พระยาคันคาก
คำนำ
วรรณกรรมท้องถิ่นอีสาน นับเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติอย่างหนึ่ง ที่บรรพชนของชาวอีสานได้สร้างสรรค์ไว้ด้วยภูมิปัญญา จึงควรค่าแก่การอนุรักษ์และสืบทอดไปยังอนุชนรุ่นหลัง เนื่องจากวรรณกรรมส่วนใหญ่จะสอดแทรกสาระน่ารู้อันเนื่องด้วยคติธรรม คำคม ปรัชญาในการดำรงชีวิตและจารีตประเพณีที่ดีงามของสังคม ตลอดจนประวัติศาสตร์ของสังคมอีสานได้เป็นอย่างดี
ลำเรื่อง พระยาคันคากนี้ เป็นวรรณกรรมท้องถิ่นอีสานที่ให้ทั้งสาระและความบันเทิง สอดแทรกความรู้ ด้านคติธรรม คำคม และจารีตประเพณีที่ดีงามต่าง ๆ เช่น ประเพณีหญิงตั้งครรภ์ต้องรักษาศีล ๕ ประเพณีแจกทาน และปรัชญาการปกครองบ้านเมืองให้รุ่งเรือง รวมทั้งความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องกฎแห่งกรรม การเวียนว่ายตายเกิด ความฝัน และโหราศาสตร์ เป็นต้น นอกจากนี้เนื้อหาของเรื่องยังสะท้อนให้เห็นสภาพของสังคมและวิถีชีวิตเกษตรกรรมในอดีตของคนไทยในภูมิภาคนี้ได้เป็นอย่างดีอีกด้วย
ต้นฉบับของลำเรื่องพระยาคันคากนี้เป็นคัมภีร์ใบลาน บันทึกข้อความด้วยอักษรไทยน้อย ภาษาไทยอีสานโบราณ เนื้อหามีความยาว ๑๗๒ หน้าลาน นายสมชัยฟักสุวรรณ์ นักภาษาโบราณชำนาญการหอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา ได้คัดถ่ายถอดจากอักษรไทยน้อยให้เป็นอักษรไทยปัจจุบัน โดยรักษารูปคำตามเสียงอ่านเดิม แต่จัดวรรคตอนใหม่ให้ถูกต้องตามรูปแบบฉันทลักษณ์ของวรรณกรรมอีสาน พร้อมทั้งถอดความเป็นภาษาไทยปัจจุบัน และจัดทำศัพทานุกรมไว้ท้ายเล่ม เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบการศึกษาค้นคว้าวิจัยเกี่ยวกับรูปอักษร ภาษา ภูมิปัญญาท้องถิ่นและสภาพสังคมของชาวอีสานในอดีต
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือเรื่องพระยาคันคาก นี้ จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา นักวิจัย และประชาชนผู้สนใจโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
คำชี้แจง
ลำอีสานหรือนิทานของชาวอีสาน เรื่อง พระยาคันคาก นี้เป็นวรรณคดีที่แพร่หลายมากเรื่องหนึ่งในอดีต ทั้งในภาคอีสานและภาคเหนือของประเทศไทย ทั้งนี้เพราะวรรณคดีเรื่องนี้เป็นเรื่องเกี่ยวกับฝนฟ้าอากาศ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตของชาวไทยซึ่งอาศัยการเกษตรกรรมเป็นส่วนใหญ่ ปีใดฝนแล้ง ผู้คนก็จะอดอยากยากแค้น บางทีถึงขนาดต้องเข้าป่าหาขุดเผือกขุดมันมากินแทนข้าวเพื่อประทังความหิวโหย ฉะนั้นน้ำฝนจึงเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดของชีวิตชาวไร่ชาวนาทั้งในอดีตและปัจจุบัน
วรรณกรรมเรื่องนี้อ่านสนุกให้ทั้งความรู้และความบันเทิง โดยเฉพาะตอนว่าด้วยมหาสงครามระหว่างราชาคันคากและพระยาแถนฟ้า ประพันธ์ได้สนุกเร้าใจ นอกจากนั้นยังให้ความรู้ด้านคติธรรม เช่น ความสามัคคี ประเพณี ความเชื่อ ศิลปะการดนตรี สถาปัตยกรรม วิจิตรศิลป์ และอีกหลาย ๆ ประการที่ผู้ประพันธ์ได้สอดแทรกไว้ในเนื้อเรื่อง
เรื่องพระยาคันคากนี้ จัดเป็นวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาได้ เพราะผู้ประพันธ์ได้ยกให้ตัวเอกของเรื่องเป็นพระโพธิสัตว์ผู้มากด้วยบุญบารมี อีกทั้งวรรณกรรมเรื่องนี้ชาวอีสานจะใช้ในพิธีกรรมขอฝนโดยจะจัดให้เป็นพิธีใหญ่เช่นเดียวกับบุญพระเวส คือเริ่มต้นด้วยการจัดหาสถานที่แล้วปลูกปะรำหรือผามขึ้น แล้วขุดสระลึกกว้างพอประมาณ เสร็จแล้วนำน้ำมาเทใส่ เอาจอกแหน เต่า หอย ปลา ปู กุ้ง ปล่อยลงไป ที่ขอบสระปั้นรูปสัตว์ต่าง ๆ มี ช้าง ม้า วัว ควาย กบ เขียด อึ่ง ต่อ แตน เป็นต้น ไว้ และจัดเครื่องบูชาอย่างละร้อย ข้าวตอกหนึ่งถ้วย ดอกไม้หนึ่งถ้วย น้ำส้มป่อยหนึ่งขัน ดอกไม้ธูปเทียนอย่างละห้าคู่และแปดคู่ใส่พานอย่างละหนึ่งพาน แล้วนิมนต์พระมาสวดคาถาปลาค่อวันละ ๑๐๘ จบ เป็นเวลา ๓ วัน จากนั้นนิมนต์พระนักเทศน์ที่มีชื่อเสียงมาเทศน์เรื่อง พระยาคันคาก ๒ ธรรมาสน์ ชาวบ้านที่มาร่วมพิธีจะพากันนุ่งขาวห่มขาว สมาทานศีลห้า ศีลแปด แล้วอธิษฐานขอให้ฝนตก ตลอดเวลา ๓ วัน จึงเสร็จพิธี
วรรณกรรมเรื่องนี้ ต้นฉบับเดิมเป็นคัมภีร์ใบลานจำนวน ๘๖ ลาน คิดเป็นผูกประมาณ ๔ ผูก ได้มาจากวัดโจดนาห่อม ต. คลีกลิ้ง อ. ราษีไศล จ. ศรีสะเกษ ท่านพระครูสุพจน์วรนาถ เจ้าคณะตำบลคลีกลิ้ง เจ้าอาวาสวัดโจดนาห่อม เป็นผู้มอบให้ในคราวที่ผู้ถ่ายถอดออกสำรวจตามโครงการสำรวจเอกสารโบราณในท้องที่จังหวัดศรีสะเกษ เมื่อวันที่ ๓ มกราคม ๒๕๓๕ ผู้ถ่ายถอดเห็นว่าจักเป็นประโยชน์แก่ผู้สนใจวรรณกรรมอีสาน จึงได้ทำการถ่ายถอดไว้
อักษรที่ใช้จาร เป็นอักษรไทยน้อย ลายมือผู้จารจัดว่าสวยพอประมาณ อ่านง่าย เพียงแต่ไม่มีวรรคตอน ซึ่งเป็นธรรมดาของการจารใบลาน ส่วนใหญ่จะจารติดต่อกันไปเรื่อย ๆ บรรทัดต่อบรรทัดจนจบเรื่อง ผู้อ่านต้องจัดวรรคตอนเอง สำหรับเรื่องนี้ผู้ถ่ายถอดได้จัดวรรคตอนใหม่ให้ถูกต้องตามรูปแบบคำประพันธ์ซึ่งผู้ประพันธ์ใช้ฉันทลักษณ์แบบโคลงสาร โคลงสารนี้เป็นคำโคลงโบราณ มีบทบัญญัติเช่นเดียวกับโคลงวิชชุมาลี
กฎเกณฑ์ของโคลงสาร มีดังนี้
๑. คณะ บทหนึ่งมีสองบาท บาทหนึ่งมี ๗ คำ จะรวมเป็นวรรคเดียวหรือแบ่งเป็น ๒ วรรค คือ วรรคหน้า ๓ คำ วรรคหลัง ๔ คำก็ได้ นอกจากนี้อาจมีสร้อยคำเพิ่มได้อีกทั้งข้างหน้าและข้างหลัง
๒. กำหนดเอก โท บทเอก กำหนดเอก ๓ ตำแหน่ง โท ๒ ตำแหน่ง ส่วนบทโท กำหนดเอก ๓ ตำแหน่ง และโท ๓ ตำแหน่ง นอกจากนี้ ยังมีคำสร้อยได้ทุกวรรค ข้างหน้า ๒ - ๔ คำ ข้างหลังอีก ๒ คำ ดังนี้
บทเอก	..๐๐่๐้	๐๐่๐๐..
..๐๐๐	๐่๐้๐๐..
บทโท	..๐๐๐้	๐๐๐๐่..
..๐๐่๐้	๐๐้๐่๐..
ตัวอย่าง
(บทเอก) บัดนี้ จักกล่าวเถิง	ราชาไท้	นามมะหน่อโพธิสัตว์
พระก็ ทรงวิมาน	อยู่สวรรค์เมืองฟ้า
(บทโท)	มีหมู่ นารีแก้ว	สาวสนมสามหมื่น
งามยิ่งย้อย	แฝงเฝ้าแก่บา.
(พระยาคันคาก)
อย่างไรก็ดี จากการอ่านวรรณกรรมอีสานหลาย ๆ เรื่องพบว่า กวีโบราณท่านไม่ได้เคร่งครัดกับกฎเกณฑ์ของฉันทลักษณ์มากนัก เพราะฉะนั้น จะพบว่าในการแต่งวรรณกรรมเรื่องต่าง ๆ บางบาทจะน้อยกว่าหรือมากกว่า ๗ คำ ก็มี แม้บทเอกโท คำที่เป็นเสียงเอกและเสียงโทก็ไม่ตรงตามกฎเกณฑ์ไปทั้งหมด
อักษรที่จารนั้นไม่มีวรรณยุกต์ จึงต้องอ่านหาระดับเสียงให้ได้ความการสะกดการันต์ จะเขียนแบบง่ายๆ อักษร ล, ร กล้ำ มีบ้างแต่ไม่มาทมักตัดให้สั้นลง เช่น ไกล - ไก, เครื่อง - เคื่อง, เปลื้อง - เปื้อง อักษร ร จะหาใช้ได้ยากแทบไม่มีเลย ส่วน ว กล้ำมีบ้างในบางคำ เช่น ไกว คำศัพท์พูดก็สั้น เช่น
คำพูด	วรรณคดี
กวง	กวาง
ก้วง	กว้าง
ขวง	ขวาง
ส่วง	สว่าง
อักษรไทยน้อย และอักษรธรรมอีสาน มีอักษรอยู่ตัวหนึ่งที่ไม่มีใช้ในอักษรไทย อักษรตัวนั้น คือ ຢ ตัวหยอ หรือหยอหยาดน้ำ บางท่านเติมหางให้ยาวเป็น ย่ แต่บางท่านก็เขียนเป็น อฺย ที่เขียนเป็น อฺย ก็เพื่อให้เข้ากับอักษรกลาง จะผันได้ว่า อยา อย่า อย้า อย๊า อย๋า อฺย หรือ ย มี อ นำนี้ทางภาคกลางมีใช้เขียนอยู่ ๔ คำ คือ อย่า อยู่ อย่าง อยาก ซึ่งเป็นคำออกเสียงทางเพดานปาก ตัวหยอหยาดน้ำนี้ก็เช่นเดียวกัน ออกเสียงทางเพดานปาก จัดอยู่ในหมู่อักษรกลาง ในหนังสือเล่มนี้ผู้ปริวรรตใช้ อฺย แทนตัวหยอหยาดน้ำ เพื่อจะได้เป็นที่สะดุดตาของนักอักษรศาสตร์ ขอให้ท่านผู้อ่านอย่าได้สับสน หากสงสัย กรุณาเปิดดูศัพทานุกรมท้ายเล่มก็จะเข้าใจความหมายได้ดี
ภาษาที่ใช้เป็นภาษาไทยอีสาน รูปแบบคำประพันธ์เป็นแบบร้อยกรองประเภทโคลงสาร จัดเป็นวรรณกรรมประเภทนิทานอิงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา โดยยกให้ตัวเอกเป็นพระโพธิสัตว์
ยุคสมัยที่ประพันธ์ ไม่ปรากฏหลักฐานว่า ใครเป็นผู้ประพันธ์เรื่องนี้ขึ้นตั้งแต่เมื่อใด ปรากฏเพียงชื่อผู้คัดลอก บางฉบับก็จะบอกวันเดือนปีที่คัดลอกไว้ด้วย แต่ก็มีบ้างที่นักประวัติศาสตร์และวรรณคดีหลายท่านลงความเห็นว่าน่าจะแต่งในสมัยอาณาจักรเชียงใหม่กำลังรุ่งเรือง คือสมัยที่นำเอานิทานพื้นบ้านมาแต่งแล้วจัดไว้ในหมวดนิบาตชาดก ซึ่งเรียกกันต่อมาว่า ปัญญาสชาดก เรื่องพระยาคันคากนี้ก็เช่นกัน คงแต่งในสมัยเดียวกันนี้ แล้วตกทอดมายังอาณาจักรลานช้างในสมัยพระเจ้าชัยเชฏฐาธิราช (พ.ศ. ๒๐๙๓ - ๒๑๑๔) พร้อมกับวรรณกรรมอื่น ๆ เช่น จำปาสี่ต้น ลิ้นทอง สุพรหมโมกข์ เป็นต้น
ตั้งแต่ภาคคำอ่านปัจจุบันไปจนจบเล่ม ผู้ถ่ายถอดได้ชำระให้ถูกต้องตามหลักภาษาไทย-ไทยอีสานปัจจุบัน โดยยึดพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน และพจนานุกรมภาษาไทยอีสานฉบับต่าง ๆ เป็นหลัก ถ้าต้นฉบับผิดหรือตก ผู้ถ่ายถอดจะทำเชิงอรรถไว้ให้เป็นที่สังเกต การที่ผู้ถ่ายถอดชำระให้ถูกต้องตามหลักภาษาไทยปัจจุบันเช่นนี้ เพราะมีเจตนามุ่งไปที่ผู้อ่านเป็นหลัก หวังจะให้ผู้อ่านเข้าใจได้โดยง่าย อย่างไรก็ดี ผู้อ่านไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยกับผู้ถ่ายถอด ถ้าท่านพอใจจะคงไว้ตามต้นฉบับเดิมโปรดยึดภาคถ่ายถอดเป็นหลัก
อีกประการหนึ่ง การที่ผู้ถ่ายถอดใส่ชื่อบทหรือตอนต่าง ๆ เช่น บทไหว้ครู เป็นต้น ไว้ ก็เพื่อประโยชน์แก่ผู้อ่านที่ยังเป็นเด็กระดับประถมและมัธยมเป็นต้น จะกำหนดเรื่องได้โดยง่ายเพราะหนังสือเล่มนี้จัดพิมพ์ขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ผู้อ่านทุกเพศทุกวัย
ภาคถอดความเป็นภาษาไทยนั้น ผู้ถ่ายถอดพยายามถอดให้ได้ใกล้ความเดิมมากที่สุด ยกเว้นบางประโยคที่มีเนื้อความซ้ำกันจึงจะตัดออก และมีบางคำบางประโยคเติมเข้ามาเพื่อให้เนื้อความเชื่อมต่อกันไม่ขาดห้วนแต่ก็มีน้อยมาก ทั้งนี้ก็เพื่อให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านภาคภาษาไทยและเพื่ออนุรักษ์ไม่ให้เนื้อความต่างไปจากต้นฉบับ ฉะนั้นผู้อ่านอาจพบว่าถ้อยคำสำนวนภาษาไทยอ่านแล้วไม่ลื่น
ในการตรวจทานชำระให้ถูกต้องตามหลักภาษาไทยอีสานปัจจุบัน ในภาคคำอ่านปัจจุบัน ผู้ถ่ายถอดได้อาศัยหนังสือดังมีรายชื่อต่อไปนี้เป็นหลัก คือ
๑. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕
๒. พจนานุกรม ภาคอีสาน - ภาคกลาง ฉบับปณิธานสมเด็จพระมหาวีรวงศ์
๓. พจนานุกรมภาษาถิ่นภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ของสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ
๔. สารานุกรมภาษาอีสาน - ไทย - อังกฤษ โดย ดร.ปรีชา พิณทอง
ท้ายเล่มผู้ถ่ายถอดได้รวบรวมคำศัพท์ที่เห็นว่าค่อนข้างจะเข้าใจยากจัดทำเป็นศัพทานุกรมให้ความหมายเป็นภาษาไทยกลางไว้
นายสมชัย ฟักสุวรรณ์ นักภาษาโบราณชำนาญการ
งานภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ เฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา
เรื่องย่อ
พระนางแก้วเทวี มเหสีแห่งพระยาเอกราชเจ้าเมืองอินตามหานคร ได้ประสูติพระโอรส ซึ่งมีผิวพรรณเหลืองอร่ามดั่งทองคำ แต่ทว่ามีผิวหนังดุจคางคก และในวันที่พระกุมารประสูติเกิดอัศจรรย์ขึ้นบนพื้นโลก ฝนตกฟ้าร้องฟ้าผ่าเปรี้ยงปร้าง ลมพายุพัดต้นไม้หักล้มระเนระนาด เสียงดังสนั่นหวั่นไหวราวกับว่าโลกจะถล่มทลาย ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของผู้มีบุญลงมาเกิด พระยาเอกราชได้จัดหาหญิงสาวที่มีลักษณ์ดีเช่นมีถันเต่งตึงกลมงามมาเป็นแม่เลี้ยงนางนมแก่พระกุมาร เมื่อพระกุมารเจริญวัยเติบใหญ่เป็นหนุ่มก็คิดอยากได้คู่ครอง และอยากได้ปราสาทเสาเดียวไว้เป็นที่ประทับ จึงเข้าเฝ้าทูลขอให้พระบิดาช่วย ฝ่ายพระบิดาเห็นว่าพระโอรสของตนมีรูปร่างผิดแผกแตกต่างไปจากคนทั้งหลาย คงไม่มีหญิงใดปรารถนาจะได้เป็นคู่ครอง จึงทรงบอกให้พระกุมารเลิกล้มความคิดเช่นนั้นเสีย โดยให้เหตุผลว่าพระกุมารมีรูปร่างอัปลักษณ์ ทำให้พระกุมารเสียพระทัยยิ่งนัก
ต่อมาในกลางดึกสงัดของคืนวันหนึ่ง พระกุมารจึงตั้งจิตอธิษฐานว่า ถ้าตนเคยได้สร้างสมบุญบารมีมา ก็ขอให้สำเร็จดังความปรารถนาด้วยเถิด ด้วยแรงอธิษฐานทำให้บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ซึ่งเป็นที่ประทับนั่งของพระอินทร์เกิดแข็งกระด้างขึ้น พระอินทร์จึงลงมาเนรมิตปราสาทเสาเดียวอันงดงามหาที่เปรียบมิได้ พร้อมด้วยข้าทาส บริวาร เครื่องอุปโภคบริโภคล้วนแล้วไปด้วยทิพย์ปานประหนึ่งเมืองสวรรค์ และยังได้นำเอานางแก้วจากอุดรกุรุทวีปมามอบให้เป็นคู่ครอง ก่อนจากได้เนรมิตพระกุมารให้เป็นชายหนุ่มรูปงาม พระยาเอกราชเห็นประจักษ์ในบุญบารมีของลูกแล้วจึงเวนราชสมบัติบ้านเมืองให้ครอบครอง
เมื่อพระกุมารได้ครองราชย์แล้ว เจ้าเมืองทั้งหลายในชมพูทวีปต่างก็มาขออยู่ใต้ร่มบารมี แม้พวก พญาครุฑ พญานาค พญาหงส์ เหล่าสัตว์น้อยใหญ่ เช่น ช้าง ม้า เสือ สิงห์ กระทิง แรด ลงไปถึงกบ เขียด อึ่งอ่าง คางคก ผึ้ง ต่อ แตน มด ปลวก ต่างพากันมาถวายตัวเป็นบริวารจนหมดสิ้น ทำความไม่พอใจให้พระยาแถนเป็นยิ่งนัก พระยาแถนจึงไม่ยอมให้พวกพระยานาคลงเล่นน้ำ เป็นเหตุให้เกิดความแห้งแล้ง ฝนไม่ตกลงมายังโลกมนุษย์เป็นเวลาหลายปี ทำให้พืชพันธุ์ธัญญาหารเหี่ยวเฉาตาย มนุษย์และเหล่าสัตว์พากันเดือดร้อน จึงไปทูลให้พระยาคางคกทราบ พระยาคางคกจึงไปยังเมืองบาดาล ถามพวกนาคดู เมื่อรู้เหตุที่ทำให้ฝนแล้งแล้ว พระยาคางคกจึงยกทัพอันประกอบไปด้วยมนุษย์และเหล่าสัตว์ทั้งหลายบรรดามีอยู่ในโลกขึ้นไปทำสงครามกับพวกแถนฟ้า
พระยาคางคกกับพระยาแถนฟ้าได้ต่อสู้กันด้วยอิทธิฤทธิ์ต่างๆ เมื่อพระยาแถนเห็นว่าจะเอาชนะพระยาคางคกด้วยฤทธิเดชไม่ได้ จึงท้าให้ชนช้างกัน ในที่สุดพระยาคางคกชนะจับพระยาแถนฟ้าได้ให้พระยานาคมัดไว้ พระยาแถนจึงขอยอมแพ้ขอมอบถวายบ้านเมืองให้ และสัญญาว่าจะส่งน้ำฝนลงมาให้ตามฤดูกาลดังเดิม และจะลงมาปลูกพันธุ์ข้าวทิพย์ลูกเท่ามะพร้าวให้ นับแต่นั้นมา พอถึงฤดูทำนาฝนก็ตกลงมายังความชุ่มชื้นให้แก่แผ่นดินเป็นประจำทุกๆ ปี
พระยาคางคกปกครองบ้านเมืองด้วยทศพิธราชธรรม คือศีลภาวนา สร้างกุศลกรรมอยู่มิได้ขาด ทำให้ชาวประชาร่มเย็นเป็นสุขกันทั่วหน้า พระองค์ทรงพระชนมายุได้แสนปีจึงสวรรคต หลังจากนั้นมาชาวโลกก็ได้อาศัยหนทางที่พระยาคางคกสร้างไว้ขึ้นไปเรียนเอาเวทย์มนต์คาถาจากพวกพระยาแถน เมื่อลงมายังโลกแล้วก็ใช้คาถาอาคมที่ตนเรียนมาจากครูบาอาจารย์เดียวกันรบราฆ่าฟันกันล้มตายเป็นจำนวนมากต่อมาก และพวกมนุษย์ยังพากันเกียจคร้านไม่เอาใจใส่เรือกสวนไร่นา เมื่อข้าวกล้าที่พระยาแถนลงมาปลูกให้ตามคำสัญญากับพระยาคางคกสุกแก่แล้วก็ไม่พากันทำยุ้งฉางไว้ใส่ มิหนำซํ้ายังพากันโกรธแค้นให้เมล็ดข้าวที่โตเท่าลูกมะพร้าว ช่วยกันสับฟันจนแตกเป็นเม็ดเล็กเม็ดน้อย เมล็ดข้าวจึงกลายเป็นเมล็ดเล็ก ๆ ดังที่เห็นกันอยู่ในปัจจุบันนี้ จากนั้นมาข้าวจึงไม่เกิดเองมนุษย์ต้องหว่านไถปักดำจึงจะได้ข้าวมากิน
เมื่อพระยาแถนเห็นชาวโลกละเลยศีลธรรม ไม่ตั้งตนอยู่ในศีลธรรมอันดีงาม พระยาแถนจึงทำลายเส้นทางติดต่อระหว่างชาวโลกกับพวกแถนเสีย นับแต่นั้นมาชาวโลกจึงไม่อาจขึ้นไปยังเมืองฟ้าพระยาแถนได้อีก
อักษรไทยน้อย
ชาวไทยอีสาน มีอักษรใช้อยู่ ๒ ชนิด คือ อักษรไทยน้อยกับอักษรธรรมอีสาน อักษรไทยน้อยใช้บันทึกเกี่ยวกับคดีโลก ส่วนอักษรธรรมใช้บันทึกเกี่ยวกับคดีธรรม การจดจารึกก็ใช้ใบลาน ตัวอักษรไทยน้อย อาศัยตัวธรรมเป็นปทัฏฐาน แต่รูปร่างของตัวไทยน้อยสูง ตัวไทยน้อย มีไม่ครบ ๓๓ ตัว เพราะตัดตัวซ้ำออกไป ตัวที่ตัดออกไปมีตัว ฆ ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ธ ภ ตัวที่เพิ่มเข้ามามี ด บ ฝ ฟ ฮ ส่วนสระ คงมี ๘ ตัว เหมือนตัวธรรม เมื่อต้องการเขียนคำมคธแลคำสันสกฤต ก็จำต้องนำตัวที่ตัดออกไปเหล่านั้นมาเขียน
รูปพยัญชนะอักษรไทยน้อย
ກ
ຂ
ຄ
ງ
ຈ
ก
ข
ค
ง
จ
ຊ
ດ
ຕ
ຖ
ທ
ช
ด
ต
ถ
ท
ນ
ບ
ປ
ຜ
ຝ
น
บ
ป
ผ
ฝ
ພ
ຟ
ມ
ຍ
ຢ
พ
ฟ
ม
ย
อฺย
ລ
ວ
ສ
ຫ
ອ
ล
ว
ส
ห
อ
ຮ




ฮ





พยัญชนะต่อไปนี้ ยกเว้น ฃ ฅ ซ เป็นอักษรธรรมอีสานที่อักษรไทยน้อยยืมมาใช้เขียนบาลี
ᨯ

ᨥ
ᨨ
ຊ
ฃ
ฅ
ฆ
ฉ
ซ

ᩃ

ᨹ

ฌ
ญ
ฏ
ฐ
ฑ
᪘
ᨱ
ᨳ
ᨵ
ᨽ
ฒ
ณ
ถ
ธ
ภ
ຣ
ᩆ
ᨾ
ᩊ

ร
ศ
ษ
ฬ

รูปอักษรเหล่านี้ สำหรับใช้กับคำที่มี ห นำ
ຫງ
ໜ
ຫົມ
ຫᩫຽ
ຫຽ
หฺง
หฺน
หฺม
หฺย
หฺญ
ຫຼ

ຫᩫວ


หฺล
หฺร
หฺว


สระ ๒๙ ตัว
ອະ
ອາ
ອິ
ອີ
ອຶ
อะ
อา
อิ
อี
อึ
ອື
ອຸ
ອູ
ເອະ
ເອ
อื
อุ
อู
เอะ
เอ
ແອະ
ແອ
ເອີຍະ
ເອີຍະ
ເອືອະ
แอะ
แ
เอียะ
เอีย
เอือะ
ເອືອ
ເອອະ
ເອອ
ອັວະ
ອັວ
เอือ
เออะ
เออ
อัวะ
อัว
ໂອະ
ໂອ
ເອາະ
ອອ
ໄອ
โอะ
โอ
เอาะ
ออ
ไอ
ໃອ
ເອາ
ອຳ
ເອິ

ใอ
เอา
อำ
เอิอ

รูปตัวเลขไทยน้อย
໑
໒
໓
໔
໕
๑
๒
๓
๔
๕
໖
໗
໘
໙
໐
๖
๗
๘
๙
๐

พยัญชนะไทยน้อย การศึกษาอักษรไทยน้อยที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคากนี้ มีพยัญชนะตัวเต็ม ตัวเฟื้อง สระ คำพิเศษ ดังนี้
- พยัญชนะตัวเต็ม คือพยัญชนะที่เขียนเต็มรูป ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตาม ดังนี้
การใช้พยัญชนะเป็นตัวต้นและตัวสะกด
พยัญชนะไทย
พยัญชนะไทยน้อย
ตัวอย่าง
หมายเหตุ
ก
ກ




ยังมีเมืองใหญ่กว้างในทีปชุมพู







ก็หากเป็นธรท้าวพระยาเอกตนเดียว

ข
ຂ

ใช้ ก แทน ข


ขอให้ลุที่แม้งโดยดั่งปรารถนา







ให้ได้คำสุขสิ่งอินทร์เมืองฟ้า

ค
ຄ




เฮียมจักเอาคุณแก้ว ๓ ประการเป็นที่เพิ่ง




ใช้ ก แทน ค


เฮาจักถามนาโคนาคหลวงในน้ำ

ง
ງ




เฮาหากควรคึดง้อพออฺย้านสั่นสาย







ขงเขตในชุมพูเปรียบสองบ่มีได้

จ
ຈ




มีทังโฮงใหญ่ตั้งผาสาทจูมคำ




ใช้ ด แทน จ


สรงโสรจเนื้อสองให้ยืนยาว

ช
ຊ




ยังมีเมืองใหญ่กว้างในทีปชุมพู




ใช้ ส แทน ช


เจ้าก็ทสราชแท้ตั้งอฺยู่ตามธรรม

ด
ດ




เขาก็มีคำสุขซู่คนดอมเจ้า







เลยฮอดฟ้าเสมรุตั้งยอดสูง

ต
ຕ




อย่าได้มีพยาธิฮ้ายบังเบียดเถิงตน




ใช้ ด แทน ต


ก็หากยินสนุกล้นยินซะออนจิตทะจอด

ถ
ຖ




แม้นว่าผมเกศเกล้าถวายบาทบูชา




ใช้ ด แทน ถ


นางนาถแก้วประนมนิ้วใส่หัว

ท
ທ




ก็หากเป็นธรท้าวพยาเอกตนเดียว




ใช้ ด แทน ท


ผมเกศเกล้าถวายบาทบูชา

น
ນ




สาวสนมหนุ่มน้อยแฝงเฝ้าสี่พัน







เขาก็สุขยิ่งล้นบุญเจ้าเหลื่อมงำ

บ
ບ
บุญหุ้มเกล้าเสถียรหมั้นหมื่นปี







มีหมู่คูเล็กล้อมเวียงหลวงประชิดฮอบ

ป
ປ




มีทังหอขวางตั้งปักตูทวารทังแปด




ใช้ บ แทน ป


เมื่อนั้นเขาก็เห็นฮูปเจ้านามมะหน่อกุมาร

ผ
ຜ

ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวสะกดในเรื่องนี้


มีทังโฮงใหญ่ตั้งผาสาทจูมคำ

ฝ
ຝ

ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวสะกดในเรื่องนี้


เมื่อนั้นศรีแจ่มเจ้าแพงล้านเล่าฝัน

พ
ພ




พลอยเล่าลงมาเกิดดอมนางเอกราช




ใช้ บ แทน พ


คึดว่าทรงคัพภ์กุมารผู้ประเสริฐจิ่งแล้ว

ฟ
ຟ

ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวสะกดในเรื่องนี้


ยอดช่อฟ้าเหลืองเหลื้อมเฮื่อคำ

ม
ມ




บุญมากล้นเหลือพื้นแผ่นดิน







คอมว่าม้มจากท้องพระแม่เทวี

ย
ຍ




นางก็ยินดีได้พระจันทร์เพ็งชมจูบ







หินแก่นกล้าเป็นต้ายกำแพง

อฺย
ຢ




ฝูงคนคึดง้อยินอฺย้านสั่นสาย







เฮ็ดอู่แก้วกุมารน้อยหน่อเมือง

ล
ລ




มีทังเค็งๆก้องฝนลมอากาศ




ใช้ น แทน ล


อวนจิ่งแปงใจคีค้อยทรงศีล ๕

ว
ວ




มีหมู่คูเล็กล้อมเวียงหลวงประชิดฮอบ







คึดคั่งแค้นหิวไห้ฮ่ำไฮ

ส
ສ




พระก็เทียวสงสารแต่ประถมปางนั้น







มีทังเค็งๆก้องฝนลมอากาศ

ห
ຫ

ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวสะกดในเรื่องนี้


บุญหุ้มเกล้าเสถียรหมั้นหมื่นปี

อ
ອ




พลอยเล่าลงมาเกิดดอมนางเอกราช







หลายตัวสารอเนกนองทังม้า

ฮ
ຮ

ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวสะกดในเรื่องนี้


ทังคิงนางฮุ่งเฮืองปานแก้ว

ข้อสังเกต
รูปพยัญชนะตัวเต็มที่ใช้เป็นตัวตามและเป็นรูปเดียวกัน มักใช้ในคำภาษาบาลี เช่น ᨵັມມ= ธัมม ม ตัวแรกเป็นตัวสะกด ม ตัวหลังเป็นตัวตามหรือเรียกว่าตัวสังโยค ในเรื่องพระยาคันคากนี้ไม่ปรากฏการใช้เป็นตัวตามในรูปของภาษาบาลี แต่ในรูปของภาษาไทยมักใช้ในรูปของอักษรควบกล้ำและอักษรนำ และใช้ตัวพยัญชนะต่างรูปกัน ดังนี้
อักษรควบกล้ำ
เหง้า ເຫ᩽ງາ
หนาว ໜາວ
เหมือย ເໝິ
ใหญ่ ໄຫຽ
เหลื้อม ເຫᩖິອມ
ไหว้ ໄຫວ
อักษรนำ
ถวาย ຖວາຽ
สนม ສ໩ມ
สนาม ສ໩າມ
สวัน ສວັນ
- พยัญชนะตัวเฟื้อง คือ พยัญชนะที่นิยมเขียนครึ่งตัว พยัญชนะตัวเฟื้องทุกตัวจะมีรูปแตกต่างจากพยัญชนะตัวเต็ม พยัญชนะตัวเฟื้องใช้เป็นตัวสะกด ตัวควบกล้ำ หรือตัวตามอักษรนำ พยัญชนะตัวเฟื้องของอักษรไทยน้อยมักเขียนไว้ใต้บรรทัด หรือไม่ก็เขียนบนบรรทัดแต่เขียนติดเป็นรูปเดียวกับอักษรตัวต้น จากการศึกษาอักษรไทยน้อยตัวเฟื้องที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคากนี้ พบว่ามีการใช้ตัวเฟื้องอยู่ ๖ ตัว ดังนี้
การใช้พยัญชนะตัวเฟื้อง
อักษรไทย
อักษรธรรมตัวเต็ม
อักษรธรรมตัวเฟื้อง
เรียกว่า
ตัวอย่าง
คำอ่าน
น
ນ
໩
ตีนนอ
ສ໩ນ
สนม
ม
ມ
໢
ตีนมอ
ຫ໢ຶນ
หมื่น
ย
ຍ
ຽ
ตีนยอ
ຖວາຽ
ถวาย
ล
ລ
ຼ
ตีนลอ
ເຫີຼອງ
เหลือง
ส
ສ
໣
ตีนสอ
ຜາສາ໣
ผาสาท
อย
ຢ
຾
ตีนอย
ຮ຾
ฮ้อย
- สระที่ใช้ในวรรณกรรมอีสานส่วนใหญ่มักจะใช้สระทั้ง ๒ ประเภท คือสระลอย และสระจม สระลอย ได้แก่สระที่ใช้เขียนอยู่หน้าคำโดยไม่ต้องใช้ตัว อ เกาะ ส่วนสระจม คือรูปสระที่ต้องเขียนประสมกับพยัญชนะต้น
จากการศึกษาสระในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคากนี้ พบแต่สระจม ไม่พบสระลอย ดังนี้
การใช้สระ
สระไทย
ไทยน้อย
ตัวอย่าง
คำถอด
คำอ่าน
หมายเหตุ
อะ
ອະ
ພະ
พะ
พระ

อา
ອາ
ມາ
มา
มา

อิ
ອິ
ເຂິນ
เขิน
เขิน

อี
ອີ
ທີ
ที
ที่

อึ
ອຶ
ອຶງ
อึง
อึ่ง

อื
ອື
ໝືນ
หมืน
หมื่น

อุ
ອຸ
ບຸນ
บุน
บุญ

อู
ອູ
ໝູ
หมู
หมู่

เอะ
ເອະ
ເພັງ
เพัง
เพ็ง
สระลดรูป
เอ
ເອ
ເກັດ
เกัด
เกศ

แอะ
ແອະ
ແປະ
แปะ
แปะ

แอ
ແ
ແນ
แมน
แม้น

เอียะ
ເອີຍະ
-
-
-
ไม่พบการใช้ในเรื่องนี้
เอีย
ເອີຍ
ບຍດ ເສັຽ
บยด, เสัย
เบียด, เสีย

เอือะ
ເອືອະ
-
-
-
ไม่พบการใช้ในเรื่องนี้
เอือ
ເອືອ
ເຄິອ
เคิอง
เครื่อง
ใช้ อิ แทน
เออะ
ເອອະ
ເຕໍໍະ
เติะ
เตอะ
ใช้รูปสระเอิ+เออะ
เออ
ເອອ
-
-
-
ใช้รูป เอิ แทน
อัวะ
ອັວະ
-
-
-
ไม่พบการใช้ในเรื่องนี้
อัว
ອັວ
ຊວດ
ซวด
ซวด

โอะ
ໂອະ
ມ᩽ມ
มม
ม้ม
สระลดรูป
โอ
ໂອ
ໂດຽ
โดย
โดย

เอาะ
ເອາະ
ເພາະ
เพาะ
เพราะ

ออ
ອອ
ຍອດ
ยอด
ยอด

ไอ
ໄອ
ໄຕ
ไต
ไตร

ใอ
ໃອ
ໄນ
ไน
ใน
ใช้รูปสระ ไ แทน
เอา
ເອາ
ເກ᩽າ
เก่
เกล้า

อำ
ອຳ
ຄຳ
คำ
คำ (ความ)

เอิ
ເອິ
ເຖິງ
เถิง
เถิง

- คำพิเศษ คือ อักขรวิธีของอักษรไทยน้อยในการเขียนคำย่อซึ่งรูปร่างจะแตกต่างไปจากคำเดิม การเขียนคำย่อหรือคำพิเศษที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคาก มีดังนี้
การเขียนคำย่อหรือคำพิเศษ
คำพิเศษ
คำถอด
คำอ่าน
หมายเหตุ
ກຸະລຸະທີບ
กุะลุะทีบ
กุกะลุละทีป
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ແກາ
แกกา
แก่กล้า
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ແກັນ
แกัน
แก่น
ใช้ไม้ซัดกำกับในคำที่ประสมด้วยสระ แอ
ຂ໩າດ
ขฺนาด
ขนาด
ใช้ น เฟื้อง
ເຂັດ
เขัด
เขต
ใช้ไม้ซัดกำกับในคำที่ประสมด้วยสระ เอ
ຄ໩າ
คฺนา
คณา (หมู่เนื้อ)
ใช้ น เฟื้อง
ຊະພຸອມ
ชะพุอม
ซะพู่พร้อม
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ຊະເຫᩖ᩽າ
ชะเหฺล์า
เสลา
ใช้ ล เฟื้อง และใช้ไม้กงกำกับ
ໄດັງ
ไดัง
ได้ดั่ง
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ເຕິະ
เติะ
เตอะ
ใช้รูปสระเอิ+เออะ
ແຖງ
แถฺลง
แถลง
ใช้ ล เฟื้อง
ໄທາວ
ไทาว
ไทท้าว
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ບຸະ
บุะ
บุบะ
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ປາຖ໩າ
ปาถฺนา
ปรารถนา
ใช้ น เฟื้อง และไม่มี ร กล้ำ
ຜຽອງ
ผฺยอง
ผยอง
ใช้ ย เฟื้อง
ເພິອນ
เพิอน
เพื่อเพื่อน
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ແພ᩽ນ
แพน
พลแพน
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ເມັຽ
เมัย
เมีย
ใช้ ย เฟื้อง และมีไม้ซัดกำกับ
ໄມາ
ไมา
ไม่มา
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ເຍິະ
เยิะ
เยอ
ใช้รูปสระเอิ+เออะ
ລຸະ
ลุะ
ลุละ
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ລີາຽ
ลีาย
ลีล้าย
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ເລັກ
เลัก
เหล็ก
ใช้ไม้ซัดกำกับในคำที่ประสมด้วยสระ เอ
ລ໩ມ
สฺน์ม
สนม
ใช้ น เฟื้อง
ເສຼ᩽າ
เสฺล์า
เสลา
ใช้ ล เฟื้อง
ເສີ໢
เสีม
เสมอ
ใช้ ม เฟื้อง และใส่สระ อี ด้วย
ໝັນ
หฺมัน
หมั่น
ใช้ ม เฟื้อง ใช้ไม้ซัดแทนไม้หันอากาศ
ໝືນ
หฺมืน
หมื่น
ใช้ ม เฟื้อง
ໜຸມ
หฺนุม
หนุ่ม
ใช้ น เฟื้อง
ອັດຖີານ
อัดถีาน
อธิษฐาน
ใช้พยัญชนะรูปเดียวแทนสองตัว
ເອັກ
เอัก
เอก
ใช้ไม้ซัดกำกับในคำที่ประกอบด้วยสระ เอ
ຢານ
อฺยาน
อฺย้าน
ใช้พยัญชนะ ຢ = อฺย
ຢຸ
อฺยุ
อฺยู่
ใช้พยัญชนะ ຢ = อฺย
นอกจากพยัญชนะตัวเต็ม ตัวเฟื้อง สระ และคำพิเศษแล้ว ยังมีตัวเลข เครื่องหมายพิเศษ และเครื่องหมายวรรคตอนปรากฏอยู่ในเรื่องพระยาคันคากนี้ด้วย
- ตัวเลขที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคาก มีดังนี้
ตัวเลข
เลขไทย
ไทยน้อย
ตัวอย่าง
หมายเหตุ
๑
໑


๒
໒


๓
໓


๔
໔


๕
໕


๖
໖


๗
໗


๘
໘


๘
᪘

เลข ๘ อีกรูปหนึ่ง
๙
໙


๐
໐



- เครื่องหมายพิเศษที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคาก มีดังนี้
เครื่องหมายพิเศษ
เครื่องหมาย
เรียกว่า
ตัวอย่าง
หมายเหตุ
᩽
ไม้กง
ເກ᩽າ
ใช้ไม้กงในคำที่ผสมด้วยสระเอา
᩽
ไม้กง
ຕ᩽ວ
ใช้ไม้กงในคำที่ผสมด้วยสระอัว
᩽
ไม้กง
ນ᩽ມ
ใช้ไม้กงในคำที่ผสมด้วยสระโอะลดรูป
ັ
ไม้ซัด
ສັງ
ใช้ไม้ซัดแทนไม้หันอากาศ
ັ
ไม้ซัด
ເຂັດ
ใช้ไม้ซัดในคำที่ผสมด้วยสระเอ
ັ
ไม้ซัด
ແກັນ
ใช้ไม้ซัดในคำที่ผสมด้วยสระแอ
ໍ
นิคคหิต
ກໍ
ใช้นิคคหิตแทนไม้ไต่คู้
ໍ
นิคคหิต
ຂໍ
ใช้นิคคหิตแทน อ
ໍ
นิคคหิต
ບໍ
ใช้นิคคหิตแทนไม้เอก
ໍ
นิคคหิต
ໍໍໍ
เขียนไว้กลางตัวอักษรเป็นเครื่องหมายว่าเขียนผิด
໒
ไม้ยมก
ຢັນ໒
ใช้รูปเลขสอง
ᪧ
ไม้ยมก
ຮ᩽ງᪧ
ใช้เหมือนเลขสองแต่หัวไม่หยักและ\
\
เส้นขีดเฉียงลง
ໄ
เขียนไว้กลางตัวอักษรเป็นเครื่องหมายว่าเขียนผิด
x
เส้นกากะบาท
x
เขียนไว้ใต้ตัวอักษรเป็นเครื่องหมายว่าเขียนตก

