เรื่องพระราชพงศาวดารกรุงเก่า เล่ม ๑
๏ พระราชพงษาวดารสังเขป, จบบริบูรณ ๚ะ๛
/*1๏ จักดำเนิรเรื่องต้นพระราชพงษาวดาร, โดยลำดับโบราณมหาราชครองราชย์สมบัติ, สืบๆ กันมาในสยามประเทศนี้ว่า, เดิมพระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่งครองราชสมบัติ, อยู่ณะเมืองเชียงรายในโยนกประเทศ, เปนพระนครใหญ่ มีพระเจ้ามหาราชองค์หนึ่ง, ครองสมบัติอยู่ณะเมืองสตอง, ยกกองทับมาตีเมืองเชียงราย, ได้ทำสงครามแก่กัน, พระเจ้าเชียงรายพ่ายแพ้เสียเมืองแก่พระยาสตอง, จึ่งกวาดครอบครัวอพยบ, ชาวเมืองเชียงรายหนีข้าศึกมายังแว่นแคว้นสยามประเทศนี้, ข้ามแม่น้ำโพมาถึงเมืองแปบเปนเมืองร้าง. อยู่คนละฟากฝั่งกับเมืองกำแพงเพ็ชร, ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์เปนมหัศจรรย์, บันดานให้ร้อนถึงสมเดจ์อมรินทราธิราชนิมิตรพระกายเปนดาบศ,เสดจ์ลงมาประดิษฐานอยู่ตรงน่าช้างพระที่นั่ง. แล้วตรัสบอกว่า, ให้ตั้งพระนครในที่นี้, เปนที่ไชยมงคลพ้นไภยปัจจามิตร. แล้วก็อันตรธานหายไปเฉพาะพระเนตร. พระเจ้าเชียงรายก็ทรงพระโสมนัศตรัสว่า, พระดาบศองค์นี้ชะรอยจะเปนสมเดจ์อมรินทราธิราช, แส้งจำแลงพระกายมาบอกให้เปนแท้. จึ่งให้ตั้งชมรมสำนักนิ์ไพร่พลอยู่ในที่นั้น. แล้วให้สร้างพระนครพร้อมด้วยเชิงเทินป้อมต้ายค่ายคูประตูหอรบครบบริบูรณ แล้วสร้างพระราชนิเวศถาน, แลบ้านเรือนแสนท้าวพระยาลาวเหล่าอำมาตยราษฎรทั้งปวง, อาไศรยอยู่ในเมืองนั้นสำเรจ์แล้ว. ให้นามเมืองว่าเมืองไตรยตรึงษ. เหตุสมเดจ์ท้าวสหัส/*2ไนยมาชี้ที่ให้, ก็เสดจ์ครองราชสมบัติอยู่ในพระนครนั้น, ตราบเท้าทิวงคต. แลพระราชโอรสนัดดาได้ครองสมบัตสืบพระวงษต่อกันมาถึงสี่ชั้วแผ่นดิน. ครั้งนั้นยังมีชายเข็ญใจคนหนึ่ง, เปนปมเปาทั่วทั้งกาย, คนทั้งหลายร้องเรียกชื่อว่านายแสนปม. ๆ นั้นทำไรปลูกพริกมเขืออยู่ที่ใกล้ฝั่งแม่น้ำ. ใต้เมืองไตรยตรึงษลงไปทางวันหนึ่ง, เก็บผลพริกมเขือขายเลี้ยงชีวิตร. แลมเขือต้นหนึ่งนั้นอยู่ใกล้ห้างที่อาไศรย นายแสนปมไปถ่ายปัสสาวะลงที่ริมต้นนั้นเปนนิจ, มเขือนั้นออกผล,ผลหนึ่งใหญ่กว่าผลมเขือทั้งปวง. เหตุซาบไปด้วยรศแห่งมูตร, อันเจือไปด้วยสัมภวะราค. ภอพระราชธิดาพระยาไตรยตรึงษหยากเสวยผลมเขือ, จึ่งใช้สาวใช้ไปเที่ยวซื้อ, ก็ได้ผลมเขือใหญ่นั้นมาเสวย, นางก็ทรงพระครรภ์, ทราบถึงพระราชบิดาตรัสไต่ถาม, ก็ไม่ได้ความว่าคบหาสมัคสังวาศกับด้วยบุรุษผู้ใด. จนพระครรค์แก่กำหนดทศมาศก็ประสูติพระราชกุมาร, บริบูรณด้วยบุญธัญลักษณะ. พระญาติวงษทั้งหลายบำรุงเลี้ยงพระราชกุมาร, จนทรงพระจำเริญขึ้นพระชนม์ได้สามขวบ. สมเดจ์พระไอยกาทรงพระราชดำหริจะทดลองเสี่ยงทายแสวงหาบิดาพระรากุมาร. จึ่งให้ตีกลองเป่าร้องแต่บันดาชายชาวเมือง, ให้เข้ามาประชุมในน่าพระลานให้สิ้น, ให้ถือขนมแลผลไม้สิ่งใดสิ่งหนึ่งมาจงถ้วนทุกคนแล้วจึ่งทรงพระสัตยาธิฐานว่า, ถ้าบุรุษผู้ใดเปนบิดาของกุมารนี้, ขอให้กุมารจงรับเอาสิ่งของในมือแห่งบุรุษผู้นั้น, มาบริโภคให้เหนประจักษ์เถิด แล้วให้นางนมอุ้มพระราชกุมารออกไปสู่ที่ประชุมชนในพระลาน. ฝ่ายนายแสนปมนั้น, ได้แต่ก้อนเข้าเย็นถือมาก้อนหนึ่ง, พระราชกุมารก็วิ่งเข้ากอดฅอนายแสนปม, แล้วรับเอาก้อนเข้าเย็นมาเสวย. คนทั้งปวงเหนก็พิศวงชวนกันกล่าวติเตียนต่าง, ๆ พระเจ้าไตรยตรึงษก็ลอายพระไทย/*3ได้ความอัประยศ. จึ่งประทานพระราชธิดากับทั้งพระนัดดานั้น, ให้แก่นายแสนปม, แล้วให้ลงแพลอยไปจากเมือง. ครั้นแพลอยลงไป, ถึงที่ไร่มเขือ, นายแสนปมก็ภาบุตรภรรยาขึ้นอยู่บนห้าง, อันเปนที่อาไศรย. ด้วยบุญญานุภาพของชนทั้งสาม, ก็บันดานร้อนถึงสมเดจอมรินทราธิราช, จึ่งนฤมิตรพระกายเปนวานร, ถือเอากลองทิพย์มาส่งให้แก่นายแสนปม. แล้วตรัสบอกว่าถ้าท่านจะปราถนาสิ่งใด, จงตีเภรีรนี้อาจให้สำเรจ์ความปรารถนาทุกประการ. แล้ววานรก็หายไปในที่เฉพาะหน้า, นายแสนปมก็แจ้งว่า, เทพยดานำเอากลองทิพย์มาให้มีความยินดีนัก, จึ่งตีกลองเข้าปราถนาจะให้รูปงาม, แลปมเปาทั้งปวงนั้นก็หายสิ้น,รูปกายก็งามบริสุทธิ จึ่งนำเอากลองทิพย์นั้นมาสู่ที่สำนักนิ์, แล้วบอกเหตุแก่ภรรยา. นางนั้นก็มีความโสมนัศ, จึ่งตีกลองนฤมิตรทองธรรมชาติให้ช่างทอง, ทำอู่ทองให้โอรสไสยาศน์. เหตุดั่งนั้นพระราชกุมารจึ่งใด้นามปรากฎว่าเจ้าอู่ทองจำเดิมแต่นั้นมา. ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๖๘๑ ปีมแมเอกศก, จึ่งบิดาเจ้าอู่ทองราชกุมาร,ก็ตีทิพย์เภรีนฤมิตรเปนพระนครขึ้นในที่นั้น, มีทั้งปราการเชิงเทินป้อมต้ายค่ายคูประตูหอรบครบบริบูรณทุกสิ่ง, พร้อมทั้งพระราชวังบวรนิเวศถาน.จึ่งตั้งนามว่า, เมืองเทพย์นครเหตุสำเรจ์ด้วยเทวานุภาพ. ครั้งนั้นประชาชนทั้งหลาย, ชักชวนกันมาอาไศรยตั้งบ้านเรือนอยู่, ในพระนครนั้นเปนอันมาก. เมืองนั้นก็มั่งคั่งสมบูรรณด้วยอาณาประชาราษฎร. แลบิดาเจ้าอู่ทองก็ได้ครองราชย์สมบัติในเมืองเทพย์นครนั้น. ทรงพระนามสมเดจ์พระเจ้าศิริไชยเชียงแสน, บันฦๅพระเกียรติยศปรากฎในสยามประเทศนี้. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระเจ้าอู่ทอง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๐๖ ปีวอกฉศก, สมเดจ์พระเจ้าศิริไชยเชียงแสน, /*4ผู้กอปด้วยพระราชกฤษฎาบุญญานุภาพเปนมหัศจรรย์. เสดจ์เถลิงถวัลยราชครอบครองไพร่ฟ้าประชาชนได้ยี่สิบห้าพรรษา, ก็เสดจ์สวรรคตในปีวอกฉศกนั้น. ครั้นทิวงคตแล้วกลองทิพย์ก็อันตรธานหาย. จึ่งพระเจ้าอู่ทองราชโอรส,ก็เสดจ์เถลิงถวัลยราชมไหสวรรย์, แทนสมเดจ์พระบรมราชบิดา, จึ่งให้กระทำการฌาปนกิจถวายพระเพลิงพระบรมสพเสรจ์แล้ว, พระองค์ดำรงราชอาณาจักรอยู่ณะเมืองเทพย์นครนั้น, ได้หกพรรษา พระราชหฤไทยประสงค์จะสร้างพระนครใหม่, จึ่งดำรัศใช้ขุนตำหรวจให้ไปเที่ยวแสวงหาภูมประเทศ, ที่อันมีพรรณมัจฉาชาติบริบูรณครบทุกสิ่ง. จึ่งขุนตำหรวจเที่ยวหาที่จะตั้งพระนครลงมาโดยทักษิณทิศ, ถึงประเทศที่หนองโสนกอปด้วยพรรณมัจแาชาติครบบริบูรณ. จึ่งกลับขึ้นไปกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ, สมเดจ์พระเจ้าอู่ทองก็เสดจ์กรีธาพลากรโยธาประชาราษฎรทั้งปวง, ลงมายังประเทศทีนั้น, ให้ตั้งพระตำหนักที่ประทับพลับพลาไชยณะตำบลเวียงเหล็ก, ให้จับการทุบปราบที่อันจะตั้งเมือง, แลการทำอิฐเผาปูนซึ่งก่อกำแพงพระนครนั้น, แลให้ขนานนามพระนคร, อันจะสร้างใหม่เอานามพระนครเดิมเปนนามต้น, ว่ากรุงเทพมหานคร. นามหนึ่งชื่อว่าบวรทวาราวดี เหตุมีน้ำล้อมรอบดุจเมืองทวาราวดีแต่ก่อน. นามหนีึ่งชื่อศรีอยุทธยา,เหตุเอานามเมืองสมเดจ์พระรามนารายน์อวตารมาประกอปเข้า. ทั้งสามนามประมวญเข้าด้วยกัน, จึ่งเรียกชื่อกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบุรีรมย์อุดมราชนิเวศมหาสถาน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก, วันสุกรเดือนห้าขึ้นหกค่ำ, เพลาสามนาฬิกาเก้าบาท, สถาปนากรุงพระนครศรีอยุทธยา, ได้สังขทักษิณาวัฎใต้ต้นหมันสังขหนึ่ง. แล้วสร้างพระที่นั่งไพทูริย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง, /*5พระที่นั่งไพชยนต์มหาปราสาทองค์หนึ่ง, พระที่นั่งไอยสวรรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง. แล้วพระเจ้าอู่ทองเสดจ์เข้ามาเสวยราชสมบัติ, พระชนมได้สามสิบเจ็ดพรรษา, ถวายพระนามสมเดจ์พระรามาธิบดี แล้วโปรฎให้ขุนหลวงพงัวซึ่งเปนพี่พระมเหษี, ตรัสเรียกว่าพระเชษฐา, เปนสมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, ไปครองเมืองสุพรรณบุรี. แล้วให้พระราเมศวรราชโอรสไปครองเมืองลพบุรี. ครั้งนั้นมีเมืองประเทศราชขึ้นสิบหกเมือง, คือเมืองมลากาหนึ่ง, เมืองชวาหนึ่ง, เมืองตนาวศรีหนึ่ง, เมืองทวายหนึ่ง, เมืองเมาะตะมะหนึ่ง, เมืองเมาะลำเลิงหนึ่ง, เมืองนครศรีธรรมราชหนึ่ง, เมืองสงขลาหนึ่ง, เมืองจันบุรีหนึ่ง, เมืองพระพิศณุโลกย์หนึ่ง, เมืองศุโขไทยหนึ่ง, เมืองพิไชยหนึ่ง, เมืองสวรรคโลกย์หนึ่ง, เมืองกำแพงเพ็ชรหนึ่ง, เมืองพิจิตรหนึ่ง, เมืองนครสวรรค์หนึ่ง, แลทรงสร้างวัดพุทไธสวรรย์, แลวัดป่าแก้ว. แล้วให้พระราเมศวรราชบุตรยกไปตีกรุงกัมพูชาธิบดี, แลให้สมเดจ์พระบรมราชาเมืองสุพรรณบูรียกหนุนออกไป, ได้กรุงกัมพูชากวาดครอบครัวเข้ามาณะกรุงๆ เปนอันมาก ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระราเมศวร ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๓๑ ปีรกาเอกศก, สมเดจ์พระรามาธิบดีเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๒๐ ปี, พระชนม์ได้ ๕๖ พรรษา. จึ่งสมเดจ์พระราเมศวรราชบุตร, ลงมาจากเมืองลพบุรีขึ้นเสวยราชสมบัติ. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชาธิราช ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๗๓๒ ปีจอโทศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชผู้เปนพระเจ้าลุง, เสดจ์เข้ามาแต่เมืองสุพรรณบุรี, สมเดจ์พระราเมศวรก็ถวายราชสมบัติแด่สมเดจ์พระมาตุลราช,แล้วเสดจ์กลับไปเมืองลพบุรี สมเดจ์/*6พระบรมราชาธิราช, ก็เสวยราชสมบัติณะกรุง เสดจ์ขึ้นไปตีหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง, คือเมืองนครพังคา, เมืองแซงเซา, เมืองชากังราวเปนหลายครั้ง. ครั้งหลังเสดจ์ไปตีเมืองนครลำปาง, แลหมื่นนครเจ้าเมืองออกมาถวายบังคม. แล้วทับหลวงเสดจ์กลับคืนพระนคร. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าท้องลั่น, แลสมเดจ์พระราเมศวรจับฆ่าเสีย, แล้วท่านขึ้นเสวยราชสมบัติ, เปนครั้งที่สอง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๔๔ ปีจอจัตวาศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติสิบสามปี, แต่พระชนมายุเท่าใดมิได้ปรากฎในพระราชพงษาวดาร. จึ่งเจ้าทองจันราชบุตร, ไนยหนึ่งว่าเจ้าท้องลั่นพระชนม์ได้สิบห้าพรรษา, ขึ้นเสวยราชได้เจ็ดวัน. สมเดจ์พระราเมศวรเสดจ์ลงมาแต่เมืองลพบุรีเข้าพระราชวังได้,ให้กุมเอาเจ้าทองจันไปสำเรจ์โทษเสีย แล้วขึ้นเสวยราชสมบัติเปนสองครั้ง. แล้วเสดจ์ยกไปตีเมืองเชียงไหม่. ได้กวาดครัวลาวลงมาพระนครเปนอันมาก, ให้ส่งออกไปไว้ณะเมืองนครศรีธรรมราช, เมืองพัทลุง, เมืองสังขลา, เมืองจันทบุรี. แล้วสถาปนาพระมหาธาตุสูงสิบเก้าวา ยอดนพสูญสูงสามวา สร้างอุโบศถวิหารเปนพระอารามให้นามวัดมหาธาตุ. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยากัมพูชายกเข้ามาตีเมืองชลบุรี, กวาดเอาครัวอพยบหัวเมืองตวันออกจนถึงเมืองจันทบูรี, คนประมาณหกเจ็ดพันกลับไปเมืองกัมพูชา. จึ่งเสดจ์ยกไปตีเมืองกัมพูชา, ได้แล้วกลับคืนพระนคร. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระเจ้ารามราชาธิราช ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๔๙ ปีเถาะนพศก, สถาปนาวัดภูเขาทอง, แล้วสมเดจ์/*7พระราเมศวรเสดจ์สวรรคตในปีนั้น, อยู่ในราชสมบัติได้หกปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งสมเดจ์พระเจ้ารามราชบุตรได้เสวยราชสมบัติสืบมาได้สิบห้าปี. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระอินทราชา. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๖๓ ปีมเสงตรีศก, สมเดจ์พระเจ้ารามราชาธิราชทรงพระพิโรธเจ้าพระยามหาเสนาบดี, จะให้จับตัวฆ่าเสีย, เจ้าพระยามหาเสนาหนีข้ามาไปอยู่ฟากปทาคูจาม. จึ่งให้ไปเชิญพระนครอินทร์ราชนัดดาสมเดจพระบรมราชาธิราช, ซึ่งครองเมืองสุพรรณบุรีเสดจ์เข้ามาถึง. จึ่งเจ้าพระยามหาเสนายกเข้าปล้นเอาพระนครศรีอยุทธยาได้, จึ่งเชิญเสดจ์พระนครอินทร์ขึ้นเสวยราชสมบัติ, โปรฎให้สมเดจ์พระเจ้ารามไปกินเมืองปทาคูจาม. แล้วพระราชทานบำเหน็จแก่เจ้าพระยามหาเสนา, ให้บุตรสนมองค์หนึ่งเปนภรรยา, เจียดทองคู่หนึ่ง, พานทองคู่หนึ่ง, เต้าน้ำทอง, กระบี่กั้นหยั่น, เสลี่ยงงา, เสลี่ยงกลีบบัว. แล้วโปรฎให้พระเจ้าลูกเธอ, เจ้าอ้ายพระยาไปครองเมืองสุพรรณบุรี. เจ้าญี่พระยาไปครองเมืองแพรกศรีราชา, คือเมืองสรรคบุรี. เจ้าสามพระยาไปครองเมืองไชยนามบุรี. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๘๐ ปีจอสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระมหานครินทราชาธิราชเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติสิบแปดปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. เจ้าอ้ายพระยา, เจ้าญี่พระยา, ยกพลเข้ามาชิงสมบัติกัน. ต่างองค์ทรงช้างพระที่นั่ง, มาปะทะกันเข้าที่เชิงตพานป่าถ่าน. ต่างทรงฟันด้วยพระแสงของ้าว, ต้องพระสอขาดพร้อมกันทั้งสองพระองค์ทิวงคต. มุขมนตรีออกไปเชิญเสดจ์เจ้าสามพระยาณะเมืองไชยนาท, เข้ามาครองราชสมบัติ, ถวายพระยามสมเดจ์พระบรมราชาธิราชเปนที่สอง. แลเสดจ์ไปตีเมืองนครหลวงกัมพูชาได้. /*8แล้วทรงสร้างวัดมเหยงฆ์, แล้วเสดจ์ไปตีเมืองเชียงไหม่ถึงสองครั้ง, ครั้งหลังได้เมืองเชียงใหม่, ได้ลาวเชลยถึง ๑๒๐๐๐๐ กวาดมาพระนคร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๙๖ ปีขานฉศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติสิบเจ็ดปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระบรมไตรยโลกนารถเจ้า. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระราเมศวรราชบุตรขึ้นเสวยราชสมบัติ, ถวายพระนามสมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถ, ยกวังทำเปนวัดพระศรีสรรเพช. เสดจ์มาอยู่ริมน้ำ, จึ่งให้สร้างพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาทองค์หนึ่ง, พระที่นั่งสรรเพชปราสาทองค์หนึ่ง แล้วพระราชทานชื่อขุนนางตั้งตำแหน่งนา, จัดทหารเปนสมุหพระกลาโหม, จัดพลเรือนเปนสมุหนายก, ถือศักดินาหมื่นหนึ่งเปนเดิมตลอดทั่วไป. แล้วทรงสร้างวัดพระรามในที่ถวายพระเพลิงสมเดจ์พระรามาธิบดี, ที่สร้างกรุงนั้น. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๐๕ ปีกุนเบญจศก, ครั้งนั้นเข้าแพง, เข้าเปลือกเกียนหนึ่งซื้อขายกันเปนเงินสามชั่งสิบบาท แลทรงหล่อรูปพระโพธิสัตวห้าร้อยห้าสิบชาติ, แลทรงสร้างวัดจุฬามณี ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๐๙ ปีเถาะนพศก, พระมหาราชเจ้าเมืองเชียงใหม่, ยกมาตีเมืองพระพิศณุโลกย์, เข้าปล้นมิได้ จึ่งยกไปตีเมืองกำแพงเพ็ชร. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, กับสมเดจ์พระอินทราชาราชบุตรยกขึ้นไปช่วย สมเดจ์พระอินทราชาเข้าชนช้างกับหมื่นนคร, ข้าศึกลาวเข้ารุมเอาช้างพระที่นั่งถึงสี่ช้าง. สมเดจ์พระอินทราชาต้องปืนที่พระภักตร์, แลทัพเชียงใหม่เลิกกลับไปเมือง. ๚ะ
***
/*9๏ แผ่นดินสมเดจ์พระอินทราชา ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๑๑ ปีมเสงเอกศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวออกทรงผนวชณะวัดจุฬามณี, ได้แปดเดือนแล้วลาผนวช. ในปีนั้นเสดจ์สวรรคต, สมเดจ์พระบรมไตรโลกย์นารถอยู่ในราชสมบัติสิบหกปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งสมเดจ์พระอินทราชาราชบุตรได้เสวยราชสมบัติ, แล้วตั้งพระเจ้าลูกเธอพระบรมราชาเปนพระมหาอุปราช ๚ะ
๏ ลุศุภราช ๘๑๕ ปีรกาเบญจศก, ได้ช้างเผือกพังช้างหนึ่ง ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระรามาธิบดี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๓๒ ปีขานโทศก, สมเดจ์พระอินทราชาเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติยี่สิบสองปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งพระบรมราชาราชบุตรได้เสวยราชสมบัติ, ถวายพระนามสมเดจ์พระรามาธิบดีเปนที่สอง ล่วงมาสามปี, ถึงศักราช ๘๓๕ ปีมเสงเบญจศกจึ่งได้ราชาภิเศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๔๑ ปีกุนเอกศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงหล่อพระพุทธรูปยืนใหญ่พระองค์หนึ่ง, แต่พระบาทจนถึงยอดพระรัศมีสูงได้แปดวา, พระภักตรนั้นยาวได้สี่ศอก, โดยกว้างได้สามศอก, พระอุระกว้างสิบเอ็ดศอก. แลทองสัมฤทธิ์หล่อพระพุทธเจ้านั้นหนักห้าหมื่นสามพันชั่ง ทองคำหุ้มทั้งพระองค์หนักสองร้อยแปดสิบหกชั่ง ข้างน่านั้นทองเนื้อเจ็ดน้ำสองขา. ข้างหลังนั้นทองเนื้อหกน้ำสองขา สำเร็จแล้วถวายพระนามพระศรีสรรเพช ประดิษฐานไว้ในพระวิหารหลวง, วัดพระศรีสรรเพชดาราม ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๒๘ ปีขานอัฐศก, ครั้งนั้นเข้าแพงเกวียนหนึ่งซื้อขายกันเปนเงินชั่งเก้าบาทสลึง. ในปีนั้นประดิษฐานสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระอาทิตยวงษ์, ไว้ในที่พระมหาอุปราช, ให้ขึ้นไปครองเมืองพระพิศณุโลกย์ ๚ะ
***
/*10๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชามหาพุทธางกูร ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๗๑ ปีมเสงเอกศก, สมเดจ์พระรามาธิบดีเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติยังมิได้ราชาภิเศกสามปี, ราชาภิเศกสามปี, ราชาภิเศกแล้ว ๓๗ ปี, รวมเปนสี่สิบสี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งพระอาทิตยวงษ์ราชบุตรขึ้นเสวยราชสมบัติ, ถวายพระนามสมเดจ์พระบรมราชามหาพุทธางกูร. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระรัษฎาธิราชกุมาร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๗๕ ปีรกาเบญจศก, สมเดจ์พระบรมราชามหาพุทธางกูรทรงพระประชวรทรพิศม์เสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติได้ห้าปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. เสนาบดีจึ่งอัญเชิญพระรัษฎาธิราชกุมาร, พระราชบุตรยังทรงพระเยาวพระชนมได้ห้าพรรษา, ขึ้นเสวยราชสมบัติได้ห้าเดือน. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระไชยราชาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๗๖ ปีจอฉศก, พระไชยราชาธิราชเปนเชื้อพระวงษ์สมเดจ์พระรามาธิบดี, คิดประทุษฐร้ายจับพระรัษฎาธิราชกุมารสำเร็จโทษเสียแล้ว ขึ้นเสวยราชสมบัติ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๘๗ ปีรกาสัปตศก, พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์ไปตีเมืองเชียงใหม่เข้าปล้นเอาเมืองไม่ได้, เสดจ์กลับคืนพระนคร ครั้นณะวันพุทเดือนสามขึ้นสี่ค่ำปีรกานั้น, เกิดเพลิงไหม้ในพระนคร, แต่ท่ากลาโหมไปถึงท้ายท่อตลาดยอด, ลมหอบเอาลูกเพลิงไปตกลงตแลงแกง, ไหม้ลามลงไปป่าตองโรงครามฉะไกรสามวันจึ่งดับ, มีบาญชีเรือนศาลากุฎีวิหารไหม้ถึงแสนกับห้าสิบหลัง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๘๘ ปีจออัฐศก, เสดจ์ไปตีเมืองเชียงใหม่อีก, ได้เมือง/*11ลำพูนไชย, เมืองเชียงใหม่. เมื่อจะเสดจ์กลับนั้น, บังเกิดอุบาทว์ทุนิมิตรเหนโลหิตตกอยู่ณะปตูบาน, แลเรือนชนทั้งปวง ในเมืองนอกเมืองทุกตำบล. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๘๙ ปีกุนนพศก, เสดจ์ยกทับหลวงกลับมากลางทางยังมิถึงพระนคร, ทรงพระประชวรพระโรคปัจจุบันสวรรคตในมัชฌิมวิถี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. มุขมนตรีเชิญพระบรมสพเข้าพระนคร. สมเดจ์พระไชยราชาธิราช, อยู่ในราชสมบัติได้สิบห้าปี. มีพระราชบุตรสองพระองค์, แลพระองค์ผู้พี่ทรงพระนามพระแก้วฟ้า, พระชนม์ได้สิบเอ็ดพรรษา, พระองค์ผู้น้องทรงพระนามพระศรีศิลป, พระชนม์ได้ห้าพรรษา, ครั้นถวายพระเพลิงพระบรมสพแล้ว, ฝ่ายพระเทียนราชาเปนเชื้อพระวงษสมเดจ์พระไชยราชาธิราช, พิเคราะเหนแผ่นดินจะเปนจลาจล, จึ่งทูลลาพระแก้วฟ้าออกไปอุปสมบทบวชเปนภิกขุอยู่ณวัดราชประดิษฐาน. มุขมนตรีก็อัญเชิญพระแก้วฟ้าราชบุตรขึ้นเสวยราชสมบัติ, ได้สองปีกับหกเดือน, แลนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์, ผู้เปนพระชนนีช่วยว่าราชการแผ่นดิน. ครั้นอยู่มานางพระยาลอบลักสมัคสังวาศกับขุนชินราชผู้รักษาหอพระ,แลตั้งขึ้นเปนขุนวรวงษาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๑ ปีฉลุเอกศก, ขุนวรวงษาธิราชกับนางพระยาคิดกันให้จับพระแก้วฟ้าไปสำเร็จโทษเสีย, แล้วยกขุนวรวงษาธิราชขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน, ตั้งนายจันผู้น้องเปนมหาอุปราช. จึ่งขุนพิเรนทรเทพเชื้อพระวงษ์, กับขุนอินทรเทพหลวงศรียศหมื่นราชเสน่หา, สี่นายร่วมคิดกันไปเชิญพระเทียนราชา, ซึ่งทรงผนวชพร้อมกันทำสัตยเสี่ยงเทียนได้ไชยนิมิตรแล้ว, /*12ทั้งสี่นายคิดจับขุนวงวงษาธิราช, แลอุปราชกับนางพระยาศรีสุดาจันทรฆ่าเสีย. ขุนวรวงษาธิราชอยู่ในราชสมบัติได้ ๕ เดือน, จึ่งมุขมนตรีทั้งปวง, มีขุนพิเรนทรเทพเปนต้น, ก็อัญเชิญพระเทียนราชาลาผนวชมาครองราชสมบัติ, ถวายพระนามสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช. จึ่งปูนบำเหน็จตั้งฃุนพิเรนทรเทพเปนสมเดจ์พระมหาธรรมราชา, ให้รับพระบัณฑูรขึ้นไปครองเมืองพระพิศณุโลกย, พระราชทานพระวิสูทธิกระษัตรีราชธิบดีเปนพระมเหษี, พร้อมทั้งเครื่องราชูประโภค, ให้ขุนอินทรเทพเปนเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราชไปครองเมืองนครศรีธรรมราช, หลวงศรียศเปนเจ้าพระยามหาเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม, หมื่นราชเสน่หาเปนเจ้าพระยามหาเทพ, พระราชทานราชธิดาบุตรสนมเปนภรรยา. แลเครื่องอุปโภคสำหรับเสนาบดีเหมือนกันทั้ง ๓ แห่ง, แลในแผ่นดินนั้นได้ช้างเผือกผู้ถึงห้าช้าง, คือพระคเชนทโรดมหนึ่ง, พระบรมไกรสรหนึ่ง, พระสุริยกุญชรหนึ่ง, พระรัตนากาศหนึ่ง, พระแก้ทรงบาตรหนึ่ง, กับช้างเผือกพังสองช้างนามมิได้ปรากฎ, เปนช้างเผือกเจ็ดช้าง. จึ่งถวายพระนามเพิ่มเข้าว่า, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก. มีพระราชบุตรสองพระองค์, ทรงพระนามพระราเมศวรพระองค์หนึ่ง, พระมหินทราธิราชพระองค์หนึ่ง, แลทรงมอบราชสมบัติแก่พระมหินทราธิราชออกทรงผนวช, แล้วลาผนวชกลับครองราชสมบัติ. แลพระเจ้าหงษาวดียกมาล้อมพระนครเปนหลายครั้ง, ครั้งหลังเสดจ์สวรรคตในคะณะศึกหงษามาล้อมพระนคร. ในศักราชได้ ๙๐๗ ปีเถาะสัปตศก, อยู่ในราชสมบัติ ๒๗ ปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งพระมหินทราธิราชโอรส, ได้เสวยราชสมบัติสืบไปได้ปีหนึ่ง. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหินทราธิราช, แล้วสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๘ ปีมโรงอัฐศก, ถึงณวันเสาร์เดือนเก้าแรมสิบเอ็ดค่ำ. /*13เสียพระมหานครศรีอยุทธยาแก่พระเจ้าหงษาวดี. พระเจ้าหงษาวดีจึ่งราชาภิเศกสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราช, เจ้าเมืองพระพิศณุโลกย์ขึ้นครองราชสมบัติ, ในพระนครศรีอยุทธยาแล้ว. ให้คุมเอาพระมหินทราธิราชเลิกทับกลับไปเมืองหงษาวดี. แลสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราช, เมื่อได้ครองราชสมบัตินั้น, พระชนม์ได้ห้าสิบสี่พรรษา, มีพระราชบุตรสองพระองค์, ทรงพระนามพระนเรศวรพระองค์หนึ่ง,พระเอกาทศรถพระองค์หนึ่ง. จึ่งโปรฎให้พระนเรศวรขึ้นไปครองเมืองพระพิศณุโลกย์. แลพระยาลแวกยกมาติดพระนครเปนหลายครั้งพ่ายแพ้กลับไปเมือง. ครั้งพระเจ้าหงษาวดีลิ้นดำสวรรคตแล้ว. พระมหาอุปราชาราชบุตรได้ราชสมบัติ, กลับยกมาทำสงครามกับพระนครศรีอยุทธยาเปนหลายครั้ง, ก็ปราไชยไปทุกครั้ง. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระนเรศวร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๐ ปีขานสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเสดจ์สวรรคต, พระชนม์ได้ ๗๖ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติ ๒๓ ปี จึ่งสมเดจ์พระนเรศวรราชโอรสได้เสวยราชสมบัติ, พระชนม์ได้ ๓๕ พรรษา. ตั้งสมเดจ์เอกาทศรถเปนพระมหาอุปราช, โปรดให้รับพระราชโองการเหมือนกันทั้งสองพระองค์. แลพระเจ้าหงษาวดีให้มหาอุปราชายกมาทำสงครามถึงยุทธหัดถี มหาอุปราชพิราไลยกับฅอช้าง. แล้วสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, กับสมเดจ์พระอนุชาเสดจ์ไปตีเมืองลแวกถึงสองครั้ง. ครั้งหลังได้เมืองลแวก, จับพระยาลแวกมาทำพิธีปถมกรรมประหารชีวิตรเสีย แล้วเสดจ์ไปตีเมืองหงษาวดี, จนถึงเมืองตองอู, ขัดเสบียงอาหารต้องล่าทับกลับพระนคร. ให้สมเดจ์พระอนุชาไปรงับแผ่นดินเมืองเชียงใหม่อันเกิดจลาจล. แล้วเสดจ์ยกไปตีเมืองอังวะ, ไปทางเมืองเชียงใหม่ ๚ะ
