โคลงนิราศสุพรรณ
กรมศิลปากร
คำนำ
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ได้โปรดจัดหนังสือ เรื่องโคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่ ให้มหาเสวกโท พระยาสุวรรณศิริ (ทองดี สุวรรณศิริ) พิมพ์เป็นครั้งแรกแจกในโอกาสที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระยายืนชิงช้า โคลงนิราศสุพรรณที่พิมพ์ในคราวนั้น พิมพ์ไว้ตอนท้ายว่า “จบบริบูรณ์” ซึ่งมีโคลงทั้งหมดเพียง ๒๔๑ บท เข้าใจว่า ในครั้งนั้นคงจะพบต้นฉบับโคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่แต่เพียง ๑ เล่มสมุดไทย ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ เจ้าหน้าที่กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ได้พบต้นฉบับโคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่เพิ่มขึ้นอีก ๒ เล่มสมุดไทย มีบทโคลงเพิ่มขึ้นและดำเนินความต่อไปอีก ๒๒๑ บท รวมกับโคลงนิราศที่หอพระสมุดฯ ให้พิมพ์ไว้ก่อนแล้ว ๒๔๑ บท จึงเป็น ๔๖๒ บท สมุดไทยที่พบใหม่นี้ เป็นสมุดไทยดำเขียนด้วยดินสอขาว ลายมือเดียวกันกับลายมือในสมุดไทยเล่ม ๑ ใจความก็ต่อกันสนิท เจ้าหน้าที่จึงได้คัดและตรวจสอบชำระขึ้นไว้ บัดนี้เจ้าหน้าที่ในกองหอสมุดแห่งชาติ และกองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร จะจัดกิจกรรมเนื่องในวันคล้ายวันเกิดของท่านสุนทรภู่ ระหว่างวันที่ ๒๖ มิถุนายน ถึง ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๑๐ จึงมีความเห็นร่วมกันจัดพิมพ์โคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่ออกเผยแพร่ เพื่อเป็ฯที่ระลึกและประกาศเกียรติคุณของท่านมหากวีเอก
ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องโคลงนิราศสุพรรณที่มีอยู่ ณ หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากรนี้ ถ้ามิใช่ลายมือของท่านสุนทรภู่เอง อาจจะเป็นลายมือเสมียนเขียนตามคำบอกของท่านก็ได้ เพราะปรากฏว่ามีรอยลบแก้ใหม่ตลอดจนตกเติมมากมายหลายแห่ง จึงพิมพ์ตามอักขรวิธีในต้นฉบับสมุดไทย เพื่อให้ท่านผู้อ่านได้ศึกษาวิธีเขียนสะกดการันต์ และเสียงอ่านเสียงพูดที่เคยใช้กันมาในสมัยโบราณ เพราะในสมัยที่ยังไม่มีพจนานุกรมเป็นหลักการเขียนเช่นในปัจจุบัน คนส่วนมากย่อมเขียนหนังสือตามสำเนียงที่พูดและออกเสียง แต่คำที่ลักลั่นมากก็พยายามทำเชิงอรรถเทียบคำปัจจุบันไว้ด้วย ปรากฏว่ามีคำเป็นอันมากที่เขียนตามเสียงพูด เช่น ผกา เขียนเป็น พกา, จมูก เขียนเป็น ตมูก, บุปผชาติ เขียนเป็น บุพชาติ, ชิงช้า เขียนเป็น ชิ่งช้า, จะร้อง เขียนเป็น จร้อง, ชาวประมง เขียนเป็น เชาปมง, อายุวัฒนะ เขียนเป็น อายุวันชนะ, สุพรรณบุรี เขียนเป็น สูพัน หรือ สุพันบูรี เป็นต้น นอกจากนั้น ก็มีคำที่พยายามเขียนให้ได้เอกโทตามลักษณะบังคับของการแต่งโคลงอีกมาก ซึ่งท่านผู้อ่านจะศึกษาได้จากฉบับพิมพ์นี้
โคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่ ที่หอพระสมุดฯ เคยพิมพ์มาแล้ว มีใจความตั้งแต่ท่านสุนทรภู่ออกเดินทางไปสุพรรณบุรี เพื่อหาแร่หรือที่ท่านเรียกว่าปรอท หรือปูนเพชร ซึ่งเชื่อว่าเป็นแร่ที่ทำให้กลายเป็นทองได้และมีอยู่ในจังหวัดสุพรรณบุรี จากโคลงบทที่ ๒ แสดงว่าขณะนั้นท่านสุนทรภู่ยังคงบวชเป็นพระภิกษุและจำพรรษาอยู่ ณ วัดเทพธิดาราม คงจะเดินทางจากวัดลงเรือไป กล่าวถึงคลองมหานาคไว้ว่า
๏ มหานากฉวากวุ้ง	คุ้งคลอง
ชุ่มชื่นรื่นรุกขีสอง	ฝั่งน้ำ
คุกคิดมิศหมายครอง	สัจสวาดิ ขาดเอย
กล้าตกรกเรื้อซ้ำ	โศกทั้งหมางสมร ฯ
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงอธิบายไว้ในคำนำโคลงนิราศสุพรรณ คราวที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ ว่า “เหตุที่สุนทรภู่ไปเมืองสุพรรณคราวที่แต่งนิราศนั้น ความปรากฏในเรื่องนิราศว่าไปหาแร่ ทำนองจะเล่นแร่แปรธาตุเอง หรือมิฉะนั้นก็ไปหาแร่ให้ผู้อื่นที่เล่นแปรธาตุ เพราะเชื่อกันว่าที่ในจังหวัดแขวงสุพรรณ มีแร่อย่างใดอย่างหนึ่งทรงคุณวิเศษสำหรับใช้แปรธาตุ พวกเล่นแร่แปรธาตุยังเชื่อกันมาจนทุกวันนี้ สุนทรภู่ไปครั้งนี้พาบุตรไปด้วยทั้ง ๒ คน แลมีศิษย์ไปด้วยก็หลายคน ลงเรือที่ท่าวัดเทพธิดาผ่านมาทางคลองมหานาค เมื่อถึงวัดสระเกศกล่าวความว่าในเวลานั้นมารดาพึ่งตาย ศพยังฝังอยู่ที่วัดนั้น แล้วล่องเรือไปออกปากคลองโอ่งอ่าง เมือไปถึงเมืองสุพรรณได้ขึ้นไปทางลำน้ำข้างเหนือเมือง ไปขึ้นเดินบกที่วังหิน เที่ยวหาแร่แล้วกลับลงเรือที่บ้านทึง ความที่พรรณนาในนิราศดูในเขตแขวงจังหวัดสุพรรณในสมัยนั้นยังเปลี่ยวมาก ทั้งข้างใต้แลฝ่ายเหนือเมือง ถึงไปปะเสือตามใกล้ๆ ลำแม่น้ำ แต่แร่ที่ไปหาจะได้หรือไม่ได้หาได้กล่าวถึงไม่ เรื่องตำนานนิราศโคลงของสุนทรภู่มีดังกล่าวมา”
ตามที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ว่า “แต่แร่ที่จะไปหาจะได้หรือไม่ได้หาได้กล่าวถึงไม่” นั้นเพราะในคราวนั้น ได้พบต้นฉบับสมุดไทยโคลงนิราศสุพรรณแต่เล่ม ๑ เพียงเล่มเดียว และโคลงบทสุดท้ายของสมุดไทย เล่ม ๑ คือบทที่ ๒๔๑ จบลงเพียงตอนสุนทรภู่กับคณะอำลาสองตายายชื่อตาทองกับยายนากอายุร้อยยี่สิบกว่าปีด้วยความอาลัยเท่านั้น คือโคลงที่ว่า
๏ สำเรจรู้ผู่เถ้าช่วย	อวยภร
สิบประการประกอบกลอน	กล่าวไว้
ขอสวัดสัฐาวอร	ไว้ว่า ลาเอย
สองเท่าเฝ้าร้องไห้	ลเหี่ยลห้อยหงอยเหงา ฯ
ส่วนโคลงนิราศสุพรรณที่กรมศิลปากรพบต่อไปอีกสองเล่มสมุดไทย ช่วยให้ได้ความรู้เกี่ยวกับการที่ท่านสุนทรภู่ไปสุพรรณบุรีครั้งนั้นอย่างสมบูรณ์ กล่าวคือ ไปแล้วไม่ได้แร่ ซ้ำยังได้รับความลำบากยากเข็ญ ต้องผจญภัยต่างๆ นานาในป่าแทบเอาตัวไม่รอด เช่น ต้องเข้าไปอยู่ในดงว่านพิษ และไปพบโขลงช้างอาละวาด เป็นต้น
การเดินทางไปสุพรรณบุรีของท่านสุนทรภู่ครั้งนั้น เข้าใจว่ามีลูกชายและลูกเลี้ยงเดินทางไปด้วยอย่างน้อยสี่คน มีชื่อตามที่ปรากฏในนิราศเรื่องนี้ คือ พัด ลูกที่เกิดจากจัน ตาบ ลูกที่เกิดจากนิ่ม กลั่นและชุบ ลูกเลี้ยง นอกจากนั้นก็มีนายรอดคนนำทาง ซึ่งคนจะอกเดินทางไปด้วยตั้งแต่กรุงเทพฯ คณะของท่านสุนทรภู่เดินทางรอนแรมไปทางเรือ โดยเข้าทางคลองบางกอกน้อย ไปจนถึงสุพรรณบุรีแล้วขึ้นเดินบก ดังที่ปรากฏในพระนิพนธ์อธิบายของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพที่ยกมาอ้างข้างต้นแล้ว เมื่อไปถึงหมู่บ้านกะเหรี่ยง ก็ได้พบกะเหรี่ยงชื่อกวั่งนำเข้าไปในหมู่บ้าน กะเหรี่ยงชาวบ้านได้เลี้ยงอาหารด้วยไมตรีจิต ท่านสุนทรภู่แจกลูกปัดอันเป็นของที่พวกกะเหรี่ยงพอใจทั่วกัน แล้วตากวั่งก็ได้เพื่อนกะเหรี่ยงชื่อสังบุเรหรือซั่งบุเรร่วมไปเป็นผู้นำทางอีกคนหนึ่ง ดังกล่าวในโคลงบทที่ ๓๐๕ ว่า
๏ ลูกปัดตัดแจกถั้ว	ตัวคน
หมดย่ามตามยากจน	จัดให้
ลาจากอยากตรมปรน	นิบัดหนุ่ม อุ้มเอย
ตากวั่งซั่งบูเรได้	เพื่อนด้วยช่วยนำ ฯ
ถึงตอนนี้ไม่กล่าวถึงนายรอดเลย เข้าใจว่า เมื่อขึ้นบกแล้วแยกทางกับนายรอด หรือนายรอดอาจจะยังไปด้วย แต่ไม่มีบทบาทให้กล่าวถึงก็อาจเป็นได้ กะเหรี่ยงกวั่งกับสังบุเรนำทางเข้าไปในป่า จนไปค้างคืนในป่าว่านพิษ แต่ท่านสุนทรภู่ได้ความรู้แก้พิษว่านไปจากสองตายาย คือตาทองกับยายนาก คณะของท่านจึงไม่เป็นอันตราย ครั้นแล้วกะเหรี่ยงก็พาเดินทางต่อไปจนถึงหมู่บ้านละว้า ซึ่งเป็นที่รู้จักนับถือกันอยู่ พวกละว้าต้อนรับเลี้ยงข้าวปลาอาหารเป็นอันดี แล้วท่านสุนทรภู่ก็ได้
๏ ตาลวดยวดยิ่งลว้า	ป่าเขียว
เคยปะพระเจดีเดียว	เที่ยวด้วย
คือได้ตาลวดชาวละว้าซึ่งคงจะเป็นผู้อาวุโสอยู่ในหมู่บ้านหรือเป็นละว้าชั้นหัวหน้าร่วมทางไปด้วย พากันเดินทางบุกป่าฝ่าดงไปด้วยความลำบาก ตอนนี้ท่านสุนทรภู่ได้พรรณนาลักษณะป่าไว้อย่างไพเราะกินใจมาก มีทั้งบทชมนก ชมน้ำ ชมไม้ ชมสัตว์ป่าต่างๆ จนกระทั่งไปพบพระเจดีย์สูงหกศอกข้างถ้ำในป่า ซึ่งคาดว่าคงจะเป็นแหล่งที่ไว้ใบลานทองบอกวิธีแปรธาตุหรือมิฉะนั้นก็บรรจุแร่ปรอทที่ต้องการ ลูกๆ ของท่านพากันผลักประตูแต่ก็ไม่อาจจะผลักให้เปิดได้ จึงได้ตั้งพิธีบวงสรวงสังเวยขอความสำเร็จในการหาแร่สำคัญครั้งนี้ แต่ปรากฏว่าเทวดาเจ้าป่าไม่ยินดีช่วย แม้ว่าบวงสรวงสังเวยอย่างดีแล้วก็ตาม จึงต้องค้างคืนที่นั่น จนรุ่งเช้าได้พบโขลงช้างมาอาละวาดสกัดล้อมไว้จะทำร้าย กะเหรี่ยงกับละว้าพาหนีขึ้นไปอยู่บนที่สูง จนเวลาเที่ยงช้างก็ล่าถอยไป คณะของท่านสุนทรภู่ต้องค้างคืนที่นั่นอีก และยังไม่ละความพยายาม จึงตั้งพิธีบวงสรวงสังเวยอีกครั้งหนึ่ง แล้วเข้าผลักประตูฯ ทำท่าจะเปิด แต่แล้วก็กลับกระดอนปิดสนิทแน่น ท่านสุนทรภู่เห็นว่าคงไม่สำเร็จก็คิดจะกลับ พอเคลิ้มหลับก็รู้สึกคล้ายถ้ำนั้นเป็นท้องพระโรง มีพระมหากษัตริย์และนางพระยากับลูกเล็กๆ ไว้ผมจุกมาปรากฏให้เห็น ตรัสเยินยอสุนทรภู่แล้วขอให้ท่านขับกล่อมถวาย ท่านก็รับขับกล่อมตามพระประสงค์เป็นที่พอพระทัย กษัตริย์นั้นจึงทรงเล่าความให้ฟังว่า ที่บริเวณนั้นแต่เดิมเคยเป็นบ้านเมืองมีปราสาทราชวัง แต่ถูกโรคห่ารบกวนจึงกลายเป็นเมืองร้างกลางป่า มีโขลงช้างคอยเฝ้าสมบัติมีค่า คือในพระเจดีย์นั้นมีแร่ปรอทสำหรับแปรธาตุเป็นทอง แต่พระองค์จะเก็บรักษาไว้ให้เป็นสมบัติของลูกๆ ที่ไว้จุก เมื่อมาเกิดแล้วจะได้ใช้สร้างปรางค์ทองต่อไป กล่าวไว้ในโคลงบทที่ ๔๑๗ ว่า
๏ เจดีที่อยู่ห้อง	ทองพทม
ปรอดเสร็จเพชปูนปสม	ใส่ไว้
สำหรับกับถั่วนม	เนื้อแผด แปดแฮ
ของลูกจุกจได้	เกิดสร้างปรางทอง ฯ
แล้วก็ตรัสห้ามต่อไปว่า ยาอายุวัฒนะนั้นไม่มีในโลก ขออย่าให้ท่านสุนทรภู่หลงใฝ่หาเลย เรื่องแร่ปรอทก็เป็นเรื่องบ้าเหลวไหลให้เลิกคิดแสวงหาเสีย กลับไปมุ่งแสวงกุศลผลบุญจากสมณเพศดีกว่า และขอให้แบงบุญกุศลให้พระองค์บ้าง ให้สุนทรภู่รีบหนีช้างไปเสีย กับทรงฝากลูกแก่ท่านเพื่อให้เรียนรามเกียรติ์ และลูกจะได้ช่วยให้คณะของท่านสุนทรภู่เดินทางโดยปลอดภัย ครั้นแล้วท่านสุนทรภู่ก็ตื่นขึ้น วันนั้นเป็นวันเก้าค่ำ จะเป็นขึ้นแรมปีอะไรมิได้กล่าวไว้ แต่ท่านก็จดจำคำห้ามทั้งสามประการได้ จึงพากันลาป่าปู่เจ้าเดินทางกลับ มาถึงเขตเสาหินที่พระเจดีย์ก็พบโขลงช้างป่าสกัดล้อมรอบไว้อีก ตาลวดละว้าใช้หน้าไม้ยิงช้างงาหักล้มแล้วก็ลุกขึ้นมาอีก ทั้งกะเหรี่ยงและละว้าจึงไหว้ปู่เจ้าเขาโพลงขอให้ช่วย ผีปู่เจ้าเขาโพลงมาเข้าสังบุเร กล่าวว่าตาลวดยิงช้างตายจะต้องเอาตาลวดไว้ใช้แทนช้าง แล้วสังบุเรก็สลบไป ท่านสุนทรภู่จึงรำลึกถึงอำนาจพุทธานุภาพขอให้ช่วย กะเหรี่ยงกับละว้าก็ฟื้นขึ้นเล่าความว่า มีเด็กไว้ผมจุกมาช่วยจึงพ้นอันตราย ท่านสุนทรภู่จึงตรวจน้ำสวดสัพพีแผ่กุศลให้แก่เจ้าป่าและโขมดภูตผีไพร ขอให้ช่วยอำนวยให้เดินทางกลับโดยสะดวก ทันใดนั้นก็แว่วเสียงระนาดฆ้องดังมาวังเวง ท่านสุนทรภู่จึงขอให้ลูกๆ ช่วยกันขับลำบวงสรวงเจ้าป่าเจ้าเขา แล้วจึงออกเดินทาง กะเหรี่ยงผู้นำทางแลเห็นมีเด็กไว้ผมจุกจุดไต้มานำทางให้ จนกระทั่งออกพ้นป่าเป็นเวลายามหนึ่ง ได้ยินเสียงช้างร้องแปร๋แปร้นอยู่แว่วๆ ทางเบื้องหลัง จึงทราบว่าได้อาศัยบุญของเด็กลูกกษัตริย์เจ้าป่านำทางบังตาโขลงช้างมิให้เห็น คณะของท่านจึงเดินทางพ้นป่ามาได้โดยสวัสดิภาพ ครั้นถึงแดนละว้าแล้ว ท่านสุนทรภู่กับลูกๆ ก็อำลากะเหรี่ยงกับละว้า แล้วออกเดินทางต่อมาลงเรือที่อำเภอสองพี่น้องมุ่งหน้ากลับ เป็นอันจบการผจญภัยของท่านสุนทรภู่คราวนี้ ในตอนท้ายท่านได้ฝากข้อคิดไว้ว่า
๏ หวังไว้ให้ลูกเต้า	เหล่าหลาน
รู้เรื่องเปลืองป่วยการ	เกิดร้อน
อายุวันชนะขนาน	นี้พ่อ ขอเอย
แร่ปรอดยอดยากข้อน	คิดไว้ให้จำ ฯ
โคลงนิราศสุพรรณของท่านสุนทรภู่ จบบริบูรณ์ลงในบทที่ ๔๖๒ ดังที่พิมพ์ไว้ในเล่มนี้แล้ว นอกจากจะมีความไพเราะซาบซึ้งและให้ความสนุกเพลิดเพลินตามท้องเรื่องแล้ว โคลงนิราศสุพรรณนี้ยังช่วยให้เราได้ทราบรายละเอียดในเรื่องการเดินทางไปสุพรรณบุรีของท่าน ซึ่งจะเป็นประโยชน์ในการศึกษาชีวประวัติของท่านเพิ่มเติมอีกด้วย นอกจากนี้ที่สำคัญก็คือได้ช่วยให้ผู้ทียังหลงใหลในเรื่องเล่นแร่แปรธาตุและหายาอายุวัฒนะ ซึ่งปัจจุบันนี้ก็ยังมีผู้เชื่อว่ามี ได้ทราบว่าเรื่องดังกล่าวเป็นเรื่องเหลวไหลไร้สาระ ดังท่านสุนทรภู่ได้แถลงไว้ชัดเจนแล้วในโคลงนิราศสุพรรณของท่านเรื่องนี้
อนึ่ง เพื่อให้ท่านผู้อ่านสามารถสร้างจินตนาการตามระยะเดินทางของท่านสุนทรภู่ กรมศิลปากรจึงได้ให้เจ้าหน้าที่จัดทำคำอธิบายเกี่ยวกับสถานที่ตามที่ปรากฏให้เส้นทางเดิน พร้อมทั้งทำแผนที่สังเขปแสดงระยะเดินทางประกอบขึ้นไว้ ดังได้พิมพ์ไว้ตอนท้ายของโคลงนิราศนี้
ณ อภิลักขิตสมัยคล้ายวันเกิดของท่านสุนทรภู่ เวียนมาบรรจบในวันที่ ๒๖ มิถุนายน ศกนี้ อีกครั้งหนึ่ง กรมศิลปากรขอเชิญชวนท่านที่เคารพทั้งหลายโปรดร่วมใจน้อมคารวะ ระลึกถึงกิตติคุณอันสูงส่งของท่านมหากวีเอก ซึ่งได้สร้างสมบัติวรรณกรรมอันไพเราะเพราะพริ้งและหาค่ามิได้ ไว้เป็นมรดกสำคัญของชาติไทย และเป็นเครื่องประดับใจของอนุชนทุกยุคทุกสมัยชั่วนิรันดร์.
