่ง	พระกลับหลังออกโอษฐ์กระซิบขาน
เจ้าเรียกเรียมฤานะยอดเยาวมาลย์	พระบันดาลนิ่งหลับระงับไป
จะดันดึงขึ้งไปก็ใช่ที่	เกลือกจะมีข้อขัดอัชฌาสัย
พระจึ่งกลับเยื้องย่องเข้าห้องใน	แต่เบาเบามิให้เจ้ารู้องค์
ครั้นถึงแท่นทองน้องไสยาสน์	พิศวาสพ่างเพียงสติหลง
ประคองกรช้อนอุ้มพระวรองค์	ถามเจ้าผู้ทรงกัลยาณี
เจ้าเรียกเรียมฤาไรสายสุดสวาท	พระเยาวราชอย่าอำพรางพี่
เจ้าจงแจ้งจิตตามกิจมี	มารศรีอย่าคิดละอายใจ
ฯ ๓๐ คำ
/*314๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
สะบิ้งสะบัดขัดแค้นเคืองใจ	นี่ใครเรียกใครให้เข้ามา
ไปเสียพ้นทุกข์พ้นร้อน	กลับย้อนเอาร้ายมาป้ายข้า
ดั่งกระสือต้องมนต์วนเข้ามา	อนิจจาเป็นน่าบัดสีใจ
ขืนแค่นยักเย้าเซ้าซี้	จะมีความอดสูก็หาไม่
คิดจะใคร่ให้สาแก่ใจ	คิดมามิใคร่จะเจรจา
ถึงเพียงนั้นแล้วยังมิหนำ	กลับมายวนซ้ำทำหนักหนา
ไม่เจียมตัวกลัวราชอาญา	อย่าช้าเร่งเชิญเจ้าลงไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังฟังนางทางปราศรัย
จึ่งว่าสมประดีพี่เคลิ้มไป	ขออภัยเสียเถิดอย่าถือความ
พี่ดั่งคชสารกล้าบ้ามัน	หุนหันมิได้คิดเกรงขาม
ให้ระวังระแวงแห่งสงคราม	จะม้วยมุดก็ตามแต่เวรา
ส่วนตัวจะไปน้ำใจกลับ	หูตรับด้วยความเสน่หา
ให้พะวักพะวนในวิญญา	ยิ่งกว่ากระสือต้องมนต์นั้น
ถึงจะเอากริชจองสองข้าง	จะแทงทั่วสารพางค์ไม่พรั่น
จะสู้ม้วยด้วยความรักกัน	อันจะจากเจ้านั้นอย่าพึงคิด
อันเรียมรักนี้จักสู้เสียตน	แม้นมิหย่อนผ่อนปรนไม่พ้นผิด
จะอาลัยไยเล่าแก่ชีวิต	จะขอสมชมชิดวนิดา
จะยินยอมให้จอมบูรีจับ	ให้กิติศัพท์เฟื่องฟุ้งกรุงดาหา
ว่าดาหลังนักเลงเที่ยวราพา	สอบลักพระธิดาเจ้าธานี
ถึงพระองค์ทรงภพจะหวนโกรธ	จะลงโทษฉันใดให้รู้ที่
/*315ว่าองอาจจะพิฆาตก็ตามที	แต่ชีวีของพี่จะบรรลัย
ถึงตายก็จะได้พ้นทุกข์	สมสุขด้วยน้องต่อชาติใหม่
ปราศจากราคีไม่มีภัย	ขอให้ได้ดั่งใจที่เจตนา
พี่จะถนอมนวลสงวนรัก	จะเพียรพิทักษ์บำรุงรักษา
เมตตาพี่เถิดเจ้าแก้วตา	พระวอนว่ามิให้ช้ำระกำใจ
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
ได้ยินคำดาหลังยั่งยืนไป	องอาจมิได้จะเกรงกลัว
ดันดึงขึงขันพรรณนา	ล่วงราชอาญาพระอยู่หัว
ว่ากล่าวสิ่งใดไม่คิดกลัว	แต่จะเอาความชั่วมากลั้วกลม
ซึ่งว่าไม่เป็นใครจะเห็นด้วย	ว่าไม่เอออวยไม่เห็นสม
หนักทรวงดวงแดฤทัยตรม	อกระบมดั่งหนองพุพองใน
นางยิ่งขัดแค้นเคืองหนัก	นงลักษณ์ไม่เยื้อนปราศรัย
กลุ้มกลัดขัดแค้นแน่นทรวงใน	อรไทมิได้จำนรรจา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ่งแสนเสนหา
เห็นนางนิ่งไปไม่เจรจา	พระโลมลูบกัลยาแล้วถอนใจ
จำจะจูบสั่งเจ้าบังอร	วรมิ่งวิงวอนจงผ่อนให้
จำเป็นวางองค์อรไท	ค่อยอยู่เถิดพี่จะไปจากน้อง
สั่งแล้วแคล้วคลาดลีลา	นิราศมาไกลห่างห้อง
ดั่งพระยาราชสีห์จากถ้ำทอง	พระกรายกริชเยื้องย่องดำเนินนา
ลงจากปรางค์มาศอันรูจี	ทวีเสน่ห์น้องขนิษฐา
/*316อุตส่าห์ขืนพระทัยไคลคลา	ยาตราลงมาฉับไว
ครั้นถึงโรงหนังพระภูมี	พี่เลี้ยงยินดีจะมีไหน
ต่างยิ้มต่างแย้มอยู่ในใจ	ภูวไนยสมจิตเจตนา
แล้วพระจึ่งจับหนังพากย์	เสียงหลากพี่เลี้ยงเป็นหนักหนา
จึ่งว่ายังตามเรื่องเนื่องมา	เจรจาไพเราะเสนาะกรรณ
สุรเสียงเพราะหวานตระการนัก	ผู้ใดฟังคิดรักใฝ่ฝัน
ที่หลับก็ตื่นฟื้นกายพลัน	ทรงธรรม์เชิดไปตามกระบวน
ครั้นถึงที่สุดหยุดลงไว้	แล้วว่ายังต่อไปให้ถี่ถ้วน
ส่งเลี้ยงไพเราะเสนาะนวล	โอดครวญตามเรื่องนิยายมา
สำแดงแจ้งจริงกระจายข้อ	ไม่ย่นย้อเหมือนคำพี่เลี้ยงว่า
ให้วังเวงวิเวกเมื่อเวลา	จนอรุณเรื่อฟ้าอร่ามเรือง
แจ้วเจื้อยจับจิตพิสวาส	ก็พอรุ่งรางราษประเทืองเหลือง
แสงทองส่องพรายกระจายเมือง	จบเรื่องก็ชุลิศชุลีลา
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพดาหา
สถิตยังสุวรรณพลับพลา	จนอุทัยส่องฟ้าธาตรี
จึ่งตื่นจากที่ไสยา	พระราชาปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ชื่นชมภิรมย์ยินดี	ภูมีจึ่งสั่งให้รางวัล
แก่ดาหลังซึ่งว่าหนังถวาย	แล้วนาดกรายย่างเยื้องผายผัน
ขึ้นยังปราสาทแก้วแพรวพรรณ	มเหสีกำนัลนารี
ฯ ๖ คำ
/*317๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
ครั้นเห็นพระองค์ทรงธรณี	จรลีขึ้นปราสาทรจนา
ชวนกันกลับมาที่อาศัย	ดาหลังเข้าไปยังเคหา
ให้เร่าร้อนระทวยทั้งกายา	ถวิลถึงแก้วตายาใจ
โอ้ว่าสายสุดที่รักพี่	ป่านนี้นิ่มน้องจะเป็นไฉน
ละห้อยหวนครวญถึงคะนึงใน	มิได้หลับสนิทนิทรา
คิดถึงเจ้าหยิกข่วนพี่	ยิ่งทวีในความเสน่หา
คิดถึงเจ้าพึงจำนรรจา	บิดเบือนพักตราก็น่ารัก
คิดถึงวาจาเจ้าชดช้อย	ว่าบุญพี่น้อยไม่สมศักดิ์
สุรเสียงเจ้าหวานตระการนัก	ให้สะเทือนเตือนรักอยู่ตรึงใจ
คิดเนตรเหมือนชายมาค้อนพี่	ดั่งแสงนิลมณีศรีใส
ผินพักตรแล้วชักชายสไบ	กิริยาจับใจอยู่ตรึงตรา
คิดประหนึ่งจะเห็นน้อง	มาแนบนอนในห้องเสน่หา
ให้ปั่นป่วนครวญถวิลในวิญญา	เสน่หาในองค์พระบุตรี
ฯ ๑๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูประตาหนเรืองศรี
ทั้งสามพระองค์ทรงฤทธี	ร่วมชนกชนนีเดียวกัน
พระบิตุเรศเสด็จสู่สวรรคต	พระทรงยศได้ครองไอศวรรย์
ยังแต่พระชนนีนั้น	ได้ผ่านเขตขัณฑ์สวรรยา
อันระตูประตาหนผู้พี่	ไร้ประไหมสุหรีเสน่หา
ยังไม่มีมเหสีโสภา	ซึ่งจะครองนคราสืบไป
จึ่งตรัสถามเสนาบรรดานั่ง	ใครยังรู้เห็นเป็นไฉน
/*318ว่าราชบุตรีบูรีใด	อันทรงโฉมประไพประพาฬตา
จะสมควรเป็นประไหมสุหรี	อันเป็นที่สนิทเสน่หา
ท่านเร่งรำลึกตรึกตรา	เราจะไปตุนาหงันพลัน
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังแสนกลคนขยัน
จึ่งนบนิ้วประนมบังคมคัล	อภิวันท์แล้วทูลพระภูวไนย
ข้าได้ยินข่าวเล่าฦๅมา	ว่าท่านท้าวดาหาเป็นใหญ่
เป็นวงศ์เทวัญอันเรืองชัย	ท้าวไทมีราชบุตรี
ทรงโฉมประโลมเลิศลักษณ์	เป็นปิ่นปักนคเรศบุรีศรี
บรรดาแดนชวาธาตรี	ไม่มิใครจะเปรียบเทียบทัน
แต่ว่าระเด่นมนตรี	อันมีลักษณเลิศเฉิดฉัน
เป็นโอรสท้าวกุเรปัน	ได้มาตุนาหงันกันไว้
แต่บัดนี้ระเด่นมนตรีนั้น	จะรักใคร่ใฝ่ฝันก็หาไม่
ทำเขินเหินห่างร้างไว้	หนีไปไกลกรุงบุรี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเรืองศรี
ได้ฟังมหาเสนี	ภูมีชื่นชมปรีดา
จึ่งสั่งปาเตะให้แต่งสาร	กับเครื่องบรรณาการให้หนักหนา
จะให้ไปถวายองค์ทรงนครา	ขอองค์กัลยาพระบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	แล้วทูลพระภูมีทันใด
/*319อันซึ่งพระองค์โปรดปราน	จะให้สารไปแจ้งแถลงไข
ขอองค์พระธิดาดวงใจ	ที่ในดาหาธานี
ข้าน้อยจะขอทัดทาน	พระภูบาลจงโปรดเกศี
ด้วยองค์ระเด่นมนตรี	นั้นเรืองฤทธีใครจะทัน
ด้วยพระองค์เป็นวงศ์อสัญหยา	ทั้งในฟากฟ้ากระยาหงัน
ดาหากับกรุงกุเรปัน	ได้ร่วมวงศ์เทวัญพระภูมี
อันระตูนอกวงศ์อย่าลงรัก	จะผิดศักดิ์สุริย์วงศ์เรืองศรี
ที่ไหนท้าวไทจะไยดี	เห็นผิดที่จะได้ดั่งจินดา
อนึ่งระเด่นมนตรีนั้น	หนีจากกุเรปันนาถา
จะตายเป็นไม่เห็นกับนัยนา	ไม่รู้ว่าจะเป็นประการใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเป็นใหญ่
ได้ฟังปาเตะทูลไท	จึ่งตรัสตอบไปด้วยฉับพลัน
เราจะให้ไปขอโดยดี	แก่พระชนกชนนีรังสรรค์
แม้นสององค์ทรงชัยให้ปัน	แก่เรานั้นได้ดั่งจินดา
ก็จะได้สบสมนิยมคิด	จะผิดชอบกระไรเป็นหนักหนา
ถึงระเด่นมนตรีฤทธา	จะมาว่าสิ่งไรไม่กลัวกัน
จะรณรงค์ยงยุทธนาการ	จะหักหาญว่าชิงตุนาหงัน
ถึงจะมาชิงชัยไม่ละกัน	จะประจัญกับวงศ์เทวา
ใครไม่ครั่นคร้ามขามจิต	ถึงเรืองฤทธิ์เป็นวงศ์อสัญหยา
ไม่ย้อท้อจะต่อฤทธา	ไม่ระร้ากลัวเดชเทวัญ
ฯ ๑๐ คำ
/*320๏ บัดนั้น	ปาเตะทูลแก้แปรผัน
มิใช่ข้าน้อยจะเกียดกัน	พระทรงธรรม์จงทรงพระเมตตา
เมื่อพระเจ้ายังเยาว์อยู่นั้น	เกิดมหัศจรรย์เป็นหนักหนา
เป็นพายุมืดมัวทั่วโลกา	พระสุธาไหวมาถึงกรุงเรา
พระบิตุเรศเห็นเหตุก็สงกา	โหรากราบทูลพระเป็นเจ้า
อันเหตุทั้งนี้มิใช่เบา	คือระเด่นอิเหนากุเรปัน
จะเสด็จจากครรภ์พระชนนี	ปฐพีทั้งปวงจึงไหวหวั่น
ด้วยเป็นเอกองค์วงศ์เทวัญ	ทรงอานุภาพนั้นยิ่งนัก
จะเป็นเจ้าเหล่ากรุงใหญ่หลวง	กษัตริย์ทั้งปวงจะเกรงศักดิ์
อันจะให้ไปขอนางนงลักษณ์	เกรงศักดิ์ระเด่นมนตรี
ซึ่งว่ามรณานั้นไม่สม	ปรารมภ์แต่จะชิงชัยศรี
แม้นว่ากลับมาพระบุรี	พระภูมีจะคิดประการใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเป็นใหญ่
ได้ฟังปาเตะเสนาใน	พระฤทธิไกรเคืองขัดอัธยา
พระมิได้ฟังคำปาเตะห้าม	ก็วู่วามถือโกรธหนักหนา
จึ่งสังดะหมังเสนา	กับยาสาเร่งแต่งสารไป
กับเครื่องบรรณาการมากมี	ทั้งแก้วเก้ามณีศรีใส
ไปถวายพระองค์ทรงภพไตร	ในกรุงไกรดาหาธานี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาดะหมังทั้งสองศรี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	แล้วมาแต่งสารศรีฉับไว
/*321ตามที่ซึ่งมีพระบัญชา	จะคลาดคลาผิดเพี้ยนก็หาไม่
แล้วจัดเครื่องทรงอันเรืองชัย	ใส่ลงในรถด้วยฉับพลัน
จึ่งยาสาดะหมังเสนา	กับโยธาห้าร้อยแข็งขัน
คุมพลเข้าป่าพนาวัน	ด้นดันมาได้หลายราตรี
ครั้นถึงแว่นแคว้นแดนดาหา	เสนาจึ่งแจ้งสารศรี
แก่นายด่านรักษาธานี	ให้แจ้งคดีฉับพลัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	นายด่านนิเวศเขตขัณฑ์
ก็รับสารมาอ่านฉับพลัน	แล้วจึ่งรีบจรจรัลทันใด
ครั้นเข้ามาในนิเวศ	เอาเหตุนั้นแจ้งแถลงไข
แว่ท่านตำมะหงงเสนาใน	ตามในคดีซึ่งมีมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้เเจ้งก็หรรษา
จึ่งเข้ากราบทูลพระผ่านฟ้า	ตามในสาราฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพไอศวรรย์
ได้ฟังมหาเสนานั้น	พระทรงธรรม์จึ่งมีบัญชา
ให้ออกไปรับแสนเสนี	ซึ่งถือสารศรีเสน่หา
มายังพระโรงรจนา	เร่งเร็วอย่าช้าบัดนี้
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จเข้าที่สรง	ทรงสุคนธารสเรืองศรี
มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งขจรขจี	อินทรีย์ตระหลบอบไป
แล้วทรงภูษิตวิจิตรแจ่ม	สุวรรณแกมมณีศรีใส
/*322ทรงสะอิ้งเพชรพวงดวงมาลัย	แล้วทรงชายไหวชายแครง
ทับทรวงดวงเด็ดเพชรพราย	ขจายจับมณีศรีแสง
สังวาลประพาฬรัตน์รุ้งแรง	สีแสงสว่างกระจ่างตา
แล้วทรงทองกรบวรรัตน์	แสงใสไตรตรัสพระเวหา
ทรงพระธำมรงค์อลงการ์	ทรงมหามงกุฎเพชรพราย
ประดับกรกรรเจียกกุณฑล	สร้อยสนดูงามเฉิดฉาย
เหน็บกริชเทวัญพรรณราย	แล้วยุรยาตรนาดกรายเสด็จมา
ถึงท้องพระโรงรูจี	พระภูมีเกษมสันต์หรรษา
จึงเปิดม่านทองรจนา	พระผ่านฟ้าเสด็จออกพลัน
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะตำมะหงงคนขยัน
ยกเครื่องบรรณาการทั้งปวงนั้น	ทูลถวายแก่พระองค์ทันใด
แล้วจึ่งถวายสารศรี	คลี่ออกอ่านแจ้งแถลงไข
แล้วทูลแจ้งคดีถี่ถ้วนไป	ตามในพระราชไมตรี
ในลักษณพระราชสาร	ว่าท้าวผู้ผ่านบุรีศรี
กรุงไกรประตาหนพระบุรี	อัญชุลีมาใต้พระบาทา
จะขอพึ่งพระองค์ทรงเดช	เป็นเศวตฉัตรกั้นเกศา
ด้วยองค์พระราชบิดา	เสด็จสู่สวรรคาลัย
ข้าน้อยได้ครองพระพารา	ไร้ที่พึ่งพาอาศัย
ด้วยหวังจำนงจงใจ	จะเป็นข้าอยู่ในพระบุรี
แจ้งอยู่ว่าบุญนี้น้อยนัก	พระทรงศักดิ์ดั่งองค์พระสุริย์ศรี
แต่เจียมตัวกลัวเดชพันปี	มิใคร่จะแจ้งสารศรีมา
/*323ด้วยมโนยินดีมีกำลัง	แต่หยุดยั้งชั่งคิดเป็นหนักหนา
แม้นพระองค์มิทรงพระเมตตา	เห็นว่าชีวาจะบรรลัย
ถ้าโปรดจะได้เป็นสุขา	เพราะพระเดชาเป็นใหญ่
จะสนองพระคุณสืบไป	จะรองอยู่ใต้บาทบาทา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบรมยมนาถนาถา
ได้ฟังสารศรีซึ่งมีมา	ก็แจ้งในสาราทันใด
พระนิ่งนึกตรึกถวิลจินตนา	ด้วยอิเหนานัดดาศรีใส
ให้คั่งแค้นแน่นในหฤทัย	พระมิได้ตรัสจำนรรจา
แต่สุชลคลอคลองนองเนตร	เหตุด้วยนัดดาเสน่หา
เขาไม่คิดถึงวงศ์เทวา	ไม่คิดว่าเราเป็นเผ่าพันธุ์
เขาทำให้ได้อายอดสู	แก่ระตูทุกประเทศเขตขัณฑ์
อันว่าอิเหนากับเรานั้น	ขอคุมแค้นกันจนวันตาย
คิดแล้วจึ่งมีพระบัญชา	ด้วยความโกรธนัดดาไม่เหือดหาย
จึงพระอวยให้ง่ายดาย	พระฦๅสายมิได้ตรึกตรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีทั้งสองก็หรรษา
ยินดีพ้นที่จะอุปมา	วันทาแล้วทูลพระภูวไนย
อันซึ่งพระองค์โปรดเกศี	พระคุณหาที่สุดไม่
จะขอนัดการเรืองชัย	ให้มั่นไว้ในพระบาทา
จะไปกราบทูลข้างระตู	ให้รู้จะได้หรรษา
จะได้ตบแต่งวิวาห์	พระผ่านฟ้าจงทราบพระฤทัย
ฯ ๖ คำ
/*324๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพเป็นใหญ่
ครั้นได้แจ้งแห่งคำเสนาใน	พระทรงชัยจึ่งมีพจมาน
ดูกรเสนาทั้งสองนาย	ฝ่ายท่านเป็นทูตจำทูลสาร
จงไปทูลระตูภูบาล	ซึ่งจะแต่งวิวาห์การในธานี
อันซึ่งจะนัดการนั้นไซร้	ก็ตามใจข้างระตูเรืองศรี
จงเร่งหาฤกษ์พานาที	ถ้าดีแล้วเมื่อไรให้ยกมา
ข้างเราก็จะตระเตรียมไว้	ให้ได้ดั่งใจปรารถนา
ท่านจงเร่งไปอย่าได้ช้า	ตามพระบัญชาเราบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	สองเสนาประณตบทศรี
รับสั่งแล้วกราบสามที	รีบเร่งจรลีออกมา
ขึ้นม้าแล้วขับให้บทจร	รีบร้อนดั้นดงมาในป่า
เจ็ดวันก็ถึงพระพารา	เข้าไปวันทาพระทรงธรรม์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเฉิดฉัน
ครั้นเห็นสองเสนามาพลัน	พระทรงธรรม์สุขเกษมเปรมปรา
จึ่งมีบัญชาปราศรัย	ท่านไปยังสมปรารถนา
ไปดาหาธานีมีชัยมา	ฤๅว่ามีเหตุประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาทูลแจ้งแถลงไข
บัดนี้พระองค์ทรงชัย	โปรดปรานประทานให้พระบุตรี
/*325แล้วสั่งให้ข้ามาทูล	ตามมูลเหตุถ้วนถี่
อันซึ่งฤกษ์พานาที	ภูมีสั่งมาทุกประการ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนได้ฟังสาร
ชื่นชมภิรมย์เบิกบาน	ให้หาโหราจารย์ธิบดี
อีกทั้งผู้น้อยผู้ใหญ่	ให้มาในพระโรงชัยศรี
เราจะให้หาฤกษ์นาที	เร่งเร็วบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	มาสั่งพนักงานทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	นักการรับสั่งแล้วกราบไหว้
จึ่งวิ่งรีบเร็วออกไป	บัดใจก็ถึงมิทันนาน
ฯ ๒ คำ
๏ ครั้นถึง	นักการจึ่งแจ้งแถลงสาร
บอกว่ารับสั่งพระภูบาล	ให้ท่านเร่งไปบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	โหราได้แจ้งถ้วนถี่
จับได้กระดานแลคัมภีร์	ก็วิ่งเร็วรี่เข้ามา
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	นบนิ้วประนมเหนือเกศา
แล้วหมอบยอบกายกายา	ตรงหน้าที่นั่งฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
/*326๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเฉิดฉัน
ครั้นเห็นขุนโหราเข้ามาพลัน	จึ่งมีบัญชาทันใด
ซึ่งเราให้หาท่านมา	จะให้ดูฤกษ์พาทำการใหญ่
การวิวาห์มงคลเรืองชัย	ท่านจงแจ้งใจบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนโหราประณตบทศรี
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธี	ก็ดูตามคัมภีร์มีมา
อันว่าข้างแรมเดือนนี้	ฤกษ์พานั้นดีหนักหนา
อันซึ่งจะทำการวิวาห์	จะเป็นสถาพรสืบไป
ข้างขึ้นนี้ไม่ดีหนักหนา	พระผ่านฟ้าจงแจ้งแถลงไข
จะบังเกิดเหตุเภทภัย	พระองค์อย่าได้ไคลคลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนนาถา
ได้ฟังขุนโหรทูลมา	พระราชามีพจน์วาที
จึ่งสั่งเหล่าพวกพนักงาน	ให้เร่งเตรียมการจงถ้วนถี่
ให้เสร็จแต่ในบัดนี้	ตามซึ่งเรามีบัญชา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะตำมะหงงแลยาสา
ทั้งดะหมังมหาเสนา	กราบแล้วออกมาฉับพลัน
จึ่งบาดหมายวุ่นวายอลหม่าน	ถ้วนทุกพนักงานกวดขัน
ก็ได้เสร็จสรรพฉับพลัน	เตรียมไว้ครบครันทันใด
ฯ ๔ คำ
/*327๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเป็นใหญ่
ครั้นสองเสนาคลาไคล	ก็สั่งให้แต่งสารฉับพลัน
ให้ไปทั้งสามนครา	พระเชษฐาอนุชาเฉิดฉัน
บอกว่าพระธิดาดวงจันทร์	เราให้ปันแก่ระตูธิบดี
เราจะเชิญองค์พระเชษฐา	กับสองอนุชาเรืองศรี
มาช่วยทำการบัดนี้	ตามในสารศรีมีมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	ก็ออกมาแต่งสารทันที
ครั้นแล้วก็สั่งให้ม้าใช้	รีบไปทั้งสามกรุงศรี
ก็มาถึงพร้อมกันทันที	เอาสารศรีถวายพระราชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกุเรปันนาถา
จึ่งอ่านในสารศรีที่มีมา	ผ่านฟ้าก็แจ้งประจักษ์ใจ
จึ่งเอาสารนั้นโยนมา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
พระคิดขัดแค้นแน่นทรวงใน	พระทรงชัยจึ่งมีพระบัญชา
จึงตรัสแก่เสนีที่ถือสาร	ว่าขานขึ้งโกรธเป็นหนักหนา
ว่าดูดู๋องค์พระอนุชา	ช่างมาทำได้ไม่ควรคิด
สัญญาว่าอิเหนาลูกเรานี้	มอดม้วยชีวีดับจิต
จริงแล้วฤาไรจึ่งไม่คิด	จึ่งยกเอาดวงจิตออกปลิดไป
ให้แก่ระตูต่ำศักดิ์	เห็นสมพักตร์สมวงศ์แล้วฤาไฉน
เมื่อว่าจะแต่งการก็ตามใจ	จะให้มาบอกเราไปไยมี
/*328ตัวเราบุญน้อยถอยยศ	ไม่ปรากฏยศถาศักดิ์ศรี
ไม่เหมือนวงศ์เทวาธิบดี	จะเป็นศรีเมืองรุ่งเรืองไป
อันซึ่งจะให้เราไคลคลา	จะเอาหน้าไปไว้หนไหน
พักตร์เราจะคล้ำดำไป	เราไม่หาญใจไคลคลา
ทูตจงไปทูลให้แจ้งการ	แก่อนุชาผู้ผ่านดาหา
ตามถ้อยคำเราสั่งมา	จงเร่งไคลคลาไปฉับพลัน
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาแสนกลคนขยัน
กราบลาพระองค์ทรงธรรม์	ขึ้นม้าจรจรัลรีบมา
เข้าป่าออกดงพงพี	เจ็ดราตรีก็ถึงดาหา
จึ่งเข้าไปกราบทูลพระราชา	ตามในบัญชาสั่งมานั้น
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเฉิดฉัน
ได้ฟังเสนาทูลมาพลัน	พระทรงธรรม์มิได้จำนรรจา
จะตรัสสิ่งใดก็หาไม่	ให้ขุ่นเคืองพระทัยเป็นหนักหนา
จึ่งเสด็จเข้าที่ไสยา	พระราชาสะท้อนถอนใจ
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูประตาหนเป็นใหญ่
ครั้นควรจวนฤกษ์เรืองชัย	จะใกล้ยาตราจากบูรี
พระเสด็จเข้าที่สระสรง	ทั้งสององค์ระเด่นเรืองศรี
น้ำกุหลาบอาบอบสุมาลี	มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งจรุงใจ
แล้วทรงสุคนธาอ่าองค์	ทรงภูษิตวิจิตรแจ่มใส
ทรงเข็มขัดรัดองค์อำไพ	แล้วสอดใส่ฉลองพระองค์
/*329ก้านแย่งแล่งทองล่องมณีนิล	งอนอินทรธนูดูขำ
สังวาลตระการเก็จเพชรประคำ	ทับทรวงซ้ำประดับทับทิมพราย
แล้วทรงทองกรเลิศเฉิดฉิน	ภุชงค์ประคนนิลเฉิดฉาย
เหน็บกริชฤทธิรงค์กำจาย	ทัดอุบะกรีดกรายแล้วลีลา
มาขึ้นพระยาคชสาร	อันรนร่านกระหึมมันแกล้วกล้า
ทรงเครื่องบรรจงอลงการ์	ลีลามาตามกันทั้งสามองค์
โยธาหน้าหลังก็กึกก้อง	ฆ้องกลองก้องมาในป่าระหง
สำราญร่มรื่นในพื้นดง	ทั้งสามองค์สุขเกษมเปรมปรา
ชมหมู่พฤกษาคณานก	หมู่วิหคบินร่อนจับพฤกษา
สัตวาถาทาบคาบผลา	มยุราร่อนรามาในดง
โกกิลบินร้องเสนาะเสียง	ฟังสำเนียงนกวิหคหงส์
กระทุงทองเที่ยวท่องในท้องดง	พระองค์ชมเล่นสำราญใจ
พระเร่งขับคชไกรให้ดำเนิน	ก็มาถึงเชิงเทินเนินไศล
เสด็จตามหว่างเขาเงาไม้	ร่มรื่นชื่นใจมาในดง
พระชวนชมพฤกษามาริมทาง	ไกรกร่างยางยูงสูงระหง
เกดแก้วประดู่ปรูปรง	ประยงค์ยมโดยอินทนิล
บ้างงอกซอกแซกแหวกผา	ผกาชูช่อเฉิดฉิน
พระพายพัดตระหลบอบธรณิน	เร่งระรื่นชื่นกลิ่นสำราญใจ
๏ มาประสบ	แถวธารก็พบโศกใหญ่
เห็นน้ำที่ค้างใบไม้	เป็นโลหิตติดใบย้อยลง
เห็นลางวิปริตผิดประหลาด	ให้หวั่นหวาดพระทัยตะลึงหลง
กำลังรักหักจิตไม่คิดองค์	รีบเร่งจตุรงค์โยธี
/*330แต่มาได้สิบห้าวันวาร	ก็ถึงด่านเขตขัณฑ์บุรีศรี
จึงแจ้งแก่นายด่านพระบูรี	ให้บอกแก่เสนีทันใด
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาครั้นแจ้งแถลงไข
ก็เข้าไปกราบทูลพระทรงชัย	ตามในคดีที่มีมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพดาหา
ครั้นแจ้งว่าระตูยกมา	พระราชาจึ่งสั่งเสนาพลัน
ให้ตระเตรียมทหารโยธา	ทั้งตำหนักหน้าหลังกวดขัน
ทั้งอาสาหกเหล่าครบครัน	ให้เตรียมกันไว้อย่าได้ช้า
ทั้งศาสตราอาวุธต่างต่าง	ถ้วนอย่างให้ครบหัตถา
แล้วให้แต่งตัวรจนา	เสื้อผ้านุ่งห่มให้ดิบดี
ครั้นแล้วเสด็จเข้ามา	เข้าที่สรงคงคาเรืองศรี
ทรงสุคนธาทิพย์ขจรดี	มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งระลุงลาน
พระองค์ทรงภูษาษิต	วิจิตรด้วยทิพย์ภูษาสาร
ทรงสะอิ้งพริ้งประไพพาฬ	สร้อยสนสังวาลทับทิมแดง
จึ่งทรงประดับทับทรวง	โชติช่วงด้วยมณีศรีแสง
แล้วทรงชายไหวชายแครง	แจ่มแจ้งจับแสงอโณทัย
แล้วทรงทองกรบวรรัตน์	สีแสงไตรตรัสพระสุริย์ใส
ทรงพระชฎาเพชรเตร็จไตร	กรรเจียกวิไลไพพิศ
แล้วทัดพวงบุบผาเฉิดฉัน	งามล้ำเทวัญในดุสิต
เหน็บกริชฤทธิไกรชัยชิต	พระทรงฤทธิ์ย่างเยื้องคลาไคล
/*331ออกท้องพระโรงชัยศรี	เสนีเฝ้าแหนอยู่ไสว
เยียดยัดเป็นขนัดกันไป	ในหน้าพระลานเรียงรัน
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเฉิดฉัน
กับระตูอนุชาทั้งสองนั้น	ก้มเกล้าอภิวันท์พระภูวไนย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพเป็นใหญ่
ครั้นเห็นระตูทั้งสามไซร้	ภูวไนยมีพจน์วาที
ตรัสเป็นสุนทรถามไถ่	ปราศรัยระตูเรืองศรี
แต่ได้ผ่านนคราธานี	ยังค่อยมีสุขฤาประการใด
ทั้งอาณาประชาชนพลเมือง	ยังเคืองแค้นฤาว่าเป็นไฉน
ทั้งข้าวปลาอาหารประการใด	ยังขัดสนจนใจฤาบริบูรณ์
ทั้งหมู่อรินทร์ราชปัจจามิตร	มาติดกรุงอยู่บ้างฤๅเสื่อมสูญ
ทั้งพระญาติวงศ์พงศ์ประยูร	ยังพร้อมมูลพูลสวัสดิ์ในพารา
สิงห์สัตว์ในพนัสพนาลี	มายายีอยู่ฤๅเป็นสุขา
อนึ่งซึ่งยกพลมา	เป็นผาสุกฤาอันตรายราน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนได้ฟังสาร
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	ทูลสนองพระภูบาลไปทันใด
อันพระญาติวงศ์พงศ์ประยูร	ก็ไพบูลย์พูลสุขแจ่มใส
อาณาราษฎร์สำราญบานใจ	อันตรายสิ่งไรไม่ยายี
/*332พวกพลพหลโยธา	มาในกลางมรรคาพนาศรี
สำราญใจไพร่พลมนตรี	มิได้มีอันตรายภัยพาล
ทั้งอาหารการกินก็อุดม	ชื่นชมมาในไพรสาณฑ์
เป็นสุขทุกทิวาราตรีกาล	จนมาถึงด่านพารา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริวงศ์พงศ์อสัญแดหวา
จึ่งเอื้อนมธุรสพจนา	ว่าแก่ระตูทันใด
ทั้งสามเจ้าจงจรจรัล	ไปอยู่ปันจะรากันที่อาศัย
จงเอนอาสน์ให้สำราญบานใจ	ได้ฤกษ์เมื่อไรจะตั้งการ
สั่งสรรพก็หับบัญชรชัย	เข้าในปราสาทอันไพศาล
ยิ่งน้อยจิตคิดแค้นแสนรำคาญ	เดือดดาลฤทัยเป็นพ้นนัก
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนทรงศักดิ์
บังคมลามายังที่สำนัก	พร้อมพรักพหลมนตรี
อยู่ในดาหากรุงไกร	ไพบูลย์พูลสุขเกษมศรี
ทั้งสามพระองค์ทรงฤทธี	เปรมปรีดิ์ชื่นบานสำราญใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเป็นใหญ่
เสด็จเข้าห้องแก้วแววไว	ก็เรียกองค์อรไทเทวี
แล้วพระจึ่งกล่าววาจา	แก่องค์อัครชายามเหสี
บัดนี้ระตูธิบดี	มาขอพระบุตรีศรีโสภา
พี่ออกโอษฐ์เอออวยอำนวยให้	แก่ระตูดั่งใจปรารถนา
/*333พี่แค้นด้วยอิเหนานัดดา	จึ่งลั่นวาจาให้บุตรี
ด้วยอิเหนาคิดการหาญหัก	ไปหลงรักที่ต่ำศักดิ์ศรี
เขาไม่มีอาลัยไยดี	ตัดรอนไมตรีให้อัประมาณ
พี่ก็ยกบุตรีปลดปลง	ให้ระตูต่างวงศ์เป็นแก่นสาร
ยังเจ็ดวันจะตั้งวิวาห์การ	เยาวมาลย์จงฟังพี่เจรจา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีเสน่หา
ได้ฟังทรงธรรม์บัญชา	กัลยาขัดแค้นเคืองใจ
เร่งสลดระทดพระทัยนัก	ร่ำรักบุตรีจะมีไหน
พระคิดอ่านทำการดังนี้ไซร้	ไม่อาลัยถึงอิเหนานัดดา
ยกพระบุตรีดั่งดวงใจ	ให้ระตูอันต่ำวงศา
ฤาอิเหนามอดม้วยมรณา	สิ้นชีวาแล้วฤาฉันใด
ไม่คิดถึงอิเหนากุเรปัน	มาหุนหันแต่ตามอัชฌาสัย
แม้พระเชษฐาแจ้งเหตุไป	ก็จะน้อยพระทัยแสนทวี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเรืองศรี
จึ่งกล่าวพจนารถวาที	อย่าโศกีโศกสร้อยละห้อยใจ
ถึงพระเชษฐาจะกริ้วโกรธ	จะติโทษเคียดแค้นเป็นไฉน
พี่ได้ให้ราชสารไป	ถึงสองครั้งมิได้เห็นมา
พระเชษฐาจะว่าขานประการใด	เป็นขัดสนจนใจหนักหนา
จะทรงพระโกรธโกรธา	ก็ตามพระเชษฐาจะพาที
ฯ ๖ คำ
/*334๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงสาวศรี
ครั้นรู้ว่าระตูธิบดี	มาขอบุตรีศรีโสภา
พระบิดายกยอมประนอมให้	แก่ระตูดังใจปรารถนา
พี่เลี้ยงก็ชวนกันลีลา	มาเฝ้าพระธิดาทันใด
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	ประนมนิ้วทูลแจ้งแถลงไข
องค์พระบิดาเรืองชัย	ยกพระองค์ให้แก่ระตูพลัน
ชื่อว่าระตูประตาหน	นัดการมงคลเฉลิมขวัญ
ยังห้าวันละแต่งวิวาห์กัน	จอมขวัญจงทราบพระบาทา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
ได้ฟังบาหยันทูลมา	กัลยาสลดใจจาบัลย์
แน่นิ่งตะลึงจิตคิดระทด	แสนสลดรันทดฤทัยปั่น
ด้วยดาหลังมาสนิทติดพัน	ให้อัดอั้นตันฤทัยไปมา
มิใคร่จะออกปากได้	ให้คิดละอายแก่ใจเป็นหนักหนา
จำเป็นจึ่งกล่าววาจา	ว่าแก่บาหยันทันใด
ทุกวันนี้ดาหลังขึ้นมาหา	ถึงห้องไสยาพิสมัย
มิได้คลาดคลาเวลาไป	แต่น้องมิได้พาที
มิรู้ที่จะคิดประการใด	ให้เร่าร้อนใจดังไฟจี่
อกเอ๋ยจะคิดไฉนดี	น่าที่จะมอดม้วยบรรลัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันร่วมจิตพิสมัย
ได้ฟังถ้อยคำนางอรไท	ร้องไห้แล้วทูลไปพลัน
/*335จึ่งว่าดาหลังคนนี้	เห็นท่วงทีกิริยาคมสัน
ทรงโฉมโสภาวิลาวัณย์	ใครจะทัดเทียมทันก็ไม่มี
ทั้งเฉลียวฉลาดอาจอง	จะเป็นวงศ์กษัตริย์อันเรืองศรี
ชะรอยกำจัดพระบูรี	ถ้าวันนี้ดาหลังขึ้นมา
จงปรับทุกข์ทนที่หม่นไหม้	แม่แข็งใจตริตรึกปรึกษา
จะฟังคำท่วงทีกิริยา	ดาหลังจะว่าประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
จึ่งตอบคำบาหยันไปทันใด	ซึ่งจะให้น้องนี้พาที
น่องนี้คิดขัดสนจนใจนัก	ด้วยต่ำศักดิ์มาต้องให้หมองศรี
ความแค้นเป็นสุดแสนทวี	มิรู้ที่จะคิดประการใด
ทั้งนี้เป็นกรรมของเราเอง	บาปเพรงปางก่อนจะทำไฉน
แม้นว่าจวนงานเข้าเมื่อไร	น้องก็ไม่อาลัยแก่ชีวา
จะใช้ชาติตามวาสนามี	สู้ม้วยชีวีเสียดีกว่า
ว่าพลางนางทรงโศกา	ในอุราเร่าร้อนอาวรณ์นัก
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวัญอันสูงศักดิ์
คร่ำครวญแต่ป่วนใจนัก	คิดถึงนงลักษณ์ทุกเวลา
เจ้าสายสุดที่รักของเรียมเอ๋ย	เมื่อไรเลยพี่จะได้เห็นหน้า
เคยแอบแนบชมพักตรา	เมื่อไรพระสุริยาจะเคลื่อนคล้อย
จะไปพบน้องประคองชม	ให้สว่างอารมณ์ที่โศกสร้อย
ความร้อนในใจมิใช่น้อย	แต่ตั้งคอยพระสุริยา
/*336ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริย์ศรี	ดาหลังยินดีเป็นหนักหนา
จึ่งชำระสระสรงคงคา	ตบแต่งกายาเพริศพราย
นุ่งตานีแดงกุก่อง	จวนไหมใจทองเฉิดฉาย
คาดปั้นเหน่งเพชรพื้นพราย	เหน็บกริชฤทธิไกรดำเนินมา
ทรงทัดอุบะซ่อนกลิ่น	รวยรินกลิ่นแป้งโอ่อ่า
สะสวยรวยรับจับกายา	สะพักผ้าสีฟ้ายองใย
ครั้นแล้วก็ออกจากเคหา	กับพี่เลี้ยงปรีดาผ่องใส
พากันยาตราคลาไคล	เข้าไปในวังพระราชา
ครั้นถึงจึงขึ้นบนโรงหนัง	ผู้คนคับคั่งทั้งซ้ายขวา
ดาหลังคิดถวิลจินดา	ดูพลับพลาแล้วก็ถอนใจ
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลนารีศรีใส
ครั้นสายัณฑ์ตะวันลงไรไร	ก็แต่งตัวละไมอยู่ทุกคน
คอยท่าจะออกไปดูหนัง	พูดถึงดาหลังทุกแห่งหน
ให้ติดตายาใจไปทุกคน	ด้วยผลเหตุจะเกิดมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเรืองศรี
ให้เพลิดเพลินพระทัยทุกราตรี	ผลที่จะเกิดโกลา
เพื่อผลกรรมจะลำจาก	พลัดพรากบุตรีเสน่หา
ผลเวรขององค์ธิดา	จะนิราศพาราไปเดินไพร
แลที่อิเหนาจะพูลเทวศ	จึ่งอาเพศทั้งปวงให้เป็นได้
ให้สนุกสุขเกษมเปรมใจ	สิ้นทั้งเวียงชัยพระบุรี
/*337ครั้นถึงเวลาก็สระสรง	ทรงเครื่องจำรัสรัศมี
รุ่งเรืองด้วยเครื่องรัตน์มณี	ภูมีเสด็จยังพลับพลา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมพระมเหสีทั้งห้า
ทั้งบุษบาวิลิศโสภา	ก็ทรงเครื่องรจนาชัชวาล
ท้าวนางนักสนมกรมใน	ก็แซ็งแซ่แจไปทุกสถาน
เบียดเสียดดั่งแป้งยัดทะนาน	ตามเสด็จเยาวมาลย์ไปพลับพลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์อสัญก็หรรษา
ยอกรอภิวาทสามลา	ตรงหน้าที่นั่งพระภูวไนย
แล้วเร่งให้ใส่อัคคี	รัศมีตรัสแจ้งแสงใส
จับรูปภาพชูขึ้นทันใด	กล่าวไปตามเรื่องดังทุกวัน
ตั้งใจจะให้ไพเราะ	ผจงพากย์เสนาะขึงขัน
พากย์พลางชายตาหาดวงจันทร์	สำคัญดูไปในพลับพลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
นางละห้อยสร้อยเศร้าโศกา	กัลยามิได้สมประดี
ทอดองค์ลงอ่อนนอนนิ่ง	อาวรณ์ร้อนยิ่งกว่าเพลิงจี่
อกเอ๋ยเกิดมาเป็นสตรี	มีแต่เดือดร้อนทุกเวลา
จะคิดฉันใดก็ใช่ที่	แม้นม้วยชีวีจะดีกว่า
เสียแรงสงวนศักดิ์รักกายา	ทีนี้จะมาเป็นด้วยสามานย์
โอ้อนิจจาอกเอ๋ย	ที่ไหนเลยจะเป็นแก่นสาร
จะอยู่ไปก็ไม่จิรังกาล	ดั่งหญิงสาธารณ์ที่โหดไร้
/*338มาเสียวงศ์เสียพงศ์เทวา	จะดูหน้าวงศากระไรได้
เป็นราคีปนก็จนใจ	จะผ่อนผันฉันใดก็สุดคิด
อันจะครองกับท้าวประตาหน	ถึงความสุขจะล้นเท่าดุสิต
จะสู้ตายมิให้ชมชิด	จะรับความผิดทั้งปวงไป
ยิ่งคิดนางก็ยิ่งกันแสงศัลย์	โศกาจาบัลย์หม่นไหม้
นิ่งนอนสะท้อนถอนใจ	อรไทมิได้นิทรา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังตั้งใจใฝ่หา
พากย์พลางดูไปในพลับพลา	ไม่เห็นกัลยายิ่งรัญจวน
เจ้างามสอดยอดนวลควรสม	อารมณ์กระสันปั่นป่วน
ความคะนึงรึงรักมาชักชวน	พากย์บทเรรวนไปมา
จึ่งส่งหนังให้พี่เลี้ยงทันใด	พี่พากย์ไปให้เพราะหนักหนา
ให้พระภูมีเธอปรีดา	ทั้งสาวสรรกัลยาจะคอยฟัง
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงยิ้มรับแล้วจับหนัง
จะยากอะไรแก่ผู้ฟัง	ข้าจะพากย์ให้นั่งหลับตา
ด้วยเสียงข้านี้ดีวิเศษ	เป็นพระเวทสิทธิ์หนักหนา
จะสะกดก็ได้ทั้งพารา	จะให้คนนิทราดั่งใจคิด
ว่าแล้วชูหนังขึ้นพากย์ต่อ	ทำาพองคอกระแอมแกมติด
แล้วเรียกผู้ฟังให้ช่วยคิด	ทั้งหยุดผิดคิดแกมเจรจา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ผู้ฟังสำรวลสรวลฉ่า
ที่ชอบใจก็ชมว่าบุญตา	ที่ไม่ต้องอัธยาก็น่าชัง
/*339เมื่อเสียงของตัวอัปรา	ใครใช้ให้มาเป็นชาวหนัง
ลางคนก็ว่าน่าฟัง	แต่ไม่เหมือนชาวหนังคนนั้น
ที่จะใคร่ฟังก็นั่งอยู่	ที่ดูมิได้ก็ผ่อนผัน
บ้างชวนเพื่อนเกลื่อนไปตามกัน	กำนัลสาวสรรก็ไคลคลา
ลางเหล่ายังนั่งฟังอยู่	คนดูเบาเปลื้องไปหนักหนา
บ้างนอนซ้อนซับไปมา	เกลื่อนกลาดอยู่หน้าพลับพลาชัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเป็นใหญ่
พระยิ่งเพลิดเพลินจำเริญใจ	ดูไปมิใคร่จะวางตา
จึ่งเอนองค์อิงพิงอาสน์	ไสยาสน์พลางคิดหรรษา
ทั้งพระมเหสีโสภา	สาวสรรกัลยากำนัลใน
นิ่งฟังพากย์ไปที่ใจอ่อน	บ้างซบเซาหาวนอนไม่ทนได้
ดูพลางทางเคลิ้มหลับไป	นอนกลาดอยู่ในพลับพลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระเฉิดโฉมประโลมเสน่หา
แต่นิ่งแลลอดสอดตา	เห็นสาวสรรกัลยาหลับไป
แล้วแลดูท้าวดาหา	ก็อิงอาสน์นิทราหลับใหล
ดาหลังก็เกษมเปรมใด	ดั่งได้อรไทมาแนบกาย
ลงจากโรงหนังทันใด	มุ่งไปตำหนักโฉมฉาย
ครั้นถึงจึ่งดูแยบคาย	กำนัลทั้งหลายก็หลับไป
พระจึ่งดำเนินผาดผัน	เข้าห้องสุวรรณพิสมัย
ครั้นถึงแอบองค์อรไท	ภูวไนยลูบไล้ทั้งกายา
ฯ ๘ คำ
/*340๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
วันนั้นนางไม่ไสยา	จะคอยท่าฟังเหตุให้แจ้งใจ
ครั้นเห็นดาหลังตั้งประหม่า	แต่จะแลดูหน้าก็หาไม่
นางยิ่งซ้ำเขินสะเทินใจ	ถอยองค์ให้ไกลไม่พาที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังกุมกรนางโฉมศรี
พระรับขวัญนางพลางทางพาที	ป่านนี้เจ้ายังไม่นิทรา
เจ้าคอยพี่อยู่ฤาจึ่งไม่นอน	องค์อ่อนระทวยเป็นหนักหนา
พี่คอยดูอยู่ที่พลับพลา	เป็นไรกัลยาไม่ออกไป
ความพี่คะนึงถึงแก้วตา	จะอยู่พากย์หนังช้าก็ไม่ได้
ว่าพลางอุ้มองค์อรไท	พลางจูบลูบไล้ไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
ได้ฟังดาหลังเจรจา	กัลยาละห้อยน้อยใจ
นางสะบิ้งสะบัดขัดแค้น	จะตอบแทนถ้อยคำก็หาไม่
ด้วยความอายนักสลักใจ	แต่ค้อนควักผลักไสไปมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ยิ่งแสนเสน่หา
ยิ้มแย้มแกมกลเจรจา	เจ้ามาก่นโกรธไม่รู้วาย
พี่อุตส่าห์มาเฝ้าทุกราตรี	ความแค้นมารศรีไม่เหือดหาย
แม้นเจ้าฆ่าพี่ให้วอดวาย	ประเสริฐกว่าพี่ชายจะทนรัก
/*341สุดที่พี่จะกลั้นเสน่ห์ไว้	เจ็บใจพี่เพียงอกหัก
ปลอบพลางชูคางเชยพักตร์	นงลักษณ์ปรานีพี่บ้างรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีเสน่หา
นางละห้อยสร้อยเศร้าโศกา	กัลยาเตรียมตรมไม่สมประดี
นางถวิลจินดาข้างในใจ	ด้วยพี่เลี้ยงสั่งไว้เป็นถ้วนถี่
จำเป็นอรไทจึ่งพาที	มาทำไยฉะนี้ไม่เกรงใจ
มาก้ำกวนลวนลามหยามนัก	ผิดศักดิ์แปลกวงศ์ไม่หลงใหล
เรามิได้ประสงค์จงใจ	มาต้ององค์เราให้เป็นราคี
ถึงเราไม่ชั่วก็มัวหมอง	ด้วยต่ำศักดิ์มาต้องให้เสียศรี
ความอัปยศใจใช่พอดี	บัดนี้จำเป็นจึ่งเจรจา
ด้วยทุกข์แค้นแม้นตัวตาย	ก็ดูจะประเสริฐเพริศพรายกว่า
ความเสียดายศักดิ์รักกายา	ใครจะเห็นสัจจาข้างในใจ
บัดนี้ระตูเข้ามาขอ	พระชนกก็ยกยอให้
เมื่อฉะนี้จะคิดประการใด	ว่าไปจะฟังวาที
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังนางโฉมศรี
รับขวัญกัลยาแล้วพาที	เจ้าจะให้พี่คิดประการใด
ความพี่ยินดีมีกำลัง	เมื่อไรจะตั้งการใหญ่
ด้วยสมวงศ์สมองค์อรไท	พี่ไซร้ใช่วงศ์เทวา
จะยกศักดิ์สุริย์วงศ์เรืองศรี	สุดที่พี่จะห้ามเสน่หา
เจ้าอย่าพิโรธโกรธา	แก้วตาจงได้ปรานี
/*342สมศักดิ์สุริย์วงศ์ทั้งสอง	ดั่งแก้วแกมทองทั้งสองศรี
จะทุกข์ร้อนไปไยพระบุตรี	พี่จะไปคอยดูที่ริมทาง
เมื่อทั้งสองจะขึ้นพระยานุมาศ	โฉมใครจะประหลาดทั้งสองข้าง
จะสมพักตร์สมลักขณานาง	ด้วยต่างสุริย์วงศ์ท่านแต่งกัน
ข้างระตูเป็นวงศ์กษัตรา	เจ้าเป็นวงศ์เทวาอันเฉิดฉัน
ทรงเครื่องแห่หามไปตามกัน	ผายผันเข้าในโรงพิธี
จะงามคงอยู่เป็นวงศ์เทวา	ฤๅจะงามตามระตูในราศี
นิยมจะได้ชมบารมี	ทีนี้จะได้เห็นเป็นบุญตา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
ได้ฟังดาหลังเจรจา	กัลยาอัดอั้นตันใจ
นางยิ่งกลุ้มกลัดขัดแค้น	จะตอบแทนถ้อยคำก็หาไม่
นางคิดขัดสนเป็นพ้นไป	จนใจมิรู้ที่จะตอบคำ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ้มแย้มคมขำ
เห็นนางอรไทไม่ตอบคำ	จูบแล้วจึ่งซ้ำถามมา
เจ้าจะให้คิดประการใด	ดวงใจพี่ยอดเสน่หา
ตัวพี่มิใช่กษัตรา	ถึงเจ้าจะปรึกษาก็จนใจ
อันซึ่งเจ้าตรัสมาบัดนี้	บุญพี่หาที่สุดไม่
พระพลางกอดจูบลูบไล้	แน่ะเจ้าพิสมัยจงได้ฟัง
เหมือนพระอุณรุทกับกินนร	ปางก่อนกล่าวไว้แต่หนหลัง
อยู่ด้วยกันได้ในไพรตรัง	ไม่มีรังเกียจทั้งสองรา
/*343ทั้งนี้ก็สุดแต่ความรัก	เสมอสมัครด้วยความเสน่หา
ไม่ถือชาติว่ามนุษย์แลกินรา	แปรเพศภาษาต่างกัน
ตัวเจ้าก็อยู่ภูวดล	จะวิจลใจไยฉะนั้นนั่น
เราก็เป็นมนุษย์เหมือนกัน	จงเอาความรักนั้นมาหักใจ
เมตตาพี่บ้างนะโฉมศรี	ระเด่นบุตรีศรีใส
สัพยอกหยอกนางพลางลูบไล้	เจ้าจงคิดให้พี่บ้างรา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเฉิดโฉมเสน่หา
ได้ฟังดาหลังเจรจา	จึ่งตอบคำมาด้วยขัดใจ
เมื่อขึ้นมาบนปราสาท	ใครนัดแนะฤๅจึ่งอาจขึ้นมาได้
มาข่มเหงให้ช้ำระกำใจ	แล้วเยาะไยไพให้ช่วยคิด
ยังห้าราตรีจะตั้งการ	รำคาญดั่งเพลิงมาจี่จิต
จะใคร่กลั้นใจให้ม้วยมิด	ด้วยสารพัดผิดไม่ต้องการ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์ทรงฟังก็สงสาร
นางปรับทุกข์มาว่าจวนงาน	เร่งร้อนรำคาญข้างในใจ
ทำฝืนกิริยาชื่นบาน	เย้าหยอกเยาวมาลย์ด้วยแจ่มใส
ซึ่งพี่อาจองทะนงใจ	ไม่มีผู้ใดจะช่วยคิด
วันนี้พี่ขึ้นมาบนปราสาท	ความสวาทนัดแนะในดวงจิต
ถึงเวลาก็ป่วนหวนคิด	จิตพาพี่มาถึงห้องใน
ซึ่งว่ายังห้าราตรี	จะตั้งพิธีทำการใหญ่
เจ้าจะปรารมภ์ไปว่าไร	พี่พลอยดีใจด้วยเทวี
/*344พระชนกก็ยกยอให้	จะเศร้าโศกไปไยให้หมองศรี
ท่านย่อมปรึกษาเห็นว่าดี	อันบุญพี่นี้น้อยนัก
ไม่มีศักดิ์คู่เคียงเรียงสอง	ด้วยต่างวงศ์น้องแล้วต่ำศักดิ์
พี่คิดขัดสนเห็นจนนัก	แล้วแต่น้องรักจะเมตตา
แม้นเห็นชอบความก็ตามใจ	ข้าไซร้ไม่เคยปรึกษา
น้อยทรัพย์แล้วอับทั้งปัญญา	แล้งแต่วนิดาจะผ่อนปรน
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีคิดขัดสน
ด้วยเห็นถ้อยคำนั้นเกียจกล	กล่าวยุบลประชดประชันมา
นางไม่รู้ว่าอิเหนาเนตร	มิได้คิดสังเกตกังขา
นางคิดว่าหน่อกษัตรา	หากแกล้งแปลงมาจึ่งตอบไป
เมื่อเกิดมาเป็นสตรี	จะสงวนประเวณีให้แจ่มใส
มาทำผิดระคนก็จนใจ	เกิดมาก็ใช้เวรา
อันจะมามีกรรมซ้ำเป็นสอง	ไม่ยอมใจให้ครองเสน่หา
มิให้ชายสองต้องกายา	ฤาจะพาหนีไปจากเวียงชัย
อันจะให้ข้าอยู่แต่งการ	ข้าไม่หาญดูหน้าคนได้
ช่วยคิดชีวิตจะได้สืบไป	สิ่งใดจงได้ปรานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงชัยได้ฟังถ้วนถี่
ถ้อยคำนางร่ำพาที	เห็นว่าเทวีมีอาลัย
ประคองนางพลางลูบจูบพักตร์	พี่จะพานงลักษณ์ไปทิศไหน
เมื่อพี่ก็จนเป็นคนไร้	ไม่หาญพาเจ้าไปแต่สองคน
/*345จะรีบไปไม่ทันจะถึงด่าน	ระตูท่านก็จะเป็นโกลาหล
จะพิโรธโกรธกริ้วดังเพลิงลน	จะตรูพลไปจับได้ง่ายดาย
ฝ่ายเจ้าจะเป็นมเหสี	ตัวพี่น่าที่จะฉิบหาย
เจ้าอยู่เป็นสุขสนุกสบาย	พี่ชายจะตายเปล่าไม่เข้ายา
จะขอน้ำเนตรน้องที่ร้องไห้	อย่าเสียทีที่ได้เสน่หา
สักหยดหนึ่งจะได้ฤๅกัลยา	ว่ามาตัวพี่จะขอฟัง
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรียิ่งคลุ้มคลั่ง
กลุ้มกลัดขัดใจมิใคร่จะฟัง	น่าเกลียดน่าชังเป็นพ้นนัก
นางฉงนจนจิตผิดใจ	อรไทเคลื่อนองค์ลงจากตัก
นางตะลึงขึ้งแค้นใจนัก	ก้มพักตร์ลงแล้วก็โศกา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระภูมินทร์ยิ่งแสนเสน่หา
ปลอบพลางทางเช็ดชลนา	พักตราจะหมองไม่ต้องการ
ด้วยท้าวหวังจำนงจงใจ	จะแต่งเจ้าให้เป็นแก่นสาร
ถึงจะอาวรณ์ไปก็ใช่การ	ด้วยท่านยอมยกให้ระตู
ฝ่ายพี่จะเหมือนนกติดบ่วงแขวน	จะแหงนชมบารมีของเจ้าอยู่
สองตาเจ้าจะไม่แลดู	แต่พี่แลจะสู้ทรมา
มาตรแม้นตัวพี่ไม่มีภัย	ถึงพาไปก็ไม่งามหน้า
จะเป็นที่ติฉินนินทา	เสียดายวงศ์เทวายิ่งนัก
จะเป็นที่อัปยศอดสู	แก่หมู่ไพร่ฟ้าอาณาจักร
ก็จะเป็นราคีหมองแก่น้องรัก	นงลักษณ์จงฟังพี่พจมาน
/*346เจ้าจะอยู่ด้วยระตูต่างวงศ์	โฉมยงจะเป็นสุขเกษมศานต์
จะโศกเศร้าไปไยไม่ต้องการ	พี่สงสารแต่ระเด่นมนตรี
กลับมาบุรีเปล่าจะเศร้าใจ	จะได้ใครเป็นมิ่งมเหสี
พี่เป็นเอ็นดูภูมี	ฤาเทวีจะเห็นประการใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
ได้ยินออกชื่อระเด่นมนตรีไซร้	ยิ่งคิดน้อยใจนางเทวี
อันถ้อยคำดาหลังซึ่งเจรจา	ทั้งเยาะหยันพรรณนาถ้วนถี่
เสกสรรสารพันจะพาที	เทวีคั่งแค้นแสนจาบัลย์
นางยิ่งกลุ้มกลัดขัดใจ	ชลนัยน์ไหลรินกันแสงศัลย์
แต่สะอื้นโศกาจาบัลย์	กว่านั้นมิได้จะพาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเล้าโลมนางโฉมศรี
พระรับขวัญนางทางพาที	มารศรีจะให้พี่คิดประการใด
พี่กลัวท้าวประตาหนนัก	ด้วยศักดาฤทธาพี่หาไม่
ด้วยตัวพี่เป็นเข็ญใจ	พี่พรั่นฤทัยนักนะดวงตา
จะได้อัปยศแก่ฝูงคน	ทั่วสกลโลกแหล่งหล้า
จะเป็นที่อดสูหมู่ประชา	ทั้งเทวามนุษย์จะไยไพ
ทั้งองค์พระชนกชนนี	จะมีแต่ร้อนรนหม่นไหม้
อันจะพามารศรีหนีไป	ก็เหมือนหนึ่งพี่ไม่รักน้อง
ดั่งแกล้งเอากรรมมานำให้	จะได้แต่ทุกข์ทนหม่นหมอง
ตัวเจ้าเหมือนหนึ่งแก้วมาแกมทอง	จะหมองมัวเสียด้วยกลั้วราคี
/*347จำจะหนีแต่ตัวให้รอดก่อน	ดวงสมรจงฟังคำพี่
โฉนตรูจะอยู่ด้วยภูมี	เทวีฝากองค์ท่านจงนัก
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีเคืองแค้นเพียงอกหัก
นางคิดขัดสนจนใจนัก	ก้มพักตร์ลงแล้วก็โศกี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังวินิจพิศโฉมศรี
พระรับขวัญกัลยาแล้วพาที	มารศรีเจ้าอย่าโศกา
จะอยู่ด้วยระตูต่างวงศ์	จะเรืองยศโฉมยงทุกทิศา
เยาะพลางเห็นนางโศกา	เอ็นดูกัลยาจะโศกนัก
จึ่งเอนองค์ลงแอบแนบชิด	กรขวาคว้ากริชออกจากฝัก
แล้ววางกริชลงให้ตรงพักตร์	หวังจะให้รู้จักศักดิ์เป็นสำคัญ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีก็ผินผัน
คิดว่าวางกริชประชดประชัน	นางสำคัญว่าเคยจริตมา
จึ่งมิได้สงสัยสังเกต	ผลเหตุจะได้ทุกขา
นางมิได้ดูกริชพิจารณา	แต่จะชายตามาก็ไม่มี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมโลมเล้ามารศรี
สัพยอกหยอกนางให้ยินดี	แก้วพี่เจ้าอย่าโศกาลัย
ปลอบพลางทางลูบจูบกอด	งามสอดพี่ยอดพิสมัย
/*348พระแกล้งกล่าวตอบองค์อรไท	จะทุกข์ร้อนไปไยพระบุตรี
สมศักดิ์สุริย์วงศ์ทั้งสอง	ดังแก้วแกมทองทั้งสองศรี
แต่พี่แลจะม้วยชีวี	ซากผีจะกลิ้งอยู่เดียวดาย
ไก่ขันกระชั้นเร่งพระสุริยา	พระสวมกอดขนิษฐาฤทัยหาย
พระไล้ลูบจูบสั่งทั้งกาย	สายสวาทค่อยอยู่จงดี
ชลนัยน์ไหลอาบพักตรา	จะเนิ่นนานนิรานางโฉมศรี
หนักใจเหมือนจะไกลสักตาปี	แต่ภูมีสะท้อนถอนใจ
พระพลางตระโบมโลมเล้า	ขวัญข้าวพี่ยอดพิสมัย
พี่จะชวนสรวลเย้าสักเท่าใด	เห็นนางอรไทไม่ไยดี
ด้วยยังกำลังโศกนัก	นงลักษณ์ก่นแต่กันแสงศรี
พระรับขวัญกัลยาให้ยินดี	แล้วภูมีชุบเช็ดชลนา
นางจะแลดูกริชก็หาไม่	เร่งขัดอัชฌาสัยเป็นหนักหนา
ละห้อยน้อยใจด้วยกัลยา	พักตรามึนตึงตะลึงดู
แล้วจับกริชคืนเข้าใส่ฝัก	บุญพี่น้อยนักไม่ควรคู่
อรไทจึ่งไม่แลดู	พี่จะอยู่ให้ช้าไปว่าไร
ว่าพลางพอสร่างแสงทอง	เรื่อรองส่องฟ้าแสงใส
พระหุนหันผันองค์ทันใด	ออกไปจากห้องรัตนา
พระนาดชายกรายกรจรลี	พอเหลือบเห็นพี่เลี้ยงเสน่หา
ดาหลังจึ่งกล่าววาจา	ค่อยอยู่เถิดจะลาเจ้าคลาไคล
หาบุญไม่แล้วไม่ควรคู่	โฉมตรูเคืองขัดอัชฌาสัย
บุญน้องน้อยแล้วละลาไป	ไม่ช้าสักห้าราตรี
ฯ ๒๔ คำ
/*349๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงนางสาวศรี
ได้ฟังดาหลังพาที	เทวีจึ่งถามไปทันใด
เจ้าจงแถลงให้แจ้งจิต	มีกิจกังวลจะไปไหน
จะไปแห่งหนตำบลใด	บอกให้ข้าแจ้งในคดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังตอบคำนางสาวศรี
น้องจะไปป่าพนาลี	พี่ค่อยอยู่จงดีจะลาไป
ว่าแล้วก็ดำเนินเดินมา	มิช้าก็ถึงพลับพลาใหญ่
ดาหลังเร่งรีบคลาไคล	ขึ้นในโรงหนังมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงเสน่หา
จึ่งชวนกันลีลาศยาตรา	มายังพระธิดาฉับพลัน
ครั้นถึงองค์พระบุตรี	เห็นทรงโศกีกันแสงศัลย์
จึ่งปลอบว่าพระธิดาอย่าจาบัลย์	แล้วบาหยันจึงทูลสนองไป
ว่าดาหลังจรลีขึ้นมาหา	พระองค์กล่าววาจาเป็นไฉน
ดาหลังว่าขานประการใด	จงตรัสไปให้แจ้งกิจจา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีดาหา
ได้ฟังพี่เลี้ยงถามมา	จึ่งกล่าววาจาไปพลัน
ดาหลังว่ากล่าวเซ้าซี้	เป็นทีเยาะเย้ยคมสัน
พูดจริงแกมเล่นเช่นทุกวัน	ที่ประชดประชันนั้นก็มี
น้องไม่รู้ที่จะคิดประการใด	เป็นขัดสนจนใจถ้วนถี่
ทั้งถ้อยคำเจรจาพาที	สุดที่จะร่ำจะรำพัน
ฯ ๖ คำ
/*350๏ บัดนั้น	จึ่งโฉมนวลนางบาหยัน
ทูลสนองพระธิดาไปพลัน	ว่าดาหลังผายผันออกไป
ข้าน้อยเห็นผิดจริตนัก	ดูพักตร์มัวหมองไม่แจ่มใส
แล้วจะโกรธโทษองค์อรไท	เห็นจะน้อยใจนักพระบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ก้าโดะดาหามารศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	เทวีจึ่งกล่าววาจาไป
ดาหลังโกรธว่าน้องไม่ดูกริช	จึ่งคิดแค้นขัดอัชฌาสัย
เคืองขุ่นหุนหันไปทันใด	ออกไปจากห้องไสยา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงเสน่หา
จึงทูลพระบุตรีศรีโสภา	พระองค์ไม่ทัศนากริชเห็นผิดที
ธรรมดาจารีตกษัตรา	อันทรงศักดาเรืองศรี
จารึกนามใส่ในกริชฤทธี	ทั้งนามกรุงบูรีสีมา
แม้นดูก็จะแจ้งไม่แคลงจิต	พระองค์คิดผิดเป็นหนักหนา
ดาหลังสั่งว่าจะไปพนาวา	สักห้าราตรีจะกลับพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ก้าโละเศร้าโทมนัสศัลย์
ทั้งทุกข์ทั้งแค้นแสนจาบัลย์	ดั่งจะม้วนชีวันทำลายไป
นางเร่งสลดระทดจิต	รัญจวนหวนคิดสงสัย
นิ่งคะนึงนึกตรึกไตร	แค้นใจด้วยมิได้ทันคิด
สำรวลเย้ยน้องก็ร้องไห้	กลุ่มใจจึ่งมิได้ดูกริช
/*351น้องลืมไปมิได้ทันคิด	ผิดจริงแล้วพี่มิได้ดู
ทำไฉนฉะนี้พี่บาหยัน	น้องพรั่นด้วยดาหลังนี้โกรธอยู่
แล้วจะหนีน้องไปไม่เอ็นดู	จะซัดไว้ให้ระตูมิเป็นการ
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันได้ฟังก็สงสาร
ข้าน้อยมีจิตคิดรำคาญ	ด้วยจวนการนักพระบุตรี
คิดจะใคร่ไปเที่ยวหาบ้าน	ถ้าพบพวนจะถามให้ถ้วนถี่
ถึงดาหลังจะไปพนาลี	ก็จะสั่งคดีไว้พี่ชาย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมฉาย
ได้ฟังพี่เลี้ยงอภิปราย	น้องคิดอายนักพ้นกำลัง
เมื่อเขาเข้ามาถึงในห้อง	น้องมิได้ให้ไปสั่ง
ซึ่งจะไปหาเห็นน่าชัง	อายนักน้องยังไม่เต็มใจ
น้องคิดแต่ที่จะมรณา	อันจะครองชีวาไว้อย่าสงสัย
ว่าพลางนางทรงโศกาลัย	อรไทไม่เป็นสมประดี
ดาหลังมาสลัดซัดไว้	ให้ได้อัปยศหมองศรี
มาซ้ำให้เป็นราคี	น่าที่น้องจะม้วยชีวา
แม้นว่าตั้งการวันใด	วันนั้นน้องไซร้จะดับสังขาร์
ว่าพลางนางร่ำโศกา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันทูลปลอบเป็นถ้วนถี่
พระองค์อย่าทรงโศกี	อันดาหลังไปป่านี้ชอบกล
/*352เห็นจะไปคิดการแก้ไข	มิให้ได้แก่ระตูประตาหน
แม่อย่าเพ่ออาวรณ์ร้อนรน	จงคิดผ่อนปรนก่อนนางเทวี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลคดี	เทวีเห็นชอบระบอบความ
ค่อยเหือดหายกลายโศกโศกี	ข้าจะฟังคดีที่พี่ห้าม
คอยท่าดาหลังจะฟังความ	โฉมงามไม่สบายคลายวิญญา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
ครั้นตื่นจากที่สิริไสยา	พระราชาสุขเกษมเปรมปรีดิ์
พระเร่งชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์เกษมศรี
เพลิดเพลินเจริญใจทุกราตรี	พระภูมีทอดทัศนาไป
สำเนียงเสียงพากย์ไม่ไพเราะ	ไม่เสนาะบทกลอนแถลงไข
ดูหนังฟังพากย์หลากใจ	มิได้ถ้อยคำกังวาน
ดาหลังไปไหนใครพากย์ต่อ	จึ่งขาดข้อเจรจาว่าขาน
เสียงพากย์สำรากไม่ชำนาญ	ดาหลังป่วยนั้นเป็นประการใด
จึ่งสั่งเสนาให้ไปถาม	จะได้แจ้งเนื้อความว่าเป็นไฉน
จงเร่งไปถามทันใด	ให้ได้เนื้อความบัดนี้
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ก็รีบจรลีมาทันใด
ครั้นถึงโรงหนังมิได้ช้า	ถามว่าดาหลังนั้นไปไหน
ซึ่งป่วยนั้นเป็นประการใด	จงบอกไปให้แจ้งบัดนี้
ฯ ๔ คำ
/*353๏ บัดนั้น	จึงมิสามะงาหรัดเรืองศรี
จึ่งบอกไปพลันทันที	มหาเสนีจงแจ้งใจ
ดาหลังป่วยมากหลากนัก	เจ็บสลักยอดอกไม่พากย์ได้
จะถวายบังคมลาออกไป	จะได้แก้ไขพยาบาล
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มหาเสนาได้ฟังสาร
ครั้นแจ้งวาจาแลอาการ	กลับมาทูลภูบาลมิได้ช้า
ว่าดาหลังป่วยไปมิได้พากย์	โรคมากทวีขึ้นหนักหนา
จะขอถวายบังคมลา	จะไปรักษาโรคให้เคลื่อนคลาย
แม้นโรคนั้นบันเทาเมื่อใด	จึ่งจะได้มาพากย์หนังถวาย
ทูลคดีถี่ถ้วนบรรยาย	พระฦๅสายจงทราบบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพดาหา
ได้ฟังมหาเสนา	ทูลว่าดาหลังป่วยไป
แล้วพระจึ่งกล่าววาจา	ดาหลังป่วยโรคาไม่พากย์ได้
เร่งรักษาให้คลายสบายใจ	หายแล้วเมื่อใดจึ่งเข้ามา
แล้วอนึ่งก็จวนการใหญ่	จะได้ดูที่ไหนหนักหนา
ห้ามเสียก่อนเถิดเสนา	การแล้วจึ่งหามาเล่นต่อไป
สั่งเสร็จพระเสด็จลีลา	จากพลับพลาทองผ่องใส
พร้อมด้วยสาวสรรกำนัลใน	มาถึงปราสาทชัยฉับพลัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทเวศอันเฉิดฉัน
ครั้นท้าวเสด็จจรจรัล	ก็ชวนกันลีลาคลาไคล
/*354ครั้นออกมาถึงที่อยู่	พระโฉมตรูเข้าห้องพิสมัย
จึ่งเรียกพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ภูวไนยจึ่งกล่าววาจา
คืนนี้ตัวน้องขึ้นไป	อรไทกันแสงหนักหนา
บอกว่าจวนการวิวาห์	ให้น้องพาหนีจากเวียงชัย
ครั้นน้องว่าลองใจดู	ก็นิ่งอยู่แล้วมีแต่ร้องไห้
น้องจะแจ้งเหตุผลก็จนใจ	จึ่งถอดกริชวางไว้จะให้ดู
ด้วยยังกำลังโศกนัก	ก้มพักตร์สะอื้นกันแสงอยู่
ตั้งใจจะให้อรไทรู้	น้อยใจด้วยไม่ดูกริชนั้น
เมื่อน้องออกมาจากห้องใน	ข้าแกล้งสั่งไว้แก่บาหยัน
ว่าข้าจะลาสักห้าวัน	ดีร้ายบาหยันจะบอกนาง
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงฟังกิจก็ขัดขวาง
ว่าพระเป็นเจ้ามาอวยนาง	ผิดทางทำนองบุราณมา
ยกให้แก่ระตูประตาหน	ข้าคิดฉงนเป็นหนักหนา
จะเสียศักดิ์สุริยวงศ์เทวา	มาทำให้ผิดประเพณี
ขอเชิญพระองค์กลับไป	ยังกรุงไกรกุเรปันกรุงศรี
ทูลองค์พระชนกชนนี	ให้ตรูกรีพลมาชิงการ
เราจะกลัวอะไรแก่ระตู	สู่รู้มาชิงอวดหาญ
จะห้ำหั่นบั่นรอนให้วายปราณ	จะมาทรมานอยู่ไยมี
ใครเลยจะรู้ว่าพระองค์	เป็นวงศ์เทเวศเรืองศรี
จะดูหมิ่นฉินแคลนทั้งธานี	พระพันปีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๐ คำ
/*355๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	จึ่งตอบวาจาไปทันใด
พี่จะคิดฉะนั้นก็ผิดที	แต่เพียงนี้จะคิดเองไม่ได้
จะไปให้ยากลำบากใจ	อนึ่งไซร้ก็จวนจะตั้งงาน
น้องจะลาไปหาฤาษี	อันทรงฤทธีในไพรสาณฑ์
จะขอเรียนวิทยาอันเชี่ยวชาญ	ได้การแล้วน้องจะรีบมา
จะไปอยู่แต่สักสองสามวัน	กลับมาให้ทันขนิษฐา
พี่อยู่หลังคอยระวังพระบัญชา	แม้นจะไถ่ถามว่าประการใด
พี่จงแก้ไขให้ปลดเปลื้อง	อย่าให้เคืองบาทบงสุ์พระองค์ได้
กว่าข้าจะกลับมาแต่ไพร	พี่อย่าให้ใครแจ้งกิจจา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
ข้าน้อยจะปิดกิจจา	ทูลแล้วก็ลาคลาไคล
ออกมาจัดโภชนาหาร	สิ่งของตระการใส่ย่ามให้
แต่งพลางทางโศกาลัย	ร้องไห้ร่ำรักพระภูมี
โอ้ว่าพระทูลกระหม่อมเอ๋ย	ไม่เคยเลยจะจากบทศรี
แต่พลัดพรากจากพระบุรี	มิได้ไกลภูมีสักเวลา
แต่ตกลงถึงท้องสมุทรไท	พี่ไซร์อุตส่าห์กุมหัตถา
จนพากันขึ้นได้ไม่มรณา	จ้าวข้าไม่พรากจากกัน
ครั้งนี้พระจะทิ้งข้าไว้	เสด็จไปเอกาในไพรสัณฑ์
จะให้ข้าโศกาจาบัลย์	พระทรงธรรม์จงได้ปรานี
/*356ข้าน้อยจะขอไปด้วย	ถึงชีวิตจะม้วยให้รู้ที่
จะขอไปเพื่อนองค์ในพงพี	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์ทรงฟังพี่เลี้ยงว่า
ปลอบพลางพระทางโศกา	พี่อย่าตามข้าออกไปไพร
พี่อยู่หลังคอยฟังราชกิจ	อย่าให้ผิดถึงตัวน้องได้
ว่าพลางพระเสด็จคลาไคล	เข้าไปสระสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธารตระการใจ	ลูบไล้ทาบผิวมังสา
กลิ่นกลบอบทั้งกายา	แล้วทรงภูษาตระการใจ
สอดฉลององค์ดำกำมะหยี่	มีมโนภิรมย์แจ่มใส
แล้วคาดเข็มขัดรัดใน	เหน็บกริชฤทธิไกรไคลคลา
รีบลัดดัดดั้นพนาดร	ข้ามเขตสิงขรพฤกษา
องค์เดียวเปลี่ยวเปล่าเอกา	พระผ่านฟ้าพิสมัยในพงพี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เดินลง	พิศวงฉงนองค์คะนึงศรี
หอมกลิ่นมาลามายวนยี	เหมือนกลิ่นมารศรีพี่ยิ่งคิด
เห็นนกม่ายเมียงเคียงคู่	จับอยู่ปลายไม้ไพจิตร
เหมือนพี่เคยแอบแนบชิด	ชื่นจิตชมชวนเจ้าพาที
เห็นหงส์จงจับจอมผา	มยุราร่อนมายังสระศรี
ปักษาร่อนร้องก้องพงพี	พระสุริย์ศรีเคลื่อนคล้อยลงรอนรอ
ฝูงเนื้อก็ออกจากป่าชัฏ	เล็มหญ้าระบัดใบอ่อน
หมู่กระต่ายกระแตแลพังพอน	ฝูงสัตว์สัญจรไปมา
/*357ดาหลังเดินพลางทางครวญ	ฤทัยปั่นป่วนหวนหา
โอ้นางโฉมศรีของพี่ยา	ป่านนี้แก้วตาจะร้อนรน
เดินพลางพระทางกำสรด	ระทดพระทัยโหยหน
ครั้นจะใกล้สิ้นแสงพระสุริยน	ภูวดลลุถึงบรรพต
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	ขึ้นไปวันทาพระดาบส
ครั้นถึงอาศรมพระนักพรต	พระทรงยศถวายบังคลคัล
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบสทรงพรตเฉิดฉัน
เห็นกุมารทรงลักษณ์วิลาวัณย์	เล็งญาณฉับพลันก็แจ้งใจ
ว่าระเด่นมนตรีกุเรปัน	พงศ์พันธุ์เทวัญเป็นใหญ่
จึ่งประพฤติไถ่ถามเนื้อความไป	เป็นไฉนจึ่งมาเที่ยวอยู่เอกา
เจ้าอยู่สถานบ้านเมืองใด	แจ้งไปให้เราสิ้นกังขา
มานี่ด้วยมีกิจจา	สิ่งไรบอกมาให้แจ้งใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังบังคมประนมไหว้
จึ่งแจ้งยุบลแต่ต้นไป	หลานอยู่กรุงไกรกุเรปัน
ทรงนามระเด่นมนตรี	เป็นพงศ์พีเทวากระยาหงัน
เดิมพระบิตุรงค์ทรงธรรม์	ตุนาหงันดาหากัลยา
หลานนี้เบาใจไปหลงรัก	นางหนึ่งต่ำศักดิ์อยู่ในป่า
พระบิตุเรศเรืองเดชก็โกรธา	จึ่งใช้ให้เสนาไปฆ่านาง
ข้าคิดน้อยจิตพระบิดร	จึ่งสัญจรมาในป่ากว้าง
พอองค์ระตูมาสู่นาง	พระหมองหมางสลัดตัดไมตรี
/*358มายกธิดาซึ่งเป็นคู่	ให้แก่ระตูเรืองศรี
ตัวข้าก็อยู่ในบูรี	เทวีไม่แจ้งกิจจา
นางคิดว่าคนอันต่ำศักดิ์	จึ่งมิได้ร่วมรักเสน่หา
ได้แต่เชยชมกันทุกเวลา	ครั้นอยู่มาก็จวนจะตั้งการ
นางพร่ำร่ำแต่โศกา	กัลยาจึ่งแจ้งแสดงสาร
จะให้ข้าพาองค์นงคราญ	ไปให้พ้นการวิวาห์
หลานคิดครั่นคร้ามขามใจ	ด้วยข้าไซร้เป็นคนอนาถา
ข้าจึงดัดดั้นอรัญวา	หวังจะมาพึ่งพระบาทพระมุนี
จะขอเรียนวิชาอันเชี่ยวชาญ	พระทรงญาณจงโปรดเกศี
จะสังหารผลาญระตูผู้ไพรี	พระมุนีจงทรงพระเมตตา
ถ้าพระองค์ไม่โปรดปรานี	เห็นชีวีจะดับสังขาร์
พระองค์จงชูชีวา	จะได้สืบพระวงศาต่อไป
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระมุนีมีความรักใคร่
เสน่หานัดดาเป็นพ้นไป	จึงสอนพระเวทให้ทุกประการ
บอกศิลปศาสตร์ให้เจนจบ	ครบทุกตำรามหาศาล
ล่องหนหายตัวทุกประการ	ให้ปรีชาเชี่ยวชาญชำนาญใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีศรีใส
เรียนพระเวทได้คล่องว่องไว	สมดั่งฤทัยจำนง
มาอยู่ได้ห้าราตรี	ป่านนี้นิ่มเนื้อนวลระหง
จะคอยท่าไสยารอองค์	โฉมยงจะสลดระทดใจ
/*359ใครเลยจะขับกล่อมถนอมปลอบ	ให้ชอบอารมณ์ที่หม่นไหม้
ถึงราตรีจะคอยพี่แล้วดวงใจ	ไม่เห็นพี่จะไม่เป็นสมประดี
ตรึกพลางชลนาอาบพักตร์	เรียมรักมาร้างห่างศรี
ตรึกไตรไม่หลับสักราตรี	จนแสงทองส่องศรีกระจ่างตา
จึ่งเข้าไปปรนนิบัติพระอาจารย์	ผลไม้ตระการพฤกษา
นวดฟั้นคั้นหัตถ์บาทา	เห็นพระดาบสสำราญ
จึ่งทูลว่าหลานรักจักลาไป	กรุงไกรดาหาอันพิศาล
จวนกำหนดสั่งจะตั้งการ	พระอาจารย์จงได้ปรานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์สังปะลิเหงะฤาษี
จึ่งอวยชัยให้พรประสิทธี	ให้สำเร็จดั่งมีมโนรถ
อย่ามีผู้รอต่อต้าน	ดั่งนารายณ์สังหารรากษส
ให้เลื่องชือฦๅเกียรติยศ	ผู้ใดคิดคดให้บรรลัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยกกรประนมไหว้
จึ่งรับพระพรใส่เศียรไว้	ด้วยใจจงรักภักดี
จึ่งทำประทักษิณสามลา	เอาบาทาขึ้นหนุนเหนือเกศี
พระคุณยิ่งดินฟ้าธรณี	หลานนี้จะจำใจไกล
แม้นไม่มีธุระด้วยเทวี	หลานจะจากมุนีก็หาไม่
ว่าแล้วก็ลาคลาไคล	เข้าในอรัญกันดาร
ชมหมู่บุหรงอันจงจับ	กระหยับปีกรำร่อนขันขาน
อัญชันทันทิมรังนาน	กระเหว่าจับกระวานยืนเซา
/*360บ้าระบุ่นขุนแผนสัตวา	กะเรียนโกญจากะทาเขา
นางนวลแนบนางนวลเคล้า	แขกเต้าจับต้นคนทา
วายุภักษ์มาผละกำจัดคู่	ดั่งตัวกูจากคู่เสน่หา
มาเดินเดียวเปลี่ยวอกเอกา	เห็นแต่ปักษาในพงไพร
พระรำลึกตรึกถึงเยาวมาลย์	ภูบาลทอดถอนฤทัยใหญ่
ลมหวนอวลกลิ่นสุมาลัย	เหมือนแก้วพี่ที่ในไสยา
โนรีจับไม้ส่งเสียง	เหมือนสำเนียงน้องที่มองหา
จากพรากเหมือนพลัดจากมา	ป่านฉะนี้วนิดาจะอาวรณ์
กะลุมพูเคียงคู่ไซ้หาง	แต่ตัวพี่มาร้างดวงสมร
เบญจวรรณเหมือนวันพี่จากจร	พระสะท้อนถอนใจอาลัยนัก
เห็นนกว่าเหมือนเจ้าว่าให้พาที	ไม่แจงเหมือนพี่แจ้งให้ประจักษ์
หวังจะให้ปรากฏในรสรัก	อกจะหักด้วยแสนอาลัยนาง
พี่ยิ่งคิดยิ่งครวญรัญจวนถึง	ตกตะลึงคะนึงในไพรกว้าง
แล้วคิดแค้นระตูที่สู่นาง	คิดพลางทางรีบคลาไคล
อันว่าเจ้าเมืองประตาหน	ที่จะพ้นเนื้อมืออย่าสงสัย
กูจะฆ่าให้สาแก่น้ำใจ	ที่มันไม่เกรงศักดิ์เทวัญ
ครั้นเวลาสนธยาลงรอนรอน	พระภูธรก็ถึงเขตขัณฑ์
ก็ไปยังเคหาด้วยฉับพลัน	จึงตรัสถามพี่เลียงทันใด
เมื่อน้องไปป่าพนาลี	ข้างนี้ใครมาฤาหาไม่
อนึ่งการพระผู้ผ่านราชัย	ตรัสใช้ให้ใครออกมา
ฯ ๒๘ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงยินดีเป็นหนักหนา
ก้มเกล้ากราบลงกับบาทา	แล้วสนองพระวาจาไป
/*361ทั้งข้าน้อยอยู่ในบุรี	จะมีสิ่งใดมาก็หาไม่
ซึ่งพระองค์เสด็จไปไพร	ยังสำเร็จดั่งพระทัยจำนง
เรียนวิษณุเวทเชี่ยวชาญ	ได้พบพานอาจารย์ดั่งประสงค์
ฤามิได้สมคิดดังจิตจง	เชิญพระองค์ตรัสมาให้คลายใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมพิสมัย
จึงบอกพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	น้องไปได้พบพระอาจารย์
เธออยู่ยังเชิงภูผา	สร้างพรตจรรยาในไพรสาณฑ์
พระเวทวิเศษเชี่ยวขาญ	เรียนได้ช้านานจึ่งกลับมา
ทั้งสะกดกำบังแปลงกาย	แยบคายได้สมปรารถนา
อันชั้นฉายสรรพฤกษ์ยาตรา	ได้ช่องเวลาราตรีนี้
เราจะคอยซึ่งแสงอัสดง	ถ้าลงลดเหลี่ยมคีรีศรี
จะพากันไปดูท่วงที	ด้วยน้องนี้ยังมิได้รู้จักกาย
ถ้าผิดตัวน้องกลัวจะเสียการ	จะมิได้เยาวมาลย์ดั่งใจหมาย
จำเราจะดูแยบคาย	ว่าแล้วผันผายไคลคลา
มาเข้าที่ชำระสระสรง	สำอางองค์อวลอบด้วยบุหงา
พระทรงผ้ายกแย่งโคมชวา	คาดปั้นเหน่งลงยาราชาวดี
สะพักผ้าสีแสดยองยง	เหน็บกริชฤทธิรงค์รังสี
พอค่ำสนธยาราตรี	พระภูมีจับชายดำเนินมา
กับมิสามะงาหรัดผู้ร่วมใจ	คลาไคลลงจากเคหา
จึ่งดำเนินเดินเป็นชาวพารา	ที่จะมาดูระตูต่างเวียงชัย
ฯ ๑๖ คำ
/*362๏ เมื่อนั้น	ระตูประตาหนเป็นใหญ่
เบิกบานสำราญฤทัย	ดั่งได้สมบัติในเมืองฟ้า
แต่อิ่มเอิบกำเริบฤดี	ด้วยพรุ่งนี้จะสมปรารถนา
จะแต่งการมงคลวิวาห์	กับองค์พระธิดาดวงจันทร์
ไม่แจ้งใจว่าภัยจะเกิดมี	แต่เหิมฮึกยินดีเกษมสันต์
ให้ตีฆ้องกลองปี่พาทย์อยู่นี่นัน	ขับรำหฤหรรษ์บันเทิงใจ
แล้วสถิตยังที่บรรจถรณ์	ดั่งได้ดวงสมรมาพิสมัย
แต่หลงคว้าขับชมเจ้ายาใจ	แล้วเร่งให้สุริย์ใสส่องธาตรี
มิได้หลับสนิทนิทรา	จึ่งมายังอนุชาทั้งสองศรี
แล้งขับซอประสานสายดนตรี	อนุชาสองศรีก็เบิกบาน
บ้างดีดกระจับปี่ตีทับ	กล่าวกลอนทำนองขับเสียงหวาน
บทประเทียบเปรียบอ้างเยาวมาลย์	หยอกเย้าสำราญบานใจ
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยินดีจะมีไหน
กับมิสามะงาหรัดปัญญาไว	คลาไคลตามชาวบุรีมา
ครั้นถึงพลับพลาของระตู	ก็ยืนยั้งหยุดอยู่พร้อมหน้า
ต่างคนต่างลอดทัศนา	ที่ปากกล้าก็กระซิบไยไพ
ฉิคู่ตุนาหงันพระบุตรี	จะสมศักดิ์สมศรีก็หาไม่
เหตุไฉนพระองค์ทรงเวียงชัย	มายกพระบุตรีให้ต่างพงศ์พันธุ์
ว่าแล้วก็ชวนกันคลาไคล	กลับไปเคหาขมีขมัน
ฝ่ายมิสามะงาหงัดนั้น	กล่าวกลเกียจกันพาที
ว่าเชิญเจ้าไปก่อนเถิดนาง	ข้าจะฟังดุริยางค์เกษมศรี
/*363แล้วจึ่งจะตามจรลี	หวังมิให้นารีสงกา
ฝูงชนชวนกันกลับไป	ดาหลังดีใจเป็นหนักหนา
จึ่งลอบเล็งเพ่งพิจารณา	ดูทีกิริยาเป็นสำคัญ
ครั้นพระองค์รู้แจ้งไม่แคลงจิต	ทั้งรูปทรงจริตไม่เดียดฉัน
อันอนุชาทั้งสองนั้น	อภิวันท์หมอบยอบอินทรีย์
พระจึ่งชวนพี่เลี้ยงคลาไคล	กลับไปเคหาเกษมศรี
สนทนากันในราตรี	คอยฤกษ์นาทีเวลา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวประตาหนนาถา
กับสองระเด่นอนุชา	มีความผาสุกสำราญใจ
ให้ประมาทร่าเริงบันเทิงจิต	เป็นนิมิตที่จะเกิดเหตุใหญ่
ผลที่จะถึงชีวาลัย	ให้เคลิ้มไคล้ลืมคำมนตรี
ทั้งคำโหราที่ทักทาย	ว่าฤกษ์ร้ายแรกจะยกจากกรุงศรี
ทั้งเกิดลางที่ในกลางพงพี	ให้ลืมหลงสมประดีตรึกตรา
หมายใจว่าใครจะบังอาจ	สิทธิ์ขาดในท้าวดาหา
จึงอิ่มเอิบกำเริบปรีดา	ไม่คิดว่าชีวาจะบรรลัย
ให้เปรมจิตคิดบทขับซอ	ตอบต่อขนุชาส่งเสียงใส
สามพระองค์สุขเกษมเปรมใจ	สิ้นทั้งไพร่พลมนตรี
ครั้นล่วงเข้าบรรทมสามเวลา	จึ่งสั่งอนุชาทั้งสองศรี
ให้สนิทนิทราในราตรี	ทั้งหมู่มนตรีเสนา
ฯ ๑๒ คำ
/*364๏ เมื่อนั้น	อนุชาทั้งสองก็หรรษา
ก้มเกล้ากราบแล้วคลานมา	เข้าที่ไสยาบรรทมใน
เหล่าพวกมนตรีทั้งนั้น	ก็ผายผันมายังที่อาศัย
ชวนกันนิทราหลับไป	ไพร่นายไม่เป็นสมประดี
ฝ่ายองค์ระตูประตาหน	ก็จรดลยังอาสน์เรืองศรี
ผลเหตุที่จะบังเกิดมี	ก็งงงวยสมประดีตะลึงไป
แล้วเขม่นทั้งสองนัยนา	ก็คิดว่าวาตาไม่สงสัย
จึ่งเอนองค์ลงยังที่บรรทมใน	ก็หลับใหล่ในราษราตรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
ครั้นใกล้ปฐมยามราตรี	ภูมีแต่งองค์อลงการ์
จึ่งร่ายเวทอันวิเศษเชี่ยวชาญ	แล้วไหว้คุณพระอาจารย์ญาณกล้า
เป่าลงทั่วองค์พระราชา	จึ่งเหน็บกริชเทวาอันเรืองชัย
แล้วชวนพี่เลี้ยงผู้ภักดี	จรลีลงจากที่อาศัย
ก็เร่งรีบลีลาคลาไคล	บัดใจก็ถึงฉับพลัน
แล้วจึ่งแฝงเหลือบแลทั้งซ้ายขวา	ดูหมู่เสนาพลขันธ์
กับที่สลักสำคัญ	จะเสด็จจรจรัลขึ้นไป
ครั้นได้ท่วงทีชอบกล	ภูวดลยอกรบังคมไหว้
องค์พระอัยกาอันเรืองชัย	จงมาช่วยนัดดาในครานี้
หลานจะขอสังหารอ้ายระตู	มันอวดรู้ให้เกินศักดิ์ศรี
ไม่เจียมจนจะมาปนให้ราคี	ทำให้เสียประเวณีวงศ์เทวา
ว่าแล้วถอดกริชออกจากฝัก	พระทรงศักดิ์ทรงผลัดภูษา
/*365องอาจนวยนาดยาตรา	เสด็จขึ้นยังพลับพลาทันใด
เห็นฝูงคนนั่งระวังยาม	จะครั่นคร้ามขามเข็ดก็หาไม่
พระดำเนินเดินตรงเข้าไป	ผู้ใดมิได้เห็นกายา
ก็ถึงองค์ระตูประตาหน	พระยั้งจิตคิดฉงนหนักหนา
กลัวจะเป็นสองระเด่นอนุชา	ผ่านฟ้าเพ่งพิศดูสำคัญ
เห็นกริชระตูวางอยู่ข้างองค์	พระโฉมยงชื่นชมหฤหรรษ์
จึ่งชักกริชออกดูจารึกนั้น	ได้สำคัญมั่นหมายในวิญญา
แล้วคืนใส่ฝักวางไว้	ภูวไนยคิดแค้นสหัสสา
มึงเย่อหยิ่งจะมาชิงพระธิดา	กูจะฆ่าให้สาแก่น้ำใจ
ว่าแล้วเงื้อกริชอันฤทธิรงค์	แทงต้องตลอดทรวงโลหิตไหล
แล้วชักกริชจากระตูทันใด	พระคลาไคลกรายกรดำเนินมา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูประตาหนนาถา
ตกใจผวาตื่นฟื้นกายา	ให้เจ็บปวดวิญญาแสนทวี
จึ่งร้องเรียกทั้งสองอนุชา	มีผู้ร้ายมันมาลอบแทงพี่
เชษฐาจะม้วยชีวี	สองศรีจงช่วยพี่ด้วยรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ตกใจเป็นหนักหนา
ฉวยกริชลุกวิ่งออกมา	ฝ่ายดาหลังโจนจากพลับพลาไป
สององค์เร่งรีบโจนตาม	จะคิดเข็ดขามก็หาไม่
ประสันตายุดสองระเด่นไว้	แล้วกล่าวใส่ไคล้ทูลมา
พระองค์จงหยุดอยู่ก่อน	ภูธงจงฟังข้าน้อยว่า
/*366อันผู้ร้ายองอาจอหังการ์	มันจะมามากน้อยไม่แจ้งใจ
จะมาด่วนเสด็จแต่สององค์	ที่จะหมิ่นการณรงค์นั้นไม่ได้
เกลือกขุกมีเหตุเภทภัย	ข้าจะได้พึ่งใครพระราชา
พระองค์จงเรียกรี้พล	ให้ช่วยกันรีบร้นค้นหา
สองพระองค์จงฟังวาจา	ไม่เกรงวิญญาว่ากล่าวกล
สำคัญว่าพวกข้างภูมี	มาแต่บุรีประตาหน
เห็นชอบระบอบในยุบล	จึ่งหยุดยั้งเรียกพลสกลไกร
ประสันตาทำเป็นรับสั่ง	จึ่งพว้าพวังอยู่ขวักไขว่
สับสนเบียดปนพลไกร	ครั้นได้ทีดอดหนีไปฉับพลัน
หลีกลัดตัดไปให้ไกลคน	ดั้นด้นลอดรั้วตัวสั่น
ครั้นประสบพระองค์พระทรงธรรม์	ก็พากันจรจรัลรีบมา
ถึงองค์ที่เคยอาศัย	จึ่งเสด็จขึ้นไปบนเคหา
ชวนกันเข้าห้องไสยา	สนทนาผาสุกเปรมปรีดิ์
ฝ่ายข้างโยธาเสนาใน	ตกใจตัวสั่นขวัญหนี
จึ่งวิ่งวุ่นขุ่นไปไม่สมประดี	อึงมี่ทั้งสามพลับพลา
องค์ระเด่นทั้งสองก็ลงไป	ให้เหล่าเสนาในไปตามหา
ผู้ร้ายมาแทงพระพี่ยา	โจนจากพลับพลาไปทิศนี้
สั่งพลางทางกลับขึ้นมา	ดูพระเชษฐาโฉมศรี
เห็นพระองค์สุดสิ้นชีวี	สองศรีกอดบาทสลบไป
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนามนตรีน้อยใหญ่
เร่งรีบติดตามผู้ร้ายไป	ขัดใจเป็นพ้นพรรณนา
/*367บ้างสะกัดลัดแลงตำแหน่งตรอก	ตามซอกลดเลี้ยวเที่ยวหา
บ้างนั่งแอบฟุบแฝงมรรคา	มิได้พบพานตาก็จนใจ
ลางหมู่เที่ยวฟังกิตติศัพท์	หวังจะจับแยบคายที่สงสัย
บ้างดูรอยเท้าที่คลาไคล	ก็มิได้ประจักษ์ใจนัยนา
อกสั่นหน้าซีดไม่สมประดี	ทั้งรี้พลมนตรีซ้ายขวา
บ้างร้องไห้ฟูมฟายน้ำตา	บ้างกลับมายังที่พลับพลาชัย
จึ่งชวนกันวิ่งไปดู	เห็นองค์ระตูตักษัย
พระอนุชากอดบาทสลบไป	ตกใจไม่เป็นสมประดี
ให้สงสารอาลัยเป็นหนักหนา	ดั่งจะขาดชีวาลงกับที่
กลิ้งเกลือกเสือกร่ำโศกี	สิ้นทั้งเสนีแลโยธา
อันปาเตะเสนาผู้ใหญ่	ครวญคร่ำร่ำไรเป็นหนักหนา
โอ้พระปิ่นปักนัครา	ควรฤๅมาม้วยพิราลัย
ข้าก็ได้ทูลทักแต่เดิมที	พระจะฟังข้านี้ก็หาไม่
จนเกิดลางที่กลางพงไพร	ก็ไม่คืนกลับไปธานี
หมายใจว่าจะได้สมคิด	เอาชีวิตมาม้วยด้วยโฉมศรี
ตีอกเข้าร่ำโศกี	ปาเตะเสนีสลบไป
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาภูมีอัชฌาสัย
จึ่งเอาสุคนธมาลัย	มาชะโลมลูบไล้พระอนุชา
พี่เลี้ยงผู้สมัครภักดี	เข้านวดฟั้นพัดวีซ้ายขวา
สองพระองค์ค่อยได้สติมา	พระราชาครวญคร่ำร่ำไร
โอ้พระเชษฐาของน้องเอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่าจะม้วยตักษัย
อยู่หลัดหลัดมาตัดจากไป	ทอดทิ้งน้องไว้ไม่เมตตา
/*368พระตรัสเรียกน้องอยู่เมื่อกี้	ครั้นน้องจรลีเข้ามาหา
พระนิ่งไปมิได้จำนรรจา	หนีไปเมืองฟ้าสุราลัย
พระบิตุเรศมารดาสวรรคต	ได้เห็นแต่ทรงยศเป็นใหญ่
ปกเกล้าข้าน้อยทั้งสองไป	มาทิ้งน้องไว้ไม่ปรานี
อนุชาจะผินหน้าไปพึ่งใคร	ที่จะได้เหมือนองค์ของพระพี่
รักน้องดั่งดวงชีวี	ถนอมมิให้มีระเคืองคาย
เกิดเหตุเพราะพระบุตรี	ชะรอยนางจะมีที่มุ่งหมาย
จึ่งมาเกิดภยันอันตราย	แกล้งทำลายให้เลิกร้างการ
สองกรพระค่อนอุระสะอื้น	เจ็บดั่งพิษปืนมาสังหาร
นี่เนื้อว่าชิงชังจังฑาล	จึ่งมาผลาญพระพี่ให้บรรลัย
แม้นว่าจับได้ตัวมา	กูจะล้างชีวาให้ตักษัย
ให้มันตายตามกันไป	สาใจที่มันทำอหังการ์
ครวญคร่ำร่ำรักสุจริต	ดั่งจะสิ้นชีวิตสังขาร์
ปาเตะค่อยได้สติมา	ก็โศการ่ำรักด้วยภักดี
สิ้นทั้งโยธาเสนาใน	ก็ร่ำไรอยู่อึงคะนึงมี่
จนแสงทองส่องฟ้าธาตรี	ตำมะหงงเสนีก็ทูลมา
ขอเชิญสองพระองค์ทรงชัย	เสด็จไปเฝ้าองค์ท้าวดาหา
จะได้ทูลเหตุการณ์ที่มีมา	เราจะฟังบัญชาพระภูวไนย
อันจะทรงโศกศัลย์อยู่ฉันนี้	ฝ่ายพระพี่จะคืนมาก็หาไม่
อนึ่งบ้านเมืองก็อยู่ไกล	ไม่มีผู้ใดจะตรวจตรา
เกลือกขุกมีเหตุเภทไพรี	มาเราเร่งจรลีไปดีกว่า
พระองค์จงระงับดับโศกา	ฟังข้าน้อยเถิดพระภูวไนย
ฯ ๒๔ คำ
/*369๏ เมื่อนั้น	สองระตูเห็นชอบอัชฌาสัย
จึ่งระงับดับความโศกไว้	คลาไคลมาสรงวารี
สองพระองค์ทรงผลัดภูษา	พักตราสร้อยเศร้าหมองศรี
เหน็บกริชพลางทางโศกี	จรลีมาเชิญพระพี่ยา
๏ พี่เจ้า	มาเราจะไปเฝ้าท้าวดาหา
น้องเคยตามเสด็จทุกเวลา	วันนี้เป็นไรไม่คลาไคล
มาบรรทมแน่นิ่งไม่ติงองค์	พระโฉมยงไม่ตรัสปราศรัย
ว่าพลางยกบาททูนเศียรไว้	พระครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ครั้นแล้วพระมาดับจิต	ปัญจางคประดิษฐ์เหนือเกศา
กราบลงกับบาทพระพี่ยา	ก็ลงจากพลับพลาคลาไคล
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
ครั้นเรืองรองส่องแสงอโณทัย	ภูวไนยสรงสหัสนที
น้ำกุหลาบอาบองค์ทรงกลิ่น	ภูมินทร์ทรงสุคนธรังสี
แล้วทรงเครื่องกษัตราธิบดี	สำหรับที่ระตูต่างเมืองมา
พระกรขวากุมกริชเทวัญ	พระหัตถ์ซ้ายนั้นถือเช็ดหน้า
ทรงพัดทองป้องพระสุริยา	เสด็จมายังสิงหบัญชรชัย
พร้อมด้วยหมู่มุขมนตรี	กราบเกล้าดุษฎีอยู่ไสว
สองระเด่นก็คลานเข้าไป	ให้ตรงหน้าที่นั่งพระราชา
จึ่งยอกรประนมเหนือเกศี	อัญชุลีกราบลงสามท่า
กราบแล้วก้มพักตร์ลงโศกา	มิได้ทูลกิจจาประการใด
ฯ ๑๐ คำ
/*370๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพดาหาเป็นใหญ่
เห็นทั้งสองมาพิลาปร่ำไร	ให้สงสัยในพระทัยพระภูมี
จึ่งกล่าวพจนารถถามมา	แก่อนุชาระตูทั้งสองศรี
เหตุเป็นไฉนจึ่งโศกี	เรานี้สงสัยในวิญญา
อนึ่งระตูประตาหน	เหตุผลเป็นไฉนไม่เห็นหน้า
จึ่งมิได้คลาไคลเข้ามา	ฤาบังเกิดโรคาประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูวรวงศ์ศรีใส
กราบถวายอภิวันท์แล้วทูลไป	ทูลพลางร่ำไรโศกี
๏ ว่าพระผ่านเกล้า	พระเจ้าจงโปรดเกศี
มีผู้ร้ายลอบมาในราตรี	แทงองค์พระพี่มรณา
ข้าให้ไปตามก็ไม่ทัน	เหตุนี้อัศจรรย์หนักหนา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	ช่วยเอาชีวาข้าบาทไว้
ข้าน้อยไม่มีที่เล็งเห็น	จะเป็นที่พำนักอาศัย
เห็นแต่บาทบงสุ์พระทรงชัย	พระจงได้โปรดเกล้าทั้งสองรา
อันพระเชษฐาธิบดี	แต่มาอยู่บุรีดาหา
ก็มิได้ผิดหมองพ้องวาจา	สาเหตุเภทพาลแก่ผู้ใด
จนแต่ทารกน้อยก็ไม่มี	มาเกิดเหตุดังนี้ก็เป็นได้
ให้คิดขัดสนจนใจ	สงสัยเป็นพ้นพรรณนา
พระองค์ผู้พงศ์เทเวศ	ดั่งฉัตรแก้วกั้นเกศเกศา
ได้เย็นทั่วไตรภพจบโลกา	จงทรงพิจารณาแต่บังควร
ฯ ๑๔ คำ
/*371๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพได้ฟังก็ปั่นป่วน
เห็นสองศรีพาทีเป็นสำนวน	เลียมลวนสงสัยในธิดา
ทั้งอายทั้งแค้นมาแน่นจิต	ให้ตะลึงคะนึงคิดเป็นหนักหนา
อัสสุชลคลอคลองนัยนา	พระราชาระงับดับใจ
จึ่งสั่งมนตรีทั้งสี่นาย	เร่งไปสืบผู้ร้ายให้ได้
ถ้าได้ตัวตัดหัวเสียบไว้	ให้สาใจที่มันจัณฑาล
แล้วพระจึ่งกล่าววาจา	อันพระธิดายอดสงสาร
เรายกให้ระตูภูบาล	ที่เกิดการครั้งนี้ชะรอยกรรม
ทั้งผลเวลาของพี่เจ้า	ไม่เคยเป็นคู่เคล้าอุปถัมภ์
มาพลอยให้เราได้ชอกช้ำ	ชะรอยได้ทำกรรมด้วยกันมา
อันองค์เชษฐาของเจ้า	จะได้เผาวันใดให้เร่งว่า
เราจะช่วยเผาให้ดั่งจินดา	สองราจงแจ้งบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูวรวงศาเรืองศรี
ได้ฟังรับสั่งพระภูมี	ก้มเกล้าดุษฎีแล้วทูลไป
อันซากกเลวระของพระพี่	จะเผาเสียวันนี้ให้ได้
บ้านเมืองข้าบาทก็อยู่ไกล	ไม่มีผู้ใดจะปกครอง
พระองค์จงทรงพระเมตตา	ให้โปรดเกศาข้าทั้งสอง
จะขอพระบุตรีนวลละออง	โจนเข้ากองเพลิงแบหลาตาม
เป็นจารีตวงศ์กษัตรา	ซึ่งมีมาในโลกทั้งสาม
จึ่งจะเป็นระบอบชอบความ	ตามธรรมราชประเพณี
ฯ ๘ คำ
/*372๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพจบสกลกรุงศรี
ได้ฟังสองระเด่นพาที	ดั่งหนึ่งเอาอัคคีมาผลาญตน
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดในอุรา	ซับซาบกายาขุมขน
มิรู้ที่จะคิดผ่อนปรน	จำจนสุดสิ้นสมประดี
แล้วคิดมานะกษัตรา	อายมหาเสนากับสองศรี
ทั้งผลเวรของพระบุตรี	จะนิราศผ่านฟ้ามาเดินไพร
จึ่งให้ดลจิตพระบิดา	พระราชาตรัสเอออวยให้
ตามแต่สองศรีจะชอบใจ	เรามิได้ขืนขัดวาจา
อันองค์พระบุตรีเป็นที่รัก	ดั่งดวงจักษุทั้งซ้ายขวา
เรายกออกให้ประจักษ์แก่เทวา	เพราะรักสัตยาเที่ยงธรรม์
แล้วองค์พระบุตรีโฉมตรู	กับองค์ระตูที่อาสัญ
ก็ยังมิได้คุ้นเคยรู้จักกัน	แต่จะสั่งการนั้นยังเลิกไป
บัดนี้ทั้งสองมาปองแคลง	กินแหนงวิมุติสงสัย
เขาจะให้ลูกเราบรรลัย	ถึงอยู่ไปก็จะได้อัประมาณ
พระจึงตรัสสั่งแก่เสนา	ให้เตรียมเครื่องพระธิดายอดสงสาร
ไปปลูกเกยลาดดาดเพดาน	เชิญราชยานเข้ามาไว้
แล้วชวนกันไปเที่ยวดู	การศพระตูที่ตักษัย
ตรัสพลางทางหับบัญชรชัย	พระตรงเข้าไปที่ไสยา
ทอดองค์ลงยังบัลลังก์อาสน์	พระภูวนาถโศกโทมนัสา
พระฉุกจิตคิดแค้นวิญญา	เสียดายองค์ธิดาทรามรัก
เจ้าจักจำจากบิดาไป	บิตุรงค์อาลัยเพียงอกหัก
ได้เลี้ยงดูอุ้มชูถนอมรัก	เวรามาหักปลิดไป
/*373จะคืนคำก็จะเสียสัตยา	ไตรโลกโลกาจะติได้
ความรักมาสลักเอาดวงใจ	สลบไปกับที่ไสยา
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	หมู่มุขมนตรีพร้อมหน้า
จึ่งชวนกันเร่งออกมา	พักตราสร้อยเศร้าไม่สมประดี
หมายบอกกันทุกตำแหน่ง	เร่งรัดจัดแจงตามที่
ฝ่ายสองระตูก็จรลี	เร่งมายังที่พลับพลาชัย
ชวนกันเร่งรัดจัดการศพ	ก็ได้ครบทุกสิ่งไม่ขาดได้
จึ่งแห่หามมายังท้องสนามใน	ลำดับไม้ใส่เหนือเชิงตะกอน
ราชวัติฉัตรธงทั้งหลาย	ก็เรียงรายซ้อนซับสลับสลอน
เสนาฝ่ายพวกพระนคร	ก็รีบร้อนการเสร็จทันที
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางกำนัลสาวศรี
ครั้นเห็นพระผู้ทรงธรณี	เสด็จตรงเข้าที่บรรทมใน
ไม่เสวยโภชนากระยาหาร	ไม่แจ้งอาการว่าเป็นไฉน
ครั้นถึงเวลาพระภูวไนย	ชวนกันไปลอบลักทัศนา
เห็นบรรทมแน่นิ่งไม่ติงองค์	ฝูงอนงค์สงสัยเป็นหนักหนา
จึ่งเข้านวดฟั้นคั้นบาทา	พระราชาไม่ฟื้นสมประดี
กำนัลก็ชวนกันตกใจ	บ้างวิ่งไปทูลองค์นางโฉมศรี
ทั้งห้าอัคเรศก็จรลี	สมประดีไม่มีกับกายา
ครั้นมาถึงนางจึ่งเข้าไป	ประคองปลุกท้าวไททั้งซ้ายขวา
/*374องค์ประไหมสุหรีศรีโสภา	จึ่งเอานำสุคนธามาลูบไล้
ชะโลมทรงองค์พระทรงเดช	อัคเรศโบกปัดพัดให้
พระผู้ผ่านพิภพเวียงชัย	ค่อยฟื้นคืนได้สติมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเจ้านครดาหา
เหลือบเห็นห้าอัครชายา	เข้ามายังที่บรรทมใน
พระยิ่งเศร้าสร้อยละห้อยจิต	ตะลึงคิดไม่ออกพระโอษฐ์ได้
แล้วระงับดับความโศกไว้	จึ่งตรัสบอกไปทันที
บัดนี้ระตูประตาหน	วายชนมสิ้นชีพเป็นผี
มีผู้ร้ายลอบแทงในราตรี	น้องชายสองศรีมาแจ้งความ
เขาสงสัยในองค์พระธิดา	เลียมลวนเจรจาไม่เข็ดขาม
ขันขอให้ลูกเราแบหลาตาม	จึ่งจะสิ้นความกินแหนงแคลงใจ
พี่ได้อัปยศเป็นหนักหนา	จึ่งออกโอษฐ์เจรจาเอออวยให้
ความรักธิดาเป็นพ้นไป	แต่จนใจด้วยเป็นประเวณี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ได้ฟังวาจาพระสามี	ดั่งใครมาเด็ดเอาดวงชีวีไป
สองกรค่อนทรวงกันแสงศัลย์	ไฉนพระทรงธรรม์มาอวยให้
อันองค์พระบุตรีดั่งดวงใจ	กับอ้ายระตูผู้มรณา
ก็มิได้คุ้นเคยรู้จัก	พระทรงศักดิ์ไม่โปรดเกศา
มาอวยให้ไม่พิจารณา	เพราะผ่านฟ้าไม่ปรานี
/*375อันข้าน้อยค่อยถนอมเลี้ยงมา	มิให้ระคายบาทาบทศรี
ทูลพลางกลิ้งเกลือกเสือกโศกี	องค์ประไหมสุหรีสลบไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
เห็นองค์อัคเรศสลบไป	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี
จึ่งประคองอุ้มองค์ขึ้นใส่ตัก	พระสลักทรวงทรงกันแสงศรี
ทั้งสี่องค์อัครเทวี	ก็โศกีร่ำรักพระธิดา
แล้วตกใจในองค์ประไหมสุหรี	สำคัญว่าเทวีดับสังขาร์
เข้าประคองนวดฟั้นพระบาทา	ฝูงกำนัลกัลยาก็ร่ำไร
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
แต่ส่ายสอดลอดฟังคดีใน	ครั้นได้แจ้งประจักษ์ใจนางกัลยา
นางตระหนกอกสั่นขวัญหนี	ลงมายังพระบุตรีเสน่หา
ถึงจึงกอดบาทเข้าโศกา	แล้วทูลกิจลาทั้งปวงไป
ว่าบัดนี้ระตูประตาหน	มอดม้วยวายชนม์ตักษัย
มีผู้ร้ายลอบลักเข้าไป	แทงม้วยบรรลัยในราตรี
อนุชาโศกามากราบทูล	นเรนทรสูรจอมภาพบุรีศรี
เขาสงสัยในองค์พระบุตรี	จะขอให้เทวีบรรลัย
ไปตามระตูผู้มรณา	กัลยาจะคิดเป็นไฉน
พระบิดาตรัสเอออวยไป	สั่งจะให้จัดแจงแต่งกายา
เจ้าเราเขาคิดประการใด	จึ่งจะพ้นจากภัยอวสาน
บาหยันค่อนทรวงเข้าประปราน	กอดบาทเยาวมาลย์เข้าร่ำไร
ฯ ๑๒ คำ
/*376๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีศรีใส
ได้ฟังพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	นางตรึกนึกในไปมา
เหตุนี้เห็นจะเป็นดาหลัง	ด้วยสั่งบาหยันไว้จะไปป่า
ชะรอยสมคิดแล้วจะกลับมา	ขึ้นลอบฆ่าระตูให้วายชนม์
ถึงเขาสงสัยก็ควรที่	ถ้าแม้นดีไหนจะเกิดเหตุผล
เพราะดาหลังทำจลาจล	ถึงตัวเราจะวายชนม์ไม่อาลัย
จะขอม้วยด้วยความสัจจา	ให้ประจักษ์แก่เทวาน้อยใหญ่
นางมิได้เข็ดขามคร้ามใจ	ถึงอยู่ไปก็จะได้แต่อัประมาณ
จึ่งตรัสแก่บาหยันกัลยา	อันธรรมดาเกิดมาในสงสาร
ถึงกรรมแล้วจำจะวายปราณ	จะอยู่ทรมานไปว่าไร
น้องจะใช้เวราให้เปลืองปลด	ให้ประเสริฐเกียรติยศในชาติใหม่
พี่อย่าโศกศัลย์รัญจวนใจ	ถึงตัวพี่ก็ไม่พ้นจะมรณา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านนคเรศดาหา
ค่อยระงับดับความโศกา	จึ่งเอาสุคนธามาลัย
มาชะโลมลูบนางเทวี	มะดีหวีโบกปัดพัดให้
นางค่อยคลี่คลายสบายใจ	ก็ได้สมประดีมาฉับพลัน
เคลื่อนองค์กราบพระภัสดา	กัลยาซบพักตร์กันแสงศัลย์
คิดถึงพระบุตรีดวงจันทร์	นางรำจวนครวญคร่ำรำพันไปมา
โอ้เจ้าดวงชีวีของแม่เอ๋ย	ไฉนเลยจะมาม้วยสังขาร์
จะจำจากอกพระมารดา	เวราสิ่งใดมาตามทัน
ถนอมเจ้าแต่ยังอยู่ในอุทร	เผ็ดร้อนไม่ระคายโฉมสวรรค์
/*377จนเจ้าประสูติมาจากครรภ์	เป็นที่เฉลิมขวัญแก่ชนนี
เจ้าสร้างโฉมมาประโลมในโลกา	มารดาคิดว่าจะฝากผี
จะเป็นมิ่งเมืองในธรณี	เป็นที่สรรเสริญในแดนไตร
เป็นกรรมมีคู่ไม่สมศรี	มาซ้ำพาชีวีให้ตักษัย
เจ้าตายจากมารดาไปวันใด	แม่ไม่ขออยู่เป็นคน
จะขอตามลูกรักไปเมืองฟ้า	ไม่ทนเวทนาที่กลางหน
จะกลั้นใจให้ตายวายชนม์	นางกลิ้งเกลือกเสือกสกนธ์ไม่สมประดี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มะดีหวีมะโตเมาะลาหยี
ทั้งลิกูบุษบาเทวี	ก็โศกีมี่อึงคะนึงไป
อีกฝูงกำนัลกัลยา	ก็ฟูมฟายน้ำตาร่ำไห้
องค์ท้าวดาหาเรืองชัย	เพียงจะขาดพระทัยมรณา
พระฉุกจิตคิดแค้นด้วยพลั้งคำ	มาซ้ำรักสลักทรวงอยู่หนักหนา
ทั้งอาลัยสงสารอยู่ตรึกตรา	พระราชาไม่เป็นสมประดี
แล้วคิดมานะสละโศก	ดับความวิโยคกันแสงศรี
พระจึ่งมีมธุรสวาที	ปลอบมิ่งมารศรีเยาวมาลย์
ฯ ๘ คำ
๏ เจ้าพี่	เจ้าร่วมชีวีสุดสงสาร
จะเฝ้ากันแสงไปไยให้ป่วยการ	เยาวมาลย์จงเห็นแก่พี่ชาย
เจ้าจะขืนคืนรักพระธิดา	สัตยาก็จะเสื่อมศูนย์หาย
ด้วยเป็นวงศ์กษัตริย์อันเพริศพราย	ย่อมกลัวอายเสียดายวาที
/*378หวังมิให้ไตรโลกย่อมนินทา	ถึงจะม้วยมรณาเป็นผี
ก็มิได้อาลัยแก่ชีวี	ถ้ารักพี่จงระงับดับใจ
อันธรรมดาเกิดมาทั้งหลาย	ใครจะพ้นความตายอย่าสงสัย
ถึงกรรมแล้วจำจะบรรลัย	ถ้าเวราหาไม่ไม่วายชนม์
จงระงับดับโศกสงสาร	จะได้คิดกิจการจำเริญผล
อย่าให้พี่เป็นสองกังกล	นฤมลจงได้เมตตา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีดาหา
กับสี่องค์ทรงลักษณ์โสภา	ได้ฟังบัญชาภูวไนย
จึ่งดับความโทมนัสกันแสงศัลย์	ก้มเกล้าอภิวันท์บังคมไหว้
องค์ประไหมสุหรีจึ่งสั่งไป	ให้หาอรไทบุตรีมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าดุษฎีแล้วลีลา	มาปราสาทพระธิดาทันใด
ครั้นถึงจึงประนมบังคมคัล	กำนัลทูลแจ้งแถลงไข
พระบิตุเรศมารดาให้เชิญไป	ทรามวัยจงเร่งจรลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เอกองค์พระธิดามารศรี
ได้ฟังกำนัลพาที	จึ่งชวนสี่พี่เลี้ยงคลาไคล
๏ มาถึง	องค์พระบุตรีศรีใส
ก้มกรานค่อยคลานเข้าไป	จึ่งถวายบังคมไหว้พระบิตุรงค์
/*379แล้วนางอภิวันท์พระชนนี	องค์มะดีหวีนวลระหง
ไหว้สามอัคเรศโฉมยง	จึ่งหมอบอยู่ตรงพักตร์พระบิดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิชัยดาหา
เห็นลูกสายสวาทเข้ามา	พระราชาสลดระทดใจ
ในอกดั่งใครยกเอาเขาหลวง	มาทุ่มทิ้งทับทรวงไม่ไหวได้
แต่แน่นิ่งขึงตะลึงไป	พระมิได้ออกโอษฐ์จำนรรจา
อัสสุชลไหลซาบลงอาบพักตร์	ด้วยความรักความเสียดายเป็นหนักหนา
แล้วคิดมานะแก่กษัตรา	ถึงเสียธิดาอย่าให้เสียวาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
กับนางกัลยานารี	กอดพระบุตรีเข้าร่ำไร
อันองค์บุษบาวิลิศ	พ่างเพียงชีวิตจะตักษัย
เข้ากอดบาทาพี่นางร่ำไร	กลิ้งเกลือกเสือกไปไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดาผู้เฉิดโฉมศรี
เห็นน้องรักกอดบาทเข้าโศกี	เทวีสลดในวิญญา
จึ่งยอกรประคองกอดไว้	ให้อาลัยในองค์ขนิษฐา
ทั้งเป็นห่วงด้วยพระมารดา	กัลยาก็ทรงโศกี
โอ้พระทูลกระหม่อมของลูกเอ๋ย	ลูกไม่เคยไกลบทศรี
ถนอมเลี้ยงลูกมาก็เสียที	มีแต่จะเคืองพระบาทา
/*380บัดนี้ตัวลูกจะวายชนม์	พระมารดาจะหนทุกขา
จะไม่เป็นสรงเสวยนิทรา	จะคร่ำครวญโศกาไม่วายวัน
ที่ไหนจะได้สมประดี	จะซูบผอมอินทรีย์ด้วยโศกศัลย์
จะบังเกิดกำเริบโรคัน	เพราะลูกม้วยชีวันจากบาทา
นางจึงกราบลงกับบทศรี	พระชนนีได้โปรดเกศา
จงระงับดับความโศกา	อย่าให้เป็นเวราแก่ลูกไป
ลูกจะขอใช้กรรมให้เปลื้องปลด	จะปรารถนาปรากฏในชาติใหม่
ถ้าลูกไม่ม้วยบรรลัย	ความอายจะอยู่ไปชั่วกัลปา
จะขอสนองคุณพระบิตุรงค์	อย่าให้เสียประยูรวงศ์อสัญหยา
ลูกรักจักถวายบังคมลา	พระมารดาอย่าได้อาวรณ์
แล้วองค์พระราชบุตรี	ลามะดีหวีดวงสมร
ลาทั้งสามพระมารดร	บังอรพลางฝากพระชนนี
แล้วประคองกอดองค์ขนิษฐา	กัลยารับขวัญโฉมศรี
น้องรักค่อยอยู่จงดี	ตัวพี่จะลาทรามวัย
ขอฝากองค์พระมารดาด้วย	เจ้าจงช่วยเอาใจใส่
ขนิษฐาอย่าโศกาลัย	ตัวพี่จะใช้เวรา
แล้วนางก็กราบลงกับบาท	องค์พระบิตุราชนาถา
ลูกรักจักถวายบังคมลา	ตายจากบาทาพระบิตุรงค์
ได้อยู่มาแต่เยาว์จนเท่าใหญ่	สิ่งใดได้ประมาทลืมหลง
ซึ่งให้เคืองในเบื้องบาทบงสุ์	พระองค์จงได้ปรานี
จะขอประทานซึ่งโทษา	ให้สิ้นโทษแก่ข้าบทศรี
/*381จงให้อภัยแก่บุตรี	ลูกนี้จะได้ดั่งวิญญา
แล้วนางกราบลงกับบาท	องค์พระบิตุราชนาถา
ทูลฝากสมเด็จพระมารดา	ให้อยู่ในบาทาพระบิดร
จะประมาทพลาดพลั้งไปข้างหน้า	โปรดเกล้าเกศาช่วยสั่งสอน
เจ็บไข้อย่าให้อนาทร	อย่าสลัดตัดรอนพระชนนี
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวดาหาเรืองศรี
ได้ฟังลูกรักพาที	พระภูมียิ่งทวีอาลัย
ด้วยความรักสงสารมาตรึงตรา	มิอาจจะกลั้นโศกาได้
อัสสุชลคลอคลองนองใน	กอดองค์ธิดาไว้แล้วโศกี
แล้วพระหักห้ามความอาวรณ์	จึ่งกล่าวสุนทรตอบโฉมศรี
เจ้าอย่าอาลัยถึงชนนี	บิดามิให้เคืองวิญญา
ถึงตัวลูกน้อยกลอยใจ	พ่อมิให้เคืองแค้นโทษา
ความรักดั่งดวงนัยนา	เมื่อเวรามาดลก็จนใจ
เจ้าใช้กรรมได้ทำมาแต่หลัง	จงตั้งจิตอธิษฐานเอาชาติใหม่
จะยอดยิ่งวิมานเมืองอันเรืองชัย	ด้วยปลงใจสนองคุณแห่งบิตุรงค์
บัดนี้ก็จวนเวลาแล้ว	ลูกแก้วไปชำระสระสรง
ขัดสีธุลีในวรองค์	ทรงเครื่องสำหรับพระบุตรี
สั่งแล้วท่านท้าวดาหา	จึงเบือนพักตราหน่ายหนี
ตัดความอาลัยในบุตรี	พระภูมีนิ่งไปไม่เจรจา
ฯ ๑๔ คำ
/*382๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีเสน่หา
กราบบาทพระราชบิดา	แล้วมาบังคมพระชนนี
สี่พี่เลี้ยงขององค์อรไท	ครวญคร่ำร่ำไรอยู่อึงมี่
แล้วทูลสนองมาทันที	ทั้งสี่ขอถวายบังคมลา
อันองค์พระบุตรีโฉมตรู	ข้าได้เลี้ยงดูรักษา
ระวังถนอมมิให้มีราคีมา	บัดนี้กัลยาจะบรรลัย
ตัวข้าผู้อาสาพิทักษ์	จะขอตามบริรักษ์ให้จงได้
จะไปยังฟากฟ้าสุราลัย	จ้าวข้าจะได้เห็นหน้ากัน
องค์ประไหมสุหรีจึงตรัสมา	เราขอบใจกัลยาสาวสรร
ไม่เสียทีที่เลี้ยงรักษากัน	สู้เสียชีวันไม่อาลัย
เจ้าจะตายตามองค์ขนิษฐา	ก็ตามแต่อาฌาอัชฌาสัย
จงชวนกันเร่งคลาไคล	ไปชำระสระสนานวารี
แล้วองค์พระมารดาดวงจันทร์	จูบจอมถนอมขวัญนางโฉมศรี
แม่จะได้ชมเจ้าแต่เท่านี้	มารศรีจะจากอกแม่ไป
จูบพลางชมพลางทางโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
พระบุตรีทูลลาคลาไคล	ฝ่ายพี่เลี้ยงสาวใช้ก็ตามมา
องค์มะดีหวีเยาวมาลย์	นงคราญมีความเสน่หา
นางจึ่งเสด็จตามลงมา	ถึงปราสาทรจนาทันที
จึ่งสั่งให้ลูกรักโฉมยง	สนานสรงชำระเกศี
เอากฤษณาจวงจันทน์อันดี	ขัดสีวรองค์ธิดา
ฯ ๒๐ คำ
/*383๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดเสน่หา
ครั้นเสร็จมาสรงคงคา	จึ่งชำระกายาเกลี้ยงเกลา
น้ำกุหลาบอาบอบตระหลบองค์	พิศทรงดั่งทองหล่อเหลา
แล้วทรงโขมพัสตร์พรายเพรา	นงเยาว์มายังพระมารดา
ทรงสำอางอวลอบด้วยมาลี	มะดีหวีกวดเกล้าเกศา
แล้วกันไรผัดพักตร์พระลูกยา	งามดั่งจันทราไม่ราคี
แล้วทรงทองกรบวรรัตน์	ทรงสังวาลจำรัสแสงศรี
ทรงมงกุฎสำหรับพระบุตรี	กรรเจียกจรมณีเพริศพราย
แล้วทรงธำมรงค์ควรค่า	จินดาแวมวับจับแสงฉาย
ทรงสไบบางระทองท้องพราย	ดั่งนางฟ้ากรายจากวิมานมา
องค์มะดีหวีมีศักดิ์	พิศดูลูกรักเสน่หา
นางมิอาจที่จะกลั้นชลนา	พลางแสนโศการ่ำไร
โอ้เจ้าดวงนัยเนตรของแม่เอ๋ย	ทรามเชยผู้ยอดพิสมัย
เจ้าจะมาจำจากมารดาไป	ความแม่อาลัยเป็นพ้นนัก
เมื่องามโฉมงามจริตกิริยา	งามทั้งวาจายศถาศักดิ์
หาไหนจะได้เหมือนลูกรัก	ให้เที่ยวทั้งไตรจักรบห่อนมี
เว้นไว้แต่นางในห้องฟ้า	จะคล้ายโฉมธิดามารศรี
ฤาจรมาแต่ชั้นดุสิตดี	ละให้แม่นี้ชมเป็นขวัญตา
กับองค์พระชนกชนนี	เป็นที่เกษมสันต์หรรษา
ใครได้เห็นเป็นบุญนัยนา	โอ้วันนี้จะมาจากกัน
เจ้าไม่เคยอยู่พื้นสุธาวาส	จะลีลาศคืนสู่กระยาหงัน
มาทิ้งให้ชนนีจาบัลย์	เคยได้ชมขวัญทุกเวลา
/*384แม่จะได้แต่งเจ้าแต่วันเดียว	พรุ่งนี้จะแลเหลียวหา
จะไม่พบสบพักตร์ลูกยา	แม่จะแสนโศกาทุกราตรี
พระธิดาผู้เฉิดโฉมยง	จึ่งทูลปลอบองค์มะดีหวี
พระมารดาได้โปรดปรานี	อย่าแสนโศกีร่ำไร
ลูกรักจักถวายบังคมลา	จะขอตั้งวิญญาให้แจ่มใส
จะปลดห่วงตัดความอาลัย	พระอย่าให้ลูกได้เวทนา
องค์มะดีหวีมีศักดิ์	ได้ฟังลูกรักเสน่หา
ค่อยระงับดับความโศกา	แล้วมีบัญชาถามไป
พี่เลี้ยงขององค์บุตรี	ทั้งสี่แต่งเสร็จแล้วฤาไฉน
ทั้งสี่ก็คลานเข้าไป	บังคมไหว้เตรียมคอยเวลา
ฯ ๓๒ คำ
๏ บัดนั้น	หมู่มุขมนตรีถ้วนหน้า
เตรียมการคอยแห่พระธิดา	พักตราไม่เป็นสมประดี
เตรียมทั้งวอทองชัชวาล	แตรสังข์กังสดาลดีดสี
คอยท่ารับเสด็จพระบุตรี	เชิญมาประทับไว้ที่เกยลา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองเนื่องหนุนมาหนักหนา
บอกกันอื้ออึงทั้งพารา	มาไปดูพระธิดาดวงจันทร์
ที่เป็นเมียพระหลวงหมื่นทนาย	ก็ฟูมฟายน้ำตาโศกศัลย์
เสียดายโฉมจะม้วยชีวัน	พูดกันเอิกเกริกทั้งธานี
ฝ่ายมิสามะงาหรัดแสนกล	จะใคร่แจ้งยุบลถ้วนถี่
ตกใจไม่เป็นสมประดี	เร่งรีบจรลีมาพลัน
/*385ครั้นถึงจึ่งทูลภูบาล	ว่าบัดนี้ผู้ผ่านไอศวรรย์
ยอมให้พระธิดาดวงจันทร์	แบหลาตามระตูที่บรรลัย
ฝ่ายสองระเด่นแต่เตรียมเสด็จ	พระบุตรีจะเสด็จจากวังใหญ่
จะออกมายังท้องสนามเกยชัย	พระภูวไนยจะคิดไฉนดี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	สมประดีไม่มีกับกายา
ให้คลุ้มคลั่งเดือดดาลทะยานจิต	พระหวั่นคิดจะให้ชิงแบหลา
แล้วคิดอดสูชาวประชา	เสียดายศักดิ์เทวาอันเรืองชัย
จึงตรัสแก่พี่เลี้ยงผู้ภักดี	พระผ่านธรณีเป็นไฉน
มิได้มีเมตตาอาลัย	เอาเมียเขายกให้อ้ายระตู
มิได้รักศักดิ์อันเพริศพราย	ทั้งไม่คิดความอายอดสู
ครั้นเราผลาญชีพอ้ายระตู	พระสู้ให้ธิดาพิราลัย
น้องจะใคร่ออกนามให้ประจักษ์	จะชิงเอาเยาวลักษณ์ให้จงได้
ถึงท้าวจะโกรธพิโรธใจ	น้องไม่อาลัยแก่ชีวี
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาทูลปลอบเป็นถ้วนถี่
พระองค์ผู้ทรงฤทธี	มาคิดอย่างนี้ไม่ชอบกล
เกลือกท้าวจะมิเชื่อวาจา	จะกริ้วโกรธโกรธากุลาหล
เรามาแต่เจ้าข้าสองคน	จะพากันวายชนม์ไม่ต้องการ
แต่ลูกท่านท่านยังไม่กรุณา	ที่ไหนท่านจะมาเมตตาหลาน
ถึงนฤมลก็ไม่ทนอัประมาณ	ก็เหมือนหนึ่งภูบาลไม่อาลัย
/*386อันองค์พระราชบุตรี	ที่จะม้วยชีวีอย่าสงสัย
ด้วยเป็นองค์เทวัญอันเรืองชัย	นานไปจะได้พบกัลยา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังเฉิดโฉมเสน่หา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระราชาตริตรึกนึกใน
เห็นชอบระบอบในทางความ	พระหักห้ามสมประดีหม่นไหม้
จึงชวนมิสาคลาไคล	มาจะไปให้เห็นแก่นัยนา
พี่เลี้ยงทูลพระภูมี	อย่าเสด็จจรลีจงฟังว่า
เกลือกไปเห็นองค์พระธิดา	จะพิกลกิริยาวุ่นวาย
ข้าไม่รู้ที่จะแก้ไข	กิตติศัพท์ก็จะรู้ไปคนทั้งหลาย
ข้างระตูจะกรูจับง่ายดาย	จะมาพากันตายอย่าไคลคลา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
ขืนแข็งพระทัยตอบมา	พี่อย่าปรารมภ์ตรมใจ
น้องไม่เป็นเช่นพี่พาที	เป็นที่สุดครั้งนี้จะทำไฉน
จะระงับดับความอาลัย	จะขอไปให้เห็นพักตรา
จะเห็นกันแต่วันเดียวนี้	อย่าให้เสียทีที่เสน่หา
จะไปส่งสักการพระธิดา	น้องไม่ฟังวาจาจะคลาไคล
ว่าแล้วคว้ากริชจรจรัล	ผายผันลงจากที่อาศัย
ย่างเหยี่ยบดั่งจะพลิกพสุธาไป	ภูวไนยขืนข่มสมประดี
ประสันตามาตามพระโฉมยง	ประคองเคียงข้างองค์พระโฉมศรี
ทำชักชวนเจรจาพาที	จะให้ภูมีคลายอาวรณ์
/*387ครั้นมาถึงท้องสนามชัย	พระเยื้องย่างคลาไคลดั่งไกรสร
มายืนแอบแทบเกยอันบวร	หวังจะให้บังอรเห็นกาย
ตั้งพักตร์คอยองค์พระธิดา	ตั้งนัยนาคอยนางโฉมฉาย
มิสามะงาหรัดรู้แยบคาย	แสร้งภิปรายเสสรวลชวนเจรจา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มะดีหวีเยาวยอดเสน่หา
ครั้นเห็นสมควรจวนเวลา	จงพาองค์พระธิดาคลาไคล
พี่เลี้ยงทั้งสี่ผู้ร่วมรัก	ก็ตามองค์นงลักษณ์ไม่คลาดได้
ทั้งข้าหลวงสาวใช้ก็ตามไป	ร่ำไรรักองค์พระบุตรี
มาถึงปราสาทพระธิดา	กัลยาประณตบทศรี
แล้วนางวันทาพระชนนี	เทวีสะท้อนถอนใจ
มะดีหวีจึ่งถวายบังคม	พระบรมภัสดาเป็นใหญ่
ทูลว่าข้าน้อยจะลาไป	เพื่อนองค์อรไทพระบุตรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวดาหาเรืองศรี
จึ่งกล่าวสุนทรวาที	แก่มะดีหวีทรามวัย
ซึ่งเจ้าจะไปส่งองค์ธิดา	ก็ตามแต่ปัญญาอัชฌาสัย
ตรัสแล้วเบือนพักตร์ไม่ดูไป	ตัดความอาลัยในบุตรี
พระมารดาครั้นเห็นลูกรัก	ซบพักตร์ลงทรงกันแสงศรี
ทั้งฝูงนักสนมนารี	ก็โศกีครวญคร่ำร่ำไร
ฝ่ายองค์ระเด่นดาหา	จึ่งทูลลาพระบิดาเป็นใหญ่
ทั้งพระชนนีทรามวัย	มะดีหวีก็นำไคลคลา
/*388ครั้นถึงซึ่งเกยอันเรืองรอง	สั่งให้เคลื่อนวอทองอันเลขา
พระชนนีกุมกรลูกยา	ลงวอรจนาเดียวกัน
นางท้าวเถ้าแก่ก็ตามมา	ชวนกันโศกากันแสงศัลย์
เกณฑ์แห่ประโคมขึ้นพร้อมกัน	จรจรัลออกจากวังใน
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูวรวงศาศรีใส
ครั้นเห็นปลายแห่มาแต่ไกล	จึ่งเข้าจุดไฟใส่อัคคี
แล้วเรียกเอาพานสุวรรณมา	ใส่กริชพระเชษฐาเรืองศรี
ส่งให้กิดาหยันมาทันที	เร่งรีบจรลีไปให้ทัน
ถวายองค์พระบุตรีดาหา	ว่ากริชของพระภัสดาที่อาสัญ
ให้นางแบหลาจงฉับพลัน	แล้วจึ่งจรจรัลเข้าไป
สั่งให้สององค์ขึ้นอาชา	มาคอยดูพระธิดาศรีใส
กิดาหยันรับสั่งพระภูวไนย	ผ่านฟ้าคลาไคลเร็วมา
ครั้นถึงจึ่งเห็นเถ้าแก่	ซึ่งแห่ประคองวออันเลขา
กิดาหยันจึงบอกความมา	ว่าสองพระอนุชาเรืองชัย
ให้ข้าเอาพระแสงกริชนี้	มาถวายพระบุตรีศรีใส
ของพระสามีที่บรรลัย	ถวายไว้ให้แบหลาองค์
เถ้าแก่ได้ฟังก็คลั่งจิต	มิได้รับพานกริชดั่งประสงค์
ว่าเราจะทูลนางโฉมยง	ถ้าจะทรงโปรดมาประการใด
เราจึ่งจะแจ้งแห่งคดี	อันกริชนี้จะรับนั้นไม่ได้
เรามิใช่คู่ครองของภูวไนย	แล้วอุบาทว์จังไรจะเกิดมี
ว่าแล้วแหวกม่านอันบวร	ทูลองค์บังอรโฉมศรี
/*389บัดนี้สองระตูภูมี	ให้เอากริชของพี่ที่บรรลัย
มาถวายไว้ให้พระแบหลา	กัลยาจะโปรดเป็นไฉน
กิดาหยันถืออยู่ไม่คลาไคล	ทรามวัยจงทราบบาทา
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันพี่เลี้ยงเสน่หา
ได้ฟังคั่งแค้นในวิญญา	จึ่งมีวาจาตอบไป
เถ้าแก่ไปบอกผู้มานั้น	ให้ไปบอกเจ้ามันจงได้
พระบุตรีกับพี่ที่บรรลัย	ยังมิได้รู้จักพักตรา
แต่จะได้สั่งการก็ไม่มี	ซึ่งให้เอากริชนี้มาแบหลา
เราไม่ขอฟังอย่าเจรจา	ไม่ขอเอามาให้เป็นราคี
จงเอากริชนั้นกลับคืนไป	ให้แก่ระตูทั้งสองศรี
ซึ่งข้อสงสัยพระบุตรี	สุดแต่ชีวีจะวอดวาย
จะโจนเข้าไฟให้มรณา	ให้ประจักษ์แก่ตาคนทั้งหลาย
ให้เร่งรีบไปบอกกับนาย	ตามเราอภิปรายสั่งพลัน
เถ้าแก่รับคำก็จรลี	แล้วมาบอกคดีกิดาหยัน
ตามคำบาหยันว่านั้น	ขับให้ผายผันไปทันใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งพาพานกริชคลาไคล	เร่งไปยังสองภูมี
ครั้นถึงจึ่งถวายวันทา	กิดาหยันทูลความถ้วนถี่
ตามคำเถ้าแก่พาที	สองศรีแจ้งคดีแล้วนิ่งไป
ฯ ๔ คำ

/*390๏ เมื่อนั้น	องค์มะดีหวีศรีใส
ครั้นเสด็จมาถึงเกยชัย	สั่งให้ประทับเกยอันบวร
พระมารดารับขวัญลูกรัก	จูบจอมถนอมพักตร์สายสมร
พระบุตรีชุลีลาพระมารดร	แล้วบทจรขึ้นยังเกยฉับพลัน
นาดนวยระทวยทั้งกายา	ดั่งยาตรฟ้าลงมาแต่สรวงสวรรค์
ลอออองผ่องพักตร์ดั่งนวลจันทร์	ใครเห็นเป็นขวัญนัยนา
พี่เลี้ยงทั้งสี่ผู้ร่วมใจ	ก็คลาไคลขึ้นไปพร้อมหน้า
นางจึ่งอธิษฐานด้วยสัตยา	ร้อนอาสน์โอภาเรืองชัย
เทเวศซึ่งเป็นบรมวงศ์	ก็ลงมานิมิตบัวทองใหญ่
บังตาฝูงคนทั้งปวงไป	เอาบัวทองวางไว้กลางอัคคี
แล้วนิมิตรถแก้วแววฟ้า	คอยรับนัดดามารศรี
แล้วลอยอยู่ตรงหน้าพระบุตรี	หวังจะให้เทวีเห็นองค์
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดานิ่มเนื้อนวลระหง
ครั้นเสร็จอธิษฐานดั่งจำนง	โฉมยงเหลือบเห็นพระอัยกา
นางจึ่งประนมกรขึ้นเหนือเกศ	เยาวเรศยินดีเป็นหนักหนา
บัญจางค์กราบลงสามลา	กัลยามิได้คร้ามขามใจ
สองระตูเห็นโฉมพระบุตรี	ก็สิ้นสมประดีหลงใหล
ที่โกรธแค้นก็คลายหายไป	ให้อาลัยในโฉมพระธิดา
จึ่งสั่งกิดาหยันทันที	ให้ไปห้ามพระบุตรีดาหา
อย่าให้นางม้วยมรณา	เสียดายโฉมโสภาวิลาวรรณ
กิดาหยันรับสั่งพระภูธร	เร่งรีบบทจรผายผัน
/*391ฝ่ายองค์พระธิดาดวงจันทร์	อภิวันท์สมเด็จพระอัยกา
นางเห็นกองเพลิงเถกิงแสง	ก็โจนลงในเพลิงแรงแสงกล้า
พี่เลี้ยงทั้งสี่กัลยา	ก็โจนตามพระธิดาทันที
ผู้ที่มาห้ามก็ไม่ทัน	องค์อสัญบรมเรืองศรี
จึ่งเอาบัวทองรูจี	ใส่รถมณีเหาะไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีศรีใส
ครั้นเห็นนางโจนลงในไฟ	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี
ล้มลงยังพื้นสุธาวาส	ดั่งจะขาดพระทัยอยู่กับที่
ประสันตาเข้าประคองพระภูมี	ทำวาทีมิให้ใครสงกา
ออเออกระนั้นแลสาใจ	เมื่อจะว่าเท่าไรไม่ฟังข้า
เป็นการใหญ่จะให้ทัศนา	เฝ้าแต่เสพสุราเป็นน่าชัง
สวาปามเข้าไปเป็นล้นเหลือ	จนให้ต้องเฝือเหมือนคนคลั่ง
มาเฝ้าให้พยุงพะรุงพะรัง	ข้าน่าชังจะใคร่ทิ้งเสียให้ตาย
มิสาแกล้งว่ากลบเกลื่อน	หวังมิให้ฝูงคนรู้เงื่อนสาย
ดาหลังค่อยดำรงทรงกาย	พระฦๅสายจึ่งขับม้ามาฉับพลัน
โอ้ว่ายาหยีของพี่อา	จะหนีไปเมืองฟ้ากระยาหงัน
ประสันตาเอาผ้าปิดโอษฐ์ทัน	ลากกันออกมาให้ไกลคน
พี่เลี้ยงคิดถวิลจินดา	จะพาไปเคหาเห็นขัดสน
เกลือกจะทำวุ่นวายจลาจล	ฝูงคนเขาจะรู้ประจักษ์ใจ
จำจะพาพระองค์ไคลคลา	ไปยังอรัญวาป่าใหญ่
จึ่งจะลับตาคนพ้นไป	สงัดแล้วจึ่งจะได้กลับมา
/*392คิดแล้วอุ้มองค์พระทรงศักดิ์	ไปหยุดพักยังริมชายป่า
แต่พอหายเหนื่อยเลื่อยล้า	หยุดยั้งกายาให้คลายใจ
ฝ่ายสองระเด่นก็จรลี	กลับมาพลับพลาที่อาศัย
มะดีหวีก็เสด็จกลับเข้าวังใน	ฝูงชนชวนกันไคลคลา
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังคลั่งคลุ้มเสน่หา
ระกำจิตคิดถึงกัลยา	ราชาสุดสิ้นสมประดีไป
พี่เลี้ยงทูลปลอบไม่รู้องค์	พระจึ่งวิ่งตรงเข้าป่าใหญ่
บุกชัฏลัดป่าพนาลัย	พี่เลี้ยงร่วมใจก็วิ่งตาม
ครั้นมาถึงต้นไม้ใหญ่	พระคิดว่าอรไทก็ร้องถาม
บอกต้นไม้ว่าพี่มาตาม	เจ้างามของพี่มาอยู่ไย
สำคัญว่าระเด่นบุตรี	ภูมีรัดรึงไม่วางได้
เจ้าดวงนัยนายาใจ	มาหยุดยืนอยู่ไยวนิดา
เจ้ามาคอยท่าพี่อยู่หรือ	บุญฦๅยุพยอดเสน่หา
แต่ตระโบมโลมเล้าไปมา	จะรู้ว่าต้นไม้ก็ไม่มี
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาทูลปลอบเป็นถ้วนถี่
แล้วเข้าสั่นองค์พระภูมี	เป็นไฉนฉะนี้พระราชา
มาเฝ้าหลงเพ้อละเมอไป	ยาหยีที่ไหนเอามาว่า
เมื่อต้นไม้ใหญ่หลวงมหึมา	เห็นอยู่กับตาประจักษ์ใจ
แต่เฝ้าทูลเตือนพระภูมี	พระจะได้สมประดีก็หาไม่
จึ่งตรัสปลอบพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	พี่เจ้าจงได้เมตตา
/*393มาช่วยอ้อนวอนนางโฉมฉาย	ให้นางคลายเคียดแค้นโทสา
ยาหยีโกรธน้องว่าไปช้า	นางมิได้จำนรรจาพาที
จะปลอบโยนโอนอ่อนสักเท่าไร	อรไทผินผันหันหนี
พี่จึ่งปลอบให้ชอบประเวณี	อย่าให้พระบุตรีโกรธา
ว่าพลางทางรวบรึงรัด	กรกระหวัดรัดต้นพฤกษา
ปลอบตระโบมโลมเล้าไปมา	สำคัญว่าพระธิดาโฉมตรู
โอ้เจ้าดวงยิหวายาใจชาย	อย่าครั่นคร้ามความอายอดสู
ประสันตาขัดสนเป็นพ้นรู้	ลงนั่งแลดูพระภูวไนย
แล้วคิดได้ไปหักใบไม้มา	ทำซุ้มให้ราชาเธออาศัย
ครั้นเสร็จไปหาผลไม้	กับวารีมาไว้ครบครัน
คอยนั่งระวังพระภูบาล	มิให้มีเหตุการในไพรสัณฑ์
กอดเข่าเจ่าจุกจาบัลย์	อยู่ในหิมวันต์พนาลี
ฯ ๑๘ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงประตาระกาหลาเรืองศรี
ซึ่งพารถทองพระบุตรี	มาถึงเชิงคีรีบรรพตา
เห็นถิ่นฐานสะอ้านกำบัง	จึงหยุดรถยับยั้งเนินผา
แล้วองค์สมเด็จพระอัยกา	ตรัสเรียกนัดดาทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
รับสั่งพระอัยกาธิบดี	เทวีน้อมเศียรวันทา
นางจึ่งออกจากบัวกลด	มาประณตบาทบงสุ์ทั้งซ้ายขวา
พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ตามมา	กราบเกล้าวันทาพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ
/*394๏ เมื่อนั้น	องค์ประตาระกาหลาเฉิดฉัน
จึ่งตรัสปลอบหลานรักมาพลัน	ขวัญข้าวอย่าเศร้าสลดใจ
ซึ่งได้พลัดกำจัดจากนคร	ก็เพราะกรรมปางก่อนมาซัดให้
จงตั้งหน้าใช้กรรมที่ทำไว้	อย่าเสียใจจงฟังอัยกา
จะตกไปถึงไหนก็อย่าพรั่น	จะป้องกันอภิบาลรักษา
หลานรักจงคิดถึงอัยกา	จะมาช่วยมิให้ม้วยชีวี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ก้าโละดาหามารศรี
ได้ฟังซึ่งพระวาที	เทวีชื่นชมภิรมย์ใจ
ประนมกรอ่อนเศียรทูลมา	ทรงพระคุณนี้หาที่สุดไม่
เสด็จมาช่วยชีวิตนัดดาไว้	ถ้าหาไม่จะไม่รอดชีวัน
แล้วได้มาพบบาทมุลิกา	ดั่งดวงจินดาในสรวงสวรรค์
หลานรักดีใจใครจะทัน	ได้ถวายอภิวันท์เป็นมงคล
จะได้ยืนชนมาสถาวร	จะขอพรให้สุขเจริญผล
บัดนี้มาอยู่ในอรญ	ขอบาทยุคลได้เมตตา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระราชวงศ์องค์ประตาระกาหลา
ได้ฟังหลานรักทูลมา	ให้ความเมตตาอาลัย
เทเวศตริตรึกนึกคดี	อันเป็นหญิงอยู่ฉะนี้เห็นไม่ได้
เมื่อทรงโฉมประโลมละลานใจ	บุรุษเห็นฤาจะไม่เจตนา
ถึงมิได้สมสองแต่ต้องกาย	ความอายก็จะมีไปภายหน้า
จำจะจำแลงแปลงกายา	ให้เป็นชายโสภาวิลาวัณย์
/*395จะได้เที่ยวรบรุกทุกนิเวศ	ให้ฦๅเดชอสัญหยาเฉิดฉัน
ทั้งไม่มีราคีจะพัวพัน	คิดแล้วเทวัญจึงตรัสมา
ดูกรหลานรักโฉมศรี	อัยกาปรานีเป็นหนักหนา
จะเป็นหญิงอยู่ในพนาวา	เห็นไม่พ้นนินทาราคี
อัยกาจะจำแลงแปลงกาย	ให้เป็นชายเยาวยอดเรืองศรี
ต่อพบคู่ตุนาหงันของเทวี	ที่มีศรีสุริย์วงศ์อันเดียวกัน
ถ้าได้แจ้งแห่งศักดิ์ทั้งสองรา	จึ่งกลับกลายกายาดั่งสาปสัน
คืนเป็นสตรีดั่งเก่านั้น	หลานขวัญจงแจ้งอย่าแคลงใจ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดพิสมัย
จึ่งรับพระบรรหารใส่เศียรไว้	ทรามวัยกราบลงกับบาทา
แล้วทูลสนองมาทันที	หลานรักยินดีเป็นหนักหนา
ตามแต่สมเด็จพระอัยกา	ชีวาอยู่ใต้บาทบงสุ์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สุรารักษ์ศักดิ์ศรีสูงส่ง
จึ่งร่ายเวทย์วิเศษอันยืนยง	เป่าลงที่องค์นัดดา
ครั้นครบคำรบเจ็ดคาบ	ประสาทพรให้ประสิทธิ์ดั่งปรารถนา
ที่ทรวงเต่งเคร่งครัดเต็มอุรา	หายไปกับตาทันที
แล้วจำเริญเกศเกล้าอย่างบุรุษ	ทรงโฉมบริสุทธิ์มีศรี
พี่เลี้ยงผู้สมัครภักดี	ก็สาปสันนารีเหมือนกัน
แล้วเทพเจ้าอันฤทธิรงค์	เอาผ้าทิพย์บรรจงเฉิดฉัน
มาทรงให้นัดดาฉับพลัน	งามดั่งสุริยันในอัมพร
/*396แล้วขนานนามใส่ลงในกริช	จึ่งลิขิตเป็นตัวอักษร
หวังจะให้ฤทธิรงค์ขจายขจร	อันนามกรของราชนัดดา
ทรงนามมิสาประหนังกุหนิง	ปรากฏยศยิ่งในแหล่งหล้า
ดาหยังอริราชอัปรา	เมาะตาตะริยะราชอันเรืองชัย
พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็แปลงกาย	เป็นชายประสิทธิ์กริชให้
ประสาทกริชอันเรืองฤทธิไกร	อย่าให้ใครต้านทานทัน
ประสิทธิ์ส่งให้องค์นัดดา	พระอัยกาประสิทธิพรหลานขวัญ
ให้เรืองเดชดั่งองค์พระสุริยัน	จงปราบได้ทุกขัณฑบุรี
ถ้าเจ้าจะไปแห่งใด	ให้ครั่นคร้ามขามใจทุกกรุงศรี
บรรดายุทธนาในธาตรี	ศิลปศาสตร์เหล่านี้จงเจนใจ
หลานรักจงต่อรณรงค์	ถ้าแทงต้ององค์อย่าหวาดไหว
ให้มังสังแข็งดั่งศิลาไป	ดุจแทงเนินไศลบรรพตา
ถ้าเจ้าแทงเขาอย่างแทงหยวก	ให้สะดวกง่ายดายดั่งปรารถนา
จะประสงค์สิ่งใดในสุธา	ให้สมดั่งจินดาหลานรัก
จงยืนชนมาสถาวร	เป็นใหญ่ในนครอาณาจักร
จงเป็นที่สรรเสริญเจริญรัก	เป็นที่พำนักแก่ประชา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเสน่หา
ประนมกรรับพรพระอัยกา	ใส่เหนือเกศาด้วยยินดี
แล้วจึ่งถวายอภิวาท	ยกบาทยุคลทูนเกศี
ปัญจางค์กราบลงสามที	ทรงพระคุณไม่มีเปรียบปาน
/*397แล้วทำประทักษิณสามรอบ	นบนอบด้วยใจเกษมศานต์
พี่เลี้ยงทั้งสี่นงคราญ	ก็ประณตบทมาลย์ด้วยปรีดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์อสัญเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งมีสุนทรวาจา	แก่องค์นัดดาทันใด
เจ้าจงอยู่เถิดหลานรัก	อัยกาช้านักก็ไม่ได้
จะขอลานัดดาคลาไคล	แล้วอันตรธานหายไปทันที
เทวาเหาะมายังคัคนานต์	สู่ทิพย์พิมานเกษมศรี
เสวยรมย์สมบัติเปรมปรีดิ์	เหนือที่ทิพยอาสน์สำราญใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นพระอัยกาหายไป	เปลี่ยวเปล่าเศร้าใจพันทวี
รำลึกตรึกถึงพระมารดา	ทั้งองค์ขนิษฐามะดีหวี
นิจจาเอ๋ยป่านนี้จะโศกี	จะไม่เป็นสมประดีทั้งวังใน
จะสำคัญว่าม้วยชีวา	จะชวนกันโศการ่ำไห้
พระมารดาจะค่อนทรวงเข้าร่ำไร	จะไม่เป็นสรงเสวยนิทรา
องค์มะดีหวีมียศ	ก็จะแสนกำสรดหนักหนา
น้องรักก็จะทรงโศกา	จะสำคัญว่าพี่นี้บรรลัย
ตรึกพลางทางสะท้อนถอนจิต	ตะลึงคิดแล้วทรงกันแสงไห้
ครั้นจะกลับคืนเข้าเวียงชัย	ไม่ไว้ใจสมเด็จพระบิดร
ก็จะยกให้มีคู่ใหม่	จะคืนทุกข์ดั่งไฟสุมขอน
จะเอาศักดิ์เทวัญฤทธิรอน	ไปทิ้งในสาครชลธี
/*398สู้ตายไม่กลับเข้าพารา	จะเที่ยวอยู่ในป่าพนาศรี
จะรบรุกไปทุกบุรี	กว่าจะพบพระพี่ที่หายไป
คิดแล้วจึงกล่าววาจา	กับพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
น้องไม่กลับคืนเข้าเวียงชัย	จะเที่ยวอยู่ในไพรพนาวา
จะคอยผลาญระตูทั้งสอง	ที่มันจองหองให้เกินหน้า
แล้วเราจะเอาพลโยธา	ไปตั้งอยู่ประตาหนบุรี
พี่จงแปลงนามตามชาวป่า	จะได้เที่ยวอยู่ในพนาศรี
ให้สิ้นความกังขาราคี	อย่าให้ใครมีสังกาเรา
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงประนมก้มเกล้า
เห็นชอบระบอบตามลำเนา	ก็รับเอาตามมีพระบัญชา
จึ่งชวนกันผลัดนามชาวดง	องค์มิสาประหมังกุหนิงก็ช่วยหา
ครั้นได้ชื่อพร้อมกันตามสัญญา	ขนานให้ตามชาวพนาวัน
อันนางปะลาหงันกัลยา	ชื่อมิสายิหวาประราหงัน
นางส้าเหง็ดพี่เลี้ยงถัดนั้น	ชื่อมิสายิหวาปาระปัญจา
อันบาหยันแสนคมคารมดี	ชื่อมิสายิหวาปาระนาหลา
อันนางประเสหรันผู้ปรีชา	ชื่อมิสายิหวาประเสหนานั้น
ฯ ๘ คำ
๏ ครั้นเสร็จ	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
จึ่งชวนพี่เลี้ยงจรจรัล	เที่ยวไปตามชั้นคีรี
หวังจะแสวงหาที่อาศัย	จะอยู่พักกายให้เกษมศรี
จึ่งนวยนาดยาตรกรายจรลี	พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ตามมา
/*399๏ มาถึง	จึ่งเห็นต้นไม้ใหญ่สาขา
ทรงผลกล่นกลาดดาษดา	มีศาลาบัลลังก์ตั้งไว้
พื้นปราบราบรื่นเอี่ยมสะอาด	จึ่งยุรยาตรเข้าหยุดอาศัย
ชื่นชมด้วยสมมโนมัย	พออุทัยเลี้ยวลับยุคุนธร
ปักษากลับมาระวังรัง	ปรบปีกประดังเสียงสโมสร
บ้างคาบเหยื่อเผื่อบุตรในอุทร	บ้างปันป้อนชมกันสนั่นไพร
ครั้นสงบเสียงคณาปักษี	สุมาลีขยายแย้มกลีบไสว
ส่งกลิ่นเรณูชูใจ	หอมตระหลบอบไปทั้งในดง
พระพายรำเพยพัดพาน	เยาวมาลย์ตะลึงใหลหลง
ให้วิเวกฤทัยงวยงง	โฉมยงคะนึงถึงธานี
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่ปราสาท	ไสยาส์นเหนืออาสน์เกษมศรี
บัดนี้มาอยู่บนคีรี	บรรจถรณ์ก็ไม่มีรองบาทา
เคยฟังดุริยางค์ประสานเสียง	ได้ยินแต่สำเนียงปักษา
อกเอ๋ยเคยเล่นเจรจา	เคยเสวยโภชนาเปรมปรีดิ์
มาได้ความตกยากลำบากใจ	กินแต่ผลไม้ในไพรศรี
แสงบุหลันจำรัสฟ้าธาตรี	เทวีเพ่งพิศแล้วถอนใจ