***
/*14๏ แผ่นดินสมเดจ์พระเอกาทศรถ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๔ ปีมเสงเบญจศก, สมเดจ์พระนเรศวรทรงพระประชวรพระโรคปัจจุบัน, เสดจ์สวรรคตณเมืองห้างหลวงในมัชฌันตรวิถีประเทศ, พระชนม์ได้ ๕๐ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติได้สิบหกปี. จึ่งสมเดจ์เอกาทศรถราชอนุชาอัญเชิญพระบรมสพกลับยังพระมหานคร. แล้วได้เสวยราชสมบัติ, พระชนม์ได้ ๔๔ พรรษา ทรงสร้างพระพุทธปฏิมากรทองสามพระองค์, เงินสองพระองค์. แล้วตั้งพระราชพิธีแข่งเรือ, แลตั้งขบวรเรือแห่พระพุทธเจ้ามีการสมโภชเจ็ดวัน ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๗ ปีวอกสัปตศก, ทรงพระกรุณาตั้งพระราชกำหนฎ กฎพระไอยการไว้สำหรับแผ่นดิน. แลตั้งส่วยสัดสรรพากรสำหรับขึ้นท้องพระคลัง, กับทั้งพระกัลปนาอุทิศถวายพระสงฆราชาคณทุกพระอาราม. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชบุตรสองพระองค์, ทรงพระนามเจ้าฟ้าสุทัตพระองค์หนึ่ง, เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์พระองค์หนึ่ง. แลเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์นั้น, ประชวรพระยอดเสียพระเนตรข้างหนึ่ง. จึ่งโปรดให้พระราชบุตรผู้พี่เปนพระมหาอุปราช, พระมหาอุปราชกราบทูลฃอพิจารณาคนออก, ดำรรัศว่าจะเปนขบถฤๅ. พระมหาอุปราชกลัวพระราชอาญาเสวยยาพิศม์ถึงทิวงคต. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๓ ปีฉลูตรีศก, สมเดจ์เอกาทศรถเสดจ์สวรรคต, พระชนม์ได้ ๕๒ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติเก้าปี. จึ่งเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ราชบุตร, ซึ่งเสียพระเนตรข้างหนึ่งได้เสวยราชสมบัติ. นับกระษัตริย์สืบราชวงษสมเดจ์พระรามาธิบดีสร้างกรุง, ยกเสียแต่ขุนวรวงษาธิราช, เปนพระเจ้าแผ่นดิน ๒๐ พระองค์ด้วยกัน. ๚ะ
/*15๏ แผ่นดินสมเดจ์พระเจ้าทรงธรรม. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๔ ปีขานจัตวาศก, ครั้งนั้นพระพิมลธรรมราชาคณวัดรฆังมีศิศโยมมาก ทั้งจหมื่นศรีศรรักษก็ถวายตัวเปนบุตรเลี้ยง. จึ่งคิดกับจมื่นศรีศรรักษซ่องสุมผู้คนได้มาก. แล้วก็ปรวัดออกในเพลาราตรี, ยกไพร่พลเข้าฟันประตูเข้าไปได้ในพระราชวัง, ให้กุมพระเจ้าแผ่นดินไปสำเร็จโทษเสีย. พระศรีเสาวภาคย์อยู่ในราชสมบัติได้ปีหนึ่งกับสองเดือน. พระพิมลธรรมก็ขึ้นครองราชสมบัติผลัตพระวงษใหม่ ถวายพระนามสมเดจ์พระเจ้าทรงธรรม. จึ่งตั้งจหมื่นศรีศรรักษเปนมหาอุปราช, ๆ อยู่ในราชบัติได้เจ็ดวัน, เกิดโรคปัจจุบันสวรรคต. ครั้งนั้นสำเภายี่ปุ่นเข้ามาค้าอยู่ณะกรุงหลายลำ, ยี่ปุ่นคิดการขบถภาพวกประมาณสามรร้อย, ยกเข้ามาล้อมพระที่นั่งจอมทองสามหลัง, จะจับพระเจ้าแผ่นดินอันเสดจ์ไปทรงบอกพระธรรม, แก่พระสงฆ์ในพระที่นั่งจอมทองนั้น แลพระสงฆ์วัดประดู่โรงธรรม์แปดรูป, ภาเสดจ์ออกมาพ้นจากที่ล้อมได้, ภาไปยังอาราม. จึ่งพระมหาอำมาตย์เกนไพร่พลได้, ยกเข้ามาตียี่ปุ่น, ๆ แตกไปลงสำเภาหนีไป พระมหาอำมาตย์ออกไปเชิญเสดจ์พระเจ้าแผ่นดินเข้าพระราชวัง จึ่งโปรดตั้งพระมหาอำมาตย์, เปนเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษคงแก่ความชอบ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๘ ปีมเมียอัฐศก, ได้ข่าวรอยพระพุทธบาทปรากฎณะเขาสุวรรณบรรพต. จึ่งเสดจ์ขึ้นไปทรงสร้างพระมณฑบ, แลวิหารบริเวณทั้งปวง. แล้วทรงแต่พระมหาชาติคำหลวงไว้สำหรับแผ่นดิน ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเชษฐาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๘๙ ปีเถาะนพศก, สมเดจ์พระเจ้าทรงธรรมเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๒๖ ปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. พระองค์มีพระ/*16ราชบุตรสามพระองค์, ทรงพระนามพระเชษฐาธิราชพระองค์หนึ่ง, พระพันปีศรีศิลปพระองค์หนึ่ง, พระอาทิตย์วงษพระองค์หนึ่ง, จึ่งเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ์, ก็ยกพระเชษฐาธิราชขึ้นเสวยราชสมบัติ. แลพระพันปีศรีศิลปอนุชาหนีออกไปเมืองเพชรบุรี, คิดการขบถซ่องสุมผู้คน. จะยกเข้าตีกรุง จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงอยกไปจับได้ตัวเข้ามา, ให้เอาไปสำเร็จโทษเสีย. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระอาทิตย์วงษ์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๑ ปีมเสงเอกศก มารดาเจ้าพระยากลาโหมถึงแก่กรรม์. เจ้าพระยากลาโหมไปทำการปลงสพณะวัดกุฎ, ขุนนางไปช่วยเปนอันมาก. พระเจ้าแผ่นดินแคลงพระไทย, ว่าแส้งชุมนุมขุนนางจะคิดการขบถ. จึ่งให้ตำรวจออกไปหาเข้ามาจะจับ. เจ้าพระยากลาโหมทราบความแล้ว, ขุนนางทั้งปวงก็เข้าด้วยสิ้น. จึ่งยกพลเข้ามาในเพลากลางคืน, เข้าฟันประตูพระราชวัง, พระเจ้าแผ่นดินไม่คิดต่อสู้ลงเรือพระที่นั่งหนีไป เจ้าพระยากลาโหมให้ขุนนางไปตามจับมาได้, ให้เอาไปสำเร็จโทษเสีย. พระเชษฐาธีราชอยู่ในราชสมบัติปีหนึ่งกับเจ็ดเดือน, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. เจ้าพระยากลาโหมจึ่งยกพระอาทิตยวงษ์ราชอนุชา, พระชนม์เก้าขวบขึ้นครองราชสมบัติสืบไป. แลพระอาทิตยวงษ์นั้นทรงพระเยาวขวนขวายแต่การเล่น, เที่ยวประพาศจับแพะจับแกะไปทุกตำบล. ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยปฤกษาพร้อมกันเนียรเทศพระอาทิตยวงษ์เสียจากเสวตรฉัตร, อยู่ในราชสมบัติได้หกเดือน. จึ่งอัญเชิญเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ์ขึ้นครองสมบัติ. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๒ ปีมเมียโทศก, เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ์ขึ้นเสวย/*17ราชสมบัติผลัดพระวงษ์ใหม่, ถวายพระนามพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง, พระองคมีพระอนุชาองคหนึ่ง, ตั้งให้เปนพระศรีสุธรรมราชา. แลที่บ้านพระพันปีหลวงนั้น, ทรงสร้างเปนพระอาราม, ให้นามวัดไชยวัฒนาราม. แลพระอาทิตยวงษซึ่งเนียรเทศเสียนั้นคิดขบถ, ดำรัศให้ประหารชีวิตรเสียสิ้นทั้งพักพวก. แล้วให้สร้างพระที่นั่งจักรวรรติไพชยนตมหาปราสาทองคหนึ่ง, พระที่นั่งวิหารสมเดจ์องค์หนึ่ง, พระที่นั่งไอยสวรรย์ทิพอาศนตำบลเกาะบางนางอินองค์หนึ่ง, แลได้ช้างพลายโคบุตรช้างหนึ่ง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๐๐ปี ขานสัมฤทธิศก, ทรงพระกรุณาให้ตั้งพระราชพิธีลบศักราชเปลี่ยนเอาปีกุนเปนสัมฤทธิศก. แล้วให้ตั้งต้นกัลปพฤกษ์ระยะห้างกัน ๑๐ วาต้นหนึ่งรอบพระนคร ทรงช้างพระที่นั่งเสดจ์โปรยทานไปรอบเมือง, แล้วพระราชทานสัตฎกมหาทาน, คือช้าง ๑๐๐ ม้า ๑๐๐ ทาษชาย ๑๐๐ ทาษหญิง ๑๐๐ ทอง ๑๐๐ ชั่ง, เงิน ๑๐๐ ชั่ง, ทรงบริจาคแก่มหาชนทั้งปวง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๕ ปีมแมเบญจศก, อสนีบาตตกลงต้องเหมพระมหาปราสาทพระที่นั่งมังคลาภิเศก, ติดเปนเพลิงโพลงขึ้นไหม้ลามไปทั้งห้วยคลัง, เรือนน่าเรือนหลังถึง ๑๑๐ เรือนจึ่งดับได้. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าไชย. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๑๗ ปีมแมสัปตศก, สมเดจ๊พระเจ้าอยู่หัวปราสาททองเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๒๖ ปี, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. จึ่งเจ้าฟ้าไชยราชบุตรผู้ใหญ่, ก็ได้ครองราชสมบัติได้เก้าเดือน ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระศรีสุธรรมราช, แลสมเดจ์พระนารายน์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก, จึ่งพระนารายน์ราชอนุชาต่างพระมารดา, /*18คิดกับพระศรีสุธรรมราชพระเจ้าอาว, เข้าจับเจ้าฟ้าไชยสำเร็จโทษเสีย เจ้าฟ้าไชยอยู่ในราชสมบัติได้เก้าเดือน. จึ่งพระศรีสุธรรมราชาก็ได้เสวยราชสมบัติ, ให้พระนารายน์ราชนัดดาเปนพระมหาอุปราช. แลพระศรีสุธรรมราชานั้นปราศจากความลอาย, จะร่วมสมัคสังวาสด้วยพระราชกัลยาณีกนิฐาพระนารยน์เปนเจ้า, ๆ ทรงพระโกรธยกโยธามาทำสงครามกับพระเจ้าอาวๆปรากไชยหนีลงไปณวังหลัง. ดำรัศให้ข้าหลวงติดตามจับมาได้ให้สำเร็จโทษเสีย. พระศรีสุธรรมราชาอยู่ในราชสมบัติได้สองเดือนกับยี่สิบวัน ในปีวอกนั้นสมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้าได้เสวยราชสมบัติ, พระชนม์ได้ ๒๖ พรรษา. พระองค์ได้ช้างเผือกพรายช้างหนึ่ง, ให้ชื่อพระบรมคเชนทรฉัดทันต์, ช้างเผือกพังช้างหนึ่ง, ให้ชื่อพระอินทไอยราวรรณวิสุทธราชกิริณี แลทรงสร้างเมืองลพบุรีมีพระราชวัง, แลพระที่นั่งสุทไธย์สวรรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง,พระที่นั่งธัญมหาปราสาทองค์หนึ่ง. เสดจ์ไปสฐิตยณะเมียงลพบุรีในเหมันตรดู, แลคิมหันตรดู. ครั้นถึงวัศสันตรดูเสดจ์ลงมาอยู่ณะพระนครศรีอยุทธยา. แลพระไตรภูวนาทิตยวงษ์, กับพระองค์ทองพระอนุชาต่างพระอุธรคิดขบถ,ดำรัศไห้จับไปสำเร็จโทษเสีย. แล้วให้เจ้าพระยาโกษาขุนเหล็กไปตีเมืองอังวะไม่ได้, ถอยทับกลับมา. แลให้นายปานผู้น้องเจ้าพระยาโกษา,เปนราชทูตออกไปจำเริญทางพระราชไม้ตรีณะเมืองฝรั่งเสศ. ครั้นเจ้าพระยาโกษาถึงอนิตยกรรมแล้วโปรดให้นายปานผู้น้อง, เปนเจ้าพระยาโกษาไปตีเมืองเชียงใหม่, ทับหลวงเสดจ์หนุนขึ้นไปได้เมืองเชียงใหม่. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเพทราชา. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจัตวาศก, สมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้าเสดจ์สวรรคตณะเมืองลพบุรี, พระชนม์ได้ ๕๑ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติได้ยี่สิบหกปี. /*19จึ่งพระเพทราชาจางวางกรมช้าง, ซึ่งเปนผู้สำเร็ดราชการได้ครองราชสมบัติ พระชนม์ได้ ๕๖ พรรษา. ให้หลวงศรศักดิ์บุตรเลี้ยงเปนมหาอุปราช, ให้นายทรงบาทผู้เปนคู่คิดในราชสมบัติ, เปนกรมพระราชวังหลัง, ทั้งเจ้าพระยาสุรสงคราม. พระราชทานยศศักดิ์เครื่องอุปโภคบริโภคทั้งสองเสมอกัน. ภายหลังรังเกียจพระไทยให้ประหารชีวิตรเสียทั้งสองคน. ขณะนั้นพระยายมราชสังข์ซึ่งไปครองเมืองนครราชสีมา แลพระยารามเดโชซึ่งไปครองเมืองนครศรีธรรมราช, แต่ครั้งแผ่นดินสมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้านั้น, คิดขบถแย่งเมือง. จึ่งแต่งกองทับไปตีได้ทั้งสองเมือง. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวได้ช้างพังสองช้าง,ให้นามพระอินทไอยราดตช้างหนึ่ง,พระบรมรัตนากาศช้างหนึ่ง. แล้วทรงสร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่ง, ให้นามพระที่นั่งบรรญงค์รัตนาศน์. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินหลวงศรศักดิ์ซึ่งเรียกพระพุทธเจ้าเสือ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๕๙ ปีฉลูนพศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงประชวรหนัก, พระมหาอุปราชจับพระเจ้าลูกเธอตรัสน้อยพระขวันสำเร็จโทษเสีย. ครั้งทราบทรงพระโทรมนัศเสดจ์สวรรคต, พระชนม์ได้ ๗๑ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติสิบหกปี. จึ่งสมเดจ์พระมหาอุปราช, คือหลวงศรศักดิ์ราชบุตรสมเดจ์พระนารายน์, ซึ่งเรียกพระพุทธเจ้าเสือนั้นได้ครองราชสมบัติ,พระชนม์ได้ ๓๖ พรรษา, มีพระราชบุตรสองพระองค์, ทรงพระนามเจ้าฟ้าเพชรพระองค์หนึ่ง, เจ้าฟ้าพรพระองค์หนึ่ง. จึ่งตั้งพระราชบุตรผู้พี่เปนพระมหาอุปราช, ตั้งพระราชบุตรผู้น้องเรียกพระบัณฑูรน้อย, ให้รับพระบัณฑูรทั้งสองพระองค์, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงทำการปาณาติบาตเปนอันมาก. ๚ะ
/*20๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๖๘ ปีจออัฐศก, สมเดจ์พระพุทธเจ้าเสือเสดจ์สวรรคต พระชนม์ได้ ๔๕ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติได้สิบปี. จึ่งพระมหาอุปราชราชบุตร, คือเจ้าฟ้าเพชร, ซึ่งเรียกว่าพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระนั้นได้เสวยราชสมบัติ, พระชนม์ ๒๖ พรรษา, ให้สมเดจ์พระอนุชาเปนพระมหาอุปราช สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ทรงกระทำการปาณาติบาตเหมือนพระราชบิดา. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าพรซึ่งเรียกว่าพระเจ้าอยู่หัวบรมโกฎ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๙๔ ปีชวดจัตวาศก, เสดจ์สวรรคตพระชนม์ได้ห้าสิบสองพรรษา, อยู่ในราชสมบัติยี่สิบเจ็ดปี. ตรัสมอบราชบัติให้แก่สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าอไภย, พระชนม์สิบแปดพรรษา สมเดจ์พระมหาอุปราชมิยอม. ทำสงครามกันกับเจ้าฟ้าอไภยราชนัดดา, ตั้งค่ายฝ่ายละฝากฝั่งคลองประตูเข้าเปลือกภายในพระนคร. แต่ทำศึกกันอยู่สองเดือน, เจ้าฟ้าอไภยพ่ายแพ้ลงเรือพระที่นั่งกับทั้งเจ้าฟ้าปรเมศวรภากันหนีไป. ดำรัศให้ข้าหลวงไปติดตามจับมาได้ทั้งสององค์พี่น้อง, ให้สำเร็จโทษเสีย. สมเดจ์พระมหาอุปราช, คือเจ้าฟ้าพร, ซึ่งเรียกว่าพระเจ้าอยู่หัวบรมโกฎนั้น, ได้เสวยราชสมบัติ, พระชนม์ได้ ๔๙ พรรษา. จึ่งโปรดให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรเปนกรมขุนเสนาพิทักษ์, เจ้าฟ้าเอกทัตเปนกรมขุนอนุรักษมนตรี, พระองค์เจ้าแขกเปนกรมหมื่นเทพพิพิธ, พระองค์เจ้ามังคุตเปนกรมหมื่นจิตรสุนทร, พระองค์เจ้ารถเปนกรมหมื่นสุนทรเทพ. ครั้งหลังจึ่งตั้งเจ้าฟ้าดอกเดื่อเปนกรมขุนพรพินนิต, พระองค์เจ้าปานเปนกรมหมื่นเสพภักดี, แล้วตั้งเจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์เปนพระมหาอุปราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๐๙ ปีเถาะนพศก, ได้ข่าวพืชน์ทองคำเกิดตำบลบาง/*21สพานแขวงเมืองกุยบุรี. จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงคุมไพร่พลออกไปร่อน,ได้เนื้อทองเข้าถวาย ๙๐ชั่งเสศ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๑๕ ปีรกาเบญจศก, พระเจ้าลังกาแต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสนเข้ามา, ขอพระสงฆ์ออกไปตั้งพระพุทธสาศนาในลังกาทวีป, จึ่งดำรัศให้นิมนต์พระอบาลี, พระอริยมุนี, กับพระสงฆ์อันดับสินสองรูป, ส่งออกไปลังกากับด้วยทูตอันมานั้น แลสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวได้ช้างเผือกพังช้างหนึ่ง, ให้นามพระวิเชียรหัศดินทร์. อยู่มาพระมหาอุปราชลอบลักสมัคสังวาส, กับเจ้าฟ้าสังวาล, เจ้าฟ้านิ่มในพระราชวัง. ดำรัศให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนพระมหาอุปราชจนสิ้นพระชนม์ในโทษ. แล้วตั้งเจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิตเปนพระมหาอุปราช. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินกรมขุนพรพินิต, แล้วถวายแก่กรมขุนอนุรักษมนตรี, ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๐ ปีขานสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์สวรรคต, พระชนม์ได้ ๗๔ พรรษา, อยู่ในราชสมบัติยี่สิบหกปี. จึ่งพระมหาอุปราชคือกรมขุนพรพินิตได้เสวยราชสมบัติ. แล้วคิดกับกรมขุนอนุรักษมนตรี พระเชษฐาธิราช, จับกรมหมื่นจิตรสุนทร, กรมหมื่นสุนทรเทพ, กรมหมื่นเสพภักดี, ทั้งสามกรมให้สำเร็จโทษเสีย. แล้วพระเจ้าอยู่หัวอยู่ในราชสมบัติประมาณสิบวัน. จึ่งถวายสมบัติแก่กรมขุนอนุรักษมนตรีพระเชษฐาธิราช,ทูลลาออกทรงผนวชอยู่ณวัดประดู่. จึ่งกรมขุนอนุรักษมนตรีได้เสวยราชสมบัติ, ทรงพระนามพระเจ้าที่นั่งสุริยามรินทร์. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๒ ปีมโรงโทศก, พระเจ้าอังวะชื่อมังลวงยกกองทัพพม่ารามัญมาตีพระนครไม่ได้, เลิกทัพกลับไปถึงพิราไลยในกลางทาง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๖ ปีวอกฉศก, พระเจ้าอังวะชื่อมังระ, แต่ให้มหา/*22นรธาเปนนายทัพยกมาตีพระนครอีก, รบกันอยู่สามปี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๙ ปีกุนนพศก, ณวันอังคารเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำ, ก็เสียกรุงพระนครศรีอยุทธยาแก่พม่าข้าศึค. พระเจ้าแผ่นดินอยู่ในราชสมบัติได้เก้าปีก็เสียพระนคร, แต่พระชนม์เท่าใดมิได้ปรากฎ. ๚ะ
๏ นับลำดับพระเจ้าแผ่นดิน, แต่ได้เสวยราชสมบัติในพระมหานคร ศรีอยุทธยา, นับได้ ๓๔ พระองค์. นับปีแต่แรกสร้างพระนครศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก, จนเสียพระนครในศักราช ๑๑๒๙ ปีกุนนพศก. คิดเปน ๔๑๗ ปีเท่านี้. ๚ะ
๏ พระราชพงษาวดารลำดับพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าสังเขป, จบบริบูรณ. ๚ะ๛ ๚ะ
/*23๏ พระราชพงษาวดารอยู่ที่สองต่อไป. ๚ะ
***
๏ ลุศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก, พระเจ้าอู่ทองทรงพระนามสมเดจ์พระรามาธิบดี,เปนปฐมราชวงษ์สร้างกรุงศรีอยุทธยา, เสวยสมบัติได้ ๒๐ ปี, สวรรคตในปีรกาเอกศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๓๑ ปีรกานั้น, สมเดจ์พระราเมศวรราชบุตรเสวยราชสมบัติได้ปีหนึ่ง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๓๒ ปีจอโทศก, ขุนหลวงพงัวทรงพระนามสมเดจ์พระบรมราชาธิราช, เข้ามาแต่เมืองสุพรรณบุรี, พระราเมศวรถวายสมบัติ, เสดจ์ขึ้นเสวยสมบัติได้ ๑๓ ปี, เสดจ์สวรรคตในปีจอจัตวาศก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๔๔ ในปีจอนั้น, เจ้าทองจันราชบุตร, นัยหนึ่งว่าเจ้าท้องลั่นได้เสวยราชสมบัติ ๗ วัน สมเดจ์พระราเมศวรจับสำเร็จโทษเสีย, แล้วขึ้นเสวยราชสมบัติอีก ครั้งหลังได้ ๖ ปี, สวรรคตในปีเถาะนพศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๕๙ ในปีเถาะนั้น, สมเดจ์พระเจ้ารามราชบุตร, ได้เสวยสมบัติได้ ๑๕ ปี, ต้องเนียรเทศในปีมเสงตรีศก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๖๓ ในปีมเสงนั้น, สมเดจ์พระนครินทราชาธิราช, เสวยสมบัติได้ ๑๘ ปี, สวรรคตในปีจอสัมฤทธิศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๘๐ ในปีจอนั้น, เจ้าสามพระยาราชบุตรทรงพระนามสมเดจ์พระบรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติได้ ๑๗ ปี, สวรรคตในปีขานฉศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๗๙๖ ในปีขานนั้น, สมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถราชบุตร, เสวยสมบัติได้ ๑๖ ปี, สวรรคตในปีมเสงเอกศก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๑๑ ในปีมเสงนั้น, สมเดจ์พระอินทราชาราชบุตร, เสวยสมบัติได้ ๒๒ ปี, สวรรคตในปีขานโทศก. ๚ะ
/*24๏ ลุศักราช ๘๓๒ ในปีขานนั้น, สมเดจ์พระรามาธิบดีราชบุตร, เสวยสมบัติ ๔๐ ปี, สวรรคตในปีมเสงเอกศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๗๑ ในปีมเสงนั้น, สมเดจ์พระบรมราชามหาพุทธางกูรราชบุตร, เสวยสมบัติได้ ๕ ปี, ประชวรทรพิศม์สวรรคตในปีรกาเบญจศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๗๕ ในปีรกานั้น, พระรัษฎาธิราชกุมารราชบุตร, พระชนม์ห้าขวบเสวยราชสมบัติได้ ๕ เดือน, พระไชยราชาธิราชจับสำเร็จโทษเสีย. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระไชยราชาธิราช, เสวยราชสมบัติได้ ๑๕ ปี, สวรรคตในปีกุนนพศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๘๙ ในปีกุนนั้น, พระแก้วฟ้าราชบุตรพระชนม์ได้ ๑๑ ขวบ, เสวยสมบัติได้ ๒ ปีกับ ๖ เดือน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๑ ปีฉลูเอกศก, ขุนวงวงษาธิราชจับพระแก้วฟ้าสำเร็จโทษเสีย, ได้เสวยสมบัติ ๕ เดือน. ๚ะ ต่างวงษแทรก ๚ะ
