บทละครนอกเรื่องสังข์ทอง ว.๓
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
บทละครนอกเรื่องสังข์ทอง
คำนำ
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ในสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช  เจ้าฟ้ากรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ มีลายพระหัตถ์ประทานมาแต่ประเทศอังกฤษว่า ทรงใคร่จะพิมพ์หนังสือแจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ  เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทร์ เพื่อสนองพระเดชพระคุณที่ได้ทรงมีแด่เธอตั้งแต่ครั้งยังทรงพระเยาว์ในกรุงเทพฯ และทั้งเมื่อเสด็จอยู่ในยุโรปตลอดมา เป็นอันมาก หนังสือที่จะทรงพิมพ์นั้นทรงใคร่ให้เป็นบทละครเรื่องสังข์ทอง ด้วย สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสงขลานครินทร์โปรดว่าแต่งดีจับพระหฤทัยยิ่งกว่าเรื่องอื่น  เมื่อครั้งสุดท้ายที่เธอได้เฝ้าสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสงขลานครินทร์ ก็มีพระดำรัสเล่าว่าครั้งหนึ่งต้องทรงทำปาฐกถาว่าด้วยวรรณคดีไทย ก็ได้ทรงอ้างเอาหนังสือเรื่องสังข์ทองเป็นอุทาหรณ์ ดังนี้ กรรมการราชบัณฑิตยสภาอนุโมทนาในพระดำริของพระเจ้าวงวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ จึงจัดหนังสือบทละครเรื่องสังข์ทองพิมพ์ถวายตามพระประสงค์
นิทานเรื่องสังข์ทองนี้มีในคัมภีร์ปัญญาสชาดก เรียกว่าสุวัณณสังขชาดก ถึงเชื่อถือกันว่าเป็นเรื่องจริง พวกชาวเมืองเหนืออ้างว่าเมืองทุ่งยั้งเป็นเมืองท้าวสามนต์ ยังมี ลานศิลาแลงแห่ง ๑ ว่าเป็นสนามคลีของพระสังข์ อยู่ไมห่างวัดพระมหาธาตุนัก ที่ในวิหารหลวงวัดพระมหาธาตุ ฝาผนังก็เขียนเรื่องสังข์ทอง เป็นฝีมือช่างครั้งกรุงเก่ายังปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ ทางหัวเมืองฝ่ายตะวันตกก็อ้างว่า เมืองตะกั่วป่าเป็นเมือง ท้าวสามนต์อีกแห่ง ๑ เรียกภูเขาลูก ๑ ว่าเขาขมังม้า อธิบายว่าเมืองพระสังข์ตีคลีชนะ ได้ขี่ม้าเหาะข้ามภูเขานั้นไปดังนี้ ข้าพเจ้าได้ให้ย่อเรื่องสังข์ทองในปัญญาสชาดกมาพิมพ์ไว้ต่อคำนำนี้เพื่อให้ทราบว่าเรื่องเดิมเป็นอย่างไร
ส่วนที่เอานิทานสังข์ทองมาแต่งเป็นบทเล่นละครมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยายังเป็นราชธานี และถึงกรุงรัตนโกสินทร์นี้ก็ได้เล่นต่อมา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงตัดเรื่องสังข์ทองตอนปลาย (ตั้งแต่ตอนพระสังข์หนีนางพันธุรัต หน้า ๗๗) มา ทรงพระราชนิพนธ์ให้ละครหลวงเล่น บทละครตอนนี้ที่นับถือกันว่าแต่งดีนัก ซึ่งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสงขลานครินทร์โปรด ยังมีบทละครเรื่องสังข์ทองตอนต้นอีกตอนหนึ่ง  เริ่มตั้งแต่กำเนิดพระสังข์ จนถึงถ่วงพระสังข์และนางพันธุรัตรับเอาไปเลี้ยง ตอนนี้ไม่ใช่พระราชนิพนธ์ผู้ใดแต่งหาทราบไม่ แต่เป็นสำนวนแต่งในกรุงรัตนโกสินทร์มีอยู่ ในการพิมพ์บทละครเรื่องสังข์ทองถวายพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ครั้งนี้  ราชบัณฑิตยสภาคิดเห็นว่า ผู้ที่จะได้รับไปอ่านมีทั้งผู้ที่เป็นนักเรียนวรรณคดีและมิได้เป็นนักเรียนวรรณคดี ควรจะพิมพ์บทละครทั้ง ๒ ตอนให้ตลอดเรื่องนิทานสังข์ทอง จะได้เป็นประโยชน์แก่ผู้ที่จะได้รับไปอ่านทุกจำพวก
กรรมการราชบัณฑิตยสภาขอถวายอนุโมทนาในพระกุศลบุญราศี ที่พระเจ้า วรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ทรงมีปุพเพกตานุสสรญาณทรงพิมพ์หนังสือเรื่องนี้เป็นปฏิการฉลองพระเดชพระคุณ สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทร ในอวสานกาล ขอพระกุศลนี้จงบันดาลให้ได้ทรงประสพผลที่ทรงปรารถนาทุกประการ เทอญ

นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๘ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๗๒
เรื่องสังข์ทองในปัญญาสชาดก
ในกาลก่อนมีเจ้าแผ่นดินองค์ ๑ มีนามว่าท้าวพรหมทัต ครองสมบัติในพรหมนคร มเหสีฝ่ายขวานามว่านางจันทา มเหสีฝ่ายซ้ายไม่ปรากฏนาม พระโพธิสัตว์จุติลงมาปฏิสนธิในครรภ์นางจันทา เวลาจุติลงมานางจันทาฝันว่า พระอาทิตย์เปล่ารัศมีเดินเวียนเขาพระสุเมรุ ๓ รอบ แล้วตกลงมาถูกทรวงนาง มเหสีฝ่ายซ้ายก็ฝันไปว่าพระอินทร์เอาดอกจำปามาให้ ท้าวพรหมทัตจึงให้โหรทำนาย โหรทายว่านางจันทาจะมีพระโอรสซึ่งมีบุญญาธิการมาก มเหสีซ้ายจะมีธิดา แต่นั้นมามเหสีซ้ายจึงมีนามว่านางจำปาทอง  ต่อมานางจันทากับนางจำปาทองก็มีครรภ์ขึ้นด้วยกัน นางจำปาทองคิดจะใคร่เป็นใหญ่แต่ผู้เดียว จึงลอบให้ไปบนปาลกเสนาบดีให้หาเหตุร้ายใส่นางจันทา ปาลกเสนาบดีก็คอยทูลยุยงและนางจำปาทองก็คอยส่งเสริม ท้าวพรหมทัตมิทันพิจารณาก็ให้ไล่นางจันทา ไปจากวัง
นางจันทาไปอาศัยยายตาอยู่ในป่า พระโพธิสัตว์อยู่ในครรภ์ได้ ๖ เดือน พิจารณารู้ว่ามารดาตกยากเกรงจะเลี้ยงดูลำบากจึงอธิษฐานให้กลายเป็นรูปสังข์ทอง พอครบ  ๑๐ เดือนนางก็คลอดบุตรมาเป็นสังข์ทอง นางก็เก็บรักษาไว้จนพระโพธิสัตว์เติบโตขึ้น
วันหนึ่งนางจันทาออกไปป่า พระโพธิสัตว์จึงออกจากรูปสังข์ช่วยหุงเข้าหาปลาและกวาดบ้านเรือนไว้ท่ามารดา ฝ่ายนางจันทากลับมาจากป่าแลเห็นกุมารแต่ไกล ไม่รู้ว่าลูก พอพระโพธิสัตว์เห็นแม่กลับมาก็หนีหลบเข้าไปซ่อนเสียในสังข์อย่างเดิม  นางมาถึงเที่ยวค้นหาก็ไม่พบ ต่อมาวันหนึ่งจึงอุบายทำเหมือนจะออกไปป่าตามเคย  แต่นางไปแอบอยู่ที่ใกล้ๆ แห่งหนึ่ง ฝ่ายพระโพธิสัตว์สำคัญว่าแม่ไม่อยู่ ก็ออกจากสังข์มาหาข้าวปลาทำการบ้านไว้ท่าแม่ดังแต่ก่อน นางจันทารู้ว่าเป็นลูกจึงวิ่งมาต่อยหอยสังข์ เสียยับเยิน แล้วเผาไฟเสียจึงได้ตัวสังข์ทองเลี้ยงดูต่อมา
ภายหลังชาวเมืองพรหมนครไปเห็นพระสังข์เข้าก็มากราบทูลท้าวพรหมทัต ท้าวพรหมทัตจึงให้ไปรับพระสังข์กับนางจันทากลับมา นางจำปาทองเห็นท้าวพรหมทัตให้รับพระสังข์กับนางจันทามาก็คอยหาอุบายจะใส่โทษ ภายหลังทราบความว่ากุมารนั้นเกิดในหอยสังข์ จึงทูลท้าวพรหมทัตว่าคนอุบาทว์ ไม่ควรให้เลี้ยงไว้ทั้งแม่ทั้งลูก และให้คนลอบไปแจ้งแก่ปาลกเสนาบดีให้ทูลตระหน่ำซ้ำเติมด้วย ท้าวพรหมทัตมิได้พิจารณาก็สั่งให้ เอาแม่ลูกใส่แพลอยน้ำไป
แพลอยไปหลายวันก็ไปถูกพายุใหญ่แพแตก นางจันทาเกาะได้ชิ้นหนึ่งไปขึ้นบกได้ที่เมืองมัทราฐ ธนัญชัยเศรษฐีรับไปเลี้ยงไว้ แต่พระสังข์ลอยลงไปสู่ทะเลลึก พระยานาคจึงนิมิตเรือทองให้พระสังข์ขึ้นเรือไปถึงเกาะแห่งหนึ่งไปพบกับฤษีตนหนึ่งจึงถามทาง ที่จะไปเมืองพาราณสี ดาบสจึงบอกให้ไปทางเรือก่อนแล้วจึงจะถึงเมืองพาราณสี  พระสังข์ก็ลงเรือต่อไปจนถึงเมืองนางพญายักขินีหม้ายตนหนึ่ง นางยักขินีจึงรับเลี้ยงไว้เป็นบุตรบุญธรรม และสั่งพระสังข์ไม่ให้ออกนอกปราสาทไปทางสวนทิศอุดร ไม่ให้ขึ้นไปบนปราสาทชั้นบน แล้วนางยักขินีก็ไปป่าเที่ยวจับสัตว์กิน พระสังข์สงสัยว่าทำไม  นางยักขินีจึงสั่งไม่ให้ไปในที่ต่างๆ นั้นด้วยเหตุใด พระสังข์จึงออกไปที่สวน เห็นกระดูกเรี่ยรายอยู่ก็สลดใจ จึงกลับขึ้นไปปราสาทชั้นบนก็พบบ่อเงินบ่อทอง กับเกือกทองและเกราะเป็นรูปทานพกับพระขรรค์ จึงสวมเกราะ สวมเกือกทองขัดพระขรรค์ ตัวก็ลอยขึ้นจึงรู้ว่าเหาะได้ จึงเที่ยวเหาะเล่นในปราสาทแล้วกลับมาถอดเครื่องไว้อย่างเดิม แล้วเอานิ้วจุ่มลงในบ่อทองนิ้วก็เป็นสีทองยิ่งขัดถูก็ยิ่งสุกปลั่งขึ้นจึงเอาผ้าพันไว้ ครั้นนางยักขินีกลับมาถามก็บอกว่ามีดบาด นางยักขินีแก้ออกดูเห็นเป็นสีทองจึ่งถ่มน้ำลายลงไป สีทองก็หาย
แต่นั้นมานางยักขินีก็ไม่ไว้ใจ ไม่ไปหาสัตว์กินจนรูปร่างซูบผอมทนอยู่ไม่ได้  จึงออกไปป่าหาสัตว์กินตามเคย พระสังข์จึงลงไปชุบตัวในบ่อทอง แล้วสวมเกราะเหน็บพระขรรค์สวมเกือกทองเหาะหนีไปพักอยู่ในศาลาหลังหนึ่งข้างฝั่งน้ำแดนเมืองตักสิลา
ฝ่ายนางยักขินีกลับมาจากป่าเห็นพระสังข์หายไปพร้อมทั้งรูปเกราะเกือกทองและพระขรรค์ ก็รู้ว่าพระสังข์หนี นางจึงออกติดตามไปจนถึงแม่น้ำคนละฟากกับที่พระสังข์นั่งอยู่ก็ไม่สามารถจะเหาะต่อไปอีกได้ ด้วยสิ้นเขตกำหนดของตน ร้องเรียกพระสังข์ ให้กลับก็ไม่กลับ นางยักขินีจึงบอกให้พระสังข์เรียนทิพมนตร์สำหรับเรียกเนื้อเรียกปลา พระสังข์เรียนได้แล้วก็ลานางยักขินีเหาะต่อไป นางยักขินีก็เสียใจตายไปเกิดเป็น นางเทวธิดาอยู่ในชั้นดาวดึงส์ พระสังข์เห็นนางยักขินีตายก็กลับมาจัดการเผาแล้ว เหาะต่อไปจนถึงแดนเมืองพาราณสี ไปอาศัยอยู่กับนายตำบลคนหนึ่งและเที่ยวเล่นหัว อยู่กับเด็กโคบาล
เจ้าเมืองพาราณสีนั้นมีธิดา ๗ คน คนสุดท้องชื่อนางคันธา ธิดาผู้ที่ทั้ง ๖ นั้นมีสามีแล้วยังแต่น้องสุดท้อง เจ้าเมืองพาราณสีคิดจะให้นางคันธาเลือกสามีเอาเองตามชอบใจ จึงประกาศให้บรรดาลูกท้าวพระยาในอาณาเจต มาประชุม นางคันธาเลือกก็ไม่พอใจใครสักคน ๑ เจ้าเมืองพาราณสีทราบว่ามีคนแปลกหน้ารูปร่างทุรพลมาจากเมืองอื่นคน ๑  จึงแกล้งประชดลูกสาวว่าจะยกให้ชายคนนั้น จึงสั่งให้ตามตัวมาเฝ้าแล้วให้ป่าวร้องชาวเมืองทั้งหมดให้มาประชุม ให้นางคันธาเสียงพวงมาลัยโยนไปในอากาศ ไม่เฉพาะเจาะจงคนใด ถ้าพวงมาลัยลอยไปตกที่ใครจะให้แก่คนนั้น นางคันธาจึงเสี่ยงพวงมาลัยทิ้งไปในอากาศ พวงมาลัยก็ลอยไปสวมมือพระสังข์ เจ้าเมืองพาราณสีจึงยกนางคันธาให้ และให้ทำพิธีรดน้ำตามธรรมเนียม พระสังข์บิดเบือนไม่ยอมรดน้ำ ด้วยว่าถ้าถอดเกราะออกรดน้ำใครๆ ก็จะเห็นเป็นรูปทอง เจ้าเมืองพาราณสีโรธว่าขัดคำสั่ง จึงให้ขับออกไปอยู่เสียนอกเมืองทั้งผัวเมีย
เขยใหญ่ ๖ คนเห็นนางคันธาได้สามีรูปร่างทุรพลก็เข้าไปทูลเจ้าเมืองพาราณสี ว่า คนกาลกรรณีเช่นนี้อยู่ในเมืองน่ากลัวจะเกิดอันตรายแก่บ้านเมือง เจ้าเมืองพาราณสีเห็นชอบด้วยแต่ยังหาเหตุไม่ได้ก็ต้องนิ่งอยู่ ภายหลังคิดอุบายได้จึงแกล้งใช้ให้เขยทั้ง ๗ ไปหาเนื้อ พระสังข์เหาะไปในป่าแล้วถอดเกราะออกร่ายมนตร์เรียกเนื้อมาเสียหมด  ๖ เขยไปพบเข้าก็เข้าไปขอเนื้อ พระสังข์ขอให้ตัดใบหูแลกแล้วให้เนื้อตายมาคนละตัว พระสังข์เองจูงเนื้อเป็นมาให้เจ้าเมืองพาราณสี เจ้าเมืองพาราณสีก็ไม่รู้จะทำโทษประการใด จึงอุบายให้ ๗ เขยไปหาสุกรอีกครั้ง ๑ พระสังข์ก็ทำดังคราวก่อน คราวนี้ขอให้ตัดนิ้วมือแลก อีกครั้ง ๑ ให้หาปลา พระสังข์ขอให้ตัดปลายจมูกแลก เจ้าเมืองพาราณสีก็ไม่รู้ที่จะลงโทษพระสังข์อย่างไร
ครั้งนั้นร้อนขึ้นไปถึงพระอินทร์ จึงลงมาตั้งปัญหาให้เจ้าเมืองพาราณสีแก้  และเวลาจะแก้ต้องเหาะไปตีคลีด้วย ให้เวลาตรึกตรองหรือหาคนอื่นแทนภายใน ๗ วัน เจ้าเมืองพาราณสีหาใครไม่ได้ จึงให้หาพระสังข์มาบอกว่าถ้ารับแก้ปัญหาและตีคลีได้จะยกสมบัติให้ พระสังข์จึงขอให้ประชุมชาวพระนครแล้วถอดรูปเกราะออกประกาศให้ ชาวพระนครทราบตามสัญญานั้น พอรุ่งขึ้นก็เหาะไปแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์ เจ้าเมืองพาราณสีก็ทำการอภิเษกและยกสมบัติให้ พระสังข์จึงออกเที่ยวตามแม่พบ ที่บ้านธนัญชัยเศรษฐีจึงรับมาไว้ในวัง
ภายหลังกิตติศัพท์ลือไปถึงเมืองพรหมนครว่าพระสังข์ได้เป็นเจ้าเมืองพาราณสี ท้าวพรหมทัตจึงแต่งทูตให้มาเชิญกลับไปพร้อมทั้งชายาและนางจันทา นางจันทาขอลุยไฟพิสูจน์ตัวเองว่าความซื่อสัตย์ต่อผัวแม้ตั้งแต่อยู่กับท้าวพรหมทัตตลอดจนตนไปอยู่กับผู้อื่นให้หมดมลทิน เกิดมีดอกบัวโผล่ขึ้นรับในกองไฟ นางจำปาทองเห็นดังนั้นด้วยกรรมของตนบันดาลขอลุยไฟบ้าง ไฟก็ไหม้ตายไปเกิดในนรก
ฝ่ายปาลกเสนาบดีเมื่อเห็นนางจันทากับพระสังข์กลับมาก็กลัวจึงลอบหนีไปเมืองปัญจาลราฐ เข้าไปยุยงท้าวปัญจาลว่า ท้าวพรหมทัตจะยกทัพมารบ ท้าวปัญจาลโกรธจึงแต่งทัพให้มาตีเมืองพรหมนคร พระสังข์จึงร่ายมนตร์ระลึกถึงนางยักขินีว่าไปเกิดอยู่ในที่ไหน ครั้นรู้ว่าไปเกิดเป็นนางเทวธิดาอยู่ในดาวดึงส์ จึงใส่เกือกทองเหาะไปหาขอให้ช่วย นางเทวธิดาจึงให้พระขรรค์วิเศษลงมาสั่งว่า ให้แกว่งขึ้นเท่านั้นพวกข้าศึกจะตกใจยอมแพ้ พระสังข์ทำตาม ทัพเมืองปัญจาลราฐก็ยอมแพ้ ได้เป็นไมตรีกันกับท้าวปัญจาลแต่นั้นมา เรื่องราวสังข์ทองในปัญญาสชาดกมีเพียงเท่านี้
บทละครนอกเรื่องสังข์ทอง


๑
กำเนิดพระสังข์
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวยศวิมลไอศวรรย์
ไร้บุตรสุดวงศ์พงศ์พันธุ์	วันหนึ่งนั้นไปเลียบพระนคร
ราษฎรร้องว่าให้หาบุตร	พระทรงภุชร้อนจิตดังพิษศร
มิได้เสวยสรงสาคร	นั่งนอนร้อนใจใช่พอดี
ประชาชนจนจิตไม่คิดหวัง	ยิ่งประดังพลุกพล่านทั้งกรุงศรี
เวทนาเป็นพระยาสมบัติมี	มาไร้ที่โอรสยศไกร
จึงดำรัสตรัสเล่ามเหสี	ถ้วนถี่ชี้แจงแถลงไข
เจ้ามาช่วยพี่คิดนะดวงใจ	ค้นคว้าหาไปดูตามบุญ
บวงสรวงซ่องเซทุกเวลา	รักษาศีลด้วยช่วยอุดหนุน
ถ้วนทุกนางในให้พร้อมมุล	เกลือกบุญของใครได้สร้างมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มเหสีมิได้คิดอิจฉา
คำนับรับราชบัญชา	พระอย่าระคางหมางใจ
จะพึ่งพ่อขอฝากดวงชีวัน	หาคิดเกียดกันฉันทาไม่
ตามแต่กุศลของใคร	ให้สิ้นสงสัยพระทัยปอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังนาฏ	พิศวาสในน้ำคำสนอง
สั่งท้าวนางในดังใจปอง	ให้แต่งของบูชาบรรณาการ
พลบค่ำย่ำแสงสุริยา	ยกมาเตรียมไว้ในสถาน
บอกเหล่าสาวศรีบริวาร	สั่งการให้ทั่วทุกตัวนาง
จัดแจงแต่งเครื่องบูชา	ธูปเทียนชวาลาต่างต่าง
ทุกวันทุกเวรอย่าเว้นว่าง	นอนปรางค์ข้างที่เราทุกคน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ภูวไนยมีพระทัยขวายขวน
เห็นนางในนอนทั่วทุกตัวคน	ตรัสบอกยุบลสนทนา
ดูก่อนเหล่านางทั้งหลาย	เราหมายมุ่งมาดปรารถนา
จำนงจะประสงค์ลูกยา	ไม่เห็นแก่หน้าฉันทาใคร
ชวนกันตั้งจิตพิษฐาน	บนบานตามชอบอัชฌาสัย
ใครเกิดบุตรายาใจ	เวียงชัยจะให้แก่ลูกรัก
ตรัสพลางทางเข้าแท่นที่	ชวนพระมเหสีมีศักดิ์
บวงสรวงเทวาสุรารักษ์	ในห้องทองสุรศักดิ์ตำหนักชัย
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
สระบุหรง
๏ จึงจุดธูปเทียนประทีปแล้ว	เพริศแพรวพร้อมที่ศรีใส
ทั้งสองพระองค์จำนงใน	ตั้งใจบริสุทธิ์ดุษฎี
นอบน้อมพร้อมจิตพิษฐาน	เดชะสมภารข้าสองศรี
ปกป้องไพร่ฟ้าประชาชี	โดยดีเป็นธรรม์นิรันดร์มา
ข้าไซร้ไร้บุตรสุดสวาท	จะบำรุงราษฎร์ไปภายหน้า
พระเสื้อเมืองเรืองชัยได้เมตตา	ขอให้เกิดบุตรายาใจ
เสร็จแล้วพระแก้วก็ไสยา	ทรงศีลห้าทุกวันหาขาดไม่
ทศธรรมไม่ลำเอียงใคร	ภูวไนยเข้าที่บรรทมพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	สุราลัยในดาวดึงส์สวรรค์
เมื่อผลจะสิ้นพระชนม์นั้น	อัศจรรย์ร้อนรนเป็นพ้นไป
รัศมีศรีตนก็หม่นหมอง	สิ่งของของตัวก็มัวไหม้
เทวาตระหนกตกใจ	แจ้งในพระทัยจะวายชนม์
แล้วจึงตรึกตรองส่องเนตร	แจ้งใจในเหตุเภทผล
พระเจ้าท้าวยศวิมล	เสสรวงบวงบนแก่เทวัญ
เทวาจะมานิมนต์เรา	ให้พรากจากดาวดึงส์สวรรค์
อย่าเลยจะจุติพลัน	อย่าให้เทวัญทันนิมนต์
ลงไปเกิดในมนุสสา	แสวงหาศีลทานการกุศล
คิดแล้วกลั้นใจให้วายชนม์	ปฏิสนธิ์ยังครรภ์กัลยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ คุกพาทย์
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลฝันว่า
วันเมื่อจะได้พระลูกยา	เข้าที่นิทราในราตรี
ฝันเห็นเป็นเทพสังหรณ์	ทินกรจะใกล้ไขศรี
สะดุ้งตื่นฟื้นพลันทันที	จำได้ถ้วนถี่ในนิมิต
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ พอรุ่งสางสว่างสุริยง	สระสรงทรงเครื่องไพจิตร
ออกท้องพระโรงชัยอำไพพิศ	สถิตบัลลังก์กระจังทอง
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เสนาข้าเฝ้าก็กราบกราน	จึงมีโองการสารสนอง
กับโหรผู้ใหญ่ดังใจปอง	ท่านจงตรึกตรองดูในสุบิน
ฝันว่าอาทิตย์ฤทธิรงค์	ตกลงตรงพักตร์ข้างทักษิณ
ดาวน้อยพลอยค้างอยู่กลางดิน	เราผินพักตร์ฉวยเอาด้วยพลัน
มือซ้ายได้ดวงดารา	มือขวาคว้าได้สุริย์ฉัน
แล้วหายไปแต่พระสุริยัน	ต่อโศกศัลย์ร่ำไรจึงได้คืน
สักสามยามหย่อนค่อนรุ่ง	เราสะดุ้งคว้าหาผวาตื่น
ดีร้ายทายตามอย่ากล้ำกลืน	ตาหมื่นโหราจงว่าไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยอดโหราหามีเสมอไม่
คิดคูณหารดูรู้แจ้งใจ	ภูวไนยจะเกิดบุตรา
จึงทูลทายทำนายตามสุบิน	ว่าพระปิ่นนางในฝ่ายขวา
จะทรงครรภ์พระราชบุตรา	บุญญาธิการมากมี
แต่จะพลัดพรากไปจากวัง	ภายหลังจึงจะคืนกรุงศรี
ดาราคือพระบุตรี	จะเกิดที่สนมอันควร
ฝันว่าพระทรงโศกา	จะได้ชมลูกยาเกษมสรวล
ทายตามสุบินสิ้นกระบวน	ถี่ถ้วนจงทราบพระบาทา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ฟังทูล	พระไพบูลย์ภิรมย์หรรษา
แย้มโอษฐ์โปรดตรัสแก่โหรา	แม้นเหมือนท่านว่าจะรางวัล
ราษฎร์ฟ้องร้องว่าให้หาบุตร	สุดคิดที่เราจะผ่อนผัน
บัดสีกับใจใครจะทัน	ว่าแล้วผายผันเข้าวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงแจ้งกับองค์มเหสี	ถ้วนถี่ชี้แจงแถลงไข
พระค่อยเป็นสุขสนุกใจ	ทรามวัยงามขึ้นทุกคืนวัน
เปล่งปลั่งมังสาดังทาทอง	พระเต้าคล้ำมัวหมองทั้งสองถัน
เส้นพาดพานทรวงดวงจันทร์	แจ้งว่าทรงครรภ์มั่นคง
ผิวพรรณผุดผ่องละอองพักตร์	พระแสนสุดที่รักนวลหง
จัดเลือกแสนสาวที่รูปทรง	มาห้อมล้อมโฉมยงอนงค์นวล
แล้วหยอกถามว่าใครอย่างไรบ้าง	ได้การแล้วหรือยังพระแย้มสรวล
อุตส่าห์ทาแป้งแต่งนวล	สำรวลสรวลสันต์บันเทิงใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ จึงเห็นจันท์เทวีพระสนม	เนื้อนมครัดเคร่งเร่งสงสัย
แจ้งว่ามีครรภ์มั่นแม่นใจ	จัดแจงแต่งให้นางเทวี
นางใดที่ไม่มีครรภ์	แก้ฝันเห็นของก็หมองศรี
ก้มเกล้ากราบลาพระจักรี	จันทาเทวีก็ลีลา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ฝ่ายนางจันทามาถึงห้อง	เศร้าหมองตรองจิตคอยอิจฉา
อาบเอิบกำเริบด้วยโภคา	ผ่านฟ้าว่าใครมีครรภ์
สมบัติจะยกให้ลูกครอง	มีสองต้องคิดบิดผัน
ท่านมียศศักดิ์จะรักกัน	ลูกเต้าเรานั้นจะหมองมัว
ที่ไหนจะได้พระบุรี	สาวศรีจะชวนกันยิ้มหัว
ยิ่งตรึกยิ่งตรองยิ่งหมองมัว	จึงเรียกนางแม่ครัวเข้าห้องใน
สาวศรีเจ้าจงเอ็นดูเรา	เบี้ยข้าวเงินทองจะกองให้
จงช่วยปิดงำอำไว้	เอาทองไปให้แก่โหรา
เขียนหนังสือลับกำชับสั่ง	เราหวังไว้ใจเจ้าหนักหนา
ถอดแหวนส่งให้มิได้ช้า	นี่ข้าถึงใจให้พลาง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ได้กินสินจ้าง
เคารพนบนอบแล้วตอบพลาง	ลูกแล้วอย่าหมางระคางใจ
สู้ตายจะตายด้วยแม่เจ้า	ลูกเล่าหาพึ่งผู้ใดไม่
แม่ได้ดีลูกนี้จะดีใจ	ลากห่อทองได้ใส่แหวนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ มาถึงซึ่งบ้านโหรเฒ่า	จู่เข้าไปได้ในเคหา
ไหว้แล้วแก้ทองของจันทา	คุณแม่ให้มาแต่ในวัง
ว่าคุณตายาใจปรานีด้วย	จงช่วยให้สมอารมณ์หวัง
จงเห็นไมตรีให้จีรัง	แล้วยื่นหนังสือให้มิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรใหญ่สงสัยเป็นหนักหนา
รับเอาหนังสือที่มือมา	ใส่แว่นตาดูก็รู้ความ
นิ่งนึกตรึกตรองอยู่ในใจ	โลภเห็นแต่จะได้ไม่เกรงขาม
แม้นกูมิรับกลับความ	ทองคำสามชั่งจะคืนไป
ถ้ากูแก้ไขนางจันทา	เงินตราห้าชั่งนั้นจะได้
จึงว่ากับสาวศรีด้วยดีใจ	พอแก้ไขได้เป็นไรมี
แลเหลียวเปลี่ยวคนที่บนเรือน	อิดเอื้อนจะใคร่ประสมศรี
สาวใช้เจ้าเข้าไปในที่	วานหยิบบุหรี่ที่ริมเตียง
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ สาวใช้อดสูก็รู้เท่า	ไฮ้คุณตาเจ้าช่างกล่าวเกลี้ยง
ใครจะเข้าไปถึงในเตียง	ข้าวของรายเรียงจะหายไป
สะบัดมือได้แล้วไหว้ลา	อย่านะฉันหาอะไรไม่
จึงวิ่งผลุนหนีพลันทันใด	มายังวังในไปแจ้งความ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	มเหสีโฉมฉินปิ่นห้าม
ค่อยเพียรรักษาพยายาม	พระครรภ์โฉมงามได้สิบเดือน
จวนใกล้ฤกษ์พานาที	นาภีใหญ่น้อยก็คล้อยเคลื่อน
ระดมลมเส้นก็เต้นเตือน	ลูกน้อยคล้อยเคลื่อนเลื่อนลง
เจ็บครรภ์กระสันขึ้นทุกที	พ่างเพียงชีวีจะผุยผง
ร้องเรียกแสนสาวเหล่าอนงค์	มาพร้อมล้อมองค์นางเทวี
เรียกพลางทางป่วนครวญครรภ์	ช่วยกันเร็วเร็วนางสาวศรี
องค์สั่นยันยุดทรุดอินทรีย์	มเหสีโอดโอยโรยแรง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางผู้รักษากล้าแข็ง
ฝืนท้องต้องนางยังคลางแคลง	เห็นแข็งไปสิ้นไม่ดิ้นรน
กลมกลมกลิ้งกลิ้งยิ่งสงสัย	หลากใจไม่เห็นตัวทั่วค้น
บ้างไปทูลองค์ทรงสกล	ให้ทราบยุบลกิจจา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงกราบทูลพระภูมินทร์	ว่าพระปิ่นนางในฝ่ายขวา
จะคลอดสมเด็จพระลูกยา	ขอเชิญผ่านฟ้าเสด็จไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเร่งผ่องใส
จะได้เห็นลูกน้อยกลอยใจ	ในวันนี้แล้วแก้วตา
รีบไปด้วยไร้โอรส	พระทรงยศแสนโสมนัสสา
นางในใครรู้ก็ตรูมา	โฉมนางจันทาก็ตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ จึงกล่าวเอาใจมเหสี	เจ้าพี่อย่าพรั่นหวั่นไหว
ลูกของเทวัญท่านให้ไว้	แข็งใจขบฟันกลั้นทน
นักเทศจงไปสั่งการ	พนักงานของใครให้ขวายขวน
เตรียมไว้ในพระราชมณฑล	ขนมาประโคมพระลูกเรา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	มเหสีป่วนปั่นพระครรภ์เจ้า
มิได้วายว่างบางเบา	เจ็บราวกับเขาผูกคร่าร้า
เป็นกรรมตามทันมเหสี	จะจากที่สมบัติวัตถา
ยามปลอดก็คลอดพระลูกยา	กุมารากำบังเป็นสังข์ทอง
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา มโหรี
๏ มเหสีตระหนกอกสั่น	สาวสรรค์หวั่นไหวทั้งในห้อง
ผ่านฟ้าดังเลือดตานอง	แตรสังข์แซ่ซ้องประโคมพลัน
พระทัยวาบสำเนียงเสียงศรี	ภูมีขับเหล่านางสาวสรรค์
ภูมินทร์เพียงจะสิ้นชีวัน	อับอายสาวสรรค์กำนัลใน
จึงตรัสกับองค์มเหสี	เจ้าพี่เราจะคิดเป็นไฉน
ไม่พอที่จะเป็นก็เป็นไป	เมื่อหาลูกไม่ก็ทุกข์ทน
อุตส่าห์บนบานศาลกล่าว	ครั้นมีมาเล่าไม่เป็นผล
อับอายไพร่ฟ้าข้าคน	พี่จะใคร่กลั้นชนม์ให้พ้นอาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังตรัส	ดังใครตัดเศียรเด็ดกระเด็นหาย
สองกรข้อนทรวงเข้าฟูมฟาย	นางถวายบังคมก้มโศกา
พ่อเจ้าพระคุณของเมียเอ๋ย	กรรมสิ่งไรเลยเป็นหนักหนา
เสียแรงอุ้มท้องประคองมา	ดีใจหมายว่างามหน้าเมีย
มิรู้ว่ามาได้อัปยศ	พลอยยศพระคุณให้สูญเสีย
พระองค์ทรงพระขรรค์ฟาดฟันเมีย	ตายเสียอยู่ขายบาทบงสุ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันทาได้ช่องต้องประสงค์
กับโหรดูรู้กันไว้มั่นคง	ครั้นเข้าเฝ้าองค์พระทรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ทูลว่าอนาถประหลาดจิต	ข้าคิดพิศวงสงสัย
ลูกคนเป็นหอยน่าน้อยใจ	หาเยี่ยงอย่างไม่แต่ก่อนมา
มีครรภ์เหมือนกันก็พรั่นตัว	ดีชั่วก็ยังกังขา
เดิมว่าโหรทายทำนายมา	แต่แรกชายาจะทรงครรภ์
ว่าโอรสนั้นจะมีบุญ	ได้เพ็ดทูลไว้ตามทำนายฝัน
เข้าไฟให้หายโรคัน	แล้วทรงธรรม์ตรัสถามเนื้อความดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังคำ	ผลกรรมจะพรากจากคู่
แยบคายภายในมิได้รู้	จริงอยู่โหรทายทำนายมา
ว่าจะมีท้องทั้งสองนั้น	แม่นมั่นจริงจังดังปากว่า
เคยได้นับถือลือชา	ลูกยามาเป็นเช่นนี้ไป
จริงแล้วจะถามความก่อน	ให้แน่นอนว่าเห็นเป็นไฉน
จึงให้ทรามชมบรรทมไฟ	คลาไคลออกท้องพระโรงพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ให้หาโหราเข้ามาเฝ้า	พระเจ้าตรัสถามเนื้อความฝัน
เดิมทายโฉมยงว่าทรงครรภ์	ก็แม่นมั่นเหมือนคำจำนรรจา
เหตุไรลูกน้อยเป็นหอยสังข์	พลาดพลั้งบิดเบือนไม่เหมือนว่า
จะเป็นชายทายทูลว่าบุญญา	ถ้อยคำท่านว่านั้นผิดไป
ให้ดูแลหมายว่าจริงจัง	เลือดตากูดังจะย้อยไหล
เป็นเหตุเภทพาลประการใด	โหราว่าไปอย่าอำพราง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรใหญ่ได้กินสินจ้าง
สมจิตคิดไว้จะให้นาง	พลัดพรากจากปรางค์ไปทางไกล
ทำค้นตำรามาดูแล	บิดเบือนเชือนแชแก้ไข
แล้วทูลพระองค์ผู้ทรงชัย	ทายไว้มิใคร่จะคลาดคลา
เพราะบ้านเมืองร้ายต้องกลายกลับ	พระองค์ว่ากับโอรสา
เป็นกรรมตามทันกัลยา	แม้นพระบุตราเป็นมนุษย์
จะเลิศเรืองเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงไกร	เคราะห์ร้ายกลายไปเสียสิ้นสุด
บ้านเมืองก็จะล่มโทรมทรุด	ม้วยมุดฉิบหายวายปราณ
แม้นขับไล่ไปไกลบุรี	ธานีจะเย็นเกษมศานต์
อย่าไว้พระทัยให้เนิ่นนาน	เพลิงกาฬจะเผาเอาพารา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ ฟังโหรทาย	ดังจะวายชีวังสังขาร์
กระนั้นจริงเจียวหรือโหรา	อนิจจาหลัดหลัดมาพลัดกัน
ว่าพลางสะท้อนถอนใจ	กลั้นน้ำพระเนตรไว้แล้วผายผัน
คืนเข้าห้องแก้วแพรวพรรณ	หามิ่งเมียขวัญทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงทิ้งพระองค์ลง	บอกพลางทางทรงกันแสงไห้
โอ้กรรมเราทำไว้ปางใด	จะไกลกันไปแล้วนะแก้วตา
มิพอที่จะเป็นก็มาเป็น	เกิดเข็ญเพราะลูกเสนหา
โหรทายร้ายนักเจ้าพี่อา	ว่าแก้วกัลยาเป็นกาลี
อยู่ไปจะได้แค้นเคือง	บ้านเมืองจะยับต้องขับหนี
พี่จะขาดใจม้วยด้วยเทวี	ไม่มีความผิดสักนิดเลย
แสนสงสารนักด้วยรักใคร่	จะจากกันฉันใดได้เฉยเฉย
อยู่อยู่ดีดีเจ้าพี่เอย	ไม่รู้ตัวเลยจะจากกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังสาร	ดังคนผลาญชีวาให้อาสัญ
นางตระหนกตกใจดังไฟกัลป์	อกสั่นขวัญหนีไม่มีใจ
ส้วมสอดกอดบาทของผัวแก้ว	ข้อนทรวงเข้าแล้วก็ร้องไห้
เมียให้ฆ่าฟันให้บรรลัย	รักใคร่เมตตาไม่ฆ่าตี
โหรามันว่าเป็นคำสอง	พ่อตรองให้ควรถ้วนถี่
ขับไล่ไม่มาฆ่าตี	เหมือนม้วยชีวีไปจากกัน
ร่ำพลางนางเกลือกเสือกกาย	ดังจะวายชีวาด้วยโศกศัลย์
ซบพักตร์กับตักพระทรงธรรม์	หวาดหวั่นนิ่งไปไม่พาที
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เอะเอยเอะน้องแก้ว	ผิดแล้วองค์เย็นดังเป็นผี
ร้องไห้นิ่งไปไม่พาที	อยู่บนตักพี่ไม่หายใจ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ โอ้จันท์เทวีเจ้าพี่เอ๋ย	ทรามเชยเงยหน้าอย่าร้องไห้
อกของผัวรักจักหักไป	ลุกขึ้นดูใจปราศรัยกัน
พี่พูดด้วยเป็นไรไม่เจรจา	แน่แล้วแก้วตาพี่อาสัญ
เจ้าอ้อนวอนพี่ให้ฆ่าฟัน	จะทำกันฉันใดไฉนนา
ถึงจะพลัดพรากลำบากกาย	มิตายได้เห็นกันวันหน้า
ไม่เงยพักตร์ขึ้นบ้างสั่งพี่ยา	แก้วตามาตีตัวตาย
ตัดช่องน้อยไปแต่ตัว	ทิ้งผัวเสียได้น่าใจหาย
ร่ำพลางกอดพลางฟูมฟาย	ระทวยกายกอดซบสลบพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	จันทาแสนกลคนขยัน
เห็นสองสลบทบทับกัน	ผันผินรินน้ำกุหลาบมา
ชโลมองค์ทรงทาทั้งสองศรี	ค่อยได้สมประดีที่โหยหา
แล้วโลมเล้ากล่าวคำด้วยหยาบช้า	เคราะห์กรรมทำมาจะโทษใคร
โหรเล่าใช่เขาจะชั่วช้า	เคยนับถือมาแต่ไหนไหน
จำไปให้สิ้นเคราะห์ภัย	เกลือกไปเคราะห์นั้นจะบรรเทา
ไม่ม้วยดับชีพสูญหาย	มิใช่ล้มตายอะไรเล่า
แต่พอเคราะห์นั้นค่อยบรรเทา	แล้วเราจึงรับกันกลับมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระฤาสายค่อยคลายที่โหยหา
ได้ฟังถ้อยคำนางจันทา	ตรึกตราสะท้อนถอนใจ
เห็นจริงไม่กริ่งถ้อยคำ	ด้วยเวรากรรมมาทำให้
จึงมีวาจาว่าไป	เจ้าเอาใจด้วยช่วยจัดแจง
ให้องค์นงเยาว์เจ้าไปกิน	ทรัพย์สินเงินทองของแห้ง
สั่งเสนาในให้จัดแจง	เรือแผงม่านวงให้จงดี
ส่งไปให้พ้นขอบเขต	จะเนรเทศยอดรักมเหสี
ตรัสพลางดูนางแล้วโศกี	ภูมีเมินอายนางจันทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันทาตัวคิดริษยา
ดีใจรับสั่งบังคมลา	ทำเช็ดน้ำตาแล้วคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มิได้จัดแจงแต่งของ	เงินทองข้าวปลาไม่หาให้
กระซิบสั่งสาวศรีที่ร่วมใจ	เอาเงินไปให้แก่เสนา
ว่าเอ็นดูด้วยช่วยเรา	พาเอานางไปอย่าไว้หน้า
ไกลคนพ้นแดนพารา	เสนาฆ่าเสียให้วอดวาย
สุดแต่อย่าให้มันครองวัง	ปิดความกำบังให้สูญหาย
จะทดแทนคุณให้มากมาย	เจ้าอย่าแพร่งพรายให้ใครฟัง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เสร็จสรรพกลับเข้าปราสาทศรี	ทูลความตามที่รับสั่ง
เงินทองของกินสิ้นยัง	เตรียมแล้วพร้อมพรั่งทั้งนาวา
บัดนี้ไพร่ฟ้าข้าเมือง	ลือเลื่องฮึกฮักหนักหนา
มันจะกลุ้มรุมกันทั้งพารา	โกรธว่าจะพาให้ยากเย็น
ว่าช้าไปมิใคร่จะจากวัง	มันจะพังบ้านเมืองเคืองเข็ญ
น้ำตาข้าน้อยพลอยกระเด็น	กรรมเวรเป็นไปทุกสิ่งอัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังข่าว	พระร้อนเร่าฤทัยไหวหวั่น
หลงกลด้วยกรรมมาตามทัน	สำคัญว่าจริงทุกสิ่งไป
พินิจพิศพักตร์อัครเรศ	คลอเนตรสะท้อนถอนใจใหญ่
จะออกปากก็คับอับใจ	ด้วยความรักใคร่ชายา
ครั้นจะมิให้เจ้าไปเล่า	ร้อนเร่าด้วยคำจันทาว่า
บ่ายเบือนเยื้อนออกวาจา	เจ้าแก้วตาของพี่ผู้มีกรรม
เจ้าเคยพรากสัตว์ให้พลัดคู่	เวรมาชูชุบอุปถัมภ์
แม้นมีกรรมไม่ไปใช้กรรม	ไพร่ฟ้ามันจะทำย่ำยี
มิใช่พี่ไม่รักน้อง	ร่วมห้องอกสั่นกันแสงศรี
ไม่ยับดับสูญบุญมี	เคราะห์ดีสิ้นกรรมจะเห็นกัน
ตรัสพลางดูนางมิใคร่ได้	ชลนัยน์ไหลรินแล้วผินผัน
เดินเข้าห้องแก้วแพรวพรรณ	รูดพันม่านทองเข้าโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เสมอ โอด
๏ เมื่อนั้น	มเหสีตีทรวงไห้โหยหา
พ่างเพียงจะสิ้นชีวา	โศกาไม่เป็นสมประดี
ครั้นจะอ้อนวอนผ่อนผัน	ทรงธรรม์ก็เมินดำเนินหนี
ทุกข์แค้นแสนโศกโศกี	พระพันปีหนีเมียเสียว่าไร
มีกรรมจำจากพระบาทแล้ว	น้องแก้วหาขัดขืนไม่
จะขอผัดผ่อนต่อนอนไฟ	มิให้ช้านักสักเจ็ดวัน
แต่พอให้แห้งเหือดเลือดลม	จะซุกซมซ่อนไปในไพรสัณฑ์
พ่อไม่ขึ้งโกรธโทษทัณฑ์	เหตุไรไม่ทันบัญชา
ว่าพลางนางข้อนทรวงไห้	เพียงขาดใจม้วยด้วยโหยหา
เหล่ากำนัลไม่กลั้นน้ำตา	ชวนกันโศการิมแท่นทอง
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	จันทาตัวดีไม่มีสอง
สมจิตคิดไว้ดังใจปอง	ได้ช่องให้หน้าแล้วว่าไป
กับนางสาวศรีที่ร่วมคิด	ว่ารับสั่งทรงฤทธิ์เป็นใหญ่
ให้พาโฉมยงเจ้าลงไป	มอบองค์ส่งให้แก่เสนี
ช้าไปไพร่ฟ้าจะขึ้งโกรธ	จะคุมโทษโลภแย่งเอากรุงศรี
ตามบุญตามกรรมของเทวี	ช้าไปบูรีจะมีภัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ผู้ร่วมอัชฌาสัย
รู้กันในกลยลใน	ลอบเข้าไปใกล้นางชายา
ทูลว่าภูมินทร์ปิ่นเกล้า	อาวรณ์ร้อนเร่านักหนา
ด้วยกลัวไพรีจะบีฑา	เตือนมาให้พาแม่คลาไคล
จะมีโทษาแต่ข้าน้อย	ดับความโศกสร้อยละห้อยไห้
มีกรรมจำเป็นเข็ญใจ	อย่าให้ข้าไทต้องภัยโพย
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ฟังคำ	นางโศกซ้ำรัญจวนหวนโหย
อนิจจังทั้งสิ้นมาดิ้นโดย	โพยภัยมิให้แก่ใครมี
คิดว่าพอผัดผ่อนได้	เมื่อไม่โปรดเกล้าเกศี
ตามแต่เวราของข้านี้	สาวศรีอย่าได้ทุกข์ทน
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ว่าพลางยกเอาลูกน้อย	น้ำเนตรหยดย้อยดังฝอยฝน
ร้องทูลพระองค์ทรงสกล	น้องคนมีกรรมจะขอลา
ดูรูปจำร่างเสียยังแล้ว	พระแก้วจะไม่ได้เห็นหน้า
จะไม่คืนคงอย่าสงกา	มิได้รองฝ่าพระบาทไป
สิ่งใดเมียได้พลาดพลั้ง	แต่หลังให้ขัดอัชฌาสัย
เมียขอสมาอาภัย	อย่าได้เป็นเวราเลย
ให้พ่ออยู่ยืนได้หมื่นปี	โรคาอย่ามีพ่อคุณเอ๋ย
ไม่เยี่ยมม่านทองดูน้องเลย	ทำเฉยเสียได้ไม่นำพา
นิ่งได้ให้เขามาสั่งเสีย	ตัดเมียเสียได้ไม่ดูหน้า
ว่าแล้วนางแก้วบังคมลา	สาวใช้ซ้ายขวาก็ตามไป
ค่อยอยู่เถิดเจ้านางสาวศรี	บุญน้อยแล้วมิอยู่ด้วยได้
ข้าได้เรียกขานวานใช้	อภัยอย่าได้เป็นกรรมกัน
ว่าพลางนางอุ้มลูกยา	จันทาพยักหน้านางสาวสรรค์
เดินทรงโศกามาพลัน	กำนัลจันทาก็พาไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลง เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีที่ร่วมอัชฌาสัย
รับเอาโฉมงามทรามวัย	สาวใช้ขึ้นไปยังในวัง
กินเหล้าเมาโป้งโฉงเฉง	ไม่เกรงไม่ขวยด้วยโอหัง
เชิญแม่มาไปให้พ้นวัง	รับสั่งจะช้าอยู่ว่าไร
ทำให้คนยากลำบากด้วย	คราวรวยหาทักรู้จักไม่
ที่มีปัญญาก็ว่าไป	นี่พูดอะไรไม่ต้องการ
ว่าพลางเชิญนางลงนาวา	มิช้าบ่ายบากจากสถาน
ทางสิบห้าวันกันดาร	พ้นบ้านไกลที่ไม่มีคน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงส่งนางเทวี	ดูน่าปรานีระเหระหน
เสนีที่ได้กินสินบน	ขัดสนด้วยคนเขามากมาย
จะฆ่าเทวีก็มิได้	มารยาว่าไปดังใจหมาย
ไหนไหนไม่พ้นเป็นคนตาย	จะลองดาบกรายเล่มนี้ดู
เพื่อนกันช่วยฉุดยุดไว้	ผิดไปไม่ได้อย่าจู่ลู่
ตามกรรมตามเวรนางโฉมตรู	จู่ลู่จะพากันวุ่นวาย
ไม่คิดถึงตัวกลัวกรรม	เวรามาทำเอาง่ายง่าย
ถึงชั่วดีเล่าเป็นเจ้านาย	จะทำผิดคิดร้ายก็ไม่ดี
กลับไปบ้านเราจะดีกว่า	ว่าพลางทางลานางโฉมศรี
ที่ใจเมตตาปรานี	บ้างข้าวของมีก็ให้ทาน
แล้วออกนาวาคลาไคล	ดูไปใจหายน่าสงสาร
ฝ่ายว่าเสนีที่เป็นพาล	งุ่นง่านไม่ไหว้ไม่ลาใคร
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	มเหสีโศกาอยู่ป่าใหญ่
ขึ้นมาจากท่าชลาลัย	ไม่รู้ที่จะไปแห่งใดเลย
ฯ ๒ คำ ฯ โอ้ ชาตุม
๏ เดินพลางทางอุ้มลูกพลาง	เห็นทุกข์แม่บ้างพ่อสังข์เอ๋ย
บุกป่าฝ่าไพรแม่ไม่เคย	เพราะกรรมทรามเชยเจ้าเกิดมา
เป็นคนหรือจะได้มาเป็นเพื่อน	มีเหมือนไม่มีโอรสา
ทั้งนี้เพราะอีจันทา	กับอ้ายโหรามันรู้กัน
ทั้งอีสาวศรีมันร่วมใจ	มันเร่งรัดให้แม่ผายผัน
ทั้งอ้ายเสนาจะฆ่าฟัน	อัศจรรย์ใจแม่นี้แน่แล้ว
พระร่วมห้องของน้องยังอาลัย	เหตุไรไม่เกรงทูลกระหม่อมแก้ว
พ่อหลงกลมนตร์มันแน่แล้ว	เดินพลางนางแก้วก็โศกี
เสียงเสือแรดช้างกวางทราย	ใจหายอกสั่นขวัญหนี
เล็ดลอดกอดลูกเข้าโศกี	เทวีอุ้มสังข์ดำเนินไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ เดินมา	สุริยาร้อนแรงแสงใส
แลเห็นบ้านป่าพนาลัย	โฉมยงดีใจเข้าไปพลัน
พบสองเฒ่าปลูกถั่วงา	นางนั่งวันทาขมีขมัน
ฝ่ายว่าสองราดูหน้ากัน	ยายถามตานั้นทันใด
ตานี่ดีร้ายจะไม่ตรง	มั่นคงกูคิดหาผิดไม่
นัดแนะกันมาหรือว่าไร	ตาเอาใจออกนอกกัน
น้อยหรือนั่นรูปร่างอย่างกินนร	ยายค้อนตาผัวจนตัวสั่น
ฝ่ายตาโกรธยายเอาไม้รัน	มึงเห็นสำคัญด้วยอันใด
คราวลูกคราวหลานก็ไม่ว่า	มันบ้าอย่าถือแม่ข้าไหว้
มาแต่ตำบลหนใด	บอกให้แจ้งใจยายตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ นางเล่าแต่ต้นจนปลาย	ตายายพาไปยังเคหา
จัดเหย้าเรือนให้มิได้ช้า	ด้วยความเมตตาปรานี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมจันท์กัลยามารศรี
อยู่ด้วยยายตาได้ห้าปี	ยากแค้นแสนทวีทุกเวลา
ครั้นค่ำตักน้ำตำข้าว	ครั้นรุ่งเช้าเจ้าเข้าป่า
เก็บผักเที่ยวหักฟืนมา	กัลยาค้าขายได้เลี้ยงตัว
อุ้มเอาลูกน้อยหอยสังข์	สุดกำลังแม่แล้วพ่อทูนหัว
เลี้ยงไว้ว่าจะได้เป็นเพื่อนตัว	ทูนหัวไม่ช่วยแม่ด้วยเลย
เนื้อเย็นเป็นคนนะลูกแก้ว	ห้าหกขวบแล้วนะลูกเอ๋ย
กำดัดจะภิรมย์ชมเชย	ลูกเอ๋ยจะเบาทุเลาแรง
นางมิได้เอนองค์ลงนิทรา	สุริยารุ่งรางสว่างแสง
วางลูกลงไว้ไปจัดแจง	ลากแผงออกวางที่กลางดิน
เอาข้าวออกตากแล้วฝากยาย	จับหาบผันผายเข้าไพรสิณฑ์
เที่ยวเก็บผักหญ้าเป็นอาจิณ	โฉมฉินซอนซนด้นมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	เทพไทสิงสู่อยู่พฤกษา
สงสารนางจันท์กัลยา	เจ้ามาเหนี่อยยากลำบากกาย
เทพบุตรจุติมาบังเกิด	กำเนิดผิดพ้นคนทั้งหลาย
บุญญาธิการนั้นมากมาย	จะล้ำเลิศเพริศพรายเมื่อปลายมือ
ถึงจะตกน้ำก็ไม่ไหล	ตกในกองกูณฑ์ไม่สูญชื่อ
จะได้ผ่านบ้านเมืองเลื่องลือ	อึงอื้อดินฟ้าบาดาล
คู่สร้างกับนางรจนา	มารดาจะสุขเกษมศานต์
นิ่งไว้จะยากลำบากนาน	กุมารซ่อนตนจะดลใจ
จึงบันดาลให้เป็นไก่ป่า	กินข้าวมารดาหาช้าไม่
ขันก้องร้องตีกันมี่ไป	คุ้ยเขี่ยข้าวให้กระจายดิน
ฯ ๑๐ คำ ฯ คุกพาทย์
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ซ่อนอยู่ก็รู้สิ้น
พระแม่ไปป่าเป็นอาจิณ	ในจิตคิดถวิลทุกเวลา
จะใคร่ออกช่วยพระแม่เจ้า	สงสารผ่านเกล้าเป็นหนักหนา
เหนื่อยยากลำบากกายา	กลับมาจนค่ำแล้วร่ำไร
ไม่ว่าลูกน้อยเป็นหอยปู	อุ้มชูชมชิดพิสมัย
พระคุณล้ำลบภพไตร	จะออกให้เห็นตัวก็กลัวการ
ไก่ป่าพาฝูงมากินข้าว	ของพระแม่เจ้าอยู่ฉาวฉาน
คุ้ยเขี่ยเรี่ยรายทั้นดินดาน	พระมารดามาเห็นจะร่ำไร
เยี่ยมลอดสอดดูทั้งซ้ายขวา	จะเห็นใครไปมาก็หาไม่
ออกจากสังข์พลันทันใด	ฉวยจับไม้ได้ไล่ตี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ กอบเก็บข้าวหกที่ตกดิน	ผันผินลอยลับขยับหนี
เหลียวดูผู้คนชนนี	จะหนีเข้าสังข์กำบังตน
หุงข้าวหาปลาไว้ท่าแม่	ดูแลจัดแจงทุกแห่งหน
ช่วยขับไก่ป่าประสาจน	สาละวนเล่นพลางไม่ห่างดู
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระมารดานึกในพระทัยอยู่
คิดถึงลูกน้อยหอยปู	เดินไปสักครู่แล้วจู่มา
เก็บได้ฟืนผักเผือกมัน	สารพันกินได้ที่ในป่า
ใส่หาบหาบเดินดำเนินมา	ไม่ช้าครู่หนึ่งก็ถึงเรือน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ จึงเห็นลูกแก้วแววไว	ลูกใครคนนี้ไม่มีเหมือน
มานั่งเล่นอยู่ประตูเรือน	พักตร์ดังดวงเดือนเลื่อนลอย
พระสังข์แลเห็นชนนี	แล่นหนีตกใจเข้าในหอย
ประหวั่นพรั่นใจมิใช่น้อย	เศร้าสร้อยคอยฟังพระมารดา
มารดรวางหาบตามติด	เห็นผิดเปิดห้องมองหา
รีบร้นค้นดูกุมารา	กัลยาไม่เห็นประหลาดใจ
หรือว่าผีเรือนเป็นเพื่อนร้อน	แกล้งหลอกหลอนเล่นเป็นไฉน
จึงสาบสูญกายหายไป	คิดวนเวียนในพระทัยนาง
ข้าวปลาสุกสรรพเก็บปิด	เห็นผิดเร่งคิดอางขนาง
โฉมตรูมาดูข้าวพลาง	แล้วนางมาถามตายาย
ไม่กินข้าวปลาอาหาร	เยาวมาลย์รำพึงคะนึงหมาย
จะคอยดูให้รู้แยบคาย	อุ้มเอาลูกชายไม่สงกา
พินิจพิศดูแล้วทูนเกศ	น้ำเนตรหลั่งไหลทั้งซ้ายขวา
จวนรุ่งพุ่งแสงพระสุริยา	ทำเป็นไปหาสาแหรกคาน
ลงจากกระท่อมแล้วด้อมมอง	ค่อยย่องแอบไม้ไม่ไกลบ้าน
แอบช่องมองดูอยู่ช้านาน	นงคราญกลั้นไว้ไม่พูดจา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารเยี่ยมหอยแลหา
ไม่แจ้งว่าองค์พระมารดา	แฝงฝาคอยอยู่ไม่รู้กาย
สงัดเงียบผู้คนไม่พูดจา	เล็ดลอดออกมาแล้วผันผาย
นั่งที่นอกชานสำราญกาย	เก็บกรวดทรายเล่นไม่รู้ตัว
มารดาซ่อนเร้นเห็นพร้อมมูล	อุแม่เอ๋ยพ่อคุณทูนหัว
ซ่อนอยู่ในสังข์กำบังตัว	พ่อทูนหัวของแม่ประหลาดคน
ย่างเข้าในห้องทับจับได้ไม้	ก็ต่อยสังข์ให้แหลกแตกป่น
พระสังข์ตกใจดังไฟลน	จะหนีเข้าหอยตนก็จนใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง โอ้
๏ ส้วมสอดกอดบาทพระมารดา	ซบเกศาพลางทางร้องไห้
แม่ต่อยสังข์แตกแหลกไป	ร่ำไรเสียดายไม่วายคิด
เหมือนแม่ฆ่าลูกให้ม้วยมรณ์	มารดรไม่รักแต่สักนิด
พระแม่ต่อยสังข์ดังชีวิต	จะชมชิดลูกนี้สักกี่วัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังลูกว่า	พระมารดาเสียวใจไหวหวั่น
กอดจูบลูบเนตรเกศกรรณ	ร่วมวันขวัญตาพ่อว่าไย
สิ้นเคราะห์สิ้นกรรมทำมา	ลูกยาอย่าว่าแม่เสียวไส้
ตกทุกข์ได้ยากลำบากใจ	เพราะอ้ายหอยสังข์มันจังฑาล
มันมาหุ้มห่อเอาพ่อไว้	ทำให้โหรามันว่าขาน
บิตุรงค์หลงกลอีคนพาล	ไม่ช้าไม่นานจะคืนวัง
ยากเย็นเห็นหน้ากันแม่ลูก	อย่าพันผูกโศกสร้อยถึงหอยสังข์
รักใคร่มันไยไม่จีรัง	หอยสังข์เช่นนี้มีถมไป
ว่าพลางนางเรียกยายตา	เล่ากิจจาแจ้งแถลงไข
ตั้งแต่เบื้องต้นจนปลายไป	ทั้งสองสงสัยไม่เชื่อนาง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตายายให้คิดอางขนาง
พากันเข้าไปในทับนาง	แลเห็นรูปร่างกุมารา
ตะลึงขึงแข็งไปทั้งตัว	ทูนหัวน่ารักเป็นนักหนา
พ่อคุณเป็นบุญของยายตา	เกิดมายังไม่ได้ยินเลย
พึ่งพบพึ่งเห็นเป็นเที่ยงแท้	ลูกของเจ้าแน่หรือแม่เอ๋ย
บุญหนักศักดิ์ใหญ่กะไรเลย	พ่อเอ๋ยรูปร่างช่างสร้างมา
ชั่วปู่ชั่วย่าชั่วตายาย	ล้มตายไม่เห็นเป็นหนักหนา
กอดจูบลูบไล้ทั้งยายตา	สองราเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ ฯ

๒
ถ่วงพระสังข์
พญาโศก