เหลือบเห็นพฤกษากะบุหนิง	มีกิ่งน้อมค้อมอยู่ไสว
ทรงผลปนดอกบังใบ	พระพายพัดแกว่งไกวไปมา
แสงจันทร์ส่องต้องใบบัง	เหมือนดาหลังเชิดหนังโอ่อ่า
เยื้องยักอยู่ตรงพลับพลา	ท่วงทีกิริยาสะอาดนัก
ช่างกระไรมาคิดเมามัว	ไม่อาลัยถึงตัวว่าต่ำศักดิ์
พยายามเข้าไปด้วยใจรัก	ไม่ครั่นคร้ามขามศักดิ์เทวัญ
/*400อาจองคงสัตย์สุจริต	มิได้กลัวชีวิตจะอาสัญ
จะคิดว่าเราม้วยชีวัน	ดาหลังนั้นจะเป็นประการใด
นิจจาเอ๋ยไหนจะได้สมประดี	ป่านฉะนี้จะไปอยู่หนไหน
ทำทะนงองอาจประหลาดใจ	ฤๅมิใช่ดาหลังดั่งจินดา
ต่อจะเป็นกษัตริย์พลัดบุรี	แล้วจะเป็นพระพี่กระมังหนา
แต่นิ่งนึกสงสัยในวิญญา	มิได้นิทราหลับในราตรี
จนประจุสมัยไก่ขัน	บุหลันเลี้ยวลับคีรีศรี
วิเวกสงัดทั้งพงพี	เทวีจึงสนิทนิทรา
ฯ ๓๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายสองระตูวรวงศา
ครั้นตื่นฟื้นองค์กายา	จึ่งปลุกองค์อนุชาขึ้นทันที
สององค์เสด็จสรงพักตรา	แล้วเสวยโภชนาเกษมศรี
จึ่งสั่งให้เตรียมโยธี	เราจะเร่งจรลีเข้าเวียงชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะเสนาผู้ใหญ่
ก้มเกล้ารับสั่งภูวไนย	เร่งไปตระเตรียมโยธา
เตรียมทั้งสินธพกุญชร	แล้วเร่งพลให้ผ่อนไปกองหน้า
แต่อรุณรุ่งพระสุริยา	ก็ให้ยกยาตราคลาไคล
สั่งกันเสร็จสรรพแล้วเข้ามา	ปาเตะเสนาผู้ใหญ่
จึ่งเข้ามาทูลทันใด	พลไกรพร้อมแล้วพระภูมี
ฯ ๖ คำ
/*401๏ เมื่อนั้น	สองระตูอนุชาเรืองศรี
ได้ฟังปาเตะเสนี	ก็จรลีมาสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธารตระการกลิ่น	ภูมินทร์จึ่งทรงภูษา
เข็มขัดรัดองค์อลงการ์	ฉลององค์มีค่าเพริศพราย
จึ่งทรงซ่าโบะศรีสุวรรณ	กุมกริชจรจรัลผันผาย
ถือเช็ดหน้าแสดพรรณราย	มาคอยเฝ้าพระฦๅสายทูลลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกรุงไกรดาหา
แสนวิโยคโศกเศร้าในวิญญา	ด้วยคิดถึงพระธิดาดวงจันทร์
สงัดเงียบไปสิ้นทั้งวังใน	ไม่มีใครรื่นเริงหฤหรรษ์
อัคเรศโศกาจาบัลย์	ฝูงกำนัลโศกเศร้าทุกนารี
องค์ท้าวดาหาเรืองชัย	แข็งพระทัยเสด็จออกบัญชรศรี
พร้อมหมู่อำมาตย์เสนี	กราบเกล้าดุษฎีวันทา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทั้งสองก็หรรษา
จึ่งชวนกันคลานเข้ามา	กราบเกล้าวันหาพระภูวไนย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
จึ่งเอื้อนอรรถโองการตรัสไป	ปราศรัยสองระตูที่เข้ามา
ทั้งสองมาอยู่บุรีเรา	เมืองเจ้าไม่มีใครรักษา
เมื่อไรจะได้กลับไปพารา	จงเร่งบอกมาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
/*402๏ เมื่อนั้น	สองระตูประณตบทศรี
จึ่งทูลสนองมาทันที	วันนี้จะถวายบังคมลา
อันว่าพวกพลสกลไกร	ก็ล่วงไปแล้วข้างหน้า
ข้าบาทมาเฝ้าพระบาทา	ขอถวายบังคมลาจรลี
ว่าแล้วสององค์ทรงยศ	จึ่งยอกรประณตบทศรี
ปัญจางค์กราบลงสามที	แล้วคลานจรลีออกมา
ฝ่ายท้าวดาหาฤกธิไกร	ก็หับบัญชรชัยเลขา
เสด็จเข้าปราสาทรจนา	สองระตูก็มายังรี้พล
ครั้นถึงจึ่งสั่งเสนา	ให้ยาตราหมู่พลพหล
สององค์ทรงช้างชำนาญชน	ก็จรดลออกจากทวารชัย
อันพวกมนตรีเสนา	ขี่อาชาแห่หน้ามาไสว
พี่เลี้ยงนั้นขี่พาชีชัย	ประคองเคียงข้างภูวไนยมา
๏ ช้างทรง	ชำนาญชนรณรงค์แกล้วกล้า
งาเสยเท้าชักงวงคว้า	สองตาดั่งดาวประกายพฤกษ์
ปรบหูชูหางครางมัน	กระหึ่มลั่นคำรณร้องก้องกึก
เงยหงายส่ายเท้าห้าวฮึก	ครั้นได้ทีก็สะอึกเข้าโจมแทง
สองงาทองรัดประดับพลอย	สองหูภู่ห้อยระยับแสง
ประดับเครื่องดาวรายลายแทง	ปกกระพองเป็นแย่งเครือวัลย์
พร้อมด้วยแตรสังข์มยุรฉัตร	ธงธิวปลิวระบัดแห่หน้า
ฆ้องระฆังประดังเสียงในหิมวา	เร่งรีบโยธาเข้าพงไพร
ครั้นถึงทางแถวแนวเนิน	ก็เผอิญให้เกิดลางใหญ่
มี่เหยี่ยวเฉี่ยวฉาบงอนธงชัย	แล้วบินเฉียดภูวไนยทั้งสองรา
/*403ครั้นครบคำรบก็โผผัน	มาร่อนเฉวียนเวียนกั้นขวางหน้า
แล้วไปจับยังรถอนุชา	เหมือนจะบอกข่าวว่าอย่าคลาไคล
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองระตูครั้นเห็นก็สงสัย
อันนิมิตลางหลากประหลาดใจ	แล้วตริตรึกนึกในไปมา
ก็คิดเห็นว่าจะเป็นข้างธานี	ต่างบุรีจะพันตูกระมังหนา
มิได้คิดสงสัยในวิญญา	สั่งให้โยธาจรลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
เนาในประจาหงันคีรี	ได้ยินเสียงมีอึงคะนึงมา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ไปถามดูว่าใครยกมาหนักหนา
จะเป็นระตูองค์ใดมา	ให้ได้กิจจามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองมิสารับสั่งใส่เกศี
เร่งรีบลงจากเชิงคีรี	มายืนขวางทางที่คลาไคล
ครั้นเห็นพลอื้ออึงคะนึงมา	จึ่งถามว่านี่จะยกไปหนไหน
ระตูนี้มาแต่บุรีใด	ทรงนามเป็นไฉนจงบอกกัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขึนพลกองหน้าคนขยัน
จึ่งบอกกิจจามาฉับพลัน	อันจ้าวเรานั้นผู้เรืองชัย
ครอบครองพาราประตาหน	มาทำวิวาห์มงคลยังกรุงใหญ่
/*404ครั้นเสร็จเสด็จกลับไป	ท่านนั้นนามใดใครใช้มา
ที่สำนักหลักแหล่งอยู่แห่งไร	มีธุระสิ่งใดจึ่งถามข้า
เราบอกให้ตามใจเจตนา	เชิญท่านบอกเรามาบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สองมิสาแจ้งใจถ้วนถี่
รู้ว่าสองระตูธิบดี	จึ่งแกล้งกล่าววาทีมาพลัน
ว่าตัวเราเป็นทหารพระโฉมยง	องค์มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
พระเป็นจ้าวอยู่ในไพรวัน	เสด็จมาประจาหงันคีรี
มาใช้บนอยู่ยังบรรพตา	จงขับพลยาตราไปจากที่
ทางนี้เป็นแดนพระภูมี	รับสั่งห้ามมิให้ใครไคลคลา
จะไปเดินทางอื่นก็เป็นไร	ทำไมมาเดินแดนจ้าวนายข้า
ต่ำสูงอย่าผ่านหน้าฉานมา	ถ้ามิฟังกูจะฆ่าให้บรรลัย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลได้ยินก็หมั่นใส้
จึ่งโต้ตอบท้าทายมากมายไป	เหวยอ้ายโจรไพรอย่าพาที
โอหังเย่อหยิ่งยิ่งนัก	มาอวดศักดิ์ว่าเป็นจ้าวไพรศรี
จองหองเจรจาจะฆ่าตี	กูไม่ไปมึงดีมาสู้กัน
แต่เราเคยเดินไปมา	มิได้มีจ้าวป่าพนาสัณฑ์
บัดนี้มีจ้าวพนาวัน	จะแกล้งข่มเหงกันฤาว่าไร
ว่าพลางแผดผาดถอดกริช	ขบฟันกระชั้นชิดเข้ามาใกล้
จะต่อสู้ให้รู้ฤทธิไกร	เป็นไรก็เป็นกันในวันนี้
ฯ ๘ คำ
/*405๏ บัดนั้น	สองมิสามิได้ถอยหนี
จึงถอดกริชประชิดรุกไปทันที	แล้วชี้หน้าว่าเหวยอ้ายคนพาล
ส่วนกูกล่าวไปโดยดี	มึงหยาบช้าพาทีโวหาร
ถึงน้อยตัวก็ไม่กลัวอ้ายสาธารณ์	กูจะผลาญให้สิ้นทั้งทัพชัย
จงกวาดมาสิ้นทิงเมืองประตาหน	กูสองคนแลจะแทงให้เหลวไหล
ให้ตายกลาดกองทัพกันไป	มึงอย่าทะนงใจอหังการ์
ว่าแล้วชักกริชเข้าลุยไล่	กวัดแกว่งแทงซ้ายฟันขวา
สองนายสัประยุทธ์กันไปมา	ด้วยอานุภาพเทวัญอันเชี่ยวชาญ
อาวุธมิได้ต้องทั้งสองศรี	ข้างมิสาได้ทีเข้าหักหาญ
แทงต้องขุนพลวายปราณ	ทวยหาญทั้งปวงก็มรณา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	รี้พลสัประยุทธ์กันหนักหนา
บ้างเข้ารบรอต่อฤทธา	บ้างถอยมาหน้าช้างพระภูวไนย
สองพี่เลี้ยงมิได้คร้ามขามจิต	แทงฟันกระชั้นชิดลุยไล่
ป้องปัดอาวุธว่องไว	แทงไปจนใกล์ช้างทรง
ฝ่ายพวกโยธาเสนาใน	ก็สงสัยให้คิดตะลึงหลง
แต่สองคนมาผจญด้วยจตุรงค์	ใครหนออาจองทะนงนัก
อาวุธมิได้ต้องอินทรีย์	ท่วงทีคมขำแหลมหลัก
ทั้งชำนาญอาจหาญฮึกฮัก	จะสำนักพระนักสิทธิ์ทิศใด
ทำไฉนจะแจ้งแห่งคดี	คิดแล้วเสนีผู้ใหญ่
จึ่งร้องถามมาทันใด	ว่าเหวยโจรไพรพนาวัน
ตัวนี้อาจองเป็นหนักหนา	มาไล่แทงโยธาให้อาสัญ
/*406เหตุผลเป็นไฉนไม่บอกกัน	มาพิฆาตฟาดฟันให้มรณา
ไม่เกรงเดชระตูธิบดี	ตัวนี้อาจหาญเป็นหนักหนา
อยู่ถิ่นฐานใดจงบอกมา	จะเอากิจจาทูลพระภูวไนย
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองมิสาครั้นแจ้งแถลงไข
จึงตอบวาทีมาทันใด	เราเป็นทหารใหญ่อันเชี่ยวชาญ
พระเป็นจ้าวเสด็จมาใช้บน	ด้วยยกพลมาตัดหน้าฉาน
ว่าไม่รู้เราบอกให้แจ้งการ	โยธากล้าหาญมาชิงชัย
เห็นว่าข้างเราแต่สองคน	จึ่งพาพลมากลุ้มรุมไล่
เราจึงเข้าต่อยุทธชิงชัย	สู้เราไม่ได้ก็มรณา
ตัวท่านอยู่ไหนไม่รู้ฤๅ	มารื้อทำถามความข้า
ฤๅเห็นว่าเรามีฤทธา	คิดกลัวชีวาจะบรรลัย
จึ่งกลบเกลื่อนเกลี้ยกล่อมพาที	คิดอย่างนี้ฤาเป็นไฉน
สองราท้าทายมากมายไป	ถึงระตูก็ไม่เกรงกลัว
จะตัดศีรษะเสียก็ได้	แต่คิดว่าจัญไรจะจับหัว
ถึงว่าฝ่ายเราก็น้อยตัว	ไม่กลัวจะขอชิงชัย
จงไปบอกระตูให้เตริยมกาย	เราจะทูลจ้าวนายจงได้
ให้มาต่อยุทธชิงชัย	ใครดีก็จะได้เห็นฤทธิ์กัน
ว่าแล้วสองมิสาคลาไคล	ขึ้นไปยังเชิงหยาหงัน
เสนาโกรธาดั่งไฟกัลป์	มาอภิวันท์ทูลสองอนุชา
ว่าบัดนี้มีโจรมาสองคน	ไล่แทงรี้พลดับสังขาร์
จองหองหยาบใหญ่มาเจรจา	ท้าทายมาถึงภูวไนย
/*407ให้พระองค์ตระเตรียมไว้ท่า	จะไปบอกจ้าวมาให้จงได้
จะขอต่อสัประยุทธิ์ชิงชัย	บัดนี้ขึ้นไปบนคีรี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูวรวงศาเรืองศรี
ได้ฟังเสนาทูลคดี	พระภูมีให้หยุดพลไว้
สั่งให้แยกกองเป็นปีกกา	จะดูทีกิริยาเป็นไฉน
มันจะมามากน้อยสักเท่าใด	ชาวเราเตรียมไว้ให้พร้อมกัน
แล้วกวักเรียกช้างอนุชา	ให้ขึ้นมาเคียงหน้าแล้วผินผัน
สององค์เจรจาปรึกษากัน	แล้วคอยดูปันจุเหร็จจะลงมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สองพี่เลี้ยงยินดีเป็นหนักหนา
ก็รีบเร่งขึ้นยังบรรพตา	ถึงจึ่งวันทาทูลไป
ขอเชิญเสด็จจรลี	สองศรีมายังป่าใหญ่
ข้าแกล่งล้อพ้อเถียงให้ขัดใจ	ขุนพลนายใหญ่ก็โกรธา
ถอดกริชพาพลมารุกราน	ข้าประหารมอดม้วยสังขาร์
บัดนี้รู้ถึงสองอนุชา	จะยกมาคอยท่าพระโฉมยง
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวาอันสูงส่ง
ชื่นชมด้วยสมที่จำนง	จึ่งจัดแจงแต่งองค์ทันใด
แล้วกุมกริชวราฤทธิ์อันศักดา	ลีลาลงจากกุหนุงใหญ่
ทั้งสี่พี่เลี้ยงก็ตามไป	คลาไคลกรายกริชดำเนินมา
/*408๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายข้างระตูวรวงศา
เหลือบเห็นปันจุเหร็จเดินมา	จึ่งบอกองค์อนุชาให้ดูไป
งามพักตร์งามทรงส่งศรี	อันบุรุษคนนี้พี่สงสัย
ทรงโฉมประโลมละลานใจ	เหมือนองค์อรไทพระบุตรี
ชะรอยจะเป็นวงศ์พงพันธุ์	จึ่งเหมือนกันกับองค์นางโฉมศรี
ดีร้ายชายชู้นางเทวี	จึ่งผูกเวรเรานี้มาชิงชัย
จะถามดูให้รู้กิจจา	ครั้นว่าปันจุเหร็จเข้ามาใกล้
ทั้งสองจึ่งร้องถามไป	เหวยอ้ายโจรไพรใจฉกรรจ์
ให้บ่าวมากล่าวหยาบช้า	แล้วไล่แทงโยธากูอาสัญ
บัดนี้ตัวมึงมาบุกบัน	สาเหตุสิ่งใดกันจงบอกมา
ฤาเองทะยานใจไม่สมคิด	ที่จงจิตมิได้สมปรารถนา
จึ่งอาจใจไม่กลัวมรณา	แต่ห้าคนจ้าวข้ามาชิงชัย
จะต่อสู้ด้วยคนนับหมื่น	อันชีวิตจะคงคืนอย่าสงสัย
เสียดายจะมาพิราลัย	เอ็งอยู่สถานใดจงบอกมา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังสองระตูกล่าวมา	ให้เร่าร้อนอุราดั่งไฟฟอน
จึ่งรุกมายืนหน้าช้างทรง	อาจองดั่งพระยาไกรสร
จึ่งตอบคำระตูภูธร	ว่าเหวยดูกรสองไท
ตัวท่านชาติเชื้อกษัตรา	แต่วาจาดั่งหนึ่งโยธาไพร่
หยาบช้าทรพลเป็นพ้นไป	เป็นไฉนมากล่าวดั่งนี้
ย่อมเป็นกษัตริย์ทรงไอยรา	มาถามหาสาเหตุน่าบัดสี
/*409อันตัวเราเป็นจ้าวพนาลี	มิได้มีสาเหตุแก่ผู้ใด
ถ้าใครยกมาตัดหน้าฉาน	จะสังหารให้ม้วยตักษัย
แม้นใครงอนง้อขอไป	จึ่งจะไว้ชีวิตให้ไคลคลา
ช่างอวดว่าโยธานับหมื่น	ฝ่ายเราไม่คืนอย่าพักว่า
ถึงน้อยตัวก็ไม่กลัวกษัตรา	จะสังหารชีวาให้วายชนม์
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองระตูดาลเดือดทุกขุมขน
จึ่งสั่งเสนีรี้พล	ให้เข้าประจนจับอ้ายโจรไพร
จงมัดเอาปันจุเหร็จทั้งจ้าวข้า	มาสังหารชีวาให้ตักษัย
จงเชือดเนื้อแล่หั่นให้บรรลัย	มันไม่เกรงใครมาราวี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ได้ฟังทั้งสองสั่งเสนี	พระจึ่งกล่าววาทีตอบไป
ดูกรเจ้าเมืองประตาหน	จะเอาพลมาตายแทนนี้เป็นไฉน
ก็ย่อมเป็นกษัตริย์อันเรืองชัย	ไยจึ่งไม่มานะอหังการ์
มิได้คิดเมตตาปรานี	กับรี้พลมนตรีทวยหาญ
นี่ฤๅจะนับว่าชายชาญ	เมื่อย่อท้อต่อการราวี
แต่ตัวเราเป็นชาวพนาดร	มิได้ผ่านนครบุรีศรี
ยังมีความเมตตาปรานี	กับรี้พลมนตรีบรรดามา
จะขอต่อสู้กันประจัญตัว	มิได้กลัวจะม้วยสังขาร์
จะไว้เกียรติยศให้ฦๅชา	ใครดีจะได้เห็นฤทธากัน
ฯ ๑๐ คำ
/*410๏ เมื่อนั้น	ระตูขัดแค้นแสนตัวสั่น
ไสช้างวางวิ่งมาฉับพลัน	ชักหอกซัดฟันพุ่งไป
ก็ไม่ถูกต้องกายา	อนุชาก็มุ่งพุ่งใส่
ปืนซาบอาบยาก็ยิงไป	ก็ไม่ถูกต้องโลมา
ทั้งสองก็ตรองคำดำริคิด	เห็นผิดประหลาดใจเป็นหนักหนา
สององค์เร่งทรงพระโกรธา	ซ้ำพุ่งศาสตราระดมไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงไม่หวั่นไหว
อาวุธจะมาสักเท่าใด	มิได้ต้องสกนธ์กาย
พระปัดด้วยกริชเทวัญ	อาวุธหักสะบั้นฉิบหาย
พระกุมกริชยุรยาตรนาดกราย	ปีนป่ายขึ้นงาไอยรา
สะอึกองค์เข้าจิกเศียรทันใด	ด้วยฤทธิไกรแกล้วกล้า
แทงต้องสองระตูอนุชา	ตกจากไอยราก็บรรลัย
รี้พลมนตรีทั้งนั้น	แตกกระจัดพลัดกันเข้าป่าใหญ่
พระองค์ลงจากกุญชรชัย	เข้าอาศัยร่มรุกขฉายา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนีน้อยใหญ่ซ้ายขวา
ซึ่งเหลือมอดม้วยมรณา	บ้างกลัวฤทธาพระภูวไนย
จึ่งร้องขอประทานชีวา	พระผู้ทรงฤทธาเป็นใหญ่
จะขอสนองรองบาทสืบไป	ขอพระองค์จงได้เมตตา
แล้วเชื้อเชิญพระองค์ทรงเดช	ไปครอบครองนคเรศให้หรรษา
แล้วจะไปกวาดต้อนโยธา	ที่แตกเข้าป่าพนาลี
/*411ว่าพระองค์ทรงอานุภาพนัก	ควรเป็นปิ่นปักเกศี
แล้วจัดแจงพหลมนตรี	คอยท่าภูมีจะยาตรา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์พงศ์อสัญแดหวา
นิ่งนึกตรึกตรองกิจจา	ถ้ากูมิรับครองเวียงชัย
เห็นจะไม่ประสบพระเชษฐา	ด้วยไพร่พลโยธาที่อาศัย
จึ่งชวนสี่พี่เลี้ยงคลาไคล	เสด็จไปสระสรงบนคิรี
ชำระสนานสำราญใจ	ลูบไล้สุคนธรังสี
แล้วบรรจงทรงเครื่องเรืองรูจี	พระภูมีเสด็จมาขึ้นรถ
พร้อมด้วยแสนสุรเสนา	พี่เลี้ยงโยธาก็มาหมด
พระเสด็จเข้าในบรรพต	พระทรงยศผันแปรแลไป
ชมพฤกษาชาติดาษดา	รุกขายื่นย้อยงามไสว
หว้าพลองมะตองลำใย	ขวิดขวาดพาดไฉนอินท์จันทน์
มีทั้งมูลมังสังกรณี	ลิ้นจี่องุ่นขนุนขนัน
กะลำเพามะเขือมะเดื่อมะดัน	เกดกุ่มชิงชันกันเกรา
จิกแจงพวาขานาง	ปริงปรางมะไฟไข่เน่า
สนสักรักเรียนกระเบียนกระเบา	เต่าร้างเหมือนร้างแรมไกล
ดุเหว่าเร่าร้องส่งเสียงหวาน	เหมือนดั่งกังวานแจ่มใส
นกว่าเหมือนว่าให้อาลัย	ถอดกริชจะให้ทัศนา
นกออกเหมือนออกนามกร	กล่าวกลอนอ้างองค์พระเชษฐา
ป่านฉะนี้จะแจ้งว่ามรณา	จะโศกาอัดอั้นตันใจ
/*412ใครเลยจะแจ้งกิจจา	ว่าเทวามาช่วยไม่ตักษัย
ตรึกพลางทางสะท้อนถอนใจ	ให้หยุดรถไว้นอกพารา
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนามนตรีซ้ายขวา
ต่างบังคมคัลวันทา	แล้วรีบออกมาด้วยพลัน
จัดหมู่ไพร่พลโยธา	พิทักษ์รักษาเป็นกวดขัน
เกณฑ์กองล้อมวงกงกัน	ทุกชั้นรายริ้วรอบไป
มีทั้งตรวจตราสารวัตร	จัดกันทุกกองน้อยใหญ่
เกณฑ์ให้นั่งยามตามไฟ	ตรวจไพร่อุตลุดเป็นโกลี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
พระเนาในรถแก้วรูจี	ภูมีเข้าที่ไสยา
จึ่งเผยม่านทองทั้งสองไข	แสงจันทร์จำรัสไปในเวหา
ลมพัดพากลิ่นสุมาลา	หอมระเรื่อยเฉื่อยมาตระหลบดง
แสงจันทร์จับไปกับใบไม้	อรไทพินิจพิศวง
เหมือนดาหลังจับหนังงามผจง	เชิดชูอยู่ตรงพลับพลานั้น
เหมือนจะยินคำสำเนียง	สุรเสียงพากย์ครวญหวนหัน
อันกลิ่นผกากาญจน์ที่บานบัน	ทอดก้านชูชันพันกันมา
เหมือนกลิ่นดาหลังอำไพ	เมื่อขึ้นมาในที่เคหา
วอนชวนสำรวลให้เจรจา	แล้วขับเปรียบมาให้ได้คิด
เหมือนจะได้ยินคำสำเนียง	สุรเสียงพาใจเจริญจิต
เหมือนจะเห็นพักตรามาแนบชิด	พลางคิดคะนึงตะลึงไป
/*413ครั้นแสงทองรองเรื่อฟ้า	สกุณาเพรียกพร้องเสียงใส
จึ่งสั่งให้ยกสกลไกร	เข้าในเวียงชัยพระบุรี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	มาจัดรี้พลโยธา
พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	เดียรดาษทั้งซ้ายทั้งขวา
คอยรับเสด็จพระราชา	จะเข้าไปพาราพระบุรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
กรีพลพหลโยธี	เข้าในธานีด้วยพลัน
ครั้นถึงพระนิเวศวังใน	เสด็จลงจากรถชัยผายผัน
พี่เลี้ยงก็ตามจรจรัล	ขึ้นปราสาทสุวรรณรจนา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นักสนมกรมวังซ้ายขวา
ชวนกันก้มกราบสามลา	เห็นพระกายานั้นผิดไป
ฝูงนางสนมทั้งนั้น	สะกิดกันแล้วคิดสงสัย
มิได้ว่าขานประการใด	พนักงานของใครก็ตรวจตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
จึ่งกล่าวสุนทรวาจา	ปราศรัยสาวสรรกำนัลใน
ทั้งหลายจงได้ปรานี	ตัวพี่จะเป็นนายใหม่
เราจะเลี้ยงให้เที่ยงธรรมไป	จงตั้งใจบริรักษ์ภักดี
ฯ ๔ คำ
/*414๏ บัดนั้น	จึ่งนางกำนัลสาวศรี
ประจักษ์ในสุนทรวาที	ให้มีความรักเป็นพ้นไป
พิศทรงดั่งองค์เทวัญ	กัลยาทั้งนั้นก็หลงใหล
ความรักมาอักอ่วนใจ	พิสมัยราชานารี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งอัครมหาเสนาทั้งสี่
จึ่งสั่งพหลมนตรี	ให้ตบแต่งพระบุรีฉับพลัน
ให้ขุนโหราหาฤกษ์ชัย	จะให้อภิเษกผ่านไอศวรรย์
ทั้งการมหรสพครบครัน	บาดหมายบอกกันจงทั่วไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนโหราพฤฒาคัมภีร์ใหญ่
จับกระดานชนวนมาคูณไป	ดูในกงจักรลักขณา
วันเสาร์เช้าย่ำฆ้องชัย	ได้ฤกษ์มหันต์เป็นสุขา
จะยืดไปในไอศวรรยา	ไพรีจะอัปราชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีเร่งแต่งองค์ใหญ่
ถางหญ้าทาปูนวุ่นไป	พนักงานของใครก็ตรวจตรา
บ้างทำราชวัติฉัตรเบญจรงค์	เทียวธงปักรายทั้งซ้ายขวา
บ้างปลูกโรงงานรอบพารา	ทั้งระทาดอกไม้อัคคี
แล้วหมายวิเสทนอกใน	เร่งให้ตบแต่งบายศรี
จะสมโภชพระองค์ทรงธรณี	ในรุ่งพรุ่งนี้ให้ครบครัน
ฯ ๖ คำ
415๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงผู้ทรงไอศวรรย์
ครั้นรุ่งรังสีระวีกรรณ	ผายผันมาสระสรงวารี
ทรงสุคนธารสกลิ่นกล้า	ภูษาริ้วจรวาหยี
กัญจุกอร่ามรูจี	สอดสีแล้วทรงสังวาลวัลย์
ตาบทิศวิจิตรลงยา	ทองกรรจนาดวงกุดั่น
ธำมรงค์เพชรเพริศเลิศลาวัณย์	ทรงมงกุฎกุดั่นรจนา
เช็ดหน้าตาระกำมีคะลีบวง	ทัดทรวงอุบะกลิ่นกล้า
ทรงกริชฤทธิไกรไคลคลา	เสด็จมายังท้องพระโรงพลัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาพฤฒามาตย์หฤหรรษ์
ราชครูโหราบังคมคัล	ชวนกันนั่งรายรอบราชา
พระครูรับแว่นจุดส่ง	รับวงเวียนซ้ายมาขวา
ประโคมดุริยางค์ขึ้นหน้า	กลองชวาอื้ออึงคะนึงไป
เล่นการมหรสพครบครัน	เสียงสนั่นพสุธาหวั่นไหว
แตรสังข์ประดังก้องเวียงชัย	รองรับขับไม้แลเสภา
ครั้นเวียนเทียนเสร็จเจ็ดรอบ	ชอบโชคดับโบกสามท่า
สุคนธ์เจิมเฉลิมพักตรา	ถวายเครื่องเบญจากกุธภัณฑ์
เสนาพฤฒามาตย์ถวายชัย	ให้ครอบครองกรุงไกรเกษมสันต์
ถวายทั้งสิบสองพระกำนัล	ให้อรินทร์ทั้งนั้นอัปราชัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเร่งผ่องใส
รับคำอำนวยอวยชัย	เสร็จแล้วภูวไนยก็ยาตรา
/*416จึ่งเสด็จเข้าที่ไสยาสน์	เอนอาสน์เดือดดิ้นถวิลหา
พระหัตถ์พาดนลาฏแล้วตรึกตรา	อนิจจาดาหลังจะร้อนรน
ทำไฉนจะแจ้งกิจจา	ว่ามาอยู่พาราประตาหน
ป่านนี้จะเจ่าจุกทุกข์ทน	แต่สองคนจะเป็นประการใด
จะยับยั้งสถิตในดาหา	ฤาจะพากันดั้นด้นไปหนไหน
ถ้าแม้นอยู่ร่วมเวียงชัย	จะได้สอดฟังกิจจา
สุดจิตจะคิดประการใด	อัดอั้นตันใจเป็นหนักหนา
ขอจงเทวินอินทรา	ช่วยพิทักษ์รักษาให้ปลอดภัย
เทพเจ้าจงช่วยแจ้งกิจจา	ว่าดาหลังนี้อยู่พาราไหน
ตรึกพลางสะท้อนถอนใจ	ก็ม่อยหลับไปทันที
ฯ ๑๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงจินตระวันหนาเรืองศรี
แต่ยกมาจากพระบุรี	หลายทิวาราตรีแรมไพร
เที่ยวเสาะแสวงหาพระพี่	จะได้ข่าวคดีก็หาไม่
ครั้นค่ำก็หยุดพลสกลไกร	ภูวไนยก็เข้าที่ไสยา
นิงนึกตรึกตรองคดีใน	ทำไฉนจะพบพระเชษฐา
ขอจงองค์พระอัยกา	มาช่วยให้นิมิตประจักษ์ใจ
จะได้แจ้งกระจ่างในทางทิศ	ว่าพระพี่สถิตอยู่แห่งไหน
ตรึกพลางม่อยหลับไป	ครั้นสมัยได้นิมิตอัศจรรย์
ว่าองค์ประตาระกาหลา	เสด็จมาแต่ชั้นกระยาหงัน
บอกว่าระเด่นมนตรีนั้น	โศกศัลย์พิกลกิริยาไป
อยู่นอกพระนครดาหา	ซูบยอมพักตราหม่นไหม้
/*417เจ้าจงเร่งรีบตามไป	ตกไร้อยู่กับประสันตา
พระผวาตื่นตกพระทัยนัก	ประจักษ์ว่าองค์ประตาระกาหลา
ไก่ขันกระชั้นได้เวลา	พระยาตรามาสรงวารี
ทรงสุคนธ์ปนปรุงกลิ่นกล้า	ภูษาเขียนสุวรรณปักษี
กัญจุกอร่ามรูจี	ทรงสังวาลมณีดอกลอย
ตาบประดับทับทรวงดวงเด่น	จำหลักเป็นกนกหกห้อย
ทรงทองกรสลักเป็นรักรอย	ธำมรงค์เพชรพลอยพรายตา
ทรงมงกุฎเก็จเพชรรัตน์	จำรัสด้วยมณีมีค่า
ทรงทัดอุบะจำปา	เช็ดหน้าชมพูพริ้งเพรา
ทรงกริชเทวัญผันผาย	ดั่งองค์พระนารายณ์หล่อเหลา
มาทรงรถทองกองเกลา	โยธากราบเกล้าสามลา
ฯ ๒๒ คำ
๏ รถทอง	กุก่องด้วยมณีมีค่า
พื้นดำขำลัสรจนา	ประดับล้วนจินดาวาวไว
ประกอบด้วยดุมวงกงกำ	ทำด้วยประพาฬแหล่งแสงใส
แปรกแอกอ่อนงอนวิไล	ธงชัยปลายสะบัดโบกบน
มีเสาจำหลักพนักตั้ง	มีกระจังหกกลับสับสน
ใบโพธิ์รายรอบกอบกล	ดั่งเวไชยนต์อมรินทร์
เทียมด้วยสินธพชาติ	องอาจดั่งม้าชลาสินธุ์
ผิวพรรณพิศขำดำนิล	เร่งรัดโยธินเข้าพงไพร
รีบลัดดัดดั้นพนาวา	เทวาพามายังป่าใหญ่
ดลจิตรี้พลสกลไกร	ให้ตรงไปดาหาฉับพลัน
ฯ ๑๐ คำ
/*418๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดก็ป่วนปั่น
อยู่ด้วยพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ซูบผอมผิวพรรณก็ซีดไป
ด้วยอดเอมโอชโภชนา	แต่เฝ้าราชาด้วยพิสมัย
ได้ยินเสียงฆ้องกลองก้องพงไพร	จึ่งเดินโซเซไปยืนดู
ก็เห็นรี้พลสกลไกร	แลไปแล้วยืนตะลึงอยู่
จะคิดไฉนจะใคร่รู้	ว่ากษัตริย์นี้อยู่บุรีใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลครั้นเห็นก็สงสัย
ชวนกันตระหนกตกใจ	ว่าผีป่าในอรัญวา
เห็นผอมซูบผิดรูปมนุษย์	อุตลุดตกใจเป็นหนักหนา
ขุนพลจึ่งห้ามโยธา	เราจะถามกิจจาให้แจ้งใจ
ว่าแล้วจึ่งร้องถามมา	ท่านนี้กายาเป็นไฉน
จึ่งซูบผอมน่าเวทนาใจ	อยู่ถิ่นฐานใดจงบอกมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดจึ่งร้องว่า
อันตัวเราเป็นชาวพารา	พลัดมาอยู่ในป่าชัฏ
กับอะดันมณีหรังน้องข้า	มาเสียกิริยากลุ้มกลัด
คลั่งไคล้อยู่ในป่าชัฏ	จะไปบ้านก็ขัดสนใจ
ครั้นได้ยินเสียงโยธา	มาหาอาหารจะพานไส้
พระองค์ทรงพิภพกรุงไกร	ยกพลไปไหนจงบอกมา
ฯ ๖ คำ
/*419๏ บัดนั้น	ขุนพลจึ่งแจ้งที่กังขา
ซึ่งเสด็จยกทัพขับพลมา	องค์จินตระวันหนาทรงฤทธี
เป็นราชโอรสา	อยู่พาราสิงหัดส่าหรี
มาติดตามระเด่นมนตรี	พระทรงธรณีใช้มา
ก็ไม่พบพระองค์ทรงฤทธิ์	จึ่งยกพลมาติดตามหา
เที่ยวด้นมาทุกอรัญวา	ยังไม่พบราชาอยู่แห่งใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดก็ผ่องใส
ดั่งได้ชั้นฟ้าสุราลัย	ดีใจพ้นที่จะอุปมา
อันองค์ระเด่นมนตรี	ตัวของข้านี้แลเป็นข้า
อันคดีที่ระตูมะงาดา	ทำกระไรนั้นข้าจะแจ้งใจ
จงไปทูลว่าข้าจะขอเฝ้า	ก้มเกล้าจะแจ้งแถลงไข
ให้ทราบพระบาทภูวไนย	เร่งไปบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลแจ้งเหตุก็หรรษา
จึ่งเข้าไปทูลพระราชา	ตามข้อกิจจาทุกประการ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาได้ฟังสาร
มีพระทัยใสสุทธิ์เบิกบาน	จึงมีพจมานสั่งเสนา
จงไปพาตัวเข้ามานี้	จะแจ้งคดีพระเชษฐา
พระเร่งยินดีปรีดา	ดั่งได้ชั้นฟ้าสุราลัย
ฯ ๔ คำ
/*420๏ บัดนั้น	เสนาบังคมประนมไหว้
ก็นำมิสาคลาไคล	เข้าไปถวายอัญชุลี
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาประณตบทศรี
เห็นพระอนุชาโศกี	อันจะทูลคดีนั้นไม่ชอบกล
ด้วยเป็นความขำปิดงำนัก	จะให้แต่ทรงศักดิ์แจ้งเหตุผล
เป็นข้อความลับจงขับคน	ภูวดลจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดก็ร่ำไห้
กราบลงแทบบาทพระภูวไนย	แถลงไขข้าชื่อประสันตา
เป็นพี่เลี้ยงระเด่นมนตรี	พระบุรีกุเรปันพระเชษฐา
ได้ลำบากพรากพลัดโยธา	ด้วยระตูมะงาดามันก่อการ
มาแต่สองคนจ้าวข้า	เข้ายังดาหาอันพิศาล
พระเป็นดาหลังไปเล่นงาน	ก็เห็นองค์เยาวมาลย์พระบุตรี
พระลอบลักขึ้นไปประรูกล	จนได้ภิรมย์สมศรี
จนจวนการเสด็จไปพงพี	เรียกพระเวทมุนีกำบังตา
จึงมาฆ่าระตูประตาหน	อนุชาสองคนนั้นกังขา
ทูลขอให้นางแทงกายา	แบหลาร่วมกองอัคคี
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ก็อวยให้ตามใจทั้งสองศรี
จึ่งสั่งให้องค์พระบุตรี	กับพี่เลี้ยงทั้งสี่จรจรัล
ห้านางวางวิ่งเข้าในไฟ	เกิดเป็นพายุใหญ่อันมหันต์
หายไปในกองเพลิงพลัน	พระเชษฐาสำคัญว่าบรรลัย
/*421ล้มกลิ้งนิ่งแน่ลงทั้งยืน	ไม่ฟื้นคืนสมประดีได้
ข้าน้อยพยุงจูงไป	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี
บัดนี้เสด็จอยู่ในป่า	เที่ยวกอดพฤกษาว่าโฉมศรี
ขอเชิญเสด็จจรลี	แต่กับข้านี้เป็นสองรา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ระเด่นจินตระวันหนา
ชลนัยน์ไหลอาบพักตรา	ด้วยองค์พระเชษฐาธิบดี
จึ่งสั่งให้ทำวอป่า	วงม่านรจนาหลังคาสี
ทั้งภูษาสไบอย่างดี	เร่งเร็วบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
เร่งรัดทำตามบัญชา	เสร็จแล้วยกมาทันใด
ทั้งภูษาสไบบางอย่างดี	ใส่พานมณีศรีใส
เอามาถวายพระภูวไนย	ด้วยใจจงรักภักดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเรืองศรี
จึ่งชวนประสันตาจรลี	รีบตัดพนาลีมา
ครั้นถึงจึ่งเห็นพระพี่	ซูบผอมกายีเป็นหนักหนา
พระจริตก็ผิดกิริยา	กอดรัดพฤกษาร่ำไร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังมีจิตพิสมัย
คิดว่ากัลยาก็คลาไคล	ดิใจก็ร้องเรียกมา
/*422เชิญเจ้ามานั่งให้ใกล้พี่	องค์ราชบุตรีดาหา
พระเมียงมองร้องชมต่างต่างมา	พระราชาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเรืองศรี
เห็นองค์ระเด่นมนตรี	กิริยาพาทีก็ผิดไป
ได้ความทนทุกข์ตกยาก	แสนลำบากทุกข์ทนหม่นไหม้
พระองค์ทรงโศกาลัย	สะอึกสะอื้นร่ำไห้ทุกประการ
มาซัดไว้ทั้งพระชนนี	หนีทั้งสมบัติพัสถาน
มากลิ้งอยู่กลางป่าสาธารณ์	ทรมานพิกลดั่งคนไร้
ขาดทั้งโภชนาสาลี	จะมีอะไรรององค์ก็หาไม่
พระกันแสงพ่างเพียงจะขาดใจ	ด้วยเสน่หาในองค์พระพี่ยา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดจึ่งทูลว่า
พระองค์อย่าทรงโศกา	เสด็จเข้ามาหาพระภูมี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเรืองศรี
จึ่งเข้าไปถวายอัญชุลี	เข้านั่งแอบพระพี่ทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังยิ้มแย้มแจ่มใส
สำคัญว่าองค์อรไท	พระประหวัดรัดไว้แล้วปลอบพลาง
พี่รักเจ้าเท่าดวงชีวิต	เป็นไฉนไม่คิดเอ็นดูบ้าง
กอดอนุชาไว้มิได้วาง	พระหลงใหลว่านางกัลยา
ฯ ๔ คำ
/*423๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดจึงทูลว่า
มิใช่พระบุตรีศรีโสภา	องค์พระอนุชาชาญชัย
อยู่พาราสิงหัดส่าหรี	มาตามพันปีด้วยพิสมัย
พระปิตุจฉาให้รีบคลาไคล	เสด็จมาถึงในบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังได้สติเกษมศรี
จึ่งยกกรถวายอัญชุลี	พระคุณพ้นที่จะพรรณนา
โอรสยังเยาว์อยู่เท่านี้	พันปีใช้ให้มาตามหา
ตรัสเท่านั้นแล้วพระราชา	ก็เคลิ้มคลั่งกิริยาดั่งก่อนไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาศรีใส
เห็นพระจริตนั้นผิดไป	ชลนัยน์ไหลอาบพักตรา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสามะงาหรัดก็วอนว่า
พระองค์ค่อยสร่างโศกา	จงทำกิริยาเป็นสตรี
จะชักชวนเชษฐาไปชมไพร	ภูวไนยจะค่อยเกษมศรี
จะได้เสวยโภชนาสาลี	ก็จะมีพระกำลังประทังไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาเร่งผ่องใส
ฟังพี่เลี้ยงปลอบก็ชอบใจ	แต่งจริตบิดไปเป็นนารี
เข้าเฝ้าเย้ายวนชวนชิด	แล้วเบือนบิดผันหันหนี
จึ่งเชิญชวนเสด็จให้จรลี	มาไปชมพงพีให้สำราญ
ฯ ๔ คำ
/*424๏ เมื่อนั้น	ดาหลังปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
คิดว่านางดาหายุพาพาล	จูบกอดกุมารแล้วหยอกเย้า
จะไปไหนก็ตามเจ้างามรื่น	พี่ฤาจะขัดขืนเจ้า
จึ่งจูงกรอนุชาว่านงเยาว์	อนุชาชวนเข้าพระวอพลัน
จึ่งพาพระองค์ไปสรงสนาน	ที่ละหานใต้ร่มพฤกษาสัณฑ์
ทั้งมิสามะงาหรัดนั้น	ช่วยกันขัดสีพระกายา
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ประตาระกาหลา
ผู้เป็นพระราชอัยกา	สถิตในชั้นฟ้าสุราลัย
พระเห็นระเด่นมนตรี	จะมีสมประดีก็หาไม่
ผอมซูบผิดรูปแต่ก่อนไป	ด้วยกรรมทำไว้แต่ก่อนมา
จำกูจะช่วยแก้ไข	ชำระให้เคลื่อนคลายทุกขา
จึ่งเอาน้ำสุรามฤตเหาะมา	รดให้นัดดายาใจ
ฉวีวรรณบริบูรณ์เหมือนแต่หลัง	ที่เคลิ้มคลั่งก็ค่อยผ่องใส
พระอัยกาก็กลับด้วยฉับไว	คืนไปกระยาหงันชั้นฟ้า
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์จินตระวันหนา
เห็นพระพี่ได้สมประดีมา	พระกายาผ่องแผ้วประหลาดใจ
จึ่งจีบภูษาทูลถวาย	แต่ละลายสุคนธ์มาสรงให้
เชิญเสด็จขึ้นวอกลาไคล	ไปยังที่ประทับพลับพลา
จึ่งทูลว่าปาปะอาหยี	คะนึงถึงพระพี่เป็นหนักหนา
แม้นสำเร็จเสด็จศึกมะงาดา	อย่าเพ่อเชิญให้เชษฐาจรลี
/*425ไปกรุงกุเรปันก่อน	ให้ไปนครสิงหัดส่าหรี
ภูวไนยจะใคร่ทฤษฎี	พันปีกำชับน้องนัก
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
จึ่งตอบอนุชาผู้ใจภักดิ์	เจ้าสายสุดที่รักอย่าพาที
อันกรุงกุเรปันพี่ไม่ไป	ตราบม้วยชีวาลัยเป็นผี
อันเกิดเหตุขึ้นทั้งนี้	สุดที่ความแค้นจะรำพัน
พระสติก็กลับคลุ้มคลั่งไป	ภูวไนยก็ทรงกันแสงศัลย์
ตะลึงไปมิได้ตรัสจำนรรจ์	ทรงธรรม์คะนึงถึงกัลยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะวันหนารุ่งฟ้า
เห็นพระคลุ้มคลั่งดั่งก่อนมา	พระอนุชาสลดระทดใจ
ไม่เสวยเอมโอชโภชนา	ตั้งแต่โศกาหม่นไหม้
ใหลหลงถึงองค์อรไท	เห็นใครว่าองค์พระบุตรี
จึ่งประกอบให้ชอบอัชฌาสัย	ทำจริตบิดไปเป็นสาวศรี
ชวนเสวยโภชนาสาลี	อันมีรสตระการต่างกัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังคิดว่านางสาวสวรรค์
เข้าทับองค์อิงพิงพัน	มาเสวยด้วยกันพระบุตรี
เสวยพลางพระทางปันป้อน	ดวงสมรผู้สุดสวาทพี่
อนุชาอ้ารับวาที	พระยินดีว่าองค์กัลยา
พระเสสรวลพลางทางสัพยอก	คลึงเคล้าเย้าหยอกหรรษา
/*426พถิกพลอดกอดรัดอนุชา	ชงฆาก่ายเกี่ยวเกลียวกลม
รับขวัญปันป้อนชานสลา	พี่บวงสรวงเทวาขอพาสม
พี่ไปป่าอุราเกรียมกรม	จะขอชมให้สาที่เรียมรัก
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาทรงศักดิ์
เห็นพระหลงใหลไปนัก	ดั่งอุระจะหักทำลาย
คอยทีพระพี่สงบลง	จึ่งอ้อนวอนองค์พระโฉมฉาย
จะยกทัพขับพหลพลนิกาย	เวลาบ่ายจะไปมะงาดา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังสร้อยเศร้ามนัสสา
จึ่งว่าตามแต่อนุชา	อันเชษฐานี้กลุ้มคลุ้มใจ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตระวันหนาศรีใส
จึ่งสั่งมหาเสนาใน	ให้ทำแคร่หามประสันตา
จะได้นำมรคาคลาไคล	พวกทหารชาญชัยไปหน้า
ครั้นบ่ายก็ยกยาตรา	ทั้งสองทรงรถาเดียวกัน
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงกุดาวิราหยาเฉิดฉัน
ยกจากล่าสำเข้าไพรวัน	เร่งรัดพลขันธ์คลาไคล
เที่ยวเสาะแสวงพระเชษฐา	ไม่รู้ว่าสถิตอยู่ทิศไหน
พระให้ค้นทุกตำบลไป	ก็ยังไม่ประสบพบพาน
/*427ครั้นมาถึงกลางมรคา	เสียงกลองก้องป่าพนัสสถาน
ฝ่ายพลต่อพลประจัญบาน	สวนหาญต่อหาญเข้าประกัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ทหารกุเรปันแข็งขัน
จึ่งถามขุนพลไปพลัน	ว่าระตูนั้นอยู่กรุงใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลจึ่งแจ้งแถลงไข
ว่าองค์พระโอรสยศไกร	ในสิงหัดส่าหรีบุรีรัตน์
คือองค์ระเด่นจินตระวันหนา	จะยกไปมะงาดาด้วยแค้นขัด
จะให้ทหารเข้าล้อมจับมัด	แล้วจะตัดเศียรเสียบทั้งพงศ์พันธุ์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารแจ้งเหตุเกษมสันต์
จึ่งบอกกิจจาไปด้วยพลัน	เรามาแต่กุเรปันพระบุรี
อันเมืองมะงาดานั้นรบได้	ไม่ยากใจชาวสิงหัดส่าหรี
มาเที่ยวหาองค์ระเด่นมนตรี	ไม่รู้ว่าภูมีอยู่แห่งใด
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายสิงหัดส่าหรีจึงบอกให้
องค์ระเด่นมนตรีเรืองชัย	จ้าวเราหาได้พระองค์มา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ทหารฝ่ายกุดาวิราหยา
จึ่งเข้าไปแจ้งกิจจา	ให้พระราชาทราบธุลี
ฯ ๒ คำ
/*428๏ บัดนั้น	ทหารสิงหัดส่าหรี
รีบรัดไปแจ้งคดี	แก่องค์พระศรีอนุชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
ได้แจ้งคดีพระพี่ยา	ขึ้นอาชาแล้วขวบขับไป
ยังทัพพระศรีอนุชา	ขึ้นบนรถาแล้วกราบไหว้
จึ่งกอดบาทพระเชษฐาไว้	พระพิลาปพิไรโศกี
จึ่งทูลว่าระตูมะงาดา	กระหม่อมฉันฆ่ามอดม้วยเป็นผี
เสนายกราชบุตรี	จะให้ครองบุรีแทนระตู
ด้วยแสนคะนึงถึงพระเชษฐา	อนุชาจึ่งไม่ยอมอยู่
เจ้าเมืองล่าสำทำอวดรู้	ยกมาต่อสู้อัปราชัย
เร่งยกมาตามพระพี่	ถ้าไม่พบชีวีจะตักษัย
อยู่ในกลางป่าพนาลัย	เป็นบุญจึ่งได้มาพบกัน
อิสตรีทั้งสองกัลยา	พี่เลี้ยงก็พาผายผัน
ไปไว้ในกรุงกุเรปัน	ทรงธรรม์ตรัสสั่งกำชับมา
แม้นพบพระพี่ให้พาไป	ภูวไนยเศร้าสร้อยละห้อยหา
เชิญเสด็จกลับไปพารา	หาสองกัลยาดวงจันทร์
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังคิดแค้นแสนสัน
เจ้าอย่าออกชื่อกุเรปัน	ปิดกรรณข้าไม่ขอได้ยิน
ว่าแล้วก็ทรงโศกา	วิญญาคลุ้มคลั่งเดือดดิ้น
ถึงองค์ดาหายุพาพิน	พระผินพักตร์เพ้อว่านางมา
ฯ ๔ คำ
/*429๏ เมื่อนั้น	พระอนุชาทั้งสองจึ่งปรึกษา
เห็นจริตนั้นผิดกิริยา	ออกชื่อพาราขึ้นคลั่งไป
เห็นยังเคืองขัดสหัสสา	จะพาไปพารายังไม่ได้
ออกนามศรีปัตหราขึ้นคราใด	ก็ให้เคลิ้มคลั่งไปทุกที
จำจะอ้อนวอนพระภูวไนย	ให้ไปปะตาป่าเป็นฤาษี
พระดาบสจะได้รดวารี	คลายแล้วจึ่งพาภูมีไป
จึ่งชวนกันทูลวอนพระเชษฐา	พระอย่าร้อนรนหม่นไหม้
มิกลับไปกุเรปันก็แล้วไป	น้องไม่ให้ขัดเคืองพระบาทา
เราจะพากันไปทรงพรต	ชำระให้เปลื้องปลดพระชันษา
บนยอดประจาหงันบรรพตา	พระราชาจะค่อยได้สำราญ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีได้ฟังอนุชาทูลสาร
ตามแต่ใจพระราชกุมาร	ช่วยคิดอ่านให้พบพระบุตรี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระอนุชาเรืองศรี
จึ่ิงสั่งพหลมนตรี	ให้ยกไปคีรีฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ประตาระกาหลาเฉิดฉัน
แจ้งเหตุพระนัดดาทั้งสามพลัน	ก็ผายผันมายอดคีรี
จึ่งนิมิตเป็นบรรณศาลา	รจนาแอร่มแจ่มศรี
หางหงส์ช่อฟ้าบราลี	น่าบันอินทร์ขี่คเชนทรา
ทวารบานแกลแลฝากั้น	วิลาวัณย์ลวดลายเลขา
/*430เสาตั้งบัลลังก์ล้วนศิลา	สลักเป็นรูปเทวาประนมกร
บ้างเป็นรูปสัตว์จตุบาท	คชสีห์สิงหราชไกรสร
อาศรมทั้งสามงามบวร	พฤกษาอรชรทรงดอกใบ
มีอุทยานทั้งซ้ายขวา	ผลไม้นานาห้อยไสว
ทรงดอกใบบานตระการใจ	สระใหญ่มีประทุมครบครัน
๏ ครั้นเสร็จ	จึ่งเสด็จยุรยาตรผาดผัน
ขึ้นยังกระยาหงันพรายพรรณ	เสวยสุขเกษมสันต์ในวิมาน
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระอนุชาเกษมศานต์
ครั้นถึงเชิงกุหนุงก็เบิกบาน	บทมาลย์ทูลเชิญลงจากรถ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธาปรากฏ
กุมกรอนุชาลงจากรถ	เสด็จขึ้นบรรพตด้วยปรีดา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยา
จึงพาพระพี่ไคลคลา	เข้าไปวันทาพระทรงพรต
ว่าข้าจะขอปะตาปา	บรรยายกิจจาให้แจ้งหมด
พระเชษฐาโศกศัลย์รันทด	จงโปรดเกศช่วยรดวารี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์สังปะติเหงะฤาษี
ก็แจ้งในฌานสมาธี	ว่าระเด่นมนตรีกุเรปัน
เราจะช่วยระงับดับภัย	ให้เคลื่อนคลายจากความโศกศัลย์
/*431ว่าแล้วเข้าในกุฎีพลัน	เลือกสรรล้วนยอดวิทยา
สำรวมวิญญาสมาบัติ	โอมอรรถสำหรับเวทคาถา
เสร็จแล้วก็ยกออกมา	รดให้ราชาทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีศรีใส
พระค่อยเคลื่อนคลายสบายใจ	ค่อยได้สมประดีคืนมา
จึ่งวันทาพระมหาดาบส	ทรงยศจึ่งผลัดภูษา
นุ่งผ้าเปลือกไม้ปะตาปา	จึ่งวันทารับศีลพระมุนี
ทั้งสองพระราชอนุชา	ทรงผ้าคากรองเป็นฤาษี
ปะตาปาเป็นเพื่อนพระมุนี	พระพี่ได้นามปะตาปา
ชื่อว่าหลังหลังหนึ่งหรัด	โอมอรรถบริกรรมพระคาถา
ทั้งสามก็ตามกันออกมา	เข้าสถิตศาลาคนละแห่งกัน
หลังหลังตั้งจิตภาวนา	จะขอพบดวงยิหวาโฉมสวรรค์
ถึงเวลามาเสวยด้วยกัน	ปันหยีนั้นมิได้ลืมพระบุตรี
ฯ ๑๐ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครอบครองประตาหนบุรี	ว่ากิจคดีประชาชน
พระองค์ทรงทศธรรมา	ไพร่ฟ้าเป็นสุขทุกแห่งหน
มีแต่ถ้วนทั่วทุกตัวคน	ประชาชนเล่นสำราญบานใจ
ครั้นค่ำเสด็จไสยาสน์	เหนืออาสน์สุวรรณผ่องใส
ระลึกตรึกถึงคะนึงใน	ถึงองค์ท้าวไทพระชนนี
ทั้งองค์บุษบาวิลิศ	แล้วคิดถึงองค์มะดีหวี
/*432พระองค์ก็ทรงโศกี	อนิจจาป่านนี้จะร่ำไร
โอ้ว่าเอ็นดูพระเชษฐา	จะเที่ยวอยู่อรัญวาในป่าใหญ่
ฤาจะกลับกุเรปันกรุงไกร	ทำไฉนจะแจ้งกิจจา
แล้วคิดคะนึงถึงดาหลัง	ตั้งความสัจไว้หนักหนา
แล้วได้ถูกต้องกายา	ไม่คิดชีวาด้วยอาลัย
อันเกิดมาเป็นตัวสตรี	อันจะมีผัวสองอย่าสงสัย
แม้นมิพบพระพี่จะบรรลัย	อยู่ไปก็จะทนเวทนา
ตรึกพลางทางม่อยหลับลง	จึ่งองค์ประตาระกาหลา
ว่าเจ้าอย่าเศร้าโศกา	อันดาหลังนั้นใช่อื่นไกล
คือระเด่นมนตรีกุเรปัน	โศกศัลย์ถึงเจ้าอยู่ป่าใหญ่
บัดนี้พิกลกิริยาไป	เที่ยวกอดต้นไม้ว่าเทวี
ผวาตื่นแจ้งว่านิมิตฝัน	ทรงธรรม์ปลุกพี่เลี้ยงสองศรี
แล้วแถลงให้แจ้งคดี	ชวนกันเปรมปรีดิ์เป็นพ้นไป
จึ่งเข้าที่ชำระสระสรง	ทรงสุคนธ์ทรงเครื่องผ่องใส
เสด็จออกยังท้องพระโรงชัย	สั่งเสนาในฉับพลัน
เราจะไปเที่ยวพนาวา	ท่านจงอยู่รักษาเขตขัณฑ์
เร่งเกณฑ์จตุรงค์ให้พร้อมกัน	ในวันพรุ่งนี้จะยกไป
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
เร่งกะเกณฑ์พลสกลไกร	ทั้งกุญชรชัยแลพาชี
ทั้งราชรถทรงอลงกต	ทั้งทศโยธาเรืองศรี
ล้วนทหารชาญชิดฤทธี	ดีดีมีฝีมือเกรียงไกร
/*433คาดเครื่องมือถือศาสตรา	พลปืนยืนประดาอยู่ไสว
พลง้าวถือง้าวแกว่งไกว	พร้อมกันแต่ในราตรี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครั้นจะใกล้รุ่งแจ้งแสงรวี	ภูมีสรงสหัสนทีธาร
ทรงสุคนธารสกลิ่นฟุ้ง	บำรุงผิวผ่องใสศานต์
ภูษิตพื้นสุวรรณอันโอฬาร	ตระการด้วยกัญจุการาม
สังวาลประพาฬแล่งตาบทิศ	วิจิตรด้วยวิเชียรแจ่มอร่าม
ทองกรประดับเพชรพลาม	ธำมรงค์แวววามเพชรพราย
ทรงมงกุฎเก็จเพชรเพริศ	ล้ำเลิศดั่งองค์พระสุริย์ฉาย
ทรงอุบะสุวรรณพรรณราย	กรกุมกริชกรีดกรายมาขึ้นรถ
ฯ ๘ คำ
๏ รถแก้ว	เลิศแล้วด้วยมณีสีสด
แอกอ่อนงอนระทวยชวยชด	อลงกตด้วยแปรกแบกบัง
ช่อฟ้าบราลีจตุรมุข	มณีสุกรจนาทั้งหน้าหลัง
มีสิงห์อัดหยัดยืนข้างบัลลังก์	กระจังหกนกกลายพรายตา
อภิรุมชุมสายจามร	พัดโบกทอนตะวันไปหน้า
เสนาะเสียงสังข์แตรแห่มา	ฆ้องกลองสนั่นป่าพนาลัย
ผงคลีธุลีเกลื่อนกลุ้ม	บดบังมืดคลุ้มพระสุริย์ใส
พระเร่งรีบร้นสกลไกร	ใกล้ด่านประมาเสบุรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ชาวด่านสยองพองเกศี
เห็นพลโยธามากมี	จึงกล่าวคดีขุนพลพลัน
/*434พระองค์ทรงพิภพกรุงใด	จะไปไหนจึ่งยกพลขันธ์
ขอแจ้งข้อความตามธรรม์	จะได้ไปบรรยายกิจจา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลนิกายซึ่งมาหน้า
จึ่งแถลงให้แจ้งกิจจา	พระทรงภพประตาหนพระบุรี
ยกทัพขับสุรโยธา	มาเที่ยวหาประไหมสุหรี
แม้นระตูมีราชบุตรี	มาถวายโดยดีก็แล้วไป
แม้นมิยอมเป็นมิตรไมตรี	ให้ยกโยธีมาจงได้
ทั้งสองจะประลองชิงชัย	ใครดีจะได้เห็นฤทธิ์กัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านตกใจไม่มีขวัญ
ขึ้นม้าควบขับไปฉับพลัน	ครั้นถึงจึ่งแจ้งแก่เสนา
ว่าองค์ระตูประตาหน	ยกรี้กรีพลมาหนักหนา
ว่าให้ส่งองค์ราชธิดา	แม้นราชามิยอมเป็นไมตรี
ให้เร่งยกทัพไปสัประยุทธ์	ประลองวุฒิไกรชัยศรี
ขอท่านมหาเสนี	เร่งทูลคดีอย่านอนใจ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาเสนาบดีใหญ่
แจ้งเหตุก็ตระหนกตกใจ	เข้าไปทูลแถลงแจ้งกิจจา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปะมาเสนาถา
แจ้งเหตุเร่งกริ้วโกรธา	จึ่งบัญชาให้เตรียมสกลไกร
/*435พรุ่งนี้จะกรีธาทัพ	จะจับตัวมาฆ่าเสียจงได้
มันมาอาจองทะนงใจ	อวดหาญจะได้เห็นกัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งแล้วผายผัน
มาเกณฑ์กองทัพฉับพลัน	พลรถคชฉกรรจ์และพาชี
ทั้งพลหอกง้าวดาบดั้ง	พลปืนยืนสะพรั่งอึงมี่
พลกริชเหน็บกริชจรลี	คอยเสด็จภูมีจะยาตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปะมาเสรุ่งฟ้า
ครั้นรุ่งพุ่งแสงพระสุริยา	ยาตรามาสรงนที
บรรจงทรงสุคนธ์กลิ่นเกลา	สนับเพลาพื้นแดงแสงศรี
ภูษาส่านพื้นตระการเขียวขจี	สอดสรรพจับสีจุฑาราม
สังวาลประพาฬแสงประดับบุษย์	ทับทรวงรูปครุฑแจ่มอร่าม
ทองกรประดับทับทิมวาม	ธำมรงค์เพชรพลามวามไว
แล้วทรงมหาชฎาแก้ว	ทรงอุบะเพริศแพร้วแสงใส
ทรงกริชอันเรืองฤทธิไกร	คลาไคลไปขึ้นรถทรง
๏ รถแก้ว	เลิศแล้วแวววาบปลาบเปล่ง
ใบระกาหน้าบันบรรจง	อลงกตรองรจนาใน
โตกตั้งปัติยานประพาฬรัตน์	จำรัสด้วยมณีศรีใส
เสาตั้งบัลลังก์วามไว	เทียบด้วยมโนมัยรจนา
ประดับเครื่องเรืองทั่วสารพางค์	หูหางดั่งแกล้งเลขา
เยื้องอกยกเท้าก้าวมา	กลองชวากึกก้องพงพี
/*436อภิรุมชุมสายจามร	พัดโบกทอนตะวันกั้นสุริย์ศรี
มาถึงนอกด่านพระบุรี	สั่งให้เร่งตีทัพฉับพลัน
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
ต้อนพลเข้าไล่ฟอนฟัน	โห่ร้องสนั่นพนาวา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลประตาหนแกล้วกล้า
เข้าไล่ลุยแทงชาวพารา	หนุนประดากันไปไม่ย่อท้อ
ระดมปืนยืนยิงสหัสสา	พุ่งด้วยศาสตราต้านต่อ
ชาวเมืองขยาดไม่อาจรอ	เข้าไล่ล่อเยาะเย้ยไยไพ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองขยาดไม่อาจใกล้
ล้มตายกลาดป่าพนาลัย	มีใจย่อท้อไปทุกคน
ครั้นนายขันทำก็จำใจ	วางวิ่งเข้าในไพรสณฑ์
เร้นเข้าสุมทุมซุ่มตน	แตกร้นกระทบกันลงมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลประตาหนเร่งหรรษา
ลุยไล่ฟันแทงแข้งมา	ถึงหน้ารถาระตูพลัน
เริงร่าสำรวลสรวลไยไพ	ฝ่ายเรายังไม่อาสัญ
พระองค์เร่งลงมาสู้กัน	พลขันธ์ไปไหนไม่ชิงชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูคร้ามครั่นหวั่นไหว
เห็นพลแตกเข้าพนาลัย	เร่งระทดพระทัยจาบัลย์
/*437ครั้นจะขืนชิงชัยไปบัดนี้	น่าที่ตัวกูจะอาสัญ
คิดแล้วจึ่งสั่งนายโลทัณฑ์	ให้ยกธงขาวพลันทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งนายโลทัณฑ์สารถี
จึ่งยกธงขึ้นพลันทันที	แล้วกล่าวคดีไปทันใด
ว่าจะยอมถวายพระบุตรี	อย่าให้ชีวีตักษัย
ขอเป็นส่วยส่งทุกปีไป	สุวรรณมาลัยบรรณาการ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลประตาหนได้ฟังสาร
จึ่งกลับมาทูลพระภูบาล	แจ้งการแต่ต้นจนปลาย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉาย
พระทัยใสเกษมเปรมปราย	พระฦๅสายจึ่งห้ามพลไกร
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเมืองใหญ่
จึงกลับรถาคลาไคล	เข้าไปบุรีด้วยพลัน
ครั้นถึงจึ่งลงจากรถ	บทจรลีลาศผาดผัน
ขึ้นยังปราสาทแก้วฉับพลัน	จัดเครื่องกกุธภัณฑ์รจนา
กับระเด่นกัญจาส่าหรี	บุตรีแน่งน้อยเสน่หา
เจ้าจงช่วยชีวิตบิดา	กัลยาอย่าเศร้าสร้อยละห้อยใจ
เจ้าจงถ่อมตัวว่าเป็นข้า	อย่าให้ราชาขัดเคืองได้
พระพร่ำสั่งสอนทุกสิ่งไป	อาลัยในองค์พระบุตรี
ฯ ๘ คำ
/*438๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกัญจาส่าหรี
กอดบาทบิตุรงค์ทรงโศกี	ลูกนี้ไม่เคยไกลพระบาทา
แล้วกราบบาทพระชนนี	เทวีทรงโศกสหัสสา
ที่นี้ตั้งแต่จะไกลตา	พระมารดาค่อ่ยอยู่จงดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ประไหมสุหรี
กอดองค์ลูกรักเข้าโศกี	เทวีพ่างเพียงจะขาดใจ
อยู่ด้วยหลัดหลัดมาพลัดกัน	เวราตามทันฤาไฉน
นางพร่ำสั่งสอนอรไท	แล้วไล้ลูบจูบกอดพระบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปะมาเสเรืองศรี
จึ่งพาพระราชบุตรี	ให้ทรงรถมณีทันใด
ให้เสนาพาไปบังคมคัล	กับเครื่องกกุธภัณฑ์ส่งให้
ทั้งสาตราอาวุธถวายไป	ขอพึ่งฤทธิไกรพระราชา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
พารถพระบุตรีไคลคลา	มาถึงจึ่งบอกแก่เสนี
ว่าระตูถวายพระธิดา	กับเครื่องบรรณาเรืองศรี
มาถวายพระองค์ทรงธรณี	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
จึ่งทูลตามมูลกิจจา	ให้พระราชาแจ้งคดี
ฯ ๒ คำ
/*439๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งสั่งให้หาเสนี	เข้ามาหน้าที่รถชัย
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมประนมไหว้
ก็ไปพาเสนาเข้าไป	ก้มกราบภูวไนยสามลา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
จึ่งมีมธุรสวาจา	ปราศรัยมหาเสนี
จงบอกระตูให้แจ้งใจ	ซึ่งให้ธิดามารศรี
เราชอบฤทัยพระภูมี	จะเลี่ยมเลี้ยงเทวีให้สมควร
เรามิได้คำนุมคุมโกรธ	ซึ่งโทษที่ท่านหักหวน
จงตั้งจิตอย่าคิดแปรปรวน	เราจะด่วนยกทัพขับพลไป
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีบังคมประนมไหว้
ก็ทูลลากลับเข้ากรุงไกร	แถลงไขระตูทุกประการ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงใจหาญ
ยกทัพขับพลเข้าดงดาน	ภูบาลชมสัตว์นานา
หมู่คชาพาพวกลงวารี	เสียดสีนางพังพรั่งหน้า
พยัคฆีโจนจับมฤคา	มหิงสาไล่ขวิดติดตี
สิงห์ขนัดวิ่งโจนโผนเผ่น	กระทิงวิ่งเต้นติดตามหมี
เลียงผาลองเชิงบนคิรี	โคแดงแสงสีดังชาดทา
สุกรป่าพาลูกดุ่มเดิน	ข้างเนินคิรีภูผา
/*440หมู่เม่นเต้นตามกันมา	สิงหราไล่ล้อมพรูไป
กระจงเห็นคนก็ซ่อนเร้น	กระต่ายเต้นออกจากพุ่มไผ่
พระเห็นสัตว์พลัดคู่ในพงไพร	เหมือนอกน้องมาไกลพระพี่ยา
ป่านฉะนี้จะเป็นประการใด	ฤทัยเดือดดิ้นถวิลหา
รอนแรมมาในอรัญวา	ก็มาถึงมะลาหงิดบุรี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านเห็นทัพมาอึงมี่
ไปถามไถ่ได้แจ้งแห่งคดี	ก็ขึ้นพาชีขับควบไป
๏ ครั้นถึงจึ่งขึ้นบนศาลา	แล้วกราบเรียนเสนาผู้ใหญ่
ว่ามีทัพมาถึงด่านชานกรุงไกร	ดูธงทวนภู่ไสวดั่งดอกคา
สืบรู้ว่าระตูประตาหน	ยกรี้กรีพลมาหนักหนา
เข้าทะลวงช่วงชิงเอาพารา	แกล้วกล้าสามารถอาจหาญครัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาแจ้งเหตุก็ผายผัน
เข้าไปทูลองค์พระทรงธรรม์	ให้เแจ้งในทัพขันธ์ทุกประการ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะลาหงิดได้ฟังสาร
ตระหนกตกพระทัยเดือดดาน	จึ่งมีพจมานปรึกษาเสนี
เราจะแต่งองค์ราชธิดา	กับเครื่องบรรณาถ้วนถี่
ไปขอออกเป็นมิ่งไมตรี	เสนีจะเห็นประการใด
ฯ ๔ คำ
/*441๏ บัดนั้น	เสนาบังคมประนมไหว้
อันพระองค์ตรัสมาข้าชอบใจ	ไพร่ฟ้าจะไม่มีอันตราย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะลาหงิดเรืองฉาย
ใหบุตรีแต่งสกนธ์กาย	จะเอาไปถวายพระทรงฤทธิ์
เจ้าจงอุตส่าห์รักษาตัว	จงถี่ทั่วในการราชกิจ
อย่าเกียจคร้านในการใช้ชิด	ตั้งจิตว่าข้าภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีศรีใส
กอดองค์ลูกรักเข้าร่ำไร	เจ้าไม่เคยไกลอกมารดา
โอ้ว่าตั้งแต่นี้ไป	แม่จะโศกาลัยไห้หา
ไล้ลูบจูบกอดพระธิดา	กัลยาเจ้าไปจงดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นหงบุหลันมารศรี
กอดบาทพระชนกชนนี	โศกีพ่างเพียงจะขาดใจ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะลาหงิดศรีใส
จึ่งพาองค์ธิดาคลาไคล	ให้ทรงรถแก้วแพรวพราย
ทั้งเครื่องบรรณาการล้วนของดี	ให้เสนีเอาไปทูลถวาย
ทั้งศาสตราอาวุธมากมาย	กำนัลทั้งหลายก็ตามไป
ฯ ๔ คำ
/*442๏ บัดนั้น	เสนาก็ก้มกราบไหว้
ให้ขับรถาคลาไคล	บัดใจก็ถึงทัพพลัน
จึ่งแจ้งแก่มหาเสนา	ว่าพระองค์ผู้ทรงเขตขัณฑ์
ถวายราชบุตรีแก่ทรงธรรม์	จะฝากชีวันไว้ใต้พระบาทา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งอัครมหาเสนา
เข้าไปก้มเกล้าวันทา	ทูลแถลงกิจจาแก่ภูวไนย
ว่าระตูมะลาหงิดให้เสนี	พาองค์พระบุตรศรีใส
มาถวายพระองค์ทรงชัย	จะขอรองบาทไปกว่ามรณา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
จึ่งสั่งให้หาเสนา	มายังหน้ารถมณี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
จึ่งไปนำเสนาจรลี	เข้ามาชุลีสามลา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
จึงโอภาปราศรัยเสนา	ด้วยสุนทรวาจาอันพึงใจ
ว่าเราขอบใจระตูนัก	ซึ่งสามิภักดิ์ผ่องใส
อวยองค์ธิดายาใจ	ให้เราด้วยมนัสสวัสดี
สมฤทัยปองต้องประสงค์	เราจำนงจะเลี้ยงให้ควรที่
ให้แผ้วผ่องครองราชไมตรี	ระตูอย่ามีกังวลร้อน
/*443เราจะเลี้ยงเป็นเที่ยงธรรมา	มาตรว่าผิดพลั้งจะสั่งสอน
จะอภัยมิให้อนาทร	ด้วยความชอบบิดรทำไว้
จึ่งประสาทเป็นราชรางวัล	เสื้อผ้าแพรพรรณก็จัดให้
แก่อัครมหาเสนาใน	เวลาบ่ายเราจะยกไคลคลา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีกราบงามสามท่า
รับของทูนเศียรด้วยปรีดา	แล้วกลับเข้าพาราฉับพลัน
จึ่งทูลข้อความตามตรัส	มีมนัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พระองค์ทรงโฉมดั่งเทวัญ	ควรกันกับราชบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะลาหงิดเรืองศรี
ได้ฟังเสนาเร่งยินดี	ภูมีเกษมเปรมปรา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
ครั้นบ่ายเร่งยกยาตรา	เที่ยวเสาะแสวงหาพระภูวไนย
ก็ยังไม่ประสบพบพาน	เดือดดาลร้อนรนหม่นไหม้
แต่ได้ชะเลยแปดเวียงชัย	ได้องค์อรไทก็แปดองค์
บุตรระตูปะมาเสภูมี	รัศมีละอองก่องก่ง
ชื่อกัญจาส่าหรีระทวยทรง	อันองค์ท้าวมะลาหงิดนั้น
ถวายราชบุตรีโฉมยง	ทรงนามนางหงบุหลัน
ระตูสิงหราบุหลานั้น	ถวายราชธิดาอันรจนา
ชื่อระเด่นรัตนาวาตี	ส่งศรีดังแกล้งเลขา
/*444ท้าวกะหลันบุหมีราชา	ถวายราชธิดายาใจ
ทรงนามชื่อระเด่นอรสา	พักตราก็แฉล้มแจ่มใส
ท้าวสัจอุหนูชาญชัย	ถวายองค์อรไทบุตรี
ชื่อระเด่นรัตนาวิลิศ	เพ่งพิศดั่งอัปสรศรี
ทำปัญจะกุสุหนาธิบดี	ถวายราชบุตรีศรีโสภา
ชื่อระเด่นกุสุมาส่าหรี	ใครเห็นเป็นที่เสน่หา
ท้าวบุหราหงันราชา	ถวายองค์ธิดาวิลาวัณย์
ทรงนามยาหยาส่าหรี	ดั่งพระมาตุลีรังสรรค์
อันองค์ระตูปะหนันสลัดนั้น	ถวายธิดาอันประไพพักตร์
ชื่อระเด่นสการะวาตี	สองศรีอุดมสมศักดิ์
อนุชาก่องก่งทรงลักษณ์	ชันษาได้สักแปดปีปลาย
ชื่อระเด่นวิหยาสะกำ	ผิวขำดำแดงเฉิดฉาย
พระแสนสุดสวาทไม่คลาดคลาย	พระฦๅสายเลี้ยงเป็นโอรส
ประทานเครื่องประดับสำหรับองค์	เพริศพริ้งยิ่งยงอลงกต
ให้ตั้งพลับพลาเชิงบรรพต	ทรงยศขึ้นสถิตบนพลับพลา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงพระบุตรีจึ่งวอนว่า
จงไปเฝ้าองค์ทรงศักดา	อย่าให้เคืองบาทาพระภูมี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	แปดองค์วงศ์กษัตริย์สาวศรี
สระสรงทรงเครื่องแล้วจรลี	ลงจากรถมณีไปพลับพลา
กระซิบเกี่ยงกันให้ไปก่อน	ควักค้อนขวยเขินไม่เดินหน้า
/*445นางเดินพัลวันกันมา	จนถึงพลับพลาพระฤทธิไกร
จึงเข้าถวายอัญชุลี	มารศรีมิอาจจะเข้าใกล้
กราบก้มพักตร์อยู่ไม่ดูไป	อรไทมิได้พาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งปราศรัยวรราชนารี	ขอเชิญเทวีขึ้นพลับพลา
อยู่ไยแต่ที่นั่นไม่สมควร	นิ่มนวลผู้ยอดเสน่หา
ฤๅเคืองขัดว่าพลัดพารา	แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	แปดองค์วงศ์กษัตริย์ศรีใส
จึ่งชวนกันลีลาคลาไคล	ขึ้นไปบนสุวรรณพลับพลา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
แกล้งกล่าวสุนทรวาจา	ดูราแปดองค์ทรงลักษณ์
พี่แสนสนิทพิสมัย	จึ่งอาจใจทำการหาญหัก
พี่ทำสงครามด้วยความรัก	บุญหนักจึ่งได้เจ้ามา
พี่จะขอฝากฝังไมตรี	จะชุบเลี้ยงเทวีให้งามหน้า
เจ้าอย่าคุมพิโรธโกรธา	ว่าพลัดพระวงศาและพงศ์พันธุ์
จึ่งสั่งวิหยาสะกำทันใด	จงยกพานสลาไปให้สาวสวรรค์
จงเสวยตามยากด้วยกัน	อย่าคิดเดียดฉันท์เลยเทวี
ฯ ๘ คำ
/*446๏ เมื่อนั้น	แปดองค์จึ่งประณตบทศรี
จึ่งพระองค์สนองวาที	ข้าน้อยทั้งนี้พลัดเมืองมา
จะขอเอาพระบาทพระทรงเดช	ปกเกศกว่าจะสิ้นสังขาร์
มิได้คิดคุมแค้นโกรธา	จะขอเป็นทาสาสืบไป
ฯ ๔ คำ
๏ น้ำคำ	เฉื่อยฉ่ำจับจิตพิสมัย
ถึงจะจำนงจงใจ	จะใช้เป็นทาสาดั่งวาที
พี่ไม่ล่อลวงเจ้าดวงจิต	จะเลี้ยงเป็นมิ่งมิตรมเหสี
จะใช้งานแต่มิ่งไมตรี	พี่มิให้สาวศรีอนาทร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	แปดองค์ทรงโฉมประโลมสมร
จึ่งค่อยก้มเกล้าชุลีกร	บทจรลงจากพลับพลา
นางเร่งขวยเขินสะเทิ้นใจ	ตรงไปยังราชรถา
เล่าความพี่เลี้ยงทุกกัลยา	เกษมสันต์หรรษาทุกนารี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี
จึ่งทูลพระองค์ทรงธรณี	ราตรีพระจงเสด็จไป
บรรทมด้วยองค์กัลยา	ชักชวนเจรจาปราศรัย
ให้กันความราคินกินใจ	อรไทมาอยู่หลายวัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาสำรวลสรวลสันต์
น้องไม่รู้ที่จะจำนรรจ์	ให้แค้นจิตคิดอดสูใจ
ฯ ๒ คำ
/*447๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงปลอบให้ชอบอัชฌาสัย
อันพระองค์จะไม่เสด็จไป	เขาจะคิดสงสัยว่าสตรี
เป็นที่ติฉินนินทา	พระราชาจงโปรดเกศี
พระจงบอกกิจธุระมี	กำหนดสามปีดั่งกิจจา
จึ่งจะภิรมย์สมสองได้	แต่ใส่ไคล้เย้าหยอกให้หนักหนา
ทางนอกใครจะแจ้งกิจจา	รุ่งแสงสุริยาจึ่งคลาไคล
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นเวลาอัสดงลงไรไร	คลาไคลมาสรงคงคา
ทรงสุคนธารสจับจิต	ภูษิตพื้นทองโอ่อ่า
ทรงซ่าโบะชมพูชูตา	ทัดอุบะปะหน้าปะกรรณ
ทรงกริชเทวัญผันผาย	จับชายยุรยาตรผาดผัน
ขึ้นรถปะหนันสลัดพลัน	เมียงมันเทียมถามกัลยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางสการวาตีเสน่หา
ครั้นเหลือบไปเห็นองค์พระราชา	กัลยาตระหนกตกใจ
จึ่งถอยองค์ทรงคลานไปให้ห่าง	แล้วนางกราบก้มประนมไหว้
องค์สั่นครั่นคร้ามขามใจ	อรไทมิได้พาที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสากล่าวเล้าโลมนางโฉมศรี
พี่มาด้วยความสวัสดี	จะฝากไมตรีด้วยนวลนาง
ฝ่ายพี่จำนงจงจิต	ร่วมชีวิตทำสะเทิ้นเหินห่าง
/*448พี่ทำสงครามปิ่มวายวาง	จงปรานีพี่บ้างอย่าตัดใจ
ว่าพลางทางถดเข้าหา	อนิจจาจะถอยไปไหน
พระขยับองค์ทับสไบไว้	ปลื้มใจจงได้เมตตา
ฯ ๖ คำ
๏ พระทรงเดช	พระจงโปรดเกศเกศา
น้องจะไปไหนพ้นพระบาทา	พระราชาอย่าเพ้อพระทัยพลัน
ข้าน้อยควรเป็นแต่ทาสี	พันปีจงคิดผ่อนผัน
ใช่จะคุมเคืองเคียดเกียดกัน	ทรงธรรม์จงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ ดวงสมร	อย่าสลัดตัดรอนเสน่หา
พี่รักเจ้าเท่าเทียมนัยนา	มาถึงรถาด้วยความรัก
ดวงจิตไม่คิดเอ็นดูบ้าง	รู้ช่างตัดบ่วงหน่วงหนัก
ว่าพลางชูคางเชยพักตร์	ฤๅเห็นว่าศักดิ์ไม่เทียมทัน
อุ้มนางวางไว้บนเพลา	โฉมเฉลาเจ้าผู้เฉลิมขวัญ
เชิญมาไสยาสน์ด้วยกัน	อย่าพรั่นจิตพี่จะเล่าให้เข้าใจ
ด้วยพี่มีทุกข์ใหญ่หลวง	ได้ออกปากบำบวงเป็นข้อใหญ่
สามปีมิได้เสน่ห์ใน	ด้วยนารีใดเป็นสัจจา
เห็นโฉมก็ประโลมเสน่ห์นัก	ด้วยรักพี่จึ่งมาหา
จะขอบรรทมด้วยกัลยา	พูดจากันเล่นแต่โดยดี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางสการวาตีสาวศรี
ประจักษ์ใจในรสวาที	เทวีค่อยเคลื่อนคลายใจ
/*449ชายเนตรพิศโฉมประโลมจิต	ยิ่งคิดงวยงงหลงใหล
พระวาจาเสนาะจับใจ	อรไทแสนสุดสวาทนัก
บรรทมเรียงเคียงพักตร์จำนรรจา	ด้วยความเสน่หาพระทรงศักดิ์
สรวลซี้รี่เริงบันเทิงนัก	ให้รักใคร่ในองค์พระราชา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
เย้ายวนชวนพร้องพจนา	ด้วยองค์สการวาตี
บรรทมสัพยอกหยอกกัน	สำรวลสรวลสันต์ทั้งสองศรี
ครั้นจะใกล้แจ่มแจ้งแสงรวี	ภูมีจึงเสด็จมาพลับพลา
จึ่งเข้าชำระสระสรง	แล้วทรงสุคนธ์กลิ่นกล้า
ทรงเครื่องสรรพเสร็จเสด็จคลา	ออกว่าราชการเป็นนิจไป
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงให้จรลี	ไปบอกระเด่นบุตรีศรีใส
ให้ไปเล่นชลธารสำราญใจ	น้ำไหลลงจากคีรี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ไปทูลแปดองค์กษัตรีย์	ตามมีรับสั่งพระราชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีทั้งแปดเร่งหรรษา
จึ่งชวนกำนัลกัลยา	ไปสรงธาราในท้องธาร
น้ำใสไหลลงจากคีรี	รินรินรี่รี่ฉ่าฉาน
โศกร่มสองฟากชลธาร	ทรงดอกตระการเรียงราย
แปดองค์ลงสรงชลธาร	เก็บกรวดตระการหลากหลาย
/*450บ้างสาดน้ำบ้างดำซ่อนกาย	บ้างว่ายหนีไล่กันไปมา
ลางนางน้าวกิ่งเก็บดอก	สัพยอกชิงกันหรรษา
เอาเถาวัลย์พันพฤกษ์ปรีดา	บ้างเล่นชิงช้าแกว่งไกว
บ้างผลักกันลงในวารี	สาวศรีบ้างวิ่งเล่นไล่
เป็นสุขทุกหน้านางใน	แล้วอรไทชวนกันกลับมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
จึ่งสั่งมหาเสนา	เราจะพักโยธาอยู่ที่นี่
บริบูรณ์เอมโอชโภชนา	โยธาจะได้เกษมศรี
จะพักสักสิบห้าราตรี	จึ่งจะกรีธาพลไกรไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะหนันสลัดชาญชัย
รู้ว่าพระองค์ทรงฤทธิไกร	ตั้งพลับพลาอยู่ในพนาลี
จึ่งสั่งมหาเสนา	ไปว่าวิหยาสะกำเรืองศรี
ให้ทูลเชิญเสด็จพระภูมี	สถิตในบุรีให้สำราญ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาก้มเกล้าสดับสาร
ก็ไปทูลพระราชกุมาร	ตามพระภูบาลตรัสมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	วิหยาสะกำเร่งหรรษา
จึ่งเข้าไปกราบพระบาทา	ขอเชิญพระบิดาเข้าบุรี
/*451เสด็จเสวยสมบัติพัสถาน	ภูบาลจงโปรดเกศี
จะได้เป็นมงคลแก่บุรี	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงโฉมประโลมหล้า
จึ่งกอดจูบวิหยาสะกำกุมารา	อย่าร้อนจิตบิดาจะคลาไคล
จึ่งสั่งให้ยกโยธา	เข้ายังพาราด้วยผ่องใส
ครั้นถึงจึ่งลงจากรถชัย	จูงวิหยาสะกำไคลคลา
นางกษัตริทั้งแปดก็ตามไป	สถิตในปราสาทหรรษา
จึ่งปราศรัยระตูด้วยปรีดา	ทั้งอัครชายาทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปะหนันสลัดศรีใส
ทั้งประไหมสุหรีเร่งดีใจ	ก้มกราบภูวไนยสามลา
จึงแต่งเอมโอชโภชนาหาร	ถวายพระภูบาลด้วยหรรษา
เป็นนิจสารพัดอัตรา	มิให้พระราชาอนาทร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสุขสโมสร
สำราญบานพระทัยในนคร	ภูธรว่างานการกรุงไกร
พระเกียรติยศก็ระบือฦๅเลื่อง	ทุกเมืองย่อท้อไม่ต่อได้
มีแต่สุขศานต์สำราญใจ	อยู่ในปะหนันบุรี
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูปัตหรำเรืองศรี
ครอบครองประชาชนมนตรี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์เป็นพ้นไป
/*452ท้าวมีพระราชบุตรี	ชื่อจินตะหราวาดีศรีใส
พระแสนเสน่หาดั่งดวงใจ	สิ่งใดมิให้อนาทร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะหราดวงสมร
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าพระบิดร	เป็นสุขสถาพรทุกเวลา
วันหนึ่งนิมิตอัศจรรย์	ว่าองค์อสัญแดหวา
ชื่อหลังหลังหนึ่งหรัดปะตาปา	อยู่บนบรรพตาคลาไคล
ว่าร่วมสมัคสโมสร	สุนทรไม่มีใครเปรียบได้
ครั้นตื่นขึ้นไม่เห็นองค์ก็ตกใจ	อรไทก็ทรงโศกา
ไม่สรงไม่เสวยสิ่งใด	อรไทแต่ก่นกันแสงหา
ไม่เฝ้าบิตุเรศมารดา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งนางพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
เห็นนางอรไททรงโศกี	มิได้แจ้งคดีประการใด
จึ่งทูลปลอบถามกัลยา	จะแจ้งกิจจาก็หาไม่
ขึ้นไปทูลพระภูวไนย	ทั้งองค์อรไทพระชนนี
ว่าองค์พระราชธิดา	บรรทมโศกาอยู่ในที่
ไม่เสวยโภชนาสาลี	พันปีจงแจ้งพระบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำรุ่งฟ้า
ทั้งประไหมสุหรีศรีโสภา	ครั้นแจงกิจจาก็ตกใจ
สององค์จึ่งเสด็จยุรยาตร	มาปราสาทบุตรีศรีใส
/*453จึ่งปลอบถามธิดายาใจ	เหตุไฉนจงแจ้งแก่บิดา
เจ้าจำนงประสงค์สิ่งอันใด	พ่อจะหามาให้ดังปรารถนา
เจ้าจงสรงเสวยโภชนา	แก้วตาอย่าทรงโศกี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะหรามารศรี
จึ่งบังคมแถลงแจ้งคดี	ตามนิมิตเทวีทุกประการ
แม้นลูกมิได้ดั่งใจคิด	ชีวิตจะม้วยอวสาน
จงโปรดเกศอย่าให้เนิ่นนาน	ภูบาลจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำรุ่งฟ้า
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ยังที่ข้างหน้าทันใด
จึ่งถามมหาเสนี	ยังรู้คดีบ้างฤาไฉน
ว่าหลังหลังหนึ่งหรัดคือใคร	มาปะตาปาอาศัยบนคิรี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาประณตบทศรี
ทูลว่าไม่แจ้งแห่งคดี	แจ้งแต่ว่ามีเทวา
สิงสู่อยู่ในพฤกษาใหญ่	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกรเป็นหนักหนา
แม้นใครมีทุกข์กิจจา	บวงสรวงเทวาก็สมคิด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำครั้นแจ้งกิจ
เราจะไปบำบวงสุราฤทธิ์	อันศักดิ์สิทธิ์เชี่ยวชาญชัย
/*454เร่งเกณฑ์จตุรงค์โยธา	พรุ่งนี้จะยาตราทัพใหญ่
สั่งเสร็จเสด็จเข้าไป	บอกองค์อรไทเทวี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาเกณฑ์พลทั้งสี่
เร่งรัดจัดคนเป็นโกลี	ก็ได้ทีรี้พลพร้อมกัน
แล้วหมายบอกวิเสทนอกใน	เร่งให้แต่งเครื่องทุกสิ่งสรรพ์
พระองค์จะถวายเทวัญ	ทั้งธูปเทียนสุวรรณมาลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำรุ่งฟ้า
ครั้นรุ่งพุ่งแสงรวิวา	ก็เสด็จมาสระสรงวารี
ทรงสุคนธาภูษาษิต	จุการามวิจิตรสอดสี
สอดทั้งสังวาลรูจี	ตาบทิศมณีอร่ามเรือง
ทองกรประดับด้วยมุกดา	ธำมรงค์รจนาวิเชียรเหลือง
มงกุฎอลงการ์ค่าเมือง	ทรงอุบะกลิ่นเฟื่องฟุ้งขจร
ทรงกริชฤทธาคลาไคล	ยุรยาตรดั่งราชไกรสร
พระองค์เสด็จทรงกุญชร	โยธาถวายกรแล้วแห่ไป
ฯ ๘ คำ
๏ ช้างต้น	รวยรูปสกนธ์สูงใหญ่
ฝีเท้าก้าวคล่องว่องไว	ประดับเครื่องเรืองใสสำอาง
ทอดตาชำเลืองเยื้องย้ายอก	ย่องยกสะบัดทั้งหูหาง
ส่ายเสยเงยงามาพลาง	เดินกลางพหลมนตรี
อภิรุมชุมสายมยุรฉัตร	พัดโบกจามรทอนสุริย์ศรี
/*455ปี่กลองก้องดงพงพี	ก็ถึงที่สถิตเทวัญ
พระองค์ลงจากกุญชร	กรายกรลีลาศผาดผัน
เข้าไปใต้ต้นพฤกษาพลัน	ถวายเครื่องพลีกรรม์แก่เทวา
ให้ประโคมดุริยางค์ดนตรี	อึงมี่เสนาะหนักหนา
แตรสังข์ประดังบูชา	ขอจงเทวาได้ปรานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์เทพารักษ์เรืองศรี
ได้รับเครื่องพลีกรรม์มากมี	ล้วนของดีดีบรรจงมา
ได้ฟังเสียงดุริยางค์แสนเสนาะ	ไพเราะจับจิตหนักหนา
อย่าเลยกูจะแผลงฤทธา	จะสำแดงกายาให้ฉับพลัน
แล้วสำแดงเดชเดชา	พฤกษาดั่งจะล้มหักสะบั้น
ดั่งฟ้าร้องก้องตระหนักประจักษ์กรรณ	สนั่นเปรี้ยงดังเสียงอสุนี
จึ่งสำแดงทิพย์รูปให้เห็นองค์	ทรงเครื่องอำไพใสศรี
นั่งเหนือแท่นรัตน์มณี	แล้วจึ่งมีสุนทรวาจา
ว่าท่านจะประสงค์สิ่งใด	เราจะให้สมสำเร็จปรารถนา
จงแถลงให้แจ้งกิจจา	เราจะช่วยอย่าปรารมภ์ใจ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำบังคมไหว้
จึ่งแถลงยุบลแต่ต้นไป	ให้เแจ้งฤทัยเทวา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญครั้นแจ้งก็หรรษา
จึ่งสนองมธุรสวาจา	ระตูอย่าปรารมภ์ใจ
/*456แต่ในเวลาพรุ่งนี้	จะไปหาฤาษีมาจงได้
จงเปิดทวารวังตลอดไป	ให้ถึงปราสาทพระบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเรืองศรี
ได้ฟังก็ตั้งดุษฎี	แล้วลาจรลีเข้าพารา
ครั้นถึงจึ่งลงจากกุญชร	บทจรขึ้นราชเคหา
ตรงไปปราสาทองค์ธิดา	จึ่งแจ้งกิจจาแก่อรไท
เทวารับว่าไม่ให้ร้อน	จะสมที่นิวรณ์ฝันใฝ่
เทเวศศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร	รับว่าจะให้มาในพรุ่งนี้
ให้เปิดทวารวังทั้งปราสาท	สุดสวาทอย่าหม่นหมองศรี
เจ้าจงกินโภชนาสาลี	แล้วสระสรงวารีให้สำราญ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะหราได้ฟังสาร
มีพระทัยใสสุดเบิกบาน	สระสรงชลธารเปรมปรีดิ์
แล้วเสวยโภชนาอาหาร	เยาวมาลย์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แต่นับยามคอยท่าพระมุนี	นางยินดีดั่งได้ผ่านฟ้า
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญสถิตย์พฤกษา
จึ่งจับเอาเหยี่ยวตัวหนึ่งมา	ลงอักขราที่ลิ้นแล้วปล่อยไป
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเหยี่ยวประสมปีกไหว้
ผวาโผผินบินไป	บัดใจก็ถึงบรรพตา
/*457จึ่งจับลงตรงที่บัญชร	พลอดฉอดเสียงอ่อนตามภาษา
แสนเสนาะด้วยฤทธิ์เทวา	ปักษาส่งเสียงสำเนียงนวล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	หลังหลังหนึ่งหรัดเร่งปั่นป่วน
ได้ฟังปักษีเร่งยียวน	ให้หวนพิสวาทจะขาดใจ
พระค่อยเคลื่อนองค์ลงจับ	บักษีขยับล่อให้ไล่
พระออกจากคีรีรี่ตามไป	ให้มีจิตพิสมัยในนกนัก
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปักษินบินล่อพระทรงศักดิ์
เห็นพระงวยงงหลงรัก	ปักษินค่อยบินรอรา
ครั้นเห็นพระองค์เหนื่อยนัก	จึงหยุดพักจับอยู่ที่พฤกษา
บินรอคลอเคล้าพระราชา	ชายตาดูองค์พระมุนี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	หลังหลังหนึ่งหรัดฤาษี
แต่แหงนแล่นไล่สกุณี	ให้มีความรักเป็นพ้นคิด
เห็นจับอยู่บนต้นไม้	พระเข้าใกล้เพ่งดูก็จับจิต
ครั้นบินไปพระไล่กระชั้นชิด	แหงนดูพลางทางติดตามไป
เข้าในราชฐานไม่รู้องค์	ตรงขึ้นบนปรางค์ปราสาทใหญ่
ด้วยเดชเทเวศเข้าดลใจ	เข้าในปราสาทราชบุตรี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางพี่เลี้ยงฉวยจับปักษี
มาซ่อนใส่ในสไบเทวี	แล้วถามพระฤาษีทันใด
/*458พระองค์ทรงพรตจรรยา	นี้มาแต่ตำบลหนไหน
จงแถลงให้แจ้งคดีใน	จะประสงค์สิ่งใดพระมุนี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	หลังหลังหนึ่งหรัดฤาษี
จึ่งตอบถ้อยคำนารี	ว่าเหยี่ยวข้านี้บินเข้ามา
ข้าจึ่งกระชิดติดตามเหยี่ยว	แลเหลียวไม่เห็นปักษา
จึ่งเห็นระเด่นธิดา	รจนาก็ชอบพระทัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงขึ้นไปบังคมไหว้
ทูลพระผู้ทรงราชัย	พระฤาษีมาในปราสาทแล้ว
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเร่งผ่องแผ้ว
จัดภูษาใส่พานเพริศแพร้ว	แล้วรีบเสด็จลงมา
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	แทบบาทพระมุนีด้วยหรรษา
ชวนเชิญให้สถิตในพารา	จะยกราชธิดายาใจ
ให้เป็นมิ่งมิตรมเหสี	จะอยู่ครองบุรีเป็นใหญ่
จึ่งยกพานภูษามาทันใด	ภูวไนยจงลาปะตาปา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	หลังหลังหนึ่งหรัดรุ่งฟ้า
จึ่งรับคำระตูด้วยปรีดา	จึ่งหยิบภูษามาทันใด
แล้วจึ่งผลัดผ้าลาพรต	จะประณตระตูก็หาไม่
นั่งลงข้างองค์อรไท	แย้มยิ้มละไมเปรมปรีดิ์
ฯ ๔ คำ
/*459๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเรืองศรี
รักใคร่ในองค์พระภูมี	เป็นพ้นที่จะพรรณนาไป
ด้วยรู้ประคองครองศักดิ์	รักยศมิให้หม่นไหม้
จึ่งวันทาลาคลาไคล	ไปยังปราสาทพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
จึ่งกล่าวเกลี้ยงสุนทรวาที	เป็นบุญพี่กับนางได้สร้างมา
อยู่ไกลก็ได้มาพบกัน	ปางบรรพ์บุพเพนิวาสา
เผอิญให้ปักษีนำมา	ถึงองค์พนิดายาใจ
พี่จะขอฝากฝังไมตรี	มารศรีผู้ยอดพิสมัย
เจ้าจงเมตตาอาลัย	ปลื้มใจจงได้ปรานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะหรามารศรี
มารยามานะกษัตรี	ทำทีดั่งจะไม่เมตตา
ถอยองค์ลงมาให้ห่าง	แล้วนางจึ่งกล่าวมธุรสา
พระโฉมงามติดตามเหยี่ยวมา	ใช่ว่าจะมาด้วยรักน้อง
พระอย่าแต่งลิ้นมาลวงข้า	ขอเชิญราชาออกจากห้อง
แม้นมาด้วยประสงค์ปลงปอง	ฝ่ายน้องก็จะหย่อนผ่อนตาม
ฯ ๖ คำ
๏ สาวศรี	ถึงรักก็มีที่เกรงขาม
ปักษาให้ช่องจึ่งปองตาม	โฉมงามไม่เล็งเห็นใจ
พระบิดาประจักษ์ความรักพี่	จึ่งยกยอเทวีประสาทให้
/*460ส่วนเจ้ามาขับให้กลับไป	ตกว่าเจ้าเป็นใหญ่กว่าบิดา
ซึ่งข้อรับสั่งพระบุตรี	นั้นพี่ต้องรับโทษา
ว่าพลางโอบอุ้มกัลยา	ขึ้นแท่นรจนาทันใด
พระตระโบมโลมลูบจูบพักตร์	ฤๅเห็นว่าศักดิ์ไม่ควรพิสมัย
กรกระหวัดรัดแน่นอุระใน	ปลื้มใจอย่าพิโรธโกรธา
ฯ ๘ คำ
๏ น้อยใจ	มาข่มเหงนี้กระไรหนักหนา
ปรานีน้องก่อนพระราชา	มารัดรึงตรึงตราน่าขัดใจ
อย่ามาทะนงองอาจ	ถึงพระบิตุราชประสาทให้
ก็ช้าช้าค่อยมาค่อยไป	จะเห็นว่าภูวไนยเมตตา
ฯ ๔ คำ
๏ เจ้าพี่	มารศรีไม่ประจักษ์เสน่หา
ว่าข่มเหงไม่เกรงกัลยา	ด้วยธรรมดาโลกยินดี
อันมหาวารีมิให้ใหล	จะหยุดไว้ได้ฤามิ่งมารศรี
อันประทุมจะห้ามภุมรี	มิให้เอาซาบอาบละออง
อันจะห้ามความรักพี่ให้หยุด	อกจะแตกแยกซุดออกเป็นสอง
ปลื้มจิตจงคิดปรองดอง	อย่าเคืองข้องหน่วงหนักชักเชีอน
พระได้ลูบจูบพลางทรงรับขวัญ	ทั้งอากาศสนั่นกลุ้มเกลื่อน
เมฆหมอกบดบังดวงเดือน	สะเทื้อนทั้งท้องสุมุทรไท
พระพิรุณก็เซ็งซู่ซ่า	พรอยพร่ำบานจิตพิสมัย
ดั่งได้เสวยสวรรค์ชั้นตรึงไตร	งวยงงหลงใหลทั้งสองรา
ฯ ๑๐ คำ
/*461๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจินตะหราเสน่หา
สมสู่อยู่ด้วยพระราชา	กัลยาพลาดพลั้งสมประดี
แต่เฝ้าชมชิดพิศวาส	มิได้คลาดคลาองค์พระโฉมศรี
ไม่เฝ้าสององค์ทรงธรณี	เทวีสุดสวาทจะขาดใจ
สรงเสวยมิให้อนาทร	ผันผ่อนให้ชอบอัชฌาสัย
เริ่มรู้รสรักประจักษ์ใจ	อรไทหลงลืมสิ้นสมประดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายอนุชาทั้งสองศรี
เวลาเสวยยกมายังกุฏี	ไม่เห็นพระพี่ก็ตกใจ
ชวนกันเร่งร้นค้นหา	จะพบพระพี่ยาก็หาไม่
สององค์ทรงโศกาลัย	หาไม่ได้เเล้วมาปรึกษากัน
จึ่งไปวันทาพระดาบส	ขอลาจากพรตเข้าไพรสัณฑ์
บัดนี้พระพี่หายไปพลัน	ไม่แจ้งว่าทรงธรรม์ไปแห่งใด
พระมุนีจงได้โปรดเกศ	ช่วยพิเคราะห์ดูเหตุว่าเป็นไฉน
พระเชษฐาจะไปแห่งใด	ร้ายดีเป็นไฉนพระอาจารย์
พระนักสิทธิ์พิเคราะห์ตามโอวาท	โดยทางไสยศาสตร์ฤๅษีสาร
ก็แจ้งประจักษ์ใจที่ในญาณ	จึ่งกล่าวพจมานบอกมา
อันพี่เจ้าไปทางบูรพทิศ	มีสตรีจงจิตเสน่หา
เขาใช้ให้อารักษ์มาชักพา	ไปสู่สมภิรมยาเป็นสามี
ตามไปก็จะได้พบกัน	อย่าโศกาจาบัลย์หมองศรี
เขาจะได้ความสุขเกษมเปรมปรีดิ์	สองศรีจงแจ้งในวิญญา
ฯ ๑๔ คำ
/*462๏ เมื่อนั้น	สององค์แจ้งเหตุพระเชษฐา
จึ่งยอกรนมัสการพระสิทธา	แล้วมายังกุฎีทันใด
ผลัดผ้าลาจากปะตาปา	บอกพี่เลี้ยงเสนาน้อยใหญ่
ว่าบัดนี้พระพี่หายไป	จงเร่งเตรียมพลไกรฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงครั้นแจ้งก็อกสั่น
เอิกเกริกวุ่นวายบอกกัน	แล้วเตรียมพลขันธ์ทันใด
เตรียมทั้งรถาพาชี	มาคอยท่ายังเชิงคีรีใหญ่
ครั้นเสร็จมาทูลสองภูวไนย	ว่าพลไกรพร้อมแล้วพระราชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์นงลักษณ์เสน่หา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ก็เสด็จยาตราคลาไคล
พระกรกุมกริชเทวัญ	จรจรัลลงจากเนินไศล
จึ่งตรัสสั่งพวกพลสกลไกร	ให้ไล่ค้นทั้งป่าพนาวัน
สั่งแล้วสององค์ทรงอาชา	เร่งยกเข้าป่าพนาสันฑ์
พวกพลเข้าค้นหิมวันต์	บ้างเที่ยวหาตามชั้นคีรี
หาทุกเถื่อนถ้ำลำธาร	อลหม่านทั้งในไพรศรี
มิได้พบสบองค์พระภูมี	มาทูลคดีอนุชา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์กุดาวิราหยา
จึงตรัสแก่มิสาหยังอนุชา	เมื่อไม่พบพระเชษฐาเรืองชัย
จำเราจะรบรุกทุกธานี	จะกลับคืนบูรีอย่าสงสัย
/*463ถึงชีวิตจะม้วยบรรลัย	จะขอไปให้พบพระพี่ยา
แล้วตรัสสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ให้เร่งยกพลไกรยอกจากป่า
เราจะเที่ยวรบรุกทุกพารา	กว่าจะพบพระเชษฐาธิบดี
สั่งแล้วลงจากอาชา	มาทรงรถรัตนาเรืองศรี
พี่เลี้ยงมาสั่งโยธี	ให้คลายคลี่ออกจากพงไพร
แต่เที่ยวยกพลตามพระเชษฐา	ไม่รู้ว่าจะไปหนไหน
แล้วประทับยับยั้งร่มไทร	ก็ได้หลายราษราตรี
จนมาถึงแดนพารา	ชื่อว่ามะระยะกัดยุหลี
อันระตูผู้ผ่านธานี	มีราชบุตรีดั่งดวงจันทร์
ชื่อระเด่นอุหลันหยาประไพพักตร์	ทรงลักษณ์ล้ำเลิศเฉิดฉัน
ขาวเหลืองละอองวิลาวัณย์	ชันษานั้นได้สิบสี่ปี
อันระตูผู้เป็นบิดา	ครอบครองพาราเกษมศรี
เป็นสุขอยู่ทุกราตรี	มิได้มีอันตรายสิ่งใดมา
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายด่านเห็นทัพมาหนักหนา
จึ่งขึ้นยังหลังอาชา	มาถามกิจจาให้แจ้งใจ
จึ่งเร่งควบขับพาชี	ครั้นถึงที่ปลายพลทัพใหญ่
ชาวด่านจึ่งร้องถามไป	ยกมาจะไปไหนจงบอกมา
อันระตูนี้อยู่บุรีใด	เหตุผลเป็นไฉนให้เร่งว่า
จะได้เอาข้อความตามบอกมา	ไปทูลเจ้านคราให้แจ้งใจ
ฯ ๖ คำ
/*464๏ บัดนั้น	ขุนพลกองหน้านายใหญ่
ครั้นชาวด่านมาถามก็บอกไป	ว่าทัพชัยสองพระองค์ทรงฤทธี
พระองค์ใหญ่ชื่อกุดาวิราหยา	องค์น้อยชื่อมิสาหยังส่าหรี
จะมาเที่ยวรบรุกทุกธานี	แสวงหาพระบุตรีที่พึงใจ
ถ้าระตูมีราชธิดา	ก็เร่งเอามาถวายเสียจงได้
กับเครื่องสุวรรณมาลัย	จะได้ความสุขไปทั้งธานี
แม้นมิมาอ่อนง้อขอถวาย	เห็นจะพากันตายทั้งกรุงศรี
จงไปทูลระตูธิบดี	ตามเราวาทีบอกไป
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ควบม้ามายังกรุงไกร	จึ่งเข้าไปเรียนแก่เสนา
ว่าบัดนี้มีโจรป่าพนาลี	ยกพลมนตรีมาหนักหนา
แล้วส่งจดหมายให้มิได้ช้า	ท่านทูลกิจจาให้ทันที
ยาสาจึ่งพาชาวด่าน	มาหน้าพระลานชัยศรี
ฝ่ายตัวยาสาเสนี	จรลีมาทูลทันใด
ว่าบัดนี้มีพวกศัตรู	ยกมาตั้งอยู่ปลายด่านใหญ่
สองคนพี่น้องชาญชัย	เป็นชาวพงไพรพนาวา
เข้มแข็งแรงฤทธิ์ราวี	มาเที่ยวหาสตรีดั่งปรารถนา
เหล่าระตูย่อท้ออัปรา	พระราชาจงทราบพระฤทัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ได้ฟังมหาเสนาใน	ให้ครั่นคร้ามพระทัยพันทวี
/*465อันตัวเราก็ทรงพระชรา	จะได้ใครมาชิงชัยศรี
เห็นแต่พระราชบุตรี	จะช่วยกู้ธานีแลชีวา
กับเครื่องสุวรรณอันเพริศพราย	จะเอาไปถวายโจรป่า
จะอยู่สุขเกษมเปรมปรา	เสนาจะเห็นประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มะกะหรำมะยะสัญทหารใหญ่
ทั้งสองจึงทูลสนองไป	ข้าไซร้จะอาสาพระภูมี
ทำไมกับอ้ายโจรป่า	จะสังหารชีวาให้เป็นผี
ที่จะให้พระราชบุตรี	ข้าบาทเหล่านี้มิเต็มใจ
ด้วยเป็นชาติเชื้อชาวดง	จะสมศรีสุริย์วงศ์ก็หาไม่
จะได้ความอัประมาณทั้งแดนไตร	ใครรู้ไปก็จะล่วงนินทา
ตัวข้าผู้เป็นทหารใหญ่	จะออกไปชิงชัยด้วยโจรป่า
จะขอพลสองหมื่นโดยตรา	มิให้เคืองบาทาพระภูมี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะระยะกัดยุหลี
ได้ฟังทั้งสองก็ยินดี	เร่งสั่งเสนีให้จัดแจง
แล้วตรัสสรรเสริญสองทหาร	มิเสียทีที่ชำนาญเข้มแข็ง
แล้วประทานเสื้อเกราะหมวกลายแทง	จงไปตกแต่งกายา
ว่าแล้วก็เสด็จกลับเข้าไป	ยังในปราสาทอันเลขา
สองทหารกรานกราบแล้วออกมา	เสนาจัดแจงพลไกร
ฯ ๖ คำ
/*466๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
กับมิสาหยังส่าหรีดนัย	ยกพลสกลไกรมา
ครั้นถึงซึ่งด่านธานี	สั่งพี่เลี้ยงเสนีซ้ายขวา
ให้ประทับยับยั้งตั้งพลับพลา	หยุดพลโยธานิกรไกร
เราจะคอยดูทีข้างระตู	จะยกพลมาต่อสู้ฤๅไฉน
ฤๅจะคิดอ่านประการใด	ชาวเราเตรียมไว้ให้พร้อมกัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงเสนาคนขยัน
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	เร่งรัดจัดกันทันที
บ้างไปจัดแจงแต่งพลับพลา	บ้างไปตรวจตราตามที่
บ้างไปจัดพลมนตรี	ก็แล้วเสร็จตามมีพระบัญชา
พี่เลี้ยงก็เร่งจรลี	มาทูลสองภูมีนาถา
ขอเชิญเสด็จยาตรา	พลับพลาเสร็จแล้วพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งเสด็จจากรถทันใด	มายังพลับพลาชัยทันที
จึ่งปรึกษากับเหล่าเสนา	พี่เลี้ยงพระเชษฐาทั้งสี่
ทั้งองค์อนุชาธิบดี	คิดถึงพระพี่ที่หายไป
ครั้นค่ำก็เข้าที่ไสยาสน์	เอนอาสน์ทอดถอนฤทัยใหญ่
สององค์บรรทมหลับไป	จนสุริย์ใสส่องฟ้าธาตรี
จึ่งตื่นฟื้นจากไสยา	ลีลามาสรงวารีศรี
แล้วทรงเครื่องยุทธนาราวี	ให้เตรียมพลพาชีไว้ทันใด
ฯ ๘ คำ
/*467๏ เมื่อนั้น	มะกะหรำมะยะสัญหหารใหญ่
ครั้นรุ่งสุริโยอโณทัย	จึ่งคลาไคลมาชำระกายา
แล้วเสกว่านทาตัวประอก	นุ่งยกทองพันโอ่อ่า
แล้วคาดรัตคดอลงการ์	ใส่เสื้อผ้าซับยับประจำทิศ
แล้วใส่พิสมรอลงการ์	ตามครูอาจารย์ประสิทธิ์
แล้วสอดนวมสวมเกราะพึงพิศ	โพกผ้าตระบิดด้วยวิทยา
แล้วใส่หมวกสุวรรณลายแทง	จึ่งสะพักสะพวยแล่งดาบคมกล้า
เหน็บกริชกำยำมหึมา	ถือทวนขึ้นอาชาไนย
จึ่งเร่งรีบยกให้ไคลคลา	ออกจากทวารากรุงใหญ่
มาถึงปลายด่านเข้าทันใด	ก็เห็นทัพชัยดาษดา
ใครหนอจะที่เป็นนายพล	เร่งคิดฉงนหนักหนา
เหลือบเห็นสององค์ทรงอาชา	อยู่กลางโยธานิกรไกร
มะกะหรำจึงร้องมาทันที	เอ็งนี้อยู่ถิ่นฐานไหน
จะยกพลมาปล้นเอาสิ่งใด	เราเป็นทหารใหญ่อันศักดา
เอ็งไม่รู้ฤามารุกราน	กูจะผลาญให้ม้วยสังขาร์
จะตัดหัวไปถวายเจ้านครา	แต่ในเวลาวันนี้
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ได้ฟังถ้อยคำพาที	พระภูมีมิได้ตอบประการใด
ทำเป็นยืนขึงตะลึงอยู่	หวังจะดูแยบคายว่าเป็นไฉน
จึ่งชักเอาทวนหลังอาชาไนย	มาหนีบนิ้วพระบาทไว้ทันที
/*468แม้นมันอาจอุกรุกมา	จะพุ่งให้มรณาเป็นผี
พระแกล้งนิ่งขึงอยู่ดูที	ห้ามพี่เลี้ยงเสนีให้หยุดไว้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มะกะหรำผู้เป็นทหารใหญ่
เห็นพระองค์ไม่ตอบประการใด	คะเนใจว่าเกรงศักดา
ยิ่งทะนงองอาจประมาทจิต	จึ่งขับม้ามาประชิดแล้วร้องว่า
เหวยเหวยโจรไพร่พนาวา	เหตุใดจึ่งไม่พาที
เมื่อเอ็งกลัวชีวิตจะมรณา	ใครใช้ให้ยกมากรุงศรี
ถึงขอตัวก็ไม่ไว้ชีวี	แม้นดีจงมาสู้กัน
ว่าแล้วกวัดแกว่งศาสตรา	ชักม้าฉวัดเฉวียนเวียนผัน
ทำท่าเยาะเย้ยมาพลัน	ไล่รุกบุกบันกระชั้นไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
เห็นมะกะหรำอาจองทะนงใจ	บุกรุกพลไกรเข้ามา
เอาพระบาทพุ่งทวนไปถูกปาก	ตลอดถากไปจนนาสา
แล้วซ้ำพุ่งพระบาทซ้ายไปมา	ถูกช่องกรรฐาตลอดไป
มะกะหรำตกจากพาชี	มอดม้วยชีวีตักษัย
มะยะสัญเห็นเพื่อนกันบรรลัย	ก็โกรธใจไล่รุกบุกมา
จึ่งว่าเหวยดูก่อนโจรไพร	จงมาร่วมชิงชัยกันซึ่งหน้า
ดีแต่จะลอบล้างชีวา	คือใครจะนับว่าตัวดี
จึ่งพี่เลี้ยงของพระโฉมยง	จึ่งขับม้าฝ่าตรงไปถึงที่
แล้วจึ่งตอบคำไปทันที	เข้าสัประยุทธต่อตีกันไปมา
/*469ทั้งสองว่องไวเข้มแข็ง	ต่อแย่งแทงฟันกันหนักหนา
จนสิ้นเพลงสิ้นกำลังอาชา	มะยะสัญหันท่าตอบไป
พี่เลี้ยงได้ทีเอาง้าวฟาด	ถูกศอคอขาดตักษัย
จึ่งชักม้ามายังพระภูวไนย	พลไกรโห่สนั่นปฐพี
สองพระองค์ก็เสด็จกลับมา	ขึ้นยังพลับพลาชัยศรี
โยธาสุขเกษมเปรมปรีดิ์	มายับยั้งยังที่ทัพชัย
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ฝ่ายข้างทัพใหญ่
ครั้นเห็นสองทหารบรรลัย	ก็ตกใจควบม้าเข้าธานี
ครั้นถึงลงจากอาชาไนย	เข้าไปประณตบทศรี
ทูลว่าสองทหารฤทธี	บัดนี้มอดม้วยชีวัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
ได้ฟังม้าใช้มาทูลพลัน	ให้ตระหนกอกสั่นพรั่นใจ
จึ่งสั่งยาสาเสนี	ให้ขับพลมนตรีเข้ากรุงใหญ่
แล้วจัดแจงสุวรรณมาลัย	กับอาวุธน้อยใหญ่นานา
เราจะเอาพระราชบุตรี	กับสุวรรณมาลีเลขา
ไปถวายโจรไพรผู้ศักดา	ให้ทันเวลาวันนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับใส่เกศี
วันทาแล้วมาทันที	จัดแจงมาลีชัชวาล
/*470แล้วสั่งม้าใช้ให้เร่งไป	ขับพลสกลไกรทวยหาญ
ให้เข้ามาพาราอย่าช้านาน	แล้วลนลานมาจัดศาสตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวมะระยะกัดยุหลีนาถา
สั่งเสร็จเสด็จกลับเข้ามา	บอกอัครชายาทันที
ว่าบัดนี้โจรไพรเข้ามา	ตั้งติดพารากรุงศรี
สองทหารออกไปต่อตี	ก็ม้วยชีวีวอดวาย
พี่คิดจะเอาองค์ธิดา	กับเครื่องบรรณาไปถวาย
แลกเมืองกับชีวิตพี่ชาย	โฉมฉายจะเห็นประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์อัครชายาศรีใส
จึ่งทูลสนองมาทันใด	ตามแต่พระทัยพระราชา
ข้ามิได้แข็งขัดพจมาน	พระภูบาลมีคุณปกเกศา
ทูลแล้วสั่งกำนัลกัลยา	ไปหาองค์ธิดามาบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศี
ไปยังตำหนักพระบุตรี	ถึงจึ่งชุลีวันทา
แล้วทูลว่าพระชนกชนนี	ตรัสมีรับสั่งให้หา
ขอเชิญเสด็จพระธิดา	เร่งรีบคลาไคลไปบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางอุหลันหยามารศรี
ได้ฟังกำนัลพาที	นางจึ่งจรลีขึ้นมา
/*471ครั้นถึงปราสาทพระบิดร	จึ่งยอกรขึ้นเหนือเกศา
กราบองค์พระชนกมารดา	แล้วหมอบอยู่กลางฝูงนางนารี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
เห็นองค์พระราชบุตรี	จึ่งมีสุนทรตรัสไป
บัดนี้ศัตรูมารุกราน	ฆ่าทหารเราม้วยตักษัย
พ่อนี้ไมมีที่เห็นใคร	ออกไปต้านต่อด้วยไพรี
ตักพ่อก็ชราภาพนัก	ถ้าโหมหักเห็นจะม้วยเป็นผี
พ่อจะเอาลูกรักร่วมชีวี	กับสุวรรณมาลีบรรณาการ
ไปถวายปันจุเหร็จที่ยกมา	พาราจะเป็นสุขเกษมศานต์
เหมือนช่วยชีวิตพ่อให้ยืนนาน	เยาวมาลย์จงได้ปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดาผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังพระชนกกล่าววาที	เทวีก้มพักตร์ลงถอนใจ
แล้วนางจึงทูลสนองมา	ตามแต่พระบิดาเป็นใหญ่
ลูกจะขอสนองพระคุณไป	ทูลพลางร่ำไรโศกี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
เห็นลูกรักกันแสงโศกี	ให้มีความสงสารในวิญญา
พระชนนีจึ่งกอดบุตรีไว้	พิลาปร่ำไรเป็นหนักหนา
นางกอดจูบลูบไล้ไปมา	แก้วตาของแม่อย่าเสียใจ
/*472แล้วพร่ำรำพันสั่งสอน	ทั้งบิดามารดรเป็นใหญ่
จึ่งให้องค์ธิดายาใจ	ไปสระสรงทรงเครื่องอลงการ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดสงสาร
จึ่งยอกรประณตบทมาลย์	นงคราญมาตำหนักทันใด
ครั้นถึงจึ่งชำระสระสรง	ทรงสำอางองค์เอี่ยมแจ่มใส
ผัดพักตร์กวดเกล้าแล้วกันไร	ทรงภูษาสไบรจนา
แล้วทรงเครื่องสำหรับพระบุตรี	เทวีเศร้าโทมนัสสา
ครั้นเสร็จก็เสด็จลีลา	มาปราสาทพระบิดาผู้เรืองชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
สั่งดะหมังตำมะหงงทันใด	จงออกไปกับองค์พระธิดา
กับเครื่องสุวรรณมาลี	กับพระบุตรีเสน่หา
ไปถวายปันจุเหร็จผู้ศักดา	เจรจาว่ากล่าวให้จงดี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังตำมะหงงทั้งสองศรี
รับสั่งแล้วถวายอัญชุลี	มาตกแต่งอินทรีย์ทันใด
แล้วเอาเครื่องสุวรรณมาลี	ใส่รถมณีศรีใส
เชิญพระวอมาประทับกับเกยชัย	แล้วคลาไคลมาเฝ้ายังโรงคัล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
จึ่งพาธิดาดวงจันทร์	มาทรงวอสุวรรณยังเกยชัย
/*473พระชนนีมาส่งองค์ธิดา	กำนัลก็ตามมาอยู่ไสว
พี่เลี้ยงทาสาก็คลาไคล	จนถึงเกยชัยรูจี
องค์พระบุตรีโฉมยง	จึ่งกราบบาทบิตุรงค์เรืองศรี
แล้วกราบบาทาพระชนนี	ลูกนี้จะขอถวายบังคมลา
ทูลพลางชลนัยน์คลอเนตร	เยาวเรศมาทรงวอเลขา
จึ่งปิดม่านกำบังกายา	ก็ยาตราออกจากวังใน
อันเครื่องสุวรรณบรรณาการ	ใส่รถชัชวาลแสงใส
มาหน้าวอทรงองค์อรไท	สองนายก็นำไคลคลา
อันเถ้าแก่พี่เลี้ยงสาวสรร	ก็ตามวอสุวรรณเลขา
พระชนกชนนีสองรา	ก็โศกากลับเข้าปราสาทชัย
ฝ่ายข้างพระราชธิดา	ออกจากทวารากรุงใหญ่
สองนายก็นำคลาไคล	มาถึงทัพชัยฉับพลัน
ดะหมังตำมะหงงสองศรี	มาแจ้งคดีแก่พลขันธ์
ว่าเจ้าผู้ครองเวียงชัยนั้น	ให้เอาเครื่องสุวรรณมาลี
กับพระธิดาโฉมยง	มาถวายแก่องค์พระโฉมศรี
ท่านจงเร่งทูลพระภูมี	ให้ทราบธุลีพระบาทา
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลนายใหญ่กองหน้า
ได้แจ้งแห่งคำเสนา	ก็เร่งไคลคลามาทันที
มาถึงพี่เลี้ยงพระภูวไนย	จึ่งบอกความไปถ้วนถี่
ตามคำทั้งสองเสนี	เร่งทูลคดีอย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ
/*474๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงยินดีเป็นหนักหนา
ก็เร่งรีบมายังพลับพลา	จึ่งก้มเกล้าวันทาแล้วทูลไป
ว่าบัดนี้ระตูให้เสนา	นำองค์พระธิดาศรีใส
กับเครื่องสุวรรณมาลัย	มาถวายทรงชัยบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
จึ่งสั่งให้หาเสนี	เข้ามายังที่พลับพลาชัย
พระพี่เลี้ยงรับสั่งภูมี	จึ่งพาเสนีในกรุงใหญ่
กับบรรณาการนั้นเข้าไป	ยังพลับพลาชัยฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังตำมะหงงคนขยัน
จึ่งก้มเกล้าถวายอภิวันทน์	แล้วบรรยายทูลเนื้อความมา
ว่าระตูผู้ผ่านเวียงชัย	ให้เอาสุวรรณมาลัยบุปผา
กับองค์พระบุตรีศรีโสภา	มาถวายผ่านฟ้าด้วยภักดี
จะขอเอาพระเดชปกเกศไป	ให้เวียงชัยเป็นสุขเกษมศรี
พระอย่าคุมสาเหตุเภทไพรี	ภูมีได้ทรงพระเมตตา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์อสัญแดหวา
ได้ฟังทั้งสองเสนา	พระจึงมีบัญชาตรัสไป
ทั้งสองไปทูลแก่จอมเมือง	เราจะได้ขุ่นเคืองก็หาไม่
อันธรรมดากษัตริย์ทุกเวียงชัย	ย่อมซ้อมหัดทหารไว้ให้ฦๅชา
ซึ่งระตูสามิภักดิ์ต่อเรา	คุณนั้นใหญ่เท่าภูผา
/*475อันองค์พระบุตรีที่ให้มา	เราจะเลี้ยงมิให้มีราคี
สององค์จงกลับไปทูลไท	เราขอบใจให้ระตูเจริญศรี
พรุ่งนี้จะยกจากธานี	จงครอบครองบุรีให้สำราญ
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองรับราชบรรหาร
จึ่งก้มเกล้าประณตบทมาลย์	แล้วทูลลาพระภูบาลคลาไคล
ครั้นถึงพวกพลที่ออกมา	จึ่งพากันกลับเข้ากรุงใหญ่
ครั้นถึงนิเวศวังใน	คลาไคลเข้าเฝ้าเจ้าธานี
จึ่งทูลแถลงแจ้งกิจจา	ตามคำองค์กุดาเรืองศรี
ฝ่ายระตูครั้นแจ้งแห่งคดี	จรลีเข้ายังปราสาทชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวาเป็นใหญ่
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงร่วมใจ	ให้เตรียมพลไกรโยธา
พรุ่งนี้เราจะยกจตุรงค์	ไปติดตามหาองค์พระเชษฐา
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยา	ให้ทัพหน้าล่วงจากธานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ออกมาสั่งพลโยธี	ตามพระภูมีบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
ครั้นล่วงปัจฉิมยามเวลา	ก็ชวนองค์อนุชาบรรทมใน
/*476พี่เลี้ยงโยธีทั้งนั้น	ก็ชวนกันนิทราหลับใหล
ครั้นอรุณรุ่งอโณทัย	ที่กองหน้าก็ล่วงไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ทรงสวัสดิ์นาถา
จึ่งเสด็จจากที่ไสยา	มาสระสรงคงคาวาริน
แล้วทรงสุคนธารส	ปรากฏเฟื่องฟุ้งจรุงกลิ่น
ทรงภูษาเครือกนกนกบิน	คาดปั้นเหน่งโกมินจินดา
พระเชษฐาทรงซ่าโบะสีใบตอง	พระนุชน้องทรงชมพูโอ่อ่า
แล้วทรงกริชเทวัญอันศักดา	มาทรงรถาอันเรืองชัย
ให้เคลื่อนรถเคลื่อนทศโยธี	ไปจากบุรีกรุงใหญ่
รถประเทียบองค์ธิดาก็ตามไป	มาได้เจ็ดราษราตรี
ก็ลุถึงแดนกรุงเขตขัณฑ์	ชื่อสุหรันมะระยูบุรีศรี
ฝ่ายระตูผู้ผ่านธานี	แจ้งคดีว่าปันจุเหร็จยกพลมา
แต่ระบือฦๅนามก็ขามเดช	ด้วยทุกประเทศเกรงฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งสังดะหมังเสนา	ให้จัดเครื่องบรรดาสุมาลัย
กับศาสตราอาวุธกระยาหาร	ให้เตรียมทั้งรถยานศรีใส
จะเอาองค์ธิดาดวงใจ	ไปถวายโจรไพรที่ยกมา
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าอภิวันท์แล้วออกมา	จัดตามบัญชาพระภูวไนย
ก็ได้ครบครันทันที	จึ่งจรลีมาทูลแถลงไข
ข้าจัดแจงเสร็จแล้วพระภูวไนย	จงทราบพระทัยพระภูมี
ฯ ๔ คำ
/*477๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
ได้แจ้งแห่งคำเสนี	ก็เสด็จจรลีเข้ามา
จึ่งบอกแก่องค์อัคเรศ	ว่าไพรีมีเดชหนักหนา
ยกมาตั้งติดพารา	พี่จะเอาธิดาวิลาวัณย์
ไปถวายปันจุเหร็จผู้ฤทธี	แลกเอาชีวีเขตขัณฑ์
เห็นจะได้ผาสุกทุกนิรันดร์	สาวสวรรค์จะเห็นประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีศรีใส
ได้ฟังถ้อยคำพระภูวไนย	ทรามวัยอัญชุลีแล้วทูลมา
ซึ่งพระองค์โปรดมาทั้งนี้ไซร้	ก็ตามแต่พระทัยปรารถนา
ตัวข้าไม่ขัดพระอัชฌา	ชีวาอยู่ใต้บทมาลย์
ว่าแล้วก็ถวายอัญชุลี	ไปยังพระบุตรียอดสงสาร
ให้สระสรงทรงเครื่องชัชวาล	แล้วพาองค์นงคราญขึ้นมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ระเด่นกุมาหรา
จึ่งถวายบังคมพระบิดา	กัลยาหมอบเคียงพระชนนี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
เห็นองค์พระราชบุตรี	จึ่งกล่าววาทีมาทันใด
ว่าบัดนี้มีพวกไพรี	ยกมาย่ำยีลุยไล่
เจ้าจงช่วยชีวิตบิดาไว้	ช่วยกู้เวียงชัยให้ถาวร
/*478จะเอาเจ้าไปถวายโจรป่า	จงแทนคุณบิดาเถิดสายสมร
ฝูงประชาจะได้ไม่อนาทร	บังอรจงได้ปรานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุมาหรามารศรี
ได้ฟังพระชนกกล่าววาที	เทวีกราบลงกับบาทา
แล้วนางจึ่งทูลสนองไป	ตามแต่พระทัยปรารถนา
ลูกจะสนองคุณพระบิดา	ทูลพลางกัลยาโศกี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีทั้งสองศรี
เห็นลูกรักกันแสงโศกี	มิอาจที่จะกลั้นชลนา
สององค์ทรงกันแสงศัลย์	แล้วปลอบโยนรำพันเป็นหนักหนา
องค์ระตูจึ่งเสด็จไคลคลา	ออกมาสั่งเสนาทันใด
ปาเตะยาสาสองนาย	จงไปตกแต่งกายให้ผ่องใส
ออกไปกับธิดาดวงใจ	พูดจาว่ากล่าวให้จงดี
สั่งแล้วก็เสด็จกลับเข้าไป	ฝ่ายเสนาในทั้งสองศรี
รีบไปจัดแจงอินทรีย์	เสร็จแล้วจรลีเข้ามา
เอาวอทองมาประทับกับเกยชัย	เอาสุวรรณมาลัยใส่รถา
แล้วสองนายคอยเสด็จพระธิดา	มายังหน้าพระลานทันที
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
จึ่งพาองค์พระธิดานารี	มาทรงวอมณียังเกยชัย
/*479พี่เลี้ยงสาวสรรก็ตามมา	ทั้งองค์พระมารดาเป็นใหญ่
ตามมาส่งองค์อรไท	สร้อยเศร้าเปล่าใจเทวี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางกุสุมาหราโฉมศรี
จึ่งทูลลาพระชนกชนนี	เทวีกราบลงกับบาทา
แล้วนางเสด็จจรจรัล	มาทรงวอสุวรรณอันเลขา
จึ่งปิดม่านกำบังกายา	โศกาสลดระทดใจ
พี่เลี้ยงเถ้าแก่สาวศรี	ก็ไปด้วยพระบุตรีศรีใส
ปาเตะยาสาก็นำไป	คลาไคลออกจากทวารา
ครั้นไปถึงด่านธานี	เห็นรี้พลมนตรีหนักหนา
สองนายจึ่งเข้าไปเจรจา	แก่ขุนพลกองหน้าทันใด
ว่าบัดนี้ระตูภูบาล	ให้เอาบรรณาการแสงใส
กับพระธิดาดวงใจ	มาถวายทรงชัยด้วยภักดี
ท่านจงเร่งรีบคลาไคล	ทูลให้ทราบบาทาพระโฉมศรี
ขุนพลได้ฟังวาที	ยินดีก็เร่งจรจรัล
ถึงจึ่งก้มเกล้าวันทา	แล้วทูลว่าเจ้าเมืองเขตขัณฑ์
เอาองค์ธิดาดวงจันทร์	กับเครื่องสุวรรณบรรณาการ
มาถวายพระองค์ทรงฤทธี	บัดนี้สองเสนาใจหาญ
จะขอมาประณตบทมาลย์	พระภูบาลจงทราบบาทา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยาจึ่งสั่งให้พาสองเสนา	เข้ามายังหน้ารถชัย
/*480พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วจรลี	มาพาสองเสนีในกรุงใหญ่
กับบรรณาการนั้นเข้าไป	ยังหน้ารถภูวไนยทันที
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะยาสาทั้งสองศรี
จึงถวายบังคมพระภูมี	แล้วทูลคดีมาฉับพลัน
ว่าองค์ระตูผู้ผ่านเมือง	ให้นำเครื่องบรรณาการเฉิดฉัน
กับพระธิดาดวงจันทร์	มาถวายทรงธรรม์ด้วยภักดี
จะขอเอาพระเดชปกเกศไป	ให้เรืองชัยเป็นสุขเกษมศรี
ไพร่ฟ้าจะได้ผาสุกเปรมปรีดิ์	เพราะพระบารมีแผ่ไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ได้ฟังทั้งสองเสนาใน	จึ่งตรัสปราศรัยทันที
ทั้งสองจงได้เอ็นดู	จงทูลระตูผู้เรืองศรี
ว่าเราขอบใจที่ภักดี	ประทานองค์บุตรีโสภา
มิได้คิดรังเกียจเดียดฉันท์	คุณนั้นใหญ่หลวงนักหนา
อันองค์พระราชธิดา	จะถนอมมิให้อนาทร
จงไปทูลว่าเราอวยชัย	ให้ภูวไนยเป็นสุขสโมสร
เราจะเร่งยกพลนิกร	ขอลาภูธรไปวันนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	สองนายรับสั่งใส่เกศี
แล้วก้มเกล้าอัญชุลี	ทูลลาภูมีไคลคลา
/*481พากันกลับเข้าเวียงชัย	มาทูลไทยังพระโรงฝ่ายหน้า
จึ่งแถลงแจ้งความตามสั่งมา	ระตูแจ้งกิจจาก็ยินดี
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
ให้เร่งรีบยกพลมนตรี	เที่ยวหาพระพี่หายไป
แต่ตามไปก็ได้หลายเดือนตรา	จะพบพระเชษฐาก็หาไม่
ได้แต่เมืองชะเลยเก้าเวียงชัย	ได้โฉมอรไทก็เก้าองค์
ที่ชันษาสิบห้าสิบหกปี	กุดาวิราหยาต้องประสงค์
ที่ยังเยาว์แน่งน้อยนวลทรง	เป็นขององค์อนุชาชาญชัย
แต่ยกพลเตร็ดเตร่เร่มา	จนถึงด่านกาหลังกรุงใหญ่
สององค์ตริตรึกนึกในใจ	เราจะหยุดอาศัยในธานี
จะได้ทราบบาทบงสุ์พระทรงเดช	แทนองค์พระบิตุเรศเรืองศรี
จะบอกนามกรชาวพงพี	อย่าให้ท้าวแจ้งคดีว่าเรามา
คิดแล้วจึ่งลิขิตอักษร	ยอกนามกรว่าปันจุเหร็จชาวป่า
ว่ากุดาวิราหยาศักดา	กับมิสาหยังส่าหรีชาญชัย
พี่น้องเที่ยวท่องพนาลี	มารบทุกธานีน้อยใหญ่
มาถึงแดนพระองค์ทรงชัย	ก็แจ้งว่าภูวไนยวงศ์เทวา
ให้มีจิตจงรักภักดี	ขออัญชุลีเหนือเกศา
ให้เป็นศรีสวัสดิ์ในโลกา	จะเข้ามาสู่โพธิสมภาร
เขียนแล้วปิดตราทันใด	สั่งให้ม้าใช้ใจหาญ
จงเร่งเข้าไปอย่าทันนาน	เอาสารนี้ให้กับเสนา
ฯ ๑๘ คำ
/*482๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับสั่งใส่เกศา
รับสารกราบกรานแล้วออกมา	ก็ขึ้นหลังอาชาทันที
ก็ควบขับรีบเร่งตะเบงมา	เข้าในทวารากรุงศรี
ครั้นถึงจึงลงจากพาชี	จรลีมายังศาลาพลัน
จึ่งเห็นปาเตะเสนา	นั่งพิพากษาความอยู่ที่นั่น
ม้าใช้เข้าไปฉับพลัน	จึ่งส่งสารนั้นให้ทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะเสนาผู้ใหญ่
จึ่งรับสารมาอ่านฉับไว	ก็แจ้งใจในลักษณสารา
ก็พาสารรีบเร่งจรลี	มายังที่พระโรงฝ่ายหน้า
พบพระองค์ทรงนครา	เสด็จมายังหน้าบัญชรชัย
พร้อมหมู่เสนามนตรี	กราบเกล้าดุษฎีอยู่ไสว
ปาเตะผู้มีปรีชาไว	ครั้งได้ช่องจึ่งทูลสนองมา
ว่าบัดนี้ปันจุเหร็จชาวดอน	นามกรชื่อกุดาวิราหยา
กับมิสาหยังส่าหรีอนุชา	จะเข้ามาประณตบทมาลย์
สามิภักดิ์ต่อองค์พระทรงชัย	แจ้งคดีมาที่ในสาร
จะมาสู่บรมสมภาร	แล้วคลี่สารอ่านถวายทันที
ในลักษณราชสารา	ว่ากุดาวิราหยาเรืองศรี
ผู้เป็นเชษฐาธิบดี	องค์มิสาหยังส่าหรีอนุชา
มาเที่ยวรบรุกทุกนิเวศ	ย่อมฦๅเดชเชี่ยวชาญหาญกล้า
แต่รบได้เป็นหลายพารา	บัดนี้มาถึงแดนธานี
รู้ว่าพระองค์องค์เทวัญ	พระเกียรติยศนั้นดั่งดวงพระสุริย์ศรี
/*483อานุภาพปราบไปในธาตรี	เป็นที่สาธุการทุกแดนไตร
ข้าน้อยทั้งสองพี่น้องนี้	จงรักภักดีเลื่อมใส
จะมากราบบาทบงสุ์พระทรงชัย	ให้เป็นศรีสวัสดิ์ไปแก่อาตมา
จะได้เจริญวัฒนาสถาผล	เพราะเบื้องบาทยุคลปกเกล้า
จะขอพักอาศัยในพารา	พระผ่านฟ้าจงทราบบทมาลย์
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังได้ฟังสาร
มีพระทัยใสสุดเบิกบาน	จึ่งสั่งการทั้งสี่มนตรี
จงช่วยกันเร่งรัดจัดแจง	ตามตำแหน่งพนักงานตามที่
ไบรับปันจุเหร็จผู้ฤทธี	แล้วจัดที่บ้านหลวงอย่าทันนาน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรับราชบรรหาร
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	แล้วคลานมาพร้อมกันทันใด
ครั้นมาถึงศาลาลูกขุนหลวง	จึ่งหมายบอกทุกกระทรวงไม่ขาดได้
พนักงานจัดบ้านก็เร่งไป	กวาดแผ้วให้ทันเวลา
ขุนหมื่นที่จะรับแขกเมืองนั้น	เลือกสรรนุ่งห่มให้สมหน้า
อันชาวบ้านร้านตลาดนานา	ให้แต่งตัวโอ่อ่าประกวดกัน
แล้วหมายบอกวิเสทนอกใน	ให้แต่งของไว้จงกวดขัน
เมื่อแขกเมืองเขามาพารานั้น	จะเรียกเอาให้ได้ทันการ
เหล่าเจ้าพนักงานที่จัดแจง	ทุกตำแหน่งวิ่งวุ่นอลหม่าน
รีบรัดไปจัดกันให้ทันการ	เตรียมบ้านเอิกเกริกทั้งธานี
/*484๏ ครั้นรุ่ง	พวยพุ่งจำรัสแสงพระสุริย์ศรี
ขุนหมื่นหลวงที่ตัวดี	ตกแต่งอินทรีย์ให้โอ่อ่า
นุ่งยกทองพันต่างสี	ใส่เสื้อดอกอย่างดีมีค่า
แล้วโพกขลิบชมพูดูเพราตา	คาดเข็มขัดเหน็บกริชแล้วคลาไคล
มาขึ้นพาชีมิทันนาน	กับทวยหาญห้าร้อยดูไสว
ออกจากพาราเวียงชัย	อันม้าใช้ถือสารก็นำมา
ครั้นถึงปลายด่านเขตขัณฑ์	ก็เห็นทัพปันจุเหร็จนั้นหนักหนา
จึงชวนกันลงจากอาชา	ไคลคลาเข้าไปทันที
ก็เห็นสองพระองค์ทรงศักดิ์	งามพักตร์งามสง่าราศี
อยู่ยังรถทรงรูจี	เสนีครั่นคร้ามเดชา
จึ่งชวนกันก้มกรานคลานเข้าไป	บังคมไหว้ด้วยใจหรรษา
แล้วจึงทูลสนองความมา	ว่าพระปิ่นนคราธานี
ให้มารับทั้งสองภูวไนย	เชิญเสด็จเข้าไปในกรุงศรี
พระปิ่นสวรรยาก็ยินดี	ที่ทางเสร็จแล้วพระราชา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่น้องได้ฟังก็หรรษา
จึ่งปราศรัยเสนีที่ออกมา	สั่งให้เตรียมโยธาอาชาไนย
พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วผายผัน	ไปจัดแจงแต่งกันไม่ช้าได้
ฝ่ายสองพระองค์ก็คลาไคล	ไปชำระสระสนานวารี
แล้วทรงสุคนธ์ปนปรุง	กลิ่นฟุ้งจับองค์พระโฉมศรี
จึ่งทรงสนับเพลาเชิงนาคี	ทรงภูษาอย่างดีรจนา
คาดปั้นเหน่งกุดั่นลายแทง	ฉลององค์เครือแย่งอันเลขา
/*485ทรงธำมรงค์เพชรเพราตา	ทัดอุบะบุหงาปกัน
จึ่งทรงซ่าโบะต่างสี	เหน็บกริชฤทธีแล้วผายผัน
ถือเช็ดหน้าชมพูพรายพรรณ	จรจรัลมาขึ้นพาชี
เหล่าพวกพี่เลี้ยงขี่อาชา	ตามม้าทั้งสองพระโฉมศรี
พระหลวงขุนหมื่นในธานี	ก็เสด็จเข้าบุรีทันใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงอาณาประชาชาวกรุงใหญ่
ชวนกันมาดูพระภูวไนย	ทั้งนอกเวียงชัยในพารา
นั่งอัดเป็นขนัดถนนหลวง	ไพร่นายทุกกระทรวงไม่ขาดหน้า
พวกชาวบ้านร้านตลาดนานา	แต่งตัวโอ่อ่าประกวดกัน
เอาขมิ้นเป็นพื้นหนุนผิว	กวดเกล้ากันคิ้วเห็นคมสัน
ที่สาวสาวห่มสีต่างกัน	มานั่งอยู่แน่นนันต์ตามรถยา
ฝ่ายพลมนตรีน้อยใหญ่	ก็โอ่อวดประกวดไปตามหน้า
นุ่งสมปักเสื้อครุยกรุยกรายมา	เห็นสาวชำเลืองตาเมียงมัน
บ้างตั้งไหล่ไขขึงตะบึงจริต	ครั้นลับตาลอบพิศแล้วผายผัน
จนมาถึงซึ่งท้องพระโรงคัล	จึ่งนั่งเป็นอันดับเฝ้าเจ้านครา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
สระสรงแต่งองค์แล้วลีลา	มาคอยเฝ้าพระบิดายังโรงชัย
พร้อมด้วยหมู่มุขอำมาตย์	เดียรดาษตามน้อยตามใหญ่
พระจึ่งเสด็จเข้าไป	นั่งในตำแหน่งภูมี
ฯ ๔ คำ
/*486๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายกุดาวิราหยาเรืองศรี
กับองค์อนุชาธิบดี	จรลีมาถึงพารา
จึ่งเข้าในปราการทวารเมือง	ชายชำเลืองพระเนตรทั้งซ้ายขวา
ดูตามแถวถนนรวดมา	เห็นสาวโอ่อ่าประกวดกัน
ตั้งตาแลดูพระภูมี	แล้วทำทีชายเมียงผินผัน
พระยิ้มในชายคมฉับพลัน	สาวสรรไม่หาญจะรอตา
แต่องค์มิสาหยังส่าหรี	ยังไม่เคยรู้ที่เสน่หา
เห็นสาวสรรชวนกันแลดูมา	ให้ประหม่าขวยเขินสะเทิ้นใจ
แต่ยิ้มละไมไปมา	จะชายเนตรสบตาก็หาไม่
เอาเช็ดหน้าซับพักตร์เนืองไป	กะระตะอาชาไนยไคลคลา
ครั้นถึงจึงลงจากพาชี	เสนีนำไปข้างหน้า
สององค์ก็เสด็จตามมา	จึ่งหยุดยั้งยังหน้าพระลานชัย
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพจบสกลเป็นใหญ่
เสด็จออกยังพระโรงอำไพ	เสนาในกราบเกล้าดุษฎี
พระจึ่งกล่าวพจนารถสั่งมา	ให้หาสองปันจุเหร็จเรืองศรี
เข้ามายังท้องพระโรงรูจี	เร่งเร็วบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมแล้วออกมา	ยังหน้าพระลานทันที
จึ่งเชิญปันจุเหร็จทั้งสอง	ให้เข้าไปยังท้องพระโรงเรืองศรี
สององค์ก็เสด็จจรลี	ดะหมังเสนีก็นำมา
/*487ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงใหญ่	สององค์มีใจหรรษา
จึ่งคลานเข้าไปมิได้ช้า	ก้มเกล้าวันทาดุษฎี
แล้วชายดูท้าวกาหลังสุริย์วงศ์	คล้ายองค์พระบิดาทั้งสองศรี
ก้มพักตร์นิ่งอยู่ดูที	พระภูมีจะตรัสประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพกาหลังกรุงใหญ่
เห็นสองปันจุเหร็จชาญชัย	ท้าวไทเพ่งพิศไปมา
งามพักตร์งามทรงองอาจ	ผิดประหลาตชาติเชื้อชาวป่า
ต่อจะเป็นหน่อกษัตรา	ท่วงทีกิริยาก็น่ารัก
ด้วยเป็นน้ำเนื้อประยูรวงศ์	แต่พระองค์มิได้แจ้งประจักษ์
จึ่งให้ชอบพระทัยเป็นพ้นนัก	แต่เห็นพักตร์ก็คิดเมตตา
แล้วพระองค์สงสัยจะใคร่ถาม	จะใคร่แจ้งใจความที่กังขา
ฤาจะประสงค์องค์ธิดา	จึ่งเข้ามาเป็นมิตรไมตรี
คิดแล้วจึงตรัสประภาษมา	ดูกรกุมาราทั้งสองศรี
ไฉนจึ่งรบรุกทุกธานี	มีคดีสาเหตุประการใด
ฤๅเป็นชายจะศึกษาการณรงค์	ฤๅจะคิดประสงค์เป็นไฉน
พ่อได้เจ้ามาไว้ในเวียงชัย	ความพ่อดีใจเป็นพ้นนัก
บิดาว่าเจ้าร่วมครรภ์	กับระเด่นศิริกันมีศักดิ์
จะอุปถัมภ์บำรุงลูกรัก	ให้เป็นที่พำนักประชาไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
กับมิสาหยังส่าหรีชาญชัย	แจ้งในอัชฌาสัยพระราชา
/*488จึ่งบ่ายเบี่ยงเลี่ยงทูลมาทันใด	หวังมิให้ท้าวไทเธอกังขา
ข้าบาทพี่น้องทั้งสองรา	มิได้คิดปรารถนาสิ่งใด
ซึ่งเที่ยวรบรุกทุกธานี	หวังแสวงหาที่อาศัย
จะศึกษาสงครามเจนใจ	ให้เป็นเกียรติยศไปชั่วกัลปา
แล้วจะใครชมเล่นต่างประเทศ	ครั้นแจ้งเหตุว่าองค์วงศ์อสัญหยา
เป็นฉัตรแก้วร่มเกศทุกพารา	อยู่ในทศธรรมาสิบประการ
ข้าจึงสามิภักดิ์สมัครมา	จะพึ่งพระบาทาคุ้มอวสาน
แม้นมีศัตรูหมู่ภัยพาล	จะขอสนองรองบทมาลย์ไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญเป็นใหญ่
ได้ฟังก็เกษมเปรมพระทัย	สิ้นความสงสัยทั้งสองรา
จึ่งประทานเสื้อผ้าแพรพรรณ	เงินทองของยศนั้นหนักหนา
แล้วตรัสสั่งมนตรีให้พามา	ยังเคหาประเสบันทันใด
สั่งแล้วหับบัญชรชัยศรี	เสนีกราบเกล้าอยู่ไสว
สององค์อภิวันท์ภูวไนย	แล้วผินพักตร์มาปราศรัยเหล่าเสนา
ท่านทั้งหลายจงได้เอ็นดู	เราจะอยู่ด้วยกันไปวันหน้า
ผิดพลั้งอย่างไรได้เมตตา	ช่วยทัดทานตักเตือนว่ากล่าวกัน
ด้วยเป็นชาวป่าเข้ามาเมือง	อย่าขัดเคืองรังเกียจเดียดฉันท์
บรรดาพวกพลมนตรีนั้น	เกษมสันต์พูดเล่นเจรจา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
เห็นสองปันจุเหร็จผู้ศักดา	ให้มีความเสน่หาอาลัย
/*489เสด็จมานั่งลงตรงพักตร์	เทียมทักชวนชิดพิสมัย
ทั้งสองอย่ากินแหนงแคลงใจ	เราจะรักกันไปจนกันตาย
ข้าจะคิดกติกาสัญญาเจ้า	เราจะเอาทั้งสองเป็นสหาย
ร่วมทุกข์ร่วมสุขร่วมตาย	อย่าได้แคลงแหนงหน่ายวิญญากัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ยิ้มยวนสรวลสันต์
แล้วตอบระเด่นศิริกัน	อันข้อนั้นตามแต่จะเมตตา
ข้าเป็นแขกเมืองเข้ามาใหม่	คิดจะฝากตัวไปวันหน้า
ถ้าเจ้ามีพระทัยกรุณา	ข้าจะอุตสาหะตามบารมี
ว่าแล้วอำลาคลาไคล	ก็ไปยังที่อยู่ทั้งสองศรี
ครั้นถึงปันจะรากันทันที	จึ่งสั่งสี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ
จงไปรับเหล่าระเด่นมนตรี	จัดแจงแต่งที่ให้อาศัย
ว่าแล้วทั้งสองภูวไนย	เสวยของที่ท้าวไทพระราชทาน
ล้วนเครื่องบรรจงโอชารส	ปรากฏทั้งคาวเค็มเปรี้ยวหวาน
ครั้นเสวยเสร็จแล้วมิทันนาน	ฝ่ายเจ้าพนักงานก็ยกไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันศรีใส
มีความเสน่หาอาลัย	ในสองปันจุเหร็จที่เข้ามา
จึ่งสั่งกิดาหยันทันใด	จงไปดูกุดาวิราหยา
กับมิสาหยังส่าหรีศักดา	เวลานี้จะทำประการใด
ถ้าเห็นว่างสบายสงัดคน	จึ่งกล่าวยุบลแถลงไข
ว่าเราสหายรักร่วมใจ	ให้มาเชิญเข้าไปยังโรงคัล
/*490เวลาบ่ายชายแสงทินกร	จะเฝ้าพระภูธรไอศวรรย์
ตัวเราก็จะจรจรัล	เข้าไปให้ทันเวลา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศา
ก็เร่งรีบดำเนินเดินไคลคลา	มาวังกุดาวิราหยาฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งขึ้นบนตำหนัก	แล้วพยักเรียกพี่เลี้ยงขมีขมัน
จึ่งบอกว่าพระองค์ศิริกัน	ให้มาอภิวันท์พระราชา