กรมศิลปากร
๒๖ มิถุนายน ๒๕๑๐
โคลงนิราศสุพรรณ
๑
๏ เดือนช่วงดวงเด่นฟ้า	ดาดาว
จรูญจรัดรัศมีพราว	พร่างพร้อย
ยามดึกนึกหนาวหนาว	เขนยแนบ แอบเอย
เย็นฉ่ำน้ำค้างย้อย	เยือกฟ้าพาหนาว ฯ
๒
๏ มหานากฉวากวุ้ง	คุ้งคลอง
ชุ่มชื่นรื่นรุกขีสอง	ฝั่งน้ำ
คุกคิดมิศหมายครอง	สัจสวาดิ ขาดเอย
กล้าตกรกเรื้อซ้ำ	โศกทั้งหมางสมร ฯ
๓
๏ ขอฝากซากสวาดิสร้อย	สุรธร
ไว้ที่ท่าสาคร	เขดนี้
ศาลาน่าวัดภร	พี่ฝาก มากเอย
ใครที่พี่เป็นผี้	พี่ให้อไภยเจริญ ฯ
๔
๏ จำร้างห่างน้องนึก	หน้าสวน
สองฝ่ายชายหญิงยวน	ยั่วเย้า
หวังชายฝ่ายหญิงชวน	ชื่นเช่น เหนเอย
กลเช่นเล่นซักเสร้า	เสพเผื้อนเฟือนเกษม ฯ
๕
๏ เลี้ยวลัดวัดษเกษก้ม	คมลา
กุฏศพนบมานดา	เกิดเกล้า
เดชะพระกุศลภา	พ้นโลก โอกฆเอย
เสวยศุกทุกค่ำเช้า	ช่องชั้นสวรรยางค ฯ
๖
๏ เชิงเลนเปนตลาดสล้าง	หลักเรือ
โอ่งอ่างบ้างอิดเกลือ	เกลื่อนกลุ้ม
หลีกล่องช่องเล็กเหลือ	ลำบาก ยากแฮ
ออกแม่น้ำย่ำถุ้ม	ถี่ฆ้องสองยาม ฯ
๗
๏ แซ่เสียงเวียงราชก้อง	กังสดาน
เหง่งหงั่งระฆังขาน	แข่งฆ้อง
สังแตรแซ่เสียงประสาร	สังขีด ดีดเอย
ยามดึกครึกครื้นก้อง	ปี่แก้วแจ้วเสียง ฯ
๘
๏ วัดเลียบเงียบสงัดหน้า	อาราม
ขุกคิดเคยพญายาม	แย่งน้อง
รวยรินกลิ่นสไบทราม	สวาดร่วง ทรวงเอย
สูรกลิ่นสริ้นกลอนพร้อง	เพราะเจ้าเบาใจ ฯ
๙
๏ เจริญบุญสุรธรไว้	ให้สมร
สืบสวัสสัฐาภร	ผ่องแผ้ว
เชิญทราบกาพกลกลอน	กล่าวกลิ่น ถวินเอย
จำฃาดชาตินี้แคล้ว	คลาดน้องของสงวน ฯ
๑๐
๏ วัดแจ้งแต่งตึกตั้ง	เตียงนอน
เคยปกนกน้อยคอน	คู่พร้อง
เคยลอบตอบสารสมร	สมารสมัก รักเอย
จำจากพรากนุชน้อง	นกน้อยลอยลม ฯ
๑๑
๏ สาวแก่แม่ม่ายแม้น	มีคุณ
ขอเดชะพระวรุณ	ราชรู้
ยามดึกนึกส่งบุญ	แบ่งฝาก มากเอย
วัดช่วยอวยสวัสดิขู้	คิดพร้องสนองเพลง ฯ
๑๒
๏ ยนฉนวนหวนนึกน้ำ	เนตรนอง
พระธินั่งบันลังทอง	ที่เฝ้า
ชำระพระนิพนสนอง	เสด็จสนิด ชิดเอย
สริ้นแผ่นดินปิ่นเกล้า	กลับร้างห่างฉนวน ฯ
๑๓
๏ แบ่งบุญสุรธรเชื้อ	ชิณวง
สืบซ่างทางพุทพง	ผ่องแผ้ว
ถวายพระหริรักทรง	สารภิเศศ เสวตรเอย
ลุโลกโมฆเมืองแก้ว	กิจร้ายหายสูร ฯ
๑๔
๏ อีกองมงกุฎิเกล้า	เชากรุง
สืบกษัตรขัติยบำรุง	รอบแคว้น
ถวายพระอนิสงพดุง	พเดชเฟื่อง กเดื่องเอย
สิ่งโศกโรคเรื่องแค้น	ขจัดผ้ายวายเขน ฯ
๑๕
๏ ท่าช้างหว่างค่ายล้อม	แหล่งสถาน
ครั้งพระโกฎโปรฐประทาน	ที่ให้
เคยอยู่คู่สำราน	ร่วมเย่า เจ้าเอย
เหนแต่ที่หมีได้	ภบน้องครองสงวน ฯ
๑๖
๏ วังหลังครั้งหนุ่มเหล้า	เจ้าเอย
เคยอยู่ชูชื่นเชย	ค่ำเช้า
ยามนี้ที่เคยเลย	ลืมภัก พี่แฮ
ต่างชื่นอื่นแอบเคล้า	คลาศแคล้วแล้วหนอ ฯ
๑๗
๏ คิดคำลำฦกไว้	ใคร่เตือน
เคยรักเคยร่วมเรือน	ร่วมรู้
อย่าเคืองเรื่องเราเยือน	ยามแก่ แม่เอย
ใครที่มีชู้ชู้	ช่วยช้ำคำโคลง ฯ
๑๘
๏ เลี้ยวทางบางกอกน้อย	ลอยแล
บ้านเก่าเย่าเรือนแพ	พวกพ้อง
เงียบเหงาเปล่าอกแด	ดูแปลก แรกเอย
ลำฦกนึกรักร้อง	เรียกน้องในใจ ฯ
นาคบริพันธ์
๑๙
๏ สาวเอยเคยอ่อนหนุ้ม	อุ้มสนอม
ออมสนิดชิดกลิ่นหอม	กล่อมให้
ไกลห่างว่างอกตรอม	ออมตรึก รฦกเอย
เลยอื่นขึ้นครองไว้	ใคร่หว้าหน้าสวน ฯ
๒๐
๏ ยนย่านบ้านบุตั้ง	ตีขัน
ขุกคิดเคยชมจรร	แจ่มฟ้า
ยามยากหากปันกัน	กินซีก ฉลีกแฮ
มีคู่ชูชื่นหน้า	นุชปลื้มลืมเดิม ฯ
๒๑
๏ เสียดายสายสวาดโอ้	อาวร
รักพี่มีโทษกร	กับน้อง
จำจากพรากพลัดสมร	เสมอชีพ เรียมเอย
เสียนุชดุจทรวงต้อง	แตกฟ้าผ่าสลาย ฯ
นาคบริพันธ์
๒๒
๏ เคราะกำจำห่างน้อง	ห้องนอน
หวนนึกดึกเคยวอน	ค่อนหว้า
คิดไวไม่ห่างจร	ห่อนจาก
หากจิตรมิศหลายหน้า	ล่าน้องหมองหมาง ฯ
๒๓
๏ เดือนตกนกร้องเร่ง	สุริยง
เยี่ยมยอดยุคุนททรง	ส่องฟ้า
เดือนดับลับโลกคง	คืนขึ้น อีกเอย
จันพี่นี้ลับหน้า	นับสริ้นดินสวรร ฯ
๒๔
๏ วัดปขาวคราวรุ่นรู้	เรียนเขียน
ทำสุรทสอนเสมียน	สมุทน้อย
เดินรวางรวังเวียน	หว่างวัด ปขาวเอย
เคยชื่นกลืนกลิ่นสร้อย	สวาดิห้างกลางสวน ฯ
๒๕
๏ เหนเรือนเพื่อนรักร้าง	แรมโรย
โอ้อกอาดูรโดย	ทเวดด้วย
ดูสวรป่วนจิตรโหย	หาดอก สร้อยเอย
แลลับกลับชาติม้วย	ไม่ได้ใกล้กลาย ฯ
๒๖
๏ บางบำรุบำรุงแก้ว	กานดา
แก้วเนตรเชฐาชรา	ร่างแล้ว
ถือบวดตรวจน้ำภา	ภพชาติ อื่นเอย
ชาตินี้พี่แคล้ว	คลาศค้างห่างสมร ฯ
๒๗
๏ บางรมาดมิ่งมิดครั้ง	คราวงาน
บอกบทบุญยังพยาน	พยักหน้า
ประทุนประดิศถาน	แทนฮ่อง หอเอย
แหวนประดับกับผ้า	พี่อ้างรางวัน ฯ
๒๘
๏ สงสารสายเนตรน้อง	นองชล
ลเนตรพี่เพียงฝอยฝน	เฟ่าน้อง
จวนรุ่งร่ำสอื้นจน	จำจาก แจ่มเอย
คราวเคราะเพราะน้องต้อง	พยุกล้าสลาตัน ฯ
๒๙
๏ สวรหลวงแลสล่างล้วน	พฤกษา
เคยเสดจวังหลังมา	เมื่อน้อย
ข้าหลวงเล่นปิดตา	ต้องอยู่ โยงเอย
เหนแต่พลับกับสร้อย	ซ่อนซุ้มคลุมโปง ฯ
๓๐
๏ วัดพิกุนกรุ่นกลิ่นเกลี้ยง	กลอยใจ
แรกรุ่นรวยมาไล	ไส่เหล้น
เรียนร้อยค่อยสอดไหม	เหมือนแน่ และเอย
ร้อยคล่องต้องนั่งเน้น	นวดฟั้นท่านครู ฯ
๓๑
๏ บางขวางข้างเขดแคว้น	แขวงนน
สองฟากหมากมพร้าวผล	พรรไม้
หอมรื่นชื่นเช่นปน	แป้งประ ปรางเอย
เคลิ้มจิตคิดว่าใกล้	กลิ่นเนื้อเจือจรร ฯ
๓๒
๏ เชิงสวรล้วนรักน้ำ	คล้ำไคล
ลูกดกรกเรื้อไบ	บิดพลิ้ว
รักร้ายฝ่ายคนไกล	กลัวรัก นักเอย
เดจลูกถูกยางนิ้ว	หนิดเนื้อเหลือคัน ฯ
๓๓
๏ บางกรวยตรวดน้ำแบ่ง	บุญทาน
ส่งนิ่มนุชนิบพาน	ผ่องแผ้ว
จำจากพรากพลัดสถาน	ทิ้งพี่ หนีเอย
เหนแต่คลองน้องแคล้ว	คลาศเลื่อนเดือนปี ฯ
๓๔
๏ บางศรีทองคลองบ้านเก่า	เจ้าคลอง
สีเพชผัวสีทอง	ถิ่นนี้
เลื่องฦๅชื่อเสียงสนอง	สำเหนียก นามเอย
คลองคดลดเลี้ยวชี้	เช่นไสร้ไสทอง ฯ
๓๕
๏ ล่วงทางบางบ้านเรียด	ริมชลา
สองฝั่งพรั่งพฤกษา	สลับสล้าง
ไม้ปลูกลูกดอกดา	ดกดาศ กลาดเอย
ทรงกลิ่นรินรื่นข้าง	ขอบคุ้งฟุ้งขจร ฯ
๓๖
๏ รอกแตแลลอดเลี้ยว	โลดโผน
นกหกจกจิกโจน	จับไม้
ยางเจ่าเหล่ายางโทน	ท่องเที่ยว เยี่ยวเอย
โฉบฉาบคาบปลาได้	ด่วนขึ้นกลืนกิน ฯ
๓๗
๏ บางกร่างข้างคุ้งค่าม	เขดคลอง
บางขนุนขุนกอง	ก่อสร้าง
ของสวนส่วนเจ้าของ	ฃายน่า ท่าเอย
สาวแก่แม่ม่ายบ้าง	บกน้ำลำเรือ ฯ
๓๘
๏ โรงหิบหนิบอ้อยออด	แอดเสียง
สองข้างรางรองเรียง	รับน้ำ
อ้อยไส่ไล่ควายเคียง	คู่วิ่ง เวียรเอย
อกพี่นี้ชอกช้ำ	เช่นอ้อยย่อยรยำ ฯ
๓๙
๏ หีบหันนั้นและเหล้	กระลาการ
ขู่ข่มเหงหักหาร	ห่อนเว้น
เข้าพวกคิดอ่านพาล	เอาผิด พ่อเอย
กลหีบหนิบนิดเน้น	นึกช้ำน้ำใจ ฯ
๔๐
๏ บางคูเวียงเสียงสงัดล้วน	สวรไสว
เวียงชื่อศรีท้าวไท	ท่านตั้ง
เวียงราชคลาศแคล้วไกล	กลับรฦก นึกเอย
ยามยากจากเมืองทั้ง	ถิ่นปลื้มลืมกเษม ฯ
๔๑
๏ บางม่วงทรวงเศร้าคิด	เคยชวน
ม่วงเกบมม่วงสวน	ศุกรย้า
ม่วงอื่นรื่นรันจวน	จิตไม่ ใคร่แฮ
ม่วงหม่อมหอมห่วนหน้า	เสน่เนื้อเจือจรร ฯ
๔๒
๏ จันต้นผลห่ามให้	หวนหอม
แมลงภู่วู่เวียนตอม	ไต่เคล้า
เพียงพี่ที่สุดถนอม	เสน่ห์แจ่ม จรรเอย
พร้องชื่อรื้อเสียวเศร้า	โศกร้างห่างจรร ฯ
๔๓
๏ ล่วงทางบางใหญ่บ้าน	ด่านคอย
เลี้ยวล่องคลองเล็กลอย	เลื่อนช้า
สองฝั่งพรั่งพฤกษพลอย	เพลินชื่น ชมเอย
แลเหล่าชาวสวนหน้า	เสน่หน้องคลองสนอม ฯ
๔๔
๏ คลองคดลดเลี้ยวล้วน	หลักตอ
เกะกะรเรือรอ	ร่องน้ำ
คดคลองช่องแคบพอ	พายถ่อ พ่อเอย
คนคดลดเลี้ยวล้ำ	กว่าน้ำลำคลอง ฯ
๔๕
๏ ล่วงย่านบ้านวัดร้าง	เรือนโรง
ตกทุ่งถึงคลองโยง	หย่อมไม้
วัดใหม่ธงทองโถง	ที่ติด ตื้นแฮ
ควายลากฝากเชือกไขว้	เคลื่อนคล้อยลอยเลน ฯ
๔๖
๏ คนขี่ตีต้อนเร่ง	รันควาย
ถอนถีบกีบกอมตกาย	โก่งโก้
เหนื่อยนักชักเชือกหงาย	แหงนเบิ่ง เบือนแฮ
คนหวดปวดป่วนโอ้	สอึกเต้นเผ่นโผน ฯ
๔๗
๏ ทุกใครในโลกล้น	ล้ำเหลือ
ไม่เท่าควายลากเรือ	รับจ้าง
หอบฮักจักขุเจือ	เจิ่งชุ่ม ชลเอย
มนุษดุจติดค้าง	เฆี่ยนเร้าเอาเงิน ฯ
๔๘
๏ สังเวทเหตุด้วยทรัพ	ศฤงฆาร
ภาสัตววัตนสงสาร	โศกเศร้า
ตรวดน้ำร่ำศีลทาน	ทั่วสัตว สวัดิเอย
จงศุขทุกค่ำเช้า	ชาติพ้นชณมาร ฯ
๔๙
๏ ข้างคลองสองฝั่งเฟื้อย	เฟือยแขม
คาแฝกแซกเซียดแซม	ซับซ้อน
ไนพุ่มกุ่มกกแกม	กอย่า รย้าแฮ
นกหกวกเวียรหว้อน	วิ่งเต้นเผ่นโผน ฯ
๕๐
๏ นกกกรุมกลุ้มเกลื่อนท้อง	ทุ่งนา
คุ่มคุ่มสุ่มสับปลา	ปากโง้ง
ขยอกขยอกกลอกเหนียงภา	เพื่อนเที่ยว เกรียวแฮ
สีสกระกรุมโล้ง	เล่ล้านบ้านเรา ฯ
๕๑
๏ นกกทุงฝูงไหญ่กลุ้ม	กลางหนอง
ลอยเลื่อนเคลื่อนคลอประคอง	คู่เคล้า
คิดเช่นเล่นลำคลอง	คลอนุช น้อยเอย
สอนว่ายฝ่ายพี่เฝ้า	ฝึกน้องคล่องไจ ฯ
๕๒
๏ กาน้ำดำแหวกหว้าย	วาริน
คาบขยอกขแยงกิน	เก่งแท้
เด็กโห่โผล่ผลุนบิน	ปเปียก ปีกแฮ
ยางกรอกดอกบัวแซ่	สนั่นร้องซ้องเสียง ฯ
๕๓
๏ กาเยี่ยวเที่ยวว้าว่อน	เวหา
ร่อนร่ายหมายมัจฉา	โฉบได้
ขุนนางอย่างเฉี่ยวกา	กินสัตว์ สูเอย
โจมจับปรับไหมไช้	เช่นข้าด่าตี ฯ
๕๔
๏ ยางเจ่าเซาจับจ้อง	จิกปลา
กินเล่นเป็นพักสา	ศุขล้ำ
กระลาการท่านสัทา	ถือสัต สวัดิแฮ
บนทรัพกลับกลืนกล้ำ	กล่าวคล้ายฝ่ายยาง ฯ
๕๕
๏ ออกแควแม่น้ำปาก	คลองโยง
แด่นด่านบ้านเรือนโรง	เรียดคุ้ง
ชื่อลานตากฟ้าโถง	ทุ่งรอบ ขอบแฮ
เยนย่ำน้ำค้างฟุ้ง	ฟากฟ้าสากล ฯ
๕๖
๏ ชาวบ้านร้านเรือกตั้ง	ตากปลา
แต่ปากว่าตากฟ้า	เฟื่องฟุ้ง
กว่างขวางทร่างวัดวา	ไว้ช่อง คลองแฮ
ริมฝั่งพรั่งผักบุ้ง	ยอดแย้มแซมไสว ฯ
๕๗
๏ รอนรอนอ่อนอกโอ้	อัศดง
เลี้ยวเหลี่ยมพระสุเมรุลง	ลับฟ้า
มืดคลุ้มพุ่มไผ่พง	พี่เปลี่ยว เดียวเอย
เสียงพึ่งหึ่งหึ่งหน้า	นึกคร้ามหวามถวิล ฯ
๕๘
๏ ทางเปลี่ยวเลี้ยวล่องคุ้ง	เขดคัน
ย่อมย่านบ้านกระจันจรร	กจ่างฟ้า
เงียบเหงาเปล่าทรวงกระสัน	โศกสอื้น อกเอย
จรรอื่นชื่นแต่หน้า	ไช่เนื้อเจือจรร ฯ
๕๙
๏ ลำภูดูหิ่งห้อย	พรอยพราย
เหมือนเมดเพชรัตราย	รอบก้อย
วับวับจับเนตรสาย	สวาดิสบ เนตเอย
วับเช่นเห็นหิ่งห้อย	หับหม้านนานเหน ฯ
๖๐
๏ ถึงย่านบ้านฝั่งข้าม	โขลงหลวง
หมอเท่าเจ้าเล่ลวง	ล่อคล้อง
ไช้เล่นเช่นกับดวง	เนตรนูท พี่เอย
บ่วงรักดักพี่ต้อง	ติดไห้ไช้แรง ฯ
๖๑
๏ ล่องทางบางบ้านส	ศรีธร
แปรชื่อครือจรรจร	แจ่มแจ้ง
เรือนตั้งฝั่งสาคร	คนเงียบ เสียบแฮ
บ้านไร่ใครหนอแกล้ง	กล่าวอ้างอย่างจรร ฯ
๖๒
๏ ยามดึกครึกครื้นลั่น	ลมฝน
ถึงย่านบ้านขโมยมล	มืดคลุ้ม
จรเข้เร่คำรน	ร้องฮุ่ม ฮูมแฮ
มุ่งเขม่นเห็นขุ้มขุ้ม	แข่งขู้ฟูลอย ฯ
๖๓
๏ ราตรีหนีตเข้เค่า	บ้านขโมย
เดกหนุ่มสุ่มเรือโดย	ด่วนพุ้ย
ฝนปรำพร่ำเปรียะโปรย	ปรายสัต สนัดแฮ
ต่างง่าพร้าขวานมุ้ย	มุ่งทุ่มกุมภา ฯ
๖๔
๏ น่ากลัวตัวตเค่ขู้	ฟูขนอง
ฮึดฮาดฟาดฟูมฟอง	ฟ่องเฟื้อย
เคียงคู่สู่สมสอง	สังวาด สวาดแฮ
ยาวใหญ่ไล่โลดเลื้อย	เล่นน้ำปล้ำขนอง ฯ
๖๕
๏ เดกน้อยคอยขเหม้นมุ่ง	มองมัน
ว่าตเข้ขบกัน	ปกับท้อง
บูรานท่านว่าสัน	ดานสัต กำนัดแฮ
ปีหนึ่งจึ่งงอกต้อง	ติดค้างนางเมีย ฯ
๖๖
๏ หนีศึกว่าปะซุ้ม	เซิงเสือ
ได้กับเราแล้วเหลือ	หลากล้ำ
หลบตเข้เค่าจอดเรือ	ริมเขด ขโมยแฮ
บกก็เสือเรือซ้ำ	สัตเข้เฉโก ฯ
๖๗
๏ รุ่งเช้าเบาอกสริ้น	โศรกสบาย
ลาย่านบ้านขโมยหมาย	มุ่งข้าม
น้ำขึ้นรื่นลมชาย	เฉื่อยส่ง ตรงเอย
ทางเปลี่ยวเสียวทรวงซ้ำ	สัตน้ำคล่ำขนอง ฯ
๖๘
๏ บางปลาตาบ้านอยู่	หญิงชาย
สองฮ่องสองเรือนราย	ร่ายกล้วย
ชาวป่าหน้านอนสบาย	บ่ครั่น ตวันเอย
มีคู่อู๋เข้าด้วย	ดั่งนี้ที่สบาย ฯ
๖๙
๏ ซ้ายขวาป่าไผ่ซุ้ม	เซิงหนาม
สองฝั่งรังรำราม	รกเรื้อ
แพงพวยผักบุ่งงาม	งอนทอด ยอดเอย
บนบกนกกับเนื้อ	หว่างไม้ไผ่สลอน ฯ
๗๐
๏ บางปสีที่ถ่านตั้ง	ตวงซาย
เผาไผ่ไม้ซากราย	เรียดถ้า
หนุ่มสาวเหล่าหญิงชาย	เช่นพูด อูดเอย
ดำทมื่นทื่นหน้า	แนบน้องลองโลม ฯ
๗๑
๏ นาวาคลาเคลื่อนคล้อย	ลอยลำ
ล่วงย่านบ้านบางรกำ	รกไม้
สาวหนุ่มสุ่มซ่อนทำ	แทงพวก ชมวกแฮ
ปลาติดปลิดปลดได้	ดุกด้องช่อนชโด ฯ
๗๒
๏ บางยุงคุ้งลาดล้วน	เหล่าควาย
ลงปลักทลักทลาย	เล่นน้ำ
ดำผุดฟูดฟาดหงาย	แหงนเบิ่ง เทิ่งแฮ
ลูกเล็กเด็กเลี้ยงปล้ำ	ปล่อยห้อยอควาย ฯ
๗๓
๏ เขาควายรายร่องนิ้ว	นิทาน นานเอย
ว่าพญาภาลีทยาน	ยุทพลิ้ว
ศรีศะกระบือกระบาน	บั่งบั่ง ยังแฮ
นึกเช่นเปนรอยนิ้ว	เหนี่ยวเน้นเหนรอย ฯ
๗๔
๏ บ้านไซไซใหญ่ย้อย	สร้อยไสว
คิดเช่นเล่นต้นไซ	แซ่ซ้อง
ผูกกิ่งชิงช้าไกว	แกว่งชัก เชือกเอย
เคยขี่พี่กับน้อง	แนบเนื้อเจือใจย ฯ
๗๕
๏ เลยทางบางบ้านแห่ง	หินมูล
เดิมว่าเตาเผาปูน	ป่นไว้
อาภัพลับชื่อสูร	เสียเปล่า เราเอย
อกพี่นี้และได้	ดุจอ้างอย่างปูน ฯ
๗๖
๏ ถึงคลองร้องเรียกบ้าน	บางหลวง
ลำฦกนึกถึงดวง	ดอกฟ้า
เงียบเหงาเปล่าเปลี่ยวทรวง	แสนทเวท ทุเรดเอย
อู้มรักหนักอกถ้า	เทียบเถ้าเขาหลวง ฯ
๗๗
๏ บางน้อยพลอยนึกน้อย	น้องเอย
น้อยแนบแอบอกเคย	คู่เคล้า
เนื้อน้อยค่อยสนอมเชย	เชือนชื่น อื่นแม่
น้อยแต่ชื่อหฤๅเจ้า	จิตรน้อยลอยลม ฯ
๗๘
๏ บางหวายท้ายคุ้งช่อง	คลองมี
แดนนครไชยศรี	สุดสริ้น
เข้าแดนสุพันบูรี	รื้อเปลี่ยว เดียวเอย
ทุ่งท่าป่ายุงริ้น	รกเรื้อเบื่อชม ฯ
๗๙
๏ ชุมนักผักตบซ้อน	บอนแซง
บอนสุพรรณหั่นแกง	อร่อยแท้
บอนบางกอกดอกแสลง	เหลือแหล่ แม่เอย
บอนปากยากจะแก้	ไม่สริ้นลิ้นบอน ฯ
๘๐
๏ บางสามศารเจ้าทร่าง	ปางหลัง
อารักศักสิทรวัง	แว่นแคว้น
ศุกขีที่ข้าหวัง	วานช่วย ด้วยแฮ
กำจัดศัตรูแม้น	มุ่งร้ายตายเอง ฯ
๘๑
๏ ถึงบ้านด่านดักตั้ง	ฝั่งกระแส
สองพี่น้องคลองแคว	ค่ามคุ้ง
ตลิ่งตลิบโตล่งแล	ตานสลับ สล้างเอย
สริ้นไผ่ในแขวงถุ้ง	ถิ่นอ้อกอแขม ฯ
๘๒
๏ ปลาชุมกลุ้มเกลื่อนท้อง	ธารา
ลอยเล่นเห็นคนถลา	หลบสริ้น
สลิดสลาดสลับปลา	ช่อนดุก พลุกแฮ
กระดี่กระดิกกระเดือกดิ้น	กระโดดเหล้นเห็นตัว ฯ
๘๓
๏ นานาปลาว่ายเคล้า	คลอเรือ
สีเสียดซิวกระโสงเสือ	ซ่าสร้อย
เพลี้ยตภากตเพียนเหลือ	หลายหลาก มากเอย
กริมกระตรับนับร้อย	เร่หว้ายรายเรียง ฯ
๘๔
๏ แก้มช้ำดำที่แก้ม	แต้มดำ
ดูเคลื่อนเหมือนจนำ	แนะน้อง
แรกรักปรักปรางประจำ	จุมพิศ นิดเอย
ช้ำเช่นปลาย้าต้อง	แต่งแต้มแก้มสมร ฯ
๘๕
๏ เนื้ออ่อนห่อนซู่เนื้อ	น้องหญิง
อ่อนแอบแนบอกอิง	อุ่นล้ำ
นวลจันนั่นนวลจริง	แต่ชื่อ ฦๅเอย
นวลที่พี่กลืนกล้ำ	กลิ่นเนื้อเหลือนวล ฯ
๘๖
๏ ปลาใหญ่ไล่เลี้ยวฮุบ	หวดหาง
ฮืดฮาดฟาดโผงผาง	พ่นน้ำ
ปลาค้าวเหล่าสวายคาง	เบือนบิด เบี้ยวแฮ
กโฮ่โผล่ผุดขล้ำ	เคลื่อนคล้อยลอยแล ฯ
๘๗
๏ บางซอกอไผ่ล้อม	หลายกอ
บ้านบ่มีสีซอ	สักน้อย
เรือใกล้ไผ่พุ่มภอ	พยุโยก โชกแฮ
ไผ่เบียดเอียดออดอ้อย	เอื่อยอ้อซออิน ฯ
๘๘
๏ ทุ่งกว้างทางเปลี่ยวโอ้	อาทวา
สองฝั่งฝ่ายวิหกา	กู่ก้อง
เร่ร่อนว่อนเวหา	หาเหญื่อ
นกเถื่อนเหมือนจร้อง	เรียกให้คนชม ฯ
๘๙
๏ ถึงที่สีสนุกนั้น	น้องเอย
สนุกแต่ชาวบ้านเคย	ค่ำเช้า
พวกพี่ที่จากเชย	ชวดสนุก ทุกแม่
สนุกที่ดูสูเจ้า	สนุกเถ้านั้นเอง ฯ
๙๐
๏ ชุมแท้แต่สวะเฟื้อย	เฟือยตวาง
ลอยเลื่อนเกลื่อนกลาดกลาง	กลบน้ำ
ซ้อนซับทับถมทาง	ที่แคบ
เรือขัดตัดฟันค้ำ	ค่อยกว้างทางจร ฯ
๙๑
๏ แหลมคุ้งทุ่งเถื่อนไม้	ไรราย
ถึงย่านบ้านตเภาทลาย	ทลุท้อง
เดิมที่นี่เป็นชาย	ชเลหาด ลาดแฮ
เรือสัดพลัดมาต้อง	ติดเข้าตเภาทลาย ฯ
๙๒
๏ แลลิ่วทิวทุ่งต้น	ตานราย
ลิบลิบลมปลิวปลาย	ไปล่แปล้
เล่คนคัดปีกฉาย	เฉิบเช่น เหนแฮ
เรี่ยเรี่ยเตี้ยต่ำแจ	พิศให้ใจเพลิน ฯ
๙๓
๏ บางปลาร้าปลาคล่ำน้ำ	ลำคลอง
คนเหล่าเชาปมงมอง	มุ่งข้า
สุ่มซ่อนช้อนฉะนางปอง	ปิดเรือก เฝือกแฮ
เหม็นเน่าคาวปลาร้า	เรียดคุ้งคลุ้งโขลง ฯ
๙๔
๏ ริมน้ำทำที่ขึ้น	ขอดปลา
เกล็จติดตัวตีนตา	ตมูกแก้ม
คิดคู่สู่เสน่หา	หอมชื่น รรื่นเอย
โคลนเช่นเปนแป้งแต้ม	ติดเนื้อเหลือหอม ฯ
๙๕
๏ บางสแกแลสะล่างงิ้ว	ทีวราย
เรียงฝั่งดังฉัตรฉาย	แช่มช้อย
งิ้วไม้ใช่งิ้วสาย	สวาดิเช่น เหนเอย
งิ้วพี่ที่แน่งน้อย	นึกหน้าอาไลย ฯ
๙๖
๏ ยามยนต้นงิ้วป่า	หนาหนาม
นึกบาปวาบวับหวาม	วุ่นแล้ว
คงจะปะงิ้วทราม	สวาดิเมื่อ ม้วยแฮ
งิ้วกับพี่หมีแคล้ว	คึ่นงิ้วลิ่วสูง ฯ
๙๗
๏ ถึงบ้านคันชั่งแท้	เที่ยงตรง
เพียงพี่ที่ตำรง	รักน้อง
เคยคู่ซู่ซื่อตรง	สัจคิด สนิดเอย
ยามยากจากพวกพ้อง	พี่ให้ใจหาย ฯ
๙๘
๏ เหลียวซ้ายฝ่ายฝั่งเฟื้อย	เฟือยไสว
พงไผ่ไม้รำไร	รอบคุ้ง
แลขวาป่าแฝกไฟ	ฟอนเรี่ยน เกรียนแฮ
ลิบลิ่วทิวท้องถุ้ง	ถิ่นกว้างวางเวง ฯ
๙๙
๏ ถึงย่านบ้านกุ่มข้าม	ตามแหลม
วัดเก่าเศร้าโทรมแรม	รกร้าง
ผู้ใดไม่ซ่อมแซม	ทร่างวัด สวัดิเอย
เพียงพี่ที่อ้างว้าง	ทเวทให้ใจหาย ฯ
๑๐๐
๏ ลมตกนกว้าว่อน	ร่อนบิน
โฉบฉาบคาบปลากิน	กู่ก้อง
ค้อนหอยค่อยคุ้ยดิน	เดินซ่อง มองแฮ
ถิบถ่อกรอปีกจ้อง	จ่อมน้ำปล้ำปลา ฯ
๑๐๑
๏ ถึงบางนางแม่หม้าย	ไร้ผัว
เปลี่ยวเปล่าเศร้าหมองมัว	หม่นไหม้
คราวใครใคร่ฝากตัว	ต่อม่าย หมายเอย
พร้อมจิตคิดจได้	ดับหม้ายกลายมี ฯ
๑๐๒
๏ ตวันยอจอรเข้ฟู่	คู่เคียง
ยาวใหญ่ไล่เรือเรียง	เราะท้าย
เด็กตวาดผาดแผดเสียง	แซ่สุ่ม ขยุมเอย
มันบ่หยุดผุดหว้าย	วู่คว้างขวางเรือ ฯ
๑๐๓
๏ เดชะพระพุทธิเจ้า	เข้าชาน
เคยชนะพญามาร	แม่นแล้ว
รฦกถึงจึ่งบันดาน	ดุจเช่น เหนแฮ
จอรเค่เหห่างแคล้ว	คลาศคล้อยถอยหนี ฯ
๑๐๔
๏ ถึงช่องคลองน้ำชื่อ	กฤษนา
เข้าตอกออกตอกตำรา	ร่ำไว้
คิดสบภบถ้ำมหา	สนุกแน่ แม่เอย
นึกจปลงคงได้	กระดากเจ้าเฝ้าหวง ฯ
๑๐๕
๏ บางเลนเป็นที่หลุ้ม	แหล่งปลา
แปลงปลักคลักคงคา	ขุ่นฃ้น
ไทเจ๊กเดกใหญ่พา	พวกซ่อน ช้อนเอย
บุญส่งจงหลีกพ้น	ทุกถั้ว ตัวปลา ฯ
๑๐๖
๏ บางบัวบ้านชื่อพร้อง	สนองนำ
นึกเช่นเห็นบัวคำ	คู่พร้อง
เค่าเหนียวเกี่ยวมาทำ	แทนเค่า เจ้าเอย
คราวเคราะเพราะเกี่ยวข้อง	ขัดค้างขวางเชิง ฯ
๑๐๗
๏ ลมเรื่อยเฉื่อยชื่นใช้	ใบคลา
ถึงย่านบ้านดารา	รกเรื้อ
สองเรือนเพื่อนพูดจา	เจ่านั่ง รวังเอย
คิดใคร่ได้ชิดเชื้อ	ช่วยเฝ้าเย่าเรือน ฯ
๑๐๘
๏ ใบร่มลมเรื่อยแหล้น	ลีลา
เหล่าหนุ่มชุ่มชื่นพา	เพื่อนร้อง
อิเหนาเค่ามลกา	กลเม็ด มากแฮ
ฟังเสนาะเพราะพร้อง	พรักพร้อมซ้อมเสียง ฯ
๑๐๙
๏ ถึงชีปฃาวย่านบ้าน	โบรำ
ชีไม่เห็นกาดำ	ดื่นร้อง
เชาบ้านย่านนั้นทำ	แทงพวก ฉมวกแฮ
ซาวแต่คำพร่ำพร้อง	ชื่อนี้ชีปฃาว ฯ
๑๑๐
๏ ฃาวอื่นหมื่นสิ่งล้วน	นวลขาว
แพรพ่าฟ้าดินดาว	ดุจพร้อง
ขาวดูครู่เดียวคราว	หนึ่งเบื่อ เหลือแฮ
ฃาวบ่เบื่อเนื้อน้อง	น่วมนิ้วผิวฃาว ฯ
๑๑๑
๏ คุ้งขวางบางบ้านชื่อ	ชี้หล
ทางทิศทุกตำบล	บอกแจ้ง
อยู่กลางหว่างมนทน	ทางร่วม รวมแฮ
คนเปลี่ยนเพี้ยนชื่อแย้ง	ย่านนี้ยีหน ฯ
๑๑๒
๏ บางปลาม้าป่าอ้อ	กอรกำ
ไม้ไผ่ใหญ่สลวยลำ	สะล่างเฟื้อย
ชาวบ้านย่านนั้นทำ	ที่ไร่ ไว้แฮ
ปลูกผักฟักแฟงเลื้อย	ลูกห้อยย้อยไสว ฯ
๑๑๓
๏ ถึงคุ้งโพกระก้ม	กราบกราน
โพอยู่บูรานนาน	เนิ่นแล้ว
ชื่นชุ่มพุ่มพิศดาร	เดชะ พระเอย
ฃออย่าให้ไภยแผ้ว	ผ่องพ้นกลโกง ฯ
๑๑๔
๏ โคกครามนามที่บ้าน	หว่านคราม
เฃียวชุ่มฉอุ่มงาม	กิ่งก้าน
เหมือนศรีที่นุชทราม	สวาดิฮุ่ม พุ่มเอย
เหนแต่ครามนามบ้าน	ไสบเจ้าเศร้าสูน ฯ
๑๑๕
๏ สวนหงวงวัดพร้อม	พระเนร
รื่นรอบขอบบริเวณ	หว่างบ้าน
เดกเยาเล่ากนเกน	ก้องที่ กดีแฮ
ใช่ที่มีสวนสอ้าน	ชื่ออ้างปางหลัง ฯ
๑๑๖
๏ ตลาดแก้วแถวถิ่นตเข้	ตนฃาม
ตลิ่งตลาดแต่ล้วนหนาม	สนับหญ้า
แก้วอื่นหมื่นแสนทราม	สู้สละ ปละเอย
รักแต่แก้วแววฟ้า	จะเฝ้าเคล้าสนอม ฯ
๑๑๗
๏ ถึงวังตาเพชอ้าง	ปางหลัง
ไผ่พุ่มซุ้มเซิงรัง	รกเรื้อ
ตาเพชเหตุไดวัง	มีเล่า เจ้าเอย
ฤๅว่าตาเพชเชื้อ	ชาติท้าวเจ้าเมือง ฯ
๑๑๘
๏ สวนฃิงตลิ่งแต่ล้วน	สวนมเฃือ
พริกเทดเม็จอร่ามเหลือ	เรื่อไหร้
กล้วยปลูกสุกห่ามเครือ	ครบซ่ม มยมเอย
คิดคู่อยู่สวนได้	แต่งต้มซ่มตำ ฯ
๑๑๙
๏ บ้านยอดยอดไม้สพรั่ง	ฝั่งชลา
ยอดยื่นชื่อฉ้อพกา	กิ่งคว้าง
ยอดอื่นหมื่นแสนดา	ดาษทอด ยอดแฮ
ยอดรักจักหาบ้าง	บ่ได้ใจหาย ฯ
๑๒๐
๏ ลุดนชนบทบ้าน	ขนมจีน
โรงเจ๊กตั้งริมตีน	ท่าน้ำ
นั่งนับทรัพสิ่งสีน	สยายเพ่า เล่าแฮ
เมียช่างสางสลวยล้ำ	สลับผู้ หูหนาง ฯ
๑๒๑
๏ โพคอยโพขึ้นอยู่	คู่เคียง
ปากช่องคลองชลาเฉลียง	ลัดถุ้ง
บ้านตั้งฝั่งน้ำเรียง	รายอยู่ หมู่แฮ
แลรอบขอบแหลมคุ้ง	เขดบ้านตานราย ฯ
๑๒๒
๏ ถึงหน้าท่าน้ำวัด	มนาวหวาน
ฦๅเลื่องเบื้องบูราน	ร่ำพร้อง
หวานอื่นคลื่นไสร้นาน	นักเบื่อ เหลือแม่
หวานแต่น้ำคำน้อง	เสนาะน้ำคำหวาน ฯ
๑๒๓
๏ ทับคีเลกเดกว่าต้ม	ขมเหลือ
ครั้นแต่งแกงต้มเกลือ	กลบคั้น
พรีกขิงสิ่งไส่เจือ	จิบอร่อย น้อยฤๅ
ขมฃื่นคลื่นไสร้นั้น	แต่น้ำคำขม ฯ
๑๒๔
๏ วัดฝางอ้างชื่อไว้	ใช่ฝาง
ฝางย่อมย้อมแพรยาง	ยิ่งขรั้ง
แดงศุกถูกแดดหมาง	หมองคร่ำ ดำแฮ
อกพี่ที่แค้นขั้ง	ขู่คล้ำน้ำฝาง ฯ
๑๒๕
๏ ท่าระหัดพัดน้ำท่วม	ท้องนา
หันกลับขับคงคา	คึ่นได้
ใคร่จ้างช่างรหัดหา	ห่อนภบ หลบเอย
อกพี่ที่ร้อนให้	รหัดน้ำพร่ำพรม ฯ
๑๒๖
๏ ถึงบางนางศุขน้อง	นามเหมือน
ศุขพี่ที่ร่วมเรือน	เพื่อนร้อน
ยามศุขทุกปีเดือน	ได้อยู่ คู่เอย
ยามทุกศุขกาหล้อน	หล่นเหน้าเปล่าดาย ฯ
๑๒๗
๏ ถึงย่านยายท้าวที่	ผีลง
ฦๅข่าวเจ้าสิงทรง	สอดรู้
คิดใคร่ไถ่ถามอง	อารัก ประจักเอย
แม่ม่ายหมายเคียงขู้	คบเผื้อนเชือนไฉน ฯ
๑๒๘
๏ ท่าโขลงโขลงช้างค่าม	ตามโขลง
พลอยถูกผูกกูบโยง	แย่ท้าย
ลืมเถื่อนเพื่อนร่วมโรง	รักยศ หมดแฮ
พี่เที่ยวเดียวโดดคล้าย	คชร้างห่างโขลง ฯ
๑๒๙
๏ บ้านตั้งฝั่งน้ำที่	กดีทอง
ลาวอยู่รู้เสียงสนอง	เหน่อช้า
ปลูกผักหักฟืนตอง	ตามเถื่อน เพื่อนแฮ
หูเจาะเหมาะแต่หน้า	แน่งน้อยกลอยใจ ฯ
๑๓๐
๏ โคกม่อก่ออิดตั้ง	เตาเพลิง
เผาม่อก่อไฟเริง	เร่งเร้า
ม่อมีที่พะเพิง	เพื่อนเหล่า เผาแฮ
อกพี่ที่ร้อนเถ้า	ถ่านกลุ้มรุมแรง ฯ
๑๓๑
๏ ถึงรยะสระโปยชหญ้าน	บ้านลาว
ผ้านุ่งถุงทบยาว	ย่างย้าย
กลีบกลับวับแวมวาว	แวบแวบ แทบแฮ
เด็กว่าฟ้าแลบฉะม้าย	มุ่งค้อนงอนงาม ฯ
๑๓๒
๏ ถึงท้ายชายน้ำตก	รกคลอง
ที่ลุ่มขุมรางรอง	รับน้ำ
หน้าแล้งแฮ่งนาหนอง	น้ำตก ซกแฮ
ชลเนตเชฐาผร้ำ	เช่นน้ำตกบาง ฯ
๑๓๓
๏ ตวันเย็นเห็นหาดหน้า	ถ้ามี
เมืองสุพรรณบุรีย	รกร้าง
ศารตั้งฝั่งนัที	ที่หาด ลาดแฮ
โรงเล่าเฃาต้มค้าง	ขอบคุ้งหุงสุรา ฯ
๑๓๔
๏ ผู่รั้งตั้งรั้วรอบ	ขอบราย
เปนหมู่ดูงัวควาย	ไขว่บ้าน
สาวสาวเหล่านุ่งลาย	แล้วหม่อม มอมเอย
จ้ำม่ำลำสนสอ้าน	อาบน้ำปล้ำปลา ฯ
๑๓๕
๏ กรมการบ้านตั้งตลอด	ตลิ่งเตียร
ต่างต่อล้อเลื่อนเกียร	เก็บไว้
เรือริมหาดดาษเดียร	รดะปัก หลักแฮ
ของเหล่าเชาสวนใต้	แต่งตั้งนั่งฃาย ฯ
๑๓๖
๏ ฝั่งซ้ายฝ่ายฟากโพ้น	พิศดาร
มีวัดพระรูปบูราณ	ท่านสร้าง
ที่ถัดวัดประตูสาร	สงสู่ อยู่เอย
หย่อมย้านบ้านขุนช้าง	ชิดข้างสวนบันลัง ฯ
๑๓๗
๏ วัดกระไกรใกล้บ้านที่	ศรีประจัน
ถามเหล่าชาวสุพรรณ	เพื่อนชี้
ทองประศรีที่สำคัน	ฃ้างวัด แคแฮ
เดิมสนุกทุกวันนี้	รกเรื้อเสือคนอง ฯ
๑๓๘
๏ ประทับหน้าท่าสิบเบี้ย	บูราณ
หว่างวัดฝาโถสถาน	ถิ่นร้าง
มหาโพทโบศวิหาร	หักทับ ยับเอย
ภิมพีลาไลสร้าง	สืบขู้สูพรรน ฯ
๑๓๙
๏ สงสารบ้านวัดร้าง	แรมโรย
เสียงแต่นกหกโหย	ค่ำเช้า
อกพี่ที่เดียวโดย	ด้วยแก่ แม่เอย
เข้าเรื่องเมืองร้างเศร้า	โศกซ้ำรำจวน ฯ
๑๔๐
๏ นอนค้างข้างคุ้งถัด	วัดกระไกร
ครั้นรุ่งมุ่งเดินไพร	พรั่งพร้อม
ไหว้พระป่าเรไร	ร่มรรื่น ชื่นเอย
ริมรอบขอบเขื่อนล้อม	สะล่างไม้ไพรพนม ฯ
๑๔๑
๏ น้อยน้อยพลอยชื่นชี้	ชมไพร
ครึมครึกพฤกษาไสว	แว่นแคว้น
ผลิดดอกออกผลใบ	รบัดชื่น รื่นเอย
รอกกระแตแลแหล้น	โลดเต้นเผ่นผยอง ฯ
สรล้วน
๑๔๒
๏ แจ้วแจ้วจักกระจั่นจ้า	จับใจ
หริ่งหริ่งเรื่อยเรไร	ร่ำร้อง
แซ้งแซวส่งเสียงไส	ทราบโสท
แหนงนิ่งนึกนุชน้อง	นิ่มเนื้อนวลนาง ฯ
๑๔๓
๏ พิกุนบุนนากแก้ว	กาหลง
หอมชื่นรื่นรำดวนดง	ดอกรย้า
สาวอยุดพุทธิชาดทรง	เสาวรศ สดเอย
หนุ่มหนุ่มรุมเก็บหน้า	สนุกโน้มโถมชิง ฯ
๑๔๔
๏ เด็กได้ไส้ห่อผ้า	พับเฉียง
เหนไก่ไล่ลัดเฉลียง	ลดเลี้ยว
ล้มลุกสนุกสำเนียง	สนั่นโห่ โร่เอย
หน้าผากปากบวมเบี้ยว	บ่อเว้นเผ่นผยอง ฯ
๑๔๕
๏ นกร้องก้องกิ่งไม้	ใบบัง
แลลับกรับเสียงวัง	เวกแหว้ว
ค้อนทองป่องเป๋งดัง	ดุจเฆาะ ฆ้อนแฮ
กอไผ่ไก่ขันแจ้ว	แจ่มเจื้อยเฉื่อยเสียง ฯ
๑๔๖
๏ ขึ้นโขดโบศเก่าก้ม	กราบยุคน
พระป่าเรไรยน	อย่างยิ้ม
ยอกรหย่อนบาทบน	บงกช แก้วเอย
ปลั่งเปล่งเพ่งพิศพริ้ม	พระหนั้งดังองค์ ฯ
๑๔๗
๏ เทียรทูปบุพชาติบ้าง	บูชา
นึกพระเสด็จมา	ยับยั้ง
ลิงเผือกเลือกสมอพวา	ถวายไว่ ใกล้แฮ
ช้างเผือกเลือกพึ่งทั้ง	กิ่งไม้ไหว้ถวาย ฯ
๑๔๘
๏ ขอเดชะพระพุทธิเจ้า	จงเหน
อดส่ามาเช้าเย็น	ยากไร้
ปราศนาว่าจะเปน	ปเจกพุท ธะภูมเอย
บุญช่วยด้วยให้ได้	ดุจข้าอาวอร ฯ
๑๔๙
๏ ยังไปไม่พ้นภพ	สงสาร
ขอปะพระศรีอาร	อีกเหล้า
กราบถึงซึ่งพระนิพาน	ผ่ายภาก หน้าเอย
ฃอศุขทุขโศกเศร้า	สิ่งร้ายหายสูร ฯ
๑๕๐
๏ อนึ่งเจ้าเหล่าเล็กล้วน	ลูกหลาน
หมายมั่งดังพิศถาน	ถี่ถ้วน
ขอให้ใส่นามขนาน	ตาบพัท สวัดิเอย
กลั่นชุบอุประถำล้วน	ลูกเลี้ยงเที่ยงธรรม์ ฯ
๑๕๑
๏ เยนรอนอ่อนเกษก้ม	กราบลา
จากวัดตัดตรงมา	แม่น้ำ
ค้างคืนตื่นเช้าคลา	คลาสเคลื่อน เรือเอย
ติดแก่งแขงข้อค้ำ	ขัดข้องต้องเขน ฯ
๑๕๒
๏ เลี้ยวหนึ่งถึงบ้านชื่อ	โพคลาน
โพใหญ่ไม้บูราณ	ร่มชื้น
สองฝั่งพรั่งพฤกษตาน	โตนดพุ่ง สูงเอย
ท่าลาดหาดทรายตื้น	ตลิ่งล้วนสวนมเขือ ฯ
๑๕๓
๏ ศรีศะเวียงเสียงแซ่ล้วน	พวนลาว
แก่หนุ่มสุ่มปลาฉาว	แช่น้ำ
ผ้าบ่อนุ่งพุงฃาว	ฃวยจิตร รอิดเอย
เดกด่วนชวนเพื่อนค้ำ	ค่ามให้ไกลลาว ฯ
๑๕๔
๏ โพหลวงห้วงน้ำฦก	ไหลเนือย
ปะแต่ลาวเปล่าเปลือย	ปลอดผ้า
อาบน้ำคล่ำริมเฟือย	ฝูงหนุ่ม กลุ้มแฮ
เดกเกลียดเบียดเบือนหน้า	นิ่วร้องสยองแสยง ฯ
๑๕๕
๏ สำประทิวงิ้วง้าวสล่าง	กร่างไกร
ถิ่นท่าป่ารำไร	ไร่ฝ้าย
เจ๊กอยู่หมู่มอรไท	ทำถั่ว รั้วเอย
ปลูกผักฟักกล้วยกล้าย	เกลื่อนข้างทางจร ฯ
๑๕๖
๏ ถึงย่านบ้านรัดช้าง	ปางหลัง
ข้างถูกผูกรึงรัง	รัดไว้
พลัดพรากจากฝูงพัง	พวกเพื่อน เถื่อนเอย
เพียงพี่ที่ทุเรศไร้	นิราศร้างห่างสมร ฯ
๑๕๗
๏ บ้านตั้งฝั่งฟากน้ำ	ธรรมกูล
วัดทร่างปางก่อนสูร	สงัดเศร้า
ขอบเขื่อนเกลื่อนอิดปูน	เปื่อยเปล่า เจ้าเอย
โบศยับทับพระเจ้า	เจิ่งน้ำกรำฝน ฯ
๑๕๘
๏ ยนย่านบ้านหนึ่งนั้น	แนะนาม
วัดสว่างอารมอาราม	รื่นไม้
สว่างแต่ที่พี่ยาม	มืดมิด จิตรเอย
ห่อนสว่างอย่างไว้	ชื่ออ้างสว่างอารม ฯ
๑๕๙
๏ โพพระระยะหญ้าน	หญ่อมไพร
โพชื่นรื่นร่มใบ	โบกรย้า
โปรดด้วยช่วยคุ้มไภย	พยัฆพยศ คดเอย
โพพระอนุเคราะห์ข้า	พระเจ้าคราวเขน ฯ
๑๖๐
๏ โพพญาท่าตลิ่งล้วน	ฬ้อเกวียร
โพไผ่ไม้เตงตเคียน	ตขบบ้าง
ซิกซากกระบากกระเบียน	กระเบากระแบก กระบกแฮ
เสลาสลอดสลับสล้าง	เหล่าไม้ใกล้กระสิน ฯ
๑๖๑
๏ บ้านซ่องช่องชวากเวิ้ง	เซิงหวาย
เหล่าที่หนีมุนนาย	เนิ่นช้า
ซ่องสุมซุ่มเรือนราย	ริมกับ เกรี่ยงแฮ
ใครจับกลับรุมข้า	ขัดข้องซ่องหลวง ฯ
๑๖๒
๏ บางมดแดงแขวงเขดคุ้ง	ทุ่งไพร
ถิ่นเถื่อนเรือนรำไร	ไร่กล้วย
นึกมดอดสูใจ	จงมม่วง หวงแฮ
เพียงพี่หมีมอดม้วย	ไม่สริ้นถวิลหวัง ฯ
๑๖๓
๏ วังยางค่างคุ้งสะล่าง	ยางยูง
โตล่งตลิ่งยิ่งสูงสูง	ฉโงกง้ำ
นกแลแต่ลฝูงลฝูง	ฟุบสพั่ง รังเอย
ร่มรื่นชื่นชายน้ำ	นั่งเหล้นเยนสบาย ฯ
๑๖๔
๏ ถึงบ้านตานเสี้ยนร่ำ	ทำตาน
ไต่ผโองโหญ่งโย่ทยาน	ย่างเก้า
หน้าหวัวเราะเพราะรักหวาน	หวังใคร่ ได้ฤๅ
เพียงพี่ที่แฝงเฝ้า	ไฝ่น้ำคำหวาน ฯ
๑๖๕
๏ ว่างบ้านย่านน้ำเปลี่ยว	เหลียวแล
ตลิ่งสูงฝูงรอกแต	ไต่ไม้
กรวยกร่างค่างเคี่ยมแค	ข่อยกทุ่ม กุ่มเอย
ลมป่วนหวนหอมให้	ลเหี่ยลห้อยหงอยเหงา ฯ
๑๖๖
๏ จวบจนชนบทบ้าน	ศรีจัน
ท่าลาดหาดเกิดกัน	แก่งตื้น
เรือนตั้งฝั่งเรียงรัน	โรงเหล็ก เจ๊กเอย
คนภู่ดูครึกครื้น	ค่ามช้างต่างเกวียน ฯ
๑๖๗
๏ จวนเยนเหนแห่งบ้าน	ด่านขนอน
หาดใหญ่ไทยเจ๊กมอน	มี่บ้าน
จอดเรือเมื่อเยนรอน	ริมหาด สอาดเอย
ร้องว่าอาไศรยร้าน	ร่มไม้ใกล้เรือ ฯ
๑๖๘
๏ เจ้าของร้องรับให้	ได้การ
หนุ่มหนุ่มชุ่มชื่นบาน	บ่อเศร้า
ขึ้นฝั่งนั่งสำราน	ร้านไต้ ไซเอย
สาวรุ่นวุ่นเวียรเฝ้า	ฝั่งน้ำชำเลือง ฯ
๑๖๙
๏ ลูกเอยเฉยเช่นปั้น	ปูนฃาว
สาวเพ่งเลงหลบสาว	ซิ่นแล้ว
ปะเปนเช่นพ่อคราว	ครั้งหนุ่ม ชุ่มฤๅ
ตายราพลาภไม่แคล้ว	คลาศช้านาที ฯ
๑๗๐
๏ ลูกลาวสาวรุ่นร้อง	ทักทาย
เรือพี่มีสิ่งฃาย	ค่อยไหว้
ลูกเราเหล่าหนุ่มอาย	แอบเด็ก เล็กแฮ
สอนกระสาบตาบให้	ว่าซื้อหฤๅจ๋า ฯ
๑๗๑
๏ หนูพัดพลัดพลอดฬ้อ	เลียนลาว
มีหมากหยากสู่สาว	ซิ่นแล้ว
บ้านเจ้าเค่าเหนียวฃาว	ฃายมั่ง กระมั่งแม่
ตาบฮ่ามถามหาแห้ว	แห่งนี้มีฤๅ ฯ
๑๗๒
๏ ลาวไปไทพี่น้อง	มองเมียง
มืดค่ำทำร่ายเรียง	เราะร้าน
กลั่นชุบอุบอิบเอียง	กแอมแอบ แยบเอย
ขอหมากปากสั่นสท้าน	ทดท้อย่อหญิง ฯ
๑๗๓
๏ ราตรีพี่น้องอ่อน	เอนดู
ขันใหญ่ไส่หมากพลู	นาบให้
แห้วเลือกเผือกถั่วภู	พัดรับ กลับแฮ
จสั่งมั่งไม่ได้	เดือดหน้าด่าตี ฯ
๑๗๔
๏ ดึกลาวสาวรุ่นกล้า	มาเดียว
ให้กระเช้าเข้าเหนียว	นั่งใกล้
ถอยหลีกอีกบ่อเหลียว	เลยลูก กูเอย
กลั่นรับกลับจุดไต้	ตอบโต้โมทนา ฯ
๑๗๕
๏ บูราณท่านว่าเลี้ยง	ลูกสาว
มันมักหักรั้วฉาว	เช่นพร้อง
หนุ่มชายฝ่ายรุ่นราว	รักขะยั่น พรั่นแฮ
ลูกโง่โซแสบท้อง	บ่อรู้สู่สาว ฯ
๑๗๖
๏ ครั้นช้าวสาวสบหน้า	ลาสาว
จากขนอนอ่อนหนาว	หนุ่มเศร้า
คราวได้ไม่โลมลาว	ลองซู่ ดูแฮ
ครั้นลับกลับรฦกเหล้า	ลูกโหง้โซสาว ฯ
๑๗๗
๏ เอนดูหนูพี่น้อง	สองสาว
คิดใคร่ได้เลี้ยงลาว	ลูกสไภ้
แต่ลูกผูกรักชาว	วังเล่า เจ้าเอย
จเจ็บเล็บเฃาไว้	ข่วนร้ายคล้ายเสือ ฯ
๑๗๘
๏ บางกระพุ้งคุ้งน้ำเปลี่ยว	เหลียวแล
บนบกนกซอแซ	แซ่ซ้อง
เหนนกกกคู่แด	ดานลฦก นึกเอย
เหมือนอยู่คู่เคียงน้อง	แนบเนื้อเหลือสนอม ฯ
๑๗๙
๏ บ้านใหม่ไร่ฝ่ายสพรั่ง	ฝั่งชลา
ฟ่ายออกดอกฃาวดา	เด่นช้อย
เนื้อนุชสุดโสภา	เพียงฟ่าย ไร่เอย
ชมฟ่ายคล้ายผิวสร้อย	สวาดิเนื้อเหลือนวล ฯ
๑๘๐
๏ ถึงย่านบ้านกร่างเวิ้ง	วาริน
เกิดแก่งแหล่งเหวหิน	ฮ่วงคุ้ง
ปล่องน้ำท่ำกุมภิน	พวกเงือก เลือกแฮ
ยามเปลี่ยวเสียวทรวงสดุ้ง	ด่วนพ้นวลวัง ฯ
๑๘๑
๏ บ้านไร่ไทเจ๊กตั้ง	ทั้งทวาย
กล้วยไข่ไร่เรียงราย	เรียกซื้อ
ตกเครือเรื่อเรืองปลาย	ปลีสลับ ปกับแฮ
เฟื้องหนึ่งถึงสี่มื้อ	หมดรื้อซื้อเสมอ ฯ
๑๘๒
๏ วังปรานบ้านเว้นว่าง	วางเวง
สองฝั่งวังเสือเกรง	เกรียบฉม้อย
นายรอดทอดท้ายเพลง	พลอยหนุ่ม ชุ่มเอย
ป่าใหญ่ไม้ชื่นช้อย	ชุ่มฉ้อออรชร ฯ
๑๘๓
๏ บางม่วงห้วงหาดตื้น	ติดเรือ
ทรายเกลี่ยเรี่ยรอยเสือ	ซับซ้อน
ซึ้งซึกพฤกษครุมเครือ	ค่างโครก โฮกแฮ
โปรยแต่ใบไม้หว้อน	วิ่งร้องพองขน ฯ
๑๘๔
๏ ลูกค่างอย่างย้อมชาติ	ชมภู
เหลืองอ่อนโอ้เอนดู	เด็กน้อย
แม่อุ้มชุ่มชื่นชู	ชมลูบ จูบเอย
กอดแอบแนบอกห้อย	หกโน้มโถมทยาน ฯ
๑๘๕
๏ ย่านซื่อชื่อว่าบ้าน	ย่านยาว
เหนแต่ชุมนุมลาว	ล่อนโล้ง
ลากอวนส่วนหนุ่มสาว	เสียงแซ่ แม่เอย
เท่าแก่แลโล้งโต้ง	ต่างหล้อนห่อนอาย ฯ
๑๘๖
๏ อ้างว้างกลางน้ำร่ม	ลมโชย
ลิงค่างครางครวนโหย	โห่ร้อง
กระเบาออกดอกร่วงโรย	รศรื่น ชื่นเอย
หึ่งหึ่งพึ่งเพียงฆ้อง	ย่ำเถี้ยงเสียงกระหึม ฯ
๑๘๗
๏ ยนย่านศารปู่เจ้า	จอมไพร
ปลาคล่ำน้ำซึ้งใส	สอาดสอ้าน
งูเหลือมเลื่อมเลือกไคล	คลานกลิ่ง ตลิ่งแฮ
โตเท่าเสาเรือนกว้าน	กวาดน้ำดำปลา ฯ
๑๘๘
๏ ติดตื้นขืนถ่อค้ำ	เขนเรือ
บนบกรกรังเสือ	ซอกซุ้ม
นำงูฟู่เลื้อยเหลือ	หลีกยาก หลากแฮ
ศักครู่ดูควันกลุ้ม	กลบข้างทางจร ฯ
๑๘๙
๏ เดกเหนเช่นมนุษหนั้ง	หลังงู
แวววับคลับคลายฟู	ฟ่องเฟื้อย
รู้ชัดจัดหมากพลู	พลีปู่ เจ้าเอย
งูกระเพื่อมเลื่อมเลื้อย	หลีกคล้ายหายสูร ฯ
๑๙๐
๏ เรือคล่องล่องเลี้ยวเลื่อน	เคลื่อนคลา
ถึงย่านบ้านกลวยเวลา	บ่ายคล้อย
กล้วยไข่ไร่รื่นรดา	ดกเรื่อ เครือเอย
หล่างแห่งแปลงปลูกอ้อย	แอบกล้วยสลวยลำ ฯ
๑๙๑
๏ ถึงช่องคลองน้ำซับ	ซ้ายมือ
เกิดแร่แง่งอกครื	ครืดท้อง
ผู้เท่าเล่าเลื่องฦๅ	เหล็กที่ ดีเอย
ครึคระระเรือต้อง	ติดตื้นขืนเขน ฯ
๑๙๒
๏ บ้านว่าขวาซ้ายค่าง	ทางจร
หินแร่แลสลับสลอน	ฦกซึ้ง
เรือนตั้งฝั่งสาคร	คนเงียบ เสียบเอย
ปลาคล่ำน้ำไหลอึ้ง	แอบคุ้งมุ่งทาง ฯ
๑๙๓
๏ วังหินถิ่นเถื่อนกว้าง	ยางยูง
สมอแสมสารสูง	สดฉุ้ม
หว่างไผ่ไก่เถื่อนฝูง	ฟุบเขี่ย เรี่ยเอย
เด็กใคร่ได้ไก่อุ้ม	แอบขึ้นครึนราย ฯ
๑๙๔
๏ ไก่เถื่อนเหมือนจฬ้อ	ก้อกพือ
เด็กย่องด่องดีดมือ	มุ่งหน้า
เข้าใกล้ไก่เปรียวปรื๋	ปร๋อร่อน ว่อนแฮ
เด็กโดดโลดไล่คว้า	ไคว่ขว้ำขะมำมอม ฯ
๑๙๕
๏ ลงเรือเหื่ออาบหน้า	หนูเอย
อย่าไล่ไก่เลยเชย	ช่อไม้
ดอกดวงร่วงรื่นรเหย	หอมกลิ่น รรินแฮ
เก็บศักห่อพ่อได้	เด็จร้อยสร้อยสน ฯ
๑๙๖
๏ ย่านยาวลาวตั้งกลาด	หาดทราย
แล่ผ่าปลาฉแวงสวาย	แหวะท้อง
ย่างไฟไส่ฃ่าราย	เรียงนั่ง สพรั่งเอย
พวกหนุ่มสุ่มเรือร้อง	เจ่ยรน้อฬ้อลาว ฯ
๑๙๗
๏ ถึงวนก้นหวดห้วง	หินแลง
แร่เกลื่อนเหมือนฃิงแขง	ค่างคุ้ง
ตำราว่าทองแดง	เดกต่อย ย่อยแฮ
พรายพร่างอย่างศรีรุ้ง	รอดชี้ที่แถลง ฯ
๑๙๘
๏ ตวันเยนเหนพยัฆด้อม	ดื่มชล
โห่ขับกลับโฮกคน	เคี่ยวโง้ง
ขึ้นตลิ่งวิ่งคำรน	เราะไล่ ใกล้แฮ
ทังขู่ภู่เมียโขร้ง	คร่างร้องก้องกระหึม ฯ
๑๙๙
๏ นายรอดสอดรู้เท่า	เหล่าเสือ
มักกัดสัตกินเหลือ	ละไว้
มันหวงล่วงไล่เรือ	รอดแนะ แวะแฮ
หนูหนุ่มกุมมีดไม้	มุ่งแย้งแทงเสือ ฯ
๒๐๐
๏ โห่ร้องซ้องแส้ป่า	กล้าหาน
เสือวิ่งยิ่งทเยอทยาน	หยักรั้ง
ตามทางห่างฝั่งประมาณ	สองเซ่น เหนแฮ
ได้แต่เนื้อเหลือทั้ง	ท่อนท้ายชายโครง ฯ
๒๐๑
๏ รอดรัดมัดเชือกกลุ้ม	หนุ่มหาม
ถึงที่เรือเสือตาม	ติดก้น
จากท่าป่าเปลี่ยวขาม	ขยาดพยัฆ นักพ่อ
ถ่อถี่หนีเสือพ้น	พี่ให้ใจหาย ฯ
๒๐๒
๏ บูรานท่านว่าล้วง	คอเสือ
เหล่าลูกถูกตำราเหลือ	เหล็กกล้า
เช่นพ่อก็กลืนเกลือ	กลั้วเค่า เจ้าเอย
ชิงเหญื่อเสือต่อหน้า	นึกคร้ามฃามแขยง ฯ
๒๐๓
๏ วังฉลามยามสูริยเยื้อง	เยนรอน
เสียงสุนักไนหอน	เห่าเนื้อ
ลิงค่างต่างโหวยวอร	วิเวกวาบ สาบเอย
เผาะเผาะเราะรกเรื้อ	เรียดข้างทางจร ฯ
๒๐๔
๏ มืดค่ำจำจอดค้าง	หว่างไพร
หนุ่มหนุ่มสุมฟืนไฟ	ฝั่งน้ำ
เนื้อย่างค่างเครื่องใน	หมูแบ่ง แกงแฮ
เนื้อสดรสอร่อยล้ำ	กระหลบฟุ้งคุ้งแหลม ฯ
๒๐๕
๏ นอนค้างกลางหาดตื้น	ตลิ่งสูง
นิ่งนั่งฟั่งฟานฝูง	มฤคฆร้อง
เงาไม้ใหญ่ยางยูง	เยนเยียบ เงียบเอย
เผาะเผาะเราะป่าต้อง	ตวาดซ้ำร่ำไป ฯ
๒๐๖
๏ เกือบหลับกรับเกรียบไม้	ไต้เหนือ
คุ่มคุ่มดุ่มตามเรือ	รอบข้าง
ปลุกหนุ่มรุมโห่เสือ	สวบโขยด โดดแฮ
เด็กด่าคว้าฟืนขว้าง	ก่อให้ไฟโพลง ฯ
๒๐๗
๏ เสือชุมหนุ่มแน่นหนั้ง	รวังไฟ
ดึกยิ่งวิ่งเวียรไว	แวดล้อม
จำเปนเซ่นพระไพร	เพราะเหญื่อ เสือแฮ
ตัดตับกับเนื้อพร้อม	พร่ำตั้งสังเวย ฯ
๒๐๘
๏ เยนเยียบเงียบสงัดเงื้อม	เงาครึม
อารักศักสิทพึม	พุ่มไม้
ทิ้งทูตพูดงึมงึม	เงี่ยง่วง ทรวงเอย
จังหรีดกรีดกริ่งให้	ลเหี่ยเศร้าหาวนอน ฯ
๒๐๙
๏ ดึกดื่นฝืนเนตรหนั้ง	ฟังเสียง
แม่ม่ายลองไนเรียง	แหร่ร้อง
รฦกแต่แม่ม่ายเวียง	สวาดิว่าง ค้างเอย
เปนม่ายร้ายนักน้อง	จต้องลองไน ฯ
๒๑๐
๏ หนุ่มหลับคลับคล้ายเลื่อม	แลเหน
เจ้าป่าหน้าปากเปน	พยัฆร้าย
ขี่แรดแผดเสียงเยน	ขยอกเยื่อ เนื้อเอย
ร้องว่าลาแล้วคล้าย	เคลือบเข้าเงาหาย ฯ
๒๑๑
๏ ยามสามยามสงัดไม้	ไพรพนม
พร่ำพร่ำน้ำค้างพรม	พร่างพร้อย
เยนเยียบเงียบสงัดลม	แลตล่ง ดงเอย
ไม่นิ่งกิ่งก้านช้อย	ชื่นฉุ้มพุ่มพกา ฯ
๒๑๒
๏ ค่อนรุ่งฝุงไก่แจ้	แจ้วเสียง
เอ๊กเอื่อยเฉื่อยสำเนียง	เนื่องซ้อง
เรไรร่ายร้องเรียง	รับแซ่ แม่เอย
เพียงรนาดพาดฆ้อง	แข่งเจ้งเพลงจีน ฯ
๒๑๓
๏ เกือบรุ่งฟุ้งกลิ่นเกลี้ยง	เพียงสุคน
หึ่งหึ่งพึ่งเวียรวล	ว่อนเคล้า
มาลีคลี่กลีบบน	บานกลิ่น รรินเอย
ยิ่งรุ่งฟุ้งหอมเร้า	เร่งให้ใจเจริญ ฯ
๒๑๔
๏ รื่นรื่นชื่นเช่นน้ำ	อบหอม
หวนจิตคิดเคยสนอม	แนบน้อง
เจือจรรกลั่นกลิ่นรอม	รวยรรื่น ชื่นเอย
เคยชื่นรื่นรศต้อง	ตกไร้ไกลสมร ฯ
๒๑๕
๏ เรืองรุ่งฝูงนกร้อง	ก้องดง
เรียกเร่งรถสูริยง	เยี่ยมฟ้า
ล่าป่าท่าน้ำจง	เจริญศุข รุกขเอย
จากฝั่งพรั่งพร้อมหน้า	หนุ่มน้อยพลอยเพลิน ฯ
๒๑๖
๏ ล่วงทางบางขวากคุ้ง	เขดไพร
เหนแต่แร่รกไคล	เคลือบคล้ำ
ซ้ายขวาป่าสูงไสว	ว่างย่าน บ้านเอย
เด็กใคร่ไปปลายน้ำ	สนุกแท้แควเหนือ ฯ
๒๑๗
๏ นึกนามสามชุกถ้า	ป่าดง
เกรี่ยงไร่ได้ฟ่ายลง	แลกล้ำ
เรือค้าท่านั้นคง	คอยเกรี่ยง เรียงเอย
รายจอดทอดท่าน้ำ	นับฝ้ายฃายฃอง ฯ
๒๑๘
๏ นางเกรี่ยงเสียงเพราะพร้อง	กหนองกแหนง
สาวผูกลูกปัดแดง	ประดับพร้อย
คิ้วตาน่านวลแตง	ตลหม่อม จอมเอย
แค่งทู่หูยานย้อย	อย่างลว้าพาคลาย ฯ
๒๑๙
๏ สามเพงเลงสะล่างไม้	ไพรสน
ป่าใหญ่ใช่เขดคน	ฃาดบ้าน
ร่มรื่นชื่นชมชล	ชุ่มแต่ แร่เอย
ปลาว่ายสายสินสอ้าน	สอาดตื้นพื้นทราย ฯ
๒๒๐
๏ ปลาชนางคว้างแคว้งว่าย	ลายแล
เลื่อมเลื่อมเล่ตุกแก	กดิบกเดี้ย
ไข่ฉะนางอย่างฝักแค	เฃียวฉอุ่ม ชุ่มเอย
สร้อยซ่ากากดเพลี้ย	พล่านน้ำคล่ำทาง ฯ
๒๒๑
๏ ไอ้บ้าอ้าปากกว้าง	หางแดง
ซิวสูบสีเสียดแซง	แซกซ้อน
กรีมกรายว่ายเวียรรแวง	รวังม่าย หมายเอย
ฝักดาบปลาบเปลือยหล้อน	แฉลบหว้ายสายสินธุ์ ฯ
๒๒๒
๏ ปลาตเพียนเวียรว่ายเคล้า	คลอเรือ
เกล็จเคลือบเหลือบเหลืองเหลือ	เลื่อมพร้อย
ปลาเสือมุ่งเหมือนเสือ	ส่ายโบก กโชกแฮ
หางไก่ใช่หางช้อย	ชแล่มหว้ายร่ายเรียง ฯ
๒๒๓
๏ นานาปลาน้ำถิ่น	หินทราย
ชมเล่นเหนปลาดหลาย	เล็กน้อย
ทางเปลี่ยวเที่ยวถึงปลาย	น้ำเล่า เจ้าเอย
บนบกนกกระเตนกระต้อย	ต่างร้องซ้องเสียง ฯ
๒๒๔
๏ ถึงรวางว่างบ้านชื่อ	ชัดหอม
หอนประดู่ปรูพยอม	ยื่นย้อย
ดอกกระดึงพึ่งแตนตอม	ต่อร่อน ว่อนแฮ
นกพริกจิกจับห้อย	หกหิ้วพลิ้วแพลง ฯ
๒๒๕
๏ ถึงแก่งแห่งท้ายย่าน	บ้านทึง
หินแร่แก่เก่าตรึง	กรวดก้อน
ลงเข็นเล่นน้ำอึง	อาบชุ่ม หนุ่มเอย
เยนสบายหายร้อน	เรื่อยร้องลองลำ ฯ
๒๒๖
๏ เอนหลังฟังดอกสร้อย	สักระวา
ร้องรับขับเสภา	เพื่อนพร้อม
ลำนำคร่ำครวนหา	หวนเอก วิเวกเอย
ผอยหลับรับเสียงซ้อม	เสนาะน้ำคำครวน ฯ
๒๒๗
๏ อยุดเรือเหนือวัดเงื้อม	เงาโพ
รื่นร่มรมยศุกโข	ค่างคุ้ง
วัดมีที่พระอุโบ	สดที่ กดีแฮ
เหนพระศรทาหมุ้ง	มั่นสร้างทางบุญ ฯ
๒๒๘
๏ จัดแจงแต่งตบะเหลื้อม	ลายทอง
เทียรทูบท่วยแก้วรอง	ดอกไม้
ลูกพลับกับกระเทียมดอง	ถวายคนะ พระเอย
ย่ามร่มสมภารได้	รับพร้อมน้อมถวาย ฯ
๒๒๙
๏ ตวันเยนเหนพระพร้อม	ล้อมวง
ตีปะเตะตะกร้อตรง	คู่โต้
สมภารท่านก็ลง	เล่นสนุก ขลุกแฮ
เข่าค่างต่างอวดโอ้	อกให้ใจหาย ฯ
๒๓๐
๏ อยุดกระกร้อฬ่อไก่ตั้ง	ตีอัน
ผ้าพาดบาตเหล็กพนัน	เหน็บรั้ง
ไก่แพ้แร่ขบฟัน	ฟัดอุบ ทุบเอย
เจ้าวัดตัดเรือตั้ง	แต่งเหล้นเยนใจ ฯ
๒๓๑
๏ เสียเทียรเสียทูบซ้ำ	เสียสัทา
เสียที่มีกระมลมา	โนศน้อม
เสียดายฝ่ายศาศนา	สัมนะ พระเอย
เสียน่าตาหูพร้อม	เพราะรู้ดูเหน ฯ
๒๓๒
๏ จวนค่ำจำค้างย่าน	บ้านทึง
ถอยหนีที่วัดอึง	แอบคุ้ง
ตรวดน้ำร่ำรำพึง	แผ่ทั่ว ตัวเอย
ให้เหล่าเจ้าป่าถุ้ง	เทพสริ้นดินสวรร ฯ
๒๓๓
๏ เหมือนรู้ผู่เถ้าท่าน	ทังสอง
เมียนากนามผัวทอง	ผ่องแผ้ว
มาหาพ่าฃาวฃอง	คำนับ รับเอย
ท่านช่วยอวยภรแล้ว	เล่ารู้บูราณ ฯ
๒๓๔
๏ ฝ่ายตาอายุร้อย	ญี่สิบแถม
ยายสิบแปดปีแกม	กับร้อย
ตามองช่องเขมแหลม	ตลอดแน่ แม่เอย
ฟันปากหมากเฆี้ยวจ้อย	แจ่มอ้วนนวลฃาว ฯ
๒๓๕
๏ ผู้เถ้าเล่าเรื่องอย้าน	บ้านทึง
ท้าวอู่ทองมาถึง	ถิ่นถุ้ง
แวะฃอเชือกหนังขึง	เขาไม่ ให้แฮ
สาปย่านบ้านเขดคุ้ง	คี่ทึ้งทึงแปลง ฯ
๒๓๖
๏ วัดทร่างข้างคุ้งย่าน	บ้านทึง
ชื่อชัดวัดคี่ทึ้ง	ถูกต้อง
ผู่เถ้าเล่าเรื่องจึง	จะแจ้ง แสดงเอย
ท่านนั่งสั่งสอนพร้อง	พร่ำไว้ไม้ตรี ฯ
๒๓๗
๏ ได้ครูผู่เท่าทั้ง	ยายตา
สมมุติดุจะเทวดา	บอกเหล้า
ทายทักลักขณะรา	ศรีทั่ว ตัวเอย
จอดน่าท่าผู่เถ้า	ท่วนห้าราตรี ฯ
๒๓๘
๏ ตวันเที่ยงเสียงวิ่งแหร้	แซ่สนอง
เสือตบขบภิขุสอง	รูปม้วย
ต่อไก่ไล่นกคนอง	นามเทศ เกดแฮ
เสือฟัดกัดกินด้วย	บาปซ้ำกรรมหนา ฯ
๒๓๙
๏ ต่อนกยกพเนียดตั้ง	บังกาย
เสือฉีกซีกโครงทลาย	ทลักท้อง
กินตับกับตโพกหาย	เหนน่า ขาเอย
ภิขุทุศีลต้อง	โทษนั้นทันตา ฯ
๒๔๐
๏ ต่อไก่ไม่สู้ฟาด	ฃาดใจ
ที่อยู่ปู่เจ้าไป	หลับเหล้า
เสือกินซิ่นตับไต	ตีนน่อง ท้องแฮ
สังเวทเหตุผู่เถ้า	ทักแท้แน่จริง ฯ
๒๔๑
๏ สำเรจรู้ผู่เถ้าช่วย	อวยภร
สิบประการประกอบกลอน	กล่าวไว้
ขอสวัดสัฐาวอร	ไว้ว่า ลาเอย
สองเท่าเฝ้าร้องไห้	ลเหี่ยลห้อยหงอยเหงา ฯ
๒๔๒
๏ สงสารท่านสอื้นโอ้	โศกา
พลั่งพลั่งหลั่งน้ำตา	ตกด้วย
หนูหนุ่มชุ่มชลนา	นั่งเจ่า เหงาเอย
ร่ำว่าท่าไม่ม้วย	ไม่สริ้นถวินหวัง ฯ
๒๔๓
๏เรือออกนอกท่าบ้าน	ท่านยาย
ย่อไว่ไห้สอื้นฟาย	มูกย้อย
เชาบ้านท่านทังหลาย	แลสลด หมดเอย
ไห้มั่งทังใหญ่น้อย	นั่งผร้ำน้ำตา ฯ
๒๔๔
๏ แลลับกลับกลั้นโศก	สงสาร
หนุ่มน่อยพลอยรำคาร	คิดเศร้า
ทังหลายฝ่ายบูราณ	รักขู่ ชู้เอย
เราพรากจากผู่เถ้า	ทุกร้อนห่อนเสบย ฯ
๒๔๕
๏ ถึงย่านบ้านกระตั้วเหล่า	เชาดง
โกนจุกลูกสาวทรง	สอาดสอ้าน
เชิญด้วยช่วยแต่งมง	คนเกริก ฤกษเอย
โกนจุกลูกเชาบ้าน	อยู่ค้างกลางคืน ฯ
๒๔๖
๏ ฟังตีปี่พาดฆ้อง	กลองตโภน
เพลงไทยใส่กลองโยน	ยุ่งแท้
เด็กโดดโลดเล่นโขน	แขนคอก ออกเอย
ร้องขับรับอ้อแอ้	อุบเหล้าเมามาย ฯ
๒๔๗
๏ เสียงซออ๋ออ่ออ้อ	เอื่อยเพลง
จับปี่เตร๋งเต้งเต๋ง	เต่งต้อง
คลุยตรุ๋ยตรุ่ยตรุ้ยเหนง	เหน่งเน่ง รนาดแฮ
ฆ้องหน่องหนองน่องหน้อง	ผรึ่งพรึ้งพรึ่งตโภน ฯ
๒๔๘
๏ สาวสาวเหล่าเลี้ยงเล่น	เต้นรำ
ซองหมากฝากหนุ่มนำ	เนตรชม้อย
โกนจุกลูกเล็กทำ	ขวันเล่า เจ้าเอย
เนตรซู่หนูหนุ่มน้อย	นั่งปลื้มลืมนอน ฯ
๒๔๙
๏ บ่วงรักดักเด็กต้อง	สองตา
เปิดปากฝากคำลา	เหล่าน้อง
ลงเรือเมื่อจะคลา	คลอเนตร ทเวทเอย
แก่เท่าสาวส่งซ้อง	แซ่หน้าอาไลย ฯ
๒๕๐
๏ บ่วงผูกลูกรักแล้ว	แร้วราย
ดักพ่อท้อที่กาย	แก่แล้ว
ห่อนอยู่ซู่สมรหมาย	มัติโมฆ โอขเอย
แต่เหล่าเจ้าลูกแก้ว	ก่อร้อนสอนแสลง ฯ
๒๕๑
๏ หมากพลูบู้หรี่ส้ม	ขนมขนุน
สาวหนุ่มรุมการุญ	รักให้
ผูกมิศคิดขอบคุณ	คนเท่า สาวเอย
ทุกโศกโรคอย่าได้	เดือดร้อนนอนสบาย ฯ
๒๕๒
๏ จากย่านบ้านกระตั้วแต่	แลดู
ศรรักปักทรวงหนู	เหน็บช้ำ
รักป่าน่าชื่นชู	ชมเล่า เจ้าเอย
ดูถูกลูกปลายน้ำ	หนุ่มต้องหมองหมาง ฯ
๒๕๓
๏ น้อยน้อยพลอยว่าน้ำ	ลำสุพรรณ
สาวแก่แลคมสัน	สะคร้าน
ดูมากว่าสิบวัน	ตลอดแว่น แคว้นเอย
ไรจุกทุกทุกบ้าน	บ่อเว้นเหนสาว ฯ
๒๕๔
๏ บูราณท่านว่าน้ำ	สำคัน
ป่าต้นคนสุพรรณ	ผ่องแผ้ว
แดนดินถิ่นที่สูวรรณ	ธรรมชาด มาศเอย
ผิวจึ่งเกลี้ยงเสียงแจ้ว	แจ่มน้ำคำสนอง ฯ
๒๕๕
๏ ถึงถิ่นสริ้นบ้านป่า	โป่งแดง
เรือติดคิดขยาดแสยง	พยัฆร้าย
สวบสวบยวบไม้แฝง	ฟุ้งสาบ วาบแฮ
สองฝั่งทั้งขวาซ้าย	สัตร้องซ้องเสียง ฯ
๒๕๖
๏ คลองกระเสียวเปลี่ยวป่ากว้าง	ทางโขลง
เคยถิ่นกินโป่งโทง	เที่ยวเร้น
ฃามช้างต่างจัดโจง	กระเบนกระบิด ตี้ดแฮ
เก็บกรวดอวดกันเหล้น	ตลอดน้ำลำทาง ฯ
๒๕๗
๏ คุ้งขวางบางแวกตื้น	พื้นทราย
กรวดกระจ่างพร่างพรายลาย	เลื่อมพร้อย
เหมือนเม็จเพชรัตราย	แอร่มอร่าม งามเอย
ฉุนว่าแววแก้วก้อย	นพเก้าวาวแหวน ฯ
๒๕๘
๏ กระเบาออกดอกรยับย้อย	ห้อยหอม
พึ่งหมู่แมงภู่ตอม	ไต่เคล้า
ว่าสุกลูกงามงอน	เงาะป่า พวาเอย
กระทุ่มกระถินกลิ่นเร้า	รื่นข้างทางจร ฯ
๒๕๙
๏ รินรินกลิ่นเฟื่องฟุ้ง	คลุ้งโขลง
ป่านอกดอกสำโรง	ร่วงค้าง
เหล่าลูกผูกเรือฉโลง	ลากวิ่ง จริงแฮ
เหมนเช่นเหมนชื่ออ้าง	อีกล้ำสำโรง ฯ
๒๖๐
๏ ถึงหว่างยางพี่น้อง	สองยาง
เก่าแก่แต่ก่อนปาง	ป่าต้น
เกิดแร่แง่งอกขวาง	ขวากระ รกะแฮ
ถูกปวดรวดเร้าล้น	สะล่างแหร้แง่สลอน ฯ
๒๖๑
๏ ปลายน้ำลำคุ้งแขบ	โขดเขิน
ขัดค่องต้องติดพเอิญ	แอ่งตื้น
จอดสองพี่น้องเพลิน	พลองสะล่าง ยางเอย
ชื่นชุ่มพุ่มพฤกษครื้น	คร่อมน้ำลำลหาล ฯ
๒๖๒
๏ ปลาดเหลือเรือหนุ่มน้อย	ลอยพาย
ถึงหว่างต้นยางตาย	ตกน้ำ
ช่วยฉุดสุดชีพทลาย	ทลักเลือด เฝือดแฮ
เมียแม่แซ่มาปล้ำ	ปลุกร้องซ้องเสียง ฯ
๒๖๓
๏ ถามเฃาเล่าว่าอ้าย	ฟักเฟือน
ตีแม่แร่ลงเรือน	ร่านร้าย
เจ้าสองพี่น้องเหมือน	มุ่งปราบ บาปแฮ
โพล่งผลักหักคออ้าย	ฝักม้วยด้วยกรรม ฯ
๒๖๔
๏ ชาวป่าภาศภเศร้า	สู่สถาน
เราเปลี่ยวเหลียวเหนศาล	สองพี่น้อง
อารักศักสิทชาน	เชี่ยวช่วย ด้วยเอย
โป่งป่าอย่าแผ้วพ้อง	พวกฃ้าอาไศรย ฯ
๒๖๕
๏ สรวงจ้าวพร้าวอ่อนกล้วย	ด้วยเอย
เชิญพี่น้องสองเสวย	สว่างร้อน
แรกมาอย่าถือเลย	ลุกระโทษ โปรดพ่อ
ขอแร่แม่เก็จก้อน	กับเต้าเจ้ายาง ฯ
๒๖๖
๏ หนูน้อยพลอยร้องบ่วง	สรวงศาร
เสียงฉ่ำน้ำนมหวาน	แว่วก้อง
เบิกป่าท่าเทวถาน	ถูกท่วน ขบวนเอย
หนุ่มรับสรัพเสียงซ้อง	เสนาะซ้อนกลอนใน ฯ
๒๖๗
๏ เทียรจุดขุดแร่หลั้น	ควันเฃียว
พลุ่งพลุ่งมุ่งดูประเดียว	ดุ่มคล้าย
หนุ่มเหนเช่นลิงเหลียว	เลื่อนกลับ ลับแฮ
ฟุ้งพิศฤทธแร่ร้าย	รู้เถ้าเจ้าหวง ฯ
๒๖๘
๏ เหมือนครูผู่เท่าแจ้ง	แหนงใจ
รอขุดจุดเทียรใชย	เช่นรู้
ดับพิศฤทธิพระไพร	พรมสมุท อยุดแฮ
เดี๋ยวหนึ่งอึ่งอู้อู้	อ่อนไม้ใหญ่รเนน ฯ
๒๖๙
๏ ลมลั่นครั่นครึกฟ้า	หนาฝน
ซู่ซู่หนูวิ่งวน	ว่าช้าง
เทียรดับกลับมืดมน	เหมนเบื่อ เสือเอย
จวนค่ำจำอยุดค้าง	คิดแก้แร่โพรง ฯ
๒๗๐
๏ ฃอนเรือเหนือน้ำนึก	น้อยใจ
คราวเคราะเพราะพระไพร	พี่น้อง
ขัดพระจเชิญไฟ	ฟอนซู่ รู้ฤๅ
ทุ่งท่าป่าจะต้อง	โตล่งสริ้นถิ่นสถาน ฯ
๒๗๑
๏ เราถือซื่อสัจสร้าง	ศีลทาน
แล่งล่าฟ้าดินพญาน	ย่อมรู้
หวังแร่แต่บูราณ	ระงับโศก โลกเอย
จ้าวคิดปิดของขู้	มนุษนั้นฉันใด ฯ
๒๗๒
๏ ดึกสงัดสัตสงบคลุ้ม	พุ่มพง
เยนรย่อบริเวนวง	หว่างไว้
เคลิ้มหลับคลับคล้ายองค์	อารัก ทักแฮ
เหนสพรั่งนั่งไหว้	ว่าฬ้อฃอสะมา ฯ
๒๗๓
๏ รูปจ้าวสาวหนุ่มล้วน	นวลงาม
สองพี่มีเป็นสาม	ทั่งน้อง
เรียกสองพี่น้องนาม	น้องพี่ มีเอย
สามแน่แต่คำพร้อง	พี่น้องสองชาย ฯ
๒๗๔
๏ เล่าความตามเรื่องแหร้	แต่หลัง
ใช่คิดบิดเบือนบัง	บอกแจ้ง
ขัดเคราะเพราะยุกยัง	อยู่อย่า มาเลย
กายสิทพิศกล้าแกล้ง	กลบกลุ้มคลุ้มควัน ฯ
๒๗๕
๏ รู้ศึกนึกเรื่องเจ้า	เล่าความ
ทราบหมดจดหมายตาม	แต่งไว้
โออกตกอับยาม	ยุกยาก มากเอย
บุญบวดกรวดกระสินให้	แห่งเจ้าเล่าความ ฯ
๒๗๖
๏ เหมือนรู้ผู่เถ้าเล่า	จ้าวแถลง
สามอย่างต่างลายแทง	ถูกต้อง
ใคร่เหนเช่นชี้แจง	เจ้าบอก ดอกแฮ
ค้างย่านศารพี่น้อง	พนัศร้ายหายสูร ฯ
๒๗๗
๏ รุ่งเช้าเข้าป่ากว้าง	ทางโขลง
คลองเก่าเท่าลำกระโดง	โป่งช้าง
ซ้ายฃวาป่าสมอโมง	ไม้อุโลก โมกเอย
กระแบกกระเบาเสลาสล้าง	สลับต้นคนทา ฯ
๒๗๘
๏ ตามร่องคลองที่เจ้า	เล่าความ
เด็ดดอดลอดลัดตาม	ติดท้าย
เลี้ยวลดปลดปลิดหนาม	หน่อคลอก ยอกแฮ
เสียงแต่เนื้อเสือร้าย	ร่านร้องก้องกระหึม ฯ
๒๗๙
๏ สุดคลองหนองหนึ่งกว้าง	อย่างแถลง
ที่ถิ่นดินดาดแดง	ดุจพร้อง
สังเกตเขดขอบแขวง	ความที่ ชี้เอย
ขึ้นค่างทางขวาท้อง	ทุ่งช้างวางเวง ฯ
๒๘๐
๏ ภบถ่อบ่อแร่น้ำ	ดำนิล
เหมือนหมึกปึกปะดิน	เดกคุ้ย
ปะแต่แร่ปรอดกิน	แก่นเท่า เจ้าเอย
เนื้อมั่งยังขยี้หยุ้ย	ยกไว้ไปแสวง ฯ
๒๘๑
๏ ตัดทางหว่างต้นโตนด	โขดสูง
เนื้อแยกแตกตื่นฝูง	ฝุ่นฟุ้ง
แฝงดูหมู่นกยูง	ยอบย่อง มองเอย
พรายพร่างอย่างศรีรุ้ง	อร่ามเพี้ยนเขียนฃน ฯ
๒๘๒
๏ รำแพนแอ่นอกฉะแง้	แผ่หาง
หันร่ายฝ่ายฝูงนาง	นกเคล้า
ตัวผู่อยู่กลางกาง	กลมปีก หลีกเอย
ก้อกรีดขีดเขี่ยเท้า	ท่าฟ้อนอ่อนเอียง ฯ
๒๘๓
๏ ด้อมดูหมู่มยุรย้าย	ร่ายรำ
เยี่ยงย่างนางรบำทำ	ท่าฉะม้าย
เคยดูคู่เคียงรบำ	รเบงกลับ ลับเอย
เหนแต่ฝูงยูงคล้าย	นุชฟ้อนงอนงาม ฯ
๒๘๔
๏ ฝ่ายฝูงยูงบ่อรู้	สู่สม
สังวาดชาติเช่นพรม	พระพร้อง
ตัวภู่ฟู่ฟองกลม	เมียชื่น กลืนแฮ
เกิดไข่ได้พวกพ้อง	เพื่อส้องฟองกสิน ฯ
๒๘๕
๏ หนุ่มหนูพรูไล่พร้อม	ล้อมยูง
ปีกกระพือฮือฝูง	ฟ่องฟ้า
ตานโดดโขดทรายสูง	สมเล่า เจ้าเอย
เหนรอบขอบเขดหน้า	สนุกแท้แลเพลิน ฯ
สรล้วน
๒๘๖
๏ เฃาเฃียวโขดคุ่มขึ้น	เคียงเคียง
ร่มรื่นรุกขรังเรียง	เรียบร้อย
โหมหัดหิ่งหายเหียง	หัดหาด แฮ่วแฮ
ย่างใหญ่ยอดยื่นย้อย	โยกโย้โยนเยน ฯ
๒๘๗
๏ เลี้ยวทางหว่างช่องไม้	ไผ่เหลือง
ปะแต่แร่กรัดเรือง	ร่วงรุ้ง
ย่องเหยียบเลียบลำเหมือง	ไม้ชื่น รรื่นเอย
หอมกระถินกลิ่นฟุ้ง	เฟื่องฟื้นชื่นใจ ฯ
๒๘๘
๏ สุดเหมืองเยืองขึ้นค่าง	หว่างเนิน
ล้วนแร่แก่เก่าเกิน	เก็บทิ้ง
พลวงเหล็กเด็กสดุดเดิน	กระโดดค่าม ตามแฮ
ชมเล่นเหนเกลื่อนกลิ้ง	กลาดสล้างอย่างฝัน ฯ
๒๘๙
๏ ลงเนินเดินป่ากว้าง	วางเวง
ลมลั่นครั่นครืนเครง	ครึกครื้น
ควายเถื่อนเกลื่อนกลุ้มเกรง	เกรียวโห่ โร่แฮ
ป่าใหญ่ไม้ร่มชื้น	ช่อช้อยย้อยไสว ฯ
๒๙๐
๏ พิศพวงดวงดอกไม้	ไพรพนม
รยับรย้าน่าชม	แช่มช้อย
ม่วงโมกโศกสุกกรม	กรวยกร่าง สล้างเอย
ดอกดกนกน้อยน้อย	เหนี่ยวไซ้ไส้เพกา ฯ
๒๙๑
๏ ดูเดียวเปลี่ยวอกอ้าง	ว้างเอย
คิดใคร่ได้คนเคย	คู่ชี้
คลอเคล้าเฟ่าชื่นเชย	ชมนก หกแฮ
ถามไถ่ได้กระจู้กระจี้	กระแจะแต้มแก้มหอม ฯ
ราชสีห์เทียมรถ
๒๙๒
๏ ยนโศกยามเศร้ายิ่ง	ทรวงเยน
คิดสุดขัดแสนเขน	โศกไข้
หวนหนาวหากนึกเหน	หน้าแห่ง น้องแฮ
ดวงจิตเด็จจากได้	จึ่งดิ้นจำโดย ฯ
๒๙๓
๏ เสลาสลอดสลับสล้าง	สลัดได
สอึกสอะสอมสไอ	สอาดสอ้าน
มแฝ่มฟาบมเฟืองมไฟ	มแฟบมฝ่อ พ่อเอย
ตขบตขาบตเคียนตคร้าน	ตคร้อตไคร้ตเคราตครอง ฯ
๒๙๔
๏ ถึงธารบ้านเกรี่ยงร้าง	กลางดง
ไร่ฟ่ายหมายมั่นคง	คิดค้าง
รอนรอนอ่อนอัศดง	แดดพยับ ลับเอย
ภักผ่อนนอนเรือนห้าง	ก่อให้ไฟโพลง ฯ
๒๙๕
๏ เหล่าลูกถูกส้มทับ	พลับจีน
หักฮ่างต่างหัดปีน	คล่องแขล้ว
เหนื่อยนอนอ่อนมือตีน	ต่างรงับ หลับเอย
ดึกดื่นฟื้นฟังแหว้ว	วิเวกวิ้วหวีวโหวย ฯ
สกัดแคร่
๒๙๖
๏ หนาวลมห่มผ้าห่อน	หายหนาว
ฟ้าพร่ำน้ำค้างพราว	พร่างฟ้า
เด่นเดือนเกลื่อนกลาศดาว	ดวงเด่น
ใจเปล่าเศร้าซบหน้า	นึกน้องหมองใจ ฯ
๒๙๗
๏ ไร่เกรี่ยงเสียงหลอดโหร้	โหร่เสียง
โหว่งโหว่งโรงรายเรียง	รับพร้อง
หว่างไม้ไก่ขันเคียง	เสียงเอ่ก อี๋เอ้กเอย
ยามดึกนึกนุชน้อง	นิ่งเศร้าเปล่าทรวง ฯ
๒๙๘
๏ จังหรีดกรีดกริ่งร้อง	ซ้องเสียง
แหร่แหร่แม่ม่ายเรียง	รับซ้อง
จักกจั่นสนั่นสำเนียง	เสนาะเรื่อย เฉื่อยเอย
ผี่ผี่วหวิวโหวกร้อง	รอบฃ้างวางเวง ฯ
๒๙๙
๏ ค่อนคืนดื่นดึกแท้	แม่เอย
เกรี่ยงไร่กระไรเลย	ล่าเนื้อ
ด่องด่องย่องเหยาะเงย	ฉโงกฉะงัก ทักแฮ
ปลุกหนุ่มกุมฃวานเงื้อ	ผงะร้องซ้องเสียง ฯ
๓๐๐
๏ ถามไถ่ใช่เหล่าร้าย	กรายมา
พูดเล่นเป็นคนชรา	รักใขร้
ถามชี้ที่ว่านยา	รยะย่าน บ้านเอย
ชื่อกวั่งสั่งซ้ำให้	แวะเข้าเย่าเรือน ฯ
๓๐๑
๏ ลูกปัตตัดให้สี่	สิบใบ
เกรี่ยงชอบยอบยิ้มลไม	ใส่ข้อ
หมากพลูสู่สมใจ	จันอับ พลับเอย
ถามกวั่งนั่งพูดจ้อ	จวบแจ้งแสงสูร ฯ
๓๐๒
๏ รุ่งเช้าเข้าบ้านเกรี่ยง	เลี้ยงเหลือ
แกงฟักผักพรีกมเฃือ	ค่างปิ้ง
อึ่งแย้แช่เขมเกลือ	เกลียดขะยั่น กลั้นแฮ
เด็กบ่อชอบลอบทิ้ง	ท่วยขว้ำซ้ำแสยง ฯ
๓๐๓
๏ หญิงชายฝ่ายเกรี่ยงล้อม	พร้อมเพรียง
รักหนุ่มอุ้มแอบเคียง	ใคร่พร้อง
สาวแก่แม่ม่ายเมียง	มุ่งขยิ่ม ยิ้มแฮ
ทักเพรียกเรียกพี่น้อง	นั่งเฝ้าเคล้าเคลีย ฯ
๓๐๔
๏ น้อยน้อยคอยหลีกเหลี้ยง	เมียงเมิน
หญิงฉุดยุดหยอกเอิญ	แอบฃ้าง
ผลักไสไล่เล่นเพลิน	พลอยรรื่น ชื่นเอย
รุมรักชักชวนค้าง	คิดหน้าอาไลย ฯ
๓๐๕
๏ ลูกปัดตัดแจกถั้ว	ตัวคน
หมดย่ามตามยากจน	จัดให้
ลาจากหยากตรมปรน	นิบัดหนุ่ม อุ้มเอย
ตากวั่งซั่งบูเรได้	เพื่อนด้วยช่วยนำ ฯ
๓๐๖
๏ ตามเกรี่ยงเลี่ยงเลี้ยวลัด	ตัดทาง
หนามไหน่ไม่มีรคาง	ค่างเท้า
ดงยาป่าฝิ่นฝาง	ฟุ้งรศ โอสถเอย
ต่างต่างย่างทรายเปล้า	โปล่งฟ้าชาเกลือ ฯ
๓๐๗
๏ ปรายปรูปู่เจ้าเจด	ตพังคี
ลักกระจั่นขันใชศรี	แซ่ม้า
ใครเครือเดื่อดีหมี	มื้อเหลก เดกเอย
เฃามวกรวกรกฟ้า	ฝิ่นต้นคนจาม ฯ
๓๐๘
๏ กทกรกกกกนากน้ำ	ใจใคร
ราชดัตสลัดได	ไข่เหน้า
พิษนาดพาดไฉน	นากกภด กรดเอย
สอึกสอมซมเช้า	ชิ่งช้าชาลี ฯ
๓๐๙
๏ มหาสดำคำไก่ต้น	ทนดี
หางตเค่เนระภูศรี	ซ่มกุ้ง
ชาเลือดเหมือดคนมี	สมอภิเภก เอกเอย
ลมป่วนหวนหอมฟุ้ง	เปลือกไม้ใบยา ฯ
๓๑๐
๏ กำยานก้านกิ่งช้อย	ย้อยยาง
คิดใคร่ได้สำอาง	อบน้ำ
ยามไร้ไม่มีนาง	เสน่หพี่ นี้เอย
สรี้นกลิ่นสรี้นศุขซ้ำ	โศกเศร้าเช้าเยน ฯ
๓๑๑
๏ ฉลูดโลดโกฎเก้าค่า	ตาเสือ
มเดื่อดินขมิ้นเครือ	ครอบฟ้า
กรันเกราเค่าเยนเหนือ	หนอนตยาก ซากเอย
หวายตมอยข่อยคล้า	ขลู่ขล้อสมอไทย ฯ
๓๑๒
๏ หนามหันสันพร้าพัก	แพวแดง
สหัศคุนสมุลแวง	สวาดเอื้อง
สลอดเสลาเหล่ากระเจี้ยงแจง	กำจัด อัดเอย
หนุ่มอยุดขุดครบเขรื้อง	ห่อผ้าลว้าศพาย ฯ
๓๑๓
๏ เกรี่ยงนำตำแหน่งแหร้	แลหลาย
ทุบแหลกแตกเนื้อพราย	พร่างพร้อย
เหมือนรู้ผู่เท่าทาย	ถิ่นแร่ แม่เอย
ชมเล่นเยนบ่ายคล้อย	คล่ำเนื้อเสือขะนอง ฯ
๓๑๔
๏ หวังปะพระปรอดรื้อ	ดื้อเดิน
พลอยกวั่งสังบูเรเพลิน	พลอดพร้อง
หลีกหนามค่ามโขดเขิน	พนัศรื่น ครื้นเอย
ลำฦกนึกขนิดน้อง	เสน่หเต้าเคล้าคลอ ฯ
๓๑๕
๏ ดงมเกลือเหลือดกล้ำ	ดำเหลือ
เล่หม่อมย้อมมเกลือ	กแจะให้
ใจหม่อมย่อมเหมือนเกลือ	กลิ่นร่ำ ดำเอย
ดำเทือกเปลือกแก่นไสร้	ซี่นต้นผลดำ ฯ
๓๑๖
๏ เดินดงวงหว่างเวิ้ง	เซิงสูง
รื่นร่มชมฉมันฝูง	ฝ่านเนื้อ
เนินไม้ใหญ่ยางยูง	พยอมย่อม หอมเอย
ชุ่มชื่นกลืนกล้ำเกลื้อ	กลิ่นเกลี้ยงเพียงสุคน ฯ
๓๑๗
๏ ค่ามป่งลงฮ่วงน้ำ	ค่ำเยน
ปะแต่หมอต่อกเตน	ตกกลิ้ง
หมอตายฝ่ายนกเปน	ปล่อยโปรด โทษเอย
ย่ามพ่าพร้ากะทอทิ้ง	ไท่เฃ้ายาวยาน ฯ
๓๑๘
๏ สิ่งของต้องแต่งตั้ง	บังสกุน
ปลงพระอศุภบุญ	แบ่งให้
กรวดน้ำร่ำการุญ	เกรี่ยงกราบ ราบเอย
เถ้ากวั่งสังบุเรได้	ดาบหญ้ามตามประสง ฯ
๓๑๙
๏ จากศภพลบค่ำคลุ้ม	พุ่มพง
ป่าว่านย่านหย่อมดง	แด่นลว้า
ตามเกรี่ยงเลี่ยงลัดลง	แหล่งฮ่วย กวยแฮ
หักฮ่างค้างที่ถ้า	ถิ่นน้ำลำธาร ฯ
๓๒๐
๏ เกรี่ยงสองกองกิ่งไม้	ใส่เพลิง
โพลงพลุ่งฟุ้งฟอนเซิง	สว่างฟ้า
กวางปีบถีบป่ากเจิง	กจัดถิ่น สิ้นแฮ
ดงว่านกำยานรย้า	รเยือกข้างหว่างเฃา ฯ
๓๒๑
๏ เหล่าเกรี่ยงเลี้ยงหนุ่มน้อย	อ้อยแตง
มันเผือกเลือกจัดแจง	จุดไต้
เดือนหนึ่งพึ่งรวงแสวง	หวานฉ่ำ ล้ำเอย
เอมอิ่มยิ้มแย้มได้	เกรี่ยงด้วยช่วยรวัง ฯ
๓๒๒
๏ เหล่าลูกผูกฮ่างห้อย	ย้อยโยน
ไกวเล่นเจรจาโขน	ขับร้อง
ชักเชือกเยือกยวบโอน	อ่อนสบัด กวัดเอย
กล่อมเห่เรไรซ้อง	แซ่เหรื้อยเฉื่อยเสียง ฯ
๓๒๓
๏ เกรี่ยงว่าป่าว่านร้าย	ควายงัว
เสือบ่อกล้ามากลัว	กลิ่นหว้าน
เข้าชิดพิศมืดมัว	เมาซบ สลบแฮ
ต้องย่างค้างไฟร้าน	รอดได้ไม่ตาย ฯ
๓๒๔
๏ เหมือนรู้ดูหว้านสว่าง	กลางดง
เลื่อมลุกทุกที่ตรง	เกิดต้น
มืดมืดยืดสว่างวง	ว่านชื่อ กระสือแฮ
คิดใคร่ไปเที่ยวค้น	ขุดบ้างกลางคืน ฯ
๓๒๕
๏ เกรี่ยงห้ามยามหว้านลุก	ถูกตาย
แก่อย่างไรไม่คลาย	คลั่งคลุ้ม
จำอยุดสุดเสียดาย	ดูอร่าม วามเอย
ริ่มห่างว่างซอกซุ้ม	สว่างหว้านด่านดง ฯ
๓๒๖
๏ ดึกดื่นชื่นชุ่มไม้	ไพรพนม
พร่ำพร่ำน้ำค้างพรม	พร่างฟ้า
กลิ่นว่านซ่านส่งลม	กระหลบกรุ่น อุ่นเอย
ยิ่งมืดครืดสว่างกล้า	กลิ่นกลุ้มคลุ้มเมา ฯ
๓๒๗
๏ หากครูรู้แก้ว่าน	ท่านสอน
เศกขะมิ่นกินจึ่งนอน	นั่นได้
เกรี่ยงเมาเหล่าลูกถอน	ให้ขะมิ่น กินแฮ
เมาส่างต่างกราบไหว้	ว่าขมี้นกินหาย ฯ
๓๒๘
๏ ยามสามยามพิศหว้าน	ซานซึม
เพลิงดับกรับเสียงกระหึม	เห่าหื้อ
ว่านคนบ่นพึมพึม	พูดค่าง ห้างแฮ
กบเขียดเอียดอึงอื้อ	อึ่งร้องซ้องเสียง ฯ
๓๒๙
๏ กาแกแต่แว่วแหว้ว	แจ้วเสียง
ไก่กุกลูกเจี๊ยบเรียง	รอบห้าง
หนุ่มฟังนั่งมองเมียง	หมายไก่ ใกล้แฮ
เกรี่ยงใส่ไฟค่างหล้าง	ดับสิ้นกลิ่นยา ฯ
๓๓๐
๏ เกรี่ยงชวนจวนสว่างหว้าน	ซ่านแสลง
ต่อแดดแผดแสงแขง	ค่อยเศร้า
อยู่ชิดพิศร้ายแรง	ร้อนทั่ว ตัวเอย
หนีออกนอกดงเข้า	เขดลว้าพาเดิน ฯ
๓๓๑
๏ สามยามตามเกรี่ยงอย้อง	มองทาง
เดือนแหว่งแสงรางราง	เรี่ยไม้
เกรี่ยงเราเป่าหลอดพลาง	เพลิงชุด จุดแฮ
ออกจากปากดงได้	แด่นลว้าป่าสูง ฯ
๓๓๒
๏ หึ่งหึ่งพึ่งเรียกร้อง	ก้องกหึม
หมีบ่นด้นดุ่มพึม	พุ่มไม้
เยนเยียบเงียบเงางึม	สงบสงัด สัดเอย
ฟ้าพร่ำน้ำค้างไห้	รเยือกเนื้อเหลือหนาว ฯ
๓๓๓
๏ จวนรุ่งฟุ้งดอกไม้	ไพรพนม
รื่นรื่นชื่นอารม	เรื่อยริ้ว
ร่วงหล่นบนเผ้าผม	ผอยถูก ตมูกเอย
ลมผ่าวหนาวดอกงิ้ว	ง่วงเศร้าเหงาหงิม ฯ
๓๓๔
๏ หนาวลมห่มพ่าแก้	แม่เอย
หนาวที่ใจใครเลย	จแก้
ยามรุ่นอุ่นอกเคย	เคียงคู่ อยู่แฮ
ยามเท่าเปล่าทรวงแท้	เที่ยวค้างกลางดง ฯ
๓๓๕
๏ เกรี่ยงเราเป่าหลอดโหล้ง	โหว่งดัง
สำเหนียกเรียกรว้าฟัง	ฝ่ายบ้าน
ข้างเฃาเป่ารับระวัง	วิเวกโร่ โหร่แฮ
รู้ชัดลัดเข้าหญ้าน	หย่อมลว้ามาคอย ฯ
๓๓๖
๏ เกรี่ยงปะละว้ารับ	นับถือ
พาเค่าเย่าเรือนครื	พี่น้อง
โหมไฟใส่ฟืนฮือ	ให้นั่ง อังเอย
เช้าเพื่อนเกลื่อนมาพร้อง	พรกพร้อมล้อมสลอน ฯ
๓๓๗
๏ ลว้าเถือเนื้อสดให้	ไส่กระบุง
หนุ่มแต่งแกงเผ็ดปรุง	เปราะพร้อม
กินเค่าเหล่าเกรี่ยงมุง	มองปาก อยากแฮ
เสจสับกับเกรี่ยงล้อม	กทะลี้มชิมแกง ฯ
๓๓๘
๏ ร้องอร่อยพลางซดกลุ้ม	หนุ่มสาว
แม่ลูกมูกฟูมยาว	ยืดย้อย
มดเนื้อเหื่อโทรมพราว	พร่ำอร่อย น้อยฤๅ
กอดหนุ่มอุ้มหนูน้อย	น่าได้ไว้ผัว ฯ
๓๓๙
๏ วานแกงแต่งพรีกพร้อม	ล้อมดู
ครกใหญ่ไส่โขลกครู	ครอบให้
กวางป่าฮ่ากระทะหู	ห้อมซด หมดแฮ
อิ่มอกยกมือไหว้	แวดล้อมพร้อมเพรียง ฯ
๓๔๐
๏ สาวสาวเหล่าลูกลว้า	หน้าชม
ยิ้มย่องผ่องผิวผม	ผูกเกล้า
คิ้วตาน่านวลสม	เสมอฮ่าม งามเอย
แค่งทู่หูเจาะเจ้า	จึ่งต้องหมองศรี ฯ
๓๔๑
๏ น้อยน้อยพลอยว่าลว้า	หน้านวล
ยุทหยอกนอกเสื้อสวน	แซ่ซ้อง
สาวสาวเหล่าลว้ากวน	กอดหนุ่ม อุ้มเอย
ปล่ำเล่นเช่นพี่น้อง	นึกหน้าปรานี ฯ
๓๔๒
๏ ตาลวดยวดยิ่งลว้า	ป่าเฃียว
เคยปะพระเจดีเดียว	เที่ยวด้วย
ลาสาวเหล่าลว้าเกรียว	กรูส่ง ดงเอย
เกรี่ยงเลือกเผือกมันกล้วย	แบกบ้างทางไกล ฯ
๓๔๓
๏ ลวดลว้าพาเลี้ยวลัด	ตัดทาง
ไผ่ป่าหนาหนามกลาง	กลับเกลี้ยง
พ้นไผ่ไม้ยูงยาง	ยามหล่น ผลเอย
ลูกร่อนว่อนเวียรเหลี้ยง	หลีกต้นหล่นไกล ฯ
๓๔๔
๏ ลูกยางอย่างลูกน้อย	ถ่อยสถุน
ไม่รักศักศรีกระกุน	เก่งก้อ
ครูสอนห่อนเหนคุน	คิดออก นอกเอย
ปลิ้นปลอกหลอกหลอนฬ้อ	เล่ต้นผลยาง ฯ
๓๔๕
๏ เยนชื่นรื่นร่มไม้	ไพรรหง
เปนป่ากฤศนาลง	สลับไม้
โกร๋นเกราะเผาะผุะผง	ผุยล่อน กร่อนเอย
กฤศนางว่าครืไสร้	พุะไม้ใหญ่พยูง ฯ
๓๔๖
๏ ขึ้นเนินเดินใกล้ชิด	กฤศนา
หอมรื่นชื่นนาสา	สูดซ้ำ
สมมุดดุจดังทา	แป้งกแจะ และเอย
ใครไม่ได้ให้น้ำ	กุหลาบกุหล้อยน้อยใจ ฯ
๓๔๗
๏ ฃาดขะมิ่นสรี้นแม่เลี้ยง	ลูกเอย
สารภีพ่อเคย	ขัดเนื้อ
บุญนากยากไร้เชย	เช่นกลิ่น ขมิ้นแฮ
ถึงไม่เหลืองเรืองเหรื้อ	ร่ำง้อฃอหญิง ฯ
๓๔๘
๏ หนุ่มหนูรู้อบผ้า	หาหอม
ดอกไม้ไส่ห่อสนอม	แนบไว้
ขาดแป้งแต่งตัวมอม	มีดอก ไม้เอย
ต่างฝูกลูกนอนได้	นุ่มเนื้อเจือหอม ฯ
๓๔๙
๏ อกเอยเคยขู้พลอด	ฉอดเสียง
ตกเถื่อนเพื่อนกับเกรี่ยง	รว้า
ยามมีที่รักเคียง	ค่างค่อน ฉออนเอย
ยามยากบากเบือนหน้า	นึกน้องสยองแสยง ฯ
๓๕๐
๏ ทางร่มลมรื่นเหรื้อย	เชื่อยโชย
หอมสุกกรมยมโดย	ดอกไม้
ผิละพวงกลิ่นโรย	รริกร่อน ว่อนเอย
ตูมตาดกลาดหล่นใกล้	เกลื่อนข้างทางเดิน ฯ
๓๕๑
๏ ตวันเที่ยงเลี่ยงเลียบน้ำ	ลำธาร
ภบที่ศีลาลาน	ฦกซึ้ง
อยุดยั้งนั่งสำราญ	ร่มโศก ฉโงกเอย
ชื่นฉ่ำน้ำอ่อนอึ้ง	อาบเหล้นเยนสบาย ฯ
๓๕๒
๏ หนูหนุ่มทุ่มท่องน้ำ	ลำลหาน
ฟุ้งฟาดสาดสายสนาน	สนุกบ้า
ลวดกวั่งซั่งบูเรบูราน	เรียนหนุ่ม กระทุ่มเอย
เด็กอ่อนสอนเกรี่ยงลว้า	ว่ายน้ำสำราน ฯ
๓๕๓
๏ เกรี่ยงเลือกเชือกชิ่งช้า	ช่วยแขวน
หนุ่มหนุ่มรุมไกวแสน	สนุกล้ำ
เจรจาว่าถวายแหวน	หวังเหาะ เคราะแฮ
วันฃาดพลาดโพล่งน้ำ	สนั่นร้องซ้องเสียง ฯ
๓๕๔
๏ น้ำใสไหลเลื่อนช้า	ปลากริม
กระกรับเกราะเราะเรียงริม	ร่มไม้
ศรีศะตะกั่วพิม	พาตพาก มากเอย
ปักเป่าเหล่าหลดไหล้	แฉลบเลี้ยวเที่ยวสลอน ฯ
๓๕๕
๏ แห่งตื่นพื้นกรวดแก้ว	แวววาว
วาววับจับพฤกษพร้าว	พร่างน้ำ
นิลบ้างหล่างเหลืองขาว	เฃียวแข่ง แดงเอย
ช้อนคึ่นมึนมัวคล้ำ	เคลือบคล้ายสลายสลัว ฯ
๓๕๖
๏ กลางน้ำคล่ำดอกไม้	ไหลลอย
เหล่าหนุ่มสุ่มว่ายคอย	แข่งคว้า
เด็จกลีบจีบเรือพลอย	เพลินเล่น เยนเอย
เกรี่ยงว่ายได้ลว้า	ว่ายไหม้ไคร่เปน ฯ
๓๕๗
๏ ชุ่มชื่นขึ้นจากน้ำ	สำราน
ลว้าเกรี่ยงเลี้ยงอ้อยตาน	มตาดมต้อง
เงาะป่าว่าหวายหวาน	วางต่าง ต่างเอย
อิ่มชื่นรื่นเริงร้อง	รับช้าลาธาร ฯ
๓๕๘
๏ ตวันบ่ายหายเลื่อยล้า	คลาไคล
ค่ามโป่งดงเหลกไหล	แล่งขมิ้น
ภบเตาเก่าก่อไฟ	ผ้าพาด บาตแฮ
ตายแน่แร่กินสริ้น	ซากเนื้อเหลือของ ฯ
๓๕๙
๏ สงสารท่านที่ม้วย	อวยบุญ
กระดูกยังบังสกุน	เก็บผ้า
ย่ามบาตขาดเปนจุน	จุดใส่ ไฟเอย
ตายเปล่าเจ้ากูบ้า	บ่อรู้ครูสอน ฯ
๓๖๐
๏ เหล็กไหลได้แต่บ้า	หาแสวง
ถูกแร่แม่สารแสลง	เหล็กคล้าย
หลอมถลุงพลุ่งเพลิงแรง	ราวรศ กรดเอย
ควันพิศฤทธสารร้าย	ร่ำไซ้ไสร้สูร ฯ
๓๖๑
๏ เดินทางหว่างไม้ชัด	ลัดเฉลียง
ลมตกนกสนั่นเสียง	แซ่ร้อง
ร่ายไม้ไต่มองเมียง	เหมือนจัก ทักเอย
เพรียกพลอดฉอดเสียงซ้อง	แซ่จ้อซอแซ ฯ
๓๖๒
๏ นกตฃาบคาบตขบเต้น	เผ่นโจร
บ้ารบุ่นขุนแผนโผน	ผ่านหน้า
เหล่านกหกหิ้วโหน	ห้อยไต่ ไม้แฮ
ไก่เถื่อนเกลื่อนไก่ฟ้า	ฟุบไม้ไซ้ขน ฯ
๓๖๓
๏ คู่ลาโห่โหรโร่โหร้	โห่โหย
โภระโดกโหวกวิเวกโหวย	แว่วซ้อง
ยามยินยิ่งดิ้นโดย	เดินหว่าง ทางเอย
เฆ้ากู่กู๋กู่ก้อง	ไก่แก้วแจ้วเสียง ฯ
๓๖๔
๏ แซ้งแซวแว่วแหว้วพลอด	ฉอดเสียง
หวีดหว่อจ้อจับเคียง	คู่เคล้า
นึกเหมือนเพื่อนรักเรียง	ร่ำพลอด ฉอดเอย
อายนกอกใจเศร้า	โศกสอื้นฝืนเดิน ฯ
๓๖๕
๏ ผงกผงกนกอี่แอ้น	กระแวนกระเวน
กวักเกว่าเหล่ากางเขน	แขกเต้า
ตัวภู่จู่โจมเจน	กโจมจับ ทับแฮ
ขะมิ่นอ่อนนอนแนบเคล้า	คู่ป้อนสลอนเหลือง ฯ
๓๖๖
๏ หนุ่มหนูดูขมิ้นอ่อน	นอนคลอ
ใครช่วยทามาหนอ	นกขมิ้น
เหลืองอ่อนหล่อนลองฃอ	ขมิ้นนก ขมิ้นเอย
ขมิ้นที่ของน้องสิ้น	แซ่งฉอ้อนวอนฃอ ฯ
อักษรสาม
๓๖๗
๏ รวังไพรร่ายร้องกร่อ	กร๋อกรอ
แอ้แอ่แอ้แอ๊อุลอ	เลียบร้อง
พญาลอล่อล้อคลอ	เคล้าคู่ อยู่แฮ
กะหรอดกรอดกร๊อดกร๋อกร้อง	กะรอกเต้นเล่นกระแต ฯ
๓๖๘
๏ ต้อยตี๋วิศชิศโฉบร้อง	ก้องเกรียว
ตวี๋ดตวิ๋ดติ๋ดเตี่ยวเตียว	เจี่ยวจ้อย
ตามทักปักหน้าเจียว	เจ้าตี๋วิด กระจิ๋ดเอย
เด็กรักทักถามกต้อย	กเตาะเต้นเผ่นหนี ฯ
๓๖๙
๏ กต่ายตุ่นวุ่นวิ่งข้าง	ทางเตียน
เด็กโดดโลดไล่เฉวียร	ฉวัดคว้า
ทักกระทอล่อเลี้ยวเวียร	วิ่งลัด สกัดแฮ
ล้มลุกคุกเข่าหน้า	นิ่วต้องย่องเดิน ฯ
๓๗๐
๏ ตวันเยนเหนโขดตขุ้ม	เฃาเฃียว
สูงสุดดุจกลีบเกลียว	เมฆคลุ้ม
เสือกวางต่างกระเกริงเกรียว	เกริ่นป่า มาแฮ
เดชะพระเจ้าคุ้ม	คชร้ายควายเสือ ฯ
๓๗๑
๏ ถึงถิ่นหินเงื้อมงอก	กรอกเฃา
หินหลักปักสองเสา	ซอกน้อย
ลอดเลี้ยวเหนี่ยวหน่วงเถา	ลัดาช่วย ด้วยแฮ
ลงภุปรุะน้ำพร้อย	พร่างคล้ายสายฝน ฯ
๓๗๒
๏ พระเจดีที่ค่างถ้ำ	บุรำบุราน
สูงสักหกสอกประมาณ	ลม่อมป้อม
ปตูมีที่ช่องดาน	ดันปิด สนิดแฮ
ปูนเพชรเขดเฃาล้อม	แล่งไว้ใบลาน ฯ
๓๗๓
๏ หนูหนุ่มรุมเข้าผลัก	ปักกตู
ปิดห่องของท่านผู่	ภิเศศไว้
ต่างมองซ่องดานดู	แวววับ ลับแฮ
สะมาบาปกราบกรานไหว้	หวังผึ้งจึ่งมา ฯ
๓๗๔
๏ จัดแจงแต่งตั้งธูป	เทียรถวาย
เข้าตอกดอกไม้ราย	รอบล้อม
สงพระประสุคนปราย	ปรุงรศ สดเอย
กราบพระประนศน้อม	นั่งไต้ไทรทอง ฯ
๓๗๕
๏ จุดเทียรเวียรสว่างเวิ้ง	เพิงผา
น้ำภุทลุศีลา	ลั่นครื้น
ห้วงห้องปล่องคงคา	ขังเปี่ยม เปรี่ยมเอย
ชื่นชุ่มภูมิภาคพื้น	ภิฦกหน้าอาไศรย ฯ
๓๗๖
๏ หาถ้ำค่ำมืดไหม้	ใคร่เหน
สงัดเงียบเยียบเยือกเยน	อย่อมไม้
ภบแท่นแผ่นผาเปน	ปูนเพช สำเรจเอย
ที่อยู่ผู่ภิเศศไว้	ฉวากเวิ้งเพิงเฃา ฯ
๓๗๗
อาไสในเงื้อมฉโงก	โกรกผา
ที่แท่นแผ่นศีลา	เลื่อมแก้ว
เทียรธูปบุพบูชา	เชิญช่วย ด้วยเอย
กราบพระอธิถานแล้ว	ลูกน้อยพลอยนอน ฯ
๓๗๘
๏ เกรี่ยงกวั่งทังลวดลว้า	กล้าแขง
ฟืนไส่ไฟโพลงแสง	สว่างหน้า
หุงเค่าเต่าต้มแกง	กินเสจ สำเรจแฮ
นั่งเล่นเยนเยือกฟ้า	พร่ำพร้อยฝอยฝน ฯ
๓๗๙
๏ ลวดว่าป่าปู่เจ้า	เฃาโพรง
ที่อยู่หมู่ช้างโขลง	คล่ำล้อม
เยนเช้าเหล่าช้างโยง	ฝูงเที่ยว เกรียวแฮ
มาปลอดยอดดีด้อม	ดอดเข้าเฃาสบาย ฯ
๓๘๐
๏ ไต้เหนือเสือช้างรอบ	ขอบเฃา
อยู่แต่นอกสอกเสา	แซ่ซ้อง
โกรกกรอกซอกแซกเรา	ทลุโตล่ง โว่งเอย
สัตอื่นหมื่นแสนต้อง	เติ่งค้างข้างเฃา ฯ
๓๘๑
๏ เกรี่ยงลว้าป่าปู่เจ้า	เขากลัว
อยู่แต่นอกกลอกหวัว	ไว่ซ้อง
แสกเส้าเค่ามามัว	มืดน่า ตาแฮ
เด็กใหญ่ไม่รู้ฉ้อง	ฉวากโว้งโพรงเฃา ฯ
๓๘๒
๏ ตาลวดอวดอ้างเริ่ม	เดิมที
โขลงไล่ไพล่ผลุนหนี	เหนี่ยวไม้
เหนปล่องช่องเลกมี	มุดลอด ตลอดแฮ
จึ่งปะพระเจดีได้	สดับต้นหนหลัง ฯ
๓๘๓
๏ ฟังผร่ำตำเรื่องรู้	บูราน
ศักสิทพิศฎานชาญ	เชี่ยวแท้
ตรวดน้ำร่ำอธิถาน	เทพช่วย ด้วยเอย
ขอปะพระปรอดแก้	สดวกได้ใบลาน ฯ
๓๘๔
๏ น้ำพึ่งครึ่งจอกตั้ง	สังเวย
เชิญพระปรอดเสวย	หว่างไม้
บุบผาบุชาเชย	ช่วยชัก สลักแฮ
ฃออ่านลานทองได้	ดุจข้าอาวร ฯ
๓๘๕
๏ หนึ่งครูผู่ภิเศศส้าง	ปางหลัง
เชิญช่วยอวยสวัดิหวัง	ไว่เท้า
ประโหญดโปรดสัตสัง	สารวัด สวัดิเอย
จึ่งจิตสิทธิแก่กล้า	กม่อมหมั้นกตันยู ฯ
๓๘๖
๏ อัพิวาทราตนหนั้ง	ตั้งใจ
หวิดหวิดชิดเฉียดไฟ	ฟอดผึ้ง
เทียรดับกลับจุดไฟ	ส่องขเม่น เหนแฮ
สธุสพระปรอดขรึ้ง	จอกแก้วแพรววาว ฯ
๓๘๗
๏ หญิบขึ้นลื่นหลุดเหล้	ปรอดเหลว
ใสเหน่งเปล่งปลอดเปลว	ปลอบช้อน
ห่อนเหนเช่นองคเอว	เล็ดฟ่าย คล้ายแฮ
หญิบหลุดปลุดปลิ้นปล้อน	เปล่าคล้ายหายสูร ฯ
๓๘๘
๏ น้ำพึ่งครึ่งกระบอกตั้ง	หวังริน
ฟอดฟอดปรอดกิน	กบปล้อง
ควักขึ้นลื่นตกหิน	หายเปล่า เล่าแฮ
หนุ่มห่อ...อยู่ซ้อง	แซ่ปล้ำคลำหวาม ฯ
๓๘๙
๏ เกรี่ยงลว้าผ้าขอดเข้า	เปล่าหาย
ใส่กลักหนักมือหมาย	มั่นแท้
กลับลอดปลอดเปล่าดาย	เดกกโดด โครทเอย
ลื่นหลุดสุดกลแก้	กิจสึ้งตรึงกระสิน ฯ
๓๙๐
๏ หายลื่นคืนเข้ากบอก	ออกถูน
รุ่มร่ำน้ำพึ่งสูน	ซิ่นม้วย
ปรอดหายฝ่ายกองกูล	ก่อกลับ ดับแฮ
เทียรท่วยพลอยหมดด้วย	เด็กจ้องส่องแสวง ฯ
๓๙๑
๏ ดึกสามยามสงัดครึ้ม	งึมเงา
เยนเยียบเงียบขอบเฃา	โขดเงื้อม
มืดคลุ้มพุ่มกระแบกกระเบา	บังปิด มิดเอย
แวววับลับแลเหลื้อม	ปรอดหร้อนว่อนเวียร ฯ
๓๙๒
๏ เกือบรุ่งฝูงช้างแซ่	แปร๋แปร๋น
กรวดป่ามาแกร๋นแกร๋น	เกริ่นหย้าน
ฮูมฮูมอู่มอึงแสน	สนั่นรอบ ขอบแฮ
คึกคึกทึกเสทือนสท้าน	ถิ่นไม้ไพรพนม ฯ
๓๙๓
๏ ต่างตื่นฟื้นสติตั้ง	ฟังโขลง
ครื้นครั่นลั่นผึงโผง	แผดร้อง
เกรี่ยงเราเป่าหลอดโหวง	โหว่งโว่ โร่แฮ
ช้างสงัดบัดเดี๋ยวซ้อง	แซ่เข้าเสาหิน ฯ
๓๙๔
๏ อึกกทึกครึกครื้นนอก	กรอกทาง
หักค่นต้นยูงยาง	ย่ำค้น
เหมือนรู้ว่าอยู่กลาง	กลีบช่อง ปล่องแฮ
จนรุ่งฝูงช้างร้น	รุกร้องซ้องเสียง ฯ
๓๙๕
๏ เกรี่ยงลว้าพาขึ้นฉโงก	โกรกสูง
แลค่างล่างช้างฝูง	ฟูดฉเง้อ
กลิ่นใกล้ไล่โยกยูง	ยางค่น ต้นแฮ
เขย่งคึ้นยื่นงวงเหญ้อ	ยุดไม้ไต่เฃา ฯ
๓๙๖
๏ ดูเล่นเหนสนุกหน้า	ผาเผิน
ตรงกรอกซอกเสาเนิน	นั่งพร้อม
ช้างยิ่งวิ่งพล่านเพลิน	พลอยคว่าง ช้างแฮ
ช้างแล่นแปร๋นฮูมห้อม	หืดฮื้ออื้ออึง ฯ
๓๙๗
๏ หนุ่มหนุ่มรุมโห่ขว้าง	ช้างโขลง
มันขเม่นเหนคนโขยง	เย่อไม้
ตามุ่งพลุ่งพลามโพลง	พลั่งพลั่ง ปลั่งแฮ
ฮูมเค่าเสาหินไง้	งัดง้างสล้างสลอน ฯ
๓๙๘
๏ แลดูหมู่ช้างเถื่อน	เกลื่อนโขลง
ลุยป่ามาผางโผง	พวกพ้อง
ยัดเยียดเสียดแซกโยง	ยาวยืด มืดแฮ
แหงนน่างาเงยซ้อง	สลับสล้างค่างเฃา ฯ
๓๙๙
๏ ช้างบ้างาใหญ่เฟื้อย	เปลือยเปลา
ทลวงทลึ่งถึงแทงเสา	สวบง้าง
งากระเด่นเผ่นท้าวเทา	แทงอีก ฉลีกเอย
บ้าเลือดเดือดดุนช้าง	อื่นร้องซ้องเสียง ฯ
๔๐๐
๏ เพลินดูหมู่ช้างคล่ำ	ต่ำสูง
เตี้ยค่อมปลอมแปลกฝูง	เฟ่าฉแง้
ขุดขัดงัดยางยูง	ยับทับ สลับแฮ
จนเที่ยงเสียงเซงแส้	แสบท้องต้องถอย ฯ
๔๐๑
๏ เกรี่ยงลว้าปลาเค่าน้ำ	สำรอง
ติดย่ามตามทำนอง	น่าไม้
พรีกเกลือเมื่อฃาดของ	คิดคู่ หมูเอย
อร่อยอิ่มยิ้มแย้มได้	เด็กน้อยพลอยเพลิน ฯ
๔๐๒
๏ เลียบเดินเนินไม้รอบ	ขอบเฃา
รื่นร่มชมฉลูดเสลา	สลับเลื้อย
มสังมทรางกร่างกรันเกรา	กรวยกระทุ่ม ฉอุ่มเอย
เคี่ยมข่อยสร้อยฟ้าเฟื้อย	เฟื่องฟุ้งจรุงรวย ฯ
๔๐๓
๏ มไฟมเฟืองเหลืองอร่ามต้น	ผลพวา
แมงคุดลมุดษีดา	ดกด้วย
บูราณท่านปลูกมา	มีพืด ยืดเอย
ไม้งอกซอกเหวห้วย	ดอกห้อยย้อยไสว ฯ
๔๐๔
๏ มตูมมตาดกลาศกลิ้งหล่น	ล้นเหลือ
เดกใคร่ได้ไส่เรือ	ร่ำค้า
เหมือนปลูกลูกดอกเฝือ	ฟุ้งตลบ อบเอย
อยากอยู่ดูสนุกหน้า	นั่งเหล้นเยนใจ ฯ
๔๐๕
๏ เลียบรอบขอบเขตฃ้ำ	ย่ำเยน
มาที่เจดีเหน	แห่งถ้ำ
น้ำภุปรุะซ่านเซน	สาดปิด มิดแฮ
ต่อนั่งหลังรับน้ำ	ภุไว้ได้เหน ฯ
๔๐๖
๏ อยากดูซู่เปียกน้ำ	ตรำหนาว
มืดขเม่นเหนแวววาว	สว่างหว้าน
ภุน้ำพร่ำพรมพราว	หนาวสุด อยุดแฮ
ต่างต่างคางสั่นสท้าน	สทึกสท้อนถอนใจ ฯ
๔๐๗
๏ หนาวน้ำซ้ำเปียกผ้า	หน้าจ๋อย
สุมไส่ไฟโพลงพลอย	ผึ่งผ้า
เพลิงแรงแฮ่งแล้วคอย	ฃึงอื่น ผืนแฮ
พร้อมพรั่งทังเกรี่ยงลว้า	ไว่ตั้งสังเวย ฯ
๔๐๘
๏ บุบผาสารพัดพร้อม	หอมรเหย
บำบ่วงสรวงสังเวย	สวัดิให้
ผลักดูปตูเผย	ภอขเยื่อน เคลื่อนแฮ
แย้มช่องสองนิ้วได้	เด็กด้วยช่วยดุน ฯ
๔๐๙
๏ ในห้องมองมืดกลุ้ม	คลุ้มควัน
หอมรื่นชื่นกลิ่นจรร	จากห้อง
ผลักอีกกริกกลอนดัน	ดุนผลัก หนักแฮ
ปตูกลับหับกึงก้อง	ปกับแหน้นแผ่นผนัง ฯ
๔๑๐
๏ โยกคลอนห่อนจได้	ไหวสเทือน
รู้เท่าเจ้าบิดเบือน	บ่อให้
เยนย่ำค่ำคิดเฟือน	ไฟไส่ ไว้แฮ
ไกลถิ่นสริ้นเทียรไต้	ต่างต้องกองเพลิง ฯ
๔๑๑
๏ เหมือนรู้ครูเถ้าเล่า	เราเหน
ถ้ำที่เจดีเปน	ป่าซึ้ง
เบิกสลักผลักกระดอนกระเดน	กระดากกลับ หับแฮ
หมดเลี่ยนเทียรน้ำผึ้ง	ผักส้าปลายำ ฯ
๔๑๒
๏ คิดกลับหลับอ่อนสอื้น	ตื้นใจ
กรีดกริ่งหริ่งเรไร	เรื่อยร้อง
แจ้วแจ้วแว่วเสียงไส	ซอรับ ขับเอย
เรื่อยเรื่อยเฉื่อยเสียงซ้อง	เสนาะน้ำคำครวน ฯ
ฝัน
๔๑๓
๏ เสียวทราบวาบสว่างเวิ้ง	เผิงผา
เพียงพระโรงโถงฝา	เฟ่าท้าว
สี่นางค่างเคียงพญา	ยอดยิ่ง หญิงเอย
ไว้จุกลูกเล็กจ้าว	แจ่มหน้าสง่างาม ฯ
๔๑๔
๏ ท้าทับจับปี่จ้อง	ลองซอ
พร้อมพรั่งนั่งเรียงรอ	เรียบร้อย
กระษัตรหัฐจบฃอ	คำขับ สดับแฮ
ยินชื่อฦๅเลื่องถ้อย	เทพท้าวกล่าวยอ ฯ
๔๑๕
๏ จำรับขับกล่อมท้าว	กล่าวกลอน
ชมพระศะศริทร	ถ่องฟ้า
ดาวประดับกับจรรจร	แจ่มเมฆ วิเวกเอย
เพียงราชนาฎนวลหน้า	นอบน้อมล้อมสลอน ฯ
๔๑๖
๏ ท้าวชอบตอบเหล้าเรื่อง	เบื้องบุราณ
ปราสาทราชวังสถาน	ท่านส้าง
เฃารอบขอบปรากาล	เกิดห่า มาแฮ
เปนเถื่อนเกลื่อนโขลงช้าง	ช่วยเฝ้าเข้าของ ฯ
๔๑๗
๏ เจดีที่อยู่ห้อง	ทองพทม
ปรอดเสร็จเพชปูนปสม	ใส่ไว้
สำหรับกับถั่วนม	เนื้อแผด แปดแฮ
ของลูกจุกจได้	เกิดสร้างปรางทอง ฯ
๔๑๘
๏ ใช่ยาอายุร้อย	แสนปี
ทั่วล่าหาห่อนมี	แม่นแล้ว
ปรอดฟอดรัศมี	เสมอเม็จ เพชเอย
ใช่พระปรอดแพร้ว	พระไหว้ใช่การ ฯ
๔๑๙
๏ หนึ่งคว่างช้างเจ้าป่า	งากระเดน
โป่งป่ามาคอยเขน	เคียดแค้น
สมเคราะเพราะเหตุเหน	ให้สวัดิ กษัตรเอย
นอนหลับทับที่แถ้น	ท่านอ้างทางบุญ ฯ
ห้าม ๓ ข้อ
๔๒๐
๏ ห้ามอย่าหาปรอดแหร้	แชเชือน
สืบทร่างทางบุญเบือน	แบ่งบ้าง
ยายืนหมื่นปีเฟือน	ฝ่ายว่า บ้าแฮ
อย่าอยู่จู่หนีช้าง	ช่วยให้ไปดี ฯ
๔๒๑
๏ ปลาดหลากฝากบุตรไว้	ให้เรียน
กลอนกล่าวท่านลัศเตียน	แต่ต้น
ลูกวานอ่านรามเกียร	เกิดยุก สนุกแฮ
ช้างไล่ได้พาพ้น	พูดอ้อนวอนวาน ฯ
ตื่น
๔๒๒
๏ สว่างตื่นขึ้นเก้าค่ำ	สำคัน
จาฤกเรื่องเมืองสุพรรณ	ผูกไว้
เคลิ้มเหนเช่นไฝ่ฝัน	ฟังเจ้า เล่าเอย
ลูกเล็กเด็กจได้	สดับห้ามสามสถาน ฯ
๔๒๓
๏ เลยลาป่าปู่เจ้า	เช้าสาย
ออกจากปากปล่องหมาย	มุ่งช้าง
เหนเกลื่อนเถื่อนพังพลาย	พล่านสกัด อัดเอย
ล้อมรอบขอบเฃาข้าง	เขดเฃ้าเสาหิน ฯ
๔๒๔
๏ ใจหายหมายดุจเจ้า	เข้าฝัน
โป่งป่ามาสกัดกัน	เก่งแท้
โห่ขับกลับกลุ่มถลัน	ทลวงไล่ ใกล้แฮ
อยู่จค่ำจำแก้	ก่อให้ไฟโพลง ฯ
๔๒๕
๏ เกรี่ยงลว้ากล้าไล่ช้าง	กลางโขลง
คบแกว่งแสงเพลิงโพลง	พล่านร้อง
ช้างตื่นครื้นเครงโยง	เหยียดป่า ล่าแฮ
เซงแซ่แปร๋แปร๋นซ้อง	สนั่นหน้าป่าเปิง ฯ
๔๒๖
๏ ฮูมฮูมอูมอื้ออึก	กทึกโขลง
ป่าแหลกแตกผางโผง	แผดร้อง
ฝุ่นฟุ้งพลุ่งควันโขมง	มืดล่า ฟ้าแฮ
สเทือนสทึกกึกก้อง	เกือบเถี้ยง เสียงอึง ฯ
๔๒๗
๏ เหนเงียบเลียบเลี้ยวออก	กรอกทาง
งาหักดักเดินขวาง	ไขว่ค้น
ไม้ไล่ก่ายกีดกาง	เกะกะ ผงะแฮ
เหนจะไปไม่พ้น	ผ่อนเข้าเสาหิน ฯ
๔๒๘
๏ บัดเดี๋ยวเกรียวตรวดแส้	แกร๋แกร๋น
ขวักไขว่ไปมาแทน	ท่องเถี้ยว
ฬ้อเล่นเช่นผัดแพน	พวกเดก เลกเอย
มันไล่ไพล่ผลุนเลี้ยว	ลอดเข้าเสาหิน ฯ
๔๒๙
๏ จุดไฟไล่แล้วค่อย	ถอยไป
เพลิงดับกลับเวียรรไว	แวดล้อม
หลอดเป่าเท่าไรไร	ไม่ว่าง ช้างเอย
ดุจว่าฆ่าศึกห้อม	ฮุ่มไว้ใจหาย ฯ
๔๓๐
๏ เกรี่ยงลว้าหน้าไม้ส่อง	ย่องบัง
ยิงแปรกแสกหน้าปั๋ง	ป่วนร้อง
งาหักปักกมับฉมัง	หมุนป่วน ซวนแฮ
ฝูงเถื่อนเพื่อนพยุงซ้อง	แซกแส้แปร๋แปร๋น ฯ
๔๓๑
๏ ยางน่องต้องช้างคลั่ง	ปดังเสียง
เพื่อหน่วงงวงประคองเคียง	เค่าไม้
ต่างห่างต่างมุ่งเมียง	ฉม้ายม่าย หมายแฮ
เหลือจลี้หนีได้	เด็กน้อยหง่อยเหงา ฯ
๔๓๒
๏ เกรี่ยงลว้าว่าไว่เจ้า	เฃาโพรง
ช่วยขู่หมู่ช้างโขลง	คลาศแคล้ว
ไปถึงจึ่งรำโรง	รินเล่า เจ้าเอย
จวนค่ำร่ำว่าแล้ว	หลอดเร้าเป่าถวาย ฯ
๔๓๓
๏ บัดเจ้าเข้าหนุ่มหนั้ง	สังบุเร
ลุกคึ่นยืนโซเซ	ซั่นสท้าน
ยุดมือฮื่อหันเห	ฮึดฮัด สบัดแฮ
เหนผิดคิดขันจ้าน	จับไข้ใช่เชิง ฯ
๔๓๔
๏ รู้ที่ผีวิ่งเข้า	เดาถาม
มาแต่ไหนไขความ	บอกบ้าง
พลิกผลักซักถึงสาม	หนตคอก ออกแฮ
ไอ้ลว้าฆ่าช้าง	ฉุดไว้ใช้แทน ฯ
๔๓๕
๏ ลวดลว้าว่าไห้ช่วย	ด้วยเอย
สังบุเรเซเลย	สลบแหน้
แก้ไขไม่ฟื้นเฉย	ฉุนคิด ผิดแฮ
จนค่ำจำจนแท้	ทุกท้อรย่อแสยง ฯ
๔๓๖
๏ หวังยุดพุทธิเจ้าพระ	ชนะมาร
โปรดปราบราพรางควาน	ไขว่ล้อม
เดชะพระกุศลชาน	เชินช่วย ด้วยเอย
เคลิ้มเช่นเหนพระพร้อม	สพรั่งคล้ายหลายหน ฯ
๔๓๗
๏ เกรี่ยงจามสามฉาดฟื้น	ยืนหัน
หวัวร่องององัน	ง่วงง้ำ
สองเท่าเค่าถามผัน	ผินขีก อีกแฮ
พยักน่าว่าเมื่อฃ้ำ	ขับน้อยคอยฟัง ฯ
๔๓๘
๏ สังบุเรเซซุดหนั้ง	ยังหาว
ถามว่าตามันวาว	วิ่งคว้าง
หวัวจุกลูกเลกขาว	เขาช่วย ด้วยแฮ
ว่าพ่อฃอบุญจ้าง	จให้ไปตาม ฯ
๔๓๙
๏ เหมือนฝันขันน้ำตรวจ	สวดสัภี
พ้นทุกศุกขีศุกขี	คึ่นฟ้า
โขมดโขลงโป่งป่าผี	ผาศุข สนุกเอย
อย่าหน่วงหวงห้ามช้า	ช่วยสร้างทางกุศล ฯ
๔๔๐
๏ แว่วเสียงเพียงรนาดฆ้อง	หนองเหนง
จวนค่ำซ้ำวังเวง	หว่างไม้
ฤๅเจ้าเฟ่าฟังเพลง	พลอยบ่วง สวงเอย
แนะหนุ่มรุมร้องไหว้	สวัดิเจ้าเฃาเขิน ฯ
๔๔๑
๏ ขับข้อยอยศท้าว	กล่าวกลอน
สิงสู่อยู่สิงขร	ห่อนเศร้า
พร้อมภักอักษรสมร	เสมอกษัตร สวัดิเอย
ขับกล่อมน้อมแนบเฝ้า	ฟุบเฟี้ยมเสงี่ยมงาม ฯ
๔๔๒
๏ สองข้อยอยศหญิ้ง	สิงขร
เสวยศุขทุกภุทันดร	ห่อนร้าง
ไม้งอกออกออรชร	ฉัดสพรั่ง บังเอย
ชุ่มชื่นพื้นพฤกสล้าง	สลับล้อมพร้อมไสว ฯ
๔๔๓
๏ สามข้อยอยศไม้	ไพรศาร
ชื่นชุ่มภุมิภากสถาน	เถื่อนกว้าง
ผลดอกออกอวยทาน	อุทิศทั่ว ตัวเอย
แขนงหน่อกอกาบสล้าง	เลิศลำจำเจริญ ฯ
๔๔๔
๏ สี่ข้อยอยศสริ้น	ถิ่นถาน
เทพทุกรุกขโรงศาร	ท่านส้าง
เชิญอยู่สู่สำราน	วานช่วย ด้วยเอย
กั่นโป่งโหงห่าช้าง	ช่วยให้ไปสบาย ฯ
๔๔๕
๏ อยุดขับตรับเกรียบไม้	ไพรรหง
เยนเยียบเงียบสงัดวง	หว่างไม้
รอนรอนอ่อนอัศดง	แดดดับ พยับเอย
แล่งล่าป่าเหนือไต้	เงียบสริ้นถิ่นสถาน ฯ
๔๔๖
๏ เกรี่ยงเหนเปนเด็กน้อย	คอยนำ
ไว้จุกลูกจ้าวจำ	จุดไต้
วู้วู้กู่สมคำ	คิดเช่น เหนแฮ
ออกจากปากดงได้	ดุ่มด้อมด่อมเดิน ฯ
๔๔๗
๏ ตามลว้าพาอ้อมออก	นอกทาง
มืดขเม่นเหนรางราง	รกเรี้ยว
ไม้ล่ายก่ายกิดขวาง	ขวันพี่ หนีเอย
เด็กดอดลอดลัดเลี้ยว	ล่วงหน้ากล้าหาน ฯ
๔๔๘
๏ ออกเลมาะเหยาะเหย่าอย้อง	มองรวัง
ตาเฟ่าดูหูฟัง	ฝ่ายช้าง
เคลิ้มเหมือนเพื่อนหน้าหลัง	เลื่อมสว่าง ทางเอย
ยามหนึ่งถึงดงสล้าง	แหล่งไม้ใหญ่สูง ฯ
๔๔๙
๏ เกรี่ยงลว้าว่าพ้นทุ่ง	ฝูงโขลง
ตามไล่ไส่เพลิงโพลง	พลอกม้วย
รั้งรอก่อไฟโขมง	มึนเมื่อย เหนื่อยเอย
พ้นเถื่อนเดือนขึ้นด้วย	สดวกได้ไคลคลา ฯ
๔๕๐
๏ แปร๋นแปร๋แหวแว่วช้าง	ข้างหลัง
เหนเหตุเดชบุญบัง	บาปแคล้ว
เกรี่ยงหน้าลว้ารวัง	หลังพลอด ฉอดเอย
ร่มรื้นพื้นกรวดแก้ว	กจ่างพร้อยพรอยพราย ฯ
๔๕๑
๏ พร่ำพร่ำน้ำค้างพร่าง	กลางไพร
ผอยเผาะเหยาะเยนใจ	แจ่มพร้อย
แน่นิ่งกิ่งก้านใบ	บ่อกดิก ริกเอย
ด้าวเคลื่อนเดือนบ่ายคล้อย	เคลือบคลุ้มพุ่มพง ฯ
๔๕๒
๏ เดือนเอยเคยคู่แก้ว	แววตา
เกือบตกอกอาทวา	ว่างแล้ว
โปรดด้วยช่วยรอรา	รถสว่าง ทางเอย
อย่าเลื่อนเคลื่อนคล้อยแคล้ว	คลาดฃ้าอาไลย ฯ
๔๕๓
๏ เอนดูหนูหนุ่มน้อย	หง่อยเหงา
เกรี่ยงเลือกเผือกมันเผา	ผ่าให้
เลี้ยวลงโป่งป่ากระเบา	บึงสนัด สกัดแฮ
เสือคุ่มดุ่มเดินใกล้	กลอกหน้าตาวาว ฯ
๔๕๔
๏ เด็กเหนเปนหิ่งห้อย	คอยมอง
มืดหน้าตาเสือสอง	สว่างแก้ว
กวั่งเกรี่ยงเควี่ยงพยักฆ์ผยอง	พยศฮืด มืดแฮ
กรวบกราบสาบสูนแล้ว	หลอดโหร้โห่เสือ ฯ
๔๕๕
๏ บูราณท่านเทียบแท้	แน่เหลือ
มืดค่ำคลำศศะเสือ	สุดราย
ซึ้งซึกพฤกษครุมเครือ	ครึมทั่ว มัวเอย
ย่องย่ำคลำเสือคล้าย	ท่านอ้างปางหลัง ฯ
๔๕๖
๏ เกรี่ยงลว้าบ่าแบกอุ้ม	หนุ่มสบาย
ผ้าผูกลูกเลกสพาย	ผากคล้อง
งุมหงุดดุจดังควาย	ความรัก หนักเอย
ไก่เถื่อนเตือนขันก้อง	กิ่งไม้ใสเสียง ฯ
๔๕๗
๏ เที่ยวสนุกทุกสนัดแท้	แต่เรา
เร่ร่อนนอนป่าเขา	เค่าไม้
หลงเลี้ยวเที่ยวเดินเดา	ดึกดื่น สอื้นเอย
หาพระปรอดได้	เดือดร้อนอ่อนหู ฯ
๔๕๘
๏ เช้าตรู่พรูพร้อยพร่าง	ทางจร
หวานฉ่ำน้ำทศกอน	เกาะไม้
ขูดได้ไส่กระบอกคอน	ค่อยชื่น ขึ้นแฮ
เปลี่ยวอกตกยากไร้	ร่อนเหร้รเหรหน ฯ
๔๕๙
๏ วันครึ่งถึงไร่ลว้า	ลาเลย
ลากวั่งสังบุเรเคย	เขดแคว้น
ลงสองพี่น้องสังเวย	สวัดิว่า ลาพ่อ
รุ่งเรื่อเรือล่องแหล้น	ทลุถลึ้งถึงสถาน ฯ
๔๖๐
๏ โคลงแทนแผนที่ข้าง	ทางสุพรรณ
เที่ยวเล่นเปนสำคัน	เขดคุ้ง
ไร้นาป่าปลายจรร	ทประเทศ ทุเรศเอย
เฃาท่ำลำธารถุ้ง	ถิ่นลว้าป่าโขลง ฯ
๔๖๑
๏ หวังไว้ให้ลูกเต้า	เหล่าหลาน
รู้เรื่องเปลืองป่วยการ	เกิดร้อน
อายุวันชนะขนาน	นี้พ่อ ขอเอย
แร่ปรอดยอดยากข้อน	คิดไว้ให้จำ ฯ
๔๖๒
๏ โคลงไว้ใช้ชื่ออ้าง	ต่างนาม
นากคปริพันตาม	กบเต้น
สรล้วนส่วนอักษรสาม	สกัดแคร่ แม่นา
ซ้อนดอกบอกบ่อเว้น	ว่าไว้ให้ฟัง ฯ
สถานที่กล่าวถึงในโคลงนิราศสุพรรณ ของสุนทรภู่
มหานาค	ชื่อตำบล ขึ้นอำเภอป้อมปราบ มีคลองมหานาค เลียบข้างวัดสระเกศออกไปขนานกับถนนดำรงรักษ์ไปผ่านวังสระปทุม และไปบรรจบกับคลองแสนแสบ คลองมหานาคนี้ต่อกับคลองบางลำภูและคลองโอ่งอ่าง ที่ตรงสะพานผ่านฟ้าลีลาศหน้ากรมโยธาเทศบาล
วัดสระเกศ	อยู่ปากคลองมหานาค ตำบลสำราญราษฎร์ อำเภอพระนคร เดิมชื่อวัดสะแก เป็นวัดโบราณ รัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงรื้อสถาปนาใหม่ พระราชทานนามใหม่ว่าวัดสระเกศ ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปฏิสังขรณ์และสร้างภูเขาถึงรัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างพระเจดีย์บนยอดภูเขาทอง แต่ไม่สำเร็จ มาสำเร็จในรัชกาลที่ ๕ และในรัชกาลปัจจุบันนี้ ได้มีการประดับกระเบื้องทององค์พระเจดีย์บนยอดภูเขาทอง
เชิงเลน	คือ วัดบพิตรพิมุข อยู่ในคลองโอ่งอ่างฝั่งใต้ ตำบลจักรวรรดิ อำเภอสัมพันธวงศ์ เดิมชื่อวัดตีนเลนหรือวัดเชิงเลน เป็นวัดโบราณ กรมพระราชวังหลังทรงสถาปนาใหม่ในรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระราชทานนามเปลี่ยนใหม่ว่า วัดบพิตรพิมุข
วัดเลียบ	คือ วัดราชบุรณะ เป็นวัดโบราณ เดิมชื่อวัดเลียบ อยู่ในเขตกำแพงพระนครแถบพาหุรัด เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ทรงปฏิสังขรณ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงช่วย และพระราชทานนามใหม่ว่า วัดราชบุรณะ รัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้ถอนสีมาเก่าแล้วทรงสร้างพระอุโบสถและพระวิหารใหม่ ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างพระปรางค์องค์ใหญ่ในรัชกาลต่อๆ มา ให้ทรงปฏิสังขรณ์บ้าง เมื่อสงครามโลกคราวที่สอง ได้ถูกระเบิดทำลายเสียหายยับเยิน เพิ่งบูรณะขึ้นใหม่ในรัชกาลปัจจุบัน
วัดแจ้ง	คือ วัดอรุณราชวราราม อยู่บนฝั่งตะวันตกของลำน้ำเจ้าพระยา เหนือพระราชวังเดิม เป็นวัดโบราณ เดิมชื่อวัดแจ้ง พระเจ้าตากสินกรุงธนบุรี ทรงปฏิสังขรณ์ส่วนบนอุโบสถเก่า รัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงสร้างพระอุโบสถใหม่ แล้วพระราชทานนามใหม่ว่า วัดอรุณราชธารามก่อน ภายหลังเป็นวัดอรุณราชวราราม ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างพระปรางค์เป็นยอดมงกุฎ และปฏิสังขรณ์ทั่วทั้งพระอาราม รัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเพิ่มเติมบ้าง และในรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงปฏิสังขรณ์มาก เพราะเพลิงไหม้พระอุโบสถ
ฉนวน	ทางเดิน สำหรับเจ้านายฝ่ายในเสด็จออกทางท่าราชวรดิษฐ์
ท่าช้างวังหลวง	อยู่บนลำน้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออก ตรงข้ามวัดระฆังโฆสิตาราม อยู่ในเขตตำบลพระบรมมหาราชวัง อำเภอพระนคร
วังหลัง	ตั้งอยู่แถวบริเวณศิริราชพยาบาล สุนทรภู่มีความสัมพันธ์กับวังหลังมาก โดยที่มารดาได้เป็นนางนมพระธิดาในกรมพระราชวังหลัง สุนทรภู่เคยอยู่ในวังหลังกับมารดา และได้ถวายตัวเป็นข้าในพระราชวังหลังมาตั้งแต่ยังเด็กจนกระทั่งรุ่นหนุ่ม ได้ลอบรักใคร่กับหญิงชื่อจัน จนได้รับโทษทั้งสองคน แล้วต่อมาสุนทรภู่ก็ได้จันเป็นภรรยา ทำนองเจ้าครอกข้างในชื่อทองอยู่ ซึ่งเป็นอัครชายาในกรมพระราชวังหลังจะยกประทานให้
คลองบางกอกน้อย	คลองแยกแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออกเหนือสถานีรถไฟธนบุรี เดิมเป็นลำน้ำเจ้าพระยา
บ้านบุ	ชื่อตำบลขึ้นในอำเภอบางกอกน้อย จังหวัดธนบุรี ปัจจุบันนี้ยังมีตลาดบ้านบุอยู่
วัดชีปขาว	คือ วัดศรีสุดาราม ตั้งอยู่ฝั่งใต้ของคลองบางกอกน้อย วัดนี้เป็นสำนักศึกษาในวัยเยาว์ของสุนทรภู่ เดิมเรียกกันว่า วัดชีผ้าขาว หรือเรียก วัดประขาว ก็มี เป็นวัดโบราณ มีมาก่อนสมัยรัตนโกสินทร์ ครั้นในรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และกรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ ได้ทรงสถาปนาใหม่ ต่อมาในรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ปฏิสังขรณ์ แล้วพระราชทานนามใหม่ว่า วัดศรีสุดาราม
บางบำรุ	คือบางบำหรุ ชื่อตำบล ในอำเภอบางกอกน้อย จังหวัดธนบุรี บางทีเรียกว่าบางตำหรุ ตั้งอยู่ฝั่งเหนือของคลองบางกอกน้อย มีคลองบางบำหรุแยกจากคลองบางกอกน้อยที่ใต้วัดนายโรง ไปจดวัดสนาม (นอก) เหนือวัดพิกุลทอง มีวัดบางบำหรุอยู่ในลำคลองนี้
บางระมาด	ตำบลในอำเภอตลิ่งชัน จังหวัดธนบุรี อยู่ทางฝั่งตะวันตกของคลองบางกอกน้อย มีคลองบางระมาดแยกคลองศาลจ้าว ตรงข้ามวัดสุวรรณคีรี (วัดขี้เหล็ก) ไปจดหนองขี้เหล็ก ในอำเภอตลิ่งชัน
สวนหลวง	อยู่ฝั่งตะวันตกของคลองบางกอกน้อย ระหว่างวัดน้อยในถึงวัดชัยพฤกษ์มาลา ต่อมาตกเป็นที่ของคุณจอมกลีบในรัชกาลที่ ๕ แล้วแบ่งขายบ้าง ถวายเป็นที่ธรณีสงฆ์ของวัดชัยพฤกษ์มาลาบ้าง และมีที่ซึ่งตกเป็นของนางชื่น แดงอร่าม ภายในที่ผืนนี้ ยังมีสระกว้างยาวประมาณร้อยเมตร และมีลำคู (ตรงข้ามวัดพิกุล) ขุดแยกจากคลองบางกอกน้อยฝั่งตะวันตกเข้าไปสู่สระ ซึ่งกล่าวกันว่า เป็นทางเรือพระที่นั่งในเวลาเสด็จประพาส แต่เดี๋ยวนี้คูและสระตื้นเขินเสียแล้ว
วัดพิกุล	ตั้งอยู่ฝั่งตะวันออกของคลองบางกอกน้อย บางทีก็เรียกว่าวัดพิกุลทอง เพื่อให้ต่างกับวัดพิกุลแห่งหนึ่ง ที่ใต้อำเภอบางใหญ่ ซึ่งเรียกว่า วัดพิกุลเงิน
บางขวาง	ชื่อคลองอยู่ในท้องที่อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี แยกจากคลองมหาสวัสดิ์ ตรงข้ามวัดชัยพฤกษ์มาลา ปัจจุบันเรียกกันว่า คลองขวาง
บางกรวย	เป็นชื่อตำบล ขึ้นอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี ตั้งที่ว่าการอำเภอที่เหนือวัดชะลอ มีคลองบางกรวยแยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก ตรงข้ามวัดเขมาภิรตาราม มาต่อกับคลองวัดชะลอที่ขุดในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เหนือวัดชะลอ คลองบางกรวยนี้ เดิมเป็นตอนหนึ่งของแม่น้ำเจ้าพระยา แต่เมื่อขุดคลองใหม่ กระแสน้ำเปลี่ยนจากแม่น้ำอ้อมมาเดินทางหน้าวัดเฉลิมพระเกียรติ แม่น้ำเดิมจึงแคบและตื้นเขินกลายเป็นคลองไป
บางศรีทอง	หรือบางสีทอง ชื่อตำบล ขึ้นอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี มีคลองบางสีทองแยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งขวา ตอนหน้าศาลากลางจังหวัดนนทบุรี ไปต่อกับคลองแม่น้ำอ้อม เหนือที่ว่าการอำเภอบางกรวย บางสีทองนี้ เคยมีชื่อว่ามีลำไยดี
บางกร่าง	ตำบลขึ้นอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี
บางขนุน	ตำบลขึ้นอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี อยู่ริมคลองแม่น้ำอ้อมฝั่งใต้ มีคลองบางขนุนแยกจากคลองแม่น้ำอ้อมเข้าไป ในคลองนี้มีวัดบางขนุน เป็นวัดโบราณ มีหอไตรเก่า ภายในพระอุโบสถ มีภาพจิตรกรรมฝาผนัง ในนิราศพระประธมของ สุนทรภู่ อ้างว่า แต่ก่อนครั้งท้าวอู่ทองเรียกกันว่า บางถนน ภายหลังมาเรียกเพี้ยนเป็น บางขนุน
บางขุนกอง	ตำบลขึ้นอำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี มีคลองแยกทางฝั่งตะวันตก
บางคูเวียง	ตำบลขึ้นอำเภอบางกรวย บางทีเรียกบางโคเวียง อยู่ติดกับบางระนก มีคลองบางคูเวียงแยกจากคลองแม่น้ำอ้อมฝั่งตะวันตก มาเชื่อมกับคลองมหาสวัสดิ์ ที่ใต้สถานีธรรมสพน์
บางม่วง	ตำบลขึ้นอำเภอบางใหญ่ จังหวัดนนทบุรี มีคลองบางม่วงแยกทางฝั่งตะวันตก จากเหนือวัดอัมพวันหรือวัดบางม่วง ไปเชื่อมกับคลองบางโสน
บางใหญ่	เป็นชื่อคลอง ตำบลและอำเภอ ขึ้นจังหวัดนนทบุรี ตั้งที่ว่าการอำเภอที่ปากคลองบางใหญ่ ทางฝั่งซ้ายของลำคลองแม่น้ำอ้อม อำเภอบางใหญ่ เดิมเป็นกิ่งอำเภอ เรียกกิ่งบางแม่นาง ต่อมายกเป็นอำเภอบางแม่นาง แล้วภายหลังเปลี่ยนเป็นอำเภอบางใหญ่
คลองบางใหญ่ แยกจากคลองแม่น้ำอ้อม ยาว ๑๒ กิโลเมตร ผ่านไปเข้าคลองโยง ผ่านตำบลลานตากฟ้า ออกแม่น้ำนครชัยศรี อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม ในสมัยโบราณเมื่อยังไม่ได้ขุดคลองมหาสวัสดิ์ในรัชกาลที่ ๔ การคมนาคมระหว่างจังหวัดพระนคร ธนบุรี และนนทบุรี ได้อาศัยผ่านเส้นทางสายนี้
วัดใหม่ธงทอง	ชื่อวัดในตำบลบ้านใหม่ธงทอง อำเภอบางใหญ่ จังหวัดนนทบุรี
บ้านลานตากฟ้า	ตำบลลานตากฟ้า อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม
บ้านกระจัน	อยู่ในตำบลท่ากระจัน ขึ้นอำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม
บ้านศศิธร
บ้านขโมย	หรือบางขโมย
บางปลา	อยู่ในตำบลบางปลา อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม
บางปลี
บางระกำ	อยู่ในตำบลบางเลน อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม ในแผนที่ บางระกำอยู่ก่อนบางปลา
บางยุง	อยู่ในตำบลบางเลน อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม
บางกระบือ	หรือบางควาย
บ้านไซ	หรือบ้านบางไทร
บ้านหินมูล
บางหลวง	อยู่ในตำบลบางหลวง อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม
บางน้อย	อยู่ในตำบลบางเลน อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม
บางหวาย	หรือบ้านบางหวาย
บ้านสามศาล
บ้านด่าน
บางซอ	หรือบ้านบางซอ อยู่ในตำบลบางตาเกง อำเภอสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านตเภาทลาย	มีแต่บ้านสำเภาล่ม
บางปลาร้า
บางสะแก
บ้านคันชั่ง	อยู่ในอำเภอสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านกุ่ม	อยู่ในอำเภอสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี
บางนางแม่หม้าย	หรือบ้านบางแม่หม้าย ตำบลบางแม่หม้าย อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
คลองกฤษณา	ชื่อคลองในตำบลสำลี อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บางเลน	หรือบ้านบางเลน อยู่ในตำบลบางแม่หม้าย อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บางบัว	อยู่ในตำบลบางใหญ่ อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านดารา	อยู่ในตำบลบางใหญ่ อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านชีปขาว	อยู่ในตำบลตะค่า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านชีหน	หรือ บางยี่หน อยู่ในอำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บางปลาม้า	อยู่ในตำบลโคกคราม อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
คุ้งโพกระ	อยู่ในอำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
โคกคราม	ชื่อตำบลในอำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดสวนหงส์	อยู่ในตำบลบางปลาม้า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
ตลาดแก้ว	อยู่ในตำบลบางปลาม้า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
วังตาเพชร	อยู่ในตำบลบางปลาม้า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
สวนขิง	อยู่ในตำบลโคกคราม อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านยอด	อยู่ในตำบลบางปลาม้า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านขนมจีน	อยู่ในตำบลบางปลาม้า อำเภอบางปลาม้า จังหวัดสุพรรณบุรี
โพธิ์คอย	ชื่อประตูน้ำและประตูระบายน้ำ ในคลองส่งน้ำบางปลาม้า อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี และมีวัดโพธิ์คอยในตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านตาลราย	อยู่ในอำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดมนาวหวาน	อยู่ในตำบลทับตีเหล็ก อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
ทับขี้เหล็ก	ปัจจุบันมีแต่ ตำบลทับตีเหล็ก อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดฝาง	อยู่ในตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
ท่าระหัด	ตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บางนางสุข	อยู่ในอำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
ย่านยายท้าว	อยู่ในอำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
ท่าโขลง	อยู่ในตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านกุฎีทอง	อยู่ในตำบลทับตีเหล็ก อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
โคกหม้อ	อยู่ในตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านลาว	อยู่ในตำบลท่าระหัด อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บางน้ำตก	อยู่ในอำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
เมืองสุพรรณบุรี	อยู่ที่ตำบลท่าพี้เลี้ยง ปัจจุบันคืออำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดพระรูป	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดประตูสาร	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี กล่าวกันว่า บ้านขุนช้าง อยู่ใกล้ๆ วัดประตูสาร มีผู้ชี้ว่า น่าจะอยู่ตรงที่เป็นบริเวณโคกใหญ่ ระหว่างคลองวัดผึ้งกับแม่น้ำสุพรรณบุรี ใกล้วัดประตูสาร ปัจจุบันมีเรือน คุณยายไห นาคสุวรรณ อายุกว่า ๘๔ ปี เป็นต้น ตั้งอยู่บนโคกนั้น ท่านผู้ชี้สถานที่ อธิบายบอกว่าโคกใหญ่นี้ แม้ในฤดูน้ำมาก น้ำท่วมไปทุกหนทุกแห่ง แต่ก็ไม่ท่วมโคกนี้ และยังมีที่เป็นแอ่งอยู่ข้างโคกใหญ่ กล่าวกันว่าเคยเป็นคอกช้าง ซึ่งดูสมกับที่ว่า ขุนศรีวิชัย บิดาขุนช้างเป็นนายกองช้าง กรมช้างนอก
วัดกระไกร	หรือวัดตะไกร อยู่ติดกับวัดประตูสาร ในตำบลรั้วใหญ่ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำสุพรรณ ทราบว่า โบราณสถานของวัดตะไกรถูกรื้อเสียเมื่อราว ๑๐ กว่าปีมานี้ แล้วปราบเนื้อที่ตั้งเป็นโรงเรียนวัดประตูสาร จึงไม่มีโบราณสถานอันใดเหลืออยู่ แต่หลังวัดประตูสารออกมา ทางทิศตะวันออก ยังมีลำคลองวัดป่าให้เห็นอยู่ และที่ถนนหน้าศาลาวัดประตูสาร ก็ยังเห็นสะพานและปากคลองริมแม่น้ำสุพรรณเป็นคลองคั่นระหว่างวัดประตูสารกับวัดตะไกรแต่เดิมมา ในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนว่า “ทองประศรีนั้นอยู่วัดตะไกร” แต่ในโคลงนิราศสุพรรณนี้ ท่านสุนทรภู่ว่า “วัดกระไกรใกล้บ้านที่ ศรีประจัน ถามเหล่าชาวสุพรรณ เพื่อนซี้”
วัดแค	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นวัดที่ในเสภาขุนช้างขุนแผนกล่าวว่า ขุนแผนเมื่อยังเป็นเณรแก้วได้มาอยู่เรียนวิชาต่างๆ กับอาจารย์คง ปัจจุบันนี้มีต้นมะขามต้นหนึ่ง ลำต้นใหญ่กว่า ๕ คนอ้อม กล่าวกันว่าเมื่อเณรแก้วเรียนวิชาเสกใบมะขามเป็นต่อเป็นแตน ได้ใช้ใบมะขามจากต้นนี้
ท่าสิบเบี้ย	อยู่ริมลำน้ำสุพรรณ ในตำบลท่าพี่เลี้ยง อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดฝาโถ	อยู่ในตำบลท่าพี่เลี้ยง อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี ตั้งอยู่แถวบริเวณที่เป็นบ้านพักศึกษาธิการและครูใหญ่โรงเรียนสตรีประจำจังหวัดในปัจจุบัน วิหารและอุโบสถถูกน้ำเซาะตลิ่งพังจมหายไปในแม่น้ำสุพรรณเสียแล้ว
วัดป่าเลไลย์	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี ในวิหารมีพระพุทธรูปโบราณนั่งห้อยพระบาทขนาดใหญ่สูงถึง ๒๑ เมตร ซึ่งนักโบราณคดีสันนิษฐานกันว่า เดิมเป็นพระพุทธรูปปางประทานเทศนาสมัยทวารวดี แต่ภายหลังคงชำรุดแล้วถูกบูรณะปฏิสังขรณ์ต่อมา ช่างผู้ปฏิสังขรณ์ไม่ทราบความหมายเดิม จึงดัดแปลงพระหัตถ์เปลี่ยนไป เลยเรียกว่า พระป่าเลไลย์ ในสมัยโบราณ วัดนี้เป็นแหล่งกลางที่ชาวสุพรรณบุรีมาร่วมกันทำบุญบำเพ็ญกุศลในงานเทศกาล เช่น งานสงกรานต์ก่อพระทราย เทศน์มหาชาติ งานไหว้พระ
โพคลาน	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
โพหลวง	อยู่ในอำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
สำประทิว	อยู่ในตำบลพิหารแดง อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านรัดช้าง	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านธรรมกูล	อยู่ในตำบลรั้วใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
วัดสว่างอารมณ์	อยู่ในตำบลพิหารแดง อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
โพธิ์พระยา	ตำบลโพธิ์พระยา อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านซ่อง	อยู่ในตำบลโพธิ์พระยา ชายเขตอำเภอเมือง ต่อกับอำเภอศรีประจันต์
บางมดแดง	ตำบลมดแดง อำเภอศรีประจันต์
วังยาง	หรือบ้านวังยาง ตำบลวัดยาง อำเภอศรีประจันต์
บ้านตาลเสี้ยน	อยู่ในตำบลวังยาง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านศรีจัน	หรือบ้านศรีประจันต์ อยู่ในตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
ด่านขนอน	หรือ หัวขนอน อยู่ในตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บางกระพุ้ง	อยู่ในตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านใหม่	อยู่ในตำบลบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านกร่าง	อยู่ในตำบลบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านไร่	อยู่ในตำบลบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
วังปราน	หรือ วังกรานต์ อยู่ในตำบลวังน้ำซับ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บางม่วง	หรือ พังม่วง อยู่ในตำบลวังน้ำซับ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านย่านยาว	อยู่ในเขตอำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
ศาลปู่เจ้า	อยู่ในตำบลบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านกล้วย	อยู่ในตำบลบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
คลองน้ำซับ	หรือวังน้ำซับ อยู่ในตำบลวังน้ำซับ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านหว้า	หรือบ้านวังหว้า อยู่ในตำบลวังหว้า อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
วังหิน	อยู่ในตำบลย่านยาว อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
ย่านยาว	อยู่ในตำบลย่านยาว อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
วังฉลาม	อยู่ในตำบลย่านยาว อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
บางขวาก	อยู่ในตำบลย่านยาว อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
สามชุก	อยู่ในตำบลสามชุก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
สามเพ็ง	อยู่ในตำบลสามชุก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านชัดหอม	อยู่ในตำบลสามชุก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านทึง (วัดขี้ทึ้ง)	อยู่ในตำบลสามชุก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
บ้านกระตั้ว
บ้านโป่งแดง	อยู่ในตำบลหนองผักนาก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
คลองกระเสียว	อยู่ในตำบลกระเสียว อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี
บางแวก
สองพี่น้อง	อำเภอสองพี่น้อง
หมู่บ้านกะเหรี่ยง
หมู่บ้านละว้า.