จินดามณีฉบับความแปลก
คำนำ
หนังสือจินดามณีเป็นแบบเรียนเล่มแรกของไทย เชื่อว่าใช้มาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย สืบมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ต้นฉบับตัวเขียนสมุดไทยหนังสือจินดามณีมีอยู่หลายฉบับ แต่ละฉบับมีเนื้อหาลักลั่นแตกต่างกัน หนังสือนี้นอกจากจะประกอบด้วยคุณค่าเชิงวรรณคดีและอักษรศาสตร์แล้ว ยังเป็นต้นแบบของหนังสือแบบเรียนไทยที่แต่งขึ้นในชั้นหลัง
จินดามณี ที่พิมพ์รวมอยู่ในหนังสือนี้ กรมศิลปากรได้มอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบต้นฉบับ ประกอบด้วย จินดามณี ฉบับความแปลก จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ “จินดามณีฉบับความแปลก” และ “จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔” นั้นยังไม่เคยมีการพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ผู้ตรวจสอบต้นฉบับได้คัดลอกจากเอกสารสมุดไทยและนำสำเนาเอกสารต้นฉบับมาพิมพ์รวมไว้ด้วย เพื่อให้ผู้ศึกษาได้เห็นรูปแบบและอักขรวิธีของหนังสือแบบเรียนไทยสมัยโบราณ ส่วน “จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ” นั้น ต้นฉบับสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่ Royal Asiatic Society กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ ศาสตราจารย์ขจร สุขพานิช ได้ขอถ่ายสำเนากลับมายังประเทศไทยและมอบให้กรมศิลปากร นำมาพิมพ์เผยแพร่เมื่อพุทธศักราช ๒๕๐๔ การพิมพ์คราวนี้ใช้ต้นฉบับซึ่งพิมพ์ครั้งแรก และผู้ตรวจสอบต้นฉบับได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนโดยใช้ข้อความที่ปรากฏในเนื้อหาเป็นสมมุติฐานประกอบการพิจารณา
อนึ่งการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้นำบันทึกเรื่องหนังสือจินดามณีของนายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร มาพิมพ์ไว้เป็นบทนำของหนังสือด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ จินดามณีฉบับความแปลก จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ นี้จะอำนวยประโยชน์ต่อนิสิต นักศึกษา ครู อาจารย์ นักวิชาการ ตลอดจนผู้สนใจวรรณคดีและอักษรศาสตร์โดยทั่วกัน
(นายบวรเวท รุ่งรุจี)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
ธันวาคม ๒๕๕๗
คำชี้แจงในการจัดพิมพ์
/*11หนังสือจินดามณี เป็นหนังสือสำคัญเรื่องหนึ่งในวรรณคดีของไทย มีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา หนังสือนี้จะว่าโดยชื่อที่ปรากฏในต้นฉบับเก่าและที่ปรากฏในฉบับพิมพ์ชั้นหลัง เขียนชื่อแตกต่างกันไปเป็นจินดามนีบ้าง จินดามุนีบ้าง แต่ที่น่าถูกต้องเห็นจะเป็นจินดามณี ซึ่งเป็นชื่อแก้วสารพัดนึกอย่างหนึ่ง ดังปรากฏในโคลงบทท้ายหนังสือฉบับพระโหราธิบดีแต่งดังนี้
“ ๏ ลิขิตวิจิตรด้วย
ศุภอรรถ
ด่งงมณีจินดารัตน
เลอศแล้ว
อันมีศิริสวัสดิ
โสภาคย์
ใครรู้คือได้แก้ว
ค่าแท้ควรเมือง ฯ”
ต้นฉบับหนังสือจินดามณี สะกดชื่อเป็นจินดามุนีหรือจินดามนีก็ดี มีต้นฉบับสมุดไทยอยู่เป็นจำนวนมาก ข้อความในต้นฉบับมีผิดแผกกันไปมากบ้างน้อยบ้าง นายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งประจำแผนกกองวรรณคดี2 ได้ตรวจสอบชำระต้นฉบับโดยละเอียดตั้งแต่ก่อนปี พ.ศ. ๒๔๘๕ พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถ และเรียบเรียงคำอธิบาย “บันทึกเรื่องหนังสือจินดามณี” ขึ้นไว้คราวหนึ่ง ต่อมา นายขจร สุขพานิช ได้ทำสำเนาต้นฉบับหนังสือ “จินดามณีฉบับ/*2พระเจ้าบรมโกศ” ซึ่งได้ขอคัดมาจากต้นฉบับสมุดไทยอันเก็บรักษาไว้ที่ Royal Asiatic Society ณ กรุงลอนดอน นำมามอบให้กรมศิลปากรจัดพิมพ์ โดยรักษาอักขรวิธีตามต้นฉบับที่ได้มา หนังสือจินดามณีในการรวมพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๐๔ จึงประกอบด้วย
๑. จินดามณี เล่ม ๑ ได้แก่ฉบับที่ว่าพระโหราธิบดีแต่ง สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช นายธนิต อยู่โพธิ์ ตรวจสอบชำระ
๒. จินดามณี เล่ม ๒ ได้แก่ฉบับที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ทรงพระนิพนธ์ในปี พ.ศ. ๒๓๘๒ ในรัชกาลที่ ๓
๓. บันทึกเรื่องหนังสือจินดามณี ของ นายธนิต อยู่โพธิ์
๔. จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ ซึ่งนายขจร สุขพานิช นำมาจากกรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ
ต้นฉบับหนังสือจินดามณี มีเนื้อหาแตกต่างลักลั่นกันหลายอย่าง นายธนิต อยู่โพธิ์ ได้แบ่งความแตกต่างของเนื้อเรื่อง จำแนกไว้เป็น ๔ ประเภท อาจกล่าวโดยสรุปดังนี้
๑. จินดามณีฉบับความแปลก คือมีข้อความแปลกจากฉบับอื่น มี ๒ ฉบับ คือ ฉบับสมุดไทยดำเส้นรง (หมายเลข ๑) ที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพประทานให้หอสมุดฯ กับฉบับ (หมายเลข ๑/ก) ที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุดฯ
๒. จินดามณีฉบับความพ้อง มีหลายเล่มสมุดไทย เป็นของที่หอสมุดฯ ซื้อไว้บ้าง มีผู้บริจาคให้บ้าง มีข้อความส่วนใหญ่คล้ายคลึงกับฉบับที่ว่าพระโหราธิบดีแต่ง ส่วนข้อที่แตกต่างกันก็มีมากบ้างน้อยบ้าง จำแนกไว้เป็น ๔ จำพวก คือ
ก. ฉบับลายมือเขียนเก่าที่สุด เป็นสมุดไทยดำเส้นรง มีหลายฉบับ หน้าต้นสมุดมีบานแพนกว่า “๏ วัน ค่ำจุลศักราช ๑๑๔๔ ปีฃาลจัตวาศก ฃ้าพระพุทธิเจ้าขุนมหาสิทชำระ ฃ้าพระพุทธิเจ้า หมื่นทิพ หมื่นเทพ } ไม้ตรีชุบ ฃ้าพระพุทธิเจ้า ทาน ๓ ครั้ง ๚๛” ปีคัดลอกต้นฉบับที่ปรากฏในบานแพนกตรงกับปี พ.ศ. ๒๓๒๕ อันเป็นปีเสวยราชย์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
ข. ฉบับนายมหาใจภักดิ์ มี ๒ เล่ม เป็นสมุดไทยดำ เล่มหนึ่ง (หมายเลขที่ ๑/ฆ.๘) หน้าต้นชุบเส้นทอง ต่อ ๆ ไปเขียนเส้นรง มีชุบเส้นทองบ้างเป็นบางแห่ง เป็นฉบับที่ใช้ในการชำระต้นฉบับพิมพ์ที่ว่าพระโหราธิบดีแต่งนี้ เล่มสอง (หมายเลขที่ ๑/ฆ) เป็นสมุดไทยดำเส้นรงตลอดเล่ม ลำดับเรื่องตอนต้นตรงกับฉบับเล่มหนึ่ง แต่ตอนท้ายแตกต่างกันเล็กน้อย มีโคลงลงท้ายบอกชื่อผู้คัดลอกไว้ดังนี้
“ ๏ จินดามุนิศนี้
นายมหา
ใจภักราชสมยา
เศกให้
ฉลองลักษณ์เทียบทานมา
สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้
สืบส้างศิษย์สอน ฯ”
ค. ฉบับพระยาธิเบศ ฉบับนี้มีส่วนที่แตกต่างกันคือ ขึ้นต้นด้วยร่ายสุภาพและโคลงสุภาพ ตอนท้ายจบด้วยโคลงบอกชื่อผู้คัดลอกดังนี้
“ ๏ จินดามุนีนี้
นามพญา
ธิเบศราชสมญา
เศกให้
ฉลองลักษณเทียบทานมา
สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้
สืบสร้างศิษย์สอน ฯ”
/*4ง. ฉบับความสมเด็จกรมพระปรมาบนุชิตชิโนรส มี ๒ เล่มสมุดไทย เป็นสมุดไทยดำเส้นรง ฉบับนี้ต่างจากฉบับความพ้องอื่น ๆ ที่สำคัญคือ มีโคลงและตัวอย่างคำที่ผันด้วยไม้ตรีและไม้จัตวา เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัดว่าต่อเติมขึ้นในชั้นหลัง ท้ายสมุดเล่ม ๒ ได้เขียนบอกไว้ว่า
“จินดามุนีนี้ ฉบับสมเด็จพระปรมานุชิต ประดิษฐ์ดัดแปลงแต่งต่อใหม่ ท่านเอานามศัพท์วางไว้นะเบื้องต้น แม้ว่าบุคคลผู้ใดชอบใจอย่างฉบับเดิม ก็พึงลิขิตเขียนนามศัพท์นี้ก่อน แล้วจึ่งย้อนไปเขียนนมัสการต่อฝ่ายหลัง ดังเราบอกไว้นี้เถิด”
๓. จินดามณีฉบับพระนิพนธ์กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ต้นฉบับมีจบบริบูรณ์เฉพาะที่เป็นฉบับพิมพ์รวมของหมอสมิธ บางคอแหลม มีข้อความปรากฏอยู่ในตอนท้ายของฉบับพิมพ์ว่า กรมหลวงวงษาธิราชสนิททรงพระนิพนธ์เลียนแบบจินดามณีของเก่า เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปรารภถึงพระเจ้าลูกยาเธอชั้นเล็กซึ่งทรงพระเจริญขึ้นโดยมาก มีพระประสงค์จะทรงศึกษาวิทยาการ บางทีจะได้ทรงแสดงพระราชประสงค์นั้นแก่กรมหลวงวงษาธิราชสนิท จึงได้ทรงพระนิพนธ์จินดามณี เล่ม ๒ ขึ้น รวมเวลาแต่งแต่ทรงพระราชปรารภเมื่อวันพุธ แรม ๓ ค่ำ เดือน ๖ ปีระกา จุลศักราช ๑๒๐๒ (พุทธศักราช ๒๓๘๒) ถึงวันศุกร์ ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนอ้าย ปีระกา จุลศักราช ๑๒๐๒ (พุทธศักราช ๒๓๘๒) ราว ๖ เดือนเศษ กรมหลวงวงษาธิราชสนิททรงอ้างไว้ในโคลงพระนิพนธ์ว่า เป็นศิษย์สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้แต่งจินดามณีฉบับนี้ขึ้นเป็นการแต่งซ้อนของเก่าที่เคยมีอยู่ก่อนแล้ว โดยลำดับเล่มของพระองค์เป็นเล่ม ๒ ดังกล่าวไว้ ดังนี้
/*5“ ๏ จึ่งริะรจเรขซร้อน
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ด่งงแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เตอมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวรกล ฯ”
๔. จินดามณีฉบับพิมพ์ของหมอบรัดเล เป็นฉบับสำรวมใหญ่ คือ รวมตำราแบบเรียนภาษาไทยหลายเล่มมาพิมพ์ไว้ด้วยกัน เช่น ประถม ก.กา แจกลูก จินดามณี ประถมมาลา และปทานุกรม นอกจากนี้ยังได้แทรกเรื่องคำอธิบายต่าง ๆ แม้กระทั่งราชาศัพท์ และเครื่องหมายวรรคตอนในภาษาอังกฤษ จินดามณีฉบับของหมอบรัดเลนี้ต่อมาโรงพิมพ์พานิชศุภผลได้นำมาพิมพ์จำหน่ายอีก
ด้วยเหตุที่จินดามณีเป็นหนังสือแบบเรียนใช้กันแพร่หลายมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในสมัยนั้นยังไม่มีการพิมพ์ ผู้ที่ต้องการฉบับตำราเรียนจึงจำเป็นต้องขวนขวายหาต้นฉบับมาคัดลอกไว้เพื่อใช้ประโยชน์ของตน เมื่อคัดลอกต่อกันสืบมาหลายยุคหลายต่อเข้าก็ย่อมวิปลาศคลาดเคลื่อนไป ผู้เป็นเจ้าของสมุดเมื่อได้เรียนรู้อันใดเห็นเป็นความรู้ใหม่ก็จดเพิ่มเติมลงในสมุดนั้น หรือที่เห็นมีหน้าว่างในสมุดก็คัดเขียนเรื่องอื่นเพิ่มเติมลง โดยที่สุดเมื่อสมุดขาดก็เอาต้นต่อกลาง กลางต่อท้าย ปลายต่อต้น เป็นเหตุให้ฉบับที่ตกทอดมาปะปนสับสนและมีที่แตกต่างกันมากกว่าหนังสือวรรณคดีเรื่องอื่น ๆ
อนึ่ง หนังสือจินดามณีซึ่งมีมาแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้นมีข้อควรสังเกตว่าจะมิใช่หนังสือที่ใช้สำหรับหัดอ่านเขียนเบื้องต้น และหากพิจารณาเนื้อหาของหนังสือแล้วจะเห็นว่าจินดามณีเป็นตำราที่ผู้แต่งได้รวบรวมถ้อยคำที่อาจเขียนผิดง่าย จำพวกคำยาก /*6คำที่มีเสียงพ้อง และคำศัพท์ซึ่งมิใช่คำที่ใช้พูดกันตามธรรมดาสามัญ แต่เป็นคำที่ใช้ในภาษาเขียน หรือถ้อยคำที่ต้องการคำอธิบาย คำแปลเพิ่มเติม โดยเฉพาะอย่างยิ่งได้รวมตัวอย่างและบอกวิธีแต่งคำประพันธ์ต่าง ๆ ไว้ด้วย จึงสันนิษฐานว่าจินดามณีจะเป็นหนังสือเรียนสำหรับผู้ที่จะถวายตัวเข้ารับราชการ หรือเป็นตำราสำหรับผู้ที่จะฝึกหัดเป็นกวีในสมัยนั้น
จินดามณี ที่พิมพ์อยู่ในหนังสือนี้ประกอบด้วย บันทึกเรื่องหนังสือจินดามณีของนายธนิต อยู่โพธิ์ จินดามณีฉบับความแปลก จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ และจินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ เนื่องจากหนังสือจินดามณีเป็นแบบเรียน การตรวจสอบและคัดลอกต้นฉบับเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่คราวนี้จึงพยายามรักษาอักขรวิธีตามต้นฉบับเดิมไว้ ทั้งได้นำสำเนาเอกสารต้นฉบับสมุดไทยฉบับความแปลกและฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ มาพิมพ์ไว้ในหนังสือนี้ด้วย
จินดามณีฉบับความแปลก กรมศิลปากรยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน จินดามณีฉบับนี้นับว่ามีความสำคัญยิ่งฉบับหนึ่ง เนื้อหาตอนต้นระบุถึงจุลศักราชที่พญาร่วงทรงประดิษฐ์อักษรไทย ซึ่งตรงกับพุทธศักราช ๑๘๒๖ อันเป็นปีที่พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงประดิษฐ์อักษรไทย ทั้งยังระบุจุลศักราชซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นปีที่พระโหราธิบดีแต่งหนังสือแบบเรียนจินดามณีถวายสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
เนื้อหาของจินดามณีฉบับความแปลก ตอนต้นว่าด้วยการแจกลูกอักษร ตัวอย่างการแจกเขียนด้วยอักษรขอม จากนั้นเป็นการผันวรรณยุกต์อักษรสูง อักษรกลาง อักษรต่ำ มาตราตัวสะกด ตอนกลางว่าด้วยอักษรศัพท์ อธิบายความหมายของศัพท์ และคำไวพจน์ ตอนปลายว่าด้วยโคลงกลแบบต่าง ๆ พร้อมตัวอย่างโคลงกวีโบราณ
/*7เอกสารสมุดไทยที่ใช้ในการตรวจสอบจินดามณีฉบับความแปลกเพื่อจัดพิมพ์คราวนี้ได้แก่
เอกสารเลขที่ ๖
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล มัดที่ ๒ ตู้ ๑๑๓
หมวด อักษรศาสตร์
เรื่อง จินดามณี
ประวัติ สมบัติเดิมของหอพระสมุด
เอกสารสมุดไทยฉบับนี้มีข้อความบอกไว้ข้างต้นว่า “จินดามณีนี้ข้าพุทธิเจ้านายปานชุบทูลเกล้าฯ ถวาย ๚ะ”
เอกสารเลขที่ ๙๔
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล มัดที่ ๑๔ ตู้ ๑๑๓
หมวด อักษรศาสตร์
เรื่อง จินดามณี
ประวัติ ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี เมื่อ ๕ มกราคม ๒๔๗๕
จินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ การพิมพ์คราวนี้ใช้ต้นฉบับของกรมศิลปากรรวมพิมพ์ครั้งแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๕๐๔ เป็นหลัก เนื่องจากไม่พบสำเนาเอกสารต้นฉบับที่จะใช้ตรวจสอบ ผู้ตรวจสอบจึงได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนที่มีความลักลั่นคลาดเคลื่อน โดยอาศัยสมมุติฐานจากอักขรวิธีที่ปรากฏในตอนอื่น ๆ ของต้นฉบับเดียวกันเป็นเกณฑ์ในการวินิจฉัย
จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ จินดามณีฉบับนี้เป็นฉบับลายมือเขียนเก่าที่สุด มีข้อความบอกไว้ในหน้าต้นว่า “๏ วัน ค่ำจุลศักราช ๑๑๔๔ ปีฃาลจัตวาศก ฃ้าพระพุทธิเจ้าขุนมหาสิทชำระ ฃ้าพระพุทธิเจ้า/*8หมื่นทิพ หมื่นเทพ } ไม้ตรีชุบ ข้าพระพุทธิเจ้า ทาน ๓ ครั้ง ๚๛” แม้จะปรากฏหลักฐานว่าจินดามณีเป็นหนังสือแบบเรียนมาตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่ไม่พบว่ามีจินดามณีฉบับใดที่เขียนด้วยลายมือหรืออักษรสมัยอยุธยาเลย สันนิษฐานว่าจินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ ซึ่งขุนมหาสิทธิโวหารชำระทูลเกล้าฯ ถวายนี้คงเป็น “ฉบับข้างที่” ในสมัยรัชกาลที่ ๑ เนื้อหาของจินดามณีฉบับนี้จัดอยู่ในกลุ่ม “จินดามณีฉบับความพ้อง” ซึ่งพบต้นฉบับจำนวนมาก ส่วนเอกสารต้นฉบับสมุดไทย “จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔” ปรากฏในทะเบียนของหอสมุดแห่งชาติว่า
เอกสารเลขที่ ๖๐
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล มัดที่ ๑๐ ตู้ ๑๑๓ หมวด อักษรศาสตร์ เรื่อง จินดามณี จบบริบูรณ์ ประวัติ หม่อมเจ้าทัศนาฯ ประทาน เมื่อ ๒ มีนาคม ๒๔๗๑
จินดามณีฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔ นี้ นับเป็นฉบับหลวงฉบับแรกของสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ คัดลอกขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อพุทธศักราช ๒๓๒๕ อันเป็นปีแรกในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
บันทึกเรื่องหนังสือจินดามณี
จินดามณี เป็นชื่อหนังสือสำคัญเรื่องหนึ่งในวรรณคดีของไทย มีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อไม่ช้ามานี้ ได้ทราบว่าเคยมีท่านผู้รู้ถกเถียงกันถึงชื่อของหนังสือเรืองนี้ว่าจะเป็น “จินดามณี” หรือ “จินดามุนี” แน่ ดูเหมือนถึงกับออกความเห็นกันว่า จินดามณีเป็นชื่อของหนังสือเรื่องหนึ่งซึ่งมีอยู่ก่อน ส่วนจินดามุนีเป็นชื่อของหนังสืออีกเรื่องหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นต่อมา หรือกลับกัน คือจินดามุนีก่อน ส่วนจินดามณีทีหลังอะไรทำนองนี้ ทราบมาไม่ชัด และจะมีเหตุผลสนับสนุนความเห็นนั้นว่าอย่างไรบ้าง ก็ไม่ทราบต่อไปเหมือนกัน
ชื่อหนังสือจินดามณี
ตามที่พบทั้งในสมุดไทยและสมุดพิมพ์ เห็นเขียนกันไว้หลายอย่าง เป็นจินดามนี, จินดามณี และจินดามุนี ก็มี เป็นอันว่าจะยึดเอาเป็นที่แน่นอนในตัวหนังสือที่ปรากฏว่า อย่างไหนเป็นทางถูกแน่ไม่ได้ และคำที่เป็นปัญหา ก็อยู่แต่ในพยางค์ท้าย คือ มนี, มณี หรือมุนีแน่ ส่วนพยางค์ต้น คือ “จินดา” นั้น เป็นอันลงกันหมด ไม่มีแตกต่างกัน เห็นได้ว่าพยางค์หลังเป็นปัญหาอยู่ ถ้าเราจะหันไปหาจารึก ก็จะพบจารึกวัดจุฬามณีที่พิษณุโลก จารึกไว้ว่า จุฬามุณี แต่เราเรียกหรือเขียนกันในชั้นหลังนี้เป็น จุฬามณี ในประชุม/*112จารึกสุโขทัย เล่ม ๑ หลักที่ ๒ กล่าวถึงสมเด็จพระมหาสามีองค์หนึ่งจารึกไว้เป็น สรีสรธาราชจูลามูณี บ้าง จูลามูนี บ้าง ซึ่งในเรื่องสร้อยนามของสมเด็จพระมหาสามีเป็นเจ้านี้ น่าจะเพี้ยนมาจาก มุนี ส่วนในเรื่องชื่อหนังสือนั้น ที่ถูกน่าจะเป็น จินดามณี อย่างเดียว ส่วนที่เขียนแตกแยกไปต่าง ๆ นั้น ก็น่าจะเป็นความพลั้งเผลอของผู้คัดลอกต่อ ๆ มา หรือเพี้ยนไปตามที่จะเป็นไปได้ เพราะเสียง อะ เป็น อุ ย่อมมีทางที่จะเพี้ยนไปได้โดยมาก เช่น ชมพูนท เป็น ชมพูนุท, โกกนท เป็น โกกนุท, สมมต เป็น สมมุติ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จินดามณีก็อาจเพี้ยนเป็นจินดามุณี - มุนี ได้ จุฬามณี ก็อาจเป็น จุฬามุณี ได้ เห็นจะเป็นเพราะเหตุนี้กระมัง เมื่อโบราณท่านต้องการจะให้มุนีคงเป็น มุนี จริง ๆ ท่านจึงลากเสียงยาว หรือเขียนเป็นสระยาวเสียว่า มูนี เช่น สรีสรธาราชจูลามูณี - มูนี ในจารึกสุโขทัยดั่งกล่าวแล้ว
ที่เข้าใจว่าชื่อหนังสือนั้น ที่ถูกน่าจะเป็น จินดามณี อย่างเดียว ก็เพราะคำว่า จินดามณี นี้ เป็นชื่อของแก้วสารพัตรนึกอย่างหนึ่ง ซึ่งเชื่อกันมาแต่โบราณว่า ถ้าใครมีอยู่แล้ว อาจนึกอะไรให้ได้ผลสำเร็จตามใจนึกของผู้เป็นเจ้าของ ฉันใด ท่านผู้แต่งตั้งนามของหนังสือนี้ ก็ฉันนั้น คือ น่าจะตั้งใจให้มีความหมายว่า ถ้ากุลบุตรผู้ใดเรียนได้ตามหนังสือเล่มนี้แล้ว ก็จะรู้แตกฉานในอักษรศาสตร์ของไทยได้เหมือนหนึ่งมีแก้วสารพัดนึก คือ จินดามณี จึงมีโคลงบทหนึ่งท้ายหนังสือนั้นบอกความไว้ชัดว่า
/*113๏ ลิขิตวิจิตรสร้อย
ศุภอรรถ
ด่งงมณีจินดารัตน์
เลอศแล้ว
อันมีศิริสวัสดิ์
โสภาคย์
ใครรู้คือได้แก้ว
ค่าแท้ควรเมือง ฯ
และยังมีชาดกเรื่องหนึ่ง1 ซึ่งท่านพระสิริมังคลาจารย์ยกเอามาสาธกในมังคลัตถทีปนี ตอนแก้ปาปวิรัติ กล่าวถึงนางยักษินีบอกวิชา ชื่อ จินดามณี ให้แก่ลูกชายที่จะมาอยู่ในหมู่มนุษย์ แต่ที่นางพันธุรัตบอกให้พระสังข์ ในเรื่องสังข์ทองเรียก มหาจินดามนต์ และสำหรับร่ายเรียกเนื้อเรียกปลา
อันรูปเงาะไม้เท้าเกือกแก้ว
แม่ประสิทธิ์ให้แล้วดังปรารถนา
ยังมนต์บทหนึ่งของมารดา
ชื่อว่ามหาจินดามนต์
ถึงจะเรียกเต่าปลามัจฉาชาติ
ฝูงสัตว์จัตุบาทในไพรสณฑ์
ครุฑาเทวัญชั้นบน
อ่านมนต์ขึ้นแล้วก็มาพลัน
มีมหากาพย์ของวรรณคดีทมิฬเรื่องหนึ่ง ชื่อว่า ชีวก-จินดามณิ ว่าได้แต่งขึ้นตามแบบอย่างจากหนังสือสันสกฤต ชื่อ กษัตร-จูฑามณิ ผู้แต่งชื่อ ติรุตักก-ม-มุนี เป็นจ้าวในราชวงศ์โจละ ซึ่งบวชในศาสนาเชน เป็นเรื่องเล่าถึงการท่องเที่ยวเผชิญภัยต่าง ๆ ของพระราชกุมาร ชื่อ ชีวกะ แต่งเป็นแบบกาพย์สันสกฤต และเป็นฉันท์ ชื่อว่าวิรุตตัม นอกจากนี้ คำว่า จินตามณิ ในภาษาสันสกฤตยังใช้เป็นชื่อของคัมภีร์ต่าง ๆ เช่น คัมภีร์เกี่ยวกับโหราศาสตร์ที่ท่านทศพลแต่ง และคัมภีร์อรรถกถาต่าง ๆ และยังเป็นชื่อยาเข้าปรอทอีก แม้คัมภีร์ยาแผนโบราณของเราซึ่งมีชื่อคล้าย ๆ กันนี้ ก็มี คือ คัมภีร์ยาชื่อ ประฐมจินดาร์ (ดูแพทยศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม ๑) ในหนังสือปฐม ก กา หัดอ่าน เรียกโอวาทคำสั่งสอนว่า “มณีจินดา” ทั้งชื่อของหนังสือนี้ก็มีอ้างถึงในปฐมมาลา ซึ่งเข้าใจว่าแต่งขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ว่า “ถ้าใครใคร่รู้ ให้ดูสารา เพียรยลค้นหา จินดามะณี” ในจินดามณี เล่ม ๒ ของกรมหลวงวงษา ฯ ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อปลายรัชชกาล ที่ ๓ ก็อ้างถึงจินดามณีฉบับเก่าว่า “สสามไม้ม้วนไม้มลาย แถลงลักษณ์ธิบาย ไว้แจ้งในจินดามณี” ในหนังสือนิติสารสาธกของเจ้าคุณศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อต้นรัชกาลที่ ๕ พิมพ์เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๑๔ ก็อ้างชื่อหนังสือไว้ว่า
“ท่านไขคำจำให้แน่อย่าแชเชือน
แล้วจึงเลื่อนเล่าคำไม้มลาย
ของโบราณขานบทไว้หมดสิ้น
ในแบบจินดามณีก็มีหลาย”
ด้วยเหตุผลดังกล่าวมานี้ จึงยืนยันว่า ชื่อที่ถูกของหนังสือเรื่องนี้คือ จินดามณี
ส่วนที่ว่าหนังสือชื่อ จินดามณี มีมาก่อน จินดามุนี มีขึ้นทีหลังหรือ จินดามณี มีทีหลัง จินดามุนี มีขึ้นแล้วก่อนนั้น น่าจะเป็นความ/*115เข้าใจด้วยสำคัญคลาดเคลื่อนไป ตามชื่อของหนังสือที่เขียนกันผิดแผกแตกต่างกัน และที่พูดถึงฉบับเกิดขึ้นภายหลังนั้น บางทีจะหมายถึงฉบับพระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิทก็ได้ แต่ฉบับที่กรมหลวงวงษาธิราชสนิททรงนิพนธ์ขึ้น ดังได้พิมพ์รวมอยู่ในเล่มนี้ ก็แสดงว่า พระองค์ท่านทรงตั้งพระทัยจะให้เปรียบด้วยแก้ว จึงให้ชื่อจินดามณี ดังโคลงพระนิพนธ์ว่า
๏ จึ่งริรจเรขซร้อน
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ดั่งแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เติมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวนกล ฯ
ประเภทของหนังสือจินดามณี
หนังสือจินดามณี ว่าโดยประเภทที่แตกต่างกันจริง ๆ เท่าที่พบในหอสมุดฯ เวลานี้ ดูเหมือนจะมีสัก ๔ ประเภท คือ
๑. จินดามณี ฉบับความแปลก มีอยู่ ๒ ฉบับ คือ ฉบับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ประทาน ๑ เล่ม (หมายเลขที่ ๑) กับฉบับที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุดฯ ๑ เล่ม (หมายเลขที่ ๑/ก) เป็นสมุดไทยดำเส้นรงทั้ง ๒ เล่ม ๒ ฉบับนี้ ส่วนมากมีความแปลกกับฉบับอื่น ๆ
๒. จินดามณีฉบับความพ้อง มีหลายเล่มสมุดไทย หอสมุดฯ ซื้อไว้บ้าง มีผู้ให้บ้าง เข้าใจว่าบางเล่มตรงกับที่หมอสมิธเคยได้ไปทำ/*116ต้นฉบับพิมพ์จำหน่ายที่โรงพิมพ์ครูสมิท บางคอแหลม จ.ศ. ๑๒๓๒ (พ.ศ. ๒๔๑๓) ก็มี
๓. จินดามณี ฉบับพระนิพนธ์กรมหลวงวงษาธิราชสนิท
๕. จินดามณี ฉบับหมอบรัดเลรวบรวม พิมพ์จำหน่าย (มีทั้งประถม ก กา แจกลูก กับประถมมาลา และปทานุกรม พิมพ์รวมอยู่ในเล่มเดียวกัน) จินดามณีฉบับหมอบรัดเลรวบรวมนี้ ต่อมาโรงพิมพ์พานิชศุภผลได้เอามาพิมพ์จำหน่ายอีกเมื่อ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘)
จินดามณี ฉบับความแปลก
๑. จินดามณี ฉบับความแปลกนี้มี ๒ เล่ม เล่มที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุดฯ มีบอกไว้ข้างต้นว่า “สมุดจินดามณีนี้ ข้าพุทธิเจ้า นายปานชุบ ทูลเกล้าฯ ถวาย” และทั้งสองเล่ม มีบานแพนกขึ้นต้นเหมือนกันทั้งสองฉบับ แปลกจากฉบับอื่น ๆ ที่เรียกว่าฉบับความพ้อง คือ มีว่า
“ศักราช ๒๔๕1 ปีมแมศก พญาร่วงเจ้าได้เมืองศรีสัชนาไลย จึงแต่งหนังสือไทย แลแม่อักษรทังหลาย ตามพากยทังปวง อันเจรจาซึ่งกันแลกัน แลครั้งนั้นแต่งแต่แม่อักษรไว้จะได้แต่งเป็นปรกติวิถารณ/*117หามิได้ แลกุลบุตรผู้อ่านเขียนเป็นอันยากนัก แลอนึ่งแม่หนังสือแต่ ก กา ถึง กน ฯลฯ จนถึงเกยนั้น เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้ว พญาร่วงเจ้าจึงแต่งรูปอักษรไทต่างต่าง แลอักษรขอมคำสิงหลพากยนั้น เดิมมีแต่ดั่งนี้ พระอาจาริะเจ้าผู้มีปัญาจะให้วิจารณ จึงแต่งกำกับไว้ดั่งนี้ เพื่อจะให้กลบุตรอันเล่าเรียนพิจารณาเหนแต่เดิมมีแต่แม่อักษรขอมดั่งนี้” ต่อไปเขียนเป็นอักษรขอมขึ้น “นโม พุทฺธาย สิทฺธํ อะ อา จนถึง ฬ อ แล้วแจกลูก ก กา จนถึง เกย เป็นอักษรขอม และมีคำอธิบายต่อไปว่า
“อันนี้เป็นคำขอม แลคำพระอาจาริยเจ้าตกแต่งไว้ดั่งนี้ก่อน พญาร่วงเจ้าจึงทำรูปอักษรไทยทั้งปวง ครั้นจุลศักราช ๑๐๔2” ปีชวดศก จึงพระอาจาริยเจ้าผู้มีปัญา3 แต่งจินดามนีถวาย หวังจะให้กลบุตรอันจะเล่าเรียนนั้น รู้ที่กำหนดกฎหมาย พิน เอก โท แลไม้ม้วน ไม้มลาย แลไม้ตรีจัตวา แลครุลหุ คือดั้งเดิมแม่อักษรไทยดั่งนี้” แล้วเขียนเป็นตัวอักษรไทยว่า นโม พุทธาย สิทธํ อ อา ฯลฯ ฬ อ ฮ ต่อไปมีบอกการแจกลูกแบ่งอักษรสามหมู่ ผันด้วยไม้เอก โท ตรี จัตวาเป็นต้น
/*118ข้อความที่ชักมากล่าวไว้ข้างต้นนี้ ดูก็มีหลักฐานดี แต่ตอนต่อ ๆ ไปดูกะท่อนกะแท่น ทั้งกล่าวถึงไม้ตรีจัตวาอยู่ด้วย4 จึงเข้าใจว่าในคราวเขียนคัดต่อ ๆ มา คงจะถูกเพิ่มเติมจนคลุกคละปะปน หรือหายหกตกหล่นเสียมาก เสียดายที่ยังไม่มีโอกาสพิมพ์ออกรับการพิจารณาจากท่านผู้รู้ให้แพร่หลาย
จินดามณีฉบับความพ้อง
๒. จินดามณี ฉบับความพ้องนี้ มีมากเล่ม แต่ไม่เหมือนกันทีเดียว แตกต่างกันมากบ้างน้อยบ้าง ถ้าจะกล่าวอย่างรวม ๆ ก็เห็นจะมีที่แตกต่างกันจริง ๆ ราวสัก ๔ จำพวก คือ
(ก) ฉบับลายมือเขียนเก่าที่สุด เป็นสมุดไทยดำเส้นรง มีบานแพนกหน้าต้นว่า “วัน ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาล จัตวาศก ข้าพระพุทธิเจ้า ขุนมหาสิทชำระ ข้าพระพุทธิเจ้า หมื่นทิพ หมื่นเทพ } ไม้ตรีชุบ ข้าพระพุทธิเจ้า ทาน ๓ ครั้ง ฯ” ปีจุลศักราชในบานแพนกนี้ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๒๕ เป็นปีเสวยราชย์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ต่อไปขึ้นต้นด้วยฉันท์วสันตดิลก ดำเนินความ
“สรรเพชฯสัทธรรมแลสง
ฆประเสริฎิแก่นสาร”
แล้ว นโม พุทฺธาย สิทฺธํ (มีวินิจฉัย การเขียนคำว่า บุญ) แล้ว นามศัพท์ คือตอนบาตรพระสงฆ์, พระพุทธบาท, โคลงบอกเอกโท, ตัวอย่างแต่งฉันท์, บอกลักษณะแต่งโคลงสุภาพ, พระสดับแล้วโคลงรหัสอักษรต่างๆ จบ (ฉบับนี้หม่อมเจ้าทัศนาประทานเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม ๒๔๗๑ หมายเลขที่ ๑ ก ๑) ข้อความและลำดับเรื่องคล้ายกับฉบับ (สมุดไทยดำเส้นรงหมายเลขที่ ๑/ฟ) เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) ให้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๓ ต่างแต่ฉบับหลังนี้ตัวอักษรงามกว่า และมีข้อความละเอียดกว่า ขึ้น (๑) ศรีสิทธิวิวิธบวร (๒) นโมนมัสการประนม แล้ว (๓) นมสฺสิตฺวา และยังมีฉบับอื่น ๆ อีก ซึ่งแตกต่างกันเพียงเล็กน้อย
(ข) ฉบับนายมหาใจภักดิ์ มี ๒ เล่มสมุดไทยดำ เล่มหนึ่ง (หมายเลขที่ ๑ / ฆ. ๘) หน้าต้นชุบเส้นทอง ต่อ ๆ ไปเขียนเส้นรง มีชุบเส้นทองบ้างเป็นบางแห่ง เจ้าหน้าที่ได้ใช้เป็นต้นฉบับสำหรับชำระสอบสวนในเล่มพิมพ์นี้ อีกเล่มหนึ่ง (หมายเลขที่ ๑/ฆ) ขุบเส้นรงตลอด ลำดับเรื่องตรงกันในตอนต้น คือขึ้น (๑) นโมนมัสการประนม (๒) นโม พุทธาย สิทฺธํ และ (๓) นมสฺสิตฺวา แต่ฉบับเลข ๑/ฆ. ๘ มีอักษรศัพท์ คือ (๔) ศรีสิทธิวิวิธบวร ต่อ/*120ท้าย ส่วนฉบับหมายเลข ๑/ฆ. ไม่มี ทั้งสับลำดับภายในเอาไปไว้ท้ายเสียบ้าง มีโคลงลงท้ายบอกไว้ตรงกันว่า
๏ จินดามุนิศนี้	นายมหา
ใจภักราชสมยา	เศกให้
ฉลองลักษณ์เทียบทานมา	สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้	สืบส้างศิษย์สอน ฯ
(ค) ฉบับพระยาธิเบศ (หมายเลขที่ ๑/ง) ฉบับนี้ ขึ้นต้นและลำดับเรื่องต่างกับฉบับ ก. ข. มีร่ายขึ้นต้นแปลกกับฉบับอื่น ๆ ดังนี้
“ศรีสิทธิสวัสดิ์ ทัศนัขประนม บรมบาทบงกช ทศพลเพญาณ มหานต์ภพเพญา การุญดิเหรก เอกโมลิต พิชิตมารโมลี ดิหลกตรีพ่างภพ นพโลกุฎรธรรม์ อภิวันทนอัษฎาง อริยางคโยค จัตุรโอฆขจัด รัตนไตรยน้อมเสจ์ ผเดจ์อุปัทวัน อันตรายวินาศ คัลยบาทบทรัตน์ ขัติยาธิบดินทร ภูมินมิ่งมงกุฎ ศรีอยุทธเวียงบวร ทิณกรจำหรัด รัชนิกรส่องหล้า ฟ้าดินศุขสมพอง ฉลองลักษณพิจิตร วิกะสิตสะโรชร้อย สร้อยปรดับกรรณ์ กลฉันท์กลโคลงหลาก มากๆ หลายอย่าง ต่างๆ หลายชั้น โคลงดั้นโคลงสุภาพ กาพย์ห่อโคลงกานท์ บุราณรังรักษ จักรสงเคราะห์บท ทวาทศราศรี มาลีเลือนผกา ปรทุมมาลยกมุท ภุชงค์เกี้ยวกระหวัด รหัศอักษร สถาพรจัตุรพิธ มหิศรเรืองยศ ปรากฏกัลปาวสาร ปรหารมลวิมล ชณมายุศม์อย่าน้อย ยาวยืดยืนยิ่งร้อย รอบรู้คุณธรรม์ สืบนา ฯ
/*121๏ รวมอรรถธิรางค์เบื้อง	บรรพ์สนอง ไว้พ่อ
กลกาพย์กลกานท์สรรพ์	สุภสร้อย
กลฉันท์กลโคลงฉลอง	เฉลิมโอฐ อ่านแฮ
เล่สุมาลยร้อย	โสรดสรวม ฯ
ต่อไป บอกกาพย์บาฬีและกาพย์ภาษาไทยสำหรับจำคณะ, มีคาถาและโคลงบอกเอกโท, รหัสอักษร, ตัวอย่างฉันท์ต่าง ๆ และบอกวิธีแต่งกาพย์ขับไม้พร้อมทั้งตัวอย่าง (ซึ่งในฉบับอื่น ๆ ไม่มี), ดังที่พิมพ์ในจินดามณีเล่ม ๑ นั้น แล้วมี “ศรีสิทธิวิวิธบวร” อักษรศัพท์ต่อท้าย จบลงด้วยโคลงคล้ายกับฉบับนายมหาใจภักดิ์ว่า
๏ จินดามุนินี้
นามพญา
ธิเบศราชสมญา
เศกให้
ฉลองลักษณเทียบทานมา
สามฉบับ แล้วพ่อ
เลือกแต่ล้วนควรไว้
สืบส้างศิษย์สอน ฯ
ในประชุมจารึกวัดพระเชตุพน มีชื่อพระยาธิเบศรบดีอยู่ในหมู่กวีผู้แต่งโคลงฤาษีดัดตน บางทีจะเป็นคนเดียวกัน
(ง) ฉบับความสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส จินดามณีฉบับความนี้ มี ๒ เล่มสมุดไทยดำ คือเล่ม ๑ เล่ม ๒ (หมายเลขที่ ๑/ค) เขียนเส้นรง ในเล่ม ๑ ขึ้น (๑) นโมนมัศการปรนม (๒) นโมพุทฺธาย (๓) นมสฺสิตฺวา และมี (๔) ศรีสิทธิวิวิธบวร มีกาพย์สารวิลาสินี (คัมภีร์บอกลักษณะแต่งกาพย์ ๑๕ ชะนิด) แซก/*122อยู่ในสมุดไทยเล่ม ๒ เช่นเดียวกับจินดามณีฉบับพิมพ์ของหมอสมิธ (ซึ่งมีกาพย์สารวิลาสินีแซกกลางด้วยเหมือนกัน) แต่ตอนอื่นต่างกันอยู่บ้าง จินดามณีฉบับความสมเด็จกรมพระปรมาฯ นี้ ต่างกับฉบับความพ้องอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้วในส่วนสำคัญ คือมีโคลงและตัวอย่างคำผันด้วยไม้ตรีจัตวา (ดูเชิงอรรถในจินดามณีเล่ม ๑ ฉบับพิมพ์นี้ข้างต้น) เข้าใจว่า สมเด็จกรมพระปรมาฯ ทรงต่อเติมขึ้นในตอนหลัง เพราะบอกไว้ในตอนท้ายเล่มสอง (สมุดไทยดำ) ข้างหน้า “ศรีสิทธิวิวิธบวร” ว่า
“จินดามุนีนี้ ฉบับสมเด็จพระปรมานุชิต ประดิษฐดัดแปลงแต่งต่อใหม่ ท่านเอานามศัพท์วางไว้นะเบื้องต้น แม้ว่าบุทคลผู้ใดชอบใจอย่างฉบับเดิม ก็พึงลิกขิตเขียนนามศับท์นี้ก่อน แล้วจึ่งย้อนไปเขียนนมัสการต่อฝ่ายหลัง ดั่งเราบอกไว้นี้เถิด”
ที่เชื่อว่าคำผันด้วยไม้ตรีและไม้จัตวา น่าจะเป็นของเดิมขึ้นในชั้นหลังนั้น ก็เพราะในจินดามณีอีกฉบับหนึ่ง (สมุดไทยขาว เส้นหมึก หมายเลขที่ ๑/ข นายนก ชูกัญจนา ให้หอสมุดฯ เมื่อวันที่ ๒๖ มีนาคม ๒๔๖๕) บอกไว้ตอนท้ายเล่มว่า
“ถ้าบุทคลผู้ใดจะใคร่รู้อักษรห้า1แล้ว ก็ให้ดูเอาที่เข็นนไว้ข้างปลายนี้เถีด ด้วยว่าฉบับจินดามุนีนี้อักษรสาม ฯข้าฯ เห็นว่ายังขาดอยู่จึงได้เพ่อมเตอมลง แต่ภอเป็นตัวอย่าง พึ่งให้กุลบุตร/*123สึกสาให้เข้าใจไม้เอกโทตรีจัตวานี้เทอน” และบอกจบไว้ว่า “พระสะมุทจินดามุนีนี้ พระเย็นส้างไว้ในพระศาสนา ถ้าบุทคลผู้ใดได้ไว้ก็พึงให้สืบสืบไปเถิด”
จินดามณีที่ข้าพเจ้าเรียกว่า ฉบับความพ้องนี้ ดูเหมือนจะมีที่แตกต่างๆ กันจริงๆ สัก ๔ จำพวกเท่านี้ นอกนั้นมีฉบับแตกต่างกันไปบ้างก็เพียงเล็กๆ น้อยๆ เช่นมีโคลงตัวอย่างบางโคลงเพิ่มขึ้นหรืออธิบายความต่างออกไปนิดหน่อย สับลำดับเสียเล็กน้อย ซึ่งไม่ใช่สิ่งสำคัญอันใด เพราะหลักใหญ่ของเรื่องตรงกัน ดังปรากฏในฉบับพิมพ์ตอนเล่ม ๑ นั้นแล้ว
จินดามณี ฉบับพระนิพนธ์กรมหลวงวงษา ฯ
๓. จินดามณีฉบับนี้ ได้พบต้นฉบับซึ่งพอจะกล่าวได้ว่า มีจบบริบูรณ์แต่ฉะเพาะที่พิมพ์รวมอยู่ในตอนท้ายหนังสือจินดามณีฉบับพิมพ์ของหมอสมิธ บางคอแหลม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๓ ได้คัดมาทำต้นฉบับลงพิมพ์ไว้ในเล่มนี้เป็นเล่ม ๒ ขึ้นต้นด้วยฉันท์วสันตดิลก แล้วต่อไปแจกลูกรวมทั้งอักษรกล้ำในแม่ ก กา, กก, กง, กด, กน, กบ, กม และเกอย แล้วผันอักษรกลางทุกตัวด้วยไม้เอก โท ตรี จัตวา (๕ เสียง) อักษรสูงด้วยเอก โท (๓ เสียง) อักษรต่ำด้วยเอก โท (๓ เสียง) รวมทั้งอักษรกล้ำทุกแม่ และอักษรต่ำที่มี ห และ อ นำ แล้วจึงถึง “จักขานบรรหารเหตุ” ไปจนจบดังที่พิมพ์ในเล่มนี้ /*124ตอนแจกลูกและผันนั้น เห็นว่าเยิ่นเย้อมาก เจ้าหน้าที่จึงตัดออกเสีย
จินดามณีฉบับพระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิทนี้ เห็นได้ว่า ทรงเลียนแบบอย่างไปจากจินดามณีของเก่า (ฉบับความพ้อง) หากแต่ทรงแก้ไขให้กะทัดรัดและเข้าใจความได้ง่ายขึ้น มีเนื้อความปรากฏในโคลงตอนท้ายว่า เมื่อปีระกาเอกศก พ.ศ. ๒๓๙๒ ตอนปลายรัชชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรารภถึงพระเจ้าลูกยาเธอชั้นเล็ก ซึ่งทรงพระเจริญขึ้นโดยมาก มีพระราชประสงค์จะให้ทรงศึกษาวิทยาการ บางทีจะได้ทรงแสดงพระราชประสงค์นั้นแก่กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ซึ่งในเวลานั้นยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่น จึงได้ทรงนิพนธ์จินดามณีเล่ม ๒ นี้ขึ้น รวมเวลาแต่งทรงพระราชปรารภ (๙ พฤษภาคม ๒๓๙๒) จนทรงนิพนธ์เสร็จ (๑๖ พฤศจิกายน ๒๓๙๒) ราว ๖ เดือนเศษ กรมหลวงวงษาฯ ทรงอ้างพระองค์ไว้ในโคลงว่า เป็นศิษย์สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้แต่งจินดามณีฉบับ (เล่ม ๒) นี้ขึ้น เป็นการแต่งซร้อน ของเก่าซึ่งมีอยู่ก่อนแล้ว จึงลำดับเล่มเพิ่มเติมของของพระองค์ท่านนี้ให้เป็นเล่ม ๒ ดังกล่าวไว้ในโคลงว่า
๏ จึ่งริรจเรขซร้อน
สารศรี นี้ฤๅ
เสนอชื่อจินดามณี
ดั่งแก้ว
จักรพรรดิทุกสิ่งมี
ประสงค์เสร็จ นึกนา
เติมเล่มสองตรองแล้ว
ถี่ถ้วนขบวรกล ฯ
จินดามณีเล่ม ๒ นี้ นอกจากหมอสมิธเอาไปพิมพ์แล้ว หมอ/*125บรัดเลยังคัดเอาบางตอนไปพิมพ์รวมอยู่ในเล่มเลขหมาย ๔ (ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป) คือตอนอธิบายถึงวิธีแต่งโคลง ขึ้นตั้งแต่คำว่า “อนึ่ง ถ้ากุลบุตรเรียนรู้ในพิธีอักษรสามแลไม้ม้วนไม้มลาย ฯลฯ” ข้างหน้าร่าย “ศรีสิทธิสุนทรวโรวาท” ไป และขึ้นโคลงกระทู้ตั้งแต่ “จะ แต่ง โคลง กทู้” ถึง “อย่าฉ้อหลวง ให้ขาด อย่าฉ้อราษฎร ให้ขุ่น” ต่อมาเมื่อ (พ.ศ. ๒๔๕๘) หอสมุดฯ ได้ต้นฉบับสมุดไทยเพิ่มเติมมา ก็พบเพียงโคลงที่ขึ้นต้นว่า “อยุธยายศยิ่งด้าว ใดปูน เปรียบฤๅ” จนถึงโคลงสุดท้ายว่า “พันสองสิบเอ็ดอ้าง จุลศัก ราชเอย ฯลฯ” จึงพิมพ์ขึ้นใน พ.ศ. นั้น ให้ชื่อว่า “โคลงสุภาษิตจินดามณี”1 เมื่อมารู้ว่ากรมหลวงวงษาฯ ทรงนิพนธ์เป็นตำราแบบเรียนให้นามว่า จินดามณี และลำดับเล่มของพระองค์ท่านเป็นเล่ม ๒ จึงได้นำมาพิมพ์รวมไว้ในที่นี้อีก
กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ทรงเป็นกวีที่เชี่ยวชาญและมีชื่อเสียงพระองค์หนึ่ง ได้ทรงแต่งหนังสือไว้หลายเรื่อง คราวหนึ่งได้ทรงนิพนธ์โคลงนิราศพระประธมขึ้น ครั้นเสร็จแล้วได้ทรงนำถวายสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ผู้ทรงเป็นอาจารย์ เพื่อให้ทอดพระเนตรและทรงแก้ไข เมื่อสมเด็จกรมพระปรมานุชิต ฯ ทรงอ่านตลอดแล้ว ได้ทรงนิพนธ์โคลงเติมลงข้างท้ายว่า
/*126๏ กรมวงษาสนิทผู้	ปรีชา เชี่ยวแฮ
เรียบรจเรขกถา	เพราะพร้อง
เนืองเนกคณเมธา	ทุกทั่ว อ่านเอย
ควรจักยอยศซร้อง	แซ่ซั้นสรรเสริญ1 ฯ
จินดามณีหมอบรัดเล
๔. จินดามณี ฉบับหมอบรัดเลนี้ เป็นฉบับสำรวมใหญ่ คือพิมพ์รวมกันไว้ตั้งหลายเรื่องในเล่มเดียวกัน มี (๑) ประถมกกาแจกลูก (๒) จินดามณี (๓) ประถมมาลา และ (๔) ปทานุกรม นอกนั้นยังเพิ่มเติมแซกเรื่องและคำอธิบายต่าง ๆ ลงไว้อีก เช่นอักษรควบและบอกไว้ว่า “คำว่า แสวง แถลง ไฉน ไถล ถนน เถลิง เป็นต้นนี้ ไม่มีในจินดามุนี แต่เราผู้ชำระหนังสือนี้ได้จัดแจงไว้เพื่อจะให้กุลบุตรรู้จักอ่าน ๒ อักษรควบติดกัน” และมีแบ่งอักษร ๔๔ ตัว ออกเป็น ๕ จำพวก แล้วบอกไว้ว่า “อันแบ่งอักษรเปนห้าจำพวกเช่นว่ามานี้ ไม่สู้สำคัญนักแก่กุลบุตรที่เปนไทย แต่จำพวกคนมาแต่นอก ผู้เปนปราชฯชอบเรียนภาษาไทยเลอียด เขาเหนสมควรจะแบ่ง/*127อักษรไทยเช่นว่านี้ เราจึงได้แบ่งออกตามใจเขา จะได้เปนประโยชน์แก่ฝรั่งบ้าง” และได้เอาเครื่องหมายวรรคตอนในภาษาอังกฤษมาลงไว้ด้วย มีราชาศัพท์, ศัพท์กำพูชา, คำชวา และโคลงกลบทต่าง ๆ ในจารึกวัดพระเชตุพน รวมอยู่ในเล่มเดียวกันเสร็จ จึงเป็นเสมือนหนังสือสำรวมใหญ่เล่มหนึ่ง จินดามณีฉบับสำรวมใหญ่ของหมอบรัดเลนี้ ต่อมาโรงพิมพ์พานิชศุภผลเอาพิมพ์จำหน่ายอีก
ยังมีจินดามณีสมุดไทยขาว เขียนเส้นหมึกอีกฉบับหนึ่ง หอสมุดฯ ซื้อไว้เมื่อวันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๒ (หมายเลข ๑/ฏ) เป็นฉบับแปลกกว่าเพื่อนอย่างปลาด ขึ้นต้นด้วยคำบาลีว่า ตรีวิธนมสุตุคฺโคติพุตฺโตทยกรวิโย แล้วต่อไปแปลยกศัพท์ จบแล้ว ขึ้น “อันว่ามุนีนารถนักปราชฯผู้ใด ใคร่จักเรียบรเบียบอรรถาภิปราย” เหมือนเช่นที่พิมพ์ในตอนเล่ม ๑ นี้ จบแล้ว ขึ้น นโมพุทฺธายสิทฺธํ แล้วแยกอักษรเป็นวรรคต่างกับฉบับอื่น ๆ มีคำบอกต่อว่า “กล่าวมาท้งงนี้ โดยไนยพระบาฬีภอเปนสังเขป แต่ที่เปนคุณนโยนั้น มีแจ้งอยู่ในมูลโน้น แล็จะแจกในจินดามุนีต่อไป” ต่อจากนี้ แบ่งตัวอักษรแบ่งเปน ๓ หมู่ ตอนหนึ่งมีอธิบายว่า “กด กก กบ ๓ เหล่านี้ เมื่อแจกอ่านเสียงเสมอกันไปดุจ กน กง กม นั้น แต่จะผันให้เหมือนเล่า ในจินดามุนีนี้ห้ามว่าลงเอกโทมิได้ แต่มีในมูลอักษรว่า คำใดในภาษาต่าง ๆ แล็สำเนียงสัตว์ขัดเข้าแล้ว ก็ควรจะใช้เปนคำเปนได้ทั้งสิ้น เหมือนคำว่า ดูดู๋ กั๊กถั่ว เสือร้องโห้ก เปนต้น จะได้มีคำตายนั้น/*128หามิได้ ถ้าผู้ใดจะใคร่รู้ให้พิศดารแล้ว จงพิจารณาดูในมูลอักษรน้นน” จินดามณีฉบับนี้ก็ดูเป็นสำรวมใหญ่อยู่ และอ้างถึง คัมภีร์?) มูลอักษรบ่อย ๆ ทั้งคัดค้านหลักคำตายในแม่กด กก กบ ตามหลักจินดามณีเล่ม ๑ - ๒ ที่พิมพ์นี้ และมีอ้างว่ายกมาแต่คัมภีร์อุจจารณวิธีบ้าง มีตัวอย่างฉันท์แปลกจากในจินดามณี และมากกว่า แต่ไม่ดีกว่าหรือไพเราะกว่า คัดเอามาจากกาพย์สารวิลาสินีก็มี คัดมาจากโคลงทวาทศมาศก็มี ซึ่งในฉบับอื่นไม่มี จบลงด้วยร่ายว่า
“ศรีศรีสวัสดิ์พิศาล สิทธิ์ดำนานดำเนิรนิทเทส โดยบุรเพศพิไสย ไขพิศดารจินดามุนี ปรีดารมณ์สมมต ให้ปรากฏบุรุษลักษณ์ ผู้ใฝ่ภักดิ์ศิลปาคม อุดดมด้วยพฤตโตไทย ไตรสาตราธิคุณ อดุลยกาพย์วิลาศ สยาโมวาทก็เสรจ์ เผดจ์ตามโบราณาจาริย เปนศุภสารมหาราช สืบอนุสาศน์สาทร ข้อยขอพรทวยเทวา สุรารักษมณฑล ทั่วเมธณีดลสาคร ทกศิขรรุกขลดา สามฉมาภิศักดิ์ พรักโลกยธาตุอำนวย ทวยท่านเชีญดับเข็ญ ให้สฤดิ์เอย็นศุขสานติ์ ศัตรูพานพินาศ ปราศจาคุปัทวัน ตรายรันรอนราบ สัพพนฤดาปอมิตร สมสมฤทธิสมาหาร ทานเมตตาอย่าโรย โดยเอาศีลเปนองค์ ผลบรรจงเริงรื่น ชักชื่นชื่นชมชู ตูจินตนาภิรมุส สาหะวุตติพากย์ รากแก้วเกีดเปนตา สถาปนาบเริ่มสาร สรวมผลญาณสำเรทธ เผดจ์มัคคันตรญาณภายหน้า ข้าขอทันองค์พระศรี อริยเมตรีจะมาตรัส ในสังสารวัฏเวียนวล ดนศิวโมกข์อย่าปรวน แม้วเที่ยวทวนมรณชาติ /*129ขอบิดุมาดรรคศฤงฆาร ทารมิตรร่วมไมตรี มีหฦทยารมณภักดิ์ ผลักอรินให้ไกษย ไกลโรคาพาธพิปริต เว้นทุรจิตรพาลา โสตครุกาขัดวาทีพิการ ษัตรีพาลบณฑพ เปนชายสบทุกชาติ ปรีชาฉลาดคำภีร์ธรรม์ ทั้งพุทธฉันทสาตรศรี ชากรีจบเจนใจ กำลังไกรยืนชนม์ ทกสากลเมตตา แผ่เผื่อสาธุสัตว อเนกอรรถพิบูล เกิดไหนคูณคงปราชฯ ทางธรรมฉลาดไตรเพท สรรพสิ่งเสตรอบรู้ ในรทู้พากโยวาท เนียรทรชาติบุรุษถ้อย ข้อยขอไกลพาลา จากวงษาญาติมิตรสนิท พาลอย่าชิดร่วมหล้า ฟ้าต่างพรรคภาษประเทศ รูปรอยเฉทอย่ายล ขอนิพนธ์พฤติคำคง เฉกเปนธงสี่ทวีป รีบรวมใจสาธุสัตว สรรพสิ่งสวัสดิ์อย่ามลาย ฝากลิขิตผายพรหมโลกย์ โยคเอาอรรถวิริยาธิผล อยู่เท้าทนดินฟ้า สิ้นภพหล้าสูญกัลป์ ส่องสว่างวรรโณภาษ ในโลกธาตุอย่าสูญญ์ ข้าขอคูณคุณศีล สัตยาจินตย์ทุกค่ำเช้า ขอเกอดในสาศนพุทธเจ้า ตราบเท้านฤพาน ฯ”
จินดามณีฉบับนี้ แปลกประหลาดกว่าเพื่อน และเห็นว่าเป็นสำรวมใหญ่ไม่แพ้ฉบับของหมอบรัดเล ต่างแต่สำรวมกันไปคนละทาง เมื่อประกอบการพิจารณาลายมือที่เขียน ก็ดูออกจะเป็นฉบับใหม่อยู่ เข้าใจว่าจะเก่าไม่เกินสมัยรัชกาลที่ ๕ กรุงรัตนโกสินทร์ บางทีจะมีท่านผู้หนึ่งผู้ใดเก็บเอาตำราเรียนของเก่ามารวบรวมขึ้นจากหนังสือ/*130หลายเล่มหลายแห่ง และโดยมากจากจินดามณีจึงมีหลักใหญ่และสำนวนความบางตอนตรงกันกับที่มีในจินดามณีของเดิม
จินดามณีเป็นแบบเรียน
โดยเหตุที่หนังสือจินดามณีเป็นตำราแบบเรียนภาษาไทยและใช้กันแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ในสมัยซึ่งไม่มีการพิมพ์เช่นนั้น จำเป็นอยู่เองที่ผู้ใคร่ความรู้จะต้องขวนขวายหาต้นฉบับมาขอคัดลอกไว้ และสมุดที่ใช้คัดลอกก็ไม่มีอะไรยั่งยืนและสะดวกไปกว่าสมุดไทย จึงเมื่อคัดลอกกันสืบ ๆ มาหลายยุคหลายต่อเข้า ก็ย่อมวิปลาศคลาดเคลื่อนไป ซ้ำผู้มีสิทธิเป็นเจ้าของสมุดได้ความรู้ความเห็นอันใดมาจากไหนใหม่ ก็เขียนเพิ่มเติมลงในสมุดนั้น หรือเห็นมีหน้ากระดาษว่าง ก็คัดเขียนเรื่องอื่นบรรจุลงไป โดยที่สุดตำรายาเกร็ด เมื่อสมุดขาดก็อาจเอาต้นต่อกลาง กลางต่อท้าย ปลายต่อต้น ตามเรื่องของสมุดไทย จึงเป็นเหตุให้ปะปนสับสนกัน เหตุนั้นฉบับที่มีอยู่จึงแตกต่างกันมากบ้างน้อยบ้าง อันเป็นธรรมดาของหนังสือที่ใช้เป็นแบบเรียน ไม่จำเพาะแต่จินดามณี แม้หนังสือกลอนสวดอื่น ๆ และตำราเรียนบาลีที่มีฉบับอยู่ในหอสมุดฯ เดี๋ยวนี้ ถ้าฉบับใดมีผู้นิยมมากและใช้เรียนใช้สวดกันแพร่หลายแล้ว ย่อมวิปลาศคลาดเคลื่อนแตกต่างกันมาก ยิ่งมีมากฉบับ ก็ยิ่งมีต่างกันออกไปมากขึ้น หนังสือจินดามณี ซึ่งนับว่าแพร่หลาย และใช้เป็นแบบเรียนกันมานมนาน เพิ่งเลิกใช้เป็นแบบเรียนกันเสียเมื่อพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ได้แต่งหนังสือมูลบทบรรพกิจขึ้นเป็นแบบเรียนหลวง ในตอนต้นรัชกาลที่ ๕ จึงน่าจะถูกต่อเติมหรืออาจถูกตัดทอนได้มาก
ผู้แต่งจินดามณี
เมื่อหนังสือจินดามณีมีหลายสำนวนเช่นนี้ จึงเป็นการยากที่จะสืบทราบว่าใครบ้างเป็นผู้แต่งฉบับไหน สำนวนใด แต่ในฉบับที่ข้าพเจ้าเรียกว่า “ความพ้อง” นั้น เกือบทุกฉบับมีบอกนามผู้แต่งไว้ว่า “จินดามณีนี้ พระโหราธิบดี เดอมอยู่เมืองศุโขทัย แต่งถวายแต่ครั้งสมเด็จพระนารายณ์เปนเจ้าลพบุรี” บางทีจะเป็นคนแต่งหนังสือจินดามณีฉบับและสำนวนแรก ที่มีขึ้นในภาษาไทย จึงขอนำประวัติของผู้แต่งจินดามณีฉบับความพ้องมากล่าวไว้ในที่นี่พอเป็นการนำทางเพื่อท่านผู้สนใจและยังไม่ทราบ
ในจินดามณีฉบับความแปลกที่อ้างถึงมาข้างต้น บอกไว้เพียงว่า “ครั้นจุลศักราช ๑๐(๓)๔ จึงพระอาจารย์เจ้าผู้มีปัญญาแต่งจินดามณีถวาย” ถ้ารู้เรื่องนี้อยู่บ้างแล้ว ดูก็พอจะเดาให้ลงกันได้ และในฉบับความพ้องตอนท้ายคำฉันท์บอกคำใช้ไม้ม้วนไม้มลาย ก็ทำทีเป็นจะบอกนามผู้แต่ง (บางทีจะเป็นฉะเพาะตอนนั้น) ว่า
/*132๏ ส่วนผู้จำนองฉันท์
นี้นามกรเกา
คือบรมพุทเธา
รสตั้งบำเพญบุญ
๏ มีผู้อำนวยทาน
และสร้างกุศลเป็นต้นทุน
มากแล้วมาเพิ่มภุล
อันชอบไว้ในโลกา
๏ เฉลียวฉลาดในกาพย์กลอน
วรอรรถคาถา
เพราะเหตุบุญญา
ธิการหลังมาอวยผล ฯ
แต่คำฉันท์นี้ก็ผิดเพี้ยนคำตรงที่ขีดสัญญประกาศต่าง ๆ กัน (ดูเชิงอรรถ น. ๑๓) จับเค้าไม่ได้แน่ ตอนต่อมามีกาพย์สุรางคนางค์บอกไว้อีกว่า
๏ ขุนปราชฯหนึ่งเลอศ

