พระราชหัตถเลขา หินยาน-มหายาน 2556
คำนำ
หนังสือพระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน พิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานแจกเนื่องในงานทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสนองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสตรงกับวันเสด็จสวรรคต ที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ เนื้อหาประกอบด้วยพระราชนิพนธ์คำนำในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ถึงเจ้าพระยามหิธร ราชเลขาธิการ ทรงอธิบายถึงที่มาของพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน เพื่อพิจารณานำขึ้นกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายานถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ จำนวน ๓ ฉบับ
หลังจากการพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกแล้ว เท่าที่ตรวจสอบ ได้พบหลักฐานว่า มีการตีพิมพ์เผยแพร่อีก ๒ ครั้ง ดังนี้
พิมพ์ครั้งที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๐ กรมศิลปากรอนุญาตให้ราชบัณฑิตยสถานพิมพ์แจกในงานทอดกฐินพระราชทาน ณ วัดปทุมวนาราม เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๐ มีเนื้อหาเหมือนกับการพิมพ์ในครั้งแรก
พิมพ์ครั้งที่ ๓ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๙ วัดบวรนิเวศวิหาร พิมพ์เผยแพร่เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพนายกวี เหวียนระวี ณ เมรุหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ การพิมพ์ในครั้งนื้ใช้ชื่อว่า “พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน และเรื่องสร้างพระบทหลวง” มีเนื้อหาเพิ่มเติมจากการพิมพ์ในครั้งที่ ๑ และ ๒ กล่าวคือ ได้เพิ่มเติมเรื่องสร้างพระบฏหลวง พร้อมหนังสือสำเนาต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น “หนังสือกรมขุนสมมต หนังสือพระธรรมโกษาจารย์” เป็นต้น อันเป็นเรื่องเกี่ยวเนื่องในมูลเหตุที่ทรงพระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน การพิมพ์ในครั้งนี้ นับว่าเป็นการพิมพ์ฉบับสมบูรณ์ครั้งแรก
อนึ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๓ สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้นำต้นฉบับที่พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพนายกวี เหวียนระวี ณ เมรุหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ มาตีพิมพ์เผยแพร่ในวารสารสมาคมประวัติศาสตร์ฯ ฉบับที่ ๓๒ : พุทธศักราช ๒๕๕๓ อีกครั้งหนึ่ง
กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า หนังสือพระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน และเรื่องสร้างพระบฏหลวงเป็นหนังสือสำคัญทางพุทธศาสนาเล่มหนึ่ง ซึ่งต้นฉบับเป็นหนังสือเก่าที่หายาก และพิมพ์เผยแพร่ในวงจำกัด จึงมอบให้สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ รวบรวมต้นฉบับที่เกี่ยวข้อง และ ตรวจสอบจากต้นฉบับที่จัดพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก ต้นฉบับจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ และที่จัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๙ เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพนายกวี เหวียนระวี เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือพระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน และเรื่องสร้างพระบฏหลวงแสดงให้เห็นถึงพระอัจฉริยภาพ ความสนพระราชหฤทัย และความรอบรู้ในพระพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้งของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งอำนวยประโยชน์ต่อผู้สนใจประวัติศาสตร์โบราณคดีและพระพุทธศาสนาโดยทั่วกัน
(นายสหวัฒน์ แน่นหนา)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
กรกฎาคม ๒๕๕๖
คำชี้แจง
ในการจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน และเรื่องสร้างพระบฏหลวงในครั้งนี้ ได้ตรวจสอบเปรียบเทียบจากฉบับในการจัดพิมพ์ครั้งที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ กับฉบับจัดพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๙ และตรวจสอบกับฉบับจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร การสะกดคำบางคำในหนังสือเล่มนี้อาจแตกต่างจากการเขียนในปัจจุบัน และคำเดียวกันอาจจะสะกดแตกต่างกันในแต่ละแห่ง ซึ่งในการจัดพิมพ์จะรักษารูปแบบเดิมไว้ให้มากที่สุด เพื่อแสดงความเคารพต่อผู้เขียนและแสดงให้เห็นวิวัฒนาการของการใช้ภาษา รวมถึงอรรถรสในการอ่าน ทั้งนี้ เพื่อความสมบูรณ์ในเนื้อหาของหนังสือเล่มนี้
คณะบรรณาธิการ
คำนำ
(ในการพิมพ์ครั้งแรก)
สำหรับงานพระราชกุศลในวันคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงคราวนี้ ข้าพเจ้าใคร่จะพิมพ์หนังสือแจกเหมือนอย่างที่แล้วมา จึงได้ให้ค้นหาพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงที่ยังเหลืออยู่ไม่เคยพิมพ์ กรมราชเลขาธิการค้นพบพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ ข้าพเจ้าได้อ่านตรวจดูเห็นว่าเป็นเรื่องที่ให้ความรู้เรื่องพระพุทธสาสนาและตำนานพระสาสนาในเมืองไทย เห็นว่าควรพิมพ์แจกในงานนี้ได้ จึงได้สั่งให้จัดพิมพ์ขึ้น พระราชวิจารณ์เรื่องนี้เป็นเรื่องเล็กน้อยและมีใจความสั้นก็จริง แต่ก็เป็นเรื่องที่น่าอ่าน ทั้งแสดงให้เห็นว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระปรีชารอบคอบเพียงไร ทรงพยายามหาความรู้ในเรื่องทุกเรื่อง. ด้วยเหตุนี้เองพระองค์ท่านจึงต้องนับว่าเป็นอัจฉริยบุรุษ และเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ยอดเยี่ยมของประเทศสยาม เพราะท่านมิได้ทรงนิ่งเฉย ท่านทรงพยายามหาความรู้อยู่เสมอ. เมื่อผู้ที่เป็นใหญ่เป็นประธานของชาติทรงมีความรู้รอบคอบอย่างนี้ จึงเป็นโชคลาภอันประเสริฐของประเทศ. พวกเราผู้เป็นพระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาท ก็ควรโดยเสด็จในทางที่ชอบอันนี้ ควรพยายามเปิดหูเปิดตาอยู่เสมอ ให้มีความรู้กว้างขวางที่สุดที่จะเป็นได้ ย่อมเป็นประโยชน์ในการที่เราจะทำการงานของเราตามหน้าที่เสมอ.
พระราชวิจารณ์เรื่องนี้เป็นพระราชหัตถเลขา พระราชทานพระบรมราชาธิบายแด่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ข้าพเจ้าจึงได้ให้ทูลถามพระองค์ท่านว่า เหตุเบื้องต้นที่จะทรงพระราชวิจารณ์เรื่องนี้ขึ้นนั้นมีมาอย่างไร ข้าพเจ้าได้ให้พิมพ์ลายพระหัตถ์ของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศฯ ทรงตอบในข้อนี้ไว้ด้วยแล้ว และได้ให้พิมพ์ภาพรูป วาณี ซึ่งเป็นต้นเหตุให้ทรงพระราชวิจารณ์ไว้ด้วย ข้าพเจ้าหวังว่าท่านผู้ที่ได้รับแจกหนังสือนี้ คงมีความพอใจทั่วกัน.
ประชาธิปก. ปร.
สวนไกลกังวล หัวหิน
วันที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๑
คำอธิบาย
พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง “สร้างพระบฏหลวง” ชุดนี้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เคยทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พิมพ์พระราชทาน แจกในงานที่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอุทิศถวายสนองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ อันเป็นวันตรงกับเสด็จสวรรคต มาครั้งหนึ่งแล้ว เรียกว่า “พระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน” ทั้งนี้ เนื่องจากการพิมพ์ครั้งนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ค้นหาลายพระหัตถ์และเอกสารอื่น ๆ อันเกี่ยวเนื่องกันด้วย แต่บังเอิญก็ค้นไม่พบ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ตรัสแถลงมูลเหตุ จึงได้พิมพ์เฉพาะแต่พระราชวิจารณ์ ดังรายละเอียดแจ้งอยู่ในพระราชนิพนธ์คำนำครั้งแรก และลายพระหัตถ์ของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ตรัสแถลงมูลเหตุนั้นแล้ว
ต่อมาเมื่อสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศฯ สิ้นพระชนม์แล้ว ใน พ.ศ.๒๔๙๐ จึงได้พบพระราชหัตถเลขา เรื่อง “สร้างพระบฏหลวง” อันเป็นเรื่องเกี่ยวเนื่องในมูลเหตุที่ทรงพระราชวิจารณ์เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหีนยานและมหายานเข้าได้คัดสำเนาขึ้นไว้ และให้หยิบยืมกันอ่านอยู่ในบรรดานักเลงหนังสือที่คุ้นเคย
นายบรรเจิด อินทุจันทรยง มาปรารภว่า เจ้าคุณพระสาสนโสภณ มีประสงค์จะพิมพ์หนังสือแจกในงานพระราชทานเพลิงศพนายกวี เหวียนระวี ซึ่งเป็นผู้มีอุปการคุณต่อวัดบวรนิเวศวิหารอยู่อย่างมากสักเล่มหนึ่ง ท่านได้ทราบถึงหนังสือนี้จากนายบรรเจิด อินทุจันทรยง ก็มีความพอใจอยากจะได้ไปพิมพ์ในโอกาสนี้ ข้าพเจ้าได้ตอบว่าในส่วนตัวนั้นไม่มีข้อขัดข้องอย่างใด เว้นแต่การนำพระราชหัตถเลขาออกพิมพ์เผยแพร่นั้น ตามระเบียบควรจะต้องขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเสียก่อน นายบรรเจิด อินทุจันทรยง รับรองว่าเจ้าคุณพระสาสนโสภณท่านทราบแล้ว และพร้อมที่จะดำเนินการในด้านนี้เองให้เรียบร้อย ข้าพเจ้าจึงได้เต็มใจให้พิมพ์หนังสือนี้ตามประสงค์ ทั้งมีความยินดีเป็นอย่างยิ่งที่ได้มีส่วนช่วยในงานศพนายกวี เหวียนระวี ซึ่งเป็นผู้ที่มีคุณประโยชน์แก่บ้านเมืองในด้านการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาเป็นอย่างยิ่งด้วย.
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ
บ้านปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ กันยายน ๒๔๗๑
เจ้าพระยามหิธร ราชเลขาธิการ
ได้รับหนังสือของท่าน ที่ ๘๑/๒๐๒๘ ส่งสำเนาพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ซึ่งพระราชทานถึงฉัน ทรงพระราชวิจารณ์ในเรื่องลัทธิมหายานกับหีนยาน โปรดเกล้า ฯ ให้ถามความแก่ฉันเพื่อประกอบเรื่อง จะโปรดเกล้า ฯ ให้ตีพิมพ์พระราชทาน ในงานวันที่ ๒๓ ตุลาคม ถ้ามีสำเนาหนังสือฉันกราบบังคมทูลประการใด ก็ให้ส่งมาด้วยนั้น
ฉันได้เพียรค้นหนังสือเก่าที่เก็บไว้หมดแล้ว มีความเสียใจจริง ๆ ค้นไม่พบหนังสือที่เกี่ยวกับเรื่องนี้เลย เคยมีอันตรายถูกปลวกขึ้นกัดหนังสือเสียไปบ้างคราวหนึ่ง ทำให้สงสัยไปว่าเรื่องนี้จะถูกปลวกกัดเสียสูญไปในครั้งนั้น แต่อย่างไรก็ดี หนังสือของฉันอันติดต่อกับพระราชวิจารณ์นี้ไม่สำคัญเลย เปนแต่กราบบังคมทูลถามเพื่อศึกษาเท่านั้น เค้าต้นเรื่องอันเป็นเหตุให้ทรงพระราชวิจารณ์จำได้อยู่บ้าง ดั่งจะบรรยายต่อไปนี้
ในกาลครั้งหนึ่ง กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ ทรงพระดำริ ทำพระบฏเล็ก ๆ ขาย ให้พระวรรณวาดวิจิตร (ทอง) เขียนตัวอย่าง เป็นปางมารประจญ แล้วส่งออกไปตีพิมพ์ที่เมืองนอก ครั้นได้เข้ามาก็ส่งไปจำหน่ายตามร้าน เป็นที่ต้องตาต้องใจคนเป็นอันมาก ขายดีเล่าลือจนทราบถึงพระกรรณ ตรัสถามถึงลักษณพระบฏนั้น ฉันจึงไปซื้อมาถวายแผ่นหนึ่งก็พอพระราชหฤทัย
ต่อมากรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจเห็นว่าขายดีมีกำไรมาก จึ่งทรงจัดให้ช่างเขียนขึ้นอีกหลายแบบ ส่งออกไปให้ทำเข้ามาอีก แล้วคนอื่นก็สั่งทำเข้ามาขายด้วย ต่างคิดค้นหาแบบเก่าใหม่ ที่หวังว่าคนจะชอบ ส่งไปเป็นตัวอย่าง เป็นการแย่งขายแย่งประโยชน์กันตามเคย พระบฏต่าง ๆ จึ่งมีทอย ๆ กันเข้ามามาก
ฝ่ายฉันเห็นว่ามีพระราชหฤทัยใฝ่อยู่ในพระบฏที่เขาทำเข้ามาขายนั้น เวลาเที่ยวเดินเล่นตามถนนเห็นแบบที่ทำเข้ามาใหม่ ก็ซื้อส่งขึ้นถวายต่อไปเนือง ๆ
พระบฏแบบที่ซื้อถวาย เป็นเหตุให้ทรงพระราชวิจารณ์เรื่องลัทธิมหายานกับหีนยานนี้ เป็นรูปกอบัวขึ้นจากน้ำ ดอกกลางเป็นดอกบัวบานมีรูปนางนั่งขัดสมาธิอยู่บนนั้น หัตถ์ซ้ายพาดตักอย่างพระมารวิชัย ในอุ้งหัตถ์มีดวงแก้ว หัตถ์ขวาทำอาการกวักดุจพระคันธารราษฎร์ ดอกริมเป็นดอกบัวโรย เบื้องขวามีรูปบุรุษ เบื้องซ้ายมีรูปสตรีนั่งพับเพียบประนมมืออยู่บนนั้น เบื้องบนมีรูปเทวดาถือเครื่องสักการดั้นเมฆสองแถว/*-3ซ้อนกัน เบื้องล่างมีรูปนาคกับสัตว์ต่าง ๆ ตีความไม่ออกว่าเป็นรูปอะไร แต่มีท่วงทีคล้ายพระทางลัทธิมหายานอันเคยเห็นมาเนือง ๆ ซึ่งทำเป็นดอกบัวขึ้นจากน้ำ มีพระพุทธรูปนั่งบนนั้นองค์เดียวบ้าง สามองค์บ้าง ห้าองค์บ้าง จึ่งพระราชทานไปสอบถามกรมพระสมมตอมรพันธุ์ แล้วพระราชทานพระราชหัตถเลขาถึงฉัน ตามที่ปรากฎอยู่ในสำเนาฉะบับต้นนั้น
ฉันไม่ทราบลัทธิทางมหายาน มีใจใคร่จะทราบ จึ่งเขียนหนังสือกราบบังคมทูลถาม ท้าวถึงความคาดคะเนตามที่สังเกตเห็นมาบ้าง จึงทรงพระราชวิจารณ์พระราชทาน ตามที่ปรากฎในสำเนาฉะบับหลังๆ ต่อไปนั้น
ส่วนทางที่กรมพระสมมตอมรพันธุ์ไปสืบนั้น ได้ความว่าเป็นแบบที่สมเด็จพระวันรัตน (แดง) คิดออกจากคาถาอันหนึ่ง ซึ่งมาในพวกหนังสือสัททาวิเสส ให้เขียนเข้ากรอบไว้ ท่านเรียกว่ารูปสุนทรีวาณี กรมพระสมมตอมรพันธุ์ได้นำรูปแผ่นต้นนั้นมาถวายทอดพระเนตร มีอธิบายยืดยาวจำไม่ได้ แต่ได้ไปเรียนถามสมเด็จพระพุฒาจารย์มาใหม่แล้วดั่งจะเล่าต่อไป รูปนั้นเป็นที่ต้องพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเป็นอันมาก จนถึงทรงพระราชดำริจะทำประกอบกับแผ่นศิลาจารึก ประดิษฐานไว้ที่โรงเรียนวัดเบญจมบพิตร ดูประหนึ่งจะทรงพระราชดำริให้เป็นที่ระลึกถึงสมเด็จพระวันรัตนด้วย
สมเด็จพระพุฒาจารย์อธิบายว่า รูปสุนทรีวาณีนั้นหมายเป็นพระธรรม ดอกบัวนั้นหมายเป็นพระโอษฐพระพุทธเจ้า ตามที่มาในคาถานี้เป็นหลัก
/*-4มุนินฺท วทนมฺพุช	คพฺภสมฺภว สุนฺทรี
ปาณีนํ สรณํ วาณี	มยฺหํ ปิณยตํ มนํ ฯ
วาณี นางฟ้า คือพระไตรปิฎก มุนินฺท วทนมฺพุช คพฺภสมฺภว สุนฺทรี มีรูปอันงาม เกิดแต่ห้องแห่งดอกบัว คือพระโอษฐแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจอมแห่งนักปราชญ์ทั้งหลาย ปาณีนํ สรณํ เป็น ที่พึ่งแห่งสัตว์ผู้มีปราณทั้งหลาย มยฺหํ ปิณยตํ มนํ จงยังใจแห่งข้าพเจ้าทั้งหลายให้ยินดี ฯ สมเด็จพระวันรัตนกล่าวว่า อาจารย์ของท่าน ทั้งทางคันถธุระและวิปัสสนาธุระ สอนให้บริกรรมคาถานี้ ก่อนที่จะเริ่มเรียนพระปริยัติและเข้าที่ภาวนาทุกคราวไป ท่านผู้ใหญ่ทั้งหลายมีสมเด็จพระสังฆราชวัดราชสิทธารามเป็นต้น ล้วนนับถือคาถานี้อยู่ทั่วกัน จนกระทั่งอาราธนาธรรมก็ใช้คาถานี้ ท่านจึ่งคิดเอามาผูกเป็นรูปปรุงเปรียบเข้าอีกหลายอย่าง หัตถ์ขวาแห่งสุนทรีวาณีซึ่งทำให้เป็นอาการกวักนั้น เพื่อจะให้ได้กับคำว่าเอหิปสฺสิโก ดวงแก้วในหัตถ์ซ้ายนั้น เปรียบเป็น อมต รูปบุรุษเบื้องขวานั้น เปรียบเป็นภิกษุสงฆสาวก รูปสตรีเบื้องซ้ายนั้นเปรียบเป็นพระภิกษุณีสงฆสาวิกา เทวดาแถวล่างนั้นหมายถึงเทวโลก พรหมแถวบนหมายถึงพรหมโลก ต่างมาทำสักการบูชา น่านน้ำภายใต้นั้นเปรียบด้วยสังสารวัฏฏ์ นาคและสัตว์น้ำนั้น เปรียบเป็นพุทธบริษัท ท่านหาหมื่นศิริธัชสังกาศ เจ้ากรม (แดง) มาเขียนแล้วเข้ากรอบเป็นลับแลตั้งไว้บูชา ภายหลังได้ทำเป็นรูปหล่อขึ้นด้วย เมื่อท่านอาพาธด้วยถูกสุนักข์บ้ากัด พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จพระราชดำเนินไปเยี่ยม /*-5ทอดพระเนตรเห็นตรัสถามว่ารูปอะไร ท่านทูลว่ารูปวาณี แต่มิได้ตรัสซักไซ้ประการใดต่อไป เห็นจะเป็นด้วยทรงเกรงใจว่าท่านกำลังอาพาธอยู่ เมื่อท่านถึงแก่มรณภาพแล้ว กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจให้มายืมรูปเขียนไปถ่ายทำแบบตีพิมพ์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทอดพระเนตรเห็นแบบตีพิมพ์คงจะทรงระลึกได้ จึ่งโปรดเกล้า ฯ ให้กรมพระสมมตอมรพันธุ์ไปสอบถาม และนำรูปมาถวายทอดพระเนตร รูปเดิมนั้นเดี๋ยวนี้ก็ยังอยู่ สมเด็จพระพุฒาจารย์รักษาไว้
ข้อความทั้งนี้ จะสมควรนำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาหรือไม่ แล้วแต่ท่านจะเห็นสมควร ได้ส่งสำเนาพระราชหัตถเลขาคืนมานี้แล้ว.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
นริศ
วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๒๒
ขอเดชะ
วันนี้ข้าพระพุทธเจ้าไปพบรูปพิมพ์ มีมาขายใหม่สองอย่าง ต้องแวะซื้อขอพระราชทานทูลเกล้า ฯ ถวาย
รูปที่เขียนเปรียบด้วยพระรัตนไตรย ซึ่งอ้างว่าเปนของสมเด็จพระวันรัต (แดง) นั้น อยู่ข้างปลาด ข้าพระพุทธเจ้ามีความพิศวงหลงไหลอยู่ แต่พิจารณาที่เปรียบไม่เห็นเค้าเงื่อนเลยจะต้องเที่ยวสืบอัถาธิบายดู
ควรมิควรแล้วแต่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
พระพุทธเจ้า
ปาก, หน้า
บัว
ห้อง
เกิด
นาง
มีชีวิตร
ที่พึ่ง
เสียง, กล่าว
ข้า
อย่างนั้น, คิด
ชักนำ
ใจ
คำกล่าวว่าพระพุทธเจ้า อันเปนที่พึ่งแก่สัตวโลก เปรียบเหมือนนางเกิดในดอกบัว คำกล่าวอันนี้ เปนสิ่งชักนำใจแห่งข้า.
พระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธสาสนาฝ่ายหีนยานกับมหายาน
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์

พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๑
พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๒๒
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
รูปภาพที่ส่งมาวันนี้ ๒ แผ่นนั้น เคยเห็นแขวนอยู่ตามตลาด แต่พระพุทธรูปอีกแผ่นหนึ่งไม่เคยเห็นแปลกดี กิริยาอาการช่างเปนรูปข้างมหายานเสียจริง ๆ ได้ส่งออกไปสอบถามกรมขุนสมมต ๆ ว่าได้ทราบแต่ว่ามีคัมภีร์เปนพวกสัททาวิเศษกล่าวถึงเรื่องนี้ สมเด็จพระวันรัตน์เก็บมาจากคัมภีร์นั้นไม่ทราบว่าชื่อคัมภีร์อะไร ฉันได้ขอให้กรมสมมตสอบถามพระธรรมโกษาและพระศรีสมโพธิเห็นจะได้ความ
เรื่องมหายานและหีนยานแยกกันอย่างไรมีพงศาวดารซึ่งพรตญี่ปุ่นเก็บมาแต่งเปนภาษาอังกฤษบอกวงศ์แห่งพรตญี่ปุน เขาได้ให้ฉันได้ถวายกรมหมื่นวชิรญาณไป ยังยึดไว้สืบค้นจนเดี๋ยวนี้ เมื่อแรกนี้ใกล้เคียงกันมากถึงอยู่ร่วมอารามแต่แยกเปนคนละคณะ ฟ้าเหียนซึ่งเปนพรตจีนออกไปสืบข่าวพระสาสนาที่อินเดียก่อนคฤสตศักราช ๖๐๐ ปี ได้ไปถึงเมืองปาตลิบุตร ได้ไปที่วัดอโศการามและกุกกุฏารามได้พบพระสงฆ์ทั้งสองคณะอยู่กุฏิคนละฟาก มีเสาศิลาซึ่งจารึกคำพระเจ้าธรรมาโศกถวายสกลชมพูทวีปเปนพุทธบูชา ๓ ครั้ง กุฏิฟากหนึ่งเปนมหายานฟากหนึ่งเปนหีนยาน ฟ้าเหียนออกไปขัดข้องด้วยภาษา จึงได้เที่ยวไปในประเทศอื่น ๆ มีกาสีชนบทเป็นต้นถึง ๓ ปีแล้ว จึงย้อนกลับมาในมคธราฐ เข้าเรียนพระวินัยในสำนักมหายานแล้วพวกมหายานให้ลอกคัดพระวินัย พระสูตร พระปรมรรถ อยู่อีก ๖ ปีจึงแล้ว รวมเปนเวลา ๑๐ ปีเศษ จึงได้กลับไปเมืองจีน
ภายหลังมีพรตจีนอีกรูปหนึ่ง ชื่อห้วนเจียงออกไปเมื่อก่อนคฤสตศักราช ๓๐๐ ปี เวลานั้นเมืองปาตลิบุตรร้างไปมากแล้ว พระสงฆ์ไม่มี แต่เสนาสนเหล่านั้นยังมีรากปรากฎอยู่
บัดนี้อังกฤษไปค้นพบตำบลที่ตั้งเสนาสนและเจดียสถานต่าง ๆ ทั้งวังและเมืองซึ่งอยู่บนบกบ้างจมอยู่ในน้ำบ้าง ได้หลักฐานสำคัญเป็นอันมาก ขาดสิ่งซึ่งต้องการอย่างยิ่งอยู่นั้น คือคำจารึก หลักศิลามีถึง ๓ หลัก แต่แตกย่อยกระจาย เก็บมาคุมเข้าได้ก็ยังไม่ถึงตัวหนังสือ ที่ชำรุดมากนัก เพราะมีมิจฉาทิษฐิไปทำลาย แล้วซ้ำถูกสายน้ำกัดผ่าเข้าไปในกลางเมืองด้วย ดีที่พบรอยพระพุทธบาทซึ่งเหยียบไว้ที่ริมแม่น้ำเมื่อเวลาจะไปปรินิพพาน แต่ยังไม่ได้สร้างเปนเมืองนั้น ครั้นเมื่อสร้างเปนเมืองแล้ว พระเจ้าอโศกเชิญเข้ามาไว้ในพระราชวัง ขนาดแผ่นศิลาและรอยต้องกันกับพรตฟ้าเหียนและพรตห้วนเจียงได้ไปเห็น ศิลานั้นเปนศิลาทรายขนาดเป็นคั่นบันไดท่าเรือจ้าง กว้าง ๒ ฟิต ยาว ๒ ฟิตครึ่ง รอยพระพุทธบาทนั้นวัดแต่ปลายนิ้วจนถึงส้นได้ฟุต ๑ กับ ๖ นิ้ว กว้างในที่กว้าง ๖ นิ้ว รอยลายที่ปรากฎอยู่ที่นิ้วอุตคุตเปนดอกไม้ คือก้นหอย และพวงปลาต่อลงมา แต่เดี๋ยวนี้ชำรุดมาก ด้วยชาวบ้านใช้ลับมีด พระบาทนี้ช่างห่างกับเราเสียจริง ๆ ถึงพรตจีน ๒ รูปก็ได้กล่าวไว้ว่ารอยโตกว่าชนสามัญ เพราะพระพุทธเจ้าโตมาก แต่ยังหาถึงใจท่านพวกลังกาไม่
ที่กล่าวมานี้ เพื่อจะให้เห็นว่าหีนยานกับมหายานอยู่ด้วยกันมาแต่ก่อน หีนยานเห็นจะคอยหารมหายานอยู่เสมอ แต่เพราะรกรากอันเดียวกัน จึงไม่หารเสียหมด เพราะมีมูลอยู่บ้าง เช่นกับมูลแห่งสาสนามหายาน ถือว่ามีพระพุทธเจ้าโลกธาตุละองค์ ขึ้นพระพุทธอมิตาภาซึ่งอยู่ในศุขัสนคร จึงมีสูตรสำหรับบูซาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ยิ่งท่องสูตรเหล่านั้นได้มากเท่าใดยิ่งได้บุญ จนพวกจีนทำเครื่องจักร์สวดมนต์ ข้างฝ่ายสูตรสัมพุทเธของเรามีมูลเปนอันเดียวกัน บอกอานิสงส์ก็คล้ายกัน แต่ตัดชื่อเสียงลงเสียเปนอันมาก ปรากฎว่ามาจากครูเดียวกับมหายาน ฉันเข้าใจว่ารูปที่สมเด็จพระวันรัตน์เขียนมาจากคัมภีร์ใดคัมภีร์นั้นจะเป็นมหายานแปลงเช่นสัมพุทเธ
อนึ่งมีเรื่องซึ่งเปนอินเตอเรสซองช่างที่เก็บไว้ว่าจะบอก แต่ท่าจะลืมเสีย ไหน ๆ วันอาทิตย์ก็ปล่อยเสียที
ข้างฝรั่งเขากล่าวกันมานานนักหนาแล้วตั้งแต่ฉันไปอินเดีย บรรดาฝีมือช่างที่เราเรียกว่าฮินดู เขาเรียกว่ากรีก เปนคู่กันกับมโฮมาดัน กรีกเปนของเก่า มโฮมาดันเปนของใหม่ ได้นึกเถียงในใจเสมอมาแล้วก็ค่อยรู้มาทีละน้อย ๆ จนบัดนี้ลงใจเชื่อเสียแล้ว เหตุที่เชื่อนั้น คือ ในประเทศอินเดียก่อนแต่พระเจ้าอโศกขึ้นไป ปราสาทราชมนเทียรกำแพงเมืองและวัด ทำด้วยไม้ทั้งนั้น จนเมืองปาตลิบุตรที่พบนี้ กำแพงยาว ๔ ไมล์ กว้างไมล์ ๑ ก็ใช้เสาไม้รังปักเปน ๒ ชั้น ถมดินกลาง การช่างศิลาเกิดขึ้นในประเทศปันยอดที่อาเลกแซนดราดิเกรตมาตั้งอยู่ จันทรคุปตซึ่งเปนต้นวงศ์พระเจ้าอโศกได้รบพุ่งกันแล้วกลับเปนไมตรี สืบวงศ์มาจึงได้ไล่กรีกออกได้ ตกมาถึงครั้งอโศก เริ่มสร้างเครื่องศิลาเมื่อสร้างพระเจดีย์ ๘๔๐๐๐ บรรดาเครื่องศิลาที่มีอยู่ในอินเดีย ไม่มีอะไรเก่ากว่าที่อโศกสร้างทั้งสิ้น ในเมืองปาตลิบุตรนี้เอง ขุดได้บัวปลายเสา รูปเปนกรีก ลวดลายทั้งแก้ไขบ้างแล้วก็ยังมีลายกรีกติดอยู่ เพราะฉะนั้นข้อที่เราจะทำอะไรไม่ให้ฝรั่งเห็นว่าเลียนอย่างฝรั่ง เห็นจะไปไม่รอด แต่เปนเครื่องอุดหนุนให้เราเถียงว่าไม่ใช่เอาอย่างฝรั่ง เพราะเราเอาอย่างผู้ซึ่งเขาเอาอย่างฝรั่งถึง ๒๐๐๐ ปีเศษมาแล้ว
(พระบรมนามภิธัย) สยามินทร์
พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ ร.ศ.๓๖ ๑๒๒
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ
ขอส่งคำอธิบายของพระธรรมโกษา เรื่อง ฉากสมเด็จ พระวันรัตออกมาให้ดู แล้วขอคืน คำแปลคอยฟังตาเรืองต่อไป
รูปฉากเดิมเขียนอย่าง เทวดา ไม่มีผ้าห่ม เปนนางลคอนเช่นเขาแก้ไขใหม่พรุ่งนี้จึงจะให้ดู
สยามินทร์
สำเนาหนังสือซึ่งพระราชทานกับพระราชหัถ
๑. หนังสือกรมขุนสมมต
/*30ขอเดชะ ฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้า ฯ
หนังสือฎีกาสัททสารที่ส่งมานั้น ข้าพระพุทธเจ้าตรวจดู หาข้อความที่เกี่ยวกับรูปเปรียบต่าง ๆ นี้ก็ไม่มีชัด นอกจากแก้ถาคาที่ลงในนั้น แต่เปนภูมิประโยคสูงอยู่ข้างยาก ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ให้หลวงศรีวรโวหารแปลทูลเกล้า ฯ ถวาย แลจะได้ให้ค้นสุโพธาลังการสอบด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
สมมตอมรพันธุ์
ขอเดชะ
๒. หนังสือพระธรรมโกษาจารย์
/*31วัดสุทัศนเทพวราราม
วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๓๖ ๑๒๒
อาตมภาพ พระธรรมโกษาจารย์ ขอถวายพระพรมายังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนสมมตอมรพันธุ์ ทรงทราบ
ด้วยได้รับลายพระหัถที่ ๑๘๒/๒๑๑๗ ลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ เรื่องรูปนางเปรียบด้วยพระไตรปิฎก แลมีคาถาบูชา ซึ่งตีพิมพ์จำหน่ายขาย มีพระราชประสงค์จะทรงทราบว่า สมเด็จพระวันรัต (แดง) ดำริขึ้นจากหนังสือคัมภีร์ใด แล อาตภาพทราบ ฤๅ ไม่ ทราบความทุกประการแล้ว
เรื่องนี้อาตมภาพได้ทราบ เจ้าประคุณสมเด็จพระวันรัต (แดง) ได้ดำริขึ้นจากหนังสือคัมภีร์สัททาวิเศษ คือฎีกาสัททสาร ๑ สุโพทาลังกา ๑ แลท่านได้เล่าเรื่องเก่า ๆ ให้ฟังว่าสมเด็จพระพุทธาจารย์ (สน) วัดสระเกษ ซึ่งเปนพระอุปัชฌาย์ของท่านนั้น ได้ใช้คาถานี้สำหรับอาราธนาธรรม แลท่านที่เปนอาจารย์บอกพระปริยัติธรรม ฤๅบอกทางภาวนาแต่ก่อนนั้น มีความนับถือคาถานี้มาก ได้ให้ศิษย์เล่า ทรงจำไว้สำหรับปริกรรม แล้วแสดงอำนาจประโยชน์ว่า ถ้าผู้ใดได้เจริญกระทำให้มากมั่นแล้ว มีอานิสงษ์ให้ผู้ที่เจริญนั้นเปนผู้มีปัญญาทรงจำแลทำความคิดให้พ้นจากความขัดข้องหลงลืมได้
/*32ท่านได้มีความพอใจในเนื้อความในคาถานี้มาก จึงได้ดำริทำขึ้นเพื่อเปนที่สักการบูชาพระธรรมกาย โดยเปนปัญหาอย่างนี้ คือ รูปเปรียบนางมีเต้าถัญ แต่ทรงเครื่องอย่างบุรุษ หมายความว่าเปนรูปนางฟ้า คือ พระไตรปิฎก เพชรที่วางอยู่บนฝ่าพระหัถซ้ายนั้นหมายความว่า พระนฤพานเลิศกว่าธรรมทั้งปวง พระหัถขวาที่ยกขึ้นนั้น หมายความในพระธรรมคุณโดยเปนเอหิปัสสิกวิธี ดอกบัวที่รองรับรูปเปรียบนั้น หมายความว่าพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า รูปมนุษย์ที่นั่งบนดอกบัวอยู่ซ้าย-ขวา ทั้งสองนั้นหมายความว่าคู่อรรคสาวกซ้ายขวา รูปนาคนั้น หมายความว่า พระขีณาสวะอรหันต์ รูปเทพยดาพรหม แลสัตว์ต่าง ๆ นั้น หมายความว่า กามสัตว รูปสัตว อรูปสัตว สระน้ำนั้น หมายความว่าสังสารสาคร
อาตภาพได้ทราบความดำริของท่านดังนี้ แล้วได้ส่งหนังสือฎีกาสัททสาร มาพร้อมกับลิขิตฉบับนี้ด้วยแล้ว แต่หนังสือคำภีร์อื่นค้นหาไม่ได้
อนึ่งรูปนางเปรียบหล่อด้วยโลหะก้าไหล่ทองคำกับลับแลรูปเขียน เจ้าประคุณสมเด็จพระวรรณรัต (แดง) ได้ดำริทำขึ้นไว้ ที่ได้ให้นำมานั้น อาตมภาพขอถวาย สมเด็จบรมพิตร พระราชสมภารเจ้า ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ขอพระเดชพระคุณ ได้โปรดนำถวายด้วย
ควรมิควร ฯลฯ ขอถวายพระพร
พระธรรมโกษาจารย์
สำเนาลายพระหัถสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ
/*33กระทรวงโยธาธิการ
วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๒๒
ขอเดชะ ฯ
ในทีแรกข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทก่อนว่าหนังสือฉบับนี้ ไม่เกี่ยวด้วยกิจการ เปนแต่ข้าพระพุทธเจ้ากำลังคลั่งมหาญาณ เพื่อจะขอรับพระราชทานศึกษาด้วยเรื่องมหาญาณเท่านั้น ด้วยถือเอาโอกาศว่าเปนวันอาทิตย์ เปนวันควรที่จะว่างพระราชธุระ ถ้าไม่เปนโอกาศอย่างคาดหมาย ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ละเว้นไว้ทอดพระเนตรเวลาอื่น
ลัทธิมหาญาณ ได้ทราบเกล้า ฯ นานแล้วว่าเปนอยู่ที่ธิเบต แลจีนรับมาประพฤติตาม เอาอย่างกันตลอดถึงญี่ปุ่นแลญวน เมื่อได้เห็นได้ฟังอะไร ๆ บ้างในลัทธินั้น ก็ให้เห็นเปนว่าเหลวไหล ไม่ได้เอาใจใส่ที่จะศึกษา เพราะคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าหาประโยชน์มิได้
ในใจเวลานั้น คิดเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าคงมีอาจารย์ในพุทธศาสนาสองพวก ๆ หนึ่งสอนลงมาข้างใต้พวกหนึ่งสอนขึ้นไปทางเหนือ สอนด้วยโวหารต่างกัน ผู้รับเรียนปฏิบัติเลือนไปด้วยทางไกลกัน จึงผิดแผกกันไปมาก
ต่อมาเมื่อเสด็จพระราชดำเนินประเทศชวา ได้ทรงนำพระพุทธรูปต่าง ๆ มา แลมีพระราชดำรัสอธิบายว่าเปนพระทางลัทธิมหาญาณ นั่นเปนอันได้ทราบเกล้า ฯ ออกไปอีกหน่อย ว่ามหาญาณข้างใต้ก็มี แลได้ทราบเกล้า ฯ ชัดว่าพระอย่างนั้นเปนฝ่ายมหาญาณ
/*34ครั้นเมื่อไปตรวจการโทรเลขข้างหัวเมืองตวันตก ได้พบในเมืองตรังแลพัทลุง มีพิมพ์เทวรูปบ้าง พิมพ์โพธิสัตว์บ้าง พิมพ์พระอย่างมหาญาณบ้าง ให้ออกสงไสยว่า ลัทธิมหาญาณจะมีลามเข้ามาถึงเมืองไทยทีเดียวฤๅ แต่จะเปนได้ที่ตอนปลายแหลมมลายูเพราะใกล้ชวา อนึ่งได้สังเกตเห็นวัดเก่า ๆ ตั้งแต่พัทลุงเข้ามาจนไชยา ทางอาคิเตกแปลกมาก ไม่เจือด้วยกำโพชสไตล์ ต้องรวังจดจำมาหนักหนา
มาเมื่อได้รับพระราชทานสมุดฝีมือช่างข้างญี่ปุ่นไปตรวจดู สำหรับประกอบความคิดทำแบบบานกระจกวัดเบญจมพิตรนั้น ได้เห็นหนังสือจดบอกรูปเปนเรื่องเตี้ย ๆ ปรากฏนามพระพุทธเจ้าหลายพระองค์แลโพธิสัตว์หลายองค์ บอกว่าอวตารมาจากท่านองค์ใด ๆ ด้วย ไปสิ้นสัทธาเสียที่ตรงวชิรปาณี แลวิศวกรรมก็เปนโพธิสัตว์เสียด้วย ตลอดจนรูปฮก ลก ซิ่ว ก็เหนี่ยวเอาเข้าไปเนื่องในพุทธสาสนาเสียด้วย จึงตกลงใจในขณะนั้นว่า ทางแผ่สาสนาข้างมหาญาณ อาจารย์ไม่คิดรื้อสาสนาเดิม ใช้อุบายแต่งเรื่องให้เนื่องแปรไปเข้าทางพุทธศาสนา เข้าใจว่าอย่างนี้ ที่เปนวิธีผิดกันกับหีนญาณ ซึ่งสอนให้ทิ้งสาสนาเก่าหมด
มาทีหลัง มิสเตอ เกิตส์ ลาไปเที่ยวชวา ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้สั่งไป ให้หาซื้อรูปเรื่องรามเกียรติ ที่ศลักศิลามาฝากด้วย เพราะได้เห็นที่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงนำเข้ามางามอยู่ เพื่อจะได้ดูลาดเลาประกอบความศึกษา เพราะว่าหลักไม่ไกลกัน มิสเตอ เกิตส์ กลับเข้ามา ได้รูปมาให้ดังประสงค์ แลยังซ้ำมีรูปอื่น ๆ นอกสั่งมาให้อีกด้วย กับทั้งสมุด ดอกเตอ โกรนมันแต่ง ว่าด้วยเรื่องสิ่งก่อส้างเก่า ๆ /*35ด้วย เมื่อได้พิจารณาดูรูปก่อส้างในชวาเห็นเปนอย่างเดียวกันกับการก่อส้างที่เห็นมาข้างหัวเมืองตวันตก แลได้เข้าใจในคำเล่าของดอกเตอ โกรนมันว่า ลัทธิข้างมหาญาณนั้น พุทธกับไสยปนกันเป็นอันหนึ่งอันเดียว เหตุดังนี้จึงทำให้เขื่อว่า หัวเมืองข้างตวันตกนั้น แต่ก่อนถือลัทธิมหาญาณเสียด้วยแน่แล้ว
มาเมื่อเร็ว ๆ นี้ กรมหลวงดำรงได้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่าได้ศิศะนาคะอย่างชวาที่พระปฐม ข้าพระพุทธเจ้าก็สดุ้งใจทีเดียวว่ามหาญาณกินถึงนครไชยศรี เลยรฦกถึงพระศิลาในพระอุโบสถที่พระปฐมด้วย เปนพยานยันกัน
มาเมื่อเดือนก่อนนี้ กรมหลวงนเรศร รับสั่งถึงปราสาทศิลาที่พิมาย ว่าลายเปนรูปพระกับเทวรูปปนกันยุ่งอย่างไรมิรู้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ตกใจทีเดียว ด้วยมาสำคัญอยู่แต่ก่อนว่าปราสาทเขมรเหล่านั้นเปนเทวสถาน เขาว่ากันว่าเปนวัดไม่ลงใจเชื่อ คิดเสียว่าเขาว่าเปนวัดเพราะเขาเห็นรูปพระตั้งอยู่ในนั้น ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเขาทำตั้งทีหลัง ด้วยปรารถนาจะแปลงเปนพุทธสาสน์ ก็เมื่อลายสลักเปนรูปพระปน ซึ่งจะเปนสิ่งที่แก้ทีหลังไม่ได้ฉนั้น ก็จะคิดว่าเปนอื่นไม่ได้ นอกจากที่จะเปนเจดียสถานข้างมหาญาณ ความตกใจอันนี้ จึงเลยสืบถึงลายปราสาทนครวัด กรมหลวงดำรงรับสั่งว่า กลีบขนุนศิลาสลักรูปพุทธมารดาเหนี่ยวกิ่งรัง ในวัดพระแก้วนั้นเปนกลีบขนุนที่พระนครวัด พระยาศรีนำมา ข้าพระพุทธเจ้าจึงเลยรฦกถึงรูปเก่า ๆ ของเขมร มีเห็นบ่อย ๆ ที่เปน/*36รูปกรุปปนกัน มีพระนาคปรกอยู่กลาง รูปพระอิศวรอยู่ข้างหนึ่ง รูปพระอุมาอยู่อีกข้างหนึ่ง จึงตกลงใจว่า เปนอันแน่แล้ว ปราสาทเขมรทั้งหลาย เปนสถานแห่งมหาญาณวิธีด้วย
เห็นเปนอันแน่แล้ว ที่ใกล้ฝั่งทเลทั้งสองฟากของประเทศนี้เคยเปนมหาญาณมาแต่ก่อน จึงทำให้รฦกถึงเมืองเหนือ ๆ จะเปนอย่างไร ก็รฦกได้แต่เพียงว่าลพบุรี ศุโขไทย มีปราสาทอย่างเขมร แลมีรูปพระอย่างเขมร ทำด้วยศิลาก็มี หล่อก็มี แลที่กรุงเก่าเรานี่เอง พระนั่งห้อยพระบาท พระหัถทำตัวก็ยังมีที่วัดน่าพระเมรุ ดูเหมือนคำจาฤกว่า นำมาจากในเมือง ยังรูปพระสลักในแผ่นศิลาซึ่งติดไว้หลังฐานพระศรีสากยมุนี จะมาด้วยกันฤๅอย่างไรหาได้ทราบเกล้า ฯ ไม่ แต่เปนมหาญาณเต็มตัว พระทั้งนี้จะทำขึ้นในเมืองเหล่านั้นเอง ฤๅนำมาแต่อื่นไม่มีหลักที่จะตัดสินได้แน่ แลยังมีพระหล่อรุ่นหลังลงมาอีก ที่รูปเปนไทยแล้ว แต่กิริยายืนจีบพระหัถก็มี อย่างมารวิไชย แต่หงายพระหัถ ในวัดพระเชตุพนก็มี เปนพระเก็บมาแต่เหนือ น่าสงไสยอยู่ถ้าคนชั้นนั้นไม่รู้ทางมหาญาณแล้ว จะมีรูปพระกิริยาอย่างมหาญาณอย่างไรได้ เมืองแถบเหนือนั้นถึงว่าจะไม่ได้หลักฐานที่จะยืนยันว่าเปนมหาญาณได้แน่ก็ดี แต่เมื่อมีสิ่งที่ก่อสร้างเอาอย่างเขมร ฤๅเขมรได้เคยปกครองอยู่แลทำขึ้น ก็ต้องถือว่าทางสาสนาก็คงเอาอย่าง ฤๅบังคับให้ทำให้ถืออย่างเดียวกัน
เพราะเหตุทั้งหลายเหล่านี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดตกลงใจว่าเรานี้เดิมทีถือลัทธิหีนญาณก่อน แล้วจึงเปลี่ยนถือลัทธิหีนญาณภายหลัง ความที่คิดเห็นมาแต่ก่อนเปนผิดหมด เมื่อเปนเช่นนี้แล้ว ความจำเปนที่จะต้องรู้ทางมหาญาณก็มีขึ้น เพราะสิ่งก่อสร้างแล/*37รูปภาพทั้งหลายที่เก่าของเรา อันจะจำอย่างมาทำบ้างนั้น เปนทางข้างมหาญาณอยู่ทั้งสิ้น ถ้าไม่รู้ก็จะจำมาใช้ในที่ผิด ๆ ถูก ๆ จึงตั้งต้นที่จะศึกษา แต่เสียใจที่ไปถามใครซึ่งหมายว่าจะรู้จะบอกได้ ด้วยได้เคยพูดอยู่แต่ก่อน เอาเข้าจิงบอกอะไรไม่ได้ทั้งนั้น เปนอันยังกำลังแสวงอยู่ที่จะหาผู้บอกเล่าให้เข้าใจ แม้ถึงไม่ได้มากก็แต่น้อย