- เครื่องหมายวรรคตอนที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์ใบลานเรื่องพระยาคันคาก มีดังนี้
เครื่องหมายวรรคตอน
᪥ เครื่องหมายขึ้นต้นเรื่อง
᪪ เครื่องหมายจบวรรค
᪩เครื่องหมายเขียนก่อนขึ้นคำว่า บัดนี้ ใช้เครื่องหมายนี้ตลอดทั้งเรื่อง
ภาคคำอ่านปัจจุบัน
พระยาคันคาก
บัดนี้ เฮียมจัก	วันทาไหว้	พุทโธ (ธรรมดวงยิ่ง)
ขอให้	บุญหุ้มเกล้า	เสถียรหมั้นหมื่นปี
แม้นว่า	ผมเกศเกล้า	ถวายบาทบูชา
นาโถสุด	ยอดญาณไตรแก้ว
อย่าได้	มีพยาธิฮ้าย	บังเบียดเถิงตน
อนตายสัง	อฺย่ามีมาต้อง
เฮียมจัก	เอาคุณแก้ว	๓ ประการเป็นที่เพิ่ง
ขอให้	ลุที่แม้ง	โดยดั่งปรารถนา
ให้ได้คำสุข	สิ่งอินทร์เมืองฟ้า
ข้าจัก	เล่าภาคพื้น	ปางก่อนโพธิสัตว์ นั้นเนอ
พระก็	เทียวสงสาร	แต่ปฐมปางนั้น
ยังมี	เมืองใหญ่กว้าง	ในทีปชุมพู
ชื่อว่า	เมืองอินตา	เขตขงตระการกว้าง
ยังมี	ราชาไท้	เสวยเมืองนครราช
ทังแท่นแก้ว	เป็นเจ้าแผ่นดิน
ก็หาก	เป็นธรท้าว	พระยาเอกตนเดียว
ขงเขต	ในชุมพู	เปรียบสองบ่มีได้
มีหมู่	คูเล็กล้อม	เวียงหลวงประชิดฮอบ
หินแก่นกล้า	เป็นต้ายกำแพง
มีทัง	หอขวางตั้ง	ปักตูทวารทังแปด
ยอดช่อฟ้า	เหลืองเหลื้อมเฮื่อคำ
มีทัง	โฮงใหญ่ตั้ง	ผาสาทจูมคำ
ภายในมี	แท่นคำพอฮ้อย
มีทัง	กาลังฟ้า	แก้วเทวีเทียมพ่าง
สาวสนมหนุ่มน้อย	แฝงเฝ้าสี่พัน
มีทัง	เสเนศพร้อม	หลายส่ำประนมเนือง
หลายตัวสาร	อเนกนองทังม้า
เจ้าก็	ทศราชแท้	ตั้งอยู่ตามธรรม
ภูธร	เป็นราชา	อฺยู่ทรงศีลห้า
ก็เพื่อ	สมภารหลาย	ข่มแข็งเขาอฺย้าน
ทุกประเทศท้าว	มาส่วยสินทอง
ยูท่าง	ทรงคำสุข	ส่วยไฮรือไฮ้
แม้นว่า	ฝูง(ไพร่)น้อย	เดียรดาษชาวเมือง ก็ดี
เขาก็	มีคำสุข	ซู่คนดอมเจ้า
แม้นว่า	เสนาไท้	แข็งเมืองต่างราช ก็ดี
เขาก็	สุขยิ่งล้น	บุญเจ้าเหลื่อมงำ แด่ท้อน ฯ
บัดนี้ จักกล่าวเถิง	ราชาไท้	นามหน่อโพธิสัตว์
พระก็	ทรงวิมาน	อฺยู่สวรรค์เมืองฟ้า
มีหมู่	นารีแก้ว	สาวสนมสามหมื่น
งามยิ่งย้อย	แฝงเฝ้าแก่นาง
ยามเมื่อ	นางใหญ่ขึ้น	อายุฮอดพันปี
เจ้าก็	จุติตาย	จากสวรรค์เมืองฟ้า
พลอยเล่า	ลงมาเกิด	ดอมนางเอกราช
ใช้ชาติเจ้า	เวรฮ้ายแต่หลัง
พอเมื่อ	บาผยองเข้า	สู่ฮูทวารทางปาก
เมื่อนั้น	ศรีแจ่มเจ้า	แพงล้านเล่าฝัน
ฝันว่า	พระจันทร์แจ้ง	เฮืองแสงพอเที่ยง
เสด็จแต่ฟ้า	ทะยานย้ายล่วงลง
ตกถืกห้อง	ผาสาทเทวี
นางฮีบ	ทวายมือฮับ	ฮีบโจมเอาได้
นางก็	ยินดีได้	พระจันทร์เพ็งชมจูบ
แล้วบ่ช้า	นางเจ้าเล่ากิน
ค้อมว่า	กินฮอดท้อง	ใสอยู่ฮง ๆ
ทังคิงนาง	ฮุ่งเฮืองปานแก้ว
ฝูงหมู่	ดาวอฺยู่ฟ้า	เสด็จด่วนลงมา
เต็มวิมาน	แห่งนางเฮืองแจ้ง
ซ้ำเล่า	ผันผยองขึ้น	เวหาอากาศ
เลยฮอดฟ้า	เสมรุตั้งยอดสูง
ฝันว่า	นางทำถีบ	เขาเสมรุเซท่าว
เลยเกิด	เป็นดอกไม้	นางแก้วทัดทัง
พอยามน้อย	ทะยานลงเถิงแท่น
ฝูงหมู่	เสเนศท้าว	ทังค้ายแห่แหน
พอเมื่อ	นางฝันแล้ว	ยามแถใกล้ฮุ่ง
เลยเล่า	ขุกลุกตื่นแล้ว	นางแก้วฮํ่าเพิง
นางก็	ดูหลากแท้	ในเหตุคำฝัน
เจ้าฮีบ	ทูลภูธร	หน่อเมืองพอแจ้ง
เมื่อนั้น	ภูชัยท้าว	พระยาเอกราชา
พระก็	ผายปัญญา	ส่องหวนเห็นแจ้ง
บัดนี้	บ่โชฮ้าย	ด้วยเหตุคำฝัน เจ้าเฮย
นางจัก	มีปุตโต	เกิดมีในท้อง
อันว่า	ปุตโตนั้น	ลูกนางผู้ประเสริฐ จิ่งแล้ว
บุญมากล้น	เหลือพื้นแผ่นดิน
เจ้าอฺย่า	คึดยากแค้น	การสิ่งสันใด พี่ท้อน
อวนจิ่ง	แปงใจคี-	ค้อยทรงศีล ๕
หากจัก	ลุละลาภได้	แก้วกิ่งกุมาร พี่แล้ว
เฮาจัก	ทรงคำสุข	เพิ่งบุญบาท้าว
ค้อมว่า	ภูมีท้าว	แถมพรแล้วอฺย่า
นางนาถแก้ว	ประนมนิ้วใส่หัว
ขอให้	ได้ดั่งเจ้า	ปงอาชญ์มีธรรม
อนตายสัง	อฺย่ามีมาต้อง
เมื่อนั้น	หลายวันได้	สิบเดือนคัพภ์แก่ มานั้น
ศรีแจ่มเจ้า	กุมารน้อยเกิดมา
ค้อมว่า	ม้มจากท้อง	พระแม่เทวี
ฝูงหมู่	สาวสนมมา	ฮับโจมเอาเจ้า
ก็หาก	เอาผืนผ้า	แผ่นคำตุ้มห่ม
เฮ็ดอู่แก้ว	กุมารน้อยหน่อเมือง
เมื่อนั้น เขาก็	เห็นฮูปเจ้า	นามหน่อกุมาร
เป็นโฉมสัตว์	คากคำตัวน้อย
เขาก็	แซว ๆ ท้วง	ทังหัวเสียงสนั่น
อันนี้	ฮูปแจ่มเจ้า	กุมารน้อยต่างคน
ก็หาก	งามซวดแท้	ผิวดั่งฉันคำ
ติท่อ	มาเป็นสัตว์	คากคันตัวน้อย
ค้อมว่า	เขากล่าวต้าน	เตียนฮูปกุมาร ดั่งนั้น
เมโฆบด	มืดมัวควงฟ้า
มีทัง	เค็ง ๆ ก้อง	ฝนลมอากาศ
ตีฟาดไม้	ไควค้อมซู่ลำ
คื่น ๆ ก้อง	ฟ้าเผลียงดินเฟือน พุ้นเยอ
ธรณีไหงหงั่น	ปิ่นเวียนปานบ่าง
ฝูงหมู่	คนท่าวล้ม	ไหแตกเป็นกะจวน
ก็เพื่อ	บุญบาศรี	ข่มคนทังค้าย
อันนี้	เตชะเจ้า	กุมารคันคาก จิ่งแล้ว
ฝูงคนคึดง้อ	ยินอฺย้านสั่นสาย
แต่นั้น	มาดาไท้	เทวีตนแม่
คึดคั่งแค้น	หิวไห้ฮํ่าไฮ
คึดว่า	ทรงคัพภ์	กุมารผู้ประเสริฐ จิ่งแล้วนา
สังหาก	เป็นตัวสัตว์	ต่างคนเดเจ้า
ว่าจัก	ปุนปองเลี้ยง	บ่เป็นคนดา จักเพิ่ง ดอมนั้น
เมื่อนั้น	ไหลล่องน้ำ	เสียแท้ก็อีดู
เมื่อนั้น	โฉมเสลาน้อย	กุมารคันคาก
เจ้าก็	ปากกล่าวต้าน	จีจ้อยดั่งคน
ทานโทษท้อน	พระแม่ชีวิต ข้อยเฮย
ขอให้	มาดา อด	อีดูเอาเลี้ยง
อันนี้	เวรหลังข้อย	นำมาใช้ชาติ จิ่งแล้ว
คันว่า	เลี้ยงใหญ่แล้ว	เมื่อหน้าหากจักเห็น แม่เฮย
เมื่อนั้น	มาดาได้	ยินคำลูกกล่าว
คึดค้อย ๆ	ยินคำอีดู
แม่ก็	ทวายมืออุ้ม	เอามาชมจูบ
อรอิ่นอ้อย	สิงเจ้าค่อยโซม
แม้นว่า	สายใจเจ้า	เป็นโฉมคันคาก ก็ดี
แม่จักเลี้ยง	แพงล้านบ่วาง
พอแต่	ออด ๆ ต้าน	เว้าม่วนอรชร ก็ดี
แม่หาก	ยินดีดอม	อ่อนหูคีค้อย
เจ้าแม่	อย่าโศกง้อ	การสิ่งสันใด แม่เทิ้น
อวนหาก	มีวรรณงาม	ดั่งคำเหลืองเข้ม
เมื่อนั้น	ปิตาไท้	ราชาเอกฮาช
เจ้าก็	ตกแต่งพร้อม	คนเฝ้าอฺยู่แหน
เลือกเอา	ฝูงแม่เลี้ยง	นมตูมเต็มงาม
มาปุนปัว	พระยอดนางพอฮ้อย
เมื่อนั้น เจ้าก็	ทันมาพร้อม	หูฮากาสโยค
เจ้าก็	ปงอาชญ์ให้	ทวยดูเจ้าอ่อน
ยังจัก	ดีรือฮ้าย	กุมารนั้นเกิดมา นี้เด
สูอย่าช้า	ดูแล้วฮีบทูล
เมื่อนั้น	หมอโหรพร้อม	ดูกงเขียนขีด
ท่อว่า	โชคอ่อนน้อย	ยังล้าวกว่าคน
อันหนึ่งว่า	ปุตโตน้อย	กุมารอันเกิดมานี้
ดีขนาดแท้	บุญล้นกว่าคน
ติแต่	โฉมเสลาน้อย	เป็นโตคันคาก
ก็หาก	เป็นแต่น้อย	เมื่อหน้าหากจักดี พระเฮย
โฉมเสลาน้อย	คืออินทร์เหลาหล่อ
เถิงขวบ	สิบสี่เข้า	พอแล้วหากจักเฮือง หั้นแล้ว
ท้าวนี้	บ่ใช่ผู้	ผลาผ่อนบุญอฺยุด
ตั้งหาก	แนวสัพพัญญู	เกิดมาคูณค้ำ
อันแต่	ชุมพูพื้น	จักรวาลในโลก เฮานี้
หากจัก	ทรงสืบสร้าง	เป็นเจ้าผู้เดียว
พระอฺย่า	คึดยากง้อ	การสิ่งสันใด
เฮาถ้า	ทรงคำสุข	เพิ่งบุญบาท้าว
เมื่อนั้น	ราชาท้าว	ฟังคำหมอกล่าว
พระก็	ชมชื่นต้าน	ยอย้องว่าดี
เมื่อนั้น พระก็	ถมคุณหมู่	หมอโหรคิ้วเสี่ยง
เงินสี่ฮ้อย	ยอให้บ่ขีน
หมอลาจากเจ้า	ก้มขาบสามที
โจมบายเอา	เลิกลาลงห้อง
เมื่อนั้น	บาคานได้	สิบสามปีมาฮอด
ศรีแจ่มเจ้า	บาท้าวใหญ่มา
เมื่อนั้น	ท้าวอฺยากได้	เมียมิ่งมาชม
ทูลราชา	พ่อตนทูลไหว้
ทานโทษท้อน	พระเพิ่งชีวิต
ขอกูร์ณา	พระโผดปรานีข้อย
บัดนี้ ข้อยก็	คึดอฺยากได้	ผาสาทเสาเดียว
กับทัง	สาวสนมมา	นั่งเฝือแฝงข้าง
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	จารจาดอมลูก
อันว่า	โฉมฮูปเจ้า	ยังล้าวกว่าคน พ่อเด
อันว่า	เอาสาวน้อย	กุมารลูกเพิ่นมา นั้นเด
ก็บ่	มีประโยชน์แท้	นอนเฝ้าเปล่าดาย
อันว่า	โฉมฮูปเจ้า	ยังเป็นคันคาก
เจ้าก็	อย่ากล่าวท้อน	คำนั้นบ่คือ
ท้าวก็	ออด ๆ ต้าน	ดอมพ่อทังตรอม
ขอแก่	เหลือหัวพระ	โผดตนตัวข้อย
ผิว่า	หลิงโฉมข้อย	เหมือนคือพระกล่าว จิ่งแล้ว
บ่กว่าล้ำ	บุญข้าหากจักเห็น หั้นท้อน
ยามใด	เถิงระดูล้ำ	ฝนฮวายฮำแผ่น- ดินนั้น
เต็มทุกค้าย	แคมห้วยฝั่งเพียง
บัดนี้ ข้อยจัก	ปุนแปงตั้ง	ผาเอฺย็นแพงพิง
ผิว่า	ยังแก่กล้า	คูณค้ำหากจักเห็น พ่อเฮย
เมื่อนั้น	ปิตาต้าน	โลมบาอ้อยอิ่น
เจ้าก็	ยังหนุ่มน้อย	ผญาล้ำฮีตคลอง แท้นอ
แม้นว่า	สายใจเจ้า	เป็นคนโฉมสะอาด เมื่อใด
พ่อจัก	เวนมอบบ้าน	เมืองให้แก่บา
เมื่อนั้น	โฉมเสลาน้อย	กุมารคันคาก
ลาจากไท้	ทูลนิ้วเลิกลา
บาก็	แยงบ่อนเจ้า	เทิงแท่นเตียงคำ
ทรงบรรทม	อฺยู่พลอยนอนแล้ง
พอเมื่อ	เถิงตูดตั้ง	เท่าฮอดกองเดิ๊ก
ยามกลางคืน	พักคนนอนพร้อม
ท้าวก็	อธิษฐานไหว้	อินตาผายโผด
หลิงโลกเอฺยี่ยม	เห็นข้อยอฺยู่พลอย
อันหนึ่ง	บุญก่อสร้าง	หลายชาติปารมี ก็ดี
พันตาตรัส	ช่อยปองคูณค้ำ
ค้อมว่า	ท้าวกล่าวแล้ว	หงัดอฺยู่อธิษฐาน
หินศิลา	แห่งอินทร์เลยกระด้าง
เมื่อนั้น	เทวราชไท้	อินตาตนประเสริฐ
พระก็	หลิงโลกเอฺยี้ยม	เห็นท้าวอฺยู่พลอย
อินทร์จิ่ง	เสด็จจากฟ้า	เฮ็วฮีบลงมา
พระก็	แปงวิมานคำ	ก่อสูงเสาแก้ว
ลวงขวางได้	พันวาเป็นเขต
ยอดช่อฟ้า	สูงได้หมื่นวา
เจ็ดประการแก้ว	พิฑูรย์เป็นยอด
สัพพะฮูปพร้อม	ลายล้วนเฮื่อเฮือง
เดียรดาษพร้อม	ดวงดอกบัวเคื้อ
กินรีอฺยอง	เบ็งชรฟ้อน
กินรีพร้อม	กินนะรอนฟ้อนม่าย
เทริดปิ่นเกล้า	สังวาลเหลื้อมเฮื่อเฮือง
ฝูงหมู่ต้น	กาลพฤกษ์ดูตระการ
วัตถังทิพย์	ห้อยแขวนตระการผ้า
ภายบนกั้ง	พิดานเดียรดาษ
ซะพาดพร้อม	พาเข้าเครื่องกิน
พื้นลวาดแก้ว	ปูแผ่นมหานิล
ภายในมี	แท่นคำพอฮ้อย
มีมวลพร้อม	หอสรงสระเกศ
น้ำดอกเทศ	เต็มไว้อ่างคำ
คันว่า	ริจนาแล้ว	อินตาเฮ็วฮีบ
ผันหอบอุ้ม	เอาเจ้าใส่ใน
อินทร์ก็	วางบาไว้	เทิงหมอนเหนือแท่น
ท้าวก็	หลับปิ้ง ๆ	บ่มีฮู้เมื่อคิง
อินทร์จิ่ง	เอานางแก้ว	อุดรกุรุทีป
มาให้ท้าว	เฮียงซ้อนแนบนอน
วางนางไว้	เทียมบาคันคาก
เจ้าก็	เสด็จด่วนขึ้น	เมือฟ้าสู่สวรรค์
เมื่อนั้น	นางคานแก้ว	อุดรกุรุทีป
ปลุกแจ่มเจ้า	บาท้าวตื่นตน
ท้าวก็	ลุกล่ำเอฺยี้ยม	เอฺยี้ยมเบิ่งหลิงดู
ก็จิ่ง	เห็นนางงาม	อฺยู่เฝือแฝงข้าง
เห็นทัง	ผาสาทกว้าง	ตระการแท้ชั่วพัน
ท้าวจิ่ง	คึดสลาดฮู้	บุญมากอธิษฐาน
ก็จิ่ง	ถามนางงาม	ซู่อันดูถ้วน
อันนี้	เมืองสวรรค์รือ	เมืองคนภายลุ่ม นางเฮย
ข้อยก็	เห็นหลากแท้	นางนี้ลูกใผ
อันหนึ่ง	ผาสาทกว้าง	คือดั่งเมืองสวรรค์
แม้นว่า	ตนนางงาม	ดั่งสาวสวรรค์ฟ้า
เมื่อนั้น	แพงแสนแก้ว	อุดรเลยกล่าว
บอกเหตุให้	บาท้าวซู่อัน
อันนี้	เมืองอวนแท้	นครหลวงพระพ่อ ตนแล้ว
อินทร์หาก	ทรงสืบสร้าง	แปงอวนแท้แล้ว
ข้อยก็	เนาอฺยู่ห้อง	หนแห่งอุดร ที่พุ้น
อินทร์หาก	ไปเอามา	ให้อวนจิ่งแท้
ข้อยหาก	เป็นเมียเจ้า	ภายหลังหลายชาติ จิ่งแล้ว
บัดนี้	ซ้ำส่งให้	เทียมเจ้าแทบซะนอน
เมื่อนั้น	ท้าวเล่าต้าน	ฮับพากย์คำนาง
เฮียมหาก	ยินดีดอม	เมื่อยมโนดอมน้อง
ก็หาก	ยินดีโดย	ดอมนางดูประเสริฐ
ก็จิ่ง	เลิกคราบไว้	คือเสื้อนุ่งทรง
ท้าวก็	แยงอ่างน้ำ	ทิพย์พระโผดอินตา
บาไทเลย	อาบองค์งามแย้ม
บรบวนแล้ว	เสด็จมาเถิงแท่น
ผ้าทิพย์ท้าว	บายได้นุ่งทรง
กับทังเสื้อ	แหวนเทริดสังวาล
นางจิ่ง	เอาของมาลา	กลิ่นหอมถวายท้าว
บาไทท้าว	บายเอาทัดเกศ
จันทะคาดคู้	โฮยเฮ้ากลิ่นหอม
อันว่า	สองแจ่มเจ้า	มีฮูปเสมอกัน
คือดั่ง	อินตาห้อม	สาวสวรรค์เมืองฟ้า
เมื่อนั้น	ศรีเสลียวท้าว	กุมารคันคาก
บาก็	อุ้มแจ่มเจ้า	นางน้อยจูบชม
เมื่อนั้น	สองชมซ้อน	เสน่หากลั้วกลิ่น
ฮักฮูปน้อง	กันแล้วเล่าดม
ดมแล้วหมด	กะบวนซ้ำพัดจูบ
หมดประโยชน์เจ้า	บาท้าวคากคำ
บัดนี้	บุญคุณท้าว	อินตาลงโผด
อย่าได้	ไคลคลาดแคล้ว	เสถียรหมั้นหมื่นปี
สองก็	อิ่น ๆ อ้อย	อ้อยอิ่นชมออย
สองเสน่หา	กอดกันอํ่าอิ่ง
เป็นดั่ง	ไหมคำฝั้น	สองแกวกล่อม
คือดั่ง	ติดจีบไว้	กะแจหมั้นกล่อมกัน
ดีแก่	สองแพงซ้อน	ยินซะออนอิดอ่อน
ยูท่าง	ชมกลิ่นซ้อน	ประโลมซ้อนช่างซอน
ก็หาก	ยินสนุกล้น	ยินซะออนจิตทะจอด
ยินฮัก	ยินสะบั้น	ประสงค์ฝั้นดั่งฝัน
ฮักบ่	มีอิ่มซ้อน	ซ้อนไขว่พันธะนัง
ซ้ำซาก	จวบการเสน่หา
ดั่งจัก	เพทรวงม้าง	ทุกเที่ยง
หลิงบ่แล้ว	จิตทะจอดการเสนห์
สองเพิ่งแพง	กล่อมบรรจ์ยินบั้น
มักเมื่อย	ในมะโน	อึนเอ้าขาแดด- เดือนหก
ว่าจัก	กลืนทังกลม	ก็ใช่การกินได้
ดีแก่	สองเสนห์ฝั้น	พันธนังฮ้อยฮอบ
บีบนวดคั้น	นาวน้อยนิทเนียน
เลยเล่า	เถิงเที่ยงค้าย	ใกล้ฮุ่งอรชร
ฟังยิน	กุฎโฏตบปีก	ขานขันสูรย์แปง
เมื่อนั้น	สองแจ่มเจ้า	ลุกอาบสรงสี
บรบวนทรง	แท่นคำเฮียงพร้อม
ของทิพย์พร้อม	เลยเกิดเต็มพา
ยูท่าง	สองนงแพง	นั่งเสวยกินพร้อม
พอเมื่อ	สองเสวยแล้ว	ขันสลาเฮียงพ่าง
คันว่า	เคี้ยวหมากแล้ว	ชมซะอิ่นต่อกัน
แต่นั้น	ชาวเมืองพร้อม	หลิงเห็นผาสาท
หลังใหญ่ตั้ง	กลางคุ้มเฮื่อคำ
เขาก็	แซว ๆ ท้วง	ทังเมืองดาสนั่น
บ้างพ่อง	ปบแล่นเต้น	มาฟ้าวล่ำแยง
อือทือพร้อม	ชาวเมืองมาเบิ่ง
ทุกพร่ำพร้อม	เลยย้องว่างาม
อันนี้	อินตาปั้น	วิไชยยนต์หลังใหญ่ จิ่งแล้ว
สุดชั่วอฺยื้อ	เต็มขาวแห่งตา
เป็นที่	อัศจรรย์แท้	ลือชาในโลก
เฮาหาก	ควรคึดง้อ	พออฺย้านสั่นสาย
แต่นั้น	ฝูงก่งท้าว	พระยาเอกราชา
พระก็	ลีลาเสด็จ	ออกชานมนเอฺยี้ยม
ก็จิ่ง	เห็นแจบแจ้ง	ราชาสลบตื่น
ดูหลากเหลื้อม	คำย้อยเฮื่อเฮือง
อันนี้	วิไชยแก้ว	กุมารคันคาก จิ่งแล้ว
พระก็	เสด็จด่วนฟ้าว	ไปขึ้นล่ำแยง
แม้นว่า	เทวีแก้ว	มาดาตนแม่ ก็ดี
ก็หาก	ชมชื่นขึ้น	ไปพร้อมพร่ำกัน
แม้นว่า	สาวสนมพร้อม	นารีใช้ช่วง ก็ดี
ชมชื่นขึ้น	มวลพร้อมพร่ำกัน
กับทัง	เสนาพร้อม	พลหลวงแสนโกฏิ
ก็หาก	ชมชื่นพร้อม	กันขึ้นซู่คน
เมื่อนั้น	ภูธรขึ้น	หอปรางค์ผาสาท
ฮอดที่เค้า	ปักตูแก้วป่องลม
พระก็	หลิงล่ำอฺยี้ยม	เห็นแท่นบัลลังก์
เลียนเป็นถัน	ฮูปฮอยพอฮ้อย
ผาสาทกว้าง	ได้ชั่วพันวา
คอยดูสุด	ชั่วตาเต็มอฺยื้อ
พระก็	ยินขามเอฺยี้ยม	มหานิลใสส่อง
คือดั่งน้ำ	วังกว้างเลิกใส
เจ้าจิ่ง	ตรัสส่องฮู้	แก้วแก่นมหานิล
ก็จิ่ง	แข็งใจยก	ย่างไปทังอฺย้าน
แม้นว่า	สาวสนมพร้อม	เทวีตนแม่ ก็ดี
ก็หาก	หลิงล่ำเอฺยี้ยม	ทังอฺย้านสั่นสาย
แม้นว่า	พลแพนพร้อม	เสนาแสนโกฏิ ก็ดี
ยกย่างขึ้น	ทังอฺย้านหอดหาย
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	เลยเห็นสองอ่อน
นั่งแท่นแก้ว	งามแย้มเกิ่งกัน
ก็หาก	งามเสมอแต้ม	รือใผปูนเปรียบ ได้นั้น
คือสิ่ง	เทพธรท้าว	ลงแต้มใส่กัน
อันหนึ่งคือสิ่ง	เกิดแต่ฟ้า	เสด็จลอดลงมา
เขาก็	หลิงดูเลิศ	กอตาพอกระด้าง
เมื่อนั้น	ราชาขึ้น	เมื่อเทิงเถิง ๆ แท่น
สองแจ่มเจ้า	ประนมไหว้พ่อตน
พระจิ่งต้าน	ถามอ่อนทังสอง
อันว่า	กุมารเป็นลูก	ลูกเฮารือเจ้า
ท้าวก็	ยอมือไหว้	ขานคำพระพ่อ
ข้อยหาก	เป็นลูกเจ้า	บุญกว้างที่เซ็ง
อันนี้	วิมานแก้ว	พระยาอินทร์ผายโผด
พระหาก	นีรมิตให้	คืนนี้ซู่อัน พระเฮย
แม้น	กุมารีแก้ว	นางงามเฮียงคู่ กันนี้
อินทร์หาก	เอาแต่ก้ำ	อุดรพุ้นให้อวน แท้แล้ว
ยามแต่กี้	ข้อยเป็นโฉมคันคาก
บัดนี้ ข้อยก็	ละคราบไว้	เสียแล้วหล่าโฉม พระเฮย
แต่นั้น	พระพ่อเจ้า	ซวางกอดกุมาร
ยินดีชม	ชื่นจาดอมดัง
ทวายเอาอุ้ม	กุมารเชยจูบ
บัดนี้	ศรีแจ่มเจ้า	แพงล้านฮูปงาม
อันว่า	เทวีแก้ว	มาดาตนแม่
อุ้มเอา	ลูกสะใภ้	นางแก้วจูบชม
บัดนี้	บุญมีได้	นางงามผู้ประเสริฐ จิ่งแล้ว
มาอยู่ซ้อน	เทียมท้าวทูนทรวง
แม้นว่า	ฮ้อยขวบเข้า	อย่าขาดพระไมตรี แม่ท้อน
เจ้าจ่ง	ยินแสนปี	อฺยู่เฝือแฝงท้าว
แม่ก็	หนํ่า ๆ ตาม	ดอมอ่อนประโลมขวัญ
ซํ้าเล่า	โซมเอาบา	ลูกชายถนอมไว้
อันว่า	ฮูปแจ่มเจ้า	ยามเป็นคันคาก
เจ้าจิ่ง	เอามากู	แม่เห็นหลิงเอฺยี้ยม
ท้าวก็	บายเอาได้	คราบคำคันคาก
ให้แก่	พระแม่เจ้า	บายได้เบิ่งดู
ก็หาก	ยาบ ๆ เหลื้อม	คือแผ่นจังกรคำ
นางก็	พือหลิงคึง	แผ่ดูคือเสื้อ
นางจิ่ง	เอาแพงไว้	เป็นของซะงานชม
อันนี้	ของหลากแท้	คูณคํ้าจิ่งมี เจ้าเฮย
เมื่อนั้น	ศรีเสลียวแก้ว	กุมารคันคาก
ท้าวก็	บายเอาผ้า	ผืนดีอินทร์ทอด
ให้แก่	สาวพี่น้อง	ประสงค์เอ้นุ่งทรง
อันว่า	พระพ่อเจ้า	พระแม่ทังสอง ก็ดี
ยูท่าง	ขนเอาเมือ	ใส่เยียเหลือล้น
ท้าวก็	ทานเขาให้	เสนาทุกหมู่
ฝูงไพร่พร้อม	เอาแล้วขาบลง
ฝูงหมู่	พลแพนพร้อม	อนันต์นองแสนโกฏิ ก็ดี
เขาก็	ยูท่างได้	ทรงเอ้ซู่คน
ฝูงหมู่	คนทุกข์ไฮ้	ขนเอาเต็มหาบ
เขาหาก	สุขยิ่งล้น	บุญเจ้าเหลื่อมงำ
ท้าวก็	สะสว่างให้	เป็นทานอันประเสริฐ
ก็บ่	มีห่อนเสี้ยง	ยังล้นอฺยู่เลิง
เมื่อนั้น ขุนก็	ยินดีล้น	ทังเมืองชมชื่น
เขาก็	ปะไว้	หลาฝ้ายบ่เข็น
แม้นว่า ฝูงหมู่	เชื้อส่ำน้อย	หมู่สาวฮาม ก็ดี
เขาก็	ยินดีสุข	ยื่นมือเหียนก้อย
เมื่อนั้น	นางแพงแก้ว	อุดรลุกุทีป
ตักหม้อเข้า	ยอไปทานท้อน
ฝูงหมู่ เสนา	ทังพลแพน	ก็หากกินเต็มท้อง
เดียรดาษล้น	ฝูงหมู่คนขอ
ยูท่าง	ยอไปทาน	ให้เขาฝูงไฮ้
แม้นว่า	เอาไปให้	เขาเอาพอหาบ ก็ดี
เข้าก็	เต็มปากหม้อ	เหลือล้นอฺยู่เลิง
เมื่อนั้น	ฝูงไพร่พร้อม	เดียรดาษชาวเมือง ก็ดี
เขาก็	วางนาเสีย	บ่ไถสูนกล้า
เขาก็	ทรงผืนผ้า	อาภรณ์ทิพย์ท้อน
ยูท่างเอ้	ประสงค์หลิ้นอฺยู่เลิง
เมื่อนั้น	ผู้ผ่านพื้น	พระยาเอกราชา
พระก็	เตือนเสนา	ซู่คนเพรียงพร้อม
บัดนี้ เฮาจัก	เวนเมืองให้	ราชาคันคาก จิ่งแล้ว
ฝูงไพร่น้อย	มาพร้อมซู่คน
เถิงเมื่อ	วันพุธเช้า	โยคยามดี
เฮาจัก	เชิญกุมาร	สู่หอสรงน้ำ
เมื่อนั้น	เสนาพร้อม	ประนมมือโดยอาชญ์
ทังไพร่ฟ้า	โฮมพร้อมซู่คน
พอเมื่อ	เถิงยามเช้า	มหาไชยโยคใหญ่
จัดซู่ท้าว	โฮมพร้อมซู่แดน
เมื่อนั้น	ปลูกยอขึ้น	หอไชยเดียรดาษ
พิดานมุง	ฮ่มเพียงกางกั้ง
หื่นหื่นพร้อม	เดียรดาษพลแพน
สน ๆ	ปลูกหอสรง	ผาสาททางเลยแล้ว
เขาก็	ลีลาขึ้น	เมื่อเทิงก้มขาบ
ฮาธนา	พระย่ำเกล้า	บาท้าวสู่หอ
เมื่อนั้น	สองแจ่มเจ้า	เสด็จสู่หอสรง
คื่น ๆ ก้อง	เสพนันเนือง พุ้นเด
พอเมื่อ	สองกษัตริย์เข้า	หอสรงเฮียงคู่
อินทราชท้าว	ยอน้ำทิพย์สรง
พระก็	ยอออมเที่ยน	คันทีหอมกลิ่น
สรงโสรจเนื้อ	สองให้ยืนยาย
เมื่อ	อินทร์สรงแล้ว	เสด็จเมืออากาศ
เมื่อนั้น	ปิตาไท้	มาดาแก้วเล่าสรง
ฝูงหมู่	ทังหลายพร้อม	สรงลงแล้วอฺย่า
สองแจ่มเจ้า	ยัวรย้ายออกมา
เมื่อนั้น	สองเสด็จขึ้น	เมือเทิงเถิงแท่น
เสียงเสพเท้า	คุงฟ้าคื่นเคง
ฟังยิน	คื่น ๆ ก้อง	เสียงขลุ่ยขานเพลง พุ้นเยอ
อรชรซอ	พาทย์พิณแคนไค้
ฟังยิน	แถเหินก้อง	เวหาว้อนว่อน พุ้นเยอ
เสียงพาทย์ฆ้อง	ดังห้าวกล่อมระบำ
ทุกที่พร้อม	เสียงเสพนนตรี พุ้นเยอ
สลอนนัน	กล่อมนันอ้ออิ่ง
สองก็	ยินสนุกล้น	ทรงปรางค์ผาสาท
คือดั่ง	สุขอฺยู่ห้อง	วิมานฟ้าฝ่ายสวรรค์
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	ราชาเอกราช
พระก็	เวนมอบบ้าน	เมืองให้แก่บา
กับทัง	เสนาพร้อม	พลแพนแสนโกฏิ
ทังหมู่ช้าง	ตัวห้าวหมื่นปลาย
ถวายแก่	ภูชัยท้าว	เป็นใหญ่ในมนุษย์
บาจ่ง	เป็นราชา	เขื่อนแข็งเมืองบ้าน
กับทัง	กัลยาแก้ว	สาวสนมฝูงหนุ่ม
นับเลือกได้	งามย้อยสี่พัน
ถวายแก่	ศรีแจ่มเจ้า	ผู้ประเสริฐลือเกียรติ์
บาจิ่ง	ชมเสน่หา	ซู่คนนางน้อย
แต่นั้น	ราชาไท้	ปิตาตนพ่อ
พระจิ่ง	หาชื่อท้าว	คูณค้ำนั่งเมือง
ชื่อว่า	ราชาท้าว	พระยาหลวงคันคาก
แม้นว่า	นาโคพร้อม	นาคีครุฑนาค ก็ดี
เขาก็	ออกจากน้ำ	มาไหว้บาทคำ
ก็หาก	เอาหมู่แก้ว	สัพพะสิ่งเงินคำ
นำมาถวาย	แก่บาบุญกว้าง
แม้นว่า	สกุณีพร้อม	สกุณากกแขก ก็ดี
บินคาบได้	ฮวงเข้าขาบถวาย
ขนใส่เล้า	พระบาทภูธร
เต็มเยียหลวง	หมื่นหลังพันเลา
ทุกสิ่งพร้อม	เผิ้งต่อแตนเหลือง ก็ดี
เขาก็	เอาฮวงฮัง	ซู่ตัวถวายเจ้า
แม้นว่า	เสือโคร่งพร้อม	เสือเหลืองลายผ่าน ก็ดี
เขาก็	เอาหมู่กวาง	คาบถวายเจ้า
แม้นว่า	หมีเหมือยเหม้น	พึงคณาเอิกด่าง ก็ดี
เขาก็	ขบคาบไม้	มาแล้วถนอมถวาย
แม้นว่า	กบเขียดพร้อม	คณาอึ่งในดง ก็ดี
เขาก็	มาถวายตัว	เสพนันเนืองฮ้อง
แม้นว่า	พลายสารช้าง	ฉัททันต์ขาวเผือก ก็ดี
ก็หาก	เดินไพรมา	ซู่ตัวหุ้มเจ้า
เดียรดาษพร้อม	แปดหมื่นสี่พันตัว
เทวดานำ	ขวี่มาถวายเจ้า
แม้นว่า	อัสสาม้า	ตัวงามขาวเผือก ก็ดี
ทะยานตนมา	ดุ่งเดินหาเจ้า
นับอ่านได้	แปดหมื่นพันปลาย
เทวดาทรง	ขวี่มาถวายเจ้า
ฝูงหมู่	เงินคำพร้อม	เป็นลำบุออก
เวียนแวดล้อม	เป็นต้ายอฺยู่สลอน
แม้นว่า	กงจังแก้ว	เป็นดั่งกงเกวียน
เทวดา	นำมาถวาย	แห่งศรีจอมเจ้า
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระยาหลวงคันคาก
พระก็	เนากงจักร	ขวี่ผันทะยานผ้าย
ผันผาดอ้อม	ขงเขตชุมพู
ก็บ่	มีนานสัง	ดั่งลมยามน้อย
เลยเสด็จเข้า	ขึ้นมาผาสาท
พระก็	ลงจากแก้ว	จักรไว้ที่สูง
ยาบ ๆ เหลื้อม	จักรส่องเฮืองแสง
เป็นดั่ง	กงตาตาวัน	เมื่อยามยังเช้า
บ่ได้ทุกข์ไฮ้	สัพพะสิ่งเงินคำ
เทวดานำ	มาถวายเจ้า
ยูท่าง	บาไทท้าว	ประสงค์ทานทุกสิ่ง
ฝูงไพร่น้อย	เหลือล้นฮั่งมี
เขาก็	แซว ๆ พร้อม	สาธุการเสียงสนั่น
ทุกท่านไท้	ยอย้องว่าดี
เขาก็	สุขยิ่ง	เทวดา
ตั้งว่า	บุญเฮามี	ก็จิ่งเห็นสองเจ้า
แม้นว่า	พระพ่อเจ้า	ทังแม่เกษิมดี
ก็หาก	ศรัทธาสุข	เพิ่งบุญบาท้าว
แม้นว่า	ฮ้อยประเทศท้าว	เมืองส่วยหลายพระยา ก็ดี
เขาก็	สาธุการดอม	เพิ่งบุญบาท้าว
ฝูงหมู่	เสนาพร้อม	พลแพนแสนโกฏิ
เขาก็	มาอฺยู่เฝ้า	แฝงเจ้าอฺยาลือ
เจ้าบ่	คึดยากง้อ	เมืองอื่นมาเล็ว
ยินสำบายบาน	ดั่งสวรรค์เมืองฟ้า
คนยืนได้	แสนปีเป็นเขต
ยูท่าง	ยืนอฺยู่หมั้น	ดอมดั่งลูกเมีย
อันว่า	คำตายนั้น	บ่มีใผฮู้ข่าว เสียแล้ว
ยูท่าง	เอ้โอดอฺย้อง	สงวนเหล้นบ่าวสาว
นับแต่	ภูธรท้าว	เสวยเมืองเป็นใหญ่
ฮ้อยขวบเข้า	ระดูตั้งถ่ายปี
เมื่อนั้น	อุบาทว์ฮ้อน	ปางก่อนกรรมเวร
มาถองเถิง	ถืกบาไทท้าว
คือว่า	บังเกิดแล้ง	ได้ขวบเจ็ดปี
ฝนบ่	มาฮวายฮำ	ไค้ฟังดูดายแห้ง
ฝูงหมู่	ชลธีน้ำ	วังหลวงเขินขาด
ฝูงหมู่	แม่น้ำน้อย	เลยแห้งเปล่าดาย
เมื่อนั้น	อุกขลุกฮ้อน	เป็นควันเมฆ
คือดั่ง	ไฟหากไหม้	แม่น้ำทังฮ้อนแผ่นดิน
เมื่อนั้น	ซะพาดพร้อม	ฝูงหมู่เสนา
เขาก็	ทูลราชา	พระยองยอดเมืองเป็นเจ้า
บัดนี้ ฝนบ่	มาอฺยาดย้อย	ฮำแผ่นธรณี
พริกพลูเลย	เหี่ยวตายเสียเสี้ยง
สันใดให้	ฝนลงฮำแผ่น ดินนี่
บ่กว่าเจ้า	ผายเผี้ยนส่องญาณ หั้นท้อน
ฝูงข้า	ทูลบาทพื้น	ย่ำขม่อมภูธร
ก็หาก	เหลือคำคึด	บ่ถองเถิงฮู้
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระยาหลวงคันคาก
เจ้าก็	ปงอาชญ์ต้าน	เสียงห้าวบ่กลัว
อันว่า	ฮากเมืองนี้	มีฝนเป็นฮาก สูเฮย
คันว่า ฝนบ่	ลงอฺยาดย้อย	เมืองบ้านมุ่นกะจวน
อันว่า	แก่นเมืองนี้	แม่นหลาวแหลมง้าวหอก จิ่งแล้ว
ยามเมื่อ	เศิกต่างบ้าน	ชิงแท้ยาดเล็ว
อันว่า	หูเมืองแม่น	เทวดาเจ้าเข็ด
ยามเมื่อ	เป็นเหตุฮ้อน	เขาฮู้ก่อนเฮา
อันว่า	ตาเมืองได้	หมอโหรคิ้วเสี่ยง
เขานั้น	เป็นผู้กั้ง	บังไว้ขอบเมือง
อันว่า	ฝาเมืองได้	คาเมบ้านนอก
เขานั้น	เป็นผู้กั้ง	บังไว้ขอบเมือง
อันว่า	เขื่อนเมืองได้	แก้วสามประการเป็นที่เพิ่ง
คือว่า	แม่นพระเจ้า	พระธรรมแห่งพระสังฆ์
อันว่า	ใจเมืองได้	ลูกสาวพระยาใหญ่
นางจัก	มีลูกเต้า	เป็นเชื้อสืบสาย
อันว่า	พระยาแดดได้	พระยาหลวงเสวยราชย์
ยามเมื่อ	บอกเวียกบ้าน	การอฺย้าวไพร่เมือง
อันนี้	คลองประถมเถ้า	บุฮาณสอนสั่ง
สูจ่ง	จำจื่อไว้	เมื่อหน้าอฺย่าลืม
อันว่า	เจ้ากล่าวต้าน	ฮีตฮ่อมคลองสัน
ฝูงเสนา	จื่อจำคำไว้
บัดนี้	บังเกิดแล้ง	ได้ขวบเจ็ดปี
เฮาจัก	ถามนาโค	นาคหลวงในน้ำ
อันว่า	พระยานาคนั้น	จบเพททรงฤทธี แท้แล้ว
เขาจัก	ทำฉันใด	ก็หากเป็นฉันนั้น
เขาก็	ยังเอาแก้ว	เงินคำมาสว่าย เฮานี่
กูจัก	ไปเถียวถอง	ถามแท้เหตุฝน
ค้อมว่า	จารจาแล้ว	ภูธรเสด็จด่วน
บาก็	เลยขึ้นแก้ว	จักรแผ้วเผ่นไป
จักรไป	ผ่านน้ำ	สมุทรใหญ่วังหลวง
เป็นเพื่อ	เตโชจักร	บ่ไหลแปวน้ำ
เลยล่วงเข้า	เมืองนาคนาโค พุ้นเยอ
เขาก็	เห็นภูธร	ขาบทูลทังอฺย้าน
นาคก็	ทูลถวายไหว้	ภูธรมาฮอด สังนี่
รือว่า	เป็นเหตุฮ้อน	การเจ้าเยื่องใด
เมื่อนั้น	ราชาเจ้า	พระยาหลวงคันคาก
ไขพากย์ต้าน	เสียงห้าวบ่กลัว
บัดนี้ เฮาก็	เคืองใจด้วย	วุดทะ ฝนเขินขาด จิ่งแล้ว
เฮาจิ่ง	มาฮอดเค้า	ถามแท้บ่อฝน
ใผหาก	ยังย่อมฮู้	อันที่ฝนตก
ชื่อว่า	มาภายบน	แต่เทิงเมืองฟ้า
นาโค	เคยเมือฟ้า	หาแถนฮู้เหตุ ฝนตี๊
อันว่า	หากยังย่อมฮู้	แถลงถ้อยอฺย่าบัง
เมื่อนั้น	นาคกล่าวต้าน	แถลงบอกภูธร
อันว่า	จอมหัวไป	องค์เดียวบ่ควร นาเจ้า
ข้าจัก	เล่าภาคพื้น	หมายบอกภูธร
อันชลธาร์	บ่อฝนมีแท้
ทันที่ยอด	เขาเสมรุอันอยู่ จิ่งแล้ว
บัวรภัณฑ์	แวดล้อม	ระวังอ้อมดั่งเดียว
อันว่า	เขาเสมรุนั้น	ลำสูงสุดยอด
แปดหมื่น	สี่พันโยชน์แท้	เป็นด้ามแต่สูง
ดอยสันตะ	บัวรภัณฑ์นั้น	ยังสูงเพียงถอง
ลำดับ	ลงซู่ถ้าน	เหมือนด้ามลูกแคน
บัวร-	ภัณฑ์หนึ่งนั้น	สูงถองเขาเสมรุ
ที่นั้น	เมืองพระยาแถน	อยู่เสวยสมสร้าง
คันว่า	เมือฮอดฟ้า	ขอดอมน้ำบ่อ
แถนบ่	มีขีนสัง	หากจักปงลงให้
ยังมีแท้	สระคุงคาอันหนึ่ง
แถนก็	เป็นผู้เค้า	สงวนหลิ้นส่วงเฮือ
ยามเมื่อ	ฮ่วน ๆ ฟ้า	ปีใหม่เดือนหก
นาคเมือเถิงแถน	กล่าวขอดอมน้ำ
พระยาแถนเจ้า	บ่มีขีนพระยานาค
ให้นาคหลิ้น	ตีน้ำแกว่งหาง
สน ๆ พร้อม	พึงคณาพระยานาค
ตีฟาดน้ำ	สงวนหลิ้นเพื่อนกัน
สระใหญ่กว้าง	เฮียกชื่อคุงคา
ก็จิ่ง	เพพังลง	ซู่คันเป็นก้อน
ในเมื่อ	ลมแข็งกล้า	คือคมมีดขุด
ก็เล่า	เลยหอมอุ้ม	ยอถิ้มใส่เสมรุ
ก้อนน้ำค้าง	ฟาดเหลี่ยมเขาเสมรุ
ก็หาก	เค็ง ๆ ดัง	แตกกะจวนทลายฟ้ง
ก็จิ่ง	ตกลงฟ้ง	ธรณีในโลก เฮานี่
คนจิ่งเอิ้น	เป็นน้ำห่าฝน
อันว่า	ฟ้านั้น	ยังต่างนิทาน
ยังว่า	เทวดานางน้อย	เมขลาฤทธีกล้า
ยามเมื่อ	ฮวง ๆ ฟ้า	ปีใหม่ตั้งมา
นางจิ่ง	ยินดีชม	ชื่นสงวนคำหลิ้น
นางจิ่ง	อฺย้อนหน่วยแก้ว	ลูกประเสริฐเผลียงไป
นำห่าฝน	แสงเหลื้อม
ยังมี	พระยายักษ์ผู้	อาคมจบเพท ธนูนั้น
มันก็	ยอปืนทอง	แกว่งยิงเอาแก้ว
ปืนบ่	ถองถืกแก้ว	นางน้อยเมขลา สังเลย
ลวดซอด	ผันลงมา	ผ่าเผลียงลำไม้
แต่นั้น	มนุสสาเชื้อ	ฝูงคนในโลก เฮานี้
เฮียกว่า	ฟ้าผ่าไม้	มีแท้เที่ยงจิ่ง เจ้าเฮย
คันว่า	พระยานาคต้าน	เว้าเหตุคลองฝน ดั่งนั้น
ราชาพระ	โจทย์ถามหาข้อ
เป็นสังแท้	วันสาฝน	บ่ฮำแผ่นดินนี่
นาคบ่	มีชื่นได้	ลอยหลายดั่งนั้นรือ
เมื่อนั้น	พระยานาคต้าน	หมายบอกภูธร
บัดนี้	พระยาแถนกัน	บ่ให้ลอยลงหลิ้น
แม้นว่า	ฝูงนาคพร้อม	ขึ้นเหนี่ยวหลายที ก็ดี
พระยาแถนเลย	เคียดฟุนจาข้า
เมื่อนั้น	พระกล่าวต้าน	ถามนาคสองที
เป็นสังแถน	จิ่งมาหวงไว้
เมื่อนั้น	นาคกล่าวต้าน	หมายบอกตามมี
แถนก็	มีใจขม	แก่พระอวนจอมเจ้า
แถนว่า	สมภารเจ้า	ภูธรแข็งข่ม จิ่งแล้ว
มนุษย์	ในโลกล้ำ	ทังค้ายส่วยไฮ
แถนก็	วิตกด้วย	ภูธรสุขลื่น
ก็จิ่ง	หวงห้าม	น้ำฟ้าบ่ให้ลง
ค้อมว่า	นาคกล่าวแล้ว	พระบาทหลิงเห็น
ก็จิ่ง	ถามนาโค	นาคีที่ทางทันเค้า
เมืองแถนพุ้น	หนทางยังฮอด รือบ่
นาคกล่าวต้าน	ทางขึ้นบ่ห่อนมี พระเฮย
เอฺยียวว่า	จบเพทเพี้ยง	ไปเทิงอากาศ บ่ฮู้
อันว่า	ทางไต่พื้น	เทียวขึ้นบ่ห่อนมี พระเฮย
จักทรงจักรแก้ว	ผันไปยังฮอด รือบ่
นาคว่า	ฮอดแต่เจ้า	พระองค์นั้นผู้เดียว
ใผจัก	มาปุนแพ้	พระยาแถนนั้นบ่มีแล้ว
แถนจบเพทเพี้ยง	คำฮู้ศาสตร์ศิลป์
คันว่า	นาคกล่าวเว้า	ฮู้เหตุทางไกล
ภูธร	ทรงคำคึด	อฺยู่สึงหลึงคะนิงฮู้
พระจิ่ง	ปงคำให้	นาโคพระยานาค
สูจ่ง	แปงหนทาง	ก่อหินคูนขึ้น
พอให้	สูงเพียงพื้น	จอมเขาแถนอยู่ นั้นเทิ้น
ก็จัก	นำหมู่ช้าง	พลขึ้นผาบเล็ว
เฮาจัก	เตือนป่าวพร้อม	พระยาปลวกทังหลาย
ให้เขา	มาพลันตีเปือง	ช่อยเฮาคูนขึ้น
เมื่อนั้น	นาโคเจ้า	โดยคำพระบาท
พระฮีบ	ทรงกงจักร	ต่าวคืนเมือบ้าน
เมื่อนั้น	กงจักรแก้ว	ผันคืนโดยฮีบ
ฮอดฝั่งน้ำ	เซายั้งหลิ่งชัน
พระจิ่ง	บายเอาค้อน	มาตีจูมปลวก
เตชะนำ	เฟือนขึ้นทั่วดิน
เมื่อนั้น	พระยาปลวกอฺย้าน	ฟ้าวออกมาเปือง
หลายพลมา	โกฏิแสนเหลือล้น
เขาก็	ทูลชุลีไหว้	พระยาแถนคันคา
เป็นเหตุฮ้อน	การเจ้าเยื่องใด พระเฮย
เมื่อนั้น	ภูธรเตือน	ป่าวพลพระยาปลวก
บัดนี้	เหตุว่าแล้ง	เมืองบ้านขาดฝน
สูจ่ง	เอากันพร้อม	คูนทางดอมนาค ภายพุ้น
แทบที่ใกล้	เสมรุพุ้นขอกดอย
อฺย่านานแท้	เฮ็วพลันคูนฮีบ
ให้ถีบขึ้น	เถิงฟ้าฮอดแถน
เฮาจัก	ยอพลขึ้น	เล็วแถนมีอฺย่อน สูเฮย
ให้แถน	ส่วยน้ำฟ้า	เมืองบ้านชุ่มเอฺย็น
แต่นั้น	พระยาปลวกพร้อม	โดยอาชญามี
เขาก็	เอากันไป	ก่อคูนมีช้า
ยาบ ๆ พร้อม	คณาปลวกในชุมพู
ยน ๆ หลาย	บ่อาจสังขยาได้
แต่นั้น	ภูมีไท้	เสด็จคืนโดยฮีบ
เถิงที่	ผาสาทกว้าง	เซายั้งคอง
เมื่อนั้น	หื่น ๆ พร้อม	พระยานาคในสมุทร
ดูเหลือหลาย	บ่อาจสังขยาได้
เขาก็	ผันผยองอุ้ม	ภูดอยหลายหน่วย
ติดต่อตั้ง	กันขึ้นก่อสูง
ปลวกก็	ขนดินขึ้น	ถมทางนำนาค
ดูแก่นหมั้น	เหมือนเพี้ยงดั่งภู
นับแต่	แปงทางได้	สามปีทัดเที่ยง
ก็จิ่ง	เพียงจอมดอย	ฮอดเมืองแถนพุ้น
ค้อมว่า	บรบวนแล้ว	ทังหลายเสด็จพราก
นาคก็	มาขาบไหว้	ทูลเจ้าบอกแถลง
เมื่อนั้น	ภูมีเจ้า	พระยาหลวงคันคาก
เจ้าก็	ฮับพากย์ต้าน	ยอย้องว่าดี
เมื่อนั้น	โง่ง ๆ ฆ้อง	พระยาหลวงเตือนป่าว
จัดบ่าวพร้อม	พลตื้อฮีบพลัน
สน ๆ ใช้	ให้ถีบอาชาไนย
ยน ๆ ไป	ซู่พระยาอย่าช้า
สมประมาณได้	เจ็ดวันมาฮอด
ทุกพร่ำพร้อม	อย่าช้าซู่พระยา
หื่น ๆ พร้อม	พลมากเหลือหลาย
เขาก็	นองพลมา	ดั่งทรายไหลแล้ง
เจ็ดหมื่นพร้อม	ปลายสี่พันพระยา
ในชุมพู	หากมาดูถ้วน
ใผบ่	ขัดแข็งได้	โดยเปืองภูวนาถ
มาฮอดเจ้า	จอมไท้คันคากคำ
อันจัก	สังขยาได้	พลแพนมีมาก
นับอ่านได้	แสนตื้อติ่วอักโข
นับแต่	กุญชโรช้าง	พลายสารแสนโกฏิ
มามากล้น	สามตื้อแปดอักโข
ซะเพิกพร้อม	เต็มแผ่นธรณี
อือทือมา	มืดมัวมีมั้ว
ซะเพิกช้าง	สารเผือกฉัททันต์
แปดหมื่น	สี่พันตัว	เครื่องคำดาห้าง
พลหรม้า	ลาวังแฮงขาวเผือก
ผันเผ่นเต้น	ดั่งลม
นับอ่านได้	แปดหมื่นสี่พันตัว
เฮืองงามคือ	เครื่องคำดาห้าง
คันว่า	โฮมไพร่พร้อม	หาโยคยามดี
เถิงเมื่อ	ยามอุทธังราชา	พระยอดเมืองยัวรย้าย
พระก็	เอานางแก้ว	อุดรไปพ่าง
ขึ้นเหนือหลังสาร	ฮ่วมบาไทท้าว
ฟังยิน	คื่น ๆ ก้อง	กลองเสพสะบัดไชย พุ้นเยอ
ยน ๆ ยวง	ฮ่มขาวกางกั้ง
หลิงเห็น	พาบ ๆ เหลื้อม	ปะคือขาวไปก่อน พุ้นเยอ
นาคา	ไปภายบน	บอกทางทันเค้า
เมื่อนั้น	พระยาครุฑพร้อม	ทังสังข์ไปก่อน
ทะยานป่อมลม	ก่อนบาบุญกว้าง
บินบนพร้อม	พึงคณานกป่า ก็ไป
เขาก็	บินแวดล้อม	พระยาเจ้าครุฑหลวง
ฝูงหมู่ฮ้าย	เผิ้งต่อแตนเหลือง ก็ไปนัน
เขาก็	ขันอาสา	ก่อนบาบุญกว้าง
อือทือพร้อม	บินบนมัวมืด
คื่น ๆ ก้อง	ควงฟ้าฟั่งเฟือน
บินสอดแส้ว	คณามอดหัวสิน ก็ไป
เขาก็	ขันอาสา	ซู่ตัวมีอฺย้าน
ฝูงหมู่	จังไฮฮ้าย	เสือเหลืองเสือโคร่ง ก็ไป
คุมมุมหมี	หมู่เหมือยเห็นอ้ม
ทังหมู่เหม้น	คอก่านกังลิง ก็ไป
ชะนีโตนขว้าง	ควงไปนำไม้
อาสาพร้อม	ทุกตัวมีอฺย่อน
เตอะปากฮ้อง	เสียงห้าวแล่นไป
เมื่อนั้น	เสิน ๆ ย้าย	พลหลายย้ายย่าง
คนคั่งล้น	ทางกว้างคั่งระวัง
ฟังยิน	คื่น ๆ ก้อง	เสียงเสพนนตรี พุ้นเยอ
ควน ๆ นัน	คื้นเคงคุงฟ้า
ฝูงหมู่เจ้า	พระยานาคคนดี
ถือธนูทอง	แห่พระองค์ขวาซ้าย
หลิงเห็น	หื่นหื่นพร้อม	พระยาใหญ่เมือง พุ้นเยอ
เขาก็	ทรงพระยาสาร	แห่พระองค์หลังหน้า
พระผ่อเอฺยี้ยม	เดียรดาษโยธา พุ้นเยอ
มณฑลคับ	แผ่นดินดาฟื้น
ฝูงหมู่	นำหลังนั้น	พึงคณากบเขียด
ฝูงหมู่	บินผ่านฟ้า	พระยาเจ้าครุฑทอง
ฝูงหมู่	หัสดีลิงค์พร้อม	พึงคณาแง้วถ่าว ก็ไป
กาแลฮุ้ง	คณากี้ก่างแซว
ฝูงหมู่	นำปลายไม้	ยลลิงคณาค่าง ก็ไป
หางก่านพร้อม	เห็นเหม้นหมู่ชะนี
เสือโคร่งเขี้ยว	คณาหมีเหมือยป่า ก็ไป
เขาก็	นำไต่พื้น	ดูเฮื่ออยู่หลัง
มณฑลกุ้ม	นำตีนภูวนาถ หมู่นั้น
ให้ฮ่มกว้าง	กางกั้งมืดมัว
ทันที่	แสนถันช้าง	งาขาวเดียรดาษ
ยาบ ๆ พร้อม	กางกั้งฮ่มเพียง
เขาก็	อาสาพร้อม	ขันต่างภูวนาถ
ต้านต่อช้าง	แถนฟ้าบ่กลัว
ซะเพิกช้าง	ขาวเผือกทังมวล
ก็หาก	เป็นเสนา	แห่พระองค์เฟือนฟื้น
ทันที่	ฮง ๆ เหลื้อม	เจ็ดประการแก้วกู่
อันนั้น	ผาสาทตั้ง	หลังช้างแห่งพระองค์
กับทัง	อุดรแก้ว	กัลยาเทียมพ่าง
สองแจ่มเจ้า	ทรงช้างฮ่วมกัน
ทันที่	ซะพู่พร้อม	ด้ามหอกคอคำ
ทวายยองขาว	แห่พระองค์ไปหน้า
ฝูงหมู่	คนเซ็งชั้น	ชั้นขาลายเขียดตะปาด
เขานั้น	เป็นเล็กน้อย	คนชั้นแนบใน
ทันที่	ยน ๆ ย้าย	ปะคือไชยไปก่อน
งามซะล้าย	ทังเอ้เครื่องขาว
อันว่า	พระยานาคเจ้า	อันอยู่ในสมุทร ก็ไป
นิมิต	เป็นฉันคน	แห่พระองค์หัวหน้า
อันว่า	ปิตาไท้	มาดาพ่อแม่ พระองค์นั้น
สองเถ้า	ยังอฺยู่บ้าน	ปุนป้องนั่งเมือง
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	เสด็จไปโดยด่วน
เถิงที่เค้า	ทางขึ้นฮอดภู
พระก็	ให้หมู่ช้าง	ม้าขึ้นเนืองนอง
แซว ๆ คน	ชี่นชมปีนขึ้น
บัดนี้ เฮาจัก	เห็นเมืองฟ้า	พระยาแถนเสวยอฺยู่ จิ่งแล้ว
ขอให้	มีโชคแพ้	เทม้างหมู่แถน
เฮาจัก	เอานางฟ้า	เป็นเมียสมเสพ จิ่งแล้ว
ยูท่างกลั้ว	สาวฟ้าอิ่มกอใจ
เพิ่นก็	ผากฏแท้	สาวสวรรค์งามยิ่ง
คิงอ่อนอ้อน	ปานฝ้ายดีดผง
เฮาจัก	ชมจูบแก้ม	จันทะแจ่มเสน่หา
ยูท่าง	ชมเสน่หา	ยอดนางกัลยาแก้ว
อันนี้	โยธาต้าน	จากันเว้าพากย์
ทุกปากเว้า	สงวนหลิ้นโกกความ
พอเมื่อ	ไหลหลามขึ้น	เมื่อภูสุดผ่อ
เถิงที่	สูงแปบฟ้า	หลิงเอฺยี้ยมควันคิ้ว
เมื่อนั้น	พระบาทเจ้า	คอยผ่อเหลียวลง
เห็นชุมพู	ทีปเฮาดูน้อย
พระก็	หลิงแลก้ำ	สมุทรหลวงแสนย่าน
ยาบ ๆ เหลื้อม	แสงแก้วส่องเขียว
หลิงเห็น	บัวรภัณฑ์ซ้อง	เป็นถันเดียรดาษ พุ้นเยอ
เวียนแวดอ้อม	เสมรุตั้งอฺยู่กลาง
ฝูงไพร่พร้อม	ทุกหมู่โยธา
เขาก็	คอยตาลง	ซู่คนหลิงเอฺยี้ยม
เขาก็	แซว ๆ ท้วง	นันเนืองเสียงสนั่น
มีแม่น้ำ	ทังห้าแง่อโนม
น้ำก็	ไหลหลามอ้อม	เขาเสมรุสามฮอบ
แล้วจิ่ง แตกออก	เป็นแม่น้ำ	ทังห้าหว่างดอย
เมื่อนั้น	หลายวันได้	หลายคืนมาฮอด
มาสืบมื้อ	ประมาณได้สี่เดือน
ก็เล่า	สูงผอกพ้น	บ่เห็นทีปชุมพู
คอยลง	เป็นบดมืด	มัวมีมั้ว
แล้วเล่า	เถิงถีบฟ้า	เมฆอ้อมหนาวเอฺย็น
คอยลงสุด	ชั่วตาเขียวสิ้ว
นับแต่	เดินดุ่งดั้น	ขึ้นสู่เมืองแถน
นาน ๓ ปี	ก็จิ่งถองเถิงไท้
เมื่อนั้น	ภูมีไท้	เถิงเมืองแถนใหญ่
พระก็ บอกให้	ครุฑนาคพร้อม	แปงตั้งก่อเวียง
เมื่อนั้น	ครุฑนาคพร้อม	โดยอาชญ์ภูมี
เขาก็	นีรมิตเป็น	เวียงหินก่อกลม เลยแล้ว
มีทัง	คูเล็กล้อม	ตีนเวียงประชิดฮอบ
หินแก่นกล้า	เป็นต้ายกำแพง
นาคก็	นีรมิตตั้ง	โฮงใหญ่มุงคำ
ทางยาวพอ	หมื่นวาพันฮ้อย
บรบวนแล้ว	ภูมีเซาจอด
แก้เครื่องช้าง	เฮียงฮ้านย่างเชิง
พระก็	ลีลาย้าย	เมือโฮงเถิงแท่น
ศรีแจ่มเจ้า	นางแก้วนั่งแฝง
ดีแก่	ยาบ ๆ เหลื้อม	ทุกหมู่มุนตรี
เสนาเนือง	แห่พระองค์ขวาซ้าย
คื่น ๆ ก้อง	เสียงเสพนนตรี
ออระควนนัน	คื้นเคงคุงฟ้า
เมื่อนั้น พระก็	เตือนเขาให้	ยิงซะบูน้ำมอกใหญ่
เสียงสนั่นเท้า	เมืองกว้างแห่งแถน
เมื่อนั้น	พระยาแถนท้วง	ใผยิงน้ำมอกใหญ่
ฮอยว่า	เศิกใหญ่เข้า	เมืองบ้านแห่งเฮา แล้วรือ
เขาก็	แซว ๆ ท้วง	ทังเมืองฟ้าวฟั่ง
แถนจิ่ง	ใช้ถีบม้า	ไปเอฺยื้ยมล่ำดู
ยาบ ๆ เต้น	ม้าแล่นสน ๆ
เขาก็	ไปเถิงถอง	เบิ่งเห็นเวียง
เขาก็	เห็นหลายล้น	เต็มนาท่งใหญ่
ช้างคื้นเค้า	ทังม้า........
............	.....................	ถามดูหาเหตุ
สูนี่	ลุกประเทศด้าว	ชั้นชื่อชุมพู พุ้นแล้ว
มาถองเถิง	ต่อเล็วแถนเจ้า
เมื่อนั้น	ทูตาก้ำ	พระยาแถนถามถี่
อันว่า	ผู้แห่งเหง้า	สูนั้นชื่อใด
เมื่อนั้น	พลหาญเจ้า	จอมเมืองคันคาก
ต้านกล่าวต้าน	เสียงห้าวบอกกลอน
ชื่อว่า	ราชาไท้	พระยาหลวงคันคาก จิ่งแล้ว
จักรแผ่นแผ้ว	ไชโยแพ้หมู่แถน
เมื่อนั้น	ทูตาก้ำ	พระยาแถนถามที่
สูหาก	มาเคียดให้	ตูแท้เยื่องใด
สูหาก	เนาอฺยู่ห้อง	หนที่ชุมพู ที่พุ้น
สังหากเล็ว	แห่งตูภายพี้
เมื่อนั้น	โยธาก้ำ	พระองค์หลวงคันคาก
บอกเหตุให้	ฮู้ฮ่างคำผิด
สูหาก	ปะบุฮาณ	บนำคำเถ้า
ยามเมื่อ	บุพเพพุ้น	พระยา........
...น้ำฟ้า	ลงให้ซู่ปี
บัดนี้	มาให้แล้ง	ได้ขวบเจ็ดปี หนี้แล้ว
ตูจิ่ง	มาเถิงสู	แป่เพเมืองบ้าน
อันว่า	เป็นแถนแท้	คลองบุฮาณสังบ่จื้อ จำนั้น
บัดนี้ ตูจัก	ฟันแป่ม้าง	เมืองบ้านแห่งสู
เมื่อนั้น	ทูตาก้ำ	พระยาแถนกุมเคียด
เขาก็	เลยตอบถ้อย	คำแม้งส่งเสียง
ตูหาก	เนาอฺยู่ฟ้า	ทศราชตามธรรม
บ่ได้	เป็นทาสา	แต่งฝนสูแท้
อ้างว่า	สูดีแท้	ชนพลายตูก่อน
อฺย่าได้ช้า	วันหน้าจิ่งกุม
ค้อมว่า	ทูตาตอบถ้อย	ม้าแล่นพลันคืน
นำทางเถิง	ฮอดแถนเถียงถ้อย
อันว่า	ทม ๆ ฟื้น	กลางนายิงน้ำมอก
หากแม่น	เจ้าลุ่มฟ้า	เมืองล้านที่คน พระเฮย
ชื่อว่า	ราชาไท้	พระยาหลวงคันคาก
จักรแผ่นแผ้ว	ไชโยแพ้หมู่แถน ว่าอั้น
เขาก็	ขมเคียดให้	พระบาทองค์แถน
ก็เพื่อ	ชาวชุมพู	ห่างฝนเขินแล้ง
บัดนี้ เขาก็	ยอพลขึ้น	มาเล็วพระราช จิ่งแล้ว
ผัดผาบม้าง	เมืองบ้านมุ่นทลาย ว่าอั้น
แถนก็	ฟังพากย์ถ้อย	ข้ามหาดทูตา
พระก็	กำมือตี	พาดหมอนพุนฮ้าย
บัดนี้ ก็จัก	ไปเล็วท้าว	ราชาคันคาก จิ่งแล้ว
สังมา	ดูง่ายแท้	งานพ้นบ่อฺยำ
คู่คน	คู่ใหญ่แท้	ตามเหตุสมภาร
มาฮ่าว	ทำผวนผิด	โอดสะหาวโงงแง้น
ลือว่า หากทรง	ฤทธีล้ำ	ในกงชุมพูทีป จิ่งรือ
สังบ่	ตกแต่งให้	เป็นน้ำห่าฝน นี่เด
เฮาก็	เป็นใหญ่แท้	เสวยราชย์ตามคลอง
บ่ได้	เป็นทาสา	แต่งฝนเขานั้น
โอดว่า	กะดัดแท้	ปีนภูมาสู้ กูนี่
กูจัก	ฟันแป่ม้าง	บายถิ้มกื่งลง
ค้อมว่าแล้ว	ฆ้องป่าวตีเตือน
สน ๆ	ทันเสนา	ฮีบโฮมอย่าช้า
เมื่อนั้น	แถนเลิงพร้อม	แถนลอแถนหล่อ ก็มา
คื่น ๆ พร้อม	พลตื้อติ่วอักโข
ซะเพิกช้าง	งาขาวเดียรดาษ พุ้นเยอ
อาชาไนย	แสนโกฏิกือกองล้น
ซะพู่พร้อม	เตือนแต่งเดาดา
ฝูงหมู่	ไทผาลา	หอกเกียงหลายตื้อ
ฝูงหมู่	สีฮงพร้อม	ซะบูหลวงเคงคื้น
ฝูงหมู่	ไทหน้าจ้าง	ธนูแก้วศาสตร์ศิลป์
มาพร่ำพร้อม	ฝูงหมู่ชาวแถน
เขาก็	มาเปืองเฮ็ว	ฮีบโฮมมีช้า
อันว่า	ไทชาวก้ำ	ชุมพูเมืองลุ่ม ภายพุ้น
เขากล่าวกล้า	ดาห้างว่าซิชน
เฮาบ่	มีหนอฺย้าน	ชาวคนเมืองลุ่ม
ตั้งบ่	เห็นงึดง้อ	สังแท้ท่อใย
เอฺยี่ยวว่า	อินทร์อยู่ฟ้า	ลงโผดชุเขา บ่ฮู้
ตามแต่	คนชุมพู	บ่มีกลัวอฺยุดอฺย้าน
คันว่า	ฮมพลแล้ว	พระยาแถนหาโยค
เถิงเขต	ยามมหาไชย	ก็จิ่งไปจิ่งแท้
ผ่อดู	ขัตฤกษ์ฟ้า	ถืกหน่วยมังคะละ
หมอโหรทวย	แม่นพระองค์จิ่งแท้
บัดนี้	ขัตฤกษ์ฟ้า	ถืกหน่วยมหาไชย แท้แล้ว
ดีแต่	ชนหัวที	เทื่อลุนเขาแพ้
อฺย่าได้	ดนชนหลาย	บ่มีไชยแล้ว
ดีแก่	ชนแต่เค้า	เฮาแพ้เพิ่นรือ พระเฮย
อันว่า	ให้ดีแท้	ยั้งอฺยู่วันลุน ก่อนเทิ้น
หากจัก	มีไชยแข็ง	ข่มไปเขาอฺย้าน
พระก็	แพ ๆ ต้าน	สุราพาด่วน
รือจัก	อดอฺยู่ได้	การฮ้อนดั่งไฟ
บ่ใช่	คลองอันช้า	เอฺย็นใจอฺยุดอฺยู่ ท่านเฮย
เหตุว่า	เสิกใหญ่เข้า	จนใกล้ยาดเมือง ท่านเฮย
เขาจัก	ม้างเฮา	เมื่อวันใดบ่ฮู้
ควรเฮา	ยอพลไป	ต่อเล็วดูท้อน
ค้อมว่า	กล่าวต้าน	เสด็จจากพรากจารจา
ภูธร	ทรงพลายสาร	ออกเวียงยกย้าย
ฟังยิน	คื่น ๆ ก้อง	สะบัดไชยเตือนป่าว พุ้นเยอ
ฝูงหมู่	เสเนศพร้อม	ทังค้ายแห่แหน
หลิงเห็น	ไย่ไย่เปือง	ปะคือปลิวไปก่อน พุ้นเยอ
ฝูงหมู่	ไทฮ่มพร้อม	กางกั้งมืดมัว
ฟังยิน	งง ๆ ฆ้อง	ต่อยตีเตือน พุ้นเยอ
สน ๆ พลาย	ออกปักตูละวังกว้าง
เนืองนันแส้	อาชาไนยหือละแห่น
ชาด ๆ ช้าง	เสถียรฮ้องคื้นเคง
หลิงดู	มาบ ๆ เหลื้อม	ฟ้อนดาบลาคำ พุ้นเยอ
สน ๆ ปบ	แล่นนำตีนช้าง
พอเมื่อ	เถิงท่งกว้าง	คอยผ่อเห็นเวียง พุ้นเยอ
พระก็	เตือนโยธา	แต่งอฺยายขวาซ้าย
อันว่า	หัวขวาให้	ชนขวาอฺย่าอฺย่อน
ก้ำปีกซ้าย	ชนซ้ายอฺย่าหน
สูจ่ง	จ่นกันเข้า	ผาลาเลียนไขว่
ช้างสืบช้าง	เลียนถ้านอฺย่าหน
แม้นว่า	เดียรดาษล้น	ฝูงหมู่ธนูทอง ก็ดี
สูจ่ง	เอากันยิง	อฺย่าเซายามน้อย
แม้นว่า	อาฮงพร้อม	ซะบูทองน้ำมอกใหญ่ ก็ดี
ให้สู	ยัดแก่งแก้	ตำแหน้นผ่าเผลียง
ค้อมว่า	ผู้ผ่านพื้น	พระยาใหญ่แถนหลวง
อฺยายพลแพน	อเนกนองกองกล้า
เมื่อนั้น	อือทือก้ำ	พระยาหลวงคันคาก
เจ้าก็	จำหมอโหร	บอกยามไปหน้า
ยาบ ๆ แส้	ไปก่อนปะคือไชย
ฝูงหมู่	ไทเอาการ	ฮ่มขาวกางกั้ง
ซะเลิกช้าง	ขาเผือกฉัททันต์
ภูธร	ทรงตัวกลาง	ใหญ่สูงพระยาช้าง
เนืองนันอ้อม	ภูมีแสนโกฏิ
หลายส่ำชะ	สารต้นเฮื่องา
ทังมวลพร้อม	เป็นกำลังแสนโกฏิ
แสนส่ำช้าง	สลอนล้ายเฮื่องา
นาคนั้น	โยธาก้ำ	ราชาพระคันคาก
เขาก็	นีรมิตให้	เป็นช้างโกฏิกือ
เมื่อนั้น	นาคาเจ้า	ยิงธนูผายออก
ฝูงหมู่	บินผ่านฟ้า	พระยาเจ้าครุฑทอง
สน ๆ พร้อม	พึงคณาแฮ้งถ่าว
ฝูงหมู่	กาแลฮุ้ง	ฝูงเผิ้งต่อแตน
นอกนั้น	อือทือพร้อม	หมีเหมือยเสือโคร่ง
เสียงปีบฮ้อง	ทังอ้าวคื่นเคง
นอกนั้น	สน ๆ เต้น	คณาเห็นหางก่าน
คื่น ๆ เค้า	คณาเนื้อโคร่งลิง
อันที่	สุดภายซ้อย	พึงคณากบเขียด
เสียงคื่นเค้า	เขาฮ้องมี่นัน
เมื่อนั้น	องค์กษัตริย์ไท้	ราชาพระคันคาก
บอกให้	กบเขียดฮ้อง	โตนเต้นคาบเล็ว
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	ฝูงเขียดคณากบ
เขาก็	เลยแล่นเต้น	เฟือนฟื้นแผ่นดิน
เมื่อนั้น	พระยาจันเจ้า	กบหลวงอวนก่อน
พระยา	แสนอึ่งเพา	ตีฆ้องป่าวพล
อันว่า	คนเซ็งชั้น	ขาลายเขียดตะปาด
ขบแข้วฮ้อง	ในบังกล่าวหาญ
บ่อาจ	คัณนาได้	เหลือหลายคับท่ง
มัวมืดเข้า	เสียงฮ้องคื้นเคง
เมื่อนั้น	แถนเลิงพร้อม	แถนหลวงแถนหล่อ
อันนี้ สัตว์แต่	ใต้ลุ่มฟ้า	มาพร้อมซู่ตัว แท้นอ
เมื่อนั้น แถนก็	ฮวายมนต์ให้	เป็นงูเดียรดาษ
เพินพึงคอ	แล่นนำ
เขาก็	เพินคอขึ้น	เหลียวหากบเขียด
เลยเล่า	สับตอดได้	กลืนเข้าฟั่งเฟือน
แต่นั้น	กบเขียดอฺย้าน	ปบพ่ายพังคืน
ก็เพื่อ	เห็นงูหลาย	คาบกลืนดาเสี้ยง
แดนแต่	พระยาแถนฮ้าย	ฮวายมนต์ให้งูไล่ กินนั้น
เดี๋ยวนี้	งูจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระยาหลวงพระคันคาก
พระก็	บอกหมู่ฮุ้ง	คณาแฮ้งหมู่กา
สูจ่ง	ไปอย่าช้า	สับตอดกินงู พุ้นเนอ
เขาก็	บินบนไป	มืดมัวทังค้าย
เถิงที่	งูแถนพุ้น	เลยกุมสับตอด
ยาบ ๆ พร้อม	คณาแฮ้งหมู่แหลว
ดำปั่งปี้	คณากาแฮ้งถ่าว
เขาก็	สับตอดได้	กินไส้แห่งงู
แดนแต่	กาแลฮุ้ง	กินงูอุบาทว์ ปางนั้น
เดี๋ยวนี้	ฮุ้งแลแฮ้ง	จิ่งได้คู่นั้น สืบมา
เมื่อนั้น	พระยาแถนเจ้า	หลิงเห็นดูหลาก
พระก็	จบเพทพร้อม	คำฮู้ศาสตร์ศิลป์
พระจิ่ง	ฮวายมนต์ให้	เป็นหมาตัวใหญ่
ยาบ ๆ เต้น	ทังค้ายเห่าหอน
เมื่อนั้น	หมาคะโยงเต้น	คาบคอแฮ้งแกว่ง
บ้างพ่อง	ขบคาบได้	ทังแฮ้งหมู่กา
เมื่อนั้น	ฝูงหมู่แฮ้ง	กาพ่ายพังคืน
เขาก็	เห็นหมาหลาย	คาบกินดาเสี้ยง
เมื่อนั้น	ราชาไท้	ภูมีคันคาก
พระก็ จำหมู่	เห็นก่านพร้อม	คณาเนื้อค่างลิง
สูจ่ง	ไปอย่าช้า	ขบต่อเล็วหมา พุ้นเนอ
เขาก็	โดยราชา	ฮีบพลันโตนเต้น
เมื่อนั้น	สน ๆ พร้อม	พึงคณาลิงค่าง
หางก่านพร้อม	เห็นอ้มหมู่ชะนี
เขาก็	อือทือเข้า	หาหมาแถนใหญ่
ทม ๆ เต้น	แผ่นนาผงกลั้ว
เห็นผันเข้า	ทะยานคาบหางหมา
หมาคะโยงสับ	คาบคอเห็นทื้น
ตีนเห็นถีบ	ทำตาหมาบอด ก็มี
ฝูงหมู่	เห็นก่านเข้า	ขบก้นแห่งหมา
ฝูงหมู่	ลิงกังอฺย้าน	คอยไกลปบพ่าย
บ้างพ่อง	ขึ้นต้นไม้	คอยเอฺยี้ยมเบิ่งหมา