๏ ในปีฉลูนั้นขุนพิเรนทรเทพ, จับขุนวรวงษาธิราชฆ่าเสียแล้วเชิญพระเทียนราชาลาผนวชมาเสวยสมบัติ, ทรงพระนามสมเดจ์พระมหาจักรพรรติราชาธิราช, อยู่ในสมบัติได้ ๒๗ ปี, สวรรคตในปีเถาะสัปตศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๗ ในปีเถาะนั้น, พระมหินทราธิราชโอรสเสวยสมบัติปีหนึ่ง. ถึงศักราช ๙๑๘ ปีมโรงอัฐศก, เสียกรุงแก่ข้าศึกมอญหงษาวดีครั้งก่อน. ๚ะ
๏ ในปีมะโรงนั้น, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชขึ้นเสวยราชสมบัติได้ยี่สิบสามปี, สวรรคตในปีขานสัมฤทธิศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๐ ในปีขานนั้น, สมเดจ์พระนเรศวรราชบุตรเสวยสมบัติได้ ๑๖ ปี, สวรรคตในปีมเสงเบญจศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๕ ในปีมเสงนั้น, สมเดจ์พระเอกาทศรถราชอนุชาเสวยสมบัติได้ ๙ ปี, สวรรคตในปีฉลูตรีศก, ๚ะ
/*25๏ ลุศักราช ๙๖๓ ในปีฉลูนั้น, เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ราชบุตรเสวยสมบัติได้ปี ๑ กับ ๒ เดือน. ๚ะ
๏ สิ้นวงษ์สมเดจ์พระรามาธิบดี ๒๐ พระองค์, ยกเสียแต่ขุนวรวงษาธิราช. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๔ ปีขานจัตวาศก, พระพิมลธรรมจับเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์สำเร็จโทษเสีย, ขึ้นเสวยสมบัติผลัดพระวงษใหม่, ทรงพระนามพระเจ้าทรงธรรม อยู่ในสมบัติ ๒๖ ปี, สวรรคตในปีเถาะนพศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๘๙ ในปีเถาะนั้น, พระเชษฐาธิราชโอรสเสวยสมบัติได้ปีหนึ่งกับ ๗ เดือน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๑ ปีมเสงเอกศก, เจ้าพระยากระลาโหมสุริยวงษจับพระเชษฐาธิราชสำเร็จโทษเสีย, แล้วยกพระอาทิตยวงษ์อนุชาพระชนม์ ๙ ขวบ, ขึ้นเสวยสมบัติได้ ๖ เดือน. ๚ะ
๏ สิ้นวงษ์พระเจ้าทรงธรรม ๓ พระองค์. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๒ ปีมเมียโทศก, มุขมนตรีเนียรเทศพระอาทิตยวงษ์เสีย, อัญเชิญเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ์ขึ้นเสวยสมบัติ, ผลัดพระวงษ์ใหม่ทรงพระนามพระเจ้าปราสาททอง, อยู่ในสมบัติได้ ๒๖ ปี, สวรรคตในปีมแมสัปตศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๑๗ ในปีมแมนั้น, เจ้าฟ้าไชยราชบุตรเสวยสมบัติได้เก้าเดือน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก, พระศรีสุธรรมราชา พระเจ้าอาว, จับเจ้าฟ้าไชยสำเร็จโทษเสีย, แล้วขึ้นเสวยสมบัติได้ ๒ เดือนกับ ๒๐ วัน. ๚ะ
๏ ในปีวอกนั้น, สมเด๗พระนารายน์ราชบุตรพระเจ้าปราสาททอง, จับ/*26พระศรีสุธรรมราชาพระเจ้าอาวสำเร็จโทษเสีย, แล้วขึ้นเสวยสมบัติได้ ๒๖ ปี, สวรรคตในปีจอจัตวาศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๔ ในปีจอนั้น, พระเพทราชาได้เสวยสมบัติ ๑๖ ปี, สวรรคตในปีฉลูนพศก. ๚ะ ต่างวงษแทรก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๕๙ ในปีฉลูนั้น, พระพุทธเจ้าเสือราชบุตรสมเดจ์พระนารายนได้เสวยสมบัติ ๑๐ ปี, สวรรคตในปีจออัฐศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๖๘ ในปีจอนั้น, พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระราชบุตรเสวยสมบัติได้ ๒๗ ปี, สวรรคตในปีชวดจัตวาศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๙๔ ในปีชวดนั้น, พระเจ้าอยู่หัวบรมโกฎพระอนุชาเสวยสมบัติได้ ๒๖ ปี, สวรรคตในปีขานสัมฤทธิศก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๐ ในปีขานนั้น, เจ้าฟ้าดอกเดื่อกรมขุนพรพินิตราชบุตร, ได้เสวยสมบัติประมาณ ๑๐ วัน, ถวายสมบัติแก่พระเชษฐาธิราช. ๚ะ
๏ เจ้าฟ้ากรมขุนอนุรักษมนตรีพระเชษฐาธิราชเสวยสมบัติ, ทรงพระนามพระเจ้าที่นั่งสุริยามรินทร์, อยู่ในสมบัติได้ ๙ ปี, เสียกรุงแก่พม่าข้าศึกครั้งหลัง. ๚ะ
๏ สิ้นวงษพระเจ้าปราสาททอง ๙ องค์, ยกเสียแต่พระเพทราชา. ๚ะ
๏ นับลำดับพระเจ้าแผ่นดิน, ซึ่งได้ครองสมบัติกรุงเก่าได้ ๓๔ พระองค์. คิดเปนปีได้ ๔๑๗ ปี. ๚ะ
๏ พระราชพงษาวดาร, สังเขปจบบริบูรรณ. ๚ะ
๑
๏ พระราชพงษาวดารพิศดาร ๚ะ
๏ ตั้งแต่พระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยา ๚ะ
/*27๏ ศุภมัศดุศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก, วันศุกร์เดือนห้าขึ้นหกค่ำเพลาสามนาลิกาเก้าบาท, สถาปนากรุงพระมหานครศรีอยุทธยา ชีพ่อพราหมณ์ให้ฤกษ์ตังพิธีกลปบาต, ได้สังขทักษิณวัฏใต้ต้นหมันขอนหนึ่ง. แลสร้างพระที่นั่งไพฑูริย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง, สร้างพระที่นั่งไพชยศต์มหาปราสาทองค์หนึ่ง, สร้างพระที่นั่งไอยสวรรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง. แล้วพระเจ้าอู่ทองเสดจ์เข้ามาครองราชสมบัติ. ชีพ่อพราหมณ์ถวายพระนามว่าสมเดจ์พระรามาธิบดีศรีสุนทรบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์. จึ่งให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระราเมศวรขึ้นไปครองราชสมบัติในเมืองลพบุรี. ครั้งนั้นพระยาประเทษราชขึ้น ๑๖ เมือง, คือเมืองมลากา, เมืองชวา, เมืองตนาวศรี, เมืองนครศรีธรรมราช, เมืองทวาย, เมืองเมาะตมะ, เมืองเมาะลำเลิ่ง เมืองสงขลา, เมืองจันทบุรี, เมืองพิศณุโลกย์, เมืองศุโขไทย, เมืองพิไชย, เมืองสวรรคโลกย์, เมืองพิจิตร, เมืองกำแพงเพชร, เมืองนครสวรรค์ แล้วให้ขึ้นไปเชิญสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระราเมศวรลงมาแต่เมืองลพบุรี ทรงพระกรุณาตรัสว่า ขอมแปรภักตร์จะให้ออกไปกระทำเสีย. พระราเมศวรได้ฤกษ์ยกพลห้าพัน, ไปถึงกรุงกัมพูชาธิบดีเพลาพลบค่ำ. พระยาอุปราชราชบุตรพระเจ้ากัมพูชาธิบดีทูลว่า, ทัพเจ้าซึ่งยกมาเลื่อยล้าอยู่,ยังมิได้พร้อมมูล, จะขอออกโจมทัพ พระเจ้ากัมพูชาธิบดีเหนด้วย. พระยา/*28อุปราชก็ออกโจมทัพ,ทัพน่ายังไม่ทันตั้งค่าย, ก็แตกฉานมาประทะทัพหลวง, เสียพระศรีสวัสดิ์แก่ชาวกัมพูชาธิบดี, มีข่าวเข้ามาถึงพระนคร. มีพระราชโองการให้ขุนตำรวจออกไปอัญเชิญ, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, ผู้เปนพระเชษฐาอยู่ณเมืองสุพรรณบุรี. ครั้นเสดจ์เข้ามาถึงพระนครแล้ว, พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, ให้อัญเชิญท่านออกไปช่วยหลานท่าน. สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, จึ่งยกทัพรีบออกไปถึงกรุงกัมพูชาธิบดี, ได้รบเอาไชยชำนะได้, ให้กวาดเข้าถ่ายครัวชาวกัมพูชาธิบดี, เข้าในพระนครเปนอันมาก ๚ะ
๏ ศักราช ๗๑๕ ปีมเสงเบญจศก, วันพฤหัศเดือนสี่ขึ้นค่ำหนึ่ง เพลาสองนาลิกาห้าบาท, ทรงพระกรุณาตรัศว่า, ที่ตำหนักเวียงเล็กนั้นให้สฐาปนาพระวิหาร, แลพระมหาธาตุเปนพระอารามแล้ว, ให้นามชื่อวัดพุทไธยสวรรค์ ม้าขุนสุวรรณพินิจไจยตกลูกศีศะเดียว, ตัวเปนสองตัวแปดเท้าชิงศีศะกัน. ไก่พระศรีมโหสถ, ฟักฟองตกลูกตัวเดียวสองศีศะ ๚ะ
๏ ศักราช ๗๒๕ ปีเถาะเบญจศก, ทรงพระกรุณาตรัสว่า, เจ้าแก้วเจ้าไทยออกอหิวาตกะโรคตาย, ให้ขุดขึ้นเผาเสีย, ที่ปลงสพนั้น, ให้สฐาปนาพระเจดีย์แลพระวิหารเปนพระอารามแล้ว, ให้นามชื่อว่าวัดป่าแก้ว ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระราเมศวร ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๑ ปีระกาเอกศก, สมเดจ์พระรามาธิบดีเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๒๐ ปี สมเดจ์พระราเมศวรเสด็จมาจากเมืองลพบุรี, ขึ้นครองราชสมบัติ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชาธิราช ๚ะ
๏ ครั้นถึงศักราช ๗๓๒ ปีจอ โทศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, เข้ามาแต่เมืองสุพรรณบุรี. เสนาบดีกราบทูลว่า, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า/*29เสด็จเข้ามา, สมเดจ์พระราเมศวรก็ออกไปอัญเชิญเสดจ์, เข้ามาพระนครถวายราชสมบัติ, แล้วถวายบังคมลากลับขึ้นไปลพบุรีดั่งเก่า ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๓ ปีกุนตรีศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, เสดจ์ไปเอาเมืองฝ่ายเหนือแลได้เมืองเหนือทั้งปวง. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๔ ปีชวดจัตวาศก, เสดจ์ไปเอาเมืองนครพังคาแลเมืองแซงเทรา. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๕ ปีฉลูเบญจศก, เสด็จไปเอาเมืองชากังราว, แลพะยาไชยแก้ว พระยากำแหงเจ้าเมือง, ออกต่อรบท่าน ๆ ได้ตัวพระยาไชยแก้วตาย, แต่พระยากำแหงแลไพร่พลทั้งปวงหนีเข้าเมืองได้, ทัพหลวงก็เสด็จกลับคืนมาพระนคร. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๖ ปีขานฉศก สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าพระมหาเถรธรรมกัลญาณ, แรกสฐาปนาพระศรีรัตนมหาธาตุฝ่ายบูรพทิศ, น่าพระบรรชั้นสิงสูง ๑๙ วา ยอดนพสูญสูง ๓ วา. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๗ ปีเถาะสัปตศก, เสดจ์ไปเอาเมืองพระพิศณุโลกย, แลได้ตัวขุนสามแก้วเจ้าเมือง, กวาดครัวอพยบมาครั้งนั้นมาก ๚ะ
๏ ศักราช ๗๓๘ ปีมโรงอัฐศก, เสดจ์ไปเอาเมืองชากังราวได้พระยากำแหง แล้วท้าวผากองคิดกันว่าจะยกตีทัพหลวง, ครั้นทำมิได้ท้าวผากองเลิกทัพหนี, เสด็จยกทัพหลวงตามตีทัพท้าวผากองแตก, ได้ท้าวพระยาเสนาขุนหมื่นครั้งนั้นมาก, แล้วทัพหลวงเสด็จกลับคืนพระนคร. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๔๐ ปีมเมียสัมฤทธิศก, ไปเอาเมืองชากังราวเล่า, ครั้งนั้นมหาธรรมราชาออกมาถวายบังคม. ๚ะ
/*30๏ ศักราช ๗๔๒ ปีวอกโทศก เสด็จไปเอาเมืองเชียงใหม่, แลให้เข้าปล้นเมืองนครลำปางมิได้, จึงแต่งหนังสือให้เข้าไป. หมื่นนครให้เจ้าเมืองนครลำปางออกมาถวายบังคม, แล้วทัพหลวงเสด็จกลับคืนพระนคร ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าท้องลั่น, แลสมเดจ์พระราเมศวรจับฆ่าเสีย ๚ะ
๏ ศักราช ๗๔๔ ปีจอจัตวาศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๑๓ ปี, จึงเจ้าท้องลั่นราชกุมารขึ้นครองราชสมบัติได้เจ็ดวัน. สมเด็จพระราเมศวรเสดจ์ลงมาแต่เมืองลพบุรี, เข้าในพระราชวังกุมเอาตัวเจ้าทองลั่นได้ให้พิฆาฎเสียณวัดโคกพระยา. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๔๖ ปีชวดฉศก, สมเดจ์พระราเมศวรให้เลียบพลไว้ยกขึ้นไปเมืองเชียงใหม่, ตั้งค่ายหลวงใกล้คูเมือง ๑๕๐ เส้น, ให้นายทัพนายกองตั้งค่ายล้อมแลแต่งการปล้นเอาจงได้ฝ่ายเจ้าน่าที่ยิงปืนใหญ่ออกมาถูกกำแพงเมืองพังประมาณห้าวา, พระเจ้าเชียงใหม่ขึ้นยืนถือพัชนีอยู่บนเชิงเทินให้ทหารเอาหนังสือผูกลูกธนูยิงลงมา. ในหนังสือนั้นว่าฃอพระราชทานให้งดสักเจ็ดวัน, จะนำเครื่องพระราชบรรณาการออกไปจำเริญพระราชไมตรี. พระเจ้าอยู่หัวจึ่งปฤกษาด้วยมุขมนตรีว่า, พระเจ้าเชียงใหม่ให้มีหนังสือออกมาดั่งนี้ควรจะให้งดไว้หรือประการใด. มุขมนตรีนายทัพนายกองปฤกษาว่า, เกลือกพระเจ้าเชียงใหม่จะเตรียมการมิทันจึ่งคิดกลอุบายมา, ฃอพระราชทานให้ปล้นเอาเมืองจงได้. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า,เปนพระเจ้าแผ่นดินใหญ่เขาไม่รบแล้วเราจะให้รบนั้นมิควร, ถึงมาทว่าพระเจ้าเชียงไหม่จะมิได้คงอยู่ในสัตยานุสัตยก็ดี, ใช่ว่าจะพ้นมือทหารเรานั้นเมื่อไรมี. ฝ่ายในเมืองเชียงใหม่นั้นก็ดีแตะบังที่กำแพงทะลายแล้วนั้นให้ก่อขึ้น ครั้นท่วนเจ็ดวันแล้ว พระเจ้าเชียงใหม่มิได้แต่งเครื่องจำเริญพระราชไมตรีออกมา,นายทัพนายกองข้าทหารร้องทุกขว่า, เข้าในกองทัพทนานละสิบสลึงหาที่ซื้อมิ/*31ได้ จะขอพระราชทานเร่งปล้น.พระเจ้าอยู่หัวบัญชาตามนายทัพนายกอง. ทรงพระกรุณาสั่งให้เลิกกองทัพเสียด้านหนึ่ง,ให้เร่งปล้นณวันจันทร์เดือนสี่ขึ้นสี่ค่ำ. เพลาสามทุ่มสองบาทเดือนตก, เจ้าพนักงานยิงปืนใหญ่น้อยระดมทั้งสามด้าน, เอาบันไดหกพาดปีนกำแพงขึ้นไป. พระเจ้าเชียงใหม่ต้านทานมิได้ ก็ภาครัวอพยบหนีออกเพลา ๑๑ ทุ่มทหารเข้าเมืองได้, ได้แต่นักส้างบุตรพระเจ้าเชียงใหม่องค์หนึ่งมาถวาย.พระเจ้าอยู่หัวตรัสต่อนักส้างว่า, พระเจ้าเชียงใหม่บิดาท่านหาสัจมิได้, เราคิดว่าจะออกมาหาเราโดยสัจเราจะให้ครองราชสมบัติ. ตรัสดั่งนั้นแล้วก็ให้นักส้างถวายสัตยานุสัตย. พระเจ้าอยู่หัวก็ให้แบ่งไพร่พลเมืองไว้ภอสมควร, เหลือนั้นให้กวาดครัวอพยบหญิงชายลงมา, ให้นักส้างลงมาส่งเสดจ์ถึงเมืองสว่างคบุรี. ทรงพระกรุณาให้นักส้างกลับขึ้นไปครองราชสมบัติณเมืองเชียงใหม่ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จยังในเมืองพิศณุโลกย, นมัศการพระชินราชชินสีหเปลื้องเครื่องต้นถวายทรงสการบูชาสมโภชเจ็ดวัน, แล้วเสด็จลงมาพระนคร แลลาวซึ่งต้อนลงมานั้นให้ส่งไปไว้เมืองพัทลุง, เมืองสงขลา, เมืองนครศรีธรรมราช, เมืองจันทบุรี, แล้วเสด็จออกทรงศีลยังพระที่นั่งมังคลาภิเศก, เพลา ๑๐ ทุ่มทอดพระเนตรไปโดยฝ่ายทิศบูรพ, เหนพระสาริริกบรมธาตุปราฏิหาร, เรียกปลัดวังให้เอาพระราชยานทรงเสด็จออกไป, ให้กรุยปักขึ้นไว้สฐาปนาพระมหาธาตุนั้นสูง ๑๙ วา ยอดนพสูญสูงสามวา. แล้วขนานนามให้ชื่อวัดมหาธาตุ, แลให้ทำพระราชพิธีประเวศน์พระนครแลเฉลิมพระราชมณเฑียร. ขณะนั้นพระยากัมพูชายกเข้ามาถึงเมืองชลบุรี, กวาดครัวอพยบหญิงชายในเมืองชลบุรีแลเมืองจันทบุรี, คนประมาณหกพันเจ็ดพันกลับไปเมืองกัมพูชาธิบดี. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวให้พระยาไชยณรงค์เปนทัพน่า, ยกไปถึงตภานแยก, ชาวกัมพูชาออกมาตีทัพพระยาไชยณรงค์, ได้รบพุ่งกันเปนสามารถ, พระยากัมพู/*32ชาก็แตกฉาน. พระเจ้าอยู่หัวให้ตั้งค่ายประจำอยู่สามวัน, แล้วยกเข้าตีแตกฉานเข้าเมืองได้ พระยากัมพูชาลงเรือหนี. พระเจ้าอยู่หัวลงจากช้างให้ยิงปืนนกสับลงไปต้องม่อดินเปนเพลิงลุกขึ้น. พระยากัมพูชาหนีไปรอด. จับได้แต่พระยาอุปราชบุตรพระยากัมพูชา. ให้พระยาไชยณรงค์อยู่เมืองกำพูชาไว้คนห้าพัน, พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์คืนพระนครศรีอยุทธยา. ครั้นอยู่มาญวนยกมารบ, ถ้ามาน้อยชาวกัมพูชาเปนใจรบ, ถ้ามามากก็เรรวนไป. พระยาไชยณรงค์บอกหนังสือมากราบทูล. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวให้มีหนังสือตอบไป, ให้กวาดครัวอพยบยกมาถึงพระนครแล้ว, ให้ทำพระราชพิธีประเวศน์พระนคร, แล้วปูนบำเน็จรางวัลนายทัพนายกอง. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าราม, แลสมเดจ์พระอินทราชา ๚ะ
๏ ศักราช ๗๔๙ ปีเถาะนพศก, สฐาปนาวัดภูเขาทอง, เพลาเย็นเสด็จไป ณพระที่นั่งมังคลาภิเศก ท้าวมณเฑียรซึ่งถึงอนิจกรรมแต่ก่อนนั้นมา, นั่งขวางทางเสดจ์อยู่แล้วแลหายไป. สมเดจ์พระราเมศวรบรมบพิตรก็เสด็จสวรรคต, อยู่ในราชสมบัติหกปี. จึ่งพระยารามผู้เปนพระราชบุตรได้ครองราชสมบัติได้ห้าปี, สมเดจ์พระยารามเจ้ามีความพิโรธแก่เจ้าพระยามหาเสนาบดี, ดำรัศสั่งให้กุมเอาตัวไป, เจ้าพระยามหาเสนาบดีหนีรอดไปอยู่ฟากปะทาคูจาม. จึ่งให้เชิญเสด็จสมเดจ์พระอินทราชา ณเมืองสุพรรณบุรีเสด็จเข้ามาถึง, จึ่งเจ้าพระยามหาเสนาบดียกเข้าปล้นเอาพระนครศรีอยุทธยาได้, จึ่งเชิญสมเดจ์พระอินทราชาขึ้นครองราชสมบัติในศักราช ๗๖๓ ปีมเสงตรีศก, ให้สมเดจ์พระยารามไปกินเมืองปะทาคูจาม, แล้วพระราชทานเปนบำเน็จแก่เจ้าพระยามหาเสนาบดี, บุตรพระสนมองค์หนึ่ง, เจียดทองคู่หนึ่ง ภานทองคู่หนึ่งเต้านำทอง, กระบี่กั้นหยั่นเสลี่ยงงาเสลี่ยงกลีบบัว ๚ะ
/*35๏ ศักราช ๗๖๕ ปีมแมเบญจศก, มีข่าวพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเมืองพิศณุโลกย์เสด็จสวรรคต, แลเมืองเหนือทั้งปวงเปนจลาจล, จึ่งเสด็จขึ้นไปถึงเมืองพระบางพระยาบาลเมือง พระยารามออกมาถวายบังคม, พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จกลับยังพระนคร, แล้วจึ่งให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธออ้ายพระยาครองเมืองสูพรรณบุรี, เจ้ายี่พระยาครองเมืองแพรกศรีราชา, เจ้าสามพระยาครองเมืองไชยนาท. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชาธิราช ๚ะ
๏ ศักราช ๗๘๐ ปีจอสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระอินทราชาเสด็จสวรรคตอยู่ในราชสมบัติ ๑๕ ปี, เจ้าอ้ายพระยา, เจ้ายี่พระยายกเข้ามาชิงราชสมบัติแก่กัน, เจ้าอ้ายพระยามาตั้งอยู่ดํตำบลป่ามพร้าวณวัดพลับพลาไชย, เจ้ายี่พระยามาตั้ง ณวัดไชยภูม, จะเข้าทางตลาดเจ้าพรม, ช้างต้นมาปะทะกันเข้าที่เชิงตะภานป่าถ่าน, ทั้งสองพระองค์ทรงพระแสงของ้าวต้องพระสอขาดพร้อมกันทั้งสองพระองค์. มุขมนตรีออกไปเฝ้าเจ้าสามพระยา, ทูลอาการซึ่งพระเชษฐาธิราชขาดฅอช้างทั้งสองพระองค์, แล้วเชิญเสด็จเข้ามาในพระนครครองราชสมบัติ, ทรงพระนามชื่อสมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, จึ่งมีพระราชดำรัศให้ขุดพระสพเจ้าอ้ายพระยา, เจ้ายี่พระยาไปถวายพระเพลิง, ที่ถวายพระเพลิงนั้นให้สฐาปนาพระมหาธาตุแลวิหารเปนพระอารามแล้ว, ให้นามชื่อวัดราชบุรณะที่เจ้าอ้ายพระยา, เจ้ายี่พระยาชนช้างกันถึงทิวงคตนั้น, ให้ก่อพระเจดีย์สองพระองค์ไว้ที่เชิงตะภานป่าถ่าน. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๘๓ ปีฉลูตรีศก สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเอาเมืองนครหลวงได้, จึ่งให้พระราชบุตรอยู่ครองเมือง, พระนครอินทเจ้าครองราชสมบัติ ณเมืองพระนครหลวง, ท่านจึ่งให้เอาพระยาแก้วพระยาไทยแลครอบครัวกับทั้งรูปพระโครูปลิงสัตวทั้งปวงมาด้วย, ครั้นถึงพระนครศรีอยุทธยา, /*36จึ่งให้เอารูปสัตวทั้งปวงไปบูชาไว้ ณวัดพระศรีรัตนมหาธาตุบ้าง, ไปไว้วัดพระศรีสรรเพชบ้าง. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๘๖ ปีมโรง ฉศก, สมเดจพระบรมราชาธิราชเจ้าสร้างวัดมเหยงคณ์, สมเดจ์พระราเมศรรผู้เปนพระราชกุมาร, เสด็จไปเมือง, พิศณุโลกย์. ครั้งนั้นเหนน้ำพระเนตรพระพุทธซินราชตกออกเปนโลหิต. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๘๘ ปีมเมียอัฐศก, ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหม้พระราชมณเฑียรสถาน. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๘๙ ปีมแมนพศก, ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหม้พระที่นั่งตรีมุข. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๙๐ ปีวอกสัมฤทธิศก สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเอาเมืองเชียงใหม่ แลเข้าปล้นเมืองมิได้ ภอทรงพระประชวรทัพหลวงเสด็จกลับคืน. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๙๒ ปีจอโทศก, เสด็จขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่อีกครั้งหนึ่ง, แลตั้งทัพหลวงตำบลท้ายเกษม, ครั้งนั้นได้ชเลยแสนสองหมื่น, ทัพหลวงเสด็จกลับคืน. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระบรมไตรโลกย์นาถเจ้า. ๚ะ
๏ ศักราช ๗๙๖ ปีขานฉศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าเสดจ์สวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๑๖ ปี. สมเดจ์พระราเมศวรผู้เปนพระราชกุมาร, ขึ้นครองราชสมบัติ, ทรงพระนามชื่อพระบรมไตรโลกย์นารถ, ยกวังทำเปนวัดพระศรีสรรเพช. เสดจ์ลงไปตั้งพระราชนิเวศน์ประทับอยู่ริมน้ำ, จึ่งให้สร้างพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาทองค์หนึ่ง, สร้างพระที่นั่งสรรเพชปราสาทองค์หนึ่ง, แล้วพระราชทานชื่อขุนนางตำแหน่งนา, ให้เอาทหารเปนสมุหพระกลาโหม. เอาพลเรือนเปนสมุหนายก. เอาขุนเมืองเปนพระนครบาลเมือง. เอาขุนวังเปนพระธรรมาธิกรณ์. เอาขุนนาเปนพระเกษตรา. เอาขุนคลังเปน/*37โกษาธิบดี. ถือศักดิ์นาหมื่นหนึ่ง. แลที่ถวายพระเพลิงสมเดจ์พระเจ้ารามาธิบดี, ที่พระองค์สร้างกรุงนั้น. ให้สฐาปนาพระมหาธาตุ, แลพระวิหารเปนพระอาราม, แล้วให้นามชื่อวัดพระราม. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๒ ปีวอกโทศก, ครั้งนั้นคนออกทรพิศม์ตายมากนัก. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๓ ปีรกาตรีศก, แต่งทัพไปเอาเมืองมลากา. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๔ ปีจอจัตวาศก, แต่งทัพไปเอาเมืองศีสพเถิน, ครั้งนั้นเสดจ์หนุนทัพขึ้นไป, ตั้งทัพหลวงตำบลบ้านโคน. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๕ ปีกุนเบญจศก, เข้าเปลือกแพงเปนทนานละ ๘๐๐เบี้ย, เบี้ยเพื้องละแปดร้อยเบี้ย, เกวียนหนึ่งเปนเงินสามชั่งกับสิบบาท. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๖ ปีชวดฉศก, ให้บำรุงพระพุทธสาศนาบริบูรณ์, แลหล่อรูปพระโพธิสัตว ๕๕๐ พระชาติ. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๘ ปีขานอัฐศก, เล่นการมโหรสพฉลองพระแลพระราชทานสมณชีพราหมณ์, แลวรรณิภกทั้งปวง. ครั้งนั้นพระยาชะเลียงคิดกระบถ, ภาครัวทั้งปวงไปแต่มหาราช, ๚ะ
๏ ศักราช ๘๐๙ ปีเถาะนพศก, พระยาชะเลี่ยงนำมหาราชมาเอาเมืองพระพิศณุโลกย์, เข้าปล้นเมืองเปนสามารถมิได้. จึ่งยกทัพไปเอาเมืองกำแพงเพชร์, เข้าปล้นเมืองถึงเจ็ดวันมิได้. สมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถเจ้า, แลสมเดจ์พระอินทราชา, เสด็จขึ้นไปช่วยเมืองกำแพงเพชร์ทัน. แลสมเดจ์พระอินทราชาเจ้า, ตีทัพพระยาเกียรติ์แตก. ทัพท่านมาปะทะทัพหมื่นนครได้ชนช้างด้วยหมื่นนคร. แลข้าศึกลาวทั้งสี่ช้าง, เข้ารุมเอาช้างพระที่นั่งช้างเดียว. ครั้งนั้นพระอินทราชาเจ้าต้องปืน ณพระภักตร์, ทัพมหาราชนั้นเลิกกลับคืนไป. ๚ะ
