ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน ๑
กรมศิลปากร
ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน
คำนำ
หนังสือวรรณคดีกวีนิพนธ์ เป็นหนังสือมีค่ายิ่งแก่การศึกษาค้นคว้า เนื่องจากเป็นเรื่องราวบรรยายความสะเทือนอารมณ์และความซาบซึ้งใจของกวีที่สะท้อนเหตุการณ์ในอดีตให้เราได้ทราบ วรรณกรรมเก่า ๆ ให้ความรู้แก่คนปัจจุบันอย่างมากในแง่ปรัชญาสังคม นอกจากนี้ยังเป็นแบบอย่างการให้ภาษาที่ดีถึงขั้นวรรณศิลป์ ความงามของวรรณกรรมเหล่านี้อาจพิสูจน์ได้โดยมีกาลเวลาเป็นเครื่องชี้ เพราะหากไม่ดีงามซาบซึ้งใจแล้วคงพ้นไปจากความทรงจำไม่ช้านัก วรรณกรรมเก่าที่ปรากฏอยู่จนทุกวันนี้จึงเป็นของมีคุณค่าควรแก่การรวบรวมเผยแพร่
การตรวจสอบชำระวรรณกรรมและการจัดพิมพ์เผยแพร่ เพื่อการสืบต่ออายุหรือสงวนรักษาต้นฉบับเป็นงานที่กรมศิลปากรปฏิบัติอยู่เสมอมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งวรรณกรรมชั้นสำคัญของชาติที่อยู่ในความนิยมของผู้อ่าน อย่างไรก็ดี หนังสือที่มีคุณสมบัติดีงามเหล่านี้ก็ยังเป็นที่ต้องการและควรแก่การรวบรวมตามยุคสมัย ซึ่งกรมศิลปากรเห็นว่าเมื่อจัดพิมพ์ขึ้นแล้ว จักเป็นคุณประโยชน์แก่ความเจริญทางสติปัญญาของชนในชาติ เพราะอาจให้เป็นคู่มือของผู้ค้นคว้าวิจารณ์ และศึกษาเปรียบเทียบได้อย่างดียิ่ง
เพื่อเสริมสร้างความนิยมในการอ่านวรรณคดีไทยและการศึกษาเปรียบเทียบดังกล่าว กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากรจึงดำเนินการตรวจสอบหนังสือวรรณกรรมตามยุคสมัยและได้จัดพิมพ์เผยแพร่แล้วคือ วรรณกรรมสมัยสุโขทัย วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๑ เล่ม ๒ เล่ม ๓ และวรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๑ ทั้งนี้ได้อาศัยข้อสันนิษฐานที่ปรากฏในหนังสือประวัติวรรณคดีไทยของ ผู้ทรงคุณวุฒิ เช่น นายเปลื้อง ณนคร และนายเจือ สตะเวทิน เป็นหลักเกณฑ์ในการจัดยุคสมัยแห่งวรรณกรรม
หนังสือวรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๒ นี้ ได้นำนิทานเรื่อง ปาจิตกุมารกลอนอ่าน และนิทานสุภาษิตเรื่อง พระโพธิสัตว์โกสามภิน มารวมพิมพ์ไว้ นับเป็นการพิมพ์ครั้งแรก
นิทานเรื่อง ปาจิตกุมารกลอนอ่าน นี้ มีเนื้อเรื่องเล่ากันแพร่หลายมาก่อน ด้วยเหตุที่เป็นชาดกเรื่องหนึ่ง จากหนังสือปัญญาสชาดก แต่ฉบับที่เป็นนิทานคำกลอนนี้ต้นฉบับยังเป็นตัวเขียนสมุดไทยจำนวน ๕ เล่ม เก็บรักษาไว้ที่ฝ่ายบริการหนังสือตัวเขียนและจารึก กองหอสมุดแห่งชาติ ต้นฉบับมีที่ชำรุดขาดไปบางตอน ทำให้เรื่องขาดความต่อเนื่องไปบ้างแต่ไม่ถึงกับเสียความ ภาษาเขียนที่ปรากฏในต้นฉบับก็เป็นภาษาเก่า อักขรวิธีผิดกับที่ใช้ในปัจจุบันมาก การจัดพิมพ์หากรักษาตัวสะกดการันต์ตามต้นฉบับ จะทำให้ผู้อ่านไม่ได้รับอรรถรสของกวีนิพนธ์เท่าที่ควร กรมศิลปากรจึงมอบให้นักอักษรศาสตร์ ฝ่ายวรรณคดี กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ปริวรรตอักษรเป็นภาษาปัจจุบัน ตรวจสอบชำระจัดทำเชิงอรรถและคำอธิบาย เพื่อให้มีรูปแบบเช่นเดียวกับวรรณกรรมเล่มก่อน ๆ ที่ได้จัดพิมพ์มาแล้ว
นิทานสุภาษิตเรื่อง พระโพธิสัตว์โกสามภิน เป็นนิทานคำกาพย์อีกเรื่องหนึ่ง อาจเป็นฝีปากกวีคนเดียวกัน ปรากฏฉบับอยู่ท้ายเล่มสมุดไทยเรื่องปาจิตกุมาร
ในการพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้พิมพ์ภาพประกอบแสดงต้นฉบับลายมือเขียนจากวรรณกรรมทั้ง ๒ เรื่องไว้เป็นตัวอย่า.ง เพื่อผู้อ่านจักได้เห็นแบบอย่างการเขียนหนังสือและอักขรวิธีครั้งพุทธศักราช ๒๓๑๖ นอกจากนี้ยังได้นำภาพจิตรกรรมฝาผนังจากวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย อันเป็นถิ่นกำเนิดนิทานพื้นบ้านที่มาของวรรณกรรมเรื่องปาจิตกุมารชาดกมาพิมพ์รวมไว้ด้วย ทั้งนี้ กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ได้รับความร่วมมือในการถ่ายภาพจาก กองหอสมุดแห่งชาติ ฝ่ายวิชาการ และฝ่ายอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังและปฏิมากรรมติดที่กองโบราณคดีอย่างดียิ่ง
อนึ่ง ในการคัดเลือกวรรณกรรมเพื่อนำมาจัดพิมพ์ รองศาสตราจารย์ นิยะดา เหล่าสุนทร แห่งภาควิชาวรรณคดี คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เป็นผู้หนึ่งที่มีบทบาทมากในการค้นคว้าต้นฉบับ โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้อเขียนในงานวิจัยเรื่อง ปัญญาสชาดก : ประวัติและความสำคัญที่มีต่อวรรณกรรมร้อยกรองของไทย ซึ่งเสนอแนะไว้ว่า
“ผู้วิจัยได้พบว่ามีต้นฉบับตัวเขียนของวรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ที่ยังไม่มีการตีพิมพ์มาก่อน หลายเรื่องมีความไพเราะทางด้านวรรณศิลป์ สมควรที่นำมาศึกษาเพื่อเป็นการเผยแพร่และอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรมของไทยประการหนึ่ง
การชำระต้นฉบับของวรรณกรรมร้อยกรอง ในปัจจุบันไม่ได้รับความสนใจจากนักศึกษาเท่าที่ควร ทั้งที่ในทัศนะของผู้วิจัยมีความสำคัญมาก เพราะจะได้ข้อมุลที่ถูกต้องน่าเชื่อและเป็นประโยชน์ในการศึกษาด้านพัฒนาการของภาษา การศึกษาในเรื่องนี้ควรขยายขอบเขตให้กว้างขวางกว่าที่เคยกระทำมา”
นอกจากความคิดเห็นอันเป็นประโยชน์ทางวิชาการดังกล่าว กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ยังได้รับสำเนาต้นฉบับวรรณกรรมเรื่องปาจิตกุมารเพื่อใช้ในการปริวรรตอักษรด้วย กรมศิลปากรจึงขอขอบคุณรองศาสตราจารย์ นิยะดา เหล่าสุนทร ณ โอกาสนี้
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือวรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๒ จะเป็นสารัตถะ เพื่อการศึกษาวรรณกรรมสมัยธนบุรีเพิ่มขึ้นจากเดิม ซึ่งจะเป็นประโยชน์ยังแก่ นักเรียน นิสิต นักศึกษา และผู้สนใจวรรณคดีโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
๑๗ กันยายน ๒๕๓๓
ปาจิตกุมารกลอนอ่าน
คำอธิบาย
นิทานเรื่องปาจิตกุมารที่นำมาจัดพิมพ์ในหนังสือวรรณกรรมสมัยธนบุรี เล่ม ๒ นี้ เป็นวรรณกรรมที่ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ต้นฉบับเดิมเป็นฉบับตัวเขียนมีจำนวน ๕ เล่มสมุดไทย เก็บรักษาอยู่ที่ฝ่ายบริการหนังสือตัวเขียนและจารึก กองหอสมุดแห่งชาติ ต้นฉบับทั้ง ๕ เล่มนี้ พิจารณาว่าต่างกันเป็น ๒ สำนวน
สำนวนที่ ๑ มีฉบับอยู่ ๔ เล่ม ลักษณะเป็นสมุดไทยกระดาษขาว เขียนเส้นหมึก อักษรไทย ลายมือเป็นของบุคคลคนเดียวโดยตลอดทั้ง ๔ เล่ม อาจเป็นลายมือของผู้แต่งเอง สำนวนนี้เป็นวรรณกรรมสมัยธนบุรี มีหลักฐานจัดเจน ตอนท้ายเรื่องระบุวันเดือนปีว่า “แต่งแล้วเดือนเก้า ขึ้น ๑๕ คำ ปีขาน เขียนแล้ว เดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ ปีขาน ฉอศก สักกราช ๒๓๑๖ วาษา ปริยบูนน้านิถิตา” ฉบับนี้ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง
สำนวนที่ ๒ มีฉบับอยู่เฉพาะเล่มต้น ๑ เล่มสมุดไทย ลักษณะเป็นสมุดไทยกระดาษขาวเขียนเส้นหมึก อักษรไทย ปรากฏนามผู้แต่งในตอนค้น เรื่องว่า
“หลวงบำรุงสุวรรณฉันผู้แต่ง	ประจักแจ้งเรื่องนิทานไม่กังขา
ประดับประดิษขอใหัเปรื่องเรืองปัญา	บังเกิดมาในสันดานสดวกดาย”
สำนวนนี้ในบทประณามพจน์ว่าแต่งในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังความพรรณนาไว้ว่า
“ข้าบังคมทูลกระหม่อมพระจอมเกล้า	พระปิ่นเกล้าเจ้ากรุงยุทธโกสิน
บันลือลั่นประเทืองกระเดืองดิน	พระภุมินขอให้มีชนมา”
เนื่องจากต้นฉบับสำนวนที่ ๑ ฉบับขาดเบื้องต้น และฉบับสำนวนที่ ๒ ฉบับขาดเบื้องปลาย ในการปริวรรตอักษรและจัดพิมพ์พิจารณาเพ์นว่าหากพิมพ์เพียงสำนวนที่ ๑ อันเป็นวรรณกรรมสมัยธนบุรีเนื้อเรื่องก็จะขาดตอนไป จึงนำฉบับทั้งสองสำนวนมาพิมพ์ไว้เรียงตามลำดับดังนี้
(๑) ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๑ เลขที่ ๑ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๖/๕ มัดที่ ๒๘ ประวัติหอซื้อ ๑๖/๕/๕๖ (ฉบับหลวงบำรุงสุวรรณแต่ง)
เนื้อความมีคำประณามพจน์ เริ่มเรื่องปาจิตกุมาร จนถึงพระปาจิตอำลานางอรพิมกลับเมืองนครทม เพื่อเตรียมยกกระบวนขันหมากมาสู่ขอนาง
(๒) ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๒ เลขที่ ๒ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๖/๕ มัดที่ ๒๘ ประวัติสมบัติเติมของหอสมุด (ฉบับสมัยธนบุรี)
เนื้อเรื่องตั้งแต่พระปาจิตทรงสุบินนิมิต ให้โหรทำนายแล้วส่งอำมาตย์ไปสืบข่าวยังบ้านนางอรพิม จนถึงพรานไพรยิงพระปาจิตสิ้นชีวิต แล้วพานางอรพิมไป เล่ม ๒ นื้ไม่ต่อเนื่องกับเล่ม ๑ เนื่องจากเป็นฉบับต่างสำนวนกัน ไม่อาจเปรียบเทียบเนื้อความที่หายไป
(๓) ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๓ เลขที่ ๓ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๖/๕ มัดที่ ๒๘ ประวัติสมบัติเติมของหอสมุด (ฉบับสมัยธนบุรี)
เนื้อความต่อเนื่องกับเล่ม ๒ ตั้งแต่นางอรพิมถูกนายพรานพาตัวไป นางคิดอุบายฆ่านายพรานตาย แล้วรีบกลับมาที่พระศพพระปาจิต พ่นยาที่พระอินทร์บอกช่วยสามีคืนชีวิต จนถึงนางอมรให้สาวใช้นำเภสัชและสารไปถวายสมเด็จพระสังฆราช
(๔) ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๔ เลขที่ ๔ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๖/๕ มัดที่ ๒๘ ประวัติสมบัติเดิมของหอสมุด (ฉบับสมัยธนบุรี)
เนื้อความต่อเนื่องกับเล่ม ๓ ตั้งแต่พระสังฆราชอ่านสารแล้วจึงตอบสารนางอมรทราบ จนถึงพระปาจิตพานางอรพิมออกจากนครจัมปาก
(๕) ปาจิตตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๕ เลขที่ ๕ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๖/๕ มัดที่ ๒๘ ประวัติสมบัติเดิมของหอสมุด (ฉบับสมัยธนบุรี)
เนื้อความตั้งแต่ไพร่พลของพระปาจิตสร้างเมรุถวายพระเพลิงพระเจ้าพรหมทัต ณ เมืองพาราณสี จนถึงประชุมชาดกจบเรื่อง มีวันเดือนปีที่แต่งเสร็จและคำอธิษฐานของผู้แต่ง ในตอนท้ายมีนิทานสุภาษิต เรื่องพระโพธิสัตว์โกสามภินได้ปริวรรตอักษรและจัดพิมพ์ไว้ด้วย
ต้นฉบับเล่มที่ ๕ นี้ไม่ต่อเนื่องกับเล่ม ๔ ขาดตอนตั้งแต่พระปาจิตชมดาวระหว่างเดินทางไปเมืองพาราณสี แล้วสั่งสร้างเมรุ
อนึ่ง ในการศึกษาเชิงประวัติเรื่อง ปาจิตกุมารกลอนอ่าน ทั้ง ๒ สำนวน รองศาสตราจารย์นิยะดา เหล่าสุนทร ได้ศึกษาวิจัยไว้ควรนำมากล่าวดังนี้
ต้นฉบับตัวเขียนปาจิตกุมารกลอนอ่านสำนวนที่ ๑ ไม่สมบูรณ์จึงทำให้การศึกษาเชิงประวัติโดยเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับผู้แต่งไม่อาจจะกระทำได้ แต่ในเวลาที่แต่งปรากฏในตอนท้ายว่า แต่งแล้วเมื่อพุทธศักราช ๒๓๑๖ อยู่ในรัชกาลของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ที่มาของปาจิตกุมารกลอนอ่านล่านวนนี้ ถึงแม้ว่าผู้แต่งจะอ้างถึงชาดกฉบับบาลีหลายครั้งดังเช่น
“ในบาลีว่ายังมีนายพรานไพร	จิตทะมึนใจใญเมือนยักษา
เป็นพอมายเมียตายมอระณา	ออกยูป่าดอรดงเปนโรงเรือน”
“อันชื่อเมืองนั้นใม่มีบาลีใขย	ก็สงใสยครันจแต่งลงเถิดฤๅ
ฉันกลัวผิดบาพจะติดไปเตมมือ	ยากรูชือคิดสงใสยยางเดียวกัน”
ส่วนต้นฉบับสำนวนที่ ๒ ซึ่งมีเนื้อความเพียงตอนต้นปรากฏในคำประณามพจน์ว่า หลวงบำรุงสุวรรณแต่งในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การแต่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อบันทึกเรื่องราวไว้ให้ถูกต้องและเพื่อประโยชน์ของคนรุ่นหลัง ดังความที่ผู้แต่งได้พรรณนาไว้ว่า
“ขอริเรื่องอรพิมพระปาจิตร	ยกอดีตะนิทานไว้สืบสาย
ครั้นจะนิ่งยังคิดจิตรเสียดาย	ด้วยหญิงชายนั้นยังเขลาเบาปัญญา
ไม่ได้ฟังตั้งแต่ว่าสนเท่ห์	เที่ยงรวนเรถามกันนั้นหนักหนา
ลางคนเล่าว่าข้าเจ้าได้ยินมา	ลางคนว่าแต่ครั้งปู่รู้นิยาย
ลางคนบอกว่าข้าดอกจำได้เรื่อง	เล่ากันเนื่องผิดถูกไม่ขวยขาย
ได้ยินเล่าข้าพะเจ้าให้นึกอาย	เที่ยวสืบหานิยายนิยมา
นิทานนี้อยู่คำภีร์ปลายปัญาศ	มีชาดกยกเป็นชาติสังขยา
เหมือนเราท่านปุถุชนคนชนา	ฟังฎีกาจึ่งจะรู้กระทูธรรม์”
ผู้แต่งรับรู้ว่าเรื่องปาจิตกุมารเป็นชาดกเรื่องหนึ่งในปัญญาสชาตกตามคำปรารภที่ยกมากล่าว แต่เนื้อเรื่องของกลอนอ่านดำเนินเรื่องแตกต่างจากชาดกหลายประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการแทรกตำนานของหมู่บ้านจึ่งมีความสัมพันธ์กับเนื้อเรื่อง อันได้แก่ บ้านจารตำรา บ้านสำเร็จและบ้านตำแย ดังตัวอย่างเช่น
“ตำราทายของพระองค์ที่ถือมา	ครั้นภบนางสมตำรากระเษมสัน
ครั้นนานเนิ่นอยู่จำเริญไปหลายวัน	ผู้หนึ่งนั้นมาขอยืมไปบ้านยาง
จึงหฤาเข่าเล่ากันไปหลายบ้าน	ตำรานั้นแน่นักไม่อางขนาง
ทีลางคนก็ยากได้ไว้เปนทาง	เที่ยวเสาะสางสืบสาวเอาตำรา
ครั้นภบพานแล้วก็อ่านในเรื่องฝอย	ช่างแช่มช้อยทายแน่นั้นนักหนา
หาใบลานจดจานเขียนตำรา	เป็นโกลาฤๅลั่นสนั่นไป
ทีนามบ้านพากันเรียกว่าบ้านยาง	ก็ทิ้งคว่างเสียหาเรียกดังเก่าไม่
เรียกแต่บ้านจารตำราทุกคนไป	ก็เลยหายชื่อบ้านยางแต่หลังมา”
กลวิธีในการแต่งโดยเฉพาะการบันทึกที่มาชองตำนานของสถานที่ต่าง ๆ ในปาจิตตกุมารกลอนอ่านสำนวนที่ ๒ คล้ายคลึงกับในปาจิตตกุมารกลอนอ่าน สำนวนที่ ๑ มาก แต่การศึกษาและเปรียบเทียบความสัมพันธ์ของกลอนอ่านทั้ง ๒ สำนวนไม่อาจกระทำได้ เพราะต้นฉบับไม่สมบูรณ์ ประกอบกับเนื้อความของแต่ละสำนวนเป็นคนละตอนกัน
อย่างไรก็ดีในการปริวรรตอักษรได้พบรายละเอียดที่น่าสนใจในฉบับสำนวนที่ ๒ ควรยกไว้พิจารณาเปรียบเทียบดังนี้
(๑) วิธีเขียนตัวสะกดการันต์ในฉบับสำนวนที่ ๒ แม้มีฉบับเพียงเล่มเดียวก็พบว่า มีคำที่สะกดผิดแผกกันอยู่ในฉบับ ลักษณะตัวสะกดผิดแผกกันเช่นนี้แทบไม่ปรากฏในฉบับสำนวนที่ ๑ ตัวอย่างเช่น
คำว่า ปาจิตร ชื่อตัวเอก ท้ายเล่ม ๑ มีแห่งหนึ่งเขียนเป็น ปาจิต สะกดเหมือนฉบับสำนวนที่ ๑
คำว่า อรพิม ชื่อนางเอก มิใช้ ทั้ง อรพิม และอรภิม สำนวนที่ ๑ ใช้ ออระภิม คำว่า มิ ในความหมายว่าไม่ ในที่ควรใช้มิหลายแห่งใช้ว่า หมี สะกดเหมือนฉบับสำนวนที่ ๑
คำว่า ทร่าง ในความหมายว่าสร้าง ในที่ควรใช้สร้าง ใช้ว่า ทร่าง และส้าง ในขณะที่สำนวนที่ ๑ ใช้ ซ่าง
(๒) ถ้อยคำที่ใช้ในฉบับสำนวนที่ ๒ มีคำเก่าที่น่าสังเกตว่ามีใช้อยู่มากในฉบับสำนวนที่ ๑ เช่นคำว่า ยิ่งยอดสยำ เรืองสยำ ประนินทิน หมีใช่ หมีได้ ต้องเยื่อง ระเสิดระสัง จรจัน ฯลฯ
(๓) เนื้อเรื่องที่กล่าวถึงการสร้างเมืองพาราณสีมีเทวดาสร้างปรางค์ เป็นแนวความคิดที่มิได้ดำเนินไปตามเรื่องชาดก แต่ก็รับกันได้อย่างเหมาะสมกับฉบับสำนวนที่ ๑ ตอนที่กล่าวถึงประวัติเมืองพิมาย หรือพี่มา
(๔) ฉบับที่ ๒ สำนวนที่ว่าหลวงบำรุงสุวรรณแต่ง มีฉบับหลงเหลือเพียง เล่ม ๑ เล่มเดียว เป็นการแต่งเพียงเริ่มเรื่อง แต่บังเอิญต่อเนื่องกับฉบับสมัยธนบุรี สำนวนที่ ๑
(๕) ฉบับสำนวนที่ ๑ สมัยธนบุรี เข้าใจว่าเคยมีฉบับเล่ม ๑ มาก่อนแต่หายไป ในขณะที่ฉบับสำนวนที่ ๒ ของหลวงบำรุงสุวรรณมีลักษณะคล้ายกับว่ามิได้แต่งมากไปกว่าเท่าที่ปรากฎอยู่ในปัจจุบัน
แม้ยังไม่มีข้อสรุปเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของปาจิตตกุมารกลอนอ่านทั้ง ๒ สำนวน การปริวรรตอักษรเป็นภาษาปัจจุบันทำให้สำนวนกลอนราบรื่นขึ้นเป็นอันมาก ทั้งนี้เพื่อให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ในการเผยแพร่และอนุรักษ์วรรณกรรม
ด้วยเหตุที่เรื่องปาจิตตกุมารชาดก เป็นนิทานที่แพร่หลายในรูปแบบของนิทานพื้นบ้านมาก่อน โดยเฉพาะเรื่องปาจิตกุมารนี้เป็นที่ยอมรับว่าเป็นนิทานเรื่องเก่าแก่ของเมืองพิมาย เห็นได้จากโบราณสถานหลายแห่งในบริเวณปราสาทหินพิมาย เช่น ปรางค์พรหมทัต เมรุพรหมหัต ท่านางสระผม สระแก้ว สระขวัญ ล้วนแต่มีประวัติเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ในเรื่องนี้ทั้งสิ้น
อิทธิพลของนิทานพื้นบ้านจึงผสมผสานกับความนิยมฟังธรรมเรื่องชาดก ทำให้เรื่องปาจิตกุมารมีคนรู้จักแพร่หลายในท้องถิ่นถึงขั้นมีอิทธิพลต่อศิลปวัฒนธรรม ดังปรากฎเป็นภาพจิตรกรรมฝาผนังฝีมือช่างพื้นเมืองในท้องที่ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น ที่อุโบสถวัดบ้านยาง ตำบลบัวมาด อำเภอบรบือ จังหวัดมหาสารคาม และภาพจิตรกรรมที่บานแผละหน้าต่างอุโบสถวัดทุ่งศรีเมือง อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี
ในส่วนที่เป็นมรดกวัฒนธรรม เรื่องปาจิตตกุมารชาดกได้ถูกนำมาแต่งเป็นวรรณกรรมคำกลอนในสมัยธนบุรี สันนิษฐานว่า เรื่องนี้อาจจะมีมาถึงกรุงธนบุรี พร้อมการปราบชุมนุมเจ้าพิมาย ผู้แต่งได้กล่าวพาดพิงไว้ตอนหนึ่งว่า
“มีโจทม้าวาเมืองพิมายนิ	แต่เดิมทีเหตผลเปนชะในย
จึงเรียกรำยูเปนเรืองเมืองพิมาย	จำเลยชายรูแทแกคดี”
ปาจิตตกุมารกลอนอ่านสำนวนที่ ๑ สมัยธนบุรี ไม่ปรากฎนามผู้แต่ง จากการศึกษาผลงานเห็นได้ว่า ผู้แต่งเรื่องนี้อาจเป็นผู้คงแก่เรียน และรู้หนังสือดีมีศิษย์มาก ในการแต่งจึงพยายามแทรกเรื่องต่าง ๆ ชี้แจงขั้นตอนชองการดำเนินเรื่องได้ถี่ถ้วน ผู้แต่งมักกล่าวเสมอว่าเพื่อมีให้ผู้อ่านสงสัยใจ กลวิธีการดำเนินเรื่องเป็นแบบฉบับอันเป็นลักษณะสากลของการเล่านิทานมุขปาฐะ คือการเล่าย้อนต้นซ้ำหลายคราว แม้เขียนลงเป็นลายลักษณ์อักษรยังปรากฎลักษณะดังกล่าวชัดแจ้ง การแต่งปาจิตกุมารกลอนอ่าน นอกจากวัตถุประสงค์เพื่อจดบันทึกเรื่องราวเก่าๆ แล้ว ผู้แต่งยังเป็นผู้มีศรัทธาอย่างแรงกล้าในพุทธศาสนา การแต่งเรื่องนี้จึงมีจุดประสงค์อีกประการหนึ่งคือหวังเนื้อนาบุญจากการรจนาคำกลอนนี้ ดังปรากฏในคำอธิษฐานของผู้แต่งว่า
“ฉันผูแตงจ่ะขอแจงคำทิถาร	พรนิภารขอยาแคล้วขอสมมาย
ถามิเถิงยังจะเทียวขอเปนชาย	จะเกิษในขอเปนนายออกน้านำ
ทงปัญาขอใหมายารูมดํ	ขอทรงพรดํรูปิดํกคำสะยำ
ขอเสยิงเพราะใหสเนาะทินำคำ	ขอรูปงามทานผูใดยานายชง
อนคํลภาลขอยาภํบใหภายแพ	ใหยพํบแตทานบันดาะกะนาถัง
ทานปันดิดขอใหได้สมใจดัง	มารวมรังรวมรูรวมอุรา
ขอมีทรัพถาจะนับยามํตมาก	ฝูงคํลยากจะมาสูทุกทิดษา
ยาะตะนิขอใหมีแตลัทา	เถิงจมาเถิงจะยํกยาปํกใปย
พรเมตไกรยพรไมตริจมาตรัษ	จะแจงอัดบรมคาถาพิศไมย
ขอฟังเทษพระสะธรรมทิคำไทย	เมิอทานไดขอไปด้วยพรนิภาร
ผลทานผํลสินใดรักษา	มาชวยคาขอใหสํมดังทิถาร
ขอเกิดสํบขอให้พํบพรศรีอาน	ดังณิทานปราทนาคานิเอ้ย
กวีผู้แต่งวรรณกรรมฉบับนี้จะเป็นผู้ใดก็ตาม ถ้าศึกษาโดยเปรียบเทียบกับวรรณกรรมชั้นหลัง เช่นผลงานเรื่องพระอภัยมณี ของสุนทรภู่ จะเห็นได้ว่าลักษณะคำประพันธ์ที่เรียกว่า กลอนสุภาพได้มีอยู่แล้วแต่สมัยธนบุรี แม้ข้อความที่กล่าวพาดพิงถึงนางผีเสื้อนํ้า และบทพรรณนาชมป่า ชมดาว ก็มีหลายแห่งที่ไพเราะ และมีแนวความคิดคล้ายคลึงกัน
ปาจิตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๑
ตั้งแต่ท้าวธรรมราชจะให้พระปาจิตครองบ้านเมือง จึงให้พวกเสนาตีฆ้องร้องป่าวให้ชาวบ้านชาวเมืองพาลูกสาวมาประชุมกัน เพื่อจะให้พระราชโอรสเลือกคู่อภิเษก จนถึงพระปาจิตลานางอรพิมกับมารดากลับมาเฝ้าท้าวธรรมราชพระบิดา
๏	ประนมกรมัสการพระนาถา
ต่างบุปผังสุวรรณังปทุมา	ถวายองค์ภัควาพระทรงญาณ
หนึ่งข้าไหว้ไตรปิฎกไญยธรรม	เป็นที่นำฝูงสัตว์ข้ามสงสาร
ให้ถึงฝั่งยังนครนฤพาน	พ้นกันดารเดือดร้อนบห่อนมี
หนึ่งข้าไหว้วันทาพระสาวก	ผู้รื้อยกศาสนาให้เรืองศรี
จนครบถ้วนหมดจำนวนห้าพันปี	ดวงมณีส่องโลกทั้งสามดวง
ข้าไหว้คุณบิตุรงค์ที่จงรัก	ประมาณหนักยิ่งกว่าภูผาหลวง
ข้าไหว้คุณมาตุรงค์ผู้ทรงทรวง	ได้เลี้ยงลูกลุล่วงจนใหญ่มา
ข้าไหว้คุณอมรินทร์ปิ่นอากาศ	พระนารายณ์เทวราชนาถา
พระนเรศเวสสุวัณพระคงคา	พระจันทราพระอาทิตย์ฤทธิไกร
ข้าไหว้พระพรหมยมเรศอันเรืองฤทธิ์	ที่สถิตอยู่พิมานอันผ่องใส
พระธรณินดินฟ้าสุราลัย	จงคุ้มภัยอย่าให้มีมาบีฑา
ข้าไหว้คุณพระพิรุณดำรงโลก	ช่วยปัดโบกคำคนครหา
อีกพระพายทั้งพระพายุรำเพยพา	คุ้มรักษาดับเข็ญให้เย็นยิน
ข้าบังคมทูนกระหม่อมพระจอมเกล้า	พระปิ่นเกล้ากรุงยุทธโกสินทร์
บันลือลั่นประเทืองกระเดื่องดิน	พระภูมินทร์ชอให้มีชนมา
ข้าไหว้คุณอุปัชฌาย์พระอาจารย์	ท่านโปรดปรานบอกอักษรให้ศึกษา
ครุลหุรอบรู้ด้วยครูบา	มาช่วยข้าเรียงลำดับซึ่งกาพย์กลอน
ข้าไหว้ผู้ครูภักตร์สอนกระแส	ได้รู้แน่นำหน้าอุทาหรณ์
ให้ปรุ่โปร่งช่วยแซมแจ่มขจร	จะกล่าวกลอนทะวาจีให้ปรีชา
หลวงบำรุงสุวรรณฉันผู้แต่ง	ประจักษ์แจ้งเรื่องนิทานไม่กังขา
ประดับประดิษฐ์ขอให้เปรื่องเรืองปัญญา	บังเกิดมาในสันดานสะดวกดาย
๏ ขอริเรื่องอรพิมพระปาจิต	ยกอดีตนิทานไว้สืบสาย
ครั้นจะนิ่งยังคิดจิตเสียดาย	ด้วยหญิงชายนั้นยังเขลาเยาว์ปัญญา
ไม่ได้ฟังตั้งแต่ว่าสนเท่ห์	เที่ยวรวนเรถามกันนั้นหนักหนา
ลางคนเล่าว่าข้าเจ้าได้ยินมา	ลางคนว่าแต่ครั้งปู่รู้นิยาย
ลางคนบอกว่าข้าดอกจำได้เรื่อง	เล่ากันเนื่องผิดถูกไม่ขวยขาย
ได้ยินเล่าข้าพเจ้าให้นึกอาย	เที่ยวสืบหานิยายนิยมมา
นิทานนี้อยู่คัมภีร์ปลายปัญญาส	มีชาดกยกเป็นชาติสังขยา
เหม่อนเราท่านปุถุชนคนชนา	ฟังฎีกาจึงจะรู้กระทู้ธรรม
ว่าเอกังสะมะยังในครั้งหนึ่ง	สมเด็จองค์กษัตริย์ที่พึ่งในภพสาม
สถิตในพระเชตุวรรณาราม	รำพึงธรรมแย้มพระโอษฐ์องค์สัมมา
พระรัศมีเขี้ยวแก้วแววสว่าง	แจ่มกระจ่างรุ่งโรจน์พระเวหา
สงฆ์ท่านอัศจรรย์จินตนา	จึ่งทูลถามภะคะวาด้วยฉับไว
ว่าข้าแต่พระสัพพัญญูพระครูโลกย์	ซึ่งวิโยคแย้มพระโอษฐ์เหตุไฉน
ข้าพระสงฆ์นี้จำนงสงสัยใจ	ผลอันใดฤๅเหตุจะมีมา
ปางมหากรุณาธิคุณเจ้า	พระโน้มน้าวนั่งสำรวมอุเบกขา
ได้ฟังทูลมูลกิจพระสังฆา	จึ่งฎีกาโปรดแจงแสดงธรรม
ว่าภิกขเวดูกรภิกขุสงฆ์	อย่ากระสันจิตหลงถล่มถลำ
ด้วยภัยราครสกรรมทำระยำ	คือน้ำคำเสียงกลิ่นสัมผัสกาย
ถ้าผู้ใดใจหน่วงมโนนึก	ยังหวงฮึกโหมหอบไม่เหือดหาย
จะหึงนานในสงสารกระวนกระวาย	ลำบากกายตายเกิดอยู่ไปมา
พระตรัสแล้วพุทธองค์จำนงนิ่ง	หมู่พระสงฆ์ก็ไม่ยิ่งจะกังขา
จะใคร่รู้ในกระทู้โทษกามา	จึงนิมนต์ภัควาสำแดงธรรม
ส่วนสมเด็จพระสรรเพชญ์ผู้นาถา	พระปรีชาญาณยงยอดสยำ
จะเทศน์โปรดพระภิกขุให้รู้กรรม	จึงไปนำบุพชาติปิฎกมา
แต่ครั้งองค์พุทธพงศ์ยังเกี่ยวข้อง	ยังเที่ยวท่องสืบเสาะแสวงหา
เติมสมภารเพิ่มพูนพระโพธิญาณ์	ให้แก่กล้าเนกขัมบารมี
ว่าครั้งนั้นสมเด็จพระชินโนนาถ	เสวยชาติชื่อปาจิตผู้โฉมศรี
ตกลำบากยากแค้นแสนทวี	เพราะโลกีย์ร้อนรุ่มเข้าสุมใจ
ได้เคืองเข็ญเป็นระยำนี้สุดอย่าง	เที่ยวหานางมเหสีพิสมัย
ทุกเมืองบ้านผ่านป่าพนาลัย	พระทรงไตรชักเอาเรื่องนี้มา
เผยพระโอษฐ์โปรดประทานพระธรรมเทศน์	พอเห็นเหตุให้พระสงฆ์หน่ายตัณหา
ว่ายังมีพระบูรีมหึมา	นามพาราชื่อมหานครพรหม
มีคูล้อมป้อมปราการนั้นเขือมขึง	ทั้งใหญ่ครึ้มยาวกว้างครั้งประถม
เชิงเทินท่อหอคอยขึ้นลอยลม	คามนิคมขามขยาดไม่อาจทาน
มีพระปรางค์ปราสาทสะอาดเอี่ยม	จัตุเหลี่ยมภูมิภาครโหฐาน
ล้วนกระหนกลวดลายสำลายภาร	งามตระหง่านเลิศล้าวิไลตา
ยอดพระปรางค์นพศูลดูงามสม	มีหน้าพรหมจัตุรมุขอันเลขา
มีรูปครุฑสัประยุทธ์กับนาคา	กรหัตถากำขันยันทแยง
มีช่อฟ้าหน้าบันนาคสะดุ้ง	มีก้ามกุ้งใบขึ้นแอบแฝง
หางหงส์ปิดดำอร่ามแดง	เป็นสีแสงนพรัตน์ชัชวาล
นครอื่นหมื่นพันจะสรรเปรียบ	มาเทียมเทียบก็ไม่ถึงที่ภูมิฐาน
ถ้าเว้นว่าแต่ภาพมัฆวาน	เกินประมาณที่จะว่ามาประไม
มีเสนาข้าเฝ้าเป็นศักดิ์ศรี	พระแท่นที่ท้องพระโรงวินิจฉัย
ที่ผ่อนพักพระตำหนักทั้งนอกใน	มีโรงใช้ราชการศาลศาลา
มีทหารชาญกำแหงสาตราวุธ	สำหรับยุทธ์จัตุรงค์เหล่าอาสา
มีปืนใหญ่ปืนตับคาบศิลา	อเนกาครบครันต้านสงคราม
มียุ้งฉางคลังทรัพย์นับสิบสอง	แต่เงินทองขนใช้อยู่หลายหลาม
มีโรงช้างคชสารตระหง่านงาม	อร่ามโรงรถสำหรับมี
มีโรงเรือโรงม้าอาชาชาติ	สารพัดครบสิ่งเป็นศักดิ์ศรี
จะร่ำว่าพรรณนาจะช้าที	อันบูรีเมีองใหญ่ย่อมไพบูลย์
ทั้งไพร่พลคณนานับด้วยแสน	อเนกแน่นอัดแอทั้งไอศูรย์
ต่างประเทศค้าขายไปมามูน	เที่ยวอวดวุ่นจีนจามพม่ามอญ
แขกฝรั่งอังกฤษยวนละว้า	ต่างภาษาทั้งสิบสองมาสลอน
มีร้อยเอ็ดเมืองเอกพระนคร	มายอกรก้มเกศมัสการ
ลือพระนามขามฤทธิ์ทุกทิศา	กษัตราครองกรุงมหาศาล
ชื่อพญาธรรมราชภูมิบาล	พระทรงธรรมมั่นดำรงเมือง
พระองค์มีเอกอัครมเหสี	ล้ำนารีเลิศโลกฉวีเหลือง
เป็นปิ่นนางยิ่งสำอางวโรเรือง	แม่มิ่งเมืองชื่อสุวรรณเทวี
โพธิสัตว์จุติสนธิ์จากดึงสา	ปฏิสนธิ์เข้าครรภานางโฉมศรี
นางกษัตริย์รู้ถนัดในนาภี	ว่าเกิดมีบุตรจริงไม่กริ่งใจ
จึงทูลแจ้งแก่พระจอมผู้สามิต	พระทรงฤทธิ์ยินดีจะมีไหน
ตั้งแต่นั้นครองครรภ์นางทรามวัย	สิ่งอันใดเผ็ดร้อนบห่อนพาน
ค่อยปกป้องครองครรภ์นางโฉมศรี	ครบเดือนปีทศมาสอวสาน
วาโยลมกรรมชวาตก็พัดพาน	ให้แดดาลป่วนปันในครรภ์นาง
แต่หมอแพทย์หมอตำแยพระวงศา	ทั้งซ้ายขวาแห่ห้อมล้อมสล้าง
ครั้งยามเบิกฤกษ์ดีที่สำอาง	พระท้าวนางเจ้าก็คลอดกุมารา
พระบิตุรงค์เห็นองค์โอรสราช	แสนสวาทชื่นบานให้หรรษา
พระภูวนาถมีพระราชบัญชา	ให้จัดหาแม่นมที่สมควร
มีสกุลน้ำเนื้อเชื้อขุนนาง	เอี่ยมสำอางอ้อนแอ้นงามสงวน
รู้อัฌชาราศีฉวีนวล	ที่เคยคุ้นควรเคียงคนสำคัญ
ให้กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงดูพระลูกรัก	สามิภักดิ์ฟักฟูมให้ฝ้าฝัน
ทุกวันคืนเช้าเย็นเป็นนิรันดร์	จนใหญ่ครันวัฒนาวรรษาปี
พระโฉมงามจะให้นามพระลูกรัก	พร้อมสะพรักวงศาเป็นราศี
ทั้งซ้ายขวาอัยกาอัยกี	มามี่นั่งเรียงโรงมงคล
ทั้งพราหมณ์เฒ่าพฤฒาโหรารู้	ทั้งพระครูปโรหิตจำเริญผล
พระบายศรีวางที่กลางมณฑล	เสียงสับสนสังข์แตรออกแซ่วัง
ครั้นฤกษ์งามพราหมณ์ร้องประโลมขวัญ	สนั่นลั่นฆ้องขานประสานสังข์
จุดเทียนชัยเวียนไปทักขินัง	มังคลังพร้อมด้วยอำนวยพร
ให้สมเด็จพระกุมารจำเริญศรี	สวัสดีไชโยสโมสร
อย่าทุกข์สุขาสถาวร	ฤทธิรอนปราบปรามสามธาตรี
พระชันษาอายุษให้ยืนหึง	เป็นที่พึ่งฝูงสัตว์ประเสริฐศรี
พฤฒาพราหมณ์รดน้ำสังขพีรี	ดับอัคคีเทียนชัยเจิมพักตรา
พระโองการให้หาโหราจารย์	ให้คูณหารตั้งแต่พระชันษา
โหราจารย์หารตามดวงชะตา	แล้วพฤฒาทูลถวายให้พระนาม
ชื่อปาจิตฤทธิรงค์องค์โอรส	เฉลิมยศจวบจบในภพสาม
พระวงศาแต่บรรดาพร้อมทั้งพราหมณ์	อวยพรตามอวยให้พระกุมาร
สมเด็จองค์ทรงฤทธิ์พระบิตุเรศ	พระปิ่นเกศรักบุตรสุดสงสาร
ให้เต็มขืนชื่นพระทัยภูบาล	จะต้องการสิ่งอันใดมิให้เคือง
พระให้จัดมหาดเล็กลูกอำมาตย์	ที่ผ่องผาดรูปดีฉวีเหลือง
นับด้วยพันสรรให้พระมิ่งเมือง	ดูนองเนืองตามเสด็จพระลูกยา
แล้วประทานศรขรรค์อันชัยศรี	สำหรับมีสัประยุทธ์อาวุธถา
ทั้งรถรัตน์พร้อมทั้งอลังการ์	ชาติอาชาคชรัตน์อัสดร
พระกุมารเรียนชาญศิลปศาสตร์	สามารถรอบรู้ธนูศร
เลิศฉลาดเล่าชื่อลือขจร	ทุกนครยำเกรงพระเดชา
พงศ์กษัตริย์โสมนัสด้วยหมู่เด็ก	มหาดเล็กตามเสด็จทั้งซ้ายขวา
เที่ยวเล่นรถศรแผลงแข่งอาชา	ตามลำพาชื่นบานสำราญใจ
๏ ขอหยุดยั้งรั้งเรื่องนี้ไว้ก่อน	จะกล่าวกลอนยกศัพท์ให้แจ่มใส
ขอวิตถาร์ว่าด้วยเรื่องเมืองพิมาย	ต้นนิยายแรกเริ่มแต่เดิมมา
ว่าหมู่เทวดาชายแลหญิง	อันสู่สิงอยู่ในดาวดึงสา
ปรารภกันเป็นสำคัญเจตนา	มีศรัทธาชวนกันมาสร้างปรางค์
ใจความว่าเทวดาเป็นสองหมู่	จะสร้างสู้ขันกันทั้งสองข้าง
คำผู้หญิงเทวดาสัญญาวาง	ถ้าแล้วหลังก็จะพร้อมยอมเป็นเมีย
ที่เป็นชายเทพเจ้าจึ่งกล่าวว่า	จะสัญญากันแต่เดิมให้แล้วเสีย
ถ้าเราแพ้ก็จะพร้อมไปยอมเยีย	ให้ต่ำเตี้ยลงเป็นทาสขาดคำ
เทวดาครั้นสัญญากันเสร็จแล้ว	ก็คลาดแคล้วจากวิมานอันเลขำ
คำสัญญาถ้าแม้นว่าใครทำ	คืนเดียวแล้วเป็นประจำให้โยงโคม
เทวดาครั้นลงมาถึงพื้นภพ	ต่างพยพชวนกันเข้าแห่โหม
บ้างชักเส้นขึงขันเป็นการโรม	โครมโครมขนถมลุ่มต่ำทำให้ดี
ที่เนินสูงเกลี่ยปราบให้ราบเลี่ยน	สะอาดเตียนผ่องใสวิไลศรี
ดูราบรื่นพื้นสุธาหน้าเภรี	ครั้นดิบดีแล้วเอาดินมาบนวาง
ทำเป็นแผ่นแน่นหนาสักห้าศอก	ประกอบทายาพอกทุกแผ่นขวาง
อพิษฐานจงบันดาลขึ้นไว้วาง	บุญได้สร้างจงมาช่วยข้าด้วยแรง
อันดินดานต้องพิษฐานเทพเจ้า	ก็กลับเข้าเป็นหินศิลาแข็ง
โลกสมมุติว่านิมิตด้วยฤทธิ์แรง	จึ่งจัดแจงก่อบรรจงเป็นทรงปรางค์
ทำเป็นยอดสอดใส่ลายฉลัก	เหลี่ยมนั้นย่อก่อเป็นพักตร์พุ่มกระถาง
ชักเป็นลวดเขียนเป็นลายเลิศสำอาง	จับประจำเห็นกระจ่างเหมือนดอกจันทน์
ที่รอบปรางค์ทำถ้วนถี่มีระเบียง	บริเวณเป็นเฉลียงแลสีสัน
มีปรางค์เล็กเหลี่ยมเสลียงขึ้นเคียงกัน	ปรางค์นั้นทำวิถีสี่ประตู
ในเฉลียงเรียงสล้างวางเป็นลวด	บานประตูดูยิ่งยวดสูงเพียงหู
แซะเป็นลวดแกะประจำเหมือนก้ามปู	บานประตูมีประดับสำหรับกัน
บัญชรฉายใส่ประสาธน์สิ้นทุกช่อง	ดูโปร่งปล่องพิศเพียงเวียงสวรรค์
มีกำแพงล้อมรอบเป็นขอบคัน	มีสองชั้นกำแพงแก้วแล้วศิลา
ในกำแพงเลิศล้ำทำเป็นคลัง	เทพสร้างล้ำเลิศดูเลขา
ทำเป็นวังสร้างเป็นสระปทุมา	สระนั้นเล่าเต่าปลาบรรดามี
แล้วจารึกชื่อสระไว้สำคัญ	ชื่อสระแก้วสระขวัญนามสระศรี
อีกสระเพลงสระพลุ่งบุ่งนัทที	ทำถ้วนถี่ครั้นว่าจะช้าทาง
คำสัญญาเทวดาคืนเดียวนั้น	ถ้าข้ามวันทำช้าว่าแล้วหลัง
ตีเป็นแพ้แท้สัจจาเหมือนวาจัง	ทั้งสองข้างจวนสว่างไม่แล้วเลย
ฝ่ายผู้หญิงเทวดาปัญญาขยัน	ปรึกษากันโฉ่ฉาวชาวเราเอ๋ย
จวนสว่างขึ้นมาแล้วไม่แล้วเลย	แล้วบ่นเบยเห็นจะแพ้เขาแน่นอน
เทวดาองค์หนึ่งจึงกล่าวว่า	เราอย่าช้าโยงโคมขึ้นไว้ก่อน
จึ่งทำแต่งจนสายแสงทินกร	อย่าย่อหย่อนยอมเขาชาวเรา
แล้วตามไฟใส่โคมขึ้นแขวนไว้	เทพไทผู้นั้นโฉดเขลา
เห็นโคมโยงแดงเป็นแสงวาว	นึกสำเนาว่าจะแพ้เขาแน่นอน
ไม่อยู่ช้าพากันหนีไปแซ่แซว	จึ่งสร้างปรางค์นั้นไม่แล้วเป็นครึ่งท่อน
เรียกว่าวัดพนมวันชาวนิกร	เอาสิงขรเข้ามาตั้งเป็นนาม
เทวดาเป็นผู้หญิงแม่กิ่งแก้ว	สร้างจนแล้วคลังปรางค์สล้างหลาม
สารพัดทำถ้วนถี่มีมากคาม	สง่างามมีถนนทั้งหนทาง
ในกำแพงแต่งสร้างแล้วขุดสระ	สี่เหลี่ยมจัตุระทั้งกว้างขวาง
ประดับหินสิ้นทุกเหลี่ยมเอี่ยมสำอาง	แล้วเขียนร่างอักษรไว้ที่ใบบาน
ชื่อเจ้าเมืองนามเมืองบอกให้รู้	ใครมาอยู่จะได้เรียกตามขนาน
ครั้นแล้วเทวดาไม่ช้าการ	คืนสถานกลับหลังยังวิมาน
๏ ขณะนั้นยังเทวบุตรบุตร	ผู้หนึ่งนั้นบริสุทธิ์เลิศสงสาร
ได้สร้างสมอบรมมาช้านาน	บุญสมภารมากข้ามตามไปคอย
มีวิมานงามสคราญกว่าเขาหมด	ประดับแก้วดั่งจะหยดอยู่หยอยหยอย
มีนางฟ้าแห่ห้อมไปล้อมลอย	พิมานอื่นหมื่นร้อยไม่เทียมทัน
มีสีสันพรรณแสงระยับยิบ	สมบัติทิพหลายหลากมากมหันต์
เสวยสุขพรหมาอยู่ช้าครัน	จุติจากสวรรค์ด้วยเวรา
ท้าวเทเวศรู้เหตุที่นิมิต	ประจักษ์จิตจริงจังไม่กังขา
ราศีเสียหิวโหยให้โรยรา	จึ่งเข้ามาลาท้าวอมรินทร์
ว่าข้าแต่อิศโรสักโกเจ้า	ข้าสร้อยเศร้าเห็นกุศลจะหมดสิ้น
ขอลาท่านไปสู่ชมพูดิน	ด้วยบุญสิ้นถึงกรรมจะจำไป
อาวุโสโกสินทร์ปิ่นอากาศ	เงี่ยประสาทฟังสารสนองไข
แห่งเทวาผู้จะลาลงไป	จากเวไชยสู่ภพชมพู
พระอินทร์เอ่ยเผยผ่อนดูก่อนท่าน	หมดเท่านั้นบุญสิ้นที่จะอยู่
นี่แท้ท่านเราจะแจ้งแห่งชมพู	ท่านไปสู่เถิดที่ปรางค์จะสร้างเมือง
อันปรางค์ปราเทวาพากันสร้าง	งามกระจ่างเลิศโลกลือกระเดื่อง
ไปเถิดท่านจงไปให้รุ่งเรือง	เสวยเมืองสวัสดีให้มีชัย
อำมเนเทวบุตรรับพระพร	จุติจรจากพิมานอันผ่องใส
มาถึงภพชมพูเข้าสู่ใน	แห่งครรภ์ยายตาบิดาดร
อันนามชื่อตายายไม่ปรากฏ	จะกำหนดบอกให้ในทาหรณ์
เราผู้แต่งก็ไม่แจ้งนามกร	จะกล่าวกลอนตามจริงก็กริ่งใจ
ถ้วนกำหนดเทวบุตรประสูติคลอด	เป็นชายยอดช้อยแช่มดูแจ่มใส
ในมนุษย์นัคราโลกาไตร	อย่านึกว่าจะเปรียบไม่เทียบทัน
อันพ่อแม่แดดาลด้วยการรักษ์	เฝ้าฟูมฟักฝ่าฝืนจนนอนฝัน
จนเติบใหญ่อายุศม์นั้นมากครัน	ขณะนั้นชันษาอัฏฐาปี
เลิศฉลาดปราดเปรื่องให้ปรุโปร่ง	กุศลส่งทั้งได้พรท้าวโกสีย์
จะทำน้อยก็ได้มากขึ้นมูนมี	ทั้งหัตถีวัวควายนั้นไหลมา
แต่เงินทองของใช้นั้นใส่เล้า	คนทั้งหลายก็มาเข้ามากหนักหนา
จึงคิดอ่านจะตั้งเมืองให้เปรื่องปรา	กุศลพาดลใจด้วยได้พร
ปรึกษาใจว่าที่ไหนจะเปล่าว่าง	เทพไทนำทางเข้าสังหรณ์
ให้เอาปรางค์สร้างเป็นพระนคร	ก็ขนผ่อนพาหมู่ไปสู่ปรางค์
เลิกมาพากันมาสิ้นแล้ว	จึงกวาดแผ้วผ่องใสเที่ยวสะสาง
เห็นอักษรเขียนไว้ที่บานปรางค์	ทุกคนนั่งอ่านร่างเรื่องสารา
ในอักษรนั้นว่าใครได้มาสู่	จะเข้าอยู่ที่ในปรางค์อันเลขา
ให้ถือสัตย์ศีลวัตรภาวนา	เลี้ยงชีวาที่ประกอบให้ชอบธรรม
ใครเป็นใหญ่ให้ชื่อพรหมทัต	บูรีรัตน์นามเมืองเรืองสยำ
ให้ชื่อพาราณสีบูรีรัมย์	ทุกคนจำอ่านแจ้งประจักษ์ใจ
จึ่งจัดแจงแต่งตั้งกันเป็นเจ้า	เป็นข้าเฝ้าเสนาผู้น้อยใหญ่
ครบตำแหน่งตามทำนองทั้งนอกใน	เป็นบ่าวไพร่รั้วแขวงแขวงอาชา
มีตำรวจท้องพระโรงสำหรับเฝ้า	มีฉางข้าวโรงช้างคลังมหา
มีโรงรถโรงสีมีศาลา	ธรรมดาเมืองเจ้าพึงเข้าใจ
ครั้นจัดแจงแต่งกันแล้วเป็นเทือกเถา	พรหมทัตเป็นเจ้ายิ่งผู้ใหญ่
เห็นอักษรรู้ถนัดในหัททัย	ก็ตั้งใจสัตย์ซื่อถือศีลา
แล้วโอวาทสั่งสอนพวกข้าเฝ้า	ให้ถือเอาซื่อสัตย์อย่ามุสา
อย่าฆ่าสัตว์สูบฝิ่นกินสุรา	ราษฎร์ประชาตั้งถือให้ซื่อตรง
หมู่ข้าเฝ้าท้าวพระยาประชาราษฎร์	ฟังโอวาทพรหมหัตไม่ใหลหลง
พากันตั้งอยู่เป็นนิตย์จิตจำนง	ทุกคนตรงอยู่อย่างนั้นทุกวันไป
สมาทานภาวนารักษาศีล	ประดิทินมิได้ไม่หลงใหล
แต่ว่าคู่อุปภิเษกท้าวพรหมทัย	หามีไม่มีแต่กรมสนมนาง
ด้วยอำนาจภาวนารักษาสัตย์	สารพัดที่จะมีดีทุกอย่าง
บังเกิดฝนไหลลงมาเป็นท่อทาง	ช่างไหลลงเหลือเหล่าทั้งข้าวเกลือ
ประชากรทุกประเทศเขตนิคม	ดีอุดมนาไร่ทั้งใต้เหนือ
แต่ผู้คนกล่นเกลื่อนเหมือนหัวเกลือ	มาแผ่เผื่อพึ่งโพธิสมภาร
ทั้งเรือแพช้างม้ายิ่งมามาก	ขึ้นหลายหลากไม่ชนะจะบรรหาร
พรหมทัตธิบดีภูมีบาล	จึงคิดอ่านตั้งเมืองให้มากไป
จะร่ำเรื่องเมืองบ้านจะนานช้า	คณนาบอกปดงดลงไว้
แต่ต่างเมืองใหญ่น้อยสักร้อยปลาย	มาถวายเครื่องบูชาบรรณาการ
พระนครต่างบระเทศต่างภาษา	พากันมาขึ้นสิ้นทุกถิ่นฐาน
เที่ยวค้าขายไปมาเป็นนิจกาล	แสนสำราญไพร่ฟ้าประชาชน
ชาวประชาเล่ามาครั้งนั้นนาน	สมาทานมีแต่สร้างทางกุศล
ที่คนบาปแบกลำบากที่ยากจน	จะหาได้แต่ละคนก็เต็มที
โจรผู้ร้ายควายช้างจะปล่อยปละ	อย่าวิระที่จะฉกกันฉวยหนี
สำราญใจชาวบระชาทุกราตรี	อันโรคาราคีไม่มีเบียน
ทั้งหญิงชายแสนสบายเป็นที่สุด	จะแต่งมากก็จะเปลืองสมุดเขียน
ปราชญ์บัณฑิตเห็นผิดไม่แนบเนียน	อย่าติเตียนช่วยแต่งอย่าแหนงใน
พระสรรเพชญ์ตรัสเทศน์ไว้เป็นสอง	ถ้าสองกองใครได้สร้างอย่าสงสัย
ถ้าสร้างบาปบาปทำให้หนำใจ	เขาสวมใส่ขื่อคาตะโหงกคอ
ทั้งติดตรวนพวนผูกบั้นเอวถือ	ที่ศอกมือมัดผูกจนงอข้อ
ขี้เรื้อนโรคไม่ระแวงแต่งให้พอ	ทั้งมงคร่อริดสีดวงให้ตาแดง
ตาก็ปลิ้นลิ้นตีนทู่หูก็หนัก	บาปมิพักตามให้ได้ทุกแห่ง
อพะยากะตานี้เป็นกำลังแรง	ข้างไหนแข็งก็ลำเอียงไม่เที่ยงตรง
กุสลาอกุสลาทั้งสองนี้	เหมือนคู่ตีมวยต่อยเขายกส่ง
++195440อกุศลา๗ลว่าบาป^บาปตรง	อพะยงกะ*1*ย*ล^
III^เ^ฒ	อ^ยากะตฬ1อย่าก^ษ่าถออตนํ
ทำแต่บุญอย่าศร้างกรรมทำแต่ต	อทจ้น้นอย่1กสั!พ็ตัวเรา
สมาทานฟังเทศน์คำ๓ถา	ภารนาแผ่กุศลไ^
สัตว์ใตที๋ผูกกรรมเวร11รา	มารับเอาบุญเราจงหายกัน
รักษาสืลกินอาหารบรีสุทธ	ไม่ฉกฉุดล้างล้กทำหักหาญ
ไม่ฝาสัตว์เสพเมรัยสุราบาน	ห้ก์ประ1ฑรนี้แลเรียกว่ากัลา
สืลาแท้แปลว่าห้นทึ๋ลับมีด	๓ใครกัดจะบำเพ็ญเร่งรักษา
ถ้ามนคงตรงเที่ยงเหมือนสิลา	ได้3อร่ากัล้งอย่าคลงแคลง
ทั้งทำทานหว่านพ็ซไปเบื้องหน้า	ซองนานาห้ฑน้าอย่ากินแหนง
ไม่มีทองซองดมีแต่แรง	อย่าคลางแคลงเพ็มทุนไห้มากไบํ
ทั้งผนผ้าอาภรณ์และพาหะ	ณ์นค์งมน00 อย่าสงสัย
ไม่กินแหนงน้กศนเท่ห์มโนไน	นี้แลได้แถ้กุลกุลลา
ตัดบทแปลแกไซว่ากุศะ	จ้งจะตัดบทว่ากุลไห้บรรหก
กุผะแปลว่าพงเกลียดอาตมา	สารพาพ็งเกลีย*ไม่มีห้
ทั้งเงินทองรํกิงม้าห้าหญิงราย	ทั้งรัวควายลุกเมียแลตักดึ๋ครี
เกลียดทุกสิงแต่ล้วนสิงไม่มีกั	ไห้อย่างนี้แหละจงเริยกวากุลล
เหมอนท้าวอศยมพรหมหัต	เต็มซนัดกัลทานดามมหา
จึ่งอธบายไว้ให้แจ้งไนกุศลา	อย่าสงกาทำไว้ไห้ทุกคน
0 ซอคนกลับจ้มเร้องไปกล่าวว่า	ลงพญาธรรมรารา!นพหล
เป็นบิดาพระปาจ้ตฤทธิรณ	พระจอมพลครองพารามาห้านาน
ทั้งกายร่างสรรพางค์ก็ครำคร่า	พระห้นษาก็ชุดอวสาน
ปลงอน้จจ้งอจ้รังไม่ยนนาน	กัดรำคาญย่งมาห้องห้วยเภไคย
แล้วตร้กตราสังซารํก็ควรสมัคร	จะหมวงหน้กเหมอนม่าเซสไไฉน
พระกุมารก็ภารบุรีห้ย	จะทนไห้เลียไห้นล้วซนครองเมอง
ปางพระองค์ทรงแม่นดํนป็นนัคเรค	พระเห็นเหตุแจมแจ้งไมแมงเมีอง
(•) กิจ - อเพ (๒) ไฬฮานว่ใ มะ-นะ
พระเสด็จเสร็จออกพระโรงเรอง	ชุนนางเมืองหมอบกลาดดาษดา
จงมืพระโองการดำรัสตรัสประภาษ	กับอำมาตย์เสนาทงซ้ายชวา
ว่าฮะเอัยข้าฟ้าเหล่าเสนา	เราจะว่าให้ท่านแจ้งอย่างแพร่งพราย
เราก็แกคร่าคร่าชราร่าง	ก็เก็นอย่างที่หลงบรรจงหมาย
เราจะออกบรรพชาเอกากาย	ขอนิสายครองสืลารักษาธรรม
อันเมืองบ้านเสนาพวกข้าฟ้า	จะมอบให้ลูกเราอุปถัมภ์
จะหาคู่อุปภ์เษกเป็นเอกน่า	ที่เลศลาให้เป็นสองขนครองเมือง
ทั้งลูกหลานของออเจ้าเหล่าเสนา	ถ้ามืก็เอามาอย่าแฝงฟ้อง
ไม่ว่าใครไพร่คนพลเมือง	ถ้าต้องเยี้องถูกอย่างทางบูราณ
งามทั้งห้ากัลยาเป็นยอดย์ง	ควรเป็นหญํงครอบครองราชฐาน
จะอุปภิเษกให้เป็นเอกพิภพพาน	อย่านงนานเร่งรัดให้จัดมา
ฝ่ายอำมาตย์จัตุสดมภ์ยมราช	ก็แคล้วคลาดบูล.ลามาจัดหาI
ทั้วชุนนางข้าฟ้าท้าวพระยา	ชาวประชานรชนพลเรือน
ดำรัสให้เอาฟ้องไปร้องปาว	ถ้าลูกสาวของใครมืถ้ๆเงามเหมือน
งามทั้งห้าไม่เสือกว่าพลเรือน	จะยกเลื่อนอุปภิเษกเป็นเอกวัง
ไพร่ชุนนางคเนไต้ยํนเขาร้องปาว	ที่มีลูกสาวแข้ซ้องระเสิดระถัง
แต่งลูกสาวถอน1ร่1จละลัง	ที่บางคนก็ไปเอาเขม่าไฟ
แล้วมากรองเอาขยี้กับสีผื้ง	ที่ลางคนสีผงหามีไม่
จนเข้าเนื้อแอเอจะเอาซ้ย	เล่นจนได้ขายแพงเพราะแต่งตัว
เอาเขม่าเข้!มาทาที่หน้าผม	มืดโกนคมกันสกัดจนบาดหัว
บ้างกรืมใจถ้าแม้นเป็นบุญตัว	เหมือนลอยตัวขึ้นสวรรค์ไปซ้นพรหม
ที่ลางคนอยากเผยอให้เธอปลื้ม	เที่ยวถู้ยืมจนดอกเบี้ยเข้าทับถม
มาเอแพรแต่งแงให้เธอชม	จะคว้าลมข้างไม่มานิจจาตัว
ลูกชุนนางอย่างดีที่มืมีง	เขามีงค์งบริบูรณ์อย่างเจ้าถัว
หน้าออกนวลเหมือนจะชวนให้พันพัว	ประดับตัวใส่ถังวาลเหมือนท่านเธอ
ห่มกรองทองปกป้องใส่ตุ้มหุ	ถ้าใครเห็นแล้วก็ดูจนตาเหลอ
นุ่งยกอย่างก้านแย่งแต่งละเมอ	สำคัญเธอจะถวิลยนนิยม
Iไพร่บรรดาผู้ดีมีลูกสาว	ครืนเสร็จพากันเข้ามาส่สม
เต็มพระลานหน้าพลับพลานิทรารมณ์	เป็นน่าชมเนชวนให้ยวนใจ
ปางพระองคพงศกษตรย์โอรสา	ทอดพระเนตรกัลยาที่มาถวาย
ดูงามเฉิดเพริศพรงวิไลพราย	แต่พระทัยน้นไม่ชอบในท่วงที
หนากแจมแกมกสมนมกเต่ง	ครั๊แพศเพ่งแล้วไม่มิชงรโเสี
สาวเป็นพันจะจัดสรรเอาท,วงที	ไม่มดแต่สักคนเป็นจนไจ
ไพร่ผู้ดทเข้ามาบรรดาสาวเผยอเปล่าคว้าลมน้าลายไหล ทำหนาบูดพากันพูดวาเสียใจ	จนหมดไต้กับขี้ผงไปครื่งชาม
ที่พวกผู้^ฝ็นเกดอกณื้ย	ทำหน้าเสียแสร้งว่าไม,เข็ดชาม
สีงจะยากก็ได้แต่งให้ตัวงาม	จะโทษใครนึ่ตัวทำใส่ตัวเอง
ลางคนเล่าเจ้าแง่พูดแก้ไข	จะโทษใครมิใช่ท่านทำข่มเหง
ไม่เจียมใจตัวอยากได้กับท่านเอง	มันเกินเพลงสมน้าหน้าสาแก่ใจ
ที่ลางคนว่าอย่าบ่นเลยเพึ๋อนยาก	เราอยากเป็นเจ้าแล้วจะทำกระไรได้
ท่านไม่ชอบแล้วก็เฉยทำเลยไป	อย่าร้าไรไปเลยเราไม่เข้ายา
ปางท่านท้าวทูนกระหม่อมจอมสนม	นครพรหมกรุงกษัตริย์ผุ้นาถา
สาวเป็นพันจัดสรรให้ทัศนา	พระลูกยามิได้ชอบน้าพระทัย
พระภุวนาถเทวราชแล้วบรรหาร	ให้แต่งสารไปถึงที่งเหนือใต้
ในแว่นแคว้นแดนขี้นกับท้าวไท	ถ้าผู้ใดมิบุตรสาวให้เอามา
พวกนายเวรเจนแต่งสาราเสร็จ	ให้ขุนเตร็ดนำสารอันเลขา
ไปถึ๋^เมองชนบุ^แฒ้ร่า.	วางท้องตราคลี๋อ่านในทันใด
พวกเจ้าเมืองกรมการด่านขนอน	ชาวนืกรพากันมาหวนไหว
คอยฟังตราท่านจุะวาประการใด	ทั๊งนายไพร่นงจนบนศาลา
ในเรื่องสารว่าพระผ่านนครพรหม	อิศยมทรงดำรัสเหนือเกศา
มาถึงจันตประเทศเขตเสนา	ด้วยผ่านฟ้าท่านจะมอบพระนคร
ให้สมเด็จพระลูกยาขี้นอฺปกิเษก	ไม่มื1 เอกผ1เหสีมืงสมร
บรรดาที่มืบูตริทงามงอน	จะริบร้อนให้หาเอามาดู
ต้องกระบวนควรจักได้กับคนใด	จะมอบให้ขนภิเษกเป็นเอกดู่
นครยอกรขี้นไหว้ชู	บุญสิงส่ขอให้ถูกกับลูกเรา
ทํ่บรรดาข้าแผ่นด็นถึนทงน้น	ก็พากันจัดแจงแต่งลูกเฒ้^
ขยมใจ่ถ้าได้เข้ากับเรา	อยากเป็นเจ้าจอมหญงแม่มงเมือง
บ้างพักตร์ผัดตัดผมให้สมหน้า	เอาขมนเขามาทาใหเนอเหลอง
เหลองสำยองดังเอาทองเช้าทาบเทือง	ทุกบ้านเมืองแต่งตัวด้วยยวใจ
ที่ลางคนยากจนขนาดเหสีอ	เที่ยวฟาเชึ๋อแหวนทองเขามาใส่
ด้วยสำคัญสัญญาคะเนใจ	ว่าท้าวไทท่านจะรักที่แต่งตัว
คเแแต่งเสร็จแล้วก็พากันมาถวาย	พระโฉมฉายพิศดูแล้วยั้มหัว
111....โ..................3	บ้างย้มยัวเย้ายวนให้กวนใจ
---- --------------------------^	บ้!งงามสมผมหย่งต้นคอใหญ่
บ้างงามนมสมรูปแต่พูดไว	บ้างเสียงใหญ่หน้าหยักแต่ปากดี
บ้างหุยานพินยาวจมุกโด่ง	บ้างก้นโต่งด่าเตี้ยเสียราดี
บ้างพุงพลุ้ยท้องใหญ่ผายนาภ	ที่ว่าดีมีประมาณแค่ปานกลาง
เสียงก็เพราะเหมาะที่งรุแม่สูงด่า	รูปก็เหมาะเพราะน้าคำได้สีอย่าง
แต่น้าใจสามานย์เป็นปานกลาง	ผิดด้วย,นางเบญจกัลยาณี
ก็สีนท่าหาผุ้หญิงจะภิเษก	ให้เอี่ยมเอกควรบำรุงในกรุงศรี
ร้อยพาราที่เป็นข้าพระภุมื	ไม่ได้ดีพร้อมอย่างเป็นทางจน
6 ชอกล่าวจับธิบาย(๒)นิยายแย่ง	เป็นถ้วนแท่งสามนิทานสาธก;./๑*
ถงนางฟ้าเทวดาในเมืองบน	เมื่อบุญตนเข้ามาเตือนสะเทื้อนกัน
แต่ก่อนชาตินาฎนางเป็นมนุษย์	บรีสุทธดีลาปัญญาขยัน
อยู่เมืองจันตประเทศเขตคัน	อันเดียวกันร่วมเมืองแต่ก่อนมา
ปรากฎซอคือปาจิตพรหมทัต	สันนิวัสมืให้เสียพาสนา
เคยสร้างสมอบรมด้วยกันมา	กับนางฟ้าที่มาอยู่ในเมืองบน
ผลบุญไปเข้!ส่บันดาลจิต	ให้มื่งมิตรโศกทรวงร่าสับสน
ด้วยความสัตย์พิษฐานบุญญาณตน	จึงร้อนรนจะใคร่ร่วมประเวณี
I ฝ่ายท่านท้าวพรหมทัตว่าบุญกว่า	บุญนางฟ้ามากกว่าพระโฉมศรี
เจ้าปาจิตหรีรักษ์พระจักรตรี	บารมืก็พอควรกับนวลนาง
ด้วยบุญสร้!งปางก่อนจึ่งร้อนรน	แล้วเล็งยลทิพเนตรแจ้งกระจ่าง
ก็รุ้ว่าพระปาจิตผุ้จอมปรางค์	เป็นคู่สร้างดีลทานด้วยกันมา
(*) #๒]ระหันเตรงนึ้เ&ใจฑ่หัคลอกตกไป (๒) {บาย * อ{นาย
เทพนางยังจิตให้จุติ	เข้าสนธิในครรภ์อุรสา
อยู่บ้านไร่ตัวยาIเป็นมารดา	ทรงครรภาห้าเดือนไม่เคลํ่อนคลาย
พอสามีถงกรรมทำลายชนม	ต้องเสือกสนเลื้ยงต้ว์เพราะเป็นVเม้าย
ต้องหาฟืนตักนาระกำกาย	นาต้องไถหม้ายผัวอัประมาณ
ด้วยบุญบุตรเข้าล่ในครรภา	ชาวประชาไม่อาจทำหักหาญ
เทพเจ้ามาฟ้าพยาปาล	เอาพระกลดลงมาก้นกำบังกาย
อันแสงแดดแผดกล้าไม่พานต้อง	นางอุ้มท้องดำนาจนเที๋ยงสาย
ผู้ใดใครก็ไม่ เห็นเย็นล้ป่าย่ 	ระกำกายยากกายาแต่หากิน
® จะกล่าวถึงจักรพงด้วงด้กษ้ตริย์	โทมนัสเศร้าจิตคิดถวิล
พิศวงไม่ได้องค์ยุพาพิน	ให้เดือดด้นแดดาลร่าคาญใจ
ร่บส์งหาโหราเข้ามาฟ้า	ท่านครุเฒ่าแม่นย่าคัมภีร์ไสย
อันบุญคู่เราอยู่ใน,ทศใด	จงแจ้งไปให้กระจ่างโหราจารย์
โหรบังคมก้มกราบนับดิถึ	แล้วตงวันเดือนปีเป็นสามฐาน
ปีมะโรง เดือนหกวันอังคาร	เสาวดารพงเลซในเจ็ดต้ว
แล้วนับไล่ไต่สวนถ้วนอัตตะ	แต่หินะธนังไม่มีชั่ว
โภคาหนุนกระฎฺมพ์พอคุ้มตัว	ไม่หมองมัวดืคร่นถ้วนข้ดตา
แล้วนับไล่ไต่สวนถ้วนตนุ	จนพันธุปัตนิข้นษา
พฤหัสเป็นปัตติดวงชะตา	ฐานทาสาหนุนมนในฐาน..ไ®*
..........® ^... ■■^-   		สกุลเด้ยทรพลหนอุดร
แต่เดิมอยู่เบื้องบุรพทิศ	เป็นสองทิศฝอยคาดพยุหรณ์
เก็บประกอบสอบตำราพยากรณ์	เห็นแน่นอนจริงจังไม่คลังแคลง
คิเโรราบกราบทูลพระปาจิต	พระทรงฤทธทรงทราบไม่เคสือบแฝง
ข้นษาดวงชะตานั้นจัดแจง	บอกตำแหน่งบุญคู่อยู่อุดร
ด้วยราชครูรู้อยู่ฐานปัตนิแน่	ถ้าไม่พ่อก็ว่าแม่นั้นลังชรณ์
เป็นกำพร้ายายย่าอนาทร	แต่บังอรมีบุญทูนสมภาร
(๑) คำประพันธ์ตั้งแต่นื้เข้าใจว่าคัดลอกตกไป
ในตำรานั้นว่าเพิงมาเกิด	เอากำเนิดเช้!ครร่ภ์ท่านวิตถาร
[ทV*เจ้ามาฟ้าหยาบาล	เอาหระกลดลงมากนด้วยบุญนาง
งามละม่อมหรัอมกัลยาหญิง	แม่ยอดยงโฉมตรุเป็นคุ่สร้าง
ของพระองค์แน่นอนแต่ก่อนปาง	หระจอมปรางค์จงตระหนักประจักษ์ใจ
หระปไจึตได้ประจักษ์ชึ๋ง เหตุผล	ที่คำโหรแจ้งยุบลแต่หนหลังฬ
ว่าดู่สร้างเนี้อเหลืองอยู่เมืองไกล	ประจักษ์ใจจริงจังไม่คลังแคลง
พระจึงมีพจนารถประภาษว่า	ท่าน่[หราดุแล้วไม่กินแหนง
เราเล่ารอลือดีเหมือนซี้แจง	เหมือนลายแทงบอกให้ในตำรา
ธรรมดาลายแทงท่านแต่งตงํ้	เป็นสองอย่างไว้ให้คิดปริศนา
ถ้าเหยรก็คงได้ดอกเงินตรา	ตามตำราพบไถ้คงได้เงิน
เหมือนท่านตาอาจารย์บรรหารทัก	ว่าดู่รักอยู่บนยอดภูเขาเขิน
ถึงหญิงอนหมี่นพักตร์ไม่รักเพลิน	คงล้เดินตามไปจนได้นาง
นั้แน่ะช้าท่านตาโหราจารย์	เอ็นดูหลานเหมือนได้คิดช้างหน้าหลัง
รอฝอยตำราท่านให้ไปกระมัง	ถ้าพลาดพลั้งดูไม่ถึงพึ่งตำรา
ฝ่ายตาโหรคนปราชญ์ฉลาดแท้	จึงคิดเจือเผึ๋อแผ่ไปช้างหน้า
เป็นดู้สร้างถ้าได้นางครองพารา	ถึงช้างหลังตัวก็ช้าพระภูธร
เป็นโหราอันตำรานี้สุดรัก	ราวกับควักดวงตาอุทาหรณ์
อันตำราอุปมาเหมือนทางจร	จะแน่นอนถ้าจะรู้ดูตำรา
ด้วยยังเป็นปุถุชนทุพพลชาติ	ปัญญาทาสที่จะทรงนั้นอย่าหา
ถ้าเอาเด่นที่ท่านเป็นเมธา	ระหัตตาอะระหังไม่พลั้งใจ
ครแไม่ให้ก็จนใจด้วยเป็นเจ้า	พระป็นเกล้าจอมขิวิตจะสาย
ครั้นจะให้ตัวก็โหรเป็นคนทาย	ต้องลอกถวายเดิมตำราเอามาคืน
ตาโหรปราชญ์แสนฉลาดได้เป็นหลาน	มาจดจารฝอยตำราไม่ฝ่าฝืน
อ่านพินิจมิให้ผิดตัวย์งยืน	แกตัดรอนเอาแต่พื้นล้วนใจความ
โหราท่านจดจารตำราแล้ว	ด้วยผ่องแผ้วมาถวายพระทัยหวาม
พระทรงจับร้บตำราพฤฌาพราหมณ์	แล้วกล่าวความว่าท่านโหราจารย์
ถ้าพานพบนพเก้าเหมือนกล่าวไว้	จะถึงใจให้แก่ท่านนั้นหนักหนา
ที่งช้างม้าโคกระบือถึอตักดินา	ท่านโหราจงแจ้งอย่าแคลงใจ
(๑) ต้นฉบับหนังสิอสมุดไทยไม่ม่คำสัมผัสระหว่างบท
๏ ปางพระมืงทนกระหม่อมโอรสา	จำเดิมแสได้ฝอยส่ารานาสาไหล
พระทรงอ่านปานด้งจะ#นใจ	ให้หวนไหวคลงคลุ้มกลุ้มอุรา
เห็นเงาไหวหวาดหวนว่าชวัญIนสร	แม่การะเกดมาแห้หรอแม่รา
พระหลงโอรูษ์ออกเอ่ยเผยวาจา	รุ่สิกกายอายหน้าแทบสนใจ
เช้าล่แทํนที่ประทับไม่หลับเนตร	ด้วยอาเพทเทพเจ้าแสดงไซ
ให้ร้อนรุ่มสุมทรวงมโนใน	ด้วยอยากได้คุ่ซมภรมยา
ยามเสวยเลยละกระยาหาร	ไม่แผ้วพานถูกส้องพระหัสถา
เมึ๋อยามสรงก็ไม่สรงพระคงคา	ในอุราร้อนรุ่มดังสุมไฟ
เช้ากราบลาบ?]ราชมาตุรงค์	ขอพระองค์ป็นเกล้าผู้เป็นไหญ่
กระหม่อมฉันอภิวันท์ซอลาไป	เที่ยวหานางกว่าจะได้กัลยา
I พระบิตุราชมาตุรงค์ได้!ารงฟัง	วัจนังกับพระลูกเสน่หา
ว่าลูกเอ่ยตัวฟอก็ชรา	ไม่รุ้วันมรณาที่วันสาย
จึงให้หากัลยาที่ส้องเยึ๋อง	จะมอบเมืองให้กับเจ้าชื้นสิบสาย
ร้อยบุรีช่างไม่มืควรเปล่าดาย	ส้องพ่มพ่ายแล้วพระลูกด้วยจำเป็น
หนึ่งสุดบุตรประเสรีฐแต่เพียงเจ้า	นอกกว่าเจ้าบํตุรงค์ไม่ปลงเห็น
ส้องจนใจทำกระไรพ่อเนื้อเย็น	ส้องจำเป็นแล้วพระลูกส้องจำไป
ไปเถิดไปให้ดีศรีสวัสด้	พุนพีพัฒน์ลาภเหลีอท์งเหน่อไส้
ไห้ได้นางที่ส์าอางอย่างวิไล	เดโชช้ยสมหวังด้งจินดา
๏ ปางนั้นพระปาจิตฤทธิรอน	รีบพระพรบิตุรงค์แล้วหรรษา
จับพระขรรค์อภิวันท์บังคมลา	พระบาทาสอดฉลองเช้าทันที่
พระอังสาทรงภูษาย่าม	ช้าหลวงหลามตามเสด็จพระโฉมศรี
พระองค์ห้ามมิให้ตามจรลี	จะไปนี่ส้องการงานอะไร
อันตัวเราเจตนาเที่ยวหาคู่	ท่านจงอยู่เป็นสุขสามวิสัย
พระส์งพลางจรจรัล(๑ไเล้วครรไล	ตงพระทัยส่ที่ศบุรพา
พวกอำมาตย์ราชนิภูลแลขุนหมึ๋น	ก็กลับคืนเช้าส่ยังคุหา
(๑) สบุดไทยฉบับหลวงบำรุงสุวรรณแต่งใช้ว่า “จรจล,,
1*118
พระปาจิตสุริยวงศ์ทรงสักดา	กเอกาเดินเดยวให้เปลยวใจ^
. ■- 12....^^^...........™........I.	สักเมึ๋อไรจะได้พบแม่เนื้อดิ
เที่ยวสัญจรชอนชอกทุกถนฐาน	หลายเมืองบ้านมิได้พบประสบศรี
ทุกเมืองเอกอิศโรเมืองโทตรี	ทุกบุรีมิได้พบประสบนาง
มากระที่,งยังเมืองพาราณสี	เป็นบุรีเทวดาท่านสาปสร้าง
รุ่งโร่โอภาสปราสาทปรางค์	ยลยอดอย่างแสงแก้วดูแวววาจ15
คนทั้งหลายชายหญิงดูผ่องพักตร์	อเนกนักชุมนุมทั้งหนุ่มสาวํ
ดูอัดแอแลสลอนทั้งมอญลาว	เมืองนั้นยาวใหญ่โตมโหฬาร
ท่านสร้างสระไว้เป็นทานทั้งสีสระ	สำหรํบพระจะได้ลงสรงสนาน
ประชาชนพลไกรให้สำราญ	จึงขนานนามสระไว้สืบสืบมา
เป็นสำคัญ!อสระขวัญแลสระแก้ว	นั้าใสแล้วเยือกเย็นเห็นมัจฉา
ประกอบมืปทุมมาศดาษดา	ฝูงประชาพลไกํรอาสัย่กั้น
อีกสระพลุ่งสระเพลงทั้งกว้างใหญ่	ทำกระไรเหมือนอย่างนั้าในหุบหิน
อเนกนักผลผักในวาริน	ทั้งโกมึนป้ทุม่ม่า^^*
ในต้นเรึ๋องกล่าวว่ามาแต่ก่อน	พระเนื้อฮ่อฬ่ฬ่จิตผู้นา!1ร์^
สันโดษเดี่ยวเที่ยวหานางกัลยา	วันนั้นมาลุสืงสถานทาง
เขม้นมุ่งตามทุ่งไม่วางใจ	เห็นหญิงชายดำนาในทุ่งกว้าง่
เป็นบุญหลังเมึ่อจะพบประสบนาง	เหมือนเทวานำทางเข้าดลใจ
เหลียวชะแง้แลเห็นแม่หญิงดำนา	ในครรภาทรงครรภ์กำลังใหญ่
มืพระกลดลงมากั้นร่มไทร	คนทั้งหลายมิเห็นเข้นพร!องศ์
โฉมพระไพรแจ้งใจแล้วหยุดยง	พระองศ์นั้งนื้งคิดพิศวง ]
เปิดตำราอ่านตำราก็ว่าตรง(๒)	เป็นมนคงเหมือนคำโหราทุาย
ในอกอีมกำเริบเริงบันเหิงรึ๋น	อารมณ์ชึ๋นเหมือนได้เวหาหาย
ที่ทุกข์โศกเศร้าสร้อยก็ค่อยคลาย	ตำราทายว่าในครรภ์นั้นมนคง
ทุนกระหม่อมจอมปาจิตอิศรา	รู้ถนัดทัศนาว่านวลหง
(#) คำประพันธ์ตั้งแต่นี้เ#ไใจว่าคัดลอกตกไป (๒) ด้นจเป้ฒว่า กรง,
ดวงบุหลันอยูในครรภ์พระมาตุรงศ์	พระจอมพงศ์เธอก็รุ้ฑ่คู่เคย
แต่ทรามปลอดยังไม่คลอดจากมารดา	พี่เที่ยวหาน้องอยู่วุ่นแม่คุณเอ่ย
วาสนามาพบเจ้าทรามเชย	เป็นบุญเคยข้างสบให้อบรม
พระน์งนิกตรึกตรองท่านองอย่าง	บุราณปางหาคู่ภิรมย์สม
จะ;ข้ามาหามารดาโดยนิยม	เหมือนคู่สมซอไว้แต่ในครรภ์
พระตรึกพลางย่างเยื้องเข้ากราบไหว้	บังคมยายกล่าวกลอนด้วยอ่อนหวาน
ได้เมตตาข้าน้อยผู้;;ดดาล	ฉันหมายการจะมาฝากซากรึวา
ฝ่ายแม่หญิงปราลัยด้วยใจแคลง	ยังไม่แจ้งที่ในความปรารถนา
จึงไถ่ถามดูกรญาติกา *	อยู่พาราแว่นแคว้นในแดนใด
หรึอวิบัติพลัดเมืองอย่างไรหลาน	จงกล่าวสารมาให้สันที่สงสัย
หรึอเดินดงหลงปาพนาลัย	หรือยากไร้ทรพลเป็นคนแคลน
เป็นเจ้านายหรือไพร่เป็นคนยาก	มาลำบากยายเอ็นดูเป็น;หลอแสน
สำอางเอี่ยมเทียมเทพในเมืองแมน	พ่อเนื้อแน่นเล่าไปให้ยายฟัง
พระปาจิตคิศราได้ฟังถาม	จึ่งเล่าความอนุสนธแต่หนหลัง
เผยวาจาชลใ!เาก็ไหลพัง	เป็นสัจจังฉันจะเล่าให้เข้าใจ
นามฉันรึอปาจิตอิศรา	พระบิดาเสวยราชย์นครใหญ่
ทุเรศร้างจากวังมาเดินไพร	ด้วยหวังใจปรารถนาหาคู่ครอง
เที่ยวสัญจรข้อนชนเที่ยวค้นหา	ทุกพารามืได้พบประสบสอง
พบแต่หญิงมิให้สมอารมณ์ปอง	แม่คู่ครองมิได้ร้อยู่ด้าวใด
แต่แรมร้างถึงบ้านแม่ทูนเกล้า	จะร่าเล่าเหมือนหนื้งชลนัยไหล
สันรึวามิได้มาคิดอาลัย	ด้วยว่าภัยเหลอล้วนมาจวนตัว
ที่งฝ็สางที่งเสือนื้นร้ายฤทธี้	แทบรึวิตจะไม่รอดแม่ทูนหัว
ก็หมายตายไม่หมายมาเป็นตัว	มิได้กลัวหมายจะพบประสบนาง
เวลานอน่หมอนหนุนแต่ท่อนไม้	ระดับใบรุกขชาตินั้นต่างต่าง
เป็นอาสน์รองกายในกลางทาง	ผลไม้ได้ต่างโภชนา
ระทมทุกข้บุกปาพนาเวศ	น่าสมเพชร่างกายแม่ยายขา
เป็นกุศลผลสร้างแต่หลังมา	เข้าดลใจนัยนามาพบพาน
ฉันขอเป็นเก็อกทองฉลองบาท	กว่ารึวาตมจะสันสังขาร
จนกราบเท้าเข้าคู่พระนิพพาน	แม่คุณเหมือนมารดาได้การุณย
ซอเป็นลูกผูกอาลัยแต่ในท้อง	กว่านึ่มน้องจะได้คลอดจะเกอหนุน
อยู่อาศากว่าจะใหญ่ขนไพบุลย์	แม่เจ้าคุณกรุณาจงปรานี
๏ ฝ่ายข้างยายได้สดับปาจิตว่า	ให้สมเพชเวทนาพระโฉมศรี
กระไรเลยพ่อเชื้อวงศ์พงศ์โสภี	มาเอก็ก!รากกรำระกำกาย
ทำกระไรเล่าพ่อสายลังวาลผ่อง	ด้วยก้อนทองอยูในครรภ์พ่อโฉมฉาย
อนึ๋งเล่าไม่ร้จริงหญิงหรีอชาย	จะเป็นตายหรีอไรไม่แจ้งการ
ปางพระจอมปาจิตอิศราช	สุดสวาทวอนว่าน่าสงสาร
โอ้แม่คุณตามแต่บุญแลสมภาร	เมึ๋อถึงการทุกคนย่อมจนใจ
ชึ๋งแม่แคลงว่าไม่แจ้งว่าชายหญิง	ลูกไม่กรีงเห็นตรงอย่าสงลัย
โหรเซาทายให้ตำรามาเต็มใจ	ว่ากลดใหญ่กั้นกางกลางครรภา
แม่คู่สร้างบุญหลังพามาให้พบ	ให้ประสบสมมาดปรารถนา
กุศลแล้วเห็นประจักษ์ไปชํเกมา	เช้านำพามาให้พบพระชนนี
ฝ่ายว่ายายได้กระจ่างไม่สงลัย	จิงคิดไปว่ากุศลพระโฉมศรี
ไปดลจิตมาเป็นมิตรไมตรี	ครั้นจะหนีเบือนบ่ายก็ใช่ฒร.-!
อนึ๋งไซร้มิใช่พระเป็นคนยาก	มาออกปากวอนว่าน่าสงสาร
อนึ๋งเล่าเจ้าก็ฟ้าพยาบาล	ไม่ควรการตัดรอนต้องผ่อนปรน
จึงปราลัยว่าพ่อไพรหน่อกษัตริย์	ยายไม่ขัดทางความตามนุสนธี้
เอาแต่บุญวาสนาชะตาตน	ดวงอุบลคลอดใหญ่จะให้ปัน -
ตำราทายซองพระองศ์ที่ถึอมา	ครั้นพบนางสมตำราเกษมลันต์
ครั้นนานเนีนอยู่จำเริญไปหลายวัน	ผู้หนึ่งนั้นมาขอยืมไปบ้านยาง
จริงหรีอเซาเล่าก้นไปหลายบ้าน	ตำรานั้นแน่นักไม่อางขนาง
ที่ลางคนก็อยากไต้ไว้เป็นทาง	เที่ยวเสาะสางสิบสาวเอาตำรา
ครั้นพบพานแล้วก็อ่านในเรีองฝอย	ช่างแช่มช้อยทายแน่นั้นนักหนา
หาใบลานจดจารเขียนตำรา	เป็นโกลาลือลนสนั้นไป
ที่นามบ้านพาก้นเรียกว่าบ้านยาง	ก็ท้งขว้าง เสียหา เรียกด้ง เก่าไม่
เรียกแต่บ้านจารตำราทุกคนไป	ก็เสิยหายชื้อบ้านยางแต่หลังมา
เรียกออกองมาถึงทุกวันนึ่	ชาวบุรีหญิงชายอย่ากังขา
เราร้เรีองแรกเรีมแต่เคิมมา	จึ่งบอกตราไว้ให้ร้เป็นสำคัญ
® ปางพระหน่อสุรืยวงศพงศบพัตร	พระปาจิตปรีดฟรมเกษมสันต์
แต่ขอได้ขนิษฐาสุดาจันทร์	ก็ผุกพันฟ้าผดุงบ่ารง(.รอ
ท้งถากไรไถนาหาพันไว้	หาผุ้!ดอย่ามาเที่ยบเปรียบเสมอ
สานกระบุงสานกระบานสานกระเชอ	ด้วยท้าวเธอรักสุดาอุตส่าห์ทำ
ที่งตักนี่าตำข้าวฟ้าปรนนิบัติ	สารพัดตงแต่ฟ้าอุปถัมภ์
แต่ซเนตะแกรงตะกร้าอุตส่าห์ทำ	บำรุงรัใพยาบาลจนนานมา
ทรามสงวนครบถ้วนทศมาส	ลมชวาตก็ฟ้าผันหันเกศา
กระหน่ายเหน็บเจ็บครรภ์พระมารดา	ทรมาเหนี่ยวหน่วงแทบทรวงพัง
ทั้ง เผ่าพงศ์วงศามาช่วยพร้อม	เข้!นี่งล้อมแอบอิงไห้พังหลัง
แต่พี่น้าน้องหญิงว้งระนัง	ปรีกษาดังพลางปราลัยกันไปมา
คนหนี่งว่าจะได้หมอที่ไหนเล่า	คนหนี่งเจ้าว่าได้หญิงเขาเคยหา
หมอตำแยมืแต่ที่บ้านนา	เร็วอย่าข้าหาคนที่เดินไว
คนหนี่งว่าไห้ไปวานพ่อเณร	บางคนเห็นว่าบ่าจิตก็ไใ]!ด้
เหมือนดวงจิตเจ้าปาจิตไปเถิดไป	จงเร็วไวเดินว้งเจิยวหลานอา
ปาจิตเจ้าก้าวตรงลงบันได	ก็สาวตีนเดินไวเหมือนว้งม้า
เหยาะทุ่กย่างมากระที่งถิงบ้านนา	จิงถามหาเรีอนยายลอหมอตำแย
ชาวบ้านบอกตรอกบ้านยายหมอเฒ่า	ติดยุ้งข้าวรีมต้นพลับลับแฉว
ปาจิตเจ้าเดินสาวละลานแล	มาถิงเห็นยายแก่นี่งนอกชาน
จึงออกโอษฐ์เอื้อนความตามปราลัย	เรีอนซนได้หริอไม่ได้ท่านยายหลาน
แกตอบว่าจงขึ้นมานี่งสำราญ	พระผุ้ผ่านตรงขนนี่งบังคมยาย
แกนบนอบตอบคืนว่าไหว้พระ	จงสุขะมืพละนี่นเหลอหลาย
ธุระร้อนหรือเที่ยวเชือนมาเรือนยาย	อยู่สบายหรือสำราญทบ้านเรือน
โฉมพระไพรกราบไหว้จึงกล่าวว่า	ยงกว่าป้าหาใครก็ไม่เหมือน
มาหายายเชืญยายไปที่เรือน	บ้านไร่โตรกโคกเชือนรีมคงคา
ด้วยแม่บัวมัวหมองจะคลอดบุตร	เจ็บที่สุดเหลอทนไห้มาหา
ยายได้ช่วยอย่าไห้ม้วยมรณา	เอาชืวาช่วยไว้ยายอย่าเมน
ที่งยายตาแกจึงว่าเจ้าหลานขวัญ	อย่าพรงพรันขวัญหายระหกระเห็น
ยายออกมาว่าน้อยร้อยก็เดิน	ถ้าประมาณเหมือนประเมืนกถิงพัน
ได้โปรดหลานเอ็นดูฉันอย่าอยู่ข้า	มะนิมมะนาเชืญยายรีบผายผัน
ท่นยกยหมอฉวยห่อของสำค้ญ	แล}จรอรล 8 ลงIรอนIคลอนครร!ล
ลักคร่หนึงมใถึงประตบ้าน	ทานตาปานออกจากบานั้!ปเกบผิาย
พระปาจิตถามว่าตาเป็นไร	คาปาน!]อกวาออล!คลาIรอคว
แต่นั้นมาพากันลือออกแซ่ซ่าน	ให้นามบ้านโฉ่ฉาวเล่ากันที่ว
เขาคลอดบุตรเป็นตำราเจียวป้าบัว	ทุกคนตัวพุดอึงคะนึงไป
บ้านไร่ปาพากันเรียกบ้านล่าเร็จ	มีนิเทศเรื่องนิทานบุราณไข
เพราะคลอดบุตรชุลมุนออกวุ่นไป	เจ้าปาจิตจีงได้รีบเอาหมอมา
หมอมาผันมาไม,ทันออกสำเร็จ	ค่านี้จริงมีได้เท็จมามุสา
คนบุราณขึ่อบ้านขนานมา	ให้ฉายาคลอดลูกล่าเร็จตัว
คนทุกวันมาผันเรียกบ้านสัมฤทธี้	คเนคิดดุก็ขันเป็นน่าหัว
เรียกร่าเรื่องโฉ่ฉาวอยู่พันพ้ว่	พากันมัวเรียกลัมฤทธี้นั้นผิดไป
ฝ่ายยายลอหมอตำแยมาถึงสถาน	พบตาปานถามว่ายายไ!]!หน
ยายลอบอกว่าปาจิตเจ้าทรามวัย	มารีบไปผันครรภาซองป้าบัว
ฝ่ายตาปานฟังสารปราลัยว่า	ท่านยายมาก็ไม่ทันดอกทูนหัว
ยายบัวคลอดลูกออกไปพ้นตัว	กำลังมัวติดไฟใส่เชิงกราน
ท่านยายลอหมอตำแยแกจึ่งว่า	เสียทีมาหลานหาได้!ปแปรผัน
เราเดินขัาเสียทีมาก็ไม่ทัน	คนลือกันเป็นตำราสนั้นไป]I
เดิมบ้านนาบ้านยายลอหมอตำแย	ก็เปลี่ยนแก้เรียกตั้งไปอย่างใหม่
เอานามตำเยึ๋องหมอตำแยเขาเรียกไป	ก็ตั้งใจเรียกกันบ้านตำเพ(๒)
........  ..,1..,.....	บ้าน!ลเฒฺแย่ถ®ฒเฟคฝึทูกเนา-;]
@ ฝ่ายพระไพรที่เขาให้!ปหาหมอ	ได้ยายลอก็มาไม่ทันผัน
อยู่ภายหลังดวงยุพินเจ้าดิ้นด้น	ก็ผายผันออกพ้นจากครรภา
เป็นสตรีนวลองค์อันผ่องผาด	เอี่ยมสะอาดเลิศโลกอันเลขา
ผิวเนื้อน้องด้งเอาทองเข้าทาบทา	พระพักตราแจ่มแจ้งดังแสงโคม
สะอาดเอี่ยมเทียมเทพนฤมิต	เหลือวิจิตรเลิศโลกวิไลโฉม
II (#) ต้นฉใ}บใซ้ว่า “จรจ้เน,
I (๒) คำประพันธ์^แต่นี้เร้ไใจว่าคัดลอกตกไป
ไ}างแๆ}มซอยควฬุหมายประโลม	ลอยโหยมจะมาเปรยบไม่เทยบทัน
ทงสองแกมแจมใสดังไซ่ปอก	ทั้งสองถันเหม่อนคอกปทุมถัน
ทงสองควคอมกงเหมอนวงจนทร	เจ้างามทรงเบญจกัลยาณ
แต่รุ่นสาวถงสองงามสะอาดเอยม	จะมาเทยมก็ไม่เท่าแม่โฉมศร
จนพระช้นษาสิบห้าปี	พระซนนืให้นามตามท่านอง
ชื้อนางอรพิมแม่นึ่มนาฏ	สตรีชาตินารีเม่ม่สอง
พระปาจิตรักใคร่ดังใจปอง	ใคร่ประคองเสน่หาแม่หน้านวล
ครนคามานิทราเพลาดึก	คะนึ่งนึ่กถงแม่งามทรามสงวน
สะท้อนถอนฤๅทัยแล้วใคร่ครวญ	ครั้นจะลวนลามชมภิรมยา
พระปิตุราชมาตุรงค์ผู้ทรงสักดื้	ไม่ควรหนักราษฎรจะครหา
ว่าชายไพรใร้ชาติญาติกา -.	จะขายฝ่าละอองบาทมาตุรงค์
หนงเจ้าราวกับดวงมณีเนตร	ยุพเรศราวกับราชเหมหงส์
จะน้อยใจว่าเราไร้ประยูรวงค์	จะเอาองค์บิดามาพาอาย
จำจะมาลากลับไปเมืองก่อน	ไปกราบทูลบิดรให้ผ่องใส
จนรุ่งรางสางแสงอโณทัย	พระทรามวัยก็ตึ๋นจากนิทรา
ครนรุ่งเช้าตรงเข้าไปก้มกราบ	สืโรราบแล้วประนมเหนึ่อเกคา
ลูกขอลาฝ่าละอองทั้งสองรา	ไปกราบทุลพระบิดาให้แจ้งใจ
แค่ทูลฝ่าละอองเที่ยวหาคู่	มิได้รุ้ตายเป็นเห็นไฉน
อนึ่งเล่าอรพิมยิ้มละไม	ก็โตใหญ่ควรการแล้วมารดา
จะได้ทูลว่าไปพบแม่นพเก้า	แต่ย่อมเยาว์มาจนใหญ่ชื้นหนักหนา
สมเด็จองค์ทรงฤทธพระบิดา	จะได้มาแต่งงานการมงคล
® ฝ่ายท่านยายฟังพระไพรจะลาจาก	นึ่าตาพรากไหลย้อยดังฝอยฝน
แม่รักเจ้าเท่าลูกในไล้ตน	บาปมาจิงดลให้จำไกล
มาท่านาหาเลี้ยงแม่น้อยหรือ	ความสัตย์ชื้อต่อมารดาจะหาไหน
มิให้แม่ได้ยากลำบากใจ	ทั้งนาไร่ทำเลี้ยงเพียงอุทร
ความรักแม่เจ้าไม่ท่าชื้งความชื้,ว	แกทุมติวนอนนึ่งเหมือนกลี้งขอน
ด้วยกำหนัดโพธิสัตว์พระภูธร	เอาสองกรช้อนทรวงเช้าเสียดาย
ครั้นสร่างโศกแล้วกระสันรำพันว่า	พ่อแก้วตานัยเนตรพ่อฤๅสาย
^ ข้าน้อุ^ห^อพ่อไม่ถึอว่าเจ้านาย	มาแปลงกายทรพลเหมือนคนตรวน(®)
V*	•ป
...7*4*--------------------- ------------------------------------
บ่^.!^!................... แล้วอวยพรสวัสดีให้มืชีย
พระปาจิตกุมารประสานหัตถ์	โสมนัสริบพรด้วยผ่องใส
แล้วผินหน้ามาส์งนางทรามวัย	แม่ดวงใจนุชน้องจงครองตว
จงสุชาวัฒนาเถิดพิมพี่	สวัสดีอย่าอาดูรเลยทุนหัว
ริกษากายอย่าให้ชายมาพันพัว	สงวนตัวจงเสังํ่ยมเถิดงามงอน
พี่ขอลากัลยาแม่เพี่อนยาก	ด้วยจำเป็นจำจากแม่ดวงสมร
คนสถานแจ้งสารพระบิดร	ว่าได้นางท่านจะผ่อนประการใด
แม่ดวงตาพังปาจิตพิไรลัง	สุชลหลงคลอเนตรยึ๋งนองไหล
สองพระกรซ้อนทรวงนางทรามวัย	แล้วรำไรว่าพระพี่ของน้องยา
จะจากไปดังน้องวายชีวาสัญ	ดังใครพันด้วยขรรค์ให้สังขาร
นางเนื้อนุ่มทุ่มทอดกายา	แล้วพรำว่ารำไห้พิไรวอน
พี่ปาจิตชีางไม่คิดบ้างเลยพี่	อยู่ดีดีจะมาไปให้ไกลหมอน
พี่รักน้องเหมือนหนึ่งน้องร่วมอุทร	จงงดก่อนชีงใจเป็นไรนา
ทุกเซ้าเย็นน้องได้เห็นพี่เดี๋ยวนื้	โอ้พระพี่จะมาจากให้ครวญหา
เมึ๋อยามกินน้องจะกินแต่ชลนา	เมึ๋อยามนอนน้องจะว้าวังเวงใจ
คิดเมึ๋อยามทอดกล้าเคยพาน้อง	ถึงฝนตกฟ้าร้องพี่คราดไถ
พี่ให้น้องน้งกระท่อมชีางออมใจ	โอ้พี่ไพรงามรักช่างภักดี
มาอาสาแต่,ข้าอยู่ใIครรภ์แม่	จะวงแร่ทงน้องให้หมองศรี
อย่าเพ่อไปเลยเป็นไรพี่ใจดี	อยู่เถิดพี่จะได้นำน้องทำนา
ข้าวสุกน้องจะทุกข์ด้วยขับนก	น้าค้างตกเปียกลึ่นทั้งพื้นผา
โอ้แต่วันนื้ไ!]ไหนจะมา	โอ้น้าตาก็จะไหลเป็นสายชล (:
โอ้ชะตาวาสนาของพี่เอ้ย	กระไรเลยอาภัพรำสับสน
พ่อก็ตายหมายพี่เป็นเพี่อนตน	กลับพิกลเกิดกรรมมาจำไกล
ถึงหนักเบาพี่ก็น้งไม่ตอบโกรธ	ไม่ถึอโทษอดออมไม,ตอบไข
(๑) ค์•ฟระฬนเฅํนี้เร้าใจว่าค้1ดลอกตกไป
มาหนีเร้นน้องจะอยู่กับผุ้1ด	จะขอไ!]1ม่ซออยู่จะสู้ตาม I
มารดานางเห็นไม่สร่างหึงโศกตัลย์	จิงรำพันลฺบไล้พิไรหาม
โอ้แม่ทองพัน4งจงฟังความ	จงตงไว้ไหงามเถิดดวงตา
เจ้าปาจิตอิศรังแม่ยังเหน	ไม่พูดเล่นคงจะกลับคืนมาหา
เธอไปนเธอเอาข่าวพระลูกยา	ไปกราบทุลพระบิดานครพรหม
จงหยุดยั้งฟังแม่เถิดทุนเกล้า	อย่าร้อนโรคโศกเสร้าเลยงามสม
พี่จะไปเ!นสางกลางพนม	X*-ฬ
ฝ่ายเจ้าปาจิตไปอย่าอยู่หึง	นีกคำนีงอยู่ด้วยน้องหนาลูกหนา
อันตัวแม่นี้ก็แก่คายชรา	ไม่รู้วันมรณาเมึ๋อวันใด
๏ ปางพระหน่อสุริยวงศ์พงศ์บพิตร พระปาจิตเลิศล์าในติาใต้ เคารพรัชคำมารดาโศกาลัย  -	ลูกไปจะรีบมาไม่จ้าทาง
ถิงลูกไปโปแต่กายอันดวงจิต	เหมือนใครปลิดไห้กระเด็นไปจากร่าง
จิตของลูกเข้าไปผูกน้าใจนาง	เป็นสุดอย่างแล้วที่รักํนางอรพิม
พระภูธรยอ่กร่ประนมไหว้	แล้วลายายใจห่วงระหามหึม
แทบสะอออพระชม้อย่ดูหน้าพิม	หัวอกอึมอัดอนตันอุรา
แล้วกลืนกลั้นผันผ่อนหึงความรัก	ประหารหักโศกโทมนัสสา
ค่อยเรีมทรามจับย่ามสะพายมา	แล้วยาตราแข็งใจไปตามทาง
พระทัยหวนแล้วผวนมาเพ่งพิศ	ดูยาจิตนีมน้องยงหมองหมาง
นางทอดกายแทบจะวายข็วาวาง	พระเด็นทางดับโศกด้วยโลกธรรม
๑ ฝ่ายข้างแม่ปลอบนางให้สร่างโศก อย่าวิโยคไปด้วยพึ๋เลยงามขำ พระปาจิตสุริย่ว่งศ์ดำรงธรรม	ก็ระกำตามรรคาพนาลิ
เห็นแต่สัตว์จัตุบาทออกกลาดกลุ้ม	ให้ร้อนรุ่มเศร้าทรวงพระโฉมศรี
หวนลิงมิตรคิดลิงมืงดวงมณ์	โอ้พิมพี่แม่จะตรมระทมตรอม
เมึ๋อจากกันยังไม่ทันจะร่วมรัก	เยาวลักษณ์กำลังแจ่มเจิยวแก้มหอม
(๑) คำประพันธ์วรรคนี้เขาไจว่าคัดลอกตกไป
โอ้เสิยดายกลัวแต่ชายปลักปลอม	ถึงแม่ยอมกเหนน้องไม่ปองใจ
® แล้วกลืนกลั้นหันคิดถึงความหลัง	ที่ไหนนางจะไปหลงอย่าสงลัย
ถึงจ่าแม่นึ่นก็เห็นไม่เป็นไร	ด้วยรักใคร่เหมือนหนึ่งลูกในอุทร
พ่ระพลางชมสกุณัยแลไก่เถึ๋อน	เหล่ากระสิงบินเลึ๋อนแลสลอน
มาบอกลางฤ]นกเอยฤๅเคยจร	หรือสังหรณ์มาประภาษประหลาดลาง
เห็นนกเขาขันแอบอยู่แนบคู่	เบียดกับคู่ขันคูแล้วถา?สล่าง
เอะประหลาดมาประภาษแต่ล้วนลาง	หรือว่าลางแกล้งบินมาบอกกู
เห็นนกเอี้ยงจับหลังกระบีอแก	พูดจอแจบินขยับลงจับหู
พระหวนคิดจิตคะนึงถึงโฉมตรู	เหมือนนึ่งอยู่พร้อมกับยายที่ในเรือน
เคยเคียงคู่อยู่กับพิมนึมขนึษฐ์	คร์นชุกคิดเหมือนนกเอี้ยงเลี้ยงควายเถึ๋อน
ไม่ปลดปลงเราก็คงได้ร่วมเรือน	นกนี้เหมือนอกเรียมที่เกรียมทรวง
เห็นอุลอล่อไล่กับไก่ฟ้า	ล่อจนล่าล่อให้ไก่ไล่เป็นห่วง
เห็นนกลอกับไก่ฟ้ามาต้องทรวง	ยึ๋งเหงาง่วงคิดรำพึงไปถึงพิม
พระเดินเดียวเปลี่ยวใจสะพายย่าม	ระห็มหามด้วยเป็นห่วงนางเนี้อนึ่ม
เสืยงละมงกวางทองมาร้องรีม	คิดถึงพึมในอารมณ์ยงกรมกรอม
พระข้ามโตรกธารละหานกว้าง	เข้าป่าระหงดงยางดอกไม้หอม
หอมยวนหวนยอดดอกพยอม	หอมเหลือหอมหอมหวนลำดวนดง
ลมพระพายชายพัดเอาเกสร	หอมขจรกฤษณาดอกถาหลง
เห็นฝูงกาบินถลามาจับลง	นึ่มิหลงแล้วหรือกาจึ่งมานอน
เหมือนอกข้าเจียวหนอกามาเป็นหมู่	เหมือนเราอยู่หลงด้วยมึ๋งสมร
ทิ้งนิเวศที่งถึนฐานพระมารดร	ทิ้งนครบิดานึจจาใจ
ลืมพี่น้องญาติกาเหมือนหมาวัด	มาหลงพลัดอยู่ด้วยเขาเป็นไหนไหน
สิบหกปีเจียวปานนี้จึ่งคืนไป	นิจจาใจข้างมาหลงพะวงตาม
แล้วขนคิดท้อใจอย่างไรเล่า	มิใข้เจ้าท่านไปใช้ให้หาบหาม
เพราะหาคู่จิงได้สัพยายาม	ได้เมียงามแล้วยังคอยทำน้อยใจ
พระคืนกลับดับโศกในทรวงสร่าง	พักตร์กระจ่างดังพระจันทร์จำรัส่!ข
พระแรมทางมาในกลางพนมไพร	ประมาณได้เดือนหนึ่งถึงบุรี
เข้าบุรีนทร์เห็นพระปีนโอรสราช	บ้างกอดบาทบังคมพระโฉมศรี
หมู่อำมาตย์ข้!ฟ้าเหล่าเสนึ	ก็ยินดีสรรเสรีญจำเริญพร
พระปาจ้ตสุรืยวงศทรงเดช	๓นิเวศ!ฟ้าองค์พระทรงศร
บังคมบาทพระบิตราชพระมารดร	พระภูธรพิศวงพระลูกยา
พระลูกเอยพ่อนื้หมายว่าตายแล้ว	พ่อดวงแก้วเรืองสว่างพระเวหา
พ่อทุกขหนักเหมอนเขาควักเอาดวงตา	เจ้ากลับมาพ่อนื้หมายวายระทม
พระมารดาว่าโอ้พ่อนพรัตน์	ทงสมบัติแสนสุรางค์นางสนม
พวกสาวใช้ว่าพ่อไปเหมือนหายลม	บุญนิยมอายุศมฮนได้ค์นมา
พวกเตี้ยค่อมว่าพระจอมมงกุฎเกศ	ทงนิเวศทงพระญาติวงศา
เที่ยวหาค่ธุ่[ลำบ^฿เกุกา:!!!!^:	รักแต่ค่ชุ่[เอาช้ฑไปแลกนาง
พระเจ้าพี่ว่าแต่นี้ไม่เป็นไร	ค์นมาได้เดชะบุญไปหนุนขวาง
พระเจ้าน้องว่าคงครองสวรรยางค์	เป็นบุญสร้างจะได้สืบบุรืรมย์
พวกช้าฟ้าว่าพระเจ้าสืวิตไพร่	อยู่ก็ดีไปก็ได้ดังใจสม
พวกเสนาว่าบ่นหาพ่อระงม	ค์นมาได้ไพร่นิยมอายุสมืย์น
พวกชาวเมืองว่าพ่อเรืองแสงส!า!	แจ่มกระจ่างไพร่ฟ้าให้ฝ่า?เน
ได้สุขวัฒนเฟ^นุคอายุศม์ย์นพ่อภิญโญเดโชช้ย ต่างคนต่างก็ชมนิยม!เ^1ให้พ่อปกครองเมืองเรืองมไห พระบิตุรงค์ทรงถามเน์อความไป	เดิมอย่างไรไปพบประสบนาง
; ชุเชเส่ม ®
ปาจิตกุมารกล9นอ่าน
1ล ม เอ
ไศหฬาน1ย แล้)ส์๗),™,อไป ล้บ*วุยังบ้านน)งอ,™ จนถ็ง*(รานไ),ระเง),^1)1^น)!ระชผ่! แล้-,)ฑนาง อรฟัมไป
ล้างพระพักตร์ให้ผ่องแผ้ว	สำเร็จแล้วออกพระโรงวันิจฉัย
พร้อมด้วยห*;[มหา เสนาใน	รัชลังให้หาโหราเข้ามาพลัน
นี่แน่ท่านโหราพฤฒา เฒ่า	ค์นนี้เราให้อนาถประหลาดฝืน
จง เล่า เร้องในสุบนจนนี้นพลัน	ให้โหรนนแจ้งกระจ่างในทางความ
ฝ่ายโหรท่านฟังผ้นจนนี้นข้อ	เป็นย่นย่อเยึ่องแยบขยาดขาม
เป็นที่เสียเป็นที่ได้ในใจความ	ต้องทายตามเรึ๋องนิมิตไม่ฝืดตัว
พระโหรหลวงทราบทรวงกระแสฝืน	จ้งทุลพลันว่าพระบาทอยู่เหนิอหัว
ชึ๋งพระองค์ทรงฝืนว่าหายตัว	ยังพันพัวอยู่เป็นเพอนทเร้อนยาย
ในฝืนว่าพานางขนไปโคก	ไปพบโกรกห้วยธารละหานสาย
ที่ข้อนี้ข้าพระองค์บรรจงทาย	เหนจะไต้ทในกายพระภูธร
ที่ธุ[ยากพากเพยรเที่ยวหานาง	กสมหวังยงภิญโญสโมสร
เมอพบละหานธารโกรกที่โคกด0าเ	ทำนายว่าพระบวรพบอรพา* ^
ทฝ็น๓ง*),ระผ๙น!!เทฟ่เา	ฟ้!1)เง่พุ่!ลุ)ะ!!๓ง™แ^นชุ่
จน!!)พลบจงได)(บ*งง*!	ได้ก!ฌ?!นไ^นล!!ทุ่ปฬ!!
((ข้ฟ้ฟ้นจะได้เไบฝ)น#!	ฟ้!,อ)ส)อยู่กับน)งพ่ลมั!!
แแฒเฒฒเ	พ,ะ^นัอบ)แถลงแจ้น่เด)
.ง!.-ะ แเ	แผฒ่เด่*&.	แม่นงลักษณ์อรฟัม™#ฐ
ทิหวกระแสทายแน่กำเริบรก	..โ 1**.*2-
81 เฒ■เฒ■ฒฒฒ	แต่เท่าว่าประเดยวนิเหิาเมิภ์ส
ทิพบน่านนพระองค่เดกสยา	- V	,!)
น 1	8*1พระยาเสิอห้าเมคาบเอานางฬ
ททรงฝืนว่าพระนางนนฟ้าVกบ	11 .... 8 7.