มาได้รับพระราชทานพระราชาธิบายในวันอาทิตย์ก่อนนั้น เปนอันสมประสงค์แห่งข้าพระพุทธเจ้ามีความยินดีเปนล้นเกล้า ฯ เมื่อคิดข้อความตามพระราชาธิบายนั้น ยิ่งเห็นเปนเหมาะเจาะกับที่คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าทางสาสนาข้างมหาญาณได้แผ่ซ่านมาก่อนหีนญาณ เพราะเห็นได้อยู่ที่ฟ้าเหียน ออกไปเรียนสาสนาครั้งนั้นที่มีอยู่พร้อมกันทั้งสองลัทธิ ฟ้าเหียนได้เลือกเรียนเอาลัทธิมหาญาณ ไปไม่ต้องสงสัยเลย ลัทธิมหาญาณเวลานั้น ต้องเปนอันกำลังเฟื่องฟู มีคนนิยมมากที่สุด หีนญาณต้องเปนต่ำต้อยที่สุด ในชื่อแห่งลัทธินั้นเองก็เห็นได้แล้วในตัว คำที่ว่ามหาญาณนั้นมีความหมายเปนยกย่อง คำว่าหีนญาณมีความหมายเปนปรามาท เชื่อได้ว่าชื่อทั้งสองนี้เปนชื่อพวกมหาญาณบัญญัติขึ้น แลมีคนเรียกตามทั่วไป ก็เพราะเหตุว่า มีศิษย์ที่นับถือลัทธิตามมาก เปนหลักที่ให้เห็นได้ว่า ลัทธิมหาญาณเวลาโน้น ชนะลัทธิหีนญาณ ย่อมแผ่ซ่านอยู่ทั่วทิศ ความคิดข้าพระพุทธเจ้ายังเลยไปอีก ให้สงสัยว่าลัทธิมหาญาณเก่ากว่าหีนญาณ น่าจะเปนอย่างเดียวกับลัทธิโรมันคโทลิก กับลัทธิโปรเตสตันในศาสนาคริสต์ ข้างมหาญาณว่าเสียฟั่นเฝือหนักเข้า /*38จึงเกิดมีอาจารย์ที่ตั้งลัทธิขึ้นใหม่ ด้วยค้นคว้าเลือกเอาแต่ที่ดีที่ถูก ที่เปนสารมาปฏิบัติ แลสั่งสอนประมูลลัทธิมหาญาณ เพราะเหตุฉะนั้น จึงมีทางลัทธิมหาญาณปรากฏอยู่ทั่วไปก่อน เพราะเปนลัทธิเก่าแลเปลี่ยนเปนหีนญาณไปบ้างบางแห่ง เหตุว่าเปนทางปฏิบัติดี แต่ไม่มีกำลังเปลี่ยนมหาญาณไปได้หมดเพราะใหม่ ถ้าจะว่าไปก็อย่างธรรมยุติกลับมหานิกายเราทุกวันนี้เอง
ตามที่กราบบังคมทูลพระกรุณามานี้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เชื่อว่าเปนความเห็นที่ถูกต้อง คงยังจะเปลี่ยนแปลงไปเสมอ ในเมื่อศึกษาได้ความต่อไปภายน่า ที่กราบบังคมทูลพระกรุณาโดยยืดยาวฉนี้ ก็เพื่อจะให้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท ว่าข้าพระพุทธเจ้าได้มีความเห็นคลั่งมาโดยลำดับเพียงใดเท่าใด ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานอนุสาสนในทางมหาญาณต่อไป ทั้งในทางพงษาวดาร แลทางอธิบายในสิ่งทั้งปวงที่ประกอบในลัทธินั้น เช่น รูปสวาสติก แลรูปปลา รูปพระต่าง ๆ โพธิสัตว์ ต่างๆ ทั้งทางปฏิบัติด้วยตามควรแก่ที่จะพระราชทานอนุสาสน์ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ ขอเดชะ
พระราชหัตถเลขา
/*39พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทร์ศก๓๖ ๑๒๒
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
ได้รับหนังสือวานนี้แล้ว ความสันนิษฐานเรื่องสาสนามาอย่างไรฉันได้เรียงขึ้นไว้เปนตัวหนังสือแล้วแต่ย่ออยู่ที่กรมขุนสมมต จะเรียกมาดู ถ้าควรจะเพิ่มเติมอันใดจะเพิ่มแล้วจะส่งไปให้ดู เรื่องนี้เปนพูดกับกรมสมมตเห็นจริงเห็นจังกันแล้ว จึงได้ไปพูดกับกรมหมื่นวชิรญาณ เมื่อลูกไปบวชเณรหลายวันจนเห็นจริงกันแล้วว่าเดิมเราถือมหายาน กรมหมื่นวชิรญาณรับจะค้นหนังสือสอบ เพราะหนังสือเรื่องมหายานท่านมีอยู่บ้างแปลส่งมาแล้วก็มี ฉันถวายไปให้เปนเครื่องประกอบก็มี
เวลาหีนยานเข้ามาในประเทศแถบเรานี้ไม่ช้านานอันใดเลย คือคราวท่านมหาสามีสังฆราชก่อนอายุหนังสือชินกาลมาลินีสักร้อยปี ชั่วพอสาสนาตั้งมั่น ท่านผู้นี้มาจากลังกา มานครศรีธรรมราชแล้วมาอยุธยาขึ้นไปสุโขทัย แล้วขึ้นไปนครลำพูน เชียงใหม่ แล้วกลับออกไปเมืองลังกา ดูเหมือนจะทางเมืองมอญ แล้วท่านองค์นั้นกลับเข้ามาเองฤๅผู้อื่นที่เปนศิษยเข้ามาอิกหนุนเนื่องกันมา แยกไปเมืองเขมรบ้าง ถ้าจะใคร่รู้เรื่องท่านสามีสังฆราชนี้ ให้ดูคัมภีร์ชินกาลมาลินี พงศาวดารเชียงแสน เชียงใหม่ พงศาวดารหริภุญชัย หนังสือทั้งหลาย/*40เหล่านี้แต่งเปนภาษามคธก่อนทั้งหมด ศิษยท่านสามีสังฆราชเปนผู้แต่ง ยังมีที่จะตรวจได้อีกคำจารึกเสาศิลาสุโขทัยที่อยู่ในวัดพระแก้ว ต้นหนึ่งเปนเรื่องท่านสามีสังฆราชเข้าไปตั้งอยู่ในสุโขทัย พระบาทกมรเดงอัด ศรีสุริยพงศรามมหาธรรมราชาธิราชทรงผนวชในสำนักสามีสังฆราช แต่ข้างพงศาวดารเชียงใหม่ เขาเยาะเย้ยว่าเมืองสุโขทัยนับถือไม่พอ ท่านสามีสังฆราชจึงได้ขึ้นไปเชียงใหม่ ท่านองค์นี้เอาพระธาตุมาเปนถุง ๆ เที่ยวได้บรรจุไว้เปนหลายแห่ง เจ้าแผ่นดินสุโขทัยองค์นี้ ข้างฝรั่งเขาสอบสวนคำจารึกคะเนว่า จะเปนลูกพระร่วงคือพระเจ้าแผ่นดินที่ ๕ เวลาก็ตรงกันกับข้างเชียงใหม่ ๆ เวลาพระร่วงเขาตรงกับอาทิตยราชซึ่งขึ้นไปสร้างเมือง และคำจารึกที่วัดเชียงมั่นซึ่งจารึกภายหลังครั้งสมเด็จพระรามาธิบดีกรุงศรีอยุธยาไปตีได้ ก็กล่าวท้าวถึงความต้นว่าวัดนั้นพระเจ้าอาทิตยราชและพระร่วงพร้อมกันสร้าง เพราะฉะนั้นศรีสุริยพงศนี้ทีหลังน่าจะเปนเจ้าแผ่นดินที่ ๖ ต่อแต่ศรีสุริยพงศเสียสุโขทัยแก่กรุงศรีอยุธยา
ประมาณเวลาที่ท่านสามีสังฆราชเข้ามาไม่มากกว่า ๘๐๐ ปีนักอย่างยิ่งก็ ๑๐๐๐ ปีในหนังสือที่กล่าวต่าง ๆ กัน แปลว่าเราเข้ารีดเปนหีนยานมาได้เท่านั้น เวลานั้นนครไชยศรีหมดแล้ว แต่เพ็ชรบุรีนครศรีธรรมราชมีเจ้า ได้อยู่จนถึงตกอยู่ในอำนาจพระรามาธิบดีกรุงศรีอยุธยากล่าวไว้ในคำจารึกวัดเชียงมั่น
ข้อซึ่งเธอคิดเห็นว่าหีนยานจะเกิดขึ้นใหม่อย่างธรรมยุตินั้นเดาผิด เรื่องของญี่ปุ่นเขาเองตั้งแต่ปฐมสังคายนามาเปนสังคายนาของพวกหีนยาน แล้วจึงตั้งโรงเรียนเปน ๘ ฤๅ ๑๖ ตำบลจำไม่สนัด มาจนถึงทุติยสังคายนา พวกโรงเรียนเหล่านั้นต่างคนต่างถือลัทธิแผก/*41กันไป จึงได้เกิดสังคายนาครั้งที่ ๒ ขึ้น ในครั้งนั้นฤๅใกล้ ๆ กับราวนั้น พวกที่แพ้จึงไปพบพระไตรปิฎกจารึกไว้ในถ้ำ เกิดสอนลัทธิใหม่ขึ้นเปนมหายาน พวกเก่าเปนหีนยาน เพราะเหตุว่าพวกมหายานได้ปรูฟคัมภีร์ที่เขียนไว้ในถ้ำ แต่เมื่อพุทธปรินิพพานใหม่ ๆ มีตัวหนังสือเปนหลัก
ถ้าจะคิดเทียบดูเวลาก็จะถึงพระเจ้าศรีธรรมาโศกพอดีกัน จึงสอบกับหนังสือเรื่องปาตลิบุตร เขากล่าวว่าเมื่อเวลาพระเจ้าศรีธรรมาโศกเปนเจ้าแผ่นดินนั้น พุทธสาสนาไม่เปนสาสนาที่สอนคนทีเดียว เพราะไม่มีผู้ใดถือนอกจากภิกษุประมาณสัก ๕๖} ร้อย ซึ่งกระจัดกระจายกันอยู่ในที่ต่าง ๆ มีอุปคุปตเปนหัวหน้าฤๅเปนผู้ใหญ่กว่าเพื่อน
เมื่อพระเจ้าศรีธรรมาโศกเปนเจ้าแผ่นดินนั้นแรกอยู่ราชคฤห์ ต่อไปเที่ยวปราบปรามเมืองได้หมดแล้ว จึงยกไปอยู่ปาตลิคามยกขึ้นเปนปาตลิบุตรต้องด้วยพระพุทธทำนาย
ข้างฝ่ายหีนยานกล่าวถึงพระเจ้าอโศกเข้ารีดอย่างไร เธอ คงจะได้อ่านแล้ว แต่ข้างฝ่ายมหายานเขากล่าวว่าอโศกดุร้ายนัก วันหนึ่งขับรถไปพบบ่อแห่งหนึ่ง จึงถามเสนาว่านั่นอะไร เสนาทูลว่านรกในยามะ พระเจ้าอโศกจึงถามว่าใครเปนนาย บอกว่ายามราชะ พระเจ้าอโศกว่าแต่อมนุษย์ยังมีนรกได้ ทำไมเราจึ่งจะมีได้บ้าง อำมาตย์ทูลว่าการสิ่งนั้นเปนบาป พระองค์จะหานิริยบาลไม่ได้ พระเจ้าอโศกจึงให้ป่าวร้องว่าใครจะรับเปนบ้าง ในขณะนั้นมีคนหน้าเขียวตัวเหลืองมือเท้าเปนขอ ถ้านกบินมาก็เอามือเกี่ยวตวัดไว้ เอาเท้าลงไปส่ายในน้ำเกี่ยวปลามากิน มารับอาษา อโศก/*42จึงสั่งให้ก่อกำแพงขึ้นสี่ด้านทำประตูให้มั่นคง ในนั้นให้ขุดสระปลูกต้นไม้ดอกไม้ผลไว้ ถ้าผู้ใดล่วงเข้าไปในเขตต์ประตู ให้นายนิริยบาลผู้นั้นทำทารกรรมเช่นนรกที่แลเห็น ถึงพระองค์เองล่วงเข้าไปในนั้นก็อย่าให้ละเว้น
ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง มีภิกษุไปเที่ยวบิณฑบาตเห็นต้นไม้ร่มรื่น หมายจะเข้าไปฉันเพน พอล่วงประตูเข้าไป นายนิริยบาลก็จับจะทำทารกรรม ภิกษุนั้นผัดว่าขอฉันเพนเสียก่อนแล้วจึงทำ นายนิริยบาลก็ยอม เมื่อภิกษุกำลังฉันเพนอยู่นั้นมีผู้อื่นล่วงเข้าไป นายนิริยบาลจับลงในครกโขลกจนโลหิตนั้นฟูมขึ้นมาท่วมตัว ภิกษุได้เห็นก็เกิดสังเวชสำเร็จพระอรหัตต์ในขณะฉันอยู่นั้น ครั้นเมื่อฉันแล้ว นายนิริยบาลเรียกให้ไปยังปากขุมอันเต็มด้วยเพลิง ผลักให้ตกลงไปไฟก็ดับ เกิดเปนดอกบัวรับภิกษุรูปนั้น ภิกษุก็นั่งแสดงธรรมแก่นายนิริยบาล ๆ เกิดความเลื่อมใส จึงมาทูลอโศก ๆ ไม่ยอมไป ด้วยกลัวว่านายนิริยบาลจะทำตามคำสั่งเดิม นายนิริยบาลก็ทูลยกคำปฏิญาณนั้นเสีย แล้วนำเสด็จไปได้ฟังธรรมจากพระอรหันต์องค์นั้น เกิดความเลื่อมใส จึงให้ไปเที่ยวตามหาพระสงฆ์ได้อุปคุปตเปนต้นมา จึงสร้างกุกกุฏารามให้อยู่ก่อน นรกขุมนั้นที่เพลิงดับแล้ว ยังอยู่คุงเท่าบัดนี้ ลึกไม่มีอะไรโยนถึงหยั่งถึง ครั้งมาภายหลังจนถึงเวลาพวกมหมาดันมาเปนเจ้า ขุนนางผู้ใหญ่มายังต้องไปเส้นสรวงทิ้งทรัพย์สมบัติลงไปในเหวนั้น จนถึงบัดนี้เมื่อไปค้นพบราษฎรยังมีการปีมีอาหารและเบี้ยไปทิ้งปากเหวนั้นเสมอทุกปี แต่มิใช่จะรู้เรื่องว่าเป็นนรกตามที่กล่าวในพุทธสาสนา เขาถือลัทธิตามสาสนาข้างฝ่ายเชนอีกส่วนหนึ่ง นรกนี้ตั้งอยู่มุมมหาเจดีย์ ซึ่งรวมพระธาตุ ๗ ตำบล/*43มาบรรจุข้างตวันออกเฉียงใต้ เรื่องเมืองปาตลิบุตรนอกจากกล่าวถึงเรื่องพระมีในหนังสือราชทูตกรีก และจดหมายเหตุเปนคาถาภาษาสันสกฤตเขานำมาสอบต้องกันโดยมาก
ในเวลาเมื่ออโศกเข้ารีดพุทธสาสนาครั้งนั้น มีสาสนาอื่นคือเชนเปนต้นกำลังจำเริญแพร่หลายอยู่ในประเทศเหล่านั้น อโศกก็ไม่ทำอะไรให้คงอยู่ตามเดิม คิดแต่ยกย่องพระพุทธสาสนาส่งภิกษุที่เหลืออยู่ ๕๐๐-๖๐๐ นั้น ให้แยกกันออกไปสอนสาสนาทั่วพระราชอาณาเขตต์ มีคนบวชขึ้นเปนอันมากทั่วทุกแห่ง แล้วให้ไปหาช่างกรีกที่อยู่เมืองมิตถิล (คือมิตถิลลา) ในมณฑลปัญจาปะซึ่งอโศกเคยไปเปนเจ้าเมืองเมื่อครั้งวินทุศาลผู้บิดาเปนเจ้าแผ่นดิน เพราะเจ้าแผ่นดินกรีกได้ถอยไปตั้งอยู่ในโฮลิแลน คือเมืองพวกยรุซาเลมก่อนพระเยซูเกิด แต่ครั้งจันทรคุปตซึ่งเปนพระราชบิดาวินทุศาลนั้น ให้ทำตัวอย่างและส่งไปให้สร้างพระเจดีย์ในที่ต่าง ๆ หลายพันองค์ในเมืองซึ่งได้ส่งพระไปให้สั่งสอนนั้น ครั้นเมื่อการที่จัดเช่นนี้สำเร็จแล้วจึงประกาศว่าพระพุทธสาสนาเปนสาสนาสำหรับชาติ เจ้าแผ่นดินต่อแต่อโศกมาคือกุนาลาราชบุตรถือพุทธสาสนา แล้วทศรฐ นัยหนึ่งเรียกว่าสัมประติ เปนราชนัดดาอโศก เดิมก็ถือพุทธสาสนาจนถึงสร้างพระในถ้ำและจารึกศิลาอักษรอย่างเดียวกันกับอโศก แต่ภายหลังกลับเข้ารีดเชนะ พุทธสาสนาก็เสื่อม
ในที่นี้ควรจะเล่าถึงสาสนาเชนะซึ่งยังแพร่หลายอยู่มากในอินเดีย ที่ฉันได้ไปเห็นเองแก่ตาและสนทนาต่อผู้ที่ถือสาสนานั้น ชื่อศิวประษาตร เปนครูโรงเรียนภาษาสันสกฤตของรัฐบาลอังกฤษ พูดอังกฤษได้ เขามาตีคอว่าเขาถือสาสนาเดียวกับเรา นำไปวัด ๆ นั้น/*44ลักษณเทวสถานยอดปรางค์มืด ๆ จุดตะเกียงดวงหนึ่ง มีพระพุทธรูปศิลาขาวหน้าตักศอกเศษนั่งอย่างมารวิชัย พระศกทาดำพระเนตรฝังพลอยฤๅกระจกอะไรวาว ๆ พอแลเห็นเข้าก็ตกลงจะไหว้ แต่เวลานั้นใจกำลังอินเป็นกำลัง เข้าไปมองดูว่าจะเปนอย่างไรบ้าง ไม่มีรอยห่มผ้าเกลี้ยง ๆ นึกเฉลียวใจขึ้นมาพนมแต่มือคม แล้วกลับมาสนทนากันใหม่ เกณฑ์ให้แกสวดอิติปิโส เพราะอิติปิโสนี้ ไปได้เค้าจากเมืองพะม่าที่แวะก่อน จากฝรั่งที่เขามากำกับว่าพวกที่ถือพุทธสาสนาเขาสอบกันว่าจะถือถูกกันฤๅไม่นั้น เขาให้สวดอิติปิโส ฝรั่งคนนั้นเคยเปนข้าหลวงอังกฤษไปอยู่กับเจ้าแผ่นดินพะม่า แกสอนให้สวดอิติปิโสเสียคล่องทีเดียว ครั้นตาศิวประษาตรสวดอิติปิโส มันยาวออกไปกว่าเราหลายวาเปนวิปัสสิกลาย ๆ จึงได้ไล่เลียงต่อไป แกไกล่เกลี่ยว่าพวกแกนั้นเปนคนพุทธสาสนา แต่เจ้าแผ่นดินที่เปนฮินดูไม่ชอบ จึงต้องไถลไปถือพระพุทธเจ้าที่ได้มาตรัสก่อนพระโคดม ออกชื่อถูกมาตั้งแต่กกุสันธะ เชนะนั้นอธิบายว่าคือชิน ลักษณที่บูชามีสั่นกระดึงแกว่งธูปอย่างพราหมณ์ แต่สิกขาอย่างอื่นไม่มีเวลาจะไล่เลียง ได้ความแต่ศีลห้าตรงกัน แกกลับอธิบายต่อไปว่า เสื้อที่สวมอยู่นั้น (คือเสื้ออย่างแขก) ก็เป็นข้อบังคับครั้งเจ้าแผ่นดินเปนมหมดัน ผ้าที่นุ่งปล่อยชายโจงชาย ถ้าไปในราชสำนักก็นุ่งไม่ได้ ต้องนุ่งกางเกง มีเรื่องที่ไปเห็นเองเท่านี้
ครั้นเมื่อได้อ่านหนังสือทั้งปวงเข้า ปรากฎว่าสาสนานี้มันมีมาเสียแต่ก่อนพระเจ้าอโศกยกย่องพุทธสาสนาแล้ว ในเวลาปัจจุบันนี้ ที่ฝรั่งไปพบเมืองปาตลิบุตรนั้น ได้พบวัดเชนสร้างอยู่บนโคกที่เป็น/*45พระเจดีย์มีคำจารึก แต่เทียบดูกับคฤสตศักราชเปน ๑๗๙๑ เท่านั้น คนทั้งเมืองเดี๋ยวนี้ถือสาสนาเชน
จึงคะเนเอาว่าพระสงฆ์ที่เปน ๒ นิกายนั้น น่าจะเปนมาเสียช้านานนักหนาแล้ว มหายานคงจะหันเหียนเข้าหาเชน พวกหีนยานคงจะเสื่อมสูญหมดในอินเดียไม่ช้าเลย แต่เชื้อสายที่เข้ามาในเมืองเราทีหลังนั้น มาจากลังกา เพราะสาสนาไปถึงเมืองลังกาครั้งอโศกบำรุงพระสาสนา ซึ่งชาวลังกาถือว่าพระมหินทรเถรซึ่งเป็นโอรสพระเจ้าอโศกออกไป จึงไปสอบเรื่องพระมหินทรนี้ข้างมหายานจะกล่าวว่ากระไร เขากล่าวว่ามเหนทรเปนอนุชาพระเจ้าอโศกสำเร็จพระอรหัตต์อยู่ในเขาครึธรกุฎ (คือคิชฌกุฎ) ชอบที่สงัด เจ้าแผ่นดินมีความนับถือนัก จึงอาราธนาให้มาอยู่ในที่ใกล้ พระมเหนทรไม่อยากจะรับนิมนต์ด้วยเสียดายความสงัดแห่งเขานั้น เจ้าแผ่นดินจึงตั้งเครื่องบวงสรวงพวกอมนุษย์ และว่าเวลาพรุ่งนี้ขอเชิญให้มารับเครื่องสังเวย แต่จะไม่มีเสื่อปูให้นั่ง ขอให้เอาที่นั่งของตัวมาเอง ครั้นรุ่งขึ้นพวกผีทั้งปวง จึงเอาศิลาหน้าร่าห์เปนที่นั่งมาคนละแผ่น ครั้นเลี้ยงเสร็จแล้วเจ้าแผ่นดินจึงขอให้ช่วยก่อเขาเอาศิลา ๕ แผ่นนั้นตั้งขึ้นเปนถ้ำ ในถ้ำนั้นยาวประมาณ ๓๐ คิวบิกเศษ กว้างประมาณ ๒๐ คิวบิก สูง ๑๐ คิวบิก ที่เขานี้อยู่เหนือพระราชวัง อยู่ใต้เมืองปาตลิบุตร เพราะพระราชวังอยู่นอกเมืองปาตลิบุตร ไม่มีเรื่องไปลังกา นอกจากที่ลังกาเล่า แต่สำนวนคนอังกฤษเขาเชื่อว่าจดหมายลังกาเปนความจริง เพราะนางสังฆมิตตาลูกพระเจ้าอโศกที่ว่าไปลังกาถูกเรื่องกับที่กล่าวว่าบวช ถ้าหากว่าพระมหินทรได้ไปลังกาแต่ในเวลานั้นบางทีจะยังเป็นครูหีนยานได้ เรื่องมหินทรที่กล่าวถึงถ้ำนี้ เอามาจากฟ้าเหียน/*46เล่า เพราะประสงค์จะฟังคำพวกมหายานซึ่งเขาไม่อินเตอเรสในเมืองลังกา
บัดนี้จะกล่าวถึงเรื่องไถลของมหายานซึ่งฟ้าเหียนเล่าเรื่องมเหนทรว่าด้วยมหายาน เป็นได้ดังนี้ ว่า
ในพระนครอันมีพราหมณ์ผู้ใหญ่คนหนึ่งชื่อ รถสวามี เปนอาจารย์ใหญ่ฝ่ายมหายานเปนผู้บริสุทธิ์จากกิเลศ มีปัญญามาก เข้าใจสารพัด อยู่แต่ลำพังตัวด้วยความบริสุทธิ์ หามลทินมิได้ (ที่นี่มีฟุตโน๊ตว่านิ่งภาวนาอยู่) พระเจ้าแผ่นดินเมืองนี้นับถือเคารพปฏิบัติดุจอาจารย์ ถ้าเจ้าแผ่นดินจะเข้าไปสนทนาฤๅจะไปนมัสการ ก็ไม่อาจจะประทับเคียง ถ้าหากว่าด้วยความรักและความนับถือพระเจ้าแผ่นดินไปยึดมือของท่านพราหมณ์นั้น ถ้าปล่อยเมื่อใด ท่านก็หยิบน้ำมาเทล้างมือเสียทันที อายุท่านเห็นจะกว่า ๕๐ ปี ทั่วพระราชอาณาเขตต์มีความนับถือท่าน โดยอาศัยท่านผู้นี้ผู้เดียว พระธรรมของพระพุทธเจ้าจึงได้รู้แพร่หลาย ผู้ซึ่งถือตามลัทธิอื่น ไม่เห็นอำนาจของตัวซึ่งจะทำอันตรายร่างกายแห่งท่านมัง (ภาษาฝรั่งแปลว่านักบวชฤๅโยคี) ผู้นี้ได้
ฟ้าเหียนกล่าวต่อไปว่า ที่ข้างโตเป (ในที่นี้เขาเรียกว่าเตาเวอภาษาฝรั่ง แต่คำโตเปนี้ ตาฟ้าเหียนแกเคยเรียกพระเจดีย์ก็เรียกมาจากสถูป) ของพระเจ้าอโศก ได้สร้างวัดมหายานใหญ่และงามมาก มีทั้งอารามหีนยานด้วย รวมด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่ายประมาณพระ ๖๐๐-๗๐๐ สิกขาบทและธรรมในใจกับทั้งจัดการเล่าเรียนของท่านทั้งสองพวกนี้สมควรจะชม
/*47ซามัน (ภาษาฝรั่งแปลว่า ผู้บำเพ็ญเพียรฤๅสมณะ) ซึ่งมีคุณธรรมอย่างสูงทั่วทุกทิศ และนักเรียนผู้ไต่ถามซึ่งจะใคร่ทราบความจริงและต้นเหตุของความจริง ย่อมมายังอารามทั้ง ๒ นี้ อนึ่งโสดในอารามนี้มีพราหมณ์เปนครูผู้หนึ่งมีนามปรากฎว่า มัญชุสรี ซึ่งซามันทั้งหลายผู้มีคุณธรรมอันใหญ่ยิ่งในพระราชอาณาเขตต์นี้ กับทั้งมหายานภิกษุย่อมนับถือแลดูท่าน (คือเป็นที่พำนัก)
หมดในเรื่องที่ว่าด้วยสาสนา ขอให้พิเคราะห์ดูว่ามันปนกันเลอะอย่างไรอยู่ที่กล่าวนี้เปนเวลาซึ่งกำลังพร้อมมูลกันอยูในพระนครอันเดียว ถ้าหากว่าจะไปเกิดเลือกทางบริสุทธิ์ชำระเครื่องรึงรัง น่าจะไปชำระกันที่เมืองลังกา เมื่อสังคายนาชั้นหลัง ซึ่งเขายกย่องว่าเปนการสำคัญมาก คงจะได้เลือกฟั้นกั้นจริง ๆ ไม่ใช่แต้มหัวตะอย่างสังคายนากรุงเทพ ฯ ส่วนสังคายนาในอินเดียนั้น เห็นจะไม่คงอยู่ได้เท่าใด เพราะใช้ท่องเอาด้วยปาก และด้วยเหตุนั้นจึงได้แพ้พวกมหายานอันได้คัมภีร์มาจากในถ้ำ ขอยุติไว้เพียงเท่านี้ทีหมดเวลา แต่เรื่องสวาสติกาและเครื่องหมายอื่น ๆ ยังไม่เห็น.
(พระบรมนามภิธัย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขา
/*48สวนดุสิต
วันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๓๖ ๑๒๒
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
ด้วยฉันไม่สบายขอหยุด ๓ วัน จึงได้เขียนอะไรต่ออะไรเหล่านี้ที่เปนเรื่องเบา ๆ ส่งมาให้
มีที่บอกไปแต่ก่อนผิดเรื่องหนึ่ง ด้วยศักราชที่ฟ้าเหียนและห้วนเจียงไปอินเดีย หลงไป ที่ลงมาใหม่นี้ถูกต้อง แต่เรื่องเครื่องหมายต่างๆ มีสวาสติกเปนต้น ไม่เคยเห็นอธิบายว่าหมายเช่นนั้นด้วยเหตุผลอย่างไร เคยเห็นแต่เขาชี้ให้ดู
สยามินทร์
ความสันนิษฐานเรื่องมหายานและหีนยาน
/*49ในการที่จะเรียบเรียงความเห็นเวลานี้ หาได้มีสมุดซึ่งคิดจะอ้างถึงอยู่ในมือไม่ คือสมุดที่พรตญี่ปุ่นให้ ได้ถวายไปให้กรมหมื่นวชิรญาณสอบสวน ชินกาลมาลินีและพงศาวดารเชียงใหม่ก็ไม่ได้ตระเตรียมมา หนังสือต่าง ๆ ไม่พร้อม เพราะเห็นว่าถึงจะเอามาให้พร้อมก็ไม่มีเวลาจะตรวจ จึงคิดว่าเขียนแต่พอเปนเค้าตามความจำได้ก็จะพอเปนทางคิดเห็นอยู่แล้ว เมื่ออยากจะรู้ละเอียดจึงไปค้นสอบสวนหนังสือเหล่านั้นสำหรับผู้มีเวลาที่สามารถจะแต่งให้ละเอียดได้ ที่เขียนบัดนี้เปนแต่นำให้นึก
ข้อซึ่งจะพิจารณาว่ามหายานเปนอย่างเก่าฤๅหีนยานเปนอย่างเก่า ตามความเห็นที่เธอคะเนว่าหีนยานจะเปนพวกข้างมีน้อย มหายานมีมาก พวกหีนยานเห็นว่าพวกมหายานเลอะเทอะนักจึงได้ตัดรอนเสียเหมือนธรรมยุติกากับมหานิกาย
ความ ๒ ข้อนี้ได้เคยพิจารณาเห็นเช่นนั้นครั้งหนึ่งแล้ว แต่ครั้นเมื่อได้เห็นหนังสือที่พรตญี่ปุ่นแต่งว่าด้วยนิกายและคณะพรตในเมืองญี่ปุ่นกล่าวท้าวขึ้นไปถึงพุทธกาล จึงได้สนทนากับกรมหมื่นวชิรญาณ ๆ ได้ค้นเรื่องตัวอย่างที่มีมาในบาลีประกอบ จึงลงสันนิษฐานกันว่าข้อที่แบ่งเปนพวกเปนหมู่นี้ ได้มีมาเสียแต่พระพุทธเจ้ายังเสด็จอยู่แล้ว
ข้อซึ่งว่าหีนยานและมหายาน ข้างไหนจะเก่าข้างไหนจะใหม่ ได้วินิจฉัยจากหนังสือพรตญี่ปุ่นซึ่งเปนตัวมหายานเอง กล่าวว่า/*50หีนยานเคยเป็นหมู่ใหญ่ มหายานรุ่งเรืองต่อภายหลังดังจะกล่าวต่อไปข้างหน้านี้
ในบาลีมีพระพุทธเจ้ายกเอตทัคคฐานพระเถรรูปหนึ่ง ว่าฉลาดในการจัดเสนาสนสงฆ์ให้อยู่เปนหมู่เปนเหล่าตามความประพฤติของภิกษุพวกนั้น ๆ ในเรื่องราวของท่านผู้ฉลาดในการแบ่งปันนี้ คือปันเป็น ๖ พวก มีพวกที่ทรงวินัยเคร่งครัดเปนต้น ความพิสดารมีเคยแปลแล้ว แต่จะหยิบไม่ได้ในเวลานี้ แต่พวกที่แบ่งกันในเวลานั้น ไม่แรงถึงนุ่งกางเกงข้างหนึ่ง นุ่งสบงข้างหนึ่ง แยกกันเปนทำนองฝ่ายวิปัสนาธุระ ฝ่ายคันถธุระ/*ในเวลานี้ แต่ความประพฤติของท่านพวกนั้น ลางทีเอื้อเฟื้อแต่อย่างเดียว ๒ อย่าง ไม่เอื้อเฟื้อต่อความปฏิบัติอย่างอื่น เหมือนหนึ่งว่าผู้ที่ประพฤติธุดงค์ มักจะเอื้อเฟื้อต่อวินัย ประพฤติวินัยดี ฝ่ายข้างพวกที่เอื้อเฟื้อต่อพระสูตร คือฝ่ายคันถธุระไม่เอื้อเฟื้อต่อวินัย ถือวินัยอย่างหละหลวมเช่นนี้มีมาแต่ก่อนแล้ว ถ้าจะมาเทียบดูที่เปนอยู่ในเมืองไทยปัจจุบันนี้ ก็คือตรงกับพระมหานิกาย เอื้อเฟื้อในทางพระสูตรและคันถธุระ ไม่สู้เอื้อเฟื้อในทางวินัย มหานิกายเช่นนี้ไม่ใช่พึ่งเกิดมีมาแต่ครั้งพระพุทธองค์ยังเสด็จอยู่แล้ว พิเคราะห์ดูตามลาดเลาของหนังสือ เสมือนหนึ่งจะเห็นได้ว่า มหานิกายเดี๋ยวนี้ยังประพฤติดีกว่าภิกษุบางพวกเมื่อครั้งพระพุทธองค์ยังทรงพระชนม์อยู่เสียอีก เพราะอาณาจักร์เข้าช่วยปกครอง ข้างฝ่ายธรรมยุติกานั้นตกอยู่ในพวก ๑ ใน ๖ พวกซึ่งประพฤติศึกษาในทางพระสูตรและพระวินัย นับว่าเสมอกันกับที่มีตัวอย่างมาแต่ครั้งพระพุทธเจ้ายังเสด็จอยู่ อีก ๔ พวกนั้นของดไว้ไม่พรรณนา แต่ก็เปนอย่างนั้นบ้างอย่างนี้บ้างเจือปนกัน
/*51ข้อที่แยกหมู่กันแต่เดิมมาเปน ๖ พวกเช่นนี้ ก็คงจะเกิดลัทธิอาจารย์ต่าง ๆ กันเปนต้นเหตุมีมาแล้ว
ข้างฝ่ายหนังสือญี่ปุนที่เขากล่าวนั้น เขาจับเอาปฐมสังคายนาว่าพระสงฆ์ซึ่งทำสังคายนานั้น เปนหีนยาน เมื่อเสร็จการสังคายนาแล้วได้แยกตั้งเขาเรียกว่าโรงเรียนเปน ๖ ๖ โรงเรียนนั้นก็เปนหีนยาน เมื่อจะทำสังคายนาที่ ๒ เกิดขึ้นด้วยโรงเรียนทั้ง ๖ กล่าวต่าง ๆ กันไป จึงได้ประชุมสังคายนา ซึ่งเรียกว่าเคาซิลเป็นครั้งที่ ๒ เพิ่มเติมที่เรียนขึ้นอีก แต่เปนหีนยานทั้งสิ้น ในระหว่างนี้จนถึงตติยสังคายนา พระพุทธสาสนาร่วงโรยลงไปมาก พระเจ้าอโศกประชุมพระสงฆ์บรรดาซึ่งจะหาได้ในอินเดียมาสอบสวน ในเวลานั้นจึงรู้ว่ามีลัทธิต่างกันอยู่ แต่พระอุปคุปตและโมคคัลลีบุตรดิศเถร เปนหีนยาน เพราะฉะนั้นสังคายนาครั้งที่ ๓ จึงเป็นพวกหีนยานยังมีอำนาจ ได้ตั้งโรงเรียนหลายโรง แต่พวกมหายานก็มีโรงเรียนเกิดขึ้น เว้นแต่อำนาจยังน้อยกว่าพวกหีนยาน
จะเปนก่อนสังคายนาที่ ๓ ฤๅสังคายนาที่ ๓ แล้วจำไม่สนัด พวกมหายานไปพบคัมภีร์พุทธวจน เขียนบรรจุไว้ในถ้ำ ได้ธรรมอันลึกลับซึ่งพระเถรเจ้าแต่ก่อนได้ฟังจากพระพุทธเจ้าแล้วจารึกไว้เป็นหลักฐาน จึงนำมาสั่งสอน แต่นั้นฝ่ายมหายานก็รุ่งเรืองขึ้น ฝ่ายหีนยานซึ่งสั่งสอนกันแต่ด้วยวาจาความรู้เสื่อมทรามลงไปทุกที ไม่เหมือนพระเถรเจ้าซึ่งเป็นอรหันต์ ยังคงมีอยู่แต่ก่อนนั้น
ข้อซึ่งต่างกันในระหว่างหีนยานและมหายานนั้น เขายอมรับว่าเปนพุทธวจนด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย แต่แบ่งเปน ๒ กาล คือตั้งแต่พระพุทธเจ้าได้ตรัสรู้แล้ว ได้สั่งสอนเวไนยสัตว์โดยพระวินัยและ/*52พระสูตรเปนพื้น จนตกมาถึงเมื่อขึ้นไปโปรดพระพุทธมารดาบนดาวดึงส์แล้ว ได้สั่งสอนเวไนยสัตว์ด้วยอภิธรรมมากกว่าพระสูตร เขาตั้งรายปีลงว่าปีที่หนึ่งเทศนาสูตรนั้น ๆ ที่ ๒ สูตรนั้น ๆ จนปีที่ ๔๕ พระสูตรตอนข้างต้นเราฟังรู้จักบ้าง แต่ตอนหลัง ๆ ลงมาชื่อสูตรนั้นยาว ๆ ฟังไม่รู้ว่าไปข้างไหน บัญชีนี้ยาวมากอ่านเหน็จเหนื่อยทีเดียว แต่ไม่มีแก่นสารอะไรสำหรับความรู้เราเลย
ต่อไปจึงบรรยายว่าคณะในเมืองญี่ปุ่น ได้รับความรู้มาจากที่ไหน มีมาจากเมืองจีนโดยมาก จากธิเบตบ้าง จากอินเดียบ้าง จากโคเรียบ้าง แล้วไปแยกกันออกด้วยเหตุผลต้นปลายอย่างไร ซึ่งไม่เป็นประโยชน์อันใดแก่เราจนหมดเล่ม
คราวนี้เมื่ออ่านสอบดูกับรายงานขุดค้นของโบราณในเมืองปาตลิบุตร อันอยู่ที่เมืองปัตนาในปัจจุบันนี้ ของ แอล เอ วัดเดล ซึ่งเปนเลบเตอแนลเคอแนลในกองหมอทหารอินเดีย ลงพิมพ์เมื่อคฤสตศักราช ๑๙๐๓ รัฐบาลอินเดียส่งมาให้ฉัน ซึ่งเขาไม่ได้จงใจจะกล่าวเรื่องพุทธสาสนา แต่หากเมืองปาตลิบุตรเปนเมืองสำคัญในพุทธสาสนา เขาจึงเก็บเรื่องราวบรรดาซึ่งกล่าวถึงเมืองที่มีอยู่ในบทกลอนและนิทานในประเทศอินเดียนั้นเอง และจดหมายเหตุของทูตกรีกและพรตจีนซึ่งได้ไปถึงเมืองปาตลิบุตร ในเวลาพระเจ้าอโศกกำลังมีอำนาจ และที่ร่วงโรยต่อ ๆ กันมาเปนลำดับ เอาถ้อยคำของผู้ที่ไปเห็นนั้นสอบสวนกันสำหรับที่จะขุดค้นให้ถูกเบาะแส แต่คำที่เขาเก็บรวบรวมมานี้ อยู่ข้างจะเปนประโยชน์แก่ความอยากรู้ของเรา แต่ข้างเขาก็ร้องว่าเต็มค้นอยู่เหมือนกัน เพราะหนังสือเก่า ๆ มักแต่งเปนเรื่องเฟเบอลคล้ายรามเกียรติ์เสียมาก ที่อาศัยเป็นหลักฐาน/*53ได้จากหนังสือกรีกเปอเซียนจีนพอเปนหลักหลาย ประกอบกับคำจารึกศิลาและเงินตรากับสิ่งอื่น ๆ ซึ่งขุดได้ จับเอาหนังสือท่อนเล็กท่อนน้อยเหล่านี้ผสมกันเข้า ที่ขาดอยู่ก็เอาเรื่องราวที่มีในจดหมายอินเดียคงไว้ ผสมเข้าพอเปนเรื่องได้ว่า
เมืองซึ่งพวกกรีกเรียกว่าปาลิบุธร คือปาตลิบุตร แปลว่าเมืองดอกไม้ซึ่งมีกลิ่นหอม เป็นเมืองสำคัญในเรื่องพงศาวดารข้างฝ่ายตวันออก ถึงว่าไม่เปนเมืองเก่าลึกซึ้งในพวกพงศาวดารอินเดีย แต่เปนเมืองที่ราชวงศ์อันหนึ่งมีอำนาจใหญ่ เปนหลักคือแลนมารกของอินเดีย
เมืองนี้เมื่อครั้งพระพุทธเจ้าเสด็จซึ่งมีปรากฎในบาลีและหนังสือต่าง ๆ เมื่อก่อนคฤสตศักราช ๔๐๐-๕๐๐ ปี ยังเป็นหมู่บ้านเล็กชื่อปาตลีคามฝั่งใต้แห่งแม่น้ำแคนเยส แต่เรียกตามเสียงฝรั่ง ความตั้งใจเขียนเห็นจะเขียนคังเคส์ คือคงคา พระเจ้าแผ่นดินราชคฤห์ เดี๋ยวนี้เรียกราชเคีย พระเจ้าอชาตศัตรูโอรสพระเจ้าพิมพิศาลซึ่งเปนพระเจ้าแผ่นดินก่อนพุทธปรินิพพาน ๘ ปี ได้ตั้งเปนเมืองด่านไว้สำหรับเปนที่ข้ามพลไปปราบเมืองริปับลิกเล็กน้อยซึ่งอยู่อีกคนละฟาก
แต่เมืองนั้นตั้งอยู่ในที่ท่าค้าอันสำคัญ เพราะได้ตั้งอยู่ที่แม่น้ำร่วมฤๅใกล้แม่น้ำร่วมของแม่น้ำทั้ง ๕ ในกลางประเทศอินเดีย เมื่อฟ้าเหียนไปว่าอยู่ใต้แม่น้ำร่วมประมาณโยชน์หนึ่งฤๅ ๗ ไมล์ แม่น้ำทั้ง ๕ นั้น คือ แคนเยส ๑ โคครา ๑ ราบติ ๑ คันดั๊ก ๑ โสน ๑ เพราะฉะนั้นเรือที่จะไปมาจำต้องผ่านจึงได้เจริญเปนเมืองใหญ่ขึ้นเร็วนัก ต้องด้วยพระพุทธทำนาย
/*54ตั้งแต่พระพุทธเจ้าได้เสด็จไปที่นั้นแล้ว เพียงชั่วอายุเดียวพระเจ้าอุทายินฤๅอุทยาสวะฤๅอุทธัยน ซึ่งเปนพระราชนัดดาของพระเจ้าอชาตศัตรู ได้ย้ายจากเมืองราชคฤห์ซึ่งอยู่ข้างตะวันออก ซึ่งเป็นแผ่นดินสูงประกอบไปด้วยภูมิประเทศเปนเขา ที่พวกอารยันคือพวกกรีกมักมารบกวนนั้นลงมาตั้งอยู่ในที่นี้ ครั้นเมื่อปราบข้างฝ่ายเหนือได้แล้วจึงได้ยกขึ้นไปเปนพระราชธานีนครหลวง ชื่อปาตลิบุตร
ในขณะนั้นประมาณ ๓๐๐ ปีฤๅ ๓๐๒ ปีก่อนคฤสตศักราช พระเจ้าแผ่นดินเวลานั้น ทรงพระนามจันทรคุปต แต่พวกกรีกเรียกว่า สันทรากุตโต ได้เปนทางพระราชไมตรีกับอาเลกซานเดอดิเกรต จนถึงได้เปนเกี่ยวดองอันสนิท อาเลกซานเดอดิเกรตนั้นอยู่ปันชาบ (ปัญจาลฤๅอุตรปัญจา) เมื่อมาตีเมืองอินเดียข้างเหนือก่อนคฤสตศักราช ๓๒๖ ปี ตามเรื่องราวที่ชาวมาเซโดเนียได้เขียนเปนพงศาวดารไว้ว่าเจ้าองค์นี้ (คือจันทรคุปต) เปนชาติต่ำ แต่ได้เปนเจ้าขึ้นโดยอำนาจเทพดาทั้งหลาย เมื่อได้ทำความผิดต่ออาเลกซานเดอโดยกล่าววาจาหยาบ อาเลกซานเดอให้เอาไปประหารชีวิตเสีย แต่หนีรอดจึงควบคุมพวกกองผู้ร้ายหลายพวกเข้าเปนกำลัง และยั่วใจพวกชาวอินเดียให้มีความมานะชิงอำนาจคืน ในการที่ได้ต่อรบกับแม่ทัพนายกองของอาเลกซานเดอ จันทรคุปตมีชื่อเสียงปรากฎว่าเปนขุนคชสารใหญ่ซึ่งมีกำลัง เมื่อได้อำนาจเช่นนั้นแล้วสันดรกุตโต จึงได้เปนเจ้าแผ่นดินพร้อมกันกับเซลิวโกซึ่งเปนราชโอรสของอาเลกซานเดอ แต่ผู้จดหมายข้างกรีกอีกคนหนึ่ง เขียนชื่อว่าสันดรคุปตัส อีกผู้หนึ่งเขียนว่าอันดโรกุตโต แต่หมายความว่า/*55จันทรคุปตคนเดียวกัน เรื่องราวฝ่ายข้างพุทธสาสนากล่าวว่า ชาติเดิมและวงศ์ตระกูลของจันทรคุปตเปนโมระฤๅมยุระซึ่งพวกคัมภีร์พราหมณ์เรียกว่าเมารยะ ตั้งอยู่ในเชิงเขาหิมมาลัยฝ่ายเหนือประเทศอินเดีย อีกนัยหนึ่งกล่าวว่ามยุระราชาซึ่งได้สร้างพระสถูปเปนชาติสากยะอยู่ในเมืองที่ตั้งอยู่หว่างเขาโมรา เรียกว่าบ้านสวาสด ผู้แต่งรายงานนี้ไปขุดได้รูปภาพต่าง ๆ ในพุทธสาสนามาไว้ในมิวเซียมอินเดียเปนอันมาก และบรรดาสิ่งที่ขุดได้เหล่านั้นเกือบจะมีรูปโมระ ฤๅนกยูงเปนเครื่องหมายทั้งนั้น
ตามเรื่องราวกรีกกล่าวว่าเซลิวโกสะนิกตอไปตีเมืองบาไบลอน แผ่อำนาจไปทางนั้น จันทรคุปตจึงได้ตีเอาอาณาเขตต์แผ่อำนาจในอินเดียแล้วตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน ภายหลังได้รบกันกับเซลิวโก จนกลับลงเปนมิตรแล้วเปนญาติโดยแต่งงาน ได้รับของตอบแทนจากจันทรคุปตเปนช้าง ๕๐๐ เชือก เมื่อทำไมตรีข้างฝ่ายอินเดียแล้ว เซลิวโกจึงได้ไปรบแอนติโคนัตต่อไป
ในเมื่อเปนไมตรีกันแล้วนั้นเซลิวโกจึงได้แต่งให้เมคัสติเนสเปนราชทูตมายังราชสำนักแห่งจันทรคุปตที่เมืองปาตลิบุตร เมคัสติเนสผู้นี้ (ตายเมื่อก่อนคฤสตศักราช ๒๙๑ ปี) กล่าวว่าเมืองปาตลิบุตรนี้ยาวประมาณสัก ๙ ไมล์ล้อมด้วยกำแพงไม้ มีหอรบและประตูเปนอันมาก และมีช่องสำหรับยิงธนูตลอดไป ข้างด้านหน้ามีคูสำหรับป้องกันและมีท่อน้ำเข้าออกในเมือง พลเมืองประมาณสี่แสน ส่วนราชบริพารของเจ้าแผ่นดินหลายพันคน แต่เป็นการปลาดที่กล่าวถึงสาสนาของราษฎรในเวลานั้น หาได้กล่าวถึงพุทธสาสนาไม่ ได้กล่าวถึงสารมเณียแต่งตัวด้วยเปลือกไม้ ก็ดูเป็นทางข้าง/*56พราหมณ์ ในรายงานนี้เขากล่าวว่าพระพุทธเจ้าพึ่งปรินิพพานราวร้อยปีเท่านั้น (ใกล้ข้างถูก) และเขาเห็นว่าถ้อยคำที่ใช้เรียกชื่อเสียงอันใดในจดหมายเหตุนั้นเป็นสำเนียงสันสกฤตคือมีตัว ร มาก จึงคเนว่าภาษาบาลีนั้นไม่ได้ใช้ คงจะเป็นภาษาที่เกิดขึ้นภายหลัง ทั้งที่มีคำกล่าวอีกฝ่ายหนึ่ง ว่าพระพุทธเจ้าตรัสภาษาบาลีเสมอนั้น ทางไมตรีในระหว่างกรีกกับเมืองปาตลิบุตรดูจะเป็นที่สนิทสนมกันมาก จึงมีจดหมายเหตุกล่าวว่าโอรสของจันทรคุปโต อันทรงนามว่า อามิโตรจะเตสะ ฤๅ (อามิโตรฆาตะ) อีกนัยหนึ่งเรียกว่า อัลลิโตรจะเทศ (ซึ่งคงจะหมายความตามสันสกฤตว่าอมิตรฆาฏะ แปลว่าเป็นผู้ฆ่าศัตรู) และโสภคเสนัส (ถ้าหากว่าหมายว่าสุภาคเสน ก็คงจะเป็นชื่อยศ) ได้ให้กำลังแก่กองทัพอันเตียวโชสซึ่งเป็นราชโอรสของเซลิวโกส แลแอนติโกนัสดิเกรตด้วยช้างเป็นอันมาก ในการทำศึกกับชาวเปอเซียน และมีสำเนาพระราชสาสนของเจ้ากรุงปาตลิบุตรขอซื้อน้ำองุ่นหวาน และมะเดื่อแห้งด้วย
ส่วนบทกลอนที่มีอยู่ในอินเดีย กล่าวถึงการกล้าหาญและกล่าวถึงความส่อเสียดในราชสำนัก และในการศึกที่ได้รบพุ่งกันอยู่โดยรอบเมืองปาตลิบุตร เป็นเรื่องที่เล่นละคอนกันอยู่ในเมืองอินเดีย ซึ่งแต่งขึ้นโดยคนอายุชั้นกลาง ดูเหมือนหนึ่งว่ามีที่ตั้งจากหนังสือโบราณที่ได้เล่าเรื่องราวเป็นพงศาวดารมีหลักฐาน แต่หนังสือนั้นจะสูญหายไปเสียแล้ว
คงอยู่แต่เรื่องราวเมื่อได้เป็นพระนครหลวงอันสมบูรณ์สนุกสนานของอโศก ซึ่งปรากฎพระเกียรติยศเป็นผู้กล้าหาญใหญ่ ในเมื่อประมาณ ๒๕๐ ปีก่อนคฤสตศักราช (ข้างลังกาว่าพระเจ้าอโศก/*57ได้ทำตติยสังคายนา เมื่อพุทธสาสนากาลล่วงได้ ๒๑๓ ปี อยู่ข้างใกล้กันมาก) เป็นพระราชนัดดาของจันทรคุปตะ เป็นเรื่องที่รู้ปรากฎกว้างขวางมาก อโศกนี้เป็นเอมเปรอใหญ่ยิ่งกว่าเอมเปรอทั้งหลายซึ่งได้มีมาในอินเดีย เป็นคอนสแตนไตน์ของพุทธสาสนา เกือบจะกล่าวได้ว่าเป็นผู้ตั้งสาสนาพระพุทธขึ้นเป็นสาสนา คือหมายความว่าเป็นสาสนาของราษฎร เพราะเหตุว่าก่อนแต่รัชชกาลของท่านมีแต่ภิกขุหมู่ละเล็กละน้อยแยกย้ายกันอยู่เป็นพวก ๆ มีจำนวนน้อยทีเดียว เพราะเมื่อก่อนคฤสตศักราช ๓๐๐ ปี พวกกรีกที่เขียนพงศาวดารจึงไม่ได้กล่าวถึงเลย ครั้นเมื่ออโศกได้เข้าถือสาสนานั้นเมื่อตอนปลายจึงได้ยกขึ้นเป็นสาสนาสำหรับแผ่นดินด้วย เป็นสาสนาซึ่งมีความมุ่งหมายมากแต่บังคับกดขี่น้อย เพราะเป็นเหตุฉะนั้นจึงได้ถือแพร่หลายในหมู่ราษฎรทั้งปวงทั่วไป ทั้งเจ้าแผ่นดินได้ตั้งความพยายามเพาะปลูกโดยแต่งมิศชันนารีแยกย้ายกันไปสั่งสอน จนถึงนอกพระราชอาณาเขตต์ เธอเป็นผู้มีราชศรัทธาเหลือเกิน ที่โลกนี้พึ่งได้เคยเห็น เธอได้ปกคลุมพระราชอาณาเขตต์อันใหญ่ ตั้งแต่อาฟคานิสตาน จนถึงไมซอ ตั้งแต่เนปาล จนถึงกุชราช ด้วยเจดียฐาน และการก่อสร้างสำหรับพุทธสาสนาอันมีขนาดล้วนใหญ่ ๆ ไม่ได้คิดถึงพระราชทรัพย์เลย โดยที่พระองค์เป็นพระราชาธิราชแท้ และมีนิสสัยในการช่างจึงได้ทำการก่อสร้างทั้งปวง ออกจากวิธีกรีกและออไซเรียนเป็นที่ตั้ง ไม่ตรงก็ยักเยื้องเสียบ้าง เพราะฉะนั้นเจดียฐานซึ่งเธอได้สร้างไว้ จึงเป็นสิ่งที่ล้วนแต่มีสง่างดงามทั่วทุกแห่ง พระสถูปฤๅจอมดินซึ่งเธอได้สร้างด้วยอิฐเป็นแท่งทึบ บรรจุพระสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้าฤๅเป็นที่หมายตำบลอันเป็นเจดียสถาน ย่อมพบเห็น/*58ทั่วไปตลอดประเทศอินเดีย และเกือบจะเหมือนปิริมิตในเมืองอิยิปต์โดยขนาด เสาศิลาจารึกใหญ่ซึ่งเป็นแท่งเดียวราว ๓๐ ฤๅ ๔๐ ฟิตขัดและสลักเกลี้ยงเกลา ยังปรากฎเป็นที่พิศวงควรชมของผู้ซึ่งได้เห็น เพราะฉะนั้นพระนครของเจ้าแผ่นดินองค์นี้จะงดงามสักเพียงใด ศิลาจารึกที่เราได้พบเห็นและได้อ่านทราบความว่าได้เป็นไมตรีกับเจ้าแผ่นดินกรีกหลายองค์ แอนเตียวชัสที่ ๒ เจ้าแผ่นดินเมืองไซเรีย โปเลมีเจ้าแผ่นดินอียิปต์อันติโคโนส โคนาตัดเจ้าแผ่นดินมาเซดอน มาคัสเจ้าแผ่นดินไซเรเน แลอาเลกซานเดอ เจ้าแผ่นดินเอเปรัส เพราะฉะนั้นจึงทำให้คิดเห็นว่าเสาศิลาจารึกในพระนครหลวงของท่านเอง ซึ่งได้ความว่ายังอยู่มีผู้ได้เห็น เมื่อคฤสตศักราชล่วงได้ ๒ -๓๐๐ ปี จะสาปสูญไปเสียข้างไหนคงจะจมอยู่ในดิน ในที่ร้างของเมืองปาตลิบุตรนี้เอง (นี้เป็นความปรารถนาของผู้ยื่นรายงาน ตั้งใจจะค้นหาให้พบจงได้)
การปลูกสร้างก่อนสมัยแห่งพระเจ้าแผ่นดินองค์นี้ และทั้งกำแพงพระนครเห็นเป็นทำด้วยไม้เหมือนเมืองพะม่าและเมืองญี่ปุ่นทุกวันนี้ การที่เปลี่ยนแปลงใช้ศิลาโดยรวดเร็ว ล้วนแต่เป็นศิลาใหญ่ ๆ จึงเป็นเหตุให้มาภายหลัง ซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวด้วยยักษ์ ว่ามีอำนาจอาจจะใช้ยักษ์ให้หาศิลามาส่งและก่อสร้างการเหล่านี้ (ขันอย่างหนึ่งในภาษาอังกฤษเขาใช้ว่าเยนต์ฤๅเยนนี แต่แปลลงไว้ด้วยว่ายักษ์ เว้นแต่คนธรรมดาทุกวันนี้ในเมืองอินเดียเรียกกันว่ายักเฉย ๆ ไม่มี ษ เหมือนเราเรียก) แต่ข้างฝ่ายกรีกเขากล่าวว่าเฮอกุเลส คือเทวดาที่เขาถือว่ามีกำลังมาก เช่นนิทานอิสปที่กล่าวถึงคนเข็นเกวียนมาหักลง เรียกให้เฮอกุเลสช่วย เฮอกุเลสเยี่ยมเมฆ/*59ออกมาบอกว่าให้เอาบ่าดันเข้า นิทานนั้นเป็นคำเปรียบ แต่ความจริงนั้นเฮอกุเลสเป็นเทวดาองค์ ๑ ที่เขานับถือ อีกนัยหนึ่งจะเป็นด้วยอโศกทำรูปยักษ์เป็นเครื่องประดับ รูปยักษ์ทั้งสองนั้นเป็นศิลาแท่งเดียวใหญ่มาก ขุดได้ที่เมืองปาตลิบุตร เดี๋ยวนี้ตั้งอยู่ในอินเดียนมิวเซียม คำจาฤกปีที่สร้างภายหลังสร้างเสาศิลาหน่อยหนึ่ง ศิลาที่ทำนั้นอย่างเดียวกันกับที่ทำเสาและขัดเกลี้ยงเกลาเหมือนกัน
ฝีมือช่างที่ทำการในครั้งนั้น มีแบบข้างตะวันตกเจือปนมากเป็นคลาสซิกอย่างแอดไซเรียนและกรีกเป็นอันมาก ทั้งฝีมือที่ทำนั้นดี ผู้ที่แต่งรายงานนี้จึงคะเนว่าคงจะได้ใช้ช่างกรีกหรือไซเรียนทำด้วย และหนังสือข้างพุทธสาสนากล่าวว่าอโศกได้ไปเป็นเจ้าเมืองตะศิลา (คือตักศิลา) ซึ่งเป็นเมืองเก่าในแขวงปันชาปห่างจากแม่น้ำอินทสทางสามหลับ ในเมืองนั้นเป็นเมืองที่อาเลกซานเดอได้ปกครองอยู่ก่อน มีช่างกรีกอยู่มาก
แต่เมื่อก่อนจะถึงคฤสตศักราชเมืองปาตลิบุตรร้างสิ้นเชื้อวงศ์ของอโศก เมืองหลวงได้ย้ายไปอยู่ที่อื่น คงจะเป็นด้วยเหตุ ๓ ประการเช่นพระพุทธเจ้าทำนายไว้ คือไฟและน้ำกับทั้งศึกภายใน เมื่อสังเกตดูก็เห็นจริงว่าเมืองนี้ตั้งอยู่ในทางน้ำเซาะ คงจะพังทางโน้นบ้างพังทางนี้บ้าง ทั้งน่าที่ไข้ห่าจะลงอย่างเช่นเมืองอื่น ๆ ทั้งการศึกภายในเป็นเหตุให้ศึกภายนอกมีมาทั้งข้างเหนือข้างใต้
ในระหว่าง ๑๐๐ ปีที่ ๓ ถึงที่ ๕ ดูเหมือนยังมีเจ้าแผ่นดินผู้ปกครองเมืองปาตลิบุตร ที่นับถือและอุดหนุนพระพุทธสาสนาอยู่ เชื้อวงศ์เจ้าแผ่นดินปาตลิบุตรชั้นหลังนี้ว่าเป็นวงศ์พระจันทร เพราะพวกมอริยะนั้นเป็นวงศ์พระอาทิตย์ ภายหลังจึงได้ย้ายเมืองหลวงจาก/*60ปาตลิบุตรไปตั้งอยู่เมืองกะนันชเมื่อระหว่างคฤสตศักราชปีที่ ๓๐๐ ถึง ๕๐๐ พรตจีนชื่อฟ้าเหียนยังได้ไปพบว่าเป็นเมืองใหญ่ มีสถานซึ่งอโศกได้สร้างไว้ยังเป็นปกติดีอยู่ ได้กล่าวถึงด้วยความพิศวงในฝีมือสลักและฝีมือฝังลายกับทั้งภาพศิลาเป็นอันมาก และเวลานั้นยังเป็นเมืองที่เล่าเรียนของพุทธสาสนา มีพระอยู่ประมาณสัก ๖๐๐-๗๐๐ เขาได้อยู่เล่าเรียนในที่นั้นถึง ๓ ปี เมื่อไปสืบหาพุทธสาสนาข้างอินเดียฝ่ายเหนือไม่พบแล้ว
ต่อมาอีก ๒๐๐ ปี เมืองปาตลิบุตรโทรมลงโดยเร็ว เมื่อพรตจีนชื่อห้วนเจียง ได้ไปถึงราวคฤสตศักราช ๖๓๕ ปี พบเมืองนั้นและสิ่งที่ก่อสร้างทำลายโทรมเป็นป่าไปแล้ว แต่เขายังสังเกตได้ว่าวัดฮินดูและสถูปซึ่งทำลายอยู่นั้นถ้าจะนับก็ด้วยร้อยเป็นอันมากที่ยังเป็นปกติดีมีอยู่ ๒-๓ แห่งเท่านั้น ครั้นเมื่อภายหลังมาพวกแขกมหมดันเข้ามาตีอินเดียเมื่อคฤสตศักราช ๑๒๐๐ ปี ได้ตัดทอนเลิกพระพุทธสาสนาขาดไม่มีเหลือในประเทศอินเดีย แต่ชื่อและที่ตั้งเมืองปาตลิบุตรอยู่แห่งใดก็ไม่มีผู้ใดรู้ ครั้นเมื่อฝรั่งมาสืบหาขึ้นเมื่อ ๑๐๐ ปีที่ ๑๘ ของคฤสตศักราช ผู้ที่เล่าเรียนรู้มากซึ่งเป็นชาวอินเดีย ไม่มีผู้ใดรู้เลยว่าอยู่ที่ไหน แต่นี้ไปเขากล่าวถึงเหตุผลซึ่งได้ค้นคว้าพบอย่างไร อาศัยเหตุอย่างไรประกอบกันต่อไปตามลำดับ ซึ่งไม่เข้าอยู่ในวงความพิจารณาซึ่งต้องการในเวลานี้
เมื่อได้อ่านหนังสือ ๒ เรื่องเช่นกล่าวมาแล้วจึงเอามารวมกันพิเคราะห์เดาตามความเห็นซึ่งน่าจะเรียกว่าอนุมาน เห็นว่าเมื่อครั้งพระพุทธเจ้ายังดำรงพระชนม์อยู่นั้น การปกครองพระสงฆ์เห็นจะไม่เป็นอย่างเดียวกันหมด และไม่สู้จะกวดขันเหมือนสมภาร/*61ครองพระอารามหลวงเดี๋ยวนี้ ถึงประพฤติรักษาวินัยก็จะเป็นแต่ความพอใจของผู้ใดจะประพฤติเคร่งไม่เคร่ง ทางที่จะทำความเพียรก็ต่าง ๆ กันตามครูบาอาจารย์ที่ควบคุมกันเป็นหมู่ ๆ พระพุทธเจ้าเป็นแต่ผู้สั่งสอนให้ตรัสรู้ธรรมที่เป็นยอดของบรรพชา แต่ทางซึ่งจะประพฤติอย่างไรจึงจะตรัสรู้จะไม่กวดขันนัก เพราะเหตุฉะนั้นจึงได้ตรัสยกย่องพระเถระองค์นั้นเลิศด้วยทางนั้นองค์นี้เลิศด้วยทางนี้ ใครที่อยู่ในคณะท่านองค์ไหนที่เลิศทางใดก็คงพยายามกันไปตามทางอาจารย์ไม่สู้เอื้อเฟื้อต่อทางอื่นนัก ข้อนี้ยังมีพยานอีกว่าเมื่อพระพุทธเจ้าจวนจะปรินิพพาน ยังได้อนุญาตไว้ว่าสิกขาวินัยอะไรควรจะคงไว้ก็ให้คง ถ้าควรจะยกเสียก็ให้ยกเสีย ควรจะเพิ่มขึ้นก็ให้พร้อมกันเพิ่มขึ้น ข้อนี้ให้เห็นว่าพระพุทธเจ้าถือเอาทางตรัสรู้เป็นสำคัญ ไม่ถือข้อวัตตปฏิบัติเป็นหลักฐาน แต่หากท่านผู้ที่ทำสังคายนาเห็นว่าคำสั่งของพระพุทธเจ้านี้กว้างนัก จึงประกาศห้ามกันเสียไม่ให้ผู้ใดแก้ไข ข้อซึ่งต้องประชุมพระอรหันต์ทำสังคายนาในครั้งแรก ได้ยกเหตุว่าวิตกด้วยถ้อยคำของสุภัททภิกษุ กล่าวเมื่อได้ข่าวพุทธปรินิพพานเป็นที่ตั้ง คงจะประกอบด้วยคำสั่งของพระพุทธเจ้าที่เปิดทางกว้างนัก อีกข้อหนึ่ง แต่ที่เป็นยอดสำคัญนั้น คือพระพุทธเจ้าเทศนาฤๅสั่งสอนอันใดไม่ได้เขียนลงเป็นลายลักษณอักษร และไม่ได้เทศน์ให้พระสงฆ์ฟังพร้อม ๆ กันทั้งหมด พวกนี้รู้อย่างนั้นพวกนั้นรู้อย่างนี้ จึงนัดประชุมกันสังวัธยายความรู้ตามที่ผู้ใดได้ยินได้ฟังให้รู้เท่ากันทั้ง ๕๐๐ องค์ เพราะท่านทั้ง ๕๐๐ นี้คงเป็นหัวหน้าเจ้าคณะควบคุมศิษย์อยู่องค์ละมาก ๆ เมื่อได้ประชุมสาธยายแลกความรู้กันให้รู้เท่า ๆ กันหมดแล้วนำไปสั่งสอนสาวก ก็คงจะเป็น/*62แบบเดียวกันได้หมด เพราะเหตุฉะนั้น ถึงว่าพระอานนท์เป็นปุถุชน ท่านพระอรหันต์เหล่านั้นยังต้องการนักด้วยพระอานนท์เป็นผู้ได้ฟังมาก แสดงให้เห็นว่าความรู้พระอรหันต์ทั้งปวงนั้นไม่เท่ากัน แม้แต่พระอานนท์ยังเป็นปุถุชน พระอรหันต์เหล่านั้นยังรู้น้อยกว่า
ข้อซึ่งหนังสือพรตญี่ปุ่นแต่งกล่าวว่าสังคายนาครั้งแรกและครั้งที่ ๒ เป็นพวกหีนยานทำทั้งนั้น คำที่ว่านี้เห็นจะเรียกแต่พอให้เข้าใจว่าเป็นพระอย่างเก่า เห็นจะไม่หมายว่าท่านทั้ง ๕๐๐๗๐๐ } องค์นี้มีญาณต่ำ เพราะเขาได้กล่าวถึงอาจารย์ข้างฝ่ายมหายานของเขา ว่าเป็นศิษย์ของท่านผู้ที่สืบมาแต่ท่านเถระองค์นั้น ๆ มีมหากัสสปเป็นต้นกี่ชั่วคนทุก ๆ อาจารย์
สังคายนาครั้งแรกนี้พระอรหันต์ที่มาประชุมทั้ง ๕๐๐ นั้น คงจะเป็นผู้ซึ่งมีอายุมากไล่เลี่ยกับพระพุทธเจ้าโดยมาก ไม่ช้านานก็เห็นจะไม่เหลืออยู่สักเท่าใด ตกลงเป็นชั้นศิษย์ก็คงจะหลายชั้น จึงมีความเห็นต่างแตกกันขึ้น ความเห็นที่ต่างแตกกันนี้ ก็คงจะเป็นอยู่หลายปี และความเชื่อถือของคนทั้งปวงก็คงต่างแตกกัน แต่เมื่อยังไม่มีเจ้าแผ่นดินองค์ใดนับถือพระพุทธสาสนาแขงแรงก็ยังไม่อาจจะหักล้างกันลงได้ เมื่อได้พระเจ้ากาฬาโศกเป็นกำลังจึงได้ชำระตัดสินผิดชอบแล้วทำสังคายนาใหม่ สังคายนาครั้งที่ ๒ นี้คงเป็นลักษณเดียวกันกับครั้งแรกแปลกแต่จะกล่าวว่าได้ฟังมาจากอาจารย์ของตน ๆ
ในระยะ ๑๐๐ ปีนี้เป็นเวลาที่พวกกรีกเข้ามาตีอินเดีย พุทธสาสนาซึ่งจับโทรมมาตั้งแต่พระเจ้าอชาตศัตรูล่วงลับไปแล้ว คงจะไม่แพร่หลายอันใดมากนักด้วยเป็นเวลารบพุ่งกันในเมือง ครั้งที่ /*63๒ มาได้อาศัยกาฬาโศก วงศของกาฬาโศกไม่ยืนยาวไปได้เท่าไร มีศัตรูมาแต่ต่างประเทศคงโทรมอีก ศัตรูต่างประเทศครั้งนี้อยู่ข้างมีอำนาจมาก ครอบงำทั่วทั้งประเทศอินเดีย พวกพระสงฆ์ทั้งปวงคงซ่อนเร้นอยู่เงียบ ๆ จนไม่ปรากฎเป็นสาสนาสมดังที่เขากล่าวไว้ในรายงานปาตลิบุตร ถึงว่าวงศ์จันทรคุปตจะคืนได้อินเดียแล้วก็ไม่ได้เป็นผู้ที่นับถือพระพุทธสาสนา จนถึงปีที่๑๐ ของรัชชกาลแห่งพระเจ้าอโศกผู้เป็นราชนัดดาจันทรคุปต จึงได้นับถือพระพุทธสาสนา
ตติยสังคายนาซึ่งพระเจ้าอโศกเป็นผู้อุปถัมภ์นั้น ห่างกันกับทุติยสังคายนาถึงราว ๑๓๘ ปี การสังคายนาครั้งนี้นับว่าเป็นการเก็บรวบรวมธรรมที่หายหกตกหล่น ดูเป็นส่วนข้างฝ่ายพระเจ้าอโศกอยากทำเองมากกว่าที่พระสงฆ์จะขวนขวาย ข้างลังกาว่ามีพระโมคคัลลีบุตรดิศเถรอีกองค์หนึ่งนอกจากพระอุปคุปต แต่ข้างฝ่ายมหายานไม่กล่าวถึงออกชื่อแต่อุปคุปต จนผู้ที่แต่งรายงานปาตลิบุตรเขากล่าวว่าพวกอาจารย์ฝรั่งเขาคิดเห็นไปว่าอุปคุปตและดิศโศเป็นองค์เดียวกัน เพราะในเสาศิลาจารึกก็กล่าวถึงแต่พระอุปคุปต (เขาคัดคำเทียบไว้แต่ดูยังเป็นเดาหลวม ๆ อยู่ไม่ต้องการจะเอามากล่าวถึงก็กล่าวถึง)
ข้อซึ่งพวกมหายานไม่กล่าวชัดว่าผู้ซึ่งทำสังคายนาครั้งที่ ๓ นี้ เป็นมหายานฤๅหีนยานบางทีเขาจะหมายเอาความเกิดของมหายานว่า เกิดที่เมืองปาตลิบุตรในคราวเดียวกัน เมื่อกล่าวถึงพระมหินทรเถร เขากล่าวต่างไปว่าเป็นน้องพระเจ้าอโศกเรียกว่ามเหนทร จนพระเจ้าอโศกให้ยักษ์สร้างถ้ำให้อยู่ในระหว่างพระราชวังกับเมืองปาตลิบุตรก็ไม่กล่าวถึงว่าเป็นฝ่ายมหายานฤๅหีนยาน และตามที่กล่าวนั้นบวช/*64อยู่ในเมืองราชคฤห์แล้วไม่ได้มาบวชในเมืองปาตลิบุตร และเมื่อมาอยู่เมืองปาตลิบุตรก็อยู่ลำพังไกลกันกับเขาที่สร้างขึ้นให้ท่านอุปคุปตอยู่มาก ถ้าหากว่าเชื่อพวกลังกาว่าพระมหินทรได้ออกไปลังกาเป็นแน่ ซึ่งฝรั่งเขาก็ออกจะเชื่อ ๆ เพราะไปค้นพบชื่อสังฆมิตตาบวชและออกไปลังกากับมเหนทร ถ้าเช่นนั้นได้ออกไปในปีที่ ๑๗ แห่งราชสมบัติของอโศก ตามเรื่องลังกาว่าได้ไปทำสังคายนาในเมืองลังกา เป็นจตุตถสังคายนาตามเสียงชาวลังกานับ แต่ที่แท้เป็นการทำคนละแห่งห่างกันเพียง ๒๐ ปี แปลว่าเหมือนเอาสำเนาในอินเดียออกไปประกาศที่เมืองลังกา เพราะเหตุฉะนั้นจะถือว่าพระมหินทรเถรเป็นมหายานไม่ได้ ถ้าจะถือว่าเป็นครูของหีนยานจะชอบกลกว่า
ในระยะนี้เกือบ ๒๐๐ ปีไม่มีสังคายนาเป็นเวลาที่พระเจ้าอโศกล่วงลับไป โอรสของพระเจ้าอโศกยังคงถือพุทธสาสนา แต่ราชนัดดาปรากฎว่ากลับไปถือเชนะ เข้าใจว่ามหายานคงจะเกิดในระยะ ๒ แผ่นดินนี้เอง พวกหีนยานผู้รู้จะน้อยเข้า พวกมหายานจะเกิดผู้มีสติปัญญาและความรู้ ทั้งจะมีท่านพวกพราหมณ์ที่เป็นอาจารย์ผู้หลักผู้ใหญ่สันทัดในทางนั่งกรรมฐาน เป็นที่นับถือของพระไปร่ำเรียน จึ่งเกิดเขียนคัมภีร์ปรุงสาสนาขึ้นใหม่ ฤๅสาสนาพระพุทธแต่เดิมจะออกพราหมณ์ ๆ อยู่มากกว่าที่พวกหินยานถืออยู่เดี๋ยวนี้ แต่ครั้นเมื่อนาน ๆ มาความรู้ทางฝ่ายหีนยานจะเสื่อมลงเลยแพ้มหายาน แต่ยังไม่สูญสิ้นเชื้อ จนฟ้าเหียนซึ่งออกไปเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๘๐๐-๙๐๐ ปีก็ยังมีอยู่
ข้อที่ทำจัตุตถสังคายนาเมื่อพระพุทธสาสนาล่วงได้ ๔๓๓ ปี และเขียนเป็นหนังสือจารึกลงในใบลานนี้ คงจะเป็นด้วยท่าน/*65พวกพระในอินเดีย นำคัมภีร์มหายานออกไปเมืองลังกา จึงเกิดเป็นปากเสียงเถียงกันขึ้น พวกลังกาจึงได้ทำสังคายนาและเขียนลงในใบลานเป็นภาษาลังกา เพราะจะเถียงกันกับพวกมหายานปากเปล่าเป็นการเสียเปรียบ ความคิดที่เขียนหนังสือนั้นเป็นความคิดได้จากพวกมหายาน
แต่นี้ทอดไปอิกถึง ๕๐๐ ปี จนถึงพุทธสาสนาล่วงได้ ๙๕๖ ปี พระพุทธโกษาจึงออกไปแปลภาษาลังกาลงเป็นภาษามคธเขียนขึ้นใหม่ การที่แปลกลับเป็นภาษามคธเสียนี้ ก็บอกเหตุผลชัดว่าเป็นภาษาลังกาอยู่แต่งเพิ่มเติมง่าย พวกลังกาคงจะทำลิ้นลงไปไว้มากเหลือเกิน จนเอาหนังสือนั้นไว้ไม่ได้ต้องเผาไฟหมด ถ้าขืนเอาไว้คนก็ยังจะเชื่ออยู่เสมอ งานที่พระพุทธโกษาไปทำนั้นคงจะเอาฉะบับที่พวกหีนยานแต่งขึ้นสู้มหายานในอินเดียลงไปสอบกับฉะบับลังกา เพราะเหตุว่าถ้าลังกาเป็นผู้ที่ได้เป็นหีนยานมาแต่เดิม ไม่ได้มีมหายานแซกแซง คงจะได้ความสั่งสอนฝ่ายหีนยานซึ่งท่านพวกหีนยานในอินเดียลืมเสียบ้าง ปรวนแปรไปตามมหายานบ้าง
ข้างฝ่ายหนังสือที่มีอยู่ในลังกานั้นเล่า ของเดิมก็คงจะมีที่พวกลังกาแต่งขึ้นเชือนไปเหลือกำลังก็คงจะมี ท่านพุทธโกษาคงจะได้เลือกทิ้งเสียทั้งสองข้าง คัดเอาแต่ที่เห็นว่าควรจะเป็นธรรมเขียนขึ้นใหม่ จึงต้องทำการอยู่ถึงปีหนึ่ง
ในระหว่าง ๖๐๐-๗๐๐ ปี ตั้งแต่พระพุทธสาสนาได้ ๒๐๐ เศษ ฤๅ ๓๐๐ จนกระทั่ง ๙๐๐ ซึ่งพวกมหายานมีอำนาจมากนั้น คงจะได้ส่งพวกสอนสาสนาออกมาเที่ยวสั่งสอนในเมืองต่างประเทศตลอดจนเมืองเราจึงถือลัทธิมหายานทั่วกันทั้งสิ้น แต่ข้อซึ่งจะเข้าใจ/*66ว่านุ่งกางเกงฤๅไม่นั้นเห็นจะไม่นุ่ง อยู่ในอินเดียอย่างไรก็คงมาอยู่อย่างนั้น
ข้อสำคัญมีอีกอย่างหนึ่งที่พวกมหายานเขียนคัมภีร์ของตัวใช้ภาษาสันสกฤต ด้วยเหตุฉะนั้น เมืองใดซึ่งมหายานเคยเป็นสาสนาสำหรับเมือง ๆ นั้นยังคงใช้ชื่อเสียงเป็นภาษาสันสกฤต ถ้าหากว่าเมืองเราไม่ได้ถือสาสนามหายานเหตุไฉนภาษาสันสกฤตและสันสกฤตแผลงลงจนเป็นภาษาไทยจึงจะมีแน่นหนานักดังนี้เล่า จนภายหลังมาเรียนสาสนาจากภาษาบาลีแล้วยังต้องกลับแปลลงเป็นภาษาสันสกฤตเล่า อย่าป่วยกล่าวถึงสิ่งก่อสร้างและที่จมดินอยู่อันเราได้พบเห็นบ่อย ๆ นั้นเลย แต่ภาษาบาลีซึ่งใช้สำหรับพระไตรปิฎกอยู่ทุกวันนี้เป็นภาษาหนึ่งต่างหาก แต่ออกจากภาษามคธ ข้อที่พระพุทธโกษาแปลภาษาลังกาลงเป็นภาษามคธ ฉันเชื่อว่าจริง แต่ที่กลายเป็นภาษาบาลีไปนั้น เข้าใจว่ากลายเมื่อครั้งพระกัสสปเขียนใหม่ เมื่อสังคายนาที่ ๗ เหตุว่าล่วงมาถึง ๔-๕๐๐ ปี ภาษามคธไม่ใช่ภาษาพื้นเมืองของลังกาก็ค่อยเปลี่ยนแปลงเลือน ๆ ไป ท่านกัสสปผู้นี้ไม่ใช่ชาวมคธราฐเป็นชาวลังกาคงจะตกแต่งขึ้นใหม่ ฤๅใช้ตามที่เคยพูดกันในเมืองลังกา เช่นกับมอญเมืองเราพูดไม่เหมือนกันกับมอญมรแมนยังว่านั่นภาษาเดียวกัน นี่เป็นภาษาต่างประเทศแท้ ๆ ภาษาบาลีกับภาษามคธใกล้กันจริง แต่บางคำต่างกันห่างไกลคะเนไม่ได้
สังคายนาซึ่งเขานับว่าเป็นที่ ๗ เมื่อพุทธสาสนาล่วงได้ ๑๕๘๗ ปีนั้น เห็นจะเป็นส่วนข้างเลอะกันในลังกาเอง ด้วยการรบพุ่งในเมืองและด้วยอดเขียนแซกแซงไม่ได้ ภาษาลังกาที่เผาเสียแล้วก็กลับมีขึ้นอีก ต้องเผากันใหม่ สังคายนาครั้งนี้ดูจะไม่สู้มีหลัก/*67เหมือนครั้งก่อน น่าจะเป็นเลือกตามใจมาก นิทานรุง ๆ รัง ๆ เห็นจะเลือกติดเข้าไว้ในนี้มาก และในระหว่างนั้นคือพระพุทธสาสนาล่วงได้ ๑๑๐๐ ปี พรตห้วนเจียงไปพบเมืองปาตลิบุตรร้าง ข้างมหายานเองก็จะโทรมมาก ถึงเวลาที่ทำสังคายนาที่ ๗ นี้พุทธสาสนาอินเดียก็เกือบจะหมดฤๅพอจะหมดกัน พะม่าจึงต้องไปรับพระธรรมมาจากเมืองลังกา ๆ อวดว่าเป็นผู้ที่แผ่พระสาสนา ก็อวดกันในระยะนี้
สังคายนาที่ ๘ ซึ่งว่าพระธรรมทินเถรได้ทำที่เมืองเชียงใหม่เมื่อพุทธศักราชล่วงได้ ๒๐๒๐ ปีนั้น เห็นว่าสาสนาหีนยานจะได้เดินมาจากฝ่ายเหนือคือมาจากพะม่า แต่วิปริตผิดเพี้ยนมามากนานอยู่แล้ว ท่านองค์นี้คงจะมาจากลังกาจึงมาแก้ไขขึ้นใหม่
ตอนนี้เองถึงเรื่องที่เรามี ๆ อยู่ คือชั้นคัมภีร์ชินกาลมาลินีพงศาวดารหริภุญชัย พงศาวดารเชียงแสนเชียงใหม่มีท่านพวกลังกามาหนุนเนื่องกันเป็นลำดับ ท่านผู้ที่มีชื่อเสียงโด่งดังเช่นสามีสังฆราชซึ่งมีคำจารึกเสาศิลาสุโขทัยที่เจ้าแผ่นดินออกบวช ท่านผู้นี้มาทางเมืองนครศรีธรรมราช เดินเรื่อยขึ้นไปตามลำดับจนถึงเมืองเชียงใหม่ การที่เรากลับเป็นหีนยานนั้นคงจะเป็นทั้งข้างฝ่ายเหนือและฝ่ายใต้ล้นหลามกันเข้ามา
สังเกตดูเรื่องราวที่ผิดกันในระหว่างหีนยานกับมหายานตามที่ได้รู้เรื่องข้างหีนยานน้อยที่สุดในเวลานี้ ดูเป็นข้างฝ่ายมหายานกล่าวถึงโยกราฟีในอินเดียอยู่ข้างจะถูกต้องมาก ข้างฝ่ายหีนยานออกจะงม ๆ เช่นกับเมืองปาตลิบุตรค่อนจะว่าอยู่ข้างริมทะเล แต่ข้างฝ่ายมหายานเขารู้ชัดเจนว่าอยู่ริมแม่น้ำคงคา ถ้าเป็นเรื่องนิทานชาดกยิ่งเลอะมาก เช่นกับท่านพวกขาดขอนต่าง ๆ ไปเที่ยวป่าพระหิมพานต์ไพล่ลงมาขาดขอนอยู่ในทะเลซึ่งเหลือจะเดินลงมาอย่างไรได้ เห็น/*68จะเป็นด้วยบ้านแกอยู่ลังกา การที่จะลงไปถึงทะเลนั้นดูไม่สู้ยากนัก แต่ข้อซึ่งจะแลเห็นแม่น้ำใหญ่ซึ่งแลไม่เห็นฟากข้างโน้น อยู่ข้างจะนึกยาก เพราะแม่น้ำในลังกามันร่องแร่ง ยิ่งตกมาถึงพวกลาวไปจนถึงได้ทองจากกระสือ ฉันได้แปลคัดเรื่องนิทานมหายานซึ่งเขารบุที่ถูกมาให้ฟังเป็นตัวอย่างเรื่องหนึ่ง ทั้งนี้เห็นจะเป็นด้วยเขาแต่งในท้องที่ ฝ่ายหีนยานแต่งที่อื่น
ธรรมที่ดี ๆ เขาก็รู้อยู่ แต่มีอีกข้อหนึ่งซึ่งจะเป็นการเอาใจให้เข้ากับสาสนาเดิมของพื้นเมือง คือมีเมืองสุขัสวดี มีพระพุทธอมิตาภะซึ่งพุทธุบาทสาสนายืนยาวไม่มืที่สุด นั่งอยู่บนดอกบัว แม้แต่ใครได้ยินพระนามฤๅได้เห็นรัศมีเกิดปีติก็ได้ไปเกิดเป็นอุปปาติกฤๅคัพภไสยกะในดอกบัวที่แวดล้อมอยู่โดยรอบ มีกำหนดปีได้สำเร็จ มีพระพุทธเจ้าอื่น ๆ ทุกโลกธาตุสั่งสอนธรรมโดยลำพังพระองค์ แต่คงมีองค์หนึ่งครั้งหนึ่งบ้างสองครั้งบ้าง เทศนาถึงพระอมิตาภะ ในเวไนยสัตว์ทราบรูปความอย่างเดียวกันกับเริ่มมหาสมัยสูตร ต่างแต่กลายเป็นออกชื่อพระอย่างอาฏานาติยสูตรนั่นก็ย่อยลงไปจนกระทั่งถึงสูตรนี้ใครเขียนขึ้นตอนหนึ่ง อายุจะไม่ต่ำกว่าขัย ๒ ตอน ๓ ตอนอายุก็ทวีมากขึ้นไป บ่นบริกรรมได้มากเที่ยวก็มีอานิสงส์ต่าง ๆ ขึ้นไป มันไปข้างทางกอดของฝรั่ง ข้อที่ฝรั่งนิยมชมชื่นว่าพุทธสาสนาคล้ายสาสนาพระเยซูนั้น เขาเรียนจากมหายาน ดูเหมือนหนึ่งว่าจะเลื่อมใสมหายานมากกว่าหีนยานเพราะแลเห็นพระนิพพานไม่ได้จริง ๆ เป็นพ้นวิสัย เมื่อ ๒๓} วันล่วงมานี้มีผู้ลงพิมพ์กล่าวถึงอนาคตวงศ์ที่เขาได้อ่านจากเมืองพะม่า กล่าวติเตียนต่าง ๆ แล้วบอกว่ากลิ่นอายเหมือนออกจากเกือกบู๊ตพวกมหายานเพราะพวกมหายานเขาแต่งหรูกว่ามาก
/*69วิธีนั่งพระธรรมเขาแปลเป็นอังกฤษก็มี ขึ้นต้นก็นั่งพับแพนงเชิง ตั้งศีร์ษะให้ตรงแล้วก็เริ่มอานาปานัสติ เรียกอย่างเดียวกันกับนั่งพระธรรมของเรามีโอภาส มีกระสิณ แต่มีอะไร ๆ ต่อไปอีกมากจนถึงฌาน แล้วฉันก็หยุดอ่านเสียเพราะฝืดเต็มทีด้วยต้องมานึกเทียบกับข้างเรา ถูกที่เกินความรู้ก็ไม่ออกสนุก เข้าใจว่าหนังสือจะมีมากกว่าหีนยานมาก แต่ลงปลายก็ไปที่สระบัวนั้นเอง
ได้แปลคำฟ้าเหียนเล่าเรื่องมหายานหีนยานปนกับพราหมณ์อย่างไรเมื่อเวลาเขาไปเห็น พอให้เป็นทางสันนิษฐานกับเรื่องสาสนาเชนที่ฉันได้ไปพบอีกเรื่องหนึ่งส่งมาให้ดูด้วย
ฉันมีความเห็นแต่พูดออกไปมันชวนจะเป็นมิจฉาทิษฐิ ว่าหีนยานก็ดี มหายานก็ดี ที่จะเหลือแก่นเดิมนั้นน้อย ผู้ที่แต่งขึ้นก็แต่งไปตามความเข้าใจของตัวและตามกาลตามสมัยและชั้นชั่วอายุคน และไมใช่แต่พุทธสาสนาถึงสาสนาเก่า ๆ อื่นๆ เช่นสาสนาพระเยซู ก็เซนต์อะไรต่ออะไร แกแต่งไปตามใจต่าง ๆ กัน จะมีแต่ปรินสิเปอล คือข้อที่ตั้งของสาสนายังคงอยู่เท่านั้นทุก ๆ สาสนา
สวนดุสิต
วันอาทิตย์ที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๒๒
/*70พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๑๕ สิงหาคม ร.ศ.๓๗ ๑๒๓
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ
ส่งตัวอย่างพัดมานั้น คราวนี้ชอบใจแล้ว เอาเป็นใช้ได้ แบ่งชั้นตามที่ว่าก็ดีอยู่ คล้ายยศม่านเรือ จำจะต้องใช้ดิ้นเงินจึงจะงามผ้าแถบนั้นเป็นอันทำได้ พื้นคิดจะใช้สีน้ำเงินแก่จนเป็นดำฤๅดำทีเดียว ให้หาแพรอยู่แล้ว ขอให้เขียนขนาดใหญ่ส่งมาเถิด ผู้จะทำเขาเร่ง
อนึ่งเรื่องพระบทได้เตรียมบาญชีไว้แล้ว แต่มันพลัดพลากไปเสียไม่ได้ส่ง บัดนี้ได้ส่งมาให้ด้วย การที่ส่งมานี้ไม่ใช่จะขอให้ร่าง ขอให้ช่วยคุมรูปแลช่วยนึกแก้ไขเปลี่ยนแปลงเรื่อง ซึ่งบางทีจะเป็นสัปเยกที่เขียนได้งามกว่าฤๅเข้าทีกว่า ถ้าคุมรูปเข้าได้แล้ว ตัวภาพเรื่องนั้นขอให้ช่วยชี้ที่ ว่าควรจะไปคัดเอาจากแห่งนั้น ๆ เพราะเธอได้ดูไว้มาก
สยามินทร์
เรื่องส้างพระบทหลวง
บันทึก (พระราชหัตถเลขา)
/*71๑ วัดเขมา
ช่องบน พระเวลาได้ตรัสรู้ อยู่ในดวงไม้ พระศรีมหาโพธิ
ช่องล่าง ตะปุสะ ๑ ถะลิกะ ๑ พ่อค้าเกวียนถวายสตูก้อน สตูผง พระพุทธเจ้าลูบพระเศียร ประทานพระเกษ แก่พานิชทั้งสอง
ทางนิทานวัดเขมา
๒ วัดหนองแขม
ช่องบน พระนาคปรก
ช่องล่าง พระเวศสันดรเรียก พระกรรหาชาลีขึ้นจากสระ
เกี่ยวแก่หนอง
๓ วัดโชติทายการาม
ช่องบน พระพุทธเจ้าทำยมกปาฏิหาร
ช่องล่าง พระมโหสถตอนธรรมยุทธ
ทางข้างสว่าง
/*72๔ วัดเพลง
ช่องบน พระพุทธเจ้าเรียกเอหิภิกขุ พระปัญจวัคคีย์
ช่องล่าง พระพรหมนารอท
ไปพบเขาบวชนาค
๕ วัดประดู่
ช่องบน พระพุทธเจ้าในวาริชชาฎก คือพระคันธารราษฎร์ยืนขอฝน
ช่องล่าง พระอนนทสวดรัตนสูตรทำน้ำมนต์ รงับโรค มนุศยที่เกิดด้วยทุภิคภัยในเมืองไพสาลี

๖ วัดดาวดึงษ
ช่องบน พระจุฬามณีเจดีย์ ช่องล่าง พระพุทธเจ้าเทศนาสตปกรณาภิธรรม ณ ดาวดึงษพิภพ
ตามชื่อวัด
๗ วัดป่าแป้น
ช่องบน พระป่าเลไล
ช่องล่าง พระวิฑูร
ตามชื่อวัด
๘ อุตมิงคาวาส
ช่องบน พระห้ามสมุท
ช่องล่าง มหาชนกเรือแตก ใกล้ทเล

/*73๙ วัดนอกบ้านแหลม
ช่องบน พระถวายเนตร
ช่องล่าง จันทกุมาร
ได้เห็นไม่ได้ขึ้น
๑๐ วัดโกรกกราก
พระพุทธเจ้าลงโสปาณมณี ช่องบน เป็นสวรรค กลาง เป็นมนุศ ช่องล่าง เป็นนรก
ทำปาณาติบาทแลทำบุญปนกัน
๑๑ วัดบางปลา
ช่องบน พระเจดีย์ชเวตกง
ช่องล่าง วาริชชาฎกนิทาน พระยาปลาช่อน
ช่องบนเป็นรามัญ ช่องล่างตามชื่อ
๑๒ วัดเชิงเลน
ช่องบน พระลีลา
ช่องล่าง กัณฑกุมาร เมื่อชูชกไล่ต้อนตี ๒ กุมาร
โรมันคาตอริกประชิตจวนจะร้าง
๑๓ วัดพระปฐมเจดีย์
มารวิไชย
สำหรับหรู
๑๔ วัดบางสาม
ช่องบน พระห้ามพระญาติ
ช่องล่างเรื่องสุวรรณสาม
ตามชื่อ
๑๕ วัดบางบัวทอง
ช่องบน พระรำพึง
ช่องล่าง เตมียชาดก
นึกหาที่เกี่ยวกับดอกบัวไม่ออกเพื่อจะให้ครบสิบชาติ
/*74๑๖ วัดแค
ช่องบน พระนาคาวโลก
ช่องล่าง เนมียราช
สุดทางที่จะกลับ
๑๗ วัดบางยิหน
ช่องบน พระอุ้มบาตร
ช่องล่าง ภูริทัต
เลยลงไปหาเข้ากิน
๑๘ วัดวินัยชำนาญ
ช่องบน เป็นพระเจ้าแสดงโอวาทปาฏิโมก
ช่องล่าง อยากจะให้เป็นรูปพระอุบาฬี ถ้าจืด ๆ สักยบัพชา น่าจะมีที่เขียนแห่งใด ๆ ถ้าจะให้ดีชำระความภิกขุนีมีครรภ์ แต่กลัวยายแก่แกจะดูไม่รู้ ถ้าจะให้ดูเข้าใจ เป็นอนาถบิณฑ์สร้างพระเชตุพน เอาเงินลงปูพื้น เห็นจะเข้ากันกับเศรษฐีมีศรัทธา เคยเห็นเขาเขียนที่ไหนจำไม่ได้แต่เลวเต็มทีมีรูปสลักในศิลา ที่พระเจดีย์ที่ได้สลิละในอินเดีย แต่ไม่/*75ใช่เป็นสำหรับรูปเขียนสมุดนั้นอยู่ที่กรมหมื่นวชิรญาณ เห็นจะต้องนึกใหม่ เงินที่ลาดนั้นมิใช่รัชฏะฤๅสุวรรณเป็นทองเหลืองลาดอย่างลาวฤๅอิแปะจีน
/*76(สำเนาหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย)
วันที่ ๓ กันยายน ร.ศ. ๑๒๓
ขอเดชะฯ
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้า ฯ ถวายเรื่องพระบทมาในบัดนี้ ๓ ฉบับ เปนคำสั่งสำหรับทำได้ฉบับหนึ่ง แลเปนคำสั่งสำหรับการเขียน ๒ ฉบับ แล้วจะได้นำทูลเกล้า ฯ ถวายทอยเข้ามาตามที่จะตรวจตราได้ดีแล้วต่อไป การกะตำแหน่งให้เขียนไม่สู้ง่ายเหมือนยังนึก เปนต้นว่าพระบทวัดหนองแขม ซึ่งข้างบนจะเขียนพระนาคปรก แลข้างล่างจะเขียนพระเวศสันดอนเรียก ๒ กุมารขึ้นจากสระนั้น ทีแรกก็ลฤกได้ทันทีว่าพระเวศสันดอนเรียก ๒ กุมารมีงามนักหนาที่วัดสุวรรณคลองบางกอกน้อย แต่พระนาคปรกนั้นมีมากแห่งด้วยกัน แต่ลฤกไม่ได้ว่าที่ไหนงามด้วยไม่มีงามถึงที่จับใจจำไว้ได้ต้องเที่ยวค้นเทียบเคียงดูใหม่ เลือกเอาที่งามที่สุดตามซึ่งมีอยู่ จึงสำเร็จไม่ได้โดยเร็ว
อนึ่งข้าพระพุทธเจ้ามีความวิตกด้วยสีน้ำยา เพราะเหตุว่าที่มีขายในท้องตลาดทุกวันนี้ มีแต่สีปลอมคือเอาดินเหลืองมาย้อมสีสวรรย์ขายเมื่อสลายจะใช้การ สีสวรรย์ลอยอยู่บนน้ำ ดินเหลืองนอนอยู่ก้น เมื่อจะทาต้องกวนอยู่ไม่หยุดได้ แลเมื่อเขียนแล้ว ล่วงเดือนหนึ่งไม่ใคร่จะมีอะไรติดอยู่ ความวิตกอันนี้เกิดขึ้นแต่การที่จะเขียนพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตร เกรงด้วยเกล้า ฯ ว่าจะไม่มีน้ำยาใช้ให้ของอยู่ทนนานสมพระราชประสงค์ จึงได้คิดจะหาสีมาจาก/*77เมืองจีน จึงสืบสวนได้จีนช่างเขียนคนหนึ่งซึ่งพูดเข้าใจความประสงค์กันได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้จัดให้จีนคนนั้นไปหาซื้อสีที่เมืองจีน บัดนี้ได้มาแล้วสมประสงค์ เปนสีอย่างที่หนึ่งมีมากพอที่จะเขียนพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรได้สัก ๒ หลัง ถ้าหากผู้ซึ่งจะโปรดเกล้า ฯ ให้เปนแม่กองในการเขียนพระบทนี้ ไม่มีน้ำยาจะใช้แล้ว ให้มารับที่ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
(สำเนา) คำอธิบายแบบกระดานพระบท
/*78๑. ขนาดกระดาน ต้องใช้อย่างกว้าง ๒ ศอก สูง ๖ ศอก ๑๓ แผ่น กว้าง ๒ ศอก คืบ สูง ๔ ศอก แผ่นหนึ่ง นอกจากนี้ยังจะต้องทำอีก ๔ แผ่น แต่จะบอกขนาดไต้ต่อภายหลัง
๒. กระดานต้องใช้ไม้ที่แห้งที่สุดที่จะหาได้ เมื่อเพลาะไว้นานจะได้ห่างแต่น้อย
๓. การเพลาะต้องใช้ไม้สามแผ่น แต่ไม่ต้องแต่งแผ่นเท่ากันหมด แผ่นกลางกว้างตามแต่จะหาไม่ได้เปนอย่างใหญ่ แผ่นข้างเพลาะเสิมพอให้ได้ขนาดกว้างเท่าที่ว่าไว้ข้างบน ทั้งนี้เพื่อจะหลบหลีกมิให้แนวแยกสูญกลางทำให้เสียโฉม
๔. กรอบบนสลักไม้อย่างแบบเขียนติดลงแลปิดทอง
๕. กรอบล่างกลึงมีปลายเปนเม็ดอย่างแบบเขียนคร่ำติดลง แลปิดทอง
๖. ต้องมีหูเหล็กสำหรับตอกตาปูแขวนติดไว้ด้วย.
(สำเนา) พระธรรมโกษาให้ได้รับวันที่ ๙ ต.ค. ๒๓
/*79สังเขปความในมัจฉชาดก
ในอดีตกาล ที่สระโบกขรณีใกล้พระเชตวัน เปนธารน้ำอันหนึ่งล้อมรอบกอเครือวัล อยู่ในเมืองสาวัตถีแว่นแคว้นโกสล พระบรมโพธิสัตว์เกิดเปนกำเนิดแห่งปลา มีหมู่ปลาแวดล้อมอาไศรยอยู่ในธารน้ำนั้น ในกาลครั้งนั้นฝนไม่ตกในแว่นแคว้นนั้น เข้ากล้าของมนุษย์ทั้งหลายเหี่ยวแห้ง น้ำในที่ทั้งหลายมีบ่อเปนต้นแห้งแล้วบรรดาปลาแลเต่าเข้าสู่เปือกตมสิ้น ปลาทั้งหลายในธารน้ำนี้ เข้าสู่เปือกตมซ่อนเร้นอยู่ในที่นั้น ๆ นกทั้งหลายมีกาเปนต้นจิกด้วยจงอยปากแล้วนำไปเคี้ยวกิน พระบรมโพธิสัตว์เห็นความพินาศของหมู่ญาตินั้นแล้วทรงดำริห์ว่า ผู้อื่นที่จะสามารถเปลื้องทุกข์ของหมู่ญาติเหล่านั้นย่อมไม่มี นอกจากเรา เราจะทำสัจจะกิริยา แล้วจะยังฝนให้ตก จักยังญาติทั้งหลายให้พ้นจากทุกข์คือความตาย ครั้นดำริห์ดังนี้แล้ว จึงคุ้ยเปือกตมอันมีสีดำออกเปนสองซีก แล้วออกมาลืมในตาแลดูอากาส ให้เสียงแก่ปัชชุนนะเทวราชแล้วตรัสว่า ดูกรปัชชุนนะผู้เจริญ เราเปนทุกข์เพราะอาไศรยญาติทั้งหลาย เมื่อเราเปนผู้มีศีลลำบากอยู่ เพราะเหตุไรท่านย่อมไม่ยังให้ฝนตก ชื่อว่าความอันเราเกิดในที่เปนที่เคี้ยวกินซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเสมอกันแล้วเคี้ยวกินเปนต้นว่าปลา แม้ตัวประมาณเท่าเข้าสารขึ้นไปย่อม/*80ไม่มี แม้สัตว์มีชีวิตอื่นเราก็ไม่เคยฆ่า ท่านจงยังฝนให้ตกด้วยคำสัตย์นี้ จงเปลื้องหมู่ญาติของเราให้พ้นจากทุกข์ ตรัสดังนี้แล้วเมื่อทรงเรียกปัชชุนนะเทวราชนั้น ประดุจดังว่าพระราชาทรงบังคับข้ารับใช้ ตรัสคาถานี้ว่า ดูกรปัชชุนนะ ท่านจงยังฝนให้ตก จงยังกาให้พินาศ จงขับไล่กาให้หมด เพื่อให้พ้นความโศก แลท่านจงเปลื้องเราให้พ้นความโศกเถิด เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ทรงเรียกปัชชุนนะ ประดุจดังว่าพระราชาทรงบังคับข้ารับใช้ ยังฝนให้ตกในสกลโกสลราษฐ์ ทรงเปลื้องมหาชนให้พ้นจากทุกข์คือมรณ
ในกาลเปนที่สุดรอบแห่งชีวิตร (คือสิ้นชีวิต)ไปแล้วตามยถากรรม.
(สำเนา) คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๓ สำหรับวัดโชติทายการาม
/*81กระดานต้องเขียนกรอบโดยรอบ แต่ว่ากรอบนั้นต้องให้เล็ก ๆ จะได้มีที่เขียนภาพมาก ๆ
กระดานที่จะเขียนแบบนี้ มีขนาดสูง ๖ ศอก ต้องแบ่งทำคั่นกลาง ไว้เนื้อกระดานข้างบน ๓ ศอก ๖ นิ้ว ข้างล่าง ๒ ศอก คืบ ๖ นิ้ว
ช่องบนเขียนพระเจ้ากระทำยมกปาฏิหาร ต้องไปถ่ายอย่างที่เขียนไว้ในห้องผนังพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ด้านข้างใต้ แต่ในห้องนั้นเขียนปะปนกันอยู่หลายเรื่อง ต้องแบ่งตัดเอา แต่ที่ตรงยมกปาฏิหารคือที่มีพระเจ้า ๕ พระองค์ นอนนั่งยืนอยู่บนต้นมม่วง กำหนดที่ตัดนั้นด้านสูงเอาแต่เชิงห้องขึ้นไปถึงชายพื้นพระสุเมรุ ซึ่งเปนที่สุดแห่งยอดพระรัศมี ด้านกว้างพอหมดหมู่เดียรถี ซึ่งทำการแข่งฤทธิพระเจ้า การเขียนถ่ายนั้นขยายให้ใหญ่กว่าเดิมสองเท่า ก็จะเปนอันพอดีกับเนื้อที่ซึ่งมีอยูในกระดานนั้น
ช่องล่างเขียนเรื่องมโหสถตอนธรรมยุทธ ต้องไปถ่ายอย่างฝีมือนายคงแป๊ะ ซึ่งเขียนไว้ในพระอุโบสถวัดสุวรรณาราม คลองบางกอกน้อย เขียนขนาดเท่าต้นอย่าง ถ่ายตัดเอาแต่จำเพาะตรงหมู่เกวัตตะครุบแก้ว อย่างประหนึ่งว่าตัดรูปเขียนที่นั้นมาปิดลงบน/*82กระดาน คือข้างด้านสูงจับแต่ปลายฉัตรมโหสถลงมาจนสุดท้าวม้าห้อ ข้างด้านกว้างจับแต่สุดห้องข้างซ้ายมือมาจนสิ้นกระดาน ได้เท่าใดก็เท่านั้นที่ว่าสุดห้องนี้ หมายความว่าสุดห้องตามรอยเดิม ไม่นับรอยที่เขียนเติมเมื่อแก้แผละน่าต่างออกไปทีหลังนั้นเข้าด้วย ในหมู่ภาพนั้นมีรูปหยาบอยู่รูปหนึ่ง คือพลฝ่ายหนึ่งหลกก้นให้สัตรู รูปนั้นเมื่อเขียนถ่ายควรแก้ให้ผ้านุ่งหลกน้อยกว่ารูปเดิม
ริมกรอบล่างต้องทำช่องอักษรจาฤกไว้ พอที่จะเขียนอักษรได้ ๒ บรรทัด.
คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๑๓ สำหรับวัดพระปฐมเจดีย์
/*83กระดานต้องเขียนกรอบโดยรอบ แต่ว่ากรอบนั้นต้องให้เล็ก ๆ จะได้มีที่เขียนภาพมาก ๆ
ภาพนั้นเขียนเมื่อมารประจญพระเจ้า ต้องไปถ่ายอย่างจากห้องผนังในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ข้างด้านเหนือ ห้องนั้นสูง ๔ ศอก กว้าง ๓ ศอก กระดานที่จะเขียนถ่ายนี้ มีขนาดสูงเท่าห้อง แต่ขนาดกว้างย่อมกว่าห้องอยู่คืบหนึ่ง การเขียนถ่ายคงให้ภาพเท่าในห้องเดิม ยอมให้พลมารขาดหายไปข้างละ ๖ นิ้ว ตัดทิ้งเสีย ไม่ต้องเขียน
ริมกรอบล่างต้องทำช่องอักษรจาฤกไว้ พอที่จะเขียนอักษร ได้ ๒ บรรทัด.
(สำเนาพระราชหัตถเลขา)
พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๔ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ
มีความชอบใจเปนอันมากที่ได้รับจดหมายเรื่องพระบท แบบพระบทแลคำสั่ง เปนที่ถึงอกถึงใจเปนอย่างยิ่ง จะกว่ากระไรให้ดีกว่านี้ก็ยากที่จะพอใจฉัน น้ำยานั้นจะได้สั่งเขาไปรับ.
สยามินทร์
(สำเนาหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย)
/*85เรื่อง เขียนพระบท
วันที่ ๕ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
ขอเดชะ ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าออกหนักใจ ด้วยการไปเที่ยวตามวัดหาแบบเขียนพระบท ไมใคร่จะได้สมประสงค์ จึงขอพระราชทานทราบกระแสรพระราชดำริห์ไว้ เผื่อสำหรับการขัดข้อง เหตุที่ขัดข้องนั้น คงจะมีสามอย่าง คือ
๑. ปางซึ่งต้องการไม่มีเขียนไว้แห่งหนึ่งแห่งใด ควรจะคิดผูกขึ้นใหม่ฤๅประการใด
๒. ปางซึ่งต้องการมีที่เขียนไว้ เว้นแต่ลเลิงไปข้าง ๆ มาก เข้ารูปกระดานไม่ได้ ควรจะคิดผูกใหม่ ฤๅจะเปลี่ยนรูปกระดาน ขวาง ๆ ไปตามแต่จะเข้ากับรูปที่มีตัวอย่างได้
๓. ปางซึ่งต้องการมีที่เขียนไว้ เว้นแต่เลวเตมที ควรจะให้ถ่ายทั้งเลว ๆ กระนั้น ฤๅว่าควรจะผูกเอาใหม่
กระบวรที่จะผูกใหม่นั้นก็จะทำได้สองอย่าง คือทำคำสั่งให้ช่างเขียนผูกเอาเอง แล้วแต่เขาจะแผลงฤทธิกันไปอย่างหนึ่ง ฤๅอีกอย่างหนึ่งข้าพระพุทธเจ้าร่างแบบให้
จะควรประการใดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
(สำเนาพระราชหัตถเลขา)
/*86พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๖ ตุลาคม ร.ศ.๓๗ ๑๒๓
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ
ด้วยฉันได้รับหนังสือลงวันวานนี้ ว่าด้วยเรื่องขัดข้องในการร่างพระบท
๑. ปางซึ่งไม่มีเขียนไว้แห่งหนึ่งแห่งใด จำจะต้องคิดผูกขึ้นให้เปนเค้า แต่การเลอียดจะละวางเสียบ้างก็ควร เพราะเสียเวลามาก
๒. ปางซึ่งมีเขียนไว้แต่ลเลิงอยู่ข้างมาก เข้ารูปกระดานไม่ได้ ถ้าหากว่าตัดรูปซึ่งไม่เปนสาระออกไม่ได้ แลจะไม่คิดผูกขึ้นใหม่ ข้อนี้สำคัญอยู่ด้วยขนาดกระดานที่สั่งเอาไปแล้ว ถ้าคเนได้ว่ารูปจะต้องเปนเช่นนี้ ประมาณสักกี่แผ่น ห้ามเขาไว้อย่าเพ่อให้ทำกระดาน แล้วสั่งให้ไปถ่ายรูปทั้งลเลิงเช่นนั้น พร้อมกันกับขนาดกรอบ เช่นนั้น ง่ายกว่าที่จะคิดผูกขึ้นใหม่ แต่คงงามสู้ผูกขึ้นใหม่ไม่ได้ เหนจะต้องอาไศรยเลือกวัด ถ้าวัดใดที่ซึ้ง ๆ จะไม่มีผู้ไปเหน ปล่อยให้ละเลิงไป เอาง่ายเปนประมาณ วัดที่ทีจะออกหน้า จำจะต้องผูกใหม่
๓. เรื่องที่ผูกไว้แล้วแต่เลวเต็มที จะควรผูกใหม่ฤๅใช้ตามเดิมควรจะประมาณด้วย วัดสำคัญแลไม่สำคัญ เช่นกล่าวแล้วในข้อ ๒
วัดที่เรียกว่าสำคัญนั้น เช่นวัดโชติทายการาม ซึ่งมีผู้ไปมาแวะเสมอ วัดอย่างเลว เช่นวัดบางปลาซึ่งรั่วร้ำมาก วัดทั้งนี้กรมสมมตแลกรมดำรงจะอธิบายได้.
สยามินทร์
(สำเนาหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย)
/*87เรื่อง ส่งแบบพระบท นำเบอ ๑๑ แล ๑๖
วันที่ ๑๐ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
วันที่ ๑๐ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
ขอเดชะ ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้า ฯ ถวายคำสั่งเรื่องพระบทมานี้อีก ๒ นำเบอ
นำเบอ ๑๑ เรื่องมัจชาฎดก ไม่มีที่เขียนที่ใดนอกจากในหอพระคันธารราษฎร์ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเขียนเองเมื่อยังไม่ทันเปนดี ไม่ควรที่จะถ่าย ผูกขึ้นใหม่ดีกว่า แต่เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าไม่สำคัญถึงต้องร่างให้ ช่างสามัญคงทำพอดูได้โดยลำพัง จึงได้ทำแต่คำสั่งเท่านั้นรูปพระธาตุย่างกุ้งข้าพระพุทธเจ้ายืมพระที่วัดปรมัยมา ถ้าช่างถ่ายแล้ว ขอรับพระราชทานคืนไปส่งเจ้าของ
นำเบอ ๑๖ พระนาคาวโลกไม่พบตัวอย่างที่เขียนไว้แล้วมี จึงได้ผูกขึ้นใหม่ตามใจรักของข้าพระพุทธเจ้า ถ้าตรงไหนไม่ชอบพระราชหฤทัยก็แก้เสียใหม่ แต่ส่วนเรื่องเนมีย์ได้แบบที่วัดสุวรรณ มือครูทองอยู่งามอย่างยิ่ง เล่นกนกมากจิง ๆ ถ้าตกแก่ช่างที่ไม่สู้แขงละไม่ไหว ข้าพระพุทธเจ้าพยายามที่จะตัดแต่ตัดไม่ออกต้องเอาทั้งห้อง เพราะฉนั้นทำให้ภาพเล็กไปสักหน่อย
/*88ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้า ฯ ถวายพระบทกรมหมื่นสรรพสาตร ซึ่งมาใหม่อีกสามแผ่นเข้าไว้ในคอเลกชั่นด้วย พระถวายเนตรขึ้นไปยืนอยู่บนรัตนบัลลังก์นั้นเจ็บปวดดี
พระบทซึ่งใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททรงส้างครั้งนี้ คงจะเปนอย่างดีที่สุด ไม่ใช่พระบทต้น สมควรที่จะคิดกำชับกำชาการรักษาให้เปนไปดี ให้ของอยู่ได้ดูนาน ๆ สักหน่อย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ ฯ
(สำเนา) คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๑๑ สำหรับวัดบางปลา
/*89จงรับกระดานพระบทขนาดยาว ๖ ศอก กว้าง ๒ ศอก นั้นมา วัดตั้งแต่ริมกรอบสลักลงมาได้ ๒ ศอกคืบ ๖ นิ้ว แล้วตีเส้นคั่นลงไว้ แบ่งเนื้อกระดานเปนสองช่อง
ช่องบนเขียนพระธาตุเมืองย่างกุ้ง จงถ่ายตามรูปตัวอย่างซึ่งส่งมานี้ แต่ด้านกว้างไม่เอาเต็มตามที่มีในรูปตัวอย่าง ตัดเอาเพียงเสมอขีดแดงซึ่งขีดไว้กับกรอบ (ถ้าดูเห็นไม่ชัด จงเอาเชือกขึงดูตามรอยแดง ก็จะรู้ว่ากินเพียงใดแน่) การที่เขียนถ่ายลงกระดานต้องขยายใหญ่ขึ้น ๒ เท่าครึ่ง จึงจะพอเหมาะกับกระดาน แต่ร่างร้านกับธงบริวารที่ผูกไว้กับยอดพระเจดีย์เล็ก แลรูปฝรั่งแขกจงยกเสีย รูปพม่าใช้ได้ แต่ต้องแก้ให้กลับหน้าเข้าไหว้พระธาตุ พอจะได้ดูรู้เปนเค้าว่าพระธาตุโตเท่าใด การลงสีนั้นทำตามของจิง คือองค์พระจิงนั้นปิดทอง แต่ที่เขียนจะปิดทองฤๅเขียนเหลืองเทียมทองก็ได้แล้วแต่จะถนัด ส่วนกำแพงแก้วแลรูปสิงห์นั้นเปนปูนปั้น
ช่องล่างเขียนเรื่องมัจฉขาฎก จงผูกถ้าทางเอาตามชอบใจ ความในท้องเรื่องมีว่าพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเปนปลาช่อน อยู่ในลำบางอันหนึ่งกับด้วยเพื่อนปลาทั้งหลาย ในคราวหนึ่งฝนแล้งน้ำแห้ง ปลาทั้งหลายตกอยู่ในปลัก ฝูงนกกามาไซ้หาจิกกินทุกวัน พระโพธิสัตวมีความสมเพศเพื่อนปลา จึงแหวกปลักขึ้นมามุ่งตา/*90ขึ้นอากาศกล่าวสัจจาธิษฐานขอฝน ในขณะนั้นฝนก็ตกลงมา ปลาทั้งหลายก็พ้นอันตรายในการที่จะเขียนนั้นต้องมีเปนลำคลองน้ำแห้ง มีกาแลนกต่าง ๆ จิกหาปลากิน แต่ห้ามมิให้เปิดคัดตะล๊อกถ่ายเอาปลาฝรั่งนกฝรั่งมาเขียน ควรจะพยายามดูอย่างนกปลาในเมืองเราเอามาเขียน แลนกต้องรวังเขียนแต่ที่มันกินปลาจิง ๆ ด้วย กลางคลองนั้นทำรูปปลาช่อนโผล่ขึ้นมาจากปลัก มีหน้าตามุ่งขึ้นอากาศแลปากอ้า เปนทีกล่าวสัจจาธิษฐาน ตัวสัตวที่เปนโพธิสัตวเสวยพระชาตินั้น แบบโบราณเคยใช้ปิดทอง นี่จะปิดทองก็ได้ ฤๅเห็นจะไม่งามจะเขียนเส้นเกล็ดทองก็ได้ ฤๅอยากจะเล่นตัวปลาให้เหมือนจิง จะทำรัศมีรองหลังเอาก็ได้ พอให้รู้ว่าไม่ใช่ปลาธรรมดา บนฝั่งคลองควรทำไม้ต้นสูง ๆ จะได้ใช้เนื้อที่ว่างให้แน่นหนาขึ้น บนต้นไม้จะมีนกมีลิงอะไรได้ทั้งนั้นตามแต่จะสนุกในใจ
ช่องบนนั้นรูปองค์พระธาตุเตี้ยแจ้ มีอากาศมากน่าเกลียด จำต้องแก้ไข คือทำรบายลงมาจากกรอบสลัก แต่อย่าให้กว้างเกินไปกว่าคืบ ๖ นั้น รบายนั้นจะเขียนเปนลายกรวยเชิงก็ได้ ฤๅเห็นว่าจืดจะทำลายมังกรก็ได้ แต่ต้องเปนมังกรไทย ถ้าไม่รู้จักจงไปดูหย่องน่าต่างหอพระมณเฑียรธรรม ฤๅจะทำเปนรบายดอกไม้ร้อย เปนดอกไม้สด ฤๅดอกไม้ทองก็ได้ ตามแต่จะถนัดมือ
สองข้างกระดานต้องทำกรอบห้ามอย่างเล็ก ๆ
ปลายกระดานข้างล่างต้องทำกรอบกว้างเปนช่องที่เขียนหนังสือได้สองบรรทัด
ลายคันที่แบ่งห้องล่างบนให้ขาดกันต้องมี ถ้าควรเปนขนาดกว้างเอากว้างเท่าขอบล่างก็ได้.
(สำเนา) คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๑๖ สำหรับวัดแค
/*91จงรับกระดานพระบทขนาดกว้าง ๒ ศอก ยาว ๖ ศอก มาตีกรอบกว้าง ๒ นิ้วลง ๓ ด้าน คือด้านบนแลข้าง แล้ววัดแต่ใต้กรอบบนลงมา ๒ ศอก ๙ นิ้ว ตีกรอบขวางสกัดกลางลงขนาดอย่างเดียวกัน ที่เขียนภาพจะได้แยกกันออกเปนสองช่อง แลในกรอบนั้นจงผูกลายประจุลงตามแต่จะเห็นงาม
กรอบด้านล่างต้องยักลายเปนช่องหนังสือ มีขนาดกว้าง ๔ ฤๅ ๕ นิ้ว พอที่จะเขียนหนังสือได้สองบรรทัดอย่างตัวเขื่อง ๆ
ที่ช่องบน เขียนรูปพระพุทธเจ้าปางเมื่อเหลียวหลังสั่งเมืองเวสาลีจงเขียนเส้นร่างตามแบบซึ่งส่งมาด้วยนี้ ถ่ายขยายให้ใหญ่ขึ้น ๕ เท่า การลงสีนั้น องค์พระเจ้าใช้สีเหลืองอ่อนพระสาวกใช้สีขาว ตัดอย่างโบราณ คือใช้คิ้วดำ หนวดดำ จีวรใช้ชาดเติมรงให้จัด แล้วตัดด้วยดินแดงเกลือนเข้าข้างลึก แล้วเอาเหลืองโฉบตามกลีบผ้าตรงที่สูงเส้นเล็ก ๆ บาง ๆ อย่างทำลายฉลุ รัศมีพระเจ้านั้น ใช้ ๖ สี คือพื้นทาแดงชาด เส้นขอบรัศมี ๕ ชั้น ๕ สี ในเส้นหงษชาดใหญ่ ถัดออกไปเส้นขาวใสเล็ก ถัดออกไปเส้นเขียวแก่ใหญ่ ถัดออกไปเส้นเหลืองเล็ก ทีนี้ทิ้งให้หางวางเส้นทองเล็กอีกเส้นหนึ่ง ให้สีพื้นผนังหลังเขาคั่นอยู่ในรหว่างเส้นเหลืองกับทอง เปนลวดใหญ่อีกลวดหนึ่ง/*92ด้วย ถ้าแลเห็นไม่ขึ้นดี เอาเส้นดำเข้าช่วยคัดด้วยในรหว่างนั้นก็ได้ กระบวรเขียนซ้อนสีอย่างว่านี้ เส้นทองซึ่งเปนเส้นนอกที่สุดต้องอยู่เสมอเส้นร่าง ส่วนรัศมีพระสาวกใช้สามสีคือพื้นแดงเส้นในหงษชาดใหญ่ เส้นนอกขาวใสเล็ก ถ้าแลเห็นไม่ขึ้นเอาดำตัดนอกเสียอีกทีก็ไร้ ที่เปนรูปบัวฐานอยู่ในแบบนั้น คือ ฐานซุ้มประตูเมืองเวสาลี ใช้สีมอครามเจือเขม่า จะทำลายฤๅไม่นั้นตามแต่จะเห็นดี ถ้าทำลายต้องเปนฉลุลายปูน พื้นต่อไปข้างหลังพระเจ้านั้นคือกำแพงเมือง ทาสีมอครามเจือเขม่าอย่างเดียวกับประตูฤๅแก่กว่าหน่อยก็ดี ข้างหลังพระสาวกนั้นมีเสากรอบประตูอยู่ รวังอย่าทามอเลยไป ต้องสอดสีดินแดง พื้นถนนที่พระเดินอยู่ทาสีดินแดง พื้นลานน่ากำแพงทำหญ้า ฤๅว่าจะซ้ำทำต้นไม้ดอกแซมเข้าด้วยก็ได้ แต่รวังอย่าให้รกอย่าให้ใหญ่ ให้สอดไปพอเหมาะกับช่องว่างอย่างประหนึ่งว่าทำลาย
ที่ช่องล่างเขียนเรื่องพระเนมีย์ราช จงไปถ่ายอย่างฝีมือครูทองอยู่ซึ่งเขียนไว้ในพระอุโบสถวัดสุวรรณ คลองบางกอกน้อย ถ่ายเอาทั้งห้อง แต่ลดขนาดเขียนให้เล็กลงสามสอง (คือเหมือนหนึ่งว่าภาพต้นอย่างสูง ๑๒ นิ้ว ลดเขียนแต่ ๘ นิ้ว)ที่ว่าถ่ายทั้งห้องนั้น หมายความเอาเพียงเท่าที่เขียนไว้เดิมเท่านั้น ที่พอกปูนแก้บานแผละ เติมห้องกว้างออกมาอีกข้างละ ๖ นิ้ว แลเขียนต่อเติมไว้ยังไม่แล้วนั้น ไม่หมายให้ถ่ายด้วยดอก อย่าหลงไปคิดเข้าด้วยจะลงกระดานไม่ได้.
(สำเนาพระราชหัตถเลขา)
/*93พระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์
วันที่ ๑๑ ตุลาคม ร.ศ.๓๗ ๑๒๓
ถึง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ
ได้รับจดหมายส่งคำสั่งเขียนพระบทที่ ๑๑ แลที่ ๑๖ มีร่างพระนาคาวโลกมาด้วย เปนที่พอใจแล้ว แต่อดสันนิษฐานความเหนของเธอไม่ได้
เรื่องพระภักตรพระรัศมีเปนที่ตกลงกันแล้ว ยังมีที่จะต้องกล่าวถึงแต่เรื่องห่มผ้า ตามที่เขียนมานี้ต้องเข้าใจว่าผ้าห่มนั้นสั้นกว่าที่พระห่มกันอยู่เดี๋ยวนี้มาก จะยาวกว่าผ้าห่มนอนกำมหริด ฤๅส่าน ที่เรียกว่าแคชเมียอยู่ประมาณสักคืบเศสเท่านั้น แต่ห่มแหวกฤๅจะคลุมสบัดขึ้นบ่าก็ตาม แต่ไม่เลิกทางข้างล่าง ดูก็สบายดี แต่อยากรู้ความสันนิษฐานว่ามีที่มาฤๅเปนแต่นึกดูให้พอดีพอสบาย
แผ่นที่ ๑๑ นั้นฉันจ่ายให้กรมสรรพสาตร ด้วยเหนว่ามีช่องที่ช่างจะพุ่งได้มาก โดยจะพุ่งผิดติเตียนแก้ไขก็ง่าย อีกแผ่นหนึ่งนั้นได้ส่งไปให้เจ้ากรมสาย
พระบทกรมสรรพสาตรแผ่นถวายเนตรนั้น อยากทราบความเหนพวกมหาโพธิโซไซเอตีกลัวจะไม่เจ็บแค้นแต่ยืนบนรัตนบัลลังก์ จะเคืองต้นพระศรีมหาโพธิที่ปลูกเปนอาเวนิวด้วยกระมัง
พระบทที่จะไปไว้วัดเปนที่น่ากลัวอันตราย มีอยู่หลายแห่ง มีวัดเชิงเลนเปนต้น โทษถึงไว้ไม่ได้ แต่นึกหวังใจอยู่อย่างหนึ่งว่าพระ/*94ในวัดเองฤๅสัปรุศทายก เว้นไว้เสียแต่จะหาไม่ได้ คงจะคิดซ่อมแซมศาลานั้นเกือบทุกแห่ง ถ้าหากว่าศาลาแห่งใดยังไม่ควรไว้พระบทได้ ยึดไว้เสียที่การเปรียญวัดเบญจมบพิตรก่อน ก็เหนจะเปนเหตุให้เจ้าของวัดแลสัปรุศทายกขวนขวายซ่อมแซมศาลานั้นขึ้น จะเปนคุณแก่พระอารามนั้น ๆ ได้อีกชั้นหนึ่งอยู่.
