จันทรามาติลิลิต
พระราชธรรมนิเทศ
/**/น.ร. เสถียร เนียรกุล
คำนำ
/*ก*/นายแม้นฟุ้ง เนียวกุล ผู้มิตรของข้าพเจ้า ได้มาปรารภว่า อยากให้ข้าพเจ้าแต่งหนังสือให้สักเรื่องหนึ่ง เพื่อพิมพ์แจกในงานศพ น.ร. เสถียร เนียวกุล บุตรชาย.
ข้าพเจ้าไม่ใช่นักเลงหนังสือ และเจ้าบทกลอนโดยนิสสัย; ชอบแต่จะอ่านของคนอื่นมากกว่าที่จะคิดแต่งเองร่ำไป. ฉะนั้นที่จะแต่งอะไรขึ้นให้สำเร็จรวดเร็วทันความประสงค์ในชั้นนี้ จึงใคร่จะระงับความพยายามไว้ก่อน, ทั้งติดธุระทางอื่นมาก แต่มีศิษย์หลายคนมาบอกว่า หนังสือ “จันทรามาติลิลิต” ที่ข้าพเจ้าได้เคยพิมพ์แล้วครั้งหนึ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๖ เพื่อช่วยงานท่านเจ้าพระยารามราฆพ ผู้มีอุปการะคุณนั้น น่าจะยังมีผู้ต้องการอ่านอีก อยากให้พิมพ์ขึ้นครั้งนี้. ข้าพเจ้าตกลง. ที่ตกลงทั้งนี้ใช่จะสำคัญว่า หนังสือข้าพเจ้าวิเศษถึงแก่มีคนกระหายอ่านนั้นหามิได้ แต่ตกลงเพราะจะให้เปนที่ระลึกถึงเสถียรเปนมูลเหตุ ด้วยเสถียรได้มีส่วนช่วยตรวจตัวสกดการันต์มากเมื่อจะพิมพ์หนังสือนี้ขึ้นเปนครั้งแรก
น.ร. เสถียร เนียวกุล เกิดเมื่อวันที่ ๑๓ เดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๔๕๐ เปนบุตรหัวปีของนายแม้นฟุ้งและนางแผ้ว เนียวกุล เปนนักเรียนโรงเรียนมัธยมวัดเทพศิรินทร์อยู่ ๘ ปี ต่อมาได้/*ข*/สมัคไปเปนนักเรียนราชวิทยาลัย เรียนตั้งแต่ชั้นมัธยมปีที่ ๕ ถึงปีที่ ๘ เปนเวลา ๔ ปี. มามีเหตุที่น่าสมเพชเกิดขึ้น คือในฤดร้อนตอนโรงเรียนปิดต้น พ.ศ. ๒๔๖๙ เธอได้เริ่มเปนโรคเส้นประสาทพิการ และในที่สุดได้ถึงแก่กรรมลงณวันที่ ๑๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๙ คำนวณอายุได้ ๑๙ ปีหย่อน ๒๕ วัน.
ข้าพเจ้าและครูบาอาจารย์ อีกทั้งนักเรียนราชวิทยาลัยทั้งปวงมีความรักใคร่เสถียร ไม่น้อยไปกว่าวงศาคณาญาติของเธอ, เพราะเธอเปนผู้มีกิริยาสุภาพอ่อนโยนน่าเอ็นดู ทั้งรักชื่อเสียงแห่งคณะและประพฤติตนควรแก่ความรักนั้น ๆ ดีทุกสถาน. การเล่าเรียนของเธอเปนปานกลาง, ถนัดไปทางภาษาและวาดเขียน มีนิสสัยชอบความสรวยงามและความประณีตเรียบร้อย. ในการกิฬาแม้เธอไม่เด่นเยี่ยมเหมือนบางคน ก็ยังได้อยู่ในคณะฟุตบอลชุด ๒ ด้วยความพยายาม. ยิ่งกว่านั้น, โรงเรียนราชวิทยาลัยมีการแข่งขันกีฬากับที่ไหน ครั้งใด เพื่อนนักเรียนเปนต้องอปโลกน์ให้เธอเปน “ยกระบัตร” ทุกครั้งไป เพราะอ้างว่าเธอเอาใจใส่ดูแลสัมภาระและอาหารการกิน, เปนการช่วยบำรุงน้ำใจให้มีชัยชนะดีนัก, ความจริงก็เปนเช่นนั้น เมื่อเธอมาถึงแก่กรรมแต่ในขณะเยาว์วัยเช่นนี้ ใครเลยที่รู้จักเธอจะไม่ฟังเศร้าเสียใจ.
ก็และกุลบุตรผู้ถึงพร้อมด้วยความอุตสาหะเล่าเรียนและรู้/*ค*/จักผิดชอบชั่วดี ครองชีวิตอยู่ด้วยความบริสุทธิ์ผ่องใสในสันดาน มาถึงแก่กรรมลงแม้ในเมื่อยังมิได้ทำประโยชน์แก่บ้านเกิดเมืองบิดรเช่นนี้ก็จริง ข้าพเจ้ายังไม่เคยได้ยินพระท่านเทศน์ติเตียนเคยได้ยินแต่สรรเสริญ, โคลงในสุภาสิตโลกนิติ์บทหนึ่งก็ว่า
“คนใดยืนอยู่ร้อย
พรรษา
ใจบ่มีปรีชา
โหดไร้
เดือนเดียวเด็กเกิดมา
ใจปราชญ์
สรรเพชญ์บัณฑูรไว้
เด็กนั้นควรยอ”
หนังสือเล่มนี้ ข้าพเจ้าได้เรียบเรียงขึ้นตามเค้านิยายของมัธยมประเทศจากฉบับภาษาอังกฤษ เปนคติสั่งสอนเด็ก. ข้อความบางตอนมีฝอยจากของเดิมบ้าง เพื่อให้เข้ารูปโครงลิลิต แต่ไม่เสียความเดิม.
กุศลใดๆ ที่ข้าพเจ้าจะพึ่งได้จากการแจกหนังสือเรื่องนี้ เพื่อสาธารณประโยชน์ กุศลนั้น ๆ ข้าพเจ้าขออุทิศให้แก่ น.ร เสถียร เนียวกุล ทั้งหมด.
ครูผู้ระลึกถึงศิษย์
พระราชธรรมนิเทศ
วันที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๐
จันทรามาติลิลิต
ภาค ๑
ร่าย
๏ แต่ปางหลังยังมี กษัตริย์ศรีสุริยวงศ์ ทรงพระนามหริศจันทร์ เถลิงถวัลยะราชัย ในอโยธยาธานี มิ่งมหิษีนงราม นามจันทรามาตี มียุพราชยงยศ ปรากฎพระนามา โรหิตาศวะ พระภูธรมั่นคง ดำรงสัตยะวาที เปนศรีราชจรรยา ยากจะหาใครอาจ สามารถเพ็ดทูลองค์ ทรงกลับคำดำรัส แม้นทูลทัดเท่าใด พระทัยไม่ไหวหวั่น มิทรงพรั่นมาตรแม้น ประสพทุกข์ขุกแค้น แน่นา ฯ
โคลง ๔
๏ คราหนึ่งศักระไท้
เทวัน
สระเทพเมืองแมน
ทั่วทั้ง
นักพรตพรั่งพร้อมสัน
นิบาต
นารทมุนีตั้ง
ปุจฉา
๏ ว่ามนุษย์โลกนี้
มีฤๅ
ที่จะคงวจี
มั่นไว้
ถ้ามีเช่นนั้นคือ
ใครแน่
ที่ประชุมจุ่งได้
เอ่ยนาม
/*2*/๏ ยามนั้นวสิษฐ์ผู้
ปุโรหิต
แห่งกษัตริย์สุริยวงศ์
นั่นแล้
ตรัสว่าพระหริศ
จันทระ
ถือสัตยธรรม์มั่นแท้
นักเทียว
๏ มีผู้เดียวคัดค้าน
คำเธอ
คือพระวิศวามิตร
พรตกล้า
ว่าหริศจันทร์เลอ
เดชเด่น
พระจักทิ้งสัตย์ผล้า
เกียรติ์ไฉน
๏ ท้าวไทเธอยิ่งด้วย
ศฤงคาร
อีกอมาตย์เสนา
แวดล้อม
บใช้พระภูบาล
บ่อเบื่อ
จงรักและพรักพร้อม
กิจสนอง
๏ ปองใดได้ดุจแม้น
พระหวัง
บ่มิทรงลำบาก
แต่น้อย
ฉนั้นพระจึ่งยัง
คงสัตย์
ไร้พระยศอาจคล้อย
มุสา
๏ ลองคร่าห์สมบัติไท้
ทั้งเพ
นำพิบัติสู่องค์
อีกให้
ทรงเซซัดพเน
จรท่อง
พระจักเทิดสัตย์ได้
แน่ฤๅ
/*3*/๏ ฮือถ้าทำเช่นนั้น
เปนไฉน
ขอวสิษฐ์มุนี
นาถแจ้ง
วสิษฐ์ตอบว่าไร้
ประโยชน์
แม้นมิเชื่อจุ่งแสร้ง
เสกเข็ญ
โคลง ๒
๏ เช่นนั้นวิศวามิตรเว้า
แด่มุนีเทพเจ้า
ดั่งนี้ ฯ

โคลง ๓
๏ อันภูมีหริศจันทร์
หม่อมฉันจักก่อให้
ตรัสมุสาวาทได้
ดั่งถวิล
๏ ไม่สมจินตน์หม่อมฉัน
ยอมรับทัณฑ์โทษซ้ำ
ยกฤทธิ์เดชกึ่งก้ำ
แก่ไท
๏ อีกให้พระชนม์ยง
ดำรงราชย์สืบคุ้ง
สิบสี่ชั่วโคตรฟุ้ง
เฟื่องนาม
๏ ยามสวรรคตลง
ให้ทรงครองครอบด้าว
กึ่งฟากฟ้าแห่งท้าว
มัฆวาน นั่นแล ฯ
ร่าย
๏ ณกาลนี้ขอย้อน ถึงภูธรหริศจันทร์ ครอบครองขัณฑสีมา อโยธยารุ่งเรือง ด้วยพระเปรื่องปรีชา ดำเนินราโชบาย มุ่งหมาย/*4*/ธรรมเปนหลัก ทวยราษฎร์พรักพร้อมใจ จงรักในพระองค์ มุ่งแต่กระทำกิจ อันไม่ผิดนิยม แห่งบรมกษัตริย์ ขัตติยมหาศาล ปวงภัยพาลบ่เบียฬ เสี้ยนศัตรูเกรงเดช ไพรัชเทศแซ่ซร้อง พระกฤษฎากิจก้อง ทั่วทั้ง เมทนี นั่นแล ฯ
โคลง ๓
๏ บังอรศรีสุรางค์
นางจันทรามาติ์ไซร้
จงรักภักดีใต้
บาทบงสุ์
๏ ทรงเปนที่ปรึกษา
ร่วมราซะกิจมากแล้
คู่พระบารมีแท้
แน่นอน
๏ เอกอรเปนตัวอย่าง
ทางธำรงสัตย์หมั้น
ภารตะชนทุกชั้น
สรเสริญ
๏ เยินยอเกียรติ์เทวี
ราชินีแม่เจ้า
ตั้งแต่โพ้นตราบเท้า
ปัจจุบัน นี้นา ฯ
โคลง ๔
๏ หริศจันทระราชผู้
เพ็ญยศ
ใคร่จะเริ่มมหาพลี
กิจตั้ง
ให้เชิญเหล่านักพรต
เพริดตะบะ
พร้อมขัตติยะราชทั้ง
เทพไทย
/*5*/๏ ไปประชุมแน่นท้อง
พระโรง รัตนแล
ครั้นประจวบศุภสมัย
ฤกษ์ล้วน
พระเสด็จออกโถง
รับแขก
ประณตเทพฤษีถ้วน
ทุกตน
๏ จุมพลพลางตรัสด้วย
ไมตรี
แด่กษัตริย์สูงศักดิ์
เหล่านั้น
ทรงตอนรับด้วยดี
ทั่วหมด
โภชนาเลือกฟั้น
มอบเสวย
๏ เผยโองการโปรดให้
แจกทาน
แก่คณะพราหมณ์ชี
เทพเจ้า
อีกทวยราษฎร์บริวาร
วาณิช
ครบตระกูลสี่เค้า
บุราณ
๏ กาลนั้นถ้วนทั่วผู้
ปรีดา
ต่างเปล่งถ้อยถวายพร
ไม่น้อย
ขอให้พระราชา
เจริญสุข
ปกเกศหล้ากว่าร้อย
รอบปี
โคลง ๓
๏ ฤษีวิศวามิตร
สถิตอยู่ณที่นั้น
ประสพโอกาสหมั้น
เหมาะดี
/*6*/๏ ที่จะใช้เล่ห์กล
ให้โกศลรัฐเจ้า
ต้องประภาษวากย์เว้า
มุสา
๏ ปรารมภ์แล้วทันที
พรหมฤษียาตรเยื้อง
ผินสู่ฉะเพาะเบื้อง
พักตรา ท่านนา ฯ
โคลง ๔
๏ ดูราราชะเจ้า
จอมปราณ
ในพิธีมณฑล
นี่ไซร้
หากอาตม์จะขอทาน
สักสั่ง
จะพระราชทานให้
ดั่งฤๅ
๏ คืออาตมะจักตั้ง
พิธี
เพื่อประกอบยัญญะ
กิจเรื้อง
แต่ธนทรัพย์หามี
พอไม่
บพิตรต้องช่วยเปลื้อง
ปลดเข็ญ
๏ ภูเบนทร์ฟังว่าแล้ว
ยินดี
ทูลตอบวิศวามิตร
ว่าได้
จำนวนเท่าใดมี
โปรดบอก
ข้าพระเจ้าจักให้
ดังขอ
๏ พอฟังตรัสบัดนั้น
จอมพรต
สมคิดจึ่งเปรมปรา
โมชแปล้
พลางทูลแด่ทรงยศ
หริศ จันทร์แฮ
เงินที่ขอนั้นแล้
หนึ่งกอง
/*7*/๏ มองตั้งแต่ภาคพื้น
ภูวดล
สูงจดขีดนภา
กาศกว้าง
ให้ราชบุรุษยืนบน
หลังคช รัตน์แฮ
จับเพ็ชร์เม็ดหนึ่งขว้าง
เหวี่ยงสูง
๏ คุ้งใดเพ็ชร์เม็ดนั้น
ถับถึง
แค่นั้นแหละขีดสูง
สุดแล้ว
แห่งกองทรัพย์ที่พึง
มอบอาตม์
กองแต่ภาคพื้นแผ้ว
ปถพี
๏ ศรีโกศลรัฐได้
ฟังขอ
เสียท่าแล้วพระทัย
อัดอั้น
แต่ครั้นจะผัดรอ
ก็จัก
ถูกเทพทุกช่วงชั้น
ครหา
๏ ว่าไม่เคารพน้อม
ต่อพราหมณ์
อีกผิดสัตย์สัญญา
ลั่นไว้
จึงให้รวบทรัพย์ตาม
ที่กะ
จนครบถ้วนมอบให้
มุนี
๏ แต่แทนที่จักรับ
ทักษิณา
พระวิศวามิตรกลับ
สั่งซ้อน
เงินนั้นพระราชา
เก็บเถิด
ไว้เมื่อใช้จักย้อน
กลับมา นี่แล ฯ
/*8*/โคลง ๒
๏ ราชาเสร็จกิจแล้ว
พระหทัยผ่องแผ้ว
เปียมปรีดิ์