1 11ฒแ11111	กีข้งได้กลยาห้าเมากิาเ
พระแล่นโลดใดดตามโาเท่น1จ	1 V -.1^V,-10,!เข้II
221*2น71	อยู่ภายหลังเห็าเจะม™™™
ทขอนเฟ้นจะใดกบตวน^
ประโลมขวัญสุดจะกลั้นต้องกลากลน	ถึงไม,ชอบก็ต้องชื่นในเชิงชม
ฝันว่าเสือเห็นจะเชื้อเป็นผู้ใหญ่	ไม่เป็นเจ้าก็เป็นนายทำชื่นขม
ที่ชิงไต้ไม่เป็นไรแต่พออม	เป็นแต่ลมมิได้ล่วงในทรวงนาง
ทึ๋ฝันว่าพาโคกเที่ยวหานา	ระทิมระหามคอแห้งแทบลงผาง
จนคาพลบจึงไต้พบนัทที่ทาง	จะได้นางก็เห็นยากลำบากใจ
ไม่เหมือนคำซอถวายชิวาวาตมี	ประยูรญาติเอาไปล้างให้ตักษัย
ทั้งเมิยลุกผูกอารีที่อาลัย	ประหารให้สันทั้งโคตรอย่าโปรดปราน
พระทรงฟังโหรทำนายทายสุบิน	ตลอดสันตั้งแต่ต้นจนอวสาน
แกขันชิวิตมิได้คิดจะวายปราณ	พระภูบาลเห็นจริงไม่กรีงใจ
พระนึกเทียบเปรียบคำบุราณว่า	อนิจจาครนมาคิดหาผิดไม่
ถ้าเมิยงามโฉมเฉิดเลิศวิไล	ฝากกับยายเห็นจะเป็นเร}นวันทอง
เมึ๋อขุนแผนยังเป็นไพร่ชื่อพลายแก้ว	ก็ว่องแวววิชาดีไม่มีสอง
มาสุ่ขอได้กันกับวันทอง	เข้านอนหออยู่ด้วยน้องได้สามคืน
เมองเชิยงทองคิดกบฎกับเชิยงใหม่	กำเริบใจหาตัวก็ขัดชิน
ร้บลังใข้ให้นายพลายคนยงยืน	ไปปราบปรามให้ราบรีนเป็นอันดี
เป็นจนใจจ้าวใข้ก็สุดขัด	ต้องพรากพลัดจากน้องให้หมองศรี
ความร้กกันราวกะทรวงดวงชิวิ	ไม่พอปีก็วันทองเป็นสองใจ
ไอ้ขุนข้างมันมาไพล่ว่าพลายแก้ว	อาสาทัพยับแล้วเป็นโทษใหญ่
ถ้าตัวอยู่ก็ยังขัวนี่ตัวตาย	ลาวจับได้ฟันแทงให้แร้งกิน
มันมุสากระดุกหมาเอามาให้	ว่าพลายตายนี่กระดูกโดยถวิล
ฝ่าย๗ยายก็ไปเชื่อไอ้คนทมิฬ	หลงด้วยสันคนโกหกข้างพกลม
ขุนข้างว่าถ้าอาสาโทษอย่างนี่	ด้วยเสียทัพโทษมีทวีถม
ทั้งแม่ยายเมียลูกต้องตกจม	การระดมต้องเข้าไปอยู่ในวัง
แล้วมันว่าฉันเมตตานางวันทอง	จะเสียของเงินตราลักห้าขัง
เอ็นดุฉันถ้าฌตตันกรุณัง	เถึงสิบขังก็จะเสียได้เมียมา
I ฝ่ายแม่ยายใจโลภทั้งสุ่มหลง	ไปงวยงงหลงเชื่อคนมุสา
ยกวันทองให้แก่มันเป็นภรรยา	ลุกเขยเก่านนไม่มาจนคิดเลI
นี่ตัวเราเห็นจะเป็นเช่นวันทอง	เมึ๋อจากน้องวันจะมานิจจาเอัย
ว่าหมนรักแสนปลมไม่ลมเลย	แม่คุณเอํยความรักไปพากเพิยร
ชะรอยมคนเล่าไปเป่าชุ	หลงด้วยรู้เขาสักนคระหิดระเหยน
ไม่กลัวเลยหนามงวไม่ลวเตียน	เห็นจะเพื้ยนเหมือนวันทองเป็นสองใจ
เป็นแต่ฝันยังไม่มนเหมือนตาเห็น	จนเกินเกณฑ์(8) ตีตัวไปก่อนไข้
ทำเป็นคนเสียจริตก็ผิดไป	ต้องเขาทายสืบดุให้รู้ความ
พ่ระกรองกริกนึกกรีงจริงกับเท็จ	ยังขามเข็ดแบกบาปใว้หาบหาม
มาพร่าบ่นอยู่เหมือนคนเป็นบ้ากาม	ตรองให้งามอย่ามักง่ายทำใจเบา
พระเอื้อนโอษฐ์โปรดประภาษแล้วตรัสว่า	ทงน้าอาผู้รู้พระครุเฒ่า
พระยาอุเทนเสมอใจอย่างไรเรา	ท่านคนเก่าท่านจะเห็นเป็นอย่างไร
เจ้าชีวิตมอบการสิทธิให้กะท่าน	ที่การงานได้เสียเป็นไฉน
ที่เราฝันท่านอาจารย์ก็ทำนาย	ว่าวุ่นวายทายตรงว่าเสียนาง
ท่านโหรนั้นแกก็ขันให้ชีวิต	ถ้าทายผิดสิบที่งโคตรจะให้ล้าง
จะเท็จจริงเราก็นึงไว้บนกลาง	ไปสืบดุให้กระจ่างจ้งแจ่มใจ
พระยาพิขัยที่ยกไปเป็นกองหน้า	ไปตามมากลับคืนให้รงไว้
พวกตำรวจขึ้นม้าพลันในทันใด	ด้วยวงไวตามถงเขาทันท็
พระยาพิขัยตกใจร้องเรียกถาม	บังเกิดความขึ้นอย่างไรไฉนนึ๋
ขุนตำรวจเรียนพลันในทันท็	ว่าบัดนี้เกิดวุ่นให้คุณคืน
ดับนั้นท่านพระยากองกำกับ	ก็คืนกลับมากระบัดไม่ขัดขน
เข้าเฝัาองค์ทรงพุฒไม่หยุดยืน	แล้วปลงข้างครีกครื้นริมฝังชล
I ปางพระป็นภิญโญวโรรส	พระทรงยศกรองสังเกตที่เหตุผล
ทอดพระเนตรเห็นพระนายกับไพร่พล	ภูวดลเอื้อนอรรถประภาษไป
ว่าดูกรท่านพระยาสามิภักด	ท่านจงรักที่ในเราพ้นวิสัย
เมึ๋อคืนนี้เราอนาถประหลาดใจ	พอหลับไปบังเกิดฝันประหวนทรวง
อันนิมิตวิปริตเหมือนเชีนนี้	ไม่เคยฝันแต่สักท็พระนายหลวง
พิเคราะห์ฝันก็ให้ดันนั้าตาตวง	ตงแต่ง่วงอยู่เหมือนงงไม่ขังใจ
เล่าให้โหรแกทำนายก็ทายว่า	นางกัลยาอรพิมพิสมัย
แกทายตรงว่านางหลงไปคบชาย	ถ้าไม่จริงแกก็ให้วายชีวา
อันชีวิตใครไม่คิดเสียดายรัก	แกประจักษ์จริงใจจงกล่าวกล้า
(๑) ต้นฉบบว่า “เกน"
ครแพเคราะห์ดูในทรวงดวงชะตา	ในตำรานนกว่าจะเลยนาง
อันความฝืนกับตำราตาโหรหลวง	ต้องในทรวงอุกรุกช่างทุกข์ผาง
ครั้นจะไปฝืนก็ร้ายเก็ดเป็นลาง	เรารอรั้งอยู่เพิยงนี่ที่เป็นไร
พระพิขัยสงครามรามนเรศ	จืงกัมเกศกราบทุลสนองไ,!!
บุราณวางถ้าเป็นลางแล้วขนไป	คงเกิดภัยขึ้นเป็นแน่กระแสทาง
นี่พระองค์ทรงฝืนในทรวงอก	ไม่พร่องบกจริงใจใสสว่าง
ถ้าขืนไปก็เห็นใช่จะอับปาง	ขอพระองค์จงกระจ่างประจักษ์ใจ
๏ ปางพระองค์พงค์กษัตริย์ขัตติเยศ พระปาจิตอิศเรศมงมไห ทรงปรึกษากับพระยาที่งสามไป	ก็เห็นในใจความจะภัยพาล
จิงตรัสว่าท่านพระยาสงครามจัย	ท่านจงไปสืบให้แน่กระแสสาร
จะเห็นจริงฤๅอย่างไรฬได้แจ้งการ	ไม่จ้านานเต็มว่าจ้าสักห้าคืน
ท่านพระยารับบัญชาใส่เกคืขมันขมีทูลลาด้วยฝ่าฝืน เรึยกทนายผูกจ้างสะพายปีน	ใส่จ่าลองแล้วก็ขึ้นเร่งริบไป
ประมาณทางรั้งนอนสามคืนครื่ง	บรรลุถึงบ้านหนึ่งสะหวนไหว
เห็นผู้คนกล่นเกลึ๋อนแลแต่ไกล	เสียงขับนกเฝ็าไร่อยู่แช่แชว
ให้ควาญจ้างไสจ้างเจ้าไปใกล้	เห็นตายายมัดจ้าวฟ่างวางเป็นแถว
แล้วปลงจ้างทำทไม่วี่แวว	ดีแล้วพบยายคงได้การ
แล้วเดีนตรงลงนึ่งพลางปราสัย	เพทุบายด้วยสุนทรอันอ่อนหวาน
ท่านตายายทำไร่นี่นี่งนาน	สารพัน11งาบรรดามี
พริกมะเขือเหลอล้นผลสล้าง	ดกกระจ่างลูกแยะเหมอนกล้วยหวี่
ที่เก็บย่างไว้ต่างหากนึ่นมากม่	แต่ละปีเห็นจะหลายได้เงินตรา
พระยาท่านรั้นเซิงฉลาดเหลอ	แกก็เกื้อท่วงทีดีนักหนา
ครั้นจะตรงเจ้าไปถามตามสัจจา	กล้วยายตาแกจะกลอกไม่บอกตรง
ครั้นจะใช้ให้ทนายไปโถ่ถาม	กระแสความไม่ได้จริงสืงประสงค์
จะขุ่นเคืองแค้นขัดบาทบง^	จักรพงศ์ก็จะโกรธพิโรธใจ
ว่าคนเก่าเรานี่หวังว่าดวงเนตร	ไปสืบเหตุก็หาหายสงสัยไม่
หมายจะทำความชอบประกอบใจ	จะกลับภัยเจ้ามาต็ดฝ็ดตำรา
พระยาท่านตรึกพลันปราลัยสาร	ถามว่าบ้านนี่รั้อไรพ่านยายขา
(#) *นฉบนท่ “ย้&ร
ขนอำเภอฤๅอย่างไรท่านยายตา	นามพาราข้อนั้นประการใด
ท่านยายตาว่าอะไรท่านนายหลาน	มาถามบ้านถามเมองเหตุไฉน
นี่พ่ออยู่แว่นแคว้นแดนเมองใด	ลาวฤๅไทยฤๅเขมรข้าเห็นแคลง
ท่านพระยาแหลมคารมลมฉลาด	ไม่หว้นหวาดบอกแกให้เคลอบแฝง
นี่แน่ตาข้าเจ้าจะแจ้งแจง	เมองตำแหน่งฉันนื้อยู่นครพรหม
ทั้งยายตาแกจึงว่าอย่างไรหลาน	อันเมองบ้านท่านข้างโน้นอุดมถม
ตุ!]:อดอยากน่าไร่ไม่อุดม	มัธยมฤๅกันดารพระหลานชาย
อันนามบ้านนื้ฤๅหลานตลาดโพ	ทงใหญ่โตชายหญิงนั้นมากหลาย
แต่โรงเรือนนั้นว่าน้อยสักร้อยปลาย	อันเมืองใหญ่ม่ปราสาทราชวัง
อันนามเมืองข้อว่าเมืองพาราณสี	แต่เดิมทีเทวดามาก่อสร้าง
ก่าแพงแก้วมิใชํดินหินบนกลาง	ปราสาทปรางค์หมดเนแต่หินทำ
ยลยอดปรางค์แลสว่างด้วยแสงแก้ว	ดูวาวแววแสงหล้าจึนดาชำ
มันเหลือดีแล้วพระหลานท่านชำงทำ	ดูประเสริฐเลืศล้าด้วยลวดลาย
ตาเส่าก็เหมือนเอามาพูดอวด	มันยงยวดเกินอย่างจะกฎหมาย
ไม่เข้อตาก็ให้ถามเอาคำยาย	สงสัยไจไปดูให้เห็นเป็นชวัญตา
เจ้าแผ่นดินปีนเมืองข้อพรหมทัต	เสวยราชสมบัตินิวาสา
พระเอกอัครมเหสีนั้นปรืชา	ข้อกัลยาอรพํมนี่มอนงค์
พึ๋งได้นางอุปกิเษกเป็นเอกอัคร	กับนงสักษณอรพิมนวลระหง
เมึ๋อเดีอนยี่สีคำนั้นลงโรง	แต่ลงโรงมาสำเร็จเกิงเจ็ดวัน
มืโขนหุ่นเพลงละครทั้งมอญร่า	อกมวยปลาไต่ลวดก็กวดข้น
ครืนกลางค์นแล้วถวายดอกไม้พลัน	พลุตะไลจุดสนั้นเป็นโกลา
เล่นสำเรืจเจ็ดวันไม่คนขาด	ประชาราษฎร์ข้นชมสหัสสา
พากันปรูดูงานไม่พริบตา	จนพลบคำสนธยาจึงมาเรือน
ท้งร้อยเอ็ดพระนครมาอ่อนเกศ	จันต์ประเทศพาราก็มาเหมือน
ของบรรดาถ้าจะว่าสักท่วมเรือน	บุญมาเติอนตามท่านพระหลานนาย
นี่นายท่านมาราชการฤๅธุระ	ฤๅเปล่าปละเทียวเล่นด้งใจหมาย
เป็นความจริงแจ้งกระจ่างอย่าพรางยาย	พระยานายตรืกตรองเป็นสองทาง
ครนไม่ตรงแกก็ตรงตัวเองถาม	แกแจ้งความอนุสนธจนกระจ่าง
แต่แรกดีดว่าจะปิดไม่เป็ดทาง	ผดด้วยอย่างสุภาษิตประดิษฐ์มา
ถ้าใครปดก็เอาปิดเข้าปดส่ง	ถ้าใครตรงก็ให้ตรงจนส่งขาร์
นี่แกตรงก็ต้องตรงต่อยายตา	ท่านพระยาจึงขยายกิปรายความ
ท่านตาเจ้าฉันจะเล่าเป็นความจริง	ถ้ารู้แล้วก็ให้นี่งจะเตี้ยนหนาม
สมเด็จพระเจ้าลูกยาพงางาม	ขององค์ประเสริฐเลิศล้านครพรหม
พระโองการจะให้ผ่านครองสมบัติ	เป็นกษัตริย์หาคู่กิเษกสม
แต่ร้อยเอ็ดที่มาขึ้นบุริรมI	มัธยมอย่างด็ไม่มเลย
ลูกอำมาตย์เสนาพระยาใหญ่	มาถวายมากนักท่านตาเอํย
ท่านไม่ริกไม่นิยมไม่ชมเขย	จนแล้วเลยทูลลาบิดาจร
เที่ยวค้นคว้าหานางจนจวบจบ	กว่าจะพบพุ่มพวงดวงสมร
ในคำเล่าว่าท่านไปหลายนคร	แต่ชอกซอนซนซุกทุกบูรี
ว่าไปพบนพเก้าเล่าแถลง	ในท้องแขวงเป็นอำเภอพาราณสื
แต่พากเพียรอยู่อาสาสิบห้าปี	สิบหกปีท้งยังอยู่แต่ในครรภ์
ครแเติบใหญ่ใคร่ครวญควรจะไค้	จึงลายายบทจรมาผ่อนผัน
แจ้งกระจ่างพระบิดรนครพลัน	ท่านริบขวัญชมขึ้นระรื่นใจ
จึงจัดแจงแต่งคนแลสิงของ	ทั้งเงินทองทริพย์สินนี่นมากหลาย
ทั้งโคต่างข้างม้าแลวัวควาย	มโนมัยราชรถทั้งคชา
แต่เงินทองแกวแหวนนับลำหาบ	จนทางราบเป็นผงคลีไม่มีหญ้า
เงินใส่ต่างข้างใส่ทองให้เต็มมา	เป็นสินไหว้พระลูกยามารดายาย
ในคำตรัสว่าถ้าจัดแต่งการแล้ว	ขอริบเอาสะใภ้แก้วมาสืบสาย
มายังกรุงสืพีบุริพราย	จะมอบให้ท่านทั้งสองนี่นครองกรุง
แต่ยกมาถ้าจะว่าลักเดือนเศษ	บังเกิดเหตุมาหยุดนอนพลับพลาสูง
ที่ลำข้ยใสระโยงพุนงยุง	เมื่อยามรุ่งอัศจรรย์ให้ฝืนไป
จึงหาโหรเข้ามาเฝ้าแล้วเล่าฝืน	ท่านโหรนี่นทายตรงไม่สงลัย
จะเลียต้วถ้าไม่เลียก็เกิดภัย	ไม่เหมือนทายแกให้ฟันแกข้นเอา
ทรงปริกษาท้าวพระยาพระวงศ์ญาติ	ต้องพีฆาตคำโหรพระครูเฒ่า
จะข้นไปถ้าแม้นไค้ก็งาม เพรา	ถ้าไป เปล่าแล้วก็ย์งกว่าแมว เลีย
พระวงศาชาวพระยาแต่ใหญ่ใหญ่	ก็มากมายบรรดามาพาก้นเลีย
เป็นกษัตริย์มีใข้ไพร่จะไร้เมีย	แต่ไพร่เตี้ยก็ยังไค้ทุกกายคน
ทรงปริกษาหาริอเห็นผ่องใส	ท่านจึงใข้ฉันมาลีบอนุสนธ
ท่านพระครูดูแน่เหมือนแลยล	แกเกินคนเหลือเล่ห์เหมือนเทวคา
ยายตาแกฟังกระแสแล้วปราสัย	เอ็นดูยายอย่าให้องนาพ่อหนา
ถ้าทราบข่าวไปเถิงท้าวห้าวพารา	จะห้บตาตียายให้วายชนม์
ท่านพระยาปราสัยว่ายายหลาน	อย่ารำคาญเคืองแค้นอย่าเสิยวชน
ท่านไปเอาเขาถ็รู้ทุกผู้คน	ไม่ต้องกลเข้าการรำคาญยาย
ท้งยายตาแกจึงว่าพระนายหลาน	ที่ข้อนั้นยายไม่กลัวดอกหัวหาย
ยายรำคาญด้วยพระหลานปานตัวตาย	ไม่เป็นไล้ก็เหมือนไส้คืกสงคราม
พระหลานนายมืใข่ไพร่อนาถา	อยู่พาราลัปทนมืคนหาม
เหมือนชนวนชวนคืกให้ลืกลาม	มาปลงข้างวางย่ามทำเยึ๋อใย
ได้ยินอย่างวางมาตำราปด	ถ้าไม่คดก็เหมือนคดอย่าสงสัย
อยู่แดนลาวแล้วยังก้าวไปแดนไทย	อยู่แดนไทยแล้วยังไพล่ไปคบมอญ
อยู่พม่าแล้วยังมาคบเขมร	มันเกินเกณฑ์ต้องบทกำหนดสอน
นี่หลานนายอยู่ต่างถึนแผ่นดินดอน	ถ้าเกิดศึกเห็นจะค่อนด้วยดาบคม
ไม1ชนวนเหมือนชนวนจะชวนศึก	ยายนี่งนึกหาสาเหตุก็เห็นสม
ด้วยหลานมาตายายแย้มนึยม	มากล่าวลมคบค้ากับตายาย
อนี่งว่าถ้าไม่รู้ว่าเป็นโจร	มันเป็นโจรขาดเหลือเสบียงหาย
มันมาขอเอ็งก็ยอให้ง่ายดาย	ให้อาตัยกินอยู่นั้นสุโจร
มันไปลักหมากพลูแลม้าควาย	เขาจับได้มันก็ว่ามาห้อยโหน
ได้อาตัยให้กำลังต็งประโคน	ว่าสมโจรเขาก็มัดข้อมือไป
นี่แลยายคิดเจือเผื๋อข้างหน้า	ถ้าฉวยว่าท่านนั้นเดือดไม่เหือดหาย
ดูก็ฟ้อนเหมือนขโมยคอยขะมาย	แต่พอพลบแล้วก็ไพล่เอาถุงเพลง
ครุ่นคิดเทียบเปรียบเหมือนตักวารีหาบ	คนหนี่งตักคนหนี่งอาบทำข่มเหง
ยายเห็นว่าท่านสิทำไม่ยำเกรง	ถึงยายเองก็ไม่ฟังคงอ้างกัน
ด้วยท่านครองอยู่ในชายใจละโมบ	ยังหลงโลภยังไม่ได้พระอรหันต์
ปุถุชนฤๅจะถึอได้เที่ยงธรรม์	อันสามัญฤๅจะถึอจึงขันตี
ถ้าเว้นว่าแต่ตถาผูโด้ตรัส	ที่โปรดสัตว์ให้พ้นทุกข์ได้สุขี
จึงจะอดงดได้ไม่ใยดิ	นี่เต็มทีท่านอย่าห่วงในบ่วงกาม
เถึงบารมีนั้นจะสรีางแต่หลังมาก	ถ้ากามราคยังไม่ล้นคงเล้ยนหนาม
เหมือนพระองค์ท่านยังทรงพยายาม	ยังไม่ข้ามห้องกิเลสให้เด็ดไป
เอากำเนิดเกิดเป็นโพธสัตว์	เสวยชาตินึ่อสุธนป็นมไห
บริบูรณ์ยงภิญโญด้วยโภไคย	นิกอันใดสารพัดไม่ขาดแคลน
กษัตราเหมือนหนึ่งว่าพระปาจิต	ยังขืนคดหนักหน่วงยังหวงแหน
มืดืกใหญ่พระบิดาใช้ไปแทน	อาจารย์พราหมณ์ทำแค้นแสนทวี
ท่านไปท้พปราบปรามอรินภัย	เทพไทสู้แทนให้ดืกหนิ
ข้าศกใหญ่แพ้พ่ายพระบารมี	เทพเทวีเข้านิมิตภับบิดำ
ให้ทรงฝันอัศจรรย์ในกองลาภ	ให้ทรงทราบว่าพระลูกเสน่หา
ชนะสืกที่ไปสู้หม่ปัจจา	อัปราท่านจง!Iนสุ่บน
พระบิดาตึ๋นผวาแทบขวัญหาย	สำคัญใจว่าจะเสียนึ่งสิงสิน
ด้วยไม่!ในกระแสแก้สุบิน	ให้เดือดด้นทุกํตํรมระทมใจ
จิงหาพราหมณ์ที่เป็นครุ!ตำรา	ได้ตัวมาแล้วให้แก้กระแสสาย
เล่าสุบินสนแต่ต้นตลอดปลาย	ในที่ทายแกก็!ว่าฝันดี
แต่พราหมณ์รายแทมืพ่กาลีเมือง	แกล้งยักเยื้องยกว่าไอ้หน้าผี
พระองค์ฝันร้ายฉกรรจ์แสนทวี	เห็นเต็มที่จะบันดาลเสียม้านเมือง
พระเจ้าพ่อฟังทำนายทายสุบิน	ให้เดือดด้นโทมนาจนตาเหลือง
ทำกระไรท่านอาจารย์ที่ม้านเมือง	จะปลดเปลื้องแก้เข็ญเป็นอย่างไร
ฝ่ายพราหมณ์ร้ายใจนรกโกหกว่า	เร่งให้หาสัตว์สิงคาพิสัย
สิงละร้อยอย่าให้น้อยกว่าร้อยไป	ถ้าทำได้จ์งจะหายเป็นฝ่ายดี
พระเจ้าพ่อพราหมณ์มันล่อไม่รู้ลื้น	ก็กลัวด้นให้เขาฆ่านึ่งสัตว์ศรี
ที่งเป็ดไก่มหงสาแลคาวี	จะพาลืเสียกรรมในทำการ -
มันแสร้งว่าถ้าจะท่าพิธีใหญ่	ต้องปักไม้เข้ากร.รมต้องทำศาล
คนจะเข้าอย่าให้เข้จะเสียการ	คนจะออกก็ต้องท่านอย่าออกมา
พระบิดาหลงหนาไปเนึ่อพราหมณ์	ก็ทำตามเข้ามณฑลเหมือนมันว่า
ครนสมใจมันก็ไพล่ไปฉันทา	มันทูลว่าจะต้องการวีชาธร
แต่วัาควายเป็ดไกนนได้ครบ	ยังปรารภผีดตำราอุทาหรณ์
ยังผีดไปแต่ไม่ไต้วิชาธร	มันกล่าวกลอนก่อเกื้อให้เนึ่อฟัง
ถ้าไม่ได้ก็ไม่หายในกายเคราะห็	เป็นจำเพาะเข้ากระสายให้ได้บ้าง
ถ้าไม่มากกสักนิดไม่ผีดดัง	จ์งจะล้างเคราะห็หายละลายไป
ฝ่ายบรมนาณบิดาเจ้า	พระผ่านเกล้าอัธยาอัชฌาสัย
จึงว่าพราหมณ์ท่านนี้ว่านักหนาไป	ใครทึ่ไหนจะไปเห็นวิชาธร
แต่ก่อนเก่าเล่าบ้างแต่หลังมา	คร้ง^ย่ายายใหญไฝลังชรณ์
ได้ย็นแต่ว่าเรียกว่าวิชาธร	ใครบ่ห่อนทึ๋จะเห็นเป็นอย่างไร
ซ้าจนใจหาไม่ได้แล้วนะท่าน	จะวายปราณแล้วจะทำอย่างไรได้
ไอ้พราหมณ์ร้ายใจทมิฬประมาทชาย	มันหามบาปหาบแต่ภัยมาใส่ตัว
มัน,ทุลว่ามโนห์ราศรีสะใภ้	ก็พอได้ชาดีเข้อก็ยังข้ว
เป็นเนี้อแนวชาววิชาจงหาตัว	จะพันพัวรักใครไม่ต้องการ
พระบิดาตรัสว่ามันผิดไป	เลอดในไล้ก็ว่าได้จะล้างผลาญ
ทำทั้งนี้จะให้ดีมงคลการ	กลับรำคาญเข่นฝารำจวนใจ
ตาพราหมณ์เปรตก้มเกศลงกราบทูล	นเรนทรสุรทรงดีดผิดวิลัย
- ตัวพระองค์จะไฝรักมารักไป	มาหลงรักศรีสฟ้ภ้นี่ใครมิ
แต่โลหิตเลอดยางในร่างกาย	ถ้าแรงร้ายก็ต้องกรอกออกนอกนี้
นี่ผู้อึ๋นมิใข่กายใจอารี	มันผิดทผิดด้วยอย่างทางบุราณ
ว่ารักลูกผูกพันกระลันใจ	รักสะใภ้ก็ให้เหมือนลูกสงสาร
นี่โทษสืงที่ฉิบหายจะวายปราณ	ไม่ต้องการรักกายทั้งได้บุญ
พระวงศาข้าแผ่นดีนสีนทั้งนี่น	พระทรงธรรมัปกป้องสนองหนุน
ได้อยู่เย็นเป็นสบายไม่อาดูร	จะวายวุ่นยับย่อยพลอยระยำ
พระเจ้าลูกผูกอาลัยเสน่หา	เมือกลับมาแล้วจึงค่อยอุปถัมภั
ลูกร้อยเอ็ดพระนครเหมือนถอนค่า	ลักสองสามนี่นไมตรีฤๅอย่างไร
มันกล่าวแกล้งแสร้งเสียดมารษา	จะให้ฝามโนห์ราเสียจนได้
นางมืปีกหลีกบินจึงพ้นภัย	เหมือนตายายแล้วข้วิตไม่ดีดตัว
พระสุธนทศพลโพธสัตว์	คณ็แจ้งอรรถท่านก็เดีองเหมือนชาดหัว
ลุ่[ดีดตามเอานางงามจนได้ตัว	ยายนี้กลัวจะเป็นอย่างปางสุธน
พระสุธนไปด้วยงามไม,ทำสืก	ยายนี้นี่กจะไฝเป็นเหมือนหนต้น
กลัวจะยกโยธาจะพาพล	เข้าประจญรบข้งเอามืงนาง
ทั้งยายตาก็จะพากันยุบยับ	ท่านจะจับเอาไปพ้นเป็นผิสาง
ด้วยยายตาสิเป็นคนเหมือนต้นทาง	มันเข้!อย่างอยู่อย่างนี่นพระหลานนาย
แต่แรกมาถ้าตารู้มาสืบคลำ	แต่ถงค่าก็ไฝบอกออกชยาย
มันเฒ่าแก,พลาเผลอละเมอละมาย	มันแก่กายแก่เปล่าไฝเข้ายา
มัน!กินการภัยจะติดจึงคิดได้	แกร้องไห้แทบ?วิตจะสังขาร
จะ!อามีดกรีดคอไห้มรณา	ท่านพระยาจงผวา เข้า?ง เอา
แล้วจึงว่ายายตาเอ็นดูหลาน	ไม่ เข้าการจะมาฆ่าตัว เปล่า เปล่า
ฉันจะว่าถ้าแม้นผิดยายอย่าเอา	ถ้าแม้นถูกจึงเอาเข้าไว้ใส่ใจ
พระนายท่านฟังสารตายายว่า	แกพุดจาต้องในบทกำหนดไข
แล้วตรองตรีกนงนึกมโนใน	ถ้าวุ่นวายเขาคงยำเหมือนค่าตา
ธรรมดาผู้ชายใจมานะ	เป็นกษัตริย์ที่จะละนั้นอย่าหา
คงท่าคิก?งชัยจนได้มา	เข้านิพพา^ นั้นแลแคล้วจึงแล้วกัน
เอ็นดูยายแกจะดายเสียเปล่าเปล่า	แกมีคุณไว้นั้นเล่าไม่กวดชัน
จะคิดช่วยมีให้ม้วย?วาวัน	ไปด้วยกันเสียก็เปล่าจะเอาใคร
ท่านพระยาจึงว่าตายายใจบุญ	มาท่าคุณไว้กับหลานพ้นวิสัย
ได้ร้เรึ่องแน่นักประจักษ์ใจ	จะแทนคุณมีให้ตายวาย?วี
ฉันนี้คิดว่าจะให้ไปกับหลาน	ไปดูบ้านชมเมืองให้เรืองศรี
หลานจะเลี้ยงไปจนหายกายอินทรีย์	ตายเป็นผีก็จะเฝ็าจะเอาบุญ
ที่งตายายฟังพระนายประโลมว่า	จึงปรึกษาตายายอยู่วายวุ่น
ยายจึงว่าตาเอํยท่านใจบุญ	ไปกับคุณท่านเป็นไรไม่วายปราณ
ผ่ายช้างตาแกจึงว่าสุดแต่ยาย	ไปก็ไปให้มันพ้นคนเขาผลาญ
มีอะไรแต่เตาไฟก้บเ?งกราน	คิดด้วยลูกผูกด้วยหลานสุดอาลัย
ก็จัดแจงแต่งให้มันเป็นเรือนแล้ว	เป็นผ่องแผ้วกุดขาดปัดไถม
มีแต่ต้ว์กับถุงหมากมีดตะไกร	มาทำไร่เลี้ยง?วาประสาจน
ยังเสียดายอยู่แต่ไร่กับข้าวฟ่าง	มีอยู่บ้างยาวยืดเป็นพืชผล
แต่เงินทองของแก้วนั้นยากจน	บ่อนกังวลเราเท่านั้นแล้วท่านยาย
ครั้นจะไปสังหลานรำคาญลูก	จะพันผูกร้องไห้ไม่เหือดหาย
พืไรร่ามันจะห้ามไว้วุ่นวาย	จะพากันตายไปเสียหมดที่งโคตรวงคิ
อนิจจังสังขารามาเพืยงนี้	ไม่พอที่จะมาตายเลยตาสง
ตามทีสู้!ห้มันอยู่กับเผ่าพงศ์	ไม่คินหลังกลับเวียนวงไปส์งมัน
ความกระสันพันผูกกับลูกหลาน	แกแดดาลแทบจะลี้น?วาสัญ
ครั้นจะอยู่จะไม่ไปกลัวภัยยัน	ครั้นจะไปก็ให้ตันคับอุรา
โ*) นพVท * นพพาน
ชุเสืยดายไร่พรํกรุ่น^) จะรก	ใครจะถกงอกขี้นแต่หี้น^
เสียดายไร่ถ้าไม่ตายจะกลบมา	๓อยู่เย็นให้พระ๓มาส่งคน
เสียดายขาวกำลังฟ้อเป็นเพิงพุ่ม	เขยวชอุ่มกำลังดกดอกสะอื้น
เว้นวันนี้แต่พรุ่งนี้ไปมะรืน	จะครืกครนไปแต่ควายเต็มไร่เรา
เสียดายข้าวแล้วมิหนำมาช่างา	ละลานตากำลังดอกนี้นออกขาว
ข้าวหางข้างพู่พวงเป็นรวงยาว	แตงนี้าเต้าฟักทองนี้นมองมุน
โอ้มะเขือเหลือล้นผลระย้า	โหระพาผักแพวแนวจะสูญ
ทำกระไรใครจะบอกไอ้ทิดบุญ	มาสะ!)ดายรุ่นไว้เก็บกิน
แกขืนคิดอิดออดทอดใจใหญ่	ทั้งตายายหวนคิดจิตถวิล
พระยานายจึงว่ายายอย่าราคิน	ให้ลิงกินก็เหมือนกันเป็นทานบุญ
อย่าเกี่ยวข้องร้องร่าพิไรไร่	คิดเสียดายกลัวว่าพันธุจะเสือมสูญ
มันเหลือเดนเมืองเขมรนี้นมองมูน	อย่าอาดุรพันธุเม็ดผักมมากมาย
แนวข้าวโพดทั้งข้าวฟ่างมะเขือกระโหลก	ขนาดดกกัวแมงลักนี้นมากหลาย
อันพืชพันธุมีอนันต์ดอกตายาย	ถั่วพุงควายฝ็กยาวเท่าเพลาเกวียน
แตงนี้าเต้าลุกราวกะตุ่มนา	มันเหลือล้าเก็บไว้ใส่เสวิยน
แต่หาแลกก็เหลือล้นขนด้วยเกวียน	จะฟันไรให้มิดเหี้ยนทำไมตา
แต่ตายายหาไว้ทำไมมาก	แต่สองปากแต่จะกินอย่าพักหา
ฉันจะเลี้ยงกว่าจะตายวายชีวา	สารพากล้วแต่ยายไม่อยากกิน
จะร่าไรกลัวจะเห็นเป็นขี้อวด	ให้หนำหนวดนี้งกินให้ท้องปลี้น
นี้งกินอ่อนแล้วจะให้ยายนอนกิน	กินไม่สนกล้ว่จะเน่าแต่เต้าแตง
ฉันมิใชีไพร่พลเป็นคนยาก	จะออกปากกับพ่อเฒ่าเล่าแถลง
อยู่บ้านเมืองนี้นก็เรืองอร่ามแดง	เป็นต้กดํ่แสงข้าฟ้าท้าวเจ้าพระยา
ทูนกระหม่อมจอมพิภพก็วงต์โคตร	ท่านทรงโปรดอยูในฉันนี้นนักหนา
แต่เงินทองท่านประทานนี้นเหลือตรา	ทั้งเลี้อผ้านี้นก็หลายแต่ให้ทาน
แล้วพระองค์ทรงยกประทานไพร่	ให้ฟันไร่ทำนาเป็นอาหาร
ไพร่เป็นร้อยคอยส่งบรรณาการสารพันเอามาให้ท่านยายตา
(๑) ภาษาถนภาคอสาน * ต้นไม้ทิ่เกดใหม่ในทึ๋ทึ๋ถูกถากถางแส้ว (๒) ต้นฉบับว่า “บันดาการ,,
ทั้งเต้าแตงแฟงฟักก็มากหลาย	ทงเป็ดไก่หมูมันแลมังสา
ทั้งกะปิกุ้งแห้งแลแตงกวา	พริกปลาร้ากล้วยกล้ายทั้นหลายพัน
จะริาเรึ๋องก็จะเตองว่าพุดมาก	ฉันเมอยปากนฉันเหลอจงเชัอฉัน
เอ็นดูยายดอกจึงได้พุดราพัน	เหมือนตัวฉันฆ่ายายให้วายชนม์
ไม่พาไปก็ตงตายเป็นนํ่งแน่	จะก้แก้พาไปให้ภัยพ้น
ด้วยข้อไหญ่ยายเป็นไล้เช้าแกมกล	ได้เหตุผลเที่ยงแท้แน่ทยาย
พระยานายใจมหาปัญญาปราชญ์	เลิศฉลาดแหลมลานนเหสีอหลาย
ครั้นไม่กล่าวแกไม่กลัวตัวจะตาย	ถึงแกกลัวก็จะคลายเหมือนไม่กลัว
แกอิดออดทอดใจพิไรว่า	แกหันหน้าหันหลังทั้งเมียผัว
ครั้นแกตายกลัวว่ากรรมจะตามต้ว่	จึงกล่าวย์วชื้นให้เข้มให้เต็มใจ
ทั้งยายตาฟังพระยาเผยอยิ้ม	แกเอิบอ็มยินดีจะมีไหน
แกจึงว่าคุณจะพาเอาฉันไป	จะข้าไยไปเถิดคุณจะวุ่นวาย
พระยานายฟังยายแกรบเร้า	จึงลังบ่าวผูกข้างหาข้าไม่
เอาตายายชื้นชี่ข้างนงข้างใน	จึงกนผ้าบังไว้ไม่เห็นตัว
แต่รีบร้อนจรเดินไม่แรมรั้ง	ยายกะตาคลุ้มคลังทั้งเมียผัว
แต่แรมนอนก็ไม่รั้งกำล้ง่กลัว	ระวังตัวมาตามทางไม่วางใจ
ประมาณมาสามคืนกับวันครึ๋ง	ก็มาถึงจอมนรินทร์ป็นมไห
ตรงเข้)เผ้าจักรพงศ์พระทรงชัย	บังคมไท้กราบพุลมูลคดี
รอเดชะทุนกระหม่อมพระจอมเกศ	ไปสืบเหตุจนเถิงเมืองพาราณสี
พบ๓ยายทำไร่ข้าวสาลี	ถามถ้วนถี่เรึ่องนางกระจ่างใจ
แกเล่าว่าเจ้าพาราชี่อ.พรหมหัต	ว่าแน่ชัดเอานางมาพิสมัย
เมือเดอนยี่สํ่คาเป็นวันชัย	แล้วอุปภิเษกให้เป็นใหญ่ยอดบุรี
ยายกะตานั้นก็พาแกมาด้วย	ถ้าไม่ช่วยเขาคงฆ่าแกเป็นผี
แกเป็นต้นด้วยได้แจ้งแห่งคดี	โทษทั้งนี้แต่พระองศ์จะโปรดปราน
ปางพระองศ์พงศ์กษัตริย์ชัตดิเยศ	ครั้นทราบเหตุดังหนึ่งใครมาลังหาร
ฟันให้ราดฟาดให้ตัวจนถึงการ	ทรวงระงมตรมดังปานจะ?เนใจ
โศกสะอื้นตื้นอุราหน้าครีอผี	ไฉนนางหนออย่างนี้ก็เป็นได้
เผยวาจาว่าเท่าน์นให้ตันใจ	เลียพระหัยทรงกายไม่อยู่เลย
ก็เชล้มโทมนาอยู่บนอาสน์	สุชลนัยน์ไหลราดเปียกเขนย
โอ้ครงหลังฟ้อยังอยู่กับทรามเชย	ไม่เห็นเลยจะมีใครผุ[ดแวว
มานกร้ายหมายชมภิรมย์รัก	สามีภักดแต่ยังอยู่กับกงแล้ว
ทำกงกอยไม่เป็นรอยลักนิดแนว	ว่าผ่องแผ้วเต็มใจจึงได้มา
ฟ้อวันจะมาจากจรอาวรณ์หวัง	พีไรลังโศกกระลันรำพันว่า
ลังพี่ชายรีบไปให้รีบมา	โอ้อนิจจาเป็นได้อนิจจัง
ฤๅพรหมทัตธิบดีว่ามีกักตี้	ทำหาญหักไปซ่มเหงด้วยโอหัง
เห็นเป็นไพร่เตี้ยต่าแต่ลำพัง	ไปขี่คอเอาอย่างช้างฤๅอย่างไร
พระตรีกพลางแล้วตรัสประภาษว่า	ลังไห้หายายกะตามาถามไถ่
พวกตำรวจก็ไม่นึ๋งวังออกไป	เอาตัวยายกับท่านตามามีนาน
พระยาสงครามนำหน้าพาเช้าเผ้า	พระองค์เจ้าตรัสถามด้วยค่าหวาน
ท่านยายตาอุปมาเหมือนพยาน	จงแจ้งการฉันจะถามแต่ความดี
ตายายท่านอยู่บ้านลักเพียงไหน	แต่บ้ในยายไปฟ้องพาราณสี
ใกล้ฤๅไกลล้าว่าไปกี่ราตรี	ไกลบุรีฤๅว่าใกล้ทำนยายตา
อนึ๋งท้าวพรหมทัตกษัตริย์กักด	ได้ร่วมร้กอรพีมจริงฤๅขา
ไปเอาฟ้อเดือนไหนท่านยายตา	ได้ยินเขาว่าฤๅแต่ข่าวเขาเล่าลือ
ฤๅได้เห็นฤๅอย่างไรท่านยายช้า	เห็นกับตาได้ยินกับทุ่จริงจริงหรือ
ฤๅได้ข่าวคนมาเล่าเป็นความลือ	ถ้าเห็นจริงจะนับลือจนวันตาย
ยายตาแกฟังกระแสพระยอดมีง	แกแจ้งจริงเค้าผุลทุลถวาย
ขอเดชะพระณรงค์พงค์นารายณ์	ฉันตายายเดิมก็อยู่ที่ในฟ้อง
มาท่าไร่อยู่กับหลานตลาดโพ	แทบพุงโรอดช้ใวจนตาเหลือง
แต่ไร่ตาจะเช้ามาที่ในฟ้อง	ก็เนิองเนิองไปมาเที่ยวหากัน
ประชาชนคนแขกเที่ยวแลกผ้าย	มาแต่เช้าแต่พอบ่ายก็เลืงฉัน
ท่านท้าวพรหมกษัตราผู้ทรงธรรม์	ได้แต่งการอปภิเษกเป็นเอกฟ้อง
ฟ้อเดือนยี่สืค์านั้นจริงแน่	กับหม่อมแม่อรพีมนางเนื้อเหลือง
จุดดอกไม้โพลงพลามอร่ามฟ้อง	ลือกระเดึ๋องเล่ากันสนั้นไป
มีละครมอญรำที่งโขนทุ่น	ดูวายวุ่นมากเหลือที่วเหนิอใต้
ร้อยพาราที่เป็นช้าของท้าวไท	มาอวยช้ยมาบุชาบรรณาการ
อันตัวช้ใตายายได้ไปดู	ร้กรุ้เห็นก็เห็นจึงกล่าวสาร
จึงกราบทูลมูลจริงให้แจ้งการ	จะปฏิญาณให้ก็ได้ถวายตัว
ถ้าไม่จรงจับเท็จได้ขางVIน้า	ล้าง?วาเสียให้สันทงเมียผัว
ประเวณิที่ข้างในในกายต้ว์	ทีนี้กลัวขันไม่ได้ยายนจน
พระปาจิตคิศรินทรึป็นมไห	ได้ยินยายแจงนิเทศทเหตุผล
ไม่กินแหนงสันสงลัยในใจตน	พระจุมพลเอื้อนอรรถประภาษพลัน
แกบอกตรงจงใจท่านยายหญิง	ข้าเห็นจริงสันลมแกคมลัน
ไปเบิก๓มาให้ตาเป็นรางวัล	พร้อมด้วยกันทั้งท่านยายช่างใจตรง
ทั้งเงินตราผ้ากรองสองสำริบ	เป็นทางทับกินพลางเทิดตาสง
ถ้าเถิงเมีองจะให้เริองเหมือนเขียนรง	ให้ย์งยงมีชึ๋อสือตักดินา
แล้วประทานบ่าวไพรให้ใขัฟ้า	ให้ส่งข้าวเข้าเย็นเป็นทีท่า
ให้เลี้ยงยายมีให้ทยลักเวลา	ยายกะตาสุข๓ษมสำราญบาน
0 ขอหยุดย์งรั่งเรึ๋องยายกะตา	จะกล่าวว่าเรึ๋องไปให้วิตถาร
เรึองพระไพรนั่นยังไม่พิสดาร	จับนิทานกล่าวเถิงพระญาติวงศ์
ทั้งพีป้!น้าน้องมาพร้อมพรั่ง	ประชุมนั่งบนศาลาพลับพลาโถง
สามพระยาทึ๋ให้มาต่างพระองศ์	แต่ญาติพงศ์พร้อมหน้าปรึกษากัน
พระปาจิตสุริยวงศ์พงศ์กษัตริย์	จึงเอื้อนอรรถอธิบายปราลัยผัน
ทานทั้งหลายมากมายมาแจจัน	ทั้งปวงท่านนี้จะเห็นเป็นอย่างไร
ท่ในพระยาเสมอใจฝ่ายพระญาติ	บังคมบาทกราบทุลสนองไข
ฉันสุดคิดจนจิตให้จนไจ	เดิมจ้าวใช้ให้มาต่างมาแต่งการ
มาเกิดเหตุเพทลางขึ้นอย่างนี้	ก็ต้องที่คืนหลังยังสถาน
ไปกราบทุลมุลเหตุให้แจ้งการ	พระภูบาลท่านจะโปรดประการใด
หระเจ้าป้าว่าเราพากันคืนกล้บ	เป็นวาสนาอาภัพจะทำไฉน
ยากไม่ว่ามาด้วยหลานว่าควงใจ	ศรีสะใภ้เขาก็ปสันเป็นลิ้นแลน
พระเจ้าพว่ท่ทนี้ก็เสียใจ	ด้วยน้องชายล้วนอตส่าห์มาห้อยแขวน
ฟ้าอาสาทำชุกชนเหมือนคนแกน	หญิงเจ้ากรรมทำแค้นน่าน้อยใจ
พระเจ้าลุงว่าหญิงยุ่งนิยมหยาบ	ไม่อายบาปกลัวกรรมช่างทำได้
งวสามต้นนั่นมัน[ค่นแล้วเมึ๋อไร	ไม่เคยไปเขาจึงชึ๋นไปขึ้นลอง
หระเจ้าน้าว่าคืนพาราเถิดหลานชาย	เป็นเคราะห์ริายมาคบสัตว์เดือนสิบสอง
หาเอาใหม่หายรำสืกอย่าตรึกตรอง	พาให้มัวตัวก็หมองเป็นมลทิน
พระเจ้าหลานว่ารำคาญ#)ยเจ้าน้า	โศกโศการ้องไห้ใจถวิล
พิไรร้องเคืองข้องน้าอรพิน	ถ้วไมใด้แล้วบุรีนทรีไม่คืนไป
พระปาจิตฤทธิรงค์องค์โอรส	ทรงกำสรคตันตื้นสะอื้นไห้
ทอดพระองค์ลงกับแท่นแน่นหัททัย	รำพั!ห์ศกตัลย์รำพันความ
ว่าอนิจจาชะท้าวพรหมทัต	ทำบังอาจช่อนเวียนเป็นเลี่ยนหนาม
อย่าพิงนึกคงทำคืกลู้สงคราม	ไม่เข็ดชามหมนประมาทบังอาจไจ
ท้าวพรหมทัตมิได้เหาะเดินเวหา	เดินสุธาจะมีฤทธลักเพียงไหน
เอาให้หมุนจนเป็นจุณด้วยกันไป	อย่าหมายใจที่จะวางทางสงคราม
ไม่ได้ร้อนคงจะผ่อนเอาด้วยเย็น	ดุทุกเล่นแต่สักนิดไม่คืดชาม
เรามาอย่ล้เพียรพยายาม	ได้กล่าวความข้อว่ามารดายาย
ในอย่างเยึ๋องเบื้องบทกำหนดว่า	ขอมารดาถ้าแม้นไห้ดังใจหมาย
พระราชกิจว่าเป็นสิทธโม่กลับกลาย	เราชอไว้นื่แม่ยายก็ให้เรา
พระว่าพลางลุกจับเกวียนกระชาก	ทองขันหมากจะ๓าไว้ทำไมเล่า
เทลงนึาเสียให้เตียนให้เกวียนเบา	ไปเกวียนฝล่าเถิดวัวควายสบายแรง
กะทอทองพระก็ขว้างลงกลางนึา	คนจะดำก็ไม่ได้กลัวแสยง
จระเข้ลำขัยมันร้ายแรง	พระกวัดแกว่งทงขว้างไนกลางธาร
จนสินทองที่เอาไปหลายล่าหาบ	แล้วลังทราบคำด้วยห้วยละหาน
อันลำขัยถ้ายืดไปข้างหน้านาน	เราขนานนามชึ๋อให้ลือชา
อันลำขัยไครอย่าได้มากล่าวเรียก	เราส์าเนึยกนามชึ๋อไว้ใหม่หนา
ชือลำเมียกเรียกองแต่นั้นมา	ต่างภาษาถ้าคำไทยแปลว่าทอง
เขมรภาษาถ้าทองเรียกว่าเมียก	เป็นคำเรียกต่างว่าภาษาสอง
กลับมาเพี้ยนเปลี่ยนไพล่ไปหลายคลอง	เปลี่ยนทั้งทองเปลี่ยนช่าทั้งลำธาร
ลำขัยเมียกช่างมาเรียกว่าปลายมาศ	ผิดโอวาทผิดคำนามขนาน
ถ้าขึ้นไม้ไต่ตกก็เถิงกาล	ผิดลำธารวิปริตแต่ผิดไป
มาตรว่ารักษาคืลพระขันสีห์	พุดอย่างนี้แล้วก็คืลนั้นตกหาย
อนิจจาคนร้อยลิ้นช่างปลี่นไป	ไม่จริงใจกล่าวผิดก็ติดตัว
พระปาจิตอิศรีนทร์ป็นมไห	เสียพระพัยดังเอาขวานมาพินหัว
ทุ่มพระกายแทบจะตายไม่คืดตัว	ให้เมามัวเหมือนหนี้งม้าที่หลงทาง
ฉวยพระแสงแกว่งกระนั้นเข้าฟ้นรถ	ก็หมุนหมดจับกระแทกให้แตกผาง
ท้ากำกงท้งงอนก็หักกลาง	พระจับขว้างทวก(๑)หมุนเป็นจุณไป
พระวงศ์อุ/ใติพิศเพ่งให้เกรงขาม	ว่าจะหามกหาอาจจะหามไม่
ผลักแต่กไสแต่มึงออกอึงไป	ดวยกลัวไท้คลุมคลังกำลังมัว
ขาวประขาชายหญิงทํ่เกิดใหม่	เห็นคูค่ายอัศจรรย์ก็สันหัว
เห็นกงรถเรืยรา*ไห้ขลาดกลัว	ทุกคนต้วนักสำคัญในสัญญา
ว่าทีนี้เห็นทีจะเป็นเมือง	อร่ามเรืองค่ายคูดุนักหนา
ท้าราบเลียนรีนดีบดีทีพลับพลา	สำคัญว่าเห็นจะเป็นท้องพระโรง
แต่ขอเมึองถามใครไม่รุ้จัก	จะเรืยกยากเล่ากันไม่สืมหลง
ด้วยเรือนรถเพพังย้งแต่กง	ทุกคนตรงชวนกันขนานนาม
จิงให้ข้อตามตรงว่ากงรถ	จะว่าปดก็ไม่ได้เราไถ่ถาม
ผู้ใหญ่เล่าจงได้เอามาแต่งตาม	ล่าดับความไว้ให้อ่านเป็นทานไป
อันที่จริงมืใข้เมืองดอกเมืองนี้	เมึ๋อเดิมทีพระปาจิตหยุดอาคัย
มาประหับกับฝืงชลาลัย	เมึ๋อจะไปแต่งงานกับอรพิม
ธรรมดาว่ากษัตริย์ถ้า เสด็จ	ต้องทำ เสร็จท้องพระโรงพลับพลาสน
ท้งคูค่ายขุดวุ่นให้พูนดิน	ด้วยไม่หมึนมาทะนงในสงคราม
ที่คนไพร่ไม่เข้าใจก็ว่าเมือง	ครืนขุ่นเคืองพรหมหัตเป็นเสี้ยนหนาม
พระฟันขาดราชรถจนหมดงาม	แต่กงกำนั้นยังเห็นเป็นสำคัญ
ชาวประชา เห็นพลับพลากับกงรถ	นักกำหนดจริงใจ เป็นแม่นมัน
ก็ว่าเมืองเรืยกก็เป็นเห็นสำคัญ	จิงชวนกันเรียกข้อแต่นั้นมา
ที่เกิดใหม่ใหญ่หลังก็เรืยกตาม	ดูลามปามเรียกมาแต่ปูย่า
พากันเรียกฉาวโฉ่ท้งโลกา	เป็นตำราจิงได้ใส่ในนัทาน
๏ ปางพระหน่อสุริยวงศ์ผู้ทรงยศ	ครั้นฟันรถหักแอกออกแตกฉาน
ธิบดิพระจิงมืสี้งโองการ	อย่านังนานสามพระยาพากันไป1
พระเจ้าลุงน้าอาที่มาด้วย	จะมฬวยมันก็ชวดจะทำไฉน
เอ็นดูหลานจิงได้มาว่ายาใจ	อึหลานไท้มันก็ทำให้งามมอ
จงพากันครรไลไปสถาน	พาลูกหลานคืนเมืองเถิดแม่พ่อ
ทวก -ไม้เครึ๋องประกอบเครึ๋องเกวยน
แต่ตัวฉันเหลอกำลังจะรงรอ	ไม่ย่นย่อคงตะบงถึงพารา
แค้นคร่งนี้สุดที๋จะเล่าบอก	ปานเอาหอกเขามาแทงใหลังขาร
ป้าอย่าหมายฉันไม่ไปดอกพารา	จะไปดูหน้าพรหมทัตกับอรพิม
ฝ่ายพระน้าป้าวงค้พงค้กษัตริย์	จงทานทัดห้ามปรามระหามระทิม
พระเจ้าน้องว่าพี่ทองหัวทับทิม	ฉันนี้อมอยากให้คืนไปพารา
เมยกของท่านมาจองบ้านประโปนไทย	มันไม่ได้เหมือนหนึ่งสมปรารถนา
กลับไปเมืองหาเอาไหม่เป็นไรอา	ลุกพระยากำลังชมมืถมไป
พระเจ้าป้าว่าพ่อดวงมณีเนตร	ไม่ลังเวชป้าบ้างฤๅไฉน
ป้าก็แก่แลเหสียวไม่เห็นใคร	ป้าหวังไจว่าจะฝากนึ่งชากทรวง
พระเจ้าพี่ว่าพ่อศริแสงสว่าง	ไพร่ขุนนางจะคอยพี่งเป็นของหลวง
อย่าไปเลยอยู่ดับเข็ญให้เย็นทรวง	ไพร่ทั้งปวงจะได้พี่งพระบารมี
พระเจ้าลุงว่าพ่อทุ่งสว่างโลก	คืนไปปกครองเมืองให้เรืองศรี
ลุงจะฝากซากสันแลอินทรีย์	จะฝากผีลุงนี้เล่าเฒ่าชรา
พระเจ้าหลานว่ามะบานก็ดูวง	รักผู้หญิงหลงเปล่าพระเจ้าน้า
ทั้งบ้านเมืองเวียงวังอลังการ	ไม่ลำพาวิปริตมันผิดไป
พระเจ้าอาว่าพ่อฟ้าสำหริบแข	ไม่ริกพ่อคิดแม่จะทำไฉน
ห้ามก็อ้อนวอนไม่ฟ้งนี้อย่างไร	มีจนไจเราทั้งนั้นท่านทั้งปวง
สามพระยาทุลว่าพ่อก้อนแก้ว	เห็นดีแล้วฤๅอย่างไรพระลูกหลวง
ข้าแผนดินตั้งแต่กินนั้าตาตวง	ไม,ริกไพรใยห่วงฤๅอย่างไร
ปางกษัตริย์ซัตติยาวราฤทธ	พระปาจิตเลิศล้าในตัาไต้
ได้ทรงพิงญาติกาว่าร่าไร	ทั้งไพร่นายสามพระยาก็มาทูล
พระนึ่งนึ่กตรืกวุ่นทูนเทวษ	สุชลเนตรไม่ละเหยเขนยหนุน
ในอกรุมเหมือนเช้าสุมด้วยกองกุณฑ์	ให้อาดูรเดือดดิ้นแทบสันใจ
คิดพะวงไปถึงองค์พระบิตุเรศ	ทูนเทวษเถิงมารดานั้าตาไหล
คิดสงสารด้วยพระญาติแทบขาดใจ	ความอาลัยสงสารคำสามพระยา
แต่เท่ฑ่าความแค้นนั้นแน่นนัก	ด้วยเสียรเ.ปด้วยรักสหัสสา
สารพัดจัดแจงแต่แต่งมา	สารพาทรัพย์ส์งของทั้งทองคำ
ทั้3ญาติวงค์พงค์พันธุนั้นก็มาก	มาลุ่[ยากหมายจะช่วยอุปถัมภ์
พากันมาได้อายอับยับระยำ	เขาทำเค็มเราก็น่าจนคอคาย
ไม่แก้เคมลูบล้างให้จางจืด	ล้ายาวยดฉวยว่าเค็มเค็มไม่หาย
พรหมทัตก็จะเหิมเฉลืมกาย	ทะนงใจก็จะติบรึเมือง
จำจะล้างทางเคมให้จางหาย	เป็นชาติชายไว้ข์อให้ลือเลือง
พรหมทัตน้อยฤๅช้งเอามงเมอง	เห็นเราเงึ๋องถิอว่าเง่าจะเอาเมีย
อันสุรึยวงศพงศพันธุก็แสนร้ก่	แต่แค้นนักเขามาทำเอาซ่าเสืย
คนทั้งหลายผัวตายจืงเอาเมีย	นี่เราไม่ตายเราไม่เสียเอาเมียเรา
พระตรึกพลางทั้งตรัสประภาษว่า	ทั้งน้าอาสามพระยาอย่าโศกเศร้า
กลับไปบ้านทูลสารบิดาเรา	ไม่ค็นเช้าไปบำรุงกรุงพารา
ล้าแก้แค้นแทนทำกันหนำใจ	เอาเมียได้ก็จะไป!ม่พักว่า
ล้าไม่ได้ก็ไม่ไปใครอย่ามา	ช้วยกราบทูลพระบิดาให้เราท
เรายกมีอขึ้นประนมบังคมท้าว	พระคุณเจ้าจงมาปกเกศเกศ
สองบาทาของบิดาพระชนนี	มาเป็นที่กำแพงแก้วให้แคล้าภัย
พระเจ้าป้าพระเจ้าลุงพระเจ้าน้า	ค็นพาราครองวังให้แจ่มใส
ฉันกราบลาสวัสดีให้มีช้ย	ทั้งไพร่นายพากันไปยังบ้านตน
พระว่าพลางทางจับพระขรรค์เพชร	สุชลนัยน์ไหลเล็ดดังฝอยฝน
แล้วสอดฉลองสองบาทเบื้องยุคล	พระจรดลลงจากพลับพลาพลาง
พระเจ้าญาติสุรึยวงค์ดิ้นทั้งน์น	ก็พากันช้อนทรวงพะผึงผาง
ร้องไห้ดิ้นแทบจะดิ้นข์วาวาง	ต่างครวญครางร้องไห้พิไรความ
พิไรว่าโอ้เจ้าฟ้าของลุงเอย	ไม่ดีดเลยทั้งลุงกลางสนาม
พระเจ้าป้าว่าอตส่าห์พยายาม	มาติดตามหลานมาทั้งไว้กลางทาง
ไว้กลางเถึ๋อนเพึ๋อนทุกข์ของลุงเอ๋ย	ไม่ควรเลยเดินเดี่ยวอางขนาง
ลุงนี้ห้ามไม่ให้ไปช้างใจจาง	ตัดหนทางไปจนได้ไม่ดีดเลย
พระเจ้าบ้าว่าไม่ดีดเอ็นดูน้า	จงกลับมาก่อนเถิดพระหลานเอ๋ย
พระหลานมีงช้างมาทั้งไว้กลางเตย	ผุ!ดเลยเล่าจะพาน้าไปเมือง
ต่างพิไรไห้ร่าแต่น์าเนตร	พากันเข์ดชลนาจนตาเหลอง
พระปาจืตสุรึยวงค์ดำรงเมือง	เหลือบช้าเลองเหลียวชะแง้มาแลดู
เห็นวงค์ญาติแทบจะขาดข์วาวิต	พระดีนดีดใคร่ครวญอยู่เป็นครู่
ฤๅจะกลับคืนไปอย่างไรกู	เป็นสองใจต่อ!!ม่ลงคลอง
อันใจหนี้งน์นร่าพิงด้วยวงค์ญาติ	อันใจสองร้ายกาจให้มัวหมอง
อพึชชาม้นก็ลอบเข้าครอบครอง	ให้ตรกตรองไปแต่เรองทีเคืองเมย
แต่แรกมไน้าน้องก็ร้องห้าม	ไม่ฟังความห้ามว่าประดาเสีย
จะเกยกเกณค์ไปจนเห็นนางพึมฟ้ย	มากลั้วเกสียกลับกลาดเสียชาติชาย
พระใคร่ครวญผ่อนรำพึงเป็นหนั้งแล้ว	พระพักตร์แผ้วแจ่มแจ้งดังเดือนหงาย
ไม่กลับหส้งตั้งจิตประจงกาย	ตั้งไพร่นายพระก็ไม่ให้ไปตาม
พระเดินเดียวฟลียวใจไม่มีเพึอน	ให้ฟันเฟือนวาบวับในอกหวาม
พระใคร่ครวญตร์กตรองท์านองความ	ลักโมงยามก็ไม่คลายวายระทม
๏ จะคืนกล้บจิบกล่าวเถิงเจ้าญาติ	ครั้นหลานแก้วแคล้วคลาดเข้าไพรสม
ไม่เสึ่อมสร่างโศกหายคลายอารมณ์	พากันตรมตรอมใจไม่วายวาง
แต่จำเป็นจำใจต้องคืนกลับ	ต่างลำดับจัดแจงกระโชงหาง
ผูกจำลองขนของชื้นใส่พลาง	ตั้งเกวียนข้างโคต่างก็กลับมา
ครั้นเถิงฟ้องเปลื้องปลงจำลองข้าง	ตั้งโคต่างวัวควายได้กินหญ้า
พระวงค๎ญาติข้าพระบาทสามพระยา	ตรงเข้ามา{ฟ้าองค์พระทรงธรรม์
จิงทูลตามผูลความที่เกิดเหตุ	ได้โปรดเกศขอประทานชีวิตฉัน
ซึ๋งโปรดใช้ให้!ปต่างพระเนตรพระกรรณ	ข้าตั้งนั้นตามเสด็จพระลูกยา
ประมาณทางค้างนอนได้เดือนเศษ	บังเกิดเหตุหยุดนอนในกลางป่า
ที่ลำข้ยไสยาสน์บนพลับพลา	พระลูกยาให้นิมิตอัศจรรย์
ครั้นตึ่นจากนิทราเพลาเข้า	จิงพาโหรเข้ามาเฝ้าแล้วเล่าฝืน
แกทราบสนในสุบินจิงทูลพลัน	ในลักษณ์ฝืนว่าจะเสียชื้งเมียนาง
ไม่เสียฟ้ยก็จะตายวายชีวิต	สุบินนิมิตมิได้แฝงแจ้งกระจ่าง
ไม่เหมิอนว่าแกให้ฆ่าให้วายวาง	บังเกิดลางชื้นอย่างนั้นประหวันใจ
พระลูกหลวงทราบทรวงทรงปร์กษา	ร้บลั้งหาข้าตั้งสามมาถามไถ่
ข้าพระบาทเห็นว่าอัศจรรย์ใจ	จิงทูลไว้ร้องขอให้รอพลาง
จิงปร์กษาให้พระยาสงครามข้ย	ไปสืบดูให้แจ้งใจใสสว่าง
จะเท็จจรํงจะได้แจ้งไม่แพรงพราง	จิงรอรั้งอยู่ลำข้ยหลายราตรี
ท่านพระยาสงครามข้ยไปสืบเหตุ	ก็แจ้งเสร็จในกระบวนเป็นถ้วนถี่
พบตายาฆทำไร่รีมทูรี	แกเหลอดืบอกจรีงไม่กรีงใจ
แกเล่าว่าห้าวมหาพรหมพัต	แน่ถนัดเอานางมาพสมัย
มาอุปกิเษกขึ้นเป็นเอกอนงค์ใน	ถ้าไม่จริงแกถวายช่วาวัน
ทั้งยายตาพามาเลาเอามาด้วย	ถ้าไมช่วยเขาจะฆ่าแกอาสัญ
พระลูกเจ้าแกก็เล่าให้ฟังพลัน	คร้นทรงธรรม์ทราบเรึ๋องก็เคืองระคาย
ทรงพระโกรธขักพระขรรค์ไปฟันรถ	ก็หมุนหมดงอนแปรกแตกสลาย
ทองใส่จ้างพระก็ขว้างลงน์าปราย	จระเข้รายครนจะมุดก็สุดกลัว
จ้าพระองค์วงค์ญาติไม่อาจห้าม	ให้ครนคร้ามยกมือขึ้นเหนือหัว
ฟัไรร้าโศกเศร้าให้เมามัว	ไม่รักตัวทุ่มกายแทบวายชนม์
จ้าพระบาทญาติวงศ์สิ้นทั้งนน	ก็ทัดทานห้ามไว้เป็นหลายหน
พระไม่ฟังตรัสลังให้จรดล	ให้พาพลพระเจ้าน้ามาบุริ
แล้วตรัสส์งมาให้ทูลพระองค์เจ้า	บังคมเกล้าน้อมเกศเกศี
ขอกราบลาพระบิดาพระชนนี	ไปบุริพรหมทัตกษัตรา
จะดูหน้าอรพิมกับพรหมทัต	ทำบังอาจดูหมืนกันนักหนา
ได้อรพิมก็จะไปดอกพารา	ถ้าไม่ได้ก็ไม่มาจนวันตาย
ลังเท่านนจับพระขรรค์ใส่รองเท้า	พระองคเจ้าก็เสด็จผันผาย
พวกจ้าเลาว้งตามออกลามราย	พระขับไล่เสียให้คืนมาบ้านเมือง
ทั้งเจ้าน้าอาหลานร้องไห้แช่	พระไม่แลทั้งแต่ร้องจนตาเหสือง
จงได้พาพระวงศาคืนมาเมือง	พระบุญเริองษานุโทษลงโปรดปราน
@ ปางบรมอิศยมกรุงกษัตริย์	ได้ฟังอรรถสามพระยามาทูลสาร
จอมนรินทร์แทบจะดนลงแดดาล	ภูมิบาลทรงกำสรดสลดใจ
พระโองการทรงดำรัสแล้วตรัสว่า	อนิจจาโอ้อย่างนี้ก็เป็นได้
เป็นเวรกรรมทำสร้างแต่ปางไกล	ได้พรากสัตว์พลัดพรายจากเริอนรัง
เป็นวาสนาดวงชะตาพระลูกเอํย	กระไรเลยไปหน้าไม่คืนหลัง
เขาห้ามว่าลักเท่าไรก็ไม่ฟัง	จะเซขังทรกรรมไปทำไม
พระมารดาว่าโอ้พ่อกรแก้ว	ว่าด็แล้วก็ไม่ด็จะมืไหน
เมิยเขมรก็ไม่เอาไปเอาไทย	สาแก่ใจยังมิหนำไปตามมัน
พระบิตุรงค์ว่าพ่อจงอำเภอใจ	พ่อหาให้แต่งามงามให้เสีอกสรร
แต่ลูกสาวท้าวพระยากว่าหมึ๋นพัน	มันเกินการช่างไม่รักแต่ลักคน
พระมาตุรังว่าไม่ฟังคำพ่อแม่	จนจอแจเกิดเหตุขนกลางหน
คบหญิงพาลท่าประจานให้หมองตน	ไม่เล็งยลดีชั่วจนตัวคาว
พระบิดาว่าอนิจจาเจ้าปาจิต	ขำงไม่คิดพ่อนี้บ้างเท่าหัวเหา
ลูกก็น้อยคอยก็นานยังย่อมเยาว์	การก็เจนเห็นแต่เจ้าได้ครองเมือง
พระชนนิว่าพ่อศรีชมพุเทศ	ไม่สังเวชแม่บ้างเลยพ่อเนื้อเหสือง
เลื้ยงมาใหญ่หมายจะยกให้รุ่งเรือง	แหวนทองคำท่าให้เคืองคับอุรา
ต่างพิลาปร์าว่าถงปาจิต	สุดจะคิดสุดจะคอยสุดจะหา
ตีทรวงชั่าร์าไในี่ด้ก็ไม่มา	ตามวาสนาตามกรรมท่าอย่างไร
@ ปางบดินทร์ปีนประเทศเกศมงกุฎ	พระยาบรมบวรสุดนั้าใจใส
พระโองการสังสารชุนนายใน	จงเร็วไปส่งให้หาโหุรโหรา
ตำรวจรีบเร็วรี่ขมืขมัน	ไปเถิงบ้านบอกโหรรับส่งหา
พระโหรเฒ่าจัดแจงแต่งกายา	ก็รีบมาฟ้าองค์พระทรงขัย
บรมบาทบรมราชกรุงกษัตริย์	ทรงดำรัสปรึกษาแล้วปราสัย
ว่านี่แน่ะโหรคนรู้คัมภีร์ไกร	พระลูกชายเราสัญจรไปจากวัง
จะได้ทุกข์ชุกเข็ญเป็นไฉน	จะล้มตายฤาว่าสุขไม่ทุกขัง
พุฒาจารย์รัชโองการเจ้านัครัง	แล้ววางตั้งปีเดือนดวงชะตา
วันอังคารเดือนหกขึ้นส่ค์า	เลิศลาโชคลาภนั้นนักหนา
พฤหัสเช้าเสาร์แทรกอังคารคา	ในหักษาเกณฑ์แทรกตำราดู
ในราศีตั้งสิบสองก็ผ่องแผ้ว	แต่เป็นแนวหับลัคน์นั้นราหู
ตั้งดีชั่วเกี่ยวเกาะพิเคราะห์ดู	แกแจ้งรู้ทุกขลาภนั้นแน่นอน
จิงกราบทุลจอมนรีนทร์ปีนเสวก	พระลูกเอกเอี่ยมโอ่สโมสร
ชนะมารเล่าชึ๋อลิอชจร	ไม,มัวยมรณ์โรคาไม่ยายี
ในตำรานั้นก็ว่าทุกขลาภ	ราหูทาบอยู่ที่สัคน์ในราคื
จะได้นางที่สำอางล้าน่ารี	เสียราคืแตั้ได้ยากลำบากกาย
ด้วยราหูตกเช้าอยูในเรือนสัคน์	ต้องลำบากชอกซาระส่าระสาย
อกสามวันสองเดือนจะเคลึ๋อนคลาย	ที่เคราะห์ร้ใยจิงจะหมดกำหนดวัน
ล้าสนเคราะห์ก็จะเหมาะขึ้นรวยรื่น	ยังยงยีนด้วยพฤหัสนั้นขำขัน
พฤหัสท่านมนคงเป็นสำคัญ	พระเสาร์นั้นเป็นแต่แขกมาแทรกพลอย
เมึ๋อเสาร์แทรกนั้นว่าแยกระยำยับ	ตั้งเสียทรัพย์เศร้าโศกแทบล้มผ็อย
เมียจะตายถ้าไม่ตายก็ตองตอย	เป็นเปลื้ยง่อยอัปราโรคาเทียน
ด้วยอังคารแทรกกันไม่ทันออก	เหมือนหนามยอกแส้วมีหน่ามาซาเสื้ยน
เสาร์อังคารออกพลันก็เคราะห์เตียน	เหมือนหนามเสื้ยนถอดหลุดทรุดทำลาย
อันตัตรูก็จะแพ้แก่อำนาจ	จะสมมาIเหมือนหนื้งมุ่งที่เจหมาย
พฤหัสเป็นเจ้าเรือนไม่เคลอนคลาย	ในทึ๋ทายว่าจะได้อนงค์นาง
ว่าชายหญิงเป็นผู้ใหญ่จะให้ลาภ	โดยสุภาพโดยคล่องไม่ชัดขวาง
พระลูกยาก็จะพามาครองปรางค์	ไม่กระจ่างจรืงเหมือนอำโหราทาย
ขอถวายไม่เสียดายชีวาวิต	ทั้งเมียมิตรจงประหารให้ฉบหาย
พระจอมปรางค์แจ้งกระจ่างโหราทาย	ก็เคลี่อนคลายทุกข์ระทมตรมอุรา
I จะกล่าวถึงหน่อกษัตริย์ชัตตียวงค์	พระปาจิตทีเป็นองค์โอรสา
มาจากญาติองค์เดียวเปลี่ยวเอกา	จะเหลียวซ้ายแลขวาเอกาใจ
ลันโดษเดี่ยวเปลี่ยวกายในไพรชัฏ	เห็นแต่สัตว์เสีอสิงห์วงไสว
รำจวนจิตคิดสะท้อนถอนหัททัย	ถึงเวียงชัยนัคเรศน่เวควัง
นิจจาเอํยเคยอยูในปรางค์รัตน์	วาลวีชนิวีพัดทั้งหน้าหลัง
บาทนรินทร์กินระกำระย่ามัง	เพราะรักนางมุ้ม้วยด้วยชีวี
ถ้าแรดซ้างเสือร้ายมันพานพบ	มากัดขบก็จะม้วยลงเป็นมี
ผู้ใดเล่าจะได้เอามูลคดี	ไปกราบทุลชนนีให้แจ้งใจ
มีเลือดเนื้อเหลือซากอาสภแห้ง	เป็นเหย์อแร้งกากินจนสนชัย
ทั้งหัตถึก็จะมีอยู่เรี่ยไป	ทั้งท่อนน้อยท่อนใหญ่ดุก่ายกอง
ยังถึอว่าตัวดีมีความคิด	เทียวหามิตรมเหสีภิเษกสอง
ที่งถึนฐานปรางค์มาศปราสาททอง	ลืมพี่น้องญาติกามารดาดร
มาทรกรรมทำกายเมึ่อไร้ญาติ	พระยื่ภู่ปลาดเขนยหมอน
พระเฉลียงเตียงตงทีน์งนอน	บรรจถรณ์มุ้งม่านละลานตา
ไม่ลำบากอยากเสวยเปรี้ยวแลหวาน	กลางคินวันก็ได้สมปรารถนา
เมึ๋อยามร้อนถ้าจะสรงพระคงคา	ก็ลูบทาน์ากุหลาบชโลมกาย
ไม่อาวรณ์จรดลเที่ยวทนทุกข์	ลำบากบุกงาระนามแต่หนามหวาย
พระเสโทโทรมตนสกนธ์ระคาย	แต่ท่อนไม้ต่างเขนยได้เกยนอน
พระยี่ภู่ปูลาดแต่ใบไม้	มารองกายแทนต่างชีงฟุกหมอน
ทงเวยงวังฟ้องพาราไม่อาวรณ์	มากรมกรอนกรากกรำระกำใจ
ไม่พอที่เราก็มืหญิงเท่านั้น	สักหมึ๋นพันถ้าจะเอาก็คงได้
พระบิคาก็เมตตาเป็นพันไจ	ก็หาให้เลือกสรรกว่าพันคน
ไม่ว่าดีสักคนเดียวมาเที่ยวหา	ไปพบหญิงแพศยาต้องเสือกสน
มันทำให้สาแก่ใจต้องอายคน	กลับมาบ่นราว่ายากลำบากใจ
ใครทำให้นี่ต้ว์ทำใส่ต้วเอง	จนครื้นเครงแต่พี่น้องเขาร้องไห้
ก็ห้ามว่ามํให้มาให้คนไป	ไม่พังใครขืนมาลำพาตัว
จะมาวัวยั่วขยาดชาตผู้ชาย	มันเกินมาดทจะหมายคนจะหัว
เขาจะว่าทำเหมือนบ้าเสียจิตมัว	ดีดว่ากล้ามิรู้ว่ากลัวเอาจริงจัง
ดูแต่แรกเหมือนจะแบกเอาภูผา	ครั้นพังมาพูดขื้อวดทำโอหัง
แต่แรกรำทำขืงออกกิงกัง	จะถอยหลังครั้นมาดีดผดตำรา
สักแสนยับก็ไม่กลับคืนไ!ใต้	จะตายหลังนี่ไม่ตายไปตายหน้า
พระพักตร์ผ่องตรองแล้วแผ้วอุรา	พระบ่ายหน้ามุ่งใจครรไสเดิน
พระสุริเยเวไสจะใกล้ค่า	เสียงครวญครำร้องครางบนเขา เขิน
ผโขมดร้องแจ้วในแนวเน้น	พระดวันเดินเสียวสยองพองโลมา
ครั้นยามเย็นสุริยาภาณุมาศ	พระไสยาสน์หยุดนอนบนเน้นผา
แต่เดินไพรมาก็ได้หลายเวลา	ประมาณมาห้าคืนกับหกวัน
บรรลุเกิงบ้านหนึ่งแขวงพารา	เป็นบ้านปาเห็นแต่ไกลเสียงไก,ขัน
ไม่แวะหยุดด้วยว่ายังเป็นกลางวัน	พระเลยบ้านมาก็หลายใกล้พารา
พระย็นนี่งกร์งใจแล้วใคร่ครวญ	ครั้นเจอจวนจะไม่สมปรารถนา
จำจะไปบ้านไร่แต่เดิมมา	ได้ถามหา เหตุผลที่ต้นปลาย
ที่เริอนไร่ใกล้กันก็มืมาก	ที่รู้จักคุ้นเคยกันก็หลาย
แต่ในบ้านถ้ากลางวันอย่ากล้ากราย	หยุดอาลัยคุ้มปาดูท่าทาง
ถ้าคนคุ้นเคยกันนั้นออกมา	ได้พูดจาถามไถ่ใสสว่าง
ถ้าได้จริงแจ่มแจ้งไม่แพ7งพราง	ได้ท่าทางเต็มใจจะได้การ
พระเดินดีดจิตตรองมาผ่องแผ้ว	เสียงไก่ขันแจ้วแจ้วแลเห็นบ้าน
ด้วยพระได้มาอาสาอยู่ขัานาน	ตำแหน่งบ้านหนทางกระจ่างใจ
ครั้นริมบ้านพันโพกศีรษะเศียร	ให้แปลกเปลี่ยนมิให้คนเขาจำได้
ครั้นเห็นคนพระก็ต้นเข้าป่าไป	ครั้นคนไกลพระก็ไพล่มาลงทาง
จนมดมัววัวควายไล่เช้าคอก	คนจะเดึนเช้าออกน็นเปล่าว่าง
จืงด้อมมองย่องเช้ามาดูท่าทาง	เห็นบ้านเศร้นปล่าว่างไม่มืคน
ดูเร้อนโล่งเซพระองค์ลงล้มผ็อย	พระชลเนตรเล็ดย้อยดังฝอยฝน
ระแด่วดิ้นแทบจะสินพระชีพชนม์	พระภูวดลแน่นงไม่ติงกาย
จนสามยามนาค้างกระเซ็นสาด	ผกามาศคล็แพลมแย้มขยาย
พระพายพัดพาเกสรขจรพราย	พระทินกายกลางดึกรุ้ลืกองค์
แล้วร่าไรไห้ว่านิจจาเอ่ย	กระไรเลยยับมุ่นเป็นผุ้นผง
ทั้งเร้อนไร่แขมคาแต่ป่าดง	พระเดึนตรงทิศเพ่งไปเล็งดู
เห็นที่ทางนงนอนบ่อนอาค้ย	พระงงใจยีนฉงนอยู่เป็นคร่
สองพระกรช้อนหัวอกว่าอกกู	เมึ๋อเคยอยู่ช้างมาเย็นเป็นลมว
เห็นกระบานที่พระสานไว้กินข้าว	ที่ขาดเก่าทงเรึ๋ยเหมือนเสียผ็
เห็นกระบานแทบจะดิ้นสินชีร้	เขาได้ดึร้!งไว้ทั้งไร่เร้อน
โอ้ว่าเรือนนี้ก็เหมือนหัวอกช้า	อนิจจาอกใครจะมืเหมือน
สัญญากันไป่ไม่หันจะพอ เดึอน	ทำช้อนเงึ๋อนเร้อนร้างอยู่แรมรา
ทั้งตับหญ้าฝาเร้อนดูเกลื่อนกลาด	ทงเรึ่ยราดกลางบ้านสงสารฝา
พุทโธ่เอ่ยอนิจจังสังขารา -	เสียแรงมาอยู่อาสาสิบห้าปี
มาท่า เลื้ยงเพียงกะท่าสที่สินไถ่	มาเป็นได้เด็ดเดียวทเดึยวนิ
น่าแทงคอเสียไห้ตายวายชีวี	ไปเมืองผ็เกิดฤๅกูอย่าอยู่เลย
สักพระแสงว่าจะแทงลื่งคอหอย	แล้วกลับถอยร่าว่านิจจา เอ่ย
จะฆ่าตัวเองอย่างไรใครเขาเคย	ไม่ควรเลยทำเป็นบ้าจะฆ่าตัว
■พระฃุกคืดจิตกลับคืนมาได้	แลดูไร่โล่งฉวเห็นทิวรว
ชะไจกระ!รหนอ่ใจแม่ยายบัว	ช้างเมามัวลืมลุกไม่คิดเลย
เหแฟฒบัญ้สักุฟผาก่, I	ลุกเขยยากนนไม่คิดแม่คุณเอ่ย
เมื่อวันจาปพรากไปกระไรเลย	รักลุกเขยเหมอนหนงว่าจะปราน
^ที่ไรร่าพร่าส์งทุกณํว่า	เผยวาจาออกปากจะฝากผ็
ให้ร้บมาอย่าอยูช้าให้เถิงปี	เกลือกว่ามืมารประจญแม่หนักใจ
ลุก๗ป^ใช่^อ#,	เฒฒ11เ“เ™
ท่™อ!Iน!III111	น่าน่อยนถ่ฬวอกใอา;®
ถ้าเล่นเบี้ยเสียทร้พย์ทำโอ่โถง	เป็นคนโกงสูบฝืนกินอาหนี(๑)
เที่ยวคบเพื่อนราววงเที่ยวชิงตี	ชาวบุรีลือนามได้ความอาย
ถ้าชาติเส่นเหมือนอย่างน่นฉันไม่ว่า	นอตส่าหเจียมตัวกลัวฉลาย
จะอยู่เป้1หว้ลามารดายาย	ไปชวนขวายจัดแจงมาแต่งการ
ทั่งเงินของทองคำเป็นสินไหว้	เหล่าผู้โหญ่ป้าอามาว่าขาน
พระบิดาก็เมตตาพ้นประมาณ	ให้สมการสมหน้ามารดาเมีย
ยังเห็นอึ๋นชึ๋นชมไปเสียได้	น่าน้อยใจกลั้นจิตให้ตายเสีย
คิดฤๅหนึ่งจะมาตายอะไรกะเมีย	จะออเฮียบ่นพรีาไปทำไม
จวนสว่างสางเสิงจะส่องโลก	อย่า1วิโยคออกปาเที่ยวอาตัย .1
ไปส่อนชิมอยู่ที่พุ่มพฤกษาไทร	ได้เห็นไครรู้จักสำนักคอย
ออกจากบ้านพระภูธรไปส่อนชิม	ไตเพิงพุ่มก็งพฤกษาระย้าย้อย
แล้วกินหมากสูบยาลั้งหน้าคอย	นังตะบอยคอยดูชึ่งผู้คน
ครั้นสว่างกระจางแจ้งทั่วสถาน	พวกชาวบ้านหากินอยู่ลับสน.
บ้างตักน่าตำข้าวอยู่อลวน	ที่บางคนฝนพร้าไปหาฟัน.;
ท่านตาสาลือพร้าออกจากบ้าน	เที่ยวลนลานด้วยว่าจิตแกฝ่าฝืน
แกเพ่งแลเห็นสะแกต้นตายยืน	ในใจชื้นลือพร้าเข้ามาฟัน
พระปาจิตเหลือบเขม้นเห็นตาสา	แกลือพร้าฟันฟันดูคมลัน
ดุเหึ๋อไหลโชมหน้าเหมือนทาละมัน	หัวก็ล้านผมน้อยเหมือนรอยควาย
ตาคนนี้แกก็ตีเป็นคนชื่อ	เขานับลือคนเชื่อแกเหลือหลาย
แกกะภูก็รู้จักเคยทักทาย	เห็นแยบคายถามแกจะแน่การ
พระคิดพลางย่างเยื้องออกจากปา	จิงเดินมาไถ่ถามด้วยคำหวาน
ท่านอยู่ตีวัฒนาฤๅอาจารย์	แกลนลานตอบคำไปทันที
เป็นอย่างไรเหตุไฉนพ่อปาจิต	ดูหายมีดเพื่งเห็นหน้ากันเดี๋ยวนี้
อยู่ภายหลังเขาทำเค็มพ่อเต็มที	ธิบดีพรหมหัตเจ้าเวียงข้ย
ให้ตำรวจมากะไหล่ท่านยายบ้ว	จะเอาตํวอรพิมไปพิสมัย
พระปาจิตตอบสารไปทันใด	เป็นอย่างไรลุงเจ้าเล่าให้ฟัง
{*}	ซน*ฟเฒสม#)ยเฟเฒ่^ลไฟ้ชงมกสืนทอมชิ}น
ฝ่ายตาสาฟังสารปาจึตถาม	จึงเล่าความอนุสนธํ่แต่หนหลัง
เป็นความจริงลุงจะเล่าให้เจ้าฟัง	เจ้าให้หลังไปเมช้าลักห้าคน
ท่านข้าหลวงกองอาสาพระยาราม	มามากคามวายวุ่นทั้งซุนหมึ๋น
มาปลงข้างหยุดช้างไม่แรมคืน	ดูคริกครนเช้าไปหาท่านป้าบัว
ว่าจอมจักรนัคเรศเกศกษัตริย์	ท้าวพรหมหัตพระบรมอยู่หัว
รัชลังใช้ให้มาหาท่านป้าบัว	จะขอตัวอรพิมย์มละไม
ไปครองวังตั้งให้เป็นองค์เอก	ยอดเสวกปรางค์ทองอันผ่องใส
ฝ่ายป้าบัวแกจึงว่าเจ้าคุณภัย	ฉันจนใจก็ไม่ซัดพระโองการ
อรพิมก็เคํม่^ไ!:21	เดี๋ยวนี้ไปคืนว้งยังสถาน
ไปหาของจัดแจงมาแต่งการ	สิบห้าวันเคือนด้บจะกลับมา
อันตัวตาเขาก็หาเป็นเถ้าแก่	อย่างนี้แน่จริงเจ้าจึงเล่าว่า
พวกข้าหลวงเขาว่าซัดพระอาญา	เซาโกรธาคืนกลับไปกราบทุล
ครั้นอยู่มาห้าวันสิบแปดค์า	กลับมาช้ายายบัวดุกล้ว์วุ่น
พวกเขามาตาก็ไพล่ไปถากคูน	ไปดายรุ่นไร่ครามจนค่าเย็น
แต่ครั้งหลังตาไ!]เรไม่ไดอยู่	เป็นแต่นุ้เด่เซาว่าเหมือนตาเห็น
เขาลือลันพูดกันทุกเข้าเย็น	ไม่วายเว้นพูดกันเถิงหลานชาย
ในคำเล่าว่าท่านท้าวพรหมหัต	ให้แต่งจัดช้างม้ามามากหลาย
กระโจมทองรองเริองอร่ามราย	ทั้งไพร่นายลือทวนแต่ล้วนธง
มาหยุดคามสามวันจึงคืนกลับ	แล้วพารัชอรพิมนวลระหง
นางอรพิมยึ๊มละไม!เป็นใยยง	ขึ้นช้างทรงพระทึ๋นังหลังคาทอง
ในคำเล่าว่าเถ้าแก่นนออกหน้า	ลือธงพาลือทวนเป็นแถวสอง
แต่ยายบัวมิได้ฃี่กระโจมทอง	ขี่จำลองประออดงาออกหน้านาง
เมึ๋อเดือนยี่ส์คำเขาท่าการ	ดุอลหม่านจุดประหัดเสิยงโผงผาง
ตาขี้คร้านจะไปดูด้วยไกลทาง	ไปนอนค้างขาดการขี้คร้านไป
พระปาจึตม้งมงกุฎบุตรกษัตริย์	ได้ฟังอรรถตาเฒ่าเล่าถวาย
ปานเขาฟันด้วยพระแสงแทงให้ตาย	พระภูวนัยตรัสว่ากับตาพลัน
ฉันเสืยใจแทบจะตายไม่ขออยู่	ด้วยเสืยซุ้เสิยเมยเสิยแล้วฉัน
ฝ่ายตาสาแกจึงว่าพระใจธรรม์	จงกลนกลนดับเดอดให้เหอดไป
บุราณว่าถ้าว่าหนามเข้าตำหัก	ถ้าหนามปักหนามบ่งคงจะได
พระ!ก่จิตว่าฉันคิดมาแต่ไกล	นี๋แค้นใจดอกจิงว่าให้ตาฟัง
ด้วยไค้แต่งแจงจัดขึงข้ใวของ	ทั้งเงินทองนั้นนักหนาสาข ยัง
ทั้งป้าอาต้องลำบากมาจากวัง	มาครึ๋งทางรู้ความไม่งามใจ
ฉันทั้งของทองเงินลงนั้าลี่น	ให้เดอดด้นแทบจะโดดแม่นั้าไหล
ทั้งเง้นทองเทกองในลำชัย	ด้วยเสียใจเหลอจะกลนแล้วท่านตา
ฝ่ายตาสาแกจิงว่าพระปาจิต	ช่อนให้มิดอย่าให้คนเขาเห็นหนา
อย่าว่าแต่ท่อตาก็แค้นแน่นอุรา	ด้วยป้าอาต้องลำบากมาจากวัง
เดํ่ยวนี้ท่านรั้งอยู่ทีไหนอย่างไรพ่อ	พระปาจิตตอบต่อว่าคินหลัง
แต่ต้ว่หลานท่านก็ห้ามฉันไม่ฟัง	ฟัไรลังวอนไหว้ไม่ให้มา
แสนสงสารอกจะครากด้วยปากญาติ	แค้นด้วยมิตรแทบจิตขาดท่านตาขา
ถ้าไม่ตายคงได้ไปดอกพารา	จริงจริงตาฉันให้แค้นในอกติง
ฉันตรองมาถ้าแม้นแน่จะแก้แค้น	ให้สาแสนเล่นให้ท้องเหมิอนกลองขึง
เอ็นดุฉันถ้าไปบ้านอย่าพุดอง	แต่หุหนึ่งอย่าได้เผยเขาเลยตา
ฝ่ายตาสาแกจิงว่าพ่อปาจิต	พ่ออย่าคิดที่จะรู้ด้วยตาสา
พ่อช่อนเร้นเขาจะเห็นลักเพลา	ไม่ดอกตาฉันไม่อยู่ให้ห้าทาง
หยุดเท่านั้นเล่าก้นหอพงรู้	กล้วคนผู้จะมาพบอกแตกผาง
ตาเฒ่าสายกฟันใส่บ่าพลาง	เข้าส่ทางมาบ้านในทันใด
๏ ฝ่ายพระองค์พงค้มงกุฎสุดส!สาร	ครั้นตาสามาบ้านหาห้าไม่
บทจรเข้เไปช่อนใต้พุ่มไทร	จนเวไลสุริยนสนธยา
ครั้นสนคนในนอกจะออกเข้!	เห็นปลอดเปล่าแลดูทั้งห้ายขวา
ออกจากพุ่มเข้!ทางย่างยาตรา	พระริบมาจนกระทั้งยังกรุงไกร
พอดาวรุ่งพุ่งแจ้งขนแสงโพลง	ดาวโยงลงมาลับเหลี่ยมไคล
เสียงกาเหว่าเร่าร้องว้เวกไพร	สกุณไก่ขันแจ้วออกแช่วเมือง
มากระทั้งยังประตดุยังปิด	พระถอยคิดคืนออกไปแฝงเฝือง
จนรุ่งแจ้งแสงทองขิ้นรองเริอง	พวกชาวเมืองเขาก็ตินจากนิทรา
๏ ดับนั้นท่านบรมพรหมทัต	ครั้นแสงทองส่องจำรัสพระเวหา
เสด็จออกนั้งนอกหน้าพลับพลา	กบกัลยาอรพิมแม่นิมนาง
ฝ่ายพระปาสุรียวงติผู้ทรงเดช	ครนสรเยศส่องแสงชนเสํงสาง
เสียงนายประตุ!อดบานทวารทาง	พระใไฌปรางคจรเดินดำเนินม-
เข้าประตุไต่เตาตามถนน	พระจอมพลนีกคะนีงชนิษฐา
เห็นผู้คนอลหม่านละลานตา	พระเดินงเาจนกระทังประตุวัง
นายประตูผู้ฟ้าทวาเรศ	เห็นทรงเดรลุกทะลงทำชงข้ง
โฉมพระไพรปราลัยจะเข้าวัง	นายทวารห้ามรงไม่ให้ไป
พระราชฐานผ่านเกล้าเจ้าข้วีต	ไม่กลัวผิดเออนีท่านมาแตไหน
พระปาจิตตอบสารไปทันได	นีแน่ะนายจงกระจ่างไนทางความ
อันตัว เรากล่าวคือว่า เป็นที่	แม่เทวีอรพิมจงทุลถาม
เราติดถงจิงมาเยี่ยมมาเยือนยาม	ท่านจงเอาความเข้าไปทุลกับเทวี
นายประตุคร้นว่ารู้ประพฤติเหตุ	ว่าทรงเดซนนเป็นพนางโฉมศรี
จิงว่าท่านงนร้งอยู่เพียงนี้ที่	ข้าจะไปทุลแม่เทวีไห้แน่ไจ
นายประตุรู้แล้วไม่นงข้า	ก็เข้ามาตามห็อัชฌาสัย
มานงอยู่ที่ประตุข้างร้นไน	บอกสาวไข้โรลนจ่าไม่ข้าท
พวกโขลนจ่าที่บรรดาเข้าเวรไข้	ครนแจ้งไจเข้ามาทุลนางโฉมศรี
ขอเดชะพระเชษฐาแม่เทวี	จะเข้ามาVทรงอยู่ที่ประตุวัง
นางอรพัมมเหสีเทวีหลวง	แม่พุ่มพวงแจ้งไจอาลัยความหลัง
อาดูรดนเจิยนจะล้นชวาวัง	แทบอกทังเจิยนจะโลดกระโดดตาย
นางกลนกลืนข้นดับระงับโศก	ในทรวงอกปานจะแยกแตกสลาย
ด้วยเหลือเกรงกลัวจะขุ่นขึ้นวุ่นวาย	จะเกิดศกอันตรายไนบุรี
คร้นระงับดับโศกในอกแล้ว	แม่กิงแก้วไจผ่องไม่หมองศรี
จิงตรัสส์งโขลนพลันไปทันที่	ถ้าเป็นที่ขายของเราให้เข้ามา
นางโขลนจ่ารัมบัญชาพระเสาวน่ย์	อัญชุลืลงบังคมก้มเกศา
มาแจ้งใจกับผู้นายทวารา	ว่าแก้วตาเอกมงสุมาลัย
มีร้บลังมากับเราพระเสาวนีย์	พระเจ้าพไหเข้ามาอย่าห้ามไว้
นายประตูรู้แน่ตระหนีกใจ	กเรวไวออกมาแจ้งแห่งคด
ว่าดูราท่านเชษฐาแม่ณหัวเจ้า	พระนางท้าวออกพระโอษฐ์โปรดเกติ
ไห้เข้ญท้าวเข้าไปฟ้านางเทวี	พระโฉมศรีขึ้นซฟารมยใจ
พระปาจิตอัศโรโอรสา	ก็เข้าวังรีบมาหาข้าไม่
นางอรพิมแลเขม้นIหนพระไพร	นางทรามวัยร้องทักว่าพี่มา
ฝ่ายท่านทาวพรหมทัตกษัตรียด้กดํ่	ได้ยํนนางร้องทักพระเชษฐา
จงโองการกล่าวสารด้วยปร้ดา	พระพี่ยาของนางฤๅสายทรวง
นางอรพิมร้บว่าพี่ชายฉัน	สนิทกันร่วมวงศ์พระองค์หลวง
ท่านท้าวพรหมหลงลมสุดาดวง	เกษมทรวงข้นชมภิรมยา
พรหมทัตลังให้จัดพานพระศรี	ท็งหมากพลุบุหรี่ให้แต่งหา
ประเพณีพี่น้องเคยไปมา	ว่าพงศาน้นมาหาก็ด้ใจ
ม้โจษมาว่าเมืองพิมายนี้	แต่เดิมทีเหตุผลเป็นไฉน
จึงเรียกร่าอยู่เป็นเรี่องเมืองพิมาย	จำเลยชายผ้รุ้แท้แก่คดี
จึงกล่าวว่าเทวดาท่านบอกไว้	เมืองพมายเดิมรี่}อเมืองพาราณสี
เพี่งมาเปลี่ยนเพี้ยนเรียกเอาดิบดี	เมึ๋อปาจึตพระจักรีกับอรพิม
เดิมปาจิตนั้นมาได้นางพิมก่อน	พระเนื้ออ่อนดินไปเมืองโดยปัจฉิม
อยู่ภายหลังพรหมทัดท่าวมวิม	ไปเอานางอรพิมมาเป็นเมืย
โฉมพระปากลับมาศรนร้เรี่อง	ให้แค้นเดิองพรหมทัตประดาเสีย
ในอกร้อนเหมือนหนี้งไฟประลัยเสีย	พระมุ่งหมายจะเอาเมืยนั้นดินมา
จักรพงศ์ตรงเข้าพระราชฐาน I	แม่นงศราญแลเห็นพระเชษฐา
จึงร้องทักออกประจักษ์ว่าพี่มา	ชาวพาราสีอสะท้อนซจรเมือง
แต่นั้นมาชาวพาราพากันเรียก	I นำล่าเหนิยกสีอเล่าเป็นราวเรี่อง
ให้นามเมืองข้อว่าพี่มาเมือง	ทุกคนเนี้องเรียกเป็นเรี่องเมืองพี่มา
ที่เกิดใหม่ชายหญิงไม่ร้เรี่อง	เรียกนามเมืองผิดกันนั้นนักหนา
เมืองพี่มาก็มาเพี้ยนฟลี่ยนวาจา	ทุกคนว่าเรียกเป็นเรืองเมืองพิมาย
วิปริตผิดทางไนอย่างเยึ๋อง	เรยกเป็นเรี่องรี่นล่ารวยไม่ขวยขาย
หญิงบุรุษต้องพระพุทธท่านาย	พระตรัล่ทายว่าทลุ่มจะพุ่มทุน
ที่หาดสุงก็จะลงเป็นวังลก	เป็นพราหมพฤฒก็จะทำให้ดิลสุญ
ผู้ถอดีลก็จะเสียพงศ์ประยูร	เข้าประยูลกับมุสาทุราธรรม
พรหมทัตไม่สงลัยหมายว่าพี่	ให้ยนดีด้ายว่ารักนางงามข่า
จึงรับลังให้ละครมาฟ้อนร่า	พระทรงธรรมหมายจะให้พี่ชายดุ
ตำรวจวังรับลังหาข้าไม่	กว่องไวเรยกละครเรวเถดสุ
พระโองการผ่านเกล้าเจ้าชมทุ	รับลังดุมาให้เร่งเองเข้าไป
ละครนางฟังตำรวจมาบอกว่า	ก็แต่งตัวนุ่งผ้าหาช้าไม่
นุ่งผ้ายกดอกกระจ่างอย่างวิไล	เข็มขัดใส่ทับทรวงพวงมาลา
ใส่เอื้อกรองทองคำงามวิเศษ	ชฎาเทศอย่างต็อันเลขา
นายโรงนางต่างแต่งตัวออกมา	หน้าพลับพลาท้องพระโรงอันเรืองพราย
แล้วบังคมพรหมหัตขัตติเยศ	ทั้งปาจิตอิศเรศผู้โฉมฉาย
ขยับย่างลุกซนรำทำกรืดกราย	เล่นเรืองพระสังข์คืลป๋ขัยไปตามอา
เมึ๋อทรงธรรม์องค์สุบรรณพระยาครุฑ	ไปลักนุชมงมิตรขนิษฐา
อาพระสังข์คืลป๋ขัยได้แล้วพา	ไปยังวิมานฟากฟัาฉิมพาลี
พระสังข์เจ้ารู้ขาวเที่ยวตามหา	ก็พบอาในวิมานอันเรืองศรี
พระสังข์พาอานั้นคืนมาบูรื	เกษมศรืข์นบานสำราญครัน
แล้วคืกรํบร้บร้องว่าไชยา	บางคนว่าไชโยหัวเราะหยัน
พรหมหัตไพจิตรผู้ทรงธรรม์	ดูละครจนตะวันเพลาเย็น
ท้าวบรมพรหมหัตประสาทพร	ให้เลีกละครแตรสังข์ที่รำเต้น
พอสุรืยงลงเยี่ยมเหลี่ยมพระเมรุ	ท้าวพรหมหัตพระนเรนทร์สำราญใจ
พระปาจิตอรพิมก็พร้อมพร้ง	พากันน้งชมชิดพิสมัย
ต่างภรมย์ชมชึ่นระรืนใจ	ด้วยพี่ชายพร้อมพบประสบกัน
แล้วจับด้ายสายลีญจ์เคยนับลีฮ	มาผูกมิอพี่น้องเป็นมงขวัญ
พิไรพรกุมกรผูกมิอกัน	เกษมสันต์ชึ๋นชมภิรมยา
ท้าวบรมพรหมหัตขัตต์เยศ	พระตรัสส์งพวกวิเสททั้งช้ายขวา
ให้จัดแจงแต่งสำรํบอันโอชา	เหล้าสุราอาหารทั้งหวานคาว
ท้าวไม่แคลงแหนงใจหมายว่าพี่	ของเทวีอรพิมโฉมเฉลา
ครืนจะเฉยก็เห็นความไม่งามเพรา	กลัวนงเยาว์กัลยาจะน้อยใจ
ว่าพี่ชายร่วมญาต็วงศา	เข้ามาหาแล้วก็เฉยทำผลักไส
แม่นมนางจะระคางมโนใน	ความกำหนัดรักใคร่เข้ารืงรัง
ท้าวงวยงงหลงมิตรไม่คิดรอบ	ให้เห็นผิดไปเป็นชอบด้วยกรรมหลัง
จะเลียเมิยตัวจะตายไม่ระวัง	เวราบังเข้ามาเพี่มให้เคลมใจ
พวกวิเสทจัดสำร้บสำเร็จแล้ว	อันเพรืศแพร้วยกมาวางทั้งเหล้าหลาย
พรหมหัตเอื้อนตรัสว่าพี่ชาย	เชิญสบายบรืโภคอาหารพลัน
ทั้งสามองค์ทรงเสวยกระยาหาร	อันตระการเหล้าเข้มนั้นเต็มขัน
นางนงสกษณ;เปนคนตักสุราปัน	ย์นให้ท่านพรหมหัตนั้นจอกเต็ม
แล้วนางแสรงแกล้งว่าพระสามี	ฉันรักผัวย์งกว่าพํ่ให้เหล้าเข้ม
แต่พชายไม่ล้รักไม่ตักเตม	อันเหล้าเข้มฉันไม่ให้พี๋ชายกิน
ด้วยงามข้นฝ่าม้นพระปาจิต	นางแสนคดตรองใจหมายสวิส
จะแก้แค้นพรหมหัตธิบดินทร์	สมถวิลก็จะท่าให้เถิงตาย
นางจงกล่าวเย้ายุให้กินเหล้า	ให้มัวเมานงนอนจนเหงอกหงาย
ครนพรหมหัตนอนนํ่งไม่ติงกาย-	จะได้ขยายพุดจาปรึกษากัน
ครึนพรหมหัตไม่ระคางว่านางรัก	นางต้องตักเหล้าเข้มให้เต็มขัน
กำลังปลื้มท้าวก้ดื่มไม,เงยงัน	จนลื้นขันเมาเพ้อละเมอมาย
มิให้แคลงนางเป็นแพ่ง(๑)ตักแต่นิด	กลัวปาจิตนั้นจะเมาไปมากหลาย
นางตักยื่นล้วนแต่พื้นสุราปลาย	พระโฉมฉายรู้คดในทีนาง
พรหมหัตดื่มสุราเข้าหลายจอก 	พุดไม่ออกปากอ้าลุกตาขวาง
ผวาล้มจมสำรับในท่ามกลาง	สรรพางค์ไม่กระดิกระริกกาย
พระปาจิตอิศเรเสน่ห์หญิง	เห็นพรหมหัตนอนน์งดุเหงอกหงาย
โตกตะแคงแกงราดอยู่เรี่ยราย	แตกกระจายหมดม้วยทั้งถ้วยชาม
พระเกศาหน้าหลังของพรหมหัต	สุราราดฟ้อนเพรี่อดุเหลีอหลาม
พระเสโทโซมไหลทั้งไอจาม	ให้ชุ่มข้ามสุมจิตฤทธํ่สุรา
ท้าวเวียนวิงน้งนอนเหมือนขอนไม้	นั้าลายไหลราดทรวงอุระสา
ระล้าระสายแทบจะวายชวาลา	ฤทธํ่สุราฟ้าสุมให้กลุ้มใจ
พระปาจิตอิศเรศเกศกษัตริย์	เห็นพรหมหัตเมาเหล้านั้าลายไหล
ดูแน่น์งนอนกลื้งเหมือนคนตาย	ก็สมใจดังพระนิกจินตนา
พระจึงกล่าวพจนารถประภาษถาม	เจ้าโฉมงามมํ่งมิตรขนิษฐา
เหตุไฉนเป็นอย่างไรเจ้าพิมพา	เป็นพาลสองหน้าให้ได้อาย
พระขรรค์เพชรเราจะเด็ดเอาเกสื	ประเดี๋ยวนื้ก็ข้วีจะสุญหาย
ทั้งสองศพให้ประกบประกับกาย	พระง้ากรายแสงขรรค์จะพ้นนาง
แม่โฉมยงกราบลงกับพระบาท	พระภูวนาถโปรดน้องอย่าหมองหมาง
จงถามก่อนผ่อนโกรธไว้ท่ามกลาง	ถ้าได้จริงแล้วจึงล้างให้วายชนม์
เป็นความสัตย์จะพิสูจน์เอาจริงถวาย	จะดำนาลุยไพ่สักเจดหน
(๑) แฟง - รน แจก แบ่ง
มีใข่น้องนอกใจพระจุมพล	เป็นความจนเข้ามาขนต้องจนใจ
ประเวณีก็ยังดีเป็นผ่องแผ้ว	สักนิดแนวก็ไม่หมองยังผ่องใส
ทุกเพลาคอยท่าพระภูวนัย	ร่าพิไรคอยพักตร์พระจักรี
ว่าจะกลั้นใจตายพิไรร่า	ไปตามกรรมคอยท่าอยู่เมืองผี
แล้วคิดได้ด้วยอาลัยพระสามี	ด้วยพันปีไปพาราจะมาคืน
เมึ๋อกลับมาถ้าไม่เห็นอรพิม	พระงามพรีมจะอาลัยไห้สะอื้น
รุ้วาตายวายชพไม่คงคืน	จะทุ่มกายไห้สะอื้นพิไรครวญ
คิดสงสารอกปานจะแตกร้าว	ถึงผ่านเกล้าความอาลัยใจสงวน
ยังปัญญาตรองใจแล้วใคร่ครวญ	เห็นสมควรเหมาะงามว่าความดี
ว่าอย่าเลยกูจะไปด้วยพรหมหัต	ถึงขืนขัดก็ไม่พันเว้นแต่ผี
เป็นแต่เมียอย่าให้เสียประเวณี	กว่าภูมิจะมาพบประสบกัน
คิดถึงยามความอาลัยพระเพึ๋อนยาก	อกจะครากคิดยงแค้นแสนกระลัน
เมึ๋อกินข้าวกินน้าตาไม่ราวัน	สุดจะกลั้นตั้งแต่ตรอมจนผอมโรย
แต่คอยเข้าเข้าคอยแลไม่เห็น	ครนคอยเย็นเย็นไม่มายงไห้โหย
ตั้งแต่ตีทรวงข้าระกำโกย	จนพรหมหัตไปขโมยเอาเมียมา
พระมารดาสุดท่าจะทานหัด	จะขืนขัดเล่าก็กลัวข้งโทษา
ด้วยแม่ลูกสองคนจนระอา	ไม่อยากมาก็ต้องมาด้วยบทจน
มาเกิงวังตั้งให้เป็นใหญ่เอก	อุปภิเษกขื้นครองดินปีนพหล
แสนระกำข้าใจแทบวายชนม์	แต่ทนทนมาเต็มทีพระพี่อา,
เสร็จกิเษกท้าวบรมพรหมหัต	ดีกสงัดยามสองก็เข้าหา
ฉันตั้งสัตย์อธิษฐานด้วยสัจจา	เดชะข้าข้อสัตย์ต่อทรงธรรม์
เทวดาทีรักษาชมพูโลก	ทุกกรอกโกรกอมเรศเวยงสวรรค์-
เอ็นดูด้วยท่านจงข่วยมาป้องกัน	ในกายฉันอย่าให้เสียประเวณี
ถ้าพรหมหัตอศยมจะข่มขืน	อันความข้นขอให้สุญเหมือนร่างผี.