/*38๏ ศักราช ๘๑๐ ปีมโรงสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถเจ้า, สร้างพระวิหารวัดจุฬามณี. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๑๑ ปีมเสงเอกศก, สมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นาถเจ้า, ทรงผนวชณวัดจุฬามณีได้แปดเดือน, แล้วลาผนวช. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๑๓ ปีมแมตรีศก, ครั้งนั้นท้าวมหาบุญชิงเมืองเชียงใหม่กันแก่ท้าวลูก. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๑๕ ปีรกาเบญจศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวได้ช้างเผือก. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๑๖ ปีจอฉศก, สมภพพระราชโอรสท่าน. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๑๘ ปีชวดอัฐศก, เสด็จไปเมืองชะเลี่ยง. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๒๑ ปีเถาะเอกศก, แรกตั้งเมืองนครไทย ๚ะ
๏ ศักราชซ ๘๒๒ ปีมโรงโทศก, พระสีหราชเดโชถึงแก่กรรม ๚ะ
๏ ศักราช ๘๒๔ ปีมเมียจัตวาศก, พระยาล้านช้างถึงแก่กรรม. พระราชทานให้อภิเศกพระยาชาวขวา, เปนพระยาล้านช้าง. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๒๖ ปีวอกฉศก, ทรงพระกรุณาให้เล่นการมโหรสพ, ฉลองพระศรีรัตนมหาธาตุ ๑๕ วัน. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๒๘ ปีจออัฐศก, พระบรมราชาผู้เปนพระโอรสทรงผนวช. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๒๙ ปีกุนนพศก, สมเดจ์พระราชโอรสเจ้าลาผนวช พระราชทานอภิเศกพระบรมราชาราชบุตรไว้ในที่พระมหาอุปราช. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๐ ปีชวดสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้าไปวังช้างตำบล. สัมฤทธิบริบูรรณ ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๑ ปีฉลูเอกศก, มหาราชท้าวลูกถึงแก่พิราไลย. ๚ะ
๒
/*39๏ ศักราช ๘๓๒ ปีขานโทศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, เสด็จยกทัพไปตีเมืองทวาย. แลเมื่อเมืองทวายจะเสียนั้น, เกิดอุบาทว์เปนหลายประการ. โคตกลูกตัวหนึ่งเปนแปดเท้า, ไก่ฟักฟองตกลูกตัวหนึ่งเปนสี่เท้า, ไก่ฟักฟองคู่ขอนตกลูกเปนหกตัว. อนึ่งเข้าสานงอกเปนใบขึ้นในปีนั้น. สมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถเสด็จสวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๓๘ ปี ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๔ ปีมโรงจัตวาศก, แรกให้ก่อกำแพงเมืองพิไชย. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระรามาธิบดี. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๕ ปีมเสงเบญจศก, สมเดจ์พระบรมราชาธิราชเจ้า, ขึ้นครองราชสมบัติ, ทรงพระนามชื่อสมเดจ์พระรามาธิบดี. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๖ ปีมเมียฉศก, ประดิษฐานพระอัฐิธาตุสมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นาถเจ้าในพระมหาสถูป. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๘ ปีวอกอัฐศก, ท่านประพฤษดิ์การเบญจเพศ, พระองค์ให้เล่นการดึกดำบรรพ์. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๓๙ ปีรกานพศก, ให้ทำการปถมกรรม์. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๔๑ ปีกุนเอกศก, แรกสร้างพระวิหาร, วัดพระศรีสรรเพช. สมเดจ์พระรามาธิบดี, แรกหล่อพระศรีสรรเพช, ในวันอาทิตย์เดือนหกขึ้นแปดค่ำ ๚ะ
๏ ครั้นถึงศักราช ๘๔๕ ปีเถาะ เบญจศก, วันศุกร์เดือนแปดขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ฉลองพระพุทธเจ้าพระศรีสรรเพช, คณะณาพระพุทธปฏิมากรเจ้านั้น แต่พระบาทถึงยอดพระรัศมีสูงได้ ๘ วา, พระภักตรนั้นยาวได้ ๔ ศอก, โดยกว้างได้สามศอก, พระอุระกว้างได้สิบเอ็ดศอก, แลทองหล่อพระพุทธปฏิมากร/*40เจ้าหนักห้าหมื่นสามพันชั่ง. ทองคำหุ้มหนักสองร้อยแปดสิบหกชั่ง. ช้างน่านั้นทองเนื้อเจ็ดน้ำสองขา. ข้างหลังนั้นทองเนื้อหกน้ำสองขา. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๖๐ ปีมเมียสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระรามาธิบดี, แรกให้ทำตำราพิไชยสงคราม, แลแรกทำสารบาญชีพระราชพิธีทุกเมือง. ขณะนั้นคลองสำโรงที่จะไปคลองศีศะจรเข้. คลองทับนางที่จะไปปากน้ำเจ้าพระยาตื้น. เรือใหญ่จะเดิรไปมาขัดสน. จึ่งให้ชำระขุดได้รูปเทพารักษสององค์, หล่อด้วยทองสำฤทธิ, จาฤกองค์หนึ่งชื่อพระยาแสนตา องค์หนึ่งชื่อบาทสังฆังกร. ในที่ร่วมคลองสำโรง, กับคลองทับนางต่อกัน. จึ่งให้พลีกรรมบวงสรวง, แล้วรับออกมาปลูกศาล, เชิญขึ้นประดิษฐานไว้, ณะเมืองพระประแดง. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๖๖ ปีชวดฉศก, ครั้งนั้นงาเบื้องขวาช้างต้น, เจ้าพระยาปราบแตกออกไป. อนึ่งในเดือนเจ็ดนั้น, คนทอดบาศสนเท่ห์ ครั้งนั้นให้ฆ่าขุนนางเสียมาก. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๖๗ ปีฉลูสัปตศก, น้ำน้อยเข้าตายฝอยมากสิ้น. อนึ่งแผ่นดินไหว, แลเกิดอุบาทว์หลายประการ. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๖๘ ปีขานอัฐศก, เข้าแพงเปนสามทนานต่อเฟื้อง. เบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้อง, เกวียนหนึ่งเปนเงินชั่งหนึ่งกับเก้าบาทสลึง. ครั้งนั้นประดิษฐานสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระอาทิตยวงษ์, ไว้ในที่มหาอุปราช, ให้ขึ้นครองเมืองพระพิศณุโลกย์. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระบรมราชาหน่อพุทธางกูร ๚ะ
๏ ศักราช ๘๗๑ ปีมเสงเอกศก, ในเพลาราษตรีภาคย์, เหนอากาษนิมิตรเปนอินท์ธนู, แต่ทิศหรดีผ่านมาทิศพยับ, มีพรรณศรีชาว. อยู่มาณวัน/*41อาทิตย์เดือนสิบสองขึ้นแปดค่ำ สมเดจ์พระรามาธิบดี, เสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๔๐ ปี. สมเดจ์พระอาทิตย์วงษ์เจ้าขึ้นเสวยราชสมบัติทรงพระนามชื่อสมเดจ์พระบรมราชาหน่อพุทธางกูร. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระรัษฎาธิราชกุมาร ๚ะ
๏ ศักราช ๘๗๕ ปีรกาเบญจศก, สมเดจ์พระบรมราชาเสด็จสวรรคต, อยู่ในราชสมบัติ ๕ ปี. สมเดจ์พระรัษฎาธิราชกุมาร, ได้ครองราชสมบัติ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระไชยราชาธิราชเจ้า ๚ะ
๏ ศักราช ๘๗๖ ปีจอฉศก, สมเดจ์พระรัษฎาธิราชกุมารเสด็จสวรรคต. แล้วสมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้า, ได้เสวยราชสมบัติ. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๘๐ ปีขานสัมฤทธิศก, แรกให้พูนดินวัดชีเชียง. ถึงเดือนสิบเอ็ดเสด็จไปเชียงไตรเชียงตราน. ถึงเดือนสี่ขึ้นเก้าค่ำ, เพลาประมาณยามหนึ่ง, เกิดลมพายุห์พัดหนัก, ฅอเรืออ้อมแก้วแสนเมืองม้านั้นหัก. เรือไกรแก้วนั้นแตก. อนึ่งเสด็จมาแต่เมืองกำแพงเพชร์นั้น, พระยานารายน์เปนกระบถ, ให้กุมเอาพระยานารายน์, ฆ่าเสียในเมืองกำแพงเพชร์. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๘๗ ปีรกาสัปตศก, ณวันพฤหัศเดือนเจ็ดขึ้นสี่ค่ำ, สมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเชียงใหม่, ให้พระยาพระพิศณุโลกยเปนแม่ทัพ, ยกพลออกตั้งทัพไชยตำบลบางบาล. ๚ะ
๏ วันเสาร์เดือนเจ็ดขึ้นสิบสี่ค่ำ, จึ่งยกทัพหลวงจากที่ทัพไชย, ไปถึงเมืองกำแพงเพชร์. ๚ะ
๏ วันอาทิตย์เดือนเจ็ดแรมสิบสี่ค่ำ ยกทัพไปตั้งเมืองเชียงทอง. แล้วยกไปถึงเมืองเชียงใหม่. ๚ะ
/*42๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนเก้าขึ้นสี่ค่ำ, เสด็จยกพยุหบาตราทัพหลวง, กลับคืนยังพระนครศรีอยุทธยา. ๚ะ
๏ อยู่ณวันพุดเดือนสามขึ้นสี่ค่ำ, เกิดเพลิงไหม้ในพระนคร, แต่ท่ากลาโหมลงไปถึงพระราชวังท้ายท่อตลาดยอด. ลมหอบเอาลูกเพลิงไปตกตะแลงแกง, ไหม้ลามลงไปป่าตองโรงความฉะไกรย, สามวันจึ่งดับ, มีบาญชีเรือนศาลากุฏีวิหารไหม้แสนห้าสิบ. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๘๘ ปีจออัฐศก, ณวันอาทิตย์เดือนยี่ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ, สมเดจ์พระไซยราชาธิราชเจ้า, เสด็จยกพยุหบาตราทัพไปเมืองเชียงใหม่. ดำรัศให้พระยาพระพิศณุโลกย์, ถือพลสองหมื่นเปนกองน่า. เสด็จยกพยุหแสนยากรรอนแรมไปโดยระยะทาง, สิบสองเวนถึงเมืองกำแพงเพชร์. เสด็จประทับแรมอยู่สิบห้าวัน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศเดือนสามขึ้นหกค่ำ, เสด็จตั้งทัพไชย. ถึงณวันเสาร์เดือนสามขึ้นแปดค่ำ, จึ่งยกทัพหลวงเสด็จจากที่นั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสี่ขึ้นสามค่ำ, ได้เมืองลำพูนไชย. ถึงณวันจันทร์เดือนสี่ขึ้นเก้าค่ำ, ได้เมืองเซียงใหม่. ๚ะ
๏ ณวันศุกร์เดือนสี่ขึ้นสิบสามค่ำ, บังเกิดอุบาทว์นิมิตร์, เหนโลหิตตกอยู่ณประตูบ้าน, แลเรือนชนทั้งปวง, ในเมืองนอกเมืองทุกตำบล. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทร์เดือนสี่แรมสิบสี่ค่ำ เสด็จยกพยุหบาตราทัพหลวงจากเมืองเชียงใหม่, จะมายังพระนครศรีอยุทธยา ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระยอดฟ้า, แลขุนวรวงษาธิราช ๚ะ
๏ ศักราช ๘๘๙ ปีกุนนพศก สมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้า, เสด็จสวรรคตณมัชฌิมวิถีประเทศ, มุขมนตรีเชิญพระบรมสพเข้าพระนครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้า, อยู่ในราชสมบัติมไหสวรรย์สิบสี่พรรษา, มี/*43พระราชโอรสสองพระองค์. แลพระราชโอรผผู้พี่, ทรงพระนามพระยอดฟ้า, พระชนม์ได้สิบเอ็ดพรรษา พระราชโอรสผู้น้อง ทรงพระนามชื่อพระศรีศิลป์พระชนม์ได้ห้าพรรษา. ครั้นถวายพระเพลิงพระไชยราชาเสร็จแล้ว, ฝ่ายพระเทียรราชา, ซึ่งเปนเชื้อพระวงษสมเดจ์พระไชยราชานั้น, จึ่งดำริหว่า, ครั้นกูจะอยู่ในฆราวาศบัดนี้, เหนไภยจะบังเกิดมีเปนมั่นคง, ไม่เหนสิ่งใดที่จะเปนที่พึ่งได้. เหนแต่พระพุทธสาศนาแลผ้ากาสาวพัตร, อันเปนธงไชยแห่งพระอรหรรต, จะเปนที่พำนักนิ์พ้นไภย์อุปัทวอันตราย. ครั้นดำริหแล้ว, ก็ออกไปอุปสมบทเปนภิกษุภาวะอยู่ณวัดราชประดิษฐาน ฝ่ายสมณพราหมณาจาริย์, มุขมนตรีกระวีราชนักปราชราชบัณฑิตย์โหราราชครู, สโมษรพร้อมประชุมเชิญพระยอดฟ้า, พระชนม์ได้สิบเอ็ดพรรษา, เสด็จผ่านพิภพถวัลย์ราชประเวณี, สืบศรีสุริยวงษต่อไป. แลนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์, ผู้เปนสมเดจ์พระชนนีช่วยทำนุบำรุงประคองราชการแผ่นดิน, ในปีนั้นแผ่นดินไหว. ๚ะ
๏ ครั้นศักราช ๘๙๐ ปีชวดสัมฤทธิศก, ณวันเสาร์เดือนห้าขึ้นห้าค่ำ, สมเดจ์พระยอดฟ้าเสด็จออกท้องสนาม, พร้อมด้วยหมู่มุขอำมาตยมนตรี, เฝ้าพระบาทยุคลเปนอันมาก. ดำรัสสั่งให้เอาช้างต้นพระฉัททันต์บำรุงงากัน, บังเกิดทุจริตนิมิตรงาช้างพระยาไฟนั้นหักเปนสามท่อน. ครั้นเพลาค่ำช้างต้นพระฉัททันตไล่ร้องเปนเสี่ยงคนร้องไห้. ประการหนึ่งประตูไพชยนต์ร้องเปนอุบาทว์. ครั้นอยู่มานางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์, เสด็จไปประภาศเล่น, ณพระที่นั่งพิมานรัตยาหอพระข้างน่า, ทอดพระเนตรเหนพันบุตรศรีเทพผู้เฝ้าหอพระ, ก็มีความเสนหารักษใคร่พันบุตรศรีเทพ, จึ่งสั่งสาวใช้ให้เอาเมี่ยงหมากห่อผ้าเช็ดหน้า, ไปพระราชทานพันบุตรศรีเทพ, ๆ รับแล้วก็รู้พระอัชฌาไศรยว่า, นางพระยามีพระไทยยินดีรักษใคร่. พันบุตรศรีเทพ/*44จึ่งเอาดอกจำปาส่งให้สาวใช้, ให้เอาไปถวายแก่นางพระยา, นางพระยาก็ยิ่งมีความกำหนัดในพันบุตรศรีเทพเปนอันมาก. จึ่งมีพระเสาวนีสั่งพระยาราชภักดีว่า, พันบุตรศรีเทพเปนข้าหลวงเดิม. ให้เอามาเปนที่ขุนชินราช, รักษาหอพระข้างใน, ให้เปลี่ยนขุนชินราชออกไป, เปนพันบุตรศรีเทพรักษาหอพระข้างน่า. ครั้นพันบุตรศรีเทพเปนขุนชินราช, เข้าไปอยู่รักษาหอพระข้างในแล้ว, นางพระยาก็ลอบลักสมัคสังวาศกับด้วยขุนชินราชมาช้านาน, แล้วดำริหจะเอาราชสมบัติให้สิทธิ์แก่ขุนชินราช. จึ่งตรัสสั่งพระยาราชภักดี, ให้ขุนชินราชเปนขุนวรวงษาธิราช, ให้ปลูกจวนอยู่ริมศาลาสารบาญชี, ให้พิจารณาเลขสมสังกัดพรรค์, หวังจะให้กำลังมากขึ้น, แล้วให้เตียงที่อันเปนราชอาศน์, ไปตั้งไว้ข้างน่า, สำหรับขุนวรวงษาธิราชนั่ง. เพื่อจะให้ขุนนางทั้งปวงอ่อนน้อมยำเกรง แล้วนางพระยาสั่งให้ปลูกจวน, ให้ขุนวรวงษาธิราชว่าราชการ, ณประตูดินริมต้นหมัน. อยู่มาพระยามหาเสนา, ภบพระยาราชภักดี, จึ่งพูดว่า, เมื่อแผ่นดินเปนทุรยศฉนี้, เราจะคิดเปนประการใด. ครั้นรุ่งขึ้นนางพระยารู้ว่า, พระยามหาเสนาพูดกันกับพระยาราชภักดี. จึ่งสั่งให้พระยามหาเสนา, เข้ามาเฝ้าที่ประตูดิน. ครั้นเพลาค่ำพระยามหาเสนากลับออกไป, มีผู้มาแทงพระยามหาเสนาล้มลง, เมื่อใกล้จะสิ้นใจพระยามหาเสนาจึ่งว่า, เมื่อเราเปนดั่งนี้แล้ว, ผู้อยู่ภายหลังจะเปนประการใดเล่า ขณะนั้นนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์, มีครรภ์ด้วยขุนวรวงษา, จึ่งมีพระเสวนีตรัสปฤกษาด้วยหมู่มุขมนตรีทั้งปวงว่า, พระยอดฟ้าโอรสเรายังเยาวนักสลวนแต่จะเล่น, จะว่าราชการแผ่นดินเหนเหลือสติปัญานัก. อนึ่งหัวเมืองฝ่ายเหนือเล่าก็ยังมิเปนปรกติ, จะไว้ใจแก่ราชการมิได้ เราคิดจะให้ขุนวรวงษาธิราชว่าราชการแผ่นดิน, /*45กว่าพระราชบุตรเราจะจำเริญไวยขึ้นจะเหนเปนประการใด. ท้าวพระยามุขมนตรีรู้อัชฌาไศรยก็ทูลว่า, ซึ่งตรัสโปรดมานี้ควรอยู่แล้ว. นางพระยาจึ่งมีพระเสาวนีตรัสสั่งให้ปลัดวังในไปเอาราชยาน, แลเครื่องสูงแตรสังขกับขัติยวงษออกไปรับขุนวรวงษาธิราชเข้ามาในพระราชนิเวศมณเฑียรสถาน, แล้วตั้งพระราชพิธีราชาภิเศกยกขุนวรวงษาธิราชขึ้นเปนเจ้าพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา, จึ่งเอานายจันผู้น้องขุนวรวงษาธิราช. บ้านอยู่มหาโลกย, เปนมหาอุปราช, แล้วขุนวรวงษาธิราชผู้เปนเจ้าแผ่นดิน, ตรัสปฤกษาแก่นางพระยาว่า, บัดนี้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยรักษเราบ้างชังเราบ้าง, หัวเมืองเหนือทั้งปวงก็ยังกระด้างกระเดื่องอยู่, เราจำจะให้หาลงมาผลัดเปลี่ยนเสียใหม่ จึ่งจะจงรักษภักดีต่อเรา, นางพระยาก็เหนด้วย. ครั้นรุ่งขึ้นเสด็จออกขุนนางสั่งสมุหนายกให้มีตราขึ้นไปหาเมืองเหนือทั้งเจ็ดหัวเมืองลงมา, ๚ะ
๏ ครั้นศักราช ๘๙๑ ปีฉลูเอกศกณวันอาทิตยเดือนแปดขึ้นห้าค่ำ, ขุนวรวงษาธิราชเจ้าแผ่นดิน, คิดกันกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์, ให้เอาพระยอดฟ้าไปประหารชิวิตรเสียณวัดโคกพระยา. แต่พระศรีศิลปน้องชายพระชนม์ได้เจ็ดพรรษานั้นเลี้ยงไว้. สมเดจ์พระยอดฟ้าอยู่ในราชสมบัติได้สองปีกับหกเดือน. ฝ่ายขุนพิเรนทรเทพเชื้อพระวงษ, กับขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา, หลวงศรียศบ้านลานตากฟ้า, สี่คนไว้ใจกันเข้าไปในที่ลับ, แล้วปฤกษากันว่า, เมื่อแผ่นดินเปนทรยศดั่งนี้เราจะละไว้ดูไม่ควร จำจะกุมเอาตัวขุนวรวงษาธิราชประหารชิวิตรเสีย. ขุนพิเรนทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา, หลวงศรียศ จึ่งว่าถ้าเราทำได้สำเร็จแล้วจะเหนผู้ใดเล่าที่จะปกป้องครองประชาราษฎรสืบต่อไป. ขุนพิเรนทรเทพจึ่งว่า, เหนแต่พระเทียนราชาที่บวชอยู่นั้น, จะเปนเจ้าแผ่นดินได้. ขุนพิเรนทรเทพ, หมื่น/*46ราชเสน่หา, หลวงศรียศจึ่งว่า, ถ้าฉนั้นเราจำจะไปเฝ้าพระเทียนราชาปฤกษาให้เธอรู้จะได้ทำด้วยกัน. แลขุนพิเรนทรเทพ, ขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา, หลวงศรียศ. ก็ภากันไปยังวัดราชประดิษฐาน, เข้าไปเฝ้าพระเทียนราชานมัศการ, จึ่งแจ้งความว่า, ทุกวันนี้แผ่นดินเกิดทุรยศ, ข้าพระบาทเจ้าทั้งสี่คนคิดจะจับขุนวรวงษาธิราชฆ่าเสีย, แล้วจะเชิญพระองคลาผนวชขึ้นครองสิริราชสมบัติ, จะเหนประการใด. พระเทียรราชาก็เหนด้วย. ฝ่ายขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา, หลวงศรียศ, จึ่งว่าเราคิดการทั้งปวงนี้เปนการใหญ่หลวงนัก. จำจะไปอัธิฐานเสี่ยงเทียนเฉภาะพระภักตรที่พระปฏิมากรเจ้า, ฃอเอาพระพุทธคุณเปนที่พำนักนิ์ให้ประจักแจ้งว่า, พระเทียนราชาประกอบด้วยบุญบารมี, จะเปนที่สาสนุปถัมภกปกป้องอาณาประชาราษฎรได้ฤๅมิได้ประการใดจะได้แจ้ง. พระเทียนราชาก็เหนชอบด้วย. ขุนพิเรนทรเทพจึ่งว่า, เราคิดการใหญ่หลวงถึงเพียงนี้, อนึ่งก็ได้เตรียมการพร้อมแล้ว, ถ้าเสี่ยงเทียนมิสมดังเจตนาจะมิเสียไชยสวัศดิ์มงคลไปฤๅ, ถ้ามิเสี่ยงเที่ยนตกจะไม่ทำฤๅประการใด, ว่าแล้วต่างคนต่างก็ไป. ครั้นค่ำลงวันนั้น, ฝ่ายขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสน่หา, หลวงศรียศ, พระเทียนราชาก็ชวนกันฟั่นเทียนสองเล่มขี้พึ่งหนักเท่ากัน, ด้ายไส้เทียนนั้นนับเส้นเท่ากัน, เล่มเทียนสั้นยาวเสมอกัน. แล้วก็ภากันไปอุโบสถวัดป่าแก้ว ฝ่ายพระเทียนราชากราบถวายนมัศการพระพุทธปฏิมากรเจ้าโดยเบญจางคประดิษฐ. แล้วจึ่งกระทำเสี่ยงวจีสัตยอัธิฐานว่า, ปางเมื่อสมเดจ์พระบรมไตรยโลกย์นารถเจ้า, เสด็จยังเที่ยวสทิตย์ไปรฎสัตวอยู่ย่อมยังโลกย์อันมีความวิมัตติ์ในสันดานให้บริสุทธิ์สิ้นสงไสย, ด้วยพระญาณสัพพัญู ครั้นพระพุทธองค์เสด็จเข้าสู่พระมหาปรินิพพานแล้ว, ก็ยังทรงพระมหากรุณาประดิษฐานพระเจดีย์ทั้งห้า, คือพระปฏิมากร, พระมหาโพทธิ, พระ/*47สถูป, พระชินธาตุ, พระไตรยปิฎกไว้สนองต่างพระพุทธองค์, เปนที่พึ่งแก่สัตวโลกย์อันเกิดมาภายหลัง. เปนความสัตยแห่งข้าพระพุทธเจ้าฉนี้ ประการหนึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดจะใคร่ได้ราชสมบัติครั้งนี้, ด้วยโลกียจิตรจะใคร่เปนใหญ่, จะได้จัดแจงราชการกิจานุกิจ, ให้สถิตย์อยู่ในยุติธรรม, จะได้เปนที่พึ่งพำนักนิ์ในนิกรราชบรรพสัตวให้มีศุขสมบูรณ์, ตามบุราณราชประเพณี, เปนความสัตยแห่งข้าพระพุทธเจ้าฉนี้ถ้วนเคารพสอง. แลยังมีความสงไสยอยู่จะสมลุดั่งมโนรถแล้วฤๅ, ฤๅมิสมลุประการใดมิได้แจ้ง. ข้าพระพุทธเจ้าฃอพระบวรคุณานุภาพพระมหาเจดีย์ฐานเจ้าทั้งห้า, มีพุทธปฏิมากรเจ้าเปนอาทิ, อันพระพุทธองค์ทรงประดิษฐานไว้ต่างพระองค์, แลวจีสัตยาธิฐานทั้งสองสัตยแห่งข้าพระพุทธเจ้า, จงเปนที่พำนักนิ์ตัดความสงไสย. ข้าพระพุทธเจ้าจะกระทำสัตยเสี่ยงเทียนของข้าพระองค์เล่มหนึ่ง. ของขุนวรวงษาธิราชเล่มหนึ่ง. ถ้าพระองค์จะสมลุดั่งมโนรถด้วยปราถนาด้วยบุญญาธิการบุราณ, แลปจุบันกรรมควรจะได้มหาเสวตรฉัตรสกลรัษฐาธิปไตยจะได้รำงับทรยศยุคเขญเปนจลาจล, แห่งสมณพราหมณเสนาบดีไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน, แลได้เปนมหาอรรคถานทายก, อุปถัมภกพระบวรพุทธสาศนา, ในวรราไชยสวรรย์สืบไป. ขอให้เทียนขุนวรวงษาธิราชดับก่อน. ถ้ามิสมลุดั่งมโนรถความปราถนาแล้ว, ขอให้เทียนข้าพระองค์ดับก่อน. ฃอพระบวรคุณานุภาพแลความสัตยทั้งสองแห่งข้าพเจ้าจงมาตัดความสงไสยให้ปรากฎตามเสี่ยงวจีสัตยาธิฐาน, อันข้าพระพุทธเจ้าอุทิศเทียนสองเล่มนี้, เปนพุทธสการบูชาแลเสี่ยงกระทำด้วยสัตยเคารพนี้เถิด. ครั้นอัธิฐานเสร็จแล้ว, ก็จุดเทียนทั้งสองเล่มนั้นเข้า. ฝ่ายขุนพิเรนทรเทพไปถึงเห็นเทียนขุนวรวงษาธิราช, ยาวกว่าเทียนพระเทียนราชาก็โกรธ. จึ่งว่าห้ามมิให้ทำสิขืนทำเล่า, ก้คายชานหมากดิบทิ้งไป, /*48จะได้ตั้งใจทิ้งเอาเทียนขุนวรวงษาธิราชนั้นหามิได้. เปนศุภนิมิตรเหตุภอทิ้งไปต้องเทียนขุนวรวงษาธิราชดับลง. คนทั้งห้าก็บังเกิดโสมนัศยินดียิ่งนัก. ขณะนั้นมีพระสงฆองค์หนึ่งครองไตรยจีวรครบถือตาลปัดเดินเข้าไปในพระอุโบสศให้พรว่า, ท่านทั้งห้านี้จะได้สำเร็จมโนรถความปราถนาเปนแท้. ทั้งห้าคนก็นมัศการรับพร, พระสงฆนั้นกลับออกมาก็หายไป, ต่างคนก็ต่างกลับมายังที่อยู่. ครั้นประมาณสิบห้าวัน, กรมการเมืองลพบุรีบอกลงมาว่า, ช้างพลายสูงหกศอกสี่นิ้วหูหางสรรพต้องลักษณะติดโขลง, สมุหนายกกราบทูลตรัสว่า, เราจะขึ้นไปจับ. อยู่อีกสองวันเราจะเสด็จ. แล้วสั่งให้มีตราขึ้นไปว่าให้กรมการจับเสียเถิด. ครั้นอยู่มาประมาณเจ็ดวันโขลงชักปกเถื่อน, เข้ามาทางวัดแม่นางปลื้มเข้าพะเนียดวัดซอง. สมุหนายกกราบทูลตรัสว่า, พรุ่งนี้เราจะไปจับ. ครั้นเพลาค่ำขุนพิเรนทรเทพจึ่งสั่งหมื่นราชเสน่หานอกราชการ, ให้ออกไปคอยทำร้ายมหาอุปราชอยู่ที่ท่าเสือ, สั่งแล้วภอพระยาพิไชย, พระยาสวรรคโลกยลงมาถึง, ขุนพิเรนทรเทพจึ่งให้ไปบอกโดยความลับ. พระยาพิไชย, พระยาสวรรคโลกยก็ดีใจ, จึ่งไปซุ่มอยู่ที่คลองบางปลาหมอ, กับด้วยขุนพิเรนทรเทพ, หลวงศรียศ, หมื่นราชเสน่หาในราชการขี่เรือคลลำ, พลภายมีสาตราวุธครบมือ. ฝ่ายหมื่นราชเสน่หานอกราชการถือปืนไปแอบคอยอยู่ทำอาการดุจหนึ่งทนายเลือก, ครั้นเห็นมหาอุปราชขี่ช้างจะไปพะเนียด หมื่นราชเสน่หาก็ยิงถูกมหาอุปราชตกช้างลงตาย. ครั้นเข้าตรู่ขุนวรวงษาธิราชกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์, แลราชบุตรซึ่งเกิดด้วยกันนั้น, ทั้งพระศรีศิลปก็ลงเรือพระที่นั่งลำเดียวกัน, มาตรงคลองสระบัว. ขุนอินทรเทพก็ตามประจำมา. ๚ะ
/*49๏ ฝ่ายขุนพิเรนทรเทพ, พระยาพิไชย พระยาสวรรคโลกย, หลวงศรียศ, หมื่นราชเสนหาในราชการ. ครั้นเหนเรือพระที่นั่งขึ้นมา, พร้อมกันออกสกัด. ขุนวรวงษาธิราชร้องไปว่า, เรือใครตรงเข้ามา. ขุนพิเรนทรเทพร้องตอบไปว่า, กูจะมาเอาชิวิตรเองทั้งสอง. ฝ่ายขุนอินทรเทพให้ภายเรือกระหนาบเรือพระที่นั่งขึ้นมาแล้ว, ช่วยกันกลุ้มรุมจับขุนวรวงษาธิราช, กับแม่อยู่หัวเจ้าศรีสุดาจันท์, แลบุตรซึ่งเกิดด้วยกันนั้นฆ่าเสีย. แล้วให้เอาสพไปเสียบประจานไว้ณวัดแร้ง แต่พระศรีศิลปนั้นเอาไว้. ขุนวรวงษาธิราชอยู่ในราชสมบัติห้าเดือน. ขุนพิเรนทรเทพ, ขุนอินทรเทพ, กับขุนนางทั้งปวง, กลับเข้ามารักษาพระราชวัง ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหาจักรพรรดิ ๚ะ
