บทเห่กล่อมพระเจ้าลูกเธอ
สุนทรภู่
คำนำ
มหาเสวกตรี พระยาอภัยรณฤทธิ (เชย ยมาภัย) จ,ม.ท,จ. ฯลฯ รับพระบรมราชโองการฯ โปรดเกล้าฯ ให้เปนพระยายืนชิงช้าในปีมโรง พ.ศ. ๒๔๕๙ นี้ มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือเปนของชำร่วยผู้ที่ช่วยงาน ได้มาขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ เลือกเรื่องหนังสือในหอพระสมุดสำหรับพระนครให้พิมพ์ กรรมการมีความยินดีที่จะรับธุระให้ตามประสงค์ ด้วยการพิมพ์หนังสือแจกในพิธียืนชิงช้า ตั้งแต่พระยาศรีวรวงษ์พิมพ์แจกเมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๕๗ พระยาราชนกูลพิมพ์แจกในปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๕๘ ต่อมา ปรากฎว่าเปนที่พอใจของผู้ที่ได้รับแจกมากอยู่ กรรมการหอพระสมุดฯ คาดอยู่ว่า ผู้ที่เปนพระยายืนชิงช้าปีนี้ คงจะมาขอเรื่องหนังสือพิมพ์แจกอิก จึงได้เลือกเรื่องหนังสือเตรียมไว้แล้ว แต่หนังสือพิมพ์แจกในการยืนชิงช้า จำต้องเปนเรื่องสั้นๆ เพราะคงต้องพิมพ์เมื่อจวนงานเสมอ ในปีนี้จึงได้เลือกบทกลอนเห่กล่อม ซึ่งหอพระสมุดฯ พึ่งได้ฉบับมาไม่ช้านัก หนังสือเรื่องนี้สุนทรภู่แต่งโดยมากแต่งดีแต่หาฉบับยาก ผู้ที่ได้เคยอ่านเห็นจะมีน้อย สมควรจะอธิบายตำนานหนังสือเรื่องนี้ไว้ให้ทราบ
บทเห่กล่อมนี้ แต่งขึ้นสำหรับข้าหลวงร้องเห่พระเจ้าลูกเธอที่ยังทรงพระเยาว์ เวลาไกวพระอู่ให้บรรธม สุนทรภู่แต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๒ แต่จะแต่งถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สำหรับเห่กล่อมพระเจ้าลูกเธอเปนสามัญทั่วไป ฤๅจะแต่งสำหรับเห่กล่อมพระเจ้าลูกเธอเฉภาะพระองค์ใดในครั้งนั้น ข้อนี้สงไสยอยู่ แลได้ทราบว่า เมื่อในรัชกาลที่ ๓ นั้น มีเจ้านายหลายพระองค์ คือ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ แลกรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์เปนต้น ก็ได้ทรงแต่งขึ้นอิกบ้าง จึงไม่กล้ายืนยันแน่ว่า บทเห่กล่อมที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้บทไหนบ้างที่เปนของผู้อื่นแต่งนอกจากสุนทรภู่ ตามที่สังเกตความแลกลอนเข้าใจว่า เห่ตอนกล่อมบรรธมแลตอนเรื่องพระอไภยนั้น เปนของสุนทรภู่ ตอนอื่นอาจจะเปนของผู้อื่น
บทเห่เหล่านี้ เห่กล่อมเจ้านายที่ยังทรงพระเยาว์ตลอดลงมาจนในรัชกาลที่ ๔ ข้าหลวงท่องจำกันต่อๆ มาไม่ปรากฎว่าใครเคยจบรวบรวมลงไว้ จนมาได้เห็นฉบับที่หอพระสมุดฯ ได้มา ฉบับนี้เปนลายมืออาลักษณ์เขียนเส้นหรดาลเมื่อในรัชกาลที่ ๔ มีบทเห่กล่อมบรรธมเรื่อง ๑ เรื่องจับระบำเรื่อง ๑ เรื่องพระอไภยมณีเรื่อง ๑ เรื่องกากีเรื่อง ๑ มีเนื้อความปรากฎข้างท้ายว่า เจ้านายพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง รับสั่งให้ผู้ที่ท่องจำไว้ได้บอกให้จดถวาย มิใช่คัดจากหนังสือที่มีอยู่แล้ว เพราะฉนั้นบทเห่จึงไม่ครบบริบูรณ์ทุกบทที่แต่งกันไว้แต่ก่อน เมื่อจะรวมบทเห่พิมพ์สมุดเล่มนี้ ข้าพเจ้าได้สืบถามหาบทเห่ที่ยังขาด มีชาววังชั้นเก่าจำบทเห่ไว้ได้บ้าง ได้บทเห่เรื่องอิเหนาเรื่อง ๑ กับบทเห่เรื่องอนิรุทธ เข้าใจว่าแต่งในชั้นหลัง แต่งเปนกลอนแปดอิกเรื่อง ๑ พิมพ์ต่อไว้ข้างท้าย เพื่อจะรักษาบทเห่ของเก่าเหล่านี้มิให้สูญเสีย
ข้าพเจ้าเชื่อแน่ว่า ท่านทั้งหลายผู้ที่ได้สมุดเล่มนี้ไป คงจะเห็นว่าบทเห่เหล่านี้เปนหนังสือแต่งดี แลคงขอบใจพระยาอภัยรณฤทธิ ซึ่งได้พิมพ์ให้แพร่หลายเปนครั้งแรก
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
กล่อมพระบรรธม
๑
๏ เห่เอยพระหน่อนารถ	พระเยาวราชอดิศร
หน่อเนื้อพระชินวร	จำเริญสวัสดิมงคล
๏ เทพเชิญเจริญภักตร์	พระยอดรักมาปฏิสนธิ์
ฝูงญาติแลฝูงชน	ก็ชื่นชมแลสมปอง
๏ หมายพึ่งพระเดชา	อยู่ในใต้ฝ่าธุลีสนอง
เชิญเสด็จลงอู่ทอง	ไสยาศน์สำราญพระวรกาย
๏ พี่เลี้ยงแลนางนม	บังคมบาทกล่อมถวาย
พร้อมเพรียงอยู่เรียงราย	บำเรอพระราชเยาวพา
๏ บ้างก็เข้าประคองซ้าย	บ้างก็ย้ายประคองขวา
ดังเดือนดาวในเวหา	มาแวดล้อมพระจันทร
๏ เชิญผธมให้หลับสนิท	อย่าหงุดหงิดพระไทยถอน
อย่ายกพระบาทกร	ขึ้นกวัดแกว่งอยู่ไปมา
๏ อย่าทรงพระกรรแสงกริ้ว	จะเผือดผิวพระมังษา
เชิญหลับพระไนยนา	นิทราสำราญพระองค์เอย ๚
๒
๏ เห่เอยพระโฉมเฉิด	ดังแก้วเกิดในดวงประทุม
เทพชวนกันชุมนุม	ประชุมเชิญให้ลงมา
๏ จากทิพพิมานทอง	อันเรืองรองรจนา
พระเอกอรรคชายา	นารีเลิศประเสริฐวงษ์
๏ จะแลไหนวิไลยลักษณ์	พระวรภักตร์ก็สมทรง
พวกพระญาติประยุรวงษ์	ก็ปลงปลื้มลืมเกรียมกรม
๏ เพลิดเพลินเจริญรัก	อยู่พร้อมพรักภิรมย์สม
ทั้งพี่เลี้ยงแลนางนม	ต่างชื่นชมทุกคืนวาร
๏ ก็อวยไชยถวายพร	จงถาวรเกษมสานต์
พระโรคไภยอย่าแผ้วพาน	ให้สำราญพระองค์ เอย ๚