ด้วยม์นคงทีข้าตรงต่อสามี	ท่านเทวจงมาข่วยฉันด้วยรา
เดชะสัตย์อธิษฐานบันดาลหาย	พรหมหัตก็มิได้เสน่หา
ก็กลับคืนไปทีนอนบ่อนนิทรา	แต่น้นมาก็เป็นแล้วไม่แผ้วพาน
เป็นสัตย์จรีงม์งเมียพระทุนหัว	ในกายตัวก็ยังดีเหมือนธิษฐาน
ใครทีไหนจะได้เห็นเป็นพยาน	พระภูบาลถ้าจะฆ่าก็ท่าจน
ปางพระองค์ทรงฤทธํ่ปาจํตเจ้า	ได้ฟังเล่าห็นางแจ้งแสดงผล
ก็เห็นจริงแจ่มกระจ่างทางยุบล	ว่านิรมลมํได้ปลงประจงใจ
พระกรีกกรีงนึ่งนึ่กหาความจริง	อนํ่งเล่าเจ้าฟ็นหญํงจะทำไฉน
แต่แม่ลูกสองคนต้องจนใจ	ครนไม่ไปก็ต้องไปด้ายความกล้ว
แต่เนื้อตัวร่างกายว่าใสผ่อง	ประเวณีทึ๋ตัาน้องย้งไม่ข้า
จะทดลองปฏิญาณสาบานตัว	ให้สนมัวผ่องใส่!ม่มลทํน
พระภูบาลตรองสารปราลัยว่า	พระน้องยาเวียนองค์เหมือนทรงศีล
พระแสงยางถ้าได้ล้างลงวาริน	ถ้าใครกินแล้วก็ตายวายชีวา
ถ้าคนตรงโปร่งปลอดไม่มอดม้วย	รึ๋นสำรวยท่วงทดีนักหนา
ถ้าเจ็บไข้หายล้นเหมือนกินยา	วัฒนาโรคภัยไม่แผ้วพาน
แม่นงนุชบริสุทธํ่เจ้าผ่องใส	จะกินได้ฤๅไม่ได้ปราสัยสาร
อนึ่งไชรีพี่จะให้เจ้าสาบาน	เยาวมาลย์ฤๅจะได้ฤๅฉ้ยยม่®,
แม่น้อยฉิมอรพิมมืงสมร	นางเนื้ออ่อนกราบทุลพระเชษฐา
ฉันจริงใจจะถวายซึ่งสัจจา	จะฟันฆ่าก็ไม่คิดเสียดายกาย
จะสาบานกินฉัานึ่าพระแสง	ไม่พรายแพร่งจะให้สัตย์พิสุทธํ่ถวาย
ในกายตัวถ้าแม้นชีวเท่าเม็ดทราย	ให้กินตายลงต่อหน้าพระสามื
นึ่าพระแสงนางก็กินจนล้นขัน	ทั้งสาบานให้สัตย์พระโฉมศรี
เห็นผ่องแผ้วเหมือนหนึ่งแก้วมณีดี	พระภูมืเห็นจริงไม่กริงใจ
พระจ็งมืเทวราชประภาษถาม	แม่ใจงามเสิศล้นพ้นวิสัย
จะพาน้องเจ้าไปครองพ้นเวียงขัย	เจ้าจะอยู่ฤๅจะไปเล่าขวัญตา
โอ้พระทองสองศรีมณีเนตร	ไม่สังเวชน้องบ้างเลยพระเชษฐา
แต่คอยคอยแทบจะด้นล้นชีวา	กินน้าตาต่างนึ่าระกำกาย
ไหนจะตรอมอกตรมด้วยพรหมทัต	ยังกลับพลัดมาระกำคอยพี่หาย
ทั้งแม่ลูกแทบจะผูกคอให้ตาย	ด้วยขโมยไปขมายเอาเมืยมา
จะจวนแจ้งแสงทองขึ้นส่องเสิง	อย่าทำเชีงเชีญเสด็จพระเชษฐา
สงัดคนกรนหลับทั้งปรางค์ปรา	ด้วยราชาเข้!ไปอยู่ยังวังใน
นางกำนัลก็สำคัญว่าพี่นาง	ต่างคนต่างเข้!ห็นอนแล้วหลับไหล
(๑) ฉัยยา * ชายา
มิได้คดที่ในจึตมโนใจ	จะเกิดภัยฆ่าฟันกันในปรางค์
พอฆ้องยามยํ่าเข้าได้เก้าทุ่ม	พระเนอนุ่มตรกตรองยงหมองหมา^
ท้าวพรหมทตนอนเพ้อละเมอคราง	ยงระคางเคืองแด้นแน่นอุรา
ไอ้พุงโตทำพาโลบังอาจนัก	ไปลอบลักอรฟัมเสน่หา
เมียซองภูมิงทำข้ไปลักพา	ไอ้โจราจับได้ไม่ไว้มัน
จับพระซรรค์ฟันคอท้าวพรหมทัต	เสียงฉับฉาดฟาดคอขาดสะบั้น
พระโลหิตไหลพุ่งฟังเป็นควัน	ก็เถิงการมรณาในร!เตรี
ครั้นฟันขาดพรหมหัตนั้นตายแล้ว	พระกึ๋งแก้วพานางจะออกหนี
ออกไม่ได้จนใจพระจักรี	ด้วยเสนีฟ้าอยู่ประตูวัง,^
เซานั้งยามตามไฟบั้งในนอก	ครั้นจะออกก็ไม่ได้โอ้ทุกขัง
พระพานางไปมาละล้าละลัง	จนจวนแจ้งแจ่มกระจ่างขึ้นรูจี
ด้วยศีลทานคาชูพระภูวนาถ	ให้ร้อนอาสน์อมรินทร์ท้าวโกสีย์
จึงแลเล็งเพ่งทวพระธรณี	เห็นภูมิปาจ้ตกับอรพิม
ไปร้บคู่ติดประดูออกไม่ได้	ถ้าไม่ร!วยก็เห็นใช่จะอับฉิน
เสียดายหน่อชินวงศ์พงศ์นรินทร์	ท้าวโกสินทร์ลงจากวิมานมา
จำแลงกายกลายเป็นอาชาชาติ	แล้วเหาะผาดลอยละล้วปสิวเวหา
ลงส่ปรางค์พรหมทัตขัตติยา	ท้าวอมราไถ่ถามเนื้อความพลัน
ว่าพี่น้องเจ้าบั้งสองจะไป่ไหน	จึงมาไปร่อนเร่ดูเหหัน
พระโฉมงามตอบความกลับมาพลัน	ไฉนนั้นเป็นอาซารู้พาที
ท้าวโกสิตที่นิมิตมาเป็นม้า	จึงตอบว่าตัวเราศีอโกสีย์
มาริบพาเอาท่านไปจากไพรี	จงขึ้นขี่หลังข้าจะพาไฟ!#
บั้งสององค์ทรงทราบว่าโกสีย์	ให้ยินดีขี่นชมจะมิไหน
แล้วเผ่นนั้งขึ้นบนหลังอาชาไนย	มโนมัยรีบเหาะระเห็จพา
จำเพาะตรงลงส่ที่ต้นไทร	อันโตใหญ่ก็งก้านนั้นสาขา
สหัสนัยกลับกลายขี่งกายา	อันมิงม้านั้นก็หายกลายเป็นอินทร์
ส์าแดงเดชเพชฌานบันดาลหาย	ไปส่ไชยวิมานของโกสินทร์
ฝ่ายพระหน่อสุรียวงศ์พงศ์มุนีนทร์	กับโฉมฉินหยุดสำนักอยู่ร่มไทร
พระสุริยนสนธยาจะยอแสง	อร่ามแดงลงไปเยี่ยมเหลี่ยมไศล
หม่ปักษาพากันร้องระงมไพร	แม่สายใจคิดคะนีงถงพารา
เสียงผิผิวพึมพำคำรามร้อง	เสียวสยองฟ้อกเยินเส้นเกศา
เมึ๋อยามพระสุรียนสนธยา	นางชะนห้อยพฤกษาพิไรอร!ง
เสียงพิกลเป็นทำนองร้องเรียกผัว	แล้วไต่ไม้ห้อยต้ว่เหมือนผิสาง
นางโฉมงามวอนถามพระจอมปรางค์	ชะนีนางนื้อนาถประหลาดไจ
มาเพี้ยนเพศเหตุไฉนพระเชษฐา	ดูหน้าตาเหมอนอย่างคนหาผิดไม่
แต่ก่อนปางสร้างกรรมประการใด	จึงพิไรเรียกผัวอยู่ม้วเมา
พระสดับวา•พินยุพินถาม	จึงแจ้งความเ๓วยอดโฉมเฉลา
เรึ๋องนิยายนื้ก็คล้ายกับเรึ๋องเรา	แม่นงเยาว์ค!แจะเล่าเหมือนเปรียบนาง
อรพิมยิ้มแย้มแล้วตอบว่า	พระเชษฐาเช้ญเล่าอย่าหมองหมาง
มิใช้เงึ๋องจะไปเคืองนิทานปาง	เป็นฟ้องอย่างเช้ญพระเล่าไห้เช้าใจ
พระยิ้มพลางตอบนางสุนทรสนอง	นีแน่ะน้องพีจะแจ้งแสดงสาย
ได้ยินอย่างท่านผู้เฒ่าเล่านิยาย	ว่าล่วงไปแต่ประถมนิยมมา
ว่ายังมีราชามหากษัตริย์	ชื่อพรหมทัตท้าวมืโอรสา
ครั้นเธอเฒ่าแก่หง่อมผอมชรา	พระลุกยานีนจะปองไห้ครองเมือง
จึงตรัสว่าดูราพระลุกแก้ว	เป็นบุญแล้วสมควรพ่อเนื้อเหสือง
พ่อจะมอบธานีบูรีเรีอง	เป็นป็นเมืองปกป้องครองประชา
พระกุมารฟังสารบดาตรัส	ประนมหัตถ์แล้วบังคมก้มเกศา
จึงกราบทูลทรงฤทธํ่พระบิดา	พระผ่านฟ้าตรัสควรประเพณี
แต่หม่อมฉันนี้ยังไม่รู้คืลปศาสตร์	จะครองราชย์ยังไม่ควรโปรดเกคื
ขอกราบลาพระบิดาชนนี	เช้าพงพีเสาะหาสิกขาจาร
ไปเรียนคืลป๋วิชาคาถาเวท	ให้เรืองเดชลุกจะกลับคืนสถาน
มาครอบครองธานีบูรีคราญ	พระภูบาลทรงเดชได้เมตตา
พระบิดรอวยพรประสาทไห้	เดโชช้ยสมหวังนาพ่อหนา
พระกุมารกราบกรานบังคมลา	จรศสาเช้าไนไพรพนม
เป็นบุญสบพบองค์พระฤๅษี	พระมุนีท่านไห้อยู่ด้วยอาศรม
แล้วปรนนิบัติพากเพียรเรยนอาคม	พระโคดมบอกบ่นพระมนตรา
ก็จำได้ใจปราชญ์ฉลาดแท้	ทงผูกแก้เรืองเดชเวทคาถา
อยู่ล่าราญนานเนินจำเริญมา	จึงกราบลาพระสิทธาจะมาเมือง
พระฤๅษีมใจการุณย์รัก	จบพระพักตร์ด้วยเอ็นดูเจ้าเนื้อเหลอง
เสียดายรูปราวกะคำทำประฟ้อง	จะไปเมืองครองศรบูรรมย
พระอาจารย์เล็งญาณก็แจ้งรู้	ว่าบุญคู่จะเป็นพกภิเษกสม
ย่านมนุษย์นั้นไม่เห็นเว้นแต่พรหม	พระโคดมตรองไจอยู่ไปมา
จำจะชุบคู่ครองให้หลานแก้ว	พระทัยแผ้วชินชมเสน่หา
เช้าสู่ไพรหาได้ขนโมรา	ก็กลับมาสู่อาศรมศาลาลัย
พระนักสิทธํ่จึงนิมิตซึ่งผอบ	ครั้นได้ครบจึงเอาซนมาเสกใส่
อำนาจบุญพระอาจารย์ผุ้ชาญชัย	ขนนกยุงนั้นก็กลายเป็นนงคราญ
ผผอบพระอาจารย์จารึกชํ่อ	ยึ๋นไส่มือมอบให้พระขวัญหลาน
นั้งพระขรรค์พร้อมกันให้ควรการ	สิทธาจารย์สอนสงไม่วางใจ
พระหล-นร-ย.จ้าจะใบต-จะล้ง	ไปกลางหางเจ้าอย่าเปีดอย่าเผยไช
&ฒเ.ท®ง!นั้น่®*®!ฒฒค่Iฟ!	เกิงฅียงชัยแล้วจ้งเป็ดเกิดหลานอา
พ.ระกุ1มกรริบ®รพระ51เาษ็	จัญชุสีน้อมบระนมก้มเกสา
แชุ!®^^ร22เพ3ฟส?®ใ!	ภุฌ?ฑเม!เ,ฬิ!สิต®ใจใรย์
ฟ้^®^ส์®ฟ้เ	*ฒใโรษเฒเ๓^ฒญ
ไเ*ซมซไมเฒฒพ^ฒ!โ)!®	พระคุเภร^เอฝา(&แฒเทอ*
1119เแค์เ11ฐน้&นมอฒ	คงานสบน!ร!ม่มสอง
.0?วชวนชมสมสใ!(นคู่!ครอง	จงพาน้องสินลาจะมาเมือง
มาพบ!จรคนปาเช้าห้าร้อย	ไอ้โจรถ่อยช่วงชิงเอาเนื้อเหลอง
ไอ้โจรหม่ล้กับพระบุญเรึอง	พระจอมเมืองฟันตายทำลายชนม์
ยังเหลอตายก็แต่นายไอ้โจรปา	มันโกรธาไส่หลังมากลางหน
แต่รบรับล้กันประจัญประจญ	พระสุริยนเย็นยะย์าจะสนธยา
ไอ้โจรป่าคว้าจับเอาแขนช้าย	พระโฉมฉายจับได้ซึ่งแขนขวา
พระขรรค์ชัยพระให้ไว้กับกัลยา	พระราชาทรงธรรม์จะฟันโจร
จึงตรัสบอกว่าเจ้าดอกมณฑาสวรรค์	ยึ่นพระขรรค์มาให้พี่แม่สวยสน
ขวัญอนงค์หลงรักสมัครโจร	มาห้อยโหนทำสงครามความอารี
จนเสียไพร่ตายมอดลงหมดม้วย	ถ้าไม่ช่วยก็เห็นชีพจะเป็นผี
ผ้ว่ก็รักราวกะทรวงดวงชีรี	เป็นสองจิตใจอารีเป็นท่ามกลาง
ย็นพระขรรค์ผันด้ามไปให้โจร	พระจุมพลฉวยคมพระขรรค์ขวาง
โจรกระชากจากพระหัตถ์บาดเป็นทาง	มันฟันผางล้มพับลงกับดิน
ทวชุว!^ฟ้8\จจะ!**ท.	ร้?๗ร^๗3๙!ขเ^
?างเป็นได้โอวาไจดวงยุพิน^	ล้าง?วํนสีเสียได้เอาไจด้ง
เมอยามยากความพรักแม่ เนอนุ่ม	ใส่เอวอุ้มแส้ไพยุงชื้นฟุ®,หลัง
มาเหนใจเจ้าเมือวายชีวาวัง	พระร้องดังร้องประกาศว่าชาติชาย
อย่าเอาเยึองเรืองข้าคนประมาท	เกิดเสียชาติหลงเกินนอกกฎหมาย
มาคบหญิงทีพาลามันฆ่าตาย	อันอย่างข้)ถ้าเป็นชายใครอย่าเอา
สินประกาศซาดใจอยู่ในปา	ไอ้โจรายันคำพระโฉมเฉลา
พระก้อนทองร้องประกาศนางนงเยาว์	ใ.ฟ้โศกเศร้าเสียใจแทบวายปราณ
อีหญิงร้ายใจทมิฬทรลักษณ	แต่มัวรักมันยังฆ่าให้สังขาร
ถ้ากุคบมันคงฆ่าให้ถึงกาล	มัวของมันรุปงามอร่ามตา
กุเหมือนกาหน้าดำหินชาติ	มัวของมันราวกะราชปักษา
ถ้าเอาไปฉวยว่าใช่อัปรา	อีพาลามันจะล้างให้วางวาย
กุเสียทีทิ้งพหลพลฤทธ	จนม้วยมิดตายหมดทิ้งเชื้อสาย
ฆ่ามันชาฤๅกระมังอีสุรกาย	ไอ้โจรร้ายก่งขาให้รารอ
ติดถอยหลังรังใจถ้าเข่นฆ่า	ถ้าฆ่าม้าก็จะดกว่านิ้หนอ
ไอ้โจรไพรติดได้เข้ากอดคอ	ไม่รารอหยุดก่อนให้นอนลง
จะฝรืยบ เสพมาตุคาม เป็นความหยาบ	คนสุภาพเชื้อชาติสกุลหงสี
จะน้นทาน่าอายอัปมง	ไม่แต่งลงว่าไว้แต่ใจศวาม
ไอ้โจรปาครืนว่ารู้ราครส	ก็งันงดรอจิตให้ติดขาม
สละมืงทิ้งร่างไว้กลางทาม	ไปอยู่ตามหิมวาพนาคาร
เห็นพวกไพร่ตายกลาดอยู่กลางป่า	หลงนาตาแสนเสียดายพลหาญ
เดนคนเดียวเปลี่ยวจิตติดรำคาญ	ตินสถานทีอยุ่แต่ก่อนมา
๏ อีหญิงร้ายฝ่ายโจรมันทิ้งขว้าง	เทียวครวญครางเศร้าสร้อยละห้อยหา
ไม่รู้แห่งหนใดจะไปมา	ก็โศกามาทึ่ศพพระสามิ
เข้ากอดศพจบ เท้าขึ้นเสยหัว	เมืยทำรัวนอกใจจนเป็นผ
น้องจะกลนใจตายวายชีวี	เอากรติทุบอกจนฟกพอง
แล้วครวญครืาร่าไรอาลัยหวัง	ถึงครั้งหลังเดีนดงเป็นเพอนสอง
น้องอยากนาความรักกระพักกระพอง	พระพ่นเลอดมาให้น้องนนดมกิน
(๑) ยุง - แบกชื้นหลัง
โอ้แต่นื้กิเห็นทีจะลับแล้ว	พระก้อนแก้วกลับคนมาถวิล
มาตรว่าถ้าพระองค์คงชีวิน	พระเพี่อนกินน้องไม่กลอกไม่นอกใจ
แต่ราไรให้เวิยนเจียนสลบ	ชีวิตศพกิหากลับมาค์นไม่
แต่ซากผีเกลึ๋อนกลาดอนาถใจ	นางแลไปเสียวสยองพองโลมา
นางบ่ายบากจากศพพระสามิต	เที่ยวสกิตอยู่ตามพุ่มไพรพฤกษา
น้าตานางหลังหล่อคลอน้าตา	ที่งข้าวปลาอดข้าระกำใจ
อำนาจบุญพระกุมารอันชาญเดช	ร้อนถึงเจ้าเทเวศร์บ้นมไห
ค์อพระอินทร์เจ้าฟ้าสุราลัย	สหัสนัยเล็งทิพเนตรมา
ก็รุ้ว่าพระกุมารผุ้ชาญข้ย	มหาโจรฟันตายไว้กลางปา
เพราะคบหญิงที่พาโลอิโมรา	ไอ้โจรปามันจีงได้ทำลายชนม์
จะชุบช่วยอย่าให้ม้วยชีวาวาตม์	เสียดายชาติด้วยเป็นชายเขลาฉงน
อีหญิงร้!ยราคแรงร้อนคำรน	จะสาบข้าให้มันชนเป็นชะนี
ห้าวโกสิตติดแล้วไม่นีงข้า	กิลงมาจากวิมานของโกสีย์
จำแลงกายกลายเป็นสกุณี	เป็นเหยี่ยวมีเนื้อปลาถลาบิน
ฝ่ายว่านางแลหาพญาเหยี่ยว	ในตาเหลียวเห็นมังลังที่ปักษิณ
กำเริบร้อนไวปากด้วยอยากกิน	ดวงยุพินร้องว่าพี่เหยี่ยวไพร
เป็นโชคคืนิกระไรเป็นล้นเหสีอ	ไ!]โด้เหยื่อเนื้อย่างมาแต่ไหน
ขอทานน้องลองกินบ้างเป็นไร	ฉันอ่อนใจอดข้าวข้างเพลาแรง
ทีาวโกสินทร์อินทราพญาเหยี่ยว	จีงแก้เกี้ยวแกมกลเข้าแอบแฝง
จะให้เหยื่อเนื้อย่างประทังแรง	เป็นของแพงมีราคาแม่หน้านวล
แต่เท่าว่าถ้าอนงค์ประสงค์อยาก	ได้ออกปากกิไม่ขัดงามสงวน
ถ้าต่างคนต่างให้เป็นไรควร	นิยมยวนตอบกันเถิดซวัญตา
เหมิอนนิยายไว้อย่างเป็นทางเยื่อง	เป็นราวเรึ๋องพระสรรเพชญ์เทศนา
บุชะโกลาภเตถาบุชา	ให้ลาภาเข้ามากราบให้ลาภเรา
ในฎกาองค์สัมมาท่านเทศน์ไว้	ว่าให้ให้ตอบคืนเหมือนของเขา
ของเขากิให้ดูดุของเรา	จีงยืนยาวคบกันเกินไปเนินครัน
บุขังวันทนังท่านเทศน์ว่า	เขาวันทากิวันทาตอบแทนผัน
ถ้อยทีถ้อยอาด้ยกันแลกัน	จีงเป็นธรรม์คุ้มโทมโนใน
กินิน้องปองอยากออกปากขอ	ไม่ลวงล่อเนื้อฉันจะบินให้
ทของนางขอมงบางเปน่โร	ยังจะได้กุๅไมได้แม่ตวงตา
,ปาง;ฟิ^นเห1ยว^ตอบสาร	ทึ๋ของฉันนนฉันวานอย่าฟ้กว่า
ไม่เหนมอันสตรภิรมยา	ไปเที่ยวหาเที่อนผุ้ชายมาไว้นอน
เห็นฉันอยากออกปากซอเนื้อย่าง	พุตกระด้างว่าไห้เหม่อนไม้ชอน
ถ้าไม่รักกให้นงอย่าวิงวอน	ชาวนตรจะเอาเยองรำเคืองไจ
ท้าวโกสิตที่นิมิตมาเป็นเหยียว	เห็นจริงเจียวม้ได้แกล้งแถลงไข
จึงตอบพลางว่าอีค่างสำหร์บไพร	กุแจ้งใจจริงจังไม่ตลังแตลง
พระอินทราด่าทรามน่าบัดสี	ตัวกุนื้จะบอกม่งอย่ากินแหนง
คือเป็นเจ้าดาวดึงส์มึงอย่าแคลง	อีราตแรงร้อนรุมเหม่อนสุมไพ่
มนุษย์สัตว์กบอึ่งมึงไม่เสือก	มึงตันเหงือกโลภเหสือนื้าลายไหล
กุสาบมึงเป็นชะนิอีผีไพร	เที่ยวห้อยไม้สมจรนอนกับลิง
นางบังอรต้องพรพระอินทร์สาป	ก็กลายกลับกายเป็นชะนิหญิง
ด้วยเวราฆ่าผัวมัวประวิง	เข้าปนลิงฝุงต่างอยู่กลางไพร
คร์นยามเย็นยอแสงแดงอากาศ	รำลกชาติคิดเกิงผัวที่ตักษัย
หมายว่าเสือดผัวรักประจักษ์ใจ	จึงโหยไห้เรียกผัวอยู่ม้าเมา
นิทานปางนางชะนีอย่างนิมุต	ไม่สมมุติว่ามาแต่ปูเฒ่า
อันเยองอย่างนางชะนีเจ้าอย่าเอา	แม่นงเยาว์จำไส่ไว้ไนทรวง
แม่โฉมปรางค์พลางตอบสนองสาร	พระกุมารนอกครุอาจารย์หลวง
พระปาจิตตอบว่าสุดาดวง	ละเมิดทรวงเหม่อนท่านบอกว่านอกตรุ
นางโฉมงามตอบค่าพระร้อยขัง	ม่อยู่บ้างฤๅนิทานฉันอยากรุ้
ที่ข้อขำจะได้จำไว้เป็นครุ	ได้ยันอยู่ที่จะเล่าไห้เจ้าฟ้ง
แต่ครงหลังว่ายังมึกระทาชาย	เป็นสหายสองเกลอน่าทุกขัง
หัวล้านเกลี้ยงเพียงบ้าเป็นน่าขัง	เทยวเชขังมุ่งหมายอยากได้เม่ย
ไปวอนรักปากพูดหาผู้หญิง	เขาขังขังหยาบข้าประดาเสิย
คืรษะล้านอย่ามาหาหมาไม่เสีย	นาตาเรยสองสหายได้อายอึง
คิดจะแทงตัวตายเสียดายชาติ	พยาบาทจะเป็นกรรมตามมาถง
สองสหายความอายเข้ารุมร์ง	หาทพงนอนสบายก็ไม่ม่
ที่งสองคนปรึกษาแล้วปราลัย	เราอย่าอยูใปไห้ตายไนไพรศรี
ไม่เที่ยมคนไปให้พ้นชาวพุรึ	ครั๊แเห็นตเข้าด้วยกันจึงตรรไล
เที่ยวชุกชนด้นป่าพนาเวศ	สองสหายน่าสมเพชระหินระหาย
มิได้กลัวเสือช้างในกลางไพร	จะไปตายด้วยว่าอายชาวบูรี
บุญยังมิไม่เก็งที่จะลังชาร์	จึงชักพามาให้พบพระฤๅษี
สองสหายเช้าไปไหว้พระมุนี	ท่านยินด้ไถ่ถามเนื้อความไป
ว่าดุราประสกทั้งสองหลาน	มากราบกรานพากันจะไปไหน
ฤๅพรากเมิองเสืองเข็ญเป็นอย่างไร	จงเล่าไปหลานอาตาจะฟัง
สองประสกยกกรบังคมกราบ	สารภาพอนุสนธํ่แต่หนหลัง
ว่าช้าแต่พระอาจารย์เป็นสัจจัง	เหลือประทังที่จะทนจึงด้นมา
ด้ายคับแค้นแน่นใจซองหลานนัก	กำเริบรักร้อนราคนั้นนักหนา
อยากได้ดุ่ส่สมภิรมยา	ไปพูดจากับผู้หญิงมันไยไพ
มันว่าเทียบเปรียบเหมิอนหัวนกตะกรุม	พากันรุมว่าฉันหัวล้านใส
อยู่ในเมิองได้ความเสืองรำคาญใจ	จะมาตายเลืยให้พ้นคนนินทา
เวรใดท่าไว้มาตามทับ	ให้อาภัพล้านเลี่ยนเสืยรเกศา
กุศลช่วยไมไห้ม้วยชึ๋งชีวา	จึงชักพามาให้พบพระอาจารย์
พระทรงญาณฟังสารยิ้มหัวร่อ	จึงว่าอ้ออนิจจาน่าสงสาร
น่าสมเพชเวทนาทุราราน	อย่ารำคาญอยู่กับรูปอย่าปรารมภ์
ประสกหลานจงสำราญจงผาสุก	อย่าเป็นทุกข์คงให้มีเกศีผม
กลับไปบ้านกลัวแต่หญิงประวิงชม	ยินนิยมชอบใจอาลัยปอง
ฝายบุรุษที่ไม่มีเกสืผม	น้อมประนมยินดีไม,มีสอง
อารมณ์ช้นเหมือนได้ขนวิมานทอง	พยิ้มพย่องร้อนรนบ่นตะบอย
เกลอช้างหนึ่งพงใจปราลัยกล่าว	ถ้าผมยาวกูจะตัดเป็นผมสอย
ถ้าสาวเห็นให้มันเต้นเที่ยวตามรอย	สะกิดแม่แลคอยไม่วางตา
ฝ่ายเกลอสองร้องว่าให้ฟ้าผึ๋	ถ้าผมมีเกลอรักอย่าพักว่า
นั้ามันหมีกจันทนิปรุงจะหุงทา	จะเที่ยวหาช่างผมให้สมใจ
ทีมิอจัดแต่งตัดลันทัดผม	ให้เรียบรอยสอยกลมเหมือนวงไข่
มิดตระไกรไล่เรียบเหมือนรอยไร	ถ้าสาวใหญ่เมินเกี้ยวไม่เหลียวมัน
ทั้งสองเกลอพูดเผยอถ้าคนบ้าน	อีเกินการสาวแก่ลูกตาขวัญ
เก็งจะเกี้ยวเราอย่าเหลียวไปแลมัน	ได้เห็นกันอุตริมันติเรา
สหายสองลองโอ่เหมือนตาเถน	ท่าโพนเพนนิกลมสำเร็จเปล่า
ใหกรมอกยกตวอยูมวเมา	เอามือแทนแป้นเป้าเหมือนพทนป็น
อยู่สำราญนานเนนจำเริญสุข	ที่ความทุกข้นั๊นอย่าหาจะฝ่ามีน
เข้านวดบาทมิได้ขาดทุกวันคน	สำทญรนชื้นจิตด้ายสิทธา
เพลาบ่ายชายแสงตะวันคลอย	เที่ยวเสาะสอยเก็บผลพฤกษา
ปรนนิบัติมิได้ขาดสักทิวา	ครนอยู่มาหลายวันนิรันดร
หวนรำลึกตริกถึงคะนึงบ้าน	เข้ากทบกทนลาองค์พระทรงสร
พระฤๅษีมีไจจำเริญพร	ว่าดุก่อนหลานแก้วเหมือนแววดา
อันสระศริมีอยู่ข้างทิศบูรพ์	ได้อรุณแส้าไปมุดเสิยหลานหนา
แต่สามผุดอยาได้มุดถึงสัครา	เส้นเกศาก็จะมากชื้นมุนมื
ศีรษะล้านฟังสารนักสิทธี้สัง	วันทนังรัชคำพระฤๅษี
ได้โปรด เกล้า เจ้าประคุณพระมุนนึ	ในทตริสองสหายมิได้นอน
พากันนังพลางระมัดอรุณรุ่ง	กสํวจะทุ่งเลยเหที่ยมเราสิงขร
พอไก่แก้วขันแร่}วในราวคอน	อรุณรุ่งทุ่งจรขนดํบด
สองหัวล้านพากันไปล่สระ	ลงข้าระตามคำพระฤๅษี
พากันมุดผุดโผล่ขึ้นได้ทิ	เส้นเกศีเรมดำจงคลำดุ
แล้วมุดนาดาแถึงทิสอง	เส้นเกศายาวว่องชื้นเพํยงหุ
จงร้องอวดประกวดกันว่าเพึ๋อนกู	มืงแลดุผมของกุชื้นยาวทย
ไอ้เพอนกูว่ามีงดูของกูบ้าง	หัวล้านยังฤๅมนไปข้างไหนหาย
ไอ้หัวล้านมันประจานให้เราอาย	มันหนิไปอยู่กับด้าแต่ห้วด
สองสหายดใจเหมือนได้เหาะ	ออกปากเจาะ1ชม01าณพระฤๅษี
ใครจะเหมือนเจ้าพระคุณพระมุนนึ	ท่านเหลึอศีโปรดคนให้พ้นอาย
แล้วดำมุดผุดขึ้นคำรบสาม	ดุงอกงามผมยาวยงใจหาย
ไม่สันกรรมหัวจะล้านให้ลึมลาย	จนคลมไปนอกจิตพระสิทธา
จึงอวดกล่าวว่าผมเราดกฤๅไม่	ที่โลภมากลาภจะหายไม่นกหา
พูดแต่อวดกวดกันอหังการ	ข้างหนฑ่าเกลอสหายอย่างไาด
ผมข.องเรายาวดกพอปกไหล่	ไม่หนำใจอยากได้ยาวยงกว่าน
เราดำมุดผุดขึ้นอีกสักทิ	คำรบสืเหนจะยาวกว่าเก่าไป
เกลอข้างหนึ่งจึงว่าเออมีงว่าชอบ	ใหรองนังตางกระสอบกุอยากได
ควันพร้อมกันด้นดำ1ลง1ป	โผล่ชื้นได้ด้านสิวที่งสัวคาง
แล้วมุดชํ้ารไลงคำรบห้า	มุดขนมาขนเลยน1ตยบแหมอนถาง
ร้องไห้ทุยลุยนาขึ้นฝังพลาง	พิไรครางร้องราว่ากรรมเรา
สะอึกสะอื้นคืนมาหาพระฤๅษี	ขึ้นกุฎีชบเคืยรลงโศกเศร้า
พระสิทธาด่าชาว่ากุสอนไม่เอา	ไอ้หัวล้านยํ่งกว่าเก่าไอ้นอกครู,.
ท่านขับไล่ว่ามึงไปเสียจากนี่	พ้นกุฎีกุไปไม่ให้อยู่
มึงเกินครูดูเมินมึงเกินกุ	ไอ้หัวล้านนอกครูไปเสียไป
สองสหายได้ความระกำอก	นี้าตาตกแทบจะด้นแผ่นดินหาย
หัวยงล้านลึ๋นล้นไม่พ้นอาย	เรึ๋องนิยายพี่จำได้ท่านเล่า!๑;;-]
นางอรพิมว่าพี่ปราชญ์ฉลาดเล่า	ช่างจำเอา เรื่องได้พิไรว่า! 11
เรื่องนิยายนี่น่าจำเป็นตำรา	ไปภายหน้าฉวยขย้อนได้สอนใจ
นิยายพร้องสองเรื่องนี้ขบขัน	ช่างเหมือนกันนี่กระไรหนอไฉน
ช่างนอกครูให้เซารู้เป็นเรึ๋องไป	ได้อับอายชายหมึนประมาทครู
พระโฉมงามจำได้ไม่ประมาท	เรึ๋องนี้ราชรอบคอบช่างรอบรู้
หน่อกษัตริย์ตอบอรรถว่าโฉมตรู	พี่เรียนรู้ใว้มามากจึงหาเมีย
ช้างอรพิมว่าพี่มหาพหูสูต	ฉลาดพูดประดิษฐ์ว่าประดาเสีย
พหูเต่าให้เขาช้งเอามึงเมีย	แล้วเย้ยเยียเยาะกันสำราญรมย์
นางโฉมงามถามเดิมคนหัวล้าน	เป็นไรน้นจึงไม่มืเกศีผม
แต่ก่อนกรรมท่าไฉนได้อบรม	พระทรามชมเชิญเล่าให้เข้าใจ
พระโฉมปรางค์ตอบนางปราสัยสาร	เรื่องหัวล้านพี่จะแจ้งแสดงไข
แต่ครงหลังเล่ามาแต่ย่ายาย	ว่ายังมีกระทาชายคนเฉโก
ไม่ท่ามาหากินไม่ถางไร่	ชนแต่ไกสร้างแต่กรรมคนโยโส
ไม่นิจจังลังขาราว่าพุทโธ	ท่าพาโลความขัวใส่ตัวเอง
ให้ไก่ชนจิกขนกันหลุดลุ่ย	ขาดกระจุยถอนขนทำข่มเหง
พนันไก่ดิไจกันครื่นเครง	ไม่เกลัวเกรงบาปกรรมทำพาโล :
ครื่แล้นชนม์ด้วยว่าตนท่าลามก	ตกลังฆาตพนรกอยู่ผลุบโผล่
ได้พันปีในบาลของพุทโธ	เพราะพาโลชนไก่ให้จิกกัน
ครนล้นกรรมในนรกหกมาเกิด	เอากำเนิดเกิดเป็นเปรตโตมหันต์
ตัวเป็นคนหัวเป็นไก่ไล่ต์กัน	เป็นนิรันดรอยู่ใต้รากเขาพระเมรุ
สนชาตเปรตเศษบาปยังรุกร้น	เกิดเป็นคนอัพลาทันตาเห็น
ร*!ก๊^วฟ้วก็ล้านด้วยกรรมVไร	V	*2.**
5	. .น1* 1/	มนนอกเกณฑท่าฟ้นจงเกดกรรม
๗๓^ฒ(ส®ฬก์-	**๗®**๗™เ,
V.ร8สร™ซญเท*แเมแ*)๓ฬ,	๗*๗ฟแ๗#๓0{เ,
แมงามพรงนงนงฟังนยาย	ข่างเพราะเจาะนึ๋กระไรพระงามชน
^นไก่ไจชายไม่ยงยืน	ใฟัพัส์นสัานโล้นคนนํนทา
เร^แ■ขเแ^งสบฒส่ย่ม่สิงชร	พระพานุชหยุดนอนไทรพฤกบา
แอร่มแจงแสงจฺนทรบนเมฆา	พระพายพาหอมกล้นกระถินดง
รวยรวยชวยกลนบุ่ปผาชาติ	ให้หวนหวาดวาบไจนางนวลระหง
เสียงจุก.จนร้องแซ่วในแนวพง	นางเสียวองค์ไห้สงสารเถิงมารดา
นิจจาเอ่ยเคยอยู่เมือยามยาก	ไม่พลัดพรากแม่ลุกเสน่หา
ประสาจนสองคนกันสองรา	อยู่บ้านไรไพรป่าพนาดร
ถงแสใแแาแม่มืให้ลุ!เกัยาก	โอ้วบากเวรหลังมาลังหรณ์
นางคิดถึงมารดาให้อาวรณ์	สะท้อนถอนหฤๅทัยพิไรครวญ
พระโฉมปรางค์ปลอบนางว่านมนาฏ	อย่าหวนหวาดฟ้งพี๋ห้ามงามสงวน
เมึ๋อแรแฒเ^ก็ว่าเ.ฟคิานวร	ได้ลักชวนพร้อมใจจืงพามา
|] เห็นพี่ซวนพาให้มายาก	เป็นวิบากแล้วแม่ยอดเสน่หา
ไม่ เต็มใจฤๅจะไปคืนพารา	พี่จะพานวลระเหงไปส่งคืน
๏ โอ้พระขืนอย่ามาขืนวาสนา	ผุ้ใดใครยายตาไม่ข่มขืน
ว่าคู่สร้างกันแต่หลังมายืดยืน	อดส่าห์ขืนสิบสบมาพบกัน
ไม่ถามไถ่นึ่อย่างไรจะไปส่ง	พาโลหลงพร่าว่าไม่น่าลัน
ฉันร้องไห้ด้วยว่าใจน้นผูกพัน	คิดสงสารเถิงมารดาดอกสามื
ฤๅเยื่องอยางวางบทกำหนดไว้	ห้ามมิให้รองไห้พระโฉมศร้
ทุกมนุษย์กุลบุดรกับชนนิ	ต้องพิรคิดถึงคะนิงกัน
1 โอ้เจ้าดวงพวงมณฑาผกาเกส	แม่เนอเทศแหลมลมดุคมลัน
พี่แหนงว่าเจ้านิกคะนิงครัน	เคยส์าราญคิดหลังพี่ปรางค์เคย
๏ โอ้พระพี่ซ่างฟัรี้พิไรฟร้ยบ	ดูราบเรยบนกะไรพไพรเอ่ย
ซ่างแหลมลมเข้ามาตำเหมือนหนามเตย	เหนฉันยับแลวกเยยระยำเยน
ยังแหนงจิตว่าฉันคิดจะคืนหลัง	จะคืนปรางค์นนอย่าหมายน่าอายเขน
ไม่เต็มใจพระไม่ให้ไปตามเดน	ตกสะเทินพระจะทีงก็ตามที
เป็นชะตาวาสนาตัวน้อยนัก,	มาหลงรีกมาบำรุงท่านสูงศรี
ไม่เจียมใจตัวเป็นไพร่กระฎมพี	คบมู้ดิท่านก็หยามให้เจ็บอาย
แต่แรกจรใครไปวอนให้คืนกลับ	กลับมารีบกลับมาว่าให้หน้าขาย
ก็ทดลองไม่มลทินสันระคาย	พระเต็มใจจ็งได้รีบเอาน้องมา
๏ นิจจาโอ้พุทโธ่อกพี่ตกเข็ญ	แต่หยอกเล่นก็มาเคืองเอานักหนใ?;?
แม่รูปรวยจะทำกรวยขอษ•มา	ที่ว่าเจ้าพี่ถลำได้กา เกิน
๏ โอ้เสนาะคำพระเพราะวิเวกวัง	ตบหัวแล้วยังลูบหลังสรรเสริญ
เห็นโง่เง่าถือว่าเต่าไม่ไวเดิน	ลักร้อยเกินก็ท่าเนา เป็นเจ้านาย
ษมาโทษใครเล่าโกรธจะมาขอ	ข้างยกยอเยาะเย้าแย้มขยาย-
เห็นไรฟันอยู่เป็นทางพี่ข้างกราย	เป็นเจ้านายตามแต่ว่า เล่นท่า เดิยว
๏ โอ้เจ้)พักตร์ราวกะผัดกำดัดปลื้ม	ไม่หลงลึมพี่ขอโทษยึ๋งโกรธเกรี้ยว
จะลุกลามขึ้นเป็นไฟฤๅไรเจียว	ฤๅคิดอยู่อย่างข้าวเหนียวอยู่รุงรัง
พี่รักดอกสัพยอกให้ปลื้มจิต		ท่าความชอบกลับมาผิดน่าทุกขัง
ว่าเป็นบุญกลับเป็นบาปหาบรุงรัง	แทบอกพังเจียวหนอเจ้าลำเพาพาน
@ ฟังเสนาะเพราะคำพระล้าลึก	เหมือนรดน้าอมฤตอันเย็นห่วาน
เทียบกระทบแทบสลบลงแดดาล	พระปริชาญปัญญาปราชญ์ฉลาดลม
เหมือนบุราณว่าเป็นอย่างถ้ารู้เท่า	ให้แบ่งเอาแต่เพียงครึ่งแต่ควรสม
รุ[ม่ถืงเอาให้หมดกดให้จม	เห็นโง่งมว่าน้องรู้1ม่ เท่าทัน
ครั้นเถืงใจพระก็ไพล่ว่าหยอกเย้า	ไม่รู้เท่าพระก็ถีบหัวให้หัน
เห็นมืแผลพระย็งแหย่ให้เจ็บดัน	เห็นไรฟันอยู่อย่างนี้พระพี่ชาย
๏ โอ้เจ้าดอกมลุลึมณีโชติ	บอกว่าหยอกดอกก็โกรธไม่รู้หาย
กระน้นก็ฆ่าเสืยเถิดนางให้วางวาย	จะลุ่[ตายด้วย,ว่าผิดมาติดตัว
@ โอพระพมาพิรว่าตัวผิด	ใครนั้นคิดไปหาความว่าท่าขัว
ฉันรูดอกว่าละเมียดเกลยดว่ากลัว	ฉันเหมือนวัวลันหลังขาดต้องซลาดกา
@ นิจจาหนออรพิมนี่มขนิษฐ์	พี่ก็รีบอยู่ว่าผิดขอโทษา
เป็นเคราะห์ร้ายโหรเขาทายแต่แรกมา	ดวงชะตาตกลงด่าเสียจร้งจัง
พูดดีดีก็อาภัพกลับเป็นลั้ว	เป็นวาสนาชะตาต้วแต่หนหลัง
รักจึงหยอกบอกักื้เหลือไม่เรือฟัง	อกใครบ้างยังจะมีเช่นนี้นา
ปลาตกคลักจับใส่ครุไปปล่อยโปรด	กลับเป็นโทษบาปมาตามกรรมมาหา
น่ากลั้นใจเสืยให้วาย?วาลา	ให้ลือชาเห็นประจักษว่ารักเมีย
๏ โอ้ขวัญหายพระจะตายเสียจริงแท้ สงสารแต่อรพิมจะเศร้าเสีย ผีมันหลอกขวัญจะหายใครจะเยีย	คราวนี้เมียจะเดินไพรไปคนเดียว
ผีมันหลอกน้องจะบอกว่าผีเหย	อย่าหลอกเลยผีจะห้าไม่กลัวเสียว
จะตายจริงฤๅจะทงน้องเดินเดียว	ใครจะเยียวฉันไม่เห็นเว้นแต่คน
๏ โอ้นิจจัง์ส่างกระไรแม่ฉิมน้อย	พิไรเปรียบเทียบถ้อยพี๋แทบฉงน
ยงตอบตามก็ยงลามเหมือนไฟลน	ไม่เมึ๋อยปากอยากจะบ่นก็บ่นไป
๑ ไยมีบ่นเถิงบทจนมาจวนตัว	เป็นน่าหัวยังมาชาท่าไถล
ว่าใส่หูใครจะรู้เท่าพี่ไพร I	มันเถิงใจเขาเหมือนกันเขาท้นตัา
® เอกเถิดสิพี่จะนอน!ม่ย้อนตอบ	ฟ้งก็ชอบคิดขึ้นมาก็น่าหัว
พี่จะน้งแล้วแม่หม่อมพี่ยอมกลัว	พระแกล้งยํ่วลัพยอกให้ยวนใจ
พูดกับนางก็จนย่างเข้ายามดีก	พระพายฉิวลืวระริกแทบขวัญหาย
พระกรกอดเข้าประทับไว้กับกาย	สายสุดใจแม่อย่าหมางระคางเคิอง
ประทมเถิดบุญเรือนแม่เพี่อนยาก	แสนลำบากนี่กระไรเจ้าเนี้อเหลือง
กุศลพามาตรว่าไปเถิงเมือง	ไม่ขัดเคิองดอกฟูกหมอนทีนอนมี
พระยี่ภ่ฟูสำอางปรางค์ปราสาท	ยามไสยาสนกจะสุขเกษมศรี
(๑) ต้นฉบับสมุดไทยไม่มิคำสัมผัศระทว่างวรร*)
สะV(รงพร้อมด้วยกำนัลนางรันท	มาพัดว้ให้แม่นอนสะออนใจ
นาด้างปรายใบพฤกษ์ดกสงัด	สองกษัตริย์ไสยาสนกหลับไหล
จนสว่างสางแสงอโณทัย	พระภุวนัยตึ๋นกายรู้สืกพลัน
6 จะกล่าวกลับจับนึทานเถิงพรานนกเอี้ยง IIอเสียง,โนบาลีใจมหันต์ อยูในเมีองพาราณสีมีสำคัญ	ไม่เว้นวันยิงเนื้อเที่ยวเบึ๋อปลา
ครนสว่างสางเสิงเพลา เรัา	เที่อนรบ เร้าบอกเมียใหัจัดหา
ได้ร้าวผอกคอนกระบอกแล้วไคลคลา	ทั้งปีนยาลูกหน้าไม้ของนายพราน
ออกจากบ้านพรานเดินด้วยใจด่วน	จตรำจวนดิดพลางจะล้างผลาญ
เที่ยวชอนชอกป่าพงดงกันดาร	จะพบพานกวางทรายก็ไม่มี
ตะวันบ่ายใกล้ค่า เพึ๋อนคนกลับ	วันนี้ยับมันคงด่าจนบัดสี
แม่ไอ้ฟลาใจราวกะยักร้นั	เพื่อนกลัวเมียรำพิรี้มาตามทาง
พอมาพบสองกษัตริย์ใต้ต้นไทร	เพื่อนแลไปเห็นคิดนึกอางขนาง
หญิงคนนื้รุปดิงามสำอาง	แล้ว เดินพลางแล เล็ง เพ่งลูกตา
ครั้นเร้าใกล้แลไปก็รู้จัก	ว่านงลักษณ์หม่อมแม่แน่นักหนา
นางอรพิมที่ภิเษกเอกพารา	ไฉนมาอยู่สองคนที่ต้นเทร
ฤๅหนึ่งพฤกษ์เทวดามาอาเพท	สำแดงเดชม่าให้เห็นเป็นไฉน
พรานสนเท่ห์เดินเฉยแล้วเลยไป	สงลัยใจนึกแหนงแคลงวัญญาณ์
มาถงบ้านนายพรานไม,เล่าใคร	ด้วยกลัวภัยความผิดตดโทษา
นางเป็นหม่อมจอมชาวจ้าวประชา	ไม่พูดจากลัวภัยจะพัวพัน
9 จะคินกลับจับเรึ๋องท้าวพรหมทัต	ที่พระปาจิตฆ่าพิฆาตให้อาลัญ
ครั้นสว่างกระจ่างแจ้งแสงหิริญ	ฝุงกำนัลเคยมาพยาบาล
เห็นพรหมทัตหวาดจิตโลหิตราด	พระศอขาดสันชีพปลงสังขาร
ตกประหม่าพากันว้งอลหม่าน	ดูแซ่ซ่านเสียงแซ่วทั้งวังใน
พระญาดิวงค่ตรงว้งเข้ากอดท้าว	พระป็นเกล้าควรแลฤๅมาตักษัย
บ้างก็ว่าเร็วอย่าข้าให้วึงไป	บอกพระนายข้าเฝ้าใหเข้ามา
ตำรวจ#ายในนอกออกวงวุ่น	ชุลมุนโลดแล่นล้มถลา
มาถึงบ้านบอกอาการห้าวพระยา	ใครมาม่าให้พระเจ้าเราบรรลัย
พระสงครามตอบถามว่านายท่าน	แน่อย่างนี่นฤๅอย่างไรฤๅไฉน
ตำรวจนอกบอกว่าคุณอย่าเหลือใจ	แน่ไม่แน่ก็ท่านตายวาย?วา
พระสงครามฟังความว่าแน่จริง	ก็ลุกวิงถกเขมรถีงต้นขา
เรียกไพร่พร้อมจอมเจ้าเหล่าพระยา	จึงปริกษาว่าจะคิดอย่างไรดิ
พระยาใหญ่ว่าให้รายคนสกัด	รอบจังหวัดอ้อมกำแพงอย่าให้หน
อ้อมทั้งปรางค์ให้ระวังให้ดิบดี	ถ้าแม้นหน่ด้านใครจะวายปราณ
พระยาใหญ่จึงเข้าไปข้างในวัง	ท่านจึงลังให้เข้าด้นในพระฐาน
เที่ยวค้นคว้าหาจนจบไม่พบพาน	ออกแซ่ซ่านไซร้ชอกทั้งนอกใน
แต่ชั้นรอยก็ไม่พบในบริเวณ	ทาไม่เห็นสนวิมุตที่สงลัย
คุณพระยาจึงบัญชาในทันใด	ชาวกรุงไกรฤๅว่าใครจะพบพาน
จงเอาฆ้องไปเที่ยวร้องแล้วตีป่าว	สบผู้โดใครเล่าจะบอกขาน
จะพบเห็นบ้าง.ฤาไม่ได้แจ้งการ	อย่านงนานเร็วอย่าข้าอย่าทำคลาย
จมึ๋นอินพระนรินทร์กรมตำรวจ	นายยงยวดเดินเร็วเหม้อนควายหาย
เรียกพันตรีสูมานี่ทั้งสองนาย	ยีนฆ้องให้จงไปป่าวชาวบุรี
ชุนพันตรีพันหัตถนายทั้งสอง	ร้บเอาฆ้องแล้วประนมก้มเกศ
เที่ยวร้องป่าวทั้วพาราทั้งธานี่	พันหัตถีตีฆ้องแล้วร้องไป
หญงผู้ใดชายก็ดิยังมีบ้าง	ยังพบบ้างร้เห็นเป็นไฉน
แม่อรพิมมีงเมีองนี่นหายไป	ถ้าผู้โดพบบ้างอย่าพรางคำ
ถ้าพบพานจะประทานทั้งเอี้อผ้า	อิกเงินตราแหวนทองของสยำ
ตีฆ้องบ้อเร้องไปใครอย่าอำ	เที่ยวยังค้าพอได้กึ๋งคริงพารา
พอมาถึงซึ่งบ้านพรานนกเอี้ยง	ได้ยีนเลืยงลงเรอนออกมาหา
จึงบอกท่โเนดิฉันพบแม่พิมพา	ทกลางป่าแม่ประทมอยู่ร่มไทร
เนินฟ้4๓ง*ผู้*าย)!นงอยู่	ฟุนํฬฬน^
ฟ้งเฟงแลแน่™®8	แน่!*™**อ™*แคลง
(เายสองง*!ยทื!อ!ฟ้องไป?องป่าว	น*™นง™ก*ฟุ!แถลง
เฒ11อว่ง่Iฒแวง	■เฒ1ฒ|010
จง-™!นองฟ็นการฬ11ฒอง	ฒ*"*"111111
จะพาไปให้ฟานได้ซึ่งรางวัล	ไปหาท่านคุณพระยาศาลาใน
แล้วนำหน้าพาพรานครั้นมาถึง	ไม่อาอึ้งกรประนมบังคมไข
ขอเดชะฝ่าละอองผ้าคุ้มภัย	นายพรานไพรคนนี้ว่าพบนาง
ท่านพระยาถามว่าพรานไปปะ	ที่ไหนนะเล่าให้ใสสว่าง
พรานนกเอึ้ยงบอกความไม,อำพราง	ฉันเดินทางเดินคนเดียวไปเที่ยวไพร
เที่ยวดำกวางยังดำไม,พบปะ	เที่อไหลชะแดดร้อนตะวันบ่า.ย
จะกลับบ้านด้อมย่องหมองระคาย	จึงแลไปเห็นต้นพระโครธา::
ทั้งโตใหญ่ใบคลุมซุ้มสะอึ้น	ร่มระรี่นก็งก้านอันสาขา
จะหยุดพักเดินโด่งตรงเข้ามา	เพ่งยนบ่®)ด้วยตากแดดลูกตาลาย
แลเห็นคนปนกันชายกับหญิง	ให้นึกกรีงใจสนเท่ห์คะเนหมาย
แต่ก่อนเถินเคยเดินไปใกล้กราย	ไม่เห็นใครที่จะมีลักทีเดียว
ฤ)หนึ่งพฤกษ์เทวาศักดาเดช	จำแลงเพศอยู่ที่ใต้พระไทรเขียว า
เข้าไปใกล้แลไปว่าแน่เจึยว	แมทีรามเปรียวอรพินปินพาร่า!;:
ยีนพินิจพิศแลแน่ตระหนัก	ก็รู้จักจริงจังไม่กังขา
ไม่ถามไถ่เลยไปแล้วเดินมา	เถิงเคหามีได้เล่าผู1ดใคร
คุณพระยาพวกเสนาสิ้นทั้งนั้น	ได้ฟังพรานเล่าแจ้งแสดงไข
ว่าพบนางแน่นักประจักษ์ใจ	จึงปรึกษาปราลัยกันไปมา
ลางพระยาปรึกษาให้ตามจับ	ท่าให้ยับจับฆ่าให้ลังขาร์
ลางคนว่าจ้าวก็ตายวายชีวา	ผิดตำราจะเอาต้ว่ด้วยผัวตาย
คนหนึ่งว่าในตำรากฎหมายบอก	ก็ย้อนยอกมีบทกำหนดหมาย
เมียทำข้ผัว่อยู่ยังไม่ตาย	จับชุได้ปรับไหมตามศักดินา
ถ้าเมียอยู่ข้ยัง์๓ผัวตาย	จับข้ได้สืบสมว่าข้ฆ่า
ให้พินั&งฟัองเรียกโจทนา	ถ้าเป็นสัตย์ก็ให้ฆ่าไปตามกัน
ถ้าผัวตายชายซุ้จับไม่ได้	หญิงก็ไปเสียกับข้ผัวอาสัญ
จะพ้องใครโจทก์ใส่เป็นลัาลัญ	ก็เหมือนกันหนึ่งกับจ้าวของเราตาย
นางก็ไปจ้ปไม่ได้ทั้งชายซุ้	ก็สุดรู้ที่จะคิดผิดกฎหมาย (•)
(•) น้ยนา
ถาตามจับเหนจะกลับไดความตาย	ท่านเป็นนายกลับเป็นจ้าวเราทุกคน
เหมือนหนื่งตำนานท่านเล่าแต่เก่าว่า	ชงพารารบทุ่งกันลับสน
๓จับฆ่าจ้าวพาราได้บัดดล	อี้นทุกคนก็เป็นสิทธทั้งบั)นเมือง
ต้องไปขึ้นยี่นของบรรณาการ	ตามบุราณที่ทางเป็นอย่างเมือง
ที่ท่เนฆ่าจ้าวตายก็ได้เมือง	จะคายเคืองตามติดมืดตำรา
อที่งเล่าท้าวก็มีกักดาเดช	เหมือนเทเวศร์เหาะได้ในเวหา
แต่รอยตีนก็ไม่เห็นอย่าเจรจา	อันฤทธามืจริงอย่ากริงใจ
ถึงตามไปก็ไม่ได้อย่าควรกล่าว	เข้นอย่างเราที่จะ!!ด้ที่ไหน
จะพาพวก่พลขันธ์ไปบรรลัย	ท่านทั้งปวงเห็นอย่างไรก็ว่ามา
คุณพระยาท่านจึงว่าข้าเห็นจริง	เถอะเถอะนงอย่าได้พุดจะปริกษา
ท่าโกศใส่ศพเจ้านายที่มรณา	จะดีกว่าป่วยการติดไปติดตาม
พวกเสนาข้าฟ้าลันทั้งนน	ได้ยินท่านคุณพระยาบัญชาห้าม
เป็นจนใจด้วยเห็นจริงก็นงความ	ท่านว่างามมืให้ยากลำบากใคร
ท่านพระยาจึงให้หาพรานนกเอี้ยง	ทั้งมือเสียงทั้งให้ดังใจหมาย
มือหมึ๋นจบจักรวาลตระเวนไพร	เป็นนายใหญ่แห่งนายพรานน็นทั้งปวง
อีกเงินตราผ้าเลัอเหสีอขนาด	ด้วยแจ้งราชการใหญ่ที่ในหลวง
มืสีลันพรานไพรเป็นใหญ่ยวง	คนทั้งปวงเกรงชามไม่หยามใจ
๏ คุณพระยามืบัญชากระแสลัง	ขุนพระคลังหาตัวมาไม่ข้าได้
จึงลังบอกให้ไปเบิกทองอุไร	ท่าโกศใส่ศพจ้าวเถิงมรณัง
จางวางคลังฟังลังไม่นํ่งข้า	มาเบิกทองตามบัญชาเอาครงลัง
ขุนพระคลังลังให้,!}างสุวรรณวะรัง	ตำรวจนังอยู่กำกับลำหรับดุ
พวกข้างทองหลอมทองแผ่เป็นแผ่น	แผ่แล้วจอดเปาแล่นประสานถู
ข้างประดิษฐ์ติดเป็นโกศทองคำพุ	สลักแล้วพิศดุวิไลพราย
ทำส่าเร็จฝาเสร็จก็พร้อมครบ	ให้ยกโกศมาทีศพพระโฉมฉาย
ท้าวพระยาทุกระทรวงข้าหลวงนาย	ต่างเศร้าใจด้วยเอ็นดุพระภูธร
ทุกตัวนายว่าเสียดายร่มโพธแก้ว	จะลับแล้วทงลูกไว้สลอน
เราจะพึ๋งบุญใครไพร่นิกร	จะรุมรอนหมองหม่นทุกคนตัว
ฝูงสนมว่าพระร่มมหาโพธิ	จะพ่ทโสตํลับไปแล้าพ่อทุนหัว
พระแท่นนั่งปรางค์ทองจะหมองมัว	ฝูงดอกบัวนางสนมจะตรมกาย
พระวงศาซ้ายขวาก็มาพร้อม	มานั่งอ้อมรอบศพพระฤๅสาย
บ้างยกกรซ้อนอุราว่าเสียดาย	จะร้องไห้แต่งว่าจะซ้าทาง
ด้วยเรื่องราวนั่นยังยาวจึงสมทบ	จะเผาศพนั่นจึงร้องต้องด้วยอย่าง
จะแต่งร้องก็จะพ้องนิทานปาง	จึงหยุดยั้งยกนิยมพอสมควร
ค-ณั๊มาครบยกพระศพขนใส่โกศ	ษมาโทษเทียนทองของสงวน
ตามจารีตชินชมนียมยวน	แล้วเชิญศพข้าไปไว้ในปรางค์วัง
@1 ขอหยุดเรื่องพรหมทัตกษัตรา	มากลับว่าเรื่องต้นที่หนหลัง
จะกล่าวเกิงพระปาจิตอิศรัง	เมึ๋ออินทราพาไปยั้งไว้ไทรพราย
พระพานางด้างนอนอยู่คืนหนึ่ง	ครั้นรุ่งเข้าเดินตะบึงจนเที่ยงสาย
สองกษัตริย์อดข้าวทั้งเพรางาย	ได้ลูกไม้กินต่างประทังแรง
นางทรามเชยเจ้าไม,เคยได้ความยาก	มาลำบากเดินล้าให้ขาแข็ง
บาทระบมกรมระกำเป็นเลือดแดง	พระศอแห้งแดดร้อนอ่อนระอา
ไหนจะพร้นเขามาทันจะจับมัด	ให้เคืองขัดชุกคิดคับนาสา
พระเท้าน้องพองทัวพระบาทา	นางฉีกผ้ามาพันพระเท้านาง
เจ็บระบมกรมพองเป็นหนองเน่า	จะยกย่างเหยียบเท้าก็ขัดขวาง
ด้วยพระนางเคยสะเอนเอี่ยมสำอาง	แทบจะวางวายชนม์ด้วยทนตรอม
แดดก็ร้อนอ่อนใจระหายนั่า	เดินยังค์าโหยหิวจนผิวผอม
ฝ่นละอองต้องคัวให้มัวมอม	นางตรมตรอมกลั้นนั่าตาอตส่าห์เดิน
แต่ก่อนนางเคยส่าอางในปราสาท	ยามสินลาศหามแห,เหมือนเหาะเหิน
พระท้าวนางมิได้ย่างลงดินเดิน	เคยจำเริญความสบายแต่ในวัง
ยามบรรทมสาวสนมมาวีพัด	เป็นขนัดไหว้วันทาทั้งหน้าหลัง
ยามเสด็จมาตำหนักพระฉากบัง	พระกลดกั้งมืให้หมองละอองนวล
เมอยามสรงชลธีวารีทด	แล้วราดรดนั่ากุหลาบให้หอมหวน
บ้างเปาสังข์ส่งเสียงสำเนียงครวญ	ให้ยียวนสีงจะยากบ่ห่อนมื
(*) ใน*ใฬ้สิอส^ไทยไม่ม่คำ#ม#สระทวาห้วรรค
มาสำบาค?(ยากเพราะรักผัว	จนกายตัวเศร้าสรดสลดศรี
พระบาทนางอ่อนบางเหมือนสำสี	มาคลุกคสีแดดลมระบมพอง
แต่ฉีกผ้าพันตีนจนสินผืน	นางกลากสินกลนโศกไม่เศร้าหมอง
จะย่างเท้าเหยียบดินก็ตีนพอง	แม่ก้อนทองเหลือจะทนด้วยจนไจ
จะจดจ้องย่องเหยียบขยาดเท้า	จนเล็บเน่าเลอดเรื้องนั่าเหลองไหล
เหลือถาลังนางก็นงลงคลานไป	ด้วยกลัวภัยเขาจะทันเข้ากลางทาง
พระบังอรเห็นสมรลงนงคลาน	แสนสงสารนั่มน้องให้หมองหมาง
เข้าโอบอุ้มยกพยุงจะกุงนาง	แม่โฉมปรางค์ห้ามว่าอย่าพระสามื
จะเป็นกรรมตามประกอบไปกับกาย	เมึ๋อน้องตายสินชีพไปเมืองผี
ด้วยลามกจะไป®กอเวจิ	เพราะขื้นขี๋หล้งผัวไม่กลัวกรรม
อันหญิงชีวผัวรักไม่รอบรู้	ทำวามว่วอกแวกไม่เกรงขาม
โอหังการีหน้าขึ้นทะลึ๋นลาม	ทำข่มขี๋ขาข้ามพระสามี
อันหญิงบาปหยาบข้าไม่ดูเยึ๋อง	ไครค้าคบก็จะเศีองเสียราศี
อันตัวฉันลืงจะตายวายชีวี	หลังสามีจะขึ้นนั่งไม่บังควร
โอ้เจ้าดวงพวงมาลัยสายสวาท	เลิศฉลาดเลิศลางามสงวน
ชีางรอบคอบรู้ข้อห้ามไม่ลามลวน	แม่หน้านวลลืาหญิงในโลกา
ครนภายหลังทางถนนที่นางคลาน	คน®งบ้านมากมายไหญ่นั่กหนา
ให้ขึ้อบ้านว่าถนนนางคลานมา	ทุกคนว่าบ้านตงที่นางคลาน
คนทุกวันเรียกบ้านหาถูกไม่	เรียกผืดไปเปลี๋ยนคำนามขนาน
ถนนนางคลานก็มาพล้งเป็นวังคลาน	ผืดบุราณผืดนามขนานมา
พระปา1จิตอิศโรปีโยรส	ทรงกำสรดด้วยสงสารขน้ษฐา
เข้าพยุงว่าจะกุงนางกัลยา	นางสุดามีไห้กุงนางกลัวกรรม
พระปาจิตสุดศีดนั่าตาไหล	รีาพิไรปลอบนางว่างามซ่า
อย่าท้อแท้อ®ส่าห์จรเถิดก่อนค์า	เถิงหนองนั่าที่จะพาแม่พักแรง
พระพานางย่างเดินมากลางแดด	กำลังแผดร้อนรุ่มพระสุรียีแสง
พระบาทาเจ็บระกำเหมือนหนามแทง	นางสุดแรงที่จะทานก็คลานไป
แสนสงสารอรพิมน้มขนิษฐ์	แม่ดวงจิตเจ็บบาทานั้าตาไหล
นางหน้านวลครวญคร่าร่าพิไร	พี่สายใจโอ้พี่ไพรของน้องอา
น้องสุดแรงที่จะแข็งอารมณไว้	ให้อ่อนใจสุดที่เหนื้อยทั้งเมื่อยขา
จงพาน้องหยุดสำนักพระโครธา	พระสุริยาจวนจะยำลงคำเย็น
พระโฉมปรางค์พานางเข้าอาศัย	ใต้ร่มไทรดอนพลับทับตาเถน
ประจวบจวนสุริยํลับเหลี่ยมพระเมรุ	จอมนเรนทร์หยุดบรรทมใต้ร่มไทร
กระยาหารมิได้ผ่านพระชิวหา	เสวยแต่ผลผลาพันธุลูกไม้
ลมพระพายชายพัดพฤกษาไกว	ด้วยอ่อนใจหลับไปทั้งสองรา
๏ ในบาลีว่ายังมินายพรานไพร	จิตทมิฬใจใหญ่เหมือนยักษา
เป็นพ่อหม้ายเมียตายมรณา	ออกอยู่ปาดอนดงเป็นโรงเรือน
เที่ยวยิงเนื้อกินกวางต่างอาหาร	เป็นเปรตพรานเอกีไม่มิเพี่อน
แปดคำสิบห้าคำไม,ยาเยือน	ในใจเตือนคิดแต่ทั้งจะสร้างกรรม
เที่ยวขัดห้างยิงกวางกินลูกไม้	วันนั้นไปก็พอสบจะพลบคำ
เพี่อนแลไปเห็นต้นไทรใหญ่กำยำ	ลูกดกแดงนกคลามากินเกรียว
พรานดีใจตัดไม้จะขัดห้าง	ฝูงหมู่กวางคงมากินลูฤไทรเขียว
สะกดรอยเที่ยวจนทั้วเห็นต้ว์เดียว	เพี่อนจ็งเหลียวขึ้นไปบนต้นพระไทร
แล้วแลเล็งเพ,งมาดูที่ใต้ต้น	แลเห็นคนนอนเคียงกันหลับไหล
เพี่อนนั้งลงคลานด้อมมองย่องเข้าไป	เห็นสองไท้รูปงามอร่ามตา
ผู้ชายนื้จะเป็นพี่ฤๅเป็นผัว	ช่างสมตัวดูเหมือนกันนั้นนักหนา
สะอาดเอี่ยมเที่ยบเทียมเหมือนเทวดา	ดูวงหน้าราวกะจันทร์เมื่อวันเพ็ง
กุไร้คู่อยู่เดียวเป็นพ่อหม้าย	ช่างสมใจเป็นจ่าเพาะให้เหมาะเหม็ง
เป็นบุญพาขักมาหาให้กุเอง	ไอ้พรานเพ็งชอบขึ้นระรื่นใจ
ยิงพี่ชายมันให้วายชิวิตเลีย	จ็งเอาน้องมันเป็นเมียพิสมัย
เพี่อนคิดพลางโก่งง้างหน้าไม้ไกล	แล้วยิงไปลูกลำเลียบไปต้ององค์
พระปาจิตหวีดร้องให้น้องช่วย	ขีวีตพี่นื้จะม้วยลงผุยผง
พี่ร้อนรุ่มกลุ้มเดียรให้เวียนวง	พระโฉมยงมิได้รู้ว่าพรานยิง
ด้วยพิษยาแล่นกลุ้มเข้าสุมใจ	คองุ้มในคลุกคลเหมือนผีสิง
นางโฉมยงตกใจพระกายตืง	ผวา,จิตลุกวงเข้าหํมวา
แม่ร้อยชีงคสังเดินพระกายสัน	กำลังฝืนไปว่าไพั!หมัเคหา
นางกลัวไฟกลัวจะไหม้วายชีวา	ไนฝืนว่านนว่าไฟจะไหม้นาง
จงลุกวงดิดว่าจริงไม่ว่าฝืน	อัศจรรย์เทพเม้าแจ้งกระจ่าง
เป็นเวรันทันดอกจงบอกลาง	ท่านผู้ฟังจงกระจ่างประจักษ์ไจ
ครั้นงามชึ่นพื่นสติขนีษฐา	จะเข้ามาทีประทมแม่พักไข้
ก็พลบเย็นแลไม่เห็นต้นพระไทร	แต่ป่าไม้มีดเลอนไม่เหมือนกัน
ด้วยเทียนไต้ไฟกองก็ไม่มี	ครั้นจนไจไม่ร้ทีจะผ่อนผัน
ด้วยพรานยิงมีใชียังเป็นกลางวัน	แม่แจ่มจันทร์จนไจแทบวายชนม์
จึงนั่งมองตรองปัญญาว่าจะเรียก	แล้วสำเหนียกไนลังเกตจะเหตุผล
ชะรอยเหตุจะอาเพทเกิดพิกล	เดิมก็นอนอยูใต้ต้นร่มพระไทร
เป็นสองคนเพื่อนร้อนนอนกับผัว	ไม่ร้ตัวเลยลักนีดเออไฉน
กลับมาอยู่แต่คนเดียวประหลาดใจ	นางนีกไนกินแหนงแคลงวิญญาณ
ชะรอยกรรมจะมาท่ามีลักอย่าง	จึงเหห่างมาแต่ร่มพระสาขา
นางตริกมองตรองใจอยูไปมา	แล้วนางว่าอย่ากระนั่นเลยอกกุ
จึงนั่งนั่งฟังเหตุลังเกตใจ	จะเกิดภัยน้อยใหญ่จะไต้ร้
ครั้นจะอึงภัยจะถึงเอาตัวกุ	นางเงึ๋ยทุคอยฟังยั้งวิญญาณ
® 1 จะกลับหลังตั้งกลอนย้อนขนกล่าว	เถึงท่านห้าวปาจึตผู้นาถา
ตั้งแต่คลุ้มรุมร้อนทรวงอุรา	ด้วยพิษยาสุมใจแทบวายชนม์
ยามันชีกหักหลังล้มผวา	มันชีกชาตัวกลับอยู่ลับสน
พระเสโทไหลชะโลมออกโทรมตน	กุวดลดนตะเกิยกตะเกิอกตะกาย
เจ็บสลักปักลันหลังลุกลำเลยบ	มันชีกเงียบแหงนเงยจนเหงือกหงาย
ให้จุกคอร้องออเหมือนเสียงควาย	นางได้ยินร้องว้ายก็วงมา
สติส้นขวัญหายพระกายสัน	ปานเขาฟันเอาชีวิตให้ลังขาร์
มาถึงองค์ตรงกอดเอาบาทา	พระผ่านฟ้าทุนเกล้าจงเล่าเมีย
พระเนื้อเกลื้ยงยินเสียงพระน้องนาง	จะขานคำด้วยว่าคางนั่นแข็งเสีย
กระวนกระวายตะเกียกตะกายอยู่งีวเงีย	จะลังเมียก็ไม่ได้แทบวายชนม์
ดนกระเดือกเสีอกกระเด็นเส้นมักชีก	เอนกระทกอกแทบหักระเหระหน
เลือดกระทอกออกเป็นแท่งเหลือจะทน	ดวงอุบลน้องเข้ากอดเอาบาทา
ว่าเจ้าประคุณทุนกระหม่อมของเมยเอ่ย	ไม่รู้เลยลักเท่ากึ่งพระเกศา
ว่าไอ้พรานมันมาผลาญด้วยปีนยา	ไอ้พรานปาเสีอกนทมิฬใจ
มึงอิงมัวตัว่กุมึงเข่นฝา	เอาปีนยาอิงกุเสียไห้ตักษัย
มึง*ภมัวตัวกุเอาไว้ไยด่วนท่าได้ข้งไม่คิดอนิจจัง
ฝ1ยพระป^สุริยวง4ผุ้ทรงเดข	หลับพระเนตรมีได้พันคีนบาหลัง
ด้ายพไ8*7เมลุมรุม-อฺริง	สลบหลับแข็งกระด้างเหมือนวายปราณ
๏โอ้?•ง*แร®ใฒ๓สิ®[นาIโฉบฝร	เห็นสามิสินชีพลังรุกร
ลองพระก?ช้อนพระกากของนงดราญ	ให้แดดาลงงงวยระทวยองค์
สั*แดุ้1*1เสส81ดุรพุนเทวษ	สุชล!นตรอาบพักตร์นางนวลระหง
แมยอด,มิ้งทื้งทุมพระองค์ลง	แทบจะปลงชีพล่วงชีวาลัย
พ่อปาจิตค่ชีวิตของเมียแก้ว	บรรลัยแล้วไว้แต่ชื่อฤาไฉน
ได้ลังเสียเมียลักหน่อยไม่น้อยใจ	ตัดอาลัยเจาะชีองน้อยไปผู้เดียว
ไอ้พรานไพรใจร้ายนิยมหยาบ	ไม่อายบาปตามตัวไม่กลัว เสียว
มีงฝามัวตัวกุอยู่ผู้เดียว	มีงทำกุกรรมคงเลี้ยวไปตามมึง
นางร้องร์าคร์าครวญจวนสว่าง	ไม่เสือมสร่างโศกเศร้าคะนึงถึง
เสียงสะอื้นครื้นเครงบรรเลงอึง	นางรุมรึงร่ารักจักรพงศ์
รุกขมุลเทพเจ้าในเขาโคก	คิดลังโวกให้ลังเวชนางนวลระหง
เย็นยะเอิยบเงียบสงัดพน้สดง	ก็งวยงงทุกวิมานสงสารนาง
ลมพระพายชายพัดมาฉิวข้า	หมู่ปักษาส่งเสียงจะเสิงสาง
เสียงผีผิวพำพึมกระหึ๋มคราง	พระน้องนางเสียวเกศาโลมาพอง
จนตราบเท่าสุริย์แสงแจ้งสว่าง	ไม่เสือมสร่างโศกตัลย์ยํ่งเศร้าหมอง
เห็นโลหิตติดกายเป็นก้อนกอง	ดูเรึองรองลูกลำเลียบเสียบพระองค์
สงสารเจ้าพาวลักษณ์วิไลโลก	ย็งแสนโศกแทบชีวิตจะผุยผง
พระโลหิตติดกายทีไหลลง	นางโฉมยงเข็ดพลางทางรำพัน
หระบุญเรึอนเพึอนยากชองน้องเอ่ย	มาทงน้องกลางเตยให้โศกตัลย์
น่าเจ็บใจด้วยไอ้พรานใจฉกรรจ์	พรานเอ่ยพรานแกล้งกลัดมึงตัดใจ
@ ดับนั้นพรานไพรใจกระด้าง	คร้นเสิงสางส่องแสงพระสุรีย์ใส
เพี่อนฟังนางครวญคร่าร่าพิไร	แล้วคลาไคลออกจากพุ่มที*!!มตน
จึงเดินกรายชายชาญเป็นเชีงเสียบ	ท่าทีเทียบมีให้รุ้ชีงเทตุผล
จงไถ่ถามวาแม่งามนิรมล	เจ้าสองคนกับผุ้ชายทีวายปราณ
เทตุไฉนเป็นอย่างไรจึงตายม้วย	แม่รปรวยอนิจจาน่าสงสาร
ธุระร้อนฤๅแกล้งจรมาสำราญ	มาแดดาลน่าเอ็นดุอยู่ผุ้เดิยา
อย่าร้องไทไปเลยสายสวาทพี่	ตายเป็นผเถิงว่าผ้วก็กล้วเสียว
เถิงผ้วตายไม่เป็นไรดอกทรามเปรียว	เป็นบุญเจียวชีกมาพบประสบกัน
อันตัวพี่นี่นะน้องแม่โฉมฉาย	เมียก็ตายล้นชีพชวาสัญ
พี่ไร้ดุ่อย่เพี่อนก็เหมือนกัน	เป็นบุญครันติดตามมาค์าชุ
จะร่ารักซากผีไม่มีอย่าง	นี่งเถิดนางร้องนักน่าทนวกทุ
เป็นธรรมดาเกิดมาในชมพุ	เถิงกองกรรมก็สุดรุ้ทุกตัวคน
ยังติดห่วงบ่วงกิเลส่ใม่เด็ดได้	ย่อมเกิดตายตายเถิดทุกแท่งทน
ถิงนิพพานนั้นแลมารไม่ประจญ	จึงจะพ้นความตายทุกกายตัว
เป็นวาสนาพาพี่มาพานพบ	แม่งามลบเลศวไลก็ทม้ายผ้ว
พี่พ่อหม้ายไร้เมียอยู่แต่ตัว	อย่ากลาดกลัวสมควรแล้วนวลนาง
@ แสนสังเวชยุพเรศยอดสงสาร	แลเทนพรานแทบห้วอกจะแตกผาง
นางร่าร้องตรองตรีกแล้วนิกพลาง	เคืองระคางคิดแค้นแน่นในใจ
ไอ้พรานผีคนนี้แน่แล้วม้นคง	ทีมันยงเอาพระองค์ให้ตักษัย
นางคิดพลางทางว่ากับพรานไพร	การอะไรจึงมาห่ามพุดลามลวน
มายิงผัวกุจนตายวายชีรีต	กลับมาคิดจะเอาเมียไปสงวน
ไม่ขวยจิตคิดแต่คดทำไม่ควร	อย่ามาชวนเป็นน่าเฉดไอ้เปรตพราน
๏ พรานสดับงามประกอบจึงตอบว่า อนิจจาใครเล่าบอกมีงสมาน ว่าพิฆาตภัสดา เจ้าถงการ	มีพยานข้อประเด็นฤๅเห็นเอง
พี่คนเปลี่ยวเคยเทียวมาเล่นปา	เห็นโศกาคิดสงสารไจโทรงเหรง
ผัวน้องตายหม้ายผัวเหมือนตัวเอง	ให้วงเวงคิดสังเวชเถิงเมียตาย
อกชองน้องก็มาห้องกํบอกพี	จริงอย่างนดอกจงชวนนางโฉมฉาย
เทินเอก็อยู่แด่เปลี้ยวอยู่เดียวดาย	ผ้วนองตายเหมือนอย่างพีไม่มีเมีย
เมียพีตายIเสยดายแทบจิตชาด	น้าตาราดร่าพีไรแทบตายเสีย
แด่ร้องร้องก็ไม่ทั้นคีนเป็นเมีย	จนเน่าเสียร้องเปล่าไม่เข้ายา
เทินแก่ต้ว์พีอย่างน้ไม่ดีดอก	จิงเล่าบอกห้ไมปรามแม่งามช้า
บอกเอาบุญกลับมามีดอนิจจา	ว่าบุญทาไยจงกรรมมาตามพราน
กลับหาดวามหยาบหยามประดาเสีย	ว่าฆ่าผ้วจะเอาเมียร่วมสงสาร
ยังด่าชาร้องว่าเฉดไอ้เปรตพราน	เยาวมาลย์แม่ก็ด่าเล่นท่าเดียว
ก็ตามท๓ดตว่พีไม่ถอโกรธ	ต้องกลนอดด้วยว่ารักแม่ฟักเขยว
อย่ๆหน่วงหนักให้พีรักเจ้าฝ่ายเดียว	จงกลม๓สียวพีสักคำพอกลากสีน
0 เยาวมาลย์ตอบพร?นแล้าช)ด่า	ไอ้พรานปาหน้าเป็นเช่นทะลี้น
มุทะลุไอ้อายุไม่ยาวย้น	จะข่มขนเคียงช้างอหังการ
มีงบิงผ้ว่ภูจนตายวายขืวิต	ยังกลับคีดจะมาขึ้นขืนข่มช้า
บาปฆ่าเนื้อนั้นก็เหลอทั้งเบึ๋อปลา	กลับมาฆ่าผ้ว่เขาจะเอาเมีย
แด่บาปกรรมทำไว้มีใช่น้อย	จงคีดถอยใจกลับเอาคีนเสีย
เป็นชาติชายใช่จะไร้ขึ้งมีงเมีย	มากลวเกลี้ยกลากสืนขึ้นกา เม
จงร่งจิตคีดยงพีพรานเฒ่า	หญิงเป็นสาวกำลังชมก็ถมเถ
งามอย่างพรานมีใช่พาลคนโลเล	หญิงขึ้เหร่เหมือนอย่างเราเอาทำไม
อนื้งเล่าผ้วซองเราได้ถูกต้อง	ไม่แผ้วผ่องพรานจงคีดมีดว้สัย
เหมือนดอกไม้เด็ดได้ดมแล้วทั้งไป	ก็เหอดหายระเหยหอมย้อมมลทิน
พีพรานไพรก็เป็นชายย่อมเขึ้อชาติ	เลศฉลาดรู้อย่างทางถวิล
ได้บวชเริยนเขืยนจารอ่านกระบิล	ได้ทรงคีลครองสิกขัยพีใจงาม
มาลามลวนกวนกรรมมาหามหาบ	มาแบกบาปหาบนรกไปเต็มหาม
ลี้นชวิตก็จะติดต้ว่ไปตาม	ไฟจะลามลุกไหม้ในโลกันต็
ยมบาลจะประหารด้วยหอกใหญ่	เท่าใบพายแทงกระทอกจนหอกหัน
ให้ขึ้นงวสูงละลี้วเป็นหมอกควัน	หนามจะแทงแร้งนั้นจะจิกโครง
สุนัชใหญ่กายโตเท่าช้างโคตร	จะแล่นโลดกัดกายจนตายโหง
สุนัขกัดแล้วจะมัดเอาต็นโยง	ให้หัวลงเพราะว่า เอ็งไม่เกรงกรรม
I ไอ้พรานปาร้องว่าชะนใงนักปราชญ์ แสนฉลาดร้หลักขันสยำ พี่ช้อห้ามท่านกำราบว่าบาปกรรม	เราเรียนรำมาก็ได้หลายคัมภีร์
ในวิมานลักเปรตท่านเทศน์ว่า	ถ้าลักม้าลักช้างลักทาสี
เจ้าซองหวงลักล่วงประเวณ	ว่ากรรมมมากมายต้องใช้กรรม
แม่พวงพักตร์พี่ไปลักซองใครเล่า	คัวซองเจ้าก็พัตายดอกงามซ่า
เหมือนอย่างน้องประเดี๋ยวนื้ไม่มีกรรม	ยังกลับช้าจะได้บุญพุนสมภาร
ท่านกล่าวไว้ถ้าผู้ใดเมตตาจิต	เป็นเน์องนิตย์จิตบรรจงปลงลังซาร
เห็นคนจนทนทุกซอยู่แดดาล	เคองรำคาญทรกรรมไปคาชุ
ผลบุญนั้นจะได้มืใช่น้อย	จะเลิศลอยทานสีงอึ๋นไม่รึ๋นลั
ท่านว่าตรงบอกนิลงส์ไว้เป็นครุ	พี่ฟังรุ้มาอย่างนื้ไม่มืกรรม
เหมือนอย่างนางก็ต้องอย่างในตกยาก	ผํทตายจากพี่จะช่วยอุปถัมภ์
เป็นแต่บุญคุณก็ได้แม่ทองคำ	อย่าเรึ๋องรำไปเลยน้องให้หมองนวล
พี่มืใช่ชายชาญพาลพาละ	ถือทางพระดอกแม่งามทรามลงวน
ไม่ล่อลมให้น้องเหลิงในเช้งลวน	ซอเชิญชวนนุชน้องไปครองเรือน
จะเชิดชุเอาไว้ชมพอใจชื้น	ถืงหาอึ๋นก็พี่ไหนจะได้เหมือน
แม่หน้านวลจะสงวนไว้ในเรือน	พอเป็นเพี่อนสนทนาเถิดตาดำ
@ นางเนื้อเกลื้ยงฟังเสียงไอ้พรานป่า	มันพุดจากล่าวมากถลากลล่า
ชาติไอ้พรานไหนจะกลัวชื้งตัวกรรม	ต้องกล่าวคำอ่อนหวานด้านพาห็
แน่ะตาพรานหลานจะว่าษมาโทษ	พี่หนักเบาท่านจงอดโปรดเกสื
ท่านรอบรู้เรืยนรำพระคัมภีร์	ร้บาลีลาเลิศประเสริฐพราย
พี่บุญบาปท่านก็รู้ได้เรียนมาก	พี่เบาหนักเย็นร้อนผ่อนชยาย
เคยเที่ยวป่าเห็นปลาเถืงพี่ตาย	ก็กอบกายเอาไปปล่อยลงคงคา
ท่านใจบุญไม่ทารุณเมตตาสัตว์	จะหลีกลัดช้ามห้วงบ่วงตัณหา
เพี่ยวสันโดษโปรดสัตว์ในห็มวา	พี่พี่งพาเป็นร่มโพธื้ภีญโญเย็น
เห็นสัตว์จนก็ไปขนให้ถืงเขต	หลีกกิเลสตัดตัณหาไม่ขอเห็น
โปรดคนยากไม่มักมากกลัวกรรมเวร	ท่านเถืงเกณฑแจ้งสว่างทางนิพพาน
ฉันเถิงจนคนยากประดักประเดด	จงโปรด๓ดเหมือนเมตตาว่าลูกหลาน
เย็นดุฉันเถิดพื้พรานจงหย่อนยาน	บุญสมภารก็จะมากหนักขนไป
ถ้าพพราน่โปรดฉันโนครงนี้	กุศลที่ก็จะได้เท่าไหนไหน
ด้วยฉุกละหกทุกข์เถิงดัาผัวบรรลัย	บุญจะได้นับด้วยโกฏิกว่าโปรดปลา
9 พรานทมืฟ่ยินนางสนองสาร	ช่างอ่อนหวานคำวิเวกสรรเลกขา
ฟังก็เพลินสรรเสร้ญแกมน้นทา	แต่พื้นว่าพุดส์าหาบจะบาปตาม
ตบปะเตะก้นจนยับกลับจะแบก	แล้วย้ายแยกยกขึ้นวางกลางคานหาม
เหลักเหลอเลิศฉลาดปราชญ์อุทาม	ที่บ่วงกามที่ยังข้องดอกน้องนาง
จํตเมตตานกปลาที่ก็โปรด	คนต้องโทษก็ให้ทานไม่ถากถาง
ทีบาปมากพ็ก็ข้กให้บาปบาง	ที่ร้อนเย็นเจนกระจ่างแจ้งในใจ
ถ้าเป็นบาปพ็ก็แบกไปทงสูญ	ที่เป็นบุญพื้ก็หอบไม่ให้หาย
อธษฐ!นพระนิพพานก็ฟูมฟาย	ทั้งน้าใจก็กำหนดจะโปรดคน
พได้ยินในดัมภร์บาสิโลก	มืประโยคสรรพทานที่ให้ผล
ยังป๋ญญาลงบ่าเพ็งแล้วเล้งยล	ที่ไปด้นเสียทุกต้ดุดัมภร้
ก็เแจ้งแจ่มกระจ่างทางกุศล	ว่าคนจนตกยากข้าง1ชากผ
ช่วยคาสูเลยงดุโห้เป็นด	น้สงส์มืนับก้ปโกฏิด้วยโปรดคน
จรรม91าปรารถนาจะเป็นพระ	ต้องมรณะท่าทานหว่านกุศล
เทีนคนยับตกยากลำบากตน	โปรดให้พ้นเลยงดุให้อยู่เย็น
นียอดสร้อยเจ้ามาลอยอยู่กลางปา	แต่เอกาก็ได้ข้อว่าตกเข็ญ
เดิมสองคนคนหน้งตายอย่าหมายเป็น	พื้มาเทีนก็สมเพชเวทนา
จะเอาบุญดอกแม่คุณอย่าขึ้งเคียด	พุดสอดเสียดว่าใส่ให้นักหนา
ด้องในเยองเบองกระบวนจ้งชวนพา	อย่าหน่วงข้าไปเถิดเจ้าลำเพาพาน
9 เยาวมาลย์ฟังพรานทอดใจข้อ	พุดด้านดอมันไม่พ้งคำอ่อนหวาน
จงวอนว่าจงเมตตาเถิดพ็พราน	อันแหวนฉันนื้จะให้ขอไถ่ตัว
เอาเถิดพ็ดกว่าจะพาฉัน	ไปขบข้นไม่เป็นผลคนจะห้ว
ถ้าใปคีก็จะได้แต่กายตัว	ฉวยว่าข์วก็จะตายเสียกลางทาง
ด้,ยคัวฉันก็สำคัญระออบระแอบ	ให้เย็บแสบที่ฝ่าเท้าจะก้าวย่าง
จะขนพากจะลาทกลางทาง	ฟ้ง่เกลลางลา/โจ?Vกย,พ!จข?รม
จงยับย์งข้งใจเป็นไรพี่	แพนก็ได้ขายเลาป็ให้เต็มข้น
เหมอนท่าบุญคุณก็ได้ทลายอนันต์	เอ็นคุฉันคนเปลื้ยง่อยจงปล่อยวง
คำบุราณท่านแต่ก่อนก็สอนไว้	ว่าโลกนักลาภจะหา!เอกแค! ผาง
อย่ามากน้อยเลยพี่พรานแต่ปานกลาง	อันแพนฉันนื้ก็อย-3ยงรไ ค
แต่หัวนี้ตราคากง:ห้าร่เงิ	น้ลบันลงตกมาแต่!รหา
ทองนื้หนักถงต่าสืงก็งเงินตรา	เหมอน่โปรตนกปล่อยปลาเกดพี่พราน
ไม่เส์อมสูญคุณบุญก็จะได้	ข้างหน้าไปทรกรรมไม่ตามมล-!ญ
ไปข้วยสาวเอาให้สวยรวยสำราญ	ไม่เก็ตการบาปกรรมจะตามพั
0 พรานสตับสารสมรที่วอนว่า	ห้ว่เราะร่าตบห้ตกแล้วย์มพั
น้องว่าวาดใครเล่าคาดเอาคำต์ว	แม่สายบัวข้างมาว่าเป็นน่าอาย
เก็งเงินทองจะมากองให้เกงพี่า	เต็มสุขาก็ใม่เอาอย่ากล่าวหมาย
จะข้วย เว้าให้พ้นร้อนผ่อนสบาย	อย่าสองใจให้พี่ตรมอารมณํตรอม
เป็นลาภสันมาพบต้นกัลปพฤกษ์	อย่าพี่งน้กที่จะห่างนางเน้อหอ,.
ถ้าไม่ไปก็ให้ไปคงให้ยอม	ประน้ประนอมก้น!ก็คน้องอย่าหมองนาล
0 เยาวมาลย์พ้งพรานพุดข่มขน	ให้ตันต์นน่าสงสารทรามสงวน
ปานเขาแทงที่มกระทอกด้วยหอกพน	บังเกิดกวน,โนกองทุกขํจะผูกกรรม
นางตรองใจถ้าเอาไปโถ้พรานปา	กุคงม่ามงอย่าแหงนแทงให้หนำ
มาพุดข่มเอาด้วยคำกรรมเอ่ยกรรม	ยบระยำแสัวครงน้เสิยที่พราน
ไอ้พรานปาจำจะด่ามันสักหน่อย	เสิยน้าถ้อยดอกจะราที่คำพาน
กุไม่ไปม่งอย่าเอ่ยเอ้ยไอ้พราน	ม่งพุดพาลฝ็ดอาเพทเป็นเศษคน
มาข้นข่มขึ๋ชุ่กุอย่างน้	อเวข้มืงจะไปที่ไหนพ้น
ยมบาลท่านจะไล่เอาไฟลน	มงมดมนน้นตัณหาในกาเม
0 พรานได้พังนางนงเยาว้น้นกล่าวด่า ห้วเราะร่าว่านารกน้นเามแใ นามันรกก็จะถางให้พังเพ	ตกนาเรก็ไม่เสียได้เแยงาม
อนง เจ้า เถิงว่า เราจะท่าบ!ป	กิ เตมหาบ ๓งจะห้อกิพ อหาม
เหมิอนวารืชลธีตักเต็มชาม	จะต็มตามกคงหกตกลงไป
บาปของพีอเวจีนั้นเทียงแท้	เป็นนงแน่มิได้แกล้งแถลงไข
ถึงท้าอีกก็ไม่มกหนักชื้นไป	กำหนดไว้อเวจี เพียงนี้เอง
ล้าไมใปก็ตงตายด้วยมิด(.หนึบ	อย่าแกะเล็บบีบนึาตาให้โหรงเหรง
แหงสักร้อยด้ดหัวห้อยไว้โตงเตง	ไอ้พรานเพ็งฉวยกรากชักคัสตรา
8 นุชน้องร้องวาหอขอ?วิต	จงยั๋งจิตโปรดปรานพื่พรานขา
จะไชไปกใม่ข้ดดอกอีชฌา	ขอ?วาอย่าไห้ตายพีวายชนม์
ไอ้หรานไหรว่าอะไรทำใจแข็ง	พุดแก่งแย่งชักชวนสักสิบหน
ทำดื้อด้านด้งดื้อไมครือคน	อย่ากังวลเลยอนงค์จงปลงใจ
อันสามิเจ้า?วีก็ม้วยมอด	จะเฝ้ากอดอยู่กับศพผิดวิสัย
ไปแต่งแง่ขนไห้งอนแล้วถอนไร	ให้ผิวใหม่ชึ๋นชมภิรมยา
๏ สงสารหน่ออรพีมไม่มีขวัญ	ได้ฟังพรานร้องประกาศคาดโทษา
มันกล่าวแกล้งว่าจะแทงด้วยสัสตรา	นางกัลยาแทบจะดิ้นลงสินใจ
ศิโรราบกราบศพพระปาจิต	น้องสุดคิดน้องเสียแล้วสันสงสัย
เป็นเวรกรรมตามมาตัดอาวรณ์อาลัย	ไอ้พรานไพรจะมาพรากไปจากกัน
ครั้นมีไปกลัวภัยไอ้พรานปา	มันจะฆ่าเสียให้สัน?วาสัญ
โอ้แต่นี้ก็จะลับจะนับวัน	พีไหนนันจะได้มาหาพระองค์
น่าน้อยใจโอ้เสียดายพระเพื่อนยาก	มาล่าบากคับใจอยูไพรระหง
ถ้าน้องไปไกลจากพระโฉมยง	เสือในดงก็จะลากอาสภกิน
พระคุณเอํยเทพดาบนอากาศ	พิมานมาศมึงไม้ในไพรสิณฑ์
ทุกระยะหย่อมหญ้าสาครืนทร์	ท่านเทวินทร์จงเอ็นดูข้าด้วยรา
ฉันขอฝากซากศพพระสามิต	มาดับจิตสันใจอยู่กลางปา
ถ้ากาแร้งเสือนั้นมันจะมา	ข้วยบังตาซากศพอย่าพบพาน
ฝ่ายว่าฝูงเทพเจ้าให้เศร้า:จิต	ทุกเทเวศร์เทวฤทธํ่คิดสงสาร
ได้ยินลังฟังเสียงนางเยาวมาสย	ให้แดดาลเจ่าจุกทุกพระองค์
แสนลังเวชยุพเรศสมรแม่	เจ้าท้อแท้แทบ?วันจะผุยผง
สองพระกรข้อนอกชกพระองค์	นางโฉมยงร้องไห้พิไรครวญ
พระบุญเรือนหาไม่เหมือนซองน้องแก้ว	เถิงตายแล้วเกิดใหม่ใจสงวน
แต่,รุปร่างหน้าตาที่หน้านวล	พอสมควรก็จะได้ดังใจปอง
จะหาใจเหมือนพระปานี้ยากนัก	อารืรักใจหนี้งไม่เป็นสอง
ถึงผิดพลงเจ็บไข้ใจกระพอง	สักกึ๋งค่าก็ไม่หมองให้มัวใจ
เมียขอตั้งอธิษฐานประมาณชาติ	ขออย่าคลาดให้ได้พบสบสมัย
กับพระองค์คงคงทุกชาติไป	จนตราบได้พระนิพพานสำราญรมย์
ว่ากรรมเอยกรรมอะไรอย่างนี้นี่	ทุกข์ทวีทุกข์มาทับระทมถม
ไหนจะทุกข์ด้วยผัวตายใจระงม	กลับระทมทุกข์ด้วยพรานจะพาไป
นางกลิ้งเกลือกเสือกเศียรเจียนสลบ	เข้ากอดศพภัสดาน้าตาไหล
ละห้อยหวนครวญคร่าร่าพิไร	เวรใดข้างมาดลบันดาลเป็น
เมึ๋ออยู่บ้านพลัดกันไปโม่นานข้า	ไปพาราพรหมทัตน้นทำเข็ญ
ให้แค้นใจแทบจะเดือดเลือดกระเด็น	โอ้นายเวรข่มใจไปโว้วัง
กรรมเข้าหนุนบุญไปพาให้มาพบ	ประสมสบเข้ามาหนุนว่าบุญหลัง
ถึงที่จนเจียนชีวิตเข้าติดวัง	พระฐนทราพาไปวางร่มพระไทร
ไม่ม้วยมอดรอดตายครั้งหนี้งแล้ว	ว่าคลาดแคล้วพ้นมารจะผลาญได้
จีงพาน้องจะไปครองพระเวียงข้ย	ยังกลับไพล่มาให้พรานผลาญชีวี
จนตัวตายวายชีวีตเสืยจนได้	กรรมอะไรกรรมกรรมกระนี้นี้
ตั้งแต่ทุกขทริมาตั้งตาปี1.	มาอัปรีย์ยงกว่าเขาชาวพารา
นางร่า!รใจตื้นสะอื้นอก	แล้วยอยกเอาพระบาททุนเกศา
พิไรพร่าร่าร้องซอษมา	ที่โทษาคำปากได้หนักเมา
ว่าโยโสโทลังโทษอันใด	ได้ทำไว้ด้วยวาจีสามีเจ้า
มโนใอั^ขกั^ม่ที่ทนักเปา	จงอดโทษโปรดเกล้าให้แล้วไป
โอ้แตนแล้วที่ไหนจะได้เห็น	เป็นขาดเร้นกลัวแต่เกิดขึ้นชาติใหม่
จีงจะพบสบกันพระจอมไกร	ขาดอาลัยขาดกันเท่าน้นเอง
@ ฝ่ายว่าพรานมันเห็นนานมันเร่งรบ	เชีงกระทบข้กมืดเหน็บกระโดดเหยง
ไม่ไปฤๅอยากดูมือไอ้พรานเพ็ง	กูล้นเผงหกคะเมนจะเห็นมือ
ว่าจะไปแล้วไม่ไปอะไรนั้น	อยากสองศพอยู่ด้วยกันทนหรอ
พรานทำทีเข้าขยับจะจับมีอ	คำรามหอยู่ตะคอกหลอกให้กสัว่
นางโฉมฉายกายส์นพรี่นประหม่า	จงร้องว่าน้องจะไปแล้วทูนหัว
พรานสำทับว่าเจ้าไม่เสียดายตัว	จะเอาผีนั้นเป็นผัวก็ตามใจ
0 สมรมิตรหน้าซีดเป็นหน้าผี	ขวัญไม่มีกลัวพรานสะท้านไหว
จึงว่าพี่ขอซีวังจงรั้งใจ	จะไ!]ไหนก็จะตามไม่ลามลวน
ไอ้พรานป่าหัวเราะร่าว่าก้อนแก้ว	เอาเท่านั้นก็จะแล้วแม่งามสงวน
ฟ้ารักผีไม่รักกายเสียดายนวล	ผีดกระบวนบูราณสอนแต่ก่อนมา
จงจัดแจงแต่งตัวอย่ามัวหมอง	ไปเถิดน้องเจ้าอย่ารอห่อภูษา
ไอ้พรานไพรฟ้าข่มเหงเร่งให้มา	นางไคลคลาแข็งใจไปด้วยพราน
แสนลังเวชด้วยแม่เกศนพเก้า	นางเจ็บเท้าขัดขาน่าสงสารัญ่.,
จะย่างเหย่าก้าวเดินไม่ทันพราน	1 ระกำกร้านเหยียบดินด้วยตีนพ:อิง
ไอ้พรานไพรเดินไปเห็นนางข้า	หยุดคอยท่ารานง.อยู่ฝังหนอง
เห็นนางล้าฝ่าเท้านั้นร้าวพอง	ไอ้พรานตรองตรืกํใจอย่างไรดี
แล้วจึงว่าดวงสุดาเดินไม่ได้	จะจับควายรองเท้าให้เจ้าขี่ I
ไอ้พรานไพรตัดได้เถาวัลลี1	แล้วเดินรี่หาควายอยู่ไปมา
พบฝูงควายคล้ากินอยู่ตีนโคก	ยืนชะเง้อมองชะโงกชะแง้ห!)?!มุ
แลพินิจพิศตลอดสอดลูกตา	จึงคิดว่าภูจะจับตัวไหนดี
แลเขม้นเห็นกระบือตัวหนึ่งใหญ่	พอจะได้ขนมันดำราวกะหมี
ไอ้เขากางกินริมกันนั้นก็ดี	ดูออกพิหลังเป็นแป้นแผ่นกระดาน
ไอ้ตัวนื้เห็นทีพอจะได้	เพี่อนชอบใจตรงเข้าจับด้วยใจหาญ
ฝูงควายเพริดวึ๋งออกพรูตึ๋นไอ้พราน	เพี่อนทะยานวึ๋งไล,เข้าใกล้ตัว
ควายทะลึ่งพรานทะล่องเข้าจ้องจับ	ควายขยายคนขยับขมุกขมัว
พรานขึ้นหลังจับหางไว้ควายมันกลัว	ดูเมามัวชุลมุนอยู่ไปมา
ควายทะล่องคนทะลุดไปอยู่ไหล่	ควายตกใจวงกระโดดโลดถลา
คนก็ตกควายกะตักผีดลูกตา	พรานร้องหาเข้ายุดหางกำลังมัว
ควายทะลึ่งคนทะล่องเข้าจ้องจับ	ควายทะล้าพรานขยับเข้าผูกหัว
ควายก็ดีคนก็ดีไม่หนิกลัว	ผูกเข้าหัวสนตะพายได้ควายมา
ไอ้พรานป่าว่าตัวข้าจะขี่หลัง	จะล่งนางขี่นไปนังให้ขี่หน้า
นางนงนุชว่าพรานพูดผิดตำรา	ฟ้าจะผ่าหัวตายแล้วนายพราน
ไอ้พรานป่าว่าตำราข้าไม่มี	ผู้หญิงขี่อยู่ข้างหลังไม่บอกขาน
หญิงขี่หน้าน้นตำราเราได้จาร	เยาวมาลย์ตอบว่าสงลัยไจ
พี่พรานป่าได้ตำราเขาจารผด	จงคืนคิดหาใบลานมาจารใหม่
ตำราเก่านั้นให้เอาไปเผาไฟ	ถ้าอยากได้เอาตำราข้าเป็นคร
ไอ้พรานป่ๆว่ๆตำราข้าจารถูก	มีทั้งผูกทานแล้วเอาทองถู
รักก็ทาชาดก็ปีดผูกมูลู	ดินสอดูก็จนเหี้ยนแต่เรียนมา
@ นางฉัยยาตอบว่าพี่พรานเฒ่า ไม่พูดเล่นข้าจะเล่าพี่พรานขา มีที่ทางเยึ๋องอย่างแต่ก่อนมา	ดูแต่ว่าเหมือนผู้ชายทึ๋ได้เมีย
แต่แรกเรื่มเดิมชายไปหาก่อน	หญิงจึงผ่อนพูดตามจึงได้เสีย
มีใรัหญิงก่อนชายจึงได้เมีย	ประเพณีมีเสียแต่เดิมมา
เป็นอย่างนั้นดอกจึงพรานต้องขี่ก่อน	ไม่แง่งอนแต่งเปล่ามากล่าวหา
เพราะอย่างนั้นดอกจึงพรานผิดตำรา	จงตรึกตราใคร่ความให้งามใจ
มีกระนั้นดูแต่พรานเมึ๋อได้เมีย	เมึ๋อได้เสียเมียมาพูดแกฤๅไฉน
พรานไปก่อนพูดวอนประโลมใจ	จึงหญิงได้พูดตามธรรมดา
ตำราข้าว่าจรึงฤๅหาไม่	ถ้าไม,จริงสาบานได้ฤๅพรานขา
พรานก็จนไม่เทจะเจรจา	สุดปัญญาพรานฉงนให้จนใจ
นางจึงเทียบเปรียบนิทานมากล่าวว่า	พี่พรานป่าแกจงฟังให้แจ่มใส
องค์สมเด็จพลญาณผู้ชาญรัย	ที่ล่วงไปพระนิพพานประมาณมี
ท่านว่าไว้แต่เม็ดทรายทั้งสันสมุทร	จะชนขุดนับประมวลให้ถ้วนถี่
มีปัญญาเปรื่องปราดฉลาดดิ	จะมากมีนับถ้วนประมวลทราย
จะหาตัวให้มานับองค์พระเจ้า	ที่ล่วงเข้าพระนิพพานไปมากหลาย
ปัญญาปราชญ์ที่ฉลาดนับเม็ดทราย	ไม่นับได้องค์พระเจ้าเข้านิพพาน
ปัญญาปราชญ์ก็มีอาจจะสังขยา	โอปันนาข้ามสัตว์พ้นสงสาร
ท่านเรียนก่อนจึงได้นำเข้านิพพาน	แต่โปรดปรานสัตว์มามากกว่าเม็ดทราย
องค์พระเจ้าก็เป็นชายยังไปก่อน	จึงผันผ่อนโปรดสัตว์สันทั้งหลาย
ไปตามท่านเราทุกวันทั้งหญิงชาย	โปรดภปรายแต่ประถมนิยมมา
น*!!!แ^ฟฟฒ๊แร!น9?ยอนเหล้งเโ)นั๋งV)น้^ ช!นื้7ไแร)น®คัฝฒสํใรไ	จริงเหมอนว่าฤๅแาไม่เล่าน-,
ไแแรไน!แรจน!-จศ็ต้องนื้ง	ห้วยแวน)จริงไม่รุ้แจะๆ^ถ-^5
อบ!ล่ม ๒
ปาจิตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๓
ต์งแต,นางอรพิมฆ่าพรานไพรตาย จิงเดินทางกลับมาหาพระปาจิต จนถึง นางอมรใช้สาวใช้ให้น่า๓ลัชและหนังสือไปถวายพระสังฆราช
ต้องยอมนางนังหน้านางนงคราญ	นายพรานพาลเคลอนควายขยายเดิน
สงสารหน่ออรพิมแมโฉมฉาย	ต้องขี่ควายอุนอกระหกระเหิน
นายพรานไพรเต้อนควายให้ด่วนเดิน	ขึ้นโคกเกรนข้ามดอนรีบร้อนมา
พระสุรีย์ฉายสายแสงกำดัดแดด	ให้ผาดแผดร้อนเร่าเผาเกศา
เจ้ามิงมิตรดวงสมรอ่อนระอา	ควายก็ล้าอ่อนกายระหายชล
นายพรานไพรเร่งควายไม่หยุดหย่อน	ควายก็ร้อนหิวหญ้าร่าสับสน
นางยอดมิงวิงเต้ยรให้เรียนวน	เหสือจะทนวอนไหว้กับนายพราน
เอ็นดูฉันเถิดพึ๋พรานพาหยุดพัก	ร่มสำนักต้นพระไทรใหญ่พิศาล
ฉันวิงเรียนเต้ยรสืรษะพันประมาณ	พอแดดอ่อนผ่อนสำราญจิงเคลึ๋อนคลาย
นายพรานปาเห็นว่ากำลังร้อน	ควายก็อ่อนพรานก็บอบหอบระหาย
จิงพานุชเข้าไปหยุดร่มพระไทรพราย	สายสุดใจคลายระทมอารมณ์ครัน
นายพรานไพรล่ามควายให้กินหญ้า	ท้งน้าท่าปรีดํ่เปรมประเสม(๑)สันต์
มิสระใหญ่จัตุระสระสำคัญ	ประกอบกันด้วยอุบลจงกลนี
สัตบันผันเผํ่อนบัวบงกช	ก็มิหมดเขียวแดงเป็นแสงสี
ผลฝ็กมิมากในวารี	น้าใสดิเยอกเย็นเห็นตัวปลา
สายสมรผ่อนสบายสายกระแส	ทงมุดเฟกินอาบซาบนาสา
ค่อยหายเหน้อยชุ่มชนรึ๋นอุรา	ทึ่เลิ้อยล้าต้นคลายสบายบาน
ลมพระพายชายพัดมาฉัวฉ่า	นายพรานปาเคลิ้มไปใจสมาน
ก็เอนกายหลับเรีอยเฉึ๋อยสำราญ	นางเยาวมาลย์คิดแค้นแน่นอุรา
ไอ้พรานเฒ่าใจราวกะยักษ	ล้างชีวให้ชีวังมันลังขาร๎
มิงยงผัวกุตายวายชีวา	อหังการพาจำกำจัดจนพลัดกัน
ช้กมิดเหน็บพรานได้ไม่ไว้แรง	กระแทกแทงโครงผลุทะลุสัน
(•} ประเสม * เกษม
พรานสะคุ้งดั้นโลดกระโดดดัน	นางแจ่มจันทร์จงเอามีด๓กรดคอ
พรานทมิฬดั้นสำรอกกระทอกเสือด	นางง้าเงอดแทงซาเข้าชอกศอ
นางด่าจานว่าไอ้พรานหมาหางงอ	บั่นถึงคอมีงฤๅยังไอ้จังไร
มึงทำกูเป็นไรมึงจึงไม่คิด	กินโลหิตของไอ้พรานกุหมนไส้
ตบด้วยตีนให้มันดั้นกระเดือกไป	จึงสาใจให้มึงหนำที่ทำกู
นางว่าพลางย่างยกบาทาเท้า	ขยับเก้าถึบเปรยงเข้าเพยงหุ
ไอ้พรานไพรยังไม่ตายลืมตาดู	เสียงครางหร้องโวยฃึ้นโดยแรง
เยาวมาลย์เห็นพรานยังร้องได้	นางด่าให้ว่าไอ้พรานไอ้ใจแข็ง
เอาท่อนไม้ทุบผางกำลังแรง	มีดเหน็บแทงเข้าหัวใจก็ตายพลัน
๏ ดวงสุดาครั้นว่าฆ่าพรานตายแล้ว ก็คลาดแคล้วรีบรื้ขมีขมัน มาตามลวนรอยควายได้สำคัญ	พระสุรียันเจียน-จะเยึ๋ยมเหลึ๋ยมพระเมรุ
สงสารเจ้าเยาวมาลย์สมรแม่	ให้ท้อแท้ด้วยฝ่าเท้านนเหลือเถน
นางอัดอั้นกลั้นใจด้วยจ่าเป็น	ตะเกียกเกนมาเถิงศพพระสามี
ดูพระศพก็ยังเด่นไม่เหม็นเน่า	นางนงเยาว์กลิ้งเกลือกเสือกเกศ
พิไรรำร้องเรียกพระสามี	พระจักรีลืมตาขึ้นหาเมีย
พระโพธิ้ทองรับน้องเอาไปด้วย	จะขอม้วยดับใจบรรลัยเสีย
มาทงวางร่างกายไว้ให้เยีย	จะให้เมียไปอยู่หนตำบลใด
เมียกลับมาคืนมาหาพระองค์แล้ว	พระก้อนแก้วควรมาเฉยเลยหลับไหล
กลับมาคืนหเนมาลังพ่อสายใจ	นางรำไรร้องรักพระสามี
แล้วยกกรขึ้นประสานทูนคืรษะ	ขอเดชะเทพดาในราคื
เทวดาที่รักษาพระปฐพี	พระธรณีที่ท่านทรงพระคงคา
เทพเจ้าอยู่ในดาวดึงส์สวรรค์	สิบหกรั้นจนไปเถิงอกนิษฐา
พระคุณเอยจงมาข้วยข้าด้วยรา	ให้ผัวข้ากลับที่นคืนมาเป็น
ฝ่ายว่าฝูงเทวดารักษาภพ	ให้ปรารภด้วยสงสารแม่ศรีเสน
บ้างเหงาง่วงทรวงตรมล้มระเนน	ท้าวอมเรนทร์ก็ให้ร้อนพระกายา
อาสน์บัลลังก์ที่เคยนงนอนสำราญ	แข็งกระด้างอย่างกระดานน่ากังขา
จึงแลเล็งเพ่งทวในโลกา	เห็นอรพิมโทมนาพิไรครวญ
ด้วยผัวตายพรานไพรมันเข่นฆ่ๅ	พระอินทราติดสงสารนางทรามสงวน
ดำรัสเรยกมาตุลีแล้วชี้ชวน	จิงรีบด่วนลงมาจากเมีองดาวด็งลี
ระเห็จเหาะมาจำเพาะพระไทรใหญ่	เห็นพระไพรสลบแข้งตุนอนรง
ลูกล่าเลียบเลียบพระองค์ไม่ออกตรง	นางอรพัมด็รำพังทรงโศกา
สหัสเนตรแจ้งเหตุประจักษ์จิต	แล้วน้มตจำแลงกายเวัาดงสา
เป็นพังพอนเผือกผู้ผ่องโสภา	แล่นถลาออกจากพุ่มโผนทะยาน
มาตุลีที่ลงมากับอินทร์เจ้า	จำแลงกายเป็นงูเห่าอินเหื้ยมหาญ
ทะล่องไล่กัดพังพอนดูเพ่นพาน	อลหม่านต่างต่อไม่รอรา
ฝ่ายพังพอนผู้เป็นเจ้าท้าวตรีเนตร	ล่าแดงเดชโดดกระเด็นเผ่นถลา
เข้ากัดงูผู้ประทังประดังประดา	งูถลาผู้พังพอนกระดอนไป
พังพอนเผือกไล่ทะลวงทะลึ่งกัด	ขยับพัดกัดงูจนเลือดไหล
งูกระเดือกเสือกดิ้นลงสนใจ	งูเห่าตายลึ่นข้วันลงหันท
พังพอนเผือกอมเรนทร์ผู้เป็นเจ้า	ขบงูเห่าเทวบุตรตายเป็นผื
กระโดดแล่นออกโปแท้นเถา,วัลลีI	แล้ววงรีเข้ามาเปางูเห่าพลัน
งูก็หื้เนคืนเป็นขึ้นเผ่นหัว	งูไม่กลัวต่อผู้พังพอนผัน
พังพอนผู้กัดกับงูพัลวัน	ไม่แพักันงูเข้ากัดพัดพังพอน
พังพอนเผือกเลีอกสลัดสะบัดหลุด	งูไม่หยุดงุ่นง่านแล้วบานหงอน
งูผงกยกตวักลักพังพอน	เข้ารานรอนแรงฤทธอยู่ติดกัน
พังพอนผู้เผ่นทะล่องทะลึ่งไล่	งูเห่าไววงระวังเหมอนกังหัน
พังพอนตามติดทะลึ่งเข้าถงทัน	แล้วผู้กันต่างโทโสเป็น่โกลา
งูผงกยกหางพลางกระหวัด	เอาหางรัดกัดพังพอนเข้าด้นขา
แล้วบัดคางเขี้ยวสลักไห้หักคา	พังพอนเผือกมรณาลงหันท
พังพอนตายฝ่ายงูไม่นึ๋งข้า	จิงเลอยมาเร็วพลันขมันขม
เข้ากัดแห้นอมเอาเถาวัลลีย์	ต้นเดยวติเด่นพังพอนทพยวยา
งูเห่าหงอนพ่นพังพอนที่กัดตาย	กกลับกลายคืนมาเป็นเผ่นถลา
แต่ผู้กันกัดกันตายนนหลายครา	อยู่ตรงหน้าอาพัมยมละมัย
ฝ่ายสมรเห็นพังพอนกับงูนี้น	เข้ากัดกันลึ่นข้วัตผืดวัลัย
กัดกันตายแก้กันไนทันได	นางสายไจตรองตรกนกไปมา
ยาต้นนี้เห็นจะดีเป็นกวดชัน	งูพังพอนกัดกันลึ่นลังขารี
กัดกันตายแก้กันได้ใม่มรณา	กุจะเอายาต้นนี้มาแก้ดุ
คิดแล้วพลางนางลุกขึ้นจะไป	งพังพอนนั้นก็คลายหายไม่อยู่
กลายเป็นอินทร์จรล้นจากชมพุ	ขึ้นไปยู่ยังวิมานแต่ก่อนมา
๏ ฝ่ายบ้ง่อรเห็นพั!พอนก้บงุร้าย	บันดาลหายแลไม่เห็นก็หรรษา
แม่โฉมยงตรงเข้าไปเอายา	ได้แล้วมา เคี้ยวพ่นลงทันที
ลูกลำเลียบชองนายพรานบันดาลหลุด	พระปาจิตที่สมมุติว่าเป็นผี
ก็กลับคืนฟืนมาพลันในทันที	นางยินดีปานได้ผ่านวิมานอินทร์
แล้วบังคมก้มกราบพระสามิต	พระดับจิตสิ้นใจบรรลัยสิ้น
เป็นบุญช่วยจึงได้ฟืนคืนชีวิน	เมียตั้งแต่กินนั้าตาไม่ราวัน
ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธปาจิตเจ้า	ได้ฟังเล่าพระเฉลียวเสียวกระลัน
จึงตรัสถามดวงสุดาวิลาวัณย์	ไฉนนั้นพี่ได้ขึ้เนคืนมา เป็น
เดมอย่างไรพี่จึงตายไม่รำลึก	พี่นอนตรึกในอาการว่าฝันเห็น
เฟโฉมงามทำไฉนจึงได้เป็น	เจ้าเนื้อเย็นเล่าให้แจ้งแห่งคดี
๏ ปางยุฟืนป็นอำไพวิไลพักตร์	นางนงลักษณ์น้อมประนมก้มเกศี
เก็บเรึองเก่าขึ้นมาเล่าพระสามี	แต่เดีมทีเมึ๋อบรรทมอยู่ร่มไทร
ไอ้พรานปามันมายิงพระป็นเกล้า	สามีเจ้าก็บรรทมอยู่หลับไหล
ครนสว่างสางแสงอโณทัย	ไอ้พรานไพรพุดรวนจะชวนพา
น้องไม่ไปพรานไพรมันชวนรบ	ด่ากระทบว่าใส่ให้นักหนา
ไอ้ผีสิงว่าจะยิงด้วยปีนยา	ล้าไม่ไปมันจะฆ่าให้สิ้นชนม์
ฉันร้องไห้แทบจะวายชีวาวิต	ด้วยทรงฤทธนั้นมาตายอยู่ไพรสณฑ์
สงสารด้วยทนกระหม่อมจอมสกล	ยังกลับวนมารำพึงคิดถงต้ว
ไหนไอ้พรานมันจะหาสคอยเซ่นฆ่า	แต่วอนว่ายกมีอไหว้มันท่วมหัว
ย็งไหว้วอนมันยงว่าจะฆ่าต้ว	พระทูนหัวแสนจะซาระกำใจ
แล้วยกมีอขึ้นประนมก้มเกศา	ไหว้เทวาในพนัสเน้นไศล
ซอฝ่ากผีพระสามีที่ดับใจ	ล้าลัตว้ไพรมันจะกินช่วยป้องกัน
ไอ้พรานเพ็งมันเห็นเก็งพไรร์า	มันด่าซาว่าจะฆ่าให้อาสัญ
น่าเจึบใจว่าจะตายไปตามกัน	แล้วคิดผันผ่อนใจจึงใครครวญ
ไอ้พรานปามันเห็นช้ายึ๋งรบเร่ง	มันข่มเหงนี่กระไรพระทรามสงวน
เจบฝ่าเท้าแทบจะดิ้นสันกระบวน	มันเร่งด่วนร้บพาน้องคลาไคล
ไปกับพรานพอตะวันนั้นแดดร้อน	ให้หิวอ่อนปวดศีรษะแทบตักษัย
ทั้งเลื่อยล้าแล้วจึงว่ากับพรานไพร	เดนไม่ได้ถ้าจะไปเห็นเต็มท
ไอ้พรานปาเห็นน้องล้าไปไม่รอด	เที่ยวเสาะสอดจับควายมาให้ชึ๋
ขึ้นหลังควายไปไม่ช้าสักนาที	พระสุรย์ศรแสงกล้)ระอาใจ
ให้วิงเวียนเศียรศีรษะแทบจะล้ม	เสโทโทรมหน้าหลังประนังไหล
ไอ้พรานพาเช้าไปหยุดร่มพระไทร	ที่สระ1ไหญ่นั้าเย็น1ริมป่ายาง
สว่างร้อนผ่อนสบายกระสายสินธุ	ทั้งอาบกินเหนี่อยหายใจสว่าง
ลมพระพายพัดใต้พระไทรซาง	ไอ้พรานเหนี่อยเอนร่างทอดกายนอน
หลับสนิทจิตสนุกไม่ร้สืก	เห็นกล่อมกลกนอนนี่งเหมึอนกลงชอน
แค้นพรานปาด้วยมันฆ่าพระภูธร	จะเป็นกรรมอธิกรณเหลืออดใจ
ย่องขยับจับมีดเหน็บของไอ้พราน	แทงเข้าพลันพุงผลุทะลุไหล
แล้วเชือดคอหอยขาดสนัดใจ	ไอ้พรานตายแด่วดิ้นสันชืวา
ครั้นฆ่าพรานนั้นตายบรรลัยแล้ว	จึงคลาดแคล้วมาจากต้นพระสาขา
ก็เดินด่วนสวนตามรอยควายมา	มีท้นข้าถงองค์พระทรงธรรม์
มาเห็นศพก็ยังดิไม่มีกลืน	เข้ากอดตีนภัสดาแทบอาสัญ
ราพิไรวอนไหว้แก่เทวัญ	สันทุกรั้นจนกระทั้งอกนิษฐกา
เดชะบุญอธิษฐานเถงเทพเจ้า	เห็นพังพอนภับงุเห่ามาต่อหน้า
กัดกันตายแล้วออกไปเอาต้นยา	มาแก้กันเที่ยวทาเข้าท้นที
กลับศีนเป็นเห็นประจักษ์อยู่ต่อหน้า	ใจสัญญาขึ้นพลันขมันขมี
ชะรอยว่าต้นยานี้จะดิ	จะเอามาแก้พระสามีชุตามบุญ
ว่าแล้วพลางลุกย่างไปเอายา	งุพังพอนจรคลาเข้าไพรสญ
เอายาได้ยกใส่ศีรษะทุน	อธิษฐานคิดถ้งคุณเดซะยา
ภัสดาข้าที่ตายไห้คลายขึ้เน	จงเป็นคินเหมือนด้งสมปรารถนา
อธิษฐานในประเดี่ยวก็เที่ยวยา	พ่นแล้วทาท้าองค์พระทรงธรรม
เดชะยาอันประสิทธ9ธกล้า	พระองค์นี้นลืมตาชมีขมัน
เป็นบุญชืวยมีให้ม้วยชืวาวัน	พระทรงธรรมเป็นอย่างนี้พระพชาย
® พระปาจิตอิศรังฟังนางบอก	ปานเขาแทงเข้าด้วยหอกซีไตหาย
แค้นไอ้พรานด้วยมันผลาญซีวิตตาย	ระทดกายทรงพระโกรธสะโกรธา
แผดสำเนียงสิงหนาทกำแหงหาญ	เชินไอ้พรานทำข่มเหงกูนักหนา
พราน1ม่ตายกูมิได้ไว้ซีวา	คงตามฆ่าด้วยพระแสงแทงให้วาย
นี่นางฆ่าทำให้สาแก่มันแล้ว	ตัวก็แคล้วบุญประเสริฐไปสืบสาย
กรรมมาทันข้กไอ้พรานมาฆ่าตาย	บุญมาข่วยกลับมาใข้ให้คืนเป็น
คู่ซีวีตเจ้าก็คืดฉลาดแสน	พรานทำเข็ญกลับแก้แค้นเจ้าทำเข็ญ
เจ้าเลิศหล้าเหมือนนาวากับนี่าเย็น	ทุกชาติเป็นอย่าให้คลาดทุกชาติไป
แล้วพระองค์ทรงตรัสประภาษว่า	แม่ดวงตาเราจะอยู่ผิดวิสัย
อตส่าห์เดินไปเถิดนางทางยังไกล	เถิงเวียงข้ยนั้นแลเจ้าจะเบาตร่อม
พระว่าพลางชวนนางว่างามเลิศ	ลุกชื้นเถิดเชิญเดินแม่เนี่อหอม
นางอุ่นอกถกเอายาเถานางออม	ที่ม์งจอมแก้ปาจิตซีวิตคืน
แล้วดวงใจไหว้วันทาลาเทเวศร์	ทุกขอบเขตเทวดาที่ฝ่าผิน
ค่อยอยู่เถิดให้ประเสริฐพระชนม์ยืน	ระรวยรื่นเถิดภิรมย์สำราญใจ
พระปาจิตอิศเรเสน่หา	ออกน่าหน้านี่มขนิษฐ์พิสมัย
จรดลมาจากต้นพฤกษาไทร	ค่อยคลาไคลเคล้านางย่างยาตรา
ครั้นแดดกล้าพานางหยุดไสยาสน์	กลัวนี่มนาฏน้องจะเหนี่อยจะเลื่อยล้า
ครั้นบ่ายแสงสุริยนสนธยา	จึงค่อยพาอรพิมเจ้าคลาไคล
พระข้ามโคกโกรกเถินเนินพนัส	แล้วเดินตัดมรรคาปาไศล
นางยอดมืงเยาวมาลย์สำราญใจ	ค่อยคลาไคลเคล้าเดินดำเนินมา
พระชมสัตว์จัตุบาทประกาศเสืยง	พยัคฆ์เมียงเดินมองตามชิองผา
เที่ยวสกัดลัดด้อมมฤคา	ยอบกายายุรย่างมากลางไพร
แลเห็นหมุคู้คุดแล้วเดินโด่ง	พยัคฆ์ตรงมุ่งมองเขม้นหมาย
สุกรดงขุดดินกินตะกาย	อันความตายมิได้นึกรู้สืกตัว
พยัคฆ์ย่องมองถิงทะลื่งกัด	โจนเข้าฟัดตีนขยุ้มกุมเอาหัว
สุกรทอกแทกได้ทีไม่หนีกลัว	ตัวต่อล้กันไม่พรนพรึง
เสือขยุ้มหมุขยับคาบเอาคอ	เสือร้องฮ่อโฮกหันโมโหหึง
แรงต่อแรงแยงขยุ้มดูรุมรึง	เสือทะลวงหมุทะลื่งด้วยเจ็บกาย
หมุไม่ละเสือสลัดกัดตีนมน	หมุมันดันเสือขยุ้มไม่ขยาย
หมูมันรองเสอมันกัดฟัดตะกาย	หมูมันคาบตีนไม่คายพยัคฆๅ
หมูก็ดุนเสือก็ดินตีนก็ขาด	เสือสลัดหมูทะล่องล้มถลา
หมูสลบเสือสลับทั้งสองรา	กษัตราเพลางให้นางซม
ฝูงไกฟ้าคุ้ยฝ่นจะฟักไข่	ตัวผุ!ล่เคียงคู่จะสู่สม
ฝูงคณานกขุนทองร้องระงม	บ้างเชยชมพูดแจ้วจำนรรจา
ตัวผู้พูดตัดพ้อแล้วพล้อ^ พลอด	เสียงฉอดฉอดแจ๊ดแจํคุณแม่จำ
ตัวเมียเมียงชม้อยหมายชายหางตา	หัวเราะร่าพูดจ้อพ่อขุนทอง
พวกเลียงผาพาพวกเลียงผาโผน	วึ๋งกระโดนโดดดันผันผยอง
ตัวผุโกรธโดดกระโดนโผนลำพอง	ฉมัน(๒)ร้องเสียงสนั่นสะท้านดง
พระชวนนางชมห้างลงก็นนั่า	เป็นหมู่คลาเดินมาในปาโสง
บ้างเผือกผู้แต่ลำพังเหมือนห้างโรง	ทะล่องลงเล่นนาในลำธาร
สะดอ^ พลายไล่พังขนายลับ	แปรกรับแปร้แปร้นแล่นซนาน
กระหึ่มหวนครวญเสืยงเป็นกังวาน	ดูเซ็งซ่านว็งไขว่อยุไปมา
ครั้นยามคำยาคอนจะผ่อนพัก	พระพานางหยุดลำนักร่มพฤกษา
แต่คำนอนเห้าไปหลายทิวา	ประมาณมาจะไม่เคลึ๋อนสักเดิอนปลาย
บรรลุเก็งชลธีวารีกว้าง	สาครังมุจลินท์กระสินธุสาย
สายกระแสเหลีอบแลลูกตาลาย	โดยจะว่ายก็ไม่พ้นชลธี
สองกษัตริย์เห็นกระแสแลชะงัก	แล้วหยุดพักอยู่ที่ฝ็งนทีศรี
ซ่าระร้อนผ่อนสบายสายวารี	แล้วชื้นจากชลธีชโลธาร
ประทับนั่งอยู่ที่ฝืงสาคเรศ	คอยสังเกตนาวาได้เดินสาร
พ่อล้าซายไปมาได้ว่าวาน	พระภูบาลพานุชเจ้าหยุดคอย
พระพุทธองค์ทรงตรัสพระธรรมเทศนั่	ลำแดงเหตุบอกไว้ให้รุ้ฝอย
ว่ายังมีสามเณรเถนเรือลอย	เคยสกัดสัดคอยในคงคา
เที่ยวจอมปลอมแปลงกายทำสักเพศ	เป็นเถนเศษทุศีลทรงกาสาว์
(๑) พล้อ - พ้อ (เซ) ฉมัน * สมัน (ก) สะคอ * สีดอ
แต่ขึ้นล่องเหนอใต้เที่ยวไปมา	อยู่อัตราคอยลัดสกัดคน
เขาขึ้อว่าใต้ฉายาเถนเรือลอย	เรือนั้นน้อยโดยจะชีก็ขัดสน
จะขึ้ไปเต็มว่าไต้แต่สองคน	ถึงสามคนแล้วก็ส่มจมนัทที
ถ้าผู้โดมาไปตดแม่นั้า	จะข้ามฟากจ้างข้ามแกเอา!)
