บทละครนอกเรื่องพิกุลทอง ๑
กรมศิลปากร
คำนำ
นิทานไทยจำนวนมากเกิดขึ้นจากจินตนาการของผู้แต่ง จึงมีเรื่องราวเกี่ยวกับอภินิหารปรากฏอยู่แทบทุกเรื่องโดยไม่คำนึงถึงหลักความจริงมากนัก อีกทั้งมีต้นกำเนิดมาจากวรรณกรรมมุขปาฐะซึ่งไม่ทราบผู้เล่าต้นเรื่องที่แน่นอน ด้วยเหตุนี้จึงพบว่านิทานไทยจำนวนมากไม่นิยมระบุชื่อผู้แต่ง นิทานไทยเหล่านี้นอกจากจะถ่ายทอดเรื่องราวความสนุกสนานตามท้องเรื่องแล้วยังเป็นตัวกำหนดค่านิยม ตลอดจนสภาพแวดล้อมความเป็นอยู่ของสังคมไทยในอดีตได้เป็นอย่างดี
บทละครนอก เรื่องพิกุลทอง เป็นนิทานไทยเรื่องหนี่งซึ่งไม่ปรากฏหลักฐานเกี่ยวกับผู้แต่ง แต่เมื่อพิจารณาจากสำนวนที่ติดปากคนไทยว่า “กลัวดอกพิกุลจะร่วง” อาจสันนิษฐานได้ว่านิทานไทยเรื่อง พิกุลทอง คงเป็นที่นิยมมากในอดีต กระทั่งเอกลักษณ์ของตัวละครเอกในเรื่องกลายเป็นสำนวนติดปากคนไทยมาจนถึงทุกวันนี้
กรมศิลปากรพิจารณาแล้วเห็นว่า บทละครนอก เรื่องพิกุลทอง เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาเรื่องราวค่านิยมทางสังคม อีกทั้งประเพณีและความเชื่อของสังคมไทยในอดีต จึงได้มอบให้ นางสาวธิดาเพ็ญ เข็มสว่าง นักภาษาโบราณ ๗ ว. กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระจากต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ โดยปรับอักขรวิธีบางส่วนให้เป็นอักขรวิธีตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ทั้งนี้ได้จัดทำคำอธิบายศัพท์ท้ายเล่มเพี่อสะดวกในการศึกษาค้นคว้าด้วย
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า บทละครนอก เรื่องพิกุลทอง จะอำนวยประโยชน์ให้แก่นักเรียน นักศึกษา และผู้ที่สนใจศึกษาวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
(นายเกรียงไกร สัมปัชชลิต)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๑
บทนำ
บทละครนอก เรื่องพิกุลทอง ที่กรมศิลปากรตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์ครั้งนี้ แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกลอนบทละคร ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งในสมัยใดและใครเป็นผู้แต่ง ต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ การตรวจสอบชำระใช้หนังสือสมุดไทย เลขที่ ๒๐, เลขที่ ๒๔, เลขที่ ๒๗ และเลขที่ ๒๘ เป็นต้นฉบับในการศึกษาตลอดเรื่องเนื่องจากเป็นสำนวนเก่าและเนื้อความครบถ้วนสมบูรณ์ จากนั้นนำมาตรวจสอบชำระโดยเปรียบเทียบกับหนังสือสมุดไทยต่างสำนวนได้แก่ หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๐, เลขที่๒๒, เลขที่ ๒๓, เลขที่ ๒๕, เลขที่ ๒๖, เลขที่ ๒๙, เลขที่ ๓๑ และเลขที่ ๓๒ โดยปรับอักขรวิธีบางส่วนที่ได้จากการคัดลอกหนังสือสมุดไทย และเรียบเรียงให้เป็นอักขรวิธีปัจจุบันตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับหนังสือสมุดไทยที่นำมาศึกษามีดังนี้
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๐ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง เล่ม ๑ ประเภทหนังสือสมุดไทย ขาว - ดำ ขนาดกว้าง ๑๒.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๖ เซนติเมตร หนา ๓.๕ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นหมึก / เส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๕ บรรทัด สมบัติเดิมของหอพระสมุดฯ
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๑ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง เล่ม ๑ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๒.๕ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นมุก อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด สมบัติเดิมของหอพระสมุดฯ
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๒ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง เล่ม ๑ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๕ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นรง อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด หอพระสมุดฯ ซื้อ รศ. ๑๒๖ (พ.ศ. ๒๔๕๐)
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๓ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง เล่ม ๒ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๒ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๔ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นรง อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด หอสมุดซื้อ รศ. ๑๒๖
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๔ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่อง พิกุลทอง เล่ม ๒ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นรง อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๕ บรรทัด หอสมุดซื้อ รศ. ๑๒๖
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๕ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่อง พิกุลทอง เล่ม ๓ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๕ บรรทัด พระยาเพชรปาณี (ตรี) ถวายหอพระสมุดฯ ห.ศ. ๒๔๕๐
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๖ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่อง พิกุลทอง เล่ม ๓ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๒ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๑.๕ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด พระยาเพชรปาณี (ตรี) ถวาย หอพระสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๕๐
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๗ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่อง พิกุลทอง เล่ม ๔ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๕ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นรง อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด พระยาเพชรปาณี (ตรี) ถวายหอพระสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๕๐
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๘ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๓ เซนติเมตร หนา ๒ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๕ บรรทัด พระยามุขมนตรี (อวบ) ถวายหอพระสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๗๓
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒๙ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง เล่ม ๑ ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๐.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๒.๕ เซนติเมตร หนา ๑ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด พระยามุขมนตรี (อวบ) ถวาย หอพระสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๗๓
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓๐ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๕ เซนติเมตร หนา ๑.๕ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓๑ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๕ เซนติเมตร หนา ๑.๕ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๕บรรทัด สมบัติเดิมของหอพระสมุดฯ
หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓๒ หมู่กลอนบทละคร ชื่อเรื่องพิกุลทอง ประเภทหนังสือสมุดไทยดำ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๔.๕ เซนติเมตร หนา ๑ เซนติเมตร เส้นอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ภาษาไทย เขียนอักษรหน้าละ ๔ บรรทัด แม่เขียนภรรยา ม.ร.ว.เยื้อน ถวายหอพระสมุด ๒๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๔๕๙
เรื่องย่อ
กล่าวถึงท้าวสันนุราชและนางพิกุลจันทราครองราชสมบัติในเมืองสันนุราช ทั้งสองพระองค์มีพระธิดาผู้สิริโฉมงดงามชื่อว่าพิกุลทอง พิกุลทองผมมีกลิ่นหอม และมีดอกพิกุลทองร่วงออกจากปากทุกครั้งที่เจรจา อยู่มาวันหนี่ง พิกุลทองไปเล่นนํ้ากับนางกำนัลที่ท่านํ้าริมฉนวน ขณะนั้นมีพญาแร้งซึ่งเป็นใหญ่ในเขานินทกาลา บินหาอาหารผ่านมาพบสุนัขเน่าลอยอยู่จึงโผลงจิกกิน พิกุลทองเห็นพญาแร้งจิกกินสุนัขเน่า เกิดความคลื่นเหียนอาเจียนด่าทอพญาแร้งต่างๆ นาๆ พญาแร้งเคียดแค้นคิดจองเวรจึงแปลงกายเป็นชายหนุ่มรูปงามท่องเที่ยวไปในเมือง ระหว่างทางพบกระท่อมสองตายายจึงทำทีว่าเป็นกำพร้าพลัดบ้านเมืองมาขออาศัยอยู่ด้วย สองตายายไม่รู้เล่ห์กลของพญาแร้งก็อุปการะไว้หวังจะฝากผีฝากไข้ยามชรา
อยู่มาวันหนี่ง พญาแร้งออกอุบายเข้าป่าเพื่อเก็บผักมาขาย เมื่อไปถึงกลางป่าก็เนรมิตเงินทองเต็มกระเช้าหาบกลับมาให้ตายาย อ้างว่าพบทรัพย์สมบัติฝังไว้ที่กลางป่า แต่นั้นมาสองตายายจึงมีฐานะร่ำรวยขึ้น
หลายวันต่อมา พญาแร้งอ้อนวอนให้ตายายไปสู่ขอพิกุลทอง ท้าวสันนุราชโกรธที่ทั้งสองอาจเอื้อม คิดจะลงโทษให้สาสม จึงสั่งให้ทำสะพานทองจากบ้านมาถึงพระราชวังภายในสามวัน ถ้าทำไม่ได้จะประหารชีวิตเสีย คืนนั้นพญาแร้งบินกลับไปเรียกบริวารที่เขานินทกาลา ให้แปลงกายเป็นมนุษย์มาช่วยสร้างสะพานทองไปจนถึงพระราชวัง ท้าวสันนุราชเห็นดังนั้นก็เข้าใจว่าพญาแร้งเป็นผู้มีบุญบารมี จึงให้อภิเษกสมรสกับพิกุลทองอยู่ในเมืองสันนุราช
เวลาล่วงไปห้าปี พญาแร้งออกอุบายพาพิกุลทองลงสำเภาจะไปเยี่ยมบิดามารดาที่บ้านเมืองของตน เมื่อสำเภาแล่นมาถึงหาดแก้วพยัคฆี พญาแร้งบินไปเรียกบริวารที่เขานินทกาลาให้มากินคนบนเรือ ขณะนั้นแม่ย่านางผู้รักษาเรือสำเภาได้เนรมิตแยกเสากระโดงเรือให้เป็นที่ซ่อนตัวพิกุลทอง และบอกนางว่าจะได้พบคู่ครอง ซึ่งจะเป็นผู้ช่วยเหลือพากลับไปยังบ้านเมืองอย่างปลอดภัย พิกุลทองเขียนเรื่องราวของตนเองลงผอบอธิษฐานลอยน้ำไป
กล่าวถึงพระพิไชยมงกุฎ โอรสของท้าวสังข์ศิลป์ไชยกับนางสุพรรณแห่งเมืองพระมงกุฎพบผอบผมหอมลอยน้ำมา จึงลาบิดามารดาออกตามหาเจ้าของผอบ ขณะเดินทางนางยักษ์กาขาวเห็นเข้าก็มีใจพิศวาสใคร่จะได้พระพิไชยมงกุฎเป็นสามี เนรมิตบ้านเมืองขึ้นที่ริมแม่น้ำแปลงกายเป็นสาวงามหลอกให้พระพิไชยมงกุฎหลงเชื่อว่าคือพิกุลทอง
หลายวันต่อมา พระพิไชยมงกุฎรู้ความจริงว่าเป็นนางยักษ์กาขาวแปลงกายมาจึงเป่ามนต์สะกดไว้แล้วแล่นเรือสำเภาออกตามหาพิกุลทอง กระทั่งล่วงเข้าเขตแดนของพญาแร้งเห็นสำเภาจอดอยู่หลายลำ ภายในมีกองกระดูกเรียงรายตรงกับเนื้อความที่เขียนไว้ในผอบ จึงเที่ยวค้นหาจนพบพิกุลทอง ได้ต่อสู้และฆ่าพญาแร้งตายแล้วพาพิกุลทองไปยังเมืองพระมงกุฎ ส่วนนางยักษ์กาขาวเมื่อคลายจากมนต์สะกดแล้วก็ออกติดตามพระพิไชยมงกุฎ รอเวลาที่จะปลอมตัวเข้าไปในเมือง
กาลเวลาผ่านไปเนิ่นนานหลายปี พิกุลทองมีโอรสกับพระพิไชยมงกุฎสองคนชื่อเจ้ารัก และเจ้ายม วันหนึ่งพิกุลทองและพระพิไชยมงกุฎพาทั้งสองไปเที่ยวชมดอกไม้ในป่า นางยักษ์กาขาวรู้ดังนั้นจึงเนรมิตบัวดอกใหญ่และซ่อนตัวอยู่ใต้น้ำ พิกุลทองหลงใหลในความงามของดอกบัว จึงเอื้อมมือไปเด็ด นางยักษ์กาขาวฉุดพิกุลทองลงไปใต้น้ำ ตีด้วยกระบองแล้วสาปให้เป็นชะนี ส่วนตนเองก็แปลงกายเป็นพิกุลทอง ร้องเรียกให้พระพิไชยมงกุฎช่วยขึ้นจากน้ำ พระพิไชยมงกุฎโกรธที่เจ้ารักบอกว่าพิกุลทองไม่ใช่แม่ และแม่ที่แท้จริงเป็นชะนีจึงขับไล่เจ้ารักเจ้ายมและทิ้งไว้ในป่า เจ้ารักพาเจ้ายมตามชะนีได้และอาศัยเก็บดอกพิกุลทองที่ร่วงหล่นจากปากนางชะนีนำไปแลกซื้อข้าวปลาอาหาร
ฝ่ายแม่ครัวออกจากวังไปจ่ายตลาด พบเจ้ารักเจ้ายมจึงนำความไปแจ้งแก่นางสุพรรณ นางสุพรรณให้พาเจ้ารักเจ้ายมเข้าไปในวังเพื่อสอบถามต้นสายปลายเหตุ และบอกพระพิไชยมงกุฎว่านางยักษ์กาขาวแปลงกายเป็นพิกุลทอง พระพิไชยมงกุฎให้เจ้ารักเจ้ายมพาไปซุ่มดูชะนีในป่าแล้วให้เจ้ารักเจ้ายมถามชะนีถึงวิธีแก้คำสาปของนางยักษ์กาขาว
เมื่อรู้วิธีแก้คำสาปแล้ว พระพิไชยมงกุฎสั่งเสนาเร่งทำจั่นดักชะนี โดยใช้เจ้ารักเจ้ายมเป็นเหยื่อล่อกระทั่งชะนีหลงกลติดอยู่ในจั่น จึงทำอุบายให้เสนาไปเชิญนางยักษ์กาขาวมาเที่ยวชมสวน เมื่อสบโอกาสก็ให้ทหารเข้าฟาดฟันจนตาย แล้วนำเลือดนางยักษ์กาขาวไปราดที่ร่างชะนี พิกุลทองก็คืนร่างเป็นมนุษย์ดังเดิม
หลายปีผ่านไป พิกุลทองและพระพิไชยมงกุฎพาเจ้ารักเจ้ายมออกเดินทางไปเยี่ยมท้าวสันนุราชกับนางพิกุลจันทราที่เมืองสันนุราช ระหว่างทางนางยักษ์กาสุวรรณน้องสาวของนางยักษ์กาขาวเห็นสำเภาของพระพิไชยมงกุฎแล่นผ่านก็คิดจะแก้แค้นแทนพี่จึงใช้กระบองตีสำเภาแตก พิกุลทองและพระพิไชยมงกุฎพลัดพรากจากกัน พระสมุทรเมตตาพิกุลทองเนรมิตขอนไม้ให้พิกุลทองเกาะเข้าฝั่ง พิกุลทองใช้ผ้าสไบทำธงอธิษฐานไว้แล้วเดินทางเข้าเขตเมืองยักษ์ชื่อว่า เมืองเวฬุจักร
คืนหนี่งท้าววิรุฬจักรมีนิมิตฝัน โหรทำนายว่าจะได้หญิงสาวผู้หนี่งมาไว้ในครอบครอง ทำให้ท้าววิรุฬจักรใฝ่ฝันหลงรอคอยวันจะพบนาง วันหนี่งทหารยักษ์ไปล่าสัตว์ในป่า เห็นพิกุลทองหลับอยู่ใต้ต้นไทรจึงจับตัวไปถวาย ท้าววิรุฬจักรแค้นที่พิกุลทองไม่ยินยอมร่วมอภิรมย์ก็ลงโทษให้ไปทำงานในโรงครัว
ฝ่ายพระพิไชยมงกุฎเมื่อขึ้นฝั่งพรัอมเจ้ารักเจ้ายมแล้วออกเดินทางร่อนเร่ไป จนมาพบธงซึ่งพิกุลทองทำไว้เป็นเครื่องหมาย และได้พบนางนกสาลิกาทำรังอยู่บนต้นไทร บอกข่าวว่าพิกุลทองเดินผ่านมาเมื่อเจ็ดวันที่แล้ว พระพิไชยมงกุฎก็ติดตามไปตามทางที่นางนกสาลิกาบอก ระหว่างทางได้พบพระดาบส และทำนายว่าจะต้องสู้รบกับยักษ์และจะได้คู่ครอง พระดาบสมอบแหวนวิเศษให้พระพิไชยมงกุฎ และบอกให้เดินทางไปตามทิศบูรพา ไม่นานทั้งสามคนก็เข้าเขตเมืองเวฬุจักร
กล่าวถึงนางอรุณวดีธิดาของท้าววิรุฬจักรเที่ยวชมบุปผาในอุทยาน ขณะนั้นพระพิไชยมงกุฎและเจ้ารักเจ้ายมแอบซุ่มดูอยู่ใช้แหวนวิเศษแปลงกายเป็นนกสาลิกาสามตัวพร่ำพลอดเจรจาเป็นที่ถูกใจนางอรุณวดี แล้วทำทีให้คล้องจับตัวได้โดยง่าย นางอรุณวดีนำนกสาลิกาทั้งสามตัวเข้าไปเลี้ยงในวัง เมื่อเข้าไปอยู่ในวังแล้วพระพิไชยมงกุฎก็คืนรูปเป็นมนุษย์ ได้นางอรุณวดีเป็นชายา กระทั่งเกิดการสู้รบกับท้าววิรุฬจักร ท้าววิรุฬจักรพลาดพลั้งถูกศรสิ้นชีวิต พระพิไชยมงกุฎอธิษฐานแผลงศรไปขอให้พระวิษณุกรรมลงมาเนรมิตเมรุทองปลงศพท้าววิรุฬจักร พระพิไชยมงกุฎกับเจ้ารักเจ้ายมพำนักอยู่ในเมืองเวฬุจักร และยังไม่คลายโศกเศร้าเพราะความคิดถึงพิกุลทอง
ฝ่ายพิกุลทองรู้ข่าวว่าท้าววิรุฬจักรถูกมนุษย์สามคนฆ่าตายให้สังหรณ์ใจว่า มนุษย์ทั้งสามน่าจะเป็นพระพิไชยมงกุฎและเจ้ารักเจ้ายมจึงออกอุบายอาสาเป็นผู้ทำอาหารคาวหวาน และแอบใส่ดอกพิกุลทองลงไป ในที่สุดพิกุลทองได้พบพระพิไชยมงกุฎเจ้ารักเจ้ายม และต่างเศร้าโศกเสียใจจนสิ้นสติ
เมื่อทั้งสี่คนฟื้นคืนสติแล้ว พระพิไชยมงกุฎให้นางอรุณวดีทำความรู้จักกับพิกุลทอง นางอรุณวดีโกรธแค้นที่พระพิไชยมงกุฎยกย่องพิกุลทอง ใส่ความพิกุลทองว่าเคยเป็นเมียพ่อแต่ทำตัวไม่ดีถูกขับไล่ไปทำงานในโรงครัว พิกุลทองพิสูจน์ตัวเองด้วยการลุยไฟ แต่ด้วยความดีของพิกุลทองเหล่าเทวดาต่างโปรยปรายดอกไม้ทิพลงมาดับกองไฟในทันที พระพิไชยมงกุฎทราบความจริงจึงลงโทษนางอรุณวดีที่ใส่ร้ายพิกุลทอง นางอรุณวดีเสียใจผูกคอตายแต่นางกำนัลช่วยไว้ได้ทัน มารดาของนางอรุณวดีเกลี้ยกล่อมให้นางยอมอ่อนน้อมต่อพิกุลทอง ส่วนพิกุลทองไม่ถือสาหาความกับเรื่องราวที่ผ่านมา แต่นั้นมาทั้งหมดจึงอยู่ด้วยกันอย่างเป็นสุข
บทละครนอก เรื่องพิกุลทอง
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพิกุลทองกัลยา
เป็นบุตรท้าวสันนุราชา	โสภากำดัดกระษัตรีย์
อันองค์พระราชมารดา	ชื่อพิกุลจันทรามารศรี
ครองสันนุราชธานี	จำเริญศรีเลิศลํ้าอำไพ
เกศานางหอมขจรกลิ่น	รวยรินไม่มีที่เปรียบได้
จะแย้มโอษฐ์เจรจาออกเมื่อใด	พิกุลทองก็ไหลจากโอษฐ์มา
เมื่อเหตุจะถึงนางทรามวัย	ให้เดือดร้อนในใจเป็นนักหนา
จะใคร่ไปสรงพระคงคา	ยังที่ท่าท้องฉนวนใน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ คิดแล้วเท่านั้นมิทันช้า	เรียกกันทลิมาพี่เลี้ยงใหญ่
ตัวน้องนี้ไม่สบายใจ	จะใคร่ไปสรงพระคงคา
พี่ไปสั่งกำนัลนารี	นักเทศขันทีทั้งซ้ายขวา
จะขึ้นไปทูลลาพระบิดา	แล้วจึงจะพากันคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกันทลิมาพี่เลี้ยงใหญ่
รับสั่งโฉมงามทรามวัย	บัดใจก็ลีลามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงสั่งขอเฝ้าเจ้ากรม	นักสนมกำนัลถ้วนหน้า
ว่านางจะไปสรงพระคงคา	ให้เตรียมวอรจนาคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ ครั้นสั่งสำเร็จเสร็จแล้ว	คลาดแคล้วกลับมาหาช้าไม่
กราบทูลโฉมงามทรามวัย	ข้าไปสั่งเสร็จสำเร็จแล้ว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองผ่องแผ้ว
ได้ฟังพี่เลี้ยงว่าพร้อมแล้ว	นางแก้วประดับกายา
สร้อยตาบประดับทับทรวงทรง	สอดพระธำมรงค์ทั้งซ้ายขวา
ผัดพักตร์นวลละอองดังทองทา	กรีดกันเกศาบรรจงไร
นางทรงประดับสรรพเสร็จ	เสด็จจากปรางค์ทองผ่องใส
พร้อมด้วยสาวสรรกำนัลใน	เสด็จไปเฝ้าองค์พระบิดา ฯ
ฯ ๖ คำ เพลงช้า ฯ
๏ มาถึงจึงตั้งบังคม	ด้วยมโนภิรมย์หรรษา
ทูลแถลงแจ้งกิจพระบิดา	ลูกจะลาไปเล่นนัที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเรืองศรี
ได้ฟังลูกรักทูลคดี	จะไปเล่นนัทีสำราญใจ
จึงมีพระราชบัญชา	แก่พระลูกยาพิสมัย
จะไปเล่นคงคาชลาลัย	ตามแต่น้ำใจพระลูกยา
ไปเล่นอย่าให้เย็นนัก	ลูกรักจงฟังบิดาว่า
เย็นร้อนอ่อนแสงพระสุริยา	จงเร่งกลับมาเข้าวังใน
แล้วกำชับพี่เลี้ยงซ้ายขวา	ให้ระวังลูกยากูจงได้
อย่าให้มีเหตุเภทภัย	จะบั่นเกล้ามึงให้มรณา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองเร่งหรรษา
ครั้นแล้วถวายบังคมลา	พี่เลี้ยงซ้ายขวาห้อมล้อมไป ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	จึงหยุดวอทองผ่องใส
กับพี่เลี้ยงทาสีมี่อึงไป	ก็ครรไลไปสรงพระคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ นางเสด็จลงสรงสนาน	ชื่นบานพระทัยหรรษา
หัวระริกหยิกหยอกกันไปมา	บ้างว่ายบ้างคว้าหากัน
บ้างเล่นปะเปิงจํ้าจี้	ยินดีปริดีเปรมเกษมสันต์
บ้างโผบ้างคว้าหาเพื่อนกัน	ยื้อยุดฉุดพันกันไปมา
ลางนางบ้างเล่นชิงช่วง	จับกันเหนี่ยวหน่วงแล้วยื้อคร่า
บ้างขับลำร้องอยู่ไปมา	เล่นนํ้าในมหานัที ฯ
ฯ ๖ คำ ยานี ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพญาแร้งราชปักษี
อยู่สถานเขานิลคีรี	มีอิทธิฤทธีมหึมา
เป็นใหญ่กว่าแร้งทั้งหลาย	หยาบคายร้ายกาจริษยา
ใจจิตคิดถวิลจินดา	ให้อยากซากศพที่เคยกิน
คิดแล้วเท่านั้นมิทันช้า	ปักษาบินผาดโผผิน
ออกจากสถานเขานิล	ปักษินบินเตร่เร่มา ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	ยังฝั่งพระสมุทรฉานฉ่า
เห็นสุนัขเน่านั้นลอยมา	สมดังปรารถนาที่คิดไว้
จึงโผลงจับจิกกิน	ปักษินลอยตามแม่น้ำไหล
ชลธาร์พาล่องลอยไป	ยังที่ฉนวนในมิได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ โล้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองเสน่หา
เล่นนํ้าอยู่กับหมู่ทาสา	กัลยาผันแปรแลไป
เห็นพญาแร้งกินสุนัขเน่า	เจ้าคิดเกลียดชังไม่ทนได้
อาเจียนเหียนรากเป็นพ้นใจ	ทรามวัยเจ้าถ่มเขฬะลง
อ้ายแร้งอุบาทว์ชาติช้า	กินหมาลอยมาที่กูสรง
ขัดใจเจ้าถ่มซ้ำลง	โฉมยงเมินเสียไม่แลดู ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาแร้งได้ยินประจักษ์หู
ขัดแค้นขึ้นมาตั้งตาดู	หญิงนี้สู่รู้เป็นเหลือใจ
พญาแร้งจึงร้องตอบมา	ว่าเหวยเจรจาหยาบใหญ่
เป็นลูกท้าวพญาสามานย์ใจ	ด่ากูทำไมอีอัปรีย์
อาหารกูเคยรับประทานกิน	ดูหมิ่นถ่มรดอีบัดสี
ชีวิตมึงจะไปเท่าไรมี	พาทีกับหน้าไม่สมกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังปักษี	เทวีขัดแค้นแสนศัลย์
นางจึงร้องตอบไปด้วยพลัน	ขาติมึงอย่างนั้นจึงสมใจ
กินของโสโครกทั้งตาปี	กูเหม็นซากผีกูด่าให้
ลอยมาท่าฉนวนของกูไย	อ้ายแร้งจังไรอ้ายหูยาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาแร้งโกรธใจดั่งไฟผลาญ
กริ้วโกรธพิโรธดังไฟกาล	อีสามานย์ด่ากูจะย่อยยับ
กูจะกินต้นลิ้นมึงให้ได้	ถ้ามิได้กูไม่นอนตาหลับ
จะผูกเวรผลาญมึงให้ย่อยยับ	จะจิกสรรพมึงกินเสียทั้งเป็น ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังพาที	เทวีเจ้าแค้นเป็นแสนเข็ญ
อ้ายตายห่าอย่าพักมาจองเวร	แต่บาทากูจะเห็นก็ไม่มี
กี่ชาติที่มึงจะกินกู	ทุดอ้ายสู่รู้อ้ายบัดสี
นางเสด็จขึ้นจากนัที	ให้ทาสีด่าให้แล้วไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ เพลง ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงพญาแร้งราชริษยา
ขัดแค้นสุดแสนที่โกรธา	จินดาหมายมุ่งอยู่ในใจ
อันหญิงคนนี้จะย่อยยับ	จะฉีกสรรพกินเนื้อมันให้ได้
จะคิดอ่านผูกเวรเอามันไซร้	ให้ได้สมจิตกูจินดา
ความแค้นกูแสนสุดคิด	ไม่สมจิตกูไม่กลับไปจอมผา
คิดแล้วขึ้นจากคงคา	ปักษาจำแลงแปลงกาย ฯ
ฯ ๖ คำ คุกพาทย์ ฯ
ชมตลาด
๏ เป็นมนุษย์หนุ่มน้อยโสภา	พักตราแช่มช้อยเฉิดฉาย
ทรงโฉมประโลมเลิศชาย	ผันผายมาตามมรคา
เที่ยวชมตึกร้านบ้านช่องนั้น	เจ้าสุบรรณเที่ยวเสาะแสวงหา
ทุกบ้านร้านตลาดทุกแห่งมา	ไม่สมจิตจินดาอารมณ์ใน
จะคิดอ่านประการใดหนอ	แต่พอจะอาศัยได้