เมื่อนั้น	หมาลวดแพ้	ฝูงหมู่ลิงกัง
ทม ๆ ปบ	แล่นคืนทังฟ้าว
แดนแต่	หมาแถนไล่	ลิงกังเห็นพ่าย ปางนั้น
เดี๋ยวนี้	หมาจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
เมื่อนั้น	เคืองใจเจ้า	พระยาหลวงคันคาก
พระก็	บอกอาชญ์ให้	เสือพร้อมหมู่หมี
สูอย่าช้า	ไปเปืองแวนเทียว
ขบคาบเคี้ยว	หมาพุ้นแห่งแถน
เมื่อนั้น เขาก็	โดยอาชญ์เจ้า	ฮีบแล่นสน ๆ
พึงคณาไป	หมื่นตัวเหลือล้น
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	ฝูงหมู่คณาเสือ
เสือ	ทังหมีเหมือย	ฮีบชิงกันเข้า
เถิงที่	หมาแถนพุ้น	เสือคะโยงขบคาบ
ดึงจีกทื้น	กลืนเข้าฮอดพุง
ลางตัวเต้น	แล่นผ่าถันกลาง
คะโยง	คะยันเต้น	ขบแก่หมู่หมา แถนทื้น
เมื่อนั้น	หมาแถนอฺย้าน	ปบหนีพังพ่าย
เสือปีบฮ้อง	ทางก้นแล่นนำ
เลยเล่า	ดับหายเสี้ยง	หมาแถนเสียสว่าง
มุดมอดเมี้ยน	ตายเสี้ยงบ่หลอ
แดนแต่	เสือขบเสี้ยง	หมาแถนตายไขว่ ปางนั้น
เดี๋ยวนี้	เสือจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
เมื่อนั้น	เคืองใจเจ้า	พระยาแถนเห็นหลาก
เห็นหมู่	เสือโคร่งเค้า	หลายตื้อโกฏิกือ
เขาก็	ยาบ ๆ เต้น	มาสู่โยธา
เมื่อนั้น พระก็	ฮวายมนต์เป็น	ตำชานกางกั้ง
เมื่อนั้น	เสือโคร่งเข้า	ไปในถืกตำชานนั้น
คื่น ๆ ก้อง	เสียงฮ้องอยู่ใน
เมื่อนั้น	แซว ๆ ก้ำ	พระยาแถนฮ้องโห่
เขาก็	ถือหอกง้าว	ทวนอ้อมไล่แทง
เมื่อนั้น	เสือท่าวล้ม	ตายไขว่ขีนนอง
ฝูงหมู่	เสือเหมือยหมี	แล่นคืนทังฟ้าว
แดนแต่	พระยาแถนข้า	เอาเสือถืกตำ ปางนั้น
คนจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
เมื่อนั้น	เคืองใจเจ้า	พระยาหลวงคันคาก
พระก็	จัดหมู่เผิ้ง	จังไฮฮ้ายหมู่แตน
สูจ่ง	อย่าได้ช้า	บินสอดเวหา
ไปขบพล	หมู่แถนภายพุ้น
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	เผิ้งต่อแตนเหลือง
เขาก็	บินเวหา	สอดไปเฟือนฟื้น
เถิงที่	พลแถนพุ้น	อือทืออฺยายทั่ว
ขบหมู่	คนแลช้าง	ทังม้าแตกกะจวน
บ้างพ่อง	ถิ้มหอกง้าว	ฟ้าวแล่นซัดเสีย ก็มี
บ้างพ่อง	เมามัวปัด	ป่ายเสียโตนเต้น
บ้างพ่องเต้น	โตนลงน้ำท่วน ก็มี
ลางพ่อง	ผ้าจุ่มน้ำ	ปกลี้อยู่ใน
ช้างม้าฮ้อง	เสียงสนั่นเนืองนัน
เมื่อนั้น พระยา	ตกคะมะอฺย้าน	ใจฟ้าวฟั่งเฟือน
เมื่อนั้น พระก็	ฮวายมนต์ให้	เป็นไฟลนลาบ
คื่น ๆ เค้า	ควันกุ้มทั่วเมือง
เมื่อนั้น	ฝูงต่อเผิ้ง	อฺย้านสั่นบินคืน
ทม ๆ ไฟ	ไล่นำควันกุ้ม
แดนแต่	ไฟแถนไหม้	เป็นไฟจุดต่อ ปางนั้น
คนจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
เมื่อนั้น	ไฟแถนกุ้ม	มาจญฮ้อนเดือด
พระคันคากเจ้า	เลยฟ้าวฟั่งเฟือน
เมื่อนั้น ครุฑก็	ถุยถ่มน้ำ-	ลายเกิดเป็นฝน
ทม ๆ ตก	หลั่งลงนานเอื้อน
เมื่อนั้น	ดินนองน้ำ	ไฟแถนมุดมอด
แฮ่งเกิด	เป็นแม่น้ำ	ไหลถ้วมถมแถน
เมื่อนั้น	แซว ๆ ก้ำ	พลแถนไหลล่อง
บ้างพ่อง	ขึ้นง่าไม้	ทังอฺย้านสั่นสาย
เมื่อนั้น แถนจิ่ง	ยิงธนูเปือง	อาคมไกวแกว่ง
ยิงบาดแม้ง	ชี้ซื่อครุฑทอง
ปืนเสวงขึ้น	เมือบนเคงคื้น
ครุฑก็	อ้าปากไว้	ปืนเจ้าฮีบกลืน
เมื่อนั้น	ปืนซอดก้น	ครุฑออกเป็นไฟ
ไปลามเผา	แห่งพลแถนฮ้อน
ขี้ครุฑ	ตกถืกช้าง	ฮ้องล้มท่าวทังอฺยืน
พลแถน	นองกันตาย	ดั่งหินกลางแก้ง
แถนจิ่ง	ฮวายมนต์ขึ้น	เป็นผามเหล็กแผ่น
มุงหุ่มกั้ง	บังไว้ซู่ภาย
เมื่อนั้น	แถนเลิงพร้อม	แถนลอแถนหล่อ
พระก็	ฮีบเป่าช้าง	ทังม้าเทียวคืน
เมื่อนั้น	แถนยิงเปือง	ธนูทองเป็นแฮด
แฮดก็	ปากฮ้อง	ไฟไหม้ลุกไป
ลามไหม้	พลหลวงพระคันคาก
มุดมอดเมี้ยน	ตายเสี้ยงจุ่มจม
เมื่อนั้น	เคืองใจเจ้า	พระองค์หลวงคันคาก
พระยานาคเกี้ยว	ขบได้ฮีบกลืน
นาคก็	กลืนออกก้น	เป็นหน่วยซะบูหลวง
กลอยแฮงฟัน	เบ่งไปดังฟื้น
ถืกช้างม้า	ฝูงหมู่พระยาแถน
กองกันตาย	อเนกนองเหลือล้น
แถนจิ่ง	ฮวายมนต์เป่า	พลคืนฉันเก่า
เมื่อนั้น	พระบาทเจ้า	แถนฟ้าแกว่งธนู
พระก็	ยิงซะบูทอง	ขงเขตจักรวาล
เค็ง ๆ ดัง	คื้นคือคุงฟ้า
ปืนผันเกี้ยว	เทิงบนอากาศ
บังเกิด	เป็นหอกง้าว	ลงพื้นเสียบคน
เมื่อนั้น	เค็ง ๆ ก้ำ	พระยาหลวงคันคาก
ตายล่าวล้ม	เลียนพร้อมพร่ำกอง
ครุฑจิ่ง	คึงปีกกั้ง	เป็นแผ่นกระดานหิน
เมื่อนั้น	ราชาไท้	เวสสุวัณตนใหญ่
เจ้าก็	ฮวายมนต์อฺยำ	เป่าคนคืนพร้อม
เมื่อนั้น	พระยานาคเจ้า	เลยถั่งลมดัง
เป็นแปวลุก	ดั่งไฟขวานฟ้า
ทม ๆ ไหม้	พลแถนตายจุ่ม
ช้างแลม้า	แถนล้มอเนกนอง
เมื่อนั้น	แถนฮวายมนต์ให้	เป็นฝนแสนห่า
ไฟนาค	มุดมอดเสี้ยง	ไปแล้วอฺยู่เอฺย็น
แถนจิ่ง	ฮวายมนต์กั้ง	เวียงหินประชิดฮอบ
แล้วจิ่ง	เป่าช้างม้า	พลตื้อลุกคืน
เมื่อนั้น	ราชาให้	พระองค์หลวงคันคาก
พระบ่ช้า	ไกวเปืองแกว่งธนู
พระก็	ยิงไปให้	เป็นขวานฟ้าผ่า
ตำถืกต้อง	เวียงแก้วแห่งแถน
ปืนเหาะอ้อม	ผันผาวยังหิน
เค็ง ๆ ดัง	คือเสียงฟ้า
เมื่อนั้น	ผ่าเมฆล้อม	เวียงหินกระจัดแตก
ผงเผ่าไหม้	เสียแล้วเปล่าเอฺย็น
ปืนซ้ำ	ทม ๆ เข้า	หาพลแถนพ่าย
ถืกช้างม้า	พลล้มไขว่ขีน
แล้วเล่า	ผันผยองเกี้ยว	คืนมาแหล่งเก่า
พระบาทเจ้า	ใจห้าวชื่นชม
เมื่อนั้น	แถนผ่อเอฺยี้ยม	มนต์เป่าพลคืน
ผันตนเถิง	ขี่พลายไสเข้า
แถนก็	โจก ๆ ฮ้อง	หาพระยาคันคาก
บัดนี้ เชิญพระ	มาต่อช้าง	กันท้อนสว่างกอใจ
อันอาคมนี้	สองเสมอโสภา กันแล้ว
บ่ลื่นด้าม	เสมอแท้ท่อกัน
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	ออกปากง้ำ	คิงก้าวกล่าวหาญ
ใผจัก	มาอฺยุดอฺย้าน	ตีนมือสบโบก นั้นเด
มือหาก	มีห้านิ้ว	บ่มีอฺย้านอฺย่อนใผ
ค้อมว่า	พระกล่าวแล้ว	เสด็จขวี่คอพลายสาร
พลายสารไป	ต่อแถนบ่มีอฺย้าน
เสนาพร้อม	นำพระองค์แหนแห่
บฮู้	กี่โกฏิตื้อ	เหลือล้นติ่วตง
เมื่อนั้น	แถนแยกช้าง	ไสต่อภูธร
สองแฮงฮบ	ผ่าชนเสถียรฮ้อง
ช้างต่อช้าง	แฮงหากค่ากัน
แถนก็	ยอขอตี	ผ่าเผลียงเปืองล้ำ
ตำเทริดเจ้า	พระยาหลวงคันคาก
หมวกแตกฟ้ง	นายท้ายแกว่งสะเด็น
เมื่อนั้น	แปดหมื่นพร้อม	ปลายสี่พันพระยา
โฮมกันชน	เผือกสารแถนเจ้า
เมื่อนั้น	พระบาทเจ้า	อฺยุดอฺยู่บ่มีไชย
ถอยพลายสาร	หมูบหลังคึงไว้
เมื่อนั้น แถนก็	มีไชยแพ้	ตีหัวพระคันคาก
เลยลวด	สับแยกช้าง	คืนตั้งแกว่งขอ
แข็งบ่	หลายตัวแท้	มาชนโฮมฮ่อ กูนี้
หลางจัก	เสียราชา	คอบขอกูแท้
โอดว่า	หาญดีแท้	มาชนสองเล่า ดูท้อน
สังมา	ถอยฮีบอฺย้าน	หนีฟ้าวเทียวคืน นีเด
มันหาก	ลือกูแท้	แถนหลวงจบเพท จิ่งแล้ว
ใผผู้	ต้องต่อหน้า	กูแท้หลางจักตาย
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระองค์หลวงคันคาก
ทวายมือ	คลำดูหัว	ใค่เหมือนจูมฆ้อง
พระก็	แข็งใจต้าน	จาแถนทังสั่น
เทื่อนี้	โชคท่านแล้ว	อย่าได้โอดสะหาว
ยังจักเห็น	มื้ออื่นแท้	วันลุนท่านจ่งเบิ่ง ดูท้อน
อันนี้ เคราะห์คราส	กูไป่มั้ว	เหมือนซิซ้ำส่งปี
ค้อมว่า	จารจาแล้ว	ตาวันตกต่ำ
เอากัน	พรากซู่ก้ำ	ไหลเข้าสู่เวียง
แถนก็	ไหลพลเข้า	ในเวียงหมดหมู่
หินแก่นกล้า	ตันไว้ปองทวาร
คื่น ๆ ก้อง	ยิงหน่วยซะบูหลวง
เสนาแหน	อฺยู่ยามตีฆ้อง
พระยาแถนเจ้า	ลีลาเถิงแท่น
สนม	ทังเทวี	แวดระวังเลียนซะล้าย
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	ไสสั่นช้าง	เฮียงฮ้านจอดพลาย
พระก็	ลีลาขึ้น	เมือเทิงเถิงแท่น
ศรีแจ่มเจ้า	นางแก้วอฺยู่แฝง
พระก็	ฮวายมนต์กั้น	กะดานหัวอันใค่
ค้อมว่า	มนต์ถืกต้อง	หัวเจ้าแลบงาม
แดนแต่	ภูมีต้อง	คันขอหัวใค่ ปางนั้น
หัวคัน-คากจิ่ง	ได้เยื่องเค้า	คู่นั้นสืบมา
ยังใค่	เป็นอ้อล้อ	ทันที่กระดานหัว แท้แล้ว
ก็จิ่ง	เป็นแนวนาม	ซู่ตัวเดี๋ยวนี้
เขาหาก	เป็นวงศาเชื้อ	ภูธรประเหียรฮูป มีแล้ว
เฮาถ้า	หลิงผ่อเอฺยี้ยม	หัวนั้นใค่จิ่ง แท้แล้ว
เมื่อนั้น	ผู้ผ่านพื้น	พระคันคากราชา
พระก็	เตือนโยธา	ซู่ตนยั้งพร้อม
บัดนี้	จักบอกให้	คณามอดหัวสิน
สูจ่ง	ไปกินเสีย	เครื่องเคราแถนพุ้น
สูจ่ง กัดหมู่	คันขอช้าง	พระยาแถนทังหอก
ฝูงหมู่	ด้ามดาบง้าว	กินเสี้ยงอฺย่าหลอ
กินทัง	สายธนูหน้า	ทังปืนทุกสิ่ง
สูอฺย่าช้า	เดี๋ยวนี้ฮีบไป
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	คณามอดหัวสิน
เขาก็	พึงคณาไป	เทียวพลันมีช้า
เขาก็	อือทือเข้า	ไปในเวียงใหญ่
กัดดาบด้าม	ขอช้างเครื่องเครา
เขาก็	กินเสียเสี้ยง	ธนูศิลป์สายก่ง
ฝูงด้ามมีดพร้า	คันจามพร้อมหอกแหลม
ฝูงหมู่	พลแถนพร้อม	เอากันหลับอฺยู่
มอดก็	ยูท่างเคี้ยว	กัดแห้นเครื่องเครา
แดนแต่	มอดกัดเสี้ยง	ของแถนทุกสิ่ง ปางนั้น
เดี๋ยวนี้	มอดจิ่งได้	คู่นั้นสืบมา
แม้นว่า	เห็นเครื่องไม้	สัพพะสิ่งของเฮือน ก็ดี
เขาก็	พากันกัด	ซู่ตัวกินเสี้ยง
ก็จิ่งได้	นามกรเชื้อ	เขามาว่ามอด จิ่งแล้ว
เห็นว่า	แถนมอดเมี้ยน	ปางนั้นคอบเขา
คันว่า	เขากัดเสี้ยง	ของแถนทุกสิ่ง
เขาจิ่ง	บินสอดแส้ว	คืนแล้วคอบพระองค์
บัดนี้ ฝูงข้า	ไปกินเสี้ยง	ของแถนทุกสิ่ง
พระจิ่ง	หลิงล่ำเอฺยี้ยม	ยามเช้าเมื่อวัน หั้นท้อน
เมื่อนั้น	พระบาทเจ้า	ฮับพากย์พลอยจา
ดีท่อ	ขันอาสา	แก่กูตัวกล้า
ดีแก่	สุริเยศขึ้น	เลียบขอบเขาทอง พุ้นเยอ
ฮง ๆ ใส	ส่องมาเฮืองแจ้ง
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	เตือนพลเฮ็วฮีบ
สูอฺย่าช้า	วันนี้โชคมี
นาคจ่ง	มาคาบท้าย	ขวี่ฮ่มเฮาพระองค์ หนี้เทิ้น
จิ่งจัก	ทรงกำลัง	ผูกแถนเอาได้
ให้ท่าน	ถือเอาบ่วง	มุงคุลนาคบาศ ดีเนอ
ดาถ้าคล้อง	แถนแท้เมื่อชน
คันว่า	เฮากลอยเปือง	ขอคำตีผ่า แถนนั้น
ท่านอฺย่าช้า	พลันถิ้มใส่คอ
ซ้ำพันเกี้ยว	ดึงแก่เอาเนอ
อย่าได้ช้า	เปืองแท้ฮีบเมือ
ค้อมว่า	เจ้ากล่าวแล้ว	เสด็จออกผานผาน
นาคาทรง	ฮ่มพระองค์ถือท้าย
อันว่า	ปาสาบ่วง	ของดีนาคบาศ
พระยานาคเจ้า	ถนอมไว้บ่วาง
เมื่อนั้น	โยธาพร้อม	นันเนืองแหนแห่
ทุกซู่ด้าน	ขวาซ้ายเกิ่งกัน
ดีแก่	เค็ง ๆ ก้อง	สะบัดไชยตีป่าว
ยาบ ๆ ฟ้อน	ปะคือด้างดาบไชย
สน ๆ แส้	อาชาไนยหือละแห่น
เผียง ๆ ช้าง	เสถียรฮ้องคื้นเคง
ทม ๆ ก้อง	เวหาอากาศ
ชาด ๆ ช้าง	หลายตื้อเฮื่องา
พระก็	ไหลพลเข้า	จนเวียงแถนใหญ่
เมื่อนั้น	แถนตื้นท้วง	ตีฆ้องฟั่งเฟือน
บัดนี้	เศิกใหญ่เข้า	คับแผ่นธรณี
มาสู้รบ	ต่อเล็วนากว้าง
เมื่อนั้น	แถนฟาดฆ้อง	ตีป่าวงง ๆ
เสนาเนือง	อเนกนองเหลือล้น
แต่นั้น	แถนโยงย้าย	อือทือย้ายออก
พระบาทต้าน	โยงก้อยส่งเสียง
มาเยอเจ้า	ราชาคันคาก มาเทิ้น
กูหาก	เห็นแต่กี้	เชิงผู้คากคำ
กูหาก	บ่มีอฺย่อนอฺย้าน	ท่านท่อใยยอง หนึ่งนั้น
สังฮ่าว	มาหาญตาย	ต่อกูภายพี้
กูหาก	ให้บาดค้อน	หมวกแตกเต็มหัว
ละก็ ยังไป่	โยมถวายเทียน	ว่าซิเล็วผองเมี้ยน
ค้อมว่า	แถนกล่าวแล้ว	เสด็จขวี่คอพลาย
พระก็	คึงขอคำ	แกว่งเฟือนฟายฟ้อน
บัดนี้ กูจัก	ทำแข็งให้	เอาหัวมานั่ง
สังหาก	ดูง่ายแท้	งานพ้นบ่อฺยำ นี่เด
อันแต่	ใต้ลุ่มฟ้า	กูห่อนกลัวใผ
แม้นจัก	ยอทังธรณี	บ่กลัวอฺยำอฺย้าน
เมื่อนั้น	ผาน ๆ ช้าง	พระยาแถนไสออก
ฝูงหมู่	เสเนศพร้อม	พอตื้อแห่พระองค์
ฟังยิน ๆ ก้อง	ยิงหน่วยซะบูหลวง
เสียงคนนัน	โห่นันฟีฟื้น
ยินเนืองนันแส้	อาชาไนยหลายแกว่ง
คื่น ๆ ช้าง	อนันต์ตื้อติ่วอักโข
ฟังยิน	เผียง ๆ ช้าง	เดียรดาษเต็มนา
แถนก็	ไสพลายหา	ต่อพระองค์ทังเอิ้น
มาเยอเจ้า	พระองค์หลวงคันคาก
เทื่อนี้	ปะไป่ไว้	สองเจ้าต่อกัน
ใผอฺย่า	มาชนช้าง	หลายพลายฉันเก่า นั้นเทิ้น
แม้นว่า	มีโชคแพ้	เมื่อหน้าก็บ่ลือ
เมื่อนั้น เขาก็	วะหว่างไว้	สองพระบาทกุมกัน
ฝูงหมู่	เสนาคอย	เบิ่งดูสองก้ำ
เมื่อนั้น	สาน ๆ ช้าง	คาอฺยู่ถูกัน
ใผบ่	หนพอสะ	เกิ่งกันคาจุ่ง
เมื่อนั้น	สาน ๆ ช้าง	สองพระยาฮ้องฮ่วน
งาซัดซอง	งวงเกี้ยวไขว่กัน
ช้างต่อช้าง	ค้ำอฺยู่กุมกัน
ใผบ่	หนหนีใผ	เกิ่งกันแฮงล้ำ
เมื่อนั้น	พระยาแถนเปือง	ขอคำเผลียงผ่า
พระคันคากเจ้า	ขวางด้ำฮับทัน
เมื่อนั้น	ขอแถนค้าน	เด็นลงตกลุ่ม
พระคันคากเจ้า	ยอง้าวแกว่งเผลียง
ตำเทริดเจ้า	พระยาแถนกระจัดแตก
พระยานาค	ถิ้มบาศบ่วง	พลันคล้องถืกคอ
นาคก็	คึงชักทื้น	บ่วงบาศซ้ำพลัน
พระยาแถน	ยอมือนบ	ว่าโยมพระองค์แล้ว
นาคบ่ช้า	เกี้ยวกอดซ้ำพลัน
ตีนทำมัด	ไหลฮอมฮิงหมั้น
ราชาไท้	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	กำสองมือ	ตีหูฮับกันสองเบื้อง
ลือว่า	แถนหลวงกล้า	ชนพลายดีขนาดว่า
ก็สังว่า	ตกบาดช้า	เอาได้ดั่งแลน นี้เด
มันหาก	ลือกูแท้	พระองค์หลวงคันคาก
ชื่อว่า	จักรแผ่นแผ้ว	ไชโยแพ้หมู่มาร
โอดว่า	ดีกะกัดแท้	สะหาวความแข็งข่ม กูนี่
ก็จัก	ผูกจุ่มน้ำ	ทังปิ้งจี่จืน
เมื่อนั้น แถนก็	วอนวานไหว้	ขอเป็นเมืองส่วย พระองค์อวนท้อน
ข้าจัก	แต่งน้ำฟ้า	ลงให้คู่ปี
เมื่อนั้น	ราชาเจ้า	พระองค์หลวงจักรแผ่น
ปากกล่าวต้าน	เสียงห้าวบ่กลัว
ดี ๆ แล้ว	พระยาแถนเชยด้าม กูเฮย
มึงหาก เป็นข้อย	แต่งน้ำฟ้า	กูแท้แต่ประถม
เมื่อนั้น	โยธาเบื้อง	พระยาแถนพังพ่าย หนีแล้ว
ก็เพื่อ	เพื่อน ๆ อฺย้าน	ข้าเสียแท้แล้ว
คืนทม ๆ ถิ้ม	วางเสียหอกดาบ
ก็เพื่อ	เพิ่นหากแพ้	แถนเจ้าแห่งเขา
เพิ่นผูกคอเจ้า	พระยาแถนซ้ำแก่ ไปนั้น
อันจัก	มีชีวัง	บ่หวังเสียท้อน
ค้อมว่า	หมดพลแล้ว	ปักตูหินอัดแจบ
เขาจิ่ง	ทูลเทวี	พระยอดเมืองตงแจ้ง
บัดนี้	ตกถ่อยช้า	พระบาทเสียไชย แท้แล้ว
เพิ่นก็	ชนพลายเปือง	เกือบกวมเอาได้
เขาก็	ปากกล่าวต้าน	พระยาแถนซ้ำแก่ ไปแล้ว
อันจัก	มีชีวัง	อฺย่าหวังเสียท้อน
แม้นว่า	มุงคุลช้าง	ตัวพระองค์ทรงขวี่ ชนนั้น
เขาก็	กุมเกือบอ้อม	เอาได้พาบพระองค์
เมื่อนั้น	เทวีแก้ว	พระยาแถนล้มท่าว
นางก็	กลิ้งเกลื่อนไห้	หาเจ้าพระยอดเมือง
แม้นว่า	สาวสนมพร้อม	โฮงชาวสามหมื่น ก็ดี
เขาก็	หิวหอดไห้	หาเจ้าอฺยู่สลอน
แม้นว่า	เสนาท้าว	โยธาฮ้อยโกฏิ ก็ดี
เขาก็	ชลเยศย้อย	ดอมเจ้าซู่คน
เมื่อนั้น	หื่นหื่นก้ำ	พระยาหลวงคันคาก
เขาก็	ผูกศอกแปะ	แถนเจ้าใส่กำ
ยอใส่ช้าง	เขนคำทังศอก คานั้น
เขาก็	นำเอาเมือ	สู่เมืองแถนเถ้า
ราชาไท้	พระองค์หลวงคันคาก
เขาก็	ทรงสะอาดช้าง	พลตื้อแห่ระวัง
พระก็	ค่อยเสด็จเท้า	เวียงแถนปักตูใหญ่
เขาก็	หับแจบไว้	ปักตูกว้างบ่ไข
กูบ่	กลัวเกรงอฺย้าน	พระองค์หลวงคันคาก
เพราะว่า	พลยึ่งเข้า	ลีล้ายข่มเหง
เมื่อนั้น	ผู้ผ่านพื้น	จักรแผ่นเมืองคน
พระก็	จบเพทพร้อม	คำสู้ซู่อัน
พระก็	ทรงพระกรไกว	แกว่งธนูเผลียงม้าง
ปืนก็	ไปเหาะอ้อม	ขงขอบจักรวาล
เค็ง ๆ ดัง	ดังแปกคือเสียงฟ้า
แล้วเล่า	จิ่งลงตำ	คือขวานฟ้าผ่า
ถืกหมู่	พลายแถนม้าง	พุ้นมุ่นทลาย
เมื่อนั้น	เวียงแถนล้ม	เพพังเป็นเผ่า
ทังแปดชั้น	เลยม้างแป่แปน
ปืนแสวงเกี้ยว	คืนหาแหล่งเก่า
พระบาทเจ้า	บายได้ใส่ถง
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	ฝูงหมู่โยธา
เขาก็	เอาราชา	สู่โฮงแถนเถ้า
เมื่อนั้น	ภูมีไท้	ราชาคันคาก
พระก็	พับจอดช้าง	เฮียงฮ้านย่างเชิง
พระก็	ลีล้ายขึ้น	โฮงหลวงหลังใหญ่
แยงแท่นแก้ว	แถนพุ้นนั่งเทิง
ฝูงหมู่	เสนาล้อม	แสนถันแหนแห่
ทุกท่วยไท	ทังค้ายขาบทูล
นางงามแก้ว	อุดรเทียมพ่าง
สองแจ่มเจ้า	หลิงเอฺยี้ยมซู่ภาย
เห็นหมู่	เงินคำแก้ว	ของแถนเดียรดาษ
สัพพะสิ่งล้น	รือไฮ้อเนกนอง
พระก็	เตือนเขาให้	ฮักษาแถนอฺย่าให้ปล่อย
สูจ่ง	ใส่ซิกหมั้น	คาค้อมใส่คอ
เชือกเหล็กพร้อม	บ่วงบาศนาคา
เอามาเฮียง	แทบเสาจำไว้
เขาก็	ผูกมัดไว้	เทิงโฮงแหนแห่
ถือหอกง้าว	ระวังล้วนหมื่นถัน
เมื่อนั้น	เทวีแก้ว	พระยาแถนตกแต่ง
สาวสนม	หนุ่มน้อย	นางฟ้าสี่พัน
ยอถวายเจ้า	พระราชาคันคาก
ขอแลก	ชีวิตข้อย	แพงล้านพระยอดเมือง
กับทัง	เงินคำแก้ว	เจ็ดประการแสนโกฏิ
ถวายแก่เจ้า	บุญกว้างโผดผาย
กับทัง	ช้างม้าพร้อม	นับอ่านแสนตัว
ถวายภูธร	อีดูอย่าข้า
เมื่อนั้น	องค์กษัตริย์เจ้า	ราชาพระคันคาก
ไขปากต้าน	เสียงห้าวบ่กลัว
ดี ๆ แล้ว	เทวีคึดแม่น คลองแล้ว
เฮาบ่	ได้ซิข้า	เอาไว้แต่งฝน
เฮาก็	ผูกมัดไว้	สมพอตามโทษ
คันว่า	ม้มโทษแล้ว	ซิวางให้แก่นาง
เห็นว่า ท่านบ่	แต่งน้ำฟ้า	ฝนขาดเจ็ดปี หนี้แล้ว
เมืองชุมพู	ไขผงทรายแล้ง
บัดนี้ เฮาจัก	ผูกแถนไว้	เจ็ดวันตามโทษ ก่อนแล้ว
นางอย่า	ได้โศกฮ้อน	เฮาซิให้นั่งเมือง
เมื่อนั้น	มาย ๆ หน้า	พระราชเทวี
จารจาเสียง	อ่อนหวานคีค้อย
ทานโทษท้อน	พระเพิ่งชีวิต ข้อยเฮย
ขอกูร์ณา	โผดผายปางนี้
อันว่า	ทังเมืองไว้	ถวายพระองค์เสวยราชย์ จิ่งแล้ว
แม้นท่อ	ได้ชีวิตเจ้า	แถนฟ้าอฺย่าตาย
ค้อมว่า	นางกล่าวแล้ว	ก้มขาบ ๓ ที
ยอมือทูล	ใส่หัวลาเจ้า
นางก็	ลีลาขึ้น	หอปรางค์ผาสาท
คึดคั่งแค้น	ดอมเจ้าพระยอดเมือง
เมื่อนั้น	สุริโยค้อย	เมื่อแลงแล้วค่ำ
สาวสนม	หนุ่มน้อย	แฝงเฝ้า ๔ พัน
ออดหลอดเนื้อ	คีงอ่อนกลมงาม
ภูธรชม	ซู่นางสาวฟ้า
เมื่อนั้น	แปดหมื่นพร้อม	ปลายสี่พันพระยา
ยูท่าง	ชมเสน่หา	กล่อมชมสาวฟ้า
แม้นว่า	โยธาท้าว	เนืองนองแสนโกฏิ ก็ดี
ยูท่าง	สมเสพซ้อน	สาวฟ้าอิ่มกอใจ
แม้นว่า	ครุฑนาคเจ้า	จบเพทมีฤทธี ก็ดี
นิมิต	เป็นคนดี	เสพสมสาวฟ้า
เมื่อนั้น	เหิงนานได้	เจ็ดวันทัดเที่ยง
พระจิ่ง	ให้นาคแก้	บาศบ่วงคอเถ้าแห่งแถน
เมื่อนั้น	ภูธรท้าว	ราชาคันคาก
พระจิ่ง	วางโฮงทอง	ให้แถนเป็นเจ้า
พระก็	โดยเสด็จยั้ง	ทันที่หอสนาม
เสนานำ	เฝ้าพระองค์หลายตื้อ
อันว่า	กัลยาแก้ว	อุดรเทียมพ่าง
สนมหนุ่มน้อย	แฝงเฝ้าสี่พัน
พระก็	ทรงแท่นแก้ว	ในที่หอสนาม
ดีแก่	ควน ๆ นัน	เสพระบำเฟือยฟ้อน
เมื่อนั้น	หื่นหื่นพร้อม	ฝูงหมู่ชาวแถน
เขาก็	เนืองนันมา	สู่ขวัญแถนเจ้า
ซะพู่พร้อม	ฝูงหมู่เสนา
เขาก็	เดาดาตก-	แต่งเฝ้าปรางค์ซ่า
สม ๆ พร้อม	ยินดีชมชื่น
บัดนี้	หายเคราะห์แล้ว	เสถียรหมั้นหมื่นปี
เสนาพร้อม	เนืองนันแสนโกฏิ
เขาก็	มาพร่ำพร้อม	กินเหล้าสู่ขวัญ
แถนก็	ทรงแท่นแก้ว	เสวยราชย์ยินดี
ขัวขัวเสียง	กล่าวจาจงอ้าง
คึดจัก	มรณาแท้	ปางกูชนเพิ่น กี้นา
เพิ่นก็	กุมผูกได้	ว่าซิข้าอี่หลี
บัดนี้	เพิ่นโผดเลี้ยง	ให้นั่งเสวยเมือง
ควรที่	เดาดาตก-	แต่งฝนอฺย่าคร้าน
เมื่อนั้น	เสนาพร้อม	ทูลถวายทูลบาท
พระอฺย่า	คึดยากก้ำ	สังแท้แต่งฝน
แม้นท่อ	ไตรยะจัดเจ้า	กูร์ณาผายโผด ปางนี้
บุญพระ	ยังค่อยตุ้ม	คูณแท้จิ่งบ่ตาย
อันว่า	ภูธรท้าว	ราชาพระคันคาก
หาก	ทศราชแท้	ยังฮู้อีดู
ผิว่า	พระบ่เลี้ยง	จักข้าฟันเสีย ดั่งนั้น
ก็บ่	มีใผหาญ	ตอบมือพระองค์ได้
บุญพระ	ยังสมสร้าง	ภายหลังหลายชาติ
จักได้	สุขอฺยู่สร้าง	เกษิมแม้งสืบเมือง
บรบวนแม้ง	คูณขวัญแล้วอฺย่า
แถนก็	ไปขาบไหว้	พระองค์เจ้าที่สนาม
ยาบ ๆ แส้	ถือเครื่องขันคำ
เสนานำ	แห่พระองค์พอล้าน
แถนก็	ไปฮอดแล้ว	ยูนั่งทูลมือ
ขอแก่	เหลือหัวพระ	สั่งสอนตนข้า
เมื่อนั้น	ภูมีเจ้า	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	ไขพากย์ต้าน	เสียงห้าวบ่กลัว
ดี ๆ แล้ว	พระยาแถนคึดแม่น
เฮาจัก	บอกกล่าวต้าน	เตือนเถ้าจื่อจำ
ชาติที่	เป็นแถนห้าง	ฮักษาคนเมืองลุ่ม จิ่งดาย
พระจิ่ง	หลิงโลกเอฺยี้ยม	การฮ้ายแลดี
คันหาก	เห็นเหตุต้อง	เคราะห์ถืกคนใด ดั่งนั้น
ท่านจ่ง	ทำเป็นการ	ให้เข็ญเขาฮู้
เขาจัก	หาหมอแก้	บูชาเอาโชค
เสียเคราะห์ฮ้าย	เสถียรหมั้นอฺยู่ยืน
อันหนึ่ง	ท่านอฺย่าห้าม	ฝูงนาคในสมุทร
ให้เขา ไปเถิง	สระคุงคา	ดีดหางลอยหลิ้น
แดนแต่	นาคาหลิ้น	ฝนนองลงอฺยาด
ทุกขวบแท้	ระดูล้ำแม่นปี
อันนั้น	เป็นฝนฟ้า	ฮำนาเมืองลุ่ม
ฝูงหมู่	ต้นเข้ากล้า	เขียวซ้องชื่นบาน
เขาจิ่ง	ยินดีย้อง	หาคุณมีมาก
เพราะว่า	แต่งน้ำฟ้า	ฝนให้ชุ่มอึน
อันว่า	ชุมพูล้ำ	สัพพัญญูลงเกิด ท่านเฮย
คนจิ่ง	ได้สืบสร้าง	บุญค้ำมากหลาย
เขาจิ่ง	เห็นคุณเจ้า	พระยาแถนฮักษาโลก
เขาก็	หมายอฺยาดน้ำ	นำให้ตอบคุณ
ท่านจัก	ยืนอฺยู่สร้าง	เสวยเมืองแถน
ยูท่าง	ทรงคำสุข	เพิ่งบุญนำให้
อันหนึ่งท่านหาก	จบเพทเพี้ยง	สัพพะสิ่งอาคม ก็ดี
อย่าได้	ทำสะหาวง้ง	ว่าตนเป็นกะด้อ
อันว่า	นักปราชญ์ฮู้	ฮีตฮ่อมคลองธรรม ก็ดี
เพิ่นหาก	ยังควรอำ	บ่มีสะหาวแง้น
กลัวแต่	โพยภัยต้อง	ภายลุนเป็นโทษ ท่านเฮย
แม้นว่า	ตัวหากฮู้	อำไว้ก็จิ่งดี
อันที่	ศาสตร์เพทพร้อม	จบแจบอาคม ก็ดี
ใผบ่	มีเห็นใผ	ต่างครูก็ยังล้าว
ตัวหาก	ดีกะดัดแท้	อาคมก็ยังต่าง กันดาย
เพิ่นผู้	จบเพทพร้อม	ก็ยังฮู้กลัวโต บ่ฮู้
ดีท่อ	ทำตัวน้อย	คือปอมมอมม่อ
ทำเพศ	เป็นสิ่งอฺย้าน	เขานั้นเผื่อพอ
ฝูงหมู่	ครุฑนาคนี้	จบเพททรงฤทธี แท้ดาย
อฺย่าได้	ลวนเขาหลาย	หากควรอฺยำอฺย้าน
หลอนท่อ	เป็นสัตว์แท้	วงศาภายต่ำ
เขานี่	จบเพทแท้	ฤทธีกล้าเกิ่งอินทร์
เฮาผู้	องค์กษัตริย์เชื้อ	เป็นพระยาคันคาก ก็ดี
ยังย่อม	ทำเพศน้อย	ประมาณด้ามดั่งปอม
ยามเมื่อ	ออกจากห้อง	พระแม่มาดา ก็ดี
ยังเล่า	เป็นโฉมสัตว์	คากคำตัวน้อย
เป็นแต่	อาจิณผู้	มีผญาจบเพท จิ่งแล้ว
ยามเมื่อ	บุญส่งให้	ประจญแพ้ทั่วแดน
คันว่า	พระกล่าวต้าน	สอนสั่งยังแถน ดั่งนั้น
แถนก็	ยอมือนบ	ใส่หัวจำไว้
พระก็	ซ้ำกล่าวต้าน	เตือนบอกพระยาแถน
ท่านจ่ง	ลงไปฝัง	เข้านาฮวงพั้ว
เมื่อนั้น	แถนโดยไหว้	ราชาพระคันคาก
พระจัก	มักเข้าพั้ว	ฮวงนั้นค่าใด
อันหนึ่ง	เม็ดเข้านั้น	ให้ใหญ่ปานใด
ขอให้	ภูมีหมาย	บอกปุนเป็นด้าม
ค้อมว่า	แถนกล่าวแล้ว	นบบาทภูธร
พระยาเห็นเลย	กล่าวขานต่างเจ้า
อันว่า	พีชะเข้า	ฮวงยาวเทิงแผ่น- ดินพุ้น
ให้ค่า	หางข้อยน้อย	ปานนั้นก็หากเพิ่ง พระเฮย
เมื่อนั้น	ภูมีท้าว	โกธาเลยด่า
อันว่า	บักค้างอฺย้าง	มึงซิต้านก่อนกู นี่เด
เมื่อนั้น	เห็นหลบอฺย้าน	ทูลมือตอบหมอบ
เหมือนดั่ง	ฟ้าผ่าแล้ง	เลยซิซ้ำผ่าหัว
เมื่อนั้น	พระยาเสือต้าน	ถวายพระองค์หวนแม่น
ให้ค่า	หางข้อยน้อย	ปานนี้ก็หากพอ พระเฮย
เมื่อนั้น	ภูนีเจ้า	โกธาซ้ำด่า
อันว่า	บักเค้าเม้า	มึงฮู้สิ่งใด นี่เด
เมื่อนั้น	เสือหลบอฺย้าน	หมอบอฺยู่โคมโมม
ปานดั่ง	เอาขวานสับ	ผ่าหัวตายกระด้าง
เมื่อนั้น	องค์กษัตริย์ไท้	ราชาพระคันคาก
หมายบอกให้	แถนฮู้ฮ่างประมาณ
อันว่า	เม็ดเข้าก้อน	ให้เกิดเต็มนา
ลวงยาวฮวง	ใหญ่ฮีจิ่งแท้
ให้ค่า	สามวาแงน	เฮาพระองค์คันคาก จิ่งเทิ้น
ปานดั่งนั้น	สมแท้ฮีตคลอง
เม็ดใหญ่	ท่อหมากพร้าว	ต้นท่อลำตาล ท่านเฮย
ก็จิ่ง	สมพระองค์เฮา	อฺยืดยาวจิ่งแท้
อย่าให้คน	หาบเอามาเล้าแค แถนเฮย
เม็ดใด	หล่นจากขวั้น	ให้มาเล้าซู่ฮวง
ยามเมื่อ	เถิงระดูถ้วน	ปีเดือนเข้าแก่ มานั้น
ปลูกแต่เล้า	ดาถ้าโต่งเอา
คันว่า	หล่นจากขวั้น	เสด็จด่วนสน ๆ
คือดั่ง	มีวิญญาณ	หากมาหาเล้า
ค้อมว่า	ภูมีต้าน	หมายแถนบนบอก ฉันนั้น
แถนก็	ทูลบาทพื้น	จอมเจ้าว่าโดย
ข้าจัก	ตกแต่งพร้อม	ทุกสิ่งคลองเมือง หั้นแล้ว
ตามดั่ง	คำภูมี	ใส่หัวจำไว้
แถนก็	ลาบาทเจ้า	ลุกเลิกมาโฮง
เสนานำ	แห่แถนเถิงห้อง
แถนก็	ทรงแท่นแก้ว	เสวยอฺยู่สมสุข
สาวสนมพอ	หมื่นนางแฝงข้าง
เทวีแก้ว	นางงามทังแปด
มาแวดล้อม	แฝงเฝ้าป่ำรือ
ยาบ ๆ เหลื้อม	ไกวแกว่งจำมร
นนตรีดัง	ดังคือเสียงฟ้า
แดนแต่	ภูมีไท้	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	จำผูกเถ้า	แถนฟ้าใส่คา
บัดนี้	นามกรท้าว	พระยาตนเสวยราชย์ ก็ดี
เฮาจิ่ง	ได้เยื่องเค้า	คู่นั้นสืบมา
หื่น ๆ พร้อม	ฝูงหมู่ชาวชุมพู
เขาก็	ทูลพระองค์หลวง	ด่วนคืนเมือบ้าน
เมื่อนั้น	ภูมีท้าว	พระองค์หลวงคันคาก
พระจิ่ง	เตือนไพร่น้อย	ดาห้างซู่คน
บัดนี้ เฮาก็	มีไชยแพ้	พระยาแถนขอส่วย จิ่งแล้ว
สูอฺย่าช้า	ดาห้างเครื่องเครา
กูจัก	โดยเสด็จแล้ว	ลงเมือชุมพูทีป
สูห้างช้าง	ดาเนื้อฮีบลง
เมื่อนั้น	คื่น ๆ ก้อง	กลองเสพสะบัดไชย
เสนาเนือง	ออกอวนอฺยั้งถ้า
พระบาทเจ้า	เสด็จขวี่พลายสาร
ทังนางงาม	ฮ่วมพระองค์หลังช้าง
ฝูงหมู่	สาวสนมเจ้า	โฉมงามเหมือนหล่อ
พระก็	เอาแต่ฟ้า	ลงพร้อม ๔ พัน
ฝูงหมู่	รัตนังแก้ว	เจ็ดประการแสนโกฏิ
ยูท่าง	ขนใส่ช้าง	ลงพร้อมพร่ำพระองค์
แม้นว่า	เสนาท้าว	พลหาญอนันต์เนก ก็ดี
เขาก็	เอานางงาม	ซู่คนเป็นเหง้า
ก็หาก	งามยิ่งแย้ม	สาวหนุ่มเมืองสวรรค์
ยูท่าง	เอาเป็นเมีย	ซู่คนลงพร้อม
ลางคนได้	เมียสองสามสี่ ก็มี
บ้างพ่องได้	เมีย ๕ กล่อมนอน
อันว่า	เงินคำแก้ว	เมืองแถนมีมาก
ยูท่าง	ขนใส่ช้าง	ลงพร้อมซู่ตัว
เขาก็	ยินดีได้	ของแถนสัพพะสิ่ง
แก้วลูกล้วน	งามล้นเฮื่อแสง
เมื่อนั้น	ยาบ ๆ แส้	ไหลหลั่งลงพุ้นเยอ
สน ๆ เขา	แห่พระองค์ขวาซ้าย
ยาบ ๆ กั้ง	เดียรดาษฮ่มขาว
ฝูงหมู่	ชาวเมืองแถน	ล่ำคอยพอซะพัน
คือดั่ง	อินตาเจ้า	ควงสวรรค์ซักซาด
แม้นว่า	นางนาถเจ้า	เทียมข้างเกิ่งกัน
จันที	หลิงล่ำเอฺยี้ยม	ตั้งบ่เปิดกอตาคอย แท้นอ
ตั้งว่า	สมภารเฮา	ก็จิ่งเห็นสองเจ้า
เมื่อนั้น	ภูมีย้าย	โยธาลงฮีบ
ยาบ ๆ แส้	ลงพร้อมพร่ำมวล
นับแต่	เหิงนานได้	สามปีทัดเที่ยง
ก็จิ่ง	ลงฮอดห้อง	เมืองบ้านทีปคน
พระก็	ไหลพลเข้า	เมือเวียงเซาจอด
แก้เครื่องช้าง	เซาฮ้านย่างเชิง
ทรงแท่นแก้ว	เทิงอาสน์บรรทม
สาวอุดร	พ่างเฮียงเทียมข้าง
สาวสนมพร้อม	โฉมงามเดียรดาษ
วงแวดล้อม	แฝงเฝ้าแกว่งวี
อามาตย์พร้อม	เดียรดาษนันเนือง
ควน ๆ เสียง	เสพนันเนืองก้อง
เมื่อนั้น	ปิตาไท้	มาดาพ่อแม่
มาแวดล้อม	ชมเจ้าลูกคิง
มารือเจ้า	สายใจเจ้าแม่กูเฮย
เผือเถ้าอฺยู่บ้าน	คองเจ้าพร่ำนาน
คึดว่า	แถนผาบแพ้	มุดมอดเสียไชย ว่ากอ
บัดนี้	คืนมาหา	ฮอดเฮือนเห็นหน้า
เมื่อนั้น	ภูมีเจ้า	จารจาพ่อแม่
เป็นเพื่อ	บุญแจ่มเจ้า	องค์เถ้าเหลื่อมงำ
ข้อยก็	มีไชยแพ้	พระยาแถนโอยอ่อน แม่เฮย
ข้อยก็	ผูกได้	แถนฟ้าใส่คา
แถนก็	โยมอฺย่อนอฺย้าน	เสียชีพชีวังมุด
วานโยม	ขอส่วยเฮาภายพี้
ข้อยจิ่ง	กูร์ณาเลี้ยง	วางแถนปะปล่อย
แก้บาศบ่วง	เสียแท้จากคอ แท้แล้ว
แถนก็	โดยอาชญ์ข้อย	กลัวแต่สมภาร แม่เฮย
ว่าจัก	ปุนแปงตก-	แต่งฝนลงให้
ว่าให้	กูร์ณาเลี้ยง	ชาวคนเมืองลุ่ม
กับทัง	แต่งน้ำฟ้า	ลงให้ใส่นา ว่าอั้น
บัดนี้	อย่าเคืองง้อ	การสังจักสิ่ง แม่แล้ว
เฮาจัก	สุขอฺยู่สร้าง	เมืองบ้านแต่งทาน พ่อเฮย
เมื่อนั้น	พระพ่อเจ้า	ทังแม่มาดา
ก็หาก	ยินดีบาน	ชื่นจาดอมเจ้า
ดีเสียแล้ว	สายใจเจ้าพ่อ กูเฮย
เผือเถ้า	สุขอฺยู่ย้อน	บุญเจ้าเหลื่อมงำ
เทื่อนี้ เจ้าจ่ง	ยินอฺยู่สร้าง	เสวยราชย์เป็นพระยา
เทียรฆาคง	ต่อถองเถิงเถ้า
จงให้	ยืนอฺยู่หมั้น	ได้ขวบแสนปี
ทรงคำสุข	เกิ่งอินตาไท้
ค้อมว่า	พระกล่าวต้าน	ถนอมลูกถวายพร
เมื่อนั้น	บุตรพระ	ว่าดี ๆ แล้ว
แม้นว่า	สองพระองค์เจ้า	ปิตาพ่อแม่ ก็ดี
จ่งให้	ยืนยิ่งล้ำ	แสนเข้าขวบปี
เมื่อนั้น	พ่อแม่ต้าน	โลมลูกประขวัญ
พอยามเลย	เลิกลาลงห้อง
แต่นั้น	เถิงเดือน ๕	เป็นระดูปีใหม่
ฮ่วน ๆ ฟ้า	ดังห้าวคื้นเคง
ซวาด ๆ น้ำ	ฝนหลั่งไหลตก
ชลธาร์ไหล	มากมาเหลือล้น
แถนจิ่ง	เอาเข้าฟ้า	เมืองเทิงลงปลูก
เต็มท่งกว้าง	เพรียงพร้อมทั่วนา
ซะพาดพร้อม	เข้าเกิดเต็มนา
เป็นกอกก	ใหญ่สูงเขียวซอง
กกใหญ่	ท่อต้นพร้าว	สูงชั่วปลายตาล
เมื่อนั้น	ชาวชุมพู	เล่าเห็นจาต้าน
เฮาควร	เอาขวานพร้า	ฟันกกป้ำคอน เอาท้อน
จิ่งจักได้	กินเข้าแห่งแถน
เมื่อนั้น	เถิงระดูล้ำ	เดือนสิบ ๒ เข้าโค่ง
เม็ดใหญ่	ท่อหมากพร้าว	ฮวงก้อนท่อฮีน
เมื่อนั้น	ภูมีไท้	ราชาพระคันคาก
พระก็	เตือนไพร่น้อย	แปงเล้าซู่คน
เข้าหาก	หล่นจากขวั้น	เสด็จด่วนสน ๆ
มาเต็มเยีย	กื่งกองเหลือล้น
อันนี้ เป็นแต่	บุญจอมเจ้า	ราชาคันคาก จิ่งแล้ว
ฝูงหมู่	เขาไพร่น้อย	ยอย้องขอบคุณ
ปางนั้น	คนยืนได้	แสนปีทัดเที่ยง
ท่อแต่	สุขฮ่วมเอื้อม	บุญเจ้าซู่วัน
เมื่อนั้น	ปิตาไท้	มาดาตนแม่ พระองค์นั้น
อายุ	เถิงแสนปี	จิ่งมรณาเมี้ยน
๒ เถ้า	ลดคราบแล้ว	เมือเกิดเมืองสวรรค์
ยูท่าง	ทรงคำสุข	อฺยู่เทิงเมืองฟ้า
เมื่อนั้น	ราชาไท้	พระองค์หลวงคันคาก
พระก็	ยืนแสนปี	ก็จิ่งมรณาเนื้อ
ทังนางแก้ว	เมียขวัญกับปะทีป
๒ แจ่มเจ้า	ตายพร้อมพร่ำกัน
๒ ก็	ละคราบแล้ว	เมือเกิดเมืองสวรรค์
ยูท่าง	ทรงคำสุข	อฺยู่เทิงเมืองฟ้า
คันว่า	หมดบุญเจ้า	ราชาพระคันคาก ยามใด
ฝูงหมู่	ของทิพย์นั้น	หายเสี้ยงบ่มี
เมื่อนั้น กาละ	นับมื้อส้วย	หลายปีเป็นอันต่าง ไปนั้น
คนก็	บังเกิดคร้าน	แปงเล้าบ่ทัน
พอเมื่อ	เข้าแก่พร้อม	สุกเฮื่อเต็มนา ดั่งนั้น
คนจิ่ง	บายเอาขวาน	ควาฟันเสาเล้า
(เข้า)ก็	หล่นจากขวั้น	มาถึงเต็มเฮือน
คนก็	หาทางเซา	อฺยู่นอนบ่มีได้
เมื่อนั้น	คนผู้คร้าน	ผญาผ่อนบุญอฺยุด
พลอยเล่า	โกธาแฮง	ฟักฟันกองเข้า
แถนจิ่ง	หลิงล่ำเอฺยี้ยม	พลอยเห็นคนถ่อย ฝูงนั้น
แถนก็	คึดเคียดให้	คนฮ้ายบาปหนา
แถนจิ่ง	บ่ลงปลูกเข้า	เม็ดใหญ่เมืองคน
ก็จิ่ง	ออละหายเสีย	บ่มีเดี๋ยวนี้
เม็ดเข้า	ท่อหมากพร้าว	บังเกิดออละหาย
ดับคอบ	คนทำบาป	หนาจังไฮฮ้าย
ปางเมื่อ	บุฮาณเถ้า	ก็ยังเห็นมีแด่
ก็ย่อม	แพงใส่เล้า	ขวัญเข้าสืบมา
อันนี้ บ่ใช่	สัพพะฮ่าวหลิ้น	เขียนขีดเป็นสาร เจ้าเฮย
ตั้งหาก	เป็นนิทาน	แต่ธรรมพระองค์เจ้า
อันว่า	ภูธรท้าว	พระยาหลวงคันคาก ปางนั้น
ขึ้นฮอดฟ้า	ปางนั้นโลกลือ
อันว่า	วัลลีพั้ว	พวงเครือเขากาด ปางนั้น
เลยเกิด	เกี่ยวพันขึ้น	ฮอดแถน
ก็เพื่อ	ภูทางนั้น	เป็นดินฝังฮาก
เครือใหญ่เกี้ยว	พันขึ้นโยดยาว
เมื่อนั้น	ฝูงหมู่เชื้อ	พระยาใหญ่เมืองคน
ก็จิ่ง	นำทางภู	ซู่คนเมือฟ้า
เจ้าก็	เฮียนมนต์แก้ว	นำดอมแถนทุกสิ่ง
เลยลวด	จบเพทพร้อม	มนต์แก้วศาสตร์ศิลป์
ก็จิ่ง	ลงสู่ห้อง	หิมพานต์จบเพท
รัสสีก็	สอนมนต์อฺยำ	สืบมาปางนั้น
แม้นว่า	สังคีบเจ้า	ทังอ่อนสิมพลีจัน ก็ดี
ขาก็	ทรงอาคม	ศาสตร์ศิลป์ครูเค้า
ก็เพื่อ	รัสสีเจ้า	ปิตาตนพ่อ
ได้แต่ฟ้า	ครูเค้าสืบมา
แม้นว่า	พระกึดพร้อม	พระพานจบเพท ก็ดี
รัสสี	สอนสั่งให้	คำฮู้ซู่คน
แม้นว่า	พระยากาบิน	ผู้ลือชาจบเพท ก็ดี
รัสสีก็	สอนสั่งให้	คำฮู้ซู่คน
แม้นว่า	ทุกธรท้าว	ทรงแผ่นชุ....
เขาก็	ทรงอาคม	เกิ่งกันดูล้น
เขาก็	บังเกิดกล้า	อ้างโอดอาคม ก็ดี
ใผบ่	มีอฺยำใผ	ท่อแข่งเล็วสะหาวแง้น
เมื่อนั้น แถนก็	หลิงเห็นหมู่	อาธรรมฝูงบาป
แถน	คึดเคียดให้	คนฮ้ายบาปหนา
แถนจิ่ง	ยิงธนูม้าง	เสียภูเขากาด
เลยท่าวล้ม	กะจวนฟ้งทั่วชุมพู
ฝูงหมู่ ผาตั้ง	ในชุมพู	เดียรดาษปางนี้
หากแม่น	ภูเขากาด	ปางนั้นแป่เพ
อันว่า	นิทานเค้า	ทางภูเขากาด เจ้าเฮย
ห... แม่น	ทางคันคากเจ้า	ปางนั้นแต่ประถม
อันว่า	บุพเพพื้น	หนังสือคันคาก จิ่งแล้ว
อันนี้	นักปราชญ์เจ้า	ปางนั้นแต่ประถม
อันนี้	ประถมเถ้า	ในธรรมล้ำสุด จิ่งแล้ว
มีใน	ห้าสิบชาติพุ้น	องค์เจ้าเทศนา แท้แล้ว
บัดนี้ เฮาจัก	ชักอตีตะให้	เทียมโลกลื...........ฮย
ใผผู้	มีปัญญา	จื่อจำเอาไว้
อันว่า	ราชาไท้	พระยาหลวงเอกฮาช ปางนั้น
หากแม่น พระยา	ศรีสุทโธเจ้า	....................................
.........	..................	....................................
หากแม่น นางศรี	มหามายา	แม่พระองค์จิ่งแท้
อันว่า	เทว.........	....................................
..................	อุดรกุรุทีป ปางนั้น
หากแม่น	นางแว่นฟ้า	สุนธราแท้แล้ว
อันว่า	ราชาเจ้า	พระยาหลวงคันคาก ปางนั้น
หากแม่น	พระโคตะมะเจ้า	.................................... เจ้าเฮย
อันว่า	เสนาพร้อม	โยธาแสนโกฏิ ปางนั้น
หากแม่น	บริษัททังสี่	เ................................... เจ้าเฮย
บัดนี้	นัตถิเสี้ยง	ชุยชะโกสุดยอด เสียแล้ว อีสาวเฮย
.................. ยามกองแลงแลเจ้าเฮย เดือน ๘ แฮม ๑๒ ค่ำ วัน ๓ ปี......... กัณหาเป็นผู้เขียน ขอให้ได้อานิสงส์มาก ๆ ก็ข้าเทิ้น..........
ภาคถอดความเป็นภาษาไทยกลาง
พระยาคันคาก
ปณามคาถา
ข้าพเจ้า ขอนมัสการพระพุทธเจ้า (พระธรรมและพระสงฆ์ อันเป็นมิ่งมงคลสูงสุด) ขอผลบุญจงช่วยปกปักรักษาให้ข้าพเจ้ามีอายุยืนเป็นหมื่น ๆ ปี ขอเอาเกศาพร้อมทั้งศีรษะถวายบูชาแทบเบื้องบาทของพระองค์ ผู้ทรงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลก ผู้มีพระญาณอันประเสริฐ ๓ ประการ (ด้วยผลบุญที่ข้าพเจ้าได้ตั้งมโนจิตบูชาพระองค์นั้น) ขออย่าให้มีโรคาพยาธิอันร้ายกาจ แลอันตรายใด ๆ มาเบียดเบียนข้าพเจ้าได้
ข้าพเจ้าขอเอาคุณพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ขอให้ข้าพเจ้าประสบความสำเร็จดั่งที่ได้ปรารถนาไว้ ขอให้มีความสุขเหมือนดังพระอินทร์ผู้ทรงเสวยทิพย์สุขอยู่ในสรวงสวรรค์
เมืองอินตามหานคร
ข้าฯ จักเล่าเรื่องราวแต่อดีตอันไกลโพ้น ปางเมื่อพระโพธิสัตว์ยังเที่ยวเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในวัฏฏสงสารแต่ครั้งปฐมกัปโน้น ยังมีเมืองใหญ่เมืองหนึ่งอยู่ในทวีปชมพู ชื่อว่าเมืองอินตา มีอาณาเขตกว้างใหญ่มาก มีพระราชาปกครองบ้านเมือง มีบัลลังก์แก้วเป็นที่ประทับยามออกว่าราชการ พระองค์ทรงเป็นพระยาเอกราชแต่เพียงผู้เดียวในชมพูทวีปนี้ จะหาพระราชาพระองค์ใดมาเปรียบกับพระองค์ไม่มีเลย ที่วังหลวงมีคูน้ำล้อมรอบตัวเมือง กำแพงเมืองนั้นก่อด้วยหินศิลาแลงทั้งสิ้น ภายในกำแพงมีหอคอยขนาดใหญ่ตั้งอยู่ที่ประตูเมืองทั้งแปดทิศ ที่ยอดช่อฟ้ามองเห็นทองคำเปล่งประกายเหลืองอร่าม มีปราสาทใหญ่อันเป็นที่ตั้งของท้องพระโรง บนยอดปราสาททำด้วยทองคำ ภายในปราสาทหลังนั้น มีพระแท่นทองคำนับเป็นร้อย มีทั้งพระเทวีแก้วซึ่งยังสาว และสวยประดุจนางฟ้า มีนางนักสนมซึ่งเป็นสาวน้อยคอยเฝ้าบำเรอถึงสี่พัน มีทั้งเสนาอำมาตย์หลายเหล่าหลายกองคอยเฝ้าแหน ทั้งช้างม้าก็มีมากมายยิ่งนัก
พระราชาพระองค์นั้นทรงดำรงพระองค์อยู่ในทศพิธราชธรรม เป็นพระราชาที่ทรงศีลห้าอยู่เป็นนิจ ด้วยพระบุญญาบารมีของพระองค์ ทำให้ทุกประเทศใหญ่น้อยยอมสยบและขอเป็นเมืองขึ้น พากันนำเอาทรัพย์สินเงินทองมาถวายเป็นราชบรรณาการ มีแต่ความสุขเกษมสำราญถ่ายเดียวด้วยเมืองขึ้นพากันมาส่วยทองมิได้ขาด
ฝูงไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินต่างก็มีความสุขไปกับพระองค์ด้วย ถึงเหล่าเสนาอำมาตย์ผู้ปฏิบัติราชกิจต่างพระเนตรพระกรรณ ต่างก็ได้รับความสุขกันทั่วหน้าด้วยบุญญาธิการของพระองค์คุ้มครอง
พระโพธิสัตว์จุติลงสู่ครรภ์พระมารดา
บัดนี้ จะกล่าวถึงพระโพธิสัตว์เจ้า พระองค์สถิตอยู่ในวิมานบนสรวงสวรรค์ มีเหล่านางฟ้าซึ่งล้วนแต่มีรูปโฉมงดงามยิ่งนัก ประมาณสามหมื่นนางเฝ้าบำเรอ เมื่อพระองค์เจริญพระชนมายุได้พันปี พระองค์ก็จุติจากสวรรค์ลงมาเกิดกับพระนางเอกราช เพื่อชดใช้เวรกรรมแต่ชาติปางหลัง
พระนางเอกราชฝันเห็นดวงจันทร์
พอเมื่อพระโพธิสัตว์ลอยเข้าสู่ปากพระมารดาเท่านั้น พระนางก็ฝันเห็นพระจันทร์กำลังเปล่งแสงเจิดจ้าในยามเที่ยงคืน และแล้วพระจันทร์นั้นก็ลอยละลิ่วลงมาตกลงบนห้องของพระนาง นางรีบยื่นมือคว้าเอามาอุ้มไว้ พระนางดีใจมากที่ได้ดวงจันทร์เพ็ญ พระนางชื่นชมและจูบมันแต่แล้วไม่นานนักพระนางก็กลืนกินมันลงท้อง พอถึงท้องเท่านั้น มันก็เปล่งแสงเรืองรองไม่ขาดสาย ทั้งเนื้อทั้งตัวของนางจึงรุ่งเรืองประดุจดังแก้ว ทันใดนั้นดาวที่อยู่บนท้องฟ้าก็พากันลอยละลิ่วลงมายังปรางค์ปราสาทของนางเต็มไปหมด มันพากันทอแสงระยิบระยับ ต่อมาชั่วครู่หนึ่งตัวนางก็กลับเหาะลอยขึ้นสู่อากาศ ลอยสูงขึ้น ๆ ไปจนถึงฟ้าอันเป็นที่ตั้งเขาพระสุเมรุ ซึ่งมียอดสูงที่สุด
ในฝันนั้น นางได้เตะถีบจนเขาพระสุเมรุนั้นพังทลายลงแล้วกลับกลายเป็นดอกไม้ให้พระนางได้ประดับทัดทรง ชั่วครู่หนึ่งนางก็ทะยานลงมาถึงพระแท่นบัลลังก์ มีเหล่าเสนาอำมาตย์ทั่วสารทิศมาเฝ้าแหน เมื่อพระนางฝันเสร็จก็ใกล้รุ่งสางแล้ว พระนางสะดุ้งตื่น แล้วทรงรำพึงถึงความฝัน พระนางรู้สึกประหลาดใจในเรื่องราวที่ตนได้ฝันไปจึงรีบลุกไปเข้าเฝ้าทูลถามพระสวามี เพื่อให้คลายสงสัย
พระยาเอกราชทรงใช้พระปัญญาพินิจดู ก็แจ้งประจักษ์ในพระทัย จึงตรัสกับพระนางว่า
“ไม่มีเรื่องร้ายอะไรหรอกนะจ๊ะ ตามความฝันของน้องนั้น น้องกำลังจะตั้งครรภ์ลูกชาย และลูกชายของน้องนั้นจะเป็นผู้ประเสริฐยิ่งนัก เขาเป็นผู้มีบุญบารมีมากยิ่งกว่าใคร ๆ ทั่วทั้งปฐพี ฉะนั้นเจ้าอย่าได้คิดทุกข์ร้อนใจในเรื่องอะไร ๆ เลย ขอให้เจ้าตั้งใจรักษาศีล ๕ แล้วเจ้าจะได้ลาภคือลูกชายผู้ประเสริฐนั้นเอง เราทั้งสองจะได้เสวยสุขด้วยบุญบารมีของเขา”
ครั้นพระราชาตรัสอวยพรแล้วก็ทรงนิ่งอยู่
นางเทวีจึงประนมมือขึ้นเหนือหัวพลางกล่าวว่า
“ขอให้ได้ดั่งพระดำรัสทพระองค์ตรัสโดยชอบธรรมนั้นเถิด ขออย่าได้มีอันตรายใด ๆ เกิดขึ้นเลย เพคะ”
หลังจากนั้นวันเวลาล่วงไปได้สิบเดือนพระครรภ์ของพระนางก็แก่เต็มที่ พระกุมารน้อยจึงประสูติออกมา
พระกุมารเหมือนคางคก
พอพระกุมารออกพ้นครรภ์พระมารดา พวกสาวสนมกำนัลก็พากันเอาผ้าสีทองรองรับเอามาห่อห่มให้ และใช้ผ้าสีทองทำเป็นอู่แก้วให้แก่พระกุมารน้อย
ในขณะนั้นพวกเขาต่างก็เห็นรูปโฉมของพระกุมารน้อยเหมือนคางคกทองคำตัวน้อย พวกเขาต่างพากันทักท้วงอยู่อื้ออึงพร้อมทั้งส่งเสียงหัวเราะดังลั่น
“นี่ ดูซิรูปร่างพระกุมารน้อยต่างคนทั่ว ๆ ไปนะ พระกุมารก็งามอยู่หรอก ผิวพรรณดุจทองคำ ติแต่พระองค์มีรูปร่างเหมือนคางคกน้อยนี่ซิ”
พอแต่พวกเขาพูดตำหนิรูปร่างพระกุมารเข้าเท่านั้น เมฆก็บดบังท้องฟ้ามืดครึ้มไปทั่ว มีทั้งฝนทั้งลมและเสียงฟ้าร้องฟ้าผ่า ลมกรรโชกถูกต้นไม้โอนเอนไปทุกต้น สายฟ้าฟาดดังกึกก้องจนแผ่นดินสะเทือนสะท้านหวั่นไหวเอนเอียงไปมา ผู้คนพากันเซล้มระเนระนาด พวกโอ่งพวกไหแตกกระจาย ที่เป็นเช่นนี้ก็ด้วยบุญของพระกุมารต้องการสยบคนทั้งหลาย ผู้คนต่างพากันอัศจรรย์ใจ และนึกกลัวจนตัวสั่นต่อเดชของพระกุมารคางคก
ฝ่ายพระเทวีผู้เป็นพระมารดาก็ทรงคลั่งแค้นในหัวอกยิ่งนัก ทรงร่ำไห้คร่ำครวญว่า
“โอ้ แม่นึกว่าแม่ได้อุ้มท้องลูกชายผู้ประเสริฐแก้วนา ทำไมเจ้าถึงมามีรูปร่างเหมือนสัตว์ต่างผู้ต่างคนเขาเสียละลูก แม่ว่าจะทะนุถนอมเลี้ยงไว้ ก็ไม่เป็นผู้เป็นคนพอจักได้พึ่งพาอาศัย ครั้นจะให้เขาเอาไปลอยแพเสียก็ยังนึกเอ็นดู”
ในขณะนั้นเอง พระกุมารคางคกน้อยก็เอ่ยปากพูดออดอ้อนได้เหมือนคนทั่วไปว่า
“ขอพระราชทานอภัยโทษด้วยเถิด พระมารดาบังเกิดเกล้าของลูกเอ๋ย ขอพระมารดาทรงพระเมตตาเลี้ยงดูลูกก่อนเถิด ที่ลูกเป็นเช่นนี้ก็ด้วยเวรกรรมแต่ชาติก่อนที่ลูกจำต้องชดใช้ ครั้นพระมารดาเลี้ยงลูกจนโตแล้ว พระองค์ก็จะได้เห็นเองแหละว่าลูกเป็นเช่นไร พระเจ้าข้า”
พระเทวีได้ยินคำลูกพูดก็ให้นึกสงสารและรู้สึกเอ็นดู จึงยื่นมือไปอุ้มเอามาจูบและชื่นชม ทรงพูดปลอบลูกด้วยคำไพเราะพร้อมทั้งกล่อมไกวลูกน้อยด้วยวงแขนอย่างทะนุถนอม
“แม้ว่าลูกของแม่จะมีรูปร่างเหมือนคางคกก็ตามทีเถิด แม่จักเลี้ยงเจ้าไว้ไม่ทอดทิ้งเด็ดขาด เพียงได้ยินเสียงใส ๆ ที่แสนจะไพเราะเสนาะหู แม่ก็พอใจแล้ว ลูกรักของแม่เจ้าไม่ต้องคิดเศร้าโศกอะไรทั้งสิ้นนะลูก ลูกช่างมีผิวพรรณงดงามประดุจทองคำเลยนะนี่”
จากนั้นพระยาเอกราชผู้เป็นพระบิดา จึงรับสั่งให้จัดหาคนมาคอยเฝ้ารับใช้และดูแล ทรงให้เลือกเอาสตรีที่มีนมเต่งตูมสวยงามมาเป็นแม่นม มาคอยปรนนิบัติพระนางและลูกน้อยประมาณร้อยคน เสร็จแล้วพระองค์ก็รับสั่งให้โหราจารย์เข้าเฝ้า ทรงให้หมอดูทำนายพระโอรสน้อยว่า
“ดูซิว่าพระกุมารเกิดมานี้จะดีร้ายประการใด พวกเจ้าอย่าช้า ดูแล้วให้รีบบอก”
พวกโหราจารย์ ต่างคนต่างขีดเขียนดวงชาตาของพระกุมารดูแล้ว จึงถวายคำทำนายว่า
“โชคของพระกุมารนี้ต่างจากคนทั่วไป พระเจ้าข้า แต่ทว่าพระกุมารนี้เป็นคนประเสริฐแท้มีบุญญาธิการเหนือคนทั้งหลาย ติแต่พระโฉมเป็นคางคก แต่ก็จะเป็นในช่วงเยาว์วัยเท่านั้น เบื้องหน้าจะกลายเป็นดีเอง พระเจ้าข้า พระรูปพระโฉมของพระกุมารจะปรากฏงดงามประดุจพระอินทร์ทรงเนรมิตขึ้นก็ปานกัน เมื่อเจริญวัยถึงสิบสี่เข้าก็จักรุ่งเรืองแน่ พระกุมารนี้มิใช่ผู้ต่ำต้อยด้อยวาสนาอับปัญญา แต่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ ผู้เกิดมาค้ำคูณโดยแท้ ภายใต้ท้องฟ้า บนพื้นชมพูทวีปเรานี้ พระกุมารจะครอบครองเป็นเอกราชแต่เพียงผู้เดียว ขอพระองค์อย่าได้ทรงพระวิตกสิ่งใดเลย พระเจ้าข้า เราทั้งหลายรอคอยพึ่งพระบรมโพธิสมภารของพระกุมารนั้นเถิด”
พระเจ้าเอกราชได้ฟังคำทำนายของพวกหมอ ก็ทรงชื่นชม ตรัสสรรเสริญว่า “ดี ดี” จากนั้น ทรงพระราชทานเงินสี่ร้อยเพื่อเป็นการสมนาคุณแก่พวกโหราจารย์ซึ่งเป็นหมอที่เคยทายได้แม่นยำ พวกหมอโหรรับพระราชทานรางวัลแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาลงมา
พระโอรสคางคกอยากได้ปราสาทเสาเดียว
ต่อมาเมื่อพระกุมารมีอายุได้ ๑๓ ปี ก็แตกเนื้อหนุ่ม ก็คิดอยากได้เมียมาแนบข้าง จึงทูลพระบิดาว่า
“ขอเดชะ พระอาญามิพ้นเกล้า ขอพระกรุณาโปรดเมตตาลูกด้วยเถิด บัดนี้ลูกอยากได้ปราสาทเสาเดียว กับทั้งนางสนมมาแนบข้าง พระพุทธเจ้าข้า”
พระบิดาจึงตรัสกับลูกตนว่า
“รูปร่างของเจ้ายังแตกต่างจากผู้คนอยู่นะลูก การที่จะให้พ่อไปขอลูกสาวเขามาให้เจ้าจะมีประโยชน์อะไร เจ้าจะได้แต่นอนเฝ้าเขาเท่านั้นเอง รูปร่างของเจ้ายังเป็นคางคกอยู่เลย อย่าพูดถึงเรื่องนี้เลยลูกเอ๋ย ดูไม่เข้าท่า”
ท้าวคางคกยังเฝ้าทูลวิงวอนพระบิดาด้วยใบหน้าที่ตรอมตรมว่า
“ขอพระบิดาได้โปรดเมตตาลูกด้วยเถิด ถ้าจะมองที่รูปร่างของลูกก็เป็นจริงดังที่พระองค์ตรัส แต่มันก็ไม่เกินไปกว่าบุญของลูก แล้วพระบิดาจักได้เห็น เมื่อใดวัสสันตฤดูมาถึง ฝนโปรยปรายรดแผ่นดิน ห้วยหนองคลองบึงน้ำเจิ่งนองจนล้นฝั่ง เมื่อนั้นลูกจักจัดสร้างขุนเขาอันเป็นที่พึ่งพิง (ของสัตว์โลก) หากว่าบุญบารมีของลูกยังแก่กล้าแล้วไซร้ บุญนั้นจะมาสำแดงเดชให้ได้เห็นกัน พระเจ้าข้า”
พระบิดาได้ฟังก็ตรัสปลอบประโลมด้วยน้ำเสียงที่อ่อนโยนว่า
“เจ้านี้ ยังเด็กเล็กนัก แต่กลับมีปัญญาเกินธรรมดาจริงหนอ เอาเถอะ วันใดที่เจ้ามีรูปร่างสะอาดงดงาม วันนั้นพ่อจักมอบบ้านเมืองให้แก่เจ้า”
ท้าวคางคกผู้น่าสงสาร ก็ทูลลาพระบิดาลงมา เขาเดินตรงไปยังเตียงทองคำอันเป็นแท่นบรรทม แล้วก็นอนอยู่อย่างเปล่าเปลี่ยวเดียวดาย รัตติกาลผ่านไปจนถึงเที่ยงคืน เมื่อผู้คนพากันพักหลับนอนจนหมดแล้ว ท้าวคางคกก็ตั้งจิตอธิษฐานว่า
“ขอพระอินทาธิราช ทรงโปรดหม่อมฉันด้วยเถิด ขอพระองค์ทอดพระเนตรลงมาดูโลก จงเห็นหม่อมฉันผู้ซึ่งอยู่เดียวดาย อนึ่งบุญบารมีหม่อมฉันได้ก่อสร้างมาหลายภพชาติ ขอพระพันตาได้ทรงเล็งเห็น และช่วยให้หม่อมฉันได้สมความปรารถนาด้วยเถิด”
พระอินทร์ประทานปราสาทเสาเดียว