เป็นนิรันดรไปมาทุกวาที	เลี้ยงชีวีมืชีวังแต่จ้างกิน
ทำผิดกิจจงประดิษฐ์ว่าลักเพศ	บอกนิเทศอย่าใต้แคลงแหนงถวิล
วันนั้นล่วงลงไปใต้สายวาริน	ไปพ้นถึนท่ามกลางที่ว่างคน
ด้วยกองกรรมของพระไพรไท้นเรนทร์	ท่ากะเถนไว้แต่ไกลนั้นหลายหน
เกิงกองกรรมผลนำบันดาลดล	ทั้งอรพิมกรรมประจญประจวบเป็น
ตา๓นท่องล่องเรือลงไปใต้	เข้าไปใกล้ปาจิตนั้นแลเห็น
จึงขึ้มึอบอกใต้เมียดุเรือเณร	นางอรพิมแลเห็นให้ปรีดา
นางเนื้ออุ่นกราบทุลพระเพึ๋อนเข็ญ	ให้เรียกเถนข้ามส่งเป็นไรขา
พระเนื้อเย็นเห็นจริงเหมือนนางจา	จึงเรียกว่าสามเณรฉันมาคอย
นิมนต์คุณคัดเรือมาจอดนี่	ไต้โปรดที่ข้ามส่งฉันลักหน่อย
ม่ายว่าเถนเห็นนางนงที่ผิงลอย	ช่างเฟมช้อยดูเหมือนชาวดาวดึงส์
เถนระลึกนิกไปนั้าใจเต้น	หญิงแต่เห็นมาก็มากไม่งามถึง
ม่ายผู้ชายก็ไม่เบาพอเคล้าคลึง	ให้อั้นอึ้งอยู่ในใจจะหมายปอง
เถนมาคิดจิตรักจะอยากได้	ท่าไฉนจะได้ชมประสมสอง
เรือก็พายใจก็นิกทั้งตรืกตรอง	แกเห็นช่องว่าจะได้เป็นฝ่ายดี
ถ้าอย่างนั้นกุอย่าว่าราคาจ้าง	ข้ามผู้ชายไ!!โว้ฝังนัททีศรี
กลับมาริบจิบเอาหญิงใส่นาวี	แล้วพาหนีขึ้นไปเหนีอเหลือวิไล
ตาเถนทองตรองคิดส่าเร็จแล้ว	ให้ผ่องแผ้วยินดีจะมีไหน
ชยิบไหล่พายเรือใต้เดินไว	กระบัดใจก็เถิงฝังนัททีตะงอย
พระ เนีอเย็นเห็นเถนเข้ามาหา	จึงร้องว่าได้เอ็นดูฉันลักหน่อย
ไม่เสยทีแลดูทางทีนงคอย	ตะวันคล้อยเจียวจึงพบไม่เคยจน
ผู้เป็นเจ้าโปรดเกล้าช่วยข้ามส่ง	คุณจะได้อานิสงส์ทั้งมรรคผล
ดวยเมียผวฉันจวนตัวด้ายบทจน	มาติดชลอยู่แต่เข้าให้เศร้าใจ
ฝ่ายเถนทองร้องว่าอุบาสก	ระเห็นระหกมาสองคนจะไ!!โหน
พระปาจิตตอบพลันในท้นใด	กระหม่อมฉันว่าจะไปบูรีรมอั้
ไปเยยมวงศพงศาบิดาแม่	ด้วยเฒ่าแก่จอมเจ้แกิดเกล้าผม
จะอยู่ดฤๅอย่างไรจะใคร่ชม	ได้โปรดโยมเกิดพร ะเถรได้เอ็นดุ
สามเณรตอบว่าอุบาสก	อย่าวิตกวอนวานรำคาญพุ
จะข้ามส่งลงเรือมาขดู	พระโฉมตรูพาอนงต์มาลงพลัน
เรอนนน้อยลงทงสามนาเซาเพียบ	พอก้าวเหยึยบน้าเข้ฟ}าไม่มีขวัญ
นางงามข้นคืนขนมาฝังพลัน	พระกายลันด้วยทรามเชยไม่เคยเรือ
ฝ่ายข้างเถนแกจึงว่าประสาน้อง	ลงทั้งสองเห็นไม่ได้เรือเพียบเพลัอ
ถ้าจะดีทีละคนจึงยึดเยึอ(๑)	ไม่เสียเรือเสียพายสบายใจ
พระปาจึตสุดคิดจะผ่อนผัน	ไปพร้อมกันก็ไม่ได้จะทำไฉน
ถ้าข้นไปเรือส่มก็จมตาย	ความจนไจผลกรรมมาตามทัน
ครืนจะให้เมียไปกับเณรก่อน	ตัวจะผ่อนข้ามตามแล้วคิดผัน
คิดกลัวภัยด้วยว่าไปแต่แจ่มจันทร์	แล้วคิดทันหวนใจอย่างไรดี
ตัวข้ามก่อนผ่อนเมียไว้ทีหลัง	จะร้ายดีรุ้บ้างอย่างไรน
นางข้ามไปกลัวว่าภัยในวารี	เป็นสตรีว่ายไม่พ้นบรรลัยตาย
จะพลัดกันกรรมมาทันอยากไปก่อน	ให้ผันผ่อนคิดผัดหาถูกไม่
จึงว่าเณรเอ็นดูข้ามเอาฉันไป	ไว้ฟากสายชลธวารีชล
แล้วคืนกลับร์บเอาเมียไปส่งฉัน	จะโปรดปรานให้กระจ่างทางนุสนธํ่
ถ้าเมตตาก็อย่าข้าฉันนิมนต์	พระสุรืยนก็ยึงยึาจะคิาลง
เถนเรือลอยฟังถ้อยปาจิตว่า	ยึงหรรษาเหมือนอารมณ์สมประสงค
เณรจึงว่าถ้าจะไปก็รีบลง	จะข้ามส่งเสียให้พ้นต่างคนไป
พระเนื้อเย็นฟังเณรนั้นกล่าวว่า	ไม่นืงข้าลังน้องผุ้พีสมัย
พี่ข้ามก่อนจึงจะผ่อนเอาน้องไป	แล้วหน่อไทลงมานั้งทีกลางเรือ
เถนก็บ่ายพายพานาวาข้าม	ตัดแม่น้าหลบคลึ๋นไม่ขึ้นเหนือ
เถงฟากฝังส่งไว้แล้วบ่ายเรือ	มาร้บนางนืมเนื้อนวลละออง
เถนรีบพายส่งท้ายนาวาวง	นางยอดมีงไม่เห็นผัวยํ่งมัวหมอง
ฝ่ายว่าเถนมุ่งใจจะหมายปอง	มาเกิงน้องเรียกสีกาอย่า#!ที
(๑) พอ - นาน
นางเนื้อเย็นฟังเถนร้องเรียกหา	ก็ลงมาเรีอพลันขมันขมี
ขนนั่งเรีอเณรขยายบ่ายนารี	เณรพายรีทวนนาลาขนไป
นางงามขำถามว่าเณรเจ้าขา	จะล่องเรีอขึ้นเหนือพาไปท่าไหน
เถนจงว่าผัวสืกาไม่อาลัย	เขาถวายตัวสีกามาเป็นโยม
ให้ตักนั่าทำจังหันถวายรูป	ต่างประทีปเทียนธูปของหอมโหม
ผัวสีกาเขาไปหาญาติโยม	ยังนครพระสีพีบุรีเรือง^
ลังกะรูปมาให้บอกดอกสีกา	เขาศรีทธาจึงถวายแม่เนื้อเหลือง
อย่าเศร้าสร้อยน้อยใจแม่สายเมือง	ไปรุ่งเรืองอยู่กับรูปอย่าโรยรา
จะเสียใจไปทำไมสีกาแม่	มืใช่แกเกินการสีกาขา ;
โยมคฤหัสถ์{๒)เขามาวัดอยู่อัตรา	เห็นสีกากลัวแต่ว่าจะชอบใจ
เถิงตัวรูปก็อยูไปไม่ได้ดอก	คงสืกออกดอกสีกาอย่าสงลัย
เขาศรีท่ไธถวายมาต่างมาลัย	ต้องขวนขวายบิณฑบาตรเลี้ยงสีกา
บิณฑบาตรเขาก็ใส่ไม่ได้มาก	ถ้าสองภาคแบ่งเลี้ยงน้อยนักหนา
ไม่พออมเต็มกระพอกดอกสีกา	ต้องได้ลาจากสิกขาด้วยจนใจ
อนึ่งไซร้ใจรูปก็ร้อนเร่า	ให้โศกเศร้าอยากจะสีกลานืลัย
ถ้าขืนอยู่ก็จะผิดกิจรีนัย	ต้องสืกไปดอกไม่ช้าสีกานาง
จะทำนาหาเลี้ยงเพียงกะน้อง	เหมือนร่วมท้องในอุทรอย่าหมองหมาง
ได้เมตตาเกิดสีกาแม่เอวบาง	เป็นบุญสร้างจักให้ชอบประกอบกาย
@ นางเนื้อเย็นฟังเณรประโลมว่า	คับอุราเหมือนเขาตัดเอาหัวหาย
จึงตอบคํฑ่าอย่าทำเพทุบาย	เณรจังไรพูดโกหกฉกสีกา
ทำขึ้ฉ้อล่อเอาผัวไปโปรดเสีย	มาลักเมียของเขาไปใจเหมือนหมา
กลับมาขดว่าผัวให้ใจศรีทํธา	เถนพาลา เป็นกาลีทมิฬใจ
ไม่เล็งเห็นนืกว่าเณรรักษาศีล	จิตทมิฬเณรเปรตอะไรที่ไหน
ว่ากรรมเอยกรรมใดสร้างแต่ปางใด	เช้าดลจิตมาให้ภัยบังเกิดพาล
นางก่ก้องร้องเรียกพระปาจิต	ก็หายมิดเงยบเสียงไม่ยินขาน
(1*) ในหนังสิอสชุดไทยไม่ม่หั)&ผสระหว์างวรรค (๖) ในหนังสิอสชุดไทยใ#ว่า กระหัด
ด้วยท่ามกลางทางไกลไปก็นาน	สุดกงวานเสียงไกลไมได้ยิน
นางตรองตรกนกพลางก็ยังเหน	เถนนายเวรมุทะลุนี้ทุคิล
กล่าวมุสาเถนหมาใจทมิฬ	มาปลอกปลนพากำจัดให้พลัดกัน
กรรมเอ่ยกรรมอะไรไม่ยังเห็น	คิดว่าเณรเชื้อชาติพระอรหันต์
ไม่สงสัยใจก็หมายว่าเที่ยงธรรม์	กลับมาผันพาจากให้พรากพราย
เถนมุสาเดิมก็ว่าจะข้ามล่ง	รบให้ลงเรอก็เล็กประหลาดหลาย
เรือเจ้าเวรเถนเจ้ากรรมประจวบกาย	กรรมมาเห็นเวรมาให้นี้แท้เวร
เข้าดลใจให้มาพบเถนเรือน้อย	เถนก็ถ่อยเถนนายกรรมมาทำเข็ญ
ครั้นไม่ข้ามก็ต้องข้ามด้วยค่าเย็น	แลไม่เห็นเรือใหญ่ก็ไม่มา
กรรมประจบมาประจวบเข้าดลจิต	ให้เห็นผิดไปเป็นชอบเป็นนักหนา
ถ้าอย่าข้ามคอยเรือใหญ่เขาไปมา	ได้วอนว่าให้เขาส่งลงพร้อมกัน
เอออย่างนี้จริงเขาที่ว่ากรรมแท้	ไปหาแม่แม่ก็ม้วยข็วาลัญ
มาหาพ่อพ่อก็ตายวายชีวัน	เถิงที่จนแล้วยังจันมาจำเป็น
สุดจะคิดติดแม่นั้าข้ามไม่ได้	บุญมาให้จึงได้พบประสบเถน
กรรมมาห้อยเรือก็น้อยพบเณรเวร	มันเถิงเกณฑ์แล้วจนใจต้องใช้กรรม
ที่กรรมท่านจะวิตถารไปให้กว้าง	อันกรรมสร้ใงท่านทั้งสองนั้นกรรมขำ
ได้พรากพ่อจากลูกเข้าผูกกรรม	กรรมมาตามหญิงชายฟังจงทั้งใจ
ถ้าใครพรากจากเมียให้พลัดผัว	คงตามตัวกรรมคงตามทำจงได้
ถ้าพรากพ่อจากลูกเขาผูกใจ	กรรมต้องจากลูกไปเขาผูกกรรม
ทั้งหญิงชายฟังแล้วจำใส่ใจ	เราแต่งไว้คำพระเจ้ากล่าวสยำ
ชื้อว่ากรรมแล้วอย่าทำจะเป็นกรรม	ไม่ทำกรรมแล้วก็กรรมไม่ตามต้ว
พระปาจิตอิศราชต้องพลัดนาง	เป็นกรรมค้างติดกันทั้งเมียผัว
อันกรรมเราเหมือนหนี้งเงาที่ตามตัว	คงตามตัวให้ใปตกนรกานต์
๏ พระปาจิตอิศโรผู้ฤๅสาย	ครั้นคอยนางนั้นก็หายจึงกล่าวสาร
ตะโกนกู่ไปจนก้องในท้องธาร	พระภูบาลเดินเลียบศรืวารัย
พระเดินพลางบ่นไปพิไรว่า	เป็นอย่างไรจึงมาช้าเหตุไฉน
ฤๅลงท่าเณรพาหลงไปแห่งใด	ประหลาดใจอกเอ่ยไม่เคยเป็น
ฤๅนางอยู่ผู้เดียวเมื่อจากมา	คนเที่ยวปาพบเข้ามันทำเข็ญ
(๑) ด้นฉบับห&สิอส^ไทย ฟ้ยน “ณรกก)น, “ณรกก)ร" •ณรกก)?)" ในIกลอนฒก่น1 "นะ•รก-ก)น
พาเอาไปฤๅอย่างไรโอ้กรรมเวร	สามเณรทไปรบไม่พบพาน
ฤๅเสือสางช้างร้ายมันพานพบ	มากัดขบลากไปกินเป็นอาหาร
ฤๅน้อยใจว่าทั้งไว้แม่นงคราญ	เจ้าเช่อซานซุกชนไปหนใด
ฤๅผีเสื้อทรงกักดิ้อารักษ์น้า	มาสูญอ่าพาไปซุกน่าสงสัย
ฤๅเถนพามาในกลางคงคาลัย	ต้องคลึ๋นใหญ่เรือล่มในกลางธาร
เจ้าม้วยมิดสื้นชีวิตอยู่ในน้า	โอ้กรรมกรรมฤาชีวังเจ้าสังขาร
ทั้งเสือดเนื้อก็เป็นเหยื่อกุมภาพาล	คอยก็นานแม่เนื้อเย็นไม่เห็นมา
ฤาสามเณรเห็นว่าอยู่แต่ผู้เดียว	กลับไปร้บแล้วกลับเกี้ยวน่ากังขา
พาเอาไปฤาอย่างไรกระมังนา	ครองสิกขาไม่ควรแคลงระแวงใจ
พระกุ,ก้องร้องเรืยกว่าอรพิมเอ่ย	เจ้าทรามเชยจรดลไปหนไหน
ฤๅเห็นช้าด้วยแม่คอยจึงน้อยใจ	ดวงหัททัยมาเถิดมาแม่มา
ยื่งคอยคอยก็ไม่เห็นพระเถนเอ่ย	เตลิดเลยหลงไปไหนนักหนา
ฉันอยู่นี่มาที่นี่จงเร็วรา	จะหลงหาไปช้างหนตำบลใด
แล้วนี่งน้งฟังสำเนียงจะเรียกกู่	ฟังเป็นครู่ไม่ได้ยินทั้งเหนือใต้
เย็นยะเยียบช่างมาเงียบสงัดไป	พระคลาไคลเลียบลำแม่น้ามา
ที่ช้อเถนไม่สงลัยเอาใจผูก	ถึอว่าลูกชินวงศ์ทรงกาสาว์
ไม่ลามลวนกวนกามในกามา	มิศ์ลาบรืสุทธี้อุตตโม
พระครวญคราร่าพิไรอาลัยน้อง	แต่กู่ร้องก็จนเสืยงน้นสุดโส
พระศอแสบแหบแห้งกันแสงโฮ	แม่พุ่มโพธิ้พี่จะพูดกับผู้ใด
พีสู้ยากพากเพียรเจียนสลบ	ไปพานพบแต่เจ้าคาครรภาใส่
ฟ้าอาสาทรมาน้อยเมึ๋อไร	เป็นบุญปลอดคลอดมาได้ไม่วายชนม์
กสํบไปเมองทุลเรืองพระบิตุเรศ	อยู่ภายหลังเกิดเหตุระเหระหน
พรหมทัตพาไปพลัดได้ทุกข์ทน	เป็นบุญดลพาไปรํบได้กลับคืน
เป็นสองครงดีดวังห้าวพรหมทัต	แน่นถนัดถึงชีวิตให้ขัดขืน
ห้าวโกสีย์ช่วยชีวิให้ยฑยีน	อารมณ์ชึ่นขึ้นไม,ข้ามถึงสามวัน
ไอ้พรานปามันมา#ภ่พี่ตายม้วย	แม่รูปรวยก็ได้แค้นแสนกระลัน
ท่านช่วยอีกขอบพระคุณเป็นบุญคร้น่	ท้าวไชยันต์คุณท่านเยี่ยมเทียมบิดา
ว่าพ้นภัยเหมิอนหนี่งกายอันซุบแล้ว	จะคลาดแคลวนานตายอาลัยหา
ไม่วอดวายหายชีวิตด้วยพิษยา	ยังกลับมาฟัลัดกันไปทั้งเป็น
แต่ชาติหลังสร้างกรรมเหลือหามหาบ	ทิ้งกรรมบาปสามกรรมมาทำเข็ญ
กรรมพลัดกันพรานฆ่าพนาเวร	มันเกินเกณฑ์สร้างกรรมจงพลัดกัน
พระน้องอาว่าจะพาไปอุปภิเษก	ให้เอี่ยมเอกไว้เป็นศรีนางสาวสรรค์
ไม่ถึง เมืองโอ้ว่ากรรมมาตามทัน	เป็นน่ากลั้นเสียให้ใจวายชีวี
เจ้า เนื้อน้มอรพิมแม่บุญคุ่	เจ้ายังอยู่ฤๅว่าตายไปเมองผ
มาตรแม้นน้มอนงค์ปลงชีวี	มารืบพี่ไปให้ม้วยเสียด้วยรา
นิจจาเอยเคยเดินในไพรเถึ๋อน	ได้เป็นเพี่อนสองคนเสน่หา
ถึงเหนึ๋อยยากก็ไต้4นรื่นอุรา	ยวนวีญญาณ์เบาตรมระทมใจ
โอ้แต่-นื้ก็ที่ไหนจะไต้เห็น	แม่ค่เข็ญเจ้าไปหลงอยู่ดงไหน
พระคุณเอยเทพดาจงพาไป	ช่วยดลใจมาให้พบประสบกัน
จะคืนตามข้ามน้าไปหานาง	น้าก็กว้างเหลอขนาดให้หวาดหว้น
วายุพัดคลึ่นชัดเป็นหมอกควัน	อย่านีกฝืนถ้าจะไป่ใด้แต่เรือ
สุดสำ เนียงสุด เสียงจะกู่ เรียก	สุดสำเหนียกที๋จะฟ้งจะพีนเมิอ
จะหยุดยงฟังข่าวไปยาว เยือ	ทิ้งแพเรือเขามิได้จะไปมา
จำจะเลาะเสียบฝังไปข้างเหนือ	สบพบเรือจะได้ข้ามไปตามหา
พระว่าพลางยุรย่างแล้วยาตรา	ทรงโศกาโศกสะอนพิไรไป
แม่รูปหล่ออรพิมของพี่เอํย	จะบ่นเบยเคืยดพึ๋เพียงตักษัย
ว่าทิ้งทอดเสียในท่ามไม่ตามไป	จะน้อยใจตีองค์แทบอกพัง
ฝ่ายว่าพี่อยู่ข้างนื้ก็สุดคิด	พี่จนจิตแล้วแม่สายสวาทหวัง
มาติดน้ายมนาสาครัง	สุดกำลังที่จะหลืกคงคาลัย
พระเดินพลางรืาว่านิจจาเอย	ไฉนเลยจิงจะข้ามแม่น้าได้
แต่เลียบฝังชลธาชลาลัย	ก็,นานใกลฝังก็เงียบยะเสียบเย็น
มากระทิ้งยังแม่น้าหนื้งขวางหน้า	สุดลูกตาแลละลิบลักสิบเส้น
พระครวญครืาโอ้ว่ากรรมมาจำเป็น	จะคลาดแก้วแล้วไม่เห็นไม่พบพาน
แม่น้าหนื้งแล้วมิหนำมาชาสอง	เป็นสองคลองขวางหน้ามหาศาล
โอ้กรรมกรรมผลกรรมมาเกิดการณ์	ดลบันดาลยับระยำให้จำเป็น
แม่งามลบจะไต้พบเจ้าที่ไหน	จะเป็นตายฤๅอย่างไรไม่หยงเห็น
จะนื้งอยูไหนจะรู้แม่เนื้อเย็น	จะเกิยกเกณฑ์ติดตามไปตามบุญ
พ่ระว่าพลาง เยื้องย่างสาวพระบาท	เข้าไพรวาสเนินสำเนาลูเชาขุน
เที่ยวกู่ก้องร้องเริยกแม่จอมจุล	โศกอาดูรมิได้เว้นสักโมงยาม
@ จะกล่าวกลอนย้อนความให้งามพรม ถึงอรพิมเสิศลบในภพสาม เมึ๋อเถนพากัลยาแม่โฉมงาม	ไปเหนือนามิได้ส่งพระภัสดา
เจ้าร้องร้าคร่าครวญรำจวนจิต	ให้แค้นคิดเคืองเถนนั้นนักหนา I
พิไรร้องสองพระกรซ้อนอุรา	สุชลนาไหลร่วงพระทรวงนาง
ฝ่ายเถนไทร้าพิไรประโลมปลอบ	ให้ซ้นชอบมิให้ตรมอารมณ์หมาง 1
เถนจิงว่าอนิจจาสีกานาง	จงเสํอมสร่างแม่อยาโศกเโแสรดูครุๆญ
เจ้าของท่านเขาศรํทไธถวายแล้ว	จงผ่องแผ้วเถิดแม่งามทรามสงวน
เป็นกุศลผลส่วยเข้าซ้กชวน	นิยมยวนจงเป็นโยมสมศรํทธา
ธรรมดาว่าถวายให้เป็นสิทธิ้	ไม่ผิดกิจหยุกหยิกในสิชุขา
เหมือนกล้วยอ้อยหวานชดรสโอชา	พระนาถาทรงโปรดให้ทดแทน
ป๋จเวกไว้ให้เสกมีลี่บท	^๓เถฺทนทดไมมโทษวิเศษแสน!11.
สีกาโยมปรนนิบัติเมึ๋อขาดแคลน	กุศลมากหนักแน่นอนันตัง
๏ นางเนื้อเย็นฟังเณรประโลมว่า	เซ้งมุสาโยโสพูดโอหัง
ว่าพระผัวนั้นถวายนางจริงจัง	ล้วนส่าฟังพื้นโก้ท่ถิแต่พิก้สีม
มาตรว่าถ้าจะนิงไม่โต้ตอบ	เห็นไม่ชอบซ้นเซ้งไม่ควรสม
คำบูราณท่านว่าหวานย่อมชวนลม	จำนิยมเข้าไปยั่วให้ยวนใจ
ครั้นจะนึ่งตัวก็หญิงผู้,เดียวเปลี่ยว	เณรจะเลี้ยวเล้าโลมให้หลงใหล
ต้องจนเถนแลไม่เห็นผู้ใดใคร	มิจนใจเมึ๋อจะหวนมาจวนตัว
ก็ยังรู้อย่ว่าเณรนี้มุสา	ทำพาลาลักเมืยิให้เสียผว
ยังปัญญาก็เป็นหนึ่งคงถึงตัว	ต้องพูดยั่วให้เข้าอย่างทางอ,าลัยํ
นางจิงว่าสามเณรเถนเจ้าขา	นิมนต์พาฉันไปคืนยังสงสัย
ให้พบท่านจะได้ถามให้งามใจ	ให้รู้คำว่าพระไพรท่านให้ทาน
จะได้ปลงจงใจไปเป็นโยม	วางอารมณ์ปรนนิบัติจนสังขาร
ฉันชอบใจดอกจะได้ทางนิพพาน	จงโปรดปรานพาไปหาพระสามี่
@ เณรสนองว่าสีกาอย่าสงสัย	จงปลงใจปฏิโลมเถิดโฉมศรี
รุปก็ตรงทรงคืลาครองวาจิ	ไม่พาทีกล่าวมุสาทินนาทาน
เซาถวายยงฟใป๓มเจ้าซอง	ผด)ทํนองในพระธรรมคำบรรหาร
พระปนเกศตรสเทศนสาแดงญาน	เขาใฟ้ทานแล้งให้รมเอา
ฟนเณรเถนกตอง1จนวนยกจ	ต้องพินัจรู้อาการในทานเขา
เจ้าของให้เขาถวายก็งามเพรา	ทึ๋ทานเฬมควรณันนก็มํ
มืใชีว่าจะหลับตาสักแต่รับ	ต้องคำนับตามกระบิลทระซินคร
®นไม่ควรที่จะรัยด้วยกาย	คอกะปิแตงฟักเขาลักมา
แา(สจา!ฟอนฑ็ว่ว่ใฝควรร้บ	ถ้าขนจ้บก็ต้องผิดในสิกขา
ที่แจ้ๆฝัวเขาก็ให้ใจฟรัทธา	เหมือนสีกานื้ก็ว่าให้ควรเอา
ไยสีกาจะให้พาไปห้อมด้าง	ผิดด้วยอย่างผิดกระบิลพระปิน๓ล้า
เขาถวายแล้วก็ได้เป็นโยมเรา	แม่นงเยาว์จะสงสัยไใ]!ยม
จงตั้งใจลงเป็นหที่งอย่าพึงนึก	จะกลับคืนนั้นเห็นลึกแล้วโฉมศรี
ไปกะรูปเถิดสีกาอย่าราคี	โดยว่าจนนั้นก็มืพอติดตัว
สิบตำลึงตั้งหนึ่งก็มืบ้าง	พานทุลังกองแขนตั้งแหวนห้า
กระโถนทองป^ก็ไปล่เหมือนใบบัว	โดยว่าตั้วแต่ของใช้ไม่อายคน
หาสีกาจะรักษานั้นไม่ได้	รำคาญใจเคืองคับรำสับรำสน
เป็นบุญใหญ่เขาถวายแม่ออกตน	ไม่เคยจนเป็นกุศลเข้!คาชุ
จะให้พาคืนไปหาเจ้าของทาน	ผิดบูราณไม่มือย่างรำคาญทุ
ก้มอย่าท้าเลยสีกามาบ้านตู	เขาให้รูปบอกให้รู้อย่าแคลงใจ
๏ ปางยุพินยินเณรประโลมว่า	พุดมุสานางก็รู้!ม่สงสัย
แต่จนจิตไม่รู้คิดประการใด	ให้แค้น,!จแทบจะดนสีนซิวา
นางเนื้อเย็นว่าเป็นเณรรักษากิจ	ยังจะคิดลังเลเสน่หา
พุดชะล่าลามเกี้ยวเกี้ยวสีกา	ไม่รำพาคิดถวิลคืลของต้ว
สินชีวีอเวจีคงไปตก	ไฟนรกก็จะรุมขนสุมห้ว
เพราะทุคีลกล่าวมุสากามามัว	ด้วยท่าตั้วหมืนคืลาสิกขาวร
เถนหัวเราะตอบต่อว่านึมนาฏ	สีกาโยมนทายาทรู้คำสอน
จริงเหมือนว่าแล้วสีกาอธิกรณ์	รูปก็ร้อนคิดระวังจะพลงตัไ
แต่เท่าว่าใจสัญญาเป็นแต่พุด	เป็นบรีสุทธํ่จิตไม่ผุกขมุกฬว
สิกขาครองก็ยังผ่องเหมือนดอกบัว	ไม่หมองมัวดอกสักนึดกิจวินัย
เป็นแต่ว่าให้สีกาเอ็นดูรูป	เหมือนเทียนธูปมิได้จุดให้แจ่มใส
เหมือนสีกาว่ากะรูปแต่เยาะไย	ถ้าเทียนไฟนั้นได้ตามทำบูชา
เหมือนกะรูปจุบจับสัมผัสต้อง	ก็หม่นหมองเสียคิลในสิกขา
นี่ก็เหมือนเทียนไม่ตามทำบูชา	บุญจะมามืผลกลใด
เป็นแต่คำมืได้ทำปราสิต	ไม่มืผิดบาปจะมืมาที่ไหน
ไม่เป็นไรดอกสีกาแต่วาไจ	กิจวินัยรูปก็รู้!ด้รำเรียน
๏ นางตอบไปว่าผู๊!ดเป็นบัณฑิต	ไม,รู้คิดไม่รู้บอกไม่รู้เขียน
นักปราชญ์ฟรตสักแต่เพศเที่ยววนเวียน	รู้แต่เรียนพูดข้างเกี้ยวกับสีกา
ถ้ารู้ลายเห็นแต่ได้ข้างความผิด	ถ้ากล้านักมักขีวิตแต่สังขาร
ถ้าคิดนักมักแต่คลั่งเคลิ้มวิญญาณ์	เลยเป็นบ้าเขาว่าคลั่งในทางกรรม
ฉันเคยเห็นขี้มักเป็นแต่อย่างนั้น	คนอึ๋นฉันเห็นมามากถลากถลำ
นี่พระเณรเจนกระจ่างในทางธรรม	เป็นไรลั่าเข้ามาเลี้ยวเกี้ยวสีกา
เป็นบัณฑิตคิดลำดับดูราบเรียบ	สิกทำเนียบเปรียบเหมือนเทียนดอกบุปผา
ว่าไม่จุดทำเป็นพุทธบูชา	ผลผสานั้นไม่เที่นจะเป็นบุญ
ฉันได้ยินพระป็นเกศท่านเทศน์โปรด	บอกกำหนดไว้ในทานที่งเมถุน
ในคัมภีร์อภิธรรมลั่าการุญ	เรียนไม่ถึงฤๅเจ้าคุณท่านสามเณร
พระเทศน์ไว้ว่าผู้ใดไปเที่ยวปา	หอมมาลากลิ้นมาเลศที่แลเห็น
ว่าคันธังรัมนังพระสามเณร	ได้พบเห็นกลิ้นหอมแล้วน้อมกาย
จิตรำลกตรีกถึงคะนีงพระ	เป็นธุระอยากจะเก็บมาถวาย
ไม่ได้เก็บแต่รำลิ้กแตนกดาย	แต่เท่านั้นท่านว่าได้ซึ่งส่วนบุญ
พระป่นเกศตรัสเทศน์ว่าคันธัง	รัมนังว่าอารมณ์นั้นอุดหนุน
หอมบุปผังคันธังคำบัณฑร	เป็นเด้ามูลว่าอยากให้ใปบูชา
อานิสงส์ท่านว่าไต้วิไลลั่า	นี่ก็เถนเณรก็ทำเกินสิกขา
วาจากรรมคำก็เลี้ยวเกี้ยวสีกา	ยังกลับว่าพูดกำราบไม่บาปกรรม
แต่บุปผานีกศรํทธาจะถวาย	ยังว่าได้บุญประเสริฐเลิศลั่า
นีเณรเกยวจิตก็เลี้ยวสัญญาธรรม	ไม่^กรรมพูดไม่จริงลักสิงเดียว
® เถนได้ฟังวัจนังเจ้าฤๅสาย	จับเอาใจทุกจิตคิดเฉลยว
จึงยอมแพ้มิได้แก้นางทรามเปรียว	ข่างร้ย์งจริงเจิยวโยมสีกา
รูปนี้เรียนมาก็นานไม่ทันถึง	ได้กลางครืงไม่ทันจบสีกาขา
จะบาปกรรมตามตัวกลัวเวรา	ถึงอาวาสก็จะลาจากพรหมจรรย์
แต่สีกาได้เมตตาพอใจขึ้น	อย่าเป็นดื่นเมอวันหน้าเมตตาฉัน
แล้วโย้ไหล่พายเรือให้วงพลัน	นางแจ่มจันทร์ตริกพลางยังป๋ญญา
ถ้ามิดคำเถนคงทำข่มเหงแท้	ต้องคิดแก้ตอบเสียก่อนจิงเลขา
จะล่อลิ้นว่าอยากกินโภชนา	เห็นผลาต้นไม้อันใดโต
ให้ขึ้นปีนว่าจะกินต่างอาหาร	ไม่ขัดวานเถนคงขึ้นจนสุดโส
จึงตัดหนามสะใต้ต้นให้จนโจ	ลงไมได้ก็จะโซอดข้าวตาย
จึงลงเรือพายไปเสียให้พ้น	เห็นชอบกลจะได้เห็นเณรฉับหาย
ทำล่อลวงเบื้เอนเลื่อนเหมือนขมาย	เณรยํ่งพายเริอลํ้าขึ้นตามธาร
นางทราม เปลี่ยวเหลียวเห็นต้นมะเดึ๋อ	ลุกดกดาษแดงเรือใหญ่พิศาล
สูงระหงโปร่งเยี่ยมเทียมปลายตาล	อยู่ริมทางฝังธารตีนนัทที
ดวงสุดาร้องว่าพี่เณรเจ้า	ฉันหิวข้าวเห็นจะม้วยลงเป็นผ
เห็นลูกมะเดื่อก็ให้อยากกินเต็มที	พระเณรพี่วานขึ้นลักหน่อยรา
เถนทมิฬยินคำนางงามชึ๋น	วานให้ขึ้นพวงมะเดื่อก็หรรษา
ใจระทึกนึกสำคัญในลัญญา	ว่าแก้วตารักใคร่จึงไหว้วาน
บ่ายนาวาจอดพลางฝังตลื่ง	ไม่นี่งนี่งด้วยว่าใจหมายสมาน
ขยับตีนปีนต้นละลนละลาน	ขะโยบฬทะยานพลาดทะลุดลื่นลงมา
มะเดื่อต้นผู้คนไม่เคยขึ้น	กำลังลื่นเถนพลาดจนขัดขา
แต่ขึ้นไ!]โพล่ลื่นคืนลงมา	เป็นหลายคราเณรอ่อนระอาใจ
เณรจึงว่านางสีกาอย่างไรนี่	เห็นเต็มทีต้นมันลื่นขึ้นไม่ได้
ลงเรือล่องไปตามห้องสมุทรไท	หาต้นดื่นขึ้นใหม่เถิดนงคราญ
แม่ศรีเสนเห็นว่าเณรขึ้นไม่ได้	จะข้นพาหาต้นใหม่จึงกล่ฑสาร
III แาใจว่าความVIมายเดยวกับคำว่ใ “ขยํม,,
สบไม่เห็นจวนจะเย็นจะเสียการ	จำทัดทานพุดให้ชนด้วยชินใจ
นางจงว่าอน็จจาพี่เณรเถน	จะจวนพนลงมาแลวฉันแสบไส
จะชินพาฉันไปหาต้นอื่นไป	สบไม่ได้ก็จะผ็อยสะออยแรง
พี่เถนทองลองขึ้นไปอีกใหม่	ให้จนได้เหมือนอารมณ์ไม่นึกแหนง
เห็นว่าริกจริงจังไม่คลังแคลง	จงไม่แกล้งปดเล่นเช่นคนพาล
เถนเริอลอยฟังถ้อยนางกล่าวว่า	ชอบวิญญาณ์ชึ๋นใจหมายสมาน
ว่านางรักเหมือนอารมณ์คงสมการ	ยุพาพานแม่อย่าพักลำบากวอน
เฟงามชึ๋นคงจะขึ้นให้จนได้	อย่าเสียใจเยาวมืงดวงสมร
นางพุดเล่นนั้นไม่เห็นเลย๓นปอน	กำเริบร้อนไปแต่รักอารีนาง
สามเณรถกเขมรขมืขมัน	นางแจ่มจันทร์พุดเย้าเชิงถากถาง
พี่เณรเถนเคยสะเอนเจนสำอาง	ดีแต่ข้างเล่าเรียนจะเขียนจาร
จะสีกออกจากสิกขาจะลาศีล	จะทำกินเลี้ยงสีกาข้าสงสาร
เห็นไม่ได้ด้วยว่าใจนั้นหย่อนยาน	ที่คับแค้นเศีองรำคาญจะอายคน
หนักต้องเอาเบาต้องล้จึงจะได้	นี่อะไรแต่ขึ้นไม้ยังขัดสน
ดูเหมือนคนตีนหักอะดักอะดน	ดวงอุบลพลางว่าลูกตาแล
ดต้นหนามนึมนางระวังไว้	มืดเหน็บเณรนางเอาใจใส่แส■ว
มืดสำคัญจะไม่ทันเมื่อจอแจ	ทั้งเรีอพายไว้ให้แน่ในทันใด
ครั้นเตรียมใจไว้ส่าหริบสำเร็จพร้อม	นางเนื้อหอมพูดกล่าวเย้าขยาย
ฉันหิวข้าวไฟธาตุเผาให้อ่อนกาย	จะขึ้นใดก็เร่งขึ้นเสียโดยเร็ว
เถนได้ยินดวงยุพินรำพันว่า	ละลังละล้าแทบหัวใจละลายเหลว
ขยับตีนปายปีนตะกาวตะเกว	ลึ่นทะลาดพลาดบั้นเอวสะดุ้งเอน
อารามรักไม่ออกปากแข็งใจขึ้น	ทะลูดลนพลาดฟกหัวอกเถน
ตะเกียกตะกายแทบจะตกหกคะเมน	อ.ตส่าห์เผ่นขืนไปได้ถึงกงโต
นั้งบนกีงหยุดประทังกำลังหอบ	ให้คอแห้งแรงบอบระผุดระโผ
นางเนื้อเย็นว่าพี่เณรย็งภิญโญ	เอาพวงโตทั้งลงมาอย่าข้าที
ฝ่ายเถนทองถามว่าน้องเอาพวงไหน	สายสุดใจว่าเอาพวงที่ฉันขึ้
เถนก็ขึ้นยินขยับไปทุกที	แม่ยอดหญิงวึ๋งรี่ลงไปเรีอ
ฉวยมืดเหน็บได้มาพลันแล้วฟันหนาม	ได้มากดามล้นพ้นดูล้นเหลือ
ตัด1๓วัลย์พันผุกฟ้นพวง^0	เช้!สะโคนด้นมะฟ้อดุทบ!ป
ฝ่ายเถนทองมิไดมองดุใตต้น	แต่แลยลพวงมะฟ้อจนฟ้อ!หล
จงรองถามว่าแม่งาม เจ้าชอบใจ	ที่พวงไหนบอกมใแม่หน้านวล
แม่เนึอ เยนว่าพี เณรเอาพวงปลาย	ท็งโตใหญ่งามระบ้าน่าสงวน
เณรไม่นงยงขนไปโดยควร	นางหน้านวลลากหนามเช้าสะพลาง
ดุแน่นหนาเถนจะคลาลงไม่ได้	สายสุดใจลงเรือร้องถากถาง
ว่า เณรเปรต เศษเถนกระดางลาง	ทำนอกทางทุศีลทมืฟ่ใจ
กล่าวโกหกฉกเอาฝ่ว่เขาไปฆ่า	ฤาเถนพาเอาไปชุกช้อนทโหน
จงบอกมาอย่าได้ช้าจะตามไป	อย่าอำไว้เลยนะเถนจะเป็นกรรม
@ สามเณเถราฝ่ายว่าเถน	แลไปเห็นน้มนางถึงกลางนํ้า
จะถามทักปากไม่ออกเหมือนผีอำ	หน้าก็ดำเนื้อดิ้นแทบสนชนม์
ผลกรรมนำนางมาพลัดผัว	เช้าสุญใจกายตัวรำสับรำสน
เหมือนผีสิงปวดเศียรให้เวียนวน	ทุรายทุรนงงงวยระทวยกาย
ทะลูดลงมิได้แลดูใต้ต้น	ด้วยเสียใจไฟประจญเหมือนจิตหาย
เปรียบ เหมือนคนถึงขนวนที่จวนตาย	นั้นฉันใดก็เหมือนกันกับจัญเณร
ด้วยเสียรู้ด้วยผู้หญิงนั้นลวงได้	ทั้งเสียเรือเสียพายเสียใจเถน
ดังเขาฟันให้พระศอคอกระเด็น	ตะเถึยกตะเกนลงถึงกํ่งจืงร้กาย
ชำ เสือง เหลือบแลลงไปที่ใต้ต้น	เห็นหนามพวงมากล้นพ้นกใจหาย
เป็นเชิงสุงช้อนซับไม่ชะทราย	เหมือนสะ!ไโรมไว้ดุก่ายกอง
ครั้นจะลงก็สยองแสยงกาย	แลเห็นหนามเสียวไล้ใจสยอง
จะกระโดดก็ไม่พ้นให้ขนพอง	นั้งยองยองดุเหมือนลิงอยุไม้เดียว
ดูก็ขันครั้นจะหัวก็เสียใจ	จะร้องไห้ก็น้กอายให้ใจเสียว
เถนสิ้นท่าหน้าจืดเหมือนหมูเจียว	ครั้นจะดำก็คดเสียวละอายใจ
จะโทษนาง.สะหนามก็น่าหัว	ตัวตัดหนามสะตัวกว่าได้
ด้วยว่านางมิได้นึกมโนใน	จะฆ่าเถนปองท้ยหมายชิวา
เถนกระท่ากรรมใส่ท่าร้ายนาง	ผิดด้วยอย่างทุจริตจิตอิจฉา
พากำจัดให้นางพลัดจากภัสดา	กล่าววาจาลวงเซาจะเอาเมย
กรรมอันนั้นเช้าไปกนดลใจเถน	เผอิญเป็นเหมือนอย่างบ้าท่าหน้าเสีย
หัวไม่ออกบอกไม่ได้ใครไม่เยีย	ก็ตัวเตยอยู่บนต้นมะเดื่อดง
จะตัดความย่นย่อข้อวิตถาร	สังเขปการณ์เอาพอควรสมประสงค์
ฉันเจ็บเอวเจ็บหล้ง์แทบนั่งไม่ลง	จะแต่งมากเรึ๋องราวจะยาวไป^®)
เถนจอมปลอมนั่งคร่อมกงมะเดื่อ	ลงไม่ได้ทำเหมือนเบื้อนั่าตาไหล
ทั้งร้ฑทั้งแค้นทุกข์ตรมระบมใจ	ด้วยมืได้กินข้าวทั้งเพลาแรง
ก็บรรลัยตายบนต้นมะเดึ๋อ	ด้วยกรรมเหสีอความอาลัยใจกำแหง
จิตไปผูกอยู่ที่ลูกมะเดึ๋อแดง	เวราแรงกรรมที่รักนั่นข้กพา
เอากำเนิดเกิดในลูกมะเดื่อ	มาเป็นเชื้อจนทุกวันเจียวท่านขา
เป็นแมงมี่1นี่แลเวรแต่เถนมา	ชาวโลกาเรียกมะเดื่อตาเถนทอง
คณั้ตาเถนสันเวรจากมะเดื่อ	ด้วยว่าเชื้อตาเถนไม่เศร้าหมอง
สัตว์ทั้งปวงไปอยู่เดนตาเถนทอง	จึงเรียกร้องว่าแมงมี่ทุกวันมา
@ จะกล่าวกลับจับเรึ่องถึงยอดสร้อย แมนมน้อยอรพิมเสน่หา ยอดฉลาดปราชญ์จรีงยํ่งปัญญา	ความคิดพาตัวตนมาพ้นเณร
ล่องนาวามาถึงท่าที่เคยหยุด	แม่นงนุชเหสิอบแลชะแง้เห็น
ที่เคยนั่งหยุดพักทะลักทะเลน	สุชลนัยน์ไหลกระเข้นลงโทรมกาย
จึงจอดเรือเข้าที่ท่าสาคเรศ	ชื้นสังเกตรอยเท้าพระโฉมฉาย
สบมาหาถ้าไม่เห็นพระข้างกราย	จะอุบายบอกให้รู้เป็นส์าคัญ
จะบากไม้ใส่ฉลากมิให้หลง	เป็นสำคัญมนคงดูคมสัน
นางค้นคว้าหาตามรีมพนาวัน	ราวอรัญขอบเขตนิเวศชล
สักนิดน้อยร่องรอยไม่พานพบ	จนจวบจบที่ตำแหน่งทุกแห่งหน
แล้วงามชื้นกลับคินมาบัดดล	ที่วังวนดำปลอดจอดนาวา
เห็นพฤกษาที่พระปาหักรองนั่ง	สุชลหลงคลอเนตรทั้งข้ายขวา
นางลู่ก้องร้องเรียกด้วยวาจา	พระพี่ยาไปอยู่หนตำบลใด
รอยฝ่าเท้ายังไม่เศร้าทีเดียวนี่	โอ้พระพี่เห็นแต่รอยตัวไปไหน
กลนพระกายยังหวนมาจับใจ	นางข้างกรายลู่ร้องไปก้องดง
โอ้พี่ไพรเหตุไฉนมาทั้งน้อง	แต่ลู่ร้องส่งสำเนียงจนเสียงหลง (•)
(•) ต้นฉบบหนังสิอสมุดไทยไม่มีคำสัมผัสระหว่างวรรค (ฬ แมงมึ๋ (ภาษาถน) - แมลงหวี่
ฟังกนานไม่ยินขานสงัดพง	นางโฉมยงกลับมานาวาพลัน
ลงนั่งท้ายพายพานาวาข้าม	ตัดแม่น้าร้ามฟากขมีขมัน
จอดประทับกับฝังน้ทห็พลัน	นางแจ่มจันทร์ขึ้นไปลัดสกัดรอย
1ที่ยวเลาะลัดไปตามหาดตลงฝัง	เห็นรอยนั่งชลนัยน์นางไหลผ็อย
เสียงสะอื้นครื้นเครงบรรเลงลอย	ที่งแต่รอยไว้ให้น้องประจักษ์ตา
นางทรามชมล้มผ็อยกับรอยบาท	นุชนาถโศกตัลย์กันแสงหา
ว่าเจ้าประคุณทุนกระหม่อมของเมียอา	จะตามหาไปร้างหนตำบลได
นางเนื้อเย็นเห็นรอยบาทาท้าว	เป็นย่างก้าวเหยียบย่าล้มไสว
ดูรอยเรียบเลียบตามแม่น้าไป	นางครรไลดูรอยไม่ปล่อยวาง
ยินสำเนียงเสียงสกุณนกกู่ฮูก	เสียงกุกลุกร้องก้องในดอนกว้าง
หยุดชงักฟังเสียงสำเนียงนาง	ครนหยุดฟังแล้วก็เงียบสงัดไป
สำคัญว่าแต่พระปานางขานร้บ	ให้วาบวับหวาดหวันพระทัยไหว
เย็นยะเยียบโหรงเหรงวังเวงไจ	ยงเรไรกระชนลนันตง
มากระทังยังแม่น้าที่ขวางหน้า	รอยบาทากมาฟ้อนดุเลือนหลง
ระสีาระสายหายสำคัญไม่มนคง	นางโฉมยงอ้นอั้นตันอุรา
ทุ่มพระองค์ลงกับพงพลางสะอื้น	นางงามร้นยกสองพระพาหา
ข้อนพระองค์ทรงกันแสงโศกโศกา	พิไรว่าครวญคร์าแล้วรำพัน
น่าน้อยใจโอ้พี่ไพรของน้องแก้ว	จะคลาดแคล้วทงน้องให้โศกคัลย
รอยก็หายพ้นที่ใดบ่อนสำคัญ	จะด้นดันติดตามไปหนใด
ถึงกระไรอย่าให้หายขึ้งรอยเท้า	ได้ลืบสาวพอให้พ้นทืสงลัย
จะตกดงพงป้าพาราใด	จะตามไปกว่าร้วํนจะลืนชนม์
นี่รอยหายความสงลัยก็อื้นสูญ	ดังกองกุณฑสุมทรวงราลับสน
ฤๅท้าวไทพระจะวายที่ชลวน	ดูสายชลถึงจะว่ายเหนสุดแรง
ฤๅยักษีผ็สางในกลางป้า	มาพบพาไปเป็น๓แล้วชุกแฝง
ฤๅเสีอสางข้างร้ายมันไล่แทง	พระอื้นแรงตายกลงอยู่แต่ชากกาย
ถ้าตายจรีงสิงห์สาแลกาแร้ง	คงยอแย่งกัดซากระสีาระสาย
กระดูกเนื้อคงจะเหลืออยู่เรี่ยราย	พอเต็มใจว่าได้จริงลักสิงอัน
ฤๅพระองค์ยังไปหลงเที่ยวค้นหา	อยู่กลางไพรในป่าพฤกษาลัณฑ
จะนี่งอยูไหนจะร้ขึ้งสำคัญ	จำ๓ยมันตามหาดูให้ร้ความ
นางยอดมีงที่งเรือไว้คาท่า	แล้วไคลคลาเดินตัดพนัสหนาม
วังเวงไจเอองค์แม่นงราม	พยายามตามหาพระสามี
นางข้ามโคกโกรกเกรืนเนินพนัส	ค่อยหลกลัดรัญวาพฤกษาศร
แต่แรมไพรมาก็ได้หลายราตรื	นางเทว้ตรืกดวามไม่งามใจ
เป็นสตรืนี้บุรุษย่อมดูหมีน	นิยมยินแยบยลพ้นวิสัย
จะลามลวนชวนระเรืงในเชิงชาย	ได้ความอายแก,บุคคลเป็นมลทิน
ท่าไฉนจะได้กลายเป็นบุรุษ	นางนงนุชตรองไนใจถวิล
แล้วกราบกรานอธิษฐานเก็งพรหมีนทร์	แต่ข้นอินทร์ลงไปถึงชงนาคา
แล้วอธิษฐานคิลทานแต่เก่าก่อน	ธุระร้อนอย่าได้เฉยมาช่วยข้า
ด้วยความสัตย์ของข้าข้อต่อภัสดา	ไห้กายาข้านี้กลายเป็นชายชาญ
พระเต้าถันนมของฉันอันเต่งตง	ดูเปล่งปล้งตงตูมเป็นภูมิฐาน
ฉันขอฝากให้พฤกษาพยาบาล	จงเป็นภารพาธุระช่วยบำรุง
อธิษฐานมีได้นานใน1ดี๋ยวนั้น	เต้านมถันขึ้นไปติดต้นงิ้วสูง
เป็นปุมตาติดที่ต้นดูโตตุง	* บุเ^รุงอุปถัมภ์เหมือนค่าน®ไก
พระเต้านมก็ช่างสม เหมือนบุรุษ	แม่นงนุชกลา ย เป็นชา ยไม่นึกหมาง
รูปจริตของสตรีโยนึนาง	แม่จอมปรางค์ฝากไวับนตันสำโรง:
นางนงคราญอธิษฐานแล้วกราบไหว้	บันดาลหายที่ในกายหมดโขยง
โยนินางขึ้นไปตั้งติดถึงสำโรง	ห้อยระโยงลูกระย้าเหมือนโยนึ
โยนึหายที่ในกายนางนึมนาฏ	องคชาติก็บังเกิดแทนอิตถี
กลายเป็นชายหายรูปจากนารี	นางยินดีสมเหมือนใจที่หมายปอง
เจ้าโฉมฉายกายกลายเป็นบุรุษ	บริสุทธิ้โสภีไม่มืสอง
พิมบุรุษงามเสงี่ยมเอี่ยมละออง	เจ้าเยื้องย่องจรดลไปคนเดียว
เจ้าเดินพลางทางวินิจคิดสงลัย	พระโฉมฉายฤๅยังอยูในไพรเขียว,-
คิดพะวงสงลัยในใจเจียว	ก่ระลันเสียวเถิงพระปาไม่ราวัน
เจ้าข้ามดอนนอนดงพงพนัส	เสียงสิงสัตว์ร้องก้องในไพรลัณฑ์
เสียวสยองพองโลมาเกศาข้น	วิ เวกวังหวาดหวันกระลันทรวง
ปางทานเทพเทวาวราฤทธ	อันสถีตภูมิภาคภูเขาหลวง
เหนงามข้นตนเต้นกระลันทรวง	บ้างเหงาง่วงคิดลังเวชทุกเทวัญ
ทุกเทวายกพาหาขนข้อนอก	คิดวิตกแสนสงสารเจ้าจอมขวัญ
บ้างตองคทรงโศกาปรกชากัน	อย่ากระนั้นเลยนะเจ้าชาวเราอา
เราจำแลงแปลงกายให้แปลกเพศ	สำแดงเดชเป็นสกุณปักษา
ถามนางดูให้ไต้รู!นเรึ๋องรา	เจ้าเดินมาแต่ผู้เดียวมาเปลยวกาย
ฝูงเทวัญพูดกันไม่นงห้า	แปลงกายาเป็นนกแก้วแล้วผันผาย
เป็นผู้เมียจับเป็นพวกอยู่เรียงราย	เหนอปลายไม้อัมพวาผกาตวง
เทวฤทธี้ที่นิมิตเป็นนกแก้ว	พูตกันแห้วด้วยสงสารเจ้ายอดสรวง
จึงร้องถามทรามรักเจ้าพักตร์พวง	กานตาดวงไยจึงเดินมาผู้เดิยว
นางนกแก้วพูดจ้อกับพ่อแก้ว	ประหลาดแล้วอกฉันให้หวันเสิยว
ชะรอยเหตุจะอาเพทแจ้าทรามเปรียว	จึงท่องเที่ยวมาในดงผู้เดียวเดิน
พิมบุรุษหยุดพูดกับนกแก้ว	เป็นกรรมแล้วนะเจ้านกระหกระเห้น
เราพลัดผัวเถิงกรรมระยำเยิน	จะรีบเดินตามหาพระสามี
เจ้าแก้วเอ่ยไปเที่ยวกินทุกถนฐ่าน	ยังพบพานปะคุณพ่อฤๅโฉมศรี
เจ้าแก้วแก้ห้าคุณแม่สกุณี	ไม่เห็นมีใครผู้!ดจะพบเลย
เจ้าโฉมฉายฝ่ายว่าพิมที่กลายเพศ	จึงลังเหตุไว้กับนกเจ้าแก้วเอ่ย
ถ้าประสบพบคุณพ่อเจ้าทรามเชย	อย่านิงเลยบอกคุณพ่อเกิดพงา
ว่าคุณแม่แดดาลไม่มีสุข	ระทมทุกข์บุกระหนามเที่ยวตามหา
พบคุณพ่อบอกให้แน่ว่าแม่มา	เจ้าปักษาชี้หนทางให้จางใจ
เจ้าแก้วแก้ว่าคุณแม่อย่าเป็นทุกข์	ธุระลูกอย่ากังวลจงแจ่มใส
ลูกจะบอกว่าคุณพ่ออย่าท้อใจ	พบคุณแม่ลังไว้ให้บอกดำ
เจ้าอรพิมนึมเนตร.เพศบุรุษ	จึงลังพูดไว้กับนกนั้นแน่นหนำ
แล้วโฉมศรีลังกำหับให้นกจำ	จึงกล่าวความว่ามารดาจะลาไป
พฤกษ์เทวาสกุณาไต้ฟังส์ง	สกณังตอบสารสนองไข
พูดจ้อแจ้ว่าคุณแม่จะจากไป	ลูกอาลัยมิได้ลืมลักเวลา
คุณแม่แก้วถ้าไม่แคล้วพบคุณพ่อ	จงติดต่อกลับมาเยือนลูกบ้างหนา
พาคุณพ่อมาต้วยกันกับมารดา	สก,ณาเทพไทอาลัยนาง
ฝ่ายอรพิมเป็นบุรุษนุชนาถ	ให้หวันหวาดแทบหัวอกจะแตกผาง
เจ้านงคราญคิดสงสารปักษาพลาง	ให้อ้างว้างคิดพะวงสกุณา
แต่จำเป็นจรลีต้วยมีทุกข์	ถ้าอยู่สุขไม่พักลังเจ้าปักษา
จะพาลูกไปสำอางในปรางค์ปรา	นิมารดามาฟลืยวผู้เดิยวเดิน
เจ้าว่าพลางเยื้องย่างมาจากนก	ระเทินเลยบลำเนาภูเขาเขิน
ระทมทุกข์ทนระกำระยำเยน	กันดารเดินองคเดยวใหเปลยวใจ
สงสารหน่ออรพิมแม่นึ่มเนตร	เจ้ากลายเพศเป็นบุรุษสุดวิสัย
รุปจริตมิได้ผดเพศผู้ชาย	เจาถ่อกายตามหาพระสามี
แต่บุกดงพงป่าพนาเวศ	ทุกขอบเขตทิมวาพฤกษาศรี
จะพานพบใครผู้!ดก็ไม,มี	เจ้าเทวิเดินไพรมาหลายเดือน
บรรลุถึงเมีองหนึ่งใหญ่พศาล	โอฬาฬารเมืองใดไม่มีเหมือน
กษัตริย์วงศ์ผู้ดำรงบริเรือน	เป็นขันเคลื่อนสืบสบกันต่อมา
อันนามเมืองมีในเรึ๋องแต่ก่อนภาค	ชึ๋อว่านครเมืองจัมปากอันเลขา
พระมิเอกมเหสือันปรีชา	ผ่องโสภาเลิศโลกวิไลงาม
มิเสนาช้าสาวที่ฟ้า-ชิด	ปโรทิตทั้งอาจารย์ปรึกษาถาม
แขกฝรีงพังคาละว้าจาม	ทั้งชีพราหมณ์พร้อมพรั่งในพรหมจรรย์
มีประตุคปีอมอ้อมนิเวศ	เป็นขอบเขตล้อมพาราเลขาขัณฑ์
นางสนมนับด้วยหมึ๋นพื้นกำนัล	สารพันรถรัตน์อัสดร
มิร้อยเอ็ดพระนครมาอ่อนเกล้า	บังคมท้าวนำบรรณามาสลอน
องศ์พระจอมจักรพาสถาวร	พระภูธรย์งสำอางอย่างละออง
พระนงสักษณ์เอกอัครมเหสี	เกิดบุตรีงามเอี่ยมไม่เทียมสอง
ขนงหน้าพระฉวิเหมือนสีทอง	งามลำยองยงกิญโญในโลกี
พระโฉมฉายให้นามพระลูกแก้ว	ลื่อนางอมรผ่องแผ้ววิไลศรี
ถนอมนางไว้ในปรางค์มณีดื	พระภูมืรักใคร่เหมือนสายตา
อยู่วันหนึ่งถึงกรรมแม่โฉมฉาย	งูเห่าร้ายตอดนางให้สังขาร
พระภูวนัยแสนเสียดายพระลูกยา	ทรงโศการ้องไห้อาลัยนาง
ทั้งพระญาติมาตุรงค์ซองโฉมศรี	ก็โศกิข้อนทรวงอยู่ผึงผาง
พระสนมสาว1ข้ที่ไนปรางค์	เสียงครวญครางร่าถงคะนิงนวล
ผ่ายอรฟ้มอัครเรศเพศบุรุษ	ข้างผ่องผุดผิวพรรณไม่ผิดผวน
เพศผู้ชายรุปจริตกระบิดกระบวน	เป็นหน้าชวนให้ผู้หญิงประวิงใจ
เจ้าตรองนิกตรึกความเห็นงามข่า	อันรุปนามเปลี่ยนแล้วเห็นผ่องใส
ถ้าฟลยนลื่อเสียอย่าลื่ออย่างเก่าไป	เข้าเวียงขัยจะได้ลือทั้งโลกา
จำจะเอานามสำเนาพระสามิต	ที่ลื่อว่าพระไพรจิตเสนหา
มาเปลยนชึ๋อเรยกเป็นชึ่ออาตมา	ชาวพาราจะได้เล่ากันต่อไป
ถ้าพระองคยังไม่ปลงชีวาวิต	ถ้าได้ซ่าวคงจะคิตคงสงสัย
จะไดตามมาใหแจงดวยแคลงใจ	ถ้าไม่ตายคงจะพบประสบกัน
ชาวพาราถ้าเขาถามถึงนามชีอ	จะบอกว่าชีอไพรจิตเห็นคมสัน
นางคิดแล้วชึ๋นชมอารมณ์ครัน	เกษมสันตขึ้นไจสบายบาน
งามสงวนด่วนเดินไม่หยุดหย่อน	เถึงนครเม็องจัมปากรโหฐาน
ดูยอดปรางค์แลสล้างโอฬาฬาร	งามตระหง่านสุงเยึ๋ยมเทยมเมมา
เจ้าโฉมฉินจรลินไปเถิงเมือง	จิงย่างเยื้องเช้านครอันเลชา
เห็นผู้คนกล่นเกลื่อนละลานตา	เจ้าทัศนาเกลอกจะพบพระสามื
หมู่ชาวเมืองนั่งร้านขายลื่งของ	ดูก่ายกองสองช้างทา•ฑิถึ
เจ้าพิมเดินเมินไใ]โม่ไยดี	ชาวบุรีแลดูไม่วางตา
เจ้าโฉมงามเดินตามถนนหลวง	ตลอดล่วงมาเถิงวังพระนาถา
เสียงร้องไห้ครวญครัารัาโศกา	แคลงวิญญาณสงสัยฤๅวายชนม์
เจ้าเดินพลางมากระทงเถึงท่านั่า	เห็นคนคลื่าอาบวารีอยู่สับสน
บ้างผลัดผ้าชุบชีกบ้างตักชล	อลวลไปมาไนท่าธาร
เจ้านงนุชหยุดนั่งกำลังร้อน	ด้วยเหนือยอ่อนเหึอโซมน่าสงสาร
แล้วผลัดผ้าลงสรงชลธาร	เย็นสำราญชีนไจสบายทรวง
ขึ้นมานั่งพลางผลัดภูษาตาก	เจ้าเนื้อนากนั่งท่าศาลาหลวง
เสียงร้องไห้มิได้วายระกำทรวง	เจ้าพักตรีพวงแล้วจ้งถามเนื้อความพลัน
ว่าดูราข้าแต่ท่านลื่นทงหลาย	เหตุไฉนเสียงแซ่แต่โศกตัลย็
ฤๅเจ็บไข้ล้มตายบ้จจุบัน	ได้ยินร้องเสียงสนั่นร้าพิไร
ปางประชาชาวธานีบุรีรัตน์	ได้พิงอรรถพิมบุรุษแล้วปราลัย
จึงถามว่าท่านนี้มาแต่เมืองใด	ไม่ร้บ้างฤๅอย่างไรพ่อดวงตา
พระบุตรีของท่านท้าวเจ้าชีวิต	งูเห่าพิษตอดแม่ไห้ลังขารี
ท่านแสนรักราวกะทรวงดวงชีวา	แต่โศการ้องไห้มาหลายวัน
เจํร่แมแจ้*เส่ง0เตุจึงอ8เท่	หมอแลยาท่านใดแก้ฤ)ไม่นั่น
ห ไก*!ว.มีองแจ้งเรีองใบฉบพล้น	ทีข้อนั่นอย่าหักถามพ่อทรามเชย
หมอแลฮาทีน!ด้หามาแก้ไช	เงินแลทองกองให้พ่อคุณเอ์ย
จนใจหมอแก้เว้ไมได้เสย	จนทรามเชยเลยตายบรรลัยลาญ
.จ้าร้อยชังครั้นได้ฟังชาวเมีลงเล่า	แจ้งสำเนาอนุสนธํ่ยุบลสาร
เจ้าตรองใจใดรดราญกระบวนการ	บุญสมภารเข้ามาดลบันดาลใจ
สะดุ้งจิตคิดชนได้วายาดี	อยู่กับตัวกุก็มีเคยแก้ไข
ทระสามีสนชวบรรลัยไป	ยังแก้ได้รอดหันคืนเป็นคน
จำจะว่าชอร้กษานางเนิออุ่น	ที่เป็นบุญวางยาดูลักหน
จะกลับรอดงาม#นจะคืนชนม์	นิรมลตรองความครั้นงามใจ
แล้วจึงว่าข้าแต่ท่านชาวประชา	อันยาข้านี้แลดีจะมีไหน
เป็นไรชาจึงไม่หาข้าเข้าไป	จะแก้ไขดำปลอดให้รอดเป็น
ชาวบุรินทร๎ครั้นได้ยินเจ้ากล่าวว่า	พูดประกวดอวดยาไม่เคยเห็น
จึงว่าเธอพูดเผยอดูเหลวเลน	คนตายแล้วกลับจะเป็นไม่เห็นมี
ล้าอินทรายาทิพโอสถ	มาราดรดนั่นแลเห็นไม่เป็นผี
จะกลับหันคืนได้กาย#รี	ตัวท่านนี้เป็นมนุษย์ข้าสุดแคลง
เจ้าอรหัมผ่องผาดราชบุรุษ	ได้ฟังพูดชาวพาราว่าเคลือบแฝง
ไม่เชื่อถีอิแหนงในใจระแวง	ว่ากล่าวแกล้งอวดเล่นไม่เห็นจริง
เจ้าจึงว่าชาวประชาสันทั้งหลาย	ทั้งไพร่นายราชบุรุษชายแลหญิง
ดีแลชื่วจะใคร่เห็นว่าเล่นจริง	ท่านอย่านั่งจงไปทูล่จ้า!ว;พารา
ว่าตัวเรากล่าวว่ายาเราดีนัก	สามีภักดึ๋อุกอาจจะอาสา
จะแก้บุตรของพระองค์ปลง#วา	ด้วยฤทธิ้ยาจะให้หันคืนพระชนม์
ชฑธานีฟังคดีเห็นคมลัน	เจ้าแข็งชันพูด#งให้เสียวขน
ชันอาสาหาให้ทุลพระจุมพล	ที่ลางคนก็เข้าศาลาใน
แล้วกราบเรียนท่านพระนายฝ่ายอำมาตย์	ได้ทราบบาทโปรดเกล้าจงแจ้งใส
ยังมีคนบริสุทธบุรุษชาย	ประพริมพรายมิใช่เหล่าชาวธานี
ขออาสาโล่ยาแม่!!นเกล้า	พระลูกเจ้าที่บรรลัยไปเป็นผี
ให้เป็นคืนหัน#วาด้วยยาดี	ให้กราบทูลพระจักรีให้รู้รา
พวกข้าฟ้าฟังชฑประชาราษฎร์	ให้หวนหวาดเสียวแสยงขนเกศา
แลวตรงเขาฟ้าองคพงศนรา	ไม่นึ่งร้ากราบทูลมูลคดี
ควรมิควรจงไดโปรดอดโทษา	พระอาญามิได้^เกล้าเกสื
ยังมิชายนายหนึ่งซอภักดี	ว่า!ภมิดีเลิศประเสรัฐยา
พระลุกเจ้าทเชิญเข้าใส่พระโกศ	ได้ทรงโปรดว่าจะซอรบอาสา
ให้เป็นคีนหื้เนชีวิตด้วยฤทธิ์ยา	ซอผ่านฟ้าจงได้ทราบฟ้าธุลิ
๏ ปางพระองค์ทรงฤทธึ๋มหิศร	จ้าวนครกรุงจัมปากบุรีศรี
พระฟังทูลข้าฟ้าเหล่าเสนี	แจ้งคดีว่าบุรุษด่างพารา
มาพุดขันชนเชิงดูยงยวด	กล่าวพุดอวดคมสันนั้นนักหนา
จะแก้บุตรของพระองค์ปลงชีวา	ให้คีนมารอดพ้นจากความตาย
พระชมชึ๋นรึ๋นสำราญปานได้เหาะ	ออกปากเจาะชมว่า!ภเซาดีใจหาย
พระโองการตรัสว่าท่านเสนานาย	จงเร็วไวหาเข้ามาอย่าช้าที
ขุนเสนารับบัญชาดำรัสลัง.	เหยาะลุกย่างเร็วพลันขมันซมี
มาเถิงถามท่านนี้ฤๅขาว่ายาดี	พระภุมีตรัสบัญชาให้หาตัว
พิมบุรุษพุดตอบเสนาท้าว	ตัวข้าเจ้านื้แลท่านพ่อทูนหัว
จะไปฟ้านข้าเจ้าไม่เคยกลัว	อนึ่งตัวก็คนเดียวให้ฟลื่ยวกาย
ขุนเสนาตอบว่ามานพท่าน	อย่าพรึงพรันจะช่วยทูลพระโฉมฉาย
ยาท่านดีพระบุตรีรอดจากตาย	มานพนายข้!นึ่เห็นได้เป็นพระยา
ทั้งรางวัลท่านจะได้นั้นหลายหลาก	คงมูนมากล้นเหลือทั้งเสือผ้า
ว่าแล้วพลางข้างฝ่ายนายเสนา	ก็นำพาเข้าไปฟ้าเจ้านคร
ครันมา เถิงทูนกระหม่อมจอมกษัตริย์	ประนมหัตถ์ไหว้องค์พระทรงศร
เสนานายทูลขยายถวายพร	นรินทรจงได้ทราบพระบาทา
ตัวหมอยาพามาบังคมท้าว	พระองค์จ้าวลนลานตรัสหักหา
เออท่านหมอแต่พอ เห็นท่านเข้ามา	ประหนึ่งว่าพระลุกยาเราคนเป็น
ยาของท่านดียํ่งจริงแลหรีอ	เขาลือ^อแก้มาหลายแด่ได้เห็น
แก้มาทลายแต่คนตายยังกลับเป็น	จริงอย่างนนฤๅให้เห็นประจ้กษตา
พระบุตรีเราชีวีนั้นปลงปลด	ใส่ในั้โกสสินชีพสังขาร
ท่านซวยแก้ให้ได้นึ่นคีนชีวา	กึ๋งพาราเราจะให้อย่าได้แคลง
ทั้งช้างม้าข้าแผ่นดินส์นทั้งผอง	เงนในคลังทงสิบสองจะกองแบ่ง
เป็นบำเหน็จให้แก่เจ้าด้งเราแจง	อยุาน็กแหนงเลยนะพ่อเจาหมอยา
สายสุดใจฝ่ายเจ้าพมเพศบุรุษ	เจ้านงนุชกราบทูลพระนาถา
พระอาญาล้นเกล้าเท่าสุธา	พระผ่านฟ้าจงไดโปรดทโทษทัณฑ
อันยาข้)ได้ริกษาเคยแกไข	แก้มาได้รอดตายพระจอมขวัญ
แต่แก้ได้รอดตายกว่าหมึ๋นพัน	พระทรงธรรม์จะให้แก้พระลูกยา
หม่อมฉันเล่าก็เป็นชาวต่างประเทศ	มาพึ่งฟ้งอิงเดชพระนาถา
ไม่บิดฟ้อนแข็งชัดพระอัชฌา	พระผ่านฟ้าอย่าได้แหนงระแวงใจ
จอมณรงค์พงศ์นารายณ์ไทยธิเบศร์	พระก็งเกศจอมนรีนทร์ป่นมไห
ได้ฟ้งหมอชื่นล่าราญบานพระทัย	จึงตรัสไปว่าเจ้า.หมออย่ารอรา
จะต้องการส์งอันใดอย่างไรบ้าง	เจ้าร้อยชังบอกพ่อเถิดลูกหนา
เจ้าพิมทูลว่าพระจุลจอมโลกา	อันเครึ๋องยามิให้ยากล่าบากกาย
ชอพระองค์จงได้โปรดเกล้าเกศา	ให้หามาก็แต่ม่านสักสีสาย
ก้มไม้หลักสี่หลักมาบิกราย	แล้วผูกม่านกั้นไว้ให้ดิบดี
พระจอมพงศ์ทรงฟังเจ้าฟ้มหมอ	ไม่รั้งรอตรัสลังนางสาวศรี
ให้ฟ้กม่านออกมาพลันในทันที	พวกเสนีริบส์งเข้าวังใน
พนักงานฟ้กม่านวิสูตรศรี	ที่อย่างดียึ๋นส่งให้สี่สาย
เสนานายได้ม่านมาทันใด	รีบสังให้บิกหลักไว้เรียงรัน
คสี่วิสูตรรุดสายเข้าผูกขึง	ให้เคร่งตึงมิดชิดดูคมสัน
เป็นสี่เหลี่ยมถิงจะแลไม่เห็นกัน	พระทรงธรรม์ตรัสว่าพ่อเจ้าหมออา
จะให้ท่าเป็นอย่างไรพ่อสายเนตร	เจ้าก้มเกศกราบทูลพระนาถา
ขอพระองค์ทรงพระกรุณา	ให้หามมาชื่งพระศพแม่เทวี
เอาเข้าใส่ไว้ในม่านที่กั้นไว้	โกศอย่าใส่ให้เอาไว้แต่ร่างผี
พระภบาลฟังสารเจ้าหมอดี	แล้วจึงมีเทวราชประภาษไป
ว่าดูราพวกเสนาสี่นตั้งหมด	จงเปิดโกศยกเอาร่างนางออส่ไว้
ฝุงเสน็ยกร่างผีในทันใด	เข้าวางไว้อยู่ในม่านที่กั้นกางา-
ฝ่ายเจ้าหมออรฟัมผู้น็มนาฏ	ไม่หวนหวาดที่อุทัจจะขัดขวาง
จอมกษัตริย์ตรัสว่าพ่อหมอสำอาง	ขอเชิญวางทิพย์โอสถได้โปรดปราน
อรฟัมหมอรักษายาวิเศษ	ไม่ขามเข็ดตั้งอารมณ์พรหมวิหาร
จิตระลกตริกเถิงท้าวมัฆวาน	เข้าในม่านนั่งสมาธิสำรวมกาย
เหลอบ^สืองแลพํนํฬศอาสภ	^ครบมิได้1**#11*าย
กายอินทรยกยังดไม่กลนอาย	แต่ลมอัสสาสน์นแลห!ยไมไหวยิน
ฝ่าย[จาหมออรพมผูนาถา	จิงยกยาอธิษฐานเถิงโกสินทร์
ว่าขใแต่ทาวจักรพงศองคพระอินทร	ทุกเทวินทร์จงมาช่วยข้!ด้วยพลัน
ด้วยบุตรท้าวจ้าวนครสนชีวิต	[๓ม้วยมิดกายอินทรยิบรรลัยลัญ
เดชะยาของท่านท้าวเจ้าไชยันต์	จงฉับพลันขอให้ทินคนชีวิ
จิงกัดหญ้าแล้วก็เคี้ยวประ เดึ๋ยวนน	แล้วพ่นพลันลงไปท้วท้งกายมิ
ด้วยยาทิพย์ของโกสิตมีฤทธี	พระบุตร์ติงกายขื้นไหวชนม์
แล้วเคี้ยวพ่นลงไปช่าคำรบสอง	เป็นฝอยพ่องเป็ยกชาบเกศาขน
กระเดือกดิกพลิกขยายกายสกนธ์	ทุรายทุรนด็นขวักไขว่อยู่ไปมา
อรทิมพ่นครบคำรบสาม	นางโฉมงามลุกชื้นทินผวา
เข้าสวมสอดกอด เอา เท้าบาทา	ของอรทิมหมอยาโศกาลัย
พระชนนีเห็นบุตรีนั้นกลับทิน	สำราญรึ๋นชีนอารมณ์จะมิไหน
ว่าเจ้าหมอนี้ประเสรีฐเลิศวิไล	ท้าวหัสนัยจะมาเปรียบพอเทียบเทิยม
พระบิดาตรัสว่าพระลูกรัก	เป็นบุญรักหมอมาช่วยแม่จอมเสํงํ่ยม
พ่อตั้งแต่กินนั้าตาอุราเกรียม	ด้วยงามเอึ๋ยมลุกบรรลัยวายชีวัง
พระ เชษฐาว่านิจจาแม่ร่วมจิต	พี่ตรีกติดว่าพระน้องไม่คนหลัง
ติดถึงน้องตรองแล้วง่วงแทบทรวงพัง	ว่าชีวังชีพชีวงไม่คงติน
พระน้องน้อยว่าพี่พลอยแหวนหัวเพชร	ติดว่าเด็ดไปทีเดียวไม่ฝ่าทิน
บุญมาช่วยตามมาชูให้อยู่ยืน	กลับมาตินอยู่กับน้องได้ครองเรีอน
พวกพระญาติว่าขนาดแล้วหมอนี่	เหสือพี่ดีหาไม่ได้ใครไม่เหมือน
ยาก็ดืหมอก็แ.น่แก้ไม่ เชีอน	กรรมมาตามบุญมาเติอนให้คนใจ
พระอานางว่าข้าตั้งแต่สงสาร	ติดพระหลานม้วหมองไม่ผ่องใส
ตั้งแต่ร้องนองนั้าสุชลนัยน์	ไม่หมายว่าสายสุดใจจะคนเป็น
ฝ่ายพระยายว่าเจ้าตายวายชีวาตม์	หมอทายาดยานเอํยไม่เคยเห็น
ยาพระอินทร์กินเข้าไปตายแล้วเป็น	พระหลานเจ้าคราวนี้พํนยืนชีวิ
ฝ่ายพระตาว่าพระหลานตานี้คิด	ทองอุไรหายชีวิต1ปเมีองทิ
ตาแต่ตั้งหลงนั้าตาทุกราตรี	บุญมาชุกชีวิให้เป็นคน
พระนัดดาว่าพระน้าของหลานน้อย	ตายเป็นทิมีแต่ร้อยแต่พันหมีน
ตายแล้วเหม็นหลานไม,เห็นจVเป็นคน	บุญซามพาพาใหฟนไฝวางวาย
ชาวบุรินทร์ว่าแม่ป็นปูรีศรี	หมอช่างดีไปเอายามาใส่หาย
หมออย่างนี้มีบ้างฤๅทั้งโลกาย	หาไปเถิดเกิดแล้วดายไม่พบพาน
หมู่อำมาตย์ว่าประหลาดน่าใจหาย	คนกตายสันชีพสังขาร
หมอคนนี้เหม่อนฤๅษีทื่ได้ฌาน	ชุบกปานจงได้ฝนข้าเห็นจริง
พวกเสนาพากันว่าพระลูกหลวง	ขาทงปวงพากันคดแม่เลิศหญิง
เมตตาใจไพร่ขุนนางได้อางอํง	เสืยนี่าใจหายที่พิงแทบวายชนม์
พวกเสน่ว่าฤๅษีดอกวะชุบ	เทพจำแลงแปลงทั้งรูปมาให้ฉงน
จะว่าหมอก็เห็นผิดจริตคน	ตายจนแข็งน่าเสืยวขนยังกลับเป็น
พวกจ่าโขลนพากันบ่นว่าหลากจิต	ฤๅมีฤทธชาวเราเอํยไม่เคยเห็น
แต่เกิดมาจนชราจะถิงเกณฑ์	แต่พ่อแม่ก็ไม่เห็นได้เล่ามา
ต่างดีใจด้วยอาลัยแม่โฉมเฉิด	เหม่อนตายแล้วกลับมาเกิดพิไรหา
ยินนิยมโสมนัสหัทยา .	ทุกปร®ชาสรรเสริญจำเริญพร
ชาวพาราพากันว่าแม่งามชีน	คราวนี้จะยืนภิญโญสโมสร
ฝูงเสนิว่าแม่ศริป็นนคร	อันตรายฝ่ายจะร้อนไม่เกิดมี
@ ปางพระองค์ทรงแผ่นดีVห้เนจัมปาก พระแก้วแนมแกมนากมณีศรี จอมนเรนทร์แลเห็นพระบุตรี	เจ้าหมอดีแก้ฟืนให้คืนเป็น
พระยินดีปรีด์เปรมประเสมชึ๋น	ปานได้ขึ้นไปวิมานทันตาเห็น
จึงตรัสว่าเจ้าหมอยาพ่อเนี้อเย็น	ช่างจัดเจนรู้ถ้วนถี่คัมภีร์ยา
นี่แน่ะเจ้าผู้ลำเพาพ่อขอถาม	ทรงพระนามชีอไรพ่อกังขา
กุศลสร้างมาแต่หลังจึงข้กพา	กับลูกแก้วแววตาให้พบพาน
พระบุตรีที่ก็ตายวายชีวิต	งูเห่าพิษตอดขบให้ลังขาร
เจ้าแก้ฟืนมิใช่อื่นคือสมภาร	คืลแลทานเจ้าทั้งสองได้สร้างมา
เป็นร้อยพันท่านผู้อื่นแต่หมื่นนับ	แต่หมอยาเข้ามาริบแก้อาสา
หมอเขมรแขกฝร้งแลพังคา	ไม่สามารถที่จะมาให้คืนคน
พ่อเห็นว่าวาสนามาถิงแล้ว	เหม่อนนิลแนมแกมแก้วลังเกตผล
เห็นสมควรพ่อนี้ยวนแต่แลยล	จํตกังวลพ่อนี้ปองให้ครองกัน
คลังสิบสองทองและ เงินนั้นเป็นหแง	จะแบ่งปันให้เจ้ากงพ่อจอมชวัญ
ทั้งไพร่พลราชรถคชกรรม์	แต่เมืองนั้นพ่อจะมอบให้ครอบคร&3
ลังขารังพ่อจะยังลักเพียงไหน	จะฝากฟ้งร่างกายเจ้าทั้งสอง
เป็นที่พึ่งชาวประชาข้าละออง	จงปกป้องไพร่ฟ้าประชาชน
ฝ่ายเจ้าหมอพ่อจำแลงแปลงนิมิต	ในใจจิตไม่นิยมเท่าเส้นซน
ตรองถึงมิตรคิดถึงผัวอะดักอะดน	จอมสากลภูวนาถที่พลัดกัน
จะบอกตรงคงผู้ชายจะหมายหมืน	นิยมยินยียวนให้หวนหัน
ภัยจะพาลคิดร่าคาญจะคายคัน	นางจึงผันเปลียนชื่อให้ลีอเมือง
พีมบุรุษสุดประ เสริฐ เลิศฉลาด	บังคมบาทกราบทูลพระเนื้อเหลอง
จึงบอกเพี้ยนเปลี่ยนชื่อนางบุญเรือง	ฉันจากเมืองพลัดบ้านสัญจรมา
อันนามฉันชื่อนั้นร่ฐปาจิตพระทรงฤทธํ่โปรดปรานนั้นหนักหนา โปรดประทานจะให้ผ่านพระพารา	กับฉัยยาแม่อมรให้ครองกัน
ขอบพระคุณบุญนั้นเท้าภูเขาหลวง	ด้วยจงรักหนักหน่วงลูกจอมขวัญ
ทรงเมตตามิได้ว่าคนไร้พันธุ	พระทรงธรรม์แต่เมตตาไปท้าเดียว
จะหาไหนจะมาได้เหมือนทรง เดช	ข้างโปรด เกศรักลูกกระลันเสิยว
ไม่ติเตียนรักกระลันพันเป็นเกลียว	ภูเขาเขียวเพียบพระคุณไม่ปูนปาน
ยังมิหนำชามายกบุตรีให้	ทั้งโภไคยไอศูรย๎ราชฐาน
ฉันดำรงทรงเหนือเศียรสาธุการ	พระสมภารจะขอพึ่งพระบารมี
ลูกศรัทธาใจว่าแต่อยากบวช	ทรงผนวชครองศีลพระชินศรี
แต่ขัดเคืองผ้าไกรนั้นไม่มิ	พระจักรีโปรดเกล้าได้เอาบุญ
ได้เมตตาโปรดผ้าลักไกรหนึ่ง	ซอฉันพึ่งโปรดให้อย่าได้สุญ
บริขารแปดประการจงพร้อมมูล	เจ้าประคุณโปรดเกคัโด้เมตตา
๏ ปางนรีนทรีป็นธานืบูรีรัตน์	กรุงกษัตรีย์จ้าวจัมปากผู้นาถา
ได้ทรงฟังสุนทรัง เจ้าหมอยา	กราบทูลว่าชื่อปาจิตอิศรัง
แต่ลูกสาวท้าวพีให้ถวายคืน	ทั้งบ้านเมืองก็ไม่ชื่นสวาทหวัง
ศรัทธาบวชทรงผนวชไม่อินัง	เจ้าทูลตัดขัดขวางไม่ยินดี
จะขอผ้าลาว่าจะขอบวช	ดูยีงยวดพูดนืกจะสืกหนื
ไม่เอื้อเพี้อดีวยร่าจึศคืศท้ามี	ทั้งธานืโภไคยไม่หมายปอง
ท้าวไม่แหนงว่าจำแลงมาตามผัว	ดูกายตัวเป็นผุชายไม่เป็นสอง
ความสงสัยมิได้หมายในไจปอง	พระตรกตรองแลวจงตรัสประภาษพร
ว่าดูราพระลูกยาพ่อปาจิต	พ่อนคดปลมทรวงสโมสร
ว่าจะได้เจ้าเป็นสายสืบนคร	เหมิอนอุทรทในทองพ่อปองพันธุ
พระลูกยาจงเมตตากับพ่อก่อน	อย่าตัดรอนเลยนะเจ้าพ่อจอมขวัญ
เป็นวาสนาเทพพามาพบกัน	จงผ่อนผันให้พ่อฝากที่งชากกาย
อนึ๋งเล่าเจ้าอมรบุตรพ่อ	ลูกตดต่อเอาชีวิตไว้สืบสาย
เจ้าไม่แก้พ่อเห็นแท้แน่ข้างตาย	คุณเจ้ามากหนักใหญ่เท่าแผ่นดิน
พ่อสุดคํดจนจิตจะท่าไฉน	ทงโภไคยบานเมองยกใหสัน
ทั้งสินธพราชรถคชรินทร์	เจาไม่ยินอยากจะได้ไม,ใยด
ตัวอมรเออเจ้าหมอพ่อก็ให้	เจ้าหักใจว่าจะบวชรักษาศร
พ่อขอห้ามเจ้าสักคำเถิดทองดิ	พ่อหมายฝากชากฝ็เจ้าดวงใจ
เสวยราชย์เป็นกษัตริย์เสียก่อนลูก	ถ้าใจผูกพ่อยังคิดพิสมัย
บรรพชาเมึ๋อชราเถิดเป็นไร	ปริกษาใจเถิดนะลูกให้ถูกงาม
คำบุราณท่านก็ว่ามาแต่ก่อน	ท่านลังสอนโปรดสัตว์ในภพสาม
มิที่ไปถ้าผู้ใหญ่ได้ห้ามปราม	ถ้าขืนไปภัยก็ลามจลาจล
อย่าว่าแต่ผ้าเงินตราสักแสนรัง	ทั้งเวียงวังก็จะให้ไม่ขัดสน
อันผ้าไกรก็มีใช่พ่อยากจน	สักร้อยไกรให้เขาขนคงได้มา
สงสารหน่ออรพิมเจ้าโฉมฉาย	เจ้าแปลงชีอแปลงกายวิไลขา
ฉลาดจริงเลิศหญิงในโลกา	ดวงวิญญาณ์มิได้ลืมพระสามี
ทั้งแก้วแหวนเงินทองที่กองให้	ไม่มีใจอยากได้เท่าเกศ
ด้วยนางคิดพระปาจิตดู่ชีวี	พระสามีร่วมชีวาตม์ที่พลัดกัน
เจ้าคิดพลางทางทุลสนองต่อ	ขอเดชะพระเจ้าพ่ออย่าโศกตัลย์
ลกชอพิงบาทบงสุพระทรงธรรม์	ฝากชีวันกว่าชีวิตชีวาวาย
เป็นสมณะใช่จะละพระเจ้าพ่อ	คงคิดต่อพระบิดาดังใจหมาย
จะบวช่เปรดญาติกาปุย่ายาย	ที่ล้มตายไปทุกข์ทนให้พ้นกรรม
เติมศรัทุ®?จงเมตตาเถิดป่น!กล้า	ถิงจอมเจ้าตรัสห้ามก็คำขำ
ใช่จะขังหวังให้ครองบุริรัมย์	พระคุณลาย์งภุเขาเท่าสุธา
แต่ลูกนื้มีอาลัยจะบรรพชีต	รักษากจครองสัตย์ศีลสิกขา
อย่าพันผูกพระเจ้าพ่อลูกขอลา	ผิดตำราเรึ๋องนิทานบุราณปาง
เหมอนค่าเกจิอาจารย์บรรหารไว้	ว่าจ้างว้งแล้วอย่าได้ไปยุดหาง
กงเจ้าพ่อขอห้ามก็ท่ามกลาง	บุราณปางท่านก็แบ่งย่อมแจ้งไจ
ไสยานเก็ดมีลางไปขวางหน้า	เป็นด้นว่านกแลพ่านท่านขานไข
.อกสุนัขสกุณาอยู่ปาไพร	ค่าผู้ใหญ่ล้าได้ทักก็เป็นลาง
นันไปปานี๋จะลาไปบรรพขืต	ต้องด้วยกิจพระล้ราไม่ขัดขวาง
เหมือนทรงญาณพญามารมาท่าลาง	เมือจอมปรางค์ละสมบัติไปบรรพขา
ทั้งบุตราแม่พิมพาไม่เอื้อเฟ้อ	เหมือนหยักเยึ๋อของพระบาทพระหัตถา
พระจอมพงค์ทรงสลัดสละมา	พญามารขวางหน้าร้องห้ามปราม
ว่าดูราพระสิทธารถราชโอรส	ท่านจงงดอย่าไปบวชเราขอห้าม
อีกเจ็ดวันจ้าเห็นท่านเป็นบุญคาม	สมบัติงามจะมาถึงอย่างพิงไป
ล้าไปบวชท่านจะชวดได้สมบัติ	มันทานทัดห้ามท่านเท่าไหนไหน
ไม่ฟังมารท่านภูบาลท่านขืนไป	พระอีนทราง้าไม้ให้มารกลัว
พระขืนมารไปตัดเกศเป็นเพศพระ	อื้นธุระไม่อาลัยจ้างเมียผัว
ได้นิพพานปัญจมารก็ยอมกลัว	สบายตัวอันตราไม่ยายี
บรรพชาในปัญหามืได้ห้าม	เจ้าทยามแล้วก็แสนจะสุขื
ลูกนี้เห็นด้วยว่าเป็นประเพณี	พระภูมืปราโมทย์จงโปรดปราน
กรุงกษัตริย์ธิบดินทร์ป็นจ้มปาก	แทบอกครากหลังน้าตาน่าสงสาร
ระทมจิตเจียนขืวิตจะถึงกาล	พระภูบาลตรัสประภาษกับลูกยา
ว่าดูก่อนนางอมรของพ่อเอ่ย	กระไรเลยพ่อประหลาดวาสนา
ว่าเป็นบุญพบแล้วแก้วจินดา	เอื้อมมือคว้าจ้างมาเปล่าพ่อเศร้าใจ
พ่อสุดจิตสุดจะคิดแล้วร้อยขัง	บิดาห้ามก็ไม่ฟังจะทำไฉน
มอบสมบัติก็สลัดไม่อาลัย	สายสุดใจลูกจงห้ามดูตามบุญ
แม่ยอดหญิงมืงอมรเสน่หา	ฟังบิดาแทบหัวใจสลายสญ
นางงามขำร่าว่าพี่นี้มืคุณ	อนุกุลน้องบังเกิดพี่ยาใจ
พระพี่ยาจงเมตตากับน้องก่อน	จะริบร้อนบวชเริยนไปจ้างไหน
เสวยราชย์ครองสมบัติก่อนเป็นไร	ชาวเวียงขัยเราคอยพี่งพระเดชา
ล้าพระพี่จะขนทนิทรงผนวช	ศรัทธาบวชจะไม่คิดขนิษฐา
พระปรางค์มาศราชวังอลังกเร่	พระบิดาท่านก็มอบให้ครอบครอง
จะทิ้งไว้ใครผู้ใดจะรักษา	หมู่เสนาข้าแผ่นดินสันทิ้งผ0ง
ท้องพระคลังทิ้งสืบสองแด่เงินทอง	ไม่ปกครองพระจะร้างเสีย0ย่างไร
พระพชายไม่อาลัยแก,สมบัติ	จะเข้าวัดบรรพชาหานิลัย
ไม่ติดน้องแล้วฤ)พี่จะหนิไป	แต่ตัดไม้เถาวัลย์ยังมียาง
แด่แรกน้องก็สันใจไปหายมีด	พร๗วย^กู้ชีวิตไม่ม้วยหมาง.
เหมือนตกในชลธาชลากลาง	พระพี่เจ้าเอาขนฝังพ้นความตาย
เหตุไฉนไยฉะนี้มาท้งน้อง	ไม่ปกป้องเลี้ยงรักษาพระโฉมฉาย
ถ้าจะท้งก็เห็นแท้แน่ข้างตาย	มากลับกลายชีางไมคดอนิจจา
แด่เดิมมาจะเมตตาทำไมเล่า	เป็นไรไม่ทิ้งไว้ให้เน่าพระพขา
รํกษารอดมาให้พี่นตินชีวา	ว่าเมตตากลับมาข้าทำให้ตาย
ถ้าพี่ชายไม่อาลัยให้ตลอด	อันชีวิตน้องจะรอดอย่าคิดหมาย
คงกลนจิตจนชีวิตจะวางวาย	ถ้าไม่ตายคงให้ตายวายชีวา
จะเอาผ้ามากระลันพันพระศอ	พิฆาตคอผูกรัดด้วยหัตถา
ขึ้นบนขึ้อแล้วจะโผนโจนลงมา	จะดีกว่าอยู่เป็นคนพ้นระกำ
เหตุฉะนี้ดอกพระพี่น้องจึงว่า	ชีวยให้รอดแล้วยังมากลับฆ่าซา
เกิดด้วยเขาก็มืกรรมกรรมเอํยกรรม	นางครวญครัาร้าวอนอ้อนพิไร
พระพี่ชายไม่อาลัยทรัพย์สมบัติ	สารพัดบ้านเมืองอันเรืองใส
จงคิดน้องว่าบังเกิดเถิดพี่ไพร	เหมือนคลอดในจากครรภามารดาเดียว
เหมือนบุราณท่านร้าเป็นคำปราชญ์	พี่ก็คมลมฉลาดเลิศเฉลียว
ท่านว่าไว้ถ้าผู้ใดเป็นใจเดียว	แต่ยังเที่ยวแสวงหาบารมี
ต้องบ่วงกามมาตุคามไม่เด็ดขาด	แต่ใจปราชญ์หมายจะเป็นพระชินศรี
เวิยนไปบ่าหาเสบยงเลี้ยงชีวิ	ถ้าสบที่พบน้ายามกันดาร
เป็นบงยาวเต่าปลาก็มืมาก	นิยมอยากพากันว่าแต่อาหาร
จะฆ่าสัตว์ท่านให้ข้ามยามกันดาร	ด้วยอาการเต่าปลาน้นท่าจน
ค&เจะฆ่าก็ด้วยปลาถ้งที่คับ	บาปจะทำกรรมจะหับเป็นสองหน
ด้วย เต่าปลาทรมาอะคักอะดน	บุรุษชนผู้แสวงแห่งจำ เริญ
ท่านให้คิดว่าชีวิตปลากับเต่า	ชีวิตเราเราก็รักสรรเสรืญ
ถิงที่จนปลากับคนไมกาเกน	อย่าเพลิดเพลินชีวิตเราเหมือนเต่าปลา
ต้องติดผ่อนย้อนแยกเป็นสองหาบ	หาบหนี้งกรรมหาบหนี้งบาปเป็นลองท่า
ต้องทั้งบาปแลวยังหาบเอากรรมมา	เก็นตำราข้าจะสร้!งทางนี้พพาน
อนี้งโสตทุทธโปรดเทศนา	ภาษิตาสุภาษตท่านกล่าวสาร
บาลีไว้อยู่พึ่ในเจ็ดตำนาน	พระทรงญานลังฟ้มิฎีกา
ตัดบทแปลแก้ไขสุภาษิต	พิไรร่าค่าบัณฟ้ตแก้ปัญหา
สุภาษิตแปลว่าเพราะเสนาะนา	อย่าวาจาถ้อยค่าทร่าไร
ถ้ามนุษย์พูดเพราะทั้งชายหญง	เป็นศวามจริงมิได้ผิดพระกล่าวไข
เอตังมังคลังมงคลลัย	สรรพภัยไม่มาพานผู้นี้นเลย
อุตตะมังลาภังมาสู่สม	เลีศอุดมเหลอลาค่าเฉลย
เอตังพระตรัสลังอย่าลีมเลย	ลังอันนี้อย่าละเหยอย่าลีมตน
พระบิดาตรัสห้ามแต่ค่าเพราะ	พิงก็เหมาะมิได้ผิดในเหตุผล
ล้วนพระเจ้ากล่าวว่าเป็นมงคล	ภุวดลจะไม่พิงเห็นอย่างไร
ทั้งบ้านเมืองคลังวังอลังการ่	พระบิดายกให้โดยผ่องใส
ทั้งข้าฟ้าเหล่าเสนาอาชาไนย	ท่านมอบให้น้องก็เห็นเป็นมงคล
อนี้งน้องร้องห้ามแต่ค่าหวาน	ไม่สงสารบ้างเลยเท่าเส้นขน
น้องพะวงหลงรักอะดักอะดน	จิตกังวลคิดกงคุณอาดรใจ
ค่าบูราณท่านก็พร่าร่าระบอบ	ว่าเขารักก็ให้ตอบพิสมัย
นี้ฉันรักจะมาเล่นเป็นอย่างไร	ประหลาดใจฤาไม่ควรจะยวนย
อนี้งว่าน้องเหมือนปลากันดารนี้า	ทรกรรมเจิยนข้วิตจะเป็นผิ
ด้วยหมายพึ่งพี่เหมือนหนี้งชลธี	เหมือนวาริเป็นทึ๋พึ่งแห่งหนี้งปลา
น้องเหมือนปลาทรมานกันดารนี้า	ทรกรรมเถ้งข้วิตจะลังขาร่
พึ่มาพบบุญประสบเข้าลักพา	ช่วยข้วาน้องก็พ้นจากความตาย
ช่วยข้ว้แล้วจะหนี้เอาตัวรอด	จงท่าบุญให้ตลอดพระโฉมฉาย
พระสมภารก็จะหนักชื้นมากมาย	จงยับยงลังใจเถิดพันปี
เป็นป็นเกล้าชาวประชาอาณาเขต	จันต้ประเทศชนบทเป็นสุขศร
ให้บ้านเมืองรุ่งเริองสวัสด	ชาวลีพิเขาคอยพิงทุกคนตัว
0 ปางแม่ฉัมอรพิมนางโฉมฉาย	แปลงเป็นชายเปลัยนทั้งข้อเทยวตามผิว
ได้พิงวอนนางอมรให้หมองมิว่	กำเริบรักจิตระรัวอารมณตรม
คิดละอายด้วยว่ากายเป็นผู้หญํง	ถ้าเป็นชายก็ไม่นี้งคงสู่สม
ด้วยค่าว่านื้ก็น่ายวนนิยม	เฉลมลมฉลาดแทแม่อมร
แสนเสียดายถ้าเป็นชายไม,สมมุติ	จะสมยู่อยู่กับนุชจนลังขรณ์
ค่าบัดานั้นก็ว่าน่าอาวรณ์	เจาบังอรตรกตรองเปนสองใจ
แล้วหวนจิตคิดกลับคะนั้งนั้ง	ด้วยเป็นหญํงก็ไม่ควรจะสงลัย
จะเป็นผัวมิใช่ตัวเป็นผู้ชาย	คิดละอายกลับคะนึงถึงภัสดา
แต่ทว่าถ้าจะน่งไปบรรพชิต	อมรมิตรก็ชีวังจะลังขาร์
จะฆ่าตัวผูกคอให้มรณา	เวรเวราก็จะติดเป็นนิจไป
จำจะว่าเอาแต่ท่าข้างด้ปลอบ	ให้ชึ๋นชอบนั้นแลกรรมไม่ตามได้
ประโลมปลอบให้เจ้าชอบคงตายใจ	จึงค่อยไปบรรพชาไม่ราคิ
แล้วจึงว่าอนิจจาอมรแม่	อย่าท้อแท้ไปเลยน้องจะหมองศรี
เป็นบุญบ้างสร้างไว้แผ่ก่อนมิ	จึงดลใจมาให้พี่ได้พบพาน
น้องก็ตายวายชิรีชิรีตม้วย	พี่ชูช่วยให้เจ้าพันจากลังขาร
เหตุไฉนไยนะน้องจะถึงกาล	เยาวมาลย์จะผูกคอให้มรณา
เสียแรงพี่ช่วยชิรีชีรีตไว้ 1	โอ้กระไรช่างไม่คิดขนิษฐา
พี่รักเจ้าราวกะทรวงดวงชิวา	ดวงสุดาแม่อย่าหมางระคางเคือง
มิใช่ข้งหวังจะหนิน้องให้พ้น	เป็นกังวลพี่นี้เหสีอแม่เนื้อเหลือง
เสียแรงเกิดมาภิญโญวโรเรีอง	จะครองเมิองครองสมบัติไม่บรรพชา
ผัดนุราณท่านผู้เฒ่าแต่เก่าก่อน	เป็นค่าสอนสืบมาแต่ปุย่า
เป็นมนุษย์เป็นบุรุษในโลกา	บรรพชาบวชเรียนจำเนึยรใจ
จึงสืกมาหาคุ่จงอยู่สร้าง	แจ้งกระจ่างศลทานท่านขานไข
เป็นบัณท้ตรุ้กิจพระรีนัย	จึงนับเข้าว่าเป็นชายประเพณี
ณ้ไม่บวชว่าเหมิอนเหย์ยบแผ่นตินผัด	ด้วยไม่คิดครองคืลพระชินศรี
ถึงเหย์ยบถูกก็เหมิอนผัดพระปฐพ้	เหตุฉะนี้ดอกจึงว่าแม่หน้านวล
นึงเกิดน้องครองตัวอย่าม้วหมอง	จงใส่ผ่องเกิดแม่งามทรามสงวน
อย่ารีโยคโศกเศร้ารัญจวนครวญ	นึงเกิดนวลนิมอนงค์จงปลงใจ
เกิงบัดาก็เมตตาเป็นพี่ย์ง	แต่ล้วนสีงเป็นมงคลจะหาไหน
พระคุณท่านเปรียบปานพระเมรุไกร	ปลอบอาลัยรักเหมิอนลุกในอุทร
น้องอย่าหมายพี่จะไม่กตัญญ	จะลบหลุ่คุณท่านแม่ดวงสมร
จะฝากชิวนกว่าจะ•สันพุทธันดร	จงอวยพรใหพไปบรรพชา
ถ้ากุศลเราได้สร้างแต่หลังแล้ว	จะคลาดแคล้วนนอย่าหมายอมรช้า
คงตายด้วยมาตุคามเป็นธรรมดา	ไม่เนินช้าดอกนะเจ้าอย่าเศร้าใจ
เป็นกษัตรีย์ครองสมบัต็ไม่บรรพชิต	ผิดจารีตผิดบุราณท่านซานไซ
ไม่ควรครองผิดท่านองกษัตรีย์ไป	ทั้งหญิงชายชาวบุรีนทรีจะนินทา
เป็นกษัตรีย์ไม่ลันทัดระบอบกิจ	ถูกฤๅผิดตื้นลกพี่ปรีกษา
บุญไม่!บบา!ไม่รู้ผิดตำรา	ให้โลกาลิอร่าไม่จำเรีญ
อันโลกีย์นื้แน่เจ้าเยาวลักษณ์	ยุพาพักตรีแม่อย่าหมางจะห่างเห้น
ถ้ามนคงบุญส่งให้เพลิดเพลิน	เห็นไม่เกินเต็มว่าช้าวรรษาเดียว
พี่ตรองตรีกนิฬ่งในใจแล้ว	ไม่ผ่องแผ้วผูกพันกระลันเสยว
ด้วยรักน้องปองอารมณ์อยู่กลมเกลียว	เป็นความจรีงกระนื้เจียวแม่ดวงใจ
@ อมรนางฟังสารพิมปาจีต	สมรมิตรเคล้าสุชลนาไหล
งามสงวนครวญคร่าร่าพิไร	ช่างเด็ดได้พี่ไม่คิดลักนิดเลย
เสียแรงอ้อนวอนว่านิจจาพี่	จะแกล้งหนิน้องเสียได้เจียวใจเอํย
ว่าต้นรักเจียวยังหักเป็นต้นเตย	คนจะเย้าเชาจะเย้ยจะไยไพ
โอ้บุญหลังสร้างไว้อย่างไรนี๋	ไม่ควรทึ๋จะมาเป็นก็เป็นได้
จะห้ามจิตว่าอย่ารักท่านหนักไป	น่าน้อยใจห้ามไม่ได้เจียวใจเอง
น่าขวยเขนเชิญท่านให้เป็นเจ้า	ท่านไม่เอาน่าอายใจโหรงเหรง
ผิดในเยึ๋องด้วยนิทานบุราณเพรง	ชะตาเองสร้างสมอบรมมา
เหมอนตำบรรพล้วนพุดสมมุติไว้	ดังข่มควายโคช้างให้กินหญ้า
ว่าอย่าข่มกล่าวลมเสียวาจา	เสียทั้งหน้าเสียดักดอย่ารักเลย
ถูกท่านองต้องท่าเนิยบเจียวครา,วนื้	ไม่พอพี่แค้นหัวอกว่าอกเอ์ย
ท่านไม่รักท่านไม่ใคร่อาลัยเลย	ยังงมรักท่านไม่เงยชะโงกเงา
คิดขึ้นมาน่าอดสุแก่หมุ่เพี่อน	จะเป็นเรีอนผิดท่าเนิยบระเบยบเขา
แต่หญิงชายุเกิดใหม่อายุคราว	แต่รุ่นสาวคราวเดียวกันก็มิ
พี่ลางคนเป็นกุศลได้สร้างไว้	ดุเฉํดฉายน่ารักทั้งดักดํ่ศรี
พี่ลางคนยากจนกระฎมพี่	รุปอัปรีย์ราวกะเปรตทุเรศตา
พี่ลางคนแขนหักทุหนักหนวก	บางจำพวกแข้งท่ทั้งทุหนา
พี่ลางคนง่อยเปลื้ยเสียลูกคา	เป็นธรรมดาหญิงชายไนชมพุ
จะมืคู่สุสมภิรมย์รัก	ตองสีอข้กแม่พ่อไปชอ^
เขาพิฆาตมาดสินสอดตำราดุ	ถ้ารันได้ยายปุจงให้ปัน
นี่ได้เปล่าราวกะเจ้าจอม?วัต	สักน้อยนิดมิได้ยากพระจอมขวัญ
ด่วนไม่เอาน้องได้อายไปหลายครัน	น่ากลนกลนให้?วัตชวาลัย
นางครวญครัารัาอาลัยพิไรว่า	สุชลนาไหลนองระพินระหาย
ภูษาทองนองนี่าสุชลนัยน์	ร่าพิไรน้อยจิตคิดถึงตัว
๏ ปางอรพิมเสิศลบในภพสาม	แปลงทิ้งรูปเปลี่ยนทิ้งนามเที่ยวตามผัว
ได้พิงวอนนางอมรให้หมองมัว	กำเริบรักจิตระรัวอารมณ์ตรม
นิกเสียดายถ้าแม้นกายเป็นชายแท้	เป็นนี่งแน่คงได้ร่วมภิรมย์สม
นี่เป็นหญิงแปลงเป็นชายเสียดายชม	ถึงนิยมก็ต้องทนด้วยจนใจ
ครเ■เจะน์งทิ้งไปบรรพชาเพศ	อัคเรศก็เห็น?พจะตักษัย
เสียแรง?วยไม่ให้ม้วย?วาลัย	จะกลับตายวิปริตผิดบูราณ
จำจะปลอบให้เจ้าชอบในทาง?น	อันส์งอึ่นเห็นไม่ห้ามความสงสาร
จะห้ามรักรักตอบจิงชอบการ	เยาวมาลย์จิงจะมี?วัไป
แล้วจิงว่าดวงยุพาอมรมีง	จะทอดทิ้งนี่มขนิษฐ์อย่าสงลัย
ที่เป็น?ใ?จะหนิไปเมีองไกล	จะอยูในธานิบูรินาง
อย่าเป็นห่วงเลยแม่ดวงมณีเนตร	ทำทุเรศให้ที่ตรมอารมณ์หมาง
จงปลงใจปล่อยปละสละวาง	จะเสียทางพระนิพพานดอกขวัญตา
เหมือนค่าว่าท่านนี้หนาเอาสอนจิต	จงตรองคิดพิเคราะห์อมรข้า
ถ้าแม้นว่าด่วนนั้นไม,ควรจะเจรจา	ถ้าข้าข้านั้นแลได้กลายเป็นคุณ
อนึ่งว่าถ้าแม้นวงขี้มักล้ม	เป็นสองค่าท่านว่าก้มมักเสียศูนย์
อนึ่งว่าถ้าแม้นกล้าด้วยทารุณ	กลับวายวุ่นท่านว่า?วถึงตัวตาย
ใ?เท่านั้นท่านรำพันไว้ลังสอน	เป็นบทกลอนแจ้งแจ่มแย้มขยาย
ว่าคิดนักแต่ขี้มักให้กลับกลาย	กลับเป็นไปเข้าวรรษาแม่หน้านวล
ถึงค่ฑ่าท่านก็น่าเอาสอนจิต	จงตรองคิดเถึดแม่งามทรามสงวน
อย่าหนักเบาเอาแต่กลางอย่างกระบวน	ให้สมควรต้องด้วยอย่างเถิดนางงาม
แม่เนี้อเย็นเจ้าก็เป็นในเขี้อชาติ	เสิศฉลาดเสิคลบในภพสาม
บุญของนุชบุตรกษัตริย์ขนาดงาม	เอาแต่ตามที่ท่านไขเป็นไรนาง
® ปางยุพีนปันนครอมรแม่	ให้ท้อแท้สุดจะทัดจะชัดขวาง
นางนึ่งฟังเห็นว่าคำเป็นท่ามกลาง	นางตรองพลางตริกใจอยุไปมา
ถึงวอนได้ก็เห็นใจจะไม่อยู่	เป็นสุดเซวนชักไว้นักหนา
สุดจะราสุดจะพูดสุดปัญญา	เห็นโฉมหน้าแด่จะไปนั้นฝ่ายเดียว
จะห้ามหลายก็จะกลายกลับเป็นผิด	เหมือนเสียจิตคลังจิตคิดเฉลียว
คิดขึ้นได้เป็นน่าอายในใจเจียว	ไม่ควรเข็ยวจะมาเลี้ยวเลี้ยวผู้ชาย
แล้วหวนจีตคิดนึกว่าคุณท่าน	มากอนันต์พ้นที่จะกฎหมาย
กับอนึ๋งตัวก็ถึงบรรลัยวาย	ท่านแก้ไว้จำได้พ้นคืนเป็นคน
ถึงหญิงชายในทวีปชมพูนุท	จะนึนทาพากันพูดไม่เสียวขน
ถึงตัวบ้างก็เห็นทางเข้าบทจน	ด้วยเหลือล้นคุณของท่านปานบิดา
อนั้งเล่าก็จะเข้าทรงผนวช	เป็นบุญบวชก็ไม่มากลักวรรษา
หนึ่งมืใช่ท่านจะไปจากพารา 	แม่ฉัยยาไม่ระแวงกินแหนงใจ
จิตสำคัญสัญญาว่าบุรุษ	ที่สมมุตินั้นไม่รูโม่สงลัย
รูปจริตมืได้ผิดเหมือนผู้ชาย	ถึงหญิงใดก็คงหลงอย่าสงกา
นางตรองความงามใจสบายขึ้น	สำราญขึ้นตงอารมณ์ขนิษฐา
จำอวยชัยให้ท่านไปบรรพชา	ดวงสุดายกหัตถ์นมัสการ
แล้วนางว่าพระเชษฐาจะลาบวช	ทรงผนวชอย่าให้นานเหมือนกล่าวสาร
ลักวรรษาแล้วจีงลาพระสมภาร	อย่าเนึนนานถ้าเหมือนคำก็ตามใจ
ครั้นนึ่มนาฏอนุญาตให้บวชแล้ว	ก็คลาดแคล้วเข้าพระโรงวีนึจฉัย
เฝ็าสมเด็จพระบิดานร่าไท	แล้วทูลไขตามจริงที่วีงวอน
จนลี้นอย่างก็ไม่ฟังจะขอบวช	ทรงผนวชด้วยมโนสโมสร
ลูกสุดคืดที่จะคิดจะวีงวอน	ต้องอวยพรไปให้ท่านบรรพชา
คำท่านว่าท่านจะบวชไม่นานนัก	จะอยู่เริยนเพียรพักลักวรรษา
ขอพระองค์ให้ได้ทรงพระเมตตา	โมทนาเอาส่วนบุญพูนสมภาร
@ ปางนรินทร์ป็นจัมปากนั้าตาผ็อย สดับถ้อยพระบุตริมาทูลสาร จีงตรัสว่าตามอัชฌาเถึดนงตราญ	บุญสมภารก็ไม่พ้นต้องวนมา
พระลูกน้อยค่อยอยู่รักษาศร	ให้ดีบดีอย่าให้หมองหนาลูกหนา
พระแข็งซนกลืนกลัดหัทยา	เหมือนแก้วตาแสนเสียดายอาลัยปอง
แม่กัลยาทูลลามาปราสเท	นุชนาถตรอมตรมอารมณVIมอง
พระกรกอดก่ายเกยเขนยทอง	ใหกรมกรองอยู่บนแท่นทไสยๅ
0 จะกลับมฑ่าถึง?ผิมเพศบุรุษ	เจ้านงนุชปันปวนรำจวนหา
แสนรำลกตรีกถึงพระภัสดา	กลนนาตาคิดถงคะนงครวญ
เจ้าครองใจหมายจิตคิดจะบวช	ทรงผนวชฟังข่าวพระทรามสงวน
ถ้าแน่ใจถ้าได้ข่าวเห็นสมควร	พระหน้านวลรู้ความคงตามมา .