๏ ปวงฤษีเทพเจ้า
ขัตติยราชเข้า
ตรัสลา

๏ ต่างคลาเคลื่อนพยุหะผ้าย
คนละแพร่งแยกย้าย
กลับสถาน ฯ

ร่าย
๏ ตั้งแต่กาลนั้นมา พระสิทธาผูกจิต คิดแต่จะมุ่งร้าย ให้ฦๅสายหริศจันทร์ สู่ที่อันลำเข็ญ เพื่อได้เห็นประจักษ์ ว่าทรงศักดิ์เคร่งครัด ในสัตยะวาที หรือพระมีเวลา ตรัสมุสายามเข็ญ จึงพระเพ็ญพรตกิจ นฤมิตสัตว์ป่า ด้วยอาคมศักดิ์สิทธิ์ หลายชนิดหลายพรรณ ล้วนน่าหยั้นสยองเกล้า เที่ยวก้าวร้าวรังควาน ในย่านแห่งพศก ฉกคาบกัดทึ้งถอน ทุกสิ่งห่อนเหลือหลอ จึงนรทุกพรรณ ไม่เปนอันกอบกิจ ชวนให้ติดข้องขัด ทุกข์สาหัสใหญ่หลวง ปวงพหุภัยนานา เบียฬบีฑาเนืองนิจ เหลือคิดอดกลั้นประนอม จึงพร้อมใจสู่เขตร ราชนิเวศน์วังใน ไขเหตุการณ์ทุกสิ่ง ทูลพระมิ่งเมืองขวัญ หริศจันทระเจ้า ขอพระเดชปกเกล้าฯ ดับเข็ญ สิ้นแล ฯ
/*9*/โคลง ๔
๏ อ้าพระจอมจักร์เชื้อ
สุริยะ
ผู้สถิตเหนือเกศ
แห่งข้า
ขอพระราชทานว
โรกาศ
ฟังพศกทั่วหน้า
กราบทูล
๏ ถึงมูลเหตุทราบใต้
บาทบงสุ์
พระอาชญาไม่พ้น
เหล่าข้า
หวังเอาพระเดชคง
ปกกระหม่อม
เพื่อสืบสุขเมื่อหน้า
ต่อไป
๏ ในแว่นแคว้นบัดนี้
มีภัย
ซึ่งมิเคยมีมา
แต่กี้
ฝูงสัตว์ป่าจงใจ
ขบกัด
เหยียบย่ำทุกสิ่งปี้
ป่นแบน
๏ มันนั้นแสนโหดเหี้ยม
หนักหนา
เหลือที่จะต้านทาน
ต่อสู้
ขอพระอยู่เกศา
ได้โปรด
ปรามปราบสัตว์ร้ายกู้
สุขคืน
๏ ในภาคพื้นแว่นแคว้น
ภารตะ
เห็นอยู่แต่พระจอม
จักร์กว้าง
เปนหนึ่งณขัตติย
ชาติรบ
ที่อาจจะล่าล้าง
สัตว์มลาย
/*10*/ฦๅสายสดับถ้อย
ทวยชน
ทรงปริวิตก
ใช่น้อย
ในดวงพระกมล
รักราษฎร์
จึงตรัสตอบว่าข้อย
จักคลา
๏ สู่ป่าตามที่เจ้า
วิงวอน
ไล่ฆ่ามฤคถึก
เถื่อนร้าย
สูญสิ้นเพื่อบั่นทอน
ทุกข์โศก
ให้ไพร่ฟ้าสุขคล้าย
ก่อนกาล
๏ ฟังภูบาลตรัสด้วย
กรุณา
ทวยราษฎร์ต่างชูหัตถ์
เทิดเกล้า
ถวายพรพระราชา
ขอพึ่ง
วรเดชอะคร้าว
จวบมรณ์
ร่าย
๏ ภูธรชวนชายา จันทรามาติ์คู่ใจ อีกหน่อไทบุตรา โรหิตาศวะ สละราชนิเวศน์ สู่ขอบเขตรแนวป่า พร้อมจาตุรงค์โยธี โลดไล่ตีสังหาร ฝูงสัตว์พาลนานา มีอาทิเสือสิงห์ วัวกระทิงหมูป่า มหิงษาหมาหมี ช้างชนีลิงไพร งูใหญ่, สัตว์หลายชาติ ทวิบาทจตุบาท ฟันฟาดด้วยคมขรรค์ บั่นชีพด้วยพิษศร ดินดักนอนแทบผลู ดูเกลื่อนกลาดระกะ พระตรัสให้เที่ยวค้น เลาะลัดด้นดั้นไพร ครั้นถับใกล้อาศรม พรหมมุนีวสิษฐ์ ปุโรหิตเลิดถนัด แห่งกษัตริย์สุริยวงศ์ ทรงตรัสให้โยธา ที่เมื่อยล้าผ่อนพัก แล้วทรงศักดิ์พร้อมองค์ นิ่มอนงค์, ราชบุตร สู่กุฏิ์ดาบสเจ้า พลางประณตนอบเกล้านมัสการ ท่านแล ฯ
โคลง ๒
๏ อาจารย์จิตผ่องแผ้ว
เชิญราชสู่อาสน์แล้ว
เรียกหา

๏ โภชนาครบถ้วน
ทุกอย่างโอชะล้วน
จัดถวาย

๏ ไพร่นายที่เมื่อยล้า
ต่างรับเลี้ยงทั่วหน้า
อิ่มหนำ

๏ การเลี้ยงสำเร็จแล้ว
พระวสิษฐ์พรตแกล้ว
เจรจา ฯ

โคลง ๔
๏ อ้าราชะชาติเชื้อ
สุขุมาล
ไยพระจึงเตร็จเตร่
ไต่เต้า
ตามทางทุรกันดาร
แนวป่า
พระฉวีจักเศร้า
เสื่อมศรี
/*12*/๏ ภูมีควรโปรดเกล้า ฯ
ปกาศิต
ให้นิกรพรานไพร
ล่าเนื้อ
พระปิ่นภพควรสถิต
เวียงราช
เพื่อประศาสน์สั่งเกื้อ
กิจสลอน
๏ อย่านอนใจรีบเข้า
ธานี
เพื่อครอบครองอโยธยา
รุ่งเรื้อง
แม้นเหยียบย่านมุนี
เกาศิก นันทน์แฮ
ภัยจะตามติดเบื้อง
บาทพลัน
โคลง ๒
๏ หริศจันทร์เกียรติก้อง
ฟังวสิษฐ์พร่ำพร้อง
ตักเตือน

๏ ชวนเพื่อนนาเรศร์เจ้า
อีกโอรสราชเข้า
กราบลา

๏ ให้คลาพยุห์ใหญ่น้อย
ทุกกระบวนเคลื่อนคล้อย
กลับศรี อโยธยา ฯ

ร่าย
๏ ฤษีวิศวามิตร หยั่งทราบกิจการปวง ที่ได้ล่วงเลยมา จอมสิทธามุ่งหมาย ออกอุบายลวงล่อ ให้หน่อไทสามกษัตริย์ สู่แนวชัฎชิดสถาน ย่านจงกรมนักสิทธิ์ เพื่อจับผิดหาเหตุ เนรเทศทรงศักดิ์ จากสำนักราชฐาน จึงพระชาญพรตกิจ นฤมิตกวางทอง /*13*/รูปผุดผ่องโสภา สง่ายามเยื้องกราย ชายเนตรคมขำวาว วิ่งเหย่าเหยาะยั่วจิต ใครพิศต้องหลงไหล ให้อยู่ต้นทางรอ คอยล่อกษัตริย์สาม ไล่ตามเพราะอยากได้ หลงสู่ย่านท่านไท้ นักธรรม์ ฯ
โคลง ๔
๏ ครั้นสามกษัตริย์ได้
เห็นกวาง
ลักษณะวิไล
เลิดล้น
ท่วงที่แช่มช้อยพลาง
ชายเนตร
เลียมและล่ออยู่ต้น
วิถี
๏ ภูมี, นาเรศรแก้ว,
โอรส
มีประสงค์ได้กวาง
เอกนั้น
เพื่อประดับเกียรติยศ
ชมเล่น
จึงกวดกวางกระชั้น
ชิดไป
๏ กวางไพรไวว่องแท้
ทางหลบ
เห็นกษัตริย์ไล่ตาม
ติดใกล้
ถอยห่างพระทรงภพ
พลางยั่ว
ให้ติดใจจักได้
ดุ่มตาม
๏ ยามนั้นจอมจักร์คว้า
พระศร
ก่งธนูแล้วยิ่ง
สาดเปรี้ยง
ถูกมฤคหามรณ์
ชีพไม่
ทรงพิโรธคลั่งเพี้ยง
อัคคี
/*14*/พระมีมานะเมื้อ
ตามกวาง
จวบตวันยอแสง
พลบแล้ว
ประทับเหนื่อยเหน็ดพลาง
ผทมหลับ
บนตักแห่งมิ่งแก้ว
มหิษี
โคลง ๒
๏ ณราตรีย่ำนั้น
ทรงสุบินน่าหยั้น
สยดหยอง

โคลง ๓
๏ ว่าพราหมณ์ปองร้ายหนึ่ง
อุกอาจถึงนาถเจ้า
เตะมกุฎจิกเกล้า
ขู่เข็ญ
๏ ขับพระเพ็ญพิโรดม
ออกจากสมบัติท้าว
ห้ามมิให้สู่ด้าว
อีกนา
๏ พระราชาผวาตื่น
เห็นงามชื่นนิ่มน้อง
พระจึงเผยพจน์พร้อง
เล่าสิ้น มูลฝัน ฯ
โคลง ๔
๏ นางจันทรามาติ์แก้ว
กานดา
ฟังยุบลเหตุฝัน
นั่นแล้ว
หยั่งทราบเรื่องอนา
คตแน่
พหุภัยไม่แคล้ว
คลาดไท
/*15*/๏ ทรามวัยทุกข์ท่วมท้น
ฤดี
หวาดพะวงถึงภัย
เมื่อหน้า
แต่เกรงพระทรงศรี
จักสลด
จึงข่มจิตกับพะว้า
หวาดสูญ
ทูลสนองนาถเจ้า
สวามี
ว่าสุบินเกิดแต่
พจน์พร้อง
แห่งวสิษฐ์มุนี
ครอบจิต
เปนเหตุให้พระต้อง
ใฝ่ฝัน
๏ เชิญบรรทมเถิดไท้
ทูลหัว
เพื่อพักผ่อนอิริยา
บถบ้าง
ยามข้าอยู่ชิดผัว
เหมือนเพื่อน
ร่วมทุกข์บุกป่ากว้าง
ต่อไป
ร่าย
๏ อุษาไขแสงก่อง สว่างท้องเวหน ภูวดลตื่นนิทรา พร้อมชายาราชบุตร ผิวพรรณผุดผ่องใส ทันใดนั้นมีนาง สองสอางค์โสภา ราวกัญญาอักษร ชูกรฟ้อนรำร่า ท่าทางยั่วยวนจิต ชวนให้คิดประดิพัทธ บัดนั้นนางทั้งสอง ส่งลำร้องเพลงขับ สุรศัพท์อ่อนหวาน ปานคานธรรพวาที ภูมีพอพระทัย ใคร่ประทานบำเหน็จ พลางหยิบเพ็ชร์ยื่นให้ เพื่อแน่งนางจักได้ เก็บไว้ เปนพยาน ฯ
/*16*/โคลง ๔
๏ กาลนั้นนางนาฎแค้น
ฉุนฉิว
ดวงจิตกอบด้วยกาม
ราคร้อน
จึงตอบว่าข้าหิว
โหยยิ่ง
พระจะเอาเพ็ชร์ป้อน
อิ่มฤๅ
๏ ฦๅสายฟังตัดพ้อ
คำเคือง
จึงตอบว่าข้าขอ
แนะเจ้า
ถ้าขายเพ็ชร์ในเมือง
คงจัก
ได้เงินซื้อกับเข้า
อิ่มหนำ
๏ นางสำออยตอบถ้อย
ทรงฤทธิ์
ว่าณกายข้าสอง
อิ่มแปล้
แต่ว่าณดวงจิต
หิวหน่อย
อยากแนบองค์เพื่อแก้
กันหิว
๏ พระกริ้วโกรธคลั่งเพี้ยง
เพลิงลาม
ว่าเหม่ๆ นางอุ
บาทว์บ้า
มึงพูดแต่เรื่องกาม
ลามก
บอกตระกูลต่ำช้า
หลีกไป
๏ จริงไซร้ข้าต่ำต้อย
สกุล
นางเร่งตอบสนอง
นาถเจ้า
แต่ข้ากอบด้วยสุน
ทรลักษณ์
ควรฤนับชาติเข้า
ขัดกัน
/*17*/๏ อันวิวาหะไซร้
ใครถือ
ชาติตระกูลเปนเกณฑ์
กฎบ้าง
กล้าเถิดพระบรรฦๅ
เลิดลบ
แต่งกับข้าจักสล้าง
สุขศานต์
๏ ภูบาลตอบแน่งน้อย
นารี
ว่าพระมีมหิษี
อะเคื้อ
อีกได้ลั่นวาที
คงสัตย์
นางจะออดกี่เทื้อ
ป่วยการ
๏ นางพาลพร่ำแต่เฝ้า
ง้องอน
บุกรุกถึงที่ประทับ
ท่านท้าว
พระชูธารพระกร
ขู่ไล่
นางสะอื้นทำเค้า
ถูกโบย
๏ โอยโอยโปรดช่วยข้า
นารี
พลางฉีกเสื้อผ้าผ่อน
ขาดหวิ้น
สยายเกศสู่กุฎี
ดาบส
ทูลฤษีทราบสิ้น
คดี
๏ มุนีโกรธคลั่งแท้
เหลือทน
ดวงเนตรก่ำเหมือนไฟ
คุไหม้
ตรงยังที่จุมพล
ประทับ
เตะพระมงกุฎไท้
กระเด็น ฯ
/*18*/ร่าย
๏ ภูเบนทร์หริศจันทร์ กลั้นโทโสเสื่อมสร่าง พลางตรองด้วยปรีชา ว่าวิญญูชนปวง ล่วงพ้นซึ่งความโฉด ไม่เอาโกรธตอบโกรธ ไม่ใจโหดเหี้ยมดุ อันสุภาพพจน์นา เปนยาดีไม่เบา แก้โกรธเกาศิกนันทน์ ราชันจึงทูลว่า ข้าแต่พรหมนักสิทธิ์ ลูกยาผิดกลใด ท่านจึงได้ลงโทษ โปรดว่ากล่าวสั่งสอน ฉันท์บิดรรักบุตร ให้สุดสิ้นสังกา ข้านี้แสนยินดี ที่ได้รับโทษทัณฑ์ แต่ยังหวั่นอยู่ว่า บาทาแห่งท่านน้อ ถูกมกุฎเลือดห้อ ฟกช้ำ กระมัง
โคลง ๔
๏ ฤษีฟังว่าแล้ว
ตอบไป
ว่าบาทข้ามิมี
ฟกช้ำ
แต่ทว่าเจ็บใจ
สาหัส
ทพวกมึงล่วงล้ำ
เขตรกู
๏ ดูดู๋ช่างมุ่งร้าย
รังควาน
กวางสุวรรณทำอะไร
แก่เจ้า
ไยมึงล่าสัตว์ย่าน
นักสิทธิ์
หักกิ่งไม้ในด้าว
แดนชี
๏ มีความผิดยิ่งร้าย
อีกกะทง
คือธิดาข้าสอง
แช่มช้อย
ไปหาสู่ด้วยจง
จิตต์รัก
มึงกลับเฆี่ยนกล่าวถ้อย
แดกดัน
/*19*/๏ อันชายกล้ากลั่นนั้น
มีฤๅ
ที่จะโบยตีหญิง
อ่อนได้
มึงใช่อื่นแท้คือ
คนขลาด
อีกใช่เชื้อหน่อไท้
กษัตรา ฯ
โคลง ๒
๏ ราชาเคารพน้อม
ไม่รับสั่งอ้อมค้อม
อีกนา

๏ ข้าเปรียบลูกท่านไซร้
โปรดยกโทษนั้นให้
สักที ฯ

โคลง ๓
๏ ฤษีเฉลยไข
ว่าจะยกโทษได้
ก็แต่เมื่อท่านได้
ตกลง
๏ จำนงรับธิดา
เปนภริยาปกป้อง
ทนุเลี้ยงเสพย์สร้อง
สุขศานต์ ฯ
โคลง ๔
๏ ภูบาลว่าขัดข้อง
แน่ละ
เพราะพระมีมหิษี
นิ่มน้อง
อันสองธิดาตระ
กูลต่ำ
จะรับไว้ร่วมห้อง
อย่างไร
/*20*/๏ จอมไสยะพรตเจ้า
จึงอวด
ว่าธิดาสองนาง
แน่งน้อย
รูปทรงสอางค์ยวด
ยอดยิ่ง
นรชนกว่าร้อย
สู่ขอ
๏ ข้าไม่พอจิตต์ให้
สุดา
แก่บุรุษสามัญ
นั่นแล้
อยากให้กับพญา
กษัตริย์
เพออยู่ปราสาทแปล้
ไปล่สราญ
๏ แม้นนฤบาลรับแก้ว
กัญญา
เปนมิ่งมหิษี
คู่ด้าว
ข้าจะกรุณา
ยกโทษ
มิฉนั้นชีพท้าว
กษัย
๏ ท้าวไทว่าเช่นนั้น
สิทธา
ข้ายกราชสมบัติ
มอบให้
แต่จะสั่งให้อา
วาหะ
กับบุตรีท่านไซร้
สุดกลืน
๏ ฤษีชื่นจิตต์เว้า
ว่ากู
ยอมรับราชสมบัติ
ท่านสิ้น
ราชาจึ่งกระทู้
ดาบส
ว่านี่ท่านเล่นลิ้น
ตลกฤๅ
/*21*/๏ ฮือเอาคืนเถิดไท้
สมบัติ
วิศวามิตรพลาง
ตอบโต้
แต่พระต้องยอมตรัส
เชิงปด
อีกรับสั่งโยกโย้
กลับคำ
๏ ทำเช่นนั้นขัดข้อง
โยคี
หริศจันทระจึง
วากย์เว้า
ข้าขอยึดวจี
ที่ลั่น
โปรดรับเถิดซึ่งด้าว
แด่นดนู
๏ ครูเฒ่าจึงว่าข้า
ขอบใจ
ท่านกษัตริย์มหาศาล
แน่แล้ว
แต่อาตม์นี้ยังไร้
เพ็ชร์รัตน์
ที่จะมอบลูกแก้ว
ยอดใจ
๏ หน่อไทสามท่านนี้
ไพบูลย์
ธำมรงค์เรือนงาม
เพริดแพร้ว
สังวาลย์เพ็ชร์จำรูญ
ชูเนตร
มิ่งมกุฎก่องแก้ว
วราภรณ์
๏ ภูธรจงมอบให้
ธิดา ข้าเฮย
เพื่อเก็บไว้ประดับ
เล่นบ้าง
ยามครองครอบอโยธยา
บุเรศร์
สมเกียรติศักดิ์สล้าง
ต่อไป ฯ
/*22*/โคลง ๒
๏ ภูวไนย, นาเรศร์แก้ว
เปลื้องเครื่องประดับแพร้ว
เพริดนา

๏ โรหิตาศวะน้อย
เปลื้องเครื่องทรงพร่างพร้อย
เช่นกัน

๏ ของนั้นรวมรวบเข้า
มอบมุนีนาถเจ้า
ดั่งขอ

๏ แล้วหน่อไทโอรส
จึงเผยพจน์บ่นอู้
ว่ามุนีนี่รู้ ฉลาดเกิน

๏ เพลินส่ำสมโลภไว้
เห็นอะไรอยากได้
ร่ำไป

๏ ในเมื่อหน้านั้นแล้
ภัยจักตามแน่แท้
สนอง

โคลง ๓
๏ สมปองจอมโยคี
เปรมฤดีไม่น้อย
รีบคระไลลับคล้อย
หริศจันทร์
๏ ครั้นต่อมาครู่หนึ่ง
จอมพรตจึงโยกโย้
วกกลับมาตอบโต้
กับไท
๏ ว่าไหนกองทรัพยะ
ที่พระมอบอาตม์ไว้
ณท่ามกลางเทพไท้
ฤษี
/*23*/๏ ในพิธียัญญะ
หรือพระถอนตรัสได้
ให้ฤมีให้
บอกมา
๏ ข้าประสงค์ทรัพย์นั้น
ขอราชันอย่างช้า
จงหยิบยื่นแก่ข้า
บัดนี้ เร็วพลัน
ร่าย
๏ บัดนั้นมิ่งโมฬิต หริศจันทร์ราชเจ้า เข้าในที่ลำเค็ญ มองไม่เห็นวิธี ที่จะเสาะหาทรัพย์ นับจำนวนมากหลาย เท่าฦๅสายได้ยอม มอบแก่จอมพรตขลัง ครั้งเมื่อตั้งพิธี มหาพลีไพศาล ตั้งแต่กาลยังทรง ดำรงราไชศวรรย์ ณเขตรขัณฑ์อโยธยา บัดนี้นราธิบดี ได้มีราชดำรัส มอบสมบัติในเมือง อีกเครื่องทรงอลงกต ทั้งหมดให้เปนสิทธิ์ วิศวามิตรมุนี ไม่มีอะไรเหลือหลอ พอจักเที่ยวบอกขาย ได้เงินถวายนักธรรม ตามสัญญาถูกต้อง พระปรึกษานิ่มน้อง ทำไฉน ฯ
โคลง ๔
๏ อรไทยเมื่อได้
ฟังถาม
จึงว่าโอ้สวามี
เทริดเกล้า
ข้าแคลงจิตต์ว่าพราหมณ์
นี่จะ
หาเรื่องให้พระเว้า
มุสา
/*24*/๏ อย่าเลยอย่าเดือดร้อน
ทูลหัว
ขอผัดมุนีหนึ่ง
มาสถ้วน
เราเที่ยวเสาะทรัพย์ทั่ว
ทุกแห่ง
เพื่อถนอมสัตย์ล้วน
เลิดแสน
๏ แม้นผิดนัดนั้นแล้ว
ยินยอม
ให้มุนีผู้เพ็ญ
พรตแกล้ว
ขายคณะเราพร้อม
เปนทาส
ได้ทรัพย์ใช้ณี่แล้ว
ปลอดภัย
๏ ภูวไนยเห็นชอบด้วย
นวลแข
จึงผัดและสัญญา
เยี่ยงนั้น
นักธรรม์ธยอมแต่
สั่งขาด
อย่าแวะเยี่ยมเขตรกั้น
อโยธยา
๏ ราชาคำนับน้อม
รับรอง
ปฏิบัติตามสั่ง
ครุเถ้า
มุนีมุ่งจิตต์ปอง
ร้ายจึ่ง
เผยพะจีแก่เจ้า
จอมผไท
๏ ใครเล่าจักเชื่อถ้อย
พระองค์
ผู้เสื่อมศักดิ์ขัดสน
ทรัพย์สล้าง
ได้เงินจักพะวง
เลี้ยงอาตม์
ถึงนัดสิณี่ค้าง
ติดนา
/*25*/๏ อาตมามีศิษย์อ้าง
ออกนาม
นักษัตรกะคน
โปรดไซร้
จักให้ครไลตาม
เสด็จ
เพื่อเก็บทรัทย์ที่ไท้
เสาะมา
๏ ศิษย์ข้านั้นหนุ่มน้อย
สะโอดสะอง
การแบกหามไม่เคย
แต่กี้
กินอยู่หลับนอนตรง
กำหนด
เปนปรกติเช่นนี้
ทุกวัน
๏ ราชันต้องช่วยเอื้อ
อารี
ให้ศิษย์ข้าอยู่เย็น
ค่ำเช้า
ว่าแล้วพระมุนี
กระซิบ
ให้นักษัตรก์ทราบเค้า
อุบาย สิ้นแล
---
ภาค ๒
/*26*/ร่าย
๏ ฝ่ายว่าวิศวามิตร พรหมนักสิทธิ์แสนกล จึงล่องหนหายตัว ติดตามทั่วทางจร แห่งภูธรหริศจันทร์ พร้อมจอมขวัญวนิดา โอรสายอดเสน่ห์ อิกเจ้าเล่ห์นักษัตรก์ ทั้งสี่ลัดเลาะป่า มุ่งกาศีแคว้นอุดม จึงพระพรหมสิทธา แปลงมรรคาทางจร ซึ่งแต่ก่อนเรียบราย บัดนี้หยาบขรุขระ ระกะหลุมลึกสลอน ก้อนหินผาสล้าง แทรกแซงหว่างวิถี นอกจากนี้ต้องฝ่า คงหนามหนาเนือง ๆ ส่วนเบื้องเวหนนั้น แสงตวันแผดเผา ระอุอ้าวราวไฟ ทรามไวและโอรส แทบหมดแรงอิดโรย หิวโหยเหลือกำลัง แต่ยังมีมานะ พระวิริยะแรงกล้า ฝ่าลำบากร่วมองค์ สุริยพงศ์นรนาถ จนพระบาทฟกช้ำ ฉวีคล้ำหม่นหมอง สองกษัตริย์อดทน ไม่พร่ำบ่นแต่น้อย หักทุกข์โศกละห้อย เหือดหาย ฯ
โคลง ๓
๏ นายนักษัตรก์แสนกล
บ่นอิดออดค่ำเช้า
ว่าหนามไหน่เกี่ยวเท้า
มากมาย
๏ จะผายผันต่อไป
แม้นมิให้ขัดข้อง
หริศจันทระต้อง
ช่วยเอื้อ อุ้มมัน
/*27*/๏ ราชันทำตามขอ
ครั้นต่อมาหน่อยไซร้
มันเริ่มกล่าวแคะไค้
นานา
๏ อ้าพระอุ้มอย่างนี้
เห็นทีจะเหวี่ยงข้า
ลงณเหวเมื่อหน้า
กระมัง
๏ จงหยุดยั้งปล่อยข้า
เถิดพระราชะเจ้า
แล้วอย่าช้ารีบก้าว
ต่อไป
๏ ครั้นภูวไนยเดินหน้า
นักษัตรกว่าท่านได้
ทิ้งทอดเขาเพื่อให้
พยัคฆ์กิน
๏ ครั้นภูมินทร์เดินหลัง
นักษัตรก์ยังโยกโย้
พูดว่าท่านนี่โอ้
คิดไฉน
๏ ข้านี้ใช่สกุลต่ำ
เปนบ่าวสำหรับใช้
นำเสด็จท่านได้
บทจร ฯ
โคลง ๔
๏ มันแสนงอนแง่ซ้ำ
เรียกกัน
ผลไม้ที่งอม
สุกสล้าง
ครั้นได้เสร็จสมจิน
ตนะ
หาว่าดิบจับขว้าง
กระจาย
/*28*/๏ ทำกระหายอยากน้ำ
เหลือทน
พระจึ่งวักวารี
ยื่นให้
แต่นักษัตรก์แสนกล
พลอดว่า
ข้าดื่มจากหัดถ์ไท้
อย่างไร
๏ ข้าไซร้กำเหนิดข้าง
เผ่าพราหมณ์
ช้างท่านตระกูลต่ำ
กว่าข้า
ฉะนี้จะดื่มน้ำ
จากหัดถ์ ท่านนอ
ผิดนิยมทั่วหล้า
แหล่งตรี
๏ ครั้นจรลีไม่ช้า
นานนัก
เจ้าเล่ห์ว่ากระหาย
มากไซร้
ไยเล่าพระทรงศักดิ์
เฉยอยู่
ไม่วักน้ำมาให้
ดื่มพลัน
๏ หริศจันทร์สดับถ้อย
นักษัตรก์
ตรัสว่าไยท่านจึง
ใส่ร้าย
เมื่อกี้กล่าวว่าขัด
นิติ พราหมณ์นอ
ณบัดนี้ยักย้าย
วาจนา
๏ ราชาไยยกข้อ
นั้นกล่าว
นักษัตรกะจึง
คัดง้าง
ข้านี้กระหายราว
ดับชีพ
ควรฤยังยึดข้าง
แบบพราหมณ์
/*29*/๏ สามกษัตริย์ยิ่งด้วย
อดทน
พร่ำประนอนักษัตรก์
ทุกก้าว
นิดหนึ่งมิได้บ่น
ดุว่า มันนา
พระมุนีทราบเค้า
เหตุการณ์
๏ ทรงญาณเกรงว่าไท้
หริศจันทร์
ไหนจะตรัสมุสา
วาทได้
เพราะเหตุว่าราชัน
รักสัตย์
ยอมรับทุกข์เพื่อไท้
สงวนธรรม์
๏ มันคงหาทรัพย์ได้
วันหนึ่ง
ด้วยวิธีสุจริต
นั่นแล้
ฝ่ายเราจักต้องถึง
อัประยศ
ต้องคิดฆ่าเพื่อแก้
อับอาย
๏ จึงผายพจน์เรียกร้อง
รากษส หนึ่งนา
บอกวิธีเดินการ
มุ่งร้าย
ให้แต่งร่างหมดจด
สอาด
และมุ่นเมาฬีคล้าย
ชฎิล
๏ คอยนรินทร์ราชเจ้า
แทบผลู
แม้ท่านถามถึงทาง
จุ่งชี้
ให้ไปณที่อยู่
รากษส
ทำอย่างข้าสั่งนี้
ฉับพลัน
/*30*/๏ นักษัตรก์ครั้นทราบซึ่ง
อุบาย
ทำประหนึ่งวิงเวียน
มืดหน้า
โดยอ้างเหตุกระหาย
น้ำแหละ
ร้องช่วยด้วยอย่าช้า
เถิดไท
๏ ภูวไนยโอบอุ้ม
นักษัตรก์
ขึ้นสะเอวออกเดิน
แช่มช้า
หาน้ำทั่วแนวชัฎ
บ่เจอะ
ครั้นหน่อยผะเชิญหน้า
ฤษี
๏ จึงมีพระกระทู้
ถามไป
ข้าแต่ท่านผู้ทรง
พรตกล้า
อันห้วงนทีใส
สอาด
อยู่แห่งใดบอกข้า
เถิดชี
๏ ฤษีแปลงจึ่งชี้
หนทาง
สู่หลักแหล่งรากษส
โหดร้าย
พระอุ้มนักษัตรก์พลาง
เดินต่อ
เมียมิ่งโอรสย้าย
ยาตรตาม
๏ สามกษัตริย์ไต่เต้า
มรรคา
จนจวบถึงสายัณห์
มืดคลุ้ม
เหลือบเห็นพุ่มพฤกษา
ไทรอร่าม
เข้าประทับใต้ซุ้ม
พักแรม
/*31*/๏ แจ่มจันทร์โอรสทั้ง
นักษัตรก์
พระตรัสให้หลับนอน
ทั่วผู้
ส่วนขัตติยะรัช
บ่หลับ
เดินตรวจตราเพื่อรู้
เหตุการณ์
๏ ประมาณเที่ยงค่ำนั้น
ยักษ์กาจ
ที่แอบอยู่เหนือค่า
คบไม้
ต่างปิติถึงขนาด
เพราะว่า
มีเหยื่อรออยู่ใกล้
ปากมัน
๏ ชวนกันไต่กิ่งไม้
ลงมา
ทีละตนแนวยาว
ยืดเยื้อ
ต่างคนต่างหรรษา
เริงรื่น
เพราะจะได้ฉีกเนื้อ
มนุษย์กิน
๏ ภูมินทร์ไป่ครั่นคร้าม
รณรงค์
พระชักดาบคู่กร
ง่าเงื้อ
ได้ที่ฟาดฟันลง
ฉาดฉะ
ยักษ์ต่อสู้หลายเทื้อ
ไป่หนี
๏ ศรีโกศลราชเจ้า
จับยักษ์
ตัดหัดถ์และใบหู
ขาดหวิ้น
บ้างถูกบั่นชีพชัก
ดุบดุบ
ยักษะแทบทั้งสิ้น
วอดวาย
/*32*/๏ นายเวตาลพระเจ้า
รากโษส
แสนเดือดจิตต์ฉุนฉิว
แทบบ้า
ว่าเหวยมนุษยโฉด
มึงจะ
ลองฤทธิ์กันกับข้า
ก็เชิญ
๏ พลางเดินเข้าผลักอก
หริศจันทร์
อีกขู่คำรามรณ
กึกก้อง
ราชะจึงฟาดฟัน
ด้วยดาพ
ถูกประมุขยักษ์ร้อง
ขาดใจ ฯ
โคลง ๓
๏ ได้ทราบเรื่องเวตาล
พระอาจารย์ขุ่นข้อง
เรียกมหาวาตก้อง
นภา
๏ เสียงน่าหวาดเสียวสยอง
ฟ้าคนองครั่นครื้น
ฝนตกซู่ซ่าชื้น
โชกดิน
๏ นรินทร์และเทวี
ปียะบุตรสท้าน
หนาวเยือกเย็นซาบสร้าน
วรินทรีย์
๏ เพราะบาระมีค้ำจุน
จึงพระบุญโศลกล้น
ฝ่าวิบากปลอดพ้น
ภยัน
๏ ครั้นอรุณรุ่งสว่าง
วาตะสว่างเสื่อมแล้ว
พระหทัยผ่องแผ้ว
ไต่เต้า ต่อไป ฯ
---
ภาค ๓
/*33*/ร่าย
๏ ในกาละบัดนั้น เกาศิกนันทน์จอมพรต ไป่ละลดพยายาม เพื่อให้สามกษัตริย์ ต้องวิบัติเดือดร้อน จึงบวรมุนี เสกให้มีไฟป่า ด้วยวิทยาอาคม เลิดบรมศักดิ์สิทธิ์ ไฟก็ติดสมปอง เปนกองใหญ่สว่างวาม ไหม้ลุกลามเร็วถนัด ดังลมพัดมิหึง พลันถับถึงบริเวณ ใกล้ภูเบนทร์หริศจันทร์ อัคคีนั้นห้อมล้อม พระจอมจักร์และคณะ ราชะจึงดำรัส แก่นักษัตรก์ศิษย์ธชี ว่านี่แน่ท่านเอ๋ย ไม่ควรเลยสหาย จักยอมตายด้วยเรา จงหนีเข้าป่าเถิด เริดเราเสียดีกว่า มันได้ท่าจึงทูล นเรนทร์สูรว่าดนู รู้ว่าท่านจงใจ ขับไล่ข้าเพราะมี ประสงค์หนีข้าพลัน เรื่องเงินนั้นว่ากระไร ข้าไม่ไปทุกท่าน ภูบาลต้องช่วยข้า ปลอดอัคคีภยกล้า แน่นอน ฯ
โคลง ๔
๏ สุนทรนาเรศรแก้ว
นฤมล
ทูลพระปิ่นโกศล
ราชเจ้า
อ้าพระอย่ากังวล
วิตก เลยนา
นักษัตรกะเว้า
กึ่งข้างบ้าบอ
/*34*/๏ มันนั้นหนอบ่เข้า
ใจเลย
ในสิ่งที่มันเอ่ย
พจน์พร้อง
ทูลกระหม่อมโปรดเผย
วโรกาศ
ให้ดนูนิ่มน้อง
เบิกถ้อยแถลงไข
๏ แม้นไทได้โปรดข้า
นารี
ให้สู่กองอัคคี
กาจกล้า
เช่นนั้นพระอัคนี
คงจัก
ระงับไฟปิ่นหล้า
ปลอดพ้นภยัน ฯ
โคลง ๒
๏ หริศจันทระเจ้า
ฟังมิ่งเมียรบเร้า
จึ่งเอื้อนพจมาน