ครั้นเขาอธิษฐานเสร็จแล้ว ก็ทำใจให้นิ่งสงบอยู่ หินบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์อันเป็นที่ประทับของพระอินทร์ก็กลับแข็งกระด้างขึ้น พระอินทาธิราชผู้ประเสริฐก็ทอดพระเนตรตรวจดูโลก ก็ทรงพบท้าวคางคกอยู่อย่างเปล่าเปลี่ยว พระองค์จึงรีบเสด็จลงมา ทรงเนรมิตวิมานทองคำซึ่งตั้งอยู่บนเสาแก้วอันสูงมากเพียงเสาเดียว ด้านกว้างขนาดพันวา มียอดช่อฟ้าสูงได้หมื่นวา ที่ยอดวิมานประดับด้วยแก้วเจ็ดประการมีแก้วไพฑูรย์ เป็นต้น ที่วิมานนั้นมีรูปภาพและลวดลายประดับประดาไว้อย่างหลากหลาย ดอกบัวงามบานสะพรั่งเดียรดาษ ฝูงหมู่กินรีกินนรพากันยืนฟ้อนกรีดกรายอยู่ที่ช่องหน้าต่าง พวกมันปักปิ่นสวมเทริดและสังวาลงามระยับ ที่วิมานนั้นยังมีหมู่ต้นกาลพฤกษ์เรียงเป็นทิวแถว มีผ้าทิพย์แขวนห้อยย้อยระย้า ข้างบนวิมานก็กั้นเพดานด้วยลวดลายต่าง ๆ สำรับกับข้าวของกินของใช้มีไว้พร้อมทุกชนิด พื้นวิมานปูด้วยแผ่นแล้วมหานิล ข้างในมีพระแท่นทองนับเป็นร้อย ๆ มีทุกสิ่งทุกอย่าง ทั้งหอสรงสำหรับสระเกศ น้ำดอกเทศมีอยู่เต็มอ่างทองคำ
ครั้นพระอินทร์เนรมิตเสร็จเรียบร้อยแล้ว พระองค์ก็รีบไปอุ้มเอาท้าวคางคกมาไว้ในปราสาท ทรงวางเขาไว้บนหมอนเหนือแท่นบรรทม ท้าวคางคกหลับสนิทไม่รู้สึกตัวเลย จากนั้นพระองค์ก็ไปนำเอานางแก้วจากอุตตรกุรุทวีปมาให้เป็นคู่เคียงเรียงหมอนของท้าวคางคก ทรงวางนางไว้ข้าง ๆ ท้าวคางคก แล้วก็เสด็จกลับขึ้นสู่สวรรค์โดยเร็วพลัน
ฝ่ายโฉมงามจากอุตตรกุรุทวีปก็ปลุกท้าวคางคกให้ตื่นขึ้น ท้าวคางคกลุกขึ้นนั่งแล้วเหลียวไปรอบ ๆ ก็พบสาวงามมานั่งอยู่ข้าง ๆ ตัว กับได้เห็นปราสาทหลังใหญ่ที่งดงามและกว้างขวางเป็นพัน ๆ วา เขาก็นึกเฉลียวใจรู้ว่าเกิดจากแรงบุญที่ตนได้อธิษฐานไว้แน่ จึงเอ่ยถามหญิงงามนั้นทุกอย่างที่ตนสงสัยว่า
“ที่นี่เมืองสวรรค์หรือเมืองคนกันจ๊ะน้อง พี่นี้รู้สึกแปลกใจจริง ๆ แล้วตัวน้องละจ๊ะเป็นลูกเต้าเหล่าใครกันจ๊ะ ปราสาทที่กว้างใหญ่หลังนี้งดงามประดุจเมืองสวรรค์ ถึงตัวน้องเองก็สวยดั่งนางฟ้า นี่มันอะไรกันจ๊ะ”
โฉมงามจากอุตตรกุรุทวีป จึงเล่าเรื่องราวให้เขารู้ทุกอย่างว่า
“ที่นี่เป็นบ้านเมืองของเสด็จพี่นั่นแหละ เป็นเมืองหลวงของเสด็จพ่อของพระองค์ พระอินทร์ท่านทรงมาเนรมิตให้แก่เสด็จพี่โดยเฉพาะ ตัวน้องนี่อยู่ที่อุตตรกุรุทวีปโน้น พระอินทร์ท่านไปนำมามอบให้เสด็จพี่เพคะ น้องนี้เคยเป็นเมียพี่มาหลายชาติแล้ว ชาตินี้บุญก็กลับมาส่งให้เป็นเมียพี่ถึงที่นอนอีกครั้งหนึ่ง”
ท้าวคางคกจึงรับคำนางว่า
“พี่ยินดีเหลือเกินและรู้สึกตื่นเต้นที่ได้น้องนางผู้ประเสริฐมาเป็นคู่ครอง”
จากนั้นเขาจึงถอดคราบคางคกออกไว้ซึ่งคราบนั้นก็ไม่ต่างจากเสื้อผ้าที่ใช้สวมใส่เลย แล้วเดินตรงไปยังอ่างนำทิพย์ที่พระอินทร์เนรมิตไว้ให้ เขาลงไปอาบน้ำทิพย์นั้นแล้ว ก็กลับกลายเป็นชายหนุ่มรูปหล่อ อาบเสร็จก็เดินมายังแท่นบัลลังก์หยิบเอาเสื้อผ้าอันเป็นทิพย์มาสวมใส่ แล้วประดับแหวน เทริดและสังวาลทิพย์ นางงามจากอุตตรกุรุทวีปจึงเอาดวงดอกไม้อันมีกลิ่นหอมถวาย เขาจึงหยิบเอามาแซมผม จันและคู้ส่งกลิ่นหอมระรื่นชื่นใจ
ทั้งสองมีรูปร่างงดงามดุจเดียวกัน เหมือนพระอินทร์ที่ถูกห้อมล้อมด้วยเหล่านางฟ้า
จากนั้นพระกุมารคางคกจึงอุ้มนางทิพย์ขึ้นมาจูบและเชยชม ทั้งสองต่างชื่นชมเสน่หานอนซ้อนกลั้วกลิ่น ผัดกันดมผัดกันจูบด้วยความรักซึ่งกันและกัน พระกุมารคางคกได้สมความปรารถนาแล้วจึงพร่ำว่า
“พระอินทร์ท่านมีบุญคุณแก่เราเหลือเกินที่ท่านได้ลงมาโปรดเรา จากนี้ไปขอให้เราทั้งคู่อยู่ครองรัก อย่าได้นิราศร้างห่างกันให้มีอายุยืนเป็นหมื่น ๆ ปีเถิด”
ทั้งสองต่างพร่ำพลอดออดอ้อนออเซาะซึ่งกันและกัน ทั้งสองร่างกอดกันแนบสนิทด้วยความสิเน่หา ประดุจดังเส้นไหมสีทองสองเกลียวที่เขาฝั้นเข้าเป็นเส้นเดียว หรือไม่ก็เหมือนกุญแจที่เขาล็อคไว้จนแน่นสนิท ทั้งสองนอนกอดกันกลิ้งไปกลิ้งมาด้วยความลุ่มหลงในรสรักจนรู้สึกระโหยโรยแรง แต่ทั้งสองต่างก็มีความสุขที่ได้รับกลิ่นกายของกันและกัน ได้ประเล้าประโลมได้นอนซ้อนกายได้จูบลูบไล้ ต่างมีความสุขสุดจะรำพันด้วยดวงจิตที่ดื่มดํ่าในดำกฤษณา ต่างรักต่างลุ่มหลงกันและกันจนอยากจะให้ร่างทั้งสองหลอมเข้ากันเป็นหนึ่งเดียว แม้นจะกอดรัดทับซ้อนไขว้ขาไขว้แขนกันอย่างไรก็ยังไม่รู้สึกอิ่ม ต่างแสดงบทรักซ้ำแล้วซํ้าอีก ดังว่าความรักมันคับอกจนแทบจะแตก แม้นจะแสดงความรักออกมาอย่างไรก็ไม่หมด ทั้งสองต่างแสดงบทรักอยู่บนแท่นบรรทมจนแทบใจจะขาด ความรักที่ทั้งสองมีให้กันนั้น มากจนอยากกลืนกินกันและกัน แต่ก็ใช่สิ่งที่กลืนกินได้ ทั้งสองต่างหยิบยื่นรสรักให้แก่กันเป็นร้อย ๆ รอบ พระกุมารคางคกใช้มือนวดน้าวนมน้อยที่เนียนมือ จนกระทั่งใกล้รุ่งแจ้ง เสียงไก่ตบปีกขันไม่ทันไรก็สว่าง ทั้งสองจึงลุกอาบน้ำสรงสนาน เสร็จแล้วจึงมานั่งคู่กันอยู่บนพระแท่น ของทิพย์ก็พลันปรากฏขึ้นเต็มภาชนะ ทั้งสองไม่ต้องทำอะไร ได้แต่พากันกินอย่างมืความสุข กินอาหารเสร็จแล้วก็พากันเคี้ยวหมากซึ่งอยู่ในพานข้าง ๆ กาย แล้วต่างก็ชื่นชมต่อกัน
พระยาเอกราชและชาวเมืองขึ้นชมปราสาททิพย์
รุ่งเช้าขึ้นชาวเมืองพากันมองเห็นปราสาทหลังใหญ่ มันตั้งอยู่กลางพระราชวัง มีแสงสะท้อนจากทองคำวาววับ พวกเขาพากันทักทั้งเมืองเสียงดังอื้ออึง บางพวกรีบวิ่งมาดู ชาวเมืองหลั่งไหลมาดูเนืองแน่น ต่างออกปากชมเป็นเสียงเดียวกันว่า
“ปราสาทหลังนี้งามเหลือเกิน คงเป็นวิไชยยนต์ปราสาทที่พระอินทร์ท่านเนรมิตขึ้นเป็นแน่ หลังใหญ่มองจนสุดสายตาทีเดียว จะเป็นสิ่งมหัศจรรย์ขจรขจายไปทั่วโลก ควรที่เราทั้งหลายจะอัศจรรย์ใจและให้ความยำเกรงยิ่งนัก”
ฝ่ายพระยาเอกราช ก็เสด็จออกทอดพระเนตรที่มุขปราสาท เมื่อทรงเห็นเต็มพระเนตรถึงกับลืมองค์ไปชั่วขณะ เพราะได้เห็นความสวยงามและทองคำที่ห้อยย้อยเปล่งประกายแวววาว ทรงรำพึงในพระทัยว่า “นี่คงเป็นวิไชยยนต์ปราสาทแก้วของโอรสคางคกเป็นแน่”
คิดแล้วพระองค์ก็รีบเสด็จขึ้นไปดูบนปราสาท ถึงพระเทวีผู้เป็นพระมารดา ก็ดี เหล่าสาวสนมกำนัลนางรับใช้ก็ดี พร้อมทั้งเหล่าเสนาอำมาตย์กำลังพลแสนโกฏิ ต่างก็มีความชื่นชมยินดี ขึ้นไปบนปราสาทพร้อม ๆ กัน พระยาเอกราชเสด็จขึ้นไปบนปราสาท ถึงประตูแล้วแล้วก็ทรงมองเห็นบัลลังก์ทอง ตั้งเรียงรายกันเป็นร้อย ๆ ประดับด้วยลวดลายต่าง ๆ ปราสาทนั้นกว้างเป็นพัน ๆ วา มองดูสุดสายตา พระองค์รู้สึกครั่นคร้ามเมื่อมองเห็นแก้วมหานิลที่ประดับปราสาทนั้นใสและส่องสะท้อน ประดุจวังน้ำที่กว้างใหญ่ทั้งลึกและใส พระองค์เพ่งพินิจจนแน่พระทัยว่าไม่ใช่วังน้ำ แต่เป็นเงาสะท้อนของแก้วมหานิล จึงแข็งพระทัยยกพระบาทก้าวไปทั้ง ๆ ที่ยังทรงหวั่นกลัว พระเทวีผู้เป็นพระมารดาพร้อมทั้งสาวสนมกำนัลมองเห็นแก้วมหานิลนั้นแล้ว ถึงกับกลัวจนตัวสั่น ตลอดถึงเหล่าเสนาอำมาตย์ช้าราชบริพารทั้งหลาย ต่างก็ตามเสด็จไปด้วยความหวาดกลัว
เมื่อเข้าไปในตัวปราสาท พระยาเอกราชก็พบทั้งสองคนกำลังนั่งอยู่บนบัลลังก์แก้ว ทั้งสองมีรูปร่างงดงามเสมอกัน ความงามของทั้งสองคนนั้นเปรียบประดุจรูปวาด หาใครจะมาเปรียบเทียบมิได้เลย ปานดังเทพยดามาเนรมิตไว้คู่กัน อนึ่งประดุจดังว่าเกิดจากฟ้าแล้วเสด็จลงมา ทุกคนต่างมองดูความงามจนตาไม่กระพริบ พระยาเอกราชเสด็จขึ้นเหนือพระแท่นบัลลังก์ ทั้งสองหนุ่มสาวต่างพากันลุกมาถวายบังคมพระบิดา พระบิดาจึงตรัสถามทั้งสองว่า
“เจ้าเป็นโอรสของเราใช่หรือไม่”
พระกุมารคางคกประนมหัตถ์รับคำเสด็จพ่อ
“หม่อมฉันเป็นลูกของเสด็จพ่อผู้ทรงบุญญาธิการพระเจ้าข้า และนี่เป็นวิมานแก้วที่พระอินทร์ทรงประทานให้ พระองค์เสด็จมาเนรมิตให้เมื่อคืนนี้ทุกอย่างเลย พระเจ้าข้า แม้นางงามแก้วผู้นั่งเคียงกายลูกนี้ พระองค์ก็ไปเอามาจากอุตตรกุรุทวีปโน้น แล้วทรงประทานให้แก่ลูก เมื่อก่อนนี้ลูกมีรูปโฉมเหมือนคางคก แต่บัดนี้ลูกได้ถอดคราบนั้นออกแล้วจึงปรากฏรูปโฉมดังที่พระองค์ได้เห็นนี่แหละ พระเจ้าข้า”
พระยาเอกราชทรงสวมกอดพระโอรส และทรงชื่นชมยินดี ทรงอุ้มและจูบลูกพลางตรัสว่า
“เวลานี้ ลูกของพ่องดงามเหลือเกิน”
ฝ่ายพระเทวีผู้เป็นพระมารดา อุ้มลูกสะใภ้ขึ้นมาจูบชม พลางตรัสว่า
“บัดนี้นับว่าเป็นบุญของลูกแล้ว ที่ได้นางงามผู้ประเสริฐมาเป็นคู่ครองแนบข้าง แม้นล่วงไปร้อยปีพันปี ขอไมตรีอย่าได้โรยรานะลูกนะ ขอให้เจ้าอายุยืนแสนปีอยู่เคียงข้างลูกชายของแม่”
พระเทวีก็ตรัสประโลมนางทิพย์ พลางอุ้มเอาลูกชายมาแนบอก ตรัสว่า
“คราบคางคกของเจ้าอยู่ไหนล่ะลูก เอามาให้แม่ดูทีเถิด”
พระโอรสก็หยิบเอาคราบคางคกสีทองมาให้พระมารดาจับดู มันสะท้อนแสงวาบ ๆ เหมือนกลีบดอกบัวทองคำ พระเทวีก็คลี่ดึงออกดูเหมือนเสื้อดี ๆ นี้เอง นางจึงหวงเอาไว้เป็นของสงวน ตรัสว่า
“นี่เป็นของแปลกประหลาดและคํ้าคูณจริง ๆ”
จากนั้น พระกุมารคางคกจึงหยิบเอาผ้าทิพย์ที่พระอินทร์ประทานไว้ เอามาให้แก่นางสนมกำนัลเพื่อใช้แต่งตัว ทั้งพระบิดาพระมารดา ทรงให้คนขนเอาของทิพย์ไปเก็บไว้จนล้นท้องพระคลัง ด้วยความเบิกบานพระทัย พระโอรสคางคกทรงประทานของทิพย์ให้แก่เสนาอำมาตย์ไพร่ฟ้าประชาชนทุกหมู่เหล่า เขาได้แล้วก็พากันถวายบังคมลา แม้เหล่าทหารกล้านับแสนนับล้าน ต่างก็ได้ประดับของทิพย์กันทั่วหน้า พวกคนทุกข์ยากไร้ก็พากันเอาของมาหาบไปจนเต็มหาบ พวกเขาต่างอิ่มเอมในความสุขยิ่งนัก ทั้งนี้ก็เพราะบุญญาธิการของพระกุมารปกแผ่คุ้มครอง พระกุมารประทานข้าวของอันเป็นทิพย์ให้เป็นทานอันประเสริฐแต่ข้าวของอันเป็นทิพย์นั้น ก็หาได้หมดสิ้นไปไม่ มันยังคงเหลือล้นอยู่ตลอดเวลา
ในเวลานั้นเหล่าขุนนางและประชาชนพลเมืองต่างสุขเกษมเปรมปรีดิ์ พวกเขาพากันเลิกเข็นหลาปั่นฝ้าย ถึงพวกสาวน้อย ๆ ต่างก็สบายมือ (ไม่ต้องเข็นหลาปั่นฝ้ายอีกต่อไป)
กล่าวถึงฝ่ายนางทิพย์จากอุตตรกุรุทวีปตักเอาข้าวจากหม้อไปให้ท่านพวกเสนาอำมาตย์ทั้งไพร่พลเมือง ต่างพากันกินจนอิ่มท้อง ถึงพวกคนขอทาน คนตกทุกข์ได้ยากอดอยากมากันมากมาย นางก็เอาไปประทานให้ แม้นว่าพวกเขาจะรับเอาไปเป็นหาบ ๆ ก็ดี ข้าวทิพย์นั้นก็ยังคงเต็มปากหม้ออยู่ตลอดเวลา มิได้พร่องไปเลย
ในเวลานั้นไพร่ฟ้าประชาชนก็พากันวางงานไร่งานนาเสียไม่มีใครไถไร่ไถนาปลูกข้าวกล้าอีก ต่างก็สวมใส่เสื้อผ้าอาภรณ์ที่เป็นทิพย์แต่งตัวแล้วก็พากันเล่นรำทำเพลงอยู่อย่างสบายใจ
พระยาเอกราชเวนราชสมบัติให้แก่ราชาคางคก
ต่อมาไม่นานนัก พระยาเอกราชก็รับสั่งให้ประชุมเสนาอำมาตย์ทุกคนแล้วตรัสว่า
บัดนี้ เราจักมอบบ้านเมืองให้แก่ราชกุมารคางคก วันพุธเช้า ได้ฤกษ์งาม ยามดี ให้ไพร่ฟ้าประชาชนมาพร้อมกันทุกคน เราจักทำพิธีมูรธาภิเษกให้แก่พระกุมาร”
เสนาอำมาตย์ไพร่ฟ้าประชาชนรับพระบัญชา เตรียมตัวมาร่วมพิธีทุกผู้คน
พอรุ่งขึ้นเช้าได้ฤกษ์มหาไชยซึ่งเป็นฤกษ์ใหญ่ ผู้คนจากทั่วสารทิศต่างหลั่งไหลมารวมตัวกัน พากันยกพลับพลาไชย ดาดเพดาน กั้นสัปทน เหล่ารี้พลทหารกล้ามาช่วยกันเสียงดังอื้ออึง พากันปลูกหอสรง ปราสาท และทำทางมองดูขวักไขว่ เมื่อเสร็จทุกอย่างแล้ว พวกเขาก็ขึ้นอัญเชิญพระมหากษัตริย์เสด็จสู่พลับพลาพิธี ทั้งพระกุมารและนางทิพย์ก็เสด็จเข้าสู่หอสรง เสียงดนตรีบรรเลงขับกล่อมในพิธีดังระเบ็งเซ็งแซ่
เมื่อทั้งสองกษัตริย์เสด็จเข้าสู่หอสรงทั้งเคียงคู่กันเรียบร้อยแล้ว พระอินทาธิราชก็หลั่งน้ำทิพย์สรง ทรงยกคนทีซึ่งมีกลิ่นหอม ประพรมลงบนตัวของคนทั้งสอง แล้วประทานพรให้มีอายุยืนยาว เสร็จแล้วก็เสด็จกลับสู่อากาศ ต่อจากนั้นพระบิดาและพระมารดา เสนาอำมาตย์ไพร่ฟ้าประชาชน ก็เข้าสรงตามลำดับ เสร็จแล้วทั้งสองก็เสด็จออกมาขึ้นประทับบนรัตนบัลลังก์ เสียงดนตรีประโคมขับกล่อมดังกระหึ่ม เสียงขลุ่ยถูกเป่าเป็นเพลงบรรเลงก้อง เสียงซอถูกสีดังอ้อยอิ่ง เสียงพิณพาทย์แคนไค้ดังประสานเสียง เสียงปี่แถถูกเป่าบอกเวลาดังก้อง เสียงฆ้องกังวานไกล เสียงดนตรีบรรเลงกล่อมระบำรำฟ้อนทุกหนแห่งดังประสานกันไพเราะจับใจทั้งสอง กษัตริย์หนุ่มสาวต่างสำราญพระทัยยิ่งนัก ประทับอยู่บนปรางค์ปราสาทแสนจะเป็นสุขเสมือนได้อยู่ในวิมานแมนแดนสวรรค์
พระยาเอกราชได้ทรงมอบบ้านเมืองพร้อมทั้งเสนาอำมาตย์ และรี้พลนับแสนโกฏิ ทั้งช้างศึกนับหมื่นให้แก่พระโอรสคางคก มอบความเป็นใหญ่ให้แต่เพียงผู้เดียว
“ขอลูกจงเป็นราชาเป็นหลักชัยของบ้านเมืองเถิด”
พระยาเอกราชตรัสพลางรับสั่งให้เลือกเอาหมู่หญิงงาม ซึ่งเป็นสาวแรกรุ่นจำนวน ๔ พันนางมาถวายให้แก่ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่
“ลูกจงชื่นชมเสน่หาด้วยเหล่าหญิงงามนี้ทุกคนเถิด”
จากนั้นพระองค์จึงหาพระนามอันเป็นสิริมงคลมาขนานให้แก่พระโอรสว่า “พระมหาราชาคางคก”
บุญญาธิการของราชาคางคก
ต่อแต่นั้น บรรดาสัตว์ต่าง ๆ มีพระยานาค พระยาครุฑ เป็นต้น ต่างก็ออกจากน้ำมาถวายบังคมอยู่เบื้องบาท พร้อมทั้งนำเอาเงินทองทองแก้วของมีค่าทุกสิ่งอย่างมาถวายแก่ราชาคางคก ถึงพวกนกชนิดต่าง ๆ มีนกกก นกแขก เป็นต้น ก็พากันคาบเอารวงข้าวมาถวาย ขนใส่จนเต็มหมื่นยุ้งพันฉาง แม้สัตว์อื่น ๆ เช่น ผึ้ง ต่อ แตน เหลือง เป็นต้น ก็พากันเอารวงรังมาถวาย หมู่เสือโคร่ง เสือเหลือง ก็พากันคาบเอาเก้งกวางมาถวาย หมู่หมี หมู่เหมือย และหมู่เม่น พวกอกด่าง ต่างพากันคาบเอาไม้มาน้อมถวาย ฝูงหมู่กบเขียด และหมู่อึ่งอ่างกลางดง เขาก็พากันมาส่งเสียงร้องถวายตัวเป็นบริวาร แม้พวกช้างพลาย ช้างพัง ช้างเผือกฉัททันต์ ก็ดี เขาก็พากันมาแวดล้อมราชาคางคก ช้างนั้นมีจำนวนมากมายประมาณได้แปดหมื่นสี่พันตัว มีเทวดาขี่นำมาถวายตัว แม้พวกม้ารูปร่างงามสีขาวเผือกก็พากันวิ่งทะยานมาเฝ้า จำนวนแปดหมื่นหนึ่งพัน มีเทวดาขี่นำมาถวายตัว พวกแร่เงินแร่ทองผุดขึ้นมาเป็นลำ ๆ ลอยมาเวียนแวดล้อมเป็นกำแพงอยู่สะพรั่ง แม้นว่ากงจักรแก้วกลมใหญ่ประดุจกงเกวียน เทวดาก็นำมาถวายแก่ราชาคางคก
ต่อมาราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ ก็ขึ้นสู่กงจักรแล้วเหาะทะยานขึ้นสู่อากาศ บินเวียนอ้อมดูทั่วเขตชมพูทวีปโดยใช้เวลาไม่นานเลย รวดเร็วดังสายลม เพียงชั่วครู่ก็เสด็จกลับขึ้นสู่ปราสาท ทรงลงจากกงจักรแล้ว ก็เก็บจักรแก้วไว้ในที่สูง กงจักรส่องแสงวาววับประดุจดวงตะวันเมื่อยามเช้า
ราชาคางคกไม่มีความทุกข์ยากด้วยเรื่องเงินทองของใช้ ทุกสิ่งเทวดานำมาถวายให้ทั้งสิ้น มีแต่สนุกอยู่กับการให้ทานแก่ไพร่ฟ้าประชาชน ประชาชนก็มั่งมีเหลือล้น ทุกผู้คนต่างแซ่ซ้องสาธุการถวายพระพรชัยอยู่มิได้ขาดปาก เพราะพวกเขาต่างก็มีความสุขปานดังเทวดา
“นี่คงเป็นด้วยพวกเรามีบุญอยู่บ้างนะ จึงได้เกิดมาร่วมชาติกับพระองค์ทั้งสอง”พวกเขากล่าว
ทั้งพระชนกและพระชนนี ต่างก็ทรงพระเกษมสำราญและศรัทธาในพระบุญญาธิการของพระโอรส แม้พระราชาเจ้าประเทศราชทั้งหลายนับร้อย ๆ ต่างก็แซ่ซ้องถวายพระพรชัยที่ได้อยู่ใต้ร่มพระบรมโพธิสมภาร ทั้งหมู่เสนาอำมาตย์ราชมนตรี ข้าราชบริพารน้อยใหญ่นับแสน ต่างมาคอยเข้าเฝ้าถวายความจงรักภักดีมิได้ขาด พระราชาคางคกไม่ทรงมีความวิตกกังวลอะไรเกี่ยวกับศึกสงคราม ทรงอยู่อย่างสบายพระทัยดังอยู่ในเมืองสวรรค์ ผู้คนในยุคของพระองค์อายุยืนได้แสนปีเป็นกำหนด ทุกคนต่างมีอายุยืนยงอยู่พร้อมหน้าลูกเมีย ขึ้นชื่อว่า ความตายนั้นไม่มีใครได้ข่าวเลย มีแต่การประดับตกแต่งร่างกายแล้วพากันเที่ยวเล่นอย่างสนุกของพวกหนุ่ม ๆ สาว ๆ
บ้านเมืองเกิดแห้งแล้งถึง ๗ ปี
นับแต่ราชาคางคกขึ้นครองราชย์ เวลาล่วงไปแล้วได้ร้อยปี ในเวลานั้นอุบาทว์เดือดร้อนซึ่งเกิดจากกรรมเวรแต่ชาติปางก่อน ได้มาสนองแก่ราชาคางคก ด้วยว่าได้บังเกิดความแล้งเป็นเวลาถึงเจ็ดปีติดต่อกัน ฝนไม่เคยตกรดพื้นดินเลย จนแผ่นดินแห้งกลายเป็นฝุ่นผงปลิวคละคลุ้งไปทั่ว พวกแม่น้ำใหญ่ ๆ ลดลงจนเกือบแห้ง ส่วนแม่น้ำน้อย ๆ แห้งขอดเลยทีเดียว เกิดความร้อนไปทั่วทุกหัวระแหงจนกลายเป็นกลุ่มควันลอยขึ้นไปในอากาศ เหมือนดั่งว่าไฟกำลังไหม้แม่น้ำและร้อนแผ่นดิน พวกเสนาอำมาตย์จึงพร้อมใจกันขึ้นเฝ้ากราบทูลให้ราชาคางคกทรงทราบว่า
“พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้ ฝนไม่เคยตกรดแผ่นดินนานแล้ว พริกพลูพืชพันธุ์ธัญญาหารจึงเหี่ยวตายจนหมดสิ้น จะทำอย่างไรฝนจึงจะตกรดแผ่นดินบ้าง คงไม่เกินกว่าพระวินิจฉัยของพระองค์กระมัง แต่พวกข้าพระบาทพากันมากราบทูลพระองค์ก็ด้วยสุดคิดสุดปัญญาแล้ว พระเจ้าข้า”
ราชาคางคกได้ฟังก็ตรัสด้วยพระสุรเสียงที่ห้าวหาญ โดยไม่รู้สึกเกรงกลัวอะไรว่า
“ท่านทั้งหลาย ฝนนี่แหละคือรากเมือง หากฝนไม่ตกบ้านเมืองก็พินาศแน่ แก่นเมืองนั้นได้แก่อาวุธ คือ หลาว แหลมและหอกง้าว จะได้ใช้ปกป้องบ้านเมืองยามศึกสงคราม หูเมืองนั้น ได้แก่เทพารักษ์ ยามจะเกิดเหตุเดือดร้อน เขาจะรู้ก่อนเรา ตาเมืองนั้นได้แก่หมอโหรผู้ทำนายได้แม่นยำ เขาจะเหมือนเป็นผู้กำบังเมืองไว้ ฝาเมืองนั้น ได้แก่ชาวชนบททั้งหลาย พวกเขาจะเป็นด่านแรกที่ช่วยปกป้องบ้านเมือง เขื่อนเมืองนั้นได้แก่แก้ว ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ใจเมืองนั้น ได้แก่ พระราชธิดา นางนั้นจะมีลูกเต้าเป็นเชื้อสืบสายต่อไป พยับแดดนั้น ได้แก่ พระมหากษัตริย์ พระองค์จะเป็นผู้ทรงบัญชาการเกี่ยวกับกิจการบ้านเมือง นี้เป็นขนบจารีตประเพณีแต่โบราณที่โบราณบัณฑิตท่านสั่งสอนไว้ ท่านทั้งหลายจงพากันจดจำเอาไว้อย่าลืม”
ครั้นราชาคางคก ตรัสบอกขนบธรรมเนียมแต่โบราณแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งหลายก็พากันจดจำไว้
พระราชาตรัสต่อไปว่า
“บัดนี้ฝนแล้งได้เจ็ดปีเต็มแล้ว เราจักไปถามพระยานาคในน้ำดูก่อน ด้วยว่าพระยานาคนั้นทรงวิทยาอาคม และมีฤทธิยิ่งนัก เขาอยากจะทำอย่างไรก็เป็นอย่างนั้น อิกอย่างพวกเขาก็ได้เอาแก้วแหวนเงินทองของมีค่ามากมายมาถวายแก่เรา เพื่อแสดงถึงความจงรักภักดี เพราะฉะนั้น เราจะไปเที่ยวถามดูถึงเหตุที่ฝนแล้ง”
ครั้นตรัสเสร็จก็เสด็จไปโดยด่วน ทรงขึ้นกงจักรเหาะลิ่วออกไป กงจักรลอยผ่านน้ำดำดิ่งเข้าไปในมหาสมุทร ด้วยอิทธิฤทธิ์ของกงจักรจึงไม่จมน้ำ และเลยเข้าไปถึงเมืองนาคได้
พวกนาคเห็นราชาคางคกก็เข้ามาทูลถามด้วยความกลัวว่า
“มีเรื่องอะไรหรือพระเจ้าข้า จึงได้เสด็จมาถึงนี้ หรือพระองค์มีเหตุร้อนประการใด พระเจ้าข้า”
ราชาคางคกจึงตรัสด้วยพระสุรเสียงที่ห้าวหาญว่า
“เราไม่สบายใจเรื่องฝนแล้ง เราจึงมาถามหาที่ตั้งของบ่อฝน ใครบ้างที่รู้ที่ที่ฝนตก รู้แต่ว่ามาจากบนฟ้า พระยานาคเคยไปพบแถนที่เมืองฟ้า คงรู้เหตุแห่งฝนบ้างกระมัง หากรู้ก็ช่วยบอกเราด้วย อย่าได้ปิดบังไว้เลย”
พระยานาคจึงทูลว่า
“พระองค์ไม่ควรเสด็จขึ้นไปแต่เพียงลำพัง พระเจ้าข้า หม่อมฉันจะเล่าถวาย อันสายธารที่เป็นบ่อฝนนั้นมีจริง พระเจ้าข้า พบที่ยอดเขาพระสุเมรุโน้น มีเขาบริภัณฑ์แวดล้อมอ้อมอยู่โดยรอบ เขาพระสุเมรุนั้นมียอดสูงที่สุดประมาณแปดหมื่นสี่พันโยชน์ ส่วนเขาบริภัณฑ์ทั้ง ๗ นั้นสูงลดหลั่นกันลงมาตามลำดับเหมือนดังลูกแคน เขาบริภัณฑ์ลูกหนึ่งนั้นสูงถึงเขาพระสุเมรุ ที่นั้นเป็นเมืองพระยาแถนครองอยู่ ครั้นพวกหม่อมฉันไปถึงฟ้า ก็จะขอน้ำกับพระยาแถน ท่านจะไม่ขัดข้องและมอบน้ำให้
ยังมีสระอันหนึ่ง ชื่อว่าสระคงคา เป็นสระสงวนไว้สำหรับแข่งเรือของพวกแถน พอถึงปีใหม่ฟ้าร้องครื้น ๆ เมื่อยามเดือนหก นาคก็ไปถึงแถนขอลงเล่นน้ำ พระยาแถนไม่ขัดพวกนาค ปล่อยให้พวกนาคลงเล่นตีน้ำแกว่งหางตามสบาย พวกนาคต่างพากันลงเล่นน้ำดำผุดดำว่ายดูขวักไขว่ ตีฟาดน้ำหยอกล้อกันอย่างสนุกสนาน น้ำในสระใหญ่กว้างที่ชื่อว่าคงคาก็กระฉอกขึ้นเป็นก้อน ๆ เมื่อลมที่แรงกล้าประดุจคมมีดพัดมาก็หอบเอาไปตกลงลูกเขาพระสุเมรุ ก้อนน้ำนั้นฟาดเหลี่ยมเขาพระสุเมรุ ก็แตกกระจายออกเสียงดังครื้นเครง และแล้วก็ตกลงมายังพื้นโลกเรานี้ คนจึงเรียกว่า น้ำห่าฝน”
แต่ว่าเรื่องฟ้านั้น ยังมีนิทานต่างออกไป กล่าวกันว่า ยังมีนางเทพธิดาน้อย ชื่อว่า เมขลา นางมีฤทธิ์มาก ยามเมื่อฟ้าร้องครื้น ๆ ในระดูปีใหม่มาถึง นางก็รู้สึกชื่นชมสนุกเล่น นางจึงโยนลูกแก้ววิเศษผ่าไปกลางห่าฝน ส่งประกายวาววับ ยังมีพระยายักษ์ผู้หนึ่งมีอาคมจบศิลปะด้านการยิงธนู มันจึงยกธนูทองขึ้นยิงหมายจะเอาแก้ว แต่ลูกธนูของมันไม่ถูกแก้วนางเมขลา มันจึงทะลุลิ่วลงมาผ่าต้นไม้ แต่นั้นมาคนในโลกเรานี้จึงเรียกว่า ฟ้าผ่าไม้ มีตามนั้นจริง ๆ นะท่านเอ๋ย
ครั้นพระยานาค บอกเหตุแห่งฝนดังนั้น ราชาคางคกจึงตรัสถามเหตุว่า
“อ้าวแล้วไฉนฝนจึงไม่ตกลงรดพื้นโลกเล่า หรือว่าพวกนาคไม่สนใจจะขึ้นไปลอยเล่นน้ำกันกระนั้นหรือ”
พระยานาคจึงทูลเหตุว่า
“บัดนี้ พระยาแถนกันไว้ ห้ามมิให้ลงลอยเล่น แม้ว่าฝูงนาคพร้อมใจกันขึ้นไปวอนขอหลายทีแล้วก็ตาม พระยาแถนเลยเกิดความโกรธตวาดว่าจะฆ่าเสีย พระเจ้าข้า”
ราชาคางคกจึงตรัสถามพวกนาคถึงสองครั้งว่า
“อ้าวแล้วทำไม พระยาแถนจึงมาหวงไว้เสียเล่า”
พระยานาคจึงทูลตามเป็นจริงว่า
“พวกแถนเขาไม่พอใจต่อพระองค์ พระเจ้าข้า เขาว่าบุญบารมีของพระองค์ไปข่มพวกเขา มนุษย์ทั้งโลกต่างขึ้นกับพระองค์จนหมดสิ้น พวกแถนจึงกลัวว่าพระองค์จะมีความสุขยิ่งกว่า พวกเขาจึงหวงห้ามน้ำฟ้าไว้ ไม่ให้ตกลง”
เมื่อพระยานาคทูลเสร็จ ก็ทำให้พระองค์เข้าใจถึงสาเหตุที่ฝนไม่ตก จึงถามพวกนาคถึงทางที่จะไปยังเมืองแถนว่า
“ทางที่จะขึ้นไปยังเมืองแถนนั้นมีหรือไม่”
พวกนาคทูลว่า
“หนทางที่จะขึ้นไปนั้น ไม่มีหรอกพระเจ้าข้า เว้นแต่พวกเรียนจบวิชาอาคม มีฤทธิ์อาจไปทางอากาศก็เป็นได้ แต่ว่าทางที่จะเดินไต่ขึ้นไปจากพื้นดินไม่มีแน่”
ราชาคางคกจึงตรัสถามว่า
“ถ้าเราจะขึ้นกงจักรเหาะไปจะถึงหรือไม่”
พวกนาคทูลว่า
“ถึงแต่พระองค์คนเดียวเท่านั้น ใครจะสามารถเอาชนะแถนนั้น ยังไม่เคยเห็น แถนนั้นจบพระเวท ทรงความรู้ด้านศิลปศาสตร์”
ราชาคางคกให้สร้างทางขึ้นฟ้า
ครั้นพวกนาคทูลให้รู้เรื่องทางจะขึ้นไปนั้นแล้ว ก็ทรงนิ่งตรึกอยู่ชั่วครู่ก็ทรงเห็นหนทาง จึงตรัสแก่พวกนาคว่า
“พวกท่านจงพากันสร้างทางโดยเอาหินมาก่อพูนขึ้นไป ให้สูงถึงพื้นจอมเขาที่พวกแถนอยู่นั้น เราจักนำหมู่ช้างและไพร่พลขึ้นทำสงคราม แล้วเราจะไปบอกให้พวกปลวกทั้งหลายมาช่วยสร้างทางขึ้นไปโดยเร็ว”
พวกนาครับพระบัญชาแล้ว พระองค์ก็เสด็จขึ้นกงจักรเหาะทะยานกลับบ้าน กงจักรลอยกลับขึ้นมาโดยเร็ว เมื่อมาถึงริมฝั่งน้ำก็หยุดพัก ราชาคางคกก็เอาค้อนมาตีที่จอมปลวก ด้วยเดชของพระองค์ก็สะเทือนขึ้นทั่วแผ่นดิน ปลวกพากันเกรงกลัวรีบหลั่งไหลมาเป็นแสนโกฏิมากมายเหลือเกิน พากันไหว้และทูลถามว่า
“มีเหตุร้อนเรื่องใดถึงพระองค์หรือพระเจ้าข้า”
ราชาคางคกจึงตรัสบอกพระยาปลวกว่า
“บัดนี้ บ้านเมืองเกิดแห้งแล้งขาดฝน พวกท่านจงพากันไปก่อสร้างทางขึ้นฟ้าช่วยพวกนาคนั้นเถิด ให้สูงถึงยอดเขาพระสุเมรุโน้นเลย อย่าได้ชักช้า รีบก่อขึ้นให้ถึงเมืองแถนที่บนฟ้านั้นโดยเร็ว เราจักนำทัพขึ้นทำสงครามกับแถนอย่างไม่ถอย จะให้แถนปล่อยน้ำลงมาบ้านเมืองจะได้ชุ่มเย็น”
พวกปลวกพร้อมกันรับพระบัญชา จากนั้นเขาก็พากันไปก่อทางอย่างขมีขมัน พวกปลวกทั้งพื้นโลก ต่างพากันมาช่วย ดูขวักไขว่ยั้วเยี้ยเต็มไปหมดจนมิอาจจะประมาณได้
ราชาคางคกรีบเสด็จคืนเข้าสู่เมือง เมื่อถึงปราสาทแล้วก็ประทับรอคอย
ในขณะนั้น เหล่าพระยานาคในมหาสมุทร มากันมากมายเหลือที่จะนับได้ ต่างพากันหอบอุ้มเอาภูเขาหลายต่อหลายลูกมาติดตั้งต่อ ๆ กันขึ้นไป ส่วนพวกปลวกก็ขนดินขึ้นทำทางช่วยพวกนาค ทางนั้นดูแข็งแรงและมั่นคงดุจขุนเขา
นับจากพากันก่อสร้างทางมาก็เป็นเวลาถึงสามปีเต็ม ทางนั้นก็เสร็จถึงยอดเขาอันเป็นที่ตั้งเมืองแถนพอดี ครั้นทางเสร็จเรียบร้อยแล้ว ทั้งหมดต่างแยกย้ายกันไป ฝ่ายพระยานาคก็มากราบทูลให้ราชาคางคกทราบ
ราชาคางคก ก็ตรัสสรรเสริญว่า “ดี ดี” จากนั้นพระองค์จึงให้ตีฆ้องป่าวประกาศให้จัดรี้พลนับล้าน ๆ โดยเร็วพลัน และรับสั่งให้จัดม้าเร็วไปแจ้งแก่พระยาเมืองต่าง ๆ ให้จัดรี้พลมาสมทบโดยเร็วภายในเจ็ดวันเป็นอย่างช้า ให้ทุกพระยามาพร้อมกันโดยเร็ว
ท้าวพระยาเจ็ดหมื่นสี่พันองค์ในชมพูทวีป ต่างนำทัพมาสมทบครบทุกองค์ แต่ละองค์มีกำลังพลมากเหลือเกิน ต่างหลั่งไหลกันมาประดุจทรายไหลเมื่อหน้าแล้ง เสียงดังกระหึ่มไปทั่ว ราชาทุกพระองค์ไม่มีใครอาจขัดพระบัญชา ต่างพากันมาเข้าเฝ้าราชาคางคก รวมกำลังพลทั้งหมดเป็นแสนล้าน พญาช้างสารนับแสนโกฏิ มาชุมนุมกันเต็มแผ่นธรณีจนดูมืดไปหมด มีช้างเผือกฉัททันต์ถึงแปดหมื่นสี่พันตัว ล้วนประดับด้วยทองคำ มีทั้งม้าขาวและลาเผือก ซี่งมีกำลังมากวิ่งทะยานไปดุจสายลม มีจำนวนถึงแปดหมื่นสี่พันตัว งดงามด้วยเครื่องประดับทองคำ
ราชาคางคกยกทัพขึ้นสู่เมืองแถน
ครั้นรวมไพร่พลพร้อมแล้ว ก็รับสั่งให้หาฤกษ์ยามที่ดี เมื่อได้อุทธังราชา ราชาคางคกก็เสด็จออก พระองค์ได้นำเอานางทิพย์จากอุตรกุรุทวีปไปด้วย ให้นางขึ้นนั่งร่วมไปกับพระองค์บนหลังคชสาร เสียงกลองสะบัดไชยถูกรัวดังกึกก้อง มองเห็นสัปทนสีขาวถูกกางเป็นทิวแถว และธงสีขาวปลิวโบกสะบัดนำหน้า พระยานาคและพรรคพวกเหาะไปข้างบนเพื่อนำทาง พระยาครุฑพร้อมสังข์บินขึ้นเหนือลมมุ่งหน้าไปก่อน เหล่าฝูงนกป่าต่างพากันบินแวดล้อมพระยาครุฑใหญ่ไป ฝูงหมู่ผึ้งต่อแตนเหลืองซึ่งเป็นสัตว์ดุร้ายก็ไปด้วย พวกเขาขันอาสาออกทัพหน้า พากันบินมาจนท้องฟ้าดูมืดมัวไปหมด เสียงบินดังหึ่ง ๆ จนอื้ออึงไปทั่วท้องฟ้า พวกมอดหัวตัดก็บินขวักไขว่ พวกมันต่างขันอาสาโดยไม่รู้สึกกลัว พวกเสือเหลืองเสือโคร่งที่ดุร้ายก็ไป หมีดำและหมู่หมียักษ์ อีเห็น ชะมด หมู่เม่นและอีเห็นคอลาย ลิงกังก็พากันไป ฝูงชะนีกระโดดห้อยโหนไปตามต้นไม้ พวกมันต่างอาสาไปโดยไม่ย่อท้อ พากันส่งเสียงร้องโหวกเหวกพลางวิ่งไป
กองทัพเคลื่อนตัวออกไปเป็นริ้วขบวน คนคับคั่งจนล้นหนทางที่กว้างใหญ่ เสียงดนตรีบรรเลงปลุกใจไพร่พลดังอึงคะนึงครื้นเครงจรดท้องฟ้า
เหล่าพระยานาคแปลงเพศเป็นคนถือธนูทองแห่ราชาคางคกไปทั้งปีกซ้ายและปีกขวา มองเห็นราชาเมืองน้อยใหญ่ขี่พระยาสารเคลื่อนขบวนแห่พระองค์ไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ราชาคางคกเหลียวดูไปรอบ ๆ เห็นเหล่าทหารกล้าเดียรดาษเต็มแผ่นดิน พวกตามหลังโน้นเหล่ากบเขียด พวกบินผ่านฟ้าคือเหล่าพระยาครุฑทอง ฝูงนกหัสดีลิงค์และหมู่นกยูงหนุ่ม อีกาและอีแร้ง ฝูงนกแก้วและโนรีก็ไป พวกไปทางปลายไม้ก็พวกลิง และพวกค่าง หางก่าน อีเห็น เม่น หมู่ชะนี เสือโคร่งเขี้ยวใหญ่ หมู่หมีป่า พวกนี้เดินไต่ขึ้นมาอยู่หลังสุด พวกเดินตามราชาคางคก ก็พากันกางร่มใหญ่ดูสะพรึบไปหมด และที่พระยาช้างซึ่งมีงาขาวงาม ซึ่งยืนเรียงรายเดียรดาษ ก็มีสัปทนกางกั้นอยู่ทุกตัว พวกมันต่างก็อาสาราชาคางคก ที่จะต่อสู้กับเหล่าช้างของพวกแถนโดยไม่เกรงกลัว เหล่าพระยาช้างเผือกเดินกันเป็นขบวนใหญ่ มาเป็นเสนาแห่ราชาคางคกจนแผ่นดินสะเทือน ที่เห็นแสงแวววาวส่องประกายอยู่นั้น คือเหล่ารัตนชาติ ๗ ประการ ซึ่งประดับอยู่ที่ตัวปราสาทมันตั้งอยู่บนหลังช้างแห่งราชาคางคกและนางทิพย์ ซึ่งทั้งสองทรงช้างร่วมกัน
พลหอกทองคำ มีปลายหอกติดภู่ขาวพากันแห่พระองค์ไปข้างหน้าอย่างพร้อมเพรียง ตามมาด้วยเหล่าทหารรับใช้ชั้นผู้น้อยซึ่งมีขาลายดังเขียดตะปาด มีริ้วขบวนของพวกถือธงไชยเดินนำไปก่อน ล้วนงดงามด้วยเครื่องประดับสีขาว พระยานาคในมหาสมุทรเนรมิตตนเป็นคนมาแห่พระองค์ไปข้างหน้า ฝ่ายพระชนกและพระชนนียังคงประทับอยู่ที่พระตำหนักเพื่อบริหารบ้านเมืองแทน
เดินทาง ๓ ปีจึงถึงเมืองฟ้าพระยาแถน
จากนั้นราชาคางคกเสด็จไปโดยด่วน ถึงทางขึ้นที่เชิงเขาจึงรับสั่งให้หมู่ช้างม้าหลั่งไหลขึ้นไป พร้อมทั้งผู้คนต่างพากันไต่ขึ้นไปอย่างสนุกสนานและส่งเสียงพูดคุยกันเซ็งแซ่ว่า
“คราวนี้แหละนะที่พวกเราจะได้เห็นเมืองฟ้าของพวกพระยาแถน ขอให้พวกเรามีโชคได้รับชัยชนะ ปราบพวกพระยาแถนได้ด้วยเถิด เราจะได้เอานางฟ้ามาเป็นเมียร่วมรักสมัครเสน่หาเฝ้าคลอเคล้าเหล่านางฟ้าให้อิ่มหัวใจ ซึ่งพวกเราต่างก็เคยได้ยินได้ฟังมานานแล้วว่า สาวสวรรค์นั้นงามยิ่งนัก รูปร่างเนื้อตัวอ่อนละมุนปานปุยฝ้าย เราจักจุมพิตแก้มเจ้าจันทร์แจ่มยอดเสน่หา จะเฝ้าเชยชมนางฟ้าไม่ห่างกาย”
นี่เป็นถ้อยคำที่เหล่าทหารหาญพูดคุยกันด้วยความสนุกสนาน เพื่อเป็นการหยอกล้อกัน เมื่อพากันหลั่งไหลขึ้นไปตามเส้นทางภูเขาจนดูสุดสายตา สูงถึงกลีบฟ้า มองเห็นแต่กลุ่มเมฆ ราชาคางคกจึงเหลียวลงมาดูเห็นทวีปชมพูดูน้อยนิดเดียว เหลียวไปเห็นสมุทรน้อยใหญ่เป็นแสนแห่ง สีน้ำส่องประกายวาววับดุจแก้วมรกต มองเห็นขุนเขาบริภัณฑ์ตั้งเรียงรายกันดูเดียรดาษ เวียนล้อมเขาพระสุเมรุซึ่งตั้งอยู่ตรงกลาง กองทัพทุกหมู่เหล่าต่างพากันเหลียวไปดู แล้วก็พากันทักท้วงเสียงดังอื้ออึง เห็นแม่น้ำอโนมาทั้ง ๕ สายไหลล้อมเขาพระสุเมรุถึงสามชั้นแล้วก็แตกเป็นแม่น้ำ ๕ สายอยู่ในระหว่างเขา
วันเวลาผ่านไปหลายวันหลายคืน วันแล้ววันเล่าจนกระทั่ง ๔ เดือนผ่านไป ก็จึงขึ้นไปสูงมาก มองลงมาไม่เห็นทวีปชมพูเลย เห็นแต่ความมืดมิดปกคลุมไปทั่ว จนกระทั่งถึงกลีบฟ้าชั้นบนมีแต่เมฆห้อมล้อมหนาวเย็น มองลงสุดสายตาเห็นเป็นท้องฟ้าสีเขียวแก่ นับจากเดินทางขึ้นสู่เมืองแถนเป็นเวลานานถึง ๓ ปีจึงถึง เมื่อถึงเมืองแถนแล้วราชาคางคกจึงรับสั่งให้ครุฑนาคพากันตั้งค่าย พวกครุฑพวกนาครับพระบัญชาแล้วก็พากันเนรมิตเป็นวังขึ้นด้วยหินก่อเป็นวงกลม มีคูน้ำเล็กล้อมรอบกำแพงวังโดยใช้ศิลาแลงเป็นกำแพง จากนั้นพระยานาคจึงเนรมิตท้องพระโรงขนาดใหญ่ ด้านกว้างประมาณหนึ่งหมื่นหนึ่งพันหนึ่งร้อยวา หลังคามุงด้วยทองคำ เมื่อเสร็จแล้วราชาคางคกก็เสด็จเข้าพัก ให้เอาช้างเทียบเกยแล้วเสด็จลง เข้าไปยังท้องพระโรงประทับบนพระแท่น โดยมีนางทิพย์คอยนั่งเฝ้าปรนนิบัติ เหล่าเสนาอำมาตย์ราชมนตรีใหญ่น้อยหลั่งไหลกันมาเฝ้าแหนพระองค์ เสียงดนตรีถูกบรรเลงขับกล่อมดังกังวาลสอดประสานสะท้อนไปจรดขอบฟ้า
ราชาคางคกประกาศสงคราม
จากนั้นราชาคางคกรับสั่งให้ยิงปืนใหญ่ เสียงของมันดังสะเทือนเลื่อนลั่นไปทั่วเมืองแถนที่กว้างใหญ่ พระยาแถนได้ยินก็ทรงทักว่า
“ใครกันมายิงปืนใหญ่ หรือว่าข้าศึกใหญ่เข้าประชิดเมืองเราแล้ว”
พวกแถนต่างก็ส่งเสียงทักกันทั้งเมือง พากันรู้สึกร้อนรนใจ พระยาแถนรับสั่งให้ม้าเร็วไปสืบดู ม้าเร็วรีบวิ่งไป เขาก็ไปเห็นวัง เห็นพลช้างพลม้า และกองทัพอยู่เต็มทุ่งนาที่กว้างใหญ่ แถนจึงเข้าไปสอบถามดู
“พวกเจ้ามาจากประเทศไหนกันนี่”
“พวกข้ามาจากชมพูทวีปโน้น จะมาทำสงครามกันพวกแถน”
ทูตฝ่ายแถนจึงถามให้ละเอียดอีกว่า
“เจ้าเหนือหัวของพวกท่านชื่อใด”
เหล่าทหารกล้าของราชาคางคก จึงร้องบอกแก่พวกแถนด้วยน้ำเสียงที่ห้าวหาญว่า
“ราชาคางคกเป็นเจ้าเหนือหัวพวกเรา พระองค์เป็นผู้ทรงบุญบารมี จะทรงกำชัยชนะเหนือหมู่แถน”
“พวกเจ้ามาแค้นเคืองอะไรให้เรา พวกเจ้าก็อยู่ถึงโลกมนุษย์โน้น ไฉนจึงได้มาคิดทำสงครามกับพวกเราถึงที่นี้”
ทูตฝ่ายพระยาแถนสอบถามต่อเพื่อให้ได้รายละเอียด ทหารกล้าฝ่ายราชาคางคกจึงแจ้งความผิดให้ฟังว่า
“เพราะพวกท่านได้ละทิ้งจารีตประเพณีแต่โบราณเสีย เมื่อก่อนนี้ พระยาแถนจะปล่อยน้ำฝนลงไปให้โลกมนุษย์ทุกปี แต่มาบัดนี้ พระยาแถนได้ปล่อยให้ฝนแล้งมา ๗ ปีเต็ม พวกเราจึงยกทัพมาทำลายบ้านเมืองของพวกท่าน เป็นแถนแท้ ๆ ทำไมไม่จดจำคำโบราณสอนสั่งเล่า คราวนี้แหละเราจะทำลายบ้านเมืองของท่านให้พินาศย่อยยับไปเลย”
ทูตฝ่ายพระยาแถนได้ยินคำตอบเช่นนี้ ก็ให้รู้สึกโกรธยิ่งนักจึงตะคอกใส่ด้วยเสียงอันดังว่า
“พวกเราอยู่บนฟ้านี้ตามทำนองคลองธรรม ไม่ได้เป็นทาสรับใช้ส่งฝนให้พวกแกนะโว้ย อวดว่าตัวเก่งแท้ลองมาชนช้างกับกูดูเสียก่อน อย่าได้ช้า อีกสองสามวันเจอกัน”
ครั้นทูตกล่าวตอบแล้ว ก็ชักม้ากลับคืน เมื่อมาถึงพระยาแถนก็ทูลว่า
“ที่ได้ยินเสียงปืนดังตึง ๆ กลางนาโน้น มันคือราชาแห่งโลกมนุษย์ พระเจ้าข้า มันชื่อราชาคางคก ผู้กำชัยชนะเหนือหมู่แถนว่าอย่างนั้น พวกมันเคียดแค้นพระองค์เพราะเหตุฝนแล้งในโลกมนุษย์ บัดนี้พวกมันยกทัพมาเพื่อทำสงครามกับพระองค์ มันบอกว่าจะทำลายบ้านเมืองให้พินาศย่อยยับว่าอย่างนั้น พระเจ้าข้า”
พระยาแถนได้ฟังคำทูลจากราชทูต ก็กำพระหัตถ์ฟาดลงบนหมอนด้วยความฉุนเฉียวยิ่งนัก
“กูจะไปต่อยุทธกับราชาคางคกดูที ทำไมมันถึงบังอาจมาดูถูกเหยียดหยันระรานโดยไม่รู้สึกเกรงเราแม้แต่น้อยเช่นนี้ ต่างคนต่างใหญ่ด้วยบุญบารมี มาอุตริใส่ความ อวดวิเศษว่าตัวเก่ง ถือตัวว่ามีฤทธิ์วิเศษกว่าใครในโลกมนุษย์ ทำไมถึงไม่บันดาลให้น้ำฝนตกลงมาเองเล่า เราก็เป็นใหญ่เสวยราชย์ตามทำนองคลองธรรม ไม่ได้เป็นผู้รับใช้คอยส่งฝนให้แก่พวกมันสักหน่อย อวดว่าตัวเองเก่ง ปีนเขาขึ้นมาต่อสู้กับเรารึ เดี๋ยวเถอะ กูจะฟันให้มุ่นจับโยนให้กลิ้งลงไปเลย”
ครั้นตรัสเสร็จ ก็รับสั่งให้ตีฆ้องประกาศรวมพลโดยเร็วพลัน
ในทันทีนั้นแถนเลิง แถนลอและแถนหล่อ ก็รีบมาพร้อมกำลังพลนับล้าน เสียงเคลื่อนพลดังสะเทือนเลื่อนลั่น ฝูงช้างงาขาวงามเดียรดาษมากันพร้อม ม้าอาชาไนยนับแสนนับล้านก็มากันพร้อมเครื่องประดับ พลโล่ พลหอก พลดาบมากมายหลายล้าน พลธนูไฟ พร้อมพลปืนใหญ่ล้นหลาม พลอาสาสมัครพร้อมพลธนู ผู้เชี่ยวชาญในการยิงก็มา พวกพลแถนเขารีบมารวมพลโดยไม่ชักช้า
“พวกมนุษย์โลกที่อยู่เบื้องล่างต่างกล่าวอวดกล้าว่า เตรียมตัวมาทำสงครามกับพวกเรา พวกเราไม่รู้สึกหวั่นกลัวพวกมนุษย์เลย ไม่ได้ตื่นเต้นอะไรเลยแม้แต่น้อย เว้นแต่พระอินทร์เจ้าฟ้าทรงโปรดเมตตาพวกเข้านั้น เราก็อาจจะหวั่นอยู่บ้าง แต่ถ้าเฉพาะชาวโลกแล้ว เราไม่สะทกสะท้านเลย”
พระยาแถนได้ฟังคำโหรทัก
ครั้นรวมพลเสร็จ พระยาแถนก็หาฤกษ์ ตรัสว่า
“เมื่อได้ฤกษ์มหาไชย จึงค่อยเคลื่อนพล”
เมื่อตรวจดูนักขัตฤกษ์ก็พอดีถูกฤกษ์มหาไชยเข้า แต่โหราจารย์ประจำราชสำนักทักว่า
“ฤกษ์เวลานี้ ดีแต่ทีแรกเท่านั้น ภายหลังเขาจะชนะ อย่าได้อยากต่อสู้กันนักเลย ไม่อาจเอาชนะเขาได้ ฤกษ์นี้ดีแต่ทีแรกแล้วเราจะชนะเขาหรือ พระเจ้าข้า ถ้าจะให้ดีแท้ อดใจรอให้ถึงวันพรุ่งนี้ก่อนเถิด แล้วเราจะได้รับชัยชนะอย่างเด็ดขาด พวกเขาจะยอมสยบ”
พระยาแถนก็รีบตรัสสวนไปด้วยฤทธิ์สุราพาให้ด่วนว่า
“จะมัวรีรออยู่ได้อย่างไร ด้วยมีเรื่องเร่งร้อนประดุจไฟไหม้เช่นนี้ ไม่ใช่เรื่องจะทำใจเย็นรอช้าอยู่ได้ ท่านโหรเอยนี่มันศึกสงครามใหญ่ เขาเข้ามาจนใกล้ จะตีชิงเอาบ้านเมืองเราจนย่อยยับวันไหนไม่รู้ ควรที่พวกเราจะยกพลไปรับมือพวกเขาดูเสียก่อน”
ครั้นตรัสเสร็จก็เป็นอันยุติ พระองค์ก็เสด็จขึ้นหลังช้างยกพลออกจากวังไป เสียงกลองสะบัดไชยตีปลุกใจเหล่าทหารหาญดังกึกก้อง เหล่าทหารกล้าทั้งหมดพากันแห่แหนพระองค์ออกไป มองเห็นปลิวโบกสะบัดเคลื่อนตัวไปก่อนหน้าใครโน้นคือธงทิวปลิวไสว พวกพลร่มก็พากันกางร่มอยู่สะพรึบพร้อม ได้ยินเสียงฆ้องตีเตือนให้เคลื่อนทัพมองเห็นเหล่าช้างพลายเดินหน้าออกประตูวังเป็นทิวแถวพร้อมทั้งเหล่าม้าศึกอาชาไนย ก็ร้องอยู่อื้ออึงเพราะถูกแส้ตีเตือน ถึงเหล่าช้างก็ส่งเสียงร้องก้องกัมปนาท ที่เห็นแสงวาบ ๆ นั้นเกิดจากการกวัดแกว่งดาบทองของเหล่าพลทหารที่วิ่งตามตีนช้างดูขวักไขว่
เมื่อยกทัพไปถึงทุ่งกว้าง ก็พากันมองเห็นวังราชาคางคกอยู่ลิบ ๆ พระยาแถนก็ทรงบัญชาทัพให้จัดปีกซ้ายขวาว่า
“ทัพขวาให้สู้กับทัพขวาอย่าหวั่น ปีกซ้ายให้สู้กับปีกซ้ายอย่าถอย ให้พวกเจ้าดาหน้ากันเข้าไปโดยเอาโล่ไขว่กันเข้าไว้ ช้างต่อช้างเรียงกันเป็นชั้นอย่าย่อท้อ เหล่าพลธนูทองซึ่งมีอยู่มากมายนั้น ก็ให้พากันระดมยิงอย่าได้หยุดแม้ชั่วครู่ ทั้งพลธนูไฟ และพลปืนใหญ่ให้พากันยัดดินปืนให้แน่น ๆ แล้วจึงค่อยยิง”
ครั้นพระยาแถนราชาแห่งพิภพแถน จัดขบวนทัพจำนวนมหาศาลเสร็จแล้ว ในขณะเดียวกันกองทัพฝ่ายราชาคางคกก็ดูมหึมา ราชาคางคกรับสั่งให้โหรบอกเวลาเคลื่อนทัพหน้า ที่แลเห็นเคลื่อนไหวยวบยาบ ๆ เป็นริ้วขบวนไปข้างหน้านั้นคือเหล่าธงไชย พลร่มก็พากันกางสัปทนสีขาวอยู่เหนือหลังช้างเผือกฉัททันต์ ราชาคางคกทรงประทับบนหลังพระยาช้างตัวกลาง ซึ่งทั้งใหญ่และสูง โดยมีเหล่าช้างต้นงางามห้อมล้อมพระองค์อยู่ นับแสน ๆ เฉพาะช้างนั้นมีกำลังพลเป็นแสนเป็นล้านและล้วนแต่มีงายาวงามทั้งสิ้น ยังเหล่าพระยานาคซี่งเป็นทหารฝ่ายราชาคางคกอีกเล่า พวกเขาพากันแปลงกายเป็นพระยาช้างสารหลายแสนล้าน
ในขณะนั้น เหล่าพระยานาคก็พากันยิงธนูออกไป ที่บินอยู่บนฟ้านั้นเล่าเหล่าพระยาครุฑทอง ทั้งหมู่แร้งผู้ทรงพลัง หมู่กาและหมู่พระยาเหยี่ยว ฝูงผึ้งและต่อแตน ต่างก็พากันบินขวักไขว่อยู่เต็มท้องฟ้า
นอกจากนั้น ยังมีหมู่หมี หมู่หมียักษ์ และหมู่เสือโคร่งจำนวนมากพากันคำรามร้องเสียงดังอึกทึกกึกก้อง ทั้งเหล่าอีเห็นหางลาย และหมู่สัตว์น้อยใหญ่พร้อมพวกลิงพากันกระโดดโลดเต้นอยู่อึกทึกครึกโครม พวกสัตว์ชั้นต่ำสุดนั้น คือพวกกบเขียด พวกมันพากันส่งเสียงร้องอยู่อื้ออึง
สงครามนำมาซึ่งความเจ็บปวดและความพินาศ
เมื่อนั้นราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ จึงทรงบัญชาให้พวกกบเขียดส่งเสียงร้องพร้อมกับกระโดดออกไปต่อสู้ คลื่นกบเขียดหลั่งไหลกระโดดกันไปเต็มพื้นแผ่นดิน โดยมีพระยาจัน ซึ่งเป็นราชาแห่งกบนำหน้าไปก่อน ส่วนราชาอึ่งเพาร้องสั่งไพร่พล พวกเขียดตะปาดขาลายพากันส่งเสียงร้องทุกห้วยหนองคลองบึงอยู่เซ็งแซ่ไม่อาจจะประมาณได้ มากมายเต็มท้องทุ่ง ดูดำมืดไปหมด พากันส่งเสียงร้องตะเบ็งเซ็งแซ่
พระยาแถนเลิง แถนหลวง และแถนหล่อ ต่างพูดกันว่า
“โอ้โฮ บรรดาสัตว์ในโลกมนุษย์โน้น มันคงพากันมาหมดเลยกระมัง”
แถนจึงร่ายมนต์เสกเป่าไป กลายเป็นงูยั้วเยี้ยเต็มไปหมด มันก็แผ่พังพานชูคอขึ้นแล้วก็เลื้อยลิ่วมาพร้อมกับชูคอขึ้นเหลียวหากบเขียด แล้วก็ฉกขบได้แล้วก็กลืนเข้าท้องอย่างโกลาหล กบเขียดพากันกลัวแตกหนีกลับคืนกระจัดกระจาย เพราะเห็นงูมีมากคาบกลืนกินเต็มไปหมด
นับแต่พระยาแถนชั่ว ร่ายมนต์ให้งูไล่กินกบเขียดนั้นมา งูจึงได้เป็นคู่ปรับกับกบเขียดสืบมาจนบัดนี้ ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่เห็นเช่นนั้นจึงตรัสบอกหมู่เหยี่ยว หมู่แร้ง และหมู่อีกา
“พวกเจ้า อย่าช้า จงรีบบินไปจิกกินพวกงูโน้น เดี๋ยวนี้”
พวกมันก็พากันบินไปจนมืดมิดไปทั่ว ถึงพวกงูแถนแล้วก็รุมจิกรุมตียุบยับไปหมด ทั้งหมู่แร้งหมู่เหยี่ยวและหมู่อีกาตัวดำปี๋ ต่างก็รุมจิกรุมยื้อแย่งกินไส้แห่งงู
นับแต่กาและเหยี่ยวได้กินงูอุบาทว์ในคราวนั้น เหยี่ยวและแร้งจึงได้เป็นคู่ปรับกับงูสืบมาจนบัดนี้
พระยาแถนได้เห็นก็ให้นึกประหลาด พระยาแถนนั้นทรงอาคมเชี่ยวชาญในศิลปศาสตร์ จึงเป่ามนต์ไปกลายเป็นฝูงหมาใหญ่ พากันวิ่งเห่าหอนไปทั่ว กระโดดเข้าคาบคอแร้งแกว่งไปมา บางตัวคาบได้ทั้งแร้งทั้งกา ฝูงแร้งกาต่างบินแตกกระจายหนี เพราะเห็นหมามากมายเที่ยวคาบกินพวกมันอยู่ทุกหนแห่ง
ราชาคางคกเห็นเช่นนั้น ก็บัญชาให้พวกอีเห็นหางลาย พร้อมฝูงสัตว์จำพวกค่างลิงไปว่า
“พวกเจ้าจงไปอย่าได้ช้า พากันขบกัดเหล่าหมาพวกโน้นเดี๋ยวนี้”
พวกมันรับพระบัญชาแล้วรีบพากันกระโดดไปโดยเร็ว หลั่งไหลไปปานน้ำหลาก ทั้งฝูงลิงค่าง อีเห็นหางลาย อีเห็นอ้ม และหมู่ชะนี พากันดาหน้าเข้าหาหมาใหญ่ วิ่งเข้าไปจนฝุ่นตลบทั่วทุ่งนา อีเห็นพุ่งเข้าคาบหางหมา หมากระโดดงับคาบคอเห็นดึง ตีนเห็นกบตะกายถูกตาหมาบอด ก็มี พวกอีเห็นหางลายวิ่งเข้าขบก้นหมา พวกหมู่ลิงกังกลัว คอยมองอยู่ห่าง ๆ แล้วแตกหนี บางพวกขึ้นต้นไม้ คอยมองดูหมา ในครั้งนั้นหมาชนะ หมู่ลิงกังต่างแตกหนีกระเจิงกลับคืนโดยเร็ว
นับแต่ฝูงหมาพระยาแถน ไล่กัดกินฝูงลิงกังและอีเห็นจนพ่ายครั้งนั้น หมาจึงได้เป็นคู่ปรับกับหมู่สัตว์พวกนั้นสืบมาจนบัดนี้
ราชาคางคก ได้เห็นก็รู้สึกขัดเคืองพระทัยจึงมีบัญชาให้พวกเสือพร้อมหมู่หมีว่า
“พวกเจ้าจงรีบไปเดี๋ยวนี้ เข้าขบคาบเคี้ยวพวกหมาแถนโน้นโดยเร็ว”
พวกมันรับพระบัญชาแล้วรีบพากันวิ่งไปโดยเร็ว มันไปกันมากมายหลายหมื่น หลั่งไหลกันไปทั้งหมู่เสือ หมู่หมี หมู่หมียักษ์ต่างแซงกันขึ้นหน้า ถึงหมาแถนเสือกระโจนเข้าคาบคอ ดึงฉีกกินแล้วกลืนลงท้อง บางตัวกระโดดผ่าเข้ากลางวง คาบดึงหมู่หมาแถนฉีกกิน ฝูงหมาแถนตกใจกลัว แตกหนีกระเจิดกระเจิงไม่เป็นท่า พวกเสือร้องคำรามวิ่งไล่ตามก้นติด ๆ และแล้วหมาแถนก็ตายลงพร้อมกับหายวับไปจนหมดสิ้นไม่มีเหลือ
นับแต่เสือกัดกินหมาแถนล้มตายลงก่ายกองจนหมดสิ้นในครั้งนั้น เสือจึงได้เป็นคู่ปรับกับหมาสืบมาจนบัดนี้
พระยาแถนเห็นเช่นนั้น ก็ให้แค้นเคืองใจนัก เห็นหมู่เสือโคร่งใหญ่หลายแสนหลายล้านพากันวิ่งกระโจนเข้าใส่ไพร่พลของพระองค์ พระยาแถนก็จึงร่ายมนต์เป่าไปกลายเป็นกับดักอยู่ทั่วไป พวกเสือโคร่งวิ่งเข้าไปถูกกับดักนั้นเข้าต่างส่งเสียงร้องแผดก้องอยู่ข้างในกับดัก ทันใดนั้นฝ่ายพระยาแถนก็พากันร้องโห่ขึ้นอื้ออึง ต่างพากันถือหอก ถือง้าวและทวนล้อมไล่แทง พวกเสือถูกฆ่าล้มตายลงก่ายกอง ทั้งเสือ หมีน้อย หมีใหญ่ พากันวิ่งเผ่นกลับคืน
นับแต่พระยาแถนใช้กับดักฆ่าเสือในครั้งนั้น คนจึงได้เป็นคู่ปรับกับเสือสืบมาจนบัดนี้
ราชาคางคกเห็นเช่นนั้น ก็เคืองใจนัก ทรงบัญชาให้หมู่ผึ้ง หมู่แตนซึ่งดุร้ายไปว่า
“พวกเจ้า อย่าได้ช้า รีบบินลิ่วเข้าไปขบตอดไพร่พลพระยาแถน ณ บัดเดี๋ยวนี้”
ฝูงผึ้ง ฝูงต่อและแตนเหลือง ต่างบินขึ้นสู่เวหาพร้อม ๆ กัน กลายเป็นกองทัพสัตว์ปีกมหึมา มันบินเข้าสู่กองทัพพระยาแถนแล้วกระจายกันเข้าขบตอดผู้คน ช้าง ม้า จนแตกกระเจิง แถนบางพวกซัดหอกง้าวทิ้งเสีย ก็มี บางพวกใช้มือปิดป้องโกลาหล พลางกระโดดหนี บางพวกกระโดดลงน้ำจมหาย ก็มี บ้างก็เอาผ้าจุ่มน้ำปกหัวหลบอยู่ในน้ำ ก็มี ช้างม้าแผดเสียงร้องครวญครางอย่างน่าเวทนา