ฝ่ายลูกสาวธํบดินทร์!เนจ้มปาก	แทบอกครากหลงรักนหนักหนา
ฟ้าวอนไหว้ให้เสวยพระพารา	ดวงกานดารักใคร่อาลัยลาญ
แค่เหน้ยวหน่วงห่วงใยไม่ให้บวช	ให้ปวนปวดว่าวอนแต่อ่อนหวาน
ไม่สงลัยนางว่าชายปรีชาชาญ	แต่ทัดทานเอาจนนางอำนวยพร
จำจะเช้าชื้นไปฟ้าทูลขยาย	ขอผ้าไกรกับพระองค์ผู้ทรงศร
เจ้าตรีกพลางย่างบาทบทจร	ถึงภูธรทูลขยายภิปรายความ
ขอเดชะพระนรีนทร์ปินพิภพ	ขจรจบเป็นที่พึ่งในภพสาม
ได้เมตตาแก่ผู้ช้าพยายาม	ด้วยใจงามจงรักมาภักดี
ใจประสงค์จิตจำนงจะอยากได้	ซึ่งผ้าไกรจงได้โปรดเกล้าเกศี
ขอกราบลาบรรพชาบวชเป็นช้	ขอประทานพระภูมีจงโปรดปราน
0 ปางพระจอมจ้าวลิพิมณีนาก	กรุงจัมปากเลิศหล้ามหาศาล
พระทรงฟังเสวนังไม่น้งนาน	พระโองการตรัสว่าพ่อเจ้าหมอยา
ช้าขอบคุณเจ้าครงนื้ก็มืมาก	จะขนลากก็ไม่สันสห้สสา
จะปนปองให้เจ้าครองพระพารา	จะปรารถนาส์งใดจะให้ปัน
ไม่ชอบใจเจ้าจะไปศลวัตร	พ่อไม่ซัดตามแตจ้ตเลิดจอมขวัญ
อันผ้าไกรพ่อจะให้อย่าจาบัลย์	จะโสกันต์บวชให้เจ้าอย่าเศร้าใจ
พระตรัสพลางลังฝ่ายนายอำมาตย์	แล้วโอภาสให้Iปลังคลังโกไสย
อย่าให้ช้าย้อมผ้าชื้น[ดยไว	ให้ครบไกรย์งสำอางที่อย่างดี
ขุนเสนารัชบัญชาแล้วผายผัน	มาแจ้งข้อราชการขมันขมี
วิเสทผ้าท่านอย่าช้าในทันที่	พระภูมต้องประสงค์ซึ่งผ้าไกร
พวกวิเสทผู้ลังเกตชำนาญกิจ	เลิอกพินิจผ้าเทศพะโกไสย
ทเนอดอ่อนสะอานIหมอนควันไฟ	จนครบไกรนังฉันทัคบาทจีวร
ญ่®)ตอกคำรำขมนแล้วกวักทับ	เป็นสีแดงแสงระยับเหมอนไก่หงอน
ผ้าอย่างดีศรีราน่าสะออน	ไหร่นิกรแล้วอย่าหมายจะไล้ครอง
ครนย้อมพับสรรพเสร็จเอามากวาย	พระชอบไจยันดีไม่มีสอง
ไห้หาโหรเข้ามาถามตามทำนอง	ตำรวจวังวงว่องไล้โหรมา
พระโฉมงามตรัสถามตาโหรเฒ่า	บัดนี้เราจะบวชสุกเสน่หา
ในวันไหนจงจะได้ท่านโหรา	ชนเพลาดีงามนั้นยามใด
ตาโหรท่านวับโองการแล้วลงเลช	เป็นโทเอกตรงตามคำพัสัย
นับดีถปี เดีอนแล้วหารไป	แล้วสวนไล่ตามตำราพยากรณ์
แล้วนับรุ่นคูณหารแกข้กห่วง	ตามกระทรวงโดยวิตถารอาจารยัสอน
ขึ้นเก้าคา เป็นมหาสถาวร	ราหุจรโปร่งปลอดตลอดงาม
วันพฤหัสราชครูเนาดีถ	ขนาดดีโปร่งปลอดไม่เสืยนหนาม
ต้องหวงนวลฝอยออกท่านบอกความ	ว่าเลิศล้าเป็นมหาพญาวัน
แล้วไล่สอบเก็บประกอบเข้าคูณหาร	ตั้งเป็นฐานตราทำไว้รำข้น
เอาสามคูณเข้าประมุลเรียกสุดพลัน	ทวิวันบอกกระทำตามทำนอง
จัตวาเรียกฉอส์สิบส์	ปัญจะตรีสบฉอสีสิบสอง
ออกเศษห้าในตำราย้งลำยอง	จะก่ายกองลาภาบรรดามี
ทงยามวันนั้นก็ เบิกทงฤกษใหญ่	แกจริงใจมีได้ผิดกับดีถ
ดีโรราบกราบทูลไปทันที	ขอเดชะพระกุ]มีเฉลิมเมีอง
ในเก้าคาวันพฤหัสขนาดเลิศ	วันประเสรีฐแจ่มแจ้งไม่แฝงฟ้อง
ทงใต้เหนิอลาภเหลอมานองเนิอง	จะรุ่งเรีองอันตรายไม่ก้ยพาล
พระจอมพลฟังโหรถวายฤกษ	สบายเบิกตรัสประภาษออกฉาดฉาน
จ้งลังเสร็จคร้ววิเสทพนักงาน	ไห้จัดทำลัง*)ทานแต่ชอบธรรม
ฝ่ายเจ้าลัวครัววิเสทได้ร้บลัง	ละล้าละลังเร่งกันออกข้นรำ
ไก่พะแนงแกงรวนทงพล่าย่า	ของหวานทำครบอย่างมะชางกวน
บ้างหุงข้าวตั้งเตาทำชนม	การระดมรํวยกันออกผ้นผวน
(•) ชุคีอการเอา๓*กล้)ยถ้วั0าแ1ผึ๋อทํใ๓ชุฟึะต®
คณั้ยามคาย์าฆ์องต้องกระบวน	สำเนียงนวลด้วยปีพาทยระนาดกลฐ13
ทั้งแตรสังข์วังเวงบรรเลงลั่น	เสียงสนันเวยงวังนังสะยอง
พีมบุรุษงามเสงี่ยมเอี่ยมละออง	สะพรงพร้อมมาประคองบุรุษชาย
พระโองการโปรดประทานภุษาเทศ	อย่างวิเศษลายทองอันเฉิดฉาย
ให้ห่มกรองทองปกเป็นลวดลาย	ทั้งหญิงชายเรียกเจ้านาคทุกปากคน
เช้าวันทาลาองค์พระทรงศร	จำเรีญฺพรโมทนไสถาผล
ทั้งกรวยพานพร้อมเจ้านาคมากนิมนต์	ดูเกลือนกล่นออกไปหาพระอาจารย์
พร้อมสะพร้งวันทนังศิโรราบ	แล้วกรานกราบตั้งอารมณอภินิหาร
แย้มชยายอธิบายท่านสมภาร	ได้โปรดปรานขอนิมนตเปนอุปัชฌาย์
พร้อมด้วยสงฆ์ที่เป็นองค์ได้สอนสวด	ทรงผนวชสังฆกรรมตามสิกขา
ประเคนหมากเช้เไปพลันแล้ววันทา	โกนเกศาคิ้วคางสำอางดี
แล้วกลับมาครั้นเพลาได้รุ่งเช้า	พระองค์จ้าวกรุงจ้เมปากบุรีศรี
พระโองการลังสารพวกเสนิ	อย่าช้าทีแห่เจ้านาคเช้าวัดพลัน
พวกชาวแม่เฒ่าแก่ทั้งชายหญิง	ไม่นิงนิงแบกผ้าไกรแล้วผายผัน
บ้างจับบาตรเช้ตะพายให้ครบครัน	บ้างช้งกั้นตาลปัตรพัชนี
บ้างลือเทียนบ้างก็ไปตะพายย่าม	เป็นหมูหลามกล่นเกลอนเลอนวิถ
ที่หนุ่มหนุ่มอ้อมเจ้านาคก็มากมี	มโหรีครื้นเครงวังเวงใจ
บ้างร้องเพลงวังเวงเชิดเจ้านาค	สงสารนาคอนิจจานิาตาไหล
ที่เสียงหวานว่าสงสารแม่ยมใย	เหลืยวชะแง้แลย์งไกลจะเปล่าทรวง
พากันหามนำเจ้านาคมาลืงวัด	สำหรับกษัตริย์เป็นที่ห้ามอารามหลวง
พระครุบาอุปัชฌาย์สงฆ์ทั้งปวง	ตามกระทรวงพร้อมหมดในโบสถ์เรียง
ฝ่ายเจ้านาคก็ไม่นังนิงอย่ช้า	ลุกวันทาห่มผ้า?นิบเฉียง
อาจารย์เจนบวชเป็นเณรเสียก่อนเพียง	แล้วส่งเสียงร้องอุกาสมาทาน
แต่ปาณาชาตรุศีลสิบแล้ว	เป็นรากแก้วศีลสีจนอวสาน
แล้วสอนครบจบท้าวพระอาจารย์	ตามบุราณพระวินัยท่านไหว้มา
แล้วอาจารย์ท่านจ้งสวดปรีอัศิ	พร้อมขนัดด้วยพระสงฆ์ทรงสิกขา
(๑) รเสเ อ่านรก-ตะ-1
กิเป็นพระสินธุระในกามา	ครองสิลาในบาลีสิประการ
ท่านสอนสังพลางบอกอนุศาสน์	ของควรบาทผินตั้งบาทอย่ากล้าหาญ
อย่าอวดมรรคอ้างผลตนได้ฌาน	ทนนาทานของพกอย่าVอามา
อย่าควรท่าจำไว้พระทัย เจ้า	ถ้าขน!.อาแล้วกิขาควากสิกขา
เป็นรุร่อยถึงใหญ่น้อยอย่าร่าพา	ด้วยกามาองคขาติไปยัดลอง
ถ้าขืนใส่พระว้นัยท่านว่าขาด	พระโอกาสเทศนาไม่เป็นสอง
ครนดับจิตสินขืวิตด้วยลำพอง	ตัวกิต้องตกมหาอเวจิ
ท่านว่าไว้ว่าผูเ.ดไปต้องตก	ในนรกเป็นที่สุดแต่ขุมน์
ว่านานนักมีในว่าพระบาลี	ถึงกับน์งน์นแลที่จิงได้มา
ครองสิกขาจะรักษาซึ๋งสืลพระ	ตั้งมานะจงอตส่าฟ้นาพ่อหนา
ปาจิตพระสาธุสะแล้ววันทา	สำเร็จการบรรพขาในท้นท
ตั้งหญ่งชายก็ขยายออกมาบ้าน	พระสงฆ์ท่านพากันลุกขมันขมี
เป็นหมู่หลามตามกันไปกุฎีสถิตที่อยู่สำราญสถานตน
@ พิมบุรุษที่สมมุติขือปาจิต	เหมือนบ้ณฑิตรุ้แจ้งทุกแห่งหน
บวชเป็นพระสินธุระสินกังวล	อตล่าห้บ่นเล่าเรียนตั้งเชียนจาร
สังวรณ์ศีลอาชีวะปัจเจก	คัมภีร์เลขเรียนบ่นจนแตกฉาน
มาติกาพาหุงเจ็ดตำนาน	จบสะดานปาฎีโมกข์ประโยคแปล
ช่างจำได้ใจมหาปัญญาปราชญ์	เลศฉลาด เล่าได้ไม่แสว
รักษากิจถึงลีกาจะกอแก	ไม่เหลียวแลตั้งอารมณ์ในพรหมจรรย์
กิจวัตรปรนนิบัติอาจารย์เจ้า	ทุกค้าเช่าอยู่เป็นนิจจิตกระสัน
พระสมภารรักปานดวงชีวัน	จิงผ่อนผันค่อยจำ เนิยรให้เรียนมล
ตั้งสุดสนต้นพิภัตติถนัดแน่	ฉลาดแท้บุญนุชมาอุดหนุน
เรียนตะทิดติดขยาดปราศกูน	คเนจบมุลแล้วก็เพยรเรียนคัมภีร์
เรียนสิบชาติธรรมบทตั้งปลายต้น	ไม่ฟ้อนปนบทบาทจะคลาดทิ
เรียนจนครบจบมงคลเทปปนิ^๒)	หาอาจารย์จนไม่มีจะบอกเรียน (*)
(*) ล้นฉบับเขยน "กุบล้"
(๒) มงคลเทปปน 53 มงคลทปน
สำแดงธรรมค่าว่าน่าเสนาะ	สัปปุรุษฟังว่าเพราะแสยงเศียร
ตัดบทแปลแก้โขใจชำเน่ยร	ไม่วนเวียนจำแน่แปลบาลี
ทั้งญาต้[ยมพากันชมออกปากเจาะ	ชำงเทศนเพราะแจงจะพระสมี
บอกสว่างทางสวรรค์อเวจี	ถงคนโง่กว่าดีด้วยเข้าใจ
ออกแน่นอัดสารพัดจะมูนมาก	ดูหลายหลากไกรผ้าเขามาถวาย
จะแต่งว่าเห็นจะช้านิทานไป	พึงเข้าใจเถิดนะท่านที่อ่านฟัง
จนลอฉาวไปถึงจ้าวกรุงกษัตริย์	ได้ฟังอรรถแจ้งถวิลในใจหวัง
ว่าพระสมีเทศน์ดีจะใคร่ฟัง	จีงรีบล้งนิมนต์เทศน์ท้องพระโรง
สังฆรี^ผู้เป็นที่เผดียงพระ	พนักงานภารธุระรักษาสงฆ์
ฟังริบล้งแล้วไม่นั้งจิตจำนง	มาถึงองค์แล้วขยายภิปรายความ
ว่าบัดนี้พระสมีผู้เป็นเจ้า	พระป็นเกล้าเลิศลบในภพสาม
ให้นิมนต์ไปสำแดงแจงเนื้อความ	เทศนาให้ทานธรรมที่ในวัง
ครั้งยามเย็นเป็นเพลานิมนต์เข้า	สยาเอาพนักงานเข้าเปาสังข์
กับฆ้องยามเข้าเผดียงเสียงระฆัง	สังฆรีวันทนังก็ลามา
ฝ่ายปาจิตพิมบัณฑิตที่เป็นพระ	ต้องธุระเขานิมนต์ก็ค้นหา
ได้หนังสือแล้วพินิจพิศอังกา	ให้เจนตาถูกต้องทำนองธรรม
ครั้นยามเย็นเป็นเพลาเสียงล้นฆ้อง	รี่เพาทย์กลองครื้นเครงบรรเลงขำ
พระสมีทรงคัมภรีให้แบกนำ	เรียกเณรใหญ่ตะพายย่ามไม่ข้าที
แล้วห่มดองครองคลุมตามทำนอง	ดูผุดผ่องราวกะราชปักษี
ครรไลเลอนเดินตรงลงกุฎี^	ไป?เที่ท้องพระโรงอันเรืองพราย
ปางบดีนทรี!!นพิภพกรุงจัมปาก	ดูมูนมากด้วยข้าฟ้านั้นเหลือหลาย
พร้อมด้วยสาวชาวกำนัลอยู่เรียงราย	ข้าหลวงนายหมอบกลาดดาษดา
เห็นคนพร้อมทุนกระหม่อมขนธรรมาสน์ เสียงพิณพาทย์ฆ้องประโคมทั้งข้ายขวา
เขาอังคาสรีบประ เค^เภสัชชา	รา•ธนาข้อศีลสมาทาน
ให้ศีลห้าจับว่าพระสักกะราช	ไม่เคลึ๋อนคลาดตามพระองค์ไว้บรรหาร
1๙, มาจากคำว่า "สัง*/กาวิ แปลว่า เ^หนักงานผุ้น้หน้าทึ๋เกยวกับสงคํในงานหลวง &เ #นฉบบเขยน "ก*"
(0,) 1ภ,-,ก^1ว่า “1]■5-^น- หมายถืง ๓รกวายรยงหระโหยวิ®ยกส่ตัน้๓"น้?กาห่ากำหนด่ใวั
เสียงแช่ซองพากนรองสาธุการ	ลำแดงเทศน์Vรี!ฬนิสานาเระถม,8รรม
ในตำนานว่านิทานแต่หลังแส้ว	คร็นพระแส้าย้งแสรงไม่แซ็ง^
ด้วยบารมน้นยังอับยับระยำ	กับกองกรรมทีได้สร้างแต่หลัามี
มากำเนิดเกิดในสกุลยาก	พ่อตายจากยังแต่แม่น่าบัดสี
เขาขับไล่ไม่ให้อยูในบุรี	พระชนนิทรงครรสไได้ห้าเดอน
ไปอาสัยอยูในบ้านแห่งหนิง เล่า	มารดาเจ้ายากไร้ใครจะเหมอน
ด้วยมีโคมิได้อยู่เคหาเรีอน	ต้องเลี้ยงโคไม่มีเพอนผุ้เสียวดาย
แต่เขัาไปค่ามามารดายาก	แสนลำบากทรกรรมระล้าระสาย
ไล่โคพลางฟันหักผักตะพาย	มาถีงบ้านแล้วยังได้ต้องตักตำ
ทั้ง เผ่าพงศ์วงศาก็ตายม้วย	ไม่มีใครทจะช่วยอุปถัมภ์
มายากจนด้วยกุศลไม่ได้ทำ	จึงเตื้ยค่าน้อยทรัพย์อับสมภาร
ครั้นอยู่มาจนครรภาถ้วนคำรบ	กำหนดครบแล้วก็คลอดบุตรสงสาร
เป็นชายแท้แม่นั้นข้อว่าจันทาน	ในอาการน้นว่าคลอดแต่เสียรมา
พระถีราว่าข้อสุวรรณเสียร	คร็นจำเนิยรเจ็ดขวบขันษา
โพธิญานคิดสงสารพระมารดา	ด้วยเห็นว่าทุกขัยากลำบากกาย
ครั้นจะนิงกลงแต่เสียรอยู่อย่างนื้	พระขนนินินก็ฝ่าเขลานงาย
ฟังอาการมาก็นานเจ็ดปีปลาย	ไม่ถามไถ่นินนิลักห็เสียว
ครั้นจะนิงด้วยว่าหมายเป็นฝ่ายพระ	อย่าเลยนะจะมานิงน่าอายเสียว
เทพเจ้าก็จะเยาะหัวเราะเกร้ยว	น้อยฤๅเจ็ยวเจ้าสุวรรณกุมารา
ช่างนงดูอยู่เสียได้ไม่อุปัฏฐาก	ให้แม่ยากตกระยำนั้นหนักหนา
ไม่อับอายแก่หญิงชายชาวโลกา	อาตมานื้ไม่ควรประ เพณ
โพธิสัตว์โทมนัสมโนนิก	หวนว่าลกด้วยว่าหน่อพระข้นศรี
ฝ่ายจันทาทีข้อว่าพระชนนิ	ทุกวาทมีได้เปล่าแต่เลี้ยงโค
ลางทบ้างนางคิดด้วยจ็ตผุก	คะนิงลูกอกใจระผุดระโผ
จึงฝากโคไว้กับเพึ๋อนทีเลี้ยงโค	แล้วรีบเร่งเดินเร็วโร่มาลู่เรีอน
เข้าโลมลูบจูบลูกช่าระร้อน	ว่าอ่อนข้อนทุนหัไแม่ใครจะเหมือน
ถีง เหนิอยมาได้เห็นหน้าเจ้าบุญเรีอน	ค่อยคลายเคลี้อนเหนิอยหายสบายบาน
แต่อย่างนั้นอยู่มาเพล™นั้ง	พระร่มโพธํ่ เป็นทีพงในสงสาร
จึงยอกรเหนิอเสีย?แบ้ลกา5	อธิษฐานไปถีงท้าวเทพดา
ขอเดชะถ้าแม้นช้าจะได้สำเร็จ	พระสรรเพซดาญาณในภายหน้า
เทพเจ้าจงมาช่วยช้าด้วยรา	มาแต่งหาของอาหารทั้งหวานคๅๆ
ปางทานท้ฑเทวดาร้กษาภพ	ต่างปรารภชวนกันเสียงโฉ่ฉาว
ว่าอย่าเลยเราอย่านงเลยเราชาว	ไปช่วยเจ้าโพธิสัตว์กุมารา
เจ้าต้องการด้วยอาหารจะเลี้ยงแม่	จะเผึ๋อแผ่โปรดสัตว์ในสังสาร์
ฝุงเทเวศร์แจ้งเหตุมะนิมะนา	มาจัดหาทิพย์อาหารทั้งหวานคาว
เป็นสองโต๊ะเต็มดีฝาชีปีด	ไว้มิดชิดมิให้คนรู้[ฉ่ฉาว
แต่อย่างนั้นเป็นนิรัแดร์ทุกวันคราว	มารดาเจ้ามิได้ถามความอุบาย
เลี้ยงโคมาครั้นเพลานั้นคาพลบ	เห็นป็งจี่มิครบนั้าลายไหล
เทอาหารของกระการ(๑)นั้นมากมาย	ก็กอบกำโกยตะกายอาหารกิน
แต่อย่างนั้นท่านว่านานนักหนานัก	ไม่ถามทักคลังแคลงแหนงถวิล
ด้วยหน้านั้วกำลังทิวแล้วเปิบกิน	เป็นอาจิณหลายวันนิรันดร
ภัควโตนาโถเป็นที่พึ๋ง	ไม่อาอึ้งตรัสคำพระธรรมสอน
พาณิชโชว่ายังมิฟอค้าจร	ไม่หยุดหย่อนเที่ยวแสวงไม่เว้นวัน
ที่งอกเต่าเขากวางกระดูกเสือ	ปีกนกเต็นเอ็นเนื้อไม่เสือกสรร
เครึ๋องสินค้ารู้ว่าต้องของสำคัญ	วันหนึ่งนั้นเดินไปที่ใกล้เรือน
จิงรัองจ้านว่าชาวบ้านเจ้าเรือนนี้	สิงใดมิเอามาขายดังใจเหมือน
เจ้าสุวรรณฟ้งสารใจสะเทือน	จิงร้องเชิญว่าท่านเชือนมานี่รา
พาณิชฟังวัจนังสุวรรณเรียก	ยินสุาเนียกชวนกันด้วยหรรษา
จิงเดินเชือนขึ้นไปเรือนนางจันทา	เห็นเอกาเสียรนั้นวางอยู่กลางเรือน
พากันว่าอนิจจาน่าทุกขัง	ปลงนิจจังไม่เห็นใครที่ไหนเหมือน
ช่างโล้นเลยนมืแต่เสียรเรืยกมาเยือน	นี่กรรมเตือนตามมาแต่งสมเพชตา
พ่อค้านายใจมโนนั้นโง่นัก	ไม่รู้จักองค์พระเจ้าในภายหน้า
โพธิสัตว์มิได้สอบตอบวาจา	แล้วจึงว่าท่านพ่อค้าลี้นทั้งปวง
ขอเดินสารไปด้วยท่านเที่ยวค้าชาย	เอ็นดูฉันหลานชายอย่าห้ามหวง
๒) กระ01? - เกะกฬ
พ่อค้านายตอบว่าหลานอย่าหวนทรวง	พ่อทุ่มพวงจะไ!!Iค้ฤๅไรนา
มแต่หัวตัวตีนหามไม่	จะไ!!!ค้ก็ไห้ไป!ม่อิจฉา
เจ้าสุวรรณตอบสารพาณิชชา	ตามทีข้าอย่าปรารภปรารมณิใจ
เจ้าสุวรรณจึงว่าท่านนายพาณิช	เมอจะไปแล้วไห้ค้ดอย่างสงสัย
มาบอกหลานถ้าจะไปวันไหนไป	พ่อค้านายตอบว่าค่ะอย่าปรารมณิ
พวกพาณิชควั้แร้บกิจธุระแล้ว	ว่าเจ้าสุวรรณหลานแก้วจงสะสม
หาสินค้าข้าวของปองระดม	แล้วเผยลมอำลาลงมาพลัน
ฝ่ายว่าท่านเจ้าสุวรรณโพธิสัตว์	โสมนัสปรต์เปรมประเสมสันต์
ด้วยบารม่ของท่านไค้ไว้หลายคร้น	จะผ่อนผันโปรดประชานรากร
จำเดิมชายนายพ่อค้าลงไปจาก	แทบอกครากครุ่นดิดสะท้อนถอน
คอยเมึ่อไรใจน้นเร่งพระทินกร	พระมารดรจะได้มาแต่เลื้ยงโค
ครนมารดามาแล้วไม่นงข้า	จึงวอนว่าลุกนื้ดิดด้วยสุดโส
เราแม่ลูกยากจนเหมอนคนโข	อนาโถหาผู้!ดไม่ไยดิ
ลูกจะไปขายค้าด้วยพาณิช	ประจงจึตจะไห้เป็นชงตักดศวี
ให้โอ่เอี่ยมเทียมเขาชาวบูร	พระชนนัโปรด๓ตีได้เมตตา
ไปยืมทร้พ่ย์ของท่านมาสักพันหนี้ง	จะขอพึ๋งพอเป็นทุนนะแม่หนา
ไปทูลยืมของท่านท้าวจ้าวพารา	พระอาญาน็นอย่าเกรงอย่ากลัวม
นางจันทาฝ่ายมารดาโพธิสัตว์	แกแข็งขัดว่าอะไรอย่างนี้นี๋
จะไห้แม่นี้ไปเฝ้าเจ้าเห็นดิ	พระภุม่ท่านยืงโกรธพิโรธไจ
ว่าแม่นี้เป็นกาลจังไรขัว	ท่านไสหัวมาไห้พ้นแล้วขับไล่
จากบูรีม่ให้อยู่ในเวียงขัย	ดิแล้วฤๅจะไท้ไปพระลูกยา
อนี้งเล่าแม่ไม่เคยเลยนะเจ้า	เขาแห่เฝ็ากันอย่างไรยังกังขา
แม่ไม่ร้จักจ้าวท้าวพญา	พ้งลูกว่าไห้ฉงนแม่จนไจ
ประการหนี้งท่านไม่อยากขอเห็นหน้า	จึงขับไล่จากพารายังสงสัย
เขาเห็นหน้าเขาจะพากันขัดใจ	เอาพวายไม!ล่ตีแม่ทั้งตัว
แม่ตีดเห็นทีคงเป็นอย่างนี้แน่	เหม่อนท่ากรรมไห้กะแม่ดอกทูนหัว
อย่าด่วนกล่าวเลยนะเจ้าจะหมองมัว	จะเจ็บตัวเสียเปล่าฟล่าไม่เข้ายา
ดับนนเจ้าสุวรรณโพ®ส์ต่จ์	ได้พังอรรถชนน้พิไรว่า
จึงตอบค่าว่าแม่ร่าเก้าเต่าภ	ลูกม่ใร่ใบ้บ้าดอกชนน้
จะเอามือแม่ไปแหย่ปากงูเห่า	มันตอดเอากจะมวยไปเปนฝ็
ไม่เป็นไรเชอใจลูกลักที	พระภูมท่านคงทรงพระเมตตา, 1
ถ้าแม้นว่าถ้าเขาจับแม่โบยตี	แม่จงล้าง4งชีวีลูกเถิดหนา
อย่าตกใจจงเข้าไปเถิดมารดา	จ้าวพาราคงรู้จักทักแต่ไกล
นางจันทาผุ้มารดาสุวรรณเดียร	ไห้วนเวียนกลาดกลัวดังตักษัย
แต่เท่ฑ่าเหลอกำลังสุดอาลัย	ด้วยลูกชายนันฉอ้อนฟ้าวอนวิง
ถ้าไม่ไปก็ราไรฟ้าฟ้รี้	เห็นเต็มทีตัวนางลันดังผีสิง
ก็ขืนไปด้วยอาลัยลูกจริงจริง	นางยอดมึงมาถึงท้องพระโรงชัย
ปางท่านท้าวจ้ฑทีภพกรุงกษัตริย์	แลถนัดทอดพระเนตรไม,สงลัย
เทพเจ้าเข้าไปคลบันดาลใจ	ให้ท้าวไทตรัสทักไปทันที
คนเข้!มาฮจันทาฤๅมิใชั	ไปอยู่โหนพึ่งเห็นหน้ามึงเดี๋ยวนี่
นางจันทาทูลว่าธุระมึ	จึงจรลีเข้ามาฟ้าพระราชา
ด้วยบุตราข้!ละอองต้องประสงค์	จิตจำนงว่าจะไปขายสินค้า
ให้มายิมสินทรัพย์พระถานา	เป็นเงินตราพันหนึ่งได้โปรดปราน
ธบดินทร์ทีเป็นปินพาราณสิ	ทราบคดีองค์จ้าวจึงกล่าวสาร
จึงตรัสว่าอจันทามึงต้องการ	ลักสองพันกูจะให้ดอกเงินตรา
พระโองการบรรหารแล้วตรัสลัง	ให้ชาวคลังริบรัดไปจัดหา
เบกเงินนั้นพันหนึ่งตามบัญชา	นางจันทาสมหมายดังใจปอง
ด้วยอำนาจวาสนาพระโพธสัตว์	แต่เดียดเคืองยังไม่ชัดเลียดายของ
ไม่หาญสิกน้กร้ายจะหมายปอง	กลับปรองดองดิบดีสะดวกดาย
พระจอมพลให้เขาขนไปล่งบ้าน	นางจันทานทูลกลับขยับขยาย
หยิบสินทรัพย์เอามานับให้ลูกชาย	ก็สมใจเจ้าสุวรรณกุมารา
จะกลับกล่าวไปถึงฝ่ายนายพาณิช	สำเร็จก็จของขายได้นักหนา
จึงจัดแจงตบแต่งชงนาวา	ขนสินค้าลงใสํในสำ ๓า
เจ้าสุวรรณทีพุดกันจะไปด้วย	ไม่อำนวยนึ่กไปรับด้วยโฉดเขลา
ครนขนสนแล้วจะผีนปายสำเภา	พวกชาวเจ้าพร้อมพรั่งขึ้นนั้งเริยง
นายเข็มกล้องส่องทางนายล้าค้า	ร้องเห่ลาโห่ลันสนั้นเลียง
ถอนสมอลันมาล้อสำเน้ยงเพยง	สำเภาเอยงแทบจะล่มจมนที
เทวดาทีรักษาพระ สมุทร	พากันฉุดล่าสำ เภาในวีถึ
จงไม่1คลอนเลอนไดจากวาร	ด้วยบารมิชองสุๆ?5ณ,กุ*ภ•ฑ
พวกพาณิชพากันคิดสงสัยใจ	เป็นอย่างไร^ปร^ล๊าโนากังงก
ฤๅขดซวางดวยย่านางทนาวา	ฤๅไฑงสรวงก1ท?กไม่ชอบใ.จ
คนหนงวาอยาอยางนนเลยชาวเรา	พากันแต่ง11\เ3ง^าIสิยอ!ภงไVIม่
ว่าแล้วพลางที๋ลางคนก็รบไป	พาเป็ดไก่หมุมันบรรดามิ
หามาให้ทั้งท่านยายแม่มดเฒ่า	เป็นคนเก่าส่าหรับทรงได้ลงผี
แกครวญคราร่าบ่นทั้งโทนต	นายนาวไถ่ถามเนื้อความไป
เคิยดอะไรจึงมิให้สำ๓าแล่น	เฒ่ามุสาว่ากุแค้นกหมันไส้
แม่มดเท็จเบ็ดเตล็ดอสูรกาย	ว่าเป็ดไก่มิงไม่ทำไม่นำพา
พาณิชนายว่าจะให้แล้วคราวนี้	อ็อัปรัย์มันถิงแกล้งมารบา
ให้กุก็นกูจะให้บ่ายนาวา	พวกพ่อค้าจัดแจงแต่งใหมัน
พลีแล้วแคล้วสำ๓าออกจากท่า	ลำนาวากไม่ไหวไม่แปรมัน
พาณิชชาพากันว่าอัศจรรย์	ปรักษากันสงสัยอยูไปมา
คนหนี้งคิดว่าเรามิดได้พูดไว้	ที๋หลานชายเจ้าสุวรรณไม่ไปหา
คนหนี้งว่าเห็นจะจรังกระมังนา	เราอย่าค้าเร่งไปบอกเลียเววไว
พาณิชซาพากันมาครันถืงบ้าน	ปราสัยสารว่าเจ้าหลานอย่าค้าได้
จะไปค้าไปกะตาไปก็ไป	จงเร็วไวไปวันนี้เถิดหลานอา
เจ้าสุวรรณค•รันพาณิชมารับแล้ว	ก็ผ่องแมัวโสมนัสเสน่หา
จึงปราสัยกล่าวสารกับมารดา	แม่จงพาลุกไปส่งสำเภาพสัน
นางจันทาผู้มารดาโพธิสัตว์	จึงแจงจัดข้าวของทุกลีงสรร
พร้อมเสบ็ยงผ่อนผ้าสารพัน	แบกสุวรรณเอาไปส่งลงสำเภา
สารพาแต่บรรดาทุกส์งครบ	แล้วปรารภฝากผ้งไปกับเขา
เอ็นดูหลานนี้กว่าลูกจงผูกเอา	จะตายเป็นเห็นแต่เจ้าประคุณตา
พ่อค้านายตอบว่ายายอย่าเป็นทุกข	ได้สุขทุกขไว้ธุระท่านยายรา
ไม่นี้งนานนางจันทาก็ลามา	ฝ่ายพ่อค้าจึงขยายบ่ายสำเภา
ถอนสมอตม้าล่อร้องจะโล้	พากันโห่เอ็กเกรักเลียงโฉ่ฉาว
แล้วกางใบลมพระพายกระพอยาว	พัดสำเภาแล่นเลีอยออณฉ่อยไป
ประมาณมาถ้าจะว่าสัก*ดอนครึ๋ง	บรรลุถิงเกาะหนี้งใหญ่มไพ
เป็นเกาะกับเถิดแเแสมุทรโท	ทั้งกว้างใหญ่ท็สำนักแห่งนาคิ
ลูกพระยาวาสุกรีอันมีเดช	เคยแปลงเพศขื้นมาเล่นวา!^
กับสาวสรรค์กัลยาบรรดามี	เปนอาจณทะวาทนิรันดร
ดับนั้นเจ้าสุวรรณผู้ฤาสาย	เหนเกาะใหญมมโนสโมสร
จ้ะกล่าวว่ากับพ่อค้าให้อวยพร	ท่านจงจรไปแตท่านสำราญใจ
เอาหลานชายขึ้นไป!ว้ในเกาะพลับ	ท่านกลับมาจงมาริบอย่าหนีหาย
ฝ่ายพ่อค้าพากันว่าเจ้าหลานชาย	กตามใจตาไม่ขัดดอกอัชฌา
พาณํชหนุ่มก็มาอุ้มสุวรรณเศียร	มีพระไทรใหญ่เตียนโตสาขา
เอาวางไวใต้ร่มพระโครธา	ของบรรดาก็เอาไว้ให้ครบครัน
พาณํชนายก็ซยายสำเภาออก	ลมระลอกพัดกระแทกกระทังหัน
ไม่เคีองแค้นแล่นลวไปหลายวัน	เถิงเมืองจันตประเทศเป็นเขตจีน
๏ ฝ่ายบรมสมเด็จพระโพธิสัตว์	โสมนัสอยูในเกาะรักษาศีล
ด้วยบารมีของพระองค์พงค์นรินทรี	กับลูกพญานาคินได้สร้างมา
ในบาลมีนามแม่ยอดสร้อย	ชิอนางวิรุณแช่มช้อยอันเลขา
เป็นบุญคุ่ส่สมอบรมมา	ให้ร้อนรนในอุรานางเนื้อเย็น
เช้ากราบลาพระบิดาพญานาค	กับช้าสาวมาก็มากนนเหลือเถน
สนมนางล้วนสำอางแต่สะเอน	เบิกบาดาลขึ้นมาเล่นชโลทร
ครั้นถิงเกาะทีจำเพาะเคยหยุดพัก	ฝูงนาคีมากนักดูสลอน
ลงเล่นนั้ามุดดำในสาคร	บ้างหลอกหลอนลวงล่อเล่นงอกัน
ฝ่ายอรุณแม่เนื้ออุ่นนางนายนาค	เล่นไม่มากขึ้นมาก่อนนางสาวสรรค์
ผลัดภษานงร่มพนมวัน	ดูกำนัลเล่นนั้าในนัทที
ส่วนสุวรรณอิศโรโพธิสัตว์	จะได้ตรัสเป็นองค์พระชินศรี
ได้ย็นเสืยงนางนาคนาศี	พระภมีจำแลงรูปจากเศียรมา
เป็นหนุ่มน้อยแช่มช้อยเลืศบุรุษ	หนุ่มมนุษย์จะมาเปรียบนั้นอย่าหา
จีงย่างเยื้องเดํนย่องมองเข้ามา	เห็นพวกฝูงกัลยานั้นมากมี
นางผู้หนิงนั้นมานั้งอยูฟ้งนั้า	ช่างงามช่านี่กระไรแม่โฉมศรี
พระโฉมปรางค์เช้าไปนั้งแล้วพาที	ซอโทษพี่เถิดจะถามอย่ามีภัย
(#) น*ค * 0ในรํโ นใก - คะ
แม่งามชึ๋นเจ้ายุพันชมพูภพ	ฤๅงามลบอยู่สวรรค์ในลั้น่ไหน
ร!างงามผ่องเหมือนอย่างทองวิไลใจ	แต่หญ่งไนพื้นพิภพไม่ลบนาง
@ ปางยุพัน!!นโสภบุตรีนาค	กำเริบราคร้อนระงมอารมณหมาง
ชม้อยชม้ายชายหางตายักหน้าพลาง	ดุองค์เอี่ยมยงสำอางประเสริฐชาย
พระสุรเสียงนั้นก็เพราะเสนาะนัก	ทงผิวพักตร์นั้นก็ผ่องร!างเฉิดฉาย
ขนงค้อมเหมือนเขาเซึยนเจ้ยนระบาย	ที่งร่างกายร!างมาเกิดประกอบกัน
บุรุษดีที่ยังมือยู่เมืองนาค	จะมาเปรียบนั้นก็ยากไม่ขบขัน
จะสังเขโ]ได้แต่เทพเทวัญ	สุดจะกลั้นในอารมณ์ไห้ตรมทรวง
นางนาคีมืใจกำเริบรัก	จ้งถามทักว่านี่ท่านนายข้าหลวง
มาแต่ไหนไยมาถามข้าที่งปวง	นี่กระทรวงแดนด่านท่านฤๅไร
อันเกาะนี้ก็เป็นที่สำหริบมา	คร์งป่ย่าเคยมาเล่นแต่ไหนไหน
ปางประถมพุทธันดรแต่ก่อนไกล	ฉันนี่ไซร้บุตรพญาวาสุกริ
นี่ตัวพี่มากับใครผู้ไดเล่า	ฤๅเปลี๋ยวเปล่าแต่ผู้เดิยวเดินวิกิ
เร!นยักษ์มารฤๅมนุษย์ฤๅเทพ	เกาะอันนี่ผุไดเลยไม่เคยมา
โพธิสัตว์ฟังอรรถนางนาคถาม	จ้งเล่าความให้นางแจ้งที่กังขา
พฤๅเจ้ามืใร!เหล่าเผ่าเทพา	มารมาราก็ไม่ใร!ดอกสายทรวง
อันนามพี่นี่มนุษย์ดอกขวัญเนดร	มาทุเรศอยู่จำเพาะในเกาะหลวง
เดิมก็มากับพ่อค้าท่านที่งปวง	พี่หนักหน่วงด้วยเห็นเกาะนี่เหมาะไจ
จงกล่าวว่ากับพ่อค้าส์นที่งนั้น	ที่งปวงท่านไปสำราญดามนิสัย
ออกสำเภาตัวของเราจะขนไป	อาตัยอยู่ที่ในเกาะเห็นเหมาะครน่
พีบรรทมอยู่ที่ร่มพระไทรใหญ่	ผู้เดิยวดายไม่มืเพี่อนผู้เดิยวฉัน
พสำเนียงได้ยนเสียงน้องพูดกัน	ดิใจครันจะมาหาจ้งมาด
มาถามทักไม่รู้จักว่าเป็นเจ้า	ได้เกินเข้ามายกมือไม่พันห
แล้วจะโปรดโทษทัณฑ์เกิดโฉมตรู	ล้างร)วิดIจะสุ้บรรลัยลาญ
6 นางเยฑมาลย์ฟังสารไพธิสํตว์	จ้งตอบอรรถนุชนางสนองสาร
ใครจ้างว่าเล่าเป็นเจ้าแกล้งปวVจาน	มาเห็ยวพาลจะเอาผิดอนิจจา
ต่างไต่ถามด้วยว่าความไม่ร้จัก	มาพุดทักกล่าวสุนทรมาถามหา
จึงพูดต่อเห็นว่าง้อมาพูดจา	จะนงเสียกจะว่าฉันสีอดัว
ฤๅใครกล่าวว่าจะเอาไปเข่นฆ่า	ข่างพูดจาออกมาได้เป็นน่าหัว
ถ้าเป็นพาลแล้วดิฉันนี้ยอมกลัว	อย่าพันพัวเลยนะพี่ษมาภัย
@ อนิจจังไม่อย่างนั้นดอกขวัญเนตร พี่เจียมใจดิดทุเรศดอกพักตร์ไข มานั้งทักมืได้หมอบละม่อมละไม	เป็นเจ้านายเขาก็ราบแต่กราบทูล
นี้เองมาทำเหมือนว่าไม่เกรงขาม	มาหยาบหยามไม่เชุ้าอย่างเสียยศพูญ
น้องไม่จ้างนางไม่บอกดอกแม่คุณ	โมทนาว่านี้บุญแล้จขวัญตา
จะรำว่าท่าเกื้ยวไปมากหลาย	วิตถารไปก็จฺะไคุดฒทานขา: 1
แต่เรึ๋องราวนั้นยังยาวคณนา	พระลังฆีมีฎีกา!วัครบครัน;
อันที่จริงถ้าแม้นหญิงกับบุรุษ	ได้พบพูดแล้วไม่พันคงผ่อนผัน
นี้บุญสองท่านได้สร้างไว้มากครัน	อย่าสงลัยไม่ได้กันเลยหญิงชาย
ทั้งสองท่านคเนว่าสมปรารถนา	นางวิรุณน้องก็พาพระผันผาย
ไปล่แดนเมืองบาดาลบัดเดี๋ยวดาย	เข้าฟ้าองค์วาส่!กรบิดานาง
ท้าวนาคีมืมโนเสน่ห์นัก	พระแพู;นรักโพูธิสัตว์ไม่ขัดขวาง
ให้ครอบครองเมืองศฤงคารสวรรยางค์	เสวยปรางค์ปรีดี๋เปรนประเสม่ใจ
@ จะกลับว่ามาข้างฝ่ายนายพาณิช	ไปชื้อขายได้สมคิดดังใจหมาย
ถอนสมอบ่ายสำ๓าไม่พักพาย	ลมระบายแล่นเดาสำเภามา
ครันสีงเกาะก็จำเพาะสำเภาหยุด	จะลากฉุกก็ไม1เลื่อนเหมือนภูผา
ด้วยใบบุญโพธิญาณในสัญญา	จึงนาวานั้นมาแน่นไม่แล่นไป
@ คราวนี้จะคืนไปยกพื้นโพธิสัตว์	โสมนัสอยูในปรางค์อันสุกใส
ไมมทุกข์สุขเกษมเปรมดี๋หัททัย	ประมาณมาก็จะได้หลายทิวา
วันหนี้งนอนให้สะท้อนหัฑทัยระทิก	เพลาดิกบินปวนร่าจวนหา
หวนร่าสืกตริกถึงพระมารดา	โอ้ปานนี้แม่จะมาตั้งหน้าคอย
ด้วยจนยากแสนลำบากแม่ทูนเกล้า	พระโพธเจ้าหลังนั้าตาระผ็อยผ็อย
สะอื้นอกชลเล็ดเป็นเม็ดลอย	โหยละห้อยโศกดัลย์อนอุรา
ปางนางหม่อมจอมจุลวิรุณแม่	นางนอนนี้งฟังแน่ว่าโหยหา
แล้วลุกชื้นกราบบาทพระภัสดา	กัลยาทูลถามเนื้อความไป
ว่าเจ้าประคุณทุน๓ศชองเมยแก้ว	ประหลาดแล้วหลาก๓^หดไฉน
ฤๅน้อยจิตว่าเมียคิดไปนอกใจ	ผุ1ดไอรบอฑเล่าเจ้าประคุลเ
ฤๅน้อยไจว่ามาไต้กับน้องนื้	ไมสมวักกักดศร็วงหวนหุน
ฤๅเหนน้องนไม่ต้องตาสคุล	จิงอาดุรโสกสร้อยละห้อยไจ
ฤาบิดรมารดาคณาญาคิ	ท่านร้ายกาจหยาบหยามไห้ฤๅไฉน
ฤๅก้ริยาน้องไม่ต้องหมองหัททัย	จิงน้อยไจโทมนัสพระภัสดา
ปางนั้นพระสุวรรณเท่ยรเจ้า	จิงบอกเล่าว่าแม่ยอดเสน่หา
อย่ากินแหนงแคลงใจเลยฉัยยา	เหมือนเจ้าว่านั้นไม่จริงสักสิงอัน
พระบิดรมารดาคณาญาติ	ไม่ร้ายกาจโอบอ้อมดอกจอมขวัญ
ท่านเมตตามีไต้ว่าเลยดวงจันทร์	สารพันมาไต้สุขทุกประการ
ถึงตัวนางที่จะจังอย่าสงสัย	พี่รักเท่ยมดวงหัททัยจะไขสาร
พี่โศกาด้วยว่ามานื้น้งนาน	คิดสงสารถึงมารดาด้วยอยู่เดยว
ตัวมาไต้ความสบายหัวใจชึ่น	สำราญรึ่นที่งมารดาไม่มาเหลียว
ละอายใจด้วยเป็นชายเสียชาติเชียว	จริงจริงเจิยวน้องจงแจ้งอย่าแคลงไจ
คอยอยู่เถิดแม่วิรุณเนื้ออุ่นพี่	จำเริญศรินมน้องจงผ่องไส
เป็นวิบากครั้นมีจากก็จำใจ	ด้วยเป็นใหญ่คุณเหสีอล้นพระชนน้
ฝ่ายวิรุณเนื้ออ่อนจิงวอนไหว้	น้องขอไปจงไต้โปรดซึ๋งเกคิ
ฉันสะใภัจะไปไหว้พระพันปี	พระชนน้จะไต้เห็นเป็นอย่างไร
ครั้นรุ่งเจัาเจ้าเข้าลาพระบิตุเรส	บังคมเกศลงทั้งสองด้วยผ่องไส
ขอกราบลาพระบิดาจงอวยจัย	ไปเยอนไท้ชนน้พระมารดา
ปางบดินทร์ป็นนาคิโมฬนาค	ไม่พุดยากตรัสว่าตามลูกปรารถนา
ศริสวัสดี้พ่อไม่จัดดอกอัชฌา	พระลูกยาพ่อจงเอาสำ๓าไป
ตามแต่ไจเอาเท่าไรอย่าเกรงขาม	สักสองพันสรรเอาตามอัฌชาสัย
ทั้งเงินทองทาสทาสาผ้าอำไพ	ขนเอาไปใส่สำ๓าทั้งสองพัน
เต็มทุกสำตามแต่ไจอย่าเกรงขาม	โพธิสัตว์ตรับความแล้วผายผัน
มาจัดแจงแต่งสำเภาไต้ศรบครัน	สารพันขนลงใส่ไนนาวา
ครั้นขนเสร็จแล้วสำเร็จเข้ามาฟ้า	บังคมท้าวทุลลาพระนาถา
ทั้งเนื้ออุ่นนางวิรุณก็ทุลลา	ท้าวนาคาอวยจัยแล้วไห้พร
ทั้งสององค์ลงสำเภาออกน่าหน้า	น่านาวาห้าร้อยลอยสลอน
พวกพ่อด้าที่อยู่ท่าพระภุธร	ก็พร้อมกันมาสลอนในทันที
พระพายพามา^ช้าสักเดอนครึ่ง	ก็ลุถงเมืองพาภบุรีศรี
พ^นำพานางไปหาพระชนนี	นางจันทายินดีให้ปรีดา
จึงถามลุกว่านีนใครที่ไหนนีน	เจ้าสุวรรณบอกว่าลูกพามาหา
ไห้!ด้นางที่ในเกาะกลางคงคา	ลูกจึงพาเซามาหาพระมารดร
นางคนนี้เป็นบุต่รีพญานาค	ท่านแสนรักพุ่มพวงดวงสมร
ท่านปองปุนไอ?[รย์พระนคร	กับบังอรลูกทั้งสองให้ครองเมือง
ลูกคะนีงคืดถ้งมารดาเจ้า	จงทูลลาพานงเยาวมาแจงเรอง
ทูลสวัสดี้สารพัดไม่ซัดเคือง	อร่ามเรีองสารพัดท่านจัดมา
แต่สำเภานั้นให้เอามาห้าร้อย	ของไม่น้อยเต็มเพียบสหัสสา
แต่ข้าวของทองคำทั้งเงินตรา	ท่านให้มาท่านไม่ห้ามท่านตามใจ
นางจันทาครั้นได้ฟังพระลูกว่า	ให้ปรีดายินดีจะมืไหน
จึงวาจาว่ากับลูกสะใภ้ไป	สุดสายใจอยู่กับแม่อย่าแดดาล
ใจแม่หวังร่างผีหมายจะฝาก	ลูกหญิงชายแม่ไม่มากจึงกล่าวสาร
แล้วหาบขนของเงินตราบรรณาการ	ใส่โรงร้านเต็มทั้งเรือนดูเกลื่อนไป
นางจันทาพาคนขนสินทรัพย์	คะเนนับพันหนึ่งเข้ามาถวาย
ส่งท่านจ้าวพาราณสีโมพีนาย	พวกตำรวจขนเข้าใส่ท้องพระคลัง
ค-ณั้อยู่มาจ้าวพาราสวรรคต	ถ้งกำหนดผลกรรมแต่หนหลัง
เป็นเมืองเปล่าไม่มืจ้าวนัครัง	ประเพณีมืแต่หลังบุราณมา
กษัตรีย์ใดถ้าแม้นวายสวรรคต	เอาอาชาเทียมรถแล้วเสียงหา
เทพยลจึงเข้าดลบันดาลพา	ให้มืงม้านำเอารถไปก่ายเกย
พวกเสนาจึงปรึกษาด้วยกันหมด	เอาม้าเทียมราชรถพร้อมเขนย
เทวดาก็มาพาเอารถเลย	ไปก่ายเกยเจ้าสุวรรณเดียรทอง
เข้าเชิญองค์โพธิสัตว์มาเป็นเจ้า	เป็นปีนเกล้าเจ้าแผ่นดินสินทั้งผอง
ครองสมบัติสารพัดจะก่ายกอง	ไม่มืภัยใสผ่องเพีมสมภาร
โพธิสัตว์ชาติสวัสดสุดภายหลัง	ในเอวังเมึ๋อดับท่าลังขาร
คือพระเจ้าที่เข้าส่พระนีพพาน	ลื่นนีทานเทศนาก็จบลง
0 กรุงจัมปากธิบดินทร์ปีนประชา	ฟังพระธรรมเทศนาอาลัยหลง
ปีติตงจึตนียมอารมณ์ปลง	ให้งวยงงรสธรรมคำอุบาย
พวก เสนาข้า ฟ้าสิ้นทงนน	ต่างพูดกันว่าท่านเทศน์เพ■ก*;,!,ชุหๅย
เสียงก็เพราะเทศน์ก็แจ้งไม่แพร่งพราย	ทั้งหญิงชายชาวประชาแต่ว่าสี
กรุงจัมปากปางพระองค์ดำรงภพ	ให้ปรารภพระองค์ข่นชื้งเกสี
ว่าขีต้นนี้หนักหนาปัญญาดื	ควรเป็นที่สังฆราชถือฐานา
พระโองการโปรดประทานเป็นเจ้าสงฆ์	บาตรสบงท่านถวายไห้นักหนา
ครั้นสีง เดือนแล้วถวายให้เงินตรา	ตามฐานาใหญ่น้อยประเพณี
ชาวประชา เห็นว่าพระสังฆราช	ดุผุดผาดพวยพุ่งชื้นสุงศรึ
ทุกคนถือว่าหนังสือท่านเหสือดื	ชาวบูรีนับถือลือขจร
แต่เข้าเวรเทศน์ในวังเป็นเนืองนิตย์	สานุศิษย์มากมายหลายสลอน
บอกหนังสือถือธุดงค์ทรงสังวร	สถาพรโพยภัยไม่แผ้วพาน
ครั้นอยู่มาพระวรรษานั้นหลายขวบ	บุญประจบมาประจวบคิดสงสาร
เหตุทั้งนี้เป็นที่ผลสรางสมภาร	จึงบันดาล เข้าดลใจให้ตรึกตรอง
หวนรำลึกตรึกถืงพระปาจิต	พระสามิตผู้ผัวให้มัวหมอง
จะบุกแาฝาดงจะลงศ!!®ง -	เที่ยวหาน้องไปทุกหนตำบลเมือง
พระภูษาผัาที่ทรงจะกุดขาด	.	ข่าวประหลาดก็ไม่รู้ถืงหุเห็อง
จะตาย่เป็นก็ไม่เห็นพระขวัญเมือง	จะคิดเคืองผ่อนผันประการใด
แต่ตรองหายังปัญญา!งสอดส่อง	ให้แคล่วคล่องทำให้พ้นที่สงสัย
ถึงสามวันก็ไม่เห็นเป็นอย่างไร	เทพเจ้าเข้าดลใจให้เห็นดื
ปลูกศาลาไว้ที่ทำคนอาบน์า	เป็นจำนำเขาเคยสรงนทีศรี
เขียนเป็นเรึ๋องตัวกับผัวรูปร่างมี	จารึกเรึ๋องบอกให้ที่ส์าคัญไป
ถ้าผ่านฟ้าไปเที่ยวหาต่างประเทศ	ถ้ามาพบถ้าสังเกตคงจำได้
มิฉันนั้นคนจะเล่าเฉากันไป	คงสงสัยคำเขาว่าจะมาดุ
นางตรึกตรองเห็นเป็นข่องหัวใจชื้น	สำราญรึ๋นตงอารมณ์ล่ารวมหู
จำอาตมาเข้าปรึกษากษัตริย์ดู	จำเริญพรบอกให้รู้สร้างศาลา
ครั้นยามเย็นเป็นเพลาที่ตำแหน่ง	ผู้เป็นเจ้าเคยไปแจงเทศนา
เรียกลูกศิษย์แบกคัมภีร์มาต้กา	แล้วครองผ้าผู้เป็นเจ้าก็เข้าวัง
ขึ้นสำแดงแจงธรรมครั้นจบแล้ว	จึงคลาดแคล้วลงธรรมาสน์ด้วยใจหวัง
ถวายพรกับพระจอมนัศรัง	ว่าบพิตรรูปจะสร้างศาลาทาน
ให้ใหญ่โตกว้างยาวคักเถ้าห้อง	สำรับรองจะได้วางชื้งอาหาร
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าจอมเป็นอาจารย์	จะต้องการจะถวายใสศรัทธา
จะให้ยกทำถวายที่ไหนเล่า	ผู้เป็นเจ้าบอกให้แจ้งยังกังใเๅ
จำเริญพรในประสงค์อาตมา	ที่หน้าท่าบ้านชุนพรหมเห็นสมควร
ไฝน้งช้าก็อำลาเช้ามาวัด	เช้ายู่ที่โทมนัสให้ผันผวน
รำสกถึงพระสามียงย์ยวน	บังเก็ดกวนขึ้นด้วยกรรมนั้นตามมา
@ จอมกษัตริย์ธิบดีมุนีนาถ	ได้ริบคำพระสังฆราชผู้นาถา
ด้วยตงใจจะถวายขึ้งศาลา	ใสศริท่ธาสัมปยุตขึ้นผุดงาม
พระโองการสังสารพวกเสนา	เร็วอย่าช้าเร่งให้ทันในวันสาม
ปลูกศาลาขึ้นทีท่าให้ใหญ่งาม	สักเก้าห้องไปเร่งทำให้ทันที
กูตั้งใจจะถวายพระสังฆราช	ท่านบิณฑบาตจงเอาบุญทูนเกสื
ตั้งช้างเขยนเจียนฉลาดที่วาดดี	วันพรุ่งนี้จัดกันให้ทำการ
ฝูงอำมาตย์ริบโอภาษไม่นี้งช้า	ก็ออกมาเร่งกันตามบรรหาร
พระสุเรนทร์นั้นต้องเกณฑ์ขึ้งแปลาน	กับกระดานศนละแผ่นให้แล่นยาว
หลวงสักดานั้นให้หาขึ้งตัวขึ้อ	จันมีขึ้อนั้นต้องเกณฑ์ขึ้งตัวเสา
ไม้บื้นลมหมวดชุนพรหมให้ริบเอา	กระเบื้องเผาให้หมึ๋นพราหมณ์กับไม้พรึง
ลอดตั้งสันให้ชุนอินกับระแนง	ที่ฝาแฝงนั้นให้สานให้ขันขึง
ตอกให้โตกดให้ดีดให้แน่นตึง	ตะปุกรึงจะต้องวุ่นให้ชุนขัย
เกณฑ์สำเร็จเสร็จพลันในวันนั้น	ขมีขมันได้ไม้ฒช้าไม่
คนละตัวไม,ต้องตัดในปาไกล	เที่ยวขึ้อไซร้จงได้ทันในการเร็ว
ครั้นได้มาแล้วก็พากันถากเสา	บ้างกล่อมเกลาหาบแบกออกแหลกเหลว
บ้างเจาะเจียนเจนจัดบ้างดัดเอว	บ้างเร่งรัดให้ได้เร็วอย่ารั้งรา
บ้างสานแฝงแต่งตอกกดให้ดีด	บ้างเหลาลิดควบแล่นให้แน่นหนา
ใส่เสาลองดีดบื้นลมใบระกา	ดีดช้อฟ้านาคสะดุ้งห้อยกระตึง
ปรุงสำเร็จเสร็จแล้วด้วยคนมาก	บ้างถางถากทำทีให้ขันขึง
บ้างปราบปรามทำถางอยู่กังถึง	เสียงตังตึงอลหม่านอยู่มัวเมา
บ้างชุดหลุมบ้างก็รุมหามเสาแรก	พากันแบกบ้างระโบมเช้าโหมเสา
ยกเสาใส่ไว้เป็นคูดูระนาว	ขึ้นนั้งเต้าใส่แปดีดระแนง
ดีดช้อฟ้าใบระกาตะปุตี	มุงกระเบื้องดูเป็นสีระยับแสง
หางหงส์ห้อยด้วยกระดึงกระเบื้องแดง	แล้วโปดแฝงทาด้วยด้นสอพอง
เรียบกระดานการศาลาล้าเร็จแล้ว	จึงกวาดแผ้วผงเผาลิ้นทั้งผอง
โองการตรัสไห้โปดชาดแล้วทาทอง	ดุเรีองรองแดงร่าน่าสะออน
ที่วาดเขียนนั้นต้องเรียนพระสังฆราช	ไห้โอวาทบอกเรีองมือักษร
ช่างฉลาดวาดเป็นเรึ๋องเมืองนคร	วาดเป็นด้นเขียนเป็นดอนดาษดา
เขียนเป็นรูปพระปาจิตเที่ยวหานาง	ที่คุ่สร้างพยายามเที่ยวตามหา
เขียนเป็นรูปยายแก่เป็นมารดา	อุ้มครรภาทรงครรภ์นั้นไหญ์โต
วาดเป็นรูปพระปาจิตไปพบยาย	เห็นทรงครรภ์ด้ไจชื้นอักโข
เขียนเป็นกลดลงมากนนั้นคันโต	พระปาจิตพงศ์โพธก็แน่ไจ
เขียนเป็นรูปพระปาจิตยกมือขอ	อยู่อาสาฟ้าอยู่จนโตไหญ่
เขียนเมึ๋อคลอดอรพิมยมละไม	เขียนปาจิตเมือเขาไข้หาหมอมา
เขียนเป็นรูปหมอตำแยมาแปรผัน	มาไม่ทันนางก็คลอดจากอุถา
เขียนเป็นรูปปาจิตไใ]!ถนา	กับอรพิมขนิษฐาเป็นเที่อนกัน
เขียนเมือลาแม่ยายไปเมืองพ่อ	เขียนรูปหล่ออรฟัมนางเฉิดฉัน
เขียนด้วยเสนเป็นตำรวจท้าวพรหมพลัน	มาพาพิมไปจากบ้านกับยายบัว
เขียนเป็นรูปอรพิมเมืออุปภิเษก	กับพรหมทัตครองเสวกเป็นเมียผ้ว
เขียนเป็นรูปปาจิตเมือหมองมัว	เอาทองปรายลงไปท้วในล้าธาร
เขียนเป็นรูปพระปาจิตมาแต่เมือง	ครนแจ้งเรึ๋องเข้าไปไนสถาน
เขียนเป็นรูปเจ้าพนักกักทวาร	เขียนคนเข้าไปทูลสารว่าพี่มา
เขียนเป็นรูปพรหมทัตกับปาจิต	เมือสถิตอยู่!นปรางศ์อันเลขา
เขียนเป็นรูปอรพิมยึ๋นสุรา	ให้ราชาพรหมทัตก็รับเอา
เขียนรูปท้าวพรหมทัตเมือล้มกลิ้ง	นอนแน่นํ่งอยู่กับล้ารับข้าว
เขียนเป็นรูปพระปาจิตนั้นฟันเอา	ท้าวพรหมทัตดึนดะเด่าตัวกระเดีน
เขียนจนลิ้นเมือพระอินทร์แปลงเป็นม้า,	มารับพาอรพิมเมือเคืองเข็ญ
กับปาจิตเอาไ!]!ว้ที่ไทรเอน	พรานนายเวรยิงเอาปาจิตตาย
เขียนรูปพรานเมือมันพาเอานางจาก	แสนลำบากเหมือนหนั้งหัวจะขาดหาย
เขียนเป็นรูปอรพิมเมือขี่ควาย	เขียนเมือฆ่าพรานตายแล้วกลับมา
เขียนเป็นงูเมือมา^กับพังพอน	ตอดกันตายแล้วพังพอนไปกัดหา
มาพ่นกันเป็นชื้นพลับใบหันตา	เขียนนางฟัมไปเอายาไนหันที่
เขียนอรพิมเมื่อมาพบพระปาจิต	กฝนคนเหมอนนิมิตขมันขมิ
เขียนปาจิตกับอรพิมเมื่อจรลี	เขยนนัททีเมือไปติดฝังคงคา
เขียนเมึ๋อเห็นสามเณรขี่เรือน้อย	กวักมือบอกว่าคอยนนนักหนา
เขียนเมึ่อเถนสามเณรเอาเรือมา	ลงนาวาพิมไม่ได้ไปกับเณร
เขียนเมึ๋อเถนสามเณรกับปาจิต	เมอสถิตขีเรือไปกับเถน
เขียนรูปพิมเมื่อนางคอยเรือเณรเวร	เขียนเมือเณรเอาเรือรับนางพิมไป
เขียนรูปพิมเมื่อจะจากพระปาจิต	เณรผิดกิจทำนอกพระกล่าวไข
เขียนเป็นรูปเมื่อเณรลักเอานางไป	เขียนต้นไม้ต้นมะเดือลูกดกแดง
เขียนต้นไมเมื่อนางใข้ให้เณรขึ้น	เขียนเณรขึ้นทะลูดลงจนขาแข็ง 1
เขียนเณรอยู่ปลายมะเดึ๋อไต่ตะแคง	เขียนนางพิมยี้อแย่งเอาหนามมา
เขียนนางงามเมื่อเอาหนามสะมะเดึ๋อ	เขียนนางพิมเมือเอาเรือไปตามหา
เขียนรูปนางเมื่อยีนลังสกุณา	เขียนพารากว้างใหญ่มีค่ายคุ
เขียนจนสุดว่านางหยุดอยู่เมืองนั้น	บอกสำคัญเขียนจารืกเรึ๋องให้รู้
ถ้าพระองค์ยังพะวงเที่ยวหาดู	ถ้าตามหามาคงรู้เรื่องสำคัญ
พระสังฆราชบอกให้วาดเขียนเรื่องแล้ว	จึงคลาดแคล้วเข้าไปเฝ้าขมิขมัน
ถวายพรกับพระองค์ผู้ทรงธรรม์	บิงบาทคนที่สำคัญฟ้าศาลา
กรุงจัมปากธิบดินทร์ป็นมไห	ทรงถวายคนพิทักษ์ให้รักษา
ให้สี่คนแต่ผู้เฒ่าฟ้าศาลา	พระราชาสังฆราชถจ1!#พ!,ม
ออกจากวังมายังวัดไม่อยู่ข้า	พระราชากรุงจัมปากผู้ทรงศร
ลังอำมาตย์ให้เร่งจัดไกรจีวร	ทั้งฟูกหมอนเอมโอชโภชนฬ
พนักงานการดอกไม้ตะไลพลุ	เลียงรุรุรีบเร่งกันนักหนา
พระทรงข้ยจะถวายซึ่งศาลา	จุดบูชาพุทธองค์ผู้ทรงไกร
ครั้นถึงวันบัณรสะณรังสี	ศุกลปักษ์ดิถีอันผ่องใส
นิมนต์สงฆ์สังฆราชมาอวยข้ย	เพลาค์าจุดดอกไม้พลุลันทา 1
ครั้นรุ่งเข้าก็ถวายซึ่งไกรบาตร	ทั้งคาวหวานเคนอังคาสมากนักหนา
พร้อมสะพรั้งทั้งทานบรรณศาลา	ผ่องศร้ทธาเลึ๋อมใสหมายนิพพาน
พระสังฆราชรับปังบาทศาลาแถ้ว่	ให้กวาดแผ้วผ่องใสในสถาน
ทั้งสี่เฒ่านั้นให้ฟ้าพยาบาล	แล้วลังสารถ้าผู้ใดจะไปมา
หยุดศาลาถ้าผู้ใดมานั้งอยู่	จงศ®ยดูถ้ากำสรดกันแสงหา
สะอนอนตันอุรังหลังนาตา	อย่านึงข้าจงมาบอก;ราโ?\ย่โว
หมนระวังรับลังพระสังฆราช	หมื่นรัยนาทรับว่าคุณอย่าสงลัย
หมื่นอุดมรับว่าผมจะว้งไป	หมื่นอภัยสี;ฒ่าฟ้าศาสา
นางอรพิมที่ว่าบวชเป็นสังฆราช	แล้วเนื้ยหวัดให้โอกาส่โปซื้อหา
ข้าวขนมล้มของหวานอันโอชา	ทุกทิวามิให้สีนกินทุกวัน
ทุกพาราชาวประชาที่รู้ข่าว	ออกโฉ่ฉาว;;ตกตนมามหันต์
แต่ไปกลับอ้าจะนับด้วยหมื่นพัน	มาทุกวันดุออกไชว่ไปแล้วมา
@ ขอหยุดเรื่องพิมบุรุษลังฆราช	จะกล่าวกลับจับถึงนาฎ;สน่ทา
นางอมรนัมน้องผ่องโสภา	กับราชาสังฆราชได้พุดกัน
แต่เดิมมาพระบิดาให้สมบัติ	ให้ขนครองเศวตฉัตรไอศวรรย
กับอมรพระบุตรีของทรงธรรม๎	สัญญากันตั้งแต่แรกจะบรรพชา
ไนชุ่เฐ่ว่;แสดฐ!ส3ไม่.นา!แนัIII	พุดกันไว้ว่าจะอยุ่ลักวรรษา
อุ:มรมื่งตั้งแต่นังแต่คอยมา	ทรงโศกาดิดถึงคะนึงครวญ
จนตรา•บท้าวมาเป็นเจ้าพระสังฆราช	ที่คำขาดวิปริตเห็นผิดผวน
ครั้นจะนิมนต์ว่าให้สืกไม่สมควร	เสียดายนวลด้วยเป็นหญิงละอายใจ
ให้ร้อนรุ่มตั้งแต่สุมด้วยไทเราค	แทบอกครากมัวหมองไม่ผ่องใส
ทรงนึงนึกจึงจาริกเป็นความนัย	แต่แรกเริมเดิมทีได้สัญญากัน
ครั้นแต่งสินดวงยุพินไม่นึงข้า	จึงเรียกหาสาวใช้ขมีขมัน
มานี่หน่อยเหวยอีสร้อยคนสำคัญ	เคยไว้ใจใช้มันได้เหมือนใจ
นางสร้อยสาวได้ยินจ้าวตรัสร้องเรียก	พังสำเหนียกขานขอรับไม่ข้าได้
เข้ามาหมอบว่าแม่ขาเรียกว่าไร	สายสุดใจว่าแน่ะมืงอย่าอึงความ
มุงเข้ามุ:)ลูจะว่าที่ริมหู	มืงเอ็นดุกูไม่รักคนสำสำ
อ้ารู้แล้วมืงอย่าได้ไปใขความ	ให้ลามปามให้เขารู้ถึงหูคน
นางสร้อยว่าแม่เมตตาไม่ทีาผิด	ข้ากับจ้าวเอารัวิตที่ไหนพ้น
ไม่นอกใจแม่อย่าได้เลยกังวล	ทุกนุสนธื้ของแม่มืประการใด
นางเนื้อเย็นว่าแน่ะเจ้านางสาวสร้อย	อย่ามากน้อยพุดแต่ตามอัชฌาสัย
ข้าจะให้เอาหนังสือนื้ถึอไป	ปลอมเอาใส่ไว้ในชองที่ใสํพลู
กับจังหันพร้อมด้ายกันพอแก้เก้อ	อย่าพุดเพ้อพุดแต่พอจะชอบหู
นางสาวศร้อยร้บบัญชายกมือธุ	แล้วจัดแจงแต่งหมากพลูสำรับมา
หนังสือสารนนเอาใส่ในชองลับ	แบกสำรับเดินตรงเข้าไปหา
ถงกุฎ็ขึ้นกระไดไหว้วันทา	พระราชาสังฆราชจำเริญพร
แล้วสาวสร้อยกล่าวถ้อยเป็นทเทํยบ	ภํปรายเปร้ยบปราสัยสโมสร
ว่าเจ้าคุณยังจำรูญสถาวร	ไมไร่าร้อนอยู่จำเริญได้เนี้นนาน
พระราชาสังฆราชจํงตรัสว่า	ค่อยวัฒนาไม่เป็นไรสืกาหลาน
เกดเป็นกายแล้วก็ภัยทุกคนพาน	แต่ทนทานอตส่าห์ทับระงับไป
ทุกขังท่านว่าทุกข์เท่าภูเขา	สุขังเท่าหัวเหาประเดี่ยวหาย
ทุกข์ทั้งนี้แน่สีกาคือรูปกาย	กับดวงใจในหัวอกเรานี้เอง
นางสีกามาธุระอะไรฤๅ	ฤๅตรงข้อมาทำบุญด้วยเหมาะเหม็ง
นางสาวใข้ว่าเจัาคุณฉันนี้เกรง	ถ้าอกเองแล้วไม่อาจกลัวระอา
นี้จนใจด้วยท่านใข้ท่านเป็นจ้าว	จะขัดเล่าก็จะมีข้งโทษา
ด้วยหม่อมแม่มงอมรให้ฉันมา	ใสศรัทธาเอา๓สัชมาทำทาน
กับหนังสือใส่ในซองเป็นอักษร	ถวายพรมาให้ทราบในเรึ่องสาร
พระสังฆราชเออมขยับไปจับพาน	แล้วขักสารออกจากชองคลี่อ่านดู
จบเล่ม ๓
ปาจิตกุมารกลอนอ่าน เล่ม ๔
ตั้งแต่พระสังฆราชทราบสารแล้วจึงตอบสารให้นางอมรทราบ จนถึง พระปาจิตพานางอรพิมเดินทางออกจากนครจัมปาก พระปาจิตรำถึกถึงทักพรห่มหัต จะกลับไปแต่งพิธีเผาศพให้
ในหนังสือว่าฉันริ!ออมรมีง	จัดเอาจริงเข้ามาแจงอย่าแคลงหู
ฉันขอโทษจะขอถามกับท่านดู	เป็นอย่างไรจะได้รุ้ตั้งอารมณ์
เมึ๋อแรกเริมเดิมว่าคุณการุณย์รัก	เถึงสามพักตั้งแต่พุดกับเกล้าผม
ลมเสียแล้วกินลำโพงฤาหลงลม	ล่อให้ง่วงลวงให้งมฤๅเริองาม
ฉันเสียแรงแต่งอารมณ์อารีรัก	เอาดวงเนตรแทบจะควักไม่เข็ดขาม
ออกวรรษาว่าจะสีกคอยก็ตั้า	พยายามห่มองมัวครองต้วมา
ยังสงสัยด้วยว่าได้สัญญาพูด	ว่าลมหลุดออกจใกปากยังกังซา
จะใจเบาคิดกลัวเขาจะนินทา	คับอุราพุดไม่ได้จนใจเอง
สองวรรษาหมายว่าคงจะสืก	คิดไม่ถึกด้วยว่าหลงในลมเห่ลง
ท่านไม่รักไปหลงรักข้างเดียวเอง	ยังคิดเกรงด้วยว่าตรงประจงใจ
ตั้งแต่ตรีก(๒)นิกแล้วตรอมจนบักโกรก	คับในอกห้ามใจเองห่าฟ้งไม่
ล่อให้หลงลวงให้ลอยคอยอาลัย	สงสัยใจด้วยความจริงสัจจังมี
วรรษาสามยังไม่ห้ามหัวใจได้	หลงอาลัยว่าไม่ล่อรักดิห่ถึ^
เมึ๋อกินข้าว^๙\คล้านาตาทุกนาที	รักหลวงพี๋ว่าไม่ผูกเห่มีอนพํ่ชาย
ฬ ตรง - ตันฉบบว่า "กรง,
0ซ) ตรก - ตันฉบับว่า "กรก,
(ก) ดหล - (ส์น) แน่, แท้. แท้จรง (*) ตัาว - ตันฉบับว่า "เตัไ,,
วรรษาส์ก็ยังดีแต่ใจสอง	จิตก็หมองแต่ว่ามุ่งจะสมหมาย
บางทีลืมลางทีคิดจิตระคาย	ด้วยพูดไว้ไม,เหมือนหวังจงคลังแคลง
วรรษาห้าก็ลัญญาในใจนึก	เถิงจะสีกจะไม่สืกก็กินแหนง
ด้วยพูดจริงแล้วไม,จังจึงคลังแคลง	จิตระแวงด้วยที่ว่าแต่ท่าลวง
เก็งหกปีพ้นที่จะสงลัย	ไม่หมายใดเหมือนเขาว่าคว้ายอดสรวง
เห็นจะเปล่าพระนี้ปลนแต่ลิ้นลวง	สบาย1ใจ,หายเป็นห่วงแต่ทีกฮือ
หวนแล้วหุนด้วยโมโหห้ามไม่หาย	เป็นอย่างไรหลวงพี่ลืมจริงจริงหรือ
ฤๅแกล้งลวงฤๅแกล้งล่อให้คนลือ	ฤๅเช่นชั่วให้เข้าชี่อว่าชาติชาย
เป็นสังฆราชนี้ฉลาดทั้งแปลอรรถ	ว่าพูดปดแล้วก็ปัดเสียให้หาย
บาม่ไม่มืในบาลืฤๅสงฆ์นาย	จึงลืมไปฤๅว่าปดได้นิพพาน
ฉันพ้งธรรมหลวงพี่เทศน์^พระสังฆราช ช่างเปรึ่องปราดไม่มืเปรียบช่างแตกฉาน
บอกนิสงลั๒)รักษาศีลคัมภีร์ชาญ	ข้กนิทานออกมาเทศน์แต่ทางธรรม
แต่ปาณาอทินนากาเมนั้น	ฉันจำได้ใจยังมนคำส!ยำ.: -
ลิ้นมุสาหลวงพี่แจงแสดงธรรม	ว่าบาปกรรมนั้นเหลือเกณฑ์แต่ไฟกูณฑ์
มุสาวาทาเวหลวงพี่ว่า	ใครมุสาถ้าแม้นปดให้เสียสูญ
ล่อให้ง่วงลวงให้หลงพงศ์ประยูร	ปดเอาทองปองเอาทุนระยำมัง
คนผู้นั้นครั้นว่าตายจากมนุษย์	ต้องตกนรกกาฬสูตสาชะยัง
ว่าหมื่นปีก็หลวงพี่เทศน์ให้พ้ง	นั้นไม,จริงฤๅไม่จังฤๅจำใจ
พระเจ้าสอนไว้ทุกบอนแต่เด็ดขาด	ฤๅสังฆราชจะพูดปดหาบาบ่ไม่
เทศน์วันนั้นฉันยังจำไว้ใส่ใจ	ไม่ว่าใครไม่เลือกลิ้นทั้งอินทร์พรหม
ในกำหนดว่าแต่ปดเขาเที่ยงแท้	ได้ตกแน่ในนรกไปทันถม
ข้อก็มืในบาญชีพญายม	คุณลวงลมให้ฉันหลงละลานใจ
ไม่กลัวฤๅตกนรกพี่สังฆราช	เป็นนักปราชญ์อยากเป็นเปรตอีกฤๅไฉน
ไม่อายบาปคุณจะแล้วก็แล้วไป	แต่เสียใจเองด้วยงงไปหลงลม
{๙ เทศน์ &นฉบบว่า เหษ 0ผ่ น์สงส์ แฐฺ อาน์สงส์
จะโทษใครมิใจ่ใครมาต้มได้	โทษหัวใจสาแก่ใจให้สาสม
ฟ้ารํฑท่านตั้งแต่ปองต์รองนิยม	ดวยโง,งมแล้วพหลวงลวงให้ลอย
เท่านั้นเถิดกลัวแต่๓ดไปชาติหน้า	จะลับตาแต่เท่านนจะราถอย
คราวนี้ลึ๋นขึ้นกระจ่างสว่างลอย	ล้าขืนคิดคนจะคอยกผิดคน
นิจจาเอ่ยกระไรเลยแต่หนหลัง	ได้สมสร้างไว้ไม่สัตยเลยกุศล
ว่าต้นร้กกลับเป็นเตยอับกับตน	จะคบคนก็ไม,คิดอนิจจา
ที่ล้อผิดฉันขอโทษจงโปรดปล่อย	จะลับลอยไปเหมือนเดือนลงลับผา
อ่านพินิจผิดแลชอบตอบสารา	อย่าเฉยชาพระอาจารย์วันทาเอย
® พระสังฆราชเมื่อได้ทัศนาสาร	จ่างอ่อนหวานคำสรรเสกวิเวกเหวย
เสียวแสยงขนลุกจ่าหน้าไม่เงย	ระทวยอ่อนนอนมือเกยพระพักตรา
จึงกล่าวถ้อยว่านางสร้อยสีกาหลาน	ว่านานนานจึงได้มาได้เห็นหน้า
กินหมากพลางนั้งอยู่นี่ก่อนสีกา	อยู่ล้าห้าจะเป็นการนานเป็นคุณ
ว่าแล้วลุกเล้ากุฎีจับกระดาน	แต่งเรื่องสารเป็นหนังสีอสนองหนุน
สนองคำตามสมควรทวิคุณ	แต่แรกเรื่มเดินการุณย์กันวัจนัง
มืให้เคืองเปลองให้ชะคิดแต่ชอบ	คิดแต่งตอบแต่งแต่ตามคำทุกขัง
ครื่นจะตามก็จะต้องเหมือนติดตัง	จิตพะวงคิดพะวังเถิงสามี
อนึ่ง(๑)เล่าก็เป็นหญิงในกายตัว	จำแลงรูปมาตามผัวไม่พอที่
จึงแต่งหวนเอาแต่ควรประเพณี	เป็นไมตรีไว้กับนางไม่ห่างคลาย
ครื่นไม่ตอบก็ไม่ต้องจำตอบติด	ด้วยนางคิดหวนหุนไม่เหือดหาย
เหมือนโรคนางเกิดในร่างในรูปกาย	ไม่วางยาก็จะวายขืวิลง
เห็นฉะนี้ดอกจึงแกล้งจึงแต่งแก้	อย่างนี้แนท่านทั้งหลายอย่าพิศวง
ทั้งหญิงชายฟังนิยายจิตจำนง	ปัญญาปลงลงให้ปลงเห็นทางความ
กับอนึ่งยังไม่เถิงพระอรหัต	จะหลีกสัดยังไม่พ้นในภพสาม
ด้วยไฟราคนั้นยังรัดมาตุคาม	จึงเกิดความให้กำเริบในกามคุณ
กามทงห้ในล้าว่ายังไม่ขาด	ต้องหวนหวาดพาอารมณ์นั้นหวนหุน
(๑) ฟ!ง - สันฉบบเซยน อะนึ๋ง
คอรสกามรสกินกลนจันทนจุณ	กับรสเสียงพาให้วุ่นสัมผัส^กาย
พระทรงญาณโปรดประทานว่ากามหา	ใครชะล่าแล้วก็หลงแทบฉลาย(๒)
นี่สังฆราชก็ยังหวาดกระวนกระวาย	จึงคลังไคล้หลงด้วยรสวาจา
อนึ่งเล่าสังฆราชมิใใ}ชาย	เป็นหญิงแกล้งแปลงฟ้นชายเทึ๋ยวตามหา
ฝ่ายอมรไม่สนเท่หสนทนา	หลงด้วยรสวาจาด้วยกามกัน
พระสังฆราชแต่งสาราแล้วแนบเนียน	จับกระดาษเช้ามาเขียนขมีขมัน
เซียนเสร็จสรรพแล้วก็พับใส่พานพลัน	วางใส่ขันให้สาวสร้อยนั้นถือไป
ฝ่ายสาวสร้อยแต่นึ่งคอยครั้นได้สาร	แล้วกราบกรานลงกระฎีหาช้าไม่
รีบเดินด่วนด้วยว่านานจึงกลับไป	จะเคองใจกลัวจะผิดให้คิดกล้ว
มาเถิงวังเข้าบังคมแม่โฉมฉาย	ยึ๋นหนังสีอทูลขยายแม่อยู่หัว
ฉันอยู่ข้าพระอาญาไม่พ้นตัว	ด้วยคุณขรีวท่านห้ามไว้ไม่ให้มา
อมรถามว่าได้ความอย่างไรบ้าง	สาวสร้อยทูลว่าท่านนั้งแล้าก้มหน้า
เข้ากฏีให้ฉันคอยอยู่รอรา	ประมาณว่าก็นหมากจึดสักสองคำ
ปิดประตูท่านไปอยู่แต่ตัวท่าน	เสียงกระดานเขียนขีดข้อคำข่า
ฉันนึ่งคอยจนเมื่อยแข้งแต่แต่งธรรม	สักครู่หนึ่งก็เห็นกำหนังสือมา
หนังสือสารใส่ในพานแล้วเลื่อนให้	ไม่ว่าไรทอดใจใหญ่ท่าเสียหน้า
ฉันคอยฟังเกลือกจะส์งเนื้อความมา	เห็นนึ่งอยู่ฉันก็ลาลงกฎี
แม่หม่อมถามสาวสร้อยลื่นสงสัย	แล้วลุกไปเช้าในปรางค์นางโฉมศรี
คลี่หนังสืออ่านเรื่องสารในทันที	เป็นใจความในคดีเรื่องสารา
หนังสือสารนึ่นว่าท่านพระสังฆราช	ได้ยลสารของแม่นาฎเสน่หา
ไม่กลนได้ชลนังหลงนํ้าตา	ตันอุราแทบจะแยกออกแตกตาย
คิดเถิงยามเมื่อแม่งามอารีรัก	แทบแขวะควักนัยนามาถวาย
คุณของน้องเหลือขนาดแม่หม่อมนาย	เกิดแล้วตายก็ไม่ลืมพระคุณเลย
ความเอ็นดูแทบจะชูขึ้นไว้เชิด	ปลื้มอาลัยใครจะเลิศแม่คุณเอํย
(®) สัมผส - ต้นฉบับเขยน สำพด 0ฝ ฉลาย - สลาย
จะหาไหนได้เหมือนน้องไม่มิเลย	พี่ขอบคุณไม่ละเหยเป็นเยอใย
จริงเหมือนว่าแล้วเมึ๋อลาน้องมาบวช	ไม่อยู่นานทรงผนวชสัญญาให้
วรรษา เดยวก็จะลาด้วยอาลัย	พี่พูดไว้นั้นกับน้องไม่หน้ด่า
ครั้นอยู่มาความศรัทธานั้นบังเกิด	เลยเตลิดมิได้คิดเลยงามขำ
เริยนหนังสือลมจะสืกด้วยเพลินธรรม	ทึ๋จ้อขำพี่ก็จ้องกับน้องนาง
ครั้นฟังด่าพระบิดาเจ้าชีวิต	นัมนต์ให้ลังฆกิจเจ้าชัดชวาง
ครั้นจะชัดกลัวจะขุ่นเคิองระคาง	อนงต์นางน้องก็แจ้งอยู่เต็มใจ
ตัวพี่นี้ก็ยังมีศรัทธานัก	เป็นสองใจใจยังรักยังสงสัย
ใจจะอยู่นั้นแหละหน่วงเป็นห่วงใย	ใจจะสืกนั้นมีใจเท่าเม็ดทราย
นื้แล เจ้าพระปีนเกล้าท่านสอนไว้	โดยวินัยไว้เป็นล้นในมุสา
ถ้าจ้ตห่วงหน่วงเหนี่ยวในกามา	เป็นประสกเป็นสิกานั้นมีจริง
ล้นมุสาถ้าสีกาประสกปด	พูดเลี้ยวลดล่อลวงให้ผู้หญิง
เกิงเสียตัวเสียทร้พย์นั้นแท้จริง	ต้องทนทุกข์เจ้าไปท้งนรกานต์
เถิงหมึ๋นปีในบาลนั้นจริงแน่	หน่อยหม่อมมรจะว่าแก้ปราสัยสาร
ว่าสิบธรรมก็สมด่าองต์พยาน	เป็นสงฆ์พาลปดปวงลวงสีกา
ถ้าเป็นสงฆ์จ้ตจำนงไม่โป้ปด	ก็ขาดหมดหายล้นคิลมุสา
ที่พี่บวชน้องก็รู้มีครุบา	อุปัชฌาย์คู่สวดไต่ถามทาน
ว่าหนี้สินลุกเมียมีฤๅไม่	ต้องบอกไปว่าไม่มีออกแตกฉาน
ท่านจึงสวดบวชให้แม่นงคราญ	เมอต้องการเป็นไรน้องไม่ร้องเอา
ว่ารุ่[ฉันท่านอาจารย์อย่าได้บวช	ฉันก็ชวดคงเป็นรุ่[อยู่กับเจ้า
นี่ลาขาดอนุญาตกับนงเยาว์	ทึ๋ไหนเล่าล้นมุสาจะมามี
จะเป็นพระไมสละไม่เป็นได้	พระที๋ไหนนั้นมีเมียแม่โฉมศริ
มุสาวาทพี่ไม่ขาดในวาจึ	บาลมีจริงอย่างนี้ดอกนงเยาว์
อนี่งหนอน้องมีข้อ!เจฉาถาม	ว่าสงฆ์พราหมณสัง*!ราชสมเด็จเจ้า
ปดไม่บาปฤๅอย่างไรน้องถามIรา	สงสัยใจทำไมเจ้าแม่ดวงจ้นทว์
ไม่ว่าใครถ้าผู้ใดกล่าวมุสา	เทวดาล้นรั้งพรหมสิบหกรั้น
ลัง*เราชเถรเณรในพรหมจรรย์	นาคสุบรรณเทวบุตรรั้งครุฑา
ถ้าได้ปดแล้วก็โทษทว์ทับ	คะเนนับในนรกสังขยา
ว่าหมื่นปีพระลัง*!มีฎีกา	ตกมหากาฬสุตนรกานต์
นํ่^ใคิรที่ไหนไปจาบจ้วง	ไปหึงหวงห้ามปรามทำหักหาญ
แม่ดวงใจมีอาลัยกับสมภาร	สมาทานเถิดถอศึลจงยินดี
เหมือนน้องบวชทรงผนวชดอกนึ๋มนาฏ	ล้1เดดขาดจากชีวิตแม่โฉมศรี
โลกอุดรนั้นยังอ่อนบารมี	สวรรคนคงไดไปอย่าได้แคลง.11
โมทนาเถิดสีกาสำรวมกิจ	รักษาจิตครองสัจจังไม่เคลือบแฝง -
ให้สมความปรารถนาอย่าระแวง	จะตามแต่งให้แม่โตมโหฬาร
จัตตาโรธรรมาอย่าได้แคล้ว	ให้ผ่องแผ้วผิวพรรณวรรณสัณฐาน
อันสุขซังอย่ามีทุกข์สุขสำราญ	อายุนานอันตรายอย่าได้มี
พลังให้แม่ตั้งสติต่อ	อย่าย่อท้อสู้ข้าศึกให้ศึกหนี
เป็นปัจจัยกันอย่าขาดทุกชาติมี	สวัสดีสถาวรอมรเอย
0เยาวมาลย์ทราบสารพระสังฆราช	แม่นมนาฏทอดอาลัยใจระเหย
สิ้นสงสัยใจวะสละเลย	ไม่เพิกเฉยุกับพฺระชีด้วยมีคุณ
ติว่ก็ตายวายชีพไปเมืองผี	ท่านแก้ไว้จึงชีวิไม,สิ้นสูญ
เพลจังหันหมากยาเพลาปูน	อนุกูลเป็นนิรันดรไม่ห่างคลาย
0จะกลับกลอนย้อนไปกล่าวเถิงปาจิต เที่ยวทุกทิศหาเมียไม่เห็นหาย แต่กู่ก้องร้องเรียกจนคอคาย	จึงตามไปกว่าจะพบประสบนาง
พระข้ามดอนนอนดงพงพนัส	เห็นแต่สัตว์หมู่เนื้อแลเสือสาง
เสียงผีผิวพำพึมกระหึมคราง	เมื่อยามย่างสุรียนสนธยา
หนาวสยองให้ขยาดแสยงขน	ฟังพิกลเหมือนอย่างใครมากู่หา -
พระ ผี่ยโสตฟังสดับให้คลับคลา	สำคัญว่า เสียงนางคะ เนใจ
ครั้นฟังไปแล้วก็คล้ายเป็นเสียงนก	เสียงวิหกผิดคนด้วยฟังหาย
ให้ร้อนร่มกลุ้มตับคับระคาย	พระทุ่มกายโศกคัลย์รำพันความ
โอ้อรพิมนีมขนิษฐ์ของพีเอย	เจ้าหลงเลยไปข้างไหนเที่ยวบุกหนาม
พึ เที่ยวหา เจ้าทุกทิศแต่ติดตาม	ไม่ได้ความฤๅน้องสิ้นชีวินวา ย
แล้วขุกศึดขึ้นถึงตัวให้มัวหมอง	พระชลนัยไหลนองไม่เหือดหาย
มาบุกปาผาดงผูเดยวดาย	ระกำกายเที่ยวทุเรศสมเพขตั)
จนภูษาผาจะทรงหามไม่	จะทุ้มกายก็ไม่สับเกศาหว
พระเกศเกล้ายุ่งหยองให้หมองมัว	สรีระฬตัวรอยร้วที่วรุปกาย
ยามเสวยได้เสวยแต่ฟอนฝาด	มะข่รีดมะขวาดผลผลาสุกหว้าหวาย
จนไสพองท้องขนคับระคาย	แทบปางดายก็นรีวงอยู่ดงดอน
ยามบรรทมได้แต่ร่มพฤกษาชาติ	ใบไม้ลาดท่อนไม้นํ้นด่างหมอน
มาแทนต่างพระเขนยได้เกยนอน	เอาดงดอนนึ่นเป็นเขตนิเวศวัง
ได้สามปีมาปีนี้แล้วพิม เจ้า	ไม่พบเข้าเลยแม่คุณโอ้ทุกขัง
เที่ยวทนทุกข์มาเที่ยวบุกแต่ดงรัง	จะพบนางฤๅไม่พบไม่รู้เลย
อันความตายก็มาริมอยู่รอมร่อ	อยู่ล้อล้ออยู่กับตัวทุนหัวเอํย
แต่เสือสางข้างป่าเห็นงาเงย	ไม่รู้เลยมันจะแทงเอาวันใด
ถ้าแทงตายที่ไหนใครจะได้พบ	ซากอาสภก็จะสุญปัดไถม
ผู้ใดเล่าจะเอาข่าวไปทูลไท	ม้วยบรรลัยเสียเปล่าฟล่าเจียวตัไกุ
อนึ่งนางก็ไม่รู้ใปอยู่ไหน	ผู้ใดใครก็ไม่พบจะได้รู้
ถ้าพบคนจะได้ข่าวได้ถามดู	พระโฉมตรูเดินไห้พไรพลาง
ออกจอกดงลงทุ่งพบวิถ	เห็นรอยคนมากมัท้งม้าข้าง
พระมุ่งเมินเดินสวนไปตามทาง	ค่อยเสือมสร่างโคกเศร้าบรรเทาลง
ไปใกล้บ้านย่านบางคนถางไร่	เห็นตายายดายหญ้าให้พควง
ไปถามยายเห็นจะได้เนึ่อความตรง	ถ้าแกรู้แกก็คงบอกส์าคัญ
พระตรีกพลางเดินย่างเข้าไปหา	ยายกะตาแลเห็นพระจอมขวัญ
หมาแกคุวงกระโดดออกมาพลัน	ทะลวงไวไล่กระข้นพระโฉมยง
พระโฉมฉายร้องว่ายายข่วยดูหมา	ให้หลานด้วยจะมาหามิประสงค์
ที่งตา ยายแกร้องว้าย เฉดไอ้วง	แกจับหมาพาตรงไปล่เรีอน
แกถามว่านึ่พ่อมาแต่บ้านไหน	ทุรังร้ายน่าสมเพชไม่มิเพอน
ธุระไรมาหายายฤๅแกล้งเข้อน	ดูผิวพรรณพ่อก็เหมิอนพงค์ผู้ดิ
(®) ต้นฉบับว่า	รย
ปางพระหน่อสุริยวงศ์พงศ์กษัตริย์	จงเออนอรรถมิได้อาเท่าเกคื
เล่าแต่ความตามจริงทุกส์งมี	ว่าหลานนอยูในเมองพระพารา
พระบิดาชื่อพญาธรรมราช	ครองสมบัติสุริยวงศพงศ์มหา
พระป็ตุรงค์จะให้ทรงสวรรยา	ไมมืดู่นิวาสาจะครองเมือง
ฉันกราบลาพระบิดาเที่ยวหานาง	กสมหวังได้แล้วนางเนอเหลือง
จึงพาน้องจะไปครองบุรีเรือง	มาคับเคืองด้วยว่ากรรมมาตามทัน
มีแม่น้าใหญ่กว้างหนึ่งขวางหน้า	สุดลุกตาพ้นที่จะผ่อนผัน
เห็นเรือเณรพายมาไม่ช้าพลัน	ข้ามเอาฉันไป่ไว้ฝังให้น้งคอย
แล้วเณรกลับคืนไปริบนางโฉมฉาย	ฉันคอยคอยดูก็หายเจียนสวอย
จนมีดค่าคอยคอยเหลือจะคอย	นางยอดสร้อยหายไปเจียวยายตา
พระเล่าพลางหลังน้าพระนัยเนตร	ไหลเป็นเล็ด^ออกมาเปียกพระภูษา
สะอื้นอกอัดอั้นตันอุรา	ทั้งยายตาก็พลอยไห้พิไรครวญ
ว่าอนิจจาหลานยาของตาเอํย	เป็นกรรมสงไรเลยมาผันผวน
ไม,พฮที่จะมาพลัดกำจัดนวล	งามสงวนเจ้าจะหลงไปดงใด
ฝ่ายช้างยายแกพิไรว่าร้อยช้ง	แกฟังพลางว่าพลางแกร้องไห้
โอ้หลานเอยไม่เคยยากลำบากใจ	มาฟูมฟายบุกระหนามเที่ยวตามนาง
ฝ่ายช้างตาแกจึงว่าพระหลานแก้ว	เป็นกรรมแล้ววิปริตเห็นผิดอย่าง
เออก็เณรเป็นผู้ร้อยูในทาง	จะนำนางพาเอานี้ผิดทีไป
ฝ่ายข้างยายแกจึงว่าเจ้าหลานขวัญ	เออเณรนั้นเจ้ากูอยูในเมืองไหน
วัดอารามนามตำแหน่งอยู่แห่งใด	ได้ถามดูร้ฤๅไม่เจ้าหลานอา
พระปาจิตสุริยวงศ์องศ์โอรส	พลางกำสรดเล่าเรื่องที่กังขา
วัดอารามไม่ได้ถามเณรเลยตา	เข้าใจว่าครองคืลาก็เบาความ
ถนสถานบ้านช่องแลนามชื่อ	จะถามฤๅด้วยว่าหลานมาติดน้า
เป็นดีใจมืได้คิดไปลามปาม	ด้วยอยากข้ามมิได้คิดจะเกิดภัย
เห็นเป็นเณรรูทัานองครองสืกขา	จะลักพานั้นไม่คิดจะสงลัย
(๑) เล็ด - เม็ด
โอ้กรรมหลานแล้วท่านตาพาให้ใจ	ให้เคล้มไปพาให้จิตไม่คิดเลย
พระ เล่าพลางร้องไห้พิไรร้า	โอ้กรรมกรรมกรรมอะไรท่านยายเอํย
น่าเชือดคอ)เสียให้ตายกระไรเลยใครเขาเคยจะได้เป็นเหมือนหลานอา ทงยายตาแกจึงว่าเจ้าหลานรัก	อย่าโศกนักนิงเถิดพิงตาว่า
จะฆ่าตัวเองทำไมได้เวรา	จะเถิดใหม่ภายหน้าต้องฆ่าตัว
เป็นวาสนาก็ไม่จ้าคงพานพบ	นางเลศลบจะได้คินดอกทูนหัว
โอ้สงสารหลานสะใภ้หัวใจมัว	จะคิดผัวคอยหาไม่ราวัน
พ่อทูลลาพระบดามาปีไหน	จ้าฤาไวแต่เจ้ามาพระหลานขวัญ
พระปาจิตบอกว่ากบตาพลัน	แต่ลาท่านมากจ้ามเถิงสามปี
ทั้งตายายแกพิไรพิรี้ว่า 1	พระบิดาท่านจะคอยแล้วป่านนิ
พระมารดาก็จะว่าไปหลายปี	จะคอยทางตั้งพิธีอยู่เมามัว
ตั้งอารมณ์ข่มโศกหนาพ่อหนา	พิงยายว่านิงเถิดพ่อทูนหัว
แกหาไนจับด้ายอยู่พันพัว	ทั้งตายายใจยวว่าหลานยาย
แกลูบโลมโจมจับขอมือมัน	แกรำพันว่าพระเคราะห์ให้สุญหาย
ทั้งเคราะห์ปีเคราะห์เดือนให้เคลึ๋อนคลาย	อันตรายโรคาอย่ายายี
แล้วเด็ดด้าย่ทิ้งไปว่าเสียเคราะห์	คราวนีเหมาะแล้วพระหลานมืราศี
ขวัญเจ้าหลานที่ไปหลงอยู่พงพี	มาสู่กายคืนที่มาพ่อมา
ขวัญ เจ้า เอ ยที่ไปนงโทมนัส	เมึ๋อพรากพลัดกันกับน้องกันแสงหา
หลงไปอื่นหมึ๋นปีให้กลับมา	พระขวัญเอยมาพ่อมามาคืนกาย
แกลูบคลำจึงเอาน้ามาพรมประ	จงสุขะมืพลังให้เหสือหลาย
แกผูกมือเรียกขวัญว่าหลานยาย	มาหาตาอยู่กับยายอย่าอาวรณ์
ขวัญเจ้าหลานมาแล้วมาพ่อมา	อยู่กับยายอยู่กับตาสโมสร
อายุยืนวัฒนาสถาวร	มาร่วมฟูกร่วมหมอนกับตายาย
แกคดจ้าวเผาปลากินเถิดหลาน	จงลำราญหยุดเอาแรงไว้สิบสาย
ให้พ่วงพิมืกำลังขึ้นมากมาย	ต่อปีหน้าฟ้าใหม่จึงติดตาม
คเนกินจ้าวอื่มหน่าลำราญแล้ว	ค่อยผ่องแผ่วโสมนัสจึงตรัสถาม
ว่ายายตาได้ยีนว่าเขาเล่าความ	ได้หญงงามมาบ้างใหม่ในบุรี
ทั้งยายตาแกจึงว่าพ่อพักตร์ผัด	เงียบสงัดไม่ได้ยีนเลยโฉมศรี
แต่ลูกหลานมันก็อยู่ในบุรี	เขาได้มาก็คงมืคนทูดอง
อันลูกหลานมษ๒หาไม่ขาด	๓งตรุษสา^^ตายายไม่ทำสัง
ไป^๗งธรรมอารามบง	มาทำไรฟ้ก็พึ๋งย้ายออกมา
เดิมตายายก็อยู่ในหระน!วศ	ครนแกเฒาคดสมเพชดวยสังขาร
อนจฆ้ไมจรังิสังขารา	จะมรณามาวันใดไม่รู้เลย
ไมเชือยายก็เจ้าไปเทียวถามไถ่	แต่อย่าไปเสียให้ยากเลยหลานเอํย
ค่อยหยุดย้งห้งช่ฑให้คุ้นเคย	ถ้าเขารู้เขาคงเผยดอกหลานอา
แล้วคายายลุกเช้าไปในเคห้ง	ไม่พุดดังซุบซิบกันปรึกษา
ยายจ้งว่าอย่าอย่างนั้นเลยท่านตา	ให้ผลัดผ้านุ่งเสียใหม่เปนไรเรา
เจ้านุ่งห่มก็ใม่ลมน่าบัดสี	ตาจ้งว่าช้าเห็นดีแล้วยายเฒ่า
เอาพื้นม่วงสิสมอทอให้เรา	กับแพรขาวให้เจ้าห่มจงสมควร
ยายกะคาแกเอาผ้ามาให้นุ่ง	รักบำรุงความอารึพระทรามสงวน
ผลัดผ้าใหม่ผ่องใสเป็นนั้านวล	ทั้งสองเฒ่ารึนสำรวลชมหลายขาย
พระหน่อไทอยุอาลัยกับสองเฒ่า	ทั้[ศกเศร้าก็ค่อยเส์อมบรรเทาหาย
เทียวเก็บผักหักห็เนมาเลื้ยงยาย	ทั้งสองเฒ่ารักใคร่ปานลูกตน
ครึนรุ่นผ้ายรายรกเจ้าชำระ	ไม่เลยละหว่านพชจะเอาผล
ครึนพริกลุกเจ้าอคลำห์ไปชวนชน	เทึ๋ยวผ่อนปรนเก็บมาย่างไม่ยากยาย
ทีย่างก่อนผ่อนออกใส่โอ่งอับ	ทย่างใหม่พสิกกลับกำหนดหมาย
เห็นผ้ายแตกเจ้าช่างพอเพทบาย	เพื้ยวเก็บผ้ายมิให้ยากลำบากตา
ครึนไดัหลายแล้วก็ใส่ในแก:ระกรุ	ทแตกฟุก็ไปเก็บใส่ตะกร้า
ถ้าคนแขกเขามาแลกเคยไปมา	เจ้อตส่าห้ม่ให้ยากลำบากยาย
ทั้งหมากพลูเจ้าก็รู้ว่าน้อยมาก	ทั้ห้วผ้ายใส่ต่างหากไว้ชื้อขาย
ทีหางผ้ายแลกเป็นหมากไว้มากมาย	ทั้งหมากผ้ายขายเอาเงินให้ยายตา
ถ้าแพงพกเล็ดแมงลักเขามาแลก	ถ้าคนแขกญาตวงศ์เป็นพงศา
จะน้อยมากกลัวจะหยามไปถามตา	ถ้ารู้แล้วก็อัฌชาให้ชมเขย
(*) 4แ*ฟ้น#&น "{ๆ/*ส*ด"
ถ้าลูกหลานเขามายามยายไม่อยู่	เจ้ฟางเด้อนรัย1ม่ทำเฉย
มหาไม่หาให้ไม่เพกเลย	ทั้งสองเผ่าไถ้I.ลบยส์หกญนาน
ค่อยผ่องใสแต่พระไพรมาหยุดอยู่	ทั้งคนผู้ก็นับก็อเนินลูมิฐาน
มีเงินขังข่วยคนไว้ให้ทาน	แก(นิกบานฒาใจทั้งยายคา
พระทรงสักดึ๋หยุดสำนักกับยายนน	จะนับเล้อน(ดอน?นสังรผา
นับไม่ได้ด้วยไม่มีพระคิกทั้®*	ประมาณว่าเอาแต่การ่ากาน*11ลวาม
อยู่กับตาถ้าว่าห้าสักปีเศษ	คอยฟังเหตุนันก็หายแต่ไก่กาม
ทั้งข่าวคราวก็ไม่ เฉาให้เนาม	พระตรกความเห้นจะห้าห้องลายใย
ครนยามค่าสนธยาเพลาคิก	ยงครองครกหันหวนไม่IVอ®หาย
ตรงเข้ากราบบาทาว่าอุบาย	แล้วปราลัยแจ้งจริงทุกสีงม
ข้าผู้หลานจะขอลายายตาก่อน	ด้วยอาวรณ์คิดเถิงนางโฉมศริ
แต่พลัดกันมาก็นานได้หลายปี	มาสุขอยู่กับยายก็หลายเคิอน
ทึ๋ข่าวคราวนนอย่างไรก็ไม่รุ้	คอยฟ้งดนนก็เงียบไม่รุ่(งอน
จะนงห้าอยู่กับตาในแริอน	ก็เหมอนหนังว่าไม่คิดจะติ®คาม
ยายกับตาฟังพระปาจะลาจาก	แกอ้าปากว่าจะพุ®ปราสัยถาม
เหมอนผอำพุดไม่ออกทั้งไอจาม	แกพสุ่มพล่ามวงเข้ากอ®ด้วยเยอใย
แล้วร้องไห้ว่าเสียดายพระหลานนัก	ยายนื้ร้ก่เหมอนดวงเนตรจะหาไหน
ตาจ้งว่าอนัจจาพ่อดวงใจ	ไม่คิดยายก็สังเวขสมเพชคา
ทั้งสองเฒ่าเฝ้ากอดพระปาจิต	ครนชุกคิดน่าหัวร่อเจิยวท่านขา
จุบข้างห้ายแล้วยังย้ายจมุก^มา	จุบข้างขวาผลัดกันทั้งคายาย
แกโลมลูบจุบกอดอยู่ยังรุ่ง	จนพวยพุ่งสุริยะชื้นเทียงสาย
ค่อยโศกสร่างบางเบาบรรเทาคลาย	ทั้งตายายแกจงว่าพ่อหนัานวล
อยู่กับตาตาจะหาชื้งเมียไห้	เจ้าชอบใจใครทไหนทรามสงวน
เจ้าชอบพอยายจะขอถ้าสมควร	มาดเอาเริอนก็ไม่รวนคงร้บเอา
ขันหมากมาดถ้าจะขาดก็ห้าสิบ	ยายไม่ยอมคงจะหยบท่าให้เขา
(•) พร^?ก - แสใ
(10) ใสาน - สัน{๒]ริน
(ฝ สันฉนน?) นV*"
ห้าฟ้าลงเกิงจะมาดก็คงเอา	ไมหนเจาจะแตงงานใ.หหลานชาย
พระหลานชายตาอยากได้ไว้อยู่นี่	เว้าคนดตาอยากได้ไวสืบสาย
ถ้าเจ็บไข้พ่อจะได้รักษายาย	อยู่กบยายเว้าอย่าไปเลยใจดี
สังขาราตาจะอยุไปเถิงไหน	หงตายายหมายจะฝากชงซากผี
อย่าเพ่อไปอยู่กับยายอกสักปี	ถ้าข่าวมีเข้ามาให้จึงไปตาม
พระปาจึตอิศรนทรีปีนมไห	ได้ฟังว่าตายายปราสัยห้าม
จึงว่ายายกับตาว่าก็ท่างาม	ด้วยว่าความรักหลานกระสันใจ
จะขอเมีย!เสียสินสอดเขา	ทั้งเรือนเหย้ายายไม่ยอมจะยกให้
พระคุณตามากกว่าพระเมรุไกร	หาที่ไหนจะมาเปรียบไม่เทียบเทียม
ทั้งยายตาฉันจะว่าจงฟังหลาน	ฉันจากบ้านด้วยเที่ยวหาคู่เสังี่ยม
จนตกยากอกกรมอารมณ์เกรียม	มา!ยากจนจะเยี่ยมเข้าสีปี
ก็พลัดกันมีใช่ฉันได้หย่าร้าง	นางนมนางน้องมิได้เอาใจหนี
จะทั้งขว้างก็เห็นทางจะไม่ดี	ดุอัปรีย์อยู่ใน,IIท่านยายตา
ถ้าทั้งขว้างร้างกันถ้าตายเสีย	จะหาเมียให้ดีฉันนนไม่ว่า
นี่มีได้ร้างจางกันเลยท่านตา	ชาวพาราฉันไม่รักผู้ใดใคร
ชาวเมีองนื้เขาก็ดีมีใช่ชั่ว	ทั้งเนื้อตัวหน้าตาก็ผ่องใส
ดุแช่มข้อยโฉมเฉิดเลิศวิไล	ไม่ติเตียนท่านผู้โดไม่ว่าเลย
นางเพึ่อนยากจากกันในกลางปา	น่าสมเพชเวทนาท่านตาเอย
จะทอดทั้งมีงนางไปกลางเตย	เทพเว้าก็จะเย้ยระย่าเยิน
ว่าชายชั่วม้ว่เมามีเมียมาก	กำเริบราคใจเสียไม่สังระเสิน(๑)
เห็นใหม่ปลื้มลมเก่าท่าเกนเกิน	ไม่จำเริญที่ในกายดอกยายตา
ค่อยอยู่เภิดตาบังเกิดของหลานแก้ว	นับวันแล้วจะกำสรดกันแสงหา
เสียดายยายโอ้เมีอไรจะได้มา	เสยดายตาโอจะลับจะนับเดือน
หลานยังอยู่เบาใจมีได้ยาก	เถิงหญ้!รกดายถากก็ได้เหมือน
โอ้แตนแล้วไม่เห็นจะเย็นเรือน	ชีวิตยังคงมาเยือนดอกตายาย
*) สิ*ระเสิน - ส-!-!๗ร้ญ
คิดถงยาม เดอนอ้ายฝืายจะแตก	เขามาแลกพลูหมากน็นหลาบทลาย
ยายไม่อยู่หลานกแลกไปแทนยาย	จะขึ้อขายมิให้ยากลำบากเลย
สงสารยายจะได้ใครมาแทนหลาน	โอ้สงสารนี่กะไรท่านยายเอ่ย
รุ่นจะรกท่วมฝืายขึ้นก่ายเกย	ผู้!ดเลยเขาจะช่วยให้เบาแรง
โอ้พ่อตาอนิจจาแม่ยายหลาน	ช่างรักปานราวกะลูกไม่เคลือบแฝง
ผ้านุ่งห่มผูกคาดก็จัดแจง	บำรุงแต่งรักเหมือนลูกเหมือนหลานตัา
จะหาไหนได้เหมือนยายนี้ยอดยาก	หลานมิจากก็จำจากแล้วทุนหัว
เมึ่อกินข้าวคดแล้วค่อยตามตัว	ทั้งเมืยผัวหลานไม่มาไม่กินเลย
แต่นี้ไปยายจะคอยผู้!ดเล่า	ทั้งสองเฒ่านี้าตาไม่ละเหย
จะได้ใครมาแทนหลานไว้ชมเชย	หลานไม่ลืมพระคุณเลยสักเวลา
พระว่าพลางทางทรงกันแสงสะอื้น	ให้ตันตื้นยกสองพระพาหา
ข้อนพระทรวงทรงกันแสงซา!คกๅ	พิไรว่าครวญคร้าแล้วรำพัน
โอ้อนิจจายายตาของหลานรัก	จะนานนักมิได้เห็นพระหลานขวัญ
จะเห็นหลานแต่เห็นแล้วได้เห็นกัน	หลานจะเห็นก็แต่วันได้เห็นยาย
หลานจะไปนี้อย่างไรไม่เล็งเห็น	จะตายฤๅฤๅจะเป็นไม่กฎหมาย
จงชมหลานเสียให้อมให้เมื่อคลาย	วันพรุกนี้ก็จะไปจะเย็นเรีอน
ยายกะตาพิงพระปาพิไลลัง	แกเคลึ้มคลังกลุ้มใจใครจะเหมือน
ยายนี้คิดพระปาจิตพ่ออุ่นเรือน	จะนับเดือนแลย็งลับจะนับปี
โอ้อนิจจาหลานตาของยายเฒ่า	จะหาเมียให้ก็ไม่เอาเลยโฉมศรื
ร้าพิไรว่าอาลัยนางเทวี	ด้วยห่วงมืกรรมวิบัติมาพลัดกัน
จะหาใจใครจะได้เหมือนหลานแก้ว	ไม่ลืมเลยคิดไม่แล้วพระหลานขวัญ
อันเมียผัวเขาผู้อึ๋นนับหมื่นพัน	ครนจากกันไปเสียแล้วก็แล้วไป
นี่แรมร้างจากนางมานานนัก	ไม่ลืมรักคิดเกิงนางไม่ห่างหาย
ใจอย่างนี้จึงว่าดียายเอัยยาย	หาจนตายตายแล้วเกิดไม่พบเลย
โอ้หลานเอยเจ้ายังอยู่ตาไม่ยาก	สิงลำบากไม่ลำบากเลยหลานเอ่ย
สะฑ็รายตาไม่ยากลำบากเลย	ตาไปช่วยหลานไม่เฉยเข้า?งทำ
ฝ่ายข้างยายแกพิไรว่าทุนหัว	ไว้แทนกายได้แทนตัวถนัดหนำ
แลกแลชายจ่ายสิงของพ่อทองคำ	เง้นแดงดำพ่อก็รัช่านาญใจ
แต่นี้ไปใครจะขายให้ยายเล่า	ทั้งสองเฒ่าตาก็มืดพ่อฤๅสาย
ได้แทนตัวแทนตาทั้งตายาย	พ่อจากไปใครจะดูให้ยายตา
เมึ๋อขายของก็จะต้องไปหาเซา	ทงเงนเลากไมเหนจะตองหา
ไหเขาดูถ้าแม้นดีก็บุญตา	ถ้าได้แดงแล้วก็ตาอกแตกตาย
แกครวญคร่าร่าพิไรไม่หายห่วง	เอาสองกรข้อนทรวงแทบฉลาย
เข้าลูบหลังลูบหน้าว่าหลานยาย	เป็นเจ้านายไม่เคยยากเคยยวนยี
เมึ๋อยามอยูในปราสาทราชฐาน	แสนสำราญสุขเกษมด้วยสาวศรี
สนมนางเป็นขนัดคอยพัดวี	พระแท่นทีจะประทมกปิดทอง
วิสูตร(๑)ม่านกั้นกางสำอางเอี่ยม	แต่พรมเจียมปูลาดไม่หม่นหมอง
เขนยหนุนเคยสำนักแต่ปักทอง	ดูเรีองรองรุ่งโรจน์อร่ามตา
ยามเสด็จเสร็จขึ้นพระเสลี่ยง	พระกลดคันกั้นเรียงทั้งข้ายขวา
มหาดเล็กตามกลาดดาษดา	ขึ้นซอว่าจะได้ยากไม่มีเลย
โอ้แตนพ่อจะเดินไปกลางแดด	จะผาดแผด(๒)ร้อนหลังแล้วหลานเอํย
แต่ดงปาอนิจจาพ่อไม่เคย	ไม่มีความยามเสบยแตนไป
เมึ่อยามนอนก็จะได้ใบไม้ลาด	มาฒ่งอาสน์ฟูกทองอันผ่องใส
เขนยหนุนก็จะยากลำบากใจ	เอารากไม้ต่างเขนยได้เกยนอน
จะเดินป่าฝ่าพระบาทจะฟกซํ้เา	หนามจะตำเล็บจะหลุดสะดุดขอน
จะชุกชนด้นเดินในดงดอน	ยายอาวรณ์คิดเอ็นดูพระหลานชาย
แกครวญคร่าร่ารักพระปาจิต	จนพระอาทิตย์โด่งแดงขึ้นแสงสาย
ยายกะตาอดข้าวทั้งเพรางาย	ความเสียดายพระปาจิตคิดคะนึง
ครั้นระงับดับโศกในอกบ้าง	สติตั้งชุกคิดร่าพึงถึง
อนิจจังลังขารามารุมรึง	มาร่ารักไม่คิดถึงเลยความตาย
เกิดเป็นรุปทั้งบุรุษชายแลหญิง	ไม่เที่ยงแท้แน่จริงดังใจหมาย
ตายแล้วเกิดเกิดมาชราตาย	จะรักร่างหลงกายไม่เข้าการ
เป็นธรรมดาเกิดมาในภพสาม	อันบ่วงกามนั้นยังเกี่ยวในสงสาร
(๑) ค้นฉบับเซ*/น "วสุด"
{๒) ค้นฉบับเชยน "พาดแพด,*
ใ[งกนแลวกลบเป็น4น1ม่ยนนาน	รื่นสำราญกลับมา,?งไม่จังจริง
แกเปลงปลงปลงสังซารนนลงได	ค่อยคลายใจดับโศกท่านยายหญิง
จงจัดแจงแต่งถุงย่ามความประวิง	ครบทุกสงหมากพลุทั้งปุนยา
แกจัดแจงแต่งไห้ไถข้าวตาก	เมึ๋อยามยากจะได้กินหนาพ่อหนา
ผ้าพื้นม่วงห่มคำดำลกา	จะแต่งมากก็จะข้าเนื้อความไป
ด้วยเรื่องราวนั้นยังยาวยากจะสุด	หมดสมุดหาจะเขียนหามไม่
กับผ้อำนว่าขี้คร้านรำคาญใจ	มักเปิดไปเบึ๋อทั้งหุผู้จะฟัง
ความอาลัยแต่งไห้กันอย่างนี้	ได้ฟังมามากมีสาซะยัง
นิทานนี้เป็นคัมภีร์อนันตัง	วิตถารกว้างจะให้กองนั้นมากมาย
ปฬพระองค์ทรงถุ่ห่เปาจิตเจ้า	ครั้นสองเฒ่าเบาทุกขีบรรเทาหาย
เก็บดอกไม้เข้าไปลาษมายาย	นั้งท่านตาโทษทีได้ไว้กาเกิน
อย่าผูกกรรมยายตาพยาบาท	อนุญาตอย่าให้หลานได้ฉุกเฉิน
ไปภายหน้าจะเป็นกรรมระยำเยิน	อย่าให้กรรมนนมาเกินติดหลานไป
ทั้!ฒ!ตาร์บษมาว่าฟองแผ้ว	ให้หลานแก้วบริสุทธื้จงผ่องไส
ที่หนักเบาพ่อได้ว่าด้วยวาไจ	ทีโทษภัยอย่าให้พานกับหลานตา
*ศ่รั้นษ&เ!แห่เทษ#!;ฮา*11)ฒ้ว	พระกิงแก้วยกพระกรทุนเกสา
ทีโรราษกรใมตีนยายกะตา	เอาย่ามใหญ่ใส่บ่าแล้วคลากาย
ทั้งยายตาพากันกระลันโศก	ตีหัวอกแทบจะแยกแตก*เลาย
พระเหลียวหลังกลับมาแลดูตายาย	สงสารยายเดินพลางหล,งนั้าตา
จะร์าเรื่องเมืองบ้านจะนานนัก	แต่พระองค์ทรงคักดื้เที่ยวตามหา
ทุกเมืองบ้านมากมายหลายพารา	ไม่พบพาคำกล่าวใครเล่าลีอ
อันข้อเมืองนั้นไม่มีบาลีไข	ก็สงลัยครั้นจะแต่งลงเกิดหริอ
ฉันกลัวผิดบาปจะติดไปเต็มมือ	อยากรู้ข้อคิดสงลัยอย่างเดยวกัน
พระดนดงพงดอนเที่ยวนอนปา	จะคณนานับกำหนดไนวลันค์
ได้เจ็ดฝนนับด้วยปีมีส์าคัญ	แทบอาลัญด้วยกำหนัดมาตุคาม
(๑) ฉลาย - ศลาย
ฟ้อจ!™™เก้า1®®ส	ใสัอ™™วา?เฬฺฟ่น?™วๅม .