โคลง ๔
๏ อ้านงคราญนิ่มเนื้อ
นวลใย พี่เอย
ไยจะจากพี่ไป
เช่นนั้น
ฟังวอนสุดหักใจ
อนุญาต
สุกหักโศกสุดกลั้น
ซึ่งน้ำตานอง
๏ เจ้าครองชีพไม่แล้ว
พี่ทำ ไฉนเอย
คงจะมีแต่กำ
สรดสล้าง
ชีวิตพี่จักดำ
รงอยู่ ไยแฮ
โรหิตาศวะว้าง
เหว่ว้าอาดูร
/*35*/๏ เพื่อพูลสุขนิ่มน้อง
บุตรา
พี่จักโยนกายา
สู่เชื้อ
อัคคีแลกชีวา
ยอดเสน่ห์
ตรัสเช่นนี้หลายเทื้อ
บ่ได้ยินยอม ฯ
โคลง ๓
๏ จอมสุรางค์จันทรา
มาติญาณะเรื้อง
หยั่งทราบคติเบื้อง
แบบข้างบุราณ
๏ ทูลพระผ่านภพว่า
อ้าพระทรงสัตย์ล้ำ
พระตรัสใดนั้นค้ำ
ส่งให้เห็นจริง
๏ ขอพระมิ่งโมฬิต
ประสิทธิ์พรแก่ข้า
อายุวิวัฒน์ถ้า
สู่เชื้ออัคคี
๏ ไฟจะหรี่วับลง
หม่อมฉันคงชีพแล้ว
พระและลูกก็แผ้ว
ปลอดพ้นพหุภัย ฯ
โคลง ๒
๏ ภูวไนยเห็นสอดคล้อง
ตามที่เมียมิ่งพร้อง
แจ่มแจ้งแถลงไข

๏ หักใบอนุญาตแล้ว
ประสิทธิ์พรเพริศแพร้ว
ครบถ้วนตามขอ ฯ

/*36*/โคลง ๔
๏ อรไทยเดินสู่ข้าง
อัคคี
บ่มิได้ครั่นคร้าม
สักน้อย
รำลึกพระอัคนี
อยู่เกศ
พลางประณตกล่าวถ้อย
แถลง
๏ อ้าพระแรงฤทธิ์ล้ำ
ภพไตร
เจ้าทุกสิ่งในโลก
นั้นแล้
พระย่อมทราบแก่ใจ
ว่าอาตม์
เปนภริยาสัตย์แท้
ทุกสถาน
๏ แห่งมหิบาลแว่นแคว้น
โกศล
แม้นพระโปรดปราณี
ชีพข้า
นั้นแหละจะเห็นผล
ประจักษ์
แก่นรภาคหน้า
ต่อไป
๏ ขอไทเทวะผู้
เรืองฤทธิ์
ช่วยผดุงหริศจัน
ทระเจ้า
ให้เธอมั่นคงสถิต
ณสัตย์ วจีแล
กอบกรณียะเค้า
ซื่อตรง
โคลง ๒
๏ โฉมยงวอนว่าแล้ว
ด้วยจิตตะผ่องแผ้ว
ยาตรเข้ากองไฟ

/*37*/๏ ในทันใดบ่ช้า
เปลวอัคคีพลุ่งฟ้า
ดับสิ้นสูญหาย

๏ โฉมฉายพระแม่เจ้า
ปราศะภัยกลับเฝ้า
แทบเบื้องบาทพลัน ฯ

ร่าย
๏ เกาศิกนันทน์นักสิทธิ์ ผู้ต้นคิดก่อไฟ แลโพยภัยทั้งผอง ทดลองปัถวิบาล ด้วยประการต่าง ๆ เพื่อหาทางให้พระ เปล่งวะจีมุสา ครั้นเห็นว่าอุบาย ไม่สมหมายแน่แล้ว ซึ่งพระแกล้วพรตกิจ ประดิษฐ์กลขึ้นใหม่ ครานี้ให้สามกษัตริย์ ต้องพลัดพรากจากกัน สบจาบัลย์วิโยค ทรวงโทรมโศกสาหัส เช่นนั้นขัตติยะเจ้า คงจักต้องวากย์เว้า มุสา แหละนอ ฯ
โคลง ๒
๏ ครานั้นคุรุเจ้า
บอกนักษัตรก์ทราบเค้า
เงื่อนข้อกิจการ ฯ

โคลง ๔
๏ วารหนึ่งนักษัตรเจ้า
ปัญญา
ทูลพระอัครชายา
อะคร้าว
ฉันใดเล่านิ่มนา
รีรัตน์
ทนวิบากร่วมท้าว
หริศจันทร์
/*38*/๏ ราชันต่างหากผู้
ก่อเข็ญ
ใจใหญ่ใฝ่กุศล
สล้าง
ฉะนี้จึ่งได้เปน
ลูกณี่
ธปรึกษาแม่บ้าง
ฤไฉน
๏ ไยจักทนทุกข์ด้วย
ทรงธรรม์
ใช่กิจของจอมขวัญ
ผิดพลั้ง
อย่าหลงเชื่อหริศจันทร์
วันหนึ่ง
ธจะขายแม่ทั้ง
บุตรา
๏ มาเถิดมากับข้อย
ครรไล
สู่ถิ่นอโยธยา
รุ่งเรื้อง
ส่วนราชะทิ้งไว้
ในป่า
ทำฉะนี้จักเปลื้อง
ปลดเข็ญ
๏ เพ็ญแขหากพร่ำเฝ้า
วิงวอน
แทบบาทวิศวามิตร
ค่ำเช้า
ขอให้มุนินทร
เวนราชย์
มอบพระบุตระเจ้า
ครอบครอง
๏ จอมกองกูณฑ์จักเอื้อ
สมใจ
ให้ปิโยรสไกร
ผ่านเผ้า
แม่จักรื่นรมย์ไร้
ทุกขะ
ปล่อยสวามีเต้า
แต่ผู้เดียวเทอญ ฯ
/*39*/โคลง ๓
๏ อย่าล่วงเกินกล่าวคำ
แนะนำเล่ห์ลึกซึ้ง
พระเทวีพักตร์บึ้ง
ตอบถ้อยศิษย์ครู ฯ
โคลง ๔
๏ ดูดู๋นักษัตรก์เชื้อ
ชาติพราหณ์
ไยท่านจึงออกความ
คิดบ้า
อย่าเลยอย่าลวนลาม
ลามก
นำแนะจะให้ข้า
พรากไท้ทูลหัว
๏ จะจากผัวครอบเกล้า
ฉันใด
เพื่อนร่วมเตร่เตร็จใน
ป่ากว้าง
ปราศะจากทรงชัย
ข้าเปรียบ
เหมือนสตรีผัวร้าง
เริดแล้วเสื่อมศรี
๏ รัศมีจันทร์แจ่มจ้า
ใครเห็น
ยามศศิธรเว้น
ส่องหล้า
นิทัศนะนี้เปน
คติ
พูดเช่นนี้อีกข้า
สาบเจ้าวอดชนม์
ร่าย
๏ อนุสนธิ์แต่นี้ พระภูมีหริศจันทร์ พร้อมเมียขวัญโอรส ศิษย์จอมพรตไคลคา รอนแรมป่ากันดาร หลายคืนวารประเวศน์ /*40*/ถึงขอบเขตรชายแดน แว่นแคว้นพาราณสี ธานีใหญ่อุดมถนัด สามกษัตริย์ลงสรง ชำระองค์ในลำ น้ำคงคาศักดิ์สิทธิ์ กระทำจิตต์ผ่องแผ้ว แล้ววอนพระพิษณู อ้าพระผู้โลเกศร์ วรเดชอะคร้าว เปนเจ้าครอบงำปวง เลอสรวงทรงคุณส่ำ ล้ำเทวะทั้งหลาย เกียรติกำจายเจิดฟ้า ทั่วแหล่งหล้าสรรเสริญ เยินยอคุณบ่มี ที่สิ้นสุดนั่นไซร้ ขอพระหริได้ ช่วยป้อง ภยัน ฯ
๏ ครานั้นจวบถึงวาร พระภูบาลต้องใช้ เงินให้เกาศิกนันทน์ ตามสัญญาหนึ่งมาส แต่ยังขาดอีกวัน ศิษย์นักธรรม์จึงว่า ดูราท้าวหริศจันทร์ ราชันลืมแล้วหนา ว่าพรุ่งนี้จักถึง กำหนดซึ่งต้องใช้ เงินให้พรหมฤษี ข้านี้จักทำไฉน ในน่าที่ควบคุม จุมพลตามบัญชา พระอาจารย์คงต้อง เรียกร้องเอาเงินตรา กับข้าเปนแน่แท้ แม้ไม่มีจะให้ มุนีไซร้คงโกรธ เอาโทษผิดกะข้า สาบแช่งด่าป่นปี้ ชีวีข้าจักสลาย ฦๅสายทำแก่ข้า เช่นนี้หนาบาปแล้ ชื่อว่าเหี้ยมโหดแท้ ไม่ต้อง สงกา ฯ
โคลง ๓
๏ จันทรามาติว่า
พราหมณ์อย่าพูดตัดพ้อ
ฟังดนูกล่าวข้อ
แนะนำ
๏ ย่ำพรุ่งนี้จงขาย
ฦๅสายเมียมิ่งแก้ว
อีกบุตระเสร็จแล้ว
จักได้ทรัพย์สิน ฯ
/*41*/โคลง ๔
๏ นารินทร์ออกโอษฐเอื้อน
วจี
ทูลพระราชสวามี
เทิดเกล้า
อ้าพระอยู่เกศี
เงี่ยโสตร
ฟังดนูวากย์เว้า
เพื่อกู้เกียรติ์ผดุง
๏ พรุ่งนี้พราหมณะไซร้
จะขาย
โอรสและฦๅสาย
อีกข้า
เพื่อแลกธนถวาย
มุนิ
แก่ทุชาติชั่วช้า
อย่าได้ยินยอม
๏ เราพร้อมใจบอกค้า
ตนเอง
เที่ยวป่าวร้องตะเบง
ศัพท์ก้อง
เห็นท่าจะเหมาะเหม็ง
แน่ละ
พระจุ่งขายนวลน้อง
พรุ่งนี้อย่ารอ
๏ ต่อเมื่อใดพระได้
เงินทอง
จึงค่อยถ่ายตัวน้อง
เมื่อนั้น
พระเอยพระโปรดลอง
อย่างว่า
เพื่อรักษาสัตย์หมั้น
ยิ่งล้ำชีวา ฯ
โคลง ๓
๏ ราชาฟังนงนุช
สุดหักห้ามโศกได้
พลางซบพักตร์ร่ำไห้
แทบสิ้นสมฤดี ฯ
/*42*/โคลง ๔
๏ อ้านารีเพื่อนแก้ว
กลอยใจ พี่อา
พี่จักขายทรามวัย
เล่ห์นั้น
เปนที่อัประยศใน
โลกะ
ทำมิได้แม่นหมั้น
แน่แล้วนวลแข
๏ อย่าว่าแต่นิ่มน้อง
องค์อร เลยนา
แม้ก่องแก้วอาภรณ์
เชิดหน้า
แห่งปิยะสมร
ควรที่
พี่ช่วยเก็บบ่ค้า
เครื่องให้บัดสี
๏ ครั้งนี้ทุกข์ใหญ่ล้ำ
เหลือทน
ควรครหาพี่คน
เดี่ยวแท้
ฉันใดนิ่มนฤมล
ยอมสละ ตนเอย
เปนทาสแทนพี่แล้
สุดข้ายินยอม
๏ จอมขวัญจะเดือดร้อน
มากไย
พี่แหละจะเที่ยวไป
บอกค้า
ตนเองเพื่อทรามวัย
และบุตร
ได้อยู่สุขเมื่อหน้า
ผ่องแผ้วสกนธ์ ฯ
โคลง ๒
๏ มิ่งวิมลแน่งน้อย
ฟังราชกล่าวถ้อย
จึ่งเอื้อนพจนา ฯ