๓
๏ เห่เอยเห่กล่อม	พระทูลกระหม่อมจะบรรธม
ข้าบาทขอบังคม	ขับประสมดนตรี
๏ ฟังเสนาะเพราะสำเนียง	ประสานเสียงดีดสี
ขับไม้มโหรี	รายรอบพระกรงทอง
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงจะชักช้า	นางกัลยาจะกล่าวสนอง
ถนอมในพระกรงทอง	ให้พระบรรธมให้สำราญ
๏ สาลิกาในกรงกรอง	ก็ส่งซ้องเสรียงหวาน
แขกเต้าเล่าประสาน	ก็ขับขานกับโนรี
๏ เบญจวรรณรำพรรณพลอด	ส่งเสียงสอดกับปักษี
ถวายเสียงสกุณี	ระเรื่อยรี่ดังเรไร
๏ ให้เพลิดเพลินเจริญรศ	หายระทดพระหฤไทย
ดังดนตรีปี่ไฉน	มากล่อมให้บรรธม เอย ๚
๔
๏ เห่เอยพระเยาวลักษณ์	ประเสริฐศักดิกว่าสุริวงษ์
เทพเชิญดำเนินองค์	ลงมาจากฟากตรึงษ์ไตร
๏ พระวรโฉมประโลมเลิศ	ประเสริฐพร้อมลม่อมลไม
ดังแท่งทองมาทอดไว้	ในพระอู่ดูน่าชม
๏ พระกรรณเกษเนตรขนง	พระวรองค์ก็งามสม
ดังช่างกลึงมาเกลากลม	ประสงค์สมในลำทรง
๏ เชิญเถิดพระหน่อนารถ	ไสยาศน์หลับพระเนตรลง
พร้อมเหล่าประยูรวงษ์	ประจงกล่อมถนอมนวล
๏ ทั้งนางนมแลพี่เลี้ยง	ประคองเคียงให้เสรสรวล
บรรธมเถิดพระทรามสงวน	เวลาก็จวนจะเลยไป
๏ อย่าทรงเล่นให้ล่วงเวลา	เชิญนิทราสำราญฤไทย
ให้แคล้วคลาศนิราศไภย	พระชนม์ได้สักร้อย เอย ๚
๕
๏ เห่เอยพระเยาวราช	พระหน่อนารถจอมสกล
เทพเชิญให้ปฏิสนธิ์	ในมณฑลธิบดินทร์
จำเริญเรื่องพระเดชา	ทั้งวงษามาพร้อมสิ้น
ประชาชนพระจอมนรินทร์	ก็ยินดีอำนวยพร
๏ สวัสดีอย่ามีทุกข์	จำเริญศุขสโมสร
จงสถิตย์สถาวร	ขจรทั่วทั้งธาตรี
๏ ให้พร้อมพรั่งทั้งเกียรติยศ	ทั้งชนบทชาวกรุงศรี
ให้นบนอบชอบฤดี	มาอัญชลีพึ่งเดชา
๏ อย่ามีพระโรคัน	จำเริญมั่นพระชัณษา
วรรณศุขพลา	จงบริบูรณ์ภูลศุข เอย ๚
๖
๏ เห่เอยวันเพ็ง	พระจันทร์ก็เปล่งปลั่งลอย
เหลืองชแล่มแช่มช้อย	เคลื่อนคล้อยลอยลม
๏ แจ่มแจ้งแสงส่อง	สว่างห้องพระบรรธม
น้ำค้างลงพร่างพรม	ชำเลืองชมพระจันทรา
๏ ที่กลางเดือนเหมือนกระต่าย	คล้ายคล้ายยายกับตา
ลอยเลื่อนเคลื่อนคลา	ทุกเพลาราตรี
๏ ดาวดวงช่วงโชติ	รุ่งโรจน์รัศมี
ร่อนเร่ในเมฆี	จรลีเลื่อนลอย
๏ แสนรักจักใคร่ได้	ไม่มีใครจะช่วยสอย
เรียงรายพรายพร้อย	น้ำค้างย้อยเย็นใจ
๏ ที่ดวงเด่นเปนเอก	ดั้นเมฆอยู่ไรไร
ดาวสำเภาเสาใบ	ลอยอยู่ในนภา
๏ ดาวเต่าดาวจรเข้	ขึ้นร่อนเร่ในเวหา
ดาวธงอยู่ตรงหน้า	ดาวพระยาอัศดร
๏ โชติช่วงดวงเด่น	ดังจะเผ่นโผนจร
ดาวไถก่งโง้งงอน	ขึ้นลอยร่อนรายเรียง
๏ ปักษาการเวก	แฝงเมฆมองเมียง
ร่อนร้องซ้องเสียง	สำเนียงเสนาะเพราะเพลง
๏ ไก่สวรรค์ขันเอ๊ก	แว่ววิเวกวังเวง
ดังเทวัญบรรเลง	ซอเจ้งจับใจ
๏ เสียงจังหรีดกรีดกริ่ง	หริ่งหริ่งเรไร
ดังดนตรีปี่ไฉน	มากล่อมให้ไสยา
๏ รวยรินกลิ่นกลั่น	จวงจันทน์กฤษณา
ลมเชยรำเพยพา	ให้ไสยาเย็น เอย ๚
๗
๏ เห่เอยพระจันทร์เพ็ง	ดูปลั่งเปล่งวิมลโฉม
เคลื่อนคล้อยลอยโพยม	ดูน่าประโลมละลานใจ
๏ ทรงกลดดูหมดเมฆ	แลวิเวกนภาไลย
งามเพลินเจริญใจ	จะหายไปกับไนยนา
๏ ดูดวงเดือนก็เลื่อนลอย	แช่มช้อยดังเลขา
ดูน่ารักลักขณา	พระจันทราช่างงามจริง
๏ ดวงเดือนช่างเหมือนภักตร์	นรลักษณ์พระองค์หญิง
พริ้งเพริศประเสริฐยิ่ง	น่าประวิงใจ เอย ๚
๘
๏ เห่เอยดาวพยับ	ดังใครประดับในเวหา
เปนรูปสัตว์ดังจัดแจง	กระจ่างแจ้งในนภา
๏ ดูน่าเพลินเจริญใจ	แลวิไลยในเมฆา
งามระยับจับตา	ด้วยดาราพร่างพราย
๏ เวลากระจ่างเมฆ	ลิ่ววิเวกไม่ระคาย
ห้อมล้อมบุหลันฉาย	เพริศพรายจะพรรณา
๏ พระจันทร์ท่านทรงกลด	ชักรถครรไลลา
ดูลอยเลื่อนในนภา	พระจันทราท่านงาม เอย ๚
๙
๏ เห่เอยเห่ช้า	พวงผกาสุมาไลย
เคลื่อนคล้อยลอยไป	สักเมื่อไรจะลอยมา
๏ คลายคลายสายสมุท	แลก็สุดสายตา
สร้อยสุคนธ์มณฑา	แย้มผกาผลิขจร
๏ บานแบ่งแสงสด	ระรื่นรศเกสร
ภุมรินบินร่อน	ว่ายว่อนเวียนวน
๏ เกลือกกลั้วมัวเมา	ไซ้สร้อยเสาวคนธ์
หอมฟุ้งปรุงปน	รศสุคนธ์สุมาไลย
๏ สาธุสะพระพาย	ช่วยเชยชายมาชื่นใจ
ระรื่นรินกลิ่นใกล้	สักเมื่อไรจะได้เชย
๏ แสนรำฦกดึกดื่น	รศรื่นรำเพย
พวงมาลีเจ้าพี่เอ๋ย	จะลอยเลยลับตา
๏ เย็นน้ำค้างพร่างพรม	ระรื่นลมพัดพา
หอมแต่กลิ่นจำปา	มลิลาลำดวน
๏ สาวหยุดสาวสวาดิ	พุทชาดหอมหวน
นางแย้มแช่มชวน	ให้รัญจวนจิตรใจ
๏ แก้วกุหลาบซาบทรวง	ไม่เหมือนพวงสุมาไลย
หอมบุหงารำไป	ชื่นฤไทยทุกเพลา
๏ หอมกลิ่นอินจันทน์	อังกาบกรรณิกา
รศคนธ์มณฑา	ชื่นวิญญาในอารมณ์
๏ ดอกฟ้าเจ้าข้าเอ๋ย	ยังไม่เคยเชยชม
กลิ่นกลบตระหลบลม	แต่สุกรมแลยมโดย
๏ ระรวยรินกลิ่นโบก	เกสรโศกโบกโบย
รื่นรื่นชื่นโชย	ร่วงโรยโปรยปราย
๏ พวงพยอมหอมกรุ่น	กลิ่นพิกุลฟุ้งขจาย
น้ำค้างพร่างพราย	พระพายชายเฉื่อยมา
๏ หอมหวนอวลอบ	พิกุลตลบโลกา
ชื่นพระไทยไสยา	ระรื่นรศมาไลย เอย ๚
๑
๏ เห่เอยเข้าไสยาศน์	เทวศหวาดในวิญญา
ยอกรก่ายภักตรา	แล้วจินตนาคนึงใน
๏ จึงเผยสุวรรณบัญชร	ทุรนร้อนในฤๅไทย
เห็นแสงพระจันทร์เธอดั้นไข	ส่องถึงในช่องแกล
๏ บริสุทธิผุดผาด	สุกสอาดในตาแล
พี่หมายน้องเหมือนปองแข	เฝ้าชะแง้ชะเง้อคอย
๏ โอ้บุหลันวันเพ็ง	อันปลั่งเปล่งครรไลลอย
สุดจะเหาะไปเสาะสอย	ให้เคลื่อนคล้อยจากโพยม
๏ พินิจเตือนไม่เหมือนมาด	ยิ่งร้อนราชฤไทยโทรม
มณฑาไทวิไลยโฉม	เมื่อไรจะโน้มมาถึงกร
๏ เหลือที่มาดสวาดิหวัง	เจียนชีวังจะม้วยมรณ์
ด้วยรศรักกำเริบร้อน	จะผันผ่อนฉันใดดี
๏ เหมือนหนึ่งว่ายในสายชล	อันกว้างพ้นพันทวี
แม้นดวงยิหวาไม่ปรานี	ก็เห็นทีจะมรณัง
๏ เหมือนต้องศรสหัสจักร	มากรึงปักสริรังค์
เหลือจะทนพ้นกำลัง	ในทรวงดังเปนกองไฟ
๏ อกเอ๋ยเมื่อยามเข็ญ	ไม่เล็งเห็นท่านผู้ใด
ช่วยดับทุกข์ครั้งนี้ได้	ไม่เห็นใครก็จำจน
๏ อาวรณ์หวนครวญคร่ำ	กินแต่น้ำอัสสุชล
ดึกกำดัดสงัดคน	ประมาณจนสักสองยาม
๏ เสียงไก่ขันสนั่นแจ้ว	วิเวกแว่วหไทยหวาม
สำคัญว่าพงางาม	มาร้องถามก็ยินดี
๏ พลางรับขวัญสมรมิ่ง	ว่ายอดหญิงได้ปรานี
แม่มาแล้วฤๅแก้วพี่	เชิญมานี่เถิดสายใจ
๏ พี่ตั้งหน้าคอยท่าน้อง	ยิ่งหม่นหมองหฤไทย
อย่าเขินขามเลยทรามไทย	ปลื้มอาไลยของพี่ยา
๏ แล้วเยี่ยมแกลแลลอด	พลางก็ทอดทัศนา
แลเขม้นไม่เห็นมา	หวาดผวาสกลกาย
๏ เออนี่แล้วมิละเมอ	ครั้นแจ้งก็เก้อคิดลอาย
จนดาวเคลื่อนเดือนก็บ่าย	ไม่เหือดหายความรัญจวน
๏ พระพายพาสุคนธมาศ	รุกขชาติอันหอมหวน
กลิ่นตระหลบอบอวล	แต่ครวญจนหลับไป เอย ๚
๒
๏ เห่เอยพระสุริยง	จะลับลงในเหลี่ยมผา
ให้อาไลยในทวีป	ไม่เร่งรีบรถคลา
อาไลยมิใคร่จะจร	ค่อยรอนรอนเวลา
ดวงแดดก็แผดเผือด	ดูคล้ายเลือดมารา
ทั้งดวงพระภักตร์ลักขณา	ก็โรยราแรมยล
ให้อาไลยในสมร	มิใคร่จะจรก็จำจน
น่าสงสารพระสุริยน	มิใคร่จะสนธยา เอย ๚
เรื่องจับระบำ
๑
๏ เห่เอยเห่สวรรค์	เมื่อวสันต์ฤดูฝน
นักขัตฤกษ์เบิกบน	ให้มืดมนเมฆา
๏ เทวาวลาหก	ให้ฝนตกลงมา
ฝูงเทพเทวา	กับนางฟ้าฟ้อนรำ
๏ เล่นฝนตีโทนทับ	ร้องรับจับรบำ
เปนคู่เคียงเรียงรำ	ระทวยทำท่วงที
๏ เทพไทไขว่คว้า	นางฟ้าฟ้อนหนี
เรียงล่อรอรี	รำตีวงเวียน
๏ กรีดกรายปลายหัดถ์	ฉวยวัดฉวัดเฉวียน
บทแบบแนบเนียน	ผลัดเปลี่ยนท่าทาง
๏ คลอเคล้าเพราพริ้ง	รำเปนสิงห์เล่นหาง
หงษ์ร่อนกรกาง	ทำนองกวางเดินดง
๏ รำท่าม้าคลี	ไล่หนีตีวง
กินรินบินลง	เอี้ยวองค์อ่อนเอียง
๏ มังกรช้อนฟอง	ประคองคลอเคียง
ยิ้มพรายชม้ายเมียง	รอเรียงเคียงนาง
๏ รำนารายน์กรายศร	มังกรกินหาง
ท่าพระรามตามกวาง	ทำนองนางมโนรา
๏ กรีดเล็บเทพพนม	รำเปนพรหมสี่หน้า
เมียงชม้ายชายตา	ไขว่คว้านารี
๏ หลีกเลี้ยวเกี่ยวกระหวัด	ป้องปัดสลัดหนี
ล่อไล่ในที	ซิกซี้ปรีดา
๏ รำร่ายย้ายย่าง	กินรกางปีกรา
กรีดกรายซ้ายขวา	เปนมัจฉาชมชล
๏ ท่าพระรทโยนสาร	สอดสังวาลกุณฑล
ชดช้อยสร้อยสน	แกมกลกุมกร
๏ นางสวรรค์เยื้องกราย	รำนารายน์ก่งศร
เหลือบชำเลืองเคืองค้อน	งามงอนอ่อนกาย
๏ เทวัญกั้นหน้า	นางฟ้าเอียงอาย
ไว้จังหวะประปราย	รำลอยชายเข้าวัง
๏ ฉวยชิดติดพัน	นางสวรรค์หันหลัง
หลีกเลี่ยงเบี่ยงบัง	เวียนระวังว่องไว
๏ เทวบุตรยุดหัดถ์	นางสบัดสไบ
ศุขเกษมเปรมใจ	ที่ในเชิงไกรลาศ เอย ๚
๒
๏ เห่เอยนางเอก	มณีเมขลา
ลอยเร่ในเมฆา	ถือจินดาดังดวงดาว
๏ โยนเล่นเห็นแก้ว	สว่างแวววามวาว
ลอยฟ้าเวหาหาว	รูปราวกับกินรี
๏ ทรงเครื่องเรืองจำรัส	อร่ามรัศมีฉวี
ชูช่วงดวงมณี	เลื่อนลอยลีลามา
๏ เลียบรอบขอบทวีป	อยู่กลางกลีบเมฆา
เชยชมยมนา	เฝ้ารักษาสินธู
๏ ครั้นปัจฉิมคิมหันต์	ถึงวสันตฤดู
ฟ้าคำรนฝนฟู	เสียงซู่ซู่สาดเซน
๏ ลอยล่องลอองอาบ	กระสินธุ์ซาบทรวงเย็น
เคยรำรบำเปน	ล่อเล่นกับเทวัญ
๏ ชูแก้วแววสว่าง	รำด้วยนางสาวสวรรค์
ล่อเลี้ยวเกี่ยวพัน	พวกเทวัญกั้นกาง
๏ ฉวยฉุดยุดหยอก	สัพยอกเย้านาง
โยนแก้วแววสว่าง	ให้เนตรพร่างพราย เอย ๚
๓
๏ เห่เอยเห่นาม	เทพรามสูรมาร
มีมือถือขวาน	อยู่วิมานมณีนิล
๏ หน้าเขียวเขี้ยวงอก	สีเหมือนดอกอินทนิล
เมืองสวรรค์ชั้นอินทร์	เกรงสิ้นทุกเทวา
๏ เลี้ยวรอบขอบพระเมรุ	ตรวจตระเวนเวหา
เห็นนางเอกเมขลา	โยนจินดาดังเปลวเพลิง
๏ กับสุรางค์นางสวรรค์	ฝูงเทวัญบรรเทิง
จับรบำทำเชิง	รื่นเริงบรรเทิงใจ
๏ คิดจะใคร่ได้แก้ว	เลิศแล้วแววไว
แกว่งขวานชาญไชย	โลดไล่เทวา
๏ ต่างวิ่งทิ้งกรับ	โทนทับรำมะนา
กลัวยักษ์นักหนา	หลบหน้าหนีไป
๏ เมขลากล้าแกล้ว	ล่อแก้วแววไว
โยนสว่างเหมือนอย่างไฟ	ปลาบไนยเนตรมาร
๏ หน้ามืดฮืดฮาด	กริ้วกราดโกรธทยาน
แค้นนางขว้างขวาน	เปรี้ยงสท้านโลกา
๏ ฤทธิแก้วแคล้วคลาศ	ยิ่งกริ้วกราดโกรธา
โลดไล่ไขว่คว้า	เมขลาล่อเวียน
๏ ยักษ์โถมโจมโจน	นางก็โยนวิเชียร
หลีกลัดฉวัดเฉวียน	ล่อเวียนวงวน
๏ เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงขวาน	ก้องสท้านสากล
ไล่นางกลางฝน	มืดมนในเมฆา
๏ นวลนางนั้นช่างล่อ	รั้งรอร่อนรา
เวียนรไวไปมา	ในจักรราษี เอย ๚
เรื่องกากี
๑
๏ เห่เอยเห่กล่าว	ถึงเรื่องราวสกุณา
ครุธราชปักษา	อุ้มกากีบิน
๏ ล่องลมชมทวีป	ในกลางกลีบเมฆิน
ข้ามคิรีศีขรินทร์	มุจลินท์ชโลทร
๏ ชี้ชมพนมแนว	นั่นเขาแก้วยุคันธร
สัตตภัณฑ์สีทันดร	แลสลอนล้วนเต่าปลา
๏ งูเงือกขึ้นเกลือกกลิ้ง	มัติมิงคลมัจฉา
จรเข้แลเหรา	ทั้งโลมาแลปลาวาฬ
๏ โผนเผ่นเล่นระลอก	ชลกระฉอกฉาดฉาน
นาคาอันกล้าหาญ	ขึ้นพ่นพล่านคงคา
๏ หัสดินบินฉาบ	ก็คาบขึ้นบนเวหา
ในทเลเภตรา	บ้างแล่นมาแล่นไป
๏ ลำนิดนิดจิ๊ดจิ๋ว	เห็นหวิวหวิวอยู่ไรไร
ชมชื่นหฤไทย	ก็ลอยไปในเมฆา
๏ อุ้มแอบแนบชิด	ถนอมสนิทเสนหา
ปีกอ่อนร่อนรา	กระพือพาเผ่นทยาน
๏ ลอยรอบขอบพระเมรุ	บริเวณจักรวาฬ
ชมป่าหิมพานต์	เชิงชานพระเมรุธร
๏ สินธพตลบเผ่น	สิงโตกิเลนแลมังกร
ราชสีห์ดูมีหงอน	แก้วกุญชรแลฉัททันต์
๏ นรสิงห์แลลิงค่าง	อีกเซี่ยวกางแลกุมภัณฑ์
ยักษ์มารชาญฉกรรจ์	ทั้งคนธรรพ์วิเรนทร
๏ นักสิทธิวิทยา	ถือคทาธนูศร
กินรินแลกินร	รำฟ้อนร่อนรา
๏ ห่านหงษ์หลงเกษม	อยู่ห้องเหมคูหา
พระฤๅษีชีป่า	หาบผลาเลียบเนิน
๏ คนป่าทั้งม่าเหมี่ยว	ก็จูงกันเที่ยวดุ่มเดิน
ลอยลมชมเพลิน	พนมเนินแนวธาร
๏ มีหุบห้องปล่องเปลว	ดูห้วยเหวรโหฐาน
ลดหลั่นเป็นชั้นชาน	เงื่อมตระหง่านเมฆี
๏ บ้างเขียวขาวดูวาววาม	เรืองอร่ามรัศมี
ชมพลางทางชี้	บอกคดีนีรมล
๏ ที่สูงเยี่ยมเทียมฟ้า	นั่นต้นนารีผล
รูปร่างเหมือนอย่างคน	ดูงามพ้นคณนา
๏ ยิ้มย่องผ่องภักตร์	วิไลยลักษณ์ดังเลขา
น้อยน้อยย้อยระย้า	เพทยาธรคอย
๏ ที่มีฤทธิปลิดเด็ด	อุ้มรเห็จเหาะลอย
พวกนักสิทธิฤทธิน้อย	เอาไม้สอยเสียงอึง
๏ บ้างตะกายป่ายปีน	เพื่อนยุดตีนตกตึง
ชิงช่วงหวงหึงษ์	เสียงอื้ออึงแน่นนัน
๏ ที่ไม่ได้ก็ไล่แย่ง	บ้างทิ่มแทงฆ่าฟัน
ที่ได้ไปไว้นั้น	ถึงเจ็ดวันก็เน่าไป
๏ พระบอกนางทางพา	ลอยฟ้าสุราไลย
เที่ยวชมเล่นให้เย็นใจ	แล้วกลับไปวิมาน เอย ๚
เรื่องพระอไภยมณี
๑
๏ เห่เอยเห่ละห้อย	พราหมณ์น้อยศรีสุวรรณ
แรมสำนักตำหนักจันทน์	พระสุริยันสนธยา
๏ ให้อาดูรภูลเทวศ	ถึงแก้วเกษรา
ได้เห็นภักตร์ลักขณา	ยังติดตาทุกนาที
๏ ชมแท่นทองที่รองทรง	ของอนงค์องค์บุตรี
หอมหวนยวนยี	อยู่ในที่ไสยา
๏ เผยพระแกลแลกระจ่าง	เห็นเดือนสว่างในเวหา
ทรงกลดรจนา	เหมือนนวลหน้าพระน้องนวล
๏ อนาถหนาวเศร้าสร้อย	ให้ละห้อยโหยหวน
นึกเห็นเมื่อเล่นสวน	เลิศล้วนลักขณา
๏ เนตรขนงวงวิลาศ	พิศเพียงบาดไนยนา
พระกรรณแก้วแววตา	ดังกลีบผกาโกมล
๏ สองกรก็อ่อนชด	ดังงอนรถพระสุริยน
ปรางประพระสุคนธ์	พิศเพียงผลลูกจันทน์
๏ ทรวดทรงพระองค์อ่อน	ดังอัปสรสาวสวรรค์
โกมุทบุษบัน	ไม่เทียมถันประทุมา
๏ โอษฐสอาดดังชาดจิ้ม	เมื่อยามยิ้มดังเลขา
เมื่อเนตรน้องมาต้องตา	ดังสายฟ้ามาฟาดทรวง
๏ แสนรักสลักอก	ยิ่งกว่ายกภูเขาหลวง
จะใคร่อุ้มพุ่มพวง	มาแนบทรวงไสยา
๏ ผิวเหลืองระเรืองรอง	เหมือนเนื้อทองธรรมดา
แม้นสมรักจะลักพา	ลงเภตรากางใบ
๏ ดูเนื้อน่วมอยู่นุ่มนิ่ม	จะชมชิมให้อิ่มใจ
แม้นลมดีจะคลี่ใบ	แล่นไปในนที
๏ จะปลอบประโลมโฉมฉาย	ขึ้นนั่งบนท้ายบาหลี
แย้มสรวลยวนยี	จะชวนชี้ให้ชมปลา
๏ มีต่างต่างกลางทเล	ทั้งจรเข้เหรา
ฝูงกระโห้ทั้งโลมา	เคลื่อนคลาอยู่ตามกัน
๏ กุ้งกั้งแลมังกร	สลับสลอนหลายพรรณ
นาคราชผาดผัน	ปลาอำพันตะเพียนทอง
๏ วาฬใหญ่ขึ้นไล่คู่	ผุดฟูพ่นฟอง
เงือกงูดูคะนอง	ลอยล่องชโลธร
๏ กริวกราวก็เต้าตาม	ฉนากฉลามสลับสลอน
คลาเคล้าสำเภาจร	ในสาครรายเรียง
๏ เกาะใหญ่ไม้ชอุ่ม	เป็นพุ่มพุ่มเคียงเคียง
เหมือนจอกน้อยลอยเรียง	พิศเพียงจะเพลินใจ
๏ นิ่งนึกจนดึกดื่น	ถอนสอื้นอาไลย
เคลิ้มระงับหลับไป	อยู่ในห้องไสยา เอย ๚
๒
๏ เห่เอยเห่กล่าว	ถึงพระดาวบศนี
องค์สุวรรณมาลี	บวชด้วยมีศรัทธา
๏ กับสินสมุทสุดสวาดิ	อรุณราชนัดดา
อยู่เขารุ้งปลายทุ่งนา	ออกนั่งหน้ากุฎี
๏ แบ่งส่วนกุศลผลบุญ	ให้องค์อรุณรัศมี
สาวสุรางค์นางชี	แต่ล้วนมีศรัทธา
๏ ตัดรักชักประคำ	พึมพำภาวนา
เงียบสงัดวัดวา	พระสุริยาเย็นรอนรอน
๏ ชนีน้อยห้อยโหย	วิเวกโหวยวิงวอน
จิ้งจอกออกหอน	นกนอนรังเรียง
๏ เริงร้องซ้องแซ่	คลอแคลกรีดเสียง
น่าดูเปนคู่เคียง	แอ่นเอี้ยงแอบอิง
๏ แม่นกกกกอด	ลูกพลอดวอนวิง
แจ้วแจ้วแก้วกะลิง	จับที่กิ่งไทรทอง
๏ นั่งชมโสมนัศ	กับหน่อกษัตรทั้งสอง
พลบค่ำย่ำฆ้อง	เดือนส่องสว่างตา
๏ หอมดอกไม้ใกล้กุฏิ	สาวหยุดมลิลา
ยิหุบบุบผา	แย้มผกากลิ่นขจร
๏ เย็นยะเยียบเงียบสงัด	พระพายพัดมาอ่อนอ่อน
หึ่งหึ่งผึ้งภมร	เชยเกสรสุมาลี
๏ หอมอังกาบกุหลาบเทศ	การะเกดริมกุฎี
ให้ซาบทรวงหลวงชี	ด้วยมลีหลายพรรณ
๏ ลมโชยโรยริน	หอมลูกอินกลิ่นจันทน์
รศคนธ์ปนกัน	เหมือนกลิ่นกลั่นตระหลบลม
๏ นิ่งระงับหลับตา	อุส่าห์รักษาอารมณ์
ถึงหอมระรื่นไม่ชื่นชม	ตามเพศพรหมจรรย์เอย ๚
๓
๏ เห่เอยพระราชบุตร	สินสมุทมุนี
กับอรุณรัศมี	นั่งอยู่ที่น่าชาลา
๏ แย้มสรวลชวนกัน	นั่งฉันน้ำชา
พูดเล่นเจรจา	กับน้องยานารี
๏ แขไขไตรตรัด	เรืองจรัสรัศมี
ร่อนเร่ในเมฆี	มาตรงที่แกลทอง
๏ ถ้าเช่นนี้พี่เหาะได้	จะเหาะไปประคอง
ค่อยสอดกรช้อนตระกอง	มาไว้ในห้องไสยา
๏ เย็นชื่นดื่นดึก	ลืมรำฦกภาวนา
ชวนพระน้องร้องสักรวา	จนหลงว่าขึ้นดังดัง
๏ โอ้ว่าเจ้าการะเกด	ขี่ม้าเทศจะไปท้ายวัง
น้องห้ามไว้ก็ไม่ฟัง	จะแทงฝรั่งลังกา
๏ รู้สึกตัวกลัวกรรม	ชักประคำภาวนา
เดือนส่องต้องศิลา	ดังจินดาดวงดาว
๏ ด้วยเขารุ้งรุ่งเรือง	บ้างเขียวเหลืองแวววาว
แวมสว่างพร่างพราว	อร่ามราวเพ็ชรพลอย
๏ พร่างพร่างน้ำค้างเหยาะ	เผาะเผาะผอยผอย
ดาวก็เคลื่อนเดือนก็คล้อย	จะเลื่อนลอยลับตา
๏ เย็นยะเยียบเงียบสงัด	พระพายพัดรำเพยพา
พระเพลินจิตรไม่นิทรา	แต่น้องยานั้นหลับไป
๏ เดือนส่องผ่องเพียง	จะแข่งเคียงแขไข
หลับสนิทจะพิศไหน	งามวิไลยลักขณา
๏ นวลหน้าเหมือนการะเกด	ดังดวงเนตรของเชษฐา
ถึงนางสวรรค์ชั้นฟ้า	ก็ไม่โสภาเทียมนวล
๏ ชายใดแม้นได้นุช	จะรักสุดแสนสงวน
ยิ้มเยื้อนเหมือนจะชวน	ให้รัญจวนใจชาย
๏ พิศเพ่งเล็งดูเดือน	ลม้ายเหมือนกับเดือนหงาย
ฟ้าขาวดาวประกาย	พฤกษพรายโพยมมาล
๏ เสียงดุเหว่าเร่าร้อง	เสนาะก้องกังวาล
ไก่กระชั้นขันขาน	วิเวกหวานวังเวง
๏ เหมหงษ์บุหรงร้อง	ดังพาทย์ฆ้องประโคมเพลง
กลระฆังก็ดังเอง	เสียงเหง่งเหง่งวังเวงใจ
๏ ลมว่าวหนาวชื้น	หอมระรื่นหฤไทย
งีบระงับหลับใหล	ในที่ไสยา เอย ๚
๔
๏ เห่เอยหน่อกษัตร	นางอรุณรัศมี
บวชเล่นเล่นก็เป็นชี	กับฤๅษีพี่ยา
๏ แอบชอ้อนนอนเพลา	ว่าพระเจ้าป้าจ๋า
พรหมจรรย์จรัญยา	เขาแปลว่าอันใด
๏ พระเจ้าลุงพรุ่งนี้	จะมานีมนต์ไป
หลวงป้าไม่ว่าไร	ฤๅจะไปตามคำ
๏ ถามเท่าไรก็ไม่ตรัส	สมาบัติบริกรรม
กลัวป้าอุส่าห์ทำ	ชักประคำภาวนา
๏ ลืมมนต์เสียหมดสิ้น	ด้วยหอมกลิ่นบุบผา
รศคนธ์มณฑา	มลิลาลมโชย
๏ รื่นรื่นชื่นแช่ม	กลิ่นนางแย้มยมโดย
ให้หวิวหวิวหิวโหย	ร่วงโรยกำลัง
๏ ประหลาดเหลือเมื่อไร	จะได้เข้าไปในวัง
เสียงหริ่งหริ่งที่กิ่งรัง	ฟังฟังยิ่งวังเวง
๏ จักรจั่นสนั่นเสนาะ	ดังบัณเฑาะว์ดีดเพลง
กระดึงดังหงั่งเหง่ง	ให้วังเวงวิญญา
๏ ครั้นเย็นย่ำน้ำค้าง	พร้อยพร่างพฤกษา
ลมเชยรำเพยพา	ชื่นวิญญาเย็น เอย ๚
๕
๏ เห่เอยเห่กล่าว	ถึงลูกสาวเจ้าลังกา
โฉมลเวงวัณฬา	ทรงอาชามากลางไพร
๏ เลี้ยวหลงวงเดิน	พนมเนินพนาไลย
แลเหลียวเปลี่ยวใจ	วิเวกในดงดาล
๏ เห็นแต่สัตว์จัตุบาท	มฤคราชแรดฟาน
เสือสิงห์วิ่งทยาน	เสียงสท้านสเทือนดัง
๏ นางหลีกลัดดัดเดิน	แนวเนินพนมวัง
ให้หิวโหยโรยกำลัง	จนม้าที่นั่งก็อ่อนแรง
๏ แลดูพระสุริฉาย	ก็เบี่ยงบ่ายชายแสง
สุดสังเกตเขตรแขวง	ไม่รู้แห่งหนทาง
๏ แลขวาเป็นป่าชัฏ	ข้างซ้ายขัดภูเขาขวาง
ล้วนป่าสูงยูงยาง	ไปตามหว่างศีขรินทร์
๏ เป็นโกรกกรวยห้วยธาร	หุบลหานเหวหิน
ฝูงปักษาเที่ยวหากิน	บ้างโผบินร่อนเรียง
๏ แจ้วแจ้วแก้วพลอด	ฉอดฉอดฉ่ำเสียง
กระลุมภูเปนคู่เคียง	เค้าโมงเมียงมองแล
๏ ฝูงอิลุ้มคุ่มขาบ	กระจิบกระจาบจอแจ
นกออกเอี้ยงเคียงคับแค	เสียงซ้อแซ้สนั่นไพร
๏ โพรโดกนั้นโอกเสียง	เสนาะสำเนียงนกตะไน
กินปลีเปล้าเขาไฟ	จับกิ่งไม้มองเมียง
๏ ไก่ฟ้าพระยาลอ	ขันจ้อแจ้วเสียง
นกอุลอคลอเคียง	กะเรียนเรียงรังนาน
๏ ฝูงยางกรอกดอกบัว	กระเตนกระตั้วหัวขวาน
เบญจวรรณขันขาน	บ้างบินผ่านโผจร
๏ คุลาโห่โกกิล	นกขมิ้นเหลืองอ่อน
เรียงจับสลับสลอน	นางนวลนอนแนบนาง
๏ บ้างเวียนวิ่งบนกิ่งไม้	บ้างซุกไซ้ปีกหาง
ชมเพลินเดินพลาง	วิเวกวางเวงใจ
๏ บาระบูนขุนแผน	ตระเวนกระแวนระวังไพร
ตัวเขียวเหยี่ยวตะไกร	ไล่ลูกไก่เวียนวง
๏ ที่เงื้อมเงาเขาสูง	แต่ล้วนฝูงเหมหงษ์
ปีกเจ้าอ่อนร่อนลง	ประสานส่งสำเนียง
๏ นกยูงเป็นฝูงฟ้อน	เหมือนลครรำเรียง
กรีดกรายชม้ายเมียง	ประสานเสียงสนั่นดัง
๏ สาลิกาสุวาที	นกโนรีเรียงรัง
เหมือนนกเลี้ยงในเวียงวัง	พระเนตรหลั่งหล่อชล
๏ โอ้อกระหกระเหิน	เคราะห์พเอินอับจน
ม้าเลี้ยวหลงวงวน	ไม่เห็นหนทางไป
๏ ป่าระหงดงดึก	สพรั่งพฤกษาไสว
หอมระรื่นชื่นฤไทย	ดอกไม้ไพรพนม
๏ แก้วกุหลาบอังกาบแกม	นางเด็ดแซมมวยผม
สร้อยฟ้าดูน่าชม	ทั้งสุกรมยมโดย
๏ บ้างบานตูมเป็นพุ่มพวง	บ้างหล่นร่วงกลีบโรย
ทั้งพระพายชายโชย	เกสรโปรยปรายมา
๏ ทั้งรวยรินอินจันทน์	กะลำพันกฤษณา
เพลินพระไทยไคลคลา	จนสุริยาเย็นรอนรอน
๏ ครั้นถึงธารสอ้านสอาด	เขาอังกาศศิงขร
จิ้งจอกออกเห่าหอน	ในดงดอนดูมืดมัว
๏ เสียงชนีวิเวกโหวย	ละห้อยโหยหาผัว
วังเวงน่าเกรงกลัว	แลเห็นตัวอยู่ไรไร
๏ เห็นที่แท่นแผ่นผา	ที่ไสยาอาไศรย
ลงจากม้าคลาไคล	เข้านั่งใต้ไทรทอง
๏ ด้วยล้าเลื่อยเหนื่อยนัก	พระวรภักตร์หม่นหมอง
แล้วทรงเปลื้องสไบกรอง	นางปูรองกายา
๏ ค่อยเอนองค์ลงบนอาศน์	พระเศียรพาดแผ่นผา
ให้หิวโหยโรยรา	นิ่งนิทราตรอมใจ
๏ เสียงจังหรีดกรีดกริ่ง	หริ่งหริ่งเรไร