ลดเลี้ยวตามมรคาไป	แต่ในขอบเขตพระพารา ฯ
ฯ ๖ คำ ฉุยฉาย ฯ
๏ มาเห็น	ทับน้อยตายายที่ชายป่า
มาณพทำกลมารยา	เดินตรงเข้าหาโศกาลัย ฯ
ฯ ๒ คำ โอด ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่ายายตาคิดสงสัย
จึงมีวาจาถามไป	เหตุผลอย่างไรอย่าพลางกัน
รู้จักเราหรือจึงโศกา	หรือว่าแค้นเคืองสิ่งไรนั่น
มาทำทอดสนิทติดพัน	โศกศัลย์ด้วยสิ่งอันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มาณพคิดอ่านแก้ไข
บอกว่าแม่ข้าม้วยบรรลัย	ยังแต่พ่อไซร้เลี้ยงกันมา
พ่อมีเมียน้อยก็หลงไป	ตีด่าข้ากระไรเป็นนักหนา I
ข้าเที่ยวสัญจรซ่อนมา	เห็นสองยายตาก็ดีใจ
โปรดหัวเอ็นดูช่วยเลี้ยงข้า	นํ้าท่าฟืนผักจะหาให้
ตกนักงานข้าอย่าร้อนใจ	ว่าพลางทางไห้โศกา ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองเฒ่าดีใจเป็นนักหนา
อยู่ด้วยกันเถิดนะหลานอา	ตาจะเลี้ยงเจ้าไว้เป็นไรมี
ญาติวงศ์พงศาก็หาไม่	เลี้ยงไว้จะได้ฝากผี
พากันมาอุ้มด้วยยินดี	สองศรีภิรมย์ปรีดา ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงเจ้าสุบรรณปักษา
อยู่เย็นเป็นสุขหลายวันมา	จึงว่าแก่ยายตาจะลาไป
ว่าแล้วก็จัดหาบคอน	บทจรจะเข้าป่าใหญ่
จะไปเก็บฟืนผักทั้งนั้นไซร้	จะได้มาซื้อขายเลี้ยงกัน
จับขอกระเช้าขึ้นใส่บ่า	ออกจากเคหาก็ผายผัน
ครั้นมาถึงป่าพนาวัน	เจ้าสุบรรณนิมิตให้โอฬาร์
นิมิตเป็นเงินทองใส่กระเช้า	จัดแจงหาบเข้ามาใส่บ่า
ทำเดินโซเซเก้กังมา	รีบรัดลีลาเข้ามาพลัน ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองเฒ่าดีใจตัวสั่น
วิ่งออกไปรับด้วยฉับพลัน	เห็นเงินทองนั้นก็ดีใจ
สองเฒ่าจึงมีวาจา	ถามว่าได้มาแต่ไหน
หลานข้าอตส่าห์เป็นเหลือใจ	เอามาแต่ไหนนะพ่ออา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มาณพแต่งกลทำหรรษา
เป็นบุญของข้าพ้นปัญญา	ขุดมันนั้นข้าพบตุ่มทอง
ปากตุ่มนั้นเรียงเคียงกันไป	อ้ายตุ่มหนี่งใส่ล้วนข้าวของ
ข้าเลือกเอาแต่เงินทอง	อ้ายของสี่ตุ่มไม่เอามา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองเฒ่าดีใจหัวเราะร่า
ซื้อจ่ายหัวกินให้นักหนา	ไม่กลัวจนแล้วว่าในครานี้ ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงเจ้าสุบรรณปักษี
โปรดให้ตายายได้มั่งมี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์หลายวันมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ วันหนึ่ง	จึงเจ้าสุบรรณปักษา
เข้าหาทั้งสองยายตา	ทำอ้อนวอนว่าให้อ่อนใจ
ครั้นแล้วจึงมีวาจา	ทุกวันรักข้าฤๅหาไม่
แม้นรักข้าจริงดังนั้นไซร้	ยายตาข้าไหว้ได้เมตตา
ข้านี้มีจิตคิดรักใคร่	ลุ่มหลงปลงใจใฝ่หา
ข้าพอใจลูกสาวเจ้าพารา	ชื่อว่าโฉมนางพิกุลทอง
ข้าคิดจำนงจงรัก	อักอ่วนป่วนนักให้ขุ่นหมอง
แม้นมิได้สมอารมณ์ปอง	ข้าจะครองตัวไปไยมี
แม้นว่าตายายมิตามใจ	ก็จะม้วยบรรลัยไปเป็นผี
ถ้าว่าเมตตาปรานี	โปรดเกศีเถิดจงเร่งไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ เจรจา ฯ
๏ ฟังหลานว่า	ยายตาลูบอกอยู่ไล่ไล่
ที่อื่นมิตรึกมิพอใจ	จำเพาะให้ไปขอเจ้าพารา
จะไปพูดกับท่านประการใด	อีพ่อข้าไหว้แก่อกข้า
ตาว่ากูเห็นก็เวทนา	มาเราไปว่าดูตามที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วก็ชวนกันอาบนํ้า	ชำระกายาให้ผ่องศรี
ตาเฒ่านุ่งปูมอย่างดี	ยายเอ๋ยกูนี้มางามครัน
ฝ่ายยายนุ่งผ้าตารางไหม	ใส่แหวนนพรัตน์เฉิดฉัน
ห่มผ้าขาวผุดดอกเหมือนกัน	ไม้เท้าคนละอันก็เข้ามา ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	ยังที่วังในมิได้ช้า
สองเฒ่างกงันรันเข้ามา	เขาหัวเราะร่าไม่ขามใคร
ครั้นถึงก็ชวนกันกราบลง	พระผู้ทรงพิภพเป็นใหญ่
ค่อยหมอบยอบตัวกลัวภัย	จะตรัสปราศรัยอย่างไรมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสันนุราชรุ่งฟ้า
เสด็จออกพระโรงเวลา	เสนาพรั่งพร้อมมนตรี
อีกทั้งหมู่มุขอำมาตย์	หมอบกลาดประณตบทศรี
เหลือบเห็นสองเฒ่าเฝ้าผิดที	น่าจะมีธุระประการใด
จึงเอื้อนโอษฐ์โองการประภาษ	พจนารถวาจาปราศรัย
ว่าแก่สองเฒ่าเข้ามาไย	ทุกข์ร้อนเป็นไฉนจงบอกมา ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าก้มเกล้าเหนือเกศา
กราบทูลแถลงแจ้งกิจจา	ชีวาอยู่ใต้ฝ่าธุลี
จะฆ่าก็ตายขายก็ขาด	ด้วยราชกุมารผู้หลานนี่
จะเป็นเกือกทองรองธุลี	จะขอพระบุตรีศรีโสภา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชนาถา
ได้ฟังเคืองขัดพระอัชฌา	อันชีวาของมึงจะบรรลัย
อาจเอื้อมมาขอพระบุตรี	หลานมีบุญญาเป็นไฉน
จะฆ่าเสียบัดนี้ก็จะได้	กูจะงดอดไว้ก่อนเถิดรา
ซึ่งตัวว่ากล่าวมาทั้งนี้	พระบุตรีก็จะให้เหมือนมึงว่า
จงเร่งทำตะพานทองมา	แต่เคหาของมึงจนถึงวัง
แต่ในสามวันถ้ามิได้	ก็จะม้วยบรรลัยอาสัญ
มึงเร่งไปคิดอ่านกัน	ตรัสแล้วทรงธรรม์เข้าวังใน ฯ
ฯ ๘ คำ เสมอ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าความกลัวจะตักษัย
ชวนกันออกมาจากวังใน	เดินฉนวนออกไปไม่ตรงทาง ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึงเคหาบัดใจ	ทิ้งไม้เท้าลงไว้ต้ำผาง
ชักผ้าคลุมหัวลงนอนคราง	จะบอกกล่าวอย่างไรก็ไม่มี
โอ้ตัวเราเอ๋ยจะบรรลัย	แม่นแท้แน่ใจจะเป็นผี
สองเฒ่ากอดคอกันโศกี	ตายจริงครั้งนี้นะอกอา ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าสุบรรณเห็นยิ้มอยูในหน้า
จึงเดินเข้าไปหายายตา	ชักผ้าคลุมหัวด้วยเหตุไร
ไปกินข้าวนํ้าชำปลา	มานอนโศการ่ำร้องไห้
เจ้าพาราตรัสว่าประการใด	สองเฒ่าข้าไหว้จงบอกมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองเฒ่าโกรธใจเป็นนักหนา
สนัดใจอยู่แล้วอย่าเจรจา	ครั้งนี้จะพากันบรรลัย
เจ้าพาราตรัสคาดโทษมา	สามวันท่านจะฆ่าให้ตักษัย
ให้เร่งทำตะหานทองไป	แต่เรือนเราไซร้ให้ถึงวัง
เอ็งไม่เจียมตัวกลัวภัย	จะพากันบรรลัยเพราะโอหัง
ลูกชาวกรุงศรีไม่อินัง	แกล้งชังฆ่าเราให้บรรลัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังวาจา	มาณพยิ้มย่องผ่องใส
เพียงนี้ยายตาอย่าร้อนใจ	ไปอาบนํ้ากินข้าวให้สำราญ ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ อยู่มาปัจฉิมราตรี	สำแดงฤทธีด้วยใจหาญ
กลับเป็นปักษีมิทันนาน	ไปสถานเขานิลกาฬา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ จึงชาวบริวารทั้งนั้น	บรรดาที่อยู่ในจอมผา
ชวนกันโผผินบินมา	ยังที่เคหาฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	จึงพญาแร้งฤทธิ์เลิศเฉิดฉัน
นิมิตกายบริวารทั้งนั้น	ฉับพลันให้เป็นมนุษย์ไป
เคหาของยายกับตานั้น	เป็นปราสาทสุวรรณอันสุกใส
จัดกันเป็นนายทวารไชย	เอิกเกริกทั้งในพระพารา ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ จัดสรรกันทำตะพานทอง	กุก่องใหญ่ยาวเป็นนักหนา
ล้วนทองพิจิตรรจนา	เข้ามาจนถึงทวารวัง
มีทั้งราชวัติฉัตรแก้ว	เลิศแล้วเรียงรายอยู่สะพรั่ง
ให้ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์	ดุริยางค์ดนตรีเป็นโกลา ฯ
ฯ ๔ คำ สาธุการ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชรุ่งฟ้า
รุ่งสางสว่างพระสุริยา	เผยแกลออกมาสรงพักตร์พลัน
เหลือบแลไปเห็นตะพานทอง	กุก่องเรียงรายอยู่เฉิดฉัน
แสงทองระยับสลับกัน	เรียกมเหสีพลันให้แลดู
อันหลานของยายกับตา	ชะรอยวาสนามันเคยคู่
บุญหนักศักดิ์ใหญ่เป็นพ้นรู้	ควรกูจะให้พระธิดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดแล้ว	พระแก้วผินพักตร์มาปรึกษา
เราจำจะแต่งการวิวาห์	หรือว่าจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลจันทร์ศรีใส
กราบทูลผัวรักไปทันใด	ควรที่จะให้บุตรีเรา
เขามีบุญหนักศักดิ์ใหญ่	อันใครนอกนี้จะถึงเล่า
เขาได้แต่งมาถึงวังเรา	จะนิ่งเสียเล่าเห็นไม่ดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังเมียรัก	ทรงศักดิ์ชื่นชมเกษมศรี
ทรงเครื่องเรืองรัตน์รูจี	จรลีออกท้องพระโรงพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ ตรัสสั่งมหาเสนา	เร่งเร็วอย่าช้าจงผายผัน
ไปบอกเจ้าขรัวตาเฒ่านั้น	เร่งแต่งหลานขวัญนั้นเข้ามา
ว่าฤกษ์จะได้เพลาใด	อันในพระนครนี้คอยท่า
ซึ่งจะตบแต่งการวิวาห์	ให้ทันฤกษ์เวลาในวันนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
บังคมก้มกราบลงสามที	เสนีก็วิ่งวางไป ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึงเจ้าขรัวยายตา	เสนาก็ก้มกราบไหว้
รับสั่งให้แต่งหลานเข้าไป	อันในพระนครนั้นพร้อมแล้ว ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าขรัวตายายก็ผ่องแผ้ว
ได้ฟังเสนามาบอกแล้ว	คลาดแคล้วมาแต่งพระนัดดา
ให้ทรงเครื่องนิมิตอันเพราเพริศ	ลํ้าเลิศไม่มีในใต้ฟ้า
ประดับประดาองค์อลงการ์	รจนาดังเทพตรึงษ์ไตร
เพื่อนบ่าวเชิญเครื่องเป็นขนัด	เบียดเสียดเยียดยัดตามไสว
เป่าสังข์ทั้งแตรเซ็งแซ่ไป	มโหรีขับไม้โห่กราวมา ฯ
ฯ ๖ คำ มโหรี ฯ
๏ ขึ้นนั่งบนแท่นราชาภิเษก	ภายใต้เศวตฉัตรซ้ายขวา
พราหมณ์รดนํ้าสังข์ตามวิวาห์	เษกให้สองราเข้าครองกัน
ให้ตั้งบายศรีทองบายศรีแก้ว	เสร็จแล้วเวียนเทียนทำขวัญ
ครบเจ็ดรอบแล้วโบกควัน	โห่สนั่นครั่นครื้นทั้งเวียงไชย ฯ
ฯ ๔ คำ มโหรี เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าสุบรรณปรีดิ์เปรมแจ่มใส
ถวายบังคมลาทั้งสองไท	ลงไปสู่ปรางค์รจนา ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึง	จึงนั่งบนแท่นอันเลขา
พอเย็นค่ำย่ำฆ้องเวลา	เข้าที่ไสยาภิรมย์ใน ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีศรีใส
จึงสั่งนางเถ้าแก่ข้างใน	ให้แต่งบุตรีศรีโสภา
ให้โฉมยงทรงเครื่องเสร็จสรรพ	เถ้าแก่จับกรทั้งซ้ายขวา
บ้างเข้าพยุงพระองค์มา	นางทรงโศกามิใคร่ไป ฯ
ฯ ๔ คำ เพลง ฯ
๏ ถึงปรางค์ทองเข้าไปในที่	เทวีรูดม่านสองไข
เถ้าแก่อัชฌาก็คลาไคล	ออกไปจากปรางค์รจนา ฯ
ฯ ๒ คำ โอ้โลม ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงเจ้าสุบรรณปักษา
ลูบโลมรับขวัญกัลยา	คิดถวิลจินดาข้างในใจ
ขอเชิญนิ่มนวลยวนสวาดิ	เข้าที่ไสยาสน์พิสมัย
เจ้าจะอายเหนียมแก่เรียมไย	พี่จะช่วยกล่อมให้เจ้านิทรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองอายจิตคิดนักหนา
ด้วยมิใช่คู่นางกัลยา	เพราะเกรงบิดาก็จำใจ
นางก้มพักตร์อยู่ไม่พาที	จะจงรักภักดีก็หาไม่
มิรู้ที่จะตอบประการใด	ชลนัยน์คลอครองนัยนา ฯ
ฯ ๔ คำ โลม ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าสุบรรณปั่นป่วนเสน่หา
จึงมีสุนทรวาจา	เจ้าก้มหน้าเสียไยไม่พาที
ฤๅเจ้ามิปลงลงใจ	ขัดเคืองสิ่งใดนะโฉมศรี
ว่าพลางอิงแอบแนบยวนยี	จะบิดผันหันหนีไม่ฟังแล้ว
เหมือนราหูจู่จับเอาจันทร์ได้	รู้จักหรือไม่นางน้องแก้ว
อยู่ในใจมือของพี่แล้ว	จะคลี่คลายแก้วอย่าสงกา
แต่สัมผัสเย้ายวนเชยชม	มิได้ร่วมภิรมย์เสน่หา
จนล่วงเข้าสองยามเวลา	เทวดาดลจิตให้หลับไป ฯ
ฯ ๘ คำ กล่อม ฯ
๏ ในเมื่อเพลาราตรีนั้น	จอมขวัญมิทันจะหลับไหล
ให้เหม็นกลิ่นแร้งเป็นเหลือใจ	ที่ไหนจึงเหม็นขจรมา
ความเหม็นเช่นนี้มิทนได้	เหมือนแร้งจังไรตายห่า
เหมือนเมื่อกูสรงคงคา	ฤๅว่ามาจับอยู่แห่งไร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าสุบรรณแต่งกลแก้ไข
ลุกขึ้นทำเหม็นด้วยทรามวัย	เห็นหลากแก่ใจใช่พอดี
แต่ก่อนบุราณท่านกล่าวไว้	สัตว์สิ่งใดใดเป็นซากผี
อย่าถ่มน้ำลายคายรดนั้นไม่ดี	หญิงนั้นอัปรีย์จะบรรลัย
ชะรอยเจ้าได้ด่าทอมัน	กลิ่นนั้นติดตามสำแดงให้
พี่ให้ร้อนรนเป็นพ้นใจ	ลุกไปชำระกายา
เอาเครื่องพระสุคนธ์มาลูบไล้	หวังจะให้กลบกลิ่นของปักษา
มิให้รู้กลมารยา	แล้วกลับเข้ามาประทมไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ตระ
๏ รุ่งแจ้ง	เจ้าสุบรรณกล่าวแกล้งแถลงไข
ตัวพี่นี้ไม่สบายใจ	พี่ไซร้จากมาได้ห้าปี
คิดถึงบิตุเรศพระมารดา	แก่เฒ่าชราไม่รู้ที่
เดิมพี่อยู่ครองพระบุรี	พี่นี้เที่ยวไล่มฤคา
พลัดหมู่ไพร่พลดั้นด้นไพร	พี่ไซร้เที่ยวเสาะแสวงหา
จึงมาอาศัยยายกับตา	จนมาสมสู่ด้วยเทวี
พี่จำจะพาเอาเจ้าไป	เยี่ยมเยียนท้าวไทยังกรุงศรี
จึงชวนองค์อรเทวี	จรลีขึ้นเฝ้าพระบิดา ฯ
ฯ ๘ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึง	จึงตั้งบังคมเหนือเกศา
ทูลแถลงแจ้งกิจพระบิดา	ลูกจะขอกราบลาพระพันปี
ไปเยี่ยมบิตุเรศมารดา	จะโศกาเศร้าสร้อยหมองศรี
แต่ลูกพลัดพรากจากบุรี	หลายปีมาแล้วไม่แจ้งใจ
อันตัวของลูกพระบิดา	จะเป็นลูกยายตาก็หาไม่
เที่ยวไล่เนื้อหลงพลดั้นด้นไพร	จึงมาอาศัยยายกับตา
จนเป็นเกือกทองรองธุลี	ลูกนี้ทุกข์ร้อนเป็นนักหนา
ลูกจะขอพาองค์พระธิดา	ไปด้วยลูกยาในครานี้ ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสันนุราชเรืองศรี
ทั้งองค์สมเด็จพระชนนี	ได้แจ้งคดีที่ทูลมา
สำคัญว่าจริงทุกสิ่งไป	จึงปราศรัยด้วยความเสน่หา
เจ้าจะไปเยี่ยมเยียนพระพารา	จะหาเมียไปด้วยก็ตามใจ
พ่อจะจัดแจงเภตรา	ไปส่งลูกยาอย่าหม่นไหม้
ว่าแล้วก็สั่งเสนาใน	ให้เร่งไปทำเภตรา
ให้พร้อมทั้งเครื่องบรรณาการ	ต้นหนคนงานถ้วนหน้า
เร่งรัดตำรวจตรวจตรา	เราจะให้ลูกยาไปเมืองไกล ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาฉับพลันทันใด	บัตรหมายไปทุกพนักงาน ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เร่งรัดกันทำสำเภาพลัน	ตรวจตราว่ากันเป็นอลหม่าน
ทำสมอช่อใบให้ทันงาน	ขนเครื่องบรรณาการบรรทุกพลัน
เสร็จแล้วก็เอามาทอดท่า	มหาเสนาก็ผายผัน
กราบทูลพระองค์ทรงธรรม์	สำเภานั้นเสร็จแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเรืองศรี
ตรัสสั่งเขยขวัญทันที	ให้จัดแจงแต่งที่จะไคลคลา
พ่อขอฝากองค์อัคเรศ	คือดั่งดวงเนตรทั้งซ้ายขวา
เจ้าผิดพลั้งสิ่งไรจงเมตตา	เจ้าอย่าสลัดตัดรอน
เจ้าพิกุลทองของบิดา	ลูกยาจงจำคำพ่อสอน
ตัวเจ้าจะไปต่างนคร	บังอรฝากตัวท่านจงดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองกราบพลางเร่งหมองศรี
วิ่งเข้ากราบองค์พระชนนี	หนักใจลูกนี้พ้นปัญญา
ครั้นจะมิไปก็ไม่ได้	เกรงเดชท้าวไทเป็นนักหนา
ชลเนตรฟูมฟองนองตา	โศกาสะอื้นร่ำไร ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีเป็นใหญ่
สวมสอดกอดลูกสายใจ	เจ้าอย่าร่ำไรจะเป็นลาง
มิใช่ไปแล้วไม่กลับมา	ลูกยาหักใจเจ้าไว้บ้าง
ฝ่ายผัวของเจ้าเขาจะระคาง	ฟังคำแม่บ้างอย่าโศกี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงเจ้าสุบรรณปักษี
ครั้นได้พิไชยฤกษ์ดี	กราบลาชนนีพระบิดา
จัดแจงแต่งองค์เสร็จแล้ว	จึงชวนน้องแก้วเสน่หา
พร้อมทั้งสาวสรรกัลยา	ยาตราลงสู่สำเภาพลัน ฯ
ฯ ๔ คำ ทยอย เสมอ ฯ
๏ บัดนั้น	ต้นหนคนงานแข็งขัน
เห็นท้าวลงสู่เภตราพลัน	ชวนกันโห่ร้องเอาไชย
ถอนสมอม้าล่อตีระงม	ยิงปืนระดมหวั่นไหว
เคลื่อนสำเภาพลันทันใด	ชักใบแล่นเรื่อยเฉื่อยมา ฯ
ฯ ๔ คำ โล้ เชิด ฯ
๏ แล่นไปได้หลายวันวาร	ล่วงแดนหิมพานต์ปักษา
เป็นท่าหาดริมฝั่งชลธาร์	ชื่อว่าหาดแก้วพยัคฆี
เจ้าสุบรรณจึงว่าไปทันใด	ให้ทอดสมอลดใบลงที่นี่
ท่าเราเคยจอดอยู่ทุกที	ที่นี่ยังไกลพระนคร
จึงบอกแก่นางกัลยา	พี่จำจะลาเจ้าไปก่อน
บอกข่าวบิตุเรศมารดร	ว่าพี่พาดวงสมรมาสำเภา
แม้นท้าวรู้ข่าวจะดีใจ	จะเอาม้ารถคชไกรมารับเจ้า
ครั้นสั่งโฉมยงนงเยาว์	ขึ้นจากสำเภาระเห็จมา ฯ
ฯ ๘ คำ เพลง ฯ
๏ แต่พอเลี้ยวลับคนพลัน	เจ้าสุบรรณก็กลายเป็นปักษา
สำแดงแผลงอิทธิฤทธา	ไปเขานิลกาฬาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงจึงป่าวบริวาร	กรูกันออกมาไม่ช้าได้
จึงสั่งไปพลันทันใด	สำเภากูไว้ที่เคยกิน
แต่บรรดาสาวสรรทั้งนั้น	สูชักชวนกันกินให้สิ้น
เหลือแต่เจ้ามันกูจะกิน	ต้นลิ้นของมันอร่อยดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงแร้งราชปักษี
ได้ฟังนายสั่งก็ยินดี	มิช้าก็ชวนกันบินไป ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ย่านางรักษาสำเภาใหญ่
มีจิตเมตตานางทรามวัย	สำแดงให้เห็นกายา ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง เจรจา ฯ
๏ จึงบอกกับนางโฉมศรี	บัดนี้ผัวเจ้าคือปักษา
มันจะแกล้งฆ่าเจ้าให้มรณา	อย่าช้ามาหนีไปเร็วพลัน
จึงนิมิตแยกเสากระโดงกลาง	ให้โฉมนวลนางขมีขมัน
ในนั้นดังวิมานเทวัญ	ให้นางจอมขวัญอยู่สำราญ ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาแร้งฤทธิไกรใจหาญ
เหลือบแลเห็นพวกบริวาร	กินเป็นอาหารเสียหมดแล้ว
เข้าไปที่ท้ายเภตรา	ค้นหาจะกินอียอดแก้ว
ดูดู๋มันไปข้างไหนแล้ว	คลาดแคล้วหนีกูไปแห่งไร
ฤๅอ้ายบริวารมันกินเสีย	สั่งแล้วกินเมียกูเสียได้
ทุ่มเถียงโทษกันสนั่นไป	ไม่ได้เห็นแล้วก็จรลี ฯ
ฯ ๖ คำ เชิดโอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองโฉมศรี
อยู่มาได้เจ็ดราตรี	โศกีเศร้าสร้อยละห้อยใจ
โอ้อนิจจาในครานี้	น่าที่จะม้วยตักษัย
ใครเลยจะนำเอาข่าวไป	ให้ถึงบิตุเรศชนนี
ว่าลูกน้อยนี้เป็นกำพร้า	พ่างเพียงชีวาจะเป็นผี
จะอาสัญบรรลัยอยู่ในนี้	มิได้พบชนนีกับบิดา
ว่าพลางนวลนางเจ้าไห้ร่ำ	น้ำเนตรซึมซาบลงอาบหน้า
ตีอกฟกชํ้าร่ำโศกา	ไฉยาพ่างเพียงจะขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	ย่านางรู้แจ้งอัชฌาศัย
ปลอบนางพลางเช็ดชลนัยน์	เจ้าอย่าร่ำไรเจ้าแม่อา
เจ้าออกไปสระสรงให้ผ่องแผ้ว	มันไม่มาแล้วฟังแม่ว่า
เจ้าจะพบคู่ครองของกัลยา	จะกลับคืนพาราอย่าร้อนใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมพิกุลทองยังหมองไหม้
ฟังแม่ย่านางค่อยสว่างใจ	ลุกออกไปจากห้องทวารา ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาเห็นซากศพที่วอดวาย	กระดูกกองก่ายอยู่นักหนา
สังเวชพระทัยนางไฉยา	ชลนาคลอเนตรอยู่ฟูมฟอง
มานั่งบันไดที่เคยสรง	โฉมยงเปล่าใจให้เศร้าหมอง
โอ้กรรมอะไรมาให้น้อง	จองเวรแต่หลังติดตามมา
ร่ำพลางนวลนางเจ้าสระสรง	บรรจงสางเกล้าเกศา
แต่ผมเส้นหนึ่งติดหัตถ์มา	กัลยาหลากแหลกแปลกใจ
ดีร้ายจะมีคู่ครอง	ติดตามหาน้องมาจงได้
เจ้าใส่ผอบลงทันใด	จารึกไปในฝาผอบพลัน
ถ้าผู้ใดเคยคู่ได้ผอบ	พบแล้วจงเร่งผายผัน
ช้านักจักไม่เห็นกัน	เรานั้นเปลี่ยวองค์อยู่เอกา
เขียนแจ้งถ้วนถี่ในฝาผอบ	จบแล้วเจ้าทูนเหนือเกศา
เจ้าเสี่ยงด้วยพลันมิทันช้า	แม้นบุญของข้าไม่บรรลัย
ขอให้ผอบใบนี้	ลอยรี่ไปเหนือทะเลใหญ่
เทพเจ้าเมืองบนเข้าดลใจ	ให้เห็นประจักษ์กับนัยนา
พิษฐานแล้ววางลงทันที	ลอยรี่ดั่งใจเจ้าปรารถนา
นางจึงยกมือขึ้นวันทา	ดูสุดสายตาแล้วคลาไคล ฯ
ฯ ๑๖ คำ เชิด เพลง ฯ
๒
๏ มาจะกล่าวบทไป	พระพิไชยมงกุฎฤทธิไกร
เป็นบุตรท้าวสังข์ศิลป์ไชย	พระมารดานั้นไซร้ชื่อสุพรรณ
พระชันษาเจ้าได้สิบเจ็ดปี	ลักขณาราศีเฉิดฉัน
งามละม่อมพร้อมสิ้นทุกสิ่งอัน	สารพันเป็นที่จำเริญตา
คิดจะใคร่ไปสรงชลธี	ยังที่ฉนวนน้ำประจำท่า
ด้วยบุญเคยสมอบรมมา	กับโฉมกัลยาวิลาวัณย์
จึงสั่งพี่เลี้ยงไปทันที	ให้ผูกพาชีตัวขยัน
สั่งเสนาในให้พร้อมกัน	เรานั้นจะไปสรงพระคงคา ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ สั่งพลางเสด็จบทบาท	จากราชนิเวศน์เลขา
พระเสด็จขึ้นทรงอาชา	พี่เลี้ยงเสนาก็ตามไป ฯ
ฯ ๒ คำ กราวนอก ฯ
๏ มาถึงประทับท่าฉนวนนั้น	ไม่ทันที่จะผลัดพระภูษา
จึงเห็นผอบนั้นลอยมา	วนอยู่ตรงท่าฉนวนใน
หลากด้วยผอบใบนี้	น่าจะมีเหตุผลเป็นไฉน
ฤๅจะเป็นข้าศึกประการใด	จะมาลองฤทธิไกรฤๅไรนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้ว	พระแก้วหยิบสังข์มิได้ช้า
แล้วเสี่ยงสังข์ขว้างลงในคงคา	ด้วยศักดานุภาพเกรียงไกร
อันว่าสังข์ทองอันฤทธี	ลอยรี่เข้ามาหาช้าไม่
ช้อนได้ผอบพลันทันใด	มาถวายท้าวไทผู้ทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ พระรับเอาผอบมาเปิดดู	เห็นเส้นผมอยู่ในผอบนั้น
งามสดศรีใสใครจะทัน	กลิ่นนั้นหอมฟุ้งขจรมา
พระพินิจพิศดูเร่งอาวรณ์	เห็นตัวอักษรอันเลขา
พระอ่านดูพลันมิทันช้า	ใครได้ผอบข้าเร่งตามไป
อยู่ในเภตราผู้เดียวนี้	ปักษีมันกินเสียม้วยไหม้
แม้นเป็นคู่ครองของน้องไซร้	ท้าวไทจงเร่งติดตามมา ฯ
ฯ ๖ คำ ร่าย ฯ
๏ พระก็ปิดผอบเสียทันใด	คลั่งคลุ้มพระทัยใฝ่ฝันหา
ดังเจ้าผมหอมติดตามมา	พระราชาเคลิ้มหลงงงงวยไป
พระทรงถือผอบเสด็จมา	จะรู้สึกกายาก็หาไม่
พระเสด็จเข้ายังวังใน	โยธาไสวห้อมล้อมมา ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ พระเสด็จขึ้นสู่ปราสาท	ลีลาศเข้าปรางค์อันเลขา
เอนองค์ลงกับแท่นไสยา	เปิดฝาผอบขึ้นเชยชม
อันมนุษย์ในต่ำใต้ฟ้า	ไม่ปรากฏรจนาเท่ากลิ่นผม
โอ้กลิ่นนี้เอยได้เชยชม	จะภิรมย์สมสวาดิไม่คลาดน้อง
เมื่อไรเลยจะได้สมอารมณ์หมาย	จะได้วายทุกข์ทนที่หม่นหมอง
จะเปลี่ยวเปล่าอยู่กระไรในสัดจอง	พระกอดผอบทองแล้วหลับไป ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ฯ
๏ รุ่งแจ้ง	พระอุทัยไขแสงสุริย์ใส
พระตื่นจากบรรทมภิรมย์ใน	เสด็จไปขึ้นเฝ้าพระบิดา ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงทูลแถลงเหตุ	แก่พระบิตุเรศนาถา
ว่าลูกไปสรงพระคงคา	ได้ผอบลอยมาแต่นัที
ในผอบมีผมเส้นหนึ่งไซร้	หอมระรื่นชื่นใจลูกพ้นที่
คลั่งคลุ้มกลุ้มใจใช่พอดี	โปรดเกศีเถิดพระบิตุรงค์
แม้นลูกมิได้ดังใจคิด	เห็นชีวิตลูกนี้จะผุยผง
จะขอลาไปตามนางโฉมยง	พระบิตุรงค์จงโปรดปรานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบิตุเรศเรืองศรี
ฟังพระลูกยาพาที	ภูมีตรึตรึกนึกใน
เห็นว่าจะเป็นคู่เคยสังวาส	ด้วยพระราชโอรสศรีใส
ตรัสปลอบลูกรักอย่าร้อนใจ	พ่อจะให้แต่งสำเภาพลัน
ตรัสแล้วทรงธรรม์สั่งเสนา	อย่าช้าจงเร่งผายผัน
หมายบอกวางเวรเกณฑ์กัน	ในวันพรุ่งนี้อย่าได้ช้า
เร่งให้ไปทำสำเภาทอง	อันงามเรืองรองเลขา
บาหลีที่ท้ายเภตรา	ประดับแก้วจินดาให้เรืองไร
ปากปลาราโทท้ายสัดจอง	ฉลุฉลักลายทองผ่องใส
จัดแจงนายช่างทั้งนั้นไป	ให้แล้วแต่ในบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกไปสั่งกันทันที	เร่งรัดตามมีพระบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา สาธุการ ฯ
๏ ครั้นทำสำเร็จเสร็จแล้ว	เสนาคลาดแคล้วเข้ามาหา
ก้มเกล้ากราบทูลพระราชา	เภตราเสร็จแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเรืองศรี
ครั้นได้พิไชยฤกษ์ดี	ภูมีกราบลาพระบิดา
ทั้งพระมารดาของภูเบศ	จบบาทเหนือเกศเกศา
พระเสด็จลีลาศยาตรา	ออกมาจัดแจงแต่งองค์
ทรงเครื่องประดับสำหรับกระษัตริย์	พิพัฒน์ไพบูลย์สูงส่ง
ทรงพระขรรค์ศรสิทธิ์ฤทธิรงค์	เสด็จลงสู่สำเภาทอง ฯ
ฯ ๖ คำ เสมอ ฯ
๏ บัดนั้น	ต้นหนคนงานทั้งผอง
เห็นพระเสด็จลงสำเภาทอง	ได้ฤกษ์โห่ร้องให้ชักใบ
บ้างถอนสมอบ้างยิงปืน	ครึกครื้นสนั่นหวั่นไหว
เป่าสังข์กระทั่งแตรเซ็งแซ่ไป	บัดใจเคลื่อนสำเภาทองมา ฯ
ฯ ๔ คำ โล้ ลำ ฯ
๏ พระมงกุฎจึงโบกธงสะบัด	พระพายก็พัดมานักหนา
หัวหกยกท้ายอยู่ไปมา	เภตราแล่นเรื่อยเฉื่อยไป
พระชมแต่พรรณฝูงปลา	โลมาพ่นนํ้าอยู่ไสว
ปลาวาฬว่ายเรียงเคียงกันไป	ฉลามโลดไล่เคล้าคลึงกัน
ปลาทุกังว่ายเรียงเคียงคู่	แมงดาราหูผาดผัน
กะโห้เหรามีหลายพรรณ	ทรงธรรม์ดูเล่นจำเริญตา ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางกาขาวยักษา
อยู่แดนพระสมุทรคงคา	เป็นทาสาของท้าวเวสสุวัณ
ต้องสาปลงมาอยู่ช้านาน	รักษาชลธารกระแสสรรพ์
ทำอิทธิฤทธิ์ไกรใจฉกรรจ์	บัดนั้นก็ผุดขึ้นทันที ฯ
ฯ ๔ คำ กราวนอก ฯ
๏ เห็นสำเภาทองของมนุษย์	ของพระมงกุฎเรืองศรี
แลลอดสอดดูตามวารี	เห็นพระภูมีงามโสภา
ยักษีมีใจสวาดินัก	จะใคร่ได้ร่วมรักเสน่หา
จึงนิมิตบ้านเมืองให้โอฬาร์	ที่ริมคงคาชลาลัย
ยักษีนิฤมิตตนพลัน	ให้เป็นสาวสรรแจ่มใส
ทรงโฉมประโลมละลานใจ	ชายใดได้เห็นเป็นขวัญตา ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ชมตลาด ฯ
๏ นุ่งผ้าพื้นแดงแย่งทอง	ห่มสไบกรองอันเลขา
ทองกรอร่ามงามโสภา	ใส่แหวนซ้ายขวาเห็นน่าชม
เจ้าทอดแขนกรีดเล็บเก็บมาลา	ทำจริตกิริยาก็งามสม
สะบัดผ้าห่มเล่นให้เห็นนม	หวังจะให้ชายชมจำเริญตา
ครั้นเห็นเภตราเข้ามาใกล้	ทำเดินออกไปถวายหน้า
ทำเดินผาดนาดนวยรวยมา	ทำเป็นตากผ้าด้วยราวทอง ฯ
ฯ ๖ คำ ฉุยฉาย ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎฤทธิไกรไม่มีสอง
สถิตยังท้ายสำเภาทอง	ทอดพระเนตรตามช่องบาหลี
เห็นเป็นบ้านเมืองอันโอฬาร์	นางหนึ่งลักขณาแจ่มศรี
ตรัสสั่งเสนาไปทันที	ภูมีให้ทอดสมอลง
พระเสด็จขึ้นจากเภตรา	ลีลาดั่งพญาราชหงส์
พระดำเนินเข้าไปให้ใกล้องค์	โฉมยงจึงมีพระวาจา ฯ
ฯ ๖ คำ เพลง ฯ
๏ น้องเจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดเสน่หา
บ้านเมืองประเสริฐโอฬาร์	ไพร่ฟ้าผู้คนจึงไม่มี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางยักษ์ทำจริตบิดผันหนี
นางจึงทำตอบไปทันที	พระพันปีประสงค์สิ่งอันไร
ข้านี้เป็นคนกำพร้าอยู่	หารู้ที่จะบอกออกมาได้
ขอเชิญพระองค์เร่งถอยไป	อย่ากันน้องไว้จะไคลคลา
ว่าพลางทางทำบทจร	ทอดกรกรีดกรายทั้งซ้ายขวา
ดูเอาอาจอุกรุกเข้ามา	ทำยุดฉุดคร่าน่าอายใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น้องรัก	จำนงลักษณ์จักด่วนไปไหน
จะถามความสักหน่อยจึงค่อยไป	มีธุระโตใหญ่มาติดตาม
เจ้ารู้จักผมหอมบ้างฤๅไม่	จงบอกพี่ไปอย่าเกรงขาม
พี่ขี่สำเภามาติดตาม	โฉมงามนี้แล้วกระมังนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังถาม	นางแกล้งแต่งความหรรษา
ถามถึงผมหอมน่าเวทนา	ข้าเจ้านี้แหละขาจะทำไม
บอกแล้วทำชะม้ายชายหนี	ทำทีจะให้สงสัย
เลี้ยวลอดหลีกเข้าทวารไชย	หวังจะให้พระองค์เจ้าตามมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเร่งหรรษา
ไม่รู้เล่ห์กลมารยา	พระเดินตามเข้ามาถึงห้องใน
เห็นนางนั่งอยู่บนแท่นทอง	พระเจ้าค่อยย่องเข้านั่งใกล้
จึงถามนวลนางทรามวัย	เหตุไรมาอยู่แต่ผู้เดียว
อตส่าห์ติดตามเจ้างามมา	ฝ่าข้ามคงคาแม่นํ้าเขียว
มาพบโฉมงามทรามเปลี่ยว	เหลียวพักตร์สักหน่อยจะขอลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ดูเอา	อาจอุกรุกเข้ามาหา
จนกระทั่งถึงในที่ไสยา	เนื้อความจะว่าต่อกัน
มิหนำซ้ำยึดสไบห่ม	เลียมลองต้องนมเป็นข้อขัน
มาทำข่มเหงไม่เกรงกัน	ทำเล่นเช่นนั้นไม่ให้ไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เหนือเกล้า	ที่นี้ต้องเกาะกุมไว้
จะปรับไหมมากน้อยสักเท่าใด	เป็นไรเป็นกันในวันนี้
ว่าพลางยอกรเกี่ยวกระหวัด	รึงรัดลูบโลมนางโฉมศรี
กามาเดือดดิ้นทั้งอินทรีย์	สองศรีสู่สมภิรมย์ใน ฯ
ฯ ๔ คำ โลม ตระ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎฤทธิไกร
สมสู่อยู่ด้วยอรไท	ได้หลายราตรีนานมา
เกศาที่หอมขจรกลิ่น	ก็หายไปหมดสิ้นเร่งกังขา
เปิดผอบดูผมที่เอามา	กลิ่นฟุ้งโอฬาร์ขจรใจ
ทั้งกลิ่นก็ผิดกันนักหนา	หรือจะเป็นยักษาเร่งสงสัย
พระเจ้าเป่ามนต์สะกดไว้	เสด็จไปสำเภาใช้ใบมา ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ แล่นมา	ถึงแดนปักษาที่หาดใหญ่
เห็นสำเภาห้าร้อยเรียงกันไป	ประหลาดใจไม่เห็นหมู่โยธา
สั่งให้ทอดสมอลงทันที	ที่นี้ชอบกลเป็นนักหนา
เหมือนคำที่ลอยผอบมา	สั่งทหารโยธาไปทันใด
ให้เที่ยวค้นดูทุกเภตรา	ให้รู้กิจจาเป็นไฉน
เหตุไรจึงเงียบสงัดไป	ถามไถ่ให้แจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศา
เร่งรัดทหารโยธา	เที่ยวค้นเภตราทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ เห็นแต่กระดูกกองก่าย	มากมายกว่าหมื่นอสงไขย
จะเป็นโจรปล้นก็ผิดไป	เหตุไรข้าวของเต็มเภตรา
ผิดแล้วชาวเราอย่าไว้ใจ	ดีร้ายบรรลัยด้วยยักษา
ชวนกันมาทูลพระราชา	เห็นผิดนักหนาพระภูวไนย
เห็นแต่กระดูกนั้นเกลื่อนกล่น	จะเหลือสักคนก็หาไม่
สิ่งของที่ลำสำเภาไซร้	เต็มอัดยัดไปทุกเภตรา
ขอทราบพระองค์ผู้ทรงไชย	แม่นแท้แน่ใจเป็นยักษา
สำเภาห้าร้อยยังมรณา	เราน้อยตัวนักหนาพระพันปี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎยิ้มแย้มแจ่มศรี
จะกลัวมันไยกับไพรี	จะต่อฤทธีไม่ขามใจ
มันมาสักเท่าไรเราจะสู้	หาได้ร้อนถึงหมู่โยธาไม่
สงบอยู่ดูทีประการใด	จะรู้แจ้งใจในท่วงที ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพิกุลทองโฉมศรี
อยู่ในห้องทิพรูจี	เทวีตั้งคอยทุกเวลา
ได้ยินสำเนียงเสียงรี้พล	นิฤมลยินดีเป็นนักหนา
มาจอดทอดอยู่ริมเภตรา	จะว่าต่างภาษาก็ผิดไป
ฤๅจะเป็นที่ได้ผอบทอง	จะมาปกเกล้าน้องฤๅไฉน
จะเป็นเสียงจีนจามก็ผิดไป	น่าจะเป็นพวกไทยเภตรา
ออกมาเยี่ยมตามช่องมองดู	จะรู้แห่งอย่างไรจะไปหา
อดสูดูร้ายพ้นปัญญา	เป็นหญิงแบกหน้าไปหาชาย
เกิดมายังไม่เคยแก่ตัวเลย	อกเอ๋ยคิดมาน่าใจหาย
ครั้นจะนิ่งอยู่ก็สู้ตาย	โฉมฉายหักใจแล้วไคลคลา ฯ
ฯ ๑๐ คำ เพลง โอ้ ฯ
๏ กราบลงที่ตรงหน้าฉาน	เยาวมาลย์คลอเนตรทั้งซ้ายขวา
ซบพักตร์ลงทรงโศกา	พิกุลทองตกมาเรี่ยรายไป ฯ
ฯ ๒ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเร่งผ่องใส
กลิ่นผมหอมฟุ้งจรุงใจ	ท้าวไทเพ่งพิศวนิดา
ยกเต้าพระสุคนธ์มาลูบพักตร์	นงลักษณ์คลายแสนเสน่หา
เห็นนางได้สมประดีมา	พระปราศรัยแก้วตายาใจ
เกิดเหตุไฉนน้องเจ้าพี่	พวกพลทั้งนี้ม้วยตักษัย
พากันมาแต่เมืองใด	เหตุการณ์เป็นไฉนเจ้าพี่อา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองไม่กังขา
เดิมทีแร้งยักษ์ศักดา	ไปอยู่กับยายตาถึงกรุงไกร
แกล้งทำตะพานทองไปขอข้า	พระบิดาไม่รู้จึงยกให้
มันบอกว่าเป็นบุตรเจ้ากรุงไกร	พรัดพลไปในพนาลี
พระบิดาจึงแต่งสำเภาให้	มาจอดไว้มันกินเสียเป็นผี
ตัวข้าย่านางช่วยปรานี	ชีวีจึงได้รอดมรณา
โปรดเกล้าเกศาพาไปส่ง	ถึงองค์พระผู้เกิดเกศา
แม้นไปถึงกรุงพระพารา	จะปรารถนาสิ่งใดไม่คิดตัว ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎได้ฟังก็ยิ้มหัว
วาจาเสงี่ยมเจียมตัว	ความคิดเจ้าชั่วไปเมื่อไร
พี่เพียรพยายามมาตามน้อง	เพราะได้ผอบทองผ่องใส
ถึงเงินทองกองโกยสักเท่าไร	พี่พอหาได้เป็นไรมี
อันตามดอกฟ้าหายอดยาก	สุดแสนลำบากนะโฉมศรี
ถึงเพชรมรกตที่อย่างดี	ที่มีราคาค่าควรเมือง
พี่มาตามแก้ววิเชียรได้	ดังฤๅจะให้พี่ปลดเปลื้อง
พี่จะพาเจ้าไปเป็นศรีเมือง	ให้รุ่งเรืองเฟื่องฟุ้งในนัครา
ว่าพลางเล้าโลมโฉมสวาดิ	แอบอิงพิงพาดเสน่หา
ถอยหนีพี่ไยนะแก้วตา	ฤๅว่ากัลยาไม่ปรานี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ โปรดเกล้า	พระเจ้าจงโปรดเกศี
พระองค์จงได้ปรานี	ใช่ที่จะพ้นไปเมื่อไร
ขอพระองค์จงฆ่าอ้ายปักษา	ให้ม้วยมรณาเสียให้ได้
เสร็จแล้วข้าน้อยจะยอมไป	ท้าวไทจงทรงพระเมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่	บัดนี้อยู่ไหนอ้ายปักษา
สักเวลาไรมันจะมา	แก้วตาจงบอกให้แจ้งใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระภูมี	วันนี้มันจะมาหาช้าไม่
เจ็ดวันมาเยี่ยมทุกคราวไป	เคยได้กินคนอยู่อัตรา ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาแร้งราชปักษา
ครั้นถ้วนเจ็ดวันก็ไคลคลา	จึงพาบริวารบินไป
ออกจากเขานิลกาฬา	บดบังสุริยาแสงใส
สุรเสียงครืนครั่นสนั่นไป	มืดคลุ้มกลุ้มในธรณี ฯ
ฯ ๔ คำ แผละ ฯ
๏ มาถึงหาดทรายที่เคยกิน	ปักษินร้องก้องเสียงศรี
สำเภาทองของใครลำนี้	คนมีมากน้อยสักเท่าไร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎยิ้มแย้มแจ่มใส
ยืนหัวสำเภาแล้วตอบไป	ถามเราว่าไรอ้ายใจพาล
อันแร้งอื่นไซร้ไม่เหมือนมึง	ถึงตายจึงกินเป็นอาหาร
มึงแร้งตายห่าอ้ายสาธารณ์	สามานย์กินคนเสียทั้งเป็น
มึงเคยไปลวงมากินได้	บัดเดี๋ยวนี้ไซร้จะได้เห็น
มึงจะบรรลัยไม่ทันเย็น	หัวมึงจะกระเด็นจากกายา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาแร้งเคืองขัดเป็นนักหนา
โผผินบินลงไปด้วยฤทธา	กับหมู่ปักษาเข้าโจมตี
พระมงกุฎรับหวดด้วยพระขรรค์	หัวขาดสะบั้นลงกับที่
ตายกลาดดาษไปในชลธี	ด้วยฤทธิ์จักรีอันเกรียงไกร ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎฤทธิ์ลํ้าสุริย์ใส
ครั้นฆ่าพญาแร้งบรรลัย	ให้เกณฑ์คนลงใส่เภตรา
สำเภาห้าร้อยก็ชักใบ	เคลื่อนคลาออกไปจากท่า
แล่นตามสำเภาทองมา	ด้วยเดชบุญญาพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	ยังเมืองพระมงกุฎกรุงศรี
สำเภาทองทอดท่าทันที	พาโฉมเทวีขึ้นเฝ้าพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงจึงตั้งบังคมบาท	บิตุราชมารดาเกษมสันต์
โฉมนางพิกุลทองดวงจันทร์	ถวายอัญชุลีภูวไนย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมสุพรรณมารดา	สวมกอดลูกยาพิสมัย
บิดามารดาปรารมภ์ใจ	อาลัยไปถึงพระลูกยา
แล้วตรัสชมโฉมศรีสะใภ้	สมกันกระไรเป็นนักหนา
พ่อจะให้หาฤกษ์เวลา	ทำขวัญลูกยาทั้งสองไท
ลูกรักเจ้าไปเหนื่อยมา	เชิญไปปรางค์ปราสุกใส
พ่อจะจัดให้หาฤกษ์ไชย	ที่จะได้สมโภชพระลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเร่งหรรษา
ชวนโฉมพิกุลทองกัลยา	บังคมลามายังปรางค์ทอง ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ สมสนิทพิสมัยในไสยาสน์	มิได้คลาดชื่นชมภิรมย์สอง
คลึงเคล้าเย้ายวนนวลละออง	ในแท่นทองเป็นสุขทุกนิรันดร์ ฯ
ฯ ๒ คำ โลม ตระ ฯ
๓
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอสุรีกาขาวสาวสรร
ครั้นคลายเวทมนตร์ของทรงธรรม์	นางก็ฟื้นตื่นพลันจากนิทรา
เหลียวไปไม่เห็นพระภูมี	ยักษีโศกเศร้าถวิลหา
ทิ้งเมียเสียได้ไม่เมตตา	ฤๅว่าเสด็จไปแห่งใด
นางยักษ์ลงไปดูเภตรา	ทั้งสำเภาทอดท่าหาเห็นไม่
ให้ร้อนรนกระวนกระวายใจ	จะตามไปให้ถึงพระบุรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดแล้ว	ฉวยจับกระบองแก้วของยักษี
สำแดงแผลงอิทธิฤทธี	อสุรีเร่งตามไปพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ กราวใน ฯ
๏ ตามไป	ล่วงแดนกรุงไกรเขตขัณฑ์
เย็นรอนอ่อนแสงสุริยัน	ถึงขอบขัณฑ์พระมงกุฎกรุงไกร
จะลอบเข้าไปในพารา	ขอบขัณฑเสมาไม่เข้าได้
จะคอยอยู่ให้พบพระภูวไนย	จึงจะปลอมเข้าไปในบุรี ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพิกุลทองโฉมศรี
สมสู่อยู่ด้วยพระภูมี	เป็นข้าหลายปีนานมา
มีบุตรคนหนึ่งชื่อเจ้ารัก	งามสุดทรงศักดิ์เสน่หา
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าพระบิดา	พระชันษาเจ้าได้เจ็ดปี
ยังอยู่ในครรภ์นางกัลยา	ถ้วนทศมาสานางโฉมศรี
เจ็บครรภ์ประชวรพระนาภี	เทวีจะคลอดพระลูกยา
เถ้าแก่ชาวแม่พระกำนัล	ห้อมล้อมแจ่มจันทร์อยู่พร้อมหน้า
บ้างขึ้นไปทูลพระบิดา	บอกว่าประชวรพระนาภี ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด ฯ
๏ ขอเชิญสมเด็จพระมารดา	ทั้งพระอัยกาเรืองศรี
เชิญเสด็จลงไปในบัดนี้	เทวีจะคลอดพระบุตรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ตกใจเป็นนักหนา
ทั้งองค์สุพรรณผู้มารดา	ก็เสด็จลีลาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงเฝ้าประคองพระลูกยา	เจ้าอย่าโศกากันแสงไห้
แม่อย่าท้อแท้จงแข็งใจ	มิใช่จะเป็นอะไรมี
ให้หมอตำแยเข้าแปรผัน	ลูบท้องต้องครรภ์นางโฉมศรี
ครั้นได้ฤกษ์งามยามดี	เทวีก็ประสูติพระลูกยา ฯ
ฯ ๔ คำ มโหรี ฯ
๏ เป็นชายโสภาแน่งน้อย	ทรงโฉมแช่มช้อยเสน่หา
รูปทรงเหมือนองค์พระบิดา	พระเจ้าย่าเข้ารับใส่พานทอง
ให้จัดนางนมพี่เลี้ยง	ถนอมพร้อมเพรียงอยู่ทั้งผอง
ถวายนามตามวงศ์กันพี่น้อง	ที่สองชื่อพระยมกุมาร
สำเร็จเสร็จพลันทันใด	ต่างองค์ต่างไปราชฐาน
รักษาเลี้ยงดูพระกุมาร	อยู่จำเนียรกาลนานมา ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองเสน่หา
เมื่อจะพรากพรัดพระภัสดา	เวราแต่หลังมาตามทัน
จะใคร่ไปเล่นทุ่งป่า	ชมดอกบุษบากระเษมสันต์
โฉมนางจึงทูลพระทรงธรรม์	เมียขวัญนี้ไม่สบายใจ
ขอเชิญสมเด็จพระภูบาล	ไปเล่นทุ่งชลธารให้แจ่มใส
ชมบุษย์บัวบานตระการใจ	กับกุมารชาญชัยให้เปรมปรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎฟังน้องเสน่หา
เจ้าไม่สำราญวิญญาณ์	ตัวพี่จะพาคลาไคล
ว่าแล้วพระเสด็จออกมา	ตรัสสั่งเสนาน้อยใหญ่
เตรียมเรือพระที่นั่งจงเร็วไว	เราจะไปประพาสชลธี
ข้างนํ้าข้างในจะไปมั่ง	จัดแจงเรือดั้งหลังคาศรี
สั่งเสร็จแล้วพลันทันที	ภูมีเสด็จเข้ามา
ทรงเครื่องประดับเสร็จแล้ว	ชวนโฉมน้องแก้วเสน่หา
กับองค์ลูกรักทั้งสองรา	นักสนมซ้ายขวาก็ตามไป ฯ
ฯ ๘ คำ เสมอ ฯ
๏ ฝีพายโยนยาวมี่ฉาวมา	กระทุ้งเสาโห่ลั่นสนั่นไหว
ลัดทุ่งมาตามชลาลัย	เรือดั้งตั้งไล่พายสุ่มมา ฯ
ฯ ๒ คำ ชมตลาด ฯ
๏ เข้าทุ่งชมบุษย์บัวบัน	บัวเผื่อนบัวผันสันตะวา
สัตตบุษย์บัวขาวแย้มผกา	ตูมบานระย้าระยับไป
ดอกอุบลจงกลนี	สารพันจะมีอยู่ไสว
บัวหลวงผุดสะพรั่งบังใบ	ดอกฝักรายไปในนัที
ฝ่ายฝูงนางในดีใจนัก	ชิงกันเด็ดหักอยู่อึงมี่
บัวขมสันตะวาในนัที	ที่ใกล้วารีเก็บเอามา
บ้างถอนสาหร่ายสายโตนดลิงโลดใจ	นางในชื่นชมหรรษา
โฉมพิกุลทองก็เปรมปรา	สาวสรรกัลยาก็ยินดี ฯ
ฯ ๘ คำ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	กาขาวอสุรียักษา
รู้ข่าวว่าองค์พระภูมี	พาองค์มเหสีเสด็จมา
นางยักษ์ชื่นชมภิรมย์ใจ	เห็นจะได้ดังความปรารถนา
ออกจากสุมทุมพุ่มป่า	เล็ดลอดสอดมาในนัที ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ร่าย ฯ
๏ ครั้นมาถึงใกล้	แอบไม้เห็นองค์พระโฉมศรี
พิศดูทั้งองค์นางเทวี	อสุรีพิศดูไม่วางตา
จึงนิมิตดอกบัวอันใหญ่ยิ่ง	งามพริ้งวิไลอันเลขา
ซ่อนตัวอยู่ในพระคงคา	ผุดเคียงนาวาฝีพายไป ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองผ่องใส
เมื่อกรรมจะถึงนางทรามวัย	เดินไปที่ริมพนาลี
เห็นดอกบัวบานตระการใจ	ไม่รู้ว่ากลของยักษี
จึงยื่นหัตถ์ไปเด็ดเอาทันที	อสุรีก็ฉุดลงในคงคา
ตีแล้วสาปด้วยเวทของยักษี	ให้มึงเป็นชะนีไปอยู่ป่า
ต่อได้เลือดกูมาทา	กายาจึงจะคืนสมประดี
นิมิตตัวใหม่เหมือนนางกัลยา	แล้วผุดขึ้นนาวาร้องอึงมี่
จงช่วยเมียด้วยพระพันปี	แต่งกิริยาพาทีให้เชื่อใจ
พระมงกุฎช่วยฉุดขึ้นนาวา	จะรู้กลมารยาก็หาไม่
สำคัญว่าองค์นางทรามวัย	ตระหนกตกใจไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองเร่งหมองศรี
ครั้นต้องเวทอสุรี	กลายเป็นชะนีทันใด
ขึ้นเลียบอยู่ริมฝั่งพระคงคา	ติดตามลูกยาพิสมัย
ความแสนพิศวาสจะขาดใจ	ชลเนตรลามไหลตามเรือมา ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอสุรีก็หรรษา
ทำรับพระกุมารน้อยมา	เสวยนมมารดาพ่อยาใจ
เจ้าพิศดูนมพระมารดา	เหม็นสาบยักษาไม่กินได้
ร้องไห้กันแสงดิ้นรนไป	โผมาหาองค์พระพี่ยา ฯ
ฯ ๔ คำ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักขัดใจเป็นนักหนา
เข้าชิงเอาองค์พระน้องมา	นี่เป็นมารดาข้าเมื่อไร
ปลอบน้องนิ่งเถิดอย่าโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
ฟังพี่เถิดน้องอย่าร้องไป	กรรมเราชื่อไรได้ทำมา
นางยักษ์เจ้าทำเป็นขัดใจ	มิให้ภูวไนยเจ้ากังขา
ว่าดูเอาเถิดพระราชา	ไม่เสวยนมข้าแล้วโศกี ฯ
ฯ ๖ คำ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎโกรธลูกทั้งสองศรี
สำคัญว่าองค์นางเทวี	ภูมีกริ้วโกรธพิโรธใจ
เป็นไรเจ้ารักชิงน้องยม	มิให้เสวยนมนี้ว่าไร
มึงว่าแม่มึงอยู่ที่ไหน	ลูกอุบาทว์จังไรขายบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักกราบทูลพระบิดา
นางนี้มิใช่เป็นแม่ข้า	น้องยาผิดกลิ่นสะอื้นอ้อน
ผิดเนื้อผิดนมพระมารดร	เจ้ายมจึงอ้อนถวิลหา
ข้าเห็นมิใช่พระมารดา	บิดาจงทราบในพระทัย
เหลือบเห็นชนนีเลียบริมน้ำ	เรียกพลางทางร่ำสะอื้นไห้
โน่นแน่มารดาของข้าไซร้	ตามร้องไห้มาริมคงคา
แม่เจ้าประคุณของลูกแก้ว	ใจลูกจะขาดแล้วไม่เห็นหน้า
มารับลูกด้วยพระมารดา	น้องข้าอยากนมเป็นเหลือใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังลูกว่า	พระราชาเคืองขัดอัชฌาสัย
นี่อีบัดสีชะนีไพร	ไปเรียกว่าเป็นพระมารดา
พระองค์กริ้วโกรธพิโรธใจ	ลูกชั่วจังไรขายหน้า
ให้ฝีพายวาดเรือจงเร็วรา	ส่งอ้ายสองราให้สาใจ
ครั้นเรือประทับกับหน้าท่า	ขับลูกสองราไม่ช้าได้
เป็นกรรมของนางได้สร้างไว้	ก็มิได้พินิจพิศดู
ขับลูกเสียแล้วออกเรือไป	ท้าวไทอัปยศอดสู
กระทืบเรือพระที่นั่งไม่ยั้งดู	โฉมตรูเร่งฝีพายเข้าวังใน ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด โอ้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักอุ้มน้องเดินร้องไห้
วิ่งตามมารดาโศกาลัย	เดินหนีลูกไยพระมารดา
เห็นแม่คลั่งคลุ้มกลุ้มใจ	ปีนป่ายขึ้นไปบนพฤกษา
อุ้มน้องร้องเรียกมารดา	แม่ข้ามาเถิดพระชนนี
มาหาลูกเถิดพระผ่านเกล้า	น้องน้อยสร้อยเศร้าหมองศรี
แม่มานิ่งเสียได้ไม่ดูดี	ปรานีลูกน้อยที่ยังเยาว์
แม่ข้าน้องยมอยากนมนัก	ตัวข้าชื่อรักนี้อยากข้าว
ขอเชิญพระมารดาเจ้า	ผ่านเกล้าทรงนมพระลูกยา ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองชะนีป่า
ปีนป่ายร่ายไม้บนพฤกษา	วิญญาณ์ไม่เป็นสมประดี
ครั้นคลายคลั่งคลุ้มกลุ้มใจ	เหลือบไปเห็นลูกทั้งสองศรี
อารมณ์ค่อยได้สมประดี	เทวีลงจากต้นไทร ฯ
ฯ ๔ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ รับเอาลูกน้อยมาเชยชม	ให้เจ้าเสวยนมแล้วร้องไห้
อียักษ์มันตีแทบบรรลัย	ที่ไหนแม่นี้จะเป็นตัว
แม่นี้มีกรรมจำพลัดพราก	จำจากแล้วพ่อทูนหัว
จิตใจแม่ให้มืดมัว	ทูนหัวแม่เอยแม่จากไกล
กินนมเสียเถิดนะพระทอง	เจ้ารักเลี้ยงน้องอย่าร้องไห้
นางสั่งลูกพลางทางร่ำไร	ดังใจจะขาดด้วยลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ บัดเดี๋ยวคลั่งคลุ้มกลุ้มใจ	ทิ้งลูกน้อยไว้ขึ้นพฤกษา
ร้องเป็นชะนีที่ในป่า	สองตาเจ้าแดงดังอัคคี ฯ
ฯ ๒ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักเศร้าสร้อยหมองศรี
วิ่งเข้ารับน้องเจ้าทันที	ชลนัยน์ไหลรี่อาบพักตรา
แลเห็นมารดาเจ้าขึ้นไป	บนต้นพระไทรที่ใบหนา
เก็บพิกุลทองของมารดา	ขอดชายภูษาเข้าทันใด
อุ้มน้องร้องสั่งชนนี	แม่เจ้าอยู่นี่อย่าไปไหน
ลูกนี้แสบท้องเป็นพ้นใจ	ลูกไปสักครู่จะกลับมา
อุ้มน้องเดินพลางทางเหลียวหลัง	ให้พะว้าพะวังเป็นนักหนา
กลัวว่าสมเด็จพระมารดา	ลงจากพฤกษาสัญจรไป
เจ้าเดินมาแล้วเฝ้าเหลียวดู	เห็นแม่ยังอยู่ที่ต้นไทร
รีบรัดลีลาคลาไคล	ถึงท้องตลาดใหญ่มิได้ช้า ฯ
ฯ ๑๐ คำ โอด เพลง ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวตลาดนั่งร้านอยู่แน่นหนา
แลเห็นกุมารทั้งสองรา	ลูกอ่อนนี้มาแต่แห่งไร
รูปร่างเห็นเป็นผู้ดี	พักตราราศีดูผ่องใส
อุ้มน้องเที่ยวท่องตลาดใหญ่	น่ารักสุดใจเจ้าพ่ออา
ถามว่าจะซื้อสิ่งอันใด	ตามแต่นํ้าใจปรารถนา
มานี่ก่อนเถิดเจ้าพ่ออา	ชาวร้านเมตตาเป็นพ้นใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระกุมารจึงตอบวาที	เบี้ยหอยไม่มีทำไฉน
พิกุลทองของข้าห่อผ้าไว้	แล้วแก้ออกให้กับแม่ค้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แม่ค้ารับเอาพิกุลทอง	อันงามเรืองรองเลขา
เจ้าชอบใจสิ่งไรนะพ่ออา	จัดแจงแต่งหาให้น้องกิน
กล้วยอ้อยขนมชาวร้านให้	กินสักเท่าไรก็ไม่สิ้น
เจ้าป้อนน้องพลางแล้วทางกิน	พระนรินทร์อิ่มหนำสำราญใจ ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางวิเสทชาวใน
ตะวันบ่ายชายแสงลงไรไร	ลีลาคลาไคลเจ้าเดินมา ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาพบพระกุมารชาญชัย	เข้าไปร่ำรักเป็นนักหนา