/*43*/ร่าย
๏ อ้าราชาพระจอม ทูลกระหม่อมเมียขวัญ อันว่าผัวภริยา นับว่าคนเดียวกัน เช่นนั้นใช่หรือไม่ โภคทรัพย์ไท้ทั้งผอง ก็เหมือนของหม่อมฉัน สรรพสิ่งบรรดามี แห่งข้านี้คือ ของพระฦๅสายแท้ เปนแน่นอนไม่ผิด เพราะชีวิตเราสอง ครองกันเปนอันหนึ่ง ซึ่งจะแยกจากกัน เปนอันสุดวิสัย ไยพระจอมนรเสรฐ ฝ่าเภทภัยผู้เดียว ทิ้งน้องเปลี่ยวสำนัก ข้าจักอยู่อย่างไร ห่างเหไท้ทูลหัว อันตัวข้าเปนสตรี ไม่มีอาชีวะ ที่จะได้เงินพอ ถ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ ต้องพรากองค์จวบกาล อวสานเปนแน่ แต่ถ้าพระกรุณา จงขายข้าขัดนี้ แล้วทรงศรีค่อยตรอง หาช่องทางทำงาน ได้ธนสารเงินตรา จึงถ่ายข้าคราหลัง ดังนี้จึงจะปลอด รอดภยันทั้งมวญ อย่าคร่ำครวญเลยนะ จะวิตกไยมี เวลานี้หาใช่ คราร่ำไห้รำพรรณ อันพราหมณ์ผู้นี้หนอ คอยก่อเรื่องให้พระ ตรัสประภาษมุสา ที่เขามาทั้งนี้ มีประสงค์เช่นนั้น เปนแม่นมั่นเชื่อข้า เถิดราชายอดชาย พระฦๅสายจงอย่า ตรัสมุสามาตรแม้น ประสพทุกข์ขุกแค้น เพื่อค้ำ ความจริง ฯ
โคลง ๓
๏ มิ่งมารศรีพร่ำว่า
ราชะเห็นชอบแล้ว
ชวนพระเทวีแก้ว
หน่อไท้บุตรา ฯ
/*44*/โคลง ๔
๏ พานักษัตรกะเข้า
สู่เวียง
พลางเปล่งสุรศัพท์
กึกก้อง
ผู้คนแว่วสำเนียง
มาหมด
แออัดจนแน่นท้อง
ถิ่นผลู
๏ ดูราทวยราษฎร์แคว้น
กาศี
ข้าใช่อื่นคือขัต
ติยเจ้า
เชื้อรวิวงศ์มี
นามะ
หริศจันทร์ผ่านเผ้า
อโยธยา
๏ ข้าเปนณี่มากพ้น
ประมาณ
สุดจักหาเงินใช้
ลบล้าง
ยอมขายมิ่งเมียสคราญ
เปนทาส
ใครจะซื้อหล่อนบ้าง
ก็เชิญ ฯ
โคลง ๓
๏ พลางขวยเขินหทัย
ทรงชัยอุระขึ้น
สยบพักตร์สอื้น
กอดแก้วกานดา
๏ นักษัตรก์ว่าบุญโศลก
แม้นวิโยคเอิกอื้อ
ใครเล่าจะอาจซื้อ
นิ่มเนื้อนวลจันทร์ ฯ
/*45*/โคลง ๔
๏ ครั้นสักครู่หนึ่งได้
มีพราหมณ์ หนึ่งนา
กลเกาศิกนาม
ออกอ้าง
มีจริตเลวทราม
อัประลักษณ์
รับจะซื้อคู่สร้าง
หริศจันทร์
๏ มันจึงเริ่มกระทู้
ฦๅสาย
ท่านว่าหล่อนเปนเมีย
ยอดรัก
ไยจึงขาดเส้นด้าย
สมรส
ผูกรอบศอประจักษ์
แก่ตา
๏ ราชะว่านี่แล้ว
เมียกู
พราหมณ์ว่าฉันใดดนู
ทราบเค้า
พระตอบว่าศิษย์ครู
นักษัตรก์
เปนพยานข้าเจ้า
แน่นา
๏ นักษัตรก์ว่าพระทั้ง
โฉมงาม
เรียกว่าผัวเมียยาม
ต่อหน้า
เหลือจักทราบซึ่งความ
จริงเท็จ
ยามวิวาหะข้า
บ่ได้เห็นเลย
๏ พราหมณ์เอ่ยว่าเช่นนั้น
นารี นี่เฮย
เปนคณะสตรี
ต่ำต้อย
หาไช่มิ่งเมียวี
วาหะ
ตามขนบเรียบร้อย
แห่งเจ้าจอมถวัลย์ ฯ
/*46*/โคลง ๓
๏ เช่นนั้นท่านมุสา
แก่ตูข้าแน่แล้ว
อย่านึกเลยว่าแคล้ว
โทษทัณฑ์ ฯ
ร่าย
๏ อันว่าพราหมณ์ผู้นี้ ชาวบุรีเกลียดชัง มาตั้งแต่เดิมกาล ครั้นวารนั้นกล่าวถ้อย ไม่เรียบร้อยสักนิด ผิดมรรยาททั้งปวง ล่วงเกินต่อราชา พญาผู้ต่างถิ่น บุรินทระอโยธยา เปนที่น่าหมั่นไส้ ยั่วให้คนทั้งผอง ปองโกรธหลายเท่าทวี ที่สุดเหล่าทารก เข้าทุบชกแช่งด่า ฉีกเสื้อผ้าขาดหวิ้น แล้วปีนขึ้นบนบ่า ดึงเกศาพราหมณ์เล่น ไม่เห็นแก่เวทนา ทำให้สาสมที่ กล่าววาทีหยาบคาย บ้างกอบทรายเควี่ยงซัด เล็งถนัดตรงหน้า ทรายเข้าตาชักแสบ พราหมณ์แทบร้องไห้โฮ โทโสเหลือกำลัง เด็กทั้งหลายเกรียวกราว เสียงโห่ฉาวอึงมี่ ภูบดีเห็นการณ์ สงสารพราหมณ์ที่สุด ห้ามเด็กหยุดตีด่า เฒ่าชราร่างวิกล บัดดลพราหมณ์หัวดื้อ จึงรับซื้อชายา ให้เงินตราเท่าที่ พระมุนีนาถเจ้า ต้องประสงค์จากท้าว หริศจันทร์ นั้นแล ฯ
โคลง ๔
๏ จันทรามาติแก้ว
กัญญา
รู้ว่าพรากภัสดา
แน่ไซร้
สยบพักตร์โศกา
บ่เหือด หายแล
กอดพระบาทท่านไท้
ร่ำร้องหลายหน ฯ
/*47*/โคลง ๒
๏ โอ้จนใจแน่แล้ว
กรรมบันดาลจึ่งแคล้ว
คลาดไท้ภรรยา

๏ โรหิตาศวะน้อย
หวิววิญญาณละห้อย
เหว่ว้ามารดร

๏ จึงบทจรย่างเยื้อง
ตามติดบาทะเบื้อง
แม่เจ้าฉับพลัน

๏ หริศจันทร์คราห์ลูกไว้
หน่วงเหนี่ยวบ่มิให้
เสด็จด้วยมาตุรงค์

๏ ทรงสวมกอดลูกไซร้
จุมพิตพลางร่ำไห้
เหตุด้วยสงสาร ฯ

โคลง ๔
๏ พราหมณ์จัณฑาลว่าโอ้
ราชา
ไยท่านทำกิริยา
เช่นนั้น
จงส่งเด็กน้อยมา
เร็วเถิด
เปนทาสข้าแม่นหมั้น
แน่แล้วอย่าฉงน ฯ
โคลง ๓
๏ ภูวดลจึงค้านว่า
ข้าขายเมียมิ่งแล้ว
แต่ทว่าลูกแล้ว
บ่ได้ ขายเลย ฯ
/*48*/โคลง ๔
๏ พราหมณ์จึงเอ่ยตอบถ้อย
ทรงฤทธิ์
ท่านที่เข้าใจผิด
ละฮ้า
ขายโคส่วนลูกติด
แม่รัก หวงฮือ
ผิดประเพณีค้า
ทั่วทั้งเวียงชัย ฯ
โคลง ๒
๏ จงได้ส่งเด็กน้อย
มากับแม่ติดต้อย
ไต่เต้าตามกัน ฯ

โคลง ๔
๏ หริศจันทระเจ้า
จึงส่ง
ลูกรักไปกับองค์
นิ่มน้อง
หทัยสลดลง
หลัดหลัด
พรากลูกเมียร่วมห้อง
อกเพี้ยงภินท์พัง ฯ
ร่าย
๏ ครั้งนั้นพราหมณ์ใจกาจ พานางนาถจันทรา มาตีและโอรส ยังชนบทใกล้แคว้น แดนพาราณสี ที่สำนักแห่งตน มอบนฤมลเปนทาส เมียร้ายกาจนามมี กลกันตีเลวทราม ความทารุณร้ายกาจ ใช้นางนาฏทำงาน ตั้งแต่กาลรุ่งเช้า ตราบเท่าจนดื่นดึก ไม่ได้นึกปราณี มารศรีเล็กน้อย มีแต่คอยหาเหตุ แก่อัคเรศร์/*49*/ทุกวัน ฝ่ายจันทรามาตี ไม่ได้มีพร่ำบ่น ทนทำงานนานา ตามบัญชาลุล้วน กาลบรรจบครบถ้วน หนึ่งพรร ษาแล ฯ
โคลง ๔
๏ ครั้นเมียจรจากแล้ว
ราชัน
จึงมอบเงินแก่ศิษย์
ครุเถ้า
ครบถ้วนดั่งได้สัญ
ญาหนึ่ง มาสนา
นักษัตรก์เจ้าเล่ห์เว้า
ต่อไป
๏ โอ้ไท้!เงินนี่สิ้น
ทั้งผอง
ส่วนหนึ่งเปนดอกเบี้ย
ณี่ค้าง
อีกส่วนหนึ่งข้าต้อง
คิดหัก
เปนค่าแรงที่จ้าง
ติดตาม ฯ
โคลง ๒
๏ ฟังพราหมณ์พระว่าไฮ้
ค่านั่นค่านี่ไซร้
เช่นนี้ไฉนกัน

โคลง ๔
๏ ศิษย์นักธรรมว่าท้าว
คิดหรือ
ท่านพระครูยอมให้
ณี่ค้าง
ไม่คิดดอกเบี้ยฮือ
ประหลาด จริงนอ
ไยท่านคิดแต่ข้าง
สดวกตน
/*50*/๏ ภูวดลคิดบ้าง
หรือไม่
ว่าอาตม์ติดตามไท
ทุกมื้อ
ปราศมูลค่าย้อมใจ
ผิดแบบ
ข้าใช่ทาสะซื้อ
รับใช้ การงาน
๏ ท่านหรือกษัตริย์ผู้
ใจบุญ
ไยจึงไม่การุญ
อาตม์บ้าง
ท่านควรคิดค้ำจุน
เพื่อนยาก
ไหนเล่าเงินค่าจ้าง
จุ่งได้ยื่นมา ฯ
๏ ครานั้นหริศจันทร์ ราชันแสนเศร้าโศก วิโยคลูกเมียรัก ทรงศักดิ์ไม่ไยดี ที่จะเสียเวลา เจรจายืดยาว กับศิษย์เกาศิกนันทน์ ผู้คอยสรรหาผิด ทรงฤทธิ์กล่าวตัดความ ว่านี่พราหมณ์เพื่อนยาก หากท่านมีเจตนา เรียกค่าจ้างดอกเบี้ย ให้ข้าเสียแม่นมั่น เงินก้อนนั้นข้าสละ ผละให้ท่านทั้งกอง ส่วนที่ต้องหาใช้ จอมไสยะพรตนั้น หมดปัญญาอาตมะ ที่จะเสาะแสวงหา ขายข้าเสียเถิดท่าน แลกธนสารเงินตรา ถวายพระดาบสเจ้า ณวาระย่างเข้า ครบนัดนั่นแล ฯ
โคลง ๔
๏ นักษัตรกะคว้า
เชือกปอ
ผูกเงื่อนรอบพระศอ
รัดรึ้ง
ฉุดคร่าห์บ่รารอ
ตามวิ ถีแฮ
ชั้นนอกชั้นในซึ้ง
ทั่วทั้งพารา
/*51*/๏ ศิษย์บาส่งศัพท์ก้อง
บอกขาย พระเอย
แก่ประชาหญิงชาย
ทั่วหน้า
ข้าแต่ท่านทั้งหลาย
ใครจัก
ซื้อปิ่นดิลกหล้า
แว่นแคว้นโกศล
๏ ครานั้นคนชาติเชื้อ
จัณฑาล หนึ่งนา
นุ่งห่มแปดเปื้อนอีก
ขาดวิ่น
ผิวดำดุจสีถ่าน
ย้อมชุบ
หิ้วกระจาดเนื้อกลิ่น
เน่าเหม็น
๏ เห็นภูเบนทระเจ้า
หริศจันทร์
มันนับเงินแล้วจึง
ส่งให้
นักษัตรก์, รับซื้อธรร
มิกราช
เปนทาสคอยรับใช้
กิจการ ฯ
โคลง ๓
ภูบาลจึงร้องขอ
ต่อศิษย์คุรุเถ้า
ว่าอย่าขายข้าเจ้า
ต่อผู้เลวทราม ฯ
โคลง ๔
๏ พราหมณ์ว่าถ้าเช่นนั้น
ราชัน
รับจะทำตามสั่ง
แห่งข้า
ได้หรือไม่ข้อนั้น
โปรดบอก
หริศจันทร์เจ้าหล้า
จึ่งยอม
/*52*/๏ ศิษย์จอมพรตสั่งเจ้า
โกศล
เปนทาสแห่งชายผู้
ต่ำต้อย
ถ้าหากพระภูวดล
เบือนบิด
จะชื่อว่าเปล่งถ้อย
มุสา ฯ
โคลง ๓
๏ ราชาจึงจนจิตต์
ยอมให้ศิษย์ครุเจ้า
ขายพระองค์แก่เถ้า
ชาติเชื้อทรชน ฯ
โคลง ๔
๏ ทวยเทพบนฟากฟ้า
สรวงสวรรค์
ได้ทราบเรื่องหริศจันทร์
ถ่องแล้ว
จึงประสิทธิ์พรอัน
ศักดิ์สิทธิ์
ให้พระมิ่งเมืองแผ้ว
ผ่องพ้นหิวกระหาย
ฦๅสายคือหน่อเนื้อ
ขัตติยะ
กินอยู่ร่วมศูทระ
ขัดข้อง
หากพรพระเทวะ
เจ้าโปรด
จึงรอดชีพบ่ต้อง
เดือดร้อนหิวโหย ฯ
ร่าย
๏ โดยนามะผู้นาย แห่งฦๅสายหริศจันทร์ เรียกกันวิระพาหุ มีนิสสัยดุดัน มันใช้พระทำงาน การเลวทรามทุกอย่าง อ้างอาทิให้ฆ่า ประศุน่าสมเพช ภูเบศร์ต้องหาบหาม เนื้อโคตามตลาด /*53*/เต็มกระจาดร้องขาย แก่หญิงชายนาคร ครั้นภูธรเสร็จกิจ เฒ่าอำมหิดหายอม ให้จอมจักร์พักผ่อน เอนกายนอนเอาแรง มันแสร้งทำเปนปวด เมื่อยยิ่งยวดตามขา ใช้ราชานวดฟั้น พลันทำเปนม่อยหลับ เพื่อคอยรับความผิด ว่าทรงฤทธิ์จะทำ ตามคำสั่งหรือไฉน แต่ทรงชัยเคร่งครัด ปฏิบัติตามสั่ง ทนนั่งนวดแข้งขา วิระพาหุเถ้า ตั้งแต่ค่ำจวบเช้า บ่ได้หยุดเลย ฯ
โคลง ๔
๏ พระเสบยจิตต์พ้น
ประมาณ
ใช้ณี่แก่อาจารย์
หมดแล้
ทนทุกข์ทุกสถาน
บ่บ่น
วิริยะมากแม้
นิ่มเนื้อนวลจันทร์ ฯ
โคลง ๓
๏ เช่นนั้นวิระพาหุ
เห็นปรุโปร่งแน่ไซร้
ว่าจะจับผิดไท้
สุดหวัง ฯ
โคลง ๔
๏ ทั้งอาจารย์และเถ้า
เปนใจ หนึ่งนา
ที่จะคอยจับผิด
นาถเจ้า
ครั้นเห็นว่าท้าวไท
บ่พลาด
จึงปรึกษาหาเค้า
อุบาย ใหม่แล
/*54*/๏ ให้ฦๅสายอยู่เฝ้า
ป่าช้า
คอยเก็บค่าเผ่าผี
ค่ำเช้า
จากเจ้าภาพทั่วหน้า
บ่เลือก
รวมรวบเงินส่งเถ้า
จุ่งครบ ถ้วนแล ฯ
ร่าย
๏ พระปิ่นภพอโยธยา วาระนี้สบถนัด ทุกขสาหัสใหญ่หลวง ร้ายกว่าปวงโพยภัย ที่ได้เคยพบมา แต่ในคราก่อน ๆ นเรนทรเคยเกลียด รังเกียจย่านป่าช้า มาตั้งแต่เริ่มที่ บัดนี้สิกลับต้อง อยู่ครอบครองสุสาน ย่านกเลวระ ฐานะอันพึ่งสยอง ชวนขนพองขนลุก แทบทุกทิศทุกทาง เสียงครวญครางร่ำโรทน์ โอดรำพรรณนานา จากวงศาคณาสหาย แห่งผู้ตายน่าอนาถ ทรากศพกลาดเกลื่อนลำเนา ส่งกลิ่นเน่าฟุ้งตระหลบ ชวนทรงภพวิงเวียน และอาเจียนสำราก พื้นภาคเวหานั้น ควันเผาผีกลบกลุ้ม มืดคลุมทั่วทิศทาง ไม่มีสร่างบ้างเลย พระไม่เสบยจิตต์ล้ำ ทนกระทำน่าที่ มิได้มีพร่ำบ่น ล้นขัตติยมานะ ไม่ลดละพยายาม กระทำตามบัญชา แห่งเฒ่าชรานายตน จนทุกอย่างลุล้วน กาลบรรจบครบถ้วน หนึ่งพรร ษาแฮ ฯ
ภาค ๔
โคลง ๔
๏ อันกลเกาศิกทั้ง
ภรรยา
เปนบริวารวิศวา
มิตรเจ้า
สิ่งใดท่านจอมยา
เริ่มคิด
ศิษย์ย่อมจักทราบเค้า
เงื่อนข้อทุกสถาน ฯ
โคลง ๓
๏ วาระหนึ่งกลกันตี
เมียธชีต่ำต้อย
เรียกยุวราชน้อย
ยาตรเข้ามาหา ฯ
โคลง ๒
๏ โรหิตาศวะน้อย
ไยเจ้าคร้านนักข้อย
จักต้องเพื่อนสู ฯ

โคลง ๔
๏ กูเลี้ยงเจ้าเพื่อใช้
การงาน
คุ้มค่าเงินที่ซื้อ
แม่เจ้า
ดูซิเด็กในย่าน
ละแวก นี้นา
เขาบ่เกียจคร้านเฝ้า
กอบการ
/*56*/๏ ทุกวารเขาไต่เต้า
พนา
ลัดเลาะเสาะหาฟืน
สู่บ้าน
ไยเจ้าไม่เบิกตา
ดูเพื่อน บ้านเฮย
สุดจะยอมให้คร้าน
อีกครา ฯ
โคลง ๓
๏ จงคลายังแนวชัฏ
ตัดพื้นแยกสู่เหย้า
เปนกรณียะเจ้า
ประจำวัน ฯ
โคลง ๔
๏ จันทรามาติได้
ยินสั่ง
ให้ลูกน้อยสู่ยัง
ป่าไม้
อกนางแทบภินท์พัง
พินาศ
ปริเทวะร่ำไห้
เหือดสิ้นฤๅมี ฯ
๏ อ้ายปิยะบุตรผู้
ชื่นใจ แม่เอย
อายุพอหน่อไท
ย่างเข้า
ห้าขวบอยู่ในวัย
นอนแนบ แม่แฮ
ยอดเสน่ห์จักเต้า
ป่ากว้างได้ไฉน ฯ
โคลง ๓
๏ ทรามวัยหักห้ามทุกข์
พลางปลุกใจลูกแก้ว
ให้กระทำจิตต์แกล้ว
สู่แคว้นพนาลี
๏ ทำกรณีย์ประจำ
ตามคำสั่งเช่นเจ้า
หริศจันทร์เกิดเกล้า
แห่งผู้บุตรา ฯ
/*57*/ร่าย
๏ ครานั้นวิศวามิตร พรหมนักสิทธิ์ชัยชาญ ทราบเหตุการณ์เปนไป แห่งหน่อไทกุมารา โรหิตาศวะ พระอาจารย์จึงคลา หาพญานาคผู้ เจ้าแห่งงูน้อยใหญ่ ขอไท้มีปกาศิต ให้อสรพิษร้ายหนึ่ง ซึ่งเปนที่ไว้ใจ ไปซุ่มอยู่ต้นทาง พลางสกดรอยตาม กุมารงามยุวราช ได้โอกาศอย่ารอ กัดพระหน่อดิลกหล้า ให้มอดมรณ์อย่างข้า สั่งนี้ เถิดนา ฯ
โคลง ๓
๏ พญานาคเรืองฤทธิ์
ฟังวิศวามิตรเว้า
จึงกระทำเช่นเค้า
เงื่อนถ้อยแห่งครู ฯ
โคลง ๔
๏ งูร้ายจึงซ่อนเร้น
กายา
อยู่ณจอมปลวกใต้
มิ่งไม้
คอยทำเช่นบัญชา
นาคะ ราชแฮ
แมกมิดชิดบ่ให้
เด็กเห็น
๏ จวบเย็นย่ำค่ำนั้น
กุมาร
เสาะแสวงหาฟืน
บ่ได้
ร่างน้อยจะทะยาน
หักกิ่ง ไม้แฮ
สุดจะเอื้อมถึงไซร้
สุดหวัง
/*58*/๏ ดังนั้นยุวราชเศร้า
กมล
ครั้นเยอะต้นไม้สลอน
กิ่งก้าน
จึงปีนป่ายขึ้นบน
จอมปลวก
เพื่อหักกิ่งกลับบ้าน
มอบนาย
๏ งูร้ายได้ท่าแล้ว
เลื้อยมา
ฉกพระบาทอ่อนแห่ง
เด็กน้อย
พิษแล่นซาบกายา
พลันดับ ชีพแฮ
โดยมิทันเปล่งถ้อย
สักคำ ฯ
โคลง ๓
๏ ส่ำดรุณทั้งหลาย
เห็นเพื่อนตายรีบเต้า
สู่คฤหาสน์เล่าเค้า
เรื่องให้จอมขวัญ ฯ
โคลง ๔
๏ จันทรามาติผู้
มารดา
ทราบเรื่องแล้วผวา
หวีดก้อง
ดังถูกปลิดชีวา
จากร่าง
ทุบอุระโรทน์ร้อง
บัดสิ้นสมฤดี ฯ
โคลง ๒
๏ เทวีฟื้นสลบแล้ว
รำพรรณถึงลูกแก้ว
จอดใจ ฯ

/*59*/โคลง ๔
๏ กรรมอะไรช่างเฝ้า
ตามสนอง
ปราศจากผัวครอง
ครอบเกล้า
ซ้ำพรากลูกรักของ
ข้าเดี่ยว
อ้าพระผู้เปนเจ้า
ส่งข้าเกิดไย
๏ ไร้ผัวและลูกทั้ง
สององค์
ข้าไป่อยากดำรง
ชีพแล้ว
ชาติก่อนดนูคง
ทำผิด ไฉนฮา
ภวนี้บ่อแคล้ว
คลาดพ้นภัยพาล ฯ
โคลง ๒
๏ กานดาแสนโศกเศร้า
สยบพักตร์พร่ำเฝ้า
ร่ำร้องบ่วาย ฯ

โคลง ๓
๏ ฝ่ายกลกันตีโหด
เห็นนางโรทน์ร่ำไห้
แสนขุ่นเคืองหยิบไม้
ง่าเงื้อจะตี ฯ
ร่าย
๏ เทวีเช็ดน้ำตา แข็งใจกล้าทอนโศก ดับวิโยกเหือดหาย แล้วโฉมฉายเล่าความ ตามที่เกิดเรื่องร้าย ให้นางนายได้สดับ งามสรรพขอกรุณา ลาเขาไปตอนพลบ เพื่อชักศพลูกรัก สู่สำนัก/*60*/สุสาน ทำการฌาปนกิจ สัมฤทธิ์แล้วไม่ช้า นางจักรีบบ่ายหน้า สู่เหย้ามูลนาย ฯ
โคลง ๔
๏ นางร้ายแทนที่จะ
กรุณา
และแสดงอาดูร
โศกเศร้า
กลับกำชับสั่งว่า
อย่าด่วน
ไปรับศพแห่งเจ้า
ลูกยา
๏ จนกว่านางนาฏผู้
ทาสี
เสร็จกิจะการเรือน
เรียบร้อย
นายทั้งคู่เข้าที่
ไสยาสน์
จึงจะให้แน่งน้อย
ครไล ฯ
โคลง ๒
๏ ทรามวัยบ่คัดค้าน
รีบกระทำกิจบ้าน
เสร็จแม้นบัญชา ฯ

โคลง ๓
๏ ครั้นเวลาค่ำคืน
ดึกดื่นถนัดแล้ว
จึงพระเทวีแก้ว
สู่ไพร ฯ
ร่าย
๏ ในย่ำราตรีนั้น จันทร์สถิตข้างแรม แจ่มขวัญบ่เห็นหน อนธการมืดมัว ทั่วทุกทิศทุกทาง นางพญาอนุสร ถึงภูธรสวามี /*61*/อธิบดีเหนือเกศ ด้วยเดชแห่งจงรัก ภักดีในบาทบงสุ์ พระองค์ผู้ทรงสัตย์ ปวงพิบัติพาลภัย ไหนจะกล้ากล้ำกราย โฉมฉายแน่ตระหนัก ว่าความรักยิ่งล้ำ อาจชำนะศัตรู หากมีอยู่แทบทาง แน่งนางคิดฉะนี้ ทำให้มีจิตต์กล้า บุกป่ากาลค่ำคืน งามชื่นจึงจุดไต้ พอได้เห็นมรรคา สู่ป่าโดยผู้เดียว เที่ยวลัดเลาะเสาะค้น จนที่สุดจึงพบ พระศพแห่งลูกน้อย สลดจิตต์โศกสร้อย บ่ได้เหือดหาย ฯ
โคลง ๓
๏ ครั้นโฉมฉายได้สติ
จึงตริรอบคอบไซร้
เห็นว่าการร่ำไห้
ปราศผล
๏ นิ่มนฤมลต้องเผา
ศพลูกเยาว์แน่แท้
จะโศกพร่ำเพรื่อแล้
ป่วยการ
๏ นงคราญหักโศกสอื้น
รวบดุ้นฟืนเสร็จแล้ว
ชักพระศพลูกแก้ว
สู่ด้านสุสาน ฯ
โคลง ๔
๏ ถึงสถานป่าช้า
บ่นาน
นางส่งเสียงโอดครวญ
กึกก้อง
ปราศทุกบุตร, มาร
ดาอยู่ ไยแฮ
ปลงชีพเสียบ่ต้อง
โศกทรวง
/*62*/๏ ห่วงอยู่แต่ที่ข้า
เปนบ่าว ซื้อเอย
ฆาฏะกรรมตนเอง
บ่ได้
ใครเล่าจักรับเอา
ภาระ
แห่งดนูรับใช้
กิจผอง
๏ ต้องอยู่ไปกว่าสิ้น
เสร็จงาน บ่าวแฮ
มิฉะนั้นเหมือนหนึ่ง
ว่าข้า
ทิ้งหน้าที่เปนการ
ละเมิด
คำสั่งพระเลิดหล้า
หริศจันทร์ ฯ
โคลง ๓
๏ ฉะนั้นจำต้องคง
ดำรงชีพเพื่อกู้
เกียรติศักดิ์แห่งผู้
สวามี ฯ
ร่าย
๏ ภูบดีหริศจันทร์ ณ บัดนั้นแว่วเสียง สำเนียงอันโอดครวญ นเรศวรซึมทราบ ว่าเจ้าภาพผู้หนึ่ง นำศพถึงสุสาน เพื่อการฌาปนกิจ ทรงฤทธิ์ต้องเรียกร้อง เอาเงินทองตามระเบียบ อันเฉียบขาดแห่งนาย ฦๅสายถามนางพญา ด้วยวาจาอ่อนหวาน ว่านงคราญคือใคร ไยจึงมาดึกดื่น ของามชื่นบอกข้อย ให้ทราบเหตุสักน้อย หนึ่งบ้างเปนไร ฯ
/*63*/โคลง ๔
๏ อรไทยเมื่อได้
ฟังถาม
ตอบว่าข้าคนจน
ยากไร้
นี่คือลูกเดี่ยวยาม
ทุกข์ร่วม แม่แฮ
จะเรียกเงินบ่ได้
จากเผือ ฯ
โคลง ๒
๏ ขอเขือได้โปรดข้า
นึกว่าเห็นแก่หน้า
ลูกน้อยแห่งดนู ฯ

โคลง ๔
๏ ภูธรเศร้าโศกด้วย
นางงาม
ครั้นจะอนุโลม
ผ่อนให้
เหมือนไม่ปฏิบัติตาม
คำสั่ง นายแล
ผิดแบบอย่างซึ่งได้
ประพฤติมา
๏ ราชาจึงตรัสให้
โฉมยง
สู่คฤหาสน์ต่อตอน
รุ่งเช้า
จึงค่อยกลับมาปลง
ศพลูก
เชื่อพจีข้าเจ้า
เถิดพธู
/*64*/๏ คงมีผู้โอบเอื้อ
อารี
ให้ทรัพย์แก่โฉมตรู
แม่นหมั้น
เพื่อเปนค่าเผาผี
ลูกรัก
ที่จะยกเว้นนั้น
อย่าหวัง ฯ
โคลง ๓
๏ คำสั่งนายบ่งชัด
สุดจักขัดเล่นได้
มิฉะนั้นข้าไซร้
ผิดข้อสัญญา ฯ
โคลง ๔
๏ นายป่าช้ากล่าวถ้อย
อ่อนหวาน
จันทรามาตี
นาฏเจ้า
จึงเล่าประวัติการณ์
ทั้งหมด
ตั้งเเต่ต้นตราบเท้า
ที่เห็น
๏ ภูเบนทร์ฟังเล่าแล้ว
ตระหนัก
นางใช่อื่นเมียรัก
ร่วมห้อง
เช่นนั้นพระทรงศักดิ์
กำสรด
แทบจะโฮไห้ร้อง
ร่วมด้วยชายา ฯ
โคลง ๓
๏ แต่ว่ากรรมบันดาล
เหตุการณ์บังเกิดแล้ว
โศกยิ่งโศกก็แคล้ว
คลาดผล ฯ
/*65*/โคลง ๔
๏ ภูวดลตอบแน่งน้อย
นารี
ข้าจะยอมให้แม่
รอดพ้น
จากเงินค่าเผาผี
ไป่อาจ ทำเอย
ดนูเสียใจล้น
ประมาณ ฯ
โคลง ๓
๏ อ้านงคราญจงปลด
ด้ายสมรสเชิดหน้า
ออกจากศอแก่ข้า
บัดนี้เถิดนาง ฯ
โคลง ๔
๏ ศรีสอางค์สดับถ้อย
ฦๅสาย
รู้ว่าพระภรรดา
เทิดเกล้า
ใครอื่นฤเห็นด้าย
สมรส
นอกจากสามีเจ้า
ครอบครอง ฯ
โคลง ๒
๏ ผ่องพะงาวิ่งเข้า
กอดพระบาทพระเจ้า
หริศจันทร์ ฯ

/*66*/โคลง ๔
๏ นางรำพรรณร่ำร้อง
นานา
แทบบ่มีที่สิ้น
สุดได้
นี่ใช่กิจพญา
กษัตริย์
สูงศักดิ์เช่นท่านไท้
อโยธยา
๏ ราชาไยจึ่งได้
สู่เข็ญ
ในที่อันอาภัพ
เช่นนี้
ทั้งหมดชะรอยเปน
ผลแห่ง
กรรมาแต่ชาติกี้
ก่อนกาล
๏ อ้าภูบาลปิ่นแคว้น
โกศล
พระจุ่งทอดพระเนตร
เด็กนี้
เขาใช่อื่นลูกคน
สุดสวาท เราแล
ถูกอสรพิษจี้
วอดชนม์ ฯ
โคลง ๓
๏ ฟังนฤมลพร่ำว่า
ราชาจึงร่ำไห้
เกรียมอุระหม่นไหม้
มากแม้นมาระศรี ฯ
ร่าย
๏ ราตรีล่วงเลยไป ใกล้อรุณรุ่งสาง นางจันทรามาตี ลาพระพีรกษัตริย์ นิวัตรยังเคหา ทำหน้าที่ทาสี บ่ให้มีบกพร่อง ทำนองผู้สุจริต ต่อการกิจทั้งหลาย โฉมฉายจึงกราบทูล นเรนทร์สูรภรรดา /*67*/ขอกรุณาเผาลูก โดยไม่ถูกเรียกค่า ป่าช้าตามธรรมเนียม นางเคียมคัลอ้อนวอน ภูธรเปนหลายครา ขอกรุณาพิเศษ ภูเบศร์หายอมฟัง ดังคำขอนั้นไม่ ท้าวไทต้องปฏิบัติ เคร่งครัดต่อบัญชา จะกรุณาผู้ใด เปนไม่ได้แม่นมั่น มิฉะนั้นเหมือนหนึ่ง ไม่ตึงในหน้าที่ วีระพาหุเถ้า มอบท้าวไททำแทน จึงปิ่นแคว้นโกศล สั่งวิมลรัตน์ชายา กลับเคหาเสียก่อน อ้อนวอนกลกันดี ให้เขามีจิตต์แผ่ มอบเงินแก่โฉมฉาย คงสมหมายแน่แล้ว ทุกสิ่งคงไม่แคล้ว คลาดถวิล ฯ
โคลง ๒
๏ นารินทร์เดินกลับเหย้า
ตามรับสั่งแห่งเจ้า
อยู่หัว ฯ

โคลง ๔
๏ ขรัววิศวามิตรใช้
รากษส หนึ่งนา
แปลงร่างเปนมนุษย์
ลอกเค้า
ประดับเครื่องหมดจด
สอาด
สู่นิเวศน์พระเจ้า
กาศี
๏ จับปีโยรสให้
ถนัด มั่นแฮ
ลอบประหารชีพแล้ว
รวบคว้า
เครื่องทรงรุจิรัตน์
ทั้งหมด
มอบมิ่งเมียเจ้าหล้า
หริศจันทร์ ฯ
/*68*/โคลง ๓
๏ รากษสพลันกระทำ
ฆาฏะกรรมเสร็จแล้ว
มุ่งพบนาเรศร์แก้ว
ณท้องถิ่นพน ฯ
โคลง ๔
๏ นฤมลพบยักษ์ผู้
ปลอมกาย
ณท่ามกลางมรรคา
สู่เหย้า
ยังมืดจวบเพลางาย
เรืองเรื่อ
ยักษ์กระทู้แม่เจ้า
สู่ไหน
๏ อรไทยเล่าสิ้น
คดี
ยักษ์ว่าถ้าประสงค์
ทรัพย์ไซร้
นี่แน่ะเครื่องมณี
เพ็ชร์รัตน์
จงรับไปเพื่อใช้
ค่าเผา ลูกแล ฯ
โคลง ๒
๏ โฉมเฉลาปลื้มจิตต์ล้น
ตอบขอบใจยักษ์พ้น
คณนา

๏ ยักษายื่นก่องแก้ว
ให้พระเทวิแล้ว
เริดหนี ฯ

ร่าย
๏ ต่อมามีราชบุรุษ แห่งมงกุฎเกศเจ้า ท้าวกาศีหนึ่งกอง เที่ยวด้อมมองสืบเสาะ ตามละเมาะแนวป่า คร่าห์ตัวผู้ทรยศ เปน/*69*/กบฎแผ่นดิน ในหินชาติชั่วช้า ฆ่าเจ้านายแห่งตน พลางพบคนแปลงกาย นายกองจึงไต่ถาม เอาความรู้หลักฐาน ประกอบการสืบจับ รากษสรับว่าตน รู้แห่งหนที่อยู่ แห่งตัวผู้ทรยศ จึงบทจรนำหน้า พาราชบุรุษทั้งหลาย ผันผายตามวิถี รีบเร็วรี่บ่ช้า จึงทันนาเรศร์หน้า ผ่องศรี ฯ
โคลง ๔
๏ นางนี้แน่แหละแฮ้
ฆาฏกะ
มนุษย์แปลงทันใด
วากย์เว้า
ดูซิเครื่องยุวะ
ราชติด มือแฮ
ราชบุรุษกรูเข้า
จับกุม
๏ คุมตัวส่งพระเจ้า
กาศี
เพื่อกระทำโทษฐาน
อุกฤษฎ์
พระจอมจักร์จึงมี
ดำรัส
ให้ประหารชีวิต
แจ่มจันทร์ ฯ
โคลง ๓
๏ อันว่าหญิงใจร้าย
ทำลายชีพเด็กน้อย
ใช่อื่นหญิงต่ำต้อย
โหดแม้นรากษสี
๏ ภูมีสั่งราชบุรุษ
ฉุดคร่าห์นางนาฏเจ้า
ส่งวิระพาหุเถ้า
เพื่อล้างชีวา ฯ
/*70*/โคลง ๔
๏ วิระพาหุเจ้า
เพ็ชฌฆาต
สั่งหริศจันทร์นาย
ป่าช้า
ประหารชีพนางกาจ
กบฎ
ตามรับสั่งเจ้าหล้า
อย่ารอ
๏ หน่อกษัตริย์สุริยะได้
ฟังสั่ง
ทุกข์ใหญ่ทุกข์น้อยเกิด
ซับซ้อน
พระอัสสุชลหลั่ง
ไหลอาบ พักตร์แฮ
ยืนตะลึงดังก้อน
ศิลา
๏ ชายาปลอบพระเจ้า
สวามี
อ้าพระผู้อยู่เกศ
แห่งข้า
บัดนี้ใช่กาลที่
จักสลด
ชวนดนูบ่กล้า
สู่ตาย
๏ ฦๅสายควรจักยืด
โอกาศ นี้แล
เพื่อแสดงความสัตย์
เลิดล้น
ต่อหน้าที่ฆ่าอาตม์
ตามสั่ง
นรชาติใครพ้น
มฤตยู
/*71*/๏ ตูข้าปลมจิตต์ด้วย
จักตาย
โดยหัตถ์แห่งสามี
ครอบเกล้า
เปนบำเหน็จเครื่องหมาย
แห่งสัตย์ ซื่อแล
ข้าบาทมีต่อเจ้า
อโยธยา
๏ วาระนี้ยิ่งด้วย
มงคล
อันจะนำสิริ
สู่ข้า
รักสัตย์ยิ่งรักชนม์
เพื่อเทิด
กิตติศักดิ์เจ้าหล้า
กระจาย ฯ
โคลง ๓
๏ โอกาศตายเช่นนี้
เปนไม่มีอีกไซร้
ฆ่าเถิดพระอย่าได้
เวทนา ฯ
โคลง ๔
๏ ราชาตรองตริด้วย
พระปัญ ญาเอย
ชีวิตย่อมผันแปร
ดับได้
จะเปรียบก็เหมือนฝัน
ชั่วขณะ
แต่สัตยธรรมนั่นไซร้
อยู่คง
๏ เพื่อดำรงสัตย์ล้ำ
ชีวา
ข้าจักทำกรณีย์
กิจให้
เห็นประจักษ์แก่ตา
เทวะ
มิฉะนั้นเหมือนไร้
สัจจา ฯ
/*72*/โคลง ๒
๏ ราชาชักดาพเงื้อ
หมายฟาดฟันอะเคื้อ
นิ่มน้องยาใจ ฯ

โคลง ๓
๏ ทันใดพระดาบส
ปรากฎเฉพาะหน้า
ยึดพระหัตถ์เจ้าหล้า
จู่เข้าขัดขวาง ฯ
ร่าย
๏ พลางคุกคามภูบาล ไยท่านใจอำมหิด อ้อวิกลจริตไปหรือ ฮือไม่เคยเห็นใคร ใจทารุณกว่าสู ใครเปนครูสั่งสอน ให้ภูธรทำการ ชั่วสามาญไม่มี ที่เปรียบปานแน่แท้ แต่เดิมทีดนู เข้าใจอยู่ว่าท่าน ปรีชาญาณแหลมหลัก รักข้างกุศลมาก บริจาคธนสาร ทักษิณาทานเนืองๆ เลื่องลือนามทุกทิศ บัดนี้สะกิดใจข้า ว่าท่านโง่บัดซบ คบไม่ได้แน่แท้ แม้สตรีเพศอ่อน ยังฟันฟอนประหาร การเช่นนี้บาปมาก หากท่านคิดกลับใจ ข้าไซร้จักช่วยเหลือ ให้เพื่อปลอดจากทุกข์ สืบสุขเช่นก่อนกาล โดยท่านต้องสัญญา รับธิดาโฉมตรู แห่งดนูทั้งสอง เปนคู่ครองชุบเลี้ยง ส่วนเวียงรัตน์อโยธยา และอาณาแว่นแคว้น แดนโกศลทั้งปวง ข้าบ่หวงยกให้ แต่ท่านไท้ต้องยอม รับจอมสุดาข้าสอง ไปปกป้องทนุเลี้ยง และรับเกียรติยศเพี้ยง มหิษี เอกนา ฯ
/*73*/โคลง ๔
๏ ภูมีว่าข้าแต่
พระครู
ท่านใช่ปุโรหิต
แห่งข้า
ไยจึงสั่งสอนดนู
อเนก
ปาฐะฟุ้งใช่หน้า
ที่เลย
๏ ท่านเอยอันว่าหนี้
นุงถุง
ข้าก็ได้สระสาง
แต่กี้
ไยจึงกลับมายุ่ง
ข้องแวะ
กับกิจแห่งข้านี้
อีกครา
๏ จอมบาจะเดือดร้อน
มากไย
ถึงเรื่องบุญและบาป
ชั่วช้า
ใครทำก็ตัวใคร
รับผิด ชอบเอย
ขอพระจอมพรตกล้า
อย่าขวาง
๏ อันโฉมนางแน่งน้อย
นี้ผิด
มีโทษถึงชีวิต
แน่แท้
จอมราชปกาศิต
ให้ฆ่า
ทำเช่นนายสั่งแล้
บาปด้วยฤไฉน ฯ
โคลง ๒
๏ จงหลีกให้พ้นเน้อ
อย่าพร่ำพูดเพ้อเจ้อ
เบื่อหู

/*74*/๏ ภูธรขยับอีกเทื้อ
จะฟาดฟันอะเคื้อ
แน่งน้อยนวลหงส์ ฯ

โคลง ๔
๏ องค์อินทร์ปิ่นเทพทั้ง
ศจี
ปรากฎเฉพาะพักตร์
นาถเจ้า
เข้ายึดหัตถ์ภูมี
โดยด่วน
ศักระวากย์เว้า
แถลง
๏ อ้าพระแรงสัตย์ล้ำ
กว่าใคร
จงสดับวัจนะ
แห่งข้า
การณ์ทุกสิ่งเปนไป
เพื่อจะ
พิศูจน์สัตย์เจ้าหล้า
ทั้งเพ
๏ ทวยเทวะทั่วทั้ง
เราสอง
ได้ประจักษ์แก่ตา
ถ่องแท้
ว่าราชะครอบครอง
สัตย์มั่น
เปนพระเจ้าสัตย์แล้
เลิดชาย
๏ นายวิระพาหุเถ้า
ชรา
ใช่อื่นคือยมะ
เทพเจ้า
กลกันติคือกา
ลีต่ำ ศักดิ์แฮ
ที่แห่งนี้ใช่เค้า
สุสาน
/*75*/๏ เปนสถานที่ตั้ง
บูชา ยัญเอย
อันว่าวิศวามิตร
พรตแกล้ว
ก่อเหตุก็เพื่อหา
สัจจะ
พระชะนะท่านแล้ว
แน่นอน ฯ
โคลง ๓
๏ ภูธรและจันทรา
มาตีจึงวิ่งเข้า
กอดบาทแห่งพระเจ้า
เทพทั้งมเหษี ฯ
โคลง ๔
๏ ศจีพระแม่เจ้า
สรวงสวรรค์
พลางตรัสแก่แน่งนาง
เรศร์แก้ว
ด้วยเดชแห่งกตัญ
ญูแม่
หริศจันทร์จึงแคล้ว
คลาดภัย
๏ ทรามวัยได้ช่วยเจ้า
สามี
ด้วยเยี่ยงคนควรชู
เชิดไว้
ข้าเห็นจึ่งคิดมี
จิตต์รัก
เพราะฉะนั้นจุ่งได้
ขอพร ฯ
โคลง ๒
๏ เอกอรขอลูกเจ้า
หริศจันทร์ผ่านเผ้า
ชีพคืน ฯ

/*76*/โคลง ๔
๏ ศจีตื้นจิตต์ด้วย
ปรีดา
ตรัสว่าเจ้าขอแต่
ลูกท้าว
ส่วนลูกรักตนหา
ขอไม่
ส่อว่าน้ำจิตต์เจ้า
มุ่งดี ฯ
โคลง ๓
๏ เช่นนี้ข้าอวยพร
ให้เด็กอ่อนลูกเจ้า
อีกลูกแห่งท่านท้าว
กลับฟื้นกายา ฯ
โคลง ๔
๏ ว่าแล้วปิ่นเทพทั้ง
สององค์
พลางแสดงปาฏิหาร
หายวับ
ราชะและโฉมยง
ระยอบ ตามแฮ
รู้สึกพระคุณจับ
หทัย ฯ
ร่าย
๏ ในบัดนั้นนักสิทธิ์ วิศวามิตรจอมบา เข้าหาพระหริศจันทร์ นักธรรม์พลางทูลว่า อ้าราชามหาศาล ตระการคุณสมบัติ ทำนุสัตย์ประเสริฐ เลิกล้ำกว่าชีวี ข้านี้ยอมจำนน ต่อภูวดลทุกสถาน ขอภูบาลได้โปรด อภัยโทษอาตมา ณครานี้ด้วยเถิด จะเลิดด้วยธรรมทาน เกียรติโอฬารบพิตร จะสถิตเฟื่องฟุ้ง คุ้งกัลปาวสาน ขอภูบาลจงรับ โภคทรัพย์จำรูญ มไหศูรย์สมบัติ วัตถุแก้วเงินทอง /*77*/ที่เปนของพระองค์ จงจิตต์มอบอาตมา ไปครานี้ทั้งหมด ข้าเปนพรตพรหมจรรย์ จะครองขัณฑ์เขตรกว้าง ผิดนิยมแยบข้าง มุนี ฯ
โคลง ๔
๏ ทรงศรีว่าข้าแต่
จอมพรต
ผู้ตระการตะบะ
เลิดล้ำ
ข้าได้รับเกียรติยศ
เพราะท่าน
ก่อเหตุให้ข้าค้ำ
สัจจา
๏ จอมบาทำเช่นนี้
ดีเหลือ
เปนพระคุณข้าจำ
จดไว้
ใดเกินล่วงต่อเขือ
ข้าขะ มาแฮ
ขอขอบจิตต์ท่านไท้
นักธรรม์
๏ อันราชสมบัติข้า
ทั้งมวญ
ได้มอบแก่อาจารย์
หมดแล้ว
จะรับอีกเหมือนรวน
เรสัตย์
ขอพระจอมพรตแกล้ว
อย่าคืน
๏ ความรื่นรมยะทั้ง
ลำบาก
ในราชสมบัติ
นั่นไซร้
ข้าได้รับและกราก
กรำหมด
ขอมุนีจุ่งได้
ครอบครอง
/*78*/๏ แม้นมิปองโปรดให้
จอมผะไท หนึ่งเอย
ซึ่งพระครูพอจิตต์
นั่นแล้
ให้ทรงรับซึ่งไอ
ศูรยะ
ทนุราษฎร์ไปล่แปล้
สราญ ฯ
โคลง ๒
๏ อาจารย์ชื่นจิตต์เว้า
ข้าพอใจพระเจ้า
หริศจันทร์

๏ ฉะนั้นจงรับแคว้น
ปกป้องราษฎร์สุขแม้น
ถิ่นสวรรค์ ฯ

โคลง ๔
๏ หริศจันทร์สู่ด้าว
อโยธยา
พร้อมพระมิ่งมหิษี
อะเคื้อ
อีกยุวะราชา
ยอดเสน่ห์
อภิเษกอีกเทื้อ
สืบวงศ์ ฯ
โคลง ๒
๏ ดำรงราชย์จวบคุ้ง
สิบสี่ชั่วโคตรฟุ้ง
เฟื่องนาม ฯ

โคลง ๓
๏ ยามสวรรคตลง
ได้ทรงครองครอบด้าว
กึ่งฟากฟ้าแห่งท้าว
วัชรี นั่นแล ฯ
---
ปกิณณกภาษิต
(คัดจากหนังสือพิมพ์ “สารเศวต”ของโรงเรียนราชวิทยาลัย เดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๖๕)
“ช่วยตัวของเธอก่อน, แล้วเทพยเจ้าจึงจะช่วยเธอ”
๏ อินทรวิเชียรฉันท์ ๚
๑๑๏ ดูราคณาศิษย์
ราชวิทยาลัย
เงี่ยหูดนูไข
สุภะษิตสกิดเตือน
๏ นับวันจะพลันถึง
ประลุซึ่งฤดูเดือน
สอบไล่ละม้ายเหมือน
อนุสนธิหนหลัง
๏ แม้ใครสิหน่ายเรียน
สละเพียรละเมอหวัง
วอนเทวะไทยสัง
คะหะช่วยฤสิทธิ์สม
๏ เทพช่วยกระไรได้
ผิอะไซร้สิงายงม
หลงเล่นละโลดตบม
ณะสนุกจะทุกข์ทวี
๏ ยลเยี่ยงพระทินกร
ศศิธรจรัสศรี
ส่องจ้าณะธาตรี
บมิมีจะดูดาย
๏ ยามเวนธเวียนมา
ประลุคราประภาฉาย
รีบรัดประพาศผาย
ปริวัตร์ณะเวหา
๏ ห่อนเขวประเพณี
กิจะมีระเบียบมา
ห่อนหยุดธอุตสา
หะกระทำเพราะจำเปน
/*2*/๏ เยี่ยงนี้สิศิษย์ผอง
ผิวะตรองจะต้องเห็น
สูรย์จันทร์ประพฤติเปน
คติชอบประกอบผล
๏ เราเนาว์ณะสำนัก
กิติศักดิ์กระเดื่องดล
เลื่องชื่อระบือชน
มะนะน้อมนิยมชม
๏ เฟื่องฝึกณะศึกษา
วิทะยาตะปาคม
เจนจบณะอบรม
กิฬะสร้างพะลังกาย
๏ ยามเล่นละเลิงโลด
ทระหดเสมือนชาย
ยามสาธะยายหมาย
มานะทำลุสัมฤทธิ์
๏ เรียนเล่นผิลักลั่น
สิจะดาลจะเดือดจิตต์
ห่วงนั่นและนี่นิด
บมิช้าระอาใจ
๏ กลัดกลุ้มระรุมร้อน
ธุระซ้อนทวีไว
ยุ่งยากลำบากใจ
กิฬะปนระคนเรียน
๏ ลงเอยก็เลยรวน
สละมวญลิขิตเขียน
ยึดเล่น, ละเลยเรียน
กะระณียะที่ควร
๏ บวงลำกระทำพลี
ปุชะนียะมากมวญ
วอนไหว้พิไรชวน
ทิพะราชประสาทพร
๏ เทวันก็อั้นอัด
ทุมะนัสฤทัยถอน
ตรัสว่าจะมาวอน
ดนุช่วยสถานใด
๏ แม้หมั่นขยันงาน
ก็ประทานสุพรให้
นี่ท่านสิคร้านไซร้
เอ๊ะ! ไฉนจะมาวอน
/*3*/๏ อย่าเลยนะหลานกู
ผิวะตูประสิทธิ์พร
ทวยเทพสุธรรมธร
จะเยาะทั่วทิพาลัย
๏ จงหมั่นสิหลานข้า
วิริยาจะนำไป
พำนักณะหลักชัย
ชะนะปวงวิบากผอง
๏ อินทร์องค์จะส่งเสริม
จะละเริ่มประคับประคอง
เศกสรรค์ประทานผอง
วระพรสลอนไป
อีกเทพะกัญญา
ณ ฟากฟ้าสุราลัย
บำเบิงระเริงใจ
ก็ประโปรยสุมามาลย์
๏ หากคร้านจะวานวอน
พระอมรมหาศาล
ห่อนสมอะรมณ์มาน
มะนะมีฤดีถวิล
๏ ทิพพักตร์ก็เหี้ยมโหด
ทิพะโสตรบ่ยอมยิน
ทิพจักษุ์ประจักษ์สิ้น
ก็ผเอินมิเมินมอง
๏ เกรียมตรมและโทมนัส
อุระอัสสุชลนอง
โอ้! เทวะไทยผอง
ธะบช่วยบอวยเธอ
๏ “ช่วยตนเถอะหลานยา
คณะฟ้าจะช่วยเธอ”
เทพตอบฉนี้เสมอ
ดุจะว่ามิปราณี
๏ เราท่านวิจารณ์คิด
สุภะษิตฉนี้มี
ในธรรมะบทศรี
สรเพ็ชญะอ้างอิง
๏ “ธัม์โม หเวรัก์
ขติ ธัม์มจารี”
ธรรมจักพิทักษ์จริง
จำเภาะผู้ประพฤติธรรม ๚
/*4*/อีทิสังฉันท์ ๚
๒๐๏ เออ! ผิใช้สมองตริตรองตระหนัก

พระพุทธะวัจน์ดำรัสสิจัก
สกิดใจ
๏ ควรสำเหนียกสำนึกและฝึกหะทัย

ณะปัจจุบันเพราะท่านสิวัย
ก็ยังเยาว์
๏ ปางนิสัยธะอ่อนและค่อนจะเขลา

ผิโน้มมิหักหนักและเบา
มิเปนไร
๏ หากธะเติบธะโตยะโสนิสัย

สิแข็งกระด้างจะรั้งมิไหว
ณะทางดี
๏ รู้กระนี้แหละไซร้จะได้ทวี

อุสาหะร่ำและทำกระณี
ยะกิจตน
๏ เพียรประพฤติและยึดสุธรรม, กุศล

จะส่งและสรรค์อนันตะผล
อนาคต
๏ ธรรมจะปรกผิเปรียบเทียบกะกลด

กำบังวิบัติขจัดสยด
สยองสุรย์
๏ เทพจะอวยและช่วยสนับสนุน

ประทานพระพรบวระคุณ
เสมอหมาย
/*5*/โคลง ๔ สุภาพ
๏ ธรรมย่อมพิทักษ์ผู้
ยึดธรรม
เปรียบยิ่งดวงไฟนำ
ช่วยชี้
เห็นกระจ่างทางดำ
เนินชอบ
ภัยพิบัติเบียดบี้
บ่ได้ดังหมาย ฯ
กาพย์
๑๑๏ ธัม์โม หเวรัก์
ขติ ธัม์มจารี
ธรรมเปนที่พึ่งพิง
แห่งผู้ยึดประพฤติธรรม
๏ ธรรมเปรียบประทีปแก้ว
แสงเพริศแพร้วแวววาวงาม
ชี้ทางสว่างวาม
ดูเตียนโล่งปลอดโปร่งดี
๏ แสงเพลิงดำเกิงจ้า
ระยับฟ้าอ่าเอี่ยมสี
มนุษย์สุดแสนปรี
ชาอาจดับขับแสงไฟ
๏ แสงจันทร์อันโอภาส
ขาวสอาดนาดนวลใย
เมฆแมกแซกเซิงใส
ขับแสงนวลรวน ๆ จาง
๏ แสงตวันอันโพลงพลุ่ง
เรืองโรจน์รุ่งส่องนภางค์
ราหูสัตรูล้าง
ลบแสงได้ในพริบตา
แสงอื่นดื่นดาดาษ
แสงนักษัตรแสงดารา
แสงใดไม่มีกล้า
ประชันแข่งแสงโพธิญาณ
/*6*/๏ ส่องฉายทั่วไตรภพ
ห้วงอรรณพจบจักรวาฬ
ถิ่นถ้ำลำละหาน
ชะวากเวิ้งเซิ้งซอกเขา
๏ ส่องแถวแนวไพรพฤกษ์
มืดทรรทึกปึกปึ้นเงา
สองย่านโลกันต์เผา
อีกสวรรค์วิมานบน
๏ ส่องขันธสันดานชั่ว
อันเกลือกกลั้วอกุศล
เห็นชัดถนัดยล
เยี่ยงคันฉ่องส่องพักตรา
๏ ชี้ทางมล้างทุกข์
อบายมุขบุกมรรคา
สู่สุข, ทุกทิวา
ละกิเลศ, เศรษฐ์ธรรมครอง
๏ ช่วยชี้วิธีขจัด
ภัยพิบัติอุบาทว์ผอง
ชี้กฎกำหนดคลอง
ธรรมวิถีเปนที่หมาย ๚
๏ กมลฉันท์ ๚
๑๒๏ วระธรรมจะช่วยชี้
สุวิถีเลาะลัดตรง
ดุจะมรรคุเทศทรง
วุฒิชาญชำนาญทาง
๏ วระธรรมจะบำบัด
และขจัดพิบัติลาง
ดุจะแพทย์พิเศษวาง
สุภิสัชชะงัดหาย
๏ วระธรรมจะฝึกฝน
และทมนมะโนกาย
ดุจะสาระถีนาย
หะยะฝึกละคึกคนอง
๏ วระธรรมจะพิทักษ์
อุปะฐากและคุ้มครอง
นระผู้พิสุทธิ์ผอง
ดุจะเทพพิทักษ์กาย ๚
พระราชธรรมนิเทศ