ข้าจะเข้าไปเฝ้าพระภูวไนย	เสด็จอยู่ตำหนักไหนให้เร่งว่า
ท่านจงไปทูลพระราชา	อย่าช้าจงเร่งจรลี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงครั้นแจ้งถ้วนถี่
จึ่งเข้าไปทูลพระภูมี	ว่าระเด่นศิริกันใช้คนมา
จะขอเฝ้าพระองค์ทรงศักดิ์	นั่งอยู่ตำหนักฝ่ายหน้า
พระภูวไนยได้แจ้งกิจจา	ก็เสด็จออกมาทันใด
จึ่งถามว่าให้มาหาเรานี้	มีคดีทำวนเป็นไฉน
กิดาหยันวันทาแล้วทูลไป	ซึ่งตรัสใช้ให้ข้าน้อยมา
ทูลเชิญเสด็จเข้าไปเฝ้า	พระผ่านเกล้าปิ่นภพนาถา
ต่อบ่ายชายแสงพระสุริยา	จะเสด็จไปคอยท่ายังโรงคัล
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	ก็รับวาจากิดาหยัน
สั่งให้ผูกอาชาไนยฉับพลัน	กิดาหยันก็ถวายบังคมลา
มายังวังมิสาหยังส่าหรี	ทูลคดีดั่งองค์พระเชษฐา
ฝ่ายมิสาหยังส่าหรีผู้ศักดา	ก็รับวาจาทันใด
/*491จึ่งสั่งให้ผูกพาชี	กิดาหยันอัญชุลีบังคมไหว้
ทูลลามายังองค์พระภูวไนย	องค์ศิริกันชัยชาญ
ถึงจึ่งประนมบังคมทูล	ตามมูลคดีแถลงสาร
สององค์รับรสพจมาน	สั่งให้ผูกอาชาชาญจะไคลคลา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันก็หรรษา
สั่งให้แต่งเอมโอชโภชนา	ว่าเวลาสนธยาราตรี
ออกจากเฝ้าเราจะพาสองสหาย	มาเลี้ยงกันให้สบายเกษมศรี
จึ่งจัดแจงกวาดให้สะอาดเอี่ยมดี	ดุริยางค์ดนตรีให้พร้อมไว้
พี่เลี้ยงรับสั่งพระภูบาล	ก็เร่งไปสั่งการไม่ช้าได้
แล้วไปกวาดแผ้วทันใด	เร่งรัดจัดไว้ตามบัญชา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	จึ่งแต่งองค์อลงการ์ทันที
แล้วเสด็จมาขึ้นอาชา	มาคอยท่าพระบิดาเรืองศรี
เข้ามายังท้องพระโรงรูจี	เสนามนตรีพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงลักษณ์เฉิดฉัน
สระสรงเสร็จสรรพฉับพลัน	จรจรัลมาขึ้นมโนมัย
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	ก็เข้าไปยังที่พระโรงใหญ่
นั่งอยู่ที่ควรพระภูวไนย	ใกล้องค์ระเด่นศิริกัน
พระเสสรวลชวนเล่นเจรจา	สามพระองค์ปรีดาเกษมสันต์
/*492ฝ่ายข้างระเด่นศิริกัน	จึ่งกล่าวบัญชามาทันใด
ว่าวันนี้ขอเชิญทั้งสองเจ้า	ไปเล่นยังวังเราที่อาศัย
สนทนาให้ผาสุกใจ	จงไปให้ได้ในวันนี้
สององค์ก็รับวาจา	พอพระผ่านนครากรุงศรี
เสด็จออกหมู่มุขมนตรี	ผายเผยสิงหบัญชรชัย
เหล่าพวกเสนาพฤฒามาตย์	อภิวาทประนมกรอยู่ไสว
สามองค์อภิวันท์ทันใด	หมอบเฝ้าท้าวไทปิ่นธรณี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังเรืองศรี
ไถ่ถามความราชธานี	แก่เหล่าเสนีบรรดามา
อันกิจการเงียบสงัด	พระมีความโสมนัสหรรษา
จึ่งบ่ายชายพระพักตร์ชำเลืองมา	ดูสามบุตราชาญชัย
งามพักตร์งามทรงส่งศรี	เห็นถ้อยทีมีความพิสมัย
พระจึ่งมีมธุรสตรัสไป	ทั้งสามจงได้รักกัน
จงคิดว่าร่วมชนนี	อย่าได้มีรังเกียจเดียดฉันท์
สามองค์รับสั่งพร้อมกัน	ทรงธรรม์ก็หับบัญชรชัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันศรีใส
จึ่งพาสองสหายร่วมใจ	มาทรงอาชาไนยทันที
จึ่งเคียงม้าดากันทั้งสามองค์	ตรงมาติกาหรังพระโฉมศรี
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	พระกุมกรสองศรีจรจรัล
ขึ้นยังตำหนักเลขา	ชื่นชมปรีดาหฤหรรษ์
/*493เสด็จขึ้นยังอาสน์อันเดียวกัน	เกษมสันต์รื่นเริงบันเทิงใจ
จึ่งให้ดุริยางค์จำเรียง	ขับกล่อมพร้อมเพรียงเสียงใส
จนเวลาสายัณห์ลงไรไร	สั่งให้ยกเอมโอชโภชนามา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
ไปยกเครื่องเนื่องตามกันออกมา	ตั้งถวายพระราชาทั้งสามองค์
แล้วหมอบอยู่งานคลานใช้	ล้วนมีอัชฌาสัยชอบประสงค์
ฝ่ายระเด่นศิริกันโฉมยง	จึ่งชวนทั้งสององค์ศักดา
ให้เสวยโภชนากระยาหาร	มีความชื่นบานหรรษา
ก็เสวยด้วยกันทั้งสามรา	แล้วพูดจาเย้าหยอกกันเปรมปรีดิ์
ครั้นเสวยเสร็จแล้วพร้อมกัน	ก็หฤหรรษ์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทอดสนิทเป็นมิตรไมตรี	มิได้มีรังเกียจประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
กับมิสาหยังส่าหรีชาญชัย	ชื่นชมย์ภิรมย์ใจเปรมปรีดิ์
เล่นด้วยระเด่นศิริกัน	จนสุริยันเลี้ยวลับคีรีศรี
จึ่งกล่าวพจนาวาที	ค่อยอยู่จงดีจะขอลา
พรุ่งนี้ขอเชิญจรจรัล	ผายผันไปเล่นยังบ้านข้า
ระเด่นศิริกันผู้ศักดา	ก็รับวาจาทันใด
สององค์เสด็จลงมา	กิดาหยันส่องโคมแสงใส
ขึ้นทรงอาชาทันใด	ตรงไปติกาหรังพระภูมี
ครั้นถึงจึ่งลงจากม้า	ไคลคลาดยาตราบทศรี
/*494ขึ้นยังตำหนักทันที	พระภูมีเบิกบานสำราญใจ
ฝ่ายกุดาวิราหยาธิบดี	จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ว่าระเด่นศิริกันชาญชัย	จะมาเล่นในวังเราพรุ่งนี้
จงจัดแจงที่ทางให้สำราญ	โภชนาอาหารให้ถ้วนถี่
สั่งเสร็จเสด็จจรลี	มาเข้าที่นิทราภิรมย์ใน
รื่นเริงบันเทิงเบิกบาน	กับเยาวมาลย์บุตรีศรีใส
สัพยอกหยอกเย้ายวนใจ	ฝ่ายฝูงอรไทก็ปรีดา
๏ ครั้นรุ่ง	สุริยาพวยพุ่งพระเวหา
พระตื่นจากที่ศรีไสยา	เสด็จมาสระสรงวารี
ทรงสำอางอวลอบด้วยบุปผา	พระภูษาซ่าโบะสลับสี
เหน็บกริชแล้วทัดพวงมาลี	ถือเช็ดหน้าสีขำอำไพ
เสด็จมาทรงม้าพาชี	ฝ่ายมิสาหยังส่าหรีศรีใส
ก็มาทรงมิ่งม้าอาชาไนย	คลาไคลตามมาทันที
ฝ่ายองค์ระเด่นศิริกัน	ก็จรจรัลมาทั้งสามศรี
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	กุมกรกันจรลีมา
เข้าในพระโรงรูจี	เสนีเดียรดาษแน่นหนา
คอยเฝ้าพระปิ่นนครา	พระมานั่งตามตำแหน่งภูมี
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังเรืองศรี
เสร็จสรงทรงเครื่องเรืองรูจี	จรลีออกหน้าบัญชรชัย
พร้อมด้วยพฤฒามาตย์ราชกวี	พระองค์มีบัญชาปราศรัย
แก่ราชนิกุลขุนนางไป	เบิกบานพระทัยภูมี
/*495ครั้นเสร็จสมควรเวลา	พระราชาหับบัญชรชัยศรี
เสด็จเข้ายังปราสาทมณี	มนตรีก็ชวนกันออกมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สามองค์ทรงสวัสดิ์นาถา
ชวนกันเสด็จออกมา	ขึ้นทรงอาชาทันใด
ฝ่ายกุดาวิราหยาธิบดี	ก็พามาติกาหรังที่อาศัย
ครั้นถึงจึ่งลงจากมโนมัย	กุมกรกันดำเนินไคลคลา
ขึ้นมาบนตำหนักทันที	จรลีมายังอาสน์เลขา
พระเสสรวลสำรวลเจรจา	ปรีดาผาสุกสนุกใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	เหล่าระเด่นบุตรีศรีใส
แต่ละองค์บรรจงวิไล	มาอยู่งานคลานใช้พระภูบาล
ครั้นเห็นสมควรจวนเกลา	ให้ยกเครื่องโภชนาอาหาร
พระพี่เลี้ยงเข้าใช้หมอบกราน	เหล่าธิดาเยาวมาลย์ก็หลีกไป
มาให้ใกล้องค์พระทรงศักดิ์	หมอบเรียงเคียงพักตร์อยู่ไสว
คอยเฝ้าสามองค์พระภูวไนย	นางมิได้กินแหนงแคลงวิญญา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
เชิญระเด่นศิริกันผู้ศักดา	กับองค์อนุชาชาญชัย
ให้เสวยโภชนากระยาหาร	ชื่นชมเบิกบานแจ่มใส
ก็เสวยด้วยกันทันใด	เจรจาปราศรัยกันไปมา
ฝ่ายองค์ระเด่นศิริกัน	ยิ้มยวนคมสันหนักหนา
/*496ขวยเขินสะเทิ้นวิญญา	อายเหล่าธิดานารี
ให้มีจิตปฏิพัทธ์ประหวัดไป	ในอุหลันหยามารศรี
ฝืนสติเจรจาพาที	สมประดีไม่มีกับกายา
กลัวว่ามิสาจะแจ้งใจ	พระขืนขมอารมณ์ไว้หนักหนา
ครั้นเสร็จเสวยโภชนา	แสร้งเสเจรจาพาที
จึ่งหยิบเอาซอมาประสานสาย	ลอบชายเนตรดูสาวศรี
แล้วร่ายประสานนิ้วดนตรี	ให้มิสาหยังส่าหรีชาญชัย
ตีทับขับเป็นลำนำมา	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
ก็ทรงกระจับปี่ทันใด	ประสานให้เข้าทำนองกัน
แต่ทำลำนำโอดครวญ	โหยหวนไพเราะดั่งเพลงสวรรค์
สามพระองค์เล่นอยู่ด้วยกัน	จนเวลาสายัณห์ราตรี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
เห็นสุริยงอัสดงลับคีรี	พระจึ่งมีพจนารถมาทันใด
เชิญอยู่เถิดสหายทั้งสองรา	ข้าจะลาไปวังที่อาศัย
แล้วหวาดหวั่นหันหวนด้วยอาลัย	ชายชำเลืองเนตรไปข้างกัลยา
เพลิงราคร้อนรุ่มสุมอก	พระยกย่างพลางคิดถวิลหา
นาดนวยอ่อนระทวยทั้งกายา	มาขึ้นหลังอาชาตะลึงไป
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	จรลีมาตำหนักอาศัย
ตรงเข้าไปยังที่บรรทมใน	ทอดถอนฤทัยคะนึงนาง
เอนองค์ลงกับที่ไสยาสน์	ดั่งชีวาตม์จะสิ้นสังขาร
ทำไฉนจะได้กัลยา	มาแนบข้างให้ชื่นชูใจ
/*497ใครหนอจะช่วยพามา	ให้ร่วมเรียงไสยาพิสมัย
ความรักมารึงตรึงใจ	จนลืมคำที่ให้สัญญากัน
ด้วยพระองค์ยังไม่เคยพบสตรี	พึ่งรุ่นแรกฤดีหุนหัน
ธรรมดาที่ขัดวิญญากัน	ตามประเพณีนั้นไม่แจ้งใจ
กำลังหลงก็จะจงแต่สิ่งสวาท	จะคิดชีวาตม์ก็หาไม่
แน่นอนร้อนอกโศกาลัย	มิได้เป็นสรงเสวยนิทรา
จนบุหลันส่องสว่างคัคนานต์	พระภูบาลยิ่งคิดถวิลหา
แสงจันทร์เหมือนผิวพักตรา	พี่ทัศนาสบพักตร์เพียงจับใจ
โอ้เจ้าเยาวยอดนารี	ยังจะแจ้งฤาว่าพี่นี้พิสมัย
พระหลงคว้าหาโฉมอรไท	มิได้เป็นสติสมประดี
แล้วหวนคิดลำลำจะบทจร	ไปหานางสายสมรมารศรี
ถึงกุดาวิราหยาธิบดี	จะขับไล่ฆ่าตีก็ตามใจ
จะขอเห็นพักตราเจ้าทรามชม	ให้สว่างอารมณ์ที่หม่นไหม้
แล้วคิดระงับดับใจ	พระมิได้หลับใหลในราตรี
จนอรุณเรืองรองส่องแสง	แจ่มแจ้งจำรัสรัศมี
พระจึ่งค่อยได้สติสมประดี	เสด็จจากที่ศรีไสยา
มาเข้าที่ชำระสระสรง	พระโฉมยงแต่งองค์โอ่อ่า
จะไปหาสหายร่วมวิญญา	จะได้เห็นพักตราเจ้ายาใจ
คิดแล้วก็เสด็จไคลคลา	ลงจากตำหนักที่อาศัย
มาทรงมิ่งม้าอาชาไนย	ก็เร่งรีบคลาไคลทันที
แล้วคิดละอายวิญญา	ทำไปหามิสาหยังส่าหรี
แกล้งเสด้วยเล่ห์พระภูมี	หวังมิให้ใครสงกา
/*498ถึงจึงลงจากมโนมัย	ก็ขึ้นไปบนตำหนักเลขา
ฝ่ายมิสาหยังส่าหรีผู้ศักดา	ก็เชิญให้มานั่งยังที่ควร
สององค์เจรจาปราศรัยกัน	ทอดสนิทติดพันเกษมสรวล
สัพยอกหยอกเย้ายียวน	พระหวนคิดถึงองค์อรไท
จึ่งชวนมิสาหยังส่าหรี	ไปบ้านองค์กุดาศรีใส
จะได้เล่นเจรจาสำราญใจ	ว่าพลางเคลื่อนองค์จะไคลคลา
ฝ่ายมิสาหยังส่าหรียึดเพลาไว้	สหายอย่าเพ่อไปจงฟังข้า
เชิญอยู่เสวยโภชนา	แล้วจึ่งจะพากันจรลี
ว่าแล้วให้ยกเครื่องมา	เหล่าธิดาแน่งน้อยมีศรี
ออกมาคอยใช้พระภูมี	ตั้งแต่งตามที่ทั้งสององค์
ฝ่ายระเด่นศิริกันโฉมตรู	ชายดูแล้วคิดพิศวง
นึกในว่าสหายทั้งสององค์	มีเมียบรรจงวิลาวัณย์
แต่ล้วนหน่อกษัตริย์ขัตติยา	รูปโฉมโสภาเฉิดฉัน
ให้มีจิตปฏิพัทธ์ผูกพัน	แต่ไม่เท่าอุหลันหยานารี
แต่ดรุณยังไม่รุ่นดรุณา	กิริยามิได้เกษมศรี
แต่ภัสดายังมิได้สมนารี	ด้วยเทวียุพเยาว์เบาความนัก
ฯ ๔๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีมีศักดิ์
เชิญระเด่นศิริกันสหายรัก	ให้ผินพักตร์มาเสวยโภชนา
ฝ่ายระเด่นศิริกันเรืองฤทธิ์	ครั้นได้คิดก็สะเทิ้นเมินหน้า
จึ่งแย้มสรวลเสชวนจำนรรจา	ก็เสวยโภชนาทันที
สององค์เสวยด้วยกัน	ยิ้มยวนสรวลสันต์เกษมศรี
/*499เหล่าองค์ธิดานารี	ก็หมอบเฝ้าภูมีพร้อมพักตรา
ครั้นเสวยเสร็จแล้วทั้งสององค์	ฝูงอนงค์แน่งน้อยเสน่หา
จึ่งยกเครื่องเนื่องตามกันออกมา	แล้วหมอบเรียงเคียงหน้าเฝ้าภูมี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโฉมศรี
หวนคิดถึงองค์เทวี	จึงชวนมิสาหยังส่าหรีชัยชาญ
มาจะไปวังกุดาวิราหยา	จะเล่นให้ผาสุกเกษมศานต์
แต่สององค์สนทนาไม่สำราญ	ว่าแล้วภูบาลก็ไคลคลา
กุมกรกันมาทั้งสององค์	จรลีลงจากเคหา
พระดำเนินด้วยบาทยาตรา	มาวังกุดาวิราหยาทันที
ครั้นถึงจึ่งเสด็จขึ้นไป	ชื่นชมภิรมย์ใจทั้งสองศรี
ฝ่ายกุดาวิราหยาผู้ฤทธี	เชิญให้นั่งยังที่ทั้งสองรา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
ขึ้นไปบนอาสน์อันรจนา	ชำเลืองเนตรชายหาอรไท
ครั้นสบพักตร์พยักยิ้มพราย	แล้วธิบายมิให้ใครสงสัย
ทำสรวลเสด้วยเล่ห์กลใน	จึ่งปราศรัยสหายร่วมวิญญา
แต่ไปจากเจ้าวานนี้	ให้มีจิตคิดถึงคะนึงหา
เคยเล่นด้วยกันสามรา	มีความผาสุกเปรมปรีดิ์
ครั้นเช้าก็รีบไคลคลา	มายังมิสาหยังส่าหรี
สองคนสนทนาไม่สู้ดี	จึ่งพากันจรลีมา
ฯ ๘ คำ
/*500๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังถ้อยคำที่กล่าวมา	จึ่งมีวาจาไปทันใด
ฝ่ายข้าก็คิดถึงหนักหนา	จะได้นิทราหลับก็หาไม่
คิดอยู่ว่าจะใคร่จู่ไป	แต่เห็นคลาไคลมาก็ยินดี
ว่าพลางก็ทางสำรวล	แย้มสรวลสัพยอกเกษมศรี
สนทนาผาสุกเปรมปรีดิ์	เสียดสีเหน็บแนมกันไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
เสสรวลสำรวลเล่นเจรจา	เสน่หามารึงตรึงทรวง
ครั้นชายเนตรสบพักตร์นางทีไร	ทวีความพิสมัยใหญ่หลวง
เพลิงมาร้อนรุมสุมทรวง	ดั่งดวงจิตจะขาดจากกายา
อันความมานะแลความอาย	ก็เสื่อมหายด้วยความเสน่หา
สุดที่จะทนรักนางกัลยา	จึงเทียบเทียมกล่าวถ้อยวาที
ดูกรสองสหายร่วมชีวัน	เรารักกันคุ้มชีพทั้งสามศรี
ถ้าขุกเหตุเพทภัยสิ่งใดมี	อย่าเสียอาลัยไมตรีกัน
ถ้าสององค์จะประสงค์สิ่งใด	เว้นไว้แต่ดาวในสวรรค์
เพียงสุธาจะหามาให้กัน	แต่สองเจ้านั้นเรายังไม่เห็นใจ
ถ้าว่าเมตตากรุณาจริง	ที่สิ่งรักเราขอก็จะให้
ถ้าอวยตามประสงค์ที่จงไว้	เราจึ่งจะเห็นใจว่าเมตตา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
ทั้งมิสาหยังส่าหรีอนุชา	แจ้งในกิริยาประจักษ์ใจ
/*501แต่ทำเป็นไม่รู้เท่าทัน	จึ่งเกียดกันผันแปรแก้ไข
เจ้าเป็นเอกองค์โอรสยศไกร	จะขัดสนสิ่งไรจึ่งเจรจา
อันฝ่ายข้าทั้งสองนี้ปองรัก	จึ่งสามิภักดิ์เข้ามาเป็นข้า
แก่พระองค์ผู้ทรงนครา	เจ้าก็เป็นบุตราพระภูวไนย
ข้าก็หมายจะฝากกายฝากชีวิต	จึ่งปลงจิตสนิทพิสมัย
ถึงเพียงนี้แล้วยังไม่เห็นใจ	เจ้าจะขอสิ่งไรจงบอกมา
ฝ่ายข้างระเด่นศิริกัน	ก็อัดอั้นตันอกอยู่หนักหนา
สุดที่จะออกโอษฐ์จำนรรจา	คิดอายธิดานารี
เกลือกนางจะไม่อาลัย	ด้วยมิได้พบคำนางสาวศรี
จึงแกล้งกล่าวเป็นอรรถวาที	เราจะขอไก่ชนที่ชอบใจ
ของเจ้ามีอยู่อกนิษฐ์	จงปลงปลิดบากบั่นออกมาให้
แต่ตัวเดียวที่เราชอบใจ	จึ่งจะเห็นฤทัยที่รักกัน
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงลักษณ์เฉิดฉัน
ได้ฟังระเด่นศิริกัน	ให้พักตรากันแล้วยิ้มพราย
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงทั้งสิ้น	บรรดานั่งได้ยินทั้งหลาย
จงไปหาไก่มาจงมากมาย	จะถวายให้ชอบวิญญา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
ชวนกันผายผันลงมา	ก็ค้นคว้าเลือกหาไก่ชน
ที่ได้ตัวก็พาขึ้นไป	ที่ไล่สะพัดจับอยู่สับสน
จึ่งไปถวายพระภูวดล	ว่าได้ไก่ชนมาแล้วพระราชา
ฯ ๔ คำ
/*502๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
กับมิสาหยังส่าหรีอนุชา	รับเอาไก่มาทันที
ส่งให้ระเด่นศิริกัน	แล้วยิ้มยวนสรวลสันต์เกษมศรี
จึ่งกล่าวมธุรสวาที	ว่าไก่นี้เป็นที่ชอบวิญญา
ของรักข้าสามิภักดิ์ให้	จงเล็งเห็นใจไปวันหน้า
อย่าได้แหนงแคลงจิตคิดฉันทา	จงคิดวาจาที่รักกัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์พระโอรสเฉิดฉัน
ได้ฟังถ้อยคำทั้งสองนั้น	เห็นสุดที่จะผ่อนผันด้วยปัญญา
หนักอกดั่งยกเนินไศล	ด้วยอาลัยในคำนั้นหนักหนา
แต่ความรักมาสลักในอุรา	ดั่งกายาจะทรุดทำลายลง
ครั้นชายเนตรสบเนตรนางทีไร	ให้มีความพิสมัยใหลหลง
อันระเด่นศิริกันโฉมยง	แสร้งดำรงฝืนวาที
ที่สององค์ว่าจะรักเรา	ข้าก็เห็นใจเจ้าทั้งสองศรี
แต่ว่าบรรดาไก่ที่ให้นี้	ตัวดีแล้วฤาประการใด
ข้าจะขอประจญลองชนดู	ให้รู้ว่าดีร้ายเป็นไฉน
จึ่งเอาไก่เข้าประจัญทันใด	จะพาใจให้หายที่รำคาญ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ทั้งพี่เลี้ยงกิดาหยันก็เบิกบาน	จึ่งคลานมาพร้อมกันทันใด
เข้านั่งห้อมล้อมวงเวียน	ทำทีเป็นสนามสังเวียนไก่
ประสันตาผู้ปรีชาไว	ทำใส่ไคล้ชวนเล่นเจรจา
/*503จึ่งตบมือต่อรองแก่เพื่อนกัน	ว่าจะให้สามทรงธรรม์หรรษา
ด้วยแจ้งใจว่ามิใช่หาอื่นมา	ไม่ควรที่คะเคืองวิญญากัน
ครั้นไก่เข้าปะทะประกัน	ประสันตาวาทีให้สรวลสันต์
หวังให้ระเด่นศิริกัน	ค่อยบรรเทาเร่าร้อนอาวรณ์ใจ
สององค์สำรวลสรวลสันต์	ฝ่ายระเด่นศิริกันค่อยแจ่มใส
จึ่งยิ้มเยื้อนเอื้อนกล่าววาจาไป	แก่สององค์ทรงชัยทันที
ไก่ที่จงใจมาให้ข้า	ก็อัปรามิได้ชัยศรี
จำจะขอเปลี่ยนใหม่ที่ตัวดี	ถ้าปรานีจงให้ดั่งจินดา
ฝ่ายมิสาหยังส่าหรีก็ตอบไป	เจ้าแหนงไก่มีอยู่หนักหนา
จึ่งสั่งให้เอาไก่นั้นเข้ามา	พระพี่เลี้ยงอุ้มพามาฉับพลัน
พระรับมาส่งให้สหายรัก	ตามแต่เจ้าจักเลือกสรร
ไก่มีอยู่มากครามครัน	จึ่งสรรเอาให้ชอบวิญญา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
สำคัญว่าสององค์ไม่สงกา	จึ่งเลือกเอาไก่มาทันที
แล้วยิ้มสรวลทำชวนชนพนัน	เอาไก่เข้าประกันทั้งสองศรี
ครั้นไก่เข้าประจญชนตี	จึ่งพาทีว่าพนันภรรยา
ถ้าแม้นว่าไก่ข้าแพ้ไก่เจ้า	สององค์จงเลือกเอาตามปรารถนา
ถ้าไก่สองสหายอัปรา	กัลยาไม่พ้นมือเรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาโฉมเฉลา
ทั้งมิสาหยังยุพเยาว์	จึ่งห้ามว่าสหายเจ้าอย่าเจรจา
/*504ข้าไม่เคยประชันพนันเมีย	ถึงจะเสียก็ไม่เสียเสน่หา
ถึงจะได้ก็ไม่ใฝ่เจตนา	ด้วยตัวเจ้ากับข้าสิรักกัน
ไม่ควรจะมาเล่นเช่นนี้	จะเป็นที่รังเกียจเดียดฉันท์
ชนเปล่าเถิดอย่าเอาสินพนัน	ก็ชวนกันสรวลสันต์ขึ้นทันใด
ทั้งพวกพี่เลี้ยงกิดาหยัน	ก็โห่เร้าสนั่นหวั่นไหว
ไก่ศิริกันก็ตกใจ	หนีชนไปจากสังเวียนคน
องค์พระโอรสเรืองฤทธิ์	ละอายจิตคิดแค้นขัดสน
นึกในใจว่าไก่กูชนทน	ไฉนมาจุลาจลอัปรา
ครั้นแพ้จะแก้มือใหม่	ก็เห็นไม่สำเร็จปรารถนา
จึ่งแสร้งสรวลชวนทำจำนรรจา	เมื่อโห่ให้ไก่ข้าตกใจ
ไก่ข้าเคยชนะชนทน	มาตื่นคนเพราะโห่หวั่นไหว
จะนับแพ้ชนะไม่เต็มใจ	จะแก้มือใหม่ให้หายแคลง
สององค์จึ่งมีวาจา	ตามแต่วิญญาข้าไม่แหนง
จึ่งแก้หน้าสงสัยให้แคลง	ที่โห่ร้องเป็นตำแหน่งธรรมดา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระเด่นศิริกันโอรสา
ดำรงจิตฝืนเล่นเจรจา	ก็พอจวนเวลาสายัณห์
ครั้นจะช้านักก็มิได้	จะลาไปฤทัยก็หวาดหวั่น
ด้วยความรักในสุดาวิลาวัณย์	ไม่รู้ที่จะผ่อนผันฉันใดดี
แต่ถอยหน้าถอยหลังยั้งคิด	ให้ร้อนรุมกลุ้มจิตพระโฉมศรี
จำเป็นขืนข่มสมประดี	จึ่งพาทีว่าข้าจะขอลา
ว่าพลางเคลื่อนองค์ลงจากอาสน์	ชายชำเลืองดูนาฏขนิษฐา
/*505ความรักเหมือนจะชักชวนมา	พระยาตราองค์อ่อนละไมไป
จึ่งมาทรงมิ่งม้าพาชี	ตรงมาติกาหรังที่อาศัย
ถึงจึ่งเข้าที่บรรทมใน	พระครวญคร่ำร่ำไรไปมา
โอ้เจ้าสายสุดที่รักของเรียมเอ๋ย	ไฉนเลยจะได้สมปรารถนา
สุดที่จะออกโอษฐ์จำนรรจา	สุดปัญญาที่จะทำประการใด
ถ้าดวงสวาทเจ้ามีราชสามี	จะละมิ่งมารศรีอย่าสงสัย
ถึงชีวิตพี่จะม้วยบรรลัย	พี่ไม่เสียดายแก่ชีวา
ทำไฉนพี่จะพบปากนาง	ให้สว่างอารมณ์ที่ทุกขา
จะขอแจ้งแห่งจิตวนิดา	ยังจะเมตตาฤาประการใด
ก็เป็นกรรมมิได้พบคำกัน	สุดที่จะกลั้นความรักได้
ทำไฉนสายสมรอรไท	จะล่วงเห็นใจพี่ทรมา
ขอเทเวศโปรดเกศช่วยนำสาร	ไปแจ้งการว่าพี่นี้แสนเหน่หา
จงนำเอามิตรจิตของสุดา	มาแจ้งให้พี่ยาสว่างร้อน
ไม่เป็นสรงเสวยนิทรา	แต่โศกาอยู่กับที่ปัจถรณ์
สุดทุกข์สุดทนทุรนร้อน	พระภูธรไม่เป็นสมประดี
ครั้นพระสุริยงพุ่งพ้นพระเมรุมาศ	พระไคลคลาจากอาสน์อันเรืองศรี
สั่งให้ผูกมิ่งม้าพาชี	แล้วจรลีมาสรงคงคา
ทรงสำอางอวลอบตระหลบกลิ่น	พระภูมินทร์จึ่งผลัดพระกูษา
ทรงซ่าโบะแล้วเสด็จไคลคลา	มาทรงอาชาทันใด
เสด็จมาเฝ้าองค์พระบิดร	ยังหน้ามุขบัญชรแสงใส
พร้อมหมู่มาตยาเสนาใน	ก็เข้าไปให้ใกล้พระบิตุรงค์
ฝ่ายท้าวกาหลังภูบาล	ออกตรีมุขพิมานสูงระหง
/*506
ฝ่ายระเด่นศิริกันโฉมยง	ก็ตรงเข้ากราบบาทพระบิดา
ทรงกันแสงพลางวิงวอน	พระบิดรได้โปรดเกศา
อันชีวิตของลูกจะมรณา	พระบิดาช่วยเอาชีวาไว้
สุดคิดลูกจะทนทรมาน	สุดจิตที่จะทานความรักได้
แม้นพระองค์มิโปรดครั้งนี้ไซร้	ที่ไหนลูกจะได้รองบทมาลย์
ฯ ๓๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพได้ฟังก็สงสาร
ด้วยพระองค์ยังไม่แจ้งเหตุการณ์	จึ่งกล่าวพจมานถามมา
ดูกรลูกรักสายใจ	ไปรักใคร่นางไหนให้เร่งว่า
ถึงจะเป็นหน่อกษัตริย์ขัตติยา	บิดาจะหาให้ดั่งใจคิด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันบรรเทาจิต
สำคัญว่าจะสมอารมณ์คิด	จึ่งกราบทูลทรงฤทธิ์มาทันที
ว่าเมียกุดาวิราหยา	ทรงโฉมโสภามีศรี
นางกษัตริย์มาต่างบูรี	พระภูมีจงขอให้ลูกยา
ถ้าลูกได้สมชมชิด	เห็นว่าชีวิตไม่สังขาร์
แม้มิได้นวลนางกัลยา	ชีวาลูกจะม้วยบรรลัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังครั้นแจ้งแถลงไข
เร่งกริ้วโกรธพิโรธฤาทัย	กระทืบบาทตวาดไปทันที
เหม่อ้ายศิริกันกุมารา	ช่างด้านหน้าเจรจาไม่บัดสี
ความชั่วทรลักษณ์อัปรีย์	มาพาทีวิงวอนโศกา
/*507ให้กูขอเมียเขามาให้มัน	มึงคิดขยันเป็นหนักหนา
เขาเป็นแขกเมืองเข้ามา	เสน่หาเมียเขาช่างไม่อาย
บรรดานางกษัตริย์ทั้งธรณี	ไม่มีแล้วฤามามุ่งหมาย
อ้ายลูกอุบาทว์แสนร้าย	ทำให้ขายหน้ากูผู้บิดร
มึงคิดเองฤามึงฟังคำ	ใครพูดจาแนะนำสั่งสอน
กูจะตัดหัวเสียบไว้ให้ม้วยมรณ์	ตรัสแล้วก็หับบัญชรชัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ศิริกันพ่างเพียงเลือดตาไหล
ทั้งอายทั้งแค้นแน่นฤทัย	ก็เร่งรีบคลาไคลออกมา
จึ่งเสด็จขึ้นทรงพาชี	พระภูมีเศร้าโทมนัสสา
ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	ยาตราเข้าที่บรรทมใน
ทอดองค์ลงในปัจถรณ์	สองกรค่อนทรวงกันแสงไห้
โอ้ว่าตัวกูจะอยู่ไย	จะกลั้นใจให้ม้วยชีวี
ด้วยความอัประมาณหนักหนา	ไม่ขอเห็นพักตราทั้งสองศรี
จะระกำช้ำจิตทุกราตรี	น่าที่ฝูงคนจะนินทา
ด้วยพระบิตุรงค์ทรงพระโกรธ	ติโทษด่าทอเป็นหนักหนา
ต่อหน้าปันจุเหร็จทั้งสองรา	จะเอาหน้าไปไว้ที่แห่งใด
ถึงจะอยู่ยืนยงคงชีวิต	จะให้ชมสมคิดก็หาไม่
น่าที่จะทรมานรำคาญใจ	จะอยู่ไยให้ได้เวทนา
ไม่สรงเสวยกระยาหาร	พระภูบาลเศร้าโทมนัสสา
ไม่ขึ้นเฝ้าบิตุเรศมารดา	กายาซีดผอมด้วยตรอมใจ
ฯ ๑๔ คำ
/*508๏ บัดนั้น	ลำบุสุหรงพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกาลัย	ตกใจไม่เป็นสมประดี
จึ่งรีบเข้าไปมิได้ช้า	ทูลถามกิจจาพระโฉมศรี
เป็นไฉนมาทรงโศกี	พระจงเล่าคดีให้ข้าฟัง
ฯ ๔ คำ
๏ ฝ่ายระเด่นศิริกันชัยชาญ	แต่เดือดดาลกลัดกลุ้มคลุ้มคลั่ง
ครั้นพี่เลี้ยงทูลถามมาหลายครั้ง	เสด็จนั่งขึ้นแล้วก็โศกา
จึงตรัสว่ากับพี่ลำบุสุหรง	น้องจะปลงชีวังสังขาร์
พี่ค่อยอยู่เถิดน้องจะขอลา	จะไม่ได้เห็นหน้ากันสืบไป
ด้วยพระบิตุรงค์ทรงพระโกรธ	ติโทษด่าทอเป็นข้อใหญ่
ต่อหน้าปันจุเหร็จชาญชัย	น้องได้อัประมาณเป็นสุดคิด
ถึงพระองค์มิทรงพระเมตตา	จะคิดว่าสืบสายโลหิต
พลาดพลั้งก็จะยับยั้งคิด	ชอบผิดก็จะค่อยสั่งสอนกัน
นี่ท่านไม่คิดหน้าว่าเป็นลูก	มาพันผูกชิงชังหุนหัน
ร่ำด่ากลางธารกำนัล	แล้งจะล้างชีวันให้วายชนม์
ข้อผิดเบาความแต่เท่านี้	พระภูมีกริ้วโกรธโกลาหล
เพราะท่านรักปันจุเหร็จทั้งสองคน	ลูกตนท่านไม่ไยดี
ด้วยเขามีศักดาวราฤทธิ์	ท้าวคิดจะให้ครองกรุงศรี
อันตัวข้าฤทธาก็ไม่มี	จะอยู่ในธานีของท่านไย
น้องคิดจะสัญจรนอนป่า	ให้มอดม้วยชีวาตักษัย
ไม่ขอเห็นพักตราชาวเวียงชัย	ไม่ขออยู่ให้ได้อัประมาณ
ฯ ๑๖ คำ
/*509๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงได้ฟังก็สงสาร
น้อยจิตคิดแค้นเดือดดาล	จึงกราบทูลภูบาลมาทันที
เมื่อท่านไม่เมตตาอาลัย	จะอยู่ไยให้อายชาวกรุงศรี
จ้าวข้าจะพากันจรลี	ถ้าบุญมีก็จะได้กลับมาพารา
พระองค์อย่าโศกสร้อยละห้อยจิต	ดำริคิดให้สมปรารถนา
ทำไมกับปันดุเหร็จทั้งสองรา	ถ้าร่ำเรียนวิชาได้ง่ายดาย
จะสะกดจับตัวมาฆ่าเสีย	ฝ่ายเมียก็จะสมอารมณ์หมาย
จงเที่ยวหานักสิทธิ์อันเพริศพราย	ดีร้ายก็จะสมดั่งจินดา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ศิริกันได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
ด้วยกำลังรักองค์กัลยา	ให้มืดมัวโมหาไม่หยุดคิด
ผลที่จะถึงแก่บรรลัย	มาดลใจให้ทำสิ่งที่ผิด
องค์ระเด่นศิริกันเรืองฤทธิ์	ลืมคิดถึงคุณพระบิตุรงค์
ด้วยความแค้นความอายเป็นพ้นไป	ทั้งกำลังพิสมัยใหลหลง
มิได้คิดชีวิตจะปลดปลง	ครั้นลำบุสุหรงว่าก็อวยตาม
จึ่งกำชับความลับที่คิดไว้	พี่อย่าเล่าให้ใครรู้ถึงสาม
เราเร่งคิดปิดงำอำความ	น้องจะตามพี่ยาทุกสิ่งไป
พรุ่งนี้จะเข้าไปทูลลา	ล่าไล่มฤคาในป่าใหญ่
จะเที่ยวหาอาจารย์อันชาญชัย	ให้ได้สำเร็จดั่งจำนง
พี่สั่งให้เตรียมอาชาไว้	ว่าตัวน้องจะไปเล่นไพรระหง
สั่งแล้วจึ่งพระโฉมยง	ลีลามาสรงวารี
ครั้นแล้วเสวยโภชนา	ค่อยบรรเทาโศกาหมองศรี
/*510ฝ่ายพระพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ก็เร่งรีบจรลีออกมา
จึ่งสั่งพวกพี่เลี้ยงกิดาหยัน	จงชวนกันเตรียมไว้ให้พร้อมหน้า
จะเสด็จไปประพาสพนาวา	แล้วมาสั่งให้เตรียมอาชาไนย
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันครั้นแจ้งแถลงไข
ชวนกันชื่นชมภิรมย์ใจ	ก็เร่งไปตระเตรียมอินทรีย์
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ครั้นค่ำสนธยาราตรี	พระเสด็จเข้าที่บรรทมใน
นิ่งนึกตรึกที่จะไคลคลา	จนเวลาจะใกล้ประจุสมัย
จึ่งค่อยหลับสนิทนิทราใน	จนสุริย์ใสเรืองรองล่องเมฆา
จึ่งเสด็จมาชำระสระสรง	พระแต่งองค์ทรงเครื่องจะไปป่า
เหน็บกริชอันเรืองฤทธา	เข้าไปทูลลาพระชนนี
ครั้นถึงจึงกราบลงกับบาทบงสุ์	พระมารดาเจ้าจงโปรดเกศี
ลูกจะลาไปเล่นพนาลี	ล่าไล่มฤคีให้สำราญ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ลิกูผู้ยอดสงสาร
นางมิได้แจ้งใจในเหตุการณ์	จึ่งกล่าวพจมานมาทันใด
ลูกรักจะไปเล่นพนาวา	ก็ตามแต่ปัญญาอัชฌาสัย
เวลาเย็นจงกลับมาเวียงชัย	อย่าไปให้เนิ่นช้าหลายราตรี
ฯ ๔ คำ
/*511๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
รับคำองค์พระชนนี	แล้วลาจรลีออกมา
จึ่งเร่งรีบดำเนินคลาไคล	มายังพระโรงชัยฝ่ายหน้า
ถึงจึ่งก้มเกล้าวันทา	องค์พระบิดาทันที
แล้วจึงทูลองค์พระบิตุราช	ลูกจะลาไปประพาสพนาศรี
ทูลแล้วก็ถวายอัญชุลี	ภูมีก็คลานออกไป
พระจึ่งขึ้นทรงอาชา	เร่งรีบไคลคลาไม่ช้าได้
พี่เลี้ยงกิดาหยันก็ตามไป	ออกจากทวารชัยธานี
พระเร่งควบขับอาชา	ก็มาถึงยังอรัญวาพนาศรี
ลำบุสุหรงผู้ภักดี	ขี่พาชีเคียงม้าพระองค์ไป
แล้วเหล่าพวกพลกิดาหยัน	ก็ขี่ม้าดากันมาไสว
ชวนกันรื่นเริงบันเทิงใจ	ชมวิหคนกไม้นานา
องค์ระเด่นศิริกันเรืองฤทธิ์	ไม่จงจิตชมไม้ปักษา
แต่เที่ยวไปตามในอรัญวา	แสวงหานักสิทธิ์อันเชี่ยวชาญ
พระมิได้กลับคืนเข้าเวียงชัย	แต่รอนแรมอยู่ในไพรสาณฑ์
ตั้งประทบยับยั้งอยู่ริมธาร	น้ำท่าผลาหารก็มากมี
ครั้นเช้าเสด็จเข้าพนาวา	ไปเที่ยวเสาะแสวงหาพระฤาษี
กับลำบุสุหรงผู้ภักดี	นอกนี้พระมิให้ไคลคลา
แต่เลี้ยวลัดดัดดั้นพนาศรี	จนมาพบคีรีภูผา
พระโฉมยงลงจากอาชา	ชวนพี่เลี้ยงไคลคลาขึ้นไป
พอแลเห็นองค์พระมุนี	ร่ายเวทอาหุดีคัมภีร์ไสย
พระจึ่งก้มกรานคลานเข้าไป	ให้ใกล้แล้วถวายอภิวันทน์
ฯ ๒๒ คำ
/*512๏ เมื่อนั้น	พระดาบสทรงพรตอันเข้มขัน
เหลือบเห็นบ่าวน้อยวิลาวัณย์	พระจึ่งมีบัญชาถามไป
ดูกรกุมารโฉมศรี	ซึ่งมานี้มีกิจเป็นไฉน
เจ้าอยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองใด	ทำไมจึ่งมาหาเรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ศิริกันประนมก้มเกล้า
จึ่งทำพินอบหมอบเทา	จึ่งบอกพระอาจารย์เจ้ามาทันที
ข้าชื่อระเด่นศิริกัน	อยู่เขตขัณฑ์กาหลังกรุงศรี
เป็นบุตรพระผู้ผ่านธานี	ท่านไม่มีเมตตาอาลัย
เฝ้าด่าทอเป็นข้อหยาบช้า	กลางหมู่เสนาน้อยใหญ่
เพราะได้สองปันจุเหร็จเข้ามาไว้	พระมีความพิสมัยในสองรา
หลานผู้เป็นบุตรในอุทร	ท่านตัดรอนชิงชังไม่ดูหน้า
เหตุเพราะไม่มีฤทธา	พระบิดาจึ่งไม่ดูดี
หลานนี้จึ่งสัญจรมา	หวังจะพึ่งบาทาบทศรี
มาพบสบสมก็ยินดี	พระมุนีจงได้เมตตา
จะขอเรียนเอามนต์อันวิเศษ	สะกดสะดมบังเนตรล่องเวหา
จะแก้แค้นปันจุเหร็จทั้งสองรา	พระอัยกาจงโปรดปรานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์สังปะลิเหงะฤาษี
ได้ฟังศิริกันพาที	พระมุนีตรึกไตรไปในญาน
เห็นถ้อยคำที่ร่ำกล่าวมา	เป็นมุสาพยาบาทปองผลาญ
อันสองปันจุเหร็จชัยชาญ	ก็วงศ์วานมิใช่หาอื่นไกล
/*513ข้อซึ่งศิริกันดำริคิด	ก็ถึงพรหมลิขิตจะตักษัย
ผลกรรมนำมาให้เป็นไป	ถึงจะห้ามที่ไหนจะฟังกัน
เผอิญให้คิดร้ายต่อบิดา	เพราะชีวาจะถึงแก่อาสัญ
จะมีสตรีเป็นพงศ์พันธุ์	มาสังหารชีวันให้วายชนม์
ครั้นจะบอกเวทให้ก็ใช่ที่	ผิดกิจฤาษีในไพรสณฑ์
ครั้นจะช่วยชีวิตไว้ก็สุดทน	ด้วยเหตุผลถึงที่มรณา
คิดแล้วพระอาจารย์ชาญชัย	จึงแนะให้ตามความปรารถนา
ว่าดูกรศิริกันกุมารา	จงไปยืนหลับตาที่กลางดง
ได้ครบเจ็ดทิวาราตรี	เห็นทีจะได้ดั่งประสงค์
จะร้อนอาสน์เทวัญอันฤทธิรงค์	จะลงมาช่วยให้ดั่งใจคิด
อันอัยกาจะบอกมนต์ให้เจ้า	ก็เห็นสุดปัญญาเราผู้นักสิทธิ์
ด้วยตัวเจ้าเป็นคนมืดมิด	เรากลัวจะผิดกิจของเราไป
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ศิริกันบังคมประนมไหว้
รับคำพระอาจารย์ชาญชัย	หลานจะไปทำตามพระอัยกา
แล้วคำรพจบบาทมุนี	มาประนมอัญชุลีเหนือเกศา
พระโฉมยงลาองค์พระสิทธา	แล้วลีลาลงจากคีรี
จึ่งพาพี่เลี้ยงคลาไคล	ไปดูท่าทางในพนาศรี
ครั้นได้ทีชอบกลสงัดดี	พระภูมีเสด็จกลับมาพลับพลา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ให้จัดเครื่องบัตรพลีจะไปป่า
จะบวงสรวงเทวัญอันศักดา	จวนรุ่งสุริยาจะคลาไคล
ฯ ๘ คำ
/*514๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งบังคมไหว้
เร่งมาจัดแจงแต่งไว้	คอยพระภูวไนยจะจรลี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ครั้นเวลาสนธยาราตรี	จึ่งเข้าที่นิทราทันใด
จะพักกายให้หายเหนื่อยมา	พระราชาก็เคลิ้มหลับใหล
จึ่งสุบินนิมิตประหลาดใจ	ว่ายังมีเทพไทองค์หนึ่งมา
ชูแก้ววิเชียรไว้สามดวง	รัศมีโชติช่วงในเวหา
พระเหาะไปฉวยชิงเอาจินดา	มาไว้ในหัตถาพระภูมี
แสงแก้วนั้นอับมัวหมอง	ไม่สอดส่องจำรัสรัศมี
แล้วมีนางอัปสรนารี	ชิงเอามณีจากหัตถ์ไป
ชูไว้กลางนภาอากาศ	รัศมีโอภาสแสงใส
แล้วมีนกอินทรีย์ฤทธิไกร	มาจิกตีภูวไนยตกลงมา
กลิ้งอยู่กับพื้นธรณิน	ตามมาจิกกินเนตรทั้งซ้ายขวา
แล้วเหยียบอกลงไว้กับสุธา	พระผวาตื้นขึ้นไม่สมประดี
ตรึกดูจึงรู้ว่าความฝัน	ให้อัดอั้นตันอกพระโฉมศรี
จึ่งบอกลำบุสุหรงทันที	พระเล่าเหตุที่นิมิตนั้นให้ฟัง
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงตรึกไตรดั่งใจหวัง
ด้วยเวรามาดลกำบัง	ให้คิดโอหังกำเริบไป
ที่ร้ายนั้นเห็นว่าเป็นดี	ผลที่ชีวีจะตักษัย
สำคัญว่าจะสมที่คิดไว้	จึ่งทูลไปด้วยใจปรีดา
/*515ซึ่งพระองค์นิมิตอัศจรรย์	เป็นมหันต์ใหญ่หลวงหนักหนา
อันมณีนั้นได้กับธิดา	เทวาจะนำมาให้ภูวไนย
เห็นพระจะได้ชมสมสนิท	อย่าได้คิดพะวงสงสัย
จะตั้งกรรมทำพิธีอันเรืองชัย	ภูวไนยจะสำเร็จดั่งจินดา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเร่งหรรษา
ความรักในนางกัลยา	สำคัญว่าจะสมอารมณ์คิด
จึ่งตรัสแก่พี่เลี้ยงทันที	ว่านางนี้เป็นที่เจริญจิต
จะเป็นที่สู่สมชมชิด	แต่กุดาวิราหยามาปลิดไป
ด้วยเขาเป็นปันจุเหร็จเรืองเดช	เที่ยวรบรุกทุกนิเวศน้อยใหญ่
เสียเมืองจำเป็นเสียอรไท	เผอิญให้พามาถึงธานี
ให้ตัวน้องไปประสบพบนาง	เพราะบุพเพนิวาสสร้างกับโฉมศรี
เห็นจะได้สมคำพี่ที่พาที	น้องนี้จึ่งนิมิตประหลาดใจ
ด้วยเวรามาดลดวงจิต	จะคิดว่าฝันร้ายก็หาไม่
แต่เคลิ้มหลงด้วยองค์อรไท	หมายว่าจะได้ดั่งจินดา
ครั้นล่วงเข้าประจุสมัยไก่ขัน	ระเด่นศิริกันโอรสา
จึ่งสระสรงทรงเครื่องมุรธา	ขัดสีกายาพระภูวไนย
แล้วทรงโขมพัสตร์ขาวผ่อง	พึงพิศละอองแจ่มใส
ครั้นอรุณรุ่งแสงอโณทัย	พระคลาไคลมาทรงอาชา
เหล่าพวกพี่เลี้ยงกิดาหยัน	ก็ตามมาอรัญราวป่า
ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	ตรัสห้ามมิให้ใครคลาไคล
ไปแต่พี่เลี้ยงลำบุสุหรง	พระย่างเข้าในพงพุ่มไม้ใหญ่
/*516จึ่งบวงสรวงพฤกษ์พระไทร	ข้าวตอกดอกไม้บูชา
แล้วองค์ระเด่นศิริกัน	จึ่งผันพักตร์สู่บูรพทิศา
หลับเนตรประนมหัตถ์ภาวนา	ยืนอยู่กลางป่าพนาลัย
ฝ่ายลำบุสุหรงผู้ภักดี	จึ่งกลับมาพลับพลาที่อาศัย
เร่งตระเตรียมให้พร้อมไว้	ให้ทันในสามราษราตรี
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทพไทอยู่ในพฤกษาศรี
ให้ร้อนอาสน์ดั่งหนึ่งอัคคี	มิได้รู้คดีประการใด
จึ่งเล็งดูด้วยจักษุฌาน	ก็รู้ในอาการไม่สงสัย
ว่าองค์ศิริกันเรืองชัย	มาตั้งกรรมอยู่ในพนาวัน
จะปรารถนาหามนต์อันวิเศษ	จะก่อเหตุล้างวงศ์ให้อาสัญ
พอพระเคราะห์มาจำเพาะประจวบกัน	แต่สามองค์นั้นไม่เป็นอันตราย
จะมีผู้ศักดามาช่วย	ศิริกันนั้นจะม้วยฉิบหาย
พระเคราะห์ขาดฆาตลัคน์จะถึงตาย	ด้วยทุจริตคิดร้ายแก่บิตุรงค์
แม้นว่ามิบอกมนต์ให้เขา	อันเศียรเราก็จะแตกเป็นผุยผง
มาทำพลีกรรมอยู่กลางดง	จำจะลงไปบอกให้ดั่งจินดา
คิดแล้วเทวัญก็บันดาล	เหาะทะยานลอยอยู่ตรงหน้า
แล้วร้องถามไปมิได้ช้า	เจ้าจะปรารถนาสิ่งอันใด
จึ่งมาตั้งกรรมทำพิธี	เรานี้ให้คิดสงสัย
จงเร่งบอกมาให้แจ้งใจ	เราคือเทพไทในชั้นฟ้า
ฯ ๑๔ คำ
/*517๏ เมื่อนั้น	ศิริกันครั้นเห็นก็หรรษา
ประนมกรกราบงามสามลา	แล้วจึ่งแจ้งกิจจามาทันใด
ซึ่งมาทรมานอยู่กลางดง	จะประสงค์เชือกมนต์ให้จงได้
ท่านผู้เทวาสุราลัย	จงอวยให้ข้าดั่งจินดา
ฝ่ายอารักษ์เทวัญอันเรืองฤทธิ์	ก็ประสิทธิ์ให้ดั่งปรารถนา
แล้วเทเวศจึ่งมีวาจา	ดูราระเด่นศิริกัน
ที่จงใจก็จะได้สมคิด	แต่ชีวิตจะม้วยอาสัญ
จะได้ครองเวียงชัยอยู่เจ็ดวัน	นอกนั้นจะถึงแก่ความตาย
ว่าแล้วอารักษ์ผู้เชี่ยวชาญ	ก็อันตรธานสูญหาย
สู่ทิพย์วิมานสำราญกาย	ค่อยเหือดหายความร้อนอาวรณ์ใจ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ศิริกันยินดีจะมีไหน
ครั้นเทวัญบันดาลหายไป	พระกำเริบฤทัยพันทวี
ด้วยโทโสมืดมิดปิดบัง	ทั้งกำลังพิสมัยนางโฉมศรี
ให้กระหยิ่มอิ่มจิตพระภูมี	ไม่คิดถึงชีวีจะมรณา
จับได้เชือกมนต์อันวิเศษ	ทรงเดชออกจากพุ่มพฤกษา
มายังที่ประทับพลับพลา	พระปรีดาชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งปรึกษาพี่เลี้ยงลำบุสุหรง	ว่าเราจะส่งสารไปกรุงใหญ่
ให้พระบิตุเรศเรืองชัย	แต่งเสนาในออกมา
ต่อสู้ให้รู้ฤทธิ์กัน	สององค์จะขันอาสา
ถ้าสองปันจุเหร็จยกออกมา	เราจะมัดมาฆ่าให้วายชนม์
แล้วจะไปรับนางอรไท	มาแสนพิสมัยในไพรสณฑ์
/*518จะทำในธานีมิชอบกล	เกลือกจะเกิดจุลาจลจะเสียการ
พี่ไปหาม้าใช้ชาวพงพี	จะได้นำคดีข่าวสาร
ให้เข้าไปแจ้งแสดงการ	แล้วพระลิขิตสารทันใด
ลำบุสุหรงผู้ปรีชา	ก็เร่งรีบไคลคลาไม่ช้าได้
ไปเที่ยวเกลี้ยกล่อมให้ยอมใจ	ได้พวกชาวไพรมาทันที
จึงตั้งค่ายรายวงเขื่อนขัณฑ์	ตรวจตระเวนป้องกันพระโฉมศรี
แล้วเลือกคนขันขยันดี	จะให้ถือสารศรีไปพารา
จึ่งพาเข้าไปเฝ้าพระทรงศักดิ์	ว่าคนนี้สามิภักดิ์หนักหนา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	โปรดให้ถือสาราไปธานี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
พระชื่นชมโสมนัสยินดี	จึ่งส่งสารศรีให้ทันใด
รับสั่งให้เข้าไปพารา	เอาสารให้เสนาผู้ใหญ่
แล้วเอ็งเร่งกลับออกมาฉับไว	อย่าให้เนิ่นช้าจะเสียการ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ชาวไพรใจหาญ
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	จึ่งรับสารบังคมลาคลาไคล
จึ่งขึ้นยังหลังพาชี	เร่งรีบจรลีเข้ากรุงใหญ่
ครั้นถึงทวารเวียงชัย	ลงจากมโนมัยไคลคลา
แล้วเลี้ยวลอดสอดดูอาการ	พอประสบพบพานยาสา
จึ่งตรงเข้าไปมิได้ช้า	ถึงท่านมหาเสนาใน
/*519ไหว้แล้วแจ้งความตามคดี	จึ่งเอาสารศรีส่งให้
แล้วรีบลีลาคลาไคล	ออกจากเวียงชัยทันที
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาครั้นแจ้งสารศรี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ก็เร่งรีบจรลีเข้ามา
พอพระองค์ผู้ทรงภพไตร	เสด็จออกบัญชรชัยเลขา
ยาสากราบงามสามสา	แล้วถวายสาราพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกาหลังกรุงศรี
รับสารมาอ่านทันที	จะใคร่แจ้งคดีประการใด
ในลักษณราชสารนั้น	ว่าระเด่นศิริกันศรีใส
ให้มาถึงพระองค์ทรงเวียงชัย	จงแต่งเสนาในอันศักดา
ให้ยกไปสู้กันประจัญบาน	จะรู้ว่าใครชาญหาญกล้า
อันข้าศิริกันกุมารา	ชั่วช้าพระไม่ดูดี
พระจึ่งด่ากลางธารกำนัล	ให้อายแก่ปันจุเหร็จทั้งสองศรี
อายทั้งเสนามนตรี	เพราะโง่เง่าไม่มีฤทธิไกร
อันสองปันจุเหร็จชัยชาญ	พระเอาไว้จะได้ผ่านกรุงใหญ่
ตัวข้าเป็นคนจัญไร	อยู่ไปจะขายบาทพระบิดร
ก็จะเคืองในเบื้องบทศรี	จึงลามาพนาลีสิงขร
ที่ใครดีให้เร่งยกนิกร	มาต่อฤทธิรอนกันอย่าช้า
ฯ ๑๒ คำ
/*520๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังคั่งแค้นสหัสสา
กริ้วโกรธพิโรธโกรธา	นัยนาดั่งแสงอโณทัย
เหม่อ้ายศิริกันกุมารา	มันคิดการจะฆ่าพ่อฤๅไฉน
เสนาเร่งผูกคชไกร	กูจะไปให้มันต่อกร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาชาญสมร
กับมิสาหยังฤทธิรอน	จึ่งอ่อนเศียรกราบทูลสนองมา
อันระเด่นศิริกันชัยชาญ	ข้าผู้รองบทมาลย์จะอาสา
จะจับตัวมาถวายพระผ่านฟ้า	พระองค์อย่าเสด็จจรลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวัญเรืองศรี
ได้ฟังทั้งสองกล่าววาที	พระจึ่งมีพจนารถประภาษไป
ดูกรลูกรักร่วมชีวัน	จงไปฟาดพันมันให้ตักษัย
เจ้าอย่าพาเข้ามาเวียงชัย	พ่อไม่ขอเห็นพักตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงสวัสดิ์นาถา
นิ่งเสียมิได้รับพระบัญชา	แถ้วถวายบังคมลาคลาไคล
มายังติกาหรังพระภูมี	จึ่งสั่งสี่พี่เลี้ยงผู้ใหญ่
จงระวังรักษาอรไท	ตัวน้องจะไปพนาวัน
แล้วสั่งให้จัดแจงโยธา	ที่เคยเข้าอรัญวาพนาสัณฑ์
พี่เลี้ยงรับสั่งพระทรงธรรม์	ก็เร่งรีบผายผันลงมา
จัดม้าจัดพลให้พร้อมไว้	คอยเสด็จภูวไนยจะไปป่า
/*521ฝ่ายสองพระองค์ทรงศักดา	ก็ลีลามาสรงวารี
แล้วทรงเครื่องพิชัยสงคราม	พระโฉมงามเหน็บกริชอันเรืองศรี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาทรงพาชีพร้อมกัน
พระเร่งรีบกะระตะอาชาไนย	ออกจากทวารชัยเขตขัณฑ์
มาถึงซึ่งป่าพนาวัน	เห็นค่ายคูเขื่อนขัณฑ์เรียงราย
สององค์มิได้สงกา	สำคัญว่าศิริกันผู้สหาย
ทำกันตัวกลัวภัยอันตราย	มิได้รู้แยบภายในวิญญา
ว่าเทเวศเอาเชือกมนต์มาให้	จึ่งองอาจใจเป็นหนักหนา
เข้าไปให้ใกล้แล้วเรียกมา	ดูราศิริกันสหายรัก
เชิญมาสนทนาพาที	แจ้งคดีข้อความให้บระจักษ์
ฝ่ายข้าคิดถึงคะนึงนัก	จึ่งทูลลาทรงศักดิ์ออกมาตาม
เพราะความสัตย์เราให้ไว้ต่อกัน	ว่าจะร่วมชีวันกันทั้งสาม
มิให้เสียสัญญาจึ่งมาตาม	พยายามด้วยความปรานี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ได้ฟังสองปันจุเหร็จพาที	ให้มีความละอายเป็นสุดคิด
ด้วยพระองค์เป็นวงศ์เทเวศ	มาละเพศเสียทางสุจริต
อายมนุษย์เทวาในทศทิศ	พระทรงฤทธิ์มิได้ตอบประการใด
ถือเชือกมนต์ขึงตะลึงอยู่	ให้อดสูไม่ดูพักตร์ได้
สององค์เรียกซ้ำกระหน่ำไป	พระภูวไนยซ่อนกายคอยที
ฯ ๖ คำ
/*522๏ เมื่อนั้น	จึ่งกุดาวิราหยาเรืองศรี
จึ่งเรียกซ้ำเข้าไปหลายที	ศิริกันมิได้จำนรรจา
เงียบสงัดทั้งพลสกลไกร	พระเร่งอัศจรรย์ใจเป็นหนักหนา
จึ่งปรึกษากับองค์อนุชา	แล้วขับม้าเข้ามาทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันศรีใส
เห็นสององค์บุกรุกเข้าไป	ภูวไนยขัดเคืองวิญญา
จึ่งทิ้งเชือกมนต์มาทันที	สั่งให้มัดสองศรีผู้ใจกล้า
ฝ่ายว่าเชือกมนต์เทวา	ก็มาดั่งวาจาฉับพลัน
รวดเร็วดั่งหนึ่งมีวิญญาณ	ก็มัดสองภูบาลไว้ขึงขัน
แล้วไปไว้ตรุในไพรวัน	ครั้นแล้วเชือกนั้นก็กลับมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงรี้พลซ้ายขวา
เห็นระเด่นศิริกันทิ้งเชือกมา	มัดพาเอาสองพระองค์ไป
หวาดหวั่นพรั่นจิตไม่สมประดี	ก็เร่งรีบจรลีเข้ากรุงใหญ่
ครั้นถึงจึ่งบอกเสนาใน	บ้างวิ่งไปติกาหรังพระราชา
บอกพระพี่เลี้ยงผู้ภักดี	บ้างไปเตรียมรถมณีไว้คอยท่า
พี่เลี้ยงจึ่งพาเหล่าธิดา	ขึ้นรถาหนีไปจากธานี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะยาสาทั้งสองศรี
จึ่งวิ่งเข้าไปทันที	กราบเกล้าดุษฎีพระทรงธรรม์
/*523จึงทูลว่าพระโอรสา	มีฤทธิ์ศักดาเข้มขัน
ใช้เชือกมนต์เทวัญ	มามัดสององค์นั้นพาไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังกริ้วโกรธดั่งเพลิงไหม้
ฉิอ้ายศิริกันชาญชัย	มันมาทำกูได้ถึงเพียงนี้
กูไม่รู้เลยมันคิดการ	จะล้างผลาญพ่อให้ม้วยเป็นผี
เสนาเร่งเตรียมโยธี	กูจะรีบจรลีออกไป
ให้ผูกทั้งช้างต้นไอยรา	จะดูกิริยามันเป็นไฉน
ฤามันจะฆ่ากูให้บรรลัย	ก็ตามใจกูไม่คิดแก่ชีวา
ตรัสแล้วก็หับบัญชรชัย	ตรงไปปราสาทเลขา
บอกพระมเหสีโสภา	ศิริกันมันจะฆ่าให้บรรลัย
มันออกไปตั้งกรรมทำพิธี	ยังที่พนาลีเนินไศล
ครั้นมันได้สำเร็จดั่งใจ	มันให้สารมาถึงพี่ยา
ให้เร่งแต่งพลสกลไกล	ออกไปสู้กันในราวป่า
แล้วท้าทายเหน็บแนมเจรจา	พี่ให้สองปันจุเหร็จคลาไคล
บัดนี้มันใช้เชือกมนต์	มามัดเอาสองคนนั้นไปได้
ตัวพี่จะยกออกไป	ให้มันฆ่าฟันบั่นรอน
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มเหสีทั้งสี่ดวงสมร
ต่างประนมก้มเกล้าชุลีกร	บังอรมิได้ทูลประการใด
แต่องค์ลิกูผู้มารดา	กราบก้มกับบาทาแล้วร่ำไห้
ข้าน้อยมีกรรมเป็นพ้นไป	จะมีลูกก็ไม่เทียมคน
/*524มากลับเป็นทรยศกบฏเมือง	สำหรับเครื่องจะไม่เป็นผล
พระองค์จงฆ่าให้วายชนม์	ครั้นเอาไว้ฝูงคนจะนินทา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์นาถา
พระมิได้ตอบคำกัลยา	จึ่งลีลามาสรงวารี
แล้วทรงเครื่องกษัตริย์เสร็จสรรพ	สำหรับยุทธนาชิงชัยศรี
กุมกริชอันเรืองฤทธี	ถือเช็ดหน้าสีแสดอำไพ
แล้วมายังเกยชัชวาล	ตรัสเร่งทวยหาญน้อยใหญ่
ครั้นช้างมาประทับกับเกยชัย	กวัดแกว่งพระแสงสุรกานต์
เสนาจงรักษาธานี	พระภูมีเสด็จทรงคชสาร
พวกเสนาโยธาก็กราบกราน	เสียงโห่สะท้านเป็นโกลา
ก็เคลื่อนพลออกจากราชฐาน	เร่งขับคชสารตัวกล้า
เสียงพลเสียงกลองกึกก้องมา	ก็ออกจากทวาราทันใด
ครั้นถึงซึ่งป่าพนาวัน	ที่ระเด่นศิริกันอาศัย
องค์ท้าวกาหลังฤทธิไกร	ก็ไสช้างวางไปด้วยโกรธา
แล้วพระร้องเรียกมาด้วยพลัน	เหวยอ้ายศิริกันโอรสา
มึงคิดการจะฆ่ากูบิดา	เร่งออกมาฆ่ากูบัดนี้
ตัวมึงทรชนอัปลักษณ์	ทรลักษณ์กับไพร่ในกรุงศรี
อ้ายกบฏทุษร้ายอัปรีย์	มึงขาดจากพงศ์พีกูสืบไป
เหตุไรไม่ออกมาฆ่ากู	มุดหัวไปอยู่หนไหน
จงเร่งมาฟอนฟันให้บรรลัย	ให้สาใจมึงอ้ายคนพาล
ถึงมึงจะได้ครองกาหลัง	อันชีวังมึงจะดับสังขาร
/*525อายุมึงจะอยู่เจ็ดวันวาร	พระกาฬจะมาผลาญชีวา
แต่ด่าทอแช่งชักตัดรอน	ศิริกันก็นิ่งซ่อนหน้า
พระเรียกซ้ำเข้าไปหลายครา	มึงเร่งมาฆ่ากูบัดนี้
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ได้ฟังบิตุเรศพาที	ดั่งเกศีจะแตกทำลายลง
ฉิฉะน้อยหรือพระบิดา	มามืดมัวเสน่หาลุ่มหลง
ความรักปันจุเหร็จทั้งสององค์	สู้ดำรงกายามาตาม
มาแช่งชักตัดรอนลูกตน	ให้ตายแก่พวกพลกลางสนาม
ช่วยชูผู้อื่นให้เรืองราม	กลับมาทำสงครามกับบุตรา
นี่ฤาคือใครจะนับว่าดี	เห็นผิดประเวณีในแหล่งหล้า
อันธรรมดาว่าบุตรกับบิดา	ถึงชั่วช้าง่อยเปลี้ยประการใด
ย่อมจะคิดเมตตาปรานี	จะเหมือนกษัตริย์องค์นี้ก็หาไม่
มารักโจรสองคนเป็นพ้นไป	จะฆ่าลูกเสียได้ไม่เอ็นดู
ซึ่งยกพลมาไล่ลามตามติด	หวังจะล้างชีวิตบุตรไม่อดสู
พระน้อยจิตคิดแค้นดั่งเพลิงวู	พระโฉมตรูมิได้ตอบประการใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
พระโกรธาด่าซ้ำกระหน่ำไป	ศิริกันมิได้จำนรรจา
เงียบสงัดดั่งหนึ่งไม่มีคน	พระภูวดลไสช้างอันตัวกล้า
เข้าแทงเขื่อนที่กั้นพลับพลา	แล้วร้องด่ามาเป็นมากมาย
/*526เหวยอ้ายเดียรัจฉานจัญไร	มึงมุดหัวไปไหนสูญหาย
จึ่งไม่มาฆ่าให้จำตาย	อ้ายอุบาทว์ชาติร้ายอัปรีย์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
เห็นพระบิตุรงค์ทรงธรณี	ไสช้างวางรี่เข้ามา
จวนตัวกลัวจะม้วยชีวิต	ดำริคิดด้วยความโมหา
จึ่งจับเชือกมนต์เทวา	สั่งให้มัดบิดาพาไป
ไว้ยังในตรุพนาวัน	ที่สองปันจุเหร็จอาศัย
สั่งแล้วก็วางมาทันใด	เชือกมนต์ก็ไปตามบัญชา
ครั้นถึงท้าวกาหลังภูวนาถ	ก็รวบรัดกระหวัดบาททั้งซ้ายขวา
ดั่งหนึ่งมีจิตวิญญา	ก็พาไปยังป่าพนาลี
เอาเข้าไว้ในตรุหนึ่งนั้น	เคียงกันกับสองโฉมศรี
แล้วเชือกเทวัญอันฤทธี	ก็หายไปกับที่ไม่กลับมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นเชือกมนต์รัดพาเอามา	ไว้ในตรุป่าพนาลัย
คญามแค้นความอายเป็นพ้นนัก	พระทรงศักดิ์ปิ้มเลือดตาไหล
ได้ความลำบากยากพระทัย	ไม่รู้ที่จะทำฉันใดดี
ฉิอ้ายศิริกันบุตรา	มันจะฆ่าบิดาให้เป็นผี
มันไม่คิดเมตตาปรานี	ไม่คิดคุณที่กูเลี้ยงมา
อกเอ๋ยมีบุตรเป็นเจ้ากรรม	มันมาทำให้พ่อขายหน้า
ถึงตายไม่เสียดายแก่ชีวา	แต่ไตรโลกโลกาจะไยไพ
/*527ฝ่ายสองพี่น้องชัยชาญ	ครั้นรู้ว่าพระผู้ผ่านกรุงใหญ่
ศิริกันมันมัดพาเอามาไว้	ให้มีความอาลัยก็โศกา
ฯ ๑๐ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ประตาระกาหลา
อาสน์แข็งดั่งแท่งศิลา	จึ่งเล็งทิพย์นัยนามาฉับพลัน
ก็แจ้งว่าท้าวกาหลังสุริย์วงศ์	กับสององค์นัดดาหลานขวัญ
มาอยู่ในตรุป่าพนาวัน	ศิริกันมันจะฆ่าให้บรรลัย
จำกูจะลงไปช่วย	อย่าให้มอดม้วยตักษัย
อันอ้ายศิริกันนั้นไซร้	ชีวิตมันไม่ช้าจะปลดปลง
จะให้สองนัดดาไปฆ่าฟัน	ก็ไม่ควรด้วยมันเป็นคนหลง
แล้วมีสัตย์ต่อกันไว้มั่นคง	เห็นปลงชีวิตไม่มรณา
ครั้นมิสังหารให้วอดวาย	เอาไว้จะอายขายหน้า
จำจะให้สตรีมีศักดา	มาล้างชีพชีวาให้บรรลัย
คิดแล้วเทวัญฤทธิรงค์	ก็เหาะตรงมายังป่าใหญ่
จึงนิมิตผลาผลไม้	ทิพย์รสไว้ให้ครบครัน
ฯ ๑๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
แต่มาอยู่เมืองปะหนันสลัดนั้น	ฤทัยหวาดหวั่นไม่สมประดี
ด้วยคำนึงถึงองค์พระเชษฐา	พักตราสร้อยเศร้าหมองศรี
วันนั้นพอราษราตรี	จึ่งเสด็จเข้าที่บรรทมใน
แสงจันทร์ส่องสว่างอัมพร	คิดแล้วทรวงสะท้อนถอนใจใหญ่
อนิจจาตัวกูมาอยู่ไกล	พลัดพรากเวียงชัยพระพารา
/*528เป็นหญิงอยู่เดียวเปลี่ยวองค์	หวังประสงค์จะใคร่พบพระเชษฐา
ก็ไม่พบสบองค์พระพี่ยา	มาเอกาอาทะวาไม่เห็นใคร
จากทั้งพระชนกชนนี	ญาติวงศ์พงศ์พีก็หาไม่
ชลเนตรคลอคลองนองใน	แล้วเคลิ้มหลับใหลไปฉับพลัน
ฝ่ายประตาระกาหลาผู้ฤทธี	จึ่งมาแจ้งคดีนิมิตฝัน
ว่าเจ้าอย่าโศกาจาบัลย์	จงเร่งไปให้ทันท่วงที
องค์ท้าวกาหลังผู้เป็นอา	ศิริกันมันจะฆ่าให้เป็นผี
ทั้งเชษฐาอนุชาธิบดี	มันจะล้างชีวีให้วายชนม์
ระเด่นจะหรังกะหนังโละผู้พี่ยา	มาแปลงเป็นชาวป่าพนาสณฑ์
ชื่อกุดาวิราหยาฤทธิรณ	ยกพลมารบรุกทุกธานี
ฝ่ายข้างระเด่นจินตระวันหนา	ก็แปลงเป็นชาวป่าพนาศรี
ชื่อมิสาหยังส่าหรีผู้ฤทธี	มาตามระเด่นมนตรีที่หายไป
เจ้าเร่งรีบยกพลโยธา	แม้นช้าสามองค์จะตักษัย
ว่าแล้วอันตรธานหายไป	กลับมาบอกให้สองนัดดา
ว่าหลานรักอย่าปรารมภ์ตรมจิต	เจ้าไม่ม้วยชีวิตสังขาร์
องค์มิสาประหมังกุหนิงผู้ศักดา	คือก้าโละดาหานารี
บัดนี้นางไม่มม้วยมรณา	อัยกาพาองค์นางโฉมศรี
ไปแปลงเป็นบุรุษผู้ฤทธี	บัดนี้เขาจะยกพลมา
เจ้าอุตส่าห์ทนอยู่เจ็ดวัน	นอกนั้นจะพ้นจากทุกขา
บอกแล้วหายไปมิได้ช้า	ก็ย่นย่อมรคาพนาลี
ฝ่ายว่าสององค์ทรงสวัสดิ์	ครั้นแจ้งอรรถก็ค่อยเกษมศรี
จึงยอกรถวายอัญชุลี	พระอัยกาธิบดีทันใด
ฯ ๒๘ คำ
/*529๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นเทวัญบันดาลหายไป	ตกใจผวาตื่นฟื้นกายา
ตรึกดูก็รู้ว่านิมิต	จึ่งแจ้งจิตว่าประตาระกาหลา
มาบอกเหตุว่าสามกษัตรา	พระลุกจากไสยาทันใด
พระเสด็จออกยังบัญชรฝ่ายหน้า	สั่งให้เตรียมโยธาน้อยใหญ่
รถประเทียบรถทรงให้พร้อมไว้	จะยกไปให้ทันในราตรี
สามนายรับสั่งแล้วผายผัน	มาเร่งรัดจัดกันอยู่อึงมี่
เตรียมทั้งรถาแลโยธี	ปลุกกันมากมีเป็นโกลา
พระโฉมยงก็เสด็จยุรยาตร	กลับคืนเข้าปราสาทอันเลขา
จึ่งบอกสี่พี่เลี้ยงกัลยา	ว่าเทวามาแจ้งเหตุการ
อันสามองค์ที่เป็นวงศ์ของเรานั้น	อ้ายศิริกันมันจะสังหาร
ให้น้องยกไปช่วยให้ทันการ	ถ้าไม่ทันมันจะผลาญให้วายชนม์
น้องจะเร่งยกไปในราตรี	จะได้แจ้งคดีเหตุผล
พี่จงพาฝูงธิดานฤมล	จรดลไปทรงรถให้พร้อมกัน
สั่งแล้วมาชำระสระสรง	สำอางองค์ทรงภูษาเฉิดฉัน
แล้วเหน็บกริชฤทธิไกรดั่งไฟกัลป์	จรจรัลมายังเกยชัย
พอเห็นเสนีในพารา	พระจึ่งกล่าววาจาปราศรัย
ทั้งหลายจงอยู่สำราญใจ	ตัวเราคะไปเป็นการร้อน
ช่วยกันพิทักษ์รักษา	ให้พาราเป็นสุขสโมสร
จงบอกแก่ระตูภูธร	ว่าเราอวยพรขอลา
ครั้นจะอยู่ช้านักก็ไม่ได้	ด้วยการร้อนใหญ่หลวงหนักหนา
ตรัสแล้วก็เสด็จไคลคลา	เสนากราบเกล้าดุษฎี
/*530มาทรงรถแก้วแววไว	ก็ออกจากพิชัยกรุงศรี
เหล่ารถประเทียบพระบุตรี	ก็ออกจากธานีพร้อมกัน
แต่ประถมยามราตรี	จนสุริย์ศรีส่องแจ้งแสงฉัน
เร่งรัดตัดไปในไพรวัน	ทั้งกลางคืนกลางกันรีบมา
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นศิริกันโอรสา
ครั้นสว่างกระจ่างแสงพระสุริยา	พระเสด็จออกมาพลับพลาชัย
จึ่งสั่งแก่พี่เลี้ยงทันที	ให้เร่งจัดคนดีไปกรุงใหญ่
จงล้อมวังปันจุเหร็จทั้งสองไว้	อย่าให้ใครไปได้แต่สักคน
ตัวน้องก็จะเข้าไปธานี	จะฟังกิจคดีเหตุผล
เหล่าพวกเสนาสามนต์	มันจะทำเล่ห์กลประการใด
พี่ให้ผูกม้าพาชี	อีกทั้งโยธีน้อยใหญ่
สั่งแล้วกลับเข้าพลับพลาชัย	พระพี่เลี้ยงก็ไปตามบัญชา
รีบรัดจัดเหล่าชาวไพร	ทั้งนายไพร่ที่อาสา
ได้ห้าร้อยเสร็จโดยตรา	สั่งให้ไปพาราทันที
ไปล้อมวังสองปันจุเหร็จไว้	อย่าให้ลักพาธิดาหนี
นายทหารก็รับวาที	ชวนกันจรลีเข้าเวียงชัย
ลำบุสุหรงเกณฑ์ทหารอาสา	ที่มีปัญญาอัชฌาสัย
เคียงข้างม้าทรงพระภูวไนย	แล้วมาสั่งให้ผูกอาชา
ลำบุสุหรงผู้ภักดี	ก็ชื่มชมปรีดีเป็นหนักหนา
ซึ่งจะเสด็จเข้าพารา	สมดั่งจินดาก็ดีใจ
/*531แล้วจึ่งมาทูลพระโฉมยง	เชิญเสด็จพระองค์เข้ากรุงใหญ่
อันซึ่งโยธาอาชาไนย	ข้าเตรียมไว้พร้อมแล้วพระภูมี
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	พระจรลีมาสรงคงคา
ทรงสำอางอวลอบตระหลบกลิ่น	พระภูมินทร์จึ่งทรงภูษา
ทรงซ่าโบะทัดพวงมาลา	กุมกริชฤทธาแล้วจรลี
จึ่งเสด็จมาทรงมโนมัย	ก็เร่งรีบเข้าไปยังกรุงศรี
เหล่าพี่เลี้ยงกิดาหยันโยธี	ก็ห้อมล้อมตามเสด็จภูมีมา
ครั้นเสด็จมาถึงกรุงไกร	พระตรงไปยังพระโรงฝ่ายหน้า
มิได้เห็นมนตรีเสนา	ได้ยินแต่โศกาทั้งวังใน
พระจึ่งลงมาจากหลังพาชี	จรลีเข้ายังท้องพระโรงใหญ่
จึ่งบอกแก่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	น้องจะไปเฝ้าองค์พระมารดา
จะได้ทูลให้แจ้งแห่งคดี	ให้สิ้นความราคีกังขา
ว่าแล้วพระเสด็จเข้ามา	ยังทวารฝ่ายหน้าชั้นใน
เห็นปิดมั่นลั่นดาลตรึงอยู่	จะเปิดรับโฉมตรูก็หาไม่
พระจึ่งตรัสเรียกเข้าไป	ก็ไม่มีผู้ใดพาที
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ลิกูผู้เฉิดโฉมศรี
รู้ว่าศิริกันมาธานี	เทวีขัดเคืองวิญญา
จึ่งรีบดำเนินคลาไคล	มายังทวารชัยฝ่ายหน้า
นางมิได้ให้เปิดทวารา	จึ่งร้องประภาษนาด่าออกไป
/*532ดูกรอ้ายชาติเดียรัจฉาน	มึงคิดการทั้งนี้เป็นไฉน
จะฆ่าบิดาให้บรรลัย	ที่ได้บังเกิดเกล้าของมึงมา
ตัวกูผู้เป็นมารดร	ก็ได้ความเดือดร้อนขายหน้า
อัปยศทั่วโลกโลกา	เสียแรวอุ้มท้องมาว่าเป็นชาย
คิดว่าจะได้เป็นพำนัก	มาอัประลักษณ์กว่าคนทั้งหลาย
ควรหรือมึงมาคิดประทุษร้าย	มาทำได้ไม่อายแก่เสนา
ไม่อายทั้งไพร่ฟ้าประชากร	จะฦๅข่าวขจรไปทั่วหญ้า
ตัวกูผู้เป็นมารดา	จะเอาหน้าไปไว้ที่แห่งใด
เขาจะว่าเป็นหญิงแพศยา	มีลูกให้ฆ่าบิดาได้
มึงมาเกิดเป็นบุตรของกูไย	มึงมิไปเข้าท้องคนสาธารณ์
จะได้ชื่นหน้าว่ากันดี	อันกูนี้มิได้เกษมศานต์
ว่าพลางค่อนอกเข้าประปราน	เยาวมาลย์กลิ้งเกลือกเสือกโศกี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ได้ฟังถ้อยคำพระชนนี	ภูมีทูลตอบไปทันใด
พระมารดาอย่าเพ่อโกรธาก่อน	พระบิดรหาสุจริตไม่
ทำให้ผิดประเวณีทั้งแดนไตร	ไม่มีความอาลัยในบุตรา
แต่รักสองปันจุเหร็จแล้วมิหนำ	มาซ้ำติประจานให้อายหน้า
แล้วว่าจะล้างชีวา	ลูกจึ่งลาไปป่าพนาลัย
เดชะความสัตย์ของลูกนั้น	เทวัญเอามนตราลงมาให้
หวังจะให้มัดสองโจรไพร	ลูกจึ่งให้สารมาถึงภูมี
ครั้นจะท้าปันจุเหร็จที่ในเมือง	กลัวจะเคืองในเบื้องบทศรี
/*533หวังจะให้สององค์ยกโยธี	ไปสู้กันที่ในอรัญวา
ครั้นปันจุเหร็จยกพลออกไป	ลูกจับมัดไว้ที่ราวป่า
คิดกันจะกลับเข้ามา	กราบเกล้าวันทาพระบิดร
นี่พระบิดาไม่อาลัย	ยกพลออกไปถึงสิงขร
ด่าทอแชงชักตัดรอน	ไม่อายแก่นิกรโยธา
แล้วพระองค์ไสช้างวางไป	จะฆ่าลูกให้ม้วยสังขาร์
จวนตัวกลัวภัยพระบิดา	จึ่งทิ้งเชือกเทวามาฉับพลัน
ผูกเอาพระบาทพระบิตุเรศ	ไปไว้ยังหิมเวศพนาสัณฑ์
คือใครจะไม่รักชีวัน	เมื่อท้าวคิดผิดธรรม์ประเวณี
พระมารดาฟังคำแต่ข้างเดียว	ไม่เฉลียวเรื่องความให้ถ้วนถี่
มาด่าทอเป็นข้อมิดี	เมื่อไม่ปรานีแล้วก็แล้วไป
จะไม่นับว่าบุตรในอุทร	จะตัดรอนก็ตามอัชฌาสัย
มีกรรมแล้วก็ก้มหน้าไป	พระเคืองขัดฤทัยก็ลงมา
เสด็จยังพระโรงโอภาส	นั่งเหนือบัลลังก์อาสน์เลขา
พอขุนพลมาทูลกิจจา	ว่าเหล่าพวกธิดานั้นหายไป
องค์ระเด่นศิริกันเรืองศรี	จะมีสมประดีก็หาไม่
ดั่งใครมาเด็ดเอาดวงใจ	นิ่งขึงตะลึงไปทั้งกายา
ครั้นนึกได้จึ่งตรัสสั่งมาฉับพลัน	แก่นายใหญ่ที่ขันอาสา
จงพาพลเร่งตามไปอย่าได้ช้า	ถ้าแม้นว่าได้มาจะรางวัล
แล้วพระสั่งพี่เลี้ยงทั้งสามคน	จงคุมไพร่ไปค้นในเขตขัณฑ์
พี่เลี้ยงขุนพลพร้อมกัน	รับสั่งอภิวันท์แล้วออกมา
นายพลก็พาพลตามไป	ออกจากเวียงชัยเข้าในป่า
/*534พี่เลี้ยงเที่ยวหาในพารา	มิพบพระธิดานารี
สามนายก็ชวนกันเข้ามา	ก้มเกล้าวันทาพระโฉมศรี
จึ่งทูลว่าเที่ยวค้นในธานี	ก็มิได้ประสบพบพาน
ฯ ๓๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันได้ฟังสาร
พระเร่าร้อนอาวรณ์ถึงเยาวมาลย์	ภูบาลตรัสสั่งไปทันใด
จงชวนกันไปเที่ยวตามหา	นอกพาราแว่นแคว้นกรุงใหญ่
สะตาหมันแลสวนดอกไม้	แม้นพบอรไทจงพามา
สั่งแล้วพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นยังปราสาทฝ่ายหน้า
จึ่งเอนองค์ลงยังอาสน์รจนา	กรพาดพักตราแล้วถอนใจ
อกเอ๋ยจะคิดฉันใดดี	จะได้สายสวาทพี่มาพิสมัย
เสียแรงเพียรพยายามเพราะทรามวัย	เวราสิ่งใดมาตามทัน
จึ่งให้แคล้วคลาดนิราศรัก	อกจะหักด้วยมิได้ภิรมย์ขวัญ
เพี้ยงเอ๋ยตามไปจงให้ทัน	รับกัลยาณีของพี่มา
แต่ผุดลุกผุดนั่งคลั่งคลุ้ม	กลัดกลุ้มด้วยความเสน่หา
ไม่เป็นสรงเสวยโภชนา	พระราชาเวียนถามถึงเทวี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงที่งสองศรี
ซึ่งพารถเหล่าอนงค์องค์บุตรี	หนีมาได้ถึงมรรคา
พอแลเห็นทัพมาแต่ไกล	จึ่งหลีกรถแอบไปข้างหน้า
คิดว่าปันหยียกพลมา	เทวาไปบอกให้แจ้งความ
จึ่งมิได้หยุดรถแอบไว้	แกล้งชักไปจะใคร่ให้ไถ่ถาม
/*535แล้วจะใคร่ให้แจ้งความ	ว่าจอมพลนั้นทรงนามใด
จะเป็นพระโฉมยงทรงสวัสดิ์	หรือจะเป็นกษัตริย์บุรีไหน
ครั้นมาใกล้ก็ชวนกันดูไป	เห็นมิใช่ปันหยีก็รีบมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงนาถา
ครั้นเห็นประเทียบเหล่าธิดา	พระจึ่งมีวาจาสั่งไป
กิดาหยันเร่งไปถามดู	ให้รู้ว่าทัพผู้ใดจะไปไหน
จึ่งมาอพยพคลาไคล	ให้ได้กิจจามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศี
วันทาแล้วรีบจรลี	มาถึงรถพระบุตรีทันใด
จึ่งร้องถามมาฉับพลัน	ว่าประเทียบเหล่านั้นจะไปไหน
เหตุผลต้นปลายประการใด	ใครเป็นนายใหญ่ไคลคลา
รับสั่งใช้ให้เรามาถาม	จะได้แจ้งใจความที่กังขา
ท่านจงเร่งบอกเรามา	จะได้ทูลกิจจาพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งบอกข้อความมาทันใด	ว่าจะไปล่าส่ำธานี
ประเทียบองค์กุดาวิราหยา	กับองค์มิสาหยังส่าหรี
องค์ระตูที่ได้มาถามนี้	ภูมีครอบครองพาราใด
ฯ ๔ คำ
/*536๏ บัดนั้น	กิดาหยันจึ่งแจ้งแถลงไป
อันว่าเจ้านายของข้าไซร์	ได้ผ่านประตาหนธานี
ทรงนามมิสาประหมังกุหนิง	ปรากฏยศยิ่งเรืองศรี
ประสันตาได้ฟังวาที	ก็นิ่งนึกคดีอยู่ในใจ
กิดาหยันก็รีบกลับมา	วันทาแล้วทูลแถลงไข
ว่าประเทียบธิดาที่คลาไคล	ว่าจะไปล่าส่ำบุรี
อพยพองค์กุดาวิราหยา	กับองค์มิสาหยังส่าหรี
จะด่วนรีบเร่งจรลี	ภูมีจงทราบพระบาทา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงก็หรรษา
ด้วยสมอารมณ์ที่จินดา	เทวามาบอกภูวไนย
จึ่งตรัสสั่งกิดาหยันทันที	จงบอกคดีให้แจ้งแถลงไข
ว่าตัวเราผู้เรืองฤทธิไกร	เป็นเชื้อวงศ์อยู่ในสองรา
เร่งรีบยกพลจะมาช่วย	มิให้มอดม้วยสังขาร์
จงมาไปกับเราผู้ศักดา	จะได้นำมรคาให้จรลี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศี
วันทาแล้วมาทันที	จึ่งบอกคดีฉับพลัน
มีรับสั่งให้ห้ามท่านไว้	มิให้ชักรถผายผัน
ทั้งสามองค์นั้นวงศ์เดียวกัน	จึ่งเร่งยกพลขันธ์ยาตรา
มาช่วยมิให้ม้วยบรรลัย	จงมาไปกับจ้าวเราดีกว่า
จะได้นำหนทางเราไคลคลา	ท่านจงแจ้งกิจจาเราบัดนี้
ฯ ๖ คำ
/*537๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงได้ฟังถ้วนถี่
ชวนกันตริตรึกนึกคดี	พระโฉมยงองค์นี้ประหลาดนัก
ซึ่งว่าเป็นเชื้อพระวงศ์พงศ์เผ่า	เหตุไฉนฝ่ายเราไม่รู้จัก
ครั้นจะพาโฉมยงนงลักษณ์	ไปด้วยพระทรงศักดิ์เห็นไม่ดี
ฝ้ายพระองค์เป็นชายโสภา	เหล่าธิดาก็แน่งนวลมีศรี
เกลือกมีเภทภัยจะเสียที	สองพระภูมีจะโทษเรา
เมื่อพาหนีจากปากพยัคฆา	จะส่งให้กุมภากระไรเล่า
จะคิดไฉนดีนะชาวเรา	ทั้งหลายเจ้าจะเห็นประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งแลเดิงเพ่งพิศดูไป	แล้วตริตรึกนึกในไปมา
อันพระโฉมยงองค์นี้	เหมือนพระบุตริดาหา
ชะรอยนางไม่ม้วยมรณา	เทวามาช่วยชีวี
พาไปจำแลงแปลงองค์	ให้เป็นชายฤทธิรงค์เรืองศรี
จึ่งมาเป็นวงศ์พงศ์พี	ต่อจะเป็นพระบุตรีดั่งจินดา
คิดแล้วประสันตาจึ่งว่าไป	ทั้งหลายอย่าได้กังขา
เราพิเคราะห์ดูแล้วประจักษ์ตา	ลักขณาของท่านข้าแจ้งใจ
อันพระโฉมยงองค์นี้	น้ำพระทัยท่านดีจะมีไหน
ท่านไม่ทำร้ายแก่ผู้ใด	เห็นจะช่วยร้อนได้ดั่งใจคิด
มาจะไปด้วยพระภูบาล	ถ้ามีเหตุเภทพาลเราจะรับผิด
จะให้ท่านสังหารผลาญชีวิต	ความสัตย์สุจริตไม่อาลัย
พระพี่เลี้ยงทั้งสิ้นบรรดามา	ได้ฟังคำประสันตาแถลงไข
/*538ก็คาดคั้นเอาคำทัณฑ์บนไว้	จึ่งยอมใจไปตามวาที
ฝ่ายประสันตาจึ่งว่าไป	แก่คนใช้รับสั่งพระโฉมศรี
ท่านกลับไปทูลพระภูมี	ว่าเหล่าข้าถวายอัญชุลีมา
ซึ่งพระองค์ทรงพระการุญ	มีพระคุณครั้งนี้หนักหนา
ตัวข้าผู้กำกับรถมา	จะนำมรรคาพนาลัย
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันครั้นแจ้งแถลงไข
ก็เร่งรีบกลับมาฉับไว	จึ่งบังคมไหว้แล้วทูลมา
ว่าเหล่าพวกประเทียบที่มานั้น	ยินดีอภิวันท์เหนือเกศา
คนหนึ่งซึ่งคุมรถมา	จะขอนำมรรคาพนาลี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครั้นพระองค์ได้แจ้งแห่งคดี	ภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ
แล้วสั่งให้เร่งรถทรง	เร่งพลจตุรงค์น้อยใหญ่
ฝ่ายข้างประสันตาปรีชาไว	ก็เร่งไปนำทางจรลี
ฝ่ายรถประเทียบพระธิดา	ก็ไคลคลามาตามพระโฉมศรี
แต่ยกพลมาจากพระบุรี	เจ็ดราตรีมาถึงทันใด
หนทางได้สามเดือนตรา	เทวามาย่นมรรคาให้
พอพลบค่ำย่ำแสงอโณทัย	มาถึงที่ตรุในพนาวา
พระสั่งให้หยุดยั้งรี้พล	พระจรดลลงจากรถา
กุมกริชเทวัญอันศักดา	ประสันตานำทางจรลี
กิดาหยันสองคนรายไป	กับพี่เลี้ยงภูวไนยทั้งสองศรี
/*539กับทหารชำนาญตัวดี	ตามมาสักยี่สิบคน
บุกชัฏลัดมาตามทาง	ก็ถึงตรุในกลางพนาสัณฑ์
ที่กุดาวิราหยาฤทธิรณ	พระภูวดลก็ถามมาทันใด
ประสันตาก็ทูลมาทันที	นี่ตรุกุดาวิราหยาศรีใส
นั่นมิสาหยังส่าหรีชาญชัย	ตรุโน้นภูวไนยปิ่นธรณี
มิสาประหมังกุหนิงก็แจ้งใจ	ก็ห้ามคนทั้งปวงไว้ให้อยู่นี่
จึ่งเสด็จแต่องค์พระภูมี	กับสี่พี่เลี้ยงกัลยา
ครั้นมาใกล้ตรุฉับพลัน	เห็นคนเฝ้าตรุนั้นอยู่แน่นหนา
พระอ่านเวทสะกดนิทรา	เหล่าหมู่รักษาก็หลับไป
ให้ซบเซาเหงาง่วงไม่สมประดี	จะรู้สึกอินทรีย์ก็หาไม่
องค์มิสาประหมังกุหนิงจึ่งเข้าไป	ดูพลสกลไกรทันที
เห็นนอนนิ่งกลิ้งทับกันอยู่	ดูดั่งขอนไม้เละซากผี
พระเข้าเคาะเรียกทันที	พระภูมีออกนามตามเทวา
ว่าระเด่นจะหรังฤทธิรงค์	ซึ่งแปลงองค์เป็นกุดาวิราหยา
น้องมาถึงแล้วพระพี่ยา	เชิญมาสนทนาพาที
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
แต่เทวัญมาบอกพระภูมี	ก็ได้เจ็ดราตรีทิวาวาร
พระคอยสดับตรับฟังสำเนียง	สุรเสียงร้องเรียกจะได้ขาน
พระได้ยินเสียงเสนาะเคาะทวาร	พระภูบาลก็เสด็จออกมา
จึ่งร้องทักไปว่าใครนี่	พระบุตรีก้าโละดาหา
องค์มิสาประหมังกุหนิงศักดา	เจ้ามาเรียกพี่ยาฤๅฉันใด
/*540ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงรับคำมา	แล้วปรีดายิ้มแย้มแจ่มใส
พระพี่เลี้ยงหักกุญแจทันใด	ก็เปิดทวารเข้าไปฉับพลัน
มิสาประหมังกุหนิงก็วันทา	ฝ่ายกุดาวิราหยาเฉิดฉัน
จึ่งกระซิบบอกมาฉับพลัน	ว่าเชษฐานั้นไม่บรรลัย
พระพิกลจริตอยู่ในดง	ไปตามหาพาพระองค์มาได้
ครั้นจะพากลับเข้ากรุงไกร	พระก็ไม่เสด็จไปพารา
จึ่งยับยั้งอยู่ยังคีรี	ปะตาปาอยู่ที่เนินผา
แล้วพระพลัดหายไปกับไสยา	ชวนกันติดตามหาพระภูวไนย
เที่ยวค้นทั้งหิมเวศคีรี	หาทุกธานีน้อยใหญ่
ไม่ประสบพบองค์พระทรงชัย	จึ่งเข้ามาอาศัยพระเจ้าอา
ศิริกันมันทำจุลาจล	จึ่งมิได้ยกพลไปตามหา
เสร็จแล้วจะชวนกันทูลลา	ไปเที่ยวตามหาพระภูวไนย
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ได้ฟังข่าวพระพี่ก็ดีใจ	ค่อยวางวายคลายทุกข์ในวิญญา
แล้วจึ่งกล่าวคำไปดั่งใจหวัง	แก่ระเด่นจะหรังผู้เชษฐา
ว่าพระพี่อย่าทูลพระเจ้าอา	ว่าน้องนี้มาอยู่ในธานี
เกลือกท้าวจะมิให้ไคลคลา	ไปเที่ยวติดตามหาพระพี่
พระจะว่าตัวน้องเป็นสตรี	จะมิให้ไปจากเวียงชัย
แล้วว่าองค์พระเชษฐา	เราจะอยู่ช้าก็ไม่ได้
จะเร่งพาองค์พระดนัย	คลาไคลไปเฝ้าพระภูมี
แล้วชวนกันดำเนินเดินมา	ยังตรุพระอนุชาเรืองศรี
/*541เห็นคนหลับสนิทไม่สมประดี	ภูมีจึ่งเคาะเรียกเข้าไป
ว่าระเด่นจินตระวันหนาผู้ฤทธี	องค์มิสาหยังส่าหรีศรีใส
พี่มาถึงแล้วอย่าตกใจ	เชิญเจ้าคลาไคลออกมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
ได้ยินสำเนียงเรียกเข้ามา	สมคำเทวาก็ยินดี
จึ่งทักออกไปว่าใครมา	เหมือนก้าโละดาหาพระพี่
องค์มิสาประหมังกุหนิงผู้ฤทธี	มาเรียกน้องฤาในราตรีกาล
ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงผู้ศักดา	ได้ยินถามมาก็รับขาน
พระพี่เลี้ยงก็เข้าเปิดทวาร	พระอนุชาภูบาลก็ออกมา
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	สองพระองค์บรมเชษฐา
แล้วชวนกันเสด็จไคลคลา	มายังตรุพระเจ้าอาทันที
ครั้นถึงจึ่งสั่งเหล่าทหาร	เตรียมการจะเสด็จเข้ากรุงศรี
เตรียมทั้งรถาพาชี	แล้วภูมีสั่งให้เปิดทวารา
พวกทหารรับสั่งแล้วเตรียมการ	บ้างไปผูกอาชาชาญแลรถา
พระพี่เลี้ยงเข้าไปเปิดทวารา	สามพระองค์ก็ปรึกษากัน
ครั้นแล้วก็เสด็จเข้าไป	ยังที่พระผู้ปิ่นไอศวรรย์
ถึงจึ่งถวายอภิวันท์	พระมิอาจที่ละกลั้นโศกา
ส่วนพระองค์ทรงกันแสงไห้	ด้วยสงสารภูวไนยเป็นหนักหนา
ไม่เคยลำบากพระกายา	มาทรมาเอกาในพงพี
ฯ ๑๖ คำ
/*542๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์เรืองศรี
เห็นสองปันจุเหร็จมาก็ยินดี	กับบ่าวน้อยมีศรีโสภา
พระจึ่งมีพจนารถประภาษไป	เหตุไฉนมาได้โอรสา
อันบ่าวน้อยที่ตามเจ้ามา	เป็นเชื้อวงศ์พงศาฤๅผู้ใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
จึ่งทูลสนองมาทันใด	ข้าน้อยมาได้เพราะอนุชา
เขายกพลมาเที่ยวติดตาม	พอได้เรื่องราวความที่กลางป่า
ครั้นมิสาประหมังกุหนิงแจ้งกิจจา	ก็เร่งรีบมาถึงในราตรี
เข้าเปิดตรุเอาข้าออกมาได้	จึ่งพามาเฝ้าใต้บทศรี
เป็นน้องข้าร่วมชนนี	ถัดมิสาหยังส่าหรีเรืองชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังเป็นใหญ่
ได้ฟังก็เกษมเปรมใจ	พระจึ่งตรัสปราศรัยไปมา
ดูกรมิสาประหมังกุหนิง	คุณเจ้านี้ยิ่งเป็นหนักหนา
หาไม่พี่เจ้ากับอนุชา	ถึงบิดาก็จะม้วยชีวี
มาเราจะชวนกันเข้าไป	ยังในนิเวศกรุงศรี
แต่ในประถมยามราตรี	อย่าให้ทันสุริย์ศรีส่องฟ้า
สามพระองค์ทูลเชิญภูวไนย	ให้เสด็จไปทรงรถา
เตรียมไว้เสร็จแล้วพระราชา	เชิญเสด็จยาตราจรลี
ฯ ๘ คำ
/*543๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิชัยกรุงศรี
เสด็จมาทรงรถทันที	สามองค์มาขี่อาชาไนย
สององค์ประคองเคียงรถมา	แต่มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ขึ้นม้านำหน้ารถไป	เร่งพลสกลไกรยาตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
วันนั้นจะถึงแก่มรณา	ให้เร่าร้อนอุราดั่งอัคคี
พระเร่งคลั่งคลุ้มกลุ้มจิต	ให้ตกตะลึงคะนึงคิดถึงโฉมศรี
ครั้นพลบค่ำย่ำสนธยาราตรี	จึ่งเสด็จเข้าที่ประทมใน
ให้ร้อนรนสกนธ์กายา	จะนิทราหลับก็หาไม่
กรพาดนลาฏแล้วตรึกไตร	จึ่งคิดได้ถึงคำเทวัญ
อนิจจาตัวกูวันนี้	ชีวีจะถึงแก่อาสัญ
เพราะทำประทุษจริตให้ผิดธรรม์	ให้มืดมัวโมหันเป็นพ้นนัก
มาคิดร้ายต่อพระบิตุรงค์	ทำให้เสียประยูรวงศ์อันสูงศักดิ์
เอาชีวิตมาม้วยด้วยความรัก	ใครจักละล้างนินทา
เสียแรงเกิดมาเป็นชาย	มาจำตายเพราะความเสน่หา
มาเสียทั้งกตัญญูแลสัตยา	จะเอาหน้าไปไว้เห่งใด
ซึ่งกูมาทำความผิด	จะได้ชมสมคิดก็หาไม่
ชะรอยว่าเวรามาดลใจ	บุพกรรมทำไว้แต่หลังมา
เพราะฟังคำพี่ลำบุสุหรง	จนจะปลงชีวังสังขาร์
ถึงตายก็ไม่เสียดายแก่ชีวา	จะขอกราบบาทาพระบิดร
จะขมาลาโทษที่ทำผิด	ดับจิตจะได้สุขสโมสร
/*544กราบบาททั้งองค์พระมารดร	ซึ่งได้อุ้มอุทรเลี้ยงมา
พระฉุกใจได้สติดำริคิด	สะท้อนจิตเศร้าโทมนัสสา
แล้วเคลิ้มหลับกับที่ไสยา	พระราชาไม่เป็นสมประดี
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	ลำบุสุหรงพี่เลี้ยงพระโฉมศรี
วันนั้นไม่เป็นสมประดี	ด้วยราชภัยจะมีมาถึงตัว
ให้ซบเซาเหงาง่วงในวิญญา	ไปนิทราชักผ้าขึ้นคลุมหัว
เผอิญให้หวาดจิตคิดกลัว	ไปซ่อนตัวนอนหลับกับอัฒจันทร์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
พระนำรถบทจรมาฉับพลัน	ก็มาถึงเขตขัณฑ์ธานี
เห็นปิดประตูมั่นลั่นกลอนไว้	จึ่งร้องเรียกเข้าไปในกรุงศรี
นายทวารจงเปิดออกทันที	พระปิ่นธรณีเสด็จมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นายทวารครั้นแจ้งก็หรรษา
วิ่งวุ่นเอิกเกริกเป็นโกลา	จึ่งเปิดทวาราออกฉับพลัน
เหล่าพวกมนตรีเสนีใน	ก็ดีใจชื่นชมหฤหรรษ์
มานั่งคอยรับเสด็จพระทรงธรรม์	ก้มเกล้าอภิวันท์พระราชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพไอศวรรย์นาถา
ให้ชักรถเข้าในทวารา	ตรงมายังหน้าพระลานชัย
ฝ่ายโยธาพี่เลี้ยงกิดาหยัน	ของระเด่นศิริกันศรีใส
/*545ก็ชวนกันตระหนกตกใจ	ก็ซอกซนด้นไปไม่สมประดี
ท่านท้าวกาหลังภูบาล	มาถึงหน้าพระลานชัยศรี
สามองค์ลงจากหลังพาชี	ทูลเชิญพระภูมีไคลคลา
ฝ่ายท้าวกาหลังสุริย์วงศ์	ก็ลงจากพิชัยรถา
จึ่งเสด็จดำเนินเดินมา	เข้าพระโรงรจนาทันที
เหลือบเห็นอ้ายลำบุสุหรง	นอนอยู่ตรงบันไดปราสาทศรี
จึ่งตรัสสั่งทั้งสามผู้ภักดี	อ้ายนี่เจ้าจงเอามันไป
ล้างเสียที่กลางหิมเวศ	มันก่อเภทเป็นต้นเหตุใหญ่
แล้วจับอ้ายศิริกันจัญไร	จงเอาไปเสียในราตรี
พ่อไม่ขอดูหน้าตามัน	ตามแต่จะห้ำหั่นให้เป็นผี
มิได้อาลัยไยดี	มันขาดจากพงศ์พีของบิดา
มิสาประหมังกุหนิงรับพจนารถ	ก็ไปยังปราสาทอันเลขา
จิกเศียรลำบุสุหรงออกมา	สั่งให้โยธาชาญฉกรรจ์
เหล่าทหารรับพาตัวออกไป	ยังในหิมวาพนาสัณฑ์
สามองค์ค้นหาศิริกัน	พระทรงธรรม์เสด็จเข้าปรางค์ใน
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นักสนมกำนัลน้อยใหญ่
ชวนกันชื่มชมดีใจ	ด้วยพระภูวไนยเสด็จมา
ปลุกกันเร่งรัดจัดแจง	ตามตำแหน่งพนักงานพร้อมหน้า
แล้วมาคอยเฝ้าเจ้านครา	มเหสีทั้งห้าก็ขึ้นไป
ฯ ๔ คำ
/*546๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ค้นหาศิริกันชาญชัย	มาพบตัวในปราสาทอันบวร
เห็นหลับสนิทนิทรา	ไสยาอยู่กับที่บรรจถรณ์
จึ่งเข้าไปฉุดกระชากลากกร	พระภูธรมิได้ปรานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
ตื่นผวาคว้ากริชทันที	ภูมีหวาดหวั่นวิญญา
ไม่ประสบพบกริชก็ผิดใจ	จึงเหลือบแลแปรไปทั้งซ้ายขวา
เห็นบ่าวน้อยมีโฉมโสภา	มายุดคร่าจะพาเอาพระองค์ไป
พระจึ่งตรัสถามมาทันที	จะพาเอาเรานี้ไปหนไหน
ท่านจงบอกเราให้แจ้งใจ	ผิดแล้วจะได้ไปตามอาญา
หนึ่งองค์พระราชบิดร	เสด็จมาพระนครฤๅอยู่ป่า
ท่านได้เอ็นดูช่วยชักพา	ข้าใบให้พบบาทบงสุ์
จะขอกราบบาทเบื้องพระยุคล	ให้สิ้นมลทินที่ข้าหลง
แล้วท่านจงประหารให้ปลดปลง	จงเมตตาช่วยพาตัวข้าไป
ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงจึ่งบอกมา	พระผู้ปิ่นนัคราเป็นใหญ่
เสด็จอยู่ปราสาทชั้นใน	เราพาไปไม่ได้ในราตรี
ถ้าเจ้ารู้จักโทษผิด	ดับชีวิตจะเป็นสุขเกษมศรี
จะหน่วงหนักชักช้าไปไยมี	จวนพระสุริย์ศรีจะส่องฟ้า
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันโอรสา
จึ่งผินพักตร์ตรงตำหนักพระมารดา	กราบถวายบังคมลาชนนี
/*547แล้วผินมาตรงปราสาทพระบิตุเรศ	ประนมกรเหนือเกศเกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ประทานโทษซึ่งมีต่อพระบาทา
ลูกผิดเพราะจิตมัวเมา	พระคุณเจ้าจงประทานโทษา
ลูกขอถวายบังคมลา	อย่าเป็นเวราติดลูกไป
กราบแล้วก็เดินลงมา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
มิสาประหมังกุหนิงก็จูงไป	มายังรถชัยทั้งสองรา
จึ่งให้ขับรถาจรลี	ออกจากธานีเข้าสู่ป่า
ครั้นมาถึงที่ตรุพระบิดา	องค์มิสาประหมังกุหนิงก็สั่งไป
แก่เหล่าราชมัลทั้งสี่	ให้ขุดหลุมยังที่ตรุใหญ่
ราชมัลรับสั่งพระภูวไนย	ก็รีบไปทำตามพระบัญชา
ครั้นแล้วมาทูลฉับพลัน	เชิญระเด่นศิริกันโอรสา
ลงจากพิชัยรถรัตนา	แล้วก็ยาตราจรลี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นศิริกันเรืองศรี
จึ่งลงจากรถทันที	ภูมีย่างเยื้องดำเนินไป
ครั้นถึงที่พระองค์มรณา	พระราชายอกรบังคมไหว้
จบพระธรณีทันใด	แล้วโจนลงไปฉับพลัน
เพชญฆาตก็กลบทันที	ภูมีก็ม้วยอาสัญ
พออรุณรุ่งแสงพระสุริยัน	ก็ชวนกันกลับมายังรถชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
พาพระประเทียบคลาไคล	กลับคืนเข้าในธานี
/*548ครั้นถึงจึ่งเสด็จตรงมา	ยังองค์พระเชษฐาเรืองศรี
สามพระองค์สุขเกษมเปรมปรีดิ์	ไถ่ถามคดีกันไปมา
ครั้นแจ้งก็ชวนกันคลาไคล	เข้าไปยังพระโรงฝ่ายหน้า
คอยเฝ้าพระผู้ปิ่นนครา	กับมุขเสนามนตรี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังเรืองศรี
พระจึ่งเสด็จออกเสนี	ผายเผยสีหบัญชรชัย
แล้วมีพจนารถสั่งมา	แต่เหล่าเสนาน้อยใหญ่
ให้เอาวังศิริกันเรืองชัย	จัดกวาดแผ้วถางให้จงดี
ทั้งพัสดุเครื่องยศชายหญิง	ให้มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
เขาช่วยกูกู้ให้รอดชีวี	ควรจะเลี้ยงสามศรีเป็นบุตรา
แล้วจึ่งกล่าวพจนารถประภาษไป	สามองค์อย่าสงสัยกังขา
พ่อมิได้กินแหนงแคลงวิญญา	เจ้าดั่งดวงนัยนาของบิดร
จงอยู่ด้วยพ่อเถิดเจ้าอย่าไป	จะเลี้ยงให้ผาสุกสโมสร
สิ่งใดมิให้อนาทร	สามองค์อย่าจรจากบิดา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสามอภิวันท์เหนือเกศา
จึ่งทูลสนองพระบัญชา	จะอยู่ใต้บาทาพระภูมี
ถ้ามีความฉุกทุกข์ร้อน	จึ่งจะลาจรจากกรุงศรี
ถ้าเสร็จทุกข์จึ่งกลับมายังธานี	อยู่ใต้ธุลีภูวไนย
ฯ ๔ คำ
/*549๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
ได้ฟังเกษมเปรมพระทัย	พระจึ่งตรัสปราศรัยทั้งสามรา
เจ้าเหน็ดเหนื่อยเลื่อยล้าลำบากองค์	ไปชำระสระสรงให้หรรษา
ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงผู้ศักดา	จงไปอยู่คูหาให้สำราญ
ตรัสแล้วก็หับบัญชรชัย	เสด็จเข้าในปราสาทอันพิศาล
สามองค์ประณตบทมาลย์	ชวนไปสถานพระพี่ยา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะตำมะหงงยาสา
รับสั่งพระองค์ทรงนครา	ก็เร่งรัดจัดหาให้ครบครัน
แผ้วถางจัดกวาดหมดจด	จึ่งเรียกเอาเครื่องยศทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งเงินทองเสื้อผ้าแพรพรรณ	เครื่องใช้สารพันนานา
ทั้งข้าชายหญิงสิ่งละเจ็ดร้อย	ที่เล็กน้อยมิได้เอามาว่า
จึ่งเอาบาญชีไคลคลา	มาถวายพระราชาทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ให้พาองค์อรไทบุตรี
ไปอยู่ยังที่ติกาหรัง	กับทั้งโอรสเลี้ยงพระโฉมศรี
ไปจัดแจงแบ่งกันให้จงดี	เรานี้จึ่งจะค่อยไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
พาเหล่าบุตรีศรีโสภา	ยาตราไปวังทันใด
/*550ถึงจึ่งเร่งรัดจัดแจง	แล้วแบ่งปันกันตามอัชฌาสัย
ที่ทางสุขเกษมเปรมใจ	ผ่องใสไพบูลย์ทุกนารี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งอำลาเชษฐาธิบดี	มายังวังที่อยู่พระภูธร
ค่อยสว่างว่างวายคลายทุกข์	ปรีดาผาสุกสโมสร
สามองค์อาศัยในนคร	มีความสถาวรเปรมปรา
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปันหยีเหมาะตีกาหรา
ซึ่งพลัดกันกับสองอนุชา	ไปอยู่เมืองปัตหรำบุรี
ได้ร่วมภิรมย์สังวาส	ในนุชนาฏจินตะหรามารศรี
ช้านานประมาณได้กึ่งปี	จนโฉมอัครเทวีมีครรภ์
อุทรได้ห้าเดือนตรา	พระผ่านฟ้าชื่นชมภิรมย์ขวัญ
เป็นกรรมที่จำจะจากกัน	วันนั้นพอราษราตรี
แสงจันทรส่องสว่างคัคนานต์	เยาวมาลย์ชี้ชวนพระโฉมศรี
ให้ชมแสงบุหลันในราตรี	ยังที่แท่นอาสน์ริมบัญชร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีชาญสมร
ผินพักตร์ชมแสงศศิธร	ให้เร่าร้อนอารมณ์ไม่สมประดี
หวนคิดถึงก้าโละดาหา	พักตร์เจ้าดั่งจันทราจำรัสศรี
พระคะนึงนึกตรึกคดี	จึ่งเสด็จเข้าที่ไสยา
ทอดองค์ลงยังบัลลังก์อาสน์	พระกรพาดนลาฏถวิลหา
/*551โอ้ว่ายาหยีของพี่อา	แก้วตาพี่จะเป็นประการใด
เมื่อเจ้าโจนลงในอัคคี	สมประดีพี่จะมีก็หาไม่
รูปรวยเจ้าจะม้วยบรรลัย	หรือดวงใจเจ้าไม่ม้วยมรณา
ฤๅองค์อสัญเทเวศ	มาบังเหตุช่วยน้องกระมังหนา
ทำไฉนพี่จะแจ้งแห่งกิจจา	จำจะไปเที่ยวหาทุกธานี
แล้วอนึ่งสองราชอนุชา	จะแสนโศกโศกาหาพี่
จะดั้นด้นค้นป่าพนาลี	ไม่ประสบพบพี่จะเศร้าใจ
เจ้าจะพาพวกพลมนตรี	กลับเข้าธานีกรุงใหญ่
ฤๅจะเที่ยวรบรุกทุกเวียงชัย	ทำไฉนพี่จะแจ้งกิจจา
อย่าเลยจะคิดกลอุบาย	ยักย้ายหน่ายหนีจินตะหรา
คิดแล้วก็เคลื่อนองค์จากไสยา	พระราชาก็เสด็จจรลี
มายังห้องแก้วแพรวพรรณ	แท่นสุวรรณจินตะหรามารศรี
ลดองค์ลงแอบแนบเทวี	พระจึ่งมีสุนทรวาจา
๏ เจ้าพี่	มารศรีผู้สุดเสน่หา
พี่รักเจ้าเท่าดวงนัยนา	ขวัญตาจงได้ปรานี
ตัวพี่ขอคลาไคล	ไปล่าไล่มฤคีในไพรศรี
ด้วยเคยเป็นชาวป่าพนาลี	จับมฤคีเล่นเป็นอัตรา
แต่มาเป็นคู่ครองของน้องแก้ว	นานแล้วมิได้ออกไปป่า
ด้วยความรักชักไว้ไม่ไคลคลา	สุดปัญญาพี่แล้วจะจำไป
เจ้าพุ่มพวงดวงดอกกะระกุหนิง	จงเห็นจริงพี่เถิดอย่าสงสัย
พี่ไปไม่ช้าจะคลาไคล	ดวงใจจงได้ปรานี
/*552ว่าพลางทางแอบแนบน้อง	กรตระกองโอบอุ้มมารศรี
เคล้าคลึงรึงรัดยวนยี	ภูมีพลางสะท้อนถอนใจ
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จินตะหรานารีศรีใส
ได้ฟังคำพระภูวไนย	ทรามวัยมิได้สงกา
สำคัญว่าพระองค์สุจริต	มิได้คิดพะวังกังขา
นางจึ่งสนองพระวาจา	ซึ่งผ่านฟ้าจะเสด็จไปเล่นไพร
ตัวน้องเป็นบาทเบื้องธุลี	จะให้เคืองบทศรีก็หาไม่
พระองค์จะประสงค์สิ่งใด	น้องมิได้ขัดพระบัญชา
ว่าแล้วสั่งพี่เลี้ยงทันใด	จงไปสั่งตำมะหงงแลยาสา
ให้เตรียมม้าเตรียมพลโยธา	พระราชาจะไปประพาสพนาลี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	นางพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	แล้วก็รีบจรลีออกมา
ครั้นถึงจึ่งสั่งตำมะหงง	พระโฉมยงจะเสด็จประพาสป่า
ท่านเร่งตระเตรียมโยธา	จงผูกทั้งมิ่งม้าพาชี
สั่งแล้วก็กลับเข้ามา	เอากิจจานั้นทูลพระโฉมศรี
ฝ่ายข้างตำมะหงงเสนี	ก็จรลีไปจัดแจงการ
ฯ ๖ คำ
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งแสงฉาน
องค์มิสาระปันหยีชัยชาญ	เสด็จมาสรงสนานวาริน
น้ำกุหลาบอาบอบด้วยเกสร	ฟุ้งขจรจับองค์ส่งกลิ่น
/*553ทรงสุคนธารสรวยริน	ภูมินทร์ทัดอุบะปกัน
แล้วทรงสนับเพลาเชิงนาคี	ภูษาอย่างดีเฉิดฉัน
เป็นแย่งยกเครือกระหนกสุวรรณ	ปั้นเหน่งเพชรกุดั่นลายแทง
แล้วทรงฉลององค์เจียระบาด	พื้นตาดลายเครือกระหนกแย่ง
ทรงมาลายอดเพชรน้ำแดง	สีระยับจับแสงทินกร
เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	นวยนาดยาตราดั่งไกรสร
ถือเช็ดหน้าสีแสดบวร	บทจรมายังนางเทวี
ถึงจึ่งตระโบมโลมลา	แก้วตาผู้มิ่งมารศรี
นวลน้องค่อยอยู่จงดี	ตัวพี่จะลาคลาไคล
สั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร	มายังเกยทิพมาศศรีใส
เสด็จทรงมิ่งม้าอาชาไนย	ให้เร่งพลไกรไคลคลา
อันเครื่องสูงแห่แตรสังข์	คับคั่งมากมายทั้งซ้ายขวา
ก็ออกทวารวังพารา	ตรงมายังป่าพนาลี
พระแกล้งเลี้ยวเที่ยวชมพนาวัน	สาระพันมิ่งไม้ในไพรศรี
ทรงผลหล่นกลาดปฐพี	โยธีเก็บเล่นเป็นสำราญ
ที่ส่งยอดทอดก้านระบัดช่อ	แย้มละออเรณูหอมหวาน
ภุมรินเคล้าละอองผกากาญจน์	สุมามาลย์ร่วงโรยโปรยลง
พระพายรำเพยพานพัด	หอมกลบในพนัสไพรระหง
ที่สีเหลืองเรืองอร่ามอยู่กลาดดง	ที่สีแดงดั่งประจงชาดทา
ที่ม่วงมอดั่งคอมยุเรศ	ดูประเวศคล้ายนิลวัตถา
ที่สีขาวดั่งแก้วมุกดา	พระทัศนาเบิกบานสำราญใจ
แล้วชมฝูงคณาปักษิน	บ้างบินจับขยับหนีส่งเสียงใส
/*554คุ่มขาบคาบเหยื่อพาไป	ป้อนบุตรที่ในรังตน
จากพรากพรากคู่อยู่เอกา	จับกิ่งพฤษกาแล้วไซ้ขน
แอ่นเคล้าเคล้าคู่คลึงระคน	กระทาจับต้นคนทาร้อง
รังนานจับไม้เรียงรัง	กระสาจับกระสังส่งเสียงก้อง
สัตวาจับต้นพวาทอง	เค้าโมงจับโมงมองเมียงมัน
ระวังไพรร่อนร้อนระวังไพร	กระไนจงจับโพธิ์แล้วโผผัน
นกว่าจับหว้าพลอดกัน	สาริกาจับกรรณิกาเคียง
นกแก้วจับแก้วแล้วไซ้หาง	กาน้ำจับขานางประสานเสียง
นวลจันทร์จับจันทร์ม่ายเมียง	ครั้นได้ยินเสียงพลก็บินไป
พระลดเลี้ยวเที่ยวชมพนมเขา	ตามลำเนาพุ่มพงพฤกษาไสว
สิงสัตว์จตุบาทกลาดไพร	ไกรสรราชสีห์คชาพง
สิงห์โตโกกิเลนเลียงผา	เข้าสำนักคูหาคีรีระหง
สุริย์ฉายบ่ายคล้อยลงชายลง	มฤคยงเหยาะย่องตอกจากชัฏ
บ้างดุ่มเดินเมินแลจตุรงค์	บ้างก็หลงลืมเล่นหญ้าระบัด
พวกพลร้นเร้นเข้าสะพัด	บ้างวิ่งกระจัดพลัดพรายไป
รอนรอนอ่อนแสงพระสุริเยศ	เลี้ยวประเวศลับเลี่ยมเมรุไศล
ชะนีน้อยห้อยโยนสงสารใจ	อาลัยด้วยไกลสามี
พระหวนคิดถึงโฉมจินตะหรา	อนิจจาน้องน้อยจะคอยพี่
ไม่สงสัยว่าจะไกลสามี	ป่านนี้จะนั่งแลชะแง้คอย
ไม่เห็นกลับก็จะนับราตรีสะอื้น	ไม่มีชื่นตั้งแต่จะโศกสร้อย
ครวญพลางพระทางคลาดคล้อย	น้ำพระเนตรตกย้อยอาบพักตรา
/*555พระรีบกะระตะให้ดำเนิน	ชมไม้หวังให้เพลินทุกขา
มาตามอรัญเวศพนาวา	จนสุริยาเย็นย่ำอัสดง
ฯ ๔๘ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีผู้ชื่อตำมะหงง
จึ่งก้มเกล้ากราบทูลพระโฉมยง	ขอเชิญยกจตุรงค์กลับเวียงชัย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิล้ำพระสุริย์ใส
ได้ฟังงวาจาไม่อาลัย	จึ่งตรัสตอบไปทันที
อันจะลืมพารานั้นหาไม่	จะไปตามพระน้องทั้งสองศรี
ซึ่งกำจัดพลัดกันที่กุฎี	แม้นมิพบก็ไม่ไคลคลา
ตัวท่านกลับคืนกรุงไกร	จงบอกทรามวัยจินตะหรา
ว่าเราจะไปตามสองอนุชา	พบแล้วจึ่งจะพาไปเวียงชัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังละห้อยไห้
ทูลสนองบัญชาพระภูวไนย	ไม่ขอคืนกรุงไกรพระราชา
กลัวระตูจะกริ้วโกรธฟุนไฟ	ท้าวจะให้ลงโทษโทษา
จะตามเสด็จพระผ่านฟ้า	พระไคลคลาถึงไหนไม่ไกลกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงชัยได้ฟังเกษมสันต์
พระเร่งรีบม้าจรจรัล	พ้นเขตขัณฑ์ปัตหรำบุรี
ฯ ๒ คำ
/*556๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นจินตะหรามารศรี
แต่ตั้งพักตร์คอยหาพระสามี	จนสุริย์ศรีเย็นย่ำสนธยา
ป่านนี้ยังไม่คืนนคเรศ	ฤาทรงเดชหลงอยู่ที่ในป่า
ฤามีเหตุเภทภัยพาธา	ฤาประชวรโรคาประการใด
คิดแล้วเสด็จบทจร	มายังบัญชรแสงใส
เผยแกลแลคอยพระทรงชัย	ก็มิได้คลาไคลคืนนคร
จนล่วงปฐมยามเวลา	ในอุราร้อนรุ่มสุมขอน
นางโหยไห้พิไรอาวรณ์	สองกรค่อนทรวงเฝ้าจาบัลย์
คิดคิดเป็นน่าน้อยใจ	ไม่รู้เท่าภูวไนยจะบิดผัน
ลาน้องจะไปชมไพรวัน	แล้วพาพลขันธ์หนีไป
โอ้พระทูลกระหม่อมของเมียแก้ว	ไม่เมตตาเมียแล้วฤาไฉน
พระทอดทิ้งไว้ไม่อาลัย	เมียจะอยู่ไปไยให้อายคน
จะสู้ม้วยชีวันบรรลัย	จะอยู่ไปก็ไม่เป็นผล
อดสูแก่หมู่ประชาชน	จะก่นค่อนกล่าวร้ายทั่วธานี
โอ้ว่าลูกรักของแม่อา	เป็นเวราเราแล้วนะโฉมศรี
พระบิตุรงค์ผู้ทรงฤทธี	มาหน่ายหนีเจ้าไปแต่ในครรภ์
ถ้าเจ้าคลอดออกจากอุทรแม่	ใครแลจะช่วยบำรุงขวัญ
คิดจะใคร่พาม้วยไปด้วยกัน	จอมขวัญของแม่เพื่อนเข็ญใจ
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเป็นใหญ่
เห็นพระบุตรีดวงใจ	ร้องไห้เพียงจะม้วยชีวี
พระจึงกล่าวตระโบมโลมปลอบ	ให้ชอบอารมณ์มารศรี
/*557ลูกรักอย่าแสนโศกี	เทวีจงฟังคำบิดา
อันองค์ปันหยีมีศักดิ์	จะเป็นวงศ์จักรพรรดินาถา
พ่อดูท่วงทีกิริยา	จะเป็นชาวป่านั้นผิดที
ชะรอยจะคิดถึงสองอนุชา	ซึ่งจากมาที่เนินคีรีศรี
ครั้นจะบอกกับเจ้าโดยดี	กลัวว่าบุตรีมิให้ไป
ใช่เขาจะแกล้งแหนงหน่ายเจ้า	ขวัญข่าวอย่าคิดสงสัย
ถ้ารักผัวจงสงวนตัวไว้	อย่าให้ชอกช้ำเป็นราคี
พ่อเห็นว่าไปพบอนุชา	จะพากันกลับมายังกรุงศรี
เจ้าอย่าโศกเศร้าโศกี	เทวีจงฟังบิดา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมพระบุตรีเสน่หา
ได้ฟังพจนารถวาจา	กัลยาตริตรึกนึกใน
เห็นสมกับคำพระบิดร	บังอรคล่อยคลายที่หม่นไหม้
นางวันทาพระชนกคลาไคล	เข้าในห้องสิริไสยา
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
พระยกพลเตร่เตรนตระเวนมา	ไม่รู้ว่าจะไปแห่งใด
พระคิดถึงอนุชาทั้งสองศรี	เจ้าจะเที่ยวหาพี่ในป่าใหญ่
ฤาจะเข้าอาศัยในเวียงชัย	พี่จะตามไปกว่าจะพบเจ้าสององค์
แล้วหวนคิดถึงก้าโละดาหา	อนิจจานิ่มน้องนวลระหง
ฤๅเจ้าจะมอดม้วยปลดปลง	ฤๅจะคงคืนชีพไม่มรณา
ฤๅองค์อสัญเทเวศ	มาบังเหตุช่วยน้องกระมังหนา
/*558จะตามติดมิได้คิดแก่ชีวา	กว่าจะพบยิหวาบังอร
ครวญพลางพระทางโศกศัลย์	พระทรงธรรม์เศร้าจิตสะท้อนถอน
แต่รีบรัดดัดดั้นพนาดร	จนพ้นเขตสิงขรพนาวา
ก็ออกจากปากป่าตามทิวทุ่ง	หมายมุ่งสถลมารคราวป่า
ก็บรรลุถึงกรุงนครา	ชื่อหมันหยาปาเอ็ดธานี
จึ่งสั่งให้หยุดโยธา	เราจะพักกายาอยู่ที่นี่
ยังชายป่าพอเห็นบุรี	ภูมีหวังจะปลอมเข้าไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งบังคมไหว้
มาสั่งให้หยุดพลอยู่แต่ไกล	ให้ตั้งพลับพลาชัยบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลได้ฟังถ้วนถี่
ตัดไม้ปลูกพลับพลาทันที	มิช้าก็แล้วบัดเดี๋ยวใจ
แล้วปลูกทับน้อยน้อยเรียงราย	ไพร่นายจะได้อาศัย
เสร็จแล้วมาทูลทันใด	พลับพลาชัยแล้วดั่งบัญชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงชัยได้ฟังก็หรรษา
เสด็จขึ้นยังสุวรรณพลับพลา	ผ่านฟ้ามีพจน์วาที
ตรัสสั่งวิเยนกิดาหยัน	พากันไปเที่ยวในไพรศรี
ชวนกันหาหนังมฤคี	เร่งเร็วบัดนี้จงฉับไว
ฯ ๔ คำ
/*559๏ บัดนั้น	กิดาหยันบังคมประนมไหว้
รับสั่งแล้วพากันเที่ยวไป	ครั้นได้มาถวายพระราชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ทอดพระเนตรเห็นหนังมฤคา	ผ่านฟ้าชื่นชมภิรมย์ใจ
จึงเอามาวาดทรงตัดวงพักตร์	งามนักไม่มีที่เปรียบได้
กิดาหยันวิเยนก็เป็นใจ	ช่วยกันจำหลักไปทันที
๏ ครั้นเสด็จ	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนี	เราจะจรลีเข้าพารา
จะปลอมเป็นดาหลังชาวหนัง	จะได้ฟังกิตติศัพท์สองขนิษฐา
พระน้องอยู่จะรู้ซึ่งกิจจา	ท่านอย่าตามข้าบทจร
จงควบคุมพหลพลโยธี	อยู่ในพงพีสิงขร
ถ้าว่าไม่พบในนคร	เราจะผ่อนพากันคลาไคล
แล้วสั่งให้หาปี่พาทย์ฆ้องวงมา	เวลาบ่ายชายแสงพระสุริย์ใส
กิดาหยันจัดหนังให้พร้อมไว้	สั่งเสร็จไปสรงคงคา
ชำระสระสรงแล้วสรงเครื่อง	อร่ามเรืองรุ่งรับจับเวหา
ทรงอุบะสุวรรณรจนา	เหน็บกริชเทวาแล้วคลาจร
อันพวกวิเยนกิดาหยัน	ชวนกันแบกหนังเข้าไปก่อน
พากันเข้าในนิเวศบวร	ภูธรจึ่งค่อยตามไป
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกหญิงชายชาวกรุงใหญ่
เห็นดาหลังชาวหนังเข้ามาใน	ก็บอกกล่าวกันไปอื้ออึง
/*560ว่ามีหนังมาต่างประเทศ	แจ้งเหตุต่อต่อไปจนถึง
เสนายาสาคิดคะนึง	จึ่งสั่งให้หามาฉับพลัน
ทนายก็วิ่งวางมา	จึ่งห่ามว่าอย่าเพ่อผายผัน
ท่านเสนาผู้ใหญ่ของข้านั้น	ให้จรจรัลไปเล่นยังจวน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีเกษมสรวล
พอเวลาสายัณห์บังควร	จึ่งรีบด่วนเข้าบ้านท่านเสนา
ให้ตั้งจอลงต่อทวาเรศ	ชาวนิเวศเนืองแน่นมาหนักหนา
จึ่งทอดหนังตามเรื่องเนื่องมา	กิดาหยันโหมโรงขึ้นทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาเสนาน้อยใหญ่
ทั้งบรรดาหญิงชายข้าไท	ก็ไปยังหอนั่งทันใด
ตั้งใจหวังว่าจะดูหนัง	เห็นดาหลังงามทรงส่งศรี
งามจริตกิริยาแลท่วงที	เสนีคิดอัศจรรย์นัก
บุรุษมารยาตรอาจอง	น่าจะมีประยูรวงศ์สูงศักดิ์
รูปทรงโอ่อ่าน่ารัก	จะเป็นหน่อเอกอัครกษัตรา
แต่หากแกล้งแปลงปลอมอินทรีย์	เที่ยวแสวงหาที่เสน่หา
น่าจะเป็นฉะนี้จึ่งเข้ามา	คิดพลางยาสาตั้งตาดู
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังฤทธิไกรใคร่จะรู้
เห็นเสนาภรรยามาพรั่งพรู	ก็จับหนังเชิดชูขึ้นฉับพลัน
/*561แล้วประดิษฐ์คิดบทให้เพราะพร้อง	ท่วงทีต้องอารมณ์ชาวเขตขัณฑ์
ประจงเชิดลำดับบทให้โอดพัน	พระส่งเสียงให้จับกรรณปั่นใจ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงหญิงมีจิตพิสมัย
แซ่ซ้องร้องชมอึงไป	ทั้งสาวแก่แม่หม้ายไพร่ผู้ดี
บ้างชมเสียงว่าพากย์เพราะเสนาะใจ	บ้างชมในรูปทรงส่งศรี
ลางคนชมจริตแลท่วงที	ลางคนชมว่าบทดีเป็นพ้นไป
อันสาวแก่แม่หม้ายบรรดามา	ก็ทัศนาพิศวงหลงใหล
อันยาสามหาเสนาใน	ก็เพิ่มพูนพิสมัยพันทวี
ทั้งภรรยาทนายบ่าวไพร่	ชื่นชมภิรมย์ใจเกษมศรี
ให้เพลิดเพลินทุกหน้านารี	ดูจนสุริย์ศรีส่องฟ้า
ยาสาจึ่งสั่งทนายพลัน	จรจรัลเข้าไปยังเคหา
เอาผ้าผ่อนแพรพรรณกับเงินตรา	ชั่งหนึ่งเอามาบัดนี้
หนายรับคำแล้วอำลา	มาจัดผ้าผ่อนแลแพรสี
กับเงินตราพามาทันที	ให้ท่านเสนีฉับพลัน
ยาสาให้พาของนั้นไป	ให้แก่ดาหลังเฉิดฉัน
ทนายพาของนั้นจรจรัล	มาให้ปันหยีทันใด
กิดาหยันรับของฉับพลัน	ก้มเกล้าอภิวันท์ด้วยแจ่มใส
องค์ดาหลังรัศมีชาญชัย	พระมิได้เคียมคัลวันทา
แล้วสั่งให้ลาโรงทันที	ยาสาจรลีกลับเคหา
ฝูงประชาก็ชวนกันไคลคลา	พระอาศัยอยู่หน้าบ้านเสนาใน
แต่เล่นอยู่เป็นนิจทุกวัน	บอกกันเอิกเกริกทั้งกรุงใหญ่
/*562เขาหาไปเล่นทั้งเวียงชัย	ได้รางวัลกำนัลมากมี
อันฝูงประชาชนแลเสนา	ให้มีความเสน่หาพระโฉมศรี
ชาวบ้านร้านตลาดทั้งธานี	มาส่งของปันหยีทุกเวลา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ดาหลังรัศมีเสน่หา
อาศัยหน้าบ้านท่านเสนา	ก็ได้หลายราษราตรีกาล
พระกรรณตรับฟังศัพท์ขนิษฐา	ไม่ได้ข่าวดวงยิหวายอดสงสาร
กับสองอนุชาชัยชาญ	ช้านานก็ไม่สมอารมณ์คิด
พระแน่นอนถอนจิตเจ็บใจ	ยังมิได้เรื่องราวแต่สักหนิด
แต่พี่เที่ยวทั่วทั้งบุรพทิศ	ไม่สมคิดจะติดตามให้พบกัน
ขอเดชะประตาระกาหลา	นำมาก็จะพบเป็นแม่นมั่น
ให้ได้ข่าววนิดาดวงจันทร์	ขอจงประจักษ์กรรณอย่าเนิ่นนาน
กับสองอนุชาชาญชัย	จงให้ได้เรื่องราวข่าวสาร
พระนั่งนึกตรึกถวิลในวิญญาณ	แสนรำคาญขุ่นคิดไม่นิทรา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นบรบังติกาหรา
เป็นบุตรระตูเก่าเจ้านครา	ที่สิ้นชีพชีวาพิราลัย
ระตูใหม่ได้ผ่านธานี	คืออธิบดีผู้ใหญ่
เข้าครอบครองมเหสีกำนัลใน	จนองค์อัครวิไลนั้นมีครรภ์
ประสูติบุตรามาทั้งคู่	กับระตูใหม่ผ่านไอศวรรย์
อันว่าบุตรเก่าทั้งสองนั้น	ระตูให้ปันดังบุตรา
เล่นอยู่ด้วยกันทั้งสาม	ไม่มีความฉันทาโทษา
/*563ครั้นเช้าขึ้นเฝ้าพระบิดา	แล้วชวนกันไปเล่นพนาลี
เป็นนิจทุกวันอัตรา	เวลาเย็นกลับมายังกรุงศรี
ขึ้นเฝ้าพระชนกชนนี	แล้วกลับมาที่อยู่ภูวไนย
ฝ่ายระเด่นบรบังติกาหรา	เมื่อเวราจะมาซัดให้
ชวนสองอนุชาคลาไคล	ไปล่าไล่มฤคาในป่าชัฏ
รุสาเสี่ยวต้องพระเพลา	เจ็บปวดรวดเร้าเป็นสาหัส
เวทนากลิ้งอยู่กับป่าชัฏ	ด้วยพลัดพลไม่มีใครนำพา
ฝ่ายระเด่นผู้น้องทั้งสองศรี	ไม่เห็นพี่ก็มิได้ให้ใครหา
ขึ้นม้าพาพลเข้าพารา	มิได้ทูลบิดาชนนี
ฝ่ายระเด่นบรบังติกาหรา	ก็พยุงกายามาถึงที่
ไม่เห็นสองอนุชาแลโยธี	เห็นแต่สองพี่เลี้ยงภูวไนย
กับคนใช้กิดาหยันเจ็ดคน	ออกรับภูวดลแล้วร้องไห้
โลหิตไหลนองเป็นคลองไป	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี
พี่เลี้ยงจึ่งเอาผ้าทำเปลหาม	ก็พามาตามพนาศรี
จนพลบค่ำสนธยาราตรี	ก็งมงายจรลีมา
จนมาถึงทวารเวียงชัย	ก็ตรงไปยังราชเคหา
ชวนกันหาน้ำมันแลหยูกยา	รักษากันจ้าวข้าดังเข็ญใจ
จนได้เจ็ดราตรีทิวา	มดหมอจะมีมาก็หาไม่
ไม่มีใครแลดูภูวไนย	พระคิดน้อยฤทัยก็โศกี
แล้วว่าแก่พี่เลี้ยงทั้งสอง	ตัวน้องแทบจะม้วยเป็นผี
แต่มดหมอใครจะมาก็ไม่มี	รอดชีวีเพราะพี่สองรา
น้องคิดน้อยใจระตูนัก	ไม่มีจิตคิดรักเท่าเกศา
/*564เหตุว่ามิใช่บุตรา	จึ่งมิได้นำพาปรานี
อันสมบัติทั้งนี้ของใครเล่า	ของบิดาเราทั้งกรุงศรี
ดีแล้วจะเป็นอะไรมี	ถ้าคลายคืนครั้งนี้จะเห็นกัน
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
ได้ยินระบือฦๅมาถึงพระกรรณ	ว่าดาหลังนั้นเป็นชาวไพร
ชื่ออะหลังรัศมีดาหลัง	พากย์หนังไพเราะจะมีไหน
รูปภาพก็งามจับใจ	เขาหาไปเล่นทั้งธานี
ระตูจึ่งตรัสสั่งยาสา	หาตัวมาเล่นยังที่นี่
เราจะทัศนาให้เปรมปรีดิ์	เสนีจงเร่งคลาไคล
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งบังคมไหว้
ก็เร่งรีบออกมาทันใด	สั่งทนายให้เร่งไคลคลา
บอกแก่อะหลังรัศมี	พระผู้ผ่านธานีหมันหยา
จะทอดพระเนตรหนังให้เข้ามา	แต่ในเวลาวันนี้
ทนายรับคำแล้ววิ่งไป	ยาสามีใจเกษมศรี
มาจัดกวาดที่ทางสะอาดดี	ตั้งที่โรงหนังดั่งจินดา
สั่งให้กรมวังมาจัดแจง	ตำแหน่งพลับพลาท้าวหมันหยา
กรมวังก็ทำตามรับสั่งมา	มิช้าก็แล้วทันที
ฝ่ายทนายก็วิ่งออกไปพลัน	วันทาแล้วบอกอะหลังรัศมี
ว่าพระผ่านหมันหยาธานี	ให้เล่นยังที่วังใน
ฯ ๑๐ คำ
/*565๏ เมื่อนั้น	อะหลังรัศมีศรีใส
ได้ฟังเขาทูลดังนั้นไซร้	ภูวไนยเกษมเปรมปรีดิ์
จึ่งตรัสสั่งวิเยนกิดาหยัน	ชวนกันจัดแจงให้ถ้วนถี่
รับสั่งแล้วมาจัดหนังทันที	ขุนม้าคอยภูมีจะยาตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	อะหลังเฉิดโฉมเสน่หา
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	ไคลคลามาสรงสาคร
ทรงเครื่องประดับสำหรับองค์	งามดั่งสุริยงประภัสสร
เหน็บกริชเทวัญอันฤทธิรอน	กรชายถือเช็ดหน้าแล้วจรลี
เดินมาตามแนวแถวถนน	ฝูงคนทักถามอึงมี่
ที่สนิทเป็นมิตรไมตรี	ก็มีความยินดีตามไป
ฝ่ายว่าอะหลังรัศมี	มาถึงที่ทวารวังใหญ่
องอาจนาดกรายคลาไคล	มายังหน้าพระลานชัยทันที
มิได้เข็ดขามคร้ามวิญญา	งามสง่าดั่งพระยาราชสีห์
อยู่ยังท่ามกลางเสนี	แล้วจัดหนังตั้งที่เป็นเรื่องมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีน้อยใหญ่ทั้งซ้ายขวา
ทั้งไพร่นายตำรวจมหาดชา	เห็นดาหลังเข้ามาก็ดูไป
งามกระไรดั่งเทพเทวัญ	สะกิดกันแล้วคิดสงสัย
น่าจะเป็นกษัตริย์เรืองชัย	จึ่งองอาจประหลาดใจนัก
งามสง่างามทรงส่งศรี	ทั้งกิริยาท่วงทีเห็นแหลมหลัก
ลางคนมีจิตคิดรัก	ก็ตั้งพักตร์ดูไปไม่วางตา
ฯ ๖ คำ
/*566๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูผู้ผ่านหมันหยา
ครั้นสุริยงเลี้ยวลับบรรพตา	จึ่งสระสรงคงคาวารี
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องสรรพเสร็จ	เสด็จมายังพลับพลาชัยศรี
จึ่งชวนองค์อัคเรศจรลี	กับสนมนารีให้คลาไคล
ครั้นถึงขึ้นยังเตียงทอง	อะหลังให้ประโคมกลองปี่ไฉน
เร่งให้ใส่เพลิงเรื่อเรืองไป	ภูวไนยจับหนังดั่งจินดา
ก็เชิดตามลำบองทำนองปี่	ยักเยื้องท่วงทีนั้นหนักหนา
แล้วหยุดพากย์บทไปมิได้ช้า	ตั้งเรื่องกุมาราเดินดง
ชมวิหคนกไม้นานา	ชมละหานธารท่าป่าระหง
ให้เพลิดเพลินเจริญใจพระโฉมยง	หลงไปไม่กลับเข้าธานี
แต่แรมรอนนอนป่าพนาลัย	ก็พบนางหนึ่งในพนาศรี
ทรงโฉมประโลมโลกี	เป็นที่ชื่นชูวิญญา
พระกุมารมิจิตประดิพัทธ์	กำหนัดในนางนั้นหนักหนา
เข้าไปเกี้ยวเลี้ยวเจรจา	ฝ่ายโฉมกัลยาไม่พาที
อะหลังแกล้งประดิษฐ์คิดบท	พร้องเพราะปรากฏทั้งสองศรี
ใครฟังหลงลืมสมประดี	ใครเห็นเป็นที่เจริญใจ
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ได้ฟังเสียงอะหลังมาจับใจ	ทั้งเรื่องราวก็ไพเราะเสนาะนัก
รูปภาพก็งามเพียงบาดตา	รจนาลวดลายที่จำหลัก
ระตูให้มีจิตคิดรัก	จึ่งสั่งอัครเสนาทันที
ให้เอาผ้ากับเงินตราสองชั่ง	ให้เเก่ดาหลังโฉมศรี
/*567สั่งแล้วระตูธิบดี	ตั้งดูหนังอะหลังรัศมีไป
ยิ่งดูยิ่งงามประหลาดตา	ยิ่งฟังยิ่งมาหลงใหล
ฝ่ายฝูงนักสนมกรมใน	ก็เพลิดเพลินเจริญใจทุกนารี
ชมเรื่องชมเสียงชมทรง	พิศวงทุกหน้านางสาวศรี
ทั้งเสนาน้อยใหญ่ไพร่ผู้ดี	ก็ชวนกันชมปันหยีไม่เว้นคน
ฝ่ายอะหลังก็เชิดพากย์ตะบึงไป	จนอุทัยเรืองรองส่องเวหน
ฝ่ายระตูผู้ผ่านสากล	ก็จรดลเข้าสู่วังใน
ข้างพวกเสนีก็ลีลา	ไปยังเคหาที่อาศัย
อะหลังลาโรงแล้วคลาไคล	ไปยังที่อยู่พระภูมี
แต่ไปเล่นเป็นนิจอัตรา	ให้ระตูทัศนาเกษมศรี
ได้ถึงสิบห้าราตรี	ระตูธิบดีก็ปรีดา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นบรบังติกาหรา
ครั้นคลายหายประชวรที่ป่วยมา	ไม่ขึ้นเฝ้าพระมารดาเจ้าธรณี
แกล้งบอกป่วยดำริตริตรองการ	จะสังหารระตูให้เป็นผี
จึ่งเรียกสองพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ภูมีค่อยกระซิบจำนรรจา
พี่เจ้าผู้ร่วมชีวิต	จงคิดหาคนที่แกล้วกล้า
ที่เป็นข้าของพระบิดา	อยู่ในโทษาแห่งระตู
จงเอาทรัพย์นี้ไปให้เขา	ทั้งผู้คุมที่เฝ้ารักษาอยู่
พี่อย่าว่าไปให้ใครรู้	ครั้นได้เเล้วพาผู้นักโทษมา
พี่เลี้ยงรับคำแล้วลาไป	ก็สอดใส่ไคล้เสาะแสวงหา
ครั้นได้สมอารมณ์ที่จินดา	จึ่งเกลี้ยกล่อมพูดจาเป็นไมตรี
/*568แล้วเอาทรัพย์ให้ผู้คุมที่รักษา	ก็พามาเคหาพระโฉมศรี
ระเด่นบรบังติกาหราก็ยินดี	จึ่งมีวาทีปลอบโยนเอาใจ
แล้วเอากริชออกให้ทั้งสี่คน	ชี้แจงยุบลแถลงไข
ว่าระตูผู้ผ่านเวียงชัย	ออกไปทอดพระเนตรหนังยังพลับพลา
จงไปแอบอยู่ดูที	แห่งเจ้าธานีหมันหยา
แทงแล้วหนีไปให้ลับตา	อย่าได้กลับคืนมาเคหาเรา
จงอุตส่าห์ซุกซนด้นไป	ให้ลับตาพลไพร่ที่ฝ่ายเขา
เราจะทำป่วยอยู่เคหาเรา	ทั้งสี่เจ้าจงเร่งไคลคลา
ฝ่ายว่านักโทษทั้งสี่คน	รับยุบลแล้วขันอาสา
อภิวันท์แล้วชวนกันออกมา	คอยดูเวลาจะคลาไคล
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเกนประลาหงูศรีใส
เป็นสนมของระตูเจ้าเวียงชัย	นางบิดผันนอกใจพระภูมี
ไปแสนพิศวาสข้างดาหลัง	ให้คลุ้มคลั่งในองค์ส่งศรี
เร่าร้อนอ่อนอกเทวี	แต่โศกีอยู่กับที่นิทรา
มิรู้ที่จะทำประการใด	ทรามวัยจึ่งแตระบุหงา
ร่ำกระบมประพรมสุคนธา	แล้วห่อผ้าเช็ดหน้าสีอันบรรจง
จึ่งอาบน้ำทาแป้งแต่งกาย	เฉิดฉายละอออองก่องก่ง
ครั้นค่ำสุริยาอัสดง	คอยองค์ระตูคลาไคล
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายอะหลังรัศมีศรีใส
ถึงเวลาก็เร่งคลาไคล	มาจัดแจงหนังไว้เป็นเรื่องมา
/*569แล้วให้ตั้งจอลงต่อทวาร	กวาดจัดสะอ้านหนักหนา
จึ่งคอยระตูจะออกมา	ยังที่พลับพลาฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านไอศวรรย์
ครั้นสิ้นแสงสีพระสุริยัน	ก็จรจรัลออกมายังพลับพลาชัย
กับองค์อัคเรศเทวี	นักสนมนารีน้อยใหญ่
ฝ่ายอะหลังเห็นระตูออกไป	ก็ใส่ไฟโหมโรงขึ้นทันที
ดาหลังจับหนังชูเชิด	เยื้องกรายฉายเฉิดมีราศี
ฝ่ายระตูแลสนมมนตรี	ก็ชื่นชมยินดีปรีดา
อะหลังรัศมีพากย์บทต่อ	ได้ข้อใจความนั้นหนักหนา
ไพเราะเพราะกว่าแต่หลังมา	คนฟังตั้งตาตะลึงไป
ฝ่ายเกนประลาหงูสาวสวัสดิ์	ให้มีความกำหนัดหลงใหล
สุดที่จะทนรักหักใจ	จึ่งหยิบห่อดอกไม้มาทันที
ทิ้งไปด้วยใจจำนงหวัง	ก็ต้องกายดาหลังโฉมศรี
จะให้แจ้งประจักษ์ว่าเทวี	มีจิตประดิพัทธ์กำหนัดใน
ฝ่ายอะหลังนางทิ้งต้องกายา	จะเหลียวแลไปมาก็หาไม่
นิ่งขึงตะบึงพากย์ต่อไป	แต่ดอกไม้ก็มิได้แลดู
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่ผู้คุมที่เฝ้าอยู่
เห็นห่อผ้ามาลาก็เหลียวดู	ก็รู้ว่าเกนประลาหงูออกไป
จึ่งหยิบเอาห่อนั้นมา	ก็แจ้งว่าบุหงาไม่สงสัย
จึ่งพาตัวมาถามทันใด	เหตุไฉนมาทำดั่งนี้
/*570ช่างไม่คิดกลัวราชอาญา	แล้วไม่รักพักตราโฉมศรี
ใช่จะได้ดั่งใจของเทวี	เจ้าทำดั่งนี้เห็นผิดนัก
จงคุมตัวไว้ให้มั่นคง	แล้วมาทูลสองพระองค์ทรงศักดิ์
ว่าเกนประลาหงูนี้ผิดนัก	ไปลอบรักดาหลังชาวไพร
นางแตระซึ่งพวงมาลา	ห่อเช็ดหน้าแล้วลอบทิ้งให้
บัดนี้ให้คนคุมตัวไว้	ภูวไนยจงทราบธุลี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ได้ฟังถ้วนถี่
จึ่งปรึกษากันทันที	สั่งให้เอาเทวีจำไว้
แล้วว่าจะทูลพระบิดา	เห็นว่าพระองค์จะเคืองขัดอัชฌาสัย
ด้วยดาหลังเป็นที่ชอบพระทัย	ภูวไนยโปรดปรานเป็นพ้นนัก
นานไปจะเกิดจลาจล	อ้ายนี่เป็นคนแหลมหลัก
ท่วงทีองอาจประหลาดนัก	เห็นจักมีเหตุเมื่อปลายมือ
มาเราจะลอบทำการ	อย่าให้ฟุ้งซ่านอึงอื้อ
ให้มันม้วยชีวิตด้วยฝีมือ	อย่าให้เลื่องฦๅชื่อมันต่อไป
คิดแล้วก็ชวนกันออกมา	ลอบสั่งโยธาน้อยใหญ่
จงไปหาศาสตราเข้ามาไว้	ให้ทันแต่ในบัดนี้
เราจะให้ไปล้อมโรงหนัง	จับตัวอะหลังรัศมี
ไปฆ่าเสียที่ในพงพี	ความนี้อย่าให้อื้ออึงไป
โยธารับสั่งแล้วออกมา	จัดแจงศาสตราน้อยใหญ่
แล้วมายังโรงหนังทันใด	ค่อยลอบล้อมมิให้แจ้งกิจจา
ฯ ๑๔ คำ
/*571๏ บัดนั้น	คนโทษทั้งสี่ที่อาสา
ระเด่นบรบังติกาหราใช้มา	ก็แอบแฝงอยู่ใกล้พลับพลาชัย
คอยดูท่วงทีอาการ	คอยระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
กับเหล่าโยธีเสนีใน	ถ้าได้ช่องเมื่อไรจะขึ้นมา
ฝ่ายพวกพลที่ล้อมดาหลัง	ก็ผ่อนผันเข้ามาสะพรั่งหน้า
วิเยนเห็นผิดแต่ก่อนมา	สะกิดทูลพระราชาทันใด
ปันหยีอึดให้แล้วพากย์บท	ปรากฏไพเราะส่งเสียงใส
กิดาหยันเห็นกระชั้นเข้าไป	สะกิดทูลภูวไนยเป็นสองที
อะหลังเห็นประหลาดอัศจรรย์	ก็ขับให้ผลขันธ์ผ่อนหนี
พระโฉมยงผู้ทรงฤทธี	มิได้ครั่นคร้ามวิญญา
จึ่งยอกรคิดคุณเทเวศ	แล้วทรงเดชคิดเชิดพากย์ภาษา
ฝ่ายระตูผู้ผ่านพารา	เมื่อผลกรรมจะมาถึงภูวไนย
เสด็จขึ้นเหนืออาสน์บัลลังก์	บรรทมฟังก็เคลิ้มหลับใหล
เสนีแอบอิงพิงกันไป	บ้างเคลิ้มทับหลับใหลไม่สมประดี
สองระเด่นก็ไปยังโรงหนัง	จะคอยจับอะหลังรัศมี
นักโทษเห็นได้ท่วงที	ก็ค่อยย่องจรลีขึ้นมา
เห็นระตูบรรทมอยู่ยังอาสน์	เข้าพิฆาตทิ่มแทงทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายระตูผวาตื่นฟื้นกายา	ก็ร้องมาด้วยศัพท์สำเนียง
นักโทษโจนจากพลับพลาไป	เสนาในได้ยินพระสุรเสียง
ตื่นตระหนกอื้ออึงขึ้นพร้อมเพรียง	สองระเด่นเพียงจะม้วยชีวี
จึ่งวิ่งมาด้วยกำลังเร็วพลัน	สั่งให้จับผู้ร้ายที่มันหนี
แล้วมาเห็นบิดาม้วยชีวี	สองศรีตระหนกตกใจ
/*572เรียกคนเอิกเกริกเป็นโกลา	พระตีทรวงโศการ่ำไห้
วิ่งม้าอื้ออึงคะนึงไป	กำนัลในไม่เป็นสมประดี
เทเวศก็บันดาลบังตา	เป็นพยุพยับอับฟ้าราศี
แล้วช้อนพาโรงหนังพระภูมี	ลอยเลื่อนจากที่ขึ้นเบื้องบน
พระพากย์บทแจ้วเจื้อยจับจิต	อยู่ในบุรพทิศเวหน
ประจักษ์แก่นัยนาทั้งสากล	ประชาชนอัศจรรย์ทั้งธานี
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นพี่น้องทั้งสองศรี
ค่อยระงับดับโศกโศกี	จึ่งเรียกพลมนตรีเป็นโกลา
ให้วะพัดลัดแลงตำแหน่งตรอก	ให้เที่ยวไปซอกซนค้นหา
จงเร่งจับตัวมันมา	กูจะถามกิจจาดูบัดนี้
โยธารับสั่งแล้ววิ่งไป	ก็ซอกซนด้นในกรุงศรี
ยังมิได้ประสบพบไพรี	อัดอึงคะนึงมี่ทั้งพารา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นักโทษสี่คนที่อาสา
หนีพ้นด้นไปได้สองรา	ก็รีบเร่งออกป่าพนาลัย
แต่สองคนนั้นวนเวียนอยู่	มิรู้ที่จะออกประตูไหน
แต่แอบแฝงซุกซนด้นไป	ลอบหนีอยู่ในธานี
ครั้นเขาไล่กระชิดติดพัน	ตัวสั่นหน้าซีดตละผี
จวนตัวกลัวจะม้วยชีวี	สุดที่จะแอบกายา
ก็วิ่งหนีขึ้นตำหนักเจ้าตน	แจ้งยุบลแก่ระเด่นบรบังติกาหรา
พวกพลก็ติดตามมา	ล้อมเคหาไว้ทันที
/*573แล้วชวนกันร้องขึ้นไป	ว่าผู้ร้ายหนีเข้ามาในที่นี่
จงเร่งส่งตัวมาบัดนี้	เกิดกุลีใหญ่พระราชา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบรบังติกาหรา
ได้ยินสำเนียงเรียกเข้ามา	พระไปยืนขวางทวาราไว้
แล้วจึ่งร้องมาทันที	จะเห็นใครมาที่นี่ก็หาไม่
เหตุผลต้นปลายประการใด	เราป่วยอยู่มิได้แจ้งกิจจา
รี้พลทูลตอบมาทันใด	เมื่อเห็นวิ่งเข้าไปอยู่พร้อมหน้า
พระองค์เร่งส่งตัวมา	พระผู้ปิ่นนคราพิราลัย
ฝ่ายระเด่นบรบังติกาหรา	ก็ยังยืนขืนเถียงว่าหาไม่
ทำท้าทายให้ค้นเอาตามใจ	แล้วยืนขวางทวารไว้ไม่ไคลคลา
พวกพลก็ชวนกันจนจิต	ก็ให้คิดสงสัยกังขา
ก็ทำเป็นห่างเหเซออกมา	จำเพาะเนตรเห็นว่าคลาไคล
แล้วค่อยมองฟังกิตติศัพท์	ตรับฟังเหตุการณ์เป็นไฉน
ฝ่ายข้างพระโอรสยศไกร	ก็ลืมไปมิได้พิจารณา
ก็หมายมั่นสำคัญว่าไปแล้ว	จึ่งคลาดแคล้วเข้าในเคหา
พระจึ่งด่านักโทษทั้งสองรา	ว่าตัวกูได้ว่าแต่เดิมที
ว่าซุกซนด้นหนีไปให้ไกล	ทำไมมึงกลับมาที่นี่
เสนาที่ลอบฟังคดี	ครั้นได้ยินวาทีก็แจ้งใจ
จึ่งมาทูลทั้งสองพระโอรสา	ว่าระเด่นบรบังติกาหราคิดอ่านให้
บัดนี้ผู้ร้ายขึ้นไป	ยังในที่อยู่ภูบาล
ข้าเข้าไปจะเอาตัวอ้ายไพรี	เธอออกมาวาทีหักหาญ
/*574ว่ามิได้ประสบพบพาน	แล้วขวางพระทวารตำหนักไว้
ข้าชวนกันออกมาแล้วลอบฟัง	หวังจะใคร่แจ้งว่าเป็นไฉน
ก็ยินด่ากันอยู่ข้างใน	เห็นผิดใจอยู่แล้วพระภูมี
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองระเด่นได้ฟังถ้วนถี่
ก็เดือดดาลดั่งกาฬอัคคี	ถอดกริชวิ่งรี่ลงมา
ครั้นถึงจึ่งเข้าไปเปิดทวาร	เห็นลงดาลมั่นคงหนักหนา
ยิงคิดสงสัยในวิญญา	จึ่งร้องเรียกเข้ามาทันใด
ดูกรองค์พระเชษฐา	ประชวรโรคโรคาเป็นไฉน
เกิดเหตุอื้ออึงทั้งกรุงไกร	มานอนนิ่งเสียได้ไม่ช่วยกัน
ไม่รู้ฤาจึงไม่นำพา	มาลงเขื่อนทวาราปิดมั่น
จงเร่งเปิดออกมาฉับพลัน	จะปรึกษากันบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบรบังติกาหราเรืองศรี
ได้ฟังสองอนุชาพาที	ภูมีจึ่งตอบวาจาไป
ว่าตัวเราป่วยปิ้มจะมรณา	รุสาเสี่ยวมาแต่ป่าใหญ่
ยังไม่หายจึ่งไม่คลาไคล	ซึ่งเกิดเหตุเภทภัยไม่แจ้งการ
เป็นไฉนสองศรีอนุชา	มาเหน็บแนมเจรจาว่าขาน
บุญตัวที่ไม่ม้วยวายปราณ	จึ่งได้เห็นพักตร์ท่านมาวันนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นอนุชาทั้งสองศรี
ได้ฟังเชษฐาพาที	ภูมีกริ้วโกรธนักสลักใจ
/*575จึ่งร้องว่าเหวยคนคด	กบฏต่อบิดาก็เป็นได้
ท้าวเลี้ยงดั่งบุตรสุดสายใจ	คิดอ่านให้ข้าไปราวี
ลอบแทงพระบิดาเรา	หวังจะเอาสมบัติในกรุงศรี
ก็เร่งออกมาครองธานี	แต่ในราตรีอย่าอยู่ช้า
จงเปิดทวารออกมาฉับไว	เราจะเข้าไปอุปภิเษกพระเชษฐา
แม้นว่ามิเปิดทวารา	จะทะลายเคหาเสียบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบรบังติกาหราโฉมศรี
ได้ฟังสองอนุชาพาที	ภูมีกริ้วโกรธพิโรนัก
จึ่งคว้ากริชพลันผลุนหมุนมา	ถอดกลอนทวาราถอนสลัก
แล้วยืนขวางประตูอยู่ตรงพักตร์	ถอดกริชจากฝักฉับพลัน
แล้วร้องถามความมา	ใครไปฆ่าบิดาให้อาสัญ
ฤาสองเจ้าจับได้ไล่ทัน	มาเสกใส่ป้ายกันทุกประการ
แต่นอนเจ็บปิดทวาราอยู่	ยังใส่ว่าผู้ร้ายขึ้นราชฐาน
นี้เนื้อมันช่างจัณฑาล	เห็นว่ารอดชนมานไม่บรรลัย
ทะยานจิตปักมาพาโลความ	มึงจะฆ่าก็ตามอัชฌาสัย
กูมาแล้วมึงจะทำประการใด	ก็เร่งทำไปบัดนี้
ฝ่ายระตูทั้งสองก็ตอบมา	ช่างเคลือบแฝงเจรจาน่าบัดสี
ทรยศแล้วกลับว่าตัวดี	มากลบเกลื่อนวาทีไม่มีอาย
ตัวเราจะแทนแค้นบิดร	ให้ฦๅขจรทั่วโลกทั้งหลาย
จะไว้เกียรติยศให้เพริศพราย	ไม่ลอบทำประทุษร้ายทรชน
/*576สามองค์โต้ตอบกันไปมา	ต่างโกรธโกรธากุลาหล
ก็แทงฟันกันขึ้นอลวน	ก็ม้วยชีพวายชนม์ทั้งสามรา
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรี้พลทั้งซ้ายขวา
เห็นสามองค์แทงฟันกันมรณา	ต่างตระหนกตกประหม่าเป็นบ้าใจ
จึ่งแห่หามเอาศพทั้งสามองค์	มาไว้กับพระบิตุรงค์เป็นใหญ่
ร้องไห้อื้ออึงคะนึงไป	เสียงเซ็งแซ่ไปในพารา
ฝ่ายข้างประไหมสุหรี	เทวีเพียงจะม้วยสังขาร์
กลิ้งเกลือกเสือกร่ำโศกา	ฝูงกำนัลกัลยาก็ร่ำไร
เสนาก็กลุ้มรุมพร้อมหน้า	เอาหีบแก้วจินดาแสงใส
ใส่ศพสี่องค์ทรงชัย	แห่ไปไว้ที่บังควร
แล้วทำสักการบูชา	ตามจารีตกษัตราถี่ถ้วน
เสร็จแล้วก็มาทั้งมวล	ประชุมชวนพรั่งพร้อมปรึกษากัน
ว่าสี่องค์ทิวงคตพิราลัย	จะได้ใครครอบครองไอศวรรย์
ยาสาจึ่งว่ามาฉับพลัน	ข้าเห็นอะหลังนั้นประหลาดนัก
ต่อจะเป็นหน่อเนื้อเชื้อวงศ์	กษัตริย์ฤทธิรงค์สูงศักดิ์
บุญญานุภาพก็มากนัก	ประจักษ์แก่นัยนาทั้งธานี
ต่อจะเป็นคู่ครองของธิดา	จึ่งพลัดซัดเข้ามายังกรุงศรี
เราจะเสกพระธิดากับภูมี	ให้ครอบครองธานีสืบไป
เห็นจะเป็นที่พำนักแก่ประชา	ให้ปราศจากปัจจามิตรศึกได้
ทั้งหลายจะเห็นประการใด	ฤาว่าไม่ชอบใจให้ว่ามา
577ฝ่ายปาเตะตำมะหงงดะหมัง	ครั้นได้ฟังถ้อยคำยาสา
ก็เห็นประกอบชอบความตามวาจา	ทั้งไพร่พลเสนาก็ยอมใจ
๏ ครั้นเสร็จ	สี่อัครเสนีผู้ใหญ่
จึ่งตกแต่งปราสาททันใด	บ้างผูกพิชัยรถอันบวร
บ้างเตรียมทั้งเครื่องแห่แตรสังข์	เครื่องสูงสะพรั่งสลับสลอน
พร้อมพวกเสนาพลากร	ก็บทจรมายังพระภูมี
เหล่าพวกอาณาประชาชน	ก็เกลื่อนกล่นกันมาทั้งกรุงศรี
บ้างได้บุปผามาลี	ธูปเทียนตามมีของอาตมา
เยียดยัดอัดอึงอลหม่าน	แซ่ซร้องสาธุการด้วยหรรษา
โปรยปรายดอกไม้บูชา	ยาสาร้องทูลภูวไนย
ขอเชิญพระองค์ทรงเดช	มาปกเกศราษฎรในกรุงใหญ่
มาครอบครองสวรรยาราชัย	จงได้โปรดเกล้าปรานี
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์อะหลังรัศมี
ได้ยินร้องเชิญพระภูมี	มาแต่พื้นปฐพีพารา
พิเคราะห์ดูรู้แจ้งแสดงเหตุ	ว่าเทเวศบรมวงศา
ช้อนพาโรงหนังลอยขึ้นมา	อยู่ในกลางนภาเปรมปรีดิ์
เห็นจะเกิดเหตุใหญ่ในภูวดล	จลาจลขึ้นกลางกรุงศรี
ฆ่าฟันกันม้วยชีวี	จึ่งมาเชิญเรานี้ลงไป
ให้เสวยสมบัติพัสถาน	ครอบครองศฤงคารเป็นใหญ่
จำเราจะรับคำเสนาใน	ลงไปฟังดูท่วงที
คิดแล้วประนมกรกันทา	องค์พระอัยกาเรืองศรี
/*578เทวัญก็พาองค์พระภูมี	เลื่อนลอยเร็วรี่ลงมา
จำเพาะพุ่งพวยตรวยตรง	ลงยังพิชัยรถา
แล้วเทเวศเหาะไปด้วยฤทธา	เสนากราบเกล้าดุษฎี
จึ่งประโคมฆ้องกลองแตรสังข์	กังสดาลดุริยางค์ขึ้นอึงมี่
จึ่งชักรถเข้ามาทันที	ขึ้นปราสาทมณีทันใด
พออรุณรุ่งพระสุริยา	เหล่าพวกเสนาน้อยใหญ่
จัดแจงมหรสพครบไว้	จะภิเษกภูวไนยกับกัลยา
ฝ่ายโหราหาฤกษ์นาที	ข้างชาวที่แลวิเสทซ้ายขวา
ก็กวาดจัดตกแต่งเป็นโกลา	ท้าวนางจ่าชาก็เตรียมการ
ฝ่ายข้างพระราชชนนี	ก็แต่งตัวบุตรียอดสงสาร
กำนัลก็เตรียมพนักงาน	ครั้นพร้อมการคอยท่าเวลา
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	อะหลังรัศมีก็หรรษา
ครั้นจะใกล้ได้ฤกษ์ยาตรา	มาสระสรงมุรธาวารี
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องสรรพเสร็จ	จึ่งเสด็จมาปราสาทเรืองศรี
นั่งเหนือบัลลังก์รัตน์มณี	คหบดีชีพราหมณ์ก็วันทา
ฝ่ายข้างประไหมสุหรี	ก็พาโฉมพระบุตรีเสน่หา
มาถวายบังคมพระราชา	แล้วหมอบเรียงเคียงหน้าพระชนนี
ครั้นได้ศุภฤกษ์เวลา	โหราลั่นฆ้องเข้าอึงมี่
แตรสังข์ดุริยางค์ดนตรี	มหรสพอึงมี่ทั้งพารา
๏ เวียนเทียน	ให้เวียนแต่ซ้ายมาขวา
ปุโรหิตรับแว่นเวียนมา	เสนามาตยารับต่อไป
/*579ครั้นได้เจ็ดรอบชอบโชค	จึ่งโบกควันจุณเจิมเฉลิมให้
พราหมณ์พฤฒาจารย์ถวายชัย	เสนาในกราบเกล้าดุษฎี
แล้วตั้งอาเศียรพาทถวายพร	ให้พระองค์สถาวรเจริญศรี
ปกเกศเสนาประชาชี	ครอบครองธานีเป็นสุขไป
๏ ครั้นเสร็จ	พระเสด็จเข้ายังปราสาทใหญ่
มนตรีชีพราหมณ์ก็คลาไคล	ต่างไปที่อยู่ของอาตมา
ฝ่ายฝูงประชาราษฎร	มีความสโมสรหรรษา
กิดาหยันวิเยนก็ปรีดา	หมอบเฝ้าอยู่ข้างหน้าพระโรงชัย
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
จึ่งพาพระธิดาดวงใจ	มาเฝ้าภูวไนยปิ่นธรณี
แล้วนางประนมบังคมคัล	ทูลถวายกำนัลสาวศรี
ทูลฝากองค์พระบุตรี	ให้อยู่ในธุลีบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	อะหลังรัศมีใจหาญ
พระเร่งชื่นชมเบิกบาน	จึ่งกล่าวพจมานประภาษมา
ดูกรอัคเรศเจ้าธานี	อันข้านี้มิได้อุเบกขา
จะรักนางดั่งดวงนัยนา	มิให้กัลป์ยาอนาทร
ถ้าแม้นประมาทจิตผิดพลั้ง	จะรอรั้งตั้งใจช่วยสั่งสอน
ท่านอย่าแหนงแคลงจิตอาวรณ์	จงอยู่ให้ถาวรเปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ
/*580๏ เมื่อนั้น	นางประไหมสุหรีโฉมศรี
ได้ฟังถ้อยคำพระภูมี	นางตริตรึกนึกคดีไปมา
เห็นกิริยามารยาทอาจนัก	พจมานแหลมหลักหนักหนา
รูปทรงก็งามดังเทวา	เหมือนคำยาสาพาที
ทั้งมีบุญญาธิการนัก	ควรเป็นปิ่นปักในกรุงศรี
ฝ่ายฝูงนักสนมนารี	ต่างตริตรึกนึกคดีทุกกัลยา
แล้วชวนกันลอบเล็งเพ่งพิศ	ให้มีจิตผูกพันเสน่หา
ทำเมียงม่ายชายพักตร์ชำเลืองมา	คยยดูกิริยาพระภูวไนย
ฝ่ายว่าองค์ประไหมสุหรี	ก็ชวนองค์บุตรีศรีใส
ถวายบังคมลาพระภูวไนย	คลาไคลมาตำหนักฉับพลัน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกรุงไกรมไหศวรรย์
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยัน	จึ่งจรจรัลออกท้องพระโรงชัย
พร้อมหมู่มนตรีเดียรดาษ	อภิวาทประนมกรอยู่ไสว
พระจึ่งกล่าวพจนารถตรัสไป	ปราศรัยยาสาเสนี
พลเรายังค้างอยู่กลางป่า	ให้ไปรับมายังกรุงศรี
จัดแจงที่ทางให้จงดี	มนตรีเอาใจใส่บรรดามา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งใส่เกศา
กราบกรานแล้วคลานออกมา	เรียกหาหรังหงาให้เร่งไป
รับพลที่ค้างกลางอรัญ	รับกันเข้ามาในกรุงใหญ่
แล้วจัดถิ่นฐานบ้านเรือนให้สรรพไว้	ก็เสร็จดั่งในพระบัญชา
/*581หรังหงารับคำแล้วคลาไคล	ขึ้นม้าควบไปยังกลางป่า
ครั้นถึงจึ่งบอกแก่เสนา	พระผ่านฟ้าให้มารับไปนคร
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังสโมสร
ก็พาพวกพหลพลนิกร	ขึ้นอัสดรตรงมายังธานิน
ต่างไปสู่ที่สำนัก	พร้อมพรักเป็นสุขด้วยกันสิ้น
อยู่ในหมันหยาบุริน	เฝ้าพระภูมินทร์ทุกเวลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นสุริยงอัสดงได้เวลา	พระเสด็จยาตราเข้าปรางค์ใน
๏ ครั้นค่ำ	บุหลันจำรัสแสงแขไข
พระจึ่งลีลาคลาไคล	เสด็จไปสรงสนานวารี
ทรงสุคนธ์ปนปรุงจรุงกลิ่น	รวยรินจับองค์พระโฉมศรี
พระทรงภูษาซ่าโบะทันที	แล้วภูมีจับชายลีลา
มายังนางหยังหยังส่าหรี	บุตรีระตูหมันหยา
ถึงจึ่งเข้าไปมิได้ช้า	ยังที่ไสยาทันใด
เห็นนางเคียมคัลอัญชุลี	พระจึ่งมีพจนาปราศรัย
ขอเชิญเจ้าแก้วตายาใจ	มานั่งให้ใกล้พี่ชาย
บุญพี่กับนางได้อบรม	จึ่งนิยมให้สมอารมณ์หมาย
เจ้าอย่าขวยเขินสะเทิ้นอาย	จงผันผายมานั่งอาสน์อันรจนา
ฯ ๑๒ คำ
/*582๏ เมื่อนั้น	นางหยังหยังส่าหรีเสน่หา
ได้ฟังซึ่งพระวาจา	กัลยาประหวั่นพรั่นใจ
ทั้งกลัวทั้งอายพระทรงฤทธิ์	มิรู้ที่จะคิดทำไฉน
นางวันทาหมอบนิ่งไม่ขึ้นไป	ไม่หาญที่จะเข้าใกล้พระภูมี
ครั้นพระองค์ตรัสเรียกซ้ำมา	กัลยายิ่งถดถอยหนี
แล้วคิดกลัวอานุภาพพระภูมี	เทวีจึ่งทูลสนองมา
๏ พระโฉมยง	พระจงโปรดเกล้าเกศา
ตัวน้องยังประหวั่นพรั่นวิญญา	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
จงงดก่อนผ่อนไปสักเจ็ดวัน	ใช่ว่าน้องจะจรจรัลจากบทศรี
ด้วยยังไม่คุ้นเคยพระภูมี	ให้กลัวเกรงพ้นที่ประมาณนัก
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์ทรงฤทธิ์สิทธิศักดิ์
ได้ฟังถ้อยคำนางนงลักษณ์	พระแย้มยิ้มพริ้มพรักแล้วตอบมา
ดูกรสายสมรอรไท	เป็นไฉนมาผลัดวันข้า
ไม่มีสิ่งกีดขวางกัลยา	ประสารักจึ่งมาสนทนากัน
ด้วยมนตรีเสนาราชาภิเษก	ให้ตัวเจ้าเป็นเอกมิ่งเมียขวัญ
พระชนนีของนางก็ให้ปัน	พร้อมกันสิ้นทั้งเวียงชัย
เจ้าจะผลัดวันประกันกาย	อันจิตชายฤาจะฟังคำได้
ว่าพลางทางเสด็จคลาไคล	อุ้มองค์อรไทขึ้นไสยา
วางองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พระเอนอิงพิงพาดด้วยหรรษา
กรกระหวัดรัดรึงตรึงตรา	อย่าพักห้ามพี่ยาไม่ฟังนาง
/*583จะขอชมให้สมที่ใจรัก	นงลักษณ์เอ็นดูพี่บ้าง
พระกอดจูบลูบไล้ที่ในนาง	เอวบางผลักมือพี่เสียไย
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางหยังหยังส่าหรีศรีใส
ประนมกรวอนทูลพระภูวไนย	พระองค์จงได้เมตตา
มาเลียมลวนหวนหักอย่างนี้	เหมือนภูมีไม่โปรดเกศา
พระจงวางน้องเสียก่อนรา	ยังครั่นคร้ามวิญญาเป็นสุดคิด
จะว่าสักเท่าไรไม่ฟังคำ	เนื้อจะมาทรกรรมให้ช้ำจิต
นางสลัดปัดกรพระทรงฤทธิ์	แล้วบิดผันมิได้จำนรรจา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์อสัญแดหวา
เห็นนางเคืองขัดวิญญา	ผ่านฟ้าปลอบประโลมนางเทวี
๏ ทรามสงวน	เนื้อนวลเจ้าชื่นชูอารมณ์พี่
เป็นธรรมดาโลกโลกีย์	อย่างนี้แลเรียกว่ารักกัน
ถึงเจ้าจะเคืองขัดหัทยา	พี่ไม่ฟังวาจานางสาวสวรรค์
พระยิ่งกระหวัดรัดรึงติดพัน	หฤหรรษ์รื่นเริงบันเทิงใจ
ฤดีเดือดดิ้นแดดาล	คคนานต์ก็พิกลไม่ทนได้
มืดคลุ่มชอุ่มอโณทัย	ด้วยอำนาจฤทธิไกรนาคิน
พระพิรุณระบัดต้องเกสร	ภมรเชยซาบอาบกลิ่น
มัจฉาว่ายท่องในวาริน	ตามกระแสสายสินธุ์ชลาลัย
สององค์ชื่นชมภิรมย์จิต	แสนสนิทพิศวาสไม่คลาดได้
แต่คลึงเคล้าเย้ายวนชวนไจ	แล้วบรรทมหลับไปทั้งสองรา
/*584๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งพระเวหา
พระโฉมยงผู้วงศ์เทวา	เสด็จมาสระสรงวารี
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องสรรพเสด็จ	เสด็จออกสิงหบัญชรศรี
พร้อมด้วยหมู่มุขมนตรี	กราบเกล้าดุษฎีพระราชา
จึ่งตรัสพจนารถประภาษไป	แก่เสนาน้อยใหญ่ทั้งซ้ายขวา
ว่าขานการราชพารา	ตามจารีตกษัตราทุกธานี
ครั้นว่าสมควรเวลา	ก็ยาตราเข้าปรางค์ปราสาทศรี
ชื่นชมด้วยสนมนารี	แล้วภูมีตรัสถามเนื้อความมา
เมื่อพากย์หนังยังหน้าพระลานชัย	ใครทิ้งห่อดอกไม้ไปถูกข้า
ท้าวนางประนมกรแล้วทูลมา	ว่าเกนประลาหงูนารี
บัดนี้ยังอยู่ในเวนจำ	สองระเด่นทำโทษมารศรี
ปันหยีได้ฟังวาที	สั่งให้ถอดเทวีเสียทันใด
นางเป็นลูกเต้าเผ่าพงศ์	ขององค์ระตูฤาไฉน
ท่านจงบอกเราให้เข้าใจ	ถอดแล้วไปพาเอานางมา
ฯ ๒๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางท้าวเถ้าแก่ทั้งซ้ายขวา
อภิวันท์แล้วทูลความมา	ว่าเกนประลาหงูนารี
เป็นบุตรดะหมังเสนาใน	ถวายไว้ในระตูเรืองศรี
ทูลแล้วก็เร่งจรลี	ไปถอดตัวเทวีพามา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เกนประลาหงูก็หรรษา
ด้วยสมคิดที่จิตเจตนา	จึ่งไคลคลามาเฝ้าพระภูวไนย
/*585ครั้นถึงนางจึ่งอภิวันท์	พระทรงธรรม์ผู้ผ่านกรุงใหญ่
แล้วหมอบเมียงนิ่งอยู่ไม่ดูไป	คอยพระภูวไนยจะตรัสมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านนคเรศหมันหยา
เห็นเกนประลาหงูเข้ามา	พระจึ่งมีวาจาสั่งไป
จึ่งเอาเกนประลาหงูนารี	ตั้งไว้ในที่เอกสนมใหญ่
สั่งแล้วพระเสด็จคลาไคล	ไปตำหนักองค์อัครเทวี
ถึงจึงนั่งแนบแอบน้อง	กรตระกองรับขวัญมารศรี
สัพยอกหยอกเย้ายวนยี	ภูมีเกษมศรีปรีดา
ได้เสวยสมบัติพัสถาน	ครอบครองศฤงคารในหมันหยา
สมสู่อยู่ด้วยอัครชายา	ก็ได้หลายทิวาราตรี
ฯ ๘ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางบุษบามารศรี
กับนางกัติกานารี	ซึ่งหนีมาจากเมืองมะงาดา
เข้าอยู่ในกรุงกุเรปัน	ค่อยมีความเกษมสันต์หรรษา
ช้านานประมาณหลายปีมา	นางคิดถึงพระภัสดาสามี
ไม่รู้ว่าพระองค์จะเป็นไฉน	จะอยู่แห่งหนใดไม่รู้ที่
พระอนุชาตามไปก็หลายปี	ยังไม่เห็นภูมีกลับมา
มิได้แจ้งเหตุการณ์ว่าเป็นไฉน	ถ้าพระองค์บรรลัยกระมังหนา
อันสองนวลนางกัลยา	สนทนากันพลางร่ำไร
แล้วจึงปรึกษากันทันที	จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็มิได้
เห็นไม่ประสบพบพานภูวไนย	เราจะหนีไปตามพระราชา
/*586บุญมีก็จะประสบพบกัน	ถึงช้าพลันแต่พอได้เห็นหน้า
มิได้คิดอาลัยแก่ชีวา	ไม่ขออยู่เอกาในธานี
คิดแล้วสององค์นงคราญ	คิดอ่านที่จะตอบลักหนี
กับข้าสนิทชิดใช้ของเทวี	ก็มาด้วยทั้งสี่สิบคน
นางให้เตรียมเสบียงแลอาหาร	แล้วให้สอดดูอาการเหตุผล
ครั้นเห็นที่ช่องปืนใหญ่ชอบกล	พอจุคนลอดสอดไปมา
ครั้นได้สำคัญมั่นหมาย	โฉมฉายเตรียมกายทั้งจ้าวข้า
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงสุริยา	จึ่งแปลงปลอมกายาทันใด
ครั้นออกมานอกราชฐาน	ทำอาการมิให้ใครสงสัย
แล้วแอบแฝงดูคนที่คลาไคล	สงัดเงียบเมื่อใดจะไคลคลา
ครั้นเงียบสงัดฝูงคน	นฤมลชื่นชมหรรษา
จึ่งค่อยผ่อนสอดลอดกายา	ก็ออกจากทวาราได้พร้อมกัน
ก็ชวนกันเร่งรีบดำเนินมา	บุกชัฏลัดป่าพนาสัณฑ์
แต่แรมรอนนอนไพรมาหลายวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์ธานี
สองนางจึงปรึกษากันทันใด	เราจะเข้าอาศัยในกรุงศรี
จะฟังดูข่าวคราวพระภูมี	จำจะแปลงอินทรีย์ให้เป็นชาย
เป็นอ้าโมะขับรำไปตามยาก	แต่พอได้เลี้ยงปากคนทั้งหลาย
คิดแล้วทั้งสองก็แปลงกาย	ให้เป็นชายขับรำตามวาจา
แล้วซ้อมหัดบทกลอนทำนองรำ	ให้แม่นยำพร้อมเพรียงทั้งจ้าวข้า
อันฉิ่งกรับทับโทนที่ได้มา	ก็ตีขึ้นศึกษาที่ในไพร
ครั้นชัดเจนในเกณฑ์ซ้อมหัด	จึ่งออกจากพนัสป่าใหญ่
ก็ชวนกันลีลาคลาไคล	เข้าไปยังในธานี
ฯ ๓๒ คำ
/*587๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงประชาชนในกรุงศรี
เห็นสองอ้าโมะมาก็ยินดี	บอกกันอึงมี่เป็นโกลา
ว่ามีคนรำมาต่างประเทศ	หนุ่มน้อยวิเศษหนักหนา
รูปร่างก็งามเพียงบาดตา	กิริยาน่ารักเป็นพ้นไป
จนรู้ถึงเศรษฐีคฤหบดี	ให้หามาเล่นที่จวนใหญ่
อ้าโมะก็ชวนกันคลาไคล	ไปเล่นงานทุกบ้านเสนา
ทั้งเศรษฐีพยารีในเขตขัณฑ์	ได้รางวัลเลี้ยงกันตามปรารถนา
ทั้งบ้านร้านตลาดชาวพารา	ก็ส่งของกินมามากมี
แต่อยู่ในพาราหลายเดือนตรา	ไม่ได้ข่าวภัสดาเรืองศรี
จึ่งชวนกันออกมาจากธานี	เที่ยวทุกบุรีรวดไป
จนมาได้ถึงห้านคเรศ	จะแจ้งเหตุพระทรงเดชก็หาไม่
ครั้นมาถึงประมอตันกรุงไกร	สำคัญใจว่าจะได้พบพาน
จึ่งชวนกันเข้าไปในพารา	เที่ยวเล่นงานหาทุกสถาน
แล้วคอยฟังกิตติศัพท์พระภูบาล	เข้าอาศัยหน้าบ้านเสนา
ปลูกทับยับยั้งอยู่ริมจวน	ชาวเมืองชวนกันมาหา
ไปเล่นงานไม่ขาดสักทิวา	ค่อยผาสุกอยู่ในธานี
ฯ ๑๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเทวัญในชั้นราศี
ต้องสาปองค์อสัญหยาผู้ฤทธี	เป็นอสุรีมาอยู่ในพงไพร
ช้านานประมาณร้อยปีเศษ	มาทนทุกข์เทวษในป่าใหญ่
อดอยากอาหารกันดารไป	อันคำสาปว่าไว้แต่เดิมมา
ต่อเมื่อใดเชื้อพระวงศ์พงศ์พันธุ์	ของวงศ์อสัญแดหวา
/*588มาสังหารผลาญชีพให้มรณา	จึ่งพ้นวาจาที่สาปไว้
คืนสู่พิมานอย่างเก่าก่อน	เป็นเทพอมรแจ่มใส
บัดนี้เวทนาอยู่กลางไพร	ทำไฉนจะพบองค์พระทรงฤทธิ์
อย่าเลยจะเล็งจักษุญาณ	ให้รู้ในอาการแจ้งจิต
ว่าแล้วยักษีผู้มีฤทธิ์	ก็เล็งดูทั่วทิศโลกา
จึ่งเห็นพระองค์พงศ์พันธุ์	มาอยู่ในเขตขัณฑ์พระปิตุจฉา
ใกล้ไพรที่อยู่ของอาตมา	สมดั่งจินดาก็ยินดี
อย่าเลยจะทำเล่ห์กล	ไปลักนางนฤมลพาหนี
สามองค์ผู้ทรงฤทธี	จะอาสาติดตามเทวีมา
เราจึ่งจะยืนขวางทางไว้	ให้พระองค์กริ้วโกรธสหัสสา
สังหารผลาญชีพเราให้มรณา	จะคืนไปฟากฟ้าวิมานบน
คิดแล้วอสุรศักดิ์ยักษี	ก็จรลีออกจากพนาสัณฑ์
จึ่งผาดแผลงสำแดงฤทธิรณ	พอสุริยนเลี้ยวลับบรรพตา
เหาะขึ้นจากพื้นปฐพี	เร็วรี่มาในเวหา
ครั้นถึงกาหลังนครา	ยักษาเลื่อนลอยคอยที
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	บุษบาอากงโฉมศรี
วันนั้นให้เร่าร้อนดั่งอัคคี	เพราะเหตุผลจะมีแก่กัลยา
จึ่งชวนพี่เลี้ยงสาวสรร	ไปเล่นในสะตาหมันให้หรรษา
แสงจันทร์ส่องสว่างในนภา	วายุพัดโบกสะบัดสำราญใจ
ว่าพลางทางเสด็จจรลี	กับพี่เลี้ยงสาวศรีน้อยใหญ่
ครั้นถึงสะตาหมันทันใด	ก็ชื่นชมภิรมย์ใจทุกกัลยา
/*589บุหลันแจ่มแจ้งนภางค์	ส่องสว่างจับทับพฤกษา
นางเล็งลอดสอดเก็บมาลา	ทุกพรรณบุหงาบรรดามี
บ้างเด็ดดมชมทัดแล้วแซมเกล้า	บ้างหยอกเย้าช่วงชิงกันอึงมี่
ลางนางขับครวญยวนยี	ลางนางตีโทนทับขับโต้กัน
ลางนางพ้อนรับแล้วขับขาน	รื่นเริงเบิกบานในสวนขวัญ
สรวลริกซิกซี้นี่นัน	เกษมสันต์ทุกหน้านารี
ฝ่ายองค์พระราชธิดา	อยู่ยังอาสน์ศิลาในสวนศรี
ทอดพระเนตรดูฝูงนารี	เทวีชื่นชมปรีดา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายอสุรศักดิ์ยักษา
ซึ่งลอยอยู่ในกลางเมฆา	เห็นองค์พระธิดานงคราญ
นั่งอยู่บัลลังก์ในสวนศรี	อสุรีมีจิตเกษมศานต์
จึ่งเลื่อนลอยลงจากคัคนานต์	มายังสุธาธารฉับพลัน
จึ่งค่อยด้อมมองย่องเข้าไป	รวบองค์อรไทโฉมสวรรค์
ฝ่ายระเด่นบุษบาวิลาวัณย์	นางหวาดหวั่นไม่มีสมประดี
ร้องหวีดกรีดกราดด้วยความกลัว	ตัวสั่นเพียงจะม้วยเป็นผี
เรียกหาพระชนกชนนี	เชิญมาช่วยชีวีลูกยา
กุมภัณฑ์ก็ช้อนองค์อรไท	วางไว้ยังในหัตถา
แล้วเหาะจากสะตาหมันด้วยฤทธา	ค่อยเลื่อนลอยต่ำมาให้แจ้งการ
ฝ่ายว่าพี่เลี้ยงสาวสรร	อกสั่นซอกซอนอลหม่าน
ร้องอึงคะนึงทั้งอุทยาน	ดั่งหนึ่งสุธาธารจะทำลาย
ท้าวนางเถ้าแก่แลจ่าชา	ตกประหม่าหน้าซีดขวัญหาย
/*590เพียงชีวีจะออกจากกาย	จึ่งทูลพระฦๅสายทันที
ว่าบัดนี้พระราชธิดา	ไคลคลาไปเล่นสวนศรี
ยักษามาพาเอาเทวี	ไปทางทิศนี้พระภูวไนย
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
ได้ฟังก็ตระหนกตกพระทัย	ทั้งห้าอัครวิไลก็โศกา
ทั้งบุษบาระหนาส่าหรี	พระสนมนารีก็โหยหา
อื้ออึงคะนึงเป็นโกลา	ดั่งเพลิงไหม้ป่าพนาวัน
ท่านท้าวกาหลังเรืองชัย	ภูวไนยแสนโศกกันแสงศัลย์
เสด็จออกยังท้องพระโรงคัล	ให้หาสามปันจุเหร็จกับเสนี
ให้เตรียมทั้งรี้พลโยธา	จะไปตามพระธิดาโฉมศรี
กิดาหยันรับสั่งพระภูมี	อัญชุลีแล้วจึ่งออกมา
บ้างไปสั่งให้ตระเตรียมพล	บ้างไปบอกสามนต์ทั้งซ้ายขวา
บ้างไปทูลสามองค์ผู้ศักดา	ว่ารับสั่งให้หาเป็นการร้อน
มนตรีได้ฟังวาจา	ก็เร่งรีบไคลคลาไม่หยุดหย่อน
สามองค์ได้ฟังว่าภูธร	ก็บทจรมาเฝ้ายังโรงคัล
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	ในบาทพระผู้ผ่านไอศวรรย์
แล้วนิ่งอยู่ดูทีพระทรงธรรม์	จะมีพระบัญชาประการใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพเป็นใหญ่
เห็นสามองค์กับสี่เสนาใน	จึ่งตรัสสั่งไปกับเสนา
/*591ดูกรปาเตะดะหมัง	อีกทั้งตำมะหงงแลยาสา
จงเร่งไปติดตามพระธิดา	ให้ทันเวลาวันนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ทั้งกุดาวิราหยาธิบดี	มิสาหยังส่าหรีพร้อมกัน
ได้ฟังซึ่งพระบัญชา	ทั้งสี่เสนาคนขยัน
จึ่งทูลสนองมาฉับพลัน	ขออาสาทรงธรรม์ตามไป
หาพระบุตรีโฉมยง	พระองค์อย่าพะวงสงสัย
จะให้ได้นางมายังกรุงไกร	ดั่งพระฤทัยจินดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านนคเรศนาถา
ได้ฟังทั้งสามทูลมา	จึ่งมีพระบัญชาประภาษไป
ขอบใจลูกรักทั้งสาม	มิเสียทีมีความรักใคร่
ซื่อตรงคงสัจเป็นพ้นไป	ทั้งแดนไตรไม่มีใครเทียมทัน
พ่อคิดว่าร่วมอุทรมา	กับองค์พระธิดาโฉมสวรรค์
ฝ่ายเจ้าจงคิดว่าร่วมครรภ์	จะได้ฝากชีวันกันสืบไป
อันองค์พระราชบุตรี	ข้างสิงหัดส่าหรีกรุงใหญ่
ได้มาตุนาหงันไว้	พ่อเอออวยให้เเต่ไรมา
แต่ยังมิได้แต่งการ	มาเกิดเหตุให้รำคาญหนักหนา
สามองค์จงคิดว่าน้องยา	จงเร่งตามกนิษฐาให้ทันที
ฯ ๑๐ คำ
/*592๏ บัดนั้น	สามองค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพระผู้ปิ่นธรณี	อัญชุลีแล้วก้มพักตรา
เห็นพระองค์เบือนพระพักตร์ไป	พระเชษฐายิ้มละไมแล้วให้หน้า
กับประหมังกุหนิงอนุชา	สะกิดเพลากระซิบว่าทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
พระเร่งขวยเขินสะเทิ้นใจ	แต่แย้มยิ้มละไมแล้วเบือนพักตร์
แล้วชวนกันถวายบังคมลา	พระผู้ผ่านนคราอาณาจักร
ก็ออกจากพระโรงด้วยใจภักดิ์	มายังวังทรงศักดิ์ทันใด
พระจึ่งสั่งให้ผูกอาชา	เกณฑ์หมู่โยธาน้อยใหญ่
จงเร่งรีบรัดฉับไว	ให้ทันแต่ในเวลานี้
สั่งเสร็จเสด็จเข้าที่สรง	สามองค์ทรงสุคันธรังสี
กลิ่นตระหลบอบอวลทั้งอินทรีย์	ภูมีรีบเร่งคลาไคล
แล้วทรงภูษิตบรรจง	ฉลององค์ไหมทองผ่องใส
เจียระบาดรัดองค์อำไพ	เข็มขัดเพชรเตร็จไตรเรืองรอง
เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	งามสง่าไม่มีใครถึงสอง
ยุรยาตรดั่งราชหงส์ทอง	เหมือนเทเวศจากท้องวิมานมา
สามองค์จึ่งทรงมโนไมย	พี่เลี้ยงเคียงไปทั้งซ้ายขวา
อันพวกพหลโยธา	แห่ห้อมล้อมมามากมี
เสียงพลโห่ร้องก้องกึก	สนั่นครั่นครึกอยู่อึงมี่
บุกชัฏลัดป่าพนาลี	ก็รีบมาในราตรีกาล
ฯ ๑๖ คำ
/*593๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายข้างอสุราใจหาญ
ซึ่งพาพระบุตรีเยาวมาลย์	ครั้นถึงไพสาณฑ์ทันใด
ยักษีจึ่งมีวาจา	แก่องค์พระธิดาศรีใส
นางอย่าตระหนกตกใจ	ทรามวัยไม่ม้วยมรณา
ตัวเราคือเทพเทวัญ	กรรมนั้นต้องสาปมาอยู่ป่า
มิใช่ยักษ์ร้ายพาลา	จะกินเป็นภักษาเมื่อไรมี
ซึ่งไปลักพาเอานางมา	จะให้ผู้ศักดาตามโฉมศรี
มาสังหารเราให้ม้วยชีวี	เราจึ่งพ้นที่คำสาปไว้
เจ้าจงขึ้นไปอยู่บนพฤกษา	กัลยาอย่าร้อนรนหม่นไหม้
จะมีผู้มาตามนางทรามวัย	จะรับเจ้ากลับไปยังธานี
ว่าแล้วอสุรศักดิ์ยักษา	จึ่งสั่งพระธิดาโฉมศรี
ยังพฤกษ์พระไทรใหญ่ทันที	ครั้นแล้วอสุรีก็ออกมา
จึ่งสำแดงแผลงฤทธิ์เกรียงไกร	โตใหญ่เทียมเท่าภูผา
ออกยืนขวางต้นทางพนาวา	คอยสามกษัตราจะพาไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีศรีใส
นางอยู่ยังค่าคบไม้	องค์เดียวเปลี่ยวใจอาทะวา
จะเหลียวแลแปรผันไม่เห็นใคร	เงียบสงัดมืดไปทั้งป่า
ความกลัวตัวสั่นดั่งตีปลา	นางยุดกิ่งพฤษกาโศกาลัย
จึ่งคิดคุณพระชนกชนนี	มาปกเกล้าลูกนี้จนใหญ่
แล้วบวงสรวงอารักษ์พระไทร	อย่าให้มีภัยบีฑา
ฯ ๖ คำ
/*594๏ เมื่อนั้น	สามองค์ทรงสวัสดิ์นาถา
เร่งรีบติดตามพระธิดา	บุกชัฏลัดป่าพนาลี
เสียงม้าเสียงคนอึงไป	ก็ถึงต้นทางในพนาศรี
จึ่งเหลือบไปเห็นอสุรี	ใหญ่หลวงพ่วงพีมหึมา
มายืนขวางทางที่จะจรจรัล	ดั่งจะคาบคั้นพลเป็นภักษา
ทำอำนาจผาดแผลงฤทธา	อสุราดั่งจะจับเอาโยธี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลครั้นเห็นก็วิ่งหนี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ดั่งชีวีจะออกจากกายา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
เห็นยักษีทำอิทธิฤทธา	สามพระองค์เคียงม้าดากันไป
จึ่งร้องว่าเหวยอสุรี	มาขวางทางที่นี่เป็นไฉน
เร่งหลีกออกไปเสียไห้ไกล	เราจะคลาไคลอย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนกุมภัณฑ์ฟังก็หรรษา
จึ่งแกล้งว่าไปมิได้ช้า	ใครมาแต่ไหนในราตรี
ตัวเราต้องสาปพระเป็นเจ้า	ให้ลงมาเฝ้าพนาศรี
ถ้าใครหลงเข้ามาในป่านี้	ยักษีกินเล่นเป็นภักษ์
ทั้งสามองอาจยกพลมา	ไม่เกรงฤทธาอสุรศักดิ์
เห็นกล้าหาญเชี่ยวชาญฮึกฮัก	จะยกพลไปสำนักสถานใด
เมื่อทรงโฉมประโลมโสภา	ควรฤาจะพากันตักษัย
/*595ดีแล้วสมจิตที่คิดไว้	เราไซร้จะกินเล่นให้สำราญ
สามองค์ผู้วงศ์เทวา	ได้ฟังอสุรากล่าวสาร
พระจึ่งตอบคำมิทันนาน	ดูกรอสุรมารกาลี
อันตัวเรามิได้กลัวยักษา	จึ่งอาจอุกรุกมาถึงนี่
เพราะขุนยักษ์ไปลักพระบุตรี	เรานี้จึ่งเร่งมาติดตาม
หวังจะล้างชีวันเจ้ายักษี	ให้ซากผีกลิ้งอยู่กลางสนาม
จะไว้เกียรติยศให้ฦๅนาม	เรานี้ไม่ครั่นคร้ามอย่าเจรจา
ซึ่งยักษาไปพาอรไท	เอานางไปไว้ไหนเร่งว่า
จงเร่งบอกไปตามสัจจา	เราจะไว้ชีวาอสุรี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญซึ่งเป็นยักษี
เห็นทั้งสามองอาจก็ยินดี	อสุรีจึ่งกล่าวคำมา
ดูกรถามองค์ทรงสวัสดิ์	จงแจ้งอรรถคดีอย่ากังขา
ตัวเรามิใช่ยักษ์พาลา	คือเทวาต้องสาปมาอยู่ไพร
ต่อเมื่อใดองค์อสัญแดหวาเรืองฤทธิ์	มาล้างชีวิตให้ตักษัย
จึงจะพ้นคำสาปพระภูวไนย	คืนเป็นเทพไทดั่งก่อนมา
บัดนี้แจ้งว่าพระทรงธรรม์	เชื้อวงศ์พงศ์พันธุ์อสัญหยา
มาอยู่ในกาหลังนครา	ข้าจึ่งไปลักพาพระบุตรี
จะให้พระองค์ตามนางนฤมล	จะได้โปรดข้าให้พ้นจากไพรศรี
ขอพระองค์ผู้ทรงฤทธี	จงปรานีช่วยส่งอสุรา
อันนางกาหลังโฉมตรู	อยู่บนค่าคบพฤกษา
ที่ต้นพระไทรใหญ่มหึมา	ตรงมือข้าชี้ไปทิศนี้
ฯ ๑๒ คำ
/*596๏ เมื่อนั้น	องค์ประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครั้นแจ้งแห่งคำอสุรี	มีความยินดีเป็นพ้นไป
พระจึ่งชักกริชฤทธิรงค์	ก็แทงองค์อสุรยักษ์ตักษัย
อสุราสิ้นชีพชีวาลัย	ขึ้นไปสู่สวรรค์วิมานบน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พลไกรที่วิ่งเข้าไพรสณฑ์
ครั้นเห็นยักษ์ร้ายวายชนม์	ต่างคนวิ่งออกมาพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
ครั้นอสุรามอดม้วยชีวัน	พลขันธ์กลับมาก็ดีใจ
จึ่งชวนพระเชษฐาอนุชา	เร่งรีบไคลคลาเข้าป่าใหญ่
ตามห้วยเหวผาพนาลัย	แขไขเลื่อนลับยุคนธร
ก็ถึงต้นพระไทรใหญ่ใบหนา	กิ่งก้านสาขาสลับสลอน
พระจึ่งสั่งให้หยุดพลนิกร	พระภูธรลงจากอาชา
จึ่งชวนกันยุรยาตรเข้าไป	ให้ใกล้ต้นไทรใบหนา
สามองค์จึงทอดทัศนา	ก็เห็นองค์พระธิดาทันใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีศรีใส
ครั้นเห็นรี้พลมาแต่ไกล	นางแลไปไม่เห็นหน้าเสนี
นางจึ่งแอบแนบกิ่งพฤกษา	ตกประหม่าร้อนใจดั่งไฟจี่
คิดว่าโจรป่าพนาลี	เทวีสลดระทดใจ
ฯ ๔ คำ
/*597๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
พระเสด็จมาใกล้ไม้ไทร	ก็ร้องเรียกขึ้นไปมิได้ช้า
ดูกรพระบุตรีโฉมยง	เจ้าผู้ทรงลักษณ์เลิศเลขา
บัดนี้พี่ตามเจ้าออกมา	ฆ่ายักษามอดม้วยชีวัน
ตัวพี่จะขึ้นไปรับเจ้า	นงเยาว์อย่าวิโยคโศกศัลย์
ว่าแล้วยิ้มแย้มปรึกษากัน	ใครจะขันขึ้นรับพระธิดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
จึ่งมีพจนารถวาจา	แก่มิสาหยังส่าหรีฉับพลัน
ว่าองค์พระบุตรีโฉมตรู	กับเจ้าก็เป็นคู่ตุนาหงัน
ควรที่อนุชาจรจรัล	จะถูกต้องพ้องพานอย่าพรั่นใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
พระเร่งขวยเขินสะเทิ้นใจ	แย้มยิ้มละไมอยู่ในพักตร์
แล้วยอกรชุลีวันทา	องค์พระเชษฐามีศักดิ์
กลัวแต่โฉมยงนงลักษณ์	เจ้าจักกินแหนงแคลงใจ
ด้วยนางสิเป็นกษัตรี	จะมิให้ถูกต้องอินทรีย์ได้
เพราะไม่ตระหนักประจักษ์ใจ	ว่าน้องนี้อยู่ในสุริย์วงศ์
เชิญพระพี่มิสาคลาไคล	ขึ้นไปรับเห็นจะได้ดังประสงค์
ถึงมิใช่คู่ครองของโฉมยง	แต่ว่าเรืองฤทธิรงค์เดชา
ฯ ๘ คำ
/*598๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
ได้ฟังมิสาหยังกล่าวมา	ยิ้มเยื้อนเบือนพักตราไม่พาที
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	จงเกณฑ์ไพร่เข้าในพนาศรี
ตัดไม้ต่อวอพระบุตรี	แต่ในบัดนี้อย่าช้า
แล้วเร่งให้จัดทำบันไดพิง	แอบพาดกับกิ่งพฤกษา
จงเร่งรีบทำอย่าได้ช้า	ให้ทันแต่ในเวลานี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ก็ชวนกันเร่งมาทันที	ก็เกณฑ์ตามมีพระบัญชา
บ้างไปตัดไม้มาทำบันได	บ้างเร่งไปผูกวอป่า
ครั้นเสร็จแบกหามตามกันมา	ถวายสามกษัตราเรืองชัย
แล้วยกบันไดไปพาดพิง	แอบอิงกับกิ่งพฤกษาใหญ่
เอาเชือกรัดขันให้มั่นไว้	บัดใจสำเร็จดังจินดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงก็หรรษา
จึ่งยุรยาตรคลาดคลา	ผ่านฟ้าขึ้นบันไดฉับพลัน
ครั้นถึงซึ่งกิ่งพฤกษา	จึ่งร้องเรียกพระธิดาโฉมสวรรค์
พี่มารับเจ้าแล้วดวงจันทร์	เชิญนางผายผันลงมา
ว่าพลางทางเปลื้องซ่าโบะทรง	ออกจากพระองค์แล้วพันหัตถา
ประคองหัตถ์คอยรับพระธิดา	อยู่หว่างพฤกษาตรงบันได
ฯ ๖ คำ
/*599๏ เมื่อนั้น	องค์พระราชบุตรีศรีใส
ได้ฟังมิสาร้องขึ้นไป	ทรามวัยก็เคลื่อนองค์ลง
ไต่ตามกิ่งไม้ใบหนา	เลียบรายพฤกษาสูงระหง
ครั้นถึงบันไดอันบรรจง	นางย่างเยื้องลดองค์ลงมา
มิสาเข้าประคองป้องกัน	นางหวาดจิตคิดพรั่นหนักหนา
จำเป็นขืนใจไคลคลา	ถึงพื้นพระสุธาทันใด
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	กับมิสาหยังส่าหรีศรีใส
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ให้เคลื่อนวอมาใกล้พระบุตรี
ว่าแล้วสององค์ทรงสวัสดิ์	มาเร่งรัดรี้พลอึงมี่
ให้แห่ห้อมล้อมองค์เทวี	กองเพลิงล้อมที่ครบครัน
อย่าให้มีเหตุเภทภัย	เร่งระวังระไวจงกวดขัน
สั่งเสร็จเสด็จกลับฉับพลัน	นั่งเคียงมิสานั้นทันใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
จึ่งเชิญพระธิดายาใจ	ให้สถิตมาในพระวอทรง
ฝ่ายนางบุษบานารี	ก็ย่างเยื้องจรลีดำเนินหงส์
มาสถิตอาศัยในวอทรง	แล้วโฉมยงจึ่งกล่าววาจา
ข้าขอบใจพี่เจ้าทั้งสาม	อุส่าห์ติดตามน้องมาถึงป่า
ซื่อตรงต่อองค์พระบิดา	ไม่มีความฉันทาราคี
พี่ทั้งสามองค์จงเมตตา	ช่วยตรวจตราระวังข้าให้ถ้วนถี่
อย่าให้เหตุเภทภัยบังเกิดมี	เทวีค่อยคลายวิญญา
ฯ ๘ คำ
/*600๏ เมื่อนั้น	สามองค์ทรงสวัสดิ์นาถา
จึ่งกำชับระวังตรวจตรา	แล้วพักร่มพฤกษาทันใด
จึ่งเอนอิงพิงองค์พระภูมี	กับต้นไทรไพรศรีไม้ใหญ่
ที่เหนื่อยมาก็ค่อยผาสุกใจ	หอมกลิ่นมาลัยตระหลบดง
พระพายรำเพยพานพัด	ทั้งสามกษัตริย์ก็พิศวง
เมื่อจะมีเหตุการมาถึงองค์	ให้งวยงงเคลิ้มจิตนิทรา
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเทพไทในราวป่า
ต้องสาปอมเรศเจ้าโลกา	มาอยู่ยังอรัญวาพนาลี
ครั้นรู้ว่าองค์อสัญเรืองฤทธิ์	มาสถิตอยู่ป่าพนาศรี
เห็นจะพ้นคำสาปในครานี้	พยัคฆีดีใจเป็นพ้นนัก
จึ่งด้อมมองตามช่องพฤกษา	มายังสามกษัตรามีศักดิ์
ครั้นเห็นพระองค์ทรงลักษณ์	พยัคฆาเพ่งพิศตะลึงไป
สมที่เป็นวงศ์เทเวศ	ในขอบเขตสุธาไม่หาได้
คิดแล้วพยัคฆีก็ดีใจ	จึ่งด้อมตัวเข้าไปทันที
คาบเอาองค์กุดาวิราหยา	แล้วผายผันออกมาจากที่
โดดโผนโจนคะนองด้วยฤทธี	มาสู่พุ่มพงพีทันใด
ครั้นถึงจึ่งวางพระโฉมยง	ยังพุ่มพงพฤกษาที่อาศัย
แล้วกล่าววาจามาทันใด	ให้แจ้งพระทัยพระภูมี
๏ ตัวข้า	ต้องสาปมาอยู่พนาศรี
เมื่อไรองค์เทวัญอันฤทธี	มาสังหารชีวีให้มรณา
/*601จึ่งจะพ้นคำที่สาปไว้	คืนเป็นเทพไทดังปรารถนา
ซึ่งไปลักพาพระองค์มา	ช่วยโปรดข้าให้พ้นจากพงพี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันเรืองศรี
ได้ฟังพยัคฆาพาที	ภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ
พระจึงชักกริชเพชรออกราญรอน	พยัคฆาม้วยมรณ์ตักษัย
ก็ไปสู่ฟากฟ้าสุราลัย	ยังทิพย์พิมานชัยไพชยนต์
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	จะกลับมาก็ไม่รู้แห่งหน
ด้วยมืดคลุ้มชอุ่มมัวมน	พระภูวดลอยู่ยังพุ่มพนาวัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
ทั้งมิสาหยังส่าหรีนุชานั้น	ฟื้นกายผายผันพักตร์มา
ได้ยินเสียงดุเหว่าเร่าร้อง	แสงทองเรืองรองพระเวหา
สองพระองค์เหลือบแลไปมา	ไม่เห็นพระเชษฐาก็ตกใจ
จึ่งเล็งลอดสอดหาพระพี่	บอกพี่เลี้ยงเสนีน้อยใหญ่
ว่าพระเชษฐาหายไป	เหตุผลประการใดไม่แจ้งความ
พี่จงแบ่งพลไปค้นหา	ในอรัญวาป่าหนาม
แยกย้ายเกณฑ์กันไปติดตาม	ถ้าไม่พบได้ความให้กลับมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงค่อนอกตกประหม่า
รับสั่งแล้ววิ่งวางมา	ให้แยกพลค้นหาทันที
/*602โยธาครั้นแจ้งกิจจา	ตกประหม่าหน้าซีดคือผี
ก็แยกย้ายรายหาในพงพี	ตามมีบัญชาพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ทั้งพระอนุชาชาญชัย	สองพระองค์ทรงไวปัญญา
พระจึ่งปรึกษากันทันที	ซึ่งเหตุจะมีแก่องค์พระเชษฐา
เห็นจะเป็นอารักษ์มาลักพา	ไปซ่อนไว้ในป่าพนาลัย
อันพวกเหล่าวงศ์เทวัญ	จะถึงแก่อาสัญอย่าสงสัย
จำเราจะกลับเข้ากรุงไกร	พาโฉมอรไทพระบุตรี
ไปถวายแก่องค์พระปิตุจฉา	แล้วจึ่งทูลลามาพนาศรี
เที่ยวค้นในดงพงพี	กว่าจะสุดธานีแดนชวา
ครั้นคิดเสร็จแล้วพระภูวดล	พอสุริยนพุ่งพ้นพระเวหา
พระจึ่งสั่งพี่เลี้ยงเสนา	ให้คลี่โยธากลับทันใด
ทั้งเครื่องแห่หามไปตามที่	จะเชิญองค์พระบุตรีเข้ากรุงใหญ่
เตรียมทั้งพลาหกมโนมัย	แต่ในทันใดอย่าได้ช้า
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
เร่งมาจัดแจงโยธา	เสร็จตามบัญชาพระภูมี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ไปเที่ยวในป่าพนาลี	มิได้ประสบพบภูวไนย
จึ่งชวนกันกลับเข้ามา	เอากิจจาเข้าทูลแถลงไข
/*603ว่าเข้าไปค้นป่าพนาลัย	มิได้พบองค์พระภูบาล
อันรี้พลสกลโยธี	ก็พร้อมเสร็จดังมีพระบรรหาร
พระองค์จงทราบบทมาลย์	ในกาลบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์วงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	พระเสด็จลีลาคลาไคล
ขึ้นทรงมิ่งม้าพาชี	นำหน้าพระบุตรีศรีใส
ให้เลิกรี้พลสกลไกร	กลับเข้าเวียงชัยพารา
พระเร่งรัดดัดดงไปตรงทาง	ตามแถวแนวหว่างพฤกษา
เร่งม้าเร่งพลโยธา	ก็ถึงกรุงนคราทันใด
พระจึ่งสั่งให้เคลื่อนวอทรง	ที่องค์พระธิดาอาศัย
สองพระองค์ลงจากมโนมัย	นำวออรไทดำเนินมา
อันหมู่พี่เลี้ยงแลเสนี	ก็ห้อมล้อมพระบุตรีทั้งซ้ายขวา
ครั้นถึงทวารวังดังจินดา	พระห้ามเสนาโยธี
สองพระองค์จึ่งเสด็จเข้าไป	ยังท้องพระโรงชัยศรี
จึ่งสั่งให้เคลื่อนวอพระบุตรี	ประทับที่สถิตยังปรางค์ใน
สั่งแล้วก็คลานเข้ามา	เฝ้าเจ้านคราเป็นใหญ่
ครั้นถึงตำแหน่งพระภูวไนย	สององค์ก็ถวายอัญชุลี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านเวียงชัยบุรีศรี
เห็นโอรสเข้ามาก็ยินดี	พระจึงมีพจนารถวาจา
พลางตรัสปราศรัยไต่ถาม	ซึ่งเจ้าไปติดตามขนิษฐา
/*604ยังพบพานประการใดนะลูกยา	เจ้าจึ่งกลับเข้ามาธานี
อันองค์กุดาวิราหยา	ไปไหนไม่เห็นมากับโฉมศรี
ฤาบังเกิดโรคามายายี	ฤๅมีเหตุเภทพาลประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ทูลแจ้งแถลงไข
ว่าองค์พระธิดาทรามวัย	เสด็จไปปรางค์ในรจนา
ยักษามันพาเทวีไป	ไว้บนกิ่งไม้พฤกษา
แล้วมันออกยืนขวางมรคา	ข้าประหารชีวามันวายปราณ
แล้วจึ่งไปเที่ยวแสวงหา	ในอรัญวาพนาสถาน
จึ่งประสบพบองค์เยาวมาลย์	ก็คืนมายังสถานธานี
อันองค์กุดาวิราหยา	หายไปในป่าพนาศรี
ครั้นจะอยู่ตามหาเห็นช้าที	ห่วงด้วยพระบุตรีโสภา
จึ่งเชิญเสด็จพระธิดาเข้ามาก่อน	แล้วจึงจะทูลลาจรไปตามหา
กล่าจะสุดสิ้นดินแดนชวา	ผ่านฟ้าจงทราบบทมาลย์
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังได้ฟังสาร
พระจึงมีพจนารถโองการ	ขอบคุณสามกษัตริย์ชาญชัย
ทั้งสามเจ้าจงทรงเดชา	ในพื้นแผ่นพสุธาไม่หาได้
ดั่งวิเชียรจุลจักรเรืองชัย	ดังดวงใจดวงจิตของบิดา
ซึ่งเจ้าจะลาพ่อไป	ก็ตามใจทั้งสองเสน่หา
พบพี่แล้วจงพากันกลับมา	ยังกรุงนคราธานี
ตรัสแล้วจึงประสิทธิ์ประสาทพร	จงสถาวรเกียรติยศทั้งสองศรี
/*605อันตรายโรคาอย่ายายี	จงเจริญสวัสดีทั้งสองรา
ให้เจ้าเรืองฤทธิรอนขจรจบ	เป็นใหญ่ในพิภพใต้หล้า
พ่อนี้จะได้ฝากชีวา	ฝากวงศ์พงศาเจ้าสืบไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ยินดีจะมีไหน
รับเอาพระพรใส่เศียรไว้	จึ่งกราบบาทภูวไนยลงทันที
แล้วจึงถวายบังคมลา	ออกมาจากปรางค์ปราสาทศรี
สองพระองค์จึ่งทรงพาชี	ก็มาที่ประเสบันทันใด
จึ่งตรัสสั่งพี่เลี้ยงทันที	ให้เตรียมพลมนตรีน้อยใหญ่
ทั้งรถทรงมิ่งม้าอาชาไนย	จงจัดแจงแต่งไว้อย่านาน
สั่งแล้วก็เสด็จเข้ามา	ยังในเคหาราชฐาน
เอนอิงพิงองค์ให้สำราญ	แล้วเสวยกระยาหารให้เปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระธิดาโฉมศรี
นางจึงเสด็จจรลี	มาที่ปราสาทพระบิดา
ครั้นถึงจึงถวายอภิวาท	แทบบาทพระชนกนาถา
ทั้งพระชนนีศรีโสภา	แล้วทรงโศการ่ำไร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีเป็นใหญ่
จึ่งสวมสอดกอดองค์ธิดาไว้	สงสารอาลัยพระบุตรี
แปดพระองค์ก็ทรงกันแสงศัลย์	ทั้งสนมกำนัลสาวศรี
ทั้งพี่เลี้ยงขององค์นางเทวี	โศกีอึงมี่ทั้งวังใน
ฯ ๔ คำ
/*606๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ค่อยระงับดับโศกโศกาลัย	จึ่งปราศรัยไถ่ถามเนื่อความมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีเสน่หา
จึงทูลสนองพระมารดา	ว่ายักษามันช้อนใส่หัตถ์ไป
พาลูกไปยังอรัญวา	มันหยุดพักที่ริมรุกขาใหญ่
มันส่งข้าขึ้นไว้ที่กิ่งไม้	ตัวมันหายไปทันที
ลูกตระหนกตกใจไม่มีขวัญ	คิดว่าชีวันจะเป็นผี
พอมิสาติดตามไปทันที	จึงค่อยได้สมประดีคืนมา
เขาทำบันไดไปพาดพิง	จึ่งได้ยึดเหนี่ยวกิ่งไม้ใบหนา
เคลื่อนองค์ยุดราวลงมา	ก็เข้ายังวอป่าฉับพลัน
มิสารีบพาจรลี	มายังธานีเขตขัณฑ์
ขอพระบิตุรงค์ทรงธรรม์	พระมารดาทั้งนั้นจงแจ้งใจ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านพิภพเป็นใหญ่
ทั้งอัคเรศแลฝูงกำนัลใน	ขนิษฐ์น้อยทรามวัยก็ปรีดา
ท้าวกาหลังจึ่งสั่งพระบุตรี	ให้จรลีไปปราสาทเป็นสุขา
นางอัญชุลีพระชนกมารดา	มาปราสาทรจนาของทรามวัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
กับมิสาหยังส่าหรีเรืองชัย	คลาไคลมาสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธาทิพย์รส	ปรากฏกลิ่นจับกับนาสา
/*607สนับเพลาภูษิตรจนา	คาดปั้นเหน่งมหาจินดาดี
แล้งทรงฉลององค์พื้นตอง	สะพักซ่าโบะกรองต่างสี
เหน็บกริชฤทธิรอนไพรี	ถือเช็ดหน้าสีทับทิมพริ้มพราย
งามทรงดังองค์เทวา	งามสง่าดังดวงสุริย์ฉาย
จึ่งเสด็จยุรยาตรนาดกราย	ดังเหมราชผันผายลีลา
สองพระองค์ขึ้นทรงพาชี	พรั่งพร้อมโยธีซ้ายขวา
พระจึ่งสั่งให้เลิกโยธา	ออกจากนคราทันใด
เร่งม้าเร่งพลให้จรลี	ก็ถึงที่ป่าระหงดงใหญ่
จึ่งหยุดยั้งสั่งหมู่เสนาใน	ให้เร่งพลค้นในพนาวัน
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
มาเร่งรัดจัดแจงแบ่งกัน	เข้าค้นในอรัญทันที
พี่เลี้ยงกุดาวิราหยา	ก็ขึ้นหลังอาชาทั้งสี่
แยกล้อมอ้อมป่าพนาลี	ตามมีรับสั่งพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพยัคฆเทวาในป่าใหญ่
ครั้นสิ้นชีวาพิลาลัย	คืนไปเป็นเทพไทดังจินดา
คิดคุณของพระโฉมยง	ได้พ้นเพราะวงศ์อสัญหยา
บัดนี้พระถวิลจินดา	จะใคร่พบพระเชษฐาชาญชัย
คือองค์อิเหนาเรืองเดช	ไปได้ผ่านนคเรศกรุงใหญ่
สองนางธิดาทรามวัย	ตามมายังไม่พบกัน
ฝ่ายพระองค์ยังหลงอยู่ในป่า	ทนทุกข์เวทนาในไพรสัณฑ์
/*608จำจะนำสองนางให้พบกัน	จะได้พาผายผันจรลี
ไปประสบพบอิเหนาผู้เชษฐา	จะได้ข่าวนางดาหาโฉมศรี
จะได้พบข้างมิสาเห็นช้าที	จะได้แจ้งคดีทั้งสองรา
คิดแล้วจึงองค์เทเวศ	อาเพศให้มืดมัวทั่วป่า
บังองค์พระผู้ทรงศักดา	บังตาโยธาเสนาใน
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลซึ่งค้นในป่าใหญ่
ทั้งพี่เลี้ยงเสนาบรรดาไป	ก็เข้าไพรกู่ก้องร้องหากัน
ด้วยมืดมนอนธการไม่เห็นทาง	บ้างวิ่งกางเข้าป่ารกอกสั่น
บ้างข้องคล้องหนามพัลวัน	บางปะทะปะกันอลวน
บ้างค้นด้นมาบุกป่าชัฏ	จะกลับหลังเลี้ยวลัดก็ขัดสน
หาจบมิได้พบภูวดล	ก็ชวนกันดั้นด้นออกมา
อันพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	เสนาโยธีพร้อมหน้า
ขัดสนเป็นพ้นปัญญา	ก็ชวนกันเข้ามาทันใด
ทูลสองพระองค์ทรงสวัสดิ์	แจ้งอรรถที่หาในป่าใหญ่
มิได้พบพระองค์ทรงชัย	ภูวไนยจงทราบบาทา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	จึงปรึกษาอนุชาทันที
จำเราจะยกพลไปรบรุก	ทั่วทุกประเทศกรุงศรี
เที่ยวหาพระเชษฐาธิบดี	เจ้าพี่จะเห็นประการใด
ฯ ๔ คำ
/*609๏ เมื่อนั้น	พระอนุชาก็รู้อัชฌาสัย
จึงทูลตอบเชษฐามาทันใด	ซึ่งตรัสมาก็ดังฤาทัยคิด
อันพระพี่กุดาวิราหยา	จะตามหาไม่สู้เต็มจิต
พระเชษฐากุเรปันเรืองฤทธิ์	ถึงจะสิ้นชีวิตไม่ละกัน
ว่าแล้วจึงสั่งเสนา	จงเลิกพลยาตราผายผัน
ให้จัดเป็นกระบวนทัพฉับพลัน	จะเที่ยวรบทุกเขตขัณฑ์ธานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ยิ้มเยื้อนเบือนพักตร์ไม่พาที	กะระตะพาชีให้คลาไคล
มาทรงรถแก้วอันบรรจง	ฝ่ายองค์พระอนุชาศรีใส
ก็มาทรงรถาทันใด	สั่งให้เคลื่อนพลไกรไคลคลา
ระเด่นวิหยาสะกำเรืองศรี	ก็ขี่พาชีชาญมาหน้า
พี่เลี้ยงเคียงข้างอาชา	ก็ยกพลยาตราเข้าพงไพร
สองพระองค์เสด็จในรถา	มาตามมรคาป่าใหญ่
ค่อยเบิกบานสำราญพระทัย	ชมพรรณมิ่งไม้ที่ในดง
เห็นนางแย้มแย้มยวนชวนสนิท	พระทรงฤทธิ์ให้คิดพิศวง
แพงพวยทอดระทวยให้งวยงง	กาหลงหลงลืมสมประดี
สาวหยุดหยุดยั้งชั่งใจ	สุกรมกรมฤทัยหมองศรี
กาฝากเหมือนฝากไมตรีทวี	เต่าร้างเหมือนร้างบุรีมาเดินไพร
พระชมไม้ให้คิดพิศวง	ตะลึงหลงทอดถอนฤทัยใหญ่
คิดถึงพระเชษฐายาใจ	ชลนัยน์คลอคลองนัยนา
นิจจาเอ๋ยไฉนเลยจะแจ้งความ	ว่าน้องนี้มาติดตามหา
/*610พระจะอยู่บุรีใดนะอกอา	ถ้าจะเที่ยวอยู่ป่าพนาลัย
ฝ่ายพระพี่กุดาวิราหยา	ตามมาจะพบกันก็หาไม่
มาซ้ำเป็นสองห่วงหน่วงใจ	อกเอ๋ยจะคิดฉันใดดี
พระตรึกพลางทางเร่งรถชัย	ถึงปากพงดงใหญ่คีรีศรี
พระหักจิตคิดฝืนสมประดี	จะให้หายคลายที่อาวรณ์
จึ่งตั้งพักตร์ชมพรรณพฤกษา	บานแย้มผกาอยู่สลอน
ผลิดอกออกช่ออรชร	เกสรร่วงโรยโปรยมา
ภุมราว้าว่อนเวียนไป	เคล้ารสสุมาลัยบุปผา
โนเรศโผผินบินมา	จับกิ่งพฤกษาพรอดกัน
นางนวลชวนคณาบินไป	พระยาลอจับไม้เเล้วขานขัน
แขกเต้าคับเคล้าคู่กัน	เบญจวรรณโผผันออกจากรัง
สัตวาจับไม้แล้วไซ้ขน	นกหว้าหาผลดั่งใจหวัง
สาลิกาคาบเหยื่อมารัง	ตระเวนเร่ร้องระวังไพร
จากพรากจับเจ่าจากคู่	กระลุมพูบินจับภูเขาใหญ่
มยุราส่งเสียงสำเนียงใน	เหมือนจะบอกข่าวให้พี่ยินดี
แล้วหวนคิดถึงกะกังกุเรปัน	สะท้อนใจจาบัลย์หมองศรี
โอ้พระเชษฐาธิบดี	ป่านฉะนี้จะเป็นประการใด
พระจะเที่ยวติดตามหาน้อง	ฤาจะอยู่ครองบุรีไหน
จะสำคัญว่าน้องนี้บรรลัย	จึ่งไม่ติดตามน้องมา
ขอเทเวศช่วยบอกเหตุแก่พระพี่	ว่าน้องนี้ไม่ม้วยสังขาร์
มาเที่ยวตามหาองค์พระพี่ยา	ทรมาเอกาในไพรวัน
คิดพลางทางเร่งรถชัย	ภูวไนยเศร้าโทมนัสศัลย์
/*611ก็ออกจากปากป่าพนาวัน	บรรถุถึงเขตขัณฑ์ธานี
เมืองนั้นใหญ่โตมหึมา	ชื่อว่านคราบาหลีศรี
พระจึงสั่งพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ให้หาที่ประทับพลับพลาชัย
ฯ ๔๐ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งบังคมไหว้
ก็เร่งรีบเร็วพลันทันใด	ก็เกณฑ์กันไปมิได้ช้า
บ้างปลูกพลับพลาฉับพลัน	บ้างวงค่ายเขื่อนคันแน่นหนา
ครั้นเสร็จมาทูลพระราชา	ให้ทราบบาทาพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันเป็นใหญ่
จึ่งเสด็จจากรถคลาไคล	เข้าอาศัยยับยั้งยังพลับพลา
พระจึ่งสั่งอาลักษณ์ทันที	ให้เร่งแต่งสารศรีอันเลขา
ว่าตัวเราผู้ทรงศักดา	ให้สารมายังระตูเรืองชัย
จงออกมาถวายอัญชุลี	ชีวีจึ่งจะไม่ตักษัย
มิออกมาให้แต่งพาราไว้	เราจะยกเข้าไปรานรอน
จะสังหารผลาญเสียทั้งพารา	ด้วยกำลังศักดาชาญสมร
ถึงระตูผู้ผ่านนคร	ก็จะม้วยมรณ์บรรลัยไป
สั่งเสร็จพระเสด็จเข้ามา	ยังในพลับพลาทีอาศัย
อาลักษณ์ผู้มีปรีชาไว	ก็เขียนสารสวัสดิ์ไปทันที
จึงปิดตราใส่กระบอกผนึกไป	สั่งให้ม้าใช้ทั้งสี่
จงเร่งเข้าไปในบุรี	ให้เสนีพาเฝ้าเจ้าเวียงชัย
ฯ ๑๒ คำ
/*612๏ บัดนั้น	ม้าใช้ได้แจ้งแถลงไข
รับสารแล้วขึ้นอาชาไนย	ก็ควบไปยังราชธานี
๏ ครั้นถึง	จึ่งเข้าไปในนิเวศบุรีศรี
ก็ไปยังศาลาทันที	เอาสารศรีส่งให้แก่เสนา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสารอันเลขา
อ่านดูก็แจ้งในสารา	ตกประหม่าก็เร่งคลาไคล
จึ่งเข้าไปเฝ้าเจ้าธรณี	อัญชุลีแล้วทูลแถลงไข
ว่าบัดนี้ปันจุเหร็จเรืองชัย	ยกพลสกลไกรมามากมาย
ตั้งอยู่ปลายด่านธานี	ให้ทูตนำสารศรีมาถวาย
ย่อมเรืองเดชประเสริฐเลิศชาย	แล้วคลี่สารอ่านกวายฉับพลัน
ในลักษณ์ว่ามิสาประหมังกุหนิง	ยศยิ่งเป็นใหญ่ในไพรสัณฑ์
เที่ยวปราบทุกนิเวศเขตคัน	แต่ได้ชะเลยนั้นมามากมาย
เหล่าระตูย่อท้อฤทธา	แต่งสุวรรณมาลามาถวาย
ที่เมืองใดต่อรบก็วอดวาย	ทั้งหลายย่อมเกรงพระเดชา
บัดนี้พระองค์ยกพลหาญ	มาตั้งอยู่ปลายด่านราวป่า
จึ่งให้สารศรีนี้เข้ามา	ด้วยมีความเมตตาปรานี
แก่องค์ระตูเรืองชัย	ให้ออกไปประณตบทศรี
แม้นมิอ่อนง้อขอดี	พระภูมีจะยกโยธา
เข้าโหมหักทำลายนคเรศ	ด้วยเรืองเดชเชี่ยวชาญหาญกล้า
จะสังหารระตูให้มรณา	ทั้งรี้พลโยธาจะบรรลัย
ฯ ๑๖ คำ
/*613๏ เมื่อนั้น	เจ้านคราบาหลีกรุงใหญ่
ได้ฟังสารดาลตระหนกตกใจ	ด้วยเห็นภัยจะมีแก่อาตมา
ก็ให้หวาดหวั่นพรั่นจิต	ครั่นคร้ามขามฤทธิ์เป็นหนักหนา
ด้วยตัวเราเฒ่าแก่ชรา	ไม่ควรจะยุทธนาชิงชัย
อันปันจุเหร็จซึ่งมานี้	ย่อมเรืองฤทธีเป็นใหญ่
อานุภาพปราบได้ทุกเวียงชัย	จำเราจะออกไปวันทา
ถวายซึ่งโฉมยงองค์บุตรี	จะแลกเอาบูรีไว้ดีกว่า
จะได้พึ่งพระเดชเดชา	เสนาจะเห็นประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งทูลสนองไปทันใด	ซึ่งตรัสมาก็ต้องในทำนองธรรม์
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
ครั้นเสนาทูลมาดังนั้น	จึ่งมีบัญชาสั่งมาทันที
จงเร่งเตรียมรถาอาชาชาญ	ทั้งเครื่องบรรณาการถ้วนถี่
จงจัดแจงแต่งไว้ให้จงดี	เราจะจรลีคลาไคล
สั่งแล้วก็เสด็จเข้ามา	ยังอัครชายาศรีใส
ถึงจึงตรัสบอกความไป	ว่าไพรีมาติดพารา
แล้วให้ราชสารมาถึงพี่	ให้ออกไปอัญชุลีเหนือเกศา
แม้ว่าไม่ออกไปวันทา	จะยกหักเข้ามาในบูรี
จะทะลายกำแพงเขตขัณฑ์	จะห้ำหั่นให้ม้วยเป็นผี
สิ้นทั้งรี้พลมนตรี	จะเป็นพัศมธุลีวุ่นวาย
/*614พี่คิดจะออกไปวันทา	เอาองค์ธิดาไปถวาย
กู้เมืองแลกชีวิตพี่ชาย	โฉมฉายจะเห็นประการใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	อัคเรศนบนิ้วบังคมไหว้
จึงทูลสนองมาทันใด	ตามแต่พระทัยพระภูมี
ตัวน้องมิได้ขัดทัดทาน	จะเอาเบื้องบทมาลย์ปกเกศี
ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	น้องเห็นดีตามมีพระบัญชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูบาหลีก็หรรษา
จึงสั่งให้หาพระธิดา	ขึ้นมาบัดนี้ฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่รับสั่งแล้วผายผัน
มายังพระธิดาดวงจันทร์	ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี
แล้วทูลว่าสมเด็จพระบิดา	ให้ข้ามาเชิญพระโฉมศรี
จงเร่งเสด็จจรลี	ตามมีรับสั่งตรัสมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีมีลักษณ์ดังเลขา
ได้ฟังเถ้าแก่ทูลมา	กัลยาก็เสด็จคลาไคล
มากับพี่เลี้ยงสาวศรี	จะรู้ว่าร้ายดีก็หาไม่
ครั้นถึงจึงคลานเข้าไป	ทรามวัยจึงถวายอัญชุลี
ในพระชนกภูวนาถ	แล้วอภิวาทองค์ประไหมสุหรี
จึงหมอบอยู่ให้ใกล้องค์พระชนนี	ยังที่กลางฝูงกำนัลใน
ฯ ๖ คำ
/*615๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
จึงเรียกพระธิดายาใจ	มาให้ใกล้แล้วกล่าววาจา
สององค์ปลอบโยนให้โอนอ่อน	สายสมรผู้สุดเสน่หา
บัดนี้ข้าศึกยกมา	ตั้งอยู่ปลายด่านธานี
ให้สารเข้ามาถึงบิดร	จะฆ่าพ่อให้ม้วยมรณ์เป็นผี
ทั้งไพร่ฟ้าประชาชนมนตรี	ก็จะม้วยชีวีทั้งเวียงชัย
บิดาไม่มีที่เล็งเห็น	จะดับเข็ญช่วยชีวิตไว้ได้
เห็นแต่ลูกรักสายใจ	จะช่วยชีวันไว้ได้ดั่งจินดา
ทั้งเสนาประชาราษฎร	สถาวรเป็นบรมสุขา
บ้านเมืองจะเกษมเปรมปรา	ด้วยบุญญาขององค์พระบุตรี
พ่อจะเอาลูกรักสุดสวาท	แลกเอาชีวาตม์กับกรุงศรี
ยกให้กับพวกไพรี	เห็นธานีจะมีสุขสืบไป
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีศรีใส
อภิวันท์แล้วทูลทันใด	ตามแต่พระทัยพระบิดา
จะขอสนองคุณพระบิตุรงค์	ทั้งสององค์ผู้บังเกิดเกศา
ไม่แข็งขัดทัดทานพระบัญชา	พระบิตุเรศมารดาจงแจ้งใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ยินดีจะมีไหน
พระจึงสั่งพี่เลี้ยงไปทันใด	ให้พาองค์อรไทไคลคลา
ให้ไปชำระสระสรง	บรรจงกวดเกล้าเกศา
พระบุตรีก็ถวายบังคมลา	มาสรงสนานทันใด
/*616แล้วทรงสำอางกลิ่นเกลี้ยง	พักตราผ่องเพียงแขไข
แซมมวยด้วยสุวรรณมาลัย	ห้อยสร้อยสอดใส่ดอกไม้พวง
นุ่งผ้ายกเป็นเครือพนม	สไบห่มปักทองสีม่วง
แล้วทรงสร้อยประดับทับทรวง	ตาบกุดั่นเด่นดวงจินดาดี
จึงทรงทองกรธำมรงค์	เอกองค์ดั่งอัปศรศรี
เสร็จแล้วย่างเยื้องจรลี	มายังองค์ชนนีพระบิดา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูบาหลีก็หรรษา
จึ่งตรัสสั่งไปแก่เสนา	ให้เคลื่อนรถามาบัดนี้
ฝ่ายว่ายาสาเสนาใน	บังคมไหว้รับสั่งใส่เกศี
มาสั่งให้เคลื่อนรถพระบุตรี	แล้วเรียบเรียงโยธีแลม้าทรง
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดาแน่งน้อยนวลหง
ยุรยาตรมายังรถทรง	พระพี่เลี้ยงประคององค์ดำเนินมา
ครั้นถึงนางจึงเสด็จนั่ง	แล้วรูดม่านกำบังทั้งซ้ายขวา
พระบิตุเรศเสด็จไคลคลา	ทรงม้านำหน้าบุตรี
อันพี่เลี้ยงเถ้าแก่แลสาวใช้	ก็ตามไปห้อมล้อมนางโฉนศรี
ระตูให้เลิกโยธี	ออกจากธานีทันใด
๏ มาถึง	ทัพมิสาประหมังกุหนิงเป็นใหญ่
ยาสาจึงบอกความไป	แก่นายใหญ่ผู้คุมโยธา
ว่าเจ้าเรามาเฝ้าพระทรงฤทธิ์	ด้วยมีจิตสามิภักดิ์หนักหนา
จะขอเอาพระเดชเดชา	จงไปทูลกิจจาพระภูวไนย
ฯ ๑๐ คำ
/*617๏ บัดนั้น	ขุแพลครั้นแจ้งแถลงไข
จึงเข้ามาทูลทันใด	ตามในคดีที่มีมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
ได้ฟังขุนพลทูลมา	พระจึ่งมีบัญชาตรัสไป
จงเชิญระตูธิบดี	ซึ่งผ่านธานีเป็นใหญ่
ให้เข้ามายังหน้าพลับพลาชัย	แต่ในบัดนี้อย่าได้ช้า
ตำมะหงงรับสั่งแล้วจรลี	มีความยินดีเป็นหนักหนา
มาทูลแก่เจ้านครา	ว่ารับสั่งให้เชิญท่านเข้าไป
ฝ่ายว่าระตูบาหลี	มีความยินดีจะมีไหน
ก็เข้าไปยังหน้าพลับพลาชัย	จึงบังคมไหว้ด้วยภักดี
จึงเอาสุวรรณมาลา	กับราชสารมาตั้งตามที่
กับผ้ากาสาอย่างดี	แล้วหมอบอยู่ดูทีพระภูวไนย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
จึ่งแย้มเยื้อนเอื้อนกล่าววาจาไป	ประพฤติปราศรัยไปมา
ดูกรระตูผู้ผ่านเมือง	ท่านขุ่นเคืองฤาบรมสุขา
ประชาชนมนตรีในพารา	ยังผาสุกฤาทุกข์ประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
จึ่งกราบบังคมทูลไป	ว่าเหตุเภทภัยไม่มีมา
อนึ่งเสนาประชาชน	ในแว่นแคว้นมณฑลก็สุขา
/*618บัดนี้สามิภักดีมา	จะเป็นข้าได้เบื้องบทมาลย์
จะสนองรองบาทพระทรงธรรม์	ไปกว่าชีวันจะอวสาน
ขอถวายบุตรีเยาวมาลย์	กับสมบัติพัสถานในพารา
ทั้งอาณาประชาราษฎร	โยธีนิกรซ้ายขวา
ถวายไว้ใต้พระบาทา	จะขอพึ่งพระเดชาสืบไป
ตักข้าก็ชราภาพนัก	จะครอบครองอาณาจักรเห็นไม่ได้
ขอเชิญพระองค์เสด็จไป	ผ่านไอศวรรยาสถาพร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงชาญสมร
ได้ฟังระตูกล่าวสุนทร	ให้มีความอาวรณ์ในวาจา
พระจึ่งมีโอวาทประภาษไป	เราขอบใจระตูเป็นหนักหนา
มิเสียทีท่านปรีชา	เจรจาก็ต้องทำนองธรรม์
อุตสาหะภักดีมา	ถวายองค์ธิดาและเขตขัณฑ์
จะเอาเป็นพำนักรักกัน	ข้อนั้นอย่าได้สงกา
เราจะรับปฏิญาณท่านให้สิ้น	มิให้ราคินไปภายหน้า
แล้วพระตรัสสั่งแก่เสนา	ให้จัดแจงโยธาพาชี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
จึ่งถวายบังคมอัญชุลี	ออกมาเตรียมโยธีอาชาไนย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
ลีลาเข้ายังพลับพลาชัย	ภูวไนยสระสรงวารี
/*619แล้วอุหรับสุคนธารทรง	กลิ่นตระหลบอบองค์พระโฉมศรี
ทรงภูษิตวิจิตรรูจี	ปั้นเหน่งประดับมณีทับทิมพราย
ฉลององค์เครือทองปัตหล่า	จีบเจียนรจนาเฉิดฉาย
ซ่าโบะสุวรรณพรรณราย	นาดกรายกุมกริชฤทธิรงค์
พระหัตถ์ซ้ายพลางกรายเช็ดหน้า	ลีลาดังพระยาราชหงส์
เสด็จขึ้นเหนือหลังอาชาทรง	สั่งให้เลิกจตุรงค์ยาตรา
อันองค์ระตูบาหลี	ก็นำทางจรลีไปหน้า
มิสาหยังส่าหรีอนุชา	ก็ทรงม้าตามพระเชษฐาไป
เหล่าพระพี่เลี้ยงแลเสนี	ขึ้นพาชีห้อมล้อมมาไสว
อันรถพระบุตรีทรามวัย	ขับไปท้ายพลโยธา
๏ มาถึง	ระตูบาหลีก็หรรษา
เร่งขับมโนมัยไคลคลา	ตรงมายังท้องพระโรงทันที
จึงลงจากหลังอาชา	ธิดามายังปราสาทศรี
จึงสั่งอัคเรศเทวี	ให้จัดแจงแต่งที่พระโฉมยง
ทั้งเอมโอชโภชนาให้หาไว้	จะเรียกเอาให้ได้ดั่งประสงค์
ใส่เครื่องสุวรรณบรรจง	ถวายสองพระองค์ศักดา
แล้วสั่งวิเสทนอกใน	จงเตรียมโภชนาไว้ให้หนักหนา
ทั้งของคาวของหวานนานา	จะเลี้ยงหมู่โยธาแลเสนี
สั่งเสร็จเสด็จกลับออกมา	ยังหน้าพระลานชัยศรี
คอยรับเสด็จพระภูมี	จะเชิญสองพระพี่น้องเข้าในวัง
ฝ่ายประไหมสุหรีก็เตรียมการ	ถ้วนทุกพนักงานดั่งใจหวัง
แล้วตกแต่งปราสาทราชวัง	บ้างกั้นม่านกางฉากรจนา
/*620เอาพระสูตรตานีมาคลี่ลาด	เอี่ยมสะอาดตระการเป็นหนักหนา
ฝูงนางสาวสรรกัลยา	ก็แต่งตัวโอ่อ่าพร้อมกัน
มานั่งเป็นระเบียบเรียบเรียง	บ้างหมอบเมียงปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จะคอยทัศนาองค์พระทรงธรรม์	แต่ผินผันชะแง้แลมา
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระเฉิดโฉมบระโลมทุกแหล่งหล้า
เสด็จเข้าในทวารพารา	ก็ชักม้ามาหน้าพระลานชัย
ฝ่ายเหล่าเสนาในธานี	ก็กราบเกล้าดุษฎีอยูไสว
ระตูบังคมแล้วทูลไป	เชิญสองภูวไนยไคลคลา
เข้าไปยังในราชฐาน	สู่ปรางค์รัตน์ชัชวาลอันเลขา
สองพระองค์ลงจากอาชา	กุมกริชเทวาคลาไคล
องอาจดังราชไกรสร	บทจรขึ้นยังปราสาทใหญ่
ฝ่ายระตูก็ตามเสด็จพระภูวไนย	สองพระองค์เข้าไปมิได้ช้า
ครั้นถึงขึ้นยังบัลลังก์อาสน์	อันโอภาสพรรณรายเลขา
พระหยุดยั้งพลางทอดทัศนา	เห็นที่ทางซ้ายขวาอันโอฬาร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดสงสาร
ครั้นรถมาถึงหน้าพระลาน	นงคราญให้ประทับกับเกยลา
ท้าวนางรูดม่านอันบวร	ก็บทจรลงจากรถา
เสด็จตรงมายังพระมารดา	ถึงจึ่งวันทาทันใด
ฯ ๔ คำ
/*621๏ เมื่อนั้น	พระมารดายินดีจะมีไหน
จึ่งสวมกอดลูกรักดังดวงใจ	อรไทรับขวัญพระธิดา
อีกทั้งกำนัลนารี	ก็ชื่นชมยินดีพร้อมหน้า
บ้างแอบมาลอบดูพระผ่านฟ้า	บ้างมาคอยรับพระบุตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
สั่งให้หาเอกอัครเทวี	กับองค์พระบุตรีให้ขึ้นมา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่รับสั่งใส่เกศา
จึงมาทูลสองนางกัลยา	มีพระบัญชาให้หาไป
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
จึ่งกุมกรธิดายาใจ	สององค์คลาไคลดำเนินมา
ครั้นถึงพระราชสามี	จึ่งยอกรชุลีเหนือเกศา
ฝ่ายระตูผู้ผ่านพารา	ก็นำสองกัลยาเข้าไป
เฝ้าพระโฉมยงทรงฤทธิ์	ด้วยความสุจริตพิสมัย
สององค์ก็คลานเข้าไป	อรไทถวายอัญชุลี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
เห็นสองนางเข้ามาอัญชุลี	พระจึ่งมีพจนารถประภาษไป
ปราศรัยชายาแห่งระตู	ยังค่อยอยู่บรมสุขฤาไฉน
ซึ่งนางเข้ามาบัดนี้ไซร้	มีธุระสิ่งไรกัลยา
/*622ฤาจะใคร่รู้จักกันไว้	จะเป็นไมตรีกันไปวันหน้า
ข้อนั้นอย่าแหนงแคลงวิญญา	จะรักกันกว่าจะสิ้นชีวี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ชายาระตูบาหลีศรี
ได้ฟังซึ่งพระวาที	มีความยินดีเป็นพ้นไป
จึงก้มเกล้ากราบทูลสนองมา	จะมีกิจจานั้นก็หาไม่
จะมาเฝ้าให้รู้จักพระภูวไนย	จะฝากชีวิตไว้จนวายปราณ
ฝากทั้งธิดานงลักษณ์	ผู้เป็นลูกรักยอดสงสาร
อยู่ใต้เบื้องบาทบทมาลย์	พระผ่านฟ้าจงได้ปรานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์มิสาตอบคำมเหสี
อันองค์พระราชบุตรี	เทวีอย่าแหนงแคลงวิญญา
เราจะถนอมกล่อมเกลี้ยง	มิได้ลำเอียงอุเบกขา
ไม่ให้ขัดข้องในวิญญา	นางกัลยาจงแจ้งประจักษ์ใจ
ซึ่งท่านสามิภักดิ์สุจริต	เราก็มีจิตพิสมัย
จงเป็นที่พำนักกันสืบไป	สิ่งใดอย่าได้แคลงกัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
ทั้งองค์อัคเรศดวงจันทร์	ถวายอัญชุลีแล้วปรีดา
ระตูจึ่งคลานออกไป	สั่งให้เลี้ยงพลไกรทั้งซ้ายขวา
ทั้งพี่เลี้ยงแลหมู่เสนา	ยังที่ข้างหน้าพระลานชัย
ตำมะหงงรับสั่งเจ้านครา	ไปเลี้ยงตามบัญชาไม่ช้าได้
/*623ระตูก็กลับเข้าไป	ให้ยกเครื่องภูวไนยทั้งสองมา
เถ้าแก่ก็รับพจมาน	ไปเร่งเจ้าพนักงานทั้งซ้ายขวา
บัดใจก็ยกเครื่องพระองค์มา	ถวายพระผ่านฟ้าทั้งสององค์
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวัญอันสูงส่ง
จึ่งเสวยกระยาหารอันบรรจง	พระโฉมยงชื่นชมยินดี
ด้วยระตูบำเรอเชอพักตร์	ในองค์พระทรงศักดิ์ทั้งสองศรี
พระประทับยับยั้งยังธานี	ต่อได้ข่าวพระพี่จะไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงสองอ้าโมะที่ตามหา
องค์มิสาระปันหยีศักดา	เข้าหยุดนิทราประมอตัน
เที่ยวขับฟ้อนรำมาช้านาน	เยาวมาลย์วิโยคโศกศัลย์
จนได้บำเหน็จมาเลี้ยงกัน	จะพบองค์พระทรงธรรม์ก็ไม่มี
แต่เที่ยวมาถึงห้านคเรศ	ก็มิได้เแจ้งเหตุพระโฉมศรี
แต่ปรับทุกข์กันสองนารี	มิรู้ที่จะทำประการใด
ครั้นเขาหางานก็ไปเล่น	เวลาเย็นกลับมาที่อาศัย
อยู่ริมบ้านปาเตะเสนาใน	ปลูกทับขึ้นไว้ข้างอินทรีย์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางบุตรปาเตะทั้งสองศรี
พี่นั้นชันษาสิบหกปี	ชื่อเกนหวันตะหรีเยาวมาลย์
น้องนั้นชันษาสิบห้าปี	พึ่งดรุณฤดีน่าสงสาร
ชื่อเกนหวันตะระหนานงคราญ	เยาวมาลย์มีความปฏิพัทธ์
/*624ให้รักใคร่ในสองอ้าโมะรำ	มาครวญคร่ำร่ำไรให้ประหวัด
แต่ลอบลักชมโฉมแล้วโสมนัส	ด้วยคลามรักกลุ้มกลัดพันทวี
จนลืมกลัวบิดรมารดา	ค่อยลักลอบเจรจากับทาสี
ผู้สนิทชิดใช้ร่วมชีวี	แล้วชี้แจงแจ้งคดีทุกประการ
ถ้าตัวน้องมิได้เป็นไมตรี	เห็นชีวีจะดับสังขาร
พี่ช่วยชีวิตไว้ให้ยืนนาน	จงนำเอาข่าวสารของน้องไป
กับห่อมาลีที่น้องกรอง	ให้เแก่สองอ้าโมะพิสมัย
แล้วบอกว่าตัวน้องแสนอาลัย	สิ่งใดจงได้เมตตา
พี่เจรจาว่าวอนตามคิด	ให้สองศรีมีจิตเสน่หา
ถ้าสมอารมณ์น้องจินดา	ตัวข้าสองราจะถึงใจ
ฝ่ายว่านางทาสี	ยินดียิ้มแย้มแจ่มใส
แล้วจึงว่าแม่อย่าปรารมภ์ใจ	เห็นไม่เป็นไรกับเท่านี้
จะอาสาไปพูดจาทั้งสองคน	จะให้หลงด้วยกลของทาสี
ว่าแล้วรับห่อพวงมาลี	อำลาสองศรีไคลคลา
จึ่งเอาบุหงาซ่อนใส่สไบ	เร่งรีบเร็วไปจากเคหา
ออกจากทวารพลันมิทันช้า	ทาสาหยุดอยู่ดูที
เห็นฝูงคนสงัดไม่ไคลคลา	ก็ลัดลอดเข้าไปหาทั้งสองศรี
ทำระเมียรละม่อมจริตอัญชุลี	ทาสียิ้มพรายชายตา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะครั้นเห็นก็กังขา
เหลียวดูพักตร์กันก็ถามมา	นี่แน่นางทาสาชาวใน
/*625คือใครใช้สอยให้มาหา	ฤาธุระกิจจาเป็นไฉน
จะหางานข้าฤาประการใด	บอกไปให้แจ้งบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งนางกำนัลทาสี
แต่ยิ้มเยื้อนเอื้อนกล่าววาที	ว่านางสองศรีใช้ข้า
เป็นบุตรปาเตะเสนาใน	มีความพิสมัยจึงใช้มา
ให้เอาห่อมาลีนี้มา	ให้แก่สองเชษฐาจงรับไว้
แล้วค่อยเลียมเทียมเล่นเจรจา	จึงหยิบห่อบุหงาส่งให้
เอ็นดูนางอย่าเสียทางอาลัย	เหมือนหนึ่งได้เมตตาปรานี
สั่งมาถ้าเชษฐาเมตตาน้อง	มิให้เคืองขัดข้องหมองศรี
จะบำรุงส่งเสียทุกราตรี	มิให้สองเจ้ามีอนาทร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะได้ฟังอนุสรณ์
ในถ้อยคำพรรณนาอาวรณ์	มิรู้ที่จะผันผ่อนประการใด
แต่ชายดูกันทั้งสองรา	จะรับห่อบุหงาก็หาไม่
ทาสีจึงเอาวางลงไว้	แต่แย้มยิ้มละไมไม่พาที
ครั้นทาสาอำลาบทจร	จึ่งค่อยกล่าวสุนทรสั่งสาวศรี
จงบอกแก่สองนางผู้ภักดี	ว่าขอบคุณพ้นที่จะพรรณนา
ซึ่งรักใคร่เอาของมาให้ปัน	แม้นว่าชีวันไม่สังขาร์
จะสนองคุณสองกัลยา	ซึ่งมีจิตเมตตาปรานี
ทาสารับคำแล้วอำลา	เร่งรีบไคลคลามาจากที่
ครั้นมาถึงสองนางนารี	ก็เข้ายังที่ห้องใน
/*626จึ่งกระชิบบอกความตามสั่งมา	ทั้งถ้อยคำทาสาแถลงไข
ที่ว่ากล่าวแก่สองอ้าโมะไว้	ให้สองอรไทแจ้งกิจจา
แล้วว่าอันอ้าโมะโฉมตรู	ข้าดูทรงเพริศเพราหนักหนา
งามทั้งจริตกิริยา	ชะรอยว่ายังไม่เคยมีคู่ครอง
ข้าเจรจาว่าขานประการใด	มีแต่ยิ้มละไมอยู่ทั้งสอง
มิได้ตอบถ้อยคำตามทำนอง	ได้ยินออกชื่อน้องสะเทิ้นอาย
ที่แม่รักอ้าโมะทั้งสองรา	เห็นจะสมเจตนาที่มุ่งหมาย
ตกนักงานข้าจะธิบาย	ให้หลงตายด้วยลมข้าพาที
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางได้ฟังทาสี
มีความชื่นชมยินดี	กอดเคล้าเย้ายีทั้งสองรา
พลางจูบพลางพลอดแล้วสอดถาม	จะให้แจ้งใจความที่กังขา
พี่ไปเห็นท่วงทีกิริยา	ยังจะเมตตาน้องฤาฉันใด
พี่จึงว่าจะสมอารมณ์หมาย	จงบอกน้องให้หายสงสัย
ว่าแล้วถอดแหวนทันใด	น้องให้พี่พลางเป็นรางวัล
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ทาสีชุ่มชื่นหฤหรรษ์
รับแหวนมาไว้ฉับพลัน	แล้วพรรณนาเล่าความตามใจคิด
ด้วยกำลังโลภลาภก็ยินดี	แกล้งวาทีให้ชอบประกอบจิต
จึงว่าแม่อย่าแหนงแคลงคิด	อันอ้าโมะเห็นผิดกิริยา
ครั้นออกชื่อแม่ขึ้นทีไร	ชวนกันยิ้มละไมอยู่ในหน้า
อันบุรุษกับสตรีธรรมดา	เป็นที่ชื่นวิญญาก็ยิ้มยวน
/*627แล้วก็ยังไม่เคยมีคู่	ให้ขวยเขินสะเทิ้นอยู่หุนหวน
แต่เห็นท่วงทีนั้นก็ยียวน	จะปั่นป่วนคิดถึงคะนึงน้อง
แม่เจ้าอย่าเสียอารมณ์	ช้าเห็นจะได้มาสมสอง
ตกนักงานข้าเถิดหนานวลละออง	ข้าจะชี้ช่องนำมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางได้ฟังก็หรรษา
ให้ทวีความรักหนักมา	เพราะถ้อยคำทาสาพาที
นางจึงแต่งของคาวหวาน	ทั้งสลากระยาหารถ้วนถี่
แป้งกระแจะจวงจันทน์น้ำมันดี	ให้ทาสีไปส่งทุกเวลา
ทาสาก็นำคลาไคล	เอาไปให้อ้าโมะดังปรารถนา
ชวนพูดชวนเล่นเจรจา	ส่งเสียไปมาทุกราตรี
๏ วันเอ๋ยวันหนึ่ง	จึ่งนางพี่น้องทั้งสองศรี
ให้คิดถึงอ้าโมะแสนทวี	สุดที่จะทนรักหักใจ
จึงว่าแก่นางทาสา	สุดปัญญาน้องแล้วไม่ทนได้
ความรักมารึงตรึงใจ	ขอไปให้เห็นพักตรา
แต่พอทุเลาเบาร้อน	ให้ค่อยคลายอาวรณ์ถวิลหา
เราคอยสิ้นแสงพระสุริยา	เวลาค่ำคล้อยจะคลาไคล
ว่าแล้วนวยนาดยาตรา	มาชำระกายาให้แจ่มใส
แล้วประแป้งผัดผ่องย่องใย	กวดเกล้าแซมใส่พวงมาลี
นุ่งยกตานีทองช่องไฟ	ห่มสไบชมพูชูศรี
นั่งเอี่ยมเยี่ยมคอยนาที	ครั้นค่ำสองศรีก็ลีลา
กับทาสีสนิทร่วมใจ	ก็คลาไคลลงจากเคหา
/*628แอบคนจรดลไปมา	ครั้นเห็นลับตาก็รีบจรลี
๏ มาถึง	ยังทับอ้าโมะทั้งสองศรี
สองนางแอบอยู่ดูที	ให้แต่ทาสีเข้าไป
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะครั้นเห็นก็สงสัย
ด้วยทาสามาผิดเวลาไป	ดีร้ายสองนางอรไทเจ้าคงมา
คิดแล้วจึงถามมาทันที	เป็นไฉนฉะนี้นางทาสา
จึ่งมาแต่ผู้เดียวเอกา	กนิษฐาของข้าอยู่แห่งใด
จึ่งไม่เข้ามาที่นี่	เทวีไปหยุดอยู่แห่งไหน
จงไปเชิญให้เข้ามาห้องใน	ประสารักจักใคร่รู้จักนาง
ทาสีจึงตอบคำมา	จะให้ข้าไปเชิญเห็นขัดขวาง
ด้วยมิใช่เจ้าของที่ทาง	จะสะเทินเมินหมางไม่เข้ามา
ถ้าสองศรีเมตตาจงคลาไคล	ไปเรียกเองจึงจะได้เข้ามาหา
ว่าแล้วทาสีก็ออกมา	บอกทั้งสองกัลยาแล้วหลีกไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองอ้าโมะผู้พิสมัย
ชวนกันยาตราคลาไคล	ไปใกล้ประตูทับฉับพลัน
จึงเห็นนวลนางทั้งคู่	มายืนยั้งหยุดอยู่ที่นั่น
จึงกล่าววาจามาฉับพลัน	ขอเชิญนางสาวสวรรค์เจ้าเข้ามา
ทำไมมายืนอยู่แต่ที่นี่	เห็นดีอยู่แล้วฤาขนิษฐา
เชิญเจ้ามาพูดเล่นเจรจา	สนทนาให้พี่คลายใจ
/*629ว่าพลางอ้าโมะทั้งสอง	ก็จูงกรมายังห้องที่อาศัย
ครั้นมาถึงจิงว่าแก่อรไท	สนทนาปราศรัยเป็นไมตรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งนางพี่น้องทั้งสองศรี
นั่งนิ่งก้มหน้าไม่พาที	เทวีขวยเขินสะเทิ้นใจ
แต่ชม้อยชม้ายชายนัยนา	จะตอบถ้อยจำนรรจาก็หาไม่
ครั้นอ้าโมะว่าขานประการใด	ให้จับจิตจับใจกัลยา
หวานฉ่ำดั่งน้ำสุรามฤต	มาเตือนจิตให้คิดเสน่หา
แต่เปรมปริ่มกระหยิ่มปรีดา	สำคัญว่าจะสมอารมณ์คิด
ครั้นลับเนตรแย้มสรวลแล้วชวนชัก	ด้วยความรักมารุมรึงตรึงจิต
ให้พิสวาสดั่งจะขาดชีวิต	ด้วยรักโฉมรักจริตแลวาจา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะทั้งสองเสน่หา
เห็นนางมิได้จำนรรจา	จึ่งหยิบเอาสลามาทันใด
ยื่นใส่มือให้แล้วว่าพลาง	เชิญกินเถิดนางตามได้
เจ้าอย่าขวยเขินสะเทินใจ	เราไซร้จะได้รู้จักกัน
แล้วทำยั่วเย้าสัพยอก	หยิกหยอกยียวนสรวลสันต์
จึ่งขยับเข้าใกล้สองนางนั้น	แอบอิงพิงพันกัลยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางชื่นชมหรรษา
แย้มสรวลสำรวลไปมา	จึงกล่าววาจามาทันใด
จึงว่าอันตัวน้องนี้	ให้มีความแสนสนิทพิสมัย
/*630เชษฐาจงเล็งเห็นใจ	จนละความอายไว้อุตส่าห์มา
อันทางอาลัยข้างฝ่ายพี่	น้องนี้ยังคิดกังขา
เกลือกคจะมิรักจริงดังวาจา	จะทำมารยาให้ตายใจ
อันเล่ห์ลมชายนี้หลายอย่าง	แล้วจะเมินเขินระคางที่สงสัย
ถ้ารักจริงจงให้สัญญาไว้	น้องจึงจะเห็นใจว่าปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะทั้งสองโฉมศรี
ได้ฟังสองนางพาที	ยิ้มแล้วจึงตอบคดีไป
ดูก่อนสองนางสาวสวรรค์	จะกินแหนงแคลงกันหาควรไม่
พี่รักเจ้าดั่งหนึ่งดวงใจ	แต่เกรงใจในท่านเสนา
ด้วยพี่พลัดซัดมาแต่สองคน	ยากจนไร้ญาติวงศา
เกลือกท่านจะไม่เมตตา	ก็เหมือนหนึ่งพี่ยาไม่รักน้อง
ฝ่ายพี่ก็จะสิ้นชีวิต	ข้างดวงจิตก็จะช้ำมัวหมอง
แม้นท่านเอออวยปรองดอง	พี่ไม่ร้างห่างน้องสักนาที
จะคิดอ่านประการใดนะน้องรัก	อกจะหักเห็นสุดอารมณ์พี่
ความรักก็สุดแสนพันทวี	สองศรีจะคิดประการใด
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางทางตอบเฉลยไข
ที่จะให้ข้าคิดเห็นผิดไป	อันการนี้ได้เเต่ใจชาย
จะผันแปรแก้ไขให้พ้นผิด	ตามแต่น้ำจิตจะคิดหมาย
อันเป็นหญิงรู้น้อยไม่ถึงชาย	จะสู้ตายด้วยความรักเป็นสัจจา
ฯ ๔ คำ
/*631๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะสงสารเป็นหนักหนา
แต่นิ่งนึกตรึกถวิลจินดา	ครั้นจะว่าตัดความก็ขามใจ
ด้วยเป็นหญิงแปลงปลอมมาเป็นชาย	เขาจะรู้แยบคายเห็นไม่ได้
ครั้นจะรับไมตรีก็จนใจ	อกเอ๋ยคิดไฉนจึ่งจะดี
จำจะทำปลอบโยนให้โอนอ่อน	จะผันผ่อนออกจากกรุงศรี
จะอยู่ในเวียงชัยเห็นไม่ดี	เห็นทีจะมีภัยมา
คิดแล้วจึ่งกล่าวสุนทร	ดูกรทั้งสองกนิษฐา
อันตัวพี่นี้รักนางกัลยา	แต่ว่ายังขามเขินสะเทิ้นใจ
ด้วยว่ายังไม่เคยมีคู่ครอง	จะควรสมชมน้องยังไม่ได้
สาวน้อยค่อยมาค่อยไป	ให้คุ้นเคยแล้วจะเป็นอะไรมี
อันความสนิทเสน่หา	จะฝังฝากกนิษฐาทั้งสองศรี
บัดนี้จวนจะรุ่งราตรี	เทวีจงเร่งไคลคลา
ระวังตัวกลัวผิดข้างบิดร	จะผันผ่อนให้พ้นภัยไปวันหน้า
เจ้ารักพี่จงระวังกายา	ถ้าแม้นมีภัยมาจะเสียการ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางผู้ยอดสงสาร
ได้ฟังอ้าโมะกล่าวพจมาน	นงคราญนิ่งนึกตรึกไตร
ให้เห็นชอบเห็นจริงทุกสิ่งอัน	นางจะรู้เท่าทันก็หาไม่
คิดแล้วสองนางอรไท	ก็อำลาอ้าโมะไคลคลา
เดินพลางทางระลึกตรึกพลาง	พอไปพบนางทาสา
ก็ชวนกันเร่งรีบดำเนินมา	ขึ้นยังเคหาทันที
/*632ให้รื่นเริงบันเทิงใจนางบังอร	พักตร์ดั่งจันทรจำรัสรัศมี
สนทนากันไปในราตรี	แล้วสาวศรีก็ม่อยหลับไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	อ้าโมะทุกข์ทนหม่นไหม้
ครั้นสองนางชวนกันกลับไป	มิได้เป็นสนิทนิทรา
จึ่งปรับทุกข์ปรึกษากัน	จนสุริยันพุ่งพ้นพระเวหา
ซึ่งจะหนีสองนางกัลยา	จะออกจากพาราให้พ้นภัย
อนิจจาคิดมาก็น่าสงสาร	นางจะทุกข์ทรมานละห้อยไห้
เขาก็ได้มีคุณแก่เราไว้	ส่งเสียให้ปันทุกเวลา
จะหนีไปไม่บอกอรไท	เห็นไม่ดีแก่เราเป็นหนักหนา
ครั้นจะบอกให้แจ้งกิจจา	เห็นสองกัลยาจะตามไป
นางไม่ขออยู่จะสู์ตาย	กิจจาแพร่งพรายจะทำไฉน
แล้วนางจะหน่วงเหนี่ยวเอาเราไว้	จะพาไปตัวเรามิใช่ชาย
ถ้านางล่วงรู้จะดูหมิ่น	เห็นจะเป็นมลทินไม่รู้หาย
จำเราจะคิดเพทุบาย	เขียนลายอักษรไว้บอกนาง
คิดแล้วจึ่งลิขิตสารา	ใจความว่าสุดาอย่าหม่นหมองหมาง
พี่ไม่แกล้งหลีกลี้หนีนาง	มาเป็นกรรมด้วยธุระมาทางไกล
ครั้นจะอยู่ท่าลาเจ้า	ด้วยการนั้นร้อนเร่าไม่ช้าได้
จะขอลาขนิษฐาคลาไคล	ดวงใจค่อยอยู่จงดี
แม้นเสร็จทุกข์ไม่ม้วยชีวา	จะกลับมาภิรมย์สมศรี
จะลาน้องไปก่อนตามความมี	สองศรีอย่าละห้อยน้อยใจ
ครั้นเขียนเสร็จมาเสวยกระยาหาร	สั่งให้จัดแจงการไม่ช้าได้
/*633เอาเสบียงผ่อนผันคลาไคล	เราจะหนีไปดาหาธานี
บรรดาข้าทั้งสี่สิบคน	ก็เสือกสนเก็บผูกถ้วนถี่
ก็ชวนกันผ่อนออกจากธานี	ที่ยั้งอยู่สักสี่ห้าคน
ทำทีดั่งเขาหาไปเล่นงาน	มิให้รู้อาการเหตุผล
ฝ่ายข้างอ้าโมะทั้งสองคน	ก็แต่งสกนธ์ดั่งมีการประชัน
จึ่งหยิบเอาอักษรปิดไว้	ก็เร่งรีบคลาไคลขมีขมัน
เขาทักถามบอกว่าไปเล่นงานประชัน	ก็จรจรัลออกจากธานี
ครั้นมาพบพวกบ่าวไพร่	ก็พากันคลาไคลเข้าไพรศรี
เร่งรัดลัดออกพนาลี	ข้ามคิรีห้วยธารพนาดร
อ้าโมะทั้งสองโสภา	ค่อยมีความปรีดาสโมสร
ชมนกชมไม้ในดงดอน	ชมสัตว์สัญจรไปมา
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	ส่วนนางกำนันทาสา
เคยเอาของก็รีบลัดลงมา	จะให้อ้าโมะด้วยภักดี
ครั้นมาถึงทับฉับไว	ก็เข้าไปไม่เห็นทั้งสองศรี
ผู้คนข้าไทก็ไม่มี	ทาสีเห็นผิดประหลาดนัก
จึ่งเข้าไปค้นคว้าหาดู	เห็นอักษรปิดอยู่แจ้งประจักษ์
ก็รู้ว่าอ้าโมะไม่รัก	จึ่งลอบลักหนีไปจากพารา
ทาสีจึ่งนำเอาอักษร	ก็รีบร้อนมายังเคหา
จึ่งบอกแก่สองกัลยา	แล้วส่งสาราให้ทันใด
ฯ ๘ คำ
/*634๏ เมื่อนั้น	สองนางได้ฟังเพียงตักษัย
จึ่งรับสารมาอ่านทันใด	แล้วสะอึกสะอื้นไห้ไปมา
แล้วข้อนอกเกลือกกลิ้งไม่สมประดี	เอาสารศรีขึ้นทูนเกศา
พ่อเจ้าประคุณของน้องอา	ช่างไม่เมตตามาหนีไป
แกล้งล่อลวงน้องให้หลงรัก	แกล้งมาหักทิ้งขว้างให้ค้างได้
ถึงจะมีธุระมาแต่ไกล	ถ้าเอ็นดูแล้วไหนจะจากกัน
ก็จะพาน้องหนีไปด้วย	ถึงชีวิตจะม้วยอาสัญ
น้องจะขอตามไปในอรัญ	ยากเย็นเห็นกันจนมรณา
นี้เนื้อว่าไม่มีอาลัย	ทำแกล้งแต่งสารไว้ลวงข้า
ไปแล้วฤาจะกลับคืนมา	ใช่ว่าจะไร้หญิงเมื่อไรมี
แต่ตัวน้องแลจะได้ความอาย	จะทุกข์ทนด้วยชายเอาตัวหนี
จะครองชีวิตไว้ไยมี	น่าที่ฝูงคนจะนินทา
ไหนจะซ้ำระกำอกด้วยความรัก	ไหนจะกรมใจด้วยไกลพักตร์เชษฐา
จะทนทุกข์อยู่ทุกเวลา	โศกากลิ้งเกลือกสลบไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ทาสีอกสั่นหวั่นไหว
เห็นสองนางเกลือกกลิ้งนิ่งไป	ตกใจไม่เป็นสมประดี
จึ่งเข้านวดฟั้นทั้งซ้ายขวา	ตกประหม่าหน้าซีดดั่งผี
ความกลัวท่านมหาเสนี	นางมิได้สมประดีก็หนีไป
เร่งรีบออกจากพารา	ไปหยุดพักอาศัยที่ชาวไร่
ด้วยความร้อนตัวกลัวภัย	ไม่หาญอยู่ได้ในธานี
ฯ ๖ คำ
/*635
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพี่น้องทั้งสองศรี
ครั้นค่ำสนธยาราตรี	ค่อยได้สมประดีคืนมา
จึ่งปรับทุกข์ปรึกษากันสองคน	มาเราจะแทงสกนธ์ให้สังขาร์
จะอยู่ไปก็ไม่เข้ายา	จะได้ความทรมาลำบากใจ
ชาตินี้มีกรรมไม่สมคิด	จะขอภิรมย์ชมชิดต่อชาติใหม่
ให้ร่วมสุขร่วมทุกข์ร่วมใจ	ขออย่าให้เหินห่างร้างรา
ครั้นคิดพร้อมกันทั้งสองนาง	ก็เยื้องย่างมาชำระสระเกศา
ขัดสีวรกายกายา	แล้วลูบไล้สุคนธามาลัย
นุ่งโขมพัสตร์ใหม่ข่าวผ่อง	เพ่งพิศละอองผ่องใส
แล้วนางย่างย่องคลาไคล	ลอบไปลักกริชของบิดา
จึ่งวางลงไว้มิทันนาน	แล้วอธิษฐานตามความปรารถนา
ครั้นเสร็จแล้วสองนางกัลยา	ก็แทงคอแบหลาเข้าพร้อมกัน
โลหิตไหลนองเป็นคลองไป	ก็ขาดใจมอดม้วยอาสัญ
สองศอสลบเรียงเคียงคู่กัน	นางนั้นก็ไปตามเวรา
ครั้นรุ่งรางแสงสุริย์ฉาย	ปาเตะสมุห์นายซ้ายขวา
ตื่นจากสนิทนิทรา	ไปชำระกายาทันใด
แล้วมาทาแป้งแต่งกาย	จึ่งเรียกหาทนายบ่าวไพร่
นุ่งผ้าสมปักแล้วคลาไคล	เข้าไปคอยเฝ้าเจ้าธรณี
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางภรรยาปาเตะทั้งสองศรี
ผู้เป็นมารดาสองนารี	ครั้นไม่เห็นบุตรีก็หลากใจ
จึ่งสั่งทาสาให้หาดู	ว่าสองนางนั้นอยู่ฤๅไปไหน
/*636หรือโรคาพ้องพานประการใด	จึ่งไม่เห็นนางมาเคหานี้
ทาสีรับคำแล้วคลาไคล	ก็ตรงมายังห้องนางสองศรี
แลไปไม่เห็นนางเทวี	จึ่งเข้าไปยังที่ข้างใน
เห็นนางมอดม้วยมรณา	ทาสาตีอกเข้าร่ำไห้
อื้ออึงเอิกเกริกขึ้นทันใด	บ้างวิ่งไปบอกนางผู้มารดา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางมารดาได้ฟังทาสา
ตกใจเพียงจะสิ้นชีวา	ก็วิ่งมายังบุตรทันที
จึ่งเห็นลูกรักสายใจ	มอดม้วยบรรลัยเป็นผี
โลหิตไหลนองดั่งวารี	หลางกอดบุตรีเข้าโศกา
โอ้ว่าลูกน้อยเจ้าแม่เอ๋ย	ไฉนเลยมาดับสังขาร์
เหตุผลไม่บอกมารดา	เจ้ามาแบหลาตัวให้บรรลัย
หรือใครทำให้เจ้าเคืองจิต	จึ่งเอากริชแทงตัวให้ตักษัย
พี่น้องช่างยอมพร้อมใจ	ไม่อาลัยบิดามารดา
มาตายตามกันไปทั้งสองคน	แม่คิดฉงนเป็นหนักหนา
นางกอดบุตรเข้าร่ำโศกา	ดังหนึ่งชีวาจะบรรลัย
ทั้งฝูงทาสีทาสา	ก็ฟูมฟายน้ำตาร่ำไห้
ทั้งหญิงชายอื้ออึงคะนึงไป	ดั่งจวนใหญ่จะทรุดทำลายลง
พอปาเตะออกมาจากเฝ้า	ครั้นปะเข้าตกใจตะลึงหลง
ร้อนจิตดั่งชีวิตจะปลดปลง	ย่างลงเพียงจะผิดปฐพี
ก็รบขึ้นมายังเคหา	ที่ลูกยาอาศัยทั้งสองศรี
ครั้นถึงจึ่งเข้าไปทันที	เห็นสองบุตรีบรรลัย
/*637ปาเตะสงสารเป็นหนักหนา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
แล้วเร่งตริตรึกนึกใน	ดีร้ายเหตุใหญ่จะมีมา
จึ่งเรียกหาตัวอีทาสี	ก็หนีไปมิได้เห็นหน้า
ปาเตะจึ่งเห็นสารา	หยิบมาอ่านดูทันที
ก็แจ้งว่าอ้าโมะนั้นหนีไป	เพราะรักใคร่กับบุตรสองศรี
ให้สารสั่งไว้เป็นไมตรี	ลูกกูสองศรีจึ่งมรณา
ครั้นแจ้งประจักษ์ในอักษร	ให้เดือดร้อนกริ้วโกรธเป็นหนักหนา
จึ่งมาสั่งบ่าวไพร่ให้ไคลคลา	ไปตามรับอ้าโมะมาบัดนี้
แล้วสั่งให้ต่อหีบพลาง	ที่จะได้ใส่ศพนางทั้งสองศรี
เราละฝังเสียในราตรี	เร่งเร็วบัดนี้อย่านาน
ฝ่ายเสมียนทนายคนใช้นั้น	ก็เร่งรัดจัดกันอลหม่าน
บ้างต่อหีบรวบรัดให้ทันการ	บ้างคุมพวกออกทวารพารา
ไปติดตามอ้าโมะทั้งสองคน	เข้าไพรไล่ค้นทุกเหวผา
มิได้พบประสบสองรา	ครั้นค่ำกลับมายังธานี
จึ่งกราบเรียนแก้ท่านเสนาใน	ว่าตามไปไม่พบทั้งสองศรี
เที่ยวค้นคว้าหาในพงพี	ก็มิได้ประสบพบพาน
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปาเตะครั้นได้ฟังสาร
ให้อัดอั้นตันจิตคิดเดือดดาล	แล้วมาจัดการข้างบุตรี
ยกศพลงจากเคหา	พามาฝังไว้ในสวนศรี
เสร็จแล้วท่านมหาเสนี	ก็กลับมาที่อยู่ฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
/*638๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายสององค์อ้าโมะเฉิดฉัน
รอนแรมมาในไพรวัน	รีบรัดดัดดั้นอรัญวา
เดชะเทเวศมาดลใจ	ให้ตัดดงตรงไปในราวป่า
ใกล้แดนกาหลังนครา	จะพบองค์กุดาเรืองชัย
ฯ ๔ คำ
๏ มาถึง	พฤกษาอันหนึ่งสูงใหญ่
สองนางค่อยสว่างฤทัย	เข้าหยุดยั้งอาศัยให้เปรมปรีดิ์
พอแลไปเห็นพระโฉมยง	องค์ระเด่นจะหรังเรืองศรี
ยืนอยู่ยังพุ่มพนาลี	สองนางเทวีก็ตกใจ
จึ่งวิ่งเข้าไปยังพระราชา	กราบกับบาทาแล้วร้องไห้
โอ้พระโอรสยศไกร	เหตุไฉนมาเป็นดังนี้
มาเที่ยวองค์เดียวเอกา	ที่ในอรัญวาพนาศรี
รี้พลข้าไทก็ไม่มี	ข้านี้ดูอัศจรรย์นัก
หรือไปการศึกอัปรา	จึ่งหนีมาแต่องค์พระทรงศักดิ์
ได้พบพระเชษฐาทรงลักษณ์	ยังไม่ประจักษ์ข่าวสารประการใด
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
เห็นสองนางตระหนกตกพระทัย	ตะลึงไปมิได้จำนรรจา
คิดว่าข้าศึกได้ธานี	เทวีจึ่งหนีซัดมากลางป่า
จึ่งถามถึงพระชนกมารดา	ผ่านฟ้าเสด็จอยู่แห่งใด
ซึ่งเจ้าซัดมาในหิมเวศ	ธานีมีเหตุหรือไฉน
จึ่งเที่ยวสัญจรนอนไพร	เหตุลประการใดนางเทวี
ฯ ๖ คำ
/*639๏ เมื่อนั้น	สองนางได้ฟังพระโฉมศรี
จึ่งทูลสนองทันที	อันธานีไม่มีไพรีมา
อันพระบิตุรงค์ทรงเดช	ก็ครอบครองนคเรศเป็นสุขา
ห้าพระชนนีก็ปรีดา	มิได้มีโรคามาพ้องพาน
แต่ข้าทั้งสองนี้ร้อนเร่า	ด้วยมิได้เรื่องราวข่าวสาร
ในองค์พระภัสดาชัยชาญ	แต่คอยฟังข่าวสารพระอนุชา
เป็นหลาบปีหลายเดือนไม่แจ้งความ	จึ่งลอบหนีมาเทียวติดตามหา
เล็ดลอดตามช่องปีนออกมา	เข้าทุกพาราธานี
แปลงกายเป็นชายคนขับ	หวังจะฟังกิตติศัพท์พระโฉมศรี
ก็มิได้เรื่องราวพระภูมี	พอนางบุตรเสนีทำวุ่นวาย
ข้าจึ่งหนีออกจากพารา	ด้วยความกลัวภัยบิดาของโฉมฉาย
จะมาทำโทษทัณฑ์อันตราย	แล้วจะรู้แยบคายว่าเป็นสตรี
จึ่งลอบหนีเข้าป่าพนาลัย	ก็ดั้นดัดลัดไพรพนาศรี
เข้ามาประสบพบภูมี	พระแจ้งข่าวว่าพระพี่อยู่แห่งใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นจะหรังได้ฟังสิ้นสงสัย
ยิ้มแล้วจึ่งบอกความไป	อันพระพี่นั้นไม่มรณา
อ้ายระตูผู้ผ่านทุจริต	มันมอดม้วยชีวิตสังขาร์
ข้าตามพบพระพี่ยา	พามาปะตาปาบนคีรี
แล้วพระองค์ก็กลับหายไป	เหตุผลเป็นไฉนไม่รู้ที่
แต่เที่ยวตามหาทุกบุรี	ยังมิได้ประสบพบพาน
มาหยุดยั้งยังกรุงกาหลัง	จะคอยฟังคดีข่าวสาร
/*640พออาเพศให้เกิดเหตุการณ์	มีมารมาลักพระธิดา
ตัวข้าพี่น้องต้องตามไป	ฆ่ายักษ์บรรลัยสังขาร์
พบนางจะกลับเข้าพารา	ลงหยุดยั้งกายาให้ผาสุกใจ
ยังมีพยัคฆ์ที่ต้องสาป	มันลอบคาบเอาข้านี้มาได้
ข้าล้างชีวันมันบรรลัย	จึ่งได้หลงมาอยู่ดั่งนี้
ครั้นจะกลับไปยังพวกพล	ให้มืดมนไม่รู้แห่งที่
ได้มาพบสองนางเทวี	ดีแล้วเราจะกลับเข้ายังเวียงชัย
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางได้ฟังแถลงไข
วันทาแล้วทูลสนองไป	ขอเชิญภูวไนยบทจร
มาจะไปเที่ยวติดตามหา	องค์พระเชษฐาชาญสมร
ที่จะกลับคืนเข้ายังนคร	ประทับร้อนเกลือกจะช้าไม่ทันที
มาจะพากันคลาไคล	เที่ยวไปให้พบพระพี่
จะขอเอาพระเดชพระภูมี	ปกเกล้าเกศีข้าสองรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังสองนางกัลยา	ยิ้มแล้วจึงมีวาจาไป
ตามแต่ความคิดของเทวี	ข้ามิได้ขัดอัชฌาสัย
จะไปด้วยช่วยบอกบทไป	ข้าขับรำไม่ได้เหมือนนวลนาง
ด้วยไม่ได้ฝึกสอนชำนาญมา	จะยกไหล่ตั้งท่าเห็นขัดขวาง
จะขอแต่บอกบทให้นาง	พระสรวลพลางทางเสด็จจรลี
สองนางตามเสด็จพระราชา	ทั้งฝูงข้าทาสาทาสี
/*641ก็ตามมาพร้อมกันทันที	ค่อยมีความยินดีเบิกบาน
เสด็จเดินมาโดยรถา	ตามหว่างบรรพตาพฤกษาสาร
ครั้นถึงท่าน้ำลำธาร	สามองค์สรงสนานวารี
ใสเย็นเห็นพื้นธรณิน	อาบกินเป็นสุขเกษมศรี
น้ำพุดั้นตามคีรี	ฝูงปลาว่ายรี่แล้วเล็มไคล
เพียนทองเหมือนทองธรรมชาติ	สวายฉลาดว่ายเวียนอยู่ขวักไขว่
สร้อยซ่าฝืนฝ่าชลาลัย	กริมกรายชายไล่เคียงคู่มา
พระเร่งเพลิดเพลินเจริญจิต	เพ่งพิศดูพรรณมัจฉา
สองนางพลางเก็บมาลา	ที่ลอยมาตามสายชลชาร
บ้างโรยร่วงผลิพวงบ้างติดช่อ	เรณูละออหอมหวาน
ทั้งสาวใช้ทาสาก็เบิกบาน	เล่นสำราญในชลธี
สรงเสร็จเสด็จจากคงคา	นั่งยังร่มรุกขาเกษมศรี
แล้วชวนสองนางจรลี	อ้าโมะสองศรีจรจรัล
เดินทางตามหว่างพนาวาศ	ชมสัตว์จตุบาทในไพรสัณฑ์
หมีเม่นกระต่ายเต้นตามกัน	ระมั่งมาดผาดผันออกจากดง
กวางทรายชายออกจากชัฏ	เที่ยวเล็มหญ้าระบัดในไพรระหง
พยัคฆ์เอบมองตามช่องพง	ครั้นเห็นงงขบคั้นแล้วพาไป
มหิงส์โตรดถึงเถื่อนอันแรงฤทธิ์	เข้าโดดขวิดเอาก้อนศิลาใหญ่
ทักทอโกกิเลนเผ่นโผนไป	ขึ้นเลี้ยวไล่ลองเชิงบนคีรี
อันพระยาเศวตคชสาร	ก็นำนางบริการมาอึงมี่
เล่นน้ำธารท่าวารี	ตีฟองฟองฟูมอยู่ไปมา
โกญจนาทกระหึ่มครึมครางมัน	ชมกันต่างชาติภาษา
/*642สามองค์หยุดทอดทัศนา	แล้วหลีกลัดดั้นป่าพนาลัย
พระเร่งรีบดำเนินบทจร	มาในดงดอนป่าใหญ่
แรมรอนมาในดงพงไพร	ก็ได้ถึงเจ็ดราตรี
จนลุถึงกรุงพารา	ชื่อว่าปัตหรำบุรีศรี
สามองค์ชื่นชมยินดี	ก็หยุดพักอินทรีย์ให้ปรีดา
แล้วพระปรึกษาสองทรามวัย	จะเข้าไปฟังเหตุพระเชษฐา
ถ้าพระองค์เสด็จอยู่ในพารา	เห็นว่าจะประสบพบกัน
เราจะขับออกนามปันหยี	เห็นทีจะพบเป็นแม่นมั่น
มาเราจะเร่งจรจรัล	ก็ชวนกันเข้าไปในธานี
อันระเด่นจะหรังกะหนังโละ	ทำเป็นนายอ้าโมะทั้งสองศรี
บอกบทจัดแจงไปตามที	มิให้ชาวธานีสงกา
ฯ ๔๐ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
เห็นคนรำต่างประเทศเข้ามา	ก็ชื่นชมปรีดาเป็นพ้นไป
บอกกันอื้ออึงทั้งธานี	ก็รู้ถึงเศรษฐีน้อยใหญ่
จึ่งให้ไปหามาทันใด	หวังจะใคร่ดูเล่นเป็นขวัญตา
คนใช้ก็มาทันที	จึ่งบอกว่าเศรษฐีให้มาหา
ขอเชิญท่านไปอย่าได้ช้า	เศรษฐีจะทัศนางาน
ฝ่ายกุดาวิราหยาก็จรลี	นำหน้าอ้าโมะมาที่เคหสถาน
ถึงจึ่งจัดแจงเป็นนายงาน	ครั้นเสด็จการบอกบททันใด
อ้าโมะขับขึ้นทันที	จึ่งตีกรับทับโทนตามวิสัย
แล้วขึ้นรำตามบททันใด	ทอดกรอ่อนละไมเพียงบาดตา
/*643แล้วกรีดกรายฟายฟอนรอเรียง	ทั้งสุรเสียงไพเราะหนักหนา
ความงามดังเทพเทวา	หญิงชายชวนกันมามากมี
ยัดเยียดเบียดเสียดกันดูงาน	อื้ออึงเต็มบ้านท่านเศรษฐี
แซ่ซร้องร้องว่างามดี	ทั้งสุ้มเสียงท่วงทีก็เพริศเพรา
ที่เป็นนายก็งามคมสัน	คนขำนั้นรูปทรงดั่งหล่อเหลา
พรั่งพร้อมดูละม่อมกล่อมเกลา	บ้างเข้าใกล้ทำเทียมเป็นไมตรี
ลางคนมีเมี่ยงหมากก็ฝากให้	ทั้งส้มสูกลูกไม้และบุหรี่
ให้มีความเมตตาปรานี	ที่สตรีแม่หม้ายก็ใคร่ครวญ
ล้อมดูกุดาวิราหยา	ครั้นสบตาก้มหน้าลงแย้มสรวล
แกล้งพาทีจะให้ยียวน	ทำกระบวนจะยวนใจชาย
ที่สาว ๆ คราวรุ่นดรุณหน้า	ครั้นสบตาจิตกระสันมั่นหมาย
ทำเมียงเมินเขินขวยขามอาย	แล้วลอบชะม้ายชายหางตา
ที่เฒ่าแก่ตั้งแต่แลดู	ไม่มีความอดสูอายหน้า
อ้าปากตะลึงไปไม่พริบตา	จนตะบันสลาค้างลงวางไว้
บ้างว่าบุญตาได้มาเห็น	ทั้งหญิงชายจะเว้นตัวก็หาไม่
แซ่ซร้องร้องชมเพรียกไป	ชื่นชมภิรมย์ใจเปรมปรีดิ์
ฯ ๒๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายบ้านท่านมหาเศรษฐี
สั่งให้ยกของเลี้ยงมาทันที	โภชนาสาลีนานา
แล้วสั่งให้ลาโรงเสียทันที	อ้าโมะก็หยุดมิทันช้า
ก็ชวนกันเสพกระยาหารนานา	ครั้นแล้วก็อำลาคลาไคล
แต่มิได้อภิวันท์ชุลี	เศรษฐีจึ่งเอารางวัลให้
/*644ทั้งแพรพรรณต่างสีอันพึงใจ	ตรึกไตรว่าอ้าโมะนี้ประหลาดนัก
งามพักตร์งามทรงส่งศรี	มารยาทท่วงทีก็แหลมหลัก
ที่เป็นนายก็คมขำล้ำนัก	น่าจะเป็นเอกอัครกษัตรา
เราให้ของจึ่งไม่เคียมคัล	เห็นแม่นมั่นแก่ใจหนักหนา
ด้วยรักษาศักดิ์ยศอาตมา	เพราะเป็นหน่อกษัตราธิบดี
ปลอมแปลงมาแสวงหาคู่	เที่ยวดูนางกษัตริย์ทุกกรุงศรี
คิดแล้วจึงกล่าววาที	ดูกรสามศรีวิลาวัณย์
ฝ่ายว่าาตัวข้าจะขอถาม	อย่าอำความรังเกียจเดียดฉันท์
เจ้าเป็นหน่อสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	อยู่ยังเขตขัณฑ์บุรีใด
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ได้ฟังเศรษฐีถามก็คร้ามใจ	ภูวไนยจึงตอบความมา
อันตัวข้ามิใช่วงศ์พงศ์กษัตริย์	เป็นชาวพนัสอยู่ราวป่า
น้องข้าอ้าเสะสองรา	ร่วมบิดากันต่างชนนี
ข้าเที่ยวขับรำมาช้านาน	พอได้อาหารเลี้ยงกายเกษมศรี
น้องข้าจะใคร่เห็นธานี	จึ่งพากันจรลีมาเวียงชัย
ท่านมหาเศรษฐีจงเมตตา	ตัวข้าจะขออาศัย
สักเจ็ดราตรีจะลาไป	ยังในพงไพรพนาวัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	เศรษฐีชื่นชมหฤหรรษ์
จึ่งรับวาจามาฉับพลัน	แล้วสั่งให้เเต่งเคหาทันที
/*645ทั้งเสื่อสาดอาสนาข้าใช้	ก็จัดแจงแต่งให้ถ้วนถี่
ให้มีความเสน่หาปรานี	ในสองศรีอ้าโมะเป็นพ้นนัก
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยามีศักดิ์
แล้วมายังที่สำนัก	หยุดพักค่อยผาสุกอินทรี
ครั้นเช้าก็เที่ยวไปเล่นงาน	เวลาเย็นมาบ้านท่านเศรษฐี
เที่ยวฟังข่าวพระเชษฐาธิบดี	ขับออกชื่อปันหยีทุกแห่งไป
หญิงชายชาวกรุงพารา	ที่เมตตาก็ลอบบอกให้
จึ่งว่าเจ้าอย่าน้อยใจ	ข้าจะบอกให้ทั้งสองรา
ที่ขับนั้นก็เพราะเสนาะดี	อย่าออกชื่อปันหยีสุกะหรา
ถ้าว่าไปเห็นจะมีภัยมา	ข้าเมตตาช่วยบอกให้แจ้งความ
พระผู้วงศ์อสัญแดหวา	ครั้นได้เแจ้งกิจจาก็ซักถาม
เหตุไฉนจึ่งมิให้ออกนาม	ซึ่งเจ้าห้ามชอบใจด้วยปรานี
ด้วยข้าเห็นชาวเขาพึ่งเข้ามา	มิได้เแจ้งกิจจาถ้วนถี่
เอ็นดูช่วยแจ้งแห่งคดี	จะได้ไม่วาทีต่อไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	คนบอกมิได้สงสัย
จึ่งกระซิบห้ามมาทันใด	เจ้าอย่าเอาไปให้แพร่งพราย
ข้าจะบอกให้แจ้งแห่งคดี	อันเมืองนี้ห้ามปรามกันมากหลาย
ด้วยองค์พระบุตรีผู้เพริศพราย	โฉมฉายเข้าสนิทนิทรา
ทรงสุบินนิมิตในราตรี	ว่าได้องค์ปันหยีสุกะหรา
ทรงพรตอยู่ยังบรรพตา	มาเป็นภัสดานางอรไท
/*646ครั้นตื่นขึ้นไม่สมอารมณ์คิด	นางจะม้วยชีวิตตักษัย
พระบิดามารดรปลอบวอนไป	จึ่งให้หาพรานไพรทั้งปวงมา
ถามไถ่ว่าใครยังรู้จัก	ที่สำนักปันหยีสุกะหรา
เขาทูลว่าไม่แจ้งกิจจา	จึ่งบวงสรวงเทวาทั้งธานี
พระเสื้อเมื้องก็รับสินบน	จึ่งใช้เหยี่ยวนิมนต์พระฤาษี
ล่อพาเข้ามายังธานี	แล้วเสกองค์ปันหยีเป็นภัสดา
จนนางนั้นมีครรภ์ห้าเดือนปลาย	พระทำเพทุบายออกไปป่า
ชมไพรล่าไล่มฤคา	แล้วขับม้าหลีกลี้หนีไป
พระธิดาโศกเศร้าโศกี	ห้ามมิให้ออกนามปันหยีได้
ฝ่ายเจ้าอย่าได้อื้ออึงไป	ข้าบอกให้ด้วยความปรานี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
เหลียวดูหน้าสองนารี	ภูมียิ้มละไมในพักตรา
แล้วจึงแกล้งกล่าววาที	ว่าบุญคุณเจ้านี้หนักหนา
มาบอกให้จึ่งได้แจ้งกิจจา	หาไม่จะพากันวายชนม์
เป็นชาวป่าพึ่งมายังธานี	มิได้แจ้งคดีเหตุผล
จะพากันย่อยยับอับจน	พี่พ้นภัยเพราะเจ้าเมตตา
ผู้บอกได้ฟังวาที	ก็ยินดีแล้วลามายังเคหา
พระวงศ์เทวัญอันศักดา	จึ่งปรึกษากับสองทรามวัย
ว่าองค์พระเชษฐาธิบดี	หนีจากธานีกรุงใหญ่
พรุ่งนี้เราจะชวนกันคลาไคล	ตามหาให้ทันท่วงที
ฯ ๑๐ คำ
/*647๏ เมื่อนั้น	สองนางทูลขัดพระโฉมศรี
พระอย่าเพ่อเสด็จจรลี	ได้โปรดปรานีข้าสองรา
เกิดเหตุทั้งนี้เพราะนางมาร	พระภูบาลจึ่งพลัดพระเชษฐา
ถ้าหาไม่ก็จะกลับไปพารา	ครอบครองสวรรยาเปรมปรีดิ์
นี่เพราะนางจึ่งได้ความยาก	แสนลำบากบุกป่าพนาศรี
จงงดอยู่สักสามราตรี	จะฟังคดีชาวพารา
ถ้าได้ยินกิตติศัพท์เราไซร์	เห็นท้าวเธอจะให้ออกมาหา
ไปขับรำให้นางคลายโศกา	เราควรจะพากันจรลี
เห็นทางเพลิดเพลินจำเริญใจ	จึ่งขับเปรียบเทียบในนางโฉมศรี
ให้สาแก่ใจนางเทวี	แล้วจึ่งพากันหนีจากพารา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังสองนางกล่าวมา	พระแย้มสรวลสำรวลแล้วว่าไป
ข้าเห็นชอบด้วยสองเทวี	เป็นประเวณีแล้วไม่อดได้
นางมาทำให้ซ้ำลำบากใจ	ควรสองทรามวัยจะโกรธา
ตรัสพลางทางสรวลสำรวลพลาง	แล้วเยื้องย่างเข้าในเคหา
มีความยินดีปรีดา	ด้วยแจ้งข่าวพระเชษฐาเรืองชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
เสียจิตคิดน้อยฤทัย	แล้วสงสารอาลัยในธิดา
เพราะปันหยีหนีไปจากเมือง	นางขุ่นเคืองคิดถึงคำนึงหา
ไม่เป็นสรงเป็นเสวยโภชนา	ทั้งสงสารนัดดาที่ในครรภ์
/*648จะว่ากล่าวปลอบโยนสักเท่าใด	นางไม่วายวิโยคโศกศัลย์
พอได้ยินตระหนักถึงพระกรรณ	ว่าสองอ้าโมะนั้นสัญจรมา
รำงามขับเพราะเสนาะดี	จึงสั่งแก่เสนีให้ไปหา
เราจะให้พระราชธิดา	ทอดทัศนาให้สำราญ
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับราชบรรหาร
ออกมาสั่งตำรวจมิทันนาน	แล้วไปจัดการให้พร้อมไว้
ตำรวจก็เร่งรีบมา	บอกกุดาวิราหยาศรีใส
ว่ารับสั่งเจ้ากรุงเวียงชัย	ให้หาอ้าโมะไปเล่นงาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาใจหาญ
ได้ฟังพันทนายนักการ	ก็อลหม่านจัดแจงแต่งกัน
สองนางยินดีเป็นนักหนา	ด้วยสมปรารถนานางสาวสวรรค์
ก็เร่งรัดจัดกายฉับพลัน	ครั้นแล้วก็ชวนกันเข้ามา
ตำรวจก็พาคลาไคล	มายังพระลานชัยฝ่ายหน้า
ฝ่ายพระโฉมยงวงศ์เทวา	มิได้วันทาเจ้าธานี
แกล้งทำเป็นสารวัตรออกจัดแจง	ให้นั่งเป็นตำแหน่งตามที่
แต่สองอ้าโมะนั้นอัญชุลี	องค์ระตูธิบดีเรืองไชย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเป็นใหญ่
จึงสั่งสาวสรรกำนัลใน	ให้ไปหาทรามวัยบุตรีมา
/*649บอกว่าให้มาทัศนางาน	นางจะได้สำราญหรรษา
ว่ามีอ้าโมะมาต่างพารา	ให้นางขึ้นมาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	กำนัลรับสั่งใส่เกศี
ก็วิ่งมายังตำหนักพระบุตรี	ถึงจึ่งอัญชุลีแล้วทูลมา
ว่าพระบิตุรงค์ทรงชัย	ให้หาไปยังปราสาทฝ่ายหน้า
ว่ามีอ้าโมะมาต่างพารา	ให้หามาเล่นหน้าพระลานชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จินตะหรานารีศรีใส
จึ่งย่างเยื้องลีลาคลาไคล	สาวสรรกำนัลในก็ตามมา
ครั้นถึงปราสาทพระบิตุรงค์	โฉมยงองค์นางจินตะหรา
จึ่งบังคมพระชนกมารดา	แล้วคลานมายังหน้าบัญชรชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเป็นใหญ่
จึงสั่งให้อ้าโมะขับรำไป	พระบุตรีจะได้ทัศนา
ตำมะหงงร้องบอกต่อไป	อ้าโมะก็มีใจหรรษา
ชายเนตรดูพักตร์นางกัลยา	วันทาระตูเจ้าเมือง
นายบทก็บอกบทให้	อ้าโมะก็ขับไปตามเรื่อง
จึ่งขึ้นรำกรีดกรายยักเยื้อง	พลางชำเลืองดูนางพระบุตรี
เห็นนางเพลิดเพลินจำเริญจิต	จึ่งคิดบทเปรียบเทียบนางโฉมศรี
ขับโต้กันไปมาวาที	โหยหวนเรื่อยรี่ตามทำนอง
บุญพี่ได้สร้างมา	เทเวศเมตตา
/*650พามาสมานสนอง	นิ่มนวลควรชม
ได้ร่วมภิรมย์สมสอง	แสนสวาทไม่คลาดน้อง
รักเจ้ามิให้หมองใจเอย	รักฤาจะทิ้งไว้
จนท้องน้องได้ห้าเดือน	ความรักใครจะมีเหมือน
ไปไล่เนื้อแล้วเชือนหนีเอย	รักฤาจะทิ้งไว้
อะนะคลอดก็จนใหญ่	วอนไปมะงุมมะงาหรา
ตามหาปัจะปะอายี	ป่านฉะนี้ยังไม่เห็นมา
อันผู้ชายนี้หลายหน้า	เจรจาไม่มีจริงเอย
อะนะฤาใครจะมิรัก	ด้วยพี่มีกังวลนัก
ถึงรักก็จำจะไป	อิสตรีไม่มีแต่เจ้า
ข้างหนึ่งเขาจะน้อยใจ	ไม่หาญเฝ้าเจ้าอยู่ได้
คะนึงอื่นจึงไปก่อนเอย	คะนึงอื่นจะไป
ถ้าบอกเหตุให้	จะให้ไปโดยดี
ด้วยเอ็นดูอะนะ	ที่ไหนเลยจะมี
เกิดมาอัปรีย์	เช่นนี้มิขอพบเอย
ถ้าจะบอกแต่จริงไป	แม้นมิให้ไปจะเสียการ
ถึงพี่รักหญิงใด	ไม่มีเสมอสมาน
มิให้มีราคีพาน	รำคาญแก่นวลเจ้าเอย
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจินตะหราสายสมร
ได้ฟังอ้าโมะกล่าวกลอน	บังอรคิดถึงพระภัสดา
/*651ด้วยถ้อยคำพันผูกนั้นถูกใจ	ทรามวัยขัดแค้นเป็นหนักหนา
นิ่งคิดสงสัยไปมา	แล้วกัลยาก็ทรงโศกี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเรืองศรี
เห็นลูกรักกันแสงโศกี	ภูมีปลอบโยนเอาใจ
เจ้าอย่าขัดแค้นแสนโศกา	อันอ้าโมะนี้พึ่งมาแต่ป่าใหญ่
มิได้รู้เหตุผลประการใด	แม่จะคิดสงสัยเขาไยมี
อันนิทานเรื่องราวกล่าวมา	ย่อมมีทุกพารากรุงศรี
อันความในใครจะอาจมาพาที	แล้วภูมีตรัสห้ามเสียทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ทั้งอ้าโมะสองศรีก็ตกใจ	จึ่งชวนกันคลาไคลออกมา
เร่งรีบดำเนินจรลี	ไม่กลับมายังที่เคหา
พากันออกจากพารา	หนีเข้ายังป่าพนาลี
บุกชัฏลัดป่าพนาวัน	ด้นดั้นมาในไพรศรี
ฝ่ายข้างระตูธิบดี	ก็ปลอบโยนบุตรีไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนวลนางจินตะหรา
ค่อยระงับดับความโศกา	บังคมลามาปราสาทของเทวี
ไม่เป็นสรงเป็นเสวยกระยาหาร	นงคราญเศร้าสร้อยหมองศรี
คิดถึงพระราชสามี	นางตีทรวงโหยไห้ไม่วายวัน
ครั้นราตรีเข้าที่บรรทมใน	พอประจุสมัยไก่ขัน
/*652นางตื่นจากนิทราฉับพลัน	ให้เจ็บร้าวครรภ์นางกัลยา
ท้าวนางเถ้าแก่เจ้าขรัวยาย	ตกใจวุ่นวายเป็นหนักหนา
บ้างไปทูลพระชนกมารดา	สองพระองค์เสด็จมาทันที
จึ่งให้ยายมดผู้ผันแปร	ประคองครรภ์คอยแก้นางโฉมศรี
สั่งให้หาโหราธิบดี	ทั้งปี่พาทย์ฆ้องชัยไว้ครบครัน
พอได้สมควรเวลา	องค์พระกุมาราหลานขวัญ
ก็ประสูติออกจากพระครรภ์	เสียงประโคมครืนครั่นทั้งวังใน
องค์พระอัยกาอัยกี	ชื่นชมยินดีจะมีไหน
ประคองหลานขึ้นใส่พานไว้	แล้งให้สรงสหัสธารา
ฝ่ายว่านางนมพี่เลี้ยง	ก็ห้อมล้อมหมอบเคียงสะพรั่งหน้า
ฝ่ายองค์พระกุมารโสภา	งามดังเทวาบรรจงเกลา
จิ้มลิ้มพริ้มพรายละไมทรง	เหมือนพระบิตุรงค์ดั่งหล่อเหลา
ฝ่ายนางจินตะหรานงเยาว์	ก็พิศวาสเอารสพันทวี
ได้เห็นพักตร์พระราชบุตรา	ดั่งเห็นพักตร์พระภัสดาเรืองศรี
ค่อยคลายวายคิดถึงสามี	เทวีเชยชมพระลูกรัก
องค์พระอัยกาอัยกี	ค่อยถนอมกล่อมมิให้มือหนัก
แสนสวาทพระกุมารเป็นพ้นนัก	ชวนกันบำรุงรักทุกเวลา
๏ เมื่อนั้น	จึ่งท้าวปัตหรำนาถา
ให้ตั้งพิธีพลีกรรมเทวา	ทำกริชนัดดาเรืองชัย
ครั้นแล้วให้ลิขิตอักษร	ขนานนามกรจารึกใส่
โหราพฤฒาจารย์คูณหารไป	เอาชันษาออกไล่กับนาที
พอได้นามทันฤกษ์เวลา	ก็จารึกประโคมฆ้องขึ้นอึงมี่
/*653แตรสังข์ดุริยางค์ดนตรี	เบิกบายศรีแว่นเวียนเทียนชัย
อันนามกรของพระกุมารา	ชื่อระเด่นกุสุมาหราศรีใส
เชื้อพระวงศ์เทวาอันเรืองชัย	จะสืบไอสวรรยาธานี
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	วงศ์ระตูปัตหรำเรืองศรี
สั่งให้ปรึกษาพาที	จะสมโภชพระศรีนัดดา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรรับสั่งใส่เกศา
จึงคูณควรคำนวนแล้วทูลมา	เวลาพรุ่งนี้ดีนัก
จะจำเริญพระชนมาสถาวร	จะเป็นใหญ่ในนครอาณาจักร
เกียรติยศจะปรากฏนัก	พระทรงศักดิ์จงทราบบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำได้ฟังสาร
มีความชื่นชมเบิกบาน	จึ่งสั่งการแก่อัครเสนี
แล้วเสด็จกลับเข้าปราสาทชัย	บอกองค์อรไทมเหสี
ทั้งองค์พระราชบุตรี	จะให้นามจำเริญศรีกุมารา
องค์ประไหมสุหรีนงคราญ	ทั้งธิดาเยาวมาลย์หรรษา
ท้าวนางเถ้าแก่จ่าชา	สาวสรรกัลยาก็เปรมปรีดิ์
๏ ครั้นรุ่ง	พวยพุ่งจำรัสแสงศรี
องค์พระอัยกาอัยกี	ก็เสด็จจรลีออกมา
จึ่งประคองอุ้มเอาหลานขวัญ	ใส่พานสุวรรณอันเลขา
เอากริชวางข้างองค์กุมารา	พราหมณ์พฤฒาถวายชัย
/*654ได้ฤกษ์ให้ประโคมดนตรี	พระอัยกาอัยกีเป็นใหญ่
ก็ให้นามนัดดาทันใด	ตามในประเพณีกษัตรา
ก็ให้นามตามเชื้อประยูรวงศ์	ชื่อองค์ระเด่นกุสุมาหรา
แล้วเวียนเทียนสมโภชพระนัดดา	พระอัยกีอัยกาก็อวยพร
ครั้นเสร็จสมโภชพระกุมาร	สามองค์เบิกบานสโมสร
อยู่เย็นเป็นสุขสถาวร	ในกรุงนครธานี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองนางอ้าโมะโฉมศรี
ทั้งกุดาวิราหยาธิบดี	แต่ดั้นดงพงพีพนาลัย
แรมรอนมาได้สิบห้าวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์เมืองใหญ่
ชื่อหมันหยาปาเอ็ดเวียงชัย	ภูวไนยชื่นชมเปรมปรีดิ์
จึ่งปรึกษาสองนางทรามวัย	มาเราจะเข้าไปในกรุงศรี
จะเที่ยวอาศัยในธานี	ฟังข่าวพระพี่ให้แจ้งการ
ครั้นค่อยคลายหายเหนื่อยที่เมื่อยล้า	องค์กุดาวิราหยาใจหาญ
จึ่งชวนสองนางนงคราญ	เข้าไปในทวารพารา
เที่ยวเสาะแสวงหาที่สำนัก	หวังจะพักฟังเหตุพระเชษฐา
จึ่งปลูกทับอาศัยริมคงคา	ยังหน้าบ้านปาเตะเสนี
แล้วไปเที่ยวขับรำตามทำนอง	พอได้ของเลี้ยงกายเกษมศรี
อาศัยอยู่ในธานี	ได้ห้าราตรีทิวาวัน
วันหนึ่งค่ำคล้อยสนธยา	จันทราส่องแจ้งแสงฉัน
พอทารกลุกบ่าวปาเตะนั้น	มาชวนชมบุหลันหลังนาวี
แล้วพากย์หนังยักเยื้องบทละบอง	ทำนองเหมือนมิสาระปันหยี
/*655องค์กุดาวิราหยาธิบดี	ครั้นได้ฟังคดีสงสัยใจ
จึ่งลุกดำเนินเดินออกมา	ค่อยกล่าววาจาปราศรัย
ว่าพากย์หนังไพเราะจับใจ	เจ้าเล่าเรียนผู้ใดจงบอกมา
ทำเสสรวลชวนชักพาที	จะใคร่แจ้งคดีพระเชษฐา
เด็กน้อยจึ่งบอกความมา	แล้วปรามว่าท่านอย่าอื้ออึงไป
บทนี้ของมิสาระปันหยี	บัดนี้ท่านผ่านกรุงใหญ่
มีบุญล้ำล้นพ้นไป	เหาะเหินก็ได้ดังจินดา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังเด็กน้อยกล่าวมา	มีความปรีดาเป็นพ้นคิด
ดั่งได้สมบัติพัสถาน	ในช่อชั้นวิมานดุสิต
แต่เที่ยวมาพึ่งสมอารมณ์คิด	จึ่งทำเป็นสนิทกับเด็กน้อย
แล้วว่าหลานจงได้เมตตา	จงนำอาไปหาท่านเสนาหน่อย
เจ้าไปบอกบิดาให้เรียบร้อย	ข้าจะพลอยพึ่งท่านมนตรี
เด็กนั้นรับคำแล้วอำลา	มาบอกกับบิดาถ้วนถี่
ฝ่ายบิดารับคำแล้วยินดี	รุ่งเช้าจรลีออกมารับ
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	ครั้นเสพโภชนาเสร็จสรรพ
จึ่งเยื้องย่างจรลีออกจากทับ	มากับเด็กนั้นเป็นสองคน
ครั้นถึงบิดาทารกนั้น	ก็พูดกันตามความอนุสนธิ์
แล้วจึ่งพากันจรดล	ขึ้นไปบนจวนท่านมนตรี
พอปาเตะเสพโภชนาหาร	จึ่งหยุดยั้งนอกชานทั้งสองศรี
แล้วบิดาทารกก็จรลี	มาแจ้งคดีทุกประการ
/*656ปาเตะได้ฟังวาจา	ก็ยินดีปรีดาเกษมศานต์
จึ่งมาลอบเล็งดูอาการ	เห็นกล้าหาญองอาจเป็นพ้นไป
งามพักตร์งามทรงส่งศรี	เหมือนเจ้าธานีกรุงใหญ่
น่าจะเป็นพงศ์พันธุ์กันไซร้	แม่นแท้แก่ใจเป็นมั่นคง
คิดแล้วปาเตะเสนา	จึ่งไคลคลาออกมาดั่งประสงค์
จึ่งเรียกเจ้าบ่าวน้อยโฉมยง	จึ่งเชิญมานั่งลงให้ใกล้กัน
ซึ่งเจ้ามาหาข้านี้	มีคดีสิ่งใดอย่าเดียดฉันท์
จงบอกเถิดช่วยได้จะช่วยกัน	จงผายผันมาพูดเล่นเจรจา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังปาเตะกล่าวมา	ก็ไปสนทนากับเสนี
จึ่งว่าท่านได้กรุณา	พาข้าไปถวายเจ้ากรุงศรี
ข้าตั้งใจจงรักภักดี	จะเป็นข้าธุลีบทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะครั้นได้ฟังสาร
มีความชื่นชมเบิกบาน	จึ่งรับพจมานทันที
มานุ่งผ้าสมปักทันใด	เรียกหาบ่าวไพร่อึงมี่
ก็ชวนกุดาวิราหยาธิบดี	จรลีเข้าไปยังพระโรงชัย
ครั้นถึงปาเตะเสนี	จึ่งคลานเฝ้ามนตรีน้อยใหญ่
นำนายอ้าโมะเข้าไป	ทูลถวายท้าวไทปิ่นธรณี
ฯ ๖ คำ
/*657๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
เหลือบเห็นอนุชาร่วมชีวี	ภูมีชื่นชมปรีดา
จึงเสด็จจากอาสน์อันบวร	ไปจูงกรองค์พระขนิษฐา
มานั่งร่วมอาสน์อันรจนา	แล้วไต่ถามกิจจาทุกประการ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาใจหาญ
กราบลงแทบเบื้องบทมาลย์	แล้วกระซิบสนองสารมาทันใด
ว่าองค์ก้าโละดาหา	นางจะม้วยมรณาก็หาไม่
เทวาพาองค์อรไท	ไปจำแลงแปลงให้เป็นชายมา
ได้ประสบพบกันกับน้องนี้	แล้วมาพลัดกันที่ราวป่า
ปันหยีได้ฟังวาจา	ก็ตบเพลาสรวลร่าขึ้นทันใด
ความยินดีดั่งได้ดวงมณีรัตน์	แห่งจอมจุลจักรพรรดิไม่เปรียบได้
ดั่งหนึ่งพระราชดนัย	เอาชลาลัยทิพย์มาโทรมองค์
แต่ได้ยินออกนามยาหยี	ภูมีคิดถึงตะลึงหลง
จึ่งตรัสถามอนุชาชาญณรงค์	เหตุไฉนโฉมยงจึ่งพลัดไป
องค์มิสาหยังส่าหรีมีศักดิ์	มาด้วยน้องรักฤาหาไม่
บัดนี้เจ้ามากับผู้ใด	จงบอกไปให้แจ้งแห่งกิจจา
ฝ่ายพระอนุชาธิบดี	อัญชุลีแล้วทูลพระเชษฐา
ที่ตัวน้องพลัดกับสองอนุชา	เหตุเพราะพยัคฆาพาน้องไป
ครั้นฆ่าพยัคฆีม้วยชีวิต	เป็นราตรีมืดมิดไม่ไปได้
พอประสบพบสองทรามวัย	น้องจะพากลับไปยังพารา
สองนางคิดถึงพระพี่	จึ่งชวนกันจรลีมาตามหา
/*658เข้าไปในปัตหรำนครา	ได้ยินชาวเมืองว่าพาที
ว่าพระเชษฐาไปชมไพร	ขับม้าหนีไปจากกรุงศรี
อัคเรศโศกเศร้าไม่สมประดี	นางตีทรวงพิลาปเพียงมรณา
ครั้นน้องได้แจ้งข่าวราวความ	จะรีบมาติดตามพระเชษฐา
สองนางห้ามไว้มิให้มา	พอระตูให้หานางเข้าไป
ด้วยแปลงตนเป็นอ้าโมะทั้งสองศรี	ไปขับรำยังที่พระลานใหญ่
จะให้นางทัศนาสำราญใจ	ค่อยคลายความอาลัยถึงภัสดา
สองนางเคืองขัดกลัดจิต	ไปคิดบทขับเปรียบเขาหนักหนา
จนนางพิลาปโศกา	ก็พากันหนีมาจากธานี
บัดนี้อยู่หน้าบ้านเสนาใน	ยังมิได้แจ้งความถ้วนถี่
ขอพระเชษฐาธิบดี	จงทราบธลีบทมาลย์
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีได้ฟังสาร
พระเสสรวลสำรวลเบิกบาน	แล้วจึ่งกล่าวพจมานสั่งไป
ให้ท้าวนางเถ้าแก่จ่าชา	ไปรับสองนางกัลยาเข้าวังใหญ่
องค์พระอนุชาจึ่งทูลไป	อย่าเพิ่งให้อรไทแจ้งคดี
ด้วยนางแปลงกายเป็นชายมา	เที่ยวขับรำพาในกรุงศรี
ครั้นจะให้ไปรับนางเทวี	ชาวธานีเขาจะรู้แพร่งไป
น้องจะทูลลากลับไปรับนาง	จะกลับความมิให้สงสัย
วันทาแล้วรีบคลาไคล	ออกไปยังทับฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งแจ้งกิจจา	บอกนางกัลยาสาวสวรรค์
ว่าพระยาจะหางานประชัน	จะให้รางวัลจงเร่งไป
ฯ ๑๐ คำ
/*659๏ เมื่อนั้น	สองนางครั้นแจ้งแถลงไข
สำคัญว่าจริงไม่กริ่งใจ	ก็เร่งไปตกแต่งกายา
แปลงกายเป็นชายคนรำ	ทำเพศเคยทำที่งานหา
เสร็จแล้วก็ชวนกันไคลคลา	พระอนุชาก็นำจรลี
ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงชัย	องค์พระดนัยเรืองศรี
ทูลเบิกอ้าโมะผู้ภักดี	มาถวายอัญชุลีพระบาทา
ทูลพลางทางเรียกสององค์	เจ้าจงมานั่งให้ใกล้ข้า
จะสอนให้เคียมคัลวันทา	อันพระยาท่านร้ายใช่พอดี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ทอดพระเนตรเห็นสองนารี	แต่งแปลงอินทรีย์เข้ามา
สรวลพลางทางเสด็จจากอาสน์	ไปจูงกรสองนาฏขนิษฐา
พาเข้าไปปราสาทรจนา	สองสุดาขวยเขินสะเทิ้นใจ
ครั้นถึงแท่นแก้วอันบวร	พระจึ่งกล่าวสุนทรปราศัย
สองนางขัดแค้นพระดนัย	ทั้งอายใจก้มพักตร์ไม่พาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันเรืองศรี
รู้แจ้งแห่งสองเทวี	พระจึ่งกล่าววาทีประภาษมา
ดวงสวาทของพี่ช่างมาได้	แสนลำบากยากใจเป็นหนักหนา
เพราะรักพี่อุตส่าห์ตามมา	บุกป่าฝ่าหนามในพงไพร
ว่าแล้วสั่งกำนัลทันที	ไปหาองค์บุตรีศรีใส
ให้ขึ้นมายังปรางค์ปราสาทชัย	แต่ในทันใดอย่าได้ช้า
ฯ ๖ คำ
/*660๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
จึ่งไปตำหนักพระธิดา	ถึงจึ่งวันทานางเทวี
แล้วทูลว่าเจ้ากรุงเวียงชัย	ให้ข้ามาเชิญนางโฉมศรี
จงรีบเสด็จจรลี	ไปยังปรางค์มณีอันชัชวาล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางหยังหยังส่าหรียอดสงสาร
ได้ฟังกำนัลกล่าวพจมาน	นงคราญก็เร่งไคลคลา
๏ มาถึง	ยังปรางค์มณีเลขา
นางเข้าไปมิได้ช้า	กราบเกล้าวันทาพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวัญอันเรืองศรี
ครั้นเห็นองค์อัครเทวี	จึ่งมีสุนทรตรัสมา
ดูกรโฉมยงนงลักษณ์	เจ้าจงรู้จักกันไปวันหน้า
อันสองศรีเมียพี่ติดตามมา	นางจงวันทาฝากตัวกัน
ฝ่ายข้างสองนางเทวี	จงปรานีอย่าขึ้งเคียดเดียดฉันท์
สามองค์จงคิดว่าร่วมครรภ์	เจ้ารักพี่จงรักกันทั้งสามรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางหยงหยงส่าหรีเสน่หา
ได้ฟังซึ่งพระวาจา	นางกัลยาคลานมาด้วยภักดี
จึ่งถวายอภิวันทน์พระภัสดา	แล้ววันทาสองนางมเหสี
สองนางก็ปราศรัยด้วยไมตรี	ถ้อยทีมีสัตย์ปฏิญาณกัน
ฯ ๔ คำ
/*661๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิแรงแข็งขัน
จึ่งสั่งท้าวนางมาฉับพลัน	ให้จัดปราสาทอันรจนา
ทั้งพัสดุของใช้	ทั้งข้าไทและเครื่องยศถา
ให้แก่สองนางกัลยา	ให้สองนางผาสุกเปรมปรีดิ์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางรับสั่งใส่เกศี
ก็ชวนกันเร่งมาทันที	จัดแจงตามมีพระบัญชา
บ้างไปจัดเงินทองแลของใช้	บ้างไปจัดข้าไทและทาสา
บ้างจัดสิ่งของนานา	บ้างจัดปรางค์เลขาทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
เห็นสองอัคเรศเทวี	มีจิตสุจริตรักกัน
จึ่งสั่งนางหยังหยังส่าหรี	ให้พาสองเทวีผายผัน
ไปยังปรางค์แก้วแพรวพรรณ	ให้กัลยาผาสุกสำราญใจ
สั่งแล้วก็เสด็จออกมา	ยังองค์พระอนุชาพิสมัย
เสวยสรงด้วยองค์พระดนัย	ร่วมสิริไสยาสน์เปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ส่วนองค์อัคเรศมเหสี
จึ่งชวนกันไปปราสาททันที	สองศรีผาสุกสำราญใจ
ค่อยว่างวายคลายทุกทรมา	ได้พบพระภัสดาพิสมัย
พบหยังหยังส่าหรีทรามวัย	ก็รักใคร่เป็นมิตรไมตรี
/*662ไม่มีขึ้งเคียดเดียดฉันท์	รักกันสุจริตทั้งสามศรี