พ่ออุ้มน้องไปเที่ยวข้างไหนมา	พระมารดาของเจ้าอยู่แห่งไร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักบอกแจ้งแถลงไข
เมื่อวันไปเล่นทุ่งไพร	มีดอกบัวใหญ่ผุดขึ้นมา
พระมารดาเอื้อมมือไปเด็ดหัก	อียักษ์ฉุดไปไม่ทันคว้า
มันแปลงเหมือนองค์พระมารดา	น้องข้าไม่กินนมมัน
พระบิดาจึงขับข้าไป	กริ้วโกรธคือไฟไม่หุนหัน
ข้าวิ่งมาตามมารดาพลัน	แม่นั้นเป็นชะนีอยู่ต้นไทร ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ พี่จงไปบอกพระเจ้าย่า	ข้าจะอยู่ช้าก็ไม่ได้
สั่งเสียกันแล้วก็คลาไคล	วิเสทเข้าในนัครา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ครั้นว่ามาถึงวังใน	เข้าไปกราบทูลพระเจ้าย่า
ทูลว่าข้าพบกุมารา	อุ้มน้องเที่ยวมาตลาดใหญ่
แล้วบอกกิจจาเป็นถ้วนถี่	เล่าถึงชนนีแล้วร้องไห้
กราบทูลเจ้าย่าให้แจ้งใจ	ว่ามารดานั้นไซร้เป็นชะนี
บอกว่าสมเด็จพระบิดา	กริ้วโกรธโกรธาแล้วขับหนี
เนื้อความจริงจังดังนี้	จงทราบธุลีพระบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุพรรณฟังแจ้งแห่งทาสา
ชลเนตรไหลหลั่งคั่งคลอตา	อนิจจามาเป็นถึงเช่นนี้
หลานกูกูรักดังแก้วตา	มันไม่มาบอกเท่าเกศี
จะได้เล่นเห็นกันเป็นไรมี	อีทาสีมึงอย่าว่าให้อึงไป
พรุ่งนี้มึงไปแสวงหา	พบตัวพามาให้จงได้
เงินทองเสื้อผ้าจะถึงใจ	ให้ได้แต่หลานกูเข้ามา ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักอุ้มน้องร้องไห้หา
มุ่งหมายจะไปที่มารดา	มิช้าก็ถึงต้นไทร ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ร้องเรียกแม่ทูนกระหม่อมแก้ว	ลูกมาถึงแล้วอย่าหม่นไหม้
มาทรงนมลูกน้อยกลอยใจ	เจ้าประคุณลูกไหว้ได้เมตตา
มากินโภชนาพออาศัย	ข้าวของลูกได้เต็มห่อผ้า
ผิดรูปซูบผอมพระมารดา	ลงมาหาลูกราแม่ยาใจ ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองหมองไหม้
นั่งเศร้าเหงานิ่งบนกิ่งไม้	จิตใจร้อนนักดังอัคคี
ขู่คำรามคึกคึกกึกก้อง	ห้อยโหนแผดร้องเสียงอึงมี่
มุ่งหมายไปป่าพนาลี	ด้วยขนเพชรเทวีเกือบแก่แล้ว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้ยิน	นางผินพักตร์ดูพระลูกแก้ว
อารมณ์สร่างสมประดีแล้ว	นางแก้วเจ้าลงจากต้นไทร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ รับเอาลูกน้อยทรามชม	ให้เจ้าเสวยนมแล้วร้องไห้
วันนี้ลูกยาเจ้าคลาไคล	ไปเที่ยวถึงไหนนะลูกอา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารบอกแจ้งที่กังขา
ข้าแสบท้องเหลือใจพระมารดา	ลูกรักจึงลาพระแม่ไป
เก็บเอาพิกุลทองของมารดา	ไปเที่ยวซื้อหาพออาศัย
ข้าวปลาขนมมีถมไป	เชิญให้แม่กินจงสำราญ
ลูกเห็นพระแม่เจ้าผอมผ่าย	จิตใจลูกร้อนดังเพลิงผลาญ
เชิญกินเสียบ้างให้สำราญ	สงสารน้องน้อยแม่กลอยใจ ฯ
ฯ ๖ คำ โอ้ ฯ
๏ ฟังลูกน้อย	นางแสนโศกสร้อยละห้อยไห้
แม่จะกินอาหารประการใด	ให้อัดอั้นตันใจทุกเวลา
แค้นด้วยบิดาของเจ้านัก	ไม่คิดถึงลูกรักเสน่หา
หลงใหลไปด้วยอีมารยา	เวราของแม่มาตามทัน
สงสารแต่แม่จะจากไกล	เจ้าจะเห็นหน้าใครพ่อจอมขวัญ
จะได้เห็นแม่นี้สักกี่วัน	นางกอดจอมขวัญเข้าร่ำไร ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ บัดเดี๋ยวคลั่งคลุ้มกลุ้มขึ้นมา	เผ่นขึ้นพฤกษาพระไทรใหญ่
สองตาเจ้าแดงดังแสงไฟ	ดังเพลิงลุกไหม้ทั้งกายา
ปีนป่ายร่ายไม้แล้วกู่ก้อง	สำเนียงเสียงร้องกันแสงหา
ด้วยเวทมนตร์อียักษ์มันใช้มา	กัลยาไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๔ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ารักอุ้มน้องหมองศรี
เห็นองค์สมเด็จพระชนนี	ขึ้นบนไทรศรีจวนเวลา
เก็บเอาพิกุลทองแม่ร้องไห้	ห่อไว้กับชายภูษา
อุ้มน้องร้องสั่งพระมารดา	ครั้นแล้วก็พาน้องไป ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางสาวศรีวิเสทใหญ่
ครั้นจวนเวลาก็คลาไคล	ออกจากวังในมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาพบกุมารชาญชัย	วิเสทเข้าไปก้มเกศา
บอกว่าเจ้าย่าใช้มา	ให้หาสองราเข้าไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	กุมารฟังแจ้งแถลงไข
ครั้นแล้วลีลาคลาไคล	วิเสทพาเข้าในนัครา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	จึงเข้าวังในมิได้ช้า
วิ่งเข้ากอดบาทพระเจ้าย่า	โศกาสะอื้นร่ำไร ฯ
ฯ ๒ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุพรรณข้อนทรวงกันแสงไห้
อุ้มหลานใส่ตักสะพักไว้	กล่าวความถามไถ่พระนัดดา
ต้นถ้อยปลายความเป็นไฉน	เดิมเหตุอย่างไรจงบอกย่า
จึงขับเจ้าพี่น้องสองรา	เล่าไปให้ย่าแจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อวันไปเล่นทุ่งไพร	มีดอกบัวใหญ่ผุดขึ้นมา
พระมารดาเอื้อมมือไปเด็ดหัก	อียักษ์มันฉุดเอาแม่ข้า
กลายเป็นชะนีผุดขึ้นมา	เลียบริมคงคาเดินร้องไห้
อียักษ์มันผุดขึ้นมา	รูปเหมือนมารดาผ่องใส
แล้วมารับเอาน้องข้าไป	ทำเป็นจะให้กินนมมัน
เจ้ายมผิดนมมารดา	ผลักไสโศกากันแสงศัลย์
พระบิดากริ้วโกรธเอาโทษทัณฑ์	ขับข้ากับน้องนั้นจากนาวา
ข้าจึงเดินตามมารดาไป	เห็นแม่ขึ้นต้นไทรพฤกษา
ครั้นคลายคลั่งคลุ้มวิญญาณ์	ก็โศการักลูกทุกราตรี
อันความลำบากพระแม่เจ้า	โศกเศร้าทุกข์ร้อนหมองศรี
แสนลำบากยากใจใช่พอดี	อัยกีจงทราบพระบาทา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอัยกีฟังหลานเสน่หา
เล่าความทุกข์ยากลำบากมา	กัลยากริ้วโกรธพิโรธใจ
ดูดู๋ทำได้ถึงเพียงนี้	จะบอกเล่าคดีก็หาไม่
ตรัสสั่งสาวสรรกำนัลใน	ไปบอกให้ลูกกูขึ้นมา
ทั้งนางองค์อัครมเหสี	ว่ามีทำวนเป็นนักหนา
เอาหลานซ่อนไว้ในปรางค์ปรา	นางทาสาเร่งไปในบัดนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกศี
ลุกแล่นลงไปด้วยทันที	ถึงที่ปราสาทพระราชา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	จึงถวายบังคมเหนือเกศา
กราบทูลไปพลันมิทันช้า	พระมารดาให้เชิญจรลี
ให้เชิญเสด็จไคลคลา	ทั้งโฉมกัลยามเหสี
ให้เร่งขึ้นไปในบัดนี้	ขอเชิญภูมีจงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎได้ฟังไข
ชวนนางกัลยาคลาไคล	ขึ้นไปเฝ้าองค์พระมารดา ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึง	จึงตั้งบังคมเหนือเกศา
โฉมนางพิกุลทองอสุรา	บังคมวันทาพระชนนี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาให้หมองศรี
ตรัสถามไปพลันทันที	หลานข้าทั้งสองศรีไปอยู่ไหน
เคยขึ้นมาเฝ้าทุกเวลา	ลูกเจ้าสองราอยู่แห่งใด
ไม่เห็นขึ้นมานี้ว่าไร	เจ็บปวดเป็นไฉนนะลูกอา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎก้มเกศา
ทูลองค์สมเด็จพระมารดา	วันไปทุ่งป่าพนาลัย
ไปเที่ยวประพาสบุปผา	สาวสรรกัลยาน้อยใหญ่
เจ้าพิกุลทองเด็ดดอกไม้	พลัดตกลงไปในคงคา
ชวนกันตระหนกตกใจ	พยุงนางทรามวัยขึ้นนาวา
บัดเดี๋ยวทันใดพระมารดา	มันว่าแปลงมาประหลาดใจ
ไปเห็นชะนีอีผีป่า	ว่าเป็นมารดาแล้วร้องไห้
ลูกจึงกริ้วโกรธพิโรธใจ	ขับให้มันไปพระมารดา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังพาที	ชนนีแค้นขัดเป็นนักหนา
หลานกูกูรักดังแก้วตา	เคยขึ้นมาเฝ้าย่าชมเขย
น้อยฤๅขับไล่ไม่นำพา	ให้เป็นลิงป่าเสียแล้วเหวย
ใจคอเช่นนี้กูมิเคย	ไม่รักลูกเลยมาตัดได้
ทั้งนางผู้เป็นพระมารดา	ไม่รักลูกยาฤๅไฉน
ถึงผัวจะโกรธพิโรธใจ	ช่างทิ้งเสียได้ไม่เมตตา
มันก็มิใช่แม่ลูกกัน	ไม่ผูกพันรักลูกเท่าเกศา
พิกุลทองที่ไหนเจ้าได้มา	ก้มหน้าขวยเขินสะเทิ้นใจ
หลานกูเชยชมอยู่ทุกวัน	จะเกรงใจกันก็หาไม่
นางยิ่งโกรธาตะละไฟ	นางเปรียบปรายให้มิได้ช้า ฯ
ฯ ๑๐ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางยักษ์ขวยเขินเมินหน้า
แก้ไขบ่ายเบี่ยงด้วยปัญญา	ทูลพระมารดาขึ้นทันใด
ครั้นว่าข้าน้อยจะทูลทัด	จะขืนขัดสามีกระไรได้
ถึงรักก็รักอยู่ในใจ	จะขืนขัดอย่างไรพระชนนี
ถึงลูกนี้จะขับไปเสียด้วย	จะขืนอยู่สู้ม้วยก็ใช่ที่
ลูกแล้วมิรักเมื่อไรมี	สุดใจลูกนี้พระมารดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังพาที	พระชนนีเห็นผิดเป็นนักหนา
จริงเหมือนถ้อยคำของนัดดา	พิกุลทองมิตกเห็นหลากใจ
จึงเรียกแต่ลูกชายมา	เข้าในปรางค์ปราสุกใส
ค่อยกระซิบลูกยาแม่หลากใจ	มาเป็นอย่างไรนะลูกอา
อีเมียเจ้าคนนี้แม่หลากใจ	ดีร้ายมันเป็นยักษา
พิกุลทองมิไหลจากโอษฐ์มา	ทั้งจริตกิริยาก็ผิดไป
แต่ลูกไปตามพระมารดา	พิกุลทองเก็บได้เป็นนักหนา
ตรัสเรียกหลานขวัญให้ออกมา	เล่าให้บิดาเจ้าแจ้งใจ
พระกุมารอุ้มน้องออกมา	วันทาแล้วเมินกันแสงไห้
พระเจ้าย่าเรียกข้ามาว่าไร	ลูกคนจังไรขายบาทา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎเห็นลูกเสน่หา
ชลเนตรคลอครองนัยนา	กอดลูกสองราเข้าไว้
พ่อขับเจ้าผิดพ่อขอโทษ	เจ้าอย่าโกรธพ่อเลยจงบอกให้
บัดนี้มารดาของเจ้าไซร้	อยู่ไหนจงบอกให้บิดา
แม้นว่าจริงจังอย่างนั้นไซร้	พ่อจะไว้มันไยอียักษา
เห็นผลอย่างไรนะลูกอา	มารดาบอกเจ้าประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารทูลแจ้งแถลงไข
อันพระมารดาของข้าไซร้	ร่ำไรรักลูกทุกเวลา
ครั้นว่าคลั่งคลุ้มกลุ้มใจ	ทิ้งลูกขึ้นไปต้นพฤกษา
ลูกเก็บพิกุลทองของมารดา	แลกขนมข้าวปลาสู่น้องกิน ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ ฟังลูกรัก	ประจักษ์วิญญาณ์พระภูมินทร์
คิดถึงองค์อัครเทพิน	ภูมินทร์กันแสงโหยหา
อุ้มเอาเจ้ายมใส่ตักซ้าย	เจ้ารักพี่ชายใส่ตักขวา
ทรงพระกันแสงโศกา	พ่างเพียงราชาจะขาดใจ ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ ครั้นพระค่อยคลายโศกาแล้ว	ตรัสสั่งลูกแก้วผู้พิสมัย
พรุ่งนี้จงพาบิดาไป	ถามไถ่ให้รู้เหตุการณ์
ว่าจะคิดอ่านฉันใดดี	ชนนีจึงคืนยังสถาน
วอนถามมารดาให้แจ้งการ	จะคิดอ่านจับแม่เจ้าเข้ามา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้ว	จูบสั่งลูกแก้วเสน่หา
ลาองค์สมเด็จพระมารดา	พานางยักษาไปปรางค์ไชย ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงชวนเจ้าไฉยา	ลีลาเข้าห้องอันผ่องใส
บรรทมนิทราสำราญใจ	พอพระสุรีย์ใสสว่างฟ้า ฯ
ฯ ๒ คำ ตระ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสว่างแล้ว	พระแก้วตรัสสั่งเป็นมารยา
วันนี้พี่จะไปพนาวา	เสนาทูลว่าช้างสำคัญ
เผือกผู้ตัวหนึ่งโคบุตร	นงนุชคอยอยู่กระเษมสันต์
สั่งแล้วทรงเครื่องอันพรายพรรณ	ทรงพระขรรค์แก้วออกมา ฯ
ฯ ๔ คำ เพลง ฯ
๏ ถึงเกยตรัสสั่งเสนาใน	เร่งเตรียมพลไวอย่าได้ช้า
เราจะออกไปพนาวา	อย่าช้าให้จัดไว้บัดนี้
สั่งเสร็จยุรยาตรทันใด	ขึ้นไปปรางค์มาศปราสาทศรี
บังคมสมเด็จพระชนนี	ชวนลูกสองศรีแล้วอำลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนปราสาท	ตรัสเรียกสายสวาดิทั้งสองศรี
พรั่งพร้อมจัตุรงค์โยธี	ออกจากธานีด้วยทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ กราวนอก ฯ
๏ พระกุมารนำหน้าคลาไคล	เกือบใกล้ชายป่าที่อาศัย
ทูลบอกบิดาทันใด	ให้หยุดพลไว้จงเร็วรา
แม่อยู่ตรงมือลูกชี้ไป	บนต้นพระไทรสาขา
รี้พลอื้ออึงเป็นโกลา	รู้ถึงมารดาจะตกใจ
พระราชาตรัสสั่งไปทันที	ให้หยุดโยธีน้อยใหญ่
ให้ห้ามปากเสียงอย่าอึงไป	กำชับกันไว้นะเสนา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระกุมารเดินหน้าบิตุรงค์	ประจงอุ้มน้องรักเสน่หา
เห็นเกือบจะถึงพระมารดา	ให้บิดาเข้าอยู่ที่พุ่มพง
พระบิดาเข้าอยู่ที่นี่	จะได้แจ้งคดีที่ประสงค์
สั่งพระบิดาแล้วดังจำนง	อุ้มน้องเดินตรงเข้าต้นไทร ฯ
ฯ ๔ คำ เสมอ โอ้ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเรียกพระมารดา	เชิญแม่ลงมาจากต้นไทร
น้องยมอยากนมเป็นพ้นใจ	ชนนีจงได้เมตตา
มาเถิดแม่ทูนกระหม่อมแก้ว	ลูกอยากนมแล้วเป็นนักหนา
เรียกแม่เฉยได้ไม่นำพา	เรียกพลางโศการ่ำไร ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองหมองไหม้
กู่ก้องร้องเป็นชะนีไพร	จิตใจไม่เป็นสมประดี
แผดเสียงเดือดดาลทะยานใจ	มุ่งหมายจะไปไพรศรี
ลูกเรียกไขหูไม่ดูดี	เทวีไม่รู้ซึ่งกายา
ครั้นว่าค่อยคลายสบายใจ	แลไปเห็นลูกเสน่หา
ค่อยโหนโยนตัวเจ้าลงมา	จากกิ่งพฤกษาด้วยทันใจ ฯ
ฯ ๖ คำ เชิดฉิ่ง โอ้ ฯ
๏ รับเอาลูกน้อยมาเชยชม	กินนมแม่เถิดอย่าร้องไห้
ยังอีกเจ็ดวันแม่จะไป	พ่อสายใจกินนมเสียเถิดรา
พ่อดวงใจนัยน์เนตรของแม่เอ๋ย	แม่มิได้อยู่เชยเจ้าแก้วตา
เจ้ารักเลี้ยงน้องอย่าร้องไห้	สั่งพลางร่ำไรด้วยลูกรัก
เจ้ายมแม่จะสอนอย่าอ้อนพี่	คล้อยไกลแม่นี้ไม่เห็นหน้า
สิ้นบุญมารดาจะขอลา	ลูกยาเจ้ามาอยู่แต่ไกล
ขนเพชรแม่จวนจะแข็งกล้า	แม่จะกัดลูกยาให้ตักษัย
ว่าพลางกอดลูกทั้งสองไว้	ร่ำไรกันแสงโศกา ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระรักกุมารเสน่หา
เห็นองค์สมเด็จพระมารดา	ค่อยสร่างโศกากันแสงไห้
จึงอ้อนวอนถามพระมารดา	ลูกยาขอถามให้แจ้งใจ
เราจะคิดอ่านประการใด	พระแม่จึงจะได้กลับเป็นคน
โปรดกล่าวลูกเถิดพระมารดา	ลูกยาจะใคร่รู้ซึ่งเหตุผล
ลูกเห็นแม่เจ้าเฝ้าทุกข์ทน	แต่ก่นกินน้ำตาไม่วายวัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ลูกแก้ว	สุดใจแม่แล้วพ่อจอมขวัญ
อันจะให้ขึ้นเป็นคนนั้น	แม้นฟันได้เลือดอียักษ์มา
อาบแม่เมื่อไรจะเป็นคน	ขนเพชรแม่จะหล่นจากเกศา
นั้นแหละแม่จะขึ้นเป็นคนมา	จะได้อยู่เห็นหน้าพ่อดวงใจ
ครั้นนางบอกลูกได้เท่านั้น	อกใจไหวหวั่นไม่ทนได้
ทิ้งลูกลงพลันทันใด	ขึ้นบนต้นไทรด้วยพลัน ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎทรงโศกกันแสงศัลย์
วิ่งมารับองค์พระลูกพลัน	วิโยคโศกศัลย์พันทวี
ทีนี้ประจักษ์แก่ตาแล้ว	ว่ามิ่งเมียแก้วมเหสี
ผิดรูปซูบผอมถึงเพียงนี้	เจ้าพี่มาตกเข็ญใจ
ผินพักตร์กลับมาหาผัวก่อน	ในทรวงผัวร้อนดังเพลิงไหม้
พี่ออกมาหานางทรามวัย	ควรเมินเสียได้ไม่เหลียวมา
พี่จะลาพาลูกเข้าวังใน	จะโศกาอาลัยฟังผัวว่า
อย่าโกรธผัวเลยเจ้าแก้วตา	เพลาสายัณห์จะด่วนไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ พาลูกดำเนินเดินมา	พระจะกลั้นโศกาก็มิได้
แลเหลียวจนเลี้ยวลับไพร	ออกจากต้นไทรเสด็จมา ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ มาถึงที่ประชุมโยธี	ตรัสสั่งเสนีทั้งซ้ายขวา
ให้เร่งกะเกณฑ์โยธา	พิทักษ์รักษารอบต้นไทร
ตั้งค่ายรายรอบให้จงดี	อย่าให้เจ้าหนีออกไปได้
ถ้าว่าชะนีออกด้านใคร	จะตัดหัวเสียบไว้นะเสนา
แล้วเร่งทำจั่นในราตรี	ทางหนีทางไล่ให้แน่นหนา
สั่งเสร็จเสด็จยาตรา	พาลูกสองราเข้าวังใน ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรี้พลน้อยใหญ่
เย็นย่ำยอแสงอโณทัย	ตั้งค่ายรายรอบเร่งตรวจตรา
หาฟืนกองไฟเรียงรายไป	ล้อมรอบต้นไทรมิได้ช้า
กำชับปากเสียงเจรจา	อย่าให้เฮฮาอื้ออึงไป
บ้างเกณฑ์ตัดไม้ให้ทำจั่น	เร่งรัดจัดกันอย่าช้าได้
จะใส่พระกุมารชาญชัย	ล่อไล่ให้หล่นลงทันที ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎเรืองศรี
จวนจะใกล้รุ่งราษตรี	ภูมีก็ตื่นจากนิทรา
ชำระพระพักตร์ไม่แจ่มใส	ท้าวไททรงเครื่องอันเลขา
ชวนลูกสองไทไคลคลา	ยาตรามาขึ้นพาชีไชย
พร้อมด้วยเสนีถ้วนหน้า	แห่แหนแน่นมาอยู่ไสว
ออกจากนิเวศน์วังใน	รีบไปก็ถึงพนาวา ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึงจึงสั่งเสนา	ให้พาพระลูกยาพิสมัย
ไปยังที่สนามจันทร์ทันใด	อย่าให้ทันรุ่งพระสุริยา
พระบิดาผาสุกสบายใจ	เสนาผู้ใหญ่นำหน้ามา
บังเงาเข้าพุ่มพฤกษา	เสร็จแล้วก็พากันออกไป ฯ
ฯ ๔ คำ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เข้าอยู่ในจั่นชั้นใน	อโณทัยก็ไขสว่างฟ้า
ตะโกนก้องร้องเรียกแม่ทูนเกล้า	แม่เจ้าจงโปรดเกศา
ลงมาส่งนมลูกน้อยรา	โศกาคอยหาพระชนนี
เชิญลงมาเถิดพระแม่เจ้า	ผ่านเกล้าจงโปรดเกศี
เอ็นดูลูกน้อยมาโศกี	อยากนมชนนีเป็นเหลือใจ ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองหมองไหม้
สองตาเจ้าแดงดังแสงไฟ	ในใจจะกัดเอาลูกยา
ครั้นแล้วตัวนางก็ห้อยโหน	กระโดดโจนร่ายตามกิ่งพฤกษา
ได้ยินลูกเรียกเร่งโกรธา	จะกัดฟัดฆ่าให้บรรลัย
ด้วยเวทมนตร์ยักษ์มันสาปมา	จะรู้สึกกายาก็หาไม่
ห้อยโหนโจนร้องกึกก้องไพร	หมายใจจะกัดเอาลูกยา
หมายมุ่งหย่อนตัวเจ้าลงไป	จากต้นพระไทรใบหนา
ผลุนเข้าในจั่นมิทันช้า	ดิ้นรนไปมาคำรามไป ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีวิ่งมาไม่ช้าได้
เปิดอุ้มพระกุมารออกทันใด	วิ่งไปทูลองค์พระราชา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ทูลองค์ทรงธรรม์พันปี	ชะนีติดจั่นอยู่แน่นหนา
พระองค์จงทราบพระบาทา	ราชาจงโปรดปรานี ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎเรืองศรี
เสด็จมายังจั่นทันที	ภูมีพิศดูละห้อยใจ
เห็นนางดิ้นรนอยู่ในจั่น	พระจะกลั้นโศกาก็มิได้
ตรัสสั่งมหาเสนาไปทันใด	ให้ยกกลับไปพระพารา
กำชับอย่าให้ผู้ใดรู้	ว่ากูจับชะนีมาแต่ป่า
เชิญโฉมพิกุลทองให้ออกมา	ชมสวนอุทยาน์สำราญใจ
กระซิบสั่งเสนาแล้วมิช้า	เอาคนมาล้อมด้วยฉับไว
ว่าเราอยู่สวนขวัญทันใด	ภูวไนยตรัสสั่งพระลูกยา
เจ้ารักเฝ้าจั่นอยู่ที่นี่	พ่อจะฆ่าอสุรียักษา
ว่าแล้วเสด็จไคลคลา	กับมหาเสนาที่ร่วมใจ ฯ
ฯ ๑๐ คำ เสมอ เจรจา ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มีอัชฌาศัย
รีบรัดเข้ามายังวังใน	บัดใจก็ถึงนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ รับสั่งให้มาเชิญกัลยา	เสด็จคอยท่าอยู่สวนศรี
ไปประพาสมิ่งไม้ให้เปรมปรีดิ์	ชมผลมาลีในสวนขวัญ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางยักษ์ดีใจกระเษมสันต์
ได้ฟังเสนามาพลัน	ว่าพระทรงธรรม์ให้เชิญไป
เข้าที่ชำระสระสรง	จัดแจงแต่งองค์ให้ผ่องใส
พร้อมด้วยนักสนมกรมใน	เสนานำไปพนาวัน ฯ
ฯ ๔ คำ เพลงช้า ฯ
๏ มาถึง	ยังซึ่งสวนแล้วกระเษมสันต์
ถึงที่ประทับพลับพลาพลัน	บังคมคัลภัสดาสามี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎเรืองศรี
ปราศรัยนวลนางเทวี	เจ้าอยู่กับพี่ในพารา
จนมีพระราชบุตรา	ยังไม่ได้มาชมสวนศรี
บรรทมพลับพลาให้เปรมปรีดิ์	อ่อนแสงสุริย์ศรีจึงค่อยจร
พระพายรำเพยมาเชยรส	หอมฟุ้งปรากฏกลิ่นเกสร
เรณูเฟื่องฟุ้งขจายจร	เชิญเจ้านอนเล่นให้เย็นใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางยักษ์ยิ้มแย้มแจ่มใส
เมื่อกรรมจำม้วยพิราลัย	จิตใจให้เคลิ้มหาวนอน
หอมชื่นพื้นพันธุ์ดอกไม้	อบอาบซาบไปไม่หยุดหย่อน
ร่วมบนอาสน์พระภูธร	เอนองค์ลงนอนก็หลับไป ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎยินดีจะมีไหน
ร่ายเวทประทับระงับใจ	ค่อยย่องออกไปจากพลับพลา
จึงส่งพระขรรค์ให้เพชรฆาต	สามารถฤทธิไกรใจกล้า
ย่องเท้าเร่งเข้าไปอย่าได้ช้า	ฟันอียักษาให้บรรลัย ฯ
ฯ ๔ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ กายาก็กลับเป็นยักษ์ไป	โตใหญ่แทบเทียมคีรีศรี
เลือดนั้นไหลลงพระธรณี	เต็มที่สวนศรีอุทยาน์
พระมงกุฎตรัสสั่งเสนาใน	เอาเลือดไปรดชะนีป่า
ถ้านางออกปากเรียกลูกยา	เสนาตัดจั่นออกทันใด
แม้นมิออกซึ่งวาจา	เร่งรดไปกว่าจะฟื้นได้
เร่งรัดกันขนเอาเลือดไป	แต่ในเดี๋ยวนี้อย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เสนา	รับสั่งวาจาของท้าวไท
เร่งมาตักขนเอาเลือดไป	รดชะนีไพรให้เป็นมา ฯ
ฯ ๒ คำ สาธุการ โอ้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองเสน่หา
ค่อยฟื้นคืนสมประดีมา	เรียกหาลูกชายพ่อสายใจ
โอ้พ่อรักพ่อยมของแม่เอ๋ย	ทรามเชยของแม่ไปอยู่ไหน
เขาทำตัวแม่เป็นพ้นใจ	สองไทมาช่วยแม่ด้วยรา
เลือดฝาดที่ไหนมาเต็มตัว	ทูนหัวแม่เอยไม่เห็นหน้า
สุดที่จะทนพ้นปัญญา	เมาเลือดนักหนาจะขาดใจ ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมงกุฎเรืองไชย
เห็นนางคืนดีมาได้	สั่งให้เปิดจั่นออกทันที
ให้เอาวารีชำระองค์	สระสรงกายาแจ่มศรี
ให้หมดมลทินทั้งอินทรีย์	เอาสุคนธ์วารีมาสรงทา
เอาภูษาส่งให้เทวี	กับสร้อยมณีเลขา
ตรัสเรียกโอรสเข้ามา	ไปหามารดาพ่อดวงใจ ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพิกุลทองโฉมฉาย
หายที่มืดมนสกนธ์กาย	โฉมฉายสวมกอดพระลูกอา
จูบกระหม่อมจอมเกล้าแล้วรับขวัญ	ร่วมวันของแม่พึ่งเห็นหน้า
แม่คิดในใจอยู่ไปมา	ว่าจะไม่เห็นหน้าพระลูกแก้ว
นางถวายบังคมพระภัสดา	ชลนาไหลนองเป็นถ่องแถว
ขัดแค้นเคืองใจไม่รู้แล้ว	นางแก้วก้มพักตร์ลงโศกา ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎเร่งหรรษา
แล้วตรัสเล้าโลมกัลยา	จะโศกาแค้นเคืองไปว่าไร
พี่ฆ่ามารม้วยมรณา	อียักษ์แพศยาก็ตักษัย
อยู่ในสวนขวัญนั้นไซร้	โตใหญ่เต็มสวนอุทยาน์
แล้วว่าแก่เสนาใน	เร่งไปขนศพยักษา
ป่าวร้องพลเมืองทั้งนั้นมา	เชือดเถือแล่ผ่าเร่งขนไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ตรัสสั่งแล้วพากัลยา	กับสองลูกยาพิสมัย
เสด็จลีลาคลาไคล	กลับเข้าวังในด้วยทันที ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงปราสาทรจนา	เฝ้าสองกษัตราเรืองศรี
ถวายบังคมคัลอัญชุลี	บิตุเรศชนนีทั้งสองรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	บิตุรงค์ครั้นเห็นพระลูกยา
ทั้งองค์ชนนีศรีโสภา	สวมกอดกัลยาแล้วร่ำไร
แม่นี้ทุกข์ถึงเจ้าทุกค่ำเช้า	กรรมสิ่งไรเล่ามาซัดให้
สงสารลูกน้อยกลอยใจ	กำพร้าแม่ได้เวทนา
บัดนี้อียักษ์มันอยู่ไหน	มันหนีไปฤๅไรอียักษา
มันแปลงรูปให้เหมือนกัลยา	ชาติแพศยาอีจังไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎทูลแจ้งแถลงไข
ลูกแกล้งมาลวงเอามันไป	..........................
..........................	ฆ่าให้บรรลัยอาสัญ
เอาเลือดมารดนางแจ่มจันทร์	จอมขวัญจึงกลับคืนมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยมงกุฎรุ่งฟ้า
ทั้งนางพิกุลทองโสภา	อำลามาปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ เสด็จยังแท่นแก้วมณี	กับพระมเหสีพิสมัย
เข้าที่บรรทมภิรมย์ใจ	อยู่ในปราสาทรจนา ฯ
ฯ ๒ คำ ตระ ช้า ฯ
๔
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองเสน่หา
สมสู่อยู่ด้วยพระราชา	อยู่มาก็ได้เจ็ดขวบปี
คิดถึงบิตุเรศมารดา	จะละห้อยคอยหาทั้งสองศรี
จะชวนสมเด็จพระภูมี	ไปเยี่ยมบูรีกับลูกยา ฯ
ฯ ๔ คำ ร่าย ฯ
๏ คิดแล้ว	จึงทูลผัวแก้วเสน่หา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	แต่ข้ามาอยู่ก็หลายปี
รำลึกถึงบิตุเรศมารดา	แก่เฒ่าชราไม่รู้ที่
ขอเชิญสมเด็จพระพันปี	พาข้าน้อยนี้ไปพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมุงกุฎฟังน้องเสน่หา
เจ้าจะไปเยี่ยมเยียนพระพารา	พี่ยาจะไปด้วยเทวี
จำเราจะขึ้นไปอำลา	บิตุเรศมารดาเกิดเกศี
ทรงเครื่องเรืองรัตน์รูจี	ชวนโฉมเทวีกับลูกยา
พร้อมทั้งสุรางค์นางใน	ตามเสด็จท้าวไทถ้วนหน้า
พระเจ้าบทบาทยาตรา	ไคลคลาขึ้นเฝ้าพระบิตุรงค์ ฯ
ฯ ๖ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงจึงชวนกันกราบกราน	พระผู้ผ่านพิภพสูงส่ง
ทูลแถลงแจ้งกิจพระบิตุรงค์	ด้วยโฉมอนงค์นารี
บัดนี้โฉมนางพิกุลทอง	เศร้าหมองจะไปเยี่ยมเกิดเกศี
จะกราบลาบิตุเรศชนนี	แต่ในสามปีจะกลับมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยผู้รุ่งฟ้า
กับนางสุพรรณผู้มารดา	ได้ฟังลูกว่าจะลาไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลูกรัก	จะขัดนักก็เคืองอัชฌาศัย
เจ้าจะไปกับเมียก็ตามใจ	อวยชัยให้พรพระลูกยา
เรียกเอานัดดามานั่งตัก	จูบโฉมชมพักตร์เสน่หา
โอ้เจ้าจะไกลอัยกา	จะตั้งใจบ่นหาทุกราตรี ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเรืองศรี
รับพรบิตุเรศชนนี	จึงตั้งอัญชุลีกราบลา
พระเสด็จมาสั่งเสนาใน	ให้เอาสำเภาทองมาทอดท่า
ขนเครื่องบรรทุกเภตรา	... ต้นหนให้เตรียมไว้ ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ สั่งแล้วเสด็จเข้ามา	ทรงเครื่องอลังการ์ไม่ช้าได้
ทรงศรกับสังข์คู่ใจ	ชมโฉมทรามวัยกับลูกยา
พร้อมทั้งนักสนมกรมใน	ส่งเสด็จท้าวไททั้งวงศา
พอได้พิไชยฤกษ์พา	ยาตราลงสู่สำเภาทอง ฯ
ฯ ๔ คำ เสมอ ฯ
๏ บัดนี้	ต้นหนคนงานทั้งผอง
เห็นเสด็จลงสู่สำเภาทอง	ได้ฤกษ์แล้วให้ชักใบ
ถอนสมอตีม้าล่อระงม	ยิงปืนระดมหวั่นไหว
เป่าสังข์ทั้งแตรเซ็งแซ่ไป	บัดใจก็เคลื่อนสำเภามา ฯ
ฯ ๔ คำ โล้ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางกาสุวรรณยักษา
เป็นน้องกาชาวอสุรา	สำแดงฤทธาในนัที ฯ
ฯ ๒ คำ กราว ฯ
๏ เห็นสำเภาทองของมนุษย์	พระพิไชยมงกุฎเรืองศรี
ฆ่าพี่กูม้วยชีวี	ครั้งนี้จะลองฤทธิไกร
เอาพี่ไปไว้เป็นเมีย	ฆ่าพี่กูเสียให้ตักษัย
ถึงกูจะม้วยบรรลัย	ให้ฦาชื่อไว้ว่าน้องเมีย
บันดาลคลื่นลมระงมมา	จะให้เภตรานั้นล่มเสีย
พี่เขยจะลองกับน้องเมีย	ตายเสียให้ฦๅชื่อไวั
ว่าแล้วก็เข้าขวางหน้า	ไม่ให้เภตรานั้นไปได้
โลดโผนโจนจับสำเภาไว้	ตีด้วยกระบองอสุรา ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด ฯ
๏ เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงฤทธิ์กระบองไชย	สำเภาใหญ่แตกไปมิได้ช้า
เที่ยวค้นจะจับพระราชา	เทพเจ้าบังตาอสุรี
ฝูงคนซึ่งอยู่ในเภตรา	เป็นเหยื่อกับฝูงปลาม้วยเป็นผี
เร่งกริ้วโกรธใจอสุรี	ไม่พบภูมีก็กลับไป ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองศรีใส
สำเภาแตกล่มจมนํ้าไป	คว้าหาภูวไนยกับลูกยา
ให้มามืดมนเป็นพ้นไป	ทรามวัยไห้พลางกันแสงหา
ดั่งชีวิตจะม้วยมรณา	ฝูงปลาชะลอเอาเจ้าไป
ว่ายพลางชะแง้แลหา	จะเห็นพระราชาก็หาไม่
นางภาวนาพลางทางว่ายไป	กันภัยที่ท้องพระคงคา
เจ้าว่ายแต่นํ้าตุ๋มตุ๋ม	กระทุ่มแต่นํ้าอยู่ฉ่าฉ่า
หิวโหยโรยแรงนางกัลยา	ปิ้มว่าจะจมน้ำไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระสมุทรเป็นใหญ่
ซึ่งอยู่รักษาสมุทรไท	สงสารทรามวัยจะมรณา
อย่าเลยมากูจะช่วยส่ง	อย่าให้โฉมยงเจ้าสังขาร์
นิมิตเป็นขอนไม้มิได้ช้า	ลอยรี่เข้าหานางทรามวัย ฯ
ฯ ๔ คำ โล้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองหมองไหม้
โผเข้ากอดเอาขอนไม้	คลื่นซัดไปฝั่งคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ นางขึ้นเลียบอยู่บนหาดทราย	โฉมฉายชะแง้แลหา
คอยดูผัวรักกับลูกยา	โศกาพ่างเพียงจะขาดใจ
พ่อเจ้าประคุณของเมียเอ๋ย	ทรามเชยพรัดไปอยู่ไหน
เป็นเวรเป็นกรรมได้ทำไว้	ที่ไหนเมียนี้จะเป็นตัว
ครั้งหนึ่งยักษ์ทำให้พลัดพราก	ครั้งนี้มาจากทั้งลูกผัว
ถึงสิ้นชีวิตไม่คิดตัว	ขอพบอยู่หัวกับลูกยา
ว่าพลางนางข้อนทรวงร่ำ	นํ้าเนตรซึมซาบลงอาบหน้า
เกลือกลงกับฝั่งพระคงคา	พ่างเพียงกัลยาจะขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ ครั้นว่าค่อยสร่างสมประดี	จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็มิได้
เกลือกว่ายักษามาเที่ยวไพร	จับได้จะม้วยมรณา
จึงเปลื้องสไบทรงทำธงไว้	ชลเนตรหลั่งไหลทั้งซ้ายขวา
เดินพลางเหลียวดูพระคงคา	จนสุดสายตาเข้าลับไพร ฯ
ฯ ๔ คำ ชาตรี ฯ
๏ เดินมา	เข้าป่าระหงดงใหญ่
เทพเจ้าเบื้องบนเข้าดลใจ	ฝูงสัตว์สิ่งไรไม่ราวี
ลุถึงเวฬุจักรนัครา	เพลาพลบค่ำย่ำแสงศรี
เหน็ดเหนื่อยเลื่อยล้าหลายราตรี	เทวีเข้าอยู่ใต้ต้นไทร
คิดถึงสามีกับลูกยา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
ลดองค์ลงพิงต้นไม้	ร่ำไรจนผล็อยม่อยนิทรา ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ช้า ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ท้าวไทวิรุฬจักรยักษา
ครองเมืองเวฬุจักรนัครา	ศักดาอานุภาพเกรียงไกร
นักสนมแปดหมื่นสี่พัน	สาวสาวสกรรจ์ไม่นับได้
เมืองน้อยร้อยเอ็ดกรุงไกร	ปูนปองถวายบรรณาการ
เธอมีพระราชบุตรี	ชื่ออรุณวดียอดสงสาร
ฝ่ายพระมเหสีนงคราญ	เยาวมาลย์สู่สวรรคาลัย
วันหนึ่งเข้าที่ไสยา	ยักษานิมิตเป็นข้อใหญ่
ฝันว่าได้ดาวอันสุกใส	ตกในพระหัตถ์อสุรา
รัศมีสว่างกระจ่างไป	พลัดตกหายไปจากหัตถา
ผวาตื่นจากที่ไสยา	ยักษาออกท้องพระโรงไชย ฯ
ฯ ๑๐ คำ เสมอ ฯ
๏ พร้อมทั้งอสูรเสนา	เข้ามาบังคมประนมไหว้
พร้อมทั้งโหรนอกโหรใน	จึงดำรัสตรัสไปแก่โหรา
คืนนี้เวลาปัจจุสมัย	กูฝันหลากใจเป็นหนักหนา
ว่าดาวดวงหนึ่งโสภา	ตกลงมาที่แท่นบรรทมใน
ในฝันว่าได้ชมชิด	รัศมีวิจิตรแจ่มใส
แล้วมากลับกลายหายไป	กูอัศจรรย์ใจเป็นพ้นนัก
ขุนโหรโหราทั้งหลาย	ทำนายให้เห็นประจักษ์
แล้วยังมีเทวาสุรารักษ์	มาควักดวงเนตรของกูไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฝันนี้	จะร้ายจะดีเป็นไฉน
จงเร่งทำนายทายไป	ที่ในสุบินของกูมา ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรนอกในซ้ายขวา
คูณหารขับไล่ในตำรา	มิช้าก็ทูลขึ้นทันใด
ฝันว่าได้ดาวดวงหนึ่งนี้	จะได้นางศักดิ์ศรีสูงใหญ่
ท้าวจะได้ภิรมย์ชมยาใจ	แต่มิได้ร่วมรสประเวณี
จะได้เชยชมแต่ภายนอก	หยิกหยอกปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แต่นางนั้นไซร้ไม่ไยดี	ด้วยมิใช่คู่อสุรา
ฝันว่าเทวามาควักเนตร	จะเกิดเหตุเสียบุตรท้าวยักษา
แม้นมิเหมือนคำของโหรา	ขอถวายชีวาในครานี้ ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรยักษี
ได้ฟังขุนโหรทูลคดี	อสุรีกริ้วโกรธพิโรธใจ
อันธรรมดาว่าสตรี	มันจะมีศักดิ์ศรีไปถึงไหน
ยศศักดิ์ของมันสักเท่าไร	เมื่อได้มาอยู่ในมือกู
เหตุไรว่านางมิร่วมรัก	ไม่สมัครสมาคมสมสู่
โฉลกคัมภีร์ที่เรียนรู้	มึงรํ่าเรียนต่อครูผู้ใดมา
ท้าวเร่งพิโรธโกรธใจ	ดั่งเพลิงผลาญลามไหม้ในเวหา
ตรัสสั่งมหาเสนา	เอาอ้ายโหราไปจำไว้ ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ ครั้นว่าสั่งแล้วท้าวยักษา	ร่านร้อนวิญญาณ์ดั่งเพลิงไหม้
โหราทำนายทายไว้	ว่าจะได้เอกองค์นารี
ให้เดือดร้อนพระทัยจะไปป่า	ตรัสสั่งเสนายักษี
ให้เตรียมพหลมนตรี	แต่ในบัดนี้จงเร็วรา ฯ
ฯ ๔ คำ ส่งโทน ฯ
๏ สั่งเสร็จเสด็จเข้าที่สรง	สำอางองค์วิจิตรเลขา
สอดใส่สนับเพลาเพราตา	จีบโจงภูษาอันงามดี
สอดทั้งชายไหวชายแครง	กระหนกกระหนาบสวมแดงแสงศรี
ฉลององค์ยงยิ่งอย่างดี	สอดใส่สร้อยมณีจินดา
เกราะเพชรเก็จแกมหน้าหลัง	นาคเกี้ยวเครือกระจังทั้งซ้ายขวา
ทองกรธำมรงค์รจนา	ทรงมหามงกุฎวุฒิไกร
ทรงจักรคทาธรศรสิทธิ์	ฤทธาดั่งจะแข่งพระสุริย์ใส
ยืนบนเกยแก้วแววไว	ให้ยกพลไกรจากพารา ฯ
ฯ ๘ คำ กราว ฯ
๏ มาถึง	ยังที่อรัญพงป่า
ยักษีจึงมีพระบัญชา	เสนาเร่งตั้งพลับพลาไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาสั่งกันทันใด	บัดใจก็แล้วทันที ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรยักษี
ได้ฟังมหาเสนี	อสุรีเสด็จขึ้นพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ เอนองค์ลงเหนือปัจถรณ์	เร่งร้อนพระทัยใฝ่หา
ถึงที่ความฝันอสุรา	โหราทำนายทายไว้
ว่าจะได้เอกองค์นารี	ยักษีรำจวนครวญใคร่
จึงเผยพระแกลแลไกล	เห็นไปว่าองค์นางเทวี
ผุดลุกผุดนั่งตั้งคอยหา	แล้วกลับเข้ามาพลับพลาศรี
สติอารมณ์ไม่สมประดี	อสุรีก็เคลิ้มหลับไป ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ฯ
๏ บัดนั้น	หมู่มารพวกทหารน้อยใหญ่
เห็นท้าวเข้าที่บรรทมใน	เที่ยวจับสัตว์ในพนาวา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ เที่ยวไล่โคถึกมฤคี	ยักษีจับกินเป็นภักษา
พากันเล็ดลอดสอดมา	แลเห็นกัลยานารี
รูปร่างเจ้างามดั่งเทวา	มานอนอยู่ไยในไพรศรี
บางว่าจะกินนางเทวี	บ้างว่าอย่างนี้ฝากเจ้านาย
ด้วยว่าท่านท้าวเธอร้อนรน	ยกรี้กรีพลมาขวนขวาย
จะได้รางวัลเป็นมากมาย	ทั้งหลายเห็นชอบทุกตัวคน
ที่โง่เง่าให้เฝ้าอยู่รักษา	ที่มีปัญญาก็เสือกสน
จะใคร่ได้หน้าทุกตัวคน	รีบร้นวิ่งแข่งกันเข้ามา ฯ
ฯ ๘ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	ยังที่ประตูอยู่รักษา
ทุ่มเถียงโจษกันนี่นันมา	เร่งเปิดทวาราจะเข้าไป ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรฤทธิไกร
ได้ยินเสืยงอื้ออึงคะนึงไป	ท้าวไทก็ตื่นจากนิทรา
สั่งให้เปิดบานทวารไชย	มันได้อะไรมานักหนา
ได้ยินเสียงเถียงกันเป็นโกลา	เร่งบอกกูมาบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนากราบทูลท้าวยักษี
ข้าไปได้พบนางนารี	นอนหลับอยู่ที่ใต้ต้นไทร
ทรงเบญจกัลยาณี	สตรีในโลกไม่เปรียบได้
แม้นได้มาครองภพไตร	กับองค์ท้าวไทจะสมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ ฟังเสนี	อสุรีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ฟังกล่าวถึงโฉมนิ่มนวลจันทร์	ดั่งได้ผ่านไอศวรรย์ชั้นฟ้า
พระองค์รีบรัดบทจร	ไม่ทันทรงอาภรณ์ภูษา
พระองค์เสด็จลีลา	สั่งให้เสนานำหน้าไป ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ มาเห็น	โฉมนางยังนอนอยู่หลับไหล
ให้ห้ามปากเสียงสกลไกร	ท้าวไทก็เสด็จเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ชมโฉม ฯ
๏ นั่งลงข้างองค์นางโฉมตรู	พิศเพ่งเล็งดูทั้งซ้ายขวา
งามทั้งดวงพักตร์ลักขณา	กามารัญจวนป่วนใจ
สองเต้าตั้งดั่งดอกบัว	ยิ่งยั่วยวนจิตพิสมัย
อย่าเลยจะปลุกนางทรามวัย	ให้เจ้าตื่นจากนิทรา
เจ้าลุกขึ้นเถิดนางทรามวัย	เจ้ามานอนอยู่ไยที่ในป่า
ปลุกพลางทางยุดนางกัลยา	กลัวว่าตื่นแล้วจะแล่นไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองศรีใส
ค่อยตื่นฟื้นองค์ทรามวัย	แลไปก็เห็นพญามาร
นางผาดแผดร้องขึ้นสุดเสียง	เพียงหนึ่งพระกาลมาสังหาร
มาช่วยเมียด้วยพระภูบาล	ลูกเอ๋ยมาช่วยพระมารดา
บัดนี้ยักษีผีเสื้อ	มันจะกินเนื้อเป็นภักษา
ร้องพลางนวลนางเจ้าหลับตา	จะแลดูยักษาก็ไม่มี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรยักษี
ลูบโลมรับขวัญนางเทวี	มารศรีจะกลัวพี่ไยนา
พี่ใช่ยักษีผีเสื้อ	เดินป่าล่าเนื้อเป็นภักษา
เชื้อสกุลยักษีมีศักดา	เชื้อวงศ์พงศาล้วนเทวัญ
เพลาเช้าพี่ไสยา	นิทราเคลิ้มจิตนิมิตฝัน
โหราทำนายทายทักพลัน	พร้อมกันว่าฝันพี่ดีนัก
ว่าพี่จะได้มเหสี	สกุลวงศ์พงศ์พีอันมีศักดิ์
ได้มาประสบพบน้องรัก	อัคเรศอย่าได้มาตกใจ
ขอเชิญท้าวน้องไปครองเมือง	อันรุ่งเรืองเป็นสุขแจ่มใส
จะมอบเวนสาวสรรกำนัลใน	ให้เจ้าเป็นใหญ่ในนาริน
นักสนมหกหมื่นสี่พัน	จะให้เป็นกำนัลเจ้าหมดสิ้น
เจ้าอย่ากังขาราคิน	เชิญไปเป็นปิ่นนัครา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองคลอเนตรทั้งซ้ายขวา
ได้ฟังพญามารกล่าววาจา	ว่าจะเสน่หาเป็นไมตรี
แม้นว่าตัดพ้อมิง้องอน	จะหํ้าหั่นบั่นรอนให้เป็นผี
คิดแล้วจึงตอบไปทันที	ให้ท้าวยักษีแจ้งใจ
ข้านี้ลูกเต้าผัวมี	จะพรหมจารีก็หาไม่
ลูกผัวพลัดพรากจากไป	ข้าร้องไห้คนเดียวเที่ยวมา
อันซึ่งจะให้ครองกรุงไกร	เจ้าประคุณยกไว้เหนือเกศา
เป็นคนเมามัวชั่วช้า	อันข้อนี้ยักษาจงควรฟัง
ขึ้นชื่อว่าใจอกุศล	พ้นจัตุราบายที่ไหนมั่ง
ความรักชักหน่วงเป็นห่วงรั้ง	ถ้าประมาทพลาดพลั้งจะเสียตัว
อันข้อคำสัตย์ตัดชีวิต	ใครคิดคืนหลังจะยังชั่ว
สตรีที่นอกใจผัว	มืดมัวไม่พ้นจัตุราบาย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรฦๅสาย
ได้ฟังถ้อยคำร่ำภิปราย	จึงกล่าวธิบายตอบไปพลัน
ถ้อยคำว่านั้นหลักแหลม	แนมเหน็บเจ็บปวดกวดขัน
ทั้งหว่านทั้งล้อมป้องกัน	ใครจะรู้เท่าทันนางกัลยา
เมื่อเจ้ามานอนอยู่กลางดิน	สิงห์สัตว์จะกัดกินเป็นภักษา
ลูกผัวอยู่ไหนไม่ตามมา	ปดเปล่าเดาว่าให้เบื่อใจ
หรือผัวเจ้านอนอยู่แนบข้าง	พี่เบียดเสียดเข้ากลางหรือไฉน
เมื่อของตกแล้วเราเก็บได้	บาปกรรมจะได้ไฉนนา
หรือเจ้าทำคิดนอกใจ	แหนงหน่ายในความเสน่หา
เขาแกล้งล่อลวงเอาเจ้ามา	ทิ้งไว้ในป่าแล้วหนีไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	นางคั่งแค้นอกหมกไหม้
นางจึงโต้ตอบคำไป	มิได้คิดเกรงอสุรี
มาหยักเหยาเซ้าซี้ไม่อินัง	น่าเกลียดน่าชังท้าวยักษี
ยิ่งบอกว่าลูกผัวมี	ขืนมาพาทีแต่ชอบใจ
แม้นผัวข้าอยู่ได้เห็น	ที่ไหนจะทำเป็นแก่ข้าได้
ข้าไม่ยักยอกนอกใจ	กรรมมีจึงได้มาจากกัน
จะมาทำผิดไม่คิดบาป	เห็นแต่จะได้ลาภก็ตัวสั่น
ไม่คิดว่าภัยในนรกนั้น	จะสังหารชีวันพันทวี
ต้นงิ้วหนามคมเสมือนกรด	ยมบาลไม่ลดท้าวยักษี
แร้งกาจิกทึ้งอยู่อึงมี่	ยักษีไม่คิดอาตมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่	อย่าพาทีปดเปล่าเล่าว่า
นรกหมกไหม้ที่ไหนมา	หรือว่าใครเห็นสักกี่คน
มาพบเจ้านอนอยู่เอกา	พี่จะพาเจ้าไปให้เป็นผล
พี่ผิดเมียท่านก็หลายคน	จะขึ้นงิ้วสักต้นก็ไม่มี
ว่าพลางตระโบมโลมไล้	ถอยหนีพี่ไยนางโฉมศรี
หรือเจ้ามิยอมเป็นเมียพี่	จะหํ้าหั่นชีวีไว้ในป่า
..........................	..........................
เลือดเนื้อจะเป็นเหยื่อแก่ยักษา	จะคิดว่ากระไรนางเทวี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อย่าคิด	ถึงจะสิ้นชีวิตไม่ถอยหนี
ผัวสองครองข้าไม่ไยดี	สู้ม้วยเป็นผีด้วยสัจจา
มาฟันเสียเถิดท้าวยักษี	ให้ดับชีวีสังขาร์
จะเอากายไปเกิดในเมืองฟ้า	ขอแต่สัจจาข้าคงไว้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรฤทธิไกร
กริ้วโกรธฮึดฮือคือไฟ	จะใคร่ฆ่าฟันนางกัลยา
แม้นกูจะหํ้าหั่นฟันนาง	เสียดายรูปร่างนางนักหนา
เสียแรงคิดหวังตั้งใจมา	เป็นเอกอัครกัลยาในกรุงไกร
เหมือนหนึ่งลูกไก่อยู่ในมือ	ทางหรือจะขัดแข็งได้
คิดแล้วก็สั่งพลไกร	ให้เตรียมรถไว้จงเร็วรา
สั่งแล้วพญายักษี	กำชับมนตรีซ้ายขวา
แม้นกูเข้าอุ้มนางกัลยา	อสุรามึงโห่เอาไชย
ว่าแล้วเสด็จเข้ามา	กล่าวเกลี้ยงโอภาปราศรัย
เข้าโอบอุ้มองค์นางทรามวัย	ขึ้นใส่รถไชยเข้าพารา ฯ
ฯ ๑๐ คำ โอด ฯ
โอ้ ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางพิกุลทองทรงโศกา
โอ้ว่าครั้งนี้จะมรณา	จะมิได้เห็นหน้าพระสามี
โอ้เจ้ารักเจ้ายมของแม่เอ๋ย	กรรมสิ่งใดเลยไม่รู้ที่
เมื่อครั้งหนี่งแม่เป็นชะนี	ได้ลูกสองศรีมาคิดการ
ครั้งนี้ยักษาหามาไว้	ไหนเลยจะได้คืนสถาน
ในอกหมกไหม้ดั่งไฟกาล	นงคราญปิ้มจะม้วยมรณา ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าววิรุฬจักรยักษา
เห็นนางมาร่ำโศกา	ปลอบว่านิ่งอยู่อย่าร่ำไร
พี่จะให้เป็นใหญ่ในกรุงยักษ์	ให้นงลักษณ์ครอบครองอย่าหมองไหม้
อีกทั้งนักสนมกรมใน	จะมอบให้เจ้าสิ้นทั้งบุรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองขัดแค้นยักษี
ด้วยคำพญาอสุรี	ดั่งเกศีจะขาดจากกายา
คิดแล้วจึงร้องว่าไป	เหวยอ้ายจังไรริษยา
เป็นไรไม่อยู่ท่าพระราชา	ดีแล้วหนีมานี้ว่าไร
เห็นกูเป็นสตรีมาขี่ข่ม	จะสู้ด้วยคารมหากลัวไม่
กว่าจะสิ้นเสียงกูบรรลัย	ไม่ปราศรัยมึงแต่สักนิด
สิ้นชายแล้วหรือในธรณี	จะเอาอ้ายเดียรถีย์มาเชยชิด
อ้ายเหล่าร้ายขี้ขโมยทุจริต	เปลื้องปลิดลักเมียของเขามา
ให้ลูกรักเมียรักตายจากอก	ให้มึงตกอวิจีจงนักหนา
อย่าให้ทันไปถึงพารา	ให้อสุนีผ่าเศียรมึงแตกตาย
อย่าให้ทันสั่งบุตรภรรยา	ทั้งโคตรวงศาทั้งหลาย
พระธรณีจงแยกสูบกาย	ฉิบหายที่กลางมรคา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ขุนมารกริ้วโกรธเป็นนักหนา
สตรีคนนี้อหังการ์	เผชิญเกินมาทุกทีไป
มาแช่งชักด่าทอพ้อตัด	ใครมั่งจะมิขัดอัชฌาศัย
เห็นว่ากูรักทำหนักไป	จะฟันให้ย่อยยับลงกับรถ
เป็นหญิงแสนคมคารมกล้า	หยาบช้าด่ากูเป็นสาหส
นางร้องดิ้นรนอยู่บนรถ	รากษสปิดปากนางเข้าไว้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองแค้นขัดอัชฌาศัย
มึงมาปิดปากกูไว้ไย	กูจะด่าให้ยับไปบัดนี้
กูไม่อยากยอมไปเป็นเมีย	จะหํ้าหั่นบั่นเสียให้รู้ที่
มึงฟันกูลงเสียบัดนี้	ดีกว่าที่จะหาเอากูไป
เจ้าข้าเอ๋ยนี่แน่ะไม่ยอมด้วย	จะหํ้าหั่นให้ม้วยตักษัย
ดูเอาเถิดเงือดงดอดไว้ไย	ฟันเสียให้ตายไปบัดนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ชิชะท้าทายกูแค้นนัก	เหตุว่ากูรักว่ารูปดี
หาไม่อะไรอย่างนี้	ทีเดียวก็จะม้วยเป็นจุณไป
ว่าแล้วเร่งรัดนายสารถี	ตีต้อนรีบร้นพลไพร่
นางจะด่าทอสักเท่าไร	นิ่งเสียมิได้นำพา ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึงเสด็จเข้าในที่	สั่งนางสาวศรีถ้วนหน้า
ให้ไปรับองค์นางกัลยา	พาเข้าไปไว้ปราสาทไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลรับสั่งบังคมไหว้
ออกไปรับองค์นางอรไท	พาเข้าไปไว้ห้องทอง ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ พานางมาถึงปรางค์ใน	โลมเล้าเอาใจอย่าเศร้าหมอง
พญายักษ์ตั้งใจปูนปอง	จะได้ครองสมบัติทั้งพารา
จัดแจงให้อยู่บัลลังก์แก้ว	กวาดแผ้วหมดจดหนักหนา
เสร็จแล้วก็ชวนกันออกมา	จากห้องไสยาทุกคนไป ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางพิกุลทองก็หมองไหม้
อยู่ในห้องคนเดียวเปลี่ยวใจ	ซบพักตร์รํ่าไรโศกา
โอ้คราทีนี้จากผัว	น่าที่จะเสียตัวด้วยยักษา
อสุรีมาบีฑา	เห็นว่าไม่พ้นอัประมาณ
นางจึงยอกรบังคมไหว้	เทพไท้แล้วตั้งอธิษฐาน
เดชะข้าขอต่อภูบาล	ไม่คิดการยักยอกนอกใจ
..........................	..........................
ขอให้เปล่าปลอดรอดภัย	ให้ได้พบผัวรักกับลูกยา
นางพิษฐานพลันทันใด	ชลเนตรหลั่งไหลทั้งซ้ายขวา
นางซบพระพักตร์ลงโศกา	ฉายาพิลาปร่ำไร ฯ
ฯ ๑๐ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญามารผ่านภพเป็นใหญ่
ส่งนางไปอยู่ปรางค์ปราสาทไชย	หมายใจคำนึงถึงกัลยา
โฉมสร้อยสุดสวาดิบาดตาพี่	วันนี้จะได้ลงไปหา
คิดแล้วยักษีมีศักดา	แปลงกายกายาบัดเดี๋ยวใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ฯ
ชมตลาด
๏ ทรงโฉมฉายเฉิดเลิศฟ้า	ในโลกโลกาไม่เปรียบได้
อ้อนแอ้นแม้นเทพตรึงษ์ไตร	ทรงเครื่องวิไลละลานตา
ทิ้งทอดพระกรอ่อนระทวย	พระนาดนวยกรีดกรทั้งซ้ายขวา
ออกจากห้องปรางค์รจนา	ลีลาลงมาตำหนักจันทน์ ฯ
ฯ ๔ คำ เพลงฝรั่ง ปีนตลิ่ง ฯ
๏ มาถึง	จึงเห็นทวารทองนั้นปิดมั่น
เคาะเคาะพระเคาะใบดาลพลัน	ขวัญตามารับพี่ฉับไว
เจ้าบังอรนอนหลับแล้วหรือยัง	เจ้าอาวรณ์คิดถึงพี่บ้างหรือหาไม่
วันนี้ฤกษ์งามยามไชย	เราจะได้เสพสมภิรมย์กัน
ร่ายเวทสะเดาะทวารไชย	เข้าไปนั่งลงริมจอมขวัญ
กับผัวของเจ้ากระไรกัน	ผินพักตร์มาดูพี่ก่อนรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองขัดแค้นเป็นหนักหนา
บิดเบือนพักตร์ผินไม่นำพา	แกล้งด่ายุงเปรียบให้เจ็บใจ
พอเห็นยุงริ้นบินมา	กัลยาเจ้าด่าประชดให้
เหม่เหม่อ้ายยุงจังไร	หมายใจจะกินแต่เลือดกู
เนื้อหนังกำนัลขันที	อ้ายยุงบัดสีไม่อดสู
จะสับให้ยับกับมือกู	ทุดอ้ายแสนรู้เร่งถอยไป
เหวยเหวยอ้ายยุงสองหน้า	กูจะด่าจะสับไม่หวาดไหว
มันจะข่มเหงกูสักเท่าไร	หัวมึงจะปลิวไปดังสับปลา ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ ยักษี	ได้ฟังพาทีนางเปรียบด่า
ได้อายสาวสรรกัลยา	ในอกยักษาให้เตรียมตรม ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พาที	เจ้าจะด่ายุงนี้ไม่เหมาะสม
ชิชะเจ้าแกล้งแต่งคารม	เห็นสมแล้วหรือว่าด่าสัตว์
ว่ายุงมากัดเอาได้	มันขบเอาที่ไหนเข้าสนัด
เจ้าจึงพิโรธโกรธฟัด	ขบกัดเอาเจ้าได้กี่ที
อสุรีพิโรธโกรธใจ	ทันใดก็กลับเป็นยักษี
สิบเศียรยี่สิบกรอสุรี	ถือพระขรรค์ไชยศรีเข้าฟาดฟัน ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ ..........................	..........................
เดชะความสัตย์ของนางนั้น	พระขรรค์ก็หักออกทันที
จะประโยชน์อะไรอีขี้ริ้ว	..........................
เขาทิ้งเสียแล้วมาถึงนี่	เช่นนี้กูไม่ขอพบมึง
ว่าเป็นราพณ์ร้ายอสุรา	ยศฐาไม่เยี่ยมเทียมถึง
เจ้าป้องกันว่าพี่จะเคล้าคลึง	เจ้าเลือกเอาให้ถึงที่หนำใจ
จะส่งไปเป็นทาสชาวครัว	..........................
..........................	ให้เขาจิกหัวเอาไว้ใช้ ฯ
ฯ ๘ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงนายวิเสทซ้ายขวา	ให้เอากัลยามาส่งให้
รับสั่งให้จำตรากตรำไว้	ให้แล้วนางในก็กลับมา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๕
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎผู้รุ่งฟ้า
วันเสียสำเภาเภตรา	ฉวยคว้าได้ลูกทั้งสององค์
แลหาไม่พบองค์เทวี	กำลังคลื่นอสุรีนั้นตีส่ง
ขึ้นขี่สังข์สิทธิ์ฤทธิรงค์	กับลูกสององค์เที่ยวดูไป
ขับสังข์ไปตามกระแสชล	จะพบมิ่งนิฤมลก็หาไม่
หรือปลากินเสียประการใด	หรือขึ้นฝั่งได้กระมังนา ฯ
ฯ ๖ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึง	ยังริมพระสมุทรทะเลใหญ่
เหลือบแลไปเห็นผ้าสไบ	ทำธงปักไว้ริมหาดทราย
พระองค์ก็เสด็จเข้าไป	..........................
..........................	..........................
จำได้ว่าของนางโฉมฉาย	พิกุลทองตกมาเรี่ยรายอยู่
หลากแหลกแปลกใจเป็นพ้นรู้	หรือเจ้าซุ่มอยู่ที่แห่งใด
กู่ก้องร้องหาเมียแก้ว	ตามแถวโตรกเตรินเนินไศล
รักยมพ่อเอ๋ยทำกระไร	ชลนัยน์ฟูมฟองนองพักตรา
ได้ยินเสียงนกร้องก้องไพร	แว่วไปเหมือนน้องร้องเรียกหา
ฟังไปใช่เสียงนางกัลยา	ก็โศกาพิลาปร่ำไร
ได้ยินเสียงชะนีร้องโหยหวน	เหมือนเสียงนิ่มนวลเจ้าร้องไห้
เจ้าเรียกพี่โน่นแล้วแก้วกลอยใจ	พาลูกสายใจเที่ยวมองหา
ครั้นว่าฟังไปมิใช่แก้ว	ข้อนทรวงเข้าแล้วกันแสงหา
สุดใจผัวแล้วเจ้าแก้วตา	เดินทรงโศกาตามทางไป ฯ
ฯ ๑๔ คำ โอด ฯ
ทยอย
๏ เมื่อนั้น	นางนกสาลิกาเสียงใส
ทำรังอยู่บนต้นไทรใหญ่	แลเห็นท้าวไทกับลูกยา
เดินทรงโศกาตามทางไป	คิดสงสารใจเป็นหนักหนา
จึงร้องไปพลันมิทันช้า	พ่อลูกโศกาด้วยเหตุใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎหยุดฟังนกถามไถ่
จึงบอกนุสนธิ์แต่ต้นไป	พรัดเมียเราไซร้ที่คงคา
พ่อลูกสามคนดั้นด้นไพร	ติดตามทรามวัยขนิษฐา
ยังรู้บ้างหรือนางสาลิกา	เมตตาจงบอกให้แจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พันปี	เรารู้คดีจะบอกให้
นางไปทางนี้จำชี้ไป	นานแล้วก็ได้เจ็ดราตรี
นางร้องไห้สั่งเนื้อความไว้	แม้นเห็นท้าวไท้ลูกสองศรี
ให้เร่งติดตามจรลี	ภูมีจงเร่งติดตามไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎรู้แจ้งไม่สงสัย
..........................	แม้นไปได้พบนางกัลยา
จะสนองคุณเจ้าเป็นที่เลิศ	ค่อยอยู่ก่อนเถิดนางปักษา
อยู่เป็นผาสุกทุกเวลา	อวยพรปักษาแล้วคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	พระวสิษฐ์ฤๅษีอันเป็นใหญ่
อยู่ในแว่นแคว้นแดนไพร	สุริย์ใสพอค่ำย่ำเวลา
กองกูณฑ์พิธีระดมไฟ	จะให้เรืองฤทธิ์แรงแสงกล้า
ตั้งพรตตบะประสมยา	หลับตาอ่านเวทในกุฎี ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎเรืองศรี
เดินตัดลัดป่าพนาลี	สุริย์ศรีเลี้ยวลับพระเมรุไกร
จันทรส่องสว่างพ่างพื้น	ร่มรื่นเงียบสงัดทั้งป่าใหญ่
พาลูกเดินตามพนาลัย	เห็นแสงไฟสว่างข้างคีรี
ลูกเอ๋ยเตรียมตัวจงฉับไว	ดีร้ายแดนไตรของยักษี
มันจับแม่เจ้าไว้ไม่รู้ที	พระขึ้นศรศรีค่อยย่องมา
ให้ลูกถอดถือพระขรรค์ไชย	ท้าวไทสังเกตว่ายักษา
แม้นยักษ์พ่อจะฆ่าให้มรณา	ชิงเอามารดาของเจ้าไป
ว่าแล้วดำเนินเดินมา	แอบเงาชายป่าเข้าให้ใกล้
จึงเห็นดาวบสยศไกร	เถกิงกูณฑ์อยู่ในที่ศาลา ฯ
ฯ ๑๐ คำ เจรจา ฯ
๏ พ่อลูกก็ชวนกันเข้าไป	กราบไหว้บังคมเหนือเกศา
พระดาวบสจงทรงพระเมตตา	ข้าขออาศัยสักราตรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวสิษฐ์โคดมฤๅษี
จึงปราศรัยไถ่ถามด้วยปรานี	โฉมศรีจะไปแห่งใด
สามคนพ่อลูกองอาจมา	ในป่าระหงดงใหญ่
หรือเป็นกษัตริย์พรัดเมืองไกล	บอกให้รู้แจ้งแห่งคดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎบอกแจ้งเป็นถ้วนถี่
ข้าเสียสำเภาในวารี	พรัดกับเทวีที่คงคา
ข้าจึงพาลูกขึ้นฝั่งได้	รู้ข่าวทรามวัยเพราะปักษา
จึงมาพบองค์พระอัยกา	เมตตาจงโปรดปรานี ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระดาวบสรู้แจ้งแห่งโฉมศรี
หนทางยังไกลในพงพี	ต่อรุ่งพรุ่งนี้จึงคลาไคล
จัดแจงที่บรรณศาลา	ให้พระราชาอยู่อาศัย
หยุดพักหลับนอนสำราญใจ	ตามไปก็จะพบเป็นไรมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	พระทรงสังข์ประณตบทศรี
พระเข้าปรนนิบัติพัดวี	แล้วให้สองศรีเจ้านิทรา ฯ
ฯ ๒ คำ ตระ ฯ
๏ รุ่งแล้ว	พาสองลูกแก้วเสน่หา
ทั้งสามก็ชวนกันวันทา	กราบลาเจ้าตาจะคลาไคล
พระดาวบสค่อยอยู่จงดี	ครองกิจพิธีให้ผ่องใส
จะขอพรพระอาจารย์ชาญชัย	ทั้งสามจะได้เป็นมงคล
พระอาจารย์ช่วยพิจารณา	ข้าจะไปพนาวาไพรสณฑ์
ยังจะพบนิ่มน้องนิฤมล	จะไปตำบลหนทางใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวสิษฐ์ผู้มีอัชฌาศัย
ดูในทิพญาณทันใด	ก็รู้แจ้งใจในปัญญา
ตัวเจ้าจะได้คู่ครอง	แต่จะต้องรบพุ่งกับยักษา
แล้วจะพบเมียรักของราชา	ตามทิศบูรพาจงเร่งไป
กูจะให้แหวนน้อยใบหนึ่งนี้	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธีแปลงตัวได้
แม้นว่าจะนึกเป็นอันใด	จำแลงแปลงได้ทุกสิ่งอัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎชื่นชมหฤหรรษ์
รับแหวนแล้วกราบลงฉับพลัน	ทั้งสามอภิวันท์พระมุนี
แล้วทำประทักษิณสามรอบ	นบนอบกราบกรานพระฤๅษี
ยาตราออกมาจากกุฎี	ตามทิศมุนีให้ฤกษ์ไป ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ ตามมา	ในป่าระหงดงใหญ่
เทพเจ้าเมืองบนเข้าดลใจ	เข้าแดนภพไตรอสุรา
พลบค่ำย่ำเย็นลงอยู่ไรไร	ภูวไนยก็ลุถึงสวนขวา
ของพระบุตรีศรีโสภา	ลับตามารหมู่อสุรี
พาพระลูกยาเข้าอาศัย	สุมทุมพุ่มไม้ในสวนศรี
แต่พอลับหมู่อสุรี	ต่อรุ่งพรุ่งนี้จะคลาไคล ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ฯ
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	นางอรุณวดีศรีใส
เป็นบุตรท้าววิรุฬจักรฤทธิไกร	ชันษาเจ้าได้สิบห้าปี
จำเริญรุ่นสุนทรลักขณา	พักตราช้อยแช่มแจ่มศรี
อันองค์สมเด็จพระชนนี	เทวีสู่สวรรคาลัย
เมื่อจะได้คู่ครองของบังอร	ให้เดือดร้อนในจิตไม่ผ่องใส
เคยไปเล่นอุทยานใน	ที่สวนดอกไม้อย่างทุกที
จึงเรียกพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เราจะออกไปสวนศรี
พี่ไปสั่งนักเทศขันที	ให้เตรียมวอมณีจินดา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
เดินผาดนาดนวยออกมา	จากวังฉายาภิรมย์ใน
จึงสั่งขอเฝ้าเจ้ากรม	นักสนมสาวศรีน้อยใหญ่
พระบุตรีจะเสด็จออกไป	ให้จัดแจงไว้ในบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ ครั้นว่าจัดแจงได้พร้อมแล้ว	คลาดแคล้วมาทูลพระโฉมศรี
ได้พร้อมเสร็จแล้วพระเทวี	โฉมศรีจงทราบในพระทัย ฯ
ฯ ๒ คำ ชมตลาด ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณวดีศรีใส
สระสรงสนานสำราญใจ	เอาสุคนธ์ลูบไล้ละลายทา
ใส่นํ้ามันกุหลาบอาบกลิ่น	ให้ซาบสิ้นทุกเส้นเกศา
ผัดผ่องละอองพักตรา	กรีดกันเกศาบรรจงไร
ภูษาก้านแย่งพื้นดำ	เลิศล้ำไม่มีใครเปรียบได้
ทรงสไบตาดทองยองใย	เนาวรัตน์ตรัสไตรจินดา
ใส่สร้อยตาบประดับทับทรวงทรง	สอดพระธำมรงค์ทั้งซ้ายขวา
ทองหลามอร่ามรจนา	ทรงพาหุรัดตรัสไตร
ใส่ฉลองรัดเกล้าเพราเพริศ	ฉลุเลิศรักร้อยดอกไม้ไหว
ทรงเสร็จเสด็จคลาไคล	ขึ้นเฝ้าท้าวไทพระบิดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงจึงตั้งบังคม	ด้วยมโนภิรมย์หรรษา
จะขอลาสมเด็จพระบิดา	ไปชมสวนขวาสำราญใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญามารผ่านภพผู้เป็นใหญ่
ได้ฟังลูกน้อยกลอยใจ	จะลาไปเล่นสวนอุทยาน
เจ้าอย่าเล่นอยู่ให้ช้านัก	นงลักษณ์พ่อยอดสงสาร
จะไปเที่ยวเล่นให้สำราญ	สุริย์ฉานบ่ายคล้อยจงกลับมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณวดีเร่งหรรษา
จึงถวายบังคมทูลลา	พี่เลี้ยงซ้ายขวาห้อมล้อมไป ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ มาถึง	ลงจากวอทองอันผ่องใส
พร้อมทั้งนักสนมกรมใน	เที่ยวไปในสวนอุทยาน
พระทองลดเลี้ยวเที่ยวชมไม้	ตกกลาดดาษไปล้วนบุปผา
พิศดอกช่อแย้มผกา	จำปาลำดวนหอมยวนใจ
การะเกดกระดังงาสารภี	ซ่อนชู้มะลุลีบานไสว
สายหยุดพุดตานตระการใจ	ล้วนพรรณดอกไม้นานา
บ้างมาเล่นซ่อนเล่นไล่	อื้ออึงคะนึงไปในสวนขวา
ร้องลำขับโต้กันไปมา	ปรีดาภิรมย์ชื่นชมใจ ฯ
ฯ ๘ คำ เพลงฉิ่ง ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎพิสมัย
มองตามสุมทุมพุ่มไม้	แลไปเห็นโฉมพระบุตรี
เล่นอยู่กับฝูงนางใน	สายสุดสวาดิใจอาลัยพี่
ทรงโฉมแช่มช้อยร้อยมาลี	อยู่กลางสาวศรีกัลยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เห็นแล้ว	บอกสองลูกแก้วเสน่หา
เราจะซ่อนอยู่ฉะนี้มิลับตา	ยักษาตรวจตราระวังไว
พ่อจะจำแลงเป็นสาลิกา	กับสองลูกยาพิสมัย
ขึ้นอยู่บนพฤกษาให้พ้นภัย	เสกด้วยพระเวทศักดา
.................................	.................................
.................................	กลายเป็นสกุณาด้วยฤทธี
สามตัวพ่อลูกก็บินวน	จับบนกิ่งไม้ตรงโฉมศรี
พลอดเป็นภาษาสกุณี	หวังจะให้เทวีเจ้าชอบใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ลำ สาลิกา ฯ
๏ เจ้าสาลิกาแก้วพ่อ	ค่ำวันนี้หนอแก้วพ่อจะนอนไหน
ลูกนกนั้นเล่าก็ว่าไป	.....................
แม่เราหาไม่	ไหนไหนก็นอนเถิดรา
.................................	.................................
พ่อนกบอกลูกสองมา	ว่าพ่อจะหาแม่ให้ใหม่ครานี้
ลูกนกตอบพลันทันที	.................................
.................................	พ่อจะหาที่นี่เป็นเห็นชอบกล
พ่อนกร้องตอบบัดเดี๋ยวดล	พ่อเห็นจะเป็นผลแล้วลูกยา
.................................	ฝ่ายว่าลูกนกก็ร้องมา
อยากกล้วยหนักหนา	บิดาจะคิดประการใด
.................................	พ่อนกตอบลูกบัดใจ
ร้องขอลงไป	ใจบุญจะให้ทานกิน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมศรีมีจิตคิดถวิล
ฟังเสียงนกหลอดให้ยวนยิน	โฉมฉินพิศวาสจะขาดใจ
รู้พลอดดั่งคนรู้เจรจา	ชะรอยว่าพรัดตรงมาแต่ไหน
สุรเสียงไพเราะเพราะจับใจ	พิศวงหลงใหลด้วยสาลิกา
จึงสั่งสาวสรรกำนัลใน	ให้เอากล้วยไปให้เจ้าปักษา
ให้จัดของหวานใส่พานมา	ตามแต่สาลิกาจะขอบใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สาวที่รับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจัดของด้วยบัดใจ	สาวใช้ก็ยกเข้ามา
นวลนางพี่เลี้ยงร้องเรียกไป	พ่อจะกินอะไรเจ้าปักษา
ลงมากินเถิดเจ้าสาลิกา	ลงมาเร็วเร็วจากต้นไทร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุวรรณสาลิกาเสียงใส
ร้องตอบสาวศรีไปทันใจ	จะเอากล้วยมาให้กูไม่เอา
กูเป็นนกท้าวนกพญา	ไม่สมควรจะลงมาหาเจ้า
ถ้าแม้นโฉมยงนงเยาว์	นั้นแหละตัวเราจะลงไป ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณวดีศรีใส
โฉมนางเสด็จเข้าไป	ทรามวัยร้องเรียกเจ้าสาลิกา
โอ้เจ้าขุนทองของแม่เอ๋ย	ทรามเชยจงบินลงมาหา
กล้วยอ้อยของกินเราเอามา	เจ้าปรารถนากินสิ่งไร
อยู่ด้วยกันเถิดเจ้าสาลิกา	แม่จะหากรงทองอันผ่องใส
ลงมาเถิดพ่อมาเจ้ายาใจ	แม่จะเลี้ยงเจ้าไว้ทั้งสามตัว ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้ยิน	สาลิกาก็ยิ้มแย้มหัว
ทำดั่งจะโผเข้าจับตัว	ร้องหัวแล้วพลอดเป็นคำใน
มั่นคงแล้วหรือจะเลี้ยงกัน	จอมขวัญยังจะจำคำสั่งได้
ลวงล่อแต่พอให้ลงไป	แล้วจะไม่เหมือนดั่งวาจา
ข้าคิดรักตัวกลัวภัย	ด้วยทรามวัยเป็นเชื้อยักษา
ขัดใจแล้วจะฆ่าให้มรณา	แม้นให้สัจจาจะลงไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังปักษี	เทวีจะรู้กลก็หาไม่
น้อยหรือถ้อยคำน่าเจ็บใจ	ช่างรู้กลอะไรพ้นปัญญา
จึงว่าดูราเจ้าขุนทอง	คำของเราสัจจะไม่มุสา
แม่จะเลี้ยงเจ้าไว้โดยสัจจา	หรือจะหนีลงมาก็ตามใจ ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ จึงสั่งมหาเสนา	ขึ้นคล้องสาลิกาให้จงได้
แม้นได้สามตัวพ่อลูกไซร้	เราจะให้ประทานรางวัล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งขมีขมัน
หาบ่วงหาข่ายได้ครบครัน	ชวนกันขึ้นคล้องสกุณา ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงพระสุวรรณปักษา
ตรัสสั่งทั้งสองพระลูกยา	ให้เสนาเขาคล้องเอาตัวไป
แล้วทำเป็นเชิงมิใคร่จะบิน	ปักษินให้คล้องเอาตัวได้
ค่อยค่อยโลดโจนไม่บินไป	อยู่บนกิ่งไม้ชม้อยตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีปีนขึ้นบนพฤกษา
ได้ทีคล้องพลันมิทันช้า	จับได้สาลิกาบัดเดี๋ยวใจ ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ จึงพาเจ้านกนั้นเข้ามา	ถวายนางกัลยาไม่ช้าได้
โฉมนางชื่นชมภิรมย์ใจ	รับเอานกไว้ด้วยยินดี
ทั้งลูกนกน้อยก็ได้มา	แม่จะหากรงทองอย่าหมองศรี
สั่งให้รางวัลแก่เสนี	ให้มีบำเหน็จผู้ได้มา ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณวดีเสน่หา
เย็นรอนอ่อนแสงพระสุริยา	กัลยาจะกลับเข้าวังใน
พานกสาลิกาขึ้นวอทอง	ปิดป้องกำบังพระสุริย์ใส
พร้อมพรั่งนักสนมกรมใน	ตามเสด็จทรามวัยเข้าพารา ฯ
ฯ ๔ คำ เสมอ ฯ
นางอรุณวดีนำนกสาลิกาทั้งสามตัวเข้าไปเลี้ยงในวัง เมื่อเข้าไปอยู่ในวังแล้วพระพิไชยมงกุฎแปลงกายเป็นคน ได้นางอรุณวดีเป็นชายา และเกิดการสู้รบกับท้าววิรุฬจักร ห้าววิรุฬจักรพลาดพลั้งถูกศรสิ้นชีวิต
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎนาถา
เห็นองค์สมเด็จพระมารดา	จึงยอกรวันทานางเทวี
แล้วทูลว่าอย่าไห้อาลัยนัก	หน่อยจักประชวรไม่ควรที่
ลูกไม่หมายว่าแม่ของเทวี	ลูกนึกว่าชนนีของลูกยา
อันองค์อสุรีที่ม้วยมิด	ลูกก็ผิดเธอก็พลั้งจึงสังขาร์
ลูกงอนง้อขอรักสมัครสมา	ท้าวยิ่งถือโทษาคิดฆ่าตี
เหลือทนพ้นที่จะอดกลั้น	จึงหยิบศรกรกันท้าวยักษี
เผอิญเคราะห์จำเพาะถูกภูมี	ถึงที่ชีวาตม์ขาดชะตา
จงคิดปลงส่งสการเถิดผ่านเกล้า	อย่าสร้อยเศร้าอาลัยให้นักหนา
เกิดกรรมจะสนองลูกสองรา	พระมารดายกโทษได้โปรดปราน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพญากำสรดน่าสงสาร
เห็นลูกเขยมาประณตบทมาลย์	นงคราญรับคมประนมกร
พิศวงทรงบางร่างรัด	งามทัดอรุณดวงสมร
ท่วงทีกิริยาว่าวอน	โอนอ่อนเอาใจไม่หยาบคาย
ที่วิโยคโศกเศร้าถึงสามี	เทวีค่อยเบาบรรเทาหาย
จึงตรัสกับลูกเขยภิเปรยปราย	ไม่ควรขุ่นวุ่นวายถึงเพียงนี้
จริงแล้วหนอเพราะเพื่ออกุศล	เข้าดลใจจอมจักรท้าวยักษี
แม่ไม่ถือโทษาอย่าราคี	เหตุทั้งนี้ก็กรรมได้ทำมา
แล้วว่ากับบุตรีศรีสมร	ไม่ห้ามปรามบิดรชังน้ำหน้า
จนวุ่นวายตายเปล่าไม่เข้ายา	อายเขาหรือว่าเจ้าไม่อาย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังมารดา	กัลยาประหวั่นขวัญหาย
กราบทูลรำพันบรรยาย	เธอวางวายสำหรับลูกอัประมาณ
ลูกห้ามท้าวไทก็ไม่โปรด	คาดโทษกริ้วตรัสประหัตประหาร
ลูกทำชั่วกลัวตัวจะวายปราณ	เหมือนพาลฆ่าพ่อให้มรณา
มาตุรงค์ทรงขรรค์นี้ฟันฟาด	ถึงเศียรขาดก็ควรกับโทษา
อยู่ก็อายไม่วายคำนินทา	กัลยาทูลพลางทางโศกี ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรวอนปลอบลูกสาว
แต่แม่ห้ามยังไม่ฟังเลยครั้งนี้	หรือจะฟังเทวีเจ้าห้ามปราม
จะโทษอื่นโทษไกลไม่เป็นผล	เพราะพระชนม์เธอสิ้นอวสาน
แล้วหันหน้าว่ากับพระภูบาล	พ่อเป็นภารธุระด้วยช่วยจัดแจง ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์บดินทร์ทูลแถลง
ราชการมารดาอย่าระแวง	ทุกตำแหน่งจะให้เสร็จสำเร็จการ
ทูลพลางทางจับศรสาตร์	อภิวาทตั้งจิตพิษฐาน
ยืนแยงแผลงโดยคัคนานต์	ไปพิมานเนรมิตวิสสุกรรม์ ฯ
ฯ ๔ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ ตกลงตรงสุวรรณมิทันช้า	เสียงสะท้อนฟากฟ้าโกลาลั่น
ทุกองค์เทวฤทธิ์ปิดพระกรรณ	องค์ก็สั่นไม่เป็นสมปฤๅดี ฯ
ฯ ๒ คำ ยานี ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรมเรืองศรี
แลเห็นศรสิทธิ์ฤทธี	ภูมิหยิบทอดทัศนา
ศรทรงขององค์สังข์ศิลป์ไชย	มอบให้กับพระโอรสา
จะมีเหตุเภทภัยในโลกา	เทวาส่องเนตรสังเกตไป
แจ้งว่าพระไชยสุริย์วงศ์	ใช้ศรมาเชิญองค์เป็นการใหญ่
ให้ทำเมรุยักษีที่บรรลัย	จะต้องไปให้ทันท่วงที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ แล้วจัดแจงแต่งองค์ทรงเครื่อง	อร่ามเรืองจำรัสรัศมี
กรกุมมหาจินดาดี	ถือหางมยุรีระเห็จไป ฯ
ฯ ๒ คำ กลม ฯ
๏ ครั้นถึงจึงนั่งร่วมอาสน์	เทวราชกล่าวความถามไถ่
ใช้ศรไปหามาทำไม	ท่านประสงค์สิ่งไรเร่งบอกมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
บอกพระวิษณุกรรมมิทันช้า	เชิญมาโปรดช่วยอำนวยการ
ครั้นจะกะเกณฑ์ทำเมรุใหญ่	ก็ลำบากบ่าวไพร่ในไพรสาณฑ์
พ่อนางโฉมฉายนั้นวายปราณ	เห็นแก่เยาวมาลย์ก่อนคราวนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญสำรวลสรวลศรี
มันต้องอย่างนั้นแหละพันปี	ชั่วดีขุนยักษ์ศักดิ์พ่อตา
ถึงไม่รักหากเห็นกับลูกสาว	จริงนะท้าวเรื่องบุราณการอาสา
นี่หากเหิมเริ่มรักกัลยา	ต้องเอาหน้าประกวดอวดแม่ยาย
ตรัสพลางทางเสด็จโยนแก้ว	แสงสว่างพร่างแพร้วเฉิดฉาย
นึกเอาเมรุสุวรรณพรรณราย	แพรวพรายบนยอดคีรีศรี ฯ
ฯ ๖ คำ ตระ ฯ
๏ เกิดเป็นพระเมรุมรฑป	สารพันครันครบต่างสี
ตรีมุขช่อฟ้าบราลี	เมรุทิศตั้งที่ประจำทิศ
สำซ่างวางสวดธรรมขันธ์	ราชวัติฉัตรชั้นไพจิตร
ประทีปตั้งจังหวะชวลิต	รอกติดระย้าแก้วแววระยับ
รูปสัตว์ตั้งถัดพานผ้าไตร	สังเค็ดใส่ใช้ฐานตั้งอันดับ
มีโรงเลี้ยงคาวหวานประทานทรัพย์	พลับพลาศรีที่ประทับข้างหน้าใน
ช่องระทากำมพฤกษ์ก็มีครบ	ไม่ใคร่จบท้าวนึกรำลึกใส่
โรงหวานคาวของเคียงเรียงกันไป	เสร็จดังเทพไทจินตนา ฯ
ฯ ๘ คำ เจรจา ฯ
๏ จึงตรัสกับโฉมยงพระทรงศักดิ์	เมรุนี้งามหนักเกินรักษา
แล้วลากษัตริย์ขัตติยา	เหาะไปฟากฟ้าด้วยฤทธี ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ตรัสสั่งยักษาธิบดี	ให้เชิญศพอสุรีขึ้นเมรุทอง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมประนมสนอง
ออกมาตราตรวจทุกหมวดกอง	เลือกรองพลไพร่ไล่จัดกัน
บ้างเทียบรถคอยประทับรับโกศ	บ้างก็โจษทุ่มเถียงกันเสียงสั่น
เกณฑ์ให้ใส่ลอมพอกบอกทั่วกัน	ยกสุวรรณยานุมาศมาลาดปู
จัดพระญาติของยักษ์ชักพระศพ	แต่งเครื่องครบเปล่งปลั่งอยู่ทั้งคู่
ไปนิมนต์สิทธาขรัวตาครู	ที่ท่านรู้เชี่ยวชาญอ่านพระธรรม์
เชิดโกศอำไพใส่รถแก้ว	ขนัดแถวนางห้ามตามโศกศัลย์
กลองตีปี่แจ้วเยือกแก้วกรรณ	สังข์แตรแซ่สนั่นเข้าเมรุทอง ฯ
ฯ ๘ คำ นางหงส์ ฯ
๏ ยกโกศวางมหาเบญจามาศ	โอภาสรังสีไม่มีสอง
นางร้องไห้ครวญคร่ำทำเป็นร้อง	เสียงโพธิ์แก้วโพธิ์ทองพร้อมพร้อมกัน ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ ฝ่ายพวกหุ่นงิ้วละครโขน	ก็ตั้งท่าท้าตะโพนกลองรัวลั่น
มาดหมายเขม้นเล่นประชัน	เสียงครื้นครั่นสนุกทุกโรงงาน
ยามเย็นเทวดาปาทานทิ้ง	บ้างช่วงชิงล้มลุกพลุกพล่าน
เพลาค่ำกลองฟังก้องกังวาน	พวกคนพาลเมาเหล้าวิ่งราวกัน ฯ
ฯ ๔ คำ กราว ฯ
๏ มีงานเบ็ดเสร็จเจ็ดราตรี	พระภูมีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงตรัสกับกัลยาวิลาวัณย์	จะปลงศพกุมภัณฑ์เวลานี้
บรรดาสาวสรรกำนัลใน	เสนาน้อยใหญ่ของยักษี
ญาติวงศ์พงศาบรรดามี	จงจัดแจงอัคคีให้พร้อมไว้
พระองค์ทรงประทีปบุปผา	ขอสมาแล้วพระองค์ประจงใส่
มารดากัลยาพวกหน้าใน	ก็จุดไฟรุ่งโรจน์โชตนา ฯ
ฯ ๖ คำ ปี่กลอง ฯ
๏ เสร็จงานการศพยักษี	สามกษัตริย์เปรมปรีดิ์เป็นหนักหนา
ตรัสสั่งมหาเสนา	เร่งตรวจตราตัวเราจะเข้าเมือง
สามองค์เสร็จทรงเครื่องประดับ	แวววับเปล่งปลั่งมลังเหลือง
ชวนฝูงกำนัลนางย่างเยื้อง	ทรงรถเรืองจำรัสชัชวาล
ช้างม้าร่าเริงบันเทิงเสียง	สำเนียงรี้พลทวยหาญ
โกฏิแสนแน่นพงดงดาน	คืนเข้าสถานพระพารา ฯ
ฯ ๖ คำ กราว ฯ
๏ ครั้นถึงจึงประทับรถทรง	พร้อมฝูงอนงค์ซ้ายขวา
ต่างองค์ลีลาศยาตรา	ไปยังปรางค์ปราพรรณราย ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎสุริย์วงศ์ฦๅสาย
ทั้งสองกุมารสำราญกาย	ค่อยสบายยินดีปรีดา
อาทิตย์อัสดงลงลับไม้	ชวนโฉมทรามวัยขนิษฐา
กับสองลูกรักร่วมชีวา	สู่ที่ไสยาในราตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ตระ ฯ
๖
๏ ครั้นรุ่งสางสว่างพระเวหน	พนักงานเครื่องต้นหุงปิ้งจี่
ต้มแกงพะแนงของดีดี	ผัดหมูฉู่ฉี่ทอดหมี่มัน ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองเป็นไพร่ใช้ที่นั่น
รู้ว่าอสุรินสิ้นชีวัน	จอมขวัญยินดีปรีดา
ว่ามนุษย์สามองค์ทรงฤทธิ์	มาสังหารผลาญชีวิตยักษา
หรือพระทรงสวัสดิ์ภัสดา	ให้กระเหม่นนัยนานิฤมล
ทำไฉนจะแจ้งแห่งคดี	จะตกร้ายกี่ทีดีกี่หน
คิดพลางทางกล่าวด้วยเล่ห์กล	ฉันเป็นคนพึ่งบุญรู้คุณนาย
เครื่องอานครั้งนี้ไม่เหมือนก่อน	เผ็ดร้อนเค็มมากยากใจหาย
ยักษาเสพสุราไม่เว้นวาย	ถึงเผ็ดร้อนผ่อนสบายชอบพระทัย
นี่ท้าวเธอเป็นมนุษย์สุดจะยาก	เปรี้ยวมากหวานมากจึงจะได้
ข้าเคยทำเครื่องอานการข้างใน	เข้าใจคาวหวานชำนาญเคย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายครัวว่ากลัวจริงจริงเหวย
เครื่องมนุษย์นี่ไม่เข้าใจเลย	ชาวเราเอ๋ยเสียหลังแล้วครั้งนี้
จึงหันหน้าว่ากับพิกุลทอง	อย่างไรน้องกรุณาเมตตาพี่
เอ็นดูด้วยช่วยเทียบให้ที	สุดแท้แต่ดีอย่าอำพราง ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองสมจิตไม่คิดหมาง
จัดแจงโต๊ะเตียบแล้วเทียบวาง	พิกุลทองของนางติดมือไว้
พอนายครัวนั้นไม่ทันดู	โฉมตรูเหน็บแนบแอบใส่
ไกล่เกลี่ยเสียพลันทันใด	ในจานยำใหญ่เป็นสำคัญ
รีบเร่งเร็วรัดตีบัตรตรา	พวกเชิญเข้ามาขมีขมัน
พอเชิญเครื่องไปนัคราไม่ช้าพลัน	ขึ้นเฝ้าทรงธรรม์พระราชา ฯ
ฯ ๖ คำ ชุบ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงตั้งยังสถาน	พวกนางพนักงานรับเปิดฝา
ทูลเชิญสามกษัตริย์ขัตติยา	ให้เสวยโภชนากระยาหาร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมวังฟังแจ้งแถลงสาร
ชวนสองพระราชกุมาร	เสวยโภชนาหารสำราญรมย์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ คำนึงถึงอุ่นเรือนเจ้าเพื่อนยาก	กำจัดจากปางใดจะได้สม
ได้แต่สองลูกยามาไว้ชม	พระปรารมภ์คิดถึงตะลึงตะไล
ลืมเคี้ยวโภชนาสาลี	เคี้ยวโน่นเคี้ยวนี่หาโปรดไม่
หอเห็นดอกพิกุลฉุนพระทัย	สงสัยหยิบทอดทัศนา ฯ
ฯ ๔ คำ ร่าย ฯ
๏ จำได้ว่าของพระน้องแก้ว	ผ่องแผ้วโสมนัสหรรษา
ล้างพระหัตถ์แล้วตรัสถามลูกยา	เจ้าว่าพิกุลทองนี่ของใคร
ช่างทองมือไหนที่ใต้ฟ้า	ทำเทียมเห็นว่าหาเหมือนไม่
เจ้าจงดูแลให้แน่ใจ	ที่ไหนใครเป็นเช่นมารดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองโอรสบังคมก้มเกศา
ต่างองค์ทรงพิจารณา	จริงแท้แม่ข้าอยู่เมืองนี้
พระพี่หยิบขึ้นทูลเกศา	พระน้องชิงเอามาทูนเกศี
สององค์ต่างทรงโศกี	พระพี่กอดน้องร้องร่ำไร ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎศรี
ปลอบสองลูกยาอย่าอึงไป	ยังไม่ตระหนักประจักษ์ความ
แล้วทำกริ้วกราดประภาษไป	เวรนี้เวรใครจงไปถาม
ไม่นิจพิศดูทำวู่วาม	เพิกเฉยเลยตามอำเภอใจ
พิกุลทองของใครตกในเครื่อง	ไม่รู้ข่าวราวเรื่องเป็นไฉน
สองพระลูกยาโศกาลัย	เร่งไปเอาตัวแม่ครัวมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงกำนัลตกใจเป็นนักหนา
รับสั่งแล้วพลันมิทันช้า	ชิงกันขึ้นหน้ารีบคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงบอกกับยายนายเครื่อง	จอมกษัตริย์ขัดเคืองเป็นข้อใหญ่
เหตุด้วยพิกุลทองของใคร	ใส่ไว้ไม่พิจารณา
จนพระโอรสยศไกร	โศกาลัยแค้นขัดมนัสา
พระองค์ท้าวทรงพระโกรธา	ให้รีบหาตัวไปจะไล่เลียง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกเครื่องงกงันช่วยกันเถียง
นางมนุษย์มาใหม่เข้าใกล้เคียง	บ่ายเบี่ยงลวงหลอกบอกอุบาย
เขาว่าตัวเขาเป็นชาวเครื่อง	ยักเยื้องออกตัวไม่กลัวหวาย
ข้าเบาจิตผิดไปแล้วคุณนาย	ถึงวอดวายไม่วางนางคนนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองรับว่าข้าใหม่นี้
เคราะห์กรรมแล้วจะทำกระไรมี	น้องไม่ขัดพี่อย่าเป็นทุกข์
นางทำสำออยอ้อยอิ่ง	น้ำใสใจจริงเกษมสุข
ทำบ่นบ้าว่าเคราะห์จำเพาะยุค	แล้วนางลุกจัดแจงตะแบงมาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวสรรบ่นว่าน่าสงสาร
รีบหาเทวีตะลีตะลาน	กับนายครัวตัวการขึ้นเฝ้าพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ถึงหน้าพระที่นั่งแล้วยั้งหยุด	พอสองราชบุตรรังสรรค์
แลเห็นมารดาขึ้นมาพลัน	พากันลงจากแท่นมณี
สององค์ตรงเข้ากอดบาท	เจียนจะสิ้นชีวาตม์ทั้งสองศรี
ไม่ทันตรัสอัดอั้นอินทรีย์	วิสัญญีนิ่งแน่แดดาล ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองโฉมยงสุดสงสาร
สำคัญว่าโฉมฉายทำลายปราณ	กอดกุมารซอนซบสลบไป ฯ
ฯ ๒ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เห็นองค์ขนิษฐาพิราลัย	สองสายใจโอรสปลดปลง
เปรียบดังพญานาคราช	มาพิฆาตพ่นพิษให้ผุยผง
โจนจากที่นั่งบัลลังก์ทรง	กอดกษัตริย์สามองค์วิสัญญี ฯ
ฯ ๔ คำ โอด ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลนางพวกเหล่าสาวศรี
เห็นกษัตริย์ที่องค์ทรงโศกี	สิ้นสมประดีสลบไป
ต่างคนตระหนกอกสั่น	เข้านวดฟั้นผันแปรแก้ไข
ยื่นสุคนธ์ปนปรุงจรุงใจ	ชโลมให้ที่กษัตริย์ขัตติยา ฯ
ฯ ๔ คำ สาธุการ ฯ
๏ รวยรินกลิ่นกลั่นคันธรส	ดอกไม้สดซึมซาบอาบนาสา
สี่กษัตริย์ชุ่มชื้นฟื้นวิญญาณ์	ผ่านฟ้าตรัสถามนางทรามวัย
เนื้อนวลร่วมวันขวัญข้าวพี่	พี่คว้าหาโฉมศรีหาพบไม่
ได้แต่สองลูกน้อยกลอยฤทัย	ค้นหายาใจในนัที
ไปถึงท่าได้ผ้าสไบน้อง	พี่ร่ำร้องเรียกหานางโฉมศรี
ตามรอยพิกุลมาในวารี	พอสูญที่ต้นไทรใจรอนรอน
สาลิกาบอกความรีบตามติด	เอาชีวิตแลกรักต้องสมร
พบฤๅษีเฒ่าชี้หนทางจร	จนรบรอนยักษ์ตายได้ธิดา
พี่สงสัยใครช่วยเจ้าขึ้นฝั่ง	......... สงสัยเป็นนักหนา
เห็นจะสิ้นเคราะห์กรรมที่ทำมา	ขวัญเอ๋ยขวัญกัลยาอย่าตกไกล ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังตรัส	ศรีสวัสดิ์ทูลพลางทางร่ำไห้
คว้าลูกสององค์กับทรงไชย	พอคลื่นใหญ่โยนมาคว้าไม่ทัน
เจ็ดราตรีอยู่ที่ชเลกว้าง	เผอิญนางเมขลามาถึงนั่น
อุ้มมาถึงท่าด้วยฉับพลัน	เมียด้นดั้นโหยหาพระสามี
ยักษาไปพาเมียมาไว้	จะตั้งให้เป็นเอกมเหสี
ไม่ยอมยักษ์ยักษ์ฟันลงทันที	บุญมีไม่ม้วยด้วยมือมาร
โกรธาสั่งข้าเป็นวิเสท	แสนสมเพชเมียนักมันหักหาญ
จะตายวันพันหนสู้ทนทาน	ทูลพลางนงคราญก็โศกา ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ เจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดเสน่หา
ทั้งนี้บุญกรรมได้ทำมา	เหมือนเทวาต้นร้ายปลายดี
จงหักโศกเถิดเจ้ายากเท่านั้น	จะนับวันปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แล้วตรัสสั่งชาวคลังไปทันที	จัดเครื่องทรงส่งศรีภูษามา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ครัวนางคลังในเสนอหน้า
กราบกรานแล้วคลานออกมา	จัดหาเครื่องต้นเครื่องทรง ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ ใส่พานคลานเข่าเข้ามาตั้ง	พร้อมทั้งพนักงานนํ้าสรง
ต่างคนรีบรัดจัดประจง	เชิญเสด็จโฉมยงสรงวารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองเยาวยอดนารีศรี
เสด็จเข้าที่สรงชลธี	พร้อมเหล่าสาวศรีกำนัลใน ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ นั่งเหนือแท่นทองรองสรง	บุษบงกระเซ็นเย็นใส
หยัดย้อยฝอยฟุ้งจรุงใจ	กลิ่นบุปผามาลัยตรลบกาย
สาวสกรรจ์สันทัดเข้าขัดสี	พระฉวีเปล่งเหมือนกับเดือนฉาย
ทรงสุคนธ์ปนทองละอองอาย	ทั้งคันฉ่องส่องพระฉายผัดพักตรา
ทรงภูษากรวยชายเขียนลายมาศ	เข็มขัดคาดรัดองค์ทรงภูษา
ทรงสไบซ้ำซ้ำธรรมดา	ธำมรงค์วงราคาค่าบุรี
หยิบมงกุฎจัดนวมจะสวมทรง	คิดอายฝูงอนงค์นางสาวศรี
เขาจะว่าปล่อยแก่แน่กระนี้	แล้วเทวีทรงรัดเกล้าเนาวรัตน์
ข้าหลวงน้อยน้อยคอยอยู่งาน	รำเพยพานเหื่อแห้งแป้งผัด
พวกเอาหน้านั่งเบียดคอยเยียดยัด	ศรีสวัสดิ์นวยนาดยาตรา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฉุยฉาย ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	สามีธิราชนาถา
สวมสอดกอดสองพระลูกยา	จุมพิตปรางปราด้วยยินดี ฯ
ฯ ๒ คำ ชมโฉม ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
พิศโฉมแก้วกัลยาณี	ถึงทั้งมีลูกเต้ายังเพราพริ้ง
งามศักดิ์งามทรงดังวงวาด	วาจามารยาทสมเป็นหญิง
พูดเป็นดอกพิกุลมีบุญจริง	เกศายิ่งหอมหวนชวนชื่นใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ร่าย ฯ
๏ ชมพลางทางสั่งสาวศรี	บอกอรุณวดีพิสมัย
ให้นางกัลยามาไวไว	จะรู้จักกับนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวสรรประณตบทศรี
รับสั่งแล้วพลันทันที	จรลีไปปรางค์ปราสาทไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ชุบ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลกัลยา	ว่าผ่านฟ้าบำรุงกรุงใหญ่
ใช้ข้ามาทูลพระทรามวัย	ให้เสด็จขึ้นไปเพลานี้
นางที่พระบิดาเก็บมาได้	ใช่อื่นคือองค์มเหสี
เป็นแม่สองกุมารชาญฤทธี	เห็นจะให้เทวีไปบังคม ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมอรุณนารินปิ่นสนม
ฟังความหวามไหวพระทัยตรม	ดังหนามยอกตอกระบมในอุรา
จึงปรึกษาหารือพระพี่เลี้ยง	ครั้งนี้น้องเพียงจะคลั่งเป็นบ้า
บัดนี้สมเด็จพระภัสดา	รับสั่งให้หาน้องขึ้นไป
จะให้น้องคมคัลท่านเมียหลวง	จะหาญหักหนักหน่วงก็ไม่ได้
นางที่บิดาเอามาไว้	ให้ไหว้ดีหรือมิไหว้นะพี่อา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงบังคมก้มเกศา
ยุแยงแกล้งบอนเจรจา	แม่จะวันทาไม่ควรที่
เป็นคนหัวพลัดจากจรมา	ต่ำช้าสารพัดจะบัดสี
บ้านเมืองของเราเจ้าเทวี	นางนี้ทรพลคนเชลย
ยกขึ้นน่าชังตั้งเป็นใหญ่	กลับให้แม่ไหว้กรรมกรรมเอ๋ย
ผู้ดีเป็นไพร่พี่ไม่เคย	แม่ทรามเชยอย่าไหว้อายกำนัล ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ ได้ฟัง	ช่างขัดแค้นแสนศัลย์
จะเป็นไรก็เป็นได้เล่นกัน	ไม่เมตตาฆ่าฟันก้มหน้าตาย
ตรัสพลางแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองพริ้งเพริศเฉิดฉาย
เสด็จจากปรางค์สุวรรณพรรณราย	ข้าหลวงทั้งหลายก็ตามมา ฯ
ฯ ๔ คำ เพลง ฯ
๏ มาถึงมณเฑียรวิเชียรรัตน์	นางกษัตริย์เลียบแลขวา
แล้วบังคมสมเด็จพระภัสดา	แกล้งทำขึ้งปึ่งชาไม่พาที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎโฉมศรี
เห็นนางอรุณวดี	ท่วงทีขึงขังปั้นปึ่งนัก
ตรัสเรียกร้อยชั่งมานั่งนี่	ธุระมีจะแถลงแจ้งประจักษ์
ที่ให้หาโฉมยงนงลักษณ์	มารู้จักกับเจ้าพิกุลทอง
ขวัญข้าวเจ้าตกอยู่เมืองนี้	บุญพี่มาพบสบสนอง
ขอเชิญทรามสงวนนวลละออง	จงปรองดองวันทาเทวี
ผัวจะได้สบายไปภายหน้า	แก้วตาเป็นน้องนั้นเป็นพี่
เหมือนทรามวัยให้สุขกับสามี	อย่ากังขาราคีไม่ต้องการ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณแค้นหนักทูลหักหาญ
ตรัสมานี้ต้องคลองบุราณ	แต่รำคาญข้องในนํ้าใจเมีย
แม้นพระองค์ได้นางมาทางอื่น	เมียแสนชื่นกราบไหว้ก็ไม่เสีย
อันนางใช้ครัวเห็นปัวเปีย	ยกเมียให้วันทาระอาพักตร์
เมื่อพระองค์ไม่ทรงเมตตา	จะฆ่าตีชีวาให้ประจักษ์
รักตัวกลับชั่วลงเพราะรัก	พระทรงศักดิ์ชุบเลี้ยงให้เที่ยงธรรม ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามีเคืองขัดอัดอั้น
จึงตรัสว่าขี้หึงพูดดึงดัน	ลูกกระษัตริย์เหมือนกันทำลืมตัว
บิดาไปพาเขามาไว้	กลับว่าข้ามาให้ใส่ความชั่ว
เจ้าพูดข่มเหงไม่เกรงกลัว	ทั้งนี้ก็เพราะตัวไม่มีบุญ
แล้วไปเถิดเจ้าเจ้าไม่ไหว้	พี่จะลาคลาไคลอย่าเคืองขุ่น
บุญน้อยกลอยใจไม่การุณย์	เจ้าหาจุลหาจักรศักดิ์สมกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเคืองขัดแค้นค้อนค่อนเสกสรร
อนิจจาทรงยศประชดประชัน	ตรัสไยอย่างนั้นพระภูมี
ถึงบิดาพามาได้ร่วมรัก	รู้ประจักษ์ทั้งปรางค์ปราสาทศรี
แต่หากนางทำชั่วตัวไม่ดี	จึงส่งไปไว้ที่หุงต้มแกง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองเจ็บชํ้าคำแสลง
จึงร้องว่าเจ้าอย่าตะแคะตะแคง	เสแสร้งมุสาพูดพาโล
ข้าได้เสียเป็นเมียพ่อเจ้าหรือ	นางคนถือจัดจ้านพาลโทโส
เดิมทีวิรุฬจักรยักษ์โกโร	มันเมาโมหะมากอยากเชยชม
ตั้งแต่ป่าจนมาถึงปราสาท	เฝ้าหมายมาดชมชิดสนิทสนม
เรามิได้ปรารถนาสมาคม	ขืนนิยมลูบคลำนั้นร่ำไป
แล้วไม่เหมือนเป็นซื่อสัตย์	เราบอกปัดไม่รักอย่าสงสัย
ข้าสัตย์ซื่อถือมั่นจนบรรลัย	ครั้นนางไปพักตร์ยักษ์กลับมา
แปลงเป็นมนุษย์เข้ามาเกี้ยว	แล้วโกรธเกรี้ยวว่าเรานี้ด่าว่า
กลับเป็นยักษ์ซัดพระขรรค์ฟันกายา	บุญของข้าพระขรรค์สะบั้นไป
การนี้สาวใช้ก็ได้เห็น	ถึงจะปิดมิดเม้นหาลับไม่
แล้วยักษ์ส่งนายครัวมอบตัวใช้	จริงอย่างไรนางงามถามมารดา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รักยมแค้นขัดสหัสา
ทูลองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	ลูกเจ็บอายขายหน้านักภูมี
เขาว่าแม่นี้ชั่วช้า	จะเอาหน้าไว้ไหนพระโฉมศรี
พระก็เป็นกษัตราเจ้าธานี	ภูมีไล่เลียงดูเป็นไร
ฤๅว่าพระฟังเล่นเห็นว่าเพราะ	ลูกไม่เห็นเหมาะที่ตรงไหน
ว่าพลางทางคว้าพระขรรค์ไชย	หมายใจจะฆ่านางอรุณ ฯ
ฯ ๖ คำ เชิด ฯ
๏ องค์พระบิดาเข้าคว้าได้	นี่อะไรกราดเกรี้ยวเฉียวฉุน
ราวกับฝอยติดไฟไหม้เป็นจุณ	ทำว้าวุ่นไม่งามเสียความเรา
แล้วตรัสถามพิกุลทองน้องเจ้าพี่	นางอรุณวดีเขาว่าเจ้า
นอกใจผัวชั่วจริงฤๅนงเยาว์	จะไม่ถามความเล่าเป็นชายทราม ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พิกุลทองทูลว่าหามิได้	เขากล่าวไว้ว่าชั่วตัวต้องถาม
ถ้าสืบสวนว่ากล่าวจะเบาความ	ขอทำตามสัตย์ซื่อพิสูจน์ตัว
เมียจะขอลุยไฟให้คนเห็น	จะไว้เช่นนารีดีฤๅชั่ว
แม้นซื่อตรงก็คงจะเป็นตัว	ถ้าลักเล่นเหนือผัวคงวายปราณ •ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงตรัสเสียงฉาดฉาน
เหวยพวกอำมาตย์ราชการ	อย่านิ่งนานกองไฟใส่ตรงนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับใส่เกศี
เรียกหาบ่าวไพร่ใช้ทันที	ขุดรางใส่อัคคีตรงชานพัก ฯ
ฯ ๒ คำ ยานี ฯ
๏ โดยกว้างสี่ศอกยาวแปดศอก	เอาไม้ตอกเสามุมหลุมละหลัก
สายสิญจน์ลงยันต์กันผียักษ์	ตั้งศาลอารักษ์สูงเพียงตา
นิมนต์สิทธาเข้ามานั่ง	อีกทั้งชีพราหมณ์ถ้วนหน้า
แล้วเชิญทรงกลดรจนา	ทั้งพระแสงปราบดาใส่พานทอง
ญาติวงศ์พงศาเสนายักษ์	ก็พร้อมพรักแน่นนั่งทั้งผอง
ถือพิพัฒน์สัจจาว่าแซ่ซ้อง	รักพวกพ้องไม่เท่าเจ้าแผ่นดิน ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยสุริย์วงศ์ทรงศิลป์
ตรัสกับกัลยายอดนาริน	จงลุยไฟให้สิ้นมลทินตัว
ยักษาเทวาในสถาน	จะได้เห็นเป็นพยานกันทั่วทั่ว
หรือเห็นไฟใจหวั่นประพรั่นกลัว	ถ้าไม่ชั่วเนื้อเย็นไม่เป็นไร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองผ่องพักตร์เพียงแขไข
ทูลลาพระองค์ทรงไชย	โลมลูกสายใจอย่าโศกา
แล้วนงคราญหยิบพานธูปเทียน	ประจงเจียนสิงสรรพ์พรรณบุปผา
ทูลเกล้าแล้วกล่าวด้วยวาจา	ขอเชิญเทวาทุกพิมาน
อีกองค์พระพิเนศพินาย	อิศวรนารายณ์ทุกสถาน
ถ้าข้าไม่ตรงต่อภูบาล	ขอให้ไฟไหม้ผลาญข้าม้วยมิด
แม้นข้าซื่อสัตย์ต่อสามี	ให้อัคคีเย็นรื่นชื่นจิต
เปรียบดังคงคาสุรามฤต	หายร้อนถอนพิษอย่าแผ้วพาน
คุณสองชนกมาปกเกล้า	ทั้งคุณท้าวภัสดากล้าหาญ
มาคุ้มครองป้องกันในสันดาน	นงคราญเกษมเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๑๐ คำ สาธุการ ฯ
๏ กราบลงที่ตรงเพลิงกล้า	เสนากระพือพัดถี่
โฉมยงก้าวลงในอัคคี	เย็นดังวารีทิพรส
กวักเรียกนางอรุณโฉมศรี	มาลุยเพลิงกับพี่ให้ปรากฏ
งามดังนางสวรรค์ชั้นโสฬส	ทอดกรอ่อนชดไปมา ฯ
ฯ ๙ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ คนดูเยียดยัดอัดแอ	ก็เซ็งแซ่สรรเสริญเป็นนักหนา
จริงแท้แน่นักประจักษ์ตา	มีบุญนักหนาพระเทวี
เทวารักขากำพูฉัตร	เทพทั่วจังหวัดราศี
โปรยทิพบุปผาสุมาลี	ดับแสงอัคคีทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ กระบองกัน ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมงกุฎรัศมีศรีใส
กับสองโอรสยศไกร	เข้าประคองทรามวัยจากอัคคี ฯ
ฯ ๒ คำ เสมอ ฯ
๏ นั่งเหนือปัจถรณ์อ่อนละมุน	ตรัสกับนางอรุณโฉมศรี
ตัวเจ้าจงเข้าลุยอัคคี	มารศรีเป็นคนต้นความ
เดิมเจ้าว่าเขาเป็นเมียพ่อ	ลวงล่อจ้วงจาบหยาบหยาม
เขาเถียงเจ้าว่าเขาไม่ผ่อนตาม	ลุยไฟไว้งามกับตาคน
ยักษาเทวาสาธุการ	โปรยทิพสุมาลย์เกลื่อนกล่น
ถึงทีแก้วตาแล้วหน้ามน	จะลือเลื่องเบื้องบนจบฟ้าดิน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	หันหน้าหันหลังนั่งผันผิน
คิดพลางกล่าวตอบพระภูมินทร์	เห็นสิ้นบริสุทธ์วิมุตความ
มิใช่เมียปักหน้าว่าเห็น	เขาพูดเล่นแซ่ไปเมียได้ถาม
ชายกับหญิงอยู่ด้วยกันมันไม่งาม	นั่นแหละตามผ่านฟ้าจะหารือ
จะให้น้องลุยไฟอย่างไรนั่น	ใครกล่าวชั่วตัวฉันกระนั้นหรือ
เจ้าข้าเอ๋ยเสริมส่งส่งกระพือ	จะเหยียบเมียไม่ให้หือขึ้นพ้นดิน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ นางงาม	กล่าวความปลิ้นปลอกออกตัวสิ้น
เสริมส่งใครเจ้าเฝ้าเล่นลิ้น	ดูหมิ่นไม่กลัวนางตัวดี
ตรัสพลางขยับจับไม้เรียว	หวดดังเขวียวเขวียวถูกโฉมศรี
นางกราดกรีดหวีดวิ่งเป็นสิงคลี	เถียงพลางทางหนีวนเวียน ฯ
ฯ ๔ คำ ศัพท์ไทย ฯ
๏ ปากกล้า	ใส่ความหนามเสี้ยน
แกล้งก่อล้อเลียน	พากเพียรแก่ตัว
ให้ไหว้ไม่ไหว้	ถือใจไม่กลัว
ปึ่งเอาเจ้าผัว	ใส่ชั่วเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อไรข้า	เอาชั่วใส่ใครกระนี้นี่
เจรจาพาที	ไม่มีสัจธรรม
เขาว่าทุกข์ใจ	จับไม้เรียวรัน
สิ้นชาติขาดกัน	แต่วันนี้ไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าโทโส	หันหน้ามาโต้หากลัวไม่
เป็นไรเป็นไป	ขาดไหนขาดกัน
เป็นเมียของข้า	กลับว่าอย่างนั้น
ภูมีตีรัน	แจ่มจันทร์รับรอง ฯ
ฯ ๔ คำ เชิด ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมอรุณขุ่นหมอง
ถูกโพยภัสดาน้ำตานอง	หนีพลางทางร้องเร่งคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ โอ้ ร่าย ฯ
๏ เดินพลางทางทรงกันแสงศัลย์	อายฝูงกำนัลน้อยใหญ่
อยู่ด้วยกันไม่ทันสักเท่าไร	มาต้องรับโพยภัยพระสามี
ดึงดื้อเพราะถือคำพี่เลี้ยง	จึงทุ่มเถียงกระเหนียดเสียดสี
ผัวว่าสิ่งไรไม่ไยดี	อันสตรีใครอย่าดูเยี่ยงเรา
ไม่เกรงผัวตัวต้องจรเป็นหม้าย	ถ้ากลัวอายรักนวลสงวนเขา
ต้องปล่อยปละละลดสู้อดเอา	อันหนึ่งเจ้าของผัวต้องกลัวเกรง
รู้สึกผิดคิดได้สิกายยับ	สำทับเขาเย้ยเยาะไม่เหมาะเหม็ง
จะโทษใครโทษใจของตัวเอง	ให้วังเวงเดินพลางทางโศกา ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปในห้อง	กอดเข่าเศร้าหมองบ่นบ้า
พี่เลี้ยงกำนัลนานา	ฟั้นยาทาทั่วทั้งอินทรีย์ ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณกำสรดกันแสงศรี
โอ้พระจอมอิศโรโมลี	สิ้นปรานีรักใคร่อาลัยแล้ว
น้องผิดนิดหน่อยหนึ่งเท่านั้น	ทรงธรรม์ขัดข้องไม่ผ่องแผ้ว
โบยตีกายาข้าเป็นแนว	พระทูลกระหม่อมแก้วพึ่งเห็นใจ
มีผัวหวังว่าจะหาสุข	กลับได้ทุกข์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
ร่ำพลางนางสลดระทดใจ	ทรามวัยข้อนทรวงเข้าโศกา ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ อยู่ไย	ไหนไหนไม่พ้นครหา
ตายเสียเถิดเกิดใหม่ให้ลับตา	ชาตินี้ข้าเป็นสตรีคนมีกรรม
พอลับตาพวกเหล่าสาวศรี	นางลุกจากแท่นที่พิไรร่ำ
หมกมุ่นขุ่นแค้นแสนระกำ	งามขำหาที่ผูกคอตาย ฯ
ฯ ๔ คำ เพลงฉิ่ง ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงประหวั่นขวัญหาย
เห็นนางทรามวัยไม่สบาย	ก็กวดชายตามดูอยู่ไกลไกล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณครวญคร่ำร่ำไห้
มาพ้นสาวสรรกำนัลใน	ทรามวัยจะปลงชนมา ฯ
ฯ ๒ คำ โอ้ ฯ
๏ นางจึงยอกรอ่อนเกศ	ทั่วไท้เทเวศร์ทุกแหล่งหล้า
อีกทั้งชนนีบิดา	ธรณีคงคาทั้งพระพาย
ข้าจะอาสัญในวันนี้	ขอเกิดพบภูมีเหมือนใจหมาย
เป็นคู่สร้างทุกชาติอย่าคลาดคลาย	อย่าหน่ายเสน่ห์น้องเป็นสองเมีย
ชายอื่นอย่าให้ข้าปฏิพัทธ์	จงกำจัดหลีกไปให้ไกลเสีย
ขอแต่ผ่านเกล้าอยู่เคล้าเคลีย	นางคิดเสียใจเศร้าเปล่าวิญญาณ์ ฯ
ฯ ๖ คำ โอด ฯ
๏ แข็งจิตคิดอายเสียดายชื่อ	อยู่หรือก็อายตายดีกว่า
เปลื้องสไบที่ทรงติดองค์มา	ผูกกิ่งมณฑาหน้าเกยทรง
สานรวดกวดชิดกระหมิดมั่น	ชายหนึ่งพันผูกศอนวลหง
หัตถ์ปล่อยห้อยโหนโยนองค์	หมายจะให้ปลดปลงพิราลัย ฯ
ฯ ๔ คำ เชิดฉิ่ง ฯ
๏ พี่เลี้ยงวางวิ่งชิงแก้	เซ็งแซ่กรีดกราดหวาดไหว
บ้างเป่ายาหาหมอวิ่งสอไป	บ้างคลาไคลไปทูลพระมารดา ฯ
ฯ ๒ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุนทรตบอกตกประหม่า
ตรัสเรียกกำนัลกัลยา	รีบมาปราสาทพระบุตรี ฯ
ฯ ๒ คำ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงจึงกอดพระธิดา	นางพญาตรัสสั่งอึงมี่
เรียกหมอนวดหมอยามาทันที	แก้ไขเทวีก็ฟื้นพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ รัว เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอรุณคร่ำครวญกำสรวลศัลย์
กราบบาทมารดาแล้วจาบัลย์	รำพันทูลสารพระมารดร ฯ
ฯ ๒ คำ โอ้ ฯ
๏ โอ้พระมารดาของลูกเอ๋ย	พระคุณเคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงสั่งสอน
ลูกทำชั่วใส่ตัวจึงเดือดร้อน	อยากม้วยมรณ์ให้ลับอัประมาณ
บัดนี้สมเด็จพระผ่านฟ้า	ตีข้าแกล้งตรัสประหัตประหาร
นางมนุษย์โรงครัวตัวโปรดปราน	เป็นแม่สองกุมารพระลูกอา
จะให้ลูกวันทาว่าเมียหลวง	ลูกทูลท้วงนางนี้เป็นขี้ข้า
พระภูมีตีลูกพระมารดา	จักแหล่นชีวาจะบรรลัย
ความอายจะตายเสียให้พ้น	อยู่ดูหน้าคนกระไรได้
สำหรับจะอัประมาณไป	ทรามวัยทอดองค์ทรงโศกา ฯ
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรกอดลูกเสน่หา
ตรัสว่าขวัญข้าวเจ้าแม่อา	อนิจกรรมกรรมทำผิดไป
ไม่ควรจะตายวายชีวิต	เห็นผิดเป็นชอบหาชอบไม่
ผัวว่าแก้วตาไม่ตามใจ	จะให้ไหว้ต้องไหว้อย่าดื้อดึง
อย่างไรเขาก็ไปเป็นเมียหลวง	เจ้าหนักหน่วงต่อล้อเป็นข้อหึง
มันจึงเกิดวุ่นวายได้อายอึง	ทุกวันพึ่งบุญใครเจ้าไม่คิด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังมารดา	กัลยารู้ตัวว่าตัวผิด
ฟังคำแม่สอนด้วยอ่อนฤทธิ์	เปลื้องปลิดโทโสหายโกรธา
จึงทูลว่าข้าคิดจะมอดม้วย	แต่ติดด้วยพระแม่แน่หนักหนา
ได้ห้ามปรามแล้วตามเถิดมารดา	ลูกเห็นจริงอย่างว่าทุกสิ่งอัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ชนนีรับมิ่งสิ่งขวัญ
พร่ำสอนธิดาวิลาวัณย์	ใช่จอมขวัญเจ้าเล็กเด็กเมื่อไร
อย่าเชื่อคนสาระวอนมันยอนยุ	หน่อยจะมุคิดอ่านทำการใหญ่
สิ่งนี้แม่ขอไม่พอใจ	มักเกิดภัยปัจจุบันเห็นทันตา ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิไชยมงกุฎนาถา
รู้ว่านางอรุณกัลยา	กลับไปปรางค์ปราผูกคอตาย
ที่กริ้วกราดมาดหมายก็หายคิด	กลับมีจิตจงรักสมัครหมาย
ขวนโฉมพิกุลทองสองลูกชาย	ไปเยี่ยมนางโฉมฉายดูเทวี
จะได้รู้กิจจาอัชฌาสัย	เห็นด้วยกันรึไม่นางโฉมศรี
หรือนางทรามวัยไม่ไยดี	ตัวพี่ไม่ขัดอัชฌา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังตรัส	ศรีสวัสดิ์โอนอ่อนผ่อนหา
เมียไม่ขืนขัดพระอัชฌา	เชิญเสด็จผ่านฟ้ารีบคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงยิ้มแย่มแจ่มใส
เสด็จจากปรางค์มาศปราสาทไชย	ฝูงนางในเหลือหลามตามภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ เพลง ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเห็นพระมารดา	พร้อมหน้าทั้งเหล่าสาวศรี
ชวนองค์พระอัครเทวี	กับลูกสองศรีเข้าวันทา
ตรัสว่าเนื้อเย็นเป็นอย่างไร	จะบรรลัยลิบลับดับสังขาร์
ตัวผิดไม่พิจารณา	กลับมาฆ่าตัวไม่กลัวกรรม
พระมารดาอย่าเข้าข้างไหน	ปรึกษาว่าไปตามข้อขำ
ให้ไหว้เมียหลวงกับท้วงคำ	ว่าตกต่ำเป็นไพร่ไม่วันทา
ข้อหนี่งว่าเขาเป็นเมียพ่อ	จนติดต่อลุยไฟให้นักหนา
เขาลุยได้ไว้ชื่อจนลือชา	เทพไทไพร่ฟ้าสาธุการ
ครั้นลูกว่าจะให้ไปลุยบ้าง	ไม่รอรั้งขึ้นเสียงเถียงฉาน
อดไม่ได้ไล่ตีหนีลนลาน	ขอประทานไม่ได้ทูลพระชนนี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มารดาว่าน้อยไปเสียอีกนี่
แม้นให้ไปบอกแม่กระนี้	จะได้ตีให้ยับจับมัดมือ
เชื่อถือขี้ข้ามุสากล่าว	เรื่องราวนี้แม่ไม่รู้หรือ
บุญนางนักหนาท้าวหารือ	ถูกไม่ได้ไม้มือจะพองพัง
ขัดใจส่งไปเป็นทาสา	ลูกสาวมาโยโสพูดโอหัง
ธรรมดาเจ้าถึงตัวชัง	เกรงผัวบ้างกลัวอายต้องไหว้นาง
พิกุลทองใจดีจะมีไหน	ไม่ผูกใจขัดข้องหมองหมาง
แล้วหันหน้าว่ากับลูกสาวพลาง	จงกราบบาทพี่นางแม่ใจดี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางอรุณมารศรี
กราบกับบาทานางเทวี	แล้วกราบบาทสามีขอสมา
ครั้งนี้เมียทำให้ท้าวโกรธ	ษานุโทษเมียรักเป็นหนักหนา
แต่นี้ไปไม่ขัดอัธยา	เมียหมายเหมือนบิดาที่บรรลัย
ทั้งพระพี่นางของน้องรัก	น้องผิดนักผิดหนาจะหาไหน
แม่ไม่ถือโทษคิดจองภัย	แต่นี้ไปไม่เคืองบทมาลย์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองฟังว่าน่าสงสาร
จึงตรัสกับโฉมเฉลาเยาวมาลย์	นงคราญเจ้าคิดนั้นผิดไป
ใจพี่นี้หรือไม่ถือโกรธ	จะเอาโทษกับน้องหาต้องไม่
เราจะได้เห็นกันจนบรรลัย	ไหนไหนได้ร่วมพระสามี
มารดาตรัสว่าแม่สาธุ	ผิดอะไรให้ลุเถิดโฉมศรี
หกกษัตริย์สนทนาพาที	งอนง้อออดกันไปมา ฯ
ฯ ๖ คำ เจรจา ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
เห็นดวงจิตพนิดา	ไม่ฉันทาประนอมพร้อมพรัก
พระแสนยินดีปรีดา	ดังได้ฟากฟ้าไตรจักร
จึงตรัสชวนโฉมยงสองนงลักษณ์	ทูลลาทรงศักดิ์ชนนี
ทั้งสองกุมารชาญณรงค์	กราบลงที่เพลาทั้งสองศรี
ห้าองค์ลงจากปรางค์มณี	จรลีตามกันเป็นหลั่นไป ฯ
ฯ ๖ คำ เพลง ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเสด็จเหนืออาสน์	กำนัลนาฏนอบน้อมล้อมไสว
ทั้งสองโอรสยศไกร	อีกสองทรามวัยพระเทวี
พระแสนปรีดิ์เปรมเกษมสุข	ไม่มีทุกข์ขัดข้องหมองศรี
ทั้งสองอัคเรศเกศนารี	ถ้อยทีร่วมรักสมัครกัน ฯ
ฯ ๔ คำ เจรจา ฯ
จบเนื้อความในหนังสือสมุดไทยเพียงเท่านี้
บรรณานุกรมหนังสือสมุดไทย
พิกุลทอง เล่ม ๑. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยขาว - ดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๐.
พิกุลทอง เล่ม ๑. สำนักหอสมุดแห่งขาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นมุก. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๑.
พิกุลทอง เล่ม ๑. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรง. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๒.
พิกุลทอง เล่ม ๒. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรง. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๓.
พิกุลทอง เล่ม ๒. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรง. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๔.
พิกุลทอง เล่ม ๓. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๕.
พิกุลทอง เล่ม ๓. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๖.
พิกุลทอง เล่ม ๔. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรง. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๗.
พิกุลทอง. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๘.
พิกุลทอง เล่ม ๑. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๒๙.
พิกุลทอง. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๓๐.
พิกุลทอง. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๓๑.
พิกุลทอง. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป.. เลขที่ ๓๒.
คำอธิบายศัพท์
กระหมิด (ว.) - ขมวดให้แน่น เช่น
๏ สานรวดกวดชิดกระหมิดมั่น	ชายหนึ่งพันผูกศอนวลหง
หัตถ์ปล่อยห้อยโหนโยนองค์	หมายจะให้ปลดปลงพิราลัย
ก้านแย่ง (น.) - ชื่อลายชนิดหนึ่ง มีรูปโครงเป็นตาข่ายแย่งดอก แย่งก้านกัน เช่น
๏ ภูษาก้านแย่งพื้นดำ	เลิศลํ้าไม่มีใครเปรียบได้
ทรงสไบตาดทองยองใย	เนาวรัตน์ตรัสไตรจินดา
กุก่อง (ว.) - รุ่งเรือง สุกใส เช่น
๏ จัดสรรกันทำตะพานทอง	กุก่องใหญ่ยาวเป็นนักหนา
ล้วนทองพิจิตรรจนา	เข้ามาจนถึงทวารวัง
ขรัวตา (น.) - สามัญชนที่เป็นตาของพระองค์เจ้า เช่น
๏ จัดพระญาติของยักษ์ชักพระศพ	แต่งเครื่องครบเปล่งปลั่งอยู่ทั้งคู่
ไปนิมนต์สิทธาขรัวตาครู	ที่ท่านรู้เชี่ยวชาญอ่านพระธรรม์
เจ้าขรัว (น.) - คนมั่งมี เช่น
๏ ตรัสสั่งมหาเสนา	เร่งเร็วอย่าช้าจงผายผัน
ไปบอกเจ้าขรัวตาเฒ่านั้น	เร่งแต่งหลานขวัญนั้นเข้ามา
ไฉยา (น.) - ผู้หญิง, นางผู้มีโฉมงาม เช่น
๏ มาเห็นซากศพที่วอดวาย	กระดูกกองก่ายอยู่นักหนา
สังเวชพระทัยนางไฉยา	ชลนาคลอเนตรอยู่ฟูมฟอง
ตะละ (ว.) - ดุจ, เหมือน เช่น
๏ หลานกูเชยชมอยู่ทุกวัน	จะเกรงใจกันก็หาไม่
นางยิ่งโกรธาตะละไฟ	นางเปรียบปรายให้มิได้ช้า
เตียบ (น.) - ตะลุ่มปากผาย มีฝาครอบ สำหรับใส่ของกิน เช่น
๏ เมื่อนั้น	พิกุลทองสมจิตไม่คิดหมาง
จัดแจงโต๊ะเตียบแล้วเทียบวาง	พิกุลทองของนางติดมือไว้
โตนด (น.) – ชื่อเรียกลูกบัวสกุล Nymphaea เช่น
๏ บ้างถอนสาหร่ายสายโตนดลิงโลดใจ	นางในชื่นชมหรรษา
โฉมพิกุลทองก็เปรมปรา	สาวสรรกัลยาก็ยินดี
ทับ (น.) - กระท่อมหรือสิ่งปลูกสร้างที่ทำอยู่ชั่วคราว เช่น
๏ มาเห็น	ทับน้อยตายายที่ชายป่า
มาณพทำกลมารยา	เดินตรงเข้าหาโศกาลัย
ทำวน (ก.) - ห่วงใย, วุ่นวายใจ เช่น
๏ ทั้งนางองค์อัครมเหสี	ว่ามีทำวนเป็นนักหนา
เอาหลานซ่อนไว้ในปรางค์ปรา	นางทาสาเร่งไปในบัดนี้
นักงาน (น.) - ตัดมาจากคำว่า “พนักงาน” หมายถึง หน้าที่ เช่น
๏ โปรดหัวเอ็นดูช่วยเลี้ยงข้า	น้ำท่าฟืนผักจะหาให้
ตกนักงานข้าอย่าร้อนใจ	ว่าพลางทางไห้โศกา
นักเทศ (น-) - คนต่างประเทศที่สำหรับใช้ในราชสำนัก เช่น
๏ พี่ไปสั่งกำนัลนารี	นักเทศขันทีทั้งซ้ายขวา
จะขึ้นไปทูลลาพระบิดา	แล้วจึงจะพากันคลาไคล
นักสนม (น.) - หญิงคนใช้ในพระราชวัง เช่น
๏ เข้าที่ชำระสระสรง	จัดแจงแต่งองค์ให้ผ่องใส
พร้อมด้วยนักสนมกรมใน	เสนานำไปพนาวัน
บาหลี (น.) - ห้องเล็ก ๆ ที่อยู่ท้ายเรือสำเภา เช่น
๏ เร่งให้ไปทำสำเภาทอง	อันงามเรืองรองเลขา
บาหลีที่ท้ายเภตรา	ประดับแก้วจินดาให้เรืองไร
ปัจจุสมัย (น.)- เวลาเช้ามืด เช่น
๏ คืนนี้เวลาปัจจุสมัย	กูฝันหลากใจเป็นหนักหนา
ว่าดาวดวงหนึ่งโสภา	ตกลงมาที่แท่นบรรทมใน
ปากปลา (น.) – ส่วนหัวของสำเภาที่ว่างอยู่ไม่ได้อุดกระดาน เช่น
๏ ปากปลาราโทท้ายสัดจอง	ฉลุฉลักลายทองผ่องใส
จัดแจงนายช่างทั้งนั้นไป	ให้แล้วแต่ในบัดนี้
ปูม (น.) - ผ้าไหมชนิดหนึ่งมีดอกเป็นตา ๆ เช่น
๏ ว่าแล้วก็ชวนกันอาบนํ้า	ชำระกายาให้ผ่องศรี
ตาเฒ่านุ่งปูมอย่างดี	ยายเอ๋ยกูนี้มางามครัน
ย่านาง (น.) - ผีหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ผู้หญิงที่ประจำรักษาเรือ เรียกว่า แม่ย่านางเรือ เช่น
๏ มาจะกล่าวบทไป	ย่านางรักษาสำเภาใหญ่
มีจิตเมตตานางทรามวัย	สำแดงให้เห็นกายา
โยนยาว (น.) - จังหวะร้องเพลงขณะพายเรือจังหวะช้า เช่น
๏ ฝีพายโยนยาวมี่ฉาวมา	กระทุ้งเสาโห่ลั่นสนั่นไหว
ลัดทุ่งมาตามชลาลัย	เรือดั้งตั้งไล่พายสุมมา
ระคาง (ก.) - หมางใจ, เคืองใจ เช่น
๏ มิใช่ไปแล้วไม่กลับมา	ลูกยาหักใจเจ้าไว้บ้าง
ฝ่ายผัวของเจ้าเขาจะระคาง	ฟังคำแม่บ้างอย่าโศกี
ระทา (น.) - เรือนดอกไม้ไฟทำเป็นหอสูงรูปสี่เหลี่ยมหลังคาประดับด้วย ดอกไม้ไฟ สำหรับใช้จุดในงานพระเมรุ เช่น
๏ ช่องระทากำมพฤกษ์ก็มีครบ	ไม่ใคร่จบท้าวนึกรำลึกใส่
โรงหวานคาวของเคียงเรียงกันไป	เสร็จดังเทพไทจินตนา
ราโท (น.)- ไม้กระดานเรียบที่ประกบกราบเรือสำหรับกันนํ้าเข้าเรือ หรือเดินเลียบข้างเรือ เช่น
๏ ปากปลาราโทท้ายสัดจอง	ฉลุฉลักลายทองผ่องใส
จัดแจงนายช่างทั้งนั้นไป	ให้แล้วแต่ในบัดนี้
ราชวัติ (น.) -รั้วแผงที่ทำเป็นตาสี่เหลี่ยม ปักเป็นระยะๆ มีฉัตรธง กล้วย อ้อยปักหัวท้ายแผง เช่น
๏ มีทั้งราชวัติฉัตรแก้ว	เลิศแล้วเรียงรายอยู่สะพรั่ง
ให้ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์	ดุริยางค์ดนตรีเป็นโกลา
วาง (ก.) - อาการที่เคลื่อนที่ไปโดยรีบร้อน เช่น
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
บังคมก้มกราบลงสามที	เสนีก็วิ่งวางไป
สนัดใจ (ว.) - ถนัดใจ เช่น
๏ เมื่อนั้น	สองเฒ่าโกรธใจเป็นนักหนา
สนัดใจอยู่แล้วอย่าเจรจา	ครั้งนี้จะพากันบรรลัย
สาระวอน (ก.) - พูดออดอ้อน เช่น
๏ อย่าเชื่อคนสาระวอนมันยอนยุ	หน่อยจะมุคิดอ่านทำการใหญ่
สิ่งนี้แม่ขอไม่พอใจ	มักเกิดภัยปัจจุบันเห็นทันตา
สำซ่าง (น.) - โรงขนาดเล็กมียกพื้นข้างในสำหรับพระสงฆ์นั่งสวดพระอภิธรรมในงานพระเมรุ เช่น
๏ สำซ่างวางสวดธรรมขันธ์	ราชวัติฉัตรชั้นไพจิตร
ประทีปตั้งจังหวะชวลิต	รอกติดระย้าแก้วแววระยับ
อสงไขย (ว.) - มากจนนับไม่ถ้วน เช่น
๏ เห็นแต่กระดูกกองก่าย	มากมายกว่าหมื่นอสงไขย
จะเป็นโจรปล้นก็ผิดไป	เหตุไรข้าวของเต็มภารา
อา (ว.) - คำออกเสียงท้ายคำพูคในความรำพึงหรือวิตก เช่น
๏ เคยขึ้นมาเฝ้าทุกเวลา	ลูกเจ้าสองราอยู่แห่งใด
ไม่เห็นขึ้นมานี้ว่าไร	เจ็บปวดเป็นไฉนนะลูกอา
อักขรวิธีที่ใช้ในต้นฉบับ
ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะอักขรวิธีที่ปรากฏในหนังสือสมุดไทยเรื่อง พิกุลทอง ซึ่งใช้เป็นต้นฉบับ ในการศึกษาว่ามีหลักเกณฑ์การเขียนดังนี้
๑. เขียนรูปอักษรเชื่อมต่อกัน บางตัวเขียนเส้นสระต่อกับเส้นอักษร เช่น
^	อ่านว่า	พระ
•^/อ^	อ่าน,ว่า	พร้อม
อ่านว่า	เขา
^	อ่านว่า	ป่า
I#	อ่านว่า	ยา
ๆ##	อ่านว่า	ซ้าย
^	อ่านว่า	ข้า
^	อ่านว่า	พญา
ฒ	อ่านว่า	ชาติ
ๆ#	อ่านว่า	ซ้ำ
๒. ใช้ไม้ม้วนหรือไม้มลาย เขียนคำที่ออกเสียงสระไอทั้งสองชนิด ไม่มีรูปแบบที่แน่นอน เช่น
^	อ่านว่า	ให้
V	อ่านว่า	ไฟ
^	อ่านว่า	ไข
^2^	อ่านว่า	ใต้
^เ^	อ่านว่า	ไหว้
V	อ่านว่า	ใส
เ/	อ่านว่า	ใช่
๓. คำที่ประสมสระไอ ใอ มักเขียนให้มี ย เคียงด้วย เช่น
เฒ	อ่านว่า	ไป
^เนย	อ่านว่า	ใน
^}^]	อ่านว่า	ไซร้
I นย	อ่านว่า	ไฉน
^เ^๓	อ่านว่า	ไสว
อ่านว่า	ไข
2/	อ่านว่า	ไล้
๔. พยัญชนะที่ประสมสระอี อาจเขียนให้มีพยัญชนะ อ หรือ ย ตามด้วย เช่น
ฦ๐	อ่านว่า	ที่
7^	อ่านว่า	ที่
7ใ3	อ่านว่า	ที
อ่านว่า	รี่
๕. เขียนพยัญชนะ ว และ อ เหมือนกัน เมื่อจะอ่านให้ได้ความต้องพิจารณาจากบริบทของคำ เช่น
อ่านว่า	ของ
^	อ่านว่า	เรือ
ๆเ^	อ่านว่า	ขอ
อ่านว่า	พ่อ
ใ6วย่	อ่านว่า	สร้อย
1&?	อ่านว่า	เรือง
^72	อ่านว่า	เมื่อ
VII	อ่านว่า	ห่อ
&)เ	อ่านว่า	จรลี
๖. รูปคำที่ปัจจุบันเขียนด้วยสระเสียงสั้น พบว่านิยมเขียนเป็นสระเสียงยาว เช่น
ฒ	อ่านว่า	กริ้ว
อ่านว่า	ชิง
เ&I	อ่านว่า	เย็น
เฒ	อ่านว่า	เก็บ
ฒเ	อ่านว่า	กุมาร
อ่านว่า	อุ้ม
๗. รูปคำที่ปัจจุบันเขียนด้วยสระเสียงยาว พบว่านิยมเขียนเป็นสระเสียงสั้น เช่น
18	อ่านว่า	เลี้ยง
เ^ซจ	อ่านว่า	เลี้ยว
๓	อ่านว่า	เมีย
๘. ใช้รูปสระเสียงสั้น และสระเสียงยาวปะปนกันในคำเดียวกัน เช่น
ใ^ & ๐8	อ่านว่า	เลี้ยง
ฒ|	อ่านว่า	เคียง
๙. ใช้เครื่องหมายฝนทอง (‘) เขียนกำกับบนพยัญชนะใน ๓ กรณี คือ
๙.๑ เขียนเพื่อให้ออกเสียงเป็นสระอะ เช่น
อ่านว่า	จะ
อ่านว่า	พระ
อ่านว่า	สระ
อ่านว่า	นะ
๙.๒ เขียนเพื่อให้ออกเสียงเป็นสระอะครึ่งเสียง ในคำที่เป็นอักษรควบ อักษรนำ และคำหลายพยางค์ที่ออกเสียงต่อเนื่อง เช่น
อ่านว่า	สะอื้น
อ่านว่า	ชะนี
อ่านว่า	พะว้าพะวัง
อ่านว่า	ตะวัน
อ่านว่า	แถลง
อ่านว่า	อนิจจา
อ่านว่า	สวาท
๙.๓ เขียนเพื่อกำกับเสียงสระออ เช่น	ฯ
อ่านว่า	ท้อง
อ่านว่า	น้อง
อ่านว่า	อรไท
๑๐. ใช้เครื่องหมายฟันหนู ( “ ) เขียนคำที่เป็นเสียงสระออ เช่น
อ่านว่า	ขอ
อ่านว่า	พ่อ
อ่านว่า	ห่อ
อ่านว่า	คอ
๑๑. ใช้เครื่องหมายนิคหิต ( ํ ) เขียนกำกับบนพยัญชนะ ใน ๒ กรณีคือ
๑๑.๑ เขียนเพื่อให้ออกเสียงเป็นสระออ เฉพาะบางคำ คือ
อ่านว่า	ทอ
๑๑.๒ เขียนในคำประสมสระโอะที่มีตัวสะกด เช่น
อ่านว่า	รด
อ่านว่า	คงคา
อ่านว่า	บน
อ่านว่า	ยม
อ่านว่า	ทรง
อ่านว่า	อารมณ์
อ่านว่า	ขนม
๑๒. ใช้สระลอย ฤๅ เป็นคำเต็ม และประสมพยัญชนะให้เป็นคำ เช่น
อ่านว่า	รือ
อ่านว่า	หรือ
๑๓. เครื่องหมายวรรคตอนที่ปรากฏในต้นฉบับ ได้แก่
๑๓.๑ เครื่องหมายฟองมันหรือตาไก่ ใช้เขียนขึ้นต้นข้อความ
พบเขียน ๕ รูป คือ
๑๓.๒ เครื่องหมายที่ใช้เขียนคั่นเมื่อจบประโยค หรือข้อความ ใช้รูปเครื่องหมาย ๒ แบบ คือ
๑๓.๒.๑. เครื่องหมายอังคั่น เขียนเป็นรูป
๑๓.๒.๒ เครื่องหมายอังคั่นคู่ เขียนเป็นรูป
๑๓.๓ เครื่องหมายที่ใช้เมื่อจบเรื่อง หรือ จบตอน ได้แก่
๑๓.๓.๑.เครื่องหมายโคมูตร เขียนเป็นรูป
๑๓.๓.๒ เครื่องหมายอังคั่นคู่โคมูตร เขียนเป็นรูป