เรื่องพระราชพงศาวดารกรุงเก่า เล่ม ๓
๏ แผ่นดินสมเดจพระบรมราชา, พระพุทธยอดฟ้า, จุฬาโลกย. ๚ะ
๏ ในทันใดนั้นจึ่งท้าวพระยามุขมนตรีกระวีชาติ, แลราษฎรทั้งหลาย, ก็พร้อมกันกราบทูลวิงวอนอัญเชิญสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก,ขึ้นครองพิภพเสวยสวรรยาธิปัตยถวัลย์ราชดำรงแผ่นดินสืบไป. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงรับอาราธนาด้วยพระอาการดุษณีภาพ, แล้วก็เสดจพระราชดำเนินไปถวายนมัศการพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฎ แล้วเสดจมาประทับแรมอยู่ณพลับพลา,น่าโรงพระแก้วนั้น. ๚ะ
/*651๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนห้าแรมสิบค่ำ, จึงพระยาสุริยอไภย, พระเจ้าหลานเธอ,ให้ตำหรวจคุมตัวกรมขุนอนุรักษสงคราม,กับขุนนางมีชื่อซึ่งเปนสมักพัคพวกสามสิบเก้าคน. มีอ้ายพระยาเพชรพิไชยหนึ่ง, พระยามหาอำมาตยหนึ่ง, พระยากลางเมืองหนึ่ง, พระมหาเทพหนึ่ง, หลวงราชวรินทรหนึ่ง, หลวงคชศักดิ์หนึ่งเปนต้น, เข้ามาถวายน่าพระที่นั่ง. แล้วกราบทูลว่าคนเหล่านี้, เข้าพวกกรมขุนอนุรักษสงครามยกมารบ. ๚ะ
๏ จึงดำรัศให้เอาขุนนางสามสิบเก้าคนนั้น,ไปประหารชีวิตรเสีย. แลตัวกรมขุนอนุรักษสงครามนั้น}ให้เอาไว้ก่อน. แล้วให้พิจารณาชำระเอาพวกเพื่อนอีก, ให้การซัดถึงพระยาสรรคแลหลวงเทพผู้น้อง, กับเจ้าพระยามหาเสนา, พระยารามัญวงษจักรีมอญ, พระพิชิตณรงค์, หลวงพัศดีกลาง. คนเหล่านี้คิดกันให้ข้าพเจ้าไปรบพระเจ้าหลานเธอ. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำรัศ,ให้เอาตัวกรมขุนอนุรักษสงคราม, แลพระยาสรรค, หลวงเทพผู้น้อง, กับขุนนางทั้งสี่คนซึ่งคิดกันนั้นให้ประหารชีวิตรเสีย. ภอกองทัพพระยาธรรมามาถึง,คุมเอาตัวกรมขุนรามภูเบศรเข้ามาถวาย. จึงดำรัศให้เอาไปประหารชีวิตรเสียด้วยกันในวันนั้น, กับทั้งพวกญาติวงษเจ้าตากสิน, บันดาที่เปนชายนั้นทั้งสิ้น. ยังเหลืออยู่แต่ราชบุตร,แลบุตรีซึ่งน้อยๆ มีเจ้าฟ้าสุพันธุวงษ,อันเปนพระราชนัดาของพระองคนั้นเปนต้น. แลเจ้าอั่น, ซึ่งเปนน้าของเจ้าตากสิน. แลเจ้าส่อนหอกลางซึ่งเปนกรมหลวงบาทบริจาริกอัคมเหษี. กับญาติวงษซึ่งเปนหญิงนั้นให้จำไว้ทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนห้าแรมสิบห้าค่ำ, จึงทรงพระกรุณาโปรดปูนบำเหน็จพระราชทานเงินตราเสื้อผ้า, แก่ข้าราชการผู้มีความชอบ, กับทั้งพักพวกข้าหลวงเดิมทั้งปวงโดยมากแลน้อย, ตามสมควรแก่ถานาศักดิ์ถ้วน/*652ทุกคน. แล้วดำรัศว่าพระราชคฤหถาน,ใกล้อุปจารพระอารามทั้งสองข้าง, คือวัดแจ้ง,แลวัดท้ายตลาดมิบังควรยิ่งนัก. จึงดำรัศแก่พระยาธรรมาธิบดี,พระยาวิจิตรนาวี, ให้เปนแม่กองคุมช่างแลไพร่, ไปถาปนาพระราชนิเวศวังใหม่, ฟากพระนครข้างตวันออก, ณที่บ้านพระยาราชาเสรฐี,แลบ้านจีนทั้งปวง. ให้พระยาราชาเสรฐียกพวกจีนลงไปตั้งบ้านเรือนใหม่ณที่สวน, ตั้งแต่คลองใต้วัดสามปลื้มลงไป, จนถึงคลองเหนือวัดสามเพ็ง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนหกขึ้นค่ำหนึ่ง, เพลาบ่ายสี่โมง, จึงเสดจเข้าไปสถิตยแรมอยู่ยังท้องพระโรง. ดำรัศให้ชำระโทษพวกเจ้าจอมข้างใน. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาสุรสีหพระราชอนุชา, ครั้นได้ทราบหนังสือบอกข้อราชการแผ่นดินแล้ว, จึงสั่งให้พระยายมราชคุมกองทับเขมรสามพัน, เข้าล้อมกรมขุนอินทรพิทักษ, แลพระยากำแหงสงคราม, กับทั้งไพร่พลไว้ณเมืองพุทไธยเพชร, แลเลิกกองทัพรีบกลับมาณกรุง. ๚ะ
๏ ถึงณวันจันทรเดือนหกขึ้นสี่ค่ำ, เพลาห้าโมงเช้า, สมเดจพระอนุชาธิราชเสดจเดินทัพมาถึงพระนคร, ขึ้นเฝ้าสมเดจพระบรมเชษฐาธิราชณท้องพระโรง. ดำรัศปฤกษาราชการแผ่นดินด้วยกันแล้ว, เสดจออกจากเฝ้า. ให้ตำรวจไปจับตัวข้าราชการทั้งปวง, บันดาที่มีความผิดขุ่นเคืองกับพระองคมาแต่ก่อน, ให้ประหารชีวิตรเสีย,สิ้นทั้งแปดสิบคนเสศ. ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมขุนอินทรพิทักษ, แลพระยากำแหงสงครามมิทันแจ้งว่า, ข้างในพระนครผลัดแผ่นดินใหม่. จึงแต่งหนังสือบอกให้ข้าหลวงถือเข้ามากราบทูลใจความว่า, เขมรกลับเปนขบถ, ยกเข้ามาล้อมกองทับพระเจ้าลูกเธอไว้, ณเมืองกำแพงเพชร. แต่กองทับสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, กับทับเจ้าพระยาสุรสีหนั้นเลิกหนีไป, มิรู้ว่าจะไปแห่งใด. ครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์,ได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระสรวญ, จึ่ง/*653ดำรัศว่าอ้ายหูหนวกตาบอด,มิได้รู้การแผ่นดินเปนประการใด, กลับบอกกล่าวโทษกู,เข้ามาถึงกูอีกเล่า. ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมขุนอินทรพิทักษ, แลพระยากำแหงสงคราม, ก็ยกพลทหารออกตีกองทับเขมร, ซึ่งตั้งล้อมอยู่นั้นแหกออกมาได้ก็รีบยกทับเข้ามาถึงเมืองปราจิน. ครั้นแจ้งเหตุว่าผลัดแผ่นดินใหม่แล้ว, ไพร่พลทั้งปวงก็หนีกระจัดกระจายเข้ามาหาครอบครัวสิ้น, กรมขุนอินทรพิทักษ,แลพระยากำแหงสงครามนั้นเหลือแต่คนสนิทติดตามอยู่ห้าคน,เปนเจ็ดคนทั้งตัวนาย, ก็ภากันหนีไปอยู่ตำบลเขาน้อยแห่งหนึ่งใกล้กับเขาปัถวี. แลกรมการเมืองปราจีนบอกเข้ามากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนหกแรมสองค่ำ, สมเดจพระอนุชาธิราชจึ่งกราบถวายบังคมลา, ยกพลขึ้นไปหกพันเสศถึงเมืองสรบุรี, ให้แยกกันออกเปนหลายกองเที่ยวค้นในป่า, เข้าล้อมจับกรุงขุนอินทรพิทักษ, กับพระยากำแหงสงคราม, แลบ่าวห้าคน, ได้ตัวที่เขาน้อยนั้น, คุมลงมาถวายณะกรุงธนบุรี, ดำรัศให้จำครบไว้แต่ตัวนายสองคน. แลบ่าวห้าคนนั้นทรงพระกรุณาดำรัศว่า,เปนคนมีกะตัญูไม่ทิ้งเจ้า, โปรดปล่อยไปเสียไม่มิไดเอาโทษ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนหกแรมแปดค่ำ, ทรงพระกรุณาให้ถามกรมขุนอินทรพิทักษว่า, ถ้ายอมอยู่จะเลี้ยง, ด้วยตัวหาความผิดมิได้. กรมขุนอินทรพิทักษ์ให้การว่า,ไม่ยอมอยู่จะขอตายตามบิดา. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึงดำรัศให้เอาตัวนายจุ้ย,ผู้เปนที่กรมขุนอินทรพิทักษ, แลขุนชนะ, พระยากำแหงสงครามนั้นไปประหารชีวิตรเสีย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตยเดือนหกแรมเก้าค่ำปีขานจัตวาศก,ศักราช .๑๑๔๔ ปี, ให้ตั้งการพระราชพิธียกหลักเมือง. ๚ะ
/*654๏ ถึงณวันจันทรเดือนหกแรมสิบค่ำ, จับการตั้งพระราชวังใหม่, แลล้อมด้วยรเนียดก่อนยังมิทันได้ก่อกำแพงวัง. ๚ะ
๏ ถึงณวันจันทรเดือนแปดขึ้นค่ำหนึ่งปฐมาสาท, ให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเศกโดยสังเขป. นิมนตพระราชาคณะสวดพระพุทธมนต์ครบสามวันแล้ว. รุ่งขึ้นณวันพฤหัศบดีเดือนแปดขึ้นสี่ค่ำ, เพลารุ่งแล้วสี่บาท, ได้มหาอุดมวิไชยมงคลนักขัตรฤกษ, พระสุริยเทพบุตรทรงกลดจำรัศดวง, ปราศจากเมฆผ่องพื้นนภากาศ. พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์ศรีสักลาด, ประดับด้วยเรือจำนำท้าวพระยาข้าทูลลอองฯทั้งปวง,แห่โดยขบวนพยุหยาตราน่าหลังพรั่งพร้อมเสร็จ, ก็เสดจข้ามมหาคงคามาณฝั่งฟากตวันออก. เสดจขึ้นฉนวนน่าพระราชวังใหม่, ทรงเสลี่ยง ตำรวจแห่น่าหลัง, เสดจขึ้นยังพระราชมณเฑียรสถาน, ทรงถวายนมัศการพระรัตนไตรย,ด้วยเบญจางคประดิษฐ, แล้วเถลิงสถิตย์เบื้องบนมงคลราชมัญจะอาศน์พระกระยาสนาน, พระสงฆ์ถวายพระปริโตทกธารเบญจสุทธคงคามุทธาภิสิตวารี. ชีพ่อพราหมณ์ถวายตรีสังข์หลั่งมงคลธารา, อวยอาเศียรพาศพิศณุอิศวรเวทถวายไชยวัฒนาการ, พระโหราลั่นฆ้องไชยให้ประโคมขานเบญจางคดุริยดนตรีแตรสังข, ประนังศับทสำเนียงเสียงนฤนาท. พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจสถิตยเหนือพัทธบิฐอันกั้นบวรเสวตรราชาฉัตร. พระราชครูปโรหิตาจารย์ก็กราบบังคมทูลถวายไอสุริยราชสมบัติ, แลเครื่องเบญจพิธราชกุกกุภัณฑพระแสงอัศฎาวุธ. อัญเชิญเสดจขึ้นปราบดาภิเศกเสวยสวรรยาธิปัตยถวัลยราชดำรงแผ่นดินสืบไป. ๚ะ
๏ ขณะเมื่อได้เสวยราชสมบัตินั้น, พระชนมายุได้สี่สิบหกพรรษา. จึงสมเด็จพระสังฆราช, ราชาคณะคามวาสี,อรัญวาสี.แลชีพ่อพราหมณ์พฤฒาจาริยทั้ง/*655หลาย พร้อมกันถวายพระนามว่า, พระบาทสมเดจพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี, ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์, ธรณินทราธิราชรัตนากาศภาศกรวะงษองคบรมาธิเบศ, ตรีภูวเนตรวรนายกดิลกรัตนราชชาติอาชาวไศรย, สมุทัยตโรมนตสกลจักรวาฬาธิเบนทร, สุริเยนทราธิบดินทรหริหรินทราธาดาธิบดี, ศรีวิบุลยคุณอัคนิฐฤทธิราเมศวรมหันตบรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชยพรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร, ภูมินทรบรมาธิเบศโลกเชษฐวิสุทธิรัตนมกุฎ, ประเทศคตามหาพุทธางกูรบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ณกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา, มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมยอุดมพระราชนิเวศมหาสถาน, จาฤกลงพระนามลงในแผ่นพระสุพรรณบัตร. ๚ะ
๏ จึงมีพระราชโองการดำรัศให้สมเดจพระอนุชาธิราช, เสดจเถลิงราชมไหสวรรย ณที่พระมหาอุปราช, กรมพระราชวังบวรสถานมงคล, ว่าราชการพระนครกึ่งหนึ่ง, โดยดังโบราณจารีตราชประเพณีมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนมา. แลสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ, ก็ไปถาปนาพระราชธานีขึ้นใหม่ใกล้คามคฤหถานที่เดิม, ตั้งเปนพระราชวังน่า. ๏ จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระเชษฐภคินีพระองคใหญ่, เปนสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอ, กรมพระเทพยสุดาวดี. เจ้ากรมตั้งเปนพระยา. แลตั้งพระเชษฐภคินีพระองคน้อย, เปนสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอ, กรมพระศรีสุดารักษ. ๏ โปรดให้พระยาสุริยอไภยพระราชนัดาผู้ใหญ่, เปนสมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร. ครั้นภายหลังทรงเหนว่ายศศักดิ์ยังไม่สมควรแก่ความชอบที่มีมาก. จึ่งโปรดให้เลื่อนขึ้นเปนกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขฝ่ายหลัง, รับพระราชบัญชา. ตั้งวังอยู่ณสวนลิ้นจี่ในเมืองฟากตวันตกริมคลองบางกอกน้อย. ๏ แลดำรัศให้ข้าหลวงไปหาพระอไภยสุริยาราชนัดา, ลงมาแต่เมืองนครราชสีมา, โปรดตั้งเปนสมเดจ/*656พระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงธิเบศบดินทร, ให้เสดจไปอยู่ณวังเก่าเจ้าตาก. ๚ะ
๏ ขณะนั้นภอหลวงนายฤทธิราชนัดา, ซึ่งเปนอุปทูตออกไปกรุงปกิ่งนั้นกลับเข้ามา. จึ่งโปรดให้แต่งเรือพระที่นั่งลงไปรับมาแต่เมืองสมุทปราการ, คนทั้งหลายจึ่งเรียกว่าเจ้าปกิ่ง โปรดตั้งเปนสมเดจพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทรนเรศวร, ให้ตั้งวังอยู่ณสวนมังคุด. แลกรมพระราชวังหลังกับกรมหลวงทั้งสองพระองค์นี้, เปนพระราชบุตรสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่. ๏ อนึ่งเจ้าตันราชนัดาซึ่งเปนพระราชบุตรสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอองคน้อยนั้น,โปรดตั้งเปนสมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพยหริรักษ. ๏ แลเจ้าลาซึ่งเปนพระอนุชาต่างพระมารดานั้น,โปรดตั้งเปนสมเดจพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา. ๏ แลนายกวดมหาดเลกซึ่งเปนสามีเจ้ากุะ, อันเปนพระกนิฐภคินีต่างพระมารดานั้น,โปรดตั้งเปนพระองคเจ้ากรมหมื่นนรินทรพิทักษ. อนึ่งพระเจ้าลูกเธอพระองคใหญ่,พระชนได้สิบหกพระพรรษา, ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเปนสมเดจพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร, ให้เสดจอยู่ณบ้านหลวง ที่วังเดิม พระราชทานเครื่องราชูประโภค มีพานพระศรีทองเปนต้น, โดยควรแก่ยศถาศักดิ์ทุกๆพระองค. ๏ แล้วดำรัศให้ศึกพระรัตนมุนีแก้ว, กับพระพนรัตทองอยู่ออกจากพระสาศนา ดำรัศว่าเปนคนอาสัจสอพลอทำให้เสียแผ่นดิน แล้วตั้งนายแก้วรัตนมุนี, เปนที่พระอาลักษณตามเดิม, ให้ขนานพระนามเจ้าต่างกรมทั้งนั้น. แต่นายทองอยู่พนรัตนั้น, สมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ เอาตัวไปลงพระราชอาญาเฆี่ยนร้อยที, ด้วยมีความผิดกับด้วยพระองคมาแต่ก่อน, แล้วจะให้ประหารชีวิตรเสีย. มีพระราชโองการตรัสขอชีวิตรไว้, แล้วเอามาตั้งเปนหลวงอนุชิตพิทักษ, อยู่ในกรมมหาดไทย/*657แล้วทรงพระกรุณาโปรดตั้งแต่งข้าราชการเก่า, แลข้าหลวงเดิมทั้งปวงตามมีความชอบมากแลน้อย,โดยอันควรแก่ถานานุศักดิ. ๏ ตรัสเอาพระอักขรสุนทร, เสมียนตรากรมมหาดไทยข้าหลวงเดิม, เปนเจ้าพระยารัตนาพิพิธ,ว่าที่สมุหนายก. ๏ ตรัสเอาพระยาทุกขราษฎร์เมืองพระพิศณุโลกย, เปนเจ้าพระยามหาเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม. ๏ ตรัสเอาพระยาพิพัฒโกษา, เปนเจ้าพระยาพระคลัง. ๏ ตรัสเอาพระอินทราธิบดีศรีราชรองเมือง, เปนเจ้าพระยายมราช. ๏ ตรัสเอาเสมียนปิ่นข้าหลวงเดิม, เปนเจ้าพระยาพลเทพ. ๏ ตรัสเอาพระยาธรรมาธิบดี, เลื่อนขึ้นเปนเจ้าพระยา, ว่ากรมวังอยู่ตามเดิม. ๏ ตรัสเอานายบุนนากแม่ลา, ซึ่งเปนต้นคิดทำการปราบจลาจลในแผ่นดิน, เปนเจ้าพระยาไชยวิชิตสิทธิสาตรามหาประเทศราชผู้รักษากรุงเก่า. ตรัสเอาเสมียนหงข้าหลวงเดิม, เปนพระยาเพชรพิไชย. ตรัสเอาพระยาราชนิกุล, เปนพระยามหาอำมาตย. ตรัสเอาขุนไชยเสนีข้าหลวงเดิม, เปนพระยาราชินิกุล. ตรัสเอาหม่อมบุนนากทนายข้าหลวงเดิม, เปนพระยาอุไทยธรรม. ตรัสเอาพระราชประสิทธ, เปนพระยาศรีพิพัฒ. ตรัสเอาพันพุทอนุราช, เปนพระยาราชสุภาวดี. ตรัสเอาพระยาชลบูรี, เปนพระยาราชวังสัน. ตรัสเอาเสมียนปานข้าหลวงเดิม, เปนพระยาสมบัติบาล. ตรัสเอาเสมียนพูนข้าหลวงเดิม, เปนพระยาประชาชีพ. ตรัสเอานายบุญจันบ้านถลุงเหล็กข้าหลวงเดิม, เปนพระยากำแพง ตรัสเอาพระยาอินทรอัคราชอุปราชเก่าเมืองนครศรีธรรมราช, เปนพระยาราชวังเมือง. ตรัสเอาขุนสิทธิรักษข้าหลวงเดิม, เปนพระยาศรีสุริยพาหะ. ตรัสเอาเสมียนสาข้าหลวงเดิม, เปนพระอินทราธิบดีศรีราชรองเมือง. ตรัสเอาเสมียนปิ่นเปนข้าหลวงเดิม, เปนอักขรสุนทรเสมียนตรามหาดไทย. ตรัสเอาพระยาเจ่งรามัญ, เปนพระยามหาโยธาว่ากองมอญทั้งสิ้น, แล้วตั้งผู้มีความชอบทั้งปวง, เปนขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยในกรุง/*658ครบตำแหน่ง. อนึ่งพระราชวงษานุวงษซึ่งห่างออกไปนั้น, ก็ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเปนที่เจ้าราชินิกุล. ตรัสเอาหม่อมทองด้วง, เปนพระยาฦๅราชสุริยวงษ. ตรัสเอาหม่อมเงิน, เปนพระบำเรอราช. ตรัสเอาหม่อมฮวบ, เปนพระอนุรุทธเทวา. ตรัสเอาหม่อมทองคำ, เปนพระราชานุวงษ. แล้วตั้งผู้มีความชอบออกไปเปนพระยาพระหลวง, ครองหัวเมืองเอก,เมืองโท,เมืองตรี,เมืองจัตวา, ปากใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงทุกๆ เมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายตำแหน่งขุนนางข้าราชการข้างวังน่านั้น, สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ก็มีพระราชบัณฑูรโปรดตั้งแต่งโดยควรแก่ความชอบตามลำดับถานานุศักดิ, ตรัสเอาพระยาพลเทพเดิม, เปนสมเดจเจ้าพระยา ตรัสเอาพระไชยบูรณ, ปลัดเมืองพระพิศณุโลกย, เปนพระยากระลาโหมราชเสนา. ตรัสเอาพระพลเมืองพระพิศณุโลกย, เปนพระยาจ่าแสนยากร. ตรัสเอาหม่อมสดทะนายข้าหลวงเดิม, เปนพระยามณเฑียรบาล. ตรัสเอานายทองอินข้าหลวงเดิมเมืองพระพิศณุโลกย,เปนพระยาเสน่หาภูธรจางวางมหาดเล็ก. แล้วตั้งแต่งข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง, ครบตำแหน่งในพระราชวังน่าทั้งสิ้น. อนึ่งหม่อมเรือง, ชาวเมืองชลบุรีข้าหลวงเดิม, มีความชอบในพระองคมาแต่ก่อนเปนอันมาก, เปนคนสนิทเหมือนเชื้อพระวงษ. โปรดตั้งเปนที่เจ้าราชินิกุล, ให้ชื่อพระบำเรอภูธร แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ เสดจลงมาเฝ้ากราบทูลว่า, บันดาบุตรชายน้อยๆ ของเจ้าตากสินนั้น, จะขอพระราชทานเอาใส่เรือไปล่มน้ำเสียให้สิ้น, ตามคำบุราณกล่าวไว้ว่า, ตัดหวายอย่าไว้หนามหน่อ, ฆ่าพ่ออย่าไว้ลูก. ซึ่งจะเลี้ยงไว้นั้นหาประโยชนไม่, จะเปนเสี้ยนหนามไปภายน่า. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระอาไลยอยู่ในเจ้าฟ้าสุพันธุวงษพระราชนัดา. จึ่งดำรัศแก่สมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าว่า, ขอชีวิตรไว้ทั้งสิ้นด้วยกัน. แล้ว/*659ทรงพระกรุณาโปรดให้ปล่อยหม่อมอั้น,แลหม่อมส่อนหอกลางออกจากเวนจำให้พ้นโทษ. ๚ะ
๏ ในปีขานจัตวาศกนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งดำรัศปฤกษากันว่า, ฝ่ายข้างอาณาจักร, เราจัดแจงตั้งแต่งข้าราชการตามตำแหน่งเสร็จแล้ว. ควรจะจัดแจงฝ่ายพุทธจักร, ทำนุบำรุงพระพุทธสาศนา, ซึ่งเสื่อมทรุดเศร้าหมองนั้น,ให้วัฒนาการรุ่งเรืองสืบไป. จึ่งดำรัศให้สมเดจพระสังฆราช,พระพุทธาจาริย,พระพิมลธรรม, ซึ่งเจ้าตากให้ลงโทษถอดเสียจากพระราชาคณะนั้น, โปรดให้คงที่สมณะถานันดรศักดิ์ดังเก่า, ให้คืนไปอยู่ครองพระอารามตามเดิม. แลสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งดำรัศสรรเสริญว่า, พระผู้เปนเจ้าทั้งสามพระองคนี้, มีสันดานสัจซื่อมั่นคงดำรงรักษาพุทธสาศนาโดยแท้, มิได้อาไลยแก่กายแลชีวิตร, ควรเปนที่นับถือไหว้นบเคารพยสการบูชา. แม้นมีข้อสงไสยสิ่งใดในพระบาฬีไปภายน่า, จะให้ประชุมพระราชาคณะไต่ถาม. ถ้าพระผู้เปนเจ้าทั้งสามพระองคว่ายังนี้แล้ว, แลพระราชาคณะอื่นๆ จะว่าอย่างหนึ่งไป, ก็คงจะเชื่อถือถ้อยคำพระผู้เปนเจ้าทั้งสาม. ซึ่งจะเชื่อถ้อยฟังความคำพระราชาคณะอื่นๆ ที่พวกมากนั้นหามิได้, ด้วยเหนใจเสียครั้งนี้แล้ว.ๆโปรดให้พระสงฆ์วัดบางว้าใหญ่, แลวัดโพธาราม,เข้ามาบิณฑบาตรในพระราชวังหลวงทั้งสองพระอาราม,ให้ผลัดเวนกันวัดละเจดวันเปนนิจนิรันตรกาล. แล้วให้รื้อพระตำหนักทองของเจ้าตากนั้น,ไปปลูกเปนกุฎีถวายสมเดจพระสังฆราชณวัดบางว้าใหญ่. แล้วดำรัศว่าพระสังฆราชชื่นวัดหงษ, ซึ่งเจ้าตากตั้งขึ้นใหม่นั้น, ก็เปนพวกอาสัจสอพลอพลอยว่า,ตามนายแก้วนายทองอยู่,แต่มิได้เปนตัวต้นเหตุ. แต่รู้พระไตรยปิฎกมากเสียดายอยู่, อย่าให้ศึกเสียเลย. แลที่พระวันรัตนนั้นว่างอยู่หาตัวมิได้, จึ่งโปรดตั้งให้เปนที่พระธรรม/*660ธิราชมหามุนีว่าที่พระวันรัต. อนึ่งพระราชาคณะทั้งปวงนั้น, ก็ว่าตามกันไปด้วยกลัวพระราชอาญา, ทรงพระกรุณาให้ยกโทษเสียทั้งสิ้น. แต่ที่พระธรรมโคดมนั้น, ต้องกับพระนามพระสัพพัญญูเจ้า. จึ่งดำรัศให้แปลงนามเสียใหม่,โปรดให้พระเทพกระวี,เลื่อนขึ้นเปนพระธรรมอุดม. ให้พระธรรมโฆษาวัดปากน้ำ ,เปนพระเทพกระวี, ให้มหานากปเรียญติเอกวัดบางว้าใหญ่, เปนพระพุทธโฆษาจาริย. ให้มหาเรืองข้าหลวงเดิมอยู่วัดบางว้าใหญ่, เปนพระเทพมุนี,ให้มหาเกสรปเรียญติโทวัดโพธาราม, เปนพระญาณสิทธิ. ๚ะ
๏ อนึ่งที่พระอุบาฬีนั้น, ก็ต้องกับนามพระอรหันต์, จึ่งดำรัศให้แปลงนามเสียใหม่. ให้มหามีปเรียญติ์เอกวัดเลียบ, เปนพระวินัยรักขิตแทนที่พระอุบาฬี. แลพระพุทธาจาริยวัดบางว้าน้อยนั้น, ชราอาพาธลงก็ดับสูญ. ทรงพระกรุณาให้กระทำฌาปนกิจแล้ว, ให้นิมนต์พระเทพมุนีไปอยู่ครองอารามวัดบางว้าน้อยแทน. จึ่งโปรดให้พระพรหมมุนีวัดบางว้าใหญ่, เลื่อนเปนพระพุทธาจาริย. โปรดให้มหาทองดีปเรียญติ์เอกวัดหงษ, เปนพระนิกรมไปครองวัดนาค. แล้วโปรดให้พระครูเทพสิทธิเทพาธิบดี, พระครูศรีสุนทราสรวิจิตร, เปนตำแหน่งคู่สวดในสมเดจพระสังฆราชไปอยู่วัดกลาง. แล้วให้นิมนต์พระอาจาริยวัดท่าหอย, คลองตะเคียนแขวงกรุงเก่า, ลงมาอยู่ครองวัดพลับ, ให้เปนพระญาณสังวรเถร. ให้พระอาจาริยวัดสมอราย, เปนพระปัญาวิสารเถร. ให้พระญาณไตรยโลกยวัดเลียบ, เลื่อนที่เปนพระพรหมมุนี. ๚ะ
๏ อนึ่งหลวงธรรมรักษาเจ้ากรมสังฆการีขวา, ซึ่งเปนพระพิมลธรรมก่อนนั้น, ต้องศึกครั้งแผ่นดินเจ้าตากว่า, ต้องอธิกรณ์อทินนาทาน, ทรงแคลงอยู่ จึ่งให้พิจารณาไล่เลียงดูใหม่, ก็บริสุทธิอยู่หาขาดสิกขาบทไม่. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้กลับบวชเข้าใหม่, ให้เปนพระญาณไตรยโลกยอยู่วัดสลัก. โปรดให้มหามีปากแดงปเรียญติ์เอกวัดคอกกระบือ, เปนพระโพธิวงษ. ๚ะ
/*661๏ อนึ่งที่พระราชาคณะฝ่ายรามัญนั้น, ยังหาตัวมิได้. จึ่งทรงพระกรุณาให้จัดพระมหาเถรฝ่ายรามัญ, ซึ่งรู้พระวินัยปริยัติ,ได้สามพระองค. ทรงตั้งเปนพระมหาสุเมธาจาริยพระองค์หนึ่ง, พระไตรสรณธัชพระองคหนึ่ง, พระสุเมธน้อยพระองค์หนึ่ง. แลสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ทรงสร้างพระอารามขึ้นใหม่,ให้นามวัดทองปุะ. นิมนต์พระสงฆ์รามัญมาอยู่, ให้พระมหาสุเมธาจารยเปนเจ้าอาราม. อนึ่งพระไตรยสรณธัชนั้น, มีพระราชโองการโปรดให้อยู่ณวัดบางหลวง, เปนเจ้าคณะรามัญในแขวงเมืองนนทบุรี, แลเมืองสามโคก พระสุเมธน้อยนั้น,ให้เปนเจ้าอารามวัดบางยี่เรือใน. ๚ะ
๏ อนึ่งครั้งแผ่นดินเจ้าตากนั้น, พระราชาคณะ, ถานาปเรียญติ์ทั้งปวง, ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด, เหมือนข้าราชการฝ่ายฆราวาศนั้น, เหนว่าไม่ควร. จะทรงถวายเงินเดือน,เปนนิจภัตรทุกๆเดือน. จึ่งพระธรรมธิราราชมหามุนีถวายพระพรว่า, ซึ่งจะทรงถวายเงินแก่พระสงฆ์ ๆ รับนั้นไม่ควร, ต้องอาบัติปาจิตตีย. จึ่งดำรัศให้วิเสศนอกแต่งสำรับกัปปียจังหัน,ไปถวายพระราชาคณะแลปเรียญติ์ในเพลาเช้าทุกๆพระอาราม. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระเทพมุนี,ซึ่งเปนข้าหลวงเดิม, จึ่งเข้ามาถวายพระพรว่า, ซึ่งสมเดจบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า, จะมาทรงเชื่อถือกระทำตามถ้อยคำสมเดจเจ้าชื่นนั้นไม่ควรนัก, ด้วยสมเดจเจ้าชื่นองค์นี้, เปนคนอาสัจสอพลอ, กระทำให้แผ่นดินเจ้าตากฉิบหายเสียครั้งหนึ่งแล้ว. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธว่า, พระเทพมุนีมาเจรจาอยาบช้าแช่งให้เหมือนแผ่นดินเจ้าตาก. จึ่งดำรัศให้ถอดเสียจากพระราชาคณะ, แล้วโปรดให้พระเทพโมฬีวัดสังฆจาย,เปนพระเทพมุนีแทน. โปรดให้มหาศรีปเรียญติ์เอกวัดพลับ,เปนพระเทพโมฬี. แล้วดำรัศว่าวัดแจ้ง, วัดท้ายตลาดทั้งสองพระอารามนี้, แต่ก่อนเปนวัดภายในพระราชวังไม่มีพระสงฆอยู่. จึ่งทรงพระกรุณาให้/*662สร้างกุฎีเสนาศนสงฆ์ทั้งสองอาราม. แล้วโปรดให้นิมนตพระเทพโมฬีวัดพลับ, กับพระสงฆ์อันดับมาอยู่ณวัดท้ายตลาด. แล้วโปรดให้พระปลัดสมเดจพระสังฆราช,เปนพระโพธิวงษาจารย. โปรดให้พระครูเมธังกร, เปนพระศรีสมโพธิ. ให้นิมนตพระราชาคณะทั้งสองพระองค, กับทั้งพระสงฆอันดับมาจากวัดบางว้าใหญ่, ลงมาอยู่ณวัดแจ้ง, ให้มีพระสงฆ์ขึ้นทั้งสองพระอารามแล้ว. ครั้งนั้นโปรดให้แจกกฎหมายประกาศห้ามมิให้พระสงฆ์ทั้งปวง, รับวัดถุปัจจัยของทายก. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระพุฒฒาจาริย, ซึ่งเปนสิศสมเดจพระสังฆราชไปเข้าพวกพระธรรมธิราราชมหามุนีวัดหงษ, ปฤกษาเหนด้วยกันว่า,วัดนาค,วัดกลางมีอุปจารใกล้กันนัก,จะมีภัทธสีมาต่างกันนั้นมิควรๆจะมีภัทธสีมาแห่งเดียว. ร่วมกระทำอุโบสถสังฆกรรมในภัทธสีมาอันเดียวกัน. จึ่งให้พระพุฒฒาจาริยเปนผู้ว่า, เข้ามาถวายพระพร. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, จึ่งดำรัศให้ประชุมพระราชาคณะปฤกษาพร้อมกันณวัดบางว้าใหญ่, ในสำนักนิ์สมเดจพระสังฆราชว่า, จะควรมิควรประการใด. แลพระราชาคณะทั้งปวง, มีสมเดจพระสังฆราชเปนประธาน, ปฤกษาเหนพร้อมกันว่า, อารามทั้งสองนั้นมีคลองขั้นเปนเขตร, ควรจะมีภัทธสีมาต่างกันได้. ด้วยมีตัวอย่างมาแต่โบราณ, ครั้งกรุงเก่านั้นพระอารามก็ใกล้ๆ กัน, มีอุโบสถผูกภัทธสีมาต่างๆกันมีมาแต่ก่อนเปนอันมาก, ซึ่งจะว่าเปนภัทธสีมาอันเดียวกันนั้นมิชอบ. แลพระธรรมธิราราชมหามุนี,กับพระพุฒฒาจาริย,ก็แพ้ในที่ชุมนุมพิภากษา. ราชบุรุษนำเอาคำปฤกษาพระราชาคณะขึ้นกราบบังคมทูล, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงพระพิโรธแก่พระพุฒฒาจาริยว่า, เจรจาอวดรู้กว่าผู้ใหญ่,ดำรัศให้ถอดพระพุฒฒาจาริยเสียจากพระราชาคณะ. แลสมเดจพระสังฆราชจึ่งตรัสประกาศเรียกว่า,มหาอะกตัญู มิได้นับถือถ้อยคำชีต้นอา/*663จาริยของตน,ไปเข้าด้วยพวกวัดหงษ. ครั้นอยู่มามิได้ช้าจึ่งพระปลัดจัน,เปนปลัดพระรัตนมุนีแก้ว, ซึ่งศึกออกมาเปนพระอาลักษณนั้น, มาฟ้องยกอธิกรณ์พระธรรมธิราราชมหามุนี,ในสำนักนิ์สมเดจพระสังฆราชว่า, เดิมพระธรรมธิราราชมหามุนี, ถวายพระพรสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน, ห้ามมิให้พระสงฆ์รับวัตถุปัจจัย. บัดนี้พระธรรมธิราราชมหามุนี, เอาผ้าส่านซึ่งทรงถวายเปนบริขารเครื่องยศนั้น, ไปขายแก่พระศุภรัต,ๆซื้อไว้เปนวัตถุแปดตำลึง สมเดจพระสังฆราชจึ่งให้ราชบุรุษกราบบังคมทูล, ทรงพระกรุณาดำรัศให้พระยาพระเสด็จเปนตระลาการชำระคดี, พิจารณาสืบสวนได้ความเปนสัจสมฟ้อง. ทรงพระพิโรธดำรัศให้สมเดจพระสังฆราชพิภากษาโทษพระธรรมธิราราชมหามุนี, ลงทัณฑกรรมให้ขนทรายห้าร้อยตะกร้า, แล้วให้ถอดเสียจากที่, ให้ลดลงมาเปนพระธรรมไตรยโลกย แล้วโปรดให้พระธรรมเจดียวัดสลัก, เลื่อนขึ้นเปนพระวันรัตแทน. โปรดให้พระญาณสมโพธิ์วัดหงษ, เลื่อนขึ้นเปนพระธรรมเจดีย. ๚ะ
๏ ในลำดับนั้นพระปลัดจีนวัดนาค, มาฟ้องยกอธิกรณ์พระนิกรมเจ้าอารามในสำนักนิ์สมเดจพระสังฆราชว่า, พระนิกรมจูบผ้าห่มฉิมภรรยาพระยามหานุภาพ สมเดจพระสังฆราชให้ราชบุรุษกราบทูล, ทรงพระกรุณาให้พระยาพระเสดจชำระ, พิจารณาได้ความเปนสัจดำรัศจะให้ศึกเสีย. สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ, กราบทูลขอไว้ว่ายังหาถึงศีลวิบัติไม่. จึ่งดำรัศให้ถอดพระนิกรมเสียจากพระราชาคณะ,แล้วให้บัพพาชนิยกรรมเสียจากพระอาราม, ไปอาไศรยอยู่กับพระสุเมธน้อยณวัดบางยี่เรือใน. แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งมหาอยู่พุฒฒาจาริยซึ่งถอดเสียนั้น,เปนธรรมกิติ์ไปครองวัดนาค. โปรดให้มหาเรืองเทพมุนีซึ่งถอดเสียนั้น,เปนพระธรรมโฆษาครองอารามวัดบางว้าน้อยดังเก่า. แล้วโปรดให้พระอาจาริยเป้าปเรียญติ์/*664เอกแต่ครั้งกรุงเก่า, ลงมาแต่หัวเมืองฝ่ายเหนือ, มาอยู่ณวัดบางยิเรือใต้นั้น, ตั้งให้เปนพระพุฒฒาจาริยอยู่ครองพระอารามนั้น. แล้วดำรัศให้เลิกกดหมายซึ่งห้ามมิให้พระสงฆรับวัตถุปัจจัยแต่ก่อนนั้นเสีย, จึ่งทรงถวายเงินตราเปนค่าบิณฑบาตปัจจัย,แก่พระราชาคณะปเรียญติ์ทุกๆ อารามเปนนิจภัตรทุกๆเดือนมิได้ขาด. ๚ะ
๏ ครั้นทรงจัดแจงฝ่ายพระพุทธจักรเสรจแล้ว, จึ่งโปรดให้พระยาราชาเสรฐีกลับออกไปครองเมืองพุทไธยมาศดังเก่า. แล้วทรงเหนว่าเมืองพุทไธยมาศเปนเมืองน่าศึกใกล้กันกับแดนเมืองยวญ, จึ่งโปรดให้พระยาทัศดาออกไปช่วยราชการป้องกันเมืองด้วย. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาปังกลิมา,เจ้าเมืองกำปอชรู้ข่าวว่า, กรุงพระมหานครศรีอยุทธยาผลัดแผ่นดินใหม่, ก็คิดขบถแขงเมือง, มิได้มาขึ้นเปนข้าขอบขันธสีมาเหมือนแต่ก่อน. พระยาราชาเสรฐี, พระยาทัศดา, ก็บอกเข้ามากราบทูล จึ่งดำรัศให้มีตราตอบออกไป, ให้พระยาราชาเสรฐี, พระยาทัศดา, คิดอ่านจับตัวพระยาปังกลิมาจำส่งเข้ามาณกรุงฯ พระยาราชาเสรฐี,พระยาทัศดา, ก็ยกกองทับมาจากเมืองพุทไธยมาศ, มาณเมืองกำปอช, จับตัวพระยาปังกลิมาได้จำส่งเข้ามาถวาย. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งลองพระองค์, จึ่งดำรัศให้เอาตัวพระยาปังกลิมาไปตัดเท้าแล้ว, แล้วผูกขึ้นแขวนห้อยศีศะลงมาเบื้องต่ำ, กระทำประจารไว้,ที่ป่าช้าวัดโพธารามนอกพระนคร,ด้านตวันออกจนถึงแก่ความตาย. ๚ะ
๏ ขณะนั้นเจ้าพระยาพระคลังมีความผิดในราชการ, ทรงพระกรุณาให้ถอดเสีย, แล้วโปรดตั้งให้พระยาศรีอัคราช, ช่วยราชการในกรมท่า. จึ่งดำรัศเอาพระยาพิพัฒโกษา,เลื่อนขึ้นเปนเจ้าพระยาพระคลังแทน. ตรัสเอาจหมื่นสรรพเพธภักดีข้าหลวงเดิม,เปนเจ้าพระยาพิพัฒโกษา. ๚ะ
/*665๏ ฝ่ายข้างกัมพุชประเทศนั้น, ทรงพระกรุณาโปรดให้ข้าหลวงถือท้องตราออกไปตั้งพระยายมราชเขมรผู้มีความชอบ, เปนเจ้าพระยาอไภยภูเบศร์ครองกรุงกัมพูชาธิบดี. แล้วส่งเจ้าสี่องคราชบุตรนักพระอุไทยราชานั้นเข้ามากรุงฯ. เจ้าพระยาอไภยภูเบศร,ก็ส่งเข้ามาตามรับสั่ง. แล้วตั้งเมืองอยู่ณะตำบลอุดงฤาไชย,มิได้อยู่ที่เมืองพุทไธยเพชร. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ทรงพระกรุณาโปรดเลี้ยงนักพระองค์เอง, เปนพระราชบุตรบุญธรรม. แต่นักพระองค์มินนั้น,ถึงแก่พิราไลย. แลพระองค์อี, พระองค์เภา, หญิงทั้งสองนั้น, สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ขอพระราชทานไปเลี้ยงไว้เปนพระสนม, อยู่พระราชวังน่า. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างลาวประเทศนั้น, เจ้าบุญสาร พระเจ้าล้านช้างเก่า, กลับมาแต่เมืองคำเกิด,มาณะเมืองล้านช้าง จับพระยาสุโภ,ซึ่งอยู่รั้งเมืองนั้นฆ่าเสีย, แล้วเข้าตั้งอยู่ในเมือง. แลท้าวเพลี้ยขุนนางซึ่งไม่ยอมเข้าด้วยนั้น, ก็หนีลงมาณกรุงฯ กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งมีพระราชดำรัศโปรดให้เจ้านันทเสนราชบุตรนั้น, ให้กลับขึ้นไปครองกรุงศรีสัตนาคนหุตสืบไป. แล้วเจ้านันทเสนจึ่งกราบทูลขอพระบางนั้นกลับคืนไปด้วย. ครั้นขึ้นไปถึงเมืองบมิได้ช้า, เจ้าบุญสารผู้บิดาก็ถึงแก่พิราไลย. แล้วพระเจ้าล้านช้างใหม่กระทำฌาปนะกิจเสรจแล้ว, ก็บอกส่งเจ้าอิน,เจ้าพรม, แลเจ้าน้องทั้งปวงนั้นลงมาถวายณกรุงฯทรงพระกรุณาให้เลี้ยงไว้. ๚ะ
๏ ในปีขานจัตวาศกนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทรงตั้งพระราชบุตร, พระราชบุตรี, พระราชนัดา, ซึ่งยังทรงพระเยาว์อยู่นั้น,เปนสมเดจพระเจ้าลูกเธอ, พระเจ้าหลานเธอ, เปนเจ้าฟ้าทั้งสิ้น. แลพระราชนัดาเจ้าฟ้าสุพันธุวงษ/*666นั้น, พระราชทานพระนามใหม่ว่า, สมเดจพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้าอภัยธิเบศนเรศรสมมติวงษพงษอิศวรราชกุมาร. ๚ะ
๏ อนึ่งแต่ครั้งเมื่อปีฉลูตรีศกนั้น, ฝ่ายข้างแผ่นดินภุกามประเทศ, พระเจ้าจิงกูจา, ผู้เสวยราชสมบัติณกรุงรัตนบุระอังวะ, ยกกองทับขึ้นไปนมัศการพระสิงหดอ, เหนือเมืองอังวะขึ้นไปทางไกลห้าคืน. ๚ะ
๏ ขณะนั้นมังหม่อง,เปนราชบุตรพระเจ้ามังลอก,ผู้เปนลุงพระเจ้าจิงกูจา,บวชเปนสามเณรอยู่, ตั้งซ่องสุมผู้คนได้พัคพวกเปนอันมาก, จึ่งศึกออกคิดการขบถ, ยกเข้าปล้นชิงเอาเมืองอังวะได้. มังหม่องจึ่งให้ไปเชิญอาวทั้งสาม, คือตแคงปดุงหนึ่ง, ตแคงปคานหนึ่ง, ตแคงแปงตแลหนึ่ง. มาพร้อมกันแล้วมอบราชสมบัติให้. อาวทั้งสามมิได้รับ, ยอมให้มังหม่องเปนเจ้าแผ่นดิน, มังหม่องก็ได้ครองราชสมบัติเปนพระเจ้าอังวะ. จึ่งไปขอบุตรีอแซหวุ่นกี้มาเปนพระมเหษี. แลพวกข้าไทยมังหม่องนั้นเปนคนอยาบช้า, เที่ยวข่มเหงขุนนาง,แลอาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน. อแซหวุ่นกี้จึ่งคิดการขบถ. ภอเพลาเย็นมังหม่องเสวยอาหารอยู่, อแซหวุ่นกี้ก็ภาพัคพวกเข้าไปในพระราชวัง, จับตัวมังหม่องประหารชีวิตรเสีย. แลมังหม่องอยู่ในราชสมบัติได้เจดวันก็ถึงพิราไลย อแซหวุ่นกี้ขึ้นนั่งเมืองอยู่ได้คืนหนึ่ง. จึ่งตแคงปดุง, ตแคงปคาน, ตแคงแปงตะแลทั้งสาม, กับขุนนางทั้งปวงพร้อมกันยกพลทหารเข้าปล้นเอาพระราชวังได้. จับตัวอแซหวุ่นกี้ได้ให้ฆ่าเสีย. ขุนนางทั้งปวงจึ่งเชิญตแคงปดุง, ขึ้นเสวยราชสมบัติณเมืองอังวะ พระเจ้าปดุงจึ่งตั้งตแคงอินแซะ, ราชบุตรผู้ใหญ่เปนมหาอุปราช แล้วให้มหาศีลวะอำมาตย์, กับจอกตลุงโบ่, เปนนายทับเรือห้าสิบลำ, คนสองพันยกขึ้นไปจับพระเจ้าจิงกูจา, ซึ่งขึ้นไปไหว้พระสิงหดอได้ตัวมา, กับทั้งบุตรกรรยาแลขุนนางทั้งปวง. พระเจ้าปดุงให้เอาตัวพระเจ้าจิงกูจา, ไป/*667ถ่วงน้ำเสียให้ถึงแก่ความตาย บุตรภรรยาขุนนางพัคพวกนั้น, ให้ประหารชีวิตรเสียสิ้น แลพระเจ้าจิงกูจาอยู่ในราชสมบัติได้หกปีเสศ. ๚ะ
๏ ในปีขานนั้นฝ่ายข้างแผ่นดินเมืองญวน, องคไก่เซินเจ้าเมืองกุยเยิน, ยกกองทับไปตีเมืองแซ่ง่อน, องคเชียงสือเจ้าเมือง, ยกพลทหารออกต่อรบ, ต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนีทิ้งเมืองเสีย, ภาบุตรภรรยาแลขุนนางสมักพัคพวก, ลงเรือแล่นหนีมาทางทเล, ขึ้นอาไศรยอยู่ณเกาะโดดน่าเมืองพุทไธยมาศ. ครั้นพระยาราชาเสรฐี, พระยาทัศดาได้แจ้ง, จึ่งแต่งคนไปเจรจาเกลี้ยกล่อมได้ตัวองคเชียงสือ, กับทั้งสมัคพัคพวกมาสิ้น, แล้วบอกส่งเข้ามาถวายณกรุงฯ ทรงพระกรุณาให้เลี้ยงไว้, โปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ตำบลคอกกระบือ. ๚ะ
๏ ฝ่ายองคไก่เซินครั้นตีเมืองแซ่ง่อนได้แล้ว, จึ่งให้องคติงเวืองน้องชายกลางอยู่รักษาเมืองแซ่ง่อน แล้วให้องคลองเยืองน้องชายน้อย, ไปเปนเจ้าเมืองเว้. ตัวองไก่เซินก็เลิกกองทับกลับไปเมืองกุยเยิน. ๚ะ
๏ ครั้นถึงปีเถาะเบญจศก, ศักราช ๑๑๔๕ ฝ่ายข้างกรุงภุกามประเทศพม่าคนหนึ่งชื่องะพุง, มีพัคพวกประมาณสามร้อย, คิดขบถยกเข้าปล้นเมืองอังวะ. พระเจ้าปดุงให้ขุนนางคุมทหารออกต่อรบ,ก็แตกฉานพ่ายหนี พลข้าหลวงติดตามจับตัวงะพุงกับพัคพวกได้, พระเจ้าปดุงให้ฆ่าเสียทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ในปีเถาะนั้น พระเจ้าปดุงให้สร้างเมืองใหม่,ที่ตำบลบ้านทองกา, อยู่ทิศตวันตกไกลเมืองอังวะทางสามร้อยเส้น. ครั้นการเมืองสำเรจแล้ว, จึ่งให้นามชื่อเมืองอมรบุระ. พระเจ้าปดุงยกไปจากเมืองอังวะ, ไปอยู่ณเมืองใหม่นั้นตั้งเปนเมืองหลวง. แล้วจัดแจงกองทับจะยกไปตีเมืองธัญวดี, คือเมืองยะไข่. แต่งให้แอกกะบัดหวุ่น,ถือพลสี่พันเปนทับน่า. ให้ตแคงจักกุราชบุตรที่สอง,ถือพลหมื่นหนึ่งเปนแม่ทับบกยกไปทางหนึ่ง. แล้ว/*668ให้แมงคุงหวุ่นถือพลสี่พันเปนทับน่า. ให้ตแคงกามะราชบุตรีที่สาม,ถือพลหมื่นหนึ่งเปนแม่ทับบกบกยกไปทางหนึ่ง. แล้วให้ศิริกเหรี่ยงหนึ่ง, แยข่องเดชะหนึ่ง, แจกกะเรจอโบ่หนึ่ง, ถือพลสี่พันเปนทับน่า. ให้อินแซะมหาอุปราช, ถือพลหมื่นหกพันเปนแม่ทับยกไปทางหนึ่ง, เปนสามทับไปตีเมืองธัญวดี. ๏ แลทับเรือนั้นให้มหาจอแทงตละยาเปนแม่ทับ, กับแยจออากาหนึ่ง, แยจอสมุทหนึ่ง, ถือพลห้าพัน, เรือรบเรือทเลสามร้อยลำ, ยกไปทางทเล. แลกองทับบกทับเรือทั้งสี่ทับ, ยกไปตีหัวเมืองขึ้นยะไข่รายทางไปได้เปนหลายเมือง. แล้วยกไปบันจบพร้อมกันเข้าดีเมืองธัญวดี, ซึ่งเปนเมืองหลวงยะไข่นั้น. พระเจ้ายะไข่ให้พลทหารออกต่อรบ,สู้ฝีมือพม่ามิได้. ทับพม่าก็เข้าหักเอาเมืองได้, จับได้ตัวพระเจ้ายะไข่, แลขุนนางไพร่พลครอบครัวประมาณห้าหมื่นเสศ, กวาดเอามาเมืองอมรบุระ. แล้วตั้งจอกะชูคุมพลพม่าหมื่นหนึ่ง,ให้อยู่รักษาเมืองธัญวดี. แลพระเจ้ายะไข่นั้น, พระเจ้าปดุงให้เลี้ยงไว้, ป่วยลงก็ถึงแก่ความตาย. ๚ะ
๏ ในปีเถาะเบญจศกนั้น, ฝ่ายข้างพระมหานครศรีอยุทธยา, เกิดขบถอ้ายบัณฑิตยสองคน,มาแต่เมืองนครนายกอวดตัวว่า, มีวิชาการความรู้ล่องหนหายตัวได้. คบคิดกับขุนนางเปนหลายคน, มีพระยาอไภยรณฤทธิเปนต้น, กับทั้งหญิงพวกวิเสศปากบาตรพระราชวังน่า. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนห้าแรมสองค่ำเพลาเช้า, พวกหญิงวิเสศวังน่า, ขนกระบุงใส่เข้าทรงบาตรเข้าไปทางประตูดินวังน่า, เอี้ยงผู้เปศนายวิเสศปากบาตร, ภาอ้ายบัณฑิตยทั้งสองคน, นุ่งผ้าห่มผ้าอย่างผู้หญิง, ถือดาบซ่อนในผ้าห่มปลอมเข้าไปในวังน่า. แล้วขึ้นไปแอบอยู่สองข้างพระทวารพระราชมณเฑียร, ทางที่จะเสดจลงมาทรงบาตร, คอยจะทำร้ายสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ. ด้วยเดชะพระบารมีเพลาวันนั้น,หาเสดจ/*669ลงทรงบาตรพระทวารมุขนั้นไม่. เทพยดาดลพระไทยให้ทรงพระราชดำริหจะลงมาเฝ้าณพระราชวังหลวง, ก็เสดจออกทางพระทวารข้างน่า. แล้วเสดจลงมายังพระราชวังหลวงแต่เพลาเช้าก่อนทรงบาตร. อ้ายขบถบัณฑิตยทั้งสอง, หาได้โอกาศที่จะทำร้ายไม่. ภอนางพนักงานเฝ้าที่มาภบเข้าก็ตกใจ, วิ่งร้องอื้ออึงลงมาว่า, ผู้ชายสองคนถือดาบขึ้นมาอยู่ที่พระทวารบนที่. อ้ายบัณฑิตยทั้งสองก็ไล่นางเฝ้าที่ลงมา. ๚ะ
๏ ขณะนั้นภอขุนหมื่นกรมวังคนหนึ่ง, คุมไพร่เข้าไปก่อถนนในพระราชวัง. อ้ายขบถบัณฑิตยก็เอาดาบฟันขุนหมื่นผู้นั้น, ศีศะขาดล้มลงตายอยู่กับที่ พวกเจ้าจอมข้างใน,แลจ่าโขลน, ที่ตกใจร้องอื้ออึงวิ่งออกมาบอกข้าราชการข้างน่า. ข้าราชการข้างน่าทั้งปวงก็เข้าไปในพระราชวัง, ไล่ล้อมจับอ้ายขบถบัณฑิตยทั้งสอง. บ้างเอาไม้พลองแลอิดทุบตีทิ้งขว้างเปนอลหม่าน. บ้างก็วิ่งลงมายังพระราชวังหลวงกราบทูลเหตุให้ทราบ. ภอเสดจเข้าอยู่ในท้องพระโรง. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคได้ทรงทราบ, จึ่งดำรัศให้ข้าราชการทั้งปวง, แลตำรวจทั้งพระราชวังหลวงวังน่า, เร่งขึ้นไปจับอ้ายขบถ, ช่วยกันทุบตีล้มลงจับตัวได้มัดไว้. แล้วจำครบตบติดไม้เฆี่ยนถาม. ให้การซัดพวกเพื่อนร่วมคิดขบถด้วยกันเปนอันมาก, ถูกข้าราชการทั้งวังหลวง,วังน่าเปนหลายคน, มีพระยาอไภยรณฤทธิเปนต้น, กับทั้งพวกหญิงวิเสศปากบาตรวังน่าทั้งนายทั้งไพร่. มีพระบัณฑูรให้เฆี่ยนสอบกับอ้ายบัณฑิตยรับเปนสัจ, ดำรัศให้ประหารชีวิตรอ้ายบัณฑิตขบถสองคน, กับพวกเพื่อนชายหญิงทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนห้าแรมเก้าค่ำ, พระยาอไภยภูเบศรผู้ครองกรุงกัมพูชาธิบดี, ให้พระยาพระเขมรเชิญเอาพระขรรคไชยศรี, แต่ครั้งพระ/*670เจ้าปทุมสุริยวงษ,ส่งเข้ามาทูลเกล้าฯถวาย. ในวันนั้นบังเกิดพยุหใหญ่ฝนตกอสนีบาตลงศาลาลูกขุนใน. ๚ะ
๏ ในปีเถาะเบญจศกนั้น, ทรงพระกรุณาดำรัศให้พระยานครสวรรค,ยกกองทับออกไปณกรุงกัมพูชา, ให้เกนกองทับเขมรเข้าบันจบด้วย, ยกไปรบยวญตีเมืองแซ่ง่อนคืนให้องคเชียงสือ, ซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร พระยานครสวรรคก็กราบถวายบังคมลา, ยกกองทับออกไปณกรุงกัมพูชาตามพระราชกำหนด. ๚ะ
๏ ถึงณวันศุกรเดือนสิบเบดแรมสิบสี่ค่ำ, เกิดพยุหใหญ่พัดเย่าเรือนในพระนครทำลาย, แลใบเสมากำแพงเมืองก็หักพังลงเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ในปีเถาะนั้น สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ดำรัศให้จับการก่อกำแพงทั้งพระราชวังหลวงวังน่า, แล้วให้ถาปนาพระราชมณเฑียร, ทั้งข้างน่าข้างในสำเรจบริบูรณ. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระกรุณาให้ถปนาพระอารามขึ้นภายในพระราชวัง, พร้อมทั้งอุโบสถพระเจดียวิหาร, แลศาลารายเปนหลายหลัง, แล้วให้ขุดสระน้ำทำหอไตรยลงในสระใส่ตู้พระไตรยปิฎก. แล้วโปรดให้พระอาลักษณ์แก้ว, เปนพระยาธรรมปโรหิต, จางวางราขบัณฑิตย. ตั้งพระอาลักษณ์ขึ้นใหม่. แล้วให้หลวงอนุชิตพิทักษ,เปนพระยาพจณาพิมล, ช่วยราชการในกรมราชบัณฑิตย. แล้วให้ราชบัณฑิตยทั้งปวงบันดาที่เปนอาจาริยนั้น,บอกพระไตรยปิฎกพระสงฆสามเณรเปนอันมากบนหอไตรยๆ นั้นให้นามว่าทอพระมณเฑียรธรรม. ๚ะ
๏ อนึ่งให้อัญเชิญรูปพระเทพบิดา, คือสมเดจพระเจ้ารามาธิบดีอู่ทอง, ซึ่งเปนปฐมกระษัตริยสร้างกรุงเก่า, มาแปลงเปนพระพุทธรูปหุ้มเงินปิดทอง, /*671แล้วประดิษฐานไว้ในพระวิหาร,ๆนั้นให้นามว่าหอพระเทพบิดร. แลการพระอารามนั้นยังมิได้สำเรจ. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ, ก็ทรงปฏิสังขรณวัดสลัก, ให้กระทำอุโบสถพระวิหารการปเรียญดิ์,แลพระมณฑปขึ้นใหม่. แล้วก่อพระเจดียบันจุพระบรมธาตุไว้ภายในพระมณฑป, ก่อพระรเบียงล้อมรอบ, แลสร้างกุฎีเสนาศนฝากระดานถวายพระสงฆ์. แลให้ก่อตึกสามหลังถวายพระวันรัตผู้เปนเจ้าอาราม, ให้ก่อกำแพงแก้วล้อมรอบพระอาราม. แล้วตั้งนามใหม่ว่าวัดนิพพานาราม. ๚ะ
๏ ในปีนั้นเจ้าจอมทองดีอยู่งานในพระราชวังหลวง, เปนบุตรีหลวงอินทโกษา, คบคิดกับหม่อมบุญศรีพระพี่เลี้ยง, สมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าอไภยธิเบศร. แลแทนข้าหลวงตำหนักใหญ่, ให้แทนเปนผู้ไปหาหมอทำเสน่ห. จะให้สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวโปรดปรานจงมาก. แลรู้เหนด้วยกันกับทั้งมารดา,แลทาษคนหนึ่ง. ทาษในเรือนมาฟ้องแก่เจ้าตรัวนายท้าวนางผู้ใหญ่.ๆนำเอาข้อความขึ้นกราบบังคมทูล. จึ่งดำรัศสั่งให้พิจารณาได้ความเปนสัจ. มีพระราชโองการตรัสสั่งให้เอาตัวเจ้าจอมทองดี, กับพัคพวกสี่คน,แลหมอคนหนึ่ง,ไปประหารชีวิตรเสียณวัดตเคียนทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยานครสวรรค, แลท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทเปนหลายนาย, ซึ่งยกออกไปถึงกรุงกัมพูชาธิบดี. แล้วเกนเอากองทับเขมรเข้าบันจบ, ยกทับเรือลงไปณเมืองญวน. แลองติงเวืองเจ้าเมืองแซ่ง่อนได้แจ้งว่า,กองทับไทยยกล่วงแดนลงมา. จึ่งเกนทับเรือให้ขุนนางเมืองแซ่ง่อน, ยกกองทับเรือขึ้นมาต่อรบป้องกันเมืองสักแดก, ซึ่งเปนเมืองขึ้น, ได้รบกันกับทับไทยเปนสามารถ. พระยานครสวรรคมีฝีมือเข้มแขง, ยกทับเรือเข้าตีทับญวนแตกพ่ายไปเปนหลายครั้ง. ได้เรือแลไพร่พลญวน,/*672เครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยเปนอันมาก, แล้วส่งคืนลงไปให้แก่แม่ทับญวน. แลพระยาพิชิตณรงค, กับข้าหลวงมีชื่อเปนหลายนาย, เหนพระยานครสวรรคกระทำผิด,คิดการขบถจะไปเข้าด้วยฆ่าศึก. จึ่งบอกกล่าวโทษเข้ามา ณกรุงฯ, กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระพิโรธ. ดำรัศให้ข้าหลวงถือท้องตราออกไป, ให้หากองทับพระยานครสวรรคกลับคืนเข้ามาณกรุงฯ ทรงพระกรุณาให้เสนาบดีพิจารณาไต่สวนไล่เลียง, ได้ความจริงตามหนังสือบอกกล่าวโทษ. จึ่งดำรัศให้เอาตัวพระยานครสวรรค, กับขุนนางพัคพวกสิบสองนาย,ซึ่งร่วมคิดด้วยกันนั้น, ไปประหารชีวิตรเสียณป่าช้าวัดโพธาราม,นอกพระนครข้างทิศตวันออก, แล้วให้เอาศีศะเสียบประจานไว้ทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๔ สมุดไทย. ๚ะ
๓๕
๏ ลุศักราช ๑๑๔๖ ปีมโรงฉศก, ถึงณเดือนหก, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงมีพระราชดำรัศให้สมเดจพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษเปนแม่ทับถือพลทหารห้าพัน, ยกกองทับเรือออกไปตีเมืองแซ่ง่อน, คืนให้องคเชียงสือจงได้, ให้เอาตัวองคเชียงสือไปในกองทับด้วย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันได้ศุภฤกษมงคลดฤถี, จึ่งสมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ, แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลา, ยกกองทับเรือออกไปทางทเลถึงเมืองพุทไธมาศ. จึ่งเกนเอากองทับพระยาราชาเสรฐี, พระยาทัศดาเมืองพุทไธมาศ,เข้าบันจบทับยกไปด้วย,ไปตั้งค่ายอยู่อ่าวมนาว,ริมแม่น้ำแดนเมืองสักแดกเปนหลายค่าย แล้วให้องคเชียงสือแต่งขุนนางญวน, กับไทยข้าหลวงไปเกลี้ยกล่อมพวก/*673ญวนอาณาประชาราษฎร,ในแว่นแคว้นเมืองสักแดก, เมืองล่งโห้, เมืองสะม่าถ่อ ทั้งสามเมืองมาเข้าด้วยกันเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ฝ่ายองคติงเวืองเจ้าเมืองแซ่ง่อนได้แจ้งว่า, กองทับไทยยกทับใหญ่ออกมามากกว่าครั้งก่อน. จึ่งแต่งขุนนางญวนเปนแม่ทับเรือขึ้นมาตั้งอยู่ณเมืองสักแดก, แล้วยกมาต่อรบกับทับเรือกรุงเทพฯ ได้รบกันเปนหลายครั้งยังไม่แพ้ชนะกัน. ๚ะ
๏ ครั้นเพลาวันหนึ่งทับเรือฝ่ายไทยยกไปรบทับเรือยวญ, แล้วถอยขึ้นมาเอาศีศะเรือรบเข้าจอดอยู่น่าค่าย, รี้พลขึ้นบกเข้าค่ายทิ้งเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยไว้ในเรือ, ด้วยมีความประมาทมิได้รวังฆ่าศึก. ครั้นเพลาน้ำขึ้นทับเรือยวญยกตามขึ้นมาถึงน่าค่าย, ยิงปืนเรือรดมขึ้นมาทำลายค่ายต้องไทยในค่ายตายเปนหลายคน. แลพลทหารไทยเสียทีจะลงเรือออกต่อรบมิทัน,ก็ทิ้งค่ายเสียแตกหนีเปนอลหม่าน, นายทับนายกองจะกดไว้มิอยู่ก็ภากันแตกหนีมาทั้งสิ้น. ครั้งนั้นเปนเทศการเดือนสิบสองน่าน้ำๆนองไปทั้งทุ่ง,พลทับไทยได้ความลำบาก, ลุยน้ำฦกเพียงอกบ้าง,เพียงเอวบ้าง, หนีฆ่าศึกมา. แลกรมหลวงเทพหริรักษนั้น, ข้าในกรมจับได้กระบือตัวหนึ่งมาให้ทรงลุยน้ำมา, ภากันแตกหนีเข้ามาแดนกรุงกัมพูชาทั้งสิ้น. กองทับยวญได้ไชยชำนะมิได้ติดตาม,เก็บได้เรือรบแลเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยไปทั้งสิ้น. แลจับได้ผู้คนซึ่งหนีมามิทันนั้นไปได้บ้าง, แล้วเลิกทับกลับไปเมืองแซ่ง่อน. แลกองทับกรมหลวงเทพหริรักษ, กับองคเชียงสือ, ก็มาอยุดภักพลอยู่ณเมืองกัมพูชา, แล้วบอกข้อราชการซึ่งเสียทีแก่ฆ่าศึกเข้ามาณกรุงฯกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงเทพมหานคร, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ดำรัศให้ขุดหิบสพเจ้าตากขึ้นตั้งไว้ณเมรุวัดบางยิเรือใต้ให้มีการ/*674มหรรสพ,แลพระราชทานพระสงฆ์บังสุกุล เสดจพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงทั้งสองพระองค. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพวกเจ้าจอมข้างในทั้งพระราชวังหลวงวังน่า, ซึ่งเปนข้าราชการครั้งแผ่นดินเจ้าตาก,คิดถึงพระคุณชวนกันร้องไห้. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคทรงพระพิโรธ,ดำรัศให้ลงพระราชอาญาโบยหลังทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ในปีมโรงฉศกนั้น, ทรงพระกรุณาให้ถาปนาพระมหาปราสาทในพระราชวังหลวง, แลการปราสาทนั้นยังมิได้สำเร็จ. ครั้งนั้นคลองขุดปากลัดนั้นกว้างออก, แลน้ำทเลขึ้นแรงเคมขึ้นมาถึงพระนคร. ๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนสามขึ้นสิบเบดค่ำ จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคกับทั้งกรมพระราชวังหลังแลเจ้าต่างกรมทั้งปวงพร้อมกัน,เสดจโดยทางชลมารคลงไปปิดคลองปากลัด, ดำรัศให้เกนข้าราชการขนมูลดินแลอิฐหักถมทำนบกั้นน้ำ, แล้วให้เกนกันขึ้นไปรื้ออิฐกำแพงกรุงเก่า, บันทุกเรือลงมาถมทำนบจนสูงเสมอฝั่ง, แลน้ำเคมจะไหลขึ้นมาทางคลองปากลัดนั้นมิได้, ไหลไปแต่ทางแม่น้ำใหญ่เปนทางอ้อม, ก็มิสู้เคมขึ้นมาถึงพระนคร, ราษฎรทั้งหลายได้รับพระราชทานนำจืดเปนศุขทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกเดือนสามแรมสิบค่ำ, หนังสือบอกข้อราชการทับกรมหลวงเทพหริรักษ, จึ่งเข้ามาถึงพระนคร. สมุหนายกนำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคก็ทรงพระพิโรธ,ดำรัศให้มีตราหากองทับกลับเข้ามาพระนคร. แล้วลงพระราชอาญาจำสมเดจพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ. แลท้าวพระยาข้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งเสียทับ,กับทั้งเรือรบเรือลำเลียง,แลเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยทั้งสิ้นแก่ฆ่าศึกนั้น. ๚ะ
/*675๏ ครั้นนานมาจึ่งสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอทั้งสองพระองค, กราบทูลฃอพระราชทานโทษ, จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้กรมหลวงเทพหริรักษ,กับทั้งท้าวพระยาข้าราชการ, ซึ่งรับพระราชอาญาอยู่ในเวนจำนั้นให้พ้นโทษด้วยกันสิ้น. ๚ะ
๏ อนึ่งการพระมหาปราสาทนั้น, ยกเครื่องบนสำเร็จบริบูรณ, ลงรักปิดทองแล้ว. ถึง ณวันศุกร์เดือนสี่ขึ้นสิบค่ำ, เพลาเช้าสองโมงสี่บาทได้อุดมฤกษ, ให้ยกยอดเอกพระมหาปราสาท, ข้างต้นมีพรหมภักตร, แล้วปักพุ่มเข้าบิณฑ์บนปลายยอดด้วย, พระราชทานนามว่า, พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันจันทรเดือนสี่แรมสิบสี่ค่ำ, ทรงพระกรุณาให้อัญเชิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฎจากโรงในวังเก่าฟากตวันตก, ลงทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง, มีเรือแห่เปนขบวนข้ามฟากมาเข้าพระราชวัง, อัญเชิญเข้ามาประดิษฐานในพระอุโบสถพระอารามใหม่. แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะประชุมกระทำสังฆกรรม,สวดผูกพัทธเสมาในวันนั้น. แลการพระอารามนั้นสำเร็จบริบูรณแล้ว, จึ่งทรงตั้งพระนามว่า, วัดพระศรีรัตนสาศดาราม. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๔๗ ปีมเสงสัปตศก, สมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงธิเบศบดินทร, ทรงพระประชวนพระโรคมารทลุน. ถึงณวันจันทรเดือนแปดขึ้นสิบสองค่ำทุติยาสาท, ก็ดับสูญสิ้นพระชนม. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, เสดจพระราชดำเนินไปสรงน้ำพระสพแล้วใส่พระโกศ, โปรดให้ปลูกพระเมรุที่วัดแจ้งในวังเก่า. แล้วให้เชิญพระโกษฐขึ้นพระยานุมาศ, แห่เปนขบวนมาเข้าพระเมรุ, ให้มีการมหรรสพสามวัน, นิมนตพระสงฆ์สดัปกรณ, ทรงถวายไตรยจีวรบริกขารไทยธรรมต่างๆ, แล้วพระราชทานเพลิง. ๚ะ
๏ ในปีมเสงสัปตศกนั้น, ทรงพระกรุณาให้ตั้งกองสักเลกไพร่หลวงสมกำลัง, แลเลกหัวเมืองทั้งเดิม, ทั้งขึ้นสักหลังมือทั้งสิ้น. แล้วให้เกนเลกหัวเมืองขึ้นทั้งไทยลาวเขมรทั้งปวง, กับทั้งเลกไพร่หลวงสมกำลัง, /*676เกนทำอิฐจะก่อกำแพงสร้างพระนครใหม่, ให้รื้อป้อมวิไชเยนทรแลกำแพงเมืองเก่าฟากตวันออกเสีย, ขยายพระนครให้กว้างออกไปกว่าเก่า. แล้วเกนเลกลาวเขมรหัวเมือง,ให้ขุดคลองคูพระนครด้านตวันออก, ตั้งแต่วัดเชิงแลนขึ้นมาถึงวัดสแก,ไปถึงวัดบางลำภูออกบันจบแม่น้ำทั้งสองข้าง. แลวัดสแกนั้นพระราชทานนามไหม่ว่าวัดสเกษ. แล้วให้มีตราให้หาท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งปวงเข้ามาเฝ้าพร้อมกัน. แล้วเกนน่าที่ข้าราชการในกรุงฯ, ทั้งพระราชวังหลวง,วังน่า,วังหลัง,แลหัวเมืองทั้งปวง, ขุดรากก่อกำแพงพระนครทั้งด้านแม่น้ำ, แลด้านในคลองบันจบกันโดยรอบ, ให้ก่อเชิงเทิลแลป้อมทำประตูใหญ่น้อยเปนอันมากรอบพระนคร. แล้วขุดคลองหลอดออกจากคลองคูเมืองเดิมสองคลอง, ไปออกบันจบคลองคูใหม่นอกเมือง, ให้ทำตพานช้างแลตพานน้อยข้ามคลองภายในพระนครเปนหลายตำบล. แล้วให้ขุดคลองใหญ่เหนือวัดสเกษ, พระราชทานนามว่าคลองมหานาค,ไว้เปนที่สำรับประชาชนชาวพระนคร, ลงเรือไปประชุมกันเล่นเพลงเล่นสักวา,เทศกาลน้ำเหมือนครั้งกรุงเก่า. แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, เสดจพระราชดำเนินจะไปจะให้ก่อตพานช้างข้ามคลองคูเมืองที่เหนือคลองมหานาคนั้น. ๚ะ
๏ จึ่งพระพิมลธรรมวัดโพธารามออกไปถวายพระพรห้ามว่า, ซึ่งสมเดจบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า, จะให้ทำตพานใหญ่ข้ามคลองคูพระนครฉนี้, หามีอย่างธรรมเนียมมาแต่โบราณไม่. แม้นมีการสงครามมาถึงพระนคร, ฆ่าศึกก็จะได้โอกาศข้ามเข้ามาถึงชานกำแพงโดยง่าย. ประการหนึ่งแม้นจะแห่ขบวนเรือรอบพระนคร, ก็จะเปนที่กีดขวางอยู่. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ก็ทรงเหนชอบด้วย, ซึ่งพระพิมลธรรมถวายพระพรนั้น. จึ่งดำรัศสั่งให้เลิกการเสีย, มิให้ก่อตพาน/*677ช้าง, ให้ทำแต่ท่าช้างไว้สำรับจะให้ช้างเดินข้ามคลองคูพระนคร, แล้วเสดจกลับเข้าพระราชวัง. ๚ะ
๏ ครั้นการถาปนาพระนครใหม่สำเร็จบริบูรณแล้ว, จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้มีงานฉลองสมโพชพระนคร, ให้นิมนต์พระสงฆทุกๆอารามทั้งในกรุงนอกกรุง, ขึ้นสวดพระพุทธมนต์บนเชิงเทินทุกใบเสมา, ๆ ละองคๆ รอบพระนคร. พระราชทานเงินเกนให้ข้าราชการทำเข้ากระทงมาเลี้ยงพระสงฆ์ทั่วทั้งสิ้น. แล้วให้ตั้งโรงทานรายรอบพระนคร, พระราชทานเลี้ยงยาจกวรรณิพกทั้งปวง. แล้วให้ตั้งต้นกัลปพฤกษรายรอบกำแพงเมือง, ทิ้งทานต้นละซึ่งทั้งสามวัน, สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก. ให้มีงานมหรรสพต่างๆ กับทั้งลคอนผู้หญิงโรงใหญ่, เงินโรงวันละสิบชั่ง. สมโพชวัดพระศรีรัตนสาศดาราม,กับทั้งพระนครด้วย,ครบสามวันเปนกำหนด. ๚ะ
๏ ครั้นเสรจการฉลองพระนครแล้ว, จึ่งพระราชทานนามพระนครใหม่, เปลี่ยนแปลงกรุงเก่าว่า, กรุงเทพมหานครบวรรัตนโกสินทรมหินทรอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมอุดมราชนิเวศมหาสถาน, อมรพิมานอวตารสถิตย สักทัตติยวิษณุกรรมประสิทธิ์. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันจันทรเดือนสิบเบ็ดขึ้นสิบสี่ค่ำ, อสนิบาตลงซุ้มประตูฉนวนพระราชวังบวรฯแลลงยอดพระมหาปราสาท, พระราชวังหลวงในวันเดียวกัน. ๚ะ
๏ ในเดือนสิบสองปีนั้น, น้ำมากฦกถึงแปดศอกคืบสิบนิ้ว, เข้ากล้าในท้องนาเสียเปนอันมาก, บังเกิดทุพภิกขไภย,เข้าแพงถึงเกวียนละชั่ง, ประชาราษฎรทั้งหลายได้ความขัดสนด้วยอาหารกันดารนัก. จึ่งมีพระราชโองการให้กรมนาจำหน่ายเข้าเปลือกในฉางหลวง,ออกแจกจ่ายราษฎรทั้งปวงเปนอันมาก. ๚ะ
/*678๏ ในปีมเสงสัปตศกนั้น,ฝ่ายข้างกรุงภุกามประเทศ, มังโพเชียงซึ่งชื่อว่าตแคงแปงตแล, น้องพระเจ้าปดุงนั้นคิดกระบถ. พระเจ้าปดุงให้จับประหารชีวิตรเสีย. แล้วได้ทราบอึงกิดาการแห่งกรุงไทยว่า,ผลัดแผ่นดินใหม่, จึ่งดำริหการสงครามซึ่งจะมาตีพระนครศรีอยุทธยา. ให้เกนกองทับพม่ามอญเมง,ทวาย,ยะไข่,กะแซ,ลาว,แลเงียว, เปนคนหลายหมื่น,หลายทับ. ให้เนมโยคุงนรัดเปนแม่ทับกองน่า, กับนัดมิแลงหนึ่ง, แบตองจาหนึ่ง, ปเลิงโปหนึ่ง, นัดจักกีโบ่หนึ่ง, ตองพยุงโบ่หนึ่ง, ถือพลสองพันห้าร้อยเปนทับบก, ยกมาทางเมืองมฤท, มาตีเมืองชุมพร, เมืองไชยา. ให้แก่งหวุ่นแมงยี, ถือพลสี่พันห้าร้อย, เปนแม่ทับยกหนุนมาทางหนึ่ง. แล้วเกนทับเรือให้ยิหวุ่นเปนแม่ทับ, กับบาวาเชียงหนึ่ง, แองยิงเดชะหนึ่ง, ปคินยอหนึ่ง, ถือพลสามพันยกมาตีเมืองถลาง. ให้เกนหวุ่นแมงยีเปนโบ่ชุก, บังคับทั้งทับบกทับเรือ. แลทางทวายนั้น,ให้ทวายหวุ่นเจ้าเมืองทวาย, เปนแม่กองทับน่า, กับจิกแกปลัดเมืองทวายหนึ่ง, มณีจอข่องหนึ่ง, สีหแยจอช่องหนึ่ง, เบยะโบ่หนึ่ง, ถือพลสามพันยกมาทางด่านเจ้าขว้าว. ให้จิกสินโบ่เปนแม่กองทับหนุน, กับตเรียงยามะชูหนึ่ง, มณีสินตะหนึ่ง, สุรินทจอช่องหนึ่ง, ถือพลสามพันยกหนุนมา. แลให้อนอกแผกติคหวุ่นถือพลสี่พัน, เปนโบ่ชุกแม่ทับทั้งสามกอง,เปนคนหมื่นหนึ่ง, ยกมาตีเมืองราชบุรีทางหนึ่ง. แลทางเมาะตมะนั้น, ให้เมี้ยนหวุ่นเปนแม่กองทับน่าที่หนึ่ง, กับขุนนางสิบนาย, คือกะลาหวุ่นหนึ่ง, ปิลุงยิงหนึ่ง, สเลจอหนึ่ง, ปิญาอูหนึ่ง, อากาจอแทงหนึ่ง, ลานซางโบ่หนึ่ง, อคุงหวุ่นหนึ่ง, ปันญีตะจวงหนึ่ง, ลไมหวุ่นหนึ่ง, ชุยตองอากาหนึ่ง, ถือพลหมื่นหนึ่งยกมาทางด่านพระเจดียสามองค. แล้วให้เมี้ยนเมหวุ่นเปนแม่กองทับน่าที่สอง,กับย่อยแหลกยาแยช่องหนึ่ง, จอกกาโบ่หนึ่ง, จอกแยโบ่หนึ่ง, ตเหรี่ยงปัญีหนึ่ง. ถือพลห้าพันยกหนุนมา/*679อีกทับหนึ่ง. แลทับที่สามนั้น, ให้ตแคงกามะพระราชบุตรที่สาม, เปนแม่ทับ, กับยานจุหวุ่นหนึ่ง, จิตกองศิริยะหนึ่ง, แยเลหวุ่นหนึ่ง, อตอนหวุ่นหนึ่ง, ถือพลหมื่นหนึ่ง, ยกหนุนมาอีกทับหนึ่ง. แลทับที่สี่นั้น, ให้ตแคงจักกุราชบุตรที่สอง, เปนแม่ทับ, กับเมฆราโบ่หนึ่ง, อกิตอหนึ่ง, อากาปัญีหนึ่ง, มโยลัดหวุ่นหนึ่ง, ถือพลหมื่นหนึ่ง, ยกหนุนมาอีกทับหนึ่ง. แลกองทับหลวงพระเจ้าปดุงเจ้าอังวะเปนที่ห้า, ไพร่พลสองหมื่น. ให้อแซวังมูเปนแม่กองน่า, กับจาวาโบ่หนึ่ง, ยะไข่โบ่หนึ่ง, ปกันหวุ่นหนึ่ง, ลอกาซุงถ่องหวุ่นหนึ่ง, เมจุนหวุ่นหนึ่ง, เปนหกนาย. แลปีกขวานั้น, ให้มหยอกวังมูเปนแม่กอง, กับอำมลอกหวุ่นหนึ่ง, ตวนแซงหวุ่นหนึ่ง, แลจาลพวาหนึ่ง, ยัดจอกโบ่หนึ่ง, งาจุหวุ่นหนึ่ง, เปนหกนาย แลปีกซ้ายนั้น, ให้ตองแวงมูเปนแม่กอง, กับแลกรุยกีมูหนึ่ง, เลแซหวุ่นหนึ่ง, ยวนจุหวุ่นหนึ่ง, เยกีหวุ่นหนึ่ง, สีบอจอพวาหนึ่ง, เปนหกนาย. แลกองหลังนั้น, ให้อหนอกแวงมูเปนแม่กอง, กับรวาลัดหวุ่นหนึ่ง, ออกกะมะหวุ่นหนึ่ง, โมกองจอพวาหนึ่ง, โมเยียงจอพวาหนึ่ง, โมมิกจอพวาหนึ่ง, เปนหกนาย. ศริรวมทั้งห้าทับเปนคนห้าหมื่นห้าพัน, ยกมาทางเมืองกาญจนบุรีทางหนึ่ง. แลทางเมืองตากนั้น, ให้ซุยตองเวระจอแทงเปนแม่ทับ, กับชุยตองนรทาหนึ่ง, ชุยตองสิริยะจอจวาหนึ่ง, ถือพลสามพันเปนกองน่า. ให้จอของนรทาถือพลสองพันเปนกองหนุน, ทั้งสองทับเปนคนห้าพันยกมาทางหนึ่ง. แลทางเมืองเชียงใหม่นั้น, ให้สโดะมหาสิริยะอุจนาเจ้าเมืองตองอู,เปนโบ่ชุกแม่ทับ, กับนายทับนายกองเปนหลายนาย, ถือพลสองหมื่นสามพันยกมาทางหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นมาถึงเมืองเชียงแสน, สโดะมหาสิริยอุจนา, จึ่งบังคับให้เนมโยสีหชุยเปนแม่ทับ, กับปัญีตจองโบ่หนึ่ง, ลุยลันตวงโบ่หนึ่ง, ปลันโบ่หนึ่ง, มัดซุมรันโบ่หนึ่ง, มิกะอุโบ่หนึ่ง, แยจอนรทาหนึ่ง, สาระจอชูหนึ่ง, เปนแปด/*680นาย, ถือพลห้าพันยกแยกมาตีเมืองสวรรคโลกยทางหนึ่ง, เมืองศุโขไทยทางหนึ่ง, เมืองพระพิศณุโลกยทางหนึ่ง. แลทางแจ้หมนั้นแต่งให้อาปะรกามณีเจ้าเมืองเชียงแสนเปนแม่ทับ, กับพระยายองหนึ่ง, พระยาไชยหนึ่ง, เชียงกะเลหนึ่ง, น้อยอรรถหนึ่ง, เปนห้านาย, ถือพลพม่าลาวสามพันเปนกองน่า. สโดะมหาศิริยะอุจนาเปนแม่ทับ, กับแจกแกโบ่หนึ่ง, อคุงหวุ่นหนึ่ง, อุติงแจกกะโบ่หนึ่ง, เนมโยยันตมิกหนึ่ง, พระยาแพร่หนึ่ง, เปนหกนาย, ถือพลหมื่นห้าพัน, ทั้งสองทับเปนคนหมื่นแปดพัน, ยกมาตีเมืองนครลำปางทางหนึ่ง, แลกองทับพม่ายกมาครั้งนั้น, มากกว่ามากหลายทับหลายกองยิ่งกว่าครั้งก่อนๆ, ศริรวมรี้พลทั้งสิ้นทุกทับ,เปนคนถึงแสนหนึ่งกับสามพันด้วยกัน, สรรพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพสาตราวุธพร้อมทุกทับทุกกอง, แต่ยกมาหาพร้อมกันทุกทางไม่. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะให้อินแซะมหาอุปราชราชบุตรผู้ใหญ่,กับอินแซะหวุ่นอำมาตยอยู่รักษาพระนคร. แล้วก็ยกทับบกทับเรือพร้อมทับ อยู่ณะเมืองเมาะตมะ เร่งให้ทับน่าที่หนึ่งยกมาตั้งอยู่ณะเมืองสมิะ, แล้วเดินทับล่วงเข้ามาถึงด่านพระเจดียสามองคก่อนทับทางอื่นๆทั้งนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างพระมหานครศรีอยุทธยา, ถึงณวันอาทิตยเดือนสิบสองแรมเก้าค่ำ, พวกกองมอญออกไปกระเวรด่าน, กลับเข้ามากราบทูลว่า, รู้ข่าวว่าพม่ายกกองทับมาตั้งอยู่ณเมืองสมิะ, จะยกเข้ามาตีพระนคร. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ได้ทรงทราบข่าวศึกดังนั้น, จึ่งดำรัศให้ประชุมพระราชวงษานุวงษ, มีกรมพระราชวังบวรสถานภิมุขฝ่ายหลังเปนต้น, กับทั้งท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายพร้อมกัน, ดำรัศปฤกษาราชการสงครามเปนหลายเวลา. ในลำดับนั้นหนังสือบอกเมืองชุมพร, เมืองถลาง, เมืองกาญจนบุรี, เมืองราชบุรี, เมือง/*681ตาก, เมืองกำแพงเพชร, เมืองพระพิศณุโลกย, เมืองศุโขไทย, เมืองสวรรคโลก, เมืองนครลำปาง, บอกข้อราชการศึกว่า, ทับพม่ายกมาเปนหลายทับหลายทางทั้งปากใต้ฝ่ายเหนือ, แลหนังสือบอกมาถึงเนืองๆกัน. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, จึ่งมีพระราชโองการโปรดให้สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ, เสดจพระราชดำเนินยกพยุหโยธาทับหลวง, ไปรับทับพม่าฆ่าศึกทางเมืองกาญจนบุรี. โปรดให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ, ผู้ว่าราชการณที่สมุหนายก, คุมกองทับท้าวพระยาข้าทูลลอองฯฝ่ายพระราชวังหลวง, แลทับหัวเมืองทั้งปวงโดยเสดจพระราชดำเนินอีกทับหนึ่ง. แล้วโปรดให้เจ้าพระยาธรรมาธิบดี, กับเจ้าพระยายมราชเปนแม่ทับ, ยกกองทับออกไปตั้งรับทับพม่าณเมืองราชบุรีทับหนึ่ง. แลทางเหนือนั้นมีพระราชดำรัศให้พระเจ้าหลานเธอ, กรมพระราชวังบวรสถานภิมุขฝ่ายหลัง, กับสมเดจพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทรนเรศน์, แลเจ้าพระยามหาเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม, เจ้าพระยาพระคลัง, พระยาอุไทยธรรม, แลท้าวพระยาข้าราชการในกรุงฯ แลหัวเมืองทั้งปวง, ยกกองทับไปทั้งรับพม่าณเมืองนครสวรรค์ทับหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันศุภวารมหาพิไชยมงคลนักขัตฤกษ, ในมิคศิรมาศศุกปักษดฤถี. จึ่งสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ก็ถวายบังคมลาสมเดจพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า, เสดจทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์แก้วจักรพัดิปิดทองทึบ. พระที่นั่งสวัสดิชิงไชยประกองพื้นดำ,ทรงพระไชยนำเสดจ, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองฯโดยเสดจดาษดา, ดำเนินพยุหโยธาทับหลวงจากกรุงเทพฯโดยทางชลมารค ดำรัศให้พระยากลาโหมราชเสนา, พระยาจ่าแสนยากรเปนกองน่า. ให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธผู้ว่าที่สมุหนายกเปนทับเกียกกาย. สมเดจพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎาเปนยุกรบัตร /*682พระยามณเฑียรบาลเปนกองหลัง. แลพลทหารในกองทับหลวงทั้งสิ้นนั้น, เปนคนสามหมื่น, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพสาตราวุธปืนใหญ่น้อยเปนอันมาก, ดำเนินทับไปทั้งทางบกทางเรือ. ถึงตำบลลาดญ่า, เหนือเมืองกาญจนบุรี. ๚ะ
๏ จึ่งมีพระราชบัณฑูรดำรัศให้อยุดทับหลวงอยู่ที่นั้น. แล้วให้กองน่ากองหนุนตั้งค่ายรายกันอยู่เปนหลายค่าย,ชักปีกกาถึงกันทุกๆ ค่าย แลค่ายหลวงนั้นตั้งห่างค่ายน่าลงมาทางห้าเส้น. แล้วให้ขุดสนามเพลาะปักขวากหนามตามทำนองศึกพร้อมเสรจ. แล้วดำรัศให้พระยามหาโยธาคุมกองมอญสามพัน, ยกออกไปตั้งค่ายขัดทับอยู่ณด่านกรามช้าง. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับเจ้าพระยาธรรมาธิบดี, เจ้าพระยายมราช, ถือพลห้าพันยกออกไปตั้งค่ายอยู่ณเมืองราชบุรีเปนหลายค่าย. แลกองทับกรมพระราชวังหลัง, แลเจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทรนเรศร์พลหมื่นห้าพัน, ก็ยกไปตั้งค่ายหลวงอยู่ณเมืองนครสวรรค. ให้พระยามหาเสนาเปนกองน่า, ไปตั้งค่ายณเมืองพิจิตร เจ้าพระยาพระคลัง, แลพระยาอุไทยธรรมเปนกองหลัง, ตั้งค่ายอยู่ณเมืองไชยนาท, ระวังพม่าจะยกมาทางด่านเมืองอุไทยธานี. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระเจ้าอังวะ, ซึ่งยกมาทางเมืองเมาะตมะ, ทับน่าที่หนึ่งล่วงเข้ามาทางด่านกรามช้าง, เข้าตีค่ายทับพระยามหาโยธาแตกพ่ายเข้ามา, แล้วเดินทับมาถึงตำบลลาดญ่า, ซึ่งทับหลวงออกไปตั้งค่ายรับอยู่นั้น. แลทับน่าที่สองก็ยกหนุนมาถึง, เปนคนหมื่นห้าพันด้วยกัน, เมี้ยนหวุ่นกับเมี้ยนเมหวุ่นแม่ทับทั้งสองกอง, ก็ให้นายทับนายกองทั้งปวง. เกนพลทหารตั้งค่ายรายกันไปเปนหลายค่ายชักปีกกาถึงกัน. แลทับตะแคงกามะทีสาม, ก็ยกหนุนมาตั้งค่ายอยู่ณท่าดินแดง. ทับตแคงจักกุที่สี่, ยกมาตั้งค่ายอยู่ณสามสบ ทับหลวงพระเจ้าอังวะ, ยกมาตั้งค่ายใหญ่อยู่ณะ/*683พระเจดียสามองคที่แดนต่อแดน, คอยฟังข้อราชการ, ซึ่งกองน่าจะบอกมาประการใด, จะได้เกนทับอุดหนุนเพิ่มเติมมาช่วย. แล้วให้เกนรี้พลกองลำเลียงขนเสบียงอาหารมาส่งกองน่า,ซึ่งมาตั้งรับอยู่นั้นมิได้ขาด. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ จึ่งมีพระราชบัณฑูรดำรัศให้ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ยกพลทหารออกโจมตีค่ายพม่า พม่าต่อรบเปนสามารถ, พลทหารไทย, ทหารพม่าต่างยิงปืนโต้ตอบกันทั้งสองฝ่าย, ล้มตายแลลำบากทั้งสองข้าง, ทับไทยจะหักเอาค่ายพม่ามิได้ก็ถอยเข้าค่าย. จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้ทำครกทำสากใหญ่ไว้ในค่ายหลวงสามสำรับ. ดำรัศให้ประกาศแก่นายทับนายกองแลทหารทั้งปวงว่า, ถ้าผู้ใดถอยหนีฆ่าศึก, จะเอาตัวลงโทษใส่ครกโขลกเสีย. แล้วดำรัศให้พระยาสีหราชเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยาเพชรบุรี, สามนายเปนนายทับกองโจร. พระยารามกำแหง, พระเสนานนท์, เปนปลัดทับ, ถือพลห้าร้อย, ยกลัดป่าไปคอยสกัดตีตัดกองลำเลียงพม่า, ที่ตำบลพุะไคร้ช่องแคบ, อย่าให้พม่าส่งลำเลียงกันได้. พระยาสีหราชเดโช,แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง,ก็กราบถวายบังคมลายกพลทหารไปกระทำการตามพระราชกำหนด, คอยสกัดตีกองลำเลียงพม่า, จับพม่าได้บ้างส่งลงไปยังทับหลวง. แล้วคิดย่อท้อต่อฆ่าศึกหลีกหนีไปตั้งซุ่มทับอยู่ที่อื่น. แลขุนหมื่นในกองทับมาฟ้องกล่าวโทษให้กราบทูลพระกรุณา. จึ่งดำรัศให้พระยามณเฑียรบาล, แลข้าหลวงหลายนาย, ยกพลทหารไปจับตัวพระยานายทับกองโจรทั้งสามนาย, ประหารชีวิตรเสียตัดศีศะนำมาถวาย. แต่ปลัดทับสองนายนั้น, ให้เอาดาบสับศีศะคนละสามเสี่ยง, ให้ขุนหมื่นผู้เปนโจทนำทางไป. พระยามณเฑียรบาล,แลข้าหลวงทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลายกไปถึงทับกองโจรไปตั้งซุ่มทับอยู่, จึ่งพิจารณาไต่ถามได้ความเปนสัจสมคำโจท, จึ่งตัด/*684ศีศะพระยาสีหราชเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยาเพชรบุรี, ทั้งสามนายใส่ชลอม แล้วเอาดาบสับศีศะพระยารามกำแหง, แลพระเสนานนท์คละสามเสี่ยง, ตามพระราชบัณฑูรตรัสสั่ง. แล้วนำเอาชลอมใส่ศีศะนายทับทั้งสามกลับมากราบทูลถวายณค่ายหลวง. มีพระราชบัณฑูรให้เอาศีศะไปเสียบประจานไว้น่าค่าย, อย่าให้ผู้ใดเอาเยี่ยงอย่าง. แล้วดำรัศให้พระเจ้าหลานเธอพระองค์เจ้าขุนเณร, เปนนายทับกองโจรกับข้าหลวงหลายนาย, คุมพลทหารพันหนึ่ง, ยกไปบันจบกับกองโจรเดิมเปนคนพันห้าร้อย, ไปคอยก้าวสกัดตีกองลำเลียงพม่าที่ตำบลพุะไคร้ดั่งก่อน, อย่าให้พม่าส่งลำเลียงเสบียงอาหารกันได้, กองทับพม่าซึ่งมาตั้งรบอยู่นั้นจะได้ถอยกำลังลง. พระองค์เจ้าขุนเณรแลนายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลายกไปกระทำการตามรับสั่ง, คอยซุ่มสกัดตีตัดกองล่าเลียงพม่า, จับได้พม่าแลช้างม้าโคต่าง,ส่งมาถวายเนืองๆ. ๚ะ
๏ ฝ่ายแม่ทับน่าพม่าทั้งสองนาย, ให้แต่งหอรบขึ้นณค่ายน่าเปนหลายแห่ง, ให้เอาปืนใหญ่ขึ้นตั้งบลหอรบยิงค่ายทับไทย. จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้เอาปืนลูกไม้ครั้งแผ่นดินเจ้าตากเขนออกไปตั้งน่าค่าย, ยิงค่ายแลหอรบพม่าหักพังลงเปนหลายตำบล. แลพลพม่าในค่ายถูกกระสุนปืนลูกไม้ล้มตายแลลำบากเปนอันมาก, มิอาจยกออกนอกค่ายได้, รักษามั่นอยู่แต่ในค่าย, ทั้งขัดเสบียงอาหารถอยกำลังลง. จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้แต่งหนังสือบอกข้อราชการสงคราม,ให้ข้าหลวงถือเข้ามากราบบังคมทูล, สมเดจพระบรมเชษฐาธิราชณกรุงเทพมหานคร. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง, ได้ทรงทราบในข้้อราชการสงคราม, ก็ทรงพระราชปริวิตกเกรงจะเอาไชยชำนะฆ่าศึกมิได้โดยเรว,. ๚ะ
/*685๏ ครั้นถึงณวันอาทิตยเดือนยี่ขึ้นเก้าค่ำ, จึ่งเสดจทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์บุษบกพิศาฬประกอบพื้นแดง, พระที่นั่งพิมานเมืองอินทประกอบพื้นดำ ทรงพระไชยนำเสดจ, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองฯ โดยเสดจพระราชดำเนินเปนอันมาก. แลพลโยธาหาญในขบวนทับหลวงสองหมื่น, เสดจยาตราพลนาวาพยุหออกจากกรุงเทพฯไปโดยทางชลมารคถึงเมืองกาญจนบุรี. สมเดจพระอนุชาธิราชได้ทรงทราบ, ก็เสดจพระราชดำเนินลงมาถวายบังคมรับเสดจ. จึ่งทรงช้างพระที่นั่งพังเทพลีลา, สูงห้าศอกกับหกนิ้ว, ผูกกูบทองพร้อมด้วยเครื่องพระกันภิรม, แลธงไชยราชกระบี่ธุชพระครุทธพาหนะแห่โดยขนาด, พลโยธาหาญล้วนสวมใส่เสื้อสักลาดแดงหมวกแดง, พรั่งพร้อมด้วยพลสารสินทพแลธงทวนขบวนปืนนกสับ, สรรพอเนกวิวิธาสาตราวุธแหนแห่แลไสว, ประโคมฆ้องไชยเบญจดุริยดนตรีแตรสังข์กลองชนะ, โครมคฤกกึกก้องท้องทุรัษฐยางคพนสณฑสถาน, สำเนียงพลทหารโห่ร้องบันฦๅศรับทอุโฆษกาหลนฤนาท, คลี่พยุหยาตราโยธาทับหลวง, บันลุถึงพระตำหนักค่ายสมเดจพระอนุชาธิราช, เสดจยาตราพระคชาธารเข้าบันทับเกยเถลิงราชาคารกะที่ประทับพลับพลาไชยแล้ว. มีพระราชโองการดำรัศปฤกษาราชกิจการสงครามกับด้วยสมเดจพระอนุชาธิราชเจ้า. ๆ จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า, ทับพม่าฆ่าศึกจวนจะแตกอยู่แล้ว, อย่าทรงพระวิตกเลย, ข้าพระพุทธเจ้าจะขอรับพระราชธุระอาษาในราชการงานสงคราม, เอาไชยชำนะพม่าปัจามิตรสนองพระเดชพระคุณให้จงได้. ขออัญเชิญเสดจพระราชดำเนินกลับคืนยังพระนครเถิด, จะได้ทรงพระราชดำริหจัดแจงการซึ่งจะต่อสู้อริราชสัตรูดัศกรในทางอื่นๆสืบไป. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงก็ทรงเหนชอบด้วย, ซึ่งสมเดจพระบรมราชอนุชากราบทูลพระกรุณานั้น. ครั้นเพลาค่ำลงวันนั้น, จึ่งเสดจยาตรา/*686ทับหลวงกลับมาโดยขบวนตราบท่าวถึงเมืองกาญจนบุรี, แล้วเสดจลงเรือพระที่นั่งดำเนินพลนาวาพยุหทับกลับคืนยังพระมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าได้ยินเสียงรี้พล, แลเสียงช้างม้าฆ้องกลองกึกก้องสนั่นไปทั้งป่า, จึ่งขึ้นดูบนหอรบเหนทับหลวงยกหนุนมาช้างม้ารี้พลเปนอันมาก, ก็คิดครั่นคร้ามขามพระเดชานุภาพเปนกำลัง. แม่ทับทั้งสองนายจึ่งให้เก็บเอาลูกปืนไม้ซึ่งยิงไปตกลงในค่ายนั้น, ให้ตอยากับไพร่นำไปถวายพระเจ้าอังวะกราบทูลว่า, ไทยเอาไม้เปนลูกปืน, ต่อไม้หมดสิ้นทั้งป่าจึ่งจะสิ้นกระสุนปืนเขา, เมื่อใดไม้ในป่าจะสิ้น ซึ่งจะตีเอาเมืองไทยให้ได้นั้นเหนเปนเหลือกำลัง. ทั้งกองโจรไทยก็มาตั้งซุ่มสกัดตีตัดลำเลียงเสบียงอาหารซึ่งจะส่งกันก็ขัดสน, รี้พลก็อดอยากถอยกำลังลงทุกวันๆ, จะขอพระราชทานล่าทับ. พระเจ้าอังวะก็เหนด้วย, จึ่งให้มีหนังสือตอบมาถึงแม่ทับน่าว่า, ให้รั้งรอดูท่วงทีก่อน, ถ้ารี้พลอิดโรยนักเหนจะทำการไปไม่สำเร็จ, จึ่งค่อยลาดถอยทับอย่าให้เสียทีแก่ฆ่าศึก. แม่ทับได้แจ้งในหนังสือรับสั่งพระเจ้าอังวะก็รั้งรออยู่ต่อรบแต่ในค่าย,มิได้ยกออกรบนอกค่าย. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร,ฯ จึ่งทรงพระราชดำริหเปนกลศึก, เพลากลางคืนให้ผ่อนช้างม้ารี้พลลงมายังค่ายเมืองกาญจนบุรี. ครั้นเพลาเช้าจึ่งให้ยกกลับขึ้นไปยังค่ายหลวง, ให้เดินพลแลช้างม้าเรี่ยรายกันเนื่องขึ้นไปอย่าให้ขาด, ตั้งแต่เข้าจนเอย็น, ลวงพม่าให้เหนกองทับยกหนุนขึ้นมาเปนอันมาก, กระทำดังนี้ทุกวัน.ๆ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าขึ้นดูบนหอรบเหนดังนั้นก็สำคัญว่า, กองทับไทยยกเพิ่มเติมมากขึ้นมาทุกวัน, ก็ยิ่งย่อท้อเกรงกลัวเปนอันมาก. อนึ่งด้วยเดชะพระบรมโพธิสมภาร, บันดานให้รี้พลพม่าบังเกิดไข้ทรพิศม์ป่วยเจ็บลำบากล้มตายก็มาก, ทั้งขัดเสบียงอาหารกำลังศึกถอยลงทุกประการ. ๚ะ
/*687๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนสามแรมสี่ค่ำ, จึ่งมีพระราชบัณฑูรตรัสสั่งให้ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ยกพลทหารออกรดมตีค่ายพม่าทุกทับทุกกอง, ให้เอาปืนใหญ่ลากฬ้อออกยิงค่ายพม่าทุกๆค่าย, ค่ายแลหอรบหักพังทำลายลงเปนหลายตำบล, พม่าต่อรบยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบอยู่ตั้งแต่เข้าจนค่ำ. ครั้นเพลาประมาณทุ่มเสศ, แม่ทับพม่าเหนเหลือกำลังจะต่อรบมิได้, ก็แตกฉานออกจากค่ายพ่ายหนีไป. พลทหารไทยเข้าค่ายพม่าได้ทั้งสิ้น, จับได้ผู้คนทั้งดีแลป่วยกับเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยเปนอันมาก. จึ่งมีพระราชบัณฑูรตรัสสั่งให้กองทับทั้งปวงยกติดตามพม่าไปจนปลายแดน, จับได้พม่าซึ่งหนีไปมิทันกับทั้งช้างม้าเครื่องสาตราวุธมาถวายเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองโจรพระองคเจ้าขุนเณรได้แจ้งว่า, ทับพม่าแตกพ่ายหนีแล้ว, ก็ยกออกก้าวสกัดตีตามกลางทางจับได้ผู้คน, แลเครื่องสาตราวุธช้างม้าก็มาก, ส่งลงมาถวายณค่ายหลวง, แล้วยกติดตามไปถึงท่าดินแดงแลสามสพ. ๚ะ
๏ ฝ่ายตะแคงกามะแม่ทับที่สามแจ้งว่าทับแตกแล้ว, ก็แต่งหนังสือบอกให้ม้าใช้รีบถือไปแจ้งแก่ตแคงจักกุแม่ทับที่สี่, แลกราบทูลพระเจ้าอังวะแล้วก็เร่งรีบเลิกทับกลับไป. พระเจ้าอังวะได้ทราบในหนังสือบอกว่า, ทับน่าแตกแล้วก็เสียพระไทย, สั่งให้เลิกกองทับทั้งปวงกลับไปณเมืองเมาะตมะโดยเรว. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ เมื่อมีไชยชำนะแก่พม่าปัจามิตรสำเร็จราชการสงครามแล้ว. จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงถือหนังสือบอกเข้าไปกราบทูลณกรุงเทพฯแล้วดำรัศให้กองทับพระยากระลาโหมราชเสนา, กับพระยาจ่าแสนยากรยกทับบกลงมาทางด่านเมืองราชบุรี, แล้ว/*688เสดจลงเรือพระที่นั่งเคลื่อนทับหลวงลงมา, โดยขบวนนาวาพยุหทางชลมารคมายังเมืองราชบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่าซึ่งยกมาจากเมืองทวายนั้น, เดินทับมาช้าไม่พร้อมกัน. ต่อทับทางลาดญ่าแตกไปแล้ว, จึ่งพึ่งมาถึงด่านเจ้าขว้าว. แลทับเจ้าเมืองทวายกองทับน่าล่วงด่านเข้ามาตั้งค่ายอยู่นอกเขางู, แดนเมืองราชบุรี, ทับจิกสินโบ่กองหนุนยกมาถึงด่าน, ทับอนอกแผกติกหวุ่นแม่ทับมาตั้งค่ายอยู่ณท้องช้าตรี, แลไพร่พลพม่ากองน่าลอบเข้ามาเกบผลหมากมพร้าวของสวนในแขวงเมืองราชบุรีเอาไปยังกองทับ, แลเจ้าพระยายมราช, เจ้าพระยาธรรมาแม่ทับซึ่งตั้งค่ายอยู่ณเมืองราชบุรีนั้น, มีความประมาทมิได้จัดแจงแต่งลาดตระเวนไปสืบราชการศึก, หารู้ว่ากองทับพม่ายกเข้ามาตั้งอยู่ที่ใดไม่. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพระยากลาโหมราชเสนา, พระยาจ่าแสนยากรยกอ้อมป่ามาทางบก, ภบค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่นอกเขางู, ก็ขับพลทหารเข้าโจมตีหักเอาค่าย. พม่าต่อรบเปนสามารถ, ยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้งสองฝ่าย, พลทหารไทยเข้าปีนค่ายเย่อค่ายได้รบกันถึงตลุมบอน, พลพม่าต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนีเปนอลหม่าน. พลทับไทยไล่ติดตามไปจนถึงด่านกองน่าพม่าที่ไทยตีแตกหนีไปนั้น,ไปประทะกองหนุนซึ่งตั้งอยู่ณด่านก็ภากันแตกหนีไปมิได้ต่อรบ. กองทับไทยจับได้ไพร่พลพม่า,แลได้เครื่องสาตราวุธต่าง ๆ, แม่ทับทั้งสองจึ่งแต่งหนังสือบอกข้อราชการ, ซึ่งได้ไชยชำนะแก่ฆ่าศึกกับทั้งพม่าชเลย, แลเครื่องสาตราวุธ, ให้นายไพร่ในกองทับนำเข้ามากราบทูลถวาย, ภอทับหลวงเสดจมาถึงเมืองราชบุรี, ได้ทรงทราบในหนังสือบอก, ให้ลงพระราชอาญาจำเจ้าพระยายมราช, เจ้าพระยาธรรมาแม่ทับ, แลนายทับนายกองไว้ณค่ายเมืองราชบุรี. แล้วบอกเข้ามากราบ/*689ทูลพระกรุณาณะกรุงเทพมหานครว่า, จะขอพระราชทานประหารชีวิตรแม่ทับทั้งสองเสีย. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง, จึ่งโปรดให้มีตราตอบออกไปขอชีวิตรเจ้าพระยาทั้งสองไว้, ด้วยมีความชอบมาแต่ก่อน. ให้ลงแต่พระราชอาญากระทำโทษประจาน, ตามพระไอยการศึก. ๚ะ
๏ สมเดจพระอนุชาธิราชได้ทรงทราบในท้องตรารับสั่งแล้ว, จึ่งให้ลงพระราชอาญาแก่เจ้าพระยาทั้งสอง, ให้โกนศีศะสามแฉกแล้ว,ให้ตเวนรอบค่าย,ให้ถอดเสียจากถานาศักดิ์. แลนายทับนายกองทั้งนั้น, ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนทั้งสิ้น. แล้วเสดจเลิกทับกลับคืนเข้าพระนคร, ขึ้นเฝ้าสมเดจพระบรมเชษฐาธิราช, กราบทูลแถลงข้อราชการสงครามทั้งปวง, แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, จึ่งดำรัศปฤกษาราชการแก่กันว่า, กองทับพม่าซึ่งยกมาตีหัวเมืองชายทเลฝ่ายตวันตกนั้น, ยังหาทันได้แต่งกองทับออกไปต่อตีช่วยหัวเมืองทั้งปวงไม่. ด้วยศึกติดพันกันอยู่, ทางไกลพระนคร, ต้องต่อรบทางที่ใกล้เสียก่อน. บัดนี้ราชการสงครามทางใกล้ก็สำเร็จแล้ว. จึ่งมีพระราชโองการดำรัศให้สมเดจพระอนุชาธิราช, ยาตรานาวาทับหลวงออกไปทางทเล, ปราบปรามราชดัศกรหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตก. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, จะเสดจพระราชดำเนินพยุหโยธาทับหลวง, ไปปราบอริราชไภรีณหัวเมืองฝ่ายเหนือ. ครั้นตรัสปฤกษาราชการสงครามกันเสร็จแล้ว, สมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าก็ให้จัดแจงเรือรบเรือทเลเปนอันมาก. สรัพด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธปืนใหญ่น้อยพร้อมเสร็จ. ๚ะ
๏ ถึงณวันเสาร์เดือนสี่ขึ้นห้าค่ำ, ได้มหาพิไชยมงคลนักขัตรฤกษ, สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล, ก็กราบถวายบังคมลาสมเดจพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า, เสดจทรงเรือพระที่นั่งสำเภาทองท้ายรถ, /*690ให้ยาตรามหานาวาพยุหทับหลวงออกจากกรุงเทพมหานคร ไปโดยทางท้องทเลใหญ่ พลรบพลแจวสองหมื่นเศส, ล้วนแต่ข้าหลวงพระราชวังน่าทั้งสิ้น. ใช้ใบเรือรบทั้งปวงไปยังเมืองชุมพร, เพื่อจะไปปราบอริราชดัศกร, อันมาย่ำยีบีทาพระราชอาณาเขตร, ณหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตกนั้น. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง, จึ่งมีพระราชดำรัศให้เอาพม่าเชลยทั้งหลาย, ซึ่งจับเปนได้นั้นจำใส่คุกไว้ทั้งสิ้น. แล้วโปรดให้พระยาเทพสุดาวดี,เจ้ากรมในสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอตำหนักใหญ่, ถือท้องตรารับสั่งขึ้นไปถึงสมเดจพระเจ้าหลานเธอ, กรมพระราชวังบวรสถานพิมุขฝ่ายหลังว่า, บัดนี้ราชการศึกทางเมืองราชบุรี, เมืองกาญจนบุรี. สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ, เสดจพระราชดำเนินพยุหยาตราทับหลวง, ไปปราบปัจามิตรได้ไชยชำนะสำเร็จแล้ว. แลราชการข้างหัวเมืองฝ่ายเหนือ, แม้นกรมพระราชวังหลังกระทำไม่สำเร็จ, พระเศียรก็จะมิได้คงอยู่กับพระกายเปนแท้. แลบัดนี้ทับหลวง, ก็จะเสดจพระราชดำเนินขึ้นมาโดยเร็วอยู่แล้ว. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๕ สมุดไทย. ๚ะ
๓๖
๏ ครั้นถึงณวันศุกร์เดือนสี่ขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, ได้มหาพิไชยอุดมฤกษ, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์ทินกรสร่องศรี, ลายรดน้ำพื้นแดง. พระที่นั่งมณีจักรพัดิ, ลายรดน้ำพื้นดำ, ทรงพระไชย,นำเสดจพร้อมเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง โดยเสดจพระราชดำเนินตามขบวนพยุหยาตราน่าหลัง, แลพลโยธาหาญสาม/*691หมื่น, สรัพด้วยเครื่องสรรพยุทธชิงไชย. ให้ยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงเทพมหานคร, ประทับร้อนแรมไปโดยทางชลมารค, ถึงเมืองอินทบุรี. ให้ตั้งค่ายแลพระตำหนักพลับพลาไชยเสดจประทับอยู่ที่นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับสโดะมหาสิริยอุจนา, ยกมาถึงเมืองนครลำปางให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้. แลครั้งนั้นเมืองเชียงใหม่ร้างอยู่มิได้มีคนรักษา, ด้วยพระยาวิเชียรปราการเจ้าเมือง, ยกครอบครัวชาวเมืองหนีพม่าลงมาอาไศรยอยู่ณเมืองสวรรคโลกย,แต่ครั้งแผ่นดินเจ้าตาก, ยังหาได้กลับขึ้นไปไม่. แลตัวพระยาวิเชียรปราการนั้นถึงแก่กรรม, ครอบครัวชาวเมืองทั้งปวงยกกลับขึ้นไปอยู่ณเมืองนครลำปางสิ้น. ทับพม่าจึ่งยกเลยเมืองเชียงใหม่ลงมาตีเมืองนครทีเดียว. แลพระยากาวิละเจ้าเมืองเกนพลทหาร, ขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทินป้องกันเมืองเปนสามารถ. พม่าจะแหกหักเอาเมืองมิได้, ก็ตั้งมั่นล้อมเมืองไว้. แลกองทับเนมโยสีหชุยะพลห้าพัน, ก็ยกลงมาทางเมืองสวรรคโลกย. พระยาสวรรคโลกย, พระยาศุโขไทย, พระยาพิศณุโลกยเหนฆ่าศึกมากเหลือกำลัง. ด้วยครั้งนั้นไพร่พลหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงนั้นน้อย, แลผู้คนยับเยินเสียแต่ครั้งทับอแซหวุ่นกี้นั้นเปนอันมาก, ที่ยังเหลืออยู่นั้นเบาบางนัก, เจ้าเมืองทั้งปวงจึ่งมิได้ต่อรบ, ต่างยกครอบครัวหนีเข้าป่า. ทับพม่าจึ่งยกล่วงเลยเมืองสวรรคโลกย, เมืองศุโขไทยลงมา, ตั้งค่ายอยู่ณปากน้ำพิงฝั่งตวันออก. ฝ่ายซุยตองเวระจอแทง, ทั้งทับน่าทับหนุนพลห้าพัน, ก็ยกเข้ามาทางด่านเมืองตาก พระยากำแพงเพชร์, พระยาตากเหนเหลือกำลังจะต่อรบ, ก็เทครัวหนีเข้าป่า. ทับพม่าก็ยกลงมาตั้งค่ายอยู่, ณบ้านรแหงแขวงเมืองตาก. ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมพระราชวังหลัง, ได้ทรงทราบในท้องตรารับสั่ง, ก็กลัวพระราชอาญาเปนกำลัง, มีพระบัญชาสั่งให้กองทับเจ้าพระยามหาเสนา, ซึ่งตั้ง/*692ค่ายอยู่ณเมืองพิจิตร, ให้ยกขึ้นไปตีค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ณปากน้ำพิง. เจ้าพระยามหาเสนา, จึ่งแต่งให้กองทับพระยาสระบุรี, เปนกองน่ายกล่วงขึ้นไปก่อน, แล้วเจ้าพระยามหาเสนาก็ยกหนุนขึ้นไป. แลทับกรมพระราชวังหลัง, กับกรมหลวงนรินทรนเรศร์,ก็ยกตามทับเจ้าพระยามหาเสนาขึ้นไปภายหลัง ฝ่ายกองทับพระยาสระบุรีกองน่า, ยกขึ้นไปตามริมฝั่งแม่น้ำฟากตวันออกแต่เพลาเช้าตรู่, แลเหนฝูงนกกระทุงข้ามแม่น้ำมา, เหนตคุ่มๆ ไม่เหนถนัด. แลพระยาสระบุรีนั้นเปนคนขลาด, สำคัญว่าพม่ายกข้ามน้ำมา, ก็สั่งให้รี้พลลาดถอย. ต่อสว่างขึ้นจึ่งเหนชัดว่าฝูงนกกระทุง, มิใช่พม่า เจ้าพระยามหาเสนา,แลกรมพระราชวังหลัง, ได้ทราบว่าพระยาสระบุรี, ตื่นฝูงนกกระทุงถอยทับมา จึ่งให้เอาตัวพระยาสระบุรีไปประหารชีวิตรเสีย, เอาศีศะเสียบไว้ที่หาดทราย. แล้วลงมากราบทูลพระกรุณายังทับหลวง, ๆ ก็เสดจพระราชดำเนินหนุนขึ้นไป. ดำรัศให้กองสมเดจพระเจ้าหลานเธอกรมหลวงเทพหริรักษ, ยกไปบันจบกับทับเจ้าพระยาพระคลัง, พระยาอุไทยธรรม, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณเมืองไชยนาท, ให้ยกขึ้นไปทางปากน้ำโพ, ตีทับพม่าซึ่งมาตั้งค่ายอยู่ณบ้านระแหงให้แตกโดยเรว. แล้วทับหลวงก็เสดจขึ้นไปตั้งค่ายใหญ่อยู่ณบางเข้าตอก, ให้เรือตำรวจขึ้นไปเร่งกองทับกรมพระราชวังหลัง, แลเจ้าพระยามหาเสนา, ให้ยกเข้าตีค่ายพม่าณปากน้ำพิงให้แตกแต่ในวันเดียว, แม้นเนิ่นช้าไปจะเอาโทษถึงสิ้นชีวิตร. แลกรมพระราชวังหลังกับเจ้าพระยามหาเสนาได้แจ้งในรับสั่งดั่งนั้น, ก็ตรวจเตรียมพลทหารทุกทับทุกกองพร้อมเสรจ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตยเดือนสี่ขึ้นสี่ค่ำเพลาเช้า, ก็ยกพลทหารทั้งปวงเข้าโจมตีค่ายพม่าทุกๆค่าย. พม่าต่อรบเปนสามารถ, ยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้งสองฝ่ายรบกันแต่เช้าจนค่ำ. ด้วยเดชะพระบรมโพธิสมภาร/*693บันดาลให้พวกพม่าสยบสยองย่อท้อเกรงกลัวพระราชกฤษดาเดชานุภาพเปนกำลังมิอาจต่อต้านได้. ภอเพลาประมาณยามเสศ, ทับพม่าก็แตกฉานพ่ายหนีออกจากค่ายทุกๆ ค่าย, ลงข้ามแม่น้ำหนีไปฟากตวันตกทั้งสิ้น. แต่จมน้ำตายทั้งคนทั้งม้าประมาณแปดร้อยเสศ, อาสพลอยเตมแม่น้ำจนน้ำกินมิได้, พลทับไทยไล่ติดตามจับได้เปนๆอันมาก. กรมพระราชวังหลังแลเจ้าพระยามหาเสนา, จึ่งให้ม้าใช้รีบลงไปกราบทูลพระกรุณาณค่ายหลวงบางเข้าตอกว่า, ตีพม่าแตกไปแล้ว. ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ, ก็ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศให้สมเดจพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงจักรเจษฎา, ยกกองทับออกจากทับหลวงขึ้นไปบันจบทับเจ้าพระยามหาเสนา ณปากน้ำพิง, ให้ยกติดตามพม่าซึ่งแตกขึ้นไปช่วยเมืองนครลำปาง, ตีทับพม่าซึ่งตั้งล้อมเมืองนครลำปางอยู่นั้น, ให้แตกฉานจงได้. แล้วดำรัศให้ข้าหลวงขึ้นไปเชิญเสดจกรมพระราชวังหลัง, แลกรมหลวงนรินทรนเรศรลงมาเฝ้ายังค่ายหลวง. กรมพระราชวังหลัง, แลกรมหลวงนรินทรนเรศร, ก็ให้เลิกกองทับลงมาตามพระราชกำหนด, ให้คุมเอาพม่าชเลยซึ่งจับได้นั้น, ใส่โตกงส่งมาถวาย จึ่งมีพระราชดำรัศให้ตัดศีศะพม่าเชลยเสียบไว้ตามหาดทรายรายลงมาทุกคุ้งน้ำ, จนถึงเมืองนครสวรรค, เหลือกว่านั้นให้จำมาทั้งสิ้น. แล้วก็เลิกทับหลวงลงมาตั้งประทับอยู่ณค่ายเมืองนครสวรรค, รอฟังราชการทับซึ่งยกไปตีทับพม่าทางรแหงแควปากน้ำโพนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับกรมหลวงเทพหริรักษยกขึ้นไปถึงเมืองกำแพงเพชร, จึ่งให้ทับเจ้าพระยาพระคลัง, พระยาอุไทยธรรม, เปนกองน่ายกล่วงไปก่อน ยังมิทันถึงค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ณบ้านรแหงนั้น. แลชุยตองเวรจอแทงแม่ทับได้แจ้งข่าวว่า, กองทับทางปากน้ำพิงนั้นแตกไปแล้ว,ๆแจ้งว่าทับไทยยกล่วง/*694เมืองกำแพงเพชรขึ้นมา, ก็มิได้ตั้งอยู่ต่อรบเลิกทับหนีไปทางด่านแม่ลำเมา, เจ้าพระยาพระคลัง, พระยาอุไทยธรรม, แต่งกองลาดกระเวรไปสืบรู้ว่า, ทับพม่าเลิกหนีไปแล้ว, ก็บอกลงมาทูลกรมหลวงเทพหริรักษ,ๆก็บอกลงมากราบทูลพระกรุณาณเมืองนครสวรรค. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบว่าศึกเลิกไปสิ้นแล้ว, ก็ดำรัศให้ข้าหลวงไปหากองทับกรมหลวงเทพหริรักษ, กลับมายังเมืองนครสวรรคแล้ว, ก็เสดจพระราชดำเนินทับหลวงกลับยังพระมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับเนมโยสีหซุยะ, ซึ่งแตกไปแต่ปากน้ำพิงถึงค่ายล้อมเมืองนครลำปาง, จึ่งแจ้งความแก่สโดะมหาสิริยะอุจนา, ซึ่งเปนโบ่ชุกแม่ทับใหญ่ว่า, ได้รบกับไทยเสียทีมา, แลกองทับไทยก็ยกติดตามขึ้นมา, จวนจะถึงเมืองนครอยู่แล้ว. ภอกองทับเจ้าพระยามหาเสนา, แลกรมหลวงจักรเจษฎา, ยกขึ้นไปถึงเมืองนครลำปาง, ก็ให้นายทับนายกองทั้งปวง, ยกพลทหารเข้าระดมตีค่ายพม่าซึ่งตั้งล้อมเมือง. แลสโดะมหาสิริยอุจนาแม่ทับกับอาปะรกามณีให้พลพม่าออกรบ, ได้รบกันแต่เช้าจนเที่ยง. ทับพม่าก็แตกฉานทิ้งค่ายเสียพ่ายหนีไปสิ้น, ไปพร้อมทับกันอยู่ณเมืองเชียงแสน กองทับกรุงก็เข้าในเมือง, แลพระยากาวิละเจ้าเมืองมีฝีมือเข้มแขง, สู้รบพม่ารักษาเมืองอยู่ตั้งแต่เดือนอ้ายจนถึงเดือนสี่, ทับพม่ามาตั้งล้อมอยู่ถึงสี่เดือน, จะหักเอาเมืองนครลำปางมิได้, จนทับกรุงยกขึ้นไปช่วย, ทับพม่าก็แตกหนีไป. กรมหลวงจักรเจษฎา,แลเจ้าพระยามหาเสนา, ก็บอกลงมากราบทูลพระกรุณาณกรุงว่า,ได้ตีทับพม่าซึ่งล้อมเมืองนครลำปางนั้นแตกพ่ายไปแล้ว. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบในหนังสือบอก, ก็ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศให้มีตราหากองทับกลับยังพระมหานคร, แล้วพระราชทาน/*695บำเหน็จแก่นายทับนายกองทั้งปวงโดยควรแก่ความชอบ. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้พระยาอุไทยธรรม,เลื่อนที่เปนเจ้าพระยายมราช. แล้วโปรดให้พระยาพิพัทธโกษา, เลื่อนที่เปนเจ้าพระยาธรรมาธิบดี. แล้วทรงพระราชดำริหถึงเจ้าพระยาธรรมา, เจ้าพระยายมราชนอกราชการ, ซึ่งเปนโทษในการสงครามถอดเสียนั้นว่า, เปนข้าราชการเก่า, รู้ในขนบธรรมเนียมแผ่นดินมาก จึ่งโปรดตั้งเจ้าพระยาธรรมาเก่า, เปนพระยาศรีธรรมาธิราช จางวางกรมวัง. โปรดตั้งเจ้าพระยายมราชเก่า, เปนพระยามหาธิราชช่วยราชการในกรมเมือง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยาเพชรพิไชยหงถึงแก่กรรม, จึ่งโปรดให้พระยาราชสงครามเบา,บุตรพระยาราชสงคราม, ซึ่งชลอพระนอนวัดป่าโมกข์ครั้งกรุงเก่า,เลื่อนที่เปนพระยาเพชรพิไชย. พระราชทานทองทั้งสิ้นด้วยกัน. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่าซึ่งพระเจ้าอังวะให้ยกลงไปตีหัวเมืองไทย, ฝ่ายตวันตกตามชายทเลนั้น, ก็ยกกองทับเรือทับบก, ลงมาพร้อมกันอยู่ณะเมืองมฤทแต่ณเดือนอ้าย. แก่งหวุ่นแมงยีแม่ทับใหญ่, จึ่งให้ยีหวุ่นเปนนายทับถือพลสามพัน, กับนายทับนายกองทั้งปวง, ยกทับเรือลงไปทางทเลไปตีเมืองถลาง. แล้วให้เนมโยคุงนรัดเปนนายทับน่า, กับนายทับนายกองทั้งปวง, ถือพลสองพันห้าร้อย, ยกทับบกมาทางเมืองกระ, เมืองระนอง, เข้าตีเมืองชุมพร. ตัวแก่งหวุ่นแม่ทับใหญ่, ถือพลสี่พันห้าร้อย, ยกหนุนมาทั้งสองทับเปนคนเจ็ดพัน. แลทับน่ายกเข้ามาถึงเมืองชุมพร, เจ้าเมืองกรมการมีไพร่พลสำหรับเมืองนั้นน้อย, เหนจะต่อรบมิได้, ก็เทครอบครัวหนีเข้าป่า. ทับพม่าเข้าเผาเมืองชุมพรเสียแล้ว, กองน่าก็ยกล่วงออกไปตีเมืองไชยา, แม่ทับตั้งค่ายอยู่ณเมืองชุมพร. แลครั้งนั้นทับกรุงยังหาทันออกไปช่วยไม่, ด้วยราชการศึกยังติดพันกันอยู่ทางกาญจนบุรี. แลเจ้าเมืองกรมการเมืองไชยาได้แจ้งข่าวว่า, เมืองชุมพรเสียแล้ว, ก็มิได้อยู่/*696สู้รบ, ยกครัวหนีเข้าป่าไปสิ้น. ทับพม่าเข้าเผาเมืองไชยาแล้ว, ก็ยกล่วงออกไปตีเมืองนครศรีธรรมราช. ๚ะ
๏ แลครั้งเมื่อก่อนพม่ายังไม่มานั้น, เจ้าพัดบุตรเขยเจ้านครเข้ามาณกรุงเทพฯ กราบทูลฟ้องกล่าวโทษเจ้านครคดีเปนหลายข้อ. ทรงพระกรุณาให้มีตราออกไปหาเจ้านครเข้ามาชำระความกัน, โปรดให้เจ้าพระยามหาเสนาเปนตระลาการ, เจ้านครแพ้ความแก่เจ้าพัดบุตรเขย. กราบถวายบังคมลาออกจากที่เจ้าเมือง, ขออยู่รับราชการในกรุงฯ. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งเจ้าพัดออกไป, เปนเจ้าพระยานครศรีธรรมราชแทน แลเจ้านครเก่าอยู่ในกรุงประมาณกึ่งปีก็ถึงแก่กรรม. ๚ะ
๏ ขณะเมื่อทับพม่ายกออกไปนั้น, เจ้าพระยานครพัดได้แจ้งข่าวว่า, เมืองชุมพร,เมืองไชยาเสียแล้ว, จึ่งแต่งให้กรมการกับไพร่พันเสศ,ยกมาตั้งค่ายขัดทับอยู่ณท่าข้ามต่อแดนเมืองไชยา. ทับพม่าจับไทยชาวเมืองไชยาได้, ให้ไทยร้องบอกลวงพวกกองทับเมืองนครว่า, เมืองบางกอกเสียแล้ว, พวกเองจะมาตั้งสู้รบเหนจะสู้ได้แล้วฤๅ, ให้เร่งไปบอกเจ้านายให้มาอ่อนน้อมยอมเข้าด้วยโดยดี, จึ่งจะรอดชีวิตร. แม้นขัดแขงอยู่,จะฆ่าเสียให้สิ้นทั้งเมือง, แต่ทารกก็มิให้เหลือ. พวกกองทับนครนำเอาเนื้อความไปแจ้งแก่เจ้าพระยานคร. ๆ ก็พิจารณาเหนสมคำพม่า, ด้วยมิได้เหนกองทับกรุงยกออกมาช่วย, เหนว่ากรุงจะเสียแก่พม่าเสียแล้วหาที่พึ่งมิได้. จึ่งภาบุตรภรรยาญาติวงษสมัคพัคพวกทั้งปวงหนีออกจากเมือง, ไปอยู่ณป่านอกเขาข้างตวันตก. บันดากรมการแลไพร่บ้านพลเมืองทั้งปวง, ก็ยกครอบครัวหนีไปอยู่ตำบลต่างๆ ทับพม่าก็ยกไปถึงเมืองเข้าเมืองได้, ให้เที่ยวจับผู้คนแลครอบครัวได้เปนอันมาก. แล้วให้ไทยชาวเมืองนคร,นำพม่าไปเที่ยวเกลี้ยกล่อมผู้คนแลครอบครัว,ซึ่งหนีไปอยู่ทุก/*697ตำบลนั้น, ที่เข้าเกลี้ยกล่อมพม่าออกหาก็ได้ตัวมาบ้าง, ที่ไม่เข้าเกลี้ยกล่อมหนีเข้าป่าดงไปก็มาก. แลพวกไทยซึ่งได้ตัวมานั้น, บันดาชายพม่าฆ่าเสียเปนอันมาก, เอาไว้แต่หญิงกับทารก. พม่าค้นเก็บเอาเงินทองสิ่งของทั้งปวงไว้, หาผู้ใดจะคิดอ่านสู้รบมิได้, กลัวอำนาทพม่าเสียสิ้นทั้งนั้น พม่าก็ตั้งอยู่ในเมือง,คิดจะยกออกไปตีเมืองพัทลุง, เมืองสงขลาต่อไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายยีหวุ่นแม่ทับเรือพม่า, ก็ยกทับเรือลงไปตีเมืองตกั่วป่า,ตกั่วทุ่งแตกแล้วยกไปถึงเกาะถลาง. ให้พลทหารขึ้นบกเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองถลางไว้เปนหลายค่าย. ในขณะเมื่อศึกพม่าไปถึงเมืองนั้น, พระยาถลางถึงแก่กรรมเสียก่อนแล้ว, ยังหาได้ตั้งเจ้าเมืองใหม่ไม่. แลภรรยาพระยาถลางกับน้องสาวคนหนึ่ง,คิดอ่านกับกรมการทั้งปวง, เกนไพร่ตั้งค่ายใหญ่สองค่ายป้องกันรักษาเมืองเปนสามารถ. แลตัวกรรยาพระยาถลางกับน้องสาวนั้นองอาจกล้าหาญ, มิได้เกรงกลัวย่อท้อต่อฆ่าศึก, เกนกรมการกับพลทหารทั้งชายหญิงออกรดมยิงปืนใหญ่น้อยนอกค่ายสู้รบกับพม่าทุกวัน ทับพม่าจะหักเอาเมืองมิได้, แต่สู้รบกันอยู่ประมาณเดือนเสศ, พม่าขัดเสบียงอาหารลงเหนจะเอาเมืองมิได้, ก็เลิกทับลงเรือกลับไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างเมืองพัทลุงได้แจ้งข่าวว่า,เมืองชุมพร, เมืองไชยา, เมืองนครเสียแก่พม่าแล้ว. เจ้าเมืองกรมการทั้งปวงปฤกษากันจะยกครอบครัวหนีเข้าป่า. ขณะนั้นมีพระสงฆ์องคหนึ่งชื่อมหาช่วย, เปนเจ้าอธิการอยู่ในอารามแขวงเมืองพัทลุง, มีความรู้วิชาการดี, ชาวเมืองนับถือมาก. จึ่งลงกะตุด,ประเจียด,มงคล,แจกคนทั้งปวงเปนอันมาก. พวกกรมการแลนายบ้านนายแขวงทั้งหลาย, ชักชวนไพร่พลเมืองมาขอเครื่องมหาช่วย, แล้วคิดกันจะยกเข้ามารบพม่า, ผู้คนเข้าด้วยประมาณพันเสศ, ตระเตรียมเครื่องสาตราวุธพร้อมแล้ว, ก็เชิญมหาช่วยอาจาริยขึ้นคานหามมาด้วยในกองทับ, ยกมา/*698จากเมืองพัทลุงมาภักพลตั้งค่ายอยู่กลางทาง, คอยจะรับทับพม่าซึ่งจะยกออกไปแต่เมืองนครศรีธรรมราชนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับหลวงสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรฯ เสดจยาตรานาวาทับไปทางท้องทเลใหญ่ถึงเมืองชุมพร. จึ่งให้ตั้งค่ายหลวงแลตำหนักทับพลับพลา,เสดจขึ้นประทับอยู่ที่นั่น. แล้วดำรัศให้พระยากลาโหมราชเสนา, พระยาจ่าแสนยากร กองน่า, ยกทับบกล่วงออกไปตั้งอยู่ณเมืองไชยาเปนหลายค่าย. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๖ สมุดไทย. ๚ะ
๓๗
๏ ฝ่ายนายกองทับพม่าได้แจ้งข่าวว่า, ทับกรุงเทพฯยกออกมา, แลแก่งหวุ่นแมงยีแม่ทับ, จึ่งให้เนมโยคุงนรัดนายทับนายกองๆน่า, ยกกองทับกลับเข้ามาต่อรบทับกรุงฯ, แล้วแม่ทับก็ยกทับใหญ่หนุนมา. แลกองน่าพม่ามาประทะทับไทยณเมืองไชยา, ยังมิทันจะตั้งค่าย. ทับไทยก็เข้าล้อมไว้รอบ, ขุดสนามเพลาะรบกันกลางแปลงตั้งแต่เช้าจนค่ำ. ภอฝนห่าใหญ่ตกยิงปืนมิออก, ทับพม่าก็แหกหนีไปได้. แต่ตองพยุงโบ่นายทับคนหนึ่งต้องปืนตายในที่รบ. พลทหารไทยไล่ติดตามพม่าไปในเพลากลางคืน, ฆ่าฟันพม่าเสียเปนอันมาก. พม่ามิได้รั้งรอต่อรบ,แตกกระจัดพรัดพรายกันไปสิ้น, ที่จับเปนได้ก็มาก. แลแม่ทับพม่าซึ่งยกหนุนมารู้ว่า, ทับน่าแตกแล้ว, ก็มิได้ยกมาสู้รบ, เร่งรีบบากทางหนีไปข้างตวันตก. กองทับไทยได้ไชยชำนะแล้ว, ก็บอกมากราบทูลยังค่ายหลวงณเมืองชุมพร, แลส่งพม่าชเลยทั้งปวงมาถวาย. ๚ะ
๏ ขณะนั้นเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง, ซึ่งหนีพม่าไปนั้น,ก็กลับมาเฝ้าทั้งสิ้น. จึ่งมีพระราชบัณฑูลตรัสสั่งให้รวบรวมราษฎร/*699หัวเมือง, แลครอบครัวทั้งหลาย,ซึ่งแตกฉานซ่านเซนหนีพม่าไปนั้น, ให้กลับมาอยู่บ้านเมืองตามภูมลำเนาดุจก่อน. แลให้เจ้าเมืองกรมการทั้งปวงไปอยู่รักษาบ้านเมืองของตนทุกๆเมือง, แล้วดำรัศให้เอาพม่าชเลยจำใส่เรือรบไปด้วย. จึ่งเสดจยาตรานาวาทับหลวงจากเมืองชุมพร, ไปประทับณเมืองไชยา, ให้ทับน่าเดินพลไปเมืองนครโดยทางบก, แล้วเสดจยกทับหลวงไปโดยทางชลมารคมาถึงเมืองนคร, เสดจขึ้นประทับอยู่ในเมือง ให้ชาวเมืองนำข้าหลวงไปสืบเสาะตามหาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช,ได้ตัวมาจะให้ลงโทษ, ทรงพระราชดำริหเหนว่า, ศึกเหลือกำลังจะสู้รบ, จึ่งให้ภาคยทัณฑ์ไว้, แล้วให้อยู่รวบรวมราษฎรรักษาบ้านเมืองดังเก่า. แล้วเสดจดำเนินทับหลวงทั้งทางชลมารค,สถลมารค,ไปประทับณเมืองสงขลา. ๚ะ
๏ จึ่งพระยาแก้วเการพพิไชยเจ้าเมืองพัทลุง, หลวงสุวรรณคีรีเจ้าเมืองสงขลา, แลกรมการทั้งสองเมืองมาเฝ้าพร้อมกัน. จึ่งดำรัศถามว่า,ผู้ใดคิดสู้รบพม่าบ้าง พระยาพัทลุงกราบทูลว่า,ได้แต่งกองทับไปรับทับพม่า,กับมหาช่วยเปนอาจาริยคุ้มครองไปในกองทับ, ยังหาทันได้สู้รบกันไม่. พม่ามิได้ยกออกไปตีเมืองพัทลุง, ยกถอยกลับไปเมืองนคร. จึ่งดำรัศยกความชอบมหาช่วยว่า, เปนใจด้วยราชการมีความชอบมาก. ให้มหาช่วยบริวัดออกแล้ว, ทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนพระยาทุกขราษฎ์,ช่วยราชการเมืองพัทลุง, พระราชทานบำเหน็จรางวัลโดยควรแก่ความชอบ. ๏ จึ่งหลวงสุวรรณคิรีเจ้าเมืองสงขลา, กราบทูลกล่าวโทษพระยาจะหนะผู้น้องพระยาพัทลุงเปนขบถ, แต่งคนให้ถือหนังสือไปเข้าด้วยพม่า. จึ่งดำรัศให้เอาพระยาจะหนะมาให้พระยาพัทลุงผู้พี่ไต่ถาม, ได้ความเปนสัจว่าเปนขบถจริง. จึ่งให้เอาตัวไปประหารชีวิตรเสีย. แล้วดำรัศว่าเมืองตานี,แลเมืองแขกทั้งปวง, ยังมิได้มาอ่อนน้อมยอมเปนข้าขอบขันธสีมาตั้งแขงเมืองอยู่, จำจะ/*700ยกทับหลวงออกไปตีเมืองแขกทั้งปวง,มาเปนเมืองขึ้นอยู่ในพระราชอาณาเขตรให้จงได้. จึ่งดำรัศให้กองน่ายกออกไปตีหัวเมืองแขกทั้งปวง, มีเมืองตานีเปนต้น, ทับหลวงก็เสดจยกหนุนไป. ด้วยเดชะพระบารมีพระราชกฤษดาธิการ, บันดานเมืองแขกทั้งปวงให้พ่ายแพ้แก่พลข้าหลวงทั้งสิ้น. ที่สู้รบปราไชย,จึ่งได้เมืองก็มีบ้าง. ที่แตกหนีมิได้ต่อรบก็มีบ้าง. ที่มาอ่อนน้อมยอมสวามิภักดิก็มีบ้าง. แลเมืองตานีนั้นเปนเมืองใหญ่,ได้ปืนทองใหญ่ในเมืองสองบอก ทรงพระกรุณาให้เขนลงใส่สำเภา, แลได้เครื่องสรรพสาตราวุธต่างๆ, กับทั้งสรรพวัตถุสิ่งของทองเงินเปนอันมาก. บันดาเจ้าเมืองกรมการแขกมลายูทั้งปวงนั้น, ที่สู้รบตายในที่รบบ้าง, จับเปนได้ฆ่าเสียบ้าง, จำไว้บ้าง, ที่หนีไปได้บ้าง, ที่เข้าสวามิภักดิโดยดี,ก็มิได้ลงโทษบ้าง. แลพระเดชานุภาพก็ผ่านแผ่ไปในมลายูประเทศทั่วทั้งปวง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยาไทร, แลพระยากลันตัน, พระยาตรังกนูก็เกรงกลัวพระราชกฤษดาเดชาธิการ, ก็แต่งศรีต่วนกรมการให้คุมเครื่องราชบรรณาการนำมาทูลเกล้าฯ ถวาย, ขอเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมากรุงเทพฯ. จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้แต่งหนังสือบอกข้อราชการ, ซึ่งได้ไชยชำนะแก่พม่าปัจามิตร, แลเสดจไปปราบหัวเมืองแขกปราไชยได้บ้านเมืองเปนอันมาก, ที่มาฃอขึ้นก็หลายเมือง, ให้ข้าหลวงถือเข้ามากราบทูลพระกรุณาสมเดจพระบรมเชษฐาธิราชเจ้ายังกรุงเทพมหานคร. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ, ก็ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศสรรเสิญพระกฤษดาเดชานุภาพสมเดจพระอนุชาธิราชเจ้า. แล้วโปรดให้มีตราตอบออกไปแจ้งข้อราชการ. ซึ่งเสดจพระราชดำเนินทับหลวงขึ้นไปปราบอริราชไพรีณหัวเมืองฝ่ายเหนือปราไชยไปสิ้นแล้ว, ให้อัญเชิญเสดจสมเดจพระบรมราชอนุชา, ให้ยาตราพยุหทับหลวงกลับคืนยังพระมหานคร. ๚ะ
/*701๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงทราบในท้องตราว่า, มีพระราชโองการให้หาทับกลับ. จึ่งดำรัศให้กวาดครอบครัวแขกเชลยทั้งหลายบันทุกในเรือรบ, กับทั้งทรัพยสิ่งของทองเงิน, แลเครื่องสาตราวุธต่างๆ. แลให้แบ่งครอบครัวแขกทั้งหลาย, ให้ไว้สำรับบ้านเมืองบ้างทุกๆ เมือง. แล้วโปรดตั้งบันดาขุนนางแขกซึ่งมีใจสวามิภักดิ, เปนเจ้าเมืองกรมการอยู่รักษาหัวเมืองแขกทั้งปวงซึ่งตีได้นั้น. อนึ่งทรงทราบว่า, ธัญญาหารในกรุงยังไม่บริบูรณ, จึ่งดำรัศให้ขนเข้าในหัวเมืองแขกทั้งปวงนั้น, ลงบันทุกในเรือกองทับทุกๆลำเสร็จแล้ว, จึ่งให้เลิกกองทับกลับมาทั้งทางบกทางเรือ, มาถึงพระมหานครในเดือนสิบเบ็ดปีมเมียอัฐศก, ศักราช ๑๑๔๘ ปี. เสดจขึ้นเฝ้าสมเดจพระบรมเชษฐาธิราช, กราบทูลแถลงราชกิจการสงครามซึ่งมีไชยชำนะ. แล้วทูลถวายปืนใหญ่ยาวสามวาศอกคืบสองนิ้วกึ่ง, กระสุนสิบเบ็ดนิ้วบอกหนึ่ง. ยาวห้าศอกคืบเก้านิ้ว, กระสุนสามนิ้วกึ่งบอกหนึ่ง ซึ่งได้มาแต่เมืองตานี. แลครอบครัวแขก, แลพม่าเชลย, กับทั้งเครื่องสาตราวุธต่างๆ. จึ่งมีพระราชโองการดำรัศให้เจ้าพนักงานลากปืนใหญ่เข้าไว้ณโรงในพระราชวัง, บอกใหญ่นั้นให้จาฤกนามลงกับบอกปืนชื่อพระยาตานี. แลพม่าเชลยซึ่งจับมานั้น, ให้จำใส่คุกไว้ทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมการเมืองถลางครั้นทับพม่าเลิกกลับไปแล้ว, ได้ข่าวว่าทับหลวงสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ, เสดจพระราชดำเนินออกมาตีทับพม่าทางบกแตกไปสิ้นแล้ว, จึ่งบอกข้อราชการมากราบทูล,ขณะเมื่อทับหลวงยังเสดจอยู่ณเมืองสงขลาฉบับหนึ่ง. บอกเข้ามากราบทูลณกรุงเทพฯฉบับหนึ่ง. แลขณะเมื่อสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯเสดจกลับเข้ามาถึงพระนครแล้ว. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงจึ่งมีพระราชโองการโปรดให้มีตราออกไปณเมืองถลาง, ให้ตั้งกรมการผู้มีความ/*702ชอบในการสงคราม,เปนพระยาถลางขึ้นใหม่, แล้วโปรดตั้งภรรยาพระยาถลางเก่า, ซึ่งออกต่อรบพม่านั้น, เปนท้าวเทพกระษัตรี. โปรดตั้งน้องสาวนั้น, เปนท้าวศรีสุนทร, พระราชทานเครื่องยศโดยควรแก่อิษัตรีออกไปทั้งสองคน, สมควรแก่ความซอบในการสงครามนั้น. ๏ แล้วโปรดตั้งหลวงสุวรรณคีรี, เปนพระยาสงขลา, ให้ยกเมืองนั้นเปนเมืองตรี, มาขึ้นกรุงเทพฯ แล้วให้ยกเมืองจหนะ, แลเมืองเทพามาขึ้นเมืองสงขลาแต่นั้นมา. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับแก่งหวุ่นแมงยี่พม่า, ซึ่งแตกไปทั้งทับบกทับเรือนั้น, ก็ไปพร้อมกันอยู่ณเมืองมฤท, แล้วบอกข้อราชการซึ่งเสียทับถอยมานั้น,ขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ, ซึ่งเลิกทับไปอยู่ณเมืองเมาะตมะ. แลกองทับทางทวาย, แลทางเหนือทั้งนั้น, ก็บอกลงมาทุกทับทุกทาง. แลศึกครั้งนั้นพระเจ้าอังวะเสียรี้พลเปนอันมาก, ทั้งไทยจับเปนไปได้, แลตายด้วยป่วยไข้, ตายในสงครามทุกทับทุกทาง, ประมาณกึ่งหนึ่ง, ที่เหลือกลับไปได้สักกึ่งหนึ่ง. พระเจ้าอังวะเสียพระไทยนัก, จึ่งให้เลิกทับหลวงกลับไปเมืองอังวะ. แล้วให้มีตราหากองทับทางเหนือทั้งนั้น, กลับไปยังเมืองอังวะสิ้น, แต่กองทับทางทวายนั้น, ให้ยกมาตั้งอยู่ณเมืองเมาะตมะ, ทับทางเมืองมฤท, ให้ยกมาตั้งอยู่ณเมืองทวาย, แลตรัสปฤกษาราชการกับอินแซะมหาอุปราช, ดำริหราชการสงครามซึ่งจะมาตีเอาพระนครศรีอยุทธยาให้จงได้. พระเจ้าอังวะจึ่งให้เกนกองทับห้าหมื่น, ให้อินแซะเปนแม่ทับหลวงยกมาอีกครั้งหนึ่ง, ในปีมเมียอัฐศก. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณเดือนสิบสอง, อินแซะมหาอุปราชก็ถวายบังคมลาพระเจ้าอังวะ, ยกทับบกทับเรือลงมาพร้อมทับอยู่ณเมืองเมาะตมะ, แต่มาทางเดียว, มิได้ยกแยกกันมาหลายทางเหมือนครั้งก่อน. อินแซะจึ่งให้เมี้ยนหวุ่น,กับเมี้ยนเมหวุ่นสองนายซึ่งเปนแม่ทับน่าครั้งก่อนนั้น, ถือพลสามหมื่น/*703ยกมาทำราชการแก้ตัว,เอาไชยชำนะเมืองไทยให้จงได้. แลแม่ทับทั้งสองนาย, ก็ยกกองทับมาถึงเมืองสะมิ. แล้วให้ตั้งค่าย,แลยุ้งฉางรายทางมาเปนอันมากจนถึงท่าดินแดงสามสบ, แล้วให้กองลำเลียงขนเอาเข้าปลาอาหาร, มาใส่ยุ้งฉางไว้ทุกตำบล. หวังจะมิให้ไพร่พลขัดด้วยเสบียงอาหาร,แต่บันดาค่ายน่าที่ทั้งปวงนั้นให้ชักปีกกาถึงกันสิ้น, แล้วให้ขุดสนามเพลาะปักขวากหนามแน่นหนา, บันดาที่คลองน้ำ, แลห้วยธารทั้งปวงนั้น, ก็ให้ทำตพานเรือกข้ามทุกๆ แห่ง, ให้ม้าแลคนเดินไปมาได้สดวก. แลจัดแจงการทั้งปวงนั้นหมายจะตั้งรบพุ่งอยู่ค้างปี, กองทับหลวง,อินแซะก็ยกหนุนมาตั้งค่ายหลวงอยู่ตำบลแม่กระษัตร, คอยฟังข่าวกองน่าจะได้เพิ่มเติมทับมาช่วย. ๚ะ
๏ ฝ่ายชาวด่านเมืองกาญจนบุรี, เมืองศรีสวัสดิ์, เมืองไชยโยค, ออกไปลาดกระเวนสืบราชการณปลายแดนรู้ข่าวว่า, ทับพม่ายกมาอีก, ตั้งค่ายมั่นอยู่ณท่าดินแดงสามสบ, ก็กลับมาแจ้งแก่เจ้าเมืองกรมการทั้งสามหัวเมืองๆ, ก็บอกข้อราชการศึกเข้ามายังกรุงเทพฯในเดือนอ้ายข้างแรม, กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ได้ทรงทราบข่าวศึกอันยกมานั้น, จึ่งมีพระราชดำรัศให้เกนกองทับในกรุงเทพมหานคร,แลหัวเมืองไว้ให้พร้อมสรับ. ๚ะ
๏ ครั้นถึง ณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นสิบสี่ค่ำ, เพลาเช้าสามนาฬิกากับหกบาท, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจพระราชดำเนินพยุหยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงเทพฯไปโดยทางชลมารค, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองฯทั้งหลาย, โดยเสดจตามขบวนน่าหลังพรั่งพร้อมเสรจ โปรดให้สมเดจพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ, แลกองทับเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ผู้ว่าที่สมุหนายกเปนกองน่า, พลโยธาหารทั้งพระราชวังหลวง/*704พระราชวังบวรฯ เปนคนสามหมื่นยกล่วงไปก่อน. จึ่งเสดจยกพยุหโยธาทับหลวง, กับทั้งกรมพระราชวังหลัง, แลเจ้าต่างกรมทั้งปวง, เปนพลสามหมื่นเสศหนุนไป. ครั้งนั้นองคเชียงสือก็ตามเสดจไปด้วย, แลโปรดให้เจ้าพระยาพลเทพอยู่รักษาพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นกองทับน่ายกไปถึงเมืองไซยโยค, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ จึ่งดำรัศให้กองเจ้าพระยารัตนาพิพิธ, แลกองพระยากระลาโหมราชเสนา, พระยาจ่าแสนยากร, แลทับหัวเมืองทั้งปวงเปนคนสองหมื่น, ขึ้นบกยกช้างม้ารี้พลเปนกองน่าล่วงไปก่อน. แล้วสมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าจึ่งเสดจยาตราทับพลหมื่นหนึ่งยกหนุนไปโดยลำดับ. ครั้นทับหลวงเสดจไปถึงตำบลท่าขนุน, จึ่งเสดจพระราชดำเนินพยุหโยธาทับไปโดยทางสถลมารค, หนุนทับสมเดจพระบรมราชอนุชาไปในเบื้องหลัง, แลกองน่ายกไปถึงค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ณสามสบ, ก็ให้ตั้งค่ายลงเปนหลายค่าย, สมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าก็เสดจดำเนินกองทับหนุนขึ้นไป, ตั้งค่ายหลวงห่างค่ายกองน่าลงมาทางประมาณห้าสิบเส้น กองทับหลวงก็เสดจพระราชดำเนินตามขึ้นไปเบื้องหลัง, ตั้งค่ายหลวงห่างค่ายสมเดจพระบรมราชอนุชาลงมาทางประมาณเจ็ดสิบเส้นเสศ. ดำรัศให้ท้าวพระยานายทับนายกอง, แบ่งกองทับออกจากทับหลวง, ทั้งพระราชวังหลวง, พระราชวังบวรสถานมงคล, ยกขึ้นไปบันจบกองน่า, ให้เร่งเข้าตีค่ายพม่าทุกทับทุกกองพร้อมกันทีเดียว. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพุธเดือนสี่ขึ้นห้าค่ำเพลาเช้า, จึ่งท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็ยกพลทหารออกรดมตีค่ายพม่าพร้อมกันทุกๆ ค่าย, นายทับน่าพม่าก็เร่งพลทหารให้ต่อรบในค่ายทุกๆค่าย, พลทับไทยขุดสนามเพลาะเข้าตั้งประชิดค่ายพม่า, ต่างยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้งกลางวันกลาง/*705คืนมิได้อยุดหย่อน, เสียงปืนสนั่นลั่นเสทื้อนสท้านไปทั่วทั้งป่า, รบกันอยู่สามวัน. ๚ะ
๏ ถึงณวันศุกรเดือนสี่ขึ้นเจ็ดค่ำ, พลทับไทยยกหนุนเนื่องกันเข้าไปหักค่ายปีนค่ายเย่อค่ายพม่าๆต่อรบเปนสามารถ, ตั้งแต่เพลาบ่ายจนพลบค่ำประมาณสองทุ่มเสศ, นายทับพม่าเหนเหลือกำลังจะต่อรบต้านทานมิได้,ก็แตกฉานทิ้งค่ายเสียพ่ายหนีไปในกลางคืนวันนั้น. กองทับไทยเข้าค่ายพม่าได้ทั้งสิ้น, แล้วยกติดตามไปทันฆ่าฟันพม่าล้มตาย,แลลำบากไปตามทางเปนอันมากที่จับเปนได้ก็มาก. ฝ่ายอินแซะแม่ทับหลวงได้ทราบว่า,ทับน่าแตกแล้วก็ตกพระไทย, มิได้คิดอ่านจะตั้งรอรบก็ให้เร่งเลิกทับหลวงกลับไปยังเมืองเมาะตมะ. พลทับไทยไล่ติดตามพม่าไปจนถึงค่ายหลวงแม่กระษัตร, เก็บได้เครื่องสาตราวุธเปนอันมาก. จึ่งมีพระราชดำรัศให้ข้าหลวงไปสั่งกองน่า, ให้จุดเพลิงเผายุ้งฉางพม่า, ซึ่งใส่เข้าปลาเสบียงอาหารเสียทุกตำบล, แล้วก็ให้ถอยทับกลับมายังกองทับหลวง, แลสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์. ครั้นมีไชยชำนะแก่อริราชสงครามภุกามปัจามิตรเสรจแล้ว, ก็ดำรัศให้เลิกกองทับทางชลมารค, สถลมารค, กลับคืนยังพระมหานคร บวรรัตนโกสินทรมหินทรอยุทธยาในแรมเดือนสี่ปลายปืมเมียอัฐศกนั้น. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๗ สมุดไทย. ๚ะ
๓๘
๏ ฝ่ายอินแซะมหาอุปราชเมื่อลาดทับกลับไปถึงเมืองเมาะตมะแล้ว, จึ่งบอกข้อราชการซึ่งเสียทับกลับมานั้น, ขึ้นไปทูลพระเจ้าอังวะ ๆได้ทราบเสียพระไทยนัก. จึ่งให้หากองทับกลับยังพระนคร, แล้วให้มีตราไปถึงอาปะระกามณีเจ้าเมืองเชียงแสน,ให้รักษาเมืองอยู่กับพลพม่าสามพัน,แล้ว/*706ให้ปัญีเวซอ, กับลุยตองเวระจอแทงถือพลสองพันเปนกองน่า, ให้จอข่องนรทาเปนโบ่ชุกแม่ทับถือพลพันห้าร้อยยกมาณเมืองเชียงแสน, ให้เกนอาปะรกามณี,กับพลสามพันซึ่งรักษาเมืองเชียงแสนอยู่นั้นให้เข้าบันจบทับจอข่องนรทา, ยกไปตีเมืองฝางลาวอยู่ฝ่ายตวันตกเมืองเชียงใหม่, ตั้งแขงเมืองอยู่ยังมิได้ไปขึ้นแก่เมืองอังวะ, แลอาปรกามณีได้พลพม่ามาเข้ากองทับจอข่องนรทาแต่ห้าร้อยสิบคน, หนีไปจากเมืองเชียงแสนแต่ก่อนนั้นสองพันห้าร้อย, แลโบชุกจอข่องนรทายกกองทับไปตีเมืองฝางได้แล้วก็ตั้งทำนาอยู่ที่นั้น, จึ่งให้อาปะรกามณีกับไพร่พลห้าร้อยสิบคนนั้นยกกลับไปเมืองเชียงแสน,ให้ตั้งทำนาสาสมเสบียงอาหารไว้จงมาก, อาปะรกามณีก็ยกกลับไปเมือง,จัดแจงไพร่พลให้ตั้งทำนาอยู่ได้ประมาณเดือนหนึ่ง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยาแพร่ผู้ชื่อมังไชย, พม่าจับตัวไปได้แต่ทับอแซหวุ่นกี้ยกมาตีเมืองพระพิศณุโลกยคราวก่อนนั้น. แลครั้งเมื่อสโดะมหาสิริยอุจนายกทับมาตีเมืองนครลำปาง, แลเมืองเหนือทั้งปวง, ครั้งหลังนี้ก็ได้มากับกองทับพม่าด้วย. ครั้นทับพม่าแตกกลับไปจึ่งให้อยู่ณะเมืองยอง, แลพระยาแพร่ยังมีจิตรคิดสวามิภักดิ์, ในสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงเทพฯมิได้ยอมอยู่เปนข้าพม่า. จึ่งคิดอ่านชักชวนพระยายองยอมเข้าด้วย, แล้วยกกองทับไปตีเมืองเชียงแสน. ฝ่ายอาปะรกามณีเจ้าเมืองมีไพร่พลพม่าน้อยตัว, เหนจะสู้รบรักษาเมืองไว้มิได้จึ่งภาพัคพวกหนีมาหาพระยาเชียงราย. ๚ะ
๏ พระยาแพร่, พระยายองก็ยกติดตามมาณเมืองเชียงราย, พระยาเชียงรายก็กลับเข้ากับพระยาแพร่, พระยายองด้วยเปนชาติลาวด้วยกัน, จึ่งจับตัวอาปะรกามณีพม่าเจ้าเมืองเชียงแสน, ส่งให้พระยาแพร่, พระยายอง แล้วบอกส่งมายังพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปาง,ๆก็บอกส่งพระยาแพร่ /*707พระยายองกับทั้งจำอาปะรกามณีพม่าลงมาถวายณกรุงฯกราบทูลพระกรุณาให้ทราบว่า, พระยาแพร่ซึ่งพม่าจับไปได้นั้น, บัดนี้หนีพม่ากลับมาได้,แล้วชักชวนพระยายองมาด้วย, ทั้งจับตัวอาปะรกามณีเจ้าเมืองเชียงแสนมาถวายมีความชอบเปนอันมาก. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคก็ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศให้เอาตัวอาปะรกามณีใส่คุกไว้. แล้วพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่พระยาแพร่, พระยายองสมควรแก่ความชอบ. แต่ทรงพระราชดำริหยังแคลงพระยาแพร่อยู่, ด้วยตกไปอยู่กับพม่านานแล้ว, เกรงจะมาเปนกลอุบาย. ครั้นจะให้กลับขึ้นไปครองเมืองแพร่ตามเดิมเล่า,ก็ยังมิวางพระไทย. จึ่งโปรดพระราชทานเคหถานบ้านเรือนให้อยู่ทำราชการในพระนคร, แต่พระยายองนั้น,โปรดให้ขึ้นไปอยู่ช่วยราชการพระยากาวิละณเมืองนครลำปาง. แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง,จึ่งมีพระราชดำรัศปฤกษาด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราชว่า, เมืองเชียงใหม่ยังร้างอยู่หาผู้คนจะอยู่รักษามิได้, เกลือกพม่าจะมาตั้งอยู่เอาเปนที่มั่น. จึ่งมีพระราชโองการโปรดให้สมเดจพระอนุชาธิราชเสดจขึ้นไปจัดแจงตั้งเมืองเชียงใหม่, ให้เอาพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปาง,ไปครองเมืองเชียงใหม่ด้วยเปนเมืองใหญ่. แล้วพระยากาวิละ,ก็มีฝีมือเข้มแขงในการสงคราม,จะได้ป้องกันรักษาพระราชอาณาเขตร,ในมลาประเทศฝ่ายตวันตก, อย่าให้ปัจามิตรมาย่ำยีบีทาได้. ๚ะ
๏ ภอมีหนังลือบอกเมืองนครลำปางซ้ำลงมาอิกฉบับหนึ่งว่า,ได้ข่าวว่าจอข่องนรทาแม่ทับซึ่งตั้งอยู่ณเมืองฝาง, จะยกกองทับมาตีเมืองนครลำปาง, เอาตัวอาปะรกามณี, แลพระยาแพร่, พระยายองให้จงได้. สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ก็กราบถวายบังคมลา, เสดจยาตราพยุหนาวาทับจากกรุงเทพฯโดยทางชลมารคขึ้นไปยังเมืองตาก, แล้วเสดจพระ/*708ราชดำเนินทับบกไปถึงเมืองนครลำปาง, ตั้งค่ายหลวงประทับอยู่นอกเมือง, แลทับพม่าก็หายกมาไม่. จึ่งมีพระราชบัณฑูร,ให้พระยากาวิละจัดแจงครอบครัวชาวเมืองเชียงใหม่เดิม, ซึ่งไปอาไศรยอยู่ณเมืองนครนั้น, ให้ยกกลับขึ้นไปอยู่ณเมืองเชียงใหม่ดังเก่า. แล้วโปรดตั้งพระยากาวิละ,ให้เปนพระยาเชียงใหม่. ให้น้อยธรรมผู้น้องที่สอง,เปนพระยาอุปราช,ให้พุทธสารผู้เปนญาติวงษของพระยากาวิละ,ฝ่ายข้างมารดานั้น,เปนพระยาราชวงษ. ให้ขึ้นไปอยู่รักษาเมืองเชียงใหม่. พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก. แลพระยาเชียงใหม่, พระยาอุปราช, พระยาราชวงษ, ก็กราบถวายบังคมลายกครอบครัวชาวเมืองทั้งปวง, ขึ้นไปตั้งอยู่ณเมืองเชียงใหม่ตามรับสั่ง. ๚ะ
๏ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งคำโสมผู้น้อง, รองพระยากาวิละ, เปนพระยานครลำปางแทน. ให้คำทิพผู้น้องที่สาม, เปนพระยาอุปราช. ให้หมูล่าผู้น้องที่สี่,เปนพระยาราชวงษ, อยู่รักษาเมืองนครสืบไป, พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเหมือนดังเมืองเชียงใหม่นั้น. แต่เมืองลำภูญว่างอยู่, ด้วยผู้คนยังเบาบางระส่ำระสาย จะแบ่งได้ตั้งยังมิได้ก่อน. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงเทพมหานครในปลายปีมแมนพศกนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระราชดำริหจะเสดจพระราชดำเนินทับหลวงไปตีเมืองทวาย, จึ่งดำรัศให้เกนกองทับไว้ให้พร้อมสรัพ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณะวันเสาร์เดือนญี่ขึ้นห้าค่ำ, เพลาสามโมงเช้าสี่บาทได้มหาพิไชยมงคลมหุติฤกษ. จึ่งพระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ก็เสดจยกพยุหยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงเทพฯโดยทางชลมารค. แลยกพลโยธาหาญในขบวนทับหลวงจากกรุงครานั้นสองหมื่นเสศ, พร้อมด้วยเรือพระราชวงศานุวงษ, แลเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองฯ ทั้งหลายโดยเสดจพระราชดำเนินเปนอันมาก. ดำรัศให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ, เจ้าพระยามหาเสนา, /*709เจ้าพระยายมราชเปนกองน่า. เจ้าพระยาพระคลัง, เปนเกียกกาย. สมเดจพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร,เปนยกรบัตร. สมเดจพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ,เปนทับหลัง. เสดจประทับร้อนแรมไปตามรยะทางชลมารคถึงท่าตกั่วแม่น้ำน้อย. จึ่งเสดจขึ้นประทับณะพระตำหนักค่ายซึ่งกองน่าตั้งไว้รับเสดจ, แล้วดำรัศให้กองน่ากองหนุนเปนคนหมื่นหนึ่งยกล่วงไปก่อน. แลครั้งนั้นเดินทับไปทางเขาสูง,ข้ามเขาไปลงด่านวังปอ. ทับหลวงจึ่งเสดจพระราชดำเนินตามไป. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจทรงช้างต้นพังเทพลีลาเปนพระคชาธาร,ผูกพระที่นั่งกูบทอง, ประดับด้วยเครื่องพระกันภิรมแห่โดยขนาด. พรั่งพร้อมด้วยพลสารดั้งกันแซกแซงเปนขนัด, แลพลอัศดรจตุรงคเรียบเรียงโดยพยุหยาตราน่าหลัง, คับคั่งทั้งพลบทจรเดินเท้าแปดพันเสศ,ล้วนสรวมใส่สรรพยุทธอาภรณ์, กรกุมอเนกวิธอาวุธโห่ร้องกึกก้องท้องทุรัฐยาวนาวสณฑ์, เคลื่อนพหลพยุหโยธาทับไปโดยลำดับแถวเถื่อนสถลมารควิถีไพร, ให้ตั้งค่ายแลพลับพลาอยุดประทับร้อนแรมไปตามรยะทางนั้น. ๚ะ
๏ ครั้งนั้นฝ่ายข้างเมืองทวาย, พระเจ้าอังวะตั้งแมงแกงซาบุตรเมฆราโบ่ลงมาเปนเจ้าเมือง. อนึ่งกองทับพม่าซึ่งยกลงไปทางเมืองมฤตแต่ครั้งก่อนนั้น, ก็พร้อมกันอยู่ณเมืองทวายสิ้น. ครั้นทวายหวุ่น, กับแก่งหวุ่น, แมงยีแม่ทับ, แลนายทับนายกองทั้งปวงได้แจ้งว่า, กองทับไทยยกมาทางด่านวังปอเขาสูงจะตีเมือง, แม่ทับจึ่งแต่งให้นัดมิแลงถือพลสามพัน, ยกมาตั้งค่ายรับอยู่ณวังปอทับหนึ่ง. แล้วให้ทวายหวุ่นเจ้าเมืองทวายถือพลสี่พันยกมาตั้งค่ายรับอยู่ณเมืองกะลิออง,เหนือเมืองทวายทับหนึ่ง. แล้วตั้งค่ายปีกกาสกัดท้องทุ่งทางซึ่งจะมาแต่เมืองกะลิอ่องถึงเมืองทวาย, เกนให้นายทับนายกองทั้งปวง, ยกพลทหารห้าพันออกไปตั้งรับอยู่อีกตำบลหนึ่ง, /*710แล้วจัดแจงพลทหาร, ทั้งพม่าแลทวายชาวเมืองขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินกำแพงเมืองโดยรอบ, กอบด้วยเครื่องสรรพาวุธ,ปืนใหญ่น้อยพร้อมสรัพ แลตัวแก่งหวุ่นแมงยีแม่ทับนั้น, ตั้งมั่นรักษาอยู่ในเมือง, จัดแจงการป้องกันเมืองเปนสามารถ. แล้วบอกหนังสือขึ้นไปทูลพระเจ้าอังวะว่า, พระเจ้ากรุงศรีอยุทธยายกทับหลวงมาตีเมืองทวาย. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยารัตนาพิพิธแม่ทับน่า,เดินทับข้ามเขาสูงไป, จึ่งให้พระยาสุรเสนา, พระยามหาอำมาตย, แลท้าวพระยานายทับนายกองเปนหลายนาย,คุมพลทหารห้าพันล่วงน่าไปก่อน, ลงตกเชิงเขาสูงข้างโน้น,ถึงค่ายวังปอซึ่งทับพม่ามาตั้งรับอยู่นั้น. จึ่งพระยาสุรเสนา,พระยามหาอำมาตยนายกองน่า, ก็ให้ตั้งค่ายลงเปนหลายค่ายเข้าประชิค่ายพม่า,ๆ ก็ยิงปืนใหญ่น้อยออกจากค่าย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนสามขึ้นเก้าค่ำเพลาเช้า, จึ่งพระเสนานนท์กับขุนหมื่น,แลไพร่ในกองยกเข้าปล้นค่ายพม่า.ๆยิงปืนนกสรับออกมาแต่ในค่าย, ต้องต้นขาเบื้องซ้ายพระเสนานนท์, พลทหารเข้าช่วยพยุงถอยออกมาเข้าค่าย. จึ่งพระมหาอำมาตยก็ขับพลทหารหนุนเข้าไปปล้นค่ายพม่า.ๆ ต่อรบเปนสามารถ,จะหักเอาค่ายมิได้ก็ถอยอกมา. แต่ยกเข้าปล้นดังนั้นเปนหลายวันเสียพระยาสุรเสนา, แลพระยาสมบัติบาลต้องปืนฆ่าศึกตายในที่รบ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนสามแรมสิบค่ำ, จึ่งเจ้าพระยารัตนาพิพิธ, เจ้าพระยามหาเสนา, ก็ยกพลทหารหนุนไปช่วยกองน่า, เข้ารดมตีค่ายพม่า.ๆต่อรบเปนสามารถ,รบกันตั้งแต่เช้าจนค่ำ. พลทับไทยยกหนุนเนื่องกันเข้าไปมิได้ท้อถอยบ้างเย่อค่ายปีนค่าย. พม่าสู้รบอยู่จนเพลาประมาณยามหนึ่ง. นัดมิแลงนายทับเหนเหลือกำลังจะต้านทานมิได้, ก็ภาพลทหาร/*711แตกออกข้างหลังค่ายพ่ายหนีไปณค่ายเมืองกะลิอ่อง. กองทับไทยก็ได้ค่ายวังปอ, แล้วให้ม้าใช้รีบลงมากราบทูลพระกรุณายังทับหลวง, แล้วตั้งภักรี้พลอยู่ค่ายวังปอสองวัน. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพุทธเดือนสามแรมสิบสามค่ำ, กองทับน่าจึ่งยกตามลงไปถึงค่ายเมืองกลิอ่อง,เข้าตั้งค่ายติดเมืองกลิอ่อง. ฝ่ายทับหลวงก็เสดจขึ้นข้ามเขาสูงหนุนไป, แลเขานั้นชันนักจะทรงช้างพระที่นั่งขึ้นไปมิได้. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศให้ผูกราว, แล้วต้องทรมานพระกาย, เสดจพระราชดำเนินด้วยพระบาทยุดราวขึ้นไปตั้งแต่เชิงเขาแต่เช้าจนเที่ยง,จึ่งถึงยอด. แลช้างซึ่งขึ้นเขานั้นเอางวงยุดต้นไม้,จึ่งเหนี่ยวกายขึ้นไปได้ลำบากนัก. จึ่งมีพระราชดำรัศว่า,ไม่รู้ว่าทางนี้เดินยาก,ภาลูกหลานมาได้ความลำบากยิ่งนัก, เมื่อจะลงไปเชิงเขาข้างโน้น, ก็ต้องเสดจพระราชดำเนินยุดราวลงไปเหมือนกัน. ครั้นกองทับหลวงยกข้ามเขาสูงล่วงพ้นไปแล้ว, จึ่งเสดจยังทับหลวงอยุดประทับแรมอยู่ณค่ายวังปอ, ให้ตำรวจไปเร่งกองน่าให้ตีเมืองกลิอ่องให้แตกโดยเรว. เจ้าพระยารัตนาพิพิธ, เจ้าพระยามหาเสนา, เจ้าพระยายมราช, ก็ขับพลทหารเข้าหักค่ายเมืองกลิอ่อง, พม่าต่อรบเปนสามารถ, แลรบกันทั้งกลางวันกลางคืน, เสียงปืนยิงโต้ตอบกันมิได้อยุดอย่อน. ๚ะ
๏ ถึงณวันเสาร์เดือนสี่ขึ้นสองค่ำ, เพลากลางคืนยามเสศ, เจ้าเมืองทวายแลนัดมิแลง, เหนเหลือกำลังจะต้านทานต่อรบ, ก็แหกหนืออกทางหลังค่ายแตกหนีพ่ายลงไปเมืองทวาย. กองทับไทยก็ได้เมืองกลิอ่อง, ให้อยุดพักพลจัดแจงเสบียงอาหารอยู่ที่นั้นหลายวัน. แล้วแต่งให้กองสอดแนมลงไปสืบแจ้งว่า, พม่าตั้งค่ายปีกกาสกัดท้องทุ่งคอยรับอยู่กลางทาง, ซึ่งจะลงไปเมืองทวาย. จึ่งบอกไปกราบทูลพระกรุณายังทับหลวงณค่ายวัง/*712ปอ จึ่งมีพระราชดำรัศให้กองน่าตรวจเตรียมรี้พลจงกวดขันทุกทับทุกกอง, อย่าประมาทให้เสียทีแก่ฆ่าศึก, ให้ยกไปตีค่ายปีกกาพม่าให้แตกแต่ในในวันเดียว. แม้นล่วงวันไปจะเอาโทษแก่นายทับนายกองถึงสิ้นชีวิตร. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสี่แรมแปดค่ำเพลาเช้า, แม่กองน่าก็ยกพลทหารลงไปตีค่ายปีกกา, แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย, กั้นสัปทนแดงดาษไปทั้งท้องทุ่ง,ปันน่าที่กันเร่งขับพลทหารเข้ารบหักค่ายปีกกาพร้อมกันทุกทับทุกกอง, รดมยิงปืนใหญ่น้อยเสียงเสทื้อนสท้านไปทั้งท้องทุ่ง. พม่าก็ยิงปืนใหญ่น้อยออกจากค่ายปีกกาทุกน่าที่, รบกันตั้งแต่เช้าจนเพลาพลบค่ำ. พลทหารไทยเยียดยัดหนุนเนื่องกันเข้าไปมิได้ท้อถอย ,บ้างปีนค่ายเย่อค่ายต่อรบกันถึงอาวุธสั้น. พลพม่าสู้รบต้านทานมิได้เหลือกำลัง, ก็แตกฉานพ่ายหนีเข้าเมือง. พลทับไทยตีค่ายปีกกาแตกแล้ว, ก็ยกติดตามลงไปณเมืองทวายในเพลากลางคืนวันนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายแก่งหวุ่นแมงยีแม่ทับใหญ่, แลแมงแกงซาเจ้าเมืองทวาย, กับทั้งนายทับนายกองทั้งปวง, ภากันตื่นตกใจเหนจะรักษาเมืองไว้มิได้, ก็ชวนกันหนีออกจากเมือง, ที่ข้ามแม่น้ำไปฟากข้างโน้นก็มีบ้าง, ที่ยังอยู่ในเมืองก็มีบ้าง, แต่มิได้มีผู้คนขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทินกำแพงเมือง. ๚ะ
๏ ถึงณวันเสาร์เดือนสี่แรมเก้าค่ำเพลาเช้า, พลทับไทยกองน่าก็ยกไปถึงเชิงกำแพงเมืองทวาย,ไม่เหนผู้คนขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทิน, แต่ประตูเมืองปิดอยู่. แม่ทับน่าจึ่งปฤกษากันว่า, ครั้นจะทำลายประตูเมืองเข้าไปในเมือง, ก็เกรงว่าพม่าจะแต่งกลซุ่มพลทหารไว้. จึ่งให้รอทับอยู่แต่นอกเมืองก่อน, คอยดูท่วงทีพม่าจะทำประการใด, อย่าให้เสียทีแก่ฆ่าศึก. ก็ถอยออกมาตั้งค่ายล้อมเมืองไว้สามด้าน, เว้นแต่ด้านริมแม่น้ำ. ๚ะ
/*713๏ ฝ่ายนายทับนายกองพม่าเหนว่า, ทับไทยยังอยู่มิได้เข้าเมือง, แล้วก็ผ่อนกันกลับเข้ามาในเมือง, เกนพลทหารขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทินกำแพงเมือง,ป้องกันเมืองเปนสามารถ. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับหลวงก็เสดจพระราชดำเนิน, ยกตามกองน่าเข้าไปตั้งค่ายหลวงใกล้เมือง, ห่างค่ายกองน่าซึ่งตั้งล้อมเมืองออกมาประมาณห้าสิบเส้น, ดำรัศให้กองสมเดจพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร, ยกไปตั้งค่ายใหญ่หนุนค่ายกองน่าอยู่น่าค่ายหลวง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นช้างต้นพังเทพลีลา, ซึ่งเปนพระคชาธารนั้นป่วยลงไม่จับญ่าถึงสามวัน. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระวิตกนัก, ด้วยเปนช้างพระที่นั่งข้าหลวงเดิม,ได้เคยทรงเสดจไปงานพระราชสงครามมาแต่ก่อนทุกครั้ง. ทรงพระอาไลยว่า, เปนราชพาหนะเพื่อนทุกขเพื่อนยากเกรงจะล้มเสีย. จึ่งทรงพระอธิฐานเสกเข้าสามปั้นให้ช้างนั้นกิน. ด้วยเดชะพระบารมีเปนมหัศจรรย, ช้างนั้นก็หายไข้เปนปรกติ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดีพระไทยยิ่งนัก. ๚ะ
๏ ฝ่ายนายทับนายกองพม่า, ซึ่งตั้งรักษาเมืองทวายอยู่นั้น, เกรงกลัวพระเดชานุภาพเปนกำลัง, มิได้ยกพลทหารออกมาต่อรบนอกเมือง, นิ่งรักษาเมืองมั่นอยู่. แต่กองทับไทยตั้งล้อมเมืองอยู่ถึงกึ่งเดือน, เสบียงอาหารก็เบาบางลง. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๘ สมุดไทย. ๚ะ
๓๙
๏ ขณะนั้นจึ่งเจ้าอินซึ่งเปนบุตรพระเจ้าล้านช้างเก่า, จึ่งกราบทูลพระกรุณาขออาสาจะยกเข้าปีนปล้นเอาเมือง. มีพระราชโองการตรัสห้ามว่า,ทับหลวงตั้งใกล้เมืองนัก, เกรงจะไม่สมคะเนลาดถอยออกมา, ฆ่าศึก/*714ได้ที, จะยกออกจากเมืองไล่ติดตามกระทั่งประทะถึงค่ายหลวง, จะเสียทีเหมือนเมื่อครั้งยกทับไปตีเมืองเชียงใหม่ครั้งก่อน. ภายหลังพระยาสีหราชเดโช,แลท้าวพระยานายทับนายกองเปนหลายนาย, กราบบังคมทูลขออาษาจะเข้าปล้นเอาเมือง. ก็ดำรัศห้ามเสียเหมือนดังนั้น. ภอเสบียงอาหารขัดลง, ก็ดำรัศให้เลิกทับหลวงถอยมาทางถม่องส่วย, ให้กองทับน่ารอรั้งมาเบื้องหลัง พม่าก็ยกทับมาติดตาม, กองน่าก็รอรบมาจนสิ้นแดนเมืองทวาย. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นฝ่ายสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงทราบว่า, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสดจพระราชดำเนินพยุหโยธาทับออกไปตีเมืองทวาย, ก็เสดจยาตราทับจากเมืองนครลำปางกลับมายังพระมหานคร แล้วเสดจโดยทางชลมารคออกไปตามเสดจ, สมเดจพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ถึงแม่น้ำน้อย. ภอทับหลวงเสดจกลับมาถึงพระตำหนักค่ายท่าเรือ, ก็เสดจขึ้นไปเฝ้ากราบบังคมทูลว่า, ขออัญเชิญเสดจพระราชดำเนินคืนยังพระนครเถิด, ข้าพระพุทธเจ้าจะตั้งทับอยู่ที่นี่, ดูทีพม่าจะเปนประการใด, จะได้คิดอ่านป้องกันสู้รบรักษาพระราชอาณาเขตร. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงก็ทรงเหนชอบด้วย, จึ่งเสดจกรีธานาวาทับกลับคืนยังกรุงเทพฯ. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่ายกติดตามมาภอสิ้นแดนเมืองทวายแล้ว, ก็ยั้งทับอยู่มิได้ยกล่วงเข้ามาในพระราชอาณาเขตร, ก็เลิกทับกลับไปเมืองทวาย. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ ก็ทรงจัดแจงให้พลเมืองอยู่รักษาด่านทางมั่นคงแล้ว, ก็เสดจเลิกกองทับกลับยังพระมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายองคเชียงสือได้โดยเสดจพระราชดำเนินในขบวนทับหลวง, ไปตีเมืองทวายด้วย. ครั้นเสดจกลับมาถึงพระนครแล้ว, จึ่งปฤกษากับขุนนางญวนสมัคพัคพวกของตัวว่า, เราหนีฆ่าศึกเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร, /*715สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ทรงพระกรุณาโปรดชุบเลี้ยงได้ความศุข, แล้วโปรดให้กองทับยกออกไปตีฆ่าศึก,จะคืนเอาเมืองให้ถึงสองครั้ง, ก็ยังหาสำเร็จไม่. บัดนี้สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชกังวลด้วยการศึกพม่า, ยังรบพุ่งติดพันกันอยู่, เหนจะช่วยธุระเรามิได้. ครั้นจะกราบทูลถวายบังคมลาออกไปรบฆ่าศึก, ตีเอาบ้านเมืองคืนด้วยกำลังตัวเอง, ก็เกรงพระราชอาญาอยู่, เหนจะไม่โปรดให้ไป. จำจะหนีออกไปจึ่งจะได้. ครั้นปฤกษาเหนพร้อมด้วยกันแล้ว, ก็เขียนหนังสือทูลลาเอาไว้ณเรือน, แล้วจัดแจงเรือทเลได้สี่ลำห้า, ลอบภาสมัคพัคพวกขุนนางแลไพร่ครอบครัวทั้งปวง, ลงเรือหนีรีบแจวลงไป, ออกปากน้ำเมืองสมุทปราการแต่ในเพลากลางคืน. พวกชาวบ้านซึ่งอยู่ใกล้เคียงรู้เหตุ, จึ่งขึ้นมาแจ้งความแก่เจ้าพระยาพระคลัง,ๆจึ่งเข้าไปกราบทูลสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทั้งสองพระองคแต่ในเพลากลางคืน. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งพร้อมด้วยเรือข้าราชการทั้งปวงล่วงติดตามลงไปก็บมิทัน เรือองคเชียงสือออกพ้นปากน้ำตกถึงท้องทเลแล้ว, ก็เสดจกลับคืนมายังพระมหานคร. ภอเพลาเช้าเสดจขึ้นเฝ้ากราบทูลว่า, จะขอจัดแจงเรือรบเรือทเล, ยกกองทับออกไปติดตามเอาตัวองคเชียงสือให้จงได้. ภอพวกข้าหลวงไปค้นเรือนองคเชียงสือ,ได้หนังสือซึ่งเขียนไว้ทูลลานั้น, จึ่งนำเอามาถวาย. ทรงพระกรุณาให้อ่านเปนใจความว่า, ข้าพระพุทธเจ้าองคเชียงสือเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร, ทรงพระกรุณาโปรดชุบเลี้ยงก็ได้ความศุข. บัดนี้มีความวิตกถึงบ้านเมือง, ครั้นจะกราบทูลถวายบังคมลากลับออกไป, ก็กลัวพระราชอาญานัก, จึ่งต้องคิดอ่านหนีด้วยเปนความจำเปน, ใช่จะคิดเปนการขบถกลับมาประทุษฐร้ายนั้นหามิได้,ขอเปนข้าทูลลอองธุลีพระบาทไป/*716ตราบเท่าสิ้นชีวิตร. ซึ่งถวายบังคมลาไปทั้งนี้,ด้วยจะไปตั้งซ่องสุมเกลี้ยกล่อมผู้คนเข้าตีเอาเมืองคืนให้จงได้. แม้นขัดสนกระสุนดินดำแลเหลือกำลังประการใด, ก็จะบอกเข้ามาขอพระราชทานลูกกระสุนดินดำ, แลกองทับออกไปช่วยกว่าจะสำเร็จการสงคราม, คืนเอาบ้านเมืองได้แล้ว, ก็จะขอเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมาสืบไป. ๚ะ
๏ ครั้นได้ทรงทราบในหนังสือแล้ว, จึ่งมีพระราชโองการตรัสห้ามสมเดจพระอนุชาธิราชว่า, อย่ายกทับไปติดตามจับเขาเลย. เขาเหนว่าเราจะช่วยธุระเขามิได้, ด้วยมีการศึกติดพันกันอยู่, เขาจึ่งหนีไปตีเอาบ้านเมืองคืน. เรามีคุณแก่เขา,เขียนด้วยมือแล้ว, จะลบด้วยเท้าดูมิบังควร. สมเดจพระอนุชาธิราชจึ่งกราบทูลว่า, องคเชียงสือคนนี้แม้นทรงพระกรุณาจะละไว้มิให้ติดตามเอาตัวให้ได้. นานไปภายน่าหาบุญเราไม่แล้ว, มันจะทำความลำบากเดือดร้อนแก่ลูกหลานเราเปนแท้อย่าสงไสยเลย. แล้วกราบถวายบังคมลาเสดจกลับไปพระราชวัง. ๚ะ
๏ อนึ่งในปลายปีมแมนั้น, พระยาราชาเสรฐีเจ้าเมืองพุทไธมาศถึงแก่พิราไลย. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งองคเทียมผู้บุตรพระยาราขาเสรฐีญวน, เจ้าเมืองพุทไธมาศเก่านั้น, เปนพระยาราชาเสรฐีออกไปครองเมืองพุทไธมาศแทน. แล้วมีพระราชโองการตรัสปฤกษาด้วยสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ว่า, เมืองสมุทปราการหากำแพงมิได้, เกรงเกลือกจะมีราชสัตรูหมู่ปัจามิตรยกมาทางทเล, ไม่มีที่มั่นจะป้องกันรับฆ่าศึก. ทรงปฤกษาเหนพร้อมด้วยกันแล้ว, จึ่งให้เกนทำอิฐ, แล้วเกนข้าราชการให้ก่อป้อมแลกำแพงไว้, ที่ริมแม่น้ำใต้ปากลัดฟากฝั่งตวันออก, เปนที่มั่นป้องกันอริราชไพรี, อันจะมีมาโดยทางทเลนั้น. ๚ะ
/*717๏ อนึ่งแต่เมื่อต้นปีมแมนพศกนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงมีพระราชดำรัศให้พระยาราชสงคราม, เปนแม่กองปรุงเครื่องบนพระมณฑปพระพุทธบาทขึ้นใหม่. เหตุเมื่อครั้งพม่าล้อมกรุงเก่าอยู่นั้น, พวกจีนค่ายคลองสวนพลู, คบคิดกันขึ้นไปเอาเพลิงจุดเผาพระมณฑปเดิมนั้นเสีย. แลเมื่อครั้งแผ่นดินเจ้าตากนั้น,ให้ขึ้นไปทำ,ก็เปนแต่หลังคามุงกระเบื้องกั้นพระพุทธบาทไว้พลาง, ยังหาได้สร้างเปนพระมณฑปขึ้นดังเก่าไม่. แลเมื่อก่อนยังไม่ได้เสดจยกทับหลวงไปตีเมืองทวายนั้น, จึ่งมีพระราชโองการตรัสให้สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ เสดจออกไปเปนแม่การยกพระมณฑปพระพุทธบาท. สมเดจพระบรมราชอนุชาก็เสดจพระราชดำเนินโดยทางชลมารคถึงที่ประทับท่าเจ้าสนุกนิ์. จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้เกนข้าราชการนายไพร่, ขนตัวไม้เครื่องบนพระมณฑป, ขึ้นไปยังเขาพระพุทธบาท สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระอุสาหด้วยกำลังพระราชศรัทธา, เสดจพระราชดำเนินด้วยพระบาท, ทรงยกตัวลำยองเครื่องบนพระมณฑปตัวหนึ่งด้วยพระหัถ, ขึ้นประดิษฐานเหนือพระอังษาทรงแบกด้วยพระองค, เสดจพระราชดำเนินไปตามทาง. ให้ตั้งขาอย่างแลพลับพลาที่ประทับไปตามรยะมรรคา, เสดจไปถึงพลับพลาที่ประทับที่ใด, ก็ทรงวางตัวไม้ไว้บนขาอย่าง, แล้วเสดจอยุดประทับบนพลับพลาที่นั้น. ภอหายเหนื่อยแล้วก็เสดจทรงแบกตัวไม้นั้น,เสดจพระราชดำเนินต่อไป. แต่ดังนี้จนตราบเท่าถึงเขาพระพุทธบาท, ด้วยอำนาทกำลังพระราชศรัทธา, ทรงพระมหาอุสาหมิได้คิดแก่ลำบากพระกาย, หมายจะให้เปนบุญโกษฐาศพระราชกุศลอย่างยิ่ง. จึ่งให้ช่างยกเครื่องบนพระมณฑปแลยอดเสรจแล้ว, ให้จับการลงรักปิดทองประดับกระจก. แล้วให้ทำพระมณฑปน้อย, กั้นรอยพระพุทธบาทภายในพระมณฑปใหญ่. เสาทั้งสี่กับทั้งเครื่องบนแลยอดล้วนแผ่ทองคำหุ้มทั้งสิ้น. /*718แลการพระมณฑปใหญ่น้อยสำเรจบริบูรณแล้ว, ก็เสดจพระราชดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร, ขึ้นเฝ้าสมเดจพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า, กราบทูลถวายพระราชกุศล, ซึ่งเสดจขึ้นไปถาปนาพระมณฑปพระพุทธบาทใหม่แล้วสำเรจบริบูรณนั้น. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๕๐ ปีวอกสัมฤทธิศก, ขณะนั้นกำปั่นฝรั่งเสศเข้ามาสู่พระนครลำหนึ่ง, ฝรั่งซึ่งเปนนายกำปั่นสองคนพี่น้อง. แลน้องชายนั้นเปนคนมวยมีฝีมือ, เที่ยวพนันชกมวยชนะมาเปนหลายเมือง. ครั้นเข้ามาถึงพระนคร, จึ่งบอกให้ล่ามกราบเรียนเจ้าพระยาพระคลังว่า, จะขอชกมวยพนันกับคนมวยในพระนครนี้. เจ้าพระยาพระคลังจึ่งกราบบังคมทูลพระกรุณา. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงได้ทรงทราบ, จึ่งมีพระราชโองการดำรัศปฤกษาด้วยสมเดจพระอนุชาธิราชเจ้า. ๆ จึ่งกราบทูลว่า, ครั้นจะมิจัดแจงคนมวยออกต่อสู้ด้วยฝรั่ง,ๆเปนคนต่างประเทศ, ก็จะดูหมิ่นว่า, พระนครนี้หาคนมวยดีจะต่อสู้มิได้, ก็จะเสื่อมสูญเสียพระเกียรติยศปรากฎไปทั่วนาๆประเทศทั้งปวง. ข้าพระพุทธเจ้าจะจัดแจงแต่งคนมวยที่มีฝีมือ, ออกต่อสู้กับฝรั่งเอาไชยชำนะให้จงได้. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงก็ทรงเหนชอบด้วย, จึ่งดำรัศให้เจ้าพระยาพระคลังบอกแก่ฝรั่งรับพนันชกมวยกัน, วางเดิมพันเปนเงินห้าสิบชั่ง. ๚ะ
๏ จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล, ก็มีพระราชบัณฑูรตรัสสั่งให้จัดหาคนมวยมีฝีมือดีในกรมทนายเลือก, ทั้งพระราชวังหลวง, พระราชวังบวรสถานมงคล, ได้หมื่นผลาญผู้หนึ่ง, เปนทนายเลือกในพระราชวังหลวง, รูปกายล่ำสันฝีมือดีกว่าพวกมวยสิ้นทั้งนั้น. จึ่งดำรัศให้ปลูกพลับพลาใกล้โรงลคอนฝ่ายตวันตก, ณวัดพระศรีรัตนสาศดาราม, ตั้งสนามมวยที่นั้น. ๚ะ
๏ /*ครั้นถึงวันกำหนดจะชกมวยพนันกับฝรั่ง, จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้แต่งตัวหมื่นผลาญ, เอาน้ำมันว่านอันอยู่คงโชลมทั่วทั้งกาย, แล้วให้ขี่ฅอคนลงมายังพระราชวังหลวง. ๚ะ
๏ ฝ่ายฝรั่งเสศนายกำปั้นสองคนพี่น้อง, กับพัคพวกบ่าวไพร่, ก็ขึ้นมาสู่ที่สนามมวยในพระราชวัง. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ก็เสดจพระราชดำเนินขึ้นสู่พลับพลาทอดพระเนตร, พร้อมด้วยพระราชวงษานุวงษ,แลข้าทูลลอองฯผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง, จึ่งให้เอาเส้นเชือกขึงวงรอบสนาม. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ เสดจสถิตยบนพลับพลาชั้นลดที่สอง,เตรียมพระองค์คอยทีอยู่. ดำรัศให้พวกทนายเลือกทั้งพระราชวังหลวง,พระราชวังบวรฯ เตรียมตัวอยู่พร้อมกัน. จึ่งหมื่นผลาญกับฝรั่งคู่มวย, ก็เข้ามากราบถวายบังคมในกลางสนาม,แล้วยืนตั้งท่าเข้าชกกัน. แลฝรั่งนั้นล้วงมือจะจับหักกระดูกไหปร้าหมื่นผลาญ,ๆยกมือขึ้นกันแล้วชกพลางถอยพลาง. ฝรั่งถูกต้องหมัดมิได้ฟกช้ำ,ตั้งแต่ท่าล้วงอย่างเดียวไล่ตามมาจนใกล้วงเชือกซึ่งขึงไว้. ๚ะ
๏ ฝ่ายฝรั่งพี่ชายเหนดั่งนั้น, จึ่งยืนขึ้นข้างหลังหมื่นผลาญ, ยกมือขึ้นผลักหมื่นผลาญให้เลื่อนเข้ากลางวงจะให้น้องชายหักไหปร้า. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯ, ทอดพระเนตรเหนดั่งนั้น, ก็ทรงพระพิโรธดำรัศว่า, เล่นชกพนันกันแต่ตัวต่อตัว, ไฉนจึ่งช่วยกันชกเปนสองคนเล่า. ก็เสดจโดดลงจากพลับพลา, ยกพระบาทถีบเอาฝรั่งพี่ชายล้มลง ขณะนั้นพวกทนายเลือก,ก็วิ่งตรูกันเข้าชกต่อยปะเตะ,ถีบทุบถองฝรั่งทั้งสองคนพี่น้องเจ็บป่วยเปนสาหัส, แล้วลากออกไปจากสนามมวย. พวกบ่าวไพร่ฝรั่งก็เข้าแบกหามนายลงไปยังกำปั่น. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงจึ่งดำรัศสั่งพระราชทานหมอนวดหมอยา, ให้ลงไปรักษาพยาบาล,ฝรั่งทั้ง/*720สองหายป่วยแล้ว, ก็บอกล่ามให้กราบเรียนเจ้าพระยาพระคลัง, ให้ช่วยกราบทูลถวายบังคมลา, แล้วถอยกำปั่นเลื่อนลงไปจากพระนคร, ออกจากปากน้ำเมืองสมุทปราการ, ตกถึงท้องทเลใหญ่, แล้วใช้ใบกลับไปเมืองฝรั่งเสศ, แต่นั้นกำปั่นฝรั่งเสศ, มิได้เข้ามาสู่พระนครสืบไปอีกเลย. ๚ะ
๏ ในปีวอกสัมฤทธิศกนั้น, สมเดจพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่, เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร, พระชนมายุครบ ๒๑ พรรษา, ควรจะทรงบรรพชาอุปสมบท. แต่สมเดจพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทรรณเรศร, เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ, ทั้งสองพระองคนั้น, พระชนมายุเกินอุปสมบทแล้ว, ยังหาได้ทรงผนวชเปนภิกษุไม่. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตให้ออกทรงผนวชทั้งสามพระองค,. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนแปดขึ้นค่ำหนึ่งเพลาเช้าสามโมง, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ก็เสดจพระราชดำเนินสู่พระอุโบสถ, วัดพระศรีรัตนสาศดาราม. พร้อมด้วยพระสงฆ์ราชาคณะ, แลพระราชวงษานุวงษ, ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลาย, สโมสรสันนิบาตโดยอันดับ. จึ่งเสนาบดีปฤกษาให้สมเดจพระเจ้าลูกเธอ, เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรทรงผนวชก่อน, ถึงอ่อนพระชันษาก็เปนลูกหลวงเอก, มีบันดาศักดิ์สูงกว่า. พระเจ้าหลานเธอทั้งสองพระองคนั้น, เปนพระราชบุตรสมเดจพระเจ้าพี่นางเธอ พระชันษาแก่กว่าก็จริง, แต่บันดาศักดิ์ตำกว่าพระเจ้าลูกเธอ, ให้ทรงผนวชทีหลัง. ครั้นเสร็จอุปสมบทแล้ว, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค,ก็เสดจกลับเข้าพระราชวัง. ๚ะ
๏ ในปีวอกสัมฤทธิศกนั้น, พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระราชรำพึงถึงพระไตรยปิฎกธรรม, อันเปนมูลรากแห่งพระปริญัติสาศนา, ทรงพระราชศรัทธาพระราชทานพระราชทรัพยเปนอันมาก, ให้/*721เปนค่าจ้างช่วงจานจาฤกพระไตรยปิฎกลงลาน. แต่บันดามีฉบับในที่ใดๆ ที่เปนอักษรลาว,อักษรรามัญ, ก็ให้ชำระแปลงออกเปนอักษรขอม, สร้างขึ้นใส่ตู้ไว้ในหอพระมณเฑียรธรรม. แลสร้างพระไตรยปิฎกถวายพระสงฆให้เล่าเรียนทุกๆ พระอารามหลวงตามความปราถนา. จึ่งจมื่นไวยวรนารถกราบทูลว่า, พระไตรยปิฎกซึ่งทรงพระราชศรัทธาสร้างขึ้นไว้ทุกวันนี้, อักขรบทพยัญชนตกวิปลาดอยู่แต่ฉบับเดิมมา, หาผู้จะทำนุบำรุงตกแต้มดัดแปลงให้ถูกต้องบริบูรณขึ้นมิได้. ครั้นได้ทรงสดับก็ทรงพระปรารพภไปว่า, พระบาฬี, แลอัฐกถาฎีกา, พระไตรยปิฎกทุกวันนี้, เมื่อผิดเพี้ยนพิปลาศอยู่เปนอันมากฉนี้, จะเปนเค้ามูลพระปฏิปัติสาศนา,แลปฏิเวธสาศนานั้นมิได้. อนึ่งท่านผู้รักษาพระไตรยปิฎกมีอยู่ทุกวันนี้ก็น้อยนัก, ถ้าสิ้นท่านเหล่านี้แล้วเหนว่า, พระปริญัติสาศนา, แลปฏิปัติสาศนา, แลปฏิเวธสาศนา, จะเสื่อมสูญเปนอันเรวนัก, สัตวโลกยทั้งปวงจะหาที่พึ่งมิได้ในอนาคตกาลเบื้องน่า. ควรจะทำนุกบำรุงพระบวรพุทธสาศนาไว้ให้ถาวรวัฒนากาล, เปนประโยชนไปแก่เทพามนุษทั้งปวง, จึ่งจะเปนทางพระบรมโพธิญาณบารมี. ๏ ครั้นทรงพระราชดำริหฉนี้แล้ว, จึ่งให้ประชุมพระราชวงษานุวงษ, มีสมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ เปนประธาน, บนพระที่นั่งอมรินทราภิเศกมหาปราสาท, ให้อาราธนาสมเดจพระสังฆราช, พระราชาคณะ,ถานานุกรม,ปเรียญติ์,ร้อยรูปมารับพระราชทานฉัน. ครั้นเสรจสงฆภุตตากิจแล้ว, สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งทรงถวายนมัศการดำรัศเผดียงถามพระราชาคณะทั้งปวงว่า, พระไตรยปิฎกธรรมทุกวันนี้, ยังถูกต้องบริบูรณอยู่ฤๅพิรุทผิดเพี้ยนประการใด. จึ่งสมเดจพระสังฆราชพระราชาคณทั้งปวง, พร้อมกันถวายพระพรว่า, พระบาฬี, แลอัฐกถาฎีกา, พระไตรยปิฎกทุกวันนี้พิรุทมากมาช้านานแล้ว, หากระษัตริย์พระองคใดจะทำนุกบำรุงให้เปน/*722ศาสนูปถัมภกมิได้, แต่กำลังอาตมาภาพทั้งปวง, ก็คิดจะใคร่ทำนุกบำรุงอยู่เหนจะไม่สำเร็จ. แลการเมื่อพระสรรเพชรพระพุทธองค, ผู้ทรงพระทัศอรหาธิคุณอันประเสริฐ. เมื่อพระองคบันทมเหนือพระมรณมัญจาพุทธาอาศน, เปนอนุฐานไสยาศนณหว่างนางรังทั้งคู่, ในสาลวโนทยานแห่งพระยามลราช, ใกล้กรุงกุสินารายนราชธานี, มีพระพุทธฎีกาตรัสแก่พระภิกษุทั้งหลายว่า, ดูกรสงฆทั้งปวง, พระธรรมวินัยอันใดทั้งแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์, อันพระตถาคตเทศนาสั่งสอนท่าน. เมื่อพระตถาคตนิพพานแล้ว, พระธรรมแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์นั้น,จะเปนครูสั่งสอนท่าน,แลสรรพสัตวทั้งหลาย, ต่างพระตถาคตแปดหมื่นสี่พันพระองค. ตรัสมอบพระพุทธสาศนาไว้แก่พระปริญัติธรรมฉนี้แล้ว,ก็เข้าสู่พระปรินิพพาน. จำเดิมแต่สมเดจพระสัพพัญูเจ้านิพพาน, ถวายพระเพลิงแล้วเจ็ดวัน. พระมหากัศสยปเจ้ารฦกถึงถ้อยคำพระสุภัทธภิกษุแก่, กล่าวติเตียนพระบรมครูเปนมูลเหตุ. จึ่งดำริหการจะกระทำสังคายนาย, เลือกสันพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายล้วนพระอรหันต,ทรงพระจตุปฏิสัมภิทาญาณ, กับพระอานนทเปนเสกขบุทคลพระองคหนึ่ง, ได้พระอรหัต. ในราษตรีรุ่งขึ้นจะทำสังคายนา, ภอครบห้าร้อยพระองค, มีพระเจ้าอชาตสัตรูเปนสาสนูปถัมภก, กระทำสังคายนายพระไตรยปิฎกในพระมณฑปแทบถ้ำสัตบันณคูหา, ณเขาเวภารบรรพตใกล้กรุงราชคฤหมหานครเจดเดือนจึ่งสำเรจการปฐมสังคายนาย. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๙ สมุดไทย. ๚ะ
๔๐
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึงร้อยปี, ภิกษุชาววัชชีคาม, เปนอลัชชีสำแดงวัดถุสิบประการ,กระทำผิดพระวินัยบัญญัติ. แลพระมหาเถรขิณาสพแปดพระอง, มีพระยศเถรเปนต้น, พระเรวัตเถรเปนปริโยสาน, ชำระทัศวัถถุอธิกรณ์รำงับยังพระพุทธสาศนาให้บริสุทธิ์แล้ว, เลือกพระอรหันต์อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณเจ็ดร้อยพระองค, มีพระสัพกามิเถรเจ้าเปนประธาน, กระทำสังคายนาพระไตรยปิฎกในวาฬุการามวิหารใกล้เมืองเวสาลี, มีพระเจ้ากาฬาโศกราชเปนสาสนูปถัมภก, แปดเดือนจึ่งสำเร็จการทุติยสังคายนาย. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึง ๒๑๘ ปี, ครั้งนั้นเหล่าเดียรถีเข้าปลอมบวชในพระสาศนา. จึ่งมีพระโมคลีบุตรดิศเถร, ยังพระเจ้าศรีธรรมาโสกราชให้เรียนรู้ในพระพุทธสมัย, แลชำระศึกเดียรถีเสียหกหมื่น,ยังพระพุทธสาศนาให้บริสุทธิ์, แล้วพระโมคลีบุตรดิสเถร, จึ่งเลือกพระอรหันต์, อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณพันพระองค์, กระทำสังคายนาพระไตรยปิฎกในอโสการามวิหาร, ใกล้กรุงปาตลีบุตรมหานคร, มีพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชเปนสาสนูปถัมภก, เก้าเดือนจึ่งสำเร็จการตติยสังคายนาย. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึง ๒๓๘ ปี, จึ่งพระมหินทเถรเจ้าออกไปสู่ลังกาทวีป, บวชกุลบุตรให้เล่าเรียนพระปริญัติธรรม, คือยังรากพระพุทธสาศนาลงในเกาะลังกาแล้ว, พระขีณาสพทั้งสามสิบแปดพระองค, มีพระมหินทรเถร, แลพระอริฐเถรเปนประธาน, กับพระสงฆซึ่งทรงพระปริญัติธรรมร้อยรูป, กระทำสังคายนาพระไตรยปิฎกในมณฑปถูปารามวิหาร,ใกล้กรุงอนุราธบุรี, มีพระเจ้าเทวานัมปิยดิศเปนสาสนูปถัมภกสิบเดือนจึ่งสำเร็จการจตุถสังคายนาย. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึง ๔๓๓ ปี, ครั้งนั้นพระอรหันตทั้งปวงในลังกาทวีปพิจารณาเหนว่า, พระพุทธสาศนาจะเสื่อมลง, เหตุเพราะพระสงฆซึ่งทรงพระไตรยปิฎกขึ้นปากเจนใจนั้น,เบาบางลงกว่าแต่ก่อน. จึ่งเลือกพระอรหันตอันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณ, แลพระสงฆบุถุชนผู้ทรงพระปริญัติมากกว่าพัน, ประชุมกันในอภัยคิรีวิหารใกล้เมืองอนุราธบุรี, มีพระเจ้าวัฏ/*724คามินีอภัยเปนสาสนูปถัมภก, กระทำพระมณฑปถวายให้กระทำสังคายนายพระไตรยปิฎก, แล้วจาฤกลงลานทั้งพระบาฬี,แลอัฐกถา,เปนสิงหฬภาษา,ปีหนึ่งจึ่งสำเร็จการปัญจมะสังคายนาย. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึง ๙๕๖ ปี, จึ่งพระพุทธโฆษาจาริย์เจ้าออกไปแต่ชมพูทวีป, แปลพระไตรยปิฎกอันเปนสิงหฬภาษา, จาฤกลงลานใหม่, แปลเปนมคธภาษา. กระทำในโลหปราสาทณเมืองอนุราธบุรี. มีพระเจ้ามหานามเปนสาสนูปถัมภก, ปีหนึ่งจึ่งสำเร็จ, นับเนื่องเข้าในฉัฐมะสังคายนาย. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาถึง ๑๕๘๗ ปี, ครั้งนั้นพระเจ้าปรักกมะพาหุราช,ได้เสวยราชสมบัติในลังกาทวีป, ย้ายพระนครจากอนุราธบุรี, มาตั้งอยู่ณเมืองจะลัดถิมหานคร. จึ่งพระมหากัศสยปเถร, กับพระสงฆ์บุถุชนมากกว่าพัน, ประชุมกันชำระพระไตรปิฎก, ซึ่งเปนสิงหฬภาษาบ้าง, มคธภาษาบ้าง, แปลงแปลออกเปนมคธภาษาทั้งสิ้น, จาฤกลงลานใหม่. มีพระเจ้าปรักมะพาหุราชเปนสาสนูปถัมภก, ปีหนึ่งจึ่งสำเร็จบริบูรณ, นับเนื่องเข้าในสัตตมะสังคายนาย. เบื้องน่าแต่นั้นมา, จึ่งพระเจ้าธรรมานุรุทธผู้เสวยราชสมบัติณเมืองอริมะทนะบุรี, คือเมืองภุกาม. เสดจ์ออกไปลอกพระไตรยปิฎกในลังกาทวีป, เชิญใส่สำเภามายังชมพูทวีปนี้. แต่นั้นมาพระปริญัติธรรมจึ่งแผ่ไพศาฬไปในนาๆประเทศทั้งปวง,บันดาที่เปนสัมมาทฤษฐิ,นับถือพระรัตนไตรนั้น,ได้ลอกต่อๆกันไป. เปลี่ยนแปลงอักษรตามประเทศภาษาแห่งตนๆ, ก็ผิดเพี้ยนพิปลาดไปบ้างทุกๆพระคำภีร์,ที่มากบ้าง,ที่น้อยบ้าง. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาได้ ๒๐๒๐ ปี, จึ่งพระธรรมทินเถรเจ้า, ผู้เปนมหาเถรอยู่ณเมืองนพิสีนคร,คือเมืองเชียงใหม่. พิจารณาเหนว่า,พระไตรยปิฎกพิรุทมาก, ทั้งพระบาฬี,แลอัฐกถาฎีกา, จึ่งถวายพระพรแก่พระ/*725เจ้าศิริธรรมจักรวัติดิลกราชาธิราช, ผู้เสวยราชสมบัติณเมืองเชียงใหม่ว่า จะชำระพระปริญัติธรรมให้บริบูรณ. พระบรมกระษัตริย์จึ่งให้กระทำพระมณฑปในมหาโพธารามวิหารในพระนคร. พระธรรมทินเถร, จึ่งเลือกพระสงฆ์ซึ่งทรงพระไตรยปิฎกมากกว่าร้อย, ประชุมกันในมณฑปนั้น, กระทำสังคายนายพระไตรยปิฎกตกแต้มให้ถูกถ้วนบริบูรณ, ปีหนึ่งจึ่งสำเร็จ. มีพระเจ้าศิริธรรมจักรวัติลกราช,เปนสาสนูปถัมภก, นับเนื่องในอัฐมะสังคายนายอีกครั้งหนึ่ง. ๚ะ
๏ เบื้องน่าแต่นั้นมาพระเถรานุเถรในชมพูทวีป,ได้เล่าเรียนสร้างสืบต่อกันมา, แลท้าวพระยา, เสรฐีคหบดี, มีสัทธาสร้างไว้ในเมืองสัมมาทฤษฐิทั้งปวง, คือเมืองไทย, ลาว, เขมร, พม่า, มอญ, เปนอักษรส่ำสมกันอยู่เปนอันมาก, หาท้าวพระยา, แลสมณผู้ใดที่จะศัทธาสามารถ, อาจจะชำระพระไตรยปิฎกขึ้นไว้, ให้บริบูรณดุจท่านแต่ก่อนนั้นมิได้มี. ๚ะ
๏ ครั้นพระพุทธสาศนาล่วงมาได้ ๒๓๐๐ ปีเสศแล้ว, บันดาเมืองสัมมาทฤษฐิทั้งปวง, ก็เกิดการยุทธสงครามแก่กัน, ถึงพินาศฉิบหายด้วยไภยแห่งปัจามิตร. มีผู้ร้ายเผาวัดวาอาราม, พระไตรยปิฎกก็สาบสูญสิ้นไป, จนถึงกรุงศรีอยุทธยาก็ถึงกาลพินาศฉิบหายด้วยไภยพม่าฆ่าศึก, พระไตรยปิฎกแลเจดีย์ถานทั้งปวง, ก็เปนอันตรายสาบสูญไป. สมณผู้จะรักษาร่ำเรียนพระไตรยปิฎกนั้น,ก็พรัดพรายล้มตายเปนอันมาก, หาผู้ใดที่จะเปนพำนักป้องกันฆ่าศึกศัตรูมิได้. เหตุฉนี้พระไตรยปิฎกจึ่งมิได้บริบูรณเสื่อมสูญร่วงโรยมาจนตราบเท่ากาลทุกวันนี้. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, เมื่อได้ทรงสดับพระสงฆ์ราชาคณะถวายพระพรโดยพิศดารดังนั้น, จึ่งดำรัศว่าครั้งนี้ขออาราธนาพระผู้เปนเจ้าทั้งปวง, จงมีอุส่าหในฝ่ายพระพุทธจักร, ให้พระไตรยปิฎกบริบูรณ์ขึ้นจงได้. ฝ่ายอาณาจักรที่จะเปนสาสนูปถัมภกนั้น, เปน/*726พนักงานโยม,ๆจะสู้เสียสละ,ละชีวิตรบูชาพระรัตนไตรย, สุดแต่จะให้พระปริญัติบริบูรณเปนมูลที่จะตั้งพระพุทธสาศนาจงได้. พระราชาคณะทั้งปวงรับสาธุแล้วถวายพระพรว่า, อาตมภาพทั้งปวงมีสติปัญญาน้อยนักไม่เหมือนท่านแต่ก่อน. แต่จะอุสาหชำระพระปริญัติสนองพระเดชพระคุณตามสติปัญญา. แลสมเดจบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า,ทรงทำนุกบำรุงพระพุทธสาศนาครั้งนี้, ก็นับได้ชื่อว่านวะมะสังคายนาคำรบเก้าครั้ง, จะยังพระปริญัติสาศนาให้ถาวรวัฒนายืนยาวไปในอนาคตสมัยสิ้นกาลช้านาน. แล้วถวายพระพรลาออกมาประชุมพร้อมกันณวัดบางว้าใหญ่. จึ่งสมเดจพระสังฆราช,ให้เลือกสันพระราชาคณะ,ถานานุกรม,ปเรียญติ์,แลอันดับ,ที่เล่าเรียนพระไตรยปิฎกได้บ้างนั้น, จัดได้พระสงฆ์สองร้อยสิบแปดรูป, กับราชบัณฑิตาจาริยอุบาสกสามสิบสองคน, จะกระทำการชำระพระไตรยปิฎก จึ่งจมื่นไวยวรนารถกราบบังคมทูลพระกรุณา. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งมีพระราชดำรัศให้จัดแจงที่จะกระทำการสังคายนาณวัดนิพพาราม, เหตุประดิษฐานอยู่หว่างพระราชวังทั้งสอง. แลครั้งนั้นจึ่งพระราชทานนามใหม่,ให้ชื่อวัดพระศรีสรรเพชดาราม. แล้วทรงพระมหาบริจาคพระราชทรัพย,แจกจ่ายเกนพระราชวงษานุวงษ, แลข้าราชการฝ่ายน่าฝ่ายใน, ทั้งพระราชวังหลวง, พระราชวังบวรฯ, แลวังหลัง. ให้ทำสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ,ซึ่งชำระพระไตรยปิฎก,ทั้งเช้าทั้งเพน, เพลาละสี่ร้อยสามสิบหกสำรับทั้งคาวหวาน. พระราชทานเปนเงินตราเปนค่าขาทนิยโภชนิยาหารสำรับคู่ละบาท. มีพระราชกำหนดให้นิมนต์พระสงฆประชุมพร้อมกัน,ณพระอุโบสถวัดพระศรีสรรเพชดาราม, ในวันกติกบุรณมี, เพ็ญเดือนสิบสองในปีวอกสัมฤทธิศก, พระพุทธศักราชล่วงแล้ว, ๒๓๓๑ พรรษา, เปนพุทธวารศุกปักษดฤถี,เพลาบ่ายสามโมง สมเดจ/*727พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ก็เสดจพระราชดำเนินด้วยมหันตราชอิศริยยศบริวารยศ, พร้อมด้วยเครื่องสูง, แลปี่กลองชนะแห่ออกจากพระราชวังไปยังพระอาราม, เสดจเข้าสู่พระอุโบสถทรงถวายนมัศการพระรัตนไตรยด้วยเบญจางคประดิฐ, แล้วอาราธนาพระพิมลธรรม,ให้อ่านคำประกาศเทวดาในท่ำกลางสงฆสมาคม. ขออานุภาพเทพยดาเจ้าทั้งปวงให้อุปถัมภนาการให้สำเร็จกิจมหาสังคายนาย,แล้วให้แบ่งพระสงฆออกเปนสี่กอง. สมเดจพระสังฆราช,เปนแม่กองชำระพระสุตันตปิฎกกองหนึ่ง. พระวันรัต, เปนแม่กองชำระพระวินัยปิฎกกองหนึ่ง. พระพิมลธรรม,เปนแม่กองชำระพระสัทธาวิเสศกองหนึ่ง. แลครั้งนั้นพระธรรมไตรยโลกย, เปนโทษอยู่มิได้เข้าในสังคายนาย. พระธรรมไตรยโลกยจึ่งมาทูลสมเดจพระสังฆราช,ขอเข้าช่วยชำระพระไตรยปิฎกด้วย, ก็ได้เปนแม่กองชำระพระปรมัดถปิฎกกองหนึ่ง. แลพระสงฆ์ทั้งสี่กองนั้น, ทรงพระกรุณาโปรดให้นิมนตแยกกันชำระพระปริญัติ. อยู่ณอุโบสถกองหนึ่ง. อยู่ณพระวิหารกองหนึ่ง. อยู่ณพระมณฑปกองหนึ่ง, อยู่ณการบุเรียญดิ์กองหนึ่ง, ทรงถวายปากไก่,กปุกหมึก,หรดาลครบทุกองค. แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว,เสดจพระราชดำเนินออกไปณะพระอารามทุกๆ วันๆละสองเวลาทั้งสองพระองค, เพลาเช้าทรงประเคนสำรับปณีตโภชนิยชาทนิยาหารแก่พระสงฆ,ให้ฉันณะพระระเบียงทั้งรอบ. เพลาเย็นทรงถวายอัฐบาน,แลทูปเทียนเปนนิจทุกวัน. แลพระสงฆกับทั้งราชบัณฑิตย,ประชุมกันพิจารณาดูพระปริญัติ, สอบสวนพระบาฬี, กับอัฐกถาฎีกา,ที่ผิดเพี้ยนพิปลาต, ก็ตกแต้มเปลี่ยนแปลงอักขระ,ให้ถูกถ้วนบริบูรณทุกๆพระคัมภีร์ใหญ่น้อยทั่วทั้งสิ้น, แลที่ใดสงไสยเคลือบแคลง, ก็ปฤกษาไต่ถามพระราชาคณะผู้ใหญ่, ซึ่งเปนมหาเถรให้วิสัชนาตัดสินที่ผิดแลชอบ. แลกระทำการชำระพระไตรยปิฏก, ตั้งแต่วันเพญเดือนสิบสองจนกราบเท่า/*728ถึงวันเพญเดือนห้าปีรกาเอกศก, ภอครบห้าเดือนก็สำเร็จการสังคายนาย จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้จำหน่ายพระราชทรัพยเปนมูลค่าจ้าง, ให้ช่างจานคฤหัฐ,แลพระสงฆ,สามเณร, จาฤกพระไตรยปิฎกซึ่งชำระบริสุทธิ์แล้วนั้นลงลานใหญ่สำเรจแล้ว, ให้ปิดทองทึบทั้งใบปกน่าหลัง,แลกรอบทั้งสิ้นเรียกว่าฉบับทอง. ห่อด้วยผ้ายก, เชือกรัดถักด้วยไหมเบญจพรรณ์, มีฉลากงาแกะเปนลวดลายเขียนอักษรด้วยหมึก. แลฉลากทอเปนตัวอักษรบอกชื่อพระคำภีรทุกๆพระคำภีร. ๚ะ
๏ อนึ่งเมื่อสำเรจการสังคายนายนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ทรงถวายไตรจีวร,บริกขารภัณฑ์,แก่พระสงฆทั้งสองร้อยสิบแปดรูป,มีสมเดจพระสังฆราชเปนอาทิ. ล้วนปณีตทุกสิ่งเปนมหามหกรรมฉลองพระไตรยปิฎก, แลพระราชทานรางวัลเสื้อผ้าแก่ราชบัณฑิตยทั้งสามสิบสองคน, มีพระยาธรรมปโรหิต,แลพระยาพจนาพิมลเปนต้นนั้นด้วย. แล้วทรงสุวรรณภิงคารหล่อหลังทักษิโณทกธารา, อุทิศแผ่ผลพระราชกุศลสาสนูปถัมภกกิจไป, แก่เทพามนุษสรรพสัตวทั้งหลาย, ทั่วอนันตโลกธาตุเปนปัตตานุปทานบุญกิริยาวัดถุอันยิ่ง, เพื่อประโยชนแก่พระบรมโพธิสัพพัญุตญาณ. ครั้นเมื่อเสรจการสร้างพระไตรยปิฎกฉบับทองแล้ว. จึ่งให้เชิญพระคัมภีรทั้งปวง, ขึ้นพระยานุมาศพระราชยานต่างๆ, ตั้งขบวนแห่สมโพชพระไตรยปิฎก, มีเครื่องเล่นเปนอเนกนานุประการ,เปนมหรรสพแก่ตาประชาราษฎรทั้งปวง, แล้วเชิญพระคัมภีรพระปริญัติธรรม, เข้าประดิษฐานไว้ในตู้ประดับมุก,ตั้งในหอพระมณเฑียรธรรมกลางสระ,ในวัดพระศรีรัตนสาศดาราม,ภายในพระราชวัง. แล้วให้มีงานมหรรสพฉลองพระไตรยปิฎก,แลหอพระมณเฑียรธรรม. ครั้งนั้นมีละคอนผู้หญิงด้วย, เพลาค่ำจุดดอกไม้เพลิงลูกพลุะไปตกลงบนหลังคาหอพระมณเฑียรธรรม,เพลิงติดไหม้ขึ้น. สมเดจ/*729พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ดำรัศสั่งข้าราชการทั้งปวง, ให้เข้าไปยกตู้ประดับมุก, แลขนพระไตรยปิฎกออกมาได้สิ้น, เพลิงมิได้ไหม้,ไหม้แต่หอพระมณเฑียรธรรมแห่งเดียวเท่านั้น. แลที่พระอุโบสถพระแก้วลูกไฟไปไม่ถึง,ยังบริบูรณดีอยู่. จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า, เทพยดาผู้บำรุงรักษาพระพุทธสาศนาเหนว่า, หอไตรยยังต่ำอยู่, จึ่งบันดาลให้เพลิงไหม้แต่เฉพาะหอไตรย, มิให้ไหม้พระอุโบสถ. ด้วยจะให้สร้างพระมณฑปขึ้นใหม่ใส่พระไตรยปิฎก จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งพระยาราชสงคราม, ให้เปนแม่การทำพระมณฑป, ให้ถมสระเดิมนั้นเสีย, ขุดรากก่อพระมณฑปลงที่นั้น, มีชาลาแลกำแพงแก้วเปนที่ปทักษิณล้อมรอบพระมณฑป, ลดพื้นลงมาสามชั้น, แล้วให้ขุดสระใหม่ลงเบื้องบูรพทิศแห่งพระมณฑป, ก่ออิฐถือปูนทั้งรอบ, แล้วให้ก่อหอพระมณเฑียรธรรมขึ้นใหม่, ฝ่ายทิศอีสานแห่งพระมณฑป, แลการทั้งปวงยังมิได้สำเร็จ. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๔๐ สมุดไทย. ๚ะ
๔๑
๏ ลุศักราช ๑๑๕๑ ปีรกาเอกศก, ถึงณวันอาทิตยเดือนเจ็ดขึ้นค่ำหนึ่ง เพลาบ่ายสามโมงหกบาท, ฝนตกอสนีบาตลงต้องน่าบันมุขเด็ดพระที่นั่งอมรินทราพิเศกมหาปราสาท. ติดเปนเพลิงโพลงขึ้นไหม้เครื่องบนพระมหาปราสาท, กับทั้งหลังคามุขทั้งสี่ทำลายลงสิ้น, แล้วเพลิงลามไปติดไหม้พระปรัศซ้ายด้วยอีกหลังหนึ่ง. แลขณะเมื่อเพลิงฟ้า, แรกติดพระมหาปราสาทนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรฯแลพระราชวงษานุวงษทั้งปวง, กับข้าราชการผู้ใหญ่น้อย. แลพระราชาคณะ,ถานานุกรมทุกๆพระอารามหลวง, ก็เข้ามาในพระราชวังช่วยดับเพลิงพร้อมกันสิ้น. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงดำรัศให้ข้าราชการช่วยกันยกพระที่นั่ง/*730ราชบัลลังก์ประดับมุข, ซึ่งกั้นเสวตรฉัตรอยู่บนพระมหาปราสาทนั้น, ลงมาพ้นเพลิงหาทันไหม้ไม่. พวกเจ้าจอมข้างในต่างตื่นตกใจเพลิง,หนีออกจากพระราชวัง, ไปอาไศรยอยู่ณบ้านเจ้าพระยารัตนาพิพิธบ้าง, บ้านเจ้าพระยายมราชบ้าง, ไปอยู่ณบ้านเจ้าพระยาธรรมาบ้าง, บ้านเจ้าพระยาพลเทพบ้าง, ที่ยังอยู่ในพระราชวังก็มีบ้าง, ฝ่ายพระสงฆ,แลคฤหัฐข้าราชการทั้งปวง, ที่เข้าสาดน้ำดับเพลิงบ้าง, ที่เข้าช่วยขนถุงพระราชทรัพยในพระคลังใน, ลงทิ้งในสระในพระอุทธยานภายในพระราชวังบ้าง. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระแสงง้าวเร่งให้ข้าราชการดับเพลิง. ครั้นเพลิงดับสงบแล้ว, จึ่งดำรัศให้พวกชาวที่ชาววัง, แลจ่าโขลนแยกย้ายกันไปตามพวกเจ้าจอมข้างใน, ซึ่งหนีไปอาไศรยอยู่ณบ้านเสนาบดีทั้งนั้นรับกลับเข้ามาพระราชวัง. แล้วตรัสถามมุขมนตรีทั้งปวงว่า, ซึ่งไฟฟ้าไหม้พระมหาปราสาทดังนี้, จะมีเหตุดีร้ายประการใด. จึ่งพระยาราชวังเมืองกราบทูลพระกรุณาว่า, แต่ครั้งแผ่นดินสมเดจพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง อสนิบาตลงพระที่นั่งมังคลาภิเศกมหาปราสาท, ไฟฟ้าไหม้เหมือนครั้งนี้, แต่มิได้มีเหตุร้าย. เปนศุภนิมิตมหามงคลอันดี, ได้พระราชลาภต่างประเทศเปนอันมาก. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเงินตราชั่งหนึ่ง, แก่พระยาราชวังเมืองเปนรางวัล, ซึ่งกราบทูลทำนายเปนศุภนิมิตรนั้น,ต้องกับคำพระโหรากราบทูลทำนาย,เมื่อครั้งพึ่งจับต้นจันทน์ที่เกย,ฝ่ายปัจฉิมทิศถวายพยากรณ์ว่า, จะได้พระราชลาภแลนางต่างประเทศ. ๚ะ
๏ แล้วดำรัศสั่งสมุหนายกให้จัดแจงการรื้อปราสาทเก่าเสีย, ให้ถาปนาปราสาทขึ้นใหม่, ย่อมกว่าองคก่อน. แลปราสาทองค์ก่อนนั้น, สูงใหญ่เท่าพระที่นั่งสรรเพชปราสาทกรุงเก่า, มุขน่ามุขหลังนั้นยาวกว่ามุขข้าง. แลมุขเบื้องหลังนั้นอยู่ที่ข้างใน, ยาวไปจดถึงพระปรัศว์ซ้าย,ปรัศขวา. กระทำ/*731ปราสาทองคใหม่นี้,ยกออกมาตั้งณที่ข้างน่าทั้งสิ้น. มุขทั้งสี่นั้นก็เสมอกันทั้งสี่ทิศ, ใหญ่สูงเอาแต่เท่าพระที่นั่งสุริยามรินทรกรุงเก่า, ยกปราลีเสียมิได้ใส่เหมือนองคก่อน. แต่มุมยอดทั้งสี่มุมนั้น,ยกทวยเสียใส่รูปครุทธเข้าแทน. แล้วให้ถาปนาพระที่นั่งขึ้นใหม่ที่ข้างใน, ต่อมุขหลังเข้าไปอีกหลังหนึ่ง, ภอเสมอท้ายมุขปราสาทองคเก่า, พระราชทานนามว่า,พระที่นังพิมานรัถยา. แลให้ทำพระปรัศซ้ายขึ้นใหม่คงตามเดิม. แลหลังคาปราสาทแลมุข, กับทั้งพระที่นั่งพิมานรัถยาแลพระปรัศ, ดาษด้วยดิบุกทั้งสิ้นเหมือนอย่างเก่า. ๚ะ
๏ ครั้นการพระมหาปราสาทลงรักปิดทองเสรจแล้ว, จึ่งพระราชทานนามปราสาทองค์ใหม่, ชื่อพระที่นังดุสิตมหาปราสาท. แล้วเร่งให้ทำการพระมณฑป,แลหอพระมณเฑียรธรรม,ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น,ลงรักปิดทองแล้วสำเร็จบริบูรณ. แล้วให้แผ่แผ่นเงินลาดพื้นในองคพระมณฑปนั้นด้วย, จึ่งให้เชิญตู้ประดับมุข, ซึ่งใส่พระไตรยปิฎกฉบับทอง, ขึ้นตั้งไว้ณภายในพระมณฑป. ซึ่งฉบับครูเดิมแลฉบับอื่น, ซึ่งทรงสร้างขึ้นใหม่นั้น, ให้ใส่ตู้ปิดทองลายรดน้ำในหอพระมณเฑียรธรรมใหม่,เปนที่อยู่กรมพระราชบัณฑิตย, ให้บอกกล่าวพระไตรยปิฎกแก่พระสงฆ, สามเณรเหมือนอย่างแต่ก่อน. ๚ะ
๏ อนึ่งทรงพระกรุณาให้ช่างล่อๆรูปสิงห, แล้วด้วยทองสำริทขึ้นใหม่สิบรูป. ประสมกันกับรูปสิงหทองสำริท, ซึ่งได้มาแต่เมืองพุทไธมาศแต่ก่อนสองรูปเปนสิบสองรูป. ก่ออิฐเปนถานรองถือปูนเปนอันดี, ตั้งไว้นอกประตูกำแพงแก้วล้อมพระมณฑป, ชั้นล่างทั้งสองข้างประตู, ประตูละคู่ทั้งสี่ประตูเปนแปดรูป. กับที่มุมกำแพงแก้วทั้งสี่มุมๆ ละรูปเปนสี่รูป, ศริเปนสิงสิบสองรูปด้วยกันทั้งสิ้น. บนหลังกำแพงแก้วทั้งสามชั้นนั้น, 732ให้กระทำโคมเปนรูปม่อปรุะ, แล้วไปด้วยทองแดงเปนที่ตามประทีป, ตั้งเรียงรายไปโดยรอบ. หว่างโคมนั้นให้ปักฉัตรกระทำด้วยทองแดงลงรักปิดทอง, มีใบโพแก้วห้อยทุกชั้นทั้งสิ้นด้วยกัน, บูชาพระปริญัติไตรยปิฎกธรรมเปนมโหฬาราธิการยิ่งนัก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๕๒ ปีจอโทศก, ครั้งนั้นนายบุญเรืองคนหนึ่ง,เปนคนมีศรัทธาโดยยิ่ง, มีสหายสองคน, คือขุนศรีกัณฐัศวกรมม้า,กับนายทองรัก, ภากันไปณพระอุโบสถวัดครุทธาราม, ต่างปราถนาพระพุทธภูมด้วยกันทั้งสามคน, ชวนกันนมัศการพระพุทธรูปพระประธาน. แล้วตั้งสัตยาธิษฐานเสี่ยงดอกบัวอ่อนคนละดอกบูชาพระพุทธเจ้าว่า, ถ้าผู้ใดจะสำเร็จพระโพธิญาณในอนาคตแล้ว, ขอให้ดอกบัวของผู้นั้นจงบานเหนประจักขโดยแท้. ครั้นรุ่งขึ้นดอกบัวของนายบุญเรืองนั้นบานดอกเดียว, ของขุนศรีกันฐัศว,แลนายทองรักนั้นหาบานไม่. ตั้งแต่นั้นมานายบุญเรืองก็มาอาไศรยอยู่ที่การปเรียญติเก่าณวัดแจ้ง, ตั้งสมาทานพระอุโบสถศีล, ฟังพระธรรมเทศนา. เอาสำลีชุบน้ำมันเปนเชื้อพาดแขนทั้งสองข้าง,จุดเพลิงบูชาต่างประทีปทุกวันๆ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกร เดือนสามขึ้นแปดค่ำ, เพลากลางคืนประมาณทุ่มเสศ, นายบุญเรืองฟังพระธรรมเทศนาจบแล้ว, ก็นุ่งห่มผ้าชุบน้ำมัน, เดินออกมาน่าการปเรียญติ์นั่งพับเพียบพนมมือ, ตั้งสติรักษาจิตรรำงับสงบดีแล้วก็จุดเพลิงเผาตัวเข้า. ขณะเมื่อเปลวเพลิงวูบขึ้นท่วมตัวนั้น, นายบุญเรืองร้องประกาศแก่คนทั้งปวงว่า, สำเร็จความปราถนาแล้ว. ขณะนั้นคนซึ่งดูอยู่ที่นั้นประมาณห้าร้อยหกร้อยเสศ, ชวนกันชื่นชมยินดี,บ้างก็ร้องส้องสาธุการเอิกเกริกอื้ออึง, ต่างก็เปลื้องผ้าห่มโยนเข้าไปบูชาในกองเพลิง, จนชั้นแต่พวกแขกมฤจฉาทฤษฐิภายนอกพระพุทธสาศนา, ก็บังเกิดศรัทธาเลื่อมใสถอดหมวกออกคำนับโยนเข้าไปในกองเพลิงด้วย. ๚ะ
/*733๏ ในปลายปีจอโทศกนั้น, ทาษเจ้าจอมมารดาคุ้ม, มารดาพระองคเจ้าพลับ, เปนโจทฟ้องแก่ท้าวนางเจ้าครัวนายว่า, เจ้าจอมมารดาคุ้มคิดกันกับอีทาษเจ้าจอมซ่มเทศ, ทิ้งไฟจะให้ไหม้ในพระราชวัง. จึ่งนำเอาข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสสั่ง,ให้พิจารณาไต่สวนไล่เลียง, ให้ได้ความเท็จจริงเปนประการใด, ครั้นพิจารณาชำระคดีได้ความเปนสัจ. จึ่งดำรัศให้เอาตัวเจ้าจอมมารดาคุ้มกับอีทาษเจ้าจอมซ่มเทศ, ซึ่งสมรู้ร่วมคิดด้วยกันนั้นไปลงพระราชอาญาคลอกเพลิงเสีย, ที่ตำบลจากแดงแขวงเมืองสมุทปราการ, โดยควรแก่โทษตามพระราชกำหนด กดพระอัยการ แต่พระราชบุตรีพระองค์เจ้าพลับนั้น, ยังทรงพระเยาวอยู่, ทรงพระกรุณาโปรดมอบให้สมเดจพระเจ้าพี่นางเธอ, กรมพระศรีสุดารักษ์ตำหนักแดงเอาไปเลี้ยงไว้. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๔๑ สมุดไทย. ๚ะ
๔๒
๏ ลุศักราช ๑๑๕๓ ปีกุนตรีศกถึงณเดือนหก, แขกเมืองเซียะอยู่นอกพระราชอานาเขตร, ยกกองทับเรือมาถึงเมืองสงขลา. เจ้าเมืองกรมการสู้รบมิได้, ก็ภาครอบครัวชาวเมืองแตกหนีไปอยู่ณแขวงเมืองพัทลุง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระศรีไกรลาศซึ่งออกไปเปนพระยาพัทลุง, ก็พลอยตื่นแตกตกใจกลัวทับแขกฆ่าศึก. ๆ ก็ยังมิได้ยกมาถึงเมืองพัทลุง, ภากรมการแลครอบครัวอพยพหนีเข้าป่า, มิได้คิดที่จะตั้งมั่นอยู่ต่อรบดูท่วงทีฆ่าศึก. ๚ะ
๏ จึ่งเจ้าพระยานครศรีธรรมราชได้แจ้งข่าวว่า, กองทับแขกมลายูเมืองเชียะ, ยกมาตีเมืองสงขลา, จึ่งเกนทับเมืองนครศรีธรรมราช, ยกออกไปช่วย/*734เมืองสงขลา, ได้รบกับกองทับแขก,ๆ แตกพ่ายหนีไป. จึ่งบอกข้อราชการทั้งปวงเข้ามายังกรุงเทพมหานคร, ให้สมุหพระกลาโหมกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ก็ทรงพระพิโรธแก่พระยาพัทลุงดำรัศว่า, ฆ่าศึกยังมิทันมาถึงเมืองก็แตกหนี จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงถือท้องตราออกไปถอดพระยาพัทลุงเสีย, แล้วให้ลงพระราชอาญาจำคุมตัวเข้ามาณกรุงฯ. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งหลวงนายศักดิ์นายเวรมหาดเล็ก, ซึ่งเปนบุตรพระยาพัทลุงคนก่อนพระศรีไกรลาศนั้น, ออกไปครองเมืองพัทลุงใหม่, ป้องกันพระราชอาณาเขตรสืบไป. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๕๔ ปีชวดจัตวาศก, พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ให้ข้าหลวงเมืองล้านช้างถือศุภอักษรลงมายังกรุงเทพมหานคร. ให้สมุหนายกกราบทูลพระกรุณาว่า, พระเจ้าร่มขาวเมืองหลวงพระบาง, คิดการเปนขบถไปเข้ากับพม่า, ใช้คนไปถึงเมืองอังวะ, พม่าก็มาถึงเมืองหลวงพระบาง, ต่างไปมาถึงกัน,ได้แต่งคนไปลอบสืบราชการได้ความเปนแน่. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ได้ทรงทราบในหนังสือบอกกรุงศรีสัตนาคนหุตก็ทรงพระพิโรธ, ดำรัศสั่งสมุหนายกให้มีตราตอบขึ้นไปว่า, มีพระราชโองการดำรัศให้พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ยกกองทับไปตีเมืองหลวงพระบางให้แตกฉานจงได้. แล้วให้จับตัวพระเจ้าร่มขาวจำส่งลงมาถวายณกรุงเทพมหานคร. ๚ะ
๏ ครั้นพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ได้ทราบในท้องตรารับสั่งโปรดขึ้นมาดังนั้น. จึ่งเกนกองทับพลห้าพันเสศทั้งทับเรือทับบก, ยกขึ้นไปตีเมืองหลวงพระบาง, ให้ตั้งค่ายรายล้อมเมือง. ๚ะ
/*735๏ ฝ่ายพระเจ้าร่มขาว, เปนอริกับพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตอยู่แต่ก่อน, ครั้นกองทับเมืองล้านช้างยกมาล้อมเมือง, ก็แต่งกองทับยกออกมาต่อรบได้รบกันเปนสามารถ. แลเจ้าอุปราชล้านข้างต้องปืนชาวเมืองหลวงพระบางถึงแก่พิราไลยในที่รบ. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตขับพลทหารเข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง. ชาวเมืองขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิลป้องกันเมือง, ยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันอยู่ประมาณสิบสี่สิบห้าวัน. พลทหารล้านช้างเอาบันไดเขาพาดกำแพงเมืองปีนปล้นเอาเมืองได้, ไล่ฆ่าฟันชาวเมืองล้มตายเปนอันมาก, จับได้ตัวพระเจ้าร่มขาว, แลบุตรภรรยาญาติวงษได้สิ้นส่งออกมายังค่าย. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตให้จำพระเจ้าร่มขาวไว้, แล้วตั้งเมืองแสนขุนนางผู้ใหญ่เมืองหลวงพระบาง, ซึ่งมายอมเข้าสวามิภักดินั้น,ให้เปนพระยาหลวงพระบางอยู่รั้งเมือง. แล้วเลิกกองทับกลับมายังเมืองล้านช้าง. จึ่งบอกข้อราชการให้ขุนนาง,แลไพร่คุมตัวพระเจ้าร่มขาวส่งลงมาถวายณกรุงฯ. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศให้ลงพระราชอาญาจำพระเจ้าร่มขาวใส่คุกไว้. ๚ะ
๏ ในปีชวดจัตวาศกนั้น, ฝ่ายข้างภุกามประเทศ. พระเจ้าอังวะโปรดตั้งขุนนางลงมาใหม่, เปนเจ้าเมืองกรมการอยู่รักษาเมืองทวาย, ให้เปลี่ยนเจ้าเมืองกรมการเก่า. เจ้าเมืองกรมการเก่านั้น, ให้หากลับขึ้นไปเสีย, ส่วนแมงแกงซาเจ้าเมืองทวายเก่า, กับจิกแกปลัดเมืองนั้น, ได้แจ้งข่าวว่าเจ้าเมืองกรมการตั้งลงมาผลัดใหม่. จึ่งคิดกันไม่ยอมกลับขึ้นไปเมืองอังวะ ครั้นเจ้าเมืองกรมการใหม่มาใกล้จะถึงเมือง, ก็คิดเปนกลอุบายออกไปต้อนรับแต่นอกเมือง, ให้จัดแจงของเลี้ยงออกไปเลี้ยงให้กินอิ่มหนำสำเร็จแล้ว, ก็ให้ทหารเข้าล้อมจับฆ่าเสียสิ้นแล้วกลับเข้าเมือง, คิดการขบถตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าแขงเมืองอยู่. ฝ่ายกรมการเมืองเมาะตมะได้/*736แจ้งความว่า, แมงแกงซาคิดการขบถฆ่าเจ้าเมืองกรมการ, ซึ่งลงมาผลัดใหม่นั้นเสีย. จึ่งบอกหนังสือขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ, ๆ ได้ทรงทราบก็ทรงพระพิโรธ, จึ่งให้จับเมฆราโบ่บิดาแมงแกงซากับมารดา, จะให้ประหารชีวิตรเสีย. เมฆราโบ่จึ่งกราบทูลว่า, จะขอมีหนังสือไปถึงเจ้าเมืองทวายผู้บุตรให้มาเฝ้า, แม้นไม่มาจึ่งจะรับพระราชอาญาตายตามโทษ. พระเจ้าอังวะก็ให้งดไว้, แล้วให้จำเมฆราโบ่,กับภรรยา,มารดาพระยาทวาย, ให้ข้าหลวงคุมเอาตัวลงมาณเมืองเมาะตมะให้มีหนังสือไปถึงบุตร. ฝ่ายพระยาทวายคิดกลัวพระเจ้าอังวะ, จะให้กองทับยกมาตีเมืองจะต้านทานสู้รบมิได้, ด้วยไม่มีที่พึ่ง, จำจะไปขอขึ้นกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา, เอาพระเดชานุภาพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยเปนที่พำนักนิ์. ขอกองทับไทยมาช่วยป้องกันรักษาเมือง. แล้วสืบรู้ว่าพระราชนัดาหญิงองคหนึ่ง, มาตกอยู่ณเมืองทวาย, แต่ครั้งทับพม่าไปตีกรุงเก่าได้, กวาดต้อนครอบครัวไทยมานั้น. จึ่งให้ไปเชิญพระราชนัดานั้นมาไต่ถามได้ความว่า, เปนพระเจ้าหลานเธอแน่แล้ว, ทรงผนวชเปนรูปชีอยู่. จึ่งจัดได้นางคนหนึ่งรูปงาม, เปนน้องภรรยาพระยาทวายจะส่งเข้ามาถวาย, แล้วให้แต่งศุภอักษรจาฤกลงใบตาลเปนอักษรภาษาภุกาม, ตามจารีตข้างพม่า. ใจความอ่อนน้อมขอเปนข้าขอบขันธสีมาเมืองขึ้น,พระมหานครศรีอยุทธยา. ขอกองทับไทยออกไปช่วยป้องกันรักษาเมือง, กับถวายนางเข้ามาด้วย. แล้วให้พระเจ้าหลานเธอ, มีหนังสือเข้ามากราบทูลพระกรุณาเปนอักษรภาษาไทยฉบับหนึ่ง. ให้จัดหาพระสงฆไทย,ได้มหาแทนรูปหนึ่ง, จะให้ถือหนังสือพระเจ้าหลานเธอนั้นเข้ามาถวาย, จึ่งจัดขุนนางทวายเปนทูตานุทูตถือศุภอักษร, แลเครื่องราชบันณาการกับทั้งนางทวาย, ให้เรียกว่าตะแคง ภาษาพม่าว่าเจ้า, กับมหาแทนให้ถือหนังสือพระเจ้าหลานเธอฉบับหนึ่ง,/*737มาด้วย, กับทูตานุทูตทั้งไพร่นายส่งมาทางเมืองกาญจนบุรี. กรมการเมืองกาญจนบุรีบอกเข้ามายังกรุงเทพมหานคร. สมุหนายกกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, จึ่งมีพระราชดำรัศให้ข้าหลวงออกไปรับทูตานุทูต, เมืองทวายกับทั้งนางนั้นเข้ามายังกรุงเทพมหานคร, ให้อาไศรยอยู่ณโรงรับแขกเมือง, ทรงพระกรุณาโปรดให้เลี้ยงดูพวกแขกเมืองทวาย, ทั้งนายแลไพร่ให้บริบูรณ. แลมหาแทนนั้นก็ให้ส่งไปสำนักนิ์อยู่ณวัดบางว้าใหญ่. แล้วให้ล่ามพนักงานแปลศุภอักษรออกเปนคำไทย. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศให้จัดแจงการทั้งปวงตามอย่างออกแขกเมือง, โดยโบราณราชประเพณีพระมหากระษัตริยาธิราชเจ้าแต่ก่อน. แล้วเสดจออกณะมุขเด็ดพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดี, มนตรีมุขมาตยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย, ฝ่ายทหารพลเรือน, ประชุมเฝ้าณทิมดาบคดทั้งซ้ายขวาตามตำแหน่ง. จึ่งให้เบิกแขกเมืองเข้ามากราบถวายบังคมณะสาลาหว่างทิมดาบคด. พระยาราชินิกุลกราบถวายบังคมทูลพระกรุณาถวายเครื่องราชบรรณาการ, แล้วอ่านศุภอักษรถวาย. ๚ะ
๏ ในลักษณนั้นว่าข้าพระพุทธเจ้าพระยาทวาย,ขอกราบถวายบังคมมาแทบพระบวรบาทบงกชมาศ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา. ด้วยข้าพระองคเดิมเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมากรุงรัตนบุระอังวะ. บัดนี้มีความผิดขัดเคืองกันกับพระเจ้าอังวะ, ๆ จะให้กองทับพม่า, ยกมากระทำวิหิงษาการย่ำยีเมืองทวาย, ให้สมณพราหมณาจาริยไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน. ข้าพระพุทธเจ้าหาที่พึ่งพำนักนิ์มิได้, จะขอเอาพระราชกฤษดาเดชานุภาพบารมี, สมเดจพระเจ้าปราสาททองไปปกครองป้องกันกั้นเกษสรรพสัตวนิกรในเมืองทวาย, ให้พ้นไภยันตรายแห่งปัจามิตร, ขอรับ/*738พระราชทานกองทับเอาไปช่วยป้องกันรักษาเมือง. อนึ่งข้าพระองคถวายนาง, อันเปนประยุรญาติวงษเข้ามาเปนข้าทูลลอองธุลีพระบาทด้วย. แล้วจะส่งพระราชนัดาซึ่งไปตกอยู่ณเมืองทวาย, เข้ามาทูลเกล้าฯถวายต่อภายหลัง. บัดนี้ให้มหาแทนถือหนังสือของพระราชนัดานั้นเข้ามาถวายด้วย. อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้ากับทั้งกรมการเมืองทวาย, แลประชาราษฎรทั้งหลาย, ขอเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมา, กรุงเทพมหานครศรีอยุทธยาเหมือนดังกาลก่อนสืบไปตราบเท่ากัลปาวสาน. ๚ะ
๏ ครั้นอ่านศุภอักษรถวายเสร็จแล้ว, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ดำรัศพระราชประฏิสัณฐานโสมนัศ, ปราไศรยด้วยทูตานุทูตตามขัติยราชประเพณีแล้วเสดจขึ้น. อัครมหาเสนาบดีก็ภาแขกเมืองออกจากที่เฝ้า, นำไปรับพระราชทานอาหารเลี้ยงดูณสาลาลูกขุนมหาดไทย. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้เถ้าแก่จ่าโขลนแลกรมวัง, ออกไปรับนางทวายนั้นส่งเข้าไปในพระราชวัง. แล้วโปรดให้เสนาบดีพิจารณาดูหนังสือพระราชนัดาซึ่งส่งเข้ามาถวาย, แลไต่ถามไล่เลียงมหาแทนได้ความชัดว่า, เปนพระราชนัดาแน่แล้ว. จึ่งให้ถวายไตรยจีวรเครื่องสมณบริขาร, แลพระราชทานเสื้อผ้าเงินตราเปนรางวัลแก่ทูตานุทูต, กับทั้งสิ่งของพระราชทานตอบแทนออกไปแก่พระยาทวายโดยสมควร. แล้วดำรัศสั่งสมุหนายกให้มีตราตอบออกไปถึงพระยาทวาย,ให้ส่งทูตานุทูตกับทั้งมหาแทนกลับออกไปเมืองทวายก่อน. แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้เจ้าพระยายมราชเปนแม่ทับ, กับท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลาย, ถือพลห้าพัน, ยกออกไปช่วยรักษาเมืองทวาย. แล้วพระราชทานพานทองเครื่องยศออกไปให้พระยาทวายด้วย. ๚ะ
๏ เจ้าพระยายมราชแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย, ก็กราบถวายบังคมลายกกองทับออกไปยังเมืองทวาย. ครั้นถึงก็ให้ตั้งค่ายอยู่/*739นอกเมือง. แลพระยาทวายก็ให้ขุนนางกรมการนำเอาเสบียงอาหารออกมาต้อนรับกองทับ, แต่ตัวนั้นยังหาออกมาไม่ เจ้าพระยายมราชจึ่งให้ขุนนางไทยเข้าไปในเมืองกับกรมการเมืองทวาย, ให้หาพระยาทวายออกมาคำนับท่านแม่ทับณค่าย. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๔๒ สมุดไทย. ๚ะ
๏ บอกแผ่นดินตามน่าสมุดเล่ม ๒ นี้
๏ เรื่องแผ่นดินสมเดจพระนรายน์ตั้งแต่ราชทูตไทยค้างอยู่ณเมืองฝรั่งเสศ
ขึ้นที่น่า ๓๒๑
๏ แผ่นดินพระเพทธราชาธิราช
ขึ้นที่น่า ๓๗๒
๏ แผ่นดนิหลวงสรศักดิ์ซึ่งเรียกพระพุทธเจ้าเสือ
ขึ้นที่น่า ๔๑๖
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ
ขึ้นที่น่า ๔๕๐
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐ
ขึ้นที่น่า ๔๖๒
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าดอกมเดื่อเปนกรมขุนพรพินิต
ขึ้นที่น่า ๔๘๖
๏ แผ่นดินกรมขุนอนุรักษมนตรี
ขึ้นที่น่า ๔๘๗
๏ นับลำดับพระเจ้าแผ่นดิน, ซึ่งได้ครองสมบัติกรุงเก่า, ได้ ๓๔ พระองค, คิดเปนปีได้ ๔๓๗ ปีเท่านี้. ๚ะ

๏ กรุงเก่าเสียแก่พม่า ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าตากสิน
ขึ้นที่น่า ๕๐๓
๏ แผ่นดินสมเดจพระบรมราชาพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย.
น่า ๖๕๐
๏ ที่นี่บอกเล่มสมุดไทยตามน่าหนังสือเล่ม ๒ นี้ ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๗
สมุดไทย
น่า ๓๓๘
๏ จบเล่ม ๑๘
สมุดไทย
น่า ๓๕๕
๏ จบเล่ม ๑๙
สมุดไทย
น่า ๓๗๕
๏ จบเล่ม ๒๐
สมุดไทย
น่า ๓๘๙
๏ จบเล่ม ๒๑
สมุดไทย
น่า ๔๐๙
๏ จบเล่ม ๒๒
สมุดไทย
น่า ๔๒๗
๏ จบเล่ม ๒๓
สมุดไทย
น่า ๔๓๔
๏ จบเล่ม ๒๔
สมุดไทย
น่า ๔๕๒
๏ จบเล่ม ๒๕
สมุดไทย
น่า ๔๖๘
๏ จบเล่ม ๒๖
สมุดไทย
น่า ๔๙๓
๏ จบเล่ม ๒๗
สมุดไทย
น่า ๕๐๓
๏ จบเล่ม ๒๘
สมุดไทย
น่า ๕๒๒
๏ จบเล่ม ๒๙
สมุดไทย
น่า ๕๓๖
๏ จบเล่ม ๓๐
สมุดไทย
น่า ๕๕๙
๏ จบเล่ม ๓๑
สมุดไทย
น่า ๕๙๑
๏ จบเล่ม ๓๒
สมุดไทย
น่า ๖๑๓
๏ จบเล่ม ๓๓
สมุดไทย
น่า ๖๓๙
๏ จบเล่ม ๓๔
สมุดไทย
น่า ๖๗๒
๏ จบเล่ม ๓๕
สมุดไทย
น่า ๖๙๐
๏ จบเล่ม ๓๖
สมุดไทย
น่า ๖๙๘
๏ จบเล่ม ๓๗
สมุดไทย
น่า ๗๐๕
๏ จบเล่ม ๓๘
สมุดไทย
น่า ๗๑๓
๏ จบเล่ม ๓๙
สมุดไทย
น่า ๗๒๒
๏ จบเล่ม ๔๐
สมุดไทย
น่า ๗๒๙
๏ จบเล่ม ๔๑
สมุดไทย
น่า ๗๓๓
๏ จบเล่ม ๔๒
สมุดไทย
น่า ๗๓๙