บังเก็ดกรีกนีกคะนีงรำพิงความ	แตเทยวตามนางกนานมาหลา•ยรี^
แม่อุ,นอกเจ้าจะตกไปเมืองไหน	จะฟนตายฤๅอยางไรนางโฉมศรี
เที่ยวค้นหามาก็มากหลาย!)รี	ไม่เห็นมใครผู้ใดจะพบพาน
เพวดาที่รักบาก่าพฉัตร	เหนพอหนอโพ15ฉัตวคดสงสาร
เข้าดลใจของพระปาให้บันดาล	พาเอาไปให้ได้พานได้พบนาง
พระทรงพลดั้นด้นพนาเวส	ตามนิเทศปาระหงเข้าดงขวาง.
ส่าราญใจเห็นไม้พระชมพลาง	ในดงยางร่มระรืนชืนอุรา
ต้นเสลาเถาสลันพันศล้าง	แคขานางขึ้นเคียงเป็นฟ้องขา
คีดเลิงนวลหวนเถิงน้องหมองอุรา	ถ้านางมาพี่จะขึ้ให้เชยชม
หมู่เถามวกปนปายไม้ยายม่อม	ต้นพะยิงพิงพะยอมดูโสงสม
ครนพายุพัดโยกกระโชกลม	หักระเนนเอนล้มลงทับกัน
ไม้เสนียดเป็นขนัดงามขนาด	มหาหงส์แกมมหาดกะทังหัน
หมู่หามจาวเหล่าหามกรายเถาวัลย์พัน	เหล่าต้นเกดขึ้นแกมกันโยทะกา
หมู่มะกอกงอกขึ้นแกมกับต้นกุ่ม	ต้นเต่าร่างรีมมะรุมโตสาขา
เถาอัญชันพันอบเชยทับกัญชา	ต้นน้อยโหน่งปนน้อยหน่าอินทนิล
นางกระเบาเหล่ากระบากปนกระแบก	ต้นตาตุ่มปนตองแตกพยุงหิน
เถาสะอมทับสะเอมฉัตรพระอินทร์	หมู่ต้นฝางปนต้นฝ่นมะฝ่อไฟ
ต้นมักขวิดติดมะขวาดหมู่หัวขวาน	ต้นสะคร้องามสคราญดูใสว
ขึ้นปนปะไม้ชนะจะรำไร	สกุณัยจับขนานขนัด เรียง
นกแต่งโคลงโคลงเคล้ากับคู่พลอด	ตัวเมียแอบอิดออดสะโอกเสียง
นกเขาคุเรียกคู่ให้มาเคียง	ชม้ายเมียงมุ่งหมายให้เมียมา
นกกระเต็นไต่เต้นบนต้นแต้ว	หมู่แซงแชวแซ่แช่วตามภาษา
ฝงตะกรุมเกร็ดเกร่แล้วเร่มา	คาบได้ปลาพาคู่มาคู่รัง
ลมพระพายชายพัดมาฉิวฉ่า	กระพือพาพัดเกสรมาวงวง
หอมระร็นขึ้นอารมณ์ด้วยดอกรัง	พิงกระหลบอบไปดั้งพนัส่ใพร
เป็นปาโสงดงครุ่มชอุ่มสะอื้น	ร่มระรึ๋นน่านอนนีงอาฉัย
เงยบสงัดโหรงเหรงวังเวงใจ	กลนดอกไม้หอมคลุ้มกลุ้มดั้งดง
หอมกระลินกลนมะสิพิงกระพลบ	เหมอนเขาอบนากุหลาบทอาบสรง
ศิดเถึงวังนังฉงนใหงวยงง	แทบล้มลงแล้วระสกกส้มทักใชุ
ว่าอนิจจาอตล่าห์มาจนป้านนี่	ได้ส์หปีเข้าปีนื้(.ท®ไฉน
ยังกลับหวนยวนเถึงวังจะกลับไป	ใจเอยใจไปจนได้อย่ากลับด้น
พระขืนข่มหักอารมณ์ลงได้แล้ว	ไม่มัวหมองผ่องแผ้วหัวใจขืน
ออกจากดงลงเหวพระหยุดยืน	สำราญรนชมปลาบรรดามี
สายกระแสแลเถิงดินดูกระทง	ช่างใสกวังราวกะแก้วมณ์ศรี
สนพัด๓ทเต่าปลาบรรดามี	ชะโดโดดไล่กระด้กระเด้อกดำ
ฝูงเทพาปลาเทโพพวกแมงภู่	พระแลดุลอยล่องเป็นหม่หลาม
ตะเพียนทองดูเหมือนทองอร่ามงาม	ช่างลอยตามกันเป็นแถวท่องนที
เป็นหินลาดดาดดีเหมือนประดับ	บ้างชอนแทรกชื้นมฬบสลับสี
บ้างโรงรู^ตัวรองห้องวารี	ที่ดีดีอยู่ก็กลาดดาษดา
พระพินิจพีศดูในเหวห้อง	ละลานใจใสผ่องมนัสสา
เถิงคนทำก็ไม่ดีเถิงนี่นา	ช่างมืมาเกิดประกับสำหรับกัน
พระงามซึ๋นขึ้นจากเหวไปชมเซา	เดินไต่เต้าตามผาศิลาสลัน
เห็นหินหักพระชะแง้ชะโงกงัน	ช่างแชชันน่าไสยิดแสยงกาย
ที่หน้าผาแต่ล์าพ้นผึ้งรวงจับ	แลสล้างรังสลับมีมากหลาย
คนอึ่นเห็นเซาคงเกนตะเกิยกตะกาย	หาพีนไฟคบอัคดีตีเอารัง
นี่เราเห็นไม่เป็นไรดอกผึ้งรวง	แล้วนิกหน่วงคิดขึ้นมาว่าทุกซัง
โอ้กายเอยเกิดเป็นกายไม่จีรัง	เกิดมาพุนแต่ลำพังพระปฐพี
ไฉนหนอเจ้าพวกหมอที่ตีผึ้ง	ไม่คิดถึงเลยเมึ๋อกายจะเป็นผี
ไม่รักตัวช่างไม่กลัวอเวจี	คนเรานี่กรรมมากยากนิพพาน
แล้วพระชมภูผาศิลาชะงัก	เป็นแผ่นภูเพิงตะพักดุภูมืฐาน
เพิกเป็นพื้นดูเหมือนแล่นแผ่นกระดาน	สิลลาลานแลละล้วดุโล่งลอย
เป็นปล่องโปร่งเฟลกแปลกเหมือนว่างเปล่า	ที่ก็วเก่าเหมือนจะหักกระเดินฝอย
(๑) โรง! * ลงฺรู
(^) 114๗บฟ้เยน "สินลา"
บ้างแตกตั้งเหมือนจะตกดูตองตอย	พระเดินพลางทางชม้อยชม้ายชม
ที่ลางแห่งดูเหมือนแปลงที่ควายปลัก	บ้างแหว่งหว่าเป็นชะวากก็มีถม
บางลุงใหญ่ชนไปเยี่ยมเทียมกับลม	บ้างหักร่วงเหมอนคนโรมฝนกองกอง
พระลงเขาตามลำเนาขนโคกเกริน	ลันโดษเดินด้นดั้นผันผยอง
พยัคฆ์สัตว์เสือช้างกวางคะนอง	บ้างเปีบปีบกู่ก้องร้องโกลา
เทพไทพาไปที่ทางรวบ	ไปประจวบกันกับทางนางตามหา
ที่นางลังไว้กับพวกสกุณา	เทวดาก็กลับมาวิมานตน
® ปางพระหน่อสุริยวงศ์พงศ์กษัตริย์	ค่อยหลีกลัดทิมวาพนาสณฑ์
พระบาทาพุพองเป็นหนองปน	ภูวดลเจ็บช่เาระกำใจ
พระครวญคร่าร่าว่านิจจาเอํย	แม่ทรามเชยเจ้าจะหลงอยู่ดงไหน
ฤๅอุ่นอกเจ้าจะตกไปเมืองใด	ฤๅว่าตายไปเลียแล้วเจ้าแก้วตา
พฤกษ์เทวาที่บรรดาได้ยินเลียง	ชม้ายเมียงมองดูพระนาถา
นี่เลียแท้แน่เลียแล้วกระมังนา	ที่ฉัยยาลังความให้ตามไป
พฤกษ์เทวาจึงปรึกษากันอึงมี่	อย่างไรดีจะมานิงหาควรไม่
เราจำแลงแปลงเป็นสกุณัย	ชื้นจับไม้บอกความให้ตามนาง
พฤกษ์เทวาครั้นปรึกษากันแล้วเสร็จ	จำแลงเพศกลายเป็นนกจับสล้าง
เหนิอปลายไม้กงมังคุดพุดกันพลาง	พระจอมปรางศ์แลเห็นสกุณัย
สกุณาเทวดาเป็นนกนั้น	จึงถามพลันว่านี่ท่านจะไ!]ไหน
ถนสถานบ้านเมืองอยู่แห่งใด	ท่านชื้อไรเดินเดียวมาเปลี่ยวองศ์
พระอุ่นอกฟังนกนั้นไถ่ถาม	จึงบอกความตามจริงลีงประสงค์
พ่อนื้ชื้อว่าปาจิตฤทธิรงค์	มาตามองค์มเหลีดอกลูกอา
เทวดาสกุณาเห็นว่าแน่	ไม่นี่งช้าว่าคุณแม่ เที่ยวตามหา
มาที่นี่ลังกับฉันสกุณา	คุณพ่อมาบอกความให้ตามไป! - 1
พระโฉมงามถามว่าคุณแม่นก	นางอุ่นอกว่าจะไปอยู่ เมืองไหน
สกุณาตอบว่าอยู่เมืองไกล	จงตามไปเถิดคุณพ่ออย่าท้อทาง
สกุณาจึงบอกว่าไปทีศนื้	เอาปีกชื้ไปให้แจ้งแจ่มกระจ่าง
นกจึงว่าอนิจจาสงสารนาง	ร้องไห้พลางตั้งความร่าพิไร
^ท&*ฬ๒&!ชุพ้นผุ™ชุ๗อ,™™,,
ปากนนสัไตไนนหล,ลุซลน้1]	ฉันพลอยไห้ห้ไยเอ็นชุพร ะมารดา
ปาจตเจาไดยนIลาทนางสัง	ให้คลุ้มศลงปานปร ะหนึงจะเป็นบ้า
สุชลนัยไหลอาบพระพักตรา	โอ้แก้วตายังไม่ตายทำลายชนม์
พระรองพลางลังนกว่างามเลิศ	ค่อยอยู่เถิดให้เป็นสุขสถาผล
ในอกพ่อนีเหมอนไฟประลัยลน	ด้วยกังวลขุ่นรำคาญสงสารนาง
พระเนื้อนากจากนกไม่หยุดนัง	ละล้าละลังปานหนึงอกจะแตกผาง
ให้ป่วนป่นแทบชีวันจะวายวาง	คะนึงนางรีบไปครรไลเดิน
ลงจากโคกข้ามโกรกเข้าดอนข้ฎ	ค่อยหลีกลัดป่าบุกระฉุกระเฉิน
ออกจากดอนจรดลเป็นโนนเนิน	ดุลีวโล่งโปร่งเกรินกระจ่างตา
ใกล้ประ เทศ เขตกรุง เมืองจัมปาก	เห็นฝูงควายหลายหลากเทํ่ยวถินหญ้า
ทงโคข้างเกลึ๋อนกลาดชาติอาชา	พระจินตนานึงนึกมโนใน
อยากรู้เรื่องจะเป็นเมืองอะไรหนอ	ถ้าพบคนก็จะพอได้ถามไถ่
พระพบทางเดินตามศรรไลไป	เลียงเด็กน้อยเลี้ยงควายพุดกันอึง
มันเล่นคลีตีตงเป็นทางท่า	บ้างวงร่ารับลุกคลีทำหน้าขึง
มันฉวยไว้ร้องว่าได้ของฟอมืง	ลี้นฃี่หลังกันออกอึงบนเนินทราย
พระโฉมฉายเดินไปริมเด็กน้อย	จงกล่าวถ้อยถามบ้านย่านขยาย
เด็กมันบอกว่าอยู่บ้านโนนกะชาย	มาเลี้ยงควายอยู่กับลุงทึทุ่งนา
แต่ลุงฉันนั้นอยู่บานมักขามเทศ	ชึ๋อตาเพชรอยู่กระท่อมแลเห็นฝา
คันนากลางอยู่ข้างโนนต้นพลับพลา	เห็นหลังคาอยู่ตรงนมันลี้มือ
พระยอดสร้อยฟังถ้อยเด็กกล่าวสาร	อึงว่าหลานพาไปล่งลักหน่อยหรือ
อ้ายเด็กกล้าว้งถลาเข้าจับมือ	แล้วพารอรีบมาไม่ข้าห็
ครั้นมาถึงซึ่งริมกระท่อมทับ	เดกมันกลับคืนพลันขมันขมื
พระโฉมยงเดินตรงจรลี	เถิงกระท่อมทำเป็นทปราลัยพลาง
ว่าท่านขามรรคา เขา เดินไหน	แ^ว เข้าไปนังลงพุดไม่เขินหมาง
ตาเพชรว่ามาแต่ไหนมาถามทาง	เข้ามา,นังลูบยาพ่อหน้านวล
พระขวัญเนตรฟังตาเพชรแกพูดหา	ให้ปรีดามืนาใจล่ารวลสรวล
แล้วลุกเดินเข้าไปนั้งที่บังควร	จงข้กชวนปราลัยเป็นไมตร
ว่าลุงขามาทำนาอยู่บ้านไหน	ไกลฤๅใกลกับเมองบุรศร
มาอยู่นาเลยงควายสบายดี	เมืองบุรีนามซอประการใด
ฝ่ายตาเพชรฟ้งสารปาจิตถาม	ขยายความแจมแจงแถลงไซ
ลุงอยู่บ้านมะขามเทศนะหลานขาย	ถ้าแม้นไปตะวันบ่ายจงถงเมือง
นามพาราชึ๋อว่าเมืองจัมปาก	ผู้คนมากเล่าชีอฤๅกระเดอง ;
มืร้านรายชายของดุรองเรือง	ในภูมิเมืองกว้างโตมโหฬาร
เจ้าแผ่นดีนปีนเมืองพระกษัตริย์	ครองสมบัติลืาเลิศอันเลขา
มืเมืองน้อยร้อยเอ็ดพระพารา	นำบรรณามาถวายไม่เว้นปี
พระมิราชบุตรีศรีสวัสดี๋	งามจำรัสศรีผ่องเป็นสองลิ
มืงูเห่าตอดเอานางเทวี	ตายเป็นฝ็สิ้นชีวาเถิงเจ็ดวัน
พระบิดรพระมารดาพระชนก	แต่ตีอกแทบจะสันชีวาสัญ 1
ย์งมืชายนายหนึ่งคนสำคัญ	ดูผิวพรรณมิใชีเหล่าชาวบุรี
มาตีงปีงขงขังขันอาสา	ว่ามิยาลิาเลิศประเสริฐศรี
พวกข้าฟ้าเข้าไปทูลมูลคดี	พระภูมิจึงบัญชาให้หาตัว
ไปวางยาทาเข้!ประเดี๋ยวนั้น	ก็เป็นคืนขึ้นมาพลันคนสันหัว
ยาเขานี่ดียํ่งเป็นน่ากลัว	จนเฒ่าแก่ตาจะมัวไม่พบเลย ^
ลูกสาวท่านคเนว่ารอดจากความตาย	ก็ยกให้หมายจะเอาเป็นลูกเขย
ท่านรักใคร่ชอบอารมณ์ท่านชมเชย	มอบสมบัติให้เสวยเป็นคู่กัน
ชาวพาราได้ยินว่าเขามาเล่า	เจ้าไม่เอาอ้อนวอนแล้วผ่อนผัน
ลาเข้าบวชทรงผนวชในพรหมจรรย์	ท่านดีครันเรียนร่าจนร่าลือ
ในคำข่าวเขามาเล่าชีอปาจิต	เจ้าชีวีตไพร่ฟ้าพากันถือ
ไม่พลอมแพลมหลอมแหลมให้คนลือ	ท่านให้ชีอเป็นพระลังฆราชา
แต่ข้าจของกล่นเกลึ่อนเรือนกระIII	ดูมูนมีหลายหลากมากนักหนา
แต่นักปราชญ์อย่ามาเปรียบในพารา	ใจศรัทธาปลูกศาลาไว้ทำทาน
แล้วจัดแจงแต่งคนให้อยู่ฟ้า	คนไปมาหิวข้าวอยากอาหาร
ให้หาเลยงเป็นนิรันดรทุกวันวาน	ทุกเมืองบ้านเล่าลือกันอื้ออึง
ร้เถิงไหนไปมามิได้ชาด	ประชาราษฎร์ร้อยพาราก็มาถึง
(๑) &นฉบบเชแน กระ*"
ท่านปลูกรีบแวั๋กิบทกองฒเ1	ฒเแฒ
คนไปมาอาคัยมากนักหนา	หยุดศาลากินข้ฑจนอมหนำ
เขาคำนับยำเยงทั้งเกรงยำ	พ่อก้อนค่าเจ้าไม่รุ้ฤๅอ?ภงไร
ปางพระหน่อกษัตราวรา เดช	ฟ้งตาเพชรบอกข่าวแถลงไๆ!
พระนึงกรีกนึกสนเท่ห์มเนใน	สงสัยใจคลังแคลงแหนงวํญญาณ์
เหตุไฉนใครหนอชี้อว่าปาจิต	ข่างไม่ผิดลุกกับข่อเรานักหนา
กินแหนงนึกกรีกไนใจไม่ เจรจา	ไปพาราจะไปดุให้รุ้ความ
ถามตา เพชรแล้วสำ เร็จไม่อยู่ข่า	แล้วอำลาคารวะไม่หยาบหยาม
แกยืนชี้บอกหนทางไห้ไปตาม	พระโฉมงามเดินเข้าทางย่างยาตรา
พระรีบร้อนจอระจรไม่หย่อนหยุด	ด้วยเขาพุดนั้นสงสัยไจนักหนา
ตะวันบ่ายเข้ามาใกล้พระพารา	ชาวประชาบ้านเรือนดุเกลอนไป
เหลือบ เขม้นเห็นกำแพงออกแดงร่า	สุดลุกตากว้างยาวจะม้โหน
เห็นเสาหงส์ธงห้อยดูแกว่งไกว	โบสถ์ก็ใหญ่ลุงโตมโหฬาร
พระย่างเหยาะ!ร้าวยาวสาวพระบาท	ไม่หวันหวาดตาชะแง้เหนวหาร
เกิงรีมวัดชี้นสบายใจสำราญ	เห็นสมภารลือกราดกวาดอาราม
พระโฉม ยง เดินตรง เข้าไปกราบ	ดิโรราบแจ่มใสแล้วไถ่ถาม
ว่าข้าแต่ผู้เป็นเจ้า&จงาม	,	เขาลือข่าวเล่าความขจรไป
ว่าศาลามทท่าท่านให้ทาน	ทั้งคาวหวานนั้นท่านปลุกไว้ทํ่ไหน
ไม่ร้จ้กด้วยว่าฉันอยู่ม้านไกล -	อยากจะไปดเล่นเห็นศาลา
ท่านสมภารฟังสารปาจิตถาม	จงไขความเป็นธรรมส์ากัจฉา
ศาสำนังของพร่ะสังฆราชา	เจ้าพาราสท้งถวายท่านให้ทาน
สำคัญม้ปลูกไว้ห็ดินท่าน่า	■5101111
ถ้นึครไปกิได้กินจนพอการ	III1IIIฒ
Iเฒ่าIดูอยู่เป็นนัจ	III110|
เขียนรูปภาพไว้ที่ฉากนั้นมากมื	ไปเถดลืชมเลนใหพนใจ3
V* -เ ๖ 3	.ๆ. * .	ดร่งเรองพระอารามนนกว้างใหญ่
พระลงฆกจนนสถตอยู่ในเมอง	ฒ 3	1*
V ^1ษ*. -* *1,	ท่านเป็นใหญ่ยงพระสงฟ้ทงพารา
วดของรูปอยู่ขางนอกใม่เหมอนใน	 ฐ I
1,,	2		.1	แล้วน้อมเกล้าลงประนมกมเกศา
พระผผ่านพงสารสมภารเล่า	"	”
I	ออกจากว้ล่เดนมาตามหางไป
อภวาทเดยนยมบงคมลา
ประชาชนคนเกลื่อนเลือนวิถี	ดูมากมีไขว่ขวินสนั่นไหว
จีนฝรงเม็งมอญเขมรไทย	บ้างเอขายรบเถียงกันกูมีง
เถีงประดูผุ้คนดูเกลึ๋อนกลาด	พระไม่หวาดก้มหน้าแล้วเดินขึง
เข้าประดูตามถนน111เสียงคนอึง	พระตะลึงแลดูร้านละลานตา
แต่ข้าวของกองขายนั่นหลายหลาก	มีมูนมากพ้นที่จะสังขยา
แต่โต๊ะโถโอจานละลานตา	เครื่องสินค้า(๒)มีจบดูครบครัน
บ้างนั่งร้านชายแพรแลเขม้น	ผู้หญิงเห็นแล้วให้คิดจิตกระสัน
นอนไม่หลับน้กเห็นไม่เว้นวัน	งามยังนี้เออยังนั่นจึงว่างาม
บ้างนั่งร้านเรียกขายผ้าหลายอย่าง	เอี่ยมสำอางคมสันดูฃันขำ
ยมขยับเย้ายวนชวนให้ทำ	ดูตาดำราวกะสืมณีนิล
เมองนั่นใหญ่ถ้าจะไปเข้าจนค่า	ให้เดินร่าไปไม่หยุดสุดถวิล
เถีงสามวันนั่นแต่ว่าในธานินทร์	จึงจะสิ้นเถิงคูประตูเมือง
แต่ร้านรายขายของทั้งสองข้าง	เป็นถนนอยูในกลางท่านแจ้งเรื่อง
สารพัดข้าวของดูนองเนือง	จะร่าเรื่องแต่งว่าจะข้าทาง
พระโฉมปรางค์มากระทงราชฐาน	ดูละลานแต่ปราสาทแลสล้าง
เสียงเซ็งเฟสาวสรรค์กำนัลนาง	เอี่ยมสำอางเดินไขว่อยูไปมา
กำแพงอ้อมป้อมวังพระนิเวศ	ล้วนปูนเพชรโปดลาดขนาดหนา
ประตูวังหน้าสนวนล้วนสิลลา	บานทวาตะปูดอกตอกประจำ
แลสล้างโรงข้างละลืบลว	เป็นแถวทํวงามกระหง่านดูขันขำ
มีข้างเผอกไอยรานั่นงาดำ	ใหญ่กำย่าหน้ายักษ์ทั้งงายาว
มีโรงรถโรงอาชาสินธพชาติ	ระดะดาดลาดหลังคาด้วยปูนขาว
แต่งโรงเรีอนแลออกเกลึ๋อนเหมือนเดือนดฑ	เป็นระนาวเลื่อนชิดติดกันไป
(ฉุ) แ14ฉบบส์ยน “ทะนน,
(๒} ค้นฉไ}นเชยน ■สิงฟ้า,,
(เก) สนวน-ฉุนวน
เที่ยวถามหาท่าศาลาจนรอบเมือง	ไมใ^องจะเอาจริงลงไมน
แต่ถามหาจนระอาแทบอ่อนไจ	จะเอาจริงลงไม่ได้สักกงคำ
ท่านเจ้าขาบรรณศาลาท่านทำไว้	อ๓งไหนแต่เที่ยวถามเช้าจนคำ
คนโน้นบอกอยู่ข้างนั้นก็ไปตาม	ครนไปถามคนช้างนั้นบอกต่อไป
แต่เทยวหาศาลาเถิงสองวัน	เถิงสามวันจิงได้พบด้งใจหมาย
ด้วยเมองกว้างย่างยาวโดยนิยาย	พระโฉมฉายตรงลงไปสรงชล
ทัศนาดูศาลาโตพิลึก	ดุผ้คนอกที่กอยู่สับสน
พระข้าระเหื่อไคลกายสกนธ์	ขึ้นจากชลผลัดผ้าไม่ช้าที่
หยุดอยู่นั้งพอประทังกำลังเหนึ๋อย	แทบล้าเที่อยหน้าซดเหมือนหน้าผ้
ครนเคลึ๋อนคลายหายเหนื่อยขึ้นดิบดี	พระภุมืขึ้นไปนั้งยังศาลา
หมึ๋นระวังเห็นพระองค์ไปลงนั้ง	ก็พร้อมพรั่งเร่งรัดกันจัดหา
ทั้งคาวหวานอันตระการรสโอชา	หมนช้ยนาทยกมาในทันที่
หมึ่นอาจนั้นฉวยขันไปตักนั้า	ก็พร้อมตามมาด้วยกันทั้งสามส
ยกมาตงวางให้ไว้ดิบดิ	เฒ่าทั้งที่ร้องเกรินเชิญให้กิน
พระภูบาลเห็นอาหารเขาแต่งให้	ด้วยอ่อนใจที่วโหยโดยถวิล
ยกชามข้าวเอามาวางพลางแล้วกิน	ไม่อาจิณด้วยว่าอยากเต็มที่มา
ทั้งหวานคาวกินเอาจนอมหนำ	เดินยัง๓อ่อนเหนื่อยจนเนื่อยชา
ค่อยเหนื่อยหายใจระรินข้นอุรา	โฉมพระปาแลดุฉากเห็นมากมื
แล้วโฉมตรูดูรูปที่วาดไว้	เป็นเจ้านายครองเมืองอันเริฮงศริ
มืพารากว้างใหญ่อันยาวริ	ประกอบมืสาวสนมกำนัลใน
มีเสนาข้าฟ้าเหล่าอ่ามาตย์	ข้างฉลาดวาดคนหมอบไสว
มืรูปนางงามสำอางมากวิไล	วาดรูปชายหนุ่มน้อยนั้งแลดุ
มืรูปนางเยื้องย่างแล้วค์นกลับ	มืรูปโหรถอตำรับลงเลขอยู่
มืรูปโหรลองผูกตำราดู	รูปหนุ่มน้อยรับรูผูกต่ารา
ดูไม่หยุดเห็นรูปบุตรพระกษัตริย์	ประนมทัตถลงบังคมก้มเกศา
รูปบุรุษบุตรกษัตริย์เดินออกมา	เอานั้ายาเขยนค์นเป็นบานเมือง
พระเพ่งตาทัศนาดูรูปเขียน	แน่จำเนื่ยรแจ้งรู้ที่ดุเรอง
แลดูฝอยอานพินิจทบอกเมือง	ในฝอยเรั่องว่านเมืองนครพรหม
ในฝอยว่าเจ้าพาราข้อธรรมราช	ครองสมบัต็ทุนกระหม่อมจอมสนม
มบตรชใยพร^ชุ)"ให้เส,ใยรมย์	หานางเอกมาไหซมใหครองเมอง
แลาเขียันเว้วา!เมใด้เป็นเดดขาด	ประชาราษฎร์ลูกพญาไม่ต้องเยื่อง
ลกร์อยเอ็ดV(กพารา!!รีเรีอง	จนหมดเมองกไมไดสักคนเดยว
แล้วเขียนไว้ในจารีกทหนีงสือ	บอกทฬ่อว่าทุกข์ใครให้เฉลียว
บุตรซองจ้าวขีอปาจิตพ่อทรามเปรียว	ที่จับกระดานอยู่เจียวคือโหรา
ไนฝอยว่าหมอตำรานั้นดูให้	พระปาจีตบุตรซองไท้พระนาถา
ว่าบุญคู่อยู่ช้างทิศบุรพา	ลูกกำพร้ามีแต่แม่แต่ว่าดี
จารีกไว้ว่าพระไพรซอตำรา	โหรพฤตทนั้นก็ให้พระโฉมศรี
จารีกว่าทิไปลาพระชนนี	คือปาจิตบุตรภูมีผู้ครองเมือง
จารีกว่าที่เจ้าห้าเสด็จไป	คือพระไพรไปเที่ยวหานางเนื้อเหลีอง
พระอ่านสนในกระบิลที่บอกเมือง	สงสัยเรึ๋องนีกสะท้อนให้คลอนใจ
แล้วกลับสวนทวนมาดูที่ต้นเรื่อง	ตั้งแต่เมืองจนตลอดด้วยสงสัย
ก็ถูกต้องมืได้ผิดกับก่อนไป	พระหวั่นใจคิดเลียวเฉลียวตัว
ให้คิดวาดเอประหลาดนีทานเรึ๋อง	ช่างต้องอย่างเข้าในเยื่องพ่อทุนหัว
ดูเรื่องราวเหมือนจะเข้ามาพันพัว	ต้องกับตัวทุกข์ในอกเลียเจียวนา
@ แล้วพระองค์ทรงดูซมืขมัน	ที่ต่อกันไว้กับต้นด้วยกังขา
เห็นวาดรูปเป็นบุรุษนั้นเดินมา	ตะพายย่ามถือตัสตราพระขรรค์ข้ย
ดูจนสุดว่าบุรุษไปพบเมือง	วาดเป็นเมืองมมากพ้นว้สัย
ดูไม่หยุดเป็นบุรุษนั้นเลยไป	วาดเมืองใหญ่มืปราสาทราชวัง
เห็นเขยนวาดเป็นปราสาททำด้วยทิน	เขียนเป็นรูปเจ้าแผ่นดินดูขงขัง
พระดูวาดเห็นทงนาฎสนมยัง	เห็นวาดวางไว้เป็นบ้านย่านนีคม
พระแลผาดเห็นเขาวาดเป็นทุ่งนา	เห็นวาดหญ่งทรงครรภานั้นงามสม
ก้มดำนาขักกล้านั้นตำตม	เห็นวาดกลดกนเป็นร่มให้เย็นยาย
ช่างฉลาดเห็นเขาวาดเป็นบุรุษ	เดินไปยุดผ้าทุงนั้นมุ่งหมาย
ดูเด็มตาเห็นเดินมาที่รีมยาย	เห็นวาดชายนั้นลงนั้งกางตำรา
(*( ศรร/}1 - #(นฉนนแขน #11สใ
เห็นวาดไว้ให้เป็นชายไปก้มกราบ	แล้วพิลาปเห็นเป็นมืลนั้ซีดหน้า
เห็นเขยนไว้ทำเป็นยายนั้นเดนมา	พระเพ่งตาเห็นเขาเซียนบุรุษชาย
แลพินิจพิศดูทุกล็งสรรพ์	เห็นเซียนไว้ชายนั้นก็ผัน๓ย
เขียนเป็นชายรูปจำเริญเดินตามยาย	ตามก้นไปอยู่สำราญที่บ้านเริอน
ดูจนสุดเห็นบุรุษสานตะกร้า	ทำเป็นนามืคนไถดูช่างIVเมือน
เห็นรูปยายนั้งเจ็บท้องอยูในเริอน	วาดช่างเหมือนคลอดลุกนนออกมา
วาดเป็นนางงามสำอางวิไลเลิศ	เด็กที่เกิดวาดไว้ไหญไวหนักหน1
ดูก็เห็นเป็นบุรุษไ!ไหว้ลา	เขียนมารดารูปเหมือนยายนั้นไห้พร
วาดบุรุษเดินไปตะพายย่าม	ดูก็เห็นเป็นนางงามพิไรอ้อน
ตานั้นเล็งเพ่งดูชายนั้นไปจร	เขียนเป็นท่อนบอกให้แจ้งกระจ่างไจ
เขียนด้วยหมึกแล้วจาริกเป็นราวเรึ๋อง	ที่วาดเมืองนั้นก็บอกจนแจ่มไส
อันเมืองนี้ต่างถนแผ่นดินไกล	ชึ่อเวิยงอัยพาราณสืบุริรมย
วาดเดินมานั้นคือว่าเป็นลูกจ้าว	พระนามห้าวขีอปาจิตอิศยม
ปาจิตจ้าวลูกท้าวนครพรหม	โหรดูไห้ได้นิยมจ็งตามมา
ถอตำรานั้นคือว่าตาโหรให้	ที่เดินไปนั้นก็บอกว่าเที่ยวหา
ถ้าพบนางงามสำอางสมตำรา	เขียนบอกว่าเป็นบุญคู่ของภุมื
ที่ เขียนเนื่องไว้ในเรึ๋องคือปาจ็ต	ไปหามืตรจ็งไปพบบุริศริ
เขียนเมืองครบว่าไปพบหลายบุริ	เขียนไว้มืว่าพบเมืองนั้นใหญ่โต
เขียนปราสาทวาดไว้เหมือนก้อนหิน	คือธานินทร์พรหมทัตงามรโห
ขีอพาราณสีบุริโต	ที่เขียนบ้านมากอักโขเขตนิคม
ที่เขียนไว้ทำเป็นยายนั้นอุ้มท้อง	คือแม่น้องอรพิมนางงามสม
บุรุษนั้งกางตำราอ่านนิยม	คือปาจิตพระบรมไปพบนาง
หญิงทรงครรภ์ที่ในพนใจ้อึ๋นไกล	คือแม่ยายที่เป็นแม่อย่าอางขนาง
คือแม่นางอรฟ้มไม่อำพราง	อย่าสงล้ยใจกระจ่างเป็นความจริง
สานตะกร้านั้นคือว่าพระปาจิต	เมือบพิตรอยู่อาสานางยอดหญิง
ที่กราบไหว้คือพระไพรจะตว้ง	ทอ้อนวอนอยูไม,นงคืออรพิม
ที่เคืนไปคือพระปาไปเมืองพอ	แล้ววาดรอไว้เป็นทอนเป็นลักฉม
พระอ่านส์นแทบจะดนเหมือนอยู่ริม	ในอกอมอัดอนตันอุรา
ประหลาดใจหนอนิยายในเริองนื้	ไม่เคยเห็นแต่ลักทหลากหนักหนา
ช่ๆงมาพ้องต้องกับตัวเค็มลูกดา	แต่ดูมาคืดลังเวชเก็งอกเอง
๏ แล้วทรงฤทธพิศดูต่อไปเล่า	ดูเป็นเรึ๋องเมืองจ้าวนั้นเหมาะเหม็ง
ปราสาทวังปรางค์มาศดูครนเครง	แล้วแลเล็งเห็นบุรุษนั้นเดินไป
แลพินิจฟ้ศดูบุรุษนั้น	จอระ จัน(๒ไปในโรงวํนิจฉัย
ช่างเขียนจัดเป็นกษัตริย์ก็อขรรค์วัย	นั้งบนแท่นตรัสปราลัยกับเสนา
ดูก็เห็นเป็นบุรุษไท้ไหว้กราบ	คืโรราบอยู่กับแท่นพระนาถา
ช่างเขียนไว้เป็นดีใจท้าวพญา	ทัศนาเห็นบุรุษกลับไปปรางค์
เขาเขียนคนกนไว้เป็นท่อนท่อน	มือักษรเขียนบอกไว้สะสาง
ว่าเมืองนื้มืใช่อินทร์เอึ๋ยมสำอาง	สวรรยางค์ของภูธรนครพรหม
เป็นบิดาที่ขีอว่าพระปาจิต	ที่ทรงฤทธไม่มืดูน้วาสม
ก็อตำราไปเที่ยวหาเพึ๋อนนิยม	ก็ได้สมเหมือนหนึ่งหมายที่ใจปอง
ที่เดินมาเช้าพาราคือปาจิต	ไปหมอบดิดอยู่กับแท่นทูลสนอง
คือปาจิตเช้าไปเฝ็าฝ่าละออง	พระบิดาแช่ช้องจำเริญพร
ทเขียนว่าเป็นเสนาพะยมพะย่อง	คือพวกพ้องหม่เสนาพระทรงศร
ว่าได้นางพลางกันพุดจำเริญพร	บุรุษจรเช้าไปปรางค์ใช่อึ๋นไกล
คือปาจิตออกจากเฝ้าเช้าปราสาท	พระอ่านแล้วหวนหวาดพระทัยไหว
พระอ่านช้าอักษรให้อ่อนใจ	ปานเห็นกายประหนึ่งว่า เห็นหน้านาง
ภูวคลง่วงฉงนอยู่เป็นII	แล้วแหงนดูตริกตรองย์งหมองหมาง
คืดเก็งนวลหวนฮาลัยแทบวายวาง	ฉงนง่วงอยู่เหมือนง่า111หน้าไม่เงย
โ®,	3*8
4* ~ 4*
แล้วข่มขี่นกลนดับโศกลงไว้	หักหัวไจโอ้ว่าใจชองทุเอ่ย
เห็นแต่เรองจะมาให้ใครเขาเคย	พระดับโศก,ค่อยเสบยบรรเทาลง,
® แล้วพินิจพิศดูต่อไปเล่า	เห็นยายเฒ่านงร้องไหัทำพิศวง
มืรูปสาวแจ่มกระจ่างสำอางทรง	มืคนอ้อมล้อมเป็นวงอยู่บนเร้อน
เห็นม้าล้างยนสล้างจ่าลองสลัก	ทั้งปีนทวนล้วนแต่ปักอยู่กลาคเกล้อน
เห็นรูปล้างเล้าไปเที่ยบนอกชานเร้อน	พระแลเล้งเพ่งจนเลอนลุกตาลาย
เห็นรูปนางขึ้นไปนงจำลองสลัก	วิไลนักรูปโฉมนันเฉิดฉาย
รูปยายแก่นงในทุบขี่ล้างพลาย	แห่กันไปเป็นขนัดปีพาทย์กลอง
ล้างฉลาดเขาจืงวาดไปคนกลับ	ไปเมืองเก่าที่อันดับมาเป็นสอง
ไปเมองท้าวพรหมทัดตามทำนอง	กันเป็นห้องไว้เป็นแห่งให้แจ้งความ
พระปาจิตพิศยลดูรูปวาด	ย์งประหลาดใจนักให้หวาดหวาม
พระนงนักตร้กตรองทำนองความ	ล้างต้องตามเล้ามาพัวกับตัวเอง
แล้วดูอ่านอักษรที่บอกไว้	ที่วาดรูไ]!ว้เป็นยายนันเหมาะเหม็ง
ใล้อึ๋นไกลคอว่าแม่นางพิมเอง	สะดุ้งเหยงปานว่าเห็นนางอรพิม
วาดรูปสาวอักษรนนบอกไว้	คอนางพิมยมละไมนางเนัอนัม
ที่คนอ้อมนนไปรับนางอรพิม	พระทรงอ่านแล้วให้อมอ็นอุรัง
พระนักหวนกลับทวนอ่านคนเล่า	ขึ้นขี่ล้างล้างลุกสาวแห่หน้าหลัง
คอคนใล้พรหมหัตเจ้านัครัง	ให้ไปรับนางอรพิมมาเป็นเมีย
พระอ่านล้นอักษรที่บอกไว้	ให้เสียใจคิดขึ้นมาทำหน้าเสิย
เหมือนเมยเองเขาข่มเหงเอาเป็นเมีย	เขี่องนื้รวมเล้ามาเขี่ยกับเรองทุ
นัาตาหายแต่ว่าใจนนหุนหัน	จะเคิยดเรองก็ไม่ขันน่าอดลุ
แล้วดูไปด้วยหัวใจนนอยากดู	เราวาดรูไนัว้ให้รู้เป็นเขี่องราว
วาดเป็นคนอลหม่านมืหม่มาก	บ้างอ้าปากบ้างก็วงไปโฉ่ฉาว
คนทั้งทานขึ้นไปหว่านลูกมะนาว	มืล้าเม้าพร้อมด้วยสงค์แลขีพราหมฉ่!
แลพิน้จพิศเห็นต้นคอกไม้	เราเขียนปักเอาลงไว้กลางสนาม
พิทั!ปเล่าเห็นนางสาวนันรุปงาม	มืคนตามแห่ห้อมดูล้อมมา
แล้วดูไปเห็นผุ้ขายนันโตต่า	กำลังล้าเขี่ยวแรงดูแล้งรา
ถอพระขรรค์อันสะอาดพาดอุรา	อยู่พร้อมหน้ากันกับนางนงประจ่า
, -	•1 1!,5^นอนไสยาสน์อยู่บนแท่นอันเสขำ
ไ1 .1® . - XใVIก!#า	แล้วเขียนช้าเป็นสองรปดกลับคน
1*นรปว^นนมายนท่ป"ญ*1	; เ^ฒ ไ;
โร๗ม่เนลัก^ใ^มกลาง
6 ส้ร418เล้งเห•งสินิจด่อIปเล่า	เห็นเมองเก่าต้นเรื่องแทบส้มผาง
ล่น๗ว้ฑ็รื้นใใ. ชเ® น?*ระปรางค๎	ทั้งเกวียนช้างเขียนไว้หมดทั้งรถขํย
14. V น Vน,*า.รี!นะทอท^	คนเนืองนองชายหญิงวงไสว
1* ไข!แฑแ11 •ฑทองชองวีใส	?กกันใส่สงในเกวียนเจียนกระพอง
รับ- รษII10ฐ้ย์รื้นพระ®	ก็มีหมดโคด่างบรรทุกของ
*	1 ■เร่แนขู่**กา	มีรุปกลองรุประนาดปีพาทย์วง
น*เ||?แพํแเ1*1111กปก”	มีรุปวาดราษฎรดำเนินหงส์
แ1(ไ|^|กๅโ11ๅ-|?|-รฑ11111ใ	มีรุปห้วยขวางอยู่ตรงหนทางไป
เมปีนเผ่ผํถ06จิเผ์	มีคนหลามพากันเล่นชลาไหล
เคนผล^เผ่เ1*#0*I	มีรุปว้าวนังอยู่ในบนพลับพลา
มีรั- *นข*ใ*{นพน้าเฟฒั	มีรุปคนหมอบอยู่กับพระนา๓
^ปผ่ด่ว์ด่ฒ0ฬกผท	มีรุปว้าววีงถลาไปทงทอง
ตท(ห้นเปีนรปเาห้ปดํก่ร&	ดุมี"หมดรปดนพ็่ไริร้อง
Iรปเโ:วต้&วํระบทลำ7134	สอดฉลองฝาพระบาทแล้วยาตรา
มี^ดงพงปาพนะรส	มีรุปว้ฑเข้าประเทศขึ้นไปหา
ล่#นรุป1รอนบ!นด#อยู่โรยรา	มีรุปเวาเคลเนาตาละลุมลง
{ล้นรุปว้เวนง!เรกบากับตาแก่	พระแลแลแล้วก็คดหควง
มีรุปเฑเข้าโปว้งแล้วเต้นตรง	เห็นรุปว้ฑไปน์งลงรมรุปนาง
เห็นเปรางพระกษดรย์ทั้ง[ตไหญ์	พระดุไปแล้วสะท้อนพระทัยหมาง
.ท้นรุปคนทรงเครื่องเรํองส่าอใง	แล้วเยื้องย่างฟ้อนรำทำกระบวน
มีรุนน งยงส่ใอา#มีโต้ะโดก	มีรุปคนบรื่โภคสำรวลสรวล
มีรุปชายสอ}รุบท่เกวะบวน	คนหนึ่งหนุ่มคนหนึ่งจวนจะกลางคน
มีรุป^นางเสํ Iอาง:นนกอจอก	รุปคนแก่นนน์งกลอกอยู่ลับสน
แต่คนแเ เนนคนเต้ยวรุปสองคน	รุปคนแก่หนึ่งฟ้กลเหมียนนอนตาย
รูปบุรุษที่เป็นหนุ่มกุมพระแสง	แล้วกวัดแกว่งฟันเอาคอคนนอนหงาย
รูปเซาวาดขาดกระเต็นจากร่างกาย	รูปหนุ่มชายนั๊นพานางย่างยาตรา
รูปเซาเซียนเห็นเป็นเวียนในวังวง	เห็นรูปทรงนั้นไปหยุดพูดกับม้า
เห็นรูปนางกับบุรุษซี่อาชา	เห็นรูปม้าพาเหาะระเห็จไป
มีรูปม้าพาไปหยุดที่ร่มรึน	อันชุ่มชึ๋นภุมีภาคพระไทรใหญ่
เขาเซียนว่าทำเป็นม้านั้นหายไป	แต่หญิงชายนอนอยู่ร่มพระโครธา
เห็นรูปชายนั้นกับหญิงเดินออกไป	จากพระไทรเดินเหนื๋อยจนเมึ่อยซา
เห็นรูปหญิงฉกเอาผ้าพันบาทา	เห็นรูปหญิงเช็ดนั้าตาแล้วคลานไป
เห็นรูปชายพาเอาหญิงนั้นไปหยุด	ที่หนองนั้าเป็นตะกุดพระไทรใหญ่
เห็นรูปชายนอนกับหญิงนั้นหลับไป	เห็นรูปพรานถือหน้าไม้มายิงเอา
เห็นรูปชายตายกลงลูกปีนปัก	เขาเซียนข้กไว้เป็นท่อนนั้ายาขาว
แล้วจารึกบอกให้รู้ในเรึ๋องราว	ปาจิตเจ้าพระภูบาลก็อ่านดู
ที่วาดไว้คนหลายเป็นหม,มาก	บ้างอ้าปากบ้างก็วีงบ้างนั้งอยู่
ทั้งซีพราหมณ์พร้อมสะพรังทั้งพระครู	ต้นดอกไม้ปักอยูไว้เรียงรัน
คอท่านท้าวพรหมทัตอดิเรก	จะทำการอภิเษกกับจอมขวัญ
คออรพิมขน้ษฐาสุดาจันทร์	จึงพร้อมกันทั้งพระสงฆ์แลซีพราหมณ์
ทั้งทั้งพานหว่านเงินทั้งฉลาก	คนก็มากวีงรับเป็นหมู่หลาม
ต้นดอกไม้นั้นถวายพระไกรงาม	จึงทำตามหมายจะเย็นเป็นมงคล
ที่รูปสาวมีคนแหนั้นแท้แล้ว	คึอก็งแก้วอรพิมอย่าฉงน
แห่กันไปอุปภิเษกขนครองพล	กับภูวดลพรหมทัตกษัตรา
ที่หญิงอยู่บนแท่นในปราสาท	คือนั้มนาฏอรพิมสเน่หา
ที่ชายใหญ่เดินไปแล้วกลับมา	คือพรหมทัตเข้าไปหาแล้วกลับคืน
ไปหานางก็จะหวังสเน่หา	ราคราคานั้นก็หายเหลือจะขืน
ท้าวพรหมท้ตมีได้ร่วมไปแต่ยิน	ที่รูปคืนนั้นคือท้าวกลับคืนมา
หระทรงอ่านในอาการบอกที่นึ๋	กลับยินดีโสมนัสสเน่หา
เหมือนอรพิมเมียของกจรึงจรึงนา	ตงสัจจาประเวณีนั้นดีจรีง
@ แ๓พระอง^^3ไป^	1
คอปาจิตเข้าเปเฝ็ามารดาจริง	กับปิตุรงค์ยงย์งนค™รหม
กะทอทองข้างม้าบดาให้	นั้นสินไหว้หระปาจิตฐศยม
ทเกวยนตางซางโคคนระดม	คือเข็นทองด้ายน่ยมว่าไค้นาง
นังรถทรงนันคอองคพระปาจิต	พระอ่านพัศแล้วให้นักระคางหมาง
ใครเขียนเรื่องนี้เหมือนรู้ภูกับนาง	พระจอมปรางค์นกนงใท้กริงใจ
อ่านจารึกแล้วกลับหวนไปทวนเรื่อง	ดูในเรื่องกับจารึกหาผดไม่
นางโฉมตรูฤๅเจ้าอยูในเวียงข้ย	ประหลาดใจอัศจรรย์จริงจริงนา
แล้วพระอ่านเรึ๋องจารึกที่ยังอยู่	มีข้างม้าเดินเป็นหมู่มากนักหนา
คือญาติวงค์ข้าเฝ้าท้าวพญา	ขึ๋คชาไปแต่งงานหระหลานชาย
ที่เขียนวงไว้เป็นดงเป็นดอนป่า	ฝุงประชาหลายหลากนั้นมากหลาย
คือปาจิตกับพระยาเสนานาย	เมึ๋อยกมามากหลายทั้งเผ่าปราน
เขียนเป็นดงนั้นพระองค์เมึ๋อเข้าป่า	เขียนเป็นท่ามีตำหนักริมละหาน
คือพระองค์ไปประทับที่ฝังธาร	หยุดสำราญผ่อนพักตำหนักจันทรื่
คนที่ขี่ไอยราผินหน้ากลับ	เข้าคำนับนั้งอยู่รอบหมอบสลัน
คือกองม้าของพระองค์ผู้ทรงธรรม์	พระองค์ผันให้ไปตามกลับคืนมา
ยายกะตานั้นจะว่าให้รู้จัก	หริร้กษไข้พระยาไปสืบหา
พระยาไปได้ยายกับตามา	จึงน่าพาเช้ามาฟ้าพระทรงธรรม์
ที่เททองนั้นจำลองวาดรูปไว้	ใช้อึ๋นั้ไกลคือปาจิตพระจอมชวัญ
ได้ความจริงแน่ด้วยยายแกบอกพลัน	พระ,หุนหันเดิอดนางพิมแทบวายปราณ
ปาจิตเจ้าจึงเอาทองไปที่งขวาง	ไว้ในวังกลางห้วยท้วงละหาน
หักรถทรงนั้นก็องค์พระภูบาล	จงเอ่ยอ่านเรื่องจารึกเราบรรยาย
คือปาจิตเททองแล้วหักรถ	จนหมุนหมดจับกระแทกแตกฉลาย
พระทรงอ่านแล้วเฉลียวให้เสียวกาย	ช้างเหมือนตัไนึ๋กระไรนะอกอา
ที่เขียนเรื่องไว้เป็นเมืองมีประเทศ	เมึ๋อทรงเดชลงจากโรงวีนัจฉา
เอาเกือกทองสอดฉลองแล้วยาตรา	พระผ่านฟ้าเถิงประเทศที่เขตเคย
เขียนเป็นเรือนที่เป็นร้างอยู่ว่างเปล่า	มีรูปจ้ฑนั้งร้องไห้ไม่ละเหย
คือปาจิตใครอย่าได้สงลัยเลย	พระทรามเชยไปเห็นเรือนลังเวชโรง
ด้วยแต่ก่อนบ่อนเคยกืนถนเคยอยู่	เป็นหมู่หมู่ไม่เห็นคนให้เหรงโหรง
ที่วาดรูปเป็นตาแก,สันหลังโกง	ถือพร้าง้อม(๑)นั่งลงแล้วพูดกัน
คือพระปาเมึ๋อไปพูดกับตาเฒ่า	ตาแกเล่าแจ้งจริงทุกส์งสรรพ์
มํรูปชายไปเข้กังในกลางวัน	คือทรงธรรม์เข้าไปหานางอรพิม
ทีวาดไว้ว่าเป็นชายนั่นสองรูป	เป็นสามรูปกับทั้งหญิงกระจิ๋มลม
รูปผู้หญิงนั่นคือรูปนางอรพม	ผู้ชายสองที่นั่งริมกับรูปนาง
รูปคํนหนุ่มนั่นคือรูปปาจิตจ้าว	รูปคนเฒ่าใหญ่พิทุงกระถาง
คอพรหมทัตที่ผู้ผ่านสวรรยางค์	นั่งในปรางค์อยู่ด้วยกันทั้งสามคน
รปทรงเครึองนั่นละครที่ฟ้อนรำ	จนพลบค์ารำฟ้อนอยู่สับสน
ทวาดโต็ะไว้หว่างกลางทั้งสามคน	หญิงเป็นคนถือจอกนั่นส่งมา
คือพรหมทีตปาจิตนั่งกินข้าว	นางพิมเจ้าริกปาจิตสเน่หา
หญิงยืนจอกนั่นคือพิมย์นสุรา	ให้พรหมหัตราชากินจนเมา
ทีวาดรูปเป็นคนแก่นั่นนอนหงาย	คือท้าวไทพรหมหัตนั่นเมาเหล้า
ทีรูปชายถือพระขรรค์มาฟ้นเอา	ท้าวพรหมหัตดิ้นดะเด่าคอกระเด็น
ทีคนฟ้นนั่นจะบอกไว้ให้แจ้ง	คือปาจิตฤทธิแรงครั้นแลเห็น
เคียดพรหมหัตว่าไปเอานางเนื้อเย็น	จิ๋งฟ้นคอขาดกระเด็นออกจากกาย
ทีรูปชายรูปหญิงวงวนเวียน	เขาวาดเซียนรูปร่างไว้เฉิดฉาย
[ปยีนหยุดพูดกับม้าทุรนทุราย	คืออรพิมกับพระไพรปรึกษากัน
พุดกับม้านั่นคือว่าพระอินทรา	มาริบพาอรพิมนั่นผายผัน
กับปาจิตฤทธิรงค์ผู้ทรงธรรม์	เซียนสำคญไว้มีต้นพระไทรพราย
รูปหญิงชายเซียนเป็นหยุดอยูใต้ต้น	มาพิกลวาดเซียนทำเป็นหาย
จะจารึกเรึองบอกออกธิบาย	คือพระไพรกับนางพิมอย่าคลังแคลง
รูปม้งม้านั่นคือว่าท้าวโกสีย์	พานางมาแต่บูรึอย่ากินแหนง
เอามาไว้ที่พระไทรริมนาแซง	ม้าจำแลงนั่นก็หายกลายเป็นอินทร์
เขาเซียนไว้เป็นผู้ชายกับหญิงนั่น	จอระจันเดินไปในไพรสิณฑ์
วาดรูป!ว้เป็นผู้หญิงผ้าพันตีน	โศกถวิลแดดาลแล้วคลานไป
คือปาจิตพานางจากสำนัก	นางนงลักษณ์ตีนพองนั่าหนองไหล
{๑) ง้อม-งุ้ม
รูปฉกผาน้นคือว่าไช่อืนั้ไกล	คือสายไจอรพิมนางน}ตราญ
เขาวาดวางไว้ฟ้นร่างหญิงแลชาย	เดินเข้าไปหยุดทีร่มไทรพิตาอ
เขาเขียนรูปเป็นผู้ชายเหมือนนายพราน	คือหน้าไม้งุ่นง่าน}ภยิงเอา
ถูกผู้ชายลูกหน้าไม้นั้นคาอยู่	จะเขียนบอกไว้ไห้รู้ทงหนุ่มเฒ่า
คือปาจิตอรทิมนางนงเยาว์	เดินไม่ได้อย่างเก่าด้วยคืนพอง
รูปฉีกผ้านั้นคือว่านางทิมฉีก	จะเดินไาไม่ได้อีกนางเศร้าหมอง
พระปาจิตคิดสงสารนางนวลละออง	จึงพาน้องไปบรรทมร่มพระไทร
รูปตาเฒ่าที่เขาวาดด้วยนั้ายา	คือพรานฟ้านั้นทืเดิยาอย่าสงสัย
ที่เขียนไว้ลูกหน้าไม้ปักหัวใจ	คือพระไพรปาจิ®ท่าสพชนม
พระทรงอ่านปานประหนื่งจะเป็นบ้า	ละลังละล้าตาสายกระเสือกกระสน
ดูรูปเขียนช่างไม่เพี้ยนเจ้านิรมล	อสุชลแทบจะย้อยฝอยกระเต็น
พระข่มขืนกลืนโศกแทบอกแตก	ดุเรึ๋องรูปนั้นก็แปลกแลก็เห็น
ฤๅสุดเรึ๋องนั้นจะเยื้องไปผิดเกณฑ์	ดุสุดเรึ๋องจึงจะเห็นหายมลทิน
® แล้วทรงฤทธิ์ทิศดูที่ต่อเรึ๋อง	เห็นรูปหญิงย่างเยองจากไพรสิสเฑ์
มาร้องไห้อยู่กับศพกอดฝ่าตีน	เขาเขียนรู!ไว้เหมือนดนสลบไป
พระแลไป เห็นชายออกจากป่า	แล้วน่าพาเอาผู้หญิงจากศพหาย
เขาเขียนรูปไว้เป็นหญิงเดินตามชาย	เห็นรูปควายหญิงนันขีไปตามหาง
เห็นรูปชา ยพา เอาหญิงไปห ยุดพัก	ทิสำนักร่มพระไทรอันไหญ่กว้าง
เห็นรูปชายนอนอยู่ใต้พระไทรซาง	เหนรูปหญิงแทงเอาร่างชายบรรลัย
เขาวาดรูปเป็นผู้หญิงกลับคืนเล่า	ตามรอยเก่ามาทีศพทีตักษัย
เห็นรูปนางครวญคร่าร่าพไร	กระวนกระวายอยู่กบซากไม่จากจร
เห็นรูปงูสู้กับพังพอนเผือก	พระแลเหลือกจนตาแซงเหมอนเม้ชอน
เห็นรูปงูนนไปกัดฟัดพังพอน	รูปพังพอนเขียนเหมือนตายทำลายชนม
รูปงูเหาเข้าไปแหนที่ต้นไม้	กลับเขียนไว้เป็นรูปงูนั้นมาพ่น
รูปพังพอนเขียนไว้เป็นขึ้นบัดดล	เหนรูปนางนิรมลไปกัดยา
เห็นรูปนาง เอามาฟนที่ซากศพ	เหนรูปศพลุกขนนังเสนอหนา
เห็นรูปชายกับผู้หญิงตามกันมา	เห็น^นั้าขวางหน้าทงหญิงช!ย
เห็นรูปเณรดูก็เห็นขี่เรือน้อย	เป็นเรอลอยมาตามสายชลาไหล
เห็นรูปหญิงรูปชายกวักมือไป	เห็นรูปเณรรีบพายเรือเข้ามา
เห็นรูปชายขเรือไปกับเณรนั้น	เห็นรูปเรือกลับเป็นผันคนไปหา
เห็นรูปเณรร้บเอาหญิงใส่นาวา	เห็นรูปเณรพายเรือพาเอาหญิงไป
เห็นรูปชายนั้นไปนังอยู่ฝ็งนั้า	ทำหน้าดำเคล้าสุชลนั้นล้นไหล
เชยนรูปวาดทำเป็นพลัดกันหญิงชาย	เขียนหญิงนั้นยังไม่ตายอยูในเมือง
พระแลแลดเรองรูปภาพเขียน	ไม่ผิดเพี้ยนจะแจ้งไม่แฝงเมือง
แลแล้วตรึกนักแล้วแลเหลิอบข้าเลิอง	แลดุเรึองแล้วมาคิดไม่ผิดตัว
สุชลนัยแทบจะไหลลงโซมพราก	แม่เพิอนยากอยู่ทีไหนเล่าทูนหัว
แล้วทรงอ่านเรองจารีกยังนักมัว	เขาเขียนตัวอักษรเป็นเรึ๋องราว
จารีกว่าถ้าผู้ใดได้มาดุ	จงรอบรู้ตรึกตรองให้พ้องข่าว
เราเขียนรูบ้เว้เป็นหญิงมืเล็บยาว	เดินไต่เต้าออกมาจากพนมไพร
มาอิดออดกอดตนอาสภซาก	คิอค่ยากของปาจิตที่ตักษัย
นางคนนื้ที่ในพี้นใข้อึ๋นไกล	คิออรพิมอย่าสงลัยเลยผู้ดู
ปาจิตตายนางร้องไห้ด้วยรักผ้ว่	จิงทุ่มตัวยกตีนขึ้นทูนทู
ทึ๋รูปชายถ้อหน้าไม้สมุทู	ออกจากป่าเข้ามาดูนางนงคราญ
ใข่อนไกลเลยนะท่านคิอพรานป่า	ที่ยิงฆ่าพระปาจิตเอิงสังขาร
เราแจ้งจรืงที่เป็นหญิงงามสคราญ	เดินตามชายไ!ไม่นานแล้วขี่ควาย
นั้นคิอว่ากัลยานางเนื้อนัม	เจ้าอรพิมแท้ทีเดียวท่านทั้งหลาย
งามจำเรืญเดินไม่รอดระทวยกาย	พรานจับควายมาให้นางนั้นขี่เดิน
ที่วาดรูปหญิงชายไปหยุดนอน	ที่หนองบอนบ้านเก่าตะกุดเขิน
ชายนั้นนอนเลยเตลดให้เพลิดเพลน	หญิงนั้นเดินมาฉวยมืดแทงเอาตาย
คิอพรานพาอรพิมไปพักร้อน	พรานก็อ่อนนอนเลยด้วยเหนึ่อยหลาย
นางอรพิมฆ่าพรานบรรลัยวาย	ที่ชายตายนั้นคิอพรานนั้นมนคง
เราเขียนรู!ไว้เป็นหญิงเดินกลับคิน	มืใข่อึ๋นคิอนางพิมนวลระหง
มาเอิงซากแล้วก็ซบสลบลง	อันชากผินั้นคิอองค์ของพระไพร
เราเขียนย้อนที่พังพอนกับงุเห่า	สู้กันเล่ากัดกันจนตักษัย
มืใข่อึ๋นคิอองค์สหัสนัยนั	ขบกันตายเทวดาแล้วยากัน
ก็เป็นคินพี้นรอดจากขีว้ต	คิอโกสิตมาจำแลงให้คมสัน
เขียนเป็นนางลุกย่างออกโปพลัน	เป็นแม่นมนอรพิมไปเอายา
^มาพ่น^บนอาสภฝ็	1ฒ^8ฒ
^รอดคืน^น^ในทันตา	111
ทึ๋หญํงชายเดินไปนนให้คํด	กอปาพํอร™อย่1ลงลัย
ปาจิตพากัลยาไปทียฬย	ทํ่ทียนฟ้น๗พ์นญ^^1
กับหญิงชายนั้นไปนั้งที่ฟ้งนั้า	เฆเชียนน้ไวัเใ!นเรื^ยน้กหนา
มีรูปเณรนั้งอยู่ท้ายลำนาวา	รุปฬกมือใฟ้®เรมาหฝ็งชล
เราเขียนรูในึว้เป็นเณรพายเรือข้าม	ฌรูปชายไปฟากน้าาฬัฉงน
เขียนรูปเณรพายเอาเรือมากลางชล	เถล้อกกลนร้บรูปหญิงไล่เรือไ^
เรา เขียนไว้ชา ยกับหญิงนั้นพลัดกัน	รูปหญิงน้นอยู่ไนเมืองเรืองมไV
อ่านจารืกแล้วอย่านึกสงลัยใจ	รูปหญิงไกยที่ไปกิกน้งกงกา
คออรพิมปาจิตไปติดนั้า	พระอ่านน้าแลกุล้มผาก
แล้วลุกขึ้นแล เล็ง เพ่งลูกตา	กุจารืกอ่านว่ากามเรืองไป
ที่เรือน้อยลอยมาว่าเณรขี่	รูปช้ายมืกวักมืออยู่ไหวไหว
รูปกวักมีอคือปาจิตใช่อํ่นไกล	กวักมือเรืยกเณรมาใกล้ชอชีเรือ
รูป เณรมาพา เอารูปผู้ชายนั้น	ลงเรือพลันชามแม่นาไปข้างเหน้อ
คือ เณรรัมปาจิตนั้นลง เรือ	พาข้ามฟากมาไวั&งไห้,น้งกอย
รูป เรือ เณรที่ว่า เห็นไปคืนกลับ	กอเณรกลับกนมารบนางยอกลรอย
รูปหญิงขี่ เรือ เณรลง เรือพลอย	กออรพํมน้มน้อยเมืยพระไพร
ที่รูปพลัดจะกระจัดให้กระจ่าง	รูปข้ามฟากนนไม่พรางอย่าลงลัย
คือปาจิตอิศเรศผู้จอมไกร	0111|18ฒ]
รูปสตรีเขียนไว้มีอยู่เมองใหญ่	ไช่อนไกลจงจารกไห้เหํนสม
คืออรพิมนึมขนึษฐ์นางทรามชม	นางเอวกลมอยู่เมองนจงแข้งมา
พระอ่าน?เนในกระบิลเรืองจารืก
าอฟ้ท้โชโ^*อพ่จา	ชุจจนาไ™*น1ฬแ๗น!จ
ส^กส^ฬนว่าพัญ1น*ร	น่™*จนนฺนก*จ^
*4.	-4.	๙ .	แทบจะป?ฬพส์วฬไาส์ย
ฟัทองเทยวทนทุกขแตบุกดง
4 ” กโ ๖ ชีเ V กุ- V	เ?ฟระคองฬอมอไม่?ฬย
หมนระว^งครนใดฟังปาจตรอง	22	1
4 V 4	. VI	ทงสินายกมรอมอแสัไพใมา
หมนชยนาทวงผาดมาว่องไว	*
V	น , V -™	อ/กาทแสฟไ^นมกมเก^
เขาอารามพาไปทาพระลงฆราช
แล้วทูลตรงแก,พระสงมราชา	พระถานฬงได้โปรดทีโพษทัณทั
ฝ่าพระบาทตรัสใช้ให้ข้าเจ้า	ไปอยู่ฟ้าที่ศาลาอย่าผายผัน
ข้าทงสี่รับสังระวังพลัน	กชวนกันมันระมัดไม,วางใจ
บุรุษอํ่นหมื่นพนมานงอยู่	มาพิศดุกหาเห็นร้องไห้ไฝ
บุรุษนื้ดูท่วงทีจะอยูไกล	นังลงได้ไหกินขาวแลวแลดู
ตงพินิจพิศแต่ดูรูปภาพเซียน	ดูไปแล้วยังกลับเวียนสงลัยฺอยู่
ดูที่กลางแล้วยังสวนมาทวนดู	ดูเถิงปลายแล้วมาดูต้นต่อไฟ&
ดูแล้วดูเล่าฟ้าพินิจ	ตั้งแต่พิศ.ฉันลังเกตหาห;ยุดไม่ ะ
ฉนระวงตั้งแต่ดูไฝวางใจ	พอล้มลงร้องไห้ทรงโศกา--
ดูตื้นตันอั้นหัวอกสะอึกสะอื้น	ลุกขึ้นยืนแทบไฝได้น่ากังขา
จึงพาต้ว์มาถวายใต้บาทา	ไต้ทรงทราบชึ๋งฝ่าบาทธุลี
๏ พระลังฆราชแลประภาษเห็นปาจิต	แลพินิจจำไต้พระโฉมศรี
ในใจตื้นแทบจะตื้นซีพซีวี	ไม1วายคนก็จะรี่เข้ากอดเอา
ในใจตรีกหวนรำลึกทำหน้าเสีย	ทูนหัวเมียคิดว่าตายไปเลียเล่า
แต่เที่ยวหาจนชราเป็นหนวดเครา	พ่อทูนเกล้าพยายามเที่ยวตามเมีย
แล้วข่มซึ่นกลึนโศกเลียสละ	ต้ว์เป็นพระอย่างพิงนึกพระจะเลีย
ผัวมาคีนคงได้คืนกลับเป็นเมีย	แล้วกลีนกอั้นกลัวเกลียให้โศกกลา!
จึงตรัสว่าดูราตั้งสี่เฒ่า	ไปอยู่ฟ้าก็ใด้สมอารมณ์หมาย
มีเสียแรงทีเราแต่งเป็นหมื่นนาย	ควรจะได้ซึ่งรางวัลท่านที่ง็ปวง
พระราชาสังฆราชจึงตรัสว่า	เณรอย่าช้าลงไปบอกท่านข้าหลวง
ลังฆรีทีรักษาเงินกระทรวง	เอาเงินตราผัเฝวงที่เนื้อดี
เณรรับลังพลางวิงมาโม่ช้า	จึงกล่าวว่าบอกพลันขมันขมี
นีแนทวนพนักงานลังฆรี	เจ้าคุณศรีสังฆราชให้จัดไป
เว้นลีชังตั้งผ้านั้น.ลีผน	ที่เนื้อลึนอย่างดีพื้นม่วงไหม
ลั?ศรีไมข้าม-โดยโว	จัดฝ่าม่วงเงินใส่ตะพายมา
พระลัะศร"ชจึงตรัสว่าลั:ฆรี	เฒ่ตั้ะลีมีคุณเรานักหนา
เร?Xน.ช้ได้;Vมี■อนใจทีจนดา	เงินแลผั!นนไห้เขาจึ.:สมดวว
พระสงฑ์ท-นจึงรางวัล,ไห้ดนละช้ะ	กับ!^ตั้งฝ่าม่วงงามสงวน
ทงสี1ฒ่ารับรางวัลสำราญรวล	พากันยวนแย้มยมแล้วกรมไจ
พากันว่าดิฉันพากันระมัด	ดั้งแต่ผลัดกันระวังไม่ไปไหน
คนหนงว่า1จ้าคุณลังไม่วางใจ	คนหนึ่งไวเจ้าคุณสร้อยดอยระวัง
คนหนี้งเวรแต่ไม่เห็นคอยจะวํ่ง	คนหนึ่งว่าฉันไม่นงชะแง้หลัง
ตาก็ดูหูก็พลอยคอยระวัง	ดั้งส์เฒ่าอวดอ้างยกย่องตัว
พากันลามาจากพระลังฆราช	ออกจากวัดพูดกันแล้วย้มห้ว
หมื่นระวังว่าคราวนี้ข้าดั้งตัว	สิบตำลึงก็ไมกลัวคงช่วยเอา
หมื่นข้ยนาทว่าข้ามาดแต่ม่ายสวย	ถ้าแม่ม่ายก็ไม่ช่วยจะช่วยสาว
หมื่นอุดมว่าอารมณ์ในใจเรา	แม่ร้างสาวก็ไม่เสือกคงช่วยมัน
หมื่นคนหนี้งว่าอย่าอึงดูเหมือนอวด	ว่าจะช่วยหน่อยจะชวดไม่ได้ฉัน
ขโมยรู้มันจะปองของสำคัญ	จะชวดฉันหน่อยจะเป็นเถนล้วงโอ
ดั้งสีเฒ่าเดินเข้ามาเถิงบ้าน	ที่เรือนใครไปสำราญด้ายสุไซ
เอาเงินตราผ้าแจงแกพิรืโย	ดั้งปัดโตยินนํยมดังบรรยาย
@ จะกล่าวกลับจับถึงเรื่องทิมสังฆราช เลิศฉลาดคิดมุ่งได้สมหมาย จำเดิมแต่พบพระสามีไม่เว้นวาย	มโนในนี้งนึกแล้วตรืกตรอง
จะคิดอ่านฉันใดนะอกเอ๋ย	จะบอกเผยพูดออกเป็นคำสอง
แต่ก่อนมาว่าเป็นชายในทำนอง	จนแช่ข้องสรรเสริญได้บวชเรียน
มีอุปัชฌาย์อาจารย์ได้ทานถาม	เป็นคำงามสาธุการประสานเสยร
ปุริโสท่านก็สวดเมื่อบวชเรียน	ท่านถามไถ่มีได้เพี้ยนในถ้อยคำ
ท่านถามว่าถ้าจะแปลก็แปลได้	ปุริโสถามว่าชายฤๅไถ่๓ม
ก็บอกท่านว่าเป็นชายในใจความ	เห็นสมคำท่านจึงบอกให้บรรพชา
อันรุปกายเองแต่ก่อนก็หญิงแท้	ด้วยบุญแกอเษฐานเที่ยวตามหา
จึงกลับกลายมาเป็นชายตามสัจจา	เถิงบรรพชาท่านก็ถามเป็นความตรง
กายเป็นชายจึงได้บวชไม่สมมุติ	บริสุทธมีได้อำในค่าสงฆ์
ก็บริสุทธควรเป็นบุตรพระชนวงค์	จนยินยงมาเป็นสังฆราชา
คนออกชอลึอฉาวไปที่วทํค	มีสานุคิษย์บวชให้ไว้หนักหนา
บอกให้ถึอสมาบัติปัสสนา	คันธุระในเอกาธุดงค์เดิน
แต่ศษย์สาถ้าจะว่าแต่พันร้อย	มีใช่น้อยทุกพาราพาสรรเสริญ
จะกลับกลายกายเป็นหญิงไม่จำเริญ	สานุศิษย์ที่ยังเพลินนั้นมากมี
ถ้าเห็นกายกลายเป็นหญิงเสืยจริงแท้	พวกศิษย์นั้นก็จะแซ่กันแตกหนี
จะเสียใจหายศรํทธาท์งบุริ	จะสืกลาพากันหนีจากพรหมจรรย์
ถ้าจะกลายกายเป็นหญิงจริงจะได้	อย่าอยู่1ปเสีย1ไห้,พ้นเข้าไพรลัณฑ์
ถ้าอย่างนี้เห็นจะเลิศประเสริฐครัน	ได้ผ่อนผันไหว้ลาบรรดาโยม
ครนคิดแล้วแผ้วผ่องเห็นพ้นโทษ	ให้ปราโมทย์โสมนัสภิรมย์สม
จืงเริยกหาพระปาจิตว่าท่านโยม	ท่านตรอมตรมโทมนัสด้วยเหตุใด
เข้ามานั้งในกระฎีสีประสก	ระงับอกดับโศกให้ใจใส
พระปาจิตมีได้คิดสะดุ้งใจ	ในจิตหมายว่าผู้อื่นไม่เคลือบแคล่งั
ด้วยตัวนางสีมากลายเป็นชายพระ	สันวิระมีได้ตรึกจะนีกแหนง
เมอท่านเรียกท่านการุณย์ว่าบุญแรง	ก็ลุกเลื่อนจากตำแหน่งเข้านั้งใน
พิมลังฆราชตรัสว่าเด็กธุ}หามาก	ไสเชี่ยนหมากยกเชี่ยนหมากเอาไปให้
กินหมากพลางนั้งเล่นให้เย็นใจ	ดูนั้งรายแต่ลูกศิษย์เต็มกระ,ฎี
บ้างก็เขียนบ้างกเรียน1ซึงสนตัพท์	บ้างเทึ๋งจับเล่าสุดอยู่ศัพท์สี
เสียงแซ่วแซ่บ้างก็แปลเรียนคัมภีร์	ดูมากมีไปแต่เข้าจนค่ราวเพล
ค่รันยามเยนสุริยาลงค่าพลบ	พระลังฆราชคิดปรารภด้วยยังเห็น
แลดูหน้าพระปาจิตไม่อยู่เดน	ดูหน้าเสียแล้วกระเซ็นหลังนั้าตา
หมู่ลูกศิษย์ไปสถิตอยู่ตามที่	เข้ากุฎีบ้างก็เล่าบ่นสิกขา
บ้างกบ่นให้จำเนียรทีเรยนมา	อึงค่ะนีงในมหาพระอาราม
พิมลังฆราชตรัสเรียกพระปาจิต	ท่านบัณฑิตมานี่หน่อยข้าขอถาม
เป็นลัจจังท่านจงแจ้งแสดงความ	เหตุไฉนท่านจึงร์าโศกาลัย
ทนกระหม่อมจอมบพิตรปาจิตเจ้า	ไม่เอื้อนอำความเก่าเล่าขยาย
ว่าเจ้าคุณดิฉันวุ่นแทบวางวาย	เสียนั้าใจคิดรำคาญสงสารเมีย
ด้วยพลัดพรากจากกันฉันจึงคิด	เที่ยวตามติดสืบหาประดาเสีย
ฉันเศร้าใจเสียใจเสียดายเมีย	ถ้าตายเสียนั้นสุดคิดจะติดตาม
นี่ยังไม่ตายวายซ็วิตจำจิตจาก	เป็นวิบากแล้วเจ้าคุณมาไถ่ถาม
ได้เจ็ดปีแล้วแต่หาพยายาม	เที่ยวสืบถามแต่ฉันไปหลายพารา
พระเล่าพลางหลังนั้าพระชลเนตร	เอาผ้าเซ็ดก็ไม่แห้งยงโหยหา
พระเล่าพลางร้องพลางหลังนั้าตา	แต่บุกดงพงป่าแทบตัวตาย
เล็งตัวตายไม่เสียดายเลยชีว้ต	ในใจคิดร้กเมียไม่ฟ้อดหาย
แม่เพอนยากดวย!.จาจากกระจัดกระจาย	เวรอะไรของดฉันมาทันดา
มาติดนั้าขามไม่ได้เมยกับผัว	ด้ายความกล้วนั้ากว้างที่ขวางหน้า
อยู่ฟากนแลฟากโน้นสุดลูกตา	เห็นนาวาเณรข้มาด็ใจ
ฉันกวักมือเณรเข้ามาให้พาข้าม	จะข้ามพร้อมกันทั้งสามลงไม่ได้
ให้เมียน้งคอยอยู่ฝังฉันข้ามไป	อยู่ฟากโน้นเณรจึงกลับมารัยเมีย
เณรมาร้บไม่เห็นกลับมาหาฉัน	พอตะวันนั้นก็ย่าลงคาเสีย
คอยไม่เห็นเณรก็หายหายทั้งเมีย	ฉันตายเสียนั้นไม่ได้จึงกายยัง
ใครเขาเป็นเข้นอย่างฉันบ้างฤๅไม่	ทั้งหลายตายเขาจึงจากได้ซากฝัง
นื่เมียฉันจากฉันไปไม่หน่ายซัง	ฉันจึงซังติดตามมาตามบุญ
เที่ยวค้นคว้าหาในป่าหิมเวศ	ทุกขอบเขตเนินลำเนากุเขาขุน
ดวงชีว้ตมืได้คิดเสียเลยคุณ	เป็นด้วยบุญพาประสบให้พบทาง
ตามมรรคาเดินมาเห็นหม่เด็ก	แต่เล็กเล็กเลี้ยงควายลายสล้าง
จึงถามบ้านเด็กแจ้งไม่แพลงพราง	เด็กนำทางมากระท่อมพวกชาวนา
ข้อตา เพชรดิกระไรข้างใจบุญ	แกมีคุณอยู่กับฉันนั้นนักหนา
ยินสำเนิยกแกก็เรียกให้สูบยา	ฉันเข้าไปหาไถ่ถามนามบุรี
แกบอกว่านามพาราข้อเมืองซัมปาก	มีเมืองขึ้นนั้นก็มากมีตักดึ๋ศรี
แกเล่าฉันสารพันนั้นมากมี	ในบุรีบอกว่าสร้างศาลาทาน
เจ้าชีว้ตคิดท่าถวายพระ	เสียสละโภชนากระยาหาร
ท่านเขียนรูปไว้เป็นเรึ๋องราวนิทาน	แสนสำราญใหญ่โตอันโอฬาร์
แต่ผู้คนกล่นเกลึ๋อนดูกลุ้มกลาด	มีได้ขาดบุญมากเป็นหนักหนา
พวกก่อนไปให้หลังพวกหลังมา	อยู่อัตรามีได้เว้นทิวาวัน
ฉันลามาแกจึงพามาบอกทาง	แกกระจ่างให้รู้จักที่ผายผัน
แกบอกให้ตะวันบ่ายก็เล็งพลัน	จึงจากกันมาแต่ตาเพลาเพล
เล็งพาราสุรียาเย็นยะย่า	พระสมภารกวาดอารามพอแลเห็น
เข้าไถ่ถามได้ข้งความก็พอเย็น	เที่ยวดุหาก็ไม่เห็นท่าศาลา
เที่ยวไถ่ถามตามชาวเมืองเซาแจ้งบอก	เที่ยวทุกกรอกถามเกรนแต่เดินหา
เล็งสามวันจึงได้พบท่าศาลา	แทบเลี้อยล้าเอวหลังไม่นั้งลง
ลงอาบนั้าคลายเหนึ่อยห็วเลี้อยล้า	ขึ้นศาลาแลพินิจทิศวง
ที่งส์เฒ่าไห้กิน!,กจึตดำรง	เหนอยก็หายคลายลงค่อยมแรง
แลคฉากที่เขาเขยนเป็นราวเรึ๋อง	ฝนบ้านเมองแจ้งความตามตำแหน่4
บอกขึ้อฟ้องราวกะ!!ปคุแจง	ไม่เคลอบแฝงทุกเยองในเรองตัว
ออกขึ้อว่าปาจึตอิศราช	แล้วคนขาตเขยนบอกว่าเป็นผัว
นางอรฟัมว่าเป็นฟ้ยไฝมิคมัว	ร}างเหมอนเข้าทในตัวดิฉันเอง
คจนสุคในวิมุตติที่สงสัย	เต็มหัวใจจงน้าตาได้โหรงเหรง
ไม่เพื้ยนไพล่ข้างกระไรเหมือนตัวเอง	ดิดวังเวงอยูไม่เว้นไม่วางใจ
เป็นอย่างน้นคอกดิฉันจงโทมนัส	แต่กล้นกลัดกลนน้าตาไม่ให้ไหล
ก็ไม่ฟังขนแต่หลังความอาลัย	พระร้องไห้เล่าพลางหลังน้าตา 1
พระลังตราชอรพมผู้เป็นเจ้า	ได้ฟังเล่าจร้งจังไม่กังขา
ในใจร้อนเหมือนหน้งไฟไหม้อุรา	ความโศกาก็บังเกิดขึ้นกับกาย
ด้วยยังเป็นใ]ชุชนหํนชาดิ	ไม่สามารถที่จะดับให้โศกหาย
ด้วยราคกามน้นยังลามอยู่ทวกาย	ถ้าเว้นไว้แต่เพยงขาดมาตุคาม
พระพุทธองค์เมึ๋อยังหลงในไฟราค	บารมิฟานก็มากเหสือหาบหาม
เสวยชาติเป็นนักปราชญ์เที่ยวปราบปราม	ทรงพระนามขึ้อพระเพศเวสสันดร
อกชาติเคยวก็จะได้ไปเป็นพระ	ยังวิระให้โมโหเข้าหวงหอน
สละลูกไห้ชชกภํกขาจร	เฒ่าแสนงอนเฆี่ยนต็ต่อหน้าตา
ท่านทรงพรตยังว่าอดอยูไม่ได้	ยังน้กร้ายว่าจะตามไปเข่นฆ่า
นึ่หากว่าท่านประเสริฐเสิศปัญญา	จึงปราบปราท่าลังขารให้พลันวาย
นี่ลังตราชก็ยังชาติไนผู้หญิง	ยังหนาแน่นไหนจะน้งสงสารหาย
พระชลนัยไหลหลังลงพร้งพราย	ความอาลัยคิดเกิงยากที่จากกัน
กลัวจะแคลงแล้วจึงแกล้งปราลัยกล่าว	ได้ฟังเล่าน้กลังเวชในใจฉัน
คิดสงสารพักตร์พวงแม่ควงจันทร์	ถงอกใครก็เหมือนกันดอกท่านเธอ
แล้วลังตราชแกล้งไถลปราลัยถาม	เที่ยวเข่อตามเพื่อนนอนหมอนเสมอ
หาเอาใหม่ไม่ได้เจึยวฤๅเธอ	จึงเข้อเป้อมาให้ยากลำบากตัว
แต่พลัดกันมาก็นานเจ็คปีเศษ	ข้าเห็นเหตุว่าโฉมฉายจะได้ผัว
เทียวตามเขาไปเปล่าเปล่าน้าจึตฟว์	มางวยงงหลงมัวอยู่งมงาย
พระโฉมงามตอบคำพระลังตราช	ผู้หญิงอึ๋นถ้าจะมาดก็สมหมาย
แต่ไม่เหมือนเพอนข้วิตคิดเสียดาย	ไม,เว้นวายหวนถึงคะนึงนวล
จะได้ไม่ถงจะใหสักหมนแสน	มาเทียมแทนก็ไม่เหมือนเที่อนสงวน
จะเอาไจมาแต่ไหนมายยวน	ไม่บังดวรคนจะว่าเป็นน่าอาย
อนี้งน้องเหมือนอย่างทองที่สูงศรี	ร่วมชีวคู่ชีวาตมีที่มาดหมาย
แม่เพอนร้อนเพอนเรอนเพอนสบาย	จะตามหากว่าจะวายชีวาร้น
ยงร้าว่าชลนาก็ยงไหล	น่าน้อยใจใจยึ๋งคิดจิตกระสัน
เวรใดที่ได้ท่ามาตามทัน	มาแกล้งกลนจกเอาทรวงดวงหัททัย
ฝ่ายว่าพัมสังฆราชผู้เป็นเจ้า	ได้ฟังเล่าชลนังก็หลงไหล
แล้วตริตรึกนึกหมองมโนใน	โอ้พระไพรน้อยฤๅจิตช่างคิดเมีย
เป็นแต่ตรึกหวนรำลึกไม่ออกปาก	แต่กลนกลึนชีนุหักอารมณ์เสีย
แล้ว,พูดกลบลบให้เลือนที่เงึ๋อนเยีย	แต่ฉันฟังก็ให้เสียนึาใจคร้น่
ท่านรักเมียนี้นักหนาท่านปาจิต	จะตามติดกว่าจะวายชีวาสัญ
ช่างกระไรไม่ เสียดายชีวาร้น	เมียชองท่านงามสคราญสักปานใคร
พงส์กษัตริย์ตอบอรรถพระสังฆราช	ใจฉันมาดก็ว่าชอบอัชฌาสัย
แต่ว่าคนสิบคนสิบหัวใจ	คนอึ๋นไกลเล็งไม่เห็นในใจเลย
ที่ตัวฉันใจตาว่างามพรึง	ย่านผู้หญิงอย่ามาฟริยบเลยคุณเอ่ย
ที่งลักษณะกิริยาสง่า เงย	นางคู่สร้างแต่ก่อนเคยด้วยกันมา
พยายามอตส่าห์ตามแม่เนื้อเหลือง	มาหลายบ้านหลายเมืองแต่เที่ยวหา
สาวสตรีนี้นก็มีทุกพารา	ไม่ข์นชอบต้องชะตาเลยสักคน
ถ้าชอบใจไหนจะได้มาเถิงนี้	มืเมืยมืได้เสียแล้วสักสิบหน
เถิงพบพักตร์กิไม่รักแต่แลยล	จิตกังวลแต่เที่อนยากที่จากไป
พระสังฆราชอรพิมยิ้มฉอเลาะ	เมียชองโยมเห็นจะเหมาะงามใจหาย
จึงตามหาอยูไม่ลืมให้ปลื้มใจ	พูดไถลมืให้แคลงกินแหนงเลย
แล้วแสร้งว่าน่าเมตตาที่อกท่าน	ทุกข์อกใครก็เหมือนกันดอกท่านเอ่ย
แล้ววาจึทีเป็นห้ามพระทรามเชย	หยุดเสบยเสียเกิดท่านกลั้นนี้าตา
เมียที่หายท่านเสียดายเต็มทีหรือ	ฤๅแกล้งกล่าวใจไม่ชีอมารษา
ท่าทีถามจะฟังความกิริยา	ฤาเที่ยวหาอยากได้ใหม่ในใจจริง
ถ้าบอกตรงคงจะได้ดอกเมียเก่า	อย่าโศกเศร้าไปเลยท่านเกิงผู้หญิง
จะนำพาไปเที่ยวหาอย่าประวิง	จงไขแจ้งให้เห็นจริงอย่าทุกข์ใจ
พระปาจิตคิศริน!]นสงสาร	จึงกล่าวรสพจมานสนองไข
ฉันบอกคุณมาก็เหลือไฝเซึ่อใจ	ฤๅดำนาชาทั้งไฟมาทดลอง
ถ้าสงสัยจะถวายพิสูจน์สัตย์	ไม่ข้องขัดถ้าว่าใจเป็นใจสอง
กุศลสร้างมาแต่หลังได้สมปอง	ยกประคองเคนถวายไห้เจ้าคุณ
ได้เมตตาพาไปพบนพเก้า	จะได้กุศลเทียมเท่าภูเขาชุน
เอ็นดูเถิดผู้เป็นเจ้าจงเอาบุญ	ที่บุญคุณฉันไฝสืมจนบรรลัย
ฝ่ายอรพิมที่ได้ชึ่อพระสังฆราช	เห็นปาจิตคิดสวาทพ้นวิสัย
แล้วชุกคิดนึกพิน์จมโนใน	คู่ชีวิตคิดแต่ใดแต่เดิมมา
พระเพึ๋อนยากจากกันมาปานนี้	ไฝคลายคลี่สักเท่ากึ๋งพระเกศา
รักไม่เบึ๋อความเอ็นดูคูชีวา	เที่ยวตามมาก็จนพบประสบกัน
นางตรึกตราจำจะลาจากบรรพชิต	ด้วยสามิตตามมาพบให้โศกคัลย์
เข้าไปหาลาห้าวจ้าวชีวัน	แจ้งสำคัญว่าพระพี่นั้นตามมา
แต่พุดกันมาประมาณสามยามเศษ	พวกรักษาพระนิเวศพระนาถา
เสียงฆ้องยามย์าทุ่มนาฬิกา	สกุณาไก่ขันกระนั้นยาม
จนจวบจวนควรจะได้อรุณรุ่ง	พระปาจิตไฝสะดุ้งในดำถาม
คะเนใจหมายว่าเป็นชีพราหมณ์	แต่ผ่องใสใจนั้นงามจะพบเมีย
จิงวอนว่าข้าแต่ท่านพระผ่านเกล้า	ผู้เป็นเจ้าโปรดโยมอย่าลืมเสีย
จงนำพาฉันไปหาให้เห็นเมีย	ไฝลืมลบกลบเสียซึ่งคุณบุญ
จิตพระองค์จะประสงค์ลี่งอันใด	จะขวนชวายหาถวายมิให้สูญ
ได้โปรดเกศเมตฒอานุภูล	บุญสมภารจะมาพุนย์งหนักไป
ฝ่ายว่ใพิมสังฆราชจิงตรัสว่า	ท่านปรีดาใจเถิดจงผ่องใส
จะจวนแจ้งแสงกระจ่างอโณทัย	จะขาดกิจพระวินัยสิกขาวร
พิมสังฆราช1จิงสะพัก,11ขึ้นครองผ้า	แล้ววันทาพุทธองค์ผู้ทรงสอน
สานุศิษย์มาบังคมประนมกร	หมอบสลอนดูออกกลาดดาษกระฎี
ลูกวันทาพากันว่าษมาโทษ	ตามเบื้องบทในกระนิลพระชินศรี
เป็นสัมมาคารวะด้วยวาจิ	สวดพิธีด้วยพาหุงถวายพร
เป็นนิรันดรมาอย่างนั้นไม่วายเว้น	ชำนาญเจนสานุศิษย์ได้ฝึกสอน
อยู่เนืองนิตย์มิได้ผิดสิกขาวร	แต่ลังสอนไว้ในทางประเพณี (*)
(*) ตนฉณ้!ร์ใ สำใ^
คเนรุ่งเข้าผู้เป็นเจ้าพระสังฆราช	รับอังคาสฉันจังหันขมนขมื
แล้วภัตตาโมทนาด้วยสัพพี	สำเร็จแล้วเข้ากระฎีด้วยตรองใจ
แล้วครองผาเรยกหาลูกคิษยตาม	ตะพายย่ามเข้าไปส่[รงนิฉัย
จ้าวพาราทัศนา เหนแต่ไกล	ตรัสประภาษว่านนใครเหวยเสนา
พวกขาฟ้าก้มเกล้าบังคมทูล	นเรนทร์ลูรจงได้ทราบละอองฝ่า
พระพุทธองค์เจ้าสงฆ์พระราชา	กรุงจัมปากตรัสว่านิมนค์คุณ
พระราชาขึ้นไปนั่งบัลลังก์อาสน์	แต่เลีอลอดปุลาดเขนยหนุน
พระกษัตริย์ตรัสประภาษว่าเจ้าคุณ	ยังสมบูรณ์ด้วยโรคาไม่มาเบียน
พระสังฆราชจึงโอภาษว่าทรงศร	ด้วยถาวรอันตราไม่พาเทียร
แต่ขัดข้องด้วยพี่น้องมาเยี่ยมเยียน	จำนงเนียรมาถวายพระพรลา
ปางพระองค์ทรงแผ่นดินป็นพิภพ	ผู้เลิศลบกรุงจัมปากพระนาถา
ได้ฟังสารสังฆราชพระราชา	มาอำลาจอระจรจากบูริ
พระเสียใจดังหนึ่งใครมาควักล้วง	เอาดวงจิตออกจากทรวงพระโฉมศรี
พุดไม่ออกอัดอนตันนาภี	พระขืนมีเทวราชตรัสอุบาย
ว่าดูราข้าแต่ท่านอาจารย์เจ้า	จงโปรดเกล้าโยมก่อนอย่าผันผาย
โยมก็แก่คริาคร่าชรากาย	โยมนื้หมายฝากขืวาแลกายัง
เป็นญาติวงศ์พงศ์เผ่าเจ้าคุณฤๅ	ท้าวทอดใจร้องว่าฮือโอทุกขัง
ไม่สังเวชเคยมาเทศน์ให้โยมฟัง	จงหยุดยั้งอีกวรรษาจึงคลาไคล
พระสังฆราชฟังอรรถพระทรงศร	ถวายพรว่าบพิตรปีนมไห
แต่จากโยมจากสถานมานานไกล	จะแก่กายลงบรรลัยไม่เห็นเลย
องค์มหาพระบพิตรก็คิดแสน	ก็เหมือนแม้นอย่างว่าโยมบพิตรเอํย
มาเผื่อแผ่พี่งบุญจนคุ้นเคย	โยมข้างโน้นเหมือนอย่างเฉยไม่รำพา
โยมข้างนี้ปรีดา เป็นผาสุก	โยมข้างโน้นจะได้ทุกข้ฤๅสุชา
จะไปเยี่ยมพอได้รู้เต็มหูตา	จำเรีญพรจะขอลาครรไลไป
อนึ่งเล่าเผ่าพันธุมาตามพบ	จะหลีกหลบก็ไม่ควรผิดวิสัย
พระภูบาลจงสำราญอย่าพานภัย	โรคาไข้อย่าบังเกิดในกายี
ธิบดินทร์ป็นจัมปากผู้ทรงฤทธ	เห็นสุดคิดทื่จะห้ามพระสมี
จึงตรัสว่าพระบีดาชนนี	ไม่รู้ทึ๋โยมจะห้ามต้องตามใจ
แต่ทว่าถ้าแม้นไปมํผาสุก	จงคิดชุกบ้างเถิดโยมอย่างลีมใหล
อายุฉันจะอยู่นานสักเท่าไร	โรคาไข้ก็มาเบียนมาบีฑา
ฉันจนจิตสุดที่คดจะหาเหตุ	ด้วยชนนีบิตุเรศเกิดเกศา
ถาบอกไปโยมมิให้ครรไลลา	เหมิอนแก้วตาโยมกระเด็นไม่เห็นทาง
บดเจ้าเอยเคยมาเทศน์มาส์งสอน	พระสุรเสียงอ่อนจ้อนทั้งกว้างขวาง
จ้างแจ่มแจ้งรู้สำแดงในปัญจางค์	คราวนจะเยนอางวางเหมอนลมว
ถ้ายังอยูโยมไมรู้ก็สอนบอก	มาไขแก้แปลออกอย่างนั้นอย่างนี้
ท่าอย่าง,นั้นได้สวรรค์สวัสดี	ท่าอย่างนี้จะไปตกนรถานค์
พระโพธิ้ทองเป็นที่ร่มของโยมเอํย	จะพาโยมลกไปเลยข้ามสงสาร
ช่างอดใจมีแต่หมายพระนิพพาน	ช่างมีมารมาประจวบให้จนใจ
ชาวพาราทุกประชาจันต์ประเทศ	ทังไตรเพทเวทมนตรก็บอกให้
ขจรชึ๋อลีอนามทุกกรุงไกร	ที่งเหนือใต้พากันคส่ามารา:เรียน
เหมือนแว่นฟัาสรวงพาราของโยมดับ	แต่นับวันแต่จะลับแล้วทูนเศียร
พระเอามือถือเอาธูปประที่ปเทียน	ประจงเจียนแล้ววันทาษมาภัย
พระสังฆราชยึ๋นพระหัตถ์คำรพรีบ	ประจงจีบแล้เ3880ยพระ*!รถ!!.ย ,
ว่าภูบาลจงสำราญประกอบกาย	อันตรายโรคาอย่ายายี
คร่นอนุญาตสังฆราชไม่นีงข้า	ถวายพรอำลาจ้าวกรุงศรี
จอระจันมาพระคันธกุฎี	เผยวจีเรยกลูก่ศีษยมาสังความ
บรรดาคิษย์ที่สถิตอาฑมนั้น	ก็บอกกันพรีงพรูมาหภู่หลาม
ดุหมอบกลาดดาษกระฎีทั้งจีพราหมณ์	พิมสังฆราชสังความด้วยงามใจ
ดูกรท่านแต่บรรดาสานุศีษย์	ข้านี้คิดเอ็นดูพ้นวิสัย
แต่เดี๋ยวนี้มีธุระจะต้องไป	ด้วยจนใจคิดกังวลเถิงชนนี
อนึ๋งเล่า เผ่าพี่น้องมาตามหา	มาพบ เข้าจำจะลาศรรไลหนี
ค่อยอยู่เถิดให้ประเสรีฐสวัสดี	ทุกข์อย่าได้ภัยอย่ามีมาแผ้วพาน
ถ้ารักข้าให้อตส่าห้รักษากิจ	จงตั้งจิตปลงอารมณ์พรหมวิหาร
ปัจจัยสินบิณฑบาตเป็นประธาน	อย่าเกียจคร้านร่าเรียนกันต่อไป
ที่ผู้ใหญ่อย่าได้ใสโทษผู้น้อย	ที่ผู้น้อยให้สัมมาอัชฌาสัย
อย่าให้ผดที่ในกิจพระวินัย	รักษาตัวกลัวภัยในเวจี
แล้วมอบหมายที่ผู้ใดมากวรรษา	เป็นครูบาจัดแจงเป็นคักดี๋ศรี
วรรษามากองค์ไหนแน่แก่บาลี	ให้เป็นที่สังฆราชวินัยธรรม
องค์ไหนแน่แก,ในทางบรรพ?ต	รักษากิจลังฆกรรมนั้นขันซ่า
ให้รับเป็นอุปัชฌาย์วาจาวากรรม	จะได้ทำบรรพ?ตกันต่อไป
ที่โยมญาติเป็นกระหัตได้อุปถัมภ์	เที่ยวด้งความอำลาจนผ่องใส
บรรดาติษยญาติโยมให้ตรมใจ	ความอาลัยต่างร่าด้วยคำวอน
โอ้พระครูไม่เอ็นดูลูกกำพร้า	มาที่งซ้าปีกหางก็ยังอ่อน
พึ่งร่าเรียนไม่ขัาเนียรในบทกลอน	ตัดอาวรณ์ขัางไม่ผูกกับลูกเลย
พวกเณรเถรว่าไม่เห็นเถิงเพียงนี้	อยู่ติดีว่าจะไปก็ไปเฉย
อกของลูกนี้จะที่าเหมือนหนามเตย	จะไปเลยฤๅจะกลับมาวัดคืน
พวกหลวง?ว่าเรานี้เคยรับคืล	ประนินทินมิได้ขาดเคยฝ่าปีน
พวกหลวงตาว่าหลวงยายคงแป้นปื้เน	ทำหน้าชื่นเข้ามาผ่ลอของ้อเรา
พวกหลวงยายว่าอะไรเถนสิผลอ	ไม่ของ้ออย่ามาพาะเลยเถนเฒ่า
พวกหลวงตาว่าไม่ง้อพอทำเนา	ข้าแกล้งเย้าพุดฉอเลาะพาะหลวงยาย
หลวงยายยังว่าข้าขังพวกตาเถน	มาพุดเล่นหน้าฉะลิ้นพวกฉิบหาย
เขาทุกข์ร้อนด้วยเจ้าคุณอยู่วุ่นวาย	มาเย้าเยาะเป็นหน้าอายหน้าอัปรีย์
ที่พวกพราหมณ์ว่าอารามจะสงัด	จะเย็นวัดจะไม่มีชื่งราศี
พวกบุเรียน(๑)ว่าเถิงกระไรอีกลักปี	เรียนคัมภีร์ยังไม่หมดยังมากมาย
พวกโยมวัดว่าประหลาดอะไรนี่	อยู่ดีดีท่านจะไปน่าใจหาย
โอ้เจ้าคุณคิดถึงคุณแสนเสียดาย	เคยจุดเทียนเก็บดอกไม้มาบูชา
พวกผ้าขาวว่าโอ้เจ้าพระสังฆราช	เคยโอภาษด้งสอนให้คืกษา
แต่นี้ไปไม่มีใครจะรำพา	มาด่าว่าตักเตือนให้ร่าเรียน
พวกลูกคิษย์ต่างคนคิดอาลัยนัก	เถิงครูพักยอกรขนเหนือเศียร
เอาข้าวตอกดอกไม้ประทิปเทียน	มาไหว้นบจบเศียรขอษมา
ฝ่ายแม่นมอรชรอมรแม่	เจ้ารู้แน่แจ้งว่าองค์พระนาถา
พระลังฆราชจะนิราศจากพารา	นางจัดหาสิงของให้มากมาย
เครื่องจันอับพลับจีนที่งล้มจุก	ใส่สมุกจัดแต่งบรรจงถวาย
ขนมโกทุเรียนกวนนั้าตาลทราย	ด้วยงามใจนี่มขนิษฐ์คิดเถิงคุณ
(®) บุเรียน - เปรียญ
ผ้าไกรแลแพรสีมะเขือสุก	เมึ๋อเดินทางห่มบรรทุกเบาเหมือนนุ่น
จีนจาวเพลาะห่มนอกดอกพิกุล	ร่มญี่ปุนรองเท้าได้เดินทาง
อกไกรเทศเปลือกกระเทียมเอี่ยมสะอาด	ถุงย่ามดอกเบญจมาศหักทองขวาง
แม่จัดพลางชลนัยนางไหลพลาง	ด้วยว่านางคิดว่าม้วยท่านช้วยคืน
กรวยดอกไม้เทียนประทีปนางรีบแต่ง	นางจัดแจงด้วยว่าใจนั้นฝ่าฝืน
ระทวยองค์แทบไม่ทรงพระกายย็น	แม่งามช็นคิดสลดระทดใจ
ครั้นจัดแจงแต่งสำเร็จมิได้ช้า	เรียกสาวใช้โขลนจ่ามาไสว
ให้ขนแบกเครึ๋องบรรดานั้นคลาไคล	แม่ทรามวัยทรงพระวอแล้วหามมา
เก้งเขึ๋อนวัดหยุดพระวอรอลงไว้	แล้วคลาไคลเดินตรงเข้าไปหา
พิมสังฆราชแลถนัดทัศนา	จึงทักว่าจอมสีกาฉันเสียดาย
นางบังอรยอกรประสานกราบ	คิโรราบยกพานผ้าเข้ามาถวาย
นั้งก้มหน้าชลนานางพร่างพราย	ระทวยกายก้มเกศเช็ดนั้าตา
พระสังฆราชตรัสว่าสีกาแม่	ฉันจอแจวุ่นหัวใจแทบสังขาร
ด้วยเผ่าพงค์วงค์พึ๋น้องเขาตามมา	ละลังละล้าคลุ้มอุรังระทวยกาย
ครั้น,จะอยู่คิคดุ่ให้แน่นตับ	ครั้นจะไปก็ให้คับหัวใจหาย
ด้วยห่วงหน้าเข้!มาทุกข์ผูกเอากาย	ยังห่วงหลังชามาไพล่ผูกเอาคอ
ด้วยน้องพชนน้นั้นก็คิด	ยังซาจิตมาพะวงข้างนี้หนอ
ด้วยโยมญาติทีมิคุณนั้นผูนมอ	ให้คับคอเหลือขนาดแทบขาดตาย
คิดด้วยโยมอยู่ข้!งนี้ก็สุดคิด	ยังซาจิตมาพะวงไม่เหือดหาย
เก้งมารดาญาติกายู่ย่ายาย	เป็นจ่าใจจำจะลาเจ้าฟ้านาง
จงสุขสวัสดินเดหม่อมแม่	คราวนี้แลจะไม่เห็นจะหมองหมาง
จะนานเห็นเย็นสถานสวรรยางค์	ถ้าผ่าทรวงออกได้กลางไม,วางวา ย
ภาคช้างหน้งจะไปอยู่[ยมช้างโน้น	หายกังวลสมคิดดังจิตหมาย
อยู่เมืองนี้ภาคข้!งหนี้งสะดวกดาย	นี้ผ่ากายออกไม่ได้แม่หม่อมนาง
คิดอาลัยอยู่ข้!งนี้ก็เหลือคิด	เคยอยู่นานเน้องน้ตยัให้อ้างว้าง
ด้วยเพิอนมิตรรักนาจิตไม่จึดจาง	แทบแตกกลางเจียวหัวอกอาตมา
แต่จนใจจำได้ไปแล้วหม่อมเจ้า	ทึ๋หนักเบาอนุญาตอย่าโทษา
มโนภา[ภัจนังพลงวาจา	อย่ามืกรรมเลยสีกาแตนไป
หม่อมอมรรีบพรพระสังฆราช	อนุญาตสาธุสะจงแจ่มใส
แลวงามขำกลับมาราพราพิไร	ด้วยอาลัยสังฆราชอันมืคุณ
โอพระแก้วเก้าประการของฉันเอัย	จะลอยเลยลับละลายไปหายสูญ
ขอบนำใจนกระไรช่างใจบุญ	ฉันดับสูญช่วยชวาให้มาคน
จะหาไหนจะมาได้เหมือนเจ้าท่าน	คนนอกนั้นให้เอามาลักพันหมืน
แล้วเลือกสรรเอาแต่พันคนยั่งยืน	มาเทียบท่านก็ไม่ลืมเสมอเธอ
แต่คนตายหายไปมิดชีวิตมอด	ยังช่วยรอดหมอทีไหนใครเสมอ
ยังมิได้ทดแทนพระคุณเธอ	เถิงกระไรได้บำเรอไม่น้อยใจ
พระแว่นทองส่องสว่างตั้งลืทวีป	หมอรักษายาเหมือนทิพย์จะหาไหน
โอ้แต่นี้เถิงชีวีจะบรรลัย	จะได้ใครมารักษาชีวาคืน
พระคุณท่านนับอนันต์อเนกนัก	เป็นทีพักแห่งฝุงลัตวีทีขัดชีน
เถิงชีวาก็ใส่ยาให้รอดคืน	คราวนี้ตายเห็นไม่ฟ้นชีวาวัน
ฉันตั้งใจหมายจะแทนพระคุณสนอง	มาเจาะช่องไปแต่ตัวพระจอมขวัญ
ต่างปรองดองจะให้ครองนัครัน	ทรงเด็ดได้ไปแต่ท่านผู้เดยวดาย
เหมือนจันทร์ทองส่องทวีปประทีปดับ	จะแลลับดับแสงไม่เฉิดฉาย
ย์งคืดคืดก็ย์งแค้นแสนเลืยดาย	ไม่นักหมายว่าจะได้พระมาคืน
พระอยู่นี่ได้เป็นศรีนัคเรศ	ทุกประเทศชาวพาราย่อมฝ่าฝืน
ย่อมลือฉาวเล่ากันทุกวันคืน	ช่างแตกต์นพากันคล้ามาท่าบุญ
โอ้แต่นี้แล้วหลวงพี่จะแลลับ	ราคืเมืองก็จะดับไปเสยสูญ
มาอยู่เจนเย็นสบายจนไพบูลย์	เจ้าประคุณด่วนมาร้างไปแรมรา
นางร์าพลางตั้งพระชลน์ก็ล้นไหล	เอากรวยเทียนธุปดอกไม้ทุนเกศา
เป็นปัญจางคประดิษฐ์จิตษมา	ทีโทษาอย่าได้มืกับฉันเลย
วาจากายใจได้ผดแต่ก่อนเก่า	ทีหนักเบาอนุญาตพระคุณเอ่ย
จนกราบเท้าเข้าเมืองแก้วไปแล้วเลย	ษมาพลางนางไม่เงยพระพักตรา
พระราชาสังฆราชประภาษพร	ว่าเจ้าอมรแม่อย่ามืชีงโทษา
จงสุชีให้สุขังมังคลา	วัฒนาเถํดแม่หม่อมจงอุตตม้ง
มืงอมรรับพรพระสังฆราช	ประนมหัตถสาธุว่าสมหวัง
พระว่าซาร์าสัพพีอ้ฉิตัง	ภวันตุม้งคลังจงเก็ดมื
แล้วราชาสังฆราชประภาษลัง	บรรดาโยมทีมานั้งมืดักดศรี
แต่ข้าวของเอามาให้ในกระฎ	สารพันทีจะมืดุบูนมอ
บ้างถวายใกรผ้าเพลาหมาก	ทงข้าวตากใส่ไถ้ข้าวดูห่อ
บ้างตำกุ้งทอดนามันไท้ฉันพอ	บางคนกมาถวายกระเทยมดอง
ที่ลางโยมเอาขนมมาถวาย	ทงสัมสูกลูกไม้สิ้นทงผอง
บ้างสิ้นแป้งทำเป็นแท่งหินฝนทอง	ดุก่ายกองเกลึ๋อนกลาดดาษกระฎี
รู้เถิงไหนมาถวายทุกโยมญาติ	แต่โต๊ะถาดวางเบียดก้นเสียดสี
ไส่เกวียนเข็นถ้าจะเป็นสักครึ่งปี	ชาวธานีเอามาทานทุกบ้านเรือน
พวกพระยาพากันว่าประทีปแก้ว	เราสับแล้วหาไหนไม่ได้เหมือน
เมื่อท่านอยู่ถ้าไม่รู้ย่อมตักเติอน	สำแดงธรรมไท้รู้เงึ่อนบำเพ็งทาน
ที่พวกโยมพากันโทมนัสว่า	ชวาลาของเราลับจากสถาน
แตนไปถ้าสงสัยทุกประการ	จะบ่ายหน้าพากันด้านไปถามใคร
ชาวพาราพากันว่าสิ้นปีแก้ว	เราหายแล้วหาไม่ได้น่าไจหาย
ทรงเทศน์เพราะเสียงเสนาะกระแสงพราย	แจ้งกระจายให้กระจ่างในทางธรรม
พวกคนจนพากันบ่นสะอื้นสะอึก	ว่าต้นงามกัลปพฤกษ์^เราหักคว่า
เมื่อยามขัดถ้าไปขอไม่เอื้อนอำ	เอาอะไรท่านก็ตามท่านไท้ทาน
ฝูงยาจกว่าหัวอกของเราเอํย	เหมือนยุ้งข้าว่ของเราเคยเป็นอาหาร
บังเกิดไฟขึ้นมาไหม้ประลัยลาญ	อยากกินเปรี้ยวอยากกินหวานก็ได้กิน
วันณพิภบ^ว่าพระนพเก้าแก้ว	ทรงผ่องแผ้วไม่ตำรืไม่ติถิน
ไปยืนขอพระก็ใท้ด้วยใจยิน	ทุก เข้าเย็นเฝ้ามากินีได้เลยงฒ!ย
พวกผู้หญิงว่าพระกิงโพธี้ไทรร่ม	พระยังอยู่ซาวนิคมย่อมเฉิดฉาย
พวกผู้ชายร้องว่าโอ้พระโพธตาย	ที่งก็งใบหักเสียหมดไม่งดงาม
พวกนักเลงว่าข้าเองก็ตกอับ	เมื่อยามขัดท่านก็นับไม่หยาบหยาม
เกิงเสียถวมัวสุราไม่หาความ	มาหาทรัพย์ก็ไม่หยามให้หยิบยืม
ต่างร่าไรความเสียดายพระสังฆราช	แทบใจขาดด้วยอารมณ์นั้นชมปลื้ม
ยกมือไหว้สักเมื่อไรจะหลงสีม	จะเติมติมตั้งแต่จนไม่พันตัว
รู้เถิงไหนคิดเสียดายทุกเมืองบ้าน	ด้วยว่าท่านเป็นประธานอยู่เหนือหัว
ฬ ต้นฉบ้บฟ้ยน I กำมพฤก (๒) วันณฟ้ภบ - าณVเก
*ทุ™ศสานุ^ยใ*!กพุ้	5งเม!*คํดฒํชุณ81คุ,ใ,
ฝ่ายว่าพมสังฆราชยอดบัณฑิต	ให้ชุกคดโหยหวนไม่เห็อดหาย
จะจากวดความกำหนดคดเสียดาย	มโนในคราครวญหวนคะนง
พุทโธ่เอยเมอไรเลยจะวายเวน	ดๅก็เห็นทั้งดวงจํตมาศึดถึง
เสยดายทพระกุฎคิดกำดง	ช่างโตพรึงฝากระดานละลานตา
เสียดายเตียงที่เคยเอียงเอนอาคิย	เสียดายตุ้ที่เคยใส่ไว้ศึกษา
แสนเสียดายโอ้เสียดายพระธรรมา	จะแลลบนบทิวาไม่พบพาน
เสียดายลานพระอารามงามสะอาด	เคยกวาดกราดโอ้กำสรดโบสถ์วิหาร
เสียดายเอยโอ้เสียดายพระประธาน	เคยกราบกรานมาสะพรึงสังฆกรรม
โอ้แต่นี้อีกที่ไหนจะได้เห็น	จะเยือกเย็นสัตว์สิงห์จะวิงคลา
หญ้าฟุนฝอยก็จะรกดกระยำ	ด้วยเวรกรรมให้ต้องจากด้วยจำใจ
เสียดายโบสถ์ช่างรุ่งโรจน์งามโอภาส	เอี่ยมสะอาดเหมาะหมดยังสดใส
ทั้งหางหงส์ใบระกาน่าวิไล	กระดึงใส่ห้อยช่อฟ้าสง่างาม
ทั้งทรวดทรงช่างบรรจงดูหมดจด	ที่หน้าจ่วมีรูปทศกัณฐ์สาม
เอพระขรรค์ขบซึ่งฟันทื่อคำราม	มีลวดลายเลิศลากระหนกใน
ครั้นยามเย็นลมพระพายรำเพยพัด	มาแกว่งกวัดต้องใบโพธํ่ระไหวไหว
กระดึงดังฟัง เหมือนเสียง เรไรไพร	บันเทิงใจหายทุกข์ปลื้มอารมณ์
โอ้แต่นี้มิได้ฟังเหมือนครั้งหลัง	ทุกข์ประทังก็จะทุกข์ระทมถม
จะหมกมุ่นพระฉวีธุ้ลีตม	ทุกข์ระทมก็จะมีทวีไป
โอ้เสียดายนี่กระไรโรงธรรมภาค	เคยรํบเครึองบริจาคโดยผ่องใส
แล้วแจงธรรมให้กระจ่างทางวินัย	สัปปุรุษย่อมเคยได้มาฟังธรรม
โอ้ไจหายแสนเสียดายสัปปุรุษ	จะขาดกุดมิได้ฟังพระธรรมชำ
โอ้สงสารสัปปุรุษสุดระกำ 1 1	โอ้โรงธรรมตงแต่นี้จะเยือกเย็น
เสียดายสระเคยชำระระงับร้อน	ทงบัวบอนเถาผักบุ้งได้แลเหน
โอ้วารินกระไรช่างใสเย็น	เคยน์งเล่นชมหมู่มัจฉาปลา
หมู่ตะเพียนเวียนวนเที่ยวชนชอน	มัจฉาชอนเคล้าคู่หมู่มัจฉา
ฝูงปลากด เข้าไปแฝงแว้งปลากา	โอ้อนิจจาจะมาจากด้วยจำใจ
โอ้สระศรีตงแต่นี้จะแลสับ	เมอไรเลยจะไดกลับมาฟัสมัย
เสียดายหมากกำลังตกดกกระไร	น่าเสียดายทั้งมักพร้เวทั้งนฑตาล
เป็นทุกกกดกสะพรั่ง้กำลังห้าว	บางVIลนปราวลงมากลาดดาดสถาน
โอเสียดายแด่ลำไยกลางนอกซา:น	ย่างเย็นหวานดกชอุ่มเป็นพุ่มพวง
โอ้แตนอีกที่ไหนจะได้ฉัน	จะนับวันไปเสียแล้วไม่ห้ามหวง
จงภับปลิดเถิดลูกศิษย์ท่านทั้งปวง	ตามแต่ทรวงจะอยากฉันทุกรูปกาย
โอ้อนิจจาไม่อยากจากก็จ่าจาก	มาฝังฝากอยู่ก็นานนับปีหลาย
จนปลูกพลูลงเป็นทกมากเป็นมาย	ไม่อยากไปก็ได้ไปด้วยกรรมมี
โอ้เสียดายแต่ดอกไม้ในลานวัด	สารพัดที่จะมากเป็นดักดิ้ศรี
พิกุลแก้วโยทะกาสารภ	มลุสีกระดังงากากระหึง
จ่าปาปีกำมะหยี่โศกกระสัง	แต่ลำพังจะกระพอมไม่หวงหึง
มุ่งปักษาปีนสลอนมานอนอง	มาทำรังเป็นที่พึ่งโกกิลา
โอ้แลลับมิได้กลับมาชมชน	จงเป็นของท่านผู้อึ่นเสียเถิดหนา
อุทิณ์ว้ให้เป็นทานทั้งโลกา	ปรารถนากินเถิดไม่เกิดภัย
ที่ปลูกไว้ผลไม้นั้นมิมาก	ขนุนหนังต้นบุนนาคจะมีไหน
ส้มมะนาวเหล่าฝรั่งสะท้อนไทย	งามวิไลเป็นที่แลละลานตา
ส้มเปลือกบางเหล่ามักซางทั้งส้มแก้ว	เป็นทิวแถวปลูกปนด้นน้อยหน่า
ด้นมะตุมกำลังผลต้นพุทรา	ทั้งมังคุดมุดสีดานั้นมากมี
เหล่าทุเรียนกำลังผลด้นแมงสาบ	พินทุงจาบปลูกปนด้นลึ้นจี่
เราปลูกไว้ผลไม้แต่ย่อมดี	จงกินเถิดแ®ห้มีชึ๋งโทษภัย
ทั้งอินจันทน์สารพันนั้นมีมาก	ถ้าใครอยาก.เก็บกินอย่าสงลัย
มุ่งวิหคหมุ่นกสกุณัย	ฒ่ตั้งไจเห้เแนท!!นทั้งที่ทาง-
มุ่งมนุษย์ครุ,ทนาคแลปักษา	ไม่เลือกหนาท่านผู้ไดอย่านึกหมาง
เทจงจิตเป็นอุทิณ์ว้ท่ามกลาง	แต่ชนล่างไปจนถึงซึ่งพรหมา :
โอ้แตนั้มิได้กินรู้หวานจิต	เหมือนเดือนดับลับไปมิดไนเวหา
เสียดายเอยเคยให้โยมไปเก็บมา	มาแจกปันมิได้ว่าลบหมดวาย
แล้วดีดผวนหวนไปเถิงคาลาทาน	โอ้สงสารเถิงจะแลไม่เห็นหาย
มุ่งยาจกอักกะดกมามากมาย	เคยมาได้รับประทานล่าราญรมย์
โภชนาอาหารก็ทานให้	อยาก เมึ๋อไรก็ได้กินอารมณ์สม
คราวนื้มาเห็นจะเปล่าจะหทลม	จะได้ดมก็แต่กลนที่กลนยัง
โอ้สงสารมุ่งยาจกอกจะชา	จะครวญคร่ารั่าถึงคะนึงหวัง
จะตงหน้าคอยท่าหูคอยฟัง	กลับฤๅยังตั้งแต่แลชะแง้คอย
โอ้เสียดายกระยาจกโอ้อกเอ่ย	จะลับเลยแส้วน้าตากระเด็นฝอย
จะตังตาคอยหาเห็นแต่รอย	จะคอยคอยเถิงจะคอยไม่ได้คน
คอยไม่มากจะพากันตีอก	ฝุงยาจกก็จะโทมนัสสะอื้น
แต่วันนี้ก็จะเห็นวันมะรืน	แลไม่เห็นเป็นผุอนห็เดียวไป
จิตยังหวนผวนมาเถิงฝ่ายลูกศิษย์	แส้วศิดคิดขึ้นมาน้าตาไหล
เคยพร้อมพรงกันมาน้งเรียนวินัย	เราจากไปก็จะพากันอาวรณ์
ทุกเย็นเร้าเคยเข้ามาปรนนิบัติ	มาวิภัตตีวัจนังได้ลังสอน
บ้างก้มเกศหมอบกายถวายกร	: ไม่นาทรจงรักช่างภักดี
เราจากไปเอ้ว่าใครจะสอนลัง	จะนิงนังพากันเปล่าแส้วคราวนี้
ที่เรียนไปยังมิได้ลักคัมภีร์	จะโศภีเสียใจแทบวายปราณ
ที่ เรียนนานข้อวิตถารยังอ้อแอ้	เถิงอรรถแปลก็ยังอ่อนไม่แตกฉาน
ที่ เรียนเก่า เถิงจะเอาเป็นอาจารย์	.	ก็ประมาณมิได้แน่กระแสธรรม
โอ้ศิษย์เอยใครเลยจะสอนส์งให้ร้ทางพระอรรถังข้อสย่า ถ้าสงลัยจะถามใครให้แนะนำ	เป็นวาสนาท่านได้ท่า เท่านั้นเอง
ที่องค์ใหม่ไฝได้เรียนพึ่ง เล่าสุด	จะว่าวุฒิแล้วน้าตาจะโหรง เหรง
เป็นวาสนาท่านได้สร้างแต่ปางเพรง	เท่านั้นเองศิษย์เอ่ยทุกรุปกาย
โอ้เสียดายน่าเสียดายเอยลูกศิษย์	เหมือนบัณฑิตโอนอ่อนช่างสอนง่าย
สอนส์งใดมิได้เชือนบิดเบือนกาย	น่าเสียดายแสนเสียดายกระไรเลย
โอ้พรุ่งนี้(๑)ก็ เห็นแต่จะแลลับ	มิได้กลับคืนมาสอนแล้วศิษย์เอ่ย
โอ้กรรมสร้างให้มาร้างกันกลางเตย	โอ้บุญ เคย เรากะท่านเท่านั้นเอง
ฝ่ายว่าศิษย์คิดอาจารย์สงสารนัก-	บ้างก้มพักตร์บ้างน้าตานั้นโล่งเล่ง
บ้างร้องไห้เสียงสะอื้นอยู่ครืนเครง	เสียงบรรเลงอยูในวัดมหัศจรรย์
แล้งลังฆราชกลับมาตัดลังขารได้	เอาพระไกรนั้นมาหักความโศกคัลย์
ว่า เกิดมาทวโลกาทุกข์สามัญ	ไม่ เที่ยงธรรม์มากำเนิดเกิดแล้วตาย
ครั้นตายแล้วยังไม่หายไพล่มา เกิด	เอากำเนิดมาไว้อีกให้สิบสาย
(๑) ด้นฉบบ เขยน พรุกนื้
แต่เว็ยนตายเวียน๓ดเกิดแล้วคาย	จะนับชาติด้วยเม็ดทรายไม่ฝรียบปาน
ว่าอาตมาจะมาห่วงอยู่อย่างนี้	มาจุ้จี้คิดพะวงด้วยสงสาร
ผํดป็กาเห็นจะช้าทางนพพาน	เปลื้องสังชารออกมาได้แล้วไพบูลย์
จืงตรัสว่าแต่บรรดาโยมทั้งนั้น	อย่าโศกสัลย์เลยนะท่านจะเสียสูญ
จะช้าทางอริยวงศ์พงศ์ประยูร	จงดับโศกเสียให้สูญทุกตัวคน
เกิดเป็นกายแล้วย่อมได้แต่กองทุกข์	เถิงทุกข์ทุกข์ทุกข์ไม่ให้ในฝ่ายผล
เอาพระไกรนั้นให้ไต้ไปกับตน	จะได้พ้นทุกข์กระทั้งยังนิพพาน
บรรดาศิษย์สัปปุรุษก็หายโศก	ครั้นเปล่งปลั่งว่างหัวอกจากสงสาร
พระสังฆราชตรัสว่าบรรดาทาน	มากประมาณจะเอาไ!นั้ม่ได้โยม
แล้วสังฆราชจงประภาษบอกลูกศิษย์	เก็บเอาของต้องด้วยกิจอย่าหมักหมม
เอาไว้ครองเกิดสนองศริทธาโยม	อนุโลมเป็นสัมมาอาชีโว
อันตัาเราก็จะเอาพอไ!ได้	แต่ผ้าไกรั๒)พอได้ครองกับหนมโกํ
เป็นเสบียงจะได้เลื้ยงชึ๋งกาโย	เมึ๋อหิวโซจะได้ฉันประทังแรง
แต่ลั่งกันจนตะวันจะจวนค่า	เย็นยะย่าลงระยับจะลับแสง
จงหลับนอนผ่อนกำลังประทังแรง	ครั้นแจ่มแจ้งออกกระจ่างสว่างตา
พระสังฆราชร้บอังคาสจังหันแล้ว	ให้ผ่องแผ้วปฏิพัทธ์มนัสสา
บวชพระไพรให้เป็นพระแล้วยาตรา	โยมสีกาพร้อมพรังทั้งสามเณร
ดุไหลหลามตามไปส่งด้วยจงรัก	พวกชีพราหมณ์พร้อมสะพรักหลวงตา เถร
บ้างกิอกลดบาตรสะพายจนกายเอน	จะจวนเพลพอสมควรก็คินมา
ฝ่ายพระไพรก็ตะพายทั้งย่ามบาตร	พระสังฆราชนำทางพระนาถา
เช้าดงด่วนด้นดั้นอรัญวา	สังเกตมาตามพนัสพนมไพร
เม็อแรกมามรรคาที่สูงค่า	ยังเจนจ่าม็ได้หลงยังจำได้
ไม่ลมแลดุยังแน่มโนใน	ประจงใจไปที่โนนต้นสำโรง
ทั้งต้นงวสูงละล้วอยู่นั้นพร้อม	ไม่วงอ้อมตรงมายู่ต้นงวโสง
มาตามแถวแนวพนัสพนมโยง	แต่แรมดงมาก็ได้หลายทิวา
พระปาจ์ตฤทธิรอนสุนทร๓ม	เจ้าประคุณว่าจะพาไปตามหา (•)
(•) พระไกร  พระตรัย (รัตน์)
(๒) ๕!ไกร I ๕!ไตร
นางโฉมตรูอยู่ตำแหน่งแห่งใดนา	อยู่พาราฟ้องใดใกล้ฤๅยัง
พระสังฆราชอรพิมจงยมหยอก	ข้าจะบอกว่าคงสมอารมณ์หวัง
จะบอกฟ้องบอกบ้านให้ท่านฟัง	ไม่กำหนดด้วยว่ายังไม่แจ่มใจ
โฉมพระปาอิศราจึงขานตอบ	เจ้าคุณว่านี้ก็ชอบแต่สงสัย
ฉันฟังพูดอยู่ท่ามกลางยังพร่างพราย	อยู่ที๋ไหนจึงจะไปให้พบนาง
ไม่เห็นไว้จะพาไปเห็นไม่พบ	ฉันจวบจบรู้เจนแจ้งสว่าง
ทุกฟ้องบ้านย่านป่าเที่ยวหานาง	ไปสืบดูรู้กระจ่างทุกบุรี
แต่ข่าวคราวก็ไม่ฉาวให้รู้เช่น	สงัดเย็นไปเหม่อนว่าป่าข้าผ
จึงถามดูจะใคร่รู้โด้ยินดี	เจ้าคุณบอกดีฉันนี้สงสัยใจ
พระสังฆราชตรัสว่าข้าสัพยอก	กับคุณดอกคงจะได้อย่าสงสัย
จงรีบจรเถิดนะท่านอย่าหวนใจ	จะว่าไกลก็เหม่อนใกล้แต่ไกลครัน
แล้วอรทิมสังฆราชประภาษหยอก	ดีดเถิงฟ้ยฤๅจงบอกในใจท่าน
พระปาจิตตอบติดไปทันควัน	ที่ข้อนั้นคุณอย่าถามฉันหวามใจ
อันฟ้ยฉันเกินร่าพันมาเปรียบรัก	ถ้าตวงตักใส่ในตุ่มก็เต็มไหล
จะปรายเปรียบเข้ามาเทียบสมุทรไท	ฉันรักฟ้ยก็ยังหลายกว่าวารี
จะเปรียบเท่าพสุธาก็ว่าน้อย	กระจ้อยร่อยเปรียบกับร้กแม่โฉมศรี
แต่เพียรหาอยู่ก็มาเถิงเจ็ดปี	อันขีวีมิได้ดีดขีวิตเลย
พระสังฆราชตอบอรรถว่าตัวท่าน	ท่านรักฟ้ยท่านอนันต์เจึยวท่านเอัย
อย่าเศร้า!ใจทุกข์ร้อนผ่อนเสบย	แล้วพูดเลยกลบเกลึ๋อนให้เลึ๋อนลอย
แต่ เดีนมาถ้าประมาณสัก เดือนหนึ่ง	บรรลุถงโนนงิ้วแลสวอย
สุดลูกตาตงหน้าแลตะบอย	แลชม้อยไปเห็นปลายไม้ส่าโรง
จึงเดีนมามิได้ข้าได้หยุดนั้ง	จนกระที่งเข้ามาเถิงสำโรงโถง
จึงปลดบาตรจากตะพายห้อยไม้โง้ง	แล้วนั้งลงหยุดยั้งประทังแรง
ลมพระพายชายพัดค่อยเหนึ่อยหาย	ติเหล็กไฟจุดเทียนลุกเป็นแสง
เอาธูปเทียนทูนเกศาว่าสำแดง	ร้องประกาศทุกตำแหน่งที่วเทวา
ที่งบุญหลังที่ได้โรมประสงค์ไว้	อย่าข้าได้จงมาช่วยพระคุณข้า
ข้าไหว้เถิงไปจนสันพระอินทรา	จงลงมาเป็นสักขีที่พยาน
โยนีนมของกระผมที่ฝากไว้	จงกลับลงมาคืนส่กายโดยธํษฐาน
ขอคืนกายกลาย เป็นหญิงอย่านึ่งนาน	เหม่อนธํษฐานด้ายว่าข้าสัจจาใจ
สันค่าปากนมนางฝากไว้ต้นงิ้ว	กลอยปลิวลงมาสวมสมนิสัย
รูปบุรุษน์นก็หลุดในทันใด	อันรูปกายกลับฝนหญิงดังก่อนมา
โยนนางที๋วาจังไดฝังฝาก	บันดาลจากปลายสำโรงเว้วนักหนา
อยู่ตามที่รูปโยนิเหมือนเดิมมา	รูปราชาสังฆราชกหายไป
รูปจริตมืได้ผิดสักนิดแน่	นางอรพมนนแนแทอยาสงสัย
ต้นสำโรงที่นางฝากโยนิใน	จงออลุนอ;ม^คูเคสายเหมอนโยนั
ต้นงิ้วนินที่เอาถันนางไปฝาก	ครนถันนางมาเสียจากคนอิตถ
ด้วยนิสัยไว้เป็นเดิมยังอยู่ดิ	จงปุม,งอนนมามเหมอนนมคน
ที่งสองสืกบาตรแลไกรเมึ๋อเป็นพระ	เสียสละไว้เป็นทานเป็นทางผล
ใครมาพบปรารถนาคนยากจน	จงหาบขนเกบ เอาไป เราให้ทาน
ผู้ฟังอ่านข้าเห็นท่านจะสงสัย	เหตุไฉนเดิมฝนหญิงมิงสมาน
มากลับกลายเสียเป็นชายกลางตำนาน	ฝนสมภารบอกสอนลูกดิษยมา
จนไตรเพทเวทมนตร์ก็รู้จบ	ทว่ฟัฒ่เ0เ8นฺดิฟเฬ่!&ษ)
แล้วกลายมากลับเป็นหญิงฉะนี้นา	ผิดตำราไม่เคยรู้แต่บูราณ
ท่านผู้ฟังทังผู้อ่านจะปุจฉา	จะสงกายากจะฟังตำวีตลารุ.
ฉันผู้แต่งจ็งจะแจงเรึ๋องตำนาน	พระทรงญาณแจ้งตำพระธรรมมี
พระป็นเกศตรัสเทศน์ไว้แจ่มแจ้ง	เดิมสำแดงป.ส!,รภด้วยเศรษฐี
มืในเรึ๋องอภิธรรมเจ็ดคัมภีร์	ว่าเมืองนี้มืชึ๋อโส่โรยนคร
ว่าเศรษฐีมือยู่โนเมืองน์น	เงิน^อุง่]ก่อั,งสลอน :
มีลูกชายให้ข้อสีอขจร	ขนานนฉฺนน่า!ม®รศฒ้ป)บิด,า, -.
ข้อโส่โรยะลูกชายที่เป็นบุตร	บริสุทธี้เลิศลางามนักหนา .
อยู่วันหนี้งชายโส่โรยใจจินดา	มีปรารถนาแล้วก็ออกไปนอก เมือง
พอไปสบพบพระกัจจายเถร	เพลาเย็นสรงน์าฝลิองผ้าเหลือง
ดูรูปกายของท่านใหญ่อร่ามเว้อง	ถันนะเต้าตงไม่เตึ้องทังใหญ่โต
พระฉวีสีผ่องดังทองทับ	แสงระยับการะเกดวีเศษโส
อภิญญาณน์นก็เยี่ยมเทียมพุทโธ	ยึ๋งภิญโญจะมาเปรียบไม่เทียบทัน
โส่โรยะคร์นไปปะก็แลเห็น	ในใจเต้นจิตสำพองอยากต้องถัน
บุตรเศรษฐีนิกในใจในทันควัน	บุตรเศรษฐีกายน์นก็กลับกลาย
กลับเป็นหญิงจริงเหมือนจิตคิดประมาท	จิตมุ่งมาดก็ได้เหมือนดังใจหมาย
ด้วยท่านเป็นหน่อพุทธังลังกะจาย	ชายโล่!รยกสับเป็นหญิงทุกสงมื
นมก็โตโยนึมืทุกสิง	รูปผู้หญิงกับโล่!รยมืได้หนี
นายโล่โรยความละอายชาว!)รี	ปลาตหนีไปอยู่เมืองเกาะสังกา
ว่ามืชายนายหนึ่งนั้นไปได้	เป็นอำมาตย์พระอภัยป็นมหา
ได้สมส่อยู,ด้วยกันเป็นภรรยา	ครนนานมาเกิดลูกขึ้นสองคน
ยังมืชายนายหนึ่งเป็นสหาย	ของโล่!รยมาแต่ก่อนไปเถิงผล
สหายของโล่!รยมืกังวล	เที่ยวผ่อนปรนชึ๋งสินค้าบรรดามื
บันดาลใจให้ไปขายในเมืองเกาะ	เป็นจำเพาะให้ไปพบโสเศรษฐี
หญิงโส่เรยเห็นสหายเยินดี	กล่าววาจีไม่รู้จักเราฤๅไร
ฝ่ายสหายกล่าวปราลัยจึงลามว่า	นี่นางมาแต่ประเทศเมืองไหน
โล่!รยะจึงแสดงให้แจังใ•จ--	ข้านี้ไซร้อยู่ประเทศต่างนคร
เดิมกำเนิดข้านี้เกิดเมืองโล่!รย	เป็นบุตรชายของเศรษฐีสโมสร
ข้ากับท่านเป็นสหายกันแน่นอน	นามกรเรานี้ชึ๋อว่าโล่โรย
.ฝ่ายสหายจึงปราสัยไฉนนึ่	บุตรเศรษฐีก็เป็นชายเป็นสหาย
นี่ตัวท่านเป็นผู้หญิงเรากรีงกาย	มาใส่ไคร้กล่าววาจังเป็นคลังแคลง
ฝ่ายโล่!รยที่ว่ากายกลายเป็นหญิง	แล้วไขจริงให้กระจ่างทีกินแหนง
ว่าดูก่อนท่านสหายอย่าได้แคลง	เราจะแจ้งให้ทุระจ่างในทางความ
เมึ๋อแรกเรีมเดิมเราผิดมิตรสหาย	ข้าคลาไคลออกไปเล่นหน้าสนาม
ไปพบองค์ลังกะจายวิไลงาม	ท่านเปลื้องผ้าสรงนั้าที่สระชล
เป็นกรรมเรานึ่อย่างไรสหายท่าน	เข้าดลใจให้บันดาลจะเกิดผล
แลเห็นกายของท่านใหญ่แต่แลยล	จิตกังวลจะใคร่ชมภิรมยา
แต่พอนึกเรานี้ตรึกอยากต้องถัน	ในเดี๋ยวนั้นก็บันดาลไวหนักหนา
กายของเราที่เป็นชายก็กลายมา	กลับเป็นหญิงสารพาทุกสิงมื
องคชาติก็ปลาตบันดาลหาย	บังเกิดเป็นขึ้นในกายเหมือนอิตถิ
องคชาตินั้นไม่เห็นเป็นโยนึ	ทงเนื้อนมในทันทีให้ใหญ่โต
เราเสียใจด้วยว่าได้จิตประมาท	จึง!)ลาตหนีมาจากเมืองโส
มาได้ผัวอันประ เสริฐ เกิดบุตโต	สหายท่านทราบมโนอย่าคลังแคลง
ท่านสหายจงมีใจการุเณศ	ได้สมเพชติดว่าเพอนอย่าเคลอบแฝง
เอ็นดเถิดเราได้ผิดจิตระแวง	อยากจัดแจงกรวยษมาขออาภัย
ท่านสหายจงมิใจในทางผล	ข้วยนิมนต์ให้ท่านมาโดยผ่องใส
พ81รา!ด!หในบคํใร0นรู1เกายโ)จVดนดงก่อนมา ฝ่ายว่าชายมิตรสทายโสเศรษฐี	ได้ฟังเล่าแจ้งคดีทีกังขา .
ไม่เคลือบแคลงแหนงใจในวิญญาณ	เกิดเมตตาด้วยว่าเป็นสหายกัน
จงว่าท่านอย่ารำคาญท่านสหาย	เราจะไปราธนาอย่าโศกคัลย์
ว่าแล้วหลางเหยาะลุกย่างจอระจัน	ไปล่คันธกุฎีนิมนต์มา
ฝ่ายโล่!รยทีว่าใจได้ประมาท	จึงกราบบาทยกเทียนทูนเกศา
แล้วขอโทษที่ได้ผดจิตจินดา	ด้วยวาจาขออโหมโนภัย
ลังกะจายฝ่ายพระภัจจายเถร	พระองค์เห็นพระนิพพานอันเฉิดฉาย
ตัดสังขารขาดกลางจากร่างกาย	พยาบาทนั้นอย่าหมายจะเกิดมี
พระโอกาสลังกะจายให้ยถา	ที่ปรารถนาท่านจงได้อย่าแคล้วหนี
อิฉิตังปะกิตังบ้งเกิดมิ	โสเศรษฐีสาธุการในทันใด
จิตเศรษฐีต์งไว้อยากกลายกลับ	ด้วยคำนับคารวะท่านผ่องใส
หญิงโล่!รยนั้นจะกลับค์นเป็นขาย	ฝูงหญิงชายท่านที่งหลายอย่าคลังแคลง
พระออกเอ่ยเผยพระโอษฐ์โปรดอย่างนี้	เราจึงรํ่[มิให้ท่านใดเคลือบแฝง
นีอรฟ้มบุญหลังของนางแรง	จึงตามแต่งสมดังปรารถนานาง
อนีงนางบุญได้สร้างไว้มากแล้ว	เหมือนดวงแก้วนีกสิงใดไม่ขัดขวาง
กับความสัตย์เป็นประทัดเหมือนหนทาง	นั้าใIนางสัตย์1แต่อสามี
ที่งหญิงขายถ้าผุ้ใดปรารถนา	อย่าสงกาที่จะแคล้วจะคลาดหนี
ถ้าทำขัวขัาก็ตามเข้าจ่าต	ถ้าทำดีแล้วก็ได้ดังใจปอง
ที่งแล้าแหวนทุนทรัพย์นับด้วยโกฎี	วิเศษโสดเหลอลำทองคำของ
รุปก็งามล้าวิไลใหญ่ลำยอง	จงตรึกตรองเกิดฉลาดปราชญ์ปัญญา
ฝ่ายอรพมที่ว่าบวชเป็นลังขาราช	ครนลาแล้วก็ปลาตจากสิกขา
กลับเป็นหญิงเหมิอนอย่างเดิมแต่ก่อนมา	กิริยารุปจารีตไม่ผิดนาง
ฝ่ายพระองค์พงศ์กษัตริย์พระปาจิต	เห็นอรพิมป็มชีวิตจะล้มผาง
ลุกผวาคว้ากอดพระน้องนาง	กันแสงพลางร้องไห้พิไรความ
ว่าอนิจจาพิตามหาแม่ดวงจิต	ไม่ดีดเลยที่ชีวิตบรรลัยขาม
ออกปากไว้ได้เท่านั้นไม่สุดความ	เหมือนผิอำอั้นในอกระทกทรวง
สะอกสะอื้นอั้นอกเสิยงอกอก	จิตร่าลืกแต่อาลัยนั้นใหญ่หลวง
ฝ่ายแม่ฉิมอรพิมแม่แก้มพวง	ก็โศกทรวงด้วยสงสารพระสาม่
สุชลนางหลงไหลพิไรร่า	ว่าโอ้กรรมกรรมอะไรยังนี้นี่
เห็นพระผัวมัวสะอื้นอยู่คลุกคลี	แม่เทวิเรียกหาว่าพระองค์
เป็นอย่างไรไปพระทูนกระหม่อมน้อง	จงปรองดองบอกเมียตามประสงค์
เราพลัดกันก็มาพบก้นคืนคง	นางโฉมยงวอนปลอบพระสามื
ฝ่ายผู้พิงทั้งผู้อ่านจะสงลัย	นางอรพิมนางก็ได้4ออดถ
ความหวงแหนนั้นว่าหนากว่าสามี	นี่แน่ท่านฉันจะชื้ให้แจ้งใจ
เดิมอรพิมนางได้พบปาจิตก่อน	นางบังอรแทบซวตจะฅักษัย
ครั้นอยู่นานความสงสารค่อยคลายไป	ฝ่ายปาจิตไม่สงลัยว่าพระช
จึงมิได้มีอาลัยครั้นกลายกลับ	รู้ว่าเมีย!เมจะดับไปเป็นมี
จึงแต่งโศกไว้เป็นโศกคนละที	แน่อย่างนี่คืดเข้าใส่ในใจต้ว
นางจึงโศกน้อยลงมากว่าปาจิต	ท่านนักปราชญ์ราชบัณฑิตอย่าเย้ยหัว
หน่อยจะว่าข้าผู้แต่งนี้ย่องตัว	แลไปทีวราวกะท่านลัพพัญญ
เป็นธรรมดาว่าปราชญ์ฉลาดแต่ง	ย่อมจะแจ้งในพิภัตติว่าพหุ
ฤๅเอกะวัจนะให้เล็งดู	ถ้าเอกะท่านว่าอยุในค่าเดยว
ถ้าพหุว้จน้งท่านลังไว้	ว่าแปลหลายถ้าว่าปราชญ์ฉลาดเฉลียว
ดูพิภัตติดูประโยคอย่ากลมเกลียว	พระองค์เดียวแจงไว้อื้นสรรพนาม
ฉนแจงชะว้จนะว่าพหู	จึงเล็งดูแล้ววิตถารปัญญาสยาม
ว่าอรพิมกับปาจิตเมึ่อหลงกาม	พระโฉมงามหลงในกลคนละที
เถงผัวเมียกันก็จวิงมาแต่ก่อน	นางบังอรก็มากลายจากอิตถ
เป็นผู้ชายไปเป็นพระบวชเป็นข้	พระปาจิตผู้สามีไม่แจ้งใจ
แต่ตัวนางนั้นกระจ่างอยู่เต็มจิต	ว่าสามิตทีเคยร่วมพิสมัย
แต่ว่านางเจนกระจ่างทางวินัย	เอาพระไกรนั้นมาดับระง้บลง
เถ้งโศกมากถ้ารู้จกพระไกรลักษณ์	พระไกรหักโศกก็หายไปเป็นผง
นางเป็นหญิงแต่ว่ารู้อวิยวงค์	จึงดับได้ไม่ผู้หลงอารมณ์นาง
แต่ทว่าถ้าผู้หญิงนั้นหนาแน่น	กว่าผู้ชายได้ลักแสนเหลีอยุ้งฉาง
แต่ทว่าถ้ารูจักพระไกรทาง	ก็เบาบางแต่ยังหนากว่าผู้ชาย
พระปาจิตอรพิมได้พบก่อน	เนี่อแรกพบแทบจะข้อนหัวอกหาย
นี่หากนางรู้ในทางความละอาย	ด้วยมากมายแต่ลูกติษยบัณฑิตกลอน
ฉันชีกมาว่าแต่ใจเอกเทศ	พอแจ้งเหตุไว้ในจิตสโมสร
ตามกระแสมีใชีแง่เป็นความงอน	จะยับยั้งลงไว้ก่อนเพียงนี้ที
® ฉันคินจ้บกลับไปว่าพระปาจิต	ครั้นพบเมีย!เมชีวิตจะเป็นผี
โศกสะอื้นเสียอารมณ์ไม่สมประดี	ด้วยว่ามีความอาลัยเสียดายนาง
แต่แรกไม่หวังว่าที่ไหนจะได้พบ	ครนประสบกลับสะทกสะท้านหมาง
เปรียบเหมือนคนที่ขึ้นไปอยู่ปลายยาง	ครนพลัดตกลงมาด้างด้วยมือไว
จับได้กงพิงสนัดไม่พลัดหลุด	ตัวขาดกุดหน้าเผีอดเลือดก็ไหล
เป็นบุญชีวยจึงไม่ม้วยบรรลัยไป	ลงมาได้กายชีนให้พรนตัว
ปากไม่ออกบอกไม่ได้เขาไถ่ถาม	ด้วยอารามคิดครนแต่ชีนหัว
ในจิตหมายคิดว่าตายแล้วกลับกลัว	ขวัญไม่มีขมุกขมัวมะเมอมะมาย
อันนี้ไซร้อุ!]ใมยเหมือนปาจิต	เมึ๋อเห็นเมียแล้วก็คิดหัวใจหาย
ด้วยตามหามาก็ชีาเจ็ดปีปลาย	จึงหวันไหวแทบพระไพรสลบลง
ครั้นนี้นกายแล้ว,พิไรพิรี้ร่า	พี่สัญญาว่าไม่พบแม่นวลระหง
เณรนั้นพาไปข้างไหนแม่นมอนงค์	ไปบุกป่าผ่าพงอยู่ดงใด
ฝ่ายแม่ฉํ่มอรพิมพระนางท้าว	จึงไขเล่าปาจิตจนแจ่มใส
แต่เณรร้บลงนาวาพาหนีไป	จนเบื้องปลายมาเถิงเมืองจัมปากพลัน
เจ้าประคุณทูนกระหม่อมของเมียเอัย	ความเสบยนั้นไม่มืแต่โศกตัลย์
ตาเถนเทื้อพาไปเหนีอวารีพลัน	เห็นแปลกใจให้ประหวันในทันที
ฉันถามว่าเถนจะพาไปข้างไหน	เถนจังไรบอกว่าสีกาศรี
ผัวสีกาเขาศร้ทธาด้วยเปรมปรีด	เซายินดีให้สีกามาเป็นทาน
ฉันกู่ก้องร้องเรียกจนสุดเสียง	ฟังสำเนียงนั้นก็เงียบไม่กู่ซาน
แล้วลวงเถนด้วยว่าเห็นเป็นเณรพาล	ให้พาฉันคืนไปหาพระสามี
ครั้นร้ทันเถนนั้นก็พดดื้อ	ไม่เชีอลืออีกอย่างไรไฉนนี่
เขาให้แล้วกเป็นแล้วด้วยวาจ	แล้วพาทีวอนปลอบให้ชอบใจ
ฉันร้องไห้ปานจะวายชีวาวิต	แล้วชุกคิดขึ้นมาได้ด้วยใจใส
ยั้งตะวันนั้นก็ย่าค่าลงไป	จึง!ฌายว่าอยากกินโภชนา
พอเหนไม้ไทรมะเดีอนั้นแดงดก	ฝงวิหคจิกกินบินผวา
จึงวานเณรขึ้นมะเดื้อให้ฉันดา	เณรจึงบ่ายนาวาเข้าจอดพลัน
เณรไม่รู้ขึ้นไปอยู่ยอดมะเดื่อ	มีดเหน็บเห็นอยูไนเรือมุ่งกระสัน
เอาตัดหนามสะต้นมะเดื่อพลัน	ขมีขมันลงเรีอแล้วรีบมา
มาดูรอยที่เรานั่งอยู่ฝังน็า	แล้วกู่ชาเสียงโดนตะโกนหา
ฟัาก็เงียบเย็นยะเยียบอรัญวา	แล้วไคลคลาตามฟากฝังนัทที
เห็นรอยนั่งเลาะฝังสาคเรศ	ดูสังเกตมาจนเถิงวารืศรื
ที่ขวางหน้าสุดลูกตาทั้งยาวรี	รอยโม่มี,หายลี่นแต่พื้นเนิน
แล้วเซซัดตัดหามาบนโค่ก	สุชลนัยไหลตกระหกระเหิน
เท้าบาทาคาตำระยำเยิน	ขนโคกเกรินพบฝูงสกุณัย
นกถามแช่ว่าแม่มาผู้เดียวเปลี่ยว	เดินผู้เดียวดูจารีตผิดวิสัย
จึงบอกนกตามจริงทุกสีงไป	ว่าพลัดพรายกันตามหาพระสามี
ได้ฟังว่ๆสกุณาภ็ตีอก	ฝูงวิหคโศกตัลย์กันแสงศรี
จึงกังความไว้กับนกสกุณี	เจ้าปักษีถ้าแม้นพบพระราชา
จงบอกความไท้ไปตามแม่ให้ไต้	อย่านอนใจอย่าได้ลืมหนาลูกหนา
มาแต่นกเดินตันเต็มประดา	เกิดสงกาขนในจิตคิดอุบาย
เป็นสัตรีนี้บุรุษย่อมป่ระมาท	ผู้ชายชาติแต่จะมุ่งเขม้นหมาย
จึงยอกรอ่อนเกศแล้วน้อมกาย	เถงคิลทานทีได้ให้แต่หลังมา
ขอให้กายข้านี้กลายเป็นบุรุษ	บริสุทธิที่ว่าคิลได้รักษา
รูปก็กลายเป็นผู้ชายดังจินดา	จึงลืนลาด้นดั้นอรัญดง
มากระทั้งยังพารากรุงจัมปาก	ตาพินิจจิตก็หลากให้พิศวง
ฤๅโฉมตรูพระจะอยูในราวพง	ฤๅพระองค์จะมาอยุในพารา
จาจะไปถามไถ่ให้ไดเรื่อง	จึงเข้าเมืองเดินเล่นชะแง้หา
แต่ผู้คนกล่นเกลี่อนเลือนลูกตา	เสียงโศการ้องไห้พิไรครวญ
มากระทั้งยังท่าชลาลึก -	อกกะทีกผู้คนเสียงโหยหวน
ลงอาบนั่าเย็นสบายหัวใจยวน	เสียงคร่าครวญร้องไห้ได้ยินมา
จึงถามไถ่ว่าเป็นไรใครโศกดัลย์	ชาวเมืองบอกออกรำพันที่กังขา
ว่าบุตรีของท่านท้าวจ้าวพารา	มรณางตอดเอาวอดวาย
ฉันกล่าวว่าสามิภักดั้จะรักษา	ว่ามืยาถ้าได้ใล่ก็คลายหาย
คนตายแน่ก็ยังแก้ให้พ้นตาย	ไฉนนายจึงไม่หาข้าไปลอง
ชาวบุรินทร่ครนได้ยินฉันกล่าวว่า	มะนิมะนาเข้าไปทุลมูลสนอง
ว้าว่พาราาจึงไห้V81	แล้ว^ละอองถามข้าฤายาดี
ฉันทุลว่ายาข้านื้ด้เลืศ	แต่ตายแล้วยังIอาเกิดไม่ฟ็นฝ็
ท่านปรีดาให้รํฑษาพระบุตรี	ในทันทฉันกริบบัญชาตาม
ไห้หามผีพระบุตรีออกจากโกศ	เคยวโอสถพ่นลงคำรบสาม
เดชะยาชองเจาฟ้าผุ้ลือนาม	นางโฉมงามเจ้าก็ส้นคืนมาเป็น
พระพ่อเจ้าเห็นลุกสาวรอดจากตาย	จะยกให้สมล่เป็นคู่เข็ญ
าฬั้ทียงวังคลังสิบสองจะปองเวน	จอมนเรนทร์ด้วยว่าหมายเป็นชายชน
ฉันตรองใจด้ายอาลัยพระเนอนาก	ไม่นิยมที่จะอยากเท่าเส้นขน
ฉันซอ๓บรรพชาไม่ก้งวล	จึงเล่าบ่นริาเรียนเขียนชำนาญ
ชจรด้าวไปเก็งห้าวชัตต้เยศ	จึงนิมนต์เข้าไปเทศน์กรรมฐาน
ชอบพระทัยบาตรไกรให้ประทาน	แล้วโปรดปรานตั้งเป็นสังฆราชา
ศเนอยู่มาได้วรรษานั้นห้าเศษ	แต่ฟ้งเหตุนั้นก็หายแต่คอยหา
จึงตรองตรีกนิกชยายในปัญญา	ปลูกศาลาไว้ให้ทานที่งหวานคาว
พระเพอนเข็ญ๓ยังเป็นคงตามหา	ชฑพาราเขาคงลือไปอื้อฉาว
พระกุมินทรีจะได้ยินซึ่งข่าวคราว	จะสืบสาวรุ้ความได้ตามมา
ยังปัญญาแล้าไปหากรุงจ้มปาก	จำเริญพรแก่พระนากผุ้นาถา
ว่าบพิตรจะต้องการบรรณศาลา	ท่านศริท่ธาปลูกให้ถวายทาน
จึงโอกาสเช้าบิณฑบาตนายช่างเขียน	ที่แนบเนิยนเขียนฉากเคยแตกฉาน
ฉันจึงบอกให้เชาเห็นเป็นนิทาน	เขียนเมืองบ้านแรกเริมแต่เดิมมา
นั้)บ้านน้องเมืองที่ก็มืครบ	ถ้ามาพบจะได้รุโม่กังขา
ทงเริองห้าวพรหมทัตกษัตรา	จารีกว่าบอกให้รุ้ทงเริองราว
ที่งสืเฒ่าไห้อยู่ฟ้าคุริก่ษา	ถ้าใครมาสังขาดให้กินข้าว
ดฉากเริองชลนัยนั้นไหลพราว	ให้พาเอาด้งมาให้อย่าได้วาง
เฒ่า™สเห็นพระที่ให้กินข้าว	แลดุฉากแล้วก็เศร้าลงล้มผาง
เชาจึงพาเข้ามาหาพระน้องนาง	เห็นหน้าที่แทบจะวางวายชีวา
แต่พลัดกันแต่วันนั้นจนว้นนื้	แต่โศกิบัวนบ้นกระสันหา
เพส:กินตงแต่กินพระชลนา	ว่าจะฆ่าด้งให้ตายทำลายชนม์
แสวหวนจิตกลับมาคดถงพร!;พิ	เกลือกชีวยังไม่ตายจะชงายชวน
จะตามหาถ้าเป็นบุญไม่อบจน	เข้าใจดลมาให้พบประสบกัน
โอ้พระพพงวนนจงสร่างโคก	ค่อยว่างอกปรีดเปรมประ(.สมสันต์
ต์งแต่นี้ถ้าพระพื่จะจอระจน	แต่ท้มวันถ้โม่อลาดพระบาทเลย
พระโฉมปรางค์ฟังนางเล่าความโศก	สะอื้นอกชลนัยไม่ระเหย
โอ้กรรมกรรมทำไว้กระไร!,ลย	เป็นบุญเดยมิไห้แคล้วได้พบกัน
พระอุ่นอก เก็บ เอาโศกมา เล่าน้อง	เมึ๋อเถนทองข้ามไปส่งพึ๋โศกสัลย์
คะนงหวนครวญหาสุดาจันทร	พื่คอยคอยจนตะวันนั้นค่าเย็น
แลวภู่ก้องรองโดนตะโกนเรียก	ฟังสำเหนียกนั้นก็เงียบประหลาดเถน
โเๅหลงท่ามาไม่ถูกลงลัยเณร	ฤๅนอกเกณฑ์พาสีกานั้นหนีไป
แล้วเสียบฝังสาครัง เทียวถู่หา	จนจันทราแจ่มแจ้งจำรัส่โช
ไปติดนั้ายมนาศรีวารัย	จะตามไปก็ช๓ดไห้กลาดกสัว
จึงด้นดั้นราวอรัญพนาเวส	ทุกชอบเซตเมืองไหนพี๋ไปทั่ว
ไปพบยายทำไร่เป็นบุญตัว	แกพันพัวรักปานกับหลานตน
ดั้งตายายความอาลัยเข้าลูบหลัง	ว่าร้อยชังหลานยายระเหระหน
แกไถ่ถามนามชึ๋อเมืองตำบล	ดั้งแต่ด้นเล่าไห้ตาให้ยายฟัง
ว่าพลัดพรากจากกับน้องขนิษฐา	เหี่ยวตามหามาจนโซโอ้ทุกชัง
ได้ฟังเล่าแกก็เคล้าสุชลนัง	พะว้าพะวังติดพะวงแม่นงคราญ
แก่ร่าว่าคิดเมตตาหลานสะใภ้	แกร่าไรคิดเสียดายสะใภ้หลาน
แล้วเรียกขวัญแกรำพันให้ชึ๋นบาน	หยุดสำราญอยู่กับยายให้มีแรง
ดั้งยายตาแกให้ผ้าทั้งนุ่งห่ม	สำราญรมย์ตรองตรึกให้นึกแหนง
จะอยู่ไ!!โหนจะพบแม่เล็บแดง	คิดระแวงอยู่โม่ข้าเข้าลายาย
ออกจากนั้นดั้นดงเข้าพงป่า	ประมาณมาหลายวันแต่ผันผาย
มาพบนกบอกยุบลทั้งต้นปลาย	ว่าโฉมฉายลังไว้ให้ไปตาม
ความยินดีเหมือนกับพี่ได้พบน้อง	หายใจคล่องเหนีอยเหนดไม่เขดชาม
มาจากนกดั้นดงพงระนาม	กระทั่งทามทุ่งกระท่อมเขาทำนา
พบเด็กชายเลี้ยงควายจึงไถ่ถาม	มันบอกความพากรงเข้าไปหา
ตาเพชรเฒ่าฟ้ากระท่อมอยู่กลางนา	แกเมตตาปราลัยเป็นไมตรี
แกเล่าว่าเมืองพารานั้นโตใหญ่	นราไทครองเมืองนั้นเรีองศรี
มีบุตรสาวคราวณุ่สิบห้าปี	นางเทวีเวรกรรมมาตามทัน
มี/เท่าตอดเอานางร้อยลัง	เจ้าวายวางสันชนม์ชีวาสัญ
มีชายจรต่างนครในเซตคัน	เอายาใส่จอมซวัญให้รอดตาย
ชื่อหมอยาแกบอกว่าชื่อปาจิต	จ้าวจอมกรุงชอบ?ดว่าเฉิดฉาย
ประทานซองทองเงินนั้นมากมาย	ทั้งลูกสาวท้าวก็ให้ไม่รำพา
ศรีทธาบวชทรงผนวชอยู่เป็นพระ	สันวีระถือมนนั้นนักหนา
เซาสือฉาวว่าเป็นเจ้าสงฟ้ราชา	ปลูกศาลาไว้ให้ทานทั้งหวานคาว
ไปเถิดหลานชมเล่นเป็นซวัญเนตร	ต่างประเทศมีมากทั้งหนุ่มสาว
พี่หลากจิตคิดชื้นมาเป็นคราวคราว	ผู้ใดเล่าชื่อปาจิตไม่ผิดตัว
ยงกรํ่งใจไหว้ลาตามาจาก	แกออกปากว่าจำเริญเถืดทูนหัว
แกบอกทางให้กระจ่างหลานอย่ากล้ว	ตะวันมัวกว่าจะเถิงพาราเมีอง
ออกจาก๓มาเวลาตะวันเที่ยง	พอบ่ายเบี่ยงแสงแดดลงแผดเหสิอง
กระทั้งเถิงพระพาราบุรีเรือง	เข้าในเมีองถามหาศาลาทาน
แต่เที่ยวหาสามเพลาจิงพานพบ	เจียนบัดซบแทบชีวังจะสังขาร
ลงอาบนั้าชื่นสบายใจส่าราญ	มีทันนานชื้นไปนั้งยังศาลา
ทั้งสี่เฒ่ายกข้าวให้บริโภค	อมสำเร็จแลชะโงกดูฉากฝา
เห็นรุปเรึ๋องเมืองวังอลังการ์	บอกนามว่าชื่อปาจิตนางอรพิม
สะดุ้งใจประหนึ่งกายจะเชล้ม	หักอารมณ์อกใจระหามระทิม
แลเซม้นเหมือนจะเห็นอยู่รีมรีม	ในอกอมเหมือนได้พบยุพาพิน
ประหลาดหลากหนออันฉากที่เชียนไวั	ใครที่ไหนเหมือนหนึ่งรูไนเรึ๋องสัน
ดูจนสุดไม่วิมุคิที่มลทิน	พี่ล้มดนเหสืออาการจะทานกาย
ทั้งสิเฒ่าเข้)พยุงทั้งหน้าหลัง	พี่คลุ้มคลังแทบจะสันชีวีนหาย
เซาพามาไม่สัญญาคิดระคาย	เห็นรุปกายหมายว่าพระในพรหมจรรย์
ดวงสมรกรรมก่อนเราสร้)งไวั	จิงจากกันพลัดพรายแม่จอมขวัญ
ครืนสินกรรมบุญที่ทำมาตามทัน	จิงพบกันสันที่กรรมจะทำเรา
ทั้งสองข้างต่างเล่าความเก่าหลัง	สุชลนังนองพักตร์ด้งไฟเผา
!.หัโหยหวนครำครวญเป็นครฑครท	ด้วยสองเจ้าพบกันกระสันใจ
® ทั้งสององค์ครนว่าทรงกันแสงสร่าง พระชวนนางปริกษาแส้วปราลัย พํ่คิดมาเป็นเวราแล้วดวงใจ	เราฆ่าไท้พรหมทัตกษัตรา
เป็นกรรมแล้วเห็นไม่แคล้วแม่ดวงจิต	คงตามติดตัวตายไปภายหน้า
ไปใช้เขาเสียให้เบาซึ่งเวรา	เมึ๋อชาติหน้ากรรมหลังได้บางไป
เราคืนหลังไปยัง เมืองพาราณสี	แต่งพิธีเผาศพให้ผ่องใส
ประชาราษฎร์จะได้พุ่งทั้งกรุงไกร	จิงจะหายครหาที๋ฉันทา
พระว่าพลางพานางน้องล้นลาศ	นางน้มนาฏเดินตามพระเชษฐา
เช้าส่ดงด้นดั้นอรัญวา	ดวงสุดาคิดคะนึงพระชนนี
โอ้ว่าแม่ดั้งแต่พลัดกำจัดจาก	จะทุกชยากฤๅว่าตายไปเป็นผี
จะผาสุขทุกข์ไซ้ฤาอยู่ดี	นางเทวีครวญคร์าร้าพิไร
หน่อกษัตริย์ตรัสปลอบพระท้าวน้อง	อย่าหม่นหมองไปเลยเจ้าจงแจ่มใส
แม่หน้านวลจะประชวรลงกลางไพร	จะพาไปจนจะถงพระมารดา
พระปลอบพลางชวนนางให้ชมไม้	ให้ปลื้มใจชึ๋นโสมนัสสา
โน่นแนเจ้าเหล่าพยอมพญายา	ฝางรกฟ้าแคฝอยต้นไม้ไฟฬ
ต้นกระทุ่มกากระทึง เหล่ากระถิน	ตาลขะโมยต้นขมิ้นงามไสว
หมู่นางแย้มแกมประยงค์ดงลำไย	เหล่าตะโกแกมตะไกปนเพกา
ต้นตะขาบหมู่ตะ เคียนเหล่าตะขบ	ราชมานพต้นเสนียดปริศนา
ยึ๋โถไทยแทงทวยทองคนธา	แม่แก้วตาชมเล่นให้เย็นทรวง
ไม้อย่างนี้อยู่บุรีไหนจะเห็น	ไม่ตกเข็ญสุขเกษมอยู่วังหลวง
ยากจะเห็นเถิงจะเช่นน้าตาตวง	แม่พักตร์พวงเจียนสลบไม่พบเลย
แม่ศรีเสนชม เล่นเสียให้อม	ดูที่ประจิมหมู่ดอกไม้พระน้องเอํย
เหล่าซ่อนชู้หมู่อัญชันทั้งอบเชย	ล่งกล้นหอมไม่ระเหยกระหลบดง
ดอกพุดตานบานเต็มในพุ่มพื้น	รวยระรีนกระดังงามหาหงส
ศรนสุริเยเย็นยะย์าจะค์าลง	แมงภุ่ผื้งองมาลงเอาเรณ
มสระกว้างอย่างใหญ่ทั้งลุ่มสีก	อกกะท้กแรดช้างทั้งกวางหมุ
(#) ไม้!ฟ * ม!;ไพ
มากินนั้าตามกันเป็นน่าดุ	ตัว๓ยผุ้ลองเชิงระเริงใจ
บ้างเบิดเบงเชิงชินจะชวนหยอก	แล้วไล่หลอกที่จะชวนพิสมัย
พระชวนนางชมพลางให้เพลินใจ	แล้วภุวนัยชมมัจฉาบรรดามี
สะลุ่มพอง(๑)พาพวกแอบพุ่มผุด	ฉมันมุดไล่ฮุบแล้วแล่นหนี
พวกกุมภาอ้าปากไล่ภุมภี	เอาหางต็หม่ปลามัจฉากิน
หน่อกษัตริย์ทัศนามัจฉาชาติ	แล้วภูวนาถเล้าโลมนางโฉมฉิน
ให้ชมพันธุสัตบรรณแลโกมีน	ตลบกล้นเกสรให้คลอนใจ
บ้างดุมตงบ้างซยายจะใกล้แย้ม	บ้างพึ่งแพลมขึ้นพ้นน่างามไสว
บ้างบานแบแลสล้างขึ้นบังใบ	บ้างโรยรายร่วงเกสรนั้นเศร้าลง
บ้างจ่อเม็ดฝ็กเล็ดกำลังอ่อน	ที่ฝืกก่อนเล็ดแก่น่าประสงค์
พระหน้านวลชวนนุชเจ้าหยุดลง	ที่งอาบสรงสายกระเซ็นเย็นสบาย
แล้วจอมพงค์ทรงเก็บฝึกโกเมศ	ให้อ้คเรศกินต่างประทังหาย
ที่หิวโหยโรยแรงค่อยเคลื่อนคลาย	พงศ์นารายณ์หยุดนอนผ่อนสัาราญ
ลมพระพายชายพัดมาฉิวฉ่า	รำเพยพากล้นพยอมมาหอมหวาน
ฟังขจรด้วยเกสรประทุมมาลย์	ให้เบิกบานปฎิพัทธ์ในหัททัย
พระจันทร์แจ่มแจ้งกระจ่างสว่างฟ้า	ดาวดาราเรียงเรียบดุสุกใส
เสียงไก่แก้วชินแว่ววิเวกไพร	พระจอมไกรชวนนางให้ชมดาว
แม่พักตร์ผัดทัศนาดุอากาศ	ระดาดาษเต็มฟ้าเวหาหาว
โน่นแนเจ้าดาวโยงสุกโพลงวาว	ดาวสำเภาดาวม้าสง่างาม
นางโฉมงามชิกถามพระเชษฐา	ถัดดาวม้าแลเห็นลุกสุกอร่าม
เขาเรียกเล่าดาวอะไรพระโฉมงาม	เป็นหม่ลามแสงใสผกายพราว
จักรพงศ์ทรงสดับพระน้องถาม	จึงแจ้งความเยาวม็งโฉมเฉลา
ดาวเป็นหมู่ดูระยับแม่นงเยาว์	เขาเรียกดาวเด้มลุกไก่แม่ฉัยยา
นางอรพิมยิ้มขยายธิบายถาม	ไฉนนามดาวลุกไก่น่ากังขา
เอาขึ้อไก่ขึ้นไปใส่ดาวดารา	พระพึ่ยาจงแถลงให้แจ้งใจ
(๑) สะลุ่มพอง ะ สลุมพ-! - ปลาเนื้ออ่อน
พงทักไ?ตร้ยัฟัง01ร(IVห&น้องถาม	แสดงความในนิทานต่านานไข
พึ๋ไค้ย้นค่าบุราณท่านว่าไว้	แต่ล่วงไปคล้งประถมนิยมมา
ยังมิองทัทรงพระนามมหาเถร	เล้งยันเกนบัณรสีเล้าไปหา
ไปโปรดสัตยัโปรดญาติโยมสีกา	พระเถราตรกพสางย่างครรไล
ครนเล้งย่านบ้านโยมขนเดทัง	ทะนา(#) นงแล้วสำรวมตามนิสัย
โยมสิกาทัศนาก็ดิใจ	จงทักไปว่าแต่เล้าบัดเล้ามา
แล้ว่ไถ่ถามธรรมคาเป็นโยมญาตํ	บัดเล้าขาดเขํนสิงใดโยมกังขา
ฤ!แกล้งมาตามธรรมเนิยมเยยมสีกา	พระเถราท่านจงแล้งแสดงธรรม
ว่านานเนินมิไค้เดินมาเยอนญาติ	ให้หวนหวาดคดเล้งโยมใหวาบหวาม
จะอาภาโยมสีกาฤ)ปลอดงาม	อยากแจ้งความดอกประสงค์จำนงมา
โวประยายแจงถวายเป็นถวนถ	อันโรคกบังเกดบดเจ้าหนา
ทังเลอดลมมินก็โรมเอาหุตา	ไค้ดินยาเข้าไว้บ้างประทังไป"
อันหุนี้ล้าลางทเขาร้องเรย,ก	ฟังสำเนิยกไม่ได้ฮนเลยแจ่มใส
เขาพ,ดน้งเองก็ฟังฟ้นเดินไป	ล้าเร้ยกไกลเสียงแต่อู1รู้เลย
อันตาเล่าพระบัดเล้าไม่จะแจ้ง	ลางทีดูเป็นแต่แดงบัดเล้าเอํI
ลางทเป็นเห็นแต่ฟ้าเมึ่อหน้าเงย	น้านมเนยหยอดประทังพอรางแล
แต่ไถ่ถามกันแต่บ่ายจนเจ่ยนพลบ	ด้วยนานพบเห็นว่าเยนเนินแสว
พระเถรท่านเห็นตะยันลงร่อแร	จงบอกแม่ไขธรรมแล้วอำลา
ฝายสีกาแกจงว่าผู้เป็นเล้า	วันนี้คาพรุ่งนี้เล้าควรสิกขา
อยุ่จ่าวัดจำเร้ญพรตโปรดสีกา	พอรุ่งตาฉันจังหันจึงครรไล
มหาเถรต้องในเกนเตร้สสะ	เป็นธุระสำหรัชชีมีนิสสัย
โยมนิมนต้ก็ต้องรํบ่ไม่กสับไป	..........1..;..^......."..1™- Vไไไ-™...:..* 1
จมเล่ม ๔
หะนา . 8าใโไ!นา
ปาจิตกุมๆรกลอนย่าน เล่ม 4
(ด้นเล่มฉบับขาดหายตงแต่พระปาจัตกัชนางอรพิมออกจากเมองจัม่ปากมาเมองพาราถ;สี) เนอเรึ๋องจับทั้งแต่ พระปาจัตลั่งให้จัดแจงแต่งเมรุเผาหระศพา™พรหมทัตจนจบIรอง
......... ...........,1.........,.,.. 	1.. รายโมราขึ้นสองรองกระจัง
ร{างประดับสรรพสรร111ต้น	เลิศล้นเขยนวาดกระดาษหนัง
เอานากแผ่ตัดใส่เป็นใบบัง	ระยับยังแสงมุกดูสุกวาว
นายส่างสรรขึ้นสามงามประเสริฐ	วไลเลิศท่าพื้นด้วยสีขาว
แผ่ทองคำเป็นกระจังดูพริง,พราว	ที่ว่างเปล่ารายดอกจันทน์กระจกจัน
แล้วแก้รูปบัวกลับขึ้นรัชโกศ	ระบายโบดทาแต่งด้วยแป้งหิน
ขาวเป็นนวลอ่อนละเอียดเหมอนอาสน์อินทร์ ดอกโกมินป๋กแซมแนมกระจัง แก้วกระจกแก้กระหนกประดับทับ	แสงระยับรัศม้เหม้อนสีลังข้
สีเขียวแดงจับกับแสงสุวรรณัง	โร่วรังเริองรองอร่ามตา
เจ้ากระทรวงพนักงานครั้นแล้วแต่ง	เข้าทุลแจ้งแก่พระองค์ผู้นาถา
พระขึ้นชมโสมนัสหัทยา	ครั้นรุ่งเข้าได้เพลาเป็นวันข้ย
ประโคมแส่แตรลังข้กังสดาล	อลหม่านชายหญิงวงไสว
พระโองการลั่งสารเสนาใน	ไปหามโกศเข้ามาใส่ในพระเมรุ
อำมาตย์จ่ารัชบัญชาพระโฉมฉาย	ทั้งไพร่นายพร้อมพรังระนังเถร
พร้อมพระญาติศานุวงศ์องค์นเรนทร์	มาที่ศพพรหมทัตกษัตรที่๒)
กำนัลนางต่างกำสรดกันแสงไห้	น์าตาไหลราดทรวงอุรสา
บ้างสะอื้นมํได้ดังหลั่งนาตา	พวกเสนาเดลึ๋อนโกศพระศพพลาง
หามมาใส่ในพระเมรุบนร้านม้า	เสียงโกลาดรนเครงโมงเมงหม่าง
(๑) โนค - บด
(๒) #นฉบับหน้งสิอส*เดไทยไม่มคำสัมบัสใะทว่า™ใค
ปีพาทย์ค้องกลองลนนภาภางค์	ดุรยางศเฟเสียงสำเนียงครวญ
หม่นณลงIพลงเล่นเต้นปรบไก่	หมุผูชายเดนเรยงสำรวลสรวล
เป็นํทำนองร้อง๓ร้นแล้วเชิญชวน	ทำกระบวนร่าว่าเป็นท่าทาง
บ้างฉ่าชาว่าเชิญให้หญิงลุก	นางศรีมุกเพลงเก่าไม่เขินหมาง
เคยศนามร่าเต้นเจนสำอาง	ฉลาดช้างแก้ไขไวปัญญา
หม่ผุชายนายเส็งนั้นเพลงใหม่	แต่ว่องไวลนลมนูนนักหนา
ว่าเพลงสรรพร่บกันชันปัญญา	คนหํว่ฮาหญิงชายไดรางวัล
ย้งโรงหนีงเพลงใหม่พึ๋งได้หัด	ฝึปากจัดหญิงชายไวขยัน
เล่นช้ไงเกื้ยวเมามัวกันพัวพัน	ส่งให้กันผ้าแหวนแทนมัดจำ
ยํงโร3หนึ่งครื้นเครงเลนเพลงเรึ๋อง	เมอขุนแผนแค้นเคองนางงามขำ
ว่านางพิมแสนกลคนระยำ	คุกคำรามด่าว่าด่ากนนุง
พวกละครชาดรเสียงดกรนํ	แลวร่องร!!ดกลองเสียงตงตง
เล่นร?วเรองฟ้องพระรกราชนำรง	กอสารดราโห้โปหานางเมร
พัวครีสเตรร้เหตุมาแปลงสไร	ให้นางมารร่วมรักพระโฉมศรี
นางแจ้งส?รก็สมานเป็นสามี	ร่าชาตรีตึกร้บร้บกันไป
ยังพวกหนีงต์งโรงอยุ่ดุโอ่โถง	ละครโรงพึ๋งหัดกันขึ้นใหม่
นาย่[รงร่าแขนกรอ่อนวไล	หน้าเป็นใยนานวลน่ายวนยี
เลนเรืองปางครั้งเจ้าสุวรรณหงส์	เมอเธอหลงเสียร้มเหสี
ต้องหอกยนต์ล้มผ้งถืงชิวี	ปีพาทย์ตึเพลงโอดสลดใจ
ยังโรงหุนชุลมุนสายยนต้ชัก	ชะง่อนงักโงกงันท่าหน้าหงาย
คนชักยนต์ปนถือแทบม่อคาย	เมึ๋อยห้ว์ไหล่แกว่งหัวทุกตัวคน
ย้ง์ใรงหน้งองวุ่นเล่นหุ่นมอญ	ทำห้ว์คลอนหนวดดกทงอกขน
หิ้วตะกร้าถือพร้าหาบคะนน	สันทุกคนเห็นหัวเราะว่าเหมาะครัน
พวกโรงโขนตีโทนกระทุ้งเล้า	เสียงเกรียวกราวเอกเกริกแล้วโห่ลั่น
เล่นเรีฮงรามทำศึกกับทศกัณฐ์	ต่างประจันชุลมุนรุนณรงค์
พวกเขมรเล่นร้องเพลงช้อแช้	รำออกแต้ร้องเจียงจนเสียงหลง
ส่งภาษาชมสะล้าเนียงกะโปง	ลั่นฟ้องโหม่งตีโทนเสียงโตะทึง
พวกมอญรำร้องว่าภาษามอญ	ว่าปิปอนเจียะเช้าปุลแล้วยีนขง
ผุ้ชายว่าอาพะนายใจคะนง	พวกไทยฟังพูดกันอึงหัวเราะฮา
ภาษาจนหมายเกณฑใหเล่นงว	ยืนชุนื้วใส่เหี้อจนปกขา
ตโปงแส่จนแกรองเจรจา	นายโรงรำทำท่าถือเกาทัณฑ์
แล้วร้องว่าเก้าชาจจับลัก	พวกไทยฟังเสียงคักคักหัวเราะหยัน
ยังโรงหนึงโขนเขมรเล่นประขัน	เมึ๋อพระรามพาสีดามากลางไพร
ทศแกลงแปลงเพศท้าวยักษา	เป็นพญากวางทองอันผ่องไส
สีดานางเหนกวางเหลออาลัย	จึงวอนไหว้ให้พระรามไปตามกวาง
จักรพรรดิสุดจะขัดมเหสี	ขี่พาชีตามกวางเข้าดงขว้าง^
กวางก็หายกลายเป็นยักษ์มาลักนาง	พาเอานางไป!ว้สวนอุทยาน
พระจักรีเสียทีต้องทำดิก	อึกกะทึกเกเหี้ยมกำแหงหาญ
ประหารโคตรอสุรวายทำลายปราณ	ได้สีดาดินมาผ่านอยุธยา
พวกดนตรีตีประโคมปีพาทย์ฆ้อง	คนเจรจาว่าร้องตามภาษา
ว่าเนืยกเอยชีมะลูตูอินา	คนดุทึวหัวออก!เาว่าขันจรีง
พวกลาวหลามแห่หามบงไฟเซิ้ง	ระรึ๋นเริงคลุกคลเหมือนผีสิง
บ้างถือปีนด้อมมองจะจ้องยิง	บ้างโผนว้งทำเหมือนเสือแลเนื้อกวาง
ที่คนบ้างทำเป็นกวางก้มกินหญ้า	คนถือปีนยืนตั้งท่าแล้ายืงผาง
ว่ายิงถูกลูกชะมุยเข้าแทงกวาง	ทำท่าทางเอวขยับเหมือนขักยนต์
บังคับหมู่พร้งพรุเดินเขยิง	ร้องกาบเชีงใส่สฑทำเสือกสน
บ้างร้องโอโอละเพึ๋อนบ่มักตน	ที่บางคนร้องเซิ้งว่าหมู่เอา
บางคนเซิ้งเจยละน้อร้องซอทาน	แม่เฒ่ากวานให้บ่ขอลูกสาว
บ้างผูกรอกเข้าที่เอวทำเก๊วก้าว	เดินเขย่าทำขยับยักบนเอว
พวกไทยหลามตามฟังพวกลาวเซิ้ง	ระเบดฌงเบยดเสียดกันแหลกเหลว
บ้างรุกเพึ๋อนเตือนกันให้เดินเร็ว	อยากดุเอวลาวเซิ้งเบ้งบ้งไห่
มืหุ่นมอญหุ่นเขมรเล่นประขัน	ต่างต่างกันต่างภาษามาสิบสาย
คนเจรจาวาภาษาเกลิงนุนาย	คนระบายยกหุ่นขนขักยนต์
หุ่นตลกอกขนถือพร้าง้อม	ลันหลังค้อมปากอ้าตาถลน
ชะง่อนงักเชีดขักอลวน	เนทุกคนเห็นหัวร่อแทบงอตาย
หุ่นเขมรเล่นตามส่งภาษา	ตุอินาดูพองบองสะวาย
(®) ขว้าง * กว้าง
ดุรุปทุ่นทุนปนเดียดกระทาย	คนระบายยกยักดวยสักยนต
ที่งํ๋ห,นุ่มสาวเฒ่าแกเห็นหัฐร่อ	จนเหงยดงอเหนเหงอกเถลอกถลน
บ้างพุดกันว่ามันสันเหสือพกล	สองภาษาพากันบ่นว่าสันจริง
พงมืใหม่ทุ่นทวายอีกทุ่นจีน	เห็นแต่ตีนใส่เสื้อทำสุงสิง
ผมเปียปอยห้อยหลังเหมือนหางลิง	ขึ้นเก้าอี้นั่งสิงแล้วเจรจา
ทำด้วเอียงเถียงกันกับจีนกง	ว่าสันไชยสัล้งลักจับซา
อิดจีบลักสัลักบ่อหอลา	พวกไทยฮาหัวองคะนงไบ่.,
ทุ่นทวายใส่เสื้อแล้วขี่หมุ	พวกไทยดูเรื่องราวหารูใม่
เสียงดีกลองดุมดุมดังรุมไป	เถีงเล่นได้ไม่มืใครไปแลดู
ที่พวกบ้างดงโรงเลนระบำ	ตี!!พาทย์ให้แต่ร่าจนหนวกหู
ไม่ได้เรื่องเบ่ลิองความคิดไปย์นดู	ที่เรื่องราวมืได้รู้แต่ร่าไป
ที่พวกบ้างเล่นนางเทพทอง	ทำด้อมมองยมแย้มอยู่แจ่มใส
ถีอพัดบังกงหน้าดาละไม	หญิงแลชายแต่ผู้เดียวร้องเกี้ยวกัน
มืหม่มอญกับเขมรเล่นโมงครุ่ม	แต่หนุ่มหนุ่มรูปร่างดูคมลัน
ทำกรดกรายถีอไม้คนละอัน	ดีกลองดุมฆ้องลันเสียงครุ่มไป
ยังพวกเหล่าจ้าวเขมรเล่นระเบ็ง	เดงมะเดงดูพองบองไถล
ออกยนเริยงเคิยงกันเป็นหลันไป	ถีอหน้าไม้ยืนเล็งมยุรา
จีงสามุดพุดกันให้เป็นนก	คนจะยิงมองฟกเที่ยวด้อมหา
ครแว่าพบร้องดลบสิลัดทา	คนดูฮาหัวอึงคะนึงไป
เป็นตั)ร)มืมาสำหร้บกษัตริย์	จักรพรรดิเยื้องย่างไว้สืบสาย
ยูงร่าแพนขึ้นไปแอ่นไม่กลัวดาย	เหนึอปลายไม้สามต่อแล้วเล่นตัว
ที่พวกดูร้องว่ากุน่าเสียวขน	พากันบ่นตกลงแล้วแตกหัว
ลางคนว่าเถีงไม1กล้าลักแสนกลว	ด้วยจวนตัวการจ้าวต้องจนใจ
ยังพวกหนึ่งขึงนั่งขึ้นไต่ลวด	ดูย์งยวดสูงสุดพ้นว้ลัย
ทงลอดบ่วงหน่วงเหนึยวตัวขึ้นไป	ยกมือไว้จับหางมยุรา
ขยับกายไต่ได้ถีงสามครง	ไม่พลาดพลังเรี่ยวแรงแข็งหนักหนา
คนแลดุหมายขวัญพรื่น่ระอา	ช่างใจกล้าตกผงถึงชีวัน
ยังพวกเล่นหกคะเมนบนปลายไม้	น่าเสียวไล้ขนพองสยองขวัญ
แล้วโยกโยนโอนษ)นอยูโงกงัน	เอาตีนสันชุฟัาเป็นน่ากลัว
*ง*ง่า*ท่า0-^องโล่	อทุ®โ™อมนสอยกันVIว
™ร๗*สอง*™™*	นุวก*กลองเย้ายวตง!*ยุง#ง
ทั้งสองข้างตงท่าออกรำรํบ	เสียงดาบขวบฟันผดคูกดนผง
กระบองตีโล่กันสนั่นก้ง	คนดูองขนพองเสียงรองฮุย
ตีไม่ได้โล่ไล่ขยับฟาด	เสียงดาบฉาดรับฉับทะลวงฉุย
กระบองเปรี้ยงโล่เดี๋ยงตีนกระจุย	ผ้านุ่งลุ่ยล่อนตัวคนหัวฮา
พระตรัสทั้งให้ฝรั้งรำกระบี่	ล้วนตัวดีว่องไวใจหนักหนา
ดุแต่งตัวโพกหัวด่าละกา	ออกทั้งท่าไหว้ครูจะผู้กันI
ต่างขยับยนทแยงแกว่งกระบี่	ล้วนเหล็กดีมีคมทั้งสองสัน
ทั้งสองตีท่วงทีรู้เท่าหัน	จะฟาดฟันกันไม่ไดแต่กรายรำ
ข้างหนึ่งยักตักทางให้พทั้งท่า	ข้างหนึ่งง่าฟันวิดระหวิมระหวาม
พอฟันวิดข้างหนึ่งตีดเข้าฟันตาม	คอยหลบงามฟันวิดแต่ผิดไป
ไม่เพลยกพลารำเพลงเข้าต่อสั	ด้วยมิครูสืกษาที่แก้ไข
จะตีฟันกันไม่หันต่างคนไว	ต้องจนใจคนดูด้วยรู้เพลง
ยังพวกหนึ่งนอนหงายบนปลายหอก	แลบลิ้นหลอกพวกมีตีโม่งเหม่ง
แล้วฟ้อนร่าท่าชื่นอยู่ครื้นเครง	อวดว่า เองอยู่คงทะนงใจ
ยังพวกเล่นหกคะเมนบนคมดาบ	อันขาวปลาบคมวาว เป็นเงาใ.ส
ข้างคงอยู่คนดูออกแน่นไป	แล้วยืนเล่นเต้นไต่อยูไปมา
บ้างยกร้านชื่นให้สูงแล้วทุ่งหอก	ข้างร่บได้หลบหลอกไวหนักหนา
แล้วทุ่งไปรํบได้แล้วทุ่งมา	หัว เราะร่าร่าล่อท่าหลอกกัน
บ้างเล่นโลนโยนดาบให้กันร้บ	พอโยนปร้บร่บได้ไวขยัน
เป็นคมปลาบดาบเลึ๋อมทาละมัน	ข้างร้บทันคนดูออกปรูไป
ครั้นเบี่ยงบ่ายชายแสงพระสุรีย์ฉาน	ภูมิบาลทั้งสารดำรัส่ไข
ให้เปรียบมวยขงนั่งสนามใน	ทั้นฆ้องใหญ่เรียกหาบรรดามวย
เข้ามาเทียบเปรียบได้ใทยกับแขก	เป็นคู่แรกรูปร่างนั้นสะสวย
ให้ตัอมมีอแคลวคล่องทั้งสองรวย	สิ!)เอ็ดคู่เปรียบได้มวยตามบัญชา
คณั้เปรียบแล้วทั้นฆ้องเรียกคุแรก	ไทยกับแขกแต่งแล้วไวหนักหนา
เข้าสนามกราบงามลงสามลา	บังคมบาทราชาผู้จอมไกร
ลุกชื่นยกหมัดเตัดเปิดให้ชก	ข้างหนึ่งยกเท้ายางเป็นก้าวใกล้
ปะเตะปับมือปัดก็พลาดไป	ไอ้ไทยไวชกถูกเซัาลูกคาง
ไอ้แขกตามหมัดตองเข้าปากแตก	ไทยปะเตะแขกแบกเอาล้มผาง
ไทยไม่หนรุกรขนไววาง	ทำท่าทางกุมหมัดตั้งจังมัง
ไอ้แขกลองจ้องคว้าจมูกเหมาะ	ไอ้ไทยถองศอกเคาะเอาหัวกั้ง
หมัดกะตักตีนเตะเข้าตงตัง	พวกคนดูร้องขึ้นดังเสียงว่าเออ
เถิงคู่สองลันฆ้องร้องเรียกหา	ไม่นงข้าลุกขึ้นยืนเผยอ
เข้าสนามกราบบังคมพระองค์เธอ	ยกหมัดครูดูชะเง้อเป็นท่าทาง
ข้างหนึ่งลงท่าหลอกแล้วกลอกหน้า	ขยับขวาตีนเตะตะโพกผาง
พอตีนตกชกโปกเข้าลูกคาง	ไพร่ขุนนางหัวฮาว่าน่าดู
คู่สองน้งพลางเตือนเรียกคู่สาม	โกงเกงหลามใส่มงคลจนท่วมหู
เข้าสนามกราบงามคำรพครู	ข้างสมคูโตอ้วนล้วนกำลัง
ลุกยืนย่างยืาเท้าก้าวสามขุม	ต่างคนคุมยืกยักอย่หยืงหยัง
ที่คนดูว่ามวยคู่นี้น่าข้ง	ทำรุงรังกีดลูกตาไม่น่าดู
ข้างหนึ่งลงลองหลอกทำกลอกหน้า	พอได้ท่าตีเท้าเถิงเพียงหู
ข้างหนึ่งตัดหมัดกะตักถูกตาลู่	ลงสุดล้ตาไม่เบิกต้องเลิกกัน
เรียกคู่ลี่ตีฆ้องทั้งสองลุก	เหมือนคนคุกอกขนเป็นน่าขัน
พอออกมาคนฮาในทันควัน	ที่คู่กันแข้งโกกลันหลังโกง
นุ่งโกงเกงลายวิลาดแล้วคาดเครื่อง	เดินย่างเยื้องเต้นโขยดกระโดดโหยง
จดหมัดครูลู่กันหันเป็นวง	ทำหลอกลงส่อลวงเอาท่วงที
พอได้ท่าหมัดปาเข้าปากปับ	เสียงกุบกับแก้กันไม่พร้นหนี
เล่นกันนุงฝ่นฟ้งเป็นผงคลิ	ต่างคนดิเสียทั้งคู่อยู่เหมือนกัน
ข้างหนึ่งเตะข้างหนึ่งตัดข้างหนึ่งต่อย	ข้างหนึ่งถอยข้างหนึ่งกีบเอาเซหัน
ทั้งหมัดคาวเท้าทอยกันพัลวัน	คนดูทั้ว่หัวลันทั้งเจ้านาย
ทั้งสองหอบกอบนึ่าพรมเกศา	เกีงคูหาไม่พักเรียกเคยชกหลาย
ลุกเข้าวงอภิวาทจอมนารายณ์	ขยับกายยืนขึ้นจดหมัดครู
มวยคู่นี้ท่วงทีเป็นมวยเก่า	ไม่หนักเบาชกกันพอเฉียดถู
เปลี่ยนกนชกถูชกมืงชกถู	ด้วยว่ารู้มวยเก่าเอารางวัล
เกีงคู่หกชกมาหสายสนาม	ไม่เข็ดขามลุกขนขมืขมัน
ชูหมัดมาตั้งท่าขัดประขัน	ไม่รังกันปายตีนแลวชกตาม
ข้างหนึ่งตัดตีนปะเตะสีปากแตก	เล่นกันแลกชุลมุนกลางสนาม
เปลี่ยนกันชกคนละฉาดขนาดงาม	พระนงรามชอบพระทัยให้รางวัล
เถิงคู,เจ็ดคนเจนสีมือจัด	เสียงฆ้องนัดลุกขึ้นดูขบขัน
มงคลใหญ่ใส่เครึ๋องเขี้ยวหมูตัน	ตา เป็นมันดำเมี่ยง เหมือนหมืกมัว
เข้าตั้งท่าโดดโผนโจนเข้าถอน	ข้างหนึ่งว่องหลบวิดก็ผิดหัว
ขยับเช่าตีเท้าถูกกลางตัว	ต่างไม่กลัวกลบหน้าเข้าหากัน
ขยับหลอกกลอกหน้าตีเท้ากลับ	ข้างหนึ่งคว้ามือจับเอืฒีนหัน
ขยับตัดดนสลัดหลุด เสียทัน	ต่างประจันจดหมัด เข้าจังมัง
หมัดกะตักตีนเตะข้างหนึ่งตัด	ข้างหนึ่งต้องเอาสนัดที่กลางหลัง.;5.
ขยับชกถูกโปกเข้าปากปัง	ที่คนดูว่าเสียงดังสนัดใจ
จ็งตีฆ้องร้อง เรียกทีคู่แปด	กำลังแดด เหื่อโทรมชะโลมไหล
มวยคู่นี้มวยเก่าลาวกับไทย	ลุกขึ้นได้เดินเซื่องใส่เครืองราง
นึ่งบังคมก้มกราบพระนาถา	ลุกตั้งท่ากดหมัดปะเตะผาง :
ข้างหนึ่งลักขักท่าท่าขากาง	ขย่มย่างยกเท้าให้ก้าวตาม
ข้างไทยหลอกลวงลาวตีเท้าหุน	ข้างลาวหมุนแบกทึ้งกลางสนาม
ดินตีดหัวท้วตัวอุตลุดลาม	ฝูงคนทั่วร้องว่างามหัวเราะฮา
ตีฆ้องป็องร้องว่าลุกเจ้าคู่เก้า	มวยเขมรพวกข้าฟ้าพระนาถา
ชกกับญวนข้าการบ้านรังกา	ลุกขึ้นมา เดินตรง เข้าวงใน
อภิวาทฝ่าพระบาทแล้วตั้งท่า	เขมรคว้าชกงับ เข้าหน้าหงาย
ญวนขยับคว้าขวับขาตะไกร	คนชอบใจร้องว่า เออ เสมอกัน
เถิงคู่สิบรูปนั้นสวยเป็นมวยใหม่	แต่คนในมหาดเล็กพระจอมขวัญ
เข้)บังคมคารวะอภิวันท์	เป็นมว ยขันกันแต่แรกแต่ เดิมมา
ลุกขึ้นยืนจดหมัดสลัดเท้า	ต่างคนเข้าคุมคอยระวังขา
ทั่งสองข้างตั้งต่อกันรอรา	พอได้ท่าตีขาเถิงท้ายทอย
ข้างหนึ่งปัดมือป้องเอาศอกปิด	ผิดเสียนิดทุกสนัดคงล้มผ็อย
ไม่พร้นพรีงหันขึงเข้าคุมคอย	ทำลวงหลงหน้าลอยให้ต่อยตาม
ปะเตะผางขว้างหมัดจมูกเหมาะ	ข้างหนึ่งเดาะเข้าด้วยศอกลงสองสาม
เสียงคนฮาพูดกันว่าคู่นงาม	นายสนามตีฆ้องแล้วร้องไป
คู่สิบเบดแต่งเสรจกลุกขน	เป็นขุนหมื่นอยูในหมวดหลวงสมัย
ไมรอรงเขาไปยงสนามใน	บังคมไหว้นอบนบคำรพครุ
จงตงทาควางบเขาฉับเฉาะ	หมัดมันเหมาะชกฉาดเข้ารุหุ
เสียงคนฮาบางถลาชะเงอดู	ตั้งสองสู้เตะต่อยกันตังตง
หมัดกะตักตนเตะเอามอตัด	ทุกสนัดเท้าผางตะโพกผึง
เสียงอุบอุกทุกขเหมือนกันทงกูมึง	เป็นกากึ๋งคุ่สิบเบ็ดสำเร็จมวย
พระภูบาลทรงประทานรางวัลให้	ทุกคนได้เหนึ๋อยหอบบอบสำหวย
เทียวชึอกินแจกกันสำราญรวย	คเนเลิกมวยแล้วก็หว่านชีงทานเงิน
ตั้งหญิงชายชาวประชาพากันรับ	ได้สินทรัพย์พากันสรรเสริญ
พอสินแสงสุริยับลงลับเนิน	เสียงแตรสังข์ฟังเพลินวังเวงใจ
ฝ่ายโขลนจ่านางสนมท้าวพรหมทัต	โทมนัสโหยหวนละห้อยไห้
พระญาติวงศ์พงศ์พันธ์กำนัลใน	ละลานใจโศกตัลย์เมื่อวันจวน
จึงพากันมาที่ศพท้าวพรหมทัต	เป็นขนัดนงเรียงนางสงวน
แล้วร้องไห้ส่งเสียงสำเนียงครวญ	เป็นคำควรน่าสังเวชวังเวงใจ
พระญาติวงศ์ว่าร่มโพธี้โอ้เคยพึ่ง	คิดคะนึงอสุชลต่างล้นไหล
จะแลลับนับไปแล้วพระดวงใจ	ไม่คิดหมายว่าพระองค์จะคงคืน
พวกห้ามแหนวาน่าแค้นหัวใจนัก	กำลังรักร่วมอุราได้ฝ่าฝืน
เมียนี้ตั้งฝากชีวังไปเดยืน	โอ้ยามชึ๋นเมียจะชมผู้โดใคร
บ้างก็ร้องว่าพระทองพระพรหมหัต	พระทรงตัดช่องแต่ตัวผู้เดียวได้
จะส่งเสียเมียลักหน่อยไม่น้อยใจ	ตัดอาลัยไปวงวงไม่ลังเลย
เสียงร้องโซร้องว่าโอพระโพธแก้ว	จะลับแล้วโอ้พระทุนกระหม่อมเอ๋ย
จะเยีนวังไหนจะนีงสบายเสบย	เป็นกรรมเคยเนื้อว่ากรรมมาตามทัน
บ้างร้องว่าพระมหาที่แสนรัก	มาหนีจากสูญชีพไปสุ่สวรรค์
แต่นี้ไปลักเมื่อไรจะพบกัน	แท่นสุวรรณพระที่นีงจะร้างโรย
บ้างฃัอนทรวงว่าพระดวงประทีปดับ	พระไปลับทิ้งสนมให้ตรมโหย
ฝูงตูข้าโศกถวิลแต่กินโกย	จะตนโดยแสนเสียดายพระใจดี
บ้างร้องว่าพระเจ้าฟ้าทูนกระหม่อม	พระโอบอ้อมให้ได้แสนที่สุขี
เคยเชีญพานพระภูษาวาลชนี	เคยพัดวีให้สำราญเมือบรรทม
บ้างร้องว่าโอ้เสียดายพระใจกว้าง	ตั้งเรือนวังก็จะร้างนางสนม
จะเสียศรีเศร้าหมองเหมือนต้องลม	พระปรางค์ทองห้องบรรทมจะร้างรา
บ้างรำไรว่าพระไปเสียวงวัง	เมียทั้งหลายอยู่ข้างหลังเป็นกำพร้า
พระเด็ดได้ใปผู้เดียวแต่เอกา	โอ้แตนจะบากหน้าไปพึ่งใคร
ต่างด็อกชกองคทรงกันแสง	พระเสียงแห้งแหบหอบหิวระหาย
จนจะแจ้งจันทร์แจ่มแอร่มพราย	นางทั้งหลายกลับคืนออกมาพลัน
ประสานเสียงอึงสำเนียงด้วยแตรสังข์	ระดมดังอติเรกวิเวกหวน
จุดดอกไม้พลุตะไลอึงเป็นควัน	ดังสนั่นเสียงประทัดตะไลทา
บ้างก็อึงชงจอจะเล่นหนัง	ระดมดังด้วยพิณพาทย์ทั้งซ้ายขวา
ร้องไช่[ยโห่สนั่นชื้นสามลา	คนเจรจาร้เรึ่องแล้วร้องไป
ที่คนบ้างยกหนังชื้นชุเชิด	พยักเพยิดเต้นรำตามนิสัย
จวนแจ่มแจ้งไขแสงอโณทัย	ประมาณได้เจ็ดวันทิวาวาร
บังสุกุลทูนเพิมแผ่กุศล	สวดมงคลททิดธิกรรมฐาน
ตงจำนงปลงในพระไกรญาณ	สำเร็จการที่ในกิจมาติกา
@ ปางจ้าวจอมพระปาจิตอิศยม	ผู้ครองกรุงนครพรหมพระนาถา
พระตรัสสงเสวกังอำมัตจา	ให้เคลื่อนคลาร้านม้าจากพระเมรุ
เชิญพระโกศเข้ามาวางกลางตะกอน	พร้อมสลอนจัตุสดมภ์1^ดู่โหมเถร "
ทั้งแขกเมีองท้าวพญาประชาเกณฑ์	องค์นเรนทร์ทูนกระหม่อมจอมพระไพร
จับอัคคืด้วยยินดีพระหัตถ์ถือ	ประสานมืออธิษฐานจึงขานไข
สำรวมทรวงน้าวหน่วงมโนใน	ว่าท้าวไทพรหมทัตกษัตฺรุเ)
เรากะท่านพันผูกได้ท่าผิด	ด้วยกายจิตและมโนอยาโทษา
อโหสิกรรมเสียแก,กันอย่าฉันทา	เวรเวราอย่าให้มีแตนไป
ท่านอาสัญกายท่านเราจะเผา	ที่กรรมฟโจงกาทั้^^ถม ^
พร้อมทั้งนางอรพิมขออภัย	ธิษฐานแล้วพระเอาไฟเขาจุดพลัน
ฝ่ายว่านางอรพิมแม่งามข่า	ก็จุดตามทูนกระหม่อมพระจอมขวัญ
ท้าวพญาข้าฟ้าในสามัญ	ก็พร้อมกันฝูงนราประชาชน
พากันใส่ไฟศพท้าวพรหมทัต	เสียงพิณพาทย์ครื้นเครงโกลาหล
(๑) ตนฉบบเชยน จ้ตุดม
พระเพลิงการผลาญอาสภไม่ทานทน	ดู!)ป่นซากมูลเป็นจุณไป
ได้สามวันถ้วนคำรบจึงกลบธาตุ	แล้วกวาดขนดินทรายมาเหลือหลาย
จึงก่อกองตามทำนองเจดีย์ทราย	ตัดธงวัยปลูกทำเป็นบุชา
๏ สมเด็จจอมทูนกระหม่อมปาจิตจ้าว	พระองค์เผาศพแล้วให้หรรษา
อยู่จำเริญเนนนานนิรันดรมา	กับอรพิมผ้องโสภาในปรางค์วัย
โพธิสัตว์ตรัสลังหมู่อำมาตย์	ให้แจงจัดบ้านเมืองให้เรีองใส
ครบทุกแห่งตามตำแหน่งทั้งนอกใน	ทั้งเขตค่ายป้อมประตูคูวารี
แล้ววักน่าให้กระทำการกุศล	จำเริญผลแผ่เผึ๋อเมึ๋อเป็นผี
ชาวประชาทุกพาราก็เปรมปรีดี้	บังเกิดมีด้วยอาหารสำราญรมย์
ผู้ร้ายโจรคนพาลเงียบระงับ	ด้วยสินทรัพย์นั้นมืมงอุดมถม
บังเกิดผลนาไร่ได้อุดม	ชนประชาพากันชมโพธิญาณ
อยู่วันหนึ่งพระร่าพึงไม่เป็นสุข	ให้คิดชุกเหมือนหนึ่งเพลิงตะเกิงผลาญ
ด้วยจากเมืองจากพารามาก็นาน	คิดรำคาญด้วยบิดาชรากาย
ป่านฉะนี้พระพันปีจะบ่นหา	พระบิดาก็จะคอยไม่เห็นหาย
มาอยู่เย็นเป็นสุขสนุกสบาย	ไพล่แต่กายเอามารอดแต่ตัวเอง
ที่พ่อแม่ทำนุกำเนุ๊ดแดชีวิต	นั้นไม่คิดเสียวพุงสะดุ้งเหยง
ทำอย่างนี้ผิดด้วยอย่างแต่ปางเพรง	ใจนักเลงทุกข์มาแล้วว่าโลเล
พระพอใจได้แล้วสบายชื่น	สำราญรึ๋นชื่นอารมณ์ไม่หวนเห
เสด็จออกพระที่นั้งบัลลังเก	พระสุริเยผันผายได้เพลา
หมู่อำมาตย์จตุสดมภ์ที่เคยฟ้า	พากันเข้าฟ้าองค์พระนาถา
โฉมพระไพรจึงปราลัยว่าเสนา-1	ท้าวพญาท่านทั้งหลายด้วยใจงาม
นี่แน่เจ้าเรามฺาอยู่ก็เนึ่นช้า	หลายเดือนตราราบเลี่ยนไม่เสี้ยนหนาม
นค,รพรหมพระสีพึบุรีราม	จะเกิดความอันตรายฤๅไพบูลย์
อนึ่งท่านบิตุรันมาตุเรศ	บังเกิดเกศนั้นก็แก่เกลือกดับสูญ
อยู่ช้างหลังยังแต่วงค์พงค์ประยูร	เราคิดหนักด้วยพระคุณท่านเสี้ยงมา
ที่จอมจวนทรงประชวรชราโรค	คิดสังโวกเราสังเวชพระนาถา
เสียแรงท่านอุ้มท้องประคองมา	พอได้ทำปรนนิบัติสนัดใจ^
(๑) ต้นฉบบหนงสิอสมุดไทยไม่ม่คำสัมผัสระทว่างวรรค
เราจะกลับคนไปก่อนนครโน้น	ท่านสามนตหมู่อำมาตยจงแจ่มใส
รักษาเมีองให้จงดือย่ามีภัย	รักษาไพร่ให้เกษมเปรมประชา
พระปาจิตสุริยวงศ์พงศ์กษัตริย์	จงเยือนอรรถจัดแจงให้รักษา
ที่เชื้อแถวพรหมทัตกษัตรา	มอบใหว่ากิจการในบานเมือง
สุซทุกข์ของอาณาประชาราษฎร์	ให้เดดขาดแจ่มแจงอย่าแฝงเฝองั
แต่งผู้ช่วยตั้งผู้ว่ารักษาเมือง	ตามอย่างเยืองแต่โบราณท่านสืบมา
ฝ่ายเสนาเจ้าพระยาทั้งน้อยใหญ่	รัยโองการทูลขยายใล่เกศา
ปาจิตจ้าวเสร็จเข้าที่ไสยา	พวกเสนากลับอํอํกม^ศ์าสำก่ลัาง,*
แล้วปรึกษาห้าวพญาทุกหมวดหมู่	เฝงกันไปให้กันอํยูไม่ขัดขวาง1*
ตามเสด็จไปเป็นเพึ่อนในเถึ๋อนทาง	ทั้งม้าช้างกูบจำลองจัดพร้อมเพรีย่ง
๏ ปางพระองศ์ทรงกักดาพระปาจิต	นึกวินิจในมโนให้ก้าวเฉียง
ด้วยโฉมฉินอรพินแมคู,เคียง	มีกจเกี่■ก่งจะ™^สํดเยชนนึ 1
จ่าจะพาเจ้าไปลาเสียยังแล้ว	ให้ผ่องแผ้วโสมนัสเกษมศรี
พระตรึกพลางชวนนางแล้วจรลี	ไปสู่ที่ห้องสำราญพระมารดา
ทั้งสองจ้าวเล่าขยายปรายนุสนธิ้	. ที่กังวลให้แม่ทราบในึ^!|(ๆ^
ฉันตั้งใจเข้ามาไหว้ทั้งสองรา	ขอไกุลัร่เ®มู่ก่^^
ด้วยจากมานานข้าหลายเดือนเศษ	เกลือกมีเหตุอันตรายแก่5อิศยม
ทั้งสององศ์ทรงแต่โรคประชวรลม	กายยืงแก่ก็ยืงโทรมทั้งหูตา
ปางท่านยายฝ่ายมารดานางโฉมศรี	ชนนีอรฟัม่สฟ่หูา
จึงปราลัยว่าพ่อไพรธรรมดา	แม่ไม่ว่าตัวชองแผ่ก้แก้!^^
แต่หม้นมาหม้นไปพ่อสายเนตร	คิดสมเพชด้วยถึงแม่พ่อโฉมฉาย
ด้วยแม่แกไม่รู้แน่ที่วันตาย	อนึ่งไซร้ท่านข้างโน้นก็เกี่ยวดอง่-
แม่ก็คิดอยากจะใครไปรู้จัก	ได้พบพักตร์พูดจาประสมสอง
ครั้นคิดไปกายก็แก่เกินท่านอง	แม่นี้ต้องในตำนานนิทานลาว
ว่าเฒ่าแก่กล่าวหารอย่านับถึอ	เถึงกล่าว1ไดก็ไม่ลือไปโฉ่ฉาว
หูก็หนักตาก็มีดไม่ยืดยาว	พูดเสียเปล่ากล่าวอวดไม่นับยำ
อนึงเล่ากล่าวว่ามีดเล่มน้อย	จะฟันถากเข้าเป็นรอยไม่แน่นหนำ
เหมือนคนแก่กล่าวมากแต่ปากคำ	นิทานลาวทุกข์มาขัาแมนเอง
เถิงพูดว่าจะอยากไ!]!ปไม่รอด	ตาไม่บอดก็เหมือนบอดไม่เหมาะเหมืง
ให้มัวพรางไม่กระจ่างเมือแลเลง	ทีงเรี่ยวแรงมันก็เร่งให้น้อยลง
แต่ไปไหนนิดหน่อยกหอบเหนือย	แทบล้าเลึ๋อยตัวแห้งเป็นแป้งผง
แต่เทยวนังเล่นในวังจังหวัดวง	จะก้มลงเจ็บหลังแทบปางตาย
แม่ขอกล่าวถามข่าวถึงท่านด้วย	ว่ารี่นรวยอยู่ดียังสิบสาย
ห้าอยู่เย็นเป็นสุขสนุกสบาย	ขอเชิญท่านผันผายมาลักที
พ่อบอกบ้างว่าแม่ตั้งรำพึงถึง	จิตคะนึงอยากจะเห็นพระโฉมศรี
จะเหมือนใครคิดสงสัยซึ่งอินทรีย์	ถ้าอยู่ดีปีใหม่เชิญท่านมา
แล้วยายท่านแกรำพันพระพรให้	สวัสดมืชิยเถิดลูกหนา
ชุลครรับพรทั้งสองรา	กลับออกมาเยื้องย่างเช้าปรางค์ใน
แม่โฉมปรางค์ลังนางเป็นโขลนจ่า	ให้ตรวจตราเก็บของให้ผ่องใส
ของสำหรับมากำกับให้เอาไป	ของเอาไว้มอบกับจ่ารักษาวัง
แล้วจอมขวัญสังกำนัลทีใช้ชิด	คนสนิทไว้ใจแต่ก่อนหลัง
ให้ปรนนิบัติรักษามารดายัง	ประชวรไซ้ฝากลังให้ดูแล
แล้วลังสารพนักงานเจ้ากรมหมอ	ให้ตั้งต่อมอบเม้นรักษาแม่
จงผลัดกันเว้นวันมาดูแล	พรุ่งนี้แน่เป็นกำหนดจะยาตรา
นางกำนัลท้าวพญาทั้งน้อยใหญ่	มีอาลัยอยู่ด้วยนางนั้นนักหนา
ที่คนบ้างก็สังเวชเช็ดน้าตา	บ้างโศการ้องไห้อยากไปตาม
ครั้นสว่างสางแสงขึ้นขอบฟ้า	พวกเสนาว้งไขว่ดูไหลหลาม
บ้างจัดแจงแต่งกระโจมให้สมงาม	บ้างดาดดามลักหลาดข่องเชิงงอน
เอาผูกช้างพระที่น้งม่ารอไว้	ทั้งนายไพร่พร้อมเสร็จยืนสลอน
พร้อมพระวงค์พงศานรากร	ถือท่อนปีนยืนสลอนละลานตา
จอมกษัตริย์ขัตติยาพระปาจิต	พระทรงฤทธิ้โสมนัสอุรสา
ทอดพระเนตรเห็นพหลพลโยธา	จอมนราเสด็จเช้าทีสรงชล
แล้วชโลมพรมประด้วยแป้งอบ	กลนกระหลบหอมฟ้งด้วยจันทน์ฝน
ทรงภูษาผ้ารัตนกำพล	ค่าควรเมืองเครี่องตันมากราคา
พระจอมพงค์เสด็จทรงคชสาร	งามตระการงางอนช้างเบองขวา
นางอรพิมนวลระหงทรงคชา	เคลอนโยธาออกจากพระเวียงช้ย
ท้าวพญาช้าฟ้าเหล่าพระญาติ	ดูเกลอนกลาดยกตามดูหลามไหล
เสียงฟ้องกลองก้องลันสนั้นไป	พระแรมไพรเดือนครึ่งถงบุรี
ประทับเกยเคยทรงแล้วลงช้าง	หนุ่มซุนนางตามเสดจพระโฉมศรี
พระญาติวงศ์พงศ์ประยูรสูรย์เสนี	มามากมีข้าฟ้าท้าวพญา
ปางเจ้าฟ้าปาจึตอิศราช	เข้าส่ปรางค์ปราสาทอันเลขา
สุริยวงศ์พงศ์เผ่าพระเจ้าอา	พระเจ้าย่าคุณยายฝ่ายพระองค์
มาเยึ๋ยมยามถามข่าวพระจอมขวัญ	อย่างนี้นั้นเล่าความตามประสงค์
สำราญข้นรึ่นรวยด้วยพระองค์	ด้วยเผ่าพงศ์หมายจะพึ่งพระสมภาร
แล้วมีนเกล้าเสด็จเข้าที่สระสรง	ประดับองค์ผ่องใสใจสมาน
จงสอดทรงธำมรงค์ข้ชวาล	เข้าฟ้าองค์บิตุรานพระมารดา
ฝ่ายท่านท้าวจ้าวพญาธรรมราช	ทั้งนี้มนาฏนางสุวรรณผู้นาถา
พระโฉมฉายเห็นสะใภ้กับลูกยา	มาวันทาหมอบเรียงอยู่เคียงกัน
พระโฉมศรียินดีพระทัยนัก	กำเริบรักลูกแก้วแล้วรับขวัญ
จึงตรัสถามมูลความทุกส์งอัน	เถิงขอบขัณฑ์นัคเรศที่เขตไทย
ทั้งปลงศพพรหมทัตกษัตริย์ท่าน	ภัยไม่พานผ่องแผ้วฤๅไฉน
ราษฎรสุขร้อนเป็นอย่างไร	ทั้งข้าวเหลือเกลือได้ฤๅขาดแคลน
อนึ๋งเล่าชนนีศรีสะใภ้	ยังอยู่ดีกินได้ฤๅโศกแสน
เป็นเกี่ยวดองกันเสียดายอยู่ต่างแดน	ได้สุขทุกข์ซุกแค้นไม่เห็นกัน
ข้นษาแก่ชราสักเพียงไหน	สักปานใดเดินได้ยังแข็งขัน
ฤๅแก่หง่อมหลังค่อมชราครัน	เป็นไรนั้นดองยายไม่ไปมา
ปางจ้าวจอมทุนกระหม่อมเจ้าปาจิต	ผู้ทรงฤทธี้กราบทูลพระนาถา
ขอเดชะฝ่าละอองพระบาทา	แต่ทูลลาฝ่าพระบาทนิราทั้โป
ได้เดือนครึ่งถงเมีองหาราณสี	จึงเผาผีพรหมทัตที่ตัดษัย
สมโภชการเจ็ดวันพลุตะไล	มีปรบไก่ปลามวยทั้งอวยทาน
โขนละครมอญรำมีหนังทุ่น	ชุลมุนอันตราไม่กล้าหาญ
ก็โปร่งปลอดคล่องแคล่วไม่แผ้วพาน	จนเสร็จการด้วยเดชะพระบารมี
ครั้นจัดแจงแต่งศพเผาเสร็จแล้ว	ที่หน่อแนวพรหมทัตผู้เป็นผี
ได้มอบว่าให้รักษาพระบุรี	ทั้งเป็นที่ตามตำแหน่งแต่หลังมา
สุขเกษมเปรมปราประชาราษฎร์	ไม่เข็นขาดข้าวเกลือเหลือหนักหนา
โจรผู้ร้ายง้วควายไม่ลักพา	ชาวประชาสุขสำราญทุกบ้านเรือน
เมอจะมาพานางไปลาแม่	แกก็แกไม่ประมาทแต่ว่าเหมอน
ทั้งหูตาโรคชรามายำเยือน	ให้ฟันเฟัอนเอวหลังไม่นงตรง
ฉันกราบลาเมือจะมาแก่ลังข่าว	มากราบเท้าถามถึงใจประสงค์
ถึงมารดาพระบิดาทั้งสององค์	ว่ายืนยงเข้ญมาเยี่ยมมาเยือนยาย
เถิงตัวแกแกก็ว่าจะมาเยี่ยม	แล้วคิดเจียมเรี่ยวแรงนั้นแห้งหาย
ทั้งหูตาก็ชราประกอบกาย	แกเปรียบปรายเหมือนตำนานIทานลาว
ว่าแก่แล้วกล่าวใดใครจะนับ	เหมือนมีดน้อยฟันสับเด็กหนุ่มสฑ
ไม่นอนแน่เหมือนคนแก่ไม่ยืดยาว	ความแกกล่าวนึ๋ก็งามแต่คำตรง
เมึ๋อจฺะมาหาหมอมาลังไว้	ให้มาไปใจใส่อย่าลมหลง
ให้ผลัดกันปันเวรมาเวียนวง	เห็นมืนคงวางใจจีงได้มา
พระปาจิตแจ้งกิจนุสฟเสาร	ในเรี่องการหมดมลทินลื่นวีตถาร์
จนถ้วนถี่ว่าชนนีพระบิดา	ทั้งสองราโสมนัสเสน่ห์ใน
อยู่จำเริญเนีนมาเป็นผาสุก	ไม่อาจอุกคิกเสือทั้งเหนือใต้
ปาเพ็งเพ็มศีลทานทุกวันไป	เข้าเวียงวัยชื่นบานสำราญรมย์
พระส์งสอนราษฎรให้โอกาส	ให้โอวาทฟังธรรมคำสยม
ทุล่พาราไพร่ฟ้าชาวนิคม	ดีอุดมฟ้าฝนทั้งต้นปลาย
ทั้งข้าวเกลือเหลือล้นอุดมถม	ชาวนิคมชวนกันมาชื้อขาย
เรือสำเภาเหล่ากำปันมืมากมาย	ดูกองก่ายกลาดเกลื่อนทั้งเรือนแพ
ญวนฝรงอังกฤษมากราบไหว้	ไม่นิกร้ายหนามเลื่ยนเวียนแสว
ทุกพารามิได้มาคิดกอแก	ยอมออกแยย่านขยาดพระโพธิญาณ
พระตรัสลังให้ไประวังพาราณลื	เกณฑ์โยธีผลัดเปลื่ยนไปข่าวสาร
ครั้นคิดถึงพระคะนึงเห็นเนีนนาน	ภุมิบาลก็เสด็จดำเนินไป
แต่ไปมามาไปนั้นหลายหน	ให้ไพร่พลสุขเกษมนิาใจใส
อยู่นานมาก็ชราเข้าเบียนใน	ดับสังขารตามผุ!ด้ท่าบุญกรรม
ที่ถึอศีลครั้นว่าแนอายุสม	ไปเป็นพรหมครองวีมานอันเลข่า
ที่ท่าบาปบาปตามชากระทำ	ไปส่ตามเวรกองของผุ!ด
ที่ท่าทานก็สำราญอารมณ์รึ่น	ไปชมชื่นในสวรรค์อันสุกใส
ในข่อรั้นตามที่ทานได้สร้างไป	สนองให้ผลบุญนั้นนุ่นตาม
แต่เวียนเกิดเวียนตายนั้นหลายชาติ	ชินโนนาถแจ้งทำคำสยาม
จนบารมีบริบรณ์ขนมากคาม	มารวมกันนำกันข้ามสมุทรไท
6 สำมเนฝ่ายว่าตาเณรเถน	เอาเรือร์บอรพิมหวังพิสมัย(๑)
เมื่อชาติสุดกลับชาติใช่อึ๋นไกล	คือท้าวไทท่านอชาตค้ตรู
นายพรานไพรใจใหญ่เหมือนยักษา	ยิงพระปาตายกลิ้งไม่อดสู
ใช่อึ๋นไกลใจกลอกทำนอกครู	คือเทวทัตท่านจงรู้อย่าแคลงใจ
ด้วยบาปกรรมทำพงต์โพธิสัตว์	แน่นถนัดกรรมกัองสนองไข
ลงไปตกในนรกเกินกรรมไร	อันอย่างใหญ่เป็นที่สุดอเวติ
ลักโกจะอัมรินทร์อินทร์ธิราช	จากอากาศแปลงก่ายท้าวโกสืย์
เป็นพังพอนผู้เฝ็อกเข้าย่ายี	กัดเอางูมาตุลีทำลายตฺายั ^
แล้วกัดยาทากันเป็นเห็นประจักษ์	อยู่ตรงพักตร์อรพิมนางโฉมฉ่าย
พระอินทราใข้ปัญญาบอกธิบาย	ให้อรทัยทราบอุราว่ายาดี
นางเนื้อเย็นเห็นประจักษ์ชิงจักข้า	ไปกัดยาเอามาพ่นพระโฉมศรี
พระปาจิตนั้นก็นื้นคืนชิวี	บุญที่งนื้ตามสนองพระอินทรา
เมื่อกลับชาติมีได้คลาดคลาเคลึ๋อน	กุศลเตือนชาติสุดตามไปหา
ใช่ฟ้อนคือองค์อรหัตตา	พระมหาอุณรุทท่านเถรเธอ
มาตุลีที่เป็นงูเทวบุตร	เมื่อชาติสุดบุญทำตามเสนอ
คือนายท่านฉันนะมาตย์ผู้บำเรอ	จูงอาชาพาเอาเธอสิทธารถไป
บาลว่าชึ๋อพญาธรรมราช	ด้วยสามารถสร้างสมมีนิสัย
เมื่อชาติสุดกลับชาติใช่อึ๋นไกล	คือท้าวไทสิริสุโทธน์นั้นเที่ยงธรรม์
นางสุวรรณเทวีศรีสมร	เป็นมารดรพระปาจิตผู้จอมขวัญ
กุศลนางหลายหลากมากอนันต์	บ่าเพ็งเพมไว้ครันทุกวันมา
อุปนิสัยเป็นปัจจัยแก่เมีองแก้ว	ไม่คลาดแคล้วข้กนำตามไปหา
เมื่อชาติสุดนางมาเกิดเป็นมารดา	4อสิริมหามายานางนงเยาว์
บุญของนางสร้างไว้นั้นหลายชาติ	ก็สมมาดได้เป็นแม่พระพุทธิ เจ้า
อย่าสงสัยหญ่งชายที่งหลายเรา	พระป็นเกศเทศน์เป็นเค้านิทานมา
นางอรพิมยมละไมวีไลพักตร์	นรลักษณ์ลา เลศอันเลขา
ที่เป็นคพระปาจิตอิศร]	ครั้นแก่กล้าบารมีขนมากมาย
(#) ตนฉบันหไฬศอสบุดไทยไม่ม่คาสัมผัสระหว่าจัวรรค
แม่พักตรผองตามสนองกันหลายชาติ	เป็นข้าบาทบริจาพระโฉมฉาย
เมึ๋อไฟราคนางจะสูญจากร่างกาย	ครั้นชาติสุดนางก็ได้ข้อพิมพา
พระปาจิตอิศโรโพธิสัตว์	เที่ยวเลาะลัดเที่ยวท่องแสวงหา
แต่เกิดตายตายเกิดในสุธา	พระฎีกาคณนาไว้มากมาย
แต่ท่องเที่ยวเหนี่ยวน้องตายแล้วเกิด	เอากำเนิดมิได้สูญมาสิบสาย
เต็มสุธาว่ากระดูกนั้นเรี่ยราย	ปลายเข็มไชปักไม่พ้นกระดุกเลย
จนบารมีได้ถึงสีอสงไขย	แสนมหากัปป็กำไรเจียวท่านเอ่ย
เมื๋อจะสลัดตัดตัณหาได้ลึกเลย	มาเกิดเกยข้อสิทธารถราชกุมาร
เป็นบุตราของพญาสิริสุโทธน์	พระเยือนโอษฐ์แจ้งท่าไว้บรรหาร
พระมารดาชื่อมหาลำเพาพาล	นางนงคราญข็อสิริมหามายา
โพธิญาณ์ครั้นวรรษาสิบหกขวบ	บุญประจวบพระสิทธารถผุ้นาถา
อติ เรกอุปภิ เษกกับพิมพา	คณนาในฎีกาสิบสามปี
จีงเกิดบุตรบริสุทธิ้ชื่อราหุล	กับเนิออุ่นนางอุบลแม่โฉมศรี
ครั้นนานมาพระวรรษาสิบุเก้าปี	บารมีท่านมาเตือนสติเอง
ให้เหนี่อยหน่ายคล้ายกังร่างตัณหา	พิจารณาลูกเมียไม่เหมาะเหม็ง
ทรัพย์สมบัติพระสลัดไว้โตงเตง	พระองคเองกับนายฉันก็ครรไล
ขึ้นอาชาหนีพิมพาออกไปบวช	ทรงผนวชถึอตืลตามนิลัย
ชนะมารห้าประการก็กลัวไกล	พระปาจิตใร่อนไกลพระเจ้าเอง
องค์สัมมาน่าพา เอาบุพชาติ	ชื่อปัญญาสชาดกมาเหมาะเหมง
เป็นกระทู้ธรรมนิทานบุราณเพรง	พระญาณเลงเทศนโปรดประชาชน
อุบาสกภิกขุสงฆ์ษัทที่งที่	ภิกขุณอุบาสิกาได้มรรคผล
ห้างก็ถึงชื่งอริยะยงบุคคล	บางกพนทุกขภยไดนพพณ
ห้างก็ได้โสดาอนาคา	สักข้ทาอรห้ตจนอวสาน
ด้วยฟังธรรมกันศรีมุนีญาณ	โปรดประทานมธุรสพระ๗
พระปาจิตอรพิมมีนิทาน	พระเล็งญาณIนไปรค์ใว้เท่านี
ฉันแต่งแก้ตามกระแสพระบาลึ	จบติตืพระนิพพานโหตุเม
(อักษรขอม) พระปาจิตพระอรพิมนิถิตํ
แต่งแล้วเดือนเก้าขึ้น ๑๕ คำปีขาล เซียนแล้วเดือน ๕ แรม ๑๔ คาปีขาล นศก ศักราช ๒๓๑๖ วรรษใบริบุรณานิถิตาฯ
0 ฉันผู้แต่งจะข้อแจ้งคำธิษฐาน	พระนิพพานขออย่าแคล้วซอสมหมาย
ถ้ามีเกิงยังจะเทียวขอเป็นชาย	จะเกิดไหนขอเป็นนายออกหน้านำ
ศังปัญณฺาขอให้มาอย่าเหมด	ขอทรงพรตเปิฎกคำสะยำ
ขอเสียงเพราะให้เสนาะที่นาคำ	ซอรุปงามท่านผู้ใดอย่าหน่ายซีง
อันคนพาลขออย่าพบให้พ่ายแพ้	ให้พบแต่ท่านบรรดากะนาถัง
ท่านบ้ณฑิตขอให้ได้สมใจดืง่	มาร่วมรังร่วมรู้ร่วมอุรา
ขอมีทรัพย์ถ้าจะนับอย่าหมดมาก	ฝุงคนยากจะมาสุ่ทุกทิศา
อย่าตระหนิขอให้มีแต่ศรัทธา	เถิงจะมาเถิงจะยกอย่าปกไป
พระเมตไตรพระไมตรีจะมาตรัส	จะแจ้งอรรถธรรมคาถาพิสมัย
ขอพิงเทศน์พระสัทธรรมที่คำไทย	เมื่อท่านได้ขอไปด้วยพระนิพพาน
มลทานผลศีลที่รักษา	มาช่วยข้าขอให้สมดังธิษฐาน
ขอเกิดสบขอให้พบพระศรีอาริย์	ดังณิธานปรารถนาข้านี้เอย
พรแพธิสัตวเกสามภิน
นิทานเรื่อง
พระโพธิสัตว์โกสามภิน
® ศรีศรีสวัสดจำเริญสุข	สารพัดทุกข์อย่าได้มี
นบนิ้วเหนือเกคื	บังคมไหว้พระทรงญาณ
ข้าขอปรนนิบัติ	ประนมหัตถ์นมัสการ
นบไหว้พระธรรมเจ้า	ใส่เหนือเกล้าตรีดาดาร
ไหว้ทั้งพระสาวกิ--	เป็นที่ยกขีณาทาน
ข้าขอเข้าพระนิพพาน	พ้นสงสารบ่ห่อนเห็น
ขอกล่าวนึ่งตำนาน	เมีอโพธิญาณเธอได้เป็น
พญาหนึ่งผู้เคืองเข็ญ	คับแค้นขัดด้วยปัญญา
หนึ่งข้าไหว้พระนารายณ์	วิษณุกรรมแลเทวา
นาคครุฑสุบ่รฬเกโสฬสแลอัตรา ข้าก้มเฟข้#เ!คมส่วรุเ^	ขอกล่าวจำเริญธรรม
เรียงข้อตำภิปรายเรึ๋องนิทานตำนานใน เมึ่อพญาโกสามภิน	เธอนิราศบุรีขัย
ไปอยู่ในกลางไพร	ฝ่ายเทพไทพฤกษ์เทวา
เห็นโพธิสัตว์โกสไม่กินให้มีความกรุณา โทฬเจ้าจงปรีกษา -	พร้อมเทวดานิ้นทั้งหลาย
ไเาเราทานทั้งปวง	จะมานึ่งมาดุดาย
โพธิสัตว์เกิดอันตราย	หมู่เสนาทำย้ายี
เพราะท้าวอับปัญญา	หมู่ประชาไม่ดุดี
เราจะส่วยพระภูมี	ให้ได้คืนกสับพารา
เราจำนิล่งเป็นพานร	เข้าทั้งสอนพระราชา
ฝงเทพเทวา	พร้อมปรีกษาในทันใด
จึงจำแลงเป็นพานร	ทงแปดตัวในเดียวใจ
ต่างองค์กิต่างไป	เข้าทั้งสอนพระราชา
มาจะกล่าวเป็นชาติบท	มธุรสพระคาถา
1^ 1,	นราศร้างจากบ้านเมอง
แต่ทฑผูราชา	”	I V
-	,	ยอมตระกลอนร่งเรอง
พระองคภมนทรํ	๖* *2*
^ ** 4	ทงฤทธิเดชกลอชา
ยศถากลอเลอง
4, ร	มจตรงคเสนา 1
เสวยราชภญเญยง	*1.	&
*	*	เมองพาราเกสามภน
เสวยราชยแทนบดา	2. 1
1*,*	,	ชาวประชาขาแผนดิน
ฝูงซาเผาเหลาเสนา	"	ๆ- ^
1	2 22	ว่าปัญญาเธอโหดหน
ชกชวนกนตฉน	1 \2
3* V	V	จะเสวยราชยบ่อฺยูยน
ทาวเทถอยความร้	"
๓มา๗เซฟมชน	ซ้บออถจากพระพา^,V
โพธิสัตว์โกสามภํน	ไปผู้เฬียวฟส์ยว^ฒ
เอโกในทิมวา	ฒ(|ฒ0
ได้เห็นแต่ปักษ	ผู้งชะนี^^.
รำร้องในพงไพร	วงเวงใจพระภูม
นกหคแลหงส์ห่าน	โนรีขานชร้องปักษี.
เสืยงสัตว์ในพนาลี	เร่งละลนละลานไอ
แลด้ายก็เห็นสัตว์	สารพัดเนื้อแลเบื้อไพร
แลขวาเห็นแต่นกไซร้	เปลยว เปล่าใจ เร่งมัว เมา
จงพฤกษเทวดา	แปลงกายาเป็นอัสเคา
พานรผู้นงพาว์	ทงแปดองคดูตร่ะกุ]ร- •■1*
เมึ๋อท้าวเธอเสวยโภชน์	สูปะเพียญชะอาหาร
ล้อมเช้ารอบพระภูบาล	ดูนรลักษณ์พระราชา
จงรูวาจากเมอง	เพราะเธออับซึ่งปัญญา
มาเราจะส์งสอน	พระภูธรกษัตรา
เฉลีมซึ่งปัญญา	ให้ร้รอบระบอบความ
ดังฤ!เราจะสอน	ให้ภูธรเธอทำตาม
เรึ๋องราวระบอบงาม	ให้คืนครองพวกเสนา
ท้าวเธอทอดพระนัยเนตร	เห็นกระบี่ซึ่งเข้ามา
นังล้อมพระราชา	ทั้งแปดทิศดุสลอน
ทั้งแต่ภูจากเมองมา	เห็นหน้าแต่หมู่พานร
เมึ๋อกูครอบครองนคร	กูเคยเลี้ยงหมู่เสนี
อย่าเลยมากูจะให้ข้าว	แก่มู่งราชกระบิลกิน
เลี้ยงต่างหมู่เสนี	เส์อจะเลี้ยงต่างเสนา
ท้าวเธอรำพึงแล้ว	โดยพระราชปัญญา
ปันโภชน์อันโอชา	ท้าวเธอรายเป็นแปดกอง
พานรรํบเอาข้าว 	โดยพระหน่ออันสมผอง
กินแล้ว เสรีจโต่ยปอง	จึงหมู่พฤกษเทวดา
ว่าอย่าเลยมากูจะข้วย	หน่อสรรเพชญ์พระศาสดา
ส์,ง,เ&นพระราชาต่างพีเลียงในเวียงวัง พานรนั้งแใ#^ค	กล่าวทำเนียบแปดอัครง
ขอเข้ญท้าวดงใจฟัง	เร่งจำไว้อย่าลีมเลย
๏ พานร่ข้างบูร่พา	กล่าววาจาว่าท่านเอย
ท้าวฟังอย่างลีมเลย	ทำเนียบนื้แต่ก่อนมา
คนใดแลฉลาด	มีปรีข้ปราชญ์ด้วยปัญญา
สมบัติย่อมตามหา	คือนั้าไหลส่สาคร
คนใดได้ร้าเรียน	ได้คิดเขียนแลสิกสอน
ความรู้เป็นอาภรณ์	ประดับกายเป็นมงคล
คนใดแลเกียจคร้าน	ปคิดการใส่ตัวตน
กินแล้วแต่นอนกรน	บ่ได้คิดจะทำการ
บ่ได้จะร้าเรียน	บ่คิดเขียนแลคิดจาร
มักง่ายใจขี้คร้าน	เที่ยวเร่เล่นทุกตำบล
ความคร้านไปเมึ๋อหน้า	จะอัปราแก่บุคคล
ความยากได้แก่ตน	เพราะความคร้านเป็นมลทิน
คนใดแลอตส่าห์	ทำงานการโดยถวิล
ทุกวันประนีนทิน	ทุกคืาเข้าแลเพรางาย
อตส่าห้ทนวิบาก	จะพ้นยากบัดเดึ๋ยวดาย
เมึ่อหน้าจะสบาย	เพราะว่ายากแต่เติมทิ
ผู้นั้นจำเริญผล	เพราะตั้งตนได้มงมี
ได้ยากเ1ต่เดิมที	ได้เป็นสวัสดีสถาพร
คนใดได้รักษา	พระมารดาแลบิดร
อีกทั้งญาติกากร	ทั้งปูย่าแลตายาย
ลุงป้าแลอาอาว์	ทั้งน้าสาวแลพี่ชาย
ได้ทำปฎิยาย	ก็เป็นบุญมากนักหนา
ส่วนญาติกากร	ได้เป็นเศรษฐีแลพระยา ,
ตัวเองยากนักหนา	คนทั้งหลายไม่นับถือ
คนใดแลมีทรัพย์	คนทั้งหลายย่อมเลึ๋องลือ
ขามเกรงยอมนับถือ	เพราะทรัพย์นั้นสถาพร
ถ้าแม้นว่าลุกนั้นข้ว	เพราะได้ทำมาแต่ก่อน
มีทรัพย์เป็นอำภรณ์	คนทั้งหลายย่อมยินดี
คนใดไม่มีทรัพย์	แต่ปัญญานั้นมากมี
ความรู้มากดีหลื	ย์งกว่าทรัพย์มหิมา
ฟังแล้วเร่งจำไว้	ได้สอนใจพระราชา
คำอันตุข้าว่า	เร่งจำไว้อย่าลืมเลย
๏ พานรข้างอาคเนย์	จึงกล่าวเล่ห์ว่าท่านเอย
ท้าวฟังอย่าลืมเลย	ข้าจะเล่าทำเนียบความ
ผิจะคบด้วยคนโหด	อย่าเอาโกรธไปต่อตาม
เอาแต่ด้ไปต่อถาม	ความโกรธนั้นก็หายพลัน
ผิจะคบคนตระหนี่ทรัพย์	สินทุกสงลืนทุกอัน
เราอย่าตระหนี่เร่งให้มัน	มันหากรู้จะทดแทน
ผิจะคบด้วยคนเท็จ	คนแสนหก(๏)แลหึ่นแสน
อย่าเอาเท็จไปตอบแทน	ทั้งแต่จริงดังกล่าวหมาย
ขุดสระหวังจะเอานั้า	ผิว่านั้าไม่เคลึ๋อนคลาย
ขุดลืกจึงจะเห็นสาย	สายอุทกังจะพูนมา
(*) *ก * โกทก
ผิจะประจญด้วยข้าศึก	อันมันชิงเอาพารา
ให้ธุ่[ด้วยปัญญา	มีสตตงให้แน่นอน
ผิจะสอนงัวตัวเกยจ	อย่าตั้งแงอย่าตั้งงอน
ให้ลอนเอาหญ้าอ่อน	มาพูนไว้เป็นเหยื่อง้ว
ผิจะสอนหมู่หญิงชาย	คนรูอายคนรู้กลัว
ในโลคะทุกตัว	อย่าเอาร้ายแต่ฝ่ายดี
แล่ร้เยกฝัเจแI -  ,	ท่านกำจัดเดียรถี
อย่า!เรืยัถ^	ให้คนดีอย่าดุตัน
ฟังคำข้าตั้งสอน	นะภูธรพระใจธรรมี
จำไว้จง,แมนมีน! 	จงจะ เรือง4งปัญญา
๏ พานรข้างทักษิณ	สอนนรินทร้ด้วยวาจา
ข้สื®ต่ฬ#ะร่าข้า?■■า	ข้าจะเล่าตั้งใจฟัง
เรียนมนตร์แลคาถา	มากนักหนามักเคลมคลง
ตั้งสติไม่.แน่ตั้ง	แต่พลาดพตั้งในใจเอง
ยังมีพญาผู้หนึ่งโสด	คเนเมึ๋อโกรธคนกลัวเกรง
เพราะจ้าวเพราะนายเอง	ยอมนบนอบแต่งของถวาย
นักปราชญ์ผู้วิเศษ	ย่อมเอกเทศผู้เดียวดาย
รู้หลักอภิ•ป^,,, . ^	รู้คดีโลกคดีธรรม
เปรึ๋องปราชญ์ด้วยปัญญา	รู้สุภาทัวสารพัน
นักปราชญ์ผู้องค์นั้น	ย่อมเป็นใหญ่ทุกบ้านเมือง
เกิดลาภมาพูชา	ทักชิณามานองเนือง
เป็นใหญ่ไปทุกเมือง	เพราะความรู้มหิมา
เป็นแต่หมู่คนใจบาป	ฆ่าแต่สัตว์แลมุสา
ลักลอบในกามา	ฆ่าสมณะแลชิพราหมณ์
อนึ่งบาปใหญ่เล่า	ห้อว่าบาปบังคับความ
ล่าเอียงบ่ตรงตาม	ผิดระบอบพระบัญชา
บังคับความไม่ตรงเที่ยง	บาปอันนึ่ใหญ่นักหนา
เป็นใหญ่แต่ความทุกข์	ย่อมสนุกด้วยตัณหา
เกิดรักเกิดทุกข์มา	เกิดทีงภัยมาเปียนกาย
ได้มากก็แต่บาป	ทุกคนทวทงหญิงชาย
ในหัวใจตนคิดร้าย	บาปน้นไซร้ใหญ่นักหนา
รักอึ๋นสักร้อยรัก	มิเท่ารักอาตมา
ฝูงคนหัวโลกา	รัาข์ว้ตทีงหญิงชาย
เป็นใหญ่แต่ข์วิต	แต่โรคามาเปียนกาย
อายุย่อมทำลาย	ให้ข์วิตม้วยมรณา
อนึ๋งย่อมเป็นใหญ่	คือพญามัจจุรา
กับพวกหมุ่เสนา	พาข์วิตซองเราไป
ถ้าแม้นมิเงินทอง	ทรัพย์สิงซองเท่าใดใด
ซอจ้างซอบนไว้	ซัดมิได้ใหญ่นักหนา
ฟ้งแล้วเร่งจ่าไว้	สอนหัวใจนะราชา
คำอันรู1กว่า	เร่งจ่าไว้อย่าลีมเลย
๏ พานรซางหรดี	กล่าววาทีว่าท่านเอย
ท่านห้าวห้งอย่าลมเลย	ช้าจะเล่าบทนิยาย
บุคคลบังทรัพย์หวงไว้	มิได้คิดถึงความตาย
กลัวทรัพย์จะฉิบหาย	คิดว่าตวจะอยู่ยืน
บางคนตายก่อนทรัพย์	ทรัพย์นั้นกลับได้เช้าคืน
แต่โลงก้บไฟทีน	เซาก็เผาแหลกเป็นจุณ
ฝ่ายทรัพย์มรดก	ลูกเมียยกไว้ทำทุน
เซามิได้คิดเกิงคุณ	มันตายแล้วก็แล้วไป
ซัวิตทรัพย์สิงสิน	เป็นอนิจจังทีวโลไกย
ความแก่ความประลัย	มีทุกคนในโลกา
ฝูงคนย่อมประมาท	ลุอำนาจแก่กามา
หลงใหลในตัณหา	ย่อมดุหมีนบุ่เย่ายาย
ไม่นบไม่ยำเกรง	ทงบุรุษทงหญิงชาย
ไม่กลัวจตุรบาย	ครั้นเจ็บไช้กลัวมรณา
เอาทุรัพยมามากมาย	เร่งมาจ้างบนหมอยา
ไมคิดร่าพงว่า	เว้นไม่ได้ทุกตัวคน
ทำทานนนไม่คด	คิดทำแต่ข้างสาล!;วน
ทำทานสร้างกุศล	ทานนั้นแลเป็นสหาย
พระยมเธอยมหัว	แก่บุคคลอันกลัวตาย
เอาทรัพย์มามากมาย	ไปจ้างท่านไปสงคราม
ครั้นจวนถึงตัวเอง	คิดกลัวตายย่อมเกรงซาม
อยู่เรือนครั้นเถิงความ	เถิงที่ตายตายดังเดียว
ในโลคะโลกา	อันเกิดมาย่อมท่องเที่ยว
อยูไหนตายดังเดียว	เงาตามตัวคิอความตาย
นักปราชญ์แลหมอแก้	ส่วนหมอเลขรุ้คูณทาย
ความไดหากใกล้กราย	ทายว่าเคราะห์ต้องคุณทำ
หมอลมว่าลมจับ	จำให้นวดบีบขยำ
หมอบุญว่าฝีอำ	ให้บนบานจึงจะหาย
นักปราชญ์หากว่ากรรม	ทายแม่นแท้นักปราชญ์ทาย
คนบาปหนาไม่ละอาย	ถึงวาระก็เร่งทำ
รุ้อยู่แล้วว่าเป็นโทษ	รู้แล้วโสดว่าเป็นกรรม
รุ้ว่าบาปมันเร่งทำ	มัน่โม่กลัวตกอบาย
ถ้อยคำช้าสังสอน	นรินทรผุ้ฤๅสาย
จำไว้จงมันหมาย	ให้จำเริญพระปัญญา
๏ พานรฝ่ายประจิม	ขยับยื้มแย้มวาจา
ช้าแต่พระราชา	ช้!จะเล่าคดีธรรม
คนใดแลโลโภ	มักโมโหแลโกล่า
กังขาในทางธรรม	ไม่โน้มน้อมในกุศล
โลโภจะใครได้	โมโหไซร้ให้มัดมน
โทโสเช้ามาปน	ให้กรั้วโกรธโกรธา
ทิฐิย่อมเป็นํ[ทษ	โทโสโสดถึอกา*ภ
ว่ากผ้นี้นา	กุไม่กล้วไม่ขามใคร
โมโหใหหลงกล	โทโสปนศฺอดงไฟ
อุดหนุนให้มัดทางธรรม
ใฟั*ท่นฟ	ใจยุ่งหยาบเช้าขัก่นำ
ใต้สร้างแต่พ*^	ทำแต่โทบใส่ต้วตน
สิงใตจะฌฟ้ทบ	ก็ย่อมรู้อย่ทุกคน
ชุ่ะผ1ย่อมิร้ต่น	ว้อยู่แล้วทำกรรมดีว
สงใดอันจะผด	จงทีนิจเร่งเกรงกล้ว
จาไว้ส์งสอนดีว	ใต้จำเริญพระปัญญา
@ พานรซางพาอัพ	เป็นอันดับเพอนกันมา
ส์งสอนพระราชา	ดูกรราท้าวมีศรี
ล้นลมตนเจรจา	เรงใต้ร้ายเร่งใต้ดี
ที่ผิดอย่าพาท	เร่งใต้ร้ายแก่อาตมา
กล่าวใดใต้เทียงแต้	ดีง์มิตรแม่คอบิดา
ไค้ฌใติวงศา	เพราะวาจาตนปราสัย
คนบ้างเจรจาผิด	บ่ไค้ดีดที่จะเกิดภัย
ผิดแล้วเร่งว่าไป	ท่านจับโบยมัดดีถอง
คนบ้างใต้ตนตาย	เพราะเจรจานั้นผิดคลอง
ผิดจารีตผิดทำนอง	ผิดทำเนยมอย่าพาท
ส์งใดจะเป็นโทษ	อย่าควรทำรุกราวี
บาปนั้นย่อมจะมิ	โทษกรรมนั้นจะเบียนตน
ดีอลูกอันสอนส์ง	มิฟังคำย่อมขัดสน
ไม่ฟังพ่อแม่ตน	ลูกนั้นร้ายกว่าค้ตรู
เมิยใดมันปรนนิบัติ	ทั้งขืนขัดมันอาลัยขั
ไม่ดีดไม่เอ็นดุ	แก่มัวตนเท่าใยยอง
ว่าใดไม่ฟังคำ	ย่อมบึ๋มบาแลภาคลอง
ผิดจาร้ตผิคทำนอง	ผิดธรรมเนียมแต่ก่อนมา
เมิยนั้นมันกระค้าง	เป็นพ่อร้างอยู่ดีกว่า
เลยงกันไปเบองหน้า	คนนินทาจะบัดสี
เป็นสุชแก่ผู้ชาย	แต่แม่หญิงแอันดี
ซอตรงอันไค้มิ	ลูกในไล้เป็นอำภรณ์
เด็กใดมันร้องไห้	เห็นลาภมามันนีงก่อน
ความร้องไห้เป็นอำภรณ์	สำหร้บเด็กในโลกา
เป็นศรีแห่งอาจารย์	แต่ลูกคิษย์Iปัญญา
เป็นศรีแห่งราชา	แต่เสนาประชากร
เป็นศรีแห่งสมณะ	แต่สืลสุตละสังวรณ์
เป็นศรีแห่งลูกอ่อน	แต่ร้องไห้อ้อนพระชนนี
เป็นศรีแห่งบุรุษ	แต่วิชาปัญญามี
เป็นศรีแห่งสตรี	แต่ชึ๋อตรงสร้างกุศล
ฟังแล้วเร่งจำไว้	สอนห้วใจนะจุมพล
จักเกิดจำเริญผล	ศรีสวัสตื้จะพุนนัา
@ พานรช้างอุดร	สอนภธรโดยทางธรรม
เชิญจำซึ่งถ้อยคำ	ช้าจะสอนนะราชา
ตมทรายเกิดด้วยน้า	คเแเมื่อตมติดกายา
จะล้างซึ่งกายา ;	ให้ตมหมดจากรุปภาย
เกลือไซร้เกิดด้วยน้า	ครั้นต้องน้า เกลือละลาย
หาย เป็นตมกิา เป็อกกลาย	หายสุญได้เพราะคงคา
จะเป็นมิตรจะเป็นโทษ	เพราะลิ้นลมตนเจรจา
เกิดรักเกิดชมรา	เพราะลิ้นลมอภิปราย
บาปน้นเกิดด้วยจิต	เมื่อจะคิดไห้บาปหาย
ใจนั้นคิดละลาย	บาปนั้นหายด้วยสันดาน
ผิว่าจะรู้จัก1 ,	คนแหลมหลักแห่งอาจารย์
รู้ห่ลักปัญญาญาณ	คอยดุเมื่อจะพาที
ผิว่าจะใคร่รู้	นาตื้นลืกในสระศรี
ให้ชิกก้านบัวรีย์	จิงจะรู้ซึงอาการ
ผิจะใคร่รู้จัก	คนนักปราชญ์ฤาคนพาล
ฝูงคนทีวสถาน	ย่อมสงัดทีวโลกา
ทาด็แลทำร้าย	เขาย่อมเล่าย่อมลือชา
เลาสอกนไปมา	จบทีาโลคะโลกิย์
คำอันดูข้าว่า	จำไวนาพระภุม
จะเกิดจำเรญศรี	พูนสวัสดํ่ขนในกาย
@ พานรข้างอีสาน	กล่าวอาการเมี๋อสุดท้าย
สํงสอนพระฤๅสาย	แต่ตามได้ตามปัญญา
ข้าแต่พระภุม	ข้าจะสอนจงฟังรา
หญิงใดงามโสภา	คือดังทรัทย์แห่งตัวตน
ชายใดมีทรํพย์มาก	ทร้พย์นั้นแลเป็นมงคล -
ประเสริฐในตัวตน	ตนจะได้สุขิสำราญ
ชายใดงามแต่รูป	รูปชายนั้น#เป็นการ1
ความรู้อันเรัยวชาญ	ยึ๋งกว่ารูปมหิมา
สัตว์ส์ตีนงามเมึ่อพี	คนงามดีเมึ่อแต่งกายา
ดาวบสทรงคืลา	4แแ3เ|1เฒ่!ดุ!?เหิ^ป
หญิงใดงามแต่รูป	รูปนั้นไซร้บ,เป็นกิ?[ร
นั้าใจนั้นสามานย์	ทั้งมารยาทไฝมีเสย--
ชอบแต่ใจผู้ชาย	มันลักลอบเล่นชํมเชย์.
ไม่เป็นประโยชน์เลย	รักชมเชยแต่โลกีย์
หญิงใดรูปรัวข้า	แต่ปัญญานั้นมากมีดวามรู้มากดีหลี	มีก้อยคำอันออนห่ว่าน"I
แม้นว่าโกรธโกรธา	จะเจรจฒพะพาล--*
ค่อยว่าแลค่อยชาน	หญิงนั้นแลดีนักหนา-*:
ฟังแล้วเร่งจำไว้	ไปสอนไพร่ราชเสนา
เชิญท้าวคืนพารา	ไปครองเมองดุจดังก่อน
เสร็จแล้วเทพเจ้า	ที่เป็นอัสเดาหมู่พานร
เข้าดลเจพระภุธร	ให้เธอคืนพระพารา
โพธสัตว์โกสามกิน	คืนไปมู่สวรรยา
ครอบครองหมู่เสนา	สุขรันบานสำราญเอย
ภาคผนวก
เกศพนวก ก.
ม่ไจิตด?ไนารชาเกก
กระรโซนิ}รมย์ (แจ่ม บุรณนนท์) แปล (#)
ก* กกร) กเ)ฝาเ0ส อท กกล) เไกาฝ็ยํ นกI อุป)ใ?{สาย พินฺพาเทวี* ปกพVพํ 011พล กเลก
กกลเ กม,/รพระบรมศใสกาจารย์ ทรงอาท้ยเมีลงไพ*กสิเป็นท์โคจร นทรงน สร 011พก 1-::ท์พระโลกนากทรงพระปรารภพระนางพิมพา4งออก นราพร เป็นพระภิกษุ^ ไท้แป็นเทกน)บุบัสิเพกุ กเลก สิงค!สพระธรรมเทศนา ร 9น.ท้.มีน*.ล มีพระบ*เนํวํ*^นวา ก ) 1)1111 กุนปา๒ ดังนี้
1011นิ)(1แพ แท้จวีงวีนพนิงภิกษุท์งพลายนี้งประชุมสนทนากันไนโรง ธซวมส/)ทท่ กุกรอท}โสท์}ทล)ย พระนางพิมพาเทวีนี้นศเนบรรพซาเป็นนาง ภิ,ษุ&แท้ว กัมีพระ}ปลั ษณะลันงามภิงนี้ก ควรเป็นมท้ศจรรยํ
ไนซณะนี้น สมเ/จพระบรมศาสสาเสท้จอบุ่ไนพระท้นธพุฎี ไท้สท้บ
*	 - พระ/ ษฺท์ะพล!.ท้ .ยทิพ.สคญาณ จงเส/เจคมนาการไปสุ่โรงธรรมสภา ทรงประทับ เ4 พุทธอ สนี้แท้•1 สวีสกามภิกษุทงพลายว่า เธอาเงปวงนี้งสนทนาสิง เรองอะไรกัน พระ/ไกษุทงพลายจงทลกวามคามท์ไท้ลนทนานี้นไท้ทรงทราบ จงมี พ.ะพุทธฎ ครสวา กุกรภิกษุทงพลาย นไงพิมพาเทวีจะไท้งามท้วยเพคบรรพซา •ค [นก ลบัสนี้พ)มีไท้ แม้บงในกาลปางก่อน นางไท้โ)อเพศบรรพชาสิมีลักษณะ จรรยาลันงามเพมีอนกัน มีพระพุทธฎํกาครสท้งนี้แท้ว สิทรงคุษณืภาพ พระภิกษุ ^งพสายจะใคร่ทราบอสสนิทานจงทสอาราธนา พระพุทธองคจงทรงนำเรองไน อสสกา สมาสวีสเทศนาท้งค่อโปนี้-ว่า
* ชุใ;ใ*^ใน/**VV. ฬน&๗**
ยณติ กิกฺขเว พฺรหฺมหนุ*นคฺเ5 มหาธฺ;มุมราชานาม เอโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ -181 ดุกรภิกบุทงหลาย ในกาลเป็นอดีตล่วงแล้ว มีพระราชาองค์หนึ่งทรง หระนไมว่ามหาธรรมราชา ครองราชสมบัติอยุ่ ณ เมีองพรหมพันธุนคร มีพระ-อัครมเหสิงามบวรทรงนามว่าสุวรรณเทวี
ในกาลนั้น พระโพธิส์ตว์จุติจากเทวโลกลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระอัครมเหสี นั้น คเแถ้วนทคมๆสก็ประสุติจากพระครรภ์ หระประยุรญาติทั้งหลายมีพระฑชบิดา 5นประธาน จงให้นามพระราชกุมารนั้นว่า ปาจิตตกุมาร ดังนี้ ครั้นพระราชกุมาร ใพธิสัตว์มีฬระชนม์โค้ ๏๖ ปี พระเจ้ามหาธรรมราชาปรารถนาจะอภ์เษกให้ Iรองร่า1ฒมบัติ จิงมีพระราชสาสน์ไปยังกษัตรย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนคร ให้ประดับ โ?นค:ราชธิดาส่งม เพิอจะณีอกชัคติยกัญญาที่สมควรเป็นคุอภิเษกกับพระราช่โอรส
พระยาทั้:ร้อยเอ็ดพระนครได้ทราบพระราชสาสน์ชองพระเจ้ามหาธรรมราชา *ก่4ก็ตกแต่งธิดาชองตน ๆ ส่งมายังเมองพรหมพันธุนคร พระเจ้ามหาธรรมราชา จิงให้เดชองพระยาร้อยเอ็ดนั้นน์งเรยงกันเป็นลำดับในหน้าพระลาน แล้วม พระรซโองการให้พระราชโอรสโพธิสัตว์เสือกคุ่ตามปรารถนา พระโพธิสัตว์ แลดูราชธิดาทั้:ร้อยเอ็ดก็มีได้พอพระทัยไนราชธิดาเหล่านั้น ครั้นพระราชบิดา ตรัสถามว่า ดุกรพ่อปาจิตตกุมารผู้เป็นปิโยรส ราชธิดาทั้งหมดนั้นไม่เป็นที่ พอใจชองเจ้าหรอ จึงทูลร้บท่ หม่อมฉันไม่มีความปรารถนาในราชธิดาเหล่านั้นเลย พระ^ธ;จ้าช้ถ้าแม้สมเด็จพระราชบิดาทรงอนุญาต หม่อมฉันจะถวายบังคมลา ม้พระบาทไปแสวงหาภรรยาตามชอบไจ พระพุทธเจ้าขา
พระเจ้าธรรมราชาจิงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร บิดาจะให้โหราจารย์ ท่านไยดุก่อน ให้รว่าคุ่ชองเจ้าจะอยู่ในทิศไคทางใด เจ้าจงไปเสาะหาในทิศนั้นทาง นั้น มีพระราชดำรัสดํงนื้แล้ว จึงให้หาโหราจารย์เช้าไปฟ้าแล้วตรัสว่า บัดนี้โอรส ช&งเราจะไปแสวงหาดุ ท่านจงพิจารณาดูว่านางนั้นจะอยู่ทิศใด จะมีรูปสรรพางค์ เป็นอย่างไร และเป็นบุตรชองผู้ใด เกดในตระกุลอะไร
โหรรัชราชโองการแล้ว คุณหารพิจารณาดุโดยคัมภีร์ไสยศาสตร์ จึงทูล พระเจ้ามหาธรรมราชาว่า ช้าแต่สมมติเทวดา คุของพระราชโอรสนั้นมีบุญลักษณะ อันประเสริฐ ทั้งประกอบไปด้วยเบญจกัลยาณี แต่บัดนี้นางอยู่ในครรภ์ มารดาของ
นางนั้นเปนหญิงหม้ายอนาถา ต้องทำไรใถนาด้วยกำลังของตน แต้มีกลดเป็น!,งา กั้นอยู่เบื้องบนศีรษะ ด้วยอำนาจบุญญาธิการของธิดาที่อยู่ในครรภ์ แต้มหาชน ทงปวงนั้นมิได้เห็นกลด ถ้าพระราชโอรสเสด็จไปทางห็ศบุรพาก็จะได้พบนางนั้น พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ามหาธรรมราชาได้ทรงฟังดังนั้น ไม่สามารถที่จะห้ามพระโอรส่โด้ จึงตรัสว่า ดุกรพ่อผู้เป็นปีโยรส ถ้ากระนั้นเจ้าจะไปหาดุ่ก็ตามแต่ปรารถนาเถิด ขอให้เจ้าไปได้ประสบดังความปรารถนา เจ้าจงไปในทิศบุรพาตามคำโหราจารย์
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ปาจิตตกุมารก็กราบยุคลบาทพระราชบิดามารดา ถวายบังคมลาออกจากพระนคร บทจรไปในทิศบุรพาโดยลำดับ วันเดียวสิ้นระยะทาง ได้ ๖๐ โยชน์ ครั้นรุ่งเช้าก็บรรลุถึงเมีองพาราณสี เดีนไปพบสตรีมีครรภ์แก่คนหนง ทำการไถนาอยู่ ณที่นั้น ที่งมีกลดเป็นเงากั้นอยู่บนศีรษะดุจคำโหราจารย์ ก็ สันนิษฐานแน่พระทัยว่า ทารีกาที่อยู่ในครรภ์นั้นเป็นคู่ของเรา จึงเดีนเข้าไปใกล้ สตรีนั้นแล้วถามว่า ดุกรแม่ สามีซองท่านโม่มีหรีอ ท่านจึงมาไถนาดังนี้ ดุกรพ่อ สามีของข้าหามีไม่ ข้าจึงต้องมาทำการไถนาดังนี้ ดุกรแม่ ถ้าบุตรในครรภ์ของท่าน คลอดออกมาเป็นหญิง ท่านยกให้แก่เรา ๆ จะทำการไถนาแทนท่าน ดุกรพ่อ ถ้า บุตรของเรา เป็นหญิงเรายอมยกให้แก่ท่าน I จงไถนาแทนเราเถิด
จำเดิมแต่นั้น พระปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ก็ทำการไถนา ครั้นเวลาเย็นก็เก็บ แอกและไถไปยังเรือนแห่งหญิงนั้น แต่พระโพธิสัตว์ทำการไถนาโดยนิยมนี้ จน สตรีนั้นครรภ์แก่ครบกำหนด ๑๐ เดีอน ก็คลอดบุตรออกมาเป็นหญิง มี-รูปพรรลเ สัณฐานอันงามบริสุทธ ไม่มีหญิงในมนุษย์ที่จะเปรียบด้วยความงาม นางประกอบ ด้วยเบญจกัลยาณีอันงามเลิศ ดุจนางเทพอัปสรในสวรรค์ เพราะเหตุนั้น นางจึง มีนามชื่อว่า อรฟัมพกุมารีกา ครั้นนางเจรีญวัยได้ ๑๖ ปี ก็ได้เป็นภรรยาของปาจิตต-กมารโพธิสัตว์ แต่พระโพธิสัตว์อยู่เพลิดเพลินเจรีญใจกับด้ายนางอรพัมพกุมารีกานั้น สิ้นกาลนาน
อยู่มาวันหนี้ง พระโพธิสัตว์ระลึกถงพระราชมารดาในเวลาปัจจุสมัย ก็ ร้องไห้ปริเทวนาการรำพันด้วยวาจาว่า พระมารดาของเราจักเป็นอย่างไรก็มิได้ร้ เราจักไปเยี่ยมมารดาของเรา ถ้าเรามิได้ไปเห็นมารดาชื่วิตของเราก็จักไม่มิต่อไป
คเนเพลารุ่งเข้า มารดาซองภรรยาพระโพธิสัตว์ว่า ดุกรพ่อ เมือคีนนีเหตุ ไฉนพ่อจึงได้ร้องไห้ พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าพเจ้าคิดถึงมารดาขึ้นมาจึงได้ร้องไห้ โดยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจักขอลาไปเยี่ยมมารดา พอได้เห็นพักตร์มารดาแล้วก็จักกลับมา ข้าพเจ้าขอฝากนางอรพิมพ์ภรรยาไว้กับมารดาด้วย นางอรพิมพ์ได้ฟังดังนั้น ก็ร้องไห้ ร์าพิไรจะซอตามไปด้วย พระโพธิสัตว์จึงห้ามว่าอย่าไปเลยหนทางที่จะไปนั้นกันดาร นัก จง่อยุ่กับมารดาในเมืองนี้เถิด มารดาซองนางไม่สามารถจะห้ามพระโพธิสัตว์ ได้ จึงพูดโลมเล้าเอาใจธิดาซองตนว่า เจ้าจงอยู่กับมารดาก่อนเถิด หนทางที่จะไป นั้นล้วนประกอบด้วยอันตราย สามืของเจ้าเซาไปไม,ข้าก็จักกลับมา เจ้าอย่ามี ความวิโยคโศกเศร้าไปเลย
พระโพธิสัตว์ลามารดาและโลมเล้านางอรพิมพ์ภรรยาแล้ว ก็แปลงเพศ ออกจากเมืองพาราณสี เดินไปโดยล่าดับมรรคาวิถี ก็ถึงเมืองพรหมพันธุนครโดย สุขสวัสดํ่ จึงเข้าไปถวายบังคมสองกษัตริย์ผู้เป็นพระราชบิดามารดา สองกษัตริย์ เห็นพระราชโอรสกลับมา ก็มืพระทัยชึ๋นชมโสมนัสจึงตรัสว่า เจ้าจากบิดามารดาไป ข้านาน เจ้าได้พบนางตามคำโหราจารย์ทำนายแล้วหรือ พระโพธิสัตว์จึงทูลความ ตามประพฤดิเหตุให้ทรงทราบแล้วทูลว่า หม่อมฉันระลึกถึงจึงรีบมาฟ้าพระชนกชนนี แล้วจะกลับไปพานางอรพิมพ์เทวิมาฟ้าต่อภายหลัง พระพุทธเจ้าข้า
ในกาลเมึ่อพระโพธิสัตว์ออกจากเมืองพาราณสืไปแล้ว อยู่มาวันหนึ่งใน เมืองพาราณสืมืการมหรสพ มหาชนทงหลายต่างตกแต่งประดับกายแล้ว ต่างก็พา กันเที่ยวไปในที่นั้น ๆ
ฝ่ายพรหมหัตกุมารบุตรพระเจ้าพาราณสืก็แวดล้อมไปด้วยยศบริวาร คมนาการไปส่นทีเพื่อจะอาบนั้า ครนไปเห็นนางอรพิมพ์กุมารีมีรูปทรงสัณฐานอันงาม เลิศ จึงถามว่า ดูกรแม่ เจ้ามีสามีแล้วหรือยัง นางอรพิมพ์ตอบว่า ข้าแต่พระ-ราชกุมาร ข้าพเจ้ามีสามีแล้ว พรหมทัตกุมารตรัสว่า เจ้ายังมิได้มืสามี ว่าดังนี้แล้ว ก็ฉุดนางอรพิมพ์ไปยังปราสาทที่อยู่ของตน
ฝ่ายนางอรพิมพ์กุมารีนั้น ระลึกถึงพระโพธิสัตว์สามีร้องไห้ปริเทวนาการ อยู่ไปมา จึงกล่าวคำเป็นคาถาว่า
วิใขโค เม กใต ปุพฺเพ	มร!]ส มิคปกฺข้โน
เตน กมฺมวิปาเกน	วิโยโค โนติ สามิกา
ความว่า ความที่พลัดพรากจากกัน เราได้กระทำไว้เIก่นรชนและเนื้อนกแต่ ปางก่อน ด้วยอำนาจวิบากของกรรมนั้น มาบัดนื้เราจึงต้องพลัดพรากจากสามี ของเรา
เมึ่อนางอรพิมพ์เทวีปริเทวนาการร่าไร ด้วยถ้อยคำดังนื้เป็นต้น พรหมทัต กุมารก็เข้าไปในปราสาท ปรารถนาจะอภิรมย์สัมผัสด้วยราคฤดี นางอรพิมพ์เทวีก็ บริภาษตัดพ้อพรหมทัตกุมารด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
น ฑิสฺวา ภูมิปาลปุตุ!ต	น ผุสฺสปาทาปี อจฺฉามิ
อหํ ตว กุสรีรกาโย	มุตุตกรีสปริปุณฺณสฟัสํ
ความว่า ท่านเป็นพระโอรสของพระเจ้าแผ่นดิน แต่เราไม,ปรารถนาจะดู ท่าน สริรกายของท่านเต็มไปด้วยมูตและกริส เราไม่ปรารถนาที่จะถูกต้องด้วยเท้า ของเรา
เมื่อนางอรพิมพ์เทวีกล่าวบริภาษตัดพ้อดังนื้ พรหมทัตกุมารก็ไม่สามารถ จะข่มขี่นางได้ เมื่อเข้าไปใกล้นางก็ให้ร้อนรนพ้นกำลังนัก จึงเดินออกมาพักอยู่ ภายนอกปราสาท
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์คิดรำพิงถึงนางอรพิมพ์เทวี จึงเข้าไปทูลชนกชนนี สองกษัตริย์ รีบบทจรมายังเมืองพาราณสี ครั้นไม่เห็นนางอรพิมพ์เทวี จึงถามมารดา ของนางว่า นางอรพิมพ์เทวีไปอยู่ ณที่ไหน มารดาของนางบอกว่า นางอรพิมพ์ ภรรยาของท่านนั้น พรหมทัตกุมารมานำไปด้วยพลการของตน พระโพธิสัตว์ได้ ฟังดังนั้นก็ตรงไปยังหน้าพระลาน
นางอรพิมพ์เทวีเห็นพระโพธิสัตว์สามีมา จึงเข้าไปทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า บัดนี้พี่ชายของหม่อมฉันมีนามว่าปาจิตตกุมารมาเที่ยวตามหาหม่อมฉันผู้เป็น น้องสาว พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสว่า ถ้าพี่ชายของท่านตามมา ก็
จงพาขึ้นไปบนปราสาทเถิด นางอรพิมพ์ทูลว่า หม่อมฉันกลัวพระราชกุมารไม่ สามารถจะพาขึ้นไปได้ พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าพรหมทัตจึงมีพระราชบัญชา ให้ อำมาตย์ผู้หนีงนำพระโพธิสัตว์ขึ้นไปบนปราสาท พระโพธิสัตว์ขึ้นไปบนปราสาทยัง มิทันได้เห็นพรหมทัตกุมาร ว่ามิกริยาอาการเป็นอย่างไร
ขณะนั้น นางอรพิมพ์เทวีรินสุราบานมีรสอันเข้ม เอาไปถวายให้พรหมทัต กุมารเสวย คเแพรหมทัตกุมารเสวยสุราเมาหลับอยู่ ณ ที่โ!น นางจึงเอาดาบตัด พระศอพรหมทัตกุมารให้ขาดสันชีพ แล้วนางก็ริบมาบอกพระโพธิสัตว์สามีว่า บัดนี้ ข้าพเจ้าฝาพรหมทัตกุมารเสียแล้ว เราทั้งสองจงริบพากันหนีไปจากเมีองนี้เถิด พระโพธิสัตว์ได้พิงด้งนั้นก็ตกใจมีความทุกข์เป็นอันมาก มีรู้ที่ว่าจะหนีไปด้วย อุบายอันใด นั้งเป็นทุกข์ใจอยู่กับนางอรพิมพ์เทวี
ขณะนั้น ก็ร้อนญอาสน์ท้าวโกสีย์สักกเทวราช ด้วยเดชอำนาจบุญญาธิการ ของชนทั้งสองที่ได้อบรมมา ท้าวสักกเทวราชจึงพิจารณาดูด้วยทิพย์เนตรก็ได้เห็น เหตุอันนั้น จึงลงจากเทวโลกนฤมิตกายกลายเป็นอัศวราช ริบเข้าไปหาปาจิตตกุมาร โพธิสัตว์แล้วบอกว่า ท่านทั้งสองจงขึ้นนั้งบนหลังข้าพเจ้าริบหนีไปในกาลนี้เถิด
พระโพธิสัตว์ได้พิงด้งนั้นก็มีความยินดี จึงพานางอรพิมพ์เทวีขึ้นนั้งบนหลัง อัศวราช อัศวพาชีก็พาเหาะไปโดยอากาศ ครนถึงอรัญญประเทศก็ให้ลงพักอยู่ใต้ ต้นไทร แล้วท้)วสักกเทวราชก็เหาะกลับไปยังเทวพิภพ พระโพธิสัตว์กับนางอรพิมพ์ เทวีก็นั้งพักอาด้ยอยู่ณภายใต้ต้นไทรนั้น
ครนรุ่งเข้า พระเจ้าพรหมทัตมีได้เห็นราชบุตร และมิได้เห็นพระโพธิสัตว์ กับนางอรพิมพ์ที่ในปราสาท จึงมีพระราชดำรัสถามพวกอำมาตย์ว่า พระราชโอรส ของเรากับทั้งปาจิตตกุมารและนางอรพิมพ์ ไปอยู่ ณที่ใด จึงมิได้เห็นอยู่ใน ปราสาท ข้าแต่สมมต้เทวราช พระราชโอรสของพระองค์ถูกปลงพระชนม์ชีพเสีย แล้ว แต่ปาจิตตกุมารกับนางอรพิมพ์นั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายมิได้เห็น พระพุทธ-เจ้าข้. จึงมีพระราชดำรัสถามว่า พระราชโอรสของเราถูกปลงพระชนม์ชีพด้วยเหตุ ไร อำมาตย์ทิผู้เหตุมลจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช พระราชโอรสของพระองค์พา ศตริศนหนีงมาไวั ชะรอยสตริผู้นั้นจะปลงพระชนม์ให้ตักษัย พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังประพฤติเหตุดังนั้น ก็ทรงน้งอย่มัไต้ตรัสประการใด ต้วยทรงทราบในพระทัยว่า พระราชโอรสของพระองค์มีไต้ดำรงอยู่ในสุจริตธรรม ประพฤติแต่ในทางที่ไม่ควรประพฤติ จึงต้องล้นชพตักษัยเป็นธรรมดา
ในกาลนั้น มีนายพรานปาคนหนึ่ง ซี่กระบือออกจากเมีองเข้าไปส่ป้า ครั้น แลเห็นพระโพธิสัตว์กับนางอรพิมพ์นั้งอยู่ใต้ต้นพฤกษาดังนั้น จึงติดในใจว่า เรา จักยิงสามีเสียพาเอาเมียไปในกาลนี้ ติดดังนี้แล้ว ก็ลงจากหลังกระบอกอหน้าไม้ ย่องเข้าไปยิงพระโพธิสัตว์ให้สีงความตายอยู่ ณ ที่นั้น แล้วพานางอรพิมพ์มาขนหลัง กระบือ จึงซี่ขับกระบือไปในอรัญญประเทศราวปา
ฝ่ายนางอรพิมพ์นั้นเมื่อซี่กระบือมากับนายพราน นางก็ร่าปริเทวนาการกง สามีเป็นเบื้องหน้า ครั้นนางคิดอุบายได้อย่างหนึ่ง จึงพุดแก่นายพรานว่า ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้านั้งอยู,ข้างหน้าดังนี้ให้มีความสะดุ้งกลัวเขากระบือเหลอกำลัง ข้าพเจ้าขอ นั้งซี่ไปข้างหลังท่านเถิด นายพรานได้ฟังดังนั้น จึงให้นฺางอรพิมพ์มานั้งข้างหลัง ตนตามปรารถนา 1 ครั้นกระบือเดินโ1เโด้หน่อยหนึ่ง นางอรพิมพ์จึงพุดว่า ข้าแต่พ่อ ท่านจงส่งดาบมาให้ข้าพเจ้าถือเถิด ท่านจะได้ซี่ขับกระบือไปโดยสะดวก นายพราน ไม่รู้อุบาย จึงส่งดาบให้นางอรพิมพ์แล้วก็ขับกระบือไปโดยควรแก่ความปรารถนา ไปได้หน่อยหนึ่ง นางอรพิมพ์จึงเอาดาบที่ตนถือนั้น ฟันคอนายพรานป่าให้ขาด ตกลงจากหลังกระบือ แล้วนางอรพิมพ์ก็ลงจากหลังกระบือ ว์งกลับไปที่ศพพระ โพธิสัตว์ผู้เป็นภัสดา ตรงเข้ากอดบาทพระสามีแล้ว ก็ร้องไห้ปริเทวนาการสลบอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นนางหื้เนสมปฤดีคินมา จึงพิไรรำพันว่า ข้าแต่พระสามี พระองค์จง ลุกขนเถิด ไฉนจึงมานอนอยู่ ณ กองทรายดังนี้ ถ้าพระองค์ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ก็จักพาเสนาอำมาตย์ราชบริษัทมาพาข้าพเจ้าไป ถ้าพระองค์ล้นข้พต้กษัยอยู่ใน ปราสาท พระศพก็จักโสรจสรงด้วยสุคนธชาติอันหอมตระหลบไปด้วยกลนสุมาล จะมีสรรพดุริยางค์ดนตรีประโคมอยู่ก็กก้อง บัดนี้พระองค์มานอนล้นข้พอยู่แต่ ผู้เดียว ปล่อยให้กมิชาติทั้งหลาย มาสุบถินนั้าเลือดและนั้าหนองชองพระองค์หา ควรไม่ นางอรพิมพ์เทวีร่าพิไรรำพันอยู่ดังนี้
ขณะนั้น อาส์นของท้าวโกสีย์สักกเทวราชก็แสดงความร้อนผิดปรกติ ท้าว สักกเทวราชทรงเทวดำริก็รู้เหตุ จึงตรัสเรียกพระมาดสีมาแล้วตรัสว่า ดุกรมาตลื
เทวบุตร บัดนี้นายพรานปามายิงพระโพธิสัตว์ให้ถึงความตาย นางอรพิมพ์ผู้ภรรยา มาร่าร้องไห้ เห็นน่าเวทนา ท่านจงนฤมิตกายเป็นพังพอนตัวหนึ่ง ส่วนตัวเราจะ นฤมิตกายเป็นงุเห่า พากันไปในที่ใกล้พระโพธิสัตว์ ท้าวสักกเทวราชมีเทวดำรัส ด้งนแล้ว ก็พาพระมาตสืลงมาจากเทวโลก แล้วต่างองค์ก็นฤมิตกายกลายเป็นพังพอน และงูเห่า แล้วนฤมิตโอสถว์เศษแท่งหนึ่ง วางไว้ในทึ๋อันสมควรข้างหนึ่ง
ทันใดนึ่น พังพอนคือพระมาตสี งุเห่าคือท้าวโกสีย์ ต่างก็ตรงเข้ากัดซึ่ง กันและกัน ข้างพังพอนนึ่นตายก่อน งูเห่าจึงไปคาบเอาแท่งยามาเคี้ยวพ่นลงที่ พังพอน พังพอนก็กลับเป็นชิ้น แล้วเข้ากัดเอางูเห่านั้นตาย พังพอนก็ไปคาบเอายา นั้นมาเคี้ยวพ่นที่งูเห่า งูเห่านั้นก็กลับเป็นชิ้น
นางอรพิมพ์เห็นดังนั้นจึงคืดว่า ยาแท่งนั้นเป็นยาอันวิเศษ เราจักไปเอา ยาเคี้ยวพ่นสามีเราในกาลบัดนี้ ครั้นนางคืดดังนี้แล้วก็ไปหยิบเอาแท่งยานั้นมา เคี้ยวพ่นลงที่องค์พระโพธิสัตว์ ๆ ก็กลับมีชีวิตเป็นชิ้น จึงลุกชิ้นนั้ง แล้วถามนาง อรพิมพ์ว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ พี่นอนหลับไปนานอยู่หรือ นางอรพิมพ์จึง บอกว่าข้าแต่พระสามี พระองค์มิไดัไสยาสน์หามิได้ พระองค์ถูกนายพรานปายิง ให้สนชีพตักษัย แล้วนางก็เล่าความตามที่ได้ฆ่านายพรานปาจนถึงได้เคี้ยวยาพ่น ให้มีพระชนม์คืนมา
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น เมึ่อจะพรรณนาคุณของภรรยา จึงกล่าวพระ
คาถาว่า
มตฺล้ (ม สรล/ อผฺผํ	ฅวผฺจ เม สรณํ วรํ
อจฺฝ็รยํ ปุพฺเพ น ชาตา	อรเภูตํ โลมหํสนํ
ความว่า ส์งอึ๋นมได้เป็นที่พี่งที่ระลกของเรา ต้วซองเจ้านี้เป็นที่พี่งอันประเสริฐ ชองเรา การที่เจ้าเป็นที่พี่งซองเรานี้ เป็นอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมามีชิ้น ท่าให้เราเกิด ชนพองสยองเกล้า
เมึ๋อพระโพธิสัตว์เจ้าสรรเสริญคุณของภรรยาดังนี้แล้ว จึงถามนางอรพิมพ์ว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ แท่งยาที่เจ้าได้นั้นอยู่ที่ไหน ข้าแต่พระสามี ข้าพเจ้าได้
๒๗๐
เก็บไว้แล้ว ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เจ้าจงเก็บไว้ใหัตอย่าไต้ประมาVI เอาไว้เป็น ที่พึ่งของเราไปไนภายหน้า นางอรพิมพ์ร้บคำแล้ว ก็เอายานั้นผูกขอดขายน้าห่ม่โว้ เป็นอันดี แล้วสองภริยาสามีก็พากันเดีนไปโดยลำดับ ครั้นถึงฝังแม่นั้าแห่งหนี้ง พระโพธิสัตว์จึงพูดกับภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เริอแพอันใดก็มีไต้มี เราทั้งสองจักข้ามแม่นั้านี้อย่างไรไต้ พูดดังนี้แล้วก็แลไปในข้างโน้นข้างนี้
ในขณะนั้น มีสามเณรน้อยองค์หนึ่งพายเรือมาในแม่นั้านั้น ครั้นพระ โพธิสัตว์เห็นสามเณรพายเรือมา จึงมีวาจาว่า ข้าแต่พ่อเณรน้อย พ่อเณรข้วยสงเคราะห์ ข้ามส่งให้ข้าพเจ้าทั้งสองไต้ไปถึงฝังโน้นด้วยเถิด ดูกรอุบาสก เรือของเราเล็กเท่านี้ จะข้ามส่งท่านทั้งสองอย่างไรไต้ ถ้าท่านข้ามไปแต่ห็ละคนพอจะส่งไต้ ข้าแต่พ่อเณร ถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว พ่อเณรสงเคราะห์ข้ามส่งทละคนเถิด พระโพธิสัตว์พูดดังนี้ แล้วก็ลงไปในเรือก่อน สามเณรก็พายเรือพาพระโพธิสัตว์ข้ามไปถึงฝัง แล้วก็กลับ มาร้บนางอรพิมพ์ลงไปนั้งในเรือแล้วสามเณรก็ลอยเรืออยู่มีไต้ข้ามส่ง นางอรพิมพ์ จึงถามว่า เหตุไฉนพ่อเณรจึงมีข้ามส่ง พ่อเณรจะพาข้าพเจ้าไปข้างไหน สามเณร ตอบว่า ดูกรอุบาสิกา เราจะพาเอาภรรยาของพึ่ชายเราไป นางอรพิมพ์ไต้ฟังดังนั้น ก็มิไต้ตอบประการใด สามเณรก็พานางไปโดยกระแสนั้าตามริมฝัง
ฝ่ายพระโพธิสัตว์เห็นสามเณรหายไป ก็มีความหนักใจยงนัก จึงแลดูไป ข้างโน้นข้างนี้ก็มีไต้เห็นสามเณรและภรรยา จึงปริเทวนาการกล่าวเป็นคาถาว่า
อนาถา วตฺตมานาปี	นทดีเร ตรามุ!แส
ภริยํ เม น ปสุสามิ	ภริยาปี น ดีเรสุสดี
สพฺพา โอโลกยา ทสา	ภริยํ เม น ไ]สุสาม
หทยํ เม จ โสเกน	มรผก{จ ภาสุสดี
คงฺคามชฺเฌ โอโลเกสิ*	ภริยํ เม น ไเสุสาน
สพูพสตุตา ชเล จรา	มชุฉกาปีจ สุ!เมกา
คุมุภลา ม^กรา พชุ	สพฺเพ ห ภสุขา ขาท!เดี
สุริโย จ อตฺถงฺคโต	จ!เโทปี แน ชุแจฟ้
สามเณเรน กฟ้ตา	เก พสุลาม น อทเส
ความว่า เราทั้งสองเป็นผู้อนาถาพากันข้ามฝังแม่น! บัดนี้เรามิได้แลเห็น ภรยาของเรา หรือสามเณรนั้นจะไม่ข้ามส่งภ^ยแ71 เราแลดูไปในทิศทงปวงก็ มิได้เห็นภรรยา หทัยของเราจะแตกทำลาย เพราะความโศกในครั้งนี เราตงตา แลดูไปในกลางนทิ ก็มิได้แลเห็นภรรยาของเรา อนึ๋งสัตว์ทั้งหลายที่เที่ยวอยู่ ในนาเล่า ก็ล้วนเป็นสัตว์ที่ดุร้)ยเป็นอันมาก มิทั้งฉลาม ฉนาก จระเข้ และมังกร เป็นต้น สัตว์เหล่านั้นจะเคี้ยวกินภรรยาเราเสียแล้วหรือไฉน เวลานี้พระอาทิตย์ก็ใกล้ ที่จะอัสดงคต ทั้งแสงพระจันทร์ก็รางขึ้นมาในอากาศวิถี หรือสามเณรนั้นจะพา นางอรพิมพ์เทวีไปแห่งใด เราก็มิได้แจ้งเหตุ ผู้ใดที่จะได้ความเดีอดร้อนฝนเรา มิได้มิ
แต่พระโพธิสัตว์ปริเทวนาการคร์าครวญอยู่ดังนี้ มีอาการประดุจดังว่า
เป็นบา
ฝ่ายสามเณรน้อยนั้นก็พายนาวาพานางเลยบไปดามฝ็งนที นางอรพิมพ์เทวี แสขนไชบนบก ไต้เห็นต้นมะเดอมีผลอันดกเดียรดาษ•ก็คิดเห็นอุบาย จึงบอก ? ;••นรน้อยว่า ข้;.ตพ่อเณร ข้าพเจ้ามีความหวกระหายเหลอกำลัง ถ้าได้บริโภค ^สมะเดีอนนบาง ก็จะพอมีข้วดย์ดยาวไปไต้ พ่อเณรจงแวะเริอเข้าไปเก็บผล *1ะ1*อ.9 ยเร็ว;ก็1 สามเณรไต้พิงดังนั้นก็แวะเรือถกเขมรโจงกระเบนให้มนคง 9 ^1	แล้วก็ริบขึ้นไปบนต้นมะเดึ๋อ นางอรพิมพ์ก็ริบขึ้นจากเรือเอาหนาม
ฮรฮบด้น แล้วก็กส์ปลงมาเรือ จึ5ร้องบอกขึ้นไปว่า ดุกรพ่อเณร พ่อเณรจง มันจะลไบ^0น แล้วนางก็รบพายเรือข้ามไปจนถีงส์งในเวลาพลบคำ
~ฬ*เสวนา}ก็พ1รอเสีย ริบขึ้นบ1■ใบดามหาพระสามี .ทยวเด้นหาไปในข้างโน้น ตโ*ข ^ ^ปริเพวนาการทั้เต้คยาเษฐานต้ายถ้อยคำว่า ความทุกขใน โ-นพิสค มิเว่พ่ร่จะฟ้ยวตามหาในที่ใด ก็พระสามีข้เพเจ้าสน โ1 •ะ-^-:* ข้พ,Vรอตยไบ,บนค3ตที่อดับ ก็พระสามีตายไปเป็น ระต-	ป;บน:?•พน เ&*V ถ้าพระสามีนั้นตายไปเป็นทุมรา ข้าพเจ้า
ไ^"*แฝัพ์^สามีตายไปเภดในทีใด ข้าพเจ้าขอตายไป ****๙"**ฬ!Iฟ้น^ราขา ตัวรอ.:ข้■ขอ;ก็ด.ป็นอัครมเหสี
ฮ^ต!!^,^1*^น1ภก1ด้วยด้สยต์ไต้งนี้แล้ว ก็เด้นไปโดยมรรคา ^*™™** ฒ ^ไบVบฺดพัV ระร้บร้อนในวีห- รนห.าหน้ง จึงเข้าไป
นมัสการพระพุทธปฏิมากรในวหารนน แล้วตั้งสัตยาธัษฐานด้วยพระคาถาว่า
ภนฺเต ภควา โลกนาใถ	สุนฺฑโร โลกนายโก
อุโภ ถนใ ตุจฺฉา โหตุ	เวสโปโล ภวสฺสต
ความว่า ข้าแต่พระผู้มืพระภาคผู้เป็นทึพึ๋งของสัตว์โลก พระองค์เป็นนายก ผู้นำสัตว์โลกเป็นอันดี ขอให้นมทั้งสองในกายของข้าพเจ้านี้อันตรธานหาย แล้ว เพศชายจงบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้า
ในขณะนั้น นมทั้งสองของนางก็อันตรธานหาย เพศชายก็บังเกิดปรากฎ ขึ้นแก่นาง ด้วยอานุภาพแห่งคำอธิษฐานนั้น นางจึงเปลี่ยนแปลงชื่อตนให้ชึ่อว่า ปาจึตตกุมาร คือ เอาชื่อพระโพธิสัตว์ผู้เป็นสามีมาเป็นชื่อของตน แล้วนางก็พัก อาอัยอยู่ในแดนเมืองจัมปากนคร
ในกาลนั้น ธิดาของพระราชาผู้ครองเมืองจัมปเกนครกระทำกาลกิริยาตาย โดยโรคอันเกิดขึ้นในขณะนั้น พวกอำมาตย์ก็พากันจัดแจงการทั้จะข้าระพระศพ ปาจึตตกุมารแปลงฐ้เหตุนั้นจึงเข้าไปในเมือง ครนเห็นอำมาตย์ทั้งหลายวุ่นวายกัน อยู่ จึงเดีนเข้าโป๓มว่า ท่านทั้งหลายจัดการประด้ปตกแต่งอะโร อ่ามาตย์ทั้งหลาย บอกว่า ธิดาของเจ้านายเราทำกาลกิริยามาได้ 1 วันแล้ว เราทั้งหลายจัดการทั้จะ ประดับพระศพในกาลนี้ ปาจึตตกุมารจึงบอกว่าเรานี้เป็นหมออาจรักษาคนทั้ตาย ได้ ๗ วัน ให้มืชวิตกลับเป็นขึ้นได้ อำมาตย์ทั้งหลายได้พังดังนั้น จึงพากันเข้!ไป ทุลพระราชาว่า ข้าแต่สมมตเทวดา บัดนี้มืหมอวิเศษคนหนี้งมา บอกว่าอาจรักษา คนทึ๋ตายแล้ว ๗ วัน ให้มืข้วิตกสับเป็นขึ้นได้ พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าจัมปากราช ได้ทรงสดับพังดังนั้นก็มืพระหฤทัยโสมนัสเบกบาน จึงมืพระราชดำรัสให้หาปาจึตตกุมาร เข้าไปฟ้า แล้วตรัสถามว่า เจ้าอาจรักษาธิดาให้มืชื่วิตได้หริอ ข้าแต่สมมตเทวดา ข้าพระองค์สามารถรักษาได้ พระพุทธเจ้าข้า จึงตรัสถามว่า เจ้าจะต้องการอะไรใน วิธทึ๋จะรักษา ข้าแต่สมมตเทวดา ขอให้แวดวงพระศพด้วยม่านโดยรอบเท่านั้น พระพุทธเจ้าข้า จึงมืพระราชดำรัสให้เอาม่านมาแวดวงหระศพราชธิดาในทันใด
1)**กฺเ.•ะป้ย*
1^1เ^ผหะฬ* ฟ้9พ่นล๓*ร๓*ระร!*®"*"ล*"ระเ™,ร™ คร๎น *-|?)?ร-?ษ่ะ พร6ร?ชเสชก็*แสกพร83ก* *๚นพ่นลงคำรบสาม หระราชธํดา *ลฺ^4แน้งไต้ ษุาจิดดคุมารกอดกจากม่านในพันั้ใพ
•"โ.ะนั้.■1 ?^.จ้จัมบ?*รช^;สด็จ.ช้ไปภ!ไนมน ครณีด้เหนพระราชธิดา ก*&?*ฟ)นชื้นม ญ™*?**®๒ส่&ฟ็I๓®* จึง^เศียรเกล้พระราชธิดาแส้} เสด็จ83ญ™อกม่าน I:มีพระรร!องการตรัสแก่ปาจิตตกุรภรว่า ดุกรห่อ เรา ช90ษร-รสมบ่ติ*^สิ้นไห้๒)๓ Iกร!®ดาธองเรานั้นด้วย ๓จงครองราชอาณาจักร ^นเราต่อ๒
บจัดต*ไม่รทลว เโ*เต่■สมมติ!พรดา ทีทรงพระกรุณานั้น พระเดชพระคุณ หทีสุดฐ!ต้ ข้-พระองค์ชอถวายราชสมบัติและพระราชธิดาคืนซอให้ทรงพระ กรณ-■อนุญาตไห้ข้าพระธงคืบรรพชาเกิด พระพุทธเจ้าช้า
พระ.จ้!จัมปากราชจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นก็ดีแส้ว เราอนุญาตให้เจ้าบวชตาม ปรารกนา แล้}มีพระราชดำรัสให้หาเครึ๋องบรรพชิตบรีชารล้วนประณีต มอบให้ เ&เตตกุมาร ๆ ได้เครีองสมณบรีชารพร้อมแล้ว ก็เข้าไปหาพระ๓ระผุ้ฟ็นอุปัชฌายะ แล้วบวชเป็นภิกษุเรียนคันถธุระประกอบด้วยความอุตสาหะอย่างยง ครั้นกาล ตอม ก็ได้เป็นพระสังฆราชาปรากฎอยู่ในเมืองนั้น
ไนลำดับนั้น พระปาจิตตสังฆราชาจึงไปหานายช่างมาสร้างศาลางามวิจิตร หลังหนั้ง แล้วให้นายช่างจิตรกรรมเซียนรูปภาพ จับเรึ๋องตั้งแต่พระโพธิสัตว์พา นางอรพิมพ์ชนสู่อัศวราช พากันหนีออกจากปราสาทในเมืองพาราณสี แล้วลงจาก อัศวพาชินั้งพักอยู่ใต้ร่มพฤกษา มืนายพรานปาลอบเช้ามายิงพระโพธิสัตว์ให้ตาย ในทึ๋นั้น และมืงุกับพังพอนมากัดกัน พังพอนตายงุเคี้ยวยาพ่นให้กลับเป็น งุตาย พังพอนก็เคี้ยวยาพ่นให้เป็นชนมา แล้วนางอรพิมพ์เก็บเอายานั้นมาเคี้ยวพ่นพระสามี ให้ได้สมปฤดเป็นชื้นมาแล้ว สองสามีภรียาก็พากันเดนไปถึงฝังแม่นั้า พบสามเณร น้อยพายเรีอมา พระโพธิสัตว์ชออาคัยนาวาข้ามฟาก สามเณรส่งพระโพธิสัตว์แล้ว กลับมารีบนางอรพิมพ์เทวิ จนถึงนางอรพิมพ์ลวงให้สามเณรชื้นต้นมะเดึ๋ฐ แล้ว นางก็รีบลงเรีอหนีไปในคงคา
ครั้นพระสังฆราชาให้เรียนรูปเรีองเสร็^ล้า รีงจ้ดคนทั้™ลายให้9ยู^^ ร้ฑษาศาลานั้นแล้วสั่งว่า ถ้ใผู้ใดเข้!มาในศาลานี้ จะเป็นบุรุษก็ตามสตรีก็ตา# ^3 ได้เห็นรูปภาพทีเรียนไว้แล้ว และร้องไห้ปริเทวนาการโศกเศร้า ทานพ๓อาเริน มาบอกเราไห้จงได้ พระสังฆราชาสั่!ดังนี้ด้ายคิดว่า พระโพธิสัตว์สามีมได้3ศไสานี้ ก็จะได้พบกัน
ฝ่ายปาจิตตกุมารโพธิสัตว์นั้นครั้นพลัดกันกับนางอรพิมพ์เทวิก็มีเ^ต่คาๅม วิโยคโศกเศร้าเป็นเบื้องหน้า มืรุ้ที่ว่าจะติดตามไปในที่ใด มีนพระทัยเดินไปไน มรรคา บรรลุถึงเมีองจัมปากนคร หยุดพักพอหายเหนี้อยเมีอยล้าแล้ว เดินต่อไป ถึงศาลาซองพระสังฆราชา จึงเช้าไปในศาลานั้น แล้วเที่ยวเดินดูรุปภาพเป็นลำดับ ได้เห็นรุปเรึ๋องตั้งแต่ออกจากเมืองพาราณสี จนไปถึงฝังนทีพบสามเณรพายเริอมา ซอโดยสารข้ามคงคาเป็นอวสาน ก็มืหทัยอันตื้นตัน รีงยนร้องไห้ปริเทวนาการ อยู่ ณ ที่นั้น
ชนทั้งหลายที่ฟ้าศาลาเห็นดังนั้น จึงนำความไปบอกพระสังฆราชา ๆ จึง ให้พาตัวพระโพธิสัตว์เข้าไปถามว่า ดุกรอุบาสก ท่านมาร้องไห้ด้วยเหตุอันใด พระโพธิสัตว์จึงบอกว่า ช้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ช้าพเจ้าพลัดก้นกับภริยา ครั้นมาเห็นรุปภาพ ที่เซียนไว้ เป็นเรื่องเหมือนกันกับเรึ๋องที่ข้าพเจ้าพลัดกันมา ข้าพเจ้าจึงได้ร้องไห้ พระเจ้าข้า พระสังฆราชาจึงว่า ดูกรอุบาสก ถ้าท่านปรารถนาจะพบภรรยาซองท่าน ท่านบวชในพระพุทธศาสนา ก็จะได้พบเห็นภรรยาซองท่านโดยแท้ พระโพธิสัตว์ ได้พิงด้งนั้น อ๓กจะพบเห็นนางอรพิมพ์ภรรยา จึงซอบวชเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนา
ในกาลนั้น บรรพรีตทั้งสอง คือ พระโพธิสัตว์และพระสังฆราชาก็มืรูปวรรณ-สัณฐานอันงามยงนัก เปรียบปานดุจรูปทองคำธรรมชาติ ที่นายช่างหล่อผู้ฉลาด หล่อแล้วและตั้งไว้
จำเดิมแต่นั้น บรรพรีตทั้งสองก็มืความรื่นเริงบันเทีงใจอยู่ด้วยกัน แต่ พระโพธิสัตว์ภิกษุนั้นพิจารณาดูพระสังฆราชาเห็นรูปทรงสัณฐานคล้ายกับนาง อรพิมพ์ภรรยาของตนก็มืความสงสัย แต่มืร้ที่ว่าจะคิดประการได เพราะเหตุว่า เมื่อพิจารณาดูไปก็เห็นเป็นชายประจักษ์รีด
อยู่มาวันหนึ่ง พระสังฆราชาจึงพูดแก่พระโพธิสัตว์ว่า ดูกรภิกษุ ท่านจง ฟังคำเราในกาลนี้ ตัวเราคึออรพิมพ์เทวีซึ่งเป็นภรรยาของท่าน เรามาบวชอยู่เมือง นี้ก็นานแล้ว บัดนี้เราทั้งสองพากันลาสิกขาบทกลับไปบ้านเมืองเถิด พระโพธิสัตว์ ได้ฟังตังนั้น จึงตอบว่า ถ้ากระนั้นกีดแล้ว แต่ไฉนท่านจึงเป็นชายเราไม่สินความ สงสัย
ในกาลนั้น พระสังฆราชาจึงเดินเข้าไปในวิหาร ถวายนมัสการพระพุทธปฏิมากรแล้ว จึงอธิษฐานว่า ข้าแต่พระผู้มืพระภาคผู้เป็นนายกของสัตว์โลก ขอ ให้นมทั้งสองของข้าพเจ้ามืขึ้นดุจกาลก่อน เพศหญิงของข้าพเจ้าจงปรากฏในกาลนี้ ครั้นสันคำอธิษฐานแล้ว นมทั้งสองก็กลับมืขึ้นในกาลนั้น พระสังฆราชาก็กลับ เป็นนางอรพิมพ์เทวี
พระโพธิสัตว์ภิกษุเห็นตังนั้นก็มืความยินดิยึ๋งนัก จึงลาสิกขาบทเป็น คฤหัสถ์ในทันใด สองสามีภริยานั้นครั้นจะเข้าไปทูลลาพระเจ้าจัมปากราชก็ให้มื ความละอายไม่สามารถจะไปได้ จึงพากันออกจากเมืองจัมปากนครริบไปยังเมือง พรหมพันธุราชธานี ครั้งถึงจึงพากันเข้าไปเฝ็าถวายบังคมพระราชบิดามารดาแล้ว ทูลประพฤติเหตุให้ทรงทราบทุกประการ
พระเจ้ามหาธรรมราชกับพระอัครมเหสีทอดพระเนตรเห็นพระโอรสและ นางอรพิมพ์เทวี ก็มืพระหฤทัยโสมนัสเบิกบาน จึงมืพระราชโองการไห้จัดการราชา ภิเษก ตงนางอรพิมพ์เทวีให้เป็นเอกอัครมเหสี ทรงมอบพระราชอาณาจักรให้ พระโพธิสัตว์ปกครอง แล้วอวยชัยให้พรสองกษัตริย์ให้ดำรงในสิริราชสมบัติสัน กาลนาน ประกอบด้วยผาสุกสำราญโดยสิริสวัสดี้
จ่าเดิมแต่นั้น	พระปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ก็ดำรงราชอาณาจักรโดยทศพิธ
ราชธรรม แล้วทรงอุปถัมภ์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ และทรงบำเพ็ญ บุญญาภิสมภาร มืทาน เป็นต้น ครั้นทำลายขันธ์สันพระชนม์ก็ขึ้นไปบังเกิดใน เทวโลกทัพยสถาน
สตฺสา อมํ ธบุมเทสนํ อาหริตฺวใ สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำเรึ๋อง ในอดิตภพมาตรัสเทศนาตังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระนางพิมพาเทวี
4งบวชเป็นภิกษุณีนั้น จะได้มีความงามแต่ในกาลนี้หามิได้ แม้ถึงในบุรพชาติปาง ก่อนนางก็มีความงามเป็นอย่างยงในกาลเมึ๋อบวชเป็นพระสังฆราชา ด้งตถาคต แสดงมาแล้ว มีพระพุทธดำรัสด้งนี้แล้วก็ทรงประชุมชาดกว่า จุลสามเณรในครงนั้น กลับชาติมาคือพระยาอาชาตสัตตุราช	นายพรานป่าในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ
พระเทวทัต ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุทธ พระมาตสี เทวบุตรในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระฉันนภิกษุ พระเจ้ามหาธรรมราชในครั้ง นั้น กลับชาติมาคือพระเจ้าสุทโธทนพุทธบิดา อัครมเหสีของพระเจ้ามหาธรรมราช ในครั้งนั้น	กลับชาติมาคือพระมหามายาพุทธชนนี	นางอรพิมพ์เทว์ในครั้งนั้น
กลับชาติมาคือพิมพาภิกษุณี	ปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ
พระตถาคต ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกด้งแสดงมานี้
จบเรื่อง ปาจิตตกุมารชาดก
ภ1ศ**นไก ข.
ประวัด้พระรไข!มท์ (แจ่ม บุรณนนท์) วัดราชบุรณะ^
{กด-รัน ๒ Iดอน ๕ รื้น 90 ค*ใ ปีราล พ.ศ. ๒๙๐๙ ณ ตำบลบ้านเกาะ จังหไคสมุทรป-ราการ ปีดาเอ แย้ม มารดาซอ จันทน์
เมึ๋ออายุ *๙ ปี บวชเป็นส-ไมเณรอยู่-ฬัจักรไรรดราชาวาส เรียนพระปรีย้ค-ชรรม ณ สำนักพระมหายม (เซมน) เปรียญ 01 ประโยค
ครมอา!(ได้ ๒๐ ปีบรีบุรณ์ อุปสมบททวัดกลาง จังหวัดสมุทรปราการ สมเด็จพระพุทธI*เษาจารย้ (แสง) รณะนั้นเป็นพระธรรมโตร่โลกาจารย์ อยู่วัด รไขบุร!มะ เป็นอุปีชงกย พระสาสนาบุรีกย์ (ปาน) รณะน์นเป็นพระครุธรรม จรี๗Iรีค อยู่วัดมหาพกุคกรามเป็นกรรมวาจาจารย์ พระปลัด (จน)วัดนอก จังหวัด สมุทรปราการ เป็นอบุสาวนาจารย
อุปสมบทแย้วรนมาอยู่วัดราชบุรณะ เรียนพระปรีย้ดธรรมในสำนักสมเด็จ พระพุทธโมพาจ--รย์ (แสง) รณะน์นเป็นพระธรรมใคร่!ลกาจารย์ แลสำนักท่าน พระยาธรรมปรีชา (บุญ) รณะน์นเป็นหลวงญาณภิรมย์ บอกพระปรีย้ตํธรรมอยู่ ณ พุทธปรางด้วัดพระศรีรีดนศาสดาราม
ครนปีราล พ.ศ, ๒๙๓๓ ได้ ๖ พรรพา แก์แปลพระปรีย้คธรรม ณ พระ อุโฬ#วัดพระศรีรีดนศาสดาราม ได้เป็นเปรียญ ๓ ประโยค
ในปีนน*องได้เป็นพระค]ปสํดสวัค)นสุคคุณ ถานาพระธรรมวโรดม คอ สม/จพระพุทธโมพ•จารย์ (แสง) วัดราชบุรณะ ม็นัคยภิคร ๘ บาท
ปีฟ้มณม พ.ศ, 09๒0 ได้ 00 พรรษา {เก์แปลพชะปรํย้คธรรมเป็นฟรียญ 9 ประโย*
, /ๆเ*#เด็พเ1*แ.■รพท๚เด้ง &นหพ สด้^น*1ระรุหฺกภิน* (แพุ* บุข่#แแห) &เ®๓น่!แเฑๆแบ® ภิ®*เ#นพใเ เฒแ^I&ฝ**!*ฟ้1,๙•ด้^นวก เ# ๒*0*๒0๒
ในปีนั้นเองใด้เลึ่อนเป็นพระครปสั?แ&นกอรรถธรรม่วเร โ)านาสมเด็จ พระพุทธโ*)ษาจารย์ (แสง) วัดราชบุรณะ มนตยภัตร 60 บาท
ครั้นปีระกา พ.ศ. ๒๙๙® ได้ร้บต่าแทน่งเป็นพระวรญาณมน็ ทพระราชาคณะ อยู่ในวัดราชบุรณะนั้น มีนิตยภัตร ๑๗ บาท
ครั้นปีกุน พ.ศ. ๒๙๙๓ ได้เสึ๋อนชนเป็นพระราชโม,สิศรปาวจนา/)รณ ครั้นสมเด็จพระพุทธโ*)ษาจารย์ (แสง) ถงมรณ/)าพแด้วได้เป็นเวัาอาวาสปกครอง วัดราชบุรณะนั้น มนตยภัตร ๒๕ บาท
ถงปีมะเสิง พ.ศ. ๒๙๙๙ ได้ทุลลาสิกขาบทออกวัชราชการฝายคฬฺเสใน กระทรวงธรรมการมาจนปัตยุบันนื้ (ร.๕)ฬ
แ เ เ  ■ส
ณ) เอฺกส*รฝ)ยบรํการฬผ์สิ๗ก(เยน*4ละ!)เอฺ บฟ#*®ร*!*ฟ้	ฟ!*** *๙1***
91เฟ้แ#III84แ9สแส
ภ!กผนวก ค.
ฑยพระนน/!!ละนใม®แปลฟ้ญญาส&ใด®ฉบับบอส:บุดแห่งชเฅ-[*}
สมฺหหโร)สชาดก	(สำดับที่	๑)	พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ
สุธนชาดก	(สำดับI	๒)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สุธนุชาดก	(สำดับที่	๓)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
รัดนบโชตชาดก	(สำดับที่ ๙)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สิริวิบุลกิตติชาดก	(สำดัมที่ ๕)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
วิบุลรชชดก	(ลำดับที่ ๖)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สิริจุทามณิ1ชาดก	(สำดับที่ ๗)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
จ้นหราชชาดก	(ลำดับที่ ๔)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สุก*)ตดชาดก	(สำดับที่ ๙)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สิริธรชาดก	(ลำดับที่ ๑0)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
บุลกน้ณท์ตชาดก	(สำดับที่ ๑๑)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
Iเฒชาดก	(ลำดับที่ ๑๒)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
บุก้มมานกชาดก	(ลำดับที่ ๑๓)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
มหาสุรเสนชาดก	(ลำดับที่ ๑๙) นายย์ม (ฟริยญ 6 ประโยค) วัดมหาธาตุ
สุวรรณกุม;รชาดก	(ลำดับที่ ๑๕) พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
กนกวรรณราชชาดก	(ลำดับที่ ๑๖)	พระราชาภิรมย์	(แจ่ม	บุรณนนท์)
วิริยบัณทีตชาดก	(ลำดับที่ *๗)	พระราชาภิรมย์	(แจ่ม	บุรณนนท์)
ธรรมโสณทกชาดก	(ลำดับที่ *๔)	พระราชาภิรมย์	(แจ่ม	บุรณนนท์)
สุพัสนชาดก	(ลำดับที่ ๑๙)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ	โลจนานนท์)
วิฏฏั:กุสิราชชาดก	(ลำดับที่ ๒0)	พระราชาภิรมย์	(แจ่ม	บุรณนนท์)
โนราณกบลราชชาดก	(ลำดับที่ ๒®}	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ	โลจนานนท์)
1*/!.ร *1าปีเดนน*าพันฉบบ#ม*๑!ก /*เ*; ๒*บ&-๒๙๙๒) แตในฉบับฟ้มห์คใงท ๒ (๒๙**) ไมใด้แ((งนามผุ้แปล.
ธรรมิกบัณฑิตราชชาดก	(ลำดับที่ ๒๒)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
จาคทานชาดก	(ลำดับที่ ๒๓)	พระญาณวิจิตร (สิทธิ ใลจนานนท์)
ธรรมราชชาดก	(ลำดับที่	๒๔)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
นรชีวชาดก	(ลำดับที่	๒๕)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
สุรูปชาดก	(ลำดับที่	๒๖)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
มหาปทุมชาดก	(ลำดับที่	๒๗)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
ภัณฑาคารชาดก	(ลำดับที่	๒๘)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
พหลาคาวิชาดก	(ลำดับที่	๒๔)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
1สตบัณฑิตชาดก	(ลำดับที่	๓๐)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
ปุบผชาดก	(ลำดับที่	๓®)	พระญาณวิจิตร	(สิทธิ โลจนานนท์)
พาราณสิราชชาดก	(ลำดับที่	๓๒)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
พรหมโฆสราชชาดก	(ลำดับที่	๓๓)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริบรัต)
เทวรุกซกุมารชาดก	(ลำดับที่	๓๔)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สลภชาดก	(ลำดับที่	๓๕)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
สิทธิสารชาดก	(ลำดับที่	๓๖)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
นรชีวกฐินชาดก	(ลำดับที่	๓๗)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
อดีเทIราชชาดก	(ลำดับที่	๓๘)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
ปาจิตตกุมารชาดก	(ลำดับที่	๓๔)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
สรรพสิทธิชาดก	(ลำดับที่	๔๐)	นายพรหม ขมาลา
สังขป้ตตชาดก	(ลำดับที่	๔®)	หลวงธำรงเจดีย์รัฐ (เทศ วิริยรัต)
จันทเสนชาดก	(ลำดับที่	๔๒)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
สุวรรณกัจฉปชาดก	(ลำดับที่	๔๓)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
สิโสรชาดก	(ลำดับที่	๔๔)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
วรวงสชาดก	(ลำดับที่	๔๕)	ไม่ปรากฎนามผู้แปล
อรินทมชาดก	(ลำดับที่	๔๖)	ไม่ปรากฏนามผู้แปล
รถเสนชาดก	(ลำดับที่	๔๗)	ไม่ปรากฏนามผู้แปล
สุวรรณสิรสาชาดก	(ลำดับที่	๔๔)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
วนาวนชาดก	(ลำดับที่	๔๔)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
พากุลชาดก	(ลำดับที่	๕๐)	พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บุรณนนท์)
ใสนันทชาดก	(ฟ *)	^™*™*
II41ฒ1	(ลำดับที ๕๒)	หลวงธำรงเจตียรัฐ (เทศ วิริยรัต)
ลุารรณศงขชำตก	(ลำดับที	๕๗	หลวงธำรงเจดียรัฐ	(เทศ วิรํยรัต)
สุรํ*ภราตก	(ลำดับที	๕®)	หลวงธำรงเจดัยรัฐ	(เทศ วิริยร้ต)
สุวรรณกจฉปชาตก๗	(ลำดับที	๕๕)	หลวงธำรงเจดียรัฐ	(เทศ วิริยรัต)
เทวันธ!กตก	(ลำดับที ๕๖)	หลวงธำรงเจตยรัฐ	(เทศ	วิรบรัต)
สุบินร)ตก	(ลำดับที ๕๗)	หลวงธำรงเจตยรัฐ	(เทศ	วิริยรัต)
สุวรรณวงศ!ศตก	(ลำตับท ๕๙)	หลวงธำรงเจตยรัฐ	(เทศ	วิริยรัต)
วรนช!ศตก	(ลำตับทึ๋ ๕๙)	หลวงธำรงเจตยรัฐ	(เทศ	วิริยรัต)
สิ5ศ1®1ดก	(ลำตับที่ ๖๐)	นายป้ย แสงฉาย
วันทคาธราตก	(ลำตับทึ๋ ๖๑)	นาย{เย แสงฉาย
๑0111(&สื8๗บส์ฬ®* 0,
ภาคผนวกง.
เปรียบเทียบเนคความ เคบ ๑
ปาจิตคุมไรกลอนอ่าน กับ ปาจิตตคุมารชาดก
กลอนอ่าน	ชาดก
1รึมแต่ปัจจุบันวัตถุ พระพุทธ- พระพุทธองค์ทรงกล่าวถึงพระรุป-องค์ทรงกล่าวถงความยากลำบากเมึ๋อ	ลักษณะอันงดงามย์งของพระนางพิมพา
เสวยพระชาติเป็นปาจิตเที่ยวติดตามหา เมื่อบวชเป็นภิกษุณีแล้ว และแม้ ใน นางอรพิม	อดีตกเช่นกัน
พระยาธรรมราชและพระนาง ตรงกัน เว้นแต่พระบิดาชองพระปาจิตต -สุวรรณเทวัครองราชสมบัติในนครทม กุมารมีนามว่ามหาธรรมราชา มีโอรสชึ๋อปาจิตมีรุปโฉมงดงาม
การสร้เงเมีองพาราณล้®, เทพบุตร ไม่ปรากฎ เทพธิดาท้าพนันกันสร้างปรางค์ให้แล้ว เสร็จในหนึ่งดีน ฝ่ายเทพธิดาทำอุบาย ชัก่[คมไฟขึ้นบนยอดปรางค์ ฝ่ายเทพบุตร เช้าใจว่าตนพ่ายแพ้จิงหนีกลับไป โดย ละท้งงานของตนชงสร้างไว้เพิยงครงหนึ่ง เท่านึ่นเทพธิดาผุโด้รับช้ยชนะได้ จาร็กชื่อเมีองและนามชองกษัตริย์ที่จะ มาครองเมีองนื้ในกาลต่อไป (*)
(*) ค์อปรางค์ในตำนานเมองพมาย (๒) ค์อปรางค์ตำนานวัคพนมวัน
กลอนอไน	I	ชาดก
กล่าวถงเทพบุตรองค์หนี้งจุติ ไม่ปรากฏ ลงมาปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงชรา เป็นผู้มืบุญ มืผู้สมัครเป็นพรรคพวก เป็นจำนวนมาก จึงคิดจะสร้างเมือง เทวดาช้กนำให้ไปพบบริเวณที่ได้สร้าง ปรางค์ปราสาทมาก่อน มาณพผู้นี้ได้ ตั๊งตนเป็นกษัตริย์มืนามปรากฏ ตาม จาริกว่า พรหมทัต
ปาจิตไม่พึงพอใจสตรีที่พระบิดา ตรงกัน ได้นำมาให้เลือกสรร ขออำลาพระ บิดาออกติดตามหาคูครองซึ่งโหรทำนาย ว่าอยู่ในครรภ์ของมารดาผู้ยากไร้ แต่ ด้วยบุญบารมีนาง จะมืกลดกั้นอยู่เบื้อง บนคิรษะมารดา พระองค์ได้พบกับ หญิงหม้ายซึ่งมืลักษณะดังกล่าว ได้ซอ ฝากต้ว์เพึอริบใช้ จนกระทงนางเกิดบุตรี คนหนึ่งซึ่อว่าอรพึม
นางอรพิมเจริญวัยมาได้๑๕ปี การพลัดพรากระหว่างปาจิตตกุมาร ปาจิตเดินทางกลับไปแจ้งเรื่องราวแก และนางอรพิมพ์เกิดขึ้นหลังจากที่พระ พระบิดา เพึอจะได้มาสู่ซอนาง พระองค องค์ได้นางเป็นชายาแล้ว และพระองค์ ได้ฝากฝังนางไว้กับมารดาทีชอว่านางบัว ฦล้บไปเยี่ยมเยียนพระบิดาพระมารดา เนื้อความดำเนินมากิงเพึยงนี้1II (*)
(*) แล่ฟแ฿ตกมารกลอนอานเล่ม ๑ (สำนวนทึ๋ ๒ )
ปาจิตกุมารกลอนอานเลม 1®-^ กับปาจิตตกุมารชาอก กลอนอา1น	ชาดก
ปาจิตผู้4งยกกระบวนขันหมาก เกล่าวเพียงนั้นๆ ว่า เมื่อปาจิตตกมาร มา{เขอนางอรพิมได้มาหยุดพำนักที่ ไม่พบนาง ได้สอบถามความจากมารตา ตำบลลำขัย	บังเกิดนิมิตร้ายโหร นางจนได้ความจริง และผุ้ทึ๋ไห้รับตัว
ทำนายว่าจะเกิดการพลัดพรากพระยา I นางเข้าไปคือพรหมทัตกุมาร มิใช่พระเจ้! สงครามขัยรับอาสาไปสืบความจนทราบ พรหมหัต ว่า พระเจ้าพรหมหัตรับนางอรพีมไป เข้าพิธีเสกสมรสเมื่อ ๗ วันที่แส้ว ปาจิต เศร้าโศกอย่างแสนสาหัส ขว้างทอง ขันหมากลงในธารนิา (ธารนิานั้นจึงมี ข้อใหม่ว่าลำเมียก ซึ่งแปลว่าลำทอง)
และฟาดฟันกำกงของเกวียนจนหักทลาย (บริเวณนั้นจึงมีซึ่อว่าเมืองกงรถ) เหล่า 1 ประยูรญาติเฝ้าปลอบโยนให้พระองค์ I แสวงหาชายาใหม่แต่ปาจิตไม่ยอมฟัง ออกติดตามนางตามลำพัง ปาจิตมาถึง บ้านไร่ได้ทราบเรึ๋องจากชาวบ้าน ซึ่อ ตาสา จึงติดตามไปถึงเมืองของพระเจ้า พรหมหัต
พระเจ้าพรหมหัตเข้าใจว่าปาจิต ตรงลัน เป็นพี่ชายนาง■ฒ||
นางอรพิมพิสูจน์ความบริสุทธื้ ไม่ปรากฏ ของนางด้วยการดึ่มนั้าขัาระพระแสง
กลอนอ่าน	V1ดก
ปาจิตถือโอกาสขณะที่พระเจ้า I นางอรพิมพ์เป็นผู้ฟัน พรหมหัตเมาสุราสันสติฟันเสืยรพระเจ้า I พรหมหัตซาด
ที่งสองหาทางออกจากวังไม่ได้ ตรงกัน ร้อนถืงท้าวสักกะแปลงเป็นม้าลงมา ชี,ว,ยเ,หลีอ
ขณะที่ที่งสองมาหยุดพำนัก นายพรานขี่ควายผ่านมาพบเข้าและลอบ อยูใต้ด้นไทร พรานปาผ่านมาพบเข้า ใช้ ยิงปาจิตตกุมารซึ่งนงอยู่กับนาง ถึง หน้าไม้ยิงปาจิตซึ่งนอนหลับอยู่สันชีวิต สันชีวิตแล้วพานางชีนหลังควายไป และขุ่เข็ญนำตัวนางไป
นางคร้าครวญขอฝากศพสวามี ไม่ปรากฏ ไว้กับเทพารักษ์
นายพรานจับควายใช้เป็นพาหนะ ไม่ปรากฏ ขี่ไปเพราะนางเต้นไม่ไหว	I
นางอรพิมใข้มีดแทงนายพราน นางอรพิมพ์รับอาสาถึอดาบให้นายพราน ขณะที่หลับอยูใต้ต้นไม้จนตาย	เพราะนั่งอยู่ตอนท้าย และใช้ดาบนั่น
แทงนายพรานตาย
ท้าวสักกะและมาตุลเทพบุตร สลับกัน ห้าวสักกะแปลงเป็นงูเห่า ส่วน แปลงกายเป็นพังพอนและงูเห่าผู้กันต่อ มาตุลีเป็นพังพอน หน้านาง เมึ๋อฝ่ายหนึ่งสันชีวิตอกฝ่าย I
*	กลอนอ่าพI!	I	ชใดก
หนIจ!!ก?!!.โ)ไไลยมาพนรด จนฟนชวิต I ทาวสักก!;นำแท่งยาลงมาวาง1ว้ นางอรพิมพ์กระทำตามอย่าง ปาจิตจึง กลับมีชื่วิตขึ้นมา
ทั้งสองมาถึงริมฝังนา เณรผู้หนึ่ง มิได้กล่าวอย่างสัดเจนว่าเณรน้อยปรา-ชอว่าทอง ใคร่จะได้นางเป็นภรรยา รับ รถนาจะได้นางเป็นชายา เป็นแต่จะนำ อาสานำข้ามฝังโดยรับปาจิตไปก่อนและ ตัวนางไปเท่านั้น และการที่ไปบังเกิด ย้อนกลับมารับนางแล้วพานางไปทางอื่น เป็นแมลงหวี่ก็ไม่ปรากฎ ระหว่างทางได้พูดโลมเล้านางมาตลอด แต่นางไม่ยินดีด้วย นางทำอุบายขอให้ สามเณรเก็บผลมะเดื่อให้ขณะที่สามเณร อยู่บนต้นไม้ นางสะหนามไว้ใต้ต้น และพายเรือหนีไป สามเณรขาดใจตาย เพราะเสียรู้ ไปบังเกิดเป็นแมลงหวี่ใน ผลมะเดื่อ
ทั้งสองพลัดพรากจากกัน นาง ตรงกัน เว้นเสียแต่ตอนฝากอวัยวะ อรพิมออกติดตามสวามีโดยอธิษฐาน ที่ไม่มี ขอกลับเพศเป็นบุรุษ และฝากหน้าอก ไว้ที่ต้นงิ้ว ฝากอวัยวะเพ?ไว้บนต้นสำโรง
^แาง่ได้ใข้ชื่อว่าปาจิต	1	  โ:^:^ ^
นางส์งฺความถึงสวามีไว้กับ ไม่ปรากฎ
นโ^^เ^^^
นางเดินทางมาถึงเมืองจัมปาก ตรงกัน แต่บอกว่าธิดาพระเจ้าทรงจ้ม่ปาก ได้แก้ไขนางอมรธิดาของพระเจ้ากรุง ชื่งไม่ปรากฏชื่ออื่นชีวิตด้วยโรคอ้นเกิด
I ขึ้นในขณะนั้น
กลอนอไน	ชาดก
จัมปาก ซึงสันชีวิตเพราะถูกงูกัด จน ชี้เนชี้นมาด้วยอำนาจยาวิเศษ พระเจ้า กรุงจัมปากยกราชสมบัติและธิดาให้แก,
นาง แต่นางไม่ยอมรัชขอออกบวช และ ได้เล่าเรียนหนังสือด้วยความอุตสาหะ จนได้รับสถาปนาเป็นสังฆราช นางให้ สร้างศาลาทานไว้มุมเมีอง และให้วาดภาพ เรึ๋องราวแต่หนหลังไว้ที่ฝาผนัง พร้อม ทั้งกำชับผู้เฝัาให้คอยสังเกตกิริยาของ ผู้ชมภาพ
นางอมรธิดาของพระเจ้ากรุง ไม่ปราก•ฏ จัมปากมีจิตใจผูกพันกับปาจิตแปลง มีสารมาตัดพ้อต่อว่า และขอให้สึก
กล่าวฝ่ายปาจิตมาพำนักอยู่ ไม่ปรากฏ กับตายายที่บ้านไร่แห่งหนึ่ง เป็นเวลา ประมาณปีเศษ ไม่ได้ข่าวนางจึงขออำลา เพอติดตามหานางต่อไป พฤกษเทวดา ชงแปลงเป็นนกแก้ว่ได้ชี้ทางให้
ปาจิตร้องไห้คร่าครวญเมึ๋อเห็น สังฆราชแนะนำให้ปาจิตตกุมารบวช ภาพจิตรกรรมฝาผนังที่โรงทานผู้เฝ็า เพึ๋อจะได้พบกับนาง ต่อมาสังฆราชเข้า ศาลาจึงพ!ไปพบกับสังฆราช สังฆราช ไปอธิษฐานในโบสถขอกสับเพศดังเดิม เมีอแนใจว่าสวามียังชี้อสัตย์ต่อนาง ร้บ และลาสิกขาเดินทางกลับสู่เมืองพรหม-อาสาจะทำให้ปาจิตได้พบกับนาง	พันธุ ทั้งสองได้ร้บการอภิเษกให้ครอง
เมืองตอนท้ายเป็นการกสับชาติ
กลอนอ่าน
ชาดก
I	สังฆราชสีก และเดินทางไป ไม่ปรไกฎ
พร้อมกับปาจิตจนถึงบริเวณต้นสำ[รง นางขออวัยวะคืนและอธิษฐานกด้น เพศเป็นสตรีดันดัม นางพรรณนาความ แต่หนหลังไหสวาบฟังศย่างละเอียดถี่ถ้วน ทั้งสองคิดขึ้นได้ว่าความทุกข์ยากในคเงนื้ สืบเนี่องมาจากผลกรรมที่ได้กระทำไว้ กับพระเจ้าพรหมหัต จึงชวนกันไปปลง ศพพระเจ้าพรหมหัตที่เมืองพาราณสื เพือเป็นการอโหสิกรรม เมื่อเสร็จสิ้น พิธีแล้ว ทั้งสองกลับสู่นครพรหมท่าม กลางความขึ้นชมรองทุกคน ทั้งสอง่ได้ รับอภิเษกให้ครองเมือง
สโมธาน	สโมธาน
กลอนอ่าน
เรํ่มแต่ปัจจุบันวัตถุ พระพุทธ-องค์ทรงกล่าวถึงความยากลำบากเมื่อ เสวยพระชาติเป็นปาจิตเที่ยวติดตามห-นางอรพิม
พระยาธรรมราชและพระนาง สุวรรณเทวีครองราชสมบัติในนครทม มีโอรสชื่อปาจิตมีรูปโฉมงดงาม
การสร้างเมืองพาราณสี(๑) เทพบุตร เทพธิดาท้าพนันกันสร้างปรางค์ให้แล้ว เสร็จในหนึ่งคืน ฝ่ายเทพธิดาทำอุบาย กักโคมใฟขึ้นบนยอดปรางค์ ฝ่ายเทพบุตร เข้าใจว่าตนพ่ายแพ้จึงหนีกลับไป โดย ละทิ้งงานของตนชื่งสร้างไว้เพียงครึ่งหนึ่ง เท่านั้น1(๒) เทพธิดาผูได้รับกัยชนะได้ จารึกชื่อเมืองและนามของกษัตริย์ที่จะ มาครองเมืองนี้ในกาลต่อไป
ชาดก
พระพุทธองค์ทรงกล่าวถึงพระรูป-ลักษณะอันงดงามย์งของพระนางพิมพา เมื่อบวชเป็นภิกษุณีแล้ว และแม้ใน อดีตก็เช่นกัน
ตรงกัน เว้นแต่พระบิดาของพระปาจิตต -กุมารมีนามว่ามหาธรรมราชา
ไม่ปรากฎ
(๑) ค์อปรางค์ในตำนานเมีองฟ้มาย (๒) ค์อปรางค์ตำนานวัดพนมวัน
กล่าวถึงเทพบุตรองค์หนึ่งจุติ ลงมาปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงชรา
เป็นผู้มีบุญ มีผู้สมัครเป็นพรรคพวก เป็นจำนวนมาก จึงคิดจะสร้างเมือง เทวดาช้กนำให้ไปพบบริเวณที่ได้สร้าง ปรางค์ปราสาทมาก่อน มาณพผู้นื้'ใด ตั้งตนเป็นกษัตริย์มีนามปรากฏ ตาม จารึกว่า พรหมทัต
ปาจิตไม่พึงพอใจสตรีที่พระบิดา ได้นำมาให้เลือกสรร ขออำลาพระ บิดาออกติดตามหาคู่ครองซึ่งโหรทำนาย ว่าอยู่ในครรภ์ของมารดาผู้ยากไร้ แต่ ด้วยบุญบารมีนาง จะมีกลดกั้นอยู่เบื้อง บนศีรษะมารดา พระองค์ได้พบกับ หญิงหม้ายซึ่งมีลักษณะดังกล่าว ได้ขอ ฝากตัวเพื่อริบใช้ จนกระทงนางเกิดบุตรี คนหนึ่งชื่อว่าอรพิม
นางอรพิมเจริญวัยมาได้ ๑๕ ปี ปาจิตเดินทางกลับไปแจ้งเรื่องราวแก่ พระบิดา เพื่อจะได้มาสู่ขอนาง พระองค์ ได้ฝากฝังนางไว้กับมารดาที่ซึ่อว่านางบัว เนื้อความดำเนินมาถึงเพียงนี้(๑)
การพลัดพรากระหว่างปาจิตตกุมาร และนางอรพิมพ์เกิดขึ้นหลังจากที่พระ องค์ได้นางเป็นชายาแล้ว และพระองค์ กลับไปเยี่ยมเยียนพระบิดาพระมารดา
จบเล่มปาจิตตกุมารกลอนอ่านเล่ม ® (สำนวนทํ่ ๒ )
ปาจิตผู้ชึ่งยกกระบวนขันหมาก มาสู่ขอนางอรพิมได้มาหยุดพำนักที่ ตำบลลำขัย	บังเกิดนิมิตร้ายโหร
ทำนายว่าจะเกิดการพลัดพรากพระยา สงครามขัยรับอาสาไปสืบความจนทราบ ว่า พระเจ้าพรหมทัตรับนางอรพิมไป เข้าพิธีเสกสมรสเมื่อ ๗ วันที่แล้ว ปาจิต เศร้าโศกอย่างแสนสาหัส ขว้างทอง ขันหมากลงในธารนา (ธารนานั้นจิงมี ชื่อใหม่ว่าลำเมียก ซึ่งแปลว่าลำทอง) และฟาดฟันกำกงของเกวียนจนหักทลาย (บริเวณนั้นจึงมีชื่อว่าเมืองกงรถ) เหล่า ประยูรญาติเฝ็าปลอบโยนให้พระองค์ แสวงหาชายาใหม่แต่ปาจิตไม่ยอมฟัง ออกติดตามนางตามลำพัง ปาจิตมาถึง บ้านไร่ได้ทราบเรื่องจากชาวบ้าน ชื่อ ตาสา จึงติดตามไปถึงเมืองของพระเจ้า พรหมหัต
พระเจ้าพรหมหัตเข้าใจว่าปาจิต เป็นพี่ชายนาง
นางอรพิมพิสูจน์ความบริสุทธี้ ของนางด้วยการดื่มนั้าชำระพระแสง
กล่าวเพียงนั้นๆ ว่า เมื่อปาจิตตกุมาร ไม่พบนาง ได้สอบถามความจากมารดา นางจนได้ความจริง และผู้ที่,ไห้'รับตัว นางเข้!ไปคือพรหมหัตกุมาร มิใช่พระเจ้า พรหมหัต
ปาจิตถือโอกาสขณะที่พระเจ้า พรหมทัตเมาสุราสิ้นสติฟันเศียรพระเจ้า พรหมทัตขาด
ทั้งสองหาทางออกจากวังไม่ได้ ร้อนถึงท้าวสักกะแปลงเป็นม้าลงมา ช่วยเหลือ
ขณะที่ทั้งสองมาหยุดพำนัก อยู่ใต้ต้นไทร พรานปาผ่านมาพบเข้า ใช้ หน้าไม้ยิงปาจิตซึ่งนอนหลับอยู่สิ้นชีวิต และขู่เข็ญนำตัวนางไป
นางคร้าครวญขอฝากศพสวามี ไว้กับเทพารักษ์
นายพรานจับควายใช้เป็นพาหนะ ขี่ไปเพราะนางเดนไม่ไหว
นางอรพิมใช้มีดแทงนายพราน ขณะที่หลับอยูใต้ต้นไม้จนตาย
ท้าวลักกะและมาตุลีเทพบุตร แปลงกายเป็นพังพอนและงูเห่าสู้กันต่อ หน้านาง เมื่อฝ่ายหนึ่งสิ้นชีวิตอีกฝ่าย
นางอรพิมพ์เป็นผู้ฟัน ตรงกัน
นายพรานขี่ควายผ่านมาพบเช้าและลอบ ยิงปาจิตตกุมารซึ่งนึ่งอยู่กับนาง ถึง สิ้นชีวิตแล้วพานางขึ้นหลังควายไป
ไม่ปรากฏ ไม่ปรากฎ
นางอรพิมพ์รับอาสาถือดาบให้นายพราน เพราะนึ่งอยู่ตอนท้าย และใช้ดาบนั้น แทงนายพรานตาย
สลับกัน ท้าวลักกะแปลงเป็นงูเห่า ส่วน มาตุลีเป็นพังพอน
หนึ่งจะกัดเถาวัลย์มาพ่นรด จนฟืนชีวิต นางอรพิมพ์กระทำตามอย่าง ปาจิตจึง กลับมีชีวิตขึ้นมา
ทั้งสองมาถึงริมฝังนึ่า เณรผู้หนึ่ง ชื่อว่าทอง ใคร่จะได้นางเป็นภรรยา รับ อาสานำข้ามฝังโดยรับปาจิตไปก่อนและ ย้อนกลับมารับนางแล้วพานางไปทางอน ระหว่างทางได้พูดโลมเล้านางมาตลอด แต่นางไม่ยินดีด้วย นางทำอุบายขอให้ สามเณรเก็บผลมะเดื่อให้ขณะที่สามเณร อยู่บนต้นไม้ นางสะหนามไว้ใต้ต้น และพายเรือหนีไป สามเณรขาดใจตาย เพราะเสียรู้ ไปบังเกิดเป็นแมลงหวี่ใน ผลมะเดื่อ
ทั้งสองพลัดพรากจากกัน นาง อรพิมออกติดตามสวามีโดยอธิษฐาน ขอกลับเพศเป็นบุรุษ และฝากหน้าอก ไว้ที่ต้นงิ้ว ฝากอวัยวะเพศไว้บนต้นสำโรง นางได้ใช้ชื่อว่าปาจิต
นางสงความถึงสวามีไว้กับ
นกแก้ว
นางเดินทางมาถึงเมีองจัมปาก ได้แก้ไขนางอมรธิดาของพระเจ้ากรุง
ท้าวสักกะนำแท่งยาลงมาวางไว้
มิได้กล่าวอย่างชัดเจนว่าเณรน้อย ปรา-รถนาจะได้นางเป็นชายา เป็นแต่จะนำ ตัวนางไปเท่านั้น และการที่ไปบังเกิด เป็นแมลงหวี่ก็ไม่ปรากฏ
ตรงกัน เว้นเสียแต่ตอนฝากอวัยวะ ที่ไม่มี
ไม่ปรากฎ
ตรงกัน แต่บอกว่าธิดาพระเจ้าทรงจัมปาก ชื่งไม่ปรากฏชื่อสิ้นชีวิตด้วยโรคอันเกิด ขึ้นในขณะนั้น
จัมปาก ซึ่งสิ้นชีวิตเพราะถูกงูกัด จน หื้เนขึ้นมาด้วยอำนาจยาวิเศษ พระเจ้า กรุงจัมปากยกราชสมบัติและธิดาให้แก่ นาง แต่นางไม,ยอมรับขอออกบวช และ ได้เล่าเรียนหนังสือด้วยความอุตสาหะ จนได้รับสถาปนาเป็นสังฆราช นางให้ สฑ้งศาลาทานไว้มุมเมือง และให้วาดภาพ เรื่องราวแต่หนหลังไว้ที่ฝาผนัง พร้อม ทั้งกำชับผู้เฝัาให้คอยสังเกตกิริยาของ ผู้ชมภาพ
นางอมรธิดาของพระเจ้ากรุง จัมปากมีจิตใจผูกพันกับปาจิตแปลง มีสารมาตัดพ้อต่อว่า และขอให้สึก
กล่าวฝ่ายปาจิตมาพำนักอยู่ กับตายายที่บ้านไร่แห่งหนึ่ง เป็นเวลา ประมาณปีเศษ ไม่ได้ข่าวนางจึงขออำลา เพื่อติดตามหานางต่อไป พฤกษเทวดา ซึ่งแปลง เป็นนกแก้วได้ชี้ทางให้
ปาจิตร้องไห้คร่าครวญเมื่อเห็น ภาพจิตรกรรมฝาผนังที่โรงทานผู้เฝ็า ศาลาจึงพาไปพบกับสังฆราช สังฆราช เมื่อแน่ใจว่าสวามียังซึ่อสัตย์ต่อนาง รับ อาสาจะทำให้ปาจิตได้พบกับนาง
ไม่ปรากฏ ไม่ปรากฏ
สังฆราชแนะน่าให้ปาจิตตกุมารบวช เพื่อจะได้พบกับนาง ต่อมาสังฆราชเข้า ไปอธิษฐานในโบสถขอกสับเพศดังเดิม และลาสิกขาเดินทางกลับสู่เมืองพรหม-พันธุ ทั้งสองได้รับการอภิเษกให้ครอง เมืองตอนท้ายเป็นการกสับชาติ
สังฆราชสึก และเดินทางไป พร้อมกับปาจิตจนถึงบริเวณต้นสำโรง นางขออวัยวะคืนและอธิษฐานกลับ เพศเป็นสตรีดังเดิม นางพรรณนาความ แต่หนหลังให้สวามีฟังอย่างละเอียดถี่ถ้วน ทั้งสองคิดขึ้นได้ว่าความทุกข์ยากในครั้งนี้ สึบเนี้องมาจากผลกรรมทได้กระทำไว้ กับพระเจ้าพรหมหัต จึงชวนกันไปปลง ศพพระเจ้าพรหมหัตที่เมีองพาราณสี เพือเป็นการอโหสิกรรม เมึ่อเสร็จสึน พิธีแล้ว ทั้งสองกลับสู่นครพรหมทำม กลางความซื๋นชมของทุกคน ทั้งสอง่ได้ รับอภิเษกให้ครองเมือง
สโมธาน
จบเท่านื้ นัพพานปัจจโยโหตุเม
คาถา (อักษรขอม) อ่านตามต้นฉบับ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสม.พุทธสฺส(๑)
อุกาส สค.เค กาเม จ รูเป คิริสิขรตเฎ จนุตสิก.เข ริมาเน ทีเป รฏฺเฐ จ คาเม ตรุวนคหเน..............
จบ(ล่ม &
(๑) คาถาอกษรขอม บทนมัสการพระทุทธIจ้า แปสว่า ขอความนอบน้อมจงมแด่พระผู้^ระภาค ผู้ทรงท่างไกล กีเลส ตรก่รู้ชอบด้วยพระองค์เองพระองค์น้น
(๒) คาถาอกษรขอม ด้นบทชุมนุมเทวคา แปลว่า ขออญเ?ญเทพเจ้าเหล่าเทวาทึ๋สิงสถตยอยู่ ณ สวรรค์,เน กามาพจร11 &เรูปาพจรกีด ทึ๋ทุบเขากีด ทึ๋วมานในอากาคกีด และกมมเทวคาที่สถตย์อยู่ทเกาะแก่งกํเ! าาแว่นแคจ้นกีด้ ที่หม่บ้านกีด ที๋ปาดงพงไพรกีด....
(นางศาวน้ยะดา ทาสุคนธ์ น้กภาษาโบราณ ๖ กองหอศมดแห่งชาต ผู้อ่านอกษรภาษาขอม นายเกษยร มะปะโท น้กภาษาโบราณ ๕ กองหอสมคแห่งชาต ผู้อ่านบทนมัสการพระพทธเจ้า และบทชุมนุมเทวดา)