ร่วมสุขร่วมทุกข์ร่วมชีวี	ไม่ฉันหาราคีประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
พระเร่งเกษมศานต์บานใจ	ดั่งได้สมบัติฟากฟ้า
ด้วยก้าโละดาหาไม่วายชนม์	พระภูวดลคิดถึงคะนึงหา
จึ่งซักไซร้ไถ่ถามพระอนุชา	ดวงยิหวาพี่ทำประการใด
เมื่อยาหยีแปลงปลอมมาเป็นชาย	เห็นท่วงทีแยบคายนั้นเป็นไฉน
เจ้าทรงรถฤาทรงอาชาไนย	ฤทธิ์เดชเพียงใดพระอนุชา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
ยิ้มแล้วจึ่งทูลสนองมา	อันก้าโละดาหานั้นเชี่ยวชาญ
มีฤทธิ์ศักดาอันเรืองชัย	เที่ยวปราบเมืองน้อยใหญ่ทุกทิศาน
อันมนุษย์นี้ไม่มีใครต้านทาน	ถึงขุนมารก็คงจะวายชนม์
เมื่อขี่ม้าเข้าต่อณรงค์	อาจองสารพัดไม่ขัดสน
เห็นจะทัดฝีมือพระภูวดล	ทำไฉนจะได้ผจญประจัญบาน
จะดูเล่นให้เป็นขวัญนัยนา	ด้วยเมาะตาริยะกัดทั้งสองหาญ
เพี้ยงเอ๋ยเทวาจงบันดาล	ให้พบพานจะได้ยุทธนากัน
ถ้ายังมิได้สัมผัสศาสตรา	เห็นอนุชาได้ยากเป็นแม่นมั่น
ยังจะท่องเที่ยวในไพรรัน	จะกลับคืนเขตขัณฑ์ต่อชรา
ฯ ๑๐ คำ
/*663๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังถ้อยคำพระอนุชา	สรวลพลางทางตอบวาจาไป
ซึ่งถ้าจะดูฝีมือ	พี่ฤาจะสู้น้องของเจ้าได้
เขาจัดเจนการชิงชัย	อันวิสัยไม่เคยราวี
สู้กับพี่ก็พรั่นข้างอัปรา	ผู้ทัศนาจะพลอยอายบัดสี
พระเสสรวลตอบถ้อยวาที	เสียดสีแย้มสรวลสำรวลไป
แล้วหวนคิดถึงองค์ขนิษฐา	กลับซักถามพระอนุชาไปใหม่
เมื่อยาหยีพี่แปลงเป็นชาวไพร	ทรงนามอันใดนะน้องรัก
เมื่อเจ้าจะเข้าต่อยุทธ	ทรงอาวุธอันใดเข้าหาญหัก
จึ่งมีชัยชนะแก่ขุนยักษ์	เห็นองอาจฮึกฮักสักเพียงไร
เมื่อขับม้าเข้าต่อยุทธนา	ซัดศาสตราคล่องแคล่วอยู่ฤาไฉน
นางทรงเครื่องระตูฤาฉันใด	ฤๅแต่งเป็นชาวไพรพนาวา
อันบุญตาพี่น้อยไม่เห็นเจ้า	จะฟังข่าวลอบชมวาสนา
แล้วเสรวลสำรวลไปมา	พระอนุชาทูลสนองมาทันที
อันองค์ก้าโละดาหา	เทวาแปลงนามให้โฉมศรี
ชื่อมิสาประหมังกุหนิงผู้ฤทธี	มีอานุภาพชัยชาญ
ประสาทกริชเรืองฤทธิ์กำจายปลาย	แล้วสาปเป็นชายโสภากล้าหาญ
ให้รู้ศิลปศาสตร์ชำนาญ	ไม่มีใครต่อต้านพระธิดา
ต่อเมื่อใดได้พบกับพระพี่	จึ่งกลับเป็นสตรีดั่งปรารถนา
เทวัญสาปสันเจ้าลงมา	จำเพาะพระเชษฐาชาญชัย
ทว่าบุญน้อยนั้นไม่เห็น	กลัวจะเป็นวาสนามาส่งให้
จะตั้งทัศนาตะลึงไป	เห็นจะลืมปราศรัยข้างอนุชา
ฯ ๒๒ คำ
/*664๏ เมื่อนั้น	ปันหยีได้ฟังก็หรรษา
พระเสสรวลสำรวลไปมา	แอบองค์พระอนุชาแล้วตรัสไป
เจ้าว่าพี่ดั่งคนชาวป่า	จะทัศนาตะลึงหลงใหล
ถึงเห็นงามสบตายาใจ	ก็ไม่ลืมองค์ดนัยอย่าพาที
พระกอดเคล้าเย้าหยอกอนุชา	แล้วกล่าวกลับถามหาถึงยาหยี
เมื่อพลัดกับพระน้องในพงพี	ข้างยาหยีพี่อยู่แห่งใด
เจ้าจะกลับคืนเข้าพระนคร	ฤาจะเที่ยวสัญจรอยู่แห่งไหน
องค์พระอนุชาจึ่งทูลไป	ได้ว่าไว้จะมาตามพระพี่ยา
แล้วตัวน้องก็พลัดจากกัน	เห็นจะลาทรงธรรม์มาหา
จงอยู่คอยฟังกิจจา	ไม่ช้าจะแจ้งแห่งคดี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังพระอนุชาพาที	ภูมีชื่นชมเบิกบาน
ครั้นรู้ข่าวว่าเจ้าจะตามมา	พักตราดั่งดวงสุริย์ฉาน
ดั่งได้สมบัติท้าวมัฆวาน	ภูบาลนิ่งนึกตรึกคดี
โอ้ว่าเจ้าดวงยิหวายาใจ	เจ้ามีความอาลัยอยู่ถึงพี่
คิดว่ายาหยีไม่ปรานี	พระเคลิ้มสมประดีก็ขับมา
โอดพันครั่นครวญหวนโหย	ดิ้นโดยด้วยความเสน่หา
โอ้ว่ายาหยีของพี่อา	พี่คิดว่าแก้วตาไม่อาลัย
พึ่งได้แจ้งประจักษ์ว่ารักพี่	ความที่ยินดีจะมีไหน
เชิญมาแม่มาเจ้ายาใจ	จะได้พบสบสมชมกันเอย
ฝ่ายองค์พระราชอนุชา	ได้ฟังพระพี่ยาก็สรวลสันต์
/*665ขับครวญหวนโหยโอดพัน	มิอาจที่จะกลั้นวาที
จึ่งสั่นเพลาเข้าพลางทูลถาม	มาแล้วหรือเจ้างามยาหยี
พระเชษฐาได้ฟังวาที	ก็ค่อยได้สมประดีคืนมา
พระคิดขวยเขินสะเทิ้นใจ	สวมกอดพระดนัยด้วยหรรษา
ทำเสสรวลสำรวลไปมา	แล้วซักถามอนุชาถึงเทวี
ด้วยทรงฤทธิ์แสนพิศวาสนัก	สุดรักในองค์ยาหยี
แต่ออกนามมีความยินดี	ภูมีค่อยคลายที่อาวรณ์
เวลาสรงเสวยนิทรา	แต่เวียนถามพระอนุชาไม่หยุดหย่อน
ฝ่ายกุดาวิราหยาฤทธิ์รอน	ก็ฉะอ้อนวอนทูลให้สบใจ
จนล่วงสนธยาราตรี	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	ไปหาสองอรไทกัลยา
ด้วยพลัดพรากจากกันมาช้านาน	พระภูบาลจำเป็นจำไปหา
แต่จิตจงปลงรักพระธิดา	องค์ก้าโละดาหานารี
พระไปแต่สมัครสังวาส	มิได้อยู่ไสยาสน์ด้วยสองศรี
แล้วพระเสด็จจรลี	มาบรรทมด้วยศรีราชดนัย
พระกอดเคล้าเย้ายวนชวนเจรจา	ด้วยคิดถึงดวงยิหวาผู้พิสมัย
แล้วซักไซร้ไถ่ถามความไป	พระอนุชาชาญชัยก็ทูลมา
จนพระน้องบรรทมหลับสนิท	พระทรงฤทธิ์ให้คิดคะนึงหา
หลงละเมอขับชมเจ้าดวงตา	มิได้นิทราหลับในราตรี
โอ้เจ้างามประจงทรงลักษณ์	สายสุดที่รักของพี่
บรรดางามในพื้นธรณี	ไม่มีใครเทียมเทียบเปรียบโฉมน้อง
ถึงงามโฉมอัปสรอมรแมน	ก็ไม่แม้นประมาณกึ่งไม่ถึงสอง
/*666โฉมใดไม่เหมือนโฉมน้อง	งามต้องติดตายาใจเอย
โอ้ว่ายาหยีของพี่อา	เมื่อไรเล่าเจ้าจะมา
ให้พี่ยาสว่างร้อน	ได้เห็นเมื่อเจ้าเป็นสตรี
ตัวพี่ได้แอบแนบนวลสมร	ความรักมาตรึงอกอร
แต่ถอนจิตไม่วายคิดเอย	โอ้ดวงยิหวายาจิต
เมื่อไรจะได้สมคิด	จะขอชมจริตเมื่อเป็นชาย
ทำไฉนจะพบประสบกัน	พี่จะลอบชมขวัญเจ้าโฉมฉาย
โอ้มิสาประหมังกุหนิงผู้เพริศพราย	เชิญมาให้พี่ชายชมเอย
พระขับครวญหวนคิดคะนึงหา	ในมิสาประหมังกุหนิงโฉมศรี
ไม่หลับใหลในราษราตรี	จนสุริย์ศรีเรืองรองขึ้นส่องฟ้า
จึ่งเสด็จมาชำระสระสนาน	พระภูบาลแต่งองค์โอ่อ่า
เสด็จออกหมู่มุขเสนา	กับองค์พระอนุชาธิบดี
ตรัสประภาษในราชการเมือง	ไม่มีความขุ่นเคืองทั้งกรุงศรี
เกษมสุขอยู่ทุกราตรี	ทั่วทั้งธานีเวียงชัย
ครั้นว่าสมควรจวนเวลา	จึ่งกุมกรอนุชาผู้พิสมัย
เสด็จกลับเข้ายังปราสาทชัย	ไปเสวยโภชนาสาลี
ครั้นเสร็จเสวยกระยาหาร	สองพระองค์เบิกบานเกษมศรี
ฝ่ายองค์เชษฐาธิบดี	คิดถึงยาหยีโฉมยง
แต่เวียนเฝ้าเย้าหยอกพระดนัย	ด้วยกำลังพิสมัยใหลหลง
จนสิ้นตรัสประภาษด้วยฝูงอนงค์	ประภาษองค์อัคเรศทั้งสามรา
แต่ล่วงเข้าทุติยามราตรี	ภูมีจึ่งเสด็จไปหา
แต่สามองค์อัคเรศกัลยา	มิได้อยู่นิทราด้วยนางใด
/*667ไปแต่สมัครสังวาส	แล้วยุรยาตรมายังปราสาทใหญ่
มานิทราด้วยองค์พระดนัย	ยังไพชยนต์มุขหน้าบัญชร
พระกอดเคล้าเย้ายวนชวนอนุชา	นึกว่าดวงยิหวาสายสมร
ค่อยว่างวายทุเลาเบาร้อน	ยับยั้งยังนครธานี
จะคอยฟังข่าวเจ้าแก้วตา	ก็ไม่แจ้งกิจจานางโฉมศรี
พระได้เสวยสวรรยามาสองปี	จนนางหยังหยังส่าหรีก็มีครรภ์
อุทรได้ห้าเดือนปลาย	พระฦๅสายชื่นชมหฤหรรษ์
จึ่งสั่งให้พิทักษ์รักษาครรภ์	ท้าวนางกำนัลให้ตรวจตรา
แล้วปรึกษาพระอนุชาเยาวราช	ถึงดวงสวาทก้าโละดาหา
ทำไฉนเราจะแจ้งกิจจา	ว่าเจ้ามาหยุดยั้งพาราใด
แต่คอยฟังข่าวมาช้านาน	ไม่รู้ว่าเยาวมาลย์อยู่เมืองไหน
จำเราจะยกพลไป	เที่ยวหาทรามวัยทุกธานี
พี่จะนิ่งอยู่ในนครา	สุดปัญญาพี่แล้วนะแก้วพี่
จะขอไปให้พบเจ้าเทวี	สุดที่จะทนรักหักใจ
ฯ ๖๙ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
ยิ้มแล้วจึ่งทูลสนองไป	ภูวไนยอย่าเพ่อไคลคลา
จงจัดแจงแต่งพลทหาร	ไปรบรานฟังข่าวขนิษฐา
รบรุกไปทุกพารา	ถ้าแจ้งว่ามิสาอยู่แห่งใด
จงให้ม้าเร็วเร่งจรลี	มาบอกข่าวคดีให้จงได้
ตัวน้องจะยกพลไป	พาโฉมอรไทกลับมา
เข้าหยุตยั้งยังกรุงกาหลัง	จะส่งสารมายังพระเชษฐา
/*668พระพี่จึ่งเสด็จไคลคลา	ไปพบกันกาหลังธานี
ที่พระจะติดตามหา	นางมาจะแคล้วเราสองศรี
จะป่วยการเปล่าไปเห็นไม่ดี	จะเสียที่ต้องลำบากพระกายา
จงสะกดอดพระทัยไว้ก่อน	อยาเพ่อด่วนรีบร้อนเสน่หา
สรวลพลางทางทูลพระพี่ยา	ให้จัดทหารโยธาอันเชี่ยวชาญ
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
ได้ฟังอนุชากล่าวพจมาน	พระภูบาลแย้มสรวลแล้วตรัสไป
ซึ่งเจ้าว่ามาทั้งนี้	เป็นประเพณีชอบยอัชฌาสัย
สรวลพลางกุมกรพระดนัย	มายังท้องพระโรงชัยฉับพลัน
จึ่งสั่งเอกอัครยาสา	ให้จัดทหารโยธาอันแข็งขัน
จงเลือกเอาที่สันทัดชาญฉกรรจ์	จัดสรรให้ได้หมื่นตรา
ให้นายทหารเอกทั้งสี่	โทจัตวาตรีทั้งซ้ายขวา
ให้เอามายังพระลานอย่าได้ช้า	แต่ในเวลาบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมพระภูมี	เร่งรีบจรลีออกมา
ครั้นถึงศาลาลูกขุนหลวง	จึ่งหมายบอกทุกกระทรวงไม่ขาดหน้า
แล้วบอกเหล่าทหารอันศักดา	ว่ารับสั่งให้หาเร็วเข้าไป
บรรดานายทหารทั้งนั้น	ก็ชวนกันเข้าไปไม่ช้าได้
ครั้นถึงซึ่งหน้าพระลานชัย	คอยท่าภูวไนยปิ่นธรณี
ฯ ๖ คำ
/*669๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งชวนพระอนุชาธิบดี	มายังที่พระลานฉับพลัน
จึ่งตรัสปราศรัยทวยหาญ	ผู้ชำนาญกล้าแข็งแรงขยัน
เราจะให้ยกไปต่อประจัญ	โรมรันรบรุกทุกธานี
หวังจะให้ศักดาปรากฏ	เล่าฦๅเกียรติยศทุกกรุงศรี
จะแผ่ขัณฑเสมาบุรี	เหล่านี้ใครจะอาสาไป
ถึงพระน้องของเราทั้งคู่	ไปเที่ยวพันตูเมืองน้อยใหญ่
มิสาประหมังกุหนิงฤทธิไกร	มิสาหยังส่าหรีชัยชาญ
แต่พลัดพรากจากกันมาสองปี	มิได้เแจ้งคดีข่าวสาร
เราจะให้ยกไปเที่ยวรุกราน	จะได้แจ้งเหตุการสองอนุชา
ถ้ารู้ข่าวว่าเจ้าอยู่เมืองใด	จงเร่งให้ม้าใช้มาบอกข้า
เราจะให้องค์พระอนุชา	ยกไปพามาธานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศี
แล้วทูลอาสาพระภูมี	แต่เพียงนี้มิให้เคืองพระบาทา
ซึ่งพระองค์จะแผ่ขัณฑบุรี	ข้าบาทเหล่านี้จะอาสา
จะไปเที่ยวรบรุกทุกพารา	ให้ได้ข่าวพระอนุชาชาญชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
ได้ฟังเกษมเปรมพระทัย	จึ่งสั่งไปให้จัดแจงแต่งกัน
แล้วประทานเงินทองนานา	เสื้อผ้าศาสตราทุกสิ่งสรรพ์
เหล่าทหารกราบประนมบังคมคัล	แล้วทูลลาผายผันออกมา
ฯ ๔ คำ
/*670๏ บัดนั้น	จึ่งเอกอัครมนตรียาสา
เกณฑ์พลได้สี่หมื่นตรา	ครบสรรพาวุธพร้อมกัน
แล้วจัดทหารใหญ่นายกอง	ทหารรองเป็นปลัดเข้มขัน
ทหารตรีเป็นปีกป้องกัน	ยกกระบัตรนั้นเกณฑ์จัตวา
อันนายกองคุมพลคนละหมื่น	ครึกครื้นห้าวหาญชาญกล้า
ล้วนขี่พาชีถือศาสตรา	ครั้นได้ฤกษ์ก็ยกคลาไคล
ออกจากทวารธานี	โห่เร้าปฐพีสะเทือนไหว
เร่งรีบยกพลสกลไกร	แรมรอนมาในไพรวัน
แต่ยกมาได้สิบห้าราตรี	ก็ลุถึงธานีเขตขัณฑ์
เมืองนั้นชื่อว่าสะหรูตัน	ตั้งมั่นปลายด่านจะดูที
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านตัวสั่นขวัญหนี
เห็นข้าศึกมาติดธานี	ก็พาครอบครัวหนีเช้าเวียงชัย
นายด่านจึงขึ้นอาชา	เร่งรีบเข้ามาไม่ช้าได้
ครั้นถึงซึ่งหน้าทัพชัย	จึ่งมีวาจาไปมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ ดูกร	พวกพลทหารกองหน้า
ซึ่งยกทัพมาประชิดติดพารา	ท่านจะปรารถนาสิ่งใด
ใครเป็นนายยกพล	มาแต่ตำบลหนไหน
จงเร่งบอกมาให้แจ้งใจ	เราจะไปทูลไทเจ้านครา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลทหารกองหน้า
จึ่งร้องตอบไปมิได้ช้า	ว่าตัวนายที่ยกมาบัดนี้
/*671ล้วนทหารใหญ่อันเชี่ยวชาญ	ของพระภูบาลหมันหยากรุงศรี
พระจะแผ่ขอบขัณฑบุรี	จึ่งใช้เราเหล่านี้ยกพลมา
อันจ้าวเราบุญหนักศักดิ์ใหญ่	ขาญชิตฤทธิไกรใจกล้า
เรืองเดชทุกประเทศย่อมฦๅชา	เกรงอานุภาพพระโฉมยง
บ้างถวายสุวรรณบรรณา	ทั้งบุตรีธิดานวลหง
ขอออกต่อเบื้องบาทบงสุ์	ที่ใครต่อณรงค์ก็มรณา
ทรงนามมิสาระปันหยี	ผ่านกรุงธานีหมันหยา
อันเมืองสะหรูตันนครา	มิได้ไปวันทาพระภูวไนย
ตั้งปึ่งขึงแข็งธานี	จึ่งให้ยกโยธีมาลุยไล่
จับระตูผู้ผ่านเวียงชัย	ไปถวายยังในพารา
จงรีบเร่งไปทูลเจ้าธานี	ให้เอาสุวรรณมณีบุปผา
ไปถวายแก่องค์พระราชา	หาไม่จะยกเข้าเอาเวียงชัย
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	นายด่านครั้นแจ้งแถลงไข
เร่งมาตระหนกตกใจ	ก็ควบม้ากลับไปยังบุรี
รีบรัดเข้าในทวารพลัน	ตัวสั่นหน้าซีดตะละผี
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	ไปแจ้งคดีแก่เสนา
บัดนี้ไพรีมารุกราน	เป็นหหารปันหยีดาหรา
ยกมาตั้งติดพารา	ช้างม้าโยธามากมาย
ว่าเคืองขัดระตูจ้าวเรา	เพราะไม่เอาบรรณาการไปถวาย
จึ่งได้ยกพวกพลนิกาย	จะมาผลาญให้วอดวายทั้งธานี
/*672ท่านเร่งทูลให้แจ้งกิจจา	ถ้าแม้นช้าจะรุกมาถึงกรุงศรี
บัดนี้อยู่ปลายด่านธานี	ตั้งมั่นอยู่ที่ชายไพร
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะครั้นแจ้งแถลงไข
มีความตระหนกตกใจ	ก็เร่งรีบคลาไคลมาทันที
ครั้นถึงยังท้องพระโรงคัล	อภิวันท์แล้วทูลถ้วนถี่
ว่าข้าศึกยกพลโยธี	มาตั้งที่ปลายด่านนครา
เป็นทหารมิสาระปันหยี	ผู้เรืองฤทธีแกล้วกล้า
รี้พลมากพ้นคณนา	พระผ่านฟ้าจงแจ้งคดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระตูสะหรูตันเรืองศรี
ได้ฟังปาเตะเสนี	ภูมีหวาดหวั่นพรั่นใจ
ด้วยได้ยินออกนามว่าปันหยี	ข่าวฦาทุกธานีน้อยใหญ่
อานุภาพเที่ยวปราบทุกกรุงไกร	ไม่มีใครจะต้านทานทัน
ตัวเราก็แก่ชรา	จะออกต่อฤทธาจะอาสัญ
ครั้นจะให้ทหารออกโรมรัน	เห็นไม่ครันฝีมือจะบรรลัย
จะคิดอ่านประการใดนะอกอา	ทั้งบุตรีบุตราก็หาไม่
จะช่วยกู้นิเวศเวียงชัย	ให้เป็นสุขสืบไปทั้งธานี
อย่าเลยจะให้ศุภสาร	กับเครื่องบรรณาการเรืองศรี
ง้องอนอ่อนไปโดยดี	ถวายองค์ปันหยีศักดา
คิดแล้วจึ่งปรึกษาเสนาใน	ใครจะเห็นกระไรให้เร่งว่า
ตัวเราก็แก่ชรา	ไม่ควรต่อยุทธนาชิงชัย
/*673ครั้นจะให้ยกพลไปต่อต้าน	เห็นจะไม่ทัดทานฝีมือได้
ด้วยทหารปันหยีเขาเรืองชัย	กลัวจะม้วยบรรลัยอัปรา
เราคิดจะแต่งสารศรี	กับสุวรรณมาลีบุปผา
ไปให้แก่ปันหยีผู้ศักดา	จะได้ฝากพาราสืบไป
ถึงจะมีศัตรูหมู่อื่นมา	เห็นเขาจะฝ่าฝืนไว้ได้
ด้วยเขามีฤทธิ์เรืองชัย	ใครจะเห็นกระไรให้ว่ามา
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีมนตรีทั้งซ้ายขวา
จึ่งก้มเกล้าอภิวันท์แล้วทูลมา	ซึ่งพระองค์บัญชานี้ชอบธรรม์
ด้วยปรานีในข้าธุลีบาท	มิให้ราษฎร์ม้วยมรณ์อาสัญ
ด้วยปันหยีฤทธีดั่งเพลิงกัลป์	พระองค์คิดผ่อนผันนั้นควรนัก
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูสะหรูตันผู้มีศักดิ์
ครั้นเสนาปรึกษาว่าควรนัก	พระจึ่งสั่งเอกอัครมนตรี
ให้แต่งศุภสารกับบรรณา	ไปถวายมิสาระปันหยี
แล้วตรัสสั่งตำมะหงงผู้ภักดี	ให้เร่งรีบจรลีคลาไคล
ไปบอกกองทัพที่ยกมา	ให้แจ้งกิจจาแถลงไข
ว่าเราให้เลิกทัพกลับไป	ทูลไทปันหยีผู้ศักดา
จะให้ทูตาจำทูลพระราชสาร	นำเครื่องบรรณาการไปหมันหยา
ถวายองค์ปันหยีผู้ฤทธา	จะฝากชีพชีวากับธานี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมคัลอัญชุลี	มาขึ้นพาชีแล้วรีบมา
/*674ครั้นออกนอกทวารเวียงชัย	แลไปเห็นทัพนั้นหนักหนา
ตั้งห้อมล้อมวงเป็นวงมา	โยธาสักสี่หมื่นปลาย
ดะหมังนิ่งนึกตรึกไตร	ให้ท้อใจหวาดหวั่นขวัญหาย
ด้วยเห็นพวกพลนิกาย	มากมายกระบวนทัพมหึมา
ที่จ้าวเราคิดการทั้งนี้	เห็นชอบท่วงทีหนักหนา
คิดแล้วดะหมังเสนา	ก็ควบม้ามายังทัพชัย
ครั้นถึงจึ่งแจ้งแถลงสาร	ดูกรทหารน้อยใหญ่
ท่านจงเร่งยกทัพกลับไป	เราไซร้ไม่ต่อฤทธา
จ้าวเราจะให้บรรณาการ	ไปถวายภูบาลยังหมันหยา
ขอเป็นเมืองออกแก่ราชา	จงพาพวกโยธาคลาไคล
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารได้แจ้งแถลงไข
ชวนกันเบิกบานสำราญใจ	จึ่งตอบคำไปทันที
นี่หากว่าวอนง้อขอออกเมือง	ต่อเบื้องบทบาทพระโฉมศรี
หาไม่จะหักเอาธานี	ให้เป็นภัสมธุลีแหลกลาน
จงไปทูลระตูผู้เรืองชัย	ให้เร่งไปหมันหยาราชฐาน
จำทูลสุวรรณบรรณาการ	แต่จะยกทวยหาญไปวันนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังถ้วนถี่
ก็เร่งควบขับม้าเข้าธานี	ตรงมายังที่พระลานชัย
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	เข้าไปทูลคดีแถลงไข
ว่าเหล่าพวกทหารชาญชัย	จะยกทัพกลับไปวันนี้
ฯ ๔ คำ
/*675๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
จึ่งสั่งให้ยาสาเสนี	จำทูลสารศรีของเราไป
กับเครื่องสุวรรณบรรณาการ	ให้ใส่รถชัชวาลแสงใส
กับทหารร้อยหนึ่งคลาไคล	ไปพิชัยหมันหยาธานี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	มาตกแต่งอินทรีย์มิทันนาน
แล้วเร่งรีบมาจัดรถา	ที่จะใส่บรรณาศุภสาร
ครั้นจัดแจงพร้อมเสร็จมิทันนาน	พาทหารร้อยหนึ่งคลาไคล
จึงออกจากทวารพารา	ก็เร่งรีบไคลคลาไม่ช้าได้
ไปตามมรรคาพนาลัย	แรมร้อนมาในพงพี
๏ บัดนั้น	ทหารพระโฉมยงองค์ปันหยี
เห็นรถาออกจากธานี	ก็เลิกโยธีจากเวียงชัย
ยกทัพขับพลกล่นเกลื่อนมา	เที่ยวตีพาราน้อยใหญ่
ด้วยอานุภาพของพระภูวไนย	ถวายสุวรรณมาลัยเนื่องมา
เหล่าทหารอิ่มเอิบกำเริบจิต	เข้มแข็งแรงฤทธิแกล้วกล้า
แต่ออกนามว่าทหารพระผ่านฟ้า	ย่อมระอาเกรงฤทธิ์ทุกธานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาซึ่งนำสารศรี
แรมร้อนเข้าในพนาลี	ได้ถึงสี่สิบทิวาวัน
จึ่งลุถึงหมันหยาธานี	แจ้งคดีแก่ชาวด่านเขตขัณฑ์
จงเร่งไปกราบทูลพระทรงธรรม์	ว่าระตูสะหรูตันธิบดี
/*676ให้เรานำเครื่องบรรณาการ	กับจำทูลพระราชสารศรี
มาถวายเป็นทางราชไมตรี	จงเร่งเอาคดีบอกเข้าไป
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายด่านครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ขึ้นอาชาคลาไคล	เข้าไปในราชธานี
ครั้นถึงจึ่งบอกแก่ยาสา	ผู้เป็นเสนาในกรุงศรี
ว่าระตูเจ้ากรุงธานี	ชื่อบุรีสะหรูตันพารา
ใช้ให้ทูตจำทูลสาร	กับเครื่องบรรณาการบุปผา
มาถวายพระองค์ทรงศักดา	อยู่ปลายด่านนคราธานี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาได้ฟังเกษมศรี
จึ่งจัดแจงแต่งคนชำนาญดี	สำหรับที่เคยรับสารตรา
แล้วสั่งให้ออกไปรับพระราชสาร	จงแต่งกายให้สะอ้านโอ่อ่า
ขุนหมื่นรับคำแล้วอำลา	มาตกแต่งกายาแล้วคลาไคล
ขึ้นม้าพากันจรลี	ออกจากธานีกรุงใหญ่
ครั้นถึงปลายด่านเวียงชัย	จึ่งบอกความไปทันที
ว่าพระผู้ปิ่นนครา	ให้มารับพระราชสารศรี
เข้าไปยังในธานี	แต่ในบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทูตาได้ฟังก็หรรษา
จึ่งนำศุภสารไคลคลา	ก็เข้ามายังราชธานี
ฯ ๒ คำ
/*677๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ถึงเวลาเสด็จจรลี	ออกมุขมนตรีเสนีใน
ฝ่ายว่าเสนาพฤฒามาตย์	ก็อภิวาทประนมกรอยู่ไสว
ยาสากราบทูลสนองไป	ว่าระตูสะหรูตันให้สารมา
กับเครื่องสุวรรณมาลี	ตั้งใจภักดีหรรษา
จะเป็นข้าขอบขัณฑเสมา	จะพึ่งเดชเดชาพระภูวไนย
ข้าแต่งให้ไปรับทูตา	เข้ามายังกรุงบุรีใหญ่
ขอพระองค์ผู้ทรงภพไตร	จงได้ทราบเบื้องบทมาลย์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธีดังสุริย์ฉาน
พระเร่งชื่นชมเบิกบาน	สั่งให้นำศุภสารเข้ามา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ถวายอัญชุลีแล้วออกมา	จึ่งนำทูตาคลาไคล
กับบรรณาการสารศรี	เข้ามายังที่ท้องพระโรงใหญ่
ฝ่ายทูตก็คลานเข้าไป	กราบถวายบังคมไหว้สามลา
แล้วทูลว่าระตูสะหรูตัน	ถวายอภิวันทน์เหนือเกศา
ภักดีต่อเบื้องบาทา	จะพึ่งเดชเดชาพระภูวไนย
ทูลพลางทางส่งสารศรี	ให้ดะหมังเสนีใหญ่
ดะหมังรับสารามาทันใด	ก็คลี่สารอ่านไปตามเรื่องมา
ในลักษณราชสารนั้น	ว่าเจ้ากรุงสะหรูตันโอนเกศา
อภิวาทในเบื้องบาทา	ขอฝากชีพชีวาแลเวียงชัย
/*678ด้วยเป็นคนชราภาพอนาถา	ทั้งบุตรีบุตราก็หาไม่
โทษผิดเคลิ้มหลงงงไป	พระภูวไนยจึ่งขัดเคืองเบื้องธุลี
ใช้ให้ทหารชาญฉกรรจ์	ไปโรมรุกบุกบันถึงกรุงศรี
ซึ่งโทษประมาทไม่อัญชุลี	พระภูมีจงทรงพระเมตตา
บัดนี้รู้ตัวกลัวภัย	จึ่งให้นำสุมาลัยบุปผา
มาอภิวันท์งอนง้อต่อบาทา	พระผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังสารอ่านแจ้งแห่งคดี	จึ่งมีสิงหนาทประภาษไป
ฯ ๒ คำ
๏ ดูรา	ทูตาผู้มีอัชฌาสัย
จงไปบอกระตูให้แจ้งใจ	เรามิได้จองภัยเวรา
ถ้าผู้ใดรู้ตัวกลัวผิด	เราประสิทธิ์อนุญาตตามปรารถนา
ที่ระตูประสงค์จำนงมา	ฝากชีพชีวาและราชัย
เราจะรับปฏิญาณให้สิ้นสุด	อย่าได้มีวิมุติสงสัย
แล้วบอกว่าเราอวยพรไป	ให้ครอบครองกรุงไกรสวัสดี
หนึ่งตัวท่านทีถือสารมา	มรรคากันดาลในไพรศรี
เกษมสุขทุกข์ภัยสิ่งใดมี	จงแจ้งคดีอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมเหนือเกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	รับพระบัญชาใส่เศียรไว้
แล้วทูลสนองพจนารถ	ซึ่งข้าบาทมาแต่ป่าใหญ่
เพราะพระเดชปกเกศแผ่ไป	มิได้มีเภทภัยราคี
/*679ได้เย็นเกล้ามาเท่าถึงหมันหยา	มีแต่ความปรีดาเกษมศรี
ขอพระองค์ผู้ทรงฤทธี	จงทราบธุลีบทมาลย์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
จึ่งตรัสสั่งตำมะหงงมิทันนาน	ให้ประทานสิ่งของแก่ทูตา
ตามจารีตกษัตราอันเรืองชัย	มีเกียรติยศไปภายหน้า
ตำมะหงงรับราชบัญชา	เอาของมาประทานทันที
ฝ่ายทูตาปรีดาหฤหรรษ์	ประนมกรอภิวันท์เหนือเกศี
รับพระราชทานของพระภูมี	แล้วถวายอัญชุลีบังคมลา
พระโฉมยงผู้ทรงภพไตร	ก็หับบัญชรชัยเลขา
เสด็จเข้าปราสาทรจนา	ฝ่ายทูตาก็เร่งคลาไคล
ขึ้นม้าพาพวกบทจร	แรมร้อนรีบมาในป่าใหญ่
ครั้นมาถึงนิเวศเวียงชัย	ก็เข้าไปทูลท้าวเจ้าธานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายว่าองค์หยังหยังส่าหรี
อุทรถ้วนทศมาศไม่ราคี	เทวีประสูติพระลูกรัก
ให้เจ็บปวดรวดเร้าทั้งกายา	องค์พระภัสดาผู้มีศักดิ์
เสด็จมายังปราสาทนางนงลักษณ์	ให้บริรักษ์พยาบาล
ครั้นได้ฤกษ์ประสูติจากครรภ์	ฉวีวรรณงามทรงส่งสันฐาน
ออกมาเป็นพระราชกุมาร	ก็ประโคมกังสดาลขึ้นทันใด
พระบิดามารดรเสน่หา	ทั้งพระเจ้าอาก็พิศมัย
สองนางก็มีความอาลัย	มิได้ฉันทาราคีกัน
/*680ท้าวนางพระสนมก็พร้อมเพรียง	ช่วยกันบำรุงเลี้ยงถนอมขวัญ
ฝ่ายองค์พระราชกุมารนั้น	มิได้มีโรคันประการใด
ครั้นจำเนียรกาลนานมา	พระบิดาทำกริชประสิทธิ์ให้
ขนานนามจารึกใส่กริชไว้	ตามในกษัตริย์สุริย์วงศ์
ชื่อระเด่นกุดาสมาหรัน	พลีกรรม์เทเวศอันสูงส่ง
หวังจะให้เกียรติยศยิ่งยง	ตามพงศ์พระผู้ทรงฤทธี
ครั้นเสร็จสมโภชพระลูกรัก	จอมจักรมิสาระปันหยี
หยุดยั้งฟังข่าวพระบุตรี	ด้วยคิดถึงยาหยีไม่รู้วาย
ฯ ๑๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสาประหนังกุหนิงโฉมฉาย
กับมิสาหยังส่าหรีผู้เพริศพราย	ไม่มีความสบายในวิญญา
เข้าหยุดยั้งยังกรุงบาหลี	ไม่แจ้งแห่งคดีพระเชษฐา
เป็นช้านานประมาณเดือนตรา	พระจึ่งจินตนาปรึกษากัน
ครั้นจะนิ่งอยู่ในบูรี	เห็นไม่พบพระพี่เป็นแม่นมั่น
จำเราจะเร่งจรจรัล	ยกพวกพลขันธ์ไคลคลา
ไปเที่ยวรบรุกทุกนิเวศ	ฟังข่าวคราวเหตุพระเชษฐา
ครั้นคิดพร้อมยอมกันทั้งสองรา	เสด็จออกหน้ามุขบัญชรชัย
จึ่งตรัสสั่งตำมะหงงเสนี	ให้เร่งเตรียมโยธีน้อยใหญ่
เราจะยกออกจากเวียงชัย	ไปเที่ยวรบรุกทุกพารา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
กราบถวายบังคมแล้วออกมา	จัดแจงโยธาฉับพลัน
/*681เกณฑ์เหล่าทหารชำนาญศึก	เหี้ยมฮึกห้าวกำแหงแข็งขัน
ถือสรรพอาวุธครบครัน	หอกง้าวเกาทัณฑ์ปืนยา
ที่ถือดาบกริชกระบี่ตรีทวน	ตามกระบวนพยุหทัพอาสา
ได้ครบห้าหมื่นโดยตรา	มาคอยท่ารับเสด็จสนามชัย
ฯ ๑๖ คำ
๏ ครั้นเสร็จ	ตำมะหงงเสนีผู้ใหญ่
มาจัดแจงรถแก้วแววไว	อาชาไนยมาประทับไว้ฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยัน	จรจรัลมาสรงวารี
ฝ่ายข้างวรนุชขนิษฐา	องค์มิสาหยังส่าหรี
ก็เสด็จมาสรงทันที	เขาแต่งไว้ตามที่ทั้งสองรา
ต่างองค์ต่างทรงสุคนธาร	มีกลิ่นตระการจับนาสา
ต่างทรงสนับเพลารจนา	ทรงภูษาลายต่างกัน
แล้วทรงฉลององค์อย่างน้อย	คาดปั้นเหน่งเพชรพลอยเฉิดฉัน
ทัดพวงอุบะต่างกัน	กุมกริชเทวัญอันเรืองชัย
ครั้นเสร็จจึงเสด็จยาตรา	มายังเกยทิพย์มาศแสงใส
ทั้งพระอนุชาชาญชัย	จึ่งปราศรัยระตูเจ้าบุรี
ว่าตัวเรานี้จะขอลา	ไปรบรุกทุกพารากรุงศรี
ให้มีเกียรติยศไว้ในธาตรี	ท่านครอบครองธานีให้สำราญ
แม้นเสร็จศึกแล้วจะกลับคืนมา	อยู่ยังพาราราชฐาน
ฝ่ายระตูรับรสพจมาน	น้อมเศียรกราบกรานด้วยภักดี
ฯ ๑๔ คำ
/*682๏ สั่งเสร็จ	สองพระองค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาขึ้นรถมณีด้วยฉับพลัน
สั่งให้เลิกพวกพลนิกร	ออกจากนครเขตขัณฑ์
เหล่าพี่เลี้ยงขึ้นม้าพร้อมเพรียงกัน	ประคองรถผายผันยาตรา
ตำมะหงงขึ้นหลังพาชี	นำรถมณีไปหน้า
งามโฉมสองกษัตริย์ดั่งเทวา	ลอยเลื่อนวิมานฟ้าลงมาดิน
พระยกพลออกจากนคเรศ	เข้าประเวศพนาลัยไพรสิน
เดินพลางตามหว่างสีขริน	พระภูมินทร์พิศไม้ชมคีรี
สนสักรักจั่นจันทน์คณา	ดอกดกระย้าสลับสี
สลับขาวเขียวชอุ่มแกมคีรี	ใครเห็นเป็นที่เจริญตา
บรรพตสูงเยี่ยมเทียมอัมพร	รุกขชาติมีทุกชะง่อนผา
เกดแก้วกาหลงชงคา	ส่งกลิ่นรวยมาให้จับใจ
ภุมรีเอาซาบอาบละออง	บินว่อนร่อนร้องบนเขาใหญ่
ชาตบุษย์พุดจีบพุดไทย	ทอดก้านระบัดใบไปมา
ยมโดยมะลุลีมะลิวัลย์	เลื้อยเลี้ยวตามชั้นเชิงผา
อันมิ่งไม้มีผลนานา	รายริมรถยาเรียงไป
บ้างดิบห่ามทรามสุกเกลื่อนกลาด	สกุณชาติจับจิกกินไสว
บ้างโผผินบินเคล้าสุมาลัย	บ้างฟักไข่อยู่ในรังตน
บ้างคาบเหยือเผื่อบุตรปันป้อน	บ้างเร่ร่อนแสวงหาผลาผล
บ้างขันก้องร้องเรียกในอารญ	ครั้นได้ยินเสียงพลก็บินไป
/*683พระเห็นพันธุ์คณาวานร	บ้างผาดโผนโจนจรโดดไล่
ลางลิงนั่งพิงกับกิ่งไม้	เคี้ยวผลาผลใบน่าใคร่ดู
บ้างลูกอ่อนพาโจนโผนผก	แอบอกประกับหลังอยู่ทั้งคู่
ชะนีเหนี่ยวไม้รังอยู่พรั่งพรู	ห้อยโหนโหยกู่หาสามี
พระหวนคิดวังเวงอาทะวา	ผ่านฟ้าทนทุกข์หมองศรี
นิจจาเอ๋ยเวรใดของเขามี	ถึงอกเรานี้ก็เหมือนกัน
แต่เตร็จเตร่เร่ติดตามหา	ก็เหมือนอกอาตมานิราศัน
เป็นหลายปีก็ไม่พบกัน	เพราะเวราตามทันจึ่งจำไกล
เหลียวเห็นไม้โศกยิ่งโศกสุม	ร้อนรุ่มทุ่มทอดฤทัยใหญ่
คะนึงถึงเชษฐายาใจ	สุชลไหลคลั่งคลอนัยนา
เห็นเต่าร้างเหมือนเราร้างแรมสนิท	พระรัญจวนหวนคิดถวิลหา
เต่าไห้เหมือนถอดกริชให้ทัศนา	ตัวน้องโกรธาไม่ดูไป
เห็นหว้าเหมือนพระว่าวอนปลอบ	ขนิษฐามิได้ชอบอัชฌาสัย
แล้วขับเปรียบเทียบมาให้แจ้งใจ	น้องยิ่งสงสัยไม่ขอฟัง
หมายจิตว่ามิใช่พระเชษฐา	สำคัญจิตคิดว่าดาหลัง
แต่ประหลาดองอาจเป็นกำลัง	แล้วสัจจังยั่งยืนพาที
ถ้าแจ้งว่าพระพี่กุเรปัน	ไหนจะได้พลัดกันทั้งสองศรี
ก็จะทูลพระชนกชนนี	ป่านนี้ก็จะเสร็จการสยุมพร
ไหนจะได้ลำบากยากกายา	จะมีความปรีดาสโมสร
เพราะเวรหลังบังจิตจึ่งจากจร	ทนรักทนร้อนมาแรมไพร
โอ้ว่ากะกังปันหยี	พระจะซัดไปอยู่บุรีไหน
จะมีสุขฤาทุกข์ประการใด	น้องไม่แจ้งใจในกิจจา
/*684ฤๅสำคัญว่าน้องนี้ม้วยมรณ์	ภูธรจึ่งซอกซนอยู่ในป่า
คลั่งไคล้พิกลกิริยา	หากสองอนุชาได้พบพาน
ขอจงองค์ประตาระกาหลา	ช่วยนำกิจจาข่าวสาร
ไปให้พระพี่แจ้งแสดงการ	ว่าหลานยังไม่ม้วยบรรลัย
ยกพลมาช่วยติดตามหา	องค์พระเชษฐาเป็นใหญ่
ถ้าพระพี่แจ้งตระหนักประจักษ์ใจ	เห็นพระองค์จะใคร่ได้สมประดี
สงสารกะกังอนุชา	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
หายไปจากป่าในราตรี	ป่านนี้พระจะเป็นประการใด
อันพงศ์เราเหล่าวงศ์เทเวศ	มาเกิดอุบัติเหตุก็เป็นได้
เผอิญให้จำพรากจากไกล	ชะรอยกรรมทำไว้แต่หลังมา
พระตรึกพลางทางเร่งบทจร	จนทินกรค่ำคล้อยพระเวหา
จึ่งสั่งให้หยุดโยธา	ตั้งประทับแรมป่าพนาลัย
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยง	ก็รีบยกจตุรงค์ทัพใหญ่
แต่แรมร้อนนอนดงพงไพร	มาได้สี่สิบห้าราตรี
ก็บรรลุถึงกรุงนครา	ให้โยธาเข้าล้อมกรุงศรี
ฝ่ายข้างระตูเจ้าบุรี	ก็แต่งทหารเสนีออกชิงชัย
ทหารเอกทั้งสี่สิบคน	เข้าประจญไม่ทนฝีมือได้
พ่ายแพ้อัปราพิราลัย	พลไกรหนีกลับเข้าธานี
องค์ระตูเจ้ากรุงนคเรศ	ครั้นแจ้งเหตุสยองพองเกศี
ให้ครั่นคร้ามขามอิทธิฤทธี	ยอมถวายธานีบรรณาการ
อันพระโฉมยงทรงยศ	ศักดาปรากฏทุกทิศาน
แต่เที่ยวบุกรุกรบรอนราญ	หวังจะฟังข่าวสารพระพี่ยา
/*685แต่รบมาได้ห้านคเรศ	ก็มิได้แจ้งเหตุพระเชษฐา
เหล่าระตูเจ้าเมืองทุกพารา	บ้างถวายธิดานารี
บ้างถวายสมบัติพัสถาน	ถวายบรรณาการแลกรุงศรี
ที่บังอาจยกพลออกต่อตี	ก็มอดม้วยชีวีพิราลัย
ฯ ๖๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์เทวัญอันเป็นใหญ่
สงครามได้ทีมีชัย	ภูวไนยสุขเกษมเปรมปรา
จึ่งตรัสสั่งตำมะหงงเสนี	ให้จัดพหลมนตรีแกล้วกล้า
พรุ่งนี้เราจะยกเข้าพารา	พักพวกโยธาให้สำราญ
อันเมืองชะเลยเราตีได้	เห็นโตใหญ่ภาคภูมิถิ่นฐาน
เราจะเข้าหยุดยั้งให้เบิกบาน	เอากำลังทหารโยธา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ถวายอภิวันทน์แล้วออกมา	สั่งหมู่โยธาฉับพลัน
จงหยุดอยู่แต่ในราตรี	พรุ่งนี้เราจะยกเข้าเขตขัณฑ์
แล้วเร่งให้ม้าใช้จรจรัล	ไปยังเขตขัณฑ์ธานี
บอกให้จัดแจงนคเรศ	พระทรงเดชจะยกเข้ากรุงศรี
ม้าใช้เร่งไปทันที	บอกแก่เสนีในพารา
ท่านจงจัดแจงแต่งเวียงชัย	รับพระภูวไนยปกเกศา
พรุ่งนี้จะเสด็จเข้ามา	หยุดประทับในราชธานี
ฯ ๘ คำ
/*686๏ บัดนั้น	เหล่าพวกเสนาในกรุงศรี
ครั้นแจ้งก็ชวนกันยินดี	ตกแต่งตามมีพนักงาน
สิ้นทั้งฝ่ายหน้าแลฝ่ายใน	มีใจรื่นเริงเกษมศานต์
เตรียมไว้พร้อมทุกพนักงาน	ทั้งโอชาอาหารบรรจง
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวัญอันสูงส่ง
ครั้นอรุณรุ่งแจ้งพระสุริยง	สองพระองค์มาสรงชลาลัย
ทรงสำอางอวลอบด้วยบุหงา	ผัดผ่องพักตราดั่งแขไข
แล้วทรงภูษาส่านตระการใจ	สอดใส่ฉลององค์อลงกรณ์
คาดปั้นเหน่งกุดั่นพรรณราย	กุมกริชนาดกรายดั่งไกรสร
ลีลามาทรงอัสดร	พลนิกรกราบเกล้าดุษฎี
จึ่งตรัสสั่งให้เลิกโยธา	เข้าในพารากรุงศรี
ฝ่ายหมู่พวกพลมนตรี	ก็เลิกทัพตามมีพระบัญชา
ครั้นมาถึงปราการทวารเมือง	ชำเลืองเมลืองแลทั้งซ้ายขวา
แล้วเร่งกะระตะอาชา	ตรงมายังหน้าพระลานชัย
ฝ่ายว่าหญิงชายในธานี	ทั้งเศรษฐีคหบดีน้อยใหญ่
ก้มเกล้ากราบกรานถวายชัย	แซ่ซร้องอึงไปทั้งพารา
ที่กลัวเดชลอบแลลักชม	บ้างยอกรประนมเหนือเกศา
งามดั่งหยาดฟ้าลงมา	บ้างว่ามีเดชาอันเชี่ยวชาญ
จนเสด็จเลี้ยวลับนัยนา	จำนรรจาสรรเสริญฟุ้งซ่าน
พูดทั้งเคหาแลเรือนร้าน	จนเข้าในปราการทวารวัง
เสนากราบเกล้าอัญชุลี	มีจิตภักดีจำนงหวัง
/*687สามิภักดิ์ต่อบาทไม่พลาดพลั้ง	หมั่นระวังการงานทุกเวลา
ฝ่ายเจ้าพนักงานข้างใน	ก็ตระเตรียมการไว้พร้อมหน้า
ท้าวนางเถ้าแก่แลจ่าชา	มาคอยท่ารับเสด็จยังเกยชัย
ครั้นเสด็จขึ้นเกยชัชวาล	บังคมกรกราบกรานอยู่ไสว
รับเสด็จส่งเสด็จพระภูวไนย	จนถึงปราสาทชัยบวร
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์เรืองราญชาญสมร
เสด็จยังปราสาทอลงกรณ์	จึ่งเผยสิงหบัญชรรจนา
แล้วจึ่งกล่าวมธุรสโอวาท	ประภาษเหล่ามนตรีซ้ายขวา
แล้วตรัสสั่งให้เลี้ยงโยธา	พระหยุดยั้งผาสุกในบุรี
ฯ ๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงม้าใช้คอยเหตุสองกรุงศรี
นามว่าประมอตันพระบุรี	กับบุรีปัตหรำพระพารา
ได้ยินฦๅชื่อมิสาประหมังกุหนิง	ว่าปรากฏยศยิ่งหนักหนา
มาเที่ยวราญรุกทุกพารา	ไม่มีใครต้านต่อฤทธาทัน
แต่บรรดากรุงกษัตริย์ทั้งหลาย	ก็กลัวตายตระหนกอกสั่น
บ้างมางอนง้อขอชีวัน	บ้างถวายเขตขัณฑ์แลบุตรี
ลางกษัตริย์ก็อัปราชัย	บัดนี้ยกมาใกล้กรุงศรี
ม้าใช้ตกใจไม่สมประดี	ก็ควบขับพาชีเข้าพารา
มาถึงซึ่งราชธานี	เอาคดีบอกแก่ยาสา
ยื่นหนังสือให้มิได้ช้า	เสนาพาเข้าบังคมคัล
/*688จึ่งทูลว่าปันจุเหร็จชาวไพร	องอาจฤทธิไกรกวดขัน
มาเที่ยวราญรุกบุกบัน	บัดนี้ใกล้เขตขัณฑ์ธานี
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูเจ้ากรุงสองศรี
ได้ฟังเสนาทูลคดี	ว่าไพรีมีเดชเกรียงไกร
องค์ระตูประมอตันเจ้านครา	ให้ประหม่าอกสั่นหวั่นไหว
จึ่งตรัสสั่งแก่สองเสนาใน	ให้เอาสุกรรณมาลัยบรรณาการ
งอนง้อขอออกธานี	ด้วยเกรงอิทธิฤทธีกำลังหาญ
เสนารับรสพจมาน	ไปจัดการตามมีพระบัญชา
ฝ่ายท้าวปัตหรำสุริย์วงศ์	อุ้มองค์หลานรักเสน่หา
เสด็จออกหมู่มุขเสนา	ครั้นแจ้งว่าโจรป่ามีฤทธี
มิได้คร้ามครั่นหวั่นไหว	จึ่งตรัสไปแก่มนตรีทั้งสี่
ว่าอสัญแดหวาของเรานี้	จะเกรงกลัวฤทธีอย่าพึงคิด
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารฟังแจ้งก็แคลงจิต
แต่สงสัยให้ตะลึงคะนึงคิด	จึ่งทูลถามตามจิตปรีดา
ดูกรพระอัยกาฤทธิรงค์	ว่าใครหนอเป็นองค์อสัญหญา
จงได้โปรดเกล้านัดดา	ตรัสบอกความมาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำเรืองศรี
ได้ฟังนัดดาถามคดี	ภูมีขัดสนจนใจ
ครั้นจะบอกความจริงให้ประจักษ์	เห็นหลานรักจะไม่อยู่ในกรุงได้
/*689ก็จะตามองค์พระบิดาไป	จะเอาไว้เป็นศรีพระนคร
คิดแล้วบิดเบือนเชือนชัก	จึ่งจูบกอดหลานรักสายสมร
แล้วว่าพ่ออย่าคิดอาวรณ์	เจ้าเป็นบุตรอุทรของบิดา
ด้วยตัวพ่อสิชราภาพนัก	จึ่งบวงสรวงสุรารักษ์ทุกทิศา
ขอพรให้มีบุตรกุมารา	พอเจ้าเอากำเนิดมาสมคิด
ถ้าแม้นเจ้ามิเชื่อวาจา	จงไปถามมารดาให้แจ้งจิต
ด้วยตัวเจ้าเล่าก็เทพนิมิต	บิดาจึ่งคิดว่าวงศ์เทวัญ
ตรัสแล้วก็หับบัญชรชัย	ภูวไนยอุ้มองค์หลานขวัญ
เสด็จเข้ายังปราสาทสุวรรณ	เกษมสันต์ด้วยราชนัดดา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
บังคมลาอัยกีอัยกา	จึ่งมายังปราสาทพระชนนี
ด้วยพระองค์ทรงปรีชาไว	ให้คลางแคลงแหนงพระทัยโฉมศรี
ครั้นถึงจึ่งตั้งอัญชุลี	กราบเกล้าบทศรีพระมารดร
แล้วพลอดกอดจูบทั้งซ้ายขวา	เสวยถันธาราสโมสร
เห็นชอบช่องจึ่งสนองสุนทรวอน	พระมารดรจงได้เมตตา
อันองค์พระชนกปกเกศเกล้า	เสด็จไปไหนเล่าไม่เห็นหน้า
แต่ลูกรักประสูติจากครรภ์มา	เห็นแต่องค์พระอัยกาอัยกี
กับองค์พระมารดาเจ้า	พระบิดาบังเกิดเกล้าเกศี
เหตุไฉนไม่อยู่ในธานี	ปรานีจงบอกแก่ลูกรัก
ฯ ๑๐ คำ
/*690๏ เมื่อนั้น	จินตะหราวาตีมีศักดิ์
ได้ฟังถ้อยคำลูกรัก	นงลักษณ์นิ่งนึกในวิญญา
ครั้นจะบอกความจริงบัดนี้ไซร้	เห็นไม่อยู่จะไปติดตามหา
จากผัวตัวทนเวทนา	เห็นแค่หน้าลูกน้อยค่อยคลายใจ
คิดแล้วจูบกระหม่อมจอมเกศ	แจ้งเหตุให้คลายสงสัย
ขวัญข้าวเจ้าอย่าแหนงแคลงใจ	พระอัยกานั้นไซร์คือบิดร
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราสายสมร
ได้ฟังถ้อยคำพระมารดร	จึ่งกล่าวสุนทรตอบมา
ลูกนี้ไม่เชื่อคำพระแม่เจ้า	พระอัยกาแก่เฒ่าเป็นหนักหนา
เห็นไม่ควรแก่องค์พระมารดา	ลักขณาไม่สมพระอัยกี
อันพระแม่ควรแต่จะเป็นบุตร	ฤาวิมุติลวงลูกให้หมองศรี
แม้นมิบอกตามจริงบัดนี้	จะกัดทรวงชนนีให้เด็ดดาย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจินตะหราโฉมฉาย
ได้ฟังโอรสกล่าวภิปราย	ดั่งจะขาดใจตายด้วยความรัก
รับขวัญพลางทางทูลเหนือเกล้า	ไฉนเจ้ามาเจรจาแหลมหลัก
เหมือนพระบิตุรงค์ทรงลักษณ์	ตระโบมจูบลูบพักตร์แล้วโศกี
นางคะนึงถึงพระภัสดา	ด้วยที่เสน่หามาหน่ายหนี
ถ้าพระองค์เสด็จอยู่ในธานี	จะทวีความสวาทพระลูกรัก
นิจจาเอ๋ยลูกรักเจ้าเกิดมา	ไม่ควรเป็นกำพร้าน่าอกหัก
พระบิตุรงค์ก็มิได้เห็นพักตร์	ลูกรักไม่รู้จักพระบิดร
/*691แล้วระงับดับโศกที่กำสรด	จึ่งปลอบโอรสสายสมร
ขวัญตาพ่ออย่าอาวรณ์	อันบิดรของเจ้าดั่งเทวัญ
ทรงนามมิสาระปันหยี	ปะตาปาอยู่คีรีกระยาหงัน
เป็นบุพเพนิวาสาพระทรงธรรม์	เคยคู่กันกับองค์พระมารดา
สุรารักษ์ชักนำเข้าบุรี	พระอัยกาอัยกีเสน่หา
จึ่งเสกแม่กับองค์พระบิดา	ให้สมภิรมยาเป็นคู่ครอง
เดิมทีพระแสนพิศวาส	มิได้นิราศคลาดคลากันทั้งสอง
พิสมัยกันอยู่แต่ในเรือนทอง	ไม่เริดร้างห่างห้องแรมไกล
จนแม่นี้มีครรภ์ดวงตา	ค่อยเจริญวัฒนาเติบใหญ่
พระบิดาจึ่งไปประพาสไพร	ก็หายไปไม่กลับมาธานี
ความแม่โศกสุมรุมรึง	ปิ้มประหนึ่งชีวันจะเป็นผี
เช้าค่ำพร่ำแต่โศกี	ไม่เป็นสมประดีสักเพรางาย
จนเจ้าประสูติจากอุทร	ที่ทุกข์ร้อนค่อยทุเลาเบาหาย
จะได้สืบสุริย์วงศ์อันเพริศพราย	เจ้าสายสวาทแม่จงแจ้งใจ
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโอรสได้ฟังสิ้นสงสัย
ด้วยเทเวศอาเพศเข้าดลใจ	ให้มีจิตพิสมัยพระบิดา
แล้วมานะสามารถอาจอง	ตัวกูเป็นวงศ์อสัญหยา
บิตุเรศมิได้เห็นพักตรา	จะเอาหน้าไปไว้ที่แห่งใด
ไพร่เมืองจะล่วงมาติฉิน	ดูหมิ่นยินร้ายพระแม่ได้
จำกูจะลาคลาไคล	ไปเที่ยวติดตามหาบิตุรงค์
แม้พบก็จะพากลับมา	ครอบครองพาราอันสูงส่ง
/*692คิดแล้วพระโอรสยศยง	จึ่งก้มเกล้าทูลองค์พระชนนี
พระแม่เจ้าได้โปรดเกศา	ลูกจะทูลลาเบื้องบทศรี
ไม่หาญอยู่ได้ในบุรี	อายหมู่เสนีประชาชน
เสียแรงเอากำเนิดเกิดมา	ในวงศ์อสัญหยาศุภผล
จะมาเป็นกำพร้าดั่งทรพล	ถ้าใครแจ้งยุบลจะไยไพ
ลูกรักจะขอลาพระชนนี	ออกจากบุรีกรุงใหญ่
ตามหาพระบิดาเรืองชัย	ถ้าพบภูวไนยจะพามา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรได้ฟังโอรสา
ให้แข็งขึงตะลึงไปทั้งกายา	ตกประหม่าไม่มีสมประดี
จึ่งตระโบมโลมกอดลูกแก้ว	ไม่เอ็นดูแม่แล้วฤาโฉมศรี
แล้วบิดาเจ้าจากธานี	แม่พึ่งได้สมประดีเพราะลูกรัก
บัดนี้เจ้าจะจากทรวงมารดา	ให้แม่เวทนาเพียงอกหัก
แต่เจ้ายังเด็กเล็กนัก	ทรามรักแม่เก้าปีปลาย
จะไปต้องแดดฝนทนฟ้า	บุกรุกหนามหนาน่าใจหาย
จงงดก่อนสักสามปีปลาย	สายสุดสวาทจึ่งค่อยจร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราสายสมร
ได้ฟังถ้อยคำพระมารดร	ภูธรกลิ้งเกลือกโศกี
แล้วทูลว่ามิให้ลูกไคลคลา	ลูกจะม้วยชีวาเป็นผี
ไม่ขออยู่ดูหน้าชาวธานี	เขาจะค่อนพาทีไยไพ
จะว่าลูกไม่มีบิดา	จะเอาพักตราไปเสียไหน
/*693ถ้าพระแม่มิให้คลาไคล	ลูกก็ไม่เสวยโภชนา
จะสู้ทรกรรมให้ซ้ำตาย	ไปกว่าจะวายสังขาร์
ว่าพลางทางทรงโศกา	อยู่แทบบาทาพระชนนี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงนางนมสาวศรี
เห็นพระนัดดาโศกี	สมประดีไม่มีกับกายา
จึ่งเลือกเอาเครื่องเล่นทั้งหลาย	มาเรียงถวายทั้งซ้ายขวา
บ้างเข้าปลอบโลมด้วยวาจา	องค์พระกุมาราไม่ไยดี
ยิ่งกลิ้งเกลือกเสือกร่ำครวญคราง	วัดแจงเหล่านางสาวศรี
ไม่เสวยโภชนาสาลี	ไม่เฝ้าพระอัยกีอัยกา
พี่เลี้ยงนางนมก็ลีลาศ	จึ่งขึ้นไปปราสาทอันเลขา
ถึงจึ่งกราบงามสามลา	แล้วทูลสองกษัตราให้แจ้งการ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระอัยกาอัยกีได้ฟังสาร
เร่งร้อนพระทัยดั่งไฟกาลป์	ก็ลนลานมาตำหนักพระบุตรี
ครั้นถึงจึงเห็นพระนัดดา	กลิ้งเกลือกโศกาจนหมองศรี
ไม่เสวยโภชนาสาลี	ชนนีนั่งทรงโศกาลัย
สองพระองค์บระคองเอาหลานรัก	ขึ้นไว้บนตักแล้วร่ำไห้
จึ่งปลอบประโลมแล้วลูบไล้	เจ้าสายสุดใจของอัยกา
จงเสวยโภชนากระยาหาร	โสรจสรงชลธารให้หรรษา
ซึ่งเจ้าจะไปตามพระบิดา	อัยกาไม่ขัดให้เคืองใจ
/*694ถ้าประสบพบองค์พระบิตุเรศ	พามานิเวศกรุงใหญ่
เจ้าอย่าโศกสร้อยละห้อยใจ	จงไปสรงเสวยโภชนา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
ได้ฟังสมเด็จพระอัยกา	ลุกขึ้นวันทาดุษฎี
แล้วกราบพระอัยกีเจ้า	กับมารดาโปรดเกล้าเกศี
มาเสวยโภชนาสาลี	สระสรงชลธีสำราญใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำเป็นใหญ่
เสด็จยังหน้าบัญชรชัย	สั่งให้หามนตรีทั้งสี่มา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	นักการรับสั่งใส่เกศา
ก็วิ่งออกไปยังศาลา	บอกกิจจาแจ้งแก่เสนี
ฝ่ายว่าเอกอัครเสนา	ก็ชวนกันเข้ามาทั้งสี่
ยังหน้าบัญชรชัยรูจี	จึ่งถวายอัญชุลีฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูเจ้านิเวศเขตขัณฑ์
ครั้นเห็นมนตรีมาพร้อมกัน	จึ่งมีบัญชาสั่งไป
จงเตรียมรถรัถหัสดี	ทั้งรี้พลมนตรีน้อยใหญ่
หลานกูจะไปประพาสไพร	ให้พร้อมไว้แต่ในราตรี
ฯ ๔ คำ
/*695๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
จึ่งถวายบังคมคัลอัญชุลี	มาจัดแจงตามมีพระบัญชา
บ้างเตรียมผ้าเตรียมรถเตรียมพล	เสือกสนตีรันกันหนักหนา
ครั้นพร้อมสรรพมาประทับกับเกยลา	คอยเสด็จพระนัดดาจะคลาไคล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราศรีใส
ครั้นพลบคำย่ำแสงอโณทัย	เสด็จไปบรรทมด้วยชนนี
ให้รื่นเริงบันเทิงวิญญา	เพราะสมความปรารถนาพระโฉมศรี
พูดพลอดกอดจูบพระชนนี	แล้วเคลิ้มสมประดีหลับไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำเป็นใหญ่
ครั้นอรุณรุ่งแสงอโณทัย	เสด็จไปยังตำหนักพระธิดา
ทั้งองค์อัคเรศก็จรลี	ไปยังพระบุตรีเสน่หา
จึ่งสั่งให้องค์พระนัดดา	ไคลคลาไปสรงชลธี
ฝ่ายว่านางนมพี่เลี้ยง	เข้าประคองเคียงองค์พระโฉมศรี
ขัดเกล้าโสรจสรงชลธี	แล้วจรลีมายังสามกษัตรา
พระมารดาเอาสุคนธ์มาสรงให้	แล้วกวดเกล้ากันไรโอรสา
ผัดพักตร์ผ่องเพียงจันทรา	ดั่งเทวาเลื่อนลอยในอัมพร
แล้วทรงสนับเพลาภูษา	รจนาเลื่อมลายประภัสสร
สังวาลประดับทับทรวงบวร	ทองกรธำมรงค์อลงการ์
แล้วคาดปั้นเหน่งเพชรเตร็จไตร	แสงปลาบวาบไปในเวหา
เหน็บกริชอันเรืองฤทธา	ทรงมหาชฎาเลิศไกร
ครั้นเสร็จประนมกรอัญชุลี	พระอัยกาอัยกีเป็นใหญ่
/*696ทั้งพระมารดาทรามวัย	มีใจใสสุทธิ์เบิกบาน
สามพระองค์ทอดท้อถอนจิต	ตกตะลึงคะนึงคิดสงสาร
ทั้งพี่เลี้ยงนางนมบริวาร	ก็ซร้องสาธุการอวยชัย
สองพระองค์อวยชัยแก่หลานรัก	พระชนนีมีศักดิ์นั้นร่ำไห้
อุ้มองค์โอรสกอดไว้	มิใคร่จะให้ไคลคลา
ฝ่ายท้าวปัตหรำสุริย์วงศ์	จึ่งปลอบองค์บุตรีเสน่หา
แม่อย่ากันแสงโศกา	อันวงศ์อสัญหยานี้เรืองชัย
จะตกไปถึงในธรณี	อันจะม้วยชีวีอย่าสงสัย
จะมิให้ลูกน้อยคลาไคล	จะทุกข์ตรอมผอมไผ่ไม่สมประดี
ตรัสพลางกุมกรพระหลานขวัญ	จรจรัลมายังเกยมณีศรี
พระมารดากับองค์พระอัยกี	ฝูงสนมนารีก็ตามมา
ครั้นถึงซึ่งเกยบวร	พระกุมารประนมกรเหนือเกศา
กราบบาททั้งสามกษัตรา	ก็ทูลลามาลงรถมณี
อันเหล่าเสนาและทวยหาญ	ก็กราบกรานประณตบทศรี
พระพี่เลี้ยงขึ้นขี่พาชี	ประคองเคียงรถมณีคลาไคล
ตำมะหงงขึ้นหลังอาชา	ไปหน้ารถทองอันผ่องใส
พระกุมารสุขเกษมเปรมใจ	ยิ้มละไมอยู่ในรถทรง
๏ รถสุวรรณ	จำหลักลายกุดั่นเป็นเรือหงส์
สามชั้นบรรเจิดเลิศทรง	กำกงแอกอ่อนงอนปลาย
ชั้นต่ำประดับครุฑยุดนาคิน	ดั่งจะย่างขยับบินเฉิดฉาย
ชั้นถัดสิงห์อัดเรียงราย	แกมกระหนกนกปลายเป็นเครือวัลย์
ชั้นสุดเทพบุตรประนมกร	ระบายเทพกินนรสลับคั่น
เสาพนักจำหลักรูปมังกรพัน	ช่อห้อยร้อยสุวรรณเป็นหลั่นไป
/*697อันโตกตั้งบัลลังก์เรือนรถ	เป็นอินทรีย์คาบคชสารใหญ่
เทียมด้วยสินธพอาชาไนย	ดุมวงกงไหวกึกก้องมา
สารถีนั่งหน้าประนมหัตถ์	เครื่องสูงโบกปัดทั้งซ้ายขวา
กลิ้งกลดบดบังพระสุริยา	ชุมสายระย้าทานตะวัน
มยุรฉัตรพัดโบกจามร	เคียงข้างรถจรผายผัน
กลองโยนตะโพนตีอยู่นี่นัน	แตรสังข์สนั่นภพไตร
ฯ ๔๒ คำ
๏ ครั้นออกมานอกนัคเรศ	พระทรงเดชยอกรบังคมไหว้
ตั้งสัตย์อธิษฐานอยู่ในใจ	ขอให้ไปพบพระบิตุรงค์
เสด็จไปอยู่ในบุรีไหน	ให้รถาตรงไปอย่าได้หลง
เดชะสัจจาข้าซื่อตรง	ขอจงบรมวงศ์เทวัญ
มาปกเกล้าข้าพเจ้าผู้หลานน้อย	ช่วยมานำคลาดคล้อยผายผัน
แล้วย่นมรรคาพนาวัน	ให้ไปพบทรงธรรม์บิดา
ครั้นอธิษฐานเสร็จสำเร็จแล้ว	พระแก้วให้เร่งรถา
รถทรงตรงเข้าอรัญวา	ด้วยเดชะสัจจาอันเลิศไตร
รีบเร่งรถเร็วดั่งลมพัด	เลี้ยวลัดอรัญวาป่าใหญ่
พระกุมารสุขเกษมเปรมใจ	ชมวิหคนกไม้นานา
แล้วชมฝูงสัตว์จตุบาท	สิงหราชลองเชิงบนภูผา
แล้วสั่งให้ไล่หมู่มฤคา	กึกก้องทั้งป่าพนาลี
เสียงพลโห่สนั่นครั่นครึก	ฆ้องกลองก้องกึกพนาศรี
ชมละหานธารท่าคีรี	เปรมปรีดิ์มาในไพรวัน
ฯ ๑๔ คำ
/*698๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเทเวศที่ต้องสาปสรร
ลงมาเป็นอสุรกุมภัณฑ์	อยู่เชิงกระยาหงันบรรพตา
แต่ทนทุกข์ทรมานนานนัก	ต่อเจ็ดวันจึ่งจับสัตว์เป็นภักษา
อันในคำสาปเจ้าโลกา	ว่าต่อวงศ์เทวาฤทธิรอน
มาสังหารชีวิตจึ่งสิ้นทุกข์	จะพ้นสาปคืนสุขดั่งปางก่อน
อสุรีมีความเดือดร้อน	คิดนิวรณ์อยู่ในพนาลัย
ครั้นได้ยินเสียงอึงคะนึงมา	สะเทือนพสุธาป่าใหญ่
เล็งดูก็รู้ประจักษ์ใจ	ว่าจะได้พ้นสาปครั้งนี้
ด้วยกุมารเป็นวงศ์เทเวศ	มาตามหาบิตุเรศเรืองศรี
สมความปรารถนาครานี้	อสุรินทร์ยินดีเบิกบาน
คิดแล้วแปลงเป็นมหิงส์โตรด	ร้ายโรธวิ่งไปในไพรสาณฑ์
ก็แว้งเข้าขวิดไขว่ไล่ทะยาน	รี้พลบริวารบรรดามา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่พลขันธ์กองหน้า
เห็นมหิงส์วิ่งขวิดไขว่มา	บ้างพุ่งศาสตราอันเกรียงไกร
ทั้งทวนหอกง้าวเกาทัณฑ์	ระดมปืนเป็นควันหวั่นไหว
มิได้ต้องกายมหิงส์ไพร	พลไกรตกประหม่าไม่สมประดี
ร้อนตัวกลัวจะม้วยชีวิต	สุดคิดวิ่งเข้าพนาศรี
ทั้งพี่เลี้ยงตำมะหงงเสนี	ก็บุกหนีเข้าป่าพนาลัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราศรีใส
เห็นโยธีหนีเข้าพงไพร	ภูวไนยเหลือบแลแปรมา
/*699จึ่งเห็นกายมหิงส์ร้ายตัวยง	เข้าขวิดไขว่จตุรงค์ทั้งซ้ายขวา
พระจึ่งถอดกริชอันฤทธา	ออกยืนยังหน้ารถชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	อสุรามหิงสาอยู่ป่าใหญ่
เห็นพระกุมารชาญชัย	อาจองทะนงใจเป็นพ้นคิด
แต่ยังยุพเยาว์อยู่เท่านั้น	มิได้หวาดหวั่นพรั่นจิต
ออกเงื้อง่ายืนยันประจันฤทธิ์	จะคอยล้างชีวิตทรพา
ไม่เสียทีเป็นเชื้อประยูรวงศ์	แห่งองค์ประตาระกาหลา
งามทั้งนรลักษณ์พักตรา	งามสง่าอาจหาญชาญชัย
คิดแล้วยักขินีทรพีโตรด	ทำคะนองแล่นโลดเข้าไปใกล้
ตรงหน้ารถาพระภูวไนย	เข้าขวิดไขว่รถชัยพระกุมาร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราใจหาญ
เห็นมหิงส์วิ่งโผนโจนทะยาน	มาใกล้รถพระภูบาลก็ยินดี
จึงโถมแทงง้างเขาทรพา	แกว่งกริชศักดาเรืองศรี
แทงถูกซอกคอทรพี	ก็มอดม้วยชีวีบรรลัย
ล้มลงยังพื้นพสุธา	กายากลับกลายโตใหญ่
เป็นรูปยักษาพิราลัย	ก็พ้นสาปคืนไปเป็นเหวัญ
ครั้นเสร็จเสด็จเข้ายังรถทรง	พระโฉมยงตรัสเรียกพลขันธ์
ให้มาดูอสูรกุมภัณฑ์	ที่เกลือกดินดิ้นยันบรรลัยลาญ
ฯ ๘ คำ
/*700๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงมนตรีทวยหาญ
ครั้นได้ยินสุรเสียงพระกุมาร	ก็ลนลานออกมาทันที
จึ่งแลเห็นยักษ์ร้ายม้วยมรณ์	อยู่กลางดินดอนพนาศรี
ชวนกันชื่นชมยินดี	ประนมกรชุลีพระนัดดา
จึ่งร้องสรรเสริญเจริญชัย	อื้ออึงคะนึงไปทั้งราวป่า
แล้วเรียงเรียบทศโยธา	ชักพิชัยรถาคลาไคล
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	กุมภัณฑ์ที่มอดม้วยตักษัย
พ้นสาปจากป่าพนาลัย	คืนเป็นเทพไทดั่งก่อนมา
คิดถึงคุณของพระกุมาร	ให้พ้นสาปมาสำราญเป็นสุขา
จำจะไปสนองคุณพระผ่านฟ้า	ช่วยนำมรรคาพนาลี
ให้ไปพบพระบิตุเรศ	ยังหมันหยานิเวศกรุงศรี
คิดแล้วเหาะมาทันที	ลงยังปฐพีทันใด
จึ่งอ่านเวทกำบังนัยนา	ใครจะเห็นกายาก็หาไม่
เข้าเคียงข้างรถทรงพระภูวไนย	จึ่งปราศรัยไต่ถามความมา
เมื่อยังยุพเยาว์อยู่เท่านี้	ยกพลโยธีมาเดินป่า
พระจะไปหนใดจงบอกมา	จะช่วยนำมรรคาให้จรจรัล
ตัวข้าคืออสูรใจบาป	ต้องสาปอยู่ในไพรสัณฑ์
ซึ่งพระองค์สังหารชีวัน	คืนสู่กระยาหงันดั่งก่อนมา
เห็นพระองค์ยุพเยาว์มาเดินไพร	ให้มีความอาลัยเป็นหนักหนา
จะช่วยนำให้ไคลคลา	พระองค์แจ้งกิจจามาบัดนี้
ฯ ๑๔ คำ
/*701๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราเรืองศรี
ได้ฟังเทเวศพาที	จึ่งแจ้งคดีมาทันใด
ตัวข้ามาตามพระบิดร	ไม่รู้ว่าไปอยู่นครไหน
ท่านยังแจ้งข่าวสารประการใด	จงเมตตาพาไปให้พบพาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทเวศครั้นได้ฟังสาร
มีความชื่นชมเบิกบาน	จึ่งบอกพระกุมารมาทันที
อันองค์สมเด็จพระบิดา	ได้ผ่านหมันหยากรุงศรี
จะพาไปให้พบพระภูมี	เข้าชักรถมณีไคลคลา
แล้วย่นหนทางพนาวาศ	ขับสัตว์จตุบาทเข้าในป่า
ที่เหล่าร้ายมิให้กรายเข้ามา	พสุธารื่นราบดั่งปราบไว้
หนทางประมาณเดือนเศษ	ถึงหมันหยานิเวศกรุงใหญ่
อานุภาพเทวัญอันเรืองชัย	แต่สามวันไปถึงพระบุรี
ครั้นถึงปลายด่านนครา	เทวาชี้บอกพระโฉมศรี
แล้วอำลาพระกุมารทันที	ก็อันตรธานจากที่หายไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราศรีใส
เห็นเทวัญกลับกลายหายไป	ภูวไนยให้หยุดโยธา
จึ่งตรัสบอกตำมะหงงเสนี	อันเมืองนี้ชื่อว่าหมันหยา
เป็นเมืองสมเด็จพระบิดา	เทวามาบอกให้แจ้งใจ
จำเราจะหยุดอยู่ปลายด่าน	จะให้สารไปทูลแถลงไข
ถ้าพระองค์รับสั่งให้เข้าไป	เราจึ่งจะคลาไคลดั่งจินดา
/*702คิดแล้วจึ่งให้ลิขิตสาร	ใจความว่ากุมารโอรสา
มาแต่เมืองปัตหรำนครา	ระลึกถึงพระบิดาเป็นพ้นนัก
จึ่งทูลลาสามกษัตริย์สุริย์วงศ์	มาติดตามองค์พระทรงศักดิ์
เทเวศแจ้งเหตุที่สำนัก	ช่วยชักนำพาถึงธานี
บัดนี้มาอยู่ยังปลายด่าน	จึ่งให้สารมาทูลบทศรี
ขอพระบิตุรงค์ทรงฤทธี	จงทราบธุลีพระบาทา
เขียนแล้วปิดตราทันใด	สั่งให้ม้าใช้ตัวกล้า
จงเข้าไปบอกแก่เสนา	ให้เร่งแจ้งกิจจาบัดนี้
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับสั่งใส่เกศี
รับเอาสารามาทันที	ขึ้นหลังพาชีควบไป
๏ มาถึง	ซึ่งนิเวศหมันหยากรุงใหญ่
จึ่งลงจากอาชาคลาไคล	เข้าไปยังศาลาฉับพลัน
ส่งสารให้แก่เสนา	พนักงานรักษาอยู่ที่นั่น
แจ้งความตามจริงทุกสิ่งอัน	ท่านไปทูลพระทรงธรรม์อย่าได้ช้า
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังก็หรรษา
รับเอาหนังสือแล้วไคลคลา	เข้ามายังท้องพระโรงชัย
พอพระองค์ผู้ทรงธรณี	เสด็จออกมนตรีน้อยใหญ่
ดะหมังมหาเสนาใน	กราบบังคมไหว้แล้วทูลมา
ว่าบัดนี้พระโอรสยศยง	ยกพลจตุรงค์มาตามหา
อยู่ยังปลายด่านนครา	ให้สารเข้ามายังธานี
/*703ทูลพลางทางถวายสารา	ของพระโอรสาเรืองศรี
ฝ่ายพระองค์ผู้ทรงฤทธี	ก็รับเอาสารศรีมาทันใด
อ่านดูก็รู้แจ้งประจักษ์	ว่าลูกรักผู้ยอดพิสมัย
สรวลพลางทางบอกพระดนัย	น้อยฤาแต่หนีไกลจากมา
จนโอรสติดตามมาได้	ช้านานกระไรเป็นหนักหนา
ฝ่ายองค์วรนุชอนุชา	ก็สนองวาจามาฉับพลัน
เป็นธรรมดาประเวณีแห่งบุรุษ	มิใช่ที่รักสุดเกษมสันต์
ย่อมลืมนับปีเดือนแลคืนวัน	แล้วสำรวลสรวลสันต์ทั้งสององค์
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีฤทธีสูงส่ง
จึ่งเสสั่งโอรสยศยง	องค์ระเด่นสมาหรันทันที
จงเร่งออกไปรับพี่ยา	พากันเข้ามายังกรุงศรี
แล้วสั่งมหาเสนี	ให้จรลีไปด้วยพระลูกรัก
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาสมาหรันมีศักดิ์
รับสั่งพระบิตุรงค์ทรงลักษณ์	มาทูลลาเอกอัครชนนี
เสนารับสั่งแล้วคลาไคล	ไปจัดแจงการไว้ถ้วนถี่
ทั้งรถทรงโยธาแลพาชี	มาคอยพระภูมีอยู่พร้อมกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระเด่นสมาหรัน
กุมกริชนาดกรายจรจรัล	มาทรงรถผายผันยาตรา
อันเหล่าเสนีแลพี่เลี้ยง	เข้าประคองเคียงข้างรถา
/*704ขับรถออกนอกทวารา	มาถึงปลายด่านธานี
จึ่งเห็นรี้พลเดียรดาษ	เกลื่อนกลาดเต็มสุธาพนาศรี
จึ่งให้ขับรถจรลี	เข้าเคียงรถพระพี่ทันใด
ครั้นรถเคียงข้างรถพระเชษฐา	วันทาแล้วทูลแถลงไข
ว่าพระบิตุรงค์ทรงชัย	ให้มารับเข้าไปในธานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราเรืองศรี
เห็นองค์อนุชาอัญชุลี	มีความยินดีเป็นพ้นคิด
เสด็จจากรถทรงพระผ่านฟ้า	มาขึ้นรถขนิษฐายาจิต
จึ่งเข้านั่งแอบแนบชิด	แสนสนิทพิศวาสพระน้องยา
จูบกอดสอดรัดแล้วตรัสถาม	อนุชาทูลความพระเชษฐา
แล้วสั่งให้ขับรถไคลคลา	เข้าในทวาราทันที
๏ มาถึง	ยังหน้าพระลานชัยศรี
สองพระองค์ชื่นชมยินดี	ก็จรลีลงจากรถทรง
กุมกรกันบทจรมา	ขึ้นปราสาทรจนาอันสูงส่ง
ครั้นถึงองค์พระบิตุรงค์	สององค์กราบเกล้าดุษฎี
อภิวันท์ทั้งองค์ปิตุจฉา	วันทาทั้งสามมเหสี
แล้วเย้าหยอกอนุชาชวนพาที	ยินดีด้วยสมมโนใน
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพกรุงใหญ่
เห็นองค์โอรสยศไกร	ให้มีจิตพิสมัยเป็นพ้นนัก
จึ่งตรัสเรียกให้เข้ามาใกล้	ภูวไนยโอบอุ้มขึ้นใส่ตัก
/*705แล้วตระโบมโลมลูบจูบพักทร์	ยังเยาว์นักอุตส่าห์มาติดตาม
เหตุไรพระอัยกาอัยกี	ทั้งองค์ชนนีทั้งสาม
ช่างไม่ว่ากล่าวห้ามปราม	ให้บุกป่าฝ่าหนามลำบากใจ
อนึ่งองค์อัยกีอัยกา	ทั้งมารดาเป็นสุขอยู่ฤๅไฉน
ฤาโรคันอันตรายประการใด	บอกไปให้พ่อแจ้งกิจจา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระเด่นกุสุมาหรา
ได้ฟังสมเด็จพระบิดา	วันทาแล้วทูลสนองไป
อันองค์พระอัยกีอัยกา	อันตรายโรคานั้นหาไม่
แต่องค์พระชนนีนั้นไชร้	ทุกข์ตรอมผอมไผ่เพียงวายชนม์
เพราะพระบิตุเรศจากมา	อายแก่ไพร่ฟ้าทุกแห่งหน
จนลูกไม่หาญจะทานทน	กลัวว่าประชาชนจะไยไพ
เสียทีที่เกิดในสุริย์วงศ์	จะรู้จักพระบิตุรงค์ก็หาไม่
ลูกจึ่งลามาตามพระภูวไนย	พระชนนีห้ามไว้มิให้มา
ลูกไม่ฟังคำพระมารดร	จะม้วยมรณ์ให้ดับสังขาร์
จึ่งองค์พระอัยกีอัยกา	กลัวว่าลูกยาจะบรรลัย
จึ่งให้ลูกรักจรจรัล	พาพวกพลขันธ์จากกรุงใหญ่
พระชนนีโศกาเพียงขาดใจ	พระจะเป็นอย่างไรไม่แจ้งการ
ครั้นออกมานอกนครา	ลูกจึ่งตั้งสัจจาอธิษฐาน
ขอให้ประสบพบบทมาลย์	เทวัญจึ่งบันดาลมรรคา
แล้วนำราชรถบทจร	พามานครหมันหยา
จึ่งได้พบสมเด็จพระบิดา	สมความปรารถนาของลูกรัก
/*706แล้วคลึงเคล้าแอบอิงพิงพาด	อยู่กับเพลาพระบิตุราชทรงศักดิ์
ด้วยน้ำเนื้อสุริย์วงศ์ทรงลักษณ์	ให้มีจิตคิดรักทั้งสององค์
พระโอรสผู้มีปรีชาไว	จึ่งกระซิบทูลไปดั่งประสงค์
พระอัยกีระลึกถึงพระองค์	ให้เชิญพระบิตุรงค์กลับไปธานี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพหมันหยากรุงศรี
ได้ฟังลูกรักพาที	ยิ้มแล้วจึงตอบคดีไป
พ่อคิดว่าจะกลับยังนคร	แต่การร้อนมีเป็นข้อใหญ่
แต่ให้ทหารชาญชัย	ไปเที่ยวรบรุกทุกพารา
ยังไม่รู้ข่าวสารประการใด	ว่าร้ายดีเป็นไฉนโอรสา
จะคอยท่าฟังข่ากสารามา	แจ้งแล้วบิดาจะคลาไคล
จึ่งองค์มิสาระปันหยี	สั่งสองนารีศรีใส
จงคัดสรรเหล่ากำนัลใน	ให้บำรุงเลี้ยงดูกุมาร
สองนางก็ไม่มีโอรสา	จงคิดว่าเป็นบุตรสุดสงสาร
ช่วยอุปถัมภ์บำรุงพยาบาล	นงคราญจงเห็นแก่สามี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนางรับสั่งใส่เกศี
มืความชื่นชมยินดี	ก็จัดแจงตามมีพระบัญชา
ให้มีความแสนพิศวาส	ในโอรสราชเสน่หา
เช้าค่ำบำรุงผดุงผดา	สถาวรเป็นสุขทุกราตรี
ฯ ๔ คำ
/*707๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
กับองค์อนุชาธิบดี	มิสาหยังส่าหรีเรืองชัย
เข้าพักพวกโยธาพลากร	หยุดยั้งยังนครกรุงใหญ่
เหล่าระตูผู้ผ่านภพไตร	ถวายสุวรรณมาลัยเนื่องมา
ด้วยกลัวอานุภาพโฉมยง	ไม่อาจองนอมเกล้าเกศา
แต่เที่ยวรบรุกทุกพารา	ปิ้มจะสิ้นแดนชวาธานี
เพราะจะฟังกิตติศัพท์ข่าวคราว	เรื่องราวกะกังปันหยี
ก็มิได้ประจักษ์แจ้งคดี	พระภูมีระทดท้อพระทัยนัก
จึ่งปรับทุกข์กับทั้งสองศรี	เป็นไฉนอนุชาผู้มีศักดิ์
เราเที่ยวหาพระเชษฐาทรงลักษณ์	ไม่ประจักษ์ข่าวสารประการใด
ชะรอยพระไม่อยู่ในบุรี	สถิตที่ฝั่งนทีหรือไฉน
จำเราจะยกพลสกลไกร	กลับไปบาหลีนครา
จะแต่งนาวาสักห้าร้อย	จะลงท่องล่องลอยเที่ยวหา
กว่าจะสุดฤทธิ์สุดปัญญา	พระอนุชาจะเห็นประการใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
ยิ้มแล้วจึงทูลสนองไป	ซึ่งตรัสมาชอบพระทัยน้องนัก
น้อยหรือแต่เที่ยวตามหา	จนสิ้นแคว้นแดนชวาอาณาจักร
ก็ไม่พบสององค์ทรงลักษณ์	จะแจ้งข่าวเบาหนักก็ไม่มี
อุระร้อนรุ่มดังสุมขอน	ให้นิวรณ์ถึงกะกังปันหยี
ด้วยพระองค์ไม่มีสมประดี	โอ้พระพี่จะเป็นประการใด
/*708จะเที่ยวอยู่ฝั่งน้ำลำธาร	ค่อยสำราญหรือทุกข์เป็นไฉน
ถึงชีวิตน้องจะม้วยไม่อาลัย	จะตามไปกว่าจะพบประสบกัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
ยิ้มเยือนเบือนพักตร์เสียฉับพลัน	แล้วเสด็จจรจรัลออกมา
ยังหน้าสิงหบัญชรชัย	จึ่งสั่งเสนาในทั้งซ้ายขวา
ท่านจงอยู่สุขในพารา	ช่วยกันรักษาธานี
แม้มีอรินทร์ราชศัตรู	จงออกนามเราผู้เรืองศรี
แล้วตรัสสั่งตำมะหงงเสนี	ให้จัดแจงโยธีอย่าทันนาน
เราจะยกออกจากเวียงชัย	แต่อุทัยรุ่งรองส่องแสงฉาน
เร็วรัดจัดแจงเตรียมการ	ให้พร้อมทุกพนักงานบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมคัลอัญชุลี	ออกมาจัดโยธีทันใด
ที่อพยพล่วงหน้าให้มาก่อน	ก็ออกจากนครกรุงใหญ่
แล้วมาจัดรถประเทียบเรียงไว้	ทั้งรถทรงอาชาไนยแลโยธา
ให้พร้อมสรรพตามที่พระบรรหาร	มาเตรียมไว้ยังพระลานฝ่ายหน้า
อันตัวตำมะหงงเสนา	กับพี่เลี้ยงเตรียมกายาจะคลาไคล
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นสุรียงเลี้ยวกลับพระเมรุไกร	เสด็จไปเข้าที่ไสยา
/*709เอนองค์ลงยังปัจถรณ์	ให้อาวรณ์คำนึงถึงพระเชษฐา
โอ้ว่ากะกังของน้องยา	จะสัญจรเที่ยวอยู่พาราใด
ด้วยพรากพลัดกำจัดจากเอองค์	จะมีพลจตุรงค์ก็หาไม่
จะทรกรรมแสนยากลำบากใจ	เหลือบยุงริ้นไรจะราวี
ทั้งไม่มีที่ลาดอาสน์รอง	พระวรกายจะเศร้าหมองศรี
จะอดหยากโภชนาสาลี	พระอินทรีย์จะเศร้าโรยรา
ไหนจะทุกข์ถึงน้องที่จากกัน	สำคัญว่าม้วยสังขาร์
ทำไฉนพระจะแจ้งกิจจา	ว่าองค์ขนิษฐาไม่บรรลัย
ยกพลมาตามพระทรงเดช	ในประเทศกรุงชวาน้อยใหญ่
ต่างองค์ต่างไม่แจ้งประจักษ์ใจ	ทำไฉนจะได้พบพาน
ถึงยังมิได้เห็นพักตร์พระพี่	แต่ได้แจ้งคดีข่าวสาร
จะค่อยวายคลายทุกข์ทรมาน	นี่รำคาญเพราะไม่แจ้งประจักษ์กัน
พระมิได้นิทราหลับสนิท	แต่รำพึงคะนึงคิดใฝ่ฝัน
จนอรุณรุ่งแสงพระสุริยัน	ก็จรจรัลมาสรงคงคา
แล้วทรงสำอางอวลกลิ่น	พระภูมินทร์จึงทรงภูษา
คาดปั้นเหน่งเพชรดวงจินดา	ทรงซ่าโบะสีฟ้าสุวรรณกรอง
แล้วทัดอุบะตันหยง	งามทรงไม่มีใครถึงสอง
ถือเช็ดหน้าทับทิมขลิบทอง	พระนุชน้องก็ทรงต่างกัน
แล้วกุมกริชเทเวศอันศักดา	พระนวยนาดยาตราผายผัน
พระสั่งเหล่าธิดาวิลาวัณย์	ให้จรจรัลมาทรงรถชัย
ฝูงนางรับสั่งแล้วจรลี	มายังรถมณีศรีใส
สองพระองค์ก็เสด็จคลาไคล	มายังท้องพระโรงชัยฉับพลัน
/*710แล้วมาทรงมิ่งม้าอาชาชาญ	สั่งให้เลิกพลหาญแข็งขัน
ออกจากนคเรศเขตคัน	ก็เข้าายังหิมวันต์พนาลี
พระเร่งรีบตัดดงตรงมา	แรมรอนนอนป่าพนาศรี
ได้สามสิบห้าราตรี	ก็ถึงกรุงบาหลีเวียงชัย
จึ่งตรัสสั่งเหล่าทหารพรานป่า	ให้คุมพลไปขนพฤกษาใหญ่
เราจะต่อสำเภาอันพึงใจ	จะเที่ยวไปรบรุกทางวารี
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศี
กับพรานไพรออกไปทันที	เกณฑ์กะระยะที่แบ่งปันกัน
แล้วแจกหมายให้เป็นนายกอง	นายปลัดนายรองคนขยัน
คุมไพร่เหล่าชะเลยได้เจ็ดพัน	พากันเข้าในนาวา
บ้างเอาพวนผูกลากบ้างบากบั่น	บ้างเลื่อยฟันฉุดชักสหัสสา
อุตลุตทั้งในพนาวา	พฤกษาล้มระนาดดาษดิน
ฝ่ายตัวตำมะหงงเสนาใน	เป็นนายใหญ่ต่อเรือทั้งปวงสิ้น
ปรุงปรับบังคับโยธิน	อยู่นอกนครินทร์ไม่เข้ามา
ฝ่ายสองพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	ปกาสิตจัดแจงไว้พร้อมหน้า
มอบให้ตำมะหงงเสนา	แล้วเสด็จไคลคลาเข้าธานี
ครั้นถึงจึ่งกล่าวโอวาท	ประภาษองค์ระตูเจ้ากรุงศรี
แล้วตรัสบอกความไปทันที	ว่ารบได้ธานีเจ็ดพารา
เราจะให้เลื่องชื่อระบือยศ	ปรากฏไปทั่วทิศา
อันทางบกรบได้ทุกพารา	ยังแต่ในคงคาวาริน
เห็นแข็งขึงตะบึงไม่ง้องอน	จำจะแต่งเรือจรตามชลสินธุ์
/*711จะลงเที่ยวรบรุกทุกธานินทร์	ให้ระบิลฦๅนามว่าชายชาญ
ระตูจงเสาะแสวงหา	นายสำเภามีปัญญากล้าหาญ
ทั้งนายท้ายนายใบอันชำนาญ	ต้นหนคนงานอันตัวดี
อีกทั้งที่เคยต่อสำเภา	จงสรรเอากที่ฝีมือมีภาษี
ส่งให้ตำมะหงงเตนี	ยังนอกบุรีอย่าได้ช้า
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมแล้วออกมา	สั่งหมู่เสนาทันใด
จงจัดทั้งต้นหนแลคนงาน	นายใบนายก้านมาจงได้
ส่งให้ตำมะหงงนอกเวียงชัย	ตามพระภูวไนยสั่งมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีอัญชุลีเหนือเกศา
รับสั่งเจ้าระตูนครา	ไปทำตามบัญชาพระภูมี
ฯ ๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงทหารมิสาระปันหยี
ซึ่งพาพลรบรุกทุกบุรี	เหล่าระตูธิบดีไม่ต่อกร
ยอมถวายสุวรรณบรรณาการ	ด้วยสะท้านกลัวเดชสยดสยอน
แต่งบุปผามาถวายพระภูธร	ได้ห้านครเวียงชัย
ฝ่ายองค์มิสาระปันหยี	ก็ไพบูลย์เปรมปรีดิ์แจ่มใส
ฝ่ายทหารห้าวฮึกคะนองใจ	เที่ยวรบรุกไล่ทุกธานี
ฯ ๖ คำ
๏ มาถึง	ยังเมืองตระเสบูรีศรี
เมืองนั้นกว้างใหญ่ยาวรี	โยธีมากมายในพารา
/*712ฝ่ายทหารข้างพระโฉมยง	อาจองเข้มแข้งแรงกล้า
ตั้งอัอมล้อมรอบนครา	แล้วให้สารเข้ามายังกรุงไกร
ม้าเร็วรีบไปทันที	บอกมหาเสนีในกรุงใหญ่
แล้วส่งสาราให้ทันใด	จงทูลเจ้าเวียงชัยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายมหาเสนาในคนขยัน
ก็พาทูตเข้ามาในโรงคัล 	จึงอภิวันท์แล้วทูลมา
ว่าบัดนี้เหล่าทหารของปันหยี	ภูมีฤทธีแกล้วกล้า
มาตั้งมั่นกระชั้นพารา	โยธาว่าให้ไปอัญชุลี
บัดนี้ให้ทูตจำทูลสาร	มาแจ้งการให้ทราบบทศรี
ใจความมีอยู่ในสารนี้	แล้วคลี่สารอ่านถวายทันใสด
ในลักษณราชสารา	พระผู้ผ่านหมันหยากรุงใหญ่
มีอานุภาพอันเรืองชัย	ปราบได้แว่นแคว้นแดนชวา
ทรงนามมีสำระปันหยี	ทุกธานีอัญชุลีเหนือเกศา
แต่เมืองตระเสอหังการ์	มิได้ไปวันทาพระภูวไนย
แม้นลุกะโทษจะโปรดชีวิตไว้	ให้ระตูเร่งไปอัญชุลี
ถ้าว่าจะต่อแย้งแข็งเมือง	ให้ขุ่นเคืองใต้เบื้องบทศรี
ให้ทหารล้อมหักเอาธานี	จะสังหารชีวีอย่าได้ช้า
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูกริ้วโกรธสหัสสา
กระทืบบาทตบมือแล้วตรัสมา	ฉิอ้ายโจรป่าพนาลี
/*713เข้าปล้นวิ่งชิงได้เมืองเขา	มาปั้นหน้าเป็นเจ้ากรุงศรี
ใช้ทหารมาเที่ยวล้อมธานี	มันจะมีฤทธีสักเพียงใด
เคยชนะแต่ระตูผู้ใจขลาด	ทำองอาจฮึกฮักว่าเป็นใหญ่
จะให้กูผู้ชาญฤทธิไกร	ไปอ่อนง้อขอไหว้ถึงธานี
สู้ตายกูไม่ไปวันทา	อ้ายชาติเชื้อชาวป่าพนาศรี
เหล่าทหารที่มาล้อมธานี	กูจะผลาญชีวีให้วายปราณ
ว่าแล้วตรัสสั่งเสนา	ให้จัดแจงโยธาทวยหาญ
กูจะยกออกไปรอนราญ	อ้ายเหล่าทหารบรรดามา
สั่งแล้วก็หับบัญชรชัย	ฝ่ายเสนาในทั้งซ้ายขวา
มาจัดแจงม้ารถแลโยธา	ข้างทูตาขึ้นม้าคลาไคล
ครั้นถึงลงจากพาชีชาญ	มาถึงยังนายทหารใหญ่
จึงบอกความตามระตูตรัสไป	ให้เแจ้งใจทั้งนายโยธี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลนายใหญ่ทั้งสี่
ได้ฟังเกรี้ยวโกรธดังอัคคี	จึ่งวาทีแก่กันทันใด
ถ้าระตูยกพลออกมา	เราจะเข้าเข่นฆ่าให้ตักษัย
จะอาสาพระปิ่นราชัย	ให้ได้ราชการพระภูมี
บ้างว่าข้าจะเข้าต่อประจัญ	ฟาดฟันระตูให้เป็นผี
เหล่าทหารราญเริงเปรมปรีดิ์	แล้วจัดแจงโยธีเตรียมกายา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูตระเสใจกล้า
ครั้นรุ่งรางสว่างนภา	จึ่งไคลคลามาสรงชลธาร
/*714แล้วทรงสุคนธ์ปนปรุง	เฟื่องฟุ้งตระหลบหอมหวาน
สนับเพลาภูษิตพิสดาร	ฉลององค์ประพาสประพาฬตา
เจียระบาดคาดรัดพัสตร์พัน	ปั้นเหน่งกุดั่นมีค่า
สังวาลมุกดาหารแกมบุษรา	เหน็บกริชฤทธาเกรียงไกร
ทรงมหามาลาสำหรับยุทธ	กุมอาวุธพระแสงทวนใหญ่
เสด็จมาขึ้นม้าอาชาไนย	ให้ยกพลไกรจรลี
ครั้นออกมานอกพารา	เห็นทหารชาญกล้าของปันหยี
รี้พลเกลื่อนกลาดปฐพี	มาตั้งมั่นคอยทีจะชิงชัย
ระตูเกรี้ยวโกรธพิโรธจิต	ให้ทหารชาญชิตเข้าลุยไล่
จึ่งจับตัวมาฆ่าให้สาใจ	สับแล่ให้ละเอียดเป็นผงคลี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศี
เข้าไล่บุกรุกโรมโจมตี	ฝ่ายทหารปันหยีก็รับรอง
ด้วยชำนาญชาญรบนั้นเจนใจ	ท่วงทีหนีไล่ก็แคล่วคล่อง
ทหารข้างระตูตายก่ายกอง	โลหิตไหลนองปฐพี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูเจ้ากรุงบุรีศรี
เห็นทหารล้มตายวายชีวี	ก็โกรธาฝ่ารี้พลขึ้นไป
ไกวแกว่งพระแสงทวนทรง	แทงทหารชาญณรงค์น้อยใหญ่
ทหารข้างปันหยีเคยมีชัย	หลบหลีกว่องไวชำนาญชาญ
อาวุธมิได้ต้องกาย	แล้วกลับร้องท้าทายด้วยใจหาญ
ดูกรระตูภูบาล	ตัวท่านชาติเชื้อกษัตรา
/*715สิอวดศักดิ์ยกตนว่าดี	มาต่อฝีมือโยธีไม่สมหน้า
เอาพิมเสนมาแลกเกลือให้ฦๅชา	กษัตราจะมากลิ้งอยู่กลางดิน
จงกลับจิตคิดกลอุบายใหม่	อย่าให้โลกไยไพติฉิน
ตัวเราเหล่าทหารพระภูมินทร์	ได้ต่อกรไพรินก็ยินดี
เห็นไม่ละลดฝีมือให้	ไม่เกรงใจกษัตริย์ผ่านกรุงศรี
กระหยิ่มจิตจะล้างชีวี	เจ้ากรุงธานีจะวายปราณ
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังเหล่าหหาร
เจ็บอกดังต้องหอกสุรกานต์	ให้ทะยานฤทัยโกรธา
กระทืบบาทพลางร้องตวาดไป	เหวยอ้ายข้าโจรไพรชาวป่า
โอหังบังอาจเจรจา	เหน็บแนมแกมว่าไม่เจียมใจ
ถึงจ้าวมึงซึ่งว่าฤทธิรงค์	อย่าทะนงกูจะงดอย่าสงสัย
อันเกิดมาเป็นพระยาคชไกร	มิได้ย่อท้อต่อสงคราม
อันตัวมึงทรลักษณ์อัปรีย์	แต่ว่ามีฤทธีชาญสนาม
กูจะบำรุงสง่าให้ฦๅนาม	จะศึกษาสงครามให้เจนใจ
มึงกลัวตายจงไปเอาจ้าวมึงมา	กูจะล้างชีวาให้ตักษัย
อย่าวาทีเชือนชักให้ช้าไป	กูไซร์ไม่ฟังวาจา
เป็นกรรมของระตูจะม้วยมิด	ให้เคลิ้มจิตมืดมัวโมหา
เร่งรีบกะระตะอาชา	เข้าเข่นฆ่าทหารชาญฉกรรจ์
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	นายพลรับรองดั่งกังหัน
ขับม่าฝ่ารอต่อประจัญ	ด้วยเข้มขันชำนาญการราวี
/*716แล้วชักม้าตระหลบเวียนวก	จึงพุ่งทวนถูกอกเจ้ากรุงศรี
ตกกระเด็นไปจากพาชี	มอดม้วยชีวีพิราลัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	รี้พลอกสั่นหวั่นไหว
เห็นระตูมอดม้วยบรรลัย	ตกใจวิ่งกลับเข้าธานี
บ้างไปบอกพี่น้องญาติกา	บ้างไปบอกเสนาในกรุงศรี
ร้องไห้อื้ออึงทั้งบุรี	มเหสีบุตรีก็ร่ำไร
สามนต์ที่ตามเสด็จมา	ก็เชิญศพเข้ายังพาราใหญ่
อัคเรศแสนเทวศเพียงขาดใจ	องค์ธิดากำนัลในก็โศกี
แล้วเชิญศพไปฝังไว้ที่ควร	กว่าจะถ้วนสามเดือนตามที่
แล้วแต่งการจะถวายอัคคี	ไม่เป็นสมประดีทั้งพารา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารพระภูบาลหมันหยา
มีชัยแก่ระตูเจ้านครา	ชวนกันผาสุกสนุกใจ
จึ่งปรึกษากันมิทันนาน	จะให้สารไปยังกรุงใหญ่
เชิญเสด็จพระอนุชาชาญชัย	ให้มากวาดพลไปในธานี
ครั้นคิดกันแล้วเหล่าทหาร	จึงเขียนสารส่งให้ทันที
จงเร่งไปทูลพระภูมี	ให้ทราบธุลีบาทา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าเร็วรับสารด้วยหรรษา
รืบเร็วมาขึ้นอาชา	ควบขับเข้าป่าพนาลัย
ดั้นดงตรงมาในอารัญ	สิบเจ็ดวันก็บรรลุถึงกรุงใหญ่
/*717ก็เข้าไปในเวียงชัย	มาในหน้าพระลานทันที
จึ่งส่งหนังสือให้เเก่ยาสา	แล้วเรียนแจ้งกิจจาถ้วนถี่
ยาสาได้ฟังวาที	ก็พามาที่พระโรงชัย
พอพระองค์ผู้ทรงนครา	เสด็จออกเสนาผู้ใหญ่
ยาสาจึงทูลความไป	ตามในคดีมีมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีสุกะหรา
ได้แจ้งแห่งคำเสนา	จึ่งถามกิจจาทั้งปวงไป
ถึงการยุทธนาราวี	ซึ่งทหารโยธีไปลุยไล่
ม้าใช้จึงทูลมาทันใด	ที่มีชัยเพราะพระเดชา
ได้ยินออกพระนามก็ขามฤทธิ์	สะดุ้งจิตสยองพองเกศา
แต่ระตูตระเสอหังการ์	ยกพลออกมาราวี
ต่อมือกับทหารชาญชัย	ก็มอดม้วยบรรลัยเป็นผี
ขอพระองค์ผู้ทรงธรณี	จงทราบธุลีบทมาลย์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
จึ่งมีพระราชโองการ	สรรเสริญทหารชาญชัย
แล้วตรัสสั่งองค์พระขนิษฐา	จงพาเอานัดดาพิสมัย
ไปยังเมืองตระเสกรุงไกร	กวาดครัวอพยพในธานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระอนุชารับสั่งใส่เกศี
ฝ่ายองค์โอรสก็ยินดี	รับสั่งวาทีพระบิดา
/*718จึงสั่งดะหมังทันใด	ให้เตรียมพลทั้งพิชัยรถา
แล้วสั่งทั้งม้าทรงอลงการ์	องค์พระปิตุจฉาจะคลาไคล
ฯ ๔  คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจัดพลแลรถชัย	ทั้งม้าทรงเตรียมไว้มิทันนาน
ฝ่ายพระองค์ผู้ทรงธรณี	จรลีเข้าปราสาทอันไพศาล
เหล่ามหาเสนาก็กราบกราน	ต่างไปสถานเคหาตน
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งพระเวหน
องค์พระอนุชาฤทธิรณ	ก็จรดลมาสรงวารี
ทั้งพระโอรสยศไกร	ก็สรงชลาลัยอันใสศรี
สององค์ทรงเครื่องเรืองรูจี	ตามที่ราชตระกูลอันศักดา
ครั้นเสร็จกุมกริชจรจรัล	มาอภิวันท์พระบรมเชษฐา
ฝ่ายองค์พระราชนัดดา	กราบบาททูลลาพระบิดร
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	ดั่งไกรสีห์จากถ้ำสิงขร
มาทรงรถทรงม้ายอัสดร	ให้เลิกพลนิกรจรลี
ครั้นออกมานอกเวียงชัย	ม้าใช้นำทางวิถี
ก็เร่งรัดตัดดงพงพี	จรลีมาในไพรวัน
พระชมหมู่พฤกษาดาดาษ	ชมคณาสกุณชาติแลหฤุหรรษ์
ชมสัตว์จตุบาทต่างพันธุ์	ชมถ้ำเชิงชันบรรพตา
ชนห้วยเหวละหานธารวารี	พระภูมีปรีดิ์เปรมสุขา
แต่แรมร้อนนอนในอรัญวา	ได้สี่สิบห้าราตรี
/*719ก็บรรลุถึงทัพเหล่าทหาร	ปลายด่านตระเสบุรีศรี
พระจึ่งสั่งดะหมังมนตรี	ให้ตั้งที่ประทับพลับพลาชัย
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังบังคมประนมไหว้
รับสั่งพระอนุชาชาญชัย	มาตั้งพวกพลไกรฉับพลัน
จงเร่งปลูกตำหนักพลับพลา	อย่าช้าทำค่ายเขื่อนขัณฑ์
ให้เสร็จในวันนี้พร้อมกัน	ตามพระทรงธรรม์บัญชา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	รี้ผลเร่งรัดกันหนักหนา
บัดใจก็ได้ดั่งวาจา	มาบอกดะหมังเสนาใน
ดะหมังครั้นแจ้งแห่งคดี	จรลีมาทูลแถลงไข
ขอเชิญพระโฉมยงทรงชัย	เสด็จไปยังสุวรรณพลับพลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังดะหมังเสนา	จึงชวนองค์นัดดาคลาไคล
ขึ้นยังพลับพลาทันที	พระชื่นชมยินดีแจ่มใส
จึ่งตรัสสั่งม้าเร็วคนไว	ให้หาเหล่าทหารชาญชัยมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	คนเร็วรับสั่งใส่เกศา
อภิวันท์แล้วคลานออกมา	ไปรับโยธาฉับพลัน
ครั้นถึงจึงบอกนายทหาร	พระภูบาลเสด็จมาจากเขตขัณฑ์
รับสั่งให้หาถ้วนจงพร้อมกัน	ไปเฝ้าพระทรงธรรม์ยังพลับพลา
ฯ ๔ คำ
/*720๏ บัดนั้น	นายพลครั้นแจ้งก็หรรษา
ชวนกันเร่งรีบไคลคลา	มายังพลับพลาพระภูวไนย
ถึงจึ่งก้มเกล้าอัญชุลี	ด้วยใจภักดีแจ่มใส
แล้วทูลพระองค์ทรงชัย	เชิญเสด็จเข้าไปในพารา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
ได้ฟังเหล่าทหารทูลมา	พระจึ่งมีบัญชาตรัสไป
เร้าไม่เข้าไปในนคร	จะผ่อนอพยพไปกรุงใหญ่
จึ่งให้ห้าเสนาในเวียงชัย	ออกมาจะได้ถามการธานี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลรับสั่งใส่เกศี
จึ่งให้ม้าใช้จรลี	ไปบอกเหล่าเสนีในพารา
ว่าพระโฉมยงทรงฤทธิ์	ปกาสิตมีรับสั่งให้หา
ออกไปเฝ้ายังพลับพลา	แต่ในเวลาวันนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับคำถ้วนถี่
ก็รีบเข้าไปในธานี	จึ่งบอกคดีแก่เสนา
ว่าพระอนุชาผ่านเกล้า	มีรับสั่งให้เราเข้ามาหา
บรรดาพวกเสนีในพารา	ไปเฝ้ายังหน้าพลับพลาชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ชวนกันเร่งรีบออกไป	ด้วยกลัวภัยในพระอนุชา
/*721๏ มาถึง	จึ่งพบนายทหารชาญกล้า
นายพลก็พาเข้ามา	ยังหน้าพลับพลาทันที
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	พระอนุชาธิราชเรืองศรี
แล้วก้มหมอบอยู่ดูที	พระภูมีจะตรัสประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
เห็นเหล่าเสนาในเวียงชัย	จึ่งประพฤติปราศรัยด้วยวาที
ดูกรทั้งหลายบรรดามา	อย่าเศร้าสร้อยวิญญาหมองศรี
เราจะเลี้ยงให้เป็นสวัสดี	ตามที่ยศศักดิ์เคยครอง
อันองค์พระบรมเชษฐา	ทรงทศธรรมาไม่มีสอง
ตัวเราก็เป็นนุชน้อง	ก็ครองความสุจริตไม่ผิดธรรม์
อันตัวระตูที่มรณา	เพราะโมโหโกรธาจึงอาสัญ
ทั้งหลายอย่าแหนงแคลงใจกัน	เรานั้นมิได้จองเวรา
บัดนี้รับสั่งเจ้าพิภพ	ให้กวาดอพยพไปหมันหยา
อันตัวเอกอัครเสนา	ให้อยู่รักษาธานี
อันหมู่สนมกรมในของระตู	กับผู้ที่บรรลัยในกรุงศรี
ทั้งสิ่งของเงินทองบรรดามี	เร่งให้ทำบาญชีมาอย่าช้า
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
แล้วประนมก้มเกล้าสามลา	ทูลสนองพระบัญชาไป
ซึ่งทรงพระเมตตามาทั้งนี้	พระคุณไม่มีที่เปรียบได้
จะภักดีต่อบาทพระภูวไนย	ไปกว่าจะม้วยชีวา
/*722แต่จะขอเผาศพระตูก่อน	พระภูธรจงโปรดเกศา
แล้วจึ่งจะทำบาญชีมา	กราบเกล้าวันทาพระภูวไนย
ฝ่ายว่าพระองค์ทรงฤทธิ์	จึงมีปกาสิตอออวยให้
เหล่าพวกเสนีก็ดีใจ	ถวายบังคมไหว้แล้วทูลลา
เร่งรีบเข้าไปในธานี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์พร้อมหน้า
จัดการที่จะเผาเจ้านครา	ก็ตรวจตราแล้วเสร็จในทันที
จึ่งเชิญศพระตูภูธร	ขึ้นวางเหนือเชิงตะกอนมณีศรี
ราชัวัตรฉัตรธงรูจี	ประดับลายตามที่เป็นหลั่นไป
แล้วดาดเพดานห้อยระย้า	พู่พวงมาลาอยู่ไสว
ครั้นเสร็จเหล่าพวกเสนาใน	ก็คอยท่ากว่าจะได้เวลา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องคระเด่นกุสุมาหรา
จึงบังคมก้มเกล้าแล้วทูลมา	องค์พระปิตุจฉาธิบดี
หลานรักจะชมในเวียงชัย	ให้สำราญบานใจเกษมศรี
เวลาเย็นก็จะกลับมาธานี	จงโปรดเกล้าเกศีนัดดา
ทูลแล้วก็เร่งคลาไคล	มาทรงอาชาไนยก็หรรษา
พี่เลี้ยงประคองเคียงข้างอาชา	กิดาหยันตามมาสิบห้าคน
จงเข้าไปในนคเรศ	เดินตามขอบเขตแถวถนน
เห็นเคหาอาณาประชาชน	รายเรียบแถวถนนรวดไป
ชมเหล่าตึกกว้านร้านตลาด	เอี่ยมสะอาดรื่นราบดังปราบใหม่
เรียงรายขายสินค้าน่าพึงใจ	ชมไปตามทางมรรคา
ครั้นมาถึงที่ท้องสนาม	พระโฉมงามชื่นชมหรรษา
/*723เที่ยวชมโรงพระยาคชา	ทั้งโรงรถโรงม้าอัสดร
แล้วมายังหน้าพระลานฉับพลัน	เห็นคนอยู่แน่นนันต์สลับสลอน
แลไปก็เห็นเชิงตะกอน	พระภูธรก็แจ้งในวิญญา
ขะรอยเขาจะเผาศพระตู	กูจะอยู่ดูเล่นให้หนักหนา
ยังไม่เคยเห็นประจักษ์แก่นัยนา	ทีนี้จะเห็นแก่ตาประจักษ์ใจ
คิดแล้วกะระตะพาชี	มาหยุดยังที่พระลานใหญ่
จึ่งว่าแก่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	จะอยู่ดูเปลวไฟเจ้านครา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นักสนมกรมในทั้งซ้ายขวา
ถือธูปเทียนดอกไม้มาลา	ที่จะมาสมาบูชาไฟ
ต่างคนไม่เป็นสมประดี	โศกีครวญคร่ำร่ำไห้
มาคอยตามเสด็จสองทรามวัย	จะมาในยังที่เชิงตะกอน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นางประไหมสุหรีสายสมร
กอดองค์ลูกรักบังอร	สองกรข้อนทรวงเข้าโศกา
โอเจ้าสายสุดสวาทของชนนี	แม่จะไม่ได้อยู่เห็นหน้า
จะขอลาลูกแก้วแววตา	แบหลาตามพระบิตุรงค์
เจ้าจะอยู่ภายหลังระวังกาย	สงวนศักดิ์รักอายอย่ามัวหลง
รักษาจิตอย่าคิดการทะนง	จงเจียมกายเจียมองค์เจ้าจงดี
เจ้าก็ยังยุพเยาว์เบาความนัก	จะเป็นข้าปรปักษ์ต่างกรุงศรี
จงอุตส่าห์จำคำของชนนี	ค่อยอยู่จงดีอย่าโศกา
ฯ ๘ คำ
/*724๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดเสน่หา
ได้ฟังถ้อยคำพระมารดา	กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย	ไฉนเลยมาทิ้งลูกเสียได้
พระบิดาก็สวรรคาลัย	ได้เห็นแต่พักตร์พระชนนี
ตัวลูกก็ยังยุพเยาว์	พระแม่เจ้ามาเอาตัวหนี
จงอยู่ด้วยลูกก่อนสักสามปี	ลูกนี้ไม่มีที่เห็นหน้าใคร
ที่จะเป็นข้าปรปักษ์	ลูกรักจะอยู่กระไรได้
เขาจะพร่ำข่มเหงไม่เกรงใจ	ตีโบยทุบรันไม่เอ็นดู
สำหรับแต่จะช้ำระกำจิต	สุดคิดลูกแล้วไม่ขออยู่
ถ้าพระชนนีมิเอ็นดู	ลูกจะสู้ตายตามไปเมืองฟ้า
ทั้งสามเราก็จะได้ไปพบกัน	จะมีสุขเกษมสันต์ไปวันหน้า
ทูลพลางทางแสนโศกา	พระมารดาปลอบพลางทางร่ำไร
เหล่าพี่เลี้ยงนางนมทั้งนั้น	มีความโศกศัลย์ไม่กลั้นได้
ประไหมสุหรีจึงคลาไคล	ไปชำระสระสรงธารา
ขัดสีอินทรีย์ให้เกลี้ยงเกลา	สยายเกศสระเกล้าเกศา
องค์พระบุตรีก็ตามมา	ทำอย่างมารดาเหมือนกัน
แล้วทรงโขมพัสตร์ขาวผ่อง	ละอออองดังอัปสรสวรรค์
จึงทรงเครื่องกษัตริย์ฉับพลัน	เสร็จแล้วจรจรัลออกมา
สั่งให้เชิญพระแสงกริชพระสามี	ใส่พานมณีมีค่า
กับธูปเทียนดอกไม้มาลา	ไปหน้าวอทรงองค์อรไท
แล้วนางกุมกรพระบุตรี	มาลงรถมณีศรีใส
เกณฑ์แห่ห้อมล้อมเป็นทิวไป	สาวสรรกำนัลในก็ตามมา
/*725ครั้นถึงเกยแก้วสุรกาญจน์	เยาวมาลย์รูดม่านทั้งซ้ายขวา
จึ่งเยื้องย่างยุรยาตรคลาดคลา	ขึ้นยังเกยลาฉับพลัน
นางจึ่งเอาธูปเทียนมาลี	สมาองค์พระสามีที่อาสัญ
ได้ประมาทด้วยกายวาจานั้น	อย่าเป็นเวรติดพันกันสืบไป
แล้วนางจึ่งจบพสุธา	เชิญมาเป็นทิพย์พะยานข้าจงได้
จึ่งตั้งสัจอธิษฐานทันใด	ช้าซื่อต่อภูวไนยจนมรณา
เดชะผลบุญของข้านั้น	ขอจงพบประสบกันไปในวันหน้า
เกิดไหนขออย่าให้ได้คลาดคลา	ได้รองบาทบริจาพระภูมี
ครั้นอธิษฐานเสร็จสำเร็จแล้ว	จึงจับเอากริชแก้วทูลเหนือเกศี
ปลงจิตสำรวมอินทรีย์	เห็นอัคคีรุ่งโรจน์โชติชัชวาล
นางจึงแบหลาโจนลงไป	ในกลางเพลิงแรงแสงฉาน
บัดใจมอดม้วยอันตรธาน	ขึ้นไปสู่วิมานเมืองฟ้า
ฯ ๓๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุหราดรสา
เห็นพระมารดามรณา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
วิ่งมาคว้าเอากริชพระบิตุรงค์	จะพิฆาตแทงองค์พระโฉมศรี
พี่เลี้ยงเข้าชิงนางเทวี	ถ้อยทิ่มิได้วางกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราเฉิดฉัน
เห็นพระบุตรีลาวัณย์	หมายเขม้นมุ่งมั่นในพระทัย
พอได้ยินพี่เลี้ยงทูลมา	ผ่านฟ้าก็ชอบอัชฌาสัย
ลงจากพาชีทันใด	ขึ้นไปบนเกยอันบวร
/*726ชิงกริชจากหัตถ์นางกัลยา	แล้วมีวาจาแก่สายสมร
ตัวพี่ยังไม่ม้วยมรณ์	บังอรจะแบหลาด้วยอันใด
ขอเชิญเจ้าเยาวยอดบุตรี	ไปสู่พลับพลาที่อาศัย
ว่าพลางกุมกรอรไท	พี่เลี้ยงสาวใช้ประคองมา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีมนตรีพร้อมหน้า
ทั้งสาวสรรกำนัลกัลยา	แย้มสรวลแล้วชวนกันพาที
ว่าองค์พระกุมารนี้คมสัน	พอสมควรกันกับโฉมศรี
ดูดู๋ยุพเยาว์อยู่เท่านี้	มิเสียทีเป็นเชื้ออันศักดา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุหราดรสา
ครั้นระเด่นกุสุมาหราอุ้มพามา	ให้ตกประหม่าตะลึงไปไม่พาที
ครั้นถึงที่จะทรงอาชาไนย	ขุกคิดขึ้นได้กันแสงศรี
ดิ้นเสือกเกลือกร้องไม่สมประดี	ก็หยิกตีเอาองค์พระกุมาร
แล้วว่าเขาจะตายด้วยสองกษัตริย์	เจ้าคนนี้มากำจัดทำหักหาญ
เขาจะไปประสบพบพาน	มาจัณฑาลมิให้ไปพบกัน
พี่เลี้ยงทูลห้ามกัลยา	ระเด่นสุมาหราก็สรวลสันต์
แล้วว่าเจ้าอย่าทำโทษทัณฑ์	มาไปชมไพรวันด้วยพี่ชาย
ว่าแล้วให้เคลื่อนม้าทรง	พระจึงโอบอุ้มองค์นางโฉมฉาย
พี่เลี้ยงเข้าช่วยประคองกาย	พระฦๅสายให้นางทรงพาชี
สององค์ทรงม้าเดียวกัน	กะระตะผายผันออกจากที่
จึ่งลดเลี้ยวเที่ยวชมธานี	เทวีค่อยคลายที่ร่ำไร
/*727อันนางนมพี่เลี้ยงแลทาสา	มาตามพระธิดาไม่อยู่ได้
พระชักม้าออกจากเวียงชัย	พาไปชมป่าท่าธาร
จึงชวนชมพฤกษาดาดาษ	รุกขชาติมีกลิ่นหอมหวาน
ที่ถึงกรพระหักกิ่งรอนราน	ยื่นให้เยาวมาลย์แล้วชมทัด
ที่มีผลสุกห่ามทรามกิน	ภูมินทร์หน่วงน้าวให้สาวสวัสดิ์
พระบุตรีค่อยมีโสมนัส	จึงเลือกจัดประจงปลิดสำราญใจ
แล้วชมหมู่คณาปักษิน	บ้างบินบ้างจับอยู่ไสว
บ้างร่อนร้องเรียกสนั่นไพร	พาเพื่อนกันไปรังตน
แล้วชมสัตว์จตุบาทนานา	ที่ในราวป่าพนาสณฑ์
นางประนมกรทูลพระภูวดล	ให้พาไปสรงชลธารา
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
ได้ฟังถ้อยคำนางกัลยา	พระจึงชักอาชาคลาไคล
ตรงมาบรรพตคีรี	ก็ถึงที่ท่าธารน้ำไหล
พระจึงหยุดม้าทรงทันใด	ใต้ต้นโศกใหญ่ริมสาคร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีมีความสโมสร
จึ่งกวักเรียกพี่เลี้ยงบังอร	มารับจากอัสดรฉับพลัน
พี่เลี้ยงก็ชวนกันเข้ามา	รับองค์พระธิดาโฉมสวรรค์
ลงจากพาชีฉับพลัน	ก็ชื่นชมหฤหรรษ์กัลยา
ฯ ๔ คำ
/*728๏ เมื่อนั้น	องค์ระเด่นกุสุมาหรา
จึ่งลงจากมโนมัยมิได้ช้า	มากุมกรพระธิดากุมารี
จรจรัลมายังท้องธาร	โสรจสรงชลธารอันใสศรี
ร่าเริงบันเทิงยินดี	เหล่าพี่เลี้ยงทาสีปรีดา
อาบพลางทางว่ายตามสายน้ำ	บ้างดำบ้างว่ายคว้าหา
บ้างเก็บกรวดแก้วในคงคา	มาถวายพระธิดานารี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราเรืองศรี
กุมกรขนิษฐาจรลี	มาชมปลาวารีชลาลัย
เพียนทองว่ายท่องกระแสชล	กระแหกรายว่ายวนอยู่ขวักไขว่
ปลาม้าปลาหมอรอเล็มไคล	กดแขยงแข่งไล่กันไปมา
ลูกอ่อนว่ายด้อมอยู่ริมเฟือย	นวลจันทร์ลอยเลื้อยแอบผา
หน้าคนเทโพชะโดพา	ว่ายแหวกแถกถากันไป
ครั้นบ่ายชายแสงสุริยง	องค์ระเด่นกุสุมาหราศรีใส
จึงชวนองค์บุตรีทรามวัย	มาจะไปสุวรรณพลับพลา
พรุ่งนี้จะกลับมาสระสรง	โฉมยงจงฟังพี่ว่า
เทวีมิใคร่จะไคลคลา	พี่เลี้ยงเตือนมาเป็นหลายครั้ง
นางจึงเลื่อนองค์จากที่	จรลีขึ้นมายังฟากฝั่ง
ขึ้นสู่โศกใหญ่ใบบัง	ลงนั่งสนทนาสำราญใจ
ระเด่นกุสุมาหรา	จงหยิบเอาภูษามายื่นให้
สององค์ทรงผลัดทันใด	แล้วขึ้นอาชาไนยไคลคลา
ครั้นถึงที่ประทับพลับพลาพลัน	พอสุริยันเลี้ยวลับภูผา
/*729กิดาหยันกลัวสมเด็จพระเจ้าอาว์	จึงห้ามปรามมิให้ใครวาที
จึงให้นางลงจากหลังอัสดร	จึงพาจรมาหลังพลับพลาศรี
ขึ้นยังท้ายตำหนักทันที	จึ่งชี้ให้เทวีเข้าไป
ทั้งพี่เลี้ยงนางนมทาสา	เข้าสู่ห้องไสยาพิสมัย
แล้วพระสั่งตำมะหงงผู้ร่วมใจ	ให้หาของไปให้กุมารี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงของพระโฉมศรี
ลอบสรวลแล้วชวนกันจรลี	เอาคดีมาทูลพระเจ้าอาว์
ว่าองค์พระกุมารชาญชัย	เสด็จไปชิงนางแบหลา
ได้องค์พระบุตรีพามา	ทำเชือนไปป่าพนาลัย
ชมไม้ชมเขาลำเนาธาร	ต่อสุริย์ฉานเลี้ยวลับเหลี่ยมไศล
จึ่งค่อยพานางคลาไคล	มาซ่อนไว้ในสุวรรณพลับพลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์อสัญแดหวา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ตบหัตถ์สรวลร่าแล้วพาที
ฉิฉะเชื้อแล้วไม่เสียพงศ์	ความเหมือนพระบิตุรงค์เรืองศรี
พระสำรวลสรวลสันต์ด้วยยินดี	แล้วภูมีตรัสร้องเรียกมา
ว่าระเด่นกุสุมาหราหนีไปไหน	จึ่งไม่เห็นมาหาข้า
เมื่อจะไปธานีสิมาลา	ครั้นกลับมามิได้มาหากัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุสุมาหราเฉิดฉัน
จึ่งเข้าไปถวายอภิวันทน์	แล้วผินผันขวยเขินสะเทิ้นใจ
/*730พระปิตุจฉาจึ่งถามมาทันที	เขาว่าไปธานีได้ลาภใหญ่
เป็นของตระการสิ่งใด	จึ่งซ่อนไว้มิให้ทัศนา
เหล่าพี่เลี้ยงมนตรีกิดาหยัน	ก็สรวลขึ้นพร้อมกันฉาวฉ่า
พระกุมารกรานก้มพักตรา	ตกประหม่านิ่งไปไม่พาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นสุหราดรสาโฉมศรี
ได้ยินสรวลสำรวลวาที	เทวีก็วิ่งออกมา
พี่เลี้ยงจะยุดไว้ก็ไม่ทัน	จรจรัลออกไปข้างฝ่ายหน้า
จนถึงสมเด็จพระเจ้าอาว์	นางก้มเกล้าวันทาพระภูวไนย
องค์ระเด่นกุสุมาหรา	ครั้นเห็นนางออกมาไม่อยู่ได้
วันทาแล้วก็ลุกคลาไคล	ด้วยอายใจเป็นพ้นพันทวี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
เห็นองค์กุมารกุมารี	ภูมีสำรวลไปมา
ครั้นพระนัดดาไปแล้ว	พระแก้วจึ่งเรียกสุณิสา
ตรัสปลอบให้ชอบอัธยา	ด้วยเมตตาสงสารในทรามวัย
แล้วสั่งตำมะหงงเสนี	จงจัดของให้บุตรีศรีใส
ทั้งเครื่องเล่นเครื่องกินเครื่องใช้	อย่าให้นางได้อนาทร
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงชื่นชมสโมสร
จึ่งก้มเกล้าบังคมประนมกร	รับสั่งพระภูธรแล้วออกมา
/*731จึ่งให้จัดโภชนาอาหาร	ทั้งของหวานเครื่องใช้ตามยศถา
แล้วทำเครื่องเล่นนานา	ถวายองค์ธิดาลาวัณย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีมีความเกษมสันต์
จึ่งวันทาลาองค์พระทรงธรรม์	ผายผันมายังแท่นนิทรา
โฉมยงลืมองค์พระบิตุเรศ	ทั้งชนนีเกิดเกศเกศา
อยู่เป็นผาสุกในพลับพลา	กัลยาร่าเริงบันเทิงใจ
ครั้นเข้าไปชมป่าท่าธาร	กับองค์พระกุมารศรีใส
เวลาเย็นกลับมาพลับพลาชัย	แสนสำราญบานใจทั้งสององค์
แล้วพากันไปเฝ้าพระเจ้าอาว์	ฝ่ายพระปิตุลาก็พิศวง
พิศวาสหลานราชทั้งสององค์	เสวยสรงด้วยองค์พระทรงชัย
ยามนอนองค์พระกุมารา	บรรทมด้วยเจ้าอาว์พิสมัย
ฝ่ายพระบุตรีอยู่ข้างใน	ไสยาสน์ด้วยพี่เลี้ยงสองบังอร
ไม่มีอันตรายภัยพาล	มีแต่ความสำราญสโมสร
พระตามใจมิให้อนาทร	อยู่สุขสถาวรทุกเวลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีมนตรีทั้งซ้ายขวา
ทำบัญชีสิ่งของนานา	ทั้งเสื้อผ้าแพรพรรณบรรดามี
สิ้นทั้งสิบสองพระคลัง	อีกทั้งฝูงกำนัลทาสี
กับพรรคพวกสนมนารี	บัญชีได้พันห้าร้อยปลาย
อีกทั้งทหารแลนายพล	ที่วายชนม์นั้นก็ได้มากหลาย
/*732เป็นสองพันเศษโดยบรรยาย	เอาบัญชีมาถวายพระราชา
๏ มาถึง	ซึ่งทัพขุนพลกองหน้า
จึ่งพากันเข้าไปยังพลับพลา	ก้มเกล้าวันทาพระภูมี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสวัสดิ์รัศมี
จึ่งรับเอาฉบับบาญชี	พระคถี่ออกทรงทอดทัศนา
แล้วพระตรัสสั่งไปทันใด	ให้สองเสนาในอยู่รักษา
เป็นผู้รั้งยกกระบัตรถัดลงมา	อันตำมะหงงยาสาจะเอาไป
จะได้ช่วยคุมครัวอพยพ	ไปส่งถึงพิภพกรุงใหญ่
ยังอีกสามวันจะคลาไคล	จงเร่งจัดแจงไว้ให้พร้อมกัน
แล้วให้ขนพัสดุออกมา	ยังหน้าพลับพลาฉายฉัน
จะได้ให้เหล่าทหารชาญฉกรรจ์	แต่ในวันนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
จึ่งกราบถวายบังคมลา	ชวนกันออกมาทันที
ครั้นถึงจึ่งสั่งทหาร	ให้หาสาแหรกคานตามที่
หาบหามกำปั่นบรรดามี	แล้วให้เอากิริณีสัปคับมา
ถึงสี่สิบหลังดั่งใจปอง	ใส่เงินกับทองของมีค่า
ที่เหลือนั้นก็หามตามมา	แต่บรรดาโยธาขนคนสองพัน
ครั้นจัดแจงเสร็จพลันมิทันนาน	เหล่าทหารเสนาคนขยัน
ก็เร่งรีบมาฉับพลัน	ยังหน้าสุวรรณพลับพลาชัย
/*733จึ่งว่าบรรดาที่หาบหาม	เรียงตามอันดับอยู่ไสว
อันของเหล่าทหารที่บรรลัย	ก็กองไว้ตามลำดับกันมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
จึ่งมีพระราชบัญชา	ให้เขาของโยธาที่ม้วยมรณ์
มาปูนบำเหน็จให้ทหาร	ผู้ชำนาญชาญชัยดั่งไกรสร
บรรดาซึ่งตีได้ในพระนคร	พระภูธรให้ตามลำดับกัน
แพรพรรณเสื้อผ้าเงินทอง	อีกทั้งของใช้ทุกสิ่งสรรพ์
ประทานทั้งภรรยาสารพัน	จงเลือกสรรเอาตามชอบใจ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	โยธาทหารน้อยใหญ่
ได้รับพระราชทานพระภูวไนย	รื่นเริงบันเทิงใจทุกตัวคน
แล้วถวายบังคมพระภูบาล	ขนของพระราชทานอยู่สับสน
เอามาไว้ยังที่อาศัยตน	อลวนอุตลุดเป็นโกลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระอนุชาเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งมีพระราชบัญชา	สั่งพวกข้าทหารชาญชัย
ตัวเรากลับไปยังธานี	เหล่านี้จงเร่งยกทัพใหญ่
ไปเที่ยวตีทุกเวียงชัย	กว่าจะได้ข่าวสองอนุชา
แล้วประทานสิ่งของเหล่านี้	เป็นอันดับตามที่ยศถา
ทั้งตำมะหงงขององค์กุมารา	แต่บรรดาตามมาก็ให้ปัน
แล้วพระจัดแจงแบ่งให้	ทั้งองค์ศรีสะใภ้สาวสรร
ทั้งระเด่นกุสุมาหราวิลาวัณย์	ที่ยังเหลืออยู่นั้นให้เอาไป
/*734มอบให้ยาสากับตำมะหงง	จงจัดแจงไปส่งให้จงได้
ทั้งอพยพแลฝูงกำนัลใน	จงควบคุมไปยังธานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาตำมะหงงทั้งสองศรี
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูมี	แต่เพียงนี้มิให้เคืองบทมาลย์
แล้วกราบถวายบังคมลา	เข้ามาพาราราชฐาน
จึ่งสั่งให้จัดแจงเตรียมการ	บอกกำนัลเยาวมาลย์ทุกนารี
แล้วจัดเสบียงอาหาร	อลหม่านที่จะไปกรุงศรี
ให้ผูกกูบสัปคับกิริณี	จะใส่เหล่านารีกำนัลใน
ครั้นครบคำรบสามราตรี	เสนีเตรียมเสร็จไม่ขาดได้
คอยองค์พระอนุชาชาญชัย	เสด็จไปแล้วจะตามจรลี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวาอันเรืองศรี
จึ่งตรัสสั่งพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ทั้งเตรียมพลพาชีทันใด
กับรถทรงขององค์นัดดา	ทั้งรถสุณิสาศรีใส
พระพี่เลี้ยงรับสั่งพระภูวไนย	มาจัดแจงแต่งไว้ครบครัน
ฝ่ายพระองค์ผู้ทรงฤทธา	ตรัสเรียกนัดดาหลานขวัญ
ให้มาทรงเครื่องพร้อมกัน	ครั้นเสร็จผายผันยาตรา
กุมกริชอันเรืองฤทธิรอน	มาทรงอัสดรตัวกล้า
ฝ่ายองค์พระราชนัดดา	มาทรงรถาทันใด
นางสุหราดรสาก็จรลี	มาทรงรถมณีศรีใส
พี่เลี้ยงทาสีก็ตามไป	พระเร่งรีบคลาไคลเข้าไพรวัน
/*735อันตัวตำมะหงงแลยาสา	ก็พาออกจากเขตขัณฑ์
รีบรัดตามองค์พระทรงธรรม์	กับทหารชวนกันก็ยกไป
สามองค์ทรงทอดทัศนา	ชมป่าท่าธารน้ำไหล
ชมสัตว์จตุบาทคะนองไพร	เปรมใจในพนาลี
แต่แรมรอนนอนในไพรสัณฑ์	สิบเก้าวันบรรลุถึงกรุงศรี
จึ่งเสด็จเข้าไปในธานี	ตรงมายังที่พระลานชัย
ครั้นถึงจึงลงจากพาชี	จรลีมายังท้องพระโรงใหญ่
บังคมองค์พระเชษฐาเรืองชัย	แล้วพระภูวไนยก็ทูลมา
อันโอรสพระพี่ดีจริง	ลอบเข้าไปช่วงชิงนางแบหลา
บุตรระตูเขาจะม้วยด้วยบิดา	เข้าชิงได้แล้วพาคลาไคล
เอานางไปชมป่าท่าธาร	ต่อสุริย์ฉานเลี้ยวลับเหลี่ยมไศล
จึ่งค่อยพามาพลับพลาชัย	ซ่อนไว้มิให้แจ้งคดี
ครั้นน้องรู้เรียกตัวมาไถ่ถาม	ก็อำความสะเทิ้นเมินหน้าหนี
แล้วก้มพักตร์นิ่งไปไม่พาที	ครั้นบุตรีออกมาก็อายใจ
วันทาน้องแล้วก็ลุกหนี	ไม่ทันอยู่รอพักตร์เทวีได้
ความเหมือนพระองค์ทรงชัย	มิเสียทีที่ได้เป็นบุตรา
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิ์เรืองเฟื่องฟ้า
ได้ฟังถ้อยคำพระอนุชา	ก็ตบหัตถ์สรวลร่าขึ้นทันใด
แล้วตรัสเรียกโอรสยศยง	จงเข้ามาบิดาจะถามไถ่
พระกุมารก็คลานเข้าไป	กราบบังคมไหว้แล้วสำรวล
/*736องค์มิสาระปันหยีมีศักดิ์	ตรัสถามลูกรักแล้วเสสรวล
สัพยอกหยอกเย้ายียวน	สามองค์สำรวลไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระนุชนาถนาถา
จึ่งตรัสสั่งไปมิได้ช้า	ให้หาสองเสนามาบัดนี้
ให้ขนพัสดุเงินทอง	เข้ามายังท้องพระโรงศรี
อันอพยพระตูเจ้าธานี	เอามายังที่พระลานชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงยาสาผู้ใหญ่
ได้ฟังเสนีก็ดีใจ	ให้เร่งขนเข้าไปฉับพลัน
ทั้งเงินทองของใช้นานา	แพรพรรณเสื้อผ้าทุกสิ่งสรรพ์
เอาเข้ามายังท้องพระโรงคัล	เรียงรันมากล้นคณนา
แล้วสองเอกอัครเสนี	ให้พากำนัลนารีซ้ายขวา
กับคนใช้ทาสีเข้ามา	ยังหน้าพระลานทันใด
ครั้นสั่งเสร็จมาเฝ้าพระภูมี	ยังที่ท้องพระโรงใหญ่
กราบบังคมพระภูวไนย	เกษมศานต์บานใจทั้งสองรา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงยศปรากฏทุกแหล่งหล้า
ครั้นเห็นทั้งสองเสนา	จึ่งมีบัญชาบระภาษไป
ขอบใจท่านจงรักภักดี	จรลีมาส่งถึงกรุงใหญ่
อย่าเพิ่งกลับไปยังกรุงไกร	จงอยู่ช่วยชิงชัยด้วยกัน
อันเกิดมาเป็นชาติชายชาญ	จงศึกษาในการให้เข้มขัน
/*737ให้ฦๅทุกประเทศเขตคัน	อย่างนั้นจึงจะนับว่าเป็นชาย
บรรดาพลที่มาจากธาณินทร์	จงเอาไว้ให้สิ้นทั้งหลาย
จะจัดทัพให้ประเสริฐเพริศพราย	ให้เกียรติยศขจรขจายฦๅชา
อีกสามวันเราจะยกจรลี	ไปธานีปัตหรำให้หรรษา
ทั้งหลายจงจัดแจงกายา	ทั้งรถทั้งโยธาให้พร้อมกัน
ผู้จะอยู่รักษาธานี	ให้มนตรีรักษาคนขยัน
กับระเด่นสมาหรันนั้น	ทั้งหลายจงยายผันไปกับเรา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาประนมกัมเกล้า
รับพระโองการขึ้นพร้อมเพรา	ด้วยภักดีต่อเจ้าภพไตร
เสนาในตระเสทั้งสองศรี	ประนมกรชุลีแล้วทูลไข
จะอยู่สนองรองบาทพระภูวไนย	มิได้คืนไปยังธานี
เสด็จไหนจะขอตามเสด็จด้วย	จะสู้ม้วยในเบื้องบทศรี
มิได้อาลัยแก่ชีวี	พระภูมีจงทราบบทมาลย์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
มีความชื่นชมเบิกบาน	จึ่งตรัสแก่กุมารทันใด
ให้พาฝูงกำนัลนารี	จรลีเข้าไปยังวังใหญ่
ระเด่นกุสุมาหราเรืองชัย	รับสั่งบังคมไหว้แล้วออกมา
จึ่งกุมกรองค์พระบุตรี	แล้วชวนกำนัลนารีทั้งซ้ายขวา
ให้เข้าไปในวังพระผ่านฟ้า	พระโอรสก็พาคลาไคล
/*738ครั้นถึงจึ่งเข้าไปอัญชุลี	สามองค์ชนนีศรีใส
นางสุหราดรสาทรามวัย	ก็กราบไหว้ทั้งสามพระมารดร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สามนางปรีดาสโมสร
จึ่งจัดแจงที่ฐานรานดร	ให้ธิดาดวงสมรกับกำนัล
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉัน
จึ่งตรัสสั่งยาสามาฉับพลัน	ให้ขนของนั้นเข้าวังใน
สั่งแล้วก็หับบัญชรชัย	พระภูธรเสด็จเข้าปราสาทใหญ่
สุขเกษมเปรมราชฤทัย	ด้วยในโอรสาแลกัลยา
พวกพลมนตรีทั้งนั้น	ก็ผายผันมายังเคหา
มาเร่งรัดตระเตรียมกายา	แต่ยาสาขนของเป็นโกลี
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงทหารที่ไปชิงชัยศรี
ยกพลมาใกล้ธานี	จึ่งตั้งมั้นดูทีอยู่แต่ไกล
ด้วยเมืองมงกลนครา	พร้อมทหารโยธาน้อยใหญ่
เขาก็มีฝีมือเกรียงไกร	จะบุกบั่นเข้าไปก็เต็มคิด
จึ่งตั้งค่ายรายอ้อมล้อมพารา	ค่อยขยับเข้ามาทีละหนิด
จะดูทีเหล่าทหหารชาญชิต	จะมีฤทธิ์ความคิดสักเพียงใด
ถ้าเห็นเหลือกำลังจงบอกมา	ยังพระผู้ผ่านหมันหยากรุงใหญ่
ครั้นจะตั้งประชิดติดเวียงชัย	เกลือกเสียทีโทษภัยจะมีมา
ฯ ๘ คำ
/*739๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งชวนพระน้องไคลคลา	ไปพาราปัตหรำบุรี
ครั้นอรุณรุ่งรองส่องแสง	แจ่มแจ้งจำรัสรัศมี
สองพระองค์เสด็จสรงวารี	สุคนธมาลีกลิ่นขจร
แล้วทรงสนับเพลาภูษา	เครือขดรจนาเชิงไกรสร
เจียระบาดตาดองค์อลงกรณ์	ดั่งอมรเลื่อนลอยในนภา
พระจึ่งทรงฉลององค์อย่างน้อย	ดุมเพชรพรายพร้อยจับเวหา
คาดปั้นเหน่งมรกตรจนา	แล้วเหน็บกริชเทวาอันเรืองชัย
ทรงทัดอุบะประสุคนธ์ปรนปรุง	กลิ่นฟุ้งขจรจะมีไหน
ถือเช็ดหน้าสีแสดอำไพ	พระคลาไคลมายังสามกัลยา
ครั้นถึงจึ่งกล่าวโอวาท	ตรัสประภาษปลอบสามกนิษฐา
ค่อยอยู่จงดีวนิดา	พี่นี้จะขอลาคลาไคล
ไปจัดทัพยังเมืองปัตหรำ	จะยกไปเที่ยวทำศึกใหญ่
เสด็จศึกแล้วจะรับทรามวัย	ไปเสวยสวรรยาธานี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สามนางกราบประณตบทศรี
แต่นางบุษยานารี	อัญชุลีแล้วทูลสนองมา
ซึ่งพระองค์ตรัสประภาษโปรดปราน	ข้าผู้รองบทมาลย์กราบเกศา
ถึงจะมิไปจัดโยธา	พระจะไปผาสุกประการใด
ข้ามิได้แหนหวงล่วงลัด	ให้เคืองขัดอัชฌาสัย
ขอพึ่งบาทบงสุ์พระทรงชัย	ไปกว่าจะม้วยชีวี
/*740ด้วยไร้ทั้งบิตุเรศมารดา	จึ่งตามมาฟังข่าวพระโฉมศรี
ก็แจ้งว่าพระไม่มีราคี	เชิญเสด็จจรลีอย่ามีภัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีได้ฟังนางทูลแถลงไข
จึ่งเยื้อนยิ้มพริ้มพักตร์อยู่ละไม	พระมิได้ตอบคำนางเทวี
จึ่งเสสั่งโอรสยศยง	องค์ระเด่นสมาหรันเรืองศรี
เจ้าจงอยู่ด้วยสามชนนี	รักษาบุรีเวียงชัย
แล้วให้ระเด่นกุสุมาหรา	ลาสามมารดาเป็นใหญ่
แล้วลงไปขึ้นรถชัย	สั่งแล้วพระภูวไนยก็ไคลคลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
จึ่งบังคมก้มเกล้าชุลีลา	องค์ธิดาก็วันทาสามอรไท
ระเด่นกุสุมาหรามีศักดิ์	กอดจูบน้องรักผู้พิสมัย
สามนางมีความอาลัย	ก็อวยชัยให้พรพระกุมาร
ลาแล้วพระโอรสยศยง	จึงพาองค์บุตรียอดสงสาร
มาลงรถสุวรรณอันชัชวาล	พระเบิกบานด้วยสมมโนใน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีฤทธิ์สุริย์ใส
จึ่งชวนองค์อนุชาชาญชัย	เสด็จไปทรงม้าอัสดร
เหล่าพวกเสนาโยธาหาญ	ก็ก้มเกล้ากราบกรานอยู่สลอน
พระตรัสสั่งให้เลิกพลากร	ออกจากนครธานี
/*741ให้เร่งรถเร่งม้าเร่งพล	มาตามถนนมรรคาพนาศรี
ตัดทางตามหว่างพนาลี	ข้ามคีรีห้อยละหานดานดง
พระชมพรรณมิ่งไม้ใบบัง	เขียวชอุ่มพุ่มสะพรั่งสูงส่ง
บ้างแย้มบานเกสรขจรดง	ภูมรีลงคลึงเคล้าเสาวคนธ์
คณาฝูงปักษินบินกระหยับ	ลงจับหมายไม้ที่มีผล
เสพผลาพลางร้องก้องอรญ	บ้างจับเหงาเจ่าจนแล้วบินไป
บ้างตัวเดียวเปลี่ยวพลัดกำดัดคู่	เหมือนอกกูจากที่พิสมัย
แต่ฟังข่าวแก้วตายาใจ	เป็นหลายปีมิได้ข่าวน้อง
โอ้มิสาประหมังกุหนิงของเรียมเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้พบประสบสอง
ในอกพี่ตรมระบุพุพอง	ด้วยไม่แจ้งว่าน้องอยู่แห่งใด
ตรึกพลางทางเร่งอัสดร	พอทินกรเลี้ยวลับเหลี่ยมไศล
พระสั่งให้ยกพลสกลไกร	ตั้งประทับแรมในพนาวัน
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยง	ก็เร่งยกจตุรงค์ผายผัน
แต่แรมร้อนนอนป่าสิบห้าวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์ธานี
พระจึ่งให้ม้าเร็วไคลคลา	เยากิจจาไปแจ้งในกรุงศรี
ม้าใช้รับสั่งแล้วจรลี	ถึงจึ่งบอกคดีแก่เสนา
ว่าบัดนี้พระผู้เฉิดโฉมยง	คือองค์ปันหยีสุกะหรา
กับโอรสเสด็จกลับมา	อยู่นอกพาราเวียงชัย
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาครั้นแจ้งแถลงไข
มีความชื่นชมภิรมย์ใจ	ก็เข้าไปทูลไทเจ้าธานี
/*742ครั้นถังซึ่งท้องพระโรงคัล	ยกกรอกิวันท์เหนือเกศี
แล้วจึ่งทูลความไปทันที	ว่าบัดนี้พระนัดดาเรืองชัย
กับองค์มิสาระปันหยี	เสด็จมาถึงบุรีด่านใหญ่
ให้ม้าเร็วมาบอกยังเวียงชัย	พระภูวไนยจงทราบบทมาลย์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำได้ฟังสาร
มีพระทัยใสสุทธิเบิกบาน	ดั่งได้ผ่านสมบัติในฟากฟ้า
จึ่งตรัสสั่งมนตรีทันใด	จงนำพลสกลไกรกับรถา
ออกไปรับสองกษัตริย์เข้ามา	ยังในพาราบัดนี้
ดะหนังรับสั่งแล้วจัดแจง	ตามตำแหน่งคอยรับพระโฉมศรี
ระตูหับบัญชรรูจี	จรลีเข้ายังปราสาทชัย
จึงบอกองค์อัครชายา	กับองค์พระธิดาศรีใส
ว่ามิสาระปันหยีฤทธิไกร	กับนัดดาเรืองชัยกลับมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีบุตรีก็หรรษา
พักตร์ผ่องดั่งดวงจันทรา	พระธิดาวันทาแล้วคลาไคล
มายังปรางค์รัตน์ชัชวาล	กวาดจัดสะอ้านแสงใส
แล้วสระสรงทรงเครื่องอันอำไพ	เกล้ามวยสอดใส่พวงมาลี
อันความทุกข์ร้อนเร่าบรรเทาหาย	โฉมฉายปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ดั่งหนึ่งองค์ท้าวสุชัมบดี	เอาวารีทิพย์รสมาโซมใจ
ด้วยสมคิดที่จิตเจตนา	ได้พบพระภัสดาพิสมัย
ทั้งองค์โอรสยศไกร	อรไทร่าเริงเบิกบาน
/*743ครั้นเสด็จย่างเยื้องบทจร	มายังหน้าบัญชรไพศาล
คอยท่าภัสดาพระภูบาล	นงคราญอยู่แต่ปรางค์ใน
ฯ ๏๐ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังเสนาผู้ใหญ่
ครั้นไปถึงปลายด่านเวียงชัย	เห็นทัพพระภูวไนยดาษดา
ครั้นถึงจึ่งลงจากพาชี	เข้าไปอัญชุลีเหนือเกศา
แล้วทูลว่าระตูตรัสใช้มา	ให้เชิญเสด็จผ่านฟ้าเข้าธานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังดะหมังพาที	พระภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ
จึงชวนพระอนุชาทรงยศ	กับราชโอรสพิสมัย
สามองค์เสด็จทรงอาชาไนย	ก็คลาไคลเข้ามายังธานี
อันองค์สุหราดรสา	ก็ทรงรถตามมายังกรุงศรี
พวกพลห้อมล้อมจรลี	ก็เข้าไปในบุรีเวียงชัย
มาถึงประตูธาชฐาน	เสด็จตรงไปยังหน้าพระลานใหญ่
จึ่งลงจากอาชาคลาไคล	ขึ้นไปปราสาทเจ้าธานี
องค์พระดนัยโอรสา	ทั้งธิดาตามเสด็จพระโฉมศรี
ครั้นถึงท้าวปัตหรำธิบดี	พระภูมีเสด็จขึ้นยังที่ควร
น้อมกายมิได้วันทา	จึงประสานหัตถาแล้วแย้มสรวล
ฝ่ายระตูปัตหรำก็สำรวล	ชวนกันรื่นเริงบันเทิงใจ
อันองค์พระราชนัดดา	กับสุณิสาประนมบังคมไหว้
พระอัยกาอัยกีทั้งสองไท	ด้วยใจใสสุทธิ์เบิกบาน
ฯ ๑๔ คำ
/*744๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำใจหาญ
กอดจูบนัดดายุพาพาล	แล้วมีพจมานถามมา
แก่องค์ปันหยีลาวัณย์	ซึ่งเป็นเขยขวัญเสน่หา
อันบ่าวน้อยที่นั่งหลังถัดมา	เชื้อวงศ์พงศาฤาผู้ใด
กับองค์ธิดากุมารี	บุตรีฤาได้มาแต่ไฉน
ซึ่งเจ้าไปจากเวียงชัย	มีสุขฤาทุกข์ภัยนะลูกอา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังระตูถามมา	พระราชาสนองตอบวาที
ซึ่งข้าไปจากเวียงชัย	เพราะห่วงด้วยสามดนัยเรืองศรี
ยังค้างอยู่ที่บนคีรี	ไม่แจ้งว่าร้ายดีประการใด
ข้าจึ่งไปกรุงนคเรศ	ฟังเหตุอนุชาว่าเป็นไฉน
ทั้งสองน้องรักนั้นหายไป	ได้พบแต่ดนัยธิบดี
ข้าจึ่งให้ทหารเที่ยวติตตาม	จนได้ทำสงครามทุกกรุงศรี
แต่รบได้มาหลายธานี	ยังไม่แจ้งคดีของอนุชา
อันองค์บุตรีโฉมตรู	บุตรระตูตระเสที่สังขาร์
นางจะม้วยด้วยชนกมารดา	ระเด่นกุสุมาหราไปชิงไว้
ได้แล้วพาขี่อัสดร	บทจรไปชมป่าเนินไศล
ต่อสายัณน์จึงพามาพลับพลาชัย	ห้ามมิให้ใครพูดจำนรรจา
กลัวว่ากิตติศัพท์จะอื้ออึง	จะรู้ถึงพระปิตุจฉา
ครั้นถามไถ่ก็มิได้จำนรรจา	ก้มหน้าขวยเขินไม่พาที
ฯ ๑๔ คำ
/*745๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ได้ฟังปันหยี
แย้มสรวลสำรวลยินดี	จึ่งหยอกเย้าพระศรีราชนัดดา
แล้วเสด็จมาสั่งสามนต์	ให้เลี้ยงพลที่มาจากหมันหยา
แล้วจัดที่อาศัยให้โยธา	ให้เขาอยู่ผาสุกเปรมปรีดิ์
จงเร่งแต่งประเสบันอากง	ให้องค์นุชน้องของปันหยี
จัดทั้งโภชนาแลสาลี	เครื่องอานตามที่ให้ครบครัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
มาจัดแจงตำเหน่งที่เคยนั้น	เร่งรัดตรวจกันทันใด
ครั้นเสร็จก็กลับเข้ามา	วันทาแล้วทูลแถลงไข
ว่าจัดแจงแต่งที่พระดนัย	ทั้งพลไกรเสร็จแล้วพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำเรืองศรี
ได้ฟังมหาเสนี	ก็จรลีกลับเข้าปราสาทชัย
จึ่งว่าแก่อนุชาหลานขวัญ	ให้จรจรัลไปที่อาศัย
เจ้าเหนื่อยพักตร์หนักหนามาแต่ไกล	จงไปสรงชลาลัยให้สำราญ
แล้วตรัสสั่งนัดตาทันที	ให้พาเอาบุตรียอดสงสาร
ไปหาองค์มารดายุพาพาล	ยังปรางค์รัตน์ชัชวาลให้คลายใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีผู้มีอัชฌาสัย
พยักให้น้องรักคลาไคล	ภูวไนยจึ่งอำลามา
/*746จูงกรโอรสยศยง	เสด็จตรงมาปราสาทจินตะหรา
พระบุตรีก็ตามเสด็จมา	ถึงปรางค์รจนาทันใด
เสด็จนั่งลงยังบัลลังก์อาสน์	ฝ่ายพระโอรสราชบังคมไหว้
แก่องค์พระชนนีใน	ศรีสะใภ้กราบเกล้าประนมกร
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจินตะหราสายสมร
จึ่งถวายบังคมพระภูธร	แล้วตระกองกรกอดพระลูกรัก
นางรับขวัญจูบกระหม่อมจอมเกศ	อัคเรศโอบอุ้มขึ้นใส่ตัก
ความแม่ทุกข์ถึงคะนึงนัก	บุญแล้วได้เห็นพักตร์เจ้ากลับมา
อันองค์สมเด็จพระบิดร	ท่านสถาวรเป็นสุขา
อันตัวเจ้ายังเยาว์ยุพา	จะทรมาแสนช้ำระกำใจ
ด้วยพลัดพรากจากอกชนนี	ไม่รู้ที่จะเหลียวไปข้างไหน
อันพระบิตุรงค์ทรงชัย	ท่านพร้อมไอศวรรยาบริบูรณ์
ประกอบด้วยเอกองค์นงลักษณ์	บำรุงรักมิให้เศร้าเสื่อมศูนย์
ทั้งสมบัติพัสถานมากมูล	จึ่งพูนสุขลืมหลงสมประดี
อนิจจาพระไม่มีความอาลัย	มาซัดขว้างร้างไว้ให้หมองศรี
อันเป็นหญิงยากจริงเพราะสิ่งนี้	สำหรับที่จะรับแต่อัประมาณ
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
ได้ฟังถ้อยคำนางนงคราญ	พระภูบาลยิ้มพลางทางตอบไป
/*747๏ นงลักษณ์	อย่าคุมเคียดนักหาควรไม่
เพราะมีธุระจึ่งจรไป	ด้วยอาลัยในสามอนุชา
อันตัวพี่สิมาอยู่บุรีเจ้า	ข้างฝ่ายเขาไม่แจ้งความจะตามหา
ครั้นจะบอกแก่นางกัลยา	ที่ไหนแก้วตาจะให้ไป
ใช่พี่จะจากเพราะสตรี	อันข้อนี้อย่างอนค่อนสงสัย
ถึงสมบัติพัสถานสักปานใด	ไม่อาลัยเท่าสามน้องรัก
ด้วยร่วมสุชร่วมทุกข์ร่วมชีวา	มิเคยนิราศคลาดคลาห่างหัก
เพราะมาอยู่ด้วยองค์นงลักษณ์	ทั้งสองน้องรักจึงหายไป
พี่คุมพลไปเที่ยวค้นหา	ทั่วทุกพาราน้อยใหญ่
ยังมิได้ข่าวสารสองดนัย	แต่รบไปได้หลายธานี
ครั้นคอยท่าจะฟังข่าวน้อง	ก็กลัวว่านวลละอองจะหมองศรี
จึ่งเร่งรีบกลับมาหาเทวี	ถึงเพียงนี้แล้วยังไม่เห็นใจ
เจ้าอย่าปรารมภ์ถึงลูกยา	ใช่จะเปลี่ยวเอกานั้นหาไม่
เขาก็มีคู่ครองต้องใจ	พามาบังคมไหว้พระชนนี
ตรัสพลางทางเรียกสุณิสา	ให้เข้ามาใกล้องค์นางโฉมศรี
จงฝากตัวแม่ผัวให้จงดี	แล้วภูมีสำรวลไปมา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางจินตะหรา
ได้ฟังซึ่งพระบัญชา	กัลยาเยื้อนยิ้มพริ้มพราย
นางมิได้ตอบถ้อยวาที	จึงปราศรัยบุตรีโฉมฉาย
แล้วลูบไล้ไปทั่ววรกาย	เจ้าจงอยู่ให้สบายอย่าอาวรณ์
/*748แล้วนางสั่งให้จัดตำหนักให้	ทั้งเครื่องทรงเครื่องใช้บรรจถรณ์
ทั้งเครื่องเล่นเช่นอยู่ยังนคร	ให้นางอยู่ถาวรเปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางสาวสรรรับสั่งใส่เกศี
มาจัดแจงถวายพระบุตรี	กุมารีผาสุกเบิกบาน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมในสงสาร
สถิตในห้องทองชัชกาล	กับเยาวมาลย์เอกอัครเทวี
เชยชมสนิทพิศวาส	ด้วยนิราศรสร้างห่างศรี
ได้มาพบสบสมก็ยินดี	เทวีรื่นเริงบันเทิงใจ
นางเฝ้าเคล้าคลึงฉะอ้อนวอน	แอบแนบภูธรไม่ห่างได้
นงลักษณ์มิให้ขัดเคืองพระทัย	ภูวไนยสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงทหารชาญชัยพระโฉมศรี
ซึ่งไปล้อมมงกลบุรี	ตั้งมั่นดูทีชาวเวียงชัย
เห็นยังสงัดเงียบอยู่	จึ่งค่อยด้อมล้อมจู่เข้าไปได้