พระยาแถนตกใจกลัว จิตใจพะว้าพะวังนึกอะไรไม่ออก และแล้วจึงร่ายมนต์เป่าไปกลายเป็นไฟลนลวก เกิดเป็นควันกลุ้มขึ้นทั่วไป ฝูงต่อ ฝูงผึ้งตกใจกลัวจนตัวสั่น รีบบินหนีกลับคืน แต่ไฟก็ยังลุกไหม้ไล่ตามและควันนั้นก็รมไปทั่ว
นับแต่ไฟแถนไหม้จุดต่อ แตน ผึ้งในครั้งนั้น คนจึงได้เป็นคู่ปรับกับสัตว์เหล่านั้นสืบมาจนบัดนี้
เมื่อไฟแถนลุกไหม้มาประจญ ทำให้ร้อนรนไปทั่ว ราชาคางคกก็ได้แต่พะวักพะวน พวกพระยาครุฑจึงพากันถ่มน้ำลายลงกลายเป็นห่าฝน หลั่งไหลตกลงมาไม่มีหยุด จนน้ำนองแผ่นดินไฟแถนจึงดับสนิท เลยเกิดเป็นแม่น้ำไหลบ่าเข้าถาโถมท่วมพวกแถน ไพร่พลแถนถูกน้ำพัดไหลล่องส่งเสียงร้องอยู่อึงมี่ บางพวกปีนป่ายขึ้นต้นไม้หนี กลัวจนตัวสั่น
พระยาแถนจึงรีบยิงธนูอาคมออกไปโดยเร็ว ลูกศรพุ่งเข้าตรงพระยาครุฑทอง ทั้งปืนก็ยิงขึ้นบนท้องฟ้าสนั่นหวั่นไหว พวกครุฑพากันอ้าปากรอพอลูกปืนเข้าปากก็รีบกลืนแล้วปล่อยให้ลูกปืนทะลุออกทางก้น กลายเป็นดวงไฟไปเผาไหม้ไพร่พลพระยาแถนร้อนรน ขี้ครุฑตกถูกช้างม้าล้มตายลงทั้งยืน ไพร่พลแถนล้มตายลงกลาดเกลื่อนประดุจหินระเกะระกะอยู่กลางแก่ง พระยาแถนจึงร่ายมนต์เป่าไปกลายเป็นปะรำเหล็กแผ่นมุงบังไว้ทุกทิศ
จากนั้น แถนเลิง แถนลอ แถนหล่อ ก็รีบเป่าช้างม้าให้ฟื้นคืนมา แล้วแถนก็ยิงธนูทองให้กลายเป็นแรด แรดก็อ้าปากร้องเกิดเป็นดวงไฟลุกไหม้ลามไปถึงไพร่พลของราชาคางคกพากันล้มตายลงเป็นจำนวนมากต่อมาก เป็นที่แค้นเคืองพระทัยของราชาคางคกยิ่งนัก พวกพระยานาคจึงพากันเอาหางเกี้ยวดวงไฟได้แล้วรีบกลืน นาคก็กลืนออกทางก้นกลายเป็นลูกปืนใหญ่ พวกมันต่างตั้งใจเบ่งออกไปดังสะเทือนเลื่อนลั่น ถูกช้างม้าไพร่พลพระยาแถนล้มตายลงก่ายกองเหลือที่จะนับจะประมาณได้ แถนจึงร่ายมนต์เป่าไพร่พลคืนมาดังเก่า แล้วพระยาแถนจึงยิงปืนทองออกไป มันดังสะท้านสะเทือนไปจรดขอบจักรวาลครื้นเครงไปทั่วท้องฟ้า ลูกปืนหมุนวนอยู่กลางอากาศแล้วเกิดเป็นหอกง้าวพุ่งลงสู่พื้น เสียบผู้คนฝ่ายราชาคางคกล้มตายลงก่ายกอง พวกครุฑจึงกางปีกออกบังประดุจดังแผ่นกระดานหิน ในขณะเดียวกัน พระยาเวสสุวัณราชาครุฑจึงร่ายมนต์เป่าผู้คนให้ฟื้นคืนมาดังเดิม
ฝ่ายพวกนาคก็พากันพ่นลมออกทางจมูก กลายเป็นเปลวไฟลุกประดุจสายฟ้า โหมไหม้กองทัพฝ่ายแถนตายลงดุจใบไม้ร่วง ทั้งช้างม้าล้มตายดารดาษ แถนจึงร่ายมนต์เป่าไปทลายเป็นฝนแสนห่า ไฟนาคจึงดับลงหมดสิ้น ไพร่พลแถนพากันอยู่เย็น จากนั้นแถนจึงร่ายมนต์เสกให้เป็นวังหินล้อมรอบแล้วจึงเป่าให้ช้างม้าไพร่พลฟื้นมาคืน
ราชาคางคกเห็นดังนั้น ไม่รอช้ารีบยิงธนูออกไป กลายเป็นสายฟ้าผ่าฟาดลงถูกวังหินแห่งพระยาแถน ลูกธนูเหาะอ้อมผ่าหินแตกสนั่นหวั่นไหวดุจเสียงฟ้าร้อง ผ่ากำแพงหินแตกกระจัดกระจาย แล้วลุกไหม้กลายเป็นเถ้าธุลี ลูกศรยังซ้ำพุ่งเข้าหาไพร่พลพระยาแถน ถูกช้างม้าผู้คนล้มตายลงกลาดเกลื่อน แล้วลูกศรก็วกกลับคืนมาหาเจ้าของ ราชาคางคกรู้สึกชื่นชม
พระยาแถนท้าราชาคางคกชนช้าง
พระยาแถนมองดูไพร่พลแล้วจึงใช้มนต์เป่าให้ฟื้นคืนมา จากนั้นจึงขี่พลายเข้าหาพร้อมกับตะโกนท้าราชาคางคกว่า
“เชิญพระองค์มาชนช้างกันเถิด พอให้สว่างหัวใจ อันการใช้เวทมนต์อาคมขลังนี้ เราทั้งสองพอ ๆ กัน ไม่มีใครเกินใคร เสมอ ๆ กัน”
คราวนั้นราชาคางคก ตรัสตอบอย่างห้าวหาญพร้อมไสช้างเข้าหา
“ใครจะกลัวเล่า ในเมื่อมีมือมีตีนเท่า ๆ กัน มือก็มี ๕ นิ้วเหมือนกัน ใยจะต้องกลัวใคร”
ตรัสเสร็จขี่พระยาสารไสเข้าต่อแถนอย่างไม่เกรงกลัว เสนาอำมาตย์ต่างห้อมล้อมไปไม่รู้กี่ล้านต่อกี่ล้าน มากมายเหลือล้น แถนจึงแยกช้างทรงออกจากหมู่ไสเข้าต่อกรกับราชาคางคก ทั้งแรงช้างแรงคนช่วยกันรบ ช้างก็วิ่งเข้าชนพร้อมแผดเสียงร้องก้องกัมปนาท ช้างต่อช้างเรี่ยวแรงมากพอ ๆ กัน แถนก็ยกขอขึ้นฟันผ่าอย่างเร็วยิ่ง ฟันถูกเทริดของราชาคางคกถึงกับหมวกแตกกระจาย นายท้ายกระเด็นตก ทันใดนั้นแปดหมื่นสี่พันพระยาก็โหมกันเข้าชนช้างเผือกของพระยาแถน ราชาคางคกเมื่อเห็นว่าไม่ชนะก็ทรงหยุดช้าง และถอยช้างออกมารั้งอยู่ด้านหลัง
เมื่อแถนมีชัยชนะฟันถูกหัวราชาคางคกแล้ว ก็ใช้ขอสับช้างแยกตัวถอยคืนกลับมาแกว่งง้าวพร้อมกับตรัสว่า
“นี่หากเราไม่ถูกรุมชนมากมายหลายตัวเช่นนี้ บางทีพวกท่านอาจจะเสียราชาไปเพราะง้าวของเรานี่แล้ว อวดว่าตนดีวิเศษจริงให้มาชนกันสองต่อสองดูเถิด ไฉนจึงมารีบถอยหนีด้วยความกลัวเช่นนั้นเล่า ใคร ๆ เขาก็ลือกูทั้งนั้นแหละว่าราชาแถนผู้ทรงอาคม ใครมาเผชิญหน้ากับกูมันต้องตายแน่”
ในขณะเดียวกันราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ ก็เอามือคลำหัวดูรู้สึกบวมนูนขึ้นมาเหมือนปุ่มฆ้อง จึงแข็งใจตอบแถนไปทั้งยังสั่นว่า
“คราวนี้เป็นโชคของท่านหรอก อย่าได้คุยโม้โอ้อวดเก่งนัก รอดูวันใหม่ พรุ่งนี้ท่านจักได้เห็นเอง นี่เป็นด้วยเคราะห์คราสของเรายังไม่สร่าง เหมือนมันจะส่งท้ายก่อนที่มันจะหมดเท่านั้นแหละ”
ทั้งสองฝ่ายพักรบ มอดเข้าทำลายสิ่งของฝ่ายแถน
ครั้นเจรจากันแล้ว ดวงอาทิตย์ก็ตกต่ำจวนลับขอบฟ้า ต่างก็ถอยทัพแยกออกจากกัน หลั่งไหลกลับเข้าวัง พระยาแถนก็นำทัพกลับเข้าสู่วังหมดแล้ว จึงรับสั่งให้เอาหินศิลาแลงปิดประตูไว้ แล้วให้ยิงปืนใหญ่เพื่อประกาศชัยชนะเสียงดังกึกก้อง แล้วให้จัดเวรยามคอยระแวดระวัง และคอยตีฆ้องบอกเวลา เมื่อพระยาแถนเสด็จถึงพระแท่นบรรทม นางเทวีและเหล่านางสนมกำนัลก็มาเฝ้าปรนนิบัติกันพร้อมหน้า
กล่าวฝ่ายราชาคางคก ก็ไสช้างเข้าจอดเทียบเกย แล้วก็เสด็จขึ้นสู่แท่นบัลลังก์โดยมีนางทิพย์คอยเฝ้าปรนนิบัติอยู่ข้างกาย ราชาคางคกจึงร่ายมนต์กดลงบนหัวที่นูนขึ้นมาพอแต่ถูกมนต์เท่านั้น หัวก็ยุบลงมาตามเดิม
นับแต่ราชาคางคกถูกง้าวแถนสับหัวจนปูดบวมในคราวนั้น หัวคางคกจึงได้เป็นปุ่มสืบมาจนบัดนี้ เราจะเห็นมีปุ่มกลม ๆ อยู่บนหัวของมัน ปรากฏเป็นทุกตัว เนื่องจากพวกมันเป็นเผ่าพันธุ์ราชาคางคกนั่นเอง จริงหรือไม่ให้เราสังเกตดู
เสร็จแล้วราชาคางคกจึงรับสั่งให้โยธาหาญพักผ่อน และตรัสบอกพวกมอดหัวตัดว่า
“พวกเจ้า จงพากันไปกัดกินพวกเครื่องศาสตราวุธของพวกแถนโน้น กัดหมู่ด้ามของ้าว ขอสับช้าง ทั้งด้ามหอกดาบง้าว กัดกินให้สิ้น อย่าให้เหลือ กินทั้งสายธนู หน้าไม้ ทั้งปืนทุกอย่าง จงรีบพากันไปเดี๋ยวนี้ อย่าชักช้า”
ในทันใดนั้น ฝูงมอดหัวตัดก็รีบพากันหลั่งไหลไปเป็นกองทัพมอด เข้าไปในวังใหญ่ กัดด้ามดาบ ขอช้าง และเครื่องอาวุธ เขาก็พากันกัดกิน ธนูและสายพร้อมด้ามมีดพร้า คันจามและหอกแหลม พวกหมู่พลทหารของแถน พากันหลับไหล มอดก็เลยกัดกินเครื่องอาวุธตามสบาย
นับแต่มอดกัดกินของแถนจนหมดสิ้นคราวนั้น มอดก็เลยได้คู่ปรับนั้นสืบมาจนบัดนี้ พอแต่เห็นเครื่องไม้หรือสรรพสิ่งของบ้านเรือนก็ดี พวกมันจะพากันกัดกินจนสิ้น มันจึงได้ชื่อว่ามอดเพราะว่าแถนมอดมิดในครั้งนั้น ก็เพราะพวกมัน
ครั้นกัดกินของแถนจนหมดสิ้นทุกสิ่งแล้ว พวกมันจึงพากันบินฉวัดเฉวียนกลับมาทูลรายงานราชาคางคกว่า
“บัดนี้ พวกข้าได้ไปกัดกินของแถนทุกสิ่งจนสิ้นแล้ว ขอพระองค์ทอดพระเนตรพรุ่งนี้เช้าดูเถิด”
ราชาคางคกจึงตรัสว่า
“พวกเจ้าเก่งกล้านัก ไม่เสียทีที่ขันอาสากูมา”
แสงอาทิตย์พวยพุ่งขึ้นเหนือขอบเขา เรืองรองส่องสว่างไปทั่ว ราชาคางคกเตือนจัดทัพโดยเร็ว
“พวกเจ้า อย่าช้า วันนี้โชคจะเป็นของเรา พระยานาคจงมาห้อยท้ายขี่ร่มของเราจะทำให้ท่านทรงพลัง ผูกมัดแถนได้ ให้ท่านถือบ่วงนาคบาศมงคลเอาไว้ไห้ดี เตรียมรอคล้องผูกเอาแถนเมื่อเราชนช้าง พอเราทุ่มกำลังฟันง้าวใส่แถนนั้นโดยเร็ว ท่านก็อย่าช้ารีบขว้างนาคบาศใส่คอมันทันที แล้วพันเกี้ยวลากดึงเอามา อย่าได้ช้าเด็ดขาด ให้รีบดึงกลับมา”
ครั้นตรัสแล้ว เสด็จนำทัพออก พระยานาคมาห้อยท้ายร่มราชาคางคก ถือบ่วงนาคบาศวิเศษไว้มั่น พหลพลโยธาต่างแห่แหนกันมาเนืองแน่นทุกทิศ นั่งปีกซ้ายปีกขวามากมายเท่ากัน เสียงกลองสะบัดไชยตีปลุกใจทหารหาญดังกระหึ่ม ที่เห็นปลิวไสวนั่นคือธงและภู่ที่ติดด้ามดาบ เสียงลงแส้เร่งม้าอาชาไนย อาชาไนยเลยร้องเสียงแหลม พวกช้างก็ส่งเสียงร้องอึงอลกึกก้องทั่วเวหาอากาศ ทัพช้างมากมายหลายล้านล้วนมีงาสะพรั่ง ราชาคางคกนำรี้พลรุกเข้าจนประชิดวังพระยาแถน แถนก็แตกตื่นตีฆ้องโกลาหล
“ขณะนี้ข้าศึกซึ่งมีกองกำลังมหึมา ยกมาคับแผ่นดินแล้ว เตรียมทำสงครามต่อที่ทุ่งกว้างโน้น”
พระยาแถนจึงให้ตีฆ้องรวมพล กองกำลังรวมพลมากมายเหลือล้นเสร็จแล้วก็เคลื่อนทัพออกไปมืดฟ้ามัวดิน พระยาแถนส่งเสียงท้าทายว่า
“มาเถิดราชาคางคกรีบมา เมื่อวานเราได้เห็นชั้นเชิงคางคกทองแล้วเราจึงไม่รู้สึกกลัวท่านแม้เท่าใยหนึ่ง ไฉนจึงอุตริมาหาที่ตายกับกูถึงที่นี้ เมื่อวานกูก็ฟันหัวให้ทีหนึ่งจนหมวกแตกคาหัว ปานนั้นก็ยังไม่อ่อนน้อมยอมถวายเทียนแก่กู ยังว่าจะต่อสู้จนเลือดหยดสุดท้ายอีก”
ตรัสเสร็จก็เสด็จขี่คอคชสารง้างง้าวทองแกว่งควงไปมาดูฉวัดเฉวียน
“เอาล่ะที่นี้ กูจะไม่ปรานี จะเอาหัวมันมารองนั่งให้ได้ ไฉนจึงมาดูหมิ่นถิ่นแคลนกูถึงเพียงนี้ มาเที่ยวข่มเหงระรานไม่ยำเกรงกันบ้าง ภายใต้ท้องฟ้ากูไม่เคยกลัวใคร แม้นจะยกกันมาทั้งแผ่นดิน กูก็ไม่รู้สึกเกรงกลัวแม้แต่น้อย”
พระยาแถนกล่าวแล้ว ก็ไสช้างเดินหน้าเข้าหาอย่างเร่งรุด ฝูงเหล่าทหารกล้านับล้านตามแห่พระองค์ไป เสียงยิงปืนใหญ่เป็นการประกาศศึกดังสนั่นหวั่นไหว ทั้งเสียงคนโห่ร้องดังอื้ออึง ทั้งเสียงแส้ขับม้าอาชาไนย ทั้งเสียงช้างครื้น ๆ นับอเนกอนันต์เต็มท้องทุ่งนา พระยาแถนก็ไสพลายเข้าหาราชาคางคก พร้อมกับร้องเรียกว่า
“มาเถิดราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ คราวนี้ปล่อยให้สองเจ้าต่อสู้กันเอง ใคร ๆ อย่าได้ไสช้างเข้ามารุมชนเหมือนเมื่อวาน ถึงแม้นมีโชคได้รับชัยชนะ ก็ไม่เป็นที่เลื่องลือไปในภายหน้า”
ทีนั้น พวกเขาก็ปล่อยที่ว่างไว้ไห้สองกษัตริย์ต่อสู้กันเอง เหล่าทหารกล้าต่างคอยยืนดูทั้งสองฝ่าย ช้างทรงทั้งสองวิ่งเข้าชนกัน ดันกันไปมา ต่างตัวต่างไม่ถอยยืนยันกันอยู่ และแผดเสียงร้องข่มกัน งางัดงา งวงเกี้ยวรัดไขว่กันไปมา ช้างต่อช้างยืนค้ำปล้ำกัน ต่างตัวต่างไม่ถอยหนี พละกำลังมากพอ ๆ กัน
พระยาแถนเสียชัยแก่ราชาคางคก
ทีนั้นพระยาแถนยกง้าวทอง เหวี่ยงฟันไปโดยแรง ราชาคางคกยกด้ามง้าวขวางรับไว้ทัน ง้าวแถนหักกระเด็นตกลงไปเบื้องล่าง ราชาคางคกพลิกง้าวเหวี่ยงฟันสวนกลับไปทันที ถูกเทริดครอบศีรษะพระยาแถนแตกกระจุย พระยานาคขว้างบาศบ่วงสวมคอพระยาแถนได้ฉับพลันแล้วก็ชักดึงบ่วงบาศทันที พระยาแถนรีบยกมือ ไหว้ว่า “ยอมพระองค์แล้วๆ” นาคไม่รีรอ รีบเกี้ยวกอดรัดมัดตีนรวมกันอย่างแน่นเหนียว
ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ ยกพระหัตถ์ทั้งสองกำแล้วตีหูรับกันทั้งสองข้าง
“ไหนลือว่าพระยาแถนผู้เก่งกล้า ชนช้างเก่งเหลือเกิน ทำไมถึงได้เคราะห์ร้ายปล่อยให้เขาจับตัวได้ดังตะกวดเสียเล่า ใคร ๆ เขาก็ยกย่องเลื่องลือกูนี้แหละราชาคางคก ชื่อว่าราชาผู้ยิ่งใหญ่ผู้กำชัยเหนือหมู่มาร อวดว่าตัวดีวิเศษนักหนา พูดโอ้อวดยกตนข่มท่าน เดี๋ยวจับผูกจุ่มน้ำ หรือให้เขาจับย่างจับทอดเสียเลยดีกระมัง”
ครั้งนั้น พระยาแถนเลยยกพระหัตถ์วิงวอนว่า
“หม่อมฉันขอยอมเป็นเมืองขึ้นของพระองค์ด้วยเถิด หม่อมฉันจะจัดส่งน้ำฝนลงไปให้ทุก ๆ ปี”
ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ ตรัสตอบด้วยสุรเสียงที่ห้าวหาญไม่มีความกลัวว่า
“ดี ๆ ดีแล้ว พระยาแถนผู้ชิมด้ามง้าวกูเอ๋ย ก็พวกท่านเป็นคนรับใช้คอยจัดน้ำฝนลงไปให้เราแต่โบราณมาแล้ว”
คราวนั้น พวกพหลพลโยธาของพระยาแถน ต่างแตกหนีกันอลหม่าน เพราะต่างกลัวจะถูกจับฆ่าเสีย วิ่งหนีกันโกลาหล บ้างก็โยนหอกดาบทิ้งเสีย ก็มี ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะเห็นฝ่ายข้าศึกเอาชนะพระยาแถนของตน เห็นเขาผูกคอพระยาแถนแล้วฉุดกระชากลากดึงไป อันจักมีชีวิตรอดนั้นไม่มีหวังแล้ว ครั้นหนีกลับมาหมดแล้ว ก็ให้ปิดประตูหินไว้อย่างแน่นหนา แล้วจึงพากันขึ้นกราบทูลพระเทวีผู้เป็นพระแม่เมืองโดยละเอียด
“บัดนี้ แย่แล้ว พระเจ้าข้า พระอยู่หัวทรงเสียไชยให้แก่ข้าศึกแล้ว เขาจับตัวพระองค์ไปได้ขณะกำลังชนช้างกัน พวกเขาพูดจาเย้ยหยันพร้อมกับฉุดกระชากพระองค์ไป ไม่มีหวังว่าพระองค์จะรอดชีวิต แม้พระยาช้างมงคลที่พระองค์ทรงขี่ชนกับเขานั้นเขาก็จับเอาได้พร้อมพระองค์พระเจ้าข้า”
พระเทวีแห่งพระยาแถนได้ฟังก็ถึงกับเซล้ม พระนางก็ทอดพระองค์ลงกลิ้งเกลือกกรรแสงหาพระสวามี แม้พวกสาวสนมกำนัลชาววังสามหมื่น ก็เช่นกัน เขาก็พากันร่ำไห้ระทมทุกข์ถึงเจ้าอยู่หัวของเขาอยู่ทุกหนแห่ง เหล่าข้าราชบริพารและโยธาหาญร้อยโกฏิก็เช่นกัน ต่างพากันน้ำตาไหลรินสงสารเจ้าของเขาทุกคน
ราชาคางคกเดินทัพเข้าสู่วังหลวงพระยาแถน
ในขณะเดียวกัน ข้างฝ่ายราชาคางคกก็กำลังไชโยโห่ร้องและพากันผูกสอกพระยาแถนติดกันไว้แล้ว ยกใส่ช้างทั้งที่ศอกยังผูกคาอยู่กับโล่ทองนั้น แล้วเขาก็พากันนำกลับไปยังวังพระยาแถน
ราชาคางคกทรงช้างมงคล โดยมีกำลังพลจำนวนมากตามแห่ห้อมล้อมไปคอยระแวดระวัง เสด็จถึงประตูใหญ่แห่งวังพระยาแถนประตูนั้นเขาปิดไว้สนิท ในขณะเดียวกันนั้นก็ได้ยินเสียงจากข้างในวังร้องออกมาว่า
“ราชาคางคกเอย พวกกูไม่กลัวมึงดอก เพราะมึงอาศัยไพร่พลจำนวนมากรุมล้อมเข้าข่มเหง”
จอมจักรพรรดิแห่งเมืองคน ก็ทรงอาคมวิทยายุทธการต่อสู้ทุกอย่าง ฉะนั้นพระองค์จึงทรงจับธนูยิงผ่าขึ้นไป ลูกธนูวิ่งเหาะอ้อมขอบจักรวาล เสียงดังสะเทือนเลื่อนลั่นปานเสียงฟ้าร้อง แล้วมันก็ปักหัวลงชนปานขวานฟ้าผ่า ถูกหมู่ช้างพระยาแถนล้มตายลงกลาดเกลื่อน ถูกวังพระยาแถนซึ่งสูงถึงแปดชั้นพังทลายลงมา แล้วลูกศรก็แล่นกลับคืนมาหาราชาคางคก พระองค์ก็เก็บมันไว้ในถุง แล้วเหล่าโยธาหาญก็หลั่งไหลเข้าแห่ราชาของเขาเข้าสู่วังพระยาแถนเฒ่า
ราชาคางคกให้เทียบช้างที่เกยแล้วเสด็จลง ดำเนินขึ้นสู่ปราสาทหลังใหญ่ ตรงไปประทับนั่งลงบนบัลลังก์แก้วของพระยาแถน เหล่าเสนาอำมาตย์ข้าราชบริพารนั่งเฝ้าแหนเป็นแสนชั้น ราชาน้อยใหญ่ทุกเมืองขึ้นต่างเข้ารายงานตัว นางทิพย์จากอุตตรกุรุทวีปประทับนั่งเคียงข้าง ทั้งสองพระองค์เหลียวมองไปรอบ ๆ เห็นแก้วแหวนเงินทองของพระยาแถนมีอยู่เดียรดาษ มีของทุกชนิดมากมายเหลือล้น ไม่อดอยากสิ่งของ ราชาคางคกตรัสกำชับไพร่พลว่า
“เฝ้าพระยาแถนไว้ให้ดี อย่าเพิ่งปล่อยตัวไป พวกเจ้าจงใช้เชือกมัดให้แน่น ใส่ขื่อคาที่คอด้วย มัดด้วยเชือกเหล็กและบ่วงนาคบาศแล้วเอามัดติดกับต้นเสาไว้”
ไพร่พลราชาคางคกพากันผูกและมัดพระยาแถนไว้บนท้องพระโรง แล้วพากันถือหอกง้าวเฝ้าระวังอยู่เป็นหมื่น ๆ ชั้น
เทวีแห่งพระยาแถนจึงแต่งเครื่องราชบรรณาการ และเหล่าสาวสนมนางห้าสี่พันซึ่งล้วนแต่เป็นสาวแรกรุ่นขึ้นถวายราชาคางคก
“ขอพระราชทานชีวิตหม่อมฉันและพระยอดเมืองด้วยเถิด เพคะ ของทั้งหมดนี้พร้อมด้วยเงินทองและแก้วเจ็ดประการ และสิ่งของแสนโกฏิ ขอถวายแก่ฝ่าพระบาท ขอพระองค์ได้โปรดปรานี อีกทั้งช้างม้านับแสนตัว ขอน้อมถวายแก่พระองค์ ขอพระองค์ทรงเอ็นดูไว้ชีวิตด้วยเถิดเพคะ”
ราชาคางคกจึงตรัสด้วยสุรเสียงที่ห้าวหาญว่า
“ดี ดี ดีแล้ว พระเทวีคิดดีแล้วเราไม่ได้หมายจะฆ่า จะเอาพวกท่านไว้ส่งฝน เราก็ให้ผูกมัดไว้พอสมควรแก่โทษเท่าทั้น พ้นโทษแล้ว ก็จะมอบคืนให้แก่พระนาง ที่เป็นดังนี้ก็ด้วยท่านไม่ปล่อยน้ำฝนลงไปให้ เมืองชมพูขาดฝนมาเจ็ดปี แห้งแล้งจนเป็นฝุ่นผงแล้ว เอาล่ะ เราจะให้ผูกพระยาแถนไว้เจ็ดวันตามโทษก่อน พระนางอย่าได้ทรงวิตกทุกข์ร้อน แล้วเราจะมอบเมืองให้คืน”
พระเทวีทรงมีพระพักตร์สดใสขึ้น ตรัสด้วยพระเสียงที่อ่อนหวานว่า
“พระอาญามิพ้นเกล้า พระองค์ผู้เป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ขอพระกรุณาได้โปรดปรานีในคราวยาก หมดทั้งเมืองนี้ขอน้อมถวายให้พระองค์ทรงครอบครอง ขอเพียงไว้ชีวิตเจ้าแถนฟ้า อย่าให้พระองค์ต้องตายเลย”
ครั้นนางทูลแล้ว ยอพระกรก้มกราบ ๓ ที แล้วก็เสด็จขึ้นสู่ปรางค์ปราสาท ในพระทัยของนางรู้สึกคลั่งแค้นเมื่อนึกถึงพระสวามี
รางวัลสงคราม
เมื่อพระสุริโยเคลื่อนคล้อยลงลับขอบฟ้า เหล่าสาวสนมนางฟ้าซึ่งมีความงาม ผิวเนื้ออ่อนละมุน จำนวน ๔ พันนางเฝ้าบำเรอราชาคางคก พระองค์ทรงเชยชมนางทุกคน ทั้งราชาผู้ตามเสด็จแปดหมื่นสี่พันพระยา ก็พากันชมเสน่หานางฟ้าอย่างสำราญพระทัย ถึงพวกทหารหาญมากมายหลายแสนหลายล้าน ต่างก็เสพสมเหล่านางฟ้าจนอิ่มใจ แม้พวกครุฑนาคที่ทรงวิทยาคมมีฤทธิ์ ก็พากันเนรมิตตนเป็นคนเสพสมเหล่านางฟ้า
วันเวลาล่วงไปเจ็ดวัน ราชาคางคกจึงให้พระยานาคแก้บ่วงนาคบาศจากคอพระยาแถน แล้วก็มอบพระราชวังคืนแก่พระยาแถน ส่วนพระองค์เสด็จไปประทับที่พลับพลาที่ท้องสนามหลวง เหล่าข้าราชบริพารก็ตามเสด็จแห่แหนหลายล้าน รวมทั้งนางทิพย์และเหล่าสาวน้อยนางฟ้าอีก ๔ พัน พระองค์ประทับบนบัลลังก์แก้วที่พลับพลา เสียงดนตรีบรรเลงขับกล่อมระบำรำฟ้อนดังครื้นเครง
กล่าวฝ่ายชาวแถนทั้งหลายต่างก็หลั่งไหลกันมาสู่ขวัญพระยาแถน เหล่าเสนาอำมาตย์ข้าราชบริพาร ต่างพร้อมใจกันประดับตกแต่งปรางค์หลังใหญ่ และถวายพระพรชัยด้วยความชื่นชมยินดีว่า
“นับแต่บัดนี้ พระองค์หมดเคราะห์หมดโศกแล้ว ขอจงทรงเจริญพระชนม์ยิ่งยืนนานหมื่น ๆ ปี”
ข้าราชบริพารนับแสนนับโกฏิ พร้อมใจกันดื่มเหล้าถวายพระพร พระยาแถนประทับบนบัลลังก์คืนสู่การเสวยราชย์ด้วยความยินดี ทรงมีพระสุรเสียงแจ่มใสว่า
“นึกว่าจะตายเสียแล้ว ตอนที่ชนช้างกับราชาคางคกนั้น เขาก็จับกุมเราได้ พูดจาประหนึ่งว่าจะฆ่าเราจริง ๆ แต่บัดนี้ท่านโปรดไว้ชีวิตและคืนเสวยราชย์ดังเดิม ควรที่เราทั้งหลายช่วยกันจัดส่งน้ำฝนลงไปให้อย่าได้เกียจคร้าน”
เสนาทั้งหลาย กราบทูลว่า
“พระองค์อย่าได้ทรงลำบากพระทัยด้วยเรื่องจัดส่งน้ำฝนเลยพระเจ้าข้า การที่ราชาผู้ยิ่งใหญ่แห่งสามภพ ทรงโปรดเมตตาไว้ชีวิตในครั้งนี้ ก็ด้วยบุญของพระองค์ยังตามคุ้มครองช่วยให้พ้นความตาย อีกทั้งราชาคางคกก็ทรงทศพิธราชธรรมโดยแท้ จึงทรงมีความเอ็นดู หากพระองค์ไม่คิดจะเลี้ยงไว้ รับสั่งให้ประหารเสีย ก็จะมีใครหาญสู้พระองค์ได้ บุญบารมีของพระองค์ด้วยที่ได้ทรงสร้างสมมาหลายภพชาติ จักทำให้พระองค์ทรงพระเกษมสำราญปกครองบ้านเมืองให้ร่มเย็นต่อไป”
เสร็จจากพิธีสู่ขวัญบายศรีแล้วพระยาแถนก็เสด็จไปยังท้องสนามหลวง เพื่อเข้าเฝ้าราชาคางคก ริ้วขบวนถือพานทองหลั่งไหลกันไป มีข้าราชบริพารแห่แหนไปนับล้าน ๆ เมื่อไปถึงแล้วพระยาแถนก็นั่งพนมมือ กราบทูลว่า
“ขอพระองค์ทรงประทานโอวาทแก่หม่อมฉันด้วยเถิด”
ราชาคางคกตรัสสอนพระยาแถน
ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ จึงตรัสด้วยพระสุรเสียงที่ห้าวหาญว่า
“ดี ๆ แล้ว พระยาแถนคิดถูกแล้วที่กล่าวเช่นนี้เราจักเตือนท่านผู้เฒ่าให้จดจำไว้เถิด ธรรมดาว่าเป็นแถนนี้ ให้คอยรักษาคนในโลก คอยดูเหตุการณ์ดีร้ายในโลกมนุษย์ หากเห็นเคราะห์ถูกต้องใคร ก็ควรหาทางเตือนให้เขารู้ เขาจะได้หาหมอมาแก้บูชาเอาโชคลาภ เมื่อแก้เคราะห์ตกแล้ว เขาจะได้มีอายุมั่นขวัญยืน
อีกประการหนึ่ง ท่านอย่าได้ห้ามฝูงนาคในมหาสมุทร ปล่อยให้พวกเขาเข้าไปฟาดหางลอยเล่นยังสระคงคาเถิด นับแต่พวกนาคได้ลงเล่นน้ำ จะทำให้ฝนตกถูกต้องตามฤดูทุก ๆ ปี และน้ำนั้นจะเป็นน้ำฝนจากฟ้าที่ราดรดพื้นนาในโลกคนให้ชุ่มฉํ่า ฝูงต้นข้าวกล้าจะชูช่อเขียวสดยืนต้นไสว ชาวโลกก็จะพากันยกย่องสรรเสริญ ระลึกถึงคุณของท่านเป็นอันมาก เพราะว่าท่านได้ส่งน้ำฝนลงไปให้โลกได้ชุ่มชื้น ชมพูทวีปนั้นเป็นโลกที่ประเสริฐ เพราะเป็นที่บังเกิดแห่งพระสัพพัญญูเจ้า คนจึงได้พากันก่อสร้างกองการกุศลมากมาย เมื่อเขาเห็นคุณของท่านพระยาแถนที่ช่วยรักษาโลก เขาก็จะพากันหยาดน้ำตั้งใจอุทิศส่วนบุญให้ท่าน เพื่อเป็นการตอบแทนคุณ ตัวท่านก็จะมีอายุยืนยาว ปกครองเมืองแถนอย่างเป็นสุขด้วยบุญที่ชาวโลกอุทิศให้
อนึ่งถึงแม้นท่านจะทรงความรู้วิทยาคมทุกสิ่งก็ดี ก็อย่าได้อวดเก่งว่าตนวิเศษนัก นักปราชญ์ที่ท่านรู้ขนบประเพณีอันถูกต้อง บางครั้งท่านก็ยังนิ่งเสียไม่เที่ยวโอ้อวด เพราะท่านกลัวว่าจะกลายเป็นภัยมาถึงท่านเมื่อภายหลัง ที่คิดว่าเป็นคุณก็จะกลับเป็นโทษ แม้นตัวจะรู้นิ่งไว้ได้จึงจะดี ถึงจะทรงวิทยาอาคมศาสตร์เพทก็ดี ก็ไม่มีใครรู้ใคร ต่างครูก็ต่างกัน ถึงเขาจะทรงอาคมทุกอย่าง บางทีเขาอาจจะกลัวเราก็เป็นได้ ดีก็แต่อ่อนน้อมถ่อมตน เหมือนกิ้งก่าตัวมอม ๆ ทำตัวเหมือนกลัวเขาเผื่อ ๆ ไว้บ้าง
เหล่าครุฑนาคนี้ ต่างทรงวิทยาอาคมมีฤทธิ์กันทั้งนั้น อย่าได้ท้าทายเขานัก ควรเกรงเขาบ้าง เป็นสัตว์แต่ตัว เชื้อชาติชั้นต่ำเท่านั้น แต่เขาเหล่านี้ล้วนทรงวิทยายุทธ มีฤทธิ์แก่กล้าพอ ๆ กับพระอินทร์ทีเดียว ถึงตัวเราราชาคางคก เป็นหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์ ก็ยังทำตัวน้อยเท่ากิ้งก่า ยามเมื่อออกจากครรภ์พระมารดาก็ออกมาด้วยรูปคางคกทองตัวน้อย เป็นด้วยกรรมที่เคยทำมาของผู้มีปัญญามาก แต่เมื่อใดบุญหนุนส่งก็สามารถประจญจนได้รับชัยชนะทั่วทุกแดนเลยนะท่าน”
ให้แถนปลูกข้าวเม็ดเท่าลูกมะพร้าว
ครั้นตรัสสั่งสอนแถนแล้ว แถนก็ยกมือพนมน้อมรับใส่เกล้าใส่กระหม่อม ราชาคางคกจึงตรัสบอกพระยาแถนอีกว่า
“ท่านจงลงไปปลูกข้าวรวงใหญ่ไว้ในนาเถิด”
แถนรับคำราชาคางคกว่า
“พระองค์มีพระประสงค์ข้าวรวงใหญ่ขนาดไหน อนึ่งเม็ดข้าวนั้นจะให้ใหญ่เท่าไร ขอพระองค์กะขนาดตามพระประสงค์ให้ด้วย”
ครั้นพระยาแถนกราบทูลเช่นนั้น พระยาเห็นเลยบอกแทนราชาคางคกว่า
“พันธุ์ข้าวบนแผ่นดินโน้น ให้รวงยาวเท่าหางข้าน้อยนี้ ก็คงพอนะ พระเจ้าข้า”
ราชาคางคกได้ยินก็ทรงกริ้วและบริภาษว่า
“ไอ้เก้งก้าง ใครบอกให้มึงพูดก่อนกู”
อีเห็นหลบด้วยความกลัว พร้อมกับนอนหมอบประนมมือขึ้นเหนือหัว เหมือนมันถูกฟ้าผ่าลงกลางหัวเมื่อหน้าแล้ง
จากนั้นพระยาเสือจึงทูลว่า
“ให้เท่าหางข้าน้อยนี้ ก็คงพอนะพระเจ้าข้า”
ราชาคางคกก็กริ้วอีกและบริภาษว่า
“ไอ้โค่งโม่ง มึงจะรู้อะไร”
เสือถอยหลบด้วยความกลัว นอนหมอบดูทะมึนเหมือนมันถูกเขาเอาขวานสับหัวตายจนตัวแข็งทื่อ จากนั้นราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ จึงบอกให้พระยาแถนรู้ขนาดว่า
“ก้อนเม็ดข้าวให้เกิดเต็มนา รวงของมันให้ทั้งใหญ่และยาว ให้ยาวประมาณ ๓ วาเรา จึงจะเหมาะสมแก่ธรรมเนียม ให้เม็ดมันใหญ่เท่าลูกมะพร้าว ต้นมันให้เท่าลำตาล ขนาดนี้จึงจะเหมาะสมกับยุคของเราซึ่งมีอายุยืนยาวมาก และอย่าต้องให้คนไปหาบมาใส่ยุ้งเลย เม็ดไหนหล่นจากขั้วแล้วให้มาสู่ยุ้งเองทุก ๆ รวง ยามเมื่อถึงระดูปีเดือนที่ข้าวแก่แล้ว ให้คนทั้งหลายปลูกแต่ยุ้งรอรับเอาเท่านั้น พอหล่นจากขั้วก็ให้เร็วรี่ด่วนมาหายุ้งเหมือนดังมันมีวิญญาณ นะท่านพระยาแถน”
ครั้นราชาคางคก บอกหมายให้แถนรู้ดังนั้น แถนก็ทูลรับพระบัญชาว่า
“ได้เลยพระเจ้าข้า หม่อมฉันจะจัดแจงทุกสิ่งให้พร้อมตามคำบัญชาของพระองค์มิมีลืม”
ทูลแล้วก็ลากลับพระตำหนักโดยมีเหล่าเสนาแห่แหนมาจนถึงห้อง แถนก็ประทับแท่นแก้วเสวยทิพย์สุข โดยมีเหล่าสาวสนมหมื่นนางอยู่เคียงข้าง พร้อมทั้งพระเทวีผู้ทรงสิริโฉมทั้งแปดนาง มาคอยเฝ้าบำเรออยู่มิห่างกาย พัดจามรถูกโบกสะบัดไปมาอยู่ไหว ๆ พร้อมทั้งเสียงขับกล่อมจากเครื่องดนตรีอื้ออึงดังเสียงฟ้า
นับแต่ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่รับสั่งให้ผูกพระยาแถนฟ้าใส่ขื่อคาจองจำไว้นั้น ต่อมาผู้ที่ได้ขึ้นครองราชย์ในโลกเรานี้จึงได้สร้อยพระนามว่า “เจ้าฟ้า”เป็นคู่กันสืบมาจนบัดนี้
ราชาคางคกเสด็จคืนสู่โลกมนุษย์
จากนั้นชาวชมพูต่างพร้อมใจกันทูลราชาคางคกให้รีบเสด็จกลับสู่บ้านเมือง พระองค์จึงรับสั่งตระเตรียมเพื่อเดินทางกลับ
“เอาล่ะ บัดนี้เราก็ได้รับชัยชนะแล้ว และพระยาแถนก็ขอส่งส่วยแก่เรา ท่านทั้งหลายจงรีบพากันเตรียมตัวให้พร้อมเถิด เราจะกลับคืนสู่ชมพูทวีปแล้ว เมื่อเตรียมช้างม้าพร้อมแล้วก็รีบลงได้เลย”
เสียงกลองสะบัดไชยถูกตีดังกึกก้อง เสนาอำมาตย์ไพร่พลต่างเตรียมขบวนออกไปรอข้างหน้า ราชาคางคกเสด็จประทับพระยาช้างพร้อมทั้งนางทิพย์นั่งร่วมอยู่บนหลังช้างกับพระองค์ เหล่าสาวสนมโฉมงามซึ่งเป็นนางฟ้า พระองค์ก็นำลงไปพร้อม ๔ พันนาง ฝูงหมู่แก้ว ๗ ประการมีค่านับแสนโกฏิ ก็ให้ขนใส่ช้างลงไป เหล่าทหารกล้านับอนันต์พวกเขาก็พากันเอานางฟ้าไปเป็นเมียสิ้นทุกคน นางฟ้าทุกคนล้วนงดงามทั้งสิ้น บางคนได้นางฟ้าเป็นเมียสองนางบ้าง สามนางบ้าง สี่นางบ้าง บางคนได้นางฟ้ามากล่อมนอนถึง ๕ คนก็มี พวกเงินทองกองแก้วในเมืองแถนนั้นมีมากมายนัก ต่างพากันขนใส่ช้างทุกตัวตามความพอใจ ต่างก็ยินดีที่ได้สิ่งของต่าง ๆ ของเมืองแถน ลูกแก้วแต่ละลูกล้วนเปล่งประกายงดงาม
ริ้วขบวนกองทัพของราชาคางคก พากันหลั่งไหลลงสู่โลกมนุษย์ดุจสายน้ำ พวกเขาแห่แหนพระองค์เนืองแน่นทั้งด้านขวาด้านซ้าย พลร่มพากันกางสัปทนขาวเดียรดาษ ชาวเมืองแถนพากันมองดูด้วยความตื่นตะลึง เหมือนดังองค์อินทร์เสด็จลงจากสวรรค์ไม่มีผิด แม้นางทิพย์ที่ประทับอยู่เคียงข้างก็งดงามดุจกัน
“นี่ ชาวเราต่างจ้องมองไม่กระพริบตาเลยเชียวหนอ นี่คงเป็นด้วยบุญของพวกเราจึงได้เห็นทั้งสองพระองค์ท่าน”
ราชาคางคกยกพหลพลโยธาลงมาโดยรีบเร่ง คลื่นขบวนหลั่งไหลลงพร้อม ๆ กัน นับเป็นเวลานานได้ถึง ๓ ปีเต็ม ๆ จึงลงมาถึงบ้านเมืองในโลกมนุษย์ ราชาคางคกก็รับสั่งให้เคลื่อนพลเข้าพักภายในเมือง แก้เครื่องช้างไว้ที่ร้านโรงแล้วก็เสด็จขึ้นประทับบนพระแท่นบัลลังก์ นางทิพย์ก็ประทับเคียงข้างไม่ห่างพระกาย สาวสนมนางฟ้าโฉมงามเดียรดาษ ต่างมาเฝ้าห้อมล้อมแกว่งวี หมู่อำมาตย์ข้าราชบริพารเฝ้าแหนอยู่เนืองแน่น ได้ยินเสียงดนตรีบรรเลงขับกล่อมอยู่อื้ออึงครื้นเครง
จากนั้นพระชนกและพระชนนี มารับเสด็จทรงชื่นชมบารมีของพระโอรส
“มาถึงแล้วหรือ สายใจของแม่ พ่อแม่ทั้งสองเฒ่าอยู่ทางนี้เฝ้ารอคอยการกลับมาของเจ้านานเหลือเกิน นึกว่าพระยาแถนเขาชนะจับเจ้าไปประหารชีวิตเสียแล้ว บัดนี้เจ้ากลับมาถึงบ้านได้เห็นหน้าแม่ก็ดีใจแล้วละลูก”
ราชาคางคกจึงทูลพระชนกพระชนนีว่า
“เป็นเพราะบุญของท่านทั้งสองช่วยตามปกป้อง จึงทำให้ลูกได้รับชัยชนะ พระยาแถนยอมอ่อนน้อม พระเจ้าข้า ลูกก็จับแถนฟ้ามัดใส่ขื่อคา แถนจึงยอมอ่อนน้อมเพราะกลัวตาย ยอมเห็นเมืองขึ้นถวายส่วย ลูกจึงเมตตาไว้ชีวิตและปล่อยเขาไปโดยให้แก้บ่วงบาศออกจากคอ แถนก็ยอมทำตามคำสั่งเพราะกลัวบุญบารมีของลูก ยอมจัดส่งน้ำฝนลงมาให้เพื่อให้ผืนนาได้ชุ่มฉํ่าเป็นการเลี้ยงชาวโลก นับแต่นี้พระมารดาไม่ต้องกังวลพระทัยอะไรอีกแล้ว พระเจ้าข้า พวกเราจะมีแต่ความสุขพัฒนาบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรือง รักษาศีลให้ทานไปตามอัธยาศัยนะพระเจ้าข้า เสด็จพ่อ”
ทั้งพระชนกและพระชนนี ต่างอิ่มเอมพระทัยจึงตรัสกับลูกว่า
“ดีแล้วลูกรักของพ่อ พ่อแม่ทั้งสองเฒ่านี้ จะได้อยู่เห็นสุขด้วยบุญบารมีของเจ้าคุ้มครอง ต่อแต่นี้เจ้าจงเสวยราชสมบัติ เป็นราชาที่มีพระชนมายุยืนยาวจวบจนแก่เฒ่า มั่นคงอยู่ตลอดชั่วอายุขัยแสนปี มีแต่ความสุขเสมอพระอินทร์ผู้เห็นใหญ่ นะลูก”
ครั้นพระองค์ตรัสถวายพรแล้ว พระโอรสตรัสตอบว่า
“ดี ดีแล้ว พระเจ้าข้า ถึงพระองค์ทั้งสอง ก็จงมีพระชนมายุยืนยาวตลอดอายุขัยแสนปีเถิด พระเจ้าข้า” พระบิดาและพระมารดา ตรัสให้กำลังใจพระโอรสแล้ว เห็นได้เวลาสมควรจึงเสด็จกลับพระตำหนัก
ฝนฟ้าตกต้องตามฤดูกาล
เมื่อถึงเดือน ๕ ซึ่งเริ่มต้นปีใหม่ ฟ้าก็ร้องครื้น ๆ ดังทั่วสารทิศ ไม่ช้าฝนก็เทลงมาไม่ขาดสายกลายเป็นน้ำเจิ่งนองไปทั่ว แถนจึงนำเอาข้าวจากบนฟ้าลงมาปลูกให้เต็มทุ่งกว้าง ทั่วทุกท้องนาสะพรั่งไปด้วยต้นข้าวแตกเป็นกกเป็นกอใหญ่สูงเขียวขจี กกของมันใหญ่เท่าต้นมะพร้าว ยอดสูงถึงปลายต้นตาล ชาวชมพูได้เห็นก็พูดกันว่า
“พวกเราคงต้องใช้ขวานใช้มีดฟันกกมันให้โค่นลงเสียก่อน เราจึงจะกินข้าวของแถนได้”
เมื่อถึงหน้าเดือน ๑๒ มาถึง ข้าวก็แก่เม็ดมันใหญ่เท่าลูกมะพร้าว รวงเท่ากระพ้อมขนาดใหญ่ ราชาคางคกจึงรับสั่งให้ประชาชนสร้างยุ้งฉางทุกครัวเรือน ข้าวนั้นครั้นหล่นจากขั้วแล้วก็ลอยละลิ่วมาอยู่จนเต็มยุ้งฉางมากมายล้นเหลือ ที่เป็นเช่นนี้ก็ด้วยบุญญาธิการของราชาคางคกนั่นเอง ฝูงไพร่ฟ้าประชาชนทุกหนแห่งต่างแซ่ซ้องสาธุการ
ในยุคนั้น ผู้คนมีชีวิตอยู่ได้แสนปีเป็นอายุขัย ทุกคนมีแต่ความสุขด้วยได้พึ่งบุญบารมีของราชาคางคกตลอดมา
เมื่อพระชนกและพระชนนีของพระองค์มีพระชนม์ได้แสนปีก็เสด็จสวรรคต ทั้งสองพระองค์สวรรคตแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์ ทรงบันเทิงอยู่ด้วยความสุขในเมืองฟ้า ถึงราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่และพระเทวีผู้เป็นนางทิพย์ ต่างก็ดำรงอยู่จนถึงแสนปีจึงสวรรคต ทั้งสองพระองค์สวรรคตลงพร้อม ๆ กันแล้วก็ไปบังเกิดในเมืองสวรรค์ ต่างบันเทิงสุขอยู่ในเมืองฟ้า เมื่อหมดบุญราชาคางคกแล้ว ของทิพย์ทั้งหลายก็อันตรธานหายไปสิ้นไม่มีเหลือ
พันธุข้าวพระยาแถนหายไปจากโลก
เมื่อกาลเวลาล่วงไปนานเข้าๆ ก็มีอันแปรเปลี่ยน คนก็เกิดความเกียจคร้านพากันสร้างยุ้งไม่ทันพอข้าวแก่ ออกสีทองเต็มท้องนาแล้ว คนจึงค่อยพากันหยิบมีดหยิบขวานไปฟันต้นไม้มาทำเสายุ้ง ข้าวก็หล่นจากขั้วมาอยู่เต็มบ้านเรือน คนก็หาที่จะอยู่จะนอนไม่ได้ จากนั้นพวกขี้เกียจอับปัญญาไร้วาสนา ก็พากันโกรธฉุนเฉียว พากันสับพากันฟันกองข้าว แถนมองลงมาเห็นคนถ่อยเหล่านั้นเข้า ก็นึกเคียดเหล่าคนชั่วคนบาปหนา แถนจึงไม่ลงปลูกข้าวเม็ดใหญ่ในเมืองคนอีก ข้าวจึงอันตรธานหายไปเสีย ไม่ปรากฏให้เห็นในบัดนี้ พันธุ์ข้าวเม็ดใหญ่เท่าลูกมะพร้าว อันตรธานหายไปสิ้นเพราะคนชั่วช้าอัปรีย์จัญไรโดยแท้ เมื่อก่อนสมัยโบราณก็ยังปรากฏให้เห็นอยู่บ้าง ผู้เฒ่าผู้แก่สมัยโบราณจะหวงแหนเก็บไว้ในยุ้งข้าว เพื่อเป็นขวัญข้าวสืบ ๆ ต่อกันมา
ที่กล่าวมานี้ไม่ใช่สักแต่ว่าพูดเล่น ๆ แกล้งขีดแกล้งเขียนนะท่านทั้งหลาย มันเป็นนิทานจากธรรมของพระพุทธเจ้า ราชาคางคกขึ้นไปถึงฟ้าคราวนั้น เลื่องลือสืบต่อ ๆ กันมา เครือเขาเถาวัลย์ของเขากาดในครั้งนั้น เลยเกิดเกาะเกี่ยวพันกันขึ้นเป็นทางไปถึงเมืองแถนได้ เพราะภูเขาที่ราชาคางคกให้ทำเป็นทางขึ้นนั้น กลายเป็นดินฝังรากลึกลงไป เกิดเถาวัลย์ขนาดใหญ่เกี่ยวพันกันขึ้นไปสูงลิบ ๆ ต่อมาเหล่ามหาราชาในโลกมนุษย์ทุก ๆ องค์ ต่างก็ใช้ทางนั้นขึ้นไปยังเมืองฟ้าแล้วต่างก็เรียนเอามนต์วิเศษทุกสิ่งทุกอย่างจากพวกแถน เมื่อเรียนจบได้ศิลปศาสตร์แห่งมนต์วิเศษแล้ว ก็ลงมาอาศัยเป็นฤาษีอยู่ในป่าหิมพานต์แล้วก็สั่งสอนมนต์วิเศษสืบต่อ ๆ กันมา แม้เจ้าสังคีบแห่งมนต์วิเศษแล้ว ก็ลงมาอาศัยเป็นฤาษีอยู่ในป่าหิมพาน แล้วก็สั่งสอนมนต์วิเศษสืบต่อ ๆ กันมา แม้เจ้าสังคีบและเจ้าสิมพลีจัน ต่างก็ทรงศิลปศาสตร์อาคมขลังของประถมครู เพราะพระฤาษีเจ้าซึ่งเป็นบิดาของคนทั้งสอง ได้วิชามาจากพระยาแถนผู้เป็นประถมครูแล้วจึงถ่ายทอดสืบ ๆ ต่อกันมา แม้พระกึดและพระพานผู้ทรงวิทยาคมก็เช่นกัน พระฤาษีท่านสอนความรู้ให้ทุกคน แม้พระยากาบินผู้เลื่องลือด้วยวิทยาอาคมก็เหมือนกัน ต่างได้รับความรู้มาจากพระฤาษีสิ้นทุกคน
ต่อมาราชาต่างๆในโลกเรานี้ เขาก็มีวิทยาอาคมเสมอเหมือนกัน จึงบังเกิดความเก่งกล้าก้าวร้าว อวดวิเศษแก่กัน ไม่มีใครยำเกรงใคร ต่างเก่งกล้าท้าทายทำสงครามกันไปทั่ว พระยาแถนเหลียวลงมาดูเห็นคนอาธรรม์ฝูงบาปเหล่านั้น พระยาแถนก็นึกเคียดพวกบาปหนาเหล่านั้น จึงยิงธนูวิเศษทำลายภูเขากาดซึ่งเป็นทางขึ้นสู่เมืองฟ้าเสีย ภูเขากาดนั้นก็พังทลายลงแตกกระจัดกระจายไปทั่วโลก เกิดเป็นภูผาดารดาษไปทั่วโลกจนบัดนี้ ภูเขาเหล่านั้นล้วนมาจากภูเขากาดซึ่งพังทลายลงในครั้งนั้น
อันนี้เป็นต้นเหตุนิทานทางภูเขากาดนะท่านทั้งหลาย มันเคยเป็นทางขึ้นสู่ฟ้าของราชาคางคกมาแต่ครั้งดึกดำบรรพ์ และนี้คือเรื่องราวของหนังสือคันคากซึ่งนักปราชญ์เจ้าแต่บรรพกาลได้แต่งขึ้นจากพระธรรมที่ประเสริฐสุด มีอยู่ในปัญญาสชาดกโน้น ซึ่งพระพุทธองค์ทรงเทศนาไว้
ท้ายเรื่องนี้ เราจะนำเอาบุคคลในอดีตนิทานมาเทียบให้ท่านทั้งหลายได้เห็น ใครมีปัญญาก็จดจำเอาไว้ พระมหาราชาเอกราชในครั้งนั้นก็คือพระเจ้าสุทโธทนะซึ่งเป็นพระพุทธบิดาในครั้งนี้ พระนางเอกราชในครั้งนั้น ก็คือพระนางสิริมหามายา ซึ่งเป็นพระพุทธมารดาในครั้งนี้ นางทิพย์จากอุตตรกุรุทวีปในครั้งนั้น ได้แก่เจ้าหญิงยโสธราเทวี ในครั้งนี้ ราชาคางคกผู้ยิ่งใหญ่ในครั้งนั้น ได้แก่พระโคตะมะสัมมาสัมพุทธเจ้า ในครั้งนี้ ส่วนเหล่าเสนาอำมาตย์ข้าราชบริพารโยธาหาญแสนโกฏิในครั้งนั้น ก็คือพุทธบริษัททั้งสี่สืบมาในบัดนี้
เป็นอันสิ้นสุดเรื่องราวเท่านี้นะสาวเจ้าทั้งหลายเอ๋ย คัดลอกเสร็จเมื่อเวลาเย็น เดือน ๘ แรม ๑๒ ค่ำ วันอังคารปี... ท่านกันหาเป็นผู้เขียน ขอให้ได้อานิสงส์ผลบุญมาก ๆ ด้วยเถิด เจ้าข้า ฯ
จบบริบูรณ์
บรรณานุกรม
ก. เอกสารประเภทตัวเขียน
พญาคันคาก. พญาคันคาก. หอสมุดแห่งชาติ เฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา.
หนังสือใบลาน ๑ ผูก. อักษรไทยน้อย. ภาษาบาลี – ไทยอีสาน. เส้นจาร. ฉบับลานดิบ.
หม่อมปูน สร้าง. ม.ป.ป. เลขที่ ๖๖ / ๑.
พระยาคันคาก. พระยาคันคาก. หอสมุดแห่งชาติ เฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา.
หนังสือใบลาน ๑ ผูก. อักษรไทยน้อย. ภาษาบาลี – ไทยอีสาน. เส้นจาร. ฉบับลานดิบ.
ยาครูกันหา สร้าง. ม.ป.ป. เลขที่ ๑๘๔๙ / ๑.
ลำพระยาคันคาก. ลำพระยาคันคาก. หอสมุดแห่งชาติ เฉลิมพระเกียรติ ร.๙
นครราชสีมา. หนังสือใบลาน ๑ ผูก. อักษรไทยน้อย. ภาษาบาลี - ไทยอีสาน.เส้นจาร. ฉบับลานดิบ.
ขนันพร สร้าง, ม.ป.ป. เลขที่ ๑๓๓๒ / ๑.
ข. เอกสารประเภทหนังสือ
กรมวิชาการ. หนังสือส่งเสริมการอ่านระดับมัธยมศึกษา เรื่อง ขนบธรรมเนียมประเพณีของอีสาน.
กรุงเทพฯ: โรงพมพ์คุรุสภา, ๒๕๒๗. หน้า ๑๕ - ๑๗.
คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ. สำนักงาน. พจนานุกรมภาษาถิ่นภาคฅะวันออกเฉียงเหนือ.
กรุงเทพฯ: อรุณการพิมพ์, ๒๕๓๔.
คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมฉบับปณิธานสมเด็จพระมหาวีรวงศ์. พจนานุกรมภาคอีสาน-ภาคกลาง.
กรุงเทพฯ: โรงพิมพํไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๑๕.
คำพูน บุญทวี. นิทานโบราณภาคอีสาน. นนทบุรี: เยลโล่การพิมพ์. ๒๕๔๕. หน้า ๑๐๕ - ๑๐๗.
คุณช่วย ปิยวิทย์. วรรณกรรมท้องถิ่น. นครราชสีมา: ฝ่ายวิชาการและแผนงานโรงเรียนสุรนาวิทยา, ๒๕๓๓. หน้า ๒๙.
จารุวรรณ ธรรมวัตร. คติชาวบ้านอีสาน. กรุงเทพฯ: อักษรวัฒนา, ม.ป.ป. หน้า ๗.
จารุวรรณ ธรรมวัตร. ภูมิปัญญาแห่งอีสาน รวมบทความอีสานคติศึกษา. มหาสารคาม : ภาควิชาภาษาไทย และภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัย ศรีนครินทรวิโรฒมหาสารคาม, ม.ป.ป. หน้า ๔๔.
ธนาคารไทยพาณิชย์. สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์, ๒๕๔๒. หน้า ๔๓๕๖ - ๔๓๕๗.
ธนาคารไทยพาณิชย์. สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์, ๒๕๔๒. หน้า ๒๘๙๗ - ๒๙๐๐.
ธวัช ปุณโณทก. วรรณกรรมอีสาน. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์พีรพัธนา, ๒๕๒๒. หน้า ๒๓๗ - ๒๔๗.
ปรีชา พิณทอง. สารานุกรมภาษาอีสาน-ไทย-อังกฤษ. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์ศรีธรรม, ๒๕๓๒. ปรีชา พิณทอง. ไขภาษิตโบราณอีสาน. อุบลราชธาน: โรงพิมพ์ศรีธรรม.๒๕๒๘.
มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ สถาบันวิจัยสังคม งานวิจัย ลานนาศึกษา โครงการวิจัยคัมภีร์ใบลานในภาคเหนือ. บัญชีรายชื่อคัมภีร์ใบลานจังหวัดลำปาง (งานสำรวจปี ๒๕๒๓ - ๒๕๒๔).
มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี. สำนักวิชาเทคโนโลยีสังคม ห้องไทยศึกษานิทัศน์ สาขาศึกษาทั่วไป. สัญลักษณ์สำคัญในบุญบั้งไฟ การวิเคราะห์และตีความหมายทางมานุษยวิทยา. นครราชสีมา: ๒๕๔๑. หน้า ๑๕.
มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี. สำนักวิชาเทคโนโลยีสังคม ห้องไทยศึกษานิทัศน์ สาขาศึกษาทั่วไป. ฮีตบ้านคองเมือง รวมบทความทางมานุษยวิทยาว่าด้วยสังคมและวัฒนธรรมอีสาน. นครราชสีมา: ๒๕๔๔. หน้า ๗๘ - ๗๙.
มหาสอน, พระ. อักษรไทยน้อย อักษรธรรม. พระนคร: โรงพิมพ์อักษรเจริญทัศน์, ๒๔๘๑.
มหาสารคาม, จังหวัด. บุญเบิกฟ้า. มหาสารคาม: อภิชาติการพิมพ์, ๒๕๓๓. หน้า ๗๓ - ๘๑.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕. กรุงเทพฯ: มปท, ๒๕๒๕.
ฤดีมน ปรีดีสนิท. มองตำนานอ่านอดีต พิธีกรรมและความเชื่อของชุมชนสองฝั่งโขง. กรุงเทพฯ: สุวีริยาสาสน์. ๒๕๔๔. หน้า ๘๔ - ๘๕.
ศิลปากร, กรม. เอกสารประกอบการสัมมนาทางวิชาการ เรื่อง วรรณกรรมสองฝั่งโขง. ขอนแก่น: (อัดสำเนา) ๒๕๓๗. หน้า ๒๐ - ๒๑.
ศิลปากร, กรม. ตำนานและนิทานพื้นบ้านอีสาน. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๓๑. หน้า ๗๗. สมัย สุทธิธรรม. บุญบั้งไฟ. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๓๐. หน้า ๒๒ - ๒๖.
คันคาก
ลานที่ ๑ หน้าที่ ๑
บรรทัดที่ ๑ บดันิฮยมจกัวันทาไหวพุดโท.............หบุนหุมเกาชะถยนหฺมันหฺมืนปี แมนวาผ์มเกัด
บ. ๒ เก์าถวายบาดบุชานาโถสุดยอดยานไตแกว ยาไดมีพฺยาดฮายบังบยดเถิง
บ. ๓ ตฺ์นอ์นตายสังอฺยามีมาตองฮยมจกัเอ์าคุนแกว ๓ ปะกานเปนัทีเพีงขํ
บ. ๔ ไหลุทีแมงโดฺยดงัปาถฺนา ไหไดคำสุกสีงอินเมิองฟา ขาจกัเล์าพากพืนปางกอนโพทีสัดนัน
ลานที่ ๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เนิ พะกํทยวสงสานแตปดัถ์มปางนนั ยงัมิเมิองไหฺยกวางไนทิปชุมพุ ชืวาเมิองอีนตาเขัดข์ง
บ. ๒ ตะกานกวางยังมีลาชาไทเสีวฺยเมิองนะคอนลาสทังแทนแกวเปนัเจ์าแผ
บ. ๓ นดีนกํหากเปนัทอนทาวพฺยาเอักต์นดยวข์งเขัดไนชุมพุปยบสองบํมีได
บ. ๔ มีหฺมุคุเลักลอมวฺยงหฺลวงปะชีดฮอบ หีนแกันกาเปนัตายกำแพงมีทังหํขวังตงัปกัตุทวนทงั
ลานที่ ๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ แปดั ยอมชํฟา เหฺลิองเหฺลีอมเฮิอคำ มีทังโฮงไหฺยตัง ผาสาสจุมคำ พายไนมีแทนคำพํฮฺอฺยมีทังกา
บ. ๒ ลังฟาแกวเทวีทยมพางสาวสฺนมหฺนุมนฺอฺยแฟงเฝ์าสีพนัมีทงัเสเนดัพ
บ. ๓ อมหฺลายสำปะน์มเนีองหฺลายต์วสานอะเนักนองทังมาเจ์ากํท์ดชะลาสแท
บ. ๔ ตังอฺยุตามทำพุทอนเปนัลาชาอฺยุท์งสีนหากํบํคึดดังเมิองอืนมาปะจ์นกํเพิอส์มพาน
ลานที่ ๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ หลายข์มแขงเขาอฺยาน ทุกปะเทัดทาวมาสวฺยสินทอง ยุทางทฺ์งคำสุกสวฺยไฮลืไฮแมนวาฝุง ...
บ. ๒ นฺอฺยเดัยละดาดชาวเมีองกํดีเข์ากํมีคำสุกชุค์นดอมเจ์าแมนวาเสนาไทแข
บ. ๓ งเมีองตางลาดกํดีเข์ากํสุกยีงล์นบุนเจ์าเหฺลิอมงำแดทอน ฯ บดันีจกั
บ. ๔ กฺลาวเถิงลาชาไทนามมะหฺนํโพทีสัดพะกํท์งวีมานอฺยุสวนัเมิองฟามีหมุนาลีแกวสาวสฺน์ม
ลานที่ ๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ สามหฺมืน งามยีงยฺอฺย แฝงเฝ์าแกนาง ยามเมีอนางไหฺยขึนอายุฮอดพนัปี เจ์ากํจุดตีตายจ
บ. ๒ ากสวนัเมิองฟา พฺอฺยเล์าล์งมาเกิดดอมนางเอักกะลาส ไชชาสเจ์าเวันฮายแตหฺลัง พํเมิอบา
บ. ๓ ผฺยองเข์าสุฮุทวนทางปากเมิอนันสีแจมเจ์าแพงลานเล์าฝนั ๆ วาพะจนัแจงเฮิองแสงพํทฺยง
บ. ๔ สะเดดัแต่ฟาทะยานยายลวงล์ง ตกถืกหองผาสาดเทวี นางฮีบทวายมืฮับฮีบโจมเอ์าได นางกํยีนดีได
ลานที่ ๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พะจนัเพังช์มจุบแลฺวบํชานางเจ์าเล์ากิน คอมวากินฮอดทองไสอฺยุฮ์ง ๆ ทงัคิงนางฮุงเฮิองปาน ...
บ. ๒ กวฝุงหฺมุดาวอฺยุฟาชะเดดัดวันล์งมาเตมัวีมานแหงนางเฮีองแจงชำเล์าฝนั
บ. ๓ ผะหยองขึนเวหาอากาสเลียฮอดฟาเสัมนตังยอดสุงฝนัวานางทำถีบเข์า
บ.๔ เสัมนเชทาวเลิยเกิดเปนัดอกไมนางแกวทดัทังพํยามนฺอฺยทะยานล์งเถีงแทนฝุงหมุเสเนัด
ลานที่ ๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ทาวทังคายแหแหน พํเมีอนางฝนัแลวยามแถไกฮุง เลียเล์าขุกลุกตืนแลวนางแกวฮำเพีง
บ. ๒ นางกํดุหฺลากแทไนเหัดคำฝนัเจ์าฮีบทุนพุทอนหฺนํเมีองพํแจงเมีอนนัผุไสท
บ. ๓ าวพฺยาเอักกะลาชาพะกํผายปนัยาสองหวนเหนัแจงบดันีบํโชฮายดวฺยเหัด
บ. ๔ คำฝนัเจ์าเฮีย นางจกัมีบุดโตเกีดมีไนทอง อนัวาบุดโตนนัลุกนางผุปะเสีดจีงแลวบุนมากล์น
ลานที่ ๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เหฺลิอพืนแผนดีน เจ์าอฺยาคึดยากแคนกานสีงสันไดพีทอนอวนจึงแปงไจคีคฺอฺยท์งสีน ๕ หากจกั
บ. ๒ ลุะลาบไดแกวกีงกุมมานพีแลวเฮ์าจกัทฺ์งคำสุกเพีงบุนบาทาวคอมวาพุ
บ. ๓ มีทาวแถมพอนแลวอฺยานางนาดแกวปะน์มนีวไสห์วขํไหไดดังเจ์าป์ง
บ. ๔ อาดมีทำ อ์นตายสังอฺยามีมาตอง เมีอนนัหฺลายวนัได สีบเดีอนคบัแกมานนั สีแจมเจ์ากุมมานนฺอฺย
ลานที่ ๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เกีดมา คอมวาม์มจากทองพะแมเทวี ฝุงหฺมุสาวสฺน์มมาฮับโจมเอ์าเจ์า กํหากเอ์าผืนผาแผน
บ. ๒ คำตุมห์มเฮัดอุแกวกุมมานนฺอฺยหฺนํเมีองเมีอนนัเขากํเหันฮุบเจานามมะ
บ. ๓ หฺนํกุมมานเปนัโสมสดัคากคำต์วนฺอฺย เขากํแชว ๆ ทวงทังห์วสยงสฺนนัอนันีฮุ
บ. ๔ บแจ์มเจากุมมานนฺอฺยตางค์นกํหากงามชวดแทผิวดงัสนัคำตีทํมาเปนัสดัคากคนัต์วนฺอฺยคอม
ลานที่ ๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ วาเข์ากฺลาวตานตฺยนฮุบกุมมานดังนนั เมโคบ์ดมืดม์วควงฟา มีทังเคัง ๆ กองฟ์นล์มอากาสตีฟาดไม
บ. ๒ ควฺยคอมชุลำคืน ๆ กองฟาผฺลยงดีนเฟีอนพุนเยิะทํละนีไหงรปนีวยนปานบางฝุง
บ. ๓ หฺมุค์นทาวล์มไหแตกเปนักะจวนกํเพิอบุนบาสีข์มค์นทังคายอนันีเตชะเจ
บ. ๔ ์ากุมมานคนัคากจีงแลว ฝุงค์นคึดงํยีนอฺยานสันสาย แตนนัมาดาไทเทวิต์นแมคึดคังแคนหีวไห
ลานที่ ๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ฮำไฮคึดวาท์งคบักุมมานผุปะเสีดจีงแลวนาสังหากเปนัต์วสัดตางค์นเดเจ์าวาจกัปุนปองลุยงบํเปนั
บ. ๒ ค์นดาจกํเพีงดอมนนัเมิอนนัไหฺลลองนำเสัยแทกํอีดุเมีอนนัโสมฺเสฺล์านฺอฺยกุมม
บ. ๓ านคนัคากเจ์ากํปากกาวตานจีจฺอฺยดังค์นทานโทดทอนพะแมชีวีดขฺอฺยเฮิยขํ
บ. ๔ ไหมาดาอ์ดอีดุเอ์าลยง อนันีเวันหฺลังขฺอฺยนำมาไชชาสจีงแลว คนัวาลยงไหฺยแลวเมิอหฺนาหากจกัเหนัแม
ลานที่ ๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เฮีย เมีอนนัมาดาไดยินคำลุกกฺลาว คึดคฺอฺย ๆ ยินคำอีดุแมกํทวายมือุมเอ์ามาช์มจุบอํละอีนอฺอฺยสีงเจ์าคฺอฺย
บ. ๒ โชมแมนวาสายไจเจ์าเปนัโสมคนัคากกํดีแมจกัลยงแพงลานบํวางพํแต
บ. ๓ ออด ๆ ตานเว์ามวนอํละชอนกํดีแมหากยินดีดอมออนหุคีคฺอฺยเจ์าแมยา
บ. ๔ โสกงํกานสีงสันไดแมเทีน อวนหากมีวนังามดังคำลยงเขัม เมิอนนัปดิตาไทลาชาเอักกะฮาส
ลานที่ ๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เจ์ากํต์กแตงพอมค์นเฝ์าอฺยุแหน เลีอกเอ์าฝุงแมลยงน์มตุมเตมังามมาปุนป์วพะยอด นางพํฮฺอยเมิอ
บ. ๒ นนัเจ์ากํทนัมาพอมหุฮากาชะโยกเจ์ากํป์งอาดไหทวฺยดุเจ์าออนยังจกัดีลืฮาย
บ. ๓ กุมมานนนัเกีดมานีเดสุยาชาดุแลวฮีบทุนเมีอนนัหฺมํหฺ์นพอมดุก์งขยนขีดทํ
บ. ๔ วาโชกออนนฺอฺยยังลาวก์วค์น อนันึงวาบดุโตนฺอฺยกุมมานอนัเกิดมานี ดีขฺนาดแทบุนล์นกวาค์นตีแต
ลานที่ ๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ โสมชะเหฺ์ลานฺอฺยเปนัโตคนัคากกํหากเปนัแตนฺอฺยเมีอหฺนาหากจกัดีพะเฮิยโสมเสฺล์านฺอฺยคือีนเหฺลาหฺลํ
บ. ๒ เถิงขวบสีบสีเข์าพํแลวหากจกัเฮีองหนัแลวทาวนีบํไชผุผฺลาผอนบุนอฺยุดตังหาก
บ. ๓ แนวสับพะยุเกิดมาคุนคำอนัแตชุมพุพืนจกักะวานไนโลกเฮ์านีหากจกัท
บ. ๔ ์งสืบสางเปนัเจ์าผุดยว พะอฺยาคึดยากงํกานสีงสันได เฮ์าถาท์งคำสุกเพิงบุนบาทาวเมิอนนัลา
ลานที่ ๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ชาทาวฝงัคำหฺมํกฺลาว พะกํช์มชืนตานยํยองวาดีเมิอนนัพะกํถ์มคุนหฺมุหฺมํหฺ์นคิวสยงเงินสีฮฺอฺยยํไหบํขีน
บ. ๒ หฺมํลาจากเจ์าก์มขาบสามทีโจมบายเอ์าเลีกลาล์งหองเมีอนนับาคานไดสีบสามปี
บ. ๓ มาฮอดสีแจมเจ์าบาทาวไหฺยมาเมิอนนัทาวอฺยากไดเมัยมีงมาช์มทุนลาชา
บ. ๔ พํต์นทุนไหว ทานโทดทอนพะเพีงชีวีดขํกุนาพะโผดปานีขฺอฺย II บดันีขฺอฺยกํคึดอฺยากไดผาสาดเส์าดยวกับทัง
ลานที่ ๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ สาวสฺน์มมานงัเฝิอแฝงขาง เมีอนนัพุทอนทาวจาลาจาดอมลุก อนัวาส์มฮุบเจ์ายังลาวก์วคฺนพํเดอนัวาเอ์า
บ. ๒ สาวนฺอฺยกุมานลุกเพินมานนัเดกํบํมีปะโยดแทนอนเฝ์าเป์าดายอนัวาโสมฮุบเจ์ายัง
บ. ๓ เปนัคนัคากเจ์ากํยากฺลาวทอนคำนนับํคืทาวกํออด ๆตานดอมพํทังตอมขํแก
บ. ๔ เหฺลิอห์วพะโผดต์นต์วขฺอฺย พิวาลีงส์มขฺอฺยเหฺมิอนคืพะกฺลาวจีงแลว บํกวาลำบุนขาหากจกัเหนัหันทอนยาม
ลานที่ ๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ไดเถิงละดุลำฝ์นฮวายฮำแผนดีนนนัเตัมทุกคายแคมหวฺยฝงัพยง II บดันีขฺอฺยจกัปุนแปงตังผาเอฺยนัแพงพิงผีวา
บ. ๒ ยังแกาคุนคำหากจกัเหนัพํเฮิย เมีอนนัปีตาตานโลมบาอฺอฺยอีนเจ์ากํยังหฺนุมนฺอฺยผฺยาลำ
บ. ๓ ฮีดคองแทนํ แมนวาสายไจเจ์าเปนัค์นโสมชะอาดเมิอไดพํจักเวนัมอบบานเมีอง
น. ๔ ไหแกบา เมีอนนัโสมเสฺ์ลานฺอฺยกุมมานคนัคาก ลาจากไททุนนีวเลีกลาบากํแยงบอน เจ์าเทีงแทนตยงคำท์ง
ลานที่ ๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ บนัท์มอฺยุพฺอฺยนอนแลงพํเมีอเถีงตุดตงัเท์าฮอดกองเดีกยามกางคืนพกัค์นนอนพอมทาวกํอดัถีถานไหว
บ. ๒ อินตาผายโผดลีงโลกอฺยยมเหนัขฺอฺยอฺยุพฺอฺยอนั ๑ บุนกํสางหฺลายชาสปาละมีกํดีพนัตาตดัชฺอฺยปอ
บ. ๓ งคุนคำคอมวาทาวกฺลาวแลวหงดัอฺยุอดัถีานหีนสีลาแหงอีนเลียกะดางเมีอนนัเ
บ. ๔ ทวะลาสไทอีนตาต์นปะเสีด พะกํลีงโลกอฺยยมเหนัทาวอฺยูพฺอฺยอีนจีงชะเดดัจากฟาเฮัวฮีบลงมาพะกํแปงวิมา
ลานที่ ๑๐ หน้าที่ ๑
น. ๑ นคำกํสุงเส์าแกว ลวงขวางไดพนัวาเปนัเขดั ยอดชํฟาสีงไดหฺมืนวาเจดัปะกานแกวพีทุนเปนั
บ. ๒ ยอดสบัพะฮุบพอมลายลวนเฮีอเฮีองเดัยละดาสพอมดวงดอกบ์วเคิอกีนนะลีอฺยอง
บ. ๓ เบังชอนฟอนกีนนะลีพอมกีนนะลอนฟอนมายเชีดปีนเก์าสังวานเหฺลิอมเฮิอเฮิอ
บ. ๔ งฝุงหมุต์นกาละพึกดุตะกาน วดัถังทีบหฺอฺยแขวนตะกานผาพายบ์นกังพิดานเดัยละดาสชะพาดพอมพา
ลานที่ ๑๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เข์าเคิองกิน พืนลวาดแกวปุแผนมะหานีน พายไนมีแทนคำพํฮฺอฺยมีมวนพอมหํส์งสะเกดั
บ. ๒ นำดอกเทัดเตมัไวอางคำคนัวารีดจะนาแลวอีนตาเฮัวฮีบผันหอบอุมเอ์าเจ์า
บ. ๓ ไสไนอีนกํวางนาไวเทีงหฺมอนเหฺนีอแทนทาวกํหฺลบับีง ๆ บํมีฮุเมิอคีงอีนจีงเอ์าน
บ. ๔ างแกวอุดอนกุะลุะทีป มาไหทาวฮยงชอนแนบนอน วางนางไวทยมบาคนัคากเจ์ากํชะเดัดดวน
ลานที่ ๑๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ขึนเมิอฟาสุสวนัเมิอนนันางคานแกวอุดอนกุะลุะทีปปุกแจมเจ์าบาทาวตืนต์นทาวกํลุกลำอฺยยม ๆ เบีง
บ. ๒ ลีงดุกํจีงเหันนางงามอฺยุเฝิอแฝงขางเหันทังผาสาดกวางตะกานแทชวพนั
บ. ๓ ทาวจีงคึดสฺลวาดฮุบุนมากอดัทิถานกํจีงถามนางงามชุอนัดุถวนอันนีเมีองสว
บ. ๔ นัลืเมืองค์นพายลุมนางเฮิย ขฺอฺยกํเหันหฺลากแทนางนีลุกไผอนันึงผาสาดกวางคือดังเมิองสวนัแมน
ลานที่ ๑๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ วาต์นนางงาม ดังสาวสวนัฟา เมิอนนัแพงแสนแกวอุดอนเลียกฺลาว บอกเหดัไหบาทาวชุอนัอนันี
บ. ๒ เมีองอวนแทนะคอนหฺลวงพะพํต์นแลวอีนหากท์งสืบสางแปงอวนแทแลว
บ. ๓ ขฺอฺยกํเน์าอฺยุหองหฺ์นแหงอุดอนทิพุนอีนหากไปเอ์ามาไหอวนจีงแทขฺอฺยห
บ. ๔ ากเป็นเมัยเจ์าพายหฺลังหฺลายชาดจีงแลว II บดันีชำส์งไหทยมเจ์าแทบสฺนอนเมิอนนัทาวเล์าตาน
ลานที่ ๑๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ฮบัพากคำนางฮยมหากยินดิดอมเมิยมโนดอมนองกํหากยินดีโดฺยดอมนางดุปะเสีดกํจีงเลิกคาบไว
น. ๒ คือเสิอนุงท์งทาวกํแยงอางนำทีบพะโผดอีนตาบาไทเลิยอาบอ์งงามแยมบํ
บ. ๓ ละบวนแลวชะเดัดมาเถิงแทนผาทีบทาวบายไดนุงท์งกบัทังเสีอแหวน
บ. ๔ เชิดสังวานนางจีงเอ์าของมาลากินหอมถวายทาวบาไทาวบายเอ์าทดัเกดัจนัทะคาดคุโฮฺยเฮ์ากีนหอ
ลานที่ ๑๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ มอนัวาสองแจมเจ์ามีฮุบเสฺมิกนั คือดังอีนตาหอมสาวสวนัเมิองฟา เมิอนนัสีสฺลยวทาวกุมมานคนัคา
บ. ๒ กบากํอุมแจมเจ์านางนฺอฺยจุบช์มเมิอนนัสองช์มชอนเสฺนหาก์วกินฮกัฮุบนอ
บ. ๓ งกนัแลวเล์าด์ม ๆ แลวหฺม์ดกะบวนชำพดัจุบหฺมดปะโหฺยดเจ์าบาทาวคากคำ
น. ๔ II บดันีบุนคุนทาวอีนตาล์งโผดยาไดไคคาดแควชะถยนหฺมนัหฺมืนปีสองกํอีน ๆ อฺอฺย ๆ อีนช์มอฺอฺยสองเสฺน
ลานที่ ๑๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ หากอดกนัอำอีงเปนัดังไหฺมคำฝนัสองแกวกอม คืดังตีดจีบไวกะแจหฺมนักอมกนัดีแกสองแพงชอน
บ. ๒ ยีนชะออนอีดออนยุทางช์มกีนชอนปะโลมชอนชางชอนกํหากยีนสะหฺนุกล
บ. ๓ น์ยีนชะออนจีดทะจอดยีนฮกัยีนชะบนัปะส์งฝนัดังฝนัฮกับํมีอีมชอน ๆ ไขว
บ. ๔ พนัทะนังชำชากจวบกานเสฺนหา ดังจกัเพทวงมางทุกทยงลีงบํแลว จีดทะจอดกานเสฺนสองเพีง
ลานที่ ๑๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แพงกอมบน์ยีนบนั มกัเมิยไนมะโนอืนเอ์าขาแดดัเดินหกวาจกักืนทังก์มกํไชกานกินไดดีแก
บ. ๒ สองเสฺนผนัพนัทะนังฮฺอฺยฮอบบิบนวดคนันาวนฺอฺยนิดทะนยนเลียเล์าเถีงทยงคาย
บ. ๓ ไกฮุงอํละชอนฟงัยีนกุดโตต์บปีกขานขนัสุนแปงเมีอนนัสองแจมเจ์าลุก
บ. ๔ อาบส์งสี บํละบวนท์งแทนคำฮยงพอมของทีบพอมเลิยเกิดเตัมพายุทางสองน์งแพงนัง
ลานที่ ๑๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เสีวฺยกีนพอมพํเมิอสองเสีวฺยแลวขนัสฺลาฮยงพางคนัวาคยวหฺมากแลวช์มชะอีนตํกนฺแตนนัชาวเ
บ. ๒ เมีองพอมลีงเหนัผาสาดหฺลังไหฺยตังกางคุมเฮือคำเข์ากํแชว ๆ ทวงทงัเมีอง
บ. ๓ ดาสฺนนับางพองป์บแลนเตันมาฟาวลำแยงอืทืพอมชาวเมีองมาเบีงทุก
บ. ๔ พำพอมเลียยองวางาม อนันีอีนตาปนัวีไชโยนหฺลังไหฺยจีงแลว สุดช์วอฺยืเตัมขาวแหงตาเปนัทีอดั
ลานที่ ๑๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ชะจนัเแทลืชาไนโลก เฮ์าหากควนคึดงํพํอฺยานสนัสาย แตนนัฝุงก์งทาวพฺยาเอักกะลาชาพะกํลีลาสะเ
บ. ๒ ดดัออกชานม์นอฺยยม กํจึงเหันแจบแจงลาชาสฺลบตืน ดุหฺลากเหฺลิอมคำยฺอฺยเฮิอเฮิอง
บ. ๓ อนันีวีไซแกวกุมานคนัคากจงีแลวพะกํสะเดัดดวนฟาวไปขึนลำแยงแมนวา
บ. ๔ เทวัแกวมาดาต์นแมกํดีกํหากซ์มซืนขึนไปพอมพำกนัแมนวาสาวสฺนมพอมมาลีไซวงกํดี
ลานที่ ๑๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ช์มชืนขึนมวนพอมพำกนั กบัทงัเสนาพอมพ์นหฺลวงแสนโกดกํหากช์มชืนพอมกนัขึนชุค์นเมิอ
บ. ๒ นนัพุทอนขึนหํปางผาสาดฮอดทีเค์าปกัตุแกวปองล์มพะกํลีงลำอฺยยมเหนัแ
บ. ๓ ทนบาลัง ลยนเปนัถนัฮุปฮฺอฺยพํฮฺอฺย ผาสาดกวางไดช์วพนัวาคฺอฺยดุสุดช์วตาเตัมอฺยืพะ
บ. ๔ กํยีนขามอฺยยม มะหานีนไสสองคืดังนำวังกวางเลีกไส เจ์าจีงตัดสองฮุแกวแกนมหานีนกํจิงแขงไจ
ลานที่ ๑๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ย์กยางไปทังอฺยาน แมนวาสาวสฺ์นมพอมเทวีต์นแมกํดีกํหากลิงลำอฺยยมทังอฺยานสนัสายแมนวา
บ. ๒ พ์นแพนพอมเสนาแสนโกดกํดีย์กยางขึนทังอฺยานหอดหายเมิอนนัพุทอ
บ. ๓ นทาวเลิยเหันสองออนนังแทนแกวงามแยมเกิงกนักํหากงามเสิมแตม
บ. ๔ ลืไผปุนปยบ ไดนนั คืสิงเทบัพะทอนทาวล์งแตมไสกนั อนันึงคืสีงเกีดแตฟาชะเดดัลอดล์งมา
ลานที่ ๑๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เข์ากํลีงดุเลิดกํตาพํกะดาง เมิอนนัลลาชาขึนเมีอเทีงเถีง ๆ แทนสองแจมเจ์าปะน์มไหว
บ. ๒ พํต์นพะจีงตานถามออนทังสองอนัวากุมมานเปนัลุกลุกเฮ์าลืเจ์า ทาวกํยํ
บ. ๓ มืไหวขานคำพะพํขฺอฺยหากเปนัลุกเจ์าบุนกวางทีเชังอนันีวีมานแกวพฺย
บ. ๔ าอีนผายโผดพะหากนีละมีดไหคืนนีชุอนัพะเฮิยแมนกุมมะลีแกวนางงามฮยงคุกนันีอีนห
ลานที่ ๑๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ากเอ์าแตกำอุดอนพุนไหอวนแทแลวยามแตกีขฺอฺยเปนัโสมคนัคาก II บดันีขฺอฺยกํละคาบไวเสัยแลว
บ. ๒ หฺลาโสมพะเฮิยแตนนัพะพํเจ์าชวางกอดกุมมานยีนดีช์มชืนจาดอมดัง
บ. ๓ ทวายเอ์าอุมกุมมานเชียจุบ II บดันีสีแจมเจ์าแพงลานฮุบงามอันวาเทวี
บ. ๔ แกวมาดาต์นแมอุมเอ์าลุกชะไพนางแกวจุบช์ม II บดันีบุนมีไดนางงามผุประเสีดจีงแลว
ลานที่ ๑๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ มาอฺยุชอนทยมทาวทุนทวังแมนวาฮฺอฺยขวบเข์ายาขาสพะไมตีแมทอนเจ์าจ์งยีนแสนปีอฺยุเฝิอแฝ
บ.๒ งทาวแมกํหฺนำ ๆตามดอมออนปะโลมขวันชำเล์าโชมเอ์าบาลุกชายถนอมไวอนั
บ. ๓ วาฮุปแจมเจ์ายามเปน้คนัคากเจ์าจีงเอ์ามากุแมเหันลีงอฺยยมทาวกํบายเอ์
บ. ๔ าไดคาบคำคันคาก ไหแกพะแมเจ์าบายไดเบิงดุกํหากยาบ ๆ เหฺลิอมคืแผนจงักรคำนางกํพืลีงคึงแ
ลานที่ ๑๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ฝดุคืเสิอ นางจีงเอ์าแพงไวเปนัของชะงานซม อันนีของหฺลากแทคุนคำจีงมี เจ์าเฮิยเมีอนนัสีสฺลยวแกว
บ. ๒ กุมมานคนัคากทาวกํบายเอ์าผาผืนดีอีนทอดไหแกสาวพีนองปะส์งเอนุ
บ. ๓ งท์งอนัวาพะพํเจ์าพะแมทังสองกํดียุทางข์นเอ์าเมิอไสเยัยเหฺลิอลนทาวกํ
บ. ๔ ทานเข์าไหเสนาทุกหฺมุ ฝุงไพพอมเอ์าแลวขาบล์งฝุงหฺมุพ์นแพนพอม อะนนันองแสนโกดกํดี
ลานที่ ๑๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เข์ากํยุทางไดท์งเอชุค์นฝุงหฺมุค์นทุกไฮข์นเอ์าเตัมหาบเข์าหากสุกยีงล์นบุนเจ์า
บ. ๒ เหฺลีอมงำทาวกํสะสวงไหเปนัทานอนัปะเสิดกํบํมีหอนสยงยงัล์น
บ. ๓ อฺยุเลิงเมีอนนัขุนกํยีนดีล์นทังเมิองชมซืนเข์ากํปะไวหลาฝายบํเขันแมน
บ. ๔ วาฝุงหฺมุเชีอชำนฺอฺยหฺมุสาวฮามกํดี เข์ากํยีนดีสุกยืนมืหยนกฺอฺย เมิอนนันางแพงแกวอุดอนลุกุ
ลานที่ ๑๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ทีป ตกัหฺมํเข์ายํไปทานทอน ฝุงหฺมุเสนาทังแพ์น ๆ กํหากกีนเตมัทองเดัยละดาสล์น ฝุงหฺมุคฺ์นขํยุทา
บ. ๒ งยํไปทานไหเข์าฝุงไฮแมนวาเอ์าไปไหเข์าเอ์าพํหาบกํดีเข์ากํเตัมปากหมํเหฺลี
น. ๓ อล์นอฺยุเลีง เมีอนนัฝุงไพพอมเดัยละดาสชาวเมีองกํดี เข์ากํวางนาเสัยบํไถสุ
บ. ๔ นกา เข์ากํท์งผืนผาอาพอนทีบทอน ยุทางเอปะส์งหฺลีนอฺยุเลีงเมิอนนัผุผานพืนพฺยา เอักกะลาชา
ลานที่ ๑๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ พะกํเตินเสนาชุค์นพยงพอม บดันีเฮ์าจกัเวันเมีองไหลาชาคันคากจีงแลวฝุงไพนฺอฺยมาพอม
บ. ๒ ชุค์นเถิงเมีอวนัพุดเช์าโยกยามดีเฮ์าจกัเซินกุมมานสุหํส์งนำเมีอ
บ. ๓ นันเสนาพอมปะน์มมืโดฺยอาดทงัไพฝาโฮมพอมชุค์นพํเมีอเถิงยามเช์า
บ. ๔ มาหาไชโยกไหฺยจดัชุทาวโฮมพอมชุแดนเมิอนนัปุกยํขึนหํไชเดัยละดาดพีดานมุงฮ์ม
ลานที่ ๑๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พยงกางกังหืน ๆ พอมเดัยละดาสพ์นแพนส์น ๆ ปุกหํส์งผาสาดทางเลิยแลวเข์ากํลิลาขึนเมิอ
บ. ๒ เทิงกม์ขาบฮาดทะนาพะยำเก์าบาทาวสุหํเมิอนนัสองแจมเจ์าชะเดดัสุหํ
บ. ๓ ส์งคืน ๆ กองเสับนนัเนีองพุนเดพํเมิอสองกะสดัเข์าหํส์งฮฺยงคุอินทะลาดทาวยํ
บ. ๔ นำทีบส์ง พะกํยํออมทยนคนัทีหอมกีนส์งโสดเนิอสองไหยืนยายเมิออีนส์งแลวซะเดัดเมิออากาสเมิอนัน
ลานที่ ๒๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ปีดตาไทมาดาแกวเล์าส์ง ฝุงหฺมุทังหฺลายพอมส์งลงแลวอฺยา สองแจมเจ์าย์วละยายออกมาเมิอนนัสอง
บ. ๒ ชะเดดัขึนเมิอเทีงเถิงแทันสยงเสบัเท์าคุงฟาคืนเคังฟงัยืนคืน ๆ กองสยงขุยขาน
บ. ๓ เพังพุนเยิอํละชอนซํพาดพีนแคันไคฟงัยีนแถเหินกองเวหาวอน
บ. ๔ ๆ พุนเยิ สยงพาดคองดงัหาวกอมละบำ ทุกทีพอมสยงเสบัน์นตี พุนเยี ชะลอนนนักอมนนัอํอีง
ลานที่ ๒๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ สองกํยีนสฺนุกล์นทงปางผาสาด คืดงัสุกอฺยุหองวีมานฟาฝายสวนัเมิอนนัพุทอนทาวลาชาเอกักะ
บ. ๒ ลาดพะกํเวนัมอบบานเมิองไหแกบากบัทังเสนาพอมพ์นแพนแสน
บ. ๓ โกดทงัหฺมุชางต์วหาวหฺมืนปายถวายแกผุไสทาวเปนัไหฺยไนมะนุดบาจ์งเ
บ. ๔ ปนัลาชา เขิอนแขงเมิองบาน กบัทงักนัละยาแกวสาวสฺน์มฝุงหฺนุม นบัเลิอกไดงามยฺอฺยสีพนั
ลานที่ ๒๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ถวายแกสีแจมเจ์าผุปะเสีดลืกยนบาจีงช์มเสฺนหาชุค์นนางนฺอฺยแตนันลาชาไทปีดตาต์นพํพะจิงหา
บ. ๒ ชืทาวคุนคำนังเมีองชืวาลาชาทาวพฺยาหฺลวงคันคากชืวาจกักะแผนแผวไช
บ. ๓ โยแพหฺมุมานนนัเนียามเมิอยาบ ๆ เหฺลีอมไกวแกวงจำมอนสาวสฺน์มหฺลายสี
บ. ๔ พนัแฝงเฝ์าฝุงหฺมุไทเลักนฺอฺยขามะหาดไทบังพะกํป์งอานาบอกเข์าแฝงเฝ์าสุนิค์นเชงัชนัขา
ลานที่ ๒๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ลายขยดตะปาด ไหสุเฝ์าแหนเจ์าแนบไน นบัอานไดสามพนัขามะหาดเข์านีเมีกล์วนลายปุยแคง
บ. ๒ ขาแมนวาพฺยาแสนเจ์าแขงเมีองตางลาดกํดีชืวาแสนอึงเพ์าแขงหาว
บ. ๓ เขีอนเมีองยามเมีอบอกไพนฺอฺยต์กแตงกานเมีองกํหากงึง ๆ สยงปากดังปา
บ. ๔ นคอน อนัวาผุแกนชันอนัชืพฺยาจนั ชืวาพฺยาจนัก์บเขีอนแขงเมิองบานเมิอนนัพุทอนทาว
ลานที่ ๒๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ป์งนามแลวอฺยา เสเนัดทาวทุนไหวจืจำ ชะพุพอมฝุงหฺมุโยทา เข์ากํปะน์มมืทุนอฺยุงนัแฝงเจ์าคืน ๆ
บ. ๒ พอมสยงเสับน์นตีอํละชอนดัง ๆ สวนัเมีองฟาแดนแตลาชาไทพฺยาหลวง
บ. ๓ คนัคากเสีวฺยลาดไดเปนัเจ์าแผนดีนเชังชาเท์าข์งเขดัชุมพุส์มพานแขง
น. ๔ ข์มไปทงัคาย แมนวาลาชาไทหฺลายเมิอง ๘ หฺมืนสีพนันนั เข์ากํมาขาบไหวถวายเจ์าสวฺยสีนแมน
ลานที่ ๒๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ วานาโคพอมนาคีคุดนาก กํดี เข์ากํออกจากนำมาไหวบาดคำ กํหากเอ์าหฺมุแกวสบัพะสงีเงินค
บ. ๒ คำนำมาถวายแกบาบุนกวงแมนวาสกักุนิพอมสกักุนาก์กแขกกํ
บ. ๓ ดีบีนคาบไดฮวงเข์าขาบถวายข์นไสเล์าพะบาดพุทอนเตัมเยัย
บ. ๔ หฺลวงหฺมืนหฺลังพนัเล์าทุกสงีพอมเผิงตํแตนเหฺลิองกัดีเข์ากํเอ์าฮวงฮงัชุต์ว
ลานที่ ๒๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ถวายเจ์าแมนวาเสีอโคงพอมเสีอเหฺลิองลายผานกํดีเข์ากํเอ์าหฺมุกววงคาบถวายเจ์า
บ. ๒ แมนวาหฺมีเหฺมิเหฺมันพึงคฺนาเอิกดางกํดีเข์ากํข์บคาบไมาแลว
บ. ๓ ถนอมถวายแมนวาก์บขยดพอมคฺนาอึงไนด์งกํดี เข์ากํมาถวายต์ว
บ. ๔ เสบันันเนิองฮองแมนวาพายสานชางสะทันขาวเผิกกํดีกํหากเดินไพมาชุต์วหุม
ลานที่ ๒๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เจ์าเดัยละดาดพอมแปดัหฺมืนสีพันต์วเทวะดานำขีวมาถวายเจ์าแมฺนวาอดัสามาต์ว
บ. ๒ งามขาวเผิกกํดีทะยานต์นมาดุงเดินหาเจ์านับอานได ๘ หฺมืนพั
บ. ๓ นปายเทวะดาท์งขวีมาถวายเจ์าฝุงหฺมุเงินคำพอมเปนัลำบุะออกว
บ. ๔ ยนแวดลอมเปนัตายอฺยุชะลอน แมนวาก์งจังแกวเปนัดงัก์งกยนเทวะดานำมาถวายแห
ลานที่ ๒๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ งสีจอมเจ์า เมีอนันละชาไทพฺยาหฺลวงคันคาก พะกํเน์าก์งจกั ขีวผนัทะยานผาย ผนัผาดออมข์ง
บ. ๒ เขัดชุมพุกํบํมีนานสงัดังล์มยามนฺอฺยเลิยสะเดัดเข์าขึนมาผาสาดพ
บ. ๓ ะกํล์งจากแกวจกัไวทีสุงยาบ ๆ เหฺลิอมจกัสองเฮิองแสงเปนัดงัก์งตา
บ. ๔ ตาวัน เมีอยามยงัเช์าบํไดทุกไฮสบัพะสงีเงินคำ เทวะดานำมาถวายเจ์ายุทางบาไททาว
ลานที่ ๒๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ปะส์งทานทุกสีง ฝุงไพนฺอฺยเหฺลิอล์นสฮัามี เข์ากํแชว ๆ พอมสาทุกานสฺยงสฺนัน ทุกทานไท
บ. ๒ ยํยองวาดีเข์ากํสุกยีงเทวะดาตงัวาบุนเฮามีกํจีงเหันสองเจ์าแ
บ. ๓ มนวาพะพํเจ์าทังแมกะเสิมดีกํหากสดัทาสุกเพิงบุนบาทาวแมนวา
บ. ๔ ฮฺอฺยปะเทัดทาว เมิองสวฺยหฺลายพฺยา กํดี เข์ากํสาทุกานดอม เพีงทุนบาทาวฝุงหฺมุเสนาพ
ลานที่ ๒๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ อมพ์นแพนแสนโกดเข์ากํมาอฺยุเฝ์าแฝงเจ์าอฺยาลืเจ์าบํคึดยากงํเมีองอืนมาเ
บ. ๒ ลัวยีนสำบายบานดงัสวนัเมีองฟาค์นยืนไดแสนปีเปนัเขัดยุทาง
บ. ๓ ยืนอฺยุหฺมันดอมดงัลุกเมัยอนัวาคำตายนันบํมีไผฮุขาวเสัยแลวยุท
น. ๔ างเอโอดอฺยองสะหงวนเหฺลันบาวสาวนับแตพุทอนทาวเสิวฺยเมีองเปนัไหฺยฮฺอฺยขวบ
ลานที่ ๒๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เข์าละดุตังถายปีเมีอนันอุบบาดฮอนปางกอนกำมะเวันมาถองเถิงถืกบาไทาวคืวาปงัเกิด
บ. ๒ แลงไดขวบเจัดปีฝ์นบํมาฮวายฮำไขฝ์งดุายแหงฝุงหฺมูช์นละทีน
บ. ๓ นำวังหฺลวงเขินขาดฝุงหฺมูแมนำนฺอฺยเลิยแหงเป์าดายเมิอนนัอุกขะหฺลุกฮอ
บ. ๔ นเปนัควันเมักคือดงัไฟหากไหฺมแมนำทงัฮอนแผนดีนเมิอนนัชะพาดพอมฝุงหฺมุ
ลานที่ ๒๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เสนาเข์ากํทุนลาชาพะยองยอดเมิองเปนัเจ์าบัดนีฝ์นบํมาอฺยาดยฺอฺยฮำแผนทํลนีพีกพุ
บ. ๒ เลิยหยวตายเสัยสยงสนัไดไหฝ์นล์งฮำแผนดีนนีบํกวาเจ์าผายผยน
บ. ๓ สองยานหนัทอนฝุงขาทุนบาดพืนยำขฺมอมพุทอนกํหากเหฺลีอคำคึดบํถอง
บ. ๔ เถีงฮุ เมีอนนัลาชาไทพฺยาหฺลวงคนัคาก เจ์ากํป์งอาดตานสยงหาวบํก์ว อนัวาฮากเมีองนีมีฝ์นเปนั
ลานที่ ๒๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ฮาก สุเฮิย คนัวาฝ์นบํล์งอฺยาดยฺอฺยเมีองบานมุนกะจวนอนัวาแกนเมีองนีแมนหฺลาวแหฺลมงาวหอกจีงแลว
บ. ๒ ยามเมิอเสีกตางบานชีงแทยาดเลัวอนัวาหุเมิองแมนเทวะดาเจ์าเขัดยามเ
บ. ๓ มิอเปนัเหัดฮอนเข์าฮุกอนเฮ์าอนัวาตาเมีองไดหฺมํโหนคีวสยงเข์านนันกัปาดฮุ
บ. ๔ เหดัแจงชุอนั ๆ วาฝาเมิองไดคามเมบานนอก เข์านนัเปนัผุกงับังไวขอบเมีอง อนัวาเขีอนเมิองได
ลานที่ ๒๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ แกวสามปะกานเปนัทีเพีงคืวาแมนพะเจ์าพะทำแหงพะสังอนัวาไจเมิองไดลุกสาวพฺยาไหฺยนางจ
บ. ๒ กัมีลุกเต์าเปนัเชีอสืบสายอนัวาพฺยาแดัดไดพฺยาหฺลวงเสีวฺยลาสยามเมีอ
บ. ๓ บอกวยกบานกานอฺยาวไพเมีองอนันีคองปะถมเถาบุฮานสอนสังสุจ์งจำ
บ. ๔ จืไวเมีอหฺนาอฺยาลืมคนัวาเจ์ากฺลาวตานฮีดฮอมคองสนัฝุงเสนาจืจำคำไว II บดันีปงัเกิดแลงได
ลานที่ ๒๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ขวบเจดัปีเฮ์าจกัถามนาโคนากหฺลวงไนนำอนัวาพฺยานากนันจบัเพัดท์งลีดทีแทแล
บ. ๒ วเข์าจกัทำสนัไดกํหากเปนัสนันนัเข์ากํยังเอ์าแกวเงินคำ
บ. ๓ มาสวายเฮ์านีกุจกัไปถยวถองถามแทเหัดฝ์นคอมวาจ
บ. ๔ าละจาแลวพุทอนชะเดัดดวนบากํเลิยขึนแกวจกัแผวเผันไปจกัไปผานนำ
ลานที่ ๒๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ สะหฺมุมหลวงไหฺยวังหฺลวง เปนัเพิอเตโชจกับํไหฺลแปวนำ เลิยลวงเข์าเมิองนากนาโค พุนเยิเข์า
บ. ๒ กํเหนัพุทอนขาบทุนทงัอฺยานนากกํทุนถวายไหวพุทอนมาฮอดสงั
บ. ๓ นีลืวาเปน้เหดัฮอนกานเจ์าเยืองไดเมีอนนัลาชาเจ์าพฺยาหฺลวงคนัคาก
บ. ๔ ไขพากตานสยงหาวบํก์ว II บดันีเฮ์ากํเคิองไจดวยวุดทะฝ์นเขินขาดจงีแลว เฮ์าจีงมาฮอดเค์าถาม
ลานที่ ๒๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แทบํฝ์นไผหากยงัยอมฮุอนัทีฝ์นต์กชืวามาพายบ์นแตเทิงเมีองฟานาโคเคียเมิอฟาหาแถนฮุเห
บ. ๒ ดัฝ์นตีคันวาหากยังยอมฮุแถลงถฺอฺยอฺยาบังเมีอนนันากกลาวตานแถฺลงบอก
บ. ๓ พุทอนอนัวาจอมห์วไปอ์งดฺยวบํควนนาเจ์าขาจกัเล์าพากพืนหฺมายบอก
บ. ๔ พุทอน อนัช์นละทาบํฝ์นมีแท ทันทียอดเข์าเสฺมันอนัอฺยุจงีแลวบ์วละพนัแวดลอมละวัง
ลานที่ ๒๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ออมดังดยว อนัวาเข์าเสฺมันนนั ลำสุงสุดยอด แปดัหฺมืนสีพนัโยดแท เปนัดามแตสุงดฺอฺยสนัตะบว
บ. ๒ ลพนันนัยังสุงพยงถองลำดบัล์งชุถานเหฺมิอนดามลุกแคนบ์วละพนันึ
บ. ๓ งนนัสุงถองเข์าเสฺมันทีนนัเมีองพฺยาแถนอฺยุเสีวฺยส์มสางคนัวาเมีอฮอดฟ
บ. ๔ าขํดอมนำบํ แถนบํมีขีนสังหากจกัป์งล์งไห ยงัมีแทสะคุงคาอนันึงแถนกํเปนัผุเค์าชะหงวน
ลานที่ ๒๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ หฺลีนชวงเฮิอ ยามเมิอฮวน ๆ ฟาปีไหฺมเดีอนห์ก นากเมิอเถีงแถนกฺลาวขํดอมนำพฺยาแถนเจ์าบํมิขีน
บ. ๒ พฺยานากไหนากหฺลีนตีนำแกวงหางส์น ๆ พอมพึงคฺนาพฺยานากตีฟาดนำ
บ. ๓ สาหงวนหฺลินเพิอนกนัสะไหฺยกวางฮยกชืคุงคากํจงีเพพังล์งชุคนัเปนักอน
บ. ๔ ไนเมิอล์มแขงกาคืค์มมีดขุด กํเล์าเลิยหอมอุมยํถีมไสเสฺมันกอนนำคางฟาดลยมเข์าเสัฺมน
ลานที่ ๓๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ กํหากเคัง ๆ ดังแตกกะจวนทะลายฟ์ง กํจงีต์กล์งฟ์งทํละนีไนโลกเฮ์านีค์นจงีเอินเปนันำหาฝ์น
บ. ๒ อนัวาฟานนัยังตางนีทานยังวาเทวะดานางนฺอฺยเมกัคะลาลีดทีกายามเมีอ
บ. ๓ ฮวง ๆ ฟาปีไหฺมตงัมานางจงียีนดีช์มชืนสะหงวนคำหฺลีนนางจงีอฺยอนหฺนวฺย
บ. ๔ แกวลุกปะเสีดผฺลยงไป นำหาฝ์นแสงเหฺลิอม ยงัมีพฺยายกัผุอาค์มจ์บเพดัทะนุนนั มนักํยํปืน
ลานที่ ๓๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ทองแกวงยีงเอ์าแกวปืนบํถองถืกแกวนางนฺอฺยเมักคะลาสังเลิยลวดชอดผันล์งมาผา เผฺลยงลำ
น. ๒ ไมแตนนัมะนุดสาเชิอฝุงค์นไนโลกเฮ์านีฮยกวาฟาผาไมมีแททยงจึงเ
บ. ๓ จ์าเฮิยคนัวาพฺยานากตานเว์าเหดัคองฝ์นดังนนัลาชาพะโจดถามหาขํ
บ. ๔ เปนัสังแทวนัสาฝ์นบํฮำแผนดีนนี นากบํมีชืนไดลฺอฺยหฺลายดงันนัลื เมิอนนัพฺยานากตานหฺมาย
ลานที่ ๓๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ บอกพุทอน II บดันีพฺยาแถนกนับํไหลฺอฺยล์งหฺลีน แมนวาฝุงนากพอมขึนหฺนยวหฺลายทีกํดีพฺยาแ
บ. ๒ ถนเลียคยดฟุนจาขา เมีอนนัพะกาวตานถามนากสองทีเปนัสังแถน
บ. ๓ จีงมาหวงไวเมีอนนันากกาวตานหฺมายบอกตามมีแถนกํมีไจข์มแก
บ. ๔ พะอวนจอมเจ์า แถนวาส์มพานเจ์าพุทอนแขงข์มจีงแลวมะนุดไนโลกลำทังคายสวฺยไฮแถน
ลานที่ ๓๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ กํวีตกัดวฺยพุทอนสุกลืน กํจิงหวงหามนำฟาบํไหล์ง คอมวานากกฺลาวแลวพะบาดลีงเหนักํจีงถามนาโค
บ. ๒ นาคีทีทางทนัเค์าเมีองแถนพุนห์นทางยังฮอดลืบํนากกฺลาวตานทางขึนบํห
บ. ๓ อนมีพะเฮิยอฺยยววาจ์บเพดัพยงไปเทิงอากาสบํฮุอนัวาทางไตพืนทยวขึ้นบํหอน
บ. ๔ มีพะเฮิยจกัท์งจกัแกวผนัไปยังฮอดลืบํนากวาฮอดแดเจ์าพะอ์งนนัผุดยวไผจกัมาปุนแพพฺยาแถน
ลานที่ ๓๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ นนับํมีแลวแถนจ์บเพดัพยงคำฮุสาดทะสีนคนัวานากกฺลาวเว์าฮุเหัดทางไกพุทอนท์งคำคึด
บ. ๒ อฺยุสฺลึงคฺนีงฮุพะจีงป์งคำไหนาโคพฺยานากสุจ์งแปงห์นทางกํหีนคุนขึนพํไห
บ. ๓ สุงพยงพืนจอมเข์าแถนอฺยุนนัเทินกํจกันำหฺมุชางพ์นขึ้นผาบเลัวเฮ์าจกัเตี
บ. ๔ นปาวพอมพฺยาปวกทังหฺลาย ไหเข์ามาพฺลนัตีเปืองชฺอฺยเฮ์าคุนขึ้น เมีอนนันาโคเจ์าโดฺยคำพะบาสพะ
ลานที่ ๓๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ฮีบท์งก์งจกัตาวคืนเมีอบานเมิอนนัก์งจกัแกวผนัคืนโดฺยฮีบฮอดฝงั
บ. ๒ นำเช์ายังหฺลีงชนัพะจีงบายเอ์าคอนมาตีจุมปวกแตชะนำเฟีอนขึนท์วดีนเมีอ
บ. ๓ นนัพฺยาปวกอฺยานฟาวออกมาเปีองหฺลายพ์นมาโกดแสนเหฺลีอล์นเข์ากํทุน
บ. ๔ ชุลีไหวพฺยาแถนคนัคา เปนัเหดัฮอนกานเจ์าเยีองได พะเฮียเมีอนนัพุทอนเตีนปาวพ์นพฺยาปวก
ลานที่ ๓๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ II บดันีเหัดวาแลงเมิองบานขาดฝ์น สุจ์งเอ์ากนัพอมคุนทางดอมนากพายพุน แทบทีไกแสฺมันพุ
บ. ๒ นขอกดฺอฺยยานานแทเฮัวพฺลนัคุนฮีบไหถีบขึนเถีงฟาฮอดแถนเฮ์าจกัยํพ์น
บ. ๓ ขึนเลัวแถนมีอฺยอนสุเฮียไหแถนสวฺยนำฟาเมิองบานชุมเอฺยันแตนนัพฺยาปวก
บ. ๔ พอมโดฺยอาดยามีเข์ากํเอ์ากนัไปกํคุนมิชายาบ ๆ พอมคฺนาปวกในชุมพุย์น ๆ หลายบํอาดสังขฺยาได
ลานที่ ๓๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แตนนั พุมีไทชะเดัดคืนโดฺยฮีบ เถีงทีผาสาดกวางเช์ายังคอง เมีอนนัหืน ๆ พอมพฺยานากไนสมุดดุเหฺลือหฺลาย
บ. ๒ บํอาสสังขฺยาไดเข์ากํผนัผฺยองอุมพุดฺอฺยหฺลายหฺนวฺยตีดตํตังกนัขึนกํสุงปวกกํข์นดีน
บ. ๓ ขึนถ์มทางนำนากดุแกนหฺมันเหฺมีอนพยงดงัพุนบัแตแปงทางไดสามปีทดั
บ. ๔ ทยง กํจีงพยงจอมดฺอฺยฮอดเมีองแถนพุน คอมวาบํละบวนแลว ทงัหฺลายชะเดัดพาก นากกํมาขาบ
ลานที่ ๓๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ไหว ทุนเจ์าบอกแถฺลง เมีอนนัพุมีเจ์าพฺยาหฺลวงคนัคาก เจ์ากํฮับพากตานยํยองวาดีเมีอนนังง ๆ คอง
น. ๒ พฺยาหฺลวงเตีนปาวจดับาวพอมพ์นตืฮีบพฺลนัสนัๆ ไชไหถีบอาชะไนย์น ๆ ไปชุ
บ. ๓ พฺยายาชาส์มปะหฺมานไดเจดัวนัมาฮอดทุกพำพอมยาชาชุพยาหืน ๆ พอม
บ. ๔ พ์นมากเหฺลีอหฺลาย เข์ากํนองพ์นมาดังชายไหลแลง เจดัหฺมืนพอมปายสีพนัพฺยา ไนชุมพุหาก
ลานที่ ๓๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ มาดุถวนไผบํขดัแขงไดโดฺยเปิองพุวะนาสมาฮอดเจ์าจอมไทคนัคากคำอนัจกัสังขฺยาไดพนแพนมี
บ. ๒ มากนบัอานไดแสนตืตีวอกัโขนับแตกุนชะโลชางพายสานแสนโกดมามาก
บ. ๓ ล์นสามตืแปดัอกัโขชะเพีอกพอมเตัมแผนทํละนีอืทืมามืดม์วมีม์วชะ
บ. ๔ พีอกชาง สานเผีอกสดัทนั แปดัหฺมืนสีพนัต์วเคีองคำดาหาง พ์นละห์นมา ลาวังแฮงขาวเผีอก
ลานที่ ๓๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ผันเผันเตนัดังล์มนบัอานไดแปดัหฺมืนสีพนัต์วเฮีองงามคืเคืองคำดาหางคันวาโฮมไพ พอมหา
บ. ๒ โยกยามดีเถีงเมีอยามอุดทังลาชาพะยอดเมีองย์วละยายพะกํเอานางแกว
บ. ๓ อุดอนไปพางขึนเหฺนิอหลังสานฮวมบาไทาวฟงัยีนคืน ๆ กองเสับซะบดั
บ. ๔ ไชพุนเยีย์น ๆ ยวงฮ์มขาวกางกังลีงเหันพาบ ๆ เหฺลีอมปะคืขาวไปกอนพุนเยีนาคาไปพายบ์นบอกทาง
ลานที่ ๓๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ทนัเค์าเมิอนนัพฺยาคุดพอมทงัสังไปกอนทะยานปอมล์มกอนบาบุนกวางบีนบ์นพอมพึงคฺนาน์กปา
บ. ๒ กัไปเข์ากํบีน์แวดลอมพฺยาเจ์าคุดหฺลวงฝุงหฺมุฮายเผีงตํแตนเหฺลีองกํไปนนัเข์า
บ. ๓ กํขนัอาสากอนบาบุนกวางอืทืพอมบีนบ์นม์วมืดคืน ๆ กองควงฟาฟงัเฟีอ
บ. ๔ นบีนสอดแสว คฺนามอดห์วสีนกํไปเข์ากํขนัอาสาชุต์วมีอฺยานฝุงหมุจังไฮฮายเสิอเหฺลีองเสีอ
ลานที่ ๓๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ โคงกํไปคุมมุมหฺมีหฺมุเหฺมิเหันอ์มทังหฺมุเหฺมันคํกานกังลีงกํไปซะนีโตนขวางค
บ. ๒ วางไปนำไมอาสาพอมทุกต์วมีอฺยอนเติะปากฮองสยงหาวแล
บ. ๓ นไปเมีอนนัเสิน ๆ ยายพ์นหฺลายยายยางค์นคงัล์นทางกวางคงัละวั
บ. ๔ งฟงัยีนคืน ๆ กองสฺยงเสับน์นตีพุนเยิะควน ๆ นนัคืนเคังคุงฟาฝุงหฺมุเจ์าพฺยานากค์นดี
ลานที่ ๓๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ถืทะนุทองแหพะอ์งขวาชายลีงเหันหืน ๆ พอมพฺยาไหฺยเมีองพุนเยิะเข์ากํท์งพฺยา
บ. ๒ สานแหพะอ์งหฺลังหฺนาพะผํอฺยฺยมเดัยละดาดโยทาพุนเยิะม์นท์
บ. ๓ นคับแผนดีนดาฟนืฝุงหฺมุนำหลังนนัพึงคฺนาก์บขฺยดฝุงหฺมุบีนผาน
บ. ๔ ฟา พฺยาเจ์าคุดทอง ฝุงหฺมุหดัชะดีลีงพอมพึงคฺณาแงวถาว กํไป กาแลฮุงคฺณากีกางแซว
ลานที่ ๓๗ หน้าที่ ๑
น. ๑ ฝูงหฺมุนำปายไมย์นลีงคุณาคางกํไปหางกานพอมเหันเหฺมันหฺมุชะนีเสีอโคงขยวคฺนาหมีเหฺมียปากํ
บ. ๒ ไปเขากํนำไตพืนดุเฮีออฺยุหฺลังม์นท์นกุมนำตีนพุวะนาสหฺมุนนัไหฮ
บ. ๓ ม์กวางกางกงัมืดม์วทันทีแสนถนัชางงาขาวเดฺัยละดาสยาบ ๆ พอม
บ. ๔ กางกงัฮ์มพยง เข์ากํอาสาพอมขนัตางพุวะนาส ตานตํชางแถนฟ้าบํก์วชะเพีอกชางขาว
ลานที่ ๓๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เผอกทังมวนกํหากเปนัเสนาแหพะอ์งเฟินฟืนทันทีฮ์ง ๆ เหฺลีอมเจดัปะกานแกวกุอนั
บ. ๒ นนัผาสาดตังหฺลังชางแหงพะอ์งกบัทงัอุดอนแกวกนัละยาทฺยมพางส
บ. ๓ องแจมเจ์าท์งชางฮวมกนัทนัทีชะพุพอมดามหอกคํคำทวายยองขาว
น. ๔ แหพะอ์งไปหฺนา ฝูงหฺมุค์นเชังชนั ๆ ขาลายขยดตะปาด เข์านนัเปนัเลกันฺอฺย ค์นชันแนบไนทนั
ลานที่ ๓๘ หน้าที่ ๑
น. ๑ ทีย์น ๆ ยายปะคือไชไปกอน งามชะลายทังเอเคิองขาว อนัวาพฺยานากเจ์าอันอฺยุไนสฺมุดกํไปนีมีด
บ. ๒ เปนัสันค์นแหพะอ์งห์วหนาอนัวาปดีตาไทมาดาพํแมพะอ์งนนัส
บ. ๓ องเถ์ายังอฺยุบานปุนปองนังเมีองเมีอนนัพุทอนทาวสะเดดัไปโดฺยดว
บ. ๔ นเถีงทีเค์าทางขึนฮอดพุพะกํไหหฺมุชางมาขึนเนีองนองแชัว ๆ ค์นชืนช์มปนีขึน II บดันีเฮ์า
ลานที่ ๓๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ จกัเหันเมิองฟาพฺยาแถนเสีวฺยอฺยุ จีงแลว ขํไหมีโชกแพเทมางหฺมุแถน เฮ์าจกัเอ์านางฟาเปนัเมัฺยส์
บ. ๒ มเสับจีงแลวยุทางก์วสาวฟาอีมกํไจเพีนกํผาก์ดแทสาวสวนังามยี
บ. ๓ งคีงออนอวนปานฝายดีดผงเฮ์าจกัช์มจุบแกมจนัทะแจมเสฺนหายุทางช์ม
บ. ๔ เสฺนหายอดนางกนัละยาแกวอนันีโยทาตานจากนัเว์าพากทุกปากเว์าสะหงวนหฺลีนโกกความ
ลานที่ ๓๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ พํเมีอไหลหุลามขึน เมีอพุสุดผํ เถีงทีสุงแปบฟาลีงอฺยยมควันคิว เมีอนนัพะบาดเจ์าคฺอฺยผํหฺลยวล์งเห
บ. ๒ นัชุมพุทีปเฮ์าดุนฺอฺยพะกํลีงแลกำสฺมุดหฺลวงแสนยานยาบ ๆ เหฺลีอมแสงแกว
บ. ๓ สองขฺยวลีงเหันบ์วละพนัชองเปนัถันเดัยละดาษพุนเยีวยนแวดออมเสฺมัน
บ. ๔ ตังอฺยุกางฝุงไพพอมทุกหฺมุโยทาเข์ากํคฺอฺยตาล์งชุค์นลีงอฺยยมเขากํแชว ๆ ทวงนนัเนีองสยงสฺนนัมีแม
ลานที่ ๓๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ นำทังหาแงอะโนม นำกํไหฺลหฺลามออมเข์าเสฺมันสามฮอบแลวจีงแตกออกเปนัแมนำทังหาหว
บ. ๒ างดฺอฺยเมีอนนัหฺลายวนัไดหฺลายคืนมาฮอด มาสืบมืปะหฺมานไดสีเดือนกํเล์าสุง
บ. ๓ ผอกพ์นบํเหนัทีบชุมพุคฺอฺยล์งเปนับ์ดมืดม์วมีม์วแลวเล์าเถีงถีบฟ้าเมกั
บ. ๔ ออมหฺนาวเอฺยนั คฺอฺยล์งสุดช์วตาขยวสีว นบัแตเดินดุงดนัขึนสุเมีองแถนนาน ๓ ปีกํจีงถองเถีงไท
ลานที่ ๔๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เมีอนนั พุมีไทเถีงเมีองแถนไหฺย พะกํบอกไห้คุดนากพอมแปงตังกํวยง เมีอนนัคุดนากพอมโดฺยอา
บ. ๒ ดพุมีเข์ากํนีละมีดเปนัวยงหีนกํก์มเลียแลวมีทังคุเลักลอมตีนวยงปะชีดฮอ
บ. ๓ บหีนแกนกาเปนัตายกำแพงนากกํนีละมีดตังโฮงไหฺยมุงคำทางยาวพํหฺมืนวา
บ. ๔ พันฮฺอฺยบํละบวนแลวพุมีเช์าจอดแกเคืองชางฮยงฮานยางเชิงพะกํลิลายายเมิอโฮงเถิงแทนสีแจมเจ์านาง
ลานที่ ๔๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แกวนังแฝงดิแกยาบ ๆ เหฺลือมทุกหฺมุมุนตี เสนาเนิองแหพะอ์งขาวซาย คืน ๆ กองสยงเสบันนตีอํละควน
บ. ๒ นันคืนเค้งคุงฟา เมิอนนั พะกํเตินเข์าไหยิงชะบุนำมอกไหฺย สยงสฺนันเท์าเมิองกวางแหง
บ. ๓ แถนเมิอนันพฺยาแถนทวงไผยีงนำมอกไหฺยฮฺอฺยวาเสิกไหฺยเข์าเมิองบานแหงเฮ์าแลวลืเข์า
บ. ๔ กัแชว ๆ ทวงทังเมิองฟาวฟงัแถนจิงไชถิบมาไปอฺยยมลำดุยาบ ๆ เตันมาแลนสน ๆ เข์ากํไปเถิงถองเบิงเหันวยง
ลานที่ ๔๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เข์ากํเหันหฺลายล์นเตัมนาท์งไหฺย ชางคืนเค์าทังมา................ถามดุหาเหดัสุนีลุกปะ
บ. ๒ เทดัดาวชนัชืชุมพุพุนแลวมาถองเถีงตํเลัวแถนเจ์าเมิอนนัทุตากำพฺยา
บ. ๓ แถนถามถี อนัวาผุแหงเหง์าสุนนัชืไดเมีอนนัพ์นหานเจ์าจอมเมีอ
บ. ๔ งคนัคากตาน กฺลาวตานสยงหาวบอกกอน ชืวาลาชาไทพฺยาหฺลวงคนัคากจึงแลวจกักะ
ลานที่ ๔๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แผนแผวไชโยแพหฺมุแถน เมีอนนัทุตากำพฺยาแถนถามทีสุหากมาคยดไหตุแทเยีอง
บ. ๒ ไดสุหากเน์าอฺยุหองห์นทีชุมพุทีพุนสังหากเลัวแหงตุพายพีเ
บ. ๓ เมีอนนัโยทากำพะอ์งหฺลวงคนัคากบอกเหัดไหฮุฮางคำผีดสุหาก
บ. ๔ ปะบุฮานบํนำคำเถ์ายามเมิอบุบเพพุนพฺยา...............นำฟาล์งไหชุปี II บดันี
ลานที่ ๔๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ มาไหแลงไดขวบเจดัปีหฺนีแลวตุจีงมาเถีงสุแปเพเมิองบานอนัวาเปนั
บ. ๒ แถนัแทคองบุฮานสงับํจืจำนนั II บดันีตุจกัฟนัแปมางเมีอง
บ. ๓ บานแหงสุเมีอนนัทุตากำพฺยาแถนกุมคยดเข์ากํเลียตอบถฺอฺย
บ. ๔ คำแมงส์งสยงตุหากเน์าอฺยุฟาท์ดชะลาสตามทำบํไดเปนัทาสาแตงฝ์นสุแทอาง
ลานที่ ๔๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ วาสุดีแทช์นพายตุกอนอฺยาไดชาวนัหฺนาจีงกุมคอมวาทุตาตอบถฺอฺยมาแลนพฺลนัคืน
บ. ๒ นำทางเถีงฮอดแถนถยงถฺอฺยอนัวาท์ม ๆ ฟนืกางนายีงนำมอกห
บ. ๓ ากแมนเจ์าลุมฟาเมีองลานทีค์นพะเฮิยชืวาลาชาไทพฺยาหฺลวงค
บ. ๔ นัคากจกักะแผนแผวไชโยแพหฺมุแถนวาอนัเข์ากํข์มคยดไหพะบาสอ์งแถันกํ
ลานที่ ๔๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เพีอชาวชุมพุหางฝ์นเขินแลงบัดนีเข์ากํยํพ์นขึนมาเลัวพะลาดจงีแลวผดัผาบมาง
บ. ๒ เมีองบานมุนทะลายวาอนัแถนกํฟงัพากถฺอฺยขามะหาดทุตาพะกํ
บ. ๓ กำมืตีพาดหฺมอนพุนฮายบัดนีกํจกัไปเลัวทาวลาชาคนัคากจงีแ
บ. ๔ ลวสงัมาดุงายแทงานพ์นบํอยำคูค์นคูไหฺยแทตามเหดัส์มพานมาฮาวทำผวนผดีโอด สะ
ลานที่ ๔๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ หาวโงงแงนลืวาหากท์งลีดทีลำไนก์งชุมพุทีบจีงลื สงับต์กแตงไหเปนันำหาฝ์นนีเด
บ. ๒ เฮ์ากํเปนัไหฺยแทเสิวฺยลาดตามคองบํไดเปนัทาสาแตงฝ์นเข์านันโอ
บ. ๓ ดวากะดัดแทปนีพุมาสุกุนีกุจกัฟนัแปมางบายถีมกืงล์งคอมวาแลว
บ. ๔ คองปาวตีเติน ส์น ๆ ทันเสนาฮีบโฮมยาชา เมิอนันแถนเลิงพอมแถนลํแถนหฺลํ กํมาคืน ๆ พ
ลานที่ ๔๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ อมพ์นตืตีวอกัไข ชะเพิอกชางงาขาวเดฺัยะดาส พุนเยิอะ ชะไนแสนโกดกืกองล์นชะพุ อม
บ. ๒ เตินแตงเด์าดาฝุงหฺมุไทผาลาหอกกยงหฺลายตืฝุงหมุสีฮ์งพอมชะบุหฺลวงเ
บ. ๓ คังคืนฝุงหฺมุไทหฺนาจางทะนุแกวสาดตสีนมาพำพอมฝุงหฺมุชาวแถ
บ. ๔ น เข์ากํมาเปิองเฮวฮิบโฮมมีชา อนัวาไทชาวกำชุมพูเมิองลุม พายพุนเขากาวกาดาหางวาชิ
ลานที่ ๔๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ช์นเฮ์าบํมีห์นอฺยานชาวค์นเมิองลุมตังบํเหนงึดงํสงัแททํไยอฺยยววาอีนอยุฟาล์งโฝดชุเข์าบํฮุตา
บ. ๒ มแตค์นชุมพุบํมีก์วอฺยุดอฺยานคนัวาฮ์มพ์นแลวพฺยาแถนหาโยกเถีงเขัด
บ. ๓ ยามะหาไชกํจีงไปจีงแทผํดุขดัตะลืกฟาถืกหฺนวฺยมังคะละหฺมํโหนทวฺยแมน
บ. ๔ พะอ์งจีงแท II บดันี ขดัตะลืกฟาถืกหฺนวฺยมหาไชแทแลวดีแตช์นห์วทีเทิอลุนเข์าแพอฺยาไดด์น
ลานที่ ๔๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ช์นหฺลายบํมีไชแลว ดีแกช์นแตเค์าเฮ์าแพเพินลืพะเฮิยอนัวาไหดีแทยังอฺยุวนัลุนกอน เทินหา
บ. ๒ กจกัมีไชแขงข์มไปเข์าอยานพะกํแพ ๆ ตานสุลาพาดวนลืจกัอ์ดอฺยุไดกาน
บ. ๓ ฮอนดังไฟบํไชคองอนัชาเอฺยนัไจอฺยุดอฺยุทานเฮิยเหัดวาเสีกไหฺยเข์าจ์นไกยา
บ. ๔ ดเมิองทานเฮิย เข์าจกัมางเฮ์าเมีอวนัไดบํฮุควนเฮ์ายํพ์นไปตํเลัวดุทอนคอมวากฺลาวตานชะ
ลานที่ ๔๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เดดัจากพากจะละจา พุทอนท์งพายสานออกวยงย์กยาย ฟง์ยีนคืน ๆ กองชะบดัไชเตินปาวพุน
บ. ๒ เยิฝุงหฺมุเสเนัดพอมทงัคายแหแหนัลีงเหันไย ๆ เปีองปะคืปีวไปกอนพุน
บ. ๓ เยีฝุงหฺมุไทฮ์มพอมกางกังมืดม์วฟงัยีนง์ง ๆคองตฺอฺยตีเตินพุนเยีส์น ๆ พ
บ. ๔ ายออกปกัตุละวังกวางเนิองนันแสอาชะไนหืละแหนัชาด ๆ ชางชะทยนฮองคืนเคังลีงดุมาบ ๆ
ลานที่ ๔๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เหฺลีอมฟอนดาบลาคำพุนเยี ส์น ๆ ป์บแลนันำตีนชางพํเมีอเถีงท์งกวางคฺอฺยผํเหนัวยงพุน
บ. ๒ เยีพะกํเตีนโยทาแตงอฺยายขวาชายอันวาห์วขวาไหช์นขวาอฺยาอฺยอนกำปีก
บ. ๓ ชายช์นชายอฺยาห์นสุจ์งจ์นกนัเข์าผาลาลยนไขวชางสืบชางลยนถาน
บ. ๔ อฺยาห์น แมนวาเดฺัยละดาสล์นฝุงหฺมุทะนุทอง กํดี สุจ์งเอ์ากนัยีงอฺยาเช์ายามนฺอฺย แมนัวาอาฮ์ง
ลานที่ ๔๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พอมชะบุทองนำมอกไหฺย กํดีไหสุยดัแกงแกตำแหฺนนผาผฺลยง คอมวาผุผานผืนพฺยาไหฺย
บ. ๒ แถนหฺลวงอฺยายพ์นแพนอะเนกันองกองกาเมีอนนัอืทกำพฺยาหฺลวงคนัคา
บ. ๓ กเจ์ากํจำหฺมํโหนบอกยามไปหฺนายาบ ๆ แสไปกอนปะคืไชฝูงหฺมุไทเอ์ากาน
บ. ๔ ฮ์มขาวกางกัง ชะเลีอกชางขาเผิอกสัดทนั พุทอนท์งต์วกางไหฺยสุงพฺยาชาง เนิองนนัออมพุมีแ
ลานที่ ๔๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ สนโกดหฺลายสำชะสานต์นเฮิองา ทงัมวนพอมเปนักำลังแสนโกดแสนสำชางชะลอนลาย
บ. ๒ เฮิองานากนนัโยทากำลาชาพะคนัคากเข์ากํนีละมีดไหเปนัชางโกดกืเมีอ
บ. ๓ นนันาคาเจ์ายีงทะนุผายออกฝุงหฺมุบีนผานฟาพยาเจ์าคุดทองส์น ๆ
บ. ๔ พอมพึงคนาแฮงถาวฝูงหฺมุกาแลฮุงฝุงเผีงตํแตนนอกนนัอืทืพอมหฺมีเหฺมียเสีอโคง
ลานที่ ๔๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ สยงบีบฮองทงัอาวคืนเคังนอกนนัส์น ๆ เตนัคฺนาเหฺนัหางกานคืน ๆ เค์าคฺนาเนิอโคงลี งอนั
บ. ๒ ทีสุดพายชฺอฺยพึงคฺนาก์บขยดสยงคืนเค์าเท์าฮองมีนนัเมีอนนัอ์งกะสัด
บ. ๓ ไทลาชาพะคนัคากบอกไหก์บขยดฮองโตนเตันคาบเลัวเมีอนนัหืน ๆ พ
บ. ๔ อม ฝุงขยดคฺนาก์บ เข์ากํเลียแลนเตันเฟิอนฟืนแผนดีน เมิอนนัพฺยาจนัเจ์าก์บหฺลวงอวนกอ
ลานที่ ๔๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ นพฺยาแสนอึงเพ์าติคองปาวพ์น อนัวาค์นเชังชนัขาลายขยดตะปาสข์บแขวฮองไนบงักาว
บ. ๒ หานบํอาดคนันะนาไดเหฺลิอหฺลายคบัท์งม์วมืดเข์าสยงฮองคืนเคังเมีอ
บ. ๓ นนัแถนเลีงพอมแถนหฺลวงแถนหฺลํอนันีสดัแตไตลุมฟามาพอมซุ
บ. ๔ ต์วแทนํ เมีอนนัแถนกํฮวายม์นไหเปนังุเดฺัยละดาสเพีนพึงคํแลนนำเข์ากํเพีนคํขึนหฺลยว
ลานที่ ๔๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ หาก์บขยด เลียเล์าสับตอดไดกืนเข์าฟงัเฟิอน แตนนัก์บขยดอฺยาน ป์บพายพังคืนกํเพีอ เห
บ. ๒ นังุหฺลายคาบกืนดาสยงแดนแตพฺยาแถนฮายฮวายม์นไหงุไลกินนนั
บ. ๓ ดยวนีงุจีงไดคุนนัสืบมาเมีอนนัลาชาไทพฺยาหฺลวงพะคนัคากพะกํ
บ. ๔ บอกหฺมุฮุง คฺนาแฮงหฺมุกา สุจ์งไปยาชาสับตอดกีนงุ พุนเหฺนีเข์ากํบีนบ์นไปมืดม์วทังคายเถิง
ลานที่ ๔๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ทีงุแถนพุนเลียกุมสับตอดยาบ ๆ พอมคฺนาแฮงหฺมุแหลวดำปังปีคฺนากาแฮงถาวเข์ากํสับตอดไดกิ
บ. ๒ นไสแหงงุแดนแตกาแลฮุงกีนงุอุบบาสปางนนัดยวนีฮุงแลแฮงจีงได้
บ. ๓ คุนนัสืบมาเมีอนนัพฺยาแถนเจ์าลีงเหันดุหฺลากพะกํจบเพดัพอมคำฮุสาด
บ. ๔ ตะสีน พะจีงฮวายม์นไหเปนัหฺมาต์วไหฺย ยาบ ๆ เตันทงัคายเหัาหอนเมีอนนัหฺมาคะ โยงเตนัคาบคํ
ลานที่ ๔๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แฮงแกวง บางพองข์บคาบไดทังแฮงหฺมุกา เมีอนนัฝุงหฺมุแฮงกาพายพงัคืนเข์ากํเหนัหฺมาหลายคาบ
บ. ๒ กีนดาสยงเมีอนนัลาชาไทพุมีคนัคากพะกํจำหฺมุเหนักานพอมคฺนาเนิอ
บ. ๓ คางลีงสุจ์งไปยาชาข์บตํเลัวหฺมาพุนเนี เขากํโดฺยลาชาฮีบพฺลนัโตนเตนั
บ. ๔ เมีอนนัส์น ๆ พอม พึงคฺนาลีงคาง หางกานพอมเหันอ์มหฺมุชะนี เขากํอืทืเข์าหาหฺมาแถน
ลานที่ ๕๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ไหฺยท์ม ๆ เตนั แผนนาผ์งก์ว เหันฝนัเข์าทะยานคาบหางหฺมา หฺมาคะโยงสบัคาบคํ เหันทืนตีนเ
บ. ๒ หนัถีบทำตาหฺมาบอดกํมีฝุงหฺมุเหันกานเข์าข์บก์นแหงหมาฝุงหฺบุลีงกัง
บ. ๓ อฺยานคฺอฺยไกป์บพายบางพองขึนต์นไมคฺอฺยอฺยยมเบีงหฺมาเมีอนนัหฺมาลวดแพ
บ. ๔ ฝุงหฺมุลีงกังท์ม ๆ ปบแลนคืนทังฟาวแดนแตหฺมาแถนไลลีงกังเหันพายปางนนัดยวนี หฺมา
ลานที่ ๕๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ จึงไดคุนนัสืบมา เมิอนนัเคิองไจเจ์าพฺยาหฺลวงคนัคาก พะกํบอกอาดไหเสีอพอมหฺมุหฺมีสุยาชา
บ. ๒ ไปเปิองแวนทยวข์บคาบคยวหฺมาพุนแหงแถนเมิอนนัเข์ากํโดยอาดเจ์าฮีบแ
บ. ๓ ลนส์น ๆ พึงคฺนาไปหฺมืนต์วเหฺลิอล์นเมีอนนัหืน ๆ พอมฝุงหมุคฺนาเสีอเสีอทงัหฺมีเ
บ. ๔ หีมยฮีบชิงกนัเข์าเถิงทีหฺมาแถนพุนเสีอคะโยงขบคาบดึงจีกทืนกืนเข์าฮอดพุงลางต์วเต้นแลัน
ลานที่ ๕๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ผาทนักาง คะโยงคะยนัเตันข์บแกหมุหมาแถนทืน เมิอนนัหฺมาแถนอฺยาน ป์บหฺนีพังพายเสิอปีบฮอง
บ. ๒ ทางก์นแลนนำเลียเล์าดบัหายสยงหฺมาแถนเสฺัยสวางมุดมอดมยนตาย
บ. ๓ สยงบํหฺลํแดนแตเสิอข์บสยงหฺมาแถนตายไขวปางนนัดยวนีเสิอจีงไดคุ
บ. ๔ นนัสืบมา เมิอนนัเคิองไจเจ์าพฺยาแถนเหนัหลากเหันหฺมุเสิอโคงเค์าหฺลายตืโกดกืเข์ากํ
ลานที่ ๕๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ยาบ ๆ เตันมาสุโยทา เมีอนัน พะกํฮวาย์มนเปนัตำชานกางกัง เมิอนันเสิอโคงเข์าไปไนถืก
บ. ๒ ตำชานนนัคืน ๆ กองสยงฮองอยุไนเมีอนนัแชว ๆ กำพฺยาแถนัฮองโหเข์ากํถื
บ. ๓ หอกงาวทวนออมไลแทงเมีอนันเสีอทาวล์มตายไขวขีนนองฝุงหฺมุเสิอเหฺมิย
บ. ๔ หฺมีแลนัคืนทังฟาว แดนัแต พฺยาแถนขา เอ์าเสีอถืกตำปางนนั คนจีงไดคุนนัสืบมา เมีอนนั
ลานที่ ๕๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เคีองไจเจ์าพยาหฺลวงคนัคาก พะกํจดัหฺมุเผีงจงัไฮฮายหฺมุแตัน สุจ์งยาไดชาบีนสอดเวหาไปข์
บ. ๒ บพ์นหฺมุแถนพายพุนเมีอนนัหืน ๆ พอมเผีงตํแตนัเหฺลีองเข์ากํบีนเว
บ. ๓ หาสอดไปเฟิอนฟืนเถีงทีพ์นแถนพุนอืทือฺยายท์วข์บหฺมุค์นแลชาง
บ. ๔ ทังมาแตกกะจวน บางพองถีมหอกงาวฟาวแลันชดัเสฺัย กํมี บางพองเม์าม์วปดัปายเสีย
ลานที่ ๕๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ โตนเตัน บางพองเตันโตนล์งนำทวน กํมี ลางพองผาจุมนำป์กลีอยุไน ชางมาฮองสฺยงสฺนนัเนีอง
บ. ๒ นนัเมีอนนัพฺยาต์กคะมะอฺยานไจฟาวฟงัเฟีอนเมีอนนัพะกํฮวายม์นไหเปนัไฟ
บ. ๓ ล์นลาบคืน ๆ เค์าควนกุมท์วเมีองเมีอนนัฝุงตํเผีงอฺยานสันบีนคืนท์ม ๆ ไฟ
บ. ๔ ไลนำควันกุม แดนแตไฟแถันไหฺมเปนัไฟจุดตํปางนัน ค์นจีงไดคุนนัสืบมา เมีอนนัไฟแถนกุม
ลานที่ ๕๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ มาจ์นฮอนเดีอด พะคนัคากเจ์าเลิยฟาวฟงัเฟีอน เมีอนนั คุดกํถฺยถ์มนำลาย เกิดเปนัฝ์นท
บ. ๒ ม์ ๆ ต์กหฺลังล์งนานเอีอนเมีอนนัดีนนองนำไฟแถันมุดมอดแฮงเกดเปนั
บ. ๓ แมนำไหฺลถวมถ์มแถนเมีอนนัแซว ๆ กำพ์นแถนไหฺลลองบางพองขึน
บ. ๔ งาไมทังอฺยานสนัสาย เมีอนนั แถันจีงยีงทะนุเปีองอาค์มไกวแกวงยีงบาดแมงชีชืคุด ทอง
ลานที่ ๕๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ปืนแสวงขึนเมีอบนเคังคืนคุดกํอาปากไวปืนเข์าฮีบกืนเมีอนนัปืนชอดก์นคุดออกเปันไฟ
บ. ๒ ไปลามเผ์าแหงพ์นแถนฮอนขีคุดต์กถืกชางฮองล์มทาวทังอฺยืนพ
บ. ๓ น์แถนนองกนัตายดังหีนกางแกงแถันจีงฮวายม์นขึนเปนัผามเหฺลกั
บ. ๔ แผนมุงหุมกงับังไวชุพายเมีอนนัแถนเลีงพอมแถันลํแถนหฺลํพะกํฮีบเป์าชางทังมาทย
ลานที่ ๕๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ วคืน เมีอนนั แค้นยีงเปีองทะนุทองเปนัแฮด ๆ กํปากฮอังไฟไหฺมลุกไป ลามไหฺมพ์นหฺลวงพะคนั
บ. ๒ คากมุดมอดมยนตายสยงจุมจ์มเมีอนนัเคีองไจเจ์าพะอ์งหฺลวงคันค
บ. ๓ ากพฺยานากกยวข์บไดฮีบกืนนากกํกืนออกก์นเปนัหฺนวฺยชะบุหฺลวงกฺอฺยแฮ
บ. ๔ ง ฟนัเบังไปดังฟืนถืกชางมาฝุงหฺมุพฺยาแถนกองกนัตายอะเนกันองเหฺลิอล์นแถนจีงฮวาย
ลานที่ ๕๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ม์นเป์าพ์นคืนสันเก์า เมิอนัน พะบาดเจ์าแถนฟาแกวงทะนุ พะกํยีงชะบุทองข์งเขัดจักะวาน
บ. ๒ เคัง ๆ ดังคืนคืคุงฟาปืนผนักยวเทิงบนอากาดปงัเกีดเปนัหอกงาวลงพื
บ. ๓ นสยบค์นเมีอนนัเคัง ๆ กำพฺยาหฺลวงคันคากตายลาวล์มลยนพอมพำกอ
บ. ๔ ง คุดจีงคึงปีกกงัเปนัแผนกะดานหีน เมีอนนัลาชาไทเวดสุวนัต์นไหฺยเจ์ากํฮวายม์นอฺยำเป์า
ลานที่ ๕๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ค์นคืนพอมเมีอนนัพฺยานากเจ์าเลิยถังล์มดังเปนัแปวลุกดังไฟขวานฟาท์ม
บ. ๒ ๆ ไหฺมพ์นแถนตายจุมชางแลมาแถนัลมอะเนกันองเมีอนนัแถน
บ. ๓ ฮวายม์นไหเปนัฝ์นแสนหาไฟนากมุดมอดสยงไปแลวอฺยุเอฺยนั
บ. ๔ แถนจีงฮวายม์นกังวยงหีนปะชีดฮอบแลวจีงเป์าชางมาพ์นตืลุกคืนเมิอนนัลาชา
ลานที่ ๕๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ไหพะอ์งหฺลวงคนัคาก พะบํชาไกวเปิองแกวงทะนุ พะกํยีงไปไหเปนัขวันฟาผาตำถืกตอง
บ. ๒ วยงแกวแหงแถนปืนเฮาะออมผนัผาวยังหีนเคัง ๆ ดังคืสยงฟาเมิอนนั
บ. ๓ ผาเมักลอมวยงหีนกะจดัแตกผ์งเผ์าไหมเสฺัยแลวเป์าเอฺยนัปืนชำท์ม ๆ
บ. ๔ เข์าหาพ์นแถนพายถืกชางมาพ์นล์มไขวขีนแลวเล์าผนัผฺยองกยวคืนมาแหฺลงเกา
ลานที่ ๕๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ พะบัาดเจ้าไจหาวชืนช์มเมีอนนัแถนผํอฺยยมม์นเป์าพ์นคืนผนัต์นเถีงขีพายไสเข์าแถน
บ. ๒ กํโจก ๆ ฮองหาพฺยาคนัคาก II บดันีเชีนพะมาตํชางกันทอนสวางกํไจ
บ. ๓ อนัอาค์มนีสองเสฺมิโสพากนัแลวบํลืนดามเสฺมิแททํกนัเมีอนนั
บ. ๔ ลาชาไทพะอ์งหลวงคนัคัากพะกํออกปากงำคีงกาว ๆ หานไผจกัมาอฺยุดอฺยานตีน
ลานที่ ๕๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ มืส์บโบกนนัเดมืหากมีหานีวบํมีอฺยานอฺยอนไผคอมวาพะกฺลาวแลวสะเ
บ. ๒ ดดัขีวคํพายสาน ๆ ไปตํแถนบํมีอฺยานเสนาพอมนำพะอ์งแหันแห
บ. ๓ บํฮุกีโกดตืเหฺลิอล์นตีวต์งเมีอนนัแถนแยกชางไสตํพุทอนสองแ
บ. ๔ ฮงฮ์บผาช์นชะทยนฮองชางตํชางแฮงหากคากนัแถนกํยํขํตีผาผฺลยงเปีองลำ
ลานที่ ๕๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ตำเชิดเจ์าพฺยาหฺลวงคนัคาก หฺมวกแตกพ์งนายทายแกวงขะเดนั เมีอนนัแปดหฺมืนพอมปาย
บ. ๒ สีพนัพฺยาฮ์มกนัช์นเผีอกสานแถนเจ์าเมีอนนัพะบาสเจ์าอฺยุดอฺยุบํมีไช
บ. ๓ ถฺอฺยพายสานมุบหฺลังคึงไวเมีอนนัแถนกํมีไชแพตีห์วพะคันคากเลียล
บ. ๔ วดสบัแยักชาง คืนตังแกวังขํ แขงบํหฺลายต์วแทมาช์นฮ์มฮํกุนีหฺลางจกัเสฺัยลาชาคอบขํ
ลานที่ ๕๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ กุแท โอดวาหานดีแทมาช์นสองเล์าดุทอน สงัมาถฺอฺยฮีบอฺยาน หฺนีฟาวทยวคืน นีเดมันห
บ. ๒ ากลืกุแทแถนหฺลวงจ์บเพัดจีงแลวไผผุตองตํหฺนากุแทหฺลางจกัตาย
บ. ๓ เมีอนนัลาชาไทพะอ์งหลวงคนัคากทฺวายมืคำดุห์วไคเหฺมีอนจุมคอง
บ. ๔ พะกํแขงไจตานจาแถนทงัสนัเทีอนีโชกทานแลวยาไดโอดสะหาวยงัจกัเหันมื
ลานที่ ๕๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ อืนแทวนัลุนทานจ์งเบิงดุทอนอนันีเคาะคาดกุไปมัวเหฺมิอนชีชําส์งปีคอมวาจาลาจา
บ. ๒ แลัวตาวนัต์กตำเอ์ากันพากชุกำไหฺลเข์าสุวยงแถนกํไหฺลพ์นเข์าไ
บ. ๓ นวยงหฺม์ดหฺมุหีนแกนกาตนัไวปองทวานคืน ๆ กองยิงหฺนวยชะบุหฺลวง
บ. ๔ เสนาแหนอฺยุยามตีคองพฺยาแถนเจ์าลีลาเถิงแทันสฺนมทังเทวีแวดละวังลยนชะลาย
ลานที่ ๕๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เมิอนันพุทอนทาวพะอ์งหฺลวงคนัคากพะกํไสสันชางฮยงอานจอดพายพะกํลีาขึนเมีอเ
บ. ๒ ทีงเถีงแทนสีแจมเจ์านางแกวอฺยุแผงพะกํฮวายม์นกนักะดานห์วอ
บ. ๓ นัไคคอมวาม์นถืกตองห์วเจ์าแรบงามแดนแตพุมีตองคันขํห์วไค
บ. ๔ ปางนนัห์วคนัคากจีงไดเยิองเค์าคุนันสืบมายังไคเปนัอํลํทนัทีกะดานห์วแทแลวกํ
ลานที่ ๕๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ จึงเปนัแนวนาม ชุต์วดยวนี เข์าหากเปนัว์งสาเชีอพุทอนปะหยนฮุป มีแลวเฮ์าถาลีงผํอฺยย
บ. ๒ มห์วนนัไคจีงแทแลวเมีอนนัผุานพืนพะคนัคากลาชาพะกํเตีนโย
บ. ๓ ทาชุค์นยังพอม II บดันีจกับอกไหคฺนามอดห์วสีนสุจ์งไปกินเสฺัยเคีอง
บ. ๔ เค์าแถันพุน สุจ์งกัดหฺมุคันขํชางพฺยาแถันทังหอก ฝุงหฺมุดามดาบงาวกินสยงอฺยาหลํกีน
ลานที่ ๕๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ทังสายทะนุหฺนานังปืนทุกสีงสุอฺยาชาดยวนีฮีบไปเมิอนนัหืน ๆ พอมคฺนามอดห์วสีน เข์ากํ
บ. ๒ พึงคฺนาไปทยวพฺลันมีชาเข์ากํอืทืเข์าไปไนวยงไหฺยกดัดาบดามขํชางเคีอง
บ. ๓ เค์าเข์ากํกินเสฺัยสยงทะนุสีนสายก์งฝุงดามีดพาคนัจามพอมหอกแหฺลม
บ. ๔ ฝุงหฺมุพ์นแถันพอมเอ์ากันหฺลบัอฺยุมอดกํยุทางคฺยวกัดแหนเคิองเค์าแดนแตมอดกดั
ลานที่ ๖๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ สยงของแถนทุกสีง ปางนนั ดยวนีมอดจีงไดคุนนัสืบมาแมนวาเหันเคีองไมสบัพะสีงของ
บ. ๒ เฮีอนกํดีเข์ากํพากนักดัชุต์วกีนสยงกํจีงไดนามมะกอนเชีอเข์ามาวา
บ. ๓ มอดจงีแลวเหันวาแถนมอดมยนปางนนัคอบเข์าคนัวาเข์ากดัสยงของ
บ. ๔ แถนทุกสีงเข์าจีงบีนสอดแสวคืนแลวคอบพะอ์ง II บดันีฝุงขาไปกีนสยงของแถนทุกสีง
ลานที่ ๖๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พะจีงลีงลำอฺยยม ยามเช์าเมีอวนัหนัทอน เมิอนนั พะบาดเจ์าฮบ์พากพฺอฺยจาดีทํขันอาสาแกกุต์ว
บ. ๒ กาดีแกสุลีเยดัขึนลยบขอบเข์าทองพุนเยีฮ์ง ๆ ไสสองมาเฮีองแจงเมีอน
บ. ๓ นัพุทอนทาวเตีนพ์นเฮัวฮีบสุอฺยาชาวนันีโชกมีนากจ์งมาคาบทายขีวฮ์ม
บ. ๔ เฮ์าพะอ์งหฺนิเทีน จีงจกัท์งคำลังผุกแถนเอ์าได ไหทานถืเอ์าบวงมุงคุนนกัคะบาดดิเนิดาถา
ลานที่ ๖๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ คองแถนแทเมีอช์น คนัวาเฮ์ากฺอฺยเปีองขํคำตีผาแถนนนั ทานอฺยาชาพฺลนัถีมไสคํชำพนักยวดึง
บ. ๒ แกเอ์าเนียาไดชาเปิองแทฮีบมืคอมวาเจ์ากฺลาวแลวชะเดดัออกผาน ๆ นาค
บ. ๓ าท์งฮ์มพะองถืทายอนัวาปาสาบวงของดีนกัคะบาดพฺยานากเจ์าถฺนอมไว
บ. ๔ บํวางเมีอนนัโยทาพอมนนัเนีองแหนแหทุกชุดานขวาชายเกีงกันดีแกเคัง ๆ กองชะบดัไชตี
ลานที่ ๖๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ปาวยาบ ๆ ฟอนปะคืดางดาบไชสน ๆ แสอาชะไนหืละแหนผยง ๆ ชางชะทยนฮองคืนเคังท์ม ๆ กอง
บ. ๒ เวหาอากาสชาด ๆ ชางหลายตืเฮีองาพะกํไหลพ์นเข์าจ์นวยงแถนไหฺยเมีอนนั
บ. ๓ แถนตืนทวงติคองฟังเฟีอน II บดันีเสีกไหฺยเข์าคับแพนทํละนิมาชุล์บตํเลัว
บ. ๔ นากวาง เมิอนนั แถนฟาดคองตีปาวง์ง ๆ เสนาเนีองอะเนกันองเหฺลิอล์นแตนนัแถนโยงยายอืทื
ลานที่ ๖๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ยายออกพะบาดตานโยงกฺอฺยส์งสยงมาเยิเจ์าลาชาคนัคากมาเทินกุหากเหนัแตกีเชีงผุคากคำ
บ. ๒ กุหากบํมีอฺยอนอฺยานทานทํไยยองนึงนนัสังฮาวมาหานตายตํกุพายพีกุ
บ. ๓ หากไหบาดคอนหฺมวกแตกเตัมห์วละกํยังไปโยมถวายทยนวาชีเลัวผอง
บ. ๔ มยนคอมวาแถนกฺลาวแลวชะเดดัขีวคํพายพะกํคึงขํคำแกวังเฟีอนฟายฟอน II บดันีกุจกั
ลานที่ ๖๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ทำแขงไหเอ์าห์วมานังสงัหากดุงายแทงานพน์บํอฺยำนีเดอนัแตไตลุมฟากุหอนก์วไผแ
บ. ๒ มันจักยํทังทํละนีบํกว์อฺยำอฺยานเมีอนนัผาน ๆ ชางพฺยาแถนไสออกฝุง
บ. ๓ หฺมุเสเนัดพอมพํตืแหพะอ์งฟงัยิน ๆ กองยีงหฺนวฺยชะบุหฺลวงสยงค์นน
บ. ๔ นัโหนนัฟีฟืน ฟงัยีนเนิองนนัแส อาชะไนหฺลายแกวง คืน ๆ ชางอะนนัตืตีวอักโข ฟงัยีนผฺยง ๆ
ลานที่ ๖๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ชางเดฺัยละดาสเตัมนา แถนักํไสพายหาตํพะอ์งทังเอีน มาเยิเจ์าพะอ์งหฺลวงคนัคากเทิอนีปะไป
บ. ๒ ไวสองเจ์าตํกนัไผอฺยามาช์นชางหฺลายพายสานสนัเกานนัเทีนแมนวา
บ. ๓ มีโชกแพเมีอหฺนากํบํลืเมิอนนัเข์ากํวะหวางไวสองพะบาดกุมกนั
บ. ๔ ฝุงหฺมุเสนาคฺอฺยเบีงดุสองกำ เมีอนนัสาน ๆ ชางคาอฺยุถุกนัไผบํห์นพํสะเกีงกนัคาจุง เมิอ
ลานที่ ๖๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ นนัสาน ๆ ชางสองพฺยาฮองฮวน งาชดัชองงวงกยวไขวกนั ชางตํชางคำอฺยุกุมกนั ไผบํห
บ. ๒ น์หนีไผเกิงกนัแฮงลำเมีอนนัพฺยาแถันเปีองขํคำผฺลฺยงผาพะคนัคากเจ์า
บ. ๓ ขวางดำฮับทนัเมิอนนัขํแถนคานเดันล์งต์กลุมพะคนัคากเจ์ายํงาว
บ. ๔ แกวงผฺลยง ตำเชีดเจ์าพฺยาแถนกะจัดแตกพฺยานากถีมบาสบวงพฺลนัคองถืกคํนากกํคึง
ลานที่ ๖๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ชกัทืนบวงบาดชำพฺลันพฺยาแถนยํมืน์บวาโยมพะอ์งแลวนากบํชากยวกอดชำพฺลนั
บ. ๒ ตีนทำมดัไหฺลฮอมอีงหฺมนัลาชาไทพะอ์งหฺลวงคนัคากพะกํกำสองมื
บ. ๓ ตีหุฮับกนัสองเบีองลืวาแถันหฺลวงกาช์นพายดีขฺนาดวากํสงั
บ. ๔ วาต์กบาดชาเอ์าไดดังแลนนีเดมนัหากลืกุแทพะอ์งหฺลวงคนัคากชืวาจกักะ
ลานที่ ๖๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แผนแผวไชโยแพหฺมุมานโอดวาดีกะกัดแทสะหาวความแขงข์มกุนีกํจกัผุกจุมนำทัง
บ. ๒ ปงีจีจืนเมีอนนัแถนกํวอนวานไหวขํเปนัเมีองสวฺยพะอ์งอวนทอน
บ. ๓ ขาจักแตงนำฟาล์งไหคุปีเมีอนนัลาชาเจ์าพะอ์งหฺลวงหจกักะแผนปาก
บ. ๔ กฺลาวตานสยงหาวบํก์วดี ๆ แลวพฺยาแถนเชียดามกุเฮียมึงหากเปนัขฺอฺยแตงนำฟากุ
ลานที่ ๖๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ แทแตปะถ์ม เมีอนนั โยทาเปิองพฺยาแถนัพงัพายหฺนีแลว กํเพิอน ๆ อฺยานขาเสฺัยแทแลว
บ. ๒ คืนท์ม ๆ ถีมวางเสฺัยหอกดาบกํเพีอเพีนหากแพแถนเจ์าแหังเข์า
บ. ๓ เพีนผุกคํเจ์าพฺยาแถนชำแกไปนนัอนัจกัมีชีวังบํหวังเสฺัยทอนคอม
บ. ๔ วาหฺม์ดพ์นแลวปกัตุหีนอดัแจบเข์าจีงทุนเทวีพะยอดเมีองต์งแจง II บดันีต์กถฺอฺยชา
ลานที่ ๖๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พะบาดเสฺัยไชแทแลว เพินกํช์นพายเปิองเกิอบกวมเอ์าได เข์ากํปากกฺลาวตานพฺยาแถน
บ. ๒ ชำแกไปแลวอนัจกัมีชีวังอฺยาหวังเสฺัยทอนแมนวามุงคุนชางต์วพะอ์ง
บ. ๓ ท์งขีวช์นนนัเข์ากํกุมเกีอบออมเอ์าไดพาบพะอ์งเมีอนนัเทวีแกวพฺย
บ. ๔ าแถันล์มทาว นางกํกีงเกิอนไหหาเจ์าพะยอดเมิองแมนวาสาวสฺนมพอมโฮงชาวสามหฺมืนกํ
ลานที่ ๖๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ดี เข์ากํหีวหอดไหาเจ์าอฺยุชะลอน แมนวาเสนาทาวโยทาฮฺอฺยโกด กํดีเข์ากํช์นละเยดยฺอฺย
บ. ๒ ดอมเจ์าชุค์นเมีอนนัหืน ๆ กำพฺยาหลวงคนัคากเข์ากํผุกสอก
บ. ๓ แปะแถนเจ์าไสกำยํไสชางเขันคำทังสอกคานนัเข์ากํนำเอ์าเมิ
บ. ๔ อสุเมิองแถนเถ์าลาชาไทพะอ์งหฺลวงคนัคากเข์ากํท์งชะอาดชางพ์นตืแหละวงั
ลานที่ ๖๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พะกํคฺอฺยชะเดัดเท์าวยงแถนปกัตุไหฺย เข์ากํหบัแจบไวปกัตุกวางบํไขกุบํก์วเกังอฺยาน พะอ์งหฺล
น. ๒ วงคนัคากเพาะวาพ์นยึงเข์าลีายข์มเหังเมีอนนัผุผานพืนจกักะแผ
บ. ๓ นเมีองค์นพะกํจ์บเพดัพอัมคำสุชุอันพะกํท์งพะกอันไกวแกวังทะนุ
บ. ๔ ผฺลยงมาง ปืนกํไปเหาะออมข์งขอบจกักะวาน เคัง ๆ ดังดังแปกคืสยงฟาแลัวเล์าจีงลงตำ
ลานที่ ๖๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ คืขวานฟาผา ถืกหฺมุพายแถนมางพุนมุนทะลายเมีอนนัวยงแถนล์มเพพังเปนัเผาทังแปดชนั
บ. ๒ เลียมางแปแปนปนืแสวงกยวคืนหาแหฺลงเก์าพะบาสเจ์าบายไหไสถ์งเ
บ. ๓ มีอนนัหืน ๆ พอมฝุงหฺมุโยทาเขากํเอ์าลาชาสุโฮงแถันเถ์าเมีอนนัพุ
บ. ๔ มีไทลาชาคันคาก พะกํพบัจอดชางฮยงฮานยางเชิง พะกํลีลายขึนโฮงหฺลวงหฺลังไหฺยแยงแทน
ลานที่ ๖๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ แกวแถันพุนนังเทิง ฝุงหฺมุเสนาลอัมแสนถนัแหันแห ทุกทวฺยไททงัคายขาบทุน นางงาม
บ. ๒ แกวอุดอนทยมพางัสองแจมเจ์าลีงอฺยยมชุพายเหนัหฺมุเงีนคำแกัว
บ. ๓ ของแถนเดฺัยละดาสสบัพะสีงลันลืไฮอะเนักนอง พะกํเตินเข์าไหฮ
บ. ๔ กัสาแถนัอฺยาไหปฺอฺย สุจ์งไสชีกหฺมนัคาคอมไสคํ เชิอกเหฺลักพอมบวงบาสนาคา เอ์ามาฮยง
ลานที่ ๖๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ แทับเส์าจำไวเข์ากํผุกมดัไวเทิงโฮงแหันแหถืหอกงาวละวังลวนหฺมืนถันเมีอนนัเทวี
บ. ๒ แกัวพฺยาแถนัต์กแตังสาวสฺน์มหฺนุมนฺอฺยนางฟาสีพนัยํถวฺยเจ์าพะลาชาค
บ. ๓ นัคากัขํแลักชิวีดขฺอฺยแพังลานพะยอดเมีองกบัทงัเงีนคำแก้วเจัดปะ
บ. ๔ กานัแสนโกัดถวายแกเจ์าบุนกวางโผดผายกบัทังชางมาพอมนบัอานแสนต์วถวายพุทอน
ลานที่ ๖๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ อีดุยาขา เมีอนนัอ์งกะสัดเจ์าลาชาพะคนัคาก ไขปากตานสยงหาวบํก์วดี ๆ แลวเทวี คึด
บ. ๒ แมนคองแลวเฮ์าบํไดชีขาเอ์าไวแตงฝ์นเฮากํผุกมดัไวสัมพํตามโทด
บ. ๓ คนัวาม์มโทดแลวชีวางไหแกนางเหนัวาทานบํแตงนำฟาฝ์นขาดเจัด
บ. ๔ ปีหฺนีแลว เมีองชุมพุไขผ์งชายแลง II บดันี เฮ์าจกัผุกแถันไวัเจัดวนัตามโทด กอนแลัว นาง
ลานที่ ๖๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ อฺยาไดโสกฮอนเฮ์าชีไหนังเมิองเมิอนนัมาย ๆ หฺนาพะลาชะเทวีจาละจาสยงออน
บ. ๒ หวานัคีคฺอฺยทานโทดทัอนพะเพีงชีวีดขฺอฺยเฮิยขํกุนาโผดผายปางนี
บ. ๓ อนัวาทงัเมีองไวถวายพะอ์งเสีวฺยลาสจีงแล้วแมนทํไดชีวิดเจ์าแถ
บ. ๔ นฟาอฺยาตายคอัมวานางกาวแลวก์มขาบ ๓ ทียํมืทุนไสห์วลาเจ์านางักํลีาขึนหํปาง
ลานที่ ๖๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ผาสาดคึดคังแค้นดอัมเจ์าพะยอดเมีองเมีอนนัสุลีโยคฺอฺยเมีอแลงแลวคำสาวสฺน์ม
บ. ๒ หฺนุมนฺอฺยแฝงเฝ์า ๔ พนัออดลอดเนีอคีงออนก์มงามพุทอนช์มชุนา
บ. ๓ งสาวฟาเมีอนนัแปดัหฺมืนพอมปายสีพนัพฺยายุทางช์มเสฺนหา
บ. ๔ กอมช์มสาวฟาแมนวาโยทาทาวเนีองนองแสนโกดกํดียุทางส์มเสับชอนสาวฟา
ลานที่ ๗๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ อีมกํไจแมนวาคุดนากเจ์าจ์บเพัดมีลีดทีกํดีนีมีดเปนัค์นดีเสบัส์มสาวฟาเมีอนนัเหีง
บ. ๒ นานไดเจัดวนัทัดทยงพะจีงไหนากแกบาดบวงคํเถ์าแหงแถนเมีอน
บ. ๓ นัพุทอนทาวลาชาคนัคากัพะจีงวางโฮงทองไหแถนเปนัเจ์าพะกํโดฺย
บ. ๔ ชะเดดัยังทนัทีหํสฺนาม เสนานำเฝ์าพะอ์งหฺลายตือนัวากนัละยาแกวอุดอนทยมพางสฺน์ม
ลานที่ ๗๐ หน้าที่ ๒
บ. ๑ หฺนุมนฺอฺยแฝงเฝ์าสีพนั พะกํท์งแทนแกว ไนทีหํสฺนาม ดีแกควน ๆ นนัเสับละบำเพียฟอนเมีอ
บ. ๒ นนัหืน ๆ พอมฝุงหฺมุชาวแถนเข์ากํเนืองนนัมาสุขวันแถนเจ์าชะผุพ
บ. ๓ อมฝุงหฺมุเสนาเข์ากํเด์าดาต์กแตงเฝ์าปางชาส์ม ๆ พอมยีนดีช์ม
บ. ๔ ชืน II บดันี หายเคาะแลัวชะถยนหฺมันหฺมืนปี เสนาพอมเนีองนนัแสนัโกด เข์ากํมาพำพอม
ลานที่ ๗๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ กีนเหฺ์ลาสุขวัน แถนกํท์งแทันแกัวเสีวฺยลาดยีนดีขวา ๆ สยงกาวจาจ์งอางคึดจกัมํละนาแทปาง
บ. ๒ คุช์นเพีนกีนาเฟินกํกุมผุกไดวาชีขาอีหฺลี II บดันีเพีนโผดลยงไหนงั
บ. ๓ เสีวฺยเมีองควันทีเด์าดาต์กแตังฝ์นอฺยาคานเมีอนนัเสนาพอมทุน
บ. ๔ ถวายทุนบาด พะอฺยาคึดยากำสังแทแตงฝ์น แมนทํไตยะจดัเจ์ากุนาผายโผด ปางนีบุนพะ
ลานที่ ๗๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ยังคฺอฺยตุมคุนแท จีงบํตายอนัวาพุทอนทาวลาชาพะคนัคากกํหากท์ดชะลาดแทยังฮุอีดุ ผิวา
บ. ๒ พะบัลยงจกัขาฟนัเสัยดังนนักํบํมีไผหานัตอบมืพะอ์งไดบุนพะยังส์
บ. ๓ มสางพายหฺลังหฺลายชาดจกัไดสุกอฺยุสางกะเสีมแมงสืบเมีองบํละบวน
บ. ๔ แมงคุนขวันแลวอฺยาแถนกํไปขาบไหวพะอ์งเจ์าทีสฺนามยาบ ๆ แสถืเคืองขนัคำเสนา
ลานที่ ๗๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ นำแห่พะองพํลานแถันกํไปฮอดแลวยุนังทุนมืขํแกเหฺลีอห์วพะสังสอนต์นขาเมีอนนัพุ
บ. ๒ มีเจ์าพะอ์งหฺลวงคนัคากพะกํไชพากตานสยงหาวบํกวดี ๆ แลวพฺย
บ. ๓ าแถันคึดแมนเฮ์าจกับอกกฺลาวตานเตีนเถ์าจืจำชาดทีเปนัแถนหางฮ
บ. ๔ กัสาค์นเมีองลุมจีงดายพะจีงลงีโลกอฺยยมกานฮายแลดีคนัหากเหันเหัดตองคาะถืก
ลานที่ ๗๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ค์นได้งนนั ทานจ์งทำเปนักานไหเขันเข์าฮุ เข์าจกัหาหฺมํแกบุชาเอ์าโชก เสัยเคาะฮายชะถยน
บ. ๒ หฺมันอฺยุยืนอนันึงทานอฺยาหามฝุงหมุนากไนสฺมุมไหเข์าไปเถิงสะคุงคา
บ. ๓ ดีดหางถฺอฺยหฺลีนแดันแตนาคาหฺลีนฝ์นนองล์งอฺยาสทุกขวบแทละดุลำ
บ. ๔ แมนปี อนันนัเปนัฝ์นฟาฮำนาเมีองลุม ฝุงหฺมุต์นเข์ากาขยวชองชืนบาน เข์าจีงยีนดียองหา
ลานที่ ๗๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ คุนมีมาก เพาะวาแตงนำฟาฝ์นไหชุมอึน อันวาชุมพุลำสับพะยุล์งเกิดทานเฮิยค์นจีงได
บ. ๒ สบืสางบุนคำมากหฺลายเข์าจึงเหนัคุนเจ์าพฺยาแถนฮกัสาโลกเข์ากํหฺมาย
บ. ๓ อฺยาสนำ ๆ ไหตอบคุนทานจกัยืนอฺยุสางเสีวฺยเมีองแถนยุทางท์งคำสุกเ
บ. ๔ พีงบุนนำไหอันนึงทานหากจ์บเพัดพยงสับพะสีงอาค์มกํดียาไดทำสะหาวง์งวาต์น
ลานที่ ๗๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เปนักะดํ อนัวานกัปาสฮุฮีดฮอมคองทำกํดี เพีนหากยงัควนอำบํมีสะหาวแงัน ก์วแตัโพฺยไพ
บ. ๒ ตองพายลุนเปนัโทดทานเฮียแมนัวาต์วหากฮุอำไวกํจีงดีอันทีสาดทะเพ
บ. ๓ ดัพอมจ์บแจบอาค์มกํดีไผบํมีเหันไผตางคุกํยังลาวต์วหากดีกะดดัแทอา
บ. ๔ ค์มคํยงัตางกนัดาย เพีนผุจ์บเพัดพอมกํยังฮุก์วโตบํฮุดีทํทำต์วนฺอฺยคือปอมหฺมอมหฺมํทำเพัด
ลานที่ ๗๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เปนัสีงอฺยาน เข์านนัเผีอพํ ฝุงหฺมุคุดนากนี จ์บเพัดท์งลีดทีแทดาย อ์ยาไดลวนเข์าหฺลายหากควนอฺยำ
น. ๒ อฺยานลอนทํเปนัสดัแทว์งสาพายตำเข์านีจบ์เพัดแทลีดทีกาเกิงอีนเฮ์าผุ
บ. ๓ อ์งกะสัดเชีอเปนัพฺยาคนัคากกํดียังยอมทำเพดันฺอฺยปะมานดามดังปอม
บ. ๔ ยามเมีอออกจากหองพะแมมาดากํดี ยังเล์าเปนํโสมสดัคากคำต์วนฺอฺยเปนัแตอาจีนผุ
ลานที่ ๗๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ มีผฺยาจ์บเพัดจีงแลัวยามเมีอบุนส์งไหปะจ์นแพัท์วแดันคันวาพะกฺลาวตานัสอนสัง
บ. ๒ ยังแถนดงันนัแถนกํยํมืน์บไสห์วจำไวพะกํชำกฺลาวตานเตินบอกพฺยาแถัน
บ. ๓ ทานจ์งล์งไปฝังเข์านาฮวงพ์วเมีอนนัแถนโดฺยไหวลาชาพะคนัคากพะ
บ. ๔ จกัมกัเข์าพ์วฮวงนนัคาได อนันึงเมัดเข์านนัไหไหฺยปานไดขํไหพุมีหฺมายบอกปุนเปนัดามคอม
ลานที่ ๗๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ วาแถนกฺลาวแลัวน์บบาสพุทอน พฺยาเหนัเลียกฺลาวขานตางเจ์า อันวาพีดชะเข์าฮวงยาวเทิง
บ. ๒ แผนดีนพุนไหคาหางขฺอฺยนฺอฺยปานนนักํหากเพีงพะเฮิยเมีอนนัพุมี
บ. ๓ ทาวโกทาเลียดาอนัวาบกัคางอฺยางมึงชีตานกอนกุนีเดเมีอนนัเหนั
บ. ๔ หฺล์บอฺยาน ทุนมืตอบหฺมอบ เหฺมีอนดังฟาผาแลงเลียชีชำผาห์ว เมีอนนัพฺยาเสีอตานถวาย
ลานที่ ๗๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ พะอ์งหวนแมันไหคาหางขฺอฺยนฺอฺยปานนีกํหากพํพะเฮิยเมิอนนัพุนีเจ์าโกทาชำดาอันวาบกัเค์า
บ. ๒ เม์ามึงฮุสีงไดนีเดเมิอนนัเสีอหฺล์บอฺยานหฺมอบอฺยุโคมโมมปานดังเอ์าขวัาน
บ. ๓ สับผาหว์ตายกะดางเมีอนนัอ์งกะสัดไทลาชาพะคนัคากหฺมายบอกไ
บ. ๔ หแถันฮุฮางพะมาน อันวาเมัดเข์ากอันไหเกีดเตมันา ลวงยาวฮวงไหฺยฮีจีงแท ไหคาสามวา
ลานที่ ๗๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ แงนเฮ์าพะอ์งคนัคากจีงเทีน ปานดังนันสมแทฮีดคอัง เมัดไหฺยทํหมากพาว ต์นทํลำตานทานเฮียกจีงส์ม
บ. ๒ พะอ์งเฮ์าอฺยืดยาวจีงแทยาไหค์นหาบเอ์ามาเล์าแคแถนเฮียเมดัไดหฺล์นจากข
บ. ๓ วันไหมาเล์าชุฮวงยามเมีอเถีงละดุถวนปีเดีอนเข์าแกมานนัปุกแตเล์าดา
บ. ๔ ถาโตงเอ์าคนัวาหฺล์นจากขวัานชะเดัดดวันส์น ๆ คืดังมีวีนยานหากมาหาเล์าคอมวาพุมี
ลานที่ ๗๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ตานหฺมายแถนบ์นบอกสันนนัแถันกํทุนบาดพืนจอมเจ์าวาโดฺยขาจกัต์กแตงพอมทุกสีงคองเมี
บ. ๒ องหนัแลวตามดังคำพุมีไสห์วจำไวแถนกํลาบาดเจ์าลุกเลีกมาโฮงเส
บ. ๓ นานำแหแถันเถีงหองแถนักํท์งแทนแกวเสีวฺยอฺยุส์มสุกสาวสฺน์มพํ
บ. ๔ หฺมืนนางแฝงขางเทวีแกวนางงามทังแปดมาแวดลอมแฝงเฝ์าปำลืยาบ ๆ เหฺลีอม
ลานที่ ๗๗ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ไกวแกวังจำมอน น์นตีดงั ๆ คืสยงฟา แดนแตพุมีไท พะอ์งหฺลวงคนัคาก พะกํจำผุกเถ์าแ
บ. ๒ ถนฟาไสคา II บดันีนามมะกอนทาวพฺยาต์นเสีวฺยลาดกํดีเฮ์าจีงไดเยีอง
บ. ๓ เค์าคุนนัสืบมาหืน ๆ พอมฝุงหฺมุชาวชุมพุเข์ากํทุนพะอ์งหฺลวงดวน
บ. ๔ คืนเมีอบานเมีอนนัพุมีทาวพะองหฺลวงคนัคากพะจีงเตีนไพนฺอฺยดาหางชุค์น II บดันี
ลานที่ ๗๗ หน้าที่ ๒
บ. ๑ นีเฮ์ากํมีไซแพพฺยาแถันขํสวายจงีแลวสุอฺยาชาดาหางเคีองเค์ากุจกั
บ. ๒ โดฺยซะเดัดแลวล์งเมิอซุมพุทีบสุหางซางดาเนิอฮฺบีล์งเมิอนนั
บ. ๓ คืน ๆ กอง ๆ เสบัซะบัดไซเสนาเนิองออกอวนอฺยงัถาพะบาดเจ์าส
บ. ๔ ะเดัดขีวพายสานทงันางงามฮวมพะอ์งหฺลังชางฝุงหฺมุสาวสฺน์มเจ์าโสมงาม
ลานที่ ๗๘ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เหมีอนหฺลํ พะกํเอ์าแตฟาล์งพอม ๔ พัน ฝุงหฺมุลัดตะนังแกว เจัดปะกานแสนโกด ยุทาง
บ. ๒ ข์นไสชางล์งพอมพำพะอ์งแมนวาเสนาทาวพ์นหานอะนันเนกักํ
บ. ๓ ดีเข์ากํเอ์านางงามซุค์นเปนัเหง์ากํหากงามยีงแยมสาวหฺนุมเมี
บ. ๔ องสวนัยุทางเอ์าเปนัเมัยชุค์นล์งพอมลางค์นไดเมัยสองสามสีกํมีบางพอง
ลานที่ ๗๘ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ไดเมัย ๕ กอมนอนอนัวาเงีนคำแกวเมีองแถันมีมากยุทางข์นไสชางล์งพอมชุต์วเข์า
บ. ๒ กํยีนดีไดของแถนสับพะสีงแกวลุกลวนงามลน์เฮีอแสงเมีอนนัยาบ
บ. ๓ ๆ แสไหฺลหฺลังล์งพุนเยีส์น ๆ เข์าแหพะอ์งขวาชายยาบ ๆ กังเดัยละดาสฮ
บ. ๔ ์มขาวฝุงหฺมุชาวเมีองแถันลำคฺอฺยพํชะพนัคืดังอีนตาเจ์าควงสวนัสกัสาสแมนวานางนาด
ลานที่ ๗๙ หน้าที่ ๑
บ. ๑ เจ์าทยมขางเกีงกนัจนัทีลีงลำอฺยยมตังบํเปิดกํตาคฺอฺยแทนํตังวาส์มพานเฮ์ากํจีงเหนั
บ. ๒ สองเจ์าเมีอนนัพุมียายโยทาล์งฮีบยาบ ๆ แสล์งพอมพำมวนนบัแ
บ. ๓ ตเหิงนานไดสามปีทัดทยงกํจีงลงฮอดหองเมีองบานทีบค์นพะ
บ. ๔ กํไหฺลพ์นเข์าเมีอวยงเช์าจอดแกเคีองชางเช์าฮานยางเชีงท์งแทนแกวเทีงอาดบนั
ลานที่ ๗๙ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ท์มสาวอุดอนพางฮยงทยมขางสาวสฺน์มพอมโสมงามเดัยละดาสว์งแวดลอมแฝง
บ. ๒ เฝ์าแกวงวีอามาดพอมเดัยละดาสนนัเนีองควน ๆ สยงเสับนนัเนี
บ. ๓ องกองเมีอนนัปีดตาไทมาดาพํแมมาแวดลอมชม์เจ์าลุกคีง
บ. ๔ มาลืเจ์าสายไจเจ์าแมกุเฮิย เฝิอเถ์าอฺยุบานคองเจ์าพำนานคึดวาแถนผาบแพมุด
ลานที่ ๘๐ หน้าที่ ๑
บ. ๑ มอดเสัยไชวากํ II บดันีคืนมาหาฮอดเฮีอนเหันหฺนาเมีอนนัพุมีเจ์าจาละจาพํแมเปนั
บ. ๒ เพีอบุนแจมเจ์าอ์งเถ์าเหฺลีอมงำขฺอฺยกํมีไชแพพฺยาแถนโอฺยออนแมเฮิย
บ. ๓ ขฺอฺยกํผุกไดแถนฟาไสคาแถนกํโยมอฺยอนอฺยานเสัยชีบชีวังมุดวานโยมขํสวฺย
บ. ๔ เฮ์าพายพี ขฺอฺยจีงกุนาลยงวางแถนปะปฺอฺย แกบาดบวงเสัยแทจากคํ แทแลว แถนกํโดฺยอาดขฺอฺยก์วแตส์มพาน
ลานที่ ๘๐ หน้าที่ ๒
บ.๑ แมเฮีย วาจกัปุนแปงต์กแตงฝ์นล์งไห วาไหกุนาลยงชาวคนเมีองลุมกับทังแตงนำฟาล์งไหไสนาวาอันบดันียาเ
บ. ๒ เคีองงํกานสังจักสีงแมแลว เฮ์าจักสุกอฺยุสางเมีองบานแตงทาน พํเฮียเมีอนนัพะพํเจ์าทัง
บ. ๓ แมมาดา กํหากยีนดีบาน ชืนจาดอมเจ์า ดีเสัยแลวสายไจเจ์าพํ กุเฮิย เผีอเถ์าสุกอฺยุยอน
บ. ๔ บุนเจ์าเหฺลีอมงำ เทีอนีเจ์าจ์งยีนอฺยุสางเสีวฺยลาดเปนัพฺยาเทัยละคาค์งตํถองเถีงเถ์าจ์งไหยืนอฺยุหฺมันไดขวบแสนปี
ลานที่ ๘๑ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ท์งคำสุกเกีงอีนตาไท คอมวาพะกฺลาวตานถฺนอมลุกถวายพอน เมีอนนับุดพะวาดี ๆ แลวแมนวาสองพะ
บ. ๒ อ์งเจ์าปีดตาพํแมกํดีจงไหยืนยีงลำแสนเข์าขวบปีเมีอนนัพํแมตานโลมลุก
บ. ๓ ปะขวันพํยามเลียเลีกลาล์งหองแตนนัเถีงเดีอน ๕ เปนัละดุปีไหฺมฮวน ๆ ฟาดงั
บ. ๔ หาวคืนเคังชวาด ๆ นำฝ์นหฺลงัไหฺลต์ก ช์นละทาไหฺลมากมาเหฺลีอล์น แถนจีงเอ์าเข์าฟาเมีองเทีงล์งปุกเตัมท์ง
ลานที่ ๘๑ หน้าที่ ๒
บ. ๑ กวางพยงพอมท์วนาชะพาดพอมเข์าเกิดเตัมนาเปนักํก์กไหฺยสุงขยวชองก์กไหฺยทํต์นพาวสุงช์วปายตาน
บ. ๒ เมีอนนัชาวชุมพุเล์าเหนัจาตานเฮ์าควันเอ์าขวันพาฟนัก์กปำคอนเอ์าทอนจึงจกั
บ. ๓ ไดกีนเข์าแหงแถนเมีอนนัเถีงละดุลำเดีอนสีบ
๒ เข์าโคงเมัดไหฺยทํหมากพาวฮวง
บ. ๔ กอนทํฮีน เมีอนนัพุมีไทลาชาพะคันคาก พะกํเตีนไพนฺอฺยแปงเล์าชุค์นเข์าหากหฺล์นจากขวันชะเดดัดวัน
ลานที่ ๘๒ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ส์น ๆ มาเตัมเยัย กืงกองเหฺลีอล์นค์นบํไปหาบหีวเข์าหากมาเฮีอนเตัมเคหางักึงกองเหฺลิอ
บ. ๒ เล์าอนันีเปนัแตบุนจอมเจ์าลาชาคนัคากจีงแลวฝุงหฺมุเข์าไพนอยยํยอง
บ. ๓ ขอบคุนปางนนัคนยืนไดแสันปีทัดทยงทํแตสุกฮวมเอีอมบุนเจัาชุวนั
บ. ๔ เมีอนนั ปีดตาไทมาดาต์นแมพะอ์งนนั อายุเถีงแสันปี จีงมํละนามยน ๒ เถ์าล์ดคาบแลวเมีอ
ลานที่ ๘๒ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เกีดเมีองสวัน ยุทางท์งคำสุกอฺยุเทีงเมิองฟา เมิอนนัลาชาไทพะอ์งหฺลวงคนัคากพะกํยืนแสนปีก็
บ. ๒ จีงมํละนาเนีอทังนางแกวเมัยขวันกับปะถีบ ๒ แจมเจ์าตายพอมพำ
บ. ๓ กนั ๒ กํละคาบแลวเมีอเกีดเมีองสวันยุทางท์งคำสุกอฺยุเทีงเมีองฟาคนัวา
บ. ๔ หฺ์มดบุนเจ์าลาชาพะคนัคาก ยามไดฝุงหมุของทีบนนัหายสยงบํมีเมีอนนักาละนบัมืสฺวยหลายปีเปน้อนัตางไปนนั
ลานที่ ๘๓ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ค์นเกํปงัเกีดคานแปงเล์าบํทันพํเมีอเข์าแกพอมสุกเฮีอเตัมนาดังนนัค์นจีงบายเอ์า
บ. ๒ ขวนควาฟนัเส์าเล์ากํหฺล์นจากขวันมากึงเตม้เฮีอนค์นกํหาทาง
บ. ๓ เช์าอฺยุนอนบํมีไดเมีอนนัค์นผุคานผฺยาผอนบุนอฺยุดพฺอฺยเล์าโกทาแ
บ. ๔ ฮงฟกัฟนักองเข์าแถนจีงลีงลำอฺยยมพฺอฺยเหันคฺนถฺอฺยฝุงนนัแถนกํคึดคยดไหค์น
ลานที่ ๘๓ หน้าที่ ๒
บ. ๑ ฮายบาบหนา แถนจีงบํลงปุกเข์าเมัดไหฺยเมีองค์นกํจีงอํละหายเสัยบํมีดยวนีเมัดเข์าทํ
บ. ๒ หฺมากพาวปงัเกีดอํละหายดับคอบค์นทำบาบหฺนาจังไฮฮายปางเมีอบุ
บ. ๓ ฮานเถ์ากํยังเหันมีแดกํยอมแพงไสเล์าขวันเข์าสืบมาอันนีบํ
บ. ๔ ไชสับพะฮาวหฺลีนขยนขีดเปนัสานเจ์าเฮียตังหากเปนันีทานแตทำพะอ์งเจ์าอนัวาพุ
ลานที่ ๘๔ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ทอนทาวพฺยาหฺลวังคนัคากปางนนัขึนฮอดฟาปางนนัโลกลือนัวาวนัลีพ์วพวงเคิอ
บ. ๒ เข์ากาดปางนนัเลียเกีดกยวพนัขึนฮอดแถนกํเพีอพุทางนนัเป
บ. ๓ นัดีนฝงัฮากเคีอไหฺยกยวพนัขึนโยดยาวเมีอนนัฝุงหฺมุเชีอพฺยาไหฺย
บ. ๔ เมีองค์นกํจีงนำทางพุชุค์นเมีอฟาเจ์ากํฮยนม์นแกวนำดอมแถนทุกสีงเลียลวด
ลานที่ ๘๔ หน้าที่ ๒
บ. ๑ จ์บเพดัพอมน์นแกวสาดตะสีนกํจีงล์งสุหองหีมมะพานจ์บเพดัลัดสีกํสอนม์นอฺยำสืบมาปางนนั
บ. ๒ แมนวาสังคีบเจ์าทังออนสีมพะลีจนักํดีขากํท์งอาค์มสาดตะสีนคุเค์ากํเพีอลดัสี
บ. ๓ เจ์าปีดตาต์นพํไดแดฟาคุเค์าสืบมาแมันวาพะกึดพอมพะพานจ์บเพัดกํดีลดั
บ. ๔ สีสอนสังไหคำฮุชุค์น แมนวาพฺยากาบีนผุลืชาจ์บเพัด กํดี ลัดสีกํสอนสังไหคำฮุชุค์น แมนวา
ลานที่ ๘๕ หน้าที่ ๑
บ. ๑ ทุกทอนทาวท์งแผนชุ.............. เข์ากํ ท์งอาค์มเกีงกนัดุล์นเข์ากํปงัเกีดกาอางโอดอาค์มกํดี
บ. ๒ ไผบํมีอฺยำไผทํแขงเลัวสะหาวแงนเมีอนนัแถนักํลีงเหันหฺมุอาทำฝุงบาบ
บ. ๓ แถันคึคคยดไหคนฮายบาบหฺนาแถันจีงยีงทะนุมางเสัยพุเข์ากาดเลียทาว
บ. ๔ ล์มกะจวนฟงท์วชุมพุ ฝุงหฺมุผาตังไนชุมพุเดัยละดาสปางนีหากแมันพุเข์ากาดปางนนัแปเพอนั
ลานที่ ๘๕ หน้าที่ ๒
บ. ๑ วานีทานเค์าทางพุเข์ากาด เจ์าเฮฺย ห...แมนทางคนัคากเจ์า ปางนนัแตปดัถ์ม อันวาบุบเพพืน
บ. ๒ หฺนังสืคนัคากจีงแลวอนันีนกัปากเจ์าปางนันแตปดัถ์มอนันีปดัถ์มเถ์าไน
บ. ๓ ทำลำสุดจีงแลวมีไนหาสีบชาดพุนอ์งเจ์าเทัดสฺนาแทแลว II บดันีเฮ์าจกั
บ. ๔ ชกัอัดตีะตะไห ทยมโลกลื............. ฮีย ไผุมีปนัยาจืจำเอ์าไว อนัวาลาชาไทพฺยาหฺลวงเอัก
ลานที่ ๘๖ หน้าที่ ๑
บ. ๑ กะฮาสปางนนัหากแมนพฺยาสีสุโทเจ์า .......................................
บ. ๒ ากแมนนางสีมะหามะยาแมพะอ์งจีงแท II อนัวาเทว ...........................
บ. ๓ นกุลุทีบปางนนัหากแมันนางแวนฟาสุนทะละเท ...............................
บ. ๔ แลว II อันวาลาชาเจ์าพฺยาหฺลัวงคนัคากปางนนัหากแมันพะโคตะมะเจ...........
ลานที่ ๘๖ หน้าที่ ๒
บ. ๑ เจ์าเฮิย II อนัวาเสนาพอมโยทาแสนโกดปางนนัหากแมันปะลีสดัทังสีเ..........
บ. ๒ เจ์าเฮิย II บัดนีนดัถีสยงชุยชะโกสุดยอดเสัยแลวอีสาวเ ...................
บ. ๓ ยามกองแลงแลเจ์าเฮิย II เดือน ๘ แฮม ๑๒ คำวนั ๓ ปี .....................
บ. ๔ กนัหาเปนัผุขยนขํไหไดอานีส์งมาก ๆ กํข ................................
ภาคผนวก ค ศัพทานุกรม
ก
กก	น. นก, นกกาหรือนกผอก บางถิ่น เรียกนกคอก้าก หรือนกกกวาก.
กง	น. เขต, แดน, บริเวณ, สิ่งที่มีลักษณะกลมเรียก กง.
กง	น. ดวงชาตา. กงชาตา หรือ กงแก้ว ก็เรียก.
ก่ง	ว. ปกครอง.
กงตา	น. ดวงตา, วงตา, กรอบตา.
กระจวน	ก. แตก, แตกละเอียด, ไหม้เป็นผุยผง.
กระจัด	ก. แตก, กระจาย, มุ่น, ทะลาย.
กระจัด	ว. กระจาย, เรี่ยราย.
กลม	ว. ทั้งปวง, ทั้งหมด, ทั้งสิ้น.
กลอย	ก. รวม, ร่วม, ตั้งใจ, คล้อยตาม.
กลั้ว	ก. คลุกคลี, คบหา, สมาคม, ร่วมอยู่ร่วมกินด้วยกัน.
กล้า	ว. แข็ง, มาก เช่น แก่นกล้า = แข็งมาก.
กวม	ก. กุม, จับ.
กอตา	น. ดวงตา. ก็ตา หรือ กะตา ก็ว่า.
กะจวน	ว. ละเอียด เช่น มุ่นกะจวน  แตกละเอียด. ขจวน ก็ว่า.
กะแจ	น. กุญแจ, ลูกดาล, ลิ่ม, ไลย.
กะด้อ	ว. เกินไป, มากไป, เหลือเกิน.
กะดัด	ว. มากไป, เกินไป.
กะดานหัว	น. กะโหลกศีรษะ.
กะบวน	น. ขบวน, แนวทาง, แถว.
กัง	น. ลิงชนิดหนึ่ง หางสั้น ตัวใหญ่.
กั้ง	ก. ปิดไว้, กั้นไว้, บังไว้, ขวางไว้.
กับปะทีป	สำ. คู่ครองดั้งเดิม หมายถึงหญิงชายที่เคยเป็นคู่ครองกันมาแต่ชาติก่อน.
กัลยาณ์	ว. งาม, สวย.
กา	น. นกชนิดหนึ่งสีดำทั้งตัว ส่งเสียงร้อง กาๆ = นกกา,อีกา.
ก่าง	น. นกชนิดหนึ่งคล้ายนกแก้ว ขนเขียว จะงอยปากแดง แต่ใหญ่กว่านกแก้ว บางถิ่น เรียก นกโนรี.
กาด	ก. ปู, พาด.
ก่าน	ว. มีลายสลับกันสีดำ. ขาว, เหลือง เป็นปล้อง ๆ
กาลพฤกษ์	น. ชื่อต้นไม้สารพัดนึก, การโปรยทานในงานบวชนาค เป็นต้น เรียกว่า หว่านหมาก กาละพฤกษ์ = กัลปพฤกษ์.
กาลโยค น. ฤกษ์ยาม, เวลาที่เหมาะสมในการประกอบการงาน, การกำหนด วัน ยาม ฤกษ์ ราศี ดิถี ของแต่ละปี เป็น ธงชัย อธิบดี อุบาทว์โลกาวินาศ เรียก กาลโยค.
ก้ำ	น. เบื้อง, ข้าง, ทิศ, ฝ่าย.
กินรี	น. คนครึ่งนก (เพศเมีย) อาศัยอยู่ในป่าหิมพาน ปรากฏในวรรณคดีต่าง ๆ เช่น ศิลป์ชัย และ สุริย์วงศ์.
กินนะรอน	น. คนครึ่งนก (เพศผู้).
กี้	น. ครั้งก่อน, แต่ก่อน, เมื่อก่อน.
กี้	น. นกจำพวกนกแก้ว ขนเขียว จะงอยปากดำ หางยาวกว่านกแก้ว แต่ตัวเล็กกว่า นกแขกกะลึง ก็เรียก.
กื่ง	ก. ผลัก, กลิ้ง เช่น กื่งขอน = ผลักขอนไม้ให้กลิ้งไป.
กือ	น. การนับเลขแบบโบราณ กือ หนึ่งเท่ากับหนึ่งร้อยล้าน.
กุฏโฏ	น. ไก่.
กุม	ก. จับ ปล้ำ, ข่มขืน, บังคับ ข่มขี่, ตะลุมบอน.
กุ้ม	ว. ฝุ่นตลบ ฟุ้งกระจาย, ปลิวว่อน.
เกศ	น. ผม บางที่หมายรวมทั้งศีรษะ.
เกษิม	ว. เกษม, สำราญ, สบาย.
เกิ่ง	ว. สมดุล, เสมอ, เท่ากัน, เท่ากับ, เหมือนกับ เช่น คนรูปร่างสันทัดไม่สูงไม่ต่ำ เรียก ต่ำเกิ่ง.
เกียง	น. ทวน, อาวุธชนิดหนึ่ง.
เกียรติ์	น. เสียงสรรเสริญ, เสียงล่ำลือ, ชื่อเสียงขจรขจาย.
แก่	ก. ลาก, ดึง.
แก้ง	น. โขดหินที่ขวางทางน้ำไหล.
แก่งแก้	ว. เต็มที่. สุดกำลัง, สุดขีด. อย่างเอาจริงเอาจัง.
แก่น	ว. แข็ง, แข็งแรง, มั่นคง.
แกว	น. เกลียว เช่น แกวเชือก = เกลียวเชือก.
โกก	ว. โปกฮา, พอให้สนุก, หยาบโลน.
โกฏิ	น. โกฏิ มีจำนวนเท่ากับสิบล้าน.
โกธา	ก. โกรธ, ขุ่นเคืองใจ.
ข
ขง	น. เขต, แดน, ถิ่น, อาณาเขต.
ขบ	ก. กัด.
ขม	ก. แค้น, เจ็บใจ.
ขม่อม	น. ส่วนสูงสุดตอนกลางของศีรษะ กระหม่อม ก็เรียก.
ขวั้น	น. ขั้ว, ส่วนที่ต่อของก้านดอกไม้ เป็นต้น.
ขวาง	ว. กว้าง, ใหญ่, ขยายออก, เจริญขึ้น.
ขว้าง	ก. ปา, เฟี้ยง, โยน.
ขวี่	ก. นั่งเอาขาคร่อม.
ขอก	น. ข้าง, ขอบ ริม เช่น ขอกห้วยฮาวเขา.
ข้อย	ส. คำแทนตัวผู้พูด (บุรุษที่ ๑).
ข้อย	น. ข้า, ทาส, บริวาร, คนรับใช้.
ขัตฤกษ์	น. ฤกษ์ยาม, กาล, เวลา ที่เหมาะสมในการประกอบการงาน.
ขัน	น. ภาชนะสำหรับใส่สิ่งของต่าง ๆ เช่น เครื่องสักการะและอาหาร.
ขัน	ก. ร้อง, ส่งเสียง ใช้สำหรับสัตว์ปีก เช่น ไก่และนก เป็นต้น.
ขัน	ก. อาสา, ขอทำแทน.
ขัน	น. พาน พานสำหรับใส่เครื่องสักการะ มีข้าวตอก ดอกไม้ ธูป ประทีป เทียน จัด ๕ คู่ เรียก ขัน ๕ จัด ๘ คู่ เรียก ขัน ๘.
ขันสลา	น. พานหมาก.
ขัวขัว	ว. ชัดเจน, ฉะฉาน.
ขา	ส. คำแทนตัวผู้ที่เราพูดด้วย และผู้ที่เราพูดถึง อย่างว่า “. . . พระยาเจ้าใช้ขาทัง ๒ มาเหตุใดจา ว่าอั้น ขาทัง ๒ คนใช้นั้น จิ่งกล่าวว่า. . . ”.
ข้า	ส. คำแทนชื่อผู้พูด (บุรุษที่ ๑) ข้าพเจ้า, ฉัน, กู, กระผม ส่วนมากว่า ผู้ข้า.
ข้า	ก. ฆ่า.
ขาน	ก. ประสานเสียง, กล่าว, ตอบ.
ขาบ	ก. กราบ.
ขาม	ก. คร้าม, เกรง, กลัว.
ขีน	ก. ขืน, ฝืนใจ, ทำให้ไม่โล่งใจ, ทำให้เป็นทุกข์.
ขุกลุก	ว. สะดุ้ง, ตกใจ.
เข็ญ	น. ความยาก, ความลำบาก, ลางร้าย.
เข็ด	ว. ขลัง, ศักดิ์สิทธิ์.
เขน	น. เครื่องป้องกันอาวุธรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า. ฮา ก็เรียก.
เข็น	ก. ปั่น.
เข้า	น. ข้าว.
เขิน	ว. สั้น. ขาด, นุ่งผ้าสูงกว่าปกดิ เรียก นุ่งซิ่นเขิน.
แขก	น. นกแขกเต้า เป็นนกที่หัดพูดเลียนภาษาคนได้.
แข็งบ่	สัน. หากไม่, ถ้าไม่, ผิไม่.
แข้ว	น. ฟัน.
ไข	ก. พูด, กล่าว, บอก, เปิดออก, เผย.
ไขว่	ก. ก่ายกัน, ไขว้.
ไขว่ขีน	ก. ล้มทับกันระเนระนาด.
ค
คณา	น. หมู่. พวก, เหล่า.
คราบ	น. หนัง หรือเปลือกนอกของสัตว์บางชนิดที่ลอกออกได้ เช่น งู.
คราส	น. การจับ, การกิน, การถือ, การอม.
ครื่น ๆ	ว. เสียงอึกทึกครึกโครม.
ครุฑ	น. เจ้าแห่งนก.
คลอง	น. ขนบ ธรรมเนียม, ประเพณี, คลองวัตรปฏิบัติ, ครรลอง, วิธี, วิถี, ทางดำเนินชีวิต.
คลอง	น. ทาง, แนว เช่น คลองหนู, รอย เช่น คลองงู, ร่อง เช่น คลองเลื่อน, เรื่องราว.
ควง	ก. หมุน, แกว่ง.
ควง	น. แดน เช่น ควงฟ้า = แดนฟ้า.
ควน ๆ	ว. เสียงดังสอดประสานของเครื่องดนตรี.
ควา	ก. คว้า, ควาน, ฉวย, หยิบตามแต่จะได้.
คอง	ก. คอย, รอคอย, รอท่า.
คอน	ก. การใช้ไม้คานหาบของปลายข้างหนึ่งมีของ อีกข้างหนึ่งไม่มี ลักษณะเช่นนี้ เรียก คอน.
คอบ	ว. ด้วยเหตุ, เพราะ, เพื่อ เช่น ทุกข์คอบปาก ยากคอบท้อง.
ค้อม	ว. โค้ง, งอ. ค่อม ก็ว่า.
ค้อม	ก. น้อมลง, โน้มลง, ก้มลง.
ค้อม	ว. ครั้น, เมื่อ. พอ.
คอย	ก. เฝ้าดู อย่างว่า “นางก็หลิงล่ำ เอยี้ยม คอยท้าวอิ่มก็ใจ แท้แล้ว”.
คอย	ก. เหลียว, แล, มอง.
ค้อย	ว. ลาด, เท, เอียง, ค่อน เช่น ตาเวนค้อย = ดวงอาทิตย์คล้อยต่ำ.
ค้อย ๆ	ว. บ่อย ๆ, หนักเข้า. ถี่ถ้วน, เนื่อง ๆ, ถี่ ๆ.
คะนิง	ก. คำนึง, คิดถึง, ตรึกตรอง, นึกถึง, รำพึงหา.
คะมะ	ว. ตื่นตกใจ. สะดุ้ง.
คะโยง	ก. กระโดดสูง, เต้นสูง.
คะโยงคะยัน	ก. กระโดดขึ้น ๆ ลง ๆ. คะโยงคะยาง ก็ว่า.
คั่ง	ว. แออัด, ยัดเยียด, แน่น, ค้างอยู่.
คัณนา	น. การนับ การกำหนด. คัวลนา ก็ว่า.
คันคาก	น. คางคก, สัตว์สี่เท้าคล้ายกบ แต่มีผิวหนังเป็นตะปุ่มตะป่ำ เป็นสัตว์สะเทิ้นน้ำสะเทิ้นบก.
คันที	น. น้ำเต้าสำหรับใส่น้ำ, เต้าน้ำ. คนที คนโท ก็เรียก.
คัพภ์	น. ครรภ์, มีลูกในท้อง. คัพภะ, คัพโภ ก็ว่า.
คา	น. เครื่องจำขานักโทษ.
ค่า	ว. แค่, เท่า. เพียง, เสมอ เช่น ยาวค่าศอก = ยาวแค่ศอก.
คาก	น. คางคก. คันคาก ก็ว่า.
ค่าง	น. สัตว์สี่เท้าคล้ายลิง ส่วนมาทขนสีเทาหรือดำ.
ค้างอย้าง	ว. ลักษณะยืน หรือวางอยู่ของคน สัตว์ หรือสิ่งของที่สูงโปร่ง ใช้สำหรับขนาดใหญ่ ถ้าขนาดเล็กว่า แค้งแอย้ง.
ค้าน	ก. หัก, พัง, ทะลาย.
คาบ	ก. ขี่ เช่น คาบหลัง = ขี่หลัง.
คาเม	น. หมู่บ้าน. คามเม ก็ว่า.
ค้าย	ว. ทั้งหมด, ทั้งสิ้น.
ค้าย	ก. คล้อย, บ่าย, ชาย.
คำ	น. ความ. คำตาย = ความตาย, คำคึด = ความคิด.
คำ	น. ทองคำ. คำชาวเบ้า = ทองคำที่กำลังสุกอยู่ในเตาหลอม.
คิ้ว	ว. แม่นยำ ใช้สำหรับการทำนาย เช่น หมอมอทวายคิ้ว = หมอดูทายแม่น.
คิ้ว	ว. ไกล, ห่างไกล.
คีค้อย	ว. เนือง ๆ, บ่อย ๆ, เสมอ ๆ, แล้ว ๆ เล่า ๆ.
คีง	น. ร่างกาย, ตัว, ตน ร่างกายทั้งหมด เรียก คีง. เลาคีง ก็ว่า.
คึง	ก. กางออก, ตรึงไว้.
คึด	ก. คิด. นึก.
คืน	ก. กลับ.
คื่น ๆ	ว. เสียงดังอึกทึกคึกโครม.
คื้นเคง	ว. เสียงดัง เช่น เสียงไม้ล้มทับกันระเนระนาด.
คุง	ว. ถึง, ตลอด, จรด เช่น แต่กกคุงปลาย = แต่ต้นตลอดปลาย, หัวล้านคุงง่อน = หัวล้านจรดท้ายทอย, ใช้เป็นกริยาช่วยแสดงความคาดคะเนอย่างเดียวกับคำว่า คง เช่น คุงซิมา = คงจะมา.
คุงคา	น. แม่น้ำ, ชื่อแม่น้ำสายหนึ่งในประเทศอินเดีย = คงคา.
คุมมุม	ว. ลักษณะขนดำเป็นกระจุกใหญ่.
คู่	ว. ถ้วน, ครบ, ทุก, ทุกอย่าง, ต่าง. ซู่ ก็ว่า.
คู้	น. ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง มีแก่นหอม มักเรียกคู่กับจันทน์ว่า จันคู้.
คูน	ก. พูน, ทับ ๆ กันให้สูงขึ้น.
เค็ง ๆ	ว. มีเสียงเช่นนั้น เช่น เสียงดังของคน, สัตว์ หรือเสียงน้ำตก เป็นต้น. เครง ๆ ก็ว่า.
เครา	น. เชือกที่ผูกสิ่งของ.
เคราะห์	น. สิ่งที่นำผลมาให้โดยไม่คาดหมายทั้งทางดีและทางร้าย, โบราณเรียกดาว ๘ ดวง คือ อาทิตย์ จันทร์ อังคาร พุธ เสาร์พฤหัสบดี ราหู และศุกร์ ซึ่งประจำอยู่ที่ทิศทั้ง ๘ มีทิศบูรพาเป็นต้นว่า ดาวอัฏฐเคราะห์.
เค้า	น. เริ่มต้น, ทีแรก.
เค้าเม้า	ว. ลักษณะของคนหรือสัตว์ที่นั่งอยู่แลเห็นเด่นชัด.
เคียด	ก. โกรธ, เคือง, ขัดใจ.
เคื้อ	ว. งามละไม มักใช้เข้าคู่กับคำว่า เอื้อ เป็น เอื้อเคื้อ.
แคม	ว. ขอบ, ข้าง, ริม, ใกล้, ชิด. คิม หรือ เคียม ก็ว่า.
โค่ง	ว. โตกว่า, โตเต็มที่, แก่จัด.
โคมโมม	ว. ลักษณะของคนหรือสัตว์ตัวใหญ่ นั่งหรือหมอบอยู่ แต่แลเห็นเด่น.
ใค่	ก. พอง, บวม.
ไค้	น. เครื่องดนตรีสำหรับตีชนิดหนึ่ง.
ไคลคลาด	ก. จากไป.
ไคว	ก. โยก, คลอน, ทำให้โยก.
ฆ
ฆ้อง	น. เครื่องดนตรีชนิดหนึ่ง ใช้ตีให้เกิดเสียง โดยมีปุ่มกลม ๆ อยู่ตรงกลางสำหรับตี.