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหมองศรี
ไสยาสน์เหนืออาสน์รูจี	คิดถึงมเหสีที่จากไป
ยกหัตถ์พาดพักตร์พูนเทวษ	น้ำเนตรอาบหมอนถอนใจใหญ่
โอ้เจ้างามทรามกอดยอดจิตใจ	เจ้าจะเป็นฉันใดไม่รู้เลย
จะตกระกำลำบากยากเย็น	หรือวอดวายตายเป็นนะน้องเอ๋ย
หลายปีมิได้ข่าวเจ้าเลย	น้องเอ๋ยจะด้นไปหนใด
ลูกเสียเมียซ้ำไปจากร่าง	โอ้กรรมตามล้างแต่ปางไหน
ครวญคร่ำกำสรดสลดใจ	มิได้สระสรงคงคา
โอ้จันท์เทวีเจ้าพี่เอ๋ย	ทรามเชยเคยเคียงเรียงหน้า
เช้าเย็นเคยเห็นกันมา	เคยร่วมนิทราทุกราตรี
เห็นแต่ที่นอนหมอนเปล่า	ขวัญข้าวของผัวเอาตัวหนี
เคยล้อมพร้อมหน้าทุกนารี	แก้วพี่หนีกายไปหายองค์
กอดเอาหมอนนางพลางพิลาป	ชลนัยน์ไหลอาบดังโสรจสรง
เจ้าจะเป็นฉันใดที่ในดง	กอดหมอนแนบองค์เข้าร่ำไร
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันทาตัวเข็ญจะเป็นใหญ่
ยังไม่เหมือนจิตที่คิดไว้	มุ่งมาดหมายใจอยู่ไปมา
จึงเรียกสาวใช้เข้าในห้อง	ปรองดองตรองตรึกปรึกษา
จะคิดฉันใดไฉนนา	ให้ข้าสมจิตที่คิดปอง
ลอยเมฆเป็นเอกมเหสี	อย่าให้ใครมีเสมอสอง
พระฤาสายไม่วายตรึกตรอง	เศร้าหมองคะนึงคิดถึงเมีย
นางจันท์เทวียังมิตาย	ดีร้ายเสนาไม่ฆ่าเสีย
แม้นว่าพระจะกลับไปรับเมีย	จะเสียการเราเจ้าคิดดู
หรือว่าหอยกลายไปเป็นคน	เหตุผลอย่างนี้ก็มีอยู่
อย่าได้ไว้ใจแก้ไขดู	ให้สิ้นรู้เราอย่าเบาความ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ใจเพชรไม่เข็ดขาม
จึงทูลแถลงให้แจ้งความ	จะครั่นคร้ามขามใจไปไยมี
แม่เรียกธิดามาสอนสั่ง	ความหลังทั้งมวลให้ถ้วนถี่
เฝ้าองค์ทรงศักดิ์พระจักรี	ทูลพ่อขอที่มารดร
ด้วยพระสัญญาว่าไว้	แก้ไขโดยดีกระนี้ก่อน
ซึ่งพระโศกาอาวรณ์	แม่ผันผ่อนแนมเหน็บให้เจ็บใจ
แม้นมิสมคะเนเล่ห์กล	เอาด้วยเวทมนตร์ให้หลงใหล
คนดีมีถมอย่าตรมใจ	ข้าได้ข่าวอยู่สุเมธา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ได้เอยได้ฟัง	สมดังใจจิตอิจฉา
ร้องเรียกบุตรีจันทีมา	เสี้ยมสอนให้ว่าสารพัน
แล้วให้สระสรงทรงเครื่อง	รุ่งเรืองเพราเพริศเฉิดฉัน
พี่เลี้ยงนางนมระดมกัน	ผัดพักตร์ดังจันทร์เมื่อวันเพ็ง
แต่งลูกแล้วแต่งตัวนาง	ชำระสระสางให้ปลั่งเปล่ง
แสนสาวชาวแม่แซ่เซ็ง	รีบเร่งอุ้มพาธิดาตาม
มาถึงซึ่งที่พระบรรทม	ชื่นชมในจิตไม่คิดขาม
แหวกม่านเห็นองค์พระทรงนาม	ก้มเกล้ากราบงามสามลา
ทั้งพระบุตรีพี่เลี้ยง	นบนอบหมอบเคียงเรียงหน้า
แล้วจึงสะกิดพระธิดา	พยักหน้าเข้าไปให้ใกล้องค์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงธรรม์รัญจวนครวญหลง
เห็นลูกโฉมฉายก็อายองค์	ผันพักตร์สบตรงนางจันทา
ขวยเขินเมินเช็ดชลนัยน์	เคืองใจมิใคร่จะดูหน้า
บ่ายเบือนเยื้อนทักพระธิดา	รับมาวางตักพระพักตร์เชย
จูบพลางทางคิดถึงหอยสังข์	กรรมตามแต่หลังนะลูกเอ๋ย
เป็นคนจะได้ไว้ชมเชย	ลูกเอ๋ยพี่น้องจะครองกัน
มิให้พ่อแม่ได้ลำบาก	พลัดพรากวิโยคโศกศัลย์
จึงถามธิดาวิลาวัณย์	แม่ขวัญเมืองมาจะว่าไร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจันทีศรีใส
จำคำมารดรที่สอนไว้	ถือใจไม่รู้ว่าขุ่นเคือง
ทูลว่าประสาทารก	หยิบยกข้อความตามเรื่อง
บิดาว่าไว้จะให้เมือง	ราวเรื่องระบือลือชา
ลูกเกิดเพริศพลัดเป็นสตรี	ไม่ควรที่สมบัติวัตถา
จะขอที่ประทานให้มารดา	ให้เลื่องชื่อลือชาสถาวร
แทนที่แม่หนีไปจากวัง	แต่งตั้งแทนตนแม่คนก่อน
ยกหน้าข้าบาทประสาทพร	แม่ก่อนบิดาอย่าอาลัย
เมื่อโหรเขาว่าเป็นกาลี	ชั่วดีอื่นพอจะเลี้ยงได้
เลือดก้อนออกแล้วก็แล้วไป	ร้องไห้ใครรู้จะดูแคลน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังลูก	เจ็บปวดดังถูกหลาวแหลน
ใครสอนให้ว่าเจรจาแทน	มั่นแม่นตัวกูพอรู้ทัน
ยิ่งกว่าลูกเล็กเด็กน้อย	ตะบอยสาระวอนทุกสิ่งสรรพ์
เหน็บแนมแกมกลปนกัน	เด็กนั้นว่าได้เมื่อไรมี
ความหลังแต่ยังไม่เกิดมา	มันว่าทั้งมวลเป็นถ้วนถี่
สอนบ้างหรือไม่เล่าอีเหล่านี้	กาลีกาลำมารำพัน
หรือหนึ่งแม่แสนงอนเจ้าสอนลูก	เรียนผูกเรียนแก้ช่างแปรผัน
เป็นกรรมจึงจำจากกัน	ทุกวันเหมือนเงาอยู่วาวแวว
เว้นแต่จะจับไม่ถูกต้อง	คนมันคอยปองพระน้องแก้ว
ได้ทีที่ทางว่างอยู่แล้ว	สอนลูกแก้วมาให้พาที
น้อยหรือน้ำใจใหญ่หลวง	โจมจ้วงเอาดวงพระสุริย์ศรี
กูไม่ให้ปันอีจันที	เจ้าของเขามียังมิตาย
สิ้นเคราะห์จะรับเจ้ากลับมา	แม่นางจันทาเจ้าอย่าหมาย
จงพากันไปให้สบาย	ลูกเต้าบ่าวนายบรรดามา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันทาเสียวไส้อยู่ในหน้า
เสียใจทูลไปด้วยปัญญา	อนิจจาเคราะห์ร้ายให้อายคน
นั่งอยู่ดีดีก็มีโทษ	ได้โปรดซักไซ้ให้เห็นหน
วอนมาเฝ้าองค์ทรงสกล	ให้คนพลอยผิดนางคิดดี
ลูกเต้าน่าแค้นมันแสนงอน	ใครสอนอย่าบอกออกมานี่
บนบานเจ้าไว้เมื่อไรมี	หยิกตีเท่าไรก็ไม่จำ
เก็บเอาเขาพูดที่ไหนไหน	ทูลให้ติดต่อเป็นข้อขำ
นี่ใครสั่งสอนฉะอ้อนคำ	เที่ยวจำเค้ามูลมาทูลเอง
ไม่จ้วงไม่เจิ้นให้เกินหน้า	มันว่าออเซาะไม่เหมาะเหมง
เมื่อพระสัญญาว่าไว้เอง	จึงครื้นเครงไปเขาได้ยิน
ใครมองปองล้างมเหสี	เฆี่ยนตีซักไซ้เอาให้สิ้น
แล่เนื้อเกลือทาให้กากิน	มันเป็นเสี้ยนแผ่นดินจะไว้ไย
ใครได้ชิงชังนางยอดสร้อย	เมื่อไปก็พลอยน้ำตาไหล
อาภัพกลับกลายหายไป	จัดแจงแต่งให้ทุกสิ่งอัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ฟังคำ	ชอกช้ำหมกมุ่นหุนหัน
เห็นจับไม่ได้ไล่ไม่ทัน	แดกดันเล่นได้เป็นไรมี
กระนั้นนานไปจะใช้ทุน	เจ้าทำบุญคุณมเหสี
รักใคร่ตกใจไปไยมี	ตัวดีอยู่แล้วก็แล้วไป
อีจันทีไม่มีใครสอนสั่ง	มันชั่งต่อติดประดิษฐ์ได้
จริงอยู่สัญญาว่าไว้	ลูกใครเป็นชายจะให้วัง
นางแม่จะแร่เอายศถา	ใครได้สัญญามาแต่หลัง
ไม่รับกลับเถียงเสียงดัง	แฝงหลังบังเงากูเข้าใจ
ยังไม่ทันได้ยศศักดิ์	ฮึกฮักลิ้นลมคารมใหญ่
ดูเหมือนเพื่อนกันหรือฉันใด	ไสหัวลงไปอีใจพาล
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังตรัส	สะบัดพักตร์ควักค้อนแล้วตอบสาร
ผิดแผกเปล่าเปล่าไม่เข้าการ	แกล้งพาลพาโลโกรธา
เพราะคิดถึงเมียจึงเสียใจ	มิรับมาไยใครเขาว่า
แม้นเกิดกลีมีมา	ยากเย็นเป็นข้าคนอื่นไป
ต้องขับต้องไล่ไสหัว	ไม่รู้ตัวว่าโกรธข้าโทษใหญ่
ยั่งยืนว่ากลืนแก้วไว้	ขับไล่ยิ่งกว่าเป็นกาลี
แค้นด้วยลูกเต้ามาเข้าท้อง	จองหองแอบพักตร์ศักดิ์ศรี
ต่อเป็นผู้ชายจะได้ดี	เสียทีเลี้ยงเปล่าไม่เข้ายา
จะใคร่หักคอใส่หม้อฝัง	แต่ยังแดงแดงไม่แข็งกล้า
ยังชั่วตัวตีนมันมีมา	คิดว่าหอยสังข์สิจังไร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	มืดกลุ้มคลุ้มคลั่งดังเพลิงไหม้
เหม่อีจันทาชะล่าใจ	จะเกรงกลัวใครก็ไม่มี
จองหองพองขนเป็นพ้นนัก	เยื้องยักแยบคายใส่สี
เพราะเกิดลูกเต้าด้วยเท่านี้	พาทีเกินตัวไม่กลัวตาย
เหมือนหนึ่งกิ้งก่าได้ทาทอง	ยกย่องหัวหูดูเฉิดฉาย
มึงประจานใครให้ได้อาย	แยบคายทบเทียบเปรียบมา
หัวจะปลิวไปไม่ทันรู้	มึงดูถูกเล่นเป็นหนักหนา
ฉวยพระแสงพลันมิทันช้า	จันทาลุกวิ่งเป็นสิงคลี
พระฟาดฟันผิดติดทวาร	บ้างล้มลุกคลุกคลานทะยานหนี
มึงอย่าเข้ามาพันอีจันที	พระบุตรีฉวยฉุดยุดกร
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	จันทาหนีองค์พระทรงศร
เข้าห้องโศกาอาวรณ์	ทุกข์ร้อนอดสูแก่หมู่นาง
จึงเรียกสาวศรีที่สนิท	เจ้าคิดไว้เหมาะช่วยเสาะสาง
คนดีที่เจ้าว่าอย่าพราง	สู้เสียสินจ้างให้ล้างอาย
ไปหาพามาเวลาเย็น	อย่าให้ใครเห็นเงื่อนสาย
หยูกยาเสร็จสรรพสำหรับกาย	เบี่ยงบ่ายเล็ดลอดดอดมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ว่องไวใจกล้า
กำชับรับคำแล้วอำลา	เที่ยวเสาะสืบมาก็พบพาน
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงเรือนยายเฒ่าก็เข้าไป	พูดจาปราศรัยด้วยอ่อนหวาน
เที่ยวเสาะสืบมาช้านาน	บุญหลานจึงพบประสบยาย
เอาลาภมาให้ใหญ่หลวง	จะล่อลวงว่านั้นอย่าหมาย
แล้วค่อยงุบงิบกระซิบยาย	แต่ต้นจนปลายทุกสิ่งอัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ฝ่ายว่ายายเฒ่าสุเมธา	ฟังสาวศรีว่าเกษมสันต์
เต็มใจเห็นจะได้รางวัล	จึงว่าไปพลันทันใด
เจ้าหวังตั้งใจออกมาหา	จะหาญหักผลักหน้ากะไรได้
ตามรู้ตามเห็นจะเป็นไร	พอแก้ไขได้อย่าปรารมภ์
ว่าพลางทางผลัดผ้านุ่ง	หยิบถุงย่ามยากับผ้าห่ม
ออกจากประตูแล้วดูลม	เห็นสมดังใจแล้วไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งราชวังใน	สาวใช้พายายเข้ามาหา
โปร่งปลอดกำนัลกัลยา	ก้มเกล้าวันทาเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจันทามเหสี
ปราศรัยด้วยยายยินดี	มานั่งถึงนี่อย่าก้มคลาน
ข้าเห็นหน้ายายค่อยหายไข้	ยินดีมีใจเกษมศานต์
จงช่วยให้เสร็จสำเร็จการ	ยายเมตตาหลานจะแทนคุณ
เงินทองจะกองให้ยายเฒ่า	ขวัญข้าวค่ายามิให้สูญ
หยูกยาหามาพร้อมมูล	จะพูนราคาค่ายายาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุเมธาแย้มยิ้มกระหยิ่มหมาย
เรียนตอบนอบนบอภิปราย	ตกพนักงานยายอย่าปรารมภ์
จะให้สมดั่งจิตคิดปอง	ให้พระทองมาอยู่สู่สม
ด้วยฤทธิ์วิทยาอาคม	เอาให้หลงงมซมไป
เห็นชั่วดีกันในวันนี้	แม้นมิลงมาสัญญาได้
ขวัญข้าวค่ายาจะว่าไป	ทิ้งลูกเสียได้เมื่อไรมี
เวลาก็ควรจวนเย็น	จะทำให้แม่เห็นเป็นถ้วนถี่
แก้ย่ามยาพลันทันที	หัวผีโหงพรายที่เอามา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
เชิญ
๏ ว่าแล้วจุดเทียนเข้าติดพาน	โหงพรายลนลานหาญกล้า
ปลุกเสกด้วยฤทธิ์วิทยา	มิช้าลุกขึ้นทั้งโหงพราย
ยายเฒ่าจึงลนเอาน้ำมัน	ต่อหน้านางจันท์น่าขวัญหาย
ขี้ผึ้งปิดปากผีพราย	ปั้นเป็นรูปกายพระภูมี
กับนางจันทาให้กอดกัน	แล้วผูกพันไปด้วยด้ายผี
เอาใส่ใต้ที่นอนนางเทวี	น้ำมันผีเสกใส่ในเครื่องทา
ลงชื่อใส่ไส้เทียนตาม	สองยามให้หลงลงมาหา
เสกหมากพลูไว้ให้มิได้ช้า	มิมาอย่านับข้าสืบไป
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วบอกมนตรามหาละลวย	เป่าให้งวยงงหลงใหล
เพ็ดทูลเชื่อฟังดังใจ	ว่าไรเห็นจริงทุกสิ่งอัน
เชิญแม่สระสรงทรงทา	ตัวข้าจะลาผายผัน
เก็บหัวโหงพรายใส่ย่ามพลัน	ลานางจอมขวัญไปทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจันทามารศรี
สุริยนสนธยาราตรี	เข้าที่สระสางสำอางองค์
ตบแต่งทาแป้งน้ำมันยาย	เฉิดฉายผิวผ่องละอองผง
หอมฟุ้งรุ่งเรืองด้วยเครื่องทรง	ผุดผาดประหลาดองค์แต่ก่อนมา
แล้วจุดเทียนชัยเข้าในที่	ชุลีกรวอนไหว้ทั้งซ้ายขวา
ทรามวัยมิได้นิทรา	วิญญาณ์ผูกพันมั่นใจ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	ภูวดลหม่นหมองไม่ผ่องใส
คุณยาอาคมระดมใจ	ร้อนรนพระทัยดังไฟลาม
อยู่ในไสยาสน์อาสน์อ่อน	ดังนอนที่ฟากขวากหนาม
ลุกขึ้นนั่งฟังฆ้องได้สองยาม	ลมชวยรวยตามพระบัญชร
หอมแป้งน้ำมันของจันทา	ยิ่งกว่ากลิ่นทิพเกสร
อบอาบซาบใจขจายจร	อาวรณ์ใฝ่ฝันถึงจันทา
ขับไล่ด่าทอไม่พอที่	กูนี้ได้คิดผิดหนักหนา
เสงี่ยมหงิมจิ้มลิ้มทั้งกายา	จะหาเปรียบแก้วตาไม่มีเลย
อีจันท์เทวีนี้ชั่วชาติ	หลงคิดพิศวาสนะอกเอ๋ย
จันทาหน้านวลเจ้าควรเชย	ควรร่วมเขนยเสวยวัง
ทั้งจริตกิริยามารยาท	สมชาตินางในข้างฝ่ายหลัง
งามปลอดยอดฟ้าสง่าวัง	ควรกูจะตั้งแต่งนาง
พุ่มพวงดวงเนตรจะน้อยใจ	มิไปง้อน้องจะหมองหมาง
เสน่หาประหวัดกำหนัดนาง	เงียบปรางค์ย่างย่องมองมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงแลเห็นแสงไฟ	แอบแฝงองค์ไว้ไม่กังขา
เกาะเกาะค่อยเคาะทวารา	แก้วตาเปิดรับพี่ฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางจันทาอัชฌาสัย
ฟังดูรู้แจ้งไม่แคลงใจ	เชื่อในคุณฤทธิ์วิทยา
ดับเทียนเสียพลันมิทันนาน	ชื่นบานสมมาดปรารถนา
ทำแกล้งแต่งกลมารยา	ย่องมาค่อยชักสลักกลอน
แล้วกลับเข้าไปในแท่นที่	ข้างพระบุตรีศรีสมร
ค่อยค่อยวางองค์ลงนอน	นิ่งซ่อนกายอยู่จะดูที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องแก้ว	หลับแล้วหรือโกรธโทษพี่
งามพริ้งนิ่งได้ไม่พาที	เมื่อกี้แจ่มแจ้งเห็นแสงไฟ
ว่าพลางทางผลักทวารา	เปิดเปล่าเข้ามาหาช้าไม่
เยื้องย่องจรลีด้วยดีใจ	ห้องในมืดล้นพ้นประมาณ
ถึงเตียงค่อยนั่งลงข้างองค์	พบลูกโฉมยงยอดสงสาร
แล้วคว้าคลำซ้ำปะเยาวมาลย์	สั่นองค์นงคราญไม่ฟื้นกาย
ค่อยค่อยกระซิบเจรจา	ลุกขึ้นเถิดพี่มาหาโฉมฉาย
จงดับความโศกสร้อยค่อยคลาย	นางแกล้งแฝงกายไม่ฟื้นองค์
ค่อยยกลูกแยกเข้าแทรกกลาง	พระพลางป่วนจิตพิศวง
ไล้ลูบจูบน้องประคององค์	โฉมยงของพี่อย่าขี้เซา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีภูมีโฉมเฉลา
ผวาตื่นฟื้นองค์นงเยาว์	คว้าเอาบิดาว่ามารดร
คลำหาพระเต้าเจ้าจะกิน	ผิดกลิ่นตกใจร้องไห้อ้อน
ใครนี่แม่ขาเข้ามานอน	แทรกซ้อนซ่อนแม่ข้าไว้ไย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายนางจันทาอายจิต	เปลื้องปลิดกรทิ้งไม่นิ่งได้
ค่อยลัดหลีกองค์พระทรงชัย	กอดลูกปลอบให้เสวยนม
อดสูสาวสรรค์กัลยา	กล่าวแกล้งแสร้งว่าไม่เห็นสม
ขวัญอ่อนนอนเถิดอย่าเตรียมตรม	เจ้าปรารมภ์ด้วยแม่เมื่อกลางวัน
ท่านจะสังหารผลาญชีวิต	หวาดจิตละเมอเพ้อฝัน
แมวคราวไต่ราวมาเป็นพัน	กลัวมันกินตับจงหลับไป
หลอนพลางทางยกเอาลูกน้อย	ถดถอยออกมาหาช้าไม่
เรียกสั่งสาวศรีที่ร่วมใจ	เอาไปแกว่งไกวให้หลับนอน
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ภูวไนยมีใจสโมสร
ด้วยคุณฤทธิ์วิทยาให้อาวรณ์	ง้องอนเดินตามนางงามมา
คว้าไปไม่พบประสบน้อง	ร่วมห้องเจ้าแกล้งแฝงฝา
โลมลูบรับขวัญกัลยา	แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ
ผัวผิดจึงตามมาง้องอน	จะตัดรอนโกรธขึ้งไปถึงไหน
รู้ตัวชั่วแล้วแก้วกลอยใจ	โมโหมืดไปไม่ทันคิด
จึงบุกลงมาสารภาพ	ให้หายบาปหายกรรมที่ทำผิด
มาไปบรรทมชมชิด	จะม้วนมิดซ่อนพี่อยู่นี่ไย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ผ่านเอยผ่านเกล้า	จะมาเฝ้าเย้ายวนหาควรไม่
ทรพลคนชั่วกลัวภัย	จึงไม่อาจใจอยู่ใกล้องค์
ศักดิ์ต่ำแล้วซ้ำเป็นคนโทษ	มิโปรดโกรธกริ้วจะผุยผง
หนีทันชีวันจึงคืนคง	หาไม่กลิ้งลงกับกลางดิน
ลูกน้อยจะพลอยเป็นกำพร้า	น้ำตาก็จะไหลเป็นสายสินธุ์
หากปลอดลอดอยู่จึงภูมินทร์	ดัดแปลงแต่งลิ้นมาเจรจา
ถึงว่าจะตายก็ไม่คิด	เจ็บช้ำน้ำจิตที่ร่ำด่า
อายคนเป็นพ้นคณนา	เสด็จมาพระเดชพระคุณนัก
จนใจจะให้ไปร่วมเรียง	นั่งเตียงเคียงชมไม่สมศักดิ์
จะอยู่ตามอำเภอเสมอพักตร์	พระองค์ทรงศักดิ์จงโปรดปราน
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอ้โลม
๏ ดวงเอยดวงสมร	สมนามงามงอนอ่อนหวาน
ตัดพ้อล้อเล่นเป็นประมาณ	เผ็ดร้อนอ่อนหวานระคนกัน
จนจิตด้วยผิดเป็นล้นเหลือ	จะนอนให้เจ้าเถือจนเนื้อสั่น
งามชื่นจะขืนมารำพัน	คุมโทษทัณฑ์อยู่ไม่รู้แล้ว
ว่าพลางตะโบมโลมลูบ	จับจูบพุ่มพวงดวงแก้ว
พี่จะให้ประเสริฐเพริศแพร้ว	น้องแก้วแววตาอย่าเกียจกล
กรกอดสอดอุ้มขึ้นแท่นที่	ฤดีเตือนเต้นไม่เห็นหน
สมสนิทจิตปองทั้งสองคน	ที่ทุกข์ทนโพยภัยก็หายกัน
ฯ ๘ คำ ฯ โลม
๏ เมื่อนั้น	จันทาดังได้ไอศวรรย์
คุณยาอาคมระดมกัน	รุ่งแจ้งแสงฉันทันใด
สระสรงสำเร็จเสร็จแล้ว	นางแก้วหยิบหมากที่ยายให้
ถวายแก่พระองค์ทรงชัย	ภูวไนยเสวยชมเชยนาง
พระองค์งงงวยด้วยมารยา	จันทาแนบชิดสนิทข้าง
ร่ายมนตร์ยายเฒ่าเป่าพลาง	ได้ทางทูลแอบด้วยแยบคาย
ทุกวันนางจันท์เทวี	บัดนี้ลือหลากมามากหลาย
อยู่ป่าผาสุกสนุกสบาย	ฉวยได้ลูกชายที่ไหนมา
พันผูกว่าลูกของภูธร	ราษฎรนับถือระบือว่า
ให้อับอายขายบาทบาทา	หอยที่ชั่วช้าว่าเป็นคน
แม้นมิสังหารผลาญเสีย	นานไปเมียเห็นไม่เป็นผล
มันเสี้ยนพาราจลาจล	นานไปใหญ่ตนจะปล้นเมือง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฟังสาร	ภูบาลผ่านกรุงฟุ้งเฟื่อง
เศร้าหมองต้องคุณจึงขุ่นเคือง	ฟังเรื่องเห็นจริงทุกสิ่งไป
หอยหรือจะรื้อมาเป็นคน	เล่ห์กลมันแกล้งแต่งใส่
พี่รู้เพราะเจ้าจึงเข้าใจ	เสียแรงรักใคร่อาลัยมัน
ชะรอยได้ลูกชู้สู่หา	ไม่กลัวชีวาจะอาสัญ
เอาแต่ลูกยามาฆ่าฟัน	แต่แม่มันงดไว้ให้ได้ความ
เจ้าจงเป็นเอกมเหสี	แต่นี้สืบไปพี่ไม่ห้าม
ให้แก่โฉมยงนงราม	ว่ากล่าวเอาตามอำเภอใจ
จูบพลางทางลุกไคลคลา	พักตรามัวคล้ำดำไหม้
ออกนั่งยังท้องพระโรงชัย	พรั่งพร้อมล้อมไปด้วยเสนี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงมีโอกาสประภาษสั่ง	แก่ตำรวจวังทั้งสี่
จงเร่งไปป่าพนาลี	ที่จันท์เทวีมันอยู่กิน
จับเอาลูกยาไปฆ่าฟัน	ใครอย่าเกียดกันผันผิน
ว่าเป็นลูกกูดูหมิ่น	ผิดเภทแผ่นดินแต่ก่อนมา
หอยกลายเป็นคนฉงนใจ	ที่ไหนมีบ้างมันช่างว่า
แม้นมิย่อยยับอย่ากลับมา	ตามแต่จะฆ่าให้วายปราณ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังรับสั่งสาร
ลูบอกตกใจลนลาน	บังคมก้มกรานคลานออกมา
ไม่เห็นว่าจะเป็นประการใด	ตกใจชวนชักพยักหน้า
พาบ่าวเข้าในพนาวา	เสาะหามาบ้านนางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงซึ่งบ้านตายาย	วางรายคนไว้มิให้หนี
ซ่อนเร้นแลเห็นนางเทวี	เสนีรู้จักไม่ทักทาย
ซูบผอมผ้าผ่อนก็ปะปุ	ขาดทะลุปรุโปร่งน่าใจหาย
ชะแง้แลเห็นพระลูกชาย	ก็มาดหมายสำคัญสัญญา
เพ่งพิศพินิจดูรูปทรง	เหมือนองค์ทรงศักดิ์หนักหนา
ลูกท่านมั่นคงไม่สงกา	เราจะออกปากว่าก็จนใจ
หยอกเย้าเคล้าอยู่กับมารดร	วิงวอนเจรจาปราศรัย
น่ารักปากคอเป็นพ้นไป	จะคิดอย่างไรไฉนดี
สงสารมารดาจะเกลือกกลิ้ง	เรานิ่งให้ไปเสียไพรสี
คิดพร้อมยอมกันทันที	เสนีลัดแลงแฝงกาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	มเหสีมีกรรมระส่ำระสาย
หาสู่ลูกเต้าทุกเพรางาย	เมื่อวันอันตรายมาถึงตัว
จูบสั่งลูกแก้วแววไว	อยู่ดูกาไก่พ่อทูนหัว
เสือแผ้วแมวคราวจะเอาตัว	นอกรั้วกลัวมันอย่าออกไป
ปั้นวัวควายเล่นแต่ในร่ม	ถูกต้องแดดลมจะล้มไข้
ลูกเอ๋ยมีกรรมก็จำไป	เงินเฟื้องเบี้ยไพก็ไม่มี
ว่าพลางทางจับแสรกคาน	จากบ้านเข้าสู่ไพรสี
พุพองสองเท้าไม่มีดี	มเหสีเกียกกายซังตายไป
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มีอัชฌาสัย
เห็นนางกัลยาเจ้าคลาไคล	ทำเดินเข้าไปแต่ผู้เดียว
ยืนมองร้องเรียกกุมารา	ออกมาหาน้าสักประเดี๋ยว
เจ้านั่งเล่นอยู่แต่ผู้เดียว	ปั้นวัวควายเปลี่ยวไม่แงะงาม
น้าเอามาฝากเป็นหนักหนา	ตุ๊กตาม้าไก่อยู่ในย่าม
แต่ล้วนดีดีงามงาม	ในย่ามดีกว่าของเจ้าทำ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	พระสังข์หลงกลคนขำ
ดีใจไว้เนื้อเชื่อคำ	ผลกรรมจะจากพระมารดร
สำคัญว่าจริงไม่กริ่งใจ	หน่อไทไม่รู้ว่าหลอกหลอน
เสนีพยักกวักกร	บังอรมิได้กลัวเกรง
จริงจริงหรือขาน้าจะให้	รูปร่างอย่างไรว่าเหมาะเหมง
ลุกวิ่งทิ้งของของเอง	เหมาะเหมงอย่างไรจะใคร่แล
อยู่ไหนจะให้ก็ใส่มือ	น้ารู้จักหรือกับพระแม่
ต่อเย็นจึงมาหาแก	นี่มาแต่ตำบลหนใด
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เสนาเห็นงงงวยก็ฉวยมือ	วิ่งฮือกันมาหาช้าไป
พระสังข์ตระหนกตกใจ	ร้องไห้เรียกหาตายาย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ตาร้องด่าพลันมิทันรู้	ใครทำหลานกูอ้ายฉิบหาย
วิ่งพันกันมาทั้งตายาย	เห็นเขาวุ่นวายก็ตกใจ
ระรัวตัวสั่นดังตีปลา	กลับวิ่งหนีมาหาช้าไม่
ปากตัวกูชั่วเป็นพ้นไป	ด่าให้หากเขามิได้ยิน
เสนาท่านมาแต่ในเมือง	ราวเรื่องเขารู้อยู่สิ้น
เรามาเลี้ยงดูให้อยู่กิน	สืบสาวเอาสิ้นจะถึงใคร
เข้าในใต้ร้านฟักทอง	ตาลอดสอดมองแล้วร้องไห้
สงสารหลานน้อยกลอยใจ	ค่อยค่อยร่ำไรมิให้ดัง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระกุมารน้อยหอยสังข์
จะร้องไห้เท่าไรเขาไม่ฟัง	อีกทั้งตายายก็หายไป
แม่เจ้าประคุณของลูกยา	เมื่อไรจะมาแต่ป่าใหญ่
พวกเผ่าเหล่าโลนโจรไพร	จับลูกทำไมไม่รู้เลย
ข้ามีแต่ผักฟักแฟง	เอาไปแกงกินบ้างเถิดน้าเอ๋ย
เงินทองของดีไม่มีเลย	ลุงตาน้าเอ๋ยได้เอ็นดู
แม่ข้ายากจนเป็นพ้นนัก	มีแต่ฟืนผักอักโขอยู่
พลัดบ้านเมืองมาน้าก็รู้	เอ็นดูบาปกรรมอย่าทำเรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เสนีเดินหน้าน้ำตาไหล	สุดใจปากคอแล้วพ่อเจ้า
น้าใช่พวกไพรใจเบา	ข้าเฝ้าเจ้านายท่านใช้มา
ให้พาตัวเจ้าเข้าไป	พ่ออย่าร้องไห้ฟังน้าว่า
ปลอบพลางทางอุ้มกุมารา	ขึ้นใส่บนบ่าแล้วพาไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาถึงวัดท้ายเมือง	ลือเลื่องบกเรือเหนือใต้
หยุดพักสำนักที่ต้นไทร	เอาใจปลอบโยนกุมารา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายฝูงหญิงชายประชาชน	เกลื่อนกล่นพรั่งพรูมาดูหน้า
งุบงิบซุบซิบกันเจรจา	ว่าเหมือนผ่านฟ้าเป็นพ้นไป
กำเนิดเกิดเป็นเช่นนี้	มิควรที่พระองค์จะสงสัย
แต่เรารู้แจ้งไม่แคลงใจ	ดูไหนไม่ผิดพระบิดา
สงสารเวทนาน่ารัก	ยังเด็กเล็กนักหนักหนา
บ้างให้กล้วยอ้อยน้อยหน่า	ข้าวปลาขนมนมเนย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ฝ่ายพระกุมารชาญชัย	รับของมาไว้ไม่เสวย
น้ำตาหลั่งไหลไม่เสบย	น้าเอ๋ยข้าคิดถึงมารดร
ขนมท่านให้ยังไม่กิน	กลับไปบ้านถิ่นของข้าก่อน
จะได้แบ่งปันให้มารดร	อ้อนวอนเสนาให้พาไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสเอยเสนา	ฟังถ้อยคำว่าน้ำตาไหล
ปลอบว่าพ่ออย่าร่ำไร	เย็นหน่อยค่อยไปพนาวา
หาองค์สมเด็จพระมารดร	หลับนอนเสียบ้างฟังข้าว่า
หาไม่ก็ไม่ไคลคลา	ถ้าแม้นนิทราจะพาไป
ว่าพลางทางปูผ้าผ่อน	ขับต้อนคนผู้ไม่อยู่ใกล้
ล่อลวงหลอกหลอนให้นอนไป	หมายใจเสนาจะฆ่าตี
อาเพศด้วยเดชกุมารา	เทวารักษาพระไทรศรี
ออกช่วยป้องกันทันที	เมื่อเสนีมันทุบด้วยท่อนจันทน์
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ พระสังข์ตกใจตื่นฟื้นผวา	กึกก้องร้องจ้าไม่อาสัญ
น้าทำไมนี่มาตีรัน	ขึ้งโกรธโทษทัณฑ์ด้วยอันใด
แม่เจ้าประคุณของลูกยา	จะติดตามลูกมาก็หาไม่
ลูกรักจักม้วยบรรลัย	โจรไพรไปลวงมาฆ่าตี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาน้ำตาไหลรี่
เหตุไรไม่ม้วยชีวี	เสนีกลัวราชอาชญา
บอกว่าตัวน้าไม่ชิงชัง	รับสั่งให้ลงโทษา
เป็นผลกรรมพ่อทำมา	อย่าเป็นเวรากับข้าไป
ว่าพลางทางถอดหอกดาบเมียง	เดินเคียงเข้ามาหาช้าไม่
พระสังข์ตระหนกตกใจ	ร้องไห้เกลือกกลิ้งวิงวอน
เสนาขืนทำด้วยจำเป็น	หอกหักกระเด็นเป็นสองท่อน
ดาบบิ่นสิ้นคมระทมบอน	มิได้ม้วยมรณ์เร่งสงกา
เหตุไรมาเป็นเช่นนี้	เสนีตริตรึกแล้วปรึกษา
ของดีจะมีในกายา	ฟันฆ่าอย่างไรจึงไม่ตาย
เห็นวิปริตผิดประหลาด	รับสั่งให้พิฆาตมาดหมาย
ตามแต่จะฆ่าให้วอดวาย	มิตายไม่พ้นพระอาญา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เสนีคิดพร้อมยอมกัน	เบิกช้างน้ำมันตัวกล้า
แก้ปลอกกลอกเหล้าแล้วเอามา	มิช้าก็ไสให้ทิ่มแทง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ช้างร้องระรัวตัวสั่น	งาดันปักดินดิ้นแหยง
ควาญไสเท่าไรก็ไม่แทง	ยิ่งคิดยิ่งแหนงแคลงใจ
วิปริตผิดกาลกิณี	ของดีจะมีก็หาไม่
บุญญาธิการชาญชัย	จึงทำอย่างไรไม่ม้วยมรณ์
จำเราจะเข้าไปทูลแถลง	ให้แจ้งแห่งน้ำพระทัยก่อน
เอาช้างส่งยังโรงกุญชร	ผันผ่อนเฝ้าองค์พระทรงชัย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงจึงเห็นพระผ่านฟ้า	กับนางจันทาพิสมัย
ออกนั่งยังหน้าบัญชรชัย	เข้าไปบังคมคัลทันที
จึงทูลสมเด็จภูวนาถ	ขอพระบาทจงโปรดเกศี
ซึ่งใช้ให้ไปป่าพนาลี	บัดนี้ก็จับได้ตัวมา
ทำตามรับสั่งให้สังหาร	กุมารชาญชัยไม่สังขาร์
หลากจิตผิดคนทั้งโลกา	สาตราอาวุธก็หักไป
จึงเอาช้างร้ายเข้าให้แทง	งาปักดินแหยงไม่แทงได้
บัดนี้ชุมนุมคุมตัวไว้	ภูวไนยจงทราบบาทบงสุ์
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ฟังเอยฟังเหตุ	บิตุเรศรำพึงตะลึงหลง
หลากจิตผิดใจให้งวยงง	เร่งคิดพิศวงสงกา
อัศจรรย์ต้องกันกับหอยปู	ลูกกูจริงจังกระมังหนา
วิปริตผิดคนในโลกา	เป็นมาแต่ต้นจนปลาย
เสนาเอ็งว่าให้มั่นคง	เราสงสัยอยู่ไม่รู้หาย
เมื่อพบประสบลูกชาย	มีใครใกล้กรายกุมารา
ริมเรียงเคียงบ้านมารดร	หลับนอนกินอยู่สู่หา
รูปทรงส่งศรีกิริยา	กุมาราประมาณสักปานใคร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อพบโฉมงามทรามวัย	ที่ในบ้านไร่ไพรวัน
มีเรือนตาเฒ่ายายแก่	แคร่ริมชายคาฝากั้น
กระท่อมของเจ้าสักเท่านั้น	เห็นแต่จอมขวัญกับลูกยา
ไม่มีผู้ใดมาใกล้กราย	อยู่จนโฉมฉายออกไปป่า
จึงเข้าจับกุมกุมารา	ร้องอ้อนวอนว่าน่าปรานี
เรียกหาตาเฒ่าเจ้าเรือน	ต่างคนต่างเชือนเอาตัวหนี
เด็กนักสักห้าหกปี	เหมือนพระภูมีดังพิมพ์เดียว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังทูล	พระอาดูรในจิตคิดเฉลียว
แน่แล้วลูกแก้วพ่อคนเดียว	จึงเหลียวถามพลันกับจันทา
น้องรักเจ้าจะเห็นเป็นไฉน	พี่จะให้ไปรับโอรสา
กับนางนงเยาว์เจ้าเข้ามา	สิ้นเคราะห์พาราที่กาลี
โหราดูว่าเป็นมนุษย์	จะสูงสุดเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ลูกข้าบุญญาบารมี	ล้างผลาญชีวีจึงไม่ตาย
แล้วตรัสสั่งเสนาพฤฒามาตย์	เอ็งเร่งประกาศบาดหมาย
รับนางกัลยาที่ตายาย	กับลูกชายของเราให้เข้ามา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันทาทูลทัดขัดว่า
เป่ามนตร์จนสิ้นตำรา	ร้องห้ามเสนาอย่าเพ่อไป
พระองค์หลงรับมันมาเถิด	จะก่อเกิดความเข็ญหาเห็นไม่
แต่เป็นหอยสังข์ยังจัญไร	กลับเป็นคนไปอย่าชื่นชม
มิใช่มนุษย์แต่ผลุดมา	ว่ามีบุญญาไม่เห็นสม
มันจะให้บ้านเมืองเคืองระทม	ด้วยผิดบูรมบูราณไป
ฆ่าฟันมันจึงไม่ปลดปลง	จะมาล้างพระองค์ให้จงได้
แม้นทอดทิ้งลงคงคาลัย	มีบุญจริงไซร้คงไม่ตาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังความ	ครั่นคร้ามขามจิตคิดหมาย
จริงแล้วเมียแก้วเจ้าทักทาย	เสนาทั้งหลายอย่าไปเลย
มันคือตัวการมาผลาญกู	จริงอยู่เขาว่าเสนาเอ๋ย
เราหลงใหลไปกะไรเลย	หากนางทรามเชยเจ้าตักเตือน
เนื้อเย็นควรเป็นมเหสี	ปัญญาพาทีไม่มีเหมือน
เสนาดูแลอย่าแชเชือน	ตักเตือนจองจำให้มั่นคง
พรุ่งนี้แลกูจะดูไป	บุญมันฉันใดไม่ผุยผง
ว่าพลางทางชวนนางโฉมยง	สององค์คืนเข้าปราสาทชัย
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์มารดาอยู่ป่าใหญ่
เขม่นเนตรเหตุมีไม่แจ้งใจ	เก็บได้ผักฟืนก็คืนมา
หาบเดินดำเนินมาตามทาง	นกกาลางบินลัดสกัดหน้า
เศียรพองสยองโลมา	ตรึกตราหวาดหวั่นพรั่นใจ
หาวนอนอ่อนเศียรให้เวียนวิง	ยืนนิ่งพิงหลับกับไม้ใหญ่
ฝันว่าขุนมารชาญชัย	ตัดเอาเกล้าไปไม่ปรานี
หาบหกตกผลุงสะดุ้งตื่น	นางฝืนองค์สั่นขวัญหนี
จิตผูกลูกแก้วแล้วโศกี	จับหาบตะลีตะลานมา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงเรือนเรียกลูกด้วยผูกพัน	ยังมิทันปลงหาบลงจากบ่า
เจ้าไปไหนไม่ขานพระมารดา	ส้มสูกลูกหว้าพ่อมาเอา
ทิ้งหาบวาบใจเข้าในทับ	งามสรรพเปิดห้องมองเปล่า
ดังใครมาแขวะแคะเอา	ล้วงดวงใจเจ้าไปจากองค์
ทูนหัวของแม่หายไปไหน	หลากใจให้คิดพิศวง
ปั้นวัวควายเล่นอยู่เป็นวง	หรือพ่อลงเรือนไปแห่งไรนา
ขวายขวนชลนัยน์เจ้าฟูมฟอง	แลเหลียวเที่ยวมองร้องหา
เต้าเคร่งเต่งทรวงของมารดา	กินนมแม่ราพ่อยาใจ
ใต้ต้นสะดือลมอื้อเย็น	ลูกเอ๋ยเคยเล่นหาเห็นไม่
ผีเสื้อเสือสางที่กลางไพร	เอาลูกข้าไปหรือไรนา
วู่วามมาถามตายาย	หลานชายไปไหนไม่เห็นหน้า
หาจบไม่พบพระลูกยา	อยู่ที่ยายตาหรือว่าไร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าเล่าพลางทางร้องไห้
แม่อย่าค้นคว้าหาไป	สุดใจยายตาจะป้องกัน
เสนาท่านมาแต่ในกรุง	แย่งยุ่งอลหม่านพระหลานขวัญ
ใส่บ่าพาไปแต่กลางวัน	ไม่รู้ว่าโทษทัณฑ์ประการใด
เห็นทีจะมีรับสั่ง	เมียผัวกลัวดังจะตักษัย
มุดนอนซ่อนดูอยู่แต่ไกล	ดังจะขาดใจม้วยด้วยหลานยา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้ยิน	ล้มผางกลางดินไม่เงยหน้า
สองกรข้อนทรวงเข้าโศกา	กัลยากลิ้งเกลือกเสือกองค์
แน่ไปไม่ได้สมประดี	เกศีติดต้องละอองผง
ตายายนวดฟื้นคืนคง	โฉมยงจับมีดจะกรีดคอ
ตาฉวยยายชิงทิ้งขว้าง	นางง้างเถาวัลย์จะพันศอ
สองเฒ่าเข้าปล้ำน้ำตาคลอ	แก้จากคอนางพลางร่ำไร
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้
๏ นางทุ่มทอดกายสยายเกศ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
พ่อคุณทูนหัวแม่หนักใจ	อัศจรรย์หวั่นไหวแต่ในดง
แม่รีบมาไม่เห็นหน้าเจ้า	ดังใครตัดเกล้าให้ผุยผง
ลูกแก้วไม่แคล้วจะปลดปลง	มั่นคงทั้งนี้อีจันทา
แม่ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย	จะตายตามไปด้วยพระลูกข้า
ครวญคร่ำทางร่ำพรรณนา	โศกาแน่นิ่งไม่ติงกาย
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์กัลยาโฉมฉาย
คิดพลางทางผลุนวุ่นวาย	ตายายห้ามไว้ก็ไม่ฟัง
ค่ำมืดดึกดื่นก็ตามที	ตายเป็นเห็นผีพ่อหอยสังข์
วิ่งหนีตายายเข้าในวัง	คลุ้มคลั่งพระทัยร้องไห้มา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ สิบห้าวันกันดารฝูงคน	เทพย่นหนทางที่กลางป่า
คืนหนึ่งมาถึงพระพารา	แฝงฟังกิจจาพระลูกชาย
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลฤาสาย
ไสยาสน์เหนืออาสน์พรรณราย	ไม่วายคำนึงถึงลูกยา
หรือจะเป็นหน่อเนื้อเชื้อไข	จึงล้างผลาญอย่างไรไม่สังขาร์
วิปริตผิดคนในโลกา	บุญญาธิการชาญชัย
จำกูจะดูกุมารา	รูปร่างหน้าตาเป็นไฉน
พระมิได้บรรทมภิรมย์ใน	จนรุ่งแจ้งแสงใสพรายพรรณ
เข้าที่ชำระสระสรง	สำอางค์องค์ทรงเครื่องแล้วผายผัน
เสด็จออกยังท้องพระโรงคัล	จันทาเฉิดฉันก็ตามไป
จึงดำรัสตรัสแก่เสนี	เรานี้ยังพะวงสงสัย
กุมารารูปร่างนั้นอย่างไร	เสนีเร่งไปเอาตัวมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฝ่ายว่ามหาเสนี	รับสั่งวางรี่ออกไปหา
เบิกพระกุมารพลันมิทันช้า	แล้วพามาเฝ้าองค์พระทรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
ผาดเห็นลูกยาเข้ามาใน	ท้าวไทพิศเพ่งเล็งแล
ทรวดทรงส่งศรีนรลักษณ์	พิศพักตร์ผ่องช่วงดังดวงแข
แก้มเนตรเกศกรรณผันแปร	ดูละม้ายคล้ายแม่ที่ขับไป
ทั้งจริตกิริยามารยาท	เชื้อชาติผู้ดีไม่มีไพร่
พระจึงดำรัสตรัสไป	เราไซร้ขอถามกุมารา
เดิมเหตุเภทพาลประการใด	เป็นไฉนจึงได้ไปอยู่ป่า
พ่อแม่ชื่อไรไฉนนา	ชันษาเจ้าได้สักกี่ปี
เราเห็นใช่ทรพลเป็นพ้นนัก	เห็นสมศักดิ์พักตราเป็นราศี
บอกพ่อเถิดราอย่าโศกี	เจ้านี้มีนามกรใด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ไหว้พลางทางร้องไห้
แม่ข้าอยู่ป่าพนาลัย	เก็บผักหักไม้ด้วยยากจน
แม่ข้าว่าพ่อเสวยวัง	เกิดมาข้ายังไม่เห็นหน
แม่ข้าคลอดมาประหลาดคน	หอยสังข์บังตนข้าออกมา
คนยุบิดาให้ขับไล่	แม่ข้าพาไปอยู่ในป่า
อยู่หลังข้าออกจากสังข์มา	มารดาตีแตกให้แหลกไป
แม่ข้าชื่อจันท์เทวี	ข้านี้ชื่อสังข์ตามวิสัย
ด้วยความยากจนเป็นพ้นใจ	ข้านี้เขาไปจับเข้ามา
ลุงหรือเขาลือว่าเป็นเจ้า	ใช้เขาไปจับเอาตัวข้า
กริ้วโกรธโทษภัยไฉนนา	จำจองขื่อคาดังข้าไท
ลุงโปรดปล่อยข้าไปหาแม่	ป่านนี้ตั้งแต่จะร้องไห้
ใครจะช่วยหาหม้อก่อไฟ	เฝ้าทับขับไล่ไก่กา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	ชลเนตรไหลหลั่งทั้งซ้ายขวา
แน่แล้วลูกแก้วของพ่ออา	ให้ถอดลูกยาออกทันใด
รับมาใส่ตักแล้วชมเชย	ลูกเอ๋ยมาเป็นเช่นนี้ได้
สงสารมารดามาแต่ไพร	ไม่เห็นจะไห้โศกี
จูบพักตร์ลูบพลางทางรับขวัญ	ทรงธรรม์ไม่วายกันแสงศรี
ลืมคำจันทาพาที	ภูมีพิศวาสเพียงขาดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันทาตัวเข็ญเป็นใหญ่
เดือดฟุ้งพลุ่งพล่านทะยานใจ	เข้าใกล้แฝงหลังบังองค์
ร่ายมนตร์เป่าพลางทางทูลมา	อนิจจาผ่านฟ้านี้คนหลง
เหตุไรจึงให้งวยงง	หลงเชื่อฟังมันฉันใด
เพลิงกาฬจะมาผลาญพระบุรี	เพราะลูกคนนี้หรือมิใช่
แม้นมิถ่วงลงคงคาลัย	ภูวไนยจะม้วยมรณา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังเมียแก้ว	จริงแล้วลืมเสียที่เจ้าว่า
เสื่อมสร่างวางองค์พระลูกยา	เหวยเหวยเสนาเอาตัวไป
ผูกมัดรัดถ่วงให้มรณา	จะงดไว้ช้านานไม่ได้
เพลิงกาฬจะมาผลาญเอาเวียงชัย	เร่งไปบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
เคืองแค้นแสนสันนางจันทา	กระซิบด่าในใจไม่เว้นคน
พระทรงฤทธิ์เห็นผิดกว่าแต่ก่อน	กลับกลอกยอกย้อนไม่เป็นผล
กลัวพระกาฬจะมาผลาญอยู่ลานลน	ต่างคนต่างพาเอาตัวไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายว่าสังข์ทองเจ้าร้องจ้า	น้าขาจะพาข้าไปไหน
ทุบตีฆ่าฟันหรือฉันใด	ข้าไหว้อย่าพาข้าไปเลย
ลุงเจ้าขาจงมาช่วยฉันด้วย	ลูกจะม้วยจริงแล้วพ่อคุณเอ๋ย
แม่ข้าไม่มาตามลูกเลย	ลุงตาน้าเอ๋ยไม่เห็นใคร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายว่าองค์พระบิตุเรศ	สังเวชไม่กลั้นกันแสงได้
ตรัสสั่งมหาเสนาใน	อย่าพาไปเลยเจ้าเอากลับมา
จันทาทูลพลันทันที	ตรัสเล่นเช่นนี้ดีหนักหนา
แม้นมิถ่วงมันให้มรณา	ข้าจะกินยาตายไม่อยู่เลย
พระดำรัสตรัสสั่งเสนี	เอาไปเถิดสิเสนาเอ๋ย
เอาไว้กูไม่สบายเลย	กรรมเอ๋ยเวรใดได้ทำมา
ล้างผลาญอย่างไรก็ไม่ม้วย	กูจะไปดูด้วยเมื่อเข่นฆ่า
สั่งพลางชวนนางจันทา	เสนานำไปที่หน้าแพ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เสนาจูงมาผูกมัด	ฝูงคนแออัดอยู่เซ็งแซ่
แล้วใส่นาวาไปหน้าแพ	ด้วยกระแสรับสั่งพระภูวไนย
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชนนีศรีใส
ได้ข่าวลูกแก้วแววไว	ดังจะขาดใจตายด้วยลูกยา
สองกรข้อนทรวงเข้าผางผาง	ดังนางจะม้วยสังขาร์
ผลุดลุกหันหุนหมุนมา	ตรงไปยังท่าชลาลัย
บาทาแตกคุพุพอง	หนามต้องตามติดหาปลิดไม่
ล้มลุกคลุกคลานทะยานไป	กลัวจะไม่เห็นองค์พระลูกยา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงเห็นองค์พระลูกแก้ว	ทอดองค์ลงแล้วก็โหยหา
เสือกสนบนฝั่งชลธา	ไม่รู้ว่าจะทำประการใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระสังข์กุมารน้อย	ตั้งแต่ละห้อยโหยไห้
แลเห็นมารดามาแต่ไกล	ดีใจร้องเรียกพระมารดา
แม่คุณจงช่วยลูกด้วยที	เขาผูกมัดรัดตีแล้วทุบด่า
แล้วมิหนำซ้ำมัดรัดกรมา	มารดานิ่งได้ไม่ปรานี
เขาจะโยนลูกลงในคงคา	ไม่ช้าจะม้วยไปเป็นผี
แม่วานเขาส่งลงมาที	ชนนีนิ่งได้ไม่เอ็นดู
ลูกอยากขนมนมแม่	น้าแก้ปล่อยให้ไปสักครู่
เสนาน้ำตาลงไหลพรู	ที่พาลข่มขู่ด้วยกลัวภัย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังลูกว่า	มารดาข้อนทรวงเข้าร้องไห้
มิได้คิดชีวิตจะขาดใจ	จะโจนน้ำลงไปมิได้นาน
คนดูที่รู้จักองค์	ยุดห้ามโฉมยงด้วยสงสาร
นางเสือกเกลือกกลิ้งกับดินดาน	เยาวมาลย์ข้อนทรวงเข้าโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ แล้วแลเห็นองค์ผัวขวัญ	ยอกรอภิวันท์เหนือเกศี
ลูกข้ากะจิริดผิดไม่มี	ขอประทานชีวีพระลูกชาย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลฤาสาย
พะว้าพะวังไม่ตั้งกาย	แว่วเสียงโฉมฉายเจ้าเรียกมา
ชะแง้แลเห็นมเหสี	เทวีบังคมเหนือเกศา
จำได้มั่นคงไม่สงกา	พระราชาพยักกวักกร
เร่งเรียกสำเหนียกแก่เสนา	ให้ถอยนาวาเข้ามาก่อน
เสนากลับท้ายพายคอน	จันทาโบกกรไปทันที
ไม่กลัวหัวจะขาดหรือไฉน	โยนมันลงไปให้เป็นผี
ไว้ไยให้นานจนป่านนี้	อ้ายนี่ขัดรับสั่งหรือฉันใด
เสนาตกใจอยู่ลนลาน	อุ้มพระกุมารมาหาช้าไม่
ผูกหินโยนพลันทันใด	สองกษัตริย์สลบไปทั้งสองรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิดฉิ่ง โอด
๏ เมื่อนั้น	นางจันทาดีใจเป็นหนักหนา
เห็นพระสลบซบพักตรา	ต้องดูรู้ว่าไม่บรรลัย
เอาน้ำสุคนธามาลูบพักตร์	ผัวรักค่อยฟื้นคืนมาได้
ร่ายมนตร์เป่าพลางทางทูลไป	จะโศกาอาลัยไปไยมี
เชื่อว่าบุญหนักศักดิ์ใหญ่	พอโยนลงไปก็เป็นผี
มันเสี้ยนทรชนคนไพรี	แม้นดีลูกชายจะตายไย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระภูวดลยังหม่นไหม้
แสนสงสารบุตรนั้นสุดใจ	น้ำพระเนตรหลั่งไหลลงนองแนว
ขุ่นข้องต้องมนตร์ของจันทา	เสื่อมสร่างวิญญาณ์ถึงน้องแก้ว
เจ้าว่าถูกทุกสิ่งจริงแล้ว	คลาดแคล้วคืนหลังเข้าวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ฝูงคนถ้วนหน้าน้ำตาไหล
แลเห็นโฉมงามทรามวัย	เกลือกกลิ้งนิ่งไปไม่ไหวองค์
จึงวักตักเอาชลธี	ประพรมโฉมศรีไม่ผุยผง
ครั้นเจ้าค่อยฟื้นคืนคง	ปลอบโยนโฉมยงให้ไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมศรีมีจิตคิดโหยหา
ชะแง้แลดูพระลูกยา	นางข้อนอุราเข้าร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯ โอ้ร่าย
๏ พ่อคุณทูลกระหม่อมของแม่เอ๋ย	ทรามเชยทิ้งแม่ให้โหยไห้
เช้าเย็นแม่จะเห็นหน้าใคร	ดังกาเหยี่ยวเฉี่ยวไปก็เหมือนกัน
ลูกเอ๋ยเคยรับพระมารดา	เมื่อมาแต่ป่าพนาสัณฑ์
พูดพลอดกอดแม่ไม่วายวัน	กินนมชมกันทุกเวลา
ตัวกรรมมันตามมาล้างผลาญ	พลัดบ้านเมืองแล้วยังมิสา
ยังมิหน้ำซ้ำพรากจากลูกยา	อนิจจามีกรรมต้องจำไกล
รำพันพลางนางลาคนทั้งปวง	เจ้าเหงาง่วงเดินมาน้ำตาไหล
เปล่าจิตผิดทางซังตายไป	ดั้นด้นพงไพรร้องไห้มา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์โอดโอยโหยหา
จมลงตรงปล่องนาคา	ฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์
แม่เจ้าประคุณทูลกระหม่อมแก้ว	จะกลิ้งเกลือกอยู่แล้วเป็นแม่นมั่น
เพราะแม่ต่อยหอยสังข์ไม่ยั้งทัน	จึงพลัดพรากจากกันกับลูกยา
ที่นี้จะได้ผู้ใดเล่า	อยู่ด้วยช่วยผ่านเกล้าเฝ้าเคหา
อยู่ทับขับไล่ไก่กา	แม่มาเย็นเย็นจะเห็นใคร
ว่าพลางทางซบเกศเกล้า	คิดถึงแม่เจ้าแล้วร้องไห้
สลบซบซอนอ่อนใจ	อยู่ในใต้น้ำไม่ทำลาย
ฯ ๘ คำ ฯ โอด


๓
นางพันธุรัตเลี้ยงพระสังข์
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวภุชงค์องค์สหาย
กับตักกระตักโหรคนทาย	ล้ำเลิศเพริศพรายในบาดาล
ปรากฏพระยศศักดิ์ศรี	บรรดานาคีไม่ต่อต้าน
ศาลารักษาศีลทาน	อยู่ใต้บาดาลพิมานชัย
เทพเจ้าเข้าในใจดล	ท่านท้าวกำพลหม่นไหม้
ด้วยพระสังข์ทองยองใย	ลำบากยากใจในคงคา
จะใคร่ไปตามวิสัยนาค	ออกจากเปลวปล่องช่องผา
ระวังตัวด้วยกลัวครุฑา	ทอดตาเหลียวดูมาแต่ไกล
ฯ ๘ คำ ฯ กลม
๏ เที่ยวเล่นมาเห็นกุมาร	นอนจมดินดานธารไหล
เห็นศิลาผูกมาก็แจ้งใจ	ลูกใครทิ้งถ่วงลงคงคา
โฉมศรีบริสุทธิ์มนุษย์น้อย	กะจ้อยร่อยน่ารักหนักหนา
ภุชงค์สงสารกุมารา	เข้าต้องดูรู้ว่าไม่บรรลัย
จับกรช้อนองค์เห็นกงจักร	น้อยหรือบุญหนักศักดิ์ใหญ่
จะเกิดเหตุเภทพาลประการใด	ใครช่างทำได้ไม่ปรานี
จะเอาเจ้าไปไว้เป็นลูกยา	เห็นว่าบุญหนักศักดิ์ศรี
แล้วแก้ศิลาพลันทันที	นาคีอุ้มพาไปบาดาล
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงวางบนแท่นแก้ว	ผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
บอกเมียรักพลันมิทันนาน	บริวารแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
พี่ไปได้มาแต่วารี	จมในชลธีไม่มีเสียง
ช่วยแก้ไขให้คืนจะได้เลี้ยง	กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้เอาบุญ
ว่าพลางตั้งสัตย์อธิษฐาน	ถ้าบุญเรากับกุมารเคยอุดหนุน
แต่ชาติหลังทั้งสองเคยค้ำจุน	เดชะบุญกุมารไม่วอดวาย
เสี่ยงพลางพลางเอาสุคนธ์ทิพย์	ลูบหลังดังหยิบให้เหือดหาย
ค่อยฟื้นคืนสมประดีคลาย	โฉมฉายเป่ามนตร์ด้วยฤทธี
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	พระสุวรรณสังข์เรืองศรี
ฟื้นองค์หลงว่ายวารี	แลเห็นนาคีก็ดีใจ
รูปร่างโสภาเป็นมนุษย์	ทรงภุชบังคมประนมไหว้
ผินผันอั้นอ้นฉงนใจ	กล่าวความถามไปกับนาคา
ข้าเจ้าเขาเอามาถ่วงน้ำ	บาปกรรมทำไว้เป็นหนักหนา
ผู้ใดไปเอาข้าเจ้ามา	โปรดช่วยชีวาให้คืนคง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวนาคีมีจิตพิศวง
ตรัสถามเนื้อความไปโดยจง	เจ้าเชื้อแถวแนววงศ์พระองค์ใด
ใครเล่าถ่วงเจ้าลงวารี	โฉมศรีโทษทัณฑ์นั้นไฉน
เราช่วยจึงไม่ม้วยบรรลัย	จึงพามาไว้ในบ้านเมือง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เล่าความตามเรื่อง
บิดาข้าไซร้ได้ผ่านเมือง	ราวเรื่องแม่ว่าให้ข้าฟัง
เมียน้อยมันชื่อนางจันทา	มารดาคลอดข้าเป็นหอยสังข์
เขาขับไล่ให้ไปอยู่ไพรรัง	มันชิงชังทูลว่าข้าจัญไร
อยู่หลังข้าออกมานอกหอย	เขาคอยจับข้าหาช้าไม่
ทุบตีฆ่าฟันไม่บรรลัย	จึงให้ถ่วงข้าลงสาคร
บอกพลางทางทรงโศกี	คิดถึงชนนีสะอื้นอ้อน
พระองค์ช่วยส่งให้มารดร	วิงวอนร่ำไห้อยู่ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวภุชงค์สงสารเป็นนักหนา
ได้ฟังทั้งนางนาคา	เสน่หาฟักฟูมอุ้มองค์
บุญญาธิการก็มากมี	จึงเข่นฆ่าร้าตีไม่ผุยผง
แกล้งเดียดฉันท์กันเป็นมั่นคง	ยุยงชิงชังว่าจังไร
อยู่ด้วยแม่เถิดจะเลี้ยงเจ้า	ร่วมวันขวัญข้าวอย่าโหยไห้
ชนนีเจ้านั้นมิบรรลัย	นานไปจะพบประสบกัน
จึงให้ชำระสระล้าง	ล้อมข้างดังนางในสวรรค์
เอมโอชโภชนาสารพัน	นึกสิ่งไรนั้นก็มีมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝ่ายท้าวภุชงค์ทรงศักดิ์	คิดถึงแม่รักยักษา
อย่าเลยจะให้กุมารา	ไปเป็นบุตรายาใจ
ผัวตายเป็นหม้ายมาช้านาน	ลูกหลานยักษีหามีไม่
จึงบอกพระสังข์ทองยองใย	พ่อไซร้มิใช่เป็นมนุษย์
ถึงรักเจ้าเอาไว้ไม่ได้ด้วย	จะชูช่วยบำรุงให้สูงสุด
ไปกว่าบิดาจะม้วยมุด	สิ้นสุดทุกข์ภัยที่ได้มา
เจ้าคิดถึงบิดาจะมาถึง	ครู่หนึ่งบัดใจจะไปหา
ว่าพลางทางสั่งนาคา	ตกแต่งกายาให้อ่าองค์
ทองกรอ่อนห้อยสร้อยสะอิ้ง	เพริศพริ้งเฟื่องฟูดูระหง
นาคาเข้าพร้อมล้อมวง	อุ้มองค์พามาจากบาดาล
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ขึ้นจากฟากฝั่งพระสมุทร	พ้นแดนมนุษย์สุดสถาน
ริมสะดือทะเลคะเนการ	หมายมุ่งกรุงมารไม่ใกล้ไกล
จึงนฤมิตด้วยฤทธา	เป็นมหาสำเภาทองผ่องใส
โภชนาสารพันทันใด	พร้อมไปในลำสำเภาทอง
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ จึงอุ้มลูกน้อยกลอยสวาท	นาคราชทูนเกล้าเศร้าหมอง
วางไว้ในลำสำเภาทอง	ทั้งสองโศกาด้วยปรานี
แล้วเอาแผ่นสุวรรณบันทึก	จารึกเป็นราชสารศรี
สั่งลูกชายพลันทันที	จงส่งให้ยักษีที่ลงมา
แล้วเธอตั้งสัตย์อธิษฐาน	ขุนมารอันคิดริษยา
จะจับลูกอย่าให้ถูกลำเภตรา	ให้ตรงซึ่งพาราอย่าซัดไป
เสี่ยงพลางทางเสือกสำเภาทอง	ลอยล่องในท้องทะเลใหญ่
สงสารลูกแก้วแววไว	แล้วกลับหลังวังในสู่ไพชน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสุวรรณสังข์ระเหระหน
คว้างคว้างมาในกลางทะเลวน	ทุกข์ทนแลเหลียวเปลี่ยวใจ
มีอยู่แต่น้ำกับฟ้า	จะแลเห็นฝั่งฝาก็หาไม่
ดูเป็นหมอกมัวออกทั่วไป	หวั่นไหวไม่เคยไปมา
เห็นฉนากฉลามตามกัน	ดาษดื่นหมื่นพันล้วนมัจฉา
เงือกงูราหูเหรา	ทั้งกระโห้โลมาปลาวาฬ
มังกรลอยล่องท้องน้ำ	คลื่นซัดซัดน้ำมาฉ่าฉาน
คิดถึงพระแม่อยู่แดดาล	เหมือนม้วยวายปราณไปจากกัน
ลูกรักพลัดไปแห่งใด	แม่อยู่หนไหนไม่ผายผัน
มิตายใหญ่กล้าจะมาพลัน	เสาะหาแม่นั้นให้พบพาน
ร่ำไรอยู่ในเภตรา	เทวาพิศวงน่าสงสาร
ช่วยส่งให้ตรงเมืองมาร	เข้ายังสถานด่านแดน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	กุมภัณฑ์ยักษาอยู่กว่าแสน
ลาดตระเวนเกณฑ์กันปันแดน	แว่นแคว้นนางมารชาญชัย
ยืนเยี่ยมหอคอยลอยลิ่ว	เห็นกระโดงธงทิวปลิวไสว
แลลิบลิบพริบตามาไวไว	เข้าใกล้แลเห็นเป็นสำเภา
คิดว่าข้าศึกมาฮึกฮัก	ขุนยักษ์วุ่นวายทั้งนายบ่าว
ออกรับจะจับเอาสำเภา	เร่งป่าวร้องเสร็จระเห็จมา
ฯ ๖ คำ ฯ กราว
๏ ตรูกันลงหาดทรายชายฝั่ง	เห็นสำเภายังไม่กังขา
ทองคำทั้งลำทำมา	คนในเภตราก็ไม่มี
เห็นอยู่แต่กุมารน้อย	แช่มช้อยจรัสรัศมี
แจ้งใจมิใช่ไพรี	ยักษีตรูกันมาทันใด
เผ่นโผนโจนฉวยด้วยความอยาก	อ้าปากแลบลิ้นน้ำลายไหล
เร่งรีบฉวยพลันทันใด	ประหลาดใจไม่ถูกเภตรา
ทะลึ่งโลดโดดคว้าผวาเปล่า	เหมือนหนึ่งจับดาวในเวหา
ลอยเด่นเห็นอยู่แก่ตา	ยักษากริ้วโกรธพิโรธใจ
ตีด้วยกระบองก้องเวหา	จะถูกลำเภตราก็หาไม่
ล้อมรุมกลุ้มกันเข้าทันใด	เปล่าไปไม่ปะปะทะกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	สุวรรณสังข์นรังสรรค์
เห็นหมู่อสูรกุมภัณฑ์	คร้ามครั่นพรั่นอกตกใจ
แต่ละตัวหัวพริกหยิกหยอง	ดำกาตาพองท้องใหญ่
เขี้ยวขาวยาวรีไม่มีใจ	คิดได้ถึงท้าวนาคี
แล้วจึงตั้งสัตย์อธิษฐาน	อย่าให้ขุนมารยักษี
มาทำอันตรายราวี	แก่ตัวข้านี้เลยนา
คิดแล้วเท่านั้นมิทันนาน	จึงโยนแผ่นทองสารให้ยักษา
แผ่นทองลอยละลิ่วปลิวมา	คอยท่ายักษีดังมีใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ยักษาโลดโผนโจนจับ	กลอกกลับรับราชสารได้
คืนเข้าฝั่งพลันทันใด	หอบรวนหายใจอยู่ไปมา
จึงรู้สาราที่จารึก	มิใช่ข้าศึกจึงปรึกษา
สารทองของท้าวเจ้านาคา	เภตราเขียนรายระบายทอง
จำเพาะให้โฉมยงลงมารับ	เราจึงจู่จับมิได้ต้อง
ปรึกษาแล้วนำเอาแผ่นทอง	นายรองระเห็จเตร็ดมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งราชธานี	จึงนำสารศรีเข้าไปหา
บอกแจ้งแถลงกิจจา	แก่ท่านมหาเสนาใน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เสนารับสารใส่พานแก้ว	คลาดแคล้วพามาหาช้าไม่
เข้าเฝ้านางมารชาญชัย	ที่ในพระโรงอันรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มาถึงจึงคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าบังคมเหนือเกศี
แล้วทูลไปพลันทันที	ท้าวนาคีมีราชสารมา
ให้ราชทูตมนุษย์น้อย	ล่องลอยสำเภาไม่เข้าหา
ทองคำทั้งลำทำมา	คนในเภตราก็ไม่มี
จับต้องจะถูกก็หาไม่	โยนให้แต่ราชสารศรี
ผิดอย่างปางก่อนบอห่อนมี	เทวีจงทราบพระบาทา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษา
เร่งคิดถวิลจินตนา	ทูตถือสาราประหลาดใจ
จึงสั่งสาวศรีที่หมอบเฝ้า	รับเอาสาราเข้ามาให้
แล้วอ่านดูพลันทันใด	ที่ในพระราชสารา
ฯ ๔ คำ ฯ เอกบท
๏ สารท้าวภุชงค์ทรงศักดิ์	คิดถึงแม่รักยักษา
แต่สหายวายปราณนานมา	ชั่วช้ามิได้มาเยี่ยมเยือน
องค์ท้าวกุมภัณฑ์ที่บรรลัย	ความสมัครรักใคร่ใครจะเหมือน
เจ้าน้อยใจที่ไม่เยี่ยมเยือน	รักเจ้าเท่าเทียมเหมือนกัน
เป็นหญิงครองเมืองมณฑล	เสนีรี้พลจะเดียดฉันท์
เราไซร้ได้บุตรบุญธรรม์	มนุษย์จ้อยน้อยนั้นถือสารไป
เจ้าจงเลี้ยงไว้เป็นลูกรัก	เราเห็นบุญหนักศักดิ์ใหญ่
จะได้ครอบครองพระเวียงชัย	เลี้ยงไว้ค้ำชูแทนหูตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อ่านจบแจ้งในสารศรี	คิดถวิลยินดีเป็นหนักหนา
เอาสารทูนเกล้าไว้มิได้ช้า	ขอบใจหนักหนาท้าวนาคี
องค์ท้าวกุมภัณฑ์ที่บรรลัย	ยังคิดรักใคร่ไม่หน่ายหนี
ซื่อตรงต่อองค์พระสามี	คุณของนาคีดังบิดา
แล้วตรัสแก่มหาเสนาใน	ใครเห็นอย่างไรให้ปรึกษา
มนุษย์น้อยจ้อยในเภตรา	นาคาให้มาให้รับรอง
ให้เลี้ยงต่างลูกดวงใจ	บุญหนักศักดิ์ใหญ่ไม่มีสอง
เรานี้มีจิตคิดปอง	จะใคร่รับรองกุมารา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภัณฑ์โหรใหญ่ฝ่ายขวา
พินิจคิดคูณแล้วทูลมา	โหราขอโทษได้โปรดปราน
อย่าเพ่อชื่นชมภิรมย์ใจ	มิได้สงสัยที่ในสาร
ตำราทายว่าพระกุมาร	มิใช่ลูกหลานท้าวนาคา
มนุษย์กับยักษ์จะรักกัน	ห้ามปรามกวดขันเป็นหนักหนา
เหมือนหนึ่งดุเหว่าเหล่ากา	เลี้ยงรักษาได้เมื่อไรมี
ทำนองเมรีกับพระรถ	ลักหยูกยาหมดแล้วลอบหนี
โฉมยงเหมือนองค์เมรี	รับมาน่าที่จะวายปราณ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ได้เอยได้ฟัง	มืดคลุ้มกลุ้มคลั่งดังเพลิงผลาญ
เหม่อ้ายโหรใหญ่ใจพาล	ช่างเปรียบเทียบทัดทานด้วยมารยา
มึงนี้ผูกจิตคิดคด	จะขบถจริงจังกระมังหนา
กูไซร้จะได้ลูกยา	กีดหน้าขวางตาหรือว่าไร
กูไซร้ใช่นางเมรี	หลงด้วยโลกีย์หาดีไม่
อันท้าวภุชงค์ทรงชัย	ชั่วแล้วที่ไหนจะให้มา
ว่าพลางทางสั่งสาวสรรค์	จงช่วยกันขับไล่ไสเกศา
แต่นี้สืบไปอย่าให้มา	มันว่ากูเล่นให้เป็นลาง
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วสั่งกุมภัณฑ์ให้จัดแจง	ตกแต่งเร่งรัดอย่าขัดขวาง
อีกทั้งข้าเฝ้าท้าวนาง	ต่างต่างแผลงฤทธิ์นิมิตกาย
ให้เป็นมนุษย์สุดสิ้น	ตรัสพลางเทพินผันผาย
เข้าที่นฤมิตบิดเบือนกาย	เฉิดฉายโสภาอ่าองค์
ออกจากวังแก้วแพรวพรรณ	กำนัลพรั่งพรูดูระหง
แห่แหนแน่นอัดจัตุรงค์	เสนาพาลงไปคงคา
ฯ ๖ คำ ฯ กลองโยน เชิด
๏ มาถึงหาดทรายชายทะเล	เห็นเภตราลอยคอยท่า
ลดองค์ลงริมชลธา	หัตถาจบน้ำได้สามที
แล้วนางตั้งจิตพิษฐาน	กุมารบุญหนักศักดิ์ศรี
จะมาเป็นลูกข้าในครานี้	เทวัญจันทรีจงเล็งแล
ขอให้ลอยเข้ามาถึงฝั่ง	เหมือนหนึ่งยังข้าเห็นให้เป็นแน่
เสี่ยงพลางแล้วนางผันแปร	ลุกยืนชะแง้แลไป
สำเภาลอยเลื่อนเคลื่อนคลา	ไม่ทันพริบตาเข้ามาใกล้
เกยยังฝั่งพลันทันใด	บัดใจเห็นทั่วทุกตัวมาร
ฯ ๘ คำ ฯ สาธุการ
๏ แล้วนางย่างลงในเภตรา	มิช้าเห็นองค์น่าสงสาร
พินิจพิศดูพระกุมาร	งามปานรูปทรงดังองค์อินทร์
ฝ่ายว่าพระสังข์ก็บังคม	ชื่นชมในจิตคิดถวิล
แม่นยำเหมือนคำท้าวนาคิน	เสร็จสิ้นทุกสิ่งไม่กริ่งใจ
นางมารฟักฟูมอุ้มองค์	โฉมยงยินดีจะมีไหน
ลงจากเภตราคลาไคล	สำเภาหายไปมิได้นาน
สาวศรีรับรองประคองเคียง	พร้อมเพรียงพิศวงสงสาร
เบียดเสียดกันดูพระกุมาร	คืนเข้ายังสถานสำราญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงวังพลันทันที	วางยังแท่นมณีศรีใส
จึงดำรัสตรัสถามความใน	พ่อเป็นลูกหลานใครไฉนนา
จึงพระยาภุชงค์ทรงศักดิ์	ส่งองค์ลูกรักให้แก่ข้า
เหตุผลต้นปลายอย่างไรมา	ลูกยาทรงนามกรใด
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทูลแจ้งแถลงไข
คิดถึงมารดายิ่งอาลัย	ร่ำไรทูลความแต่หลังมา
อันพระบิตุรงค์ทรงภพ	ประเสริฐเลิศลบจบทิศา
เมียน้อยนั้นชื่อจันทา	เขายุยงบิดาให้ฆ่าตี
จับลูกถ่วงท้องชลาลัย	ตัวแม่ขับไล่อยู่ไพรสี
บุญช่วยจึงไม่ม้วยชีวี	ท้าวนาคีจึงใส่สำเภามา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ฟังเอยฟังการ	นางมารสงสารเป็นหนักหนา
รับขวัญไม่กลั้นน้ำตา	ลูบหลังลูบหน้าให้ปรานี
แม่จะถนอมกล่อมเกลี้ยง	จะเลี้ยงเจ้าเป็นบุตรนะโฉมศรี
พ่ออย่าได้กังขาราคี	พระบุรีจะให้แก่ลูกยา
จูบพลางนางอุ้มขึ้นใส่ตัก	ความรักแสนสุดเสน่หา
ดังดวงฤทัยนัยนา	แล้วสั่งมหาเสนาใน
ท่านจงเร่งรัดจัดแจง	ตกแต่งพาราอย่าช้าได้
จะสมโภชลูกแก้วแววไว	บาดหมายกันไปอย่าได้นาน
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนารับราชบรรหาร
แล้วถวายบังคมก้มกราน	มาสั่งการตามมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ให้แต่งโรงราชพิธี	เทียนชัยบายศรีตั้งซ้ายขวา
หุ่นละครโขนหนังช่องระทา	เครื่องเล่นนานาบรรดามี
ทั้งระเบงระบำปล้ำมวย	พร้อมด้วยสังคีตดีดสี
งิ้วง้าวเสภาชาตรี	มโหรีครึ่งท่อนมอญรำ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วกลับมาทูลความตามเรื่อง	บ้านเมืองแต่งอร่ามงามขำ
ราชวัติฉัตรธงโรงรำ	พร้อมสำเร็จแล้วพระเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ ช้าร่าย
๏ ฟังเอยฟังสาร	นางมารปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ครั้นว่าสนธยาราตรี	ก็เข้าที่บรรทมภิรมย์ใน
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแต่งองค์ลูกยา	ภูษาอย่างดีศรีใส
ทองกรสังวาลตระการใจ	แล้วมุ่นจุไรใส่ชฎา
สรรพเสร็จเสด็จจรลี	สาวศรีไสวทั้งซ้ายขวา
เชิญเครื่องตามกันเป็นหลั่นมา	ยาตราสถิตยังพิธี
ฯ ๔ คำ ฯ ร้องเพลงมหาชัย
ร่าย
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	นางมารให้เบิกบายศรี
ลั่นฆ้องกลองชัยเภรี	ดีดสีตีทับฉับพลัน
จุดแว่นเวียนซ้ายย้ายขวา	โห่ขึ้นสามลาขมีขมัน
เซ็งแซ่แตรสังข์ประดังกัน	ฆาตฆ้องกลองลั่นสนั่นไป
ฯ ๔ คำ ฯ มโหรี
๏ เวียนเทียนสำเร็จเสร็จสรรพ	โบกจับจุณเจิมเฉลิมให้
แล้วนางอำนวยอวยชัย	ทุกข์โศกโรคภัยอย่าให้มี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพนักงานการเล่น	ทั้งมวยปล้ำรำเต้นถ้วนถี่
โขนละครไก่ป่าชาตรี	เป่าปี่ตีกลองกึกก้องไป
หกคะเมนไต่ลวดกวดขัน	เจ็ดคืนเจ็ดวันหวั่นไหว
ครั้นราตรีมีดอกไม้ไฟ	หนังจีนหนังไทยดอกไม้กล
อีกทั้งครึ่งท่อนมอญรำ	จับระบำรำท่าโกลาหล
งิ้วง้าวฉาวแฉ่งแต่งตน	เกลื่อนกล่นอื้ออึงคะนึงไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ นางมารสมโภชพระลูกแล้ว	ผ่องแผ้วยินดีจะมีไหน
จึงชวนลูกยาคลาไคล	เข้าในวังพลันทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนแท่นแก้ว	ผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แล้วจัดแจงนักเทศขันที	นางนมทั้งสี่พี่เลี้ยง
กำนัลนางมโหรีขับไม้	สำหรับให้ขับกล่อมพระเนื้อเกลี้ยง
แม่มอบให้พระสังข์ทั้งวังเวียง	ใครทุ่มเถียงจงเฆี่ยนฆ่าตี
นางถนอมกล่อมเกลี้ยงรักษา	มิให้พระลูกยาเจ้าหมองศรี
จนพระชันษาสิบห้าปี	ยังทวีความรักอยู่ทุกวัน
นางค่อยเคลื่อนคลายสบายใจ	จะใคร่ไปเที่ยวป่าพนาสัณฑ์
เผอิญใจทึกทึกนึกผูกพัน	คิดพรั่นกลัวลูกจะหนีไป
อย่าเลยจะแสร้งแกล้งล่อลวง	อย่าให้ล่วงหมายคำสำคัญได้
ว่าไปช้าแล้วกลับมาเร็วไว	ถึงจะหนีไปไม่พ้นกร
แม่จะไปป่าเจ็ดราตรี	พันปีจงฟังแม่สั่งสอน
บ่อน้ำซ้ายขวาเจ้าอย่าจร	หอข้างหัวนอนเจ้าอย่าไป
สั่งลูกแล้วพลันมิทันช้า	พรั่งพร้อมทหารหน้าน้อยใหญ่
ออกจากพาราคลาไคล	แปลงไปเป็นยักษ์ฉับพลัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นมาถึงป่าพนาลัย	จับได้ช้างเสือเนื้อสมัน
ฟาดฟัดล้มตายวายชีวัน	ได้ห้าหกตัวนั้นไม่พอพุง
ครั้นเหลือบเห็นช้างฝูงใหญ่	ดีใจฟาดด้วยกระบองผลุง
หักคอตายกลาดฟาดดังปุง	ทหารหอบพะรุงพะรังมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ วางกองไว้หน้าศาลาลัย	แล้วนางไปสรงน้ำที่เพิงผา
แล้วขึ้นนั่งบนบัลลังก์ศิลา	เสวยสัตว์นานาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์พระสังข์เรืองศรี
อยู่ในไพชนอสุรี	มีจิตคิดถึงมารดา
เหตุไฉนไปไพรกรุ่นกรุ่น	พระคุณไปไยที่ในป่า
ว่าไปวันเดียวจะกลับมา	ไม่เหมือนวาจาที่ว่าไว้
เหตุใดถ้อยคำฟั่นเฟือน	คลาดเคลื่อนคืนวันหามั่นไม่
ตรัสว่าจะไปคืนเดียวไซร้	เจ็ดวันจึ่งได้กลับมา
ครั้นว่าจะไปเจ็ดวัน	กลับพลันวันเดียวไม่เหมือนว่า
ผิดแล้วถ้อยคำพระมารดา	ดีร้ายจะมาต่อเจ็ดวัน
ห้ามไว้มิให้ไปที่ครัวไฟ	อะไรจะมีอยู่ที่นั่น
ลับตาสาวใช้ลอบไปพลัน	ได้เห็นสำคัญในทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ เห็นโครงเสือช้างกวางทราย	ทั้งกายมนุษย์กับซากผี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ผิดแล้วชนนีเห็นสำคัญ
พระมารดาว่าบ่อที่ปิดไว้	จะมีอะไรเป็นแม่นมั่น
ลอบหนีพี่เลี้ยงลงไปพลัน	เปิดบ่อซ้ายนั้นขึ้นทันใด
ค่อยเอานิ้วพระหัตถ์ชี้	จุ่มจี้บ่อเงินที่ผ่องใส
เปิดบ่อขวาพลันทันใด	แจ่มใสสว่างอยู่เรืองรอง
เอานิ้วชี้ที่เป็นเงินนั้น	จิ้มลงดูพลันเป็นทองผ่อง
คิดตกใจเจ้าเฝ้ามอง	เช็ดทองด้วยกลัวพระมารดา
จะเช็ดสีเท่าใดก็ไม่ออก	พระแม่มาจะบอกกระมังหนา
รีบมาคิดได้ด้วยมารยา	ฉีกผ้าพันนิ้วพระหัตถ์ไว้
แล้วพระจึงซ่อนฝูงนาง	มาดูที่ปรางค์ปราสาทใหญ่
แลเห็นรูปเงาะเหมาะสุดใจ	พระจึงสวมใส่เข้าลองดู
สอดใส่เกือกแก้วทั้งซ้ายขวา	ประดับเพชรพรายตาทั้งคู่
จับไม้เท้าทองลองฤทธิ์ดู	เหาะวู่ตามช่องบัญชรชัย
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ เหาะลองดูเล่นพอเห็นดี	กลัวพระชนนีไม่ช้าได้
ถอดออกแล้ววางดังเก่าไว้	ดีใจสอดมองดูมารดา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ทีเอยทีนี้	ชอบที่จะหนีแม่ยักษา
จะเหาะไปหาพระมารดา	ถึงไร่ยายตาที่เลี้ยงเรา
ฯ ๒ คำ ฯ โอ้ร่าย
๏ โอ้อนิจจาพระชนนี	ป่านฉะนี้จะร่ำโศกเศร้า
จะข้อนทรวงสลบซบเซา	พระเกิดเกล้าลูกเอ๋ยจะโศกา
ตัวกูมาอยู่ในเมืองนี้	พระชนนีเลี้ยงเป็นยักษา
ไว้ใจยากนักถ้าฉวยช้า	ไหนจะหนีมารดาไปได้เลย
เห็นจะวายชีวิตเสียเปล่าเปล่า	โอ้พระเกิดเกล้าของลูกเอ๋ย
จะแทนคุณชนนีมิอยู่เลย	เงยเห็นพี่เลี้ยงซ่อนทันที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงวิ่งหาพระโฉมศรี
ตกใจไม่เห็นอยู่ในที่	วิ่งตีอกหาประหม่าใจ
เมื่อกี้วิ่งเล่นก็เห็นตัว	ทูนหัวเอ๋ยซ่อนอยู่แห่งไหน
มองมาพบพระองค์ก็ดีใจ	พี่เลี้ยงสาวใช้ก็เปรมปรีดิ์
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษี
เล็ดลอดสอดหามฤคี	ได้เจ็ดราตรีอยู่ไพรวัน
สายัณห์ตะวันรอนรอน	ใกล้จะลับสิงขรพนาสัณฑ์
รำลึกถึงลูกใจผูกพัน	เร่งรีบเร็วพลันระเห็จมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ถึงรับขวัญอุ้มพระลูกรัก	จูบพักตร์เศียรเกล้าเกศา
กอดชมดังดวงนัยนา	นางแสนเสน่หาดังดวงใจ
แลเห็นนิ้วหัตถาผ้าพัน	เอ็ววันของแม่เป็นไฉน
ผ้าผูกนิ้วถูกอะไร	เป็นไรหรือพ่อจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้ฟังคำว่า
ครั้นแม่จับนิ้วทำมารยา	กลัวพระมารดาจะเคืองใจ
ทำผิดลูกกลัวพระแม่ตี	ลูกนี้ไม่มีอัชฌาสัย
จับมีดเข้ามาผ่าไม้	บาดเลือดซับไหลฝนไพลทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ชะนางพี่เลี้ยงช่างให้ไม้ผ่า
จับมือพิศดูพันผ้า	ทูนเหนือเกศารำคาญใจ
จะมากหรือน้อยแม่ขอดู	นิ่งอยู่หาทำให้เจ็บไม่
กำมิดปิดซ่อนแม่ทำไม	บาดแผลน้อยใหญ่ไฉนนา
ฯ ๔ คำ ฯ
สังข์เอยสังข์ทอง	ทำร้องกุมนิ้วพันผ้า
อุยอุยพระแม่อย่าแก้นา	เจ็บปวดหนักหนาเป็นพ้นไป
โลหิตติดกรังผ้าอยู่	เจ็บปวดพ้นรู้ไม่แก้ได้
ลูกลวนลามเล่นจึงเป็นไป	พระแม่จงได้ปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	นางมารโกรธพี่เลี้ยงสาวศรี
น้ำตาคลอตาด้วยปรานี	ให้มัดตีพี่เลี้ยงนางใน
นางนมพี่เลี้ยงเรียงหน้า	มึงไม่นำพาเอาใจใส่
ให้เล่นมีดเล่นพร้าผ่าไม้	ตีให้บรรลัยประเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ได้เอยได้ฟัง	พระสังข์บังคมขอโทษพี่
อ้อนวอนกราบไหว้ทั้งโศกี	มิให้ต้องตีชิงไม้ไว้
ลูกแข็งเขาห้ามแล้วไม่ฟัง	เขารักข้าหาชังลูกน้อยไม่
ถ้าเขาต้องโทษโพยภัย	ไหนเขาจะรักลูกน้อยนี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา กล่อม

๔
พระสังข์หนีนางพันธุรัต
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางพันธุรัตยักษี
แต่ว่างเว้นเป็นหม้ายมาหลายปี	สามีมอดม้วยด้วยไข้พิษ
ได้ลูกน้อยหอยสังข์มาเลี้ยงไว้	รักใคร่เป็นบุตรสุจริต
ฟักฟูมอุ้มชูชมชิด	ลืมคิดถึงผัวของตัวตาย
เมื่อเวรามาติดตามทัน	นางนั้นจะสิ้นบุญสูญหาย
ให้ร้อนเนื้อเดือดใจไม่สบาย	ผันผายไปป่าพนาวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงอุ้มองค์พระสังข์นั่งตัก	โลมลูบจูบพักตร์แล้วรับขวัญ
วันนี้แม่จะลาไปอารัญ	สายัณห์เลี้ยวลับจะกลับมา
แล้วกำชับสาวศรีพี่เลี้ยง	จงถนอมกล่อมเกลี้ยงโอรสา
ตามใจอย่าให้โกรธา	เคืองขัดอัธยาสิ่งใด
สั่งพลางย่างเยื้องยุรยาตร	จากปราสาทเรืองรองผ่องใส
มาลับตาลูกน้อยกลอยใจ	อรไทเปลี่ยนแปลงกายา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ บัดใจรูปร่างเป็นนางยักษ์	ล่ำสันคึกคักหนักหนา
ถือตระบองป้องพักตร์ทำศักดา	ดั้นดงตรงมาพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ กราวใน เชิด
๏ ครั้นถึงหิมวาป่าสูง	เห็นฝูงเนื้อเบื้อเสือสีห์
นางยักษ์อยากกินก็ยินดี	เข้าไล่ตีเลี้ยวลัดสกัดสแกง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ พิฆาตฆ่าโคกระทิงมหิงสา	ด้วยกำลังฤทธากล้าแข็ง
โจนจับฉับเฉียวเรี่ยวแรง	หักแข็งขาไว้ในดงดาน
ตัวไหนพ่วงพีมีมัน	เลือกสรรกินเล่นเป็นอาหาร
กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวป่นไม่ทนทาน	คชสารควายวัวตัวละคำ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ นางกินเหลือล้นจนเรอ	ท้องไส้เอ้อเร้ออิ่มหนำ
ลงล้างปากล้างคอในบ่อน้ำ	พอพลบค่ำย่ำแสงสนธยา
จึงไปยังที่หยุดพัก	เคยสำนักแรมทางกลางป่า
ปัดผงลงนอนในศาลา	นิทรากลิ้งกลับจนหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	องค์พระสังข์ทองผ่องใส
ราตรีเข้าที่บรรทมใน	ถอนฤทัยรำลึกตรึกตรา
คิดถึงชนนีที่เกิดเกล้า	จะโศกเศร้าทุกข์ทนบ่นหา
แต่มาอยู่เมืองมารก็นานช้า	ไม่รู้ว่าจะเป็นตายร้ายดี
ซึ่งกูจะหลงอยู่ในเมืองยักษ์	แม้นมิลักรูปเงาะเหาะหนี
ที่ไหนจะได้เห็นชนนี	นับปีเดือนแล้วจะแคล้วไป
จำจะคิดติดตามสืบหา	ให้พบพานมารดาจงได้
วันนี้แม่พันธุรัตไปแรมไพร	ได้ช่องคล่องใจจะไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นกลางคืนดื่นดึกเดือนเที่ยง	เห็นพี่เลี้ยงหลับสนิทถ้วนหน้า
ค่อยย่องลงจากเตียงเมียงออกมา	จากห้องไสยาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ลอบลงชุบองค์ในบ่อทอง	ผิวเนื้อนวลละอองผ่องศรี
เป็นทองคำธรรมชาติชาตรี	สมถวิลยินดีดังใจคิด
แล้วขึ้นไปบนปราสาทชัย	ที่ไว้รูปเงาะศักดิ์สิทธิ์
หยิบขึ้นแลเล็งเพ่งพิศ	ขุกคิดขึ้นมาก็อาลัย
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้อนิจจามารดาเลี้ยง	เคยถนอมกล่อมเกลี้ยงรักใคร่
แสนสนิทพิศวาสดังดวงใจ	มิให้ลูกยาอนาทร
พระคุณล้ำลบจบดินแดน	ยังมิได้ทดแทนพระคุณก่อน
วันนี้จะพลัดพรากจากจร	มารดรค่อยอยู่จงดี
แม้นลูกไปไม่ม้วยมรณา	จะกลับมากราบบาทบทศรี
ร่ำพลางทางทรงโศกี	อยู่ที่ปราสาทเพียงขาดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นคลายทุกข์ขุกคิดขึ้นมา	จะอยู่ช้าฉะนี้ก็มิได้
เกลือกว่ามารดามาแต่ไพร	หนีไปไม่ทันจะเสียการ
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงเข้าแล้ว	ใส่เกือกแก้วถือไม้เท้าห้าวหาญ
เหาะขึ้นเวหาเหินทะยาน	ออกจากเมืองมารรีบมา
ฯ ๔ คำ ฯ กลม เชิด
๏ เหาะระเห็จเจ็ดคืนถึงเขาหลวง	สูงกว่าเขาทั้งปวงที่ในป่า
พอสิ้นกำลังวังชา	เหน็ดเหนื่อยเลื่อยล้าเต็มที
จำจะหยุดพักสักหน่อยก่อน	ทินกรร้อนแรงแสงสี
จึงเลื่อนลงยังยอดคีรี	จรลีเข้าใต้ร่มไทร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	พวกพี่เลี้ยงนางนมน้อยใหญ่
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสุริโยทัย	นางในต่างฟื้นตื่นตา
ม้วนที่นอนหมอนข้างเก็บงำ	ฉวยขันตักน้ำมาล้างหน้า
แล้วเข้าไปในที่ไสยา	แลหาไม่เห็นพระสังข์ทอง
ตกประหม่าตาขาวคิดฉงน	ฝูงนางต่างตนเร่งหม่นหมอง
ชวนกันลดเลี้ยวเที่ยวมอง	ทุกแห่งห้องตำหนักนอกใน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ ค้นคว้าหาทั่วที่เคยเล่น	จะประสบพบเห็นก็หาไม่
ต่างตีอกชกหัวร่ำไร	ครั้งนี้ที่ไหนจะรอดตาย
แม้นแม่พันธุรัตมาแต่ป่า	จะตีด่าดุเดือดไม่เหือดหาย
จะปลิ้นปลอกออกตัวยักย้าย	ด้วยแยบคายแก้ไขเห็นไม่ฟัง
ปรับทุกข์กันทุกคนบ้างบนผี	เอ็นดูช่วยสักทีพอรอดหลัง
บ้างว่าเลี้ยงลูกเจ้าเฝ้าคลัง	มักมีภัยสมดังว่ามา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษา
เที่ยวป่าเล่นสบายหลายเวลา	ก็เหาะกลับคืนมายังเมืองมาร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงปราสาทมณีที่สำนัก	ร้องเรียกลูกรักก็ไม่ขาน
แลหาแห่งไรไม่พบพาน	นางมารหวั่นหวาดประหลาดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกพี่เลี้ยงนางนมน้อยใหญ่
เห็นนางยักษามาแต่ไพร	กลัวภัยภาวนาละล้าละลัง
แต่เขยื้อนขยับลับล่อ	เข้าไปแล้วให้ท้อถอยหลัง
จึงก้มเกล้าเล่าเหตุให้ฟัง	พระลูกน้อยหอยสังข์นั้นหายไป
ข้าเที่ยวค้นหานักหนาแล้ว	จะพบพระลูกแก้วก็หาไม่
เล่าพลางต่างคนก็ร่ำไร	ขอชีวิตไว้อย่าฆ่าตี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษี
ได้ฟังดังจะสิ้นสมประดี	เอออะไรกระนี้อีพี่เลี้ยง
กูไว้ใจให้อยู่กับลูกรัก	คอยพิทักษ์ถนอมกล่อมเกลี้ยง
ช่างละให้หายไปจากวังเวียง	มันน่าเสี่ยงสับซ้ำให้หนำใจ
ว่าพลางนางร่ำโศกา	น้ำตาแถวถั่งหลั่งไหล
ไปเปิดดูบ่อทองเห็นพร่องไป	เร่งพะวงสงสัยไม่รู้แล้ว
มาดูรูปเงาะป่าไม่ปรากฏ	หายหมดทั้งไม้เท้าและเกือกแก้ว
ลูกน้อยกลอยสวาทเจ้าคลาศแคล้ว	หนีแม่ไปแล้วนะอกอา
จะอยู่ช้าฉะนี้ก็มิได้	จำจะเร็วรีบไปตามหา
จึงขึ้นหอคอยสูงลอยฟ้า	ตีกลองสัญญาเข้าเจ็ดที
ฯ ๑๐ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	พวกพลกุมภัณฑ์ภูตผี
ทั้งหมู่อสูรศักดิ์ยักขิณี	ได้ยินเสียงเภรีสัญญา
ไม่แจ้งเหตุเภทผลกลใด	ต่างตระหนกตกใจเป็นนักหนา
สำแดงแผลงอิทธิฤทธา	ชวนกันเหาะมายังเมืองมาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นเอยครั้นถึง	จึงคลานเข้ามายังหน้าฉาน
ไหว้พลางทางถามมิทันนาน	เหตุการณ์อะไรมีจึงตีกลอง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตร้อนเร่าเศร้าหมอง
จึงแถลงเล่าความตามทำนอง	เจ้าสังข์ทองลูกรักของเรานี้
ลอบลักรูปเงาะและเกือกแก้ว	สวมใส่เข้าแล้วก็เหาะหนี
เร่งไปตามหาอย่าช้าที	วันนี้ให้ได้ตัวมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึงหมู่อสูรศักดิ์ยักษา
คำนับรับคำแล้วอำลา	นฤมิตกายากำยำ
เหาะเหินเที่ยวหาในป่ากว้าง	ทุกทิศทุกทางเถื่อนถ้ำ
แยกไปบกบ้างไปข้างน้ำ	ต่างสำแดงเดชเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ กราว เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์นั่งอยู่บนเขาใหญ่
เห็นมืดมิดปิดแสงอโณทัย	เสียงสนั่นหวั่นไหวนี่นัน
จึงคิดว่าดีร้ายอสุรา	ติดตามเรามาเป็นแม่นมั่น
จวนตัวเต็มทีหนีไม่ทัน	จำจะผ่อนผันด้วยปัญญา
พระจึงถอดรูปเงาะออกซ่อนไว้	ขึ้นนั่งบนต้นไทรสาขา
ทำเป็นเช่นรุกขเทวา	พลางนึกภาวนาอยู่ในใจ
ฯ ๖ คำ ฯ รัว เชิด (ยักษ์ออก)
๏ บัดนั้น	หมู่มารทหารน้อยใหญ่
เห็นพระสังข์นั่งอยู่บนต้นไทร	มิได้รู้จักแต่สักตน
เพ่งพิศดูพลางไม่วางตา	คิดว่าเทวาในไพรสนฑ์
ผิวพรรณผุดผาดประหลาดคน	ให้งวยงงฉงนสนเท่ห์ใจ
จึงถามว่าดูก่อนเทวา	เห็นเจ้าเงาะเหาะมามั่งหรือไม่
อย่าแกล้งกล่าวคำอำไว้	จงบอกไปตามจริงบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำยักษี
บอกพลางทางยกมือชี้	เห็นเหาะไปทิศนี้นะขุนมาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยักษาได้ฟังว่าขาน
ดีใจเสือกสนลนลาน	เหาะทะยานติดตามไปพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ตริตรึกนึกพรั่น
แต่กูเหาะระเห็จมาเจ็ดวัน	มันยังตามทันด้วยฤทธิไกร
จะอยู่ก็ใช่ไม่ชอบกล	หนีไปจะพ้นมันที่ไหน
ให้คิดขัดสนจนใจ	จะแก้ตัวต่อไปอย่างไรดี
พลางตั้งจิตพิษฐานด้วยสัจจา	คุณพระมารดาปกเกศี
จงค้ำชูช่วยข้าครานี้	อย่าให้มีอันตรายสิ่งใด
ถึงแม่พันธุรัตจะพบข้า	ขออย่าให้ขึ้นมาบนเขาได้
ให้ลูกแก้วตัวรอดปลอดภัย	พลางยกมือไหว้ภาวนา
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษา
เรียกเหล่าบ่าวไพร่มิได้ช้า	ออกจากพารารีบตามไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง	ซึ่งเนินบรรพตภูเขาใหญ่
แลไปเห็นคนบนต้นไทร	งามวิไลผิวผ่องดังทองทา
ยืนพินิจพิศเพ่งอยู่เป็นครู่	ลูกรักของกูแล้วสิหน่า
ตบมือหัวเราะทั้งน้ำตา	ร้องเรียกลูกยาด้วยยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ นั่งอยู่ไยนั่นพ่อขวัญข้าว	ขัดเคืองอะไรเล่าเจ้าจึงหนี
มาเถิดทูนหัวอย่ากลัวตี	ดูเอาเถิดซียังมิมา
นางร้องไห้ร่ำแล้วซ้ำเรียก	ปีนตะกายตะเกียกขึ้นไปหา
ด้วยเดชะอำนาจสัตยา	เผอิญให้เลื่อยล้าสิ้นกำลัง
พลัดตกหกล้มนอนตะแคง	ขาแข้งสีข้างขัดขึ้นดัดหลัง
โศกีตีอกเพียงจะพัง	ทรุดนั่งกระแทกก้นจนใจ
ลูกน้อยกลอยสวาทของมารดา	แม่บำรุงเลี้ยงมาจนใหญ่
มิให้ระคายเคืองสิ่งใด	เจ้าหนีแม่มาได้ช่างไม่คิด
แม่อุตส่าห์มาตามด้วยความรัก	เจ้าไม่พูดไม่ทักแต่สักหนิด
อกแม่จะแตกตายวายชีวิต	สุดคิดอยู่แล้วนะลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำที่ร่ำว่า
ให้คิดสงสารมารดา	นบนิ้ววันทาแล้วตอบไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แม่เอยแม่เจ้า	เลี้ยงข้ามาแต่เยาว์จนใหญ่
พระคุณล้ำลบภพไตร	จะเปรียบด้วยสิ่งใดนั้นไม่มี
ใช่ลูกจะเคืองแค้นแสนเข็ญ	ด้วยความจำเป็นดอกจึงหนี
เหตุด้วยมารดาของข้านี้	ทุกข์ร้อนไร้ที่พึ่งพา
จะยากเย็นเป็นตายก็ไม่แจ้ง	จะไปสืบเสาะแสวงทุกแห่งหา
ครั้นจะบอกออกอรรถตามสัจจา	ก็คิดกลัวเกลือกว่ามิให้ไป
ลูกจึงลักรูปเงาะเหาะหนี	โทษผิดทั้งนี้เป็นข้อใหญ่
อย่าพิโรธโกรธขึ้งขัดใจ	ถึงไปไม่ช้าจะมาพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตฟังว่าเพียงอาสัญ
ฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์	เจ้าไปแล้วไหนนั่นจะกลับมา
คิดอ่านอุบายจะหน่ายหนี	เอาเหตุชนนีนั้นมาว่า
ถึงไปก็ไม่ขัดอัธยา	เชิญลงมาหาแม่แต่สักน้อย
พอแม่ได้ชมโฉมเจ้า	ให้สบายบรรเทาที่เศร้าสร้อย
แต่ร่ำร้องไห้หาเลือดตาย้อย	อุตส่าห์สู้ติดต้อยห้อยตาม
อย่านึกแหนงแคลงเลยว่าเป็นยักษ์	มาเถิดลูกรักอย่าเกรงขาม
ถึงจะอยู่จะไปก็ให้งาม	เจ้าผู้ทรามรักร่วมชีวา
อันรูปเงาะไม้เท้าเกือกแก้ว	แม่ประสิทธิ์ให้แล้วดังปรารถนา
ยังมนตร์บทหนึ่งของมารดา	ชื่อว่ามหาจินดามนตร์
ถึงจะเรียกเต่าปลามัจฉาชาติ	ฝูงสัตว์จัตุบาทในไพรสณฑ์
ครุฑาเทวัญชั้นบน	อ่านมนตร์ขึ้นแล้วก็มาพลัน
เจ้าเรียนไว้สำหรับเมื่ออับจน	จะได้แก้กันตนที่คับขัน
แม่ก็คงจะตายวายชีวัน	จงลงมาให้ทันท่วงที
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำยักษี
ยิ่งพะวงสงสารแสนทวี	แต่รีรอท้อฤทัยรันทด
จะลงไปก็ให้เกรงกริ่ง	เกลือกว่าไม่จริงจะแกล้งปด
คิดพลางทางกล่าวมธุรส	อย่ากำสรดโศกาอาวรณ์
ลูกนี้เหนื่อยยากลำบากกาย	จะนั่งเล่นให้สบายบนนี้ก่อน
ตะวันเที่ยงอยู่ยังกำลังร้อน	พอให้แดดอ่อนอ่อนจะลงไป
ซึ่งมนตร์ของชนนีว่าดีนัก	ลูกรักก็อยากจะใคร่ได้
เมตตาลูกแล้วจงเขียนไว้	ที่ในแผ่นพื้นพสุธา
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตขัดสนเป็นนักหนา
แหงนดูลูกพลางทางโศกา	ดั่งหนึ่งว่าชีวันจะบรรลัย
โอ้ลูกน้อยหอยสังข์ของแม่เอ๋ย	กรรมสิ่งใดเลยมาซัดให้
จะร่ำร้องเรียกเจ้าสักเท่าไร	ก็ช่างเฉยเสียได้ไม่ดูดี
สิ้นวาสนาแม่นี้แน่แล้ว	เผอิญให้ลูกแก้วเอาตัวหนี
จะขอลาอาสัญเสียวันนี้	เจ้าช่วยเผาผีมารดา
อันพระเวทวิเศษของแม่ไซร้	ก็จะเขียนลงให้ที่แผ่นผา
จงเรียนร่ำจำไว้เถิดขวัญตา	รู้แล้วอย่าว่าให้ใครฟัง
เขียนพลางทางเรียกลูกน้อย	มาหาแม่สักหน่อยพ่อหอยสังข์
แต่พอให้ได้ชมเสียสักครั้ง	ขอสั่งสักคำจะอำลา
แม่อ้อนวอนว่านักหนาแล้ว	น้อยหรือลูกแก้วไม่มาหา
ทุ่มทอดตัวลงทรงโศกา	สองตาแดงเดือดดังเลือดนก
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นจิต	ยิ่งคิดเคืองขุ่นมุ่นหมก
กลิ้งกลับสับส่ายเพ้อพก	นางร่ำร้องจนอกแตกตาย
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	พวกยักษาข้าไททั้งหลาย
เห็นนางมารม้วยมอดวอดวาย	ต่างร่ำรักนายไม่สมประดี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นมารดาล้มดิ้นสิ้นชีวี	ตกใจแล่นตะลีตะลานมา
เข้าไปนั่งใกล้ดังใจจง	กราบลงแทบเท้าทั้งซ้ายขวา
ชลเนตรคลอคลองนัยนา	โศการ่ำรักชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่ามารดาของลูกเอ๋ย	พระคุณเคยปกเกล้าเกศี
รักลูกผูกพันแสนทวี	เลี้ยงมาไม่มีให้เคืองใจ
จะหาไหนได้เหมือนพระแม่เจ้า	ดังมารดาเกิดเกล้าก็ว่าได้
สู้ติดตามมาด้วยอาลัย	จนจำตายอยู่ในพนาวัน
โทษลูกนี้ผิดเป็นนักหนา	ดังแกล้งผลาญมารดาให้อาสัญ
ทั้งนี้เพราะกรรมมาตามทัน	จึงสุดสิ้นชีวันบรรลัย
พระคุณล้ำลบจบดินแดน	ยังไม่ทันทดแทนสนองได้
ร่ำพลางโศกีพิรี้พิไร	ซบพักตร์สะอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นคลายวายโศกเศร้าหมอง	พระจึงร้องสั่งเหล่ายักษา
ท่านจงเชิญศพพระมารดา	คืนไปพาราของเรา
แล้วตระเตรียมการไว้ให้เสร็จสรรพ	คอยท่าข้ากลับมาจึงเผา
การพระเมรุใหญ่อยู่อย่าดูเบา	ท่านจงเอาใจใส่ไตรตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
จึงเชิญศพใส่วอช่อฟ้า	กลับไปพาราทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
สมิงทอง
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นพวกพลยักษาไปธานี	จึงเรียนเอามนตร์ที่เขียนไว้
เวียนเฝ้าสาธยายอยู่หลายตลบ	แต่ต้นจนจบก็จำได้
ครั้นเสร็จเสด็จขึ้นไป	บนยอดเขาใหญ่มิได้ช้า
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงเกือกแก้ว	ถือไม้เท้าเข้าแล้วก็ป้องหน้า
เหาะระเห็จเตร็ดทะยานด้วยฤทธา	เลื่อนล่องลอยฟ้ามาไวไว
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ถึงแดนพาราสามนต์	อาณาเขตมณฑลกว้างใหญ่
ให้คิดฉงนสนเท่ห์ใจ	เมืองนี้ชื่อไรจะใคร่รู้
เห็นภูมิฐานบ้านช่องเยียดยัด	ผู้คนแออัดอื้ออึงอยู่
หรือจะเป็นพาราบิดากู	จะยับยั้งฟังดูกิจจา
คิดพลางทางค่อยคลาเคลื่อน	ลอยเลื่อนลงจากเวหา
หยุดอยู่เนินทรายปลายทุ่งนา	อาศัยร่มพฤกษาสำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกเด็กเด็กชาวบ้าน
ล้วนแต่ลูกหลานชายนายโคบาล	อยู่ปลายแดนด่านกรุงสามนต์
ครั้นกินข้าวเช้าแล้วลงจากเรือน	เที่ยวร้องเรียกพวกเพื่อนสับสน
เปิดคอกไล่โคของตน	ถือปฏักต่างคนต้อนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ ครั้นออกมาถึงที่ทำไร่	จึงปล่อยโคไว้ให้กินหญ้า
เห็นเงาะยืนอยู่บนคันนา	อ้ายนี่บ้าหรือมิใช่ไยอย่างนี้
รูปร่างหัวหูก็ดูแปลก	ลางคนว่าแขกกะลาสี
อย่าไว้ใจมันมักควักเอาดี	นึกกลัวเต็มทีวิ่งหนีพลาง
บ้างว่าอ้ายนี่ลิงทะโมนใหญ่	บ้างเถียงว่าทำไมไม่มีหาง
หน้าตามันขันยิงฟันฟาง	หรือจะเป็นผีสางที่กลางนา
คนหนึ่งไม่กลัวยืนหัวเราะ	นี่เขาเรียกว่าเงาะแล้วสิหนา
มันไม่ทำไมใครดอกวา	ชวนกันเมียงเข้ามาเอาดินทิ้ง
บ้างได้ดอกหงอนไก่เสียบไม้ล่อ	ตบมือผัดพ่อล่อให้วิ่ง
ครั้นเงาะแล่นไล่โลดกระโดดชิง	บ้างล้มกลิ้งวิ่งปะทะกันไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ พวกเด็กเด็กหยอกเย้าเข้าฉุด	อุตลุดล้อมหลังล้อมหน้า
แล้วชวนเล่นจ้องเตเฮฮา	โห่ร้องฉาวฉ่านี่นัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นถึงเวลากินผอก	แก้ห่อข้าวออกขมีขมัน
เกลอเอ๋ยมากินด้วยกัน	เห็นเงาะนั้นเข้ากินก็ยินดี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นว่าเวลาบ่ายควาย	เด็กเด็กทั้งหลายเข้าล้อมมี่
ไปบ้านด้วยกันหรือวันนี้	เงาะเดินเชือนหนีเสียมิไป
ถ้ากระนั้นก็นอนอยู่เฝ้านา	ช่วยขับนกขับกาอย่าไปไหน
พรุ่งนี้จึงจะมาอย่าร้อนใจ	แล้วไล่โคคืนมาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๕
ท้าวสามนต์ให้นางทั้งเจ็ดเลือกคู่
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสามนต์เรืองศรี
เสวยราชสมบัติสวัสดี	ในบุรีสามนต์พระนคร
อันองค์เอกอัครชายา	ชื่อมณฑาเทวีศรีสมร
มีธิดานารีร่วมอุทร	ทั้งเจ็ดนามกรต่างกัน
น้องนุชสุดท้องชื่อรจนา	โสภาเพียงนางในสวรรค์
พรั่งพร้อมพระสนมกำนัล	เป็นสุขทุกนิรันดร์วันคืน
ท้าวคิดรำพึงถึงเวียงชัย	นานไปจะเป็นของเขาอื่น
เห็นจะไม่จิรังยั่งยืน	ด้วยลูกเต้าแต่พื้นเป็นธิดา
จำจะคิดปลูกฝังเสียยังแล้ว	ให้ลูกแก้วมีคู่เสนหา
ถ้าเขยคนใดดีมีบุญญา	จะยกพารามอบให้ครอบครอง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางเรียกมเหสี	พามาทีปรึกษาสองต่อสอง
เจ้าจงดำริตริตรอง	แต่เราครองราชฐานมานานช้า
ทุกวันนี้ดูพี่กับตัวเจ้า	ไม่เที่ยงแท้แก่เฒ่าลงนักหนา
เจ็บปวดครุ่นไปไข้ชรา	ถอยกำลังวังชาลงทุกปี
ยิ่งคิดคิดไปให้ใจสั้น	จะตายวันตายพรุ่งมิรู้ที่
พี่ปรารมภ์สมบัติของเรานี้	ถ้าแม้นหาบุญพี่ไม่จีรัง
จงช่วยกันดำริตริตรองดู	จะหาคู่ให้ลูกปลูกฝัง
จะแบ่งปันข้าวของในท้องคลัง	ให้ครอบครองเวียงวังเห็นทันตา
จะจัดแจงแต่งตามอารมณ์เรา	เหมือนข่มเขาโคขืนให้กินหญ้า
กลัวเกลือกทั้งเจ็ดธิดา	มันจะไม่เสนหาก็มิรู้
ลางเนื้อชอบลางยาไม่ว่าได้	ปลูกเรือนตามใจผู้อยู่
คำบุราณท่านว่าไว้เป็นครู	พิเคราะห์ดูให้ต้องทำนองใน
พี่คิดดูจะประชุมให้พร้อมพรั่ง	กษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดหัวเมืองใหญ่
ให้บุตรีเราเลือกตามชอบใจ	เจ้าจะเห็นกะไรจงว่ามา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาเสนหา
จึงทูลสนองพระบัญชา	ซึ่งตรัสมานี้ต้องประเพณี
จะให้เป็นแก่นสารแก่บ้านเมือง	ได้ฦๅเลื่องไปทั่วทุกกรุงศรี
ตามแต่ภูวไนยจะเห็นดี	อันน้องนี้ไม่ขัดทัดทาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เสด็จจากแท่นที่มิทันนาน	ออกพระโรงชัชวาลทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
สามไม้
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนือเก้าอี้	ตรัสสั่งเสนีผู้ใหญ่
แต่บรรดาเมืองขึ้นของเราไซร้	ทั้งร้อยเอ็ดเวียงชัยเคยไปมา
ผู้ใดมีโอรสรูปงาม	แต่ในสามสิบเศษชันษา
ที่ยังไม่มีภริยา	ให้จัดแจงแต่งมาทุกธานี
เราจะให้ธิดาทั้งเจ็ดองค์	เลือกดูรูปทรงส่งศรี
ถ้าลูกเราชอบใจจะได้ดี	จะเษกกับบุตรีให้ครองกัน
จงแต่งตราว่าตามความใน	ให้คนเร็วรีบไปทุกเขตขัณฑ์
กำหนดไว้โดยช้าสิบห้าวัน	ให้มาถึงพร้อมกันยังธานี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมคัลอัญชลี	มาแต่งตราตามมีพระบัญชา
แล้วจัดเสนากว่าร้อย	เคยใช้สอยคล่องแคล่วแกล้วกล้า
สั่งความตามมีในท้องตรา	จงรีบไปรีบมาอย่านอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนหมื่นพันทนายน้อยใหญ่
ต่างรีบผายผันแยกกันไป	เวียงชัยทั้งร้อยเอ็ดพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปวันทา	กราบทูลกษัตราทุกเขตขัณฑ์
แจ้งตามบัญชาสารพัน	ถวายหนังสือนั้นทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระยาร้อยเอ็ดบุรีศรี
คลี่สาส์นอ่านดูรู้คดี	เปรมปรีดิ์เป็นพ้นคณนา
ต่างเรียกโอรสมาบอกเล่า	เป็นลาภเราแล้วลูกเสนหา
จงตรวจตราบ่าวไพร่เร่งไคลคลา	ไปพาราสามนต์ให้ทันการ
บ้างคิดมุยุลูกให้หย่าเมีย	จำจะทิ้งเปรี้ยวเสียไปกินหวาน
ที่บุตรหามีไม่ใจทะยาน	คิดจัดแจงแต่งหลานเปลี่ยนไป
แล้วเลือกของอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์	สำหรับบรรณาการประทานให้
ต่างองค์อำนวยอวยชัย	เจ้าไปให้ได้ครองพระธิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	หน่อกษัตริย์สรวลสันต์หรรษา
นบนิ้วประนมบังคมลา	แล้วมาแต่งองค์อร่ามเรือง
บ้างขึ้นทรงรถคชสาร	ขี่ม้าผ่านขาวเขียวกะเลียวเหลือง
ต่างยกโยธานองเนือง	ออกจากเมืองรีบร้อนสัญจรไพร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพาราสามนต์	จึงพักพลไว้นอกกรุงใหญ่
ชวนกันลีลาคลาไคล	เข้าหาเสนาในทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ผู้ใหญ่ในกรุงศรี
พูดจาปราศรัยโดยไมตรี	เอาบาญชีท้าวพระยาที่มานั้น
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นได้นามทุกหน่อกษัตรา	เสนาสี่นายก็ผายผัน
เข้าไปในท้องพระโรงคัล	อภิวันท์ทูลแถลงให้แจ้งใจ
บัดนี้หน่อกษัตริย์ทุกพารา	ทั้งร้อยเอ็ดนั้นมาถึงกรุงใหญ่
แล้วอ่านรายชื่อเสียงเรียงลงไป	ตามในหางว่าวท้าวพระยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านเขตขัณฑ์หรรษา
จึงสั่งทั้งสี่เสนา	เร่งแต่งที่ข้างหน้าให้พร้อมไว้
จงนำกษัตราทุกธานี	มาประชุมในที่พระโรงใหญ่
เราจะให้ทั้งเจ็ดอรทัย	มาเลือกตามชอบใจในพรุ่งนี้
เร่งจัดวังให้เสร็จทั้งเจ็ดแห่ง	จะได้แต่งตั้งการภิเษกศรี
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	ขึ้นสู่ที่ข้างในมิได้ช้า
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	จึงเจ้าพนักงานถ้วนหน้า