เป็นโหรประเสรอฐ
ปัญญาชำนาญ
ชาวโอฆบุรี
สวัสดีพิศาล
ข้าพระภูบาล
เจ้ากรุงพระนคร ฯ
กาพย์ตรงนี้ ดูก็ส่งความราวกะจะบอกว่า พระโหราธิบดี เพราะกล่าวว่า ขุนปราชญ์ผู้หนึ่งเป็นโหรประเสริฐ แต่แทนที่จะบอกว่าชาวสุโขทัยไพล่ไปเป็นชาวโอฆบุรี ตามหลักฐานที่นักประวัติศาสตร์ชาติยุตติกันในชั้นหลังนี้ว่า เมืองโอฆบุรี ได้แก่เมืองพิจิตร ซึ่งเรียกเป็นคำไทยว่า เมืองสระหลวง หรือ พระโหราธิบดี ผู้นี้ เดิมจะอยู่สุโขทัย แล้วภายหลังย้ายมาพิจิตร เป็นอันไม่ทราบแน่
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในบันทึกสมาคมวรรณคดี ปีที่ ๑ เล่ม ๕ พ.ศ. ๒๔๗๕ ว่า “จินดามณี เป็นตำราเรียนหนังสือไทย แต่งไว้พิสดารตั้งแต่หัดอ่านเขียนจนถึงหัดแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอน บอกไว้ในตำนานนั้นว่า พระโหราชาว/*133เมืองโอฆบุรี (คือเมืองพิจิตร) เป็นผู้แต่ง และมีหนังสืออีกเรื่องหนึ่ง คือ พระราชพงศาวดาร (ซึ่งหอสมุดฯ สมมติชื่อเรียกว่า “ฉบับหลวงประเสริฐ” นั้น) ในบานแผนกข้างต้นว่าสมเด็จพระนารายณ์ดำรัสสั่งให้พระโหราแต่งขึ้น1 เมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๓ เป็นหลักสันนิษฐานว่า สมเด็จพระนารายณ์คงโปรดฯ ให้พระโหราคนเดียวกัน แต่งทั้งหนังสือจินดามณีและหนังสือพระราชพงศาวดาร นอกจากนี้ยังมีเค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐานต่อไปอีกข้อหนึ่ง ว่าเหตุใดสมเด็จพระนารายณ์จึงมีรับสั่งให้พระโหราฯ แต่งหนังสือ ๒ เรื่องนั้น ด้วยปรากฏในเรื่องพงศาวดารรัชชกาลสมเด็จพระนารายณ์ว่า เมื่อพวกบาดหลวงฝรั่งเศสแรกเข้ามาตั้งสอนศาสนาคริสตังในพระนครศรีอยุธยานั้น มาตั้งโรงเรียนขึ้นสำหรับสอนหนังสือแก่เด็กไทยด้วย อาศัยเหตุนั้นเห็นว่าคงเป็นเพราะสมเด็จพระนารายณ์ทรงพระราชดำริว่าถ้าฝ่ายไทยเองไม่เอาเป็นธุระจัดบำรุงการเล่าเรียนให้รุ่งเรืองก็จะเสียเปรียบฝรั่งเศส พระโหราคงเป็นปราชญ์มีชื่อเสียงว่าเชี่ยวชาญอักขรสมัยอยู่ในครั้งนั้น สมเด็จพระนารายณ์จึงฯ มีรับสั่งให้เป็นผู้แต่งตำราสอนหนังสือไทยขึ้นใหม่ ส่วนการที่โปรดฯ ให้แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารนั้น จะแต่งเป็นหนังสือเรียนหรือแต่งสำหรับให้เป็นความรู้แก่ทูตต่างประเทศที่เข้ามาในครั้งนั้น ก็อาจจะเป็นได้ทั้งสองสถาน แต่ควรฟังเป็นยุติได้ว่า การที่กวดขันให้ลูกผู้ดีเล่าเรียนหนังสือไทย คงเริ่มขึ้นในครั้งรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ความที่กล่าวนี้ ยังมีหลักฐานที่สังเกตอีกอย่างหนึ่ง ด้วยตัวอย่างหนังสือฝีมืออาลักษณ์เขียนในครั้งนั้น เช่นหนังสือสัญญาที่ทำกับฝรั่งเศสยังปรากฏอยู่ กระบวนอักขรวิธีใช้วิปลาศคลาดเคลื่อนมาก เห็นได้ว่าความรู้หนังสือไทยคงตกต่ำมาเสียคราวหนึ่ง พึ่งมากลับเจริญขึ้นตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ เพราะฉะนั้นต่อมาถึงรัชกาลหลัง ๆ จึงมีผู้รู้หนังสือสันทัดมากขึ้นโดยลำดับ จนสามารถแต่งบทกลอน เช่นเล่นเพลงยาวกันได้ชุกชุมเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกษฐ์ ดังกล่าวมาข้างต้น
เมื่อพิจารณาดูในหนังสือจินดามณี ที่พระโหราแต่งเมื่อรัชชกาลสมเด็จพระนารายณ์นั้น ยังได้เค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐานเรื่องตำนานการแต่งบทกลอนต่อไปอีกชั้นหนึ่ง ว่าก่อนนั้นมาผู้ที่หัดแต่งบทกลอนคงได้อาศัยแต่แต่งตามตัวอย่าง หรือคำแนะนำของผู้อื่น ตำรับตำราสำหรับนักเรียนอาศัยศึกษาหามีไม่ พระโหราจึงรวบรวมบทกลอนต่าง ๆ ทำเป็นตำราไว้ใหนังสือจินดามณี เป็นแรกที่จะมีตำราแต่งบทกลอนในภาษาไทย สันนิษฐานต่อออกไปได้อีกชั้นหนึ่งว่า คงเป็นเพราะมีตำราของพระโหราขึ้น จึงมีผู้แต่งบทกลอนประเภทที่ยังไม่ปรากฏว่าเคยแต่งมาแต่ก่อน คือหนังสือไทยซึ่งแต่งเป็นฉันท์ เป็นต้น ความที่กล่าวข้อนี้มีคำฉันท์เรื่องสมุทโฆษปรากฏอยู่เป็นตัวอย่าง หนังสือคำฉันท์เรื่องสมุทโฆษนี้ มีตำนานว่าพระมหาราชครูเป็นผู้แต่งตอนต้น (ที่เรียกว่า พระมหาราชครู นั้นสันนิษฐานว่าเห็นจะเป็นคนเดียวกับพระโหราผู้แต่งหนังสือจินดามณีนั้นเอง ทำนองจะ/*135เรียกกันว่าพระมหาราชครู เพราะสมเด็จพระนารายณ์ทรงยกย่องเป็นครูบาอาจารย์ มิใช่เป็นตำแหน่งพระมหาราชครูลูกขุนหรือพระมหาราชครูพราหมณ์ ด้วยเหตุนั้นจึงปรากฏว่าหนังสือสมุทโฆษคำฉันท์นั้น) สมเด็จพระนารายณ์ทรงพระราชนิพนธ์ต่อตอนหนึ่ง แล้วค้างมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส มาทรงแต่งต่อจึงจบเรื่อง หนังสือสมุทโฆษบางทีจะเป็นเรื่องแรกที่พระมหาราชครูริแต่งหนังสือไทยเป็นคำฉันท์ ด้วยประสงค์จะพิสูจน์ให้ปรากฏว่า ภาษาไทย อาจจะแต่งเป็นฉันท์ให้ไพเราะได้ สมเด็จพระนารายณ์จึงทรงนับถือถึงทรงพระราชนิพนธ์ต่อ และผู้อื่นจึงเอาอย่างแต่งคำฉันท์เรื่องอื่น ๆ ขึ้นแต่นั้นมา”
เกียรติคุณของพระโหราธิบดี
พระโหราธิบดีผู้นี้ ปรากฏเกียรติคุณว่าเป็นผู้ทูลถวายคำทำนายแม่นยำ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเชื่อถือมาก มีกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า “พระโหราคนนี้แม่นยำนัก ครั้งหนึ่ง (สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง) เสด็จอยู่ในพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท มุสิกตกลงมา ทรงพระกรุณาเอาขันทองครอบไว้ให้หาพระโหรามาทาย พระโหราคำนวณแล้วทูลว่าสัตว์สี่เท้า ทรงพระกรุณาตรัสว่ากี่ตัว พระโหราคำนวณแล้วทูลว่าสี่ตัว ทรงพระกรุณาตรัสว่า สัตว์สี่เท้านั้นถูกอยู่ แต่ที่สี่ตัวนั้นผิดแล้ว ครั้นเปิดขันทองขึ้น /*136เห็นลูกมุสิกคลานอยู่สามตัวกับแม่ตัวหนึ่งเป็นสี่ตัว ก็ทรงพระกรุณาตรัสสรรเสริญพระโหราธิบดีว่าดูแม่นกว่าตาเห็นอีก ให้พระราชทานเงินตราชั่งหนึ่ง เสื้อผ้าสองสำรับ แต่นั้นมาก็เชื่อถือพระโหราธิบดีนัก” ต่อมาใน พ.ศ. ๒๑๘๖ พระโหราถวายฎีกาว่าใน ๓ วันจะเกิดเพลิงในพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าปราสาททองได้ทรงฟังก็ตกพระทัยจึง “ให้ขนของเทพระราชวังออกไปอยู่วัดไชยวัฒนาราม ทั้งเรือบัลลังก์ เรือศรี เรือคลัง คับคั่งแออัดกันอยู่ แลในพระราชวังนั้น เกณฑ์ไพร่สามพันสรรพด้วยพร้าขอตระกร้อน้ำรักษา ห้ามมิให้หุงเข้าในพระราชวัง แล้วเรือตำรวจคอยบอกเหตุทุกทุ่มโมง ครั้นคำรบสามวัน เพลาชายแล้วสี่นาฬิกา เรือตำรวจลงไปกราบทูลพระกรุณาว่าสงบอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่าครั้งนี้เห็นพระโหราจะผิดอยู่แล้ว สั่งเรือเถิด จะเข้าพระราชวัง เจ้าพนักงานก็เลื่อนเรือพระที่นั่งกิ่งเข้ารับเสด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จมาถึงฉนวนประจำท่า พระโหราอยู่ท้ายเรือพระที่นั่ง กราบทูลว่าขอให้ย่ำฆ้องก่อนจึงจะสิ้นพระเคราะห์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ให้ลอยเรือพระที่นั่งอยู่ เพลาชายแล้วห้านาฬิกา เมฆพยับคลุ้มขึ้นข้างประจิมทิศ ฝนตกพรำ ๆ ลงมา ทรงพระกรุณาตรัสแก่พระโหราว่าฝนตกลงมาสิ้นเหตุแล้วกระมัง พระโหรากราบทูลว่าขอพระราชทานงดก่อน พอสิ้นคำลง อสนีเปรี้ยงลงมาต้องเหมพระมหาปราสาทเป็นเพลิงติดพลุ่งโพลงขึ้นไหม้ลามลงมา คนทั้งหลายซึ่งอยู่ในพระราชวังมิรู้ที่จะทำประการใด แลดีบุกอันดาดหลังคานั้นไหล/*137ราดลงมาดังห่าฝน เพลิงก็ไหม้ติดต่อไปทั้งห้วยคลังเรือนน่าเรือนหลังร้อยสิบเรือนจึงดับได้”
สมเด็จพระนารายณ์คงจะได้เคยเป็นศิษย์พระโหราธิบดี มาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ปรากฏว่าในพระราชพงศาวดารว่า เมื่อ พ.ศ. ๒๑๘๔ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองเสด็จประพาสพระที่นั่งไอสวรรยทิพอาศน์ที่บางปอิน ครั้นเพลาค่ำเสด็จออกมาประทับยืนที่หน้ามุข สมเด็จพระนารายณ์เวลานั้นมีพระชนม์ได้ ๑๐ พรรษา ทรงส่องโคมถวาย อสนีลงน่าบัน แว่นประดับและรูปสัตว์ตกกระจายลงมารอบพระองค์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอจะได้เป็นอันตรายหามิได้ ทรงพระกรุณาให้พระโหราทำนาย ถวายพยากรณ์ว่าเป็นมหาศุภนิมิตร จะทรงพระกฤษฎาธิการยิ่งขึ้น แล้วจะได้พระราชลาภต่างประเทศ” เมื่อปรากฏว่าพระโหราธิบดีเป็นที่ทรงเชื่อถือไว้วางพระราชหฤทัย กอบทั้งทรงเกียรติคุณเช่นนี้ สมเด็จพระเจ้าปราสาททองคงจะได้ทรงมอบสมเด็จพระนารายณ์เมื่อเป็นพระราชกุมาร ให้พระโหราธิบดีถวายพระอักษรและอบรม จึงปรากฏว่า ในรัชกาลของพระองค์ สมเด็จพระนารายณ์ทรงเป็นขัตติยกวีที่ทรงพระเกียรติพระองค์หนึ่ง ราชสำนักของพระองค์สนั่นเสนาะไปด้วยศัพท์สังคีตและแซ่ระงมไปด้วยสำเนียงแห่งกาพยนิพนธ์กลโคลงกลอนฉันท์การกวี เฉกเช่น ศรีปราชญ์กล่าวไว้ในอนิรุทธคำฉันท์ว่า
/*138๏ จำเรียงสานเสียง
ประอรประเอียง	กรกรีดเพยียทอง
เต่งติงเพลงพิณ	ปี่แคนทรลอง
สำหรับลบอง	ลเบงเฉ่งฉันท์
๏ ระงมดนตรี
คือเสียงกระวี	สำเนียงนิรันดร์
บรรสานเสียงถวาย	เยียผลัดเปลี่ยนกัน
แลพวกแลพรรค์	บรรสานเสียงดูริย์ ฯ
ลักษณะการแต่งหนังสือจินดามณี
ขอนำเอาลักษณะของหนังสือจินดามณีมากล่าวไว้ในที่นี้เพียงเล็กน้อย บางทีจะเป็นทางนำประกอบความคิดได้บ้าง ส่วนความพิสดารนั้น ขอท่านผู้อ่านได้โปรดตรวจในฉบับพิมพ์นี้ด้วยตัวเอง
๑. ตอนต้นมีร่ายนำ แล้วรวบรวมศัพท์ทีมีเสียงพ้องกัน แต่เขียนผิดกัน เช่น บาตร บาท บาศ เป็นต้น เรียกว่านามศัพท์หรือสรรพนาม ในฉบับพิมพ์ของหมอบรัดเล เอาไปจัดลำดับและพิมพ์ไว้เป็นพวก ๆ ให้ดูง่ายอย่างเรียงพจนานุกรม แต่ก็ไม่ลำดับอักษรทีเดียว ในร่ายข้างต้นดูเหมือนจะบอกว่า ของเก่ามีอยู่ แล้วเขียนไว้ตามของเดิม เพราะกล่าวว่า “ข้อยข้าขอเขียนอาทิ อักษรปราชฯแต่งไว้ ให้ใช้ชอบตามศับท์ ไว้เปนฉบับสืบสาย ด้าวใดคลายขอโทษ โปรดแปลงเอาอย่างเตียน ข้อยข้าเขียนตามฉบับ อาทิศับทอักษร” การรวบรวมศัพท์เช่นนี้ ของเก่าก็มีเขียนไว้ในสมุดไทย เช่น ราชาศัพท์ และคำฤษดี ดูเก่ามาก ยังไม่ได้สอบสวนว่าจะเก่าสักเพียงไหน
๒. ตอนกาพย์สำหรับให้จำคณะทั้ง ๘ ที่ว่าเรากินแตงโม ลูกไอ้กระโต ฯลฯ นั้น มีหมายเหตุว่า “ธรงสำหรับจำคณะทั้ง ๘” และโคลงสำหรับจำคณะทั้ง ๘ ซึ่งมีอยู่ ๓ บท ก็มีหมายเหตุไว้ใน ๒ บทท้ายว่า “โคลงสำหรับจำคณะทัง ๘ ธรงทังสองบท” คำว่า “ธรง” นี้ ดูเป็นราชาศัพท์อยู่ ไม่แน่ว่าใครธรง (แต่ง) สงสัยว่า บางทีจะเป็นสมเด็จพระนารายณ์ก็ได้ อาจทรงแต่งไว้สำหรับให้ข้าราชบริพารที่มีอุปนิสัยใฝ่ใจในการกวี ชอบโดยเสด็จในการแต่งฉันท์ จึงทรงพระราชนิพนธ์ไว้เพื่อทรงช่วยให้จำคณะครุลหุได้ง่าย พระโหราจึงนำมาลงไว้ในหนังสือจินดามณีนี้ เพื่อเป็นเกียรติยศแก่หนังสือ ด้วยนับถือว่าเป็นบทพระราชนิพนธ์ ส่วนอีกโคลงหนึ่งก็มีหมายเหตุว่า “นายธรงบาศแต่ง” แต่ออกจะสับสนกันอยู่หน่อย บางฉบับหมายเหตุไว้ที่โคลงบทต้น บางฉบับ ที่โคลงบทท้าย (ดู น. ๔๗) นายธรงบาศผู้นี้ คงจะเป็นกวีมีชื่อนับถือกันว่าแต่งโคลงดีมากผู้หนึ่งเหมือนกัน พระโหราจึงนำมาเป็นตัวอย่างในหนังสือของท่าน เข้าใจว่า นายธรงบาศผู้นี้ ต่อมาได้เป็นเจ้าบำเรอภูธรในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีธิดาได้เป็นอัครมเหษีใหญ่ อัครมเหษีน้อย ในรัชชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์ถึง ๒ องค์ ที่เรียกในพระราชพงศาวดารว่า พระพันวัสสาใหญ่ คือกรมหลวงอไภยนุชิต และพระพันวัสสาน้อย คือกรมหลวงพิพิธมนตรี
๓. ก่อนจบมีโคลงรหัสอักษร เช่น ไทยนับ ๓ ไทยนับ ๕ ไทยหลง เป็นต้น ซึ่งคงจะนิยมกันเล่นแพร่หลายในเวลานั้น เช่นเดียว/*140กับโค้ตลับในปัจจุบันนี้ เรื่องโคลงรหัสอักษรนี้มีเรื่องจะพูดถึงได้มาก หากแต่เวลาและหน้ากระดาษจำกัด จึงขอให้ผู้อ่านสังเกตกำหนดเอาเอง
๔. เมื่อกล่าวรวมทั้งหมดแล้ว จะเห็นได้ว่า พระโหราธิบดี ผู้แต่งหนังสือจินดามณีนี้ เป็นผู้คัดเลือกแบบแผนวิธีเรียนอักษรศาสตร์และวรรณคดีไทยขึ้น โดยรวบรวมของเก่าที่อยู่กระจัดกระจายกันบ้าง ดังจะเห็นได้จากตัวอย่างที่คัดเอามาจากลิลิตพระลอบ้าง มหาชาติคำหลวงบ้าง ที่อื่นบ้าง แปลมาจากคำภีร์วุตโตทัยและกาพย์สารวิลาสินีบ้าง แต่งเพิ่มเติมใหม่ หรือรวบรวมบทนิพนธ์ดี ๆ ตามที่หาได้ในสมัยนั้นบ้าง ที่เห็นเหมาะและสมควร ทำเป็นตำราเรียนอันวิเศษในภาษาไทยเล่มหนึ่ง ซึ่งไม่มีใครสามารถทำได้ในเวลานั้น อันน่าจะเป็นผลให้อักษรศาสตร์และวรรณคดีของไทยในสมัยนั้นและต่อมาเจริญก้าวหน้าขึ้นไม่น้อยเลย.
กี อยู่โพธิ์
กรมศิลปากร, ๙ เมษายน ๒๔๘๕
จินดามณี
จินดามณีนี้ข้าพุทธิเจ้านายปานชุบทูลเกล้า ฯ ถวาย ๚ะ
๏ ศักราช ๖๔๕ ปีมะแมศก1 พญาร่วงเจ้าได้เมืองศรีสัชนาไล จึงแต่งหนังสือไทยแลแม่อักษรทั้งหลายตามพากยทั้งปวงอันเจรจาซึ่งกันแลกัน แลครั้งนั้นแต่งแต่แม่อักษรไว้ แลจะได้แต่งเปนปรกติวิถารณหามิได้ แลกลบุตรผู้จะอ่านเขียนเปนอันยากนัก แลอนึ่งแม่หนังสือแต่ ก กา ถึง กน ฯ ล ฯ จนถึงเกอย เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้ว พญาร่วงเจ้าจึงแต่งแต่รูปอักษรไทต่างต่าง แลอักษรขอมคำสิงหลพากยนั้นเดิมมีแต่ดั่งนี้ พระอาจาริยเจ้าผู้มีปัญาจะให้วิถาน จึ่งแต่งกำกับไว้ดั่งนี้ เพื่อจะให้กลบุตรอันเล่าเรียนพิจารณาเหน คือเดิมมีแต่แม่อักษรขอมดั่งนี้ ๚ะ๛
๏ นโมพุทฺธาย สิทฺธํ อ อา อิ อี อุ อู ฦ ฦๅ ฤ ฤๅ เอ ไอ โอ อำ อุ อิํ อํ อ ๚ อนี้บาลีคำขอม2
กัณช
ตะลุช
มุทธช
ทันตช
โอษจช
๏ ก ข ค ฆ ง
จ ฉ ช ฌ ญ
ฏ  ฑ ฒ ณ
ต ถ ท ธ น
ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ๚ อนี้บาลีคำขอม

๏ ก ข ค ฆ ง
จ ฉ ช ฌ ญ
ฏ  ฑ ฒ ณ
ต ถ ท ธ น
ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อ ๚ อนี้คำพระอาริยเจ้าตกแต่งไว้ให้วิถารณ์ ๚ะ
/*38๏ ก กา กิ กี กุ กู เก ไก โก เกา กุํ กิํ กํ กะ อันนี้บาลีคำขอม
๏ ก กากิ กี กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ อันนี้คำพระอาจาริยเจ้า ๚ะ๛
๏ กนฺน กนฺนา กนฺนิํ กนฺนี กนฺนุ กนฺนู กนฺเน กนฺไน กนฺโน กนฺเนา กนฺนุํ กนฺนิํ กนฺนํ กนฺนะ ๚ะ๛
๏ อันนี้บาฬีคำขอม ๚ะ
๏ กน กัน กาน กิน กีน กึน กืน กุน กูน เกน แกน โกน กอน กวน เกียน เกิอน เกิน
๏ อันนี้คำพระอาจาริยเจ้า ๚ะ
๏ กงฺง กงฺงา กงฺงิ กงฺงี กงฺงุ กงฺงู กงฺเง กงฺไง กงฺโง กงฺเงา กงฺงิํ กงฺงํ กงฺงะ ๚ะ๛
๏ กง กัง กาง กิง กีง กึง กืง กุง กูง เกง แกง โกง กอง กวง เกียง เกิอง เกิง ๚ะ๛
๏ กมฺม กมฺมา กมฺมิ กมฺมี กมฺมุ กมฺมู กมฺเม กมฺไม กมฺโม กมฺเมา กมฺมุํ กมฺมิํ กมฺมํ กมฺฺม ๚ะ๛
๏ กม กัม กาม กิม กีม กึม กืม กุม กูม เกม แกม โกม กอม กวม เกียม เกิอม เกิม ๚ะ๛
๏ กตฺต กตฺตา กตฺติ กตฺตี กตฺตุ กตฺตู กตฺเต กตฺไต กตฺโต กตฺเตา กตฺตุํ กตติํ กตฺตํ กตฺต ๚ะ๛
๏ กด กัด กาด กิด กีด กึด กืด กุด กูด เกด แกด โกด กอด กวด เกิยด เกิอด เกิด ๚ะ๛
๏ กปฺป กปฺปา กปฺปิ กปฺปี กปฺปุ กปฺปู กปฺเป กปฺไป กปฺโป กปฺเปา กปฺปุํ กปฺปิํ กปฺปํ กปฺปะ ๚ะ๛
๏ กบ กับ กาบ กิบ กีบ กึบ กืบ กุบ กูบ เกบ แกบ โกบ กอบ กวบ เกียบ เกิอบ เกิบ ๚ะ๛
/*39๏ กกฺก กกฺกา กกฺกิ กกฺกี กกฺกุ กกฺกู กกฺเก กกฺไก กกฺโก กกฺเกา กกฺกุํ กกฺกิํ กกฺกํ กกฺฺกะ ๚ะ๛
๏ กก กัก กาก กิก กีก กึก กืก กุก กูก เกก แกก โกก กอก กวก เกียก เกิอก เกิก ๚ะ
๏ เกยฺย เกยฺยา เกยฺยิํ เกยฺยี เกยฺยุ เกยฺยู เกยฺเย เกยฺไย เกยฺโย เกยฺเยา เกยฺยุํ เกยฺยิํ เกยฺยะ ๚ะ๛
๏ เกย กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกียว เกิอย เกิย เกิยะ เกิอ เกิอะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กอ กุํ กรรม กัย กือ ๚ะ๛
๏ อันนี้เปนคำขอม แลคำพระอาจาริยเจ้าตกแต่งไว้ดั่งนี้ ก่อนพญาร่วงเจ้าจึ่งทำรูปอักษรไทยทังปวง ครั้นจุลศักราช ๑๐1๕ ปีชวดศก จึ่งพระอาจาริยเจ้าผู้มีปัญาแต่งจินดามนีถวาย หวังจะให้กลบุตรอันจะเล่าเรียนนั้นรู้ที่กำหนดกฎหมาย พินเอกโทแลไม้ม้วนไม้มลาย แลไม้ตรีจัตวา แลครุลหุ คือตั้งเดิมแลแม่อักษรไทยดั่งนี้ ๚ะ๛
นโมพุทธายสิทธํ อ อา อิ อี อึ อื อุ อู ฤ ฤ ฦ ฦๅ เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อำ อะ ๚ะ๛
๏ ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง    จ ฉ ช ซ ฌ ญ    ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ
ด ต ถ ท ธ น    บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ส ศ ษ ห ฬ อ ฮ2
๏ ก กา กิ กี กึ กื กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ ๚ะ๛
ฯ ล ฯ จนถึงเกอย พระอาจาริยเจ้าจึ่งยกเปนอักษรสูง ๑๑ ตัว คือ ข ฃ ฉ ถ /*40ฐ ผ ฝ ส ษ ศ ห เหล่านี้ตัวหนักเสียงสูงใส่ได้แต่เอกโทผันออกได้แต่ ๓ คำคือใช้ดั่งนี้ ข ข่ ข้ ฉ ฉ่ ฉ็ ถ ถ่ ถ้ ผ ผ่ ผ็ ดั่งนี้เหมือนกันทัง ๑๑ ตัว ว่าไว้แต่ภอพึงรู้ดั่งนี้
อักษรกลาง ๙ ตัว ตัวเบาบมิก้องนั้นคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ เหล่านี้ผันออกได้เปน ๕ คำใส่ได้ทั้งไม้เอกไม้โทตรีจัตวา จะว่าไว้ให้ภึงแจ้ง คือใช้ดั่งนี้ ก ก่ ก้ ก๊ ก๋    จ จ่ จ้ จ๊ จ๋    ด ด่ ด้ ต๊ ด๋ ดั่งนี้เหมือนกันทัง ๙ ตัว จนถึงตัว อ ดั่งนี้
พึงรู้อักษรต่ำ ๒๔ ตัวนั้น เสียงก้องทังสิ้นผันได้แต่ ๓ คำใส่ได้แต่ไม้เอกโทดั่งนี้ ค ค่ ค้    ฆ ฆ่ ฆ้    ง ง่ ง้    ช ช่ ช้    พ พ่ พ้    ท ท่ ท้    น น่ น้    ม ม่ ม้    ล ล่ ล้    ย ย่ ย้    ว ว่ ว้    ร ร่ ร้ ดั่งนี้เหมือนกันทัง ๒๔ ตัว เพราะอักษรต่ำนี้อาไสอักษรสองเหล่านั้นได้จะว่าด้วยอักษรอาไสแก่กันนั้น คืออักษรต่ำ ๒๔ ตัวนั้น ถ้าอักษรสูงคือ ฉ ผ ส ห ถ นี้ถ้านำหน้าอักษรต่ำตัวใดก็ดี ก็เรียกอักษรนั้นเสียงสูงขึ้นได้เพราะอาไสอักษรสูงนั้นนำ ถ้าอักษรกลางนำหน้าอักษรต่ำตัวใดก็ดี อักษรตัวนั้นก็เปนเสียงกลางได้เหมือนอักษรกลางเหมือนกัน อนึ่งถ้าใส่ไม้จัตวาก็ดีเรียกเสียงเปนอักษรสูงได้ อนึ่งอันอักษรกลาง ๙ ตัวนี้ตัวเบาบมิก้องบมีที่อาไส คือไม่มีอักษรอื่นเปนคู่่ซ้ำ ใช้เสียงเดียวกะจัดตัว จึ่งต้องอาไสไม้ตรีไม้จัตวาเปนนิดจึ่งผันได้เปน ๕ คำ อันอักษรสองเหล่า คืออักษรสูง ๑๑ ตัวนั้น ตัวหนักบมิก้องนั้นเหล่าหนึ่ง อักษรต่ำ ๒๔ ตัวนั้น เสียงก้องนั้นเหล่าหนึ่ง คืออักษรสองเหล่านี้เปนที่อาไสแก่กันได้ด้วยเสียงซ้ำกันเปนไม้ตรีไม้จัตวาอยู่เอง ด้วยอักษรเปนคู่ซ้ำกัน อักษรคู่ซ้ำนั้นคือดั่งนี้ ข ฃ ค ฅ ฆ คู่ ๑ ฉ ช ฌ คู่ ๑ ฐ ถ ฑ ฒ ท ธ คู่๑ ผ พ ภ คู่ ๑ ฝ ฟ คู่ ๑ ศ ษ ส ซ คู่ ๑ ห ฮ คู่ ๑ คืออักษรซ้ำกันดั่งนี้ เพราะอาไสกันได้จึงผันออกได้เปน ๕ คำเหมือนอักษรกลาง แต่ไม่มีไม้ตรีไม้จัตวามีแต่เอกโทดั่งนี้
๏ ค ข่ ข้ค่ ค้ ข	ช ฉ่ ฉ้ช่ ช้ ฉ
ซ ส่ ส้ซ่ ซ้ ส	ฑ ฐ่ ฐ้ฑ่ ฑ้ ฐ
ท ถ่ ถ้ท่ ท้ ถ	พ ผ่ ผ้พ่ พ้ ผ
ฟ ฝ่ ฝ้ฟ่ ฟ้ ฝ	ฮ ห่ ห้ฮ่ ฮ้ ห
๏ อักษรเหลือเสดที่ไม่มีคู่ซ้ำนั้นคือ ง น ณ ญ ย ม ร ล ฬ ว ๑๐ ตัวนี้ล้วนอักษรต่ำสิ้นไม่มีอักษรสูงเปนคู่ซ้ำ ถ้าจะผันเปน ๕ คำต้องอาไสตัว ฯ ห ฯ นี้นำหน้าจึ่งผันได้เปน ๕ คำดั่งนี้
๏ ง หง่ หง้ง่ ง้ หง ฯ	ญ หญ่ หญ้ญ่ ญ้ หญ ฯ
ณ หณ่ หณ้ณ่ ณ้ หณ ฯ	น หน่ หน้น่ น้ หน ฯลฯ
เหมือนกันดั่งนี้ทัง ๑๐ ตัวว่าไว้ภอพึงรู้ ว่าอักษรสองเหล่านี้อาไสกันได้จึงเปน ๕ คำได้ อันอักษรกลาง ๙ ตัว อาไสไม้ตรีไม้จัตวา อนี้ว่าแต่เสียงสถิน อันธนิดมิได้ว่า ด้วยภึงรู้ว่ามีดั่งนี้สิ้นทังแม่ ก ข แลแจกทังปวงนี้เถิด แก้อักษรคู่จบเท่านี้ ๚ะ๛
๏ ไนยหนึ่งใช้อักษรเดิมดั่งนี้




ก๋

ก่



ก






ก้
ก๊








ก่



ก






ก้



ข
ค



ข่
ค่



ข้
ค้








ข

ข่



ค






ข้ ค่
ค้

จึงใช้ควบกันดั่งนี้




ก๋อ

ก่อ



กอ






ก้อ
ก๊อ






ข๋อ

ข่อ



คอ






ข้อ ค่อ
ค้อ

ภึงรู้ดังนี้
อนึ่ง อักษรสูง อักษรกลางนำหน้าอักษรต่ำดังนี้ ภึงแจ้งแต่ลน้อย




หยอ

หย่อ



ยอ






หย้อ ย่อ
ย้อ







อย๋

อย่



อย






อย้
อย๊






อย๋า

อย่า



อยา






อย้า
อย๊า






หรอ

หร่อ



รอ






หร้อ ร่อ
ร้อ

ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ส ศ ษ ห ฬ อ ฮ
อักษร ๔๔ ตัวนี้ ให้อ่านแต่สองเสียงก่อน แลอักษร ๑๑ ตัวอยู่บนบันทัดนั้นคืออักษรสูงให้อ่านเสียงสูงเสมอกันไป อักษร ๓๓ ตัวที่เหลือนั้นให้อ่านเสมอกันเสียงกลาง ดุจ ก ค ง จ ญ นั้นเถิด
๏ อนึ่งอักษรต่ำตัวก้องอ่านสูงเสียงคอนั้น ๕ อักษร คือ ฆ ฌ ฒ ธ ภ นี้ให้อ่านเสียงลงคอแต่ในแม่ ก ข กับเขียนบาฬีขอมแปรเปนไทนั้นเถิด ถ้าแจกตามแม่อักษรไททังปวงก็อ่านเสียงกลางเสมอกันทัง ๓๓ ตัวตามภาษาโลกย อย่าอ่านเสียงสูงคอเลย ผู้จะเขียนขอมเปนไทนั้น ถ้าบาฬีขอมเปนธนิดก็เขียนอักษรไทเปนธนิดด้วย ถ้าบาฬีเปนสถินก็เขียนเปนสถินด้วย จึงจะต้องตามอักษร
๏ อักษรกลาง ๙ ตัวคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นั้นตัว เบาบมิก้อง เมื่อแจกให้อ่านเบาแผ่วไปแต่ที่ ๔ ตัวนั้นให้อ่านเปนคำหนักขึ้นไปคือ กิ กึ กุ กะ นี้เปนต้น อิ อึ อุ อะ นี้เปนปลาย คือให้แจกดั่งนี้
ก กา กิ กี กึ กื กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ
ดั่งนี้เหมือนกันทัง ๙ ตัวเถิด
/*43๏ อักษรสูง ๑๑ ตัว หนักบมิก้อง ให้อ่านคำหนักลงมาที่ ๔ คือ ขิ ขึ ขุ ขะ เปนต้นดั่งนี้ ๚ะ๛
ข ขา ขิ ขี ขุ ขู เข แข ไข ใข โข เขา ขำ ขะ
๏ ฉ ฉา ฉิ ฉี ฉึ ฉื ฉุ ฉู เฉ แฉ ไฉ ใฉ โฉ เฉา ฉำ ฉะ  ๚ะ๛
ดั่งนี้เหมือนกันทัง ๑๑ ตัวเถิด
๏ อักษรต่ำ ๒๔ ตัวที่เหลืออยู่นั้น ให้อ่านทุ้มที่ ๔ ตัวนั้นคือ คิ คึ คุ คะ เปนต้นดั่งนี้  ๚ะ๛
ค คา คิ คี คึ คื คุ คู เค แค ไค ใค โค เคา คำ คะ
๏ อักษรเหล่านี้เล่าเหมือนกันทัง ๒๔ ตัวนั้นเถิด อักษร ๓๕ ตัว นั้น ให้อ่านออกเปนตัวละ ๓ คำตามไม้เอกไม้โทนั้นเถิด ที่แจกมานั้นเปนคำต้น  ่ เปนคำกลาง  ้ เปนคำปลาย
๏ อักษรกลาง ๙ ตัวนั้น จึงให้อ่านออกไปตัวละ ๕ คำตามไม้เอกไม้โทไม้ตรีไม้จัตวานั้นเถิด ที่แจกมานั้นเปนคำต้น เอกเปนที่ ๒ แล้วโทเปนที่ ๓ แล้วไม้ตรีเปนที่ ๔ แล้วจัตวาเปนที่ ๕ คำปลาย
๏ อักษรสูง ๑๑ ตัวนั้น คำต้นให้อ่านสูงดั่งว่ามาแล้วลดลงไปตามไม้เอกไม้โทดั่งนี้ ๚ะ๛
ขาข่าข้า
อักษรต่ำ ๒๔ ตัวนั้นก้อง ให้อ่านเปนกลางแล้วทุ้มลงตามเอกโท
คาค่าค้า
ให้อ่านดั่งนี้เหมือนกันทัง ๒๔ ตัว ถ้าอักษรสูงชักหน้า ก็ผันไปตามอักษรสูงนั้นเถิด
๏ อักษรกลาง ๙ ตัวเสียงเบาบมิก้อง ถ้าจะผันเปน ๓ ก็ได้จะผันเปน ๕ ก็ได้ ถ้าจะผันเปน ๓ ดั่งนี้ อ่านคำต้นเหมือนแจกมาแล้วนั้น จึงอ่านขึ้นตามเอกลงมาตามโท ดั่งรูปจั่วนั้นเถิด
กา ก่า ก้า จา จ่า จ้า ดา ด่า ด้า ตา ต่า ต้า บา บ่า บ้า ปา ป่า ป้า อา อ่า อ้า
ถ้าจะผันเปน ๕ ให้อ่านตาม  ่  ้  ๊  ๋ คำต้นอ่านตามที่แจกมา