๏ ฝ่ายขุนพิเรนทรเทพ จึ่งให้หลวงราชินิกุล พระรักษมณเฑียร, แลเจ้าพนักงานทั้งปวง เอาเรือพระที่นั่งไชยพระสุพรรณหงษ์, ไปยังวัดประดิษฐาน, อัญเชิญพระเทียรราชาให้ปริวัตลาผนวช แล้วเชิญเสด็จลงเรือพระที่นั่งไชยพระสุพรรณหงษ์, อลงการประดับด้วยเครื่องสูง, มยุรฉัตพัดโบกจามรมาศด้วยเครื่องกางกั้น, แห่แหนเปนขนัดแน่นโดยชลมารควิถี. เสดจ์ถึงประทับฉนวนน้ำ, แล้วเชิญเสด็จเข้าสู่พระราชวัง. ครั้นได้มหามหุติวารศุภฤกษพิไชยดฤฐิ, จึ่งประชุมสมเดจ์พระสังฆราช, พระราชาคะณะ, คามวาศรีอรัญวาศรี, มุขมาตยามนตรีกระวีโหราราชครูหมู่พราหมณประโรหิตตาจาริย, ก็โอมอ่านอิศวรเวศวิษณุมนตร พร้อมทั้งพุทธจักรอาณาจักร, มอบเครื่องเบญจราชกุกกุภัณฑถวายอภิเศกทกมูรธาราปราบดาภิเศกถวัลย์ราชประเพณีสืบศรีสุริยวงษกระษัตริย์,ดำรงแผ่นดินพิภพมณฑลเสมาอาณาจักร,กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมยอุดมพระราชนิเวศมหาสถานสืบไป. ทรงพระนามสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ฝ่ายขุนพิเรนทร/*50เทพจึ่งภาเอาตัวพระศรีศิลป,ไปถวายสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ทรงพระกรุญภาพเลี้ยงพระศรีศิลปไว้. ครั้นรุ่งขึ้นจึ่งเสด็จออก, หมู่มุขมาตยามนตรีทั้งปวงพร้อมแล้ว, ตรัสปฤกษาความชอบขุนพิเรนทรเทพ, ขุนอินทรเทพ, หมื่นราชเสนหา, หลวงศรียศบ้านลานตากฟ้า, สี่คนเปนปฐมคิด. แล้วพระหลวงขุนหมื่นหัวเมืองทั้งปวงเปนผู้ช่วยราชการ. พระมหาราชครูทั้งสี่เชิญพระธรรมนูญหอหลวงมาปฤกษาความชอบ, เอาบำเหน็จครั้งมหาเสนาบดี, รับพระอินทราชาเข้ามาแต่เมืองสุพรรณบูรีเข้าพระราชวัง,ได้เอามาเปรียบในบำเหน็จนั้น, พระราชทานลูกพระสนมองคหนึ่ง, เจียดทองคู่หนึ่ง, พานทองคู่หนึ่ง, เต้าน้ำทอง กระบี่กั้นหยั่น, เสลี่ยงงา, เสลี่ยงกลีบบัว, เอาคำปฤกษากราบบังคมทูล, ทรงพระกรุณาดำรัศว่าน้อยนัก, คนสี่คนนี้เอาชีวิตรแลโคตร, แลความชอบไว้ในแผ่นดิน. แล้วตรัสว่าขุนพิเรนทรเทพ, เหล่าบิดาเปนพระราชพงษพระร่วง,มารดาไซ้เปนพระราชพงษแห่งสมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้า, ขุนพิเรนทรเทพเปนปฐมคิด, เอาเปนสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า, ให้รับพระราชบัณฑูรครองเมืองพระพิศณุโลกย์. จึ่งตรัสเรียกสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระสวัศดิราช, ถวายพระนามชื่อพระวิสุทธิกระษัตรี, เปนตำแหน่งพระอรรคมเหษีเมืองพระพิศณุโลกย์, เครื่องราชูปรโภคให้ตั้งตำแหน่งศักดิ์ฝ่ายทหารพลเรือน, เรือไชยพื้นดำพื้นแดงคู่หนึ่ง, แลเครื่องราชกุกกุภัณฑ ให้สมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าส่งขึ้นไป. เอาขุนอินทรเทพเปนเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช. พระราชทานลูกพระสนมองค์หนึ่ง, เจียดทองคู่หนึ่ง, เต้าน้ำทอง, กระบี่กั้นหยั่น, เสลี่ยงงา, เสลี่ยงกลีบบัวเครื่องสูง. เอาหลวงศรียศเปนเจ้าพระยามหาเสนาบดี. เอาหมื่นราชเสนหาเปนเจ้าพระยามหาเทพ, พระราชทานลูกสนมแลเครื่องสูงเครื่องทอง, เสลี่ยงงาเสลี่ยงกลีบบัว. เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเทพ, เหมือนกันกับเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช. /*51หมื่นราชเสนหานอกราชการ, ที่ยิงมหาอุปราชตกช้างตายนั้น,ปูนบำเหน็จให้เปนพระยาภักดีนุชิต, เจียดทองซ้ายขวา, กระบี่บั้งทอง, เต้าน้ำทอง, พระราชทานลูกสนมเปนภรรยา. ฝ่ายพระยาพิไชยพระยาสวรรคโลกย์นั้น, พระราชทานโปรฎให้เปนเจ้า, เจ้าพระยาพิไชยเจ้าพระยาสวรรคโลกย์, พระราชทานเจียดทองซ้ายขวา กระบี่บั้งทองเต้าน้ำทอง. พระหลวงขุนหมื่นนอกนั้น, พระราชทานบำเหน็จความชอบโดยอะนุกรมลำดับ. แล้วสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, ทรงพระดำรัสแช่งษาบาลไว้ว่า, กษัตริย์พระองค์ไดได้ครองพิภพภายน่า, อย่าให้กระทำร้ายแก่ญาติพี่น้องพวกพงษสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า, แลเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช, เจ้าพระยามหาเสนา, เจ้าพระยามหาเทพ, ให้โลหิตตกในแผ่นดินเลย. ถ้ากระษัตรีย์พระองคใดมิได้กระทำตามเราษาบาลไว้, อย่าให้กระษัตริย์พระองค์นั้นคงอยู่ในเสวตรฉัตร. ครั้งนั้นได้ช้างเผือกช้างหนึ่ง. ขณะเมื่อแผ่นดินพระนครศรีอยุทธยาเปนทรยศ, ก็ปรากฎขึ้นไปถึงกรุงหงษาวดี.สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีแจ้งประพฤษดิเหตุไปว่า, สมเดจ์พระไชยราชาธิราชเจ้าแผ่นดินนครศรีอยุทธยาสวรรคตแล้ว. เสนาบดียกพระยอดฟ้าราชกุมารพระชนม์สิบเอ็ดขวบ, ขึ้นครองราชสมบัติ. แม่อยู่หัวศรีสุดาจันทมารดาพระยอดฟ้า, กระทำทุจริตสามคีรศสังวาศด้วยขุนชินราช, ให้ฆ่าพระยอดฟ้าเสีย, ยกขุนชินราชขึ้นผ่านพิภพ,กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยาเสนาพฤฒามาตยมีความพิโรธเคืองแค้น, คิดกันฆ่าขุนชินราช, แลแม่อยู่หัวศรีสุดาจันท์เสีย. แผ่นดินเปนจลาจล. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงพระราชดำริหว่า, พระนครศรีอยุทธยาเปนดังนี้จริงเหนว่า, หัวเมืองขอบขันทเสมา, แลเสนาพฤฒามาตยทั้งปวงกระด้างกระเดื่องมิปรกติ. ถ้ายกกองทัพรุดไปโจมตีเอา, เหนจะได้พระนครศรีอยุทธยาโดยง่าย. ทรงพระดำริหแล้ว, ก็ตรัสให้จัดพลทหารรบสามหมื่น, ช้างเครื่องสามร้อย, ม้าสองพันเศศ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี/*52ก็เสด็จยกทัพรุดรีบมาโดยทางด่านพระเจดีย์สามองค์. ตีเมืองกาญจน์บูรี, จับได้กรมการถามให้การว่า, พระนครเปนจลาจลก็จริง. แต่บัดนี้พระเทียนราชาได้ครองราชสมบัติ, เสนาพฤฒามาตย, แลหัวเมืองทั้งปวงเปนปรกตีพร้อมมูลอยู่แล้ว. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ได้ล่วงเกินมาถึงนี้แล้ว, จะกลับเสียนั้น, ดูไม่มีเกียรติยศเลย. จำจะเข้าไปเอยียบให้ถึงชานเมือง, ภอเหนพระนครแล้วจะกลับ. ประการหนึ่งจะได้ดูมือทหารกรุงศรีอยุทธยา, ผู้ใดจะออกมารับทัพเราบ้าง. ตรัสแล้วก็ยกทัพไปตีเมืองสุพรรณบุรี, แล้วเดินตัดทุ่งเข้าท้ายป่าโมก, ข้ามพลเข้าไปตั้งค่ายหลวงตำบลลุมพลี. ๚ะ
๏ ณวันอังคารเดือนยี่ขึ้นห้าค่ำ, ลุศักราช ๘๙๒ ปีขานโทศก, ขณะนั้นมีหนังสือเมืองสุพรรณบุรี, บอกข้อราชการเข้าไปถึงกรุง. ภอทัพพระเจ้าหงษาวดีก็ถึงทุ่งลุมพลีพร้อมกัน. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าตกพระไทย, ตรัสให้เร่งคนในเมืองนอกเมือง, ขึ้นรักษาน่าที่เปนโกลาหล. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตั้งอยู่ลุมพลีสามวัน, ภอทอดพระเนตรดูกำแพงพระนครศรีอยุทธยา, แลปราสาทราชมณเฑียรแล้ว, ก็เลิกทัพกลับไปกรุงหงษาวดีโดยทางมา. ขณะเมื่อพระเจ้าหงษาวดียกทัพมานั้น. ฝ่ายพระยาลแวกรู้ว่า, พระนครศรีอยุทธยาผลัดแผ่นดินใหม่, ก็ยกทัพรุดมาถึงเมืองปราจินทบุรี, ตีจับได้คนถามให้การว่า, พระเทียนราชาครองราชสมบัติ, เสนาบดีพร้อมมูลอยู่. พระยาลแวกก็มิอาจยกเข้ามา, กวาดแต่ครัวอพยบชาวปราจินทบุรี, แล้วกลับไปเมืองลแวก. ครั้นพระเจ้าหงษาวดียกกลับไปแล้ว. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, คิดแค้นพระยาลแวกว่า, กรุงหงษาวดีดูหมิ่นแล้ว, เมืองเขมรมาดูหมิ่นด้วยเล่า. ถ้าราชการฝ่ายหงษาวดีสงบลงเมื่อไร, เราจะไปแก้แค้นให้จงได้. แล้วสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, ให้ซ่อมแซมพระ/*53นครซึ่งชำรุทปรักหักพังให้มั่นคงโดยรอบขอบแล้ว, สฐาปนาที่พระตำหนักวังเปนพระอุโบสถ, แล้วสร้างพระวิหาร, เปนพระอารามให้นามชื่อวัดวังไชย,เจ้าอธิการให้ชื่อพระนิกรม. แล้วตรัสว่า, เมื่อเราอุปสมบทนั้น, บิณฑบาตขึ้นไปป่าโทนป่าถ่านจนถึงป่าชมภู,อากรซึ่งขึ้นสารพากรหลวงนั้น, ให้เถรเณรไปฃอเอาเปนกับปิยจังหรรเถิด. ๚ะ
๏ ลุศักราช ขช๓ ปีเถาะตรีศก, เดือนแปดขึ้นสองค่ำ, ทำการพระราชพิธีปถมกรรมสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า. ตำบลท่าแดง. พระกรรมวาจาเปนพฤทิบาท, พระพิเชษฐเปนหัดตาจาริย์, พระอินทโทรเปนธรรมการ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๔ ปีมโรง จัตวาศก, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ฟังข่าวราชการข้างกรุงหงษาวดีสงบอยู่, ก็ตรัสให้เตรียมทัพณพเนียดห้าหมื่น, ให้เกณฑ์หัวเมืองปากใต้เปนทัพเรือ, ให้พระยาเยาวเปนแม่ทัพ, พระศรีโชดึกเปนกองน่า. ถึง ณวันอาทิตยเดือนยี่ขึ้นหกค่ำ, เพลาเช้าสองโมงสามบาท, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จยกกองทัพหลวง, ไปโดยทางปัตบองถึงเมืองลแวก. ฝ่ายทัพเรือไปปากน้ำพุทไธมาศ, เข้าคลองเชิงกรชุม, แลกองน่าตั้งห่างเมืองสิบเส้น, ทัพหลวงตั้งไกลเมืองร้อยห้าสิบเส้น. ฝ่ายพระยาลแวกเหนจะป้องกันมิได้, จึ่งให้มีศุภอักษรแต่งเสนาบดี, ถือมากราบถวายบังคมสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, ในลักษณนั้นว่า ข้าพระองค์ผู้ครองกรุงกัมพูชาธิบดี, ฃอถวายบังคมมาแทบพระบาทบงกชมาศ, สมเดจ์พระนั่งเกล้าพระองคผู้ทรงอิศรภาพ, เปนปิ่นกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบูรีรมย์อุดมพระราชมหาสถาน, ด้วยข้าพระองค์เปนโมหะจริต, มิได้คิดเกรงพระเดชเดชานุภาพ, แลยกทัพเข้าไปกวาดเอาชาวปราจินทบูรี, อันเปนข้าขอบขันธเสมากรุงเทพมหานครมานั้น, ผิดนักหนาอยู่แล้ว ฃอ/*54สมเดจ์พระนั่งเกล้าได้โปรดอดโทษแก่ข้าพระองค์เถิด. อย่าเภ่อยกพะยุหโยธาเข้าหักเมืองก่อนเลย, งดสามวันข้าพระองค์จะแต่งเครื่องราชบรรณาการออกไปถวาย ฃอเปนข้าพระบาทสมเดจ์พระนั่งเกล้าไปตราบเท่ากลปาวะสาน. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ก็ทรงพระกรุญภาพแก่พระยาลแวก. ครบกำหนฎนายทัพนายกองให้งดการซึ่งจะเข้าหักเอาเมืองโดยศุภอักษรพระยาลแวก. ครั้นถ้วนกำหนฎสามวันพระยาลแวกก็นำเครื่องบรรณาการกับนักพระสุโท, นักพระสุทัน, คันเปนราชบุตรออกมาเฝ้าทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเปนข้าพระบาท. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็สิ้นความพิโรธ, จึ่งตรัสแก่พระยาละแวกว่า, ท่านจงรักษาแผ่นดินกรุงกัมพูชาธิบดี, โดยยุติธรรม์ราชประเพณีสืบมาแต่ในกาลก่อนนั้นเถิด. แล้วพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, นักพระสุโทนักพระสุทันนั้น, เราจะฃอไปเลี้ยงเปนโอรส, พระยาลแวกก็มิอาจที่จะขัดได้, ก็โดยบัญชาพระเจ้าอยู่หัว. แล้วพระยาลแวกก็ถวายบังคมลาเข้าไปเมือง, จัดแจงเครื่องราชูปรโภคชายหญิงให้แก่ราชบุตร, แล้วก็ภามาถวายทูลฝาก. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, ท่านอย่าวิตกเลย, อันบุตรท่านทั้งสองนี้ก็เหมือนโอรสแห่งเรา. พระยาลแวกมีความยินดีนัก. ให้เสนาบดีไปต้อนครัวอพยบชาวปราจินทบุรี มายังค่ายหลวง. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จยกทัพบกทัพเรือ, แลครัวอพยบทั้งนั้นกลับมายังกรุงพระนครศรีอยุทธยา. จึ่งทรงพระกรุณาให้พระสุทัน, ขึ้นไปครองเมืองสวรรคโลกย. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๕ ปีมเสงเบญจศก, ครั้งนั้นพระเจ้าอยู่หัวให้แปลงเรือแซ่เปนเรือไชย, แลเรือศีศะสัตว์ต่างต่าง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๖ ปีมเมียฉศกเดือนแปด, ทำการพระราชพิธีมัทยม, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ตำบลไชยนาทบุรี. ๚ะ
/*55๏ ศักราช ๘๙๗ ปีมแมสัปตศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปวังช้างตำบลบางลมุง ได้ช้างพลายพัง ๖๐ ช้าง อนึ่งในเดือนสิบสองนั้นได้ช้างเผือกพลายตำบลกาญจณบุรี, สูงสี่ศอกเสศชื่อพระคเชนทโรดม. ครั้งนั้นมีข่าวมาว่าเมืองลแวกเสียแก่ยวญ, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวแจ้งว่า, นักพระสัทธายกมารบกับเมืองละแวก, เสียบิดานักพระสุโทนักพระสุทันแก่ญวนแล้ว, จำจะให้ออกไปกำจัดเอาเมืองคืนให้จงได้. ทรงพระกรุณาตรัสแก่มุขมนตรีว่า, จะออกไปเมืองละแวกครั้งนี้, จะเหนใครที่จะเปนแม่ทัพออกไป มุขมนตรีปฤกษาพร้อมกันกราบทูลว่า, เหนแต่สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอบุตรบุญธรรม, ที่ไปครองเมืองสวรรคโลกย์ออกไป, จะได้เอาใจแก่ชาวละแวก. จึ่งมีพระราชกำหนดให้หาพระองค์สวรรคโลกย์ลงมาเฝ้า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า จะให้เจ้าเปนแม่ทัพออกไปครั้งนี้. พระองค์สวรรคโลกย์จึ่งกราบทูลว่า, พระชัฌษาร้ายถึงฆาฏ. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, มุขมนตรีปฤกษาพร้อมกันแล้ว. ประการหนึ่งแผ่นดินกรุงกัมพูชาธิบดีก็เปนของเจ้าอยู่จำจะไป. ๚ะ
๏ ศักราช ๘๙๘ ปีวอกอัฐศกเดือนสิบสอง, พระองค์สวรรคโลกย์เปนแม่กองถือพลสามหมื่น, พระมหามนตรีถืออาญาสิทธิ, พระมหาเทพถือวัวเกวียน ฝ่ายทัพเรือพระยาเยาวเปนนายกอง, ครั้งนั้นลมขัดทัพเรือมิทันทัพบก, ทัพบกใกล้ถึงเมืองละแวก แลพระยารามลักษณซึ่งเกณฑ์เข้ากองทัพบกนั้น, เข้าบุกบันทัพในกลางคืน. ทัพญวนแต่งรบเปนสามารถ, แลทัพพระยารามลักษณแตกมาปะทะทัพใหญ่, ครั้งนั้นเสียพระองค์สวรรคโลกย์กับฅอช้าง เสียช้างม้ารี้พลเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๙๙ ปีรกานพศก ณวันอาทิตย์เดือนห้าขึ้นค่ำหนึ่ง, เกิดเพลิงไหม้ในพระราชวัง. อนึ่งเดือนสามนั้นทำการพระราชพิธีจาริยาภิเศก, แลกระทำการพระราชพิธีอินทราภิเศกในพระราชวัง. อนึ่งในเดือนห้านั้นสมเดจ์/*56พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า พระราชทานสัตสดกมหาทาน แลให้ช้างเผือกมี กรองเชิงเงินสี่เท้าช้าง เปนพันหกร้อยชั่ง ราชรถเจ็ดเล่มเทียนด้วยม้ามีนางสำหรับรถเสมอรถละเจ็ดนาง อนึ่งในเดือนเจ็ดเสด็จไปวังช้างตำบลโตรกพระ ได้ช้างพลายพังหกสิบช้าง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๐ ปีจอสัมฤทธิศก เสด็จไปวังช้างตำบลแสนตค ได้ช้างพลายพังสี่สิบช้าง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๒ ปีชวดโทศก เสด็จไปวังช้างตำบลวัดกะได ได้ช้างพลายพังห้าสิบช้าง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๔ ปีขานจัตวาศก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปวังช้างตำบลไทรย้อยได้ช้างพลายพังเจ็ดสิบช้าง. ๚ะ
๓
๏ ลุศักราช ๙๐๕ ปีเถาะเบญจศก สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงพระราชดำริว่าครั้งก่อนเรายกกองทัพรุดไปพระนครศรีอยุทธยา พลแต่สามหมื่นล่วงเข้าตั้งถึงชานเมืองตำบลลุมพลี หามีผู้ใดมาปะทะมือไม่ แต่หากทว่าพลน้อยจะทำการมิถนัด ครั้งนี้จะยกไปให้มากสักสิบเท่า ก็เหนจะได้พระนครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงพระราชดำริแล้ว ให้เกณฑ์พลสามสิบหมื่น ช้างเครื่องเจ็ดร้อยม้าสามพัน. ให้พระมหาอุปราชเปนกองน่าพระเจ้าแปรเปนเกียกกาย พระยาพสิมเปนกองหลัง. ครั้นณวันอาทิตย์ เดือนสาม ขึ้นสองค่ำ เพลาอุษาโยค สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงเครื่องศรีธิราชปิลันธนาลังกาภรณ์บวรมหาสังวาลเนาวรัตน์ สะพักพระอังสาอลงกตอังคาพยพอย่างอรรคราชรามัญวิสัยตำหรับมหาพิไชยรณรงค์เสร็จ เสด็จทรงช้างพระที่นั่งพลายปราบทวีปเปนราชพาหนะประดับ เครื่องคเชนทราลังกาภรณ์บวรมหาสังวาลเนาวรัตน์ พร้อมด้วยเสนางคนิกรพิริยโยธาหาญพลดาบเขนขนัดแน่น แสนเสโลห์โตมรมาศทวนทอง/*57ทิวแถวดาษดา, ดูมโหฬารเลิศพันฦกอธึกด้วยธวัชธงฉานธงไชย, รุจิตรไพโรจอำภรวิถี, เดียรดาษด้วยทัพท้าวพระยารามัญรายเรียงเปนระยะ, โดยกระบวนพยุหบาตราน่าหลังทั้งปวงพร้อมเสร็จ, ได้เพลามหาสุภฤกษโหราธิบดีลั่นฆ้องไชย, เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์กังสดาน, ดลตรีศับท์ฆ้องกรองก้องสนั่นนฤนาท, ตำเนินธงคลาพยุหโยธาทัพออกจากกรุงหงษาวดี รอนแรมมาเจ็ดวัน, ข้ามแม่น้ำเมาะตมะเดินโดยทางสมี. ขณะนั้นมีหนังสือบอกเมืองกาญจนบุรีเข้ามาว่า, ชาวด่านไปถึงด่านถึงตำบลจอยยะได้เนื้อความว่า, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดียกมาข้ามพลเมืองเมาะตมะถึงเจ็ดวันจึ่งสิ้น. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชา, บัญชาตรัสให้เทครัวเมืองตรีจัตวา, แลแขวงจังหวัดเข้าพระนคร. แล้วมีพระราชกำหนฎขึ้นไปถึงเมืองพระพิศณุโลกย์ว่า, ถ้าศึกหงษาวดีมาติดพระนครศรีอยุทธยาเมื่อใดให้สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเอาทัพเหนือเปนทัพกระนาบ. แล้วตรัสให้พระยาจักรีออกตั้งค่ายตำบลสุมพลีพลหมื่นห้าพัน, ล้วนใส่เสื้อแดงหมวกแดง ฝ่ายพระมหานาคบวชอยู่ณวัดภูเขาทอง, ศึกออกรับตั้งค่ายกันทัพเรือ, ตั้งค่ายแต่วัดภูเขาทองลงมาจนวัดป่าพลู. พวกสมกำลังญาติโยมทาษชายหญิงของมหานาคช่วยกันขุดคูนอกค่ายกันทัพเรือ, จึ่งเรียกว่าครองมหานาค. เจ้าพระยามหาเสนาถือพลหมื่นหนึ่ง, ออกตั้งค่ายบ้านดอกไม้ป้อมท้องนาหันตรา, พลใส่เสื้อเขียวหมวกเขียว พระยาพระคลังถือพลหมื่นหนึ่ง, ตั้งป้อมท้ายคู, พลใส่เสื้อเหลืองหมวกเหลือง. พระสุนทรสงครามถือพลหมื่นหนึ่ง, ตั้งค่ายป้อมจำปาพล ใส่เสื้อดำหมวกดำ. แลบันดาการพระนครนั้น, ก็ตกแต่งป้องกันเปนสามาถ. ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดียกทัพข้ามกาญจณบุรีถึงพระนครศรีอยุทธยา, ณวันเสาร์เดือนสี่ขึ้นห้าค่ำ, ตั้งค่ายหลวงตำบลกุ่มดอง. ทัพพระมหาอุปราชาตั้งค่ายตำบลพะเนียด. ทัพพระเจ้าแปรตั้งค่ายตำบลบ้านใหม่มขาม/*58หย่อง. ทัพพระยาพสิมตั้งค่ายตำบลทุ่งประเชด. ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตย์เดือนสี่ขึ้นหกค่ำ, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, จะเสด็จยกพยุหโยธาทวยหารออกไปดูกำลังฆ่าศึกณทุ่งภูเขาทอง. จึ่งทรงเครื่องราชอลังการยุทธ์, เสด็จทรงช้างต้นพลายแก้วจักรรัตน์, สูงหกศอกคืบห้านิ้วเปนพระคชาธาร, ประดับคชาลังการาภรณ์เครื่องมั่นมีกลางช้างแลควาน ฝ่ายพระสุริโยไทยผู้เปนพระอรรคมเหษี, ประดับองค์เปนพระยามหาอุปราชทรงเครื่องสำหรับราชรณรงค์, เสด็จทรงช้างพลายนาคพินายสุริยสำหรับกระษัตริย์, สูงหกศอกเปนพระคชาธาร, ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นเสร็จมีกลางช้างแลควาน, พระราเมศรรทรงเครื่องศรีธิราชปิลันทนาวะราภรณ์, สำหรับพิไชยยุทธสงครามเสร็จเสด็จทรงช้างต้นพลายมงคลจักระพาฬสูงห้าศอกคืบสิบนิ้ว, ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นมีกลางช้างแลควาน. พระมหินทราธิราชทรงราชวิภูสนาลังกาภรณ์สำหรับพระมหาพิไชยยุทธรณรงค์,เสด็จทรงช้างต้นพลายพิมานจักระพรรดิสูงห้าศอกคืบสิบแปดนิ้ว, ประดับด้วยกุญชรอลงกฎเครื่องมั่นมีกลางช้างแลควาน. ครั้นได้มหาศุภวารฤกษราชดฤฐี, พระโหราลั่นฆ้องไชยประโคมอุโฆศแตรสังข์อึงอินทเภรี. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ยาตราพระคชาธาร, พระอรรคมเหษี, แลพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์โดยเสด็จ. เหล่าคชพยุหะดั้งกันแทรกแซงดาษไป, บ้างโลดเล่นเต้นรำระบำไป, มีทหารประจำขี่กรกุมปืนปลายฃอประจำฅอทุกตัวสารควานประจำท้ายล้อมเปนกันกงโดยขนัด, แล้วถึงหมู่พยุหะแสนยากรโยธาหารเดินเท้า, ถือดาบดั้งเสโลโตมรหอกใหญ่หอกคู่, ธงทวนธนูปืนนกสับคับคั่งซ้ายขวาน่าหลังโดยขบวนคชพยุหะสงคราม. เสียงเท้าพลแลช้างสเทือนดั่งพสุธาดลจะทรุด. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, เสด็จยืนพระคชาธารประมวลพล, แลคชพยุหะโดยขะบวนตั้งอยู่ณโคกพระยา ฝ่ายกองกระเวน/*59รามัญเหนดั่งนั้น, ก็เข้าไปกราบทูลพระเจ้าหงษาวดีโดยได้เหนทุกประการ สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ชรอยจะเปนทัพพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ยกออกมาจะกระทำคชพยุหสงครามกับเรา, พระองค์ตรัสให้ยกพลหลวงออกจากค่ายตั้งโดยกระบวน, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงเกราะเครื่องพิไชยยุทธย่อมทับถมด้วยวิชาสาตรเวชคาถา, แล้วสอดใส่พระมหาสุพรรณสังวาลประดับเพชร์พื้นถม, สรรพคุณเวชคาถาต่างต่าง, ทรงพระมหามาลาลงเลขยัญกันสรรสาตราวุธภยันตรายสำหรับราชรณรงค์ยุทธเสร็จ, เสด็จทรงช้างต้นพลายมงคลปราบทวีปสูงเจ็ดศอกเปนพระคชาธาร ,ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นมีกลางช้างแลควาน, เครื่องสูงสำหรับราชรณรงค์แห่โดยขนาด, มีหมู่ทหารถือดาบดั้งหมื่นหนึ่งล้อมพระคชาธาร. พระเจ้าแปรประดับเครื่องอลังการเครื่องพิไชยยุทธ, ทรงช้างต้นพลายเทวนาคพินายสูงหกศอกคืบเจ็ดนิ้วเปนพระคชาธาร, ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นมีควานแลกลางช้างเปนกองน่า, มีทหารดาบสองมือพันห้าร้อยล้อมพระคชาธาร. ช้างท้าวพระยารามัญคับคั่งตั้งโดยกระบวนกันกงเปนขนัด, เหล่าพยุหโยธาหารเดินเท้าถือสรรพสาตราดาดาษโดยกระบวน. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็ยกพยุหโยธาทวยหารออกตั้งยังท้องทุ่ง, ตรงหน้าทัพสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าห่างกันประมาณร้อยเส้น, เสด็จยืนพระคชาธารคอยฤกษ, จึ่งตรัสให้พลม้ารำทวนชักชิงคลองกันไปให้เริงน่าทัพ. ฝ่ายพลเครื่องเล่นเต้นรำร้องเฮฮาเปนโกลาหล, ฝ่ายพลดาบดั้งดาบสองมือก็รำฬ่อเลี้ยวกันไปมา. ขณะนั้นพระเจ้าหงษาวดีทอดพระเนตรดูอากาศ, เหนพระอาทิตย์แจ่มดวงหมดเมฆหมอก แล้วคิชราชบินนำน่าทัพ ครั้นเหนศุภนิมิตร์ราชฤกษดั่งนั้น, ก็ให้ลั่นฆ้องไชยอุโฆศแตรสังขอึงอินทเภรีขึ้นพร้อมกัน, ก็ตรัสให้ขับพลเข้าโจมตีทัพสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชา/*60ธิราชดำรัศให้แยกพลเปนปีกกา, พลโยธาทั้งสองฝ่ายบ้างแห่โห่โกลาหล, เข้าปะทะประจันตีฟันแทงแย้งยุทธ์, ยิงปืนระดมสาตราธุมาการตรหลบไปทั้งอากาศ, พลทั้งสองฝ่ายบ้างตายบ้างลำบากกลิ้งกลาดเกลื่อนท้องทุ่งเปนอันมาก. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ก็ขับพระคชาธารเข้าชนช้างกองน่าพระเจ้าหงษาวดี, พระคชาธารเสียทีให้หลังแก่ข้าศึกเอาไว้ไม่อยู่. พระเจ้าแปรได้ท้ายข้าศึกดั่งนั้น, ก็ขับพระคชาธารตามไล่ช้างพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า. พระสุริโยไทยเหนพระราชสามีเสียทีไม่พ้นมือข้าศึก, ทรงพระกตัญูภาพก็ขับพระคชาธารพลายทรงสุริยกระษัตริย์สะอึกออกรับ, พระคชาธารพระเจ้าแปรได้ล่างแบกถนัด, พระคชาธารพระสุริโยไทยแหงนหงายเสียที, พระเจ้าแปรจ้วงฟันด้วยพระแสงฃอง้าว, ต้องพระอังษาพระสุริโยไทยขาดกระทั่งถึงราวพระถันประเทศ, พระราเมศรวรกับพระมหินทราธิราช,ก็ขับพระคชาธารถลันจะเข้าแก้พระมารดาไม่ทันที, ภอสมเดจ์พระชนนีสิ้นพระชนม์กับฅอช้าง. พระราเมศวร พระมหินทราธิราชพี่น้องทั้งสององค์ถอยรับข้าศึก, กันพระสพสมเดจ์พระราชมารดาเข้าพระนครได้, โยธาชาวพระนครแตกพ่ายข้าศึกรี้พลตายเปนอันมาก. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, จึ่งให้เชิญพระสพพระสุริโยไทยผู้เปนอรรคมเหษีมาไว้ตำบลสวนหลวง. ครั้นรุ่งขึ้นพระมหาอุปราชาแต่งพลเข้าตีค่ายพระสุนทรสงคราม, พระสุนทรสงครามต่อรบข้าศึกเปนสามารถแต่เพลาเช้าจนพลบค่ำ ข้าศึกหนุนเข้าหักค่ายพระสุนทรสงครามแตก, เสียค่ายแลป้อมจำปาพลตายบ้างลำบากบ้างเปนอันมาก. ครั้นเพลารุ่งขึ้นสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงช้างต้นพลายกามกวมสูงเจ็ดศอกตัวทาแดง, เสดจ์ยกพลมาทุ่งลุมพลี, ให้ทหารเดินเท้าแซงตามทิวไม้ไปสองฟากทุ่ง, เสดจ์ยืนช้างชี้พระหัดถ์ให้ทหารม้าห้าร้อยเข้ายั่วน่าค่ายพระยาจักรี, พระยาจักรีก็ขับทหารออก/*61รบ ฝ่ายนายทหารหงษาวดีซึ่งซุ่มแซงสองชายทุ่งนั้น, เหนได้ที่ก็ยกออกโจมตีโอบลงไปเปนทัพกระหนาบจนใกล้ค่าย, ทหารก็ดาไล่ตลุมบอนฆ่าฟันทหารพระยาจักรีล้มตายเปนอันมาก, พระยาจักรีแลทหารทั้งปวงเสียทีก็ล่าทัพเข้าพระนคร. ครั้นได้ค่ายพระยาจักรีแล้ว, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จกลับยังค่ายหลวง. ทหารม้าที่ได้ศีศะชาวพระนครไปประมาณสี่ส่วนที่มิได้ศีศะประมาณส่วนหนึ่ง สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสให้ปลูกร้านขึ้น, แต่งเครื่องมัจฉะมังษาสุราบานให้รับพระราชทาน.ที่ไม่ได้ศีศะนั้นให้รับพระราชทานใต้ถุนร้าน, ให้ทหารซึ่งรับพระราชทานบนร้านนั้นราดน้ำล้างมือลงมา, ครบสามวันให้พ้นโทษ. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าตรัสแก่มุขมนตรีว่า, ทหารหงษาวดียังกำลังกล้ารื่นเริงอยู่, ทั้งเสบียงอาหารก็ยังไม่ขัดสน, จำเราจะรักษามั่นไว้คิดการเดือน, คอยทัพเมืองพระพิศณุโลกย์, ซึ่งจะลงมากระหนาบนั้นด้วย แล้วจะคิดเอาปืนใหญ่ล้างค่ายทำลายความคิดให้อ่อนลง, จึ่งจะค่อยคิดการไชยชำนะเมื่อภายหลังเหนจะได้โดยง่าย, มุขมนตรีทั้งหลายก็เหนด้วย. จึ่งเชิญปืนนารายน์สังหารลงสำเภาขันฉ้อขึ้นไปทางบ้านป้อม, แต่งทัพปกป้องกันสองฝั่งฟากขึ้นไปถึงขนอนปากคู. ทหารขยับมาตั้งกองร้อยคอยเหตุอยู่, ก็เอาข่าวไปกราบทูลแก่สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีว่า, ชาวพระนครขันฉ้อสำเภาขึ้นมา, มีแม่ทัพปกป้องกันสองฝั่งฟาก, เหนทีจะบันทุกปืนใหญ่ขึ้นมาล้างค่าย. ทูลยังมิทันขาดคำ, ชาวพระนครยิงปืนนารายน์สังหารไป, กระสุนตกลงในค่ายใกล้พลับพลาสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีให้เอากระสุนปืนมาบวงสรวงพลี, แล้วให้เลิกไปตั้งค่ายหลวง ณทุ่งพุทธเลาอยู่สามวัน. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, เสด็จทรงช้างพระที่นั่งกระโจมทอง, ยกพลกองหลวงออกจากค่าย, ข้ามโพสามต้นมาทางทุ่งพเนียด, เสด็จ/*62ยืนช้างอยู่ณวัดสามพิหาร, ตรัสให้พระมหาอุปราชาต้อนพลเข้าหักพระนคร. จึ่งพระยายามให้เอาปืนนารายน์สังหารลงใส่สำเภาไม้รักษ์แม่นาง, ขึ้นไปยิงค่ายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ปืนถีบท้ายสำเภาจมลง, กระสุนปืนขึ้นไปถูกกิ่งมหาโพธิใหญ่ประมาณสามกำเสศขาดตกลงใกล้ช้างพระที่นั่งสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีประมาณสามวา. ขณะนั้นชาวป้อมมหาไชย์, ก็ยิงปืนใหญ่ระดมมาต้องพลหงษาวดีตายมาก, จะปล้นเอาพระนครก็ไม่ได้. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จยกทัพกลับยังพลับพลา. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาธรรมราชาแจ้งข่าวขึ้นไปว่า, กองทัพสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีมาติดพระนครกรุงศรีอยุทธยา, ก็เกนทัพเมืองพระพิศณุโลกย์, เมืองสวรรคโลกย์, เมืองศุโขไทย, เมืองพิไชย, เมืองพิจิตร, เปนคนห้าหมื่นลงมาถึงเมืองไชยนาทบุรี, ตั้งค่ายมั่นสองฝั่งฟาก, แต่งกองร้อยลงมาสืบถึงแขวงสิงขบุรี, ภอภบสมิงจครานสมิงมะสุมคุมทัพสามพันไปลาดหาเสบียง, กองสอดแนมชาวเมืองพระพิศณุโลกย์เหนรามัญมากกว่าก็วิ่งหนี, พวกรามัญเอาม้าไล่สกัดจับได้สองคนคุมตัวลงมาถวาย. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสถามนายมั่นปืนยาวนายคงหนวดให้การกราบทูลว่า, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชผู้ครองเมืองพิศณุโลกย์, แจ้งขึ้นไปว่าทัพกรุงหงษาวดีมาติดพระนครศรีอยุทธยา, จึ่งยกพลเมืองพระพิศณุโลกย์, เมืองสวรรคโลกย์, เมืองศุโขไทย, เมืองพิไชย, เมืองพิจิตร, เปนคนห้าหมื่นลงมาช่วยตีกระหนาบ, บัดนี้มาตั้งอยู่ไชยนาทบุรี, แต่งให้พันโจมจัตุรงค์, พันยงใจหาญคุมข้าพเจ้าคนร้อยหนึ่งมาสืบทัพ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีแจ้งดั่งนั้นแย้มพระโอษฐแล้วตรัสว่า, อ้ายสองคนนี้ให้โกนศีศะเสีย, ปล่อยขึ้นไปให้ทูลพระมหาธรรมราชาธิราชว่า, ซึ่งจะลงมาเปนทัพกระหนาบนั้นเราคอยอยู่. ถ้ามิลงมาให้มั่นไว้จะขึ้นไปหา. สมิงจครานรับสั่งสมเดจ์พระเจ้าหงษาวะ/*63ดี, ก็เอาตัวนายมั่นปืนยาวนายคงหนวดไปโกนศีศะแล้ว, คุมขึ้นไปปล่อยถึงแขวงสิงขบุรี. นายมั่นนายคงก็ขึ้นไปถึงไชยนาท, ให้ขุนนางนำเฝ้ากราบทูลเนื้อความ, ซึ่งสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีสั่งมานั้นให้ทราบทุกประการ สมเดจ์พระมหาธรรมราชาตรัสถามว่า, เองเข้าไปถึงสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีนั้นเหนรี้พลประมาณเท่าใด, นายมั่นปืนยาวนายคงหนวดกราบทูลว่า, ข้าพเจ้ามิได้เที่ยวเหนแต่วงค่ายหลวงนั้น, ภอเต็มทุ่งพุทธ. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาจึ่งตรัสแก่มุขมนตรีว่า, ซึ่งสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสสั่งมาทั้งนี้เหนจะจริงฤๅ, มุขมนตรีทั้งปวงกราบทูลว่า, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีลิ้นดำองค์นี้, ได้ยินเล่าฦๅกันว่า, ตรัสสิ่งใดเปนสัจจริง. สมเด็จพระมหาธรรมราชาตรัสว่า, อันการสงครามจะฟังเอาเปนสัจจริงนั้นยากนัก,เกลือกเกรงเรากระหนาบ,แลหากสำทับไว้จะเลิกทัพไปโดยทางมา, จะจำแต่งทับลงไปตั้งรอไว้ดูที. แล้วตรัสให้ทัพพระยาสวรรคโลกย์, พระยาศุโขไทย,สองทับคนสองหมื่นยกลงไปเมืองอินนบุรี. ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงษาวดี, ตรัสให้สั่งมหาอุปราชาให้ตีค่ายทุ่งหันตราเสีย, จะได้คิดการบาญชีเมือง. รุ่งขึ้นณวันอังคารเดือนสี่แรมสามค่ำเพลาเช้าตรู่, พระมหาอุปราชาก็ยกพลทหารไปตีค่ายเจ้าพระยามหาเสนา, ๆ นายทัพนายกองต่อสู้เปนสามารถ, ข้าศึกเอามิได้, พระมหาอุปราชาโกรธ, เสด็จบ่ายช้างไปยืนตรงน่าค่ายห่างกันประมาณสามเส้น, ให้ประกาษแก่นายทัพนายกองว่า, มิได้ค่ายเพลานี้จะตัดศีศะเสียบเสีย. นายทัพนายกองกลัว, ก็ต้อนพลทหารดาบดั้งหนูนแน่นกันเข้าไปฟันค่ายหักเข้าได้. เจ้าพระยามหาเสนานายทัพนายกองไพร่พลแตก, ก็ลาดลงคลองน้ำค่ามไปฟากวัดมเหยงคณ์, ที่ป่วยเจ็บล้มตายในน้ำก็มาก. พระมหาอุปราชาก็ยกทัพกลับไปค่าย, จึ่งเสด็จไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าหงษาวดีกราบทูลซึ่งมีไชยได้ค่ายให้ทราบทุกประการ ขณะนั้นไพร่พลในกองทัพ/*64ขัดเสบียง, แต่งกองทัพออกลาศหามิได้, ที่ได้บ้างซื้อขายแก่กันเปนทนานละเฟื้อง, ท้าวพระยาพระหลวงหัวเมืองเอาเนื้อความกราบทูล, สมเด็จพระเจ้าหงษาวดีตรัสปฤกษาดูความคิดท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า, เสบียงอาหารซื้อขัดสนอยู่แล้ว, แล้วก็จวนเทศกาลฟ้าฝนจะทำการมิได้, จำจะคิดเลิกทัพกลับไป, แต่ทว่าจะไปโดยทางใดดี, ท้าวพระยามุขมนตรีปฤกษากราบทูลว่า, ถ้าเสด็จไปทางเมืองกำแพงเพชร, ออกด่านแม่ละเมาเล่า, กองทัพฝ่ายเหนือก็ตั้งมั่นรับอยู่ณเมืองไชยนาท, เกลือกราชการติดพันช้าไป, ไพร่พลจะขัดสนโดยเสบียงอาหารเหนจะเสียท่วงที่. แม้นเสด็จไปทางกาญจนบุรีแรกมาเหนจะสดวก. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ซึ่งจะกลับไปทางกาญจนบุรีนั้นเหนจะขัดสนอีก, ด้วยเหตุว่ากองทัพเรายกเหยียบเมืองมา, เสบียงอาหารยับเยินสิ้นอยู่แล้ว,ประการหนึ่งได้สั่งไปถึงพระมหาธรรมราชาว่าให้ลงมา, ถ้ามิลงมาเราจะขึ้นไปตี, แลพระมหาธรรมราชามิลงมานั้น, ดีร้ายจะตั้งมั่นรับ, แลผ่อนเสบียงอาหารลามาไว้มาก, เหนสมคเนเราอยู่แล้ว, ทำไมกับทัพพระมหาธรรมราชาเท่านั้น, เพลาเดียวก็จะแตก, จะได้เสบียงอาหารภอไพร่พลเราไม่ขัดสน ท้าวพระยานายทัพนายกองก็บังคมทูลว่า, ทรงพระราชดำริหครั้งนี้ดีหาที่สุดมิได้. สมเด็จพระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ซึ่งเราจะล่าทัพไปครั้งนี้, จะต้องตีทั้งน่าทั้งหลัง. ด้วยเหตุว่าทัพพระมหาธรรมราชามาตั้งอยู่ไชยนาทบุรี, เหนจะรู้ถึงพระมหาจักรพรรดิ, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิทราบพระไทยว่า, ทัพพระราชบุตรเขยมาสลักกระหนาบอยู่แล้ว, ดีร้ายจะแต่งทัพตามต้อนพลเราเปนมั่นคง. เราจะคิดเอาไชยชำนะทั้งน่าทั้งหลังให้ได้. ตรัสแล้วให้มีพระราชกำหนดให้ทัพพระยาพสิม, พระยาละเคิ่ง, ทัพพระยาสเรียง, ทัพพระยาตองอู, ทัพพระยาจิตรตองห้าทัพ, ทัพละสามหมื่น, เปนคนสิบห้าหมื่น, ให้พระเจ้าแปรเปนแม่กองยกไป, ถ้า/*65ภบทัพพระมหาธรรมราชาตั้งรับแห่งใดตำบลใด, ให้ตีจงแตกแต่ในเพลาเดียว. ถ้าล่วงราศตรีไปจะเอาศีศะนายทัพนายกองเสียแทนเขลย. แลให้ทัพพระมหาอุปราชารั้งท้าว, ถ้ามีทัพพระนครศรีอยุทธยาตามมา,ให้มีทัพฬ่อทัพซุ่มหุ้มจับเอาตัวนายทัพนายกองให้ได้เปนมาคนหนึ่งสองคน.ถ้ามิทำได้ดั่งนี้จะเอาตัวมหาอุปราชาเปนโทษถึงสิ้นชีวิตร, แลให้นายทัพนายกองจัดแจงให้พร้อม, อีกสามวันจะเลิกทัพจากพระนครศรีอยุทธยา. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าแจ้งว่า, สมเดจ์พระมหาธรรมราชายกกองทัพเมืองพระพิศณุโลกย์, เมืองสวรรคโลกย์, เมืองศุโขไทย, เมืองพิไชย, เมืองพิจิตร, คนห้าหมื่นมาตั้งอยู่ไชยนาทบุรี, ทัพน่าลงมาตั้งเมืองอินทบุรี, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวดีพระไทยนัก, ก็ตรัสแก่มุชมนตรีว่า ถ้าสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีรู้ว่า,ทัพสมเดจ์พระมหาธรรมราชายกมาเหนจะไม่อยู่ช้า, ดีร้ายจะเลิกไป ถ้าไปทางเหนือสมคเนเราจะได้กระทบน่าหลังซ้ำเติมถนัด, เกลือกจะหลีกไปทางสุพรรณ, กาญจนบุรี, จะสลักซ้ำเติมไม่เตมที่. พระสุนทรสงครามกราบทูลว่า อันสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ประกอบด้วยกำลังสามประการ, คือกำลังปัญญาหนึ่ง, ความคิดหนึ่ง, มีทหารกล้าหนึ่ง, เหนไม่ไปทางสุพรรณ, กาญจนบุรี ด้วยเหตุว่าเปนต้นทางมา, เสบียงอาหารยับเย็นสิ้นแล้ว. เหนจะเดินทางเหนือหมายตีเอาเสบียงอาหารในกองทัพสมเดจ์พระมหาธรรมราชานั้นอีก. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวไม่เหนด้วย, จึ่งตรัสว่าถ้าดั่งนั้น, พระสุนทรสงครามสิเปนเจ้าเมืองสุพรรณบุรี, ชัดเจนป่าทางให้คุมทัพห้าพัน, ลอบออกไปเพลาค่ำพรุ่งนี้ ให้ตั้งชุ่มสลักคอยโจมตีทัพพระเจ้าหงษาวดีให้ได้เปนบำเหน็จมือมา, ถ้ามิได้สลักสำคัญมาจะเอาตัวเปนโทษ. พระสุนทรสงครามก็โดยพระราชบัญชาถวายทานบลไว้. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสว่า, ถ้าพระเจ้าหงษาวดีเลิกทัพ/*66ไปทางเหนือดุจคำพระสุนทรสงครามว่านั้น, ผู้ใดจะไปตาม. จึ่งพระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชกราบทูลว่า, ข้าพเจ้าทั้งสองขอยาตามตีทัพพระเจ้าหงษาวดีให้เปนบำเหน็จมือ. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม. ๚ะ
๏ ครั้น ณวันอาทิตยเดือนสี่แรมเก้าค่ำ, เพลาสองยามถึงกำหนด, พระเจ้าแปร, แลพระยาพสิม, พระยาละเคิ่ง, พระยาเสรียงพระยาตองอู, พระยาจิตรตองก็เลิกทัพเดินเปนกองน่าทัพหลวง. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เดินเปนอันดับ, แลทัพพระมหาอุปราชาก็เดินกองหลัง. พระมหาอุปราชาแต่งม้า ๕๐๐ ให้อยู่รั้งท้ายคอยเหตุ. ถ้าเหนทัพตามมาประมาณพันหนึ่ง, ให้ม้าไปบอกม้าหนึ่ง. ถ้าพลประมาณสองพัน, ให้ม้าไปบอกสองม้า, ถ้าพลประมาณสามพันสี่พันห้าพัน, ก็ให้ม้าไปบอกสามม้าสี่ม้าห้าม้าเอาม้าเปนกำหนด. ๚ะ
๏ ฝ่ายทัพน่านำเดินค่ามคลองบางแก้ว, ไปตามทิวทุ่งลำแม่น้ำใหญ่เพื่อรี้พลช้างม้ามากจะได้อาไศรยน้ำ ครั้นเพลารุ่งเช้าชาวพระนครรู้ว่าทัพสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีเลิกไป, มุขมนตรีก็นำเอากิจกราบทูลสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวว่า, ทัพพระเจ้าหงษาวดีมิยกไปทางเมืองสุพรรณ์, กาญจนบุรี, ไปทางแนวแม่น้ำใหญ่. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์, คุมทัพหมื่นหนึ่งยกตาม. จึ่งพระราเมศวร พระมหินทราธิราชปฤกษากันว่า, ซึ่งทัพล่าไปในวันหนึ่งสองวันนี้, เหนจะระวังนักจะคิดเอากองทัพรับเราเปนสามารถ, อันจะรีบจู่โจมเข้าตีนั้นเหนจะเอาไชยชำนะยาก, จะคอยสกดตามไปวันหนึ่งสองวันให้ประมาทลงก่อน ประการหนึ่งจะได้จวนกระทบทัพสมเดจ์พระมหาธรรมราชาพว้าพวังเปนสองฝ่าย, เราจึ่งจะเข้าโจมตีเหนจะได้ไชยชำนะโดยง่าย, ครั้นปฤกษากันแล้วก็ยกสกดตามไปแต่ห่าง ๆ ทางประมาณกึ่งวัน. ฝ่ายทัพกองน่าไปถึงเมืองอินทบุรี, เหน/*67ค่ายใหญ่สองค่าย, ก็กลับมาแจ้งนายทัพนายกอง. พระยาพสิม, พระยาละเคิ่ง, พระยาเสรียง, พระยาตองอู, พระยาจิตรตองดีใจ, ต่างคนแต่งตัวขี่ช้างพลายกั้นสัปประทนต้อนพลเข้าตีค่าย, พระเจ้าแปรทรงช้างมณีฉัตร,กั้นพระกลดไปยืนให้ทหารเข้าหักค่าย. เหล่าทหารหงษาวดีก็เห่โห่ลั่นปืนแกว่งหอกดาบดาแข่งกันกรูเข้าถอนขวากหนามปีนป่ายหักค่ายเปนโกลาหล. ทหารในค่ายก็วางปืนใหญ่น้อยออกต้องพระยามอญพะม่าล้มตายเปนอันมาก, ก็ยิ่งหนุนเนืองกันหนักเข้ามา, เย่อค่ายแหกค่ายจนถึงได้แทงฟันกันเปนสามารถ. พลพม่ามอญก็เข้าค่ายได้ไล่ตลุมบอนฆ่าฟันกันตายเปนอันมาก. ซึ่งเหลือนั้นก็หนีกระจัดกระจาย, ขึ้นมากราบทูลสมเดจ์พระมหาธรรมราชาโดยซึ่งเสียแก่ฆ่าศึกนั้นทุกประการ. ๚ะ
๏ ภอผู้ลงไปสอดแนมฟังราชการ ณกรุงเทพพระมหานครกลับขึ้นมาทูลว่า, ทัพพระเจ้าหงษาวดีเลิกขึ้นมาทางเหนือสิ้นแล้ว. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาแจ้งว่า, กำลังศึกกล้ามากเหลือกำลังดั่งนั้นเหนจะรับมิอยู่, คิดจะเลิกทัพเสียให้พ้นน่าศึก, ซุ่มอยู่ณบ้านเนินฟากตะวันออกแล้ว, จะคอยตามสกดตี. จึ่งตรัสกำหนดให้นายทัพนายกองเลิกออกจากค่าย, ให้เปนหมวดเปนกองกัน. นายทัพนายกองก็ทำโดยพระราชบัญชาทุกประการ. ภอกองทัพพระเจ้าแปรยกมาถึงเหนค่ายเปล่า, ก็ตั้งอยู่ณเมืองไชยนาท, แล้วบอกลงมายังทัพหลวง, ขณะเมื่อวันกองทัพน่าตีค่ายพระยาสวรรคโลกย์, พระยาศุโขไทยณเมืองอินทบุรีนั้น, พระมหาอุปราชาตรัสปฤกษากับด้วยนายทัพนายกองว่า, ทัพเราล่ามาถึงสองวันสามวัน, ซึ่งทัพพระนครศรีอยุทธยามิได้ตามตีนั้น, ชรอยจะคิดเกรงว่าเราแต่งทัพป้องกันระวังอยู่มิได้ประมาท, จะคอยสกดตามสองวันสามวันให้เราประมาทก่อน. ประการหนึ่งจะให้ประทะทัพฝ่ายเหนือ, ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองไชยนาท, เมืองอินท์บุรีจึ่งจะโจมตี, ให้/*68เราพว้าพวังเหนจะคิดดั่งนี้มั่นคง. จำจะซ้อนความคิดชาวพระนครศรีอยุทธยา, จับเอานายทัพแลไพร่ไปถวายสมเดจ์พระราชบิดา, ให้เปนบำเหน็ดมือจงได้. ตรัสมิทันขาดคำเหนม้าเร็วขึ้นมาสิบม้า, พระมหาอุปราชาก็แจ้งว่า มีทัพตามมาประมาณหมื่นหนึ่ง, จึ่งให้สมิงพัตเบิด, สมิงพัตบะคุมทัพห้าพัน, ม้าสองร้อยยกไปตั้งซุ่มสงบอยู่ตามทิวไม้ฟากทุ่งกำหนดว่า, ถ้าเหนทัพตามมาอย่าเภอให้ตีก่อนให้ล่วงถลำขึ้นมา, ต่อได้ยินเสียงปืนรบจึ่งให้โจมตี ก็ยกซุ่มอยู่ตามรับสั่ง, แล้วก็เดินทัพขึ้นไปตั้งอยู่ทางประมาณสองร้อยเส้น. ฝ่ายพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชดำริหว่า, วันนี้เหนทัพหงษาวดีจะถึงเมืองอินทบุรี, จะได้ติดกับทัพฝ่ายเหนืออยู่แล้ว, ก็เร่งรีบเดินทัพหวังจะโจมตี. ขณะนั้นสมิงพัตเบิด, สมิงพัตบะเหนทัพยกมาก็สงบสังเกตดู, เหนช้างที่นั่งหลังคาทองสองช้างก็แจ้งว่า, เปนนายพล. ภอได้ยินเสียงปืนทัพพระมหาอุปราชา, ก็ยกออกโจมตีเอาตรงช้างที่นั่ง,ทัพชาวพระนครไม่ทันรู้ตัวก็แตกฉาน. เหล่ารามัญก็ล้อมจับเอาพระราเมศวร,พระมหินทราธิราช, กับมหาดเล็กท้ายช้างสองคนไปถวายสมเดจ์พระมหาอุปราชา ๆ ก็พาไปถวายสมเดจ์พระราชบิดา, พร้อมกันกับคนพระเจ้าแปรซึ่งให้ลงมาทูลว่า, ค่ายเมืองไชยนาทบุรีก็เลิกหนีไปแล้ว. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีดีพระไทย, ก็เสดจ์ไปตั้งประทับแรมอยู่ณเมืองไชยนาท, จึ่งให้เอาพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชเข้ามา, แล้วตรัสว่า, เจ้าทั้งสองสิเปนข้าศึกกับเรา, บัดนี้เราจับได้แล้วจะคิดประการใดเล่า. พระราเมศวร, พระมหินทราธิราชกราบบังคมทูลว่า, ข้าพระองค์นี้จนอยู่แล้ว.จะฆ่าเสียก็จะตาย. ถ้าพระองคโปรดพระราชทานชีวิตรไว้ก็จะรอด. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังก็แย้มพระโอษฐ. แล้วตรัสให้พระมหาอุปราชาเอาพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชไปคุมไว้. ๚ะ
/*69๏ ฝ่ายนายทัพนายกองซึ่งแตกจากทัพพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชก็กลับไปพระนคร, เอาเหตุกราบทูล. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าได้แจ้งดั่งนั้น, ก็ตกพระไทยโทมนัศถึงสมเดจ์พระราชโอรสทั้งสองพระองค์นั้น. แล้วแต่งพระราชสาสนให้พระมหาราชครูปโรหิต ขุนหลวงพระเกษม, ขุนหลวงพระไกรศรี, ถือมาทางเรือขึ้นไปถึงเมืองไชยนาทบุรี. ท้าวพระยารามัญนำเข้าเฝ้าทูลถวายพระราชสาสนแด่พระเจ้าหงษาวดี. แลในลักษณสาสนนั้นว่า, พระราชสาสนสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระนครศรีอยุทธยา, ขอจำเริญทางพระราชไมตรีมายังสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี ผู้มีอิศรภาพใหญ่ยิ่งกว่าขัติยราชสามนตในชมภูทวีป, ด้วยพระองคยกพยุหะโยธาทัพมากระทำยุทธนาการกับพระนครศรีอยุทธยา, เปนที่สำเริงราชหฤไทยในบรมกระษัตราธิราชโดยบูรพประเพณี, แลเลิกทัพไปโดยปรกติมิได้แพ้พ่ายฝ่ายโอรสแห่งข้ามิได้รู้ในเชิงไชยยุทธ, ยกติดตามมาตีกองทัพพระองคจับไว้นั้น, โอรสทั้งสองถึงซึ่งปราไชยอยู่แล้ว, อุประมาดุจสกุณโบฎก, อันต้องแร้วพเนจรใส่กรงขังไว้. ขอพระองค์อย่าได้มีอาฆาฎจองเวรเลย, จงปล่อยโอรสแห่งข้าให้คืนพระนครก็จะเปนพระเกียรติยศแห่งพระองค์สืบไปตราบเท่ากัลปาวสาน. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีได้แจ้งในลักษณะพระราชสาสนดั่งนั้นก็แย้มพระโอษฐ, แล้วตรัสแก่ผู้จำทูลพระราชสาสนว่า, สมเดจ์พระเจ้าพี่เราให้มาอ่อนง้อฃอราชโอรสแล้วเราอนุญาตให้, จึ่งดำรัศสั่งพระราเมศวร,พระมหินทราธิราชว่า, เจ้าทั้งสองจงไปทูลแก่พระราชบิดาว่า, เราฃอช้างพลายศรีมงคล, ช้างพลายมงคลทวีปทั้งสองช้างไปชมเล่นกรุงหงษาวดี. ๚ะ
๔
๏ พระราเมศวร, พระมหินทราธิราช, แลผู้จำทูลพระราชสาสนก็กราบบังคมลาสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, มายังพระนครศรีอยุทธยา สองพระองค์ก็กราบทูลพระราชบิดาว่า, ซึ่งตามตีกองทัพกลับให้ข้าศึกจับไปได้, ให้เสีย/*70พระยศพระเกียรติ, โทษผิดถึงสิ้นชีวิตรอยู่แล้ว, ขอพระราชทานโทษครั้งหนึ่งก่อน. สมเดจ์พระราชบิดาก็ประทานโทษให้, พระราเมศวร, พระมหินทราธิราชกราบทูลว่า, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีสั่งข้าพระองค์มาฃอช้างพลายศรีมงคล, พลายมงคลทวีปซึ่งชนะงา. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช, ก็ตรัสปฤกษาด้วยมุขมนตรีทั้งปวงว่า, พระเจ้าหงษาวดีขอข้างพลายศรีมงคล, พลายมงคลทวีปสองช้างควรจะให้ฤๅประการใด. ท้าวพระยามุขมนตรีกราบทูลว่า, พระเจ้าหงษาวดีให้พระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์คืนมานั้น, ก็เปนทางพระราชไมตรีอยู่, ชอบให้ช้างพลายสองช้างตอบไปจึ่งควร. สมเดจ์พระมหาจักรพรรติราชาธิราชเจ้า, ก็ตรัสให้กรมช้างคุมรีบขึ้นไปถวายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีณเมืองไชยนาทบุรี. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสให้พม่ามอญรับ, แลช้างพลายศรีมงคล, พลายมงคลทวีป, เหนหมอควานผิดเสียง, ก็อาละวาดเอาไว้มิอยู่, ไล่แทงช้างแทงคนวุ่นวายหทั้งกองทัพ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, เสียดายนักเหลือมือพะม่ามอญนัก, ให้กรมช้างเอาคืนลงไปเถิด. กรมช้างกราบถวายบังคมลาลงมาพระนครศรีอยุทธยา, ทูลประพฤษดิเหตุแก่สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทุกประการ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีให้จ่ายเสบียงอาหารไพร่พลเสร็จแล้ว, เสด็จยกทัพหลวงกลับไปเมืองหงษาวดี, โดยทางกำแพงเพชรออกด่านแมละมาว. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาธรรมราชา, ก็เสด็จลงมาเฝ้ากราบทูลสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ซึ่งได้รบกับทัพหงษาวดีทุกประการ. ครั้นกองทัพสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดียกไปแล้ว สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ให้แต่งการพระราชทานเพลิงศพพระสุริโยไทยซึ่งขาดฅอช้างเสร็จแล้ว, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาก็ถวายบังคมลากลับขึ้นไปยังเมืองพระพิศณุโลกย์. ฝ่ายสมเดจ์/*71พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า,ให้สฐาปนาที่พระราชทานเพลิงนั้นเปนพระเจดีย์วิหารเสร็จแล้วให้นามชื่อวัดสพสวรรย์. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, ไพร่บ้านพลเมืองตรีย์จัตว่าปากใต้, เข้าพระนครครั้งนี้น้อยออกอยู่ป่ายห้วยเขาต้อนไม่ได้เปนอันมาก. ให้ยกเอาบ้านท่าจีนตั้งเปนเมืองสาครบุรี. ให้ยกเอาบ้านตลาดขวันตั้งเปนเมืองนนทบุรี. ให้แบ่งเอาแขวงเมืองราชบุรี, แขวงเมืองสุพรรณบุรี, ตั้งเปนเมืองนครไชยศรี. แล้วปฤกษาว่ากำแพงเมืองลพบุรี, เมืองนครนายก, เมืองสุพรรณบุรี, สามเมืองนี้ควรจะล้างเสียฤๅจะเอาไว้. สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร, พระมหินทราธิราช, กับมุขมนตรี, พร้อมกันปฤกษากราบทูลว่า, จะให้ไปรับทัพณหัวเมืองนั้น, ถ้ารับได้ก็จะเปนคุณ, ถ้ารับมิได้ข้าศึกจะอาไศรย, ให้รื้อกำแพงเสียดีกว่า สมเดจ์อยู่หัวก็บัญชาตาม, แล้วให้ตั้งพิจารณาเลขสมสังกัดพันสกันธลำเครื่องสองแสนเสศ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๖ ปีมโรงฉศก, ฝ่ายพระศรีศิลปผู้น้องพระยอดฟ้าพระองค์เอามาเลี้ยงไว้, จนอายุได้สามสิบสี่ปี, จึ่งให้ออกไปบวชเปนสามเณรอยู่ณวัดราชประดิษฐาร, พระศรีศิลป์มิได้ตั้งอยู่ในกระตัญูส้องสุมพวกพลคิดการกระบถ. ครั้นทราบจึ่งดำรัศสั่งเจ้าพระยามหาเสนา, ให้เอาตัวพระศรีศิลปมาพิจารณาได้ความเปนสัจ, หาประหารชีวิตรเสียไม่, ให้แต่คุมตัวไว้ณวัดธรรมิกราช, หมื่นจ่ายวดเปนคนผู้คุม. ครั้นจวนเข้าพรรษา, ทรงพระกรุณาตรัสว่า, พระศรีศิลปซึ่งเปนโทษคุมไว้นั้น, อายุได้อุปสมบทเปนภิกษุภาวะอยู่แล้ว, ให้เอามาอุปสมบท. จึ่งทราบว่าพระศรีศิลปหนีก่อนนั้นถึงสามวัน, ไปซุ่มพลอยู่ณม่วงมดแดง. ทรงพระกรุณาดำรัศให้เจ้าพระยามหาเสนาไปตาม. ๚ะ
/*72๏ ฝ่ายพระศรีศิลปให้ไปขอฤกษ์พระพรรณรัตน ณวัดป่าแก้ว, ๆ ก็ให้ฤกษว่า, ณวันเสาร์เดือนแปดขึ้นค่ำหนึ่งฤกษดีให้ยกเข้ามาเถิด. แลพระยาเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยาพิไชยรณฤทธิ, หมื่นภักดีสวรรค์, หมื่นไภนรินทร, ซึ่งเปนโทษอยู่ก่อนจำไว้ในที่สงัด, ให้หนังสือออกไปวันแรมสิบสามค่ำถึงพระศรีศิลปว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่ารุ่งขึ้นวันสิบสี่ค่ำ จะให้เอาข้าพเจ้าทั้งห้าคนไปฆ่าเสีย, ฃอให้พระองค์เข้ามาแต่ในกลางคืนวันนี้อย่าให้ทันรุ่ง. พระศรีศิลปก็ยกเข้ามาทางหอรัตนไชย. เจ้าพระยามหาเสนารู้ว่าพระศรีศิลปเข้ามา, ก็ตามเข้ามาค่ามถ้าคอยภอช้างเผือกลงอาบน้ำ, เจ้าพระยามหาเสนาก็ขี่ช้างเผือกออกมารบพระศรีศิลป ณถนนน่าบางตรา. พระศรีศิลปก็ร้องว่าเจ้าพระยามหาเสนาจะสู้เราฤๅ. เจ้าพระยามหาเสนาว่า, พระราชกำหนดโทษพระองค์อันใด, โทษข้าพเจ้าดุจฉันนั้นไสช้างเข้าชนกัน พระศรีศิลป์ตีด้วยฃอ, เจ้าพระยามหาเสนาตกช้างลง พระศรีศิลปยกเข้าไปทางประตูเสาธงไชย, เข้าพระราชวังได้. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ทันรู้พระองค์, ลงเรือพระที่นั่งหนีขึ้นไปเกาะมหาพราม. พระศรีศิลปให้ถอดพระยาเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยาพิไชยรณฤทธิ, หมื่นภักดีสวรรค์, หมื่นไภนรินทร์ออก ฝ่ายพระราเมศวร, พระมหินทราธิราชกับเสนาบดี, พร้อมกันเข้ารบพระศรีศิลปจนถึงตลุมบอน, ล้มตายเปนอันมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย, แต่พระศรีศิลปนั้นต้องปืนตาย. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ก็เสดจ์คืนเข้าพระราชวัง. ครั้นรู้ว่าพระพรรณรัตนวัดป่าแก้วให้ฤกษพระศรีศิลปเปนแท้, ก็ให้เอาพระพรรณ์รัตนวัดป่าแก้ว, แลพระยาเดโชพระยาท้ายน้ำพระยาพิไชยรณฤทธิ, หมื่นภักดีสวรรค์, หมื่นไภนรินทร์ฆ่าเสีย,เอาไปเสียบไว้ณตแลงแก็ง,กับสพพระศรีศิลป. ๚ะ
/*73๏ ครั้งนั้นเมียน้อยขุนนางโจทว่า, ผัวเข้าด้วยพระศรีศิลป, แลคอยรับพระศรีศิลป, ถามเปนสัจตรัสให้ฆ่าเสียเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๗ ปีมเสงสัปตศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปวังช้างตำบลไทรย้อย,ได้ช้างเผือกพลายสูงสี่ศอกสิบนิ้วช้างหนึ่ง, ให้ชื่อพระรัตนากาศ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๘๐๙ ปีมเมียอัฐศก, เสด็จไปวังช้างตำบลป่าเพชบูร, ได้ช้างเผือกพลายสูงสี่ศอกเสศ, ให้ชื่อพระแก้วทรงบาท. แลในเดือนสิบปีมเมียนั้น, เสด็จไปได้ช้างเผือกตำบลป่ามหาโพธิ, ลูกเปนเผือกแม่เปนเผือกสองช้าง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๐๙ ปีมแมนพศก,เสด็จไปวังช้างป่าทเลชุบษร, เปนเผือกสูงสี่ศอกห้านี้เชือกหนึ่ง, ให้ชื่อพระบรมไกรษร. ครั้นณเดือนอ้ายปลายปี, เสด็จไปได้ช้างเผือกตำบลป่าน้ำทรง, สูงสี่ศอกคืบ, ให้ชื่อพระสุริยกุญชร. ครั้งนั้นพระนครศรีอยุทธยาไพสาฬสมบูรณ, ด้วยมีช้างเผือกถึงเจ็ดช้าง. พระเกียรติยศปรากฎไปในนาๆประเทศทั้งปวง, มีกำปั่นลูกค้าเมืองฝรั่งเศศ, เมืองอังกฤษ, เมืองวิลันดา, เมืองสุรัต, แลสำเภาจีนมาค้าขายเปนอันมาก. สมเดจ์พระสังฆราชพระราชาคณะ, เสนาพฤฒามาตยปะโรหิตถวายพระนามพระเจ้าแผ่นดิน,สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก. กฤติศับทฤๅไปถึงกรุงหงษาวดีว่า, พระนครศรีอยุทธยามีช้างเผือกถึงเจ็ดช้าง. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีมีพระไทยจะใคร่ได้สักสองช้าง, จึ่งมีพระราชสาสนแต่งให้สมิงโยคราชกับไพร่ร้อยหนึ่ง, ถือมาพระนครศรีอยุทธยา, มุขมนตรีนำเฝ้า. แลในลักษณสาสนนั้นว่า, พระราชสาสนสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ผู้มีมเหศรศักดานุภาพปราบบุราราชธาณีน้อยใหญ่ให้ปราไชยไปทั่วทศทิศ, อันท้าวพระยาสามนตราชโอนโมลิศนอบน้อมถวายสุวรรณบุพผ/*74บรรณาการจะนับมิได้. ฃอจำเริญทางพระราชไมตรีมายังสมเดจ์พระเชษฐาธิราชผู้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา, ด้วยแจ้งกฤติศรับทขึ้นไปว่า, สมเดจ์พระเชษฐาเรา, ประกอบด้วยบุญญาธิการเปนอันมากมีเสวตรกุญชรชาติพลายพังถึงเจ็ดช้าง. พระอนุชาท่านประสงคจะฃอช้างเผือกพลายสองช้างมาไว้เปนศรีกรุงหงษาวดี,ให้สมเดจ์พระเชษฐาเราเหนแก่ทางพระราชไมตรีอนุชาท่านเถิด. กรุงหงษาวดีกับพระมหานครศรีอยุทธยา, จะได้เปนสำพันธมิตรไมตรีสนิทเสน่หา, เปนมหาพสุธาทองแผ่นเดียวกันไปกราบเท่ากัลปาวสาน. ถ้าสมเดจ์พระเชษฐาเราจะถือทฤษฐิมานะ, แลรักษช้างสองช้างยิ่งกว่าทางพระราชไมตรี, ก็เหนว่ากรุงหงษาวดีกับกรุงศรีอยุทธยาขาดจากกันแล้ว, น่าที่จะได้ร้อนอกสมณพราหมณามาตย์ประชาราษฎร. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระเจ้าช้างเผือก, ได้แจ้งในลักษณพระราชสาสนดั่งนั้น, ตรัสให้มุขมนตรีปฤกษา. มุขมนตรีปฤกษาว่า, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีลิ้นดำ, อันเปนใหญ่ในรามัญประเทศพระองค์นี้, มีกฤษดาธิการผ่านแผ่พระเดชเดชานุภาพไปทั้งสิบทิศ, แลให้มีพระราชสาสนเปนทางพระราชไมตรี, มาฃอพระยากระกูลสองช้างโดยสุนทรภาพสวัศดี. แล้วสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ก็ไว้ทางพระราชไมตรี. ครั้งให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์มา, พระเดชพระคุณมากมายอยู่, ควรจะให้ช้างจะได้เปนพระเกียรติยศไปในนานาประเทษ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงครามเจ้าเมืองสุพรรณบุรีปฤกษาว่า, ช้างเผือกเปนศรีมงคลสำหรับเมืองพระนคร, ซึ่งจะให้ไปนั้นไม่ควร. ถึงสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีมีไมตรีครั้งนั้น, ก็ฃอช้างพลายศรีมงคล, แลพลายมงคลทวีปซึ่งชนะงาทั้งสองช้าง. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ให้แล้ว. หากทว่าเอาไปมิได้, แลซึ่งจะส่งพระยาช้างกระกูลไปนั้นจะเสียพระเกรียรติ/*75ยศไป, นานาประเทศจะว่า, ให้โดยเกรงอานุภาพพระเจ้าหงษาวดี. เอาคำปฤกษาทั้งสองฉบับกราบทูลทรงพระกรุณาตรัสว่า, ถ้าเรามิให้ช้างเผือกไป, พระเจ้าหงษาวดียกทัพใหญ่มา, ยังจะป้องกันพระนครได้ฤๅ. สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงครามกราบทูลว่า, ถ้าศึกหงษาวดียกทัพใหญ่หลวงมาประการใดก็ดี, ข้าพเจ้าทั้งสามคนนี้, จะขอประกันพระนครไว้. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม, จึ่งให้มีพระราชสาสนตอบไป, ในลักษณะพระราชสาสนนั้นว่า, สมเดจ์พระมหาจักระพรรดิราชาธิราช, รามินทรธิบดินทราเชนสุริเยนทรยโสดมรา ไชยสวรรยาธิปัตถวัลยราชทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรตนราชธาณีบุรีย์รมย์อุดมด้วยมหาเสวตรกุญชรชาติอิศวรพงษพิษณุพงษอันประเสริฐ, สนองทางพระราชไมตรีมายังสมเดจ์พระอนุชาเรา,ผู้ผ่านพิภพกรุงหงษาวดี, อันมีอิศวรราชฤทธิราชณรงค์ในรามัญประเทศทิศอัศฎงค์ต, ด้วยมีพระราชสาสนมานั้นได้แจ้งแล้ว. แต่ทว่าเปนบูรพประเพณี, ผู้ใดมีสมภารบารมีถึงที่บรมจักรแล้ว, ก็มีจักรแก้วดวงแก้วมณีนางแก้วช้างแก้วม้าแก้วขุนพลแก้วขุนคลังแก้ว. ถ้าหาบุญบารมีไม่, ถึงผู้อื่นจักหาให้ก็รักษามิได้, ธรรมดาประเทศธาณีใดมีนางรูปงาม, มีช้างเผือกช้างเนียมบ่อแก้วบ่อทอง, ก็เปนประเพณีที่จะให้เกิดยุทธนาการ, อย่าให้พระอนุชาเราน้อยพระไทยเลย ๚ะ
๏ ทูตรับพระราชสาสนแล้วกราบถวายบังคมลาไปยังกรุงหงษาวดีถวายพระราชสาสน, ทูลประพฤติเหตุทุกประการ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีแจ้งในพระราชสาสนแลกิจจานุกิจทั้งปวงก็ตรัสว่า, ขอบใจพระมหาจักรพรรดิ, เราต้องประสงค์ช้างเผือกแต่สองช้าง, ควรฤๅขัดทางพระไมตรีได้. อันพระนครศรีอยุทธยา, กับกรุงหงษาวดี, ตั้งแต่วันนี้ไปจะเปนประปักขกันแล้ว, ๆ ตรัสปฤกษาด้วยท้าวพระยามุขมนตรีว่า, เรายกไปพระนครศรีอยุทธยามิได้/*76นั้น, ด้วยเหตุสามประการ, ประการหนึ่งพระนครศรีอยุทธยา, มีน้ำล้อมรอบดุจเขาพระสิเนรุราช, อันมีสีทันดรสมุทแวดล้อมเปนชั้น ๆ ประการหนึ่งขัดโดยเสบียงอาหารจะทำการปีมิได้. อนึ่งเมืองพระพิศณุโลกย์, เมืองสวรรคโลกย, เมืองศุโขไทย, เมืองกำแพงเพชร, เมืองพิไชย, ห้าเมืองนี้ก็ยังเปนกำลังกรุงเทพมหานครอยู่, ทั้งเสบียงอาหารก็บริบูนณ. ถ้าได้เมืองฝ่ายเหนือทั้งนี้ด้วยแล้ว, พระนครศรีอยุทธยาไม่พ้นเงื้อมมือเรา, จะเหนประการใด. มุขมนตรีทั้งปวงก็เหนโดยพระราชบริหาร. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, เราจะยกครั้งนี้จะให้มากกว่าก่อนสามเท่า, จึ่งให้มีพระราชกำหนดไปถึงพระเจ้าอังวะราชบุตรเขย, พระเจ้าแปรผู้เปนราชนัดา, พระเจ้าเชียงใหม่, แลท้าวพระยาหัวเมืองน้อยใหญ่ทั้งปวงว่า, จะยกไปตีกรุงพระนครศรีอยุทธยา, ให้เร่งบำรุงช้างม้ารี้พลไว้, ออกพรรษาแล้วให้ยกมาพร้อมกันณกรุงหงษาวดี. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปร, พระเจ้าเชียงใหม่, แลท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวง, แจ้งในพระราชกำหนดแล้ว, ก็เกณฑ์ทัพบำรุงช้างม้ารี้พลไว้สรัพ, ครั้นออกพรรษาแล้ว ก็ยกทัพมาพร้อมกันณกรุงหงษาวดี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๐ ปีวอกสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระเจ้ากรุงหงษาวดี, เกณฑ์ทัพกรุงหงษาวดี กรุงอังวะ, เมืองเชียงใหม่, เมืองพูกาม, เมืองปรวน, เมืองแปร, เมืองละเคิ่ง, เมืองจิตรตอง, เมืองตองอู, เมืองพสิม, เมืองบัวเผื่อน, เมืองเสรียง เมืองตะราง, เมืองเมาะตะมะ, เมืองเมาะลำเลิ่ง, เมืองทวาย, เปนคนเก้าสิบหมื่น. ช้างเครื่องเจ็ดพัน, ม้าหมื่นห้าพัน, ให้พระมหาอุปราชาเปนกองน่า, ถือพลยี่สิบหมื่น, ม้าสามพัน, ช้างเครื่องพันห้าร้อย, พระเจ้าอังวะเปนปีกขวา, ถือพลสิบหมื่น, ม้าพันหนึ่ง, ช้างเครื่องห้าร้อย, พระเจ้าแปรเปนปีกซ้าย, ถือพลสิบหมื่น, ม้าพันหนึ่ง, ช้างเครื่องห้าร้อย, พระเจ้าเชียงใหม่เปน/*77กองหลัง, ถือพลสิบหมื่น, ช้างเครื่องห้าร้อย, ม้าพันหนึ่งพร้อมเสร็จแล้ว. ๚ะ
๏ ถึง ณวันพุทธเดือนสิบสองขึ้นสองค่ำ, เพลารุ่งแล้วสองนาฬีกาหกบาท, ได้สุภวารฤกษดิถี สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็สอดใส่สนองพระองค์ทรงสุวรรณมหาสังวาลย์เจ็ดสาย, เฉวียงพระอังษาทรงกาญจนาไมยมาลาศอลงกฎวิจิตรพิพิธภูสิตากาญจนนิลรัตน์โดยขัติยเวสวิไสย, สำหรับวิไชยราชรณยุทธเสรจ์, เสด็จทรงช้างพระที่นั่งพลายเทวนาคพินาย สูงหกศอกคืบห้านิ้ว, เปนบรมอรรคราชยานประดับเครื่องนาเคนทราลังการาภรณบวรสัตพิธรัตน์, พร้อมด้วยหมู่สุรางคพลากรโยธาทวยหาร, เปนขนัดแน่นแสนสารสินทพพาชีชาติราชมูลิกากรบวรองค์รักษกันกงทรงสรรพสาตราลังการานานาวิวิธภูษิตร พิพิธทวนธงเปนทิวท่องรัถยางค์เดียรดาษ, ดูโอภาษพันฦกอธึกด้วยธวัชกลิ้งกลดอภิรุมบังสิริยส่องจำรัดคคนัมพรประเทศไพโรจดาษดา, ด้วยท้าวพระยาเสนามาตยานิกรพิริยพฤนธเรียงรายระดับโดยขบวรพยุหบาตราซ้ายขวาน่าหลังทั้งปวงเสรจ์ ได้เพลามหามหุดิฤกษโหราลั่นฆ้องไชย, ปะโรหิตาจาริย์เป่าสังขประโคมฆ้องกลอง, กาหฬดลตรีศรับทอุโฆศนฤนาทนี่สนั่นดำเนินกระบวนธุชะโบกโบย, เคลื่อนพยุหโยธาทัพหลวงออกจากกรุงหงษาวดีประทับรอนแรมมาเจ็ดเวนถึงเมืองเมาะตะมะ ดำรัสให้ค่ามพลเหนือเมืองเมาะตะมะห้าวันจึ่งสิ้น. แล้วยกมายี่สิบเวนถึงเมืองกำแพงเพชร์, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ตรัสให้พระยาเชียงใหม่, ตั้งอยู่ต่อเรือรบกะจังเหลาคาสองร้อยลำ. ให้พระยาหริพุนไช, พระยานครลำปาง, ขึ้นไปเอาเรือเมืองเชียงใหม่,เมืองนคร,เมืองลำพูน, ถ่ายลำเลียงลงมาไว้ตำบลระแหงให้พร้อมแล้ว. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ก็เสด็จยกทัพหลวง, ไปทางเมืองศุโขไทยตั้งค่ายประทับแรมให้หาพระยาศุโขไทย, พระยาสวรรคโลกยมาเฝ่า, ตรัสปราไสแลสั่งให้เตรียมทัพ, แล้วเสด็จยกไปเมืองพระพิศณุโลกย์, ตั้งค่ายหลวงตำบลโทก, แลค่าย/*78ทั้งนั้นก็ตั้งโดยกระบวน. ขณะเมื่อกองทัพพระเจ้าหงษาวดียกมาถึงปลายแดน. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าแจ้งเหตุก็บอกข้อราชการ, ให้เรือเร็วลงไปกรุงพระนครศรีอยุทธยาฃอกองทัพช่วย, แล้วให้กวาดครัวอพยบแขวงเมืองเข้าเมืองพระพิศณุโลกย, แลแต่งการป้องกันเมืองเปนสามารถ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ยังมิได้สั่งให้เข้าล้อมเมือง, ให้ทำแต่บันไดหกบันไดพาดไว้เปนอันมาก, แล้วขุดดินปั้นก้อนใส่ชะลอมกองไว้, แต่ละกองสูงกว่ากำแพงเมือง. แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็แต่งเปนรับสั่งเข้าไปว่า, สมเดจ์พระเจ้าชะนะสิบทิศ, เสด็จยกพยุหโยธามาทั้งนี้, จะลงไปพระนครศรีอยุทธยา. บัดนี้เสด็จมาเยือนเมืองพระพิศณุโลกย์, ให้อัญเชิญสมเดจ์พระมหาธรรมราชาน้องเรา, ออกมาหาเราจะได้เจรจาความเมืองกัน. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าแจ้งดั่งนั้น, ก็ตอบออกไปว่า,แผ่นดินเปนของพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก, แลข้าพระองค์จะออกไปเฝ้านั้นมิควร. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสให้ทูตกลับไปอีกว่า, ถ้าน้องเรามิออกมาหาเรา, เมืองพระพิศณุโลกยน้อยนัก, แต่ทหารกองน่าก็คับเมือง. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าจึ่งนิมนต์พระสงฆสี่รูปออกไปฟังราชการ, พระสงฆออกไปสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีให้นำพระสงฆ์ไปดูมูลดิน,แลบันไดหกบันไดพาด.แล้วให้เอาข่าวไปแจ้งแก่น้องเรา. ถ้าน้องเรามิออกมา, จะให้ทหารถือมูลดินแต่คนละก้อนถมเมืองเสียให้เตมแต่ในชั่วนาฬิกาเดียว. พระสงฆไปดูแล้วกลับมาแจ้งแก่พระมหาธรรมราชาเจ้าโดยได้เหน. แลพระเจ้าหงษาวดีแจ้งมาทุกประการ, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าจึ่งปฤกษามุขมนตรีว่า,เราคอยกองทัพกรุงเทพมหานคร, ช้าพ้นกำหนดอยู่แล้วก็ไม่ยกขึ้นมา, อันศึกพระเจ้าหงษาวดียกมาครั้งนี้เปนอันมาก, เสียงพลเสียงช้างเสียงม้าดั่งเกิด/*79พยุหใหญ่, เหนเหลือกำลังเรานัก. ถ้าเราจะมิออกไป, พระเจ้าหงษาวดีก็จะให้ทหารเข้าหักเหยียบเอาเมือง, สมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรจะถึงพินาศฉิบหายสิ้น, ทั้งพระพุทธสาศนาก็จะเศร้าหมองดูมิควรเลย, จำเราจะออกไป. ถึงสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระเจ้าช้างเผือกจะทรงพระพิโรธประการใดก็ดี, ก็จะตายแต่ตัว, จะแลกเอาชีวิตสัตวให้รอดไว้. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้น ณวันอาทิตยเดือนญี่แรมห้าค่ำ, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้า, ก็เสด็จออกไปเฝ้า สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า น้องเราไปด้วยเรา, ให้เร่งเตรียมพลให้พร้อมในเจ็ดวัน. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าก็จัดพลสามหมื่นมาโดยเสด็จในกองทัพหลวง, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ก็เสด็จยกลงมาประชุมทัพณเมืองนครสวรรค์. ขณะเมื่อพระมหาธรรมราชาเจ้า,บอกข้อราชการลงไปถึงกรุงเทพมหานครนั้น, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก, ตรัสให้พระยาพิไชยรณฤทธิ, พระยาวิชิตรณรงค, ถือพลหมื่นหนึ่ง. ให้รีบขึ้นไปช่วยเมืองพระพิศณุโลกย, แล้วพระเจ้าอยู่หัวก็กวาดครัวหัวเมืองตรีจัตวาเข้าพระนคร, แลทัพพระยาพิไชยรณฤทธิ, ทัพพระยาวิชิตรณรงค, ยกไปถึงแดนเมืองนครสวรรค, ได้ข่าวว่าเมืองพระพิศณุโลกย, แลหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง, พระเจ้าหงษาวดีได้สิ้นแล้ว. แล้วกองทัพพม่ามอญก็ลงมาถึงเมืองนครสวรรค์, พระยาพิไชยรณฤทธิ, พระยาพิชิตรณรงคจะตั้งรับก็เหนไม่ได้. จึ่งปฤกษากันถอยลงไปทูลประพฤติเหตุ, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวว่า, บัดนี้เมืองพระพิศณุโลกยแลเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงสิ้นแล้ว. กองทัพพม่ามอญก็ยกล่วงลงมาตั้งอยู่ณเมืองนครสวรรค สมเดจ์พระมหาธรรมราชาลงมาด้วย. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือกแจ้งดั่งนั้นก็เสียพระไทยนัก. จึ่งตรัสแก่พระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงครามว่า, /*80ศึกพระเจ้าหงษาวดีก็ยกมาแล้ว, ตัวท่านทั้งสามคนนี้จะคิดทำประการใด. พระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงคราม, บังคมทูลว่า, บัดนี้กองทัพพม่ามอญ. ยังประชุมพร้อมมูลกันอยู่ไม่รู้กำลัง, ถ้าลงมาใกล้พระนครไพร่พลบอบบางแล้วเมื่อใดจะยกออกตี. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม, ตรัสให้จัดทหารเปนเหล่าเปนกอง, ตั้งไว้กลางเมืองเปนสามกอง, แล้วให้เร่งรัดตรวจตราซ่อมแปลงการ, ซึ่งจะรักษาพระนครทั้งกลางวันกลางคืนเปนสามารถ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ซึ่งตั้งต่อเรือกะจังเหลาคา, อยู่ณเมืองกำแพงเพชรนั้นเสรจ์แล้ว, ก็ยกทัพเรือรบเรือลำเลียง, ลงมาบันจบทัพหลวงณเมืองนครสวรรค. เมื่อสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีจัดแจงทัพบกทัพเรืออยู่ณเมืองนครสวรรคนั้น, ท้าวพระยานายทัพนายกองเฝ้าพร้อม, จึ่งตรัสถามสมเดจ์พระมหาธรรมราชาว่า, เราให้มีราชสาสนมาขอพระยาช้างตระกูลสองช้าง, ควรหรือสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือกไม่ให้, รักษช้างยิ่งกว่าเสวตรฉัตรอีกเล่า, ฤๅว่ามีผู้ใดทัดทาน. พระเจ้าน้องเรารู้ฤๅหาไม่. สมเดจ์พระมหาธรรมราชากราบทูลว่า ทราบอยู่. เดิมพระเจ้าแผ่นดินให้ปฤกษาว่า, พระองค์ให้มีพระราชสาสนมาฃอพระยาช้างนี้ควรให้ฤๅไม่ควร, เสนาบดีปฤกษาว่าควรให้. แต่พระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงครามปฤกษาว่า, ช้างเปนศรีพระนครไม่ควรให้. พระเจ้าแผ่นดินก็ได้ตรัสต่อว่า, แม้นมิให้ช้างไป.ถ้าพระองคยกทัพใหญ่มา, ยังจะป้องกันพระนครได้ฤๅ. พระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงคราม, รับประกันพระนครไว้, แลเหตุดั่งนี้พระเจ้าแผ่นดินจึ่งมิได้ส่งช้างไปถวายพระองค์. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีได้ทรงฟังดั่งนั้น, ก็ทรงพระสวนแล้วตรัสว่า, เปนธรรมดาคนโมหะจิตร, มิรู้จักกำลังตนกำลังท่าน, เหมือนสัตวสองจำพวก, คือนกน้อยคือ/*81กระต่าย, แลกระต่ายขาตัวสั้นเท่านั้นหมายว่า, จะหยั่งท้องพระมหาสมุทได้, แล้วว่ายน้ำออกไปยังมิทันได้หยั่งก็จมน้ำถึงกาลกิริยาตาย. นกน้อยเล่าปีกหางก็เท่านั้น, ชวนพระยาครุทธบินค่ามพระมหาสมุท, แลบินไปเต็มภักของตัวยังมิได้กวักแห่งพระยาครุทธ์ ก็ตกน้ำทำกาลกิริยาตาย, แลสัตวสองจำพวกนี้, เหมือนกับผู้ปฤกษาแลรับประกันพระนครไว้, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสแล้ว, รุ่งขึ้น ณวันพุฒเดือนยี่แรมสิบค่ำ ๚ะ
๕
๏ ศักราช ๙๑๑ ปีรกาเอกศก, ก็เสด็จยาตราทัพลงมาพระนครศรีอยุทธยา, แลทัพพระมหาอุปราชากองน่า, ตั้งค่ายตำบลพะเนียด. ค่ายพระเจ้าแปรปีกซ้ายตั้งตำบลทุ่งวัดโพธารามไปคลองเกาะแก้ว. ทัพพระเจ้าอังวะปีกขวาตั้งค่ายตำบลวัดพุทไธสวรรยมาคลองตะเคียน. ทัพพระยาตองอู,ทัพพระยาจิตรตอง, ทัพพระยาละเคิ่งเกียกกายตั้งค่ายแต่วัดท่าการ้องลงไปวัดไชยวัฒนาราม.ทัพพระยาพสิม, ทัพพระยาเสรียงกองน่าทัพหลวงตั้งค่ายตำบลลุมพลี. ทัพหลวงตั้งตำบลวัดโพเผือกทุ่งขนอนปากคู. แลทัพสมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าก็ตั้งตำบลมขามหย่องหลังค่ายหลวง. แลทัพซึ่งตั้งรอบพระนครนั้น บันดาแม่น้ำห้วยคลองทั้งปวง, ก็ทำตะพานเรือกเดินม้าเดินพลตลอดถึงกันสิ้น, แต่ในวันเดียวนั้นเสรจ์.ฝ่ายข้าหลวงชาวพระนครผู้ตรวจการบลน่าที่เชิงเหินกำแพง, แลดูข้าศึกตั้งค่ายทำสะพานดั่งนั้น, ก็เอาคดีโดยได้เหนกราบทูลว่าเหนศึกครั้งนี้มากกว่าแต่ก่อนสามเท่าสี่เท่า, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือกได้แจ้งดั่งนั้น, เหนเหลือกำลังที่จะตั้งทัพออกตีข้าศึก, ก็กำชับตรวจตรารักษาน่าที่ไว้เปนสามารถ. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, เสด็จถึงกรุงพระมหานครศรีอยุทธยาได้เจ็ดวันแล้ว, ไม่เหนทัพผู้ใดออกมาต่อยุทธ. จึ่งแต่งพระราชสาสน์ในลักษณว่า, พระราชสาสน์สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ผู้เปนอิศราธิปไตยถวัลย์ราชมไหย/*82สวรรยในรามัญประเทศ, ทรงพระราชกฤษฎาเดชานุภาพผ่านแผ่อาณาจักรขจรทั่วทิศานุทิศดั่งภาณุมาศ, เมื่อมัชฌันติกะสมัยมาถึงสมเดจ์พระเชฐาเรา, ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพหวาราวดีศรีอยุทธยา, ครั้งหนึ่งราชบุตรทั้งสองสมเดจ์พระเชฐายกพลโยธาทหารไปตัดท้ายพล, น้องท่านจับได้ก็มิได้กระทำชีวิตรภอันตราย, เพื่อจะเผื่อแผ่ผูกราชสัมพันธมิตรไมตรี ร่วมสามคีรศธรรมเปนสุวรรณปัถพีเดียวกันอันสนิท, มิได้ร้าวฉานจนพระเชฐาธิราชให้มีพระราชสาสน์ขึ้นมาขอ. ฝ่ายน้องท่านก็ส่งราชบุตรมายังพระเชฐา, แล้วยกกลับไปพระนครหงษาวดีรู้กฤติศรับท์ไปว่า, พระเชฐาธิราชมีกฤษฎาภินิหารมาก, กอปรด้วยเสวตรกุญชรชาติศุภลักษณะตระกูลพลายถึงเจ็ดช้าง, จึ่งส่งทูตานุทูตจำทูลลักษณราชสาสน์สุนทรภาพสวัสดิ, มาขอเสวตรกุญชรสองช้างไปไว้เปนศรีพระนครหงษาวดี, พระเชฐามิได้อาไลยในราชสำพันธมิตรไมตรี, กลับกล่าวกระทบท้าธรรมเนียมมาว่า, พระนครใดมีนางรูปงาม, แลช้างเผือกช้างเนียมเปนที่จะเกิดราชดัศกร. น้องท่านได้แจ้งจำเปนจึ่งต้องยกพยุหโยธาหาร, มาตามลักษณะพระราชสาสน์, บัดนี้ก็มาเหยียบชานเมืองพระนครถึงเจ็ดวันแล้ว,ไฉนจึ่งมิได้ออกมารณรงค์, โดยขัติยาภิรมยสำเริงราชหฤไทยบ้างเลย, ให้เร่งยกพยุหโยธาออกมากระทำสงครามกันดูเล่นเปนขวันตา, ฤๅไม่รณรงค์แล้ว, ก็เชิญเสด็จออกมาสนทนากัน, ถ้ามิออกมาก็อย่าให้พระเชฐาเราน้อยพระไทยเลย, น้องท่านจะซิงเอาเสวตรฉัตรให้จงได้. ครั้นแต่งเสรจ์แล้วให้ทูตถือเข้าไป. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ครั้นได้แจ้งในลักษณพระราชสาสน์, จึ่งทรงพระดำริหว่า, ศึกครั้งนี้ใหญ่หลวง, เหนเหลือมือเหลือกำลังทหารจะกู้พระนครไว้ได้, ถ้าเราจะมิออกไป, สมณชีพราหมณอาณาประชาราษฎรไพร่ฟ้าข้าขอบขันธเสมา, จะถึงแก่พินาศฉิบหายสิ้น. ทั้งพระสาศนา/*83ก็จะเศร้าหมอง จำเราจะออกไป, มาทว่าสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีมิคงอยู่ในสัตยานุสัจดั่งราชสาสน์เข้ามานั้นก็ตามเถิด, แต่เราจะรักษาสัตยานุสัจให้มั่น, ทรงพระราชดำริหเท่านั้นแล้ว, ก็ให้แต่งลักษณราชสาสน์กำหนดที่จะเสด็จ, ให้ทูตานุทูตถือออกไปถวายพระเจ้าหงษาวดี, แล้วตรัสให้เจ้าพนักงานออกไปปลูกราชสันท์คาร ณตำบลวัดเมรุราชิการาม,กับวัดหัสดาวาษต่อกัน, มีราชบัลลังก์อาศน์สองที่นั่งสูงเสมอกัน, หว่างพระที่นั่งห่างกันสี่ศอก, แล้วให้แต่งรัตนัตยาอาศน์, สูงกว่าราชาอาศน์อีกที่นั่งหนึ่ง, ให้เชิญพระศรีรัตนไตรยออกไปไว้เปนประธาน. ครั้นรุ่งขึ้นสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเรือพระที่นั่งสุพรรณหงษ, พร้อมด้วยมุขมนตรีกวีชาติราชครูโหราโยธาทหารข้ามไปเสด็จขึ้นบนพระที่นั่ง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดี พร้อมด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงเสด็จมา. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าร้องอัญเชิญเสด็จ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีเสด็จขึ้นบนพระที่นั่งแล้วตรัสว่า, สมเดจ์พระเจ้าพี่เราให้อาราธนาพระพุทธปัฏิมากรเจ้า, พระธรรมเจ้า, พระสงฆ์เจ้า, มาเปนประธานก็ดีอยู่แล้ว, ขอจงเปนศักขีทิพพยานเถิด, อันแผ่นดินกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยานี้ยกถวายไว้แก่สมเดจ์พระเจ้าพี่เรา, แต่ทว่าน้องท่านให้ฃอช้างเผือกสองข้างพระเจ้าพี่มิได้ให้, บัดนี้น้องท่านต้องยกพยุหโยธาทหารมาโดยวิถีทุเรศกันดาร, จะขอช้างเผือกอีกสองช้างเปนสี่ช้าง, พระเจ้าพี่จะว่าประการใด. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ตรัสบัญชาให้. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, จะฃอพระราเมศวรไปเลี้ยงเปนราชโอรส, ถ้าพระเจ้าพี่เราให้เราแล้วจะยกทัพกลับไป. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าตรัสตอบว่า, ขอไว้เถิดจะได้สืบประยูรวงษ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสตอบว่า, พระมหินทราธิราชผู้น้องนั้น, ก็จะสืบวงษ์ได้อยู่, อันจะเอาไว้ด้วยกัน, /*84ถ้าพระเจ้าพี่เราสวรรคตแล้ว, ดีร้ายน้องจะหม่นหมองมีความพิโรธกัน, สมณพราหมณมุขมนตรีอาณาประชาราษฎร์จะได้ความเดือดร้อน. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า, ขัดมิได้ก็บัญชาตาม. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ขอพระยาจักรี, พระสุนทรสงครามไปด้วยพระราชโอรส. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ยอมให้แล้วตรัสว่า, อาณาประชาราษฎรหัวเมือง, แลขอบขันธเสมา, ซึ่งกองทัพจับไว้นั้นขอไว้สำหรับพระนครเถิด. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็บัญชาให้. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ตรัสสั่งสมเดจ์ พระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร, แลพระยาจักรี, พระสุนทรสงคราม, กับช้างพลายเผือกสี่ช้าง, คือ พระคเชนทโรดม, พระบรมไกรษร, พระรัตนากาษ, พระแก้วทรงบาท, ให้สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, แล้วเสด็จเข้าพระราชวัง. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จไปพลับพลา, สั่งให้ประกาษแก่นายทัพนายกองว่า, อาณาประชาราษฎรพระนครศรีอยุทธยานั้นให้ปล่อยเสียจงสิ้น, แล้วให้สมเดจ์พระราเมศวร, พระยาจักรี, พระสุนทรสงคราม, เข้าไปรับบุตรภรรยา, ทั้งสามก็เข้ารับบุตรภรรยา, จึ่งถวายบังคมลาพระเจ้าแผ่นดินออกไปตามพระราชกำหนด. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีมีพระราชบริหารดำรัสสั่งให้กองทัพน่าล่วงไปก่อนได้เจ็ดวันแล้ว, ก็เสด็จยกทัพหลวงไปทางเมืองกำแพงเพชร, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้า, ก็ตามไปส่งเสด็จสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีถึงเมืองกำแพงเพชร, แล้วก็กลับมาเมืองพิศณุโลกย. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยาตานีศรีสุลต่าน, ยกทัพเรือมาสองร้อยลำเข้ามาช่วยราชการสงคราม, ถึงทอดอยู่น่าวัดกุดบางกะจะ, รุ่งขึ้นยกมาทอดอยู่ประตูไชย, พระยาตานีศรีสุลต่านได้ทีกลับเปนขบถ, ก็ยกเข้าในพระราชวัง. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ทันรู้, เสด็จลงเรือพระที่นั่งศรี/*85สักกลาดหนีไปเกาะมหาพราม, แลเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงพร้อมกันเข้าในพระราชวัง, สะพัดไล่ชาวตานีแตกฉานลงเรือรุดหนีไป. ฝ่ายมุขมนตรีทั้งปวง, ก็ออกไปเชิญเสด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก, เสด็จเข้าสู่พระราชนิเวศมหาสถาน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๒ ปีจอโทศก, พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตทราบว่า, พระราชบุตรีพระสูริโยไทย, ซึ่งขาดฅอช้างแก่กรุงหงษาวดีนั้นจำเริญไวยวัฒณาขึ้นแล้ว, พระองค์ก็แต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสน์, คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมาถวาย,แก่สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก. ในลักษณพระราชสาสน์นั้นว่า, ข้าพระองค์ผู้ผ่านพิภพกรุงศรีสัตนาคนหุต, ขอถวายอภิวาทวันทนามายังสมเดจ์พระบิตุราชาธิราช,ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวะดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณี, บุรีรมย์อุดมพระราชมหาสถานมโหฬารอันยิ่ง, เปนมิ่งมกุฎด้วยสัตวเสวตรกุญชรชาติตัวประเสริฐศรีเมือง. ข้าพระองค์ยังไม่มีเอกอรรคราชกัลยาณี, ที่จะสืบศรีสุริยวงษในกรุงศรีสัตนาคนหุตต่อไปมิได้, ข้าพระองค์ขอพระราชทานพระราชธิดา,อันทรงพระนามพระเทพกระษัตรี, ไปเปนปิ่นสุรางคนิกรกัลยาในมหานคเรศปาจิณทิศ,เปนทางราชสำพันธมิตรไมตรี สุวรรณปัตพีเดียวกันชั่วกัลปาวะสาน. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก,ทราบในลักษณพระราชสาสน์ก็ให้ประชุมท้าวพระยามุขมนตรีปฤกษา ๆ ว่า, กรุงพระมหานครศรีอยุทธยากับกรุงหงษาวดี, ก็เปนอริชอกช้ำดุจวัณโรคอันมีในพระทรวงจะรักษาเปนอันยาก, แลพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ก็เปนกรุงกระษัตริย์อันใหญ่, ได้มีพระราชสาสนนอบน้อมมาแล้ว,ควรที่จะทรงพระกรุณาประทานให้. จะได้เปนทางพระราชสำพันธมิตรไมตรี, เกลือกมีราชการงานพระราชสงครามภายน่า, จะได้เปนมหากำลังยุทธนาการ. สมเดจ์/*86พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าอยู่หัวก็เหนด้วย. ดำรัสให้ตอบพระราชสาสนขึ้นไปว่า, ซึ่งสมเดจ์พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, มีพระไทยจะร่วมพระราชโลหิตเปนมหาสำพันธไมตรีนั้น, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, อนุญาตแล้วให้แต่งมารับเถิด. ๚ะ
๏ ฝ่ายทูตานุทูตรับพระราชสาสน์, กราบถวายบังคมลากลับไปยังกรุงศรีสัตนาคนหุต, ถวายพระราชสาสน์ทูลประพฤติเหตุทุกประการ. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตทราบดั่งนั้นดีพระไทยนัก, ก็แต่งทูตานุทูตกับไพร่ห้าร้อย, แลท้าวพระยานางเถ้านางแก่ลงมารับ. ขณะเมื่อทูตลงมาถึงนั้น, ภอสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระเทพกระษัตรีทรงพระประชวรหนัก, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก. มิรู้ที่จะผ่อนผันฉันใดเลย, จึ่งทรงพระราชจินตนาการว่า, แม้นจะมีราชสาสน์บอกขึ้นไปโดยสัจไซ้, ไหนพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจะเหนจริง, ก็จะว่าเราเจรจาเปนสอง, จะหม่นหมองคลองพระราชไมตรีไป, ได้ออกวาจาแล้วจะให้เสียคำมิบังควร. พระองค์ก็ยกพระแก้วฟ้าพระราชธิดา, ให้แทนองค์พระเทพกระษัตรี, พระราชทานเครื่องราชูประโภคสำหรับอัคมเหษีกรุงกระษัตรีย, พร้อมด้วยสนมสาวใช้ทาษกรรมกรห้าร้อยหญิงห้าร้อยไปด้วย. ทูตกราบถวายบังคมลา, เชิญเสด็จพระแก้วฟ้าราชบุตรขึ้นไปถวาย. ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งว่า, ใช่องค์พระเทพกระษัตรีก็เสียพระไทยนักจึ่งตรัสว่า, เดิมเราจำนงฃอพระเทพกระษัตรี, ซึ่งเปนราชธิดาพระสุริโยไทย, อันเสียพระชนม์แทนพระราชสามีกับฅอช้าง,เปนตระกูลวงษกระษัตริย์อันประเสริฐ, ตรัสแล้วก็แต่งให้พระยาแสนพระยานครพระทิพมนตรี, เปนทูตานุทูตให้มาส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรีคืนยังกรุงพระนครศรีอยุทธยา, แลมีพระราชสาสน์เครื่องราชบรรณาการมาถวายสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกด้วย. ในลักษณะพระราชสาสน์ว่า, เดิม/*87พระองค์ประสาทพระเทพกระษัตรีให้, กฤติศรับท์นี้รู้ทั่วไปในนิคมชนบทขอบขันธเสมากรุงศรีสัตนาคนหุตสิ้นแล้ว, บัดนี้พระองค์ส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรี, เปลี่ยนให้แทนนั้นถึงมาทว่า, พระแก้วฟ้าราชบุตรี จะมีศรีสรรพลักษณโสภาคยยิ่งกว่าพระเทพกระษัตรีร้อยเท่าพันทวีก็ดี, ยังไม่ล้างกฤติศรับท์พระเทพกระษัตรีเสียได้, ก็เปนที่อัปยศทั่วชั่วกัลปาวสาน, ข้าพระองค์ขอส่งพระแก้วฟ้าราชธิดาคืน, จงพระราชทานพระเทพกระษัตรีแก่ข้าพระองค์, ดุจมีพระราชสาสน์อนุญาตมาแต่ก่อน. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, แจ้งในลักษณะพระราชสาสน์,แลส่งพระแก้วฟ้าคืนมาดั่งนั้น, ก็ละอายพระไทยนัก, พอพระเทพกระษัตรีหายประชวรพระโรค, จึ่งตบแต่งการที่จะส่งพระราชธิดา, แลเถ้าแก่กำนัลสาวใช้ทาสชายห้าร้อยหญิงห้าร้อย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนห้าศักราช ๙๑๓ ปีกุนตรีย์ศก, จึ่งมีพระราชโองการดำรัสให้พระยาแมนคุมไพร่พันหนึ่งไปส่ง. พระยาแมนกับทูตานุทูตก็เชิญเสด็จพระเทพกระษัตรี, ขึ้นทรงศรีวิกากาญจน์ยานุมาศ, ไปโดยสถลมารคสมอสอ. ฝ่ายพระมหาธรรมราชาแจ้งว่า, พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, จะส่งพระเทพกระษัตรีขึ้นไปศรีสัตนาคนหุต, ก็ให้ม้าเร็วถือหนังสือไปถวายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี. ๆ ทราบก็แต่งให้พระตบะเปนนายกอง, ฟ้าเสือต่ามมังกลอกหม่อคุมพลหมื่นหนึ่ง,รุดมาตั้งซุ่มคอยอยู่ตำบลมเริ่งนอกด่านเพชรบูร, ออกสกัดตีชาวกรุงศรีสัตนาคนหุตนั้นแตกฉาน, ได้พระเทพกระษัตรีไปถวายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี. ฝ่ายพระยาลาวซึ่งมารับพระเทพกระษัตรี, ก็เอาคดีทั้งปวงไปกราบทูลพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตทุกประการ. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งประพฤติเหตุก็ทรงพระพิโรธว่า, ซึ่งพระเจ้าหงษาวดีแต่งรี้พลมาสกัดรบชิงเอาพระเทพกระษัตรีไปทั้งนี้,ก็เพราะเมืองพระพิศณุโลกยเปนต้น, จำจะแก้แค้นให้ถึงขนาด. พระองค์ก็ให้บำ/*88รุงช้างม้ารี้พลจะยกไปเอาเมืองพระพิศณุโลกย์. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกแจ้งก็ตรัสห้าม. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตก็งดโดยพระราชโองการมิได้ยกไป. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหินทราธิราช ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๙๑๔ ปีชวดจัตวาศกเดือนสิบสอง, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, ก็ยกพระเจ้าลูกเธอพระมหินทราธิราช, เสด็จขึ้นผ่านพิภพไอสูริย์ววรรยาธิปัติถวัลยราชประเพณีย์, ครอบครองแผ่นดินกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกเสด็จไปอยู่วังหลัง, ขณะนั้นพระชนม์ได้ ๕๙ พรรษา. ส่วนสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, เมื่อเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ, พระชนม์ได้ ๒๕ พรรษา สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก,เวนราชสมบัติแล้วถึงเดือนสามก็เสด็จขึ้นไปเมืองลพบุรี,ตรัสให้ปฏิสังขณอารามพระศรีรัตนมหาธาตุให้บริบูรณ, แลแต่งผะขาวนางชีสองร้อยกับข้าพระ, ให้อยู่รักษาพระมหาธาตุ. แล้วก็เสด็จลงมายังกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา. ครั้งนั้นเมืองเหนือทั้งปวงเปนสิทธิแก่พระมหาธรรมราชาเจ้า. อนึ่งการแผ่นดินในกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, พระมหาธรรมราชาบังคับบัญชาลงมาประการใด, สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินต้องกระทำตามทุกประการ, ก็ขุ่นเคืองพระราชหฤไทย,จึ่งเอาความนั้นกราบทูลสมเดจ์พระราชบิดา, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกก็น้อยพระไทย. ขณะนั้นพระยารามออกจากที่กำแพงเพชร, เอามาเปนพระยาจันทบูรี. สมเดจ์พระมหินทราธิราชก็ตรัสกิจราชการทั้งปวงด้วยพระยารามเปนความลับ. แล้วก็ส่งข่าวไปกรุงสัตนาคนหุต,ให้ยกมาเอาเมืองพระพิศณุโลกย. จึ่งพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ก็ให้บำรุงช้างม้ารี้พลสรัพจะยกมาเอาเมืองพระพิศณุโลกย. พระมหา/*89ธรรมราชาตรัสว่า พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจะยกทัพมามิได้แจ้งในกล ก็ส่งข่าวมาทูลแก่สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ๆ ก็ให้พระยาศรีราชเดโช, พระยาท้ายน้ำขึ้นไปช่วย. แต่สั่งเปนความลับไปว่า, ถ้าทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตล้อมเมืองพิศณุโลกย์เมื่อใด, ก็ให้กุมเอาพระมหาธรรมราชาจงได้, เสร็จราชการแล้วจะเลี้ยงท่านให้ถึงขนาด. พระยาศรีราชเดโชไปถึงเมืองพระพิศณุโลกย์มิไว้ความลับ, กลับเอาคดีพระยารามกับสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, คิดการเปนความลับนั้น, ทูลแถลงแก่พระมหาธรรมราชาทุกประการ. พระมหาธรรมราชาแจ้งกระหนัก,ก็ให้ข้าหลวงเอาข่าวรุดขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าหงษาวดี. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ก็ยกช้างม้ารี้พลยี่สิบแสนมาโดยทางเมืองนครไทย, มายังเมืองพิศณุโลกย์. พระมหาธรรมราชาก็ให้กวาดครัวเมืองนอกทั้งปวงเข้าเมืองพระพิศณุโลกย์, แลแต่งการที่จะกันเมืองไว้พร้อมเสร็จ. ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ยกมาถึงเมืองพระพิศณุโลกย์, ณวันเดือนยี่แรมสิบสามค่ำปีฉลูเบญจศก, ก็ตั้งทัพพลับพลาไชยในตำบลโพเรียงตรงประตูสวรรค์, ไกลออกไปประมาณห้าสิบเส้น. ทัพพระยาสุรินทคว่างฟ้าตั้งตำบลเตาหาย, ทัพพระยามือไฟตั้งตำบลวัดเขาพราม, ทัพพระยานครตั้งตำบลสระแก้ว, ทัพพระยามือเหล็กตั้งตำบลบางสแก. ฝ่ายสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้า กำหนดว่า, ทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมายังเมืองพระพิศณุโลกย์แล้ว, พระองค์ก็กรีธาพล เสด็จขึ้นไปทางชลมารค, ตั้งทัพหลวงตำบลปากน้ำพิง. พระยาราม, แลพระยาจักรีเปนกองน่าขึ้นไปตั้งตำบลวัดจุฬามนี, แลทัพเรือจอดแต่วัดจุฬามนี, ทั้งสองฟากน้ำตลอดลงไปจนทัพหลวงณปากน้ำพิง. แล้วก็บอกขึ้นไปว่า, จะยกขึ้นไปช่วย/*90กันเมืองพระพิศณุโลกย์. พระมหาธรรมราชาตรัสทราบการอยู่แล้ว, ก็ให้นักการออกมาห้ามว่ามิให้เข้าไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งว่า, สมเดจ์พระมหินทราธิราชยกกองทัพเรือขึ้นมาเหมือนกำหนดก็ดีพระไทย, ตรัสให้ยกพลเข้าปีนเมือง, แลแต่งทหารห่มเสื้อเหลืองสามพันหนุนพลเข้าไป. เจ้าน่าที่เชิงเทินก็สาดปืนไฟแหลนหลาวต้องชาวล้านช้างตายมากนัก. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเหนดั่งนั้น, ก็เสด็จยกพลเข้ายืนช้างพระที่นั่งแฝงวิหารอยู่แทบคูเมือง, ให้เจ้าน่าที่ทูบทูบังตัว, ข้ามคูเข้าไปขุดถึงกำแพงเมืองพระพิศณุโลกย์. ผู้รักษากำแพงพุ่งอาวุธลงมามิได้ต้อง. จึ่งพระมหาธรรมราชาเสด็จไปยืนช้างพระที่นั่ง, ตรัสให้ขุนศรีเอาพลอาษาห้าร้อยออกทลวงฟัน, พลลาวก็พ่ายออกไป. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตก็ถอยไปยังค่ายหลวง, แลบัญชาให้นายทัพนายกองตั้งบาญชีเมือง. ฝ่ายสมเดจ์พระมหาธรรมราชาดำริหการที่จะทำลายทัพเรือ, ก็ตรัสให้เอาไม้ไผ่ผูกแพกว้างสิบวา, ยาวยี่สิบวาห้าสิบแพ, แล้วเอาเชื้อเพลิงใส่เต็มบนหลังแพ. ชันน้ำมันยางราดรดทั่วไปทั้งนั้น, แลให้แต่งเรือเร็วไว้สองลำสำหรับจะได้จุดเพลิง. ครั้นจัดการเสร็จ ณเดือนสี่ขึ้นสิบค่ำเพลาเดือนตก, ก็ให้ปล่อยแพติดกันลงไปถึงคุ้งเหนือจัดจุฬามนี. เรือเร็วสองลำก็เอาเพลิงจุดเชื้อไฟบนหลังแพตลอดขึ้นมาทั้งสองข้าง, เพลิงก็ติดรุ่งโรจเปนอันหนึ่งอันเดียว. ที่นั้นน้ำตื้นเชี่ยวก็พัดเร็วลงไป, กองทัพเรือมิทันรู้ตัว,เหนแพไฟเต็มแม่น้ำลงมาก็ตกใจ, ลงเรือทันบ้างมิทันบ้าง. เยียดยัดคัดคั่งกันเปนโกลาหฬ. แพไฟก็ไหม้เรือต่อกันไป, เสียเรือแลผู้คนตายเปนอันมาก, เรือแลคนกองน่าที่เหลืออยู่นั้น, ก็ร่นลงไปยังทัพหลวงณปากน้ำพิง. ๚ะ
/*91๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีแจ้งข่าวว่า, เมืองพระพิศณุโลกย์เกิดศึก,ก็ใช้พระยาภุกาม, พระยาเสือหารมาเปนนายกอง,ม้าพันหนึ่งพลพันหนึ่งรุดมาช่วยกันเมืองพระพิศณุโลกย์, เหนข้าศึกล้อมแล้ว, ก็ตีหักเข้าด้านพระยามือเหล็กซึ่งตั้งในบางสแก. ทัพพระยามือเหล็กต้านมิได้ก็พ่ายแยกออกไป. พระยาภุกาม, พระยาเสือหารก็ยกพลเข้าเมืองพระพิศณุโลกย์ได้. พระยาภุกาม พระยาเสือหารกับพลทหารชาวหงษาวดี, ก็เข้าไปถวายบังคมพระมหาธรรมราชา, พระมหาธรรมราชาก็ให้รางวัลแก่ผู้มาช่วยทั้งปวงเปนอันมาก.สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินรู้ว่า, พระเจ้าหงษาวดีให้กองทัพมาช่วยเมืองพระพิศณุโลกย์, เหนการศึกไม่สมหมาย, แล้วก็เลิกกองทัพลงมายังกรุงพระนครศรีอยุทธยา. ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเหนว่า, จะเอาเมืองพระพิศณุโลกย์มิได้, ก็เลิกทัพจากเมืองพระพิศณุโลกย์คืนไปโดยทางบางลมุง ดอนชมภู. จึ่งพระยาภุกาม, พระยาเสือหารทูลแก่สมเดจ์พระมหาธรรมราชาว่า, ข้าพเจ้าทั้งสองจะขอออกไปตามตีทัพพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ให้แตกฉานเปนบำเหน็จมือ พระมหาธรรมราชาก็ตรัสห้ามว่า, ศึกใหญ่มิได้แตกฉานล่าไปดั่งนี้, อันจะยกตามนั้นหาธรรมเนียมมิได้. พระยาทั้งสองก็ทูลว่า, พระเจ้าหงษาวดีใช้ข้าพเจ้าทั้งสองมาคราวนี้ยังมิได้รบพุ่งเปนสามารถ. ครั้นข้าพเจ้ามิยกไปตามไซร้, เหนว่าพระเจ้าหงษาวดีจะเอาโทษ. พระมหาธรรมราชาตรัสว่า, ท่านทั้งสองยกมาก็ได้ทำการรบพุ่งมีไชยอยู่แล้ว. แลซึ่งว่าพระเจ้าหงษาวดีจะเอาโทษนั้นเปนภารธุระเรา, ถ้าท่านมิฟังจะขืนยกไปให้ได้เหนจะเสียทีข้าศึกเปนมั่นคง. พระยาภุกาม, พระยาเสือหารมิได้ฟังบัญชา, กราบถวายบังคมลาแล้ว, ก็ยกพลออกไปตาม. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเมื่อล่าไปนั้น, บัญชาให้พระยาแสนสุรินทคว่างฟ้า, พระยานคร, พระยามือไฟทั้งสามทัพนี้อยู่รั้งหลัง. ครั้นถึง/*92ตำบลวารีแลทางนั้นแคบ, พระยาแสนสุรินทคว่างฟ้า, พระยานคร, พระยามือไฟ, แต่งพลทหารซุ่มไว้สองข้างทาง, แลขยับมาตั้งพลอยู่ห่างทางประมาณ ๓๐ เส้น, แต่งม้าไว้คอยยั่วทัพอันตามไป. พระยาภุกาม, พระยาเสือหาร, ยกไปถึงตำบลวารีมิทันรู้ว่า, ทัพใหญ่ตั้งรับอยู่ในที่นั้น, เหนแต่ม้านั้นก็ไล่เข้าไป. ทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตก็ย่อพลออกรบปะทะกันจนถึงอาวุธสั้น. ฝ่ายทหารชาวล้านช้างอันซุ่มไว้เหนได้ที, ก็ออกโจมตีกระหนาบทัพพระยาภุกาม, ทัพพระเสือหารก็แตกฉาน. ทัพล้านช้างไล่ฟันพลหงษาวดีตายมากนัก, นายม้าผู้ดีตายหลายคน. ทัพพระยาภุกาม, พระยาเสือหาร, เสียม้าแลเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก, ก็พ่ายคืนมาเมืองพระพิศณุโลกย์. ครั้นเสร็จการศึกพระยาศรีราชเดโชมิได้ลงไป, ก็อยู่ด้วยพระมหาธรรมราชา. แต่พระท้ายน้ำหนีลงไปยังพระนครศรีