คําให้การพราหมณ์อัจจุตะนันนํา
อธิบายของนายกราชบัณฑิตยสภา
นำจดหมายเหตุเรื่องคำให้การ
ของพราหมณ์อัจจุตะนันนำ
เมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๐๕ (พ.ศ. ๒๔๒๙) มีผู้ส่งจดหมายเหตุเก่าครั้งรัชชกาลที่ ๓ มาลงพิมพ์หนังสือวชิรญาณวิเศษเรื่อง ๑ (พิมพ์ในฉะบับที่ ๒๑ ออกเมื่อวันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีจอ จุลศักราช ๑๒๔๘) แต่ความในฉะบับที่ลงพิมพ์ไม่จบเรื่อง ได้ความปรากฏเพียงว่าเมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๗๓ มี “พราหมณ์เทศ” (คือพราหมณ์ชาวอินเดีย) คนหนึ่ง ชื่อว่าอัจจุตะนันนำเข้ามายังกรุงเทพ ฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรด ฯ ให้มีกรรมการผู้รู้ไต่ถามพราหมณ์ คนนั้นถึงพระพุทธศาสนาและขนบธรรมเนียมในมัชฌิมประเทศ แล้วจดคำให้การของพราหมณ์อัจจุตะนันนำเรียบเรียงขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย /*(ข)หนังสือนั้นจึงนับว่าเป็นจดหมายเหตุเรื่อง ๑ เมื่อพิมพ์คำให้การนั้นในหนังสือวชิรญาณ พวกบุคคลชั้นสมัยใหม่ในเวลานั้นเช่นตัวข้าพเจ้า พออ่านเห็นก็ลงเนื้อเห็นเป็นอันเดียวกัน ว่าเป็นคำหลอกลวงของพราหมณ์อัจจุตะนันนำ เพราะได้อ่านหนังสือภาษาอังกฤษ รู้เรื่องว่าที่เมืองพาราณสีไม่มีใครถือพระพุทธศาสนาพากันถือศาสนาพราหมณ์เสียหมดแล้วช้านาน พราหมณ์อัจจุตะนันนำมาอ้างว่าที่เมืองพาราณสียังมีวัดมีพระสงฆ์และพุทธบริษัทอยู่เป็นอันมากนั้น เป็นเรื่องขี้ปดทั้งสิ้น แต่นั้นก็ชอบเอาชื่อไปใช้เป็นภาษิตในเมื่อเห็นหนังสือเรื่องอันใดไม่น่าเชื่อ มักออกอุทานว่า “เป็นเรื่องอัจจุตะนันนำ” ดังนี้ และไม่มีผู้ใดถือว่าคำให้การพราหมณ์อัจจุตะนันนำมีแก่นสารถึงควรอ่านแต่นั้นมา.
ครั้นเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๗๑ ข้าพเจ้าไปตามเสด็จ ฯ เลียบมณฑลภูเก็ต เมื่อไปถึงเมือง/*(ค)ตรังเห็นมีพวกพราหมณ์มาถวายน้ำสังข์ ข้าพเจ้าถามพวกพราหมณ์ว่าหนังสือตำหรับตำราพราหมณ์ยังมีอยู่ที่พวกเขาบ้างหรือไม่ เขาบอกว่ามี ข้าพเจ้าจึงขอยืมเพื่อจะเอามาคัดสำเนาไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนคร ครั้นได้หนังสือนั้นมาถึงกรุงเทพ ฯ ตรวจดูเป็นหนังสือ ๔ เล่มสมุด เป็นมนตร์สำหรับการพิธี ๓ เล่ม เปนจดหมายเหตุคำให้การพราหมณ์อัจจุตะนันนำ เล่ม ๑ แต่มีความบริบูรณ์ตลอดเรื่องดีกว่าฉะบับที่เคยพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ ข้าพเจ้าจึงให้คัดเป็นตัวพิมพ์ดีด แล้วเอามาอ่านตรวจดูแต่ต้นจนปลาย เมื่ออ่านแล้วกลับสงสัยว่าคำให้การที่ปรากฏในจดหมายเหตุนั้น พราหมณ์อัจจุตะนันนำตั้งใจแถลงความตามสัตย์จริง เห็นได้เป็นอุทาหรณ์ดังเช่นกล่าวถึงภูมิแผนที่เมืองพาราณสี และเมืองพุทธคยาเป็นต้น ก็ถูกต้อง แม้ความที่อื่นรูปเรื่องก็สมเป็นความจริงวิปริตอยู่แต่ที่พลความ จึงนึกว่า/*(ฆ)ข้อวิปริตและที่มีความเท็จเข้าแทรกแซงนั้น อาจจะเป็นเพราะผู้ถามรู้แต่ภาษามคธกับภาษาไทย ฝ่ายพราหมณ์ผู้ตอบก็รู้แต่ภาษาสันสกฤตกับภาษาเบงกอล พูดกันไม่ได้เอง ต้องหาแขกเทศในตลาดมาเป็นล่าม ข้อความที่ถามนั้นก็ล้วนเป็นเรื่องสูงเกินความรู้ของชาวตลาด คงตั้งต้นเกิดวิปริตบกพร่องแต่เมื่อล่ามแปลคำถามและคำตอบ ข้อนี้พึงสังเกตเห็นได้ในคำให้การหลายแห่ง จะยกยุทาหรณ์พอให้เห็นเช่นที่กล่าวว่า “พระสงฆ์เรียกว่ายติ” (ดูต้นหน้า ๔) เป็นต้น อันยตินั้นที่จริงเป็นพวกนักบวชในลัทธิไสยศาสตร์ มิใช่ภิกษุในพระพุทธศาสนา เมื่อพราหมณ์บอกเป็นภาษาเบงกอลีว่า “มียติ” ล่ามก็คงแปลว่า “มีพระ” ฝ่ายท่านผู้ถามชำนาญแต่คติพระพุทธศาสนาซึ่งเรียนรู้จากพระไตรบิฎก ไม่เคยไปอินเดีย ได้ยินล่ามบอกว่า “พระ” และแถมมีอธิบายต่อไปว่าโกนผมนุ่งเหลือง ก็สำคัญว่าพระ/*(ง)ภิกษุสงฆ์ในพระพุทธศาสนา เมื่อเข้าใจว่ายติเป็นพระภิกษุแล้ว ก็เป็นธรรมดาที่จะเข้าใจว่า เทวสถานที่พวกยติอยู่เปนวัดพระพุทธศาสนา และเข้าใจว่า “เทวรูป” เป็นพระพุทธรูปตามกันเรื่อยไป ความเข้าใจผิดทำนองนี้ยังสังเกตเห็นได้ในความแห่งอื่นอีกหลายแห่ง เป็นเพราะกระบวรที่ล่ามแปลดังกล่าวมานี้ เรื่องที่ปรากฏในคำให้การของพราหมณ์อัจจุตะนันนำจึงวิปริตไป เห็นจะไม่ได้เป็นด้วยพราหมณ์คนนั้นจะมาตั้งใจหลอกลวง แต่อย่างไรก็ตามหนังสือคำให้การพราหมณ์อัจจุตะนันนำฉะบับที่ได้มาจากเมืองตรังความบริบูรณ์แต่ต้นจนปลายควรจะพิมพ์รักษาไว้ อย่าให้ศูนย์เสีย ผะเอิญในเวลานี้มีพราหมณ์ปัญจนทีศวร สุพรหมัณยศาสตรี เป็นพราหมณ์เทศ ผู้เชี่ยวชาญภาษาสันสกฤต รับราชการอยู่ในราชบัณฑิตยสภา ได้เรียนรู้ภาษาไทยพออ่านเขียนได้ ข้าพเจ้าจึงส่งหนังสือคำให้การ/*(จ)พราหมณ์อัจจุตะนันนำให้พราหมณ์ ป. ส. ศาสตรี อ่านตรวจก็มีความเห็นเช่นเดียวกับข้าพเจ้า ว่าข้อความที่วิปริตในคำให้การนั้นจะเป็นด้วยพูดภาษาไม่เข้าใจกันยิ่งกว่าอย่างอื่น ข้าพเจ้าจึงวานให้พราหมณ์ ป. ส. ศาสตรีตรวจทำอธิบายหมายเลขชี้แจงความที่คลาดเคลื่อนในคำให้การพิมพ์ไว้ด้วยอีกส่วนหนึ่ง ในอธิบายของพราหมณ์ ป. ส. ศาสตรี ยังมีข้อที่เป็นแก่นสารน่ารู้อีกหลายหย่าง หวังใจว่าท่านทั้งหลายผู้ที่ได้สมุดเล่มนี้ไปจะพอใจอ่านด้วยกันโดยมาก.
<ดำรง>
นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๑
คำให้การพราหมณ์อัจจุตะนันนำ
วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ศักราช ๑๑๙๒ ปีขาล โทศก (พ.ศ. ๒๓๗๓) พระอมรโมลี สถิตวัดประยุรวงศอาวาสดี ฯพณฯ โกษาธิบดี หลวงนนทเกษ เจ้าท่าพราหมณ์ หลวงวิเศษโกษา นายห้อง (ราชบัณฑิตย)1 นั่งพร้อมกัน ได้ถามพราหมณ์ชื่ออัจจุตะนันนำให้การว่า ฯข้าฯ เกิดในเมืองพาราณสี บิดาชื่อเยียระทารีย เป็นพราหมณ์เทวพรหม ตระกูลวาสิฏฐโคตร เป็นที่ราชครู ฯข้าฯ ทำราชการอยู่กับบิดา ฯข้าฯ ได้เงินเดือนละ ๕ รูปีย์อินดูมีอยู่ที่เมืองพาราณสี ๑๐ โคตร ๑๐ ตระกูล2 สาราดิตระกูล ๑ เป็นภารทวาชโคตร อุระยันตระกูล ๑ เป็น....คาระกะโคตร เดกังขะตระกูล ๑ เป็นมานิโคตร ยาราทตระกูล ๑ เป็นสารติโคตร หินคาราตระกูล ๑ เป็นนารทโคตร ๕ ตระกูล ๕ โคตร3นี้เป็นมนุษย์ปา(ป) ตระกูลกินเนื้อกินปลา ทำพิธีไม่ได้
สารสุตตระกูล ๑ เป็นวาสิฏฐโคตร การตบุตรตระกูล ๑ เป็นโกสิยโคตร โก นตระกูล ๑ เป็นปุลสติโคตร ไมเทนตระกูล ๑ เป็นสามิตโคตร อุทกันตระกูล ๑ เป็นโคตมโคตร ๕ ตระกูล ๕ โคตรนี้จัดเป็นพราหมณ์เทวพรหมตระกูลรักษาศีล ๕ เป็นนิตย์ ไม่กินเนื้อสัตว์มีชีวิต กินแต่ นม เนย ถั่ว งาเป็นอาหาร หุงเข้ากินเอง นอกกว่าพราหมณ์ ๕ /*3ตระกูลนี้ จะเรียกว่าพราหมณ์ไม่ได้ เรียกว่าอินดู พราหมณ์นี้เป็นพราหมณ์ราชครูสำหรับได้ทำพระราชพิธี ซึ่งถือไม่กินเนื้อสัตว์ กินนมเนยถั่วงา หุงเข้ากินเอง ที่ภาชนะใช้สอยตระกูลอื่นร่วมไม่ได้นั้น ด้วยตระกูลนี้บริสุทธิ์กว่าตระกูลอื่น จึงเรียกว่าพราหมณ์เทวพรหมตระกูล นับถือพระโคดม4ยิ่งกว่าเทวดาอื่น ๆ จะทำการสิ่งใด ๆ และกระทำพระราชพิธีก็ดี บูชาพระโคดมก่อนจึงบูชาพระอิศวรนารายณ์1 แล้วคำสันสกฤตเป็นที่นับถือว่าคำสูง พระมหากษัตรริย์และเสนาบดีตลอดราชบุรุษพูดคำสันสกฤต2 คำพูดตามตระกูลภาษาจะเอามาเป็นคำเพ็ททูลไม่ได้ ถ้าผู้ใดไม่รู้คำสันสกฤตไม่เป็นที่นับถือกัน พระไตรปิฎกมีอยู่เรียกว่าพุทธศาสตรำ เขียนด้วยสมุดกระดาษไม่มีใบลาน /*4พระสงฆ์เรียกว่ายติ ๆ3 นั้นโกนผมและหนวด แต่คิ้วไม่โกน นุ่งห่มผ้าทำเป็นกะทงเหมือนจีวร สีผ้านั้น เหลืองแก่อย่าง ๑ เหลืองเจือเขียวอย่าง ๑ แดงสีมะเดื่อสุกอย่าง ๑ แดงอ่อนอย่าง ๑ ที่ห่มเหลืองแก่นั้นรู้พุทธศาสตรำมาก เป็นใหญ่กว่าห่มสีแดงอ่อน สีแดงแก่ สีเหลืองเจือเขียว และยติเมื่อจะบวชอายุ ๑๐ ปี ๒๐ ปี บิดามารดาและอาจารย์ฝ่ายคฤหัสต์และยติผู้ที่จะบวชให้ยอมพร้อมกันจึงจะบวชให้เป็นยติได้ บวชแล้วเรียกว่ามหาบุรุษพัตตรำ ยติอายุ ๑๐ ปี ๒๐ ปี ห่มคลุมเหมือนกัน แต่ยติอายุ ๑๐ ปี เดินตามหลังยติอายุ ๒๐ ปี สึกไม่ได้
กิจยตินั้น เช้าขึ้นอุ้มภาชนะทำด้วยดินด้วยทองแดงบ้าง เข้าไปในบ้าน ได้อาหารแล้วลางทีก็ฉันที่โรงฉันในบ้าน ลางทีได้อาหารแล้วมาฉันที่วัด ฉันแต่เพลาเช้าหนเดียว แล้วเธออยู่ที่เร้นดูพุทธศาสตรำอย่างหนึ่งบริกรรมวิปัสสนา จะพูดจาตลก/*5คะนองเล่นไม่ได้ กิจที่จะบรรสิทให้แปลประโยคประธานนั้นไม่มี แต่บอกอธิบายในข้อปฏิบัติ ผู้ซึ่งจะเล่าเรียนนั้น เรียนแต่เมื่อเป็นคฤหัสถ์ เรียนคำสันสกฤตแปลประโยคประธานต่ออาจารย์คฤหัสถ์ อาจารย์คฤหัสถ์มีอยู่สำหรับรับจ้างบอกวิชชาต่าง ๆ เมื่อบวชเป็นยติแล้ว อาจารย์ผู้บวชให้จึงบอกพุทธศาสตรำ ไม่ต้องแปลประโยคประธาน แต่กิจยตินั้นห้ามไม่ให้คฤหัสถ์รู้ ต่อเป็นยติเหมือนกันจึงให้รู้ วัดที่เมืองพาราณสีมีอยู่ประมาณ ๒๐ วัด4 มียติอยู่ทุกวัด วัดใหญ่ในเมืองพาราณสี ๒ วัด วัดปาตลิดาสวัด ๑ วัดมาโคดาสวัด ๑ มีมหายติและยติอยู่วัดประมาณ ๒๐๐ องค์ มีพระพุทธรูปทองคำหล่อทั้งแท่ง นั่งขัดสมาธิเพ็ชร์พระหัตถ์พาดพระเพลา หน้าตักกว้าง ๐ ๒ ๑ ๐ (๒ ศอกคืบ) สูงทั้งบรรลังก์ประมาณ ๕ ศอก บรรลังก์นั้นก็หุ่มด้วย/*6ทองคำ มีอยู่วัดละองค์ วัดใหญ่กับพระพุทธรูปทองคำ ๒ วัดนี้ เศรษฐีชื่อปาตลิดาสคน ๑ ชื่อมาโคดาสคน ๑ สร้างคนละวัด แต่สร้างมานี้ได้ ๑๐๐ ปีเศษแล้ว เจ้าเมืองพาราณสีให้อินดูผลัดเปลี่ยนกันรักษาวัดละ ๓๐๐ คน วัด ๒ นี้เป็นที่เจ้าเมืองพาราณสีไปนมัสการและไปทำพิธีพุทธวิธานัมที่วัดนั้น ถึงวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ พวกพราหมณ์ชายหญิงพากันออกไปรักษาโบสถ์ศีลชักลูกประคำพวกละ ๒๐๐ คน ๓๐๐ คนบ้าง อยู่ในวัดนั้น เวลาบ่ายเชิญพระพุทธรูปออกตั้งที่แจ้ง เอาฉัตร์ผ้าขาวกั้นพระพุทธรูป แล้วเอาอาสนะให้ยตินั่งข้างขวาพระพุทธรูป ยติมาสำแดงพระสธรรม พวกพราหมณ์เข้าล้อมพระพุทธรูป และยติฟังพระสธรรมเทศนา ฯข้าฯ หาได้เรียนพุทธศาสตรำไม่ รู้แต่ศีล ๕ ประการ
และที่พระมหาโพธิ์นั้นอยู่ไกลเมืองพาราณสีทาง ๒ คืน ใกล้เมืองคยาได้ทา งประมาณเดินพอเต็ม/*7เหนื่อย ในหนังสือว่าไว้ พระมหาโพธิสูง ๑๐๘ ศอก ขนาดโอบลำต้นคลี่ออกวัดยาว ๓๒ ศอก แต่เดี๋ยวนี้ต้นพระมหาโพธิสูงประมาณกว่า ๑๐๘ ศอก แต่กิ่งพระมหาโพธิแผ่ปกออกไปกว้างเป็นปริมณฑล ในร่มพระมหาโพธิประมาณ ๓ เส้นเศษ สัณฐานมีหางเหมือนใบโพธิ แต่เขียวกว่าใบโพธิสักหน่อย กว้างประมาณ ๑๐ นิ้ว ยาวประมาณหย่อนแต่ศอกสักหน่อย ใบแก่สีแดงเจือเหลือง ใบอ่อนนั้นสีแดงชัด ลำต้นปิดทอง ลำกิ่งนั้นเห็นผิวเปลือกเหมือนสีใบตองแห้ง รัตนบรรลังก์สัณฐาน ๔ เหลี่ยม ยาวกว้าง ๒๑ ศอกเท่ากัน เดี๋ยวนี้ยังสูงพ้นดินอยู่ ๐ ๓ ๑ ๐ (๓ ศอกคืบ) ต้นพระมหาโพธิใหญ่ขึ้นเบียดชิดกับรัตนบรรลังก์เข้าไป รัตนบรรลังก์อยู่ข้างทิศตะวันออกพระมหาโพธิ รัตนบรรลังหุ้มด้วยทองคำจำหลักลายประดับด้วยพลอย ๙ อย่าง ว่าเทวดากระทำ /*8พื้นใต้ร่มพระมหาโพธินั้นปูลาดด้วยทองแดง เอาทองแดงทองเหลืองทำเป็นชั้น ๔ ชั้น ตั้งพระพุทธรูปทำด้วยทองคำบ้าง ทำด้วยเงินบ้างไว้ในร่มพระมหาโพธิ มีกำแพงศิลาล้อมต้นพระมหาโพธิ ๓ ชั้น มีประตูเข้าออก มีพระวิหารอยู่ทั้ง ๔ ทิศ มีศาลาราย ๆ ออกมาชั้นนอก เป็นที่พักคนอาศัยไปนมัสการพระมหาโพธิ พราหมณ์รักษาอยู่ประจำที่พระมหาโพธิ ๑๐๐ เศษ ได้เงินเดือนในเจ้าเมืองพาราณสี ใบพระมหาโพธิที่หล่นลงผู้รักษาเก็บไว้ ถ้าผู้ใดจะต้องการเอาไปสักการบูชาก็ต้องให้เงินใบละรูเปีย ถึงเพ็ญเดือน ๖ วันวิศาขบูชา แต่บรรดาที่เป็นสัมมาทิษฐิ กษัตริย์และอำมาตย์เศรษฐีคฤหบดีชาวบ้านชาวเมืองใกล้ไกลที่พอจะมาได้ มานมัสการพร้อมกันในที่พระมหาโพธิ ฝูงคนคับคั่งเป็นการนักขัตตฤกษอันใหญ่ทุกปี พระมหากษัตริย์พราหมณ์เมืองใดเป็นสัมมาทิษฐิ ได้มานมัสการพระมหาโพธิแล้ว ปั้นรูปจารึกพระนามไว้บูชา จดศักราชวันคืนไว้ด้วย ที่ไม่ได้ไปส่งแต่บรรณาการไปบูชา ผู้รักษาพระมหาโพธิจดหมายพระนามวันคืนไว้ในแผ่นศิลา เมืองอังวะก็ได้แต่งเครื่องสักการบูชาไปบูชาพระมหาโพธิ ได้มีชื่ออยู่ในจดหมายแล้ว ที่พระวิหารศาลาใหญ่น้อยเป็นคลังไว้ของบูชาพระมหาโพธิ กษัตริย์เมืองใดได้มานมัสการ แล้วมาสร้างไว้ทุกพระองค์ ปะดุงโปเจ้าเมืองอังวะเดี๋ยวนี้ก็ได้มาสร้างไว้ศาลาหนึ่ง
และพระเจดียที่บรรจุพระบรมธาตุมีอยู่ที่มันตกะวิหาร ริมแม่น้ำคงคาในเมืองพาราณสี ๒ องค์ ชื่อว่าพระมหาเจดีย์ สูง ๔๐๐ ศอกองค์ ๑ ๕๐๐ ศอกองค์ ๑ ทำด้วยศิลา คำบุราณว่าเทวดามาสร้างไว้ เป็นที่ประชุมพระมหากษัตริย์ชาวบ้านชาวเมืองไปกระทำสักการบูชา เดือน ๔ ครั้ง ๑ เดือน ๖ ครั้ง ๑ /*10เดือน ๑๒ ครั้ง ๑ ปีละ ๓ ครั้ง ที่ย่อมๆ ลงก็มีอยู่โดยมาก ทำด้วยศิลาทั้งสิ้น
และป่าอิสิปตนวันนั้นอยู่ทิศตะวันออกเมืองพาราณสี ใกล้เมืองเดินประมาณ ๒ ชั่วโมง เดี๋ยวนี้ผู้คนมาก ตั้งแต่เมืองชื่ออิสิปนะปุระ เทวสถานไว้รูปพระอิศวรพระนารายณ์ ที่เมืองพาราณสี ที่เมืองไคย ที่เมืองอิสิปนะปุระ มีอยู่มาก อินดูที่เมืองพาราณสีถือลัทธิต่างๆ กัน ที่บวชยะษี มุนี ตปสี ๓ พวกนี้ไม่โกนผมและหนวด นุ่มผ้าย้อมด้วยอิฐแดง ถือพระโคดม ออกไปอยู่ป่าภาวนาว่า ภควา โยคีจำพวกหนึ่งถือพระอิศวร นุ่งผ้าย้อมด้วยอิฐแดงเหมือนกัน ออกไปอยู่ป่าบริกรรมว่า ยะสิวายะ1 แปลว่าไหว้พระอิศวร ยะสี มุนี ตปสี โยคี2 ๔ จำพวกอายุยืน ยืนจนเนื้อหนังหย่อนยาน ที่บริกรรมแก่กล้าว่าได้ไปถึงป่าพระหิมพาน ได้เห็นภูเขาเงินภูเขาทอง ว่าป่าหิมพานอยู่ทิศอุดรเมือง/*11พาราณสี ไป ๒ เดือนจึงถึง ป่าหิมพานหนาวนัก บริกรรมไม่แก่กล้าจึงไปไม่ได้ ถ้าคนใดบริกรรมแก่กล้าจึงไปได้ จำพวกหนึ่งเปลือยไม่นุ่งผ้าห่มผ้า เรียกว่า ปรมหรรษา1 ถือพระนิพพานออกไปอยูป่า บริกรรมว่า โสหัง หังโส2 กินอาหารไม่เลือกจนชั้นหญ้าและกอไม้ก็กินเป็นอาหาร เมืองพาราณสีในหนังสือว่าอยู่กึ่งกลางแผ่นดิน3 ด้วยอยู่ใกล้พระมหาโพธิ อยู่ใกล้แม่น้ำคงคา แม่น้ำคงคานั้นแต่ก่อนกว้าง ผู้คนที่เมืองพาราณสีอยู่มากหามีที่จะอยู่กันไม่ เอาศิลาถมแม่น้ำออกมาทำที่อยู่ แม่น้ำคงคงนั้นเดี๋ยวนี้แคบเข้ากว่าแต่ก่อน กว้างประมาณเท่าแม่น้ำกรุง ระดูแล้งน้ำแห้งตลิ่งสูงประมาณ ๔๐-๕๐ ศอก ทำท่าน้ำเอาศิลาลำดับเป็นขั้นบันไดลงไป หน้าน้ำน้ำท่วมขึ้นไปจนพื้นเมือง เมืองนั้นปูด้วยศิลา ตึกบ้านที่อยู่เศรษฐีคฤหบดีมีทรัพย์มาก ทำสูงถึง ๗ ชั้น ที่ต่ำ ๕ ชั้นก็มี ๓ ชั้นก็มี แต่ทำด้วย/*12ศิลาทั้งสิ้น ถึงระดูลมลมพัดหนัก ถึงระดูน้ำน้ำมากท่วมถึงตึกชั้นกลาง ท่องขนของผ่อนขึ้นอยู่ชั้นบน ระดูแล้งต้องขุดบ่อไว้ใช้น้ำ มีทุกบ้าน บ่อลึกประมาณ ๕ ศอกบ้าง ๔ ศอกบ้าง เมืองพาราณสีหามีกำแพงเมืองไม่ ด้วยข้าศึกศัตรูไม่มี ใกล้ๆ กันก็เปนพราหมณ์ทั้งสิ้น ถือพระโคดมถือพระอิศวรนารายณ์ทั้งสองฝ่ายเหมือนกัน ถ้าเกิดวิวาทกันด้วยส่วยสาอากรและขัดแค้นประการใด ยติและพราหมณ์ราชครูไประงับเสียทั้งสองฝ่าย หามีเหตุที่จะได้รบกันไม่ ไปมาค้าขายถึงกัน ลูกค้าทางบกนั้นบรรทุกเกวียนเที่ยมด้วยโคบ้าง บรรทุกดูรค์ บรรทุกต่างลาพวกละ ๔๐-๕๐ คน ไปมาเป็นพวกๆ กัน ที่ค้าทางเรือนั้นเอาเชือกผูกจูงเรือไปตามตลิ่งบ้าง แล่นใบไปบ้าง ลูกค้าแขกฝรั่งมาค้าขายที่เมืองพาราณสีอยู่ไม่ได้นาน ต้องรีบขายเข้าของแล้วกลับไปโดยเร็ว ด้วยเมืองพาราณสีนั้นคนผิด/*13ประเทศอยู่ไม่ได้เกิดเจ็บไข้ แขกฝรั่งกลัว เศรษฐีคนมีทรัพย์มีอยู่กว่าพันเศษ ตั้งโรงทานไว้ทุกคน ผู้ใดมีทรัพย์ไม่ตั้งโรงทานเป็นที่ติเตียนไม่นับถือ คนจนมาแต่บ้านนอกเข้ามาคอยรับทำการจ้างในเมือง ได้อาศัยโรงทานเป็นที่กิน เวลาค่ำแล้วไปนอนอาศัยอยู่วัด จะทำการสิ่งใดก็ต้องจ้างคนใช้
เจ้าเมืองพาราณสีก็เป็นเทวพรหมตระกูล วาเสฏฐโคตร1มีพระมเหษีชื่อราชสุนทรี พระราชบุตรอายุได้ ๘ ปี ชื่อปตปสิงห์ พระราชธิดาอายุได้ ๗ ปี ชื่อจันทรโชติ หามีพระสนมไม่ มีแต่หญิงคนใช้อยู่ในวังประมาณ ๑๐๐ เศษ ที่วังและกำแพงทำด้วยศิลาทั้งสิ้น มีพระอนุชาชื่ออุทิจจนารายณ์เป็นอุปราชให้ไปเป็นเจ้าเมืองไคย เป็นผู้อุปการะพระมหาโพธิ เมืองพาราณีมีเสนาบดี ๔ คนชื่อ อุตตมะ มัชฌะ กนิษฐะ หีนะ ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยมีครบตำแหน่งที่พนักงาน เจ้าเมืองพาราณสีหาได้ซื้อขายไน่ ได้/*14แต่ส่วยภาษีอากรเป็นพระราชทรัพย์ ขุนนางและเสนาบดีได้เงินเดือนเป็นลำดับตามผู้ใหญ่ผู้น้อย
เจ้าเมืองพาราณสีบำเพ็ญการกุศล สร้างพระอาราม พระพุทธรูป พระเจดีย์ นิมนต์ยติไปฉันในวังตั้งเป็นโรงทาน ให้ทานแก่พราหมณ์ผู้มีศีลและคนยากจนทุกวัน สิ้นทรัพย์วันละ ๒๐๐๐ รูปีย์ พราหมน์ตำแหน่งที่ราชครูกระทำพิธี ๑๒ เดือน2 เดือน ๕ มี ๔ พิธี พุทธวิธานำพิธี ๑ เทววิธานำพิธี ๑ ราชวิธานำพิธี ๑ คชวิธานำพิธี ๑
พุทธวิธานำ ณวันขึ้น ๕ ค่ำ พราหมณ์ทำพิธีอาบน้ำชำระกายให้บริสุทธิ และไปแต่งเครื่องสักการบูชาด้วยดอกไม้ธูปเทียนของหอม สำรับคาวหวานเป็นของฉัน ไว้ที่พระวิหารวัดปาตลิดาส วัดมาโคดาส แล้วเชิญเสด็จพระมหากษัตริย์และขุนนางไพร่บ้านพลเมืองไปพร้อมกัน กระทำสักการบูชานมัสการพระพุทธรูป แล้วประโคมเครื่องดนตรีปี่พาทย์/*15ฆ้องกลองแตรสังข์ถวายสำหรับยติ ทำวันหนึ่งเสร็จ
การพระราชพิธีเทววิธานำกระทำขึ้น ๓ ค่ำ ตั้งโรงพิธีในพระราชฐานบูชาเนาวเคราะห์ทั้ง ๙ ตั้งหม้อน้ำ ๙ วบ มะพร้าวเจียนศีรษะ ๙ ใบ ตั้งประทีปบนมะพร้าว ปักด้วยธงสี ๙ คัน ธงพระอาทิตย์สีแดงแก่ ธงพระจันทรสีขาวเหลือง ธงพระอังคารสีแดงอ่อน ธงพระพุธสีเหลือง ธงพระพฤหัสบดีสีทอง ธงพระศุกรสีขาว ธงพระเสารสีดำ ธงพระราหูสีควันไฟ ธงพระเกตุ ประสมกันทั้ง ๘ สี ตั้งบูชาไว้ ๙ วัน สิ้นพิธีเทววิธานำ
พิธีราชวิธานำวัน ๑๑ ค่ำ พราหมณ์ซึ่งกระทำพิธีเอาน้ำ ๙ หม้อ ซึ่งบูชาพระเนาวเคราะห์ไปรดพระมหากษัตริย์และพระมเหษี พระราชบุตร พระประยุรวงศ์เสนาบดีราชบุรุษในตำแหน่งที่ แล้วพระมหากษัตริย์ ทรงเครื่องราชกกุธภัณฑ์ สำหรับกษัตริย์ เสด็จออกที่ว่าราชการ เสนาบดีและราชบุรุษก็แต่ง/*16ตัวตามตำแหน่งเข้าเฝ้าพร้อมกัน แล้วพระราชทานทรัพย์ ให้พราหมณ์ผู้ทำพระราชพิธี สิ้นพิธีราชวิธานำ
พิธีคชวิธานำ ณวัน ๑ ค่ำ แต่งช้างพระที่นั่งผูกเครื่อง มหากษัตริย์ทรงเครื่องกกุธภัณฑ์ขี่ช้างพระที่นั่ง เสนาบดีและอำมาตย์แต่งตัวขี่ช้างผูกเครื่องตามเสด็จแห่รอบพระนคร ช้างพลายเขียนดวงพระอาทิตย์ไว้ที่หน้า ช้างพังเขียนดวงพระจันทรไว้ที่หน้า พระราชครูรดน้ำสังข์ สิ้นพระราชพิธีเดือน ๕
เดือน ๖ มีพิธี ๑ ชื่อว่าวิศาขวิธานำ วันขึ้นค่ำ ๑ ตั้งบูชาเทวดา ๕ องค์ ชื่อ มหาศิวะ ศรี วิฆเนศ เกศวะ เกศนี เป็นเทวดารักษาแผ่นดิน ตั้งน้ำ ๕ หม้อ มะพร้าวตัดศีรษะ ๕ ใบ สำรับคาวหวาน ๕ สำรับ ดอกไม้ธูปเทียนประทีปบูชาในพระนครและบ้านขุนนางเศรษฐีผู้มีทรัพย์ พราหมณ์ราชครูไปเที่ยวทำให้ทุกเรือนครบ ๓ วัน แล้วเอาน้ำ ๕ หม้อไปรดพระมหากษัตริย์และอำมาตย์คฤหบดีเศรษฐี รดน้ำ /*17แล้วพระมหากษัตริย์อำมาตย์คหบดีเศรษฐีผู้มีทรัพย์ตั้งฉทานทุกบ้านตามมีมากและน้อยให้แก่คนเดินทาง ๓ วัน เดือน ๖ วัน ๑๕ ค่ำ ไปพร้อมกันที่พระมหาโพธิ กระทำสักการบูชาพระมหาโพธิ ประโคมเครื่องแตรสังข์ดุริยดนตรี เป็นการนักขัตตฤกษอันใหญ่
เดือน ๗ พระราชพิธีชื่อเชษฐ์วิธานำ พระมหากษัตริย์ให้หญิงสาวพรหมจารีแต่งตัวเอาหม้อลงมาตักน้ำที่แม่น้ำคงคา เอาพวงดอกไม้ปิดปากหม้อทูนศีรษะแห่ไปวัดปาตลิดาส กัดมาโคดาส พระมหากษัตริย์เสด็จไปเอาน้ำในหม้อสรงพระพุทธรูปสรงยติ กระทำสักการบูชาพระพุทธรูป ถวายสำรับยติ แเล้วพราหมณ์ราชครูเอาน้ำนั้นไปสรงเทวรูปอิศวรนารายณ์ กระทำสักการะพระอิศวรนารายณ์ด้วย
/*18เดือน ๘ ชื่ออาษาฒวิธานำ ขึ้น ๕ ค่ำ เชิญพระพุทธรูปทองคำวัดปาตลิดาส วัดมาโคดาส ขึ้นบนรถมหายติขี่คานหาม พราหมณ์ราชครูเชิญเทวรูปพระอิศวรนารายณ์ ขึ้นรถตามแห่รอบพระนคร ๑๐ วัน ถึงวันเคารบ ๑๐ แห่เข้ามาที่ราชสถาน พระมหากษัตริย์แต่งเครื่องบูชาไปนมัสการ นิมนต์ยติมาฉันแล้ว จึ่งเชิญพระพุทธรูปและเทวรูปไปประดิษฐานไว้ดังเก่า
เดือน ๙ ชื่อนาควิธานำ วันขึ้น ๕ ค่ำแต่งเครื่องบูชาขนมของกิน ดอกไม้ธูปเทียนบูชาพระยาเศษนาค พราหมณ์ราชครูเขียนรูปพระยาเศษนาคแปดหาง เมื่อบูชานั้นปิดประตูวังประตูบ้าน กระทำบูชาทุกวังทุกบ้าน
เดือน ๑๐ ชื่อภัทรวิธานำ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ ถวายน้ำผึ้งแก่ยติทุกวังทุกบ้าน พระมหากษัตริย์ก็ทำด้วยพราหมณ์มหาราชครูเอาด้ายดิบผูกคอหม้อใหม่ ให้/*19เจ้าของผู้กระทำพิธีเอาหม้อใหม่ไปลอยน้ำเสียในแม่น้ำคงคา แล้วลงอาบน้ำในแม่น้ำชำระกายให้บริสุทธิ แต่งตัวมาไหว้บิดามารดา
เดือน ๑๑ พระราชพิธิชื่ออาสุชวิฐานำ ขึ้น ๕ ค่ำ พระมหากษัตริย์และทหารชำระอาวุธ แล้วแต่งเครื่องบูชาทำขวัญอาวุธ พราหมณ์ราชครูรดน้ำอาวุธที่อยู่ในศีลถือไม่ฆ่าสัตว์ เอาอาวุธไปฟันมะพร้าว ที่ไม่อยูในศีลเอาอาวุธไปฟันโคกระบือลองอาวุธ และทหารไปสำแดงเพลงอาวุธถวายพระมหากษัตริย์หน้าที่นั่งพร้อมกัน ในขณะนั้น ชาวเมืองที่มีทรัพย์เอาเงินทองไปถวาย ที่ไม่มีทรัพย์เอาดอกไม้ไปถวาย พระมหากษัตริย์สั่งเสนาบดีให้พิจารณาดูสุขทุกข์ของราษฎร แล้วสั่งให้เตรียมทหารไพร่พลที่รบพุ่งข้าศึกศัตรูไว้ให้พร้อมสรรพ
เดือน ๑๒ พระราชพิธีชื่อกติกวิธานำ วันแรมค่ำ ๑ เอาไม้ยาวมาทำเสาโคม ปักในพระราชฐาน /*20และชาวบ้านชาวเมืองทุกบ้านทุกเรือนชักโคมจุดประทีปไว้ ๑๕ วัน ถึงวันดับทำแพน้อย ๆ จุดประทีปลอยในแม่น้ำคงคา แล้วจุดดอกไม้เพลิงบูชาพระที่วัดปาตลิดาส วัดมาโคดาส จึงลดโคม
เดือนอ้าย พระราชพิธิชื่อมิคสิรวิธานำ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เอาธงใหญ่สำหรับเมืองไปปัก ๘ ทิศพระนคร แต่งเครื่องพลีกรรมไปบวงสรวงพระเสื้อเมืองพระทรงเมือง เป็นเทวดารักษาพระนคร ๑๐ วัน วันเป็นคำรบ ๑๐ ทหารถืออาวุธขึ้นขี่ช้างขี่ม้า ลองเชิงแล่นหน้าที่นั่งพระมหากษัตริย์ แล้วจึงถอนธง ถ้ามีศึกสงครามจะไปตีบ้านตีเมืองใด ๆ ก็ยกไปในเดือนนี้
เดือนยี่ พระราชพิธีชื่อปุษยวิธานำ วันขึ้นค่ำ ๑ พระมหากษัตริย์ และอำมาตย์ ไปบูชาเทวดารักษาแม่น้ำคงคา แล้วบริกรรมชักถูกประคำอยู่ที่ริมแม่น้ำวันหนึ่ง
/*21เดือน ๓ พระราชพิธีชื่อมาฆวิธานำ วันขึ้น ๑๓ ค่ำ เอารูปพระอิศวรขึ้นใส่ชิงช้าแกว่งไกวกระทำสักการบูชาเทวรูป ๓ วัน
เดือน ๔ พระราชพิธิชื่อผคุณวิธานำ ขึ้น ๕ ค่ำ พราหมณ์ราชครูเข้าไปรดน้ำพระมหากษัตริย์และพระมเหษี ชายหญิงชาวเมืองเอาน้ำสาดกัน เอาดอกไม้ทิ้งขว้างกัน ในวันนั้นไม่ถือ และชวนกันออกไปวัด บูชาพระพุทธรูป นิมนต์ยติฉัน ครบการพระราชพิธี ๑๒ เดือน
และแม่น้ำคงคาเมืองพาราณสีเป็นที่นับถือ กับพรามหณ์อินดูทั้งปวงว่าต้นน้ำออกจากป่าหิมพานต์และแม่น้ำคงคา ยมุนา สารภู ๓1 แควมารวมกัน
เหนือเมืองพาราณสี (มีท่า) เรียกว่าประยาคติตถะเป็นท่าพราหมณ์ลอยบาป ปลายน้ำตกเมืองบังกลาออกพระมหาสมุทร ถ้าผู้ใดมาตายที่เมืองพาราณสีก็ขึ้นสวรรค์ ถ้าตายที่เมืองอื่นเอากระดูก/*22มาทิ้งน้ำที่เมืองพาราณสีว่าได้ไปสวรรค์ แม่น้ำเป็นทางสวรรค์ ต้องเสียเงินในพระราชทรัพย์พระเจ้าพาราณสี กระดูกคนหนึ่งต้องเสียเงิน ๒๐ รูปีย์ ได้เงินค่ากระดูกทิ้งน้ำเป็นอันมาก
และหนังสือพราหณ์ว่าด้วยบ้านเมืองที่อยู่เมืองพาราณสี ว่าพราหมณ์เจ้าเมืองอยุธยาอยู่แดนราหมราชไปปราบยักษ์ในเกาะลังกาเสร็จแล้ว ไปสร้างเมืองเซียมขึ้นที่ทิศตะวันออก ตกแต่งกำแพงและปราสาทไว้บริบูรณ์ ตั้งแต่นั้นเมืองเซียมก็จำเริญขึ้น เมืองเซียมนับถือพระโคตมะ พระอิศวรนารายณ์ทั้ง ๒ ฝ่าย สร้างเทวสถานไว้และเทวรูปสร้างพระพุทธ พระเจดีย์ พระอาราม มียติเหมือนกันกับเมืองพาราณสี พระมหากษัตริย์เจ้าเมืองเซียมสืบพระวงศ์กันมา มิได้มีพวกลัทธิอื่นมาเป็นเจ้าเมือง และเมืองเซียมยังไม่มีพระนามพระมหากษัตริย์ไปบูชาพระมหาโพธิ เมืองอังวะก็มีชื่อได้ไปบูชาแล้ว /*23และพวกพราหมณ์ราชครูปรึกษากันกับเจ้าเมืองไคย ว่าทำไมจะรู้แน่ว่าเมืองเซียมอยู่ทิศตะวันออก เป็นสัมมาทิฐิ มียติจริงหรือประการใด1 ข้าพเจ้าจึงคิดว่าเกิดมาแล้วก็จะตาย เอาชื่อไว้รับอาสาพระมหากษัตริย์พระเจ้าแผ่นดิน เข้าไปดูเมืองเซียมให้รู้แน่ ถ้าตายแล้วก็แล้วไป ถ้ายังไม่ตายกลับเข้ามาก็จะเป็นชื่อเสียงสืบ ๆ ไป จึงรับอาสาต่ออุทิจจนารายณ์เป็นเจ้าเมืองไคย ว่าจะอาสาเข้าไปดูเมืองเซียมให้รู้ให้จงได้ เจ้าเมืองไคยจึงตั้งข้าพเจ้าสิริมันมหาราชาหนุมานประสันนสมาจาร2 จะบรรเดจารึกในแผ่นทองแดง ทำเป็นศีรษะแหวนให้สำหรับตัวข้าพเจ้าวงหนึ่ง ถ้าข้าพเจ้าไปถึงไหนพอจะบอกข่าวคราวมาได้ ก็เขียนหนังสือบอกมา ให้ตีตราแหวนมาเป็นสำคัญจะได้รู้ ข้าพเจ้าจึงจ้าง ๒ คนมากับข้าพเจ้า กับคนอื่นตามมาเที่ยวค้าขายด้วย ๕ คน เป็น ๘ คนด้วยกัน ออกจากเมืองไคย /*24ณวัน ๑๕ฯ ๖ ค่ำ ปีฉลูเอกศก มา ๑๕ วันถึงเมืองปรจะนาถะ เมืองไม่มีกำแพง อินดูเป็นเจ้าเมือง ชาวเมืองเป็นชาติอินดูทั้งสิ้น เมืองนี้มีชื่อปรจะนาถะนั้น ในหนังสือว่าแต่ก่อนเป็นป่า มีคนเลี้ยงโคคนหนึ่งไปเลี้ยงโคในป่านั้น เมื่อเดินไปมาเท้าสะดุดก้อนศิลา เพื่อนก็โกรธก้อนศิลา ตั้งแต่นั้นมาถ้าไปถึงที่นั้นแล้วก็เอาไม้ตีก้อนศิลาทุกที ครั้นเพลากลางคืนคนเลี้ยงโคนอนหลับ ได้เห็นก้อนศิลามาทับอก คนเลี้ยงโ๕จึงถามว่าท่านชื่อใด ก้อนศิลาจึงบอกว่า เราชื่อนาถะ ท่านไปตีเราเราหาความผิดมิได้ เราจึงมาทับอก ท่านผู้เลี้ยงโคก็ขอโทษ ก้อนศิลาก็หายไป คนเลี้ยงโคจึงเอาความไปบอกแก่ท่านทั้งปวง ครั้นอยู่มาภายหลังมีพ่อค้าคนหนึ่งไปบนขอบุตรได้ดังความปราร์ถนา จึงสร้างเป็นวัดใหญ่ จึงเอาก้อนศีลาก้อนนั้นไปกระทำเป็นพระพุทธรูป ตั้งเป็นพระประธานไว้ในวิหาร คนเลี้ยง/*25โคซึ่งตีก้อนศิลานั้นชื่อปรจะ ก้อนศิลานั้นชื่อนาถะ จึงเอาสองชื่อประสมกันเรียกวัดปรจะนาถะ ครั้นภายหลังพวกอินดูมาอยู่ที่นั้นมากตั้งเป็นเมืองขึ้น จึงเรียกว่าเมืองปรจะนาถะ เมืองนี้ก็นับถือพระโคตมะ มียติเป็นเมืองดอน ชาวเมืองอาศัยน้ำบ่อ ๗ วัน ถึงเมืองปาตะลิบุตร มีพระพุทธรูปทำด้วยภูเขา นั่งสมาธิตักประมาณ ๒๐ ศอก เจ้าเมืองเป็นชาติอินดู ชาวเมืองก็เป็นชาติอินดูทั้งสิ้น เมืองไม่มีกำแพง แม่น้ำชื่อสระชูมาออกแม่น้ำคงคา เมืองนี้ก็เป็นสัมมาทิษฐิ ออกจากเมืองปาตลิบุตร ๑๐ วัน ถึงเมืองมะสุตปาตะ เมืองมะสุตปาตะนี้แต่บุราณมาอินดูเป็นเจ้าเมือง เวสาลีสร้างเมืองพาราณสี จึงเปนภาษาเวสาลีบ้าง ภาษาแขกบ้าง เจ้าเมืองเป็นแขก มีเศรษฐีชื่อโชตกะเป็นตระกูลพราหมณ์ ว่าได้พูดกับรุกขเทวดา และขุนนางสำเร็จราชการสิทธิ์ขาด ชื่อยักษกระเสด เป็นชาติอินดู ได้บำรุง/*26พระศาสนาที่เมืองนั้น เมืองไม่มีกำแพง แม่น้ำชื่อว่าปากีนที ออกจาก มะสุตปาตะเดือน ๑ ถึงเมืองสันติปุระ เมืองไม่มีกำแพง เจ้าเมืองเป็นอินดู ชาวเมืองเป็นอินดูบ้างแขกบ้าง แม่น้ำชื่อปูลีคงคา ออกจากเมืองชื่อสันติปุระ ๑๕ วัน ถึงเมืองชื่อนวะทีปะ เจ้าเมืองเป็นชาติอินดู เมืองไม่มีกำแพง ชาวเมืองเป็นแขกบ้างไทยบ้างอินดูบ้าง ไม่มีแม่น้ำ อาศัยน้ำบ่อ เมืองซึ่งว่ามานี้ มีโรงทานอยู่ตามระยะทางทุกแห่ง ด้วยเป็นประเพณีพวกพราหมณ์ มีทรัพย์แล้วจึงตั้งโรงทาน เป็นที่นับถือ ถ้าไม่สร้างไว้เป็นที่ติเตียนแห่งคนทั้งหลาย เมืองทั้ง ๖ นี้ก็มีพระศาสนาทั้งสิ้น1
ออกจากเมืองนวะทีปะ ๑๕ วันถึงฉัตตะกอง ไม่มีกำแพง แขกเป็นเจ้าเมือง ไม่มีศาสนา ชาวเมืองเป็นอินดูบ้าง แขกบ้าง พะม่าบ้าง แม่น้ำเป็นคลองน้อย ออกจากเมืองฉัตตะกอง ๑๐ วัน ถึงมะโกตะ /*27ไม่มีกำแพง มีแต่ค่าย เจ้าเมืองเป็นอังกฤษมีภาษายะไข่ พะม่า อินดู แขก ปนกันอยู่ มีวัดเก่าอยู่วัดหนึ่ง มีพระสงฆ์ภาษายะไข่อยู่ประมาณ ๑๐ รูป เมืองนี้เป็นเมืองป่าปลายแดนยะไข่ ออกจากเมืองมะโกตะเดือนหนึ่งถึงยะไข่ อังกฤษเป็นเจ้าเมือง ชาวเมืองเป็นพะม่ายะไข่ มีอินดู แขก อังกฤษปนกันอยู่บ้าง คนที่ข้าพเจ้าจ้างมานั้นตายเสียที่เมืองยะไข่คน ๑
ออกจากเมืองยะไข่ ๒๐ วัน ถึงเมืองสัมปะตะ ชาวเมืองพะม่ามอญมาก อินดูแขกมีน้อย เจ้าเมืองเป็นพะม่า ไม่มีกำแพง มีศาสนา ออกจากแหห่งสัมปะตะนคร ๗ วัน ถึงเมืองชานุพลู พะม่าเป็นเจ้าเมือง ไม่มีกำแพง มีแต่ค่าย มีศาสนา ชาวเมืองเป็นพะม่าบ้างมอญบ้าง คนที่ข้าพเจ้าจ้างมาตายที่ชานุพลูอีกคนหนึ่ง อยู่แต่ข้าพเจ้าผู้เดียว ออกจากเมืองชานุพลู ๒ วันถึงเมืองย่างกุ้ง ข้าพเจ้าจึงโดย/*28สารเรือออกจากย่างกุ้งประมาณ ๑๕ วันถึงเมืองจิตตอง ออกจากเมืองจิตตอง มาทางบก ๒๐ วัน ถึงเมืองเมาะตมะ สิริวันมาจากเมืองพาราณสีเป็น ๖ เดือนกับ ๑๘ วัน คน ๕ คนซึ่งพลอยตามมาค้าขายด้วยนั้น ก็เรี่ยรายกันไปอยู่ในแดนพะม่าสิ้น ข้าพเจ้าจึงชวนอินดีคนหนึ่งชื่อหรินามะ เป็นชาวเมืองมริดาบุตรใกล้ๆ กันกับเมืองพาราณสี หนทาง ๒ วัน มาอยู่ที่เมืองเมาะตมะ ให้มาอยู่กับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าสืบรู้ว่าอังกฤษจะให้คุรุสวามีเข้ามายังกรุง ข้าพเจ้าจึงไปว่ากับคุรุสวามีว่าจะขอโดยสารเข้าไปด้วย ข้าพเจ้ากับหรินามะเข้ามากับคุรุสวามี มาค้างกลางทาง ๒ เดือนจึงถึงเมืองกาญจนบุรี ระยะทางตั้งแต่เมืองพาราณสีมาจนถึงฉัตตะกองมีบ้านรายตามทางเป็นระยะมาไม่ขาด หนทางราบรื่นไม่อดสะเบียงอาหาร ตั้งแต่ฉัตตะกองมาในแดนพะม่ามาจนถึงเมืองกาญจนบุรีนี้เป็นป่ามากไม่มีระยะทาง บ้านขัดสน/*29สะเบียงอาหาร ทางขึ้นเขาเป็นทางกันดารลุ่มดอนมาก สะเบียงอาหารก็ขัดสน เดินทางสองวันสามวันจึงถึงบ้านแห่งหนึ่ง และเมืองพราหมณ์มีอยู่ในหนังสือว่ามคธหนึ่ง เมืองจำปาวดีหนึ่ง เมืองอมราวดีหนึ่ง อยู่ทิศตะวันตกเมืองพาราณสี เมืองกบิลพัสดุ์เชื้อกษัตริย์เป็นวงศ์พระโคตมะ เมืองโกลิยะเมืองหนึ่ง เชื้อวงศ์พระโคตมะ ได้สามัคคีรสแยกตั้งเมืองขึ้นอีกเมืองหนึ่ง แล้วกลับไปรบกัน จึงได้นามโกลิยะ เมืองโกสินรายพระโคตมะเสด็จไปนิพพานที่นั้น อยู่ทิศตะวันตกเฉียงเหนือเมืองพาราณสี เมืองไมยบุรี ยะกะตะนาทะบุรีย์ กะเชบุรีย์ อยู่ทิศตะวันออกเฉียงเหนือเมืองพาราณสี เมืองไคย เมืยงปรจะนาถะ ปาตลิบุตร มริดาบุตร สับติปุระ นวะทีปะ ฉัตตะกอง อยู่ทิศตะวันออกเมืองพาราณสี เมืองรามสิงห์ เมืองราเมศระนั้น ว่าพระรามทำสะพานข้ามไปเกาะลังกาจึงได้นามชื่อว่าราเมศระ เมืองเกาะ/*30ลังกานั้นอยู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้เมืองพาราณสี เมืองอยุธยา เมืองหริทวา เมืองคุรุเชต อยู่ทิศใต้เมืองพาราณสี เมืองภรทะบุรีย์ เมืองโสณะบุรีย์ เมืองคุกริมาบุรีย์ เมืองสุธรรมบุรีย์ อยู่ทิศตะวันตกเฉียงใต้เมืองพาราณสี ที่เหนือเมืองพาราณสีนั้น เมืองนาโคละบุรีย์ เมืองอุเชนีบุรีย์ เมืองเนปาละบุรีย์  ยัตศรี มุนี ตปสี ไปได้ ว่าเมืองสูงเป็นชั้นขึ้นไปที่สุดแดนมนุษย์ อยู่ห่างป่าหิมพานต์ทาง ๒ วัน1
สิ้นคำให้การพราหมณ์แต่เพียงนี้ พราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนักลงตาย ฯ
อธิบายหมายเลขในคำให้การของพราหณ์อัจจุตะนันนำ
พราหมณ์ ปัญจนทีศวร สุพรหมัณย ศาสตรี
ชี้แจง
/*31(๑) พราหมณ์ประเทศอินเดียทั้งหมด แยกได้เป็น ๑๐ พวกตามตำบลที่อยู่แห่งเดิม คือ ๑ สารสฺวต ๒ กานฺยกุพฺช ๓ เคาฑ ๔ ไมถิล ๕ อุตฺกล ๕ พวกนี้แต่ก่อนเป็นชาวภาคเหนือ จึงมีชื่อมาในคำให้การข้างต้นนี้ (ชื่อระวางบรรทัดที่ ๒ และ ๕ ) และทั้ง ๕ พวกนี้ รวมเรียกว่า ปฺจเคาฑะ ยังอีก ๕ พวก คือ ๑ คุรฺชร ๒ มหาราษฺฎฺร ๓ อานฺธฺร ๔ กรฺนาฎก ๕ ทฺราวิฑ เป็นชาวภาคใต้ และมีชื่อรวมกันว่า ปฺจทฺราวิฑะ ชื่อที่ปรากฎในระวางบรรทัดที่ ๘ และ ๑๑ นั้น ไม่ตรงกับชื่อ ปฺจทฺราวิฑะ จึงชวนให้สันนิษฐานว่า ชื่อข้างหลังทั้ง ๕ /*32นี้ผู้ให้การคงหมายถึงพวกอินดูไม่ใช่พราหมณ์ (ดูหน้าที่ ๒ บรรทัดที่ ๘-๑๑)
นอกจากที่ว่าพราหมณ์ แยกได้เป็น ๑๐ พวก ตามตำบลที่อยู่นั้นแล้ว ยังมีอีกนัยหนึ่ง พราหมณ์แยกได้เป็นหลายโคตร์ ซึ่งต่างกันโดยที่ผู้ต้นตระกูลเป็นคนละคนซึ่งแต่เดิมทีเดียวมีแต่ ๘ โคตร์ ซึ่งมีท่านฤษ์ วิศฺวามิตร ชมทคฺนิ ภรทฺวาช เคาตม อตฺริ วสิษฺฐ กาศฺยป และอคสฺตฺย เป็นต้นตระกูลตามลำดับ ฉะนั้น ๘ โคตร์นี้ จึงได้ชื่อว่า วิศฺวามิตฺรโคตฺร ชามทคฺนฺยโคตฺร ภารทฺวาชโคตฺร ฯลฯ ดังนี้ โคตร์อื่น ๆ ที่มีชื่อในปัจจุบัน ท่านว่าสืบมาแต่ ๘ โคตร์ที่ว่ามานั้นเอง
ส่วนศัพท์ ชื่อตระกูล ชื่อโคตร์ ซึ่งมีมาในตอนนี้ คือ สาราดิ อุรยัน เตตงข ยาราท สารติ และหินคารา ๖ คำนี้ยังไม่แน่ว่าความจริงเป็น/*33อย่างไร จะกล่าวแต่ส่วนที่ตรงกันและใกล้กันดังต่อไปนี้
คำว่า ภารทฺวาช และ นารท ถูกต้องอยู่แล้ว คาระก คงเป็น คารฺค มานิโคตร เป็น มานวโคตร วาสิฏฺ เป็น วาสิษฺ โกสิย เป็น เกาศิก ปุลสติ เป็น เปาลสฺตฺย สามิต เป็น วิศฺวามิตฺร และ โคตม เป็น เคาตม
(๒) ที่นี้และที่อื่น ๆ มีคำพูดถึงพุทธศาสนา ซึ่งชวนให้เข้าใจว่า พระพุทธศาสนามั่นคงเละเจริญอยู่ในประเทศอินเดียในสมัยราว ๑๐๐ ปีที่ล่วงมานี้ มีข้อความควรพิจารณา
หนังสืออิมปีริยัลเค็ซฎีร์ ซึ่งท่านวิลซันได้เรียบเรียง และรัฐบาลประเทศอินเดียได้พิมพ์ ใน ค.ศ. ๑๘๘๕ เป็นครั้งที่ ๒ กล่าวว่าสมัยพิมพ์หนังสือชุดนั้นในประเทศอินเดีย มีพุทธศาสนิก ๑๖๖,๘๙๒ คน /*34และว่าพุทธศาสนิกเหล่านี้อยู่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มณฑลเบ็งคาลและอัสสาม ไม่ใช่ที่เมืองพาราณสี ตามพงศาสดารก็ไม่ปรากฏว่าได้เกิดเหตุอย่างใดขึ้น พระพุทธศาสนาซึ่งตามคำให้การอ้างว่าแพร่หลายและเจริญอยู่ทางเมืองพาราณสี ต้องเสื่อมลงถึงสาปศูนย์ไปในภายหลังเพียงระยะเวลา ๕ ปี คือเวลาที่หนังสืออิมปีริยัลเค็ซฎีร์ พิมพ์ออกเป็นครั้งที่ ๒ พิจารณาดูตามคำให้การ มีส่วนมากที่มีความจริงเป็นมูล ผู้ไถ่ถามคงไม่ได้ประดิษฐ์คำตอบเอาเองทั้งหมด ฉะนั้นทำให้สงสัยว่าคำให้การที่ผิดกับความจริงอยู่บางส่วน คงเป็นด้วยเหตุดังจะกล่าวต่อไปนี้
ประการที่ ๑ ผู้ให้การหมายจะช่วยให้ผู้ฟังเข้าใจง่าย จึงใช้คำพูดในทำนองเปรียบเทียบของอินเดียกับของไทย เช่นเมื่อหมายถึงเทวสถานก็พูดและชี้เอาวัด เมื่อหมายถึงเทวรูปก็พูดและชี้เอาพระพุทธ/*35รูปดังนี้ แม้ในปัจจุบันพวกแขกที่ ถือลัทธิมหมัดบางคนพูดกับคนไทยมักเรียก เมืองมักกา ว่าเมืองกบิลพัสดุ์ เรียก โกราน ว่า บาฬิ ก็มี1
อีกประการ ๑ ผู้ถามอาจใช้คำถามชะนิดที่เรียกว่า ลีดิง กุเวซชัน (Leading question) เช่นถามว่า เมืองท่านมีวัดไหม มีพระสงฆ์ไหม ทั้งใช้บุ้ยใบ้เอาวัดและพระสงฆ์เป็นเครื่องประกอบด้วย ผู้ตอบก็จะต้องรับว่ามี เพราะความคิดแล่นไปยังเทวสถานและบรรพชิต ซึ่งเป็นที่นับถือของตนเทียบกับวัดและพระสงฆ์อันเป็นที่นับถือของผู้ถาม ครั้นถามว่า ภาษาท่านเรียกคัมภีร์พระพุทธศาสนา และพิธีของพุทธศาสนิกว่ากะไร ก็คงได้รับคำตอบว่า เรียกคัมภีร์ว่า พุทธศาสฺตรมฺ เรียกพิธีว่า พุทธวิธานมฺ ดังนี้ หากว่าชาวพาราณสียังนับถือทางพระพุทธ/*36ศาสนาอยู่ในคราวนั้น คงจะได้เรียกชื่อเป็นศัพท์สนิทมากกว่าพุทธศาสฺตรมฺ และพุทธวิธานมฺ คงเรียกว่า ไตรปิฎก ฯลฯ
อีกประการ ๑ ถ้าว่าผู้ถามและผู้ตอบไม่ได้เอื้อเฟื้อช่วยความเข้าใจซึ่งกันและกันดังนี้ ก็คงล่ามทำไปเช่นนั้นบ้าง
(๓) ไม่ได้ใช้คำสันสกฤตเป็นภาษาของคนทั้งหลายทั่วไปมาเป็นเวลาหลายร้อยปีแล้ว ที่ว่าพระมหากษัตริย์และเสนาบดีตลอดราชบุรษพูดคำสันสกฤต คำพูดตามตระกูลภาษาจะเอามาเป็นคำเพ็ดทูลไม่ได้นั้น มีจริงบ้างแต่ในส่วนพระมหากษัตริย์อำมาตย์และพราหมณ์ ซึ่งเล่นเป็นตัวละครไม่ใช่ตัวจริง
(๔) ยติ ศัพท์สืบมาจาก ยมธาตุ ซึ่งหมายถึงการบังคับ ฉะนั้น ยติ แปลว่า ผู้ซึ่งบังคับจิตต์ใจและอินทรีย์ของตนให้สงบลง แต่ไม่ได้เรียกผู้มี/*37ความสงบทุกท่านว่ายติ ยตินั้นเปนชื่อนักบวชโดยฉะเพาะ
ชนชาติอารยท่านกำหนดไว้ ๔ เพศ คือ พฺรหฺมจารี คฺฤหสฺถ วานปฺรสฺถ และ สนฺยาสี คำโบราณท่านกล่าวไว้ว่า คนเกิดมาในโลกย่อมเป็นหนี้แก่ฤษีเทวดาและบรรพบุรษมาแต่กำเนิด ฉะนั้นต้องเข้าเพศพรหมจารีเล่าเรียนคัมภีร์เวท ซึ่งฤษีได้อุตส่าห์รักษาไว้เป็นมรดกสำหรับคนที่เกิดภายหลังสืบ ๆ กันมา นี้เป็นกิจที่จะกระทำทีแรก แล้วควรวิวาห์กับสตรีสาวผู้มีชาติเสมอกัน เปลี่ยนเพศเป็นคฺฤหสฺถ กระทำยัญพิธีบูชาเทวดาและสืบตระกูล เพื่อจะได้ไม่ขาดคนที่จะอาราธนาบรรพบุรษของตระกูลในสมัยอนาคต เมื่อประพฤติมาโดยลำดับเช่นนี้ก็นับว่าได้ใช้หนี้แก่ฤษีเทวดาและบรรพบุรุษเสร็จหมด แล้วตนจึงมีสิทธิที่จะแสวงหาหนทางเอาตัวรอดจากสังสารวัฏต่อไป ผู้ที่ตั้งใจต่อโมกฺษ (นิพพาน) โดยยังไม่ได้/*38จำน่ายหนี้สามประเภทนั้นไซร้ ท่านว่าคงไม่ได้รับผลที่ดี (ดูมนุธรฺมศาสฺตฺร ภาคที่ ๖ บทที่ ๓๔-๓๗) สมัยต่อมา อาจาริย์บางคนออกความเห็นว่าไม่จำเป็นต้องรอไปจนแก่ รู้สึกเบื่อโลกเมื่อใดก็บวชได้ เมื่อนั้นไม่ว่าอยู่ในเพศใด ถึงกระนั้นก็ดี บรรพชิตรุ่นหนุ่มไม่ใคร่จะมี ฉะนั้นคำให้การตรงที่ว่าด้วยบรรพชิตอายุ ๑๐ ปี ๒๐ ปีนั้น คงหมายถึงความเป็นไปของคนส่วนน้อย เช่นผู้ซึ่งถูกเลือกไว้เป็นผู้จะสืบตำแหน่งอาจาริย์หรือคุรุของชาวอินดูบางพวก
ที่ว่าโกนผมและหนวด (คิ้วไม่โกน) และนุ่งห่มผ้ากาสาย (กาสาวพัสตร) นั้นเป็นเครื่องหมายภายนอกของยติ แต่บอกไม่ใคร่ถูกว่าสีกาสาย คือสีชะนิดไหนแน่ ผู้ให้การจึงได้อธิบายไปหลายอย่าง เช่นสีเหลืองแก่และสีผลมะเดื่อสุกเป็นอาทิ ด้วยสีกาสายเป็นสีแดงเจือสีเหลือง ถึงกระนั้นก็ดี สีผ้า/*39อ่อนหรือแก่ไม่ได้เป็นเครื่องหมายว่าผู้นุ่งห่มมีความรู้มากหรือน้อย
นอกจากผ้ากาสายสำหรับที่นุ่งห่มอยู่นั้น ท่านอนุญาตไม้เท้า ๑ ผ้ากรองน้ำผืน ๑ และหม้อใบ ๑ ให้เป็นสมบัติของบรรพชิต หม้อที่ว่านี้ทำโดยผลน้ำเต้า, ไม้, ดิน, หรือไม้ไผ่ ที่คำให้การว่าใช้ภาชนะทำด้วยทองแดง (ดูหน้าที่ ๔ บรรทัดที่ ๑๓) อาจจริงฉะเพาะบรรพชิตที่ผู้ให้การได้เคยเห็นมาก็เป็นได้ แต่ภาชนะทำด้วยโลหะไม่ว่าโลหะชะนิดไหนเป็นของห้ามทั้งสิ้น (ดูมนุธรรมศาสตรภาคที่ ๖ บทที่ ๕๓) อนุญาตให้บิณฑบาตเวลาบ่าย ไม่ใช่เวลาเช้า เป็นทั้งนี้ด้วยหมายจะให้บรรพชิตได้รับจากชาวบ้านเพียงแต่ที่เหลือจากเขาบริโภค เขาคงบริจาคโดยความยินดีที่แท้จริง ด้วยความเกรงใจชาวบ้านเช่นนี้เอง ท่านจึงบัญญัติวินัยอีก ๒ ข้อว่า ห้ามไม่ให้บรรพชีตไปบิณฑบาตณที่แห่งใด ซึ่งมีคนหรือสัตว์พึ่งบุญคุณ/*40ของชาวบ้านอยู่เป็นจำนวนมาก และอีกข้อ ๑ ว่า ถ้าไม่ใช่ฤดูฝน ๔ เดือน (พรรษา) ห้ามไม่ให้บรรพชิตไปอยู่หมู่บ้านใด ๆ มากกว่า ๑ วัน แต่ส่วนนครใด ๆ ก็อนุญาตให้อยู่เวลาไม่เกินกว่า ๕ วัน เพราะนครมีคนมาก จะอยู่ไปนานหน่อยก็ไม่ถึงเป็นการรบกวนชาวบ้านมากนัก วินัยสำหรับบรรพชิตข้อสำคัญอื่น ๆ ยังมีอีก คือ
๑ ไม่ทำความเดือดร้อนให้แก่มนุษย์หรือสัตว์ด้วยกาย วาจา ใจ
๒ พูดแต่คำสัตย์จริง
๓ รักษาความเป็นพรหมจารี
๔ ไม่ถือโทษโกรธหรือต่อว่าต่อขานใคร ๆ
๕ หัดสันโดษและมัธยัสถ์
๖ อยู่ห่างจากหมู่คณะ เว้นแต่เวลาไปบิณฑบาต แต่ข้อสำคัญเหล่านี้มิได้กล่าวถึงการเสพสุรา/*41เมรัยไว้ด้วย เพราะสุราและเมรัยเป็นของห้ามทั้ง ๔ เพศอยู่ส่วนหนึ่งแล้ว
ผู้ที่บวชแล้วจะสึกเป็นคฤหัสถ์อีกไม่ได้
(๕) คำให้การตอนพรรณนาถึง “วัด” ในเมืองพาราณสีทั้งถิ่นพุทธคยานั้น สอบไม่ได้ว่าจะมีมูลแห่งความจริงเพียงไร หนังสืออิมปีริยัลเค็ซฎีร์ และหนังสือ Guide to Benares ของ Major H. A. Newell ที่ได้สอบดูทั้ง ๒ เล่มมีเรื่องราวสังเขปมาก หนังสือ Guide to Benares พรรณนาถึงเทวสถานที่สำคัญหลายแห่ง แต่ไม่ได้กล่าวถึงวัดปาตลิดาส หรือวัดมาโคดาสเลย น่าสงสัยว่าวัด ๒ วัดนี้ ถึงจะมีอยู่ในเมืองพาราณสีจริง ก็คงไม่เป็นสถานที่สำคัญ
(๖) คำว่า “ยะสิวาย” ที่แปลไว้ในคำให้การว่าไหว้พระอิศวร ถ้าว่าให้เต็มประโยคต้องเป็น “นมศฺศิวาย”
(๗) ยะสิ เห็นจะเป็น ยติ มุนิ แปลว่าผู้ภาวนา /*42ตปสี สังสกฤตเป็น ตปสวี คือ ผู้บำเพ็ญตะบะ โยคี คือ ผู้บำเพ็ญโยคะ
(๘) คำว่า ปรมหรรษา ควรจะเป็น ปรมหมฺส ธรรมนูญพฺฤหตฺปาราศรสมฺหิตา (ภาคที่ ๑๑) กล่าวลักษณของ ปรมหมฺส เหมือนกับคำให้การ คือว่าเปลือยไม่นุ่งผ้าห่มผ้า แต่สมัยนี้ศัพท์ว่า ปรมหมฺส ใช้หมายความถึงบรรพชิตชั้นสูง
(๙) คำให้การที่ว่า “บริกรรมว่า โสหัง หังโส” โสหัง หรือ โสหํ เป็นบทสนธิตัดออกเป็น ๒ คำ คือ สะ แปลว่า นั้น และ อหํ แปลว่า เรา แปลความรวมว่า เราคือพรหม เมื่อออกสำเนียง โสหํ โสหํ ให้เร็วเข้าอาจกลับได้ยินเป็น หํโส ๆ บ้าง
(๑๐) ข้อที่คำให้การว่า “เมืองพาราณสีอยู่ถึงกลางแผ่นดิน” ตำบลที่มีภูเขาหิมาลัย เมืองประยาค ภูเขาวินฺธฺย และวินศนา (ที่ที่แม่น้ำสรสฺวติ หายศูนย์ไปในทราย) ตามลำดับเป็นเขตต์ข้างทิศเหนือ /*43ตะวันออกเฉียงใต้และตะวันตกมีชื่อว่ามธฺยเทศ (ดูมนุธรฺมศาสฺตร ภาคที่ ๒ บทที่ ๒๑) แต่เมืองพาราณสีไม่อยู่ในตำบลนี้
(๑๑) ข้อที่ว่า “เจ้าเมืองพาราณสีก็เป็นเทวพรหมตระกูลวาเสฏฐโคตร” นั้น
หนังสืออิมปีริยัลเคซฎีร์ ว่าเจ้าเมืองพาราณสีเป็นพราหมณ์ โคตมโคตร (ดูเล่มที่ ๒ หน้าที่ ๒๖๗)
(๑๒) ตอนอธิบายด้วยพิธี ๑๒ เดือนนี้ ได้สอบตำราทางอินเดียลงไว้โดยลำดับ คือ
๑. พุทธวิธานำ
ได้อธิบายมาแล้วในหมายเลขที่ (๒) ถึงเรื่องพุทธศาสนาในอินเดีย เป็นอันวินิจฉัยได้ว่าคำให้การตอนที่ว่าชาวเมืองพาราณสีได้เคยกระทำพิธีทางพระพุทธศาสนา เช่นการบูชาและแห่พระพุทธรูป และถวายไทยทานแก่พระสงฆ์เป็นอาทินั้น เป็นข้อความซึ่งไม่ตรงกับความเป็นไปในประเทศอินเดียเลย
/*44แต่พิธีพุทธวิธานำนั้น มีเค้ามูลอยู่คือ เมื่อทางไสยศาสตร์เจริญขึ้น และพระพุทธศาสนาค่อย ๆ ห่างออกไปจากประเทศอินเดียนั้น เกิดถือกันว่าพระพุทธเจ้าเป็นปางที่ ๙ ของพระนารายณ์ ที่ถือกันเช่นนี้เข้าใจว่าเนื่องมาจากพวกพุทธศาสนิกที่กลับเข้าถือไสยศาสตร์ ยังมีความนับถือในพระพุทธเจ้าเหลืออยู่เป็นส่วนใหญ่ คนจำพวกนี้ได้กระทำพิธีทางพระพุทธศาสนาสืบมาก็มีบ้าง เช่นชาวกาศฺมีรราชย์ หนังสือนีลมตปุราณซึ่งกล่าวถึงข้อปฏิบัติของชาวกาศฺมีรราชย์ กำหนดพิธีพุทฺธชนฺมมโหตฺสว (งานเฉลิมพระชนม์พรรษาของพระพุทธ) ว่าให้เริ่มในวันฤกษบุษยในศุกรปักษ์แห่งเดือนวิศาข ทำ ๓ วัน บูชาพระพุทธรูปถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ และให้ทานแก่ผู้ยากจน (ดูบทที่ ๘๐๙-๘๑๖) คำนำและอธิบายของผู้ที่เรียบเรียงนีลมตปุราณนี้ทำให้สงสัยว่า พิธีที่ว่านี้ยังมีทำกันอยู่ในกาศมีรราชย์ หนังสือนิรฺณยสินฺธุกำหนด/*เดือนอาศวยุช โดยอ้างหนังสือปุราณสมุจจัย และกำหนดเดือนเปาษโดยอ้างหนังสือวราหปุราณว่าเป็นวันทำงานเฉลิมนี้ แต่ไม่ได้กล่าวอะไรนอกจากวันกำหนดเท่านั้น
๒ เทววิธานำ
เดือน ๕ เป็นเดือนต้นของปี ฉะนั้นมีการบูชานพเคราะห์ คือเทวดาประจำกาล กำหนดสำหรับวันปีใหม่ แต่ไม่มีคัมภีร์ใดกำหนดให้ทำ ๙ วัน ตามหนังสือปฺรติษฺเนฺทุเศขร สีธงนพเคราะห์เป็นดังนี้
พระอาทิตย์ สีแดงอ่อน
พระจันทร พระพุธและพระพฤหัสบดี สีเหลือง
พระอังคาร สีแดงแก่
พระศุกร สีขาว
พระเสาร์ สีน้ำเงิน
พระราหู สีดำ
พระเกตุ สีต่าง ๆ ประสมกัน
/*46ในปัจจุบันนี้ ชาวอินเดียภาคใต้บูชาพระอาทิตย์องค์เดียวในวันปีใหม่
๓. ๔ ราชวิธานำ และ คชวิธานำ
คำให้การตอนนี้คงหมายถึงสํวตฺสราภิเษก (สรงน้ำวันปีใหม่) ซึ่งมีเป็นประเพณีสำหรับกษัตริย์ น้ำสรงก็คือน้ำในหม้อที่บูชานพเคราะห์ และเทวดาองค์อื่นๆ ข้าราชการก็ได้รับโอกาสเข้าเฝ้าในวันนี้ มีการบูชาช้างม้าฉัตร์และอาวุธ กษัตริย์ทรงช้างประดับเครื่องแห่รอบพระนคร ครั้นกลับมาถึงราชสถานทำขวัญสามนต์และประชาราษฎรผู้สำคัญ (ดูนีลมตปุราณบทที่ ๙๗๕-๑๐๐๑)
เชษฐวิธานำ
คำให้การตอนนี้ไม่มีที่อ้างในหนังสือ ประเพณีธรรมเนียมในฉะบับที่ได้ตรวจดูแล้ว ในวันธรรมดาจะสรงน้ำเทวรูปมักใช้น้ำสระที่อยู่ในบริเวณเทวสถานหรือข้าง ๆ แต่ในวันพิเศษเป็นวันมโหรศพนักขัตต/*47ฤกษ จำเป็นต้องเอาน้ำแม่น้ำมาใช้ มักจะใช้หม้อเงินตักน้ำแล้วปิดปากหม้อด้วยมะพร้าวพวงใบมะม่วง เจิมหม้อด้วยจันทน์และกุงฺกุม (ฝุ่นสีแดง) ประดับด้วยพวงมาไลย แล้วทูนศีรษะมายังเทวสถาน เฮียกงหรือผู้รองไปตักน้ำมา ประเพณีชาวภาคใต้ไม่ใช้สตรี ถ้าแม่น้ำไกลห่างจากเทวสถานก็ขี่ช้างไป เมื่อกลับมามีคนถือฉัตร์ จามร ธงและเครื่องหมายยศศักดิ์ของเทวสถานของอื่นไปพร้อมด้วยเป็นแบบเดียวกับที่ใช้เมื่อกษัตริย์เสด็จพระราชดำเนิน
เทวสถานในภาคใต้มีงานสรงน้ำเช่นที่กล่าวมา ทำกันในเดือน ๗ เรียกว่าอานิติรุมฺชนํ (อานิเป็นชื่อเดือน ๗ ติรุ = ศรี ใช้ประกอบกับศัพท์อื่น ๆ เช่นเดียวกับที่ไทยใช้คำว่าพระ มฺชนํ หรือ มชฺชนํ แปลว่าสนาน) ตอนต้นเดือน ๗ เป็นเวลาร้อนอากาศอบ งานสรงน้ำจึงนับเป็นงานสำคัญสำหรับเวลานี้
/*48อาษาฒวิธานำ
พิธีเชิญเทวรูปขึ้นรถแห่รอบพระนครนี้ เป็นลักษณงานมโหรศพทุกทั่วไป เทวสถานในภาคใต้มีงานเรียกว่ารโถตฺสว ทำในเดือนนี้บางแห่ง
นาควิธานํ
วันขึ้น ๕ ค่ำเดือนศราวณเป็นฤกษบูชารูปพระยาเศษนาค และนาคซึ่งเป็นบริวารอีก ๘ นิยมกันว่าผู้บูชานาคเช่นนี้จะไม่มีอันตรายจากงู ตำราไม่กล่าวว่าจะต้องปิดประตูบ้านเมื่อบูชา แต่น่าจะเชื่อว่าโดยมากคงเลือกปิดประตู ด้วยเขาจัดการบูชาที่นอกชานเรือน ถ้าเปิดประตไว้ก็คงได้รับความไม่สะดวก เช่นลมพัดแรงประทีปที่จุดบูชาอาจดับหรืออาจมีสุนัขเข้ามา ฯลฯ หนังสือ Hindu holidays ของท่านคุปฺเต มีเล่านิยายแสดงถึงเหตุแห่งการบูชานาคนี้ ๒ เรื่อง (อยู่ในระวางหน้า ๑๗๖ และ ๑๗๘)
ภัทรวิธานํ
หนังสือวรฺษกฤยาเกามุที (หน้า ๒๗๘) กล่าวแต่เพียงว่า การบริจาคน้ำผึ้ง ( ให้แก่พราหมณ์) ในเดือน ๑๐ เป็นที่พอพระหฤทัยพระนารายณ์ ดังนี้ จึงสงสัยว่าคำให้การตอนนี้จะหมายไปถึงการตักบาตรน้ำผึ้งซึ่งเป็นพระราชพิธีในการบำเพ็ญพระกุศลทำในเดือน ๑๐ ในประเทศสยามนี้ ส่วนพิธีเอาด้ายดิบผูกคอหม้อใหม่บูชา แล้วเอาไปลอยน้ำเสียในแม่น้ำคงคา แล้วอาบน้ำชำระกายมาไหว้บิดามารดานั้น มีลักษณะเสมอกับงานบูชาฤษีอคสฺตฺยในวันขึ้น ๑๔ ค่ำเดือนบาทฺรปท และลอยน้ำหม้อที่บูชาฤษีนั้นในน้ำเวลาเช้ารุ่งขึ้นพร้อมทั้งการบูชาบรรพบุรุษ (นานฺทีศฺราทฺธ) ซึ่งทำเมื่อบูชาฤษีเสร็จแล้วคือในวันเพ็ญนั้นเอง (ดูนิรฺณย สินฺธุ หน้า ๑๑๒-๑๑๔ และ วรฺษกฺฤยาเกามุที หน้า ๓๔๐-๓๔๓)
อาสุชวิธานํ
คำพรรณนา “อาสุชวิธานำ” พร้อมทั้งประโยคเบื้องท้ายเรื่องพิธีเดือนอ้ายว่าวันเป็นคำรพ ๑๐ ทหารถืออาวุธขึ้นขี่ช้างขี่ม้าลองเชิงแล่นไปหน้าที่นั่งพระมหากษัตริย์... ถ้ามีศึกสงครามจะไปตีบ้านตีเมืองใดก็ยกทัพไปในเดือนนี้ หมายเอาพิธีสำหรับวันขึ้น ๙ ค่ำ และ ๑๐ ค่ำ เดือนอาศฺวยุช วันนี้นับเป็นพิธีที่สำคัญสำหรับกษัตริย์และนักรบ ผู้แต่งหนังสือนิรฺณยสินฺธุซึ่งเป็นชาวเมืองพาราณสี เช่นเดียวกับพราหมณ์อัจจุตะผู้ให้การ แต่ต่างสมัยกันคือประมาณ ๓๐๐ ปีที่ล่วงมานี้ กล่าวว่าวันขึ้น ๙ ค่ำบูชาอาวุธและเครื่องหมายยศศักดิของกษัตริย์ เช่นฉัตรธงสิงหาสน์ช้างและม้าเป็นต้น ถวายพลีแด่พระเทวี (พระอุมา) จะเป็นการฆ่าสัตว์ก็ได้ หรือจะถวายของเช่นผลฟักผลมะตูมก็ได้ หนังสือ Hindu holidays พรรณนาความเป็นไปในปัจจุบัน กล่าวว่าบูชาพระที่นั่งและสิ่งอื่นที่กล่าวชื่อแล้วนั้นในวัน ๑๐ ค่ำ (เรียกว่าทศรา หรือ วิชยทศมี) เวลาเช้า ครั้นประมาณบ่าย ๓ โมงเสด็จออกนอกวัง ทอดพระเนตร์ช้างม้าและกองทัพ แล้วแห่ไปยังที่จะบูชาต้นไม้ศมีพฤกษ์ เมื่อบูชาเสร็จทรงพระขรรค์ผ่าฟักผลหนึ่งถวายเป็นพลี บริวารก็แย่งเก็บใบไม้ชะนิดหนึ่งเรียกว่า อาปฺต ซึ่งมีใช้ประดับต้นไม้ที่บูชาแล้วแห่กลับ วันวิชัยทศมีนับเป็นวันฤกษ์ดี ถ้าเริ่มสงครามในวันนี้จะมีชัย ปรากฏในพงศาวดารว่าโบราณได้เคยนิยมลงมือทำการสงครามในวันวิชยทศมี ดังนี้.
กติกวิธานํ
ตามตำราจะต้องจุดประทีปไว้บนไม้เสาเวลาราตรีทุก ๆ วันตลอดเดือนการฺติกา นี้เรียกว่าพิธีจุดอากาศปทีป การที่จุดไว้เพียงในกาฬปักษ ๑๕ วัน ดังปรากฏในคำให้การนั้นเป็นวิธีจัดการอย่างย่อๆ ในตำบลที่เกิดของข้าพเจ้าผู้เรียบเรียงอธิบายนี้ จุดไว้เพียง ๒ วัน/*52เท่านั้นให้พิธีย่อลงไปอีก ทั้งไม่ได้เอาประทีปไปลอยตามลำแม่น้ำ ตำราพิธีเท่าที่ผู้เรียบเรียงอธิบายนี้เคยเห็นมาแล้วก็ไม่กล่าวถึงประเพณีลอยประทีปในข้อนี้ มีความในหนังสือ Hindu holidays (หน้าที่ ๒๔๙) . ประโยค ๑ ทำให้เข้าใจว่าชาวเมืองพาราณสีมีธรรมเนียมลอยประทีปในแม่น้ำคงคา แต่ก็ไม่ปรากฏชัดว่าลอยกันในโอกาสไหน.
มิคสิรวิธานำ
เนื้อความตอนที่ว่าด้วย “มิคสิรวิธานํ” ใกล้เคียงกับงานยกธงซึ่งมีกล่าวไว้ในหนังสือ วฺรตรตฺนากร แห่ง ๑ และหนังสือ พฺฤหตฺสมฺหิตา แห่ง ๑ แต่กำหนดเวลาทำพิธีผิดกัน งานยกธงของ วฺรตรตฺนากร กำหนดวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือนอาษาฒ (เดือน ๘) และทำเพียงวันเดียว ของ พฺฤหตฺสมฺหิตา กำหนดทำตั้งแต่วันขึ้น ๘ ค่ำ เดือนภาทฺรปท (เดือน ๑๐) ในวันนั้นต้องไปป่าตัดต้นไม้เอาเข้ามาในเมืองต้นหนึ่ง ตัดกิ่ง/*53ทำเป็นเสาแล้วผูกธงที่สุดปลายเสา ตั้งไว้บูชาตั้งแต่วันฤกษศรวณในเดือนนี้เป็นต้นไปรวม ๔ วัน วันที่ ๕ จึงเอาธงลงจากเสา ท่านว่าทำพิธีนี้ ทหารและกองทัพจะเจริญและมีชัยในสงคราม (ดู พฤหตฺสมฺหิตา หน้าที่ ๑๐๗-๑๐๙)
ปุษยวิธานำ
วรฺษกฺฤยาเกามุที (หน้า ๒๘๑) กำหนดทำบูชาแม่น้ำคงคาในเดือน ชฺเยษ (เดือน ๗) นิรฺณยสินธุ กล่าวว่าจะทำในเดือนวิสาขก็ได้ ไม่ได้ทำกันในเดือนเปาษอย่างที่ว่าไว้ในคำให้การ.
มาฆวิธานำ
ตามที่ได้กล่าวไว้ในที่อื่นในเบื้องต้น หนังสือนิรฺณยสินฺธุ เป็นฉะบับที่แต่งขึ้นในเมืองพาราณสี จึงน่าจะนับเป็นหลักฐานสำคัญสำหรับที่จะพิจารณาว่า ชาวเมืองพาราณสีเขาจะมีพิธีทำอะไรกันบ้าง หนังสือนิรฺณยสินฺธุนี้มีว่าไว้ในหน้า ๖๓ ว่ามีงานโล้/*54ชิงช้าสำหรับพระอีศวรในวันขึ้น ๓ ค่ำ เดือนไจตฺร (เดือน ๕) และไม่ได้กล่าวว่ามีงานเช่นนี้ในเดือน ๓ ด้วย ทางประเทศอินเดียภาคใต้เทวสถานพระอีศวรที่เมืองตญชาวูรมีงานโล้ชิงช้าในเดือนอ้าย ที่เมืองมถุรามีในเดือน ๗.
ผคุนวิธานำ
ในคำให้การว่าชายหญิงชาวเมืองเอาน้ำสาดกัน เอาดอกไม้ทิ้งขว้างกันนั้นก็ดี เวลากำหนดพิธีก็ดี แสดงชัดเจนว่า หมายถึงงานโหลิ ซึ่งทำกันในวัน ๑๕ ค่ำ เดือนผาลฺคุน คือวันสุดท้ายของปี ประเพณีโหลินี้มีสืบมาแต่สมัยดึกดำบรรพ์ และใกล้เคียงกับประเพณีงานวสันตฤดู และงานเกี่ยวเข้าของชาวประเทศยุโรป ดังปรากฏในหนังสือ Golden Bough ของ Sir J. G. Frazer
(๑๓) สารภูก็คือแม่น้ำสรยู ซึ่งบัดนี้เรียกว่าโคคฺรา แม่น้ำคงคาและยมุนามารวมกันที่เมือง/*55ประยาคะ (เรียกกันว่าอลฺลาหบาตอิกชื่อหนึ่งด้วย) เดินทางไปทิศตะวันออกไกลจึงถึงที่แม่น้ำสรยูมารวมเข้าประยาคตีตถ คือปรยาคตีรฺถ อยู่ข้างทีศตะวันตกเมืองพาราณสี ไม่ใช่ข้างเหนือ
(๑๔) คำให้การตอนนี้ ถ้าเปนคำของผู้ให้การจริง ก็แสดงว่าชาวเมืองพาราณสีได้เคยทราบเรื่องเมืองสยามอยู่บ้าง แต่คนในถิ่นของผู้แต่งอธิบายนี้ ไม่ใคร่จะมีใครรู้เรื่องราวกรุงสยามนี้เลย ที่เคยได้ยินชื่อสยามบ้างนั้น เข้าใจว่าเป็นด้วยเหตุที่เคยมีผู้นำพลอยในสยามนี้ไปขายที่โน้นครั้ง ๑ เรียกกันว่า ศียมศิกปฺปุ คือพลอยสยาม
(๑๕) สิริมัน-มหาราชา-หนุมาน-ปรสนน-สมาจาร ๕ คำนี้เป็นคำสันสกฤตก็จริง แต่ฟังเป็นสันสกฤตไม่สนิท เพราะผิดไวยากรณ์ แต่พอจะแปลความหมายได้ คือว่าหนุมานเป็นมหาราชทูตผู้สืบข่าวที่ดี ที่ตั้งชื่อเรียกผู้ให้การว่าหนุมานนั้นจะ/*56เป็นด้วยหนุมานมีชื่อเสียงในรามายณ (รามเกียรติ) ว่าเป็นนักสืบข่าวอย่างเอกกระมัง
(๑๖) อธิบายตำบลตามระยะทางของผู้ให้การ ไคย (คยา) ปาตลิปุตร (ปาฏลิบุตฺร, ปาฏฺนา) มสุทาบาต (มูรฺษิทาบาต) สานติปุร (ศานฺติปุร) และนวทีป (นวทฺวีป, นาดิยา) ยังมีอยู่ในประเทศอินเดีย ออกจากคยาเดินไปทางข้างตะวันออกก็จะถึงเมืองเหล่านี้ตามลำดับชื่อ
เมืองปรจะนาถที่ในคำให้การว่า เดินจากคยา ๑๕ วันนั้นหาไม่พบในแผนที่ประเทศอินเดีย และบาญชีชื่อเมืองของหนังสือ อิมปีริยัลเคซฎีร์ น่าจะเป็นตำบลที่ไม่สำคัญเท่าใดนัก ทั้งในคำให้การก็กล่าวเพียงว่าตั้งชื่อให้เป็นที่ระลึกถึงคนเลี้ยงโคผู้สร้างเมือง ถ้ากระนั้นน่าจะแก้ศัพท์ให้เป็นวฺรชนาถ (วฺรช แปลว่าคนเลี้ยงโค)
เจ้าเมืองมูรษิทาบาต สมัย ๑๐๐ ปีที่ล่วงมาเป็น/*57ผู้ถือลัทธิอิสลาม จริงตามที่พราหมณ์อัจจุตะกล่าวไว้
ศานติปุร (San ti pur) อยู่จังหวัดเดียวกับนวทวีป
พราหมณ์อัจจุตะกล่าวว่า ออกจากฉัตตะกอง (ฉิฏคอง) ไปมโกตๆนี้เข้าใจว่าเป็นเมืองโมขทาน (Mokhadan) ในประเทศพะม่าซึ่งอยู่ข้างแม่น้ำ (Khyndevan) ซึ่งมารวมกับแม่น้ำอิราวดี แต่เมื่อออกจากฉิฏคองจะมาย่างกุ้ง ต้องเดินมาทางทิศตะวันออกเฉียงใต้จึงจะถูก ไม่น่าจะเดินไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือไปมโกตะก่อน แต่ที่เดินไปทางนั้นดูเหมือนจะเลือกเดินทางตามลำแม่น้ำอิราวดี เพื่อจะได้ไม่หลงหนทางไปในป่า
สัปปตะคงเป็นหมู่บ้านหรือเมืองเล็ก ๆ อยู่ข้างแม่น้ำอิราวดี รวางมโกตและช้านุพลู
/*58(๑๗) เมืองที่กล่าวชื่อในตอนนี้ถูกโดยมาก ดังจะกล่าวต่อไปนี้
จำปาวดี (จัมปาวตี) คงหมายถึงเมืองจมฺปา ในมณฑลเบงคาล ซึ่งมีชื่อเสียงมาแต่โบราณ
อมราวดี (อมราวตี) อยู่ในมณฑลเบราร์ (Berar) เป็นเมืองสำคัญในทางพงศาวดารพุทธศาสนาดังปรากฏจากของโบราณคดี ซึ่งมีเก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์เมืองมัทราสเดี๋ยวนี้
คำว่าไมยปุรีนี้ใกล้กับชื่อเมืองมัยบุรีในจังหวัด (Twenty four Parganas) มณฑลเบงคาล
คำว่ายะกะตนาทปุรีย เข้าใจว่าหมายถึงเมืองชคนฺนาถหรือปูริในมณฑลเอาะริซซา ซึ่งเป็นที่ประชุมของชาวประเทศอินเดียเกือบทุก ๆ ตำบลที่มาไหว้เทวรูปพระนารายณ์ณเมืองนี้
ไคย (คยา) ประจะนาถ (วฺรชนาถ) ปาตลิบุตร (ปาฏฺนา) มริดาบุตร (มูรฺษิทาบาต) สปติปุร /*59(ศานติปุร) นวทีป (นวทฺวีป) ฉัตกอง (ฉิฏคอง) ๗ แห่งนี้เป็นเมืองที่อยู่ในระยะทางของผู้ให้การ ตามที่ได้กล่าวมาแล้วในข้อก่อน
ราเศวรหรือรามเสตุอยู่ภาคใต้ประเทศอินเดีย
อยุธยา (อโยธฺยา) หริทวารเละกรุเกษตร์ (กุรุกฺเษตฺร) อยู่ข้างทิศตะวันตกเมืองพาราณสี คืออโยธฺยาและหริทฺวารอยู่ในมณฑล (North Western Provinces) กุรุกฺเษตฺร อยู่ในมณฑลปัญชาปนได้เคยเป็นสนามรบครั้งเกิดการสงครามมหาภารต
ภารตปุรี (Bharatpur) อยู่ในท้องที่ราชปุตานา (Rajaputana) ข้างทิศตะวันตกเมืองพาราณสี
คำว่าคกรินาบุรีย อาจจะหมายถึงเมืองโคกรฺณในภาคใต้ประเทศอินเดีย เทวสถานพระอีศวรใน/*60เมืองโคกรณ เคยได้มีชื่อเสียงมาแต่สมัยอย่างน้อย ๒๐๐๐ ปี
คำว่านาโคลบุรียและสุธรรณบุรีย เห็นจะหมายถึงจังหวัดเนาขาลิในมณฑลเบงคาล และตำบลสุธารามก็มี ในจังหวัดเนาขาลินั้นเอง อุเชนบุรีย์ก็คือเมืองอุชชยินี ซึ่งได้เป็นราชธานีของพระเจ้าวิกรมาทิตย เนปาลบุรีย คือ เมืองเนปาล ซึ่งอยู่ข้างภูเขาหิมาลัย
---