เร่งจัดแจงแต่งที่ดังบัญชา	บ้างไปบอกกษัตราให้เตรียมกาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พวกเหล่าท้าวพระยาทั้งหลาย
ต่างองค์กระหยิ่มพริ้มพราย	ให้กระสันมั่นหมายวุ่นวายใจ
บ้างหยิบผ้ายกทองนุ่งลองดู	ใครใครเห็นไม่สู้รูปกูได้
พรุ่งนี้มิคนหนึ่งก็คนไร	จะจงจิตพิสมัยเป็นมั่นคง
บ้างนั่งนึกตรึกหาอุปเท่ห์	จะทำด้วยเสน่ห์ให้ลุ่มหลง
เห็นจะรุมรักเราทั้งเจ็ดองค์	คิดทะนงเปรมปริ่มกระหยิ่มใจ
ลางองค์ถือมั่นโดยปัญญา	วาสนาหลังส่งแล้วคงได้
สุดแท้แต่กุศลสร้างไว้	จะเดือดเนื้อร้อนใจไปไยมี
บ้างเรียกหาหมอดูมาจับยาม	ให้ทายตามชะตาราศี
จะสมคะเนหรือไม่ในพรุ่งนี้	แต่เซ้าซี้ซักไซ้ไม่นิทรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
โทน
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริย์ใสไตรตรัส	ทั้งร้อยเอ็ดกษัตริย์ทรงภูษา
สอดเครื่องประดับระยับตา	แต่งกายาโอ่อวดประกวดกัน
บ้างถือห่อบุหงาทัดยาดม	ผ้าห่มชุบน้ำกุหลาบกลั่น
ต่างองค์กรายกรจรจรัล	พากันเข้าไปในวัง
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ ครั้นถึงท้องพระโรงข้างหน้า	อำมาตย์มาจัดแจงให้ลุกนั่ง
ต่างชิงขึ้นหน้าว่าไม่ฟัง	บ้างถุ้งเถียงเสียงดังอึงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ยิ้มแย้มเจ่มใส
จึงชวนเมียรักร่วมใจ	ออกไปแย้มแกลแลดู
เห็นหน่อกษัตราที่มานั้น	หน้าตาคมสันขยันอยู่
คนข้างหลังลาดเลาเป็นเจ้าชู้	ตาหูชอบกลเจ้ามณฑา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คนโน้นรูปร่างกระจ้อยร่อย	หนุ่มน้อยน่ารักหนักหนา
คนนี้ที่ถัดกันลงมา	หน้าตาเป็นประมาณพานพอดี
โน่นแน่คนนั้นอยู่ชั้นล่าง	รูปร่างจ้ำม่ำดำมิดหมี
เห็นหรือไม่คนนั้นขันสิ้นที	หน้างอกออกฝีประปราย
ดูพลางทางสั่งเมียรัก	อย่าช้านักเลยเจ้าจะจวนสาย
จงเร่งรัดจัดแจงแต่งกาย	บุตรีโฉมฉายขึ้นมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาเสนหา
จึงพาทั้งเจ็ดธิดา	ไปสระสรงคงคาวารี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด
๏ แต่งตัวตั้งใจจะให้งาม	ขมิ้นใส่ส้มมะขามขัดสี
แล้วอาบน้ำชำระอินทรีย์	ทาแป้งสารภีรื่นรวย
กระจกตั้งคันฉ่องส่องเงา	ผิวพรรณผมเผ้างามฉลวย
ใส่น้ำมันกันกวดกระหมวดมวย	ผัดหน้าด้วยแป้งญวนเป็นนวลแดง
นุ่งผ้ายกอย่างต่างกัน	ช่อชั้นเชิงชายลายก้านแย่ง
สไบหน้าเจียระบาดตาดทองแตง	เข็มขัดสายลายแทงประจำยาม
สร้อยนวมสวมสอดสังวาลวรรณ	ตาบกุดั่นเรืองรองทองอร่าม
กำไลสวมเก้าคู่ดูงาม	ใส่แหวนเพชรแวววามครามสอดซับ
ทรงกรอบพักตร์พรรณรายพรายแพรว	กรรเจียกแก้วมณีสีสลับ
ใส่ตุ้มหูห้อยพลอยระยับ	ครั้นเสร็จสรรพขึ้นเฝ้าท้าวไท
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงช้า
มูโล่ง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ยิ้มย่องผ่องใส
จึงตรัสแก่ธิดายาใจ	พ่อให้ประชุมกษัตรา
นงเยาว์เจ้าจงไปเลือกดู	ที่สมควรเป็นคู่เสนหา
ถ้าแม้นประกอบชอบวิญญาณ์	จงทิ้งมาลัยไปให้สวมมือ
พ่อจะแต่งตั้งการสยุมพร	ให้บังอรออกหน้าค่าชื่อ
แต่เฝ้าปลอบสองรื้อสามรื้อ	ดูดู๋ดื้อหนักหนาน่าขัดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดบุตรีศรีใส
ผูกคิ้วนิ่วหน้าไม่คลาไคล	ก้มแกะเสื่อลันไตไปมา
ให้นึกอัปยศอดอาย	จะไปเลือกผู้ชายน่าขายหน้า
ยิ่งคิดยิ่งเขินเมินพักตรา	กัลยามิได้จรลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบิตุเรศเรืองศรี
กล่าวเกลี้ยงเลี่ยงปลอบให้ชอบที	วันดีแล้วแม่อย่าแชเชือน
อุตส่าห์แข็งวิญญาณ์คลาไคล	พ่อจะให้พี่เลี้ยงไปเป็นเพื่อน
อะไรเฝ้าม้วนมิดบิดเบือน	ไม่เขยื้อนจากที่น่าตีรัน
นวลนางมณฑาช่วยว่ากล่าว	ลูบหลังลูกสาวแล้วรับขวัญ
ไปเถิดแม่ไปอย่าใจรั้น	ส่งมาลัยให้พลันทั้งเจ็ดองค์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีแน่งน้อยนวลหง
กลัวจะเคืองจิตบิตุรงค์	โฉมองค์ขยับกายแล้วอายใจ
แต่ทำม่อยม้วนกระบวนกระบิด	แก้เก้อสะกิดพี่ผู้ใหญ่
ต่อบิดรเตือนซ้ำจึงจำไป	กำนัลในพี่เลี้ยงเคียงมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงกินนรรำ
๏ ถึงท้องพระโรงธารม่านกั้น	เจ็ดนางนึกพรั่นเป็นหนักหนา
ให้อดสูผู้ชายอายวิญญาณ์	หน่วงหนักชักช้าไม่คลาไคล
พี่เลี้ยงทูลเตือนให้จรลี	นางหยิกตีค้อนควักผลักไส
เข้าแอบแฝงม่านกั้นชั้นใน	ขวยเขินสะเทินใจไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หน่อกษัตริย์นั่งคอยอยู่ข้างหน้า
บ้างสะกิดเพื่อนกันจำนรรจา	เมื่อไรจะออกมารำคาญใจ
ต่างคนกระหยิ่มยิ้มย่อง	ชะเง้อคอคอยมองหาเมินไม่
แลตามตีนม่านเห็นไวไว	เอ๊ะแล้วมิใช่ดอกกระมัง
ลางคนคะนองทำร้องบอก	หลอนหลอกลวงเพื่อนอยู่ข้างหลัง
ไม่เคยเห็นรูปร่างนางชาววัง	นิ่งนั่งตั้งสติอย่าเมินไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงกัลยาอัชฌาสัย
จึงปลอบพระธิดายาใจ	เอออะไรมาเป็นเช่นนี้
พระบิดาสั่งให้ไปเลือกคู่	จะอดสูใครเล่านะเจ้าพี่
เราเป็นใจไปเองเมื่อไรมี	ไม่พอที่จะขืนขัดบัญชา
แม้นพระบิตุเรศรู้เหตุผล	เห็นพี่จะไม่พ้นโทษา
ว่าพลางผลักไสให้ไคลคลา	รบเร้าเฝ้าว่าวิงวอน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดพระธิดาดวงสมร
จำเป็นจำใจบทจร	บังอรอดสูดูร้าย
ทำลับลับล่อล่อรอรั้ง	เบียดบังพี่เลี้ยงเมียงม่าย
ผันแปรแลหลบตาชาย	ทั้งอายทั้งสะเทินเดินเลือกไป
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	หน่อกษัตริย์นับร้อยน้อยใหญ่
เห็นเจ็ดพระธิดายาใจ	ให้คิดพิสมัยในรูปทรง
ตั้งใจดูนางไม่วางตา	เสนหารุมรึงตะลึงหลง
งามโฉมชะอ้อนอ่อนเอวองค์	งามขนงวงพักตร์โสภา
บ้างพูดกับเพื่อนสนิทไม่คิดอาย	อันน้องนุชสุดท้ายคงตายข้า
เดี๋ยวนี้และมาลัยจะลอยมา	เจ้าคนนั้นกั้นหน้าข้าไว้ไย
บ้างนั่งหยัดดัดทรงดูนรลักษณ์	เหลือบมาสบพักตร์ยักคิ้วให้
ครั้นนางสะเทินเมินหน้าไป	แกล้งทำกระแอมไอเป็นแยบคาย
บ้างพาลโกรธขึ้งหึงเพื่อนกัน	นางคนนั้นของข้าใครอย่าหมาย
ต่างทะเลาะเกาะแกะกันวุ่นวาย	ถุ้งเถียงท้าทายมากมายไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดบุตรีศรีใส
แต่เก้อเก้ออายอายวุ่นวายใจ	เลือกกษัตริย์น้อยใหญ่ทุกหน้ามา
อันทั้งหกเทวีพี่นาง	เลือกได้รูปร่างงามหนักหนา
เมียงม่ายหมายทิ้งพวงมาลา	สวมหัตถ์กษัตราทั้งหกองค์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ฝ่ายโฉมรจนาทรามวัย	นางไม่ต้องจิตคิดประสงค์
กลับมาเฝ้าบาทบิตุรงค์	โฉมยงบังคมก้มพักตรา
จึงทูลว่ากษัตริย์ทั้งนั้นไซร้	ลูกมิได้มุ่งมาดปรารถนา
จะขออยู่สนองรองบาทา	ไปกว่าชีวันจะบรรลัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์บ่นออดทอดใจใหญ่
ลูกเอ๋ยพ่อนี้หวังตั้งใจ	จะจัดแจงแต่งให้เห็นทันตา
จึงประชุมพร้อมพรั่งครั้งนี้	แต่ล้วนลูกผู้ดีมียศถา
ทั้งรูปทรงส่งศรีโสภา	ยังไม่เสนหาอาลัย
แม่มณฑาจะคิดกะไรเล่า	ยังคนเดียวดอกเจ้าทำกรรมให้
มันไม่สิ้นห่วงบ่วงใย	ฉวยชั่วไปก็รำคาญขี้คร้านตี
พี่คิดว่าสุดแท้แต่เราเถิด	ไม่พักประดักประเดิดจู้จี้
แต่งพร้อมกับพี่สาวเสียคราวนี้	หรือไม่เห็นด้วยพี่จงท้วงติง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหวั่นจิตคิดกริ่ง
จึงแถลงแจ้งในใจจริง	อันเป็นหญิงพงศ์เผ่าเหล่ากอ
ถ้าใจไม่สมัครรักผัว	มักทำชั่วให้อายขายหน้าพ่อ
พระองค์จงได้รั้งรอ	น้องจะขอให้ป่าวชาวพารา
ครั้งนี้อย่าเลือกว่าแก่หนุ่ม	หามาประชุมจงพร้อมหน้า
ให้เลือกตามใจรักอีกสักครา	สุดแต่วาสนาธิดาเรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตอบชอบแล้วเจ้า
ที่ความวิตกนั้นค่อยบรรเทา	น้อยหรือนั่นขวัญข้าวเจ้าช่างคิด
ว่าพลางทางมีบัญชา	ตรัสเรียกเสนาคนสนิท
จงเข้ามาข้างในให้ใกล้ชิด	ประกาศิตสั่งไปมิได้ช้า
อันหน่อกษัตริย์ทั้งหกองค์	ซึ่งลูกรักเราจงเสนหา
ให้อยู่วังยั้งท่ารจนา	จะแต่งการวิวาห์ให้พร้อมกัน
แต่พวกเมืองออกนอกนั้นไซร้	ให้กลับไปนิเวศน์เขตขัณฑ์
เร่งร้องป่าวชาวเมืองทั้งปวงนั้น	จนชั้นทรพลคนเข็ญใจ
ให้มันแต่งตัวตามทำนอง	มาประชุมหน้าท้องพระโรงใหญ่
จะให้ลูกรักร่วมฤทัย	เลือกคู่ดูใหม่ในพรุ่งนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
มาบอกกษัตราทุกธานี	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หน่อกษัตริย์ทั้งหกเร่งหรรษา
นั่งสบายอารมณ์ดมมาลา	หัวเราะร่าขาแข้งกระดิกเพลา
บ้างพูดจาเปรียบเปรยเย้ยเพื่อนกัน	อย่างไรนั่นลงนั่งกอดเข่า
วาสนาหาไม่แล้วชาวเรา	แต่ได้เข้ามาเห็นก็เป็นดี
หกองค์กระหยิ่มยิ้มย่อง	ผุดผ่องพักตราราศี
ต่างต่างย่างเยื้องจรลี	เสนีนำหน้าพาไปวัง
พวกที่ไม่สมปรารถนา	ดังจะเสียวิญญาณ์เป็นบ้าหลัง
น้อยใจด้วยผู้หญิงชิงชัง	วาสนาหนหลังช่างอาภัพ
ต่างแกล้งทำชื่นฝืนอารมณ์	บ้างเดินหกล้มบ้างลมจับ
เหงื่อไหลอาบหน้าเอาผ้าซับ	ขึ้นม้าช้างต่างกลับไปเวียงชัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	เสนานายอำเภอน้อยใหญ่
ทั้งรั้วแขวงตีฆ้องร้องป่าวไป	ทั่วในจังหวัดนัครา
พรุ่งนี้แต่มืดขมุกขมัว	จงจัดแจงแต่งตัวให้โอ่อ่า
เข้าไปหน้าพระลานชานชาลา	พระธิดาจะเลือกเป็นคู่ครอง
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ประชาชายรู้ทั่วทุกบ้านช่อง
บ้างเต้นบ้างรำทำคะนอง	กระหยิ่มยิ้มย่องอยู่ทุกคน
พวกนักเลงเล่นเบี้ยเสียถั่ว	ครอบครัวอัตคัดขัดสน
ไม่มีผ้าเสื้อแสงจะแต่งตน	เที่ยวซุกซนยืมหยิบเพื่อนกัน
เหล่าพวกอุตริริร่าง	ตัดผมยักอย่างให้ส้อยสั้น
หวีกระจายรายเส้นเป็นแปรงชัน	เช็ดน้ำมันกันหน้าด้วยมีดน้อย
บ้างติดตำรับใหญ่เอาไฟอัง	กระจกตั้งนั่งหย่งก่งคอสอย
แค้นใจไม่ใคร่จะเรียบร้อย	เฝ้าตะบอยหวีหัวมัวเมา
พวกเหล่าเจ้าชู้หัวอกกรม	เผ้าผมตกแสกทำหน้าเศร้า
เชิงจะพูดจะจาคิ้วตาเพรา	นั่งไหนกอดเข่าเฝ้าทำทุกข์
พวกขุนนางต่างแต่งตัวลอง	นุ่งยกทองเกี้ยวส่านสีหมากสุก
บ้างนุ่งลายพื้นตองลองนั่งลุก	ดูกะปุกกะปุยกรุยกราย
ที่ป่วยไข้ได้ข่าวเขาป่าวร้อง	ลุกขึ้นเดินได้คล่องเหมือนหนึ่งหาย
พาลโกรธภรรยาด่าแม่ยาย	เคืองขุ่นวุ่นวายเพราะรายนึก
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นไก่ขันแซ่เสียงเที่ยงคืน	ต่างคนต่างตื่นขึ้นแต่ดึก
ตกแต่งกายาโอฬารึก	อื้ออึงอึกทึกไปทุกคน
บ้างทาแป้งแต่งตัวฉุยฉาย	นุ่งลายนอกอย่างหางปัดส้น
บ้างนุ่งห่มสมตัวตามจน	สับสนอลหม่านไม่หลับนอน
พอท้องฟ้าขาวเช้าตรู่	ที่ใครอยู่บ้านใกล้ก็ไปก่อน
เนื่องแน่นถนนในนคร	ค่อยผ่อนเข้าไปในวัง
ลางคนแก่เฒ่าเกือบเข้าโลง	ก็เดินหอบหิ้วโครงมาข้างหลัง
ถือไม้เท้าโซเซเก้กัง	เข้ามาด้วยเขามั่งไม่เจียมตน
ที่เป็นง่อยเพลียเสียแข้งขา	ก็นั่งถดถัดมาตามถนน
เจ็บปวดไม่ว่าอุตส่าห์ทน	เสลือกสลนกล่นเกลื่อนกันมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ คับคั่งทั้งท้องพระโรงชัย	ผู้ดีปนเข็ญใจก็ไม่ว่า
อยากจะใคร่ได้องค์พระธิดา	ต่างคิดสมบัติบ้าอยู่ทุกคน
บ้างชิงที่ตีต่อยปะเตะปะตะ	เอะอะอึงคะนึงสับสน
ตำรวจวังถือหวายวิ่งวน	ไล่ขู่ผู้คนอยู่เป็นควัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงตรัสแก่ธิดาดวงจันทร์	จอมขวัญของพ่อผู้ยอดรัก
บัดนี้ชาวเมืองมาพร้อมหน้า	จงไปทัศนาให้ประจักษ์
เลือกคู่ดูให้งามพักตร์	ตามแต่ใจรักเถิดลูกอา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ก้มเกล้าดุษฎีแล้วลีลา	สองพี่เลี้ยงกัลยาก็ตามไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เดินดูเสนาข้าเฝ้า	ทั้งเหล่าเศรษฐีผู้ดีไพร่
ให้เคืองคายนัยเนตรนางทรามวัย	มิได้ประกอบชอบวิญญาณ์
นางจึงเสด็จกลับมาฉับพลัน	อภิวันท์บิตุเรศนาถา
ทูลว่าชาวเมืองที่ป่าวมา	ลูกไม่เสนหาอาลัย
ขออยู่ด้วยชนกชนนี	ที่จะมีภัสดานั้นหาไม่
เบื้องหน้าถ้าตัวลูกชั่วไป	จงฆ่าเสียอย่าไว้ชีวิต
ฯ ๖ คำ ฯ

๖
พระสังข์ได้นางรจนา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามนต์จนจิต
กอดเข่าเข้าตะลึงรำพึงคิด	อกกูดูผิดประหลาดใจ
บุรุษในแผ่นดินก็สิ้นแล้ว	ควรหรือลูกแก้วไม่เลือกได้
คิดพลางทางเสด็จคลาไคล	ออกบัญชรชัยมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
เพลงฝรั่ง
๏ จึงตรัสแก่เสนาข้าเฝ้า	คนในเมืองเราถึงแสนกว่า
ที่อยู่บ้านนอกขอกนา	ขับมาหมดสิ้นแล้วหรือยัง
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	เสนาทูลไปดังใจหวัง
ไพร่ฟ้ามาประชุมอยู่ในวัง	ทั่วทั้งแผ่นดินสิ้นชาย
เหลือแต่เงาะป่าทรพล	หน้าตาผิดคนทั้งหลาย
หัวพริกหยิกยุ่งหยาบคาย	ตัวลายคล้ายกันกับเสือปลา
ใครจะบอกจะเล่าไม่เข้าใจ	พูดจาไม่ได้เหมือนใบ้บ้า
เล่นอยู่กับเด็กที่กลางนา	จงทราบบาทาภูวไนย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังแจ้งแถลงไข
ด้วยเดชะเทพเจ้าเข้าดลใจ	เผอิญให้กริ้วโกรธบุตรี
จึงตรัสแก่องค์อัครชายา	น้อยหรือรจนาลูกสาวศรี
เลือกคู่ดูใครไม่ไยดี	จนสิ้นชายไม่มีทั้งพารา
เหลือแต่เงาะป่าเป็นบ้าใบ้	เอามาให้มันเลือกสมน้ำหน้า
ว่าพลางทางสั่งเสนา	จงไปพาอ้ายเงาะมาในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับสั่ง
ต่างวิ่งวางไปมิได้ยั้ง	มายังกลางทุ่งท้องนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงบอกแก่เจ้าเงาะ	รับสั่งจำเพาะให้หา
เร็วเร็วมาไปอย่าได้ช้า	ต่างคนฉุดคร่าวุ่นวาย
บ้างเปลื้องผ้าคาดพุงผูกมัด	เจ้าเงาะวัดถูกอกหกล้มหงาย
ลางคนวิ่งออกมาบอกนาย	แรงมันมากมายเหมือนควายวัว
บ้างพยักกวักเรียกเจ้าเงาะขา	ไม่พูดจาด้วยกันเฝ้าสั่นหัว
ที่ใจคอขี้ขลาดหวาดกลัว	ระวังตัวยืนดูอยู่แต่ไกล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บ้างทำเย้ายั่วให้หัวเราะ	ค่อยปะเหลาะลูบหลังเข้านั่งใกล้
เกลอเอ๋ยอย่าช้ามาจะไป	นี่คนหรือตอไม้ไม่พูดจา
เสนีนายใหญ่ให้ไพร่เลว	เอาพวนผูกบั้นเอวเจ้าเงาะป่า
ต่างเข้าฉุดชักเต็มประดา	สาระพาเฮโลโย้ตามกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เชือกขาดล้มคว่ำคะมำไป	ลุกขึ้นดัดหลังไหล่กระดูกลั่น
นิ่วหน้าสั่นหัวกลัวแรงมัน	ต่างปรึกษากันเป็นจนใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงเด็กเลี้ยงโคน้อยใหญ่
เห็นคนกลุ้มรุมฉุดเงาะไพร	ขัดใจวิ่งพลางทางร้อง
จะเอาเงาะเขาไปข้างไหนนั่น	ข่มเหงกันไม่บอกเราเจ้าของ
มิถูกอิฐหัวผ่าก็อย่าลอง	ไว้ไยไล่ถองให้แทบตาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาฮึกฮักชักหวาย
เหม่เจ้าเหล่านี้หลังจะลาย	อย่าวุ่นวายอ้ายหัวเหาเต่าเล็น
รับสั่งให้เอาตัวอ้ายเงาะป่า	จะทอดพระเนตรหน้าตาไม่เคยเห็น
มันเป็นใบ้บ้าว่ายากเย็น	เอ็งรู้ใจได้เล่นกับมันมา
เคยอย่างไรจงบอกอย่าหลอกกัน	ให้ได้มันเข้าไปถวายหน้า
กูจะให้ขนมเข่งของทยา	กินอร่อยหนักหนาประสาจน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงเด็กดีใจเสลือกสลน
ต่างชิงกันบอกออกลน	แต่เป็นคนแล้วอย่าฉุดให้เหนื่อยแรง
ถ้าขืนหยักเหย้าเซ้าซี้	มันขัดใจจะหนีไปแอบแฝง
จงให้ไปเก็บดอกไม้แดง	มาผูกปลายไม้แกว่งแต่ไกลไกล
ค่อยวิ่งรอรอล่อเล่น	เงาะเห็นก็จะผลุนหมุนไล่
จะพาไปถึงวังได้ดังใจ	เอาขนมมาให้ข้าเถิดรา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ตบมือหัวเราะร่า
ต่างวิ่งชิงเก็บดอกชบา	ผูกปลายไม้มาล่อเงาะ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พวกหลังไสส่งให้ตรงไป	ถือดอกไม้นำหน้าพาวิ่งเหยาะ
ลางคนบ้างกลัวบ้างหัวเราะ	ล่อเงาะเข้ามาถึงวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
แอบดูอยู่ที่บัญชรชัย	แลไปเห็นเงาะหัวเราะอึง
บ้างว่าน่าชังเป็นหนักหนา	แลดูหูตาตื่นทะลึ่ง
รูปร่างอัปรีย์ขี้ทึ้ง	เหมือนหนึ่งภูตผีที่กลางนา
ลางคนบ่นว่าถ้าเช่นนี้	ฟ้าผี่เถิดไม่นึกปรารถนา
น่ากลัวตัวดำเหมือนคุลา	ต่างติเงาะป่าว่าวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนามาทูลแถลงไข
ข้าออกไปเอาตัวอ้ายเงาะไพร	บัดนี้ได้มาแล้วพระราชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เห็นเงาะชังน้ำหน้า
เนื้อตัวเป็นลายคล้ายเสือปลา	ไม่กลัวใครใจกล้าดุดัน
ผมหยิกยุ่งเหยิงเหมือนเซิงฟัก	หน้าตาตละยักษ์มักกะสัน
พระเมินเสียมิได้ดูมัน	แล้วมีบัญชาประชดรจนา
จงออกไปเลือกคู่ดูอ้ายเงาะ	มันงามเหมาะเหลือใจเป็นใบ้บ้า
หรือจะชอบอารมณ์สมหน้าตา	หน่อกษัตริย์จัดมาไม่พอใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
เทวดาเดินหนดลฤทัย	อยากจะใคร่ดูเงาะจำเพาะเป็น
จึงตรัสแก่พี่เลี้ยงกัลยา	เงาะป่าอย่างไรไม่เคยเห็น
เขาว่าหน้ามันปั้นยากเย็น	เราออกไปดูเล่นก็เป็นไร
ซึ่งบิดาเคืองขัดตรัสประชด	เผอิญลืมไปหมดไม่สงสัย
จึงเสด็จลีลาคลาไคล	มายังพระโรงชัยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
ลีลากระทุ่ม
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะแสนกลคนขยัน
พิศโฉมพระธิดาวิลาวัณย์	ผุดผาดผิวพรรณดังดวงเดือน
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	นางในธรณีไม่มีเหมือน
แสร้งทำแลเลี่ยงเบี่ยงเบือน	ให้ฟั่นเฟือนเตือนจิตคิดปอง
พระจึงตั้งสัตย์อธิษฐาน	แม้นบุญญาธิการเคยสมสอง
ขอให้ทรามสงวนนวลน้อง	เห็นรูปพี่เป็นทองต้องใจรัก
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีมีศักดิ์
เทพไทอุปถัมภ์นำชัก	นงลักษณ์ดูเงาะเจาะจง
นางเห็นรูปสุวรรณอยู่ชั้นใน	รูปเงาะสวมไว้ให้คนหลง
ใครใครไม่เห็นรูปทรง	พระเป็นทองทั้งองค์อร่ามตา
ชะรอยบุญเราไซร้จึงได้เห็น	ต่อจะเป็นคู่ครองกระมังหนา
คิดพลางนางเสี่ยงมาลา	แม้นว่าเคยสมภิรมย์รัก
ขอให้พวงมาลัยนี้ไปต้อง	เจ้าเงาะรูปทองจงประจักษ์
เสี่ยงแล้วโฉมยงนงลักษณ์	ผินพักตร์ทิ้งพวงมาลัยไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงหลากจิตคิดสงสัย
อกเอ๋ยนี่เห็นเป็นอย่างไร	มารักใคร่ไอ้เงาะมีเคราะห์กรรม
ทำให้อายขายพักตร์เผ่าพงศ์	ไม่รักองค์เลยสักนิดผิดส่ำ
ไม่ปรึกษาหารือแต่สักคำ	จะมาทำให้พี่นี้พลอยยับ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เสียใจจนลมจับ
นางมณฑาเข้าประคองรองรับ	ขยำขยับไปสักหน่อยก็ค่อยคลาย
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดอึง	อีรจนาดูดู๋มึงช่างมักง่าย
ทรลักษณ์อัปรีย์ไม่มีอาย	หน่อกษัตริย์ทั้งหลายไม่เอื้อเฟื้อ
มารักเงาะทรพลคนอุบาทว์	ทุดช่างชั่วชาติประหลาดเหลือ
แค้นนักจักใคร่ให้แล่เนื้อ	แล้วเอาเกลือทาซ้ำให้หนำใจ
ว่าพลางฉวยได้ไม้เรียว	โกรธเกรี้ยวตัวสั่นหมั่นไส้
อีลูกชั่วน่าชังจังไร	เอาไว้ไยตีเสียให้แทบตาย
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาอกสั่นขวัญหาย
เห็นสามีเคืองขุ่นวุ่นวาย	จะพิดทูลเบี่ยงบ่ายก็เกรงกลัว
จึงออกมาว่ากับลูกสาว	ช่างทำความงามฉาวอีคนชั่ว
เสียยศเสียศักดิ์ไม่รักตัว	เลือกผัวได้เงาะเห็นเหมาะใจ
เขาจะเยาะเย้ยเล่นเป็นตำรา	พ่อแม่จะเอาหน้าไปไว้ไหน
จะเชิดชื่อลือลั่นสนั่นไป	ถึงบรรลัยก็ไม่สิ้นเขานินทา
ควรหรือมาเป็นได้เช่นนี้	เสียทีแม่รักเจ้าหนักหนา
ร่ำพลางนางทรงโศกา	กัลยาเพียงจะสิ้นสมประดี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
กล่าวแกล้งแสร้งทูลชนนี	ทั้งนี้เพราะกรรมได้ทำไว้
แต่น้ำใสใจจริงของข้า	จะรักใคร่เงาะป่านั้นหาไม่
ซึ่งหมายมั่นครั้นลูกจะว่าไป	ที่ไหนใครเลยจะเห็นจริง
อันชั่วดีมิใช่จะไม่รู้	เหมือนน้ำท่วมปากอยู่จึงสู้นิ่ง
ถึงชนกชนนีจะชังชิง	ลูกจะวิงวอนง้อขอโทษกรณ์
ทั้งนี้สุดแท้แต่วาสนา	จะก้มหน้าใช้กรรมให้สิ้นก่อน
ยากเย็นอย่างไรไม่ทุกข์ร้อน	มารดรอย่าทรงโศกาลัย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหวั่นจิตคิดสงสัย
เฝ้าปลอบถามลูกรักเฝ้าซักไซ้	จนอ่อนใจไม่บอกออกความ
กูชังน้ำหน้าลูกว่ายาก	เหนื่อยปากรำคาญขี้คร้านถาม
มึงเห็นอ้ายเงาะว่าเหมาะงาม	จะแร่ตามมันไปช่างไม่อาย
ว่าพลางนางกลับเข้ามาเฝ้า	กระซิบทูลแบ่งเบาเบี่ยงบ่าย
ข้าไปถามอีลูกแสนร้าย	มันพูดเป็นแยบคายไม่เข้าใจ
หลากนักมารักอ้ายเงาะป่า	ชอบลงอาญาอย่าปราศรัย
แต่พระได้ออกโอษฐ์โปรดไว้	ให้เลือกตามชอบใจทั้งเจ็ดคน
ครั้นจะลงโทษทัณฑ์มันเล่า	จะนินทาว่าเราทุกแห่งหน
โปรดเพียงขับไล่เสียให้พ้น	มันอดอยากยากจนอย่านำพา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังชังน้ำหน้า
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา	นิ่งนึกตรึกตราอยู่ในใจ
จำจะต้องเงือดงดอดกลั้น	คอยหยิบผิดมันให้จงได้
คิดพลางทางสั่งเสนาใน	อีรจนากูไม่ขอเห็นมัน
จะใคร่ฆ่าเสียให้ตายก็อายเขา	จะว่าเรากลับคำทำหุนหัน
จะขับไล่ไปเสียด้วยกัน	ปลูกกระท่อมให้มันอยู่ปลายนา
แต่แรกกูตั้งจิตคิดหวัง	จะแต่งทั้งเจ็ดคนให้หนักหนา
อีเจ้ากรรมทำให้ขายหน้าตา	จะแต่งการวิวาห์ก็ขี้คร้าน
ให้อยู่เสียด้วยกันเถิดตามที	ในข้างขึ้นเดือนสี่ปีขาล
ตรัสพลางทางคิดเดือดดาล	ปิดบานพระแกลไม่แลไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีมี่ฉาวเรียกบ่าวไพร่
ต่างถือมีดพร้าแล้วคลาไคล	ตรงไปปลายนานอกธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด เจรจา
๏ ครั้นถึงจึงเที่ยวเกี่ยวแฝก	ตัดไม้ไผ่แบกมาอึงมี่
บ้างกล่อมเสาเกลาฟากมากมี	ปลูกกระท่อมลงที่ท้องนา
แล้วปัดปูเสื่อฟูกผูกมุ้งม่าน	หม้อข้าวเชิงกรานตุ่มน้ำท่า
ทั้งปลูกผักฟักแฟงแตงกวา	จอบเสียมมีดพร้าหาพร้อมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีศรีใส
รู้ว่ารจนาทรามวัย	ได้ไอ้เงาะป่าเป็นสามี
ต่างคนแค้นขัดอัธยา	มันทำให้เขาว่าขายหน้าพี่
เราจะไปพ้อตัดให้เต็มที	ว่าแล้วจรลีออกมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ ครั้นถึงจึงหยุดยืนอยู่	แลดูน้องสาวกับเงาะป่า
เคืองค้อนงอนจริตกิริยา	เปรียบประชดชี้หน้าแล้วว่าไป
ฯ ๒ คำ ฯ
เย้ย
๏ ชะนางคนดีไม่มีชั่ว	ช่างเลือกผัวงามนักน่ารักใคร่
รูปร่างน่าหัวร่อเหมือนตอไม้	เอออะไรพุงโรสันหลังยาว
มันน่าเชยน่าชมสมประกอบ	พอชอบทำนองหม่อมน้องสาว
หูตาบั้งแบวเหมือนแมวคราว	เขาเล่าฦๅอื้อฉาวช่างไม่อาย
นอกรีตนอกรอยน้อยหรือนั่น	แร่รันไปรักอีมักง่าย
ให้พี่สาวชาวแส้พลอยวุ่นวาย	อัปยศอดอายขายหน้าตา
ถึงมิดีมิชั่วเช่นผัวกู	จะร่วมเรียงเคียงคู่พอสมหน้า
อันอ้ายเงาะเหมาะเหลือเหมือนเสือปลา	ทุดช่างเสนหาได้ลงคอ
หรือชะรอยถูกเสน่ห์เล่ห์กล	เวทมนตร์ดลใจไฉนหนอ
ไม่คิดถึงพงศ์เผ่าเหล่ากอ	น้ำใจในคอมึงผิดคน
ยังจะทำแสนงอนค้อนข้าหรือ	คันมือจะใคร่ต่อยสักร้อยหน
กูจะกรวดน้ำคว่ำคะนน	ถึงยากจนขาดจากพี่น้องกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	รจนาตอบไปขมีขมัน
อุแม่เอ๋ยอื้ออึงขึ้นมึงมัน	เสกแสร้งสารพันโพนทะนา
ท้าคารมสมทบจะตบต่อย	มิใช่ลูกเมียน้อยร้อยภาษา
ถึงได้เงาะเป็นผัวชั่วช้า	ก็สุดแต่วาสนาได้สร้างไว้
อันผัวพี่ดีเหลือเป็นเนื้อหน่อ	เห็นต่อจะบุญหนักศักดิ์ใหญ่
รูปร่างน้อยจ้อยอร่อยใจ	จงกอดไว้เถิดคะอย่าละวาง
ถึงพี่จะรุ่งเรืองไปเบื้องหน้า	ก็ไม่พึ่งวาสนาอย่าอวดอ้าง
ดีแต่จะมาพานรานทาง	ไม่อดสูผีสางบ้างเลย
สำคัญว่าพี่น้องท้องเดียวกัน	มิรู้มันเหลือแหล่อุแม่เอ๋ย
เป็นผู้ใหญ่ไม่เหมาะมาเยาะเย้ย	ข้าเกินเลยไปมั่งขอษมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางเคืองค้อนแล้วข้อนว่า
ชะช่างเลี้ยวลดอีรจนา	กลับพาโลข้าว่าเย้ยเยาะ
เออคะกระนั้นและจริงอยู่	รูปร่างผัวกูไม่สู้เหมาะ
ที่ไหนจะงามพร้อมเหมือนหม่อมเงาะ	ใครเห็นก็หัวเราะว่ารูปงาม
ยังจะแค่นขึ้นเสียงเถียงเก้อเก้อ	ทำกรุ่งกริ่งหยิ่งเย่อหยาบหยาม
อีคนชาติชั่วตัวตะกลาม	จะละเมอเร่อตามไอ้เงาะไป
น้อยหรือปากคอมันพอสม	ข้าสู้รบคารมเจ้าไม่ไหว
ขี้คร้านเถียงให้เหนื่อยเมื่อยขาตะไกร	ก็กลับไปห้องหับฉับพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ บัดนั้น	จึงมหาเสนาคนขยัน
เข้าไปทูลรจนาสารพัน	พระบิดาคาดคั้นให้ขับไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ครวญคร่ำกำสรดสลดใจ	เข้าไปกราบกรานพระมารดา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าพระชนนีเจ้า	พระคุณเคยปกเกล้าเกศา
ถนอมเลี้ยงลูกไว้จนใหญ่มา	เป็นสุขทุกทิวาราตรี
พระองค์จงจิตคิดหวัง	จะปลูกฝังลูกรักเป็นศักดิ์ศรี
มาทำขายบาทาครานี้	ถึงจะให้ขับหนีไม่น้อยใจ
กรรมของลูกแล้วจะขอลา	พระแม่อย่าทุกข์ทนหม่นไหม้
แม้นว่าชีวันไม่บรรลัย	คงจะได้แทนคุณการุญรัก
ร่ำพลางกำสรดสลดจิต	ยิ่งคิดเป็นห่วงหน่วงหนัก
ชลเนตรฟูมฟองนองพักตร์	นงลักษณ์โศกศัลย์พันทวี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑามเหสี
คิดพะวงสงสารพระบุตรี	เทวีอัดอั้นกลั้นโศกา
ลูกรักเฝ้าชะอ้อนวอนวิง	นางนั่งนิ่งเฉยอยู่ไม่ดูหน้า
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา	ชลนาคลอเนตรสังเวชใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาทุกข์ทนหม่นไหม้
เห็นเจ้าเงาะพยักหน้าเป็นนัย	ชี้มือบอกใบ้ไปปลายนา
นางสะทกสะเทินเขินขวย	จะไปด้วยง่ายง่ายก็อายหน้า
ครั้นจะหน่วงหนักชักช้า	ก็กลัวเกรงบิดาจะฆ่าตี
จึงกราบกรานมารดาด้วยอาดูร	นางทรามวัยพิไรทูลถ้วนถี่
ลูกจะขออำลาฝ่าธุลี	ครั้งนี้มีกรรมจะจำไกล
ว่าพลางนางถวายบังคมลา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
แล้วดำเนินเดินตามเจ้าเงาะไป	เสนาในนำหน้าจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ ทยอย
ร้องทยอย
๏ ครั้นออกมานอกทวารวัง	เหลียวหลังมาดูปราสาทศรี
เคยอยู่สุขเกษมเปรมปรีดิ์	อนิจจาครานี้จะจำไกล
แสนวิตกอกเอ๋ยไม่เคยยาก	จะลำบากเคืองเข็ญเป็นไฉน
ยิ่งคิดยิ่งทุกข์ฉุกใจ	จะตามไปไม่รู้ว่าร้ายดี
นางสะอื้นยืนเช็ดชลนา	ครั้นเจ้าเงาะเหลียวมาก็เบือนหนี
แล้วคิดรักหักใจจรลี	ตรงไปยังที่ปลายนา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงเร็ว
ร่าย
๏ ครั้นถึงกระท่อมทับที่อยู่	แลดูสมเพชเป็นหนักหนา
ไม่เคยเห็นเช่นนี้แต่เกิดมา	ก็โศกาทรุดนั่งอยู่นอกชาน
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เข้าไปในห้องมิทันนาน	เที่ยวดูของประทานทั้งปวง
แกล้งหยิบกระโถนมาโยนเล่น	ทำเป็นเหมือนกับรับลูกช่วง
แลเขม้นเห็นหวดก้นกลวง	เอามาจ้วงตักน้ำทำจะกิน
รจนาว่าไฮ้ช่างไม่อาย	เบื่อจะตายผมเผ้าเขาเปียกสิ้น
เจ้าเงาะเมินขายหูไม่ได้ยิน	ทำฉวยพัดปัดริ้นปัดยุง
แล้วแกล้งหยิบครุตั้งบนเชิงกราน	ควักข้าวสารมาใส่ก่อไฟหุง
คลี่ผ้ากุศราชออกคาดพุง	กางมุ้งเสียให้ดีแต่วี่วัน
แล้วหยิบหมอนมาอิงยิงฟันขาว	กระดิกเท้าทำเล่นให้เห็นขัน
พอโพล้เพล้เพลาสายัณห์	จึงรำพันพูดเกี้ยวเลี้ยวลด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ชาตรี
๏ น้องเอยน้องรัก	ผิวพักตร์เพียงจันทร์อันทรงกลด
โฉมนางแน่งน้อยช้อยชด	จะกำสรดเศร้าหมองไม่ต้องการ
บุญพี่กับนางได้สร้างสม	เคยภิรมย์ร่วมรักสมัครสมาน
พี่อยู่ถึงนอกฟ้าหิมพานต์	เทวัญบันดาลให้เที่ยวมา
เหมือนหนึ่งแกล้งชักนำจำเพาะ	จึงได้เมียงามเหมาะจนเกินหน้า
ไม่ควรเคียงลูกสาวท้าวพระยา	แต่วาสนาของเงาะเคราะห์ดี
พระโปรดปรานประทานทับกระท่อม	ทั้งเครื่องใช้ได้พร้อมเพราะบุญพี่
น่าชมสมบัติเรามั่งมี	มารศรีอย่าเศร้าเสียใจ
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงเจ้า	มิให้อายกับเขาเขยใหญ่
ขอเชิญโฉมงามทรามวัย	มานั่งในห้องหับกับพี่ชาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาโฉมฉาย
ได้ฟังเจ้าเงาะพูดเราะราย	แยบคายคมสันขันคะนอง
น่าสำรวลสรวลสันต์ไม่กลั้นได้	อรไทสะเทินเมินยิ้มย่อง
แก้ขวยฉวยมีดมาเจียนตอง	กรีดเล็บเย็บซองจะใส่พลู
เจ้าเงาะรื้อเรียกซ้ำทำกระบวน	เมียงชม้อยม่อยม้วนหน้าอยู่
อิดเอื้อนเชือนแชไม่แลดู	เป็นครู่มิใคร่จะพาที
คิดถึงรูปทองยังต้องใจ	เสียแรงได้ติดตามมาถึงนี่
ครั้นจะมิพูดด้วยก็ไม่ดี	เทวีจึงตอบวาจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าชัง	ช่างอวดมั่งอวดมีไม่อายหน้า
เหย้าเรือนเหมือนกันกับรังกา	แค่นคิดสมบัติบ้าน่าหัวเราะ
เมื่อกลางวันนั้นทำเป็นบ้าใบ้	เดี๋ยวนี้เอออะไรพูดออกเหราะ
ฉลาดเฉลียวเจียวจริงเจ้าเงาะ	กลับมาเยาะเย้ยหยันขันจริง
นี่หรือชาวนอกฟ้าหิมพานต์	ซมซานมาเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
อุแม่เอ๋ยช่างชะอ้อนวอนวิง	เพราะพริ้งหวานฉ่ำดังน้ำตาล
น้อยหรือนั่นน่ารักอยู่อักโข	หูหนาตาโตเท่าไข่ห่าน
รูปร่างช่างกระไรเหมือนยักษ์มาร	ล่ำสันขันจ้านสักเท่าพ้อม
บิตุรงค์ทรงศักดิ์รักใคร่	จึงโปรดให้สิงสู่อยู่กระท่อม
จอบเสียมสารพัดจัดให้พร้อม	พอสมที่ทำปลอมแปลงมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ แสนเอยแสนแขนง	น้อยหรือแกล้งตัดพ้อเล่นต่อหน้า
ติเล็กติน้อยคอยนินทา	ค่อนว่าพิไรไค้แคะ
พี่ก็ไม่หลีกเลี่ยงเถียงสักสิ่ง	มันก็จริงกระนั้นนั่นแหละ
เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ	แฮะแฮะว่าเล่นหรือว่าจริง
อย่าประมาทรูปพี่เห็นขี้เหร่	ไม่ว่าเล่นเป็นเสน่ห์ชอบใจหญิง
ชาวรั้วชาววังไม่ชังชิง	อุตส่าห์ทิ้งมาลัยมาให้เงาะ
ใช่ว่าจะแสร้งแกล้งอวดตัว	นานไปพี่กลัวจะชมเปาะ
ว่าพลางเย้ายวนชวนหัวเราะ	แกล้งปะเหลาะปะแหละและเลียม
นี่แน่น้องผินหน้ามาข้างนี้	ไม่พอที่จะระคายอายเหนียม
ดูดู๋ขืนยังนั่งเอี้ยมเฟี้ยม	ใจคอเหี้ยมเกรียมหนักหนานัก
มาเถิดเจ้าเข้าไปเสียในมุ้ง	กลางนากลางทุ่งยุงมันหนัก
อย่าทำบิดตะกูดพูดเยื้องยัก	แสนงอนค้อนควักไปทีเดียว
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ น่าเอยน่าสรวล	เจ้าสำนวนทายาดฉลาดเฉลียว
ล้ำเลิศคนขยันขันจริงเจียว	แก้เกี้ยวเลี้ยวลัดสกัดสแกง
แต่มาลัยให้ทานก็นินทา	ค่อนว่าแคะไค้ไปทุกแห่ง
เห็นเงาะชอบใจดอกไม้แดง	จึงแกล้งทิ้งให้ไปกระนั้น
กลับว่าเขารักตัวน่าหัวเราะ	รูปร่างเจ้าสิเหมาะน้อยหรือนั่น
หนวดเคราครุ่มคร่ามงามครัน	หน้าตาตละปั้นขันสุดใจ
เอออะไรไม่อายขายหน้า	เอารูปเงาะสวมมาทำบ้าใบ้
แกล้งซ่อนรูปสุวรรณไว้ชั้นใน	ข้าเข้าใจอยู่ดอกอย่าหลอกลวง
พระบิดาขับไล่เพราะใครเล่า	ได้ความทุกข์เท่าภูเขาหลวง
อัปยศอดสูเขาทั้งปวง	เพราะไม่หน่วงไม่หนักรักรูปทอง
จนตกยากอย่างนี้แล้วมิสา	ยังจะมาเรียกให้ไปในห้อง
ข้ากลัวรูปเงาะป่าตาพอง	จะให้น้องนั่งใกล้จนใจจริง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	เอออะไรรู้เท่าไปทุกสิ่ง
แสนเฉลียวฉลาดล่วงท้วงติง	มันก็จริงกระนั้นนั่นและซิ
ขืนจะมาควักค้อนค่อนว่า	เงาะของข้าเคยใส่ทำไมสิ
ผู้หญิงมักต้องจิตประสิทธิ	อย่าเฝ้าติตะบอยไปหน่อยเลย
ถึงหนวดเครารุงรังช่างเป็นไร	เอาแหนบถอนเสียได้ดอกน้องเอ๋ย
หัวพริกหยิกยุ่งอย่าเยาะเย้ย	ถ้าหวีเสยสอยหย่งแล้วคงงาม
ทำไมกับรูปชั่วตัวดำ	จะอาบน้ำขัดสีส้มมะขาม
ละลายดินสอพองสักสองชาม	ทาให้งามตลอดเท้าขาวทั้งตัว
ถึงตาพองท้องพลุ้ยพีพลุ	อย่าดูหมิ่นกินจุมิใช่ชั่ว
จงปรานีเงาะป่าเถิดอย่ากลัว	จะแต่งตัวให้งามตามใจน้อง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ว่าพลางทางถอดเงาะเสีย	เอาซ่อนเมียวางไว้ในห้อง
รูปทรงโสภาดังทาทอง	ค่อยย่องมานั่งข้างหลังนาง
เห็นห่มผ้าสไบไพล่พลิ้ว	ทำยื่นนิ้วจะจี้ที่สีข้าง
กระทั่งไอกระแอมแย้มยิ้มพลาง	สะกิดนางให้รู้ดูนี่แน่
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาไม่ทะยาทะแยแส
คิดว่าเงาะลูบหลังทำรังแก	ไม่เหลียวแลร้องอึงคะนึงไป
โมโหหันหน้ามาหยิกทึ้ง	เห็นรูปงามก็ตะลึงหลงใหล
น้อยหรือถอดเงาะเหมาะสุดใจ	เนื้อหนังช่างกะไรราวกับทอง
หน้าตาจิ้มลิ้มพริ้มเพรา	นงเยาว์กระหยิ่มยิ้มย่อง
คิดไว้ก็สมอารมณ์ปอง	บริสุทธิ์ผุดผ่องผิวพรรณ
งามจริงยิ่งมนุษย์ในใต้หล้า	ดูดังเทวดาบนสวรรค์
เฝ้าชม้ายชม้อยม่อยเมียงมัน	สะเทินจิตบิดผันไม่พูดจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เกษมสันต์หรรษา
เห็นนางอายเอียงเมียงพักตรา	จึงแกล้งว่าสัพยอกหยอกเอิน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ไม่พอที่จะระคางห่างเหิน
เฝ้าผินหน้าผินหลังนั่งเมิน	อย่าสะทกสะเทินเชิญดูเงาะ
นิ่งอยู่ไยสิไม่ติเล่า	นี่แน่เจ้าจะเหมาะหรือมิเหมาะ
ไม่แกล้งอวดทรวดทรงจงพิเคราะห์	อย่าหัวเราะเยาะเย้าไปเลยคะ
เมื่อกี้ค่อนว่าพี่ตาพอง	เดี๋ยวนี้น้องจงติเถิดสินะ
หน้าตาหายเคอะไม่เทอะทะ	มันต่อจะกระนั้นเป็นมั่นคง
หนวดเคราพี่ถอนเสียล่อนเลี่ยน	ไม่ว่าเล่นเห็นเจียนจะลุ่มหลง
ยังพ่วงพีเท่าพ้อมหรือย่อมลง	รูปทรงคงขยันแล้วกัลยา
ถึงเจ้าจะเข้าหอก็พอได้	เห็นจะไม่อับอายขายหน้า
ตามมีตามเกิดเถิดน้องอา	ตามประสายากเย็นเข็ญใจ
เชิญเจ้าเข้าไปในห้องหับ	นอนหลับเสียมั่งเจ็บหลังไหล่
แล้วกุมกรกัลยาช้าอยู่ไย	มาไปดีดีอย่าดื้อดึง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดเอยบัดสี	อะไรนี่น่าพิโรธโกรธขึ้ง
นางค้อนควักผลักไสหยิกทึ้ง	ร้องไห้อึงดอกเจ้าเฝ้ายื้อยุด
ช่างทำได้ไม่เกรงข่มเหงคน	ฉุดกระชากลากจนไหล่จะหลุด
เห็นแล้วว่าประเสริฐเลิศมนุษย์	ราวกับเทพบุตรสุดปัญญา
งามแล้วคะชะเจ้าอย่าเฝ้าอวด	เพริศพริ้งยิ่งยวดเป็นหนักหนา
ใครใช้ให้แกล้งแปลงปลอมมา	เขาก็ติก็ว่าให้สาใจ
แม้นมิทำยอกย้อนซ่อนรูปทรง	ไหนเลยบิตุรงค์จะขับไล่
นี่เป็นเหตุเพราะเงาะหรือเพราะใคร	จึงได้อัประมาณรำคาญเคือง
ยังจะมาลดเลี้ยวเกี้ยวพาน	พูดจาน่ารำคาญหูเหือง
ว่าพลางทางทำชำเลือง	ค้อนควักยักเยื้องเป็นแยบคาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ดวงเอยดวงสมร	เจ้าแสนแง่แสงอนใจหาย
ไม่ควรจะเคืองขุ่นวุ่นวาย	ตีโพยตีพายพาโลเงาะ
พี่เสี่ยงแสร้งแปลงมาทำบ้าใบ้	ถ้าแม้นใครเป็นคู่ก็ดูเหมาะ
แม้นไม่เคยอุปถัมภ์จำเพาะ	ก็เย้ยเยาะยิ้มหัวว่าชั่วช้า
ซึ่งสวมรูปเงาะป่ามานี้ไซร้	หวังจะให้น้องคิดปริศนา
เจ้าก็ปลงถูกแล้วนะแก้วตา	จึงรู้ว่าเงาะงามเป็นรูปทอง
อย่าบิดเบือนเชือนเฉยอยู่เลยเจ้า	จูงนางย่างเข้าไปในห้อง
นั่งแอบแนบเนื้อนวลละออง	เลียมลองโลมเล้าเคล้าคลึง
อะไรเฝ้าฮึดฮัดปัดมือ	รำคาญวานอย่าดื้อไปน่อยหนึ่ง
ว่าพลางทางกระหวัดรัดรึง	จะร้องอึงก็ร้องเถิดน้องรัก
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ น้อยเอยน้อยใจ	นี่อะไรรุกรานหาญหัก
ข่มเหงคะเนงร้ายน่าอายนัก	นางค้อนควักชักหน้าแล้วว่าไป
น้องยังเคลือบแคลงไม่แจ้งความ	อย่าวู่วามลามลวนหาควรไม่
นามวงศ์พงศ์ประยูรอย่างไร	ประหลาดเหลือเชื้อไพร่หรือผู้ดี
ไม่บอกไม่เล่าเฝ้าแอบอิง	แม้นรักจริงนิ่งอยู่อย่าจู้จี้
จะหยิกให้ขาเขียวประเดี๋ยวนี้	อะไรนี่ไม่เสงี่ยมเลียมแหละ
ยิ่งว่าให้นิ่งเหมือนยิ่งยุ	ดูดุ๋น่าตีเล่นดีและ
จงแถลงแจ้งความให้งามแงะ	อย่าเหลาะแหละลวงหลอกเร่งบอกมา
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ยอดเอยยอดมิ่ง	จะแจ้งความตามจริงไม่มุสา
ตัวพี่นี้หน่อกษัตรา	นามกรชื่อว่าพระสังข์ทอง
แถลงเล่าแต่ต้นไปจนปลาย	บรรยายตามเรื่องที่เคืองข้อง
เป็นความในใจพี่เช่นนี้น้อง	นวลละอองอย่าแหนงแคลงใจ
ว่าพลางทางถดเข้าชิด	จะอายเอียงเบี่ยงบิดไปข้างไหน
ยื้อยุดฉุดชักชายสไบ	คว้าไขว่สัพยอกหยอกเย้า
ช่างหยิกข่วนไปได้เหมือนไม่เจ็บ	ข่มเหงนักหักเล็บเสียดอกเจ้า
ดีจริงยิ่งว่ายิ่งหยิกเอา	เบาเบาอุยหน่าไม่ปรานี
พระอุ้มองค์อรทัยขึ้นใส่ตัก	อะไรเล่าเฝ้าผลักมือพี่
ความรักรัญจวนยวนยี	เปรมปรีดิ์ประดิพัทธ์กำหนัดนาง
อัศจรรย์บันดาลในกลางหาว	เดือนดาวส่องแสงแจ้งกระจ่าง
เย็นซาบอาบละอองน้ำค้าง	ค่อยสระสร่างเศร้าหมองทั้งสองรา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โลมพิณพาทย์
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	รจนาเยาวยอดเสนหา
นั่งแนบแอบองค์ภัสดา	จำนรรจาพาทีซี้ซิก
ที่ทุกข์ร้อนผ่อนผันบรรเทา	นงเยาว์ยิ้มเหยาะหัวเราะหริก
พระอุ้มขึ้นใส่ตักนางผลักพลิก	ทำกระบวนข่วนหยิกด้วยมารยา
แลสบหลบเนตรภูวไนย	สะเทินใจอายเอียงเมียงหน้า
แย้มสรวลยวนยีปรีดา	กัลยานิยมสมคิด
แสนสมัครรักใคร่ใหลหลง	ด้วยรูปทรงเป็นทองต้องจิต
ถ้อยทีบรรทมชมชิด	แนบสนิทนิทราในราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เชยชมสมสวาทด้วยเทวี	ในที่กระท่อมทับลับแลง
ครั้นประจุสมัยไก่ขัน	สุริยันเรืองรองส่องแสง
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงแปลง	หวังมิให้ใครแจ้งความใน
แล้วว่าแก่รจนานงลักษณ์	น้องรักผู้ยอดพิสมัย
เราผัวเมียสองคนจนใจ	มาจะไปหาหุงโภชนา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาโศกศัลย์รำพันว่า
น้องนี้แต่กำเนิดเกิดมา	จะหุงข้าวหุงปลาก็ไม่เคย
แต่ก่อนร่อนชะไรอยู่ในวัง	วิเสทหามาตั้งให้เสวย
ไม่เข้าเนื้อเข้าใจอย่างไรเลย	อกเอ๋ยมีกรรมก็จำเป็น
ว่าพลางนางทรงโศกี	ครั้งนี้ยากแค้นแสนเข็ญ
ดังหนึ่งเลือดตาจะกระเด็น	จำเป็นจำใจออกไปพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะแสนกลคนขยัน
ครั้นโพล้เพล้เพลาสายัณห์	สองราพากันเข้าในทับ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงถอดเงาะออกเสียให้เมียเห็น	รูปเป็นทองอร่ามงามสรรพ
เอารูปเงาะซ่อนไว้ให้ลับ	แล้วกลับมานั่งสั่งสนทนา
อิงแอบแนบชิดสะกิดเกา	สัพยอกหยอกเย้าขนิษฐา
เชยแก้มแนมปรางปรีดา	สรวลสันต์หรรษาพาที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาแน่งน้อยนวลศรี
พลางชะอ้อนวอนว่ากับสามี	จงปรานีน้องเถิดอย่าทรงเงาะ
ผู้คนทั้งปวงไม่ล่วงรู้	ให้เขาดูถูกเล่นช่างเห็นเหมาะ
น้องว่าก็ไม่เชื่อนี่เนื้อเคราะห์	กลับจะมาหัวเราะน่าขัดใจ
นางนิ่งนึกตรึกแล้วตรึกเล่า	จะลักรูปเงาะเผาเสียให้ได้
จึงปูปัดฟูกหมอนที่นอนใน	ชวนให้ทรงธรรม์บรรทม
แล้วนั่งนวดฟั้นคั้นบาทา	คลี่ผ้าของตัวให้ผ้าห่ม
ปรนนิบัติพัดวีโบกลม	นงเยาว์นิยมสมปอง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เชยชมสมสอง
อิงแอบแนบเนื้อนวลละออง	กรตระกองน้องแก้วแล้วหลับไป
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
คิดจะลักรูปเงาะภูวไนย	นางมิได้สนิทนิทรา
เห็นพระหลับใหลไม่ไหวองค์	โฉมยงยินดีเป็นหนักหนา
ค่อยขยายยกหัตถ์ภัสดา	ขยับตัวออกมาเอาหมอนรอง
ฟากลั่นเกรียบเกรียบเหยียบย่าง	มืดไม่เห็นทางถลำล่อง
ลุกขึ้นลดเลี้ยวเที่ยวมอง	หาเงาะในห้องกระท่อมทับ
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ ครั้นเห็นหิ้วหัวมาครัวไฟ	ฉวยพร้าโต้ใหญ่เข้าเสี่ยงสับ
ฟันซ้ำร่ำไปมิได้นับ	รูปเงาะไม่ยับยิ่งขัดใจ
เหน็ดเหนี่อยเมื่อยแขนสิ้นแรงเรี่ยว	ทุดช่างหนังเหนียวน่าหมั่นไส้
นางโกรธหาฟืนมาก่อไฟ	เอารูปเงาะเข้าใส่ในอัคคี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ แล้วฉวยเอาพร้ามาสับซ้ำ	นางทำร้อยอย่างร้อยสี
อ้ายเงาะสัปดนทนสิ้นที	เผาจี่เท่าไรไม่ไหม้มัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์หลับใหลใฝ่ฝัน
ละเมอกอดหมอนข้างพลางสำคัญ	คิดว่าเมียขวัญอยู่แนบนอน
ลืมตาคว้าไขว่ไปเป็นครู่	จึงรู้ตระหนักแน่อุแม่หมอน
แลดูโฉมยงองค์บังอร	ไม่เห็นนอนในมุ้งสะดุ้งใจ
ลุกขึ้นมองหาละล้าละหลัง	ไม่เห็นทั้งเงาะทรงยิ่งสงสัย
เห็นแสงเพลิงสว่างข้างครัวไฟ	ตกใจออกมาเที่ยวหาเมีย
เห็นนงเยาว์เผาเงาะเอาไฟสุม	จึงตักน้ำในตุ่มมาดับเสีย
แล้วว่าน่าชังช่างทำเยีย	ชิงเงาะทะเลาะเมียมี่ไป
ดูดุ๋ยังดื้อเข้ายื้อคร่า	ยิ่งว่าแล้วยังหาฟังไม่
จะเอาเงาะของเขาไปเผาไฟ	ทำได้ไม่เกรงข่มเหงกัน
ฤๅเจ้าชอบใจจะใส่เล่น	จะได้เป็นนางเงาะเหมาะขัน