สยามินทร์
หน้าบันทึก
(สำเนา)
/*96ฯ นมัดถุ ฯ อภิตถะนะยะปะชัณหาติ อิทังสัตถาเชตะวะเน วิหะรันโต อัตตะนาวัสสาปิตะวัสสัง อารัพภะกะเถสิ
จะแสดงความในมัจฉะชาดกในคัมภีร์เอกนิบาตนั้น มีความว่าสัดถา สมเด็จพระศาสดาเสด็จประทับสำราญพระอริยาบถอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารพภ์ฝนอันพระองค์ให้ตกแล้ว จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ พระสังคีติกาจารย์เจ้ากำหนดด้วยบทเบื้องต้นพระคาถาว่า อะภิดถะนะยะปะชุณหะดังนี้ก่อน จะกล่าวโดยพิศดารดังได้ยินมาครั้งหนึ่ง ในแว่นแคว้นโกศลรัฐชนบท เกิดฝนแล้งเข้ากล้าเหี่ยวแห้งไม่บริบูรณ สระน้ำแลสระโบกขรณีทั้งหลายที่มีอยู่ในสถานนั้น ๆ ก็แห้งขาดจากน้ำ แม้ถึงน้ำในสระชื่อว่าเชตะวะนะโบกขรณีที่ใกล้เคียงกับซุ้มพระทวารพระเชตวันนั้น ก็แห้งขาดกระแสสาย หมู่นกกาทั้งหลายก็เฉี่ยวคาบเหล่ามัจฉาชาติ ที่ตกคลักแอบแฝงส้อนตนอยู่ในเปือกตมนั้นด้วยจะงอยปากอันคมดุจคมตระไกล แล้วฉุดคร่าปลาขึ้นมาได้พ้นเปือกตมแล้วก็จิกกิน ปลานั้นก็ดิ้นลนไปตามพิไสยแห่งตนจนสุดสิ้นกำลังแล้วก็สำเหร็จเปนอาหารควรจะสังเวทด้วยทุกข์ บังเกิดมีแก่หมู่สัตว์ ณะ ครั้งนั้น สมเด็จพระศาสดาจารย์ได้ทอดพระเนตร์เห็นความฉิบหายอันเกิดมีแก่ปลาแลเต่าทั้งหลาย พระองค์มีพระหฤทัยอันพระมหากรุณา ให้ทรงพระอุสาหะ จึงทรงพระดำริห์ว่า วันนี้เราผู้ตถาคตควรจะยังฝนให้ตกลง ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้วทรงกระทำสริระปฏิชัคคะกิจ เสร็จแล้วกำหนดเวลาภิกขาจารย์ มีหมู่พระภิกษุสงฆ์เปนอันมาก/*97แวดล้อมเปนพุทธบริวารเสด็จเข้าไปรับบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี โดยพระพุทธลิลาศเปนอันงาม เมื่อก้าวกลับจากบิณฑบาตแล้ว ณ เพลาปัจฉาภัตร์ ทรงพระดำเนินแต่พระนครสาวัตถีเสด็จไปยังพระวิหารประทับที่บันไดสระเชตวันโบกขรณีตรัสเรียกพระอานนท์ว่า ดูกรอานนท์ท่านจงไปนำผ้าอุทกสาฎกมาตถาคตจักสรงน้ำ ณ สระเชตวันโบกธรณีนี้ พระอานนท์เถรเจ้าจึงกราบทูลว่าข้าแต่พระผู้ทรงพระภาคผู้เจริญ น้ำในสระเชตวันโบกขรณีแห้งขาดมิใช่หรือ น้ำที่จะเหลืออยู่แต่สักว่าขุ่นข้นแลเปือกตมก็มิได้มี ดูกรอานนท์ ธรรมดาชื่อว่ากำลังของพุทธเจ้านั้นเปนของใหญ่นัก ท่านจงไปเถิดจงนำผ้าอุทกะสาฎกมา ณ บัดนี้ พระอานนท์เถรเจ้ารับพุทธาณัตติพจนแล้วจึงไปนำมาถวาย สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคจึงทรงนุ่งผ้าอุทกสาฎกด้วยส่วนข้างหนึ่ง ทรงคลุมสริระด้วยส่วนข้างหนึ่งแล้วจึงทรงพระปรารพภ์ว่า พระตถาคตจักสรงน้ำในสระโบกขรณีนี้ ในขณะนั้นบัณฑุกัมพลศิลาอาศน์แห่งท้าวสักกรินทรเทวราชก็แสดงความร้อนกระด้างให้ปรากฏ ท้าวโกศรีย์จึงทรงอาวัชชะนาการว่านี่เหตุอะไรหนอ ก็ทรงทราบเหตุนั้น แล้วจึงมีเทวบัญชาให้หาวัสสะวลาหกเทวราชมา จึงตรัสว่า ดูกรพ่อ สมเด็จพระศาสดาจะสรงสนานในสระเชตวันโบกขรณี บัดนี้เสด็จประทับอยู่ที่บันไดสูง ท่านจงกระทำแว่นแคว้นโกศลทั้งสิ้นให้ปรากฏเปนเมฆตั้งขึ้นเปนอันเดียวกัน แล้วจึงยังหยาดวัสโสทกให้ตกลงโดยฉับพลัน วัสสวลาหกเทวราชนั้นก็รับเทวบัญชาว่า สาธุ ดังนี้แล้ว จึงนุ่งผ้าวลาหกผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่งแล้วก็ขับเพลงขับ สำหรับจะทำเมฆให้ตั้งขึ้น ผันหน้าเฉภาะสู่โลกธาตุฝ่ายปาจิณทิศแล้วแล่นไป มณฑลแห่งเมฆก้อนหนึ่งประมาณเท่ามณฑลแห่งลาน ก็ตั้ง/*98ขึ้นในปาจิณทิศาภาคนับได้ร้อยชั้นพันชั้นกระหึมเสียงลั่นคะครีมครึก สายฟ้าก็แลบฉวัดเฉวียน หยาดเมล็ดฝนก็ตกลงโดยอาการเหมือนหม้อน้ำอันบุทคลคว่ำปากในเบื้องต่ำแล้วตั้งไว้ก็ปานกัน หยาดวัสโสทกนั้นก็ท่วมทั่วจังหวัดโกศลรัฐชนบทสิ้นทุกสถาน มีอาการเหมือนห้องน้ำอันใหญ่ไหลมาท่วมทับฉนั้น หยาดฝนที่ตกลง ๆ นั้นมีกระแสธารไหลมาไม่ขาดสาย โดยกาลครู่หนึ่งเท่านั้นสระเชตวันโบกบรณีก็เต็มเปี่ยม มีน้ำท่วมจดถึงบันไดสูงสมเด็จพระผู้มีพระภาคเสด็จลงสรงกระแสวัสโสทก ในสระเชตวันโบกขรณี ครั้นเสร็จอุทกกิจแล้ว ทรงผลัดผ้าสองชั้นมีวรรณอันแดงทรงคาดกายพันธ แล้วทรงคลุมสุคตมหาจีวรเฉวียงพระอังษาข้างหนึ่งมีหมู่พระภิกษุสงฆ์แวดล้อมเปนพุทธบริวาร เสด็จไปประทับ ณ บวรบัญญัติตาอาศนที่พระสงฆ์ปูลาศไว้ถวายในบริเวณพระคันธกุฏิ ครั้นเมื่อพระภิกษุสงฆ์แสดงกิจวัตรเสร็จ เสด็จอุฏฐาการทรงประทับ ณ แผ่นกระดานต้นบันได โปรดประทานโอวาทแก่พระภิกษุสงฆ์แล้วส่งไป ส่วนพระองค์เสด็จเข้าสู่สุรภิคันธกุฏิ สำเร็จสีหไสยาโดยส่วนพระกายฝ่ายทักษิณปรัศเบื้องขวา ครั้นเวลาสายัณห์สมัยพระภิกษุทั้งหลายประชุมในโรงธรรมภาค กล่าวถ้อยคำสนทนากันขึ้นว่า ปัสสถาวุโส ดูกร อาวุโสท่านทั้งหลาย จงเห็นเถิดซึ่งความถึงพร้อมแห่งพระคุณ คือขันตีแลเมตตากรุณาของพระทศพลสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อเข้ากล้ามีพืชพรรณ์ต่าง ๆ แห้งเหี่ยวไป ชะลาไลยในที่ทุกสถานเหือดแห้ง หมู่เต่าปลาทั้งหลายถึงซึ่งความลำบากเปนมหันตทุกข์ อาศรัยพระมหากรุณาพระองค์ทรงผ้าอุทกะสาฎก แล้วทรงพระดำริห์ว่าจะเปลื้องความทุกข์ประชุมชนนิกร เสด็จประทับที่บันไดสูง ณ สระเชตวันโบกขรณีโดยการครู่หนึ่งเท่านั้น ยังหยาดวัสโสทกให้ตกลง/*99เต็มบริบูรณ์ทั่วแว่นแคว้นโกศลรัฐชนบท ปลดเปลื้องมหาภัยให้ประชานิกรสัตวพ้นจากทุกข์กายแลทุกข์ใจ แล้วจึงเสด็จเข้าไปสู่วิหารอย่างนี้ แต่พอสมเด็จพระศาสดาเสด็จออกจากพระคันธกุฏิ ทรงพระดำเนินมาถึงโรงธรรมสภาคตรัสถามว่า แน่ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกี้ท่านทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันถึงกถาเรื่องอะไรหนอ พระภิกษุสงฆ์จึงกราบทูลความตามกถาที่ตนได้สนทนานั้นให้ทรงทราบทุกประการแล้ว จึงทรงตรัสว่าแน่ภิกษุทั้งหลาย เราผู้พระตถาคต ครั้นเมื่อเหล่าประชากรได้เสวยทุกข์เร่าร้อนลำบากอยู่ได้ยังฝนให้ตกลงในกาลนี้ครั้งเดียวก็มิได้ แม้ถึงในกาลปางก่อนพระตถาคตเสวยพระชาติในกำเนิดสัตวดิรฉาน แม้ในกาลเมื่อเกิดเปนพระยาปลาก็ได้ยังฝนให้ตกลงเปลื้องทุกข์ของหมู่ญาติแลสัตว์ครั้งนั้น เมื่อตรัสดังนี้แล้ว จึงทรงนำมาซึ่งอดีตชาดกว่า อติเต ในอดีตกาลล่วงแล้วมา ประเทศที่ตั้งสระเชตวันโบกขรณีนี้มีอยู่ ณ เมืองสาวัตถี ในโกศลรัฐชนบทนั้น แต่ครั้งก่อนเปนซอกลำธารแห่งหนึ่ง แวดวงไปด้วยชัฎแห่งเถาวัลย์ในกาลครั้งนั้นพระตถาคตเบ็เนโพธิสัตว บังเกิดในกำเนิดแห่งปลา แวดล้อมด้วยหมู่มัจฉาชาติอาศรัยอยู่ในซอกลำธารนั้น แม้ครั้งนั้นในโกศลรัฐชนบทฝนไม่ตก เกิดฝนแห้งเหมือนครั้งนี้ เข้ากล้าในนาของมนุษย์ชนทั้งหลายเหี่ยวแห้งไปไม่บริบูรณ์ น้ำในที่มีบึงบ่อแลเหมืองสระเปนต้นก็ขุ่นข้นแห้งขาดกระแสสายมัจฉาชาติ ปลาแลเต่าทั้งหลายก็เข้าแอบอาศรัยในปรักแห่งเปือกตมซ่อนตัวอยู่ แม้ถึงน้ำในซอกลำธารอันเปนที่อยู่อาศรัยแห่งพระโพธิสัตวนั้น ก็งวดลงขุ่นข้นเข้าเปนเปือกตม หมู่ปลาที่อยู่อาศรัยในที่นั้นก็แอบแฝงกายในปรักเปือกตมมุดซ่อนตัวอยู่ เหล่าสกุณชาติทั้งหลายมีกาเปนต้น ก็บินมาเฉี่ยวคาบปลาที่มุดอยู่ในเปือกตมนั้น ด้วยจงอยปาก/*100อันคม แล้วจึงนำไปจิกกินเปนอาหาร พระโพธิสัตวได้เห็นความวิบัติฉิบหายของหมู่ญาติ ณ ครั้งนั้นโดยอำนาจพระกรุณาอยากตักเตือนพระหฤทัยให้ทรงพระดำริห์ว่า ครั้งนี้เว้นไว้แต่เราผู้เดียวแล้วไม่มีผู้อื่นที่จะสามารถเปลื้องความทุกข์ของหมู่ญาติได้ เราจะทำสัจจะกิริยายังฝนให้ตกลงปลดเปลื้องหมู่ญาติ ให้พ้นจากความทุกข์ ณ ครั้งนี้ พระองค์จึงแหวกเปือกตมมีสีอันดำออกให้เปน ๒ ภาค แสดงพระองค์อันใหญ่มีสีเขียวประหนึ่งท่อนไม้แก่นที่เขียวนั้นให้ปรากฏ แล้วก็ลืมพระเนตร์ทั้งสอง อันแดงงามดุจแก้วมณีแดงที่ช่างชำระบริสุทธิ์แล้วฉนั้น เหลือบแลขึ้นไปบนอากาศ แล้วแสดงพระวาจาแก่ท้าวประชุณเทวะราชประกาศสัจกิริยาธิฐานว่า โภปชุณ์น ดูกร ประชุณ์นเทวราช เราถึงซึ่งความทุกข์ยาก เพราะอาศรัยหมู่ญาติ ส่วนท่านครั้นเมื่อเราผู้มีศีลได้ความลำบากถึงเพียงนี้ เหตุไรจึงไม่ยังฝนให้ตกเล่า อนึ่งเราเกิดเปนชาติสัตว์มีธรรมดาที่จะกินสัตว์ อันมีชาติเสมอกันเปนอาหาร ถึงกระนั้นเราซึ่งจะได้บริโภคปลาเล็ก มีกายประมาณเท่าเมล็ดเข้าสารเปนต้นไม่มีเลย แม้ถึงสัตว์อื่น ๆ ที่เราจะได้คิดแกล้งปลงเสียจากชีวิตด้วยวทกะเจตนาก็ไม่เคยมีเปนอันขาด โดยอำนาจสัจความจริงอันนี้ ท่านจงยังฝนให้ตกลงเปลื้องหมู่ญาติของเราให้พ้นจากความทุกข์ ณ ครั้งนี้ พระโพธิสัตว์ตรัสฉนี้แล้ว เมื่อจะบังคับจึงตรัสเรียกประชุณ์นเทวราช แสดงอำนาจ มีอำนาจดังบุทคลบังคับเด็กเปนคนใช้ฉนั้น จึงตรัสประพันธ์เปนคาถาว่า อภิต์ถะนยะปชุณ์นนิธึง กากัส์สนาสาย กากังโสกายรันเทหิ ปัญ์จโสกาปโมจยะ กระนี้อธิบายความในพระคาถาว่า ดูกรประชุณณเทวราช ถ้าท่านจะให้ฝนตกแต่ลำพัง ฝนจะไม่ให้ฟ้าร้องคำรน สายฟ้าไม่ปรากฎ แลบฉวัดเฉวียนหางามไม่ เพราะฉนั้นท่านจง/*101ยังฟ้าให้คะนองสายฟ้าแลบปรากฎในอากาศ แล้วจึงยังฝนให้ตกลงยังขุมทองของหมู่กาคือปลาที่ตกปรักอยู่ในภายในเปือกตมให้ฉิบหาย เพราะด้วยท่านยังฝนให้ตกลงปกปิดขุมทองของหมู่กาด้วยน้ำฝนนั้น ท่านจงยังกาให้เร่าร้อนด้วยความโศก จงปลดเปลื้องเราแลญาติของเราด้วยให้พ้นจากความโศกอันเกิดมี พระโพธิสัตวกระทำสัจกิริยาตรัสบังคับเรียกประชุณ์ณเทวราชด้วยพระคาถาดังนี้แล้ว ยังฝนห่าใหญ่ให้ตกทั่วไปในโกศลรัฐชนบท ปลดเปลื้องหมู่ญาติแลสรรพสัตวแลมหาชนให้พ้นจากมรณาทุกข์ด้วยประการฉนี้ ชีวิตปริโยสาเน ครั้นถึงกาลกำหนดที่สุดลงรอบแห่งพระชนม์ชีพแล้ว พระองค์ก็ไปสู่ภพเบื้องหน้าโดยสมควรแก่กุศลกรรม สัตถา สมเด็จพระศาสดานำมาซึ่งพระธรรมเทศนาเรื่องมัจฉาชาดกนี้ แก่พระภิกษุ สงฆ์พุทธบริษัทว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตยังฝนให้ตกลงในกาลนี้เท่านี้ก็หามิได้ แม้ในกาลปางก่อน พระตถาคตแม้เกิดในกำเนิดมัจฉาชาติ ก็ได้ยังฝนให้ตกเหมือนครั้งนี้ แล้วจึงสืบต่ออนุสนธิประชุมพระชาติชาดก ในที่สุดอวะสานว่า ในกาลครั้งนั้นหมู่ปลาทั้งหลายที่เปนบริวารแห่งพระยาปลา ณ ครั้งนั้น สืบปวัติขันธ์สันดานมาคือพุทธบริษัททั้งหลายในครั้งนี้ ประชุณ์ณเทวราชยังฝนให้ตกนั้น สืบปวัติขันธ์มา ณ ครั้งนี้คือพระอานนทเถระ ส่วนพระยาปลาผู้ประกอบด้วยความกรุณานั้น ครั้นสืบปวัติขันธ์เปนลำดับมา ณ ครั้งนี้คือพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแท้จริง จบมัจฉชาดก เพียงนี้.
(สำเนาหนังสือถวายพระธรรมโกษา)
/*102เรื่อง หนังสือมัจฉชาฎก
วันที่ ๑๓ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
บางปอิน
วันที่ ๑๓ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
กราบเรียน พระธรรมโกษาจารย์
หนังสือเรื่องมัจฉชาฎก ได้รับประทานแล้ว ข้อที่เรียกไปว่าวาริชชาฎกนั้น เปนด้วยจำมาได้จากหนังสืออะไรก็ไม่ทราบ ซึ่งเขาแต่งเปนฉันท์ออกชื่อไว้ เดิมสำคัญว่าประกาศพิธีฝน แต่ตรวจดูก็ไม่ใช่ คงเปนชื่อที่เขาได้แต่งไว้สำหรับจะให้เพราะ ฤๅให้ได้สำผัสเสียแล้วจึงพาให้หลงทางไป ตามที่ต้องการนั้นก็คือมัจฉชาฎกนั้นเอง ขอบพระเดชพระคุณเปนอันมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
นริศ
(สำเนาหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย)
เรื่อง ส่งพระบทที่ ๑ แล ที่ ๖
วันที่ ๑๔ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
บางปอิน
วันที่ ๑๔ ตุลาคม ร.ศ. ๑๒๓
ขอเดชะ ฯ
พระราชหัถเลขาลงวันที่ ๑๑ ได้รับพระราชทานแล้ว การห่มผ้านั้นไม่ได้มีตัวอย่างที่มาตรงแท้ เปนอันเขียนตามความพอใจของข้าพระพุทธเจ้า ด้วยอาไศรยความสังเกตเห็น ๓ ประการ ประการที่หนึ่ง ขนาดสุคตจีวรไม่เปนผ้าผืนใหญ่นัก ประการที่สองในหนังสือไม่ได้กำหนดให้ห่มอย่างไร เปนแต่มีข้อห้ามไม่ให้ห่มอย่างผู้หญิง ชาววัง แลอย่างนักเลงสุราเปนต้น ประการที่ ๓ได้สังเกตพระพุทธรูปเก่า ๆ กระบวรห่มผ้ามิได้ยุติเปนอย่างเดียวหมดด้วยกัน เพราะเหตุทั้งนี้จึงตกลงในใจว่า พระแต่ก่อนห่มผ้าตามสบายไม่ต้องเหมือนกัน แต่ต้องไม่ให้ดูน่าเกลียด จึงได้เขียนทูลเกล้า ฯ ถวายเปนผ้าไม่ใหญ่ และห่มรวบสบัดขึ้นบ่าเปนอย่างสบาย แลคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แผ่นอื่นจะเขียนยักย้ายไปอีกตามควรแก่รูปแลเรื่อง
การที่ทรงพระราชดำริห์จะยึดพระบทที่ศาลาไม่ดีไว้วัดเบญจมบพิตรก่อนนั้นดีมากทีเดียว จะได้เปนประโยชน์ทั้งสองอย่าง
ส่วนการที่โปรดเกล้า ฯ จ่ายแผ่นที่ ๑๑ ให้ช่างกรมหมื่นสรรพสาตรทำ แลแผ่นที่ ๑๖ ให้พระยาจินดาทำนั้น เปนเหมาะดี/*104อย่างที่สุดเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าแผ่นที่สำคัญแล้วกำหนดตัวผู้เขียนเสียด้วยจะเปนดีกว่า สองแผ่นที่ทูลเกล้า ฯ ถวายมาก่อนนั้นสำคัญทั้ง ๒ แผ่น แผ่นที่ ๓ ธรรมยุทธนั้น ฝีมือคงแป๊ะเปนช่างเอกคนหนึ่งในแผ่นดินพระนั่งเกล้า เปนคู่ขันกับครูทองอยู่ ที่วัดอรุณก็เขียนเคียงประชันกัน คือคงแป๊ะเขียนห้องอุมงค์ตรงที่ประทับ ครูทองอยู่เขียนห้องคันปราสาทที่ชักรอกเตี้ยค่อม ที่วัดสุวรรณก็เขียนเคียงแข่งกันอีก คงแป๊ะเขียนธรรมยุทธ ครูทองอยู่เขียนเนมีย์ ทำอย่างดีด้วยกันทั้ง ๒ ห้อง แต่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าสู้ครูทองอยู่ไม่ได้ เพราะเขียนกนกไม่แขง แลตัวเองก็รู้ตัวจนไม่ใคร่เขียน ยักเขียนเปนลายอื่นไป แต่ลเอียดแลเรียบมากกว่าครูทองอยู่ ควรที่จะจัดช่างที่อย่างดีถ่ายเหมือนกัน เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า พรหมพิจิตรเปนเหมาะที่จะให้ทำ ส่วนแบบที่ ๑๓ มารประจนนั้นก็มือตาครูตู้มุกด์ ยักษ ลิงแขงนัก สมควรให้เจ้ากรมเล็กถ่าย เจ้ากรมเล็กคนนี้เปนเจ้ากรมวังน่า จะเปนพรหมปกาสิตฤๅนิมิตรเวสสุกรรมก็ไม่ทราบเกล้าฯ แน่ไม่ใช่เล็กอีกคนหนึ่งซึ่งเปนเพศวกรรม์
ข้าพระพุทธเจ้าได้ทูลเกล้า ฯ ถวายมาครั้งนี้อีก ๒ นำเบอ นำเบอ ๑ อยู่ข้างทรามหน่อย เพราะมีแต่แห่งเดียว ไม่มีที่เลือก ในพุทไธสวรรย์มีอีกแห่งหนึ่ง ก็คนไม่เปนซ่อมเสียเสียแล้วจำเปน ไม่สู้ดีหน่อยก็ต้องรับ เพราะดังนั้นแผ่นนี้ช่างไม่สู้ดีนัก ก็ให้ถ่ายได้ ไม่ต้องจำกัดตัวนำเบอ ๖ นั้นผิดพระราชดำริห์เดิมอยู่หน่อย คือว่าพระราชดำริห์เดิมเขียนพระจุฬามณีข้างบน แลเทศนาดาวดึงษข้างล่าง พระจุฬามณีนั้นไม่มีที่เขียนผนังไว้อย่างต้องการ เทศนาดาวดึงษมีหลายแห่ง แต่ข้าพระพุทธเจ้าเลือกหาที่งามดีกว่าแห่งนี้/*105ไม่ได้ จะไม่รับก็เสียดายด้วยท่าทางงามมากอยู่เขาเขียนแบ่งห้องด้วยสินเทาเปนสองตอน ตอนบนเขียนวิมานดุสิตพระอินทร์ขึ้นไป เชิญเสด็จพระพุทธมารดาลงมาทรงธรรม ตอนล่างพระเจ้าเทศนาในไวชยันตปราสาท แลข้างขวาปราสาทมีปัณฑุกัมพลศีลาศนอยู่ใต้ต้นปาริชาต ข้างซ้ายมีพระจุฬามณี แต่อยู่ข้างจะเล็ก ช่างฝีมือปานกลางก็พอถ่ายได้เพราะไม่ลเอียดนัก ถ้าหากจะตัดชั้นดุสิตออกเสีย ทำพระจุฬามณีก็ทำได้แต่ว่าซ้ำกันกับห้องล่าง ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดเลิกไม่เขียนพระจุฬามณีอีก นับเอาพระจุฬามณีข้างปราสาทเปนว่ามีพร้อมแล้วแต่ไม่เปนองค์ปรินศิเปอลอยู่หน่อย เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าองค์พระเจ้าเทศนานั้นก็ถือเอาเปนองคปรินศิเปอลได้เหมือนกัน ถ้าไม่ชอบพระราชหฤทัย จะให้องค์พระจุฬามณีเปนปรินศิเปอลก็ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจะทำตัวอย่างขึ้นใหม่ให้หรู แต่เทศนาต้องไปถ่ายเอาจากแห่งอื่นคงจะโทรมไปมากในตอนล่าง จะควรประการใดแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำคำสั่งช่ข่างไม้มาด้วยสำหรับกับแผ่นดาวดึงษ ถ้าหากจะโปรดเกล้า ฯ ให้ทำแบบใหม่แล้ว คำสั่งนั้นก็ต้องงดไปตามกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
นริศ
ขอเดชะ
(สำเนา) คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๑ สำหรับวัดเขมาภิรตาราม
/*106จงรับกระดานพระบท ขนาดยาว ๖ ศอก กว้าง ๒ ศอกมาตีกรอบด้านข้างลง กว้าง ๒ นิ้ว ทำลายในนั้นตามแต่เห็นดี
พื้นกระดานตอนบน เขียนรูปพระเจ้าแรกตรัสรู้ จงไปถ่ายอย่างที่เขียนไว้ในพระอุโบสถวัดราชสิทธ เขียนขยายใหญ่ ๔ เท่า วัดแต่กรอบสลักหัวกระดานลงมา ๓ ศอก ๖ นิ้ว ตีเส้นลงตรงนั้น เอาเส้นนั้นเปนเส้นล่างน่ากระดานฐานพระทีเดียว แต่น่ากระดานฐานนั้นไม่กว้างจดถึงกรอบขาดอยู่ข้างละหน่อย จงทำลายอย่างกรอบแฝงหลังฐานออกไปให้จดกรอบดังนี้
<img>
/*107เพื่อห้ามเสียมิให้ห้องบนปนกับล่าง มุมบนที่กรอบเขียนกับกรอบสลักต่อกันนั้น ทำลายหูช้างเสียหน่อยหนึ่งพอกันพื้นว่าง แต่รวังทำรูปหูช้างให้กินทรงกับซุ้มต้นโพธิ์ พื้นหลังพระในห้องเดิมมีอย่างไร ก็ให้ทำเหมือนอย่างนั้น
พื้นกระดานตอนล่าง วัดแต่เส้นใต้ฐานพระลงมา ๒ ศอก ๘ นิ้ว ตีเส้นลง ในรหว่างนั้นเขียนเรื่องพระเจ้าประทานพระเกษาแก่ตะปุสะกับภะลิกะพ่อค้าเกวียน จงไปถ่ายเอาอย่างซึ่งเขาเขียนไว้ที่ผนังพระอุโบสถวัดดุสิตแต่ครึ่งห้อง คือด้านสูงตัดเอาแต่ตีนห้อง ขึ้นไปเพียงสุดรัศมีพระซึ่งประทานพระเกษา ด้านข้างตัดเอาตั้งแต่พ้นริมห้องข้างขวามือไปคืบหนึ่ง ได้กว้าง ๒ ศอกเพียงใดหยุดเพียงนั้น
เนื้อกระดานใต้นั้นยังเหลืออีก ๔ นิ้วกึ่งจะถึงไม้กรอบล่าง ตรงนี้ทำลายเปนกรอบช่องอักษรยาวตลอดกระดาน สำหรับจาฤกอักษร
(สำเนา) คำอธิบายการเขียนพระบท แบบที่ ๖ สำหรับวัดดาวดึงษ
/*108จงรับกระดานพระบท ขนาดยาว ๕ ศอก ๖ นิ้ว กว้าง ๒ ศอก ๘ นิ้ว มาทำลายกรอบสองข้างลง แต่อย่าให้กว้างนัก
พื้นกระดานจงไปถ่ายแบบที่ผนังพระอุโบสถวัดดุสิต เรื่องพระเจ้าเทศนาบนดาวดึงษเขียนลง ขนาดเท่าไรเขียนเท่ากัน แต่ห้องนั้นกว้างกว่ากระดานอยู่ข้างละ ๕ นิ้ว ตัดเสียไม่เขียน เพราะไม่มีสิ่งสำคัญอะไรที่ตรงริมห้องนั้น แห่งที่ต้นอย่างกระเทาะอยู่บ้างนั้นจงสันนิษฐานตกแต่งเอาให้เข้ากันดี
ที่สุดข้างล่างกระดานพระบทนั้น ทำลายช่องสำหรับจาฤกอักษรไว้ให้จาฤกอักษรได้สักสองบรรทัดด้วย.
(สำเนา) คำสั่งการทำกระดานพระบท
ตามความในคำอธิบายการทำกระดานพระบท ซึ่งได้ส่งมาแต่ก่อนยังบอกขนาดไม่ได้อยู่ ๔ แผ่นนั้น บัดนี้จะบอกได้แผ่นหนึ่งคือ ยาว ๕ ศอก ๖ นิ้ว กว้าง ๒ ศอก ๘ นิ้ว จงจัดทำขึ้น ยังอีก ๓ แผ่นจะบอกต่อไปภายหลัง.