ง
ง้ง	ว. คด, งอ, ผิดทาง.
ง้อ	ว. แปลก, อัศจรรย์, สนใจ, เอาใจใส่.
ง่า	น. กิ่ง, แขนง, ค่าคบไม้.
งาน	ก. ระราน, ข่มเหง, ก่อวิวาท, แกล้งทำให้ผิดใจ, ดื้อ.
ง้าว	น. ดาบด้ามยาว.
งำ	ก. ปกปิด, ไม่แพร่งพราย, มักใช้คู่เป็น ปิดงำ, ครอบงำ, เงื่อนงำ, ปกงำ.
งํ้า	ก. ตกลง, ยินยอม, ตอบรับ.
งึด	ว. แปลกใจ, ประหลาดใจ, อัศจรรย์ใจ.
งึดง้อ	ก. อัศจรรย์ใจยิ่ง.
แง้น	น. ความอยากจัด, ความใคร่จัด.
แง้ว	น. เขียดชนิดหนึ่ง ชอบอยู่ตามป่าทึบ พื้นท้องและขามีสีเหลือง.
โง่งโง่ง	ว. เสียงดังอย่างนั้น, เสียงตีฆ้อง. โงงโงง ก็ว่า.
โงงแง้น	ว. ผิดๆ, คด ๆ งอ ๆ, ไม่ควร.
จ
จญ	ก. ประทะ, ประจญ, ผจญ.
จน	สัน. ตราบ, เท่า, ตลอด, ถึง.
จ่น	ก. ออกัน, เบียดเสียดกัน, กรูกัน.
จวบ	ก. พบ, บรรจบ, ถึง.
จอด	ก. ติด, ประสาน, บัดกรี, เชื่อมติดกัน.
จักร	น. ล้อ, กงรถ, อาวุธที่มีรูปเป็นวงกลมเป็นแฉก ๆ, วงกลม.
จังกร	น. ชื่อบัวชนิดหนึ่ง เรียกจังกร. จงกลนี ก็ว่า.
จัน	น. ต้นไม้ชนิดหนึ่ง ผลกลม ๆ แบน ๆ มีกลิ่นหอม รับประทานได้.
จาม	น. อาวุธชนิดหนึ่ง, ขวาน.
จารจา	ก. พูด, กล่าว, เจรจา, สนทนา.
จำมร	น. ตาลปัตร, พัด, วี.
จิ่ง	สัน. จึง, จริง.
จี่	ก. เผา, วางบนถ่านไฟเพื่อให้สุก.
จีก	ก. ฉีก, ทำให้ขาดออกจากกัน.
จี่จ้อย	ว. ออเซาะ, ประจบประแจง.
จืน	ก. เจียว, ทอด, ผัด.
จื่อ	ก. จำ, จดจำ, กำหนดไว้ในใจ, ติดตาติดใจ.
จุติ	ก. เคลื่อน, ย้าย, ตาย, พลัดจาก.
จุ่ม	ก. จม.
จูม	ว. สิ่งที่นูนขึ้นตอนกลางของฆ้อง เรียก จูม หรือจูมคำ, ตูม เช่น ดอกบัวจูม = ดอกบัวตูม, จอม เช่น จูมปลวก = จอมปลวก.
แจบ	ว. สนิท, ละเอียด, ถี่ถ้วนแผลหายสนิท เรียก ดีแจบ, เรียบ, ราบ, เข้ากันดี.
โจก ๆ	ว. เสียงร้อง.
โจม	ก. ประคองโดยใช้มือทั้งสองยกขึ้น. โซม ก็ว่า.
ฉ
ฉัททันต์	น. ช้างเผือกตระกูลหนึ่ง.
ฉัน	ว. เหมือน, เช่น, อย่าง, เหมือนกับ, เช่นเดียวกับ.
ช
ชลธาร์	น. น้ำ, น้ำตา, สายน้ำ.
ชลธี	น. น้ำ, แม่น้ำ, สายน้ำ.
ชลเยศ	น. น้ำตา.
ช่วง	ก. รับใช้ คนรับใช้เรียกข้าใช้ช่วง หรือข้าช่วงใช้ ก็ว่า.
ช่อย	ก. ช่วย, ส่งเสริมให้สำเร็จประโยชน์, ป้องกัน.
ชัน	ว. ตรง, ไม่เอียง, ตั้งตรงขึ้นไป, ไม่ลาดลง.
ชาด ๆ	ว. อึงอล, อึงคะนึง.
ชาน	น. พื้นเรือนนอกชายคา เรียกชานเรือน หรือนอกชาน, พื้นที่นอกตัวเมือง หรือนอกกำแพงเมืองออกไป เรียกชานเมือง.
ชานมน	น. หน้ามุขที่ไม่มีชานเล็กที่ต่อออกมาจากเรือนใหญ่.
ชีวัง	น. ชีวิต.
ชุม	น. หมู่, พวก, เหล่า, เผ่าพันธุ์.
ชุมพู	น. ประเทศอินเดีย. ดู ชุมพูทีป.
ชุมพูทีป	น. ประเทศอินเดีย, ทวีปชมพู เป็น ๑ ใน ๔ ทวีปที่โบราณแบ่งไว้ คือ ชมพูทวีป, อุตตรกุรุทวีป. บุพพวิเทหทวีป, อมรโคยานทวีป โดยปริยายหมายถึงโลกมนุษย์. ชมพูทวีป ก็เรียก.
ชุลี	ก. ประนมมือ, ไหว้. อัญชุลี ก็ว่า.
ใช้ชาติ	ก. ชดใช้เวรกรรมที่เคยทำมา.
ซ
ซวด	ว. ยิ่ง, เกิน, มาก, ยิ่งนัก.
ซวาง	ก. เอามือทั้งสองคว้าจับ. ซวง ก็ว่า.
ซวาด ๆ	ว. เสียงหลั่งไหลของน้ำ, พรั่งพรู. ซวด ๆ ก็ว่า
ซอ	น. เครื่องดนตรีประเภทสีมี ๒ ชนิดคือ ซออู้และซอด้วง.
ซอง	น. สิ่งที่ทำขึ้นสำหรับสอดใส่สิ่งอื่น เช่น ซองจดหมาย, ซองพลู, ช่อง, ซอก
ซอง	ว. ตรง, เฉพาะ, ต่อ เช่น ซองหน้า = ตรงหน้า, เฉพาะหน้า. .
ซ้อง	ว. สดขจี, ไสว.
ซอด	ก. ทะลุ, รั่ว, ถึง, บรรลุ, ลุ, บรรจบ, ทะลุถึงกัน.
ซอน	ก. ชอนไช, แทรก, แซง.
ซ้อน	ก. ทับกัน, นอนร่วมกัน.
ซ้อย	ว. ล่าสุด, ทีหลัง เช่น ภายซ้อย = หลังสุด.
ซะนอน	น. ที่นอน.
ซะบู	น. ปืน.
ซะพั่น	ก. หวาดหวั่น, พรั่นพรึง, หวั่นกลัว.
ซะพาด	ว. สะพรั่ง, พรั่งพร้อม.
ซะพู่	ว. พรั่งพร้อม, พร้อมเพรียง.
ซะเพิก	ว. สะพรั่ง, พร้อมพรั่ง.
ซะล้าย	ว. เรียงราย, ต้นไม้ที่ขึ้นเรียงรายแลดูสวยงาม เรียก เลียนซะล้าย.
ซะออน	ก. ชื่นชม, ยินดี, รัก, ทะนุถนอม.
ซะอิ่น	ก. พลอดรัก, ออดอ้อน.
ซักซาด	ว. เหลือเกิน, ยิ่งนัก.
ซ่า	ว. ใหญ่, ยิ่ง, ใหญ่โต.
ซิ	ก. เป็นกริยานุเคราะห์ ประกอบกับกริยาอื่น บอกเวลาข้างหน้า เรียก ซิ = จะ, จัก เช่น จะกิน เรียก ซิกิน.
ซื่อ	ว. ตรง, ไม่คด.
ซู่	ว. ถ้วน, ครบ, ทุก, ทุกอย่าง, ต่าง. คู่ ก็ว่า.
เซ	ก. เอน, เอียง, ไม่ตรง, ไม่แน่นอน.
เซ็ง	ว. เล่าลือ, เกิยรติขจร, เก่ง, กล้า.
เซา	ก. หยุด, พัก, พักเหนื่อย.
แซว	น. นกแซงแซว.
แซว ๆ	ว. เสียงทักท้วง, เสียงดังฟังไม่ได้ศัพท์.
โซม	ก. ประคองโดยใช้มือยกขึ้น. โจม ก็ว่า.
ญ
ญาณ	น. ปรีชาหยั่งรู้, ปรีชาญาณ, ความรู้อย่างลึกซึ้ง.
ด
ดน	ก. มุ่ง, ประสงค์, อยาก.
ดวง	ว. ยอด, จอม, ชั้นสุด.
ดอม	บุ. ด้วย, โดย, ตาม.
ดอย	น. ภูเขาสูง, ยอดภูเขา.
ดัง	น. จมูก.
ดั่ง	ว. ประดุจ, คล้าย, เหมือน, เช่น, เช่นกับ.
ดา	ก. สะเทือน, สะท้าน, หวั่นไหว.
ดา	ว. สนั่นหวั่นไหว.
ดา	ว. ทั้งหมด.
ดา	ก. แต่ง, เตรียม, จัด. ทำ, ตั้ง.
ดาเดา	ก. ตกแต่ง, ตระเตรียม, จัดแจง. ส่วนใหญ่ว่า เดาดา.
ดาเนื้อ	ก. แต่งตัว, เตรียมตัว.
ด้าง	น. เครื่องมือป้องกันอาวุธชนิดหนึ่ง ใช้สอดเข้ากับท่อนแขนเวลาประจัญบานกับคู่ต่อสู้.
ด้าม	น. ประมาณ, ขนาด, กะระยะ.
ดาย	ว. เปล่า, สูญเปล่า. อีกอย่างหนึ่งใช้เป็นคำสร้อย เท่ากับคำว่า หนา, นา, นะ เช่น เทื่อดาย = สักครั้งนะ.
ด้าว	น. เขต, แดน, แว่นแคว้น, แผ่นดิน.
ด้ำ	น. คันถือ, ด้าม.
ดีท่อ	สัน. ดีแต่, น่าจะ, ควรจะ.
ดุ่ง	ก. มุ่งหน้าไป.
เด	ว. นั่น, แน่ะ, แท้, จริง, แน่จริง.
เด็น	ก. กระเด็น, ปลิวไปโดยเร็ว.
เดา	ก. ประดับตกแต่ง เรียก เดา. เดาดา ก็ว่า.
เดาดา	ก. ประดับ, ตกแต่ง, ตระเตรียม.
เดิ๊ก	น. เวลามืดนานแล้ว, เวลากลางคืน.
เดียรดาษ	ว. เกลื่อนกลาด, เกลื่อน, ดื่นดาษ.
แด่	ว. ด้วย. แด่เทิ้น = ด้วยเถิด, แด่เนอ = ด้วยนะ, แด่ท้อน = ด้วยเถอะ.
แดนแต่	ว. ตั้งแต่, นับแต่, จากนั้นมา.
ต
ตง	น. การนับแบบโบราณ เช่น หน่วย สิบ ร้อย พัน หมื่น แสน ล้าน โกฏิ กือ ตื่อ ติ่ว ตง, แสนล้าน.
ตง	ว. หมด, สิ้น เช่น ตายหมด เรียก ตายตง. ถี่ เช่น ตงถ้วน = ถี่ถ้วน.
ต่อ	น. สัตว์ปีกชนิดหนึ่ง มีเหล็กไนที่ก้นต่อยเจ็บ.
ตอบหมอบ	ว. นั่งหมอบก้มด้วยความกลัวหรือสำรวม.
ตะปาด	น. ชื่อสัตว์สี่เท้าชนิดเดียวกับกบ แต่ตัวเล็กกว่า
ตัน	ก. ปิด, ไม่ทะลุ.
ต้าน	ก. พูด, เจรจา.
ต้าย	น. รั้ว, กำแพง, เสาเขื่อน.
ต่าว	ก. กลับ, ไปแล้วกลับมา, ผิน, หัน.
ตาวัน	น. พระอาทิตย์. ดวงตะวัน.
ตำ	น. ดู ตำซาน.
ตำซาน	น. เครื่องมือดักสัตว์ชนิดหนึ่ง ใช้ดักสัตว์ใหญ่ เช่น เสือ เป็นต้น.
ติ่ว	น. มาตรานับแบบโบราณ หนึ่งติ่วเท่ากับหนึ่งหมื่นล้าน โดยนับตามลำดับ จากหน่วย, สิบ, ร้อย, พัน, หมื่น, แสน, ล้าน, โกฏิ, กือ ตื้อ, ติ่ว, ตง.
ตี๊	ว. ใช้เป็นคำต่อท้ายคำถาม เช่น บ่เอาตี๊ = ไม่เอาหรือ.
ตื้อ	น. จำนวนนับ เท่ากับ ๑, ๐๐๐ ล้าน.
ตุ้ม	ก. ห่ม, คลุม, ทะนุถนอม, กก.
ตุ้ม	ก. ปกครอง, คุ้มครอง, ดูแลรักษา.
ตู	ส. ข้าพเจ้า, พวกเรา. คำแทนตัวผู้พูด (บุรุษที่ ๑) เป็นได้ทั้งเอกพจน์และพหูพจน์. ตูข้าก็ว่า.
ตูด	น. ตรุษ เวลาเริ่มต้นของกลางวันและกลางคืน.
ตูดตั้ง	น. เวลาเริ่มต้นของกลางวันและกลางคืน กลางวันเริ่มแต่ ๐๖. ๐๐ น. ถึง ๐๗. ๓๐ น. กลางคืน เริ่ม ๑๘. ๐๐ น. ถึง ๑๙. ๓๐ น.
เตชะ	น. เดช, อำนาจ, ความร้อน, ไฟ, พลัง. เตโช ก็เรียก.
เตโช	น. เดชะ, เดช, อำนาจ, พลัง.
เตอะ	ก. เผยอปาก.
เตียน	ก. ติ, ตำหนิ, ติเตียน.
แตนเหลือง	น. สัตว์ปีกชนิดหนึ่งคล้ายผึ้ง ต่อยเจ็บ ตัวโต และทำรังโตกว่าแตนชนิดอื่น.
โต	น. ตัว.
โต่ง	ก. ตวง, รอง. โตง ก็ว่า.
โตน	ก. กระโจน, กระโดดจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ.
ไตร	ว. สาม.
ไตรแก้ว	น. แก้ว ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์.
ไตรยะ	ว. สาม, หมวดสาม.
ถ
ถง	น. ถุง เรียกชื่อตามสิ่งของที่ใส่ เช่น ใส่เงิน เรียก ถงเงิน, ใส่ผ้า เรียก ถงผ้า เป็นต้น.
ถม	ก. กลบ, ทำให้เต็ม, ตอบแทน. ถมคุณ = ตอบแทนคุณ.
ถ้วม	ก. ท่วม.
ถอง	ก. ถึง, ทำให้เต็ม, ท่วม, ทับ, จบ, สิ้นสุด.
ถ่อย	ว. เลว, ทราม, ไม่ดี, ชั่ว, ร้าย.
ถั่ง	ก. พุ่งขึ้น, ลอยขึ้น, ซัดขึ้น.
ถัน	ว. แถว, แนว, เรียง. เรียงเป็นแถว เรียก ถัน.
ถัน	ว. หว่าง, ระหว่าง, ตรงกลาง.
ถ้า	ก. รอ, คอย.
ถ้าน	น. ชั้น เช่น ถ้าน ๑ = ชั้น ๑, ระดับ.
ถ่าว	ว. รุ่น, สาว, หนุ่ม หญิงที่เริ่มเป็นสาว เรียก สาวถ่าว.
ถิ้ม	ก. ทิ้ง เช่น ถอกถิ้ม = เททิ้ง.
ถืก	ก. ถูก, แตะต้อง, สัมผัส.
ลุย	ก. วาง, บ้วน, ถ่ม.
เถ้า	ว. แก่, เฒ่า, มีอายุมาก, ชรา.
เถิง	ก. ถึง, บรรจบ, บรรลุ, ลุ.
เถียง	ก. โต้ตอบ, บอกกล่าว, แจ้งให้ทราบ.
เถียว	ว. กลับคืน เช่น เถียวค่ำเถียวคืน = เวลาค่ำคืนก็ต้องกลับ. เมือ ก็ว่า.
แถ	น. เวลา, ฤกษ์ยาม, เวลาเป่าปี่แถเพื่อบอกเวลากี่โมงกี่ยาม.
แถ	น. เครื่องดนตรีชนิดหนึ่ง เรียกปี่แถ สำหรับใช้เป่าบอกเวลา.
แถน	น. เทวดา, ผีฟ้า.
แถม	ก. เพิ่ม, เติม. ตื่ม ก็ว่า.
ท
ท่ง	น. ที่ราบโล่ง, ท้องนา เช่น ท่งนา มักเรียกคู่กันกับคำว่า ไฮ่ เป็น ท่งไฮ่ท่งนา.
ทมทม	ว. เสียงดัง, เสียงร้องอึกทึก, กึกก้อง. โทม ๆ ก็ว่า.
ท่วน	ว. เสียงโดดน้ำ.
ทวย	ก. ทาย, ทำนาย, พยากรณ์.
ท่วย	น. พวก, หมู่, เหล่า.
ทวาย	น. หมู่, พวก, เหล่า.
ทวาย	ก. ยก, หยิบ, จับ, ฉวย. ทวย ก็ว่า.
ทวาร	น. ประตู, ช่อง, ทางผ่าน, ช่องต่าง ๆ ในร่างกาย เช่น ทวารทั้ง ๙ เป็นต้น.
ทศราช	น. ธรรมที่พระเจ้าแผ่นดินหรือนักปกครองทุกระดับควรประพฤติ ๑๐ ประการ คือ ๑. ให้ทาน ๒. รักษาศีล ๓. สละความสุขส่วนตนเพื่อประโยชน์แก่ส่วนรวม ๔. ซื่อตรง ๕. อ่อนน้อมถ่อมตน ๖. กำจัดความชั่ว ๗. ไม่โกรธ ๘. ไม่เบียดเบียน ๙. อดทน ๑๐. ไม่มีอคติ เรียกชื่อเต็ม ๆ ว่า “ทศพิธราชธรรม”.
ท่อ ๑	สัน. เท่าว่า, ทว่า, แต่, เท่า, เพียงแต่.
ท่อ ๒	ว. เท่า, เสมอ, เหมือน, ขนาดเดียวกัน.
ท่อว่า	ดู ท่อ ๑.
ทอด	ก. วางไว้, ทิ้งไว้, วางให้.
ท้อน	ว. เถอะ, เถิด, เทอญ อย่างว่า “ตามบุญท้อน ตามกรรมซิบังเกิด เอาท้อน”.
ทัง	สัน. ทั้ง, และ, กับ.
ทัดเที่ยง	ว. เที่ยงตรง, แน่นอน, เต็ม ๆ.
ทัน	ก. เรียกให้มาหา, ตามไปพบ, พบ.
ท้าว	ส. คำใช้แทนชื่อผู้ที่เราพูดด้วย และผู้ที่เราพูดถึง (บุรุษที่ ๒ และที่ ๓), สำหรับเรียกเด็กชาย มีความหมายในทางเอ็นดู.
ท่าว	ก. ล้มลง, สลบ, สยบลง.
ทาสา	น. ทาส, ผู้ที่ขายตัวลงรับใช้นายเงิน. ผู้ที่นายเงินไถ่ตัวมา เรียก ทาสน้ำเงิน.
ทีป	น. ทวีป, เขต, แดน, เกาะ, เมือง, โลก.
ทื้น	ก. จิก, ดึง ดึงอย่างแรง เรียก ทื้น.
ทูตา	น. ทูต, ผู้ที่นำข้อความไปแจ้งทั้งสองฝ่าย, ผู้แทนการเจรจา.
เท	ก. ทำลาย, รื้อ, ทุบให้เสียหาย.
เทริด	น. เครื่องประดับศีรษะรูปมงกุฎอย่างเตี้ย มีครอบหน้า.
เทวราช	น. เจ้าแห่งเทพ, พระอินทร์.
เทศนา	น. ชี้แจง, แสดง, เปิดเผย, บอกให้เห็น.
เท้า	ว. ถึง, ตลอด.
เทิง	ว. บน, ข้างบน, เหนือ, สูง.
เทิ้น	ว. เทอญ คำลงท้ายที่ผู้พูดต้องการให้เป็นเช่นนั้น.
เที่ยน	ก. เพิ่ม, เติม เพิ่มน้ำ เรียก เที่ยนน้ำ.
เทียม	ว. เรียง, เคียง, ใกล้, เสมอ, เทียบ, เปรียบ.
เทียรฆา	ว. ยั่งยืน, มั่นคง, ยาว, นาน, ไกล.
เทียว	ก. เดิน, ไป, มา, การไปหาประจำ, แวะเวียน, เดิน เช่น เทียวทาง = เดินทาง.
เทื่อ	ว. ที, หน, ครั้ง, คราว.
แทบ	ว. เกือบ, จวน, ใกล้.
ไท	น. คน, พวก, หมู่, ชาว.
ไท้	น. ผู้เป็นใหญ่, ผีปู่ ย่า ตา ยาย, เทวดา.
ไทหน้าจ้าง	น. พลธนู, พลหน้าไม้.
ธ
ธร	น. ผู้ทรงไว้, ผู้ทรงไว้ซึ่งวิทยาอาคม เรียก วิทยาธร. ทิพพระยาธร, เทพพระยาธร หรือ พระยาธร ก็เรียก.
ธรณี	น. แผ่นดิน. เมทนี, พสุธา ก็ว่า.
น
นง	น. นาง, สาว, สาวงาม.
นงแพง	น. ชายหนุ่มหรือหญิงสาวผู้น่ารักน่าหวงแหน.
นนตรี	น. ดนตรี. นันตรี ก็ว่า.
นบ	ก. พนมมือ, ไหว้, นอบน้อม.
นอง	ก. หลั่งไหล, หลาก, ล้น, เจิ่ง, เต็ม.
นัตถิ	ก. หมด, ไม่มี, จบ.
นัน	ว. มาก, หลาย. มาจากคำว่า อนันต์.
นัน	ว. อื้ออึง, เสียงดังอึกทึกครึกโครม. นีนัน หรือ มี่มัน ก็ว่า.
นาคี	น. นาคตัวเมีย.
นาโค	น. นาค, ผู้ประเสริฐ, นาคตัวผู้.
นางคาน	น. นางงาม.
นาโถ	น. ที่พึ่ง. ที่พิง, ที่อาศัย. นาถ ก็ว่า.
นาม	น. ชื่อ.
นามกร	น. ชื่อ.
นารี	น. นาง, หญิงสาว.
นาว	น. มะนาว. ส่วนมากเรียก หมากนาว.
นำ	สัน. ด้วย, ร่วม, กับ.
นำ	ก. ติดตาม, ตาม, ไปข้างหลัง.
น้ำมอก	น. ปืน, ปืนใหญ่.
นิทเนียน	ว. อ่อนละมุน, ละมุนละไม. ละเอียดอ่อน, นุ่ม.
นิมิต	ก. เนรมิต, แปลงกาย, บันดาลให้เป็นขึ้น, ให้มีขึ้น, ให้เกิดขึ้น.
นีรมิต	ดู นิมิต.
เนก	ว. อเนก, มากมาย, หลากหลาย.
เนอ	ว. นะ, เถิด, เทอญ. เด๊อ ก็ว่า.
เนา	ก. อยู่, อาศัยอยู่.
เนือง	ว. แน่นขนัด, เต็มไปหมด.
บ
บ่	ว. ไม่.
บด	ก. บัง, บังแสง, ทำให้มืดมัว.
บน	ก. บอก, บอกกล่าว เรียก บนบอก.
บรบวน	ก. บริบูรณ์, ครบ, ถ้วน, เต็ม, เสร็จ.
บรรจ์	น. เตียงนอน ย่อมาจากคำว่า “บรรจถรณ์”.
บ่อน	น. ที่นอน, ใช้เรียกสถานที่ทั่วไป.
บัก	น. คำนำหน้านามเพศชาย เช่น บักคำ, เป็นคำเรียกชื่อชายที่มีอายุเสมอกันหรือต่ำกว่ากัน.
บัง	น. ห้วย, หนอง, คลอง, บึง.
บังเมียด	ก. เบียดเบียน. ทำให้เดือดร้อน.
บั้น	ว. แยกออกจากกัน, แตกออก.
บัวรภัณฑ์	น. ภูเขาที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ มี ๗ ชั้น ชื่อว่า ยุคนธร, อิสินทร, กรวิก, สุทัส, เนมินทร, วินตกะ, อัสกัน เรียกเขาบริภัณฑ์ หรือเขาสัตปัวรภัณฑ์ ก็มี.
บา	น. ใช้นำหน้าชื่อผู้ชาย, ชายหนุ่ม, นาย.
บาคาน	น. ชายหนุ่ม, ชายงาม, บาคราญ ก็ว่า.
บ่าง	น. สัตว์ ๔ เท้า สีข้างมีแผ่นหนังกางออกคล้ายปีกสำหรับใช้ร่อน.
บาด	ว. ครั้น, เมื่อ, คราว, ยาม, เดี๋ยวนี้, บัดนี้. บาดนี้ = คราวนี้, ครั้งนี้.
บาท	น. เท้า, ตีน, เชิง, ที่รอง, ที่ตั้ง.
บาไท	น. ชายหนุ่ม. คำเรียกชื่อชายหนุ่มมีหลายคำ เช่น บาไท, บาท้าว, บาบ่าว, บาคาน เป็นต้น.
บาไท	น. คนผู้เป็นใหญ่, พระราชา.
บาน	ว. ชื่นบาน, เบิกบาน.
บาย	ก. จับ, หยิบ, ฉวย.
บาศ	น. บ่วง.
บุ	ก. โผล่ขึ้น, ผุดขึ้น.
บุพเพ	ว. ในกาลก่อน.
บุฮาณ	ว. เก่า, ก่อน, แต่ภายหลัง.
เบ็งชร	น. หน้าต่าง.
เบิ่ง	ก. ดู, มอง, เหลียวดู, แล, จ้องดู.
โบก	ว. เสมอ, เท่ากัน.
ป
ปง	ก. ปลง, วาง, ให้, มอบให้.
ปฐม	ว. ที่หนึ่ง, ทีแรก, แรกสุด.
ปบ	ก. วิ่ง, ไปโดยเร็ว, กระโดดไปข้างหน้า, อาการที่ทำโดยเร็ว เรียก ปบ.
ประจญ	ก. ต่อสู้, สู้รบ, ต้านทาน. ผจญ ก็ว่า.
ประถม	ว. ลำดับแรก, เบื้องต้น, แรกเริ่ม, เดิมที, ปฐม ก็ว่า.
ประนม	ก. น้อมยกมือไหว้.
ประเหียร	ว. ประดุจ, เหมือน, ไม่ต่าง.
ปอง	ก. ต้องการ, มุ่งหวัง, ปรารถนา.
ป่อง	น. ปล่อง, ช่อง, รู.
ปอม	น. กิ้งก่า.
ป่อม	ว. เหิน, ลอย, เหนือ, ปลิว.
ปะ	ก. ทิ้ง, ละทิ้ง, ทอดทิ้ง. ป๋า ก็ว่า.
ปะคือ	น. ร่ม, ฉัตร.
ปักตู	น. ประตู.
ปั่งปี้	ว. ดำมาก, ดำที่สุด.
ปัว	ก. รักษาพยาบาล, รับใช้ดูแล.
ปารมี	น. การบำเพ็ญกุศลกรรมหรือคุณงามความดี ๑๐ ประการ คือ ทาน, ศีล, เนกขัมมะ, ปัญญา, วิริยะ, ขันติ, สัจจะ, อธิษฐาน, เมตตา และ อุเบกขา บุญทั้งสิบประการนี้สามารถทำให้ได้สำเร็จเป็นพระพุทธเจ้า หรือให้สำเร็จความประสงค์อย่างอื่นตามที่ปรารถนา.
ปาสา	น. บ่วง.
ป้ำ	ก. โค่น, ล้มต้นไม้.
ปำรือ	ก. คอยรับใช้, เฝ้าปรนนิบัติ.
ป่ำรือ	ก. ดู ปำรือ.
ปิ้งๆ	ว. ลึก, สนิท, (หลับ) เหมือนตาย.
ปิตา	น. บิดา, พ่อ, ชายผู้ให้กำเนิด.
ปิ่น	ก. ผินกลับมองดู, หัน, พลิกกลับ.
ปี้	ว. ดำมาก, ดำสนิท.
ปีบ	ก. ตะโกนด้วยเบิกบานและสนุกสนาน.
ปุตโต	น. ลูกชาย.
ปุน	ก. ต้องการ, มุ่งหมาย, ปรารถนา.
ปุน	ว. ทำ, แต่ง, ให้ ส่วนมากใช้ในบทกลอน สำหรับนำหน้าคำอื่นเพื่อให้สละสลวยมีความหมายได้หลายอย่างหรือใช้เป็นอุทานเสริมบทมีความหมายเท่ากับคำที่เสริม.
ปุนปัว	ก. ปฏิบัติดูแล, รักษา, พยาบาล.
ปูน	ว. เปรียบ, เทียบ, เสมอ.
เปิด	ก. เบื่อ, ระอา, หนีไป, หน่ายแหนง.
เปือง	ว. เร็ว, รีบ, ด่วน, ไว.
แป่	ก. รื้อ, ทำลาย.
แปก	ว. คล้าย, เหมือน, ราวกับ.
แปง	ก. จัดสร้าง, ประดับ, จัดให้งาม, ตกแต่ง, กลับกลาย, เปลี่ยนรูป, จำแลง.
แปน	ว. เปล่า, โล่ง, เตียน.
แปบ	ว. ติด, ถึง, จรด.
แปว	น. เปลว, เปลวไฟ.
แปะ	ว. ใกล้, ชิด เช่น นั่งใกล้ เรียก นั่งแปะ, ติด.
ไป่	ว. ไม่, ยัง.
ผ
ผญา	น. ปัญญา, ความฉลาด, ปรัชญา.
ผยอง	ก. เผ่นโผน, เหาะไป.
ผวน	ก. กลับ, หวน, เปลี่ยน.
ผ่อ	ก. ดู, คอยดู, พบ.
ผอก	ว. เหลือเกิน, เกินไป, เกินขีด. ผอกพ้น ก็ว่า.
ผอกพ้น	ว. ดู ผอก.
ผอง	สัน. ถึง, จนกระทั่ง.
ผ่อน	ก. ลด, ถอย, หย่อน.
ผ่อนผญา	ว. ปัญญาอ่อน, ด้อยปัญญา. ผญาผ่อน ก็ว่า.
ผัด	ก. หมุน, หมุนไป, เคลื่อนไป.
ผัน	ก. หนุน, วอกแวก, ไม่นิ่ง, ไม่คงที่, เปลี่ยน, จับ, คลึง, พัน.
ผันผยอง	ก. เหาะไป, กระโดดไป.
ผากฎ	ก. ปรากฏ, เปิดเผย.
ผาด	ก. เดิน, โคจร.
ผานผาน	ว. โดยด่วน, โดยเร็ว, ไม่รอช้า.
ผาบ	ก. ปราบ, ทำให้ราบคาบ.
ผาม	น. ปรำ, โรงพิธี.
ผาย	ก. เผย, พูด, ขยายความ, เปิด. บอก.
ผาย	ก. เดิน, ไป.
ผ้าย	ก. ไป, มา.
ผาลา	น. โล่.
ผาสาท	น. ปราสาท, ราชมณเทียร.
ผู้ผ่านพื้น	สำ. พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน.
เผลียง	ก. ทุบ, ตี, ผ่า, ทำลาย.
เผิ่ง	น. ผึ้ง. น้ำเผิ่ง = น้ำผึ้ง.
เผียง ๆ	ว. เสียงอื้ออึง.
เผี้ยน	ว. หมด, สิ้น, เตียน, หมดเกลี้ยง.
เผือ	ส. ใช้แทนตัวผู้พูด เช่นเดียวกับ กู, ข้า, ฉัน, กระผม, ดิฉัน (บุรุษที่ ๑).
แผ่	ก. ขยายออก, ทำให้บางหรือแบน, ขอหรือเรี่ยไร.
แผ้ว	ก. ถาง, กวาด, ทำให้เตียน.
โผด	ก. โปรด, เอ็นดู, กรุณา, ปรานี.
โผดผาย	ก. เมตตา, ปรานี. โผด หรือผายโผด ก็ว่า.
ใผ	ส. ใคร, ผู้ใด.
ฝ
ผั้น	ก. เคล้ากัน, คละกัน, ปะปนกัน, ยึดกัน.
เฝือ	ก. เกี่ยวพัน, พัวพัน, เกี่ยวกัน, ผูกพัน.
แฝง	ก. แอบ, แนบ, ชิด, แนบสนิท.
พ
พระกึด	น. ชื่อตัวละครในวรรณคดีอีสาน.
พระพาน	น. ชื่อตัวละครในวรรณคดีอีสาน.
พระยากาบิน	น. ชื่อตัวละครในวรรณคดีอีสาน.
พลหร	น. ผู้นำไปซึ่งกำลัง, ม้า.
พลอย	ว. ร่วมด้วย, ประสบด้วย, ตามไปด้วย, กลับตาลปัตร.
พลอย	ก. พลัดพราก, จากไป, คนที่พ่อแม่ตายจาก เรียกกำพลอยคู่กับกำพร้า, เปล่าเปลี่ยว, เดียวดาย.
พลายสาร	น. ช้างตัวผู้.
พ่อง	ว. บ้าง, บางสิ่ง, บางอย่าง, บางคน. บางพ่อง หรือบางพ่องหรือลางพ่อง ก็ว่า.
พัด	ว. ก็เลย, แล้วก็. ผัด หรือผั้น ก็ว่า.
พันตา	น. พระอินทร์.
พันธะนัง	น. การผูก, การมัด, เกี่ยวพัน, กอดเกี้ยว.
พั้ว	น. กลุ่ม, พะวง, ช่อ.
พา	น. ภาชนะ, สำรับใส่อาหาร.
พากย์	น. คำพูด, คำบอก.
พ่าง	ว. ใกล้, เสมอ, แทบ, ชิด.
พาบ	ว. พร้อม, พร้อมกับ.
พาบๆ	ว. เป็นประกาย, วูบวาบ, วาบๆ.
พ่าย	ก. หนีไป, แพ้, สู้ไม่ได้, ทนไม่ได้.
พิดาน	น. เพดาน, ที่ดาดหลังคา.
พี้	ว. นี้, ที่นี้. เพี้ย ก็ว่า.
พีชะ	น. พืช, ผัก, ผลไม้. พีช ก็ว่า.
พึง	น. หมู่, เหล่า, ฝูง, พวก.
พึง	ก. ขยาย, แผ่, แผ่แม่เบี้ย.
พือ	ก. คลี่ออก, กางออก.
พุ้น	ว. โน่น, โน้น.
เพ	ก. พัง, ชำรุด, แตกหัก, ทะลาย.
เพ็ง	ว. วันพระจันทร์สว่างเต็มดวง, วันเพ็ญ.
เพท	น. ความรู้, ความรู้ทางศาสนา, คัมภีร์ของพวกฮินดู.
เพศ	น. รูปร่าง, ลักษณะ, อาการ.
เพิ่ง	ก. พึ่ง, อาศัย, พึ่งพิง.
เพิ่ง	ว. พอ, เหมาะ, ควร.
เพิน	ก. ชู, ยก.
เพิ่น	น. ท่าน, เธอ, เขา, เพื่อน.
เพิ่น	น. เพื่อน.
เพียง	ว. เท่า, แค่, เสมอ, พอ.
เพี้ยง	ว. เท่า, แค่, เสมอ. พอ, เหมือน, สมควร.
แพ ๆ	ว. พล่าม, พูดพล่าม.
แพ้	ก. สู้ได้, ทนได้, ชนะ, ตรงข้ามกับพ่าย.
แพง	ว. ใช้เป็นคำเรียกสิ่งหรือคนที่ตนรักมาก เช่นลูกว่า แพง เช่น แพงแสน, แพงล้าน, แพงศรี เป็นต้น.
แพง	ก. รัก, หวงแหน, สงวน.
แพงแก้ว	ว. มีค่ามาก, มีค่าดังแก้ว, หวงแหนมาก.
แพงล้าน	ว. มีค่ามาก, เป็นที่หวงแหนมาก.
แพน	น. หอก.
โพธิสัตว์	น. ท่านผู้ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า.
โพย	น. อันตราย, ภัย.
ฟ
ฟ้ง	ก. ปลิว. ตลบ, กระเด็น, ซ่าน.
ฟ้อน	ก. รำสลับเสียงดนตรี. ส่วนมากว่า ฟ้อนรำ เช่น รำวง เป็นต้น.
ฟัก	ก. สับ.
ฟาย	ก. กำ.
ฟ้าว	ว. รีบ, ด่วน, เร่งรัด.
ฟ้าวฟั่ง	ว. รีบเร่ง. ฟั่งฟ้าว ก็ว่า.
ฟีฟื้น	ว. สะเทือน, เลื่อนลั่น.
ฟุน	ก. โกรธเป็นไฟ, โกรธจัด.
เฟือน	ว. สะเทือน, สะท้าน, หวั่นไหว.
เฟือย	ว. อ่อนช้อย, งดงาม.
ภ
ภาคพื้น	น. ความหลัง, เรื่องราวแต่อดีต.
ภู	น. ภูเขา, เขา, ดอย.
ภูชัย	น. พระเจ้าแผ่นดิน.
ภูธร	น. เจ้าแผ่นดิน, เจ้าชีวิต, ราชา, มหากษัตริย์.
ภูมี	น. เจ้าแผ่นดิน, เจ้าชีวิต, ราชา.
ภูวนาถ	น. ราชา, มหากษัตริย์, เจ้าแผ่นดิน.
ม
มณฑล	น. บริเวณ, เขตแดน.
มนุสสา	น. มนุษย์, คน.
มโน	น. ใจ. มโนทวาร = ทางใจ.
ม้ม	ก. พ้น, รอด, เลย.
มวล	ว. ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, ทั้งปวง, ทั้งมวล, พร้อมกัน.
มหาด	น. ข้าราชการในราชสำนัก.
มหานิล	น. แก้วสีดำสนิท, แก้วสีดำที่มีค่ามาก.
มอด	น. แมลงปีกแข็งขนาดเล็ก ชอบเจาะกินเข้าไปในวัสดุต่าง ๆ ทำให้เป็นพรุนทั่วไป.
มอมม่อ	ว. มอมแมม, สกปรก, ต่ำ ๆ, ง่าย ๆ, ปอน ๆ.
มัก	ก. ชอบ, พอใจ, รัก, ต้องการ.
มัว	ก. มืด, ลุ่มหลง, มัวเมา, ไม่สว่าง.
มั้ว	ก. สร่าง, หมด, สิ้น.
ม้าง	ก. รื้อ, ทำลาย, ล้าง, ทำให้แตกกระจาย, พัง.
มาดา	น. มารดา, แม่, หญิงผู้ให้กำเนิด.
มาบ	ว. ประกายแสงเลื่อมพราย. มาบ ๆ ก็ว่า.
ม่าย	ก. เดินกรีดกราย.
มาย ๆ	ว. สดชื่น, เบิกบาน.
มิ่ง	น. ชู้รัก, คนรัก, สามี, เพื่อนรัก, สิ่งที่เป็นมงคลแก่ชีวิต.
มี	ว. ไม่, ไม่มี เช่น มีมาย = ไม่คลาย, มีบัง - ไม่บัง, มีไฮ้ = ไม่ยากจน, มีช้า = ไม่ช้า.
มี่	ว. อึกทึก, เซ็งแซ่.
มื้อ	น. วัน. วันนี้ เรียก มื้อนี้.
มุงคุล	น. มงคล, ความสุข, ความเจริญ, ความสวัสดี, ความสำเร็จ.
มุดมอด	ก. ดับ, สลาย, ตาย.
มุนตรี	น. มนตรี, ที่ปรึกษา, ผู้แนะนำ.
เมขลา	น. นางเทพธิดาประจำสมุทร.
เมฆ	น. กำแพง.
เมโฆ	น. เมฆ.
เมี้ยน	ก. ตาย, ดับ, สิ้น.
เมือ	ก. กลับไป.
แม้ว	ก. มุ่งหมาย, ปรารถนา, ชอบใจ.
ย
ยน ๆ	ว. ขวักไขว่, ยั้วเยี้ย.
ยล	ก. มอง, ดู, แลดู.
ยวง	ว. ยาว.
ยวง	ว. ขาวใส, ขาวเป็นมัน.
ยอ	ก. ยก, ชูขึ้น, ยื่นให้.
ยอ	ก. ชม, ยกย่อง, พูดให้ถูกใจ.
ยอง	น. ปุย เช่น ปุยนุ่น = ยองนุ่น.
ย้อง	ก. ยกย่อง. สรรเสริญ.
ย้อย	ก. หยาด, หยด, ไหล.
ยัง	ก. มีอยู่, คงอยู่, ปรากฏอยู่.
ยั้ง	ก. หยุด, พัก, หยุดพักชั่วคราว.
ยัวรย้าย	ก. เดิน, เคลื่อนที่, ย้ายออก.
ยาด	ก. แย่ง. ชิง. ยาดแย่ง ก็ว่า.
ยาบ ๆ	ว. อาการที่โบกหรือกระพือขึ้นลงช้า ๆ เช่น ธงปลิวยาบ ๆ, แพรวพราว, ระยิบระยับ, อาการเคลื่อนไหวไปมาต่อเนื่องกันเป็นกลุ่ม, เคลื่อนไปเป็นแถว, เดินไปเป็นขบวน.
ย่ำ	ก. เหยียบหนักๆ, ทำซ้ำ ๆ.
ยิน	ก. รู้สึก, ความรู้สึก, ได้ฟัง ส่วนมากว่าได้ยิน. ยินแค้น ก. รู้สึกแค้น, ยินอาย ก. รู้สึกอาย.
ยึ่ง	ว. อาการแตกกระจายออกไปพร้อม ๆ กัน เช่น เผิ้งแตกยึ่ง = ผึ้งบินแตกกระจายออกจากรัง.
ยู	ว. สนุก, ถนัด, สะดวกสบาย, เพลิดเพลิน. เป็นคำย่อจากคำว่า ยูท่าง หมายถึง สะดวกสบาย เช่น เข้าน้ำมากยูท่างกิน - มีข้าวปลาอาหารกินอย่างสะดวกสบาย.
ยูท่าง	ก. ทำด้วยความเบิกบานใจ, สนุก, เพลิดเพลิน.
เยอ	ว. เนอ. เป็นคำช่วยกริยาแสดงความหมายตกลง หรือร้องขอ เช่น มาเยอ = มาเถิด.
เยีย	น. ยุ้ง, ฉาง ยุ้งสำหรับใส่ข้าวเปลือก เรียก เยียเข้า, เยียสาง = ยุ้งฉาง.
เยื่อง	ว. อย่าง, ชนิด, ประเภท.
แยง	ก. พินิจดู, ตรวจดู, ส่องดู, เพ่งดู, มุ่งหน้า, ประสงค์.
โยค	น. กาลเวลาที่เหมาะสมสำหรับการประกอบพิธี.
โยง	ก. ติดกัน, เนื่องกัน, ต่อ ๆ กัน.
โยธา	น. ทหารหาญ.
โยม	ก. ยอม, จำนน, ยอมแพ้.
ใย	น. เส้นเล็กๆ บางๆ.
ไย่ไย่	ว. เป็นแถวเป็นแนว, เรียงสลอน.
ร
ระดู	น. ส่วน, คราว, สมัยของอากาศ ปีหนึ่งแบ่งออกเป็น ๓ ส่วน หรือ ๓ ระดู.
รัตนัง	น. แก้ว.
รัสสี	น. นักบวชผู้อยู่ในป่า, ชีไพร่, ผู้แต่งพระเวท.
ริจนา	ก. รจนา, แต่ง, ประพันธ์.
รือ	สัน. หรือ.
ฤ
ฤทธี	น. ฤทธิ์, อำนาจศักดิ์สิทธิ์, ความสำเร็จ, อานุภาพ, ความขลัง.
ล
ลด	ก. ปลง, วาง, สละ.
ลนลาบ	ก. ไหม้, ลวก, แผดเผา.
ลวง	ว. บอกระยะสั้น ยาว กว้าง แคบ สูง ต่ำ เป็นต้น.
ลวด	ว. พร้อมกับ, เลย.
ลวน	ก. ก่อกวน, กลั่นแกล้ง, ท้าทาย.
ลวาด	ก. ทา, เท, ลาด เช่น ลวาดพื้น ถ้าทาบาง ๆ หรือเพียงเล็กน้อยว่า แลด.
ละ	ก. ปล่อย, วาง, ทิ้ง, สละ.
ลา	น. สัตว์พาหนะชนิดหนึ่งรูปร่างคล้ายม้า แต่ตัวเล็กกว่า มีปลายหางเป็นพวง.
ลา	น. ดาบ. ลาคำ = ดาบทอง.
ลาง	ว. บาง, บ้าง เช่น ลางเทื่อ = บางที, ลางที.
ล้าย	ว. ดารดาษ.
ล่าว	ว. อาการล้มระเนระนาด เช่น ต้นไม้ล้มล่าว.
ล้าว	ว. ต่าง, แปลก, ไม่เหมือน, ผิดปกติ.
ล่ำ	ก. แล, แลดู, เล็ง, มอง.
ล้ำ	ก. ล่วงเกินเข้าไป, พ้น, เหลือ, เลย, เกิน.
ล้ำ	ว. ประเสริฐ, ยิ่ง, ใหญ่.
ลีลา	ก. เดิน, ไป.
ลีล้าย	ก. เดินเป็นแถวเป็นแนว, เดินกันเป็นขบวน.
ลื่น	ว. เกิน, กว่า, เลย, เกินกำหนด.
ลือ	ก. เลื่องลือ, แผ่กระจายไป.
ลือชา	ก. ลือกันไปทั่ว, ลือโด่งดัง. ชาลื้อ ก็ว่า.
ลุ	ก. บรรลุ, ถึง, ประสพ, บรรจบ.
ลุก	ก. มาจาก, ออกจาก, เคลื่อนตัวขึ้น, ตั้งขึ้น, ชูชันขึ้น, โพลงขึ้น.
ลุน	ว. ภายหลัง, ทีหลัง, หลัง.
ลุ่ม	ว. ใต้, ข้างล่าง, ที่ต่ำ, ตรงข้ามกับคำว่า เทิง.
ลุ่มฟ้า	น. แผ่นดิน เช่น ผู้มีอำนาจปกครองคนในแผ่นดิน เรียก เจ้าลุ่มฟ้า = เจ้าแผ่นดิน.
เล็ว	ก. โต้, รบศึก, ทะเลาะโต้เถียงกัน.
เลา	น. ยุ้งข้าว.
เล้า	น. ยุ้งข้าว.
เลิก	ว. ลึก.
เลิง	ว. บ่อยๆ, เรื่อยๆ, เสมอๆ.
เลียน	ก. จัดเป็นแถว, เรียงกัน, เรียง, เรียงราย, แถวแนว.
แลง	ว. เวลาเย็น หรือก่อนค่ำ, เวลาตะวันจวนจะตกดิน.
แลน	น. สัตว์เลื้อยคลานชนิดหนึ่ง ลักษณะคล้ายกิ้งก่า แต่ขนาดใหญ่กว่า = ตะกวด.
แลบ	ว. ละเอียด, อ่อน.
โลม	ก. พูดจาเกลี้ยกล่อม, เอามือประคองลูบให้รู้สึกว่ามีความเอ็นดูรักใคร่.
ว
วงศา	น. ตระกูล, เชื้อสาย, เผ่าพันธุ์.
วรรณ	น. ผิวพรรณ, สี.
ว้อนว่อน	ว. เสียงดังจากระยะไกล เช่น เสียงนกร้อง เป็นต้น.
วะ	ก. เว้น, ปล่อย.
วัตถัง	น. ผ้า, เสื้อผ้า, เครื่องนุ่งห่ม.
วันทา	ก. ไหว้, แสดงอาการเคารพ.
วัลลี	น. เครือเขา, เถาวัลย์, ไม้เถา. วัลย์ ก็ว่า.
วัสสา	น. ปี, พรรษา, ฝน.
วิไชยนต์	น. ชื่อวิมานหรือรถของพระอินทร์, ปราสาททั่วไปของหลวง. เวชยันต์, วิไชย ก็เรียก.
วิญญาณ	น. ความรู้แจ้ง, ความรู้สึกทางอายตนะทั้ง ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ.
วิตก	ก. นึก, คิด, ตรึก.
วิมาน	น. ที่อยู่ของเทวดา หรือพระมหากษัตริย์.
วี	ก. พัด, โบก, กระพือ.
วุฏฐิ	น. ฝน, น้ำฝน.
เวน	ก. มอบให้, ยกให้ครอบครอง.
เวสสุวัณ	น. ชื่อท้าวจาตุมมหาราชองค์หนึ่งประจำอยู่ทางทิศอุดร.
เวหา	น. อากาศ, ที่ว่าง.
เว้า	ก. พูดจา, พูดคุย, สนทนา, กล่าวบอก.
เวียง	น. เมือง, เมืองหลวง, เมืองที่มีกำแพงล้อมรอบ, กำแพง.
เวียน	ก. หมุนวน.
แวน	ว. มาก, ยิ่ง, เร็ว, พลัน.
แว่นฟ้า	น. เป็นคำใช้เรียกหญิงสูงศักดิ์, งดงาม, ล้ำเลิศ.
ศ
ศรัทธา	น. ความเชื่อถือ.
ศาสตรศิลป์	น. ความรู้เกิดจากการศึกษาเล่าเรียน.
เศิก	น. การรบกัน, การสู้กัน.
ส
สกุณา	น. นกตัวผู้, นกหลายตัวรวมทั้งตัวผู้และตัวเมีย.
สกุณี	น. นกตัวเมีย.
สงสาร	น. การท่องเที่ยวไป, การเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในวัฏฏะ ๓ โดยปริยายหมายถึง ภพหรือโลกที่อยู่อาศัยของสรรพสัตว์.
สน ๆ	ว. ขวักไขว่, ยุ่งเหยิง, สับสน, พลุกพล่าน.
สบ	ก. พบ, ปะ, บรรจบ, ถูก, พอดีกัน, ประสงค์ให้เข้ากัน.
สม	ว. เหมาะ, พอดี, รับกัน, เหมือนกัน.
สม	ก. ประสม, ร่วมกัน, รวมกัน, ผสม.
สมประมาณ	ก. กะประมาณ, คะเน, คำนวณ.
สมภาร	น. บุญบารมีที่เคยได้ทำไว้, อำนาจวาสนา.
สรง	ก. อาบน้ำ, รดน้ำ.
สลอน	ว. ซึ่งอออยู่มากมาย, สล้าง, สพรั่ง. ซึ่งชูขึ้นพร้อมกัน.
สลา	น. หมาก, ผลไม้.
สลาด	น. ฉลาด, รอบรู้.
ส่วง	ก. แข่ง, แข่งขัน เช่น ส่วงเฮือ = แข่งเรือ.
ส่วย	ว. เรียว, แหลม, ลด, ลักษณะลดลงจนเป็นมุม.
สว่าย	ก. ชำระ, ล้าง. ส่วย ก็ว่า.
สอด	ก. ผ่าน, ทะลุ, แทรก.
สอดแส้ว	ก. หนี, หลบหลีก, เลี้ยวไปมา.
สะ	ก. สละ, ละ, ทิ้ง, ปล่อยวาง, บริจาค, ผละออก.
สะเด็น	ก. กระเด็นตก, ถูกเหวี่ยงตก.
สะบัดไชย	น. กลองสะบัดชัย กลองชนิดใหญ่และยาว ใช้ตีเสพเจ้าเมือง.
สะหาว	ว. อวดเก่ง, จองหอง.
สัง	ว. อะไร, ทำไม, ไฉน.
สังขยา	น. การนับ, การคำนวณ, จำนวน.
สังคีบ	น. ชื่อตัวละครในวรรณคดีอีสาน.
สังวาล	น. สร้อยเครื่องประดับชนิดหนึ่งใช้คล้องสะพายแล่ง.
สัตตะ	ว. เจ็ด, จำนวน ๗.
สัน	ว. อย่าง, แบบ เช่น สันเก่า = อย่างเก่า, แบบเดิม.
สันใด	ว. อย่างไร, เช่นไร, ไฉน, ฉันใด.
สั่นสาย	ก. สั่นสะท้านเพราะความกลัว.
สับ	ก. จิก, ใช้ของมีคมฟันลงไปที่วัตถุ.
สัพพะ	ว. ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, ทั้งมวล, ทุกอย่าง.
สัพพัญญู	น. ผู้รู้ทุกสิ่ง, พระนามของพระพุทธเจ้า.
สาธุการ	น. การเปล่งเสียงว่าดี, การแสดงความเห็นว่าดีว่างามด้วย.
สาร	น. ช้าง.
ส่ำ	น. ขนาด, เท่า, เท่ากับ เช่น บ่าวส่ำน้อย = หนุ่มวัยรุ่น, สาวส่ำน้อย = สาวรุ่น.
ส่ำ	ว. หมู่, เหล่า, พวก, ชนิด.
สำบาย	ก. สบาย, ไม่อึดอัด, ไม่ขัดข้อง.
สิง	ก. กล่อม, ไกว.
สิ่ง	ว. อย่าง, ชนิด, ประเภท, คล้าย, เหมือน.
สิน	ก. ตัด ตัดคอ เรียก สินคอ.
สิน	ว. ด้วน, ขาด. ตัด.
สิมพลีจัน	น. ชื่อตัวละครในวรรณคดีอีสาน.
สิ้ว	ว. สีเขียวแก่ อย่างสีหัวเป็ดตัวผู้.
สี	ก. ถู, ขัด, ทำความสะอาด.
สีฮง	น. อาวุธชนิดหนึ่ง.
สึงหลึง	ว. อาการนิ่งนึกอย่างตรึกตรอง.
สุเมรุ	น. ภูเขาสิเนรุ.
สุริเยศ	น. พระอาทิตย์.
สู	ส. คำใช้แทนชื่อบุคคลผู้ที่เราพุดด้วย (บุรุษที่ ๒) ท่าน, เอ็ง, มึง, แก, เจ้า.
สูนกล้า	ก. ตกกล้าโดยไม่ต้องแช่ข้าวบนที่ดอนไม่มีน้ำ ไถแล้วหว่าน เสร็จแล้วคราดกลบอีกทีหนึ่ง.
สูรย์	น. พระอาทิตย์, ดวงตะวัน.
เสถียร	ว. มั่นคง, แข็งแรง, ยั่งยืน.
เสนห์	น. ความเสน่หา, ความรัก, ความเยื่อใย.
เสเนศ	น. เสนา. ข้าราชบริพาร.
เสลา	ว. สวย, งาม, เกลี้ยงเกลา, โปร่ง = เฉลา.
เสลียว	ว. เฉลียว, มีไหวพริบดี.
เสิน ๆ	ว. ขวักไขว่, คนจำนวนมากกำลังเคลื่อนขบวน.
เสี้ยง	ว. หมด, สิ้น, ทั้งหมด, ทั้งสิ้น.
โสพาบ	ว. เสมอ, เท่ากัน, ไม่เกินกัน.
ห
หงัด	ก. สงบ, นิ่ง, เงียบ ย่อมาจากคำว่า สงัด.
หน	ก. หันกลับ, ถอยกลับ, หมุนกลับ, หวาดหวั่น.
หนํ่าๆ	ว. กระหนํ่า, ซํ้า, เติม.
หนี้	ว. นี่, อยู่ใกล้ ๆ เช่น อยู่หนี้ = อยู่นี่.
หมั้น	ว. เหนียว, ทนทาน, แน่น, คงทน เช่น จับให้หมั้น = จับให้แน่น.
หมาก	น. ผลไม้, ต้นไม้.
หมูบ	ก. หมอบ, นอนคว่ำ.
หลอ	ก. เหลือ เช่น บ่หลอ = ไม่เหลือ.
หลอนท่อ	สัน. เพียงแต่, แต่ว่า. ลอนท่อ ก็ว่า.
หล่า	น. เครื่องมือสำหรับปั่นไหมหรือด้าย.
หล่า	ก. เปลี่ยน, เปลี่ยนแปลง, กลับกลาย.
หลาก	ว. ต่าง ๆ, แปลก, ประหลาด, แปลกใจ, ผิดปกติ, อัศจรรย์.
หลาง	ว. หาก, เลย, พลอย.
หลาม 	ว. กรู, พรั่งพรู, หลั่งไหล.
หลิง	ก. เล็ง, มอง, แลดู, คำนึง.
หลิ่ง	น. ตลิ่ง, ฝั่งน้ำ.
หลิ้น	ก. เล่น. เหล้น ก็ว่า.
หวน	ก. เวียนกลับ, วกกลับ, ทวน, ทวนกลับ, กลับซ้ำใหม่.
หว่าง	น. ที่. ช่อง, ส่วนกลาง = ระหว่าง.
หอ	น. ปราสาทอันเป็นที่ประทับของเจ้านายหรือที่อยู่ของพระเถระผู้ใหญ่เรียกหอ.
หอขวาง	น. ปราสาทหลังใหญ่.
หอชัย	น. เรือนที่ประทับของกษัตริย์. หอคำ ก็ว่า.
หอด	ก. เป็นทุกข์. เสียใจ, ทรมาน มักใช้คู่กับคำอื่น ๆ ว่า หิวหอด, หอดไห้ เป็นต้น.
หอด	ก. หิว, อยาก, กระหาย.
ห่อน	ว. เคย เช่น บ่ห่อนเห็นห่อนฮู้ = ไม่เคยเห็นไม่เคยรู้.
หั้น	ว. นั้น, ที่นั้น.
หับ	ก. ปิด, งับ เช่น หับปักตู = ปิดประตู.
หัว	ก. แสดงอาการขบขัน, ยิ้มแย้ม.
หัวที	ว. ทีแรก, ครั้งแรก.
หัสดีลิงค์	น. สัตว์ป่าหิมพานชนิดหนึ่ง หัวเป็นช้าง ตัวเป็นนก มีกำลังเท่ากับช้าง ๕ เชือก. หัสไดลิงค์ ก็เรียก.
ห่า	น. ฝนที่ตกลงมามากๆ เรียก ห่าฝน.
ห้าง	ก. ตบแต่ง, ตระเตรียม.
ห้าว	ก. คึกคะนอง.
หินศิลาอาสน์	น. ที่ประทับของพระอินทร์. หินศิลา ก็ว่า.
หิวหอด	ก. กระวนกระวายใจ, เดือดร้อนใจ.
หิวไห้	ก. ร้องไห้อย่างรันทด.
หื่น ๆ	ว. เสียงดังอย่างนั้น เช่น คนจำนวนมากพูดกันเสียงดังอื้ออึง.
หือละแห่น	ว. เสียงม้าร้อง, เสียงแหลมเล็ก.
หุ้ม	ก. ห่ม, คลุม, โอบ, ครอบ, ปก.
หูฮา	น. หมอดู, หมอบอกฤกษ์ยาม, นักทาย.
เหง้า	น. ภรรยา.
เหง้า	น. ต้นตระกูล, ต้นตอของพืช. ฮากเหง้า ก็เรียก.
เห็น	น. สัตว์สี่เท้าจำพวกชะมด = อีเห็น.
เหนี่ยว	ก. ขอร้อง, วิงวอน.
เหม้น	น. สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม มีฟันแทะขนาดใหญ่ ลำตัวมีขนแหลมแข็ง ขาสั้น ขาหน้ามีเล็บแข็ง ใช้ขุดดินกินพืช = เม่น.
เหมือย	น. สัตว์สี่เท้าชนิดหนี่งในสกุลหมี แต่ตัวใหญ่กว่าหมี.
เหล้น	ก. เล่น. หลิ้น ก็ว่า.
เหลาหล่อ	ว. หล่อ, งาม.
เหลือหัว	น. เหนือหัว, ใช้เรียกพระสงฆ์ หรือผู้ที่ตนเคารพมาก.
เหลื่อม	ก. เลยไป, ล้ำไป, บัง, ทับ, ปก, ครอบ.
เหลื้อม	ว. ปราสาทราชมนเทียร ที่มีสีเหลืองอร่ามงามตา, แสงแพรวพราว, แวววาว.
เหลื่อมงำ	ก. ครอบงำ, ปกป้อง, คุ้มครอง.
เหิง	ว. ช้า, นาน, ไหน, เมื่อไร. หึง ก็ว่า.
เหียน	ก. เกี่ยว, พัน, เกาะ.
แหน	ก. แห่, เฝ้า, ล้อม.
แห้น	ก. แทะ, ใช้ฟันหน้ากัด.
แหน้น	ว. แน่น.
โหร	น. หมอดูประจำราชสำนัก, นักทำนาย.
ไหงหงั่น	ก. กระเทือน, สะท้าน, หวั่นไหว.
ไหล	ก. ลอยแพ, จับคนไม่ดีใส่แพแล้วปล่อยให้ไหลไปตามเวรตามกรรม.
อ
อนตาย	น. อันตราย, ภัยพิบัติ.
อนันต์	ว. มากมาย, ไม่มีที่สิ้นสุด.
อโนม	น. แม่น้ำ, ชื่อแม่น้ำอโนมา.
อ้ม	น. สัตว์สี่เท้าจำพวกอีเห็น เรียก เห็นอ้ม = ชะมด.
อร	ว. งาม, สวย, น่ารัก.
อรชร	ว. เงียบสงัด. ออนซอน ก็ว่า.
อวน	ก. นำ, พา อวนหน้า = นำหน้า, ป่าวร้อง, ชักชวน, ต้อน.
อวน	ส. เป็นคำใช้แทนชื่อของผู้พูดและผู้ที่เราพูดด้วย (บุรุษที่ ๑ และที่ ๒). พะอวน ก็ว่า.
อวน	น. พี่, น้อง อวน หมายถึงคนที่รักกันใช้เรียกได้ทั้ง ๒ ฝ่าย.
ออด ๆ	ว. อ้อนวอนไม่หยุด, แล้ว ๆ เล่า ๆ, พร่ำเพรื่อ.
ออดหลอด	ว. เกลี้ยงกลม คนที่มีลักษณะเกลี้ยงกลม เรียก งามออดหลอด.
ออม	น. ภาชนะสานด้วยตอก ยาชันรูปคล้ายหม้อแต่ไม่มีคอใช้ใส่น้ำ. กะออม ก็เรียก.
ออย	ก. ปลอบ, เอาใจ, โอ๋.
อ้อยอิ่น	ว. อ่อนหวาน, นิ่มนวล, เนิบนาบ. อ้อยอิ่ง ก็ว่า.
ออระควน	ว. อ้อยอิ่ง, ครางครวญ.
อ้อล้อ	ว. กลมเล็ก. ถ้าใหญ่ว่า โอ้โล้.
ออละหาย	ก. อันตรธาน, หาย, ค่อย ๆ หมดไป.
อ้ออิ่ง	ว. เนิบนาบ, เชื่องช้า.
อักโข	ว. มาก, หลาย คำเต็มว่า อักโขภิณี.
อัด	ก. ปิด เช่น อัดปักตู, อุด เช่น อัดฮู.
อั้น	ว. นั้น, อย่างนั้น.
อัสสา	น. ม้า.
อาคม	น. เวทย์มนต์, คาถา.
อาจิณ	น. การสั่งสม, ความประพฤติเนือง ๆ.
อาชญ์	น. อำนาจ, เจ้าเมือง. ผู้เป็นใหญ่, คำสั่ง, คำบังคับ. อาชญา ก็ว่า.
อาชญา	น. ดู อาชญ์.
อาชาไนย	ว. ม้าที่ฝึกดีแล้ว.
อาธรรม	ว. ไม่เป็นธรรม, ไม่เที่ยงธรรม, ต่ำทราม.
อ้าว	ก. เผ่น, กระโจน.
อาสน์	น. ที่นั่ง, บัลลังก์, ที่สำหรับนั่ง. อาสนะ, อาสนา หรือ สนา ก็ว่า.
อาฮง	น. อาาธชนิดหนึ่ง.
อำ	ก. ปกปิด, ปิดบัง, อำพราง.
อํ่าอิ่ง	ว. ไพเราะ, เพราะพริ้ง.
อิด	ก. โรยแรง, อ่อนกำลัง, อ่อนแรง.
อิดอ่อน	ว. เหนื่อย, เมื่อยล้า.
อินตา	น. พระอินทร์.
อิ่นอ้อย	ว. เชื่องช้า, ครวญคราง, แสดงอาการสำออยเพื่อต้องการผู้ปลอบโยน. อิ่งอ้อย ก็ว่า.
อิ่น ๆ	ว. อ้อยอิ่ง, ฉอเลาะ, ออเซาะ.
อีดู	ก. เอ็นดู, สงสาร.
อี่หลี	ว. จริง, แท้จริง.
อึน	ว. ชื้น. ชุ่ม, ชุ่มฉํ่า.
อึนเอ้า	ก. อบอ้าว, ร้อนจนเหงื่อชุ่ม.
อือทือ	ว. มาชุมนุมกันจำนวนมาก.
อุกขลุก	ว. เดือดร้อน, วุ่นวาย.
อุดร	น. อุตตรกุรุทวีป, ทวีปที่อยู่ด้านทิศเหนือของโลก.
อุดรกุรุทีป	น. อุตตรกุรุทวีป เป็นชื่อทวีปหนึ่งในจำนวนสี่ทวีป ซึ่งถือว่าเป็นทวีปที่มีความสุขสมบูรณ์.
อุตตร, อุตร	ว. เหนือ, อุดร เช่น หนอุตตร = ทิศเหนือ.
อุทธังราชา	น. ชื่อฤกษ์, ฤกษ์บนเป็นราชาฤกษ์.
อุบาทว์	น. อัปรีย์, จัญไร, อันตราย, ภัยพิบัติ. ความขัดข้อง.
เอ้	ก. แต่งตั้ง, ประดับ, ตกแต่ง, เสริมสวย.
เอิก	น. อก, หน้าอก.
เอิ้น	ก. เรียก, ตะโกนหา.
เอื้อน	ก. หยุด. ฝนหยุดตก เรียก ฝนเอื้อน.
เอื้อม	ก. โอบอุ้ม, คุ้มครอง.
โอด	ก. อวด, คร่ำครวญ.
โอดสะหาว	ก. อวดเก่ง, หยิ่ง, ผยอง.
อฺย
อฺย	อฺย หรือ ย มี อ นำ ทางภาคกลางมีใช้เขียนอยู่ ๔ คำ คือ อย่า อยู่ อย่าง อยาก ซึ่งเป็นคำออกเสียงทางเพดานปาก ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีอักษรที่ใช้เขียนอย่าง อฺย อยู่ตัวหนึ่ง เรียกว่า ตัวหยอ หรือ หยอหยาดน้ำ จัดอยู่ในหมู่อักษรกลาง ออกเสียงทางเพดานปากเช่นเดียวกัน ในศัพทานุกรมนี้ใช้ อย แทนตัวหยอหยาดน้ำ.
อฺยอง	ก. อาการเดินเบา ๆ, อาการค่อย ๆ ย่องไป, ลีลาศ.
อฺย้อง	ก. แต่งตัว, ประดับ, ตกแต่ง.
อฺย่อน	ก. ค่อยๆ ผ่อนลงจากที่สูง, ทุเลา, ไม่ตึง, ห้อยลง, ย้อยลง, ยาน, ถอย เช่น มีอย่อน = ไม่ถอย.
อฺย้อน	ก. โยนให้กระเด็นไป, ขึ้นลง ๆ, กระแทกลง หรือดันขึ้นเพื่อปรับให้อยู่ในระดับที่ต้องการ.
อฺย่อนอฺย้าน	ก. กลัว, หวาดกลัว.
อฺยั้ง	ก. หยุด, พัก, ยั้ง, ชะงัก.
อฺยาด	น. หยด, หยดน้ำ.
อฺยาดน้ำ	ก. กรวดน้ำ การแผ่ส่วนบุญอุทิศไปให้ผู้ตายด้วยวิธีหลั่งน้ำ.
อฺย้าน	ก. กลัว, ยั่น, ประหวั่น, พรั่นพรึง.
อฺยาย	ก. กระจาย, จ่ายแจก, แบ่ง, ปัน, ให้เช่น ตักมาอฺยายหลานชายให้คู่.
อฺย้าว	น. บ้าน, เรือน, ที่อยู่อาศัย.
อฺยำ	ก. เคารพ, นับถือ, เกรง.
อฺยืด	ก. ขยายออก, ดึงออกให้กว้าง.
อฺยืน	ก. ยืน.
อฺยื้อ	ก. ยื่นมือไปเพื่อหยิบของในที่ไกลมือ = เอื้อม.
อฺยุด	ก. หยุด, พัก.
เอฺย็น	ว. เย็น, ไม่ร้อน, หายร้อน, เวลาค่ำ.
เอฺยี้ยม	ก. โผล่ออก, มองดู, จ้องดู.
เอฺยียวว่า	สัน. แม้ว่า, ถ้าว่า, ผิว่า, หากว่า.
เอฺยียวว่า	ก. คิดว่า, เข้าใจว่า, นึกว่า.
ฮ
ฮง ๆ	ว. สุกใส, แวววาวเป็นประกาย ใช้สำหรับขนาดใหญ่, ถ้าขนาดเล็กว่า ฮอง ๆ. ฮูน ๆ ก็ว่า
ฮม	ก. รวม, ประชุม. โฮม ก็ว่า.
ฮ่ม	น. ร่มกันแดดกันฝน, ร่มเงาของต้นไม้.
ฮวง	น. พวง เช่น ฮวงดอกไม้, รวง เช่น ฮวงเข้า, รัง เช่น ฮวงเผิ้ง, ช่อ เช่น ฮวงหมากเดือย.
ฮวงฮัง	น. รวงรัง. ที่อาศัยของนก.
ฮ่วนฮ่วน	ว. เสียงดังเช่นนั้น เช่น เสียงฟ้าร้อง, เสียงลมพัด.
ฮ่วม	ก. ร่วม, อยู่ด้วยกัน, ร่วมกัน, เข้าด้วยกัน, บรรจบกัน.
ฮวาย	ก. อ่าน, ร่าย, เสกคาถา. ฮวย ก็ว่า.
ฮวาย	ก. รด, พ่น, เป่า, ล้าง, พรม, พรำ.
ฮ่อ	ก. รุมล้อม, ห้อมล้อม.
ฮอด	ก. ถึง, บรรลุ.
ฮ้อน	น. ความร้อน, ร้อน.
ฮอบ	น. รอบ, เวียนมาบรรจบกัน.
ฮอม	ก. รวบเข้ากัน, รวม, ร่วม.
ฮ่อม	น. ช่องทาง, ทาง, ร่องน้ำ เช่น ฮ่อมความคึด = แนวทางแห่งความคิด, แนวคิด.
ฮอย	สัน. ชะรอย, ผิว่า, ถ้าว่า, แม้ว่า, ฮอยว่า = ชะรอยว่า, ฮอยที่ = ชะรอยว่า.
ฮอย	น. สิ่งที่ปรากฏตราติดอยู่, สิ่งที่ถูกทำแล้วยังปรากฏให้เห็นอยู่ เรียก ฮอย.
ฮ้อย	น. ร้อย หรือจำนวน ๑๐๐.
ฮัก	ก. รัก, ชอบ, ชื่นชม, ยินดี.
ฮักษา	ก. รักษา, คุ้มครอง, ดูแล, ปกป้อง.
ฮับ	ก. รับ.
ฮาก	น. ราก, ส่วนของต้นไม้ที่อยู่ในดิน.
ฮ่าง	น. ร่าง, รูปร่าง, ตัว, โครง, ลักษณะ, เรื่องราว.
ฮาช	น. ราช, ความเป็นเจ้า.
ฮาธนา	ก. อาราธนา, เชื้อเชิญ, อัญเชิญ, นิมนต์.
ฮ้าน	น. สิ่งที่ปลูกยกพื้นขึ้นจากพื้นดิน, สิ่งที่ทำขึ้นเพื่อให้พืชเถาเกาะเลื้อย = ร้าน.
ฮาม	ว. งาม, สวย.
ฮาม	ว. สาวแก่ เรียก สาวฮาม.
ฮาม	ว. เชื่อง, รุ่น เช่น สาวฮาม = เด็กสาวรุ่น ๆ, ถ้าเป็นสิ่งของหมายถึงขนาดกลาง.
ฮ้าย	ว. ไม่ดี, ชั่ว, ร้าย, ขี้เหร่, ไม่งดงาม.
ฮ่าว	ก. ทำโดยไม่ตั้งใจ, อุตริ, เสี่ยงโชคเสี่ยงภัย เช่น ฮ่าวเฮ็ด = ทำส่งเดช, เดาสุ่ม.
ฮำ	ก. รด, โรย, ทำให้เปียก.
ฮำเพิง	ก. รำพึง, พินิจพิจารณา, ใส่ใจ.
ฮํ่าไฮ	ก. ร่ำไร, พิรี้พิไร, รำพัน.
ฮิง	ก. รัด, มัดให้แน่น. ฮัด ก็ว่า.
ฮี	ว. รี, ยาว, แหลม, เรียว.
ฮีด	น. แบบแผน, เยี่ยงอย่าง, ประเพณีที่ทำสืบต่อกันมา.
ฮีน	น. เครื่องจักสานขนาดใหญ่ฉาบด้วยดินเหนียวสำหรับเก็บข้าวเปลือก = พ้อม.
ฮีบ	ว. รีบ, เร็ว, ด่วน.
ฮุ่ง	ว. แจ้ง, สว่าง, สุกใส, รุ่ง.
ฮุ้ง	น. เหยี่ยว, นกขนาดใหญ่.
ฮุ่งเฮือง	ก. รุ่งเรือง, จำเริญ, เจริญขึ้น.
ฮู	น. รู, ช่องที่ลึกเข้าไปในเนื้อ, ในสิ่งของหรือในดิน.
ฮู้	ก. รู้
ฮู้เมื่อ	ก. รู้สึกตัว, ตื่นขึ้น.
ฮูป	น. รูป, ร่างกาย.
เฮ็ด	ก. ทำ.
เฮ็ว	ว. เร็ว, เร่ง, รีบ, ด่วน, ไว.
เฮา	ส. เรา, คำใช้แทนชื่อผู้พูด และผู้ฟังด้วย (บุรุษที่ ๑ และที่ ๒).
เฮียก	ก. เรียก.
เฮียง	ก. เรียง, เคียงกัน.
เฮียน	ก. เรียน.
เฮียม	ส. ตัวเราหรือคนที่เราพูดด้วย.
เฮือ	น. เรือ.
เฮื่อ	ว. เรื่อ, มาก, อร่าม, สะพรั่ง, เต็ม, สว่าง, แจ้ง, สุกใส.
เฮื่อเฮือง	ว. เรื่อเรือง, แพรวพราว.
เฮือง	ก. รุ่งเรือง. เจริญ.
เฮือน	น. เรือน, บ้าน, ที่อยู่อาศัย.
แฮง	น. แรง, กำลัง, พลัง.
แฮ่ง	ว. ยิ่ง, มาก.
แฮ้ง	น. นกแร้ง รูปร่างคล้ายเหยี่ยว แต่ตัวโตกว่า กินสัตว์ที่ตายแล้วเป็นอาหาร.
แฮด	น. สัตว์ป่าชนิดหนึ่งรูปร่างคล้ายหมูแต่โตกว่า มีนอที่สันจมูก หนึ่งนอบ้าง สองนอบ้าง หนังหนา แข็งแรงมาก = แรด.
แฮม	น. วันข้างแรม, วันเดือนมืด.
โฮง	น. โรง, หอประชุม.
โฮม	ก. รวม, ชุมนุม, ประชุมกัน.
โฮย	ว. โชย, อบอวล.
โฮยเฮ้า	ว. ตลบ, อบอวล, หอมฟุ้ง.
ไฮ	น. ทองคำ.
ไฮ้	ว. ไม่มี, ยากจน, ขัดสน.