ก๋า

ก่า



กา






ก้า





ก๊า






จ๋า

จ่า



จา






จ้า





จ๊า






ด๋า

ด่า



ดา






ด้า





ด๊า






ต๋า

ต่า



ตา






ต้า





ต๊า






บ๋า

บ่า



บา






บ้า





บ๊า






ป๋า

ป่า



ปา






ป้า





ป๊า






อ๋า

อ่า



อา






อ้า





อ๊า

ไนยหนึ่งอักษร ๑๕ เหล่านี้คือ กิ กึ กุ กะ กก กด กบ เกิยะ เกือะ เกอะ กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ เหล่านี้คำตาย
๏ กน กง กม เกย นั้น อ่านแต่เสียงเดียวตามตัวสูงตัวต่ำ จึ่งผันเปนสามคำตามไม้เอกไม้โทนั้นเถิด
กาน ก่าน ก้าน กาง ก่าง ก้าง กาม ก่าม ก้าม กาย ก่าย ก้าย
ขาน ข่าน ข้าน ขาง ข่าง ข้าง ขาม ข่าม ข้าม ขาย ข่าย ข้าย คาน ค่าน ค้าน คาง ค่าง ค้าง คาม ค่าม ค้าม คาย ค่าย ค้าย
เมื่อแจกควบกันเปนประโหยคโดยโวหารโลกย ให้อ่านตามตัวต้นดั่งนี้
กลอ กลา กลิ กลี ๏ กวอ กวา กวิ กวี ๏ กรอ กรา กริ กรี ๏ ตรอ ตรา ตริ ตรี ๏ ขรอ ขรา ขริ ขรี ๏ ขลอ ขลา ขลิ ขลี ๏ ขวอ ขวา ขวิ ขวี ๏ ทรอ ทรา ทริ ทรี ๏ คลอ คลา คลิ คลี ๏ ครอ ครา คริ ครี ๏ ปลอ ปลา ปลิ ปลี ๏ ปรอ ปรา ปริ ปรี ๏ พลอ พลา พลิ พลี ๏ พรอ พรา พริ พรี ๏ ผลอ ผลา ผลิ ผลี ๏ ผรอ ผรา ผริ ผรี ๏ ควอ ควา ควิ ควี
๏ ดั่งนี้แลผันตามเอกโทเหมือนกัน ถ้าตัวหน้าอักษรสูงชักเสียงสูง อักษรกลางอยู่หน้าอ่านเสียงกลางตามเอกโทนั้นเถิด
๏ ไนยหนึ่งละหุนั้นคือ อิ อึ อุ อะ ฤ ฦ เอิยะ เอีอะ เออะ อัวะ เอะ แอะ โอะ เอาะ แลอำนั้น สงษกฤษเปนละหุด้วย
/*46๏ แล ก ข ทังจบแล ฤๅ ฦๅ แล กน กง กด กก กบ กม เกอย หมู่นี้เปนคะรุสิ้น
๏ กน กัน กาน กิน กีน กึน กืน กุน กูน เกน แกน โกน กอน กวน เกียน เกือน เกอน เกิน
๏ ณ ญ ล ร เหล่านี้สกด กน ๚ะ๛
๏ กง กัง กาง กิง กีง กึง กืง กุง กูง เกง แกง โกง กอง กวง เกียง เกือง เกิง เกอง ๚ะ๛
๏ กม กัม กาม กิม กีม กึม กืม กุม กูม เกม แกม โกม กอม กวม เกียม เกือม เกิม เกอม ๚ะ๛
๏ กบ กับ กาบ กิบ กีบ กึบ กืบ กุบ กูบ เกบ แกบ โกบ กอบ กวบ เกียบ เกิอบ เกิบ เกอบ
๏ ป พ ภ สกดได้
๏ กด กัด กาด กิด กีด กึด กืด กุด กูด เกด แกด โกด กอด กวด เกิยด เกิอด เกิด เกอด
๏ ต ช ฌ จ ถ ฏ ท ธ ษ ส ศ
๏ กก กัก กาก กิก กีก กึก กืก กุก กูก เกก แกก โกก กอก กวก เกิยก เกิอก เกิก เกอก
๏ ข ค ฆ สกดได้
๏ เกอย กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกียว เกือย เกย เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กุํ กรรม กอ ก่อ ก้อ กัย กือ ๚ะ๛
กอย ก่อย ก้อย ขอย ข่อย ข้อย คอย ค่อย ค้อย กาว ก่าว ก้าว ขาว ข่าว ข้าว กาย ก่าย ก้าย กิว กิ่ว กิ้ว กุย กุ่ย กุ้ย ถอย ถ่อย ถ้อย คาว ค่าว ค้าว
๏ แจกไปทุกแม่ดั่งนี้เหมือนกันทั้ง ๔๔ ตัว ก ข แล้วอ่านตามอักษรสูง กลาง ต่ำ } ตาม  ่  ้
กอย
กวย
กอน
กวน
เกิยน
เกิอน
เกอน
เกิน
เกียว
เกีอย
กอด
กวด
เกียด
เกิอด
เกอด
เกิด
เกีย
เกียะ
กอง
กวง
เกิยง
เกิอง
เกอง
เกิง
เกือ
เกือะ
กอก
กวก
เกิยก
เกิอก
เกอก
เกิก
เกอ
เกอะ
กอม
กวม
เกิยม
เกิอม
เกอม
เกิม
กัว
กัวะ
กอบ
กวบ
เกิยบ
เกิอบ
เกอบ
เกิบ
๏ ลิกขิดวิจิตรสร้อย	สารสรร
คือวุทโตไทฉันท	บอกแจ้ง
สถิลธนิดพัน	กลอนกาพย
จบสำมเรจ์เสรจ์แกล้ง	กล่าวไว้พึงเรียน
๏ น นพกอก่อหง้าว	อักษร
แจกจำอุธาหอร	แห่งหั้น
กด กบ กก ม้วยมรณ	สามแม่
กน กง กม เกย นั้น	ชีพได้นามตรี ๚๛
ครุ  ั   ั   ุ     ั   ั   ุ ลหุ	ุ   ั   ุ     ั   ั ยานี ๑๑
๏ กฤษดาญชุลีน้อม	ศิรกราบสุเบญจางค์
ในบางสุบาทางค	บทรัตนเจษฎา
ภอเปนหย่างภึงรู้จักว่า ครุดั่งนี้ ลหุดั่งนี้
ส ส ส ส
ุ   ุ  ั    ุ   ุ  ั    ุ   ุ  ั    ุ   ุ  ั     ปฐมํ ๑๒
๏ วรเดชผริด	วรสิทธิพิสาล
วรฤทธิดราน	รณรงควิไชย
๏ ไนยหนึ่งพากยนี้ ภึงรู้ดังนี้ คือ ตลุมพากย กำภุชพากย สิงหลพากย สยามพากย ภุกามพากย หริภุญไชญพากย ตเลงพากย มคธพากย
๏ อังษาว่าบ่า โสนีว่าตะโภก อุธรว่าท้องน้อย ชานูว่าเข่า ชงว่าแค่ง หนุว่าคาง เพลาว่าตัก ต้นเพลาว่าต้นขา อุรุกาว่าขา บาท เชิง บาทา ๓ นี้ ว่าตีน เดาะว่านม เฉวียงว่าซ้าย สดำ ทักขินา ๒ นี้ว่า/*49ขวา กำษร กำสด พาศปธารา ๓ นี้ว่าร้องให้ กำโบ เทวิบ เถิบ ชิดรษ ตรโบม ๕ นี้ว่าจูบกอด ทุเรศ ทุรา อาทวา ๓ นี้ว่าไกล ทุระคมว่าป่ากันดาน กำโพดว่าฬ่อลวง กะลำภร กะลำพัน ๒ นี้ว่าโกหก มาระสาว่าคนชั่ว จันทาน ภาลา ๒ นี้ว่าคนภาล ไกรว่ายิ่ง เกรียงว่าเสียง ทัษฤๅดี รเมียน รเมิน ปรเมิล ยล ๕ นี้ว่าดูเหน ทรงว่าเรียบเรียง กรรกงว่าถ้องแถว กรรภูม นักขตสโมธา ๒ นี้ว่าไหว้ ถกลว่ายกยอ ดำกลว่าตบแต่ง ดำเกิง ถเกิง ๒ นี้ว่ารุ่งเรือง สรรคว่ากะทำ วิลาษ วิไล พิจิตร ไพจิตร พิเสรฐ รจนา โสภน โสภาคย เสาวภาคย ๙ นี้ว่างาม มลัง เมลือง ๒ นี้ว่างามหลาก พยักฆา พยักฆี ขลา ๓ นี้ว่าเสือ ขลากะมุมว่าหมี พรรพิพกว่ากำพร้า พาตา พาติก ๒ นี้ว่าพี่ ปิตุลาลุง มาตุลาป้า นิษกะลังว่าหามนทินมิได้ อาฆาฏว่าผูกเวร เอองค เอ้โก เอ้กา กระโมตร สันโดด ๕ นี้ว่าอยู่คนเดียว เฃือว่าสอง เขือ ขยม ข้อย ๓ นี้ว่าข้า ป่วยว่าแส้ง คาบวาที หาวาที ชะเงือ } ๓ นี้ว่าไข้ โบไลว่ากุ้ง กระเพือว่าจรเข้ กระกราว่าปู กัศปะว่าเต่า สวานว่าม้า ดาร ดำริ วิตก คนึง จินตรนา สงกา ๖ นี้ว่าคิด กังขาว่าสงไส อางขนางว่าลอาย แด สมร ๒ นี้ว่าใจ เอจ์ว่ากลอง มาศ คำ สุวรรณ ๓ นี้ว่าทอง รชฏ หิรัญ ไกรลาษ ปรัก ๔ นี้ว่าเงิน กุนทนว่าตุ้มหู กรรจุว่าเสื้อ ปรออน ประเอียง ตระอร ๓ นี้ว่าชื่นชม อิกรษิต กำมลาท ๒ นี่ว่าพรหม ขยองว่าหอย ขเปจว่าแหลม ตรกาจว่าสูง พิษฎารว่ากว้าง พิสารว่ากว้างขวาง กุลว่าลูก ตยาคีว่าบูชา ดุษดีว่านิ่งอยู่ กุนธ กรานท อักคี อัคนี เพลอง ๕ นี้ว่าไฟ เวนไต เวนตยี เวนตยา ๓ นี้ว่าครุธ พระสุลี สยมภูวะนาถ อิศโร อิศรา อิศเรศ จอมโมลี กำมเลษ ๗ นี้ชื่อพระอิศวร อิศนกฤษ สฤษดิรักษ จักกฤษ จักรี จักรปานี ๕ นี้ชื่อณราย อำมรา อำมเรศ สุชำบดี สหัสไนย เพชญปานี พันตา โกษี สหัษเนตร บรินโท อำมรินทร สักโก เทวราชา วชิระปานี มหิโท วาชิราวุทโท สหัษโก วาสุเทโว อำมโนธร ปานีเพชญ จอมเมรุมาศ สหัษเนโต สุทัดราชา ๒๒ นี้ชื่อพระอินทร /*50จันโลง ทเรศตรี ๒ นี้ว่าเปนใหญ่ในโลกย ภูวว่าแผ่น ผลูว่าทาง สุทว่ามาร ผลา คำแหง ๒ นี้ว่ากล้า จำบรรว่ารำคาร สรหลม สรลาย ๒ นี้ว่าชั่ว กัลภูมว่าตูมอยู่ คณาเยิงว่าชาวเรา กระโลง นนทลี ๒ นี้ว่าแม่ ภุนช ภักษ เสพ ๓ นี้ว่ากิน เปรอว่าไป สรวงว่าบล วนิชา วานิช ๒ นี้ว่าพ่อค้า วัทกีว่าช่างไม้ อายุตโกว่าเสมียร เสรมว่ากว้างกว่าใจ พชนา บันชา บันทูล องการ เสาวนี ๕ นี้ว่าถ้อยคำ นิพน นิพัน ๒ นี้ว่าแต่ง หนังสือ ยุบล รบิล สำเนา สำนอง ๔ นี้ว่าถ้อยความ เกยูรว่าทองต้นแขน กองใด ทองกร เกาวลี ๓ นี้ว่ากำไลมือ อาโภคว่าคิด ราคษษ แทตย กุมภรรท ๓ นี้ว่ายักษ จินจนว่าหวั่นไหว พนัษสถาน อรัญิกา ๒ นี้ว่าป่า บรรพต ศิขร ไสล บัพตา พนม สีลา เมรุ คีรี ศิขเรศ ศีขริน ๑๐ นี้ว่าเขา ทลิทก ทลิทา ๒ นี้ว่าคนยาก ประดาษว่าคนจน สังคีตว่าขับร้อง กาหนว่าข้อง ปนังว่าคอย กิฎาการว่ากิฏิสัพ อเคื้อ อรรแถง ๒ นี้ว่างาม ลออง เรนู ๒ นี้ว่าเกษร ตรูว่างาม ขนนว่าหมอนอิง อพิพงษ สุริโยศดม มไหสูรศักดิ ชนาทิปะ นราทิปะ มหิตธิบดี ชนิรธร ๗ นี้ว่าพญา ตนู อัตา สริกายา อาตมา ๔ นี้ว่าตัว เทา คัลไล ลี โดย คลาไคล เมือ เปรอ ดำเนิน ๘ นี้ว่าไป ภาตุ ภาระโร ๒ นี้ว่าพี่ สัษุโรว่าพ่อผัว สัษุระว่าแม่ผัว สุนทรี สุนธร ๒ นี้ว่างาม ยุพนา โยพนา นงเยาว ๓ นี้ว่านางงาม ปิญา มนาปา โสรมนัดษา ๓ นี้ว่ารักใคร่ สุรางคนาง นิกรนารี ๒ นี้ว่าหมู่นาง อธิโจว่าพระอาทิตย เวหาจรา เวหงคมา เวหาจะโร วิหงคโม วิหกโก ๕ นี้ว่านก ภุมรา ภุมรี วลี ๓ นี้ว่าแมงภู่ ภูษาฎก ขาว} โขมพัท ผ้าใยบัว กาษาวพัท ผ้าเหลือง} กำพลพัท ส่านแดง} กัปาสิกพรรต ธอด้วยไหม} กาสิกพัท ธอด้วยด้าย} อัตกา ผ้าเขียน} อุทุมภรพัทว่าผ้าทำด้วยเปลือกมะเดื่อทุบ วิจิกิฉาว่าสงไส บุฉาว่าถาม วิสัชนาว่าบอก บัญหาว่าปฤษณา หาว เหิน ฉลอง ๓ นี้ว่าเหาะ โอฬาร โอภาร โอภาษ ชัชวาร ๔ นี้ว่ารุ่งเรือง นักขัตรา มหระดี ๒ นี้ว่าฤๅกดี ยามดี /*51วาสิวิโสอะหิ วรโค อุรุค ๓ นี้ว่านาค ธิปิจว่าเสือ สัษสะว่ากะต่าย มิคา มฤคฆี} ๒ นี้ว่าเนื้อตัวเมีย มิโฆ มฤคฆา} ๒ นี้ว่าเนื้อตัวผู้ รโห วิเวก ๒ นี้ว่าที่สงัด คุยหะว่าลับ ลลาด วิลาด ๒ นีว่าหน้าผาก ขนง ภมู ภมุกา เจิม ๔ นี้ว่าคิ้ว คันถาว่าแก้ม กัฉาว่ารักแร้ บาตะลาว่าพื้นท้าว บาทเลขาว่าลายเท้า หัฐเลขาว่าลายมือ ปัตวา วันทนา มโม ประนาไมย นโนตะมะ อภิวันทิย มัสการ ๗ นี้ว่าไหว้เวียรทักสิน โอนศิโรตมางค น้อมศิโรตมางค ปันจางคศิโรตมางค ๓ นี้ว่าไหว้พร้อมด้วยอาการทังสาม เวชยันว่าวิมานพระอินทร มาตุลีว่าสาระถีพระอินทร สุจิโรชยันโตว่าลูกพระอินทร นันถโบกขรณีว่าสระพระอินทร นันทนังมิควัน จิตลัดาวัน ๒ นี้ว่าสวนพระอินทร วิมานัง พยุณหัง ๒ นี้ว่าวิมาน สุธาโภชนังว่าอาหารอันดี ภิติ ภมุโก ภุมะ ๓ นี้ว่าคิ้ว พรัมบา เนตชลัง วัษสุนี อสุชล ๒ นี้ว่าน้ำตา เนตธารา กะนิกา ๒ นี้ว่าลูกตา วัทนัง มุกขัง ตุนตัง วัตลปะนัง โอฐ ๕ นี้ว่าปาก ทาฆาว่าเขี้ยว ทิวโช ละปะญะโช ทันโต ทัษโน ระทะโน รโท ๕ นี้ว่าฟัน อบงงคว่าหางตา ทันตาอรนัง โอฐวธโร ทัษนจนิโห สิปาคันโท กะโปว่าแก้ม วิปุกังว่าศรีปากเบื้องต่ำ ตไลกะณะโฐ คิวากรรฐรา ๒ นี้ว่าฅอ กำภุคิวาว่าฅองามดั่งเสาทอง ไนยหนึ่งว่างามเปนปล้องสามรอบ อังโส ภัชสิโร ขันโท อังสา ๔ นี้ว่าบ่า ชัตุว่าฅอหอย กัจโจปสัคว่าคาง พาหุ ภุโช พาหา ๓ นี้ว่าต้นแขน หัตโถ กรปานีโย หัฐา ๓ นี้ว่ามือ มนีพันโท อุปะโกฐนโต ๒ นี้ว่าข้อมือ กอรโภว่าฝ่ามือ กรระปะโร กัปะโร กะโป ตาลุ ปะเทโส โคกรณา วิทัตถี ปะสะโตรัตนัง หัฏโถ ๙ นี้ว่าศอก กรโช นโขวญลี ขฤโก มัษฐ ๔ นี้ว่ากำมือ พญาโมวา วาโปริษ ๒ นี้ว่าประมารผู้ชาย อุโร อุรา อุระ ทรวง ๔ นี้ว่าอก ถัณะ โนกุจะ ปะโยธโร จุปัต ๔ นี้ว่าหัวนม เต้า ถัณ ๒ นี้ว่านม ปัษฐงง ปัษธร ขนอง ๓ นี้ว่าหลัง มรุ อมร สุรา อำมรา เทโว เทวา เทพ ๗ นี้ชื่อเทวดา พหุชนา สมุหะชนา นิกรชน ชนนิกร ๔ นี้ว่าหมู่คนทังหลาย นิคมชน ขนบท ๓ นี้/*52ว่าบ้านนอก มนุษโส บุสิโส บุถุชโน ๓ นี้ว่าผู้ชาย รุกขา รุกขชาติ พฤกษา ๓ นี้ว่าไม้ วันนา อะรัญัง วรญัง ๓ นี้ว่าป่า มัคโค วิถี มารรค มรคา ๔ นี้ว่าหนทาง วทาโน ทุรโต ๒ นี้ว่าทางไกล อวิทโรว่ามิได้ไกล มักะตาว่าวอก ปิจุว่าลิง สิตุทะกาว่าน้ำเย็น อุนะโหทกาว่าน้ำร้อน โลโนทกาว่าน้ำเคม คงคาทิวาร ชลสมุท ๒ นี้ว่าแม่น้ำ ขุรุทกาว่าน้ำแสบ ติรัง ปารัง ๒ นี้ว่าฝั่งน้ำ ตินะโนว่าถึงฝั่ง สาลีว่าเข้าขาว ยะโวว่าเข้าแดง ต้นตุลา โอพนา ฮังกอ ๓ นี้ว่าเข้าสาร ทันญา สรุ ๒ นี้ว่าเข้าเปลือก ถุสังว่าเข้าลีบ กันธนังว่าแกลบ ปัถวี สุนทรี ธรณี มหิตาลา ๔ นี้ว่าแผ่นดิน ชลาโลกโอฆา ว่าลอยอยู่ในน้ำคือสงสาร สังษาระวัต สังษทนาการ ๒ นี้ว่าเทียวไปในสังสาร โพยม มัฆนาร นภังฆ เวหา นพดล ๕ นี้ว่าอากาศ อากาษโลกย โอกาษโลกย ๒ นี้ว่าว่างเปล่า ชาติสรรนาว่าฤคชาติ ประทุมมาษ ปรทุมา ปรทุมชาติ ๓ นี้ว่าดอกบัว บุญนะทะริกาว่าบัวขาว โคมลว่าบัวแดง นิลบนว่าบัวเขียว จงกลนี ลินจง กมุท ๓ นี้ชื่อดอกบัวชาติบุต เรนู กุสุมา ๒ นี้ว่าเกษร เผณุนินดังว่าฟองน้ำ คันธาว่ากลิ่น ทุคนธว่ารศกลิ่นเหม็น สุคนธว่ารศกลิ่นหอม บัษตา ปณะนา ๒ นี้ว่าไม้ สารุกขาว่าไม้แก้ว ษาระรุกขาว่าไม้หาแก่นมิได้ วาทานังว่าหนทาง ทุฆมทานังว่าทางไกล เคหา วัษณะ ทาคาวะคารัง คฤๅคหา ๔ นี้ว่าเย่าเรือนที่อยู่ คฤหาว่าติเตียน นินทา ขักขังคธัง ธนุง อาวุดธัง สรัง โตมร โกญฐก ๖ นี้ว่าอาวุธผลาญชีพสิ้นชีพ พธูว่าหนุ่ม สสาธิทว่าสะสรวยนัก รัตนพเยองว่าห้องแก้ว พยุว่าปู่เจ้า บันจวย กำจร เสาวคนธ ๓ นี้ว่ากลิ่นฟุ้งไป ประกิจว่าชิดชม ระดี ยินดี ๒ นี้ว่าดีใจ แดดาน ฤๅดีดาน ๒ นี้ว่าร้อนราคกำเริบ ปรดิพัท กำหนัด ๒ นี้ว่ายินดีในราค ภงคยว่าวิงเวียร ดึกดำบันว่ายินดีหาที่สุดมิได้ กำโบล กะโบล ๒ นี้ว่าถ้อยทีถ้อยคลึงเคล้า ตฤม ตฤบษ ๒ นี้ว่าถ้อยทียินดีแก่กัน ละบท ลบอง ๒ นี้ว่าทำนองกระบิดกระบวน ฆาณะว่าจะมูก เลอว่าคนเดียวไม่มีพล อริปู ริปู บรปัก ๓ นี้ว่าศัตรู วัณ วันษ พนัษ /*53๓ นี้ว่าป่า อุรุเวศว่าเรือ ประจันตคามว่าบ้านนอก สีอรรคราชว่าต้นฅอ ทนว่าเหงือก กรว่าแขน ดุปะว่าตาตุ่ม สันลินีว่าซ่นตีน ทาถะว่าปลายนิ้วตีน ส่องภาคยว่าพิภากษา พากยว่ากล่าว เสาวภาคยว่างาม โสพะว่าบวม โสภาว่างาม
ฯ กันฐชฅอ๑ ฯ ตลุชลิ้น๒ ฯ มุทธชกะพุ้งศีศะ๓ ฯ ทันตชฟัน๔ ฯ โอษฐชปาก๕
อุบล
บาน
เบิกหมุ้งหมายหมั้น อุบลบาล ๑๑
โกมล
ยลยวรสวาดิ
สัดรบัน
สาชลเฟื่องฟุ้ง
จิตรเรียม
เบิกสร้อยเสาวคนธ
๏ กาลีไปลีแล้วมา
เหนแต่ฟันขาวศรี
แล่นไปเหนเขาตีตา
ผแล่นมาหู้หี้ ญีเขี้ยวตา
ช้านาญเกลากลอนโคลงลาว ๚ะ๛
/*55โกประจงมาแต่งต้งงฉม
ถิพาดพายเหนือหแต่งแต้ม
เกวีร่วมเรียงตบร่วม
เกกวนกี้วายแย้ม เสี่ยงส้างลอลุน
อักษรบังไทยโคลงลาว ๚ะ๛
ครางครวนพี่เศร้า
สารถีชักรถ
ร้อนพี่นางไกล
อยู่แคลงคลางยงง
โลมใคร่พู้นอยู่อ้อน

เจ้าคอยหาพี่
บทสังขยา
มาคค้อยเหลียว
ตาแลสั่งสุด
หน้าเอนดูน้องน้อยนั่ง
หวี
คิด
นัก
คิด
เอโนมในไป

อินทเกี้ยวเกลา
โคลงลาว
เจ้า
มี
บ่อ
คิด
ยามวันเว้นบอชู้
หาก
หวด
นัก
คิด
ไว้ในแล้ว
ไคร
ถึง
ควบ
คิด
รู้ร่วมได้
บอ
นี้
ด่งงเรียมจง
ปลด
คำ

อินทรหลงห้อง
โคลงลาว
ขอ
เทียม
องคชาติหน้า
ชั้น
ฃอ
ชาติ
ลุะ
ปลงเจียรจากฉันนี้
รักษ
ไปล่
กัป
เกอด
ฟ้าร่วมห้องพิมานเดียว
เกอด
ใน
/*56จง
ชมเยาวยอดแย้มยืน
นาน
รัก
รำพันตาวานด่วน
ได้
จง
ลุลาภเมืองมารฝัน
ไฝ่
แพง
เพือพึ่งนอ้งให้ ยากแธ้ทิพย
ออร
๏ หมายกงรถสามชั้น	โคลงลาว
แท่นเดียวนอนแน่งเกี้ยว	กลม
พี่ภพแม่ยามเกี้ยว	ถ่อง
ชูชมออนออรเปลี่ยว	คู่
เมื่ออย่าใจส่างเสี้ยว	ข่อยแส้งเปน
ผ่วนสามชั้นโคลงลาว ๚ะ๛
ส้วน
มาน
สาว
ขรอง
เอน
ขรง
โฉม
จ้อน
ขรอง
ฟ้า
ไหว้
แฮ
เฟือน
พระ
โลกย
ทอง
บอน
ยมะ
ทอง
จลู
เจ้า
ทิพ
เดือน
ภิ
สอ่ง
รอง
ฦๅ
คระ
รอง
ทั่ว
ไหว้
ดู
๏ ขรองทองรองจอ้นฦๅ
โฉมคระ
ขรองทองรองเจ้ายมะ
ทิพไหว้
ส้วนสาวภิมานพระ
สอ่งโลกย เฟือนแฮ
ขรงบอนเดือนจลูไหว้
ทั่วฟ้าเอนดู ๚ะ๛
พญาลืมงาย
เรียม เบื้อง บาท ถือ คือ ชู้ ภาร ย่อมหญิง โทษ ทำ พร้องบ้าง ลอบ ข้อย ชาย
บทแปลง หารโว สมแถลง ฝูงถอ้ย ธารสำ แฮนัก เอิ้อมผัว หลายเล่นห
ชื่อไหมยุ่งพันน้ำ โคลงลาวใหม่

%ะ
๕
ฏา 10 ! ก
ยก กล นวล ไห้
0 อัก จิตร .
% ฝ8ฉจ ไฟีง + |
ถาบ อก อวน รื้า
1ป น บ ทิว
เหน็ เคียง์ เคย์ จาก ข่าน
รั 0 จ
เคล ก 0 1 ง
0 0 หนุ่ม “อ
พอง เหน้า์ ล โอ้ เส
คำ คะ อ้าง ปัตะ ขราง ขว้า เพก นู ชล แฮ ตีน น้า ใน เห
บอ รักษ น ณะ พี 5ธ สมุท ตก ทุ ธา มากิ สัตว แค้น คลัง
อ คำไขรรักษอาจอ้าง คณนา
ขรางปัตพีพา เพกขวำ
ตกสมุทเทียงชลธา ทูทุ่น ตีนแย๊ 7
สัตวมากมอรณ์ในน้า คลั่งแค้นเหหน ฯ ซื้อฟองสมุท
๕๕
เสีง คณ์ กือง: ให้ ย ก 0 เขบ โอ้
- 5 เพ1]
นก เกล จัน” แปวาด เสีง ถุ แจ้ว
ทรซน ด 2
อก ดอก จิตร นัก ฟัง ว่า แก้ว เคลิม ถวิล
ขื้อโคลงโคมุทชาต หย่างคำภีร์พิทัคธ ๚ะ๛ ว
ข้อ งซึ! ท๊อ ผกาัด
มาด่วนตัด เพราะ เดาอื่นโอ้
งงง น้องฟั, ข่า
๏ เก่า ฯะ .
ย ลบจวิน จล3
๏ สุดคิดเจียร จวบ สกนธแต่เศร้า
ฉีก คาลองุบ
๏ ใหม่ ฑะ
ปองคิด เลณชวนศก
ฟงงพี่กล่าว ชอบ แปรก่อนเจ้า
ศู ๑ถิ ต
เคณา "บแลฟี่ล

เ!
๕๕ : ร.

จ
“ง เซอญยิม 6!
ข่างยิม 2 ดีชีย
องค " !
5 ภาค เสาว
ร อร .
พ
5
5 |

เทเวศ 5ง
- ยัณห

โทรม คนึง ,
“ “
ยัง ยล ย 0 ก
0 0
ย
๑๐


ย อร แนม
ชม เสนห
ว
6โซ[ตโต)
5
ให้
ศร
ไค7
น
“5

เลิด . "
“กรรม โฉม /
ป 8๕5
0
งๆร
ก งล้ย|- ที่“
จักรสงเคราะห์ .

กญา4ว ตี่ยก
๒ไซโนโซ
เหน้า /
- แนบ 4
๕๒
บร์เด,
ง
๓รโร
๒
ทวาทศราสี
ธาร “|, /คราศ/ < น่อง
ค, ทรง
ลง
งหง
<๕2
ชม ว
ซอป ง
จก
แรก
7หได้
ร[ห| ต [ก 82
ป ขะ
โดบ4
ซะ

5
ญะซี
5 สะอ๒.
๒๕
ต แดดชำ ร๊ญูจ -
เธ “ หูกก |
งก 0 ว่า ไ|โรยโฉม ว่า “ชั7
น รวง บาน 15 ว
กลีบ < แต่
ท โน โตจ
ล
เ อ ดาสต
ดบ จน
= คง
เณเฉ
ฉะว
7 แล้ว 6 )
๏ ๏
)ไ, ,
163
โฆโพ .
ร , โดไดไต
๐
โฆโซโด[โพโต[ล
[ตอหจ
|พ
ป
ฮ่ "

คุย ค คน
อุประ | !
ซึ่งซังนา ฮู ก )
[ก 7/ "ป
0 อ
2
น/”
โญ16
สาร ” ท่าน /
ใคร 69 เรียนรำ ภผู
ฉัต ผ่
“- คำ
๒๐๒๐
/โล้โง
ขั7
ล๑ อ
.
|
ไจไพ[โด
3 ว
เซจเสรแฑๆ
โง 2
จ6
-์0 0ว
จะ5 ยิ่ง
ง นา | คอย | ไม่ | .
เ= แอ้ | พูด นี่ -
ๆ 1 ไร้ | เรียม | รักษ ว
8ล“
เ* ภก | มา ก ลม ๐|
. แฉ ฑู |
-------
ว .
ๆ : 0๐ ล จ
5
ส ว
โพ[ , 5
ป
0
เรเซเซเรเรๆ
“6๕๕๏%%7 9 ๒ะ๒ ศ
๑๐๐ แสนเปนโกฏิ
๑๐๐ แสนโกฏิเปนโกฏิปะโกฏิ
๑๐๐ แสนโกฏิปะโกฏิเปนนะหุต
๑๐๐ แสนนะหุตเปนนินณะหุต
๑๐๐ แสนนินณะหุดเปนนะหุตนะหุต
๑๐๐ แสนนะหุตนะหุตเปนพินธุ
๑๐๐ แสนพินธุเปนขัจะ
๑๐๐ แสนขัจะเปนนิขัจะ
๑๐๐ แสนนิขัจะเปนสังขะ
๑๐๐ แสนสังขะเปนอโขภินี
๑๐๐ แสนอโขภินีเปนอัพพุทะ
๑๐๐ แสนอัพพุทะเปนนิรับพุทะ
๑๐๐ แสนนิรับพุทะเปนอะหะหะ
๑๐๐ แสนอะหะหะเปนอะปะจะ
๑๐๐ แสนอะปะจะเปนอะตะตะ
๑๐๐ แสนอะตะตะเปนโสคันทิกะ
๑๐๐ แสนโสคันทิกะเปนอุปะละ
๑๐๐ แสนอุปะละเปนกะมุทะ
๑๐๐ แสนกะมุทะเปนบุณะทะริกะ
๑๐๐ แสนบุณะทะริกะเปนปะทุมะ
๑๐๐ แสนปะทุมะเปนกะถานะ
๑๐๐ แสนกะถานะเปนมะหากะถานะ
๑๐๐ แสนมะหากะถานะเปนอะสงไขย
/*68๑ โยชณหนึ่ง ๔๐๐ เส้น เส้นหนึ่ง ๒๐ วา วาหนึ่ง ๔ ศอก ศอกหนึ่ง ๒ คืบ คืบหนึ่ง ๑๒ นิ้ว นิ้วหนึ่ง ๘ เมลดเข้า เมลดเข้าหนึ่ง ๘ ตัวเหา ตัวเหาหนึ่ง ๘ ไข่เหา ไข่เหาหนึ่ง ๘ เส้นผม เส้นผมหนึ่ง ๘ อะนู อะนูหนึ่ง ๘ ปะระมานู
พระเจดีย
โดยสูง
๖
๙
๕
๖
๓
ถานกว้าง
๒
๙
๔
๑
๐

สะหนึ่ง
ยาว
๑๒
๘
๑๐
๕
๐
กว้าง
๙
๑๐
๘
๖
๔

ไม้ทรุง
ยาว
๐
๑๖
๕
๑
๒
หน้าใหญ่
๐
๐
๑
๓
๕
๏ ไทท้าวนฤเทศข้า	ขับหนี
ลูกราชศรีพี กลัว	ไพร่ฟ้า
พลเมืองบดูดี	ดาลเคียด
ตรเหลียบลับลี้หน้า	อยู่ส้างแสวงบุญ
๏ จัตวาทันที ๚ะ๛
๏ เมื่อนั้นสองไท้ราช	ดาบศ
สาพิมตไปมา	กล่าวแก้ว
ททานราชเอารส	สองราช
เวรแก่ชูชกแล้ว	จึ่งไท้ชมธรรม
๏ ตรีพิธพันธ  ๚ะ๛
/*69๏ อรองคนงคนารถแพร้ว	พรายสาย
ภักตรลักษพรรณรายกาย	ก่องคิ้ว
จงกลอุบลปราย	รายรอบ
สัตตรัตณคิ้วนิ้ว	ฝ่ายฟ้อนรบำจำ
๏ ทันทีบท ๚ะ๛
๏ บริสุทธนุชเทพฤ้ๅ	ธรจร
องผจงบวรอร	อ่อนอ้อย
ตาตรูธนูศร	สมรมิ่ง กูเอย
สัตรัตณสร้อยช้อย	โชติแก้วเสน่หา
เนตร คมสมลักษณเนื้อ	นิล เนตร
น้อง จรวรวันเชถ	เหนี่ยว น้อง
ส่อง ศรห่อนถูกเภท	เรียม ส่อง
มา สบจบจวบห้อง	ต่อเท้าวันมา
๏ ทวาตรึงประดับ กะทู้สกัดแคร่
ฝนตกนกร้องร่ำ	ครวญคราง
ครางครวญถึงนวลนาง	โศกเศร้า
เศร้าโศกรำแต่ปาง	ไปจาก
จากไปเรียมไฉนเจ้า	พี่เพี้ยงตรอมตาย
๏ สินธิอลงกฎไท นาคบริพันธ์  ๚ะ๛
แก้วแหวนน้องเกื้อที่	ทุกอัน
ชู้ก่อของน้องพรรณ	แต่งเจ้า
กองทองต่อสบสรรพ	เศกแม่
เงินเลื่อนหลังช้างเต้า	แต่งขึ้นเรือนเรียม
๏ ฉลาสังวารพระอินทรไทเก่า ๚ะ๛
/*70ทวา นาไปปีกมีฉันเหอนเหจ	ทวา
ทศ การทวาท้องยิ่งเรื้องรถสนุก	ทศ
หง มัญราท้องเทพทิพย	หง
ษา เฟื้องฟากสรรค์ล่อง	เทียม ษา
๏ ซ้อนสายยนทิพย ๚ะ๛
๏ ใส่ใจใคร่ใกล้ใช่	ใจไกล
ใจใครไปไชไหน	ไป่ได้
ใจใจใครไปไช	ใจไฝ่ ไปสรอย
ใจใคร่ไปใจ้ใจ้	ไปได้ไปไช
๏ พิไศรยลมภอ ๚ะ๛
เนือง ๆ ณเนื่องโน้น	ไพๆ
หลาก ๆ หลายใคร ๆ	เทศเต้า
เสียง ๆ บไคล ๆ	จิ่ม ๆ
น้อง ๆ ไปเจ้า ๆ	จุงถ้วงถาม ๆ
๏ ยอดปทาร โคลงลาว ๚ะ๛
กิน กล้วยกินเบื่อแล้ว	ยัง กิน
เข้า คิดฤควรยิน	ยิ่ง เข้า
เข้า ไปเพื่อนวอนวิน	คู่ เข้า
นอน ที่ใดได้เข้า	สุดคุ้นเคยนอน
๏ หมายกงรถ ๚ะ๛
เชิญนุชภุชพ่าหท้าว	กุมภัณฑ
ทรงเครื่องเรืองรองพรรณ	เปล่งปล้อง
ฤทธาผ่าผลาญสรรพ	ภูวโลกย
ขับขี่กรีรถร้อง	เร่งรี้พลพฤนธ
๏ ศรีโสพัก พราหมณ ๚ะ๛
/*71พี่กำพร้าหน้าต่ำ	ออมอด
น้องเปนดีมียศ	ก่อเกื้อ
ซ้องฦๅชาปรากฏ	โฉมแม่ เดียวแม่
แซมซุนซนตนเนื้อ	บให้เหนองค์
๏ วิติมาลินี ๚ะ๛
เที่ยงคืนคุงด้าวต่อ	แขไข
เดือนดับกับสายใจ	อยู่เหล้น
ป่าชัฎสงัดไพร	ใครเพื่อน
ฝนตกนกร้องเว้น	อยู่ด้วยสายสมร
๏ สถิตอัษฎา พราหมณ ๚ะ๛
รังวัลพันท้าวให้	ประทาน
แขกบ้านคานเมืองกราน	กราบเกล้า
ยินลาภบดีสาร	สนองตอบ คืนนา
ชมชื่นหื่นรหรรษเจ้า	แจ่มหน้ายินดี
๏ สิบหกประดิษ ๚ะ๛
หนีเสือเสียเสื่อเสื้อ	เพราะเสือ
โอ้อาตมาหนีเสือเสีย	เสื่อเสื้อ
หนีศึกมาพะเสือ	คืนเล่า
เสียเสื่อเสียทังเสื้อ	ห่มเสื้อหนีเสือ
๏ อรรคอักษร ๚ะ๛
ไป่เหนน้ำ ถ้าด่วน	ชวนกัน
ด่วนตัดบอก ปูนปัน	ส่วนได้
ไปเหนรอก มาขัน	มือแม่น
ก่งน่าไม้ ไว้ให้	หย่อนแพ้เสียสาย
๏ ทวาทศบรรพ พราหมณ ๚ะ
/*72วัดอรนิเวศเรื้อ	รังเสือ
ไปตัดวัดหวายเหลือ	ค่าคู้
บางบึงรกแฝกเฝือ	เปนป่า
หาแห่งดำแหน่งรู้	เรียกท้องนายาง
๏ นารายกางกร  ๚ะะ
อาภัพยับเยี่ยงโอ้	ใบศรี
ปางเมื่อการสวัสดี	ด่งงแก้ว
นับยศแต่ยังมี	กิจท่าน เดียวนา
คราวเมื่อเสรจ์สำเร็จแล้ว	คว่างน้ำลอยเสีย
รอยเราราวใผ่ไม้	โพยมโครง
ปางเมื่อรอยระยางโยง	เยี่ยมฟ้า
ลงรักที่ทองโถง	ปิดทั่ว เถือกแฮ
เสรจ์ซึ่งการไปช้า	เร่งฤ้ๅจมดิน
ปราชญใดไวยแว่นรู้	ปรีชำ
เกลากล่าวกลอนพจนนำ	ยิ่งผู้
ไพเราะห์เรื่องนุพนททำ	ถูกท่วน ขบวนแฮ
ฟังจำทราบกระมลรู้	ว่าแธ้เมธา
ยกยกได้ ด่วนนั้น	เรวนัก
นกสองตัว หฤๅจัก	เท่าพร้า
ช้าช้าได้ การมรรค	ผลยิ่ง
พร้าสองเล่ม คมกล้า	กล่าวแล้วควรธรรม
เจ้าอย่าเยี่ยมยื้อลอด	ตาเมียง
เผยแผ่นธรณีเอียง	ริ่มร้าว
อยุทธยาใช่เวียงรา	เวียงราช
เยียวเกลือกรู้ถึงท้าว	ท่านฆ่าตราตาย
/*73เจ้าอย่าย้ายเนตรให้	เรียมเหงา
ดูดุจกลพรานเขา	ฬ่อเนื้อ
จักยิงเร่งยิงเอา	อกพี่ ราแม่
เจบไป่ปานเจ้าเงื้อ	เงือดแล้วคลายคืน
คฤ้น ๆ สนั่นพื้น	ธรณี
ปืนจขาบรุมรันตี	ตื่นเต้น
โองการนเรดตรี	สอนสั่ง
เอาฟ้าฟื้นเพิดเหล้น	เพื่อให้ชาญสนาม
พระเรียมมาแขกน้อง	ถึงคง
มีมโนรฐจง	จ่อเจ้า
เรียมโดยคัลไลหงษ	เห็นสู่
เชิญบารนีน้องเหน้า	หน่อไท้เทวี
พระผัวพระผ่านเผ้า	นิฤพาน
ไฟไป่ดับแดดาล	ไม่ม้วย
ยังสดักลูกเหลนหลาน	สืบช่อง กันมา
เถ้าวอกเว้ากัดกล้วย	เหตุฤ้ๅทำสาว
ทังหลายว่าเถ้า	มายาว
เรียมว่านุชยังสาว	ไป่เถ้า
ทัดดอกพลับพลึงขาว	แซมเกษ
สักว่าสิบเข้า	แก่ร้อยปีปลาย
หวังตามาลั่นได้	เปนเขย พระราชนิพนท์
สรวญแก่ชาวเราเอย	ห่ะห้าย
เชิญพระตระกองเกย	นางหนุ่ม ดีพ่อ สีปราชญ
นางแก่กลกามหม้าย	มักเคล้าเสียโฉม
พระองคทรง
เดชล้ำ
นารายน์
ธรรมพราย
เพริดฟ้า
พิรมสาย
เวรุโทษ
ภพหล้า
โลกยนี้จักเกษม
ตรีนิประเพทไท้
นักปราชญ ญ ย	พึงถวิล
ไม้  ่  ้ พังพิน	ร่วมรู้
ไม้ ใ ไ ใฝ่หายิน	จงถ่อง
ไว้แต่นักปราชญผู้	เผ่าเชื้อเมธา
นักปราชญ ญ ย	ส ศ ษ
ดีนับครันคนตาม	เร่นไร้
สมุหเสมียนหมู่ถามความ	กินง่าย
ทังนี้ใครใช้ได้	ยิ่งค้าเมืองจีน
ปฤษฎางคพิศเพี้ยงพาศ	กรผุด
อจลวิจลฤทธิรุท	ช่างน้ำ
ปานปัทุมกรกลับบุษ	บานแบ่ง
ฟังอำมฤตยรศล้ำ	เลิศนี้พึงฟงง
คน จำหมายไว้ของ	ทุกคน
คน เมื่อยังทุกขทน	อยู่นั้น
คน หญิงหมู่ม้วมนท์	เมาโม่ห์
คน ว่ามันหมายหมั้น	ใครให้เจียรไกล
เจบ ใจมาคลาศแคล้ว	ทุกอัน
เจบ จากเงินทองสรรพ	เร่งไร้
เจบ พรัดหีบแพรพรรณ	ผ้าผ่อน
เจบ พรากจากคนใช้	ช่วงใช้ทุกอัน
/*75พัน แสงบใครให้	เรียมสนิจ
พัน เนตรธาดาปลิด	เร่งร้อง
พัน กอนกรสิทธิ	จำจาก ก็ดี
พัน ส่วมเรียมรักษน้อง	บได้ฟังใคร
แสน เขาแสนป่ากั้น	เรียงรัด
แสน สมุทมากลัด	ก่อกั้น
แสน ไศลทุรารัศ	หิมเวศ ไปมา
แสน พี่รักษเจ้านั้น	เหนี่ยวน้ำเดิรหา
บุญ มีบุญมากนั้น	มาคืน
บุญ ไป่มีอย่าขืน	ยากได้
บุญ สิ้นห่อนใครยืน	คงชีพ
บุญ ถอยจักเร่งไร้	เพื่อด้วยผลกรรม
เพื่อน กินอเนกหมั้น	ลางกิน มากแฮ
เพื่อน ทุกขบทุกขถวิล	อื่นไซ้
เพื่อน ศุขอยู่ทุกถิ่น	ดุจสัตว
เพื่อน จะตายนั้นหาไหม้	แต่ล้วนเดรฉาน
หนึ่ง ตายเพราะท่านท้าว	ลงทัณฑ์
หนึ่ง ว่าเหนผีกัน	เมื่อม้วย
หนึ่ง เมื่อทุกขท่านผัน	หนีหน่าย
หนึ่ง เมื่อศุขสนุกด้วย	แต่งถ้อยมายา
สิ่ง หนึ่ง กูมาได้	เลงยล
สิ่ง หนึ่ง ควรเจียมตน	เมื่อหน้า
สิ่ง หนึ่ง อย่ามัวมนท	เมาราค
สิ่ง หนึ่ง เชื่อหญิงถ้า	ที่ม้วยบันไลย
/*76ทร นุกได้ต้องบาท	บัวจันท์
ทร ลำมือไปพัน	พาศเหน้า
ทร นงว่าจอมขวัน	รักษพี่ จริงแม่
ทร โลดได้ต้องเจ้า	โทษนั้นเรียมขอ
๏ พยักฆฉันท ๚ะ๛
อาคาอาคาสเคื้อ	คนเดียว
เรียมไฝ่กลืนเฝือเกลียว	สวาศไว้
ธาดายอดใจเฉลียว	เฉลาแม่ นาแม่
ยังบารนี้น้องไท้	เลิศแล้เลงสรรพ
๏ สีหติคำกาม ๚ะ๛
ข้าแต่พระพุทธเกล้า	มุนินท
ลายลักษณพระบาท	พิจิตร
ชนิกรไหว้อาจินต์	คืนค่ำ
ตั้งกรหม่อมข้าเนืองนิจ	ต่อเท้าเมือมรณ
๏ โคลงในกาพยสารวิลาศนี ๚ะ๛
สิ่งใดย้ำแก้มแม่	หมองหมาย
ริ้นฤๅเหลือบยุงพราย	ลอบย้ำ
ผิ้วะคนแต่จกลาย	ยังยาก
ใดอาจมาให้ช้ำ	ชอกแก้มเรียมสงวน ๚ะ
จินดามณี ครั้งแผ่นดินพระเจ้าบรมโกศ
ฯ ฯ หน้าต้น สมุทหนังสือ จินดามณี ฯฯ
---
อันหนึ่งในจดหมายแต่ก่อนว่า ศักก่ราช ๒๔๕1 มแมศก พรญารองเจ้าได้เมืองษรีสัชนาไลยแล้ว แต่งหนังสือไทยแลจ่ได้ว่าแต่งรูปก็ดีแต่งแม่อักษรก็ดีหมีได้ว่าไว้แจ้ง อนึ่งแม่หนังสือแต่ ก กา กน ฯลฯ ถึงเกอย เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้ว เหนว่าพรญารองเจ้าจ่แต่งแต่รูปอักษรไทย ฯ
ศุภมัศดุพระพุทธศักกะราชล่วงไปแล้วได้ ๒๒๗๕ พรวษาเศษสังขยาได้ ๒ เดือน กับ ๒ วัน2 จุลศักก่ราชราชได ๑๐๙๔ ศกในมะสิกสงงวจฉรวสันตฤดู ฯ
อักษรสูงต่ำต้น
คำตรง คือ ขา คา
สองจึงมีเอกลง
รูปค้อน คือ ข่า ค่า เปน ๖ คำ
สามมีไม้โททรง
เขียนเล ขอนา คือ ข้า ค้า
แยกอักษรอันล้วน
อยู่ให้เหนพลัน
อักษรเบื้องต้นหาเอกหาโทบหมีได้
คือ กา ๑
อักษรคำรบสองมีไม้เอกชื่อดงงรูปค้อนหางโค
คือ ก่า ๒
อักษรคำรบสามมีไม้โทดงงรูปฃอ
คือ ก้า ๓
อักษรคำรบสี่มีไม้ตรีดงงรูปเลขเจ็ต
คือ ก๊า ๔
อักษรคำรบห้ามีไม้จัตวาดงงรูปตีนกา
คือ ก๋า ๕
อันว่าลักษณแห่งอักษรกลางเบามีห้าประการดงงนี้แล
/*118อักษรตัวต้นนั้น
คำตรง คือ กา ๑
สองจึงมีเอกลง
ย่างค้อน คือ ก่า ๒
สามลงไม้โทสังษ
ถานเหล ฃอนา คือ ก้า ๓
สี่ลักษณไม้ตรีล้วน
อยู่ใส่จักแสดง
เลขเจ็ดคือรูปไม้
ตรีหมาย คือ ก๊า ๔
ห้าจัตวากาปลาย

อักษรกลางเบาราย
เป็นห้า คำนา ฯ ฯ
นักปราชจงรู้เค้า
อักษรไทย ดงงนี้
พระบาฬีแลเนื้อความแลโคลงทงง ๒ ย่างนิ้จได้เถียงกันอยู่หาบหมีได้แต่งตามอักษรทงง ๓ เหล่าอันแยกกันอยู่นั้น เพื่อจ่ให้แจ้งดงงนี้แล ฎใหญ่ตัวนี้นอก กะขะ สำรับสังษกฤษจ่กลายมาจากฐะมุทธชะในพระบาฬีตัวนี้คือ วีษฎาร ชัษฎา ราษฎร อัษฎางคีก หย่างนี้หนังสือเก่าไช้มีมากอยู่แล้ว ด น้อยตัวนี้นอก กะขะ สำรับสังษกฤษ จกลายจากถะทันตะชะ ในพระบานีตัวนี้ คือ สาษดา หัษดีนทร
นกหัษดิลึงค หย่างนี้หนังสือเก่าไช้ยมีมากอยู่แล้ว ฎ ใหญ่มุทชะในพระบาฬี ตววนี้มี โกฎิ เปนต้นมีมากอยู่แล้ว ตน้อยนั๋าทันชะ ในพระบาฬีตววนีมี ส๊ต๊ตะ เปนต้น มีมากอยู่แล้ว ฯฯ นโม พุทธายสิทธํ อ อา  อิ อี  อึ อื  ฤ ฤๅ  ฦ ฦๅ  เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อำ อะ ฯ
๏ กข คคฆง จฉช ฌญ
๓๓
ใน กข
๔๔ อักษร
ฏฐฑฒณ ตถทธน
ปผพภม ยรลวสหฬอ
ฃซฎดบฝฟศษอ
๑๑
นอก กข
/*119๏ ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ศ ษ ส ห ฬ อ ฮ ฯ
อักษร ๔๔ ตววนี้ให้อ่านแต่สองเสียงก่อน แลอักษร ๑๑ ตววคือ ข ข ฉ ฐ ถ ผ ฝ ศ ส ษ ห นั้นให้อ่านเสียงสูงเสมอกันไปเหมือน ฃ ศ ษ ส นั้น อักษร ๓๓ ตววเหลือนั้นให้อ่านออกเสียงกลางเสมอกันไปยดงง จญ นั้น ๒๔ อักษร อ่านลงฃอนั้น ๕ อักษรคือ ฆ ณ ฑ ธ นั้นอ่านลงฅอแตในแม กข กับเขียนหนังสือไทยเปนสวตนนต์ จึงอ่านลงฃออย่างหนังสือฃอม เมื่อแจกตามแม่ทงงปวงไปก็ดี เปนเนื้อความตามภาษาโลกยก็ดีอย่าอ่านลงฅอเลย ผู้จ่เขียนนั้นครั้นบาฬีฃอมเปนธนิด ก็เขียนอักษรไทยเป็นธนิด ครั้นบาฬี ฃอมเปนสะถินล เขียนอักษรไทยเปนสถินลดวยเทิศ อักษรเสียงกลาง ๙ ตววนั้นคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้ตววเบาบมีก้อง เมื่อแจกให้อ่านเบาแผ่วไปย ที่ ๔ ตววนี้คือ กิ กึ กุ กะ นี้เปนต้น อิ อึ อุ อะ ฯลฯ อักษรเสียงสูง ๑๑ ตววนั้นตววหนักบมีก้อง เมื่อแจกให้อ่านเสียงสูงแหลมไปที่ ๔ ตววคือ ขิ ขึ ขุ ขะ นี้เปนต้น หิ หึ หุ หะ นั้นเปนปลายจำไว้จงมั่น ฯฯ อักษรเสียงต่ำ ๒๔ ตววอันเหลือนั้นตววก้องเมื่อแจกไปให้อ่านเบาพาวไปในที่ ๔ ตววคือ คิ คึ คุ คะ เปนต้นนี้ อิ อึ อุ อะ นั้นเปนปลายจำไว้จงมั่น ฯ
อักษรทงง ๓ อันกล่าวมานี้ให้ผันออกไปตววแลละ ๓ คำบ้าง ๕ คำบ้าง ที่อ่านตววแลละ ๓ คำนั้นสองเหล่าคืออักษรเสียงสูงตววหนักบมีก้องทงง ๑๑ ตววนั้นเหล่าหนึ่ง คืออักษรเสียงกลางก้องทงง ๒๔ ตววนั้นเหล่าหนึ่ง สองเหล่านี้ซึ่งแจกลงมาแต่ กกา คุมถึง กาย กาว เปน ๘ เหล่านั้นเปนคำต้นที่ส่กดไม้เอก ดงงรูปค้อนหางโคนั้นเปนคำกลางที่ส่กดไม้โทดงงรูป ฃอ นั้นเปนคำปลาย ที่อ่านตววแล ๕ คำนั้น คืออักษรเสียงกลางตววบมีก้องทงง ๙ ตววนั้นซึ่งแจกลงมาแต่ กกา คุมถึง กาย กาว /*120เปนเหล่านั้นเปนต้นคำต้น ที่สกดไม้เอกดงงรูปค้อนหางโคนั้นก็ดี ที่สกดไม้โทดงงรูปฃอนั้นก็ดี ที่สกดไม้ตรีดงงรูปเลขเจ็ตนั้นก็ดีอยู่ในคำกลาง ที่สกดไม้จัตวาดงงรูปเชองครดงงรูปตีนกานั้นเป็นคำปลาย อหนึ่งจะแนะไว้ให้แจ้ง ด้วยอักษรเสียงกลางตววเบาบมีก้อง ๙ ตววเหล่าเดียวนั้นมีไม้ตรีจัตวาด้วยอ่านเปน ๕ คำ แต่เหล่าเดียวนี้ ด้วยเหตุดงงนี้อักษรสูงกับอักษรต่ำสองเหล่านี้ เสียงเข้าหากันได้สิ้นเปนเสียงไม้ตรีเปนเสียงไม้จัตวาอยู่เอง เปนคู่กันเปน ๙ คู่แกมหอ ๑๐ คู่ เปน ๑๙ คู่ด้วยกัน อักษรสูงซ้ำกันอยู่ ๔ ตววอักษรตัวซ้ำกันอยู่ ๗ ตววเหล่าละ ๓ คำ ๓ คำ เปน ๖ คำซ้ำกันอยู่คำหนึ่ง เอาแต่ ๕ คำดงงนี้สิ้นคือ ค ข่ ฃ้ ค่ ค้ ฃ อักษรกลางเบาเหล่าหนึ่งนี้ หาคู่ที่จเปนเพื่อนเสียง ออกไปย ๕ คำบหมีได้เลอย จึงมีไม้ตรีไม้จัตวาให้เปน ๕ คำบ้างดงงนี้ ก ก่ ก้ ก๊ ก๋ ถึงเพียงนี้
ค ข่ ข้ค่ ค้ ข
แล้วก็ไม้เท่าสองเหล่านั้นตววอีกด้วยไม่ซ้ำเลอย ซ้ำแต่ว่าต้องก่อนในที่ไม้เอกที่ว่าอักษร ๑๙ คู่นั้นดังนี้ ดงงนี้ ฯฯ
ขข คฅฆ คู่
๑๑ ซ้ำ
๙ คู่
หงอ งอ คู่
๑ ซ้ำ
๑๐ คู่
เป็น ๑๙ คู่แล
ฉ ชฌ คู่
๑
หญอ ญูอ คู่
๑ ซ้ำ
ฐถ ฑฒท คู่
๑๑ ซ้ำ
หณอ ณอ คู่
๑ ซ้ำ
ผ พภ คู่
๑
หมอ มอ คู่
๑
ฝ ฟ คู่
๑
หรอ รอ คู่
๑
นกจิกแส
ไช้ยเจกแสเดยว
ศษส ซ คู่
๑
หลอ ลอ คู่

ห ฮ คู่
๑
หวอ วอ คู่
๑
/*121จไขอักษรคู่ลงไปบัดนี้ แต่ด้วยเสียงอันอ่านเปน ๕ คำจได้ใช้สิ้นทุกตววดงงแกมนั้นหาบหมีได้ แลอักษร ๑๙ คู่นี้อ่านเปน ๕ คำ ได้สิ้นดงงนี้
ค ข่ ข้ค่ ค้ ข ฯ ฅ ฃ่ ฃ้ฅ่ ฅ้ ฃ ฯ ช ฉ่ ฉ้ช่ ช้ ฉ ฯ ซ ส่ ส้ซ่ ซ้ ส ฯ ฑ ฐ่ ฐ้ฑ่ ฑ้ ฐ ฯ ท ถ่ ถ้ท่ ท้ ถ ฯ พ ผ่ ผ้พ่ พ้ ผ ฯ ฟ ฝ่ ฝ้ฟ่ ฟ้ ฝ ฯ ฮ ห่ ห้ฮ่ ฮ้ ห ฯฯ ครบ ๙ คู่แต่ตัวอักษรฯ ยงงอักษร ๑๐ คู่นั้นขึ้นเพราะ ฯหฯ นำหน้าคำดงงนี้ ฯ ง หง่ หง้ง่ ง้ หง ฯฯ ญหญ่หญู ญ์ หญู ฯ ณ หณ้ณ่ ณ้ หณ ฯ น หน่ หน้น่ น้ หน ฯ ม หม่ หม้ม่ ม้ หม ฯ ย หย่ หย้ย่ ย้ หย ฯ ร หร่ หร้ร่ ร้ หร ฯ ล หล่ หล้ล่ ล้ หล ฯ ว หว่ หว้ว่ ว้ หว ฯ ฬ หฬ่ หฬ้ฬ่ ฬ้ หฬ ฯ
ครบ ๑๐ คู่ เปน ๑๐ คู่ เปนเสียงไม้ตรีไม้จัตวาอยู่เองดุจกล่าวไว้แต่ต้นนั้นแล นี้ว่าแตเสียงสะถิละ อันธนิตไม่ว่าด้วยพึงรู้ มี้ดงงนี้สิ้นทงงแม่ ก ข แลแจกทงงปวงนั้นเทิด แก้อักษรคู่จบแต่เท่านี้
ในอักษรกลางเบาที่ว่าอ่านเปน ๕ คำนั้นดงงนี้คือ ก ก่ ก้ ก๊ ก๋ จ จ่ จ้ จ๊ จ๋ ฎ ฎ่ ฎ้ ฎ๊ ฎ๋ ฏ ฏ่ ฏ้ ฏ๊ ฏ๋ ด ด่ ด้ ด๊ ด๋ ต ต่ ต้ ต๊ ต๋ บ บ่ บ้ บ๊ บ๋ ป ป ป้ ป๊ ป๋ อ อ่ อ้ อ๊ อ๋ ครบ ๙ ตววพึงรู้ว่ามี ๕ คำดงงนี้ ทงง ๙ ตววสิ้นทงง ๙ แม่นั้นเถอด นี้ว่าแต่ด้วยเปน ๕ คำทุกตววทุกแม่ จได้ไช้สิ้นทุกตววหาบหมีได้ย อหนึงจแนะให้อ่านอักษร ๕ คำให้ชอบตามไม้หมีให้หลงกัน แต่อักษรเสียงกลางตววเบาบมีก้อง ๙ ตววเหล่าเดียวนั้น แม้นอ่านบันทัดบนแต่แลตววหมีออกสิ้น ให้ดูเนื้อความบันทัดกลางที่ขีดลงมาไว้ตรงตววนั้น แล้วให้อ่านตัวบันทัดบน ที่อ่านไม้เอกนั้นให้อ่านเสียงเหมือนกัน กับเนื้อความบันทัดกลางที่อ่านออกนั้นเทอดที่/*122เสียงกลางให้เหมือนกัน ที่เสียงสูงอ่านให้เหมือนกัน ที่เสียงต่ำให้เหมือนแต่เสียงสองตววเหมือนกัน ที่โยงลงมาถึงตววกลางเปน ๕ ตววนั้นอ่านเหมือนกันทีเดียว สามตววอ่านให้เหมือนสองตววดุจเกล่าไว้นี้ ถ้าหมีเข้าใจอ่านซ้ำจงหลายครั้ง ฯฯ
ก กไผ่ป่า ก่ อีดส้างวัด ก้ ลาวว่าสังก้ ก๊ อ่านแต่เสียงตํ่ย่างธอ1 ก๋ เสียงสูงอย่างสอ ครั้นบหมีแนะไว้ดงงนี้ ที่หมีได้เรียนแต่เหนหนังสือนี้ จอ่านอักษร ๕ คำบหมีออก อหนึ่งเดิมอักษรทงง ๓ เหล่าในแม่ ก ข เมื่อมีแต่ไม้เอกไม้โทเขียนเรียบตามบันทัดหย่างหนึ่ง เขียนตามเสียงขึ้นเสียงลงตามที่นั้นหย่างหนึ่งรูปดงงนี้ คือ


ข


ก่
ข่
ค
ก


ค่

ก้
ข้
ค้
แต่งให้มีไม้เอกไม้โทไม้ตรีไม้จัตวาแต่อักษรเสียงไม้เอก กลางตววเบามีก้อง ๙ ตววเหล่าเดียวนั้น เขียนเรียบกันตามบันทัดหย่างหนึ่ง เขียนตามเสียงขึ้นลงตามที่นั้นหย่างหนึ่ง รูปดงงนี้คนสงไสมาก ด้วยว่าเดิมนั้นอักษรทงง ๓ เหล่ามีแต่ไม้เอกโทเปนเหล่าแล ๓ คำ



ก๋

ก่


ก

ก้




ก๊






ฃ

ฃ่




ค

ฃ้






ค่






ค้

๓ คำอักษรแลอักษรเสียงกลางตัวเบาบมีก้อง ๙ ตววเหล่านี้เปน ๕ คำ เหนแปลกอยู่จึงเขียนอักษรสูง อักษรต่ำเหล่านี้ไว้ให้แจ้ง ด้วยเปนรูปจั่วเหมือนกันเปน ๕ คำได้เหมือนกันแล เขียนเรียบตามบันทัดหย่างหนึ่งเขียนตามเสียงขึ้นเสียงลง ตามที่นั้นหย่างหนึ่งรูปดงงนี้เปนที่สูงที่ต่ำอยู่เอง เปนเสียงไม้ตรี เปนเสียงไม้จัตวาอยู่เอง ดงงนี้แล ก ก่ ก้ ก๊ ก๋ ค ข่ ค่ ฃ้ ค้ ฃ ดงงนี้แล แกไม้ตรีไม้จัตวา แก้ไม้ตรี ไม้จัตวา แลอักษรคู่จบแตเท่านี้แล ฯ
อุประมาอักษรทงงสามเหล่า เมื่อมีแต่ไม้เอกไม้โทเปนเหล่าลสามคำสามคำเหมือนบุรุษเก้าคนมีกำลังเท่ากันทงงเก้าคน เดินไปด้วยกัน ครั้นวีวาษแก่กันข้างหนึ่งแต่สามคน ข้างหนึ่งวิ่งเข้าช้วยกันเปนหกคน เหล่าคน ๓ คนนั้นจสู้หกคนนั้นได้แลหฤๅ คือ ก ก่ ก้ สี่เปนแต่สามคือ ข ข่ ข้ ค ค่ ค้ ค ข่ ข ค ค้ ข เปนถึงหกคำ ข ข่ ข้ ค ค่ ค้ สองเหล่านี้ เหมือนบุรุษหก เหล่าอักษรเสียงสูง ๑๑ ตววเหล่าอักษรกลางก้องต่ำ ๒๔ ตววอันมีแต่ไม้เอกไม้โท แลเสียงวิ่งเข้าหากันเปนเสียงไม้ตรีเปนเสียงไม้จัตวาอยู่เองนี้ เมื่อเขียนตามภาษาโลกย เสียงแล่นเข้าช่วยกันสิ้นเป็น ห้าคำสิ้นทุกคู่ทงงสีบเก้าคู่กล่าวไว้ย แต่ต้นนั้นที่คำซ้ำกันอยู่นั้นยกออกไว้ก่อน เอาแต่ห้าคำสิ้นทุกคู่มี เคา เข่า เข้า เค่าเค้า เขา เปนต้นเหมือนคนหกคนนนั้นแล อักษรกลางเบาบมีก้อง ๙ ตววเหล่าเดียวนี้ เหมือนบุรุษแตสามคน คือ ก ก่ ก้ แต่ว่ามีความรู้มากกว่าหกคนนั้นแล้วคือเพ่อมไม้ตรีไม้จัตวาเข้าอีกสองคำมี เกา เก่า เก้า เก๊า เก๋า เปนเหมือนคนสามคนนั้น เหตุว่ามีความรู้มากจึงจะสู้คนทงงหกคนนันได้แล ไม้จัตวาได้ในภาษาไทยเจรจาอยู่ทุกวันดงงนี้คือ เรียกนกว่า กรู๋นกรู๋น นกกระเรียนร้องแกร๋ นกเค้ากู๋รองกู๋กู จับต้นไม้กร๋วยไบไม้โกร๋น เอ๋อ นกบีนปรื๋อไปแล้ว เสียงปิกดงงปร๋อ จับอยูปเดี๋ยว โอ๋เปล่าแล้ว เอ๋โหอี๋ว ดูดุ๋ ร้องอ๋าย ตีกลองดงงโจ๋ง ย่อมว่ากันว่าอืวอื้อ อ่าอ้า อ๋ออ้อ เดินปะกันย่อมวา อยู่จักกะแหลนเจียวสี อันใดมัวเปนสี่เท่าย่อมว่าสมย์กรย์ซือจีนกื๋ จืจ๋ง จีนก๋ง แสอง ก๋นั้นก๋นี้ ช้างร้องแปร๋น เปดผีร้องเกรี๋ยวเกรี๋ยว ฟานร้องปิบปี๋อ ยอมเอามือชี้หน้า ยวะกันว่ากุ๋ยกุ๋ย โอ๋ยหน่า อ๋อยบั้น เอ๋วโอย ดงงนี้แนะไว้แต่พึงเหนไม้ตรีได้ในภาษาไทย ทุกวันนี้ คือยวะ/*124กันว่า เอ๊อ๊ก๋นั้นเหล่า ชื่อเอี้ย อ๊หอ อ๊าหา อือ อื๊หื อ๊เอ๊เห แอ๊แห เสือกั๊กเล่นถั่ว ผู้ใหญ่ว่า คะ เด็กว่าจ๊ะ อักษรเสียงสูง ๑๑ ตววนั้น คำต้นให้อ่านสูง แล้วอ่านลดลงไปตามที่ไม้เอกโทดุจเทียบไว้นี้
ข ข่ ข้ ขา ข่า ข้า ขำ ข่ำ ข้ำ ฉา ฉ่า ฉ้า ฐา ฐ่า ฐ้า ถา ถ่า ถ้า ผา ผ่า ผ้า ฝา ฝ่า ฝ้า ศา ศ่า ศ้า ษา ษ่า ษ้า สา ส่า ส้า ห ห่ ห้ หา ห่า ห้า หำ ห่ำ ห้ำ
แจกในเรื่อง ข ขา ทงง ๑๖ ตววนั้นมีเอกมีโททุกตวว อักษรเสียงกลาง ๙ ตววนั้นคำต้นให้อ่านเปนกลาง แล้วอ่านขึ้นไปตามที่ไม้เอก แล้วอ่านลงไปที่ไม้โท แล้วอ่านลงไปตามที่ไม้ตรี แล้วอ่านขึ้นไปตามที่ไม้จัตวา ดุจเขียนเทียบไว้ดงงนี้

ก่


ก๋
ก






ก้





ก๊


ก่ำ


ก๋ำ
กำ






ก้ำ





ก๊ำ


จ่า


จ๋า
จา






จ้า





จ๊า


ฎ่า


ฎ๋า
ฎา






ฎ้า





ฎ๊า


ฏ่า


ฏ๋า
ฏา






ฏ้า





ฏ๊า


ด่า


ด๋า
ดา






ด้า





ด๊า


อ่ำ


อ๋ำ
อำ






อ้ำ





อ๊ำ


ป่า


ป๋า
ปา






ป้า





ป๊า


อ่า


อ๋า
อา






อ้า





อ๊า


ต่า


ต๋า
ตา






ต้า





ต๊า


บ่า


บ๋า
บา






บ้า





บ๊า

แจกในเรื่อง ก กา ทงง ๑๖ ตววนั้นมีเอกมีโทมีตรี มีจัตวาสิ้นทุกตวว อักษรเสียงก้องต่ำ ๒๔ ตววนันคำต้นให้อ่านเปนกลางแล้วทุกลงไปตามไม้เอกไม้โท ดุจเทียบไว้ดงงนี้
ค ค่ ค้ คา ค่า ค้า ฅา ฅ่า ฅ้า ฆา ฆ่า ฆ้า งา ง่า ง้า ชา ช่า ช้า ซา ซ่า ซ้า ฌา ฌ่า ฌ้า ญา ญ่า ญ้า
ฑา ฑ่า ฑ้า ฒา ฒ่า ฒ้า ณา ณ่า ณ้า ทา ท่า ท้า ธา ธ่า ธ้า นา น่า น้า พา พ่า พ้า ฟา ฟ่า ฟ้า ภา ภ่า ภ้า
มา ม่า ม้า ยา ย่า ย้า รา ร่า ร้า ลา ล่า ล้า วา ว่า ว้า ฬา ฬ่า ฬ้า อา1 อ่า อ้า ฮา ฮ่า ฮ้า
แจกในเรื่อง ค คา ทงง ๑๖ ตววนั้นมีเอกมีโทสิ้นทุกตวว ภุมอักษรทงงปวงใน ก กา นั้นครบกันสิ้น คืออักษรตววเดียวอ่านตววเดียว อักษรสองตววอ่านสิ้นทงงสองตวว อักษรสามตววอ่านสิ้นทงงสามตวว ไม่มีตววใดสกดหลังเลอย คือ แกร แกรน ตววออกมาจากภุมใน ก กา แล้วมาเข้าในอักษร ๘ แม่ คือ กน กม กง กก กด กบ กัย ก๊าว นั้นจึงไม่อ่านอักษรตววหลงงเลอยเหมือนหนึ่งว่าอักษรทงงปวง ไช้มาแต่ไน ก กา นั้น เหลืออยู่สิ้นแล้ว ครั้นออกมาใน ๘ แม่นี้ผลัดกันออกอยูพักไม่อ่านตววหลังเลอย สองตววอ่านตววหน้าประโยก เข้าเปนสามตัวก็อ่านตววหน้าทงงสองตวว ประโยกเฃ้าเปนสี่ตววก็อ่านตัวหน้าทงงสามตัวประโยกเฃ่าเปนห้าตววก็อ่านตววหน้าทงงสี่ตวว ไม่อ่านตัวหลังเลอย คือ แกน แกรน แกรน แกอม กรมอม แต่ใน ๘ แม่นี้ครั้นว่าภาษาพระบาฬี อ่านตววหลังด้วยบ้าง เมื่อแจกควบกนโดยโวหารโลกย คือ ก กา กน กม กง กก กด กบ กย ก์ว ทงง ๙ แม่เหล่านี้ให้อ่านตวตามตัวต้นทงง ๓ เหล่า คืออักษรเสียงสูง..........(ตัวเลือนทั้งบรรทัด).......
ไกย เกยา
เกียก
เกียด
เบียบ
เกียย
เกียว
กยัก
กยัด
บยับ
กยัย
กวัว



กไย
กเยา
/*126คำเหมือนกันสองตัวสิ้น กยน กยม กยง กยก กยด กยบ กยย กย์ว แถวนี้หนังสือเก่าไช้นอกเรื่อง ๘ อักษรข้างล่างนี้อ่านเปนหันอากาศขึ้น เอาหย่างหนังสือขอม แต่บหมีชอบแท้ด้วยอ่านคำ ย้ายเปนอื่นไปได้อยู่หย่าง กยน จอ่านว่า กะยนได้ อยู่หย่าง ขยน จะอ่านว่า ขวน ได้อยู่ ขะยนบก คำฃอมว่าลมโบก อันเรื่องนี้บมีหันอากาษ ก็ดีบมีใส่ไม้เอก บมีพินก็ดี บหมีเปนเกียนเปนเฃียนได้แท้ ด้วยว่าบมีใช่ตัวดงงเดิมนั้น กยน ขยน ไม้หันอากาศดงงนี้แต่จะให้อ่านยาก

เพียญชะนะ

เสียมประเทษ

สิ่งเดียว

คำเหมือนกัน

เปนภาษาพระบาฬี

พยัญชะนะ

สยมะประเทด

คำเหมือนกัน เกีย คำสั้นตัวนี้มิใช้ เกิย อันเกียนี้มีฝนทองอันหนึ่ง เกียะมีประวิสันชะนี เกย เกว คำสั้น ทงง ๘ ตัวนั้นหาฝนทองหาประวิสันชะนีหมีได้เลอย ภูมอักษรใน ๘ แม่อันกล่าวลงมาแล้วนี้ ถ้าคำเดียวอย่าอ่านเปนสองคำ ถ้าประโยคเปนลวงคำอ่านเปน ก กา เลอย เมื่อเรียบเปนเนื้อความไม่รู้ว่าภูมใน ๘ แม่ทงงเนื้อความไปได้ต่างต่าง อักษรเหมือนกันอยู่เมื่อจนดงงนี้ จึงกึงทัณทฆาฏ ด้วยจึงจะเปนคำใน ๘ แม่แท้ จึงจะขาดคำใน ก กา หย่าง จอกแหน เฝาแหน์ } ใส่ทัณทฆาฏ จรึงจะขาดคำให้อ่านสังเกด จึงจะชอบให้ไช้อักษรดงงนี้แล แก้ใน ๘ แม่จบแต่เท่านี้
อักษรนอก ๘ แม่ ๒๒ ตัวนั้น แกมตัวต่างต่าง คือแกม ย บ้าง แกม อ บ้าง แกม ว บ้าง ประวิสันชะนีเปนคำสั้นบ้าง ให้วีเสศในนีฤคหิดบ้าง ให้วีเสศด้วยแปลกใน กม แปลกใน ก กา บ้าง ให้วีเสศใน ร หันอากาศ ให้วีเสศในไม้ ๔ ประกานบ้าง ให้วีเสศด้วย กย แล กือ แปลกใน ก กาบ้าง คือ กีย ใส่ไม้เอ เปนเกือ กือ กืว ใส่ไม้เอเปนเกือ คือ กอ ใส่ไม้เอ เปนเกอ อ่านวะด้วยแต่เษ่าคือ เกียะ เกีวะ เกวะ กูวะ เกะ แกะ โกะ กัว กอ กว } คือ กุํ แปลกใน กม ด้วยนิฤคหิต คือ กำมแปลกใน ก กา แปลกใน/*127กมด้วย คือ กรรม วีเศศ ด้วย ร หันเปนสงษกฤษ จ คือคำลังกา แปลก กน แปลก กม คือ กว แปลกใน ก ข ก กา ด้วยมี อ คือ ก่อ กัว กัว ก๋อ วีเสศในไม้ ๔ ประกาน คือ กย วีเศศด้วยเอา ย แทนไม้ไอ้ อ่านว่า ไก่ คือ กือ วีเศศด้วยแปลกใน ก กา กับได้ไช้ ที่อื่นด้วยด้วยอักษรนอก ๘ แม่ ๒๒ ตัวนี้ วีเศศหนักด้วยแต่แจกมาข้างหลังแล้วเปน ๑๑ แม่นั้น คือ นโม ก ข ก กา กน กม กง กก กด กบ กัย กัว ทงงนี้จได้เหมือนใน ๑๑ แม่นั้นแต่ตัวหนึ่งหาบหมีได้เลอย แกนอก ๘ แม่สิ้นแต่เท่านี้ ฯ
อักษรอันอ่านเปนคำเดียวนั้นมีสิ่งใดแต่ตัวหนึ่ง ก็มีเหมือนกันสิ้นทุกตัวทงงแม่ ก ข นั้นแล ฯ คือแจกตามแม่ ตามเหล่าอักษรทงง ๓ เหล่า อหนึ่งอักษรเสียงสูง ๑๑ ตัวนั้นก็ดี อักษรเสียงต่ำ ๒๔ ตัวนั้นก็ดี ก็มีใน ๘ แม่คล้ายกันกับอักษรกลางเบา ๙ ตัวนั้น ดงงนี้ ฃ ฃา ฃิ ฃี ฃึ ฃื ฃุ ฃู เฃ แฃ ไฃ1 ใฃ โฃ เฃา ฃำ ฃะ ที่ทงไว้ ๕ ตววนั้น บหมีได้เอาเข้ามาใช้ใน ๘ แม่นอก ๘ แม่นี้ ค คา คิ คี คึ คื คุ คู เค แค ไค ใค โค เคา คำ คะ ที่ทงไว้ ๕ ตววนั้น บหมีได้เอามาใส่ใน ๘ แม่นอก ๘ แม่นี้ อักษรสูงทงง ๑๑ ตัวนั้น แจกเหมือนหนึ่ง ข นี้แล อักษรต่ำทงง ๒๔ ตัวนั้น แจกเหมือนหนึ่ง ค นี้แล อหนึ่งจเขียนอักษรแจกตามแม่แต่หญออันผิดคำไทย ที่แม่หนังสือเก่าเขียนไว้ทีไม่ต้องคำไทยนั้นก็มีมากอยู่ คือ กิ กี กึ กีน กึน กืน เกือน เกิน กิง กึง กึง กืง กูง กวง เกือง เกอง กิม กีม กึม กืม กูม เกม โกม กวม เกียม เกือบ เกิม เกีม กีด กืด กูด แกด กวด เกอด เกิด กึด กืด แกด เกือด เกิด กิบ กึบ กืบ แกบ โกบ กอ เกอบ เกิบ กิว กึว กืย กูย เกว กอย เกียว เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ โกะ กือ แต่คำตรงอันหาเอกหาไม้โทมีได้ ผิดคำไทยอยู่มากดงงนี้แล /*128นี้ว่าแต่ไนแจก ก ตัวเดียว ยังไม่ได้คำ ๖๗ คำ แล้วถ้ารายแจกตามแม่ตรวจลงไปทุกตัวทงงเรียงตัวแลประโยคเฃ้าอีกกจไม่ได้คำหนักหนาหนักด้วยอันได ที่ไม่ต้องคำไทยนั้น หนังสือเก่าแต่งไว้จึงไม่ยกเสียเล่า ด้วยเปนแต่แม่แต่งไว้จึงไม่ยกเสีย แลด้วยเปนแต่แม่ตั้งไว้จึงไม่ยกเสีย ด้วยไม่ต้องคำในตัวนันจรึง ครันแกมตัวอื่นอื่นเข้า ต้องในคำไทยอยู่ ก็เหตุฉนี้แม่หนังสือไทย ที่แต่งใหม่ครั้งนี้ ก็แต่งเปนแต่แม่ตั้งไว้ ที่คำต้องคำไท กอดในคำไทย ที่คำต้องในคำสรรพภาษา กจดในคำสรรพภาษาทั้งปวงได้มาก ถึงหนังสือที่แต่งไว้เก่า แลฃาดจอยู่นั้น ก็ดี ก็ต้องในคำไทย แลสรรพภาษาเหมือนกัน แต่ว่าน้อยกว่าหนังสือที่แต่งใหม่ครั้งนี้ เปนสัจถ่องแท้ แลหนังสือที่แต่งใหม่ครั้งนี้ผิดคำไท แลมากออกมากว่าหนังสือเก่าแต่ ๒๕ คำที่คือ กัย กย์ กิย์ กีย์ เกย์ เกียย์ เกิย์ กว์ กว์ กึว กิ์ว กุว์ กูว โกว์ กอว์ กวว์ เกิอว์ เกอว์ เกิว์ กูวะ กอะ กอ์ ก๋อ
ก ตัวนี้สำเร็จคำในกน กันไปจนเกีน เปน ๑๒ ตวว ทงง ๘ แม่นั้น กอ ตัวนี้สำเร็จคำในกอนในกวะในเกอ ในเกอะ เปน ๔ ตววทงง ๘ แม่นั้น กวู ตัวนี้สำเร็จคำในกวู ในกูวะ ในกอน เปน ๓ ตัวบ้าง ๘ แม่นั้น กีย ตัวนี้สำเร็จคำในกิย ในเกียะ ในเกียน เปน ๓ ตัวทั้ง ๘ แม่นั้น กึว ตัวนี้ สำเร็จคำในเกือ ในเกือะ ในเกือน เปน ๓ ตัวบ้างทงง ๘ แม่นั้น กี ตัวนี้ใส่ไม้เอเฃ้าสำเร็จคำ ในคำสั้นสุดท้าย แม่ละตววทงง ๘ แม่นั้น ข ตววนี้สำเร็จคำ ในขน ขัน ไปจน เขิน เปน ๑๒ ตัวทงง ๘ แม่นั้น ขอ ตัวนี้สำเร็จคำในขวน ในขวะ ในเขว ในเขวะ เปน ๔ ตววทงง ๘ แม่นั้น ขวู ตววนี้สำเร็จคำในขวู ในขูวะ ในขวน เปน ๓ ตัวทงง ๘ แม่นั้น ขีย ตววนี้สำเร็จคำในเขีย ในเขียะ ในเขียน เปน ๓ ตัวทงง ๘ แม่นั้น ฃือ ตัวนี้สำเร็จคำในเฃือ ในเฃือะ ในเฃือน เปน ๓ ตววทงง ๘ แม่นั้น ฃิ ตววนี้ใส่ไม้เอ เฃ้าสำเร็จคำในคำสุดท้าย แม่ละ ตัวทงง ๘ แม่นั้น ค ตววนี้สำเร็จคำ ในคน คัน ไปจน เคิน เปน ๑๒ ตววทั้ง ๘ แม่นั้น คอ ตัวนี้สำเร็จคำในควน /*129ในควะ ในเคว ในเควะ เปน ๔ ตัวทงง ๘ แม่นั้น ควูะ ตัวนี้สำเร็จคำในควู ในควูะ ในควน เปน ๓ ตววทงง ๘ แม่นั้น คืย ตววนี้สำเร็จคำในเคีย เคียะ ในเคียน เปน ๓ ตววทงง ๘ แม่นั้น คือ ตววนี้สำเร็จคำในเคือ ในเคืยะ ในเคือน เปน ๓ ตววทงง ๘ แม่นั้น คิ ตววนี้ใส่ไม้เอเข้าสำเร็จคำในคำสั้นสุดท้ายแมละตววทงง ๘ แมนั้น
ญ ณ น ร ล ฬ ๖ ตววนี้ใช้เปน กน ได้สิ้นทุกตัว คือ ปัญ์ญา ปัณ์หา ขันตี กันดาน พิสาล จกรวาฬ เปนต้น แกมหยางเรื่องทงงปวงนี้ยงงมีมากอยู่ มํ กับ นฤคหิด สองสิ่งนีไช้เปน กํม ง ไช้เปน กง ก ข ฃ ค ค ต ฆ ๒ ตัวนี้ใช้เปน กก จ ฉ ช ซ ฌ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ด ต ถ ท ธ ศ ษ ส ๑๘ ตัวนี้ไช้เปน กด บ ป ผ ฝ พ ฟ ๖ ตววนี้ไชเปน กบ อ ว ย ตววนี้ไชเปน เกอย เปน เกวว กับนอกนั้นมาก ห ไช้ในอักษร คู่ ๑๐ ตววนั้น ช ตัวนี้จะไช้สกดหลังก็ไม่ได้ ยังเปล่าอยู่ ไช้ได้แต่คำในตววนั้น กน์ กม์ กง์ กด์ กบ์ กย์ กว์ อักษรสกดข้างหลัง เปลี่ยนตววต่างต่างนี้ ได้ทงงภาษา แลพระบาฬีด้วย พิจารณาจงเลอียดจึงจเหนด้วย คือ เล่หกลรมย ปงกช ปรากฎ อลงกด กัท์ทะลี กรรบ์ เปนต้น ไช้เศศอักษรทงงนี้ ยังมีมากอยู่ บ้างที่ใส่เศศอักษรตามพระบาฬี บ้างที่ใส่เศศอักษรตามสงษกฤษจ บ้างที่ใส่อเศศอักษรตามคำฃอม
อหนึ่ง กนไช้ น สองตัว รร สองตัว ก็ดี กง ไช้ ง สองตววก็ดี กัย คือไก } ไช้ กัว คือเกา } ไช้ ว สองตววก็ดี กก ไข้ ก สองตัวก็ดี กด ไช้ ด สองตัวก็ดี กบ ไช้ บ สองตัวก็ดี คือแทนหันอากาศ อ่านได้เหมือนกัน กับไม้หันอากาศเรียงตัวแลประโยกไช้ได้สิ้นทุกตัวอักษรนอก ๘ แม่ ๒๒ ตัวนั้น แต่อักษรเสียงกลางเบาบมีก้องเหล่าเดียวนั้น อักษรเสียงสูงเสิยงกลางสองเหล่าอันหาไม้ตรีไม้จัตวาหมีได้นั้นแจกมาถึงนอก ๘ แม่เปนแต่ ๒๐ อักษรเขียนลงมาแล้ว บัดนี้เปนอักษรคำเดียว คืออ่านตัวหน้ายงงอักษร/*130ประโยกประกอบกันเปนสองคำ ทีอ่านตัวหลังด้วยดงงนี้ คือ กร กรา ก็ดี กล กลา กว กวา ครัน ขลง คลม กรก ขลด ครบ ขลด ครบ เกรอย เขรอย เครอย ก็ดี บ้างตัวชอบแกม ย บ้างตววชอบแกม ร ชอบแกม ล ชอบแกม ว บ็หมีได้เหมือนกันทงงแม่ ก ข ตามแต่ชอบเนื้อความแลภาษา เปนอเนกคปรียายมาดงงนี้ แล ก ข ค ง จ ฉ ช ซ ญ ด ต ถ ท น บ ป ผ ฝ พ ฟ ม ร ล ว ส ห อ ฮ ๒๘ อักษรแลอักษรที่ซ้ำกันแล้วก็บ็หมีเฃียนเลอย อหนึ่งอักษรอันว่าด้วยอ่านเปน ๓ คำอ่านเปน ๕ คำ ใน กกา แต่ต้นนั้นอ่านแต่ตามตววเดอมสูง แลกลาง แลต่ำ ดงงบหมีได้อักษรพาก่อน ครั้นเข้าเรื่องในอักษรหาพาอักษรที่ต่ำนั้นกพลอยสูงขึ้นไปด้วย เปนรูปจั่วดงนี้ คือ




กร๋

กร่



กร






กร้





กร๊





กว๋า

กว่า



กวา






กว้า





กว๊า





อย๋า

อย่า



อยา






อย้า





อย๊า





กล๋า

กล่า



กลา






กล้า





กล๊า

ถ้ายงงหมีได้ภูมในจ่ไช้อักษรไทยสิ้น ถึงจไส่เอกก็ดี โทก็ดี ตรีก็ดี จัตวาก็ดี หันอากาษก็ดี ไม้คู้ก็ดี ก็ไม่สิ้นอักษร อันได้ภูมในที่จไช้อักษรไทยสิ้นดงงนี้ จึงใส่ไม้ทงงปวงเถอด ไม้ทงงปวงนั้นเหมือนเครื่องประดับอักษร เมื่อใดได้อักษรทงงปวงนั้นครบที่ แล้วดงงนี้จึงใส่ไม้ทงงปวงเพ่อมคำเถอด เมื่อประโยกโดยโวหารโลกย ให้พิจารณาจงเลอียด แล้วให้อ่านตัวตามทงง ๓ เหล่าทงง ๓ ห้วงดงงนี้ วางได้ที่สิ้นทงง ๓ เหล่าสองบัดทัดบนนี้เปนคำเดียวแล ๓ บันทัดข้างล่างแต่ ๑ ทงงลงไปอ่านทงงสองคำ
กลางเบา	สูง	กลางต่ำ
/*131บุทคลผู้มีปัญามากเหนแต่ ๓ ห้วงที่แกมไวนี้ก็ถ่ายกันเหนตลอดไปสิ้น ถึงอักษรคำสั้นด้วยแล ฯ ก ก่ ก้ ข ข่ ข้ อักษรสองเหล่านี้ย่อมเอาเสียงไม้เอกตัวกลางมาอ่านเปน กก กด กบ ๓ แม่นี้ ได้คำคือ เสือร้องโหก เสียงไม้โท เสือกั๊กเล่นถั่ว เสียงไม้ตรี จะแนะแต่เปนราวไว้ดงงนี้ โหก โห่ก โห้ก โหน โห่น โห้น อ่านเสียงให้เท่ากันกับ โหน ค ค่ ค้ อักษรเหล่าเดียวนี้ ยื้มเอาเสียงเอกบ้าง เสียงโทบ้าง เอามาอ่านเปน คก คด คบ ๓ แม่นี้ คือ คก คัก คิก คึก คก เคิก เหล่าคำสั้นเปนเสียงไม้โทสิ้น คาก คีก คืก คูก เคก เหล่าคำ คำยาวเปนเสียงไม้เอกสิ้น แต่เปนรราวไว้ดงงนี้ คก คัก ค้ก คน คน คน อ่านเสียงให้ทันกับ คน คาก ค่าก ค้าก /*132คาน ค่าน ค้าน อ่านเสียงเท่ากันกับคาน พิจารณาให้เลอียด จึงจะเหนจะต้องกาน ต่อเมื่อรู้มากแลขัดสนซึ่งคำนั้นจึงจะได้ไช้ เหตุดังนี้อักษร กก กบ กด ขก ขด ขบ จึงว่าใส่แทนที่ไม้เอกได้ อักษรเสียงสั้นสีบห้าเหล่านั้นจะแนะอ่านห้าคำอ่านสามคำไว้ดังนี้




กี๋

กี่



กี






กี้





กี๊





เกี๋ยะ

เกี่ยะ



เกียะ






เกี้ยะ





เกี๊ยะ





ก๋ะ

ก่ะ



กะ






ก้ะ





ก๊ะ

ขะ

ขิ



ข่ะ

ขี่



ข้ะ

ขี้
คะ

คี



ค่ะ

คี



ค้ะ

คี้




เก๋อะ

เก่อะ



เกอะ






เก้อะ





เก๊อะ

เคอะ

เคีย



เค่อะ

เคี่ย



เค้อะ

เคี้ย
เขียนรวบไว้แต่ต้นจนปลาย ผู้มีปัญาพึงรู้ว่ามีสิ้นทงง ๑๕ เหล่านั้น คือ กิ กึ กุ กะ กก กด กบ เกิย เกอะ กวู เกะ แกะ โกะ กอะ นี้แล ฯฯ เอกโทบูรานบังคับไว้นั้นจำเภาะที่ใส่ได้มาแต่งไว้บัดนี้ไม่จำเภาะเลอย สุดแต่เปนอักษรใส่ได้สิ้น อ่านเปนห้าคำ อ่านเปน ๓ คำ ได้สิ้นเลอียดหนักแก้ไข ตลอตขึ้นไปยได้จนถึง เกิย เกอ กวู แล กูวัน ขูวัน คูวันนั้นด้วย ถ้ามีไม้เอกไม้โทตรีจัตวาในอักษรสั้นสิบห้าเล่านี้
แก้อักษรแต่ต้นมีมาไม่ตลอดเลอย ต่อรักจึงจ่เหนวีเศศปนของผู้ใหญ่รู้ไว้ด้วยดีกว่าที่ไม่รู้นั้นเด็กเด็กจะเล่าเรียน ก็ยากหนัก หนังสือเก่าเปน/*133โคลงก็ดีเปนคำอ่านก็ดี ว่าอักษร ๑๕ เหล่า คือ ก กึ กุ กะ ก็ดี กก กด กบ ก็ดี เกียะ เกือ เกอะ กวู เกะ แกะ โกะ กอะ ก็ดี ว่าเปนคำตายสิ้นหาไม้โทบมีได้แลมาแต่งไม่บัดนี้ ในอักษรสั้น ๑๕ เหล่าที่ว่าคำตายนั้น คำเปนสิ้นมีมากก็ออกไปเปน ๕ คำสิ้นทุกคำอีก คือตัวเดอม ๑ ลงไม้เอก ๑ ลงไม้โท ๑ ลงไม้ตรี ๑ ลงไม้จัตวา ๑ เปน ๕ คำดงงนี้แล แลหนังสือไทในครั้งนั้น ยังมีได้แต่งสวดคำหลวง แลบอกสวดคำหลวง แลบอกสวดคำสำรวดก่อน จึงจะเหนว่าเปน อักษรทงง ๑๕ เหล่านั้นเปนคำตาย
อหนึ่งมีในพระราชพงษาวะดาน ในเรื่องพระเจ้าประทุมสุรวงษสมุท ๑๕ ว่าในบีขลาจัตวาศก จุลศักกราชได้ ๘๔๔1 สมเด็จพระบรมไตรโลกยนารรถ ให้ชุมนุมพรสงฆสบสงงวาษ แลนักปราชราชบันทิตยทั้งปวง ผูกพระมหาชาติคำหลวงเปนพิษฎารทงง ๑๓ กัน เปนคำสวดคำหลวง แลถ้อยคำในสวดพระบาฬีก็ดี ในสวดเนื้อความก็ดี เปนไพเราะหนัก แลเรียนยากยิ่งหนักหนา แลเพราะกว่าสวดคำคล้อง แลเพราะกว่าสวดคำจองซึ่งมีมาบูรานนั้น ต่อเมือใดได้เรียนทูกกันฑ์จึงสวดได้ ครั้นมีสวดคำหลวง แลสวดสำรวจแล้ว อักษรคำสั้นทงงปวงเขียนไม่ได้เลอย แลมาแต่งไหม่ครั้งนี้ อักษรทังปวงเปนคำเปนสี่นไม้มีตาย ว่ากสวดคำหลวง แลสวดสำรวด ก็ง่ายหนักหนา ถ้าแลเรียนสวดคำหลวง จดคำในสวดพระมหาชาติคำหลวงได้ ก็ได้เปนบุญเปนอันมาก เรียนสวดธรรมเปนสำรวจ์จดคำก็ได้บุญหนักหนา จเรียนสวดญัติกัมมะก็ดี ญัติทุติกัมมะก็ดี ญัติจตุดถะกัรรมมะก็ดี จดคำไดก็ได้บุญ เขียนก็ได้มากกว่าหนังสือเก่าเก่าแต่ก่อนนั้นหนักหนา แลถ้อยคำอันนี้ว่าตามสัจจะ แลว่าตามคดีธัรรม แลถ้าแลสวดพรมหาชาติคำหลวงสูญแล้วเมื่อใด เหนว่าอักษรคำสันทงง ๑๕ เหลานั้น....จเปนคำตาย ถ้าแลสวดคำหลวงยังมีไปอยู่ ตราบเท่า/*134ศักกราได้เท่าใด อักษรคำสันทงง ๑๕ เหล่านั้นเปนคำเปนอยู่ตราบเท่านั้น สวดคำหลวงแลสวดคำสำรวจ์ เปน......อักษรคำสั้นทงง ๑๕ เหล่าที่ว่าเปนคำเปนอยู่ตราบเท่านั้นแล
อหนึ่งบุท.........หนังสือไทย ทงงปวง จหันอากาษก็ดี จลากค้างก็ดี จพินก็ดี จใส่ฝนทองอันหนึ่ง จใส่ฝนทองสองอันก็ดี จใส่นิกคหิตก็ดี จลากบาดตรงก็ดี จลากบาดคู้ จใส่นิกคหิตกับลากฃ้างก็ดี จประวีสันชะนีกดี จใส่ไม้เอกก็ดี จใส่ไม้โทก็ดี จใส่ไม้จัตวาก็ดี จใส่ไม้คู้ก็ดี ให้พิจารนาอักษรจงเลอียด อักษรเรียงตัวก็ดี ประโยกก็ดี คำออกที่ตัวใด ......หันอากาศแลลากข้างแลพีน แลใส่ไม้สิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ดี ดงงกล่าวมานี้ ลางทีตัวนั้นจึงจะชอบ นี้ว่าแต่หันอากาศ แลลากข้างกับพินกับบาทกับเอกโทเปนอาทีดงงกล่าวนี้ แต่ในเรื่อง กร กรา กริ กรี กรึ กรื กรุ กรู กรำ กระ ๑๐ อย่างนี้ เกร แกร ไกร ใกร โกร เกรา เกรียน เกรือน เกรอน เกริน ๑๐ หยังไม่ว่า ด้วยไขเหนื้อความไว้ยต่อฃ้างปลาย เกร แกร ไกร ใกร โกร เกรา ๖ ตัวนี้ในก กา เหมือนกัน ใน ๘ แม่เอาแต่ ๓ ตวว คือ เกร แกร โกร กับ เกรียน เกรือน เกรอน เกริน ๗ คำไช้ไม่เปนคำเรว ไช้นอกไม่เปนคำช้าลงส่นอย ยงงภาอักษรต่ำขึ้นได้อยู่ ตววประวีสันชะนี จึงเปนคำช้าแท้ ถ้าภาอักษรต่ำเปนเสียงสูงขึ้นไม่ได้เลอย นี้ว่าในประโยกหย่างเขษมกลูว เกรง เทือน เกร็งแกษ โกรมโพยมในทำนองเรื่องนี้หย่างหนึง ๓ หย่างนีเสียงละหุออกอยู่นอกในลนด้วยตัวเดอมมีอยู่แล้ว ตัวหน้าหากมาแทรกเฃ้าด้วยเปนประโยกอ่านเปนสองคำในทำนอง กร กรา กริ กรี กรึ กรื กรุ กรู กรำ กระ ๑๐ หย่างนี้ชอบที่ว่าอ่านคำออกที่ตัวใดให้พินก็ดี ใส่ไม้ประจำกดีที่ตววนั้นจึงชอบแล ฯ <img> ริทฺธิ ริทฺธี ริทธา <img> ฤทธิ ฤทธี ฤทธา รึทธึ รึทธา สองเหล่านี้อ่านเหมือนกันทงง ๓ เหล่านี้แปลว่า เสร็จ์ คือสำเร็จ์ เหมือนกัน ครั้นเปนกลอนภาคยฉันท กาพยโคลงแลลีลิด ให้พิจารณาดูตัวไดชอบบทกลอนรับกันแล้ว ก็ยกเอาไปใส่ตาม/*135ควรเถิด คำออกที่ตัวใดให้พินแลใส่เอกโทที่ตัวนั้น ผู้ใดบหมีได้พิจารนาถือเอาคดีซึ่งผิดนั้นเหมือน ฤทธิ อ่านว่าฤทธิ เหมือนกัน เพลิง อ่านว่า เพลิง เหตุบหมีได้พิจารณาให้เลอียด แลเพลิงตัวนี้ เปนคำฃอมอ่าน เสียงคำสั้น สยามภาษา คือไทยอ่านเสียงคำยาวว่าเพลิง เพลองก็ดี เพลิงก็ดีทงง ๒ ประการนี้ แปลว่าไฟได้เหมือนกันแล <img> เขียนเปนฃอมดังนี้ พินที่พะนั้นเหนพอควรด้วยว่ามีบาทแทนตัว อ่านประโยกเปนเพลองได้ อันว่าอักษรไทยนี้จใช้บาทแทนตัวหาบหมีได้ถ้าพินที่พะหย่างนี้ เพิลง จอ่านก็ไม่ถูก ไช้อักษรไม่ถูก จ่เปนคำฃอมก็หาไม่ จเปนคำแปลว่าไฟก็ไม่ได้ อหนึ่งผู้จเขียนหนังสือขอม พระบาฬีเปนฃอม เนื้อความก็เปนฃอมไช้มีไม้เอดงงนี้ <img> รูปหย่างนี้ เหนภอสมควร เหตุว่ามีในอักษร ๘ แม่ คือ ออา อิอี อึอื อุอู เอโอ มีในพรไตรปีฎกนิคหิต ขอมก็มี แต่ว่าไช้เปน งะ ญะ ณะ นะ มะ ละ ๖ ตัวนี้แล้วกลัวจเปนกิง เปนขิง คิง จึง ชิง ติง ถิง นิง พิง มิง ลิง สิง หิง มีดงงนีสิ้นทงง ๓๒ ตัวใน กะขะ แล้วก็ กึง พึง ถึง หึง คำดงงนี้ก็ไม่มีในแม่หนังสือฃอม สิ้นทงงนั้นแล้ว ก็เกอง เชอง เพอง ก็ดี เกิง เชิง เถิง เพิง เหิง ก็ดี คำดงงนี้กไมมีในหนังสือขอมสิ้นทงงนั้น จึงใส่ไม้เอดงงนี้ <img> สงงเกดอ่านเปน ถึงด้วยบหมีได้มีตัวอื่นเข้ามาแปลกแล้วก็กะ กา กันนะ กังงะ กัมมะ กักกะ กัดดะ กับบะ กัยยะ เกยยะ กัววะ ทงง ๙ ประกานนี้ อ่านในเรื่องกะ กา สิ้นน้อยกว่า ก กา กน กง กม กด กก กบ เกอย ข้างไทยแต่แม่แลแม่หลายตัว เรื่องแจกก็ผิดกันไปมากนัก อันว่าหนังสือไทแต่ออา มี ๑๖ ตัว ออา อิอี อึอื อุอู เอ แอ ไอ ใอ เอา อำ อะ มากกว่าขอม ๘ ครั้นคำออกไปทุกตัวทุกตัวสิ้น ทงงแม่ ก ข กิง กีง ก็มีสิ้นทงงแม่ ก ข กึงก็มีสิ้นทงงแม่ ก ข กืง ก็มีสิ้นทงงแม่ ก ข เกอง ก็มีสิ้น เกิง เพิง เลิง เถิง เรื่องนี้ก็มีสิ้นทงงแม่ ก ข ทงง ๔๔ ตววนั้นปะกันกาก เกลือกว่าเดอมผูกกลอนหนังสือ ฃอมเขียนเปนไทยเหนมีไม้เอกใส่บ้าง ทำให้เฟิอนมา อันจเขียนถึงมีไม้เอเหนขัดขวางหนักอ่านผีด กผูกกลอน ภาคยฉันทกลอน กาพยกลอนโคลง ครั้นอ่านให้/*136ชอบก็มีผูกกลอนภาคฉนทกาพยโคลงอ่านเปนความก็เพลิงไป ถ้าผู้ใดรักบทกลอนทีผิดกันนั้นก็ไช้ ถึงมีนิคหิตตัวนี้ ให้ไช้ฃ้าศึกมีนิคหิตตัวนี้ ให้ไช้พึงมีนิค์หิตตัวนี้ ให้ไช้เรอกษตัวนี้บ้าง เฤกษตัวนี้บ้าง ริทธิ รึทธิ ฤทธิ ทงงสามตัวนี้นึกไช้ให้ถูกกับอักษรกับกลอน ฦ ลึ สองตัวนึกให้ไช้ ให้ชอบกันกับกลอนเถิด ศักดี สทธิ ริทธิ เดช สอร อิอิ ฟัดกัน ดฤษณ สฤษดิ ฤทธิราช สวร ฤ ฤ ฟัดกันละคึก พันลึก สวรอึ อึ ฟัดกัน พฤกษพันฦกสวร ฦ ฦ ฟันกัด ถึงว่าพระคาถาในสืบ ๒ คำนั้นกดี พระคาถาอื่นอื่นกดี สวรอะ อะ สวรอะฟัดกัน สวรอา อาฟัดกันกับสวรอิ อิ สวรอี อีฟัดกันคือ <img> พรอะยิ่งหนักหนา อักษรไทยก็ฟัดกันถูก สวรจผิดแต่ ถึงกับฃ้าศึกเรอกษด้วยผเขียนให้เพี้ยนกลอนของท่าน ผู้แต่งกาพยกลอนนั้นนฤกเขียน ให้ผิดมีหลายแห่งต่อได้ภบหนังสือมาแลพิจารนากลอนดูจึงจะเหนด้วย ครั้นหาความพิจารนาหมีได้แลถือเอาเรื่องเก่าที่ผิดนั้นก็จะเขียนผิดไปดงงนี้ เทียนหมีไชเที ยน เกียนหมีไชเกี ยน เหมือนหมีไชเห มือน เหนือหมีไชเห นือ เรื่องนี้อ่านคำเดียวเขียนผิด เหตุว่าคำอยู่ตัวเหนือคำหน้าต่างหาก เพลิงมิไชเพ ลิง เปรียบมิไชเป รียบ เกลือมีไชเก ลือ เครื่องบหมีไชเค รื่อง เรื่องนี้อ่านสองคำเขียนผิด เหตุว่าคำออกคู่ตัวรองพีนที่ตัวรองต่างหาก ถ้าเปนคำเดียวหย่างนี้ให้พินตามย่างเรื่องนี้ เกียน เทียน เพียน เรียน เหียน เรื่องนี้พินตัวหน้าชอบที่ว่าคำออกที่ตัวใดใส่เอกก็ดี โทก็ดี ตรีจัตวาไม้คู้ก็ดีลงที่ตัวนั้น ถ้าเปนสองคำให้พินตามหย่างเรื่องนี้ คือ เปลี่ยน เหมือน เปลือง เรื่องนี้พินตัวรองชอบคำออกที่ตัวรองใส่เอกก็ได้ โทตรีจัดวาก็ดี หันอากาษก็ดี ลากข้างก็ดี พินก็ดี บาทก็ดี อยู่ตัวรองเขียนดงงนี้จชอบเพลิงเพลอง เหมือนเหนือ เปรียบ ถ้าหมีเชือให้เขียนแจก พลง พลัง พลาง ก็ดี กรง กรัง กราง กดี ตามแม่ลงดูให้สิ้นเถอด ก็จะเหนด้วยแล แลเหมือนก็ดี เหนียงก็ดี เหลืองก็ดี ที่ไม่ได้ยีนเสียงหะออกอยูนอกไม้เอเหมือน/*137เปลียน แลเปลืองนันน เหตุว่ายกหะเปนยิ่งในอักษรพา เหตุว่ายกอะเปนยิ่งในอักษรพา เอยิยบกดี เอยียดกายกดี สองเรืองนี จึงไม่ได้ยินหะกดิ อะกดิ ออกอยู่นอกไม้เอนั้นแล ฯ
อหนึ่งบุกคนผูใดจเรียนเขียน เรียนอ่านหนังสือให้รู้จักลักษณะประจำอักษรมี ๒๑ สิ่งดงงนี้ คือประวีสันชะนีไช้หลังอักษรตัวใดเปนคำชาพาอักษรต่ำ ขึ้นบมีได้อักษรตัวนั้น เปนละหุด้วย คือเบา อักษรไทยพึงไช้ยประวิสัญชะนี จึงจะชอบไม้เอกเปนคำสูงชื่อสุริยมณฑล ใส่ที่อักษรตัวใดออกอักษรตัวนั้นเปนละหุด้วยคือเบากว่าเสียงไม้โท ไม้โทเปนคำต่ำชื่อจันทรมณฑล สมุติเรียกว่าไม้หัวนก ผู้รู้บาฬีเรียกว่าเสียนปักษริใส่ที่อักษรตัวใดเปนคุรุด้วย คือหนักกว่าเสียงเอกแลตัวเปล่า  ๊ ไม้ตรี  ๋ ไม้จัตวาก็ว่า กากบาทคือตีนกาก็ว่าสำรับคำลาว คำไทยแลนรนิคิตะคือแพลง  ๋ มีมีทีคือทรอ ใช้ประจำอักษรกลางตัวเบาบมีก้อง ๙ เหล่านั้นเพ่อมขึ้นสองคำให้เท่าสองคำเหล่านั้น  ์ ไม้ทันฑฆาฏไช้ฆ่าอักษรให้ตาย หมีให้ออกชื่อตัวหลังได้ทงงฃอม คือ <img> ไทคือ เสด็จ์ ดุจกบใน ๘ แม่นั้นด้วย   ็ ไม้คู้ ไช้ประจำอักษรไทยให้อ่านเสียงสั้นเข้าแต่กึงคำ ก็เล็ แล็ เก็น เก็ม เก็ง เก็ก เก็บ เก็ย เก็ว เรื่องคำสั้นอันนอกกว่าประวีสันชะนี แลนอกกว่าคำสั้นอยู่เอง คือ กิน กัน กิน กีน กุน เกิน บันดาคำสั้นหย่างนีไม่ใส่ไม้คู้เลอย แกน แกม แกง แกก แกด แกบ แก็ย แก็ว คำสั้นเรื่องนี้พึงใส่ไม้คู้เถอด ฯฯ
ฝนทองสมุติเรียกว่าฟันหนู ผู้รู้บาฬีเรียกว่ามุสิกะทันตะ ไช้ประจำพินธ ๏ ยอกฟองมันว่าบรีมณฑนประดุจไข่ไก่ไช้ประจำต้นหนังสือต้นบท  ํ นิคหิตอักษรไทไช้ตามสงษกฤษฐ แทน ม คือ ธํ ชํ สํ กํ ชํ เรืองนี้อักษรฃอมแทน งะ ณะ นะ มะ ละ หะ สะ ๗ ตัวนี หันอากาษไช้ประจำอักษรไทย คือ กัน กัม กัง กัด กับ กัก กัย กัว ๘ เหล่านี้ โ รอ หัน ฃอม <img> นารรถ นาโถ สองคำนี้อ่าน/*138เหมือนกัน <img> ลากข้าง ฃอม <img> อ่านว่าพระญา สำรับอักษรฃอมแลเฉียงคฤนเปนต้น
๏ เ คือไม้เอ แ คือไม้แอ ไอ คือไม้ไอ ชื่อว่าไม้มลาย คือว่าคลาย ใ คือไม้ใอ ชื่อว่าไม้ม้วน โ คือว่าไม้โอ เ า คือไม้เอา ชื่ออุภย สวรเปนสองส่วน คือสวรเอ สวรอา ทงงนี้อย่าอ่านไม่เปนเอกเปนโท อ่านเปนตัวเดอมไว้ <img> อ่านว่าเจา สำรับอักษรฃอมแลเฉียงคฤน  ั ครุคือหนัก  ุ ละหุคือเบานี้ใช้ในวุดโตไทยแลคะณะทงงแปด คือฉันท ๚ เ เ ่ เ ้ เ ๊ เ ๋ แ แ ่ แ ้ แ ๊ แ ๋ ไ ไ ่ ไ ้ ไ ๊ ไ ๋ ใ ใ ่ ใ ้ ใ ๊ ใ ๋ โ โ ่ โ ้ โ ๊ โ ๋ กุ กุ่ กุ้ กุ๊ กุ๋ ๚ เขียนไว้ดงงนี้ปราถหนาจะให้เรียก ไม้ให้ชอบว่าไม้เอ ไม้แอ ไม้ไอ้ ไอใอ ไม้โอ ไม้เอา บหมีให้เรียกเปนเอกเปนโทว่าไม้เอไม้แอไม้ไอไม้ใอไม้โอไม้เอา จให้รู้แจ้งจงเลอียดจึงเขียนไม้ดงงนี้แล แลไม้ทันณฑฆาฏ  ์ นีใส่ฆ่าอักษรหลงหมีให้ ออกชื่อหย่างดุจ์นี้อย่าว่าดุจ์จะ ให้อ่านเปนคำเดียว ว่าดุจ์นั้นดุจ์นี้ จึงชอบแล แลไม้ยังเลกข  ็ นี้ชื่อว่าไม้คู้ แลไม้ ๘ นี้ใช้ลงที่อักษตัวใดให้อ่านเสียงสั้นเข้าแต่กึ่ง คำนั้นดุจ์ ก็ กับ แล็ กับ เพ็ง เก็ง เรื่องตัวแลประโยกสิ้นทงงแม่ ก ข กกา กน กม กง กด กก กบ กัย กว์ ทงง ๑๐ แม่นี้เถอด
อันก็นั้นอย่าอ่านว่า กว อย่าว่า ก่ว อย่าว่า ก้ว อย่าว่า ก๊ว อย่าว่า ก๋ว อย่าว่า กระ เกาะ } คำซึ่ง แปลกบังคับไว้นี้พึงอ่านตัวนั้นเถอดสิ้นไม้คู้แต่เท่านี้วีเศศหนักแล
เมื่อใช้อักษรหาไม้หาพินบมีนั้นคำสงไสอยู่ ไม้คู้นี้ตัดคำให้ขาด จากสงงเกดได้ อันว่าไม้คู้ ๘ อันรูปเมื่อเหมือนเลขแปดนี้อ่านคำสั้นเข้ากึ่งหนึ่งอย่าง เสด็จ์ก็ดี หย่างเปนก็ดี จึงจะอธิบายให้แจ้งว่า อ่านสั้นเท่าเข้ามากึ่งหนึ่งนั้นดงงนี้ อุประมาตัวบุรุด เอยิยดแขนออกแล้ว แลคู้แขนเข้าก็เข้าสั้นเข้ามามาก บุรุดอันนอนเอยียดเท้าวแลคู้เท้าวเข้าก็สั้นเข้ามามาก /*139อุประมาต่อเชือกเส้นหนึ่งยาวสีบวา ครั้นคู้ทบเข้ามาก็สั้นเข้ามาแต่ห้าวา เหดดงงนีจึงกล่าวไว้ว่า ไม้คู้คำสั้นเข้ามากึ่งหนึงแล แลคำอันเจรจาว่าลมพัดคู้นัน จะอธิบายว่ากะไรยเล่า อหนึ่งแล คนเจรจาว่า นกเขาคู้อยู่นั้น จะอธิบายว่ากะไรยเล่า ฯฯ
บุทคนผู้มีปัญาพึงอธิบายไปให้แจ้งด้วยเล่าเถอด อักษรทั้งปวงนั้นเมื่อขัดสนจะปรับเอาเปนแท้ในคำนั้นได้เพราะบาฬีบ้าง ได้เพราะเนื้อความบ้าง ได้เพราะฟัดกันเปนกลอนบ้าง ได้เพราะประจำอักษรทงงปวงบ้างได้ด้วยเจนบ้าง ได้ด้วยปัญาบ้าง ที่ว่าได้ด้วยปัญานั้น คือ กอน จะอ่านว่า กะอนก็ได้อยู่ เกษม เก ษมก็ดี เกดษะมะ ก็ดี ก็ได้อยู่ อ่านได้ถึงสามหย่าง เทอกจะอ่านว่าเทอก ก็ดี เท อกก็ดี ทะเอกก็ดี ก็อ่านได้ถึงสามหย่าง เรื่องนี้มากอยู่เปนธรรมดาอักษร เปนสามแพร่งอยู่ดงงนั้นเอง ไม้คู้ไม้ทัณฑฆาฏ จะใส่ไม่ได้อาไสแก่ฉลาดแลดูกลอนจึงฟัดกันนั้นก็ดี ดูเรื่องเนื้อความก็ดี จึงจะอ่านชอบด้วยอักษร แลเรื่องนี้จำเปนจำประสมแล แลอักษรในส่วน เอาเนื้อความเปนสองหย่างหลายเล่า ครั้นรู้ในอักษร ๘ แล้วก็เฃียนง่ายหนัก คือ
เสมา เสมา เพลา เพลา เกลาฏิปักข เกลา เขลา เขลามา ปรดา เปรดา เทพา เสพา เสดา เสดา เหรา เหรา เสว เสว์ เทว เทว์ ที่ว่าเขียนได้ง่ายนั้น คือ เสมา สมว์ } อ่านเหมือนกัน เพลา พลว์ } อ่านเหมือนกัน เกรา กรว์ } อ่านเหมือนกัน เขลา ขลว์ } อ่านเหมือนกัน เกลา กลว์ } อ่านเหมือนกัน เขมา ขลว์ } อ่านเหมือนกัน เปรดา ปรดว์ } อ่านเหมือนกัน เสพา สพว์ } อ่านเหมือนกัน
/*140เรื่องนยงงมีมากอยูพึงรู้ใน เกอย พิษฎาร อันแก้ เกา กัว เขา ขัว เคา คัว แล แก กวู ขวู ควู แล แก้ กวะ นันนด้วย จึงจะอ่านชอบ จึงจะเหนบุรานแนะไว้นั้นผิดแท้แล ฯ ชอบในพระกำภีรอุจ์จารณวิธี ฯ เหตุไขบทว่า ยะกาโร ไอการะสะทีโส อันว่ายะ เหมือนไมไอ้จึงอ่านว่า ไก กัย์ } ได้เหมือนกัน ไกส่วนตัวนี้ คือ ในก กา กัย์ เพียนชณตัวนี้ คือ ในก ข ในเกอย หันอากาษ เหตุว่าเปนหนังสือไทย กัย์ อ่านว่าไก ครั้นหาหันอากาษไม่จะเปนเรียงตัวไปย กลัวจะอ่านว่า กยะ หันอากาษจึงเปนสัญโยค ฯ เหตุว่าไขบทว่า วะกาโร เอาการะสทิโส อ่านว่าวะเหมือนไมเอาจึงจะอ่านว่า เกา กัว } ได้เหมือนกัน เกาสวรตัวนี้ คือ ในก กา กัย์ เพียญชนตัวนี้ คือใน ก ข มีในเกววหันอากาษ เหตุว่าเปนหนังสือไทย กัว อ่านว่าเกาครั้นหาหันอากาษไม่จเปนเรียงตัวไปย กลัวจะอ่านว่า กะวะ หันอากาษจึงเปนสัญโยค ฯฯ
อักษรในยสมุทนี้ทีเลอียดนั้นรู้ด้วยเหตุสามประการ คือปากว่าตาดูหูฟัง อักษรใน ๘ แม่นั้นมีที่สอให้อ่านออกคืออักษรนั้นเปนเสียงสอ ตัวอยูท่านแน่ะไว้แต่ก่อนให้อ่านดงงนั้น ดงงนั้นแตก่อนลงไปคุมถึงเกอนเปน ๑๖ ตววนันยังไม่แกมตววหลังเขาก็อ่านได้สิ้นทุกตวว ที่ไม่สอตววเลอยให้ชือหมีคือกน เสียงไม่ออกสอตัวเลอยคือเกีนตัวนี้ตววแกมตัวหลังเข้า จึงอ่านออกสิ้นทงง ๘ แม่ทุกเหล่าทุกตวว ที่บุรานขึ้นแปลงเอาเปล่า ๆ นั้น ก็มีคือกัวคือเกาะ กูว กวะสองตววนี้ชอบ กูว กวว } สองตววนี้อ่านเหมือนกันแก้ถึงอุเปน วะอุ แทนวะด้วยทีว่าเอากูว อ่านวะข้างหลังแต่เบา เมื่ออ่านนั้นฟงงเสียงทีอ่านนั้นให้เลอียด คือ กูวตัวนี้มาต้งงเปนสองกูวัน กูวัม กูวัง กูวัด กูวับ กูวัย์ กูวัว์ คือ กวน กวม กอง กวง กอก กวก กวด กวบ กอย์ กวว์ ทงงแปดแม่นี้ แต่ตลอดรวมกันถึงอักษรพากันนั้น ด้วยชอบทงงบาทชักด้วยชอบ ทงง ๓ เหล่าเหมือนหนึ่งกล่าวแล้วนั้นแล ฯฯ อุ
แทนกันคือ บรีบูรรณ บริบวรรณ } ทงงหมู่ ทังมวล } อามฤจาทีจอรรณ อมฤจาทีจอรรณ } หิงคาทีจรรณ หิงคาทิจรรณ } คูณเลข ควนณเลข } ชูรโรค ชวรโรค } มูรรดี มวรรดี } หุนโกรธ หวนโกรธ } แล รุนไป รอนไป } พูนดิน พวนดิน } ซุนไป ซวนไป } สุรภี สวรภี } ประมุนสรัพย ประมวนทรัพย์ } อักอุน อักอวน }
คือว่าเอาอุเปนอูนั้น ขึ้นใส่แทนวะ ตัวกลางเปนคำลาวบ้าง เปนคำสงษกฤฐบ้าง เปนคำในพระบาฬีบ้าง ด้วยว่าเอาอุเปนวะ จึงเขียน กวว กูว } ดงงนีก็ชอบอยู่ แต่จคล้ายกันกับกวว์ ขวว ขูว } ดงงนี้กชอบแตจคล้ายกันกับ ขวว์ ควว์ คูว } ดงงนี้ก็ชอบอยู แต่จคล้ายกันกับ ควว์ จผิดกันแต่ใส่ไม้ทันฑฆาฏาลงที่วะตววหลังแล้ว อ่านเสียงเศศวะ ก็ไม้ออก กูว ขูว คูว กวว ขวว ควว สิ้นทงงปวงเรื่องนี้เสียงวะ ออกตามตัวสูงตัวต่ำ แลตามอักษรพาจึงไม่ใส่ไม้ทัณฑฆาฏลงทีวะนั้นเลอย กัว์วตัวนี้แท้ เหตุอ่านว่า กัว์ เกา } อ่านได้เหมือนกันหันอากาษนั้น เหตุว่าเปนหนังสือไทย กัว อ่านว่าเกา ครั้นหาหันอากาษไม่จเปนเรียงตววไปย กลัวจอ่านว่ากะวะหันอากาษจึงเปนสัญโญค กัว์ อ่านว่าเกา นันเหตุพระกำภีรอุจ์จารณวิธีไขบทว่า วะกาโรเอาการะสะ เกือยเปนเกือว นี้เหล่าอักษรกลางเบา ๙ ตัวนั้น ฯฯ ครั้นได้ขือ ในแม่เขอยตัวนี้แล้ว ขือะ อ่านอะสูงแหลมขึ้นหย่างใส่ไม้จัดวา ด้วยเปนอักษรภาขือใส่ไม้เอเข้าอ่านฟังเสียงด้วยจึงเปนเขือ ครั้นได้ตววเขือแล้ว จึงแกมตัวหลงงต่างต่างเข้าทงง ๘ แม่จึงเปนเขียนเปนเขือนเปนเขือมเปนเขือกเปนเขือดเปนเขือบเปนเขือยเปนเขือว นี้เหล่าอักษรสูง ๑๑ ตัวนั้น ครั้นได้คือในแม่เคอยตัวนี้แล้ว คืออ่านแต่เบาให้เท่ากันกับ อ ใส่ไม้เอเข้าอ่านฟงงเสียงด้วยจึงเปนเคือ ครั้นได้ตัวคือแล้วจึงแกมตววหลงงต่างต่างเข้าทงง ๘ แม่จึงเปนเคือน เปนเคือม เปนเคือง เปนเคือก เปนเคือด เปนเคือบ /*142เปนเคือย เปนเคือว นี้เหล่าอักษรต่ำ ๒๔ ตววนั้นแล ฯฯ เลือกไว้แล้วทงงสองตวว ทีทงไว้นั้นดงงนี้ เคียมีฝนทองอันหนึ่งเกียตัวนี้ชอบ เกือมีฝนทองสองอัน เกือตัวนี้ชอบ ถ้าผูใดมีเชื่อให้เลือกดูไหมเหล่า คำใดจะชอบก็ให้เลือกดูให้เลือกเอาเองดงงนี้ ฯ
กียะ กียะ กืยะ กืยะ	๔ ตัวนีอ่านยะหลงงนั้น แต่เบาฟังเสียงยะนั้นด้วยใส่ไม้เข้าตัวใดชอบ เปนเกียกจะรู้แลพรบาฬีว่ารูปียะ ภาษาว่ารูปียะ ครั้นได้ เกียแล้วประหลงงเข้าดงงนี้ เกียะ คำสั้นเข้า เปนเกียะจึงเอาเกียะนี้ ตงงแกมตัวหลงงต่างต่างเข้าคำก็ต่างต่างกันออกไปทงง ๘ แม่นั้นแลทีเปนเกียะแท้นั้น ทงขึ้นไว้ยแล้วแล ฯ
กิอะ กีอะ กึอะ กือะ	๔ ตัวนี้ อ่านอะหลงงนั้น แต่เบาฟงงเสียงอะนั้นด้วยใส่ไม้เอ เข้าตัวไดจะชอบเปนเกือก็จ่รู้แล ครั้นได้ตัวเกือแล้ว ประหลงงเข้า ดงงนี้เกือะคำสั้นเข้าเปนเกือะ จึงเอาเกือนี้ตั้งงแกมตัวหลงงต่างต่างเข้า คำต่างต่างกันออกไปทงง ๘ แม่นั้น แลที่เปนเกือแท้นั้นทงไว้แล้ว นี้แนะไว้ให้หาเกียเกียะแล เกือ เกือะ ใน เรื่องอักษรกลางเบาเหล่า ๙ ตววนั้นแล ฯ อักษรสูงเหล่า ๑๑ ตัวนั้นก็มีคล้ายกัน ให้เลือกดูเหล่าตัวใดเปนเขียเปนเขือ ตววใดจะเปนอักษรต่ำเล่า ๒๔ ตัวนั้นมีคล้ายกัน แต่เคียเปนเคือก็จ่รู้แล อักษรสูงภาขึ้นได้สิ้น อักษรกลางเบาเหล่า ๙ ตัวภาขึ้นได้บ้างแต่เหล่า กก กด กบ กับในอักษรสั้น ๑๒ เหล่าภาขึ้นเปน ๑๕ เหล่าด้วยกันสิ้นทงงนั้นแล ฯ
/*143ขิยะ ขียะ ขึยะ ขือยะ	๔ ตัวนี้อ่านยะหลงงนั้น ให้สูงแหลมปลีวขึ้นหย่างเอานำหน้าอ่านยะให้เสียงเท่ากันกับ หยอ ฟงงเสียงยะนั้น ด้วยใส้ไม้เอเข้าตัวใดจะชอบเปนเขือก็จะรู้แล ครั้นได้เขือแล้วประหลงงเฃ้าดงงนี้เขือะคำก็สั้นเข้าเปนเขือะแล จึงเอาคำเขือะต้งงแกมตัวหลังต่างต่างเข้าคำก็ต่างต่างกันออกไปทงง ๘ แม่นั้นแล ที่เปนเขียนแท้นั้นทงไว้แล้ว ฯ
ขิอะ ขีอะ ขึอะ ขือะ	๔ ตัวนี้อ่านอะหลังนั้นให้สูงแหลมขึ้นหย่างใส่ไม้จัตวา ด้วยเปนอักษรภาขึ้นอ่านอะนั้น ให้เสียงเท่ากันกับอ๋ะ กับอ๋ว ฟงงเสียง อ๋ะ นั้นด้วยใส่ไม้เอเข้าตัวใดจะชอบเปนเขือก็จรู้แล ครั้นได้เขือแล้วประหลงงเข้าดงงนี้เขือะคำก็สั้นเข้า เขิอะ แลจรึงเอาเขือนี้ตงงแกม ตัวหลงงต่างต่างเข้าคำก็ต่างต่างออกไปทงง ๘ แม่นั้นแล ที่เปนเขือแท้นั้นท่ารทงไว้แล้วแล ฯ
ฯ คิยะ ฯ คียะ ฯ คึยะ ฯ คืยะ	๔ ตัวนี้อ่านยะหลังนั้นแต่เบาฟงงเสียงยะนั้นด้วย ใส่ไม้เอเข้าตัวใดจชอบเปนเคียก็จรู้แล ครั้นได้ตัวเคียแล้วประหลงงลงดงงนี้ เคียะ คำก็สั้นเข้าเปนเคียะแล จรึงเคียะนี้ตงงแกมตัวหลงงต่างต่างเข้า คำก็ต่างต่างกันออกไปทงง ๘ แม่นั้นแลที่เปนเคียแท้นั้น ท่ารทงไว้แล้ว ฯ
ฯ คิอ ฯ คีอ ฯ คึอ ฯ คือ	๔ ตัวนี้อ่านอะ หลงงนั้นแต่เบาฟงงเสียงอะนั้นด้วยใส่ไม้เอเข้า ตัวใดจชอบเปนเคียก็จรู้แล หาจึงเอาเคือนี้ตงงแกมตัวหลงงต่างต่างเข้าคำก็ต่างต่างกันออกไปทงง ๘ แม่นั้นแลที่เปนคือแท้นั้นทงไว้แล้ว ๒ ครันได้เคือแล้วประหลงงเข้าดงงนี้ เคือะคำก็สั้นเข้าเปนเคือะแล
๓ ๓ } พีจารณาให้เลอียดจึงจเหนด้วย ด้วยว่าทีเลอียดนั้นรู้ด้วยเหตุ ๓ ประกาน คือ ปากว่าตาดูหูฟงง แลฟงงเสิยงอักษร อันออกมาแต่ลิ้นนั้นด้วย ว่ามาทงงนี้คือเมื่อบุทคลทงงปวง อ่านเศศยะ เศศวะ เศศอะ ก็ดีมีอยู่ตามสูง ตามต่ำอยู่ แต่ว่าหากบมีได้ฟงงไห้เลอียด ถ้าแลฟงงเลอียดเปนอยู่เองสิ้นทุกประการ บมีพึงแนะไว้ดงงนี้เลอย เคียยะออกเบาเหมือน ย เขยยะ ออกเปน ห่ยํ เปนเสียงเอก เขียยะ ออกเปนห่ย เปนเสียงโท เคยยะ ออกเปนห้ย หย่างเคอยอ่านนั้น เขิยยะ ออกสูงแหลมปลิวขึ้นหย่างเอาหน้าหน้าว่ายะ ลิ้นฉะบับหนังสือบังคับอักษรแล้วแต่เท่านี้แล ฯ
จินดามณี ฉบับจุลศักราช ๑๑๔๔
๏ วัน ค่ำจุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาลจัตวาศก1 ข้าพระพุทธิเจ้าขุนมหาสิทชำระ ฃ้าพระพุทธิเจ้าหมื่นทิพ หมื่นเทพ } ไม้ตรีชุบ ฃ้าพระพุทธิเจ้า ทาน ๓ ครั้ง ๚๛
๏ ๑๔ ๏
๏ สรรเพชญสัทธรรมแลสง	ฆปรเสริฎิแก่นสาร
สบสูตรสดับนิวรสงงหาญ	แลแพสยสัตยา
๏ โกสุมภเกสรสมบัติ	แลสวัสดิโสภา
เสารสุริยสวรรคสุรา	สรสิทธิสมภาร
๏ สมเดจสหัสไนยเสมอ	สิหราชสงกรานต
สัมฤทธิสมาธิสบสถาน	สวภาพสุนธร
๏ สมบูรรณสาครแลสิน	ธุสมุทสมสมร
สารถีสมรรถแลสร	แลตรัสสะละสมาคม
๏ เสรจเสดจแลสงงขพัส	ดุดุสิตเสวตรเสวยรม
ปราสาทสาตรสัตวแลสำ2	นักนิสาธุสงสาร
๏ แสนสนุกนิสาวสนม	สดุดีโสดนมัสการ
สอลอท้งงปวงก็บริหาร	แลปรเพทนานา
๏ ไพศาขศิขรพิเศศ	แลศับทศรัทธา
ศัตรูแลศุขศุทธอา	ศรพขไศยรัศมี
/*148๏ อาศรมศิลแลศิวา	ศรโศรดเศรฐี
อากาศแลพิศมศุลี	ยศศักดิอัศวา
๏ โศฬศภิเศกแลปิศาจ	แลกุศลกุศลา
เศิกศีรศบงแลศริรา	ทศทิศศุภศฤงฆาร
๏ ศาโรชบโศกแลปรเทศ	ศศิธรปรกาศมาน
ศอคอนี้ปราชญผู้ชำนาน	ก็ประกอบในวาที
๏ บุษยาแลกฤษณแลฤกษ	แลเขษมกษัตรสัตรี
โอพาษจักษุมหิษี	รักษโทษภาษา
๏ อักษรแลรากษษยักษ	แลเกษบุษบา
พฤกษาฤๅษีบุรุษมา	นุษยภิกษุเหาะหรรษ
๏ ปักษีมหิษผู้ปราชญ	ธก็ผูกเปนเชิงฉันท
สิบสี่แลนามคือวสัน	ตติหลกโดยหมาย
๏ สมมุตกล่าวนิยมไว้	บมิคลามิคลาศคลาย
เพื่อจให้มหาชนท้งงหลาย	ผู้จอ่านจเขียนตาม
๏ สอลอแลศอคอแลษอบอ	ก็บริบูรรณท้งงสาม
พิเศศปรกาศโดยนาม	แลปรเพทภาษา
๏ หนึ่งโสดคือไม้ม้วน	ไม้มลายอเนกา
ปรกอบเปนฉันทา	ผู้จเริยนอย่าหลงใหล ๚ ๚ ๛
๏ ๑๑ ๏
๏ ใฝ่ใจแลให้ทาน	แลนอกในแลใหม่ใส
ใครใคร่แลยองใย	อันใดใช้แลใหลหลง
๏ ใส่กลสใพ้ใบ้	แลใต้เหนืออันใหญ่ยง
ใกล้ใบแลใช้จง	ไม้ม้วนคือชิวหจรรจา
๏ ท้าวไทแลไพร่พล	ท้งงพงไพรแลไร่นา
ยอไยแลอัทธยา	ไสยไมยเลิศไกร
๏ ฉับไวแลปลดไปล่	แลลุกไล่แลแล่นไกล
ไยไพประไลไป	แลร้องไห้จไจยจรึง
/*149๏ เจ้าไทธชมไชย	แลอาไลยงงไปถึง
หวั่นไหวฤไทพึง	แลไหว้พระแลไคลคลา
๏ หลั่งไหลแลไรเกษ	แลไตรภพแลไตรตรา
ไต่ทางแลไถนา	แลแอกไถอันไพบูลย
๏ บันไดกรไดไพ	เราะหไผมไม่มูล
แหล่งไหล้สไอพูล	สมบูรรณไศรยแลปราไสรย
๏ คลองไปแลไหลหลั่ง	แลไถ่คนแลเริอดไร
ไก่ไข่แลน้ำไหล	แลไซ้ปีกปรไพงาม
๏ ลูบไล้แลแขไข	แลขวิดไขว่แลไอจาม
ไฟไม่แลไต้ลาม	ทอหูกไนแลป่านไหม
๏ ทำได้แลไว้คง	แลตไค่แลเปนไฝ
ถุงไถ้แลออมไห	อสงไขแลไสยา
๏ ไส้พุงแลตับไต	แลเหื่อไคอเนกา
แก้ไขไวยปัญญา	ไม่อาไสรยคดีดี
๏ ไคคาวแลเร้นไร	วิไนยไฉนแลไม้ตรี
ไฉไล้แลไพล่หนี	อาไลไพลแลแกว่งไกว
๏ ไสลไขแลไกษร	แลสไบแลลูกไพ
ผักไห่แลไม้ไซ	แลไอสูรยแหล่หลาย
๏ สพสรรพนานา	ทุกปรการหมวดหมาย
ท้งงนีคือไม้มลาย	ผู้ปรเสริฎิพึงเรียน
๏ สอสามแลไม้ม้วน	ไม้มลายบแวะเวียน
ผู้ได้จอ่านเขียน	จงปรหยัดอย่าดูเบา
๏ ส่วนผู้จำนองฉันท	มีนามปรกอบเคา
รพยบรมพุทเธา	รศต้งงจำเริญบุญ
๏ มีผู้อำนวยทาน	แลสืบกุสลเปนทุน
มากแล้วมาเพิ่มภูล	ส่วนชอบไว้ในโลกา
๏ เฉลิยวฉลาดในกาบกลอน	รศอรรถคาถา
เพราะเหดุบุญา	ธิการส้างมาอวยผล ๚ ๚ ๚ ๏ ๚ ๛
/*150๏ นโม พุทธาย สิทธํ อ อา อิ อี อึ อื อุ อู ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อำ อะ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ส ศ ษ ห ฬ อ ฮ ๚
๏ อักษร ๔๔ ตัวนี้ ให้อ่านแต่สองเสียง
๏ อักษร ๑๑ ตัวคือ ข ฃ ฉ ฐ ถ ผ ฝ ส ศ ษ ห ให้อ่านเสียงสูงเสมอกัน
๏ อักษร ๓๓ ตัวอันเหลือนั้นให้อ่านเสียงกลางเสมอกันไปดุจ ก ค ง จ ญ
๏ อักษรกลาง ๙ ตัวคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้ตัวเบาบมิก้อง เมิ่อแจกให้อ่านเบาสูงขึ้นทีละ ๔ ตัว คือ กิ กึ กุ กะ ติ ตึ ตุ ตะ อิ อึ อุ อะ นั้น
๏ ก กา กิ กี กึ กื กุ กู เก แก ไก ใก โก เกา กำ กะ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ จ จา กิ กี กึ กื กุ กู เจ แจ ไจ ใจ โจ เจา กำ จะ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ ด ดา กิ กี กึ กื กุ กู เด แด ได ใด โด เดา กำ ดะ ๚ ๏ ๚ ๛
ต ตา กิ กี กึ กื กุ กู เต แต ไต ใต โต เตา กำ ตะ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ บ บา กิ กี กึ กื กุ กู เบ แบ ไบ ใบ โบ เบา กำ บะ ๚ ๏ ๚ ๛
ป ปา กิ กี กึ กื กุ กู เป แป ไป ใป โป เปา กำ ปะ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ อ อา กิ กี กึ กื กุ กู เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา กำ อะ ๚ ๏ ๚ ๛
อักษรสูง ๑๑ ตัวนั้น บมิก้องให้อ่านหนักลงที่ ๔ ตัว นั้นคือ ขิ ขึ ขุ ขะ นั้น ๚
ข ขา ขิ ขี ขึ ขื ขุ ขู เข แข ไข ใข โข เขา ขำ ขะ ๚ ๛
๏ ฉ ฉา ฉิ ฉี ฉึ ฉื ฉุ ฉู เฉ แฉ ไฉ ใฉ โฉ เฉา ฉำ ฉะ ๚
ถ ถา ถิ ถี ถึ ถื ถุ ถู เถ แถ ไถ ใถ โถ เถา ถำ ถะ
๏ ผ ผา ผิ ผี ผึ ผื ผุ ผู เผ แผ ไผ ใผ โผ เผา ผำ ผะ ๚
ส สา สิ สี สึ สื สุ สู เส แส ไส ใส โส เสา สำ สะ
๏ ห หา หิ หี หึ หื หุ หู เห แห ไห ให โห เหา หำ หะ ๚
อักษรเสียงกลาง ๒๔ ตัวอันเหลือจาก ๙ ตัวนั้น ตัวก้องต่ำให้อ่านทุ่มลงที่ ๔ ตัวคือ คิ คึ คุ คะ ๚ ๛
๏ ค คา คิ คี คึ คื คุ คู เค แค ไค ใค โค เคา คำ คะ ๚
ง งา งิ งี งึ งื งุ งู เง แง ไง ใง โง เงา งำ งะ ๚ ๛
๏ ช ชา ชิ ชี ชึ ชื ชุ ชู เช แช ไช ใช โช เชา ชำ ชะ ๚
ซ ซา ซิ ซี ซึ ซื ซุ ซู เซ แซ ไซ ใซ โซ เซา ซำ ซะ
๏ ญ ญา ญิ ญี ๚ ฑ ฑา ฑิ ฑี ๚ ฒ ฒา ฒิ ฒี ๚
ณ ณา ณิ ณี ๚ ท ทา ทิ ที ๚
๏ ธ ธา ธิ ธี ๚ น นา นิ นี ๚ พ พา พิ พี ๚
ฟ ฟา ฟิ ฟี ๚ ภ ภา ภิ ภี ๚ ม มา มิ มี ๚
/*152๏ ย ยา ยิ ยี ๚ ร รา ริ รี ๚ ล ลา ลิ ลี ๚
ว วา วิ วี ๚ ฬ ฬา ฬิ ฬี ๚ อ อา อิ อี ๚ ๏ ๚ ๛
๏ อักษรเหล่านี้เหมือนกันกับ ค ง ช ซ นั้นจงหมั้น อักษรท้งงหลายนั้น ให้อ่านผันออกไปตัวละสามคำ ซึ่งแจกมาท้งงปวงนั้นเปนคำต้นสะกด ไม้ค้อนหางวัวนั้นเปนคำกลางสะกดไม้โท ลงด่งงรูปขอนั้นเปนคำปลาย
๏ อักษรเสียงสูง ๑๑ แม่นั้น คำต้นให้อ่านสูงแล้วลดลงไปตามที่

ขา ฉา ถา ผา ฝา สา หา

ไม้เอกไม้โทนั้น
ข่า ฉ่า ถ่า ผ่า ฝ่า ส่า ห่า
๚

ข้า ฉ้า ถ้า ผ้า ฝ้า ส้า ห้า

อักษรกลาง ๙ แม่นั้นคือ ก จ ฎ ฏ ด ต บ ป อ นี้คำต้นนั้นให้อ่านเปนกลาง แล้วจึ่งอ่านขึ้นไปตามไม้เอกแล้วอ่านลงไป ตามไม้โท ด่งงรูบจั่วนั้น ๚
๏ กา ก่า ก้า จา จ่า จ้า ดา ด่า ด้า ตา ต่า ต้า บา บ่า บ้า ปา ป่า ป้า อา อ่า อ้า ๚
๏ อักษรเสียงกลางก้องต่ำ ๒๔ ตัวนั้น คำต้นให้อ่านเปนกลาง แล้วอ่านท่มลงไปตามไม้เอกไม้โท ๚
คา ค่า ค้า งา ง่า ง้า ชา ช่า ช้า นา น่า น้า พา พ่า พ้า ๚
๏ ฟา ฟ่า ฟ้า มา ม่า ม้า ยา ย่า ย้า รา ร่า ร้า ลา ล่า ล้า วา ว่า ว้า ฮา ฮ่า ฮ้า ๚ ๏ ๚ ๛
เมิ่อแจกควบกันเปนประโยคโดยโวหารโลกยให้อ่าน ตามตัวต้นดั่งนี้ ๚
๏ กล กลา กลิ กลี ๚ กว กวา กวิ กวี ๚ ตร ตรา ตริ ตรี ๚
อย อยา อยิ อยี ๚ ขว ขวา ขวิ ขวี ๚
ฉล ฉลา ฉลิ ฉลี ๚ หน หนา หนิ หนี ๚ ปล ปลา ปลิ ปลี ๚
ปร ปรา ปริ ปรี ๚ พล พลา พลิ พลี ฯ
พร พรา พริ พรี ๚ หว หวา หวิ หวี ๚ หล หลา หลิ หลี ๚
คล คลา คลิ คลี ๚ คร ครา คริ ครี ๚
ขว ขวา ขวิ ขวี ๚ ผล ผลา ผลิ ผลี ๚
๏ อักษร ๑๕ เหล่านี้คือ กิ กึ ก กะ กก กด กบ เกิยะ เกิอะ เกอ กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ นี้ คำตาย ๚ กน กง กม นั้นอ่านแต่เสียงเดียวตามตัวต่ำ จึงผันเปนสามคำ ตามไม้เอกไม้โทเถิด ๚
กน กัน กาน กิน กีน กึน กืน กุน กูน เกน แกน โกน กอน กวน เกิยน เกิอน เกิน ๚ ๏ ๚ ๛
กง กัง กาง กิง กีง กึง กืง กุง กูง เกง แกง โกง กอง กวง เกิยง เกิอง เกิง ๚ ๛
๏ กม กัม กาม กิม กีม กึม กืม กุม กูม เกม แกม โกม กอม กวม เกิยม เกิอม เกิม
/*154กาน ก่าน ก้าน จาน จ่าน จ้าน กาง ก่าง ก้าง กาม ก่าม ก้าม กิง กิ่ง กิ้ง จาง จ่าง จ้าง ๚
ขึน ขึ่น ขึ้น แคน แค่น แค้น ชืน ชื่น ชื้น ขิง ขิ่ง ขิ้ง ขึง ขึ่ง ขึ้ง คุง คุ่ง คุ้ง แยง แย่ง แย้ง ยิง ยิ่ง ยิ้ง สง ส่ง ส้ง ขิม ขิ่ม ขิ้ม จิม จิ่ม จิ้ม ยิม ยิ่ม ยิ้ม แยม แย่ม แย้ม แจม แจ่ม แจ้ม หม ห่ม ห้ม ลม ล่ม ล้ม
๏ กลา กล่า กล้า กวา กว่า กว้า ตรา ตร่า ตร้า ปลา ปล่า ปล้า ปรา ปร่า ปร้า อยา อย่า อย้า
คลา คล่า คล้า ควา คว่า คว้า ครา คร่า คร้า พลา พล่า พล้า มลา มล่า มล้า เคลา เคล่า เคล้า
ใคร ฉลา ผลา หนา หมา ขวา เศรา
ใคร่ ฉล่า ผล่า หน่า หม่า ขว่า เศร่า
ใคร้ ฉล้า ผล้า หน้า หม้า ขว้า เศร้า ๚
๏ เกย กาย กาว กิว กีว กึย กืย กุย กูย เกว แกว โกย กอย กวย เกิยว เกิอย เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เก แกะ โกะ เกาะ กุํ กรรม ก่อ ก้อ กัย กือ ๚ เกยนั้นอ่านแต่เสิยงเดิยวตรงไปตามตัวสูงตัวต่ำจึงผันออกไปเปนสามคำตามไม้เอกไม้โท แล้วอ่านซ้ำให้จงชำนารเปนอนุโลมปติโลมโดยนิยมนี้ ๚๏๚๛
/*155๏ นโม ก ข์ จึ่ง	ก กา
ตามอักษรอรรถา	แต่งไว้
กน กง กด กม มา	ตามต่อ
กบ กก เกย สุดไซ้	สิบนี้คำไท
๏ รังสฤษฎิ1พระแต่งต้งง	สอลอ
รังรักษ2เกิดษอบอ	บอกแจ้ง
รังสรรค3เสรจศอคอ	สมมต
ไตรเพทท้าวหากแจ้ง4	ก่อเกิ้อเปนองค
๏ กาย ก่าย ก้าย กิว กิ่ว กิ้ว กุย กุ่ย กุ้ย จาย จ่าย จ้าย จาว จ่าว จ้าว จุย จุ่ย จุ้ย
ขาย ขาว ฉาว ถาย ถอย ถวย ฝาย สาย สวย
๏ ข่าย ข่าว ฉ่าว ถ่าย ถ่อย ถ่วย ฝ่าย ส่าย ส่วย
ข้าย ข้าว ฉ้าว ถ้าย ถ้อย ถ้วย ฝ้าย ส้าย ส้วย
คาย คิว งาย ชาย ชาว ทาย ทาว มาย ราย
๏ ค่าย คิ่ว ง่าย ช่าย ช่าว ท่าย ท่าว ม่าย ร่าย
ค้าย คิ้ว ง้าย ช้าย ช้าว ท้าย ท้าว ม้าย ร้าย
๏ กอย
กวย
กวน
เกิยน
เกิอน
เกอน
เกิน
เกิยว
เกิอย
กวด
เกิยด
เกิอด
เกอด
เกิด
เกิย
เกิยะ
กวง
เกิยง
เกิอง
เกอง
เกิง
เกิอ
เกิอะ
กวก
เกิยก
เกิอก
เกอก
เกิก
เกอ
เกอะ
กวม
เกิยม
เกิอม
เกอม
เกิม
กัว
กัวะ
กวบ
เกิยบ
เกิอบ
เกอบ
เกิบ
๏ อาจาริยเจ้าโจทว่าซึ่งเขียนอักษรเทผิดปลาด ไยจึ่งเขิยนบุญมาใช้ ญอ ต่าง นอ นั้นเพื่อปรการใดท่านจงบอกแจ้ง จึ่งอาจารยผู้เฉลยบอกว่าด่งงนี้ ซึ่งเขียนอักษรไทว่าบุญนี้จเขิยน นอ นั้นมิได้เพราะว่า นอตัวนี้เปน นอ ปะติเศศ มิได้เปนกระแสเงื่อนสืบไปด่งงนั้นหามิได้ จึ่งมิได้เขียนเอา นอ นี้เหดุด่งงนั้นจึงเอา ญอ เขิยนต่างนอ เพราะเหดุ ญอ ตัวนี้เปนพหูพจนะ แลจสืบได้เปนอันมากแล อันว่าบุญนี้ย่อมอวยผลแก่สัตวทั้งหลาย ให้ไปเอาปะติสนธิที่ดีนั้นฉันใด คือว่าไปเกิดในสวรรคเทวโลกย ปรการนึงคือว่าไปเกิดในวงษพงษกษัตราธิราช เศรฐีพญารีอันประเสริดิเพราะบุญนี้เปนประใจย เพิ่อเหดุด่งงนี้จึงเขิยนต่าง นอ ในบทอักษรไทแลเขิยนบุญเอา ญอ ใช้ต่าง นอ เหดุด่งงนี้ท่านจงรู้ด้วยปรการ ด่งงนี้เลิด ๚ บาตรพระสงฆ พระพุทธิบาท เชือกบาศ เงินบาท อุบาทว นิยายนิบาต บาดอาวุท พยุหบาตรา สินรบาท พรรคว่าหมู่ พันธุว่าญาติ พรรณว่าต่าง ๆ พรรษว่าฝน พรรผักกาด พันทว่าผูก หัวพัน เบี้ยพันนึง อาทิว่าแรกทำ อาตมว่าชิวิตร อาจว่าบงงอาจ อาศะนว่าที่นั่ง ฆ่าศึก บวดศึก ลากสึก ทำเข้าของให้สึก จรเข้กินคน จเข้ดนตรี ตเข้ลากไม้ ทอดขหนน ไต่ตามถนน ชลมารรคทางน้ำ สถลมารคทางบก ยาตราไป ญาติพี่น้อง พยาทธิโรคา รถขิ่ รจนาให้งาม รศหอม พระรท รดน้ำ พระโพธิสัตว สรรพสัตว กษัตรพญา เจรจาสัตย สับท สัท } ว่าเสียง จัตุบรรสัษย สัดไป ร้องให้พิลาป ให้ลาภ ลำลาบ พระพรุรณ พระมฤตยูราช พระนราย พระกฤษณราช พระอรรชุน พระสหเทพ ราชกูล มานุษย อนุชน้อง มหาบุรุษ มกุฎ ฆ้องเภรี ไภยว่าศัตรู นิมิตว่าฝัน เทพนฤมิตร มิตรสหาย มีคุณ มีบุนย มีบุญ ท้งงสองไช้เหมือนกัน นายบุน ให้ทรัพย พรหม พราหมณาจารย พระสัพัญญู ภูมินทร ภูธร ภูเบนทร นเรนทร เกิยรดิว่าปรเสรอดิ คนขี้เกิยด ใจร้ายกาจ กรรณว่าหู กรรฐว่าฅอ แก่กรรม ใจฉกรรษ กรรศัตรู ให้ของกัน อัศจรรยว่าต่าง ๆ อัทจันขึ้นลง แก่นจันทน โจศจรร พลมาก จรรจา ทหาร ทหาน } ใช้เหมือนกัน เผชอญ เผชญ ตำเนอร ตำเนร /*157โจทจำเลอย มุ่งเมอล มุงเมิล ปี่พาทย คนสันทัศย พระสรรเพชญดาญาณ พระอาริยอรหันต พระพุทธเจ้าตรัส อัศวว่าอาชาใน อรรถปรโยชณ อรร สุบรรณ คนธรรภ ครุทธ ทรงครรภ สิ้นอาสัน ทุกขโสกศัลย บรรพนิยาย อายัตน พระกาษยปเถร ชำร กฤตย อุดกฤษฐ หอกแลกฤช พระกฤษณ กฤษหนาหอม พระโอษฐ โภชน ภาชน สาตร ว่าอาวุธ อโยทธยา อยุทธยาใช้เหมือนกัน นิรพาน นิฤพานใช้เหมือนกัน จักพรรดิราช จักรพาฬ หิมพานต มีบริพานต มีบริวารใช้เหมิอนกัน เทพดา เทวดาใช้เหมิอนกัน ใจมลักแหลม จำหลักไม้ ปักหลัก ปรยูล กรกูล วงษพงษ แส้งปรสงษ แสวงหา ราทยาน เหาะเหจธยาน ส่องญาณ ณาณสมาบัดดิ เชษฐาธิราช วรเชยษ  วรโพธิ สมณกุฎ ล้านโกฎ โคตรวงษ โฆษนา ศรมุจลินทร ศรสินธุ ศรศิลป จำศิล สิ่งสีน จันทรบูร เพญบูรร ทิศบูรพ บูลว่างาม บริบูรณว่างามดุจเดียว ทุกข ศุกข กลิยุคร เปนยุกดิธรรม เสวตรฉัตร พัยชณิว่าพัท อัทธยาไศรย น้ำไศร ไกรลาศ อากาศ บรมนารรถบพิตร ตาย พินาศ รัตนาศน ว่าที่นั่ง บรรยัดดิ บัณฑิตย ทุกทิศ สำฤทธิปราถนา ทองสำริด บพิตร พิททูล เปนพิศณุ พิษณุโลก พิศมงู จิตร เจตรวงกฎ มรกด นกกด พาคยว่ากล่าว เสาวะภาคยว่างาม สองภาค พิภากษา เสดจ ปรภาศ พาศนา พาดบันใด สมภาศ มนตรดลอาคม น้ำพระพัทร ปรีชา ปฤศนา อาภัพย พับผ้า ไตรภพ สมภพ ไปพบกัน โทษโกรทธ โกรธ ท้งงสองเหมือนกัน ครุทพาหะ คฤหบดิรัตณ รำคาล คานหาม ตรีสูล พระสูรย เสร้าสูญ ภูลเกิด สารว่าถ้อยคำ แก่นสาร ศาลว่าศาลา สานแผ้ง เข้าสาร สงสาร ช้างสาร สานติว่าใหญ่ มาลยว่าดอกไม้ มารยา ม่านชักไข สามาญ หณุมาน องคุลิมาล ธารทรง ให้ทาน ท่อธาร ธรณี สรรพสิทธิ สำฤทธิ สำภาร สรรเสอร สวัศดิโสภา เสารสุรา ไพศาขย ศิขร พิเศษ ยศศักดิ บุษยา ภิเศก ฤกษ เกษม กษัตร โอภาษ จักษุ อัคมหิษี อับษรสวรรค ยักษ บุษบา พฤกษา ฤษี มานุษย ภิกษุ เหาะหรรษ วันอาทิตย วันจันทร วันอังคาร วันพุท /*วันพฤหัศบดิ วันศุกร วันเสาร เดิอนเพญ ปิมเสญ บูรพ อาคเนย ทักษิณ หรดีย บัดฉิม ภายัพย อุดร อิศานย ยลเสพย เทพย ทรัพย ภัย พระอาริย มฤฉา ทฤษฐิ โมห โทษ โลภ มฤษาวาท พระราโชวาท ชรา มรณ อารมณ เสวยรมย พัทรบิษฐว่าพระที่น่งง ใจลิงโลด วิ่งโลด โสฬศ พยาบาล ชาญชิย ดอกไม้บาล เผาผลาญ ผสมผสาร ลาญใจ นงคราญ ครวญ กำสรวร กำสดิ ภรรยา พนิดา ภิริยา รณภิมุกข เปรตย อสูรกาย นรกานต บาปสรรภาพ ต้องสาป ปันจินทริย ปันเจนทริย สองนี้เหมิอนกัน ปันจขันธ พระขรรค พระขันธ สองนี้เหมิอนกัน เคารพว่านบนอบ ฆ่าฟันเสิย รัญทด รัญทวย กำสด กำแพงเพชร เพชรบุรี กุรุงว่าเมิองใหญ่ ธานีว่าเมิองน้อย เกษตร เกษม เขษม ใช้เหมิอนกัน ปีกุร ปีฃาล โยชน สุพรรณภาชน พณหัวผู้ชาย แม่ณะหัวผู้หญิง เลือกสรรค สบสรรพ กรสัญโสกสัลย ทุรพล แอจิลจล ทำวล หืนหรรษ เหจหรรษ ผรรผยอง พระเชตุพลมหาวิหาร ใบตาล ใบลาน ลาญใจ เยาวมาลย อาการ จถึงแก่กาล ทำการยพิธี ทำการยบ้านเมิอง พระกาล คนพิการ ออรการ กาญจณบุรี พระโองการ ผ่านบ้านกินเมือง เมลิองราช เยิยลเลิ้ยง บำเทิองใจ พุทไทสวรรย ไอสรรย เมืองสวรรค เวจวรร เขบจขบวร คำนวร ควรผจง รูบภาพ สิงห เสือคร่ง บรรยงครัตนาศน โอภาษ ตรุสสาท พระสาสดา พระสาษนา บันดาล ภูลเกอดเกิดใช้เหมือนกัน พระคุณ คุนหาน ทรงพระผนวด หนวดเครา โปรดสรรพสัตว พระโอษ  พระทนต พระเกษ หงษอาษ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ เปนเสมิยรเริยนรอบรู้
วิสัญ ชนินา
พินเอกพินโททันฑ
ฆาฏคู้
ฝนทองอีกฟองมัน
นฤคหิต นี้นา
แปดสิ่งนี้ใครรู้
จึงให้เปนเสมิยร ๚ ๛
ํ ด่งงนี้ชื่อนฤคหิต
ั ด่งงนี้ชื่อหันอากาศ
ะ ด่งงนี้ชื่อประวิสัญชนี
๚ ด่งงนี่ชื้อฝนทอง
์ ด่งงนี้ชื่อทันฑฆาฏ
่ ด่งงนี้ชื่อพินเอก
๏ ด่งงนี้ชื่อฟองมัน
็ ด่งงนี้ชื่อไม้คู้
้ ด่งงนี้ชื่อพินโท
๏ ครุะหนัก ละหุเบา ๚ สูริยมนทลไม้เอก จันทรมนทลไม้โท ๚ เลศเทศ รู้กรแห่นอุปเทศใช้ ๚ กน ญ ล ร ฬ ๚ กบ ป ผ พ ภ ๚ กด ต ถ ท ธ จ ช ส ศ ษ ฎ  ๚ กก ข ฃ ค ๚ กง ๚ กม ๚ ๏ ๚ ๛
๏ ส จ ต ถ ท ใช้	ต่างกด
กน ญ ร ล ลด	แต่งต้งง
พ ภ พาน สมมด	ต่างกบ แลนา
ฃ ค ต่าง กก จั้ง	แจกให้เปนแสดง ๚ ๛
๏ แจก ก กา ท่านห้าม	โดยหมาย
กิ กึ กุ กะ ตาย	แห่งนั้น
เกิยะ เกือะ เกอะ กัวะ ราย	เรียงทั่ว ไปนา
เกะ แกะ โกะ เกาะ นั้น	เหล่านี้คำตาย
๏ กด กก กบ หมู่นี้	คำตาย
ให้กลบุตรท้งงหลาย	พึ่งรู้
กน กง กม พิปราย	สามหมู่ นี้นา
พึงไส่เอกโทผู้	ปราชญไว้เปนเฉลิม ๚ ๛
๏ ท้งงนี้คำปราชญแกล้ง	เกลาบท
รังกล่าวกลกลอนพจน1	เรียบร้อย
เพียงทิพยสุธารศ	สรงโสรจ ใจนา
ปานมธุรเพราะถ้อย2	ถี่ถ้วนทุกคำ ๚ ๛
/*160๏ บทใดสอนโลกยไว้	เปนชบับ
อรรถแห่งครูอันลับ	บอกแจ้ง
บกลัวบเกรงกลับ	ประมาท ครูนา
ตกนรกไปแย้ง	ต่อด้วยยมภบาล๚ ๛
๏ ปถมังอักขรบริสุทธัง	ทุติยังทันทะเมวะจะ
ตติยังอังกุสันเจวะ	ตรีณอักขะราวิชานะเย ๚
๏ ปถมบาทบทเบื้อง	บริสุท
กน ทุติยะทันทเมรุท	รูบค้อน
กน ตติย1	ขอขอด จริงแฮ
กน ลักษณอักษรสามข้อน	แต่งไว้เปนเฉลิม
๏ อิ อึ อุ อะ ฤ ฦ อันนี้สงสกฤษ เอาเปนลหุ   ุ คือลหุ
๏ อา อี อือ อู ฤๅ ฦๅ เอ แอ ไอ ใอ โอ เอา อันนี้คุรุ   ั คือคุรุ
๏ อักษรสกดกันคือ กน กด กง กก กบ เกอย นี้เปนคะรุ
๏ คะรุ ๘ คือที่สุดบาท อา อิ อู เอ โอ นิกคะหิดตะ สโยคะ
๏ ละหุ ๓๕ คือ อะ อิ อุ กะ ขะ ฯ ป ฯ ห ฬ ๚ ในยนึ่งลหุ ๑๕ คือ อะ อิ อึ อุ ฤ ฦ เอิยะ เอิอะ เออะ อัว เอะ แอะ โอะ เอาะ แลอำนั้นสงสกฤษเอาเปนละหุด้วย แลจบทั้ง ก ข เอาเปนละหุดุจ ๑๕ อักษรนี้สิ้น ๚ ๏ ๚ ๛
ต
ต
ช
คะรุ ๒

ั   ั   ุ
ั   ั   ุ
ุ   ั   ุ
ั   ั
๚ ยานี ๑๑
ผิ้แลตะคณสอง ชะคณนึง คุระสองชื่ออินทรวิเชียรฉันท ๚
ต
ต
ช
คะรุ

ั  ั  ุ
ั  ั  ุ
ุ   ั   ุ
ั   ั
๚ หย่างจุดนี้ ๚ ๏ ๚ ๛
๏ กฤดดาญชุลีน้อม	ศิรกราบสุเบญจางค
ในบางสุบาทางค	บทรัตณเจษฎา
๏ แห่งองคขัติโย	รสนารถนาถา
ปิ่นเกล้าอยุทธยา	บุริรมยกรุงไกร
๏ เปนที่พำนักนิตย	ชคสัตวสบไสมย
พระเดชภูวไนย	วรกฤษดิโอฬาร
๏ ส
ส
ส
ส

ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
ปถมัง ๚ ๑๒ ๚
ผี้แลสะคณท้งงสี่ อยู่ดับกัน ชื่อโตตกฉันทร ๚
๏ ส
ส
ส
ส

๐ุ ๐ุ ๐ั
๐ุ ๐ุ ๐ั
๐ุ ๐ุ ๐ั
๐ุ ๐ุ ๐ั
๚
วรเดชผริด	วรสิทธิพิสาล
วรฤทธิดราน	รณรงควิไชย
๏ วรเกยรดิดโบ	บวโรสุปรไพ
วรองควิไล	ยวิลาศประภา
๏ วรคุณณธเรศ	สุวิเศษชยา
วิยวิษณุมหา	จตุภุชมหันต์ ๚

ต
ภ
ช
ช
ครุ ๒

ั  ั  ุ
ั  ุ  ุ
ุ  ั  ุ
ุ  ั  ุ
ั  ั
๚ ๑๔ ยัมมังคลัง
๏ ผิ้แลตะคณนึง ภะคณนึง ชะคณสอง คะรุสองอยู่ดับกันด่งงนี้ ชื่อวะสันตะดิลกฉันทร ๚
๏ บางเสด็จประภาศวนวนาน	สิขรินทรโจศจรร
พฤกษาวลีวิวิทธพรร	ณประดับประดาศเดิยร ๚
ช่อช้อยรเบียบกลประกิจ	นุปรกอบปรกับเขียน
บานแบ่งสุมาลยรเมิยร	ดุปรนมปรนังถวาย
๏ ใบบัดตรการกลปรดับ	แลชรอื้อชรอุ่มหมาย
คือเสวตรฉัตรบวรราย	รัตนกั้งกำบังสูรย ฯ
น
น
ม
ย
ย

ุ  ุ  ุ
ุ  ุ  ุ
ั  ั  ั
ุ  ั  ั
ุ  ั  ั
๚ ๑๕ ๚ ผิแล
นะคณสอง มะคณนึ่ง แลยะคณสอง อยู่ดับกัน ชื่อมาลีนีฉันทร ฯ
นิกรวิหกมั่วมูล	ร้องจแจ้วจูร	จรุงใจ ๚
นิกรวิหกสบไสม	ร้องรวังไพร	วนัสถาน ๚
นิกรวิหกชื่นบาน	ชมพระสมภาร	เสดจดล ๚
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐1 ๚ ๑๖ มิได้กำหนดคะรุละหุแลนิยมแต่กลอนฟัดกันหยางกาพย ฯ
/*163๏ ส่ำสัตวคณาโจษจน	มฤคมาศอนนต
อเนกมฤคีเคียง
๏ พยักฆาพยักฆีรายเรียง	ชมคู่หมู่เมียง
แลด้อมครหึมครึมคราง
๏ หัษดินทรกรินทรฉวัดฉวาง	ตรแตร้นแล่นพลาง
แลบางจรจวดชมกัน
๏ รมั่งรมาดผาดผัน	เคล้าคู่คลอพัน
แลลูกณน้อยแล่นแนม
๏ กาษรตัวโตรดมาแกม	เพลาะพรรณมาแปม
กปนด้วยโคถึกเถลิง
๏ สิงสีหหมิเหม้นรานเริอง	แล่นเลิ้ยวลองเชิง
กต่ายกะแตแจจน
๏ สบสัตวนาเนคอนนต	ในพื้นอารญ
อรันญิกาอาไศรย

ม
ส
ช
ส
ต
ต
คะรุ

ั  ั  ั
ุ  ุ  ั
ุ  ั  ุ
ุ  ุ  ั
ั  ั  ุ
ั  ั  ุ

๚ คำภิรา ๑๙ ๚
๏ ผิ้แลมะคณ สะคณ ชะคณ สะคณ ตะคณสอง คุรุหนึ่ง อยู่ดับกันด่งงนี้ ชื่อสัทธุนลวิกกินลิกฉันทร
๏ เบื้องบั้นในวนเวศวนานดรนุไพร
แถวธารน้ำไหล รริน
๏ นานามัจฉก็ว่ายครคล้ายนุจรถวิน
แถกถากรแสสิน ธุนอง
๏ กุ้งก้งงกรรกฎกุมภแลกุมภิรก็ปอง
แฝงฟาดชลาฉลอง ฉฉาน

ม
ร
ภ
น
ย
ย
ย

ั  ั  ั
ั  ุ  ั
ั  ุ  ุ
ุ  ุ  ุ
ุ  ั  ั
ุ  ั  ั
ุ  ั  ั
๚ เยสันตา ๒๑ ๚
๏ ผิ้แลมะคณ ระคณ ภะคณ นะคณ ยะคณสาม อยู่ดับกันด่งงนี้ ชื่อสัทธราฉันทร
/*154๏ โกมลเดิยรดาศนทีธาร	ปทุมกุสุมบาน
งามตรกานปาน	ปรดับดา ๚ ๏ ๚
๏ บัวเผื่อนลินจงอเนกา	วิวิทธวิจิตรมา
รุตรรำพา	กหอมขจร
๏ เฟื่องฟุ้งเสาวคนทเกษร	สกลคณภมร
บินปรเอิยงอร	ววี่ชม ๚ ๑ ๚ ๛
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๚ ๒๘
สุราคนาง ๚ ในกาพยมิได้กำหนดคะรุละหุ แลกำหนดแต่กลอนฟัดกันโดยนิยมนี้ ๚
๏ สรวมชิพขอถวาย
บังคมโดยหมาย	ภักดีพิรมย
เสรจจำนองฉันท	จำแนกนิยม
วิธินุกรม	เพื่อให้แจ้งแจง
๏ ซึ่งเผดจ์ตามในย
ในวุดโตไท	คณสำแดง
ยัดติยุดติ	สัญญากรแถลง
กำหนดอย่าแคลง	นิพันธฉันทรา
๏ ถวายด้วยปรดิพัทร
ปราโมทยมานัศ	รัดรึงปริดา
ลอองทุลี	พระบาทภูวนา
ยกนารถมหา	คุณุปรการ
๏ ถ้าจทำลำนำ ๚ ยานี ๑๑ ๚ หย่างกาพยสารวิลาศนี มิได้กำหนดครุละหุ แลกำหนดแต่กลอนฟัดกัน โดยนิยมด่งงนี้
๏ ครั้นเข้ากหิ้วเช้า	ชายป่าเต้าไปหาชาย
ลูกไม้บครันงาย	จำงายราชอดยืน
๏ เปนใดจึ่งมาค่ำ	อยู่จรล่ำต่อกลางคืน
เหนกูนี้โหดหืน	มาดูแคลนนี่เพื่อใด ๚ ๏ ๚ ๛
๏ จบวุตโตไทแลไม้ม้วนไม้มลายสอสามบริบูรรณ ๚ ๏ ๚ ๛
/*165๏ ข้าแต่พระพุทธเกล้า	มุนินท
ลายลักษณพระบาท	พิจิตร
ชนิกรไหว้อาจิน	คืนค่ำ
ต้งงกรหม่อมข้านิจ	ต่อท้าวเมิอมรณ
โคลงในกาพยสารวิลาศนี ๚
๏ ผิ้ผู้จทำสุภาพโคลงดูดุจขบวรนี้จึ่งจต้องแห่งลักษณไม้
สิบเก้าเสาวภาคยแก้ว
กรองสนธ
จันทรมลทลกล
สี่ถ้วน
พระสุริยเสด็จดล
เจดแห่ง
แสดงว่าพระโคลงล้วน
เสษสร้อยมีสอง
๏ ๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐   ๐ ๐สร้อย
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่   ๐ ๐สร้อย
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
๏ เสียงฦๅเสียงเล่าอ้าง
อันใด พี่เอย
เสียงย่อมยอยศใคร
ทั่วหล้า
สองเผิอพี่หลับไหล
ลืมตื่น ฤๅพี่
สองพี่คิดเองอ้า
อย่าได้ถามเผือ
๏ ให้ปลายบทเอกนั้น
มาฟัด
ห้าที่บทสองวัจน
ชอบพร้อง
บทสามดุจเดิยวทัศ
ในที่ เบญนา
ปลายแห่งบทสองต้อง
ที่ห้าบทหลัง
/*166๏ ที่พินโทนั้นอย่า
พึงพิน เอกนา
บชอบอย่าควรถวิน
ใส่ไว้
ผิพินเอกอย่าจิน
ดาใส่ โทนา
แม้ว่าบมีไม้
เอกไม้โทควร
๏ บทเอกสร้อยใส่ได้
โดยมี
แม้จใส่บทตรี
ย่อมได้
จัตวานพวาที
ในที่ นั้นนา
โทที่ถัดมาไซ้
เจดถ้วนคำคง
๏ ลิขิตวิจิตรสร้อย
สารสรร
คือวุทโตไทฉันท
บอกแจ้ง
สถินธนิทพันท
โคลงกาพย
จบสำเรจเสรจแกล้ง
กล่าวไว้พึงเรียน
๏ บทต้นท้งงสี่ไซ้
โดยใจ
แม้จพินใดใด
ย่อมได้
สี่ห้าที่พายใน
บทแรก
แม้มาทจมีไม้
เอกไม้โทควร
๏ ท้งงนี้คำปราชแกล้ง
เกลาบท
รงงกล่าวเกลากลอนพจน
เรียบร้อย
เพียงทิพยสุธารศ
สรงโสรด ใจนา
ฟงงเร่งเสนาะเพราะถ้อย
ถี่ถ้วนทุกคำ
๏ ลิขิตวิจิตรด้วย
สุพอัถ
ดงงมณินจินดารัตน
เลิศแล้ว
อันมีศิริสวัดิ
โสภาคย
ใครรู้คือได้แก้ว
ค่าแท้ควรเมือง
/*167๏ บทใดสอนโลกยไว้
เปนฉบับ
อัถแห่งครูอันลับ
บอกแจ้ง
บกลัวบเกรงกลับ
ปรมาทครูนา
ตกนรกไปแหย้ง
ต่อด้วยยมพบาล
๏ นพกอก่อเหง้า
อักษร
แจกจำอุธาหอน
แห่งหั้น
กด กบ กก ม้วยมรณ
สามแม่
กน กง กม เกอย นั้น
ชิพได้นามตรี
๏ ส จ ต ถ ท ไซ้
ต่างกด
กน ญ ร ล ฬ ด
แต่งต้งง
ป ภ ท่านสมมต
ต่างกบ แลนา
ข ค ต่าง กก จ้งง
แจกให้เหนแสดง
๏ แจก ก กา ท่านห้าม
โดยหมาย
กิ กึ กุ กะ ตาย
แห่งหั้น
เกิยะ เกิอะ เกอะ กัวะ ราย
เรียงทั่ว ไปนา
เกะ แกะ โกะ เกาะ นั้น
เหล่านี้คำตาย
๏ กด กบ กก เหล่านี้
คำตาย
ให้กลบุตรท้งงหลาย
พึงรู้
กน กง กม พิปราย
สามเหล่า นี้นา
ควรใส่เอกโทผู้
ปราชญไว้เปนเฉลิม
๏ พระสดับ ปรดิษถาน มร หันอากาษ อาการ
๏ อิสีสมโยก อุบาทสมพล เอปราไสร นฤคหิต เอก ปักษี
๏ อักษรใดต้นชื่อ
พระสดับ
กลางปรดิษถานสับ
ชอบไว้
สุดนั้นคือมรดับ
ควรอย่า ไฉนนา
สวน เอ สวน แอ ไอ้
ไอ ใอ ปราไส
๏ อิสีสรรพโยกไช้
อิอี
ปรวิสันชนี
บอกแจ้ง
อาการเมื่อพาที
จริงชื่อ อานา
อุบาทสมพลแกล้ง
กล่าวแท้ อุ อู
๏ ผัดไม้บนชี้ชื่อ
หันอา กาษนา
พินเอกโดยสัญญา
ชื่อแท้
พินโทดุจปักษา
กรเพื่อ บินแฮ
นฤคหิดเดิยวแล้
กล่าวไว้คือองค
๏ สนุกชาไสร ไตรมัชษร จรกษัตร
สวัสดิลิลา วาจาเลศ วิเศศอัษฎง
อุชงคภาพ เอลำพลัก อักษรสุญ
คุณบทพจเอก วิเลศปักษี ๚ ๛
๏ สุนักชาไสรต้น
สุภอรรถ
ไตรมัดชษรสวัสดิ
ถัดไซ้
สุดนั้นจรกษัตร
เสาวภาคย
สวัสดิลิลาคือไม้
ผัดให้เหนแสดง
๏ วาจาเลศลากข้าง
โดยถวิล
วิเศศอัษฏฎงพิน
พจนไว้
อุชงคภาพยิน
ยลบาท
สวนเอลาพลักไซ้
คือไม้ทั้งมวน
๏ บูรรพิพัทสวัสดิหน้า
อักษร
มัดชิมาสาธร
ถัดถ้อย
ปฤษฎานุสันจร
โดยสัพ
มหันตลิลาสร้อย
สับไม้ผัดบน
๏ วาเชรมหิตไช้
ยาฉงน
วิวิทคุลงงพล
พินแท้
อุทงงคปาเทกล
อุบัติบาท
เอกนุกูลแม้
มาทไม้หลายพรรณ
๏ สูรยสถิตยแจ้ง
โดยยล
ปรดิษภิเศศกล
ถัดถ้อง
เอกวโรพล
พิเศศ
โทว่าไว้ยหากซ้อง
สืบแท้โดยนาม ๚ ๛
๏ เรขเออสยเดศุเงภถสาอัลระดงส้ถ
ขอแถลงแสดงสารสร้อย
สุภอรรถ
รนมอคำธุกพรพรัศพอพจง
มธุรศพจนคำพลัด
พรอกพร้อง
บโรไภดทกยนัระเบหัลลัศศ
ไทนับลับฦกฉบัด
โดยเลศ
เล้เรินปงเนร้ปบัอนนงแร่ำขทิเษงหม
เปนบันเทิงเริงร้อง
ร่ำเหล้นเป็นเกษม
ไทนับ ๓
๏ รทว้ขอับรโบกวงดวษรไยน
อักษรบวรธรงไว้
โดยขบวร
ชเนลเวล่ช้ยปนห์อลนชื่กย
เป็นเลห์กลยลชวน
ชื่นช้อย
ทำวร้ร่ลำสำญนอนำรเช่น
ลำนำทำสำรวน
เร้นชร่อน
คตยนลัตริยาคบรีถ้กนฦๅกกอพ้ณา
ลับฦกตรึกตริถ้อย
ยากพ้นคลนา
ไทนับ ๕
๏ ดสาจงลสลทาบตหป
งฤวถาร
โหตหหตนลิรางลาต
งลาทเงร้า
ผุบขุตหฤรมาต
วลลเผฉ
มงอปลปเงวเฉา
ช่ำเผิ้จลติยงาร ๚
๏ หังวลสลวาลัวหจ
วีวสัวถี
อักษรสารสร้อย
ศรีสวัสดิ์
สติถาตาลิลันต
แนกไส้
วนิดานารีรัตน์
แต่งไว้
จทรงรโขรกผัลถ
เผจตฉิห
ยุพยงคธรงโคลงพลัด
เพิ้ยนชื่อ
ขืหไบอรกพยกไอ้
ห่ายหากเมตพล
คือไทหลงพจงไห้
อ่านอ้างเปนผล
ไทหลง
๏ ลิตขสอิศรเท้ไ	นฤลบา
งงฟถี่นวท่วข่ารสา	มนุหน้าหเ
รรมคาทุศรเสนถา	งงยะลุงถึยลเ
(ม) อำตฤศรนจพจ้า (เ)	นนิ่เข้าอพิเดใ
๏ กอัรษรวณษกลนวล้
งลพเลพา
อักษรวรลักษณล้วน
เพลงพาล
อชื่ษีฤๅงลปแรสา
บสืว้ไ
ชื่อฤๅษีแปลงสาร
สืบไว้ ๚ ปเมษก
ดลัผนยลิ่ปเนยพี้เนอลกรกา
ยลากบลัก
ผลัดเปลิ่ยนเพิ้ยนกลอนกาล
กลายกลับ
นสหท่เหล่เบลัห้ใ
นอ่านล้หเนปเมษกเ
สนเท่ห์เล่ลับให้
อ่านเล่นเป็นเกษม
๏ จบเสรจสำเรจเหรื้อง	บังคับ
จินดามณีฉบับ	บอกแจ้ง
หนึ่งคืออักษรสรับ	สงเขบ
ท้งงวุดโตไทนั้นแกล้ง	กล่าวไว้เปนครู ฯ
๏ หนึ่งคืออักขระต้น	สารแถลง
ทังจำแนกแจกแจง	ถี่ถ้วน
โทเอกอเนกแสดง	โดยเลศ
วุดโตกาพยกลอนล้วน	เลิศล้ำพึงเรียน ฯ
๏ หนึ่งอักษรเลกล้วน	ฦกลับ
ท้งงศุภสารพระสดับ	บอกถ้อย
อิกสุนักชาไสรสรับ	สารสืบ
หนึ่งบูรรณพิพัทสร้อย	สรับพร้องเปนกล ฯ
๏ อักษรไทนับแกล้ง	เปลี่ยนผลัด
ไทหลงสงไสอรรถ	ยิ่งพ้น
ฤๅษีแปลงสารสวัสดิ	สนเท่ห
ลับฦกตฤกยากล้น	เล่หล้ำกำบัง
/*172๏ อักษรจดถัดเหนิ้อง	โดยดับ
เปนสารสืบฉบับ	บอกไว้
เขบจขบวรควรคำนับ	อุปเทศ
นรชนสนใจได้	ชื่อเชื้อเมธา
๏ ลิขิตวิจิตรด้วย	ศุภอรรถ
ด่งงมนิลจินดารัตร	เลิศแล้ว
อันมีศิริสวัสดิ	โศภาคย
ใครรู้คือได้แก้ว	ค่าแท้ควรเมือง
๏ จบเสรจอาจารยแกล้ง	เกลาสาร
โคลงกาพยกลกลอนการ	เรียบร้อย
มธุรศพจนบันหาร	โอวาท
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย	ถี่ถ้วนทุกคำ ฯ

๏๑๓๑๓
.
จักรสงเคราะห
ทวาทศราศรี
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
จัตวาทันที
๏ ไทท้าวนฤเทศข้า
ขับหนี
ลูกราชศริหพีกลัว
ไพร่ฟ้า
พลเมืองบดูดี
ดานเดิยด
ตรเหนิยดลับลี้หน้า
อยู่ส้างแสวงบุญ

๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
ตรีพิชพันธ
๏ เมื่อนั้นสองไท้ยราช	ดาบศ
สาพิมตไปมา	กล่าวแก้ว
ธทานราชเอารศ	สองราช
เวนแก่ชู่ชกแล้ว	จึงไท้ชมธรรม
๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
ทันทีบท
๏ อรองคนงนารรถแพร้ว	พรายสาย
ภักตรลักษณพรรณรายกาย	ก่องคิ้ว
จงกลอุบสปราย	รายรอบ
สัตตรัตคิ้วนิ้ว	ฝ่ายฟ้อนรบำจำ
๐ ๐ ๐ ๐้ ๐่
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
สินธุอลงกฎ
๏ ฝนตกนกร้องร่ำ	ครวญคราง
ครางครวญถึงนวรนาง	โสกเสร้า
เสร้าโสกร่ำแต่ปาง	ไปจาก
จากไปเริยมไฉนเจ้า	พี่เพิ้ยงตรอมตาย

๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐่ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐ ๐
ทวาตรึงประดับ
๏ เนตร คมสมลักขณเนื้อ
นิล เนตร
น้อง จรวรวันเชถ
เหนี่ยว น้อง
ส่อง ษรห่อนทุกเภท
เริยม ส่อง
มา สบจบจวบห้อง
ต่อท้าววัน มา
---
๐ ๐ ๐ ๐้ ๐่
๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
สังวารพระอินทร
๏ แก้วแหวนน้องเกื้อพี่	ทุกอัน
ชูก่อของน้องพรรณ	แต่งเจ้า
กองทองต่อสบสรรณ	เสกแม่
เงินเลื่อนหลังช้างเต้า	แต่งขึ้นเรือนเรียม
---
๐ ๐ ๐่ ๐้
ครางครวญพี่เศร้า
๐้ ๐ ๐ ๐่
เจ้าคอยหาพี่
๐้ ๐่ ๐ ๐
ร้อนพี่นางไกล
๐ ๐่ ๐้ ๐
มาคะค้อยเหลียว
๐่ ๐ ๐ ๐
อยู่แคลงคลางยงง
๐ ๐ ๐่ ๐
ตาแลสั่งสุด
๐ ๐้ ๐่ ๐้
โลมใครพู้นอยู่อ้อน
๐้ ๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้
หน้าเอนดูน้องน้อยแน่ง
ษาระถีชักรถ

บทสังขยา

๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐่ ๐
๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐ ๐่
๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐ ๐
๐ ๐้
๐ ๐่ ๐้ ๐
ทวาทศบรร
๏ ไป่เหนน้ำ
ถ้าด่วน
ชวนกัน
ด่วนตัดบอก
ปูนปัน
ส่วนได้
ไป่เหนรอก
มาขัน
มือแม่น
ก่งหน้าไม้
ไว้ให้
หย่อนแพ้เสิยสาย
---
๐ ๐
๐ ๐้ ๐่
๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐ ๐
๐่ ๐้
๐ ๐
๐ ๐ ๐
๐ ๐่
๐ ๐
๐ ๐ ๐้
๐่ ๐้ ๐ ๐
กทู้ ๘
๏ เที่ยงคืน
คงด้าวต่อ
แขไข
เดือนดับ
กับสายใจ
อยู่เหล้น
ป่าชัด
สงัดไพร
ใครเพื่อน
ฝนตก
นกร้องเร้น
อยู่ด้วยสายสมร
---
๏ โคลงลาว ๏