จึ่งตั้งค่ายเขื่อนขัณฑ์ให้มั่นไว้	โอบอ้อมเวียงชัยธานี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านเห็นทัพก็ขวัญหนี
เร่งรีบมาขึ้นพาชี	ควบขับเร็วรี่มาทันใด
ครั้นถึงซึ่งค่ายเหล่าทหาร	จึ่งร้องถามว่าท่านมาแต่ไหน
มานี่มีธุระสิ่งใด	ใครเป็นนายใหญ่จงบอกมา
ฯ ๔ คำ
/*749๏ บัดนั้น	ขุนพลนายกองทัพหน้า
ได้ฟังม้าใช้ร้องถามมา	จึ่งบอกกิจจามาทันที
เราเป็นข้าทหารพระโฉมยง	ทรงพระนามว่ามิสาระปันหยี
ทุกประเทศเกรงเดชพระภูมี	ถวายสุวรรณมาลีบรรณาการ
แต่เมืองมงกลบุรา	ตั้งสง่าอาจองทะนงหาญ
ไม่งอนง้อต่อเบื้องบทมาลย์	ยอมถวายบรรณาการสุมาลัย
บัดนี้ทรงพระพิโรธนัก	ให้เรามาล้อมหักลุยไล่
สังหารเสียให้สิ้นทั้งเวียงชัย	ถ้าลุกะโทษแล้วให้ไว้ชีวี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ได้แจ้งถ้วนถี่
ก็เร่งรีบเข้าไปในบุรี	ครั้นถึงจึ่งแจ้งคดีแก่เสนา
ว่าบัดนี้ปัจจามิตรมาติดเมือง	รี้พลนองเนืองมาหนักหนา
ตั้งค่ายรายรอบนครา	ว่าเป็นทหารชาญฉกรรจ์
ของมิสาระปันหยีโฉมยง	ซึ่งชาญณรงค์เดชทุกเขตขัณฑ์
โกรธว่าเจ้าเราไม่อภิวันท์	ถวายคันธบุปผามาลี
ทุกกรุงกษัตริย์นานา	ย่อมมาประณตบทศรี
จึ่งใช้ทหารชาญฤทธี	ยกมาล้อมธานีเวียงชัย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งเร่งรีบลีลาคลาไคล	เข้าไปยังท้องพระโรงคัล
ครั้นถึงจึ่งทูลมูลเหตุ	แต่เจ้านคเรศเขตขัณฑ์
ว่าบัดนี้ไพรีมาติดพัน	ล้อมรอบขอบขัณฑ์เวียงชัย
/*750เป็นทหารปันหยีมีศักดิ์	เที่ยวโหมหักกรุงกษัตริย์น้อยใหญ่
บัดนี้โกรธพระองค์ทรงภพไตร	ว่าไม่ไปถวายบรรณาการ
บรรดาระตูทุกบูรี	ยอมน้อมเกล้าชุลีสมัครสมาน
เราขึงแข็งจึ่งแต่งโยธาชาญ	ยกมารุกรานถึงธานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวเจ้ากรุงบุรีศรี
ได้ฟังมหาเสนี	พระภูมีกริ้วโกรธพิโรธใจ
เหม่อ้ายทะโมนโจรป่า	มันจะมีฤทธาสักเพียงไหน
ตัวกูก็กษัตริย์อันเรืองชัย	ได้เชือกฤทธิไกรเทวัญ
อย่าว่าแต่อ้ายชาติเชื้อชาวดง	ถึงเอกองค์กษัตริย์วงศ์กระยาหงัน
ถ้าหาญมารานรุกบุกบัน	จะโรมรันรวบจับเอาตัวมา
จะพิฆาตฟาดฟันให้ม้วยมิด	ให้สิ้นฤทธิ์เสื่อมเดชอสัญหยา
ฉิอ้ายโจรไพรอหังการ์	อาจมาย่ำยีถึงเมืองกู
มันจะมีฤทธิ์สักเพียงใด	จะให้ทหารชาญชัยไปต่อสู้
เมื่อจ้าวมันยกมาพันตู	ตัวกูจึ่งจะออกไปต่อกร
ตรัสพลางทางสั่งสามนต์	ให้จัดพลที่ชำนาญชาญสมร
กับทหารที่มีฝีมือกร	ยกออกไปฟันฟอนราวี
จงจัดแจงแต่งไปสักเจ็ดทัพ	ให้ตั้งรับอ้ายชาวพนาศรี
จะลองดูฝีมือแลท่วงที	มันจะมีความคิดสักเพียงใด
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	เอกอัครเสนาผู้ใหญ่
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูวไนย	แล้วพากันออกไปจัดแจงโยธา
ฯ ๒ คำ
/*751๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหรา
ผู้ราชโอรสเจ้านครา	เป็นอุปราชฝ่ายหน้าชำนาญการ
ทูลขออาสายกพลไกร	ออกไปตั้งมั่นกันด่าน
อย่าให้อรินทร์ราชรุกราน	ล่วงด่านถึงชานธานี
ทูลแล้วก็เสด็จออกมา	สั่งให้หาเสนาทั้งสี่
หาทั้งเสนาเอกโทตรี	ให้เข้ามายังที่พระลานชัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นักการรับสั่งบังคมไหว้
มาบอกทั้งธานีใน	อีกทหารชาญชัยตามบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	สามนต์ขุนพลแกล้วกล้า
ชวนกันเร่งรีบเข้ามา	เฝ้าพระโอรสาทันที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราเรืองศรี
จึ่งกำชับทั้งสี่เสนี	ครั้งนี้จะได้เห็นฝีมือกัน
แล้วมีพจนาปกาสิต	แก่ทหารชาญฤทธิ์แข็งขัน
อันโจรป่าเขาก็ศักดาครัน	ฦๅทุกเขตขัณฑ์เวียงชัย
อย่าดูหมิ่นยินร้ายทายความเบา	ชาวเราเขม้นมุ่งให้จงได้
ถ้าใครถอยหลังมาจะบรรลัย	ใครตั้งหน้าฝ่าไปจะรางวัล
แล้วให้เลือกทหารกองนอก	สามหอกเจ็ดหอกตัวขยัน
กุมสรรพาวุธเป็นเหล่ากัน	สักห้าพันเราจะยกออกไป
แล้วให้ผูกคชสารชำนาญชน	ที่ตกมันเคยประจญศึกใหญ่
/*752มาประทับไว้กับเกยชัย	สั่งแล้วภูวไนยก็ไคลคลา
มาวังบวรสถานมงคลราช	ประเสบันอุปราชฝ่ายหน้า
เสนีทั้งสี่ก็ออกมา	จัดทหารโยธาฉับพลัน
เกณฑ์ให้ทหารเอกเป็นนายกอง	ทหารโทเป็นรองปลัดขยัน
ทหารตรีเป็นยกระบัตรถัดกัน	ขุนพลคุมพลขันธ์สามพันตรา
อันปลัดยกกระบัตรถัดกันไป	ให้คุมไพร่สามพันตามยศถา
จัดเสร็จเจ็ดทัพตามบัญชา	ครบสรรพศาสตราพร้อมกัน
แล้วพลพระโอรสยสยง	เลือกสรรจตุรงค์แข็งขัน
เหล่าหนึ่งถือปืนยืนยัน	หมู่หนึ่งกั้นหยั่นกระชั้นชิด
เหล่าหนึ่งถือง้าวแกว่งกวัด	ไล่สะพัดบุกบันฟันติด
หมู่หนึ่งดาบดั้งตั้งประชิด	เหล่าหนึ่งกุมกริชเข้าโจมแทง
ล้วนคงกะพันขันอาสา	นายหมวดขี่ม้าถือทวนแกว่ง
อาบว่านฝังเครื่องเรืองฤทธิแรง	ฮึกกำแหงอาสาทุกคนไป
มาคอยรับเสด็จพระภูบาล	พร้อมอยู่สนามหน้าพระลานใหญ่
กรมช้างผูกพระยาคชไกร	ประทับไว้ยังเกยอันบวร
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราชาญสมร
เสด็จสรงทรงสำอางกลิ่นกำจร	จึ่งสอดใส่เชิงงอนอันรจนา
แล้วจึ่งโจงประจงพระภูษิต	งามวิจิตรลวดลายเลขา
เจียระบาดแวววาบปลาบตา	คาดปั้นแหน่งบุษราจินดาดี
แล้วสอดใส่ฉลององค์ทรงประพาส	แล้วล้วนนพมาศสลับสี
ทรงเครื่องยุทธนาราวี	ภูมีเหน็บกริชฤทธิไกร
/*753จึ่งทรงมหามาลายอดเพชร	เรือนเก็จรุ่งวาบปลาบแสงใส
ทัดพวงบุหงาแล้วคลาไคล	ไปยังเกยชัยอันบวร
พร้อมหมู่โยธาทวยหาญ	นั่งสะพรั่งกราบกรานสลับสลอน
เสด็จขึ้นเหนือคอกุญชร	ทรงพระแสงของอนหยัดยัน
จึ่งสั่งให้เคลื่อนพลไกร	ออกจากเวียงชัยเขตขัณฑ์
กระชากเหนี่ยวเกี่ยวพระยาคชกัน	ให้ผายผันตรงทางจรลี
๏ ช้างศึก	ลำพองคะนองฮึกดังราชสีห์
หางหูชูชันคอยที	เงยหงายส่ายที่จะลงงา
งวงฉวยเท้าฉาดว่องไว	ตาแดงดั่งประกายพฤกษ์ในเวหา
ครางมันกระหึ่มก้องท้องสุธา	มีกำลังมหึมาชำนาญชน
อันสายชนักถักด้วยไหมเบญจพรรณ	รัดประคดสอดคั่นเป็นสายสน
ประดับดาวสุวรรณชั้นบน	ปกกระพองอำพนทองพราย
สองงาสวมทองทั้งคู่	สองหูห้อยพู่เฉิดฉาย
ประดับด้วยเครื่องสูงกรรชิงราย	อภิรุมชุมสายทานตะวัน
กลิ้งกลดบดบังพระสุริยา	กลองโยนกลองชวาครื้นครั่น
แตรสังข์ฆ้องปี่นี่นัน	เสียงพลโห่สนั่นภพไตร
ครั้นออกมานอกนคเรศ	พระทรงเดชแลมาเห็นทัพใหญ่
ตั้งค่ายรายริ้วเป็นทิวไป	พลไกรมากมายดาษดา
จึ่งสั่งนายกองทั้งเจ็ดทัพ	ให้ตั้งรับตามแถวแนวป่า
อย่าให้ใกล้นิเวศเข้ามา	อ้ายโจรป่ามันจะทำจลาจล
จงตั้งมั่นระวังค่ายให้จงดี	คอยดูท่วงทีเหตุผล
ถ้าได้ศุภฤกษ์มงคล	จึ่งยกออกประจนประจัญบาน
/*754เราจะตั้งทัพใหญ่ไว้แต่นี่	ดูทีระวังข้างปากด่าน
ถ้าข้าศึกออกมารบราน	เราจะยกทวยหาญขนาบฟัน
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนพลทั้งเจ็ดคนขยัน
รับสั่งแล้วก็มาพร้อมกัน	ตั้งค่ายเขื่อนขัณฑ์ตามบัญชา
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพดังใจปอง	จึ่งตั้งช่องกองซุ่มข้างชายป่า
ถ้าศัตรูลอบจู่ออกมา	จะสังหารผลาญชีวาให้บรรลัย
แล้วสั่งนายหมวดให้ตรวจตระเวน	เกณฑ์ระวังนั่งยามให้จงได้
แล้วจัดพลเตรียมคนให้พร้อมไว้	จะออกตามพิชัยเวลา
นายหมวดตรวจสารวัตรผู้จัดแจง	ตามตำแหน่งทุกกองอาสา
ก็ไปทำตามคำที่สั่งมา	ตรวจตราเตรียมกายไว้ทุกคน
บ้างกะเกณฑ์ตระเวนระวังค่าย	บ้างแจกจ่ายกระยาอยู่สับสน
บ้างคอยดอดสอดฟังยุบล	ทักถามผู้คนซึ่งไปมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารปันหยีสุกะหรา
เห็นรี้พลสกลไกรในพารา	มาตั้งค่ายชายป่าพนาลี
จึ่งปรึกษาแก่กันทันใด	มาเราจะออกไปชิงชัยศรี
ฟังดูกำลังท่วงที	อันศึกนี้ใหญ่หลวงมหึมา
จำจะรบรอต่อตั้งมั่นไว้	แล้วจะให้ศุภสารไปหมันหยา
เชิญสองพระองค์เสด็จมา	เห็นว่าท่วงทีจะมีชัย
ครั้นเราจะจู่โจมโหมหัก	ก็เห็นหนักเหลือกำลังไม่เอาได้
จะเปลืองพลย่อยยับระยำไป	พระภูวไนยจะติโทษพิโรธเรา
/*755ถ้าจะรบรอต่อกร	เห็นเราจะหย่อนกว่าข้างเขา
ฤาจะก้ำกึ่งกันก็ทำเนา	จะได้เอาราวความนั้นบอกไป
ครั้นคิดกันแล้วมิทันนาน	นายพหลทหารน้อยใหญ่
เตรียมกายเตรียมม้าอาชาไนย	เตรียมไพร่ครบสรรพอาวุธ
นายพลสวมเกราะใส่มาลา	นายรองใส่เสื้อเสนากุฎ
โพกประเจียดใส่เครื่องสำหรับยุทธ	เหน็บกริชฤทธิรุตม์แล้วจรลี
มาขึ้นม้าถือทวนทุกตัวคน	ก็ยกพลทุกค่ายออกจากที่
แล้วให้โห่เอาชัยสามที	มายืนพลยังสนามที่ยุทธนา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นมังกันติกาหรา
เห็นทหารปันหยียกออกมา	พระตรวจตราเตรียมโยธาทันใด
ถ้าสองฝ่ายออกรบรอต่อประจัญ	จึงจะขับพลขันธ์เข้าลุยไล่
พระแต่งองค์ปลอมพลไกร	มิให้สงสัยในกิริยา
เหน็บกริชถือทวนแล้วจรลี	มาทรงพาชีตัวกล้า
เข้ายืนยันปนเหล่าโยธา	คอยท่ากว่าจะได้ท่วงที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารมงกลบุรีศรี
เห็นทหารปันจุเหร็จยกโยธี	มายืนยันยังที่สนามยุทธ์
ครั้นได้ฤกษ์ก็ยกออกมา	ให้โยธาโห่รับอึงอุด
เพียงหนึ่งปฐพีจะโทรมทรุด	ก็มายังสนามยุทธ์ทันใด
ครั้นถึงจึ่งหยุดม้าอยู่เรียงรัน	ประดังหน้าดากันตามน้อยใหญ่
ขุนพลมงกลจึ่งร้องไป	เหวยทหารชาวไพรพนาลี
/*756มึงนี้อาจองทะนงศักดิ์	อัปลักษณ์ชั่วช้าบัดสี
เคยปล้นได้แต่เวียงชัยอัปรีย์	อันเมืองนี้ใหญ่มหึมา
เห็นจะไม่สมจิตดั่งคิดไว้	ลูกเมียจะเป็นหม้ายกระมังหนา
อันตัวเราเหล่าทหารผู้ศักดา	ออกมาจะฆ่าเอ็งให้บรรลัย
อย่าว่าแต่ตัวมึงเป็นโยธิ	ถึงปันหยีจ้าวเอ็งจะตักษัย
มึงอย่าฮึกฮักหนักไป	คงจะม้วยบรรลัยเพราะมือกู
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารปันหยีไม่มีคู่
ได้ฟังดังต้องพิษงู	ร้องขู่ตอบความคำรามไป
แล้วชี้หน้าว่าเฮ้ยไอ้มงกล	มายกตนอวดเดชเป็นไฉน
ยังมิทันได้ทีมีชัย	มึงเจรจากระไรให้เกินพักตร์
เอ็งก็อ้างอวดว่าตัวเอ็งดี	กูก็ว่ากูมีสิทธิศักดิ์
มาจะสู้กันสักสองพัก	ตัวต่อตัวให้ประจักษ์ฝีมือกัน
ถ้ากูแพ้สุดแต่จะบรรลัย	ถ้ามึงตายกูจะได้เมียขวัญ
มาเชยชมสมสนิทติดพัน	มึงอย่าเย้ยหยันจำนรรจา
ทำศึกสิจะมาเกรงใจ	กูมิใช่ข้าไทไม่เกรงหน้า
ซึ่งจ้าวมึงเอกกษัตริย์มหึมา	กูเป็นทหารชาวป่าก็แจ้งใจ
แต่ยังไม่เห็นฤทธิ์ฝีมือกัน	จะเอาศักดิ์มาข่มเหงนั้นหากลัวไม่
เอ็งเร่งสรรกันมาชิงชัย	จะดูฤทธิไกรกันบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่วยทหารมงกลบุรีศรี
ฟังทหารปันจุเหร็จกล่าววาที	โกรธดังอัคคีไหม้ไพรวัน
/*757กระทืบเท้าขับม้าเข้าฝ่าไล่	แล้วร้องท้าทายไปด้วยโมหัน
กวัดแกว่งอาวุธอยู่เป็นควัน	ได้โหมโรมรันประจัญตี
ทหารข้างปันหยีก็รับรอง	โห่ร้องสนั่นอึงมี่
พลม้าต่อม้าเข้าราวี	ถ้อยทีไม่ละลดกัน
กรายกรรำสรรพศาสตรา	แล้วชักม้าหันเหียนเวียนผัน
ทิ่มแทงหลบหลีกป้องกัน	ผงคลีเป็นควันตระหลบไป
พลเท้าต่อเท้าเข้าต่อกร	ทิ่มแทงฟันฟอนอยู่ขวักไขว่
ทหารช้างมงกลแตกย่นไป	บรรลัยไม่เป็นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราเรืองศรี
เห็นพลย่นย่อเสียที	จึ่งขับม้าฝ่ารี่ขึ้นไป
ลอบแทงพวกพลชาวป่า	มรณาย่อยยับไม่นับได้
พระหมายมั่นสำคัญในพระทัย	จะลอบแทงทหารใหญ่ผู้ศักดา
ก็ควบขับมโนมัยไล่รุกราน	ด้วยว่องไวชำนาญหาญกล้า
แทงถูกทหารเอกตกอาชา	กลิ้งกลางพสุธาไม่สมประดี
แต่งยังมิได้วอดวาย	ไส้พุงเรียงรายอยู่กับที่
แล้วชักม้าตระหลบหันมาทันที	แอบบังอินทรีย์ปลอมพล
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	นายทหารผู้ชำนาญชาญพหล
ตกกลิ้งอยู่กลางภูวดล	อดทนสาหัสด้วยโกรธา
จึ่งยัดไส้เข้าไปเสียทันใด	เอาผ้าพันพุงไว้ให้แน่นหนา
/*758ถอดกริชไล่ประชิดติดตามมา	ด้วยกำลังบ้าเลือดเดือดใจ
มาทันคว้าทหารเข้าทันที	โจนขึ้นจิกเกศีลงมาได้
ทิ่มแทงมอดม้วยบรรลัย	แล้วลุยไล่ล้างเหล่าโยธา
บ้างเจ็บช้ำจำตายอยู่เกลื่อนกลาด	ด้วยอำนาจกำแหงแข็งกล้า
จนสุดสิ้นกำลังอาตมา	ล้มลงยังพสุธาก็ขาดใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราศรีใส
เห็นทหารสองฝ่ายม้วยบรรลัย	ก็ตริตรึกนึกในไปมา
ชิชะอ้ายโจรใจฉกรรจ์	แต่บ่าวมันยังสามารถหนักหนา
ตัวจะตายยังไว้มือให้ฦๅชา	ครั้นจะออกยุทธนาจะเสียพล
จำจะสงบอยู่ดูที	เมื่อจ้าวมันตรูกรีพลพหล
ยกมาจึ่งจะออกต่อประจญ	ถ้าขัดสนจะถ่ายเทด้วยความคิด
จะทิ้งเชือกมนตราเทวัญ	ไปมัดมันมาสังหารให้ดับจิต
ให้สาใจโจรไพรปัจจามิตร	คิดแล้วปกาสิตสั่งมา
แก่เหล่าพวกพหลพลโยธี	ทหารเอกโทตรีพร้อมหน้า
ให้รอถอยคอยทีกิริยา	ถ้ามันบุกบั่นมาจึ่งต่อกร
อย่าเพิ่งหักโหมโจมประจญ	ให้ปันหยียกพลมาก่อน
จึ่งค่อยประจัญบานราญรอน	จงผันผ่อนระวังค่ายให้มั่นไว้
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารโยธาน้อยใหญ่
ได้ฟังรับสั่งพระภูวไนย	ก็รบรอล่อไว้ดูที
ฯ ๒ คำ
/*759๏ บัดนั้น	ฝ่ายทหารมิสาระปันหยี
เห็นทหารมงกลบุรี	รอถอยคอยทีไม่รุกราน
ก็แจ้งใจในที่กลศึก	ครั้นจะห้าวฮึกด้วยโวหาร
ถ้าพลาดพลั้งก็จะซ้ำเสียการ	จะวายปราณมอดม้วยพิราลัย
จำจะรอดูกำลังชาวเมืองก่อน	จะให้อักษรไปแจ้งแถลงไข
ให้ทราบบาทบงสุ์พระทรงชัย	เชิญเสด็จยกพลไกรมา
คิดแล้วโบกธงสำคัญ	ให้ถอยมาอย่าประจัญกำลังกล้า
บรรดาพวกทหารโยธา	ครั้นเห็นธงสัญญานายพล
ไม่โจมจ้องฝ่าฟันกระชั้นไล่	แต่รบรอล่อไว้ฟังเหตุผล
ครั้นเห็นชาวเมืองมงกล	ไม่ประจญทำถอยคอยที
จึ่งร้องสำทับด้วยวาจา	ดูราทหารชาวกรุงศรี
ทั้งสองเราประลองราวี	ถ้อยทีไม่แพ้ชนะกัน
แต่ฝ่ายเราเสียเชิงก็ด้วยซื่อ	เพราะถือธรรมยุทธ์จึ่งอาสัญ
มิรู้ทันทัพโจรลอบแทงกัน	ถึงกระนั้นก็ม้วยทั้งสองรา
ช่างไม่อายเป็นชายชาวเมือง	ยังมิทันฝืดเคืองมาลอบฆ่า
ทำได้แต่เมื่อเคลิ้มกายา	เออนี่ใครจะนับว่าเอ็งดี
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ทหารชาวเมืองมงกลบุรีศรี
ได้ฟังคั่งแค้นดั่งอัคคี	จึ่งตอบวาทีไปทันใด
เหวยอ้ายประดาษชาติมะระหงู	มึงแพ้รู้แก้หน้าเจรจาได้
อันกลศึกจารีตทั้งแดนไตร	หมายใจแต่จะเอาชนะกัน
/*760ยักย้ายถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	มิให้เปลืองไพร่พลกลับเย้ยหยัน
มึงเคยแต่ปล้นวิ่งชิงกัน	อ้ายโจรนอกขอบขัณฑเสมา
มึงจะว่าไปไยให้ยืดยาว	ถึงจ้าวมึงกูก็ไม่เกรงหน้า
จะประจัญมือให้ฦๅเดชา	ให้บรากฏฤทธากันบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทหารพระฤทธิรงค์องค์ปันหยี
ได้ฟังหหารมงกลพาที	ดั่งเอาเพลิงมาจุดจี้ที่ดวงใจ
ตบมือสำรวลแล้วตอบมา	ช่างด้านหน้าเจรจาแก้ไข
มึงเย่อหยิ่งอวดอ้างชิงชัย	สัญญาไว้ว่าจะประจัญกันแต่ตัว
ครั้นเอาจริงก็ขยาดไม่อาจฝ่า	ทำอวดอิทธิฤทธาเป็นน่าหัว
แล้วว่าเราไม่รู้เท่าตัว	เอ็งคิดศึกชิงชั่วอัปรีย์
เราจะลอบทำบ้างก็เกินได้	แต่อายใจให้คิดบัดสี
ถึงกูเป็นโจรป่าพนาลี	เข้าหักทั้งนี้ด้วยเดชา
มิได้ลอบปล้นวิ่งชิงฉก	ทำกลโกหกเหมือนเอ็งว่า
อันกลศึกของเอ็งที่ตรึกตรา	กูเห็นเหมือนมายาอิสตรี
ซึ่งเอ็งจะต่อฤทธิ์กับจ้าวเรา	จงพาเผ่ามาให้สิ้นทั้งกรุงศรี
เราจะไปเชิญเสด็จพระภูมี	มาสังหารชีวีให้วายปราณ
ว่าแล้วก็ชักม้าเวียนวง	โบกธงสัญญาทวยหาญ
กลับมายังค่ายมิทันนาน	โยธาโห่สะท้านสะเทื้อนไป
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราศรีใส
เห็นทหารปันหยีถอยทัพไป	ภูวไนยจึ่งสั่งโยธา
/*761อย่าให้รุกโรมกระโจมฟัน	ระวังค่ายให้มั่นไว้ดีกว่า
เราจะดูท่วงทีกิริยา	อ้ายโจรป่ามันจะทำประการใด
สั่งแล้วก็กลับพาชี	มายังพลับพลาที่อาศัย
โยธาก็กลับทัพชัย	เข้าค่ายมั่นไว้ดูท่วงที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ทหารพระโฉมยงองค์ปันหยี
จึงปรึกษากันในคดี	แล้วร่างสารศรีทันใด
ครั้นเสร็จส่งให้นายกัณฐัศว์	อันสันทัดอรัญวาป่าใหญ่
ท่านรีบไปหมันหยากรุงไกร	เชิญเสด็จพระภูวไนยยกมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นายกัณฑ์ฐัศว์รับสารด้วยหรรษา
พลางคำนับรับคำแล้วอำลา	ก็เผ่นขึ้นหลังม้าแล้วคลาไคล
ดั้นดัดลัดป่าพนาลี	สิบห้าราตรีถึงกรุงใหญ่
ม้าใช้ก็รีบเข้าไป	แจ้งว่าพระปิ่นภูวไนยนครา
เสด็จกลับไปเมืองปัตหรำ	พระตรัสสั่งซ้ำไว้กับยาสา
ขุนกัณฐัศว์ผู้มีปรีชา	ก็ขึ้นมาเร่งรีบตามไป
บุกชัฏลัดป่าท่าธาร	ถึงด่านปัตหรำกรุงใหญ่
จึ่งบอกแก่ชาวด่านทันใด	เราจะขอเข้าไปในธานี
ตัวเราม้าใช้ถือสารมา	จะกราบทูลกิจจาพระโฉมศรี
ด้วยกลศึกติดพันนั้นมากมี	ทหารเอกตัวดีก็วายปราณ
ฯ ๑๐ คำ
/*762๏ บัดนั้น	นายด่านครั้นได้ฟังสาร
ก็พาเข้ามามิทันนาน	ถึงสถานที่อยู่พระอนุชา
จึ่งบอกกิดาหยันทันใด	ให้กราบทูลภูวไนยขนิษฐา
กิดาหยันก็คลานเข้ามา	วันทาแล้วทูลพันปี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ได้ฟังกิดาหยันทูลคดี	พระจึ่งมีบัญชาสั่งไป
ให้หาม้าเร็วถือสาร	กับชาวด่านเข้ามาจงได้
กิดาหยันก็คลานออกไป	ก็พาตัวทั้งสองไคลคลา
ฯ ๔ คำ
๏ มาถึง	จึ่งก้มเกล้าบังคมสามท่า
ม้าใช้จึ่งถวายสารา	แล้วทูลแจ้งกิจจาทุกประการ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยารับเอาสาร
คลี่ดูก็รู้เหตุการณ์	จึ่งสั่งให้นัดดาชาญชัย
เจ้าเร่งไปทูลพระบิดา	การร้อนจะอยู่ช้านั้นไม่ได้
ขอเชิญเสด็จยกพลไกร	ไปช่วยชิงชัยให้ทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราเรืองศรี
รับสารรับสั่งทันที	ถวายอัญชุลีแล้วไคลคลา
ฯ ๒ คำ
/*763๏ มาถึง	ยังปราสาทพระชนนีเสน่หา
เข้าเฝ้าสมเด็จพระบิดา	ทูลถวายสาราทันใด
แล้วทูลตามคำพระปิตุลา	ซึ่งจะงดอยู่ช้านั้นไม่ได้
ขอเชิญพระบิตุรงค์ทรงชัย	ยกพลสกลไกรไปบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ปราบทิศทั้งสี่
ได้ฟังโอรสทูลคดี	ภูมีจึ่งรับเอาสารา
อ่านดูรู้แจ้งประจักษ์ใจ	ภูวไนยกุมกรโอรสา
กรายกรยุรยาตรคลาดคลา	เสด็จมาปราสาทเจ้าธานี
ครั้นถึงจึ่งเสด็จเข้าไป	นั่งในที่ควรพระโฉมศรี
ประสานหัตถ์มิได้อัญชุลี	แจ้งถวายสารศรีที่มีมา
จึ่งทูลยุบลในกลศึก	ว่าไพรีห้าวฮึกหนักหนา
จะไว้ใจแต่ทหารโยธา	เห็นเหลือปัญญาจะต่อกร
อันเมืองมงกลนี้กรุงใหญ่	ทั้งพลไกรก็ชำนาญชาญสมร
จะทูลลายกพลนิกร	ไปช่วยราญรอนให้ทันที
แม้ช้าเห็นจะอัปราเขา	ด้วยฝ่ายเรากำลังน้อยจะถอยหนี
จะได้ความอัปยศทั้งธาตรี	ด้วยสองศรีอนุชาที่หายไป
ยังมิได้เรื่องราวข่าวสารก่อน	ว่าเข้าอยู่นครบุรีไหน
จะทูลลาไปหาสองดนัย	พบแล้วจะได้พามาธานี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปัตหรำเรืองศรี
ทั้งองค์อัครราชเทวี	ได้ยินสารปันหยีอำลา
/*764เร่งรันทดสลดพระทัยนัก	ด้วยความรักอักอ่วนเป็นหนักหนา
ครั้นจะห้ามกลัวจะขัดอัธยา	จึ่งกล่าววาจาประโลมไป
ดูกรเจ้าดวงนัยเนตร	จะจำจากนิเวศกรุงใหญ่
จะทนยากลำบากในพงไพร	ด้วยเหลือบยุงริ้นไรจะราวี
จะต้องฝนทนแดดลมทาน	ทรมานวรกายจะหมองศรี
จงให้แต่ทหารกับเสนี	คุมพลโยธีสักแสนปลาย
ไปบรรจบรบรันประจัญกร	เห็นจะผ่อนเอาชัยได้ดั่งหมาย
ด้วยทหารของเราก็เลิศชาย	ทำศึกยักย้ายได้หลายกล
ยังไม่ควรจะถึงองค์เจ้า	จงจัดแจงเหล่าเสนีพลพหล
พอได้ข่าวอนุชาทั้งสองคน	พ่อจงค่อยยกพลจรลี
อันสมบัติพัสถานในเวียงชัย	ทั้งพลอาชาไนยหัตถี
พ่อจะให้เจ้าสิ้นทั้งธานี	บิดานี้ขอฝากชีวา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังซึ่งพระราชบัญชา	จึ่งกราบทูลพระบิดาต่อไป
ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	พระคุณหามีที่เปรียบได้
เพราะเป็นห่วงด้วยสองดนัย	ถ้าหาไม่ไม่ไกลพระบาทา
แล้วศึกครั้งนี้องอาจ	แกล้วกล้าสามารถหนักหนา
ล่วงเกินท้าทายภิปรายมา	ให้ข้ายกโยธาไปต่อกร
ถ้ามิไปดังคำมันพาที	จะว่ากลัวไพรีสยบสยอน
ดังมิใช่ชายชาติอัสดร	จะขอลาภูธรยกพลไป
/*765พระองค์จงอยู่ให้ผาสุก	อย่าเป็นทุกข์ทรมานหม่นไหม้
ถ้าพบสองอนุชาชาญชัย	จะกลับมากรุงไกรพระภูมี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูปัตหรำเรืองศรี
ได้ฟังเขยขวัญพาที	มิรู้ที่จะตอบประการใด
สุดจิตสุดจนพ้นปัญญา	จึ่งไคลคลามาจัดทัพใหญ่
เกณฑ์หมู่โยธีเสนีใน	ปันหยีก็ไปยังน้องรัก
ครั้นถึงจึ่งกล่าววาจา	สั่งพระอนุชามีศักดิ์
ให้หาเสนาในผู้ใจภักดิ์	ของพระองค์ทรงศักดิ์ที่ตามมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา
จึ่งสั่งกิดาหยันให้ไคลคลา	ไปหาพวกเสนามาบัดนี้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศี
กราบเกล้าบังคมแล้วจรลี	มาบอกเสนีพร้อมกัน
ฯ ๒คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าหมู่มนตรีก็ผายผัน
เข้าไปประนมบังคมคัล	หฤหรรษ์ทุกหน้าเสนาใน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมจิตพิสมัย
จึ่งมีมธุรสตรัสไป	ให้จัดทัพชัยอันศักดา
/*766พลเราเก้าหมื่นพื้นฉกรรจ์	ล้วนแข็งขันชำนาญหาญกล้า
บรรจบทัพปัตหรำนครา	ให้ได้สองแสนโยธาชาญ
แล้วจัดทัพม้าสักห้าหมื่น	ที่ยั่งยืนองอาจห้าวหาญ
แล้วจัดทัพคชไกรชัยชาญ	ประมาณให้ได้สักพันปลาย
แล้วให้ผูกช้างทรงแลม้าต้น	ที่เคยประชนงามามากหลาย
ประดับเครื่องเนาวรัตน์พรรณราย	ทั้งรถแก้วแพรวพรายอลงกรณ์
รีบรัดจัดกันอย่าทันนาน	ที่ทหารทัพหน้าให้ล่วงก่อน
องค์พระอนุชาฤทธิรอน	เป็นทัพอัสดรพาชี
ตัวพี่จะเป็นทัพไอยรา	อีกทั้งนัดดาเรืองศรี
ให้เป็นทัพหลังรั้งไพรี	โยธีพลเท้าห้าวศึก
อย่าให้ศัตรูดูหมิ่นได้	จะยกไปให้เป็นกระบวนศึก
ตั้งพยุหทัพขัณฑ์ให้พันฦก	เป็นศึกกษัตริย์ทรงเดชา
พรุ่งนี้พี่จะยกสกลไกร	เจ้าจัดแจงแต่งไว้คอยท่า
สั่งเสร็จพระเสด็จเข้ามา	ยังปราสาทจินตะหรานารี
ถึงจึ่งนั่งแนบแอบน้อง	กรประคองรับขวัญโฉมศรี
แล้วแจ้งความตามข้อคดีมี	จึ่งส่งสารศรีให้อรไท
เป็นกรรมจะจำจากเจ้า	ด้วยการศึกร้อนเร่าไม่ช้าได้
จะละแต่ทหารที่ไว้ใจ	เห็นจะอัปราชัยแก่ไพรี
จะได้ความอัปยศทั้งแดนดิน	ไพรินมันจะดูหมิ่นพี่
หนึ่งสองอนุชาร่วมชีวี	ไม่แจ้งความร้ายดีประการใด
แต่ให้เที่ยวหามาช้านาน	ไม่พบพานว่าอยู่บูรีไหน
พี่จะลาสายสมรคลาไคล	รีบไปตามหาสองอนุชา
/*767ค่อยอยู่จงดีเถิดดวงสมร	อย่าอาวรณ์โศกสร้อยละห้อยหา
อันองค์ลูกรักของกัลยา	พี่จะพาไปด้วยอย่าอาลัย
จะได้ฝึกศึกษาการณรงค์	ตามวงศ์กษัตรากรุงใหญ่
ถ้าพบสองน้องรักที่หายไป	จะได้ชักพามายังธานี
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจินตะหรามารศรี
ได้ฟังซึ่งพระวาที	เทวีเร่าร้อนในวิญญา
อัสสุชลคลอเนตรแล้วทูลไป	พระภูวไนยจงโปรดเกศา
น้องมิได้แข็งขัดพระบัญชา	ตามแต่ผ่านฟ้าจะปรานี
แต่อย่าเสด็จไปช้านัก	พระทรงศักดิ์จงโปรดเกศี
เกลือกจะหลงด้วยกลอิสตรี	เสร็จแล้วพระภูมีจะไม่มา
จะแก้แชเชือนเลือนไป	จะแกล้งทิ้งน้องไว้ให้โทมนัสสา
สามปีมิเสด็จกลับมา	ข้านชีวาจะบรรลัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
ได้ฟังถ้อยคำนางอรไท	ภูวไนยลูบไล้ไปในที
ยิ้มแล้วจึ่งกล่าววาจา	แก้วตาอย่าแหนงแคลงพี่
รักนางพ่างเพียงชีวี	จะทิ้งขว้างร้างหนีกลใด
ลูกรักก็ไปเป็นพะยาน	เยาวมาลย์อย่าคิดสงสัย
ถ้าพี่ใหลหลงงงงวยไป	กระนั้นฤาจะไม่รักมารดา
ฯ ๖ คำ
/*768๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางจินตะหรา
ได้ฟังพจนารถบัญชา	กัลยาค่อยคลายสบายใจ
จึ่งกราบลงแทบบาทบงกช	ทูลฝากโอรสผู้พิสมัย
จะจำจากอกข้านิราไกล	ไปสนองรองเบื้องบาทา
ไม่ชอบกิจผิดพลั้งจงสั่งสอน	ภูธรจงโปรดเกศา
ชีวิตข้าอะนะสองรา	อยู่ใต้บาทาพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
กับเหล่ามนตรีเสนีใน	จัดพลสกลไกรมิทันนาน
กับเสนาปัตหรำธานี	เอาบาญชีมาบรรจบพลทหาร
ได้โยธาสองแสนโดยประมาณ	ล้วนเชี่ยวชาญชำนาญคงทน
สองหมื่นทหารปืนคาบศิลา	ใส่ประเจียดโพกผ้าอยู่สับสน
คาดรัดพัสตร์พันเอวตน	ใส่เสื้ออำพนพื้นแดง
สองหมื่นทหารปืนคาบชุด	ใส่ตะกรุดกำยำดูคำแหง
ลงยันต์สี่ทิศเป็นตาทะแยง	โพกประเจียดมงคลแดงใส่เสื้อกรอง
สองหมื่นพื้นทหารดาบชวา	อาบว่านยาลูกสะกดสยดสยอง
เข้าศึกฮึกเหี้ยมลำพองคะนอง	แคล่วคล่องว่องไวในที่รบ
สองหมื่นทหารโล่โตมร	สี่กรสันทัดเจนจบ
เข้าหน้าฝ่าฟันบั่นรบ	มิได้หลบหลังมาจนตาเย็บ
รู้วิทยามนต์ทุกคนไป	แยบคายภายในไม่เหนื่อยเหน็บ
ฟันต้องไม่ระคายเท่าปลายเล็บ	เนื้อเหน็บหนังเหนียวคงทน
สองหมื่นทหารเขนดาบดั้ง	รู้บังจังงังแลล่องหน
/*769ได้ยินศึกห้าวฮึกคำรามรน	อดทนสาหัสไม่กลัวตาย
หมื่นหนึ่งทหารหอกกลอกกลับ	เฉียวฉับว่องไวใจหาย
โพกประเจียดใส่เสื้อปล้องลาย	สอดส่ายประคำสำหรับตัว
หมื่นหนึ่งทหารกริชสองกร	ตะลุมบอนรวดเร็วมิใช่ชั่ว
รู้มนต์ดลขลังกำบังตัว	ข้าศึกระวังกลัวศักดา
หมื่นหนึ่งมือถือกระบี่เปลือย	ไม่ล้าเลื่อยแทงฟันประจันหน้า
เชี่ยวชาญชำนาญหัตถ์อยู่อัตรา	ไพรีระอาไม่ต่อกร
สองหมื่นพลธนูเกาทัณฑ์	ยืนยันประจันยิงไม่ย่อหย่อน
หมื่นหนึ่งถือธงลายมังกร	เหน็บกริชคทาธรกับกายา
หมื่นหนึ่งถือธงสามชาย	ขัดดาบคาบสายสะพายบ่า
อันทหารบนหลังอาชา	ถือทวนเงื้อง่าแกว่งไกว
แคล่วคล่องในทำนองเพลงรบ	เจนจบครบห้าหาไม่ได้
ใส่เสื้อจีบสีชมพูไทย	โพกสไบล้วนแดงริมทอง
อันพลบนหลังไอยรา	ฮึกเหี้ยมแกล้วกล้าไม่มีสอง
ควานหมอถือขอสันทอง	ดูทำนองในคชหัสดิน
ล้วนใส่เสื้อแดงหมวกแดง	ขัดตะแบงกะเลหวังทั้งสิ้น
พร้อมสรรพกลองชัยเภริน	ทั้งพิณพาทย์ดุริยางคดนตรี
แตรงอนแตรฝรั่งวิลันดา	กลองชวากลองชนะตามที่
แล้วผูกช้างต้นตัวดี	ทั้งพาชีรถทรงอลงกรณ์
คอยท่ารับเสด็จพระเชษฐา	ฝ่ายทหารกองหน้าให้ล่าก่อน
ครั้นค่ำแสงสีรวีวร	พระภูธรเข้าที่บรรทมใน
ฯ ๑๖ คำ
/*770๏ บัดนั้น	เสนาโยธาน้อยใหญ่
ก็ชวนกันสนิทนิทราไป	จวนจะใกล้ปัจจุสมัยราตรี
ก็จัดแจงแต่งกายพร้อมกัน	จนไก่ขันเร้าเร่งพระสุริย์ศรี
เสร็จแล้วให้ผูกพาชี	กับช้างทรงประทับที่เกยลา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีสุกะหรา
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยา	พระไคลคลามาสรงวาริน
แล้วทรงสุคนธาทิพย์รส	ปรากฏปนปรุงจรุงกลิ่น
เสร็จทรงสนับเพลาเชิงนาคิน	เครือกระหนกเป็นกินรินรำ
เข็มขัดสุวรรณอันเรืองยศ	ประดับพลอยมรกตเขียวขำ
เหน็บกริชเทวัญอันเลิศล้ำ	งามขำดั่งอมรินทรา
ทรงเครื่องมหาพิชัยยุทธ์	ดังเทวบุตรเลื่อนลอยบนเวหา
ทัดอุบะปกันแล้วไคลคลา	เสด็จมายังเกยบวร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหราสายสมร
กับองค์พระบุตรีบังอร	ประนมกรลาองค์พระชนนี
แล้วลีลามายังพระอัยกา	กราบกับบาทาทั้งสองศรี
สองพระองค์อวยพระพรสวัสดี	ก็จรลีมาทรงรถชัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์ดั่งองค์พระสุริย์ใส
เสด็จเหนือคอพระยาคชไกร	สั่งให้เคลื่อนทัพชัยยาตรา
/*771๏ ช้างต้น	ชนะงาชำนาญชนแกล้วกล้า
สมพงศ์สำหรับวงศ์กษัตรา	ขี่ิเข้ายุทธนาไพรี
โกญจนาทกระหึ่มครึมครางมัน	ประดับเครื่องสุวรรณสลับศรี
พู่ทองกรองจามจุรี	ปกหลังสุจหนี่สุวรรณพราย
สวมงาด้วยแก้วแกมทอง	ปกกระพองกรองข่ายมุกดาฉาย
ใบโพธิ์สุวรรณเรียงราย	ทรงพระแสงขอกรายเป็นที่รำ
เครื่องสูงชุมสายไสวมา	กลองโยนกลองชวาครื้นครั่น
แตรสังข์ฆ้องปี่นี่นัน	ช้างดั้งช้างกันเป็นหลั่นไป
อันทัพพระอนุชาเรืองศรี	พาชีห้าหมื่นงามไสว
เดินเป็นพยุหบาทพลไกร	ออกจากพิชัยธานี
อันม้าใช้ที่ถือสารมา	ก็ไปหน้านำทางพนาศรี
รี้พลโห่สนั่นปฐพี	จรลีไปตามรถยา
๏ เดินไป	หว่างเขาเงาไม้ใบหนา
ชมหมู่รุกขชาติดาษดา	ดอกดกระย้าตูมบาน
บ้างแย้มขยายขจายกลิ่น	บ้างตกกลาดดาดดินหอมหวาน
ภุมเรศคลึงเคล้าสุมามาลย์	ส่งเสียงประสานดังดนตรี
บ้างมีผลสุกห่ามทรามกิน	ฝูงคณาปักษินเกษมศรี
ป้อนปันกันตามสกุณี	ครั้นเห็นฝูงโยธีก็บินไป
อันสิงห์สัตว์ในพนัสราวป่า	ตกประหม่าซอกซอนดอนไศล
บ้างวิ่งแอบสุมทุมพุ่มไม้	ตกใจด้วยสำเนียงเสียงโยธา
ทั้งเสียงมาเสียงรถคชกัน	เสียงพลโห่สนั่นลั่นป่า
ทั้งฆ้องกลองแตรสังข์ประดังมา	เพียงพื้นพสุธาจะโทรมทรุด
/*772พวกทหารประมาณได้สิบหมื่น	ดังคลื่นในมหาสมุทร
พร้อมทั้งศาสตราอาวุธ	ดูจนสุดสายตาไม่สิ้นพล
พระรีบรัดดัดดั้นพนาลัย	แรมร้อนนอนในไพรสัณฑ์
สี่สิบห้าราตรีก็ลุดล	ถึงแดนเมืองมงกลบุรา
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหรา
เห็นทัพปันหยียกมา	กวาดเต็มพสุธาพนาลี
พระจึ่งตริตรึกนึกคดี	ครั้งนี้เห็นจะเป็นศึกใหญ่
พระตั้งพักตร์ทอดทัศนาไป	ดูกระบวนทัพชัยที่ยกมา
เห็นเป็นสามารถอาจอง	ทั้งพยุหจตุรงค์หนักหนา
เดินทัพเป็นลำดับกันมา	สุดตายังไม่สิ้นพลไกร
มีเสียทีที่มีศักดาเดช	ทุกประเทศไม่รอต่อได้
ดั่งทัพกษัตราเลิศไกร	ในเชื้อสุริย์วงศ์เทวัญ
แต่เรามิได้เกรงฤทธิ์	ด้วยได้เชือกเทพประสิทธิ์สาปสรร
ถึงจะมีฤทธิไกรดั่งไฟกัลป์	จะมัดมาห้ำหั่นให้วายปราณ
คิดแล้วจึ่งประกาศแก่โยธา	จงตรวจตรารักษาค่ายระวังด่าน
กูจะดูทีศึกที่เชี่ยวชาญ	จะหักรานฤๅจะยั้งระวังที
แล้วพระตรัสสั่งม้าใช้	จงเร่งรีบเข้าไปในกรุงศรี
ทูลพระชนกธิบดี	ให้ทราบธุลีพระบาทา
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าบังคมแล้วออกมา	เผ่นขึ้นอาชาแล้วควบไป
/*773๏ มาถึง	ยังราชนีเวศกรุงใหญ่
พอเสด็จออกท้องพระโรงชัย	ก็เข้าไปกราบเกล้าอัญชุลี
แล้วทูลว่าพระราชโอรส	ให้ข้ามาประณตบทศรี
ด้วยบัดนี้อรินทร์ราชไพรี	จะเป็นทัพปันหยียกออกมา
ข้าเห็นพวกพลสกลไกร	ครื้นครั่นสนั่นไปทั้งป่า
ทัพหน้าแต่ล้วนอาชา	ประมาณสักห้าหมื่นปลาย
ทัพหลวงล้วนคชสารหมด	ทัพหลังมีรถมณีฉาย
อันพวกเดินเท้าก็มากมาย	ดูสุดสายตาไม่สิ้นพล
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระตูครั้นแจ้งเหตุผล
ร้อนใจดั่งไฟลามลน	จึ่งตรัสสั่งสามนต์ทันที
ให้เร่งรัดจัดเหล่าทวยหาญ	จะยกไปประจัญบานกับปันหยี
เลือกล้วนชำนาญราวี	ตามที่รณยุทธ์ชิงชัย
อย่าให้แพ้แก่พวกอรินทร์ราช	จัดที่สามารถศึกใหญ่
เมืองขึ้นเอกโทจงบอกไป	ให้เร่งยกทัพชัยรีบมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
กราบถวายบังคมแล้วออกมา	บาดหมายตรวจตราทุกตัวนาย
แล้วเขียนหนังสือให้เร่งไป	บอกเมืองน้อยใหญ่ทั้งหลาย
แล้วเร่งรัดจัดแจงทั้งไพร่นาย	วุ่นวายไปทั้งธานี
โบยรันกันเป็นโกลาหล	บ้างเร่งพลผูกม้าหัตถี
ครั้นเสร็จสรรพมาประทับเกยมณี	คอยเสด็จพระภูมีจะยาตรา
ฯ ๖ คำ
/*774๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายทัพกุดาวิราหยา
ครั้นถึงแดนมงกลนครา	ก็ตรัสสั่งโยธาพาชี
ให้ตั้งค่ายรายรอบขอบคัน	เสียดกระหนาบคาบคั่นกรุงศรี
ตัดทางระตูทุกธานี	จะมาช่วยราวีชิงชัย
แล้วตัดทางน้ำทางบก	ยกกองตั้งซ่องไว้จงได้
ขุดคูลงเขื่อนรายขวากไว้	แล้วตั้งค่ายยาวใหญ่มหึมา
สำหรับจะได้รับทัพหลวง	แล้วตั้งกองคอยทะลวงทั้งซ้ายขวา
จงตั้งที่ประทับพลับพลา	ให้สำเร็จในเวลาวันนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศี
ก็ไปทำตามพระภูมี	เกณฑ์กะระยะที่วุ่นวาย
บ้างตัดไม้ขุดคูลงเขื่อน	กลาดเกลื่อนอลวนขวนขวาย
วิ่งวุ่นกันไปทั้งไพร่นาย	ก็ตั้งค่ายแล้วเสด็จมิทันนาน
แล้วปลูกพลับพลาศรี	โรงรถพาชีแลคชสาร
ก็แล้วสำเร็จเสร็จการ	มากราบทูลภูบาลทันใด
พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา	เสด็จมาพลับพลาที่อาศัย
คอยทัพพระเชษฐาเรืองชัย	มาแล้วจะได้คิดซึ่งคดี
ครั้นบ่ายชายแสงทินกร	พอทัพกุญชรมาถึงที่
พร้อมพลพหลโยธี	องค์มิสาระปันหยีชัยชาญ
จึ่งประทับเข้ากับเกยลา	ก็ลงจากพระยาคชสาร
เสด็จมาพลับพลามิทันนาน	คิดการรณยุทธชิงชัย
ให้หาทหารชาญฤทธี	ทั้งเสนามนตรีน้อยใหญ่
/*775มาแล้วจึ่งตรัสสั่งไป	ให้คุมพวกสกลไกรเป็นนายกอง
อันตำมะหงงทั้งสามพารา	เป็นสารวัตรตรวจตรานัยน์ตาส่อง
อันหมวดปาเตะทั้งสามกอง	ล้วนคะนองคอยผจญด้วยไพรี
อันสี่เสนาปรีชาไว	สำหรับเคียงอาชาไนยพระโฉมศรี
แล้วสั่งนายทหารตัวดี	ให้เข้าล้อมธานีมั่นไว้
เราจะดูระตูเจ้าพารา	จะยกมาฤๅจะทำเป็นไฉน
จำจะให้ราชสารเข้าไป	ให้ยกพลไกรมาต่อกร
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาชาญสมร
รับสั่งพระเชษฐาฤทธิรอน	สั่งให้เขียนอักษรทันที
ฝ่ายหมู่โยธาสามนต์	มาตรวจเตรียมรี้พลไว้ตามที่
แล้วสั่งให้ม้าใช้ตัวดี	ถือเอาสารศรีเข้าไป
สั่งให้นายด่านชาวเมือง	เอาเรื่องราวเนื้อความมาแจ้งให้
ให้เร่งรีบยกเข้าไปในกรุงไกร	ให้เจ้าเรืองชัยยกออกมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ประนมกรเหนือเกศา
รับสารรับสั่งแล้วออกมา	ขึ้นหลังอาชาแล้วจรลี
๏ มาถึง	ยังด่านนิเวศกรุงศรี
ม้าใช้ลงจากพาชี	เข้าไปแจ้งคดีฉับพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านก็พาผายผัน
เข้าเฝ้าระเด่นมังกัน	แล้วปันแบ่งแจ้งความตามสั่งมา
ฯ ๒ คำ
/*776๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหรา
รับสารมาทอดทัศนา	แล้วกล่าววาจาตอบไป
ดูกรทูตาผู้ถือสาร	จงจำพจมานแถลงไข
ไปบอกแก่ปันหยีเรืองชัย	ว่าพรุ่งนี้จะได้เห็นกัน
พระองค์ผู้ทรงธรณี	จะยกพลมนตรีทัพขันธ์
ออกมาสังหารผลาญชีวัน	ให้ปันหยีแต่งตัวมรณา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้เคืองขัดสหัสสา
จึ่งตอบคำไปด้วยโกรธา	อันจ้าวข้าย่อมเคยมีชัย
เที่ยวปราบระตูทุกบุรี	เมืองเอกโทตรีก็ปราบได้
อันเมืองมงกลสักเพียงไร	ภูวไนยจึ่งจะแพ้ศักดา
ข้าเห็นจะเป็นข้างชาวเมือง	ด้วยฝืดเคืองกลัวจะดับสังขาร์
ไฉนมาประมาทเจรจา	ไหนจะเห็นฤทธาชาวพงไพร
ว่าแล้วก็ถอยออกมา	จะได้วันทาก็หาไม่
ก็ขึ้นหลังอาชาคลาไคล	คืนไปเฝ้าองค์พระภูมี
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	นบนิ้วประนมเหนือเกศี
แล้วทูลว่าโอรสเจ้าธานี	มาตั้งมั่นอยู่ที่ด่านเวียงชัย
โยธีพาข้าเข้าไปถึง	ข้าจึงเอาสารนี้ส่งให้
อ่านดูรู้แจ้งประจักษ์ใจ	แล้วภูวไนยจึ่งตรัสตอบมา
ว่าพรุ่งนี้เจ้าเมืองมงกล	จะยกพลออกมาเข่นฆ่า
สังหารพระองค์ให้มรณา	ให้ผ่านฟ้าแต่งองค์ทิวงคต
/*777ข้าได้ฟังคั่งแค้นแสนทวี	จึ่งตอบคดีให้สาหส
เป็นคำฉกรรจ์ไม่ละลด	พระทรงยศจงทราบบทมาลย์
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
ได้ฟังม้าใช้แจ้งเหตุการ	พระภูบาสตรัสสั่งเสนามา
ให้เร่งจัดแจงแต่งกัน	ตระเตรียมพลขันธ์อาสา
พรุ่งนี้ระตูเจ้านครา	เขาจะยกโยธามาชิงชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีโยธีน้อยใหญ่
รับสั่งแล้วชวนกันออกไป	จัดแจงแต่งไว้ครบครัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลแข็งขัน
ครั้นรุ่งรางส่างแสงพระสุริยัน	จรจรัลมาสรงชลธี
ชำระสระสนานสำราญสกนธ์	แล้วอุหรับสุคนธ์รังสี
ทรงสนับเพลาเชิงวาสุกรี	ภูษาอย่างดีรจนา
ทรงฉลองพระองค์ประพาส	รัดพระองค์เจียระบาดมีค่า
ทรงเครื่องสำหรับยุทธนา	ใส่มหามาลาประดับเพชร
เหน็บกริชฤทธิไกรดังไฟกัลป์	ทัดอุบะสุวรรณสรรพเสร็จ
กรกุมพระแสงง้าวประดับเพชร	เสด็จยังมหาเกยชัย
พร้อมด้วยโยธาเสนามาตย์	กราบเกล้าเดียรดาษอยู่ไสว
เสด็จทรงรถแก้วแววไว	ให้เลิกพลไกรยาตรา
/*778๏ รถทรง	ลอยระหงกงงามดังเลขา
สูงตระหง่านดั่งวิมานเทวา	ลอยเลื่อนเคลื่อนมากลางพลไกร
ชั้นสุดเทพบุตรประนมกร	กระหนกซับซ้อนตั้งไสว
ถัดนั้นเป็นสุบรรณแผลงฤทธิไกร	กุมกระหนกนาคไว้ขยับบิน
ชั้นสามมีรูปสิงหัด	ยืนหยัดดั่งจะผกผันผิน
ช่อดั้งดังกลีบโกมินทร์	กระจังรายเรียบสิ้นทั้งสามรถ
โตกตั้งบัลลังก์หลักลาย	เป็นกระหนกนกกลายคาบขด
เสาพนักผนังกระจังเรือนรถ	ปรากฏด้วยแก้วแกมสุวรรณ
กงกำดังพิลึกกึกก้อง	ทั้งพิณพาทย์ฆ้องกลองไหวหวั่น
แตรสังข์ดีดสีนี่นัน	พลขันธ์โห่เร้าเอาชัย
ประดับเครื่องสูงมยุรฉัตร	ธงราชวัติโบกโบยมาไสว
ก็ออกนอกทวารเวียงชัย	แลไปเห็นทัพดาษดา
ระตูตริตรึกนึกคดี	ว่าศึกนี้ใหญ่หลวงนักหนา
ทั้งรี้พลคชสารอาชา	กลาดเต็มพสุธาพนาลัย
ตั้งอ้อมล้อมรอบบุรี	มิเสียทีที่ชำนาญศึกใหญ่
นี่ฤๅระตูทุกกรุงไกร	จะมิอัปราชัยแก่ชาวดง
เว้นไว้แต่กูผู้เรืองฤทธิ์	ด้วยได้เชือกเทพนิมิตดั่งประสงค์
จะสังหารผลาญมันให้ปลดปลง	ถ้าหาไม่รณรงค์จะอัปรา
คิดแล่วให้เร่งพลไกร	ไปยืนยังสนามชัยคอยท่า
องค์พระโอรสผู้ศักดา	จะยกมาบรรจบทัพปราบไพรี
ฯ ๓๐ คำ
/*779๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันติกาหราเรืองศรี
เห็นพระบิตุรงค์ทรงฤทธี	ไปยืนทัพยังที่สนามรบ
พระองค์เร่งยกทวยหาญ	ออกจากปากด่านมาบรรจบ
ครั้นถึงน้อมเกล้าเคารพ	อภิวันท์กราบกรานแล้วทูลมา
ตามในกระบวนศึกของปันหยี	เห็นท่วงทีฮึกฮักอยู่หนักหนา
แล้วให้ม้าใช้ถือสารมา	ให้เชิญองค์พระบิดาออกชิงชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเป็นใหญ่
จึ่งตรัสแก่โอรสยศไกร	วันนี้จะได้เห็นฤทธิ์กัน
เขาฦๅว่าศักดากล้าหาญ	ทั้งชำนิชำนาญแข็งขัน
จะรบรอล่อดูกำลังมัน	อย่าเพ่อห้ำหั่นให้บรรลัย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
เห็นระตูยกพลสกลไกร	ถึงที่สนามชัยยืนยัน
พระจึ่งไห้เคลื่อนพลทหาร	โยธาโห่สะท้านสะเทื้อนลั่น
จึ่งเสด็จทรงม้าสีจันทร์	อันแข็งขันเคล่าคล่องทำนองดี
พระกรกุมพระแสงทวนทรง	อาจองดั่งพระยาไกรสรสีห์
องค์พระอนุชาธิบดี	ก็ยกพลโยธียาตรา
พระองค์ทรงม้าผ่านแดง	กรกุมทวนแกว่งเงื้อง่า
มาบรรจบทัพพระพี่ยา	งามสง่าดั่งดวงทินกร
ฯ ๘ คำ
/*780๏ เมื่อนั้น	องค์ระตูผู้เชี่ยวชาญสมร
กับระเด่นมังกันฤทธิรอน	เห็นปันหยียกพลนิกรมา
ตั้งพักตร์ทอดทัศนาไป	หวังจะให้ตระหนักประจักษ์หน้า
ครั้นเห็นปันหยีใกล้เข้ามา	ยืนม้าอยู่กลางโยธี
งามสง่างามทรงองอาจ	สามารถดั่งพระยาราชสีห์
เห็นมิใช่โจรป่าพนาลี	ท่วงทีเป็นวงศ์กษัตรา
คิดแล้วระตูมงกล	จึ่งขับม้าฝ่าพลงขึ้นไปหน้า
ครั้นใกล้จึ่งร้องว่ามา	ดูราปันหยีชาวดง
ตัวเป็นแต่ทะโมนโจรสัญจร	ไยมิซอกซอนอยู่แต่ป่าระหง
คุมพลมาเที่ยวรณรงค์	จะประสงค์สมบัติในนครา
เราเห็นผิดชาติผิดวิสัย	จะเกิดโกลาหลจัญไรแก่โจรป่า
อันสมบัติควรแก่หน่อขัตติยา	จึ่งผ่านพาราเป็นมงคล
อันตัวเจ้าถึงมีฤทธิไกร	ที่จะครองเวียงชัยไม่เป็นผล
จะเป็นที่อัปยศแก่ฝูงคน	ไฉนจึ่งโลภล้นไม่ตริการ
มิหนำซ้ำว่าจะต่อสู้	กับเราผู้ชายชาติคชสาร
ดีแล้วจะได้ประจัญบาน	เราจะผลาญให้ม้วยชีวี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังระตูพาที	ภูมีสำรวลแล้วตอบมา
ฉิฉะเจ้าเมืองมงกล	มายกตนอวดลมข่มชาวป่า
เหน็บแนมประดิษฐ์คิดเจรจา	สำคัญว่าตัวเราไม่รู้ทัน
ถึงจะเป็นชาวดงพงพี	อันระเบียบในกษัตริย์เขตขัณฑ์
/*781ก็ย่อมแจ้งวิญญาชาวอารัญ	แต่มิได้หมายมั่นจำนงใจ
ที่จะโลภล้นให้เกินการ	ซึ่งสมบัติพัสถานก็หาไม่
จะศึกษาแต่การชิงชัย	ให้มีเกียรติยศไว้ในแผ่นดิน
ท่านอย่าแต่งลมมาเจรจา	อันชาวป่ารู้การอยู่หมดสิ้น
แค้นด้วยระตูทุกบุริน	ยอมถวายธานินทร์ไม่มีอาย
ด้วยรักชีวาตม์ของอาตมา	ไม่รักหน้ารักศักดิ์รักเชื้อสาย
อันระตูมงกลสิยอดชาย	ก็สมเหมือนเราหมายคะนึงนึก
จึ่งจะขอต่อต้องประลองหัตถ์	จะได้เจนสันทัดในกลศึก
ก็จงมีนโมนึก	ว่าศึกษากับชาวพนาวัน
ก็ตามเถิดแต่จะคิดประการใด	อันชาวไพรมิได้หวาดหวั่น
จะขอต่อด้วยกษัตริย์ชาญฉกรรจ์	ไม่เสียดายชีวันจะบรรลัย
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเป็นใหญ่
ได้ฟังมิสาระปันหยีกล่าวใน	ละอายใจมิได้จำนรรจา
จึ่งสั่งเสนาโยธามาตย์	ให้พิฆาตฟาดฟันชาวป่า
แทงฟันให้ม้วยมรณา	ถ้าใครถอยมาจะบรรลัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารโยธีน้อยใหญ่
รับสั่งแล้วต้อนพลไกร	บุกบั่นกระชั้นไล่เข้ามา
ทหารข้างปันหยีก็รับรอง	ปัดป้องแทงฟันกันหนักหนา
สองฝ่ายสัประยุทธ์กันไปมา	พลม้าต่อม้าเข้ารอนราญ
/*782พลเท้าต่อเท้าเข้าโรมรัน	ครื้นครั่นในพื้นภูมิสถาน
พลทั้งสองฝ่ายก็วายปราณ	โลหิตดั่งธารธารา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	แปดนายฝ่ายทหารข้างมิสา
เห็นพลก้ำกึ่งกันทั้งสองรา	จึ่งควบม้าฟาดฟันตะบันไป
ทิ่มแทงทหารข้างธานี	ก็ม้อดม้วยชีวีตักษัย
เกลื่อนกลาดแตกยับทั้งทัพชัย	ไล่ไปใกล้ม้าระตูทรง
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมงกันก็พิศวง
เห็นทหารปันหยีนั้นอาจอง	ไล่แทงจตุรงค์บุกบั่นมา
พระจึงสั่งทหารพาชี	ที่ตัวดีมีกำลังแกล้วกล้า
ออกรบกันตะลุมบอนยุทธนา	สองฝ่ายรานราพัลวัน
บ้างพุ่งทวนแทงแย้งยุทธ	อุตลุดว่องไวดังกังหัน
ศาสตราเข้าระปะทะกัน	ดูดังเปลวควันอัคคี
แต่ล้วนแกล้วกล้าสาหส	ไม่ละลดย่อท้อถอยหนี
กลับกลอกฟาดฟันกันในที	ทหารข้างปันหยีก็มีชัย
ด้วยคงกะพันนั้นสันทัด	ทั้งเจนจัดไม่มีใครเปรียบได้
ศาสตราจะมาสักเท่าใด	มิได้บาดเจ็บอินทรีย์
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเรืองศรี
เห็นทหารล้มตายไม่สมประดี	จึงกะระตะพาชีขึ้นมา
ปันหยีก็ขับอาชาไนย	ขึ้นไปยืนยันประจันหน้า
/*783ระตูจึงร้องว่ามา	ดูราโจรป่าพนาลัย
เอ็งอย่าอวดองค์ทะนงจิตร	ว่าจะรอดชีวิตไม่ตักษัย
สองรามาเราจะชิงชัย	ให้พวกพลไกรทัศนา
อย่าได้ลำบากแก่โยธี	ใครดีก็สมปรารถนา
ให้ฦๅเกียรติยศไว้ในโลกา	มาเราจะต่อยุทธนากัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีสำรวลสรวลสันต์
จึ่งตอบระตูไปพลัน	ซึ่งว่านั้นเห็นชอบข้าขอบใจ
ด้วยต้องประเวณีกษัตรา	มีความเมตตากรุณาไพร่
ฝ่ายเราก็จะได้ชิงชัย	ให้เห็นฤทธิไกรกันวันนี้
ว่าแล้วกวัดแกว่งพระแสงทวน	ขับม้าเป็นกระบวนย่างถี่
เข้ายงยุทธสัประยุทธ์ราวี	ด้วยระตูธิบดีทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเป็นใหญ่
ข้บมำรี่รับฉับไว	พลางถอยพลางไล่ในเพลงรบ
ทั้งสองว่องไวในรณรงค์	ต่างองค์ชำนาญหัดเจนจบ
ล่อเลี้ยวติดพันกระชั้นรบ	หลีกหลบปัดป้องทำนองดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมังกันเรืองศรี
เห็นโจรไพรชำนาญชาญราวี	ภูมีประหวั่นพรั่นใจ
กลัวพระบิดาจะพลั้งพลาด	จึงขับอัศวราชเข้ามาใกล้
ถ้าเสียทีจะรี่รับขัดทัพไว้	ฤาทัยระทึกอยู่ไปมา
ฯ ๔ คำ
/*784๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์กุดาวิราหยา
เห็นระเด่นมังกันขับอาชา	เข้ามายืนใกล้จะคอยที
พระองค์ก็ขับมโนมัย	ไปใกล้พระเชษฐาเรืองศรี
มุ่งเขม้นหมายมั่นจะคอยที	ภูมีมิได้วางนัยนา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูฤทธิแรงแข็งกล้า
เห็นปันหยีบุกบั่นกระชั้นมา	จึ่งชักม้าถอยรอล่อไป
ครั้นได้ทีก็พุ่งทวนทรง	จะต้ององค์ปันหยีก็หาไม่
พระปัดด้วยกริชฤทธิไกร	หวนชัยหักกระเด็นไปจากกร
ปันหยีจึ่งขยับทวนทรง	องค์ระเด่นมังกันชาญสมร
ตีม้าสะกัดกั้นประจัญกร	พระอนุชาฤทธิรอนเข้ารับรอง
ระตูฉวยพระแสงหอกซัด	ปัดป้องสันทัดเคล่าคล่อง
แล้วชักม้าฝ่าไล่ตามทำนอง	ปันหยีรับรองคอยที
ให้ท่าชักม้าเวียนวง	แกว่งกวัดทวนทรงแสงศรี
ครั้นระตูเลี้ยวไล่ได้ที	ภูมีก็ทิ้งทวนมา
หมายมั่นจะปักสลักทรวง	ระตูปัดพลัดทะลวงถูกอังสา
เดชะพระเวทมนตรา	มิได้กินมังสาเจ้าธานี
เป็นแต่ฉลององค์นั้นโปร่งปรุ	ขาดทะลุออกไปตามที่
กายามิได้เป็นราคี	โยธีประหวั่นพรั่นใจ
พลข้างปันหยีก็โห่ร้อง	กึกก้องสนั่นหวั่นไหว
สองฝ่ายสัประยุทธ์ชิงชัย	พลไกรดูเล่นเป็นขวัญตา
งามทีที่เข้ายงยุทธ	งามแกว่งอาวุธเงื้อง่า
/*785งามคมงามคล่องต้องตา	งามผัดศาสตราที่ราวี
งามกระบวนในเพลงทวนม้า	งามสง่าดังพระยาราชสีห์
ฝ่ายข้างระตูธิบดี	ท่วงทีเคล่าคล่องชำนาญชาญ
ฝ่ายข้างมิสาระปันหยี	ก็งามทีอาจองทะนงหาญ
เจนจัดสันทัดประจัญบาน	มีปรีชาชาญในการรบ
ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา	ก็งามสง่าสันทัดเจนจบ
งามกระบวนในเพลงทวนรบ	เลี้ยวตระหลบผัดผันเพียงขวัญตา
ฝ่ายองค์ระเด่นมังกัน	ก็ขึงขันขยันแกล้วกล้า
ทั้งชำนาญในการยุทธนา	ปรีชาว่องไวในณรงค์
สองฝ่ายดังเทพรังสรรค์	เสนีพลขันธ์ก็พิศวง
ดูเพลินจำเริญจิตงวยงง	จนสุริยงเลี้ยวลับเมรุไกร
ฯ ๒๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
ต่อสู้ด้วยระตูเจ้ากรุงไกร	ยังมิได้มีชัยแลอัปรา
ครั้นพระสุริย์ฉายบ่ายลง	พระโฉมยงหมายเขม้นจะเข่นฆ่า
เห็นไม่ชนะดังจินดา	ผ่านฟ้าจึงมีวาจาไป
ดูกรระตูธิบดี	วันนี้เราทำศึกใหญ่
จนสายัณห์ตะวันเย็นลงไรไร	มิได้อัปราชัยชนะกัน
เชิญท่านยกพลเข้าบุรี	หยุดพักอินทรีย์เกษมสันต์
เราจะไปพลับพลาที่แรมวัน	พักพวกพลขันธ์ให้สำราญ
พรุ่งนี้จึงยกออกมาใหม่	ชิงชัยสัประยุทธ์ต่อต้าน
บัดนี้ราตรีก็ป่วยการ	เชิญท่านกลับพลสกลไกร
ฯ ๑๐ คำ
/*786๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเป็นใหญ่
ได้ฟังปันหยีกกล่าวคำไป	ก็ชอบในฤาทัยดังจินดา
จึงตอบว่าเจ้าผู้มีอัธยาศรัย	เจ้ากล่าวต้องในคำบุราณว่า
อันทำยุทธสำหรับกษัตรา	ครั้นสิ้นแสงสุริยาก็เลิกกัน
เชิญเจ้ากลับไปสำราญกาย	ฝ่ายเราจะยกพลขันธ์
ตรัสแล้วขับรถจรจรัล	คืนเข้าสุวรรณพลับพลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฦๅฤทธิ์ทุกทิศา
เห็นระตูเลิกทัพเข้าพลับพลา	สั่งให้กลับโยธาทันที
สององค์กะระตะมโนมัย	เสด็จยังพลับพลาชัยศรี
จึ่งตรัสแก่พระดนัยทันที	ซึ่งการราวีและชิงชัย
ฝ่ายเราก็มีศักดาครัน	แยบคายขยันไม่หาได้
คงทนไสยเวทวิเศษใน	อาวุธก็ไม่กินกายา
ราตรีวันนี้เงียบสงัด	พี่จะสะกดเข้าไปคัดด้วยคาถา
พรุ่งนี้ยกพลมายุทธนา	เราจึ่งจะฆ่าให้บรรลัย
เจ้าจงตรวจตราระวังกัน	กำชับให้กวดขันในทัพใหญ่
เกลือกจะมีกลศึกพาลภัย	ตัวพี่จะไปพนาวา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
รับสั่งสมเด็จพระพี่ยา	ก็มาสั่งเสนาทันที
ให้เร่งตรวจตราระวังยาม	ไปมาทักถามให้ถ้วนถี่
อย่าไว้ใจแก่อรินทร์ไพรี	เกลือกจะมีกลศึกมาปลอมปน
ฯ ๔ คำ
/*787๏ บัดนั้น	อำมาตย์แลพวกพลพหล
ก็ทำตามรับสั่งพระภูวดล	กะพลตระเวนทั้งไพร่นาย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉาย
มาสรงสนานมูรธาชำระกาย	พลางร่ายไสยเวทอันศักดา
แล้วจุณเจิมเฉลิมพระนลาฏ	ตามครูประสาทคาถา
จึ่งทรงภูษิตรสนา	คาดรัดกายาให้มั่นคง
แล้วทรงสังวาลสามสาย	นาดกรายดังพระยาราชหงส์
กุมกริชเทวัญอันฤทธิรงค์	ก็ลงจากพลับพลาคลาไคล
พระเที่ยวมาในราวพนาชัฏ	เสาะหาที่สงัดร่มไม้ใหญ่
ครั้นพบสบสมมโนใน	จึ่งเข้าไปอาราธนาเทวัญ
ที่สิงสถิตอยู่ราวป่า	ทั้งองค์พระอัยการังสรรค์
แล้วคำรพจบองค์พระนักธรรม์	ที่เป็นครูสาปสรรประสิทธิ์มา
จึงผินพักตร์ต่อเบื้องบูรพทิศ	สำรวมจิตร่ายเวทคาถา
ถอดเศียรออกจากกายา	ด้วยเดชะมนตราอันเชี่ยวชาญ
เศียรนั้นก็ออกบัดดล	จึ่งร่ายมนต์ปลุกกายเป็นช้างสาร
ปลุกฤทธิ์ปลุกจิตวิญญาณ	ให้เชี่ยวชาญจำแลงแปลงอินทรีย์
ครั้นครบคำรบร้อยแปดคาบ	ตามตำหรับประสิทธิ์สาปพระฤาษี
กายนั้นใหญ่หลวงพ่วงพี	เท่าคชคีรีมหึมา
โดยสูงประมาณสิบหกศอก	มีจักษุกลับกลอกเพียงอังสา
เห็นทั่วไปทั้งพสุธา	มีนาสาอยู่หว่างกลางทรวงทรง
มีโอษฐ์อยู่ตรงนาพี	จะพาทีพึงกลัวพิศวง
/*788ครั้นเสร็จก็เสด็จออกจากดง	ตัดทางวางตรงเข้ามา
ครั้นถึงค่ายทัพของระตู	ก็หยุดอยู่ร่ายเวทคาถา
สะกดหมู่รี้พลโยธา	ทั้งกำบังนัยนาโยธี
ฯ ๒๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเรืองศรี
ตรัสอยู่กับโอรสมนตรี	ถึงการราวีชิงชัย
จนล่วงเข้าสองยามนาฬิกา	ก็นิทราบรรทมหลับใหล
ทั้งโอรสโยธีเสนีใน	ก็หลับไปไม่ฟื้นสักคน
ทั้งต้องไสยเวทอาคม	ก็เซ่อซนล้มทับสับสน
เอนระนาดกลาดพื้นสุธาดล	มิได้เป็นตำบลสนธยา
เงียบสงัดไปทั้งพลับพลาชัย	หลับใหลไม่รู้จักหน้า
สมประดีไม่มีกับกายา	จะตรวจตราระวังก็ไม่มี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
เห็นรี้พลหลับสนิทไม่สมประดี	จึ่งจรลีเข้าไปในพลับพลา
เที่ยวดูระตูมงกล	นอนหลับกรนอยู่ยังอาสน์เลขา
กรกระหยับจับกริชฤทธา	จะใคร่ผลาญชีวาให้บรรลัย
แล้วคิดอัปยศอดสู	ด้วยระตูจะรู้ตัวก็หาไม่
ดังฆ่าซากศพที่บรรลัย	ใครเลยจะนับว่าชายชาญ
จะล้างแต่อาคมที่คงทน	ต่อประจญมิได้ร้าวฉาน
พรุ่งนี้จะยกออกประจัญบาน	จึงจะผลาญให้ม้วยมรณา
คิดแล้วพระองค์ร่ายพระเวท	เป่าลงตรงเกศสามท่า
/*789ล้างวิชามนต์เจ้านครา	แล้วมายังระเด่นมังกัน
จึงเป่าอาคมสามที	ให้ต้องเกศีแล้วผายผัน
มาร่ายเวทแก้มนต์สะกดพลัน	พระยืนกลางพลขันธ์โยธา
จึ่งร้องด้วยศัพท์สำเนียง	สุรเสียงดังหนึ่งพ้าผ่า
โห่สนั่นสำทับสามลา	พวกพลโยธาก็ตกใจ
ทั้งระตูโอรสเสนี	จะเป็นสมประดีก็หาไม่
วิ่งวุ่นตื่นตระหนกตกใจ	ทั้งเห็นกายใหญ่มหึมา
ลางคนว่าองค์พระกาฬ	จะมาผลาญชีวิตให้สังขาร์
ลางคนว่าโขมดมารยา	จะมาเอาชีวาของเราไป
ความกลัวตัวสั่นขวัญหาย	แตกกระจัดพลัดพรายทั้งทัพใหญ่
ระตูก็ตระหนกตกใจ	ฉวยคว้าได้กริชจรลี
โจนจากพลับพลาฉับพลัน	องค์สั่นวิ่งซนด้นหนี
ข้างระเด่นมังกันฤทธี	สมประดีไม่มีกับกายา
อันพวกรี้พลแลทหาร	อลหม่านสะท้านตกประหม่า
บ้างฉวยได้ย่ามโพล่ของอาตมา	ผ้าอยู่กับกายาก็ลุ่ยไป
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองมหาเสนีผู้ใหญ่
ซึ่งมีปรีชาปัญญาไว	พิเคราะห์ไปก็แจ้งในวิญญาณ
รู้ว่าเล่ห์กลของปันหยี	ภูมีฤทธีห้าวหาญ
จะให้ระบือฦๅนามว่าเชี่ยวชาญ	จึงทำการหลอกหลอนมาทั้งนี้
เขาจะฆ่าเราก็ท่าจะม้วยมุด	แต่เขาถือธรรมยุติเป็นสักขี
ซื่อตรงคงสัจประเพณี	มิเสียทีเป็นทหารยอดชาย
/*790คิดแล้วทั้งสองสามนต์	จึ่งมาห้ามพวกพลทั้งหลาย
อย่าเพ่อตื่นกระจัดพลัดพราย	แยบคายของปันหยีทำกลมา
โยธีก็ชวนกันหยุดยั้ง	ด้วยได้ฟังถ้อยคำเสนาว่า
จึ่งมาเข้าหมวดกองอาตมา	บ้างตรวจตราเรียกหากันทันใด
ครั้นพร้อมพวกพลมนตรี	จึ่งทูลเจ้าธานีเป็นใหญ่
พระองค์อย่าตระหนกตกพระทัย	มิใช่อื่นไกลพระราชา
เป็นกลของมิสาระปันหยี	มาลวงหลอกโยธีให้ตกประหม่า
เชิญเสด็จขึ้นไปยังพลับพลา	จะได้ตรึกตราการชิงชัย
จะได้คิดกลศึกซึ่งเกิดมี	แก้กลปันหยีให้ได้
พระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	จงตรึกไตรแก้แค้นแทนกัน
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
กับองค์ระเด่นมังกัน	คืนมายังพลับพลาพลันทันที
ครั้นถึงจึงตรัสแก่สามนต์	สรรเสริญฤทธิรณของปันหยี
อันบุญญาในแผ่นธรณี	ไม่มีที่จะเปรียบเทียบทัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นโยธาประชุมพร้อมกัน	จรจรัลจากพลับพลาชัย
เดินตัดลัดตรงไปดงดอน	พระภูธรมายังพฤกษาใหญ่
จึ่งแก้ไสยเวทอันเรืองชัย	ตามในอาจารย์ประสิทธิ์มา
ฯ ๔ คำ
/*791๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระเด่นมังกันติกาหรา
จึ่งทูลสมเด็จพระบิดา	อันปันหยีฤทธาเกรียงไกร
ซึ่งจะนิ่งงดอยู่ดูที	ในราตรีเห็นจะเกิดเหตุใหญ่
จะกำเริบอาจองทะนงใจ	ด้วยปลอมแปลงกายได้ดังจินดา
ทั้งรู้ในไสยเวทวิเศษหนัก	พระทรงศักดิ์อย่าไว้ใจแก่โจรป่า
วันพรุ่งนี้จะต่อศักดา	เห็นเหลือปัญญาจะราวี
ข้าคิดว่าจะลอบไปจุดเพลิง	ให้รุ่งโรจน์เถกิงแสงศรี
ถ้าสองปันจุเหร็จฤทธี	ออกมาดับอัคคีเรืองชัย
พระองค์จงทิ้งเชือกทิพย์มนต์	ให้มัดทั้งสองคนมาให้ได้
สังหารเสียให้ม้วยบรรลัย	ถ้าเอาไว้จะเกิดภัยใหญ่มา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังโอรสา
เห็นประกอบชอบสิ้นในวิญญา	พระจึ่งมีบัญชาตรัสไป
สั่งเหล่าทวยหาญชำนาญมนต์	ที่สะดมล่องหนหายตัวได้
แต่ห้าสิบคนที่ชาญชัย	บังตาอย่าให้ใครเห็นกาย
พึงระวังบังตัวให้จงได้	เอาคบเพลิงเถกิงไปดังใจหมาย
จุดเข้าที่ค่ายพลับพลาราย	ให้รุ่งโรจน์เป็นประกายเปลวควัน
แล้วชวนกันลอบคืนมา	อย่าช้าเร่งรีบผายผัน
จงเร่งตรวจตราหากัน	ให้ทันเราสั่งบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	นายทหารรับสั่งใส่เกศี
มาเร่งรัดจัดกันทันที	ก็ได้ดั่งมีบัญชา
/*792ครั้นเสร็จก็ชวนกันคลาไคล	เข้าใกล้จึ่งร่ายคาถา
เป่าลงทั้งกายกายา	เดชะมนตราอันเรืองชัย
ปนปลอมเข้าไปในค่าย	ใครจะแลเห็นกายก็หาไม่
ถึงพลับพลาปันหยีเรืองชัย	เขาระวังระไวตรวจตรา
บ้างตีฆ้องกองเกณฑ์ตระเวนยาม	ทักถามผู้คนที่แปลกหน้า
เหล่าทหารแอบบังกายา	ได้ท่าทางแล้วก็จุดไฟ
ครั้นเพลิงติดรุ่งโรจน์ชัชวาล	เหล่าทหารกลับมาไม่ช้าได้
องค์ระตูครั้นเห็นเปลวไฟ	ก็ทรงม้าออกไปยื่นคอยที
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาเรืองศรี
ทั้งพระนัดดาธิบดี	เห็นอัคคีติดขึ้นก็ไคลคลา
ขึ้นทรงมิ่งม้ามโนมัย	ก็ไปดับเพลิงแรงแสงกล้า
เหล่าทหารเสนีโยธา	เที่ยวคร่าเกี่ยวชักวุ่นวาย
ไฟนั้นติดค่ายแลซุ้มทวาร	สององค์สั่งทหารทั้งหลาย
ชักกลอนถอนเขื่อนให้ทะลาย	แล้ววิดกระแสสายชลธี
พระเคลิ้มไปมิได้ระวังองค์	มายืนเคียงม้าทรงทั้งสองศรี
สำคัญจิตกำเริบฤทธิ์แต่ราวี	อันเชือกทิพย์มนต์นี้ไม่แจ้งใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเป็นใหญ่
เห็นสองคนยืนเคียงอาชาไนย	ดูไปมิได้ตระหนักพักตร์
เป็นราตรีมืดมัวนัยนา	สำคัญว่าปันหยีมีศักดิ์
กับองค์กุดาวิราหยาน้องรัก	มายืนเคียงเรียงพักตร์กันสองรา
/*793คิดแล้วระตูมงกล	จึ่งจับเชือกทิพย์มนต์ทูลเกศา
อธิษฐานเอาคุณเทวา	ร่ายคาถาประกับแล้วขว้างไป
สั่งให้มัดปันจุเหร็จสององค์	พามายังเราจงได้
ฝ่ายเชือกทิพย์มนต์ก็ลอยไป	ใช้ได้ดั่งมีวิญญา
มาถึงสองพระองค์ทรงสวัสดิ์	เข้ารวบรัดเอาข้อพระหัตถา
ด้วยกำลังเชือกทิพย์มนตรา	ก็ลอยมาไม่รู้สึกองค์
ครั้นถึงระตูธิบดี	จึ่งวางสองภูมีดั่งใจประสงค์
แล้วเชือกทิพย์มนต์อันฤทธิรงค์	รัดมันพันองค์ไม่เคลื่อนคลา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูฤทธิแรงแข็งกล้า
เห็นเชือกทิพย์มนต์เทวา	พาทั้งสองมาก็ยินดี
พินิจพิศดูรูปทรง	พิศไปมิใช่องค์ปันหยี
เป็นกุมารแน่งน้อยก็เสียที	ภูมีให้คิดละอายใจ
หมายประสงค์จงเอาแต่คนผิด	จะสมคิดของกูก็หาไม่
มาพลัดเป็นเด็กน้อยเท่าแมงไย	เสียใจเป็นพ้นพันทวี
จะสังหารผลาญให้วอดวาย	ก็คิดอายเทวาทุกราศี
จะว่าลอบฆ่าเด็กในราตรี	ที่ไม่มีความผิดติดพัน
อ้ายนี่ชะรอยเป็นบุตรา	ของมิสาระปันหยีคนขยัน
จำจะงดไว้ทำบิดามัน	ต่อพร้อมกันจึงจะฟันให้บรรลัย
คิดแล้วจึ่งสั่งเสนา	ให้พาสองโจรป่าไปกรุงใหญ่
ใส่ตรุพันธนาตรากตรำไว้	กว่าจะได้ปันหยีพี่มันมา
ฯ ๑๒ คำ
/*794๏ บัดนั้น	อำมาตย์ทหารชาญอาสา
รับสั่งแล้วพาเอาตัวมา	ก็ใส่ตรุตรึงตราตรากไว้
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
ทั้งระเด่นกุสุมาหราชาญชัย	สององค์ครั้นได้สติมา
จึ่งรู้ว่าต้องพันธนามั่น	รัดรึงขึงขันนักหนา
ใส่ตรุตรากตรำตรึงตรา	พระราชาสลดระทดใจ
ฉิฉะข้าศึกนี้สามารถ	ช่างได้เชือกทิพย์ประสาทมาแต่ไหน
เทวาสุรารักษ์องค์ใด	จึ่งมาให้เชือกมนต์แก่ไพรี
มิได้เกรงสมเด็จพระอัยกา	องค์ประตาระกาหลาเรืองศรี
เข้าด้วยระตูธิบดี	จะให้ผลาญชีวีเราวายปราณ
พระขัดแค้นแสนศัลย์ตันจิต	ทรงฤทธิ์กำสรดสงสาร
เอ็นดูแต่นัดดายุพาพาล	ยังเยาว์แก่การไม่ควรเลย
ตัวจะเป็นกระไรก็ไม่ว่า	สงสารแต่นัดดานะอกเอ๋ย
ยังเยาว์นักไม่รู้จักสิ่งไรเลย	ไม่เคยเห็นมาขุกเข็ญพาลภัย
ขอจงองค์ประตาระกาหลา	มาป้องกันนัดดาจงได้
ช่วยบอกเหตุพระเชษฐาเรืองชัย	ให้แจ้งพระทัยพระภูมี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาทหารพระโฉมศรี
อีกทั้งพวกพลโยธี	เข้าล้อมดับอัคคีอยู่วุ่นวาย
ครั้นเพลิงหยุดเหือดสงบลง	ดูไม่เห็นองค์โฉมฉาย
เห็นแต่อาชาเปล่าเดินแวดชาย	ทั้งหลายก็ตระหนกตกใจ
/*795ชวนกันค้นคว้าหาจบ	จะพานพบสองพระองค์ก็หาไม่
คิดฉงนส่นเท่ห์ในใจ	เห็นจะเป็นพาลภัยมีมา
ระตูนี้มีเดชแข็งขัน	จะได้เชือกเทวัญกระมังหนา
ถ้าจะเป็นแต่การยุทธนา	ที่ไหนผ่านฟ้าจะมีภัย
พระองค์ก็ทรงศักดาเดช	ทุกประเทศไม่รอต่อได้
ถึงระตูมงกลที่เรืองชัย	เห็นย่อท้อฤทธิไกรพระภูมี
จึ่งยักย้ายถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	ใช้เชือกมนต์อันเรืองศรี
มาลอบมัดพาไปในราตรี	ป่านนี้พระจะเป็นประการใด
เสนีรี้พลโยธา	ก็ชวนกันโศการ่ำไห้
คอยหาพระโฉมยงทรงชัย	ปันหยีฤทธิไกรเชี่ยวชาญ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีเดชห้าวหาญ
ครั้นแก้ไสยเวทวิทยาน	เสร็จแล้วภูบาลเสด็จมา
ถึงที่ทับพวกพลโยธี	เห็นโศกีอื้ออึงอยู่หนักหนา
พระแข็งขึงตะลึงไปทั้งกายา	ตกประหม่าว้าวุ่นไม่สมประดี
จึ่งตรัสถามพวกพลหวยหาญ	เหตุการณ์เป็นไฉนฉะนี้นี่
องค์พระอนุชาร่วมชีวี	กับโอรสเรานี้อยู่แห่งใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาโยธาน้อยใหญ่
กราบประนมก้มเกล้าแล้วทูลไป	ถึงเหตุเภทภัยที่มีมา
ศัตรูลอบจู่มาจุดไฟ	ติดลามไหม้เป็นหนักหนา
องค์พระโอรสอนุชา	เสด็จมาช่วยดับอัคคี
/*796ระตูใช้เชือกเทวัญ	มามัดมั่นพาไปทั้งสองศรี
เมื่อประถมยามราตรี	ไม่แจ้งว่าร้ายดีประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีครั้นแจ้งแถลงไข
ให้เดือดดาลทะยานพระทัย	คิดถึงพระดนัยกับลูกรัก
เสียทีที่มีวิทยามนต์	มาแพ้คนแพ้รู้ปรปักษ์
ถ้าหาไม่ที่ไหนอ้ายทรลักษณ์	จะฮึกฮักมาทำได้ดังนี้
เศียรมันจะกระเด็นออกจากกาย	หากคิดอายเทวาทุกราศี
ตัวมันเป็นกษัตริย์ธิบดี	มาลอบทำดั่งนี้ให้ผิดธรรม์
ช่างไม่อดสูหมู่เสนา	ไม่กลัวพลโยธาจะเย้ยหยัน
กูจะขอแก้เค้นแทนมัน	ไปกว่าชีวันจะบรรลัย
ดูดู๋เทวาสุราฤทธิ์	เอาเชือกมนต์ประสิทธิ์ประสาทให้
แก่ระตูอาสัตย์จัญไร	ไม่เกรงภัยสมเด็จพระอัยกา
จะให้มันฆ่าเราให้ปลดปลง	ผู้เป็นเชื้อประยูรวงศ์อสัญหยา
พระพิโรธโกรธใจดังไฟฟ้า	ฉวยคว้าได้กริชก็จรลี
เร่งรีบดำเนินบทจร	ให้ร่านร้อนฤทัยพระโฉมศรี
บุกชัฎลัดป่าพนาลี	สมประดีไม่มีกับกายา
ด้วยคิดถึงองค์พระน้องนาถ	กับโอรสสายสวาทเสน่หา
นิจจาเอ๋ยป่านนี้ทั้งสองรา	มันจะฆ่าฤาจะทำประการใด
ลูกรักจะครวญคร่ำกำสรด	จะระทดฤาทัยละห้อยไห้
อนุชาจะแสนโศกาลัย	อกเอ๋ยกูจะคิดไฉนดี
พระกลัดกลุ้มคลุ้มใจขึ้นมา	คิดแค้นเทวาในราศี
/*797ใครให้เชือกมนต์แก่ไพรี	เร่งมาฆ่าชีวีกูอย่านาน
กูไม่ขออยู่ในภูวดล	อัปยศไพร่พลทวยหาญ
เสียแรงเรืองฤทธิไกรชัยชาญ	มาได้ความอัประมาณทั้งแดนไตร
เพราะเสียรู้อ้ายระตูอัปลักษณ์	มันจึงลอบลักพาเอาไปได้
พระครวญพลางทางเดินดำเนินไป	จนมาใกล้ธารใหญ่มหึมา
ฯ ๒๔ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอารักษ์ต้องสาปเจ้าตรึงษา
ประสิทธิ์สาปให้เป็นกุมภา	อยู่ธารธาราพนาลี
ตรากตรำทรกรรมลำบาก	ทนยากอยู่ในนทีศรี
ช้านานประมาณสามสิบปี	กุมภีร้อนรนสกนธ์กาย
ต่อเมื่อไรวงศาสุราฤทธิ์	มาสังหารชีวิตให้ฉิบหาย
จึ่งจะพ้นคำสาปสิ้นโทษร้าย	ให้กลับกลายคืนเป็นเทวัญ
ครั้นเห็นมนุษย์เดินมา	ทรงโฉมโสภาเฉิดฉัน
พริ้มพักตร์ลักขณาน่าอัศจรรย์	ดีร้ายวงศ์อสัญเสด็จมา
ทีนี้ตัวกูจะพ้นทุกข์	จะคืนสุขสมความปรารถนา
อย่าเลยกูจะทำศักดา	ให้ผ่านฟ้าเดือดดาลทะยานใจ
พระองค์จึงจะได้สังหาร	ผลาญกูให้ม้วยตักษัย
จึ่งจะพ้นคำสาปเจ้าตรึงษ์ไตร	คืนเป็นเทพไทดังก่อนมา
คิดแล้วกุมภาอารักษ์	ก็ทำฤทธิ์สิทธิศักดิ์นักหนา
กายนั้นใหญ่หลวงมหึมา	โดยยาวสิบห้าวาปลาย
ฟาดน้ำฟูมฟองนองละลอก	ฉานกระฉอกตามฝั่งกระแสสาย
แล้วร้องสำทับท้าทาย	ใครหนอเดินชายมาแดนเรา
/*798บุญแล้วสมความปรารถนา	จะกินเป็นภักษาเล่นเปล่าเปล่า
ไม่รู้ฤๅแดนนี้สิของเรา	จึงองอาจเข้ามาในราตรี
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์องค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังกุมภาวาที	ภูมีเดือดดาลทะยานใจ
จึงตอบมาว่าอ้ายเดียรัจฉาน	ป่าละหานของเอ็งอยู่ที่ไหน
อันทางหิมวาพนาลัย	เป็นที่คนเดินไปเดินมา
มึงเป็นแต่สัตว์ในวารี	เจรจาพาทีให้เกินหน้า
อ้างอวดจะกินผู้ศักดา	มึงกล้าดีเร่งมาบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุมภาได้ฟังพระโฉมศรี
สมความปรารถนาก็ยินดี	ทำตอบวาทีไปทันใด
ดูดู๋มนุษย์อหังการ์	จะเกรงศักดาเราก็หาไม่
ชั่งไม่คิดชีวิตจะบรรลัย	อาจใจท้าทายไม่กลัวกัน
ดีแล้วจะเป็นอะไรมี	จะคาบคั้นอินทรีย์ให้อาสัญ
กินเล่นเป็นผักไม่ครือฟัน	อย่าสำคัญว่าจะรอดชีวีไป
ว่าแล้วกุมภาทำเป็นโกรธ	โดดโลดฟาดน้ำสะเทิ้นไหว
อ้าปากถากถาเข้าไป	ดังจะคาบภูวไนยกินเป็นภักษ์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์ทรงศักดิ์
เห็นกุมภาแถกถามาตรงพักตร์	ท่าทีฮึกฮักเข้าราวี
พระจึงชักกริชเทวัญ	หมายมั่นจะล้างให้เป็นผี
/*799ครั้นเข้ามาใกล้ได้ที	ภูมีก็แทงทันใด
ด้วยอานุภาพกริชเทวา	กุมภีมรณาตักษัย
พ้นจากคำสาปเจ้าตรึงษ์ไตร	คืนเป็นเทพไทดังก่อนมา
คิดคุณของพระภูวดล	ซึ่งมาโปรดให้พ้นจากทุกขา
เห็นการเป็นไฉนพระราชา	จึงมาเดินกลางป่าในราตรี
น่าจะมีทุกข์ขุกเข็ญประการใด	จำจะไปถามไถ่ให้ถ้วนถี่
แล้วจะได้สนองคุณพระภูมี	ซึ่งโปรดเราให้พ้นที่เวทนา
คิดแล้วสำแดงกายให้เห็นองค์	ตรงพักตร์พระผู้วงศ์อสัญหยา
แล้วจึงกล่าวมธุรสวาจา	บอกพระผ่านฟ้าไปทันใด
อันข้านี้คือกุมภี	ซึ่งพระผลาญชีวีให้ตักษัย
ได้พ้นคำสาปเจ้าตรึงษ์ไตร	เพราะเดชภูวไนยอันศักดา
แม้นพระองค์ประสงค์สิ่งใด	จะให้ดังพระทัยปรารถนา
เหตุการเป็นไฉนพระผ่านฟ้า	จึงมาเที่ยวเดินป่าในราตรี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังเทวาพาที	มีความยินดีเป็นพ้นไป
ดังได้วิเชียรจักรพรรดิตรา	เทวาเอามาใส่หัตถ์ให้
ทีนี้สมจิตที่คิดไว้	จึงบอกไปแก่เทพเทวัญ
ว่าตัวเราบุกป่ามาดังนี้	ทุกข์เพียงชีวีจะอาสัญ
ด้วยระตูมงกลอาธรรม์	มันใช้เชือกเทวัญอันศักดา
ลอบมาในราตรีกาล	มัดเอากุมารโอรสา
กับองค์พระศรีอนุชา	พาไปในประถมราตรี
/*800ไม่รู้ว่าจะเป็นประการใด	ฤๅม้วยบรรลัยเป็นผี
ขอองค์เทวาได้ปรานี	จงบอกคดีให้แจ้งใจ
หนึ่งจะขอเชือกมนต์ศักดิ์สิทธิ์	ไปแก้แค้นแทนฤทธิ์มันให้ได้
ผูกมัดรัดมาให้สาใจ	เทพไทจงประสิทธิ์ตามวาที
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญได้ฟังพระโฉมศรี
จึงสนองพจนาวาที	เพียงนี้พระอย่าร้อนรนใจ
อันพระน้องกับโอรสา	ที่จะม้วยมรณานั้นหาไม่
เขาเอาไปใส่ตรุตรากไว้	ยังในนคราธานี
บอกแล้วเทวาผู้ทรงเดช	จึงร่ายทิพย์เวทอันเรืองศรี
ชุบเชือกทิพย์มนต์อันฤทธี	ก็ได้เสร็จดังมีมโนรถ
แล้วจึงร่ายเวทวิเศษซ้ำ	เจ็ดคำเป่าลงตามกำหนด
จึ่งส่งให้ปันหยีมียศ	พระเร่งบทจรเข้าไป
พาสองพระน้องออกมา	แล้วประสาทคาถาประสิทธิ์ให้
ทั้งอวยพรศรีสวัสดิ์จำเริญชัย	ให้ศัตรูบรรลัยด้วยฤทธี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสาระปันหยี
ประนมกรรับพรด้วยยินดี	ใส่เหนือศิโรตม์แล้วอำลา
พลางรับเชือกมนต์อันวิเศษ	รับทั้งพระเวทคาถา
ได้เสร็จสำเร็จดังจินดา	เทวาคลับคล้ายหายไป
ปันหยีผู้มีศักดา	ก็ไคลคลามายังกรุงใหญ่
ครั้นถึงทวารเวียงชัย	พระจึ่งร่ายไสยเวทอาคม
/*801ให้ครบคำรบเจ็ดคาบ	ตามพรประสิทธิ์สาปโดยประถม
เดชะคาถาอาคม	พลเมืองหลับระงมไม่สมประดี
พระจึงผลักใบดาลทวารชัย	ก็ตรึงมั่นไม่ไหวออกจากที่
พระเป่าด้วยทิพย์มนต์จันทรี	บานทวารเปิดรี่ออกง่ายดาย
ปันหยีก็เสด็จไคลคลา	เข้าในพาราดังใจหมาย
มิได้มีผู้ใดเห็นกาย	ก็สอดส่ายเที่ยวดูในบุรินทร์
มาพบตรุโอรสกับดนัย	ก็สมฤทัยคิดถวิล
เห็นผู้คนรักษาเป็นอาจิณ	พระภูมินทร์จึงสะกดด้วยมนตรา
เพชฌฆาตราชมัลก็หลับหมด	สมดังมโนรถปรารถนา
จึงสะเดาะกุญแจด้วยมนตรา	ก็เปิดทวาราตรุเข้าไป
เห็นองค์อะนะโศกี	พระอนุธาธิบดีกันแสงไห้
พระสวมกอดทั้งสองเข้าไว้	สงสารอาลัยพันทวี
แล้วร่ายทิพย์เวทอันยิ่งยง	เป่าลงทั่วองค์ทั้งสองศรี
พันธนาหลุดจากอินทรีย์	พระจึงพาจรลีออกมา
สามพระองค์ก็เสด็จโดยด่วน	ด้วยจวนอรุณเรืองรองส่องเวหา
ครั้นออกนอกทวารนครา	ก็ตรงมาที่ประทับแรมไพร
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลมนตรีน้อยใหญ่
เห็นสามองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	เสด็จมาพลับพลาชัยก็ยินดี
ชวนกันมาต้อนรับอภิวาท	บ้างกราบลงแทบบาทพระโฉมศรี
บ้างสรรเสริญสาธุการฤทธี	ว่าในพื้นปฐพีไม่มีทัน
/*802อันเสนาโยธาทั้งหลาย	ก็เปรมปรายร่าเริงหฤหรรษ์
มาหมอบเฝ้ายัดเยียดเบียดกัน	จนสุริยันเรืองรองส่องอำพน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิรอนราญชาญพหล
จึงมีบัญชาสั่งสามนต์	ให้เร่งเตรียมรี้พลสกลไกร
เราจะออกต่อสู้พันตูรบ	ให้เจนจบในกลศึกใหญ่
จะดูฝีมือชาวเวียงชัย	จะมีฤทธิ์เพียงไรจึงอาจอง
ทีนี้จะได้เห็นกัน	จะฟาดฟันให้ละเอียดเป็นผุยผง
กูไม่ไว้ชีวิตให้ยืนยง	ให้ตายทับกันลงทั้งสองรา
แล้วเขียนสารให้ม้าใช้ถือไป	บอกอ้ายระตูมารษา
แม้นกล้าดีจงขี่ไอยรา	มาบำรูสู้งากันบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	มหาเสนาทั้งสองศรี
รับพระบัญชาภูมี	ถวายอัญชุลีแล้วออกไป
อาลักษณ์ก็เร่งเขียนสาร	เสนาจัดการไม่ช้าได้
เร่งยกคชกันทันใด	เตรียมพลไกรไว้ครบครัน
อาลักษณ์จึงเอาสารา	ส่งให้นายม้าคนขยัน
จงเร่งไปยังพลับพลาระตูพลัน	ให้ทันรับสั่งบัดนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับเอาสารศรี
มาขึ้นอาชาทันที	ไปยังเจ้าธานีทันใด
มาถึงพวกพลโยธา	จึงเอากิจจาแถลงไข
/*803ว่าบัดนี้พระทรงฤทธิไกร	ให้สารมายังระตูเจ้าพารา
ให้เร่งยกพลไปชนช้าง	ในกลางสมรภูมิทิศา
ให้เกียรติยศปรากฏทั่วโลกา	อย่าช้าเร่งทูลให้ทันที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายทหารครั้นแจ้งถ้วนถี่
จึงเข้าไปบอกเสนี	ตามสารปันหยีซึ่งมีมา
เสนาก็เร่งผายผัน	ทูลระเด่นมังกันติกาหรา
พระโอรสจึงมีบัญชา	ให้ม้าใช้มาอย่านาน
คอยท่าเสด็จพระบิตุรงค์	เมื่อพระองค์ออกพลับพลาไพศาล
อำมาตย์ก็รับพจมาน	ไปพาผู้ถือสารนั้นเข้ามา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นรุ่งแจ้งแล้วศรีพระสุริยา	ก็ลีลาออกหน้าพลับพลาชัย
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาเสนาผู้ใหญ่
ก้มเกล้ากราบทูลทันใด	ว่าปันหยีให้ราชสารมา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังยาสา
จึงสั่งตำมะหงงเสนา	ให้อ่านสาราฉับพลัน
เราจะดูถ้อยคำของปันหยี	อันตัวดีมีเดชแข็งขัน
ด้วยเสียลูกกับน้องทั้งสองนั้น	จะคิดผ่อนผันประการใด
ฯ ๔ คำ
/*804๏ บัดนั้น	ตำมะหงงบังคมประนมไหว้
รับเอาสารามาฉับไว	คลี่ออกอ่านไปมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ
๏ ในลักษณสารพระโฉมยง	อันทรงเดชปราบได้ทุกทิศา
ให้มายังระตูเจ้านครา	ผู้อสัตย์มารษาผิดชาติชาย
ตัวเราลอบเข้าไปหลอกทัพ	จะจับองค์ระตูฆ่าให้ฉิบหาย
เศียรก็จะขาดกระเด็นออกจากกาย	เราคิดอายด้วยเป็นชายอยู่ในธรรม์
จึ่งมิได้สังหารให้มรณา	ด้วยกลัวมนุษย์เทวาจะเย้ยหยัน
อันตัวระตูทำผิดธรรม์	ไม่รักชาติที่ครองขัณฑบุรี
มาเสียทางมานะสละสัตย์	เกิดอุบัติลอบลักกุมารหนี
ช่างไม่อายพวกพลมนตรี	ดีแล้วฤาไรเจ้านครา
แต่ตัวเราเป็นชาวพนาเวศ	ยังรักเพศรักศักดิ์รักหน้า
ไม่ลอบลักเมื่อเคลิ้มกายา	จะเอาแต่ศักดาที่ราวี
ชนะแพ้สุดแต่ฝีมือ	ให้เลื่องฦๅเกียรติยศทุกกรุงศรี
จึ่งให้สารมายังเจ้าธานี	ให้กรีพลออกไปชนคชาธาร
อันกลศึกทั้งสิ้นก็ย่อมรู้	ยังแต่สู้บำรูงาคชสาร
จะขอต่อด้วยเอกกษัตริย์อันเชี่ยวชาญ	ให้เทวาทุกสถานทัศนา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูแค้นขัดสหัสสา
ฟังสารปันหยีที่กล่าวมา	พระกริ้วโกรธโกรธาเป็นพ้นนัก
ดูดู๋อ้ายทะโมนโจรไพร	อาจใจเหน็บแนมแหลมหลัก
มีแต่ตัวยังไม่กลัวมาฮึกฮัก	อ้ายทรลักษณ์มันจะตายในวันนี้
/*805ปิศาจจึ่งเข้าสิงสกนธ์	ให้ร่านรนที่จะม้วยเป็นผี
ทะยานใจบ้าคลั่งไม่สมประดี	เพราะลูกน้องสองศรีเรามัดมา
แล้วพระเร่งตอบสารไป	ม้าใช้จงไปบอกอ้ายโจรป่า
มันกล้าดีให้กรีพลมา	กูจะฆ่าให้ตายทั้งสามคน
แล้วพระตรัสสั่งมนตรี	ให้ตระเตรียมโยธีพลพหล
จึ่งเร่งผูกคชาธารชำนาญชน	กูจะไปผจญด้วยไพรี
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสารับสั่งใส่เกศี
ให้ผูกช้างจัดแจงโยธี	ตามมีรับสั่งเจ้าภพไตร
ม้าใช้ก็เร่งรีบมา	ทูลตามกิจจาแถลงไข
แก่พระผู้ทรงฤทธิไกร	ให้ทราบใต้ธุลีบาทา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังม้าใช้ทูลมา	พระราชาเดือดดาลทะยานใจ
จึ่งสั่งลูกรักทันที	กับพระศรีอนุชาผู้พิสมัย
สององค์จงทรงคชไกร	ออกไปยืนกลางโยธี
ถ้าระตูยกพวกพลขันธ์	มายืนยันยังสมรภูมิชัยศรี
ท้าทายให้อายแก่โยธี	ตัวพี่จะคอยยุทธนา
จะใช้เชือกทิพย์มนต์อันวิเศษ	ของเทเวศผู้เชี่ยวชาญหาญกล้า
ไปมัดอ้ายระตูกับบุตรา	มาผลาญชีวาเสียวันนี้
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ทั้งระเด่นกุสุมาหราก็ยินดี	อัญชุลีรับรสพจมาน
/*806สองกษัตริย์จึ่งเสด็จคลาไคล	ไปชำระพระองค์สรงสนาน
ทรงสุคนธาทิพย์วโรฬาร	ตระการกลิ่นเฟื่องฟุ้งจรุงใจ
พระทรงเครื่องพิชัยสงคราม	ตามประเพณีกษัตริย์ทำศึกใหญ่
จึงเหน็บกริชอันเรืองฤทธิไกร	แล้วคอยฤกษ์ชัยนาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาสระสรงวารีทันใด
แล้วทรงสุคนธ์ทิพย์รส	พระทรงยศพักตร์ผ่องเพียงแขไข
สอดสนับเพลางอนเชิงคชไกร	ภูษาอำไพเจ็ดชั้น
จัดกลีบจีบประจงโจงกระหวัด	สำหรับบรมกษัตริย์รังสรรค์
เข้าพิชัยณรงค์ทรงคชกัน	ยืนยันประจันสู้บำรูงา
แล้วคาดเจียระบาดสามสาย	ปั้นเหน่งเพชรพรรณรายมีค่า
ทรงสังวาลเครื่องชัยยุทธนา	แล้วผ่านฟ้าสอดทรงเสื้ออย่างน้อย
รองชั้นเป็นซับสนับใน	จึงทรงใส่ชายไหวเป็นช่อห้อย
ทรงประพาสชั้นนอกเป็นดอกลอย	ฉลองศอประดับพลอยจินดาดี
อินทรธนูสุวรรณประดับเพชร	แสงเตร็จแวววับจับสุริย์ศรี
พาหุรัดปลายพระกรราชาวดี	นพรัตน์แกมมณีจินดาดวง
แล้วทรงธำมรงค์นพรัตน์	ถ้วนนิ้วพระหัตถ์จำรัสช่วง
ทรงพระมาลายอดเพชรเจ็ดดวง	ดอกไม้เพชรพู่พวงเรียบราย
เหน็บกริชฤทธิไกรดังไฟกัลป์	ทัดอุบะสุวรรณเฉิดฉาย
ถือเช็ดหน้าสีทับทิมพริ้มพราย	พระกรกรายย่างเยื้องลีลา
กรกุมเชือกทิพย์เทเวศ	ดังอมเรศจากดาวดึงสา
/*807ทรงพระแสงขอแก้วมุกดา	มาทรงพระยาไอยราชำนาญชน
อันองค์อะนะพระดนัย	ก็คลาไคลไปทรงช้างต้น
ประดับด้วยทวยหาญชาญฤทธิรณ	พระสั่งให้เลื่อนพลจรลี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเรืองศรี
ทั้งองค์พระโอรสธิบดี	ไปเข้าที่สระสรงคงคา
แล้วทรงสุคนธ์ปรนปรุง	มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งจับมังสา
จึ่งสอดซับสนับเพลาเพราตา	ภูษิตรจนาโจงประจง
สามชั้นเป็นหลั่นลำดับ	ซ้อนซับทวยวางเป็นหางหงส์
เอารัตกัมพลพันมั่นคง	ฉลององค์อย่างน้อยเป็นซับใน
ทรงประพาสตาดดอกเป็นชั้นนอก	สนองศอเด่นดอกดั่งจะไหว
อินทรธนูสุวรรณอำไพ	ปลายพระกรวิไลจินดา
แล้วสอดเจียระบาดสามสาย	ฉลุลายทองลอยห้อยหน้า
นพรัตน์ประดับองค์อลงการ์	ประดับมหาเนาวรัตน์ชัชวาล
สอดใส่ธำมรงค์เพชรเม็ดแดง	แวววับจับแสงสุริย์ฉาน
เหน็บกริชฤทธิไกรดังไฟกาฬ	ทรงมหาสังวาลพิชัยยุทธ์
ทรงพระมหามาลาเบี่ยง	ดอกไม้ทิศรายเรียงประดับบุศย์
พระกรกุมศาสตราอาวุธ	ดั่งเทวบุตรเลื่อนลอยในนภา
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นทรงพลายคชกันตัวกล้า
องค์พระโอรสผู้ศักดา	ขึ้นทรงไอยราชำนาญชน
ประดับด้วยเครื่องสูงแตรสังข์	กลองประดังพิณพาทย์โกลาหล
พระตรัสสั่งให้ยาตราพล	จรดลมาสมรภูมิชัย
ฯ ๑๘ คำ
/*808๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
กับองค์พระนัดดาร่วมใจ	เห็นระตูยกพลไกรมา
สององค์จึ่งไสช้างทรง	ไปยืนกลางจตุรงค์คอยท่า
ครั้นเห็นระตูใกล้ก็หยุดไอยรา	พระจึ่งร้องถามมาทันที
ดูกรระตูภูบาล	ซึ่งทำการลอบลักกุมารหนี
ยังสมความปรารถนาเจ้าธานี	ฤๅว่ามิสมฤดีประการใด
บัดนี้ยุพเยาว์กุมารา	ออกมาจะทำศึกใหญ่
จะแก้แค้นแทนมือเจ้าภพไตร	ซึ่งลอบลักพาไปในราตรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเรืองศรี
ครั้นหยุดช้างอยู่กลางโยธี	ได้ยินเสียงไพรีร้องมา
พระจึ่งทอดทัศนาไป	จำได้ตระหนักรู้จักหน้า
อ้ายนี่นักโทษทั้งสองรา	ดูดู๋อหังการ์พาที
ให้ตรากตรำจำใต่ตรุไว้	เหตุไฉนจึงมาได้ทั้งสองศรี
ชะรอยมันมีอิทธิฤทธี	ฤๅปันหยีไปลักพามา
ฉิฉะข้าศึกนี้สามารถ	องอาจเข้มแข็งหนักหนา
รู้รอบประกอบวิทยา	อันชายในพสุธาไม่เทียมทัน
นี่ฤๅระตูทุกกรุงไกร	จะมิอัปราชัยอาสัญ
คิดแล้วจึ่งตอบไปพลัน	เหวยอ้ายโจรไพรวันอย่าพาที
มึงเป็นคนโทษถึงบรรลัย	กูใส่ตรุตรากไว้ในกรุงศรี
ใครถอดมึงมาในราตรี	จึงอวดฤทธีอหังการ
ครั้นกูจะฆ่ามึงให้วอดวาย	ก็คิดอายพวกพลทวยหาญ
/*809แล้วมึงไซร้ก็มิใช่ตัวการ	จะผลาญแต่ปันหยีที่ตัวดี
เช่นเอ็งกูไม่ขอต่อกร	กูอดสูหมู่อมรทุกราศี
ให้พี่เอ็งออกมาจะราวี	ฤากลัวกูหลบหนีมิออกมา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
ได้ฟังระตูกล่าววาจา	จึงไสไอยราเข้าไป
ตบหัตถ์สำรวลเยาะเย้ย	ว่าเหวยระตูเจ้ากรุงใหญ่
ซึ่งว่านี้เห็นผิดทีไป	ไม่ควรคู่ชิงชัยต่อมือเรา
ไฉนมาลักพาไปในราตรี	นั่นอายพวกโยธีหรือไม่เล่า
มิใช่การสิมาพาลทำร้ายเรา	ถึงยังเยาว์ไม่กลัวเจ้าพารา
นี่หากลอบลักไปไม่ทันรู้	ถ้าซึ่งหน้าจะต่อสู้ให้หนักหนา
จะผลาญชีพระตูให้มรณา	ที่ไม่ควรสัจจาวาที
อันองค์สมเด็จพระบิตุเรศ	เรืองเดชดังพระยาราชสีห์
ทั้งอยู่ในธรรมยุติราวี	จะกลัวเจ้าธานีอย่าพึงคิด
แต่ตัวเราเป็นบุตรกุมารา	หากจะฆ่าระตูให้ดับจิต
ถ้ากล้าดีจงเร่งมาต่อฤทธิ์	จะสังหารชีวิตเสียบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมงกลเรืองศรี
ได้ฟังเดือดดาลดังอัคคี	ด้วยอายหมู่มนตรีโยธา
องค์สั่นระรัวทั่วสรรพางค์	จึ่งเรียกช้างพระโอรสา
มายืนเคียงเรียงกันทั้งสองรา	แล้วจึงร้องว่ามาทันใด
เหวยอ้ายโจรประดาษชาติทรลักษณ์	ทำฮึกฮักแล้วมุดไปอยู่ไหน
/*810ให้แต่อ้ายเด็กน้อยจัญไร	มาเจรจาหยาบใหญ่หมิ่นกัน
ตัวมึงกล้าดีมิออกมา	ฤๅว่ากลัวชีวาจะอาสัญ
ฤาเอ็งคิดเสียดายชีวัน	บังคมคัลกูจะไว้ชีวี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังถ้อยคำพาที	ภูมีสั่งเชือกเทวา
จงมัดอ้ายระตูอาธรรม์	กับระเด่นมังกันโอรสา
สั่งแล้วไสช้างวางเข้ามา	พระราชาจึงตอบคำไป
ดูกรระตูมงกล	ไฉนมาร่านรนจะตักษัย
กูคือพระกาฬอันเรืองชัย	จะมาเอาชีวาลัยเจ้าธานี
เรายั้งหยุดเพราะเอ็นดูแก่ดวงพักตร์	จะให้ไปสั่งเมียรักในกรุงศรี
กลับมาท้าทายให้ราวี	เมื่อถึงทีแล้วก็ตามแต่เวรา
ว่าแล้วปันหยีผู้ฤทธิรณ	ก็ทิ้งเชือกทิพย์มนต์ดังปรารถนา
ฝ่ายเชือกสุรารักษ์อันศักดา	ดังมีจิตวิญญาก็ลอยไป
ครั้นถึงกษัตริย์ทั้งสององค์	ฉวัดเฉวียนเวียนวงเข้ามาใกล้
จึงเลี้ยวลอดสอดกระหวัดรัดกรไว้	แล้วก็พาไปด้วยฤทธี
หยุดอยู่ยังหน้าช้างทรง	ขององค์มิสาระปันหยี
ประจักษ์แก่นัยนาโยธี	ทั้งสองศรีมิได้รู้สึกองค์
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีศักดิ์สูงส่ง
ครั้นเห็นเชีอกเทวัญฤทธิรงค์	ไปมัดกษัตริย์สององค์พามา
จึงทรงพระแสงง้าวเรืองเดช	ตัดเกศทั้งสองดับสังขาร์
/*811เศียรขาดออกจากกายา	ตกยังพสุธาไม่สมประดี
ครั้นแล้วก็บ่ายคชสาร	เลิกทวยหาญกลับมาพลับพลาศรี
สามองค์สุขเกษมเปรมปรีดิ์	โยธีโห่เร้าเอาชัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พวกทหารมงกลกรุงใหญ่
เห็นระตูกับโอรสบรรลัย	ตกใจดังจะม้วยมรณา
ตัวสั่นหน้าซีดไม่สมประดี	บ้างซุกซนด้นหนีออกไปป่า
ลางคนวิ่งเข้าไปในพารา	ด้วยกลัวศักดาพระภูมี
ร้องไห้กลื้งเกลือกกับดินดาน	ด้วยสงสารระตูกรุงศรี
บ้างไปทูลองค์อัครเทวี	ก็โศกีมี่อึงทั้งวังใน
อันองค์เอกอัครกัลยา	นางเพียงชีวาจะตักษัย
ดังเศียรขาดจากกายอรไท	ทรามวัยล้มลงทั้งยืน
สองกรค่อนทรวงเข้าฮักฮัก	นงลักษณ์ร่ำไรไห้สะอื้น
กลิ้งเกลือกเสือกกับภาคพื้น	แล้วนิ่งไปไม่ฟื้นสมประดี
ฯ +๐ คำ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่ชาวแม่สาวศรี
เห็นองค์อัคเรศเทวี	โศกีสลบนิ่งไป
กำนัลก็ชวนกันเข้ามา	เอาน้ำสุคนธามาส่งให้
เข้านวดฟั้นคั้นบาทอรไท	จึ่งค่อยได้สมประดีคืนมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งประไหมสุหรีเสน่หา
ครั้นฟื้นองค์นางทรงโศกา	ด้วยคิดถึงพระภัสดากับลูกรัก
/*812พ่อเจ้าประคุณของเมียแก้ว	มาทิ้งเมียเสียแล้วพระจอมจักร
พระไม่อาลัยแก่เมียรัก	พระทรงศักดิ์มาหนีเมียไป
โอ้อนิจจาโอรสา	จะคิดถึงมารดาก็หาไม่
เจ้ามาสลัดตัดเยื่อใย	ทอดทิ้งแม่ไว้ไม่อาวรณ์
โอ้ระเด่นมังกันติกาหราเอ๋ย	ทรามเชยพ่อกลับมาหาแม่ก่อน
ให้แม่ทุเลาเบาร้อน	สั่งเสียแม่ก่อนจึ่งไป
โอ้พระปิ่นปักนคเรศ	เคยปกเกศมาแต่น้อยคุ้มใหญ่
มิได้ให้อนาทรร้อนใจ	พระมาทอดทิ้งไว้แต่ผู้เดียว
ทั้งลูกรักก็เอาตัวหนี	แม่นี้ไม่มีที่แลเหลียว
จะทนยากลำบากอยู่แต่ผู้เดียว	เปลี่ยวอกไม่เล็งเห็นใคร
อันองค์ประไหมสุหรี	สมประดีจะมีก็หาไม่
ทั้งฝูงสนมกำนัลใน	ร่ำไรมี่อึงเป็นโกลา
ดั่งหนึ่งพระกาฬภาณุราช	มาพิฆาตตัดเกล้าเกศา
สมประดีไม่มีกับกายา	สิ้นทั้งพาราเวียงชัย
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนามนตรีน้อยใหญ่
จึ่งปรึกษากันทันใด	จำเราจะไปอัญชุลี
จะทูลเชิญให้ครองพารา	ปกเกศไพร่ฟ้าในกรุงศรี
แม้เรามิไปบัดนี้	น่าที่ไม่พ้นราชทัณฑ์
ครั้นคิดพร้อมยอมใจกันแล้ว	ก็ชวนกันคลาดแคล้วผายผัน
มาเฝ้าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ยังหน้าสุวรรณพลับพลา
ฯ ๖ คำ
/*813๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
เห็นอำมาตย์ชาวเมืองมงกลมา	พระจึ่งมีบัญชาปราศรัยไป
ทั้งหลายอย่าได้เสียจิต	คิดท้อประพรั่นหวั่นไหว
เราจะเลี้ยงให้เป็นผาสุกใจ	มิได้จองภัยเวรา
อันตัวระตูองอาจ	ชีวาตม์จึ่งดับสังขาร์
ท่านทั้งสิ้นเป็นบ่าวเขาใช้มา	เราจะคุมโทษานั้นผิดที
จงอยู่ให้ผาสุกสำราญ	ยังสถานมงกลบุรีศรี
อันตัวเราครองประเพณี	มนตรีอย่าแคลงวิญญา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เหล่าอมาตย์ประนมกรเหนือเกศา
มีความยินดีปรีดา	กราบสามลาแล้วก็ทูลไป
ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	พระคุณไม่มีที่เปรียบได้
จะเป็นข้าบาทบงสุ์พระทรงชัย	ไปกว่าจะม้วยชีวัน
ขอเชิญพระองค์ทรงเดช	ไปครอบครองนคเรศเขตขัณฑ์
จะเอาบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	เป็นฉัตรแก้วกางกันโมฬี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังถ้อยคำมนตรี	พระภูมีจึ่งตรัสสั่งไป
อันศพระตูมงกล	สามนต์จงพาไปกรุงใหญ่
ทำตามประเพณีเจ้าเวียงชัย	ให้แล้วในเจ็ดราตรี
จงเร่งตกแต่งพารา	ไว้ท่าเรากว่าจะไปกรุงศรี
ครั้นเสร็จสั่งมหาเสนี	ภูมีเสด็จกลับเข้าพลับพลา
ฯ ๖ คำ
/*814๏ บัดนั้น	อำมาตย์มนตรีถ้วนหน้า
ครั้นได้รับสั่งแล้วออกมา	ปรึกษาหารือพร้อมกัน
จึงเอาเหมแก้วสุวรรณรัตน์	ใส่ศพสองกษัตริย์รังสรรค์
แล้วเชิญขึ้นรถอันพรายพรรณ	ก็ผายผันเข้ายังเวียงชัย
ประดับด้วยเครื่องสูงแตรสังข์	ฆ้องประดังมโหระทึกหวั่นไหว
แห่แหนเป็นขนัดกันไป	ก็มาถึงกรุงไกรทันที
แล้วเชิญพระศพเจ้านครา	กับพระโอรสาเรืองศรี
ขึ้นยังปรางค์มาศอันรูจี	ประดับไว้ยังที่ควรการ
แล้วมากะเกณฑ์ทำเมรุทอง	อันเรืองรองประดับแก้วมุกดาหาร
เร่งรัดเดือนกันให้ทันการ	อลหม่านไปทั้งธานี
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์อัคเรศมเหสี
กับฝูงนางสนมนารี	ไปอัญชุลีพระศพเจ้าภพไตร
อันองค์เอกอัครกัลยา	ข้อนทรวงโศกาละห้อยไห้
เพียงจะพินาศขาดใจ	อรไทไม่เป็นสมประดี
ทั้งองค์นงลักษณ์ศรีใส	ก็ร่ำไรกลิ้งเกลือกลงกับที่
ทั้งเถ้าแก่ชาวแม่ขันที	ฝูงกำนัลนารีก็โศกา
อื้ออึงคะนึงไปทั้งราชฐาน	ตีทรวงประปราณไปทุกหน้า
สมประดีไม่มีกับกายา	ดังว่าจะม้วยพิราลัย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาเสนาผู้ใหญ่
ทำพระเมรุเสร็จสรรพฉับไว	สั่งให้ปลูกเกยพลันทันที
/*815แล้วสั่งให้ตระเตรียมการ	ทั่วทุกพนักงานตามที่
จึ่งเข้าไปในปราสาททันที	เชิญพระศพสองศรีมาใส่รถ
ประดับเครื่องเรืองรัตน์ชัชวาล	พู่ระย้าเพดานอลงกต
ฉัตรตั้งสามชั้นเป็นหลั่นลด	มีรถโยงรถปรายสุมาลา
แล้วรถสำหรับอ่านหนังสือ	บ้างถือวิมานไฟนำหน้า
แตรงอนแตรฝรั่งวิลันดา	กลองชนะกลองชวาอึงอล
เกณฑ์แห่ถือดอกสัตบรรณ	สี่แถวเรียงรันตามถนน
ก็ชักรถบทจรจรดล	ฝูงกำนัลนิรมลก็ตามมา
แซ่ซร้องร้องร่ำโศกี	จนมาถึงที่พระเมรุเลขา
จึ่งเชิญพระศพเจ้านครา	ขึ้นมหาเชิงตะกอนอำไพ
ทั้งพระโอรสยศยง	ก็วางเคียงพระบิตุรงค์เป็นใหญ่
ลำดับด้วยท่อนจันทน์คันธมาลัย	ทั้งกฤษณาเนื้อไม้กระลำพัก
ครั้นเสร็จเหล่ามหาเสนา	เอาธูปเทียนสมาพระทรงศักดิ์
แล้วคอยท่าเสด็จนางนงลักษณ์	องค์อัคเรศจรลี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ทั้งนางสุณิสานารี	สองศรีมาสนานกายา
แล้วสรงมุรธาสระเกศ	กันจุเรศมุ่นเกล้าเกศา
ผัดพักตร์ผ่องเพียงจันทรา	ทรงภูษาโขมพัสตร์พรรณราย
สอดใส่ทองกรธำมรงค์	ทรงสังวาลสะอิ้งแก้วประสานสาย
ตาบประดับทับทรวงเพชรพราย	งามคล้ายนางเทพนิกร
สอดสร้อยห้อยมวยด้วยสุวรรณ	ทองกรพรรณรายเลื่อมประภัสสร
/*816แล้วทรงมงกุฎกรรเจียกจร	เสร็จแล้วบังอรก็คลาไคล
พร้อมด้วยสาวสรรกัลยา	แวดล้อมตามมาอยู่ไสว
นางทรงวอแก้วแววไว	ไปยังพระเมรุทันที
ครั้นถึงจึ่งหยุดวอทอง	ทั้งสององค์อัครมเหสี
ก็เข้าไปอภิวันท์อัญชุลี	ด้วยใจภักดีต่อภัสดา
จึ่งจุดธูปเทียนตามถวาย	แล้วโปรยปรายสุคันธบุบผา
นางสมาลาโทษพระราชา	อย่าให้เป็นเวรากันสืบไป
ประนมหัตถ์ตั้งสัจอธิษฐาน	สาบานในความพิสมัย
ข้าซื่อตรงต่อองค์ภูวไนย	จนถึงชีวาลัยมรณา
เดชะผลบุญของข้านั้น	ขอจงเทวัญทุกทิศา
ทั้งพระธรณีแลคงคา	เชิญมาเป็นสักขีทิพย์พยาน
ให้ข้าไปสู่วิมานเมืองบน	เสวยทิพย์ไพชยนต์เกษมศานต์
หนึ่งองค์พระสามีภูบาล	ให้ได้ประสบพบพานกันสืบไป
จะขอสนองรองบาทเป็นบริจา	ให้สมดั่งจินดาข้าจงได้
ครั้นอธิษฐานแล้วสองอรไท	ทรามวัยก็จุดอัคคี
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	นางท้าวเถ้าแก่แลทาสี
ทั้งฝูงกำนัลนารี	เสนีคหบดีพร้อมกัน
เบียดเสียดห้อมล้อมเข้าจุดเพลิง	ก็รุ่งโรจน์โชติเถลิงแสงฉัน
สองนางก็เสด็จจรจรัล	ขึ้นเกยสุวรรณทันใด
จึ่งจับเอากริชของภัสดา	ทูนเหนือเกศาด้วยผ่องใส
ตั้งจิตตัดตรงดำรงใจ	นางมิได้ครั่นคร้ามวิญญา
/*817จึ่งจบพระเพลิงใส่เกศี	อัญชุลีบำบวงอสัญหยา
เห็นเพลิงรุ่งโรจน์โชตนา	จึงแบหลากายาแล้วโจนลง
สองนางม้วยมอดวอดวาย	วรกายละเอียดเป็นผุยผง
เดชะความสัตย์ของโฉมยง	ไปเป็นเทพอนงค์อยู่ไพชยนต์
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงอาณาประชาราษฎร์ทุกแห่งหน
บรรดาอยู่ในเมืองมงกล	เกลื่อนกล่นกันมาสาธุการ
สรรเสริญความสัตย์ของอัคเรศ	บ้างเทวศกำสรดสงสาร
บ้างกลิ้งเกลือกข้อนอุระเข้าประปราณ	ทั้งสนมบริวารก็ร่ำไร
อีกฝูงประชาสามนต์	ก็ฟูมฟายอัสสุชลไม่ทนได้
โศกาอื้ออึงคะนึงไป	ด้วยอาลัยในสี่กษัตรา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มียศถา
ครั้นเสร็จถวายเพลิงพระราชา	ก็พากันกลับมายังวังใน
ให้จัดแจงปราสาทราชฐาน	กวาดแผ้วสะอ้านหมดใส
ซ่อมแซมปราการทวารชัย	ชั้นในชั้นนอกสะอาดตา
ก็แล้วเสร็จพลันทันที	เสนาธิบดีซ้ายขวา
ให้รีบรัดจัดแจงโยธา	รถาคชาพาชี
ทั้งเครื่องสูงมยุรฉัตรชุมสาย	ธงชายธงชัยเฉลิมศรี
สังข์แตรกาหลดนตรี	กลองชนะแลปี่แก้วชวา
จัดตามพยุหบาทกระบวนแห่	เซ็งแซ่พร้อมพรั่งประดังหน้า
ก็พากันออกนอกทวารา	รีบมารับเสด็จพระโฉมยง
/*818ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา	เสนาผู้ชื่อตำมะหงง
จึ่งเข้าไปประณตบทบงสุ์	ทูลพระฤทธิรงค์ทันใด
บัดนี้ขอเชิญเสด็จจร	เข้ายังนครกรุงใหญ่
ข้าบาทจัดแจงเวียงชัย	เสร็จแล้วตามในพระวาที
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังเหล่ามหาเสนี	ภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งมีพระราชบัญชา	สั่งทหารโยธาน้อยใหญ่
พรุ่งนี้เราจะยกพลไกร	เข้าในนคเรศธานี
จะได้พักพวกพลพลากร	หยุดยั้งยังนครเกษมศรี
จงเตรียมรถคชาพาชี	รุ่งแสงสุริย์ศรีจะคลาไคล
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนากราบประนมบังคมไหว้
ก็รับบัญชาพระภูวไนย	ก็ชวนกันคลาไคลออกมา
เร่งรัดจัดแจงเตรียมกาย	ไพร่นายอุตลุดถ้วนหน้า
มีความยินดีปรีดา	ที่จะเข้าพารามงกล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีมีเดชทุกแห่งหน
ครั้นอรุณรุ่งแสงสุริยน	จรดลมาสรงชลธาร
แล้วอุหรับผัดพักตร์ละออออง	ทรงภูษาพื้นตองทองประสาน
คาดเข็มขัดนพรัตน์ชัชวาล	ธำมรงค์เพชรประพาฬประไพพราย
ซ่าโบะสีทับทิมพริ้มเพริศ	ทรงโฉมประโลมเลิศเฉิดฉาย
/*819ทัดอุบะสุวรรณพรรณราย	พระหัตถ์ซ้ายถือพัดวิชนี
พระหัตถ์ขวากุมกริชฤทธิรงค์	อาจองดังพระยาราชสีห์
ยุรยาตรนาดกรายจรลี	มาชวนองค์ศรีราชดนัย
กับโอรสแน่งน้อยสุนทรา	มาทรงพิชัยรถาศรีใส
เสด็จขึ้นรถแก้วแววไว	ให้ยกพลไกรไคลคลา
ฯ ๑๐ คำ
๏ รถทรง	สามรถงอนระหงดั่งเลขา
โตกตั้งปะติยานตระการตา	รจนาด้วยแก้วแกมสุวรรณ
ประดับรูปสิงห์สัตว์จตุบาท	ครุฑราชโตเด่นเป็นชั้นคั่น
วิชาธรประนมกรเรียงรัน	ช่อตั้งกระจังหันเรียงไป
แอกอ่อนงอนเสลาเพลาสลวย	กระหนกขดชดชวยอย่างจะไหว
เสาพนักจำหลักเป็นเครือมาลัย	ธงชัยปักไว้ที่ปลายรถ
สารถีนั่งหน้าประนมหัตถ์	กงกำดุมพัดสะเทื้อนหมด
เทียมด้วยพาชีมีพยศ	ประดับด้วยกลิ้งกลดกรรชิงราย
พัดโบกจามรทอนตะวัน	มยุรฉัตรกั้นชุมสาย
พร้อมด้วยพวกพลนิกาย	คับคั่งยังท้ายแห่มา
แตรสังข์ดุริยางค์ประสานเสียง	เสนาะสำเนียงฆ้องกลองก้องป่า
ให้ขับรถเร่งทศโยธา	ก็มาถึงทวาราเวียงชัย
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝูงประชาราษฎร์ในกรุงใหญ่
อื้ออึงเอิกเกริกทั้งภพไตร	ไปยัดเยียดเบียดเสียดกันมองดู
บ้างที่บ้านร้านใครริมถนน	ซุกซนเข้านั่งหมอบยอบกายอยู่
/*820หวังจะคอยทัศนาพระโฉมตรู	ไพร่นายไม่รู้เข้าปนกัน
ครั้นเห็นพระองค์เสด็จมา	วันทาก้มพักตร์ไม่ผินผัน
ด้วยกลัวอานุภาพพระทรงธรรม์	ต่อเสด็จคล้อยผันจึ่งดูไป
ลางคนสรรเสริญพระสมภาร	บ้างร้องสาธุการด้วยแจ่มใส
ลางคนชมโฉมพระภูวไนย	ใต้ฟ้าไม่มีใครเทียมทัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีที่อยู่ในเขตขัณฑ์
มาหมอบรับเสด็จพร้อมกัน	ถวายวันทนาดุษฎี
แล้วแห่นำเสด็จพระภูบาล	มายังหน้าพระลานชัยศรี
ครั้นพระองค์หยุดประทับเกยมณี	อัญชุลีแล้วเร่งมาตรวจตรา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ปราบได้ทุกทิศา
ครั้นรถประทับกับเกยอลงการ์	จึ่งเสด็จไคลคลาขึ้นไป
กับพระวรนุชสุดสวาท	ทั้งโอรสเยาวราชผู้พิสมัย
กับบุตรีแน่งน้อยศรีสะใภ้	เสด็จไปยังปราสาทรัตน์มณี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่ชาวแม่สาวศรี
มาคอยรับเสด็จพระภูมี	นั่งที่ตามตำแหน่งโดยควร
พนักงานของใครก็ไตรตรา	ตรวจระวังพร้อมหน้าโดยด่วน
ครั้นเห็นเวลาจวบจวน	ก็ชวนกันมานั่งที่ควรการ
พอเหลือบเห็นพระองค์เสด็จมา	ก็ทำจริตกิริยาเสงี่ยมสาร
กรประนมก้มพักตร์กราบกราน	เยาวมาลย์ชายนัยนาดู
/*821เห็นทรงโฉมประโลมละลานจิต	จบสกลทิศไม่ควรคู่
ที่เฒ่าแก่ก็ชะแง้แลดู	ที่สาวคิดอดสูสะเทิ้นใจ
แต่ก้มหน้าหมอบระเมียรเจียนจริต	จะต่อตาพระทรงฤทธิ์ก็หาไม่
จนเสด็จเข้าในปราสาทชัย	กำนัลในจึ่งชวนกันจรลี
พนักงานของใครก็จับการ	หมอบกรานแต่งตั้งไว้ตามที่
ทั้งกลัวทั้งอายพระภูมี	ฝ่าฝืนสมประดีไปทุกนาง
แล้วมาเฝ้าค่อยเสงี่ยมเจียมตัว	ความกลัวให้สะเทิ้นเหินห่าง
หมอบอยู่แต่ควรพักตร์นาง	ฝูงสุรางค์กราบเกล้าอภิวันท์
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉัน
ทอดพระเนตรเห็นฝูงนางกำนัล	มาหมอบเฝ้าเรียงรันอยู่ดาษดา
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายอยู่ในพักตร์	ชายดูน้องรักแล้วให้หน้า
ฝ่ายองค์วรนุชอนุชา	แต่ชายตาแย้มยิ้มพริ้มพราย
ปันหยีจึ่งมีพจนารถ	ประภาษนางนงคราญทั้งหลาย
นางอย่าทำขวยเขินสะเทิ้นอาย	โฉมฉายเข้ามาใกล้กัน
ฤๅเจ้าเคืองขัดอัธยา	ว่าเราฆ่าภัสดาให้อาสัญ
จึ่งทำรังเกียจเกลียดชังกัน	ด้วยเหตุฉะนั้นฤาเทวี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
ได้ฟังมธุรสวาที	นารีชวนกันตันใจ
ความกลัวความอายละลายจิต	มิรู้ที่จะเบี่ยงบิดแก้ไข
นางหนึ่งผู้มีปรีชาไว	อรไทก็ทูลสนองมา
/*822ซึ่งพระองค์มีพระราชบัญชาถาม	เห็นเกินความด้วยข้าเป็นทาสา
มิใช่เอกอัครกัลยา	จะคุมโทษาพระภูมี
เป็นข้าเกิดกับสำหรับบุญ	ไม่เคืองขุ่นต่อเบื้องบทศรี
แต่ความกลัวเป็นพ้นพันทวี	ด้วยเป็นสตรีจึ่งจนใจ
มิรู้ที่จะไว้กายไว้พักตร์	ให้ตระหนักลงที่ตรงไหน
จึ่งคิดเจียมตัวเจียมใจ	จะเข้าใกล้เกรงพระอาญา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ได้ฟังสาวสรรทูลมา	ก็ชอบในอัธยาพระภูวไนย
จึ่งยิ้มพรายส่ายสอดมาเป็นกล	ดูนางนิรมลไม่วางได้
ให้มีจิตปฏิพัทธ์กำหนัดใน	พระจึ่งตรัสตอบไปด้วยมารยา
ดูกรนวลนางกำนัล	ลิ้นลมคมสันหนักหนา
ฉะนี้ฤๅระตูเจ้านครา	จะไม่แสนเสน่หานารี
อันนางใดรูปประกอบก็ชอบประสงค์	ไม่เจาะจงแต่องค์มเหสี
ซึ่งว่าเจ้าไม่ผูกไพรี	เรานี้ไม่เชื่อวาจา
ถ้าแม้ให้สัจปฏิญาณได้	จะยกไว้ไม่ถือโทษา
ถ้ามิให้คำมั่นสัญญา	อันจะฟังวาจาอย่าพึงคิด
เพราะนางเห็นว่าเป็นชาวดงดอน	บังอรจึงแกล้งเบี่ยงบิด
ไม่ควรเจ้าจะเคียงเรียงชิด	จึ่งทำจริตสะเทิ้นไกล
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝูงอนงค์นารีศรีใส
ได้ฟังวาจาพระภูวไนย	ให้ร้อนรุ่มกลุ้มใจพันทวี
/*823ด้วยกลัวอาญาพระทรงเดช	ครั้นชายมาสบเนตรพระโฉมศรี
ความละอายจะละลายอินทรีย์	สมประดีไม่มีกับกายา
อุตส่าห์ฝืนพักตร์หักจิต	เข้าประชิดหมอบเรียงเคียงหน้า
อภิวันท์แล้วก้มพักตรา	มิได้พจนาประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่อำมาตย์ในกรุงใหญ่
มาสั่งให้เลี้ยงทหารพลไกร	ทั้งเสนาในของภูมี
แล้วจัดที่สำนักอาศัย	ทั้งนายไพร่ให้อยู่เกษมศรี
เสร็จแล้วก็ชวนกันจรลี	เอาบาญชีส่งของในห้องคลัง
พนักงานของใครก็จัดหมาย	เอาเข้ามาถวายดั่งใจหวัง
พร้อมอยู่ที่ทิมตำรวจวัง	คับคั่งคอยเสด็จพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
ถึงเวลาออกท้องพระโรงชัย	จึ่งเสด็จคลาไคลทันที
ขึ้นนั่งเหนือบัลลังก์อาสน์	ให้หาเสนามาตย์ในกรุงศรี
ฝ่ายหมู่สามนต์ในบูรี	ก็เข้ามาอัญชุลีพร้อมกัน
ทูลถวายบาญชีสิ่งของ	พัสดุเงินทองทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งพลม้ารถคชกัน	ทั้งเครื่องสรรพยุทธศาสตรา
ปันหยีจึ่งสั่งทันใด	ให้ปูนบำเหน็จเหล่าทหารอาสา
ที่มีความชอบได้ยุทธนา	ตามมาเป็นหลั่นกันลงไป
ฯ ๘ คำ
/*824๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งบังคมแล้วออกไป	จัดแจงเครื่องใช้นานา
อีกทั้งเสื้อผ้าเงินทอง	ขนมากองไว้เป็นหนักหนา
ยังหน้าพระลานอลงการ์	ประทานตามบัญชาพระภูวไนย
ครั้นเสร็จมหาเสนี	เข้ามาอัญชุลีแถลงไข
ว่าเหล่าทหารเสนาใน	กับพลไกรได้รับพระราชทาน
เป็นคนเป็นของเท่านั้น	ตามมีพระราชบรรหาร
พระองค์จงทราบบทมาลย์	แล้วถวายศุภสารบาญชี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์องค์มิสาระปันหยี
ได้ฟังทั้งสองเสนี	มีความยินดีเป็นพ้นไป
ครั้นเสร็จเสด็จเข้ามา	ยังมหาปราสาทศรีใส
พร้อมหมู่สนมกรมใน	เกษมศานต์บานใจภูมี
แต่หยุดยั้งยังเมืองมงกล	ประชาชนเป็นสุขเกษมศรี
ก็ได้เจ็ดทิวาราตรี	มิได้มีราคีมาพ้องพาน
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูเมืองขึ้นได้ฟังสาร
ซึ่งม้าใช้มาแจ้งเหตุการณ์	ก็เร่งยกทวยหาญรีบมา
ครั้นมาถึงกึ่งทางพนาเวศ	ก็แจ้งเหตุว่าปันหยีชาวป่า
มารุกรานสังหารเจ้านครา	กับโอรสาพิราลัย
ระตูทั้งเจ็ดธานี	จะมีสมประดีก็หาไม่
พักตร์ซีดผาดเผือดลงทันใด	ด้วยกลัวชีวาลัยจะมรณา
/*825ระตูทั้งเจ็ดเขตขัณฑ์	จึ่งหยุดปรึกษากันที่กลางป่า
จำจะยกกลับไปยังพารา	แต่งสุวรรณมาลากุมารี
มางอนง้อขอออกนคเรศ	ด้วยกลัวเดชมิสาระปันหยี
คิดพร้อมยอมกันทุกธานี	ก็ยกพวกโยธีกลับไป
ต่างองค์ต่างมายังนคร	จะหยุดยั้งนิกรก็หาไม่
ครั้นถึงเขตขัณฑ์ทันใด	สั่งเสนาในให้จัดการ
เราจะเอาสุกรรณมาลา	กับองค์ธิดายอดสงสาร
ไปถวายปันจุเหร็จชัยชาญ	ยังสถานมงกลบุรี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
มาเร่งรัดจัดการทันที	ตามมีรับสั่งเจ้านครา
ครั้นเสร็จให้เตรียมพลไกร	ทั้งพาชีชัยรถา
แล้วขนเครื่องบรรณาการอันโอฬาร์	มาใส่รถรัตนาครบครัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ระตูทั้งเจ็ดเขตขัณฑ์
มาตกแต่งพระธิดาดวงจันทร์	ให้ทรงรถสุวรรณอำไพ
ระตูก็เสด็จจรลี	จะหยุดพักธานีก็หาไม่
ด้วยกลัวอานุภาพพระทรงชัย	ก็ทรงอาชาไนยยกพลมา
เร่งรัดออกจากนคเรศ	เข้าเขตพนัสแนวป่า
มิได้หยุดนิกรโยธา	รีบมาทั้งทิวาราตรี
ครั้นถึงทางร่วมอารญ	ใกล้เขตมงกลกรุงศรี
จึ่งพักพหลมนตรี	ทั้งเจ็ดธานีปรึกษากัน
/*826จำเราจะให้ศุภสาร	เข้าไปแจ้งการในเขตขัณฑ์
ให้ทราบบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	ตามความอันซึ่งเราภักดี
คิดแล้วตรัสสั่งมิทันนาน	ให้อาลักษณ์เขียนศุภสารศรี
ว่าเราทั้งเจ็ดธานี	มาถวายอัญชุลีพระบาทา
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้รับสารด้วยหรรษา
ก็เร่งรีบมาขึ้นอาชา	ควบขับเข้ามายังเวียงชัย
ครั้นถึงลงจากพาชี	เอาคดีไปแจ้งแถลงไข
แก่ท่านมหาเสนาใน	ให้แจ้งใจเสร็จสิ้นทุกประการ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะครั้นได้ฟังสาร
มีครามชื่นชมเบิกบาน	จึ่งพาผู้ถือสารเข้าไป
ยังศาลาหน้าพระลานชัยศรี	ปาเตะเสนีผู้ใหญ่
จึ่งเข้าในท้องพระโรงชัย	คอยเสด็จพระภูวไนยปิ่นนครา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ครั้นเห็นสมควรจวนเวลา	จึ่งเสด็จยาตราคลาไคล
ออกหน้าสิงหบัญชร	หมู่อำมาตย์นิกรกราบไสว
ปาเตะผู้มีปรีชาไว	ครั้นได้ช่องชอบกลแล้วทูลมา
บัดนี้ระตูทั้งเจ็ดองค์	จิตจงประสงค์สนิทเสน่หา
สามิภักดิ์ต่อเบื้องพระบาทา	จะเป็นข้าขอบขัณฑบุรี
/*827ยกมาตั้งอยู่ปลายด่าน	ให้สารเข้ามายังกรุงศรี
จะขอเข้ามาดุษฎี	จึ่งทราบธุลีบทมาลย์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ได้ฟังปาเตะทูลแจ้งการ	พระจึ่งมีบรรหารสั่งไป
ให้นำระตูเจ็ดบุรี	เข้ามายังที่พระโรงใหญ่
เสนารับสั่งแล้วออกไป	ก็นำพาม้าใช้นั้นเข้ามา
ยังท้องพระโรงโอภาส	กลางมุขอำมาตย์ซ้ายขวา
ม้าใช้กราบงามสามลา	แล้วส่งสารให้ยาสาทันที
ฯ ๖ คำ
๏ บั้ดนั้น	ยาสารับเอาสารศรี
จึ่งถวายบังคมดุษฎี	ก็คลี่สารอ่านถวายฉับพลัน
ในลักษณราชสารา	ว่าพระยาทั้งเจ็ดเขตขัณฑ์
สามิภักดิ์ต่อองค์พระทรงธรรม์	จะเข้ามาอภิวันท์อัญชุลี
จะขอเอาอานุภาพพระทรงเดช	เป็นฉัตรแก้วร่มเกศเกศี
กันหมู่อรินทร์ราชไพรี	เพราะพระบารมีปกไป
บัดนี้มาหยุดอยู่ปลายด่าน	จึ่งให้สารมาทูลแถลงไข
ให้ทราบบาทบงสุ์พระทรงชัย	พระภูวไนยจงโปรดปรานี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ฟังสารระตูเจ้าธานี	ภูมีเบิกบานสำราญใจ
/*828จึ่งกล่าวพจนารถตรัสสั่ง	ปาเตะดะหมังผู้ใหญ่
จงจัดแจงสามนต์พลไกร	ออกไปรับตามฉบับประเพณี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะดะหมังทั้งสองศรี
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูมี	ไปจัดแจงตามที่ตำแหน่งกัน
แล้วสั่งกำชับโยธา	ให้เร่งยาตราผายผัน
รี้พลมนตรีทั้งนั้น	ก็เร่งรีบจรจรัลทันใด
หาขึ้นมิ่งม้าอาชา	ออกจากนครากรุงใหญ่
ครั้นถึงปลายด่านพระเวียงชัย	ก็ไปบอกระตูมิทันนาน
ว่าบัดนี้พระผู้ปิ่นเกล้า	ให้ข้าพเจ้าออกมารับท่าน
จงเร่งเข้าไปตามพจมาน	ภูบาลอย่าช้าท่วงที
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทั้งเจ็ดกรุงศรี
ได้ฟังมหาเสนี	ก็ชื่นชมยินดีทุกองค์
ชวนกันยุรยาตรคลาดคลา	เข้ามายังที่ชำระสระสรง
แล้วทรงเครื่องกษัตริย์สำหรับองค์	ครั้นเสร็จมาทรงอาชา
เดินเป็นลำดับตามน้อยใหญ่	เสนีในมงกลนั้นไปหน้า
อันเครื่องบรรณาการนานา	ทั้งเจ็ดพาราใส่รถไป
ถัดมาระตูเจ็ดองค์	แล้วรถทรงบุศรีศรีใส
เสนีแห่ห้อมล้อมไป	เร่งรีบคลาไคลจรลี
๏ มาถึง	จึ่งเข้าในนิเวศบุรีศรี
จึ่งให้เชิญสุวรรณมาลี	เข้าไปยังที่พระโรงชัย
/*829อันรถประเทียบพระธิดา	ให้หยุดประทับยังหน้าพระลานใหญ่
ระตูทั้งเจ็ดก็คลาไคล	ไปยับยั้งอยู่ณศาลา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
เสด็จยังสิงหาสน์อันรจนา	จึ่งมีบัญชาสั่งเสนี
ให้หาระตูทั้งเจ็ดนั้น	มายังพระโรงคัลเรืองศรี
กิดาหยันรับสั่งทันที	อัญชุลีแล้ววิ่งออกไป
มาถึงจึ่งบอกคดี	แก่ยาสาเสนีผู้ใหญ่
ว่าบัดนี้รับสั่งพระภูวไนย	ให้พาระตูไคลคลา
เข้าเฝ้าพระองค์ทรงธรรม์	ยังท้องพระโรงคัลฝ่ายหน้า
พระเสด็จออกมุขเสนา	อย่าช้าจงเร่งจรลี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ยาสาดะหมั้งทั้งสองศรี
จึ่งนำระตูเจ็ดธานี	จรลีเข้ามาทันใด
ครั้นถึงท้องพระโรงโอภาส	ท่ามกลางอำมาตย์น้อยใหญ่
ระตูทั้งเจ็ดกรุงไกร	ก็เข้าไปกราบเกล้าอัญชุลี
แล้วหมอบอยู่ตรงพักตร์พระทรงยศ	คอยฟังมธุรสพระโฉมศรี
ก้มพักตร์สำรวมอินทรีย์	ดุษณีย์นิ่งอยู่กลางเสนา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ปราบได้ทุกทิศา
เห็นระตูทั้งเจ็ดพารา	เข้ามาอภิวันท์ยังโรงธาร
พระชื่นชมโสมนัสในฤทัย	จึ่งปราศรัยด้วยพระราชบรรหาร
/*830ดูกรระตูภูบาล	บ้านเมืองท่านเป็นประการใด
ทั้งเจ็ดธานียังมีสุข	ฤๅเกิดทุกข์ขุกเข็ญเป็นไฉน
อนึ่งท่าทางพนาลัย	รี้พลสกลไกรบรรดามา
ยังพร้อมมูลบริบรณ์พูลสวัสดิ์	ฤาโรคาอุบัติที่กลางป่า
อันอาหารเอมโอชโภชนา	อดหยากฤาว่าประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูฟังประพฤติปราศรัย
ก็ชวนกันตริตรีกนึกใน	เห็นผิดโจรไพรพนาวัน
ไพเราะในรสวาจา	ต้องทำนองกษัตราเฉิดฉัน
ทั้งทรงโฉมประโลมวิลา	จะเป็นขัติยวงศ์พงศ์พันธุ์
คิดแล้วระตูทั้งเจ็ดองค์	ประนมกรกราบลงสามท่า
จึ่งทูลสนองพระวาจา	พาราข้าน้อยทั้งเจ็ดนี้
ไม่มีอันตรายภัยพาล	เป็นสุขสำราญทุกกรุงศรี
ถึงท่าทางในกลางพนาลี	ไม่มีภัยพาลสิ่งใดมา
บริบูรณ์โภชนาผลาผล	รี้พลเป็นสุขพร้อมหน้า
โรคภัยสิ่งใดไม่บีฑา	เพราะพระเดชเดชาปกไป
ซึ่งข้าทั้งเจ็ดภักดี	มาอัญชุลียังกรุงใหญ่
จะเอาบาทบงสุ์พระทรงชัย	ปกเกล้าแผ่ไปในขอบคัน
จะเย็นไพร่ฟ้าอาณาจักร	ควรเป็นที่พำนักโลกทุกเขตขัณฑ์
ขอถวายธิดาวิลาวัณย์	ไว้รองบาททรงธรรม์เป็นบริจา
ฯ ๑๔ คำ
/*831๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ได้ฟังระตูทูลมา	พระโสมนัสสาพันทวี
ยิ้มแล้วจึ่งกล่าวตอบไป	เราขอบใจท่านทั้งเจ็ดกรุงศรี
ปลดปลงจงรักภักดี	ไมตรีจะมีคุ้งวันตาย
ท่านอย่ากินแหนงแคลงจิต	จะเป็นเพื่อนชีวิตไม่หนีหน่าย
จะรักกันคุ้งวันชีวาวาย	ถ้ามีอันตรายในเวียงชัย
บอกเถิดจะช่วยราญรอน	ล้างเหล่าดัสกรให้ตักษัย
อันเจ็ดธิดายาใจ	เราไซร์มิให้อนาทร
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงให้เที่ยงธรรม์	ผิดชอบจะผ่อนผันสั่งสอน
มิให้ได้ความเดือดร้อน	ท่านอย่าอาวรณ์ถึงกัลยา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทั้งเจ็ดก็หรรษา
ประนมกรกราบงามสามลา	รับพระบัญชาภูมี
แล้วทูลสนองพจนารถ	ซึ่งประภาษโปรดเกล้าเกศี
พระคุณล้นฟ้าธาตรี	อันชีวีอยู่ใต้บทมาลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
ตรัสสั่งตำมะหงงมิทันนาน	ได้จัดแจงราชฐานเจ็ดตำบล
ให้ระตูทั้งเจ็ดบุรี	หยุดพักอินทรีย์พลพหล
ให้เป็นสุขสำราญทั้งไพร่พล	อย่าให้ขัดสนสิ่งอันใด
ฯ ๔ คำ
/*832๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งบังคมไหว้
ก็เร่งรีบออกมาทันใด	บาดหมายออกไปตามบัญชา
ทั้งสี่ตำรวจตรวจจัด	สารวัตรกรมวังพร้อมหน้า
กวาดแผ้วแบกหามเป็นโกลา	ถากทายดายหญ้าอยู่เป็นควัน
บัดใจก็ได้สำเร็จ	แล้วเสร็จทั้งเจ็ดสถานคั่น
แล้วเป็นระเบียบเรียบเรียงกัน	ตำมะหงงคนขยันก็ตรวจตรา
จึ่งปูพรมกั้นม่านกางฉาก	เป็นหลายหลากประหลาดล้วนเลขา
ทั้งลับแลมูลี่นานา	ปัจถรณ์ไสยาก็แต่งไว้
แล้วสั่งวิเสทให้แต่งเครื่อง	ถวายระตูเจ็ดเมืองอย่าขาดได้
เสร็จแล้วตำมะหงงเสนาใน	ก็คลาไคลมาทูลทันที
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ตรัสสั่งระตูทันที	จะไปพักอินทรีย์ให้สำราญ
ว่าแล้วก็หับบัญชรชัย	เสด็จเข้าในปราสาทอันไพศาล
พระชื่นชมโสมนัสเบิกบาน	สั่งให้รับเยาวมาลย์ทั้งเจ็ดมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางเถ้าแก่พร้อมหน้า
ก้มเกล้ารับสั่งแล้ววันทา	ก็ชวนกันมารับพระบุตรี
ครั้นถึงรถเจ็ดอรไท	จึ่งบอกไปแก่นางโฉมศรี
ว่าพระผู้ผ่านธานี	ให้มารับเทวีเข้าวังใน
ฯ ๔ คำ
/*833๏ เมื่อนั้น	เจ็ดธิดานารีศรีใส
ให้คิดขวยเขินสะเทิ้นใจ	จะมิไปก็กลัวพระอาญา
จำเป็นขื่นข่มสมประดี	จรลีลงจากรถา
พี่เลี้ยงสาวสรรก็ตามมา	ท้าวนางนำหน้าบทจร
ครั้นถึงทวารไพชยนต์	ทั้งเจ็ดนิรมลดวงสมร
ก็เข้าไปในปราสาทอลงกรณ์	บังอรกราบเกล้าดุษฎี
แล้วคิดขามเขินสะเทิ้นอาย	ดั่งกายจะละลายไปกับที่
สติไม่เป็นสมประดี	เทวีหมอบเมียงก้มพักตร์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
เห็นเจ็ดบุตรีมีลักษณ์	ดวงพักตร์ดั่งหนึ่งจันทรา
อรชรอ้อนแอ้นดั่งกินเรศ	งามประเวศวิมลโฉมดั่งเลขา
พระเพ่งพิศดูนางไม่วางตา	ให้มีความเสน่หาในนารี
พระจึ่งกล่าวมธุรสพจนารถ	ตรัสประภาษปราศรัยนางสาวศรี
โฉมตรูเคยอยู่ในบูรี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์ประการใด
บัดนี้พลัดพรากจากพารา	อย่าโศการัญจวนครวญใคร่
เชิญอยู่ผาสุกในเวียงชัย	พี่มิให้เคืองขัดอัธยา
จะค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยง	มิให้ลำเอียงอุเบกขา
อย่ารันทดสลดวิญญา	มิให้พนิดาอนาทร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ธิดาดวงสมร
ได้ฟังมธุรสอันสุนทร	บังอรกราบเกล้าอัญชุลี
/*834แล้วทูลสนองพระวาจา	ซึ่งผ่านฟ้าโปรดเกศเกศี
พระคุณล้ำล้นธรณี	แต่ข้านี้กำจัดพลัดพารา
จากทั้งพระชนกมารดร	เป็นกำพร้าสัญจรอนาถา
ตกมาอยู่ใต้พระบาทา	อุปมาดั่งลูกสกุณี
จากบิดามารดรแลรวงรัง	มาอยู่ยังฝ่าพระหัตถ์พระโฉมศรี
ถ้าพระองค์เมตตาปรานี	คลี่ออกเห็นจะรอดชีวัน
ถ้าพระองค์รอบรัดพระหัตถา	ก็น่าที่ชีวาจะอาสัญ
อันชีวิตข้าน้อยนี้เหมือนกัน	แล้วแต่พระทรงธรรม์จะเมตตา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังถ้อยคำนางกัลยา	ช่างอุปมาเพราะพร้องต้องใจ
พระยิ้มยวนครวญคิดพิศวาส	ในวรนาฏบุตรีศรีใส
จึ่งมีมธุรสสั่งไป	แก่นางท้าวผู้ใหญ่ให้ตรวจตรา
จงจัดแจงปรางค์รัตน์ชัชวาล	ให้เจ็ดเยาวมาลย์อยู่หรรษา
แล้วสั่งให้ประทานของนานา	แก้วแหวนเงินตราแลแพรพรรณ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางเถ้าแก่ผายผัน
บ้างไปจัดแก้วแหวนแพรพรรณ	บ้างไปจัดสุวรรณทันที
พร้อมทั้งเครื่องลาดอาสน์บรรทม	ลาดยี่ภู่ปูพรมสุจหนี่
เสร็จแล้วมาทูลนางเทวี	เชิญเสด็จนารีไคลคลา
ฯ ๔ คำ
/*835๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางได้ฟังก็หรรษา
จึ่งถวายอภิวาทบังคมลา	แล้วมายังที่อยู่ของอรไท
นางค่อยสบายคลายร้อน	บรรเทาอาวรณ์ที่หม่นไหม้
เย็นเช้าเฝ้าพระภูวไนย	มิได้ว่างเว้นสักนาที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
สมสู่อยู่ด้วยเจ็ดนารี	ที่ในบุรีมงกล
ปราศจากอันตรายภัยพาล	มีแต่ความสำราญศุภผล
เกษมสุขทุกหน้าประชาชน	ทั้งเสนีรี้พลโยธา
อีกทั้งลูกค้าพานิช	ปุโรหิตชีพราหมณ์ก็หรรษา
ด้วยพระองค์ทรงทศธรรมา	ทั้งศักดาวราฤทธิ์ชาญชัย
ชาวระบิลระบือฦๅเดช	ทุกประเทศย่อท้อไม่ต่อได้
พระยับยั้งยังมงกลกรุงไกร	ก็ได้หลายราษราตรี
ฯ ๘ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
เข้าหยุดอยู่นครธานี	นามชื่อบาหลีนครา
ระตูบำเรอเชอพักตร์	ตั้งใจจงรักหนักหนา
กล่อมถนอมมิให้ขัดหัทยา	พระมิได้ผาสุกสำราญใจ
ด้วยคิดถึงกะกังกุเรปัน	แต่หวาดหวั่นรัญจวนครวญใคร่
จำชื่นฝืนสมประดีไป	มิได้วายรำลึกตรึกตรา
ยามนอนอ่อนจิตคิดถวิล	ยามกินนับวันคอยท่า
จึงสั่งให้ต่อนาวา	เสร็จแล้วจะยกคลาไคล
ฯ ๘ คำ
/*836๏ บัดนั้น	ดะหมังผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นต่อสำเร็จก็เข้าไป	จัดแจงพลไกรสำหรับกัน
ทั้งนายใบต้นหนคนงาน	เร่งรัดจัดการกวดขัน
อันนาวาห้าร้อยพลฉกรรจ์	ครบครันอาวุธนานา
แต่งตัวใส่เสื้อหมวกแดง	หลังคาดาดกระแชงแล้วลาดผ้า
ทหารใหญ่เป็นนายเภตรา	แต่งกายโอ่อ่าพึงพิศ
ขึ้นนั่งยังท้ายบาหลี	นาวีแต่ละลำล้วนไพจิตร
ดังเทเวศส่งมานิรมิต	ลิขิตเป็นมังกรกิเลนกราย
ลางลำทำรูปงูเงือก	ตากลอกเกลือกกลมผมสยาย
บ้างเป็นรูปกิเลนเหราร้าย	ลวดลายระบายด้วยยารงค์
แล้วรจนาเกล็ดสลับสี	ใครเห็นเป็นที่พิศวง
พร้อมทั้งเสาใบแลเทียวธง	ประดับไว้ตรงท่าสำหรับจร
ครั้นเสร็จตำมะหงงมนตรี	ชื่นชมยินดีสโมสร
มาจัดเรือที่นั่งทรงอลงกรณ์	ของพระภูธรทั้งสองรา
กับเรืออนงค์บุตรี	หลังคาสีมาทอดประทับท่า
อันที่นั่งลำทรงสองกษัตรา	หลังคารจนาด้วยสุวรรณ
แล้วดาดเพดานมีม่านรูด	พระวิสูตรพื้นทองสองไขกั้น
พนักหน้าเครื่องมังกรกระหนกพัน	ล้วนเก้วกุดั่นเป็นลวดลาย
พนักหลังจำหลักเป็นปักษิน	ยืนหยัดกระหยับบินจะผันผาย
กรกุมนาคเลี้ยวเอี้ยวกาย	ช่างลิขิตเล่ห์ลายบรรจงทำ
ทั้งสองข้างกราบนาวี	จำหลักเป็นกินรีคมขำ
ตั้งท่าผาลาฟ้อนรำ	มีช่องปืนประจำทุกช่องไป
/*837แล้วปักธงฉานเฉิดฉาย	ลมชายโบกโบยสะบัดไหว
พร้อมสรรพสายลดเสาใบ	ต้นหนคนท้ายสำหรับกัน
มีทั้งนายงานสารวัตร	ล้วนเจนจัดแต่ละตนคนขยัน
พลกรรเชียงเรียงเรียบระเบียบกัน	เลือกเอาที่ฉกรรจ์กำลังแรง
ทั้งชำนาญชาญรบทางสินธู	แต่ล้วนผู้สามารถเข้มแข็ง
ใส่เสื้อสักหลาดหมวกแดง	เหน็บกริชตะพายแล่เขนงดิน
อีกเรือลำเลียงนานา	ตำมะหงงจัดหาไว้ทั้งสิ้น
ครั้นแล้วประทับท่าวาริน	คอยพระภูมินทร์จะยาตรา
ฯ ๓๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์อสัญแดหวา
เสด็จออกหมู่มุขเสนา	ยังหน้าสิงหบัญชรชัย
จึ่งตรัสแก่รายาเจ้าธานี	ว่าพรุ่งนี้เราจะยกทัพใหญ่
ไปเที่ยวรบรุกทุกเวียงชัย	ให้มีเกียรติยศไว้ในพสุธา
ท่านอยู่ปกป้องครองนคร	ทั้งมนตรีนิกรพร้อมหน้า
เสร็จศึกแล้วจะกลับคืนมา	อยู่ยังนคราให้สำราญ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังพระบรรหาร
ประนมกรรับรสพจมาน	ทั้งมนตรีทหารทุกพักตรา
ก้มเกล้ารับราชวาที	แต่อัญชุลีกราบงามสามท่า
ทั้งเหล่าปุโรหิตพราหมณา	ก็ตั้งอาเศียรพาทถวายชัย
พระองค์จงทรงพระเดชา	ให้ศัตรูอัปราอย่าต่อได้
ปราศจากโรคันอันธภัย	ให้มีชัยจำเริญสวัสดี
/*838จงเป็นที่พำนักหลักเมือง	พระเกียรตยศฟุ้งเฟื่องทั้งกรุงศรี
ข้าบาทจะได้พึ่งบารมี	เอาธุลีปกเกศคุ้มบรรลัย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
สั่งเสร็จพระเสด็จคลาไคล	กลับเข้าไปในปราสาทรูจี
ระตูเสนากิดาหยัน	อภิวันท์แล้วออกมาจากที่
พระผู้โฉมยงทรงฤทธี	จึงตรัสสั่งบุตรีกัลยา
จงเร่งจัดแจงแต่งองค์	ไปลงยังนาเวศอันเลขา
แต่อรุณรุ่งแสงพระสุริยา	จะยาตราออกจากธานี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระธิดาผู้เฉิดโฉมศรี
กราบเกล้าบังคมพระภูมี	ชื่นชมยินดีทุกองค์
วันทาแล้วชวนกันคลาไคล	ไปจัดแจงแต่งไว้ดังใจประสงค์
จึ่งให้ขนไปยังนาวาทรง	แล้วเตรียมองค์คอยตามเสด็จจร
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งสิงขร
พระโฉมยงทรงฤทธิราญรอน	ตื่นจากบรรจถรณ์ไสยา
จึ่งเสด็จมาชำระสระสนาน	สุคนธารอวลอบด้วยบุหงา
แล้วทรงภูษิตรจนา	คาดปั้นเหน่งจินดามณีพราย
แล้วทรงซ่าโบะสีทับทิม	งามพริ้มเพราเพริศเฉิดฉาย
พระหัตถ์ขวากุมกริชนาดกราย	พระหัตถ์ซ้ายถือวาลวิชนี
ทัดอุบะบุหงาตันหยง	ดั่งสุริยงเลื่อนลอยจากราศี
ยุรยาตรนาดกรจรลี	พระบุตรีพี่เลี้ยงก็ตามมา
/*839จึ่งชวนมิสาหยังเรืองเดช	มาลงยังนาเวศประทับท่า
มิสาหยังส่าหรีก็ลีลา	มาลงนาวาทันใด
สององค์นั้นทรงต่างลำ	แต่วิหยาสะกำศรีใส
เสด็จด้วยพระบุตรีทรงชัย	อันบุตรีทรามวัยนั้นไคลคลา
ลงเรือที่นั่งศรีสักหลาด	ทั้งสองลำสะอาดล้วนเลขา
ครั้นเสด็จก็ฉากนาวา	ออกจากท่าประทับฉับพลัน
จึงให้ยิงปืนฆาตฆ้อง	กึกก้องสะเทือนเลื่อนลั่น
โยธาโห่เร้ารับกัน	เสียงสนั่นไปทั้งชลาลัย
ก็ลงจากนิเวศวังสถาน	ถึงท่าธารทะเลลึกกว้างใหญ่
ลมพานพัดเรื่อยเฉื่อยไป	ก็ใช้ใบไปในสินธู
เสด็จนั่งยังท้ายนาวา	เห็นมัจฉาว่ายเรียงเคียงคู่
พระชี้ให้วิหยาสะกำดู	นั่นเงือกงูราหูมังกรกราย
ปลาวาฬผุดพ่นชลธี	วารีเป็นละอองกระแสสาย
กระเบนบินขึ้นพ้นชลลอยกาย	โลมาแหวกว่ายเป็นคู่กัน
ปลาพะยูนมีกายดั่งสุกร	ยี่สนดำซอกซอนแล้วผุดผัน
ทั้งฉนากฉลามเวียนตามกัน	นวลจันทร์จาระเม็ดแลนนทรี
พระชมหมู่พรรณมัจฉาชาติ	สำราญราชฤทัยเกษมศรี
ล่องมาตามกระแสชลธี	ภูมีมิได้พักพลไกร
แต่มาได้ยี่สิบวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์กรุงใหญ่
เมืองนั้นชื่อมะลาหราราชัย	จึ่งให้หยุดเรือไว้ทันที
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านมะลาหรากรุงศรี
ครั้นเห็นทัพเรือมามากมี	ตกใจพ้นที่จะพรรณนา
/*840บ้างแบกของหาบเสบียงอาหาร	อลหม่านวิ่งซอกซอนป่า
ขุนด่านมาขึ้นอาชา	ควบเข้าพารามาทันใด
ครั้นถึงซึ่งราชธานี	เอาคดีไปแจ้งแถลงไข
แก่ดะหมังมหาเสนาใน	ให้เข้าใจเสร็จสิ้นทุกประการ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังครันได้ฟังสาร
ตกใจระรัวกลัวภัยพาล	จึ่งลนลานเข้ามาฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี	เอาคดีกราบทูลจ้าวเขตขัณฑ์
ว่าบัดนี้โจรไพรใจฉกรรจ์	มาตั้งมั่นปลายด่านคงคา
นามชื่อมิสาประหมังกุหนิง	ปรากฏยศยิ่งหนักหนา
แต่เรือที่บรรทุกพลมา	ดาษดาสุดฝั่งชลาลัย
ประมาณสักห้าร้อยลำปลาย	ธงฉานธงชายปักไสว
แดงกลาดไปทั้งทัพชัย	ภูวไนยจงทราบธุลี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูมะลาหราเรืองศรี
ได้ฟังดะหมังเสนี	ว่าไพรีมาติดพารา
ได้ยินออกนามโจรไพร	ความตระหนกตกใจเป็นหนักหนา
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนา	ให้จัดเครื่องบรรณาแลมาลี
กับทั้งโภชนาอาหาร	ของตระการแพรพรรณต่างสี
ศาสตราอาวุธมากมี	จงเร่งจรลีลงไป
ถวายปันจุเหร็จเรืองเดช	ป้องกันนิเวศไว้ให้ได้
อย่าให้มาประชิดติดเวียงชัย	เร่งรีบออกไปให้ทันที
ฯ ๘ คำ
/*841๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
เร่งไปจัดสุวรรณมาลี	ตามมีพระราชบัญชา
ครั้นแล้วเสร็จสรรพฉับไว	บรรณาการใส่พิชัยรถา
ดะหมังเสนีขี่อาชา	ก็มายังปลายด่านเวียงชัย
ครั้นถึงจึ่งเห็นทัพนาวา	ของมิสาประหมังกุหนิงศรีใส
มากมายเกลื่อนกลาดชลาลัย	พลไกรพ้นที่จะเปรียบปาน
สมคำที่ระบือฦๅเดช	ทุกประเทศย่อท้อไม่ต่อต้าน
ถ้าต่อฤทธิ์เห็นชีวิตจะวายปราณ	ที่จ้าวเราคิดอ่านก็ควรนัก
คิดแล้วดะหมังเสนี	จึ่งไปแจ้งคดีให้ประจักษ์
แก่นายกองทัพหน้าพระทรงลักษณ์	ว่าระตูสามิภักดิ์ให้เรามา
นำเครื่องสุวรรณบรรณาการ	ทั้งโภชนาอาหารหนักหนา
ภักดีมาถวายพระราชา	จงเร่งทูลกิจจาพระทรงชัย
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	นายเรือทัพหน้าผู้ใหญ่
จึ่งไปบอกคดีเสนีใน	ให้เแจ้งใจเสร็จสิ้นทุกประการ
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังเกษมศานต์
จึ่งเข้าไปประณตบทมาลย์	ทูลพระภูบาลทันที
ว่าบัดนี้ระตูมะลาหรา	ให้เสนามาประณตบทศรี
นำเครื่องบรรณาการมากมี	ทั้งโภชนาสาลีและศาสตรา
มาถวายบาทบงสุ์พระทรงศักดิ์	ด้วยใจสามิภักดิ์หนักหนา
ขอพระองค์จงทราบพระบาทา	เสนามาคอยอัญชุลี
ฯ ๖ คำ
/*842๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ได้ฟังตำมะหงงเสนี	พระจึ่งมีพจนารถตรัสไป
ให้หาเสนาเจ้าธานี	มายังฝั่งนทีจงได้
ตำมะหงงรับสั่งพระภูวไนย	ไปจัดแจงที่ทางทันที
ครั้นเสร็จไปบอกสามนต์	ให้ขนเครื่องบรรณาการมาตั้งที่
ตำมะหงงผู้ใจภักดี	ก็มาอัญชุลีพระภูวไนย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นเห็นเสนามาแต่เวียงชัย	พระจึ่งตรัสปราศรัยถามความมา
ถึงองค์ระตูภูบาล	ยังสำราญเป็นบรมสุขา
ฤาเกิดทุกข์ขุกเข็ญนะเสนา	โรคาเบียดเบียนประการใด
อนึ่งอาณาประชากร	ผาสุกฤาทุกข์ร้อนเป็นไฉน
ซึ่งระตูประสงค์จงใจ	ให้มาคำนับตามประเพณี
เราขอบคุณในระตูเป็นพ้นนัก	จงครอบครองอาณาจักรเกษมศรี
โรคาอันตรายอย่ายายี	ให้เป็นสุขสวัสดีทุกเวลา
จงทูลว่าเราจะคลาไคล	ยกจากเวียงชัยมะลาหรา
ไปเที่ยวรบรุกทุกพารา	ให้ฦๅชาว่าเป็นชายชาญ
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังเกษมศานต์
จึ่งกราบเกล้าเคารพกราบกราน	แล้วสนองพจมานมาทันใด
อันองค์เจ้าพาราประชาชน	จะทุกข์ร้อนขัดสนนั้นหาไม่
ซึ่งภักดีต่อองค์พระทรงชัย	ตั้งใจจะพึ่งพระเดชา
/*843ให้ปราศจากภยันอันธพาล	จะได้สุขสำราญทั่วหน้า
เอาพระเดชปกเกศชั่วกัลปา	ไปจนกว่าชีวันจะบรรลัย
ทูลแล้วก็ถวายอภิวันทน์	ลาเข้าเขตขัณฑ์กรุงใหญ่
เร่งรีบขับม้าคลาไคล	ตรงไปยังราชธานี
ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	เข้าไปทูลกิจจาถ้วนถี่
แก่องค์ระตูธิบดี	ตามคดีมิสาสั่งมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังก็หรรษา
จึ่งเสด็จลีลาศยาตรา	กลับเข้ามหาปราสาทชัย
จึ่งขึ้นนังยังอาสน์มณี	ตรัสบอกมเหสีพิสมัย
ว่ามิสาประหมังกุหนิงชาญชัย	ทรงโฉมวิไลลาวัณย์
ทั้งจริตกิริยามารยาท	ผิดชาติชาวไพรพนาสัณฑ์
จะเจรจาไพเราะเสนาะกรรณ	เห็นจะเป็นพงศ์พันธุ์กษัตรา
แกล้งแปลงมาเที่ยวแสวงคู่	จักดูให้สมปรารถนา
ตรัสแล้วเข้าที่ไสยา	ก็นิทราหลับใหลในราตรี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวัญอันเรืองศรี
ยกจากมะลาหราธานี	เที่ยวตีมาทุกเวียงชัย
ระตูย่อท้อไม่ต่อติด	กลัวฤทธิ์อำนาจหวาดไหว
ยอมถวายสุวรรณมาลัย	ขอออกเวียงชัยทุกธานี
แต่ได้นคราหัวเมือง	ฦๅเดชเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ก็มิได้ข่าวสารพระภูมี	องค์มิสาระปันหยีพี่ยา
/*844พระเร่งรำคาญทะยานจิต	คิดแต่จะเสาะแสวงหา
ก็ยกท่องเที่ยวไปในคงคา	จะเสาะหาไปกว่าจะพบพาน
ฯ ๘ คำ
๏ มาถึง	เมืองหนึ่งโตใหญ่ไพศาล
เข้าเขตแคว้นมลายูเชี่ยวชาญ	สุดแดนด่านชวาธานี
นามชื่อมรกัดสุหรู	อันระตูผู้ผ่านกรุงศรี
ไม่มีกุมารแลบุตรี	แต่เสนีเข้มขันขยันรบ
อันเมืองอื่นย่อท้อไม่ต่อได้	ด้วยแคล่วคล่องว่องไวเจนจบ
มลายูทุกธานีไม่มีลบ	รู้ครบไสยเวทมนตรา
พระผู้โฉมยงทรงฤทธิ์	ครั้นแจ้งจิตโสมนัสหรรษา
จึ่งสั่งให้ประทับนาวา	เราจะลองยุทธนาชิงชัย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงบังคมประนมไหว้
จึงสั่งนายการทันใด	ให้หยุดทอดจอดไว้อย่าไคลคลา
นายการก็ทอดสมอลง	แล้วบอกพลจตุรงค์ทัพหน้า
ก็หยุดอยู่พร้อมกันตามบัญชา	มิสาปาระนาหลาก็ทูลไป
ข้าน้อยจะขอถือสาร	เข้าไปแจ้งการในกรุงใหญ่
จะดูทีระตูเจ้าเวียงชัย	จะคิดอ่านประการใดในอัธยา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังพี่เลี้ยงพจนา	ก็สมดังปรารถนาพระภูมี
จึ่งตรัสสั่งตำมะหงงให้แต่งสาร	เราจะให้ไปแจ้งการในกรุงศรี
/*845ตำมะหงงรับสั่งทันที	ก็จรลีมาแต่งสารา
ครั้นเสร็จตีตราประทับลง	แล้วส่งให้มิสาปาระนาหลา
บาหยันผู้มีบัญชา	ก็รับเอาสาราทันใด
แล้วมาแต่งกายดั่งชายชาญ	อาจหาญไม่มีใครเปรียบได้
นำศุภสาราคลาไคล	เข้าไปยังด่านทันที
ฯ ๘ คำ
๏ มาถึง	ยังบ้านนายด่านบุรีศรี
เห็นขุนด่านนั่งอ่านบาญชี	จึ่งบอกคดีไปทันใด
บัดนี้มิสาผู้เป็นเจ้า	ให้เราจำทูลสารไข
จงเร่งพาเราเข้าไป	ยังในนคราธานี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนแขวงได้แจ้งสารศรี
ตกใจวิ่งไปทันที	สั่งบ่าวให้เอาพาชีมา
แล้วชวนอุปทูตคลาไคล	ขึ้นขี่มโนมัยตัวกล้า
ควบขับหนักไปมิได้ช้า	ตรงมายังราชธานี
ครั้นถึงทวารเวียงชัย	ก็ลงจากอาชาไนยทั้งสองศรี
เข้าไปยังศาลาทันที	จึ่งแจ้งคดีท่านเสนา
ว่าบัดนี้มิสาประหมังกุหนิง	ปรากฏยศยิ่งหนักหนา
เป็นจอมพลยกทัพเรือมา	ตั้งอยู่ฝั่งด่านวารี
ให้ทูตจำทูลศุภสาร	มาแจ้งเหตุการในกรุงศรี
ท่านจงเร่งทูลให้ทันที	คดีอยู่ในสารา
ฯ ๑๐ คำ
/*846๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังขุนด่านว่า
ก็รีบเร่งลงจากศาลา	ก็เข้ามายังท้องพระโรงคัล
ครั้นถึงประนมกรกราบกราน	ทูลระตูผู้ผ่านเขตขัณฑ์
ว่าบัดนี้โจรไพรใจฉกรรจ์	ยกพลบุกบั่นกระชั้นมา
นามชื่อมิสาประหมังกุหนิง	ยอดยิ่งชำนาญชาญกล้า
ตั้งมั่นกั้นฝั่งคงคา	นาวาสักห้าร้อยปสาย
อันพลโยธาสักห้าหนื่น	ดูดั่งคลื่นในสมุทรไม่ขาดสาย
ให้ทูตถือสารมาเป็นแยบคาย	ให้ถวายพระองค์ทรงธรณี
บัดนี้มาอยู่ณศาลา	จะเข้ามาประณตบทศรี
จงทราบเบื้องบาทธุลี	จะโปรดเกล้าเกศีประการใด
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูครั้นแจ้งแถลงไข
จึ่งมีพจนารถสั่งไป	ให้หาม้าใช้เข้ามา
อำมาตย์รับสั่งแล้วจรลี	ก็พาตัวมิสาปาระนาหลา
เร่งรีบเข้าไปมิได้ช้า	ยังพระโรงรจนาฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไป	ยังท้องพระโรงชัยฉายฉัน
หมอบอยู่กลางธารกำนัล	อภิวันท์แล้วคอยดูที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนี	ให้อ่านสารศรีอย่าช้านาน
ฝ่ายว่าตำมะหงงเสนา	วันทาแล้วรับเอาสาร
จึ่งยอกรประนมกราบกราน	ก็คลีสารอ่านถวายฉับพลัน
/*847ในลักษณราชสารา	ว่ามิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
เป็นเจ้าอยู่ไนไพรวัน	ทรงเดชมหันต์เรืองชัย
คุมพลมาเที่ยวรณยุทธ์	บรรดาเมืองริมสมุทรน้อยใหญ่
ไม่ฮึกหาญต่อฤทธิไกร	ยอมถวายมาลัยแลบุตรี
บัดนี้มาถึงด่านมรกัด	พระทรงสวัสดิ์จึ่งให้สารศรี
มาแจ้งแก่ระตูเจ้าบุรี	โดยธรรมประเพณีโบราณมา
ถ้าระตูรักกายเสียดายเมือง	จงนำเครื่องสุวรรณบุปผา
ไปถวายพระองค์ทรงศักดา	พระจะไว้ชีวาทั้งธานี
ถ้าจะทำปั่นปึ้งขึงแข็งไว้	ให้ยกพลออกไปชิงชัยศรี
ถ้ามิไปยุทธนาราวี	พระภูมีจะหักเข้าพารา
จะสังหารผลาญระตูให้ม้วยมุด	สิ้นสุดประยูรวงศา
ทั้งเสนีรี้พลและโยธา	ถึงองค์เจ้านคราก็ไม่ไว้
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ฟังสารดาลสลดรันทดใจ	จึ่งตริตรึกนึกในไปมา
ตัวกูก็ชราภาพนัก	จะต่อมือปรปักษ์โจรป่า
เห็นจะแพ้ถึงแก่มรณา	ด้วยปันจุเหร็จฤทธาเชี่ยวชาญ
อันมนตรีที่มีฝีมือ	ก็เห็นไม่ครันครือกำลังหาญ
ก็น่าที่ชีวิตจะวายปราณ	จำจะสมัครสมานเป็นไมตรี
คิดแล้วจึ่งกล่าวพจนา	ดูราทูตาถือสารศรี
จงไปทูลมิสาผู้ฤทธี	ว่าเรานี้ขอออกเวียงชัย
/*848จะให้เอาสุวรรณบรรณาการ	ไปถวายภูบาลจงได้
ว่าแล้วตรัสสั่งเสนาใน	จงเร่งไปจัดแจงแต่งการ
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่อำมาตย์อาจหาญ
จึ่งก้มเกล้าเคารพกราบกราน	แล้วสนองพจมานมาทันที
ขอพระองค์จงทรงพระเมตตา	โปรดเกล้าเกศาทั้งสองศรี
อย่าเพ่ออ่อนง้อต่อไพรี	จะอาสาธุลียกพลไป
ต่อด้วยโจรป่าปัจจามิตร	ถ้าข้าน้อยชีวิตตักษัย
ตามแต่บาทบงสุ์พระทรงชัย	จะออกแก่โจรไพรก็ตามที
เมื่อข้ายังไม่ม้วยมรณ์	พระจะมาง้องอนไม่ควรที่
จะอาสาไปกว่าสิ้นชีวี	สนองคุณพระองค์ที่ได้เลี้ยงมา
จะเป็นชายแต่ประหมังกุหนิง	ฝ่ายเราเป็นหญิงฤาให้ว่า
ย่อมมีกรเสมอกันทั้งสองรา	จะขอยกโยธาไปชิงชัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันได้ฟังก็หมั่นไส้
จึ่งตอบคดีไปทันใด	เหตุไฉนท่านดูความเบา
ยกตนอวดฤทธิ์อวดรู้	ความคิดเกินระตูผู้เป็นเจ้า
ซึ่งมิได้งอนง้อต่อเจ้าเรา	เอาเถิดให้เร่งยกโยธา
ออกไปต่อกรรอนราญ	ชีวิตท่านเห็นจะดับสังขาร์
เราไม่ให้เจ้าเราออกยุทธนา	เราจะขออาสาออกชิงชัย
ฯ ๖ คำ
/*849๏ เมื่อนั้น	ระตูฟังแจ้งแถลงไข
จึ่งมีพจนารถตรัสไป	สองฝ่ายอย่าได้เถียงกัน
จงเร่งไปบอกแก่มิสา	ให้จัดโยธาทัพขันธ์
มนตรีก็เร่งไปจัดกัน	ยกไปต่อประจัญดูศักดา
ว่าแล้วก็หับบัญชรชัย	เร่าร้อนฤทัยเป็นหนักหนา
ตรงเข้ายังที่ไสยา	ตรึกตราปรารมภ์ถึงเสนี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันผู้ถือสารศรี
ก็ลงจากพระโรงคัลทันที	มาขึ้นพาชีคลาไคล
เร่งรีบออกจากนครา	ตรงมายังกองทัพใหญ่
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ก็คลาไคลไปเฝ้าพระอนุชา
จึ่งกราบประณตบทบงสุ์	แล้วทูลพระผู้พงศ์อสัญหยา
ว่าระตูเจ้ากรุงนครา	จะถวายสุวรรณมาลี
อำมาตย์ทั้งสี่ทูลทัดไว้	ว่าจะยกมาชิงชัยศรี
ข้าตอบคำไปแก่เสนี	ไม่ให้พระภูมีออกรอนราญ
ตัวข้าจะอาสาออกต่อกร	จะฟันฟอนให้ดับสังขาร
ให้ตายดิ้นอยู่กลางดินดาน	สาแก่ใจที่ฮึกหาญดูหมิ่นคำ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงก็สรวลสันต์
แล้วมีพจนารถไปพลัน	พี่บาหยันจะออกชิงชัย
ทั้งสี่ไปช่วยกันยุทธนา	หมั่นระวังกายาจงได้
พี่เลี้ยงพระเชษฐาจะไยไพ	อย่าให้เขาช่วยราวี
ฯ ๔ คำ
/*850๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
วันทาแล้วทูลไปทันที	มิให้ขายธุลีพระบาทา
จะประกวดฝีมือให้ฦๅนาม	ไม่ครั่นคร้ามพี่เลี้ยงพระเชษฐา
จะมิให้เขาช่วยยุทธนา	แต่เหล่าข้าจะอาสาเข้าราวี
ทูลแล้วก็สั่งให้ตำมะหงง	ท่านจงเตรียมพลอันศักดิ์ศรี
รุ่งเช้าเสนาในธานี	จะคุมพวกโยธีมาชิงชัย
รับสั่งให้ข้าทั้งสี่คน	คุมพลออกประจญลุยไล่
ฆ่าสี่เสนาให้บรรลัย	ท่านเสนาในจงเตรียมการ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
สั่งสิบสองพี่เลี้ยงให้คลาไคล	จะได้ช่วยประคองป้องกัน
อย่าให้อัปยศแก่ไพรี	ถ้าเห็นทีพลั้งระวังกวดขัน
แต่น้องเห็นเขาก็เข้มแข็งครัน	พี่จงไปชมเล่นกันเป็นขวัญตา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดสำรวลร่า
จึ่งทูลสนองพระอนุชา	เป็นบุญตัวบุญตาข้าครั้งนี้
หมายเขม้นจะได้เห็นเขาอวดหาญ	แต่คิดมาช้านานไม่ถูกที่
พึ่งสมปรารถนาในครานี้	ข้าน้อยยินดีเป็นพ้นนัก
แต่เหตุว่าขยันขันแข็ง	จะได้สำแดงฤทธิ์สิทธิศักดิ์
ทั้งสี่นายสามารถอาจนัก	จะตั้งพักตร์ชมเดชเดชา
อันพี่เลี้ยงโยธากิดาหยัน	ก็สรวลสันต์ขึ้นพร้อมกันฉาวฉ่า
แล้วชวนกันตระเตรียมกายา	จะออกยุทธนาราวี
ฯ ๘ คำ
/*851๏ บัดนั้น	ฝ่ายสี่เสนาในกรุงศรี
ก็เร่งรัดจัดแจงโยธี	โบยตีทุบรันกันวุ่นวาย
ก็ได้ครบสองหมื่นโดยตรา	พร้อมสรรพศาสตราทั้งหลาย
เตรียมท่ามนตรีทั้งสี่นาย	รุ่งแล้วสุริย์ฉายจะออกไป
ครั้นรุ่งเรืองรองส่องฟ้า	จึ่งอัครเสนาผู้ใหญ่
อาบน้ำชำระทันใด	แล้วใส่เครื่องพิชัยสงคราม
จึ่งสวมเกราะกรองสุวรรณขันขึง	ตรึงทองแสงเหลืองเรืองอร่าม
คาดปั้นเหน่งประดับพลอยวาม	หมวกกลีบลำดวนงามประหลาดตา
ดูกายขันขึงพึงพิศ	เหน็บกริชถือทวนงามสง่า
สี่นายมาขึ้นอาชา	คอยฤกษ์จะยาตราคลาไคล
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายสี่มิสาพี่เลี้ยงใหญ่
แต่งกายประกวดกันทันใด	นุ่งผ้ายกไหมเชิงชายกรวย
พันรัดประคดคาดเข็มขัด	ดูสันทัดคมสันสะสวย
ใส่เสื้อติดอินทรธนูสำรวย	สีชมพูสอดสวยทั้งสี่คน
โพกผ้าสีทับทิมขลิบทอง	ถือเช็ดหน้าริมกรองทองสน
เหน็บกริชถือทวนแล้วจรดล	ทั้งสี่คนลงจากนาวา
พระพี่เลี้ยงข้างมิสาหยังส่าหรี	ก็ตกแต่งอินทริย์เตรียมท่า
เห็นมิสาทั้งสี่ไคลคลา	ก็ลงจากนาวาพร้อมกัน
จึ่งขึ้นนั่งยังหลังมโนมัย	พลไกรให้เร้าครื้นครั่น
ประสันตาโห่ค้างไว้กลางคัน	บาหยันได้ยินก็อายใจ
จึ่งเร่งกะระตะพาชี	ทั้งสี่เร่งมาไม่ช้าได้
/*852เคียงม้ากระซิบพูดกันไป	เขม้นใจจะประกวดฝีมือกัน
ยกมาตั้งที่สนามยุทธ์	จึ่งหยุดคอยทหารในเขตขัณฑ์
ทั้งสี่ยืนม้าเคียงกัน	พวกมิสามะงาหรัดนั้นหนุนท้าย
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาทั้งสี่ก็ผันผาย
ได้ฤกษ์จึ่งยกพลนิกาย	คลี่คลายออกจากนครา
มาถึงปลายด่านเวียงชัย	แลไปเห็นทัพข้างมิสา
ยืนเรียงเคียงม้าดาษดา	เสนาจึ่งร้องถามไป
ดูกรมิสาปาระนาหลา	องค์มิสาประหมังกุหนิงไปอยู่ไหน
เหตุไรจึงไม่มาชิงชัย	จึ่งใช้ให้เต่ทหารมาราวี
ตัวเราจะใคร่ประลองหัตถ์	กับผู้สันทัดชิงชัยศรี
ซึ่งท่านอาจหาญมาราวี	ตัวดีแล้วหรือให้ว่ามา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายข้างมิสาปาระนาหลา
จึ่งกะระตะม้าขึ้นมา	แล้วตอบวาจาไปทันใด
ตัวเราก็เป็นข้าทหาร	ได้ถือสารเข้าไปยังกรุงใหญ่
ระตูขอออกเวียงชัย	ทานทัดไว้ว่าจะยกมาต่อตี
เราก็ได้ตอบคำเสนา	ถ้ายกพลออกมาชิงชัยศรี
เราไม่ให้จ้าวเราออกราวี	เราจะต่อฤทธีประจัญบาน
ลืมไปฤาจึ่งมาถามหา	จะขันสู้จ้าวข้าเกินหน้าท่าน
แต่เสนีกับเราเห็นควรการ	จะหักหาญต่อมือให้ฦๅชา
ฯ ๘ คำ
/*853๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังมิสาว่า
ก็เดือดดาลเคืองขัดอัธยา	จึ่งขับโยธาเข้าชิงชัย
จงจับโจรไพรใจฉกรรจ์	เอาตัวมาห้ำหั่นเสียให้ได้
มิสาปาระนาหลาจึ่งร้องไป	อย่าอ้างอวดฤทธิไกรว่าตัวดี
ก็เป็นไฉนจะเอาไพร่มาออกหน้า	เวทนาไม่คิดบัดสี
จะเข้ามามอดม้วยชีวี	เห็นผิดทีดังไม่มีฤทธิไกร
กล้าดีสู้กันประจันตัว	อย่าให้พลเขาหัวเราะเยาะได้
ดะหมังได้ฟังทะยานใจ	ก็ขับม้าฝ่าไล่กันมา
แล้วล่อเลี้ยววงเวียนเฉวียนฉวัด	แกว่งกวัดรำหอกเข้าหา
บาหยันก็ขับอาชา	รำท่าเพลงทวนเข้าชิงชัย
สองฝ่ายสัประยุทธ์ราวี	ถ้อยทีทางหนีทางไล่
ปัดป้องรับรองว่องไว	อาวุธมิได้ต้องกายา
ดะหมังจะแทงมาทีไร	ไม่ต้องกายมิสาปาระนาหลา
เดชะคำสาปเทวา	ศาสตรามิได้แผ้วพาน
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังแสนกลคนหาญ
รบพลางทางดำริตริการ	ว่าโจรป่านี้เชี่ยวชาญชัย
กูพุ่งทวนถูกเป็นหลายหน	จะบาดเจ็บสกนธ์ก็หาไม่
พระเวทวิเศษเป็นพ้นไป	จำกูจะแก้ไขมนตรา
คิดแล้วชักม้ามาเหนือลม	ปลงจิตร่ายอาคมสามท่า
แล้วเป่ามาตามลมรำเพยพา	ให้ต้องอาชาทันใด
ฝ่ายพาชีมิสานั้นถูกมนต์	ย่อย่นเวียนวิงวิ่งไม่ไหว
/*854ก็ท้อถอยกำลังลงทันใด	จะควบหนักไม่ได้ดั่งก่อนมา
แล้วสะบัดย่างเปล่าเหย่าเหยาะ	ครั้นเคาะแซ่วิ่งแร่ให้ผิดท่า
บาหยันคิดฉงนจนวิญญา	ก็เหลียวดูประสันตาปรีชาไว
ฝ่ายข้างดะหมังเสนี	เห็นพาชีมิสาไม่ควบได้
จึ่งโจนลงจากหลังมโนมัย	สำรวมใจแอบกายร่ายมนต์
แล้วกระทืบบาทาสามที	ลงกับพื้นปฐพีสามหน
ด้วยรวดเร็วมิให้ใครรู้ในกล	แล้วโจนขึ้นม้าต้นทันที
ฝ่ายข้างบาหยันต้องมนตรา	กายาอ่อนละไมอยู่กับที่
เสโทอาบไปทั้งอินทรีย์	สมประดีไม่มีกับกายา
ตัวสั่นอกสั่นอยู่ระรัว	ให้คิดกลัวดะหมังเป็นหนักหนา
ดังชีวิตจะม้วยมรณา	กรกุมศาสตราก็หลุดไป
ฯ ๑๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสิบสองพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
เห็นบาหยันต้องมนต์เสนาใน	ก็พรั่นใจไสขับพาชีมา
แต่มิสามะงาหรัดเข้าขัดกั้น	แล้วกระซิบบอกบาหยันดาหา
ว่าตัวต้องมนต์เสนา	จงเร่งแก้วิทยาเขาบัดนี้
ว่าแล้วก็บอกคาถาให้	บาหยันจำได้ถ้วนถี่
จึ่งบริกรรมแล้วเป่าลงทั้งอินทรีย์	สมประดีปรกติดั่งก่อนมา
แล้วบริกรรมเป่าอาชาไนย	ก็มีกำลังว่องไวแกล้วกล้า
บาหยันก็ขับอาชา	แกว่งทวนเงื้อง่าเข้าราวี
ฯ ๘ คำ
/*855๏ บัดนั้น	ดะหมังเสนาในกรุงศรี
จึ่งขับม้าเข้าฝ่าต่อตี	ถ่อยทีทิ่มแทงกันไปมา
ต่างแข็งต่างคล่องว่องไว	ทางหนีทางไล่ชำนาญท่า
บาหยันแทงถูกเสนา	ศาสตราไม่กินอินทรีย์
ด้วยใส่เกราะรัดรึงขึงขัน	แทงฟันไม่ต้องตำแหน่งที่
มิสาแสนกลคนดี	ครั้นรู้ที่หมายเขม้นไว้ในใจ
ทำชักม้าเรรวนชวนตระหลบ	ดะหมังจึ่งทบทวนใส่
ก็เห็นสำคัญจึ่งจำไว้	แล้วชักม้าเลี้ยวไล่ไปมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายมิสายิหวาปาระนาหลา
จึ่งว่าแก่ดะหมังเสนา	สองราเราต่อประจัญกัน
ตัวท่านก็ชำนาญชาญราวี	ฝ่ายเราก็ดีแข็งขยัน
ก็มิได้มีใครยิ่งกว่ากัน	จะหมายมั่นเอาชนะก็ยากนัก
มาเราจะสู้ด้วยเพลงกริช	ให้ฦๅฤทธิ์ไว้ในไตรจักร
รำถวายเทวาสุรารักษ์	ให้ประจักษ์นัยนาโยธี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังได้ฟังเกษมศรี
จึ่งแย้มยิ้มกระหยิ่มใจเสนี	ด้วยชำนาญในที่เพลงกริชนั้น
จึงตอบมิสามาทันใด	ตามใจเถิดเราไม่เดียดฉันท์
ตัวเราเป็นทหารชาญฉกรรจ์	ไม่เลือกสรรศาสตราราวี
ตามแต่คล่องมือเราไม่ขัด	ด้วยมิสาสันทัดชิงชัยศรี
ว่าแล้วลงจากพาชี	ถอดกริชประชิดรี่เข้ามา
/*856มิสาก็ลงจากอาชาไนย	ถอดกริชประชิดไล่เข้าไปหา
ต่อแย้งแทงกันไปมา	สองฝ่ายราญรากันเป็นควัน
มิสาครั้นได้ท่วงที	ก็แทงถูกเสนีม้วยอาสัญ
ด้วยอานุภาพคำสาปเทวัญ	พลขันธ์โห่เร้าเอาชัย
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะเสนาผู้ใหญ่
เห็นดะหมังมอดม้วยบรรลัย	โกรธใจขับม้าเข้าราวี
มิสายิหวาประดาหงัน	ก็ขับม้าจรจรัลออกจากที่
ต่อกรปาเตะเสนี	สองศรีสัประยุทธ์กันไปมา
แกว่งกวัดอาวุธเป็นกระบวน	ผัดผันรำทวนเงื้อง่า
ต่างแข็งต่างคล่องทั้งสองรา	แล้วชักม้าหนีไล่กันในที
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสาประลาหงันไม่ถอยหนี
ขับม้าถาโถมเข้าโจมตี	คลุกคลีพัลวันกันไป
ได้ทีก็พุ่งทวนมา	ถูกกรรฐาเสนาผู้ใหญ่
เสียบตลอดตกจากอาชาไนย	พิราลัยกลิ้งลงกับดินดาน
แล้วกลับมายืนเคียงกับบาหยัน	ประลาหงันปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์เบิกบาน	ทวยหาญโห่เล่นเป็นโกลา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มียศถา
เห็นปาเตะมอดม้วยมรณา	จึ่งขับอาชาขึ้นไป
ฝ่ายมิสาปาระปัญจา	ก็กวัดแกว่งศาสตราเข้าลุยไล่
/*857มิได้เข็ดคร้ามขามใจ	เรืองชัยด้วยเดชเทวัญ
แต่รบกันชั่วเจ็ดนาที	ตำมะหงงเสนีม้วยอาสัญ
ส้าเหง็ดมิสาปาระปัญจานั้น	มีใจหฤหรรษ์เปรมปรีดิ์
จึงชักม้ามาเรียงเคียงพักตร์	ทำจริตฮึกฮักเกษมศรี
ด้วยมีชัยในการราวี	โยธีสนั่นภูวดล
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ยาสาตะลึงจิตคิดฉงน
เห็นสามนายมอดม้วยวายชนม์	ก็ร้อนรนย่อท้อถอยใจ
ครั้นเห็นมิสาประเสหนา	ขับม้าบุกบั่นกระชั้นไล่
จึ่งคิดมุมานะในฤทัย	ก็กะระตะมโนมัยเข้าราวี
สองฝ่ายต่อแย้งแทงฟัน	เข้มขันสามารถทั้งสองศรี
แคล่วคล่องว่องไวในที	ต่างหนีต่างไล่ไม่ลดกัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสาประเสหนาคนขยัน
ถาโถมโจมรุกบุกบัน	ต่อประจัญยาสาเสนาใน
ด้วยอานุภาพคำสาปเทวา	จะบาดเจ็บกายาก็หาไม่
ได้ทีพุ่งทวนไปทันใด	ทวนชัยไปปักอกเสนา
ตกลงยังพื้นปฐพี	สิ้นชีพชีวีสังขาร์
เหล่าพวกพลไกรในพารา	ก็ตกประหม่าวิ่งหนีซอกซอน
แตกแยกกันไปในดง	ฟุบแฝงพุ่มพวงสิงขร
บ้างวิ่งเข้าไปในนคร	กราบทูลพระภูธรเจ้าธานี
ฯ ๘ คำ
/*858๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายว่ามิสาทั้งสี่
ครั้นมีชัยชนะมนตรี	มีความยินดีเป็นพ้นนัก
ก็เร่งยกพลกลับมา	ยังนาวาพระโฉมยงทรงศักดิ์
ถึงจึ่งอภิวันท์ด้วยใจภักดิ์	แล้วทำทีฮึกฮักทูลไป
บัดนี้เสนาทั้งสี่นาย	อัปราวอดวายตักษัย
รี้พลแตกยับทั้งทัพชัย	ภูวไนยจงทราบบาทา
ข้าน้อยทั้งสี่ต่อประจัญ	บาหยันฆ่าดะหมังดับสังขาร์
ประสาหงันฆ่าปาเตะมรณา	ส้าเหง็ดฆ่าตำมะหงงพิราลัย
ประเสหรันนี้ฆ่ายาสา	มอดม้วยชีวาตักษัย
อันพี่เลี้ยงพระเชษฐาชาญชัย	ข้ามิให้เข้าช่วยราวี
เขาหนุนรองป้องกันอยู่ภายหลัง	ตั้งใจจะเข้าชิงชัยศรี
ข้าเขม้นหมายใจต่อตี	มิให้ขายธุลีบทมาลย์
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาปาหมังกุหนิงใจหาญ
ได้ฟังสี่พี่เลี้ยงกล่าวพจมาน	พระเบิกบานสำราญในฤทัย
จึ่งกล่าวพจนารถวาที	ระตูเจ้าธานีจะคิดไฉน
จะอ่อนง้อขอออกเวียงชัย	จะคิดอย่างไรในวิญญา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสาปาระนาหลา
จึ่งถวายอภิวันทน์แล้วทูลมา	เห็นว่าระตูเจ้าบุรี
จะอ่อนง้อขอออกพารา	จะให้มาประณตบทศรี
แต่ในรุ่งราษราตรี	จงทราบธุลีบทมาลย์
/*859ทูลแล้วก็ถวายบังคมลา	มาพักกายาเกษมศานต์
รี้พลทั้งนั้นก็เบิกบาน	ชวนกันมาสถานนาวาตน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูครั้นแจ้งเหตุผล
ว่าเสนีทั้งสี่วายชนม์	ให้ทุรนเร่าร้อนในวิญญา
ด้วยสงสารอาลัยเสียดายนัก	สามิภักดิ์จนดับสังขาร์
อัสสุชลหลั่งไหลนัยนา	จึ่งตรัสสั่งเสนาไปทันใด
จงออกไม่เอาศพสี่เสนา	เข้ามายังบุรีให้จงได้
แล้วจัดแจงสุวรรณมาลัย	เราจะให้ไปออกพารา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ออกมาจัดสุวรรณมาลา	แล้วสั่งโยธาฉับพลัน
จงออกไปรับศพสี่มนตรี	เข้ามายังบุรีเขตขัณฑ์
สั่งแล้วเร่งรีบจรจรัล	ทูลเจ้าเขตขัณฑ์ทันใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
จึ่งสั่งสองทหารชาญชัย	ให้นำสุวรรณมาลัยบรรณาการ
ออกไปถวายโจรป่า	มีเดชาศักดากล้าหาญ
เจ้าจงแถลงกล่าวพจมาน	ขอประทานโทษที่กล้าใจ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองทหารบังคมประนมไหว้
รับสั่งแล้วเร่งคลาไคล	ออกไปจัดแจงแต่งกายา
/*860แล้วมาเชิญสุวรรณมาลี	ใส่รถมณีเลขา
สองศรีขึ้นขี่อาชา	ก็ชวนกันยาตราคลาไคล
ครั้นออกมานอกนคเรศ	ถึงปลายด่านเขตขัณฑ์กรุงใหญ่
เห็นทัพมิสาเรืองชัย	เต็มกลาดดาษไปสุดสายตา
สองนายลงจากพาชี	จรลีไปบอกทัพหน้า
ว่าบัดนี้ระตูเจ้านครา	ให้เอาสุวรรณมาลามาดุษฎี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ทัพหน้ามิสาเรืองศรี
ได้ฟังถ้อยคำพาที	มีความยินดีเป็นพ้นไป
จึ่งชวนกันเร่งรีบเข้ามา	เอากิจจาเรียนแจ้งแถลงไข
แก่ตำมะหงงเสนาใน	ให้แจ้งใจเสร็จสิ้นทุกประการ
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังเกษมศานต์
จึ่งเข้าไปประณตบทมาลย์	แล้วทูลพระภูบาลทันที
ว่าระตูเจ้ากรุงนครา	ให้เอาสุวรรณมาลาเรืองศรี
มาถวายเบื้องบาทพระภูมี	จงทราบธุลีพระบาทา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริวงศ์พงศ์อสัญแดหวา
ได้ฟังตำมะหงงเสนา	จึ่งมีบัญชาสั่งไป
ให้หาเสนาในธานี	มายังนาวีให้จงได้
ตำมะหงงรับสั่งแล้วคลาไคล	จึ่งพาสองเสนาในลงมา
ครั้นถึงพระที่นั่งนาเวศ	ประนมกรเหนือเกศเกศา
/*861สองทหารกราบเกล้าวันทา	แล้วทูลกิจจามาทันใด
ว่าบัดนี้ระตูภูมี	ให้ข้ามาอัญชุลีบังคมไหว้
ถวายเครื่องสุวรรณมาลัย	ขอออกเวียงชัยต่อบาทา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงศักดิ์ปราบได้ทุกทิศา
ได้ฟังสองทหารทูลมา	พระจึ่งบัญชาปราศรัยไป
ดูกรชาวเจ้าสองทหาร	องค์ระตูผู้ผ่านกรุงใหญ่
ยังค่อยสำราญบานใจ	ฤๅโรคันอันธภัยมาบีฑา
จงทูลว่าเราอวยสวัสดี	ให้ครอบครองบุรีสุขา
มีเสียทีเป็นที่พึ่งเหล่าประชา	มีความเมตตาพลากร
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สองนายชื่นชมสโมสร
จึ่งก้มเกล้าดุษฎีชุลีกร	แล้วกล่าวสุนทรทูลไป
อันองค์ระตูผ่านเมืองนั้น	จะอันตรายโรคันก็หาไม่
ชราภาพไม่มีที่จะเห็นใคร	ตั้งใจจะพึ่งพระบาทา
ด้วยไร้ราชโอรสแลบุตรี	ถ้ามีพาลภัยไปข้างหน้า
จะขอเอาพระเดชเดชา	ปกเกล้าเกศาสืบไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
จึ่งมีพจนารถมาทันใด	จงทูลไทระตูเจ้านครา
ว่าข้อนี้อย่าได้ปรารมภ์จิต	ถ้ามีหมู่ปัจจามิตรมาวันหน้า
ให้ออกนามเราผู้ศักดา	ช้าศึกจะระอาหนีไป
/*862ถ้าแม้นเขาขันประจัญตี	จงเร่งบอกสารศรีไปจงได้
เราจะยกมาช่วยชิงชัย	มิให้ระตูได้รำคาญ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองนายได้ฟังบรรหาร
จึ่งยอกรประนมกราบกราน	รับรสพจมานด้วยยินดี
แล้วกราบถวายบังคมลา	ก็ลงจากนาวาพระโฉมศรี
ชวนกันรีบมาทันที	ยังที่สนามยุทธนา
จึ่งเอาหีบมาใส่ศพมนตรี	ทั้งสี่ผู้มียศถา
แล้วแบกหามตามกันเข้ามา	ยังกรุงนคราทันใด
ครั้นถึงซึ่งราชธานี	เอาคดีไปทูลแถลงไข
แก่ระตูผู้ผ่านเวียงชัย	ให้ทราบคดีทุกประการ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังสองทหาร
ค่อยมีพระทัยเบิกบาน	จึ่งกล่าวพจมานสืบไป
จงเอาศพมหาเสนี	ทั้งสี่ไปฝังไว้จงได้
ตามตำแหน่งมหาเสนาใน	แต่ในทันใดอย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สองทหารรับสั่งใส่เกศา
จึ่งถวายบังคมแล้วออกมา	สั่งเหล่าโยธาทันใด
จงเอาศพมนตรีนี้ไปฝัง	ตามรับสั่งโดยตำแหน่งอย่าช้าได้
โยธาก็พาเอาไป	ฝังไว้ตามราชวาที
ฯ ๔ คำ
/*863๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครั้นมีชัยชนะไพรี	ภูมีเกษมศานต์บานใจ
จึ่งสั่งแก่พี่เลี้ยงสี่มิสา	ว่าเราได้พาราน้อยใหญ่
ก็ได้ถึงห้าเวียงชัย	แต่กรุงไกรแดนชายวารี
ก็ยังมิได้กิติศัพท์ข่าวสาร	พระเชษฐาภูบาลทั้งสองศรี
พี่เอ๋ยเราจะคิดไฉนดี	อันน้องนี้ไม่คิดแก่ชีวา
จะขอรบรุกทุกนิเวศ	ไปกว่าจะแจ้งเหตุพระเชษฐา
บัดนี้ก็มาสุดแดนชวา	ยังมิได้กิจจาประการใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สี่มิสาผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งทูลสนองมาทันใด	อย่าเพิ่งท้อพระทัยพระภูมี
อันสองพระองค์ทรงเดช	เป็นสุริย์วงศ์เทเวศเรืองศรี
บห่อนจะอัปราชัยไพรี	อันจะม้วยชีวีอย่าพึงคิด
อุตส่าห์ตั้งหน้าหาไป	ก็จะพบภูวไนยดั่งใจจิต
ถึงช้าพลันก็จะสมอารมณ์คิด	ตามคำสุราฤทธิ์สาปมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ผ่านฟ้ามิได้ตอบประการใด
แต่นิ่งรำพึงคะนึงนึก	ตรึกพลางทางถอนใจใหญ่
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	เข้าในที่ศรีไสยา
จึ่งเลื่อนม่านทองสองไข	เห็นบุหลันเลื่อนลอยในเวหา
ส่องสว่างพ่างพื้นนภา	แล้วจับคงคาดั่งมณี
/*864พรายพร้อยดั่งพลอยเพชรรัตน์	รุ่งจำรัสเลื่อมลายเป็นหลายสี
พระเพ่งพิศดูไปในวารี	ยิ่งทวีคิดถึงพระพี่ยา
จึ่งเอนองค์ลงกับที่ไสยาสน์	ฤาทัยหวั่นหวาดถวิลหา
โอ้ว่ากะกังของน้องอา	ควรฤๅมาแรมพรากจากไกล
ทำไฉนจะแจ้งแห่งคดี	ว่าพระพี่เข้าอยู่บุรีไหน
แต่น้องเที่ยวหาพระภูวไนย	ก็นับได้เป็นหลายปีมา
แต่เที่ยวรบรุกทุกธานี	ข้ามนทีมะงุมมะงาหรา
เพียงจะสิ้นแผ่นดินแดนชวา	ก็ไม่แจ้งกิจจาประการใด
ฤๅคิดว่าน้องบรรลัยแล้ว	พระแก้วจะทุกข์ทนหม่นไหม้
จะพิกลกิริยาบ้าใจ	ทำไฉนจะแจ้งแห่งคดี
พระมิได้นิทราหลับสนิท	ด้วยคิดถึงพระเชษฐาเรืองศรี
แต่สะท้อนถอนใจในราตรี	จนสุริย์ศรีเรืองรองส่องฟ้า
ดุเหว่าเร่าร้องส่งเสียงหวาน	เสียงประสานกับคณาปักษา
พระพายชายพัดรำเพยมา	หอมกลิ่นบุหงารัญจวนใจ
จึ่งเสด็จจากที่บรรทม	อารมณ์พะวงสงสัย
จึ่งทอดพระเนตรแลไป	ที่ในฟากฝั่งสาคร
เห็นชอุ่มตะคุ่มเคียงฟ้า	พฤกษาเป็นทิวเรียงสลอน
ยิ่งฉงนสนเท่ห์อาวรณ์	ภูธรตรัสเรียกไปทันที
กิดาหยันจงเร่งคลาไคล	เข้าไปยังด่านกรุงศรี
ให้หาตัวนายด่านมาบัดนี้	เราจะถามคดีให้แจ้งใจ
ฯ ๒๖ คำ
/*865๏ บัดนั้น	กิดาหยันบังคมประนมไหว้
รับสั่งแล้วเร่งรีบไป	ยังด่านเวียงชัยมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ
๏ ครั้นถึง	จึ่งบอกว่ารับสั่งให้หา
ขุนด่านอยู่ไหนจงออกมา	เร็วเร็วอย่าช้าจะพาไป
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ตาเฒ่าขุนด่านนายใหญ่
กับยายเมียแก่ผู้ร่วมใจ	หนาวนั่งผิงไฟอยู่ด้วยกัน
ได้ยินว่ารับสั่งให้หา	ตกประหม่าหน้าซึดไม่มีขวัญ
คว้าหาผ้านุ่งอยู่เป็นควัน	พัลวันพันร้อยยายเมีย
ฉวยได้ครกเหล็กจะตำหมาก	เวทนาด้วยสากไปไหนเสีย
ขึ้นเสียงเถียงกันกับยายเมีย	เขาฉุดตัววิ่งเปลี้ยปลกมา
ครั้นถึงจึงประณตบทบงสุ์	หมอบอยู่กลางจตุรงค์ซ้ายขวา
คอยฟังรับสั่งพระผ่านฟ้า	ก้มหน้านิ่งอยู่ดูที
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งถามขุนด่านทันที	ตรงนี้นี่เกาะอันใด
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนด่านจึ่งทูลแถลงไข
ว่าเกาะเห็นเขียวขจีนี้ไซร์	ได้ชื่อปะหลูหงันบรรพต
แสนสนุกสำราญเป็นหนักหนา	พรรณไม้นานาปรากฏ
เป็นที่เทวัญอันเรืองยศ	สิงสู่อยู่ในบรรพตนั้น
/*866มิได้มีผู้คนอาศัย	เมื่อใดต่อทุกข์โรคโศกศัลย์
จึ่งไปบวงสรวงเทวัญ	ก็จะพลันสำเร็จดั่งจินดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริยวงศ์เทวัญอสัญหยา
ได้ฟังขุนด่านทูลมา	ก็ปรีดาชื่นชมภิรมย์ใจ
แล้วจึ่งตรัสแก่ขุนด่าน	จงกลับไปยังสถานที่อาศัย
ขุนด่านบังคมคลาไคล	ก็กลับไปยังที่อยู่ทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งเรียกเรือพระอนุชาธิบดี	เข้ามาเคียงนาวีพระทรงธรรม์
แล้วจึ่งพยักกวักหัตถา	เชิญพระอนุชามาหาฉัน
พี่จะเล่าความขำสำคัญ	จงมีใจหฤหรรษ์ปรีดา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
สั่งให้ประทับนาวา	แล้วเสด็จขึ้นมาทันใด
ยังนาเวศพระเชษฐาเรืองศรี	จึ่งยอกรชุลีบังคมไหว้
แล้วทูลถามพระพี่มาทันใด	เหตุการณ์เป็นไฉนพระพี่ยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
จึ่งตรัสบอกองค์พระอนุชา	ว่าฝั่งฟากคงคาวารี
มีเกาะหนึ่งชื่อปะหลูหงัน	ตั้งอยู่ยังคันนทีศรี
เทวาสิงสถิตในคีรี	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธีเชี่ยวชาญ
/*867ถ้าใครมีสุขทุกข์สิ่งไร	ไปบวงสรวงก็จะได้เแจ้งสาร
เทพไทบอกให้ทุกประการ	ช่วยร้อนรำคาญให้สมคิด
เราจงไปบวงสรวงเสี่ยงหา	สองพระเชษฐายาจิต
จะได้เแจ้งว่าสององค์ทรงฤทธิ์	เข้าสถิตอยู่ที่บุรีใด
แลสั่งกำชับพระอนุชา	ให้ห้ามโยธาน้อยใหญ่
อย่าให้ใครตามเราไป	พระดนัยมาลงลำเดียวกัน
อันความนี้อย่าให้เเพร่งพราย	จงธิบายว่าไปชมสะตาหมัน
พาฝูงบุตรีวิลาวัณย์	ไปชมเกาะเชิงชั้นบรรพต
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
ก็รับรสวาทีพระพี่ยา	วันทาแล้วลาคลาไคล
มาสั่งพี่เลียงพระโฉมยง	ให้ห้ามพลจตุรงค์น้อยใหญ่
อย่าให้เรือใครตามเราไป	จะคลาไคลแต่สามนาวี
พระเชษฐาจะพาฝูงกำนัล	ไปชมเกาะเทวัญแลสวนศรี
รับสั่งมิให้ตามจรลี	แล้วภูมีให้หน้าประสันตา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดทำหรรษา
ประนมกรรับสั่งพระอนุชา	แล้วไปบอกโยธาทุกนาวี
ว่าบัดนี้รับสั่งพระภูวไนย	มิให้ใครตามพระโฉมศรี
พระจะพาฝูงธิดานารี	ไปชมเกาะสวนศรีริมคงคา
ถ้าใครไม่ฟังรับสั่งห้าม	ถ้าขืนตามก็จะลงโทษา
แล้วบอกตำมะหงงเสนา	ตามราชบัญชาพระภูมี
ฯ ๖ คำ
/*868๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
สั่งวิหยาสะกำกุมารี	ให้ไปบอกบุตรีนงคราญ
เราจะพาไปเกาะปะหลูหงัน	ชมทั้งสะตาหมันอันพิศาล
เก็บผลพฤกษาสุมามาลย์	ให้สำราญบานใจในวันนี้
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	วิหยาสะกำเรืองศรี
รับสั่งพระบิตุรงค์ทรงฤทธี	อัญชุลีแล้วเร่งไคลคลา
มายังเรือพี่นางทันที	แจ้งคดีด้วยความหรรษา
ว่ารับสั่งสมเด็จพระบิดา	จะพาเหล่าพระพี่ยาคลาไคล
ไปชมเกาะชมทั้งสวนศรี	ในเวลาพรุ่งนี้จงได้
พระพี่นางเตรียมกายให้พร้อมไว้	เราจะได้ไปชมให้สำราญ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีได้ฟังเกษมศานต์
ชวนกันชื่นชมเบิกบาน	เยาวมาลย์จัดแจงแต่งกายา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์พันธุ์อสัญแดหวา
จึ่งกล่าวสุนทรวาจา	สั่งสี่มิสาทันใด
จงจัดเครื่องบวงสรวงพลีกรรม์	จะสังเวยเทวัญบนเกาะใหญ่
จะเสี่ยงหาพระเชษฐาเรืองชัย	ให้พร้อมไว้เเต่ในบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
มาเร่งรัดจัดแจงทันที	ตามมีรับสั่งพระภูวไนย
ตกแต่งธูปเทียนมาลา	เครื่องกระยาสังเวยน้อยใหญ่
/*869ทั้งจวงจันทน์อำพันเนื้อไม้	บรรจงใส่พานแก้วพานสุวรรณ
ครั้นเสร็จทั้งสี่พี่เลี้ยง	มาวางเรียงเป็นอันดับทุกสิ่งสรรพ์
แล้วจัดแจงตกแต่งกายพร้อมกัน	มีความหฤหรรษ์ทุกพักตรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
จึ่งชำระสระสนานกายา	สุคนธาทิพย์รสอบองค์
แล้วทรงภูษิตพื้นตอง	แย่งยกผุดผ่องเป็นเครือหงส์
เข็มขัดเพชรรัตนยิ่งยง	เหน็บกริชฤทธิรงค์กับกายา
ทรงซ่าโบะสีทับทิมพริ้มพราย	พระหัตถ์ซ้ายนั้นถือเช็ดหน้า
เสด็จนั่งยังท้ายเภตรา	แล้วตรัสเรียกพระอนุชาชาญชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
เสด็จจากนาวาพระภูวไนย	ขึ้นไปยังที่พระพี่ยา
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	มีความชื่นชมหรรษา
แล้วตรัสสั่งให้ออกนาวา	ใช้ใบขับมายังสาคร
ฝ่ายฝูงอนงค์บุตรี	ก็ชื่นชมยินดีสโมสร
ให้ออกเรือตามเรือพระภูธร	ใช้ใบพเนจรข้ามมา
ฝ่ายฝูงธิดาวิลาวัณย์	ก็ชวนกันชมพรรณมัจฉา
บ้างแหวกว่ายตามสายคงคา	เคียงข้างนาวามากมี
โลมาว่ายเวียนเปลี่ยนคู่	เงือกงูราหูว่ายรี่
มังกรลอยล่องชลธี	กระเบนบินผินหนีขึ้นพ้นชล
ตีฟองดำด้นชลธาร	ปลาวาฬพ่นน้ำเป็นฝอยฝน
เหรามัจฉาว่ายเวียนวน	ฝูงนางนฤมลก็ยินดี
ฯ ๑๒ คำ
/*870๏ มาถึง	ยังเกาะเทวาอันเรืองศรี
จึ่งสั่งให้ประทับนาวี	แล้วภูมีเสด็จขึ้นไป
กับองค์พระราชอนุชา	มิสาทั้งสี่พี่เลี้ยงใหญ่
ยกเครื่องสังเวยเทพไท	ตามเสด็จภูวไนยบทจร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนังชาญสมร
พระกุมกริชนาดฉายกรายกร	มายังเชิงสิงขรทันที
ตรัสสั่งวิหยาสะกำกุมารา	ให้พาฝูงธิดาโฉมศรี
ไปชมสวนเก็บบุษมาลี	อย่าตามเราจรลีขึ้นไป
สั่งแล้วก็เสด็จบทจร	พระเหยียบย่างหว่างชะง่อนศิลาใหญ่
สององค์ลีลาคลาไคล	กับพี่เลี้ยงร่วมใจสี่คน
เป็นโตรกตรอกซอกเทินเนินผา	พฤกษามีดอกออกผล
ราบรื่นในพื้นปริมณฑล	ดั่งคนแกล้งแต่งไว้ให้ทัศนา
มาถึงซึ่งเทวสถาน	มีตึกกว้านลวดลายเลขา
พื้นดาดลาดไปด้วยศิลา	เทวาสิงสถิตอยู่ในนั้น
จึ่งชวนพระอนุชาวิลาวัณย์	จรจรัลเข้าไปในกุฎี
ครั้นถึงสองพระองค์ทรงเดช	ประนมกรเหนือเกศเกศี
แล้วโปรยปรายบุปผามาลี	ตั้งใจภักดีบริรักษ์
แล้วจึ่งสังเวยบูชา	เทวาเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์
จึ่งตั้งจิตอธิษฐานด้วยใจภักดิ์	ขอเทพารักษ์ให้ประจักษ์ใจ
ว่าบัดนี้องค์พระเชษฐา	มรณาฤาอยู่บุรีไหน
จึงโปรดเกศบอกเหตุให้แจ้งใจ	แล้วจับไม้ทอดลงได้สามที
ฯ ๑๘ คำ
/*871๏ เมื่อนั้น	เทวัญสิงสู่คีรีศรี
จึ่งรับกระยาสังเวยของภูมี	แล้วตริตรึกนึกคดีไปมา
ก็แจ้งว่าพี่น้องสององค์	เป็นองค์อสัญแดหวา
ฝ่ายพี่เป็นสตรีแปลงมา	จะเสี่ยงหาภัสดาที่หายไป
อันองค์อิเหนากุเรปัน	ก็ผูกพันสนิทพิสมัย
เป็นคู่ตุนาหงันกับอรไท	เป็นเวราซัดให้จึ่งไกลมา
แต่พลัดพรากจากกันมาช้านาน	ยังมิได้พบพานแต่ตามหา
เป็นน่าสงสารด้วยกัลยา	จำจะบอกกิจจาให้บัดนี้
คิดแล้วเทเวศฤทธิรงค์	จึ่งบันดาลส่งเสียงให้ดังมี่
หวังจะให้ประจักษ์กรรณของภูมี	ให้แจ้งแห่งคดีประจักษ์ใจ
อันองค์อิเหนากุเรปัน	อย่าสำคัญว่าจะม้วยตักษัย
บัดนี้รบได้เวียงชัย	อยู่ในมงกลนครา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ได้ฟังก็หรรษา
ได้ยินประจักษ์กรรณแลวิญญา	ต่างองค์ดูพักตรากันแลกัน
พระดนัยยอกรขึ้นเหนือเกล้า	จึ่งตอบคำเทพเจ้าหฤหรรษ์
เมื่อไรจึ่งจะได้พบกัน	ขอเทวัญโปรดบอกให้แน่นอน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญอันสถิตในสิงขร
จึ่งบอกไปด้วยใจสถาวร	จงเร่งยกพลนิกรไปตามกัน
ก็จะประสบพบกันเป็นมั่นคง	สมดังจำนงให้จงได้
ถ้าผิดคำข้าที่ว่าไว้	จงกลับมาเอาไฟเผาศาลเรา
ฯ ๔ คำ
/*872๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีโฉมเฉลา
จึงแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พรายเพรา	ประนมกรเหนือเกล้าวันทา
แล้วว่าถ้าสมอารมณ์คิด	จะบำบวงสุราฤทธิ์ให้หนักหนา
พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ปรีดา	วันทาแย้มยิ้มพริ้มไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
จึ่งนมัสการลาเทพไท	ก็ชวนพระดนัยออกมา
จึ่งกำชับองค์ยาหยี	เจ้าอย่าบอกพี่เลี้ยงพระเชษฐา
พี่เกลียดถ้อยคำประสันตา	ถ้ารู้ไปจะค่อนว่าเล่นทุกวัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายวิหยาสะกำเฉิดฉัน
จึ่งพาฝูงธิดาดวงจันทร์	ไปเล่นสะตาหมันเชิงคีรี
ลางนางรองรับขับครวญ	โหยหวนโอดพันเกษมศรี
บ้างเก็บบุปผามาลี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์ทุกนงคราญ
ลางนางโน้มน้าวเด็ดกิ่ง	บุหงากะระบุหนิงหอมหวาน
บ้างเลือกปลิดริดดอกที่แบ่งบาน	ปะหนันอันตระการจับใจ
ลางนางเก็บบุหงามาหลอ	ใส่ห่อเช็ดหน้าอันสุกใส
นางจะทำบุหงาร่ำไป	ถวายพระภูวไนยกับอนุชา
บ้างเก็บบุหงาตันหยง	อันหล่นลงเกลื่อนกลาดหนักหนา
มาร้อยกรองใส่มวยกัลยา	ลางนางเก็บบุหงาปกัน
มาร้อยเป็นอุบะประปรุง	กลิ่นฟุ้งตระหลบทั้งสวนขวัญ
จะถวายพระโฉมยงทรงธรรม์	ด้วยสาวสวรรค์ปฏิพัทธ์ภักดี
/*873บ้างเก็บบุหงากันตรู	มาเชิดชูเสียดแซมเกศี
บ้างเก็บจำปาสาระภี	มะลุลีลำดวนกระดังงา
อีกทั้งกาหลงส่งกลิ่น	กุหลาบกระถินอินทนิลป่า
มะลุลีสยุมพุ่มระย้า	เลือกริดปลิดมาได้มากมี
ทั้งการะเวกชาตบุษย์พุดซ้อน	ซ่อนกลิ่นกรรณิการ์สลับสี
ทั้งบุหงาอังสนามากมี	พระบุตรีชวนกันเก็บมา
สรวลระริกหยิกหยอกชมกัน	แล้วเลือกสรรทุกพรรณบุปผา
ครั้นเสร็จจึ่งชวนกันไคลคลา	ไปสรงคงคาวารี
สระนั้นใหญ่โตกว้างขวาง	คณานางปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แหวกว่ายตามสายวารี	บ้างซ่อนบ้างหนีกันไปมา
ลางนางเก็บพรรณโกมุท	ทั้งสัตตบรรณสัตตบุษย์หนักหนา
นางเก็บโกสุมปทุมมา	อันยั่วแย้มเกสราขจายจร
ภุมรินบินเวียนอาบซาบ	เกลือกกลั้วอาบละอองเกสร
บ้างพึ่งผุดพ้นชโลธร	บังอรแหวกว่ายช่วงชิงกัน
บ้างหักฝักอ่อนฝักแก่มา	ให้องค์อนุชาโฉมสวรรค์
อันฝูงพระบุตรีวิลาวัณย์	เกษนสันต์รื่นเริงบันเทิงใจ
ครั้นเสร็จขึ้นจากสระสรง	ก็ชวนกันลงมานาวาใหญ่
จึ่งเลือกริดปลิดพรรณดอกไม้	บรรดาใครเก็บได้ให้เอามา
แล้วระคนปนปรุงทุกสิ่งอัน	ประพรมด้วยสุคันธ์กฤษณา
จะถวายพระโฉนยงทรงศักดา	กับองค์อนุชาชาญชัย
ฯ ๓๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวัญอันเป็นใหญ่
จึ่งชวนมิสาหยังส่าหรีเรืองชัย	กับพี่เลี้ยงร่วมใจไคลคลา
/*874พระยุรยาตรนาดกรายจรจรัล	ก็ลงมาจากชั้นเชิงผา
พลางชมพรรณไม้นานา	ที่เรียบเรียงดาษดาริมทาง
บ้างผลิดอกผลระบัดใบ	ร่มรื่นชอุ่มไปทั้งสองข้าง
ปักษีจับร้องครวญคราง	ฝูงคณานางนกเข้าทำรัง
ที่ลูกน้อยจับคอยหาแม่	ที่ปีกแก่สอนบินอยู่พรูพรั่ง
บ้างยื่นคอคอยเหยื่ออยู่ในรัง	บ้างประนังปีกป้อนบุตรตน
พระจึงชี้ให้องค์อนุชา	เก็บผลพฤกษาที่มีผล
ถึงค้อมน้อมครือถึงมือคน	เหลือล้นสุกห่ามทรามกิน
มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา	ก็รับพระบัญชาโดยถวิล
ไปโน้มน้าวเก็บผลอันทรามกิน	ได้แล้วภูมินทร์ก็เอามา
จึ่งถวายแก่องค์พระพี่	ทั้งสองศรีเกษมสันต์หรรษา
แล้วเสด็จยุรยาตรลงมา	ก็ถึงพื้นพสุธาทันใด
พระมิได้หยุดชมสะตาหมัน	เร่งรีบจรจรัลไม่ช้าได้
ตรงมานาวาทันใด	ให้ใช้ใบข้ามไปยังโยธี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาหยังส่าหรี
จึ่งสั่งนายเรือทันที	ให้ฉากนาวีข้ามไป
นายเรือรับสั่งพระอนุชา	ก็ใช้ใบข้ามมาไม่ช้าได้
พระพายชายพัดตรงไป	บัดใจถึงฝั่งทันที
จึ่งลดใบทอดสมอรอเรือจอด	ทอดประทับอยู่ยังฝั่งนทีศรี
ครั้นแล้วพวกพลโยธี	มีความยินดีทุกพักตรา
ฯ ๖ คำ
/*875๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
อภิวันท์ลาองค์พระพี่ยา	ก็มายังนาวาพระทรงธรรม์
ครั้นถึงจึ่งกระซิบบอกอรรถ	แก่มิสามะงาหรัดคนขยัน
ว่าพระพี่ไปสังเวยเทวัญ	เสี่ยงหาพระเชษฐาอันหายไป
ปรามน้องว่าอย่าให้บอกพี่	แจ้งคดีจะค่อนนินทาได้
ปากคอร้ายกาจเป็นพ้นไป	น้องบอกแล้วอย่าได้จำนรรจา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดหัวเราะร่า
แล้วทำทูลสนองพระอนุชา	เมื่อจ้าวข้าตามหาอยู่ด้วยกัน
ได้ความลำบากยากใจ	ปิ้มชีวิตจะบรรลัยอาสัญ
ควรฤๅจะมาอำพรางกัน	เมื่อฉะนั้นจะคิดไฉนดี
จึ่งทำแสร้งใส่กลโศกา	ทูลถามพระอนุชาเรืองศรี
ซึ่งเทวัญบอกเหตุพระภูมี	ร้ายดีเสด็จอยู่บูรีใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
จึ่งบอกประสันตาไปทันใด	อันเทวาบอกให้ประจักษ์กรรณ
ว่าองค์สมเด็จพระเชษฐา	รบได้พาราเขตขัณฑ์
เสด็จเข้าอยู่ในขอบคัน	นามนั้นชื่อมงกลธานี
ให้เร่งยกพลตามไป	ก็จะได้ประสบพบพระโฉมศรี
น้องบอกให้อย่าได้พาที	พระพี่กำชับห้ามปรามมา
อันพระพี่เลี้ยงกิดาหยัน	ก็สรวลขึ้นพร้อมกันฉาวฉ่า
แล้วดีใจพูดกันทุกพักตรา	ประสันตาปิดโอษฐ์ไม่พาที
ฯ ๘ คำ
/*876๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึงตรัสสั่งตำมะหงงเสนี	พรุ่งนี้เราจะยกกลับไป
ยังเมืองบาหลีนครา	จะหยุดพักโยธาน้อยใหญ่
แต่รบได้เป็นหลายเวียงชัย	พลไกรบอบช้ำลำบากนัก
ทีนี้เราจะยกทัพขันธ์	ไปรบองค์เทวัญสูงศักดิ์
เขาฦๅนามขามเดชสุรารักษ์	ว่าเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์เดชา
ตัวเราเป็นแต่ชาวดง	ไม่เกรงวงศ์อสัญแดหวา
จะขอต่อฝีมือให้ฦๅชา	ให้ปรากฏเกียรติยศทั้งแดนดิน
ตำมะหงงจงแต่งสำรา	หาบรรดาเมืองขึ้นมาให้สิ้น
ให้ม้าใช้ถือไปทุกธานิน	บอกระตูภูมินทร์ให้ยกมา
ถ้ารบแต่เล็กน้อยมิให้เคือง	นี่จะไปรบเมืองอสัญหยา
แจ้งสารแล้วให้เร่งยกพลมา	ยังพาราบาหลีให้พร้อมกัน
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงสามนต์คนขยัน
รับสั่งพระองค์ผู้ทรงธรรม์	อภิวันท์แล้วคลานออกมา
จึงให้หาม้าใช้สิบสองคน	มาบอกยุบลให้แจ้งทุกหน้า
ว่ารับสั่งให้ไปทุกพารา	แต่บรรดาเมืองออกพระภูมี
ว่ามีพระราชบัญชา	ให้หาระตูทุกกรุงศรี
แจ้งสารแล้วให้ยกโยธี	มายังเมืองบาหลีให้พร้อมกัน
แล้วจึ่งเขียนสารส่งให้	จงเร่งรีบเร็วไปทุกเขตขัณฑ์
ม้าใช้รับสารฉับพลัน	ชวนกันขึ้นม้าไคลคลา
บ้างแยกย้ายรายกันไปตามทาง	ข้ามหว่างซอกเถินเนินผา
บ้างลงเรือไปในคงคา	แยกย้ายไปหาทุกธานี
/*877ฝ่ายตำมะหงงเสนาใน	ก็ประกาศพลไกรอึงมี่
ว่ารับสั่งให้ยกโยธี	กลับไปบาหลีนครา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์อสัญแดหวา
ครั้นค่ำย่ำแสงพระสุริยา	เสด็จมาเข้าที่บรรทม
พระชื่นชมด้วยสมอารมณ์คิด	ดั่งม้วยชีวิตแล้วเกิดใหม่
ด้วยรู้ข่าวพระเชษฐาเรืองชัย	เทวัญบอกให้แจ้งวิญญา
นิจจาเอ๋ยอยู่เพียงเมืองมงกล	แต่น้องยกพลเที่ยวตามหา
กรรมใดซัดให้เราสองรา	จึงให้แคล้วคลาดคลาไม่พบกัน
พระยังจะแจ้งฤาว่าน้องนี้	ไม่ม้วยชีวีอาสัญ
แปลงนามตามหาพระทรงธรรม์	ฤๅจะยังสำคัญว่ามรณา
จะยกพลผ่านเมืองมงกลไป	พระจะไม่แจ้งจิตว่าขนิษฐา
จำจะให้ม้าใช้ถือสารา	เคลือบแฝงแต่งว่าเป็นคำใน
พระมิได้หลับสนิทนิทรา	จนเวลาจะใกล้ปัจจุสมัย
แต่ตรึกตราเกษมศานต์บานใจ	ที่จะได้ประสบพระพี่ยา
จนดุเหว่าเร่าร้องเสียงหวาน	ประสานเสียงกับกระไนไก่ป่า
พระจึ่งเคลิ้มสนิทนิทรา	อยู่ยังที่ไสยาภิรมย์ใน
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	พวกพลโยธีน้อยใหญ่
ครั้นเรืองรองส่องแสงอโณทัย	ก็ตกใจตื่นขึ้นพร้อมกัน
จัดหาโภชนาอาหาร	อลหม่านเตรียมกายตัวสั่น
จัดแจงอพยพครบครัน	จับฉลากพร้อมกันทุกนาวา
ฯ ๔ คำ
/*878๏ บัดนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
พระตื่นฟื้นจากไสยา	มาสระสรงคงคาวารี
แล้วเสวยโภชนาอาหาร	พระเบิกบานปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งสิบสองพระพี่เลี้ยงก็ยินดี	คอยทีที่จะออกนาวา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
พระตื่นจากที่ศรีไสยา	มาสระสรงคงคาวารี
ครั้นเสร็จมาเสวยโภชนา	สำรวลเล่นเจรจาเกษมศรี
กับสี่พี่เลี้ยงผู้ภักดี	แล้วมีพจน์วาทีสั่งไป
แก่ตำมะหงงมหาเสนา	ให้ยาตราทัพกลับไปกรุงใหญ่
ตำมะหงงรับสั่งพระภูไนย	ก็โบกธงให้ออกนาวา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นายพลทัพเรือกองหน้า
ครั้นเห็นโบกธงสัญญา	ก็ออกนาวาทันใด
จึ่งประโคมพิณพาทย์ฆ้องกลอง	โห่ร้องครื้นครั่นหวั่นไหว
ออกจากฟากฝั่งสมุทรไท	ใช้ใบมาในชลธี
แต่ยกมาก็ได้สิบห้าวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์บาหลี
ให้รีบร้นพหลนาวี	เข้าปากน้ำธานีทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูครั้นแจ้งแถลงไข
ว่าสององค์ทรงฤทธิไกร	ยกพลสกลไกรกลับมา
มีความชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูลสวัสดิ์หนักหนา
/*879ทั้งสามนต์ประชาชนก็ปรีดา	มาคอยท่ารับเสด็จพระภูวไนย
นั่งอยู่ตามแถวแนวถนน	แต่ระตูภูวดลนั้นมาใกล้
ครั้นเห็นทัพหน้ามาแต่ไกล	ชวนกันดีใจทุกพักตรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นถึงที่ประทับนาวา	เห็นรายามาคอยรับภูวไนย
พระเสด็จขึ้นจากนาเวศ	ทรงเดชจึ่งตรัสปราศรัย
แล้วพาระตูคลาไคล	เข้าในราชฐานฉับพลัน
ครั้นถึงท้องพระโรงรูจี	พระชื่นชมยินดีหฤหรรษ์
จึงตรัสบอกระตูไปด้วยพลัน	ว่ารบได้เขตขัณฑ์าพารา
บัดนี้มีจิตคิดประสงค์	จะไปรบเมืองวงศ์อสัญหยา
จะไว้เกียรติยศในแดนชวา	ให้ฦๅชาปรากฏว่าเรืองชัย
เราให้หาระตูทุกบุรี	มาพร้อมยังบาหลีกรุงใหญ่
มาแล้วจะจัดทัพยกไป	ชิงชัยด้วยวงศ์เทวัญ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังเกษมสันต์
จึ่งยอกรถวายอภิวันทน์	แล้วสนองพระบัญชาไป
ซึ่งพระตรัสมาทั้งนี้	มิเสียทีที่ชำนาญศึกใหญ่
ตัวข้าจะขอยกตามไป	จะได้ชมเล่นเป็นขวัญตา
ทั้งเสนีมนตรีทวยหาญ	ก็ชวนกันเบิกบานหรรษา
หมายใจที่จะได้ทัศนา	วงศ์อสัญแดหวาชิงชัย
ฯ ๖ คำ
/*880๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
จึ่งเสด็จเข้ายังปราสาทชัย	เกษมสันต์บานใจเป็นพ้นนัก
ฯ ๒ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปันหยีฤทธิรงค์ทรงศักดิ์
พระระลึกตรึกถึงคะนึงนัก	ในพระน้องรักที่หายไป
ยามสรงยามเสวยเชยชิด	จะเว้นว่างวายคิดก็หาไม่
ถึงจะชมบุตรีบุรีใด	ก็ไม่ลืมสายสวาทสักเวลา
พระเร่งร้อนรนกระวนจิต	คิดแต่จะยกไปติดตามหา
จึ่งกล่าวสุนทรวาจา	ปรึกษาพระอนุชาชาญชัย
ว่ามิสาประหมังกุหนิงของพี่	บัดนี้จะอยู่บุรีไหน
จะทนยากลำบากประการใด	ฤๅโรคันอันธภัยบีฑา
ต่างอยู่ไกลไม่รู้ข่าวสาร	พี่แสนรำคาญนักขนิษฐา
อันเมืองมงกลนครา	พี่ให้แก้วตาชาญชัย
เจ้าจงอยู่ครอบครองธานี	พี่จะยกโยธีทัพใหญ่
ไปตามหาแก้วตายาใจ	ถ้าได้ข่าวคราวจะกลับมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยา
ยิ้มแล้วจึ่งทูลสนองมา	ซึ่งพระเชษฐาทรงพระปรานี
จะประทานให้ครองมงกล	พระจะยกพลไกรชัยศรี
ไปเที่ยวรบรุกทุกธานี	ตามหายาหยีที่หายไป
พระจะได้ลำบากยากกาย	น้องจะอยู่สบายกระไรได้
โปรดประทานแล้วจำจะรับไว้	น้องจะให้กับองค์พระนัดดา
/*881จะเสกหลานให้ผ่านธานี	กับองค์บุตรีสุณิสา
เสกแล้วจึ่งค่อยยกโยธา	อนุชาจะขอตามเสด็จจร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์เรืองราญชาญสมร
ได้ฟังพระอนุชากล่าวสุนทร	ก็ต้องในอาวรณ์พระภูวไนย
แล้วจึ่งตอบคำขนิษฐา	ตามแต่ปัญญาอัชฌาสัย
จะเสกหลานให้ผ่านเวียงชัย	จำจะให้หาบรรดาเมืองขึ้นมา
ตรัสแล้วจึ่งเสด็จยุรยาตร	ออกมุขอำมาตย์ซ้ายขวา
จึ่งมีสุนทรวาจา	สั่งดะหนังเสนาทันที
ให้จัดแจงปราสาทราชฐาน	จะเสกองค์อะนะผ่านกรุงศรี
ให้หาเมืองขึ้นทุกบุรี	มายังธานีให้พร้อมกัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังสามนต์คนขยัน
ก้มเกล้ารับสั่งพระทรงธรรม์	ถวายอภิวันทน์แล้วออกมา
ครั้นถึงศาลาลูกขุนหลวง	จึ่งหมายบอกทุกกระทรวงให้พร้อมหน้า
ว่าบัดนี้พระองค์ทรงนครา	จะเสกพระโอรสาครองธานี
จะตกแต่งปราสาทราชวัง	อีกทั้งโรงงานให้ครบที่
แล้วเขียนสารให้ม้าเร็วจรลี	หาระตูทุกบุรีให้เร่งมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานถ้วนหน้า
ก็รับคำท่านมหาเสนา	ไปทำตามบัญชาพระภูมี
ฝ่ายพวกม้าใช้ก็เตรียมการ	แล้วไปรับเอาศุภสารศรี
/*882ก็เร่งรีบพาขึ้นพาชี	จรลีแยกไปทุกพารา
รีบรัดดัดดั้นพนาลี	ข้ามคีรีห้วยธารภูผา
มาถึงเมืองขึ้นทุกพารา	เอากิจจาไปแจ้งเสนาใน
ว่าบัดนี้พระปิ่นสุธาธาร	จะตั้งการมงคลพิธีใหญ่
จะเสกพระโอรสยศไกร	ให้ผ่านสวรรยาธานี
มีรับสั่งให้เราถือสารา	หาบรรดาเมืองออกกรุงศรี
ท่านจงทูลระตูเจ้าบุรี	ให้เร่งจรลีให้ทันการ
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	เสนาครั้นแจ้งแสดงสาร
ก็เข้าไปยังในพระโรงธาร	ทูลถวายศุภสารทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทุกกรุงน้อยใหญ่
รับสารมาอ่านทันใด	ก็แจ้งใจในลักษณสารา
จึ่งสั่งมนตรีให้เตรียมพล	เราจะยกไปมงกลหนักหนา
แล้วเตรียมเครื่องบรรณาการนานา	ให้ทันในเวลาพรุ่งนี้
อันระตูเมืองขึ้นทุกเขตขัณฑ์	ก็จัดแจงพร้อมกันทุกกรุงศรี
ครั้นเสร็จยกจากธานี	มายังบุรีมงกล
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์รอนราญชาญพหล
ครั้นสว่างส่างแสงพระสุริยน	จึ่งจรดลออกมุขมนตรี
จึ่งสั่งโหราพฤฒาจารย์	ให้หาฤกษ์ตั้งการมงคลศรี
แล้วให้ระตูทุกธานี	เข้ามายังที่พระโรงคัล
ฯ ๔ คำ
/*883๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
ออกไปบอกระตูฉับพลัน	ว่าทรงธรรม์บัญชาให้หาไป
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทุกกรุงน้อยใหญ่
ก็ชวนกันเร่งรีบคลาไคล	เข้าไปยังพระโรงรูจี
ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าประณตบทศรี
หมอบอยู่ท่ามกลางมนตรี	คอยฟังวาทีพระโฉมยง
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันสูงส่ง
จึ่งปราศรัยระตูทุกองค์	ซึ่งยกจตุรงค์โยธามา
ยังมีความผาสุกฤาทุกข์ภัย	ด้วยทางไกลกันดารที่ในป่า
บ้านเมืองฝูงราษฎร์ประชา	ยังค่อยผาสุกฤาประการใด
ซึ่งเราให้หาท่านมานี่	ด้วยมีธุระเป็นข้อใหญ่
จะเสกพระโอรสยศไกร	ให้ผ่านเวียงชัยมงกล
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูได้ฟังอนุสนธิ์
จึ่งทูลสนองพระภูวดล	ซึ่งยกพลมาจากธานี
มิได้มีอันตรายภัยพาล	มีแต่ความสำราญเกษมศรี
อันพาราผาสุกทุกธานี	ด้วยเดชพระบารมีปกไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	โหราพฤฒาจารย์น้อยใหญ่
คูณหารศุภฤกษ์เรืองชัย	ได้แล้วจึ่งทูลสนองมา
/*884ว่ายังอีกสิบห้าราตรี	ฤกษ์ดีศรีสวัสดิ์หนักหนา
พระเดชจะเลื่องฦๅชา	ไพรฟ้าจะผาสุกเบิกบาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
ได้ฟังขุนโหรกล่าวพจมาน	พระภูบาลชื่นชมยินดี
จึ่งมีพระราชบัญชา	สั่งมหาเสนาทั้งสี่
จงเตรียมการพระราชพิธี	ให้ครบเจ็ดราตรีทิวาวัน
สั่งแล้วหับบัญชรชัย	ภูวไนยย่างเยื้องผายผัน
เสด็จเข้าปราสาทสุวรรณ	พร้อมฝูงกำนัลดั่งดารา
มนตรีทั้งสี่ก็คลาไคล	จดหมายบอกไปทุกหน้า
ทุกกษัตริย์ก็ชวนกันออกมา	ไปอยู่ยังเคหาเปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ครั้นเมืองขึ้นมาพร้อมยังธานี	ภูมีให้หาฤกษ์แลเวลา
พระโหรก็คำนวณควรชัย	ตามฉบับพิชัยยุทธ์ทุกทิศา
ก็แจ้งโดยตำแหน่งโหรา	จึ่งก้มเกล้าทูลมาทันที
อันพระองค์จะยกทัพชัย	จะได้ในวันหฤหัสดิถี
ย่ำรุ่งกับเจ็ดนาที	ฤกษ์ดีมีสวัสดิ์เรืองชัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ครั้นแจ้งศุภฤกษ์เรืองชัย	ภูวไนยจึ่งมีบัญชา
ตรัสสั่งระตูทุกบุรี	ให้จัดแจงโยธีเตรียมท่า
/*885จงแต่งตัวให้ถ้วนทุกพระยา	ด้วยเป็นการออกหน้าแต่ละที
เราจะไปพันตูเมืองกาหลัง	หวังให้ปรากฏทุกกรุงศรี
จงจัดสรรประกวดกันให้เต็มที่	ทั้งสีเสื้อสีธงอาชาไนย
ทัพหน้าให้ได้เจ็ดทัพ	ให้พร้อมสรรพอาวุธน้อยใหญ่
ทัพหลังหกทัพสรรพไว้	อันพลไกรเลือกเอาแต่ตัวฉกรรจ์
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูเมืองขึ้นทุกเขตขัณฑ์
ก้มเกล้ารับสั่งพระทรงธรรม์	แล้วถวายอภิวันทน์ด้วยปรีดา
ต่างองค์ทูลสนองพระวาที	แต่เพียงนี้ข้าจะขออาสา
ตำมะหงงรับราชบัญชา	มิให้ขายบาทาพระภูวไนย
ทูลแล้วก็ถวายอภิวันทน์	ชวนกันมายังที่อาศัย
กำเริบจิตคิดประกวดทัพชัย	เตรียมประชันกันไปทุกองค์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวัญอันสูงส่ง
จึ่งสั่งพระอนุชาโฉมยง	กับตำมะหงงผู้สมัครภักดี
จงชวนกันจัดแจงทัพหลวง	หมายบอกทุกกระทรวงตามที่
ให้แต่งกายประกวดกันตามวาที	องค์ระตูบาหลีเจ้านครา
อันตัวของท่านแก่เฒ่า	จงเป็นทัพนำเราไปดีกว่า
แต่งพลให้ขาวสะอาดตา	ทั้งสีธงเสื้อผ้าอาชาไนย
อันพี่เลี้ยงของพระพี่ทั้งสี่	ให้คุมรถบุตรีศรีใส
จงชวนกันไปตระเตรียมไว้	เวลาเย็นเราจะไปทัศนา
ฯ ๘ คำ
/*886๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
ประนมกรรับสั่งพระพี่ยา	พาระตูบาหลีคลาไคล
อีกทั้งตำมะหงงมนตรี	ตามมายังที่พระลานใหญ่
จงมาบอกทหารนอกใน	ให้นุ่งห่มแต่งให้โอฬาร์
ถ้าใครมิทำตามรับสั่งนี้	พระภูมีจะลงโทษา
เวลาเย็นจะเสด็จทัศนา	มาเตรียมท่ายังท้องสนามชัย
แล้วตรัสสั่งพี่เลี้ยงพระเชษฐา	ให้คุมรถพระธิดาศรีใส
แต่ปูนตาประสันตาปรีชาไว	ให้นำหน้ามิสาทั้งสี่คน
เกลือกว่าจะมีเหตุเภทภัย	จะได้ช่วยแก้ไขเมื่อขัดสน
จงคุมมิสาทั้งสี่คน	ถ้าผิดชอบไม่พ้นประสันตา
สั่งพลางพระทางสำรวล	ก็สรวลขึ้นพร้อมกันฉาวฉ่า
ที่ผู้ใดไม่แจ้งแห่งกิจจา	ก็ฟังบัญชาพระภูวไนย
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาผู้มีอัชฌาสัย
ก็รับสั่งพระอนุชาชาญชัย	ทำเป็นทีดีใจออกมา
จึ่งพูดแก่เหล่าเพื่อนกัน	ว่ารับสั่งกวดขันนักหนา
จะไปแต่งกายให้โอฬาร์	คอยท่ารับเสด็จพระภูวไนย
แล้วไปอาบน้ำดำเกล้า	เอาแป้งพอกหน้าขาวหวีหัวไปล่
นุ่งผ้าเก่าขาดทะลุปรุไป	ใส่เสื้อก็ขาดรุงรัง
ครั้นแล้วนวยนาดยาตรา	มาเฝ้าพระอนุชาดั่งใจหวัง
ครั้นคนสรวลขึ้นอึงคะนึงดัง	ว่ารับสั่งให้แต่งจงเพริศพราย
/*887ประกวดกันเป็นที่โอ่โถง	โครจะสู้โรงเราได้นั้นอย่าหมาย
ถ้าเสด็จมาตรวจพลนิกาย	จะเข้าไปถวายกายา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
เห็นมิสามะงาหรัดแต่งตัวมา	ผ่านฟ้าสำรวลแล้วตรัสไป
มีเสียทีที่มิสามะงาหรัด	ช่างจัดเสาะหาที่ไหนได้
จึ่งแต่งประกวดมาน่าพึงใจ	นี่ใครจะสู้ได้ในครั้งนี้
พระตรัสสั่งตำมะหงงนายพหล	จงพาพลไปสนามชัยศรี
จงตบแต่งกายให้จงดี	พระพี่จะเสด็จไปทัศนา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ก็เร่งรัดจัดพลโยธา	ไปคอยท่ารับเสด็จสนามชัย
ทัพหลวงใส่เสื้อสักหลาด	แดงกลาดเต็มท้องสนามใหญ่
พลเท้าล้วนฉกรรจ์สรรเอาไป	นับได้หมื่นหนึ่งโดยบาญชี
พลม้าแปดหมื่นเศษห้าร้อย	ใส่เสื้ออย่างน้อยโพกขลิบสี
พี่เลี้ยงกิดาหยันแลเสนี	มีบาญชีได้สามร้อยปลาย
อันทัพระตูสิ้นทั้งนั้น	พลเท้าได้ห้าพันดังใจหมาย
พลม้าห้าร้อยเดินแซงราย	พลนิกายใส่เสื้อสีต่างกัน
ที่เขียวเขียวสิ้นไปทั้งทัพ	ที่ดำดำขลับสลับคั่น
แสดม่วงเหลืองแดงต่างสีกัน	สีใดก็สีนั้นไปทั้งทัพ
นั่งอยู่ยังท้องสนามชัย	เรียบเรียงกันไปเป็นอันดับ
อาวุธครบกรซ้อนซับ	คอยรับเสด็จพระภูมี
ฯ ๑๒ คำ
/*888๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งสั่งกิดาหยันทันที	ให้ผูกพาชีมาประทับไว้
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันบังคมประนมไหว้
รับสั่งแล้วรีบออกไป	สั่งให้ผูกมโนมัยฉับพลัน
ครั้นแล้วก็พาเข้ามา	ประทับไว้หน้าพระลานฉายฉัน
กิดาหยันมาทูลพระทรงธรรม์	ว่ากัณฐัศว์ประทับแล้วพระภูมี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้องค์เทวัญเรืองศรี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาทรงพาชีคลาไคล
สี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมวิญญา	กิดาหยันเสนาน้อยใหญ่
ตามเสด็จพระโฉมยงทรงชัย	ไปยังสนามชัยฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งลงจากม้า	แล้วขึ้นพลับพลาอันเฉิดฉัน
พร้อมกรุงกษัตริย์ทุกเขตคัน	กราบเกล้าอภิวันท์ดุษฎี
พระจึ่งทอดพระเนตรเหล่าพลไกร	เห็นแต่งกายใส่เสื้อต่างสี
สบสมอารมณ์พระภูมี	พระชื่นชมยินดีเบิกบาน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดใจหาญ
ชายดูพระอนุชาชัยชาญ	แล้วคลานไปถวายกายา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
เหลือบเห็นประสันตาเข้ามา	ผ่านฟ้าสำรวลแล้วตรัสไป
ดูกรมิสามะงาหรัด	นี่ขัดสนจนหนักฤาไฉน
/*889จึ่งทำมาอย่างนี้ประการใด	ฤๅใครไปหางานจึ่งคลานมา
บรรดาเสนากิดาหยัน	ก็สรวลขึ้นพร้อมกันฉาวฉ่า
มิสามะงาหรัดก็ทูลมา	ว่ามีพระบัญชาให้แต่งกาย
ประกวดกันครั้งนี้ให้สิ้นอย่าง	จัดแจงแต่งร่างเข้ามาถวาย
งานประชันครั้งนี้เป็นที่อาย	จึงแต่งกายมิให้ใครเทียมทัด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ทรงโฉมประโลมสวัสดิ์
กระซิบสั่งบาหยันให้เร่งรัด	จงไปจัดเสื้อผ้าที่อย่างดี
มาให้แก่ประสันตาคนสิ้นคิด	เกลียดจริตที่ทำให้บัดสี
บาหยันรับสั่งทันที	อัญชุลีแล้วรีบไคลคลา
ก็จัดแจงได้ดั่งหมาย	เอามาถวายพระผู้พงศ์อสัญหยา
พระสั่งให้ประทานประสันตา	แล้วผ่านฟ้าจึ่งสั่งไปทันใด
ให้พาพวกพลทวยหาญ	กลับคืนสถานที่อาศัย
พรุ่งนี้เราจึงจะยกไป	ให้ทันในฤกษ์พานาที
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทุกกรุงบุรีศรี
รับสั่งแล้วถวายอัญชุลี	ก็พาพวกโยธีกลับมา
จึ่งตรวจตรากำชับสั่งกัน	แต่ไก่ขันตระเตรียมให้พร้อมหน้า
จะเข้าในกระบวนทัพลำดับมา	ประถมยามตื่นตาให้พร้อมกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นม้าผายผันเข้าวังใน
/*890ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	ลีลาเข้ายังปราสาทใหญ่
พระเร่งเกษมศานต์บานใจ	ที่จะได้ยกพลจรลี
ครั้นค่ำก็เข้าไสยาสน์	เอนอาสน์ยังแท่นมณีศรี
พระบรรทมตรึกไตรในคดี	ถึงกะกังปันหยีแล้วหลับไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูทุกเมืองน้อยใหญ่
ทั้งระตูบาหลีเจ้าเวียงชัย	ครั้นใกล้ปัจจุสมัยเวลา
ก็ตื่นฟื้นกายแล้วผายผัน	ตรวจตราหากันให้พร้อมหน้า
จัดทัพสุรโยธา	ที่ทัพหน้าก็ล่วงคลาไคล
แต่องค์ระตูผู้จอมพล	ก็จัดแจงแต่งสกนธ์ให้ผ่องใส
สระสรงทรงเครื่องอันอำไพ	สำหรับเข้าพิชัยสงคราม
แต่งองค์ให้เหมือนสีธงชัยนั้น	ประกวดกันครื้นครั่นในสนาม
ดำแดงเขียวเหลืองเรืองงาม	แต่งตามรับสั่งพระภูวไนย
ครั้นเสร็จมาขึ้นอาชา	ตรงมาเข้ากระบวนทัพใหญ่
ที่ทัพหน้าก็ออกจากเวียงชัย	ทัพหลังรั้งไว้ไม่ไคลคลา
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มียศถา
ทั้งพระพี่เลี้ยงแลเสนา	ตื่นขึ้นตรวจตรากันทันใด
บ้างผูกมิ่งม้าอัสดร	บ้างเตรียมพลนิกรทัพใหญ่
บ้างจัดรถประเทียบเรียบไว้	ขวักไขว่อลหม่านเป็นโกลา
แล้วมาจัดแจงแต่งสกนธ์	ประกวดกันทุกตนพร้อมหน้า
ครั้นสว่างส่างแสงพระสุริยา	ก็มาเข้ากระบวนทัพฉับพลัน
ฯ ๖ คำ
/*891๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
เสด็จจากแท่นแก้วแพรวพรรณ	จรจรัลมาสรงคงคา
ทรงสุคนธาธารตระการกลิ่น	เสร็จแล้วภูมินทร์ทรงภูษา
คาดรัดเจียระบาดรจนา	ทรงปั้นเหน่งจินดามณีพราย
แล้วทรงฉลององค์สีทับทิม	งามพริ้มเพราเพริศเฉิดฉาย
ซ่าโบะกรองสุวรรณพรรณราย	ธำมรงค์เพชรพรายจับตา
พระหัตถ์ขวากุมกริชเทวัญ	พระหัตถ์ซ้ายนั้นถือเช็ดหน้า
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มายังเกยรัตนาทันใด
พร้อมพระพี่เลี้ยงซ้ายขวา	อัครมหาเสนาน้อยใหญ่
พระตรัสสั่งบุตรีทรามวัย	จงไปทรงรถฉับพลัน
พระธิดาก็พากันไป	ลงยังรถชัยเฉิดฉัน
พระผู้โฉมยงทรงธรรม์	ก็จรจรัลมาทรงพาชี
ตรัสสั่งให้เลิกทวยหาญ	ออกจากปราการกรุงศรี
ก็ประโคมดุริยางค์ดนตรี	แตรสังข์ดังมี่เป็นโกลา
พลไกรก็โห่ครื้นครั่น	เสียงสนั่นลั่นเลือนสะเทื้อนป่า
ทั้งเสียงพลเสียงกลองแลอาชา	ดังแผ่นพื้นพสุธาจะโทรมทรุด
อันโยธาสิบสี่ทัพนับสี่หมื่น	ดูดังคลื่นในพระมหาสมุทร
ครบสรรพเครื่องสารพัดยุทธ์	ก็รีบรุดออกจากเวียงชัย
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยา	ก็เข้าป่าระหงดงใหญ่
พระชมพฤกษาสารสำราญใจ	ดอกแนมแกมใบนานา
บ้างแย้มบานเรณูชูกลิ่น	รวยรินอวลตระหลบไปทั้งป่า
ที่ทรงผลหล่นกลาดพสุธา	ฝูงคณาปักษาสำราญรมย์
/*892อันมิ่งไม้ในพนัสพนาวัน	เป็นทิวแถวเรียงรันรื่นร่ม
ตระการใจน่าใคร่หยุดชม	ปักษาร่อนระงมชมกัน
บ้างโผผินบินจากรวงรัง	บ้างจับไม้ประนังขานขัน
บ้างคาบเหยื่อเผื่อป้อนปันกัน	ครั้นเห็นพวกพลขันธ์ก็บินไป
แต่ยกพลโยธาพลากร	แรมรอนมาในป่าใหญ่
เดือนหนึ่งถึงแดนกรุงไกร	เวียงชัยมงกลนครา
พระตรัสสั่งให้ตั้งที่ประทับ	ยับยั้งยังริมชายป่า
เราจะพักพหลโยธา	แล้วจะผ่านพารามงกลไป
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งบังคมไหว้
จึ่งมาสั่งให้ตั้งพลับพลาชัย	พักพลสกลไกรแรมวัน
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	รี้พลในกองทัพขันธ์
ก็เร่งปลูกพลับพลาฉับพลัน	บ้างถากฟันบั่นบากอยู่วุ่นวาย
ก็แล้วเสร็จสำเร็จดั่งจินดา	จึ่งมาบอกเสนาดังใจหมาย
ว่าเสร็จวรรพพลับพลาพรรณราย	ให้เชิญพระโฉมฉายเสด็จไป
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงผู้มีอัชฌาสัย
จึงเร่งไปทูลทันใด	พลับพลาชัยเสร็จแล้วพระภูมี
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ได้ฟังตำมะหงงเสนี	ก็จรลีมายังพลับพลา
/*893พระเร่งชื่นชมภิรมย์ใจ	คิดจะผ่านเวียงชัยพระเชษฐา
เอนลงค์ลงกับที่ไสยา	ตรึกตรารำพึงคะนึงใน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูเมืองขึ้นน้อยใหญ่
ของมิสาระปันหยีฤทธิไกร	มาถึงพิชัยมงกลพร้อมกัน
ระตูทั้งเก้าบุรี	ก็เข้าไปอัญชุลีด้วยหฤหรรษ์
องค์มิสาระปันหยีทรงธรรม์	มีบัญชาปราศรัยไปมา
แล้วตรัสสั่งขุนโหรทันที	ให้หาฤกษ์ที่จะเสกโอรสา
พระโหรเฒ่าก้มกราบสามลา	รับพระบัญชาทันใด
จึ่งคูณหารทานเทียบในคัมภีร์	ก็แจ้งเหตุคดีไม่สงสัย
จึงก้มเกล้ากราบทูลมาทันใด	อันภูวไนยจะเสกโอรส
ยังอีกเจ็ดทิวาราตรี	ฤกษ์ดีมีสวัสดิ์ปรากฏ
จะรุ่งเรืองเดชาวรายศ	ทศทิศจะพ่ายแพ้ฤทธิไกร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญเป็นใหญ่
ครั้นแจ้งในศุภฤกษ์เรืองชัย	พระจึงตรัสสั่งไปแก่เสนา
จงเร่งรัดจัดกันให้ทันการ	ตามคำพฤฒาจารย์โหรว่า
แล้วหับบัญชรแก้วแววฟ้า	เสด็จเข้ายังมหาปราสาทชัย
ฯ ๔ กำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงศรีใส
พระบรรทมตริตรึกนึกใน	คิดได้ด้วยไวปรีชาชาญ
พระจึ่งลิขิตสารา	อวดเดชเดชาไปในสาร
/*894หวังจะให้กะกังแจ้งอาการ	จึงเคลือบแฝงแต่งสารประดิษฐ์ไป
ครั้นเสร็จพอประถมยามเวลา	ผ่านฟ้าจึงบรรทมหลับใหล
ครั้นรุ่งสุริโยอโณทัย	ภูวไนยตื่นจากที่ไสยา
จึ่งชำระพระองค์สรงสนาน	ลูบไล้สุคนธารกลิ่นกล้า
ทรงภูษิตวิจิตรรจนา	ซ่าโบะสีฟ้าพรรณราย
พระหัตถ์ขวากุมกริชเทวัญ	แล้วย่างเยื้องจรจรัลผันผาย
เสด็จออกพหลพลนิกาย	ทั้งซ้ายขวาเดียรดาษดุษฎี
พระตรัสสั่งให้หาม้าใช้	จะให้ถือสารไปยังกรุงศรี
กิดาหยันรับสั่งพระภูมี	อัญชุลีแล้วจึงออกไป
จึงเรียกบรรดานายกัณฐัศว์	จัดเอาที่อัชฌาสัย
ได้แล้วก็พากันเข้าไป	กราบทูลภูวไนยมิได้ช้า
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
ส่งสารให้ม้าใช้ไคลคลา	ไปพารามงกลบุรี
ม้าเร็วรับรสพจมาน	วันทาแล้วรับเอาสารศรี
ก็เร่งรีบมาขึ้นพาชี	ควบมายังธานีมงกล
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ก็เข้าไปแจ้งความตามเหตุผล
แก่ท่านมหาสามนต์	ให้แจ้งยุบลทุกประการ
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะครั้นแจ้งแสดงสาร
จึงพาม้าใช้อันชัยชาญ	ไปยังหน้าพระลานทันที
ฯ ๒ คำ
/*895๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
ถึงเวลาก็เสด็จจรลี	ออกมุขมนตรีเสนาใน
กับองค์อนุชานุชนาถ	หมู่อำมาตย์กราบกรานอยู่ไสว
ปาเตะมหาเสนาใน	ก็เข้าไปอภิวันท์อัญชุลี
จึงทูลว่ามิสาประหมังกุหนิง	อันปรากฏยศยิ่งเรืองศรี
ให้ม้าใช้ถือสารสวัสดี	เข้ามาทูลคดีพระบาทา
ว่าคุมพลพหลกำลัง	จะไปรบกาหลังอสัญหยา
ให้มาขอทางผ่านพารา	พระราชาจงทราบธุลี
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ปราบทิศทั้งสี่
ได้ฟังปาเตะเสนี	ภูมีตบเพลาเข้าทันใด
ด้วยสมดั่งจำนงเจตนา	เหลียวดูพักตร์อนุชาผู้พิสมัย
พระแย้มยวนสรวลเกษมเปรมใจ	ดั่งได้น้ำสุรามฤตมาโซมทรวง
จึ่งตรัสสั่งแก่วรนุชเรืองศรี	ทีนี้สมดั่งจิตคิดประสงค์
จะดูผู้มีฤทธิรงค์	ก็ได้ดั่งจำนงในครานี้
พระอนุชาจึ่งสนองพจมาน	ด้วยบุญญาธิการของพระพี่
ดั่งมีวิเชียรจุลจักรอันฤทธี	นึกได้ดั่งมีมโนรถ
สององค์ยิ้มแย้มกันไปมา	มิให้เหล่าเสนาปรากฏ
พระชื่นชมด้วยสมมโนรถ	พระจึ่งมีพจนารถสั่งไป
ให้หาทูตาผู้ถือสาร	เข้ามาในท้องพระโรงธารใหญ่
เสนีอัญชุลีแล้วออกไป	ก็พาตัวม้าใช้เข้ามา
/*896ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงคัล	ม้าใช้อภิวันท์เหนือเกศา
หมอบอยู่ท่ามกลางเสนา	คยยฟังบัญชาพระภูมี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งตรัสถามม้าใช้ทันที	ซึ่งทัพที่ยกมานี้คือใคร
อันองค์ระตูผู้เรืองเดช	ได้ครอบครองนคเรศกรุงไหน
พวกพลมากน้อยสักเพียงไร	จะยกไปไหนจงบอกมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ยอกรเหนือเกศา
จึ่งทูลสนองพระบัญชา	อันจ้าวนายข้ามีฤทธิไกร
ทรงนามมิสาประหมังกุหนิง	ยศยิ่งไม่มีใครเปรียบได้
ครอบครองบาหลีเวียงชัย	เป็นใหญ่ในแว่นแคว้นแดนชวา
อันพวกพหลพลนิกาย	ซึ่งยกมามากมายหนักหนา
พ้นที่จะนับคณนา	แล้วส่งสารให้เสนาทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปาเตะเสนาผู้ใหญ่
กราบถวายบังคมพระทรงชัย	แล้วคลี่สารอ่านถวายทันที
๏ ในลักษณสารพระโฉมยง	องค์มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ปรากฏทั่วทศธาตรี	ด้วยเทวัญจันทรีประสิทธิ์มา
ให้เมาะตาริยะกัดเรืองชัย	อรินทร์ราชบรรลัยทุกทิศา
แต่รบได้เป็นหลายเมืองมา	ที่มรณาเพราะฤทธิ์นั้นมากมาย
บรรดากรุงกษัตริย์ทุกนิเวศ	ก็เกรงเดชน้อมเกล้าทูลถวาย
/*897บรรณาการเยาวมาลย์เพริศพราย	ด้วยกลัวตายวอนขอชีวี
บัดนี้พระเสด็จยกพลขันธ์	จะพันตูกาหลังกรุงศรี
จะแผ่ขัณฑเสมาบุรี	ให้มีเกียรติยศปรากฏไป
อันเจ้าเมืองมงกลบุรา	จะรู้จักฤทธาเราก็หาไม่
ด้วยมิได้ผิดหมองพ้องใจ	จะยกพลผ่านไปก็ไม่ควร
ตัวเราเป็นเอกกษัตริย์ครองทศธรรม์	จะหักหาญดึงดันแต่โดยด่วน
ให้ผิดประเพณีมิบังควร	จึ่งหยุดกระบวนทัพไว้ให้สารมา
จะขอผ่านด่านเมืองมงกล	เดินพวกพหลพลอาสา
ถ้าเจ้าเมืองมิให้ไคลคลา	ก็เร่งยกโยธามาชิงชัย
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาระปันหยีศรีใส
ได้ฟังอ่านสารแจ้งประจักษ์ใจ	พระแย้มยิ้มละไมในพักตร์
แล้วกล่าวมธุรสวาจา	แก่พระอนุชาทรงศักดิ์
เอะกระไรฤาองค์พระน้องรัก	พี่ให้พรั่นเกรงนักด้วยเรืองฤทธิ์
แต่ได้ยินออกนามก็ขามใจ	ที่จะออกชิงชัยให้ท้อจิต
เห็นทีตัวพี่จะแพ้ฤทธิ์	ขนิษฐาจะคิดประการใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระอนุชาสรวลพลางทางทูลไข
ซึ่งพระองค์จะต่อฤทธิไกร	เห็นไม่มีชัยแลอัปรา
ด้วยเมาะตาริยะกัดเสมอกัน	พอจะทัดเทียมทันกระมังหนา
น้องจะใคร่ชมเล่นเป็นขวัญตา	ขอเชิญยกโยธาออกต่อกร
ฯ ๔ คำ
/*898๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองชัยดั่งไกรสร
ได้ฟังองค์อนุชาทูลวอน	พระภูธรสำรวลแล้วสั่งไป
แก่มนตรีผู้ชื่อยาสา	เร่งไปจัดเสื้อผ้ามาให้
ประทานแก่ทูตาปรีชาไว	ปูนบำเหน็จที่ได้ถือสารมา
สั่งแล้วพระองค์ทรงอักษร	ตอบสนองสุนทรด้วยหรรษา
มนตรีอัญชุลีแล้วออกมา	จัดแจงเสื้อผ้ามารางวัล
ครั้นเสร็จก็เอาเข้าไป	ประทานม้าใช้คนขยัน
ม้าใช้ถวายอภิวันทน์	รับของประทานพลันด้วยปรีดา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ครั้นเสร็จซึ่งทรงสารา	แล้วยื่นให้ทูตาทันใด
พระยิ้มพลางทางกล่าวพจมาน	จงเอาสารไปถวายให้จงได้
แล้วแจ้งว่าเราอวยพรไป	ให้มิสาประหมังกุหนิงเรืองฤทธิ์
ขอบใจที่ไว้พักตร์กัน	มิเสียทีครองธรรม์สุจริต
ถ้อยคำดั่งน้ำสุรามฤต	จะเป็นไมตรีจิตคุ้มวันตาย
ด้วยตัวเราไม่มีเดชา	มาพบผู้ศักดาก็สมหมาย
จะขอฝากภาระธุระแลฝากกาย	แก่เจ้าผู้ล้ำเลิศชายในธาตรี
พระกำชับสั่งซ้ำไปนอกสาร	จงจำเอาพจมานให้ถ้วนถี่
ไปแจ้งแก่มิสาผู้ฤทธี	แล้วภูมีสำรวลไปมา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้ประนมกรเหนือเกศา
รับสารรับสั่งด้วยปรีดา	ถวายบังคมลาแล้วคลาไคล
/*899ออกมาขึ้นม้าฉับพลัน	ก็ผายผันรีบมายังทัพใหญ่
ครั้นถึงลงจากมโนมัย	ก็เข้าไปยังในพลับพลา
จึ่งถวายบังคมทันที	แล้วถวายสารศรีด้วยหรรษา
จึ่งทูลความตามเรื่องที่สั่งมา	ให้ทราบบาทาทุกประการ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงใจหาญ
ได้ฟังม้าใช้ทูลแจ้งการ	พระภูบาลนิ่งนึกตรึกตรา
ชะรอยกะกังจะรู้จัก	จึ่งให้ลักษณสารามาหนักหนา
ยิ้มเมินทางสะเทิ้นวิญญา	จึ่งรับเอาสารามาทันที
พระผู้ทรงโฉมประโลมจิต	จึ่งพินิจพิศอ่านสารศรี
ใจความว่าเจ้ากรุงธานี	นามมิสาระปันหยีสุริย์วงศ์
ทรงอานุภาพปราบได้ทั้งไตรจักร	เป็นปิ่นปักหลักเมืองอันสูงส่ง
พอใจไปเที่ยวรณรงค์	ด้วยมีจิตประสงค์ไม่สมคิด
เข้าจัดพลยังมงกลบุรี	พอได้สดับสารศรีปกาศิต
พรั่นใจให้ตะลึงคะนึงคิด	ด้วยกลัวอิทธิฤทธิ์อันเดชา
ทั้งเทเวศก็ประสิทธิ์ประสาทพร	ให้ขจรเลิศชายในแหล่งหล้า
เห็นเรืองฤทธิ์สมศักดิ์ลักขณา	ได้ฟังนามขามประหม่าไม่สมประดี
จึ่งอวยพรศรีสวัสดิ์มาในสาร	แจ้งการแก่มิสาผู้เรืองศรี
ขอฝากกายเป็นมิตรไมตรี	ฝากชีวีคุ้มบรรลัย
จะงอนง้อขอออกธานิน	ถ้าอรินทร์ภัยมาจะอาศัย
จะฝากภาระธุระแลฝากใจ	ไว้ในมิสาคุ้มวายชนม์
จะขอเป็นเพื่อนทุกข์เพื่อนสุขด้วย	เชิญช่วยอนุเคราะห์ให้เป็นผล
/*900ซึ่งมาขอทางผ่านมงกล	เชิญเร่งยกพลจรลี
จะไปรบกาหลังกรุงไกร	จงมีชัยเจริญเฉลิมศรี
อีกเจ็ดวันเราจะยกโยธี	ไปช่วยองค์ยาหยีด้วยความรัก
พระอ่านเสร็จสิ้นที่ในสาร	แจ้งการว่าพระพี่มีศักดิ์
รู้แท้ว่าองค์น้องรัก	จึ่งให้ลักษณเหน็บแนมแกมผูกพัน
พระยิ้มยวนป่วนจิตสะเทิ้นใจ	ภูวไนยทิ้งสารให้บาหยัน
เสด็จกลับเข้าพลับพลาสุวรรณ	เกษมสันต์ตรึกไปในวาที
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
แต่ม้าใช้ไปจากธานี	พระภูมีว้าวุ่นให้อาวรณ์
แต่เฝ้าเย้าหยอกอนุชา	ด้วยคิดถึงดวงยิหวาสายสมร
แล้วพระจึ่งมีสุนทร	แก่ระตูต่างนครทุกกรุงไกร
ว่ามิสาประหมังกุหนิงโฉมยง	เขาจะยกจตุรงค์ทัพใหญ่
จรลีผ่านวิถีเวียงชัย	เราจะไปดูเล่นเป็นขวัญตา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพระยาต่างเมืองพร้อมหน้า
รับสั่งบังคมด้วยปรีดา	ทั้งเสนากิดาหยันก็ยินดี
บอกกันอื้ออึงคะนึงไป	ทั่วทั้งเวียงชัยเกษมศรี
ฝ่ายพระผู้ทรงธรณี	ก็จรลีเข้ายังปราสาทชัย
ท้าวพระยาเสนาก็อภิวันท์	จรจรัลมายังที่อาศัย
สนทนาแก่กันทุกคนไป	จะได้ดูทัพใหญ่ที่ยกมา
ฯ ๖ คำ
/*901๏ เมื่อนั้น	องคระเด่นกุสุมาหรา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงให้ไคลคลา	เร่งไปปลูกพลับพลาให้ทันที
เราจะพาธิดาไปดูเล่น	ให้นางเป็นผาสุกเกษมศรี
ให้แล้วในราษราตรี	พรุ่งนี้ทัพใหญ่จะยกมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
มาสั่งให้ตั้งพลับพลา	ยังเนินนคราธานี
ฝ่ายเจ้าพนักงานทั้งนั้น	มาเร่งรัดจัดกันอึงมี่
มาปลูกพลับพลาทันที	ชาวที่แต่งที่ไว้เสร็จการ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฤทธิรงค์องค์หาญ
พระนิ่งนึกตรึกตรองตริการ	ภูบาลเสด็จออกบัญชรชัย
ตรัสสั่งโหราพฤฒาจารย์	ให้หาฤกษ์ตั้งการพิธีใหญ่
อันเจ็ดวันนั้นเนิ่นช้าไป	เราจะได้ยกพลยาตรา
สั่งแล้วก็เสด็จคลาไคล	เข้าในปราสาทอันเลขา
ทอดองค์ลงกับที่ไสยา	ถวิลถึงแก้วตายาใจ
โอ้ว่ายาหยีของพี่หมาย	จะแกล้งชายมาให้ชมฤาไฉน
ชะรอยรู้ว่าพี่อยู่ในกรุงไกร	จึ่งให้สารมาขอผ่านพารา
หวังจะให้พี่นี้รู้จัก	จึ่งอวดฤทธิ์อวดศักดิ์มาหนักหนา
ว่าจะรบกาหลังพารา	จะแกล้งให้พี่ยานี้ตามไป
พี่จะเร่งติดตามไปให้ทัน	จะได้ช่วยป้องกันกรุงใหญ่
ความพี่ยินดีเป็นพ้นไป	เห็นจะได้พบกันในครั้งนี้
/*902ได้ยินแต่ข่าวเล่าฦๅว่าเรืองชัย	ยังไม่ประจักษ์นัยนาพี่
เจ้าจะทรงรถฤาพาชี	พรุ่งนี้จะได้เห็นประจักษ์ตา
จะขอชมมรรยาทเมื่อเป็นชาย	เมื่อคราวงามเฉิดฉายโอ่อ่า
พี่จะลอบชมโฉมเจ้าดวงตา	โอ้เมื่อไรสุริยาจะรุ่งราง
สุดสวาทจะได้ยาตราทัพ	พี่จะลอบรับขวัญมิให้ห่าง
จะนั่งจ้องมองยิ้มอยู่ริมทาง	ด้วยสองเราเล่าร้างกันมานาน
พระมิได้สนิทนิทรา	จนไก่แก้วโกกิลาขันขาน
เงียบเสียงดุริยางค์กังสดาล	พระภูบาลจึ่งม่อยหลับไป
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูบาหลีเป็นใหญ่
เป็นนายกองทัพหน้าพระภูวไนย	ครั้นจวนปัจจุสมัยเวลา
ก็ตื่นฟื้นกายผายผัน	มาจัดแจงแต่งกันให้พร้อมหน้า
ปลูกกันทุกทัพให้ตื่นตา	บ้างตรวจตราแต่งกายแลพาชี
ฝ่ายตำมะหงงเสนาใน	ก็ตรวจตราแต่งไว้ตามที่
รถประเทียบโยธาพาชี	แล้วตกแต่งอินทรีย์ประกวดกัน
บรรดาพี่เลี้ยงทั้งสี่กรม	ก็นุ่งห่มโอ่อวดกวดขัน
เขม้นใจด้วยแจ้งใจกัน	เกษมสันต์รื่นเริงทุกพักตรา
ครั้นเสร็จมาจัดโยธี	เอาพาชีมาประทับคอยท่า
เทียมรถประเทียบเรียบเรียงมา	จนพระสุริยาส่องอำพน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิรอนราญชาญพหล
ครั้นอรุณรุ่งแสงพระสุริยน	ก็จรดลมาสรงชลาลัย
/*903ทรงสุคนธารสปรากฏกลิ่น	พระภูมินทร์ผัดพักตร์เพียงแขไข
ฝ่ายองค์พระอนุชาชาญชัย	ก็คลาไคลไปสรงนที
ทั้งวิหยาสะกำกุมาร	ก็สระสรงชลธารอันใสศรี
พระแต่งอย่างปันจุเหร็จฤทธี	ทรงภูษาอย่างดีสลับกัน
แย่งยกเชิงกระหนกคชสิทธิ์	งามวิจิตรทองพรายฉายฉัน
แล้วคาดเจียระบาดพื้นสุวรรณ	ปั้นเหน่งกุดั่นเพชรพรายตา
ฉลององค์ทับทิมขลิบทอง	ฉลองศอจีบกรองเพียงอังสา
เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	ธำมรงค์ควรค่าธานี
แล้วทรงทัดอุบะปกัน	งามดังสุริยันจำรัสศรี
พระหัตถ์ซ้ายถือวาลวิชนี	จรลีออกสุวรรณพลับพลา
จึ่งสั่งให้ระตูกะเลหมัง	ตั้งพยุหยกกระบวนทัพหน้า
ต่างองค์กราบเกล้ากันทา	ก็มาเข้ากระบวนทัพฉับพลัน
ต่างองค์ขึ้นทรงอาชา	ให้โบกธงสัญญาทัพขันธ์
ให้ยิงปืนลั่นฆ้องเป็นสำคัญ	โกลาหลสนั่นภพไตร
โยธาก็ยาตราทัพ	โห่รับครื้นครั่นหวั่นไหว
พลม้าแซงข้างพลไกร	ธงทิวปลิวไสวดาษดา
ผงคลีธุลีเกลื่อนกลุ้ม	มืดคลุ้มชอุ่มพระเวหา
เดินทัพเป็นลำดับกันมา	จนถึงระตูบาหลีธิบดี
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันเรืองศรี
พระจึ่งชวนอนุชาจรลี	มาทรงพาชีทันใด
/*904งามโฉมใครเห็นประโลมจิต	งามจริตเตือนใจให้หลงใหล
งามสง่าดั่งดวงอโณทัย	มายืนกลางพลไกรทั้งสององค์
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มนตรีผู้ชื่อตำมะหงง
ขี่ม้านำเสด็จพระโฉมยง	อยู่หลังจตุรงค์พวกเสนี
ถัดมาประสันตากะระตาหลา	ขี่ม้าเดินคู่สองศรี
แล้วพี่เลี้ยงพระอนุชาธิบดี	ทั้งสี่ขี่ม้าเป็นคู่กัน
แล้วส้าเหง็ดปะลาหงันโฉมยง	ซึ่งนำหน้าม้าทรงนั้นบาหยัน
กับนางประเสหรันเป็นคู่กัน	สะสวยคมสันทั้งสี่คน
อันม้ากิดาหยันเสนี	ก็แซงข้างวิถีนอกพหล
เสื้อสีสลับสีไปทุกคน	ต่างแต่งตนเต็มที่ทุกพักตรา
ล้วนโพกสีทับทิมริมขลิบทอง	ประจำซองเป็นขนัดแซงพลหน้า
เหน็บกริชถือทวนดาษดา	คอยท่าจะยาตราคลาไคล
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระฤทธิรงค์งองค์พระสุริย์ใส
จึ่งตรัสสั่งให้เคลื่อนพลไกร	โบกธงชัยนำเป็นสำคัญ
แล้วให้ยิงปืนฆาตฆ้อง	มโหระทึกกึกก้องสะเทือนลั่น
พลโห่เร้ารับขึ้นพร้อมกัน	เสียงสนั่นครั่นครื้นสุธาธาร
ฯ ๔ คำ
๏ ม้าต้น	หัยรณร่านร้องคะนองหาญ
ดั่งม้าพลาหกพระพายพาน	ประดับเครื่องอลงการกุดั่นลาย
เยื้องอกยกเท้าสะบัดย่าง	ชันหูหางดูเฉิดฉาย
/*905ใบโพธิ์ห้อยหน้าดาราราย	ห้อยหูพู่พรายสะอาดตา
ยกเท้ารายเรียงเคล่าคล่อง	ดูทำนองดังชำนาญหาญกล้า
รัดอกซองหางล้วนจินดา	เบาะอานผ่านหน้ามณีพราย
ประดับด้วยเครื่องสูงมยุรฉัตร	ธงสะบัดอภิรุมชุมสาย
จามรทอนตะวันอันเพริศพราย	กลดแดงแสงฉายจำรัสตา
งามม้างามองค์พระทรงโฉม	ดั่งจะเลื่อนลอยโพยมในเวหา
งามพลพหลล้วนเดชา	งามสง่าโห่สะท้านทุกธานี
งามสรรพอาวุธเป็นเหล่ากัน	ดาบกริชกั้นหยั่นถือตามที่
หอกง้าวเกาทัณฑ์ทวนตรี	โล่ดั้งเขนกระบี่ปืนไฟ
งามธงสามชายปลายสะบัด	เป็นขนัดโบกโบยอยู่ไสว
ทั้งธงฉานธงชายธงชัย	แดงกลาดดาษไปจนสุดตา
อึงอินทเภรีนี่นัน	แตรสังข์ดังสนั่นลั่นป่า
กลองโยนตะโพนกลองชวา	กึกก้องดั่งพสุธาจะโทรมทรุด
เสียงพลโห่สนั่นครั่นครื้น	นิ่งฟังดั่งคลื่นในท้องสมุทร
สำเนียงเสียงสรรพอาวุธ	ดั่งสิงขรจะทรุดทำลายลง
ธุลีตระหลบเกลื่อนกลุ้ม	มืดคลุ้มอับฟ้าป่าระหง
พระเร่งม้าเร่งกระบวนจตุรงค์	ตัดทางวางตรงเร็วมา
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฦๅฤทธิ์ทุกทิศา
พระฟื้นตื่นจากไสยา	มาสระสรงคงคาวารี
แล้วแต่งแปลงปลอมเป็นทหาร	ภูบาลปรีดิ์เปรมเกษมศรี
องคพระอนุชาธิบดี	ก็แปลงปลอมอินทรีย์เหมือนกัน
/*906ครั้นเสร็จมาทรงอาชา	ตามมาแต่พวกกิดาหยัน
เสด็จนั่งใกล้ทางที่จรจรัล	ยิ้มยวนสรวลสันต์จำนรรจา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองมาแน่นหนา
เยียดยัดอัดอึงคะนึงมา	ครั้นเห็นพระผ่านฟ้าก็อัญชุลี
นั่งแน่นรอบริมถนนใหญ่	เต็มไปถึงเชิงคีรีศรี
ขุนหมื่นพระหลวงแลโยธี	ทั้งเศรษฐีคหบดีประชาชน
ระตูต่างเมืองทุกกรุงไกร	ก็ยัดเยียดเบียดกันไปสับสน
เต็มแน่นเขตแคว้นแดนมณฑล	ในชานเมืองมงกลนครา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาหรา
จึ่งชวนองค์บุตรีไคลคลา	สาวสรรกัลยาก็ตามไป
นางทรงวอทองบรรจง	รูดม่านเวียนวงแสงใส
พระกุมารเสด็จทรงอาชาไนย	ก็คลาไคลมายังเนินคีรี
ครั้นถึงจึ่งประทับม้าทรง	เสด็จตรงไปพลับพลาชัยศรี
ฝ่ายองค์พระราชบุตรี	ก็จรลีขึ้นสุวรรณพลับพลา
ฯ ๖ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงระตูกะเลหมังทัพหน้า
ครั้นมาใกล้มงกลนครา	ให้ยิงปืนสัญญาเป็นสำคัญ
แล้วประโคมดุริยางค์ฆาตฆ้อง	มโหระทึกกึกก้องสะเทือนลั่น
โยธาโห้เร้ารับกัน	เสียงสนั่นครั่นครื้นภพไตร
จึ่งให้ยาตรากระบวนทัพ	เดินเป็นอันดับมาไสว
/*907พลหน้าเหน็บกริชถือธงชัย	โบกสะบัดแกว่งไกวไปมา
ถัดมาถือปืนเหน็บกั้นหยัน	ขึงขันกำยำเป็นหนักหนา
เหล่าหนึ่งถือดั้งดาบเปลือยมา	หมู่หนึ่งดาบชวาสองกร
เหล่าหนึ่งเหน็บขัดกะเลหวัง	ถือดาบสะพรั่งสลับสลอน
หมู่หนึ่งนั้นถือโตมร	เหน็บมีดยาวงอนกับกายา
บ้างถือกระบี่ตรีตาว	หมู่หนึ่งถือง้าวเงื้อง่า
เดินเป็นสี่แถวอันดับมา	เหล่าม้าล้วนถือทวนชัย
เหน็บกริชกั้นหยั่นเป็นอันดับ	ควบขับแซงข้างถนนใหญ่
ม้าแดงเสื้อแดงทุกคนไป	โพกชมพูชูใจปลาบตา
องค์ระตูใส่เสื้อพื้นแดง	ก้านแย่งขลิบทองโอ่อ่า
ขี่ม้ากั้นกลดรจนา	สีแดงดั่งชบาเบิกบาน
อันเครื่องสูงในทัพสำหรับแห่	ตลอดแลล้วนแดงแสงฉาน
ระตูทรงมโนมัยเผ่นทะยาน	ตระหง่านสง่าขึงปึ่งทรงลาย
เหน็บกริชถือทวนกวัดแกว่ง	เห็นกำแหงห้าวฮึกเฉิดฉาย
เป็นนายทัพขับพลนิกาย	กรีดกรายกะระตะพาชีมา
ฯ ๒๐ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองพร้อมหน้า
ทั้งเศรษฐีคหบดีแลโยธา	ได้ยินปืนสัญญาก็ดีใจ
ทั้งได้ยินเสียงพลโห่ฮึก	ฆ้องกลองก้องกึกสะเทือนไหว
ก็เอิกเกริกอื้ออึงคะนึงไป	บ้างเขม้นดูไปไม่พริบตา
จึ่งเห็นธงนำเป็นสำคัญ	แดงฉันเกลื่อนกลาดมาหนักหนา
แดงสิ้นทั้งทัพที่ยกมา	ทั้งเสื้อธงโยธาพาชี
/*908ทั้งระตูผู้เป็นนายพล	ทั้งเครื่องสูงสัปทนแลม้าขี่
ทั้งเครื่องทรงก็แดงรูจี	ชาวบูรีบอกกันอึงไป
ครั้นทัพเดินใกล้เข้ามา	ใครจะจำนรรจาก็หาไม่
ตั้งจิตคอยดูทุกคนไป	มิได้กระพริบนัยนา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ครั้นเห็นทัพหน้ายกมา	ยิ้มแล้วจึ่งกล่าววาจาไป
แก่พระอนุชาธิบดี	ว่าสตรีจะแต่งทัพสักเพียงไหน
โดยพี่ประมาณดูในใจ	ทัพหน้าเห็นจะได้สักสามกระบวน
ฝ่ายองค์พระราชอนุชา	ได้ฟังวาจาก็แย้มสรวล
จึ่งทูลแนมแกมกลเป็นสำนวน	ซึ่งตรัสมานี้ก็ควรยิ่งนัก
อันข้างนอกใครจะหาญประมาณได้	สุดแต่ใจต่อใจแจ้งประจักษ์
ปันหยีได้ฟังพระน้องรัก	ทรงศักดิ์เสสรวลแล้วดูมา
เห็นองค์ระตูธิบดี	ขี่ม้าทำทีเป็นหนักหนา
ตั้งปึ่งขึงไหล่ไว้พักตรา	สะกิดให้อนุชาดูไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระตูกะเลหมังเป็นใหญ่
ครั้นถึงซึ่งท้ายกรุงไกร	ก็ให้ลั่นฆ้องชัยเป็นสำคัญ
แล้วให้ยิงปืนสัญญา	โยธาโห่เร้าเสียงสนั่น
จึ่งประโคมฆ้องกลองขึ้นพร้อมกัน	แล้วเดินทัพผายผันยาตรา
ครั้นสิ้นพลระตูกะเลหมัง	ถึงกระบวนทัพระตูบุหรังหงา
เสื้อเขียวธงเขียวดาษดา	สีม้าก็เขียวไปทั้งทัพ
/*909พลถือศาสตราเป็นเหล่ากัน	สี่แถวเรียงรันเป็นลำดับ
ระตูใส่เสื้อสีแมลงทับ	ขี่ม้ากลดประดับเขียวขจี
ผ่านไปตามทางนคเรศ	ชาวนิเวศร้องชมอยู่อึงมี่
บ้างว่าทัพก่อนนั้นเถือกดี	บ้างพาทีว่าทัพนี้เขียวขำงาม
ครั้นสิ้นพลระตูบุหรังหงา	ถึงระตูปะมาเสที่สาม
ธงแสดเสื้อแสดม้าเหลืองงาม	ดูอร่ามไปทั้งทัพชัย
เดินเป็นสี่แถวแพรวพรายตา	ถือสรรพศาสตรามาไสว
อาวุธสลับกันเป็นหลั่นไป	อันม้าแซงทวนชัยดาษดา
เสือแสดโพกแสดม้าเหลือง	อร่ามเรืองเฉิดฉายหนักหนา
รูปทรงดูเกลาเพลาตา	โยธาโห่ครั่นสนั่นไป
อึงเสียงปี่พาทย์ฆ้องกลอง	กึกก้องสะเทือนท้องถนนใหญ่
อันระตูผู้นายพลไกร	ใส่เสื้อสีแสดขลิบทอง
เหน็บกริชถือทวนขี่อาชา	ล้วนเหลืองรจนากุก่อง
เครื่องสูงกลดกั้นนั้นคันทอง	สีแสดเรืองรองจำรัสตา
ก็เดินทัพผ่านหน้าเวียงชัยไป	พลไกรโห่เร่งมานักหนา
อันฝูงหญิงชายในพารา	ก็ตั้งตาทัศนาทุกคนไป
บางเถียงกันว่าทัพนั้นทัพนี้ดี	อึงมี่ริมทางแถวถนน
องค์ระตูครั้นได้ยินยุบล	ก็เร่งม้าเร่งพลผ่านไป
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีศรีใส
เห็นธงแสดเกลื่อนกลาดมาแต่ไกล	พระคิดว่าทัพใหญ่ยกมา
จึ่งสะกิดบอกองค์พระน้องแก้ว	ว่าทัพหลวงมาแล้วกระมังหนา
/*910ครั้นทัพเดินใกล้เข้ามา	พระอนุชจึ่งทูลมาทันที
อันพระองค์เคยทรงโหราศาสตร์	จะหมายมาดสิ่งไรไม่คลาดที่
นี่แหละมิสาฤทธี	องค์มิสาระปันหยีก็สำรวล
เสียดสีเหน็บแนมกันไปมา	พลางเล่นเจรจาเสสรวล
ฤทัยกระสันรัญจวน	เมื่อไรหนอจะถึงกระบวนเจ้าแก้วตา
ครั้นระตูที่สามเดินลับ	ถึงทัพระตูบุสุหนา
ธงม่วงเสื้อม่วงดาษดา	ผ่านฟ้าสำคัญมั่นพระทัย
แล้วได้ยินฆ้องกลองแตรสังข์	ปี่ประนังโห่เร้าหวั่นไหว
พระตั้งพักตร์ทอดทัศนาไป	คิดว่าดวงใจเจ้ายกมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ระตูบุสุหนา
เร่งทัพขับพลเดินมา	ผ่านทางมรรคาธานี
ได้ยินเสียงอาณาประชาชน	แซ่ซร้องชมพลอึงมี่
จึ่งตั้งปึ่งขึงขำทำที	กะระตะพาชีคลาไคล
ระตูบุสุหนาเดินลับ	ถึงทัพประหนันสลัดกรุงใหญ่
ธงนำล้วนสีชมพูชูใจ	พลใส่เสื้อสีชมพูเพราตา
อาวุธพร้อมสรรพสลับกัน	โอ่อวดกวดขันหนักหนา
อันระตูผู้นายโยธา	ขี่ม้าแดงเผือกตัวคะนอง
ใส่เสื้อชมพูขลิบสุวรรณ	ทั้งกลดกั้นเครื่องสูงเป็นแถวถ่อง
ล้วนสีชมพูดูใยยอง	ระบายทองงามเพริศพรายนัก
อันระตูถือพระแสงหอกใหญ่	ดังจะไปเช่นฆ่าปรปักษ์
พลขันธ์ล้วนฉกรรจ์ฮึกฮัก	ตั้งไหล่ไว้พักตร์เดินมา
/*911เหล่าพวกพาชีแซงพล	เดินแถวตามถนนก็หนักหนา
ใส่เสื้อชมพูดูปลาบตา	โพกผ้าชมพูดูเพราพราย
เหน็บกริชถือทวนพาชี	แต่งจริตทำทีให้เฉิดฉาย
กะระตะอาชาเยื้องกราย	ก็ผันผายเดินทางผ่านไป
ครั้นสิ้นพลท้าวปะหนันสลัด	ถึงท้าวสัจอุหรีศรีใส
ธงดำขำกลาดทั้งทัพชัย	ล้วนใส่เสื้อสีดำไปทุกคน
พาชีคนขี่ก็ดำขลับ	เดินเป็นอันดับมาตามถนน
เสียงปืนฆ้องกลองอึงอล	รี้พลโห่สนั่นครั่นครื้นไป
อันระตูผู้เป็นนายกอง	ขากผ่องมีกำลังสูงใหญ่
ขี่ม้าสีดำอำไพ	ใส่เสื้อนั้นดำเหมือนปีกกา
ขลิบทองฉลองศอทาบสุวรรณ	คมสันทำทีให้มีสง่า
อันเครื่องสูงแลกลดย่อมรจนา	ดำนิลวัตถาลายทอง
ดูขำไปสิ้นทั้งทัพชัย	คลาไคลตามกันเป็นแถวถ่อง
อาวุธเป็นขนัดเนืองนอง	ดูจนสุดคลองนัยนา
ก็สิ้นพลท้าวสัจอุหรี	ถึงขนัดโยธีแห่หน้า
องค์ระตูบาหลีผู้ชรา	โยธาแต่ล้วนขาวไปทั้งทัพ
ทั้งเสื้อหมวกธงฉานแลธงชัย	ขาวผ่องกลาดไปเป็นอันดับ
ทั้งพาชีขี่แซงกระบวนทัพ	เผือกผ่องงามสรรพสะอาดตา
ระตูผู้นายพลขันธ์	ใส่เสื้อขาวขลิบสุวรรณเลขา
เจียระบาดพื้นขาวรจนา	ทรงม้าขาวผ่องยองใย
อันเครื่องสูงกลดกั้นก็บรรจง	พื้นขาวลายรงค์สดใส
อาวุธพร้อมสรรพทั้งทัพชัย	เดินสลับกันไปเป็นเหล่ากัน
/*912เสียงปืนฆ้องกลองก้องกึก	รี้พลโห่ฮึกไหวหวั่น
ระตูขับม้าจรจรัล	ผ่านทางเขตขัณฑ์มงกลมา
ฯ ๓๖ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
เห็นธงขาวเกลื่อนกลาดสะอาดตา	ที่ฉลาดอุปมาก็พาที
เราเกิดมาแต่น้อยคุ้มใหญ่	พึ่งได้เห็นทัพสลับสี
แดงล้วนขาวล้วนอย่างนี้	จะเป็นทัพสกุณีฤาฉันใด
อันสีดำที่ล่วงไปข้างหน้า	จะเป็นทัพกากนาก็ว่าได้
กระบวนขาวที่มาบัดนี้ไซร้	จะต้องในลักษณะทัพนกยาง
ลางคนว่าเห็นจะเป็นจริง	ทัพประหมังกุหนิงนี้ต่างต่าง
อย่าเจรจาอื้อไปด้วยใกล้ทาง	ห้ามพลางดูไปไม่พริบตา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีสุริย์วงศ์นาถา
เห็นธงขาวเกลื่อนกลาดดาษดา	สำคัญว่าแก้วตายาใจ
จึ่งบอกองค์อนุชาธิบดี	ทัพนี้เห็นจะเป็นทัพใหญ่
แกล้งแต่งมาให้แจ้งมโนใน	จึ่งขาวสะอาดใจพ้นนัก
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยามีศักดิ์
รับสั่งพระเชษฐาทรงลักษณ์	จึ่งตั้งพักตร์คอยดูจอมโยธา
เห็นระตูชราขี่พาชี	เกศีหงอกขาวเป็นหนักหนา
สรวลพลางสะกิดทูลพระพี่ยา	นี่แหละดวงยิหวาโฉมตรู
/*913เมื่อเสด็จลอบขึ้นไปหานาง	พระพิศทั่วสรรพางค์ประจักษ์อยู่
คนนี้ฤาไฉนจะใคร่รู้	อันผู้อื่นผิดคู่มักแปลกไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีผู้มีอัชฌาสัย
สรวลพลางทางตอบพระดนัย	เมื่อพี่ไปดาหาธานี
จะได้เห็นก้าโละนั้นหาไม่	เห็นแต่อรไทน้องของโฉมศรี
ชื่อบุษบาวิลิศนารี	โฉมศรีเสาวภาคย์จำเริญตา
งามงอนอรชรเพียงกินเรศ	ดั่งเทเวศบรรจงเลขา
นั่นแน่ละประจักษ์นัยนา	พระอนุชาจงแจ้งบัดนี้
สองพระองค์โต้ตอบเย้าหยอกกัน	สำรวลสรวลสันต์เกษมศรี
ก็สิ้นพลหลังระตูธิบดี	เห็นโยธีแห่หน้ามาแต่ไกล
ล้วนสีทับทิมแดงฉาด	เสื้อแลธงสักหลาดสุกใส
พระหมายมั่นสำคัญในพระทัย	ภูวไนยมิได้จำนรรจา
แต่ตั้งพักตร์ทอดทัศนาดู	พระโฉมตรูจนลืมกัดสลา
ให้แข็งขึงตะลึงไปทั้งกายา	ในอุราว้าวุ่นไม่สมประดี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายทัพมิสาเรืองศรี
ครั้นมาใกล้มงกลบุรี	โยธีโห่เร้าเอาชัย
ยิงปืนสัญญาสิบห้านัด	เสียงมหัศอัศจรรย์หวั่นไหว
แล้วฆาตกลองประโคมขึ้นทันใด	แตรสังข์ปี่ไฉนอึงอล
ก็เดินทัพเป็นอันดับกันมา	แปดแถวยาตราพลพหล
ดังจะล่มพื้นพิภพมณฑล	ประชาชนแซ่ซร้องถวายชัย
/*914บ้างชมธงชมสรรพศาสตรา	บ้างชมโยธาทหารใหญ่
บ้างชมกระบวนม้าแซงพลไกร	ครั้นมาใกล้มิได้จำนรรจา
ต่างคนตะลึงหลงใหล	ทั้งผู้ดีเข็ญใจไม่เมินหน้า
ครั้นเห็นโฉมพระองค์จอมโยธา	ดังเทวัญหยาดฟ้าลงมาดิน
ความงามไม่มีที่เปรียบได้	ชาวกรุงไกรตกตะลึงไปสิ้น
ที่สาวฉกรรจ์ครั้นเห็นก็ยวนยิน	ที่บ่าวรุ่นดรุณถวิลก็เสียดาย
ที่ชรานึกว่าถ้าเป็นสตรี	จะควรคู่ด้วยปันหยีโฉมฉาย
ดั่งทองรองรับแก้วแพรวพราย	เสียดายด้วยเป็นชายทั้งสองรา
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
เห็นพระพี่ตะลึงไปไม่เจรจา	จนลืมกัดสลาทรงง่าไว้
จึ่งอัญชุลีแบหัตถ์ทูลขอชาน	ถ้าโปรดจงประทานตามได้
ปันหยีขวยเขินสะเทินใจ	ยิ้มละไมแล้วทิ้งให้ทันที
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาพี่เลี้ยงพระโฉมศรี
ครั้นมาถึงกึ่งกลางธานี	สอดดูภูมีไปมา
ครั้นพบสองพระองค์ทรงศักดิ์	พยักยิ้มพริ้มพรายแล้วให้หน้า
จึ่งชักพาชีไว้ไม่ไคลคลา	แสร้งหันเวียนไปมาดังบ้าใจ
แล้วร้องว่าม้าข้าไม่จรดล	รักเจ้าเมืองมงกลไม่ไปได้
ทำเอียงโย้ดั่งจะตกมโนมัย	ข้าไม่ไปจะอยู่ด้วยเจ้าธานี
ฯ ๖ คำ
/*915๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งตรัสแก่อนุชาธิบดี	ให้ดูพี่ประสันตาทำวุ่นวาย
แล้วตรัสถามน้องรักฤทธิรงค์	ใครนำหน้าม้าทรงเจ้าโฉมฉาย
ทำทีแต่งจริตกรีดกราย	หูตาสอดส่ายชำเลืองมา
หนึ่งองค์กุมารน้อยนั้น	เป็นพงศ์พันธุ์เราฤาขนิษฐา
ถามพลางทางดูเจ้าแก้วตา	ยิ่งทวีเสน่หาอาลัย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยาศรีใส
จึ่งทูลสนองมาทันใด	ซึ่งนำหน้าอาชาไนยพระน้องนั้น
มีนามมิสาปาระนาหลา	คือว่านวลนางบาหยัน
เบื้องซ้ายที่เป็นคู่กัน	มีนามมิสาปาระปัญจา
คือนางประเสหรันแสนคม	นุ่งห่มโอ้อวดกันหนักหนา
อันกุมารแน่งน้อยยุพรา	เป็นน้องเมียได้มาต่างธานี
รักเอาเป็นบุตรสุดสวาท	ไปไหนไม่คลาดคลาศรี
พระได้ฟังอนุชาพาที	ภูมีแย้มยิ้มพริ้มพราย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงโฉมฉาย
ครั้นยกทัพขับพลนิกาย	คลี่คลายมาถึงกึ่งธานี
ให้คิดหวาดหวั่นพรั่นใจ	นึกในว่ากะกังปันหยี
มาลอบดูปนหมู่โยธี	ยังที่นอกเมืองริมมรรคา
พระเร่งขวยเขินสะเทิ้นจิต	ด้วยคิดอายอดสูเป็นหนักหนา
เสโทซึมซาบทั้งกายา	เอาผ้าซับพักตราเนืองไป
/*916ครั้นเห็นประสันตาแสนกล	ชักม้าสับประดนอยู่ขวักไขว่
สะกัดทางทำพยศขวางไว้	อาชาไนยคั่งอยู่ไม่จรลี
ประจักษ์แน่ว่าองค์พระเชษฐา	มาปลอมพลทัศนาอยู่ที่นี่
ความอายจะละลายอินทรีย์	สะบัดปลายเกศีเนืองไป
องค์อ่อนระทวยทั้งกายา	จะกะระตะอาชามิใคร่ไหว
เอาพัดทองเข้าป้องพักตร์ไว้	ทำใส่ไคล้บังแสงทินกร
พระหักจิตฝืนจริตหยุดม้าทรง	เสเรียกองค์อนุชาชาญสมร
มาเคียงแข่งแล้วแกล้งกล่าวสุนทร	จะให้คลายหายสะท้อนสะเทิ้นใจ
ว่าเมืองมงกลบูรี	เห็นโยธีมากมายไม่นับได้
พลเมืองคับคั่งทั้งกรุงไกร	เราจะรบฤาไฉนพระอนุชา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีขนิษฐา
ยิ้มพลางดูสองพระพี่ยา	แล้วทูลตอบวาจาทันใด
ซึ่งประสงค์จะต่อฤทธี	น้องนี้ก็ชอบอัชฌาสัย
เป็นบุญตัวบุญตาบุญใจ	จะได้ดูเป็นขวัญนัยนา
ด้วยเมาะตาริยะกัดทั้งสององค์	ต่างณรงค์เชี่ยวชาญหาญกล้า
ข้างไหนจะมีชัยแลอัปรา	ขอเชิญหยุดโยธาอยู่ต่อกร
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงชาญสมร
ได้ฟังมิสาหยังกล่าวสุนทร	ยิ่งเร่าร้อนขวยเขินสะเทิ้นใจ
จึ่งเสเรียกโอรสยศยง	มาเคียงข้างม้าทรงไม่ห่างได้
พระฝ่าฝืนขืนสติดำรงใจ	แจ้งกะระตะมโนมัยไคลคลา
ฯ ๔ คำ
/*917๏ เมื่อนั้น	ปันหยีรู้ทีขนิษฐา
เห็นพระน้องขวยเขินวิญญา	พยักให้ประสันตาคลาไคล
ด้วยความสงสารละลานจิต	ทรงฤทธิ์กลัวขัดอัชฌาสัย
ยิ่งทวีเสน่หาอาลัย	ดูไปจนสุดสายนัยนา
ครั้นดวงใจคล้อยไปลับเนตร	พระทรงเดชกลับคิดถวิลหา
จำชื่นขืนพระกิริยา	ในอุราเร่าร้อนอาวรณ์นัก
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์กุดาวิราหยามีศักดิ์
รู้ทีในพระพี่ทรงลักษณ์	ทำคะนองชวนชักให้สำราญ
ครั้นพลหลังทัพหลวงล่วงลับ	ถึงทัพระตูหราหงันใจหาญ
ธงและเสื้อสีฟ้าพิสดาร	ทวยหาญโห่ร้องเอาชัย
ทั้งเสียงฆ้องกลองพิณพาทย์	ครึกครื้นกำปนาทหวาดไหว
พร้อมสรรพอาวุธเกรียงไกร	อาชาไนยแซงข้างดาษดา
องค์ระตูผู้นายพลไกร	ก็ใส่เสื้อสีฟ้าโอ่อ่า
ขลิบทองฉลองศอล้วนรจนา	แล้วโพกผ้าสีฟ้าขลิบสุวรรณ
ทั้งเครื่องสูงแลกลดย่อมบรรจง	เหมือนสีธงนำหน้าพลขันธ์
ม้าแซงก็แต่งเหมือนกัน	เดินม้าเป็นหลั่นเหล่าทัพ
กระบวนหลังระตูทั้งหกองค์	สีเสื้อสีธงเป็นอันดับ
สีไรก็สีนั้นไปทั้งทัพ	สลับกระบวนล้วนสีสลับกัน
กะหลันบุหมีสีม่วงอ่อน	อรชรทั้งทัพเห็นคมสัน
ระตูสาหรัดนั้นสีจันทร์	ระตูมะลาหงิดนั้นสียอดตอง
อันระตูสิงหราบุหงา	สีกุหร่าทั้งทัพเป็นแถวถ่อง
/*918ระตูปัญจะกุสุหนาคนคะนอง	นั้นสีทองธงแดงแสงพราย
เหล่าม้าฉกรรจ์สีต่างต่าง	ดูประหลาดแต่ละอย่างเฉิดฉาย
องค์ระตูทรงเกราะพรรณราย	เป็นทัพหลังรั้งท้ายดำเนินมา
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีทรงโฉมประโลมหล้า
จึ่งตรัสแก่องค์พระอนุชา	ชมทัพขนิษฐายาใจ
พี่เห็นว่าเป็นกษัตรี	จะแต่งทัพถึงเพียงนี้นั้นหาไม่
มิรู้ดูทัพเขาเกรียงไกร	มิเสียทีที่เรืองชัยเชี่ยวชาญ
ตรัสพลางพระทางสำรวล	จนสิ้นกระบวนท้าวพระยาโยธาหาญ
ถึงประเทียบบุตรีเยาวมาลย์	พระภูบาลทอดทัศนาดู
ก็เห็นยะรุเดะกัปปูนตา	ขี่ม้านำหน้ามาทั้งคู่
สะกิดองค์อนุชาโฉมตรู	ให้เเลดูพี่เลี้ยงคุมกัลยา
แล้วตรัสว่าอนิจจาพี่ทั้งสอง	พลัดน้องไปอยู่กับมิสา
เขาใช้ให้คุมเมียเขามา	ดูเอาเถิดอนุชาเรืองชัย
พี่จะหักฝาประรูกล	เจ้าผัวจะต่อผจญฤๅไฉน
เห็นจะแค้นเคืองนักสลักใจ	ด้วยพรากคู่พิสมัยให้ไกลมา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์กุดาวิราหยา
สรวลพลางทางทูลสนองมา	พระเชษฐาอย่าลำบากพระอินทรีย์
อันอนงค์ทั้งสิ้นจะไปไหน	จะอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระพี่
พี่ทั้งสองคุมมาก็เป็นที	พระภูมีจงทราบวิญญา
/*919ฤาจะใคร่ต่อต้องประลองฤทธิ์	ด้วยเมาะตาประสิทธิ์ทั้งสองหาญ
ก็เชิญเสด็จเข้าประจญประจัญบาน	จะได้ทัศนาการเป็นขวัญตา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีได้ฟังขนิษฐา
เอาพลูรอยกัดซัดอนุชา	ผ่านฟ้ายิ้มเมินสะเทิ้นใจ
ทำเสดูรถประเทียบเหล่าบุตรี	แล้วคิดถึงยาหยีพิสมัย
พระหวาดหวั่นรัญจวนป่วนใจ	ด้วยดวงสมรคล้อยไปลับตา
จนสิ้นรถประเทียบฝูงอนงค์	พระโฉมยงตกตะลึงคะนึงหา
พระดูตามกระบวนไปจนลับตา	ในอุราเร่าร้อนดั่งอัคคี
ฝ่ายระตูเสนาประชากร	ก็ชวนกันบทจรเข้ากรุงศรี
องค์พระอนุชาธิบดี	สะกิดทูลพระพี่ให้จรดล
พระมิได้รู้สึกกายา	จึ่งซ้ำทูลเตือนมาเป็นหลายหน
พระจึ่งได้สมประดีรู้สึกสกนธ์	พระภูวดลจึ่งเสด็จคลาไคล
ขึนทรงมิ่งม้าพาชี	จรลีเข้ายังกรุงใหญ่
ตรงมายังหน้าพระลานชัย	ให้หาเสนาในทั้งปวงมา
อีกทั้งระตูต่างบุรี	ให้มาที่พระลานฝ่ายหน้า
สั่งเสร็จเสด็จจากอาชา	พระหยุดอยู่ยังหน้าพระลานชัย
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งบังคมไหว้
ต่างคนก็วิ่งไปทันใด	บอกเสนาในให้มา
บ้างไปบอกระตูทุกนิเวศ	ว่ารับสั่งพระทรงเดชให้หา
เชิญท่านเข้าไปอย่าได้ช้า	เสด็จอยู่ยังหน้าพระลานชัย
ฯ ๔ คำ
/*920๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูต่างเมืองน้อยใหญ่
ได้ฟังรับสั่งพระภูวไนย	ก็ชวนกันเข้าไปทันที
ครั้นมาถึงซึ่งหน้าพระลาน	จึ่งคลานเข้าประณตบทศรี
ทั้งพวกเสนามนตรี	แล้วหมอบอยู่ตามที่อันดับกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉัน
เห็นท้าวพระยาเสนามาพร้อมกัน	พระจึ่งมีบรรหารตรัสไป
แก่องค์ระตูทุกพารา	ว่ามิสาเขาจะรบกรุงใหญ่
เราจะเสกโอรสยศไกร	แล้วจะรีบยกไปให้ทันที
จะได้คอยดูเล่นเป็นขวัญตา	เขาฦๅว่าศักดาเรืองศรี
จะได้เห็นฝีมือกันครั้งนี้	ท่านจงเตรียมโยธีให้พร้อมไว้
เราจะยกแต่สักสิบหกทัพ	ให้ครบสรรพอาวุธน้อยใหญ่
จงจัดแจงกะเกณฑ์กันตามใจ	ทัพหน้าให้ได้สักแปดกระบวน
อันทัพหลังรั้งหมู่พลหาญ	ประมาณเจ็ดทัพให้ถี่ถ้วน
พร้อมสรรพอาวุธธงทวน	ตามกระบวนพยุหบาทให้เสร็จการ
แล้วกำชับพวกพลเสนี	จงจัดแจงโยธีทวยหาญ
ทัพหลวงเลือกเหล่าอาชาชาญ	จะเสกองค์กุมารแล้วยาตรา
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายระตูเสนีพร้อมหน้า
ต่างประนมก้มเกล้าวันทา	รับพระบัญชาภูวไนย
มีความชื่นชมโสมนัส	ทุกกษัตริย์เมืองน้อยแลเมืองใหญ่
จึ่งถวายบังคมลาคลาไคล	ไปยังที่อาศัยพร้อมกัน
/*921จึ่งกะเกนฑ์จัดแจงแต่งประกวด	โอ่อวดในกระบวนทัพขันธ์
เตรียมท่าคอยเสด็จพระทรงธรรม์	หฤหรรษ์ชื่นชมทุกพักตรา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
จึงเสด็จเข้าปราสาทรจนา	พระตรงมายังห้องบรรทมใน
เอนองค์ลงกับที่ไสยาสน์	ภูวนาถทอดถอนฤทัยใหญ่
ยอกรก่ายพักตร์ตะลึงไป	ถวิลถึงดวงใจพันทวี
โอ้เจ้าสายสุดสวาทของเรียมอา	แกล้งผ่านมาให้ป่วนอารมณ์พี่
ได้เห็นกันยังมิทันจะพาที	ฤๅมารศรีมาคลายหายไป
ทำให้พี่อาทะวาว้าวุ่น	แต่ครุ่นคิดพิศวงหลงใหล
ด้วยพักตร์น้องมาต้องตาเตือนใจ	ไม่ลืมอาลัยสักนาที
พระไม่เป็นสรงเสวยนิทรา	ในอุราเร่าร้อนดังเพลิงจี่
แต่คอยท่าฤกษ์งามยามดี	ที่จะเสกโอรสาผ่านนคร
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงดวงสมร
ยกทัพขับพลนิกร	ผ่านกรุงนครมงกลมา
ครั้นเย็นย่ำค่ำคล้อยพระสุริยง	ก็ให้หยุดจตุรงค์แรมป่า
สั่งให้ตั้งที่ประทับพลับพลา	ยังเชิงบรรพตาคีรี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
มาสั่งตำมะหงงเสนี	ให้หยุดพลโยธีอย่าคลาไคล
รับสั่งให้ตั้งพลับพลา	ยังเชิงภูผาเนินไศล
ให้ใกล้ธารท่าชลาลัย	พระจะได้สรงสนานสาคร
ฯ ๔ คำ
/*922๏ บัดนั้น	ตำมะหงงครั้นแจ้งสโมสร
จึ่งห้ามพวกพลพลากร	ให้หยุดประทับร้อนแรมไพร
สั่งแล้วก็พาหมู่ทหาร	ไปดูท่าธารเนินไศล
ครั้นได้ที่ชอบกลก็ดีใจ	จึ่งให้ตั้งตำหนักเรียงรัน
ครั้นแล้วสำเร็จเสร็จการ	จึ่งเอาม่านมู่ลี่มาคลี่กัน
ชาวที่แต่งที่ไว้ครบครัน	ตำมะหงงคนขยันก็กลับมา
ยังพระโฉมยงทรงศักดิ์	จึ่งทูลว่าตำหนักอันเลขา
แล้วเสร็จดั่งมีบัญชา	ขอเชิญพระผ่านฟ้าเสด็จไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
ได้ฟังตำมะหงงเสนาใน	มีพระทัยชื่นชมเบิกบาน
จึ่งชวนพระนุชน้องจรลี	มาสู่ที่พลับพลาอันไพศาล
บรรดาพวกกพลก็สำราญ	เข้าพักอยู่ริมธารวารี
๏ ครั้นค่ำ	บุหลันจำรัสรัศมี
ส่องสว่างพ่างพื้นพนาลี	จับสีรุกขชาติประหลาดตา
วายุพัดรำเพยพากลิ่น	หอมประทินไปด้วยกลิ่นบุหงา
องค์มิสาประหมังกุหนิงผู้ศักดา	ยิ่งคิดถึงพระเชษฐายาใจ
เห็นแสงจันทร์ส่องต้องใบบัง	เหมือนพระพี่เล่นหนังในกรุงใหญ่
เชิดชูอยู่ตรงพลับพลาชัย	อาจองทะนงใจเป็นพ้นนัก
บุกรุกเข้าไปในปราสาท	ไม่เกรงบาทบิตุรงค์ทรงศักดิ์
พระปลอบโยนโอนอ่อนให้เห็นรัก	แล้วเยื้องยักคำหวานให้ลานใจ
น่องคิดว่ามิใช่พระพี่	จะมีความปรานีก็หาไม่
/*923นิจจาเอ๋ยสงสารพระภูวไนย	ฤๅเสียใจพระจะไม่ตามน้อง
จะเห็นว่าขนิษฐานี้ไม่รัก	ทรงศักดิ์จะเคืองขัดข้อง
ฤๅนางอื่นมากมายก่ายกอง	จะทูลซร้องห้ามไว้มิให้มา
พระดำริห่วงหวนครวญคิด	ประหวั่นจิตเศร้าโทมนัสสา
แล้วกลับกลืนขืนคิดด้วยปรีชา	พระเชษฐาจะไม่มาก็ผิดที
ศุภสารว่าไว้ในเจ็ดวัน	จะรีบมาให้ทันชิงชัยศรี
จะคอยท่าฟังดูท่วงที	พานารีเที่ยวชมให้สำราญ
พระมิได้หลับสนิทนิทรา	จนไก่ป่ากระพือปีกขันขาน
ดุเหว่าเร่าร้องก้องดงดาน	เรียกคู่ขันประสานเพรียกไพร
จึ่งค่อยเคลิ้มสมประดีหลับสนิท	ทรงฤทธิ์บรรทมหลับใหล
ครั้นสว่างส่างแสงอโณทัย	ภูวไนยตื่นจากที่ไสยา
ไปชำระพระองค์สรงสนาน	ลูบไล้สุคนธารกลิ่นกล้า
ทรงภูษิตวิจิตรรจนา	พระหัตถ์ขวากุมกริชแล้วคลาไคล
ออกหน้าพลับพลาชัยศรี	พระพี่เลี้ยงเสนีกราบไสว
พระจึ่งมีมธุรสตรัสไป	เราจะพักพลไกรให้สำราญ
จะพาเหล่าธิดาเที่ยวชมเล่น	ให้นางเป็นผาสุกเกษมศานต์
จึ่งตรัสสั่งตำมะหงงมิทันนาน	ให้แต่งธารท่าทางจรจรัล
ฯ ๓๐ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งแล้วผายผัน
ออกมาเร่งกะเกณฑ์กัน	ก็ไปยังอรัญวาลัย
บ้างเกณฑ์กันปันหน้าที่	เหล่าหนึ่งอึงมี่อยู่ไสว
เหล่าหนึ่งทำทางชลาลัย	ปราบพื้นรื่นไปสะอาดตา
/*924แล้วให้ตั้งกองล้อมเรียงราย	ระวังสัตว์เหล่าร้ายที่ในป่า
ครั้นเสร็จมาทูลพระราชา	รถยาแต่งแล้วพระพันปี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
จึ่งชวนอนุชาธิบดี	มาไปชมพงพีบรรพตา
แล้วตรัสสั่งโอรสยศยง	จงพาฝูงอนงค์ไปชมป่า
พระกุมารรับสั่งด้วยปรีดา	ก็มายังพลับพลานางเทวี
จึ่งทูลเชิญให้ดำเนินคลาไคล	ฝ่ายฝูงอรไทเกษมศรี
ก็พากันย่างเยื้องจรลี	มาก้มเกล้าดุษฎีบาทบงสุ์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทเวศอันสูงส่ง
กับพระน้องนุชโฉมยง	เหล่าฝูงอนงค์ก็จรลี
เสด็จขึ้นยังเชิงสิงขร	ภูธรเที่ยวชมคีรีศรี
โตรกตรอกซอกเทินคีรี	มีสีดั่งแกล้งระบายไว้
ที่ชะง่อนเชิงชั้นหลั่นลงมา	พฤกษาทรงผลอยู่ไสว
พุ่มสะพรั่งดังฉัตรแกล้งดัดไว้	ตอกแนมแกมใบอยู่นานา
บ้างที่มีผลกล่นกลาด	สกุณชาติจับจิกเป็นภักษา
ที่ผลิดอกออกผลพวงผกา	ยั่วแย้มเกสรารำเพยขจร
พระโน้มน้าวเลือกเด็ดสุมาลี	ประทานเหล่าบุตรีสายสมร
พระเด็ดดมชมช่ออรชร	ภูธรรื่นเริงบันเทิงใจ
ฝ่ายฝูงนวลนางกัลยา	ก็ปรีดาชื่นชมแจ่มใส
เที่ยวเก็บทุกพรรณมาลัย	จนมาใกล้ถ้ำแก้วชัชวาล
/*925พระโฉมยงชวนองค์อนุชา	กับธิดาเยาวยอดสงสาร
เสด็จเข้ายังถ้ำอลงการ	เกษมศานต์ทุกหน้านารี
จึ่งลดเลี้ยวเที่ยวชมถ้ำทอง	เป็นเปลวปล่องช่องชั้นจำรัสศรี
ที่ห้อยย้อยดังพู่พวงมาลี	สีศิลาดังหนึ่งโมราลาย
บ้างเป็นดอกเด่นดังอัจกลับ	สีแดงแสงระยับจำรัสฉาย
แล้วมีแท่นศิลาทองพราย	ดั่งแกล้งระบายบรรจงไว้
เป็นท่าทางชั้นเชิงเลี้ยวลด	ปรากฏเป็นช่องธาราไหล
มีน้ำพุดุดั้นมาแต่ไกล	ไหลลงยังธารชลธี
ที่ซ่านเซ็นเย็นพร้อยดั่งฝอยฝน	ต้องสกนธ์ซาบซ่านเกษมศรี
อันเหล่าธิดาก็ยินดี	เปรมปรีดิ์รื่นเริงบันเทิงใจ
จึ่งทูลดำเนินพระโฉมยง	ให้ลงสรงธารน้ำอันเย็นใส
พระผู้วงศ์เทวาอันเรืองชัย	ก็ชวนพระดนัยจรลี
ลีลาดังพระยาราชหงส์	พาอนงค์มาสรงในสระศรี
ฝ่ายเหล่าวรราชนารี	ก็ตามเสด็จภูมีดำเนินมา
๏ ครั้นถึง	ท่อธารนำดั้นอยู่ฉานฉ่า
องค์ประหมังกุหนิงผู้ศักดา	ก็ไคลคลาลงสรงในสายชล
วารีซ่านเซ็นเป็นละออง	ต้องกายพรายพร้อยดังฝอยฝน
ลูบซาบอาบชื่นชุ่มสกนธ์	ภูวดลรื่นเริงบันเทิงใจ
พระเรียกเหล่าธิดานารี	ให้สู่ที่ชลธีที่หลั่งไหล
ฝูงนางสาวสวรรค์บันเทิงใจ	ซัดใส่หยอกเย้ากันไปมา
ลางนางก็ลงในท้องธาร	ว่ายท่องชลฉานหรรษา
บ้างเก็บกรวดแก้วแลโมรา	บ้างชมมัจฉาสำราญใจ
/*926กริมกรายว่ายเคล้าเข้าชายเฟือย	ปะนวลจันทร์เลี้ยวเลื้อยแอบไศล
ตะเพียนทองเคล้าคู่เล็มไคล	ปลาสวายว่ายไล่ในสายชล
กดชะโดดำด้นชลธี	กระทุงทองว่ายรี่อยู่สับสน
ปลาหมอคลอคู่เวียนวน	สลิดกระดี่ว่ายปนกันไปมา
ช่อนสลาดลาดเลี้ยวชลาสินธุ์	ปลาเสือดิ้นดีดน้ำฉานฉ่า
กะแหแห่พวกเพื่อนมา	ทุงเหวว่ายมาปะปน
ปลาเงินไหลมาแต่เชิงผา	ปลาทองลอยมาอยู่เกลื่อนกล่น
เหล่าพระธิดานิรมล	แสนสำราญกมลในชลธี
บ้างเล่นชิงช้าด้วยเถาวัลย์	ขับครวญโอดพันเกษมศรี
บ้างซ่อนบ้างหาในวารี	อึงมี่ที่ในธารา
ครั้นบ่ายชายแสงพระสุริยง	พระผู้วงศ์อสัญแดหวา
สั่งวิหยาสะกำกุมารา	จงไปบอกธิดาเยาวมาลย์
ว่าเราจะเสด็จจรลี	ไปยังที่พลับพลาอันไพศาล
บอกนางโฉมยงนงคราญ	ให้ขึ้นจากชลธารวารี
ฯ ๔๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นวิหยาสะกำเรืองศรี
รับสั่งบิตุรงค์ทรงฤทธี	ก็จรลีมาทูลนางทรามวัย
ว่าบัดนี้มีพระบัญชา	ให้นางขึ้นจากธาราไหล
จะเสด็จไปยังพลับพลาชัย	จงทราบพระทัยนางกัลยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีได้ฟังขนิษฐา
ก็พากันขึ้นจากคงคา	พากันมายังพระภูวไนย
ฯ ๒ คำ
/*927๏ เมื่อนั้น	พระทรงสวัสดิ์รัศมีศรีใส
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	พระดนัยบุตรีก็ตามมา
ดัดเดินตามเนินสิงขร	กรายกรอ่อนระทวยดังเลขา
จับชายฉายกริชดำเนินมา	ลงจากบรรพตาทันใด
ครั้นถึงพลับพลาเรืองศรี	พระจึ่งมีพจนาปราศรัย
แก่ฝูงราชธิดาทรามวัย	ยังค่อยสำราญใจฤาเทวี
ถ้าเจ้าอยู่ในเวียงชัย	ที่ไหนจะได้ชมพนาศรี
คูหาถ้ำธารคีรี	อันเป็นที่เพลิดเพลินจำเริญใจ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีศรีใส
ต่างถวายบังคมพระภูวไนย	อรไททูลสนองพระบัญชา
ได้ความสำราญเพราะพระเดช	พระคุณปกเกศเกศา
เมื่อข้าบาทอยู่ในพารา	มิได้เห็นคูหาถ้ำธาร
ซึ่งได้มาเห็นเป็นบุญตัว	ได้ชมทั่วทุกประเทศเขตสถาน
บรรดาข้าเบื้องบทมาลย์	ได้ความสำราญทุกนารี
ทูลแล้วก็ถวายบังคมลา	มายังพลับพลานางโฉมศรี
รื่นเริงบันเทิงพันทวี	พี่เลี้ยงทาสีก็ดีใจ
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายโหราพยากรณ์น้อยใหญ่
พร้อมทั้งโหรนอกโหรใน	ซึ่งหาฤกษ์ชัยมงคล
ที่จะเสกพระโอรสา	ให้ปรากฏจำเริญศุภผล
เป็นปิ่นปักอาณาประชาชน	ครอบครองมงกลบุรี
/*928ก็พรอมฤกษ์ศรีมีสวัสดิ์	ในวันพฤหัสดิถี
ย่ำรุ่งแล้วเจ็ดนาที	โหราธิบดีก็ปรีดา
จึ่งชวนกันเข้ามาบังคมคัล	อภิวันท์นบนิ้วเหนือเกศา
ทูลพระองค์ผู้ทรงศักดา	ที่จะเสกพระกุมาราชัยชาญ
ได้ฤกษ์พรุ่งนี้ดีนัก	อาณาจักรจะเป็นสุขเกษมศานต์
ศัตรูหมู่ร้ายจะอันตรธาน	สำราญทั่วหน้าประชาชน
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงศักดิ์ปราบได้ทุกแห่งหน
ได้ฟังโหราทูลยุบล	พระภูวดลปราโมทย์เป็นพ้นไป
จึ่งตรัสสั่งทั้งสี่มนตรี	ให้จัดการที่จะตั้งพิธีใหญ่
ทั้งวิเสทสนมนอกใน	เตรียมไว้ให้ทันเวลา
แล้วพระองค์จึ่งกล่าวสุนทร	แก่ระตูต่างนครทั่วหน้า
จงเร่งตระเตรียมโยธา	เราจะยกยาตราพรุ่งนี้
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งอัครเสนาทั้งสี่
ทั้งระตูต่างเมืองทุกบุรี	อัญชุลีรับสั่งพระทรงธรรม์
จึ่งถวายบังคมสามลา	ด้วยใจปรีดาหฤหรรษ์
ออกมาเร่งรัดจัดกัน	บาดหมายแบ่งปันทุกตัวนาย
หมวดกองของใครก็ตกแต่ง	ตามตำแหน่งครบเครื่องทั้งหลาย
ฝ่ายระตูก็ตระเตรียมกาย	ขวนขวายโอ่อวดประกวดกัน
แข่งสีเสื้อผ้าแลสีธง	จตุรงค์เดินเท้าเห็นคมสัน
โดยนัยพยุหบาตรกระบวนนั้น	ก็สรรพสรรพาวุธครบกร
/*929เหล่าทหารตัวกลั่นสันทัด	ล้วนขี่กัณฐัศว์สลับสลอน
ถือทวนหอกคู่ดูบวร	เสโลโตมรแลเขนตรี
บ้างถือกั้นหยั้นแลแหลนหลาว	ถือง้าวหอกซัดขัดกระบี่
กะเลหวังขัดมั่นกับอินทรีย์	กระบี่เปลือยมีดเหน็บยาวงอน
ถือปืนดาบชุดคาบศิลา	ถือธนูหน้าไม้สลับสลอน
ทั้งธนูเกาทัณฑ์คทาธร	หอกดาบฤทธิรอนกริชชวา
คาดประเจียดหมวกนวมสวมเกราะ	ซึ่งขันมั่นเหมาะเป็นหนักหนา
คำแหงหาญห้าวฮึกมหึมา	เคียงข้างรถาแซงพล
องค์ระตูท้าวเจ้าพารา	จัดโยธากระบวนทัพสับสน
เต็มแน่นทั้งแผ่นภูวดล	อึงอลเอิกเกริกเป็นโกลี
ทัพหน้าแปดทัพนับหมื่น	เสียงดังคลื่นในท้องนทีศรี
ทัพหลังเจ็ดทัพนับบาญชี	เสร็จสิ้นโยธีได้แสนปลาย
กองหน้าก็ล่วงเลยก่อน	พลหลังก็บทจรไม่ขาดสาย
เทียบประทับตามทางเรียงราย	จนถึงชายป่าพนาลี
อันระตูผู้เป็นนายพล	ก็คอยฤกษ์ศุภผลเฉลิมศรี
เสกองค์พระโอรสธิบดี	เสร็จแล้วจรลียาตรา
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
ครั้นค่ำย่ำแสงพระสุริยา	เสด็จมาเข้าที่บรรทมใน
แสนคะนึงถึงองค์สายสวาท	ภูวนาถทอดถอนฤทัยใหญ่
ทอดพระเนตรแลตามบัญชรชัย	เห็นแสงจันทร์จำรัสในนภา
เหมือนผิววิมลพักตร์ทรามรักพี่	ยิ่งทวีในความเสน่หา
/*930ทอดองค์ลงกับที่ไสยา	พระราชาคะนึงตะลึงไป
แล้วพระขับครวญหวนโหย	ดิ้นโดยด้วยความพิสมัย
โอ้โอ๋แก้วตายาใจ	มาแล้วแคล้วไปให้ไกลทรวง
ฤๅจะพักพวกพลอยู่ราวป่า	ฤาจะหยุดรอท่าที่เขาหลวง
ความพี่ร้อนรักหนักทรวง	เพราะเป็นห่วงด้วยอะนะนั้นเอย
โอ้ว่ายาหยีของพี่อา	เจ้าแกล้งมาให้พบประสบขวัญ
แล้วเคลื่อนคล้อยลอยไปจากกัน	เหมือนดวงจันทร์เลื่อนลอยในอัมพร
ส่องแสงมาให้ชมรัศมี	แล้วเลี้ยวลับคีรีสิงขร
ก็มืดคลุ้มชอุ่มโอ้อาวรณ์	เหมือนอกพี่ร้อนถึงน้องเอย
เจ้าสายสุดสวาทของเรียมเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้ชมสมสอง
เจ้าจะรีบไปดั่งใจปอง	ฤาจะหยุดเที่ยวท่องแรมไพร
โอ้ว่านิจจาเวลานี้	จะอาวรณ์ถึงพี่ฤาหาไม่
ใครหนอจะนำข่าวเจ้าดวงใจ	มาแจ้งให้พี่ชายคลายร้อนเอย
พระมิได้หลับสนิทนิทรา	ด้วยคิดถึงดวงยิหวาสายสมร
จนแขไขเลื่อนลับยุคุนธร	จึ่งสะท้อนถอนหักพระหฤหัย
ว่าพรุ่งนี้จะยกโยธา	ไปตามแก้วแววตาผู้พิสมัย
พระหักห้ามซึ่งความอาลัย	ภูวไนยเคลิ้มหลับทันที
ฯ ๒๒ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
ครั้นใกล้รุ่งราษราตรี	ก็ตกแต่งอินทรีย์พร้อมกัน
จึ่งเข้ามาจัดแจงแต่งการ	พนักงานของใครก็จัดสรร
ครบสิ้นทุกสิ่งสารพัน	ไปยังปราสาทสุวรรณทันใด
/*931เสนาพฤฒามาตย์ก็เข้ามา	คอยเวลาศุภฤกษ์คัมภีร์ไสย
พร้อมอยู่ยังท้องพระโรงชัย	พนักงานของใครก็เตรียมกาย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงนางนมสิ้นทั้งหลาย
ชาวแม่เถ้าแก่เจ้าขรัวนาย	แต่งกายแล้วชวนกันไคลคลา
มาเชิญพระโอรสยศยง	กับองค์นวลนางดรสา
ให้สรงน้ำชำระมูรธา	ตามตำราไสยศาสตร์ประเพณี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุสุมาหราเรืองศรี
กับองค์พระราชบุตรี	จรลีมาสรงทันใด
พี่เลี้ยงก็เข้าประคองข้าง	แลสล้างเคียงกันอยู่ไสว
บ้างขัดเกลาให้สิ้นราคินไคล	แล้วให้สรงสหัสธารา
วารีหอมหวนอวลตระหลบ	ปรุงอบด้วยสุคนธ์บุปผา
ทรงสุคนธ์ปนทองทาบทา	ให้หนุนผิวมังสาละอองนวล
พระกุมารทรงโฉมประโลมจิต	งามจริตเหมือนแย้มสำรวลสรวล
พระบุตรีงามองค์ทรงกระบวน	แน่งนวลควรคู่ครองกัน
พระโอรสทรงเครื่องกษัตรา	ราชาภิเษกครองไอศวรรย์
ทรงมงกุฎกุณฑลสังวาลวัลย์	ทับทรวงกุดั่นเพชรพราย
ทรงทองกรธำมรงค์พาหุรัด	ภูษาโขมพัสตร์เฉิดฉาย
รัดพระองค์ด้วยสุวรรณพรรณราย	จำหลักลายประดับดวงจินดาดี
ฝ่ายนางดรสาโฉมยง	ก็ทรงเครื่องเอกอัครมเหสี
ทรงมงกุฎสำหรับพระบุตรี	สร้อยสนมณีสังวาลรัตน์
/*932สไบตาบทาบทับอลงกรณ์	สะอิ้งแก้วบวรแสงจำรัส
สอดทรงธำมรงค์นพรัตน์	ภูษาโขมพัสตร์สะอาดตา
ครั้นเสร็จก็เสด็จยุรยาตร	มายังปราสาทอันเลขา
พร้อมสนมกำนัลกัลยา	คอยฤกษ์เวลานาที
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
จึ่งเสด็จจากอาสน์มณี	มาสระสรงวารีทันใด
แต่งองค์ทรงเครื่องสรรพเสร็จ	ก็เร่งรีบเสด็จไม่ช้าได้
กับองค์พระราชดนัย	พอรุ่งปัจจุสมัยเวลา
พร้อมหมู่เสนาพฤฒามาตย์	เหล่ามุขอำมาตย์ทั้งซ้ายขวา
อีกทั้งกำนัลกัลยา	ผ่านฟ้าสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งขุนโหราทั้งสี่
ครั้นได้ฤกษ์พานาที	เชิญเสด็จภูมีให้ไคลคลา
กับองค์พระราชบุตรี	ทั้งสองศรีเสาวภาคย์เสน่หา
เสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มาที่อุปภิเษกทันที
เสด็จขึ้นนั่งเหนือกองแก้ว	อันเพริศแพร้วจำรัสรัศมี
ภายใต้เศวตฉัตรรูจี	แท่นรัตน์มณีอำไพ
เสนาพฤฒามาตย์ราชนิกูล	พร้อมมูลกราบเกล้าอยู่ไสว
อีกฝูงสนมอนงค์ใน	พอได้ฤกษ์พานาที
ฯ ๘ คำ
/*933๏ ได้ฤกษ์	โหราให้เบิกบายศรี
ประโคมดุริยางค์ดนตรี	ฆ้องกลองอึงมี่เป็นโกลา
จึ่งเอาแว่นแก้วจุดเทียน	ให้เวียนแต่ซ้ายมาขวา
แตรสังข์กังสดาลนานา	ทั้งเสภาขับไม้มโหรี
ครั้นครบเจ็ดรอบชอบโชค	ดับโบกจุณเจิมเฉลิมศรี
อวยชัยถวายพรพระภูมี	อึงมี่แซ่ซร้องเป็นโกลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีสุกะหรา
ครั้นสำเร็จเสร็จเสกพระบุตรา	ผ่านฟ้าสุขเกษมเปรมใจ
จึ่งมีพจนารถวาที	สั่งระตูทุกบุรีน้อยใหญ่
ท่านจงลีลาคลาไคล	เข้ากระบวนทัพชัยฉับพลัน
กรุงกษัตริย์ถวายบังคมลา	ชวนกันยาตราผายผัน
มาเข้ากระบวนทัพพร้อมกัน	คอยท่าพระทรงธรรม์จรลี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้วงศ์เทวัญอันเรืองศรี
จึ่งชวนพระอนุชาธิบดี	จรลีมาทรงรถชัย
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่พระขนิษฐาผู้พิสมัย
จงเป็นทัพหน้าคลาไคล	ตรัสแล้วให้เคลื่อนพหลพลโยธา
พระเสด็จออกนอกปราการ	พระภูบาลเกษมสันต์หรรษา
ให้รีบเร่งพหลพลโยธา	เข้าในอรัญวาพนาลี
ฯ ๖ คำ
/*934๏ รถเอ๋ยรถเพชร	แสงเตร็จตรัสต้องพระสุริย์ศรี
เสาพนักจำหลักรูจี	บราลีช่อตั้งกระจังราย
งามธงงามทิวปลิวโบกบน	มยุรยลอย่างจะโผผินผาย
อภิรุมกลดกลิ้งกรรชิงพราย	พัดโบกแข่งแสงสายสุริยัน
แตรสังข์กังสดาลสะท้านมา	พระเสด็จลีลามาในไพรสัณฑ์
พลางชมนกไม้ในไพรวัน	กระทาขันจับคนทาเรียง
แขกเต้าจับเต่าร้างร้อง	เค้าโมงจับโมกมองแล้วส่งเสียง
เบญจวรรณไต่วัลย์ม่ายเมียง	ตระเวนไพรส่งเสียงตระเวนวัน
กระลุมพูเคียงคู่ไซ้หาง	ขานางจับรังนานแล้วผินผัน
มยุรารำเคล้าคลอกัน	เอี้ยงดอดลอดหันมาสู่รัง
โนรีรี่ร้องสนั่นป่า	นกกระสาถาจับต้นมะสัง
เขาไฟจับต้นมะไฟฟัง	เสียงคนคับคั่งแล้วบินไป
รมชวยรวยรสบุหงา	ผ่านฟ้าซาบจิตพิสมัย
พระชมพฤกษาสารสำราญใจ	ดอกแซมแกมใบอรชร
จำปาสารภีพิกุล	ยี่สุ่นบุนนาคทรงเกสร
มะลุลีมะลิวัลย์แลพุดซ้อน	ขจรเลื้อยพันพยอมดง
กาหลงชงโคโยทะกา	เกดแก้วกรรณิการ์มหาหงส์
นางแย้มแย้มเป็นพุ่มชอุ่มพง	ปรูปรงประยงค์ยมโดย
พระพายชายพัดมารวยริน	หอมกลิ่นลำดวนหวนโหย
เกสรร่วงรายอยู่ปรายโปรย	ดอกโรยเกลื่อดกลาดลงดาษดิน
พระหวนคิดถึงองค์ขนิษฐา	แก้วตาพี่มาในไพรสิน
เจ้าจะชมนกไม้ศิขริน	พี่ดาลดิ้นด่วนรีบดำเนินตาม
เจ้าจะหยุดฤาจะเร่งจรดล	พี่รีบพลตามติดไม่คิดขาม
/*935ขอเทเวศทรงเดชผู้เรืองราม	ช่วยแจ้งความให้พบเจ้าแก้วตา
พระเร่งรถพหลพลไกร	มาในป่าไม้ไพรพฤกษา
ร้อนแรมมาในอรัญวา	ก็ได้หลายทิวาราตรี
ฯ ๒๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
หยุดประทับยับยั้งยังคีรี	ก็ได้เจ็ดราตรีทิวาวาร
พระคอยท่ามิสาระปันหยี	ก็ได้เห็นยกโยธีทวยหาญ
เป็นไฉนจึ่งช้าเนิ่นนาน	ให้สารว่าจะตามมาให้ทัน
เหตุใดจึ่งยังไม่จรลี	ฤาพระมีที่ชมภิรมย์ขวัญ
หวนละห้อยน้อยจิตจาบัลย์	จำจะยกพลขันธ์เข้าพารา
ตริแล้วจึ่งสั่งเสนาใน	ให้ตรวจไตรไพร่พลอาสา
เราจะยกพยุหบาตรยาตรา	แต่ในเวลาพรุ่งนี้
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	มาสั่งตามมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงนาถา
ครั้นรุ่งพรุ่งแสงสุริยา	มาสระสรงคงคาอ่าองค์
มิสาหยังส่าหรีนุชนาฏ	ก็ลีลาศมาชำระสระสรง
ทรงเครื่องเสร็จสรรพประดับองค์	กุมกริชฤทธิรงค์ดำเนินมา
ขึ้นทรงรถแก้วแพรวพรรณ	ให้เคลื่อนพลขันธ์กองหน้า
ร้อนแรมมาในพนาวา	ก็ได้หลายทิวาราตรี
รีบรัดดัดดั้นอรัญเวศ	ในขอบเขตแนวป่าพนาศรี
/*936เร่งพลร้นรีบจรลี	ข้ามคีรีห้วยน้ำลำธาร
ครั้นใกล้แว่นแคว้นแดนกาหลัง	ก็ยับยั้งหยุดพวกพลหาญ
ให้ตั้งพลับพลาอันโอฬาร	อยู่ยังปลายด่านเวียงชัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
มาเกณฑ์ไพร่เร่งรัดตัดไม้	ปลูกพลับพลาชัยฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเกษมสันต์
จึ่งชวนอนุชาจรจรัล	เสด็จขึ้นสุวรรณพลับพลา
ครั้นสุริยาสายัณห์ยอแสง	ศศิธรแจ่มแจ้งพระเวหา
เอนองค์ลงกับที่ไสยา	ให้เร่าร้อนอุรารัญจวน
หอมกลิ่นดอกไม้ที่ในป่า	รวยรื่นนาสาหอมหวน
นิ่งนอนถอนฤทัยคะนึงครวญ	ให้โศกศัลย์รัญจวนถึงพี่ยา
โอ้ว่าเชษฐานิจจาเอ๋ย	ละเลยให้น้องต้องตามหา
พระไม่มีจิตคิดเมตตา	ฤาหน่วงหนักชักช้าด้วยอันใด
เป็นน่าน้อยจิตพันทวี	เนิ่นนานป่านนี้ก็เป็นได้
ครวญพลางทางสะท้อนถอนใจ	จนเคลิ้มหลับใหลในราตรี
ครั้นแสงทองเรืองรองเรื่อฟ้า	สุริยาจำรัสรัศมี
บุหรงร้องก้องท้องพงพี	พระตื่นจากแท่นที่ไสยา
สำอางองค์ทรงเครื่องเรืองอร่าม	มงกุฎแก้วแวววามพระเวหา
พระหัตถ์กุมกริชฤทธา	เสด็จออกนั่งหน้าพลับพลาพลัน
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนาใน	ให้ถือสารเข้าไปในเขตขัณฑ์
ว่าเราจะไปเฝ้าบังคมคัล	พระผู้วงศ์เทวัญอันศักดา
ฯ ๑๖ คำ
/*937๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
เรียกอาลักษณ์เขียนหนังสือตีตรา	ส่งให้ม้าใช้ทันที
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ม้าใช้คำนับรับสารศรี
ออกมาเผ่นขึ้นพาชี	ควบขี่หนักไปเข้าในวัง
ครั้นถึงศาลาลูกขุนใน	ก้มกราบเข้าไปหาดะหมัง
บอกแถลงแจ้งความให้ฟัง	แล้วส่งหนังสือให้เสนา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาดะหมังได้ฟังว่า
อ่านดูรู้แจ้งในสารา	ก็เข้ามายังท้องพระโรงชัย
๏ ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
อันสองมิสาซึ่งลาไป	ให้ม้าใช้นั้นถือหนังสือมา
แต่ไปเที่ยวพันตูสู้รบ	ได้ครอบครองพิภพหนักหนา
ไม่ประสบพบองค์พระพี่ยา	ผ่านฟ้าจงทราบบทมาลย์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ตรัสสั่งตำมะหงงมิทันนาน	จงเร่งรัดจัดทหารไปรับมา
ให้พร้อมถ้วนกระบวนที่เคยแต่ง	ตามตำแหน่งพนักงานทั้งซ้ายขวา
สั่งเสร็จพระเสด็จไคลคลา	ขึ้นมายังมหาปราสาทชัย
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
ออกมาจัดพลสกลไกร	เลือกให้นุ่งห่มล้วนดีดี
/*938เกณฑ์แห่แตรสังข์ตามตำแหน่ง	ธงเทียวเขียวแดงสลับสี
แล้วเสร็จขึ้นม้าพาโยธี	ออกจากบุรีรีบมา
ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไป	ทูลแจ้งแถลงไขแก่มิสา
บัดนี้พระองค์วงศ์เทวา	แจ้งว่าพระมาอยู่นอกบุรี
ตรัสใช้ให้ข้าพาพวกพล	รับเสด็จจรดลเข้ากรุงศรี
รีบไปให้ทันในวันนี้	พระพันปีตรัสสั่งกำชับ
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองมิสาดีใจได้สดับ
จึ่งว่าพระบิดาให้มารับ	พระคุณเหลือที่จะนับคณนา
ควรสนองรองเบื้องบาทบงสุ์	พระผู้พงศ์เทวัญอสัญหยา
จะพึ่งอยู่ในใต้บาทา	ไปกว่าชีวันจะอันตราย
ตรัสพลางทางสั่งเสนี	ให้เตรียมพลโยธีทั้งหลาย
ให้พร้อมสรรพเสร็จทั้งไพร่นาย	จึ่งพากันผันผายเข้าธานี
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
จัดกะเกณฑ์กันทันที	พร้อมเสร็จดั่งมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์พงศ์อสัญแดหวา
ครั้นเสร็จถ้วนกระบวนโยธา	มาสระสรงคงคาอ่าองค์
ไขสหัสธาราวาริน	น้ำดอกไม้เทศประทินกลิ่นส่ง
สอดใส่สนับเพลาบรรจง	ภูษาทรงข้าวบิณฑ์พื้นแดง
ฉลององค์สอดดุมกระสันรัด	พื้นเขียวอัตลัดดอกแย่ง
เจียระบาดคาดทับชายแครง	ปั้นเหน่งเพชรเม็ดแตงแสงระยับ
/*939ทับทรวงดวงเด่นดอกลอย	สร้อยทองสอดสร้อยห้อยประดับ
ตาบทิศพรรณรายสายนพรัตน์	ทองกรเรืองระยับประดับพลอย
สอดใส่ธำมรงค์มงกุฎแก้ว	แพรพราววาวแววดั่งหิ่งห้อย
กุมกริชยุรยาตรคลาดคล้อย	ข้าไทใหญ่น้อยก็ตามมา
สององค์ขึ้นทรงพาชี	พร้อมพหลมนตรีทั้งซ้ายขวา
ให้เคลื่อนสกลไกรไคลคลา	กระบวนหน้าตรงไปเข้าในเมือง
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายระบือฦๅเลื่อง
เบียดเสียดแซ่ซร้องมานองเนือง	แน่นเมืองยืนนั่งสะพรั่งพรู
ครั้นเห็นพี่น้องสองมิสา	ขึ้นม้าตามกันมาทั้งคู่
ต่างต่างชะแง้เลดู	เห็นภูมีมีจิตคิดเมตตา
บ้างว่าอนิจจาไปตามพี่	จนช้านานป่านนี้พึ่งเห็นหน้า
บ้างบ่นว่าได้ยากจากพารา	จนหน้าตาหมองคล้ำดำไป
บ้างว่าอย่าดูถูกทั้งสององค์	ถึงกระนั้นรูปทรงหาเสียไม่
บ้างว่าแต่บรรดาชาวเวียงชัย	ไม่มีใครทัดเทียบเปรียบปาน
ว่าพี่น้องสองศรีนี้กลับมา	กายาซูบทรงน่าสงสาร
บ้างว่าไม่เห็นหน้าช้านาน	ไปทรมานแดดฝนก็หม่นมัว
ลางหญิงปากกล้าว่าหยอกกัน	ข้าหมายมั่นปีหน้าจะหย่าผัว
ถ้าได้ไว้แนบข้างไม่ห่างตัว	มิให้ออกนอกรั้วสักราตรี
ลางหญิงบ้างว่าข้ารักน้อง	บ้างก็ซร้องว่าเราจะเอาพี่
บ้างคะนองร้องว่ามาเป็นที	ชาวบุรีก็สรวลสำรวลกัน
จะละโมภโลกแลกเกลือสินเธาว์	เอาระคนเข้าปนพิมเสนกลั่น
พูดกันทุ่มเถียงดุดัน	กัดฟันร้องว่าท้าทาย
/*940เหล่าพวกกิดาหยันบรรดามา	จึ่งร้องว่าฟังไปน่าใจหาย
บ้างคะนองร้องว่ามามากมาย	เหล่าพวกผู้ชายโต้ตอบกัน
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองมิสาเพราเพริศเฉิดฉัน
ได้ฟังชาวพาราว่ากัน	ก็สำรวลสรวลสันต์เปรมปรีดิ์
แล้วรีบกะระตะมโนมัย	เข้าไปถึงในกรุงศรี
สององค์ลงจากพาชี	จรลีขึ้นเฝ้าท้าวไท
๏ มาถึง	ท้องพระโรงรูจีศรีใส
บังคมสมเด็จพระภูวไนย	ตั้งใจคอยฟังรับสั่งมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผ่านพิภพกาหลังนาถา
เห็นมิสาสองศรีก็ปรีดา	มีบัญชาตรัสถามความไป
ซึ่งโฉมงามไปตามเชษฐา	พบกุดาวิราหยาฤาหาไม่
เป็นหลายปีสองศรีจากไป	พ่อตั้งใจคอยท่าทุกราตรี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
กราบทูลตามมูลคดี	ลูกนี้เที่ยวด้นค้นไป
ตีได้พาราสิบห้าเมือง	จะได้เรื่องพระพี่ก็หาไม่
แสนยากแต่จากเวียงชัย	ลูกมิได้เป็นสุขสักราตรี
ครั้นจะเที่ยวสืบสาวยาวไป	ให้อาลัยในเบื้องบทศรี
จึ่งเร่งรีบมาเฝ้าฝ่าธุลี	หยุดพักสักปีให้คลายใจ
แล้วจึ่งจะถวายบังคมลา	เที่ยวตามพี่ยาทั้งเหนือใต้
ถึงจะสิ้นชีวาไม่อาลัย	กว่าจะได้ประสบพบพาน
ฯ ๘ คำ
/*941๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังได้ฟังก็สงสาร
จึ่งตรัสว่าถ้าไม่บรรลัยลาญ	คงจะพบพานกับพี่ยา
แล้วสั่งดะหมังเสนาใน	จงจัดที่อาศัยให้มิสา
ทั้งสิ่งของเครื่องใช้นานา	ตรวจตราจัดแจงให้ครบครัน
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งขมีขมัน
กราบกรานคลานจากพระโรงคัล	มาเร่งรัดจัดสรรดั่งบัญชา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังตรัสสั่งสองมิสา
เจ้าเดินไพรล้าเลื่อยเหนื่อยมา	ไปหยุดพักกายาให้สำราญ
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองมิสารับราชบรรหาร
ออกจากพระโรงรัตน์ชัชวาล	ไปยังราชฐานทันใด
ครั้นถึงติกาหลังเรือนหลวง	เย็นยับอับดวงพระสุริย์ใส
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	เข้ายังห้องในที่ไสยา
เอนองค์ลงเหนือแท่นทอง	นิ่งนึกตรึกตรองถึงเชษฐา
ยิงโศกเศร้าเร่าร้อนในอุรา	พลางสนิทนิทราหลับไป
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายมิสาระปันหยีศรีใส
กับกุดาวิราหยาเรืองชัย	ติดตามมิสาไปจะให้ทัน
ร่วมหนทางต่างเดินทั้งสองฝ่าย	เผอิญให้แยกย้ายกันผายผัน
แคล้วคลาดจรดลคนละวัน	พบสำคัญที่ประทับหลับนอน
ก็แจ้งว่าโฉมยงองค์มิสา	ยกพลล่วงหน้ามาถึงก่อน
/*942จึ่งรีบตามรอยรถบทจร	ดัดดั้นดงดอนเดินไป
ครั้นถึงปลายด่านแดนกาหลัง	จึ่งตรัสสั่งให้ยั้งยับทัพใหญ่
ทำทั้งที่ประทับพลับพลาชัย	ให้แล้วเร็วไวอย่าได้ช้า
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
เกณฑ์ไพร่ตัดไม้เกี่ยวคา	ปลูกพลับพลาเสร็จสรรพฉับพลัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีปรีเปรมเกษมสันต์
กับองค์อนุชาวิลาวัณย์	รีบผายผันขึ้นบนพลับพลาชัย
จึ่งปรึกษาว่าพี่พึ่งจะมา	ท้าวกาหลังยังหารู้จักไม่
เมื่อเจ้าจะเข้าไปเวียงชัย	พี่จะแกล้งแปลงไปเป็นกะเทย
ทำเสงี่ยมเจียมตัวเป็นผู้น้อย	ให้ใช้สอยถือพานหมากเสวย
จงบอกโฉมงามทรามเชย	ว่าพี่เป็นชะเลยเจ้าได้มา
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
ยิ้มพลางทางกล่าววาจา	อนิจจาคราวเคราะห์จำเพาะเป็น
แต่หลังยังน้อยอยู่แล้วฤา	ยังจะรื้อก่อกรรมทำเข็ญ
มีแต่คิดให้ลำบากยากเย็น	ไยจึ่งเป็นเช่นนี้ผิดทีนัก
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
จึ่งว่าพี่คิดการไม่นานนัก	เต็มช้าก็สักยี่สิบวัน
เห็นใครจะไม่รู้แยบคาย	อันอุบายของพี่นี้ขยัน
ว่าพลางทางสรวลชวนกัน	เข้าไปบรรทมในที่ไสยา
/*943เสนาะเสียงวิหคนกร้อง	เพราะพร้องเพรียกไพรพฤกษา
ลมชวยรวยรสสุมาลา	หอมตระหลบพลับพลาพนาลี
ปันหยียิ่งรัญจวนครวญใคร่	ตรึกไตรถึงพระน้องให้หมองศรี
โอ้ว่าพุ่มพวงดวงชีวี	จะทุกข์ทนถึงพี่ไม่วายวัน
พึ่งจะได้ภิรมย์สมสวาท	มานิราศเริดร้างห่างขวัญ
แต่แสนโศกาจาบัลย์	เที่ยวเดินป่าหากันทุกเวลา
พี่นอนเดียวเปลี่ยวเปล่าทุกเช้าเย็น	ได้เห็นแต่กุดาวิราหยา
โอ้ว่ายาหยีของเรียมอา	เมื่อไรจะเห็นหน้านงเยาว์
พระนิ่งนึกตรึกตราอาวรณ์	ให้เร่าร้อนฤทัยดั่งไฟเผา
ความวิโยคโศกศัลย์ไม่บรรเทา	คิดละห้อยสร้อยเศร้าจนหลับไป
ดาวเดือนเลื่อนลับอัมพร	ทินกรรุ่งแจ้งแสงใส
พระฟื้นองค์ทรงสนานสำราญใจ	ลูบไล้เครื่องต้นสุคนธา
ทรงสุคนธ์ปนทองละอององค์	บรรจงจับสนับเพลาภูษา
ทรงเครื่องสรรพเสร็จเสด็จคลา	พระหัตถ์ขวากุมกริชฤทธิรอน
พระหัตถ์ซ้ายจับชายภูษาสิทธิ์	วิจิตรเลิศลักษณ์ประภัสสร
ดังนารายณ์แปลงมาจากสาคร	บทจรออกหน้าพลับพลาพลัน
ตรัสสั่งเสนาปัญญาไว	ให้ไปจัดแจงกิดาหยัน
ถือสารเข้าไปบังคมคัล	ให้ปาเตะนั้นกราบทูลพระภูมี
ว่ากุดาวิราหยาที่หายไป	มาได้อยู่ปลายด่านกรุงศรี
จะขอเฝ้าฝ่าละอองธุลี	พันปีจะโปรดปรานประการใด
ฯ ๒๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้มีอัชฌาสัย
เขียนสารตามสั่งได้ดั่งใจ	ส่งให้ม้าใช้ทันที
ฯ ๒ คำ
/*944๏ บัดนั้น	ม้าใช้คำนับรับสารศรี
มาขึ้นอาชาเร่งจรลี	เข้ามาธานีทันใด
ครั้นถึงจึ่งส่งสารา	ให้ยาสาเสนาผู้ใหญ่
ท่านช่วยทูลองค์พระทรงชัย	ตามในคดีทั้งนี้พลัน
ฝ่ายยาสารับสารมาอ่านดู	ก็รู้ในใจความทุกสิ่งสรรพ์
เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ยังท้องพระโรงคัลอันรูจี
แล้วก้มเกล้ากราบงามสามลา	องค์ศรีปัตหราเรืองศรี
ว่าองค์กุดาวิราหยาผู้ฤทธี	ซึ่งหายไปบัดนี้กลับมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังได้ฟังก็หรรษา
ตบพระเพลาเข้าแล้วก็ตรัสมา	บุญของบิดาเป็นพ้นไป
วานนี้สองศรีมิสา	พึ่งถึงธานีกรุงใหญ่
วันนี้พี่มาถึงเวียงชัย	ความพ่อดีใจเป็นพ้นนัก
ทีนี้จะว่างวายคลายเทวศ	ดั่งบิตุเรศได้แก้วจุลจักร
พ่อจงใจในสามลูกรัก	จะเป็นที่พำนักหลักประชา
ตรัสพลางทางสั่งเสนาใน	จงออกไปรับกุดาวิราหยา
ให้โอรสเราเร่งรีบเข้ามา	ยังในพาราบัดนี้
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ก้มเกล้ากราบทูลทันที	ลูกนี้จะถวายบังคมลา
ออกไปปลายด่านนคเรศ	รับองค์ทรงเดชพระเชษฐา
ทูลพลางทางคลานออกมา	สององค์ทรงม้าคลาไคล
ฯ ๔ คำ
/*945๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนาผู้ใหญ่
กราบกรานแล้วคลานออกไป	ตรวจไตรเร่งรัดจัดพล
สองมิสาขับม้าจรลี	พร้อมพี่เลี้ยงเสนีเกลื่อนกล่น
ตำมะหงงดะหมังทั้งสองคน	ก็ขัม้าพาพลรีบไป
๏ มาถึง	ปลายด่านนิเวศกรุงใหญ่
แลเห็นสุวรรณพลับพลาชัย	ทั้งรี้พลสกลไกรแน่นนัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเฉิดฉัน
เร่งรีบขับม้าจรจรัล	ถึงพลับพลาสุวรรณทันใด
สององค์ลงจากอัสดร	บทจรขึ้นพลับพลาอันผ่องใส
องค์มิสาประหมังกุหนิงเรืองชัย	มิได้แจ้งว่าพระพี่ทั้งสองรา
ได้ไปพานพบประสบกัน	ทรงสำคัญแต่กุดาวิราหยา
พลัดไปเมืองอื่นคืนมา	พระเชษฐากุเรปันอยู่มงกล
แต่อนุชามิสาหยังส่าหรี	รู้ทีแจ้งใจในเหตุผล
ยิ้มละไมให้หน้ากันเป็นกล	ทั้งพี่เลี้ยงพวกพลแลเสนา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์กุดาวิราหยา
ยิ้มย่องร้องเชิญอนุชา	ขึ้นมาบนพลับพลาชัย
แล้วตรัสถามดะหมังตำมะหงง	พระบิตุรงค์อยู่ดีฤาไฉน
ทั้งไพร่ฟ้ามหาเสนาใน	ฤาทุกข์ภัยอันตรายภัยพาล
อันตัวข้าพยัคฆาพาไป	หมายใจว่าชีวังจะสังขาร
เทวาช่วยไว้ไม่วายปราณ	จนพบพานพหลมนตรี
/*946แล้วเล่าแต่ต้นหนหลัง	ให้เสนาฟังเป็นถ้วนถี่
ได้มาเห็นกันวันนี้	ข้ายินดีนักเป็นพ้นไป
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนาทูลแจ้หงแถลงไข
อันพระองค์ผู้ดำรงราชัย	ไม่มีเหตุเภทภัยมาบีฑา
แต่พระจากนิเวศเขตขัณฑ์	ทรงธรรม์บ่นถึงคะนึงหา
บัดนี้มีพระราชบัญชา	ให้ข้ามารับเข้ายังธานี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
จึ่งว่าพระทรงธรรม์พันปี	ให้สองเสนีมารับเรา
พระคุณเหลือล้นคณนา	ดั่งบิดามารดาบังเกิดเกล้า
ครั้นรุ่งพรุ่งนี้เวลาเช้า	จะได้ไปเฝ้าบทมาลย์
ตรัสพลางทางพูดกับมิสา	อนุชายังค่อยเกษมศานต์
ตัวพี่ทุกข์ทนพ้นประมาณ	ปิ้มปานชีวันจะบรรลัย
ความลำบากยากเย็นเป็นนักหนา	ครั้นคิดถึงอนุชาน้ำตาไหล
ได้เห็นหน้ายาหยีวันนี้ไซร้	ความดีใจเป็นพ้นคณนา
ฯ ง คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงสององค์ขนิษฐา
จึ่งทูลตอบองค์พระพี่ยา	เมื่อวันพระผ่านฟ้าหายไป
น้องพานางกาหลังเข้าไปส่ง	แล้วทูลองค์พระผู้ผ่านกรุงใหญ่
ท้าวแสนโศกาอาลัย	แล้วให้ไปตามหาทุกธานี
/*947น้องไปคนสิ้นแคว้นแดนชวา	ไม่พานพบกลับมายังกรุงศรี
วานนี้พึ่งเข้าไปในธานี	พระพี่พลัดแพลงไปแห่งใด
จึ่งคลาดแคล้วกันไปที่ในป่า	น้องยานี้คิดสงสัย
เดินทางแคล้วคลาดประหลาดใจ	ช่างกระไรไม่พบประสบกัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีแลแปรผัน
พิศโฉมมิสาวิลาวัณย์	ให้กระสันรัญจวนยวนยี
ตะลึงไปมิได้พริบตา	ครั้นมิสาเหลียวมาก็หลบหนี
เมียงเมินสะเทิ้นทำท่วงที	ก้มดูพานพระศรีไม่แลไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาคิดพะวงสงสัย
เห็นกะเทยแลดูอตสูใจ	ด้วยไม่แจ้งในกลของพี่ยา
เหลียวไปทีไรก็ปะดู	ยิ่งอดสูกริ่งใจเป็นนักหนา
จึ่งถามกะกังไปมิได้ช้า	พระพี่พาใครมาแต่แห่งใด
เขม้นดูน้องรักนี้หนักหนา	จะกระพริบนัยนาก็หาไม่
คิดเห็นเป็นน่าประหลาดใจ	ครั้นเหลียวไปแลพบก็หลบตา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
เสแสร้งแกล้งกล่าวพจนา	ให้มิสาโฉมฉายเจ้าตายใจ
พยัคฆาพาพี่ไปวันนั้น	ไม่ทันรู้ตัวด้วยหลับใหล
ตื่นขึ้นไม่เห็นเจ้าพี่เศร้าใจ	พี่หลงไปถึงล่าสำธานี
/*948ได้กะเทยนี้เป็นชะเลยมา	กิริยาอย่างนั้นแลโฉมศรี
แม้นใครรูปร่างสำอางดี	ดูแล้วมิได้วางตา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาพาซื่อไม่กังขา
คิดว่าเป็นกะเทยชะเลยมา	ยิ้มย่องร้องว่าเป็นทีเย้ย
เห็นข้ารักใคร่ฤาไรเจ้า	แลดูเราดูบ้างก็ทำเฉย
ไม่ผินหน้าพูดจากันบ้างเลย	ดูพานหมากเสวยอยู่ว่าไร
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากระดีผินหลังให้
ยกพานหมากมาตั้งบังตัวไว้	ทำสะเทิ้นเมินไปไม่พาที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
จึ่งว่ากับสะระหนากะดี	อะไรนี่เห็นเขาก็เฝ้าดู
ทำทำนองท่วงทีกิริยา	ไม่ทิ้งเพศชาวป่าน่าอดสู
ช่างนั่งนิ่งได้ทำไม่รู้	จงยกพานหมากพลูมาสู่กัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีไม่ผายผัน
ก้มหน้าลงเสวยสลาพลัน	ทรงธรรม์ดูพานพระศรีไป
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสายิ้มพลางทางปราศรัย
ไม่ผินผันพักตร์มานี่ว่าไร	ดูพานหมากไปไม่วางตา
/*949พานเต้นรำได้ฤๅไรเจ้า	มาพูดเล่นกับเราจะดีกว่า
พลางชวนสรวลสันต์จำนรรจา	แล้วทูลองค์พี่ยาขึ้นทันที
ขอเชิญภูวไนยไคลคลา	เฝ้าพระปิตุราเรืองศรี
ท้าวละห้อยคอยหาทุกราตรี	ได้พบพระพี่จะดีใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
ได้ฟังขนิษฐายาใจ	ภูวไนยจึ่งสั่งเสนา
จงตรวจไตรไพร่พลให้ถ้วนครบ	บรรจบทัพสองศรีเสน่หา
ให้ถ้วนโดยกระบวนโยธา	ทั้งกองหลังกองหน้าจะคลาไคล
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
มาผูกม้าเตรียมพลสกลไกร	เกณฑ์ไว้พร้อนกันทันที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
ชวนสองอนุชาจรลี	มาเข้าที่สรงสนานสำราญใจ
สามกษัตริย์ชำระสระสรง	สำอางองค์แอร่มแจ่มใส
ทรงสุคนธ์ปรนปรุงสุมาลัย	ขจรไปด้วยอำพันจันทน์จวง
ทรงสอดสนับเพลาเชิงกระหนก	ภูษาแย่งยกพื้นม่วง
ฉลององค์อัตลัดดอกดวง	ปั้นเหน่งเพชรรุ้งร่วงพรรณราย
ตาบประดับทับทรวงดวงกุดั่น	สอดทรงสังวาลวัลย์สองสาย
ทองกรจำหลักเป็นนาคกลาย	ประดับเพชรเม็ดพรายระยับตา
สอดใส่ธำมรงค์เรือนครุฑ	มงกุฎกรรเจียกทั้งซ้ายขวา
/*950เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	เสด็จออกหน้าพลับพลาพลัน
สามองค์ขึ้นทรงพาชี	ต่างสีขาวเขียวสลับคั่น
พี่ยาสะระหนากะดีนั้น	ขี่ม้าสีจันทร์เป็นหลั่นมา
ตำมะหงงดาหมังทั้งสองคน	ก็รีบม้านำพลเป็นกองหน้า
ออกจากที่ประทับพลับพลา	เข้าในทวาราธานี
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	หญิงชายประชาชาวกรุงศรี
สิ้นทั้งเข็ญใจไพร่ผู้ดี	มายืนดูอยู่ที่ริมทาง
ครั้นเห็นทั้งสามองค์ทรงอาชา	เดินมาเลี้ยวพันถนนขวาง
บ้างชะแง้แลดูจนตาค้าง	ต่างต่างเสน่หาปรานี
ลางคนบ่นว่าสองมิสา	หน้าตาชื่นบานได้พบพี่
แต่พลัดพรากจากกันเป็นหลายปี	เที่ยวเดินดงพงพีทั้งพี่น้อง
บ้างว่าข้าสงสารทั้งสามคน	ไปตากฝนทนแดดแผดต้อง
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองเป็นทอง	มามัวหมองดำไปไม่ควรเลย
บ้างชมว่าพี่ยาขี่ม้าดี	แต่น้องเหมือนสตรีไม่เปิดเผย
ครั้นเห็นปันหยีที่เป็นกะเทย	บอกกันว่าเป็นชะเลยเขาได้มา
อันหญิงหนุ่มสาวชาวบุรี	มีความยินดีเป็นหนักหนา
ที่รู้จักทักถามพวกโยธา	จนกองหน้าลับตาเลยไป
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สามองค์ทรงม้ามาใกล้
ครั้นถึงปราการกั้นชั้นใน	ก็คลาไคลลงจากอาชา
/*951พระเสด็จย่างเยื้องจรลี	เข้าไปเฝ้าองค์ศรีปัตหรา
ต่างถวายบังคมคัลวันทา	คอยฟังพจนาบัญชาการ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ผู้ดำรงราชฐาน
เห็นมิสาพาพี่มากราบกราน	แสนสำราญด้วยสมอารมณ์ปอง
แล้วปราศรัยกุดาวิราหยา	อนิจจาพักตร์เจ้าเศร้าหมอง
ด้วยพลัดพรากจากกันพี่น้อง	เป็นกรรมมาสนองให้ตามทัน
เมื่อมิสาเข้ามาแจ้งเหตุ	พ่ออาดูรพูนเทวศโศกศัลย์
แล้วสองอนุชาพากัน	เที่ยวตามทุกเขตขัณฑ์ธานี
พึ่งยกทัพกลับคืนเมื่อวันวาน	เป็นไฉนไม่พานพบพี่
เจ้าแสนยากลำบากหลายปี	จนช้านานปานนี้พึ่งกลับมา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
ถวายบังคมคัลวันทา	ทูลสนองพจนาบัญชาการ
แล้วทูลแถลงแจ้งเหตุณล	แต่ต้นจนสิ้นอวสานต์
ได้กลับมาประณตบทมาลย์	ความข้าสำราญบานใจ
ทูลพลางทางถวายบูรี	ทั้งสิบห้าธานีที่ตีได้
กับสิ่งของสารพัดจัดไว้	มอบให้ตำมะหงงส่งเข้าคลัง
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพกาหลัง
ตรัสว่าเจ้าทุกข์พ้นกำลัง	นี่บุญยังจึ่งยังไม่อันตราย
/*952น้อยฤาผอมซูบรูปทรง	ปิ้มจะปลงชีวิตสูญหาย
ทีนี้พ้นทุกข์สนุกสบาย	เคราะห์หามยามร้ายก็เป็นไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีศรีใส
ถือพานหมากหมอบแลอยู่แต่ไกล	เห็นท้าสไทคล้ายองค์พระบิดา
คิดถึงทรงธรรม์พระพันปี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
ชลเนตรคลอคลองนองนัยนา	แล้วก้มพักตราจาบัลย์
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์
ครั้นจวนสายแสงพระสุริยัน	จึ่งมีบัญชาสั่งเสนาใน
จงจัดแจงแต่งที่ข้างหน้า	ให้กุดาวิราหยาศรีใส
สิ่งของเคยทรงจงส่งไป	ที่งเครื่องใช้นานาสารพัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	เสนาปาเตะคนขยัน
จึ่งทูลว่าวังปันจะรากัน	ข้าจัดสรรเสร็จแล้วพระภูวไนย
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ศรีปัตหราตรัสปราศรัย
สามองค์เจ้าจงคลาไคล	ไปอยู่ให้เกษมเปรมปรา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
จึ่งชวนทั้งสองอนุชา	ออกมาขึ้นม้าพาชี
/*953ทั้งสามองค์เดินตามกันไป	มีใจปรีดิ์เปรมเกษมศรี
กุดาวิราหยาผู้ฤทธี	แล้วหยุดอยู่มิได้ไคลคลา
ชักม้ายืนย้ำซ้ำรอย	เคร่าคอยพระน้องสองมิสา
รอเรียงเคียงไหล่พูดจา	พี่ขอฝากสะระหนากะดี
แม้นขัดสนอย่างไรไปข้างหน้า	จงใช้ให้ไปหาแทนพี่
อนุชาอย่าถือท่วงที	เพื่อนคนนี้ใหม่ยังไม่เคย
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสายิ้มพลางทางเฉลย
พี่ยาอย่าปรารมภ์เลย	จงใช้ไปให้คุ้นเคยเสียด้วยกัน
แม้นมีธุระกิจจา	ก็มาหาข้าเถิดอย่าคิดพรั่น
ตรัสพลางทางเสด็จจรจรัล	แยกกันไปอยู่ที่สำนัก
ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	ลีลาขึ้นสู่พระตำหนัก
ต่างองค์ยับยั้งหยุดพัก	พร้อมพรักไพร่พลมนตรี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
กับพี่ยาสะระหนากะดี	อยู่ที่วังปันจะรากัน
ที่โศกเศร้าค่อยบรรเทาความทุกข์	เป็นสุขปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
อันมิสายาหยีทั้งสองนั้น	ก็อยู่เรียงเคียงกันออกมา
สามองค์จงจิตพิสมัย	ต่างไปถึงที่อยู่สู่หา
สะระหนากะดีก็ลีลา	ไปหามิสาอยู่เป็นนิจ
ถ้อยทีสมัครรักใคร่	เข้านอกออกในได้สนิท
มิสาหลงเชื่อเชื้อชิด	สำคัญคิดว่ากะเทยชะเลยมา
ฯ ๘ คำ
//*120/*954๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีเสน่หา
ไม่วายรำลึกตรึกตรา	คิดถึงขนิษฐายาใจ
แต่เวียนไปพูดจาแล้วมาบ้าน	ให้รำคาญเคืองจิตพิสมัย
จึ่งเรียกอนุชาชาญชัย	มานั่งใกล้จะปรึกษาหารือ
อันโฉมยงนงนาฏขนิษฐา	ไม่แจ้งกลพี่ยายังพาซื่อ
ครั้นจะด่วนลวนลามจะเลื่องฦๅ	เอิกเกริกอึงอื้อทั้งกรุงไกร
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดากิราหยาเฉลยไข
น้องนี้มิรู้ที่จะว่าไป	สุดแท้เต่ใจพระพี่ยา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีจึ่งตอบว่า
ไม่เห็นสุขทุกข์บ้างช่างพูดจา	พี่ยาร้อนใจดังไฟลน
แต่นั่งปรึกษาว่ากัน	จนสุริยันเลี้ยวลับเวหน
ให้คิดขุ่นข้องหมองกมล	ต่างคนเข้าในที่ไสยา
สะระหนากะดีนอนถอนใจใหญ่	ตรึกไตรในองค์ขนิษฐา
มิได้หลับสนิทนิทรา	จนเวลาย่ำฆ้องเข้าสองยาม
โอ้ดวงยิหวายาจิต	ชะรอยคิดสงสัยจึ่งไต่ถาม
อนุชาเสบอกไม่ออกความ	เจ้าถือตามพจนาวาที
แม้นแจ้งว่าแปลงเป็นกะเทย	เจ้าจะเปรียบเปรยพูดเสียดสี
จะออกตัวได้ไฉนดี	ให้เเก้วพี่ประจักษ์ทักแท้
พระอาวรณ์ร้อนเร่าเศร้าอุรา	ดั่งศาสตราตรึงตราดบาดแผล
เสนาะเสียงประโคมวังสังข์แตร	นอนแน่นิ่งสดับจนหลับไป
/*955จนรุ่งรางส่างแสงทินกร	ศศิธรจะเลี้ยวเหลี่ยมไศล
สะระหนาตื่นพลันทันใด	มาอาบน้ำลูบไล้กายา
นุ่งผ้ายกทองระกำไหม	ห่มสไบปักทองสองบ่า
ใส่กรอบพักตร์พลอยประดับระยับตา	แต่งเป็นสะระหนาคลาไคล
พระเสด็จย่างเยื้องดำเนินมา	กิริยาเรียบร้อยแจ่มใส
บรรดากิดาหยันทั้งนั้นไซร้	ห้ามเสียมิให้ใครไปตาม
ครั้นถึงติกาหรังทันใด	เดินเข้าข้างในไม่เกรงขาม
ทำทีจู่ลู่วู่วาม	ถามว่าเสด็จอยู่แห่งไร
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงยิ่งหม่นไหม้
ในอกร้อนรุมดังสุมไฟ	ไม่มีสุขทุกข์ใจถึงพี่ยา
ได้ฟังสะระหนากะดี	ท่วงทีลนลามถามหา
ครั้นว่าจะเรียกให้เข้ามา	ก็กลัวว่าจะเห็นแยบคาย
จึ่งบอกว่าข้าป่วยเป็นกำลัง	จะลุกนั่งให้เวียนวิงสวิงสวาย
เมื่อยขบมึนมัวไปทั้งกาย	จะพูดกันไม่สบายจงกลับไป
ตรัสพลางทางร้องเรียกหา	วิหยาสะกำลูกยาไปไหน
มาระไวระวังบ้างเป็นไร	เจ็บไข้ก็ไม่พยาบาล
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีจึ่งว่าขาน
รับสั่งให้หาเป็นช้านาน	พระกุมารไปไหนจึ่งไม่มา
ฯ ๒ คำ
/*956๏ เมื่อนั้น	วิหยาสะกำได้ยินว่า
ตกใจไม่แจ้งกิจจา	รีบด่วนเดินมาทันใด
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีศรีใส
ยืนกั้นทวาราแล้วว่าไป	เป็นไฉนคบเพื่อนเชือนแช
พระประชวรหนักอยู่จงดูเอา	เจ้าจงเฝ้าแหนอย่าห่างแห
ข้าจะเชิญพี่ยามาดูแล	หนักไปจะได้แก้ประกอบยา
แม้นมามิทันไม่บรรเทา	จงหาหมอให้เขารักษา
ว่าแล้วยุรยาตรคลาดคลา	ตรงมายังวังปันจะรากัน
ครั้นถึงจึ่งแจ้งคดี	ว่ายาหยีประชวรเป็นกวดขัน
พังว่าอาการเห็นหนักครัน	มาไปดูด้วยกันให้ทันที
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเรืองศรี
จึ่งว่าโรคเรื้อรังมาหลายปี	เห็นทีจะหนักไปทุกวัน
ตรัสพลางทางเสด็จไคลคลา	กับสะระหนากะดีผายผัน
ออกจากวังปันจะรากัน	กิดาหยันแห่ห้อมล้อมไป
ฯ ๔ คำ
๏ ครั้นถึง	ติกาหรังปาตีที่อาศัย
พระจึ่งเสด็จเข้าไป	ยังในห้องทองทั้งสองรา
พระนั่งลงแล้วจึ่งถามไป	เจ็บปวดเป็นไฉนขนิษฐา
บอกไปพี่จะได้ประกอบยา	รักษาให้เจ้าบรรเทาองค์
ฯ ๔ คำ
/*957๏ เมื่อนั้น	มิสาตอบความตามประสงค์
อันโรคาข้าน้อยค่อยดำรง	พระองค์อย่าอาวรณ์ร้อนรน
เป็นแต่ปวดเศียรเวียนหน้า	พอจะรักษาได้ไม่ขัดสน
พระพี่ยาอย่าได้เป็นกังวล	พอทนน้องรักไม่หนักเบา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาโฉมเฉลา
ฟังขนิษฐานั้นว่าบรรเทา	จึ่งโลมเล้าว่าน้องอย่าหมองใจ
ไม่ช้านักสักสี่ห้าวัน	ก็จะบรรเทาทุกข์ค่อยสุขใส
สะระหนากะดีปรีชาไว	ยิ้มละไมในหน้าแล้วพาที
คิดว่าเจ้าน้องประชวรหนัก	ข้าทุกข์นักประพรั่นขวัญหนี
ไปเชิญเชษฐามาทันที	พอถึงที่โรคร้ายก็หายพลัน
เห็นจะสิ้นเคราะห์กรรมที่คร่ำครวญ	ว่าพลางทางชวนกันสรวลสันต์
องค์มิสาแลดูไม่รู้ทัน	ยิ่งหวาดหวั่นขวยเขินในวิญญา
อุตส่าห์ขืนฝืนพักตร์ตอบไป	ไม่พอที่เอาอะไรมาว่า
ตัวข้าค่อยคลายหายโรคา	เชิญพี่ยากลับไปที่สำนัก
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยามีศักดิ์
เห็นมิสาขวยเขินสะเทิ้นนัก	จะพูดจาช้านักกลัวจะอาย
จึ่งว่าอยู่จงดีพี่จะลา	กับสะระหนากะดีผันผาย
ตรัสพลางยุรยาตรนาดกราย	กิดาหยันทั้งหลายก็ตามมา
ครั้นถึงติกาหรังที่อยู่	ก็เสด็จขึ้นสู่เคหา
ต่างนั่งพูดเล่นเจรจา	จนเวลาบ่ายแสงอโณทัย
ฯ ๖ คำ
/*958๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีเร่งหม่นไหม้
คิดถึงวนิดายาใจ	นั่งตะลึงตรึกไตรไม่พาที
แล้วอาบน้ำชำระกายา	แล้วแต่งตัวนุ่งผ้าห่มแพรสี
ครั้นเสร็จย่างเยื้องจรลี	ออกจากที่อาศัยไคลคลา
ครั้นถึงจึ่งเดินเข้าไป	นั่งใกล้โฉมยงองค์มิสา
ทำชะม้อยชะม้ายชายตา	ทำทีกิริยาเป็นแยบคาย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงโฉมฉาย
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์ทักทาย	ให้มีความอายอดสูใจ
จึ่งถามว่าเจ้าไปไหนมา	มีธุระกิจจาเป็นไฉน
พูดพลางทางผินพักตร์ไป	หยิบหมากยื่นให้ทันที
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนารับสลาเกษมศรี
แล้วยุดเอาหัตถ์ดัชนี	ทำทีรอเรียงเมียงเมิน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาอดสูจิตคิดขวยเขิน
เห็นสะระหนากะดีทำเมิน	ให้สะทกสะเทิ้นในฤทัย
แล้วนิ่งนึกตรึกไตรในคดี	กะเทยนี้จะทำอะไรได้
หากคิดคะนองก็เป็นไป	ใช่เพศวิสัยหญิงชาย
คิดพลางสำรวลสรวลสันต์	บอกเหล่ากิดาหยันทั้งหลาย
สะระหนากะดีไม่มีอาย	หยอกเราผู้ชายเหมือนกัน
ฯ ๖ คำ
/*959๏ เมื่อนั้น	สะระหนาทำกลัวตัวสั่น
ตอบว่าข้าจับมือเท่านั้น	จะสำคัญว่าหยอกไม่เข้าใจ
เพราะว่าข้ารักชมคนรูปงาม	จึ่งลวนลามล่วงเกินไม่สงสัย
อย่าบอกกล่าวอื้ออึงคะนึงไป	ขออภัยจงโปรดที่โทษทัณฑ์
พูดพลางทำทีแก่มิสา	แล้วว่าจวนบ่ายจะผายผัน
แล้วคลาไคลจากติกาหรังผลัน	ไปยังปันจะรากันทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาทุกข์ทนหม่นไหม้
คอยพระเชษฐาเห็นช้าไป	เร่งระลึกตรึกไตรทุกวันคืน
เป็นไรช้านานจนป่านนี้	ฤๅพระมีที่ภิรมย์ชมชื่น
จะครองชีวิตไว้ไม่ยาวยืน	คิดพลางทางสะอื้นโศกา
ให้คั่งแค้นแน่นจิตจาบัลย์	ให้โศกศัลย์เศร้าสร้อยละห้อยหา
แล้วแข็งขืนพระทัยไคลคลา	ไปชมมาลาให้สำราญ
ขึ้นนั่งยังตำหนักน้อยที่ในสวน	ใต้ต้นลำดวนรโหฐาน
หอมหวนอวลกลิ่นสุมามาลย์	ให้รำคาญฤทัยเป็นพ้นคิด
เป็นไฉนพระเชษฐาจึ่งช้าอยู่	สุดรู้จะตระหนักประจักษ์จิต
แล้วคิดคำเทวาสุราฤทธิ์	ซึ่งสถิตปะหลูหงันบรรพต
สิบอกว่าองค์พระเชษฐา	อยู่มงกลนคราปรากฏ
จึ่งรีบพลโยธาม้ารถ	ยกผ่านชนบทบุรีมา
ทั้งสารศรีมีไปในใจความ	จะปราบปรามต่อฤทธิ์ปิตุจฉา
ถ้าอยู่จริงฤาจะไม่ไคลคลา	เป็นน่าอัดอั้นตันใจ
/*960ฤๅองค์ประตาระกาหลา	จะแกล้งว่าเวียนวงให้สงสัย
คิดพลางทางนั่งตะลึงไป	แสนวิตกอกไหม้อยู่เกรียมกรม
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาอกไหม้ไส้ขม
คะนึงถึงมิสาเป็นอารมณ์	ให้เกรียมกรมฤทัยไม่สบาย
คิดจะใคร่ไปเล่นให้เห็นพักตร์	ที่ทุกข์หนักโศกเศร้าบรรเทาหาย
พอพระสุริยันตะวันชาย	ก็แต่งกายโอ่อ่าแจ้งคลาไคล
ครั้นมาถึงดาหาปาตี	ซึ่งมิสายาหยีอยู่อาศัย
จึ่งถามกำนัลไปทันใด	ว่าเสด็จอยู่ไหนจงบอกมา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลบอกพลันด้วยหรรษา
ว่าองค์ภูวไนยไคลคลา	ไปชมบุหงาแต่กลางวัน
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาฟังว่าเกษมสันต์
มิได้รั้งรอจรจรัล	ก็เข้าในสะตาหมันทันที
ครั้นถึงจึ่งย่องเข้าข้างหลัง	แอบบังพุ่มลำดวนในสวนศรี
พระพิศโฉมงามประโลมโลกีย์	อันนางในธรณีไม่เทียมทัน
เห็นพระน้องนิ่งขึงตะลึงอยู่	จึ่งรู้ว่าวิโยคโศกศัลย์
ชะรอยเห็นพี่หายไปหลายวัน	ไม่สำคัญวิญญาว่ามาตาม
เจ้าสงสัยใจอยู่เฝ้าดูพี่	มิรู้ที่จะซักไซร้ไต่ถาม
พี่แปลงกายมาหาโฉมงาม	เจ้าถือความว่ากะเทยชะเลยใจ
/*961โอ้ดวงยิหวายาหยี	ถ้าพบพี่พักตร์น้องจะผ่องใส
พระยืนคิดพิศดูอยู่แต่ไกล	แล้วบังใบพฤกษาเข้ามาพลัน
เอาพระหัตถ์ท้าวลงที่ตรงเพลา	ถามว่าเจ้าทัศนาอะไรนั่น
จงบอกให้ข้ารู้ดูด้วยกัน	ชี้ไปไหนนั่นจะได้ชม
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาตกใจชักผ้าห่ม
ให้คิดหวาดหวั่นพรั่นอารมณ์	นั่งก้มพักตราไม่พาที
ครั้นแลสบหลบเนตรเมียงเมิน	แล้วลุกขึ้นดำเนินเดินหนี
ตรัสบอกว่าเจ้าอย่าเซ้าซี้	กวนใจจู้จี้ไม่สบาย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาเดินเคียงเมียงม่าย
ข้าเป็นแขกมาหาน่าอาย	ไม่ทักทายพูดจาพาที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาฝืนจิตคิดบัดสี
เห็นสะระหนาลามลวนยวนยี	ท่วงทีองอาจประหลาดใจ
ฤาองค์สมเด็จพระเชษฐา	แกล้งแปลงปลอมมาให้สงสัย
ครั้นจะว่าพระพี่ผิดทีไป	ไม่มีไฝแดงเป็นสำคัญ
คิดพลางทำทีมึนตึง	โกรธครึ่งรังเกียจเดียดฉันท์
เออนี่อะไรเล่นเช่นนั้น	จะยำเยงเกรงกันก็ไม่มี
อย่าเซ้าซี้พูดจาข้ารำคาญ	จะไปบ้านมิสาหยังส่าหรี
แล้วแข็งข่มอารมณ์สมประดี	จรลีรีบเดินดำเนินไป
ฯ ๘ คำ
//*121/*962๏ เมื่อนั้น	สะระหนาเดินเคียงเข้ามาใกล้
จึ่งอ้อนวอนง้อขออภัย	ข้าไซร้เป็นชาวดงดอน
พระก็ได้เมตตามาแต่หลัง	ว่าไม่ชิงชังจะสั่งสอน
อย่าทำสลัดตัดรอน	ขอโทษโปรดก่อนที่ผิดพลั้ง
ข้าน้อยจะพลอยตามจรลี	ไปดาหาปาตีมิสาหยัง
แล้วแกล้งเซไปไม่ทันยั้ง	ให้กระทบกระทั่งถูกกาย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาอกสั่นขวัญหาย
เดินสาวเท้ามาด้วยความอาย	ไม่เหลียวซ้ายแลขวาคลาไคล
ครั้นว่ามาถึงติกาหรัง	จะไปหามิสาหยังก็หาไม่
มิได้ว่าขานประการใด	ตรงเข้าห้องในที่ไสยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาทำคะนองร้องว่า
จวนเย็นเป็นไฉนไม่ไคลคลา	แต่ยืนคอยท่าก็ช้าที
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาฟังดูเห็นจู้จี้
จึ่งพูดเป็นมายาพาที	เสสั่งสาวศรีไปทันใด
จงบอกสะระหนากะดี	ว่าเรานี้เป็นลมพานไส้
ให้หวิวหวิวหิวโหยในอกใจ	จะไปยังไม่ได้ในเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สาวสรรรับสั่งใส่เกศี
ไปบอกสะระหนากะดี	ว่าบัดนี้มิสาทรงประชวร
/*963นิ่งนอนอยู่ในที่ไสยา	เป็นลมจับกลับมาแต่ชมสวน
อย่าร้องเรียกเสียงดังไม่บังควร	จะรัญจวนกำเริบโรคไป
ซึ่งจะให้ไปหามิสาหยัง	วันนี้เห็นยังไปไม่ได้
ให้ข้ามาแถลงให้แจ้งใจ	ว่าพรุ่งนี้จึ่งไปด้วยกัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาสำรวลสรวลสันต์
ว่าข้าประหลาดใจครัน	โรคกระไรปัจจุบันทันที
น่าเอน็จอนาถนักหนา	เดินด้วยกันมาเมื่อตะกี้
ว่าจะไปดาหาปาตี	พอถึงที่ก็มีอันเป็น
เออดูกิริยาข้าเห็นผิด	ต่อจะติดไข้เหนือเพื่อเส้น
จะต้องรักษายาเย็น	ได้เคยเห็นอยู่รู้ตำรา
แล้วว่าข้าจะลาไปบ้าน	เอาอาการไปบอกวิราหยา
พูดพลางดำเนินเดินมา	จากบ้านมิสาคลาไคล
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงมิสาคิดสงสัย
จึ่งว่าสะระหนานี้ไซร้	แปลกตาเปลี่ยนใจไปทุกครั้ง
ดูทำนองนรลักษณ์พักตรา	ละม้ายหนักหนากับดาหลัง
จะมาหามิสาแต่ลำพัง	ราวกับเพื่อนเหมือนอย่างคุ้นเคย
เมื่อมิสาไปหาที่ปลายด่าน	ทำหมอบเมียงเคียงพานหมากเสวย
กุดาวิราหยาว่ากะเทย	ข้าไม่เห็นด้วยเลยแต่ไรมา
อันองค์ขนิษฐานั้นพาซื่อ	เชื่อถือไม่พะวังกังขา
เราจะไปแถลงแจ้งกิจจา	ว่าแล้วก็พากันคลาไคล
/*964ครั้นถึงพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	นบนิ้วอัญชุลีสนองไข
โฉมยงทรงประชวรด้วยอันใด	ฤาขัดใจสะระหนามาลวนลาม
ข้าเห็นประหนึ่งกะเทยนี้	กิริยาพาทีไม่เข็ดขาม
ชะรอยพระเชษฐาจะมาตาม	แกล้งเปลี่ยนนามแปลงกายให้สงกา
ทั้งสุรเสียงกิริยาเหมือนดาหลัง	เมื่อครั้งไปเล่นหนังในดาหา
จะคอยดูท่วงทีกิริยา	ให้แม่นแท้แก่ตาประจักษ์ใจ
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาว่าาข้าก็สงสัย
ข้านึกว่าจริงจึงนิ่งไว้	มิได้ปรึกษาหารือ
เมื่อวานนี้เพื่อนมาพูดจา	ข้าหยิบสลาให้ด้วยใจซื่อ
ฉวยนิ้วมือข้าฉุดยุดยื้อ	สะบัดมือเท่าไรก็ไม่ฟัง
วันนี้น้องไปสวนดอกไม้	ลมพัดเย็นใจก็ไปนั่ง
สะระหนาเดินอ้อมแอบบัง	เข้ามาข้างหลังไม่ทันรู้
เอามือมาจับทับเพลาน้อง	ทำเทียมเลียมลองน่าอดสู
แล้วตามข้าเข้ามาถึงประตู	ฟังดูพูดจาเป็นน่าอาย
พึ่งไปบอกกุดาวิราหยา	เดี๋ยวนี้ก็จะพากันผันผาย
จงคอยดูระแบบแยบคาย	แม้นประจักษ์อย่าทักทายพูดจา
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงนบนอบตอบมิสา
ข้าอาวรณ์ร้อนรนพ้นปัญญา	ทั้งสี่ข้าจะพินิจพิเคราะห์
เข้าล้อมหน้าล้อมหลังนั่งเขม้น	ให้เห็นสิ่งสำคัญที่มั่นเหมาะ
ถ้าแม้นแม่นยำจำเพาะ	จะชวนกันเย้าเยาะภูวไนย
/*965เพี้ยงเอ๋ยองค์ประตาระกาหลา	ให้สร่างสิ้นวิญญาที่สงสัย
พูดพลางต่างคนก็ดีใจ	นั่งคอยอยู่มิได้ไคลคลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาจากบ้านมิสา
เดินพลางทางระลึกตรึกตรา	ให้เร่าร้อนอุรารัญจวน
ครั้นถึงจึ่งบอกอนุชา	พี่ไปหามิสาที่ในสวน
ขนิษฐากล่าวคำเป็นสำนวน	ว่าจะด่วนไปดาหาปาตี
ครั้นพี่จรลีไปด้วย	แกล้งบอกป่วยนอนนิ่งเสียในที่
เจ้าคลาไคลไปเยือนประเดี๋ยวนี้	ทำทีเป็นตระหนกตกใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเฉลยไข
จะคิดอ่านให้ยากมากไป	ข้าน้อยพลอยได้เเต่รำคาญ
จงออกตัวเสียบ้างฟังน้องว่า	ขนิษฐาทุกข์ใจไม่สงสาร
อันจะละเมินไว้ให้เนิ่นนาน	แล้วจะพาเพื่อนบ้านไม่สบาย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนาตอบว่าไม่ยากง่าย
ครั้นจะด่วนออกตัวก็กลัวอาย	ฝูงคนทั้งหลายจะล่วงรู้
มิใช่ว่าพี่ไม่ร้อนรน	เพราะขัดสนจนใจจึ่งนิ่งอยู่
ถ้ากระไรพอได้ช่องดู	จะฟังดูแม้นช้าอีกห้าวัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเฉิดฉัน
จึงตอบวาจาพี่ยาพลัน	มิสานั้นโรคระบมกรมทรวง
/*966เพราะเชษฐาทรกรรมให้ช้ำจิต	ให้เคืองคิดไข้ใจจึงใหญ่หลวง
ถึงจะหาหมอมาสิ้นทั้งปอง	ใครจะล่วงรู้โรคที่โศกใจ
ถึงยาทิพย์จะเอามาแต่สวรรค์	ไข้นั้นจะดำรงอย่าสงสัย
เว้นไว้แต่พระพี่ปรีชาไว	จะรักษาหายได้ดั่งจินดา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีก็หรรษา
ยิ้มพลางทางตอบอนุชา	พี่จะไปรักษาอย่าร้อนใจ
ไม่ช้าสักห้าหกวัน	ก็จะบรรเทาทุกข์สุขใส
ว่าพลางแย้มยิ้มพริ้มไป	ปราศรัยเย้ายวนสำรวลกัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเกษมสันต์
เห็นพระสุริยาสายัณห์	ก็ชวนกันลีลาคลาไคล
พระพี่ยาสะระหนากะดี	ก็เชิญพานพระศรีสุขใส
ออกจากห้องพลันทันใด	ไปยังมิสานารี
ครั้นถึงซึ่งเรือนขนิษฐา	จึ่งกุดาวิราหยาเรื่องศรี
ตรัสถามสาวใช้ไปทันที	บัดนี้ขนิษฐาอยู่แห่งไร
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลทูลแจ้งแถลงไข
ว่าองค์ขนิษฐายาใจ	บรรทมอยู่ในที่ไสยา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์กุดาวิราหยา
จึ่งหยุดอยู่นอกทวารา	แล้วบัญชาสั่งกำนัลทันใด
/*967จงรีบไปบอกขนิษฐา	ให้แจ้งกิจจาแถลงไข
ว่าเรามาเยือนพระดนัย	ให้น้องรักแจ้งใจบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธี	อัญชุลีแล้วคลานเข้าห้องใน
ฯ ๒ คำ
๏ น้อมเศียรประณตบทบงสุ์	ทูลองค์มิสาศรีใส
ว่ากุดาวิราหยาเรืองชัย	บัดนี้ภูวไนยเสด็จมา
หยุดพักยังนอกตำหนักนั้น	ให้มาทูลทรงธรรมนาถา
ว่าพระมาเยี่ยมองค์อนุชา	ผ่านฟ้าจงแจ้งแห่งคดี
๏ เมื่อนั้น	มิสาทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังสาวสรรทูลคดี	แล้วมีวาจาว่าไป
จงเชิญภูวไนยให้ไคลคลา	เข้ามายังห้องอันผ่องใส
แล้วชักผ้ามาคลุมองค์ไว้	นอนนิ่งอยู่ในที่ไสยา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกศา
รีบออกมาพลันมิทันช้า	ทูลว่าเจ้าน้องของภูมี
ให้ปวดเศียรเวียนพักตร์หนักหนา	ให้ข้ามาทูลบทศรี
เชิญเสด็จทรงธรรม์พันปี	เข้าไปในที่ห้องใน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
กับองค์สะระหนาคลาไคล	เข้าไปในห้องทั้งสององค์
/*968เห็นเอาภูษิตปิดกายา	เสน่หาให้คิดพิศวง
ขึ้นนั่งยังแท่นบรรจง	ถามองค์ขนิษฐายาใจ
เจ้าดวงยิหวายาจิตพี่	โรคายายีเป็นไฉน
บอกให้แจ้งเหตุเภทภัย	พี่จะได้รักษาพยาบาล
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงได้ฟังสาร
จึ่งขึ้นนั่งประณตบทมาลย์	แล้วบอกอาการกับพี่ยา
น้องรักหักเหียนเวียนวิง	เจ็บปวดยวดยิ่งหนักหนา
พูดพลางทางชะม้ายชายตา	ดูพักตราสะระหนากะดีพลัน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาเฉิดฉัน
จึ่งว่าปั่นป่วนประชวรครัน	จงบรรทมให้สำราญกาย
อย่านั่งพูดจาให้ช้านัก	น้องรักจะสะเทือนเส้นสาย
พี่จะเฝ้ารักษากว่าจะคลาย	จงเอนกายลงเสียบ้างอย่านั่งนาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายสะระหนากะดีจึ่งว่าขาน
ตะกี้ชมนกไม้ได้สำราญ	พอมาถึงบ้านปัจจุบัน
ให้เกิดเข็ญเป็นโรคโรคา	อนิจจาเป็นน่าโศกศัลย์
ต่างองค์พูดจาว่ากัน	แล้วยิ้มยวนสรวลสันต์กันไปมา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงทั้งสี่ข้างมิสา
ต่างพินิจพิศดูไม่วางตา	ในองค์สะระหนากะดีนั้น
/*969รูปทรงคล้ายองค์ดาหลังนัก	ทั้งผิวพักตร์จริตไม่ผิดผัน
ต่างกระซิบพูดจาปรึกษากัน	แม่นมั่นเสแสร้งแปลงมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีเสน่หา
เห็นเขาผินพักตร์ลักขณา	แล้วชะม้ายชายตากระซิบกัน
ให้คิดขวยเขินสะเทิ้นนัก	ยิ้มเยือนเบือนพักตร์แล้วเบี่ยงผัน
ยกพานหมากมาตั้งบังหน้าพลัน	มิให้เห็นสำคัญมั่นใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
เห็นพี่เลี้ยงเมียงดูภูวไนย	เขม้นไม่กระหยิบพริบตา
กล้วว่าเขาจะรู้จักศักดิ์	จำพักตร์สังเกตว่าเชษฐา
ทำเสแสร้งแกล้งกล่าววาจา	เย็นแล้วพี่จะลาคลาไคล
กับองค์สะระหนาออกมาพลัน	จากห้องสุวรรณอันผ่องใส
องค์ระเด่นกุดาก็ว่าไป	ข้าหวาดหวั่นพรั่นใจเป็นพ้นนัก
พี่เลี้ยงเมียงสะกิดให้กันดู	พูดจาช้าอยู่จะรู้จัก
เห็นพระพี่ขวยเขินเมินพักตร์	น้องรักจึ่งหาออกมาพลัน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีก็สรวลสันต์
ว่าเขาเพ่งพิศสะกิดกัน	พี่คิดพรั่นใจใช่พอดี
ยกพานขึ้นมาตั้งบังพักตร์	ปิ้มจักลุกเลี่ยงเบี่ยงหนี
เห็นจะรู้กระไรในท่วงที	วันนี้จึ่งเขม้นดั่งเห็นตัว
//*122/*970พูดพลางก็ทางจรดล	ต่างคนเปรมปรีดิ์แล้วยิ้มหัว
พอพระสุริยนหม่นมัว	ก็ถึงวังรั้วนั้นทันใด
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงพิสมัย
เห็นกุดาสะระหนาก็ดีใจ	ยิ้มละไมในหน้าแล้วว่ากัน
ที่นี้ได้ทัศนาเต็มตาแล้ว	จะสอดแคล้วกินใจไปไยนั่น
กิริยาแยบยลชอบกลครัน	จะเป็นดาหลังนั้นมั่นแม่นใจ
ครั้นแลพบหลบพักตร์ไม่ต่อตา	จะพูดจาก็จริตผิดวิสัย
ใครอย่าพักขืนว่าอื่นไกล	ข้าไซร์เห็นแน่อยู่แก่ตา
มิสาฟังไปให้ขวยเขิน	คิดสะเทิ้นในใจเป็นหนักหนา
นอนนิ่งมิได้จำนรรจา	พี่เลี้ยงก็ลีลาออกไป
จากห้องไสยาแล้วว่ากัน	แม่นมั่นไม่มีที่สงสัย
เราดูก็อดสูใจ	เอาพานตั้งบังไว้ไม่แลมา
ทั้งพิศพักตร์พระน้องก็ผ่องแผ้ว	เพราะแจ้งแล้วแก่ใจไม่กังขา
พูดพลางทางรีบเดินมา	ถึงซึ่งเคหาฉับพลัน
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาเพราเพริศเฉิดฉัน
ครั้นสะระหนาไปปันจะรากัน	ให้อัดอั้นในอารมณ์กรมใจ
เอนองค์ลงในที่ไสยา	เอาภูษาคลุมทับไม่หลับใหล
คะนึงถึงพี่ยาให้อาลัย	เออไฉนป่านนี้ยังมิมา
ได้เห็นสะระหนากะดี	ท่วงทีคล้ายพักตร์กันหนักหนา
ฤาพระแกล้งแปลงปลอมกายา	โอ้ว่าจะซักไซ้ไฉนดี
/*971คิดจะใคร่ไถ่ถามความใน	ก็สงสัยพักตราราศี
แม้นใช่พี่ยาจะราคี	ชาวบูรีรู้เรื่องจะเฟื่องไป
จะผ่อนผันฉันใดนะอกอา	ให้เสื่อมสิ้นวิญญาที่สงสัย
แล้วนิ่งนึกรำพึงคะนึงใน	ถึงท้าวไทบิตุรงค์ทรงธรรม์
ทั้งพระชนนีมีศักดิ์	ผู้พำนักกรุงไกรไอศวรรย์
แต่จากบทศรีหลายปีครัน	จะร้อนโรคโศกศัลย์พันทวี
จะคิดว่าอาสัญบรรลัย	ที่ในเพลิงแรงแสงศรี
สององค์ก็จะทรงโศกี	เป็นราคีเคืองระคายไม่วายกัน
เสียแรงกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงมา	เพราะลูกยาได้แค้นแสนศัลย์
จะมีแต่โศกาจาบัลย์	ไม่เป็นอันเสวยโภชนาสาลี
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีเรืองศรี
สุริยงลงลับเหลี่ยมคีรี	มาเข้าที่จัดแจงแต่งองค์
กระแจะเคยปิดไฝนั้นไม่ทา	พักตราผัดผ่องก่องก่ง
ยุรยาตรจากอาสน์บรรจง	ไปยังองค์มิสาฉับพลัน
ครั้นถึงจึ่งเดินเข้าไป	ที่ในช่องฉากเฉิดฉัน
แล้วร้องถามไถ่ไปพลัน	เจ้านั้นบรรเทาทุเลาลง
ฤาโรคราคีทวีไป	เป็นไรไม่เชิญให้สระสรง
ไยจึ่งไม่นั่งตั้งพระองค์	ให้ดำรงโรคร้อนให้ผ่อนไป
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสานิทราไม่หลับใหล
ได้ยินเสียงสะระหนาเข้ามาใน	ตกใจเหลือบแลแปรมา
/*972เห็นไฝในหว่างหางเนตร	สังเกตจำได้ไม่กังขา
ว่าพระโฉมศรีพี่ยา	แล้วเมินหน้าไม่ดูภูมี
ครั้นเห็นประจักษ์ไม่ทักทาย	ก็กลับกลายรูปทรงส่งศรี
สิ้นสาปเทวาเป็นนารี	ก็มีถันนั้นขึ้นทันใด
เจ้าเร่งขวยเขินสะเทินจิต	เกรงองค์ทรงฤทธิ์พิสมัย
จะเข้ามาไถ่ถามความใน	สาวใช้ทั้งปวงก็ล่วงรู้
กลัวความจะระบือฦๅเลื่อง	เป็นเครื่องอัปยศอดสู
ทำเมินหน้าไปไม่แลดู	นิ่งอยู่ถามไถ่ไม่เจรจา
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สะระหนากะดีเสน่หา
เห็นสะเทินเมินพักตร์ไม่นำพา	จะว่ากล่าวอย่างไรไม่ไยดี
ครั้นจะเข้าไปหาพูดจากัน	เห็นตะวันยังแจ้งแสงศรี
ก็กลัวว่ากัลยานารี	จะพูดจาพาทีกันอื้ออึง
จะกลับคืนไปยังเคหา	ค่ำลงจะมาให้ถึง
ทำเป็นแข็งขืนยืนตะลึง	แล้วจึ่งบอกว่าจะลาไป
พระองค์จงอยู่สวัสดี	ต่อราตรีตัวข้าจะมาใหม่
ว่าแล้วลีลาคลาไคล	กลับไปดาหาปาตี
ครั้นถึงซึ่งห้องไสยา	ตั้งตาคอยดูพระสุริย์ศรี
เมื่อไรจะใกล้ราตรี	จะไปหายาหยียังห้องใน
แก้ความตามที่เคืองแค้น	ให้สุดแสนสวาทสิ้นสงสัย
พระนั่งนึกตรึกถึงคะนึงใน	จวนจะใกล้สุริยาสายัณห์
จึ่งเรียกพวกมโหรีตีโทนทับ	มาพร้อมสรรพกรับฉิ่งทุกสิ่งสรรพ์
/*973พระสีซอรอรับสลับกัน	กิดาหยันดีดกระจับปี่
บางขับรับร้องพร้องเพราะ	เสนาะในสำเนียงเสียงสี
จะเล่นซอรอท่าให้ราตรี	แต่ฤดีนึกในจะไคลคลา
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงเสน่หา
ลงมาอยู่ที่ไสยา	นิทราหลับใหลในราตรี
เมื่อคำสาปเทวัญนั้นสูญหาย	กลับกลายรูปทรงส่งศรี
เนื้อนมสำหรับกับอินทรีย์	ก็คืนมีเป็นหญิงทุกสิ่งมา
ตื่นขึ้นคลำอกก็ตกใจ	เอะไฉนนี้หลากหนักหนา
ฉวยคว้าผ้าห่มกายา	วิ่งมาข้างนอกค่อยบอกกัน
นางหนึ่งจึงว่าข้าก็เป็น	ไม่ทันเห็นทันรู้ดูขัน
บอกความแล้วห้ามเพื่อนกัน	ว่านอกนั้นอย่าให้ผู้ใดรู้
เขาจะเล่าฦๅกันอื้อไป	เราจะได้อัปยศอดสู
มาจะไปไถ่ถามเนื้อความดู	ว่าโฉมตรูเป็นบ้างฤๅอย่างไร
ว่าพลางสี่นางพี่เลี้ยง	เดินเคียงกันมาไม่ช้าได้
เร่งรีบลีลาคลาไคล	ไปยังมิสานารี
ครั้นถึงจึ่งพากันกราบลง	ทูลองค์ขนิษฐามารศรี
ข้าน้อยหลับใหลในราตรี	ตื่นขึ้นบัดนี้เป็นหญิงไป
ฤๅว่าทรงเดชพระเชษฐา	มาแล้วเสด็จไปอยู่ไหน
จึ่งสิ้นสาปเทวาสุราลัย	ฤๅกระไรเร่งว่าให้ข้าฟัง
ฯ ๑๖ คำ
/*974๏ เมื่อนั้น	มิสาตอบตามความหลัง
พี่ว่าไว้ทุกสิ่งก็จริงจัง	ไม่พลาดพลั้งดูมาเหมือนกัน
ซึ่งว่าสะระหนากะดี	ที่พี่นึกไว้ไม่ผิดผัน
ไฝแดงข้าเห็นเป็นสำคัญ	วันนี้น้องรักประจักษ์ตา
แม่นแท้แน่แล้วคือดาหลัง	ที่ไปเล่นหนังในดาหา
กลับแกล้งแปลงเป็นกะเทยมา	พี่ว่าไว้จริงสิ้นทุกสิ่งไป
สิ้นสาปเทวาปกาสิต	เป็นจริตนารีศรีใส
อย่าอื้ออึงจะรู้ถึงชาวเวียงชัย	จะไยไพพูดจาว่ากาลี
เป็นหญิงปลอมมาเที่ยวหาชาย	จะอับอายเฟื้องฟุ้งทุกกรุงศรี
อันจะอยู่ไปในธานี	เราลอบหนีออกไปไพรวัน
แต่พี่กับข้าเป็นห้าคน	จะด้นไปปะตาปาพนาสัณฑ์
เมื่อพี่ยาตามไปได้พบกัน	จึ่งค่อยคิดบิดผันต่อปลายมือ
ว่านี้พี่เห็นเป็นไฉน	อันจะอยู่เวียงชัยนั้นได้หรือ
แต่ในค่ำอย่าทันคนเลื่องฦๅ	เรารีบรื้อไปกว่าจะรุ่งราง
จงจัดเครื่องปะตาปามาเตรียมไว้	แล้วห้ามอย่าให้ใครมาขัดขวาง
ที่หลังบ้านตรงนี้เห็นมีทาง	ระวังว่างผู้คนเราด้นไป
ฯ ๑๖ คำ
๏ บัดนั้น	สี่นางพลางทูลสนองไข
จำจะด้นไปให้พ้นเขาไยไพ	อยู่วังในก็ท่าเป็นราศี
สงสารทรงเดชพระเชษฐา	มาไม่พบน้องจะหมองศรี
จะอยู่ในพาราไปก็ใช่ที	จะละเหล่าเจ้าพี่อยู่เอองค์
พิเคราะห์มาก็พะว้าพะวงจิต	อาศัยให้คิดพิศวง
/*975เสียแรงเที่ยวราญรอนนครดง	พอเห็นหายคล้ายองค์ไปเหมือนเงา
เคยอยู่พาราได้ผาสุก	จะรื้อบุกซุกซ่อนไปนอนเขา
โอ้ชะรอยกรรมนั้นมาทันเรา	ว่าพลางทางเข้ามาห้องใน
จัดเครื่องปะตาปาทรง	สำหรับองค์พระบุตรีศรีใส
แล้วลีลามายังกำนัลใน	จงห้ามแหนอย่าให้ใครเข้ามา
องค์มิสานั้นให้ปั่นป่วน	ด้วยประชวรโรคร้อนหนักหนา
ว่าพลางสี่นางก็ไคลคลา	มาทูลองค์มิสาทันที
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
เมื่อจะจากเวียงชัยไปพงพี	ให้มีความอาวรณ์ร้อนรน
ด้วยพี่ยาจะมาไม่พานพบ	จะปรารภรีบหาระเหระหน
ไม่เห็นที่ในไพชยนต์	จะทอดตนโศกเศร้าด้วยอาลัย
ใครจะช่วยบอกเหตุพระเชษฐา	ว่าน้องทุกข์ทรมาเลือดตาไหล
แล้วออกไปปะตาปาพนาลัย	ให้แจ้งใจตามตรงไปพงพี
ร่ำพลางนางทรงโศกา	ดั่งว่าจะม้วยเป็นผี
แน่นิ่งไม่ติงอินทรีย์	อยู่กับที่ศรีไสยา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	สี่นางพี่เลี้ยงเสน่หา
จึ่งโลมเล้าเอาใจไปมา	จะโศกาช้าไปก็ใช่ที
จวนจะรุ่งแจ้งแสงใส	เกลือกไปไม่พ้นกรุงศรี
เขาจะเห็นพักตราทั้งธานี	ก็ที่ไหนจะได้ไคลคลา
/*976แม้นไปปลอดโปร่งคงชีวิต	อย่าพึงคิดว่าจะไปไกลเชษฐา
จงระงับดับใจกัลยา	มาเราจะรีบจรลี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์มิสามารศรี
ฟังพี่เลี้ยงปลอบก็ชอบที่	เทวีค่อยระงับดับใจ
จึ่งมาจัดแจงแต่งองค์	ทรงเครื่องอร่ามงามไสว
เหน็บกริชเทวาแล้วคลาไคล	กับพี่เลี้ยงร่วมใจก็จรลี
ประนมหัตถ์จอมขวัญวันทา	องค์ประตาระกาหลาเรืองศรี
อย่าให้ใครเห็นอินทรีย์	ว่าแล้วเทวีก็ออกไป
ครั้นถึงซึ่งนอกพารา	จันทราแจ่มแจ้งแสงใส
สงัดซึ่งปากเสียงเวียงชัย	ไม่มีใครทายทักประจักษ์ความ
เดินแฝงเงาไม้ใบชิด	ในใจให้คิดเกรงขาม
ทั้งสี่กัลยาก็มาตาม	โฉมงามแข็งใจแล้วไคลคลา
ฯ ๑๐ คำ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวไทประตาระกาหลา
ไสยาสน์อาสน์อ่อนอันโอฬาร์	เจ้าฟ้าสำราญบานใจ
เมื่อมิสามาจากธานี	เผอิญมีกมลหม่นไหม้
อาสน์อ่อนร้อนเร่าดั่งเผาไฟ	ท้าวไทส่องเนตรสังเกตพลัน
จึ่งเห็นมิสาทั้งห้าคน	มาเดินด้นอยู่ในไพรสัณฑ์
จะออกไปปะตาปาพนาวัน	ไม่มีบรรณศาลาอาราม
จึ่งเรียกหลังหลังอาหลัดมาตรัสใช้	ท่านผู้ว่องไวในสนาม
ไปสร้างอาศรมบทให้งดงาม	ตั้งตามขอบคันบรรพต
/*977พร้อมทั้งสวนศรีและสระน้ำ	ปลูกชำพฤกษาให้ปรากฏ
ท่านผู้ฤทธีมียศ	จงจดจารึกไว้ในศาลา
ถ้าใครวงศ์เทวาให้อาศัย	ศาลาลัยของประตาระกาหลา
เสร็จพลันแล้วท่านจึ่งกลับมา	ยังในฟากฟ้าดุษฎี
ฯ ๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	หลังหลังอาหลัดเรืองศรี
รับสั่งเทวัญอัญชุลี	เหาะไปในที่กุหนุงพลัน
๏ มาถึง	ยังซึ่งเชิงผาพนาสัณฑ์
รโหฐานสะอ้านสะอาดครัน	มิ่งไม้หลายพรรณชอบกล
โศกไทรใบชอุ่มชุมชิด	ร่มมิดปิดบังทั้งแดดฝน
ลาดเลี่ยนเตียนตลิบลับคน	พ้นทางที่ใครจะไปมา
เทวัญจึ่งสำแดงแผลงฤทธิ์	เนรมิตสระสวนพฤกษา
กำแพงแก้วแล้วทำเป็นศาลา	มีพาไลรอบเป็นขอบคัน
จึ่งจารึกอักขระไว้จะแจ้ง	ตกแต่งสารพัดทุกสิ่งสรรพ์
แล้วแผลงฤทธิไกรขึ้นไปพลัน	ยังฟากฟ้ากระยาหงันทันใด
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังส่าหรีศรีใส
ครั้นค่ำย่ำแสงอโณทัย	อยู่ในติกาหรังปาตี
ให้คะนึงถึงองค์พระพี่ยา	มิสาประหมังกุหนิงเรืองศรี
ป่วยไข้มาหลายราตรี	บัดนี้จะบรรเทาทุเลาลง
ฤๅอนึ่งจะระบมซมไป	คิดจะใคร่ได้แจ้งดังประสงค์
จึ่งทรงเครื่องเรืองงามอร่ามองค์	ฝูงอนงค์พี่เลี้ยงก็เคียงไป
//*123/*978ครั้นถึงจึ่งถามสาวศรี	ว่าเจ้าพี่นิทราอยู่หาไหน
ที่ประชวรโรคันนั้นฉันใด	จงบอกไปให้แจ้งกิจจา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลบังคมก้มเกศา
ข้าแจ้งใจด้วยสี่พระพี่ยา	บอกว่าโรคนี้ทวีไป
แล้วห้ามมิให้ใครเข้าออก	ข้าอยู่นอกห้องทองผ่องใส
แต่สี่พี่เลี้ยงภูวไนย	เข้าไปรักษาพยาบาล
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์มิสาหยังส่าหรีได้ฟังสาร
ตกใจรีบร้อนลนลาน	เปิดม่านสองไขเข้าไปพลัน
ไม่ประสบพบองค์พระพี่ยา	ตกประหม่าฤดีไม่มีขวัญ
เที่ยวค้นห้องแก้วแพรวพรรณ	ทุกช่องชั้นฉากตั้งข้างใน
ไม่พานพบแล้วตระหลบออกมา	ถามว่าเจ้าพี่อยู่ที่ไหน
กับพี่เลี้ยงทั้งสี่นี้ไซร้	ก็ไม่เห็นที่ในไสยา
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ตกใจเป็นหนักหนา
ทูลไปว่าได้พูดจา	เมื่อแรกค่ำเวลาราตรี
แล้วพระพี่เลี้ยงทั้งสี่คน	ก็เข้าไปในไพชยนต์เรืองศรี
ข้าเห็นหลากใจใช่พอดี	บัดนี้มาสูญหายไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังฟังว่าน้ำตาไหล
สองกรข้อนทรวงเข้าร่ำไร	พระสะอึกสะอื้นไห้โศกี
/*979โอ้ว่ามิสาของน้องเอ๋ย	เวราสิ่งใดเลยฉะนี้นี่
ครั้งนี้จะคิดไฉนดี	มีแต่ได้ทุกข์ทรมา
เห็นอยู่คล้ายคล้ายมาหายไป	หลากใจน้องรักเป็นหนักหนา
เมื่ออยู่ในที่ไสยา	เทวานั้นพาพระพี่ไป
ไม่แจ้งเหตุผลต้นความ	จะรู้ที่คิดติดตามไปข้างไหน
เราได้ยากมาจากกรุงไกร	จำไกลพระชนกชนนี
ได้เห็นกันสามสี่พี่น้อง	มาเที่ยวท่องนอนป่าพนาศรี
พี่ยาหายไปในพงพี	บัดนี้ไปรับได้กลับมา
พร้อมทั้งพระพี่กุเรปัน	ยังบิดผันเห็นหลากเป็นหนักหนา
เหตุไฉนครั้งนี้จึ่งมิมา	เป็นน่าอัศจรรย์ตันใจ
ว่าพลางทางข้อนอุระร่ำ	ปิ้มป้ำจะม้วยตักษัย
ซบพักตร์โศกาอาลัย	ร่ำไรไห้หาจาบัลย์
ครั้นฟื้นคืนได้สมประดี	คลายคลี่ที่ความโศกศัลย์
จึ่งเสด็จลีลามาพลัน	ยังปันจะรากันพระพี่ยา
ครั้นถึงจึ่งเห็นปันหยี	นั่งสีซอเล่นเป็นสุขา
จึ่งวิ่งเข้าไปมิได้ช้า	ซบพักตร์โศการ่ำไร
ฯ ๑๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาระปันหยีศรีใส
เห็นพระน้องโศกาอาลัย	ตกใจวางซอเสียทันที
แล้วจึ่งถามไปมิได้ช้า	เป็นไรโศกายาหยี
จงเล่าความไปตามคดี	ฤามีเหตุผลกลใด
ฯ ๔ คำ
/*980๏ เมื่อนั้น	มิสาหยังบังคมทูลไข
บัดนี้พี่ยามาหายไป	เมื่อในเวลาราตรี
กับพี่เลี้ยงกัลยาเป็นห้าคน	เหตุผลกลใดไม่รู้ที่
ข้าจนจิตหนักหนาในครานี้	พระพี่จะคิดอ่านประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีฟังแจ้งแถลงไข
จึ่งรีบลีลาคลาไคล	ออกไปยังที่ศาลา
จึ่งสั่งมิสามะงาหรัด	ให้จัดม้าทหารอาสา
ผูกเครื่องมโนมัยอย่าได้ช้า	เข้ามาเตรียมไว้ในราตรี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดเรืองศรี
รับสั่งด้วยพลันทันที	มาจัดแจงพาชีฉับไว
ได้ยี่สิบอาชาม้าทรง	ผูกเครื่องบรรจงแจ่มใส
คนขี่มีครบอาชาไนย	เตรียมไว้เสร็จพลันดั่งบัญชา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเหมาะตีกาหรา
จึ่งเสด็จลีลาศยาตรา	มาสู่ห้องดาหาปาตี
จึ่งสั่งมิสาหยังขนิษฐา	กับกุดาวิราหยาเรืองศรี
ตัวพี่จะไปในราตรี	ตามหายาหยีแดนดง
พรุ่งนี้จึ่งเจ้าเข้าทูลลา	ไปเที่ยวหาขนิษฐานวลหงส์
สั่งพลางทางเปลื้องเครื่องทรง	มาชำระสระสรงทันที
ภูษิตสังวาลตระการตา	ดูดั่งพระยาราชสีห์
/*981เหน็บกริชฤทธิรอนไพรี	แล้วจรลีมาขึ้นอัสดร
มิ่งม้าพี่เลี้ยงกิดาหยัน	เป็นหลั่นเรียงรับสลับสลอน
รีบออกมานอกพระนคร	ตีต้อนตามหาในป่าไพร
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงมะงาหรัดอัชฌาสัย
แกล้งคะนองร้องว่ามากลางไพร	จะไปไหนหนักหนากับนารี
แล้วเดินด้วยบาทาทั้งห้าคน	จะรีบพ้นไปกระไรในไพรศรี
ท่าสุมทุมพุ่มไม้ที่ไหนมี	เอาหอกที่ถือพุ่งกระทุ้งดู
แล้วว่าเออเห็นโน่นเป็นไร	เดินกิ่งไม้หักประจักษ์หู
ทำเหมือนเห็นจริงวิ่งพรู	แล้วกรูกันโห่เร้าเข้ามาพลัน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	มิสาตกใจไม่มีขวัญ
หลบเข้าเงาไม้ไพรวัน	กระซิบว่าเขาไล่ทันเราเข้ามา
จะหลีกลัดดัดด้นไปหนไหน	น้องประหวั่นพรั่นใจเป็นหนักหนา
ฤๅเขาเห็นจริงจึ่งวิ่งมา	พี่ยาเราจะไปข้างไหนดี
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงตอบวาจามารศรี
เขาว่าเห็นเราเมื่อไรมี	แต่ท่วงทีไม่ช้าจะมาทัน
จำจะลัดเข้าไปที่ในเขา	จงเอากริชเฉาะไม้ในไพรสัณฑ์
เราจะออกนอกมรรคาอารัญ	ให้เขานั้นโด่งเดินเกินไป
ฯ ๔ คำ
/*982๏ เมื่อนั้น	มิสาประหมังกุหนิงศรีใส
เทวัญนั้นเข้าดลใจ	จะให้ได้ซึ่งศาลาอาราม
จึ่งเอากริชเทวัญรังสรรค์ให้	ออกเฉาะไม้ฉะชักเรียวหนาม
ทั้งสี่นางถางไม้เข้าไปตาม	ค่อยห้ามกันดั้นป่าคลาไคล
ครั้นเห็นศาลาอาศรม	ชื่นชมยินดีจะมีไหน
จึ่งรีบจรจรัลทันใด	เข้าใกล้เหลือบแลแปรมา
เห็นอักษรเทเวศสังเกตดู	ครั้นรู้แจ้งพลันก็หรรษา
จึ่งชำระสระสรงคงคา	ครองเครื่องบรรพชาสำหรับชี
เข้าไปสมาทานอ่านเวท	ตามเพศพรหมจรรย์เรืองศรี
รักษากิจมิให้ผิดประเพณี	กับสี่พี่เลี้ยงพร้อมกัน
ฯ ๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	มิสามะงาหรัดคนขยัน
รีบรัดตามไปในไพรวัน	จนเต็มกลั้นมิ่งม้าระอาใจ
จึ่งผินหน้ามาทูลกับปันหยี	ว่าสตรีตะบึงไปถึงไหน
อันเท้าคนฤาจะพ้นมโนมัย	ข้าสงสัยกลัวจะออกเสียนอกทาง
ต้นไม้เห็นล้มเป็นคมกริช	ข้าน้อยคิดดีร้ายเป็นคนถาง
เชิญเสด็จภูวไนยจงไปพลาง	ข้าจะล้างเสาะหนามตามไป
แม้นประสบพบพานที่เชิงเขา	จะเหยาะเหย่ามาทูลแจ้งแถลงไข
เห็นจะพบสบสงจำนงใจ	มาไปดูกับข้าสักห้าคน
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีตอบความตามเหตุผล
พี่ว่าข้าเห็นก็ชอบกล	จงค้นแต่เชิงชั้นบรรพต
/*983ข้างบนเอาไว้เป็นธุระน้อง	จะเที่ยวท่องหาดูให้รู้หมด
พระจึ่งขับพาชีมีพยศ	ให้เลี้ยวลดดั้นด้นไปบนเนิน
มิสามะงาหรัดพลางพินิจ	เห็นกริชที่เฉาะไม้หักเหิน
ทั้งดูหญ้ายับย่อยรอยคนเดิน	จึ่งดำเนินตามรอยยค่อยลัดแลง
เห็นหนามสะฉะชักเสียทันใด	ถึงพุ่มไม้หยุดยั้งเข้านั่งแฝง
ตั้งตาคอยดูหูตะแคง	จึ่งได้แจ้งว่าสำเนียงเสียงสวดมนต์
กระซิบกันว่านั่นวัดวา	ฤๅว่าบ้านไร่ในไพรสณฑ์
ฤาจะเป็นซ่องสุมชุมนุมคน	ที่ตกหล่นคนหนีเดือนดาว
แลไปบนเขาเห็นเสาธง	กับหางหงส์ช่อฟ้าหลังคาขาว
จึ่งเดินดูไปจนถนนยาว	เห็นเรื่องราวจะเป็นวัดสงัดครัน
จึ่งชักพร้าฟันไม้เข้าให้ดัง	ทำกระทั่งอึงไอทั้งไพรสัณฑ์
คิดจะให้เจ้าของร้องว่าพลัน	แต่เฝ้าฟันไม้ล้มลงหลายลำ
ฯ ๑๔ คำ
๏ บัดนั้น	นางบาหยันปัญญาคมขำ
ครั้นเสียงคนพูดพึมงึมงำ	แล้วซ้ำฟันไม้ล้มระทมลง
จึ่งออกจากห้องร้องไปทันใด	ว่านั้นใครใจพาลสันดานหลง
มาฟันไม้วัดวาในป่าดง	ทำอาจองข่มเหงไม่เกรงเรา
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	มิสาตอบคำนางโฉมเฉลา
ว่าเสียงใครว่ากล่าวเหมือนชาวเรา	แล้วเดินเข้าไปใกล้มิได้นาน
เห็นมิสายิหวาปาระนาหลา	ยิ้มแย้มไปมาแล้วว่าขาน
เออดีช่างคิดกิจการ	ให้ต้องคลานทางมากลางคืน
/*984เดินตะบึงขึงตามาจนรุ่ง	ริ้นยุงหนามหนาฝ่าฝืน
แต่ขับม้ารีบรุดไม่หยุดยืน	ช่างชมชื่นปะตาปาไม่อาลัย
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	มิสายิหวาอัชฌาสัย
ฟังดูรู้จักก็ทักไป	ข้าคิดว่าอื่นไกลหาไหนมา
มิรู้ว่าประสันตากุเรปัน	ได้ประสบพบกันค่อยหรรษา
อันระเด่นมนตรีมีฤทธา	มาอยู่ไหนให้ว่ามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาสำรวลสรวลศรี
เออได้เห็นเจ้าเรายินดี	นี่ฤๅบาหยันดาหากัลยา
อันระเด่นมนตรีกุเรปัน	เสด็จดั้นด้นเดินบนเนินผา
จะไปเชิญภูวไนยให้ไคลคลา	เมตตาอย่าหนีต่อไป
ว่าพลางทางรีบจรลี	ลงไปยังที่เนินไศล
จึ่งขึ้นม้าควบขับฉับไว	กระแอมไอกึกก้องร้องเรียกมา
ครั้นเห็นพระองค์ทรงฤทธี	เปรมปรีดิ์พูดจ้อหัวร่อร่า
งามแล้วตามแคล้วมรรคา	ท่านไปปะตาปาอยู่เปรมปรีดิ์
ข้าน้อยพบที่ศาลาทั้งห้าคน	อยู่บนแนวเนินคีรีศรี
เชิญเสด็จไคลคลาอย่าช้าที	เกลือกจะลอดดอดหนีต่อไป
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ได้ฟังชื่นชมภิรมย์ใจ	มาขึ้นมโนมัยจรลี
ประสันตาก็นำดำเนิน	ขึ้นบนเนินผาพนาศรี
/*985เห็นสี่พี่เลี้ยงผู้ภักดี	รับเสด็จอยู่ที่ข้างนอกพลัน
พระลงจากอาชาคลาไคล	ภูวไนยยิ้มยวนสรวลสันต์
ว่าพี่ทั้งสี่นี้ดีครัน	แต่ดัดดั้นตามมาประดาตาย
ได้พบแล้วยังพาหลบหนี	ให้น้องนี้ประพรั่นขวัญหาย
ช่างอ่อนอำทำเพทุบาย	แล้วยักย้ายย้อนทำให้จำไกล
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	สี่นางยิ้มแย้มแจ่มใส
กราบเกล้าอภิวันท์ทันใด	ทูลไปว่าพระน้องของภูมี
จะอยู่ไปอายเขาชาวกาหลัง	จึ่งมายังป่าไม้ไพรศรี
พอพ้นพักตราชาวธานี	ใช่จะหนีพระองค์อย่าปลงใจ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ปันหยีได้ยินสิ้นสงสัย
สั่งประสันตาพลันทันใด	พี่จงไปตั้งประทับพลับพลา
ให้เสร็จไว้ในเชิงคีรี	ที่ริมธารลึกพฤกษา
สั่งเสร็จพระเสด็จลีลา	ไปยังองค์ขนิษฐาฉับพลัน
พระลดองค์ลงนั่งแนบน้อง	กรประคองกอดแก้วแล้วรับขวัญ
ดั่งตายแล้วเกิดใหม่ได้พบกัน	จะบิดผันไปไยนะน้องรัก
เพื่อเพราะผลกรรมได้จำจาก	พลัดพรากจากนิเวศอาณาจักร
เป็นบุญชักมาได้พบพักตร์	นงลักษณ์ไม่ปลงลงใจ
สุดคิดพี่แล้วจึ่งสังหาร	ผลาญชีพระตูให้ตักษัย
พระปิตุจฉาให้น้องเข้ากองไฟ	ดั่งพี่จะบรรลัยด้วยโฉมน้อง
พี่สลบลงยังพื้นปฐพี	ประสันตาพาพี่ผันผยอง
//*124/*986พี่คลั่งไคล้ใหลหลงถึงนวลละออง	พอพบสองอนุชาค่อยยาใจ
แล้วชวนกันเข้าปะตาปา	ค่อยคลายอารมณ์หม่นไหม้
เป็นกรรมจำจากกันในไพร	พี่ผลัดไปก็ได้โยธา
พี่ติดตามทรามสวาทให้ขาดรัก	อกจะหักด้วยไม่พบขนิษฐา
สิ้นกรรมได้ทำไว้ด้วยกันมา	ตั้งแต่จะผาสุกจนม้วยมรณ์
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์แอหนังดวงสมร
ได้ฟังวาจาพระภูธร	บังอรค้อนให้แล้วเบือนพักตร์
นางคิดคืนหลังแล้วพูนเทวศ	เยาวเรศเคืองแค้นพระทรงศักดิ์
ชลนานองหน้านงลักษณ์	สลักทรวงมิได้จำนรรจา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
รับขวัญพลางทางเช็ดชลนา	แก้วตาอย่าโศกโศกี
พี่ได้งอนง้อขอโทษา	อนิจจาไม่เห็นในอกพี่
เมื่ออยู่ในดาหาธานี	แทบประหนึ่งชีวีจะบรรลัย
ถึงเพียงนี้แล้วยังไม่เมตตา	จะให้ทนเวทนาไปถึงไหน
จงโอนอ่อนผ่อนหาด้วยอาลัย	ดวงใจจงอดโทษพี่ชาย
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์แอหนังโฉมฉาย
ได้ฟังวาทีอภิปราย	ชะม้ายเนตรแล้วตอบวาจา
พระไม่จำนงจงรัก	จึ่งหาญหักหมายหนีดาหา
พระบิตุเรศทราบเหตุก็โศกา	ได้อัปยศไพร่ฟ้าทั้งแดนไตร
/*987ระตูรู้ข่าวมากล่าวขอ	พระชนกก็ยกยอให้
ถึงเพียงนั้นแล้วยังไม่หนำใจ	ยังซ้ำให้พลัดพรากจากธานี
หากว่าสมเด็จพระอัยกา	มาช่วยจึ่งไม่ม้วยเป็นผี
ถ้าแม้นบรรลัยในอัคคี	ก็ที่ไหนจะได้มาเจรจา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงพงศ์อสัญแดหวา
รับขวัญพลางทางมีบัญชา	แก้วตาจงโปรดซึ่งโทษกรณ์
พี่ได้วิงวอนไว้แต่หลัง	โฉมยงจงฟังพี่บ้างก่อน
ว่าไม่สลัดตัดรอน	ดวงสมรคลายโกรธที่โทษทัณฑ์
เมื่อเจ้าโจนลงในอัคคี	โฉมศรีไม่ม้วยอาสัญ
จงแถลงแจ้งพี่อย่าเบือนบัน	สาวสวรรค์จงเล่าให้เข้าใจ
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	แอหนังเยาวยอดพิสมัย
ได้ฟังวาจาพระภูวไนย	ค้อนให้แล้วทูลสนองมา
เมื่อน้องโจนลงในเพลิงกัลป์	จึ่งองค์อสัญแดหวา
นิรมิตบัวกลดรจนา	อยู่ในมหารถทรง
พาไปตกลงในกลางไพร	พระอัยกาแปลงให้ดังประสงค์
ให้นามให้กริชฤทธิรงค์	แล้วพระองค์สาปสันบัญชา
ว่าเมื่อได้สี่กษัตริย์สุริย์วงศ์	พบกันตามจำนงปรารถนา
จึ่งสิ้นคำสาปพระอัยกา	น้องอาศัยอยู่ที่เชิงคีรี
แล้วน้องระตูประตาหน	มารุกรนน้องผลาญให้เป็นผี
ได้ครอบครองพาราค่อยเปรมปรีดิ์	เทวาบอกว่าพระพี่แปลงมา
/*988ปะตาปาอยู่บนเขาใหญ่	จึ่งยกพลไกรเที่ยวตามหา
ระตูอาจอุกรุกมา	แพ้ฤทธาก็ม้วยบรรลัย
นางทูลแต่ต้นไปจนปลาย	บรรยายให้สิ้นที่สงสัย
แสนยากแรมร้อนนอนไพร	อรไทก็ร่ำโศกี
ฯ ๑๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์อสัญเรืองศรี
รับขวัญพลางทางปลอบนารี	แก้วพี่อย่าโศกาจาบัลย์
แต่พี่เที่ยวตามหายาหยี	ปิ้มประหนึ่งชีวีอาสัญ
รบรุกทุกประเทศเขตคัน	ได้พบขวัญนัยนายิ่งอาลัย
เดชะความสัตย์เราทั้งสองรา	เทวาพาพบยอดพิสมัย
ด้วยเป็นคู่ตุนาหงันกันไว้	ดวงใจจงได้ปรานี
ถ้อยทีสนทนาเจรจากัน	ค่อยคลายโศกศัลย์หมองศรี
พระตระโบมโลมเล้าด้วยยินดี	ภูมีสรวลสันต์จำนรรจา
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงประสันตา
รับสั่งทำตามพระบัญชา	ให้ตัดไม้เกี่ยวหญ้ามาฉับพลัน
มาปลูกตำหนักพลับพลา	มิช้าก็แล้วทุกสิ่งสรรพ์
จัดผ้ามาใส่พานสุวรรณ	ส่งให้บาหยันด้วยยินดี
ฯ ๔ คำ
๏ บัดนั้น	บาหยันยิ้มเยื้อนเบือนหน้าหนี
รับผ้าแล้วว่าไปทันที	ตัวดีช่างจัดสรรทันการ
ตระเตรียมไว้ให้มีถี่ถ้วน	สมควรเป็นผู้ใหญ่ได้ว่าขาน
/*989ค้อนคมก้มหน้าแล้วพาพาน	มาเฝ้าพระภูบาลทันใด
จึ่งหมอบกราบเข้าถวายพานผ้า	พักตรายิ้มแย้มแจ่มใส
แลสบหลบเนตรภูวไนย	กราบไหว้แล้วคลานออกมา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์อสัญแดหวา
เห็นนางบาหยันกัลยา	ถวายพานภูษาแล้วออกไป
พระยิ้มพลางทางว่ายาหยี	ตัวพี่พบน้องก็ผ่องใส
เจ้าจะปะตาปาอยู่ว่าไร	จงสึกหามาไปพลับพลา
ตรัสพลางทางหยิบผ้าทรง	วางลงตรงพักตร์ขนิษฐา
เห็นค้อนคมก้มพักตร์ไม่เจรจา	พระหยิบยื่นภูษามาพาดองค์
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีแน่งน้อยนวลหงส์
ป้องปัดผ้าไว้มิได้ทรง	เลื่อนองค์ถอยหนีพระพี่ยา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภุชฉุดกรขนิษฐา
หัตถ์หนึ่งชักสไบวนิดา	ขนิษฐาชิงชักสะพักไว้
อนิจจาผ้าทรงไม่ปลงจิต	จะเบือนบิดบวชเรียนไปถึงไหน
พี่ตามหาแทบสิ้นชีวาลัย	ได้พบแล้วอย่าให้ทรมาน
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	แอหนังได้ฟังว่าขาน
นิ่งไปไม่ตอบภูบาล	จึ่งหยิบพานภูษามาพลัน
/*990เปลื้องเครื่องแล้วลาปะตาปา	เปลี่ยนผลัดภูษาทุกสิ่งสรรพ์
แล้วมานอบนบอภิวันท์	แล้วผินผันไม่ดูภูวไนย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้พงศ์เทวาก็ปราศรัย
ยอดมิ่งเจ้าจะนิ่งอยู่ไย	อย่าเมินหน้ามาไปพลับพลา
พลางยื่นพระหัตถ์กระหวัดกร	ดวงสมรเบี่ยงผันค่อยหรรษา
พระอุ้มองค์อรไทไคลคลา	เสด็จมายังพลับพลาชัย
พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ตามมา	พระชื่นชมปรีดาผ่องใส
ขึ้นยังพลับพลาทันใด	ตรงไปเข้าห้องฉับพลัน
วางองค์ลงในที่ไสยาสน์	ภูวนาถเชยชมภิรมย์ขวัญ
นวลละอองผ่องแผ้วเพียงจันทร์	เมื่อวันเพ็ญเปล่งเปรื่องไม่ราคิน
พิศเกศดั่งปีกแมลงทับ	จุไรรับจับขนงดั่งก่งศิลป์
นาสาดั่งขอคชรินทร์	เนตรน้องดังนิลมณีดี
โอษฐ์พริ้มตะละชาดแต้ม	ยิ้มแย้มดั่งสลับทับทิมสี
พระทนต์เรียงเรียบระเบียบดี	เป็นแสงสีดำขลับระยับตา
กรน้องดั่งกลีบบุษบง	ศอกลมสมทรงดั่งเลขา
เต้าตั้งดั่งดวงประทุมมา	กลิ่นกล้าขึ้นพ้นชลที
กรน้องดั่งงวงไอยเรศ	เมื่อประเวศกระหวัดหญ้าพนาศรี
นิ้วหัตถ์งามแฉล้มแช่มช้อยดี	ทั้งอินทรีย์สมควรเร่งยวนใจ
ชมพลางทางกระถดเข้าชิด	จุมพิตพูดจาปราศรัย
พี่ตามหาแทบสิ้นชีวาลัย	คิดว่าจะไม่พบประสบกัน
/*991บุญพามาให้ได้สมสู่	มิเสียทีเป็นคู่ตุนาหงัน
เกิดไหนขอให้ได้พบกัน	อย่าโศกศัลย์นักเลยนะอรไท
ฯ ๒๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีค้อนควักผลักไส
นี่หากข้าน้อยไม่บรรลัย	พระจึ่งได้พจนาว่าปรานี
แม้นน้องมอดม้วยด้วยเพลิงกาฬ	ที่ไหนภูบาลจะเห็นผี
พระแกล้งว่าเล่นให้เห็นดี	น้องนี้ไม่เชื่อที่ว่าวอน
อันนางกษัตริย์ล้วนทรงโฉม	หลงประโลมเชยชื่นสโมสร
ก็ที่ไหนจะได้ไปจากนคร	ซึ่งว่าจรตามข้าอย่าพาที
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงตอบองค์มารศรี
ก็จริงเหมือนวาจานารี	แต่มิได้เจาะจงเหมือนนงคราญ
พี่คลั่งไคล้ใหลหลงเพราะนงนุช	ปิ้มจะสุดชีวังสังขาร
ด้วยเป็นคู่ตุนาหงันกันมานาน	เพราะเวราการให้จำไกล
แต่พี่เที่ยวมะงุมมะงาหรา	ปานปิ้มชีวาจะตักษัย
พบเจ้าจึ่งเล่าให้เข้าใจ	เหตุไรน้องยาไม่ปรานี
ฤๅพี่แกล้งพรากพลัดกำจัดมา	ยังแค้นเคืองวิญญามารศรี
จงเอากริชคมกล้านี่ราวี	ให้หายที่โกรธาอยู่ช้านาน
พระหัตถ์เบื้องขวาปรามาส	แสนสวาทเชยพักตร์สมัครสมาน
พระเอนแอบแนบทับอุระราน	ยุพาพาลผลักไสไม่ไยดี
ฯ ๑๐ คำ
/*992๏ พระโฉมยง	พระองค์จงโปรดเกล้าเกศี
น้องจากดาหาธานี	มิได้อัญชุลีพระบิตุรงค์
ทั้งพระมารดาก็อาลัย	คิดว่าม้วยบรรลัยเป็นผุยผง
จากมายากไร้อยู่ในดง	ก็ปลงจิตว่าม้วยด้วยอัคคี
ตัวน้องมาพบพระภูวไนย	ยังมิได้กราบบาทบทศรี
จะสมสู่อยู่ด้วยพระภูมี	เห็นทีเหมือนละเมิดพระบัญชา
ฯ ๖ คำ
๏ น้องรัก	นงลักษณ์พี่ยอดเสน่หา
องค์พระบิตุเรศบัญชา	ให้แก้วตากับระตูเป็นคู่ครอง
บุญเราสองข้างได้สร้างสม	ให้นิยมวิบัติขัดข้อง
ระตูตายไปในห้องทอง	พระให้น้องแบหลาไม่อาลัย
หากว่าเทวาลงมาช่วย	จึ่งไม่มอดม้วยตักษัย
พี่เที่ยวหาแก้วตายาใจ	เทพไทให้สบจึ่งพบกัน
ถึงสองกษัตราจะมารู้	เราก็ได้เป็นคู่ตุนาหงัน
สองท้าวก็ได้ให้ปัน	เจ้าจะคิดบิดผันไปว่าไร
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดพิสมัย
ได้ฟังวาจาพระภูวไนย	ค้อนให้แล้วตอบไปด้วยพลัน
อันเชิงกระนั้นแล้วดีนัก	พระทรงศักดิ์ว่าเป็นคู่นาหงัน
เหตุไฉนจึ่งมาอำพรางกัน	ทรงธรรม์พูดเล่นช่างเห็นดี
แม้นพระองค์บอกความตามตรง	จะทูลพระบิตุรงค์เรืองศรี
ก็จะเสร็จสยุมพรพิธี	ที่ไหนจะได้ยากลำบากใจ
ฯ ๖ คำ
/*993๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมจิตพิสมัย
ยิ้มแล้วจึ่งตอบคำไป	เจ้าว่าไยกระนั้นกัลยา
ตัวพี่พลัดพรากจากเวียงชัย	ตกไร้เป็นคนอนาถา
ถึงจะบอกไหนจะเชื่อวาจา	ด้วยเป็นพระธิดาเอกองค์
พี่จนจิตจึงถอดกริชออกหวังว่า	จะให้ทัศนาดั่งประสงค์
ก็จะประจักษ์แจ้งศักดิ์สุริย์วงศ์	โฉมยงไม่ดูก็จนใจ
เป็นกรรมมาสนองทั้งสองข้าง	ให้เริดร่างห่างชิดพิสมัย
แต่นี้จะผาสุกไม่ทุกข์ใจ	มิได้เคืองหฤทัยเท่าใยยอง
ว่าพลางเอนแอบแนบชิด	ค่อยสนิทเชยชื่นกันทั้งสอง
จูบปรางพลางสัมผัสประทุมทอง	ต้องทำนองปั่นป่วนยวนยี
พลางเชยน้องประคองหัตถ์	รวบรัดกายามารศรี
ลงประทมกลมเกลียวทั้งอินทรีย์	ฤดีร่านร้อนอาวรณ์ใจ
บรรดาเทวาพลาหก	ก็เผ่นผกอากาศหวาดไหว
เมฆหมอกออกกลุ้มชอุ่มไป	อโณทัยอับแสงไม่แจ้งตา
พระพิรุณโปรยปรอยเป็นฝอยฝน	ลมบนพานพัดสหัสสา
บุษบงเบิกบานตระการตา	ภุมราจับจรดรสสุคนธ์
เข้าซอกไซ้ในกลีบสุมามาลย์	ก็ซาบซ่านเนื้อตัวทั่วขุมขน
ฟ้าร้องก้องลั่นอึงอล	สาชลเป็นละลอกกระฉอกฟอง
สองสนิทชิดเชื้อไม่เบื่อหน่าย	เกี่ยวก่ายเกลียวกลมประสมสอง
พิสมัยที่ในแท่นทอง	จนไก่ก้องขานขันสนั่นดง
พระบรรทมสัพยอกหยอกเย้า	คลึงเคล้าชื่นจิตพิศวง
ลืมองค์บิตุราชมาตุรงค์	พระจงจิตพิศวงยุพาพาล
//*125/*994ลืมองค์อนุชาทั้งสองสวัสดิ์	ลืมทั้งสมบัติพัสถาน
ลืมนางกษัตริย์นงคราญ	สองกุมารโอรสก็ลืมไป
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดพิสมัย
ได้ร่วมรู้สู่สมภิรมย์ใจ	อรไทพิศวาสไม่คลาดคลา
ลืมองค์บิตุเรศชนนี	มะดีหวีแลองค์ขนิษฐา
สิ้นทั้งเชษฐาอนุชา	ลืมเหล่าธิดานารี
ลืมสี่พี่เลี้ยงกัลยา	ปรีดาชื่นชมเกษมศรี
แต่เฟี้ยมเฝ้าเคล้าองค์พระภูมี	นางมิได้นิราศคลาดคลา
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์กุดาวิราหยา
ทั้งมิสาหยังส่าหรีอนุชา	อยู่ยังดาหาปาตี
ครั้นพวยพุ่งรุ่งแสงอโณทัย	คิดจะไปตามหายาหยี
สององค์ทรงเครื่องรูจี	เข้าไปยังที่พระโรงชัย
ครั้นถึงก้มเกล้าวันทา	องค์ศรีปัตหราเป็นใหญ่
ทูลว่ามิสามาหายไป	กับพี่เลี้ยงแต่ในราตรี
ลูกรักจักถวายบังคมลา	ไปสืบเสาะในป่าพนาศรี
พบแล้วจะพามาธานี	พันปีจงทราบพระบาทา
ฯ ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์พงศ์เผ่าอสัญหยา
ได้สดับสองมิสาทูลมา	พระราชาลูบอกตกใจ
นิ่งขึงตะลึงไปทั้งองค์	น้ำพระเนตรนั้นลงหลั่งไหล
/*995ตรัสว่าเวราสิ่งไร	พี่ยาหายไปพึ่งกลับมา
พ่อนี้ยินดีเป็นพ้นนัก	ได้สามลูกรักเสน่หา
มาอยู่ชูช่วยพารา	พลไกรไพร่ฟ้าก็สุขเย็น
เดี๋ยวนี้น้องยามาหายไป	จะให้ได้ยากแค้นแสนเข็ญ
เพราะเวรากรรมจึ่งจำเป็น	ฤาจะเป็นช่องเร้นอย่พงพี
ลูกรักจักไปตามหา	พบแล้วพามากรุงศรี
ถึงไม่พบก็กลับมาธานี	ให้พ่อนี้แจ้งเหตุเภทภัย
ฯ ๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์วันทาน้ำตาไหล
ทูลว่าข้าน้อยจะตามไป	ถึงจะไม่พานพบประสบกัน
คงจะกลับเข้ามาธานี	ให้ทราบคดีทุกสิ่งสรรพ์
ทูลพลางนอบนบอภิวันท์	ผายผันจากท้องพระโรงชัย
๏ มาถึง	ติกาหรังปาตีที่อาศัย
จึ่งสั่งเสนีทันใด	ให้จัดไพร่ทหารชาญณรงค์
ผูกม้าที่นั่งมาทั้งสอง	ประดับเครื่องเรืองรองงามระหง
เราจะไปในแคว้นแดนดง	ท่านจงเร่งรัดจัดกัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	เสนีว่องไวใช้ขยัน
ก้มเกล้ากราบลาออกมาพลัน	จัดสรรเสนาพลากร
ผูกม้าพระที่นั่งทั้งสององค์	ยิ่งยงว่องไวดั่งไกรสร
ประดับเครื่องเรืองรับบวร	ดูดั่งอัสดรพระพายพา
/*996คับคั่งทั้งพวกกิดาหยัน	จัดกันพร้อมพรั่งทั้งซ้ายขวา
ประทับไว้ยังหน้าเกยลา	คอยท่ารับเสด็จพระภูมี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
จากแท่นสุวรรณรูจี	มาสระสรงวารีให้สำราญ
ทรงสุคนธารสปรากฏกลิ่น	รวยรินด้วยทิพย์หอมหวาน
สนับเพลาพลอยเพชรเจ็ดประการ	ภูษาสารแย่งยกกระหนกกลาย
จีบโจงจังหวัดเข็มขัดคาด	เจียระบาดพื้นทองรองสาย
ห้อยหน้าปักปลิวเป็นริ้วราย	เฉิดฉายฉลององค์บรรจงทำ
เป็นเครือครุฑยุดนาคลากหิ้ว	ดูลิ่วลอยลมคมขำ
ทองกรกาบเก็จเพชรประจำ	เลิศล้ำด้วยมณีไม่มีปาน
ธำมรงค์แต่ละองค์ก็แวววับ	เพชรระยับจับแสงพระสุริย์ฉาน
มงกุฎเก็จเพชรประพาฬ	งามตระการกรรเจียกระยับตา
ทัดอุบะตันหยงส่งกลิ่น	รวยรินซาบซับจับนาสา
เหน็บกริชเทวัญอันศักดา	ออกมาขึ้นเกยทรงพาชี
พรั่งพร้อมเสนากิดาหยัน	ตามกันยัดเยียดเสียดสี
สององค์ทรงม้าจรลี	ออกไปในที่พนาวา
สองกษัตริย์ลัดรีบพลไกร	มาตามแถวแนวไม้พฤกษา
ในจิตคิดถึงพระพี่ยา	กับองค์ขนิษฐาทรามวัย
โอ้พระเชษฐากับยาหยี	ป่านนี้จะยากเย็นเป็นไฉน
จะประสบพบกันฤาฉันใด	ฤาจะเดินเกินไปในพงพี
แล้วชักอาชาไนยให้รอรั้ง	ตรัสเรียกมิสาหยังยาหยี
/*997ชวนชมนกไม้ในพนาลี	ที่ปักษีสำนักรวงรัง
นกแก้วจับกิ่งแก้วพรอด	เฉื่อยฉอดชื่นชมอารมณ์หวัง
ระวังไพรกู่ก้องร้องระวัง	รังนานจับรังเรียงราย
นกกระทาจับต้นคนทาขัน	เบญจวรรณจับวรรณแล้วผันผาย
ยางจับยางแดงแล้วแฝงกาย	เขม้นหมายมุจลินท์จะกินปลา
เขาไฟไต่เครือแล้วขันคู	เป็นหมู่หมู่น่ารักเหล่าปักษา
สาลิกาจับต้นเพกา	นกหว้าจับหว้าแล้วจิกกิน
นกยูงจับยูงใหญ่ฟ้อน	รำร่อนเรียงรันแล้วผันผิน
นกเอี้ยงจับแอบอินทนิล	ได้ยินเสียงโยธาผวาไป
เศร้าจิตคิดถึงพระเชษฐา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
พลางเร่งพลขันธ์ดั้นไพร	ตรงไปในเชิงบรรพตา
จึ่งให้พวกพลมนตรี	หยุดอยู่ที่แทบใกล้ภูผา
สององค์ลงจากอาชา	ขึ้นมาตามเนินคีรี
เห็นพระพี่เลี้ยงปูนตา	อยู่ริมมรรคาพนาศรี
ตรัสถามไปพลันทันที	เจ้าพี่อยู่ตำบลหนใด
คืนนี้รีบรัดดัดหา	พบองค์ขนิษฐาหรือหาไม่
ท่านจงบอกเราให้เข้าใจ	อย่าได้มุสาพาที
ฯ ๓๖ คำ
๏ บัดนั้น	ปูนตาประณตบทศรี
ทูลว่าตามหาเมื่อราตรี	เดิมทีนั้นเดินเกินไป
พบองค์ทรงเพศปะตาปา	อยู่ที่ศาลาเนินไศล
พระพาองค์ขนิษฐาคลาไคล	อยู่ในพลับพลาแต่ราตรี
ฯ ๔ คำ
/*998๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ผู้ทรงรัศมี
ได้ฟังเสร็จสิ้นก็ยินดี	จรลีขึ้นไปบนพลับพลา
จึ่งเห็นประสันตาใจหาญ	นอนอยู่ปากม่านอันเลขา
มาบังคมคัลวันทา	จึ่งถามหาองค์พระทรงชัย
ซึ่งมาประสบพบยาหยี	บัดนี้เสด็จไปอยู่ไหน
ท่านจงทูลเบิกเราให้เข้าไป	จะได้เฝ้าองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาแสนคิดบิดผัน
นี่คนอื่นไกลฤๅไรนั้น	จะให้กันพลอยยากลำบากกาย
เฝ้าใช้จะมิให้ตั้งตัวตรง	นอนลงเมื่อยหลังยังไม่หาย
จะเข้าไปดีดีมิสบาย	จะแกล้งใช้ให้ตายฤาไรนา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สรวลพลางทางว่า
ไม่ทูลเบิกให้ก็ว่ามา	กระนั้นก็ตัวข้าจะเข้าไป
คอยระวังเถิดคะให้จงดี	มิทูลกันวันนี้อย่าสงสัย
จะอ้อนวอนยุยงให้ส่งไป	ยังในพาราณุสาตัน
ฯ ๖ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาทำกลัวตัวสั่น
เอามือตีอกคลานงกงัน	มาแอบม่านสุวรรณทันใด
ก้มเกล้ววันทาทำหน้าม่อย	ทำเสียงอ่อยขัดข้องไม่ผ่องใส
ทูลทำเป็นละล่ำละลักไป	ว่าสองภูวไนยเสด็จมา
ฯ ๔ คำ
/*999๏ เมื่อนั้น	ระเด่นได้ฟังคิดกังขา
ว่าเป็นไรนั่นประสันตา	จึ่งพูดจางันงกเป็นตกใจ
ฯ ๒ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาทำหน้าละเล่อไหล
ทูลว่าอนุชาของภูวไนย	ว่าไม่มาทูลพระภูมี
จึ่งตรัสพยาบาทคาดคั้น	จะส่งไปณุสาตันดีหนี
ข้าน้อยตกใจใช่พอดี	ด้วยมีความเข็ดหลาบอยู่ตราบตาย
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองฉาย
ได้ฟังแย้มยิ้มพริ้มพราย	จึ่งเผยผายพจนารถวาที
พี่คร้ามตัวกลัวนักทีเดียกฤา	แต่ออกชื่อณุสาตันดีหนี
หน้าเผือดเหือดแห้งลงทันที	นี่ฤาอวดหาญว่าชาญชัย
ฉวยศึกฮึกฮักมาหนักหนา	จะกล้าอยู่สู้ศึกที่ไหนได้
กลัวจะยกธงโห่วิ่งโร่ไป	มิใชไก่เดิมพันพนันเมือง
ทำหน้าม่อยสร้อยศัลย์ไม่กลั้นอด	เป็นนกกดตาแดงหน้าแข้งเหลือง
เลี้ยงเสียเปล่าเปล่ากินข้าวเปลือง	ถึงทำเครื่องใส่ไม่มีมัน
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	ประสันตาว่าชวนให้สรวลสันต์
ถ้าแต่ตัวต่อตัวไม่กลัวกัน	พนันสิ้นพาราไม่อาลัย
ชนกับไก่กลางทำคางสนัด	แต่ผลัดเปลี่ยนหน้าไม่ปราศรัย
จุกจิกหยิกทึ้งตะบึงไป	ทั้งฝูงใหญ่มุ่นมัวเอาตัวเดียว
/*1000ถ้าแม้นเป็นคู่ตีมิรันทดทอด	จะเกี่ยวกอดหมกมุ่นฉุนเฉียว
เพราะหลายตัวเข้าล้อมตอมเกรียว	จะเคี่ยวขับรับรองทำนองไร
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีว่าอย่าแก้ไข
ชาติไก่นกกดจะอดไย	มิใช่เชื่อต่อจะต่อเล่า
หนีเอาทั้งต่อไม่พอที่	อย่าจู้จี้มากมายจะอายเขา
ได้ยินพูดนอกสิบอกเยา	เถิดเจ้าเห็นใจไม่เชื่อกัน
ตรัสพลางทางสรวลสำรวลร่า	ประสันตายิ่งซ้ำทำขัน
ยิ้มหน้าแสยะมือแกะฟัน	ก็ผายผันออกจากห้องใน
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	กุดาวิราหยาศรีใส
กับองค์อนุชาก็คลาไคล	เข้าในห้องทองรูจี
ขึ้นนั่งแท่นพลันแล้ววันทา	องค์พระพี่ยาเรืองศรี
อนุชาชะม้อยคอยที	จะบังคมพระพี่ไม่เหลียวมา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
เห็นสองน้องนั้นวันทา	พระราชาแลดูอดสูใจ
ให้สะทกสะเทิ้นเมินหน้า	มิใคร่จักพูดจาปราศรัย
แล้วสบพบพักตร์ทรามวัย	พยักให้อัญชุลีพี่ยา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีมีลักษณ์เลขา
ความอายอัดอั้นตันอุรา	บังคมแล้วก้มหน้าเสียทันใด
/*1001เห็นพระน้องนั้นอัญชุลี	เทวียิ้มแย้มแจ่มใส
มิได้ว่าขานประการใด	อรไทให้สะเทินวิญญา
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	องคระเด่นกุดาวิราหยา
จึ่งมีสุนทรวาจา	บอกองค์ขนิษฐานารี
วันพี่เข้าไปทูลลา	องค์พระปิตุจฉาเรืองศรี
ท้าวทรงโศกศัลย์พันทวี	ให้พี่มาตามทรามวัย
พาเจ้าเข้าไปในพารา	แก้วตาจะคิดเป็นไฉน
ฤาจะผ่อนปรนกลใด	ผันแปรแก้ไขให้จงดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นบุตรีโฉมศรี
จึ่งตอบพจนาวาที	น้องนี้ขัดสนจนใจ
สุดแท้แต่พระพี่น้อง	จะช่วยปิดป้องแก้ไข
อย่าเพ่อให้เลื่องฦๅอื้ออึงไป	ถึงชาวเวียงชัยให้แจ้งความ
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีชาญสนาม
ว่าเจ้ากำหราบปราบปราม	ห้ามแหนอย่าให้ใครพาที
ให้ทราบบาทบงสุ์พระทรงศักดิ์	ไม่พบองค์นงลักษณ์ยาหยี
จะเสาะหาไปในป่าพนาลี	เมื่อมิพบจะกลับเข้าพารา
รุ่งขึ้นจะไปสืบเสาะข่าว	กว่าจะได้เรื่องราวขนิษฐา
ทูลแล้วแก้วพี่จงกลับมา	จะได้ปรึกษาหารือกัน
ฯ ๖ คำ
/*1002๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พอจวนเวลาสายัณห์	บังคมคัลทูลคดีพระพี่ยา
จะอยู่ช้าฉะนี้ก็มิได้	ท้าวไทจะละห้อยคอยหา
จำจะกลับเข้าไปในพารา	ทูลตามบัญชาพระภูวไนย
ทูลพลางนอบนบอภิวันท์	จรจรัลจากห้องผ่องใส
สององค์ขึ้นทรงมโนมัย	พลไกรห้อมล้อมมากมี
๏ มาถึง	ยังซึ่งทวารากรุงศรี
ไม่แวะวังดาหาปาตี	ก็ชักม้ามาที่วังใน
ครั้นถึงจึ่งลงจากอาชา	เสนาห้อมล้อมอยู่ไสว
ตามเสด็จลีลาคลาไคล	เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์
จึ่งถวายประณตบทเรศ	พระผู้พงศ์เทเวศอันเฉิดฉัน
อยู่ตรงพระพักตร์พระทรงธรรม์	ชวนกันหมอบเฝ้าท้าวไท
ฯ ๑๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	องค์ศรีปัตหราจึงปราศรัย
เจ้าไปตามขนิษฐายาใจ	พบเห็นเป็นไฉนนะลูกอา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์เสแสร้งมารษา
ลูกรักดัดดั้นอรัญวา	ไปเสาะหาแสนยากลำบากจริง
ทุกถ้ำเทินเนินไศลก็ไปจบ	ไม่พานพบมิสาประหมังกุหนิง
ครั้นจะเที่ยวหันเหียนเวียนวิง	ให้ทั่วสิงขรเขาลำเนาไพร
กลัวว่าบิตุรงค์ทรงเดช	ไม่ทราบเหตุยากเย็นเป็นไฉน
รุ่งขึ้นลูกยาจะลาไป	อโณทัยเลี้ยวลับจะกลับมา
ฯ ๖ คำ
/*1003๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวกาหลังนาถา
ชลนัยน์ไหลอาบพักตรา	แล้วตรัสว่าเวราสิ่งไร
เมื่อสัตว์ป่าพาพี่ไปนั้น	พ่อโศกศัลย์ปิ้มเลือดตาไหล
เดี๋ยวนี้น้องยามาหายไป	เที่ยวหาก็ไม่ประสบพบพาน
สององค์เจ้าจงไปตามหา	ให้ทั่วในป่าไม้ไพรสาณฑ์
แล้วกลับมาให้พ่อรู้อาการ	อย่าเนิ่นนานนอนใจให้หลายวัน
สั่งสรรพแล้วหับบัญชร	ภูธรยุรยาตรผาดผัน
ขึ้นสู่ปราสาทแก้วแพรวพรรณ	นางกำนัลห้อมล้อมพร้อมเพรียง
ครั้นพระสุริยาสายัณห์	ประโคมลั่นฆ้องระฆังประดังเสียง
ทั้งพิณพาทย์ขับรำจำเรียง	ฟังสำเนียงไพเราะเสนาะใจ
นึกถึงมิสาประหมังกุหนิง	พระยิ่งวังเวงจิตคิดสงสัย
โอ้ชะรอยเหตุผลกลใด	จึ่งหายไปในเวลาราตรี
จะว่าใครอิจฉาพาไป	ฤๅเคืองใจลอบลอดดอดหนี
เจ้าอยู่พร้อมกันสิ้นพ่อยินดี	โอ้ครั้งนี้พรากพลัดกำจัดไป
แต่หาค้นด้นดั้นอรัญวา	ฤๅน้อยจิตบิดาเป็นไฉน
พระนิ่งตรึกนึกหาอาลัย	ภูวไนยไม่สนิทนิทรา
ฯ ๑๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์นาถา
ครั้นเสด็จเข้าไปไสยา	ก็ชวนกันลีลาคลาไคล
ครั้นถึงซึ่งปันจะรากัน	เข้าห้องสุวรรณอันผ่องใส
กับองค์อนุชาชาญชัย	หลับใหลในที่ไสยา
ครั้นส่างสว่างอัมพร	ทินกรจรเยี่ยมเหลี่ยมผา
/*1004ทั้งสองภูวไนยก็ไคลคลา	มาสระสรงคงคาวารี
เครื่องต้นสำหรับประดับองค์	เคยทรงเข้าป่าพนาศรี
เหน็บกริชฤทธิรอนไพรี	มาขึ้นพาชีทันใด
พร้อมพวกเสนากิดาหยัน	ป้องกันซ้ายขวามาไสว
กะระตะอาชาคลาไคล	ออกไปขอบคันธบรรพต
๏ ม้าทรง	ยิ่งยงกายาปรากฏ
สะบัดย่างหางหูชูชด	เลี้ยวลดไวว่องย่องเหยาะ
ด้นดั้นดัดดงพงไพร	เข้าในพุ่มชัฏลัดเลาะ
เลิศล้ำกำลังดังจะเหาะ	เบาะอานพานหน้าจินดาดี
เป็นใบโพธิ์โสภาดารารับ	ล้วนแก้วแวววับสลับศรี
สองหูพู่งามจามรี	มีสายแคบขับประดับพลอย
รัดอกช้องหางกระจ่างกระจัด	นพรัตน์เพราพริ้งดั่งหิ่งห้อย
หนังข้างโกลนคร่ำปะวะหล่ำลอย	แต่พื้นแววแพรวพร้อยอยู่ระยับ
กิดาหยันเคียงข้างสล้างมา	ล้วนทำท่าทีโถมจะโจมจับ
ไม่ย่นย่อท้อถอยจะคอยรับ	แข่งขับพลขันธ์สนั่นไป
๏ มาถึง	ซึ่งบนเชิงเทินเนินไศล
สององค์ลงจากมโนมัย	ไปยังที่ประทับพลับพลา
ขึ้นนั่งยังแท่นอันรูจี	สองศรีอภิวันท์หรรษา
พระน้องนั้นอัญชุลีพระพี่ยา	ยิ้มแย้มสนทนาพาที
ฯ ๒๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
จึ่งตรัสถามน้องรักด้วยภักดี	แก้วพี่เข้าไปในพารา
/*1005เจ้ากราบทูลพระองค์ทรงชัย	ว่าไม่พบดวงจิตขนิษฐา
ท้าวไทได้แจ้งกิจจา	แล้วบัญชาว่าขานประการใด
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ทูลแจ้งแถลงไข
ว่าพระองค์ผู้ทรงภพไตร	มีพระทัยอาวรณ์ร้อนรน
ตรัสพลางทางทรงกันแสง	ให้แสวงหาไปในไพรสณฑ์
ข้าทูลว่าจะหาทุกตำบล	พระสุริยนเลี้ยวลับจะกลับไป
ฯ ๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นยิ้มแย้มแจ่มใส
แล้วว่าสงสารรำคาญใจ	จะทำฉันใดดีเจ้าพี่อา
ฯ ๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
ว่าแต่เวียนไวไปมา	ได้หลายเวลาราตรี
จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็ไม่ได้	จำจะให้จัดแจงแต่งสารศรี
ไปทูลความทั้งสามพระบูรี	ว่าเรานี้มาประสบพบกัน
แม้นว่าถ้ารู้ไม่อยู่ช้า	จะรีบมาทุกนิเวศเขตขัณฑ์
ฤๅจะเห็นยังไรพระทรงธรรม์	จะผ่อนผันบอกไปไฉนดี
ฯ ๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ได้ฟังอนุชาพาที	ภูมีเห็นชอบทุกสิ่งอัน
ซึ่งเจ้าจะให้สารไป	ทูลไทบิตุเรศรังสรรค์
ทั้งสามนครพร้อมกัน	เห็นทีทรงธรรม์จะยกมา
ฯ ๔ คำ
/*1006๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุดาวิราหยา
กราบเกล้าถวายบังคมลา	เสด็จออกหน้าพลับพลาพลัน
จึ่งเรียกหาอาลักษณ์ทันที	จงเขียนอักษรศรีเฉิดฉัน
ใจความว่าเราถวายบังคมคัล	พระผู้พงศ์เทวัญอันศักดา
ยกทัพขับพวกพลากร	แรมร้อนตามองค์พระเชษฐา
บัดนี้พบองค์พระพี่ยา	ทั้งก้าโละดาหายุพาพาล
กับองค์จินตระวันหนา	ยกพลโยธาทวยหาญ
เข้าหยุดพักกาหลังให้สำราญ	จงทราบบทมาลย์พระพันปี
ฯ ๘ คำ
๏ บัดนั้น	อาลักษณ์รับสั่งใส่เกศี
จึ่งเขียนสารพลันทันที	ลงที่แผ่นสุวรรณอันรจนา
ฯ ๒ คำ
หมายเหตุ:
ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้, ได้ใช้ต้นฉบับพิมพ์ของโรงพิมพ์นายเทพ พิมพ์เมื่อ ร.ศ. ๑๐๙ ( พ.ศ. ๒๔๓๓ ) เป็นหลัก และสอบทานกับต้นฉบับสมุดข่อย ซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ หอสมุดแห่งชาติจำนวน ๓๙ เล่มสมุดไทย และได้ตรวจแก้ไขชำระคำให้ถูกต้องตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓ อนึ่งข้อความตอนใดที่ฉบับพิมพ์โรงพิมพ์นายเทพขาดตกหายไป ได้ใช้ความในสมุดข่อยต่อเติมแทรกเข้าให้ได้ความครบ.
พิมพ์ที่โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม
๒๖๓ ถนนพระราม ๖ ซอย ๒ พระนคร. โทร. 57766
นายรวล รุ่งเรืองธรรม ผู้พิมพ์ผู้โฆษณา ๒๔๙๙