ประทุมวดีคำฉันท์
ไม่ปรากฏผู้แต่ง
คำนำ
เนื่องในงานฌาปนกิจศพ นางห่วง วิสาลัชชนันท์ กำหนดงานวันที่ ๗ ธันวาคม ๒๕๐๗ ณ เมรุวัดอัปษรสวรรค์ นายแผ้ว ศิวะบวร ได้มาแจ้งแก่เจ้าหน้าที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ขอให้เลือกหนังสือให้พิมพ์แจกเป็นอนุสรณ์ในงานนี้ เจ้าหน้าที่ได้แนะนำให้พิมพ์เรื่อง ประทุมวดีคำฉันท์ เจ้าภาพก็ยินดีรับจัดพิมพ์
เรื่องประทุมวดีคำฉันท์นี้ ตีพิมพ์อยู่ในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๗๗ และยังไม่เคยตีพิมพ์ออกเป็นเล่มเพื่อเผยแพร่อีกเลย เจ้าหน้าที่ยังค้นไม่พบว่าใครเป็นผู้แต่งคำฉันท์เรื่องนี้ แต่ได้อ่านพิจารณาแล้วเห็นเป็นคำฉันท์ที่ไพเราะน่าอ่าน สมควรจะนำออกพิมพ์เพื่อให้มีฉบับอ่านแพร่หลายกันสักครั้งหนึ่งก่อน อีกประการหนึ่ง หนังสือวชิรญาณซึ่งได้ตีพิมพ์เรื่องราวต่างๆ ทั้งทางประวัติศาสตร์ วรรณคดี และความรู้ทั่วไปไว้นั้น ก็เก่าชำรุดยิ่งขึ้นทุกวัน กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร เห็นว่าถ้ามีทางนำเรื่องดี ๆ จากหนังสือวชิรญาณซึ่งยังไม่เคยพิมพ์เป็นเล่มออกมาตีพิมพ์รักษาฉบับให้แพร่หลาย ก็จะเป็นคุณประโยชน์ทั้งในทางการศึกษาและเพิ่มพูนสมบัติมีค่าทางวรรณคดีและประวัติศาสตร์ไว้เป็นมรดกของชาติสืบไป จึงได้พยายามหาทางนำเรื่องต่าง ๆ ในหนังสือวชิรญาณออกตีพิมพ์ตามโอกาสอันควร
เรื่องประทุมวดีคำฉันท์นี้ มีบอกไว้ตอนท้ายเรื่องว่า แต่งเมื่อปีมะเส็ง วันศุกร์ แรม ๖ ค่ำ เดือน ๑๑ พ.ศ. ๒๔๒๔ ผู้แต่งได้แต่งเรื่องนี้ขึ้นตาม/*ข*/เค้าความในเรื่องชาดก เจ้าหน้าที่ได้ตรวจดูชาดกและนิทานคติธรรมแล้ว ปรากฏว่า มีนิทานเรื่องนางประทุมวดี ในหนังสือมงคลทีปนีแปลบั้นต้น ซึ่งเป็นหนังสือคติธรรมทางพุทธศาสนา กล่าวถึงในอดีตกาล มีสตรีผู้หนึ่งอยู่ ณ เมืองพาราณสี ได้ถวายดอกบัวและข้าวตอก ๕๐๐ เมล็ดแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า ครั้นแล้วได้เอาดอกบัวคืนมาประดับร่างกาย แล้วต่อมากลับนำดอกบัวไปถวายคืนอีก อธิษฐานว่าเกิดชาติใด ๆ ขอให้มีดอกบัวรองรับเท้าเมื่อก้าวเดิน  และขอให้มีบุตรมากถึง ๕๐๐ เท่าจำนวนเมล็ดข้าวตอกที่ถวาย ครั้นนานมา นางจึงจุติไปเกิดในดอกบัวริมสระโบกขรณี พระฤๅษีเก็บนางไปเลี้ยงไว้ในอาศรม ด้วยอานิสงส์แห่งกุศลที่นางสร้าง จึงมีน้ำนมไหลจากนิ้วพระฤๅษีเลี้ยงนางจนเจริญวัย เมื่อนางย่างเดินไป ณ ที่ใด ๆ ก็มีดอกบัวรองรับเท้าทุกย่างก้าว พระฤๅษีจึงตั้งชื่อว่า นางประทุมวดี ต่อมาพรานป่าผู้หนึ่งมาเห็นนางเข้า จึงนำความไปกราบทูลพระเจ้าพาราณสี ๆ ให้ยกกองทัพมาขอนางประทุมวดีต่อพระฤๅษี นำไปอภิเษกเป็นอัครมเหสี แล้วไม่ช้า นางก็ให้กำเนิดพระโอรสจากครรภ์องค์หนึ่ง และอีก ๔๙๙ องค์ เกิดแต่เหงื่อไคล บรรดาบาทบริจาริกาพระเจ้าพาราณสีริษยานาง จึงทำอุบายจนนางถูกขับไล่ออกจากเมือง แล้วนำพระโอรสทั้ง ๕๐๐ ใส่หีบ ๕๐๐ หีบไปทิ้งน้ำ ด้วยอานิสงส์แต่ครั้งหลัง พระกุมารจึงดำรงพระชนมชีพอยู่ได้ และหีบไปติดข่ายที่ขึงไว้ เจ้าพนักงานนำหีบพระกุมารทั้ง ๕๐๐ มาถวายพระเจ้าพาราณสี ทรงทราบว่าเป็นพระราชโอรส จึงให้ไปตามหานางประทุมวดีกลับคืนมายังพระนคร ได้ถวายพระนามราชกุมารซึ่งบังเกิดแต่ครรภว่า มหาประทุมราชกุมาร ซึ่งต่อมาได้ตรัสเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า
/*ค*/นอกจากนี้ ยังมีบทเพลงที่ท่านผู้ใหญ่ชอบนำมาร้องกล่อมเด็ก เท่าที่พอจำได้ว่า ดังนี้
“จะกล่าวถึงนางประทุม รูปสวยรวยละลุ่ม เกิดในพุ่มบุษบง ฤๅษีลงสรง เก็บเอาองค์มาเลี้ยงไว้ จนเติบใหญ่ขึ้นมา ฤๅษีก็ไปป่า ฯลฯ”
จึงเห็นว่า เป็นเรื่องที่ควรจะเผยแพร่ให้มีฉบับอ่านทั่วกัน
กรมศิลปากรขออนุโมทนากุศลราศีทักษิณานุปทานที่เจ้าภาพได้บำเพ็ญอุทิศแด่ นางห่วง วิสาลัชชนนท์ ผู้ล่วงลับแล้ว และได้ให้พิมพ์หนังสือนี้แจกเป็นวิทยาทาน ขออำนาจกุศลทั้งปวงนี้ จงเป็นปัจจัยส่งเสริมให้ นางห่วง วิสาลัชชนนท์ ได้ถึงซึ่งสุคติภพ ประสบแต่อิฐคุณมนุญผลในสัมปรายภพ ตามควรแก่ฐานะทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๓ ธันวาคม ๒๕๐๗
/**/นางห่วง วิสาลัชชนันท์
ชาตะ พ.ศ. ๒๔๒๒
มรณะ วันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๐๑
/**/ประวัติย่อ - คำไว้อาลัย
นางห่วง วิสาลัชชนนท์ คุณป้าของข้าพเจ้า เป็นบุตรคนที่สองของนายนุ่ม นางวอน เกิดเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๒ อำเภอภาษีเจริญ จังหวัดธนบุรี เมื่อมีอายุพอสมควรก็ได้ทำการสมรสกับนายสงบ วิสาลัชชนนท์ โดยปรกติคุณป้าเป็นผู้มีร่างกายแข็งแรง อนามัยสมบูรณ์ มีมานะอดทน ได้พยายามก่อร่างสร้างตัวร่วมกับนายสงบ วิสาลัชชนันท์ จนเป็นปึกแผ่นจนทุกวันนี้ เป็นผู้มีจิตใจกว้างขวาง ไม่เอารัดเอาเปรียบ เป็นที่เคารพนับถือแก่ผู้ได้คบหาสมาคม ในด้านการศึกษา แม้จะไม่มีโอกาสได้ศึกษาเล่าเรียน แต่ก็ได้พยายามส่งเสริมสนับสนุนให้หลานๆ ได้รับการศึกษาเป็นอย่างดีตลอดมา ในด้านการบุญการกุศล ก็หมั่นทำอยู่ตลอดเวลาตามโอกาสอันควร แม้ถาวรวัตถุในพระบวรพุทธศาสนาก็ได้มีส่วนร่วมอยู่ด้วยหลายแห่ง การป่วยเจ็บในครั้งสุดท้ายนี้ก็เป็นไปโดยกระทันหัน ซึ่งแพทย์แจ้งว่าเป็นโรคหัวใจอักเสบมานานโดยไม่รู้ตัว ทั้งนี้อาจเป็นผลเนื่องมาจากต้องตรากตรำทำงานประกอบอาชีพในทางเกษตรกรรมอันเป็นงานหนักตลอดมา มีอาการแสดงชัดเมื่อวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ๒๕๐๑ คือเป็นลมล้มทั้งยืนที่สวน สุดความสามารถของแพทย์ที่จะเยียวยารักษาได้ จึงได้ถึงแก่กรรมด้วยความสงบเมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม ๒๕๐๑ เวลา ๑๕.๔๕ น. สิริอายุได้ ๗๙ ปี การจากไปทั้งนี้ ย่อมนำมาซึ่งความเศร้าสลดแก่ผู้ที่ได้รู้จักคุ้นเคยและผู้ใกล้ชิดเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือข้าพเจ้า ซึ่งเป็นผู้ได้รับความ/*ง*/เมตตากรุณาจากท่านเป็นอย่างดียิ่ง เริ่มแต่ชีวิตเด็กตลอดจนการศึกษา การอุปสมบทและการแต่งงาน ท่านจึงเป็นผู้มีพระคุณเยี่ยงมารดาบังเกิดเกล้า และในที่สุดท่านก็ได้จดทะเบียนรับข้าพเจ้าเป็นบุตรบุญธรรม ฉะนั้น การจากไปของท่าน จึงเสมือนหนึ่งขาดร่มโพธิ์ร่มไทร ซึ่งได้อาศัยพึ่งพักทั้งในยามร้อนและในยามเย็น พระคุณของท่านจึงมีต่อข้าพเจ้าสุดที่จะคณานับได้ ขอบุญกุศลที่ข้าพเจ้าได้จัดทำในคราวฌาปนกิจคราวนี้ จงดลบันดาลให้วิญญาณของท่านจงไปสู่สุคติในสัมปรายภพด้วยเถิด
แผ้ว ศิวะบวร
/*1*/ประทุมวดีคำฉันท์
ร่าย๏ ศรีสิทธิฤทธิเดช โดยวิเศษหัตถ์ประสาน ไหว้จอมอาริยตรีภพ เคารพพระธรรมัง บังอัษฎางคิกสาวโก อิกทรงเวรพาหนโคอุศุภราช เลอบัลลังก์อาสน์หงส์สุพรรณ บรรทมแท่นกระเษียรสินธุ์ อินทรทรงสารเศียรตรี ชุลีเทพยถ้วนทุกส่ำ ค่อยร่ำพจนขอพร อมรทุกหมู่อยู่ฟ้า ข้าขอขยมภิวันทน์ บรมจอมยศถวัลยภพ จบตลอดทวีปทุราทุเรศ ขอพระเดชปกเศียร ขอเพียรผูกฉันท์พจน์ บทอดีตประทุมวดี มีลักษณอรรถโดยกล่าว เล่าอรรถก่อนกี้ แสดงยุบลระบอบชี้ เรื่องไว้นี้นา
๑๑๏ ปางนันยังมีนาง
อัปสรเทพกัลยา
เนาวทิพยพิมา-
นสวรรค์เกษมศานต์
๏ นานามณีรัตน์
ระดับทิพยพิมาน
คือแก้วประกอบกาญ-
จะนะย้อยระยาบพราย
๏ จวบสิ้นกุศลผล
ชนมายุโดยหมาย
เบือนเบื้องพบูกราย
กรเผยพระแกลพลัน
๏ เยี่ยมพักตรพิมลเพียง
พิมานมองณหิมวันต์
สบสระอุบลวัน
อุดมดอกอรชร
๏ นางคิดพินิจใน
จิตแสนสโมสร
เคลิบเคลิ้มพระองค์อร
จุติจากพิมานมา
๏ เข้าปฏิสนธิ
ณปทุมครรภา
เป็นองค์วรทา-
ริกในอุบลบัง
/*2*/๏ ฝ่ายดวงประทุมชาติ
ก็เอนเกสรประนัง
ห่อกลีบละอองยัง
มิใคร่แย้มผกาบาน
๏ ป่างนั้นยังมีดา-
บสหนึ่งสำรวมฌาน
เนาวอาศรมสถาน
สถิตแทบสโรบล
๏ อาศัยสระนั้นทุก
ทิวนิจนิรนต์
ฝักเง่าอุบลชล
ปริภุญชทุกวัน
๏ รุ่งเช้าก็สู่สระ
ชำระพักตรนิรันต์
เก็บฝักอุบลฉัน
สฤทธิคืนพระอาศรม
๑๖๏ บัดดาบสนั้นบรรทม
ครั้นสุริโยดม
จรัสแจร่มรุ่งราง