เคลิ้มระงับหลับไป	ใต้ต้นไทรทอง เอย ๚
๖
๏ เห่เอยเห่บท	เดินรถในราตรี
พระอไภยมณี	นั่งที่ท้ายรถทรง
๏ บุษบกกระจกกระจ่าง	เห็นรางรางรูปทรง
คลุมประธมห่มองค์	เห็นแต่วงภักตรา
๏ แม่ยอดหญิงพริ้งเพริศ	วิลาศเลิศลักขณา
จะสกิดก็ติดฝา	สุดปัญญาสุดอาไลย
๏ ยืนยิ้มอยู่ริมรถ	รื้อระทดหฤไทย
ฤๅระงับหลับใหล	ทำกระไรจะรู้ความ
๏ นิ่งนึกเห็นดึกนัก	เวลาก็สักสองยาม
คิดจะใคร่ไถ่ถาม	ให้ขามขามในวิญญา
๏ ยามประชวรกวนจิตร	จะเคืองคิดโกรธา
จึงถอยหลังรั้งรา	เลียบไปหน้ารถไชย
๏ พระถามธิดาสุลาลี	พระชนนีเป็นไฉน
เขาบอกว่าหลับก็กลับไป	ขึ้นยืนอยู่ใกล้แกลทอง
๏ ผลักผลักสลักติด	ก็คิดคิดเขม้นมอง
เสียงจังหรีดกระกรีดร้อง	นึกว่าน้องจำนรรจา
๏ เกาะเกาะพระเคาะแกล	เป็นไรณแม่วัณฬา
พี่มาแล้วนะแก้วตา	จะรับรักษาทรามไวย
๏ เย็นยะเยียบเงียบสำเนียง	ได้ยินแต่เสียงเรไร
เสนหาอาไลย	มิได้ใกล้เคียงองค์
๏ กลับมานั่งบังกาย	อยู่ที่ท้ายรถทรง
พร่างพร่างกลางดง	ต้นรงร่มครึ้ม
๏ พอเดือนเที่ยงเสียงผึ้ง	หึ่งหึ่งครหึม
ทุกเงื้อมเขาเหงางึม	ให้เศร้าซึมโศกา
๏ พี่อุส่าห์มาด้วย	ก็มิได้ช่วยรักษา
ฤๅน้องแก้วแววตา	สวรรคาไลยไป
๏ ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย	จะตายด้วยแม่ดวงใจ
กอดพระกรถอนฤไทย	วิเวกในดงดอน
๏ เย็นยะเยียบเงียบสงัด	พระพายพัดมาอ่อนอ่อน
รวยรินกลิ่นขจร	หอมเกสรสุมาลี
๏ ลั่นทมนมสวรรค์	ทั้งอินจันทน์จำปี
สร้อยฟ้าสารภี	มลุลีหลายพรรณ
๏ ทั้งยมโดยโรยริน	ระรื่นกลิ่นมลิวัน
เหมือนกลิ่นเนื้อเจือจันทน์	สอื้นอั้นอาไลย
๏ ไฉนดีเจ้าพี่เอ๋ย	จะได้เชยให้ชื่นใจ
อุส่าห์ตามทรามไวย	มาจนใกล้กัลยา
๏ เพราะฝาติดอยู่นิดเดียว	ให้เสียวเสียวเสนหา
เขม้นมองที่ช่องฝา	จะใคร่เห็นหน้าพระน้อง เอย ๚
๗
๏ เห่เอยเห่เพลง	โฉมลเวงวัณฬา
ทำหลับใหลไสยา	จนล่วงมากลางดง
๏ แลเห็นองค์พระอไภย	เที่ยวเลียบไต่รถทรง
ทำความเพียรเวียนวง	คิดก็สงสารเธอ
๏ ช่างซื่อสุดบุรุษใด	ไม่มีใครจะเสมอ
ช่างง่วงเหงาเฝ้าลเมอ	ช่างไม่เก้อแก่ใจ
๏ เห็นประจักษ์ว่ารักจริง	สู้ทอดทิ้งทัพไชย
มิตอบถ้อยจะน้อยใจ	ครั้นพูดไปจะเป็นทาง
๏ ทั้งรักแค้นแสนเสียดาย	สอื้นอายอางขนาง
ทำประชวรครวญคราง	จึงถามนางลาลีวัน
๏ ถึงไหนแล้วณแก้วตา	แม่หลับมาแต่สายัณห์
เข้าป่าสาลวัน	จักรจั่นจับใจ
๏ เจ้าแม่เอ๋ยเคยนั่ง	จะลุกยังไม่ไหว
ให้กลุ้มกลัดในหไทย	เจ็บไข้ก็ไม่เคย
๏ ลมว่าวก็เฝ้าพัด	หนาวสาหัสแล้วลูกเอ๋ย
กลางไพรใครเลย	จะให้เขนยหนุนนอน
๏ ทั้งน้ำค้างก็ช่างสาด	ใจจะขาดลงรอนรอน
ถึงสุวรรณบรรจ์ฐรณ์	จะได้นอนให้อุ่นทรวง
๏ ชะกระไรพระจันทร์	ช่างดัดดั้นไปลับดวง
ฤๅลับเงาภูเขาหลวง	ไม่โชติช่วงชัชวาลย์
๏ แลก็ไม่เห็นหน	ช่างมืดมนอนธการ
ดอกไม้ก็ไม่เบิกบาน	จะได้สำราญฤไทย
๏ เจ้าประดิษฐคิดขับ	ให้เพราะจับจิตรใจ
จะได้ระงับหลับใหล	ให้ส่างในทรวง เอย ๚
๘
๏ เห่เอยธิดา	โฉมสุลาลีวัน
รับสั่งบังคมคัล	ขึ้นนั่งบนชั้นเกรินทอง
๏ แกล้งประดิษฐ์คิดคำ	ขับลำนำทำนอง
โอ้ยามค่ำย่ำฆ้อง	ให้มัวหมองในวิญญา
๏ จะแลชมพนมพนัศ	ไม่ถนัดไนยนา
ช่างมืดมิดทุกทิศา	มืดทั้งฟ้าดินดง
๏ โอ้ว่าพระศศิธร	ช่างลอยร่อนรถทรง
แจ่มกระจ่างสว่างวง	ส่องที่ตรงแกลทอง
๏ เห็นภักตราหล้าโลกย์	จะส่างโศกเศร้าหมอง
โหยหวนนวลลออง	มณฑาทองที่ต้องใจ
๏ ภุมรินบินค้อยค้อย	มาเชยสร้อยสุมาไลย
มืดมนก็จนใจ	เที่ยวเลียบไต่ตอมดวง
๏ โอ้เอนดูแมงภู่น้อย	ให้เศร้าสร้อยโศกทรวง
ด้วยกลีบหุ้มพุ่มพวง	ไม่โรยร่วงรสสุคนธ์
๏ ขอเทวัญในชั้นฟ้า	ทั้งเทวดาเดินหน
ช่วยโปรยปรายสายฝน	ให้อุบลแบ่งบาน
๏ ลมโชยระโรยกลิ่น	หอมกระถินพิมาน
มณฑาผกากาญจน์	มาซาบซ่านทรวงเย็น
๏ หอมประดู่อยู่ใกล้ใกล้	แลก็ไม่ใคร่เห็น
น้ำค้างพร่างสาดกระเซ็น	ยะเยือกเย็นพยอมไพร
๏ หนาวลมจะห่มผ้า	หนาวน้ำฟ้าจะผิงไฟ
หนาวทรวงณดวงใจ	เศร้าฤไทยระทวยทรง
๏ ถึงเสื้อสวมนวมหุ้ม	ก็ไม่เหมือนอุ้มแอบองค์
หอมดอกไม้ที่ในดง	ไม่เหมือนทรงสุคนธา
๏ แป้งสดรศรื่น	ไม่หอมชื่นในนาสา
เห็นอื่นอื่นไม่ชื่นตา	เหมือนได้เห็นหน้าพระน้อง เอย ๚
๘
๏ เห่เอยจะกล่าว	ถึงเรื่องราวพระอไภย
ต้องเสน่ห์เล่ห์อาไลย	หลงใหลรักวัณฬา
๏ พระแปลงปลอมถ่อมยศ	มาในรถโมรา
เงียบเหงาเศร้าวิญญา	เมื่อในราตรีกาล
๏ จนดึกดื่นเดือนดวง	โชติช่วงชัชวาลย์
พระพายรำเพยเผยพาน	น้ำค้างก็ซ่านโทรมกระเซ็น
๏ แสนสงสารพระอไภย	ให้หนาวในทรวงเย็น
สอดสังเกตเนตรเขม้น	แลเห็นอยู่รางราง
๏ รู้ว่าลเวงวัณฬา	อยู่ในรถฝากระจกกระจ่าง
แต่ลูกหลอกบอกพราง	ว่าพระนางเธอประชวร
๏ พระอไภยมณีเธอขี้ขลาด	ไม่เอื้อมอาจลามลวน
ได้ยินเสียงนางครางครวญ	คิดว่าประชวรจริงจริง
๏ สอื้นอั้นตันอุรา	สงสารกัญญายอดหญิง
เห็นงามงอนลงนอนนิ่ง	ท้าวเธอก็ยิ่งทุกข์ประเทือง
๏ ลำลำจะใคร่ถามประชวร	เกรงไม่ควรกลัวนางจะเคือง
กลัวคนจะรู้เข้าหูเหือง	จะเสียเรื่องรักเรา
๏ เธอสู้นั่งมิไม่ปริปาก	เพราะหวังจะฝากไมตรีเขา
สู้นั่งจ๋อยจิ๋มหงิมเหงา	เหมือนหนึ่งโศกเสร้าสักแสนปี
๏ ฝ่ายโฉมลเวงวัณฬาเลิศ	วิเศษประเสริฐสวยศรี
นางนิ่งนอนอาวรณ์ทวี	อยู่บนที่รถทอง
๏ เห็นพระอไภยวิไลยลักษณ์	ประเสริฐศักดิเธอเศร้าหมอง
เพราะหมายเปนหนึ่งจะพึ่งน้อง	ท้าวเธอจึงต้องแปลงตัว
๏ สู้ต่ำเตี้ยเสียพระเดช	นึกแสนสมเพชรักผัว
เพราะรักน้องจึงหมองมัว	ทูลเอยทูลหัวของเมีย
๏ สู้ตัดญาติขาดมิตร	มาเข้ารีตฝรั่งเสีย
สู้ต่ำต้อยละห้อยละเหี่ย	อะลิ้มอะเหลี่ยเหลืออาไลย
๏ ทั้งรูปก็ดีเป่าปี่ก็เพราะ	ลมุนเหมาะจับใจ
ทั้งโลกหล้าไม่หาได้	เหมือนพระอไภยภูมินทร์
๏ จะเกี้ยวจะพานก็หวานสนิท	ดังอำมฤตย์วาริน
ครองสัตย์ซื่อถือศิล	ควรเปนปิ่นนครา
๏ พระสังฆราชบาดหลวง	ช่างไปล่อลวงเอาเธอมา
จะให้ฟันฟาดพิฆาฏฆ่า	น้องเวทนาเหลือใจ
๏ เออเมื่อเธอรักน้องหนักหนา	จะให้คิดฆ่าเสียกลใด
เธอมิตรจิตรน้องก็มิตรใจ	ฆ่าไม่ได้แล้วนา
๏ สงสารเอยสงสารนัก	พระยอดรักของน้องนี่หนา
เคยศุขไสยาศน์บนอาศน์ไสยา	ยี่ภู่ผ้าอันโอฬาร
๏ แม้นน้องไม่คิดขวยเขิน	จะเชื้อเชิญด้วยคำหวาน
ประธมที่นอนวอนวาน	จะอยู่งานให้ประธม
๏ เออทำไมไม่มาเล่า	ช่างนั่งนิ่งเหงาง่วงงม
จนเข้ามาชิดยังไม่คิดจะชม	น่าน้อยอารมณ์เสียนี่กระไร
๏ โอ้โอ๋พระพี่ช่างขี้ขลาด	ขยั้นขยาดผู้หญิงได้
นางคำนึงตลึงตะไล	ด้วยพิศมัยพระภูธร
๏ ฝ่ายพระอไภยใจจะขาด	เพราะแสนสวาดิหวังสมร
ถอนหทัยให้สท้อน	ทุรนร้อนเสียจริงจริง
๏ จึงออกอุบายภิปรายเปรย	ตรัสเฉลยแก่ลูกหญิง
แกล้งทำสำออยอ้อยอิ่ง	ว่าหนาวจริงจริงสุลาลี
๏ พ่อต้องลมว่าวหนาวนัก	ช่วยถอดสลักให้สักที
นึกว่าช่วยชีวี	บิดานี้เถิดบังอร ๚
๙
๏ เห่เอยบุตรฝรั่ง	เมื่อได้ฟังท้าวเธอวอน
จึงถอนสลักชักกลอน	ค่อยกระซิบสอนแต่เบาเบา
๏ มาตุรงค์ยังทรงประชวร	อย่าเข้าไปกวนสกิดเกา
เธอว่าถึงถูกก็เพลาเพลา	จริงจริงนะเจ้าจงคอยดู
๏ ว่าพลางทางเข้าชิด	เพ่งพินิจอยู่เปนครู่
จึงเล้าโลมโฉมตรู	หวังจะใคร่รู้โรคประชวร
๏ แม่เปนไฉนอย่างไรบ้าง	จึงได้เฝ้าครางคร่ำครวญ
เปนโรคจรประจวบจวน	ฤๅเคยประชวรประจำกาย
๏ ตัวพี่เปนหมอจะขอนวด	ให้เจ็บปวดนั้นเคลื่อนคลาย
เคยเรียนรู้เส้นถึงเปนตาย	จะนวดถวายสักวันเอย ๚
เรื่องอิเหนา
๑
๏ สรวมชีพบังคมบาท	พระเยาวราชธิเบนทร์สูร
ภุชพงษ์วงษ์ประยูร	อิศรราชเรืองเดชา
๏ พระยอดเยาวยุพิน	หน่อภูมินทร์แม้นอมรา
เชิญเสด็จขึ้นไสยา	บรรธมศุขสำราญรมย์
๏ พระอู่เอกเอี่ยมสอาด	ยี่ภู่ลาดสอดสีสม
พระสูตรรูดบังลม	ล้วนลายทองกรองเครือวัลย์
๏ ข้าน้อยนางอนงค์	พร้อมเฝ้าองค์อัญเชิญขวัญ
บรรเลงเพลงโอดพัน	นิพนธ์ขับกล่อมกล่าวการ
๏ จะร่ำเรื่องรเด่นวงษ์	เทเวศร์ทรงปรีชาชาญ
โอบอุ้มยอดเยาวมาลย์	โฉมบุษบาพาจรลี
๏ รีบรถเร่งอัศดร	พาดวงสมรเฉิดโฉมศรี
ออกนอกพระบุรี	แล้วจึงมีพระบัญชา
๏ เจ้าพี่ผู้ดวงเนตร	อย่าแสนเทวศทรงโศกา
ใช่องค์ระตูมา	ลักพาน้องอย่าอาวรณ์
๏ พี่เองมาเชิญชวน	ให้นิ่มนวลอนงค์จร
เจ้าแม่ผู้งามงอน	เชิญเงยภักตร์ขึ้นพาที
๏ บัดองค์สุดาสดับ	สุรศัพทคดี
ทราบเหตุว่าภูมี	รเด่นเดชมาปลอมแปลง
๏ อัดอกสอื้นอ้อน	พระกรข้อนอุระแรง
โศกทรงพระกรรแสง	ระทวยทอดพระกายา
๏ ทรุดองค์ลงจากเพลา	พลางหยิกเอาพระเชษฐา
ข่วนซ้ำไม่นำพา	อาไลยละพระภูธร
๏ อิเหนาถนอมสอด	พระกรกอดพธูสมร
อ้าแม่อย่าอาวรณ์	ภูธรปลอบถนอมชม ๚
๒
๏ เห่เอยรเด่นวงษ์	อิศวรพงษ์อสัญหยา
กับรเด่นบุษบา	สถิตย์ถ้ำแท่นสุวรรณ
๏ เย็นย่ำน้ำค้างหยัด	รำพายพัดกลิ่นสุคันธ์
แจ่งแจ้งด้วยแสงจันทร์	ขึ้นหมดเมฆดิเรกดวง
๏ ดาราระดาดาษ	ห้องอากาศดังเงินยวง
อ้าแม่เสมอทรวง	จงเชิญชมศศิธร
๏ นวลจันทร์แพ้นวลเจ้า	ไม่นวลเท่านวลสมร
จันทรกระจ่างกลางอัมพร	พระบังอรกระจ่างใจ
๏ บัวทิพย์ยังอายถัน	ถนอมขวัญต้องบังใบ
บัวนางนี้อายใคร	จึงบ่มผิวด้วยริ้วทอง
๏ ปรางประพระสุคนธ์	ถึงปรางผลก็แพ้น้อง
บุบผามาลากรอง	ไม่รื่นรินเท่ากลิ่นนาง
๏ เชิญเถิดประธมที่	สุจนี่ยี่ภู่วาง
ตกยากมาจากปราง	เขนยทองยังรองทรง
๏ หยิบพัดกระพือลม	คลี่คลุมประธมประทับองค์
ขวัญอ่อนมานอนดง	ไร้อนงค์จำเรียงราย
๏ อ้าพี่จะเห่กล่อม	งามลม่อมอย่าตื่นสาย
เชิญพระองค์วงษ์นารายน์	สำราญราชบรรธม เอย ๚
๓
๏ เห่เอยตัวพี่	องค์ปันหยีสุกาหรา
ติดตามวนิดา	มาปะมิสาอุณากรรณ
๏ เหลือบไปก็คล้ายคลึง	ประหนึ่งเจ้าสาวสวรรค์
ทอดสนิทติดพัน	สำคัญว่าองค์อนงค์นวย
๏ ทอดกรอ่อนภักตร์	นรลักษณ์ก็สะสวย
สงสารเจ้ารูปรวย	นวยนาดดังสัตรี
๏ เทเวศร์เข้าดลจิตร	ให้พระคิดคนึงศรี
แม้นเจ้าเปนสัตรี	ตัวพี่จะละอย่าสงกา ๚
เรื่องโคบุตร
๏ เห่เอยเห่ถวาย	ถึงเรื่องนิยายแต่ปางหลัง
ให้พระองค์ทรงฟัง	เมื่อแรกตั้งโลกา
๏ มีพระมิ่งมงกุฎ	ชื่อโคบุตรสุริยา
ได้ข่าวพระธิดา	ตรึกตราตรอมใจ
๏ องค์อำพันขวัญเนตร	เนานิเวศน์วังใน
แม้นรู้ที่จะไป	มอบไมตรีนาง
๏ นิ่งนึกตรึกเกรง	จะทรงเพลงยาวพลาง
พอเปนคำนำทาง	ให้สว่างวิญญา
๏ เขียนสารใส่ตอง	ให้ขุนทองปักษา
ซ้ำสั่งสกุณา	ให้พาสารตรารีบไป
๏ ให้เจ้าสาวสวรรค์	องค์อำพันพิศมัย
ฤๅลูกน้อยกลอยใจ	นอนอยู่ในวัง เอย ๚
เรื่องอนิรุทธ
๑
๏ อัญชลิตอดิศรกุมาเรศ	ขอถวายนิเทศในเบื้องหลัง
อนิรุทธพงษ์ภุชบัลลังก์	นิราศบังอรอุสาลาวรรณ
ปางพระยุพยงวงษ์จักรกฤษณ์	เธอเนานิทร์เหนือรถรังสรรค์
ดาราดาษคลาศคล้อยเมฆัน	รังษีจันทร์หย่อนแสงสุริยา
อโณไทยไขกาญจโนภาษ	สกุณชาติเพรียกพร้องต่างภาษา
กุกกุแก้วขันก้องในวนา	โกกิลาเร้าเร่งรวีวรรณ
เสนาะเสียงมยุเรศร้องหา	เรียกนิกรมยุราแซ่สรรพ์
จัตุบททวิบาทนานาพรรณ	บ้างตื่นตาหากันในดงดอน
หิมาเยือกเย็นกระเซ็นสาด	บุษปมาศเผยแผ่เกสร
สุคันธรศรวยกลิ่นขจายจร	ผึ้งภมรดื่มเคล้าเสาวคนธ์
ประจุสสมัยไขสางสว่างหล้า	ฟื้นไสยาขัติยวงษ์ทรงฉงน
พลิกพระกายหมายแม่นมิ่งวิมล	แนบสกนธ์ไสยาศน์เหนืออาศน์นาง
กรตระกองต้องเขนยข้างขนอง	เผยเนตรบ่ยลน้องกระมลหมาง
พิศวงวินิจฉัยสมัยปาง	นฤมลแม่ห่างพี่กลใด
เผยอองค์ทรงประทับทอดพระเนตร	มณฑรีที่ประเทศสูงใหญ่
ประกอบเหมหิรัญรัตน์อำไพ	ทั้งห้องในที่เธอนิทรา
ล้วนจำหลักฉลุลายหลายหลาก	กินรนาคเวนไตยสิงหา
เทพไททวยเทพธิดา	ฟ้อนรำทำท่าถวายกร
อิกทั้งบัลลังก์แว่นฟ้า	ประดับมหาเนาวรัตน์ประภัศร
วิเชียรประพาฬโกมินนิลบวร	ไพฑูรย์ซ้อนบุษรามุกดาดวง
มรกฎใสสุดบุษย์เสวตร	สุดวิเศษประเสริฐแสงโชติช่วง
วิสูตรสุวรรณโปร่งรายมาลาพวง	บรรจ์ฐรณ์เทียบเทพสรวงไสยา
ทั้งคณากำนัลนารีรัตน์	ก็วิบัดิหายเห็นให้กังขา
ยลแต่สุวรรณรถรัตนา	กับหมู่มาตยาโยธี
ยังสนิทนิทราดาดาษ	ประจักษ์ราชฤไทยพระทรงศรี
ว่าเทวฤทธิ์มหิทธิศักดี	นำสมรศกามีกรีธา
โอ้นำสมฤๅนำนิรารัก	แสนจะหักไห้โหยฤไทยหา
วิบากใดจึงจากพรากน้องยา	อาทวาอกเทวศอ่วนทวี
ปัจฉิมยามยังสนิทนุชแนบ	ตระอรแอบองค์อุ่นอุราพี่
กลิ่นกายแก้วกัลยาณี	สุคนธ์ซาบทรวงศรียังรวยรมย์
ยามสมานร่วมรศเรียงเขนย	นาสาเชยปรางชวนให้เรียมสม
สัมผัสฉวีวรรณน้องน้อยนิยม	ถันอุดมเด่นดวงประทุมมาลย์
เรียมสอดเคล้าเต้าต้องเจ้าป้องปัด	ทำเทียมขัดแต่มิข้องการสมาน
ระทวยทับทีแสดงแห่งสำราญ	ให้ละลานละลุงรศกามา
เนตรนุชนิลสีจำรัสแสง	ดังศรแสลงแย้งยิงเสนหา
ยามตระกองกกแก้วกัลยา	แม่ชายตาเพียงสายอสนี
พระวิโยคโศกสลดรันทดถอน	ทรงนุสรสู่สร้อยสวาดิศรี
พึ่งประจักษ์รักรศเมื่อราตรี	ฤๅห่อนอิ่มใจพี่โดยจินดา
เจ้าสถิตย์ใดด้าวแดนประเทศ	ธิดาภูธเรศไหนรัฐา
เรียมจะถามนามวงษ์พงษ์ยุพา	วจนาเอื้อนโอษฐบ่ออกความ
แม้นถามได้แจ้งใจจะเต้าติด	ถึงสุดคิดแสนขัดไม่ขอขาม
แรมทุเรศรัฐยาสาหะตาม	โดยจะข้ามกรดนทีอัคคีกัลป์
เมรุมาศหิมเวศสิงขร	อิสินธรยุคันธรภาคมหันต์
ไกรลาศวินันตกสัตตภัณฑ์	หัศกันจักรวาฬคิรี
ซึ่งเปนขุนไศลในโลกย์	อิกหนึ่งโอฆสมุทใสศรี
สีทันดรสรภูวารี	ประกอบมีสัตว์ร้ายนานา
ช้างน้ำฉลามฉนากนาคราช	เงือกงูราหูกาจตัวกล้า
กุมภีล์ติมิงคเหรา	เพียนหมอมัศยาโลมาวาฬ
ดุร้ายหยาบช้าสามารถ	อยู่เกลื่อนกลาดสมุทไทยสถาน
สิ้นหล้าไตรโลกแสนกันดาร	จะสู้ด้นทนทานให้ถึงองค์
สุดฤทธิ์จนจิตรไม่ประจักษ์	พระทรงลักษณ์รำพึงพิศวง
แว่วสุโนคเสนาะวนาวง	ว้าว่านวลอนงค์เต้าตามมา
ผันภักตร์พิศจบขอบเขตร	ไม่ยลยอดเยาวเรศยิ่งกังขา
สุมาลย์แม่ดวงกระมลพี่ยา	แสดงกายเถิดอย่าซ่อนองค์
เรียมสุดศัลย์ทุกข์เท่าเขาขุน	คิดข้องขุ่นจิตรไข้ใหลหลง
ฟังสำเนียงใช่เสียงโฉมยง	พระยิ่งทรงโศกาจาบัลย์
โอ้เวรใดไยมาปลิดเปลื้องสวาดิ	จากไสยาศน์ยามสมเกษมสันต์
ฤๅบุพปางสร้างกรรมอเนกนันต์	พรากคู่สัตว์พลัดกันกำลังเชย
เวรนี้นำสนองน้องรัก	กับตัวพี่ให้ประจักษ์นิจาเอ๋ย
พระทรงตรองหมองมุ่งไม่ละเลย	ศรีสุดาคู่เคยลืมละลาย
อิกทั้งสวรรยาราชายศ	จำเรียงรศดนตรีดีดสีสาย
สิบสองพระกำนัลสกลกาย	วิลาศลักษณ์เล็งคล้ายสุรางค์นาง
อิกปรางคิมหันต์วสันต์ปราสาท	ไพชนต์มาศเหมันต์รังสฤษดิสร้าง
ห้องสถิตย์ที่ประธมภิรมยางค์	เครื่องสำอางเจือจันทน์สุคันธา
แท่นเสวยที่สรงทรงสนาน	ชลธารใสสุทธิ์เย็นกล้า
ทั้งพระผู้ทรงนรงกา	บิตุเรศมาตุราธิบดี
ให้งวยงงหลงตลึงเล็งสวาดิ	ภูวนารถโศกสร้อยเศร้าศรี
ประทะทุ่มอุราโศกี	ระทวยทอดอินทรีย์กำสรวญโทรม
ดังชีวิตรจะวินาศขาดประเวศ	พระภักตร์เพศวิปริตผิดโฉม
ชลไนยนองเนตรมนัศโทม	ทรวงสกนธ์เล่ห์โหมเพลิงกัลป์
สวายสวิงนิ่งวินิจระอิดอ่อน	สุดร้อนแสนรักดวงขวัญ
หไทยหวาดวิ่วหวิวแดยัน	พระทรงธรรม์ถึงกาลสัญญี
นิบาตอนิรุทธหยุดยั้ง	ถวายบังคมเบื้องบทศรี
ขอพระองค์ทรงเจริญสวัสดี	อย่ารู้มีโรคันอันตราย
จงเกษมศุขาสถาผล	ศรีมงคลชนมานมากหลาย
สรรพสิ่งวิทยาวิชาชาย	จงทรงได้ง่ายดายเถิด เอย ๚