นอกรีตน้อยฤๅมือคันคัน	จะใคร่รันเข้าสักผางนางคนดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงฤทธิ์	ชอบผิดจะรับใส่เกศี
แม้นไม่เมตตาจะฆ่าตี	น้องนี้จะสู้ม้วยมุด
พระสวมเงาะร้ายขายหน้าเมีย	จะชิงเอาเผาเสียให้สิ้นสุด
ถึงพระเรี่ยวแรงจะแย่งยุด	ผิดชอบแขนหลุดไม่วางมือ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวเราะ	เก้อแล้วนี่เงาะของเจ้าฤๅ
กลับเถียงเสียงแข็งเข้าแย่งยื้อ	เอออะไรใจดื้อจริงจริงเจียว
ถึงเจ้ามิให้ก็ไม่ฟัง	น่าชังน้อยฤๅนางมือเหนียว
ฮึดฮัดขัดเขมรเป็นเกลียว	แย่งยุดฉุดเหนี่ยวกันไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ชิงรูปเงาะได้ใส่สวมองค์	ทำก้มลงหลอนหลอกกลอกหน้า
ตบมือเย้ยหยันกัลยา	แล้วคืนเข้าเคหาห้องนอน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาดวงสมร
จึงตามมางอนง้อขอโทษกรณ์	วิงวอนสามีพิรี้พิไร
น้องได้ผิดพลั้งแต่ครั้งหนึ่ง	จะพิโรธโกรธขึ้งไปถึงไหน
ผัวเมียสองคนจนไร้	ชั่วดีก็ได้เห็นหน้ากัน
ถ้าทีหลังยังขืนทำเช่นนี้	จงทำโพยโบยตีให้อาสัญ
ว่าพลางนางเข้าไปนวดฟั้น	หลังไหล่ไหนคันจะช่วยเกา
ยื่นมือมาจี้ที่สีข้าง	จะหย่าร้างกันจริงเจียวฤๅเจ้า
เอนอิงพิงทับลงกับเพลา	ถอนหนวดถอนเคราให้เจ้าเงาะ
แล้วหยิบหมากมาป้อนวอนขอชาน	เคี้ยวประทานสักคำทำปะเหลาะ
ยียวนชวนผัวให้หัวเราะ	แสร้งออเซาะสรวลสันต์จำนรรจา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะยิ้มพลางทางว่า
ทีนี้พี่จะอดนางรจนา	แม้นถ้าทีหลังไม่ฟังกัน
นี่หากว่ารักเจ้าอักโข	จึงสู้ดับโมโหไม่หุนหัน
ว่าพลางเชยชิดติดพัน	ถ้อยทีดีกันดังใจจง
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ พระสังข์ตั้งแต่วันนั้นมา	ไม่ไว้ใจรจนานวลหง
เอารูปเงาะศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรงค์	สวมองค์ทรงใส่ไว้อัตรา
เช้าค่ำพร่ำสอนสั่งเสีย	ให้เมียปั่นฝ้ายทอผ้า
เจ้าเงาะหัดตีกรับขับเสภา	รจนาปั่นฝ้ายสบายใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา


บทเสภาเจ้าเงาะขับ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	สบายจิตชื่นชมประสมสอง
นั่งอยู่ด้วยกันกับวันทอง	ที่ร่มไทรในห้องอรัญวา
ให้วิเวกอ้างว้างอยู่กลางดง	ตะวันบ่ายชายลงลับเหลี่ยมผา
ลมพัดเรื่อยเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา	ดอกไม้ป่าหอมหวนชวนชื่นใจ
รวยระรินกลิ่นพุทธิชาดชื่น	รื่นรื่นลำดวนดกดอกไสว
เรไรร้องหริ่งหริ่งที่กิ่งไทร	เสียงลองไนให้เสนาะเพราะสำเนียง
แจ้วแจ้วจักจั่นสนั่นป่า	ดังซอสีปี่ชวาวังเวงเสียง
สกุณาพาคู่เข้ารังเรียง	ขุนแผนเคียงข้างน้องประคองเชย
ตัวพี่กับรจนามาได้แค้น	เหมือนขุนแผนกับวันทองเจียวน้องเอ๋ย
อยู่กระท่อมตรอมใจไม่เสบย	กะไรเลยอนิจจาช่างอาภัพ
เคยนอนเตียงเสียงประโคมด้วยแตรสังข์	มาตกไร้ได้ฟังแต่เสียงกรับ
พลางอิงแอบแนบน้องในห้องทับ	ถนอมรับขวัญให้เข้าไสยา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๗
ท้าวสามนต์ให้ลูกเขยหาปลาหาเนื้อ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามนต์เป็นใหญ่
ตั้งแต่เงาะพาธิดาไป	ให้แค้นขัดฤทัยทุกเวลา
รจนาเจ้ากรรมมันทำชั่ว	มีผัวเงาะร้ายให้ขายหน้า
จำจะคิดอ่านด้วยมารยา	พาลฆ่าเสียให้ได้ไม่ไว้เลย
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสั่งเสนาใน	จงรีบไปบอกบรรดาลูกเขย
กูจะให้แต่งตั้งสังเวย	ตามเคยบวงสรวงเทวัญ
พรุ่งนี้หาปลามาคนละร้อย	ใครได้น้อยจะฆ่าให้อาสัญ
ทั้งอ้ายเงาะขี้ครอกจงบอกมัน	มิได้ปลามาทันจะบรรลัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
วิ่งวางออกจากวังใน	มายังบ้านเขยใหญ่ทั้งหกองค์
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงแถลงแจ้งคดี	บัดนี้รับสั่งต้องประสงค์
เร่งหาปลามาให้ดังใจจง	เอาไปส่งให้ทันพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเกษมสันต์หรรษา
ยิ้มพลางทางตอบเสนา	ผักปลาหน้านี้มีถมไป
อย่าว่าแต่เท่านั้นท่านจะเอา	ถึงจะลงสำเภาก็รับได้
อาสาพ่อตาแล้วเต็มใจ	จะหาให้สุดฤทธิ์ไม่บิดพลิ้ว
สงสารแต่เงาะป่าประดาเสีย	จะพาเมียสุ่มช้อนจนอ่อนหิว
เต็มทีจะได้มาแต่ปลาซิว	ท้าวจะกริ้วโกรธาให้ฆ่าฟัน
ว่าพลางทางสั่งบ่าวไพร่	พรุ่งนี้กูจะไปแต่ไก่ขัน
เรือแพแหอวนทุกสิ่งอัน	เร่งรัดจัดกันให้พร้อมไว้
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาลาหกเขยใหญ่
ชวนกันรีบออกนอกเวียงชัย	ตรงไปยังบ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงยืนอยู่นอกรั้ว	ระวังตัวกลัวสุนัขหนักหนา
ร้องเรียกเข้าไปมิได้ช้า	หม่อมแม่รจนาอยู่แห่งใด
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาสาละวนลนควันไต้
จับกระเหม่าใส่น้ำมันกันไร	ถึงยากเย็นเข็ญใจมิให้รก
ทาแป้งแต่งตัวไม่มัวหมอง	ผัดหน้านั่งมองส่องกระจก
นุ่งผ้าจัดกลีบจีบชายพก	แล้วยกของมาให้ผัวกิน
จีบพลูใส่ซองรองลำดับ	เอามีดพับผ่าหมากจนปากบิ่น
เจ้าเงาะนอนถอนหนวดสวดสุบิน	เล่นลิ้นละลักยักลำนำ
ฯ ๖ คำ ฯ
กาพย์เรื่องสุบิน เจ้าเงาะสวด (ความเก่า)
๏ จะกล่าวตำนาน	สุบินกุมาร
อันสร้างสมมา	ร่ำเรียนเขียนธรรม
ปรากฏนักหนา	บวชในศาสนา
ลุถึงอรหันต์
๏ โปรดแม่พ้นทุกข์	โปรดพ่อเสวยสุข
ไปยังเมืองสวรรค์	นางฟ้าแห่ห้อม
แวดล้อมนับพัน	เครื่องทิพย์อนันต์
อเนกนานา
๏ แต่ก่อนยังมี	เมืองสาวัตถี
นครพารา	ท่านท้าวเจ้าเมือง
ฦาเลื่องนักหนา	รี้พลช้างม้า
ข้าคนบริวาร
๏ นอกเมืองออกไป	มิใกล้มิไกล
มีบ้านนายพราน	เป็นส่วยมังสัง
เนื้อหนังตระการ	แต่ล้วนหมู่พราน
ย่อมเอามาถวาย
๏ นายพรานผู้ใหญ่	ชอบอัชฌาสัย
ตั้งให้เป็นนาย	คุมไพร่พรานป่า
ล่าเนื้อกวางทราย	พรานผู้เป็นนาย
ตักเตือนบ่คลา
______________


๏ รจนานิ่งฟังนั่งหัวเราะ	น้อยหรือเพราะแจ้วเจื่อยเฉื่อยฉ่ำ
ไม่ทันถึงใบสมุดหยุดกินน้ำ	สวดซ้ำอีกสักนิดยังติดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ พอได้ยินแว่วเสียงเสนี	มาร้องเรียกอยู่ที่ริมไร่
นางจึงลุกเดินออกไป	ยืนเยี่ยมกระไดมองดู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาหยุดยั้งนั่งคอยอยู่
เรียกพลางทางมองที่ช่องประตู	เห็นโฉมตรูเดินออกมานอกชาน
จึงเข้าไปบังคมก้มหน้า	น้ำตาไหลลงด้วยสงสาร
แล้วทูลแถลงเล่าเยาวมาลย์	ตามบัญชาการพระทรงยศ
บัดนี้มีรับสั่งใช้มา	ให้เจ้าเงาะเสาะหาปลาสด
ทั้งหกเขยใหญ่ก็ไม่ลด	กำหนดให้ทันวันพรุ่งนี้
ใครได้ไม่ครบร้อยน้อยไป	พระจะให้ฆ่าฟันบั่นเกศี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	อัญชลีแล้วกลับไปฉับไว
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	รจนาอกสั่นหวั่นไหว
เข้าไปในกระท่อมทันใด	กอดตีนผัวไว้แล้วโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ อกเอ๋ยโอ้ว่าครานี้	น่าที่จะม้วยสังขาร์
สมเด็จบิตุเรศไม่เวทนา	จะคิดอ่านพาลฆ่าชีวาลัย
ให้หาปลาเป็นร้อยน้อยหรือนั่น	ประกวดกันกับเขาเหล่าเขยใหญ่
มั่งมีศรีสุขทุกข์อะไร	ประเดี๋ยวเดียวก็จะได้ง่ายดาย
วิตกแต่ส่วนตัวผัวรัก	ยากนักจะซุกซนขวนขวาย
ผัวเมียสองคนจนจะตาย	จะหาปลาไปถวายที่ไหนทัน
ถ้าพระรูปทองน้องบรรลัย	เมียจะตามเข้าไปมิได้พรั่น
จะให้เขาพิฆาตฟาดฟัน	สู้ตายตามกันไปไม่คิดกลัว
ไม่ขออยู่ดูหน้าคนทั้งหลาย	มิให้ชายอื่นต้องเป็นสองผัว
ว่าพลางนางทุ่มทอดตัว	ตีอกชกหัวเข้าร่ำไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะยิ่งคิดพิสมัย
ปลอบนางพลางเช็ดชลนัยน์	โลมเล้าเอาใจให้เคลื่อนคลาย
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลมใน
๏ น้องเอยน้องรัก	งามพักตร์ผ่องเหมือนดังเดือนหงาย
อย่าครวญคร่ำน้ำเนตรฟูมฟาย	แสนเสียดายนวลน้องจะหมองมัว
ทั้งในใต้ฟ้าไม่หาได้	พี่ขอบใจเจ้านักที่รักผัว
ทำไมกับมัจฉาเจ้าอย่ากลัว	สักแสนตัวก็จะได้ไม่ยากนัก
ไปนอนเสียให้สบายหายเจ็บหลัง	จะมานั่งโศกาด้วยปลาผัก
แย้มสรวลชวนชิดจุมพิตพักตร์	น้องรักเจ้าอย่าปรารมภ์เลย
ถึงยากจนคนเดียวก็หาได้	พี่หาพรั่นไม่อ้ายหกเขย
ว่าพลางทางภิรมย์ชมเชย	หลับนอนตามเคยสบายใจ
ฯ ๘ คำ ฯ กล่อม
ร่าย
๏ ครั้นอุทัยไขแสงขึ้นสางสาง	พระโลมนางพลางลูบหลังไหล่
สั่งเสียรจนาด้วยอาลัย	พี่จะไปสักประเดี๋ยวเที่ยวหาปลา
ว่าพลางทางจับไม้เท้าทรง	ใส่เกือกแก้วแล้วลงจากเคหา
แผลงฤทธิ์เหาะเหินเดินฟ้า	ตรงมายังฝั่งชลธาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดนั่ง	ที่ร่มไทรใบบังสุริย์ฉาน
ถอดเงาะซ่อนเสียมิทันนาน	แล้วโอมอ่านมหาจินดามนตร์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ล่องเรือ
๏ เดชะเวทวิเศษของมารดา	ฝูงปลามาสิ้นทุกแห่งหน
เป็นหมู่หมู่มากมายในสายชล	บ้างว่ายวนพ่นน้ำคล้ำไป
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเจ้าเหล่าหกเขยใหญ่
ครั้นรุ่งเรียกหาข้าไท	บ่าวไพร่นับร้อยไม่น้อยเลย
แต่งองค์ทรงเสื้อลงเรือญวน	แหอวนของใครเอาไปเหวย
ภรรยาหาขนมนมเนย	ตามเคยขนส่งลงมาพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นจัดแจงพร้อมมูลไม่ขาดเหลือ	ให้ออกเรือจากที่ขมีขมัน
เรืออวนเรือแหแจจัน	เร่งกันตามนายพายมา
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
๏ พ้นด่านบ้านช่องล่องเลย	ถึงท้องคุ้งที่เคยมีมัจฉา
หกองค์ทรงแหทอดปลา	ลอยมาสองฟากลากเบ็ดราว
บ้างเอาลอบลงดักตักสวิง	ริมตลิ่งลากอวนอื้อฉาว
ติดแต่จระเข้อยู่เกรียวกราว	นายบ่าวต่างโกรธโทษกัน
แล้วพายเลียบริมฝั่งมาทั้งพวก	ถือฉมวกยืนคอยแทงหวั่น
บ้างลงเฝือกปิดคลองไว้สองชั้น	แล้วช่วยกันตีน้ำร่ำมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ปลาผักสักตัวก็ไม่ได้	คิดอัศจรรย์ใจเป็นนักหนา
รีบพายมาจนถึงบึงปลายนา	พบมัจฉานับแสนแน่นไป
เห็นพระสังข์นั่งอยู่ที่ฝั่งชล	ต่างคนพิศวงสงสัย
จะเป็นเทพารักษ์หรืออะไร	เถียงกันวุ่นไปทั้งไพร่นาย
จึงวาดแวะนาวาเข้ามาพลัน	ทั้งหกอกสั่นขวัญหาย
ต่างก้มกรานหมอบยอบกาย	บ่าวนายนึกคะเนว่าเทวา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์นั่งยิ้มอยู่ในหน้า
เห็นหกเขยเคอะเซอะมา	สมดังจินดาก็ยินดี
จึงเสแสร้งแกล้งทำไม่รู้จัก	ถามทักซักไซ้ไปไหนนี่
เอะแล้วออเจ้าเหล่านี้	หน่วยก้านพานจะดีมีฝีมือ
เรือแพแหอวนก็เอามา	จะลอบลักดักปลาของข้าหรือ
เราเป็นเทพเจ้าเล่าฦๅ	นับถือทุกแห่งแพร่งพราย
แต่หักคอคนตายเสียหลายพัน	อย่าดุดันดูหมิ่นมักง่าย
มาหาเรานี้ดีหรือร้าย	บอกยุบลต้นปลายให้แจ้งใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกอกสั่นหวั่นไหว
สำคัญจิตคิดว่าพระไพร	กราบไหว้ท่วมหัวกลัวฤทธา
ใจคอทึกทึกนึกพรั่น	ปากสั่นเสียงสั่นซังตายว่า
ท่านท้าวสามนต์ผู้พ่อตา	ให้หาปลาประกวดกับอ้ายเงาะ
ข้าทอดแหแปรช้อนแต่เช้าตรู่	ออกอ่อนหูหิวหอบเที่ยวรอบเกาะ
ไม่ได้ปลาสักหน่อยชะรอยเคราะห์	ฉวยแพ้อ้ายเงาะสิน่าอาย
กลัวท้าวพ่อตาจะฆ่าเสีย	สงสารแต่เมียจะเป็นหม้าย
เทวดาเลี้ยงปลาไว้มากมาย	ข้าขอไปถวายพอรอดตัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้ฟังก็ยิ้มหัว
จึงว่าหกเจ้านี้เมามัว	ไม่กลัวบาปกรรมทำประมง
แต่ได้มาขอแล้วก็จำให้	เราไซร้จะขอมั่งดังประสงค์
จะให้หรือมิให้ทั้งหกองค์	ท่านจงปรึกษาหารือกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยรับคำขมีขมัน
พระองค์จะประสงค์สิ่งไรนั้น	สารพันมีแล้วไม่ขัดเลย
สุดแท้แต่ตามจะเลือกเอา	เป็ดไก่เหล้าข้าวของเสวย
ทั้งกล้วยอ้อยขนมนมเนย	จะแต่งตั้งสังเวยเซ่นวัก
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์กล่าวแกล้งแจ้งประจักษ์
เราเป็นเทวาสุรารักษ์	จะเซ่นวักสิ่งของไม่ต้องใจ
จะขอปลายจมูกหม่อมลูกเขย	ตามเคยคนละน้อยหามากไม่
แม้นให้เราเราจะให้ปลาไป	จะให้หรือมิให้ให้ว่ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยได้ฟังนั่งปรึกษา
ชิชะเจ้าเล่ห์เทวดา	จะเอาปลาแลกปลายจมูกคน
แม้นเชือดเสียเมียเห็นจมูกด้วน	จะทำกระบวนผินหลังนั่งบ่น
ของสำคัญหนักหนาเข้าตาจน	จะผ่อนปรนแก้ไขอย่างไรดี
บ้างว่าอย่าพักประดักประเดิด	ทนเจ็บเอาเถิดไม่จู้จี้
หาปลาที่ไหนก็ไม่มี	อ้ายเงาะดีหาได้สิอายมัน
หกเขยรีรอท้อจิต	สุดคิดสุดที่จะผ่อนผัน
นั่งนิ่งก้มหน้าดูตากัน	เชือดเสียเห็นวันจะได้ไป
ต่างยอมพร้อมใจไม่กลัวเจ็บ	ฉวยได้มีดเหน็บของบ่าวไพร่
ยื่นให้เทวัญทันใด	ทอดถอนใจใหญ่ย่อท้อ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สรวลสันต์กลั้นหัวร่อ
ยิ้มพลางทางตรัสตัดพ้อ	เอออะไรใจคอเหมือนปลาซิว
แล้วเอามีดกรีดลับกับศิลา	ทั้งหกตกประหม่าหน้านิ่ว
มือบีบหนีบจมูกไว้สองนิ้ว	อย่าบิดพริ้วดุกดิกพลิกแพลง
ทำเงื้อมีดกระหยับจับจ้อง	ที่ใจชั่วกลัวร้องจนเสียงแห้ง
เอาแล้วนะฉะเชือดเลือดแดง	จมูกแหว่งโหว่วิ่นสิ้นทุกคน
ฯ ๖ คำ ฯ ปี่กลอง
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกลูบแผลพลางครางร่น
เจ็บแสบแทบตายเต็มทน	ต่างคนต่างแลดูแผลกัน
เขยใหญ่ใจแข็งทำแกล้งว่า	จมูกด้วนดูหน้าเห็นขบขัน
สะกิดเพื่อนเตือนทวงเทวัญ	แลกกันเมื่อไรจะให้ปลา
ฯ ๔ คำ ฯ
ล่องเรือ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้สมปรารถนา
จึงตั้งสัตย์อธิษฐานด้วยวาจา	มัจฉาตัวใดถึงที่ตาย
จงกระโดดโลดขึ้นมาริมฝั่ง	ให้สมหวังดังจิตที่คิดหมาย
พอสิ้นคำประกาศไม่คลาดคลาย	ปลาตายบนตลิ่งกลิ้งเกลื่อนไป
แล้วแกล้งแบ่งมัจฉาที่ชั่วชั่ว	ให้คนละสองตัวหามากไม่
หกองค์จึงชวนกันคลาไคล	เอาปลาไปให้สมอารมณ์คิด
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	หกเขยค่อยคลายสบายจิต
ต่างองค์อำลาสุราฤทธิ์	บ่าวตะบิดเชือกน้อยร้อยปลา
หัวท้ายพายวาดนาวาออก	บ้างบอกโยนยาวฉาวฉ่า
รีบเร่งโดยด่วนจวนเวลา	กลับมาจะให้ทันเตือนกันพาย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สมจิตที่คิดหมาย
จึงหยิบรูปเงาะมาสวมกาย	แล้วตัดหวายต่อติดบิดพลิ้ว
ร้อยปลามากมายเหลือประมาณ	เอาไม้เท้าทำคานหาบหิ้ว
แผลงฤทธิ์รูปเงาะพาเหาะปลิว	ลอยลิ่วมาในเมฆา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงริมไร่ใกล้เรือน	ก็คล้อยเคลื่อนเลื่อนลงจากเวหา
เดินด่วนขึ้นกระไดมิได้ช้า	เอาหาบปลาเหวี่ยงวางกลางนอกชาน
ภรรยาพาไปให้ลูบตัว	แล้วเชิญผัวรูปทองกินของหวาน
เจ้าเงาะแถลงเล่าเยาวมาลย์	วันนี้ขันจ้านไปหาปลา
พี่ถอดรูปเงาะออกซ่อนไว้	ทำเป็นพระไพรพฤกษา
ร่ายมนตร์มหาจินดา	เรียกมัจฉามาสิ้นทุกตำบล
อ้ายหกเขยเซอะกระเจอะกระเจิง	เที่ยวเซอะเซิงหาปลาก็ขัดสน
ไปประสบพบพี่ที่ฝั่งชล	ทั้งหกคนกราบกรานขอทานปลา
พี่แลกเปลี่ยนเจียนปลายจมูกมัน	แหว่งวิ่นสิ้นทั้งนั้นขันนักหนา
ว่าพลางเสสรวลชวนรจนา	ไปดูหน้ามันเล่นก็เป็นไร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนากลั้นยิ้มมิใคร่ได้
สรวลพลางทางว่าข้าชอบใจ	เมียมันจะได้ดูหน้ากัน
ช่างแก้แค้นแทนทำพอสาสม	ที่เมียมาค้าคารมเย้ยหยัน
วันนี้น้องจะตามจรจรัล	ไปดูจมูกมันให้เต็มตา
ว่าแล้วทาแป้งแต่งตัว	ตามผัวออกจากเคหา
ปิดประตูเข็นกระไดแล้วไคลคลา	เจ้าเงาะหาบปลานำหน้าไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพระโรงรัตน์รูจี	อัญชลีสองกษัตริย์เป็นใหญ่
เจ้าเงาะยืนยิ้มหัวไม่กลัวใคร	ทิ้งปลาลงไว้ให้พ่อตา
รจนาจึงทูลบิตุรงค์	นี่ปลาส่งส่วนตัวผัวข้า
อุตส่าห์เสาะเพราะเกรงพระอาญา	ได้มาน้อยนักสักสองร้อย
ตามประสายากเย็นเข็ญใจ	ไม่มีบ่าวมีไพร่ใช้สอย
ผัวเมียสองคนจนกรองกรอย	ไม่เลิศลอยเหมือนลูกสาวของท้าวไท
หกเขยเขาดีมียศศักดิ์	ท่านพ่อตาโปรดนักรักใคร่
ไปหาปลามาแล้วหรืออย่างไร	เห็นจะได้มากมายหลายกระบุง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เคืองขัดฟัดหมอนผลุง
คันมือคันไม้หมั่นไส้พุง	ไม่สมที่หมายมุ่งจะฆ่าฟัน
อีรจนาพาผัวมาเย้ยได้	แค้นใจเหลือที่จะอดกลั้น
เพราะอ้ายเขยขี้เค้าเหล่านั้น	พากันเซอะซะไปกะไร
จึงชี้หน้าด่าลูกทั้งหกนาง	มึงช่างหากำชับผัวไม่
ปานนี้มิมาน่าแค้นใจ	กูจะใคร่ฆ่าเสียให้ม้วยมุด
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยร้อนใจดังไฟจุด
เร่งฝีพายเต็มที่ตีรุด	ครั้นถึงหยุดจอดเรือเข้าเหนือแพ
หิ้วปลาพากันมาโดยด่วน	บ่าวตามเป็นพรวนแบกอวนแห
ตรงมาวังพลันไม่ผันแปร	หญิงชายร้องแซ่ว่าแพ้เงาะ
ทั้งหกอกสั่นขวัญหนี	ครั้งนี้ตายจริงวิ่งออกเหยาะ
คลานเข้าไปเฝ้าเขาหัวเราะ	เห็นปลาอ้ายเงาะยิ่งเสียใจ
คิดอายด้วยปลายจมูกวิ่น	ก้มหน้าดูดินหาเงยไม่
พรั่นตัวกลัวตายเป็นพ้นไป	ภาวนาหายใจมิใคร่ทัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เคืองขุ่นหุนหัน
จึงว่าไปแก่หกเขยนั้น	กูจะใคร่ฆ่าฟันบั่นรอน
แต่อ้ายเงาะทรพลคนอัปรีย์	มันยังดีกว่ามึงมาถึงก่อน
เออนี่มิไปเที่ยวจอดนอน	ไม่รู้เร็วรู้ร้อนเจ้าคนดี
บ่าวไพร่ไปด้วยก็หนักหนา	ได้ปลามาไม่พอจะเซ่นผี
กูคิดนิดเดียวดอกครั้งนี้	หาไม่ชีวีจะบรรลัย
เออจมูกนั่นถูกอะไรนั่น	เหมือนกันกับเขาเชือดเลือดไหล
จงบอกให้แจ้งกูแคลงใจ	อย่าได้เอาเท็จมาเจรจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เขยใหญ่ทั้งหกตกประหม่า
แกล้งทูลเลี้ยวลดปดพ่อตา	แต่เช้าข้าก็ไปไม่เชือนแช
ลงตีอวนฉุดลากที่ปากลัด	ปากเป้ากัดจมูกลูกเป็นแผล
ในแม่น้ำลำคลองทั้งสองแคว	ไม่มีปลาเลยแต่สักตัวเดียว
สู้ทนแดดแผดร้อนไปยังค่ำ	จนตัวลอกออกดำเหมือนม่าเหมี่ยว
อุตส่าห์บุกขึ้นบกรกเรี้ยว	ไปได้ปลาหน่อยเดียวที่ในบึง
ไม่เคยพบเคยเห็นเลยเช่นนี้	ชะรอยผีโขมดมันโกรธขึ้ง
ให้ปวดหัวมัวตาหน้าตึง	แทบจะไม่มาถึงท้าวไท
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นผัวแพ้เงาะป่าน่าขัดใจ	ผักปลาหาได้มานิดเดียว
มิหนำซ้ำจมูกแหว่งหวะ	แล้วพระบิดาก็โกรธเกรี้ยว
ขายหน้าทุกสิ่งจริงเจียว	นางเหลียวชำเลืองเคืองค้อน
หกนางต่างคนบ่นบ้า	มันไม่น่าร่วมเรียงเคียงหมอน
บ้างกอดเข่าเจ่าจุกทุกข์ร้อน	มืออ่อนตีนอ่อนเสียน้ำใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาสรวลสันต์ไม่กลั้นได้
เจ้าเงาะหัวร่ององอไป	ทำบุ้ยปากบอกใบ้ให้เมียดู
เห็นจมูกเขยใหญ่เลือดไหลหยด	แหว่งวิ่นสิ้นทั้งหมดน่าอดสู
สาแก่ใจมันสิติผัวกู	นางยิ้มอยู่ในหน้าไม่พาที
แล้วแลดูพี่สาวทั้งหกคน	เห็นหน้าหม่นหมองคล้ำดำหมิดหมี
ทำแยบคายชายตาดูสามี	เทวียิ้มแย้มกระแอมไอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางเคืองขัดอัชฌาสัย
ต่างคนชี้หน้าแล้วว่าไป	หัวเราะเยาะใครอีรจนา
เหตุว่าผัวมึงมาถึงก่อน	ทำแสนงอนเจ๋อเจ๊อะสะเออะหน้า
ผัวกูไม่รู้จักจับผักปลา	จึงได้มาไม่มากเหมือนหม่อมเงาะ
ดูเยี่ยงผัวเจ้ามันเคล่าคล่อง	ห้วยหนองเหนือใต้เข้าใจเสาะ
นางเมียขึ้นหน้ามาหัวเราะ	เปรียบเปรยเย้ยเยาะไม่เจียมตัว
เขาขับไล่ไปอยู่เสียปลายนา	ยังดื้อด้านเข้ามาว่าแทนผัว
ไม่มีความยำเยงเกรงกลัว	ไสหัวออกไปเสียจากวัง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาตอบไปดังใจหวัง
ชิชะหม่อมพี่ที่ขึ้นซัง	ออกประดังด่าทอเล่นพอแรง
เฝ้ามาขับไล่ไสหัวหู	โกรธหรือว่าดูจมูกแหว่ง
แต่เห็นเขาหัวร่อก็ระแวง	ออกสกัดสแกงแกล้งพาโล
ผัวพี่ไปหาปลากับบ่าวไพร่	น้อยฤๅช่างได้มาอักโข
ผัวข้าหาปลาประสาโซ	แต่จมูกไม่โหว่เหมือนผู้ดี
พอรู้เช่นเห็นอยู่ว่าเท็จจริง	สู้ปิดปากหากนิ่งเสียดอกพี่
จะให้ว่าหรือจะว่าออกเดี๋ยวนี้	แล้วเหลียวดูสามีเห็นขึงตา
แค้นใจคิดจะใคร่อยู่ทะเลาะ	แต่เจ้าเงาะชี้ชวนไปเคหา
ถ่มน้ำลายรดให้แล้วไคลคลา	ตามผัวออกมาไม่พรั่นพรึง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างพิโรธโกรธขึ้ง
ลุกขึ้นเดินตามมาด่าอึง	ทำไมมึงจึงหัวเราะเยาะกู
เท็จจริงอย่างไรนั่นขันจ้าน	ใครปิดปากไว้วานอย่านิ่งอยู่
จองหองพองขนเป็นพ้นรู้	ลบหลู่ดูหมิ่นถิ่นแคลน
ผัวหาปลาผักได้หนักหนา	หม่อมเมียได้หน้าขึ้นกว่าแขน
ค้าคารมเปรี้ยงเปรี้ยงออกเถียงแทน	ขืนแค่นเปรียบเปรยเย้ยเย้า
อย่าดูถูกผัวกันกระนั้นนะ	ช่างเถิดคะค่อยยังชั่วกว่าผัวเจ้า
ถึงจมูกโหว่แหว่งก็ทำเนา	แต่หน้าตาของเขายังเพราพริ้ม
ไม่เหมือนเงาะอุบาทว์ชาติชั่ว	น่ากลัวหัวหูกระปุ่มกระปิ่ม
กลับจะมาหัวเราะเยาะยิ้ม	เปรมปริ่มในใจมิใช่น้อย
ชะช่างได้ผัวเงาะเหมาะสม	ปากกล้าค้าคารมดังต่อยหอย
ขึ้นเสียงเถียงคนบ่นตะบอย	มันน่าต่อยให้ยับลงกับมือ
แต่ปากเป้ากัดเขาก็เฝ้าถาก	นี่เป็นเบี้ยพอปากของเจ้าหรือ
ว่าพลางต่างเข้ายุดยื้อ	กล้าปากกล้ามืออย่าหนีกัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเห็นวุ่นวางเข้ากางกั้น
ทำบอกใบ้ให้รู้สำคัญ	แกล้งกระชั้นกระโชกโบกมือ
ก้มลงหลอนหลอกกลอกคอ	หกนางด่าทอก็ไม่ถือ
ทำเหมือนบ้าใบ้ได้แต่อือ	ตบมือหัวร่อล้อเลียนนาง
เห็นพี่เมียชำเลืองเคืองค้อน	ก็ฉุดเมียมาสอนให้ค้อนบ้าง
ถือไม้เท้าก้าวเดินเป็นท่าทาง	ทีเสือลากหางให้นางกลัว
แล้วเด็ดใบไม้ปิดจมูกเล่น	ทำเป็นปัดแมลงวันสั่นหัว
ชี้มือให้เห็นแล้วเล่นตัว	เย้ายั่วพี่เมียไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยขัดใจเป็นหนักหนา
เห็นเงาะเยาะหยอกภรรยา	โกรธาตาเขียวเหลียวดูกัน
โมโหฮึดฮัดขัดเขมร	โจงกระเบนคาดกระเบนเสียให้มั่น
หมายเขม้นกำหมัดกัดฟัน	มุทะลุดุดันไม่พรั่นพรึง
ลางคนบ่นด่าเงาะอุบาทว์	จะใคร่เอาเท้าคาดเข้าสักผึง
บ้างว่าจะถองสักสองตึง	ทำไมมึงมาหยอกหลอกเมียกู
ดูเถิดเกิดมาไม่เคยพบ	บ้าใบ้บัดซบทำลบหลู่
จองหองถองเสียให้เมียดู	ด่าพลางทางกรูกันเข้าไป
เห็นเงาะเงื้อไม้ไล่กวัดแกว่ง	ระรันสันหน้าแข็งไม่เข้าใกล้
บ้างนั่งลงลูบล่อยที่รอยไม้	น้ำตาไหลครางออดกอดมือ
บ้างหลับตาหน้าเมินซ้อมหมัด	เงาะวัดล้มกลิ้งลุกวิ่งตื๋อ
ทรุดนั่งลงนวดปวดสะดือ	คราวฮือไปทีเดียวไม่เหลียวแล
เขยใหญ่ย่างเท้าก้าวถลำ	เงาะตำต่อยจมูกถูกแผล
ล้มลงกลอกคอทำท้อแท้	เมียมาช่วยแก้ทุบต้นคอ
ลางคนถอยหลังเข้าบังเสา	ร้องว่าพวกเราอย่ากลัวพ่อ
บ้างกำหมัดขัดเขมรไม่ย่อท้อ	ใจคอเหี้ยมฮึกบึกบึน
เข้าชกเงาะเดาะเอาด้วยเข่าลา	ล้มผวาเจ็บจุกลุกไม่ขึ้น
พูดไม่ออกกลอกหัวมัวมึน	เพื่อนกันวิ่งครึนกระจายไป
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเงื้อศอกบอกใบ้
เหลียวหลังเหลียวหน้าคว้าไม้	กวัดแกว่งแกล้งไล่กระชั้นชิด
เห็นเขยทั้งหกตกประหม่า	ก็หวดไปหวดมาให้ผิดผิด
ควงตระบองลองแรงแผลงฤทธิ์	ไล่ติดตามตีหนีกระจุย
ดูเห็นเต็มกลัวก็หัวเราะ	ยิ้มเยาะยกมือขึ้นกุ๋ยกุ๋ย
ตั้งท่าทีทำเป็นรำซุย	เบี้ยวบุ้ยปากหลอกกลอกหน้าตา
เห็นหกเขยคอยจะถอยหลัง	ก็หยุดยั้งยืนมองป้องหน้า
แล้วย่างเท้าสาวหมัดเข้ามา	ถลึงตาขู่เข็ญเขม้นดู
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเข็ดขยาดไม่อาจสู้
เหลียวซ้ายแลขวาหาประตู	เอ๊ะอยู่แล้วกระมังครั้งนี้
บ้างเข้าแอบหลังภรรยา	รุนเมียออกหน้าเจ้าอย่าหนี
ความกลัวตัวสั่นไม่สมประดี	เต็มทีลงนั่งภาวนา
บ้างกำหมัดขัดเขมรหมายเขม้น	ทำเป็นว่าพี่นี้คนกล้า
ครั้นเห็นเงาะถือไม้ใกล้เข้ามา	ก็วิ่งล้มถลาขาแข้งเพลีย
ลางคนยืนนิ่งไม่วิ่งหนี	อุตส่าห์ทำใจดีแก้เบี้ย
พูดจาอวดฮึกศึกหน้าเมีย	สู้เสียชีวิตไม่คิดกลัว
ทำเหน็บรั้งตั้งมวยอยู่แต่นอก	เห็นเจ้าเงาะเงื้อศอกก็กลอกหัว
ย่อท้อถอยหลังระวังตัว	ต่างกลัวเงาะป่าทุกคนไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นผัวกลัวเงาะก็ขัดใจ	จึงว่าเอออะไรช่างไม่อาย
แต่เงาะป่าบ้าใบ้บัดสี	ช่างชวนกันวิ่งหนีมันง่ายง่าย
เสียแรงกำเนิดเกิดเป็นชาย	ไม่อดสูดูร้ายเขามั่งเลย
โมโหหันมาด่าน้องสาว	ไม่ว่ากล่าวผัวมั่งทำนั่งเฉย
นิ่งให้ไอ้เงาะมาเยาะเย้ย	ต่อยตีพี่เขยของตัวเอง
ขึ้นเสียงเถียงพี่แล้วมิหนำ	ยังซ้ำให้ผัวตัวข่มเหง
ดูถูกผู้ใหญ่ช่างไม่เกรง	มันเหมาะเหมงแล้วหรือนางรจนา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนายิ้มพลางทางว่า
เออพี่นี้อะไรช่างพูดจา	กลับมาว่ากระนั้นขันจริง
เดิมใครด่าทอก่อก่อน	ควักค้อนเคืองขัดสะบัดสะบิ้ง
ครั้นเขาว่ามั่งก็ชังชิง	ชวนกันวิ่งมาตามจะต่อยตี
หกเขยเข้ากลุ้มรุมกันชก	ให้เอามือใส่พกเสียหรือพี่
สาแก่ใจเจ็บปวดอวดกล้าดี	เออเดี๋ยวนี้จะให้ใครห้ามปราม
เมื่อเป็นผู้ใหญ่ไม่ไว้ตัว	ยังจะมาว่าผัวข้าหยาบหยาม
ชะพี่เขยข้าหน้างามงาม	บุ่มบ่ามบ้าเลือดไม่เหือดเลย
นั่นแน่แผลเก่าปากเป้ากัด	ซ้ำมาถูกหมัดนิจจาเอ๋ย
ว่าพลางทางหัวเราะเยาะเย้ย	พี่เขยพี่สาวฉาวไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหนวกหูอยู่ไม่ได้
ลุกเดินออกมาว่าอะไร	ไม่เกรงเนื้อเกรงใจผู้ใหญ่เลย
ล้วนแต่พี่น้องท้องเดียวกัน	จะฆ่าฟันกันได้แล้วหรือเหวย
ลูกเต้าเช่นนี้กูมิเคย	อกเอ๋ยแต่ละคนพ้นกำลัง
รจนาพาผัวออกไปเสีย	เจ้าเหล่านี้ห้ามเมียเสียมั่ง
เอออะไรอื้ออึงตึงตัง	หน้าที่ลุกที่นั่งชั่งไม่เกรง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ว่าเหม่มันข่มเหง
อ้ายเงาะป่ากล้าทำไม่ยำเยง	กูออกสู้ดูเองลองสักยก
ทำไมกับใบ้บ้าตาขาว	อีสาวสาวเหล่านี้อย่าวิตก
ลุกขึ้นขบฟันงันงก	เห็นทั้งหกตาลายหมายว่าเงาะ
กระหยับย่างสามขุมสุ่มตะรัง	ไม่ทันตั้งต่อยตำซ้ำศอกเดาะ
ถองลงตรงจมูกถูกจำเพาะ	เขยใหญ่ใจเสาะร้องออกโอย
มองเขม้นเป็นครู่ก็รู้จัก	ลงนั่งเหนื่อยหอบฮักหิวโหย
แล้วร้องด่าเงาะมี่น่าตีโบย	มานี่โวยเล่นกับกูดูสักครั้ง
เห็นฮึกคึกคักขึ้นหนักหนา	ไล่ล่วงเข้ามาหน้าที่นั่ง
แต่แค้นอ้ายหกคนพ้นกำลัง	มันเฝ้าถอยหลังไปอย่างเดียว
ยังว่าตัวต่อตัวช่างชั่วชาติ	น้อยหรือนี่ขี้ขลาดตาเหมี่ยว
เป็นฝูงเป็นคณาทำหน้าเซียว	แต่อ้ายเงาะคนเดียวก็กลัวมัน
แล้วเรียกนางมณฑามาเสียนี่	ไม่พอที่พอทางออกกางกั้น
อย่าห้ามปรามเลยปล่อยให้ต่อยกัน	ช่างมันเป็นไรจะได้ดู
น้อยหรือสนุกนักไม่พักหา	ยังว่าจะให้มีมวยหมู่
ลูกเขยยายแต่ละคนพ้นรู้	ชะต้าน่าเอ็นดูเหมือนลูกเล็ก
ทุดอ้ายหกเขยใหญ่ช่างใจเสาะ	ราวกับอ้ายเงาะมันกินเหล็ก
ถูกเจ็บเข้าไม่ได้ดังใจเจ๊ก	แต่เด็กเด็กมันก็ดีกว่ามึง
อีเมียก็สุดใจมิใช่ชั่ว	ดูหรือน้องของตัวก็โกรธขึ้ง
อีรจนาด่าพี่มี่อึง	กระทืบตีนตึงตึงไม่เกรงกลัว
กูยังแค้นมึงอยู่ไม่รู้หาย	หน้าไม่อายเอาอ้ายเงาะเป็นผัว
นี่หากหาปลาได้จึงรอดตัว	หาไม่ก็หัวจะปลิวไป
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาหุนหันหมั่นไส้
เห็นบิดาเคืองขุ่นฟุนไฟ	เข้าข้างเขยใหญ่ก็เดือดดาล
จึงชวนผัวไปลาพ่อตาเสีย	อย่าอยู่ช้าพาเมียออกไปบ้าน
นางสอนให้นั่งลุกคุกคลาน	กราบกรานท่านเสียหน่อยหนึ่งตามจน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะก้มกราบยิบสักสิบหน
แกล้งเลียนล้อต่อหน้าท้าวสามนต์	เฝ้าก่นหัวเราะริกกระดิกเท้า
เห็นพ่อตาทำไมก็ทำมั่ง	เหมือนบ้าหลังจริงจริงยิงฟันขาว
ทำโจงกระเบนใหม่ไว้หางยาว	แกล้วปัดหัวผัวพี่สาวของเมียไป
แล้วยืนมองป้องหน้าดูจมูก	เห็นรอยถูกมีดเชือดเลือดยังไหล
ตบมือหัวเราะเยาะไยไพ	บอกใบ้บุ้ยปากให้เมียดู
เห็นทั้งหกตกประหม่าก้มหน้านิ่ง	ไม่ไหวติงเต็มกลัวตัวเป็นหนู
จึงชวนรจนาโฉมตรู	ออกประตูรีบกลับไปฉับพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงเร็ว
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เคืองขัดอัดอั้น
แกล้งให้หาปลาจะฆ่าฟัน	อ้ายเงาะมันกลับได้มามากมาย
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแน่นใจ	แม้นมิฆ่ามันได้ก็ไม่หาย
จึงตรัสแสร้งเสเพทุบาย	จะต้องการเนื้อทรายมาเลี้ยงกัน
ทั้งหกหามาแก้ตัวใหม่	แม้นมิได้ชีวาจะอาสัญ
เสนาในไปบอกอ้ายเงาะนั้น	หาเนื้อมาให้ทันวันพรุ่งนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
ออกจากวังวิ่งเป็นสิงคลี	ตรงไปยังที่บ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงกระท่อมก็ด้อมดู	เอ๊ะแล้วหลับอยู่กระมังหนา
ประหลาดใจมิได้ยินพูดจา	เสนานั่งมองร้องเรียกอึง
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาคลี่ผ้าตาชุนขึง
ที่ไหนหย่อนผ่อนผูกเสียให้ตึง	นั่งปักสะดึงกรึงกรอง
ตั้งเนื้อตั้งใจจะให้ผัว	แต่งตัวไปกฐินเดือนสิบสอง
เจ้าเงาะแสนกลคนคะนอง	หัดร้องนางนาคปากร่ายซอ
เอากระทายตีแทนรำมะนา	ทำให้ภรรยาน่าหัวร่อ
รจนานิ่งฟังนั่งเอียงคอ	เพราะหนักหนาหนอเจียวพ่อคุณ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ พอได้ยินเสนามาร้องเรียก	ตื่นตะเกียกตะกายวายวุ่น
โดนสะดุดสะดึงผ้าตาชุน	กระทายหกตกใต้ถุนลงไป
รจนาเดินออกมานอกชาน	อำมาตย์เห็นหมอบกรานกราบไหว้
นางจึงถามทักซักไซ้	ธุระอะไรนะเสนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมก้มหน้า
ทูลว่าสมเด็จพระบิดา	ให้ข้ามาบอกนางโฉมยง
บัดนี้มีรับสั่งจำเพาะ	ให้เจ้าเงาะหาเนื้อเข้าไปส่ง
พรุ่งนี้มิได้ดังใจจง	จะให้ลงอาญาฆ่าฟัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาตระหนกอกสั่น
เข้าไปในทับฉับพลัน	รำพันบอกผัวแล้วโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	บิตุเรศพาลผิดจะคิดฆ่า
เมื่อวันวานท่านใช้ให้หาปลา	ก็นึกว่าไม่รอดจะวอดวาย
นี่หากมีมนตร์ดลจึงพ้นภัย	หาปลามาได้เอาไปถวาย
วันนี้มิหนำซ้ำอุบาย	แกล้งย้ายสั่งมาให้หาเนื้อ
เป็นเหตุเพราะเงาะร้ายให้ถอดเสีย	พ่อรูปทองของเมียมิได้เชื่อ
อ้อนวอนเท่าไรไม่เอื้อเฟื้อ	นี่เนื้อแท้ว่าเวรากรรม
ว่าพลางทางทรงโศกา	ชลนาฟูมฟองร้องร่ำ
สองกรข้อนอกจนฟกช้ำ	ครวญคร่ำกำสรดโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
โอ้โลมใน
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเยาะหยอกนางโฉมศรี
ซึ่งสั่งให้หาเนื้อคราวนี้	เห็นพี่จะอับจนไม่พ้นตาย
ถึงตัวจะบรรลัยก็ไม่ว่า	วิตกแต่รจนาจะเป็นหม้าย
ว่าพลางแย้มยิ้มพริ้มพราย	โอบอุ้มโฉมฉายขึ้นบนเพลา
สวมสอดกอดรัดสัมผัสต้อง	นี่แน่น้องจะให้ตายเสียไยเปล่า
เชยแก้มแนมปรางทางโลมเล้า	พี่ว่าเล่นดอกเจ้าอย่าตกใจ
ทำไมกับเนื้อถึกอย่านึกพรั่น	สักพันหนึ่งสองพันก็หาได้
ไม่เคยเห็นฝีมือพี่หรือไร	ร้องไห้ไยให้เสียน้ำตา
แต่เพียงนี้มิพอจะยากเย็น	ร้องละครนอนเล่นเสียดีกว่า
เหมือนกันนั่นและกับหาปลา	อะไรกับน้ำหน้าอ้ายหกคน
พรุ่งนี้มิปากก็ใบหู	จะเชือดเสียให้ดูอีกสักหน
เสสรวลชวนนางนฤมล	ขึ้นบนเตียงนอนสำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ กล่อม
ร่าย
๏ ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับเมฆา	สุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
พระชมโฉมโลมนางทรามวัย	ดวงใจเจ้าค่อยอยู่จงดี
ตะวันชายบ่ายหน่อยจะกลับมา	แก้วตาอย่าหม่นหมองศรี
สั่งเสียเมียแล้วจรลี	มาทรงเกือกแก้วมณีทันใด
จับไม้เท้าก้าวลงจากเคหา	สำแดงอานุภาพแผ่นดินไหว
เหาะทะยานผ่านเมฆมาไรไร	ตรงไปไพรวันอรัญวา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดยั้ง	ที่ร่มรังสูงใหญ่ใบหนา
พระถอดเงาะซ่อนไว้ให้ลับตา	แล้วร่ายมนตร์มหาจินดาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ ฝูงเนื้อในป่ามามากมาย	ทั้งละมั่งกวางทรายและฉมัน
ดูดาษแดงไปทั้งไพรวัน	เป็นฝูงฝูงวิ่งพันกันมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดวิตกหนักหนา
ครั้นรุ่งรีบแต่งตัวกลัวจะช้า	เรียกหาบ่าวไพร่พร้อมพรัก
บ้างหาแร้วบ่วงหวายหลายอย่าง	ไปถึงกลางพงไพรจะได้ดัก
บ้างเอาผ้าพันพุงจูงสุนัข	คึกคักขนข่ายขึ้นหลังช้าง
แล้วผูกม้าเคยขับสำหรับขา	บังเหียนอานพานหน้าซองหาง
ม้าหลังเปล่าบ้างผูกเบาะบาง	ต่างต่างแต่งอวดประกวดกัน
เกณฑ์กองกระบือบ่าวชาวบ้านนอก	ล้วนถือหอกเสวียนแทงแข็งขัน
พรานปืนพื้นแม่นหมายสำคัญ	โผงไรโผงนั้นไม่ผิดเลย
บ่าวผู้ชายตะพายย่ามถือกล่อง	หิ้วปิ่นโตลายทองของเสวย
บ้างแบกเสบียงหาบหามตามเคย	อย่าช้าเลยจวนสายจะเสียการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นพร้อมเสร็จทุกสิ่งไม่นิ่งช้า	หกองค์ทรงม้าออกจากบ้าน
รีบขับพาชีตะลีตะลาน	พวกพรานนำหน้าพาไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ลุล่วงมรคามาถึง	ป่าซึ่งมฤคาเคยอาศัย
สั่งให้ขึงข่ายไว้ชายไพร	บ้างดักแร้วแล้วใส่บ่วงราว
ลางคนปักขวากที่ปากทาง	หาช่างสันทัดขัดจั่นห้าว
ขี่กระบือเข้าค้นอยู่เกรียวกราว	โห่ฉาวอึงไปทั้งไพรวัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พรานปืนซุ่มรกขึ้นนกง่า	สวนมาตามรอยจะคอยลั่น
หมายตรงหลงยิงเพื่อนกัน	ล้มดิ้นยันยันอยู่แทบตาย
เนื้อถึกที่ไหนก็ไม่มี	พบแต่เสือหมีหมูกระต่าย
ลงนั่งนึกปรึกษากับบ่าวนาย	ดีร้ายจะเป็นเช่นหาปลา
ลางคนบ่นว่าข้าได้ทัก	ไม่เซ่นวักพระไพรเจ้าป่า
จึงให้ปลูกศาลขึ้นเพียงตา	สังเวยเทวดาทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วขึ้นม้าพากันเที่ยวค้น	พบรอยเกลื่อนกล่นมาใหม่ใหม่
ตาสอดลอดแลเห็นแต่ไกล	โน่นมิใช่เนื้อหรือร้องอื้ออึง
หกเขยยินดีปรีดา	วางม้าขับใหญ่เข้าไปถึง
เห็นพระสังข์นั่งอยู่ดูตะลึง	งามละม้ายคล้ายคลึงเจ้าของปลา
เอ๊ะจะเป็นเช่นนั้นอีกกระมัง	จมูกยังไม่หายขายหน้า
ว่าพลางทางลงจากม้า	เข้าไปวันทาสุรารักษ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์แสร้งทำไม่รู้จัก
ลุกขึ้นขู่เข็ญเต้นคึกคัก	ถามทักซักไซ้ไปไหนมา
เที่ยวซุกซี้ซุกซนเจ้าคนเอก	โหยกเหยกยุ่งหยาบบาปหนา
มาลอบลักไล่เนื้อเบื่อปลา	ข่มเหงเราเจ้าป่าพนาลี
ทำจู่ลู่ดูหมิ่นถิ่นแคลน	ล่วงลัดตัดแดนมาถึงนี่
จะยำเยงเกรงใครก็ไม่มี	เจ้าเหล่านี้คอจะหักสักคราว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกตกประหม่าตาขาว
แข็งใจแจ้งความตามเรื่องราว	ข้าเป็นลูกเขยท้าวสามนต์
พ่อตาให้หาเนื้อกับอ้ายเงาะ	ทูลเดาะข้อความมาแต่ต้น
เอ็นดูด้วยช่วยชีวิตทั้งหกคน	พอพ้นโพยภัยบรรลัยลาญ
ข้าหาเนื้อที่ไหนก็ไม่มี	มฤคีหนีมาอยู่หน้าฉาน
เทพเจ้าจงได้โปรดปราน	ขอประทานเนื้อไปให้พ่อตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มพลางทางว่า
อันหมู่มฤคีนี้นา	มันหนีมนุษย์มาพึ่งเรา
ข้างท่านก็ร้อนตัวกลัวภัย	มาขอแล้วมิให้อย่างไรเล่า
เถิดซิบาปกรรมก็ทำเนา	แต่จะให้เปล่าเปล่านั้นไม่เคย
ถ้ารักชีวิตจงคิดดู	เนื้อจะแลกใบหูหกเขย
แม้มิยอมให้ไม่ได้เลย	ผิดวิสัยสังเวยเทวา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยได้ฟังนั่งก้มหน้า
เสียใจทุกคนบ่นนินทา	เทวดาเดนแช่งมันแกล้งจริง
จมูกแล้วหูเล่าเจ้าเล่ห์	สมคะเนคงยักเอาสักสิ่ง
ขี้คร้านง้องอนวอนวิง	ผิดก็เพียงผู้หญิงมันไม่รัก
ว่าพลางทางหยิบเอาดาบมา	ส่งให้เทวดาทั้งฝัก
แล้วเอียงหูเข้าไปใจทึกทัก	อย่าเชือดให้หนักนักเลยพ่อคุณ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฉุดหูกระชากลากหลุน
จะเชือดแต่เบาเบาเอาบุญ	แล้วชักดาบญี่ปุ่นออกเงือดเงื้อ
เขยใหญ่ขยั้นพรั่นพรึง	ร้องอึงอุยหน่าน่าเจ็บเหลือ
อย่างนี้ที่ไหนจะได้เนื้อ	ทำทีจะเชือดเถือแล้วรั้งรอ
แกล้งขยับจับจ้องลองใจ	เลือกเอาข้างไหนจะดีหนอ
เหนี่ยวหูขวาลงให้ก่งคอ	แข็งข้อเชือดขาดเลือดสาดไป
ฯ ๖ คำ ฯ ปี่กลอง
๏ เมื่อนั้น	หกเขยนิ่วหน้าน้ำตาไหล
จมูกแล้วหูเล่าเศร้าเสียใจ	นี่เนื้อกรรมอะไรของเรา
เจ็บปวดนักหนาอุตส่าห์ทน	ต่างคนบ่นออดนั่งกอดเข่า
เร่งอารักษ์ตักเตือนรบเร้า	เนื้อจะให้ไหนเล่าอย่านิ่งนาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ตั้งสัตย์อธิษฐาน
เนื้อถึงที่ตายก็วายปราณ	มากประมาณสมหวังดังใจ
แล้วว่าอย่าพักประดักประเดิด	เอาไปเถิดคนละตัวตามได้
ถ้าจะต้องการเนื้ออีกเมื่อไร	อย่างเกรงใจจงออกมาบอกเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยละห้อยสร้อยเศร้า
คำนับรับสั่งแต่เบาเบา	แล้วบังคมก้มเกล้าลามา
ทั้งบ่าวไพร่นายมุลวุ่นวาย	ผูกมัดเนื้อทรายขึ้นใส่บ่า
หกองค์ทรงม้าแล้วไคลคลา	ดั้นดัดลัดป่าไปธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สวมรูปเงาะของยักษี
ใส่เกือกแก้วแล้วมัดมฤคี	ครบยี่สิบถ้วนล้วนมรณา
เอาไม้เท้าทำคานหาบห้อย	ยกลอยขึ้นวางเหนืออังสา
สำแดงแผลงอิทธิ์ฤทธา	เหาะทะยานผ่านฟ้ามาไรไร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดอยู่	นอกประตูบ้านตัวริมรั้วไร่
นึกจะชวนรจนาคลาไคล	กลัวจะไปทะเลาะเกาะแกะกัน
ไปแต่กูผู้เดียวดีกว่า	จะได้ล้อพ่อตาเล่นขันขัน
ถึงทั้งหกจะชกต่อยตีรัน	ได้สู้กันแต่ลำพังไม่กังวล
คิดแล้วเดินเดาะเหยาะย่าง	หาบเนื้อมากลางท้องถนน
แกล้งทำเกะกะปะผู้คน	เอาหาบชนล้มคว่ำคะมำไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองน้อยใหญ่
ต่างคนร้องว่าช่างกะไร	เรี่ยวแรงสุดใจเจียวเจ้าเงาะ
หาบเนื้อที่ไหนมานักหนาหนอ	ไม่หนักเลยหรือพ่อพาวิ่งเหยาะ
ลางคนบ้างกลัวบ้างหัวเราะ	บ้างร้องเยาะงามเหวยลูกเขยพระยา
เด็กเด็กเซ็งแซ่เข้าแห่ห้อม	พรั่งพร้อมล้อมหลังล้อมหน้า
บ้างร้องว่าเออเกลอกูมา	เฮฮาโห่ฉาวกราวเกรียว
บ้างชวนว่าอย่าเพ่อไปก่อน	อยู่รำละครสักประเดี๋ยว
เจ้าเงาะไม่หยุดฉุดเป็นเกลียว	หน่วงเหนี่ยวห้ามปรามมาตามทาง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเห็นเด็กพร้อมล้อมรอบข้าง
พอถึงที่ราบราบเอาหาบวาง	เข้ายืนกลางแล้วเล่นเต้นรำไป
ใครตบมือผิดพลั้งจังหวะ	ปะเตะปะตะต่อยถองจนร้องไห้
แกล้งทำฮึดฮัดขัดใจ	ยกหาบขึ้นได้เดินดุ่มมา
ใครจะห้ามอย่างไรไม่ฟังเจ้า	ตรงเข้าท้องพระโรงข้างหน้า
ทิ้งเนื้อลงไว้ให้พ่อตา	แล้วเดินไปเดินมาไม่เกรงกลัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เห็นมันให้คันหัว
เรี่ยวแรงกะไรเหมือนควายวัว	เนื้อยี่สิบตัวช่างหาบมา
ไม่สมหวังดังจิตที่คิดไว้	หุนหันหมั่นไส้จะใคร่ฆ่า
เห็นมันแล้วหรือเจ้ามณฑา	หยาบช้าทะนงตัวไม่กลัวใคร
แค้นใจอ้ายเขยทั้งหกคน	มันไปเที่ยวซุกซนอยู่ข้างไหน
ทำให้อายขายหน้าทุกคราไป	อีเมียก็ไม่กำชับกัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยไม่สบายรีบผายผัน
ครั้นถึงจึงขึ้นพระโรงคัล	บ่าวแบกเนื้อรันขึ้นไปตาม
เห็นเนื้อเงาะนักหนาช่างหาได้	หลากใจใครช่วยมันหาบหาม
คิดกลัวตัวสั่นครั่นคร้าม	กราบสามทีแล้วลงก้มพักตร์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ผุดลุกขึ้นกุกกัก
ชะลูกเขยข้ามันน่ารัก	ช่างได้เนื้อขาหักที่ไหนมา
ยิ่งให้แก้ตัวยิ่งชั่วซ้ำ	จะใคร่ทำโทษทัณฑ์ฟันฆ่า
นี่หากคิดนิดเดียวด้วยธิดา	จะเป็นหม้ายอายหน้าประชาชน
บ่าวไพร่ไปด้วยก็พร้อมเพรียง	ชอบแต่สับเสี่ยงเสียให้ป่น
ก้มหน้าอยู่ไยไอ้หกคน	ดีแต่จะบ่นนินทากัน
เออหูถูกอะไรเลือดไหลหยด	ช่างเป็นเหมือนกันหมดอย่างไรนั่น
ไปเรือจมูกวิ่นสิ้นทั้งนั้น	เข้าไพรวันหูแหว่งกูแคลงใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยก้มหน้าน้ำตาไหล
กราบทูลเยื้องยักกระอักกระไอ	ผันแปรแก้ไขไปตามจน
ข้าไปหาเนื้อวันนี้	ช่างกระไรไม่มีทุกแห่งหน
ให้บ่าวไพร่ไล่บุกซุกซน	ลดเลี้ยวเที่ยวด้นค้นคว้า
ชะรอยฝีปีศาจประหลาดเหลือ	ซ่อนเนื้อเสียสิ้นทั้งป่า
แล้วดูเหมือนมีดน้อยลอยลงมา	ถูกหูข้าแหว่งวิ่นสิ้นทุกคน
ทั้งนี้ก็เพราะเคราะห์ของลูก	มาซ้ำถูกผีสางที่กลางหน
ต้องปลูกศาลเซ่นสรวงบวงบน	จึงได้เนื้อแต่คนละตัวเดียว
บ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งก็กลับมา	ผีพาหลงไปในไพรเขียว
ลำบากบุกชัฏลัดเลี้ยว	จนหน้าเซียวแสบท้องเต็มที
รีบเดินแทบตายถึงชายทุ่ง	ก็ขับม้าหมายมุ่งมากรุงศรี