๏ รุ่งโรจน์โชติช่วงนภางค์
นภาเมฆางค์
วนาสนั่นสำเนียง

๏ สำนานเสนาะแว่วเสียง
คือศัพท์จำเรียง
จรุงบำเรอในพน

๏ ฤๅษีแว่วศัพท์บัดดล
บัดดาบสตน
และตื่นตระบัดบัดใจ

๏ เผยเบื้องบานบัญชรชัย
เยี่ยมพบูไป
สายแสงตะวันบรรยง

๏ ลุกจากเตียงเต้าไต่ลง
บันไดโดยจง
ก็ลุยังสระอุบล

๏ สองพระกรโกยกอบชล
บ้วนโอษฐสีทนต์
ชำระพระพักตรภักษภุญช

/*3*/๏ เล็งทั่วสระบัวมัวมุล
เพื่อประโยชนภุญช
พอพบดอกบัวมหันต์

๏ เติบตูมหุ้มหุบใหญ่ครัน
มุนินทรหจรรย์
ก็มองเขม้นมนฉงน

๏ ตริเสร็จโจนสู่สระชล
ว่ายวักแหวกวน
โถมถีบชลาคลาไคล

๏ ลุดอกอุบลมไหย
กรหักบัดใจ
ก็คืนสถิตปารา

๏ ปางพระมุนินทรจินดา
ด้วยประทุมมา
มนัสเกษมเปรมปรีดิ์

๑๔๏ ปางนั้นมุนินทรก็คลาย
อุบลกลีบทฤษฎี
บงทาริกาอรก็มี
สิเนหจิตคือธิดา
๏ เสร็จนำอุบลพิมลดวง
ประทุมชาติบุปผา
สู่ที่สถิตบวรอา-
ศรมบทตระบัดดล
๏ ครันถึงก็วางอรณมัญ-
จะกะกับผโกมล
เสกซึ่งอังคุษฐกษิรชล
ก็อุบัติบันดาล
๏ นางนั้นก็ดื่มขิรณอัง-
คุษฐแห่งพระวงศจาริย
ครั้นบัวมิลาตพระอิศิฌาน
ธก็เปลี่ยนอุบลโปรณ
๏ เนานานประมาณชนมไว-
ยวสายุพาโกน
ดาบสถนอมอรพโอน
กินแลนชวัดวน
๏ รอยบทบาทบังอรนาง
ก็มีชาติจงกล
รองบาทวลัญชรยุคล
บททุกดำเนินเทา
/*4*/๏ ดาบสธยลสมรดวง
ธิดาเดินและย่างเยา
ยลดวงอุบลอุบัดเทา
ธก็ดุจดีดู
๏ พิศผิวพิมลพรรณฉวี
บทองคพบู
กุกกุษฐราสฤพธู
ก็สมรรถเสมอพรรณ
๏ เว้นแต่ฉวีอมรเทพ
มนุษย์ทั่วณไกวัล
จักเปรียบเสมอสริรพรร-
ณก็ป่วยพิกลยล
๏ หญิงใดณจัตุรทวีป
สมะมุกขมณฑล
ยากที่จะหาสมรยล
ยุพเรศบรางมี
๏ ดาบสประทานนิกรนาม
พนิดากุมารี
สมเยศพระนามประทุมวดี
อนุพันธุโดยวงศ์
๏ นางเนาพนาศรมสถาน
กำหนดนานพรรษาทรง
เยาวยิ่งสภณชนม์บง
บมีภัยพิกาลพาล
๏ เช้าเพลก็ปฏิบัติดา-
บสคือศีลาจาริย
ทุกขภัยและเครื่องกมลดาล
ก็บดลกำเดาแด
๏ เป็นนิจนิรันดรกระษม
พยาธิโรคก็ห่างแห
ด้วยนางสร้างกุศลแล
ผลก่อนก็โดยมา
๑๖๏ บัดเบื้องนั้นมีราชา
ผ่านภพพารา
ณศรีบูเรศโรจน์เรือง

๏ ม้ารถคชเรศนองเนือง
ไพร่ราษฎรพลเมือง
มไหมโหฬาฬาร

๏ ปราสาทราชมนเทียรสถาน
งามคือไพมาน
ดุสิตมิ่งแมนเวียง

/*5*/๏ สนมเสนอพักตรเพียง
อัปสรเนาเมียง
พิมานพิมลมุขมอง

๏ เริ่มรุ่นสุนทเรศลำยอง
พบูคือทอง
แปดเนื้อชเลศลายทา

๏ ดั่งอัปสรเทพกัลยา
เสร็จจากแต่รา-
ศีสู่เศวตฉัตร

๏ เต้าตุมพุ่มเปล่งเคร่งครัด
ดุจโกเมศทัศ
เทียบทุกอุระพธู

๏ โอษฐ์เอี่ยมเยี่ยมแย้มยิ้มดู
ดุจกลีบบัวปู
ปองปิดปวักษา

๏ ทุกรูปคือรูปเทพา
แปลงปลอมกายา
และเทาสถิตปรางค์ทอง

๏ ท่านไท้ธิราชสมพอง
ด้วยนางเนืองนอง
อเนกนิกรกำนัล

๏ มีนายวนาอรัญ
ท้าวประสาทสรรพ์
รังสฤษฎ์ให้เทาเถื่อนไพร

๏ เพื่อดูปริปูเนาใน
หากพบใครใด
แปลกปลอมผลูหลงมา

๏ นายวันจาริกคลา
นำเหตุกิจจา
มาทูลคดีราชี

๏ บัดนั้นทเมินไพรกระลี
เทาในไพรศรี
เลียบเลาะแลเมาะมุ่งเมิน

/*6*/๏ ยอบย่องท่องเที่ยวเถื่อนเถิน
ทั่วแถวแนวเนิน
พนานิเวศน์วังเวง

๏ พุมบัตพัดพายเพียงเพลง
สนั่นบรรเลง
คือสาวสวรรคบรรยง

๏ มาเมียงแมกพฤกษาตรง
จำเรียงสำนง
สำเนียงสนั่นบรรโลม

๏ ริมธารสินธุกรูโกรม
ครึมครึกครึ้นโครม
อคึกอุโฆษสิงขร

๏ พฤกษาทรงช่ออรชร
ผลดอกดาษดร
ระดะดิราสาครินทร์

๏ นานาผลหล่นลอยสินธุ์
ส่ำตรีฮุบกิน
เป็นภักษภุญชาหาร

๏ บางต้นผลิดอกตระการ
รสกลิ่นหอมหวาน
และโรยเกษรสู่ชล

๏ มัจฉาคลาไคลว่ายวน
แหวกสาครดล
เรณุแฉลบลอยกิน

๏ กริมกรายพยัคพยัคฆิน
สร้อยซ่าซิวกิน
เรณูบุปผาทุมามาลย์

๏ โกฏโกกโคกกากาน
หิรัญลอยธาร
แลกัจฉะปาพาบชล

๏ ว่ายแวบวิ่งแข่งข้ามวน
แฝงตมฝากตน
สินธูกระเทือนทาบทาบ

/*7*/๏ เต่าว่ายแหวกวนวูบวาบ
ถีบเท้าเทิบทาบ
ทอดใจเป็นไพรพรูพรู

๏ บานบางพร่างพรายทรายดู
ดั่งแก้วไวยู
ประมาลงการกลกัน

๏ บัดพรานข้ามโตยโดยพลัน
มุ่งมองมฤคัน
อาคุมพแมกไม้เมียง

๏ หนามชัฏตัดเตะบาทเผดียง
ปาสาณสกันธ์เคียง
ก็เขี่ยค้อนคัดโยน

๏ พานรพายุจุ่นโยน
พะพันทมิฬโจน
จากกิ่งทุมาคลาหนี

๏ จวบลุสิวาศนิสี
อาศรมมุนี
สำเนาสำนักนักพรต

๏ พรานบ่งศิวาดาบส
จินดาแดทศน์
ฉงายชะง้ำมวกมอง

๏ สบนาถทวยบทบัวรอง
อ้อนแอ้นลำยอง
จรเจียจรเจิดเพริศพราย

๏ ควรเราจรคืนกรุงถวาย
บังคมบรรยาย
เหตุแก่ธิราชราชินทร์

๑๙๏ กัษณนั้นนายพะนะก็ผายวลัญชรก็ผิน

มุกขสู่นคริน-
ทรา
๏ หลีกลัดตัดมรรคผลูก็จรคลา

เร่งรีบตุริตรา
ทุเรศ
/*8*/๏ เทาไป่หึงก็ลุล่วงลำเนาสิขรเขต

บัดล่วงพนาเวศ
วนานต์
๏ พู้นแถวแนกพนพฤกษพรรคณพิศาล

ล่วงสู่ทวารชาน
บุรินทร์
๏ เบื้องนั้นทเมินวนก็รีบคมยลิน-

ลาศสู่นิเวศมุนิน-
ทรา
๏ บัดดลแลพรานทเมินวนก็ปรา-

โมทย์มนัสสาแสน
ทวี
๏ ปางสมเด็จภูธรานรินทรบดี

จรดอาสนมณี
วรำ
๏ พร้อมนางเสนางค์มุขมัตยานิกรส่ำ

กำนัลสนมบำ-
เรอไท้
๏ บัดนั้นทเมินวนาก็น้อมศิรุตไม

เคียมแล้วก็ทูลไท
บดี
๏ จำเดิมอาทิวสานไกวลวจี

แด่ภูวนัษตรี
บนาน
๑๑๏ ปางปิ่นภพนาถ
มกุฎิราษฎร์นฤบาล
แจ้งกิจกมลปาน
อมฤตเจือใจ
๏ ปรีดีฤดีดัง
เสวยทิพยพิมานชัย
จินดาฤแดใน
อธึกนึกคะนึงปอง
๏ โองการดำรัสสั่ง
อมาตยมุขทั้งผอง
เร่งจัดพหลกอง
พยุหยาตรเตรียมไตร
/*9*/๏ บัดเสวกามา-
ตยเสาวนีย์ใน
เคียมบาทยุคลไท
ก็เทาทัศน์ระดับพล
๏ ขุนสารก็ผูกสาร
และขุนแสะก็สับสน
ขุนรถก็เกลื่อนกล่น
จรกลุ้มทุกส่ำสม
๏ รีบเร่งกระบวนจัด
พลเสร็จก็คุมคม
พักพรรคพลาสม
และสมรรถสโมฬาร
๏ เทียบเกยกระหนกแกม
มรกตประกับกาญจน์
รถไหยส่ำพาล
พลนายก็ไตรตรา
๑๕๏ พลคชคชยิงเอรา
หางแลงวงงา
ก็งอนงาม

๏ พลคชคชอุทาม
บ้ามันซรุมซราม
กระหึมครึม

๏ พลคชคชบ้าบึม
อุมัติกติลซรึม
ก็ยืนยัน

๏ พลคชคชมหันต์
มาตังคพัน
ธุการิน

๏ พลคชคชถวิล
ร้ายริปูยิน
ก็ย่อหนี

๏ พลคชคชฤทธี
เอกทนต์สระพังคี
ก็ไป่ปาน

๏ พลคชคชเริงราน
หนึ่งอาจสู้สาร
สหัสตรี

/*10*/๏ พลคชคชก็มี
ฤทธิอาจขยี้
สิเนรุทลาย

๏ พลคชคชงาย
สูงสกนธ์กาย
ก็พีพ่วง

๏ พลคชคชงางวง
ดุจเสยดาวดวง
ตะวันจันทร์

๏ พลคชคชฉกรรจ์
หมอควาญแข็งขัน
คุมของ่า

๏ พลคชคชศิรา
ส่ายสะบัดงา
ทุโสตรปรบ

๏ พลคชคชคงรบ
ปืนธนูหลบ
บพานขน

๏ พลคชคชฤทธิรณ
แทงวลัญชรชนม์
พิลาลัย

๏ พลคชคชฤทธิไกร
แทงฉายประลัย
พินาศชนม์

๏ พลหัยหัยคำรน
ร้องกุลาหล
ณเวหาสน์

๏ พลหัยหัยผงาด
ดุจสิงหนาท
ณคูหา

๏ พลหัยหัยก็คลา
ดุจพยุพา
ทิฆัมพร

/*11*/๏ พลหัยหัยสุนทร
สินธวอมร
ก็ไป่ปาน

๏ พลหัยหัยชำนาญ
เศิกยลสะท้าน
ณทั่วแดน

๏ พลหัยหัยก็แล่น
เล็บเขี้ยวคือแหลน
สลากรด

๏ พลหัยหัยพยศ
ดุจถีบบรรพต
ปลิวกระเด็น

๏ พลหัยหัยผกเผ่น
อาจแข่งลมเข็ญ
ทุราจร

๏ พลหัยหัยเร็วร่อน
อาจข้ามสิทันดร
ชลายาตร

๏ พลหัยหัยพิลาศ
หลังพักตร์ผ่านพาด
ประดุจเขียน

๏ พลหัยหัยเสถียร
ดุจใบโพธิ์เจียน
ประภัสสร์

๏ พลหัยหัยสมรรถ
วิ่งณหว่างปัช-
ณินัมพร

๏ พลรถรถเคลื่อนคลอน
ดุมกำแปรกงอน
ปลังกง

/*12*/๏ พลรถรถยยง
ดุจไพชยันต์ทรง
อมรินทร์

๏ พลรถรถเทียมสิน-
ธพจรลิน
คระไลไคล

๏ พลรถรถไสว
งามแจร่มจุไร
รุจิเรข

๏ พลรถรถอเนก
ธุชพายเวก
ก็งอนงาม

๏ พลรถรถอร่าม
แอร่มกนกนาม
ภุชงค์ยง

๏ พลรถรถระหง
เศียรนาคเสลิกพง
พังพานบน

๏ พลรถรถถกล
ศิรนาคนาคนน
ทฤๅปาน

๏ พลรถรถพิศาล
สารถีทะยาน
ธนูง่า

๏ พลรถรถวรา
นายขี่กุมคธา
ธเรศจโร

๏ พลรถรถปรโม
นายขับกุมโต-
มะรำรำ

๏ พลรถรถหลายส่ำ
เทียมหัยดำ
เถกิงกล

/*13*/๑๔๏ ปางสฤษธิขบวนพลระดับ
ก็ประทับพลาหน
ยังพักตรพราวรมณฑล
ชนพิศก็เยียยิน
๏ ส่ำคชก็เคียงคณคเชน
ทรธึกอลังกิน
ข่ายมาศกระพองปกศีรษะกรินทร์
ก็ระยับระย้าเยีย
๏ ภู่จามรีวรเศวตร
ประทาบกรรณคฤๅกันเจีย
เหมรัตน์ระดับระดะระเดีย
รวิกลวิกาญจนพรรณ
๏ ผ้าทิพย์ก็ทาบคชขนอง
วรปักเป็นเครือวัลย์
ก้านดอกก็คาบบุตรอนัน-
ตระบัดทุมาลยกาญจน์
๏ เพชรนิลก็แนมณมรกถต
กนกบุษปมาศมาลย์
ลายภาพและเทพพนมกาญ-
จนกรก็อ่อนระทวย
๏ ช้อยหัตถ์ฉวัดกรก็หัก
พะเยียเยี่ยงจะนาดนวย
ดุจเทพณแมนอมรชวย
กรเชิดประเทิดฟอน
๏ เยี่ยมแย้มและแฝงพักตรวิมล
วรแมกพระองค์อร
แฝงก้านและเกี่ยวบวรกร
ก็ถกลเถกิงพราย
๏ หมอควาญก็กุมอังกุศเงือด
ชนักง่าประงันหงาย
ค้ำขอลออสุวรรณลาย
และกูบกาญจนำไพ
๏ สายรัดสะพักอุระคเชน-
ทรหงสแกมไพร
ทูลทิมแลโทกุญชรไพ-
จิตรปลอกมณีกาญจน์
๏ ส่ำสินธวัศฏรไหย
ก็ระดับอลงการ
ดาราระยับพักตรประพาฬ
ประดุจดาวณอัมพร
๏ บังเหียนและขลุมพักตรสะพัก
และเบาะอานก็สุนทร
นายขับก็กุมตุมรกร
ขยับง่าเป็นท่าเทง
/*14*/๏ บ้างกุมธนูศรกำสาบ
บุตรซาบก็ลายเลง
ยางชงฆและยาพิศม์เผลง
แต่ลมต้องก็เดือนตาย
๏ บางเหล่าดุรงค์ก็ประวิช
ขบวนเศอกสกรรจนาย
ถือทวนธวัชก็รำกราย
นยเหลือบชำเลืองแล
๏ บางเหล่าและเง้ากรก็เงื้อ
อัศวเรศก็เหี้ยมแห
ยลนายและกรายธุชแปร
พักตรแซงประสมเพลง
๏ บางเหล่าก็กุมอสฤใส่
ลุหะเกราะก็เหมาะเหมง
ขี่ขับดุรงคอลเวง
อวุธหัถก็กวัดไกว
๏ ปวงเศอกพฤนทรดัษกรอื่น
ก็บเอื้อบังอาจใจ
แต่นายสถิตยปฤษฎงคไห
ยเดียวอาจจะรณพัน
๏ ส่ำรถก็เรียกดุรงคเทียม
หยถ้วนทุกสิ่งสรรพ์
แต่รถละรถคือวิชยันต์
สุริเยศก็ไป่นาน
๏ ปราลีประงอนธวัชพา
ยุหโบกสบัดพาน
ริวริวระยับสุริยกาล
ดุจลิ่วโพยมบน
๏ นายขับก็กุมสุวรรณแซ่
แลธนูวรำภณ
เหนี่ยวสายชำเลืองหลิ่วจักษุก็ยล
ประทับถ้าสง่างาม
๏ ปางเสร็จแลนายพลก็ตรวจ
คณพลนุพลตาม
หมู่ถ้วนขะบวนพลวราม
สฤทธิพร้อมสกนธ์พล
๏ เบื้องนั้นและเสวกะก็ทูล
ธุลีบาทยุคล
บัดเบื้องบดินทรจุมพล
สดับเปรมกระเษมสันต์
๑๑๏ ปางรุ่งอรุณเรือง
แจร่มพื้นโพยมบรร
เจิดแสงสุริยอัน
รุจิตรทั่วธราดล
๏ ปางปิ่นนรินทรนเรศ
ถวัลเยศวรำพน
รุ่งแสงพระสุริยนต์
ผทมฟื้นพระเนตรพลัน
๏ บัดสรงพระพักตรเสร็จ
เสด็จทรงเสวยสรร
พาโภชนาอัน
อุดมรศวโรชา
๏ เสร็จสู่ครรโภทก
สุคนธทิพย์ชโลมทา
แจะจันทสุคันธสา
หัศกลิ่นก็กำจร
๏ เสร็จทรงสุพรรณเครื่อง
วรราชอลงกรณ์
นานาวราภรณ์
สลับสีมณีกาญจน์
๏ เสร็จทรงพระแสงขรรค
สุราวุธวโรฬาร
นวยนาดพระกรปาน
อมรจากสุเมฆาง
๏ เสร็จสั่งสนมโลม
สุรราชกัลยางค์
เสร็จจากนิเวศน์ปราง
จรดเกยสุวรรณพลัน
๏ เสร็จทรงกุญชรชาติ
คเชนทรเชื้อเอราวัณ
งางวงก็งามครัน
กิรินีกนาบแนม
๏ ส่ำปี่ไฉนน่า
ขนัดน่าชวาแซม
โหม่งครุ่มสนั่นแกม
เสนาะศรับทกาหล
๏ ฝ่ายนายทเมินวัน
ก็นำน่าคณาพล
มุ่งหมู่พนาสณฑ์
จรโดยมรรคคลา
๑๖๏ บัดนั้นนิกรโยธา
ทวยหาญโกลา
หลโห่กรโหมโครมครืน

๏ กุมหอกแหลนหลาวง้าวปืน
ย่างเหย่าหยุดยืน
ขยับเปนถ้าน่าดู

/*16*/๏ บางส่ำสรรพ์ปวงพบู
หนวดเคราเมาซรู
สาตราสองกรกำรำ

๏ ดั้งโล่โตมรส่ำกำ
ซาบศรธนูนำ
หน้าดาบก็รำกรีดกราย

๏ บางส่ำรำกระบี่ฉาย
เชิดฟอนกรกาย
ก็อ่อนระทวยทั้งทรง

๏ บางส่ำคือส่ำดุรงค์
หมอขับอันยง
เหยาะย่างพยศงดงาม

๏ บางตัวตื่นเต้นฉามผลาม
คำรนอุทาม
ทะลึ่งทะโลดลำพอง

๏ นายขับกุมทวนคร่ำทอง
บ้างถือสัตรฤมอง
ก็เมินชม้อยเมียงเชิง

๏ บ้างถือเขนทองเถกิง
ฤทธิร้ายแรงเถลิง
ยังปฤษฎางค์ดุรงค์

๏ ขี่ขับควบเข้าเทาดง
เร็วรวดยวดยง
อย่างเหาะก็ปุนปานกัน

๏ ส่ำสารสารทรงทรงธรรม์
เฉกไอยราวัณ
ก็งามก็เงื่อนเตือนชม

๏ ทรงพระที่นั่งคชคม
คฤๅเศวตรพลายสม
สมรรถประมาคืออินท์

๏ เสร็จเนาวกูบกาญจน์แกมจิน-
ดามณีแนมนิล
ช่อนพรัตนเรียบราย

/*17*/๏ รอบกูบขลิบกาญจน์แพร้วพราย
เครื่องทรงทรงฉาย
ฉวีวะวาบวาววาว

๏ พรายพรายพร้อยพร้อยพราวพราว
พลดาดดุจดาว
ประดับประดาดวงจันทร์

๏ ส่ำคชคชเดินดอมกัน
ร้องก้องหฤๅหรรษ์
เพียงพื้นพนาทำลาย

๏ ขุนขี่คอขับคชพลาย
ง่าขอรอราย
แลกุมจรีร่อนรำ

๏ ขุนรถขับแข่งแซงสำ-
เนียงก้องกงกำ
เสนาะสนั่นบันลือ

๏ นายรถถ้วนรถล้วนมือ
กุมแซ่แลถือ
ธนูชำเลืองเล็งพลาง

๏ โห่ร้องก้องแถวแนวทาง
เพียงฟ้าล่าพาง
เมฆินก็เทือนทำลาย

๏ สางสิงห์เสือซอนซอกกาย
ห่อนใกล้กล้ำกราย
ด้วยพวกนิกรโยธา

๏ วิหคหงส์โกญจโมรา
ต่างชวนคณาพา
โปดกแลคู่ครรไล

๏ ส่ำสัตว์ทุกสัตว์ตกใจ
ตกพุ่มพู้มไพร
เจียนลานตะลึงลืมตน

๏ กิเลนนรสิงห์สับสน
วิ่งหนีเหนียมคน
ก็เทาสถิตเพิงผา

/*18*/๏ กินรจรสู่คูหา
พลัดเพื่อนลืมพา
กนิษฐเชษฐแนบเนา

๏ จตุบาททวิบาทเบือนเทา
หลบซอกซ่อนเอา
ตัวหนีขนางห่างไกล

๏ ทัพทศโยธาไท
กึกก้องทั่วไก-
วัลวันสนั่นสำเนียง

๑๑๏ ปางปิ่นถวัลยา
นคเรศแรมเวียง
แดดาลกมลเมียง
ณกูบกาญจน์กุญชรไชย
๏ ลมหวนริณูหอม
บุปผชาติจรุงใจ
กลั้วกลิ่นตลบไพร
กลกลิ่นพระปรางนาง
๏ พระเน่งคะนึงนึก
คะเนชมพระโฉมพลาง
ชมพฤกษไพรกลาง
วนเวศบวายกรม
๏ ร่ำเร่งพยุหทัพ
จรัลรีบทุราคม
พลางเร่งพระเนตรชม
รุกขชาติวลีวัน
๏ ตั้งพักตรบ่งชม
วรพักตรเพ็ญจันทร์
ชื่นกลิ่นสุคันธสรรพ์
บกลกลิ่นสุดามาลย์
๏ พระนึกคำนึงใน
มนัสแต่ผู้เดียวดาล
บ่งพักตรใดปาน
จะปานพักตรพระนุชนวล
๏ โอเวรุบุญฤๅ
กรกรรมประกอบชวน
ให้วันทเมินจวน
ประจวบจิตตรงตรู
๏ หากพรานนิเทศทูล
ยุบลเหตุลวงตู
คุ่งเมื้อมฤตยู
ศิรเด็จดั่งสัจจัง
/*19*/๏ มาททูลกรณเที่ยง
วนพรานจะปรมัง
สิ่งสรรพโภคัง
จะเสนอสนองคุณ
๏ ทั้งเราก็จักร่วม
รสนาฏอันโสมสุนทร์
เชิญสู่ขนองกุญ-
ชรรถจรดเวียง
๏ แล้วแอบสะอื้นอาย
หัตถ์ปิดพระโอษฐเอียง
ยิ้มยิ้มละไมเมียง
นุชแมกณกูบกาญจน์
๏ เร่งพลพหลรีบ
จรในพระหิมพานต์
ข้ามห้วยสีขรธาร
ถลมารคทุราคมน์
๏ จวบดลอุบลสระ
แลจวบลุวนาศรม
นานาทุมารมย์
ผลดอกตระการงาม
๏ ก้านช่อก็ช้อยชด
ขนดใบก็เบนตาม
วัลลีย์ลดาทราม
กำดัดเกี่ยวประสานกัน
๏ กลชายชำนาญชน
กรก่ายทวัดถัน
ลางนางสกนธพัน
สไบตกตะลึงชาย
๏ ชมหมู่ทุมาวัล-
ลิยพันมากมาย
ดลแดนสโรคลาย
พลดลอาศรมพลัน
๑๖๏ คลายคลายพลเคลื่อนดอมกัน
ดลโรชอัน
เกษมกระสินธูนอง

๏ พระพักตร์พระผ่อนพลกอง
ทัพเสนานอง
สนุกสนานบันเทิง

๏ แสะสารถ้วนส่ำสำเริง
สำราญริมเชิง
ติราสโรชรวยริน

/*20*/๏ หึ่งหึ่งผึ้งภู่หวู่บิน
ร่อนรอบมุจลินท์
เกลือกรสละอองเรณู

๏ พายพัดระบัดวู่วู
หวนหอบสคันธชู
รสรื่นภิรมย์รมยา

๏ พักปวงนิกรโยธา
ประทับแทบติรา
สโรชสำราญกมล

๏ ภุญชภักษฝักเง่าอุบล
บ้างลงอาบชล
ชำระกรัชกาย

๏ สินธุเฉนียนฟูมฟาย
เย็นใสบ่งทราย
ปารังระบัดปัดตฤณ

๏ สังกาศสรุชมุจลินท์
อมฤตวาริน
อมรมารังสรรสรรค์

๏ จับจอกหนูแหนอนันต์
สร่ายรุ่นพัน
ตบติ่งเต่าต่อตระการ

๏ เสนาโยธาทวยหาญ
เสพสุขสำราญ
สำเริงกมลเปรมปรีดิ์

๒๘๏ บัดส่ำส่ำพล

ทวยหารพาหน
เสนาโยธี
ถ้วนส่ำนฤทุกข
เป็นสุขสุขี
ม้ารถหัสดี
ผ่อนพักสำราญ
๏ พายโชยเฉี่ยวฉิว

หอบเรณูปลิว
ปละปล่อยลงธาร
น้ำในมุจลินท์
รสกลิ่นหอมหวาน
อาบกินชื่นบาน
เสบยสบาย
/*21*/๏ มีหมู่มัสยา

เค้าโคกโกกกา
ดุกดักกริมกราย
อ้ายด้องชะโด
เทโพสวาย
คางเบือนบู่ลาย
พาคู่คู่เคียง
๏ โสงเสือสีเสียด

เนื้ออ่อนละเอียด
กะรังว่ายเรียง
สนสร้อยสร้าซริว
หางกิ่วแอบเอียง
เขือหมู่หมอเมียง
ปลาตีนตะเพียน
๏ กะแหหลาดหลด

กระทิงปลากด
กระดี่ดาษเดียร
ปลาช่อนสลิด
ว่ายวิดแววเวียน
ริมรอบในเฉนียน
เนาแนบนางปลา
๏ กั้งกดอีคด

ตะกรับกำพด
สังคะวาดโลมา
แขยงนางกง
ตะพงลิ้นหมา
แก้มช้ำเชือนหา
ฮุบเหยื่อตามกัน
๏ กุ้งฝอยก้ามกราม

ตะเข็บว่ายตาม
พวกกั้งอนันต์
หมู่กรีฮุบกิน
แอบหินเหหัน
ปลาว่ายตามทัน
ภุญชเป็นอาหาร
๏ ปลาหล่างเหล่าไซ้

ภักษดินกินไคล
ลอยว่ายหลังธาร
บ้างฮุบเรณู
ละอองประทุมมาลย์
เสพแล้วสำราญ
กลับคืนวังวง
๏ ส่ำสรรพนิกร

อาบกินชโลทร
สำราญกมล
ชมหมู่มัสยา
ชมส่ำอุบล
ชมสระชมชล
ชื่นฉ่ำสำราญ
/*22*/๑๑๏ บัดนั้นนฤบดิน-
ทรปิ่นภูดาธาร
พักพลบริพาร
สำนักฝั่งสโรบล
๏ ปางเสร็จเสด็จสู่
ศิวาศรมตระบัดดล
เมียงมองละไมยล
ยุพราชกัลยัง
๏ ปางนั้นบรมดา-
บสองค์สิสังข์
วรพรหมจริยัง
สงบเงียบมนินทรีย์
๏ กึกก้องละเบ็งศัพ-
ทพันลึกพนาลี
จึ่งเยี่ยมบัญชรศีร-
ษะเงี่ยพระโสตฟัง
๏ ยลพลบริพาร
ดุรงค์รถอเนกัง
รอบรายณป่ารัง
เฉนียนน่าศิวาศรม
๏ บัดไท้ธดลอา-
ศรมบทก็ปรานม
น้อมเศียรศิโรดม
อภิวาทเบญจางค์
๏ ถามถึงสุขาทุกข์
มุนินทร์แจ้งคดีพลาง
ตอบถามสุนทรทาง
อภิธรรมไมตรี
๏ ถวายพรบพิตรผู้
ธรธรรมิกามี
กิจใดแลจรลี
สำนักอัตมาเนา
๏ ข้าแต่มุนินทร์ธทรง
ศิลคุณอันหวังเอา
สุขเพื่อผนวชเทา
แลข้ามโอฆสงสาร
๏ ข้ามานิหวังเพื่อ
ประโยชน์อย่างโบราณกาล
สืบประเวณีนาน
ดำรงราชบูรินทร์
๏ ด้วยเป็นกิเลสิก-
ชนกลั้วด้วยมลทิน
ว่ายโอฆวารินทร์
ระคนด้วยกามกล
/*23*/๏ ไป่อาจข้ามห้วง
สปะล่วงชลาวน
ส่ำราคกิเลสปน
อศุภซากจิรังกาล
๏ ยังมากด้วยความเมา
อุมัตกมืดณสงสาร
จักหวังนฤพาน
ก็บอาจจะได้ดล
๏ ขอผู้เป็นเจ้าจง
กรุณข้าด้วยการกล
ให้สมสิเนหมน
ทุระเมื่อทุราคม
๏ บัดเบื้องมุนินทรแจ้ง
กิจในมโนรมย์
ท่านไท้ประสาทสม
สุรราชดวงมาลย์
๏ แล้วสฤษธิ์ประสาทพร
วรวัฒนาการ
ยกดวงสุดามาลย์
อภิเษกสยุมพร
๏ สฤษธิ์ดวงประทุมมะ
วดีศรีอันสุนทร
เสกองคองค์อร
ลออพักตรภักดี
๑๖๏ ปางนั้นกษัตริย์กษัตรี
รับพระมุนี
ก็น้อมศิโรตบังคม

๏ พลางชวนพลางชื่นพลางชม
พิศองค์องค์สม
เสมออมรรังสรรค์

๏ งามเกศงามกรงามกรรณ
งามทนต์งามถัน
งามพักตรคฤๅพักตรพรหเมนทร์

๏ งามชงฆ์งามชานุกชาเยนทร์
งามบาทงามเบน
งามเนตรงามเนื้อเนื้อนาง

๏ งามคมงามขำงามคาง
งามคองามปราง
งามเปรียบสุดเปรียบใดดี

/*24*/๏ เว้นงามเงื่อนงามนี้มี
จักเปรียบจักปรี-
ดาดูก็ดูดูปาน

๏ งามเครื่องงามครบสรรพสถาน
งามกาญจน์ตระการ
งามกลประกลกล่าวเกลา

๏ พระชมพระชวนนงเยาว์
น้อมศิโรเทา
บังคมมุนินทรลินลา

๏ เสร็จชวนเสร็จเชิญกัลยา
เสร็จจากพระอา-
ศรมสู่สำนักพักพล

๏ ส่ำพลเตรียมพลบัดดล
บัดเสร็จบัดพล
ก็ขับก็แข่งบทจร

๑๔๏ เสร็จพายุพาพิมลดวง
อัคเรศบังอรสมร
เถลิงถวรารัตนจร
กรโอบโผอนองค์
๏ สองกรตระกรพิมลชม
ประทุมเมศสุบรรยง
โอบอุ้มประคองนุชผจง
รสกลั้วสุคันธางค์
๏ พระแย้มแลเยื้อนมธุระปลอบ
ยุพเรศภิรมยางค์
แอบองค์ถนอมขนิษฐพลาง
กรต้องประทุมมาลย์
๏ อ้าแม่อย่าโศกเลยนะพี่เชิญ
อรสู่นิเวศน์สถาน
เรียมจักถนอมพิมลทาร
ยศยิ่งยุพาพงศ์
๏ แล้วเรียมจักเสกอรสมร
นุชให้เป็นเอกองค์
นานาคณาอรอนงค์
จะมอบให้บำเรอรมย์
๏ แล้วเจ้ากับพี่ก็จะเป็นปิ่น
นคเรศเสวยสม-
บัติครองประคองจิตนิยม
ยศสองเกษมศรี
/*25*/๏ ปางสาวสวรรค์อรสดับ
พจนภูธเรศตรี
พลางน้อมประณตกรชุลี
พิลาปร่ำรำพันทูล
๏ ซึ่งมีกมลกรุณา
คุณใดจะปานปูน
อ้านุชนิวางชิวณมูล-
ลิกคู่พระบาทางค์
๏ แต่กริ่งกมลมนัสด้วย
บทไท้จะหม่่นหมาง
เสนาคณาสุรสุรางค์
จะแซ่ศัพทสำรวล
๏ ด้วยน้องนิชาวอรัญเชื้อ
วนเวศบสมควร
เคียงคู่ยุคลบทสงวน
อนึ่งรูปพิกลการ
๏ ใครยลก็มีแต่แสยง
นยนแย้มสำรวลสาร
โอนนับรตรีทิวทิวาร
วรบาทจะมัวมอม
๏ อ้าแม่บควรกมลคิด
วจนกล่าวช่างถ่อมออม
โฉมแม่แลพี่นิคิดว่าจอม
อัปสรสรรค์สกันธ์องค์
๏ ตรัสพลางก็กางพระกรโอบ
ปทุเมศบรรยง
นางปัดพระหัตถนยนง-
คข่อนค้อนชะอ้อนอาย
๏ พลางเขินสะเทิ้นพลนิกร
นุชผินพระพักตรผาย
ชมป่าพนาวนอุบาย
กลแก้ขนางนาง
๏ พระเอื้อนวโรงการดำรัส
พจนปลอบพระนุชนาง
ถามพฤกษคณาสกุณพลาง
ผลูมารคราวไพร
๏ อ้าแม่นินกอะไรนะนั่น
กระแสศัพทแจ่มใส
นางทูลชำเลืองบวรไน-
ยชม้อยชม้ายเมิน
๏ รื่นรื่นชะชื่นสุคนธโฉม
บุปผชาติตลบเนิน
หยอกยั่วยุพาพิมลเพลิน
ชะอ้อนถามพระนุชนวล
/*26*/๏ นางอายก็จำจิตสนอง
วรวากยยิ้มยวน
เออเออกระไรนินะช่างกวน
กระซิกซิบเคยยล
๏ อ้าแม่แลเรียมนิสิบแจ้ง
สกุณพฤกษพนาสณฑ์
โฉมเนียงชำนาญวนอรญ
แลวานแจ้งพอเรียมฟัง
๏ หากดลบุรินทรแลไว้
ธุระพี่เป็นพารัง
โฉมแม่จุ่งเงี่ยสุตคอยฟัง
บพักเตือนจะเตือนชม
๏ อ้าพระบพักยุบลบอก
นุชก็แจ้งมโนดม
ว่ารัถยาวรอุดม
บกันดารฤๅแดใด
๏ แต่น้องนี้สุดแสวง
ผลพฤกษกลางไพร
ไม้มากก็มากสัจแต่ใบ
ผลดอกกันดารตา
๏ กล่าวตรงก็เกรงจิตรประจักษ์
แลจึ่งสู้แสวงหา
ทนยากลำบากจรทุรา
วนแรมสถานเนา
๏ อ้าแม่อย่าพักสุนทรเยาะ
ยุบลเย้ยเป็นเงื่อนเงา
ใช่บาบนิบุญทวยเรา
สิเนหสองประสบกัน
๏ จึ่งดลฤแดกมลพี่
เผอิญพี่นี้ทราบขวัญ
เนตรน้องก็ปองจิตรกระสัน
จะร่วมสู่พระเมรุเดียว
๏ อ้าเจ้าจุ่งฟังวจนพี่
แลพี่แจ้งแต่จริงเจียว
เมินพักตรไยเล่านะจงเหลียว
ชำเลืองน่อยอย่าแหนงคำ
๏ เสร็จโลมยุพาพิมลเหนือ
รถมาศปรัมดำ-
เกิงกลถกลกรธสัม-
ผัสกายพระกายนาง
๏ เร่งรีบพลารถจรัญ
ก็เร่งรัญอัศวรางค์
ล่วงหมู่พนาถลมคาง
ก็ลุร่วมบูรีดล
/*27*/๑๖๏ กษณนั้นวรราชจุมพล
นำนาฏนฤมล
ก็สู่นิเวศน์วังใน

๏ จวบค่ำย่ำอรุโณทัย
เจิดแสงไฟไพ-
จิตแจ่มกระจ่างปรางค์ทอง

๏ ล้วนเหล่าสาวสรรค์นันต์นอง
เคียงเคียงเรียงรอง
ฉลองเฉลิมกามกล

๏ บัดนั้นปิ่นภพมณฑล
เสร็จเนาวราชมณ-
ฑิรทิพย์รัตนรูจี

๏ โลมโฉมประทุมวดี
เหนือแท่นมณี
แกมกาญจนาเพริศพราย

๏ พิสูตรกำบังระบาย
ล้วนลายเหมราย
รูปภาพแลเครือวัลย์พัน

๏ ป้องปิดแท่นแก้วแพรวพรรณ
สร้อยนพเนื้อสุวรรณ
คือลายวิสูตรกำบัง

๏ ปางพระโลมโฉมยุพยัง
ในม่านมาศบัง
ตระโบมประโลมสำราญ

๑๑๏ เสร็จแนบพนิดา
กรกุมปทุมมาลย์
เหนือแท่นกระหนกกาญจน์
ธก็แย้มคดีปรีดิ์
๏ อ้าโฉมอรเฉลิม
เกลศโลกยธาตรี
ใครได้ทฤษฎี
ก็ลืมแลตะวันจันทร์
๏ โฉมแม่นี้ควรปิ่น
มกุฏินาฏณไอศวรรย์
อย่าแม่อย่าควรศัลย์
สะอื้นรักพนาลี
/*28*/๏ เชิญแม่ภิรมย์สุข
สวัสดิในบูรีศรี
ควรเจ้าเป็นคู่ชี-
พิตร่วมณเรียมรา
๏ ตรัสพลางพระหัตถ์ชัย
กระชิดเชนณุกา
จุมพิตปรางปรา
กรลูบพระปฤษฎางค์
๏ ช้อยกรตระกองชม
นุชนาฏขนางหมาง
ตรัสตอบสุนทรพลาง
นะขะหยิกพระกรรัน
๏ อ้าพระอย่าด่วนโดย
จิตร่วมเมื่อยามศัลย์
ใช่ว่าตะวันจันทร์
จะลับโลกเสียเดียวดาย
๏ อ้าแม่ไฉนกล่าว
มธุรถ้อยก็คมคาย
บาดจิตจำงือกาย
ก็สุดยาจะยายำ
๏ ฤๅแม่จะดื้อดอม
จิตได้จะได้กำ-
หนดใส่กมลจำ
วจนไว้เมื่อมรณ์
๏ อ้าพระแลใช่ข้า
จะฝ่าราโชงการรอน
ไมตรีกริยทอน
ดุจนั้นก็ไป่มี
๏ แต่ตรึกกมลเกรง
จิตด้วยนางสาวศรี
จักกล่าววจีที
กลเย้ยแสยงใจ
๏ อ้าแม่บควรคิด
กิตินี้ก็แจ้งใน
ใจใครจะชวนใคร
ครหาก็ไป่มี
๏ ยศแม่นี่ยิ่งปิ่น
สนมนาฏกัลยาณี
จุมพิตปรางศรี
สุดาแดกำดัดดอง
๏ ช้อยเนตรค้อนคม
ภิรมย์รสลออออง
สูดรสปรางทอง
กรกุมประทุมชม
/*29*/๏ ชงฆชานุกาเกี่ยว
กลเดียวกะพิมพ์กลม
เนียนแนบอุรารมย์
รติรสสำเริงราญ
๏ กายกอดก็คือกล
ลดาโอบทุมามาลย์
มืดมัวชมัวปาน
ชรอื้อชรอุ่มพน
๏ คชสารประสานกุญ-
ชรส่ายสกนธ์รณ
แท่นแก้วและปรางค์มณ-
ฑิรเคลื่อนกระเทือนพราย
๏ ฮือฮือพยุโยก
ธุมาโบกตระบัดปลาย
โฉมนางสมุทรกราย
กรบีบวิเชียรชู
๏ อสุรินทรกุมโล-
หะขวานขว้างพธูตรู
ถีบเท้ากระทืบสู-
เมรุเพียงทลายพัง
๏ สาครกระฉ่อนคลื่น
ระลอกฝืนคระเครงชลัง
โครมครั่นสนั่นดัง
พิรุณโรยละอองชล
๏ นานาผกาแย้ม
สยายกลีบผโกมล
ภุมรินก็ซอกซน
ซะแซกไซ้สุมามาลย์
๏ ผจงรสเกสรดื่ม
ก็เซาซึมรสาสานต์
เกลือกกลิ่นสุมามาลย์
ก็โรยร่วงเรณูนวล
๒๘๏ สองสมสมสวาดิ

สบสบสังวาส
ลหวยหวยหวน
ชื่นชมชมนุช
สิ้นสุดสุดกระบวน
ยิ้มแย้มแย้มยวน
ยวนยีปรีดา
๏ ปางลืมลืมทุกข์

สุขยิ่งยิ่งสุข
ภิรมย์รมยา
ใหลหลงหลงรส
รสรักรักหา
ใดเปรียบเปรียบปรา-
กฏจักษ์จักปาน
/*30*/๏ ลืมสาวสาวสรรค์

ลืมสนมกำนัล
ลืมราชราชฐาน
ลืมปรางค์ปรางค์มาศ
ปราสาทศฤงคาร
ดั่งเสวยพิมาน

อมรสวรรยา
๑๖๏ ปางนั้นปิ่นนาฏมาลา
สมสุขด้วยชา-
เยนทรยุพยอดกามกล

๏ สฤษดิสำราญกมล
เหนือแท่นดำกล
กระสันทวเกษมเปรมปรีดิ์

๏ รวยรินกลิ่นกายเทพี
กลั้วกลิ่นภูมี
ขจบขจรรวยรวย

๏ รื่นรื่นชื่นชื่นชวยชวย
รินรินกลิ่นมวย
โมฬีศพนิดาตรู

๏ สองศานติประสานพบู
ราชาพธู
พิไรภิรมย์กามกวน

๏ ชายาพิรากลบวน
พระยิ้มแย้มยวน
ประเล้าประโลมเปรมปรีดิ์

๑๔๏ เสร็จปลอบยุพินทรประโลม
วรอัครเทพี
เหนือแท่นวรารัตนรูจี
ประไพผ่องมนเทียรทอง
๏ สมสุขสมอรสิเนห์
สมนุชลำยอง
สมบุญสมสวัสดินอง
สิริสมมไหศูรย์
๏ สมโภคสมบวรยศ
แลสมบัติไพบูลย์
สมศักดิ์สมอรประยูร
แลสมพันธุ์วงศ์พงศ์
/*31*/๏ เช้าค่ำแลย่ำทิวทิวาร
ก็แสนสารส่ำองค์
นารีฉวีวิมลทรง
ดุจสาวสุรางค์นาง
๏ บรรโลมประโคมศัพทถวาย
สำเนียงแซ่สนั่นปรางค์
กาหลแลศัพทดุริยาง-
คดนตรีจะเรียงรมย์
๏ หลายมาสก็หลายพรรษทิวา
สิริสุขเกษมสม
พร้อมเพรียงสะพรั่งพลอุดม
ทุราสรรพปวงภัย
๏ ส่ำเหล่าประชาชนนิกร
ก็ซ้องสาธุอวยชัย
ช่วยเพิ่มสวัสดิสบสมัย
กษัยทุกข์สโมสร
๑๖๏ ปางประทุมวดีองค์อร
ทรงครรโภทร
ก็ถ้วนกำหนดทศมาส

๏ นางประสูติโอรสราช
คือชายโสภาศ
ประไพพระพักตรเพียงจันทร์

๏ แสนส่ำสนมกำนัล
ถ้วนทั่วปรางค์จันทน์
สลอนสลั้งพรั่งพรู

๏ สรรเสริญโสมบุญดนู
บ้างทอดกรชู
ถวายบังคมเคียมคัล

๏ เชิญองค์ราโชรสพลัน
สู่ขันสุพรรณ
สรงกายพระกายกุมาร

๏ ชื่นฉมสุคนธ์ชลธาร
อบอวนยวนฆาน
ตลบตะเล้าเสาวคนธ์

๏ บัดนั้นนักสนมไพมล
นำข่าวสารดล
ทูลแด่ภูเบศรบัดใจ

/*32*/๏ ท้าวทรงสดับสารกษัย
ปราโมทย์ฤทัยไท้
ก็มีมโนรังรัก

๏ จึงเสด็จสู่สำนัก
ตำแหน่งนงลักษณ์
ก็ลุยังห้องทองพราย

๏ ยลองค์ปีเยาวรสชาย
ผิวพักตรพรรณราย
สำอางค์พระองค์สมพงศ์

๏ จึงเอื้อนวโรงการทรง
ทานนามคือองค์
มหาปทุมกุมาร

๏ บัดนั้นอุบัติบันดาล
เกิดองค์กุมาร
ก็อัศจรรย์จินตจน

๏ ประมาณมากนับหลายชน
ห้าร้อยหย่อนคน
อุบัติโดยกุมาร

๏ แต่องค์อัครเรศนงพาล
ประสูติกุมาร
คาบเดียวแต่เอารสราช

๏ นอกนั้นสังเสทชะชาติ
เกิดเพื่อบุญนารก
สมสร้างแต่ปางก่อนกาล

๏ ข้าวตอกแลดอกปทุมมาลย์
ถวายแด่ทรงฌาน
คือองค์ปัจเจกพุทธางค์

๏ เดชานิสงส์บุญนาง
อธิษฐานปาง
ก่อนเกิดประเสริฐสมทรง

๏ ปางนั้นพระองค์ยลองค์
เอารสสุริยพงศ์
อุดมด้วยเดชบุญญา

/*33*/๏ แสนสุขเกษมเปรมปรา
โมชในบุตรา
สิเนหคือหไทยางค์

๑๔๏ ปางนั้นนรินทรบดี
ก็จัดสรรพสกรรจ์นาง
ห้าร้อยดรุณบวรางค์
ถนอมกล่อมบำเรอรมย์
๏ อุ้มแอบแลแนบกรชกาย
กรกุมประทุมชม
บ้างร้องจะเรียงศับท์รงม
ประสานเสียงเสนาะนวล
๏ ร้องรับรเรื่อยบทลเบง
กระแสศรับทสนั่นครวญ
ทราบโสตรก็เสียวสกนธ์ควร
จะสดับสุนทรกลอน
๏ นานาคณาสุรสุรางค์
ประไพพักตรคืออัปศร
บ้างอวยสวัสดิ์วรพร
แลกล่อมกล่าวให้เสาวนี
๏ อ้าพ่อจงนิทรเหนือ
พระอู่รัตนรูจี
อย่าอ้อนพระชนนี
จงฟังกล่อมเสนาะกลอน
๏ จงราชปีเยาว
รศไท้ธิเบศร
ปกเกล้าประชากร
ภิรศรีสวัสดี
๏ อ้าพ่อจงเปนปิ่น
นคเรศบุรีศรี
ฟ้าหล้าแลธาตรี
ก็จะเกรงพระยศสยอน
๏ อนึ่งสรรพทุจริต
อริร้ายกระลำภร
ทราบข่าวชุลีกร
อภิวันทนังเนือง
๏ อ้าพ่อจงสมคู่
ยุคลมิ่งเฉลิมเมือง
ผ่องภักตรประเทือง
ศิริล้ำสนมใน
๏ ขอจงเสวยสวัส
ดิสมบัติณกรุงไกร
ทั่วหล้าจะฦๅไชย
วรเดชเดชา
๏ ขวัญเอยจงมาสู่
วรราชกุมารา
อย่าหลงคณาทา
ริยในธราดล
๏ ขวัญเอยจงมาชม
กนกปรางคดำกล
เรืองโรจณเวหน
ดุจห้อยพโยมมาน
๏ ขวัญเอยจงฟังกล่อม
บทกลอนเสนาะสาร
เรียบเทียบวจนานต์
ดุจนางอมรแมน
๏ ขวัญเอยอย่าเนาวใน
หิมเวศดงแดน
จงเนาวพระแท่นแสน
ศิริอาศน์อันโอฬาร์
๏ ขอเดชพระองค์เอา
รสราชกระษัตรา
จงทรงพระชนมา
ยุยืนให้ยิ่งยง
๏ อนึ่งหฤไทยไท้
จะมีราชประสงค์
สิ่งใดก็เร่งจง
สฤดิสมภิรมยา
๑๒๏ วรเดชอดูลย
วรคุณปรมา
วรยศธจงปรา
กฎเกียรติวรไกร
๏ วรฤทธิดรงค์
วรองคดไนย
วรภักตรประไพ
วรผิวก็ปราภา
๏ วรศุขสโม
สรโภควรา
สุสุรางคยุพา
อภิสุนทรพรรณ
๏ ธุระทั่วนคเรศ
ธุระเขตรกรอัญ
ชวลิศอนันต์
ศิริน้อมสริรา
๏ ประโทษก็ไกษย
ปรไภยัตมา
ธุระทุกขทุรา
ศิริศุขเกษมสานติ
๏ สมยาถฤกแถลง
วจนรรถอันนาน
แต่โดยอดีตกาล
จิรพุทธวาที
๏ แสดงสักราชล่วง
สองพันจาดุสตมี
เสศยี่สิบสี่ปี
มเสงศุกรวารวัน
อาลยุชมาศแรม
ฉดิถีก็เสร็จสรรพ
วสานหฤดูบัน
ลุจบเคารพย์สาร
ผลข้าแสดงกล่าว
อดีตโดยอนุมาน
จงสฤษดิวรญาณ
ดุจดั่งมโนปอง
แม้ยังบสำเร็จ
นฤพานอันสมพอง
ยังเที่ยวสถิตย์คลอง
กิเลศโลกยโลกีย์
ขอจงศิริสวัสดิ
วรศุขเกษมศรี
ไภยทุกขโรคี
จงทุเรศทุราคลา
---