เป็นความสัตย์ทุกสิ่งจริงอย่างนี้	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์สำรวลสรวลร่า
ตบพระหัตถ์ตรัสแก่นางมณฑา	มันงามหน้าแล้วเหวยลูกเขยยาย
จมูกแหว่งหูวิ่นสิ้นทุกคน	สมประกอบชอบกลใจหาย
ทั้งสองหนก่นแต่เคราะห์ร้าย	ช่างไม่อายอดสูเลยดูเอา
ยังว่าจะหาญฮึกทำศึกเสือ	แต่หาปลาหาเนื้อก็แพ้เขา
คิดจะใคร่ฆ่าตีอ้ายขี้เค้า	มันจะตายเสียเปล่าไม่เข้ายา
แล้วเหลียวมาว่ากับลูกสาวใหญ่	มึงเห็นผัวหรือไม่น่าขายหน้า
จมูกแหว่งหูวิ่นเวทนา	อนิจจานิจจาเป็นน่ากลัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างพิศดูผัว
สารพัดวิปริตผิดตัว	มันช่างชั่วจริงจริงทุกสิ่งไป
จมูกโหว่แล้วมิหนำซ้ำหูแหว่ง	เหมือนใครแกล้งเอามีดเชือดเลือดไหล
ลางคนบ่นว่าไม่น่าอะไร	จมูกใบหูวิ่นสิ้นงาม
บ้างว่าน่าอายกับอ้ายเงาะ	มันยิงฟันหัวเราะเยาะเย้ยหยาม
ดูดู๋หน้าดำเป็นน้ำคราม	ไม่หมดจดงดงามเหมือนเก่าเลย
ลางคนเคืองค้อนแล้วข้อนว่า	สมเพชเวทนานิจจาเอ๋ย
ไม่น่าสมาคมชมเชย	แต่นี้ไปไม่เลยแล้วพ่อคุณ
บ้างบ่นออดกอดเข่าเกาหัว	โกรธผัวตัวสั่นหันหุน
ทุกข์ทนพ้นกำลังนั่งง่วงงุน	ต่างคนเคืองขุ่นวุ่นวายใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะย่างย่องมองมาใกล้
เห็นพ่อตาอาธรรม์เข้ากันไป	ไม่เอาโทษเขยใหญ่ดังสัญญา
ทำนับเนื้อที่กองลองเล่น	จะให้เห็นว่าใครได้มากกว่า
ชี้ไปตรงพระแสงแกล้งกลอกตา	เงื้อง่าท่าทีเหมือนฟาดฟัน
แล้วชี้เข้าที่คอเขยใหญ่	บอกใบ้ให้รู้ดูขันขัน
ตบมือหัวร่ออยู่งองัน	เย้ยหยันหลอกล้อท่านพ่อตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ว่าเหม่อ้ายเงาะป่า
จองหองพองขนพ้นปัญญา	ใบ้บ้าไม่เสงี่ยมเจียมตัวเลย
กลับจะมาชี้มือทำซื้อรู้	สอนกูให้ฆ่าอ้ายหกเขย
มิหนำซ้ำหัวเราะเยาะเย้ย	เกินเลยนักหนาน่าขัดใจ
รู้แล้วคะชะเจ้ามันดีเหลือ	หาเนื้อได้มากกว่าเขยใหญ่
ขึ้นหน้ามาอวดข้าหรือไร	กูฝากมึงไว้ด้วยเถิดวะ
คิดคิดขึ้นมาน่าต่อยตบ	บ้าใบ้บัดซบพึ่งพบปะ
เถิดจะงดอดโมโหถวายพระ	ถ้าทีหลังแล้วนะไม่ละมึง
ดูดู๋ยังทะนงองอาจ	หัวจะขาดแม่นมั่นสักวันหนึ่ง
พระกริ้วโกรธโกรธาด่าอึง	แล้วผินหลังนั่งบึ้งอยู่บนเตียง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เขยใหญ่ทูลขยายบ่ายเบี่ยง
อ้ายเงาะนี้หยาบช้าไม่น่าเลี้ยง	คนผู้จะดูเยี่ยงทั้งเวียงชัย
ไม่เกรงไม่ยำทำเกะกะ	จะกลัวพระบิดาก็หาไม่
ชะรอยเป็นปีศาจประหลาดใจ	ดูตามันมิใคร่จะกะพริบ
วิปริตผิดมนุษย์นักหนา	ข้าเห็นว่าอ้ายนี่เป็นผีดิบ
มีกำลังพลังดังกินทิพ	เนื้อยี่สิบหาบมาถึงธานี
สารพัดผักปลาหาได้คล่อง	เพราะมันเป็นพวกพ้องกันกับผี
เงาะเงยไม่เคยเห็นเช่นนี้	ภูมีอย่าไว้วางพระทัย
ขอให้ไสหัวเสียจากวัง	น่าชังชั่วชาติอุบาทว์ใหญ่
จะละให้บ้าหลังเข้าวังใน	นานไปจะเคืองเบี้องบทมาลย์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ร้อนใจดังไฟผลาญ
พิเคราะห์ดูเห็นจริงยิ่งรำคาญ	ให้หนาวสั่นสะท้านไปทั้งตัว
โบกพระหัตถ์ตรัสสั่งเสนา	อ้ายเงาะป่าปีศาจชาติชั่ว
ทั้งหกมันว่ากูน่ากลัว	ไสหัวออกไปเสียจากวัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับสั่ง
ลุกขึ้นขัดเขมรเหน็บรั้ง	พร้อมพรั่งนายไพร่ไม่ย่อท้อ
บ้างขู่ขับจับไม้เงื้อง่า	เงาะป่าไม่กลัวทำหัวร่อ
ลางคนเข้าไปจะไสคอ	เจ้าเงาะงอหมัดชกก็ตกใจ
บ้างยุคนข้างหน้าว่าอย่ากลัว	ปลิ้นปลอกออกตัวไม่เข้าใกล้
หกเขยร้องว่าช้าอยู่ไย	เข้าผลักไสเสนาให้คร่ายื้อ
ผู้คนเข้าพร้อมล้อมหน้าหลัง	ลากลู่ถูกังออกอึงอื้อ
เจ้าเงาะเหวี่ยงวัดสะบัดมือ	บ้างล้มกลิ้งวิ่งฮือกระจายไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำโกรธาคว้าไขว่
ปะเตะต่อยทุบถองว่องไว	เลี้ยวไล่ประชิดติดพัน
มือจับอำมาตย์ข้างละคน	เอาหัวชนกันเล่นให้เห็นขัน
ทั้งสองร้องดิ้นอยู่ยันยัน	เจ้าเงาะหัวเราะงันชอบใจ
เห็นเขยทั้งหกทำงกเงิ่น	แกว่งไม้เท้าก้าวเดินเข้ามาใกล้
ยิ่งถอยยิ่งประชิดติดไป	ยิ่งวิ่งยิ่งไล่กระโชกมา
เห็นท้าวสามนต์อยู่บนเตียง	ก็ยืนเมียงเขม้นมองป้องหน้า
ขู่ตะคอกหลอกล้อพ่อตา	เงื้อง่าทำทีจะตีรัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตื่นกลัวตัวสั่น
ไม่สู้ไม่รบหลบเป็นควัน	งันงันงกงกพลัดตกเตียง
สำคัญว่าเงาะตีถูกศีรษะ	สิ้นสติมานะร้องเต็มเสียง
นี่แน่ยายดูทีหรือที่เพรียง	หัวข้าแตกกี่เสี่ยงไม่รู้เลย
นางมณฑาว่าไฮ้ที่ไหนนั่น	เมื่อดีอยู่ทั้งนั้นนี่พ่อเอ๋ย
ตื่นเต้นเช่นนี้ข้ามิเคย	ลูกเขยของตัวกลัวมันไย
ท้าวสามนต์ว่ากล้าก็อย่าหนี	เหลือกำลังแล้วพี่ไม่อยู่ได้
ว่าพลางเหวี่ยงวัดสะบัดไป	เมียยุดฉุดไว้พัลวัน
หกนางต่างชิงกันวิ่งหนี	สิ้นสติสมประดีไม่มีขวัญ
นักสนมกรมในทั้งนั้น	วิ่งปะทะปะกันล้มลุก
หกเขยผลุนโจนโดนพ่อตา	คิดว่าอ้ายเงาะซ้ำปล้ำปลุก
บ้างวิ่งไปซุ่มซ่อนซอนซุก	หมู่มุขมนตรีหนีพล่านไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาเห็นผัวกลัวเงาะใบ้
วิ่งหนีเหนื่อยบอบหอบหายใจ	จึงว่าไฮ้อะไรนี่น่าชัง
พ่อเจ้าเถิดพ่อคุณอย่าวุ่นวาย	ไม่อดสูดูร้ายเขามั่ง
ว่าแล้วลากลู่ถูกัง	ผลักให้นั่งบนเตียงเสียงตึง
เห็นผัวตัวสั่นขวัญแขวน	คอยจะแล่นลุกยืนตื่นทะลึ่ง
นางฉวยฉุดยุดมืออย่าดื้อดึง	หยิกทึ้งทุบหลังให้นั่งลง
ท้าวสามนต์ได้คิดผิดแล้วแม่	คนแก่คนเฒ่าเฝ้าลืมหลง
พี่ไม่ขี้ขลาดดอกบอกตรงตรง	ทีนี้คงค่อยยังชั่วไม่กลัวมัน
แต่เหน็ดเหนื่อยนักหนายังว้าวุ่น	แม่คุณเถิดขอน้ำกินสักขัน
หยิบจอกพลัดตกงกงัน	เห็นเงาะยังอยู่นั่นพรั่นพรั่นใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเป็นหาเห็นไม่
มองมองแล้วเมินเดินถือไม้	เข้ามาข้างเขยใหญ่ทั้งหกคน
เห็นเหงื่อไหลไคลย้อยอยู่โซมหน้า	ก็หยิบกามาก้มอมน้ำพ่น
หัวหูเปียกปอนหายร้อนรน	ทำปากบ่นเสกน้ำซ้ำสาดรด
เห็นหกเขยเสยผมก้มหน้าอยู่	ก็ฉุดหูออกไปเลือดไหลหยด
แกล้งจูงพาเที่ยวเลี้ยวลด	ถือไม้เท้าแทนตะพดเหมือนวิ่งวัว
เห็นพี่เมียเมียงมองอยู่ช่องฉาก	ก็บุ้ยปากให้ดูใบหูผัว
เอามือคลำทำเจ็บหูตัว	ปัดแมงวันสั่นหัวยั่วเย้า
เห็นพ่อตาหน้าบึ้งขึ้งโกรธ	ทำขอโทษนั่งลุกคุกเข่า
ก้มกรานคลานหมอบพินอบพิเทา	กราบแล้วกราบเล่าเฝ้าหลอกล้อ
ฉวยได้ฝาชีที่ขันน้ำ	แกล้งทำปะเตะเล่นเช่นตะกร้อ
ท้าวสามนต์โกรธาด่าทอ	เจ้าเงาะหัวร่ององอไป
แล้วคุกเข่าเข้ามาลาแม่ยาย	ทำอุบายชี้มือบอกใบ้
ลุกขึ้นเดินลอยชายสบายใจ	กลับไปกระท่อมทับฉับพลัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนเคหา	นั่งใกล้รจนาเมียขวัญ
แล้วแถลงแจ้งความทุกสิ่งอัน	สรวลสันต์สำราญทั้งสองรา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๘
พระสังข์ตีคลี
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสนัยน์ตรัยตรึงศา
ทิพอาสน์เคยอ่อนแต่ก่อนมา	กระด้างดังศิลาประหลาดใจ
จะมีเหตุมั่นแม่นในแดนดิน	อมรินทร์เร่งคิดสงสัย
จึงสอดส่องทิพเนตรดูเหตุภัย	ก็แจ้งใจในนางรจนา
แม้นมิไปช่วยจะม้วยมอด	ด้วยสังข์ทองไม่ถอดรูปเงาะป่า
จำจะยกพหลพลเทวา	ลงไปล้อมพาราสามนต์ไว้
ชวนเจ้าธานีตีคลีพนัน	น้ำหน้ามันจะสู้ใครได้
จะขู่ให้งันงกตกใจ	ออกไปหาบุตรสุดท้อง
พระสังข์ครั้งนี้จะถอดเงาะ	งามเหมาะไม่มีเสมอสอง
พ่อตาจะได้เห็นเป็นรูปทอง	ทั้งทำนองเพลงคลีตีต่อยุทธ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางมีพจนารถ	สั่งมาตุลีเทพบุตร
จงเตรียมพลเทวาถืออาวุธ	นิมิตเหมือนมนุษย์ชาวพารา
ทั้งหน้าหลังตั้งตามกระบวนทัพ	ให้เสร็จสรรพปีกซ้ายปีกขวา
เราจะยกพลไกรไคลคลา	ไปล้อมพาราท้าวสามนต์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มาตุลีกราบงามลงสามหน
รีบออกมานอกไพชยนต์	เตรียมพลเทวัญมิทันนาน
ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม เจรจา
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์อินทร์องค์สรงสนาน
สอดใส่เครื่องทรงอลงการ	เนาวรัตน์ชัชวาลวาวแวว
แล้วลีลามาทรงเวไชยันต์	ยกทัพเทวัญเป็นถ้องแถว
เดินโดยอากาศคลาดแคล้ว	รีบขับรถแก้วลงมาพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ กราวนอก เชิด
๏ ครั้นถึงพาราสามนต์	ขับพลเข้าล้อมเขตขัณฑ์
ตั้งค่ายรายรอบเรียงรัน	ปักธงสำคัญทุกหมวดกอง
แล้วยิงปืนมณฑกนกสับ	ปล่อยปืนตับตึงตังดังก้อง
บ้างทำสิงหนาทฆาตฆ้องกลอง	โห่ร้องสำทับให้เกรงกลัว
ฯ ๔ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองทั้งสิ้นได้ยินทั่ว
ตื่นตระหนกตกใจจวนตัว	จะยักย้ายครอบครัวก็ไม่ทัน
ต่างคนลนลานทุกบ้านช่อง	เสลือกสลนขนของเชี่ยนขัน
หอบที่นอนหมอนฟูกผูกพัน	ถามกันว่าจะไปข้างไหนดี
บ้างอุ้มบุตรฉุดมือเมียมา	ไหว้วอนพ่อตาให้พาหนี
ลูกหลานรุงรังครั้งนี้	มิรู้ที่จะแอบแฝงอยู่แห่งไร
บ้างปีนขึ้นแย่งฝาหลังคาเรือน	สำคัญฟั่นเฟือนว่าไฟไหม้
ขนเอาข้าวของลงกองไว้	ร้องไห้เรียกหากันอึงอล
พวกผู้หญิงสาวแก่แม่ค้า	ตกใจคิดว่าขโมยปล้น
เบี้ยข้าวเททิ้งแล้ววิ่งวน	แน่นถนนปนไปกับผู้ชาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ พวกพระยาพระหลวงทั้งปวงนั้น	ต่างตระหนกอกสั่นขวัญหาย
ไม่รู้เหตุผลต้นปลาย	ชวนกันผันผายเข้าวังใน
ครั้นถึงศาลาหน้าประตู	พอเพลาเช้าตรู่ประแจไข
ร้องเรียกเถ้าแก่ออกแซ่ไป	เร่งให้ปลุกบรรทมบังคมทูล
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ราชนเรนทร์สูร
หลับอยู่ไม่รู้เค้ามูล	แว่วเสียงสนมทูลก็ตกใจ
ผวาตื่นฟื้นตัวยังมัวเมีย	งัวเงียโงกหงับหลับไปใหม่
นางมณฑาตื่นก่อนนอนไว	หลงใหลทะลึ่งลุกปลุกสามี
ท้าวสามนต์ละเมอเพ้อพำ	คิดว่าผีอำทำอู้อี้
ลุกขึ้นแก้ฝันขันสิ้นที	เห็นจะดีหรือร้ายช่วยทายดู
นางมณฑาว่าไฮ้อะไรนั่น	ยังจะมาแก้ฝันกันอยู่
เสียงคนอึงมี่ที่ประตู	เป็นอย่างไรไม่รู้เลยพ่อคุณ
ท้าวสามนต์หวาดหวั่นพรั่นพระทัย	เหลียวมาคว้าได้ดาบญี่ปุ่น
งกเงิ่นเดินด่วนซวนซุน	เมียรุนหลังส่งตรงออกมา
เปิดพระแกลแลเห็นเสนี	อึงมี่คึกคักหนักหนา
ร้องถามลงไปมิได้ช้า	อ้ายเงาะมันเข้ามาหรือว่าไร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
ได้ยินสุรเสียงท้าวไท	ต่างคลานเข้าไปตรงบัญชร
พิดทูลถ้อยคำละล่ำละลัก	หายใจหอบฮักขยักขย่อน
ไม่รู้ว่าใครมาล้อมนคร	พระภูธรจงทราบพระบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตระหนกตกประหม่า
ให้คิดคร้ามครั่นหวั่นวิญญาณ์	เหลียวซ้ายแลขวาละล้าละลัง
ความกลัวตัวสั่นงันงก	เพ้อพกพูดจาเหมือนบ้าหลัง
ค่อยกระซิบถามเมียเงี่ยหูฟัง	เสียงอะไรตึงตังดังเหมือนปืน
เอ๊ะกูอยู่แล้วนะเสนี	เห็นไพรีจะมากมายหลายหมื่น
นี่หากว่ากล้าหาญพานยั่งยืน	จึงไม่ตื่นตระหนกตกใจ
เสียแต่แก่ชราหูตามัว	ทั้งตัวก็เจ็บปวดป่วยไข้
ถ้าหนุ่มแน่นแม้นเหมือนแต่ก่อนไซร้	จะเกรงกลัวอะไรกับไพรี
เหวยหมู่มาตยาข้าเฝ้า	อย่างไรเล่าเราจะสู้หรือจะหนี
กูเห็นเหลือกำลังแล้วครั้งนี้	สุดที่จะต้านต่อให้ท้อแท้
ได้ยินคนข้างหลังกระทั่งไอ	ตกใจจริงจริงออกวิ่งแร่
ร้องเรียกเมียตัวสั่นว่านั่นแน่	เสียงแซ่น่ากลัวทั้งรั้ววัง
ลูกเขยของกูมันอยู่ไหน	จะให้ไปต่อสู้ดูสักตั้ง
ขัดเขมรเหม่นเหม่ทำเก้กัง	ปากโป้งโผงดังสั่งเสนี
เร็วเร็วเร่งรัดจัดโยธา	ขึ้นพิทักษ์รักษาหน้าที่
นายมุลขุนหมื่นพื้นตัวดี	กินเบี้ยหวัดผ้าปีมีมากมาย
เกณฑ์ให้ประจำซองป้องกัน	ระวังตัวกลัวมันจะปีนป่าย
ประตูทั้งสี่ทิศให้ปิดตาย	แล้วคั่วทรายคั่วกรวดเตรียมไว้
ฯ ๑๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
บังคมลาพากันออกไป	เรียกหาบ่าวไพร่วุ่นวาย
พวกเหล่าชาวคลังชาวแสง	เอาเสื้อแดงปืนผาออกมาจ่าย
แล้วขับไพร่ให้ขึ้นเชิงเทินราย	ตัวนายถือดาบตรวจดู
บ้างลากปืนใหญ่ขึ้นใส่ช่อง	ถือชุดจุดจ้องเทดินหู
เร่งกันลั่นดาลบานประตู	เป็นหมู่หมู่เยียดยัดอัดไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวมัฆวานเป็นใหญ่
สั่งพระวิษณุกรรม์ทันใด	จงแต่งสารถือไปในเมือง
บอกพระยาสามนต์มาตีคลี	พนันเอาบุรีให้ลือเลื่อง
แม้นแพ้เราอย่าพักยักเยื้อง	จะริบเอาบ้านเมืองเสียบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระวิษณุกรรม์เรืองศรี
รับสั่งพระอินทร์ด้วยยินดี	อัญชลีแล้วลามาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงประตูพระนคร	เห็นใส่กลอนมั่นคงลงเขื่อนขันธ์
คนรักษาหน้าที่นี่นัน	เทวัญร้องเรียกให้เปิดรับ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนหมื่นเฝ้าประตูผู้กำกับ
จึงตอบว่าท่านมาแต่กองทัพ	จะเปิดรับไม่ได้อย่าเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรม์แกล้วกล้า
ผาดแผลงสำแดงฤทธา	เท้าถีบทวาราทลายลง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เห็นพวกรักษาหน้าที่	วิ่งหนีเกลื่อนกลาดตวาดส่ง
แกล้งทำสิงหนาทอาจอง	เดินตรงเข้าพระโรงรจนา
เห็นท้าวสามนต์อยู่บนอาสน์	หมู่อำมาตย์เฝ้าแหนแน่นหนา
แกล้งกรายหัวข้าเฝ้าเข้ามา	ยืนอยู่ตรงหน้าเจ้าธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ลนลานจะวิ่งหนี
นางมณฑาคร่ามือไว้ทันที	ท้าวได้สมประดีก็แลดู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ คิดได้ไพรีมาคนเดียว	ถึงรบรับขับเคี่ยวพอต่อสู้
จึงร้องเรียกเสนีอย่าหนีกู	แล้วนิ่งดูท่วงทีกิริยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรม์แกล้วกล้า
เสแสร้งแกล้งกล่าววาจา	เหวยเหวยพระยาเจ้าธานี
จงก้มเกล้าเคารพอภิวาท	คอยสดับรับราชสารศรี
นายเราให้มาว่าโดยดี	แล้วคลี่ราชสารออกอ่านไป
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ช้า
๏ ในสารว่าองค์พระทรงเดช	มงกุฎเกศกษัตริย์เป็นใหญ่
ยกทัพมาประชิดติดเวียงชัย	มิใช่จะณรงค์สงคราม
ให้พระยาสามนต์คนดี	มาตีคลีพนันในสนาม
จะได้มีเกียรติยศปรากฏนาม	ให้ชีพราหมณ์ราชครูดูเป็นกลาง
แม้นเราแพ้แก่ท่านในการเล่น	จะยอมเป็นเมืองขึ้นไม่ขัดขวาง
เราชนะจะริบไม่ละวาง	สาวสรรค์กำนัลนางเป็นของเรา
ในวันนี้มิออกมาเล่นคลี	จะเข้าตีกรุงไกรเอาไฟเผา
ท้าวสามนต์แม้นรู้อย่าดูเบา	จะวอดวายตายเปล่าทั้งเวียงชัย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นอ่านสิ้นสาราจึงว่ากล่าว	นี่แน่ท้าวสามนต์เป็นใหญ่
นั่งนิ่งก้มหน้าอยู่ว่าไร	จะต่อตีหรือไม่จงบอกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตัวสั่นพรั่นนักหนา
ทำหน้าเซียวเหลียวดูนางมณฑา	หูตาบ้องแบวเหมือนแมวคราว
เรียกเมียว่าช่วยพี่ด้วยซิ	สิ้นสติตกประหม่าตาขาว
ความกลัวตัวสั่นอยู่ท้าวท้าว	มันให้หนาวสะท้านรำคาญใจ
แล้วคิดว่าหกเขยของเรานี้	จะตีคลีต้านต่อเห็นพอได้
ลุกขึ้นยืนยิ้มย่องร้องตอบไป	เราไม่ย่อท้อต่อไพรี
ท่านอย่าฮึกฮักไปนักเลย	ออเขยทั้งหกมันไม่หนี
จะแต่งให้ไปต้านตีคลี	ใครดีได้กันไม่พรั่นพรึง
ท่านจงกลับออกไปบอกนาย	ผัดพอตะวันบ่ายสักหน่อยหนึ่ง
พระแกล้งอวดโป้งโผงอึง	ตั้งปึ่งขึงไว้เหมือนไม่กลัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรม์ก็ยิ้มหัว
นี่แน่ท้าวสามนต์คนเมามัว	ใจคอพอตัวยังชั่วครัน
พูดจาปากกล้าแต่ตาขาว	เนื้อแท้ท้าวก็กลัวจนตัวสั่น
จะให้หกเขยตีคลีพนัน	ว่าให้แม่นมั่นเหมือนสัญญา
แม้นไม่ออกไปสนามตามกำหนด	มิริบลูกเมียหมดก็จึงว่า
แกล้งขู่สำทับกำชับกำชา	แล้วเทวารีบกลับไปฉับไว
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์คิดพรั่นหวั่นไหว
จึงตรัสแก่เขยขวัญทันใด	จนใจด้วยบิดาชราแล้ว
ถ้ากำลังยังหนุ่มเหมือนแต่ก่อน	พ่อไม่ให้ร้อนถึงลูกแก้ว
เมื่อกระนั้นหาอีกมันหลีกแคล้ว	ไม่อาจมาว่องแววโดยยำเกรง
เดี๋ยวนี้เห็นบิดาชราลง	จึงทะนงอวดกล้ามาข่มเหง
ขัดใจจะใคร่ออกตีเอง	แต่กริ่งเกรงตาหูไม่สู้ไว
เจ้าหนุ่มแน่นแทนพ่อออกตีคลี	แก้กู้บูรีไว้ให้ได้
เหมือนช่วยยกหน้าพ่อตาไว้	อย่าให้อัปยศอดอาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดพรั่นขวัญหาย
มิรู้ที่ทำกระไรให้วุ่นวาย	แต่เหลียวซ้ายเหลียวขวาดูตากัน
จำเป็นจำรับวาจา	ลูกจะขออาสาพระอย่าพรั่น
ว่าพลางทางถวายบังคมคัล	ลาไปตำหนักพลันทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงสั่งข้าไท	เร่งผูกมโนมัยที่เคยขี่
รับสั่งใช้ให้ออกไปตีคลี	ครั้งนี้หนักอกหนักใจ
แพ้ชนะอย่างไรก็ไม่รู้	จะลองสู้ดูสักทีหาหนีไม่
เร่งรัดจัดแจงแต่งตัวไว้	บรรดาเหล่าบ่าวไพร่ให้พร้อมพรัก
ว่าพลางทางขึ้นบนชาลา	เปิดประตูเข้ามาในตำหนัก
นั่งแอบแนบนางเมียรัก	ทุกข์นักก้มหน้าไม่พาที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกธิดามารศรี
ประหลาดใจนักหนาเห็นสามี	ท่วงทีทุกข์ร้อนถอนฤทัย
นางจึงถามไถ่เป็นไรหม่อม	จึงหน้ามอมหมองคล้ำดำไหม้
หรือบิดากริ้วโกรธทำโทษภัย	จงบอกให้ประจักษ์ที่หนักเบา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยหน้าจ๋อยหงอยเหงา
ความทุกข์เหลือกำลังนั่งเซา	บอกเล่าเมียมิ่งทุกสิ่งอัน
บัดนี้พระบิดาบัญชาใช้	ท่านวางใจว่าพี่นี้ขยัน
ขืนให้ไปตีคลีพนัน	จะผ่อนผันฉันใดก็สุดคิด
อันวิชชาเช่นนี้เจ้าพี่เอ๋ย	ไม่ได้ร่ำเรียนเลยแต่สักหนิด
ขุกเอาเดี๋ยวนี้ดั่งนิมิต	ต้องจนจิตซังตายตะกายไป
โฉมยงจงไปคอยดูพี่	อยู่ที่พลับพลาทองผ่องใส
จะได้ภาวนาช่วยอวยชัย	เหมือนทัพหนุนอุ่นใจไม่สู้กลัว
ถึงพลั้งพลาดมาดแม้นสติเสีย	เห็นหน้าเมียอยู่มั่งค่อยยังชั่ว
แต่ลำพังยังไม่ไว้ใจตัว	เจ้าไปเป็นเพื่อนผัวไม่กลัวใคร
ว่าพลางจรลีเข้าที่สรง	แต่งองค์ทางเครื่องล้วนใหม่ใหม่
ส่องกระจกดูเงาเศร้าเสียใจ	จมูกใบหูวิ่นสิ้นงาม
แล้วลีลามาทรงม้าที่นั่ง	บ่าวไพร่ตามหลังจนออกหลาม
หกนางนึกประหวั่นครั่นคร้าม	ขี่วอคนหามตามผัวมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงราชฐานทวารวัง	เขาบอกว่ารับสั่งคอยท่า
จึงลนลานลงจากหลังม้า	ไปเฝ้าพ่อตาไม่ช้าเลย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ครั้นเห็นหกเขย
แสนสำราญอารมณ์ชมเชย	ลูกเอ๋ยแต่งตัวเต็มประดา
เจ้าจะไปตีคลีวันนี้ไซร้	จงตั้งใจตั้งคอนะพ่อหนา
อย่าให้อายขายพักตร์พ่อตา	แก้กู้พาราเอาหน้าไว้
ว่าพลางย่างเยื้องจรจรัล	มาสรงน้ำที่ขันสาครใหญ่
ตักวารีรดหมดเหงื่อไคล	ลูบไล้แป้งกระแจะจันทน์ปรุง
ใส่เสื้อก้านแย่งแต่งเต็มที่	ผ้ายกอย่างดีเอาออกนุ่ง
แล้วหยิบเจียระบาดมาคาดพุง	ทรงเครื่องเรืองรุ่งระยับตา
สวมสอดกำไลใส่แหวนหัว	เพ่งพิศดูตัวงามนักหนา
นั่งมองส่องกระจกใส่ชฎา	เจ้ามณฑาดูทีดีหรือเอียง
ครั้นเสร็จเสด็จทรงคชสาร	ทวยหาญโห่ลั่นสนั่นเสียง
ซ้ายขวาม้าลูกเขยเป็นคู่เคียง	พร้อมเพรียงไพร่พลมนตรี
เมียรักร่วมจิตกับธิดา	ขี่วอช่อฟ้าหลังคาสี
เถ้าแก่กำนัลขันที	ตามเสด็จเทวีมาคึกคัก
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนพลับพลา	ทั้งธิดามเหสีมีศักดิ์
ท้าวสามนต์นั่งอิงพิงพนัก	อกใจทึกทักครั่นคร้าม
ไพร่ฟ้ามาดูตีคลี	คับคั่งทั้งที่ท้องสนาม
ตำรวจในไล่บุกคุกคาม	ห้ามปรามคนยืนหน้าพลับพลา
หกเขยขับม้าออกยืนที่	เห็นไพรีนับแสนแน่นหนา
ต่างคนคิดพรั่นหวั่นวิญญาณ์	ชักม้าเกะกะปะทะกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์ปิ่นภพสรวงสวรรค์
เห็นหกเขยมาตีคลีพนัน	ก็ลงจากสุวรรณพลับพลาชัย
ทรงม้าวลาหกผกโผน	กระทืบโกลนแกล้งขับเข้ามาใกล้
ร้องสำทับทั้งหกให้ตกใจ	พวกนี้หรือไรจะสู้เรา
หน้าตาจมูกหูดูชอบกล	ช่างเหมือนกันทุกคนเจียวหนอเจ้า
เห็นจะดีทายาดดูลาดเลา	เป็นลูกเต้าเผ่าพงศ์ผู้ใด
เลือกสรรกันมาล้วนตัวดี	ตีคลีมีฝีมือหรือไฉน
จงเร่งบอกเราให้เข้าใจ	จึงจะได้สู้กันพนันเมือง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยหน้าจ๋อยหงอยเงื่อง
อัปยศอดอายระคายเคือง	ต่างชำเลืองเหลียวมาดูตากัน
เขยใหญ่ยิ้มแห้งแกล้งแก้หน้า	จึงร้องว่าพ่อเอ๋ยอย่าเย้ยหยัน
ข้ามิใช่ชายชั่วตัวสำคัญ	แต่ล้วนลูกเขยขวัญท้าวสามนต์
เรารับอาสาออกมานี้	จะตีคลีต่อสู้ดูสักหน
ไม่ย่อท้อถอยหลังทั้งหกคน	ตามจนจะแก้หน้าพ่อตาไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โกสีย์ยิ้มแย้มเฉลยไข
ลูกเขยเจ้าพาราแล้วว่าไย	ช่างกระไรไม่ชั่วล้วนตัวดี
เร่งมาตีคลีสู้ดูฝีมือ	ให้ร่ำลือเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ว่าพลางชักม้าเป็นท่วงที	แล้วเดาะคลีตีไปมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	หกเขยตระหนกตกประหม่า
เอามือขึ้นช่วยรับแล้วหลับตา	คนฮาโห่สนั่นยิ่งงันงก
ต่างเข้าตะลุมบอนช้อนคลี	พาชีชุลมุนมุ่นหก
ทำพยศหันเหียนเวียนวก	พลัดตกลงมาขาแพลง
บ้างเดาะคลีตีผิดไปเป็นวา	เหลียวดูภรรยาแล้วยิ้มแห้ง
อาชาพาโผนโดนกำแพง	สิ้นแรงร้องโยคนโห่เกรียว
ที่ขี่ม้าไม่เป็นเต้นสามขา	ฉุดคร่าสายถือสองมือเหนี่ยว
คิดกลัวพ่อตาทำหน้าเซียว	มันให้ลนลานเหลียวตละกวาง
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์คอตกตีอกผาง
ดุเดือดเต็มประดาร้องด่าพลาง	ไอ้คนอะไรช่างไม่มีอาย
ท่าทางสอนให้ก็ไม่จำ	จะแกล้งทำให้เขาริบฉิบหาย
ดูเอาเล่าเถิดซินางแม่ยาย	ลูกเขยมันจะขายพ่อตา
พลางด่าหกธิดาพาโล	ผัวมึงสำแดงโง่ทำงามหน้า
ยังจะเท้าแขนหยัดดัดกิริยา	จะเป็นข้าเขาไม่ทุกข์สนุกใจ
ท้าวคิดเคืองขุ่นงุ่นง่าน	ตัวสั่นสะท้านเหงื่อกาฬไหล
กอดเข่ารำพึงตะลึงตะไล	คราวออดทอดใจใหญ่ไม่พาที
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์อมรินทร์เรืองศรี
ร้องท้าว่าเหวยเขยคนดี	ทำไมไม่เดาะคลีตีโต้มา
อย่างไรนั่นกลอกคอทำท้อแท้	จะยอมแพ้หรือไรให้เร่งว่า
จะได้ริบเขตขัณฑ์ดังสัญญา	เอาตัวพ่อตาเป็นข้าไท
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยตัวสั่นหวั่นไหว
เข้าช้อนคลีพัลวันกันไป	พลัดไพล่ไม่ขึ้นมาพ้นดิน
อาชาตื่นแตกแหกกระแชง	แต่เหนี่ยวเหนี่ยวเรี่ยวแรงก็สุดสิ้น
เรียกบ่าวงึมงำขอน้ำกิน	ก้มหน้าดูดินไม่เหลียวแล
โกสีย์ยิ้มเยื้อนแล้วเตือนซ้ำ	ตอบคำอยู่ในคอพูดอ้อแอ้
ยกมือขึ้นคำนับรับแพ้	ตามแต่จะเมตตาปรานี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองที่ดูอยู่อึงมี่
เห็นหกเขยยอมแพ้แก่ไพรี	ไพร่ผู้ดีเสียใจสิ้นทุกคน
ต่างพูดงุบงิบกระซิบด่า	ลูกเขยพระยาไม่เป็นผล
มันพอสมน้ำหน้าท้าวสามนต์	พลอยให้คนฉิบหายทั้งพารา
บ้างว่าจะร้อนใจไปไยเล่า	ใครเขามีบุญก็เป็นข้า
เห็นจะต้องริบแน่แต่พระยา	เราเป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน
บ้างตะโกนโพนทะนาท้าวสามนต์	ช่างเชื่อคนหูแหว่งจมูกวิ่น
หน่วยก้านเช่นนี้ดีแต่กิน	ต้องเป็นข้าเขาสิ้นสาแก่ใจ
บ้างพูดจาฮึกฮักพยักพเยิด	ฟ้าผี่เถิดหาว่าเล่นไม่
แม้นเราได้ลูกสาวของท้าวไท	จะตีคลีมิให้พ่ายแพ้
เหล่าห้ามแหนแสนสาวท้าวนาง	งานกลางหลวงแม่เจ้าเถ้าแก่
ผินหน้าปรับทุกข์กันซ้อแซ้	คงเขาริบเราแน่แล้วครั้งนี้
ลางคนบ่นว่าข้านึกเดา	เห็นท่านจะเลี้ยงเราไว้คงที่
ราชการข้าหมั่นขยันดี	จะมานั่งปรารี้ปรารมภ์ไย
หญิงชายแซ่ซ้องทั้งท้องสนาม	บ่นบ้าไปตามอัชฌาสัย
ต่างติโทษโกรธขึ้งอึงไป	ทั้งผู้ดีเข็ญใจไม่เว้นคน
ฯ ๑๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอินทร์ขับอาชาม้าต้น
เข้ามาใกล้แล้วว่าท้าวสามนต์	เขยทั้งหกคนก็แพ้เรา
ยังผัวลูกสาวน้อยนั้นอยู่ไหน	จะแก้มือหรือไม่อย่างไรเล่า
อย่าลงนั่งปรารภซบเซา	ไม่สู้เราแล้วหรือจะได้ริบ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เสียใจไม่ได้สิบ
พิไรร่ำโศกาจนตาลิบ	แต่อุบอิบอู้อี้ขยี้ตา
นั่งก้มหน้านึกตรึกไตร	มันก็ยังแต่ไอ้เงาะป่า
จะแต่งให้ไปสู้กู้พารา	น้ำหน้าไหนจะตีคลีเป็น
จะได้ใครดีหนอออกต่อสู้	สุดรู้ไม่มีที่เหลียวเห็น
โศกาจนเลือดตากระเด็น	สิ้นสติไม่เป็นสมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑามเหสี
เห็นพระภัสดาสามี	ไม่โต้ตอบไพรีประการใด
กลัวเขาจะริบเอาพารา	กัลยาอกสั่นหวั่นไหว
เข้านั่งชิดสะกิดภูวไนย	แล้วกราบทูลไปดังใจปอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ผ่านเอยผ่านเกล้า	อย่าซบเซาทุกข์ทนหม่นหมอง
เออช่างสิ้นสติไม่ตริตรอง	จงฟังน้องชั่งจิตคิดดู
ขอบใจไพรีเขากล่าวถ้อย	ให้แต่งลูกเขยน้อยออกต่อสู้
เมียเห็นว่าเงาะนี้มีความรู้	พระอย่าได้ลบหลู่ว่าชั่วช้า
เพื่อนพานถือตัวไม่กลัวใคร	น้ำใจในคอนั้นแกล้วกล้า
เห็นจะรุ่งเรืองอิทธิ์ฤทธา	จึงหาเนื้อหาปลาได้มากมาย
แต่ก่อนผ่านเกล้าเฝ้าขึ้งโกรธ	จงไปง้อขอโทษเสียให้หาย
แม้นเงาะรับผจญเห็นพ้นอาย	ดีร้ายจะได้เวียงชัยคืน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังถ้อยค่อยชื่นมื่น
จึงระงับดับโศกกล้ำกลืน	ผุดลุกขึ้นยืนแล้วร้องไป
ดูราข้าศึกจงงดก่อน	ข้าขอผัดผ่อนแก้ตัวใหม่
อันผัวลูกสาวน้อยของเราไซร้	เป็นเงาะป่าบ้าใบ้ทรพล
แต่ใจคอองอาจทายาดอยู่	จะลองให้ออกสู้อีกสักหน
ถ้าเพลี่ยงพล้ำซ้ำแพ้ทั้งเจ็ดคน	มันก็จนแล้วพ่อไม่ขอตัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์ได้ยินก็ยิ้มหัว
แกล้งทำร้องว่าให้น่ากลัว	แม้นมิมาแก้ตัวไม่ละลด
จะริบเอาข้าวของในท้องคลัง	อีกทั้งลูกเมียเสียให้หมด
วันนี้ขอทุเลาเราจะงด	แล้วอย่าปดกันหนาท้าวสามนต์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตอบความตามขัดสน
เราได้ให้ทานบาดคาดบน	เป็นคนมิให้เสียวาจา
ว่าพลางทางชวนมเหสี	ทั้งกำนัลขันทีถ้วนหน้า
ลงจากที่ประทับพลับพลา	กลับมานัคเรศนิเวศน์วัง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงไพชนมนเทียรทอง	เสด็จตรงขึ้นท้องพระโรงหลัง
ลดองค์ลงนั่งบนบัลลังก์	นิ่งนั่งครางออดกอดมือ
จึงดำรัสตรัสเรียกนางมณฑา	แม่เอ๋ยมาใกล้พี่ถึงนี่หรือ
ความทุกข์จะปรึกษาหารือ	จะทำถือเชิงชั้นฉันนั้นไย
เจ้าเตือนสติพี่เมื่อกี้นั้น	จริงอยู่หาทันคิดไม่
อันเจ้าเงาะลูกเขยของเราไซร้	เห็นจะกู้เวียงชัยได้ดังคิด
เจ้าอุตส่าห์แข็งใจออกไปหา	บอกว่าพี่เฒ่านี้รับผิด
ให้เจ้าเงาะปรานีช่วยชีวิต	มาต่อฤทธิ์ตีคลีแทนบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมณฑาเสนหา
นิ่งเสียไม่คำนับรับวาจา	นางนั่งนินทาว่าเปรียบเปรย
จนจริงจะวิ่งไปหาเงาะ	น่าหัวเราะหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
สิ้นมานะสะทะแล้วพระเอย	เงาะเงยก็จะให้ไปง้องอน
ฯ ๔ คำ ฯ
สร้อยสนตัด
๏ ว่าพลางทางยิ้มแย้มหยัน	แล้วลุกจากแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
พรั่งพร้อมสาวสุรางคนิกร	บทจรไปยังบ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
ร่าย
๏ ครั้นถึงจึงหยุดอยู่แต่ไกล	ร้องเรียกลูกสายใจเสนหา
เหตุไรไม่ขานพระมารดา	รจนาไปไหนจะใคร่รู้
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาออกไปทำไร่อยู่
เจ้าเงาะยืนฟื้นฟันร่องคู	ปลูกถั่วพูฟักแฟงแตงร้าน
ได้ยินแว่วเสียงชนนี	มาร้องเรียกอยู่ที่ประตูบ้าน
นางดีใจไปรับมิทันนาน	กราบกับบทมาลย์แล้วโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ แล้วทูลเชิญเสด็จชนนี	เข้าไปในที่เคหา
ผลักไหล่ไสหลังเจ้าเงาะมา	ให้กราบกรานมารดาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเหมือนถวายตัวใหม่
เฝ้าแต่แลมาแลไป	ไม่เข้าใจนบนอบหมอบกราน
นั่งยองยองมองดูแล้วปูผ้า	พนมมือเมินหน้าท่าแบกขวาน
ราวกับจะรับศีลสมภาร	พังพาบกราบกรานท่านแม่ยาย
แล้วลุกมาหาครกตำหมาก	ไม่พบสากเจ้ากรรมใครทำหาย
ล้วงมือค้นได้ในก้นกระทาย	เอาปูนป้ายพลูใส่ลงในครก
ฉวยมีดผ่าหมากดิบหยิบใส่	อุตส่าห์ตำตั้งใจมิให้หก
ทำเหมือนอยู่วัดวาดังทารก	ประเคนครกเข้าไปให้แม่ยาย
แล้วมาเก็บแฟงฟักผักหญ้า	ใส่กระบุงแบกมาให้เมียถวาย
รจนาว่าไฮ้เบื่อจะตาย	ช่างไม่อายสาวสรรค์กำนัลใน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาจึงปราศรัย
นิจจาเจ้าจากแม่มาอยู่ไกล	ยากเย็นเข็ญใจถึงเพียงนี้
ผิดรูปซูบผอมเป็นหนักหนา	พักตราสร้อยเศร้าสลดศรี
ต้องเก็บผักหักฟืนเลี้ยงชีวี	น่าปรานีลูกน้อยกลอยใจ
ว่าพลางลูบหลังแล้วเชยพักตร์	ครวญคร่ำร่ำรักเพียงตักษัย
ทั้งฝูงสาวสรรค์กำนัลใน	สงสารทรามวัยก็โศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นสร่างกันแสงจึงแจ้งเหตุ	บัดนี้บิตุเรศละห้อยหา
แต่เฝ้าเร้ารบมารดา	ให้ออกมาแจ้งความแก่ทรามวัย
เจ้าก็รู้อยู่แล้วสินะลูก	เขาดูถูกมาล้อมกรุงใหญ่
ขันพนันตีคลีเอาเวียงชัย	หมายใจจะริบบุรีเรา
ท้าวให้ไอ้เขยทั้งหกคน	ออกประจญตีคลีก็แพ้เขา
พระบิดาทุกข์ร้อนลงนอนเซา	เงียบเหงาไปสิ้นทั้งธานี
จะผินหน้าพึ่งใครไม่ได้แล้ว	เห็นแต่ลูกแก้วทั้งสองศรี
เจ้าช่วยวอนว่าแก่สามี	เชิญไปตีคลีอย่าน้อยใจ
ขอพึ่งใบบุญของเจ้าเงาะ	อนุเคราะห์กู้เมืองไว้ให้ได้
เจ้าอย่าเคืองขัดตัดอาลัย	ทำคุณแม่ไว้เถิดลูกน้อย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาฟังเล่าก็เศร้าสร้อย
สงสารมารดาน้ำตาย้อย	นางพลอยโศกศัลย์พันทวี
กราบบาทภัสดาแล้วว่าวอน	พระมารดรอุตส่าห์มาถึงนี่
พ่อไม่เมตตาปรานี	ช่วยกู้บูรีให้พ้นภัย
จงถอดเงาะเสียเถิดนะทูนหัว	จะซ่อนเนื้อซ่อนตัวไปถึงไหน
จนตกไร้ได้ยากลำบากใจ	ช่างกระไรไม่คิดแกล้งบิดเบือน
พระแม่มาก็ไม่ทักแต่สักคำ	ดีแต่ทำละไลไหลเลื่อน
ไม่เห็นทุกข์ร้อนเลยช่างเฉยเชือน	ดูเหมือนหนึ่งไม่มีเมตตา
อันความทุกข์ครั้งนี้แม้นมิช่วย	เห็นเมียจะมอดม้วยสังขาร์
ว่าพลางทางทรงโศกา	ปิ้มว่าชีวันจะบรรลัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ทองย่อน
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะฟังเมียเสียไม่ได้
สงสารรจนายาใจ	ร้องไห้วอนว่าน่าเอ็นดู
แต่คิดแค้นแม่ยายกับพ่อตา	จะทรมาเสียก่อนให้อ่อนหู
ถ้าแม้นไม่งอนง้อต่อกู	จะทำเชิงเฉยอยู่ให้ช้านาน
แล้วผินผันหันหลังให้แม่ยาย	หยิบกระบายมาตั้งนั่งสาน
กระดิกเท้าทีทำเป็นสำราญ	ใครว่าขานอย่างไรไม่นำพา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาถอนใจพิไรว่า
เจ้าเงาะเอ๋ยนิ่งได้ไม่เมตตา	จะให้เมียมรณาเสียจริงจริง
อันทุกข์ร้อนครั้งนี้มิใช่เล่น	ช่างไม่เห็นด้วยมั่งมานั่งนิ่ง
หรือพ่อแค้นบิดาว่าชังชิง	แม่ก็วิงวอนง้อขออภัย
เจ้ามาตัดอาลัยเยื่อใยเสีย	ทำให้เมียหม่นหมองนั่งร้องไห้
จงเห็นแก่แม่เถิดอย่าถือใจ	นางพิรี้พิไรรำพัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะสำรวลสรวลสันต์
จึงตอบวาจามารดาพลัน	จะรับอาสานั้นสุดปัญญา
เงาะนี้พวกปีศาจอุบาทว์ร้าย	มากลับกลายสรรเสริญเห็นเกินหน้า
จะล่อลวงให้หลงอย่าสงกา	ลูกกลัวพระบิดาจะฆ่าแกง
ท่านคิดแยบยลเป็นกลใน	แต่หลังอย่างไรพระย่อมแจ้ง
ใช่ลูกจะรังเกียจเสียดแทง	พระมารดาอย่าระแวงฤทัยนึก
อันท่านทั้งหกเขยย่อมเคยคลี	ต่อตียังแพ้แก่ข้าศึก
นับประสาหน้าเงาะนี้เห็นลึก	จะพึ่งพาอย่านึกให้ป่วยการ
แต่ธุระของข้าหาใส่ปาก	แสนยากก็ไม่มีใครสงสาร
พึ่งเห็นว่าชนนีนี้โปรดปราน	อุตส่าห์มาถึงบ้านข้าขอบใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาชมเปาะเงาะพูดได้
น้อยหรือถ้อยคำร่ำพิไร	สำคัญว่าบ้าใบ้ไม่รู้เลย
สารพัดตัดพ้อพ่อตา	แหลมหลักหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
ทั้งกระทบกระเทียบเปรียบเปรย	ไม่ปรานีบ้างเลยหรือเจ้าเงาะ
ถึงโกรธพ่อก็เห็นกับแม่บ้าง	อย่าให้นั่งน้ำตาลงเผาะเผาะ
ดูหรูช่างตั้งใจแต่หัวเราะ	ไม่ช่วยอนุเคราะห์แล้วหรือไร
เสียแรงแม่มาง้อขอโทษแล้ว	ลูกแก้วจะโกรธขึ้งไปถึงไหน
นางรบเร้าเฝ้าวอนจนอ่อนใจ	จึงผินไปว่ากล่าวลูกสาวตัว
โฉมยงจงเอ็นดูมารดร	ช่วยอ้อนวอนอีกสักครั้งเถิดทูนหัว
แม่นี้จนจิตคิดกลัว	จะรอดก็เพราะผัวเจ้าเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ให้คิดสงสารพระมารดา	ก็โศกาวอนผัวรำพันไป
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ โอ้อนิจจาพระสามี	ไม่ปรานีน้องจริงนิ่งเสียได้
ควรหรือมาสลัดตัดอาลัย	ช่างกระไรไม่คิดสักนิดเลย
ทุกข์ของมารดาเหมือนทุกข์ตัว	จะผินหน้าพึ่งผัวก็เชือนเฉย
ดีแต่ทำเปล่าเปล่าให้เขาเย้ย	อกเอ๋ยจะอยู่ไปไยมี
นางชะอ้อนวอนแล้ววอนเล่า	แม้นพ่อเจ้าไม่โปรดเกศี
น้องจะลาอาสัญเสียวันนี้	เทวีตีทรวงเข้าร่ำไร
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทุกข์ร้อนถอนใจใหญ่
กลัวเมียจะอาสัญบรรลัย	จึงโลมเล้าเอาใจไปมา
อย่ากันแสงเศร้าหมองเลยน้องรัก	ไว้พนักงานพี่จะอาสา
ออกตีคลีพนันดังสัญญา	มิให้เสียพาราประจามิตร
แล้วผินหน้ามาทูลชนนี	ใช่ลูกนี้จะแกล้งเบือนบิด
แต่หากค่นจนเป็นพ้นคิด	เครื่องทรงแต่สักนิดก็ไม่มี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาค่อยสบายคลายคลี่
จึงว่าแก่เขยขวัญทันที	เครื่องประดับดีดีมีถมไป
แม่จะให้ไปทูลพระบิดา	จัดแจงแต่งมาประทานให้
ว่าพลางนางสั่งสาวใช้	เร่งไปทูลองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาพากัน	จรจรัลเข้ามาในธานี
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึงทูลกิจจา	ว่าพระแม่มณฑามเหสี
ให้ข้ามาทูลพระภูมี	บัดนี้สมจิตที่คิดไว้
พระธิดาว่ากล่าวเจ้าเงาะป่า	จะอาสาออกตีคลีได้
ให้จัดเครื่องทรงส่งออกไป	ที่ใหม่ใหม่งามงามอร่ามเรือง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์หัวเราะเงาะทรงเครื่อง
ชอบแต่นุ่งผ้าค่าบาทเฟื้อง	แหวนทองเหลืองลูกปัดจัดให้มัน
หน้าตาหัวหูยู่ยี่	ถ้าใส่เครื่องชาตรีทีจะขัน
ไม่สมกับเครื่องทองของทั้งนั้น	แต่จะต้องให้มันด้วยจำจน
ว่าพลางทางมีบัญชาการ	สั่งเจ้าพนักงานเครื่องต้น
จงไปจัดมงกุฎกุณฑล	สร้อยสนสังวาลบานพับ
ของกูดีดีมีนักหนา	เก่าแก่แต่บรรดาเครื่องประดับ
จะเลือกให้ไอ้เงาะสักสำรับ	เร็วเร็วรีบกลับมาฉับไว
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกภูษามาลาบังคมไหว้
รีบมายังโรงพระแสงใน	เข้าไปเปิดตู้ดูบาญชี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จัดแจงเครื่องต้นขนออกมา	มอบหมายตรวจตราถ้วนถี่
แล้วเชิญเครื่องตามกันมาทันที	วางถวายภูมีดังบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เลือกสรรกันนักหนา
คิดเสียหายเครื่องต้นพ้นปัญญา	จะให้ไอ้เงาะป่าด้วยจำใจ
จึงจัดเครื่องประดับสำหรับกาย	แต่พอดีพอร้ายซังตายให้
พลางสั่งกำชับสาวใช้	เร่งไปบอกมันเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกศา
เชิญเครื่องใส่พานแว่นฟ้า	แบกเดินลอยหน้ามาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงถวายเครื่องทรง	ทูลองค์มณฑามเหสี
รับสั่งให้หาผัวพระบุตรี	เข้าไปประเดี๋ยวนี้อย่าช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีดีใจเป็นนักหนา
จึงว่าเจ้าเงาะของแม่อา	เครื่องประดับประดาเอามาแล้ว
ธำมรงค์มงกุฎสังวาล	พระบิดาประทานลูกแก้ว
เชิญเจ้าทรงเถิดให้เพริศแพร้ว	งามแล้วนุ่งห่มพอสมตัว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะครั้นเห็นก็สั่นหัว
ติว่าเครื่องทรงมัวซัว	เต็มชั่วนักหนาข้าไม่เอา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดาว่าไม่ชอบใจเจ้า
ยังมีตรึกมีถองของเรา	จะเลือกเอาให้งามตามฤทัย
ว่าพลางทางสั่งสาวศรี	กลับไปธานีเดี๋ยวนี้ใหม่
ทูลว่าเจ้าเงาะไม่ชอบใจ	เร่งให้จัดเครื่องอื่นมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้บังคมก้มเกศา
รับพระเสาวนีย์มิได้ช้า	เดินด่วนเข้ามายังวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงทูลพระภูมี	เครื่องทรงเมื่อตะกี้เอาไปให้
เจ้าเงาะเลือกเสียไม่ชอบใจ	มิได้เครื่องใหม่ไม่เข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังชังน้ำหน้า
อ้ายเงาะถ่อยร้อยอย่างช่างมารยา	กูว่าไม่ผิดปากจะยากเย็น
นี่แม่ยายแล้วสิริให้	เมื่อมันไม่เคยพบเคยเห็น
น้ำหน้าจะสอดใส่ที่ไหนเป็น	ทำเล่นเครื่องต้นเลือกคนรู้
แล้วจัดเครื่องทรงอย่างเอก	แต่ครั้งอภิเษกพระเจ้าปู่
คิดเสียดายนักของรักกู	จนอยู่จำใจต้องให้มัน
ว่าพลางทางร้องเรียกไป	เหวยเสนาในใครอยู่นั่น
จงเตรียมพลผูกช้างฉับพลัน	กูจะจรจรัลไปปลายนา
พระมิได้สรงน้ำสว่ำเสวย	มาขึ้นเกยหยุดยืนคอยท่า
พร้อมเสร็จเสด็จทรงคชา	เสนาแห่แหนแน่นไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดช้างทรง	อยู่ตรงกระท่อมที่ริมไร่
ร้องเรียกรจนายาใจ	เป็นไรไม่มารับบิดา
พ่อออกมางอนง้อขอโทษ	สิ้นขึ้งสิ้นโกรธเจ้าเงาะป่า
เครื่องทรงสารพัดจัดแจงมา	ทีนี้งามนักหนามารับเอา
นางแม่ยายแม่ย่อยก็พลอยเฉย	ไม่ตักเตือนลูกเขยเร็วเร็วเข้า
รจนาก็ไม่เร่งรบเร้า	จะให้เขาริบข้าหรือว่าไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
แว่วเสียงบิตุรงค์ร้องเรียกไป	จำได้ไคลคลาออกมารับ
ครั้นถึงจึงบังคมก้มเกล้า	รับเอาข้าวของเครื่องประดับ
ทั้งมงกุฎสังวาลบานพับ	แล้วกลับเข้าไปให้เจ้าเงาะ
สวมตัวผัวแก้วแล้วว่าขาน	พระบิดาประทานทีนี้เหมาะ
งามนักงามหนาอย่าหัวเราะ	เชิญถอดรูปเงาะเถิดพ่อคุณ
ท่านเสด็จมาเองด้วยเกรงใจ	ช้าไปก็เครื่องจะเคืองขุ่น
ช่วยกู้เวียงชัยไว้เอาบุญ	พ่อเนื้อนพคุณจงเมตตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะนั่งนิ่งพิงฝา
พิศดูเครื่องใหม่ที่ให้มา	แล้วมีวาจาว่าไป
เหมือนกันนั้นและกับเครื่องเก่า	จะแต่งตัวผัวเจ้าหาควรไม่
ขายหน้าข้าศึกจะไยไพ	คืนไปเสียเจ้าอย่าเอามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์เจ้าตรัยตรึงศา
แจ้งใจในทิพวิญญาณ์	จะนิ่งดูอยู่ท่าเห็นช้าที
จึงตรัสสั่งพระวิษณุกรรม์	จงจัดสรรเครื่องทรงเรืองศรี
เอาไปให้พระสังข์ครั้งนี้	จะได้ใส่ตีคลีอวดพ่อตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรม์แกล้วกล้า
คำนับรับเทวบัญชา	แล้วพาเครื่องประดับไปฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงกระท่อมน้อยเจ้าหอยสังข์	กำบังกายาเข้ามาใกล้
เอาเครื่องทรงขององค์สหัสนัยน์	วางลงส่งให้กับเจ้าเงาะ
แล้วว่าเครื่องประดับสำรับนี้	สำหรับใส่ทรงตีคลีเดาะ
มัฆวานประทานจำเพาะ	ว่าพลางทางเหาะกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ลมพัดชายเขา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเกษมสันต์หรรษา
ได้เครื่องพระอินทร์ดังจินดา	จึงเดินเข้ามายังห้องใน
รจนายกพานเครื่องทรง	ตามมาคอยส่งให้สอดใส่
พระถอดรูปเงาะพลันทันใด	มอบให้รจนานงเยาว์
ฯ ๔ คำ ฯ
ลงสรงมอญ
๏ แล้วขัดสีฉวีวรรณผุดผ่อง	ดังทองชมพูนุทเนื้อเก้า
สุคนธาประทิ่นกลิ่นเกลา	สนับเพลาเชิงงอนซ้อนซับ
ภูษาผ้าทิพย์กระสันทรง	จีบโจงหางหงส์ประจงจับ
ปั้นเหน่งเพชรพรรณรายสายบานพับ	เฟื่องห้อยพลอยประดับทับทรวง
ทองกรแก้วพุกามงามเงา	ทับทิมเท่าเม็ดข้าวโพดโชติช่วง
สร้อยสนสังวาลวรรณกุดั่นดวง	รุ้งร่วงธำมรงค์เรือนครุฑ
กรรเจียกจอนจำหลักลายซ้ายขวา	บรรจงทรงมหามงกุฎ
ห้อยอุบะนฤมิตผิดมนุษย์	งามดังเทพบุตรในชั้นฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เสร็จทรงเครื่องประดับฉับพลัน	พระสังข์เกษมสันต์หรรษา
จึงชวนนวลนางรจนา	มากราบกรานมารดาด้วยใจภักดิ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาแลดูไม่รู้จัก
คิดว่าเทวาสุรารักษ์	อกใจทึกทักให้ครั่นคร้าม
นางนบนอบหมอบกรานกราบไหว้	ลูกสาวยุดฉุดไว้แล้วร้องห้าม
พระมารดานิ่งอยู่ไม่รู้ความ	ลูกเขยถอดเงาะงามแล้วเป็นไร
นางมณฑาว่าอ่อกระนั้นหรือ	แม่คนซื่อสำคัญว่ามิใช่
ลูกเขยข้าถอดเงาะเหมาะเหลือใจ	นางลูบไหล่ลูบหลังนั่งมอง
น้อยหรือน่ารักเป็นนักหนา	หน้าตาจิ้มลิ้มยิ้มย่อง
สอดใส่เครื่องประดับก็รับรอง	ผิวพรรณผุดผ่องดังทองทา
คิดคิดขึ้นมาน่าหัวเราะ	เอารูปเงาะสวมใส่ทำใบ้บ้า
อัปยศอดอายขายหน้าตา	เจ้าแกล้งแปลงมาแม่ไม่รู้
รจนายาจิตช่างคิดถูก	หมายมั่นพันผูกก็ควรอยู่
ทีนี้และลอยแก้วแล้วลูกกู	โฉมตรูแย้มยิ้มกระหยิ่มใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ แล้วร้องเรียกภัสดาสามี	เร็วเร็วมานี่จะบอกให้
รวยแล้วทูนหัวอย่ากลัวใคร	เห็นจะกู้เมืองได้ดังใจปอง
อย่าดูถูกลูกเขยคนนี้	ทั้งในธานีไม่มีสอง
ผิวเนื้อเรื่อเหลืองเรืองรอง	เปล่งปลั่งดังทองนพคุณ
งามเลิศเหลือมนุษย์สุดแล้วพ่อ	ปากคอคิ้วตาเหมือนหน้าหุ่น
ถ้าใครได้เห็นก็เป็นบุญ	ไม่เชื่อเชิญพ่อคุณเข้ามาดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์หัวเราะเยาะยิ้มอยู่
เออราวกับใครเขาไม่รู้	รำคาญหูจู้จี้ไปทีเดียว
ขืนจะให้ไปดูลูกเขยเงาะ	มันสิเหมาะหนักหนาเหมือนม่าเหมี่ยว
อย่าอวดโอ้โป้ปดลดเลี้ยว	พระอินทร์มาเขียวเขียวไม่เชื่อเลย
แล้วตรัสกับเสนานินทาเมีย	ตะแก่เสียจริตผิดแล้วเหวย
รูปทองที่ไหนเล่าเฝ้าชมเชย	เงาะเงยน่าเกลียดขี้เกียจไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาว่าดู๋ดื้อไปได้
เขาจะริบฉิบหายทั้งเวียงชัย	น่าชังช่างกะไรไม่เชื่อเลย
กลับมาหัวเราะเยาะเย้ยข้า	จะว่าใครเป็นบ้านิจจาเอ๋ย
ไม่ลวงหลอกดอกนะพระเอย	ลูกเขยเราไซร้มิใช่เงาะ
ฟ้าผี่เถิดหนาไม่ว่าเล่น	ท้าวเห็นกลัวแต่จะชมเปาะ
จริงจริงนะขาอย่าหัวเราะ	แม้นไม่เหมาะตีเมียเสียให้ตาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์สรวลสันต์ไม่ผันผาย
เห็นนางมณฑาว่าวุ่นวาย	จึงซังตายดำเนินเดินมา
เข้าไปในทับเห็นลูกเขย	พ่อเจ้าลูกเอ๋ยงามนักหนา
น้อยหรือรูปร่างเหมือนเทวดา	หน้าตาจิ้มลิ้มพริ้มเพรา
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองประหลาด	ดังทองคำธรรมชาติหล่อเหลา
ฟ้าผี่เถิดเอ๋ยลูกเขยเรา	งามจริงแล้วเจ้านางมณฑา
ถึงตัวพี่เมื่อครั้งยังหนุ่มแน่น	รูปร่างก็อ้อนแอ้นโอ้อ่า
ไม่แกล้งอวดทรวดทรงหน้าตา	ใส่ชฎาเครื่องประดับก็รับรอง
แต่ไม่เหมาะเหมือนลูกเขยคนนี้	เป็นต่อพี่อยู่ราวสักสามสอง
แพ้เขาที่เนื้อไม่เป็นทอง	กระนั้นน้องยังรักว่ารูปงาม
ตรัสพลางแย้มยิ้มพริ้มพราย	แล้วภิปรายปราศรัยไต่ถาม
ลูกรักจงแถลงแจ้งความ	เจ้านี้มีนามกรใด
วงศ์วานว่านเครือเนื้อหน่อ	พงศ์เผ่าเหล่ากอเป็นไฉน
อยู่ประเทศธานีบุรีไร	ทำไมจึงแกล้งแปลงปลอมมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมก้มหน้า
ยิ้มพลางทางทูลพ่อตา	ตัวข้านี้ชื่อพระสังข์ทอง
เป็นโอรสท้าวยศวิมล	แจ้งตามความต้นที่หม่นหมอง
ซึ่งแปลงมาจะหาคู่ครอง	จงทราบฝ่าละอองบทมาลย์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ตบพระหัตถ์ฉัดฉาน
ลูกเขยกูผู้ดีสันดาน	เป็นเผ่าพงศ์วงศ์วานกษัตรา
สมยศสมศักดิ์น่ารักใคร่	ทีนี้ไม่อับอายขายหน้า
พระลูบหลังลูบไหล่ไปมา	จูบซ้ายจูบขวาลูกข้างาม
อ้ายหกเขยยุพ่อให้ขับเจ้า	แค้นใจยายเฒ่าก็ไม่ห้าม
บิดาโฉดเฉาเบาความ	ไม่รู้เลยว่างามถึงเพียงนี้
อย่าถือโทษโกรธพ่อเลยหนอลูก	ว่าลบหลู่ดูถูกขับหนี
แม้นเจ้ามีชัยชนะคลี	พ่อจะมอบบุรีให้ครอบครอง
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมทูลสนอง
ข้าจะขออาสาฝ่าละออง	อย่าร้อนเร่าเศร้าหมองฤทัย
ซึ่งข้าศึกมาขันพนันคลี	ลูกจะตีต้านต่อก็พอได้
แต่จะขอมิ่งม้าอาชาไนย	ที่สูงใหญ่เคล่าคล่องทำนองคลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงว่าอย่าร้อนใจไปไยมี	ม้าเราดีดีมีถมไป
ว่าพลางทางสั่งกรมม้า	จงไปผูกอาชามาให้
บรรดาม้าต้นที่โรงใน	มีอยู่เท่าไรเร่งเอามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
คำนับรับพระราชบัญชา	บังคมลาแล่นไปดังใจปอง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงผูกพาชี	ล้วนตัวดีฝีเท้าเคล่าคล่อง
เบาะอานพานหน้าเครื่องทอง	เจ้าของคนเลี้ยงเคียงมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงจูงม้าที่นั่ง	เข้าไปยังหน้าฉานขนานหน้า
เหล่าพวกขุนนางข้างกรมม้า	หมอบคอยบัญชาพระภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เลือกม้าไม่น่าขี่
จึงทูลท้าวพ่อตาไปทันที	ม้าที่นั่งทั้งนี้ไม่ชอบใจ
ข้าเห็นพาชีสีกะเลียว	มาเที่ยวกินถั่วริมรั้วไร่
ท่วงทีขี่ขับจะว่องไว	ขอพระองค์จงให้ไปจับมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ได้ฟังพระสังข์ว่า
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนา	จงไปจับม้ามาให้ลูกกู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีสี่เหล่าที่เฝ้าอยู่
รับสั่งแล้วชิงกันวิ่งพรู	มาดูเห็นม้าก็ยินดี
จึงแยกย้ายรายกันเข้าล้อม	วิ่งอ้อมเอาเชือกขึงอึงมี่
ไล่สกัดทางโน้นทางนี้	พาชีหนีหลบว่องไว
ลางคนเข้ามาเอาหญ้าล่อ	ฉวยผมหน้าคว้าคอไว้ได้
ม้าชกหกล้มคะมำไป	เลี้ยวไล่ดีดกัดกระจัดกระจาย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เทวัญบันดาลให้เสนา	จับม้ามาได้ดังใจหมาย
จึงผูกเครื่องสุวรรณพรรณราย	แล้วจูงมาถวายทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงสวัสดิ์รัศมี
สมคิดได้ม้าพาชี	ยินดีเดินออกนอกประตู
พระจึงชวนนวลนางรจนา	ออกจากเคหาที่อยู่
ท้าวสามนต์ร้องว่าหลีกลูกกู	ฉวยไม้ไล่ขู่ขับผู้คน
ลูกเขยขึ้นขี่อาชา	พ่อตาก็วางขึ้นช้างต้น
ทั้งสองโฉมศรีนฤมล	ทรงวอจรดลตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
เห็นพระรูปทองล่องลอยฟ้า	ต่างว่าภูวไนยมิใช่เงาะ
เกิดมาพึ่งเห็นเป็นบุญตัว	หม่อมผัวพระบุตรีคนนี้เหมาะ
เทวดาพานำมาจำเพาะ	บังคมชมเปาะไปทั้งนั้น
ต่างอำนวยอวยพรพระสังข์ทอง	หนุ่มแก่แซ่ซ้องทั้งเขตขัณฑ์
มาตามดูภูมีนี่นัน	เบียดกันกลางถนนแน่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามนต์เป็นใหญ่
ครั้นช้างที่นั่งถึงวังใน	ตรงไปประทับกับเกยพลัน
เสด็จลงจากคอคชสาร	ภูบาลตรัสชวนเขยขวัญ
ทั้งพระมเหสีบุตรีนั้น	จรจรัลขึ้นสู่ปราสาทชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเจ้าหกเขยใหญ่
ปรับทุกข์กับเมียเสียน้ำใจ	จะทำให้ไอ้เงาะขึ้นหน้าตา
ถ้อยทีเดือดดาลทะยานจิต	ต่างคนแค้นคิดริษยา
ผัวเมียพากันรันขึ้นมา	เฝ้าพระบิดาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ครั้นถึงจึงบังคมเคารพ	นอบนบสองกษัตริย์เป็นใหญ่
เห็นพระสังข์ทองยองใย	จำได้แน่จิตสะกิดกัน
อ้ายรูปทองคนนี้เจียวสิหว่า	ที่ทำเป็นเจ้าป่าพนาสัณฑ์
หาปลาหาเนื้อเมื่อคราวนั้น	ต้องไปง้อขอมันไม่ทันรู้
มันเป็นผัวรจนาอิจฉาเรา	จึงเล่นเอาจมูกกับใบหู
ต่างก้มคลำแผลไม่แลดู	อัปยศอดสูเสียน้ำใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นพระสังข์นั่งดูตะลึงตะไล	พิศวงหลงใหลใจปอง
งามจริงยิ่งมนุษย์ในใต้หล้า	น้อยหรือน่าร่วมรมย์สมสอง
สอดใส่เครื่องประดับก็รับรอง	ผิวเนื้อนวลละอองดังทองทา
ดูพลางทางทำสะเทินอาย	ชักชายผ้าห่มก้มหน้า
เมียงชม้อยคอยรับนัยนา	เสนหาต้องจิตติดใจ
แล้วเหลียวดูผัวของตัวมั่ง	เห็นนั่งทุกข์ร้อนก็ค้อนให้
รู้กระนี้ทีทิ้งพวงมาลัย	จะเลือกเจ้าเงาะไว้เป็นของตัว
ต่างคิดริษยาน้องสาว	มานั่งเท้าแขนเคียงอยู่กับผัว
เริงร่าหน้าบานเป็นใบบัว	ลืมกลัวบิดาร้องว่าไป
เมียเจ้ารูปทองสิบสองหนัก	ยศศักดิ์ปึ่งชาหาน้อยไม่
พี่น้องพร้อมพรั่งชั่งกะไร	แต่จะยกมือไหว้ก็ไม่มี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาได้ฟังทั้งหกพี่
หัวเราะเยาะหยันขึ้นทันที	เออนี่อะไรช่างไม่อาย
ออกมานั่งตั้งกระทู้ขู่ข่ม	เจ้าคารี้สีคารมใจหาย
เมื่อแรกได้ผัวเงาะเยาะวุ่นวาย	ทั้งตัดเป็นตัดตายจะตบตี
ประเดี๋ยวนี้จะกลับมานับถือ	นี่ลืมไปแล้วหรือนะหม่อมพี่
เป็นผู้ใหญ่อะไรอย่างนี้	ข้ามิอยากไหว้ให้เสียมือ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างว่าน้อยไปหรือ
ปากคอพ้อตัดได้หัดปรือ	ยกรื้อความหลังขึ้นพูดจา
อุแม่เอ๋ยหม่อมเมียเจ้ารูปทอง	จองหองไม่น้อยออกลอยหน้า
จะรวยรุ่งพลุ่งโพลงโด่งฟ้า	ยิ่งกว่ากรวดลาวแล้วคราวนี้
เหตุว่าพระบิดาออกไปรับ	จึงได้กลับมาเถียงเสียงมี่
ฝากไว้ก่อนเถิดเป็นไรมี	ใครดีนานไปได้เห็นกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาเถียงทะเลาะเยาะหยัน
ช่างแคะไค้ค่อนว่าสารพัน	ฝากไว้กี่วันจะเอาไป
อย่าอื้ออึงมึงมันกระนั้นนะ	ไม่ลดละกันดอกจะบอกให้
ผัวพี่รอดตัวเพราะผัวใคร	เห็นเขาไม่ว่าไรแล้วได้ที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางร้อนใจดังไฟจี้
จึงว่าเห็นผัวกูชั่วดี	อย่างไรนี่ว่าไปให้จริงจัง
อย่าสบประมาทกันกระนั้นเจ้า	นี่เปล่าเปล่าเตือนค้อนใส่สันหลัง
เร่งว่าออกไปจะได้ฟัง	ใครอำปลังยั้งไว้มิใช่คน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดพรั่นอั้นอ้น
กลัวจะเกิดความใหญ่เห็นไม่พ้น	ต่างคนห้ามเมียเสียทันใด
วานอย่าว่าวุ่นวายอายเขา	อะไรเจ้าไม่อดสูเป็นผู้ใหญ่
ขายหูเสียมั่งชั่งเป็นไร	จะทำให้เคืองจิตพระบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างคนบ่นว่า
เถียงทะเลาะผัวไปมิได้ช้า	มันว่าฟังเพราะเหมาะหรือไร
เจ้าช่างอดโมโหไม่โต้ตอบ	หรือทำผิดมิชอบเป็นไฉน
จะมานิ่งเกรงกลัวหัวมันไย	แล้วผินหน้าว่าไปแก่รจนา
ผัวกูผิดอะไรไม่ว่าออก	พูดหลอกกันเล่นหรือสิหวา
สดสดร้อนร้อนไม่เจรจา	แม้นว่าออกมิได้ขัดใจกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาหัวเราะเยาะเย้ยหยัน
จึงว่าพี่นี่แน่อย่าดุดัน	ผัวเมียถามกันก่อนเป็นไร
เมื่อคราวไปหาเนื้อหาปลา	ผัวหาได้เองหรือใครให้
จะใคร่แจ้งประจักษ์จงซักไซ้	จมูกหูอยู่ไหนไม่ถามกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างคนหุนหัน
ผินหน้าว่าผัวของตัวพลัน	ได้ยินมันหรือไม่เจ้าใจเย็น
ไหนว่าจมูกเจ้าปากเป้ากัด	ผีตัดใบหูมีผู้เห็น
ช่างเงียบเสียงเถียงเขาก็ไม่เป็น	ให้มันมาว่าเล่นเป็นอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเงยหน้ามิใคร่ได้
อุบอิบกระซิบตอบเมียไป	เขาว่าไรก็ชั่งมั่งเถิดนา
ทำไมกับหูแหว่งจมูกวิ่น	ถึงจะด้วนเสียสิ้นก็ของข้า
เถียงกันเปล่าเปล่าไม่เข้ายา	บุราณว่าอดใจได้เป็นพระ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ผุดลุกขึ้นเกะกะ
กูได้ยินแว่วแว่วอยู่แล้ววะ	มันต่อจะชอบกลเจ้ามณฑา
จึงซักถามรจนายาใจ	รู้เห็นเป็นอย่างไรให้เร่งว่า
เมื่อพ่อใช้ไปหาเนื้อปลา	มันไปขอใครมาจงว่าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนายิ้มน้อยยิ้มใหญ่
สรวลพลางทางทูลเป็นนัย	จะว่าไปก็ดูไม่สู้ดี
เขาจะลืออื้ออึงเอิกเกริก	เหมือนหนึ่งแกล้งลำเลิกผัวพี่
แต่มันน่าอดสูพระภูมี	เดิมทีเที่ยวหาเนื้อปลา
ทั้งหกเขยใหญ่ไปกราบกราน	งอนง้อขอทานผัวข้า
เสียของต้องใจจึงได้มา	จงทราบบาทาท้าวไท
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์สรวลสันต์ไม่กลั้นได้
ตบมืออื้งอึงคะนึงไป	นางมณฑาชอบใจหัวร่องอ
จึงถามพระสังข์สอบเห็นชอบกล	เหตุผลเป็นกระไรไฉนหนอ
จงแจ้งตามจริงจังอย่ารั้งรอ	เล่าไปเถิดพ่อจะขอฟัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทูลตามความหลัง
หกเขยไปหาข้าสองครั้ง	สิ้นทั้งบ่าวไพร่ก็ได้รู้
เมื่อขอปลาข้าตัดจมูกไว้	เมื่อขอเนื้อก็ให้ใบหู
พระองค์จงถามทั้งหกดู	เท็จจริงย่อมรู้อยู่เต็มใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ร้องเหวยหกเขยใหญ่
มานั่งก้มหน้าอยู่ว่าไร	มึงตั้งใจเลี้ยวลดปดกู
จมูกแหว่งแกล้งว่าปากเป้ากัด	ผีโขมดโกรธตัดเอาใบหู
กูหลงเชื่อเมื่อแรกก็ไม่รู้	ต่อลูกกูบอกเล่าจึงเข้าใจ
ไปหาเนื้อหาปลามาแต่หลัง	มึงไปขอพระสังข์จริงหรือไม่
อย่าสับปลับรับเสียก็แล้วไป	กูจะไว้ชีวาไม่ฆ่าตี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยสุดรู้ทำอู้อี้
กระอักกระไอมิใคร่จะพาที	มือขยี้หูตาประหม่าใจ
พ่อตากริ้วกราดตวาดซ้ำ	ยิ่งละล่ำละลักหลงใหล
เพ็ดทูลเลอะเลื่อนเปื้อนไป	ไม่ได้ความจริงสักสิ่งอัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เคืองขุ่นหุนหัน
ผินหน้ามาว่ากับเมียพลัน	มันจริงสิ้นทั้งนั้นเจ้ามณฑา
อ้ายเหล่านี้ดีแต่จะปดโป้	ไม่เป็นโล้เป็นพายขายหน้า
จะฆ่าเสียก็สมเพชเวทนา	เอาไว้ให้เป็นข้าพระสังข์ทอง
ลูกเขยเราคนนี้ดีเลิศแล้ว	ดังดวงแก้วบริสุทธิ์ผุดผ่อง
จะยกบ้านเมืองมอบให้ครอบครอง	ปกป้องไพร่ฟ้าเสนาใน
อันข้าศึกซึ่งขันพนันคลี	จะต่อตีสู้กันหาพรั่นไม่
วันนี้จวนค่ำย่ำฆ้องชัย	หลับนอนเสียให้เต็มตา
ว่าพลางขับเขยทั้งหกคน	ไสหัวไปให้พ้นชังน้ำหน้า
ชวนพระสังข์กับนางรจนา	เข้าที่ไสยาผาสุกใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ ตระ
๏ ครั้นรุ่งสุริยาการ้อง	ท้าวสามนต์ตรึกตรองไม่หลับใหล
จึงชวนพระสังข์ทองยองใย	กับเมียรักร่วมใจและธิดา
สี่กษัตริย์สระสรงทรงเครื่อง	รุ่งเรืองระยับจับเวหา
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ตรงมาเกยสุวรรณทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นทรงคอคชสารศรี	พ่วงพีหกศอกสูงใหญ่
พระสังข์ทรงมิ่งม้าอาชาไนย	สององค์อรทัยขึ้นวอทอง
เกณฑ์แห่เกณฑ์แหนแน่นหนา	ธงทวนนำหน้าเป็นแถวถ้อง
แซ่เสียงแตรสังข์ฆ้องกลอง	ออกไปยังท้องสนามคลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงชวนพระสังข์	ขึ้นยังพลับพลาหลังคาสี
พร้อมทั้งหกเขยและบุตรี	เสนีเฝ้าแหนแน่นนัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์ปิ่นภพสรวงสวรรค์
ทอดพระเนตรเห็นท้าวสามนต์นั้น	พาลูกเขยขวัญออกมา
จึงตรัสบอกเทวัญจันทรี	ทีนี้สมดังปรารถนา
จำจะทำให้ไอ้เฒ่าพ่อตา	เห็นฤทธาพระสังข์ครั้งนี้
ว่าแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองจำรัสรัศมี
ทรงเทพอาชาพาชี	กรกุมคันคลีแกว่งไกว
เทพบุตรครุฑาคนธรรพ	แห่แหนแน่นนับอสงไขย
คลายคลี่รี้พลสกลไกร	ตรงไปยังท้องสนามคลี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดโยธา	อยู่ตรงพลับพลาหลังคาสี
แล้วร้องเตือนไปพลันทันที	ว่าเหวยภูมีท้าวสามนต์
จะให้ใครไหนเล่ามาต่อสู้	หรือสุดรู้สิ้นคิดขัดสน
จะได้ริบเวียงชัยเอาไพร่พล	เมียมีกี่คนจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ได้ฟังยังประหม่า
ให้นึกพรั่นหวั่นหวาดวิญญาณ์	ด้วยว่าหกเขยนั้นเคยแพ้
จึงถามพระสังข์นั่งซักไซ้	เห็นว่าจะสู้ได้เป็นแน่
ค่อยคลายหายอุธัจท้อแท้	ลุกขึ้นยืนยิ้มแต้แลไป
เห็นไพรีขี่ม้าป้องหน้าดู	แล้วร้องว่ามาสู้กันใหม่
ลูกเขยน้อยเรานี้ดีสุดใจ	ไม่เหมือนไอ้เขยเคอะเซอะซะ
การคลีมีฝีมือลือเลิศ	ฟ้าผี่เถิดท่านแพ้แน่แล้วหนะ
วันนี้ไม่มีลายหมายชนะ	อย่าเยาะเย้ยเลยคะไม่ย่อท้อ
ว่าพลางทางปลอบลูกเขย	ลูกเอ๋ยอย่าให้อายขายหน้าพ่อ
คอยระวังตั้งใจตั้งคอ	แข็งข้อต่อสู้ดูสักที
แล้วบนบานศาลกล่าวเจ้านาย	จะถวายหัวหมูกับบายศรี
มาดแม้นมีชัยชนะคลี	จะให้มีอิเหนาสักเก้าวัน
เล่นการมหรสพครบสิ่ง	จะเวียนเทียนทำมิ่งสิ่งขวัญ
นวลนางมณฑามารดานั้น	ชวนกันอวยชัยให้ลูกรัก
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
รับพรพ่อตาสามิภักดิ์	เหลียวดูเมียรักแล้วยิ้มพราย
จึงบังคมลาบิตุรงค์	มาทรงอาชาเฉิดฉาย
กรกุมคันคลีกรีดกราย	ชักม้าเรียงร่ายรำมา
ชายหญิงแซ่ซ้องร้องชม	งามสมยศศักดิ์นักหนา
งามทั้งท่วงทีขี่อาชา	ดังพระยาสีหราชอาจอง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โกสีย์มีศักดิ์สูงส่ง
ชื่นชมสมคิดดังจิตจง	พลางทรงสินธพกระทืบโกลน
สะบัดย่างวางใหญ่ไวว่อง	ม้าต้นรนร้องลำพองโผน
ชักบังเหียนหันหกผกเผ่นโจน	พลางโยนลูกคลีตีไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์คอยขยับรับไว้ได้
เดาะคลีตีตอบไปทันใด	สหัสนัยน์กลอกกลับรับรอง
ต่างแกว่งคันคลีเป็นทีท่า	ขับม้ามีฝีเท้าเคล่าคล่อง
เวียนวนวกวิ่งชิงคลอง	เปลี่ยนทำนองเข้าออกหลอกล้อ
ฯ ๔ คำ ฯ พระยาเดิน
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ร้องรับให้ดีพ่อ
ตบมืออือเออชะเง้อคอ	เห็นลูกเขยเป็นต่อหัวร่อคัก
ลุกขึ้นโลดเต้นเขม้นมุ่ง	พลัดผลุงลงมาขาแทบหัก
มึนเมื่อยเหนื่อยบอบหอบฮัก	พิงพนักนั่งโยกตะโพกเพลีย
ฉวยคนโทถมยามาดื่มน้ำ	หกคว่ำสำลักแล้วบ้วนเสีย
หยิบบุหรี่จุดไฟไหม้ลามเลีย	วัดถูกจมูกเมียไม่รู้ตัว
สาละวนตึงตังกำลังวุ่น	แม่คุณขอโทษอย่าโกรธผัว
พี่ก็พานแก่ชราหูตามัว	ไม่เห็นตัวว่าใครข้างไหนเลย
ว่าพลางทางเรียกเอาแว่นตา	ใส่จมูกแหงนหน้าดูลูกเขย
ลุกขึ้นมองร้องเออชะเง้อเงย	ยายเอ๋ยอย่าปรารมภ์เป็นรองเรา
แล้วผินมาด่าหกเขยใหญ่	เอออะไรกินข้าวสุกเสียเปล่าเปล่า
สำคัญคิดว่าดีอ้ายขี้เค้า	ออกตีคลีแพ้เขาประเดี๋ยวใจ
ดูเถิดซี้นี่แน่ลูกเขยกู	มาช่วยกู้แก้หน้าพ่อตาได้
ไม่เหมือนมึงโง่งมก้มอยู่ไย	ขัดใจจะใคร่ถองสักสองตึง
นางเมียเล่าปากคอก็พอสม	เจ้าคารมสิ้นทีไม่มีถึง
พระกริ้วโกรธาด่าอึง	ผัวมึงอัปรีย์อ้ายขี้แพ้
แล้วเรียกรจนาเข้ามานี่	พ่อนี้ไม่เห็นหนเป็นคนแก่
ตาเจ้าสาวอยู่ช่วยดูแล	ข้างไหนแน่สามีจงชี้ตัว
เสียงคนมี่ก้องร้องเออ	นางมณฑาชะเง้อง้ำผัว
แพ้ลูกเขยข้าแล้วอย่ากลัว	ครั้งนี้รอดตัวไม่เสียเมือง
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์ปิ่นฟ้าฟุ้งเฟื่อง
ควบม้ามุ่งหมายชายชำเลือง	ยักเยื้องย่างท่าสง่างาม
ทรงเลี้ยงลูกคลีตีเดาะ	พระอินทร์เหาะขึ้นจากท้องสนาม
พระสังข์ไม่พรั่นครั่นคร้าม	เหาะตามติดพันกระชั้นชิด
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บัดนั้น	ประชาชนคนดูอักนิษฐ์
เห็นเหาะทั้งสองข้างต่างมีฤทธิ์	ให้คิดพิศวงงงงวย
บ้างแหงนหน้าอ้าปากตะลึงตะไล	แลดูภูวไนยเอาใจช่วย
เบียดเสียดเยียดยัดดังดูมวย	แซ่ซ้องร้องอำนวยอวยชัย
พวกชาววังนั่งเลิกมูลี่ดู	อึงคะนึงหนวกหูห้ามไม่ไหว
บ้างโกรธเพื่อนพ้อตัดด้วยขัดใจ	ที่ทางอะไรของตัว
ท้าวสามนต์มองร้องตวาด	อีอุบาทว์เหล่านี้มิใช่ชั่ว
ได้จะดูอะไรแล้วไม่กลัว	เคยตัวตีเสียให้แทบตาย
ท้าวนางตกใจเข้าไปห้าม	อะไรรูปงามงามไม่กลัวหวาย
แม่เจ้าเถิดแม่คุณอย่าวุ่นวาย	หลังจะลายเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
พวกผู้หญิงชั้นล่างข้างพลับพลา	เบียดกันรันเข้ามาถึงหน้าฉาน
จ่าโขลนไล่ตีหนีลนลาน	สับสนอลหม่านมี่ไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอินทร์แกล้งอ่อนหย่อนมือให้
ชักม้าที่นั่งรั้งรอไว้	แล้วแกล้งว่าไปด้วยวาจา
ลูกเขยท้าวสามนต์คนนี้	ฝีมือตีคลีดีนักหนา
ต่อสู้เคี่ยวขับไม่อัปรา	หาไม่พ่อตาจะต้องริบ
ควรที่จะครองเมืองเลื่องลือยศ	ปรากฏทั่วทิศทั้งสิบ
ว่าแล้วเหาะคล้อยลอยลิบ	กลับไปยังทิพพิมานชัย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นท้าวโกสีย์หนีไป	ก็ขับมโนมัยลงมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ลนลานลงไปหา
จูงกรต้อนรับขึ้นพลับพลา	แม่ยายพ่อตาเข้าเชยชม
ปราศรัยส้วมสอดกอดจูบ	โลมลูบหลังไหล่ลูกเขย
ช่างเคล่าคล่องว่องไวกระไรเลย	ทรงสง่าง่าเงยก็งามครัน
พ่อนี้แต่ครั้งยังไม่ชรา	อันตีคลีขี่ม้านี้ขยัน
เมื่อครั้งบ้านเมืองดีตีพนัน	ก็ออกชื่อลือกันว่าตัวดี
ทีหนีทีไล่ก็ไวว่อง	จะเป็นรองเจ้าราวห้าเอาสี่
แต่ลืมเลอะทีเดียวแล้วเดี๋ยวนี้	ไพรีล่วงรู้จึงดูเบา
ถ้าลูกแก้วแววตามิมาโปรด	หมดสิ้นทั้งโคตรเป็นข้าเขา
เทวดาให้คุณบุญของเรา	จริงหรือไม่เล่าเจ้ามณฑา
จะต้องริบฉิบหายอยู่รอมร่อ	รอดตัวก็เพราะพ่อของข้า
พลางกอดจูบลูบไล้ไปมา	ผัวเมียปูผ้าลงคำนับ
เจ้าเหน็ดเหนื่อยหนักหนาหน้าตาแห้ง	ปรารมภ์ลมแล้งมันจะจับ
ท้าวพ่อตาตรัสสั่งบังคับ	ยกสำรับมาสู่ลูกกูกิน
แม่ยายละลายแป้งมาทาให้	น้ำดอกไม้หอมฟุ้งจรุงกลิ่น
หยิบถาดน้ำชาออกมาริน	เจ้ากินให้สบายหายหิวมา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ พนักงานจัดสำรับคับคั่ง	ยกโต๊ะเข้าไปตั้งลงตรงหน้า
พระสังข์นั่งกินกับพ่อตา	นางเมียมาหมอบพัดปัดแมงวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นพ่อตาลูกเขยเสวยแล้ว	ท้าวสามนต์ผ่องแผ้วเกษมสันต์
ลงจากที่ประทับพลับพลาพลัน	พากันเข้ายังวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ขึ้นบนพระโรงคัลไม่ทันนั่ง	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
ลูกเขยกูตีคลีมีชัย	จะเษกให้ครองกรุงในพรุ่งนี้
จงช่วยกันเร่งรัดจัดแจง	ตกแต่งตั้งการภิเษกศรี
แห่แหนให้สนุกกว่าทุกที	แล้วจะมีอิเหนาสักเก้าวัน
ไปปรึกษาครูละครมันก่อนเหวย	ใครเคยรำดีทีขยัน
อิเหนาเรื่องมิสาอุณากรรณ	จะประชันดาหลังเมื่อครั้งครวญ
ทั้งหุ่นโขนโรงใหญ่งิ้วผู้หญิง	ทุกสิ่งจงให้มีถี่ถ้วน
กำชับกันทำงานการจวน	สั่งเสร็จเสด็จด่วนเข้าข้างใน
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	เสนีธิบดีผู้ใหญ่
มาสั่งเวรเกณฑ์กันทันใด	นายไพร่เร่งระดมสมทบ
บ้างแต่งที่ปราสาทราชฐาน	บ้างปลูกโรงทานมหรสพ
กระบวนแห่งแตรสังข์ครันครบ	ตามขนบธรรมเนียมเตรียมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ไม่อยู่สุขลุกวิ่งไขว่
เที่ยวตรวจงานการข้างหน้าข้างใน	มิได้หยุดยั้งนั่งลงเลย
บัดเดี๋ยวไปให้เมียแต่งธิดา	บัดเดี๋ยวมาจัดแจงแต่งลูกเขย
ครั้นเสร็จนำหน้าพาไปเกย	ร้องห้ามเฮ้ยอย่าขวางทางลูกกู
ให้สองทรงสีวิกายานุมาศ	อำมาตย์เดินเคียงเป็นคู่คู่
เคลื่อนกระบวนหน้าหลังพรั่งพรู	เลี้ยวออกนอกประตูแห่ไป
อภิรุมชุมสายพรายพรรณ	เสียงประโคมสนั่นหวั่นไหว
ท้าวสามนต์กับเมียมาข้างใน	ตรงไปมนเทียรที่พิธี
ฯ ๘ คำ ฯ กลองโยน
๏ ถึงพร้อมแล้วพากันมานั่ง	บนบัลลังก์นั่งเคียงเตียงบายศรี
พร้อมพระวงศาเสนี	ครั้นได้ฤกษ์ดีให้ลั่นฆ้อง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปุโรหิตผู้เฒ่าทั้งสอง
จึงจุดเทียนติดกับแว่นทอง	ค่อยประคองเคารพอภิวันท์
เวียนวงส่งไปข้างในรับ	ประโคมขับขานเสียงเสนาะสนั่น
มหรสพครบสิ่งสิ้นทั้งนั้น	ก็เล่นขึ้นพร้อมกันทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ มหาชัย
๏ ครั้นครบเจ็ดรอบตามตำรับ	จึงดับเทียนโบกควันให้
เอาจุณเจิมเฉลิมพักตร์ภูวไนย	ทั้งองค์อรไทพระธิดา
แล้วอำนวยอวยพรศรีสวัสดิ์	สองกษัตริย์จงเป็นสุขา
ทุกข์โศกโรคภัยอย่าพาธา	ให้ชันษายาวยืนหมื่นปี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงตรัสแก่เขยขวัญทันที	สมบัติในบุรีและรี้พล
สารพัดพ่อให้แก่เจ้าหมด	ทั้งบ้านเมืองเครื่องยศเครื่องต้น
ตัวพ่อก็ชราตามืดมน	ขอพึ่งลูกสองคนไปจนตาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ชื่นชมสมหมาย
รับสั่งแล้วหมอบยอบกาย	กราบถวายบังคมก้มพักตร์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามนต์ผู้มีศักดิ์
ครั้นเสร็จสมโภชลูกรัก	มอบเวนอาณาจักรกรุงไกร
สี่กษัตริย์เสด็จเยื้องย่าง	จากปรางค์ปราสาททองผ่องใส
แห่แหนเป็นขนัดอัดแอไป	คืนเข้าวังในมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด


๙
ท้าวยศวิมลตามพระสังข์
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสนัยน์ตรัยตรึงศา
ครั้นพระสังข์ได้ดีก็ปรีดา	สมความปรารถนานึกไว้
ยังแต่นฤมลชนนี	ชื่อจันท์เทวีศรีใส
ท้าวยศวิมลนั้นไซร้	ขับไล่เสียจากธานี
นางอาศัยอยู่ด้วยยายกับตา	แสนทุกข์ทรมาเหมือนทาสี
เที่ยวเก็บผักหักฟืนในพงพี	มาขายเลี้ยงชีวีเป็นนิรันดร์
จำกูจะให้ไอ้เฒ่าผัว	ไปรับตัวโฉมฉายผายผัน
จึงจะได้พบพักตร์ลูกรักนั้น	ในเขตขัณฑ์สามนต์พารา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองระยับจับเวหา
ถือตระบองเหล็กใหญ่ไคลคลา	เหาะจากฟากฟ้าในราตรี
ฯ ๒ คำ ฯ กลม
๏ ครั้นถึงปราสาทชัยไพชน	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
เห็นหลับเงียบเยียบเย็นทั้งธานี	ไม่มีใครฟื้นตื่นสักคน
จึงเลื่อนลอยอยู่บนบัญชรชัย	ร้องเรียกเข้าไปหลายหน
เหวยเหวยท้าวยศวิมล	นอนกรนอยู่ได้ไม่ขานรับ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลมัวหลับ
ได้ยินเรียกเข้าไปตกใจวับ	ไม่รู้ศัพท์สำเนียงว่าเสียงใคร
ค่อยย่องลงจากแท่นแล้วถอยหลัง	ยืนฟังนึกพรั่นหวั่นไหว
เปิดแกลแลเห็นสหัสนัยน์	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
ความกลัวตัวสั่นงันงก	ลูบอกตกประหม่าไม่ว่าขาน
ปิดหน้าต่างทันทีตะลีตะลาน	ซมซานเข้าซ่อนนอนคุดคู้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์เสแสร้งแกล้งขู่
จึงร้องบอกออกนามให้รู้	เราอยู่ฟากฟ้าสุราลัย
ชื่อว่าสมเด็จมัฆวาน	จะมาผลาญชีวิตให้ม้วยไหม้
เห็นว่าพ้นมือแล้วหรือไร	จึงไม่ออกมาหากัน
อย่าพักซ่อนซบหลบหน้า	วันนี้ชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางถีบบัญชรพลัน	ลิ่มสลักหักลั่นด้วยกำลัง
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เข้าไปในที่ไสยา	เห็นหลับตานิ่งนอนผินหลัง
ขึ้นกระทืบบนเตียงเสียงตึงตัง	น้อยหรือยังนิ่งได้ช่างไม่อาย
แกล้งทำหลับหลอกข้าน่าแค้น	เข้าจับแขนฉุดชักผลักคว่ำหงาย
ไม่ตื่นก็ตามทีตีให้ตาย	ทำวุ่นวายขู่รู่ดูทำนอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลยิ่งหม่นหมอง
เห็นพระอินทร์ตั้งท่าง่าตระบอง	เอามือป้องร้องว่าช้าพ่อคุณ
เมื่อข้าอยู่ดีดีไม่มีโทษ	ท่านมาโกรธโกรธาว้าวุ่น
จงโปรดข้าเจ้าเอาบุญ	ซึ่งเคืองขุ่นคั่งแค้นด้วยข้อใด
หรือจะเอาสมบัติพัสถาน	ยศศักดิ์ศฤงคารเป็นไฉน
เชิญช่วยชี้แจงให้แจ้งใจ	จะมอบให้ทุกสิ่งสารพัด
ตัวข้าก็จะลาออกบวชเสีย	ขอแต่เมียสักคนปรนนิบัติ
จะจำศีลภาวนาอยู่หาวัด	รั้ววังจังหวัดไม่วี่แวว
ข้าเป็นคนแก่เฒ่าเฉาโฉด	ขอโทษเถิดทูลกระหม่อมแก้ว
ยกมือไหว้ท่วมหัวลูกกลัวแล้ว	แม้นมิโปรดก็แววไม่เป็นตัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์ได้ยินก็ยิ้มหัว
ฟังท้าวเธอมอบครอบครัว	เห็นเต็มกลัวตั้งกระทู้ขู่สำทับ
น่าชังนักหนาพระยาเคอะ	พูดเลอะหลงใหลไม่ได้ศัพท์
มันน่าตีจริงหนอให้คอพับ	ยังจะกลับงอนง้อขอชีวิต
มีแต่โง่เง่าเมามัว	ไม่รู้หรือที่ตัวกระทำผิด
เชื่อแต่เมียน้อยไปเป็นนิจ	จะทำไมไม่พิจารณา
นางจันท์นั้นผิดสิ่งไร	จึงขับหนีตีไล่ออกอยู่ป่า
มิหนำซ้ำจับพระสังข์มา	ถ่วงลงคงคาไม่ปรานี
ทำยุ่งหยาบบาปกรรมไม่คิดเห็น	เสียแรงเป็นถึงท้าวเจ้ากรุงศรี
เชื่อคนริษยาทั้งตาปี	วันนี้ชีวันจะบรรลัย
แม้นรักตัวกลัวตายอย่านิ่งเสีย	ไปตามลูกตามเมียมาให้ได้
แล้วเงือดเงื้อตระบองจ้องไว้	ทำฮึดฮัดขัดใจจะตีรัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลไม่มีขวัญ
ทำตาปลกปลกงกงัน	ปากสั่นเสียงสั่นขอโทษตัว
ซึ่งงวยงงหลงเชื่อผู้หญิง	ไม่ทันคิดผิดจริงแล้วทูนหัว
เหมือนหนึ่งคนโฉดเฉาเมามัว	ความชั่วเป็นพ้นคณนา
อันนางจันท์นั้นข้าให้ขับหนี	ก็สูญไปหลายปีนักหนา
หอยสังข์ถ่วงลงในคงคา	ป่านนี้ปลามันกินสิ้นชีวิต
จะไปตามที่ไหนมาได้เล่า	อันโทษข้าเจ้าไม่พ้นผิด
มิเมตตาฆ่าตีคงม้วยมิด	ขอพระองค์ทรงฤทธิ์จงโปรดปราน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์ได้ฟังจึงว่าขาน
อันลูกน้อยหอยสังข์กุมาร	บุญญาธิการเขาล้นพ้น
ถึงจะทำอย่างไรก็ไม่ตาย	บรรยายเล่าความมาแต่ต้น
บัดนี้ได้ลูกสาวท้าวสามนต์	ครอบครองไพร่พลมนตรี
แต่ส่วนนางจันท์กัลยา	ทนทุกข์ทรมาหมองศรี
ยายกับตาเลี้ยงไว้ในพงพี	เทวียากเย็นเข็ญใจ
นางอยู่ยังปลายด่านบ้านนอก	นี่เราเอ็นดูดอกจึงบอกให้
ท้าวจงรีบร้อนอย่านอนใจ	ตามไปรับลูกกับเมียมา
ให้ได้สำเร็จในเจ็ดวัน	มิให้ผ่อนผันผัดผา
แม้นนานเนิ่นเกินวันสัญญา	จะลงมาตีทุบให้ยุบยับ
เป็นกะไรได้ยินอยู่แล้วหรือ	มากอดมือนั่งโยกโงกหงับ
พระแกล้งขู่ซ้ำสำทับ	แล้วแผลงฤทธิ์เหาะกลับไปฉับไว
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
ประจักษ์แจ้งแห่งคำสหัสนัยน์	พระเร่าร้อนฤทัยดังไฟเลีย
รำลึกถึงลูกน้อยหอยสังข์	พ่อผิดพลั้งสั่งให้ไปถ่วงเสีย
แล้วหวนคิดรำพึงถึงเมีย	ยิ่งละห้อยละเหี่ยเสียน้ำใจ
แต่พลัดพรากจากไปหลายปี	ปานนี้จะทุกข์ตรอมผอมไผ่
แล้วมิหนำซ้ำลูกก็จากไป	จะอยู่เดียวเปลี่ยวใจทุกคืนวัน
พระยิ่งคิดละห้อยสร้อยเศร้า	กอดเข่านั่งโงกโศกศัลย์
พระเนตรนองชลนาจาบัลย์	สะอื้นอั้นอยู่ในที่ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงทินกร	ท้าวยิ่งทุกข์ร้อนเป็นนักหนา
ไม่แต่งองค์สรงเสวยโภชนา	ออกมาพระโรงคัลทันที
พร้อมหมู่เสนาข้าเฝ้า	จึงตรัสเรียกให้เข้ามาถึงนี่
แล้วแถลงแจ้งความตามคดี	คืนนี้หลับใหลอยู่ในมุ้ง
พระอินทร์บนสวรรค์ท่านลงมา	กูคะเนเพลาราวค่อนรุ่ง
ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าไม้ซุง	หมายมุ่งจะทุบให้ยุบยับ
ความกลัวตัวสั่นขวัญแขวน	จักแหล่นลมล่อยจะพลอยจับ
เธอยิ่งขู่ซ้ำสำทับ	ให้ไปรับหอยสังข์นางจันท์มา
เร่งเร็วรีบรัดจัดรี้พล	จะพากันดั้นด้นค้นหา
ช้านักไม่ได้นะเสนา	จะไคลคลาให้ทันวันพรุ่งนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ออกไปจากที่พระโรงธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงสั่งให้เวรเกณฑ์ผู้คน	เป็นการเร็วรีบร้นอลหม่าน
หมายบอกบรรดาข้าราชการ	พลเรือนทหารให้พร้อมกัน
เอาบาญชีนายไพร่ไตรตรวจ	กำชับทุกหมวดกวดขัน
เข้ากระบวนโดยเสด็จเจ็ดพัน	ที่เหลือนั้นเกณฑ์ไว้ให้เฝ้าเมือง
เตรียมช้างที่นั่งหลังคาทอง	ช้างพังที่นั่งรองช้างเครื่อง
พร้อมพรั่งตั้งกองนองเนือง	คอยท่าท้าวเจ้าเมืองจะคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
จึงเสด็จเยื้องย่างเข้าข้างใน	แล้วตรัสสั่งสาวใช้ทันที
กูจะออกไปรับนางจันท์มา	คืนเข้าพารากรุงศรี
แต่บรรดาข้าคนของเทวี	วันนี้ให้ตามกูออกไป
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันทานารีศรีใส
ครั้นได้รู้ข่าวว่าท้าวไท	จะคลาไคลไปรับนางจันท์มา
อกใจทึกทึกนึกกลัว	ด้วยตัวทำผิดริษยา
แม้นนิ่งให้ไปรับกลับมา	เห็นว่าจะไม่พ้นโทษทัณฑ์
จำกูจะคิดปิดความ	ห้ามปรามเปรียบเปรยเย้ยหยัน
ให้ท้าวเธออดสูหมู่กำนัล	อย่าให้ไปรับมันเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางย่างเยื้องจรลี	มาอาบน้ำขัดสีมังสา
กระแจะแป้งแต่งกายละลายทา	ผัดหน้านวลละอองยองใย
นุ่งผ้ายกแย่งเทพนม	แล้วห่มริ้วทองผ่องใส
ครั้นเสร็จลีลาคลาไคล	ข้าไทแวดล้อมมาพร้อมพรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
เย้ย
๏ ครั้นถึงจึงแกล้งทำกระแอม	ยิ้มแย้มเยาะองค์พระทรงศักดิ์
เอออะไรอึกทึกคึกคัก	ไม่รู้จักเหตุผลต้นปลายเลย
จะยกรี้กรีพลไปไหนหนอ	น่าหัวร่อนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
ทุกข์ร้อนถึงใครไม่เสบย	ฮัดเชยกุ๋ยกุ๋ยฮุ่ยหุยเจียว
ดูเหมือนบ้าหลังนั่งมัวมึน	จนฝ้าขึ้นจับหน้าขอบตาเขียว
เซอะซมงมงายไปฝ่ายเดียว	ช่างไม่เหลียวหลังนึกตรึกตรา
เป็นกษัตริย์ตรัสแล้วไม่แม่นยำ	กลับถ้อยคืนคำทำขายหน้า
เหมือนไม้หลักปักเลนเอนไปมา	ยิ่งกว่าลูกเล็กเด็กอมมือ
น้ำลายคายถ่มลงถึงดิน	จะกลับคืนกลืนกินไม่เกลียดหรือ
ไพร่บ้านพลเมืองจะเลื่องลือ	ออกชื่อท้าวเธอเออน่าชัง
นางจันท์ว่าชั่วตัวอุบาทว์	ออกลูกประหลาดเป็นหอยสังข์
ขับไล่ไสหัวจากรั้ววัง	ไม่อินังขังข้อแล้วหนอเรา
เดี๋ยวนี้คิดติดใจอย่างไรหรือ	จึงรื้อจะไปรับกลับมาเล่า
ช่างไม่อดสูเลยดูเอา	นางเย้ยเย้าหัวเราะเยาะไยไพ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหมั่นไส้
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดไป	กลการอะไรทำไมกู
กลับมาเย้ยเยาะหัวเราะข้า	ลอยหน้าค้าคารมข่มขู่
จองหองพองขนเป็นพ้นรู้	ว่ากูชั่วช้าสารพัน
ระวังตัวเหมือนวัวสันหลังขาด	เห็นแต่กาบินผาดก็หวาดหวั่น
ท่วงทีทำนองจะป้องกัน	เชิงชั้นของเจ้าข้าเข้าใจ
เดิมทีคิดว่าเป็นหน้าซื่อ	เชื่อถือลุ่มหลงไม่สงสัย
จนลูกเมียกูพรากจากเวียงชัย	เพราะมึงหรือไม่ได้ทุกข์ร้อน
คืนนี้ตรีเนตรท่านกริ้วกราด	จะตีให้ตัวขาดเป็นสองท่อน
นี่หากกูอ้อยอิ่งวิงวอน	ผันผ่อนผัดไว้จึงไม่ตาย
เพี้ยงเอ๋ยผีสางเทวดา	ให้ได้ลูกเมียมาเหมือนใจหมาย
แล้วจะจับตัวต้นอีคนร้าย	ฆ่าเสียให้ตายวายชีวิต
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	เอออะไรใจคอช่างหงุดหงิด
กริ้วโกรธโลดเต้นพึ่งเห็นฤทธิ์	มาหยิบผิดว่าข้าอิจฉาเมีย
เดิมว่านางจันท์เป็นกาลี	เลี้ยงไว้ไม่ดีจึงขับเสีย
นี่ชะรอยถูกกระทำยำเยีย	คิดถึงเมียขึ้นมาแล้วพาโล
อ้างเอาสวรรค์ชั้นอินทร์พรหม	ใครเห็นสมด้วยมั่งชั่งปดโป้
เกิดมาพึ่งได้ยินพระอินทร์โป	ข้าไม่โง่เง่าดอกอย่าหลอกกัน
น้อยหรือนางบุญหนักศักดิ์ใหญ่	ร้อนไปถึงจนบนสวรรค์
ควรแล้วที่พระองค์ทรงธรรม์	จะไปรับเมียขวัญนางจันท์มา
เออก็ถ่วงลูกชายสูญหายไป	มิต้องให้ประดาน้ำลงดำหา
ปานนี้เลือดเนื้อเป็นเหยื่อปลา	ไปงมเอากระดูกมาก็เป็นไร
ไม่รู้ว่าลูกดีมีบุญเลย	อกเอ๋ยมาเป็นเช่นนี้ได้
มันน่าโจนลงน้ำซ้ำตายไป	ให้สมที่รักใคร่พระโอรส
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ แค้นเอยแค้นใจ	กลับจะให้กูนี้เป็นขี้ปด
แสนกระแหน่แก้เกี้ยวเลี้ยวลด	จริงแล้วคะข้าคดชดลิ้นคาง
ปากกล้าด่าทอไม่ท้อถอย	ออกคอยสกัดรีสกัดขวาง
น่าชังจังฑาลทำรานทาง	ร้อยสีร้อยอย่างช่างไม่อาย
ถึงลูกกูถ่วงลงในคงคา	จะมอดม้วยมรณานั้นอย่าหมาย
พระอินทร์บอกเหตุผลต้นปลาย	ว่ามึงนี้แสนร้ายดังงูพิษ
อย่าพักเถียงทะเลาะเยาะเย้ยข้า	คงจะได้ดูหน้าอีคนผิด
แม้นได้ลูกเมียสมอารมณ์คิด	กูจะติดไม้ถามสักสามยก
พรุ่งนี้จะไปรับนางจันท์มา	กลับคืนไม่ช้าอย่าวิตก
พระโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟันงันงก	เคืองขุ่นมุ่นหมกจะชกตี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ชะเอ๋ยชะต้า	โมโหโกรธาไม่พอที่
เอออะไรมาเป็นเช่นนี้	ช่วยว่าให้ดีก็มิเอา
มุทะลุดุดันขันเหลือ	ปรานีตีเอาเรือเสียอีกเล่า
รักแต่ที่ชั่วมัวเมา	จริงอยู่คะข้าเจ้าเป็นคนโกง
สารพัดไม่ดีมีแต่ชั่ว	เดี๋ยวนี้ก็เห็นตัวอยู่โต้งโต้ง
เอาพระอินทร์พระอ้อยมาพลอยโกง	ปากโป้งไปกระนั้นกันนินทา
เจ้าข้าเอ๋ยไม่เคยจะพบเห็น	พูดเล่นตามสบายไม่อายหน้า
ยกเมียขึ้นไม่น้อยออกลอยฟ้า	ทีนี้นะชะต้าจะเลื่องลือ
มิไปรับไปพากันมาไย	ข้าหน่วงเหนี่ยวไว้เมื่อไรหรือ
อย่าพักหมายมั่นปั้นมือ	โกรธขึ้งอึงอื้อจะทำไม
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ อีเอยอีคนคด	ช่างประชดประชันน่าหมั่นไส้
เยาะเย้ยยิ้มหัวไม่กลัวใคร	เอออะไรใส่ถ้อยร้อยความ
ว่ากูแอบอ้างเอาพระอินทร์	ประมาทหมิ่นจ้วงจาบหยาบหยาม
ปากคอน้อยหรือนั่นไม่ครั่นคร้าม	ลวนลามหนักหนาอีหน้าเป็น
ดูดู๋ยิ่งว่าด่าทอ	ยังขืนเข้ามาล่อล้อเล่น
ทะเลาะผัวตัดพ้อคอเป็นเอ็น	ขู่เข็ญเท่าไรก็ไม่ฟัง
จะกำราบปราบเสียสักหน่อยหนึ่ง	ให้มึงรู้สึกสำนึกมั่ง
พระพิโรธโกรธขึ้งตึงตัง	เหน็บรั้งขัดเขมรเป็นเกลียว
ฯ ๘ คำ ฯ
ศัพท์ไทย
๏ อีเอยอีจันทา	กล้าดีแล้วอย่าทำตาเหมียว
ฉวยได้ไม้เรียว	ไล่เลี้ยวพัลวัน
ดูดู๋ด้านหน้า	กลับมาเย้ยหยัน
โกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	ตีรันร่ำไป
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ขันเอยขันจ้าน	งุ่นง่านพาลโกรธโลดไล่
เขาว่าถูกใจ	จับไม้ไล่ตี
ตบหัตถ์ผัดพ่อ	เลี้ยวล่อหลีกหนี
เยาะเย้ยภูมี	ทำทีแยบคาย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ดูเอยดูเอา	ขืนเฝ้าเย้ายั่วไม่กลัวหวาย
ตีเสียให้ตาย	แสนร้ายรังแก
หวดด้วยไม้เรียว	ช้ำเขียวหลายแผล
คนขยันนั่นแน่	วิ่งแร่ไปไย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ภูเอยภูมี	มาทำโพยโบยตีไม่ปราศรัย
แต่ก่อนร่อนชะไร	ท้าวไม่มุทะลุ
เดี๋ยวนี้นี่หนอ	ใจคอร้ายดุ
ยิ่งกว่าบ้ายุ	ดูรุน่าชัง
แกล้งเย้ยยิ้มหัว	เยาะยั่วให้คลั่ง
เลี้ยวล่อรอรั้ง	เหลียวหลังแล่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
รื้อ
๏ อีเอยอีชาติชั่ว	ขึ้นเสียงเถียงผัวหากลัวไม่
เลี้ยงมันไว้ไย	จัญไรใจคด
ล้อเล่นเช่นนี้	เหลือที่จะอด
ตัวดีมีพยศ	ไม่ลดละมึง
ทั้งตีทั้งด่า	ปากว่ามือถึง
ถูกถองสองตึง	ร้องอึงอื้อไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันทาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เจ็บปวดยับย่อยด้วยรอยไม้	น้ำตาไหลเป็นคราบอาบแก้มคาง
ความกลัวตัวสั่นงันงก	พลัดตกอัฒจันทร์ถึงชั้นล่าง
ลุกขึ้นเดินด่วนครวญคราง	กลับมาตำหนักนางทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลบ่นเมื่อยไหล่
หยุดนั่งเหนื่อยบอบหอบหายใจ	ร้องเรียกไปใครนี่อีกำนัล
กูอยากน้ำอยากท่านักหนานัก	เร็วเร็วไปตักมาสักขัน
กินน้ำสำลักกลืนไม่ทัน	มือสั่นงันงกหกเพรื่อไป
แล้วคิดถึงคำอมรินทรา	จะหน่วงหนักชักช้าเห็นไม่ได้
ชวนเหล่าสาวสวรรค์กำนัลใน	เสด็จไปยังที่เกยลา
เห็นเสนีรี้พลคับคั่ง	พร้อมพรั่งไพร่นายซ้ายขวา
ขึ้นทรงช้างที่นั่งหลังคา	รีบเร่งโยธาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ออกจากพาราเข้าป่ากว้าง	เห็นบ้านเรือนรายทางให้ถามไถ่
ไม่ได้ข่าวราวเรื่องก็รีบไป	จนเกือบใกล้ที่อยู่ยายกับตา
โยธาล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อน	จึงหยุดหย่อนผ่อนพักที่กลางป่า
แล้วดำรัสตรัสสั่งเสนา	ให้ตั้งพลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
มาเกณฑ์กันเร่งรัดตัดไม้	ปลูกพลับพลาชัยฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลโศกศัลย์
เสด็จขึ้นพลับพลาพนาวัน	รำลึกถึงเมียขวัญจันท์เทวี
จึงตรัสสั่งบรรดาเสนาใน	จงคุมไพร่ไปค้นหาโฉมศรี
แม้นประสบพบปะนางเทวี	กลับมาแจ้งคดีจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
รับสั่งบังคมภูวไนย	ออกมาเรียกบ่าวไพร่ทุกหมวดกอง
แยกย้ายรายกันเที่ยวสืบสาว	ฟังข่าวเยาวมาลย์ทุกบ้านช่อง
เห็นคนมีที่ไหนไปด้อมมอง	เที่ยวท่องทุกแห่งแพร่งพราย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
อาศัยเคหาตากับยาย	ยากเย็นเป็นม่ายมาหลายปี
เช้าค่ำคำนึงถึงลูกน้อย	ให้เปลี่ยวเปล่าเศร้าสร้อยหมองศรี
กินแต่น้ำตาทุกราตรี	เทวีซูบผอมตรอมใจ
อุตส่าห์เก็บผักหักฟืนขาย	จะเว้นวายเวลาก็หาไม่
แสนลำบากยากเข็ญเป็นพ้นไป	มิได้มีสุขแต่สักวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเพลาสายัณห์ตะวันบ่าย	จึงชวนตากับยายผายผัน
ลงจากกระท่อมทับฉับพลัน	ช่วยกันตักน้ำตำข้าวปลา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ บัดนั้น	เสนีที่ไปเที่ยวหา
ได้ยินสำเนียงเสียงพูดจา	ย่องเหย่าเข้ามามองดู
เห็นยายตาพากันไปตักน้ำ	แต่นางจันท์นั้นตำข้าวอยู่
บ้างบอกเพื่อนว่าเหมือนโฉมตรู	ต่างพินิจพิศดูเป็นครู่พัก
พวกขอเฝ้าคนหนึ่งจึงว่า	พระแม่จันท์กัลยาข้ารู้จัก
ดูดู๋ผิดรูปซูบผอมนัก	สิ้นยศสิ้นศักดิ์สังเวชใจ
ต่างคนต่างจำสำคัญ	รู้จักสิ้นด้วยกันไม่สงสัย
จึงปรึกษาว่าเราจะเข้าไป	ถามทักซักไซ้ก็ไม่ดี
จะไปทูลแถลงแจ้งกิจจา	เชิญเสด็จมาหานางโฉมศรี
แล้วแบ่งปันกันอยู่ดูเทวี	เสนีตัวนายก็กลับมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงทูลเฉลยไข	ตามที่เที่ยวไปสืบหา
ได้ประสบพบนางกัลยา	อยู่ด้วยยายกับตาคนพิการ
รูปโฉมโนมพรรณก็ซูบเศร้า	ตักน้ำตำข้าวอยู่กลางบ้าน
ยากจนทนทุกข์ทรมาน	น่าสงสารสมเพชเวทนา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงว่าสมคะเนแล้วเสนา	เร็วเร็วอย่าช้าพากูไป
แล้วเรียกเหล่ากำนัลขันที	ที่เทวีเคยชอบอัชฌาสัย
ลงจากพลับพลาคลาไคล	เสนาในนำหน้าจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ถึงไร่ใกล้เรือนยายตา	สงัดเงียบนักหนาน่ากลัวผี
เสนาพาเสด็จพระภูมี	ไปแอบที่สุมทุมพุ่มไม้
ท้าวค่อยแหวกช่องมองเขม้น	แลเห็นเมียรักก็จำได้
นิจจาเอ๋ยยากเย็นเข็ญใจ	เขาใช้ตรากตรำตำข้าวปลา
ผอมซูบรูปทรงก็แก่เฒ่า	ผมเผ้ารุงรังเหมือนดังบ้า
ยิ่งคิดสมเพชเวทนา	พระฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์
แล้วกลืนกลั้นกันแสงแข็งใจ	ออกจากพุ่มไม้ขมีขมัน
บรรดาเสนานางกำนัล	พร้อมกันตามเสด็จจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมศรี
ผันแปรแลเห็นพระสามี	เทวีหวาดหวั่นวิญญาณ์
อกใจทึกทึกนึกกลัว	หรือจะมาจับตัวไปเข่นฆ่า
ทิ้งสากเสียพลันมิทันช้า	วิ่งขึ้นเคหาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองเฒ่าชราตายาย	เห็นคนมามากมายไม่อยู่ได้
ตัวสั่นงันงกตกใจ	วิ่งขึ้นกระไดไม่เหลียวแล
เข้าถึงห้องในยังไม่หยุด	ยายพาตามุดเข้าใต้แคร่
กลัวจะดังเกรียบกรอบหมอบกระแต	ไม่ไหวติงนิ่งแน่ภาวนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
เห็นนางหนีขึ้นเรือนไม่พูดจา	พระตามไปค้นคว้าหานวลน้อง
ดูฟากตงคร่ำคร่านักหนานัก	พรั่นตัวกลัวจะหักค่อยย่างย่อง
ครัวฟืนครัวไฟเที่ยวไล่มอง	แล้วเข้าไปในห้องเห็นเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี
๏ นั่งลงเคียงนางพลางพูดจา	ไฉนนั่นกัลยาจึงวิ่งหนี
จะรับเจ้าเข้าสู่พระบุรี	เษกเป็นมเหสีไว้ตามเดิม
ซึ่งโทษพี่ผิดพลั้งแต่หลังนั้น	เพราะคนมันยุยงส่งเสริม
อีจันทาเจ้ากรรมแกล้งซ้ำเติม	จึงงวยงงหลงเคลิ้มไม่ทันคิด
เดี๋ยวนี้รู้สึกตัวว่าชั่วช้า	จะออกมาลุกะโทษที่ทำผิด
สืบไปจนตายวายชีวิต	มิได้คิดหลงใหลใจเบา
เป็นด้วยเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้วิโยคโศกเศร้า
จงปรานีดีกันเสียเถิดเรา	จะขึ้งโกรธไยเล่าไม่เข้าการ
นิจจาเอ๋ยแต่พรากจากมา	ดูมอมแมมนักหนาน่าสงสาร
ว่าพลางกอดองค์นงคราญ	ภูบาลซบลงทรงโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เมินเสียไม่ดูหน้า
ให้คิดแค้นคั่งแต่หลังมา	กัลยาจึงตอบไปทันที
ข้าคนชั่วชาติอุบาทว์เมือง	พระแค้นเคืองขับเสียจากกรุงศรี
ลูกเต้าเกิดมาก็กาลี	ภูมีจับถ่วงเสียทั้งเป็น
ความนี้ระบือลือเลื่อง	ไพร่บ้านพลเมืองก็รู้เห็น
อย่าพูดให้เหนื่อยปากยากเย็น	รู้เช่นเห็นลิ้นเสียสิ้นแล้ว
จะมารับกลับคืนเข้าพารา	จะพาหน้ามัวหมองไม่ผ่องแผ้ว
ยศศักดิ์ไม่ประเสริฐเพริศแพร้ว	ไม่เหมือนเมียแก้วนางจันทา
ปากคอเขาทายาดขาดเหลือ	สารพัดพระจะเชื่อเมียว่า
ข้าเป็นคนอาภัพอับปัญญา	จะสู้ตายอยู่ป่าไม่ขอไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ น้องเอยน้องแก้ว	แต่ก่อนพี่ผิดแล้วหาเถียงไม่
เดี๋ยวนี้รู้เท็จจริงไม่กริ่งใจ	ที่ในความชั่วอีจันทา
เมื่อคืนนี้นะน้องสักสองยาม	พระอินทร์มาบอกความให้ตามหา
ว่าลูกน้อยหอยสังข์ปรีดา	เจ้าอย่าปรารมภ์ว่าล้มตาย
กลับไปได้ลูกสาวท้าวสามนต์	พลรี้อึกทึกฮึกใจหาย
อย่ามึนตึงขึ้งโกรธเลยท่านยาย	จะตัดเป็นตัดตายกันทำไม
พี่ก็สู้อุตส่าห์มาหาเจ้า	หวังจะเล่าให้สิ้นสงสัย
บัดนี้จะพากันคลาไคล	ตามไปรับองค์พระโอรส
แม้นได้ลูกเรามาถึงธานี	จะฆ่าอีคนร้ายให้ตายหมด
อย่าเศร้าสร้อยโศกศัลย์รันทด	พี่ไม่ปดไม่ลวงเจ้าดวงใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ได้ยินข่าวลูกยาก็อาลัย	ว่ายังไม่ม้วยมอดวอดวาย
นางเปรมปรีดิ์ดีใจเป็นหนักหนา	ที่เคืองขัดภัสดาก็เหือดหาย
จึงเคารพนบนอบยอบกาย	กราบถวายบังคมพระสามี
แล้วนางซักไซ้ไต่ถาม	จริงหรือได้ความเพราะโกสีย์
แม้นลูกน้อยหอยสังข์ยังอยู่ดี	ข้านี้จะตามเสด็จไป
แต่ขอบคุณยายตาทั้งสองคน	เมื่อยากจนได้มาอาศัย
บัดนี้ที่จะพาคลาไคล	จงโปรดให้แทนคุณยายกับตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงตรัสตอบปลอบนางกัลยา	อันยายตานั้นพี่จะถึงใจ
เจ้าจงจัดแจงแต่งกาย	ผันผายไปพลับพลาอาศัย
ว่าพลางทางเรียกกำนัลใน	เอาเครื่องทรงมาให้กัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลก็หรรษา
ต่างเชิญเครื่องต้นสุคนธา	เข้ามาถวายนางโฉมยง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมประสงค์
จึงเข้ายังห้องในดังใจจง	สระสรงทรงเครื่องสุคนธา
สาวใช้หมอบกรานอยู่งานพัด	นางโฉมยงทรงผลัดภูษา
แต่งองค์ทรงเครื่องประดับประดา	แล้วกลับมาเฝ้าองค์ภูวไนย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามียิ้มย่องผ่องใส
จึงตรัสถามเมียขวัญทันใด	เออยายตาไปไหนไม่เห็นตัว
เมื่อตะกี้พี่เข้ามาในบ้าน	แกขึ้นเรือนลนลานทั้งเมียผัว
ว่าพลางทางมองที่ในครัว	ค้นคว้าหาทั่วเที่ยวดูแล
เข้าในห้องมองไปมองมา	เห็นยายกับตาอยู่ใต้แคร่
พระบอกมเหสีว่านี่แน่	ตาแกเข้าไปอยู่ในนั้น
แล้วตรัสเรียกยายตาออกมานี่	ไม่พอที่เกรงกลัวจนตัวสั่น
เงินทองของเราจะรางวัล	พากันออกมาเถิดอย่ากลัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตายายถอยถดหดหัว
ต่างคนต่างไม่ไว้ใจตัว	เมียผัวขยั้นพรั่นเต็มที
ทำลับลับล่อล่อรอรั้ง	เหลียวหลังลนลานคลานหนี
แล้วแข็งขืนอารมณ์สมประดี	ออกมาเฝ้าภูมีมิทันนาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลจึงว่าขาน
ซึ่งยายตาเลี้ยงเจ้าเยาวมาลย์	ความชอบของท่านนั้นมากมาย
จะแทนคุณสองเฒ่าคราวนี้	ให้ผัวเมียมั่งมีใจหาย
จงตามไปพลับพลาเถิดตายาย	เราไม่ทำอันตรายอย่าตกใจ
ว่าพลางทางพามเหสี	ลงจากที่เคหาเคยอาศัย
พร้อมหมู่มาตยาเสนาใน	กลับไปที่ประทับฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนพลับพลา	พระตรัสสั่งเสนาขมีขมัน
จงจัดแจงเสื้อผ้าแพรพรรณ	ทั้งเชี่ยนขันเงินตราข้าไท
เอามาให้เฒ่าชราตายาย	แล้วตั้งให้เป็นนายบ้านใหญ่
แต่บรรดาพวกเหล่าชาวไพร	ประกาศให้ร้องเรียกคุณยายตา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สองเฒ่ารับรางวัลหรรษา
ชื่นชมสมจิตจินดา	ถวายบังคมลาทั้งตายาย
เรียกบรรดาข้าคนให้ขนของ	เงินทองผ้าเสื้อเหลือหลาย
ผัวเมียกระหยิ่มพริ้มพราย	ใครทักทายทำเมินเดินยิ้มไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
จึงสั่งมหาเสนาใน	เร่งให้ตรวจเตรียมรี้พล
จงหาผู้รู้ทางสันทัด	เดินตัดลัดป่าพนาสณฑ์
เราจะไปพาราสามนต์	ยกพลให้ทันวันนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงเข้าที่สระสรงคงคา	ตกแต่งกายาอ่าองค์
แล้วชวนอัครชายาคลาไคล	ตรงไปขึ้นเกยสูงส่ง
พร้อมกระบวนถ้วนหมู่จัตุรงค์	เสด็จทรงช้างที่นั่งหลังคาทอง
องค์พระมเหสีขี่รถ	ชักม่านก้านขดปิดป้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพหน้าคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ แรมร้อนนอนป่ามาช้านาน	จนใกล้ด่านสามนต์กรุงใหญ่
จึงหยุดพักพหลพลไกร	ซุ่มซ่อนอยู่ในพนาวา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
เร่งรัดตัดไม้เกี่ยวคา	ปลูกพลับพลาที่ประทับฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
เสด็จยังพลับพลาพนาลัย	ภูวไนยนิ่งนึกตรึกตรา
แล้วตรัสเล้าโลมนางโฉมยง	ซึ่งจะไปตามองค์โอรสา
พี่คิดขยั้นหวั่นวิญญาณ์	เห็นหน้าแต่เจ้าจะเข้าไป
ด้วยแม่ลูกชอบชิดสนิทกัน	ความโกรธโทษนั้นหามีไม่
อันตัวของพี่นี้ไซร้	เกลือกจะกะไรก็ไม่รู้
จะเข้าไปในบ้านเมืองเขา	ถึงลูกเต้าของตัวก็กลัวอยู่
พี่เป็นคนผิดเจ้าคิดดู	จะจู่ลู่วู่วามไม่ไว้ใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ยิ้มเย้ยเฉลยไข
ดูดู๋ท้าวเธอเอออะไร	ช่างพูดได้ไม่อายขายหน้าตา
น้อยหรือแกล้วกล้าประดาเสีย	ไสเมียออกตั้งเป็นดั้งหน้า
คิดอ่านออกตัวกลัวลูกยา	ยิ่งกว่าเสือสางกลางพงพี
โอรสเราได้ผ่านบ้านเมือง	รุ่งเรืองปรากฏยศศักดิ์ศรี
พ่อแม่มาหาจะฆ่าตี	ก็ผิดที่ทำนองในคลองธรรม์
ซึ่งทรงฤทธิ์คิดเกรงลูกรัก	ไว้พนักงานข้าพระอย่าพรั่น
มิให้ข้องเคืองที่เรื่องนั้น	มาไปด้วยกันเถิดพันปี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
ได้ฟังกัลยาพาที	ค่อยสบายคลายคลี่ดีใจ
จึงตรัสว่าถ้าเจ้ารับประกัน	เอ็นดูบ้างอย่างนั้นก็ไปได้
แต่จะต้องแปลงปลอมเข้าไป	อย่าให้ใครพะวงสงกา
แล้วเรียกเสนามากำชับ	เป็นความลับล้ำลึกปรึกษา
ตัวเรากับเจ้ากัลยา	จะปลอมแปลงกายาเข้าธานี
เที่ยวสืบแสวงหวังดังประสงค์	ให้พบองค์โอรสเรืองศรี
ท่านจงซ่อนซุ่มคุมโยธี	อยู่ที่กลางป่าพนาลัย
สั่งพลางทางเปลื้องเครื่องทรง	เอาซ่อนใส่ลงในย่ามใหญ่
นางถอดเครื่องประดับฉับไว	ซ่อนใส่ในกระทายมิทันช้า
ภูมีคลี่ผ้าตาโถงนุ่ง	คาดพุงเขียวครามงามนักหนา
โฉมยงทรงนุ่งตาเล็ดงา	ห่มผ้าขาวมุ้งรุงรัง
พระหยิบย่ามละว้ามาตะพาย	นางกระเดียดกระทายตามหลัง
ออกจากที่ประทับยับยั้ง	ไปยังพาราสามนต์
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นเข้าไปในกำแพงเมือง	หญิงชายเดินเนื่องตามถนน
พระแกล้งทำเหมือนเหล่าชาวชน	ปลอมปนเบียดเสียดไปตามทาง
เห็นถิ่นฐานบ้านช่องแน่นหนา	ริมแถวมรคาทั้งสองข้าง
เหย้าเรือนฝากระดานบ้านขุนนาง	รั้วทึบรั้วตารางเรียงราย
ร้านตลาดสองแถวแนวถนน	เกลื่อนกล่นข้าวของกองขาย
สินค้าหลายหลากมากมาย	ที่หน้าถังนั่งรายเรียงไป
บ้างขายเครื่องเงินเครื่องทอง	แพรดวงม่วงตองโหมดไหม
ชมพลางทางทำตะลึงตะไล	ท่านยายเตือนให้ไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	แม่ค้าขายของถ้วนหน้า
ครั้นเห็นสองกษัตริย์ก็สงกา	สะกิดกันพูดจาว่าวุ่นวาย
ลางคนว่าข้าดูท่วงที	ตาที่ตะพายย่ามงามใจหาย
รูปพรรณสัณฐานพานจะคล้าย	กับลูกเขยเจ้านายของเรา
บ้างว่าข้าเห็นยายก็ชอบกล	ชะรอยคนมั่งมีผู้ดีเก่า
ถึงทั้งแก่แลดูยังพริ้งเพรา	ไรจุกโตแทบเท่าสองนิ้ว
ที่ปากเปราะเราะรายก็ร้องทัก	มาหยุดพักให้สบายหายหิว
ดูซื้อแพรเลี่ยงโผโล่ริ้ว	ทั้งซุ่นติ๋วปักเถาของเรามี
ลางคนร้องเรียกพลางทางวิ่งตาม	เข้าฉุดย่ามท่านตาว่ามานี่
ร้านข้าผ้าผ่อนล้วนดีดี	เลือกดูที่งามตามชอบใจ
บ้างร้องหยอกหลอกลูกเล็กเล็ก	จะจับเด็กหรือขาตาย่ามใหญ่
จงแวะเข้ามาอย่าเพ่อไป	นี่บ้านช่องอยู่ไหนจะใคร่รู้
บ้างว่าเชิญท่านตามากินหมาก	เคี้ยวไม่ได้ครกสากข้ามีอยู่
ต่างต่างมีจิตคิดเอ็นดู	เรียกตาเรียกปู่ทุกคนไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ยิ้มย่องผ่องใส
เห็นเขาเรียกหาพาใจ	เข้าร้านไหนก็หยุดยืนตะลึง
พระเสแสร้งแกล้งว่ากับท่านยาย	จะซื้อลายสุหรัดสักผืนหนึ่ง
เข้าไปต่อเฝ้าพะเน้าพะนึง	ห้าสลึงมิได้ก็ไม่ซื้อ
ท่านยายว่าน่าชังแก่จะตาย	จะนุ่งลายทำหนุ่มอยู่อีกหรือ
ว่าพลางเข้าฉุดยุดยื้อ	จูงมือออกมาจากหน้าร้าน
แล้วแกล้งพูดเชือนแชแก้หน้า	เราดูซื้อตุ๊กตาไปฝากหลาน
เที่ยวต่ออะไรไม่ได้การ	มีแต่เขาผ่านแพงแพง
ว่าพลางดำเนินเดินมา	แม่ค้าเรียกทักไปทุกแห่ง
เข้าพูดจาปรารภประจบประแจง	ที่ร้านชำร้านแผงทุกแห่งไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นตลาดเลิกเวลาเย็น	พอแลเห็นศาลาอาศัย
พระชวนโฉมนางจันท์คลาไคล	เข้าไปหยุดยั้งยังศาลา
จึงปรึกษาว่ากับมเหสี	วันนี้มืดค่ำหนักหนา
พวกตระว่ำตระเวนเขาตรวจตรา	จะเดินผิดเวลาดูน่ากลัว
สารพัดไต้ไฟก็ไม่มี	ไม่รู้ว่าคนดีคนชั่ว
เราก็พานชราตามืดมัว	เกลือกกลัวว่าเขาจะจับกุม
แล้วแก้ย่ามทันทีตีเหล็กไฟ	เก็บสะเก็ดไม้ไหล้ก่อไฟสุม
ไม่มีม่านมีมุ้งยุงชุม	มันกัดตัวเป็นตุ่มเต็มไป
ครั้นดึกดื่นเข้าก็หาวนอน	เอาผ้าผ่อนปูลงเอนหลังไหล่
พูดปรับทุกข์ปรับร้อนถอนใจ	มิได้หลับสนิทนิทรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองทรงโฉมเสนหา
ราตรีเข้าที่ไสยา	ด้วยนวลนางรจนานงคราญ
เมื่อมารดามาถึงพระนคร	ให้เดือดร้อนเคืองขุ่นงุ่นง่าน
เมียรักชักชวนให้สำราญ	จะอยู่งานพัดวีก็มิฟัง
เนื้อตัวไม่สบายระคายคัน	ผินผันให้นงเยาว์เกาหลัง
แต่พลบค่ำย่ำฆ้องจนเคาะระฆัง	เวียนนั่งเวียนลุกขลุกขลุ่ยไป
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดจะใคร่ไปเลียบพระนคร	ให้สบายคลายร้อนที่หม่นไหม้
จึงตรัสสั่งรจนายาใจ	พรุ่งนี้พี่จะไปเลียบธานี
บ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งจะกลับมา	แก้วตาอย่าเศร้าหมองศรี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างธาตรี	ก็เข้าที่โสรจสรงคงคา
แต่งองค์ทรงสอดเครื่องประดับ	แสงแก้วแวววับจับเวหา
เสร็จสั่งทรามวัยแล้วไคลคลา	ออกมาพระโรงคัลทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาสน์	ตรัสสั่งอำมาตย์น้อยใหญ่
จงผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	เราจะไปเที่ยวรอบขอบบุรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชาการ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงศักดากล้าหาญ
เสด็จยังเกยลาหน้าพระลาน	ขึ้นทรงคชสารชาญชัย
ช้างทรงตรงออกทวารวัง	โยธาหน้าหลังไม่นับได้
เสียงฆ้องกลองชนะสนั่นไป	คลาไคลไปตามมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ กลองโยน
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
อยู่กับมเหสีที่ศาลา	เห็นเขามาอื้ออึงคะนึงไป
ทั้งเกณฑ์แห่เกณฑ์แหนแน่นเนื่อง	ชะรอยท้าวเจ้าเมืองจะไปไหน
จึงตรัสชวนเมียขวัญทันใด	เราจะไปเมียงหมอบลอบดู
ว่าพลางทางลงจากศาลา	ถึงริมมรคานั่งคอยอยู่
รี้พลคับคั่งพรั่งพรู	เขาเดินกรายหัวหูไม่ว่าไร
ครั้นสิ้นแห่แลเห็นช้างทรง	กับองค์พระสังข์ทองผ่องใส
สะกิดถามเมียขวัญทันใด	คนนี้หรือมิใช่พระลูกรัก
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีมีศักดิ์
ตั้งตาแลดูเป็นครู่พัก	แล้วนงลักษณ์บอกกับภัสดา
ข้าพินิจพิศดูรูปทรง	ไม่คลาศเคลื่อนเหมือนองค์โอรสา
แต่เนื้อเหลืองเรืองรองเป็นทองทา	ผิดกับลูกยาข้าแคลงใจ
ว่าพลางทางชวนกันดูพลาง	จนช้างที่นั่งเข้ามาใกล้
ลืมตัวกลัวเกรงภูวไนย	ลุกยืนขึ้นได้ตั้งใจดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกเกณฑ์แห่แลเห็นคนยืนอยู่
ตกใจต่างชิงกันวิ่งพรู	มาขู่รู่ยื้อยุดฉุดตัว
บ้างโกรธท่านตาว่าท่านยาย	จะพาคนหลังลายยายชาติชั่ว
บ้างชักหวายเงื้อง่าน่ากลัว	เคยตัวตีเสียให้แทบตาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองร้องห้ามคนถือหวาย
ช่างเถิดเสนาอย่าวุ่นวาย	ตายายชาวบ้านนอกคอกนา
พลางพินิจพิศดูเหมือนผู้ดี	ให้เมตตาปรานีหนักหนา
ดูท่านยายคล้ายกันกับมารดา	พระราชารอช้างที่นั่งไว้
ครั้นจะถามเหตุผลต้นปลาย	ให้นึกอายเสนาน้อยใหญ่
แต่พินิจพิศดูตะลึงตะไล	นึกพะวงสงสัยในวิญญาณ์
พระคิดคะนึงถึงมารดร	จะทุกข์ร้อนถึงลูกนี้หนักหนา
แล้วแข็งขืนกลืนกลั้นชลนา	ให้โยธากลับหลังเข้าวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลให้สงสัย
เห็นแห่เสด็จกลับลับไป	ภูวไนยปรึกษากับเมียรัก
พี่ดูพระโฉมยงองค์นี้	ทำท่วงทีดูเหมือนจะรู้จัก
แต่หากเธอคิดอายไม่ทายทัก	เห็นจะเป็นลูกรักเราคนนี้
จึงหยุดอยู่ดูเจ้าเป็นหนักหนา	แล้วหน้าตาโศกเศร้าหมองศรี
จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรดี	พี่นี้อั้นอ้นจนใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีก็คิดได้
จึงว่าจำเราจะเข้าไป	อาศัยอยู่ที่นายประตู
แต่ตัวน้องจะไปในนิเวศน์	ให้นายวิเสทเขาใช้อยู่
เห็นชอบกลจะได้ไต่ถามดู	ให้รู้ตระหนักประจักษ์ใจ
แม้นลูกน้อยหอยสังข์คนนี้แน่	จึงจะคิดผันแปรแก้ไข
ให้รู้ว่าข้าน้อยกับท้าวไท	ตามมาถึงในพารา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามีดีใจหัวร่อร่า
เจ้าช่างคิดขยันกัลยา	นั่งอยู่ไยช้ามาจะไป
จึงหยิบย่ามละว้ามาสะพาย	นางกระเดียดกระทายทำเหมือนไพร่
แล้วเดินตามกันมาทันใด	เข้าไปยังที่ทวารา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงเห็นนายประตู	นั่งอยู่บนร้านสานตะกร้า
ตรงเข้าไปไต่ถามพูดจา	แกล้งเจ้าคะเจ้าขาให้ชอบใจ
ข้าเจ้าจะขอถามตามซื่อ	ท่านหรือเป็นนายประตูใหญ่
ข้านี้ยากจนเป็นพ้นไป	คิดจะมาอาศัยเจ้าขรัวตา
จะอยู่ให้ใช้สอยเป็นลูกจ้าง	เฝ้าประตูประต่างก็ไม่ว่า
พอได้กินอิ่มท้องสองเวลา	ตามประสาแก่เฒ่าเฝ้ารั้ววัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประตูชื่นชมสมหวัง
ทั้งถ้อยคำพูดจาก็น่าฟัง	จึงเรียกหาให้นั่งแล้วว่าไป
เดือนนี้ไม่มีคนมาเข้า	อยู่ด้วยกันเถิดเราจะจ้างใส่
สองคนเมียผัวกลัวอะไร	จ้างเดือนกินไปให้สบาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
คิดจะใคร่ได้พบพระลูกชาย	จึงเบี่ยงบ่ายพูดจากับสามี
ตัวข้าจะเข้าไปในวัง	พระหยุดยั้งคอยท่าอยู่ที่นี่
สั่งแล้วแคล้วคลาศจรลี	เทวีเข้ายังวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เที่ยวถามเขาไปในนิเวศน์	พบพวกวิเสททำเครื่องใหญ่
จึงพินอบพิเทาเข้าไป	แก้ไขพูดจาพาที
ทำรู้จักชักเรื่องชักราว	แต่ก่อนข้าก็ชาวกรุงศรี
เป็นวิเสทบุราณบ้านเมืองดี	แต่ครั้งนี้ยากจนพ้นประมาณ
จงได้เมตตาการุญ	จะมาขอพึ่งบุญอยู่ในท่าน
ใจสมัครรักทำราชการ	แม้นเกียจคร้านชั่วช้าอย่าเอาไว้
การอื่นไม่ขยันขันแข็ง	แต่หุงข้าวต้มแกงพอทำได้
จะช่วยทำเครื่องอานให้ท่านใช้	อาศัยพึ่งปากฝากตัวตน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายวิเสทฟังว่าน่าฉงน
ดูไรจุกไรก้านพานชอบกล	จะว่าคนยากจนเห็นผิดนัก
ผิวพรรณรูปทรงส่งศรี	น่าจะเป็นผู้ดีมียศศักดิ์
ถ้อยคำพูดจาก็น่ารัก	แล้วสมัครมาให้ใช้ดีดี
จึงว่าอย่าทุกข์เลยท่านยาย	ถึงล้มตายก็เราจะเผาผี
อุตส่าห์ทำราชการของท่านนี้	คงจะให้ได้ดีมิเป็นไร
แม้นทำเครื่องอานการสันทัด	เบี้ยหวัดปีหน้าจะว่าให้
ทั้งกินอยู่พูวายสบายใจ	อยู่ไปด้วยกันเถิดท่านยาย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมหมาย
อุตส่าห์สู้เหนื่อยยากฝากกาย	ให้วิเสททั้งหลายเขาเมตตา
นางต้มแกงแต่งเครื่องเวลาไร	ชอบพระทัยลูกรักนักหนา
สมหวังดังจิตที่คิดมา	กัลยาจะแกล้งแกงฟัก
จึงหยิบยกมาตั้งนั่งฝาน	เอาวางไว้ในจานแล้วเจียนจัก
แกะเป็นรูปขององค์นงลักษณ์	เมื่ออยู่กับผัวรักที่ในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ ชิ้นหนึ่งทรงครรภ์กัลยา	คลอดลูกออกมาเป็นหอยสังข์
ชิ้นสองต้องขับเที่ยวเซซัง	อุ้มลูกไปยังยังพนาลัย
ชิ้นสามเมื่ออยู่ด้วยยายตา	ลูกยาออกช่วยขับไก่
ชิ้นสี่กัลยามาแต่ไพร	ทุบสังข์ป่นไปกับนอกชาน
ชิ้นห้าบิตุรงค์ทรงศักดิ์	ให้จับตัวลูกรักมาจากบ้าน
ชิ้นหกจองจำทำประจาน	ให้ประหารฆ่าฟันไม่บรรลัย
ชิ้นเจ็ดเพชฌฆาตเอาลูกยา	ไปถ่วงลงคงคาน้ำไหล
เป็นเจ็ดชิ้นสิ้นเรื่องอรไท	ใครใครไม่ทันจะสงกา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ นางจัดแจงแกงต้มดิบดี	แล้วตักใส่ในที่ชามฝา
ทั้งปิ้งจี่มี่มันนานา	ใส่โต๊ะตั้งตีตราเตรียมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่านางพนักงานน้อยใหญ่
ถึงเวลามาเชิญเครื่องไป	เรียงเรียบเทียบไว้เหมือนอย่างเคย
สาวสาวเหล่านางที่โปรดปราน	เข้าเคียงคอยอยู่งานที่เสวย
ทั้งนางรจนาทรามเชย	หมอบเฝ้าตามเคยทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
เสวยเครื่องเอมโอชโภชนา	อร่อยรสโอชาชอบพระทัย
เอาช้อนทองลองตักแกงฟัก	เห็นชิ้นสลักก็สงสัย
พระพินิจดูพลางเอาวางไว้	แล้วตักขึ้นมาใหม่ก็เหมือนกัน
จึงเลือกตักแต่ชิ้นสิ้นชามฝา	เพ่งพิจารณาทุกสิ่งสรรพ์
หลากใจหนักหนาน่าอัศจรรย์	พระทรงธรรม์ไม่บอกให้ใครฟัง
จึงเอาน้ำมาล้างแล้ววางราย	เห็นเป็นเรื่องนิยายหอยสังข์
พระมารดามาตามแล้วกระมัง	คนอื่นทั้งเมืองเราไม่เข้าใจ
ไม่เสวยเลยอิ่มโภชนา	จะกลืนกลั้นน้ำตามิใคร่ได้
หยิบเอาชิ้นฟักนั้นถือไว้	สะอื้นไห้ถึงพระชนนี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ แล้วระงับดับความโศกศัลย์	จึงสั่งนางกำนัลสาวศรี
ใครแกงฟักขึ้นมาเวลานี้	ไปหาตัวมานี่อย่าได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ลงจากปราสาทชัยไคลคลา	ตรงมายังที่วิเสทใน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงบอกพวกวิเสท	พระทรงเดชให้หาอย่าช้าได้
ใครที่ช่างแต่งแกงฟักไป	ทำให้พระองค์ทรงโศกา
แต่ก่อนไรไม่เป็นเช่นนี้	เห็นทีจะกริ้วหนักหนา
อย่าทำอิดเอื้อนเชือนช้า	รีบมาขึ้นไปให้ทันที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกวิเสทอกสั่นขวัญหนี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ครั้งนี้ชีวันจะบรรลัย
ต่างคนขึ้งโกรธโทษกัน	เพราะอีนางจันท์หรือมิใช่
พอใจคบหาเอามาไว้	ละให้ทำเครื่องนั้นทุกวัน
ครั้นจะมิบอกออกเล่า	พวกเราชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางเรียกนางจันท์	มาเอาคำมั่นสัญญา
เจ้าช่างตกแต่งแกงฟักดี	เดี๋ยวนี้มีรับสั่งให้หา
แม้นเคืองขัดตรัสถามสิ่งใดมา	อย่าซัดถึงพวกข้าให้วุ่นวาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
ดีใจจะได้พบลูกชาย	จึงเสแสร้งแกล้งอุบายพูดจา
ท่านอย่าประหวั่นพรั่นจิต	อันชอบผิดจะรับแต่ตัวข้า
ถึงพระโฉมยงลงอาญา	ก็นึกว่าเคราะห์กรรมทำอย่างไร
จะสู้ม้วยมอดวอดวาย	ไม่ซัดท่านทั้งหลายอย่าสงสัย
สาวศรีจงพาข้าขึ้นไป	ตามแต่ภูวไนยจะโปรดปราน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ฟังว่าเห็นกล้าหาญ
ดูไม่งันงกสะทกสะท้าน	ก็ลนลานรีบพากันคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระสังข์ทองผ่องใส
เห็นมารดามากับสาวใช้	จำได้ว่าพระชนนี
ลดองค์ลงจากบัลลังก์อาสน์	วิ่งเข้ากอดบาทนางโฉมศรี
มิทันจะพูดจาพาที	โศกีเสือกซบสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
เห็นพระโอรสยศไกร	มาร้องไห้แน่นิ่งไม่ติงกาย
นางส้วมสอดกอดองค์พระลูกรัก	นงลักษณ์อกสั่นขวัญหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งพรั่งพราย	โฉมฉายนิ่งไปไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
ตกใจนักหนาเห็นสามี	โศกีนิ่งไปไม่ไหวองค์
มิได้รู้เหตุผลต้นปลาย	โฉมฉายดังจะม้วยเป็นผุยผง
วิ่งเข้ากอดบาทพระโฉมยง	โศกทรงกันแสงสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
ต่างคนตระหนกตกใจ	เข้าแก้ไขไม่ฟื้นสมประดี
บรรดาข้าหลวงทั้งแก่สาว	ร้องไห้รักเจ้าอยู่อึงมี่
บ้างพากันวิ่งเป็นสิงคลี	ไปทูลพระชนนีกับบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเคารพนบนอบ	ต่างกระหืดกระหอบนักหนา
แล้วทูลแถลงแจ้งกิจจา	พระลูกรักสองราพิราลัย
เมื่อเดิมทีมีนางคนหนึ่ง	เข้ามาถึงก็พากันร้องไห้
เดี๋ยวนี้ไม่ไหวติงนิ่งไป	ข้าช่วยแก้ไขก็ไม่คลาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์อกสั่นขวัญหาย
ร้องเรียกนางมณฑาว่าท่านยาย	ลูกตายเสียแล้วมาจะไป
ย่างลงจากอาสน์พลาดล้มผลุง	นางมณฑาเข้าพยุงลุกขึ้นได้
ออกจากปรางค์มาศปราสาทชัย	วิ่งร้องไห้ตามกันมาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงปราสาทพระลูกรัก	หอบฮักเข้าไปในที่
สำคัญว่าล้มตายวายชีวี	ต่างตีอุราโศกาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นรู้สึกขึ้นมาให้หาหมอ	ใครใครไม่รอหน้าได้
ชี้นิ้วกริ้วหมู่กำนัลใน	ไม่ทันใจพิโรธโกรธฮึดฮัด
เต้นแร้งเต้นกาด่าทอ	เร่งหมอให้แก้อยู่แออัด
บ้างนวดบ้างเข้าเป่ายานัตถุ์	สามกษัตริย์ก็ฟื้นคืนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
ลืมเนตรเห็นองค์พระมารดา	ทั้งแม่ยายพ่อตามาพร้อมกัน
จึงบังคมก้มกราบสามกษัตริย์	เชิญขึ้นแท่นรัตน์เฉิดฉัน
แล้วทูลแจ้งกิจจาพ่อตาพลัน	ลูกโศกศัลย์สิ้นสมปฤดี
ด้วยองค์สมเด็จพระมารดา	อุตส่าห์ติดตามหามาถึงนี่
ได้ความยากแค้นแสนทวี	มาอยู่ที่วิเสทเป็นหลายวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์แจ้งคำลูกเขยขวัญ
จึงให้นางมณฑาธิดานั้น	บังคมไหว้นางจันท์เทวี
แล้วพระพูดจาปราศรัย	ขอบใจอุตส่าห์มาถึงนี่
หนทางก็ไกลใช่พอดี	ช่างเดินดงพงพีมาอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีบังคมไหว้
จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	จนได้มาถึงพระพารา
แล้วผินมาว่ากับลูกแก้ว	เหมือนตายแล้วเกิดใหม่ได้เห็นหน้า
อันซึ่งความผิดของบิดา	มืดมัวชั่วช้างมงาย
เดี๋ยวนี้ตามมาง้อขอโทษ	ลูกรักหักโกรธเสียให้หาย
เจ้าอย่าปองจิตคิดร้าย	พยาบาทมาดหมายแก่บิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังชนนีว่า
นบนอบแล้วตอบวาจา	พระมารดาอย่าถวิลกินใจ
ซึ่งพระบิตุรงค์ให้ลงโทษ	จะผูกจิตคิดโกรธนั้นหาไม่
เป็นเพราะเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้พลัดพรากจากพระองค์
ถึงดวงหฤทัยนัยนา	ถ้าผ่านฟ้าทั้งสองต้องประสงค์
จะแขวะควักออกให้ดังใจจง	ด้วยคุณของพระองค์เป็นพ้นไป
ตรัสพลางทางถามชนนี	เดี๋ยวนี้เสด็จมาอยู่ไหน
จงโปรดเกล้าเล่าแถลงให้แจ้งใจ	ลูกจะใคร่ได้พบพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีดีใจเป็นนักหนา
ฟังลูกรักตอบชอบวิญญาณ์	ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป
บัดนี้สมเด็จพระบิตุรงค์	ปลอมแปลงแต่งองค์เหมือนอย่างไพร่
นุ่งห่มสมเพชสุดใจ	มาอาศัยตาเฒ่าเฝ้าประตู
เขาใช้สอยพลอยทำขะมุกขะมอม	สานกระบุงสานพ้อมนั่งหง่อมอยู่
อดอยากยากจนเป็นพ้นรู้	อุตส่าห์สู้ตามมาหาลูกรัก
ถ้าแม้นเจ้ามีแก่ใจออกไปรับ	เห็นว่านับถือองค์พระทรงศักดิ์
จะดีเนื้อดีใจนักหนานัก	เพราะลูกรักไปรับพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมด้วยหรรษา
จึงว่าลูกจะถวายบังคมลา	ออกไปรับพระบิดามาวังใน
พระมารดาว่าแม่จะไปด้วย	เจ้าแปลกจะได้ช่วยบอกให้
ท้าวสามนต์ว่าพ่อก็จะไป	จึงจะได้รู้จักมักจี่กัน
นางมณฑาเทวีว่าดีแล้ว	รจนาลูกแก้วมาผายผัน
ทั้งห้าองค์ลงจากปราสาทพลัน	สาวสนมกำนัลก็ตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงทิมริมที่ทวารวัง	เห็นสองคนนั่งสานตระกร้า
จึงถามชนนีมิได้ช้า	ไหนพระบิดาข้าองค์ไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ชี้บอกลูกรักทันใด	ภูวไนยท้าวนั่งอยู่ข้างนั้น
ที่นุ่งผ้าตาโถงถือมีดตอก	นางบอกแล้วพากันผายผัน
เข้าไปใกล้องค์พระทรงธรรม์	ก้มเกล้าอภิวันท์ภัสดา
พระสังข์กอดบาทเบื้องซ้าย	นางโฉมฉายกอดบาทเบื้องขวา
ทั้งสององค์ทรงโศกโศกา	ปิ้มว่าชีวันจะบรรลัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
เห็นเมียรักโอรสยศไกร	สะอื้นไห้ไม่เงยพักตรา
ให้นึกสงสารเป็นพ้นนัก	ทรงศักดิ์ส้วมกอดโอรสา
มิอาจที่จะกลั้นโศกา	ก็ฟูมฟายชลนาจาบัลย์
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นสร่างโศกศัลย์รันทด	พระลูบหลังโอรสแล้วรับขวัญ
พ่อนี้ชั่วช้าสารพัน	ให้ทำโทษทัณฑ์กับลูกยา
หากเจ้าไม่ตายวายปราณ	เพราะบุญญาธิการหนักหนา
อันซึ่งความผิดของบิดา	แก้วตาอย่าคุมแค้นเคือง
บัดนี้จะมารับเจ้ากลับไป	คงจะให้ระบือฦๅเลื่อง
จะมอบราชธานีบุรีเรือง	ให้พ่อผ่านบ้านเมืองสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมประนมไหว้
จึงว่าพระอย่าแหนงแคลงใจ	ลูกมิได้ผูกผิดแก่บิดา
ซึ่งอุตส่าห์มาตามลูกรัก	พระคุณของทรงศักดิ์นักหนา
จะขอสนองรองบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เห็นคลายที่โศกศัลย์
จึงชวนนางมณฑาธิดานั้น	บังคมคัลท้าวยศวิมล
แล้วว่าพระองค์เสด็จมา	ไม่ควรจะพูดจาริมถนน
ขอเชิญเสด็จจรดล	ขึ้นมนเทียรทองของลูกยา
ว่าพลางทางขับฝูงกำนัล	อีเหล่านั้นหลีกทางอย่าขวางหน้า
ให้เฒ่าแก่นำเสด็จไคลคลา	ตรงมาปรางค์มาศปราสาทชัย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเชิญสองกษัตริย์	ขึ้นนั่งเหนือแท่นรัตน์ผ่องใส
ตรัสสั่งท้าวนางข้างใน	เครื่องทรงใหมใหม่ไปเอามา
เราจะถวายสองพระองค์	จงเลือกสรรผ้าทรงแลภูษา
เข้มขาบนุ่งอย่างดีมีราคา	ที่เกาะหมากถวายมาเมื่อปีนี้
แล้วผินพักตรามาตรัส	ด้วยสองกษัตริย์เรืองศรี
ขอเชิญเสด็จภูมี	เข้าที่สรงน้ำให้สำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเกษมศานต์
จึงชวนเมียขวัญมิทันนาน	มาสรงชลธารฉับพลัน
สองกษัตริย์ขัดสีวารีรด	น้ำดอกไม้ใสสดหมดแม่ขัน
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	นั่งเหนือแท่นสุวรรณบรรจง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ชื่นชมสมประสงค์
เห็นกษัตริย์เกี่ยวดองสององค์	เสร็จสรงสนานสำราญกาย
พระสังข์นั่งรินน้ำชา	รจนาพัชนีวีถวาย
ปราศรัยไต่ถามตามสบาย	ถึงเหตุผลต้นปลายแต่เดิมมา
ซึ่งพระองค์บุกป่าฝ่าหนาม	ตั้งใจติดตามโอรสา
มีใครไปแจ้งกิจจา	จึงรู้ว่าลูกยาอยู่เมืองนี้
มรคาท่าทางก็ไกลกัน	มากี่วันจึงถึงกรุงศรี
อันพวกพหลมนตรี	ยับยั้งอยู่ที่แห่งใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลแถลงไข
เดิมท้าวมัฆวานชาญชัย	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
เข้าไปถึงบรรจถรณ์ข้านอนอยู่	จะทุบตีหัวหูทำหักหาญ
นี่หากข้าสารภาพกราบกราน	มัฆวานจึงแถลงให้แจ้งใจ
ว่าพระสังข์ทองครองเมืองนี้	พระภูมียกราชธิดาให้
ให้ข้ามารับไปกรุงไกร	แต่ในเจ็ดวันดังสัญญา
จึงรีบเร่งยกรี้กรีพล	สิบห้าวันดั้นด้นเดินป่า
พักพลไว้นอกพารา	ปลอมมาแต่ข้ากับท่านยาย
เดี๋ยวนี้ได้ประสบพบพระสังข์	ที่ธุระปะปังก็สมหมาย
หาไม่ท้าวโกสีย์เธอตีตาย	มิเชื่อถามท่านยายตะแกดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์พลอยว่าน่ากลัวอยู่
นี่หากบุญอุปถัมภ์ค้ำชู	พระอินทร์เอ็นดูไม่ตีรัน
แม้นไม่ปะลูกชายสิตายเปล่า	ใครเล่าจะช่วยผ่อนผัน
ทีนี้ได้ประสบพบกัน	นับวันแต่จะสบายใจ
พระองค์จงอยู่กับลูกยา	ให้หายเหนื่อยที่มาในป่าใหญ่
อันพวกพลยังค้างอยู่กลางไพร	พระสังข์จงให้ใครไปรับมา
ให้อยู่ที่ริมวังทั้งไพร่นาย	เลี้ยงดูพูวายให้หนักหนา
แล้วตรัสสั่งนวลนางรจนา	ปรนนิบัติพระบิดาให้จงดี
ว่าพลางทางชวนเมียขวัญ	ลาองค์ทรงธรรม์ทั้งสองศรี
พร้อมฝูงกำนัลขันที	ไปสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์รัศมีศรีใส
จึงทูลพระบิตุรงค์ทรงชัย	ลูกจะให้ไปรับกองทัพมา
ว่าพลางทางถวายอัญชลี	พระชนกชนนีนาถา
ลงจากปราสาทชัยไคลคลา	ออกหน้าพระโรงคัลทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเหนือแท่นสุวรรณบัลลังก์	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
พระบิดาเรามาถึงเวียงชัย	พลไกรยังอยู่นอกบุรี
จงจัดแจงนายไพร่ออกไปรับ	ให้กองทัพเข้ามาในกรุงศรี
พูดจาปราศรัยกันให้ดี	รีบไปบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศา
บังคมก้มกรานคลานออกมา	เรียกหากันอึงคะนึงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ทั้งไพร่นายหลายคนพร้อมพรัก	ล้วนแหลมหลักพูดจาอัชฌาสัย
ต่างขึ้นขี่ม้าคลาไคล	ตรงไปยังป่าพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเห็นพลขันธ์	ประชุมกันอยู่ในไพรสี
จึงเข้าไปไต่ถามทันที	พวกนี้หรือที่ตามเสด็จมา
บัดนี้สององค์ทรงธรรม์	พบกันกับพระโอรสา
จึงใช้ให้เราผู้เสนา	ออกมาพาพวกเจ้าเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายทัพนายกองน้อยใหญ่
ต่างคนรู้ข่าวท้าวไท	ดีใจเป็นพ้นคณนา
ที่บ่าวไพร่ของใครไม่อยู่	ให้เพื่อนกันตามกู่ตะโกนหา
แล้วเชื้อเชิญเสนีที่ออกมา	เข้านั่งร่มพฤกษาพูดจากัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกเสนาสามนต์คนขยัน
ครั้นเห็นจวนเวลาสายัณห์	จึงเตือนพวกทัพนั้นให้เตรียมกาย
พร้อมทั้งม้ารถคชสาร	รี้พลทวยหาญทั้งหลาย
ออกจากพงไพรทั้งไพร่นาย	ตามกันผันผายเข้าพารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงให้หยุดยั้ง	อยู่ที่ทิมริมวังข้างหน้า
ตัวนายก็ลงจากม้า	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงยศ
แล้วทูลว่าข้าออกไปรับ	กองทัพในป่าเข้ามาหมด
พร้อมทั้งไอยราม้ารถ	พระทรงยศจงทราบฤทัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยินดีจะมีไหน
จึงตรัสสั่งมหาเสนาใน	เราจะให้เลี้ยงดูหมู่โยธี
ท่านจงบัตรหมายไปบอก	พวกวิเสทนอกให้ถ้วนถี่
แต่งสำรับกับข้าวคราวนี้	แต่ของที่ดีดีจึงเอามา
ใครเป็นนายเป็นไพร่ก็ให้รู้	เลี้ยงดูเขาตามวาสนา
ทั้งของหวานของคาวเหล้ายา	จัดแจงแต่งมาให้ครบครัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาออกมาพลัน	บัตรหมายบอกกันวุ่นวาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกวิเสทแจ้งใจที่ในหมาย
ชวนกันหุงต้มแทบล้มตาย	ตัวนายจัดใส่ในสำรับ
เป็ดไก่คั่วแกงพะแนงพล่า	ทั้งหวานคาวเหล้ายาเสร็จสรรพ
หาบตามกันไปให้กองทัพ	ตั้งสำรับเคียงเคียงเรียงราย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกเสนีรี้พลทั้งหลาย
ต่างคนกินเหล้าเมามาย	ไม่มีอายพูดโป้งโผงอึง
บ้างลุกขึ้นเต้นรำทันที	กูจะซัดชาตรีสักหน่อยหนึ่ง
เพื่อนกันห้ามว่าอย่านะมึง	มันจะอึงอื้อไปอ้ายเกลอ
ลางคนประกวดอวดรู้	การกูแล้วใครไม่เสมอ
พูดกันเอะอะคะเออ	บ้างอ้าปากรากเรอวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา เซ่นเหล้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
อยู่ด้วยโอรสยศไกร	ประมาณได้หลายทิวาราตรี
ท้าวคิดรำลึกตรึกตรา	ถึงคำมั่นสัญญากับโกสีย์
จำจะชวนลูกยาไปธานี	นิ่งอยู่อย่างนี้จะมีภัย
คิดพลางทางเรียกพระสังข์	มาลูบหลังลูบหน้าแล้วปราศรัย
พ่อนี้นึกประหวั่นพรั่นใจ	ด้วยเกินผัดสหัสนัยน์หลายวันมา
ฉวยท่านกริ้วโกรธทำโทษกรณ์	เห็นชีวิตบิดรจะสังขาร์
ขอเชิญลูกแก้วแววตา	ไปด้วยบิดายังธานี
ท่านลงมาเมื่อไรจะได้เห็น	อย่าให้เป็นปดโป้กับโกสีย์
ทั้งฝูงหญิงชายชาวบุรี	จะยินดีด้วยองค์พระลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกศา
จึงทูลสนองพระบัญชา	พระบิดาอย่าประหวั่นพรั่นฤทัย
ซึ่งจะพาข้าน้อยไปเมือง	จะให้เคืองบาทาก็หาไม่
ทุกวันนี้ก็หวังตั้งใจ	จะใคร่แทนคุณของทรงธรรม์
ทูลพลางทางผินพักตรา	ตรัสกับรจนาเมียขวัญ
เจ้าจะคลาไคลไปด้วยกัน	หรือแจ่มจันทร์จะอยู่บุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
นบนอบตอบคำพระสามี	เมียนี้มิได้ไกลองค์
แม้นเสด็จไปไหนจะไปด้วย	กว่าชีวิตจะม้วยผุยผง
สุจริตคิดไว้ในใจจง	ตกไหนน้องคงจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มย่องสนองไข
ไม่เสียทีที่รักทรามวัย	จะหาเมียที่ไหนได้อย่างนี้
มาเราจะไปทูลลา	พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ธุระพระบิดรร้อนเต็มที	พรุ่งนี้จะยกยาตรา
ว่าพลางทางถวายบังคมคัล	สองพระทรงธรรม์นาถา
ชวนเมียรักร่วมใจไคลคลา	สาวสรรค์กัลยาก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายอัญชลี	พระชนกชนนีเป็นใหญ่
แล้วทูลว่าบิตุรงค์ทรงชัย	จะรับข้าคืนไปยังพารา
ด้วยท้าวมีความผิดติดตัว	เกรงกลัวพระอินทร์นักหนา
พรุ่งนี้ลูกกับนางรจนา	ขอถวายบังคมลาไปด้วยกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังคำลูกเขยขวัญ
เป็นธุระแม่พ่อข้อสำคัญ	สุดที่จะผ่อนผันฉันใด
จึงว่าพ่อหมายมั่นทุกวันนี้	จะฝากผีลูกรักเมื่อตักษัย
ครั้งนี้เจ้าจะพรากจากไป	เป็นจนใจไม่รู้จะทัดทาน
จงเกณฑ์พวกพลไกรให้หลายพัน	ไปป้องกันเภทภัยในไพรสาณฑ์
แม้นสิ้นทุกข์ลูกน้อยค่อยสำราญ	นานนานแล้วมาหาบิดร
อนึ่งพ่อขอฝากรจนา	ผิดชอบเมตตาช่วยสั่งสอน
จงคิดหวังดังน้องร่วมอุทร	เหมือนเห็นแก่บิดรมารดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกศา
คำนับรับพรพ่อตา	พระอย่ากินแหนงแคลงใจ
อันรจนานงลักษณ์	ลูกรักไม่มีที่เปรียบได้
ด้วยเป็นเพื่อนลำบากยากไร้	ถึงผิดพลั้งอย่างไรก็ตามที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาโฉมศรี
ลดองค์ลงกอดพระบุตรี	โศกีครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	ทรามเชยเจ้าจะไปด้วยผัวขวัญ
เมื่อไรจะได้มาเห็นหน้ากัน	นับวันจะลับไปนับปี
เจ้าสายใจไกลตาของแม่แล้ว	จงฝากตัวผัวแก้วนะโฉมศรี
ทั้งพระชนกชนนี	อย่าให้มีเคืองขัดอัชฌา
แม้นผัวพิโรธอย่าโกรธตอบ	จงเคารพนบนอบดีกว่า
ปกป้องครองตัวของลูกยา	ไกลตาแม่แล้วแก้วกลอยใจ
ว่าพลางโลมลูบจูบพักตร์	ส้วมกอดลูกรักแล้วร้องไห้
ต่างองค์โศกาอาลัย	ครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ก้มเกล้ากราบกรานมารดา	พิไรร่ำลาด้วยอาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้เจ้าพระคุณทูลกระหม่อม	เคยถนอมเลี้ยงลูกมาจนใหญ่
ครั้งนี้จะพรากจากไป	ยังมิได้แทนคุณชนนี
เมื่อครั้งลูกออกไปอยู่ปลายนา	พระมารดาก็ต้องหมองศรี
ได้กลับมาอยู่วังครั้งนี้	ไม่ถึงปีจะต้องไปไกลพารา
ลูกมีกรรมทำทุกข์ให้พระแม่	ถึงสองครั้งตั้งแต่โหยหา
จงยกโทษโปรดเกล้าลูกยา	อย่าให้เป็นเวราข้างหน้าไป
ร่ำพลางนางกราบลงกับบาท	มิอาจที่จะกลั้นน้ำตาได้
ชลเนตรฟูมฟองนองนัยน์	สะอึกสะอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
ครั้นบ่ายชายแสงสุริยา	จึงก้มกราบพ่อตาลาแม่ยาย
แล้วตรัสชวนนวลนางเมียขวัญ	สาวสนมกำนัลทั้งหลาย
ลงจากปราสาทแก้วแพรวพราย	ผันผายออกท้องพระโรงชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาสน์	แล้วตรัสสั่งอำมาตย์ผู้ใหญ่
เวลารุ่งพรุ่งนี้เราจะไป	ยังกรุงไกรบิตุรงค์ทรงธรรม์
จงตระเตรียมม้ารถคชสาร	ทวยหาญเลือกล้วนที่ล่ำสัน
ทั้งสองทัพสมทบประจบกัน	ให้พร้อมในไก่ขันวันนี้
ปืนผาอาวุธในโรงแสง	จัดแจงเอาไปให้ถ้วนถี่
สั่งเสร็จเสด็จจรลี	เข้าสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
มาผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	พร้อมไว้คอยเสด็จดังบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เศร้าสร้อยละห้อยหา
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริยา	คิดถึงลูกสองราจะจากไป
เตือนนางมณฑาว่ายายเอ๋ย	ไม่ไปส่งลูกเขยเฉยเสียได้
แล้วชวนกัลยาคลาไคล	ตรงไปปราสาทพระลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปในห้อง	เห็นสองกษัตริย์นาถา
บังคมคัลกันตามลำดับมา	พูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
พระองค์จะเสด็จกลับไป	ข้าจะเปลี่ยวเปล่าใจอยู่กรุงศรี
ทั้งคิดถึงโอรสบุตรี	เคยอยู่ที่นี่ได้อุ่นวัง
ถ้าพบปะพระอินทร์สิ้นทุกข์แล้ว	ให้ลูกแก้วสองรากลับมามั่ง
มาดแม้นมีธุระปะปัง	จะได้พึ่งพระสังข์สืบไป
ไม่คิดว่าลูกเขยเลยแล้ว	รักเหมือนลูกแก้วเกิดในไส้
อันนวลนางรจนายาใจ	ขอฝากไว้ใต้เบื้องบาทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
ได้ฟังคำร่ำฝากธิดา	จึงตอบว่าภูธรอย่าร้อนใจ
จะรักนางอย่างราชบุตรี	อันจะมีฉันทานั้นหาไม่
ถึงทั้งสองลูกยาข้าพาไป	คงจะให้กลับมาอย่าอาวรณ์
สายนักก็แดดจะแผดกล้า	ข้าขอลาภูวไนยไปก่อน
ทั้งสององค์จงครองพระนคร	ให้ผาสุกทุกข์ร้อนอย่าแผ้วพาน
ว่าพลางชวนนางจันท์มา	กับลูกยาสององค์สรงสนาน
ต่างสอดเครื่องทรงอลงการ	ชัชวาลล้วนแก้วแวววาวตา
ครั้นเสร็จก็ชวนพระสังข์	ออกไปยังเกยช้างข้างหน้า
ท่านท้าวสามนต์นางมณฑา	ตามส่งออกมาถึงเกยชัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ท้าวยศวิมลกับพระสังข์	ต่างทรงช้างที่นั่งสูงใหญ่
นางจันท์รจนาทรามวัย	ต่างขึ้นพิชัยรถทอง
สาวสรรค์กำนัลในซ้ายขวา	ขี่ช้างหลังคาเป็นแถวถ้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพหน้าคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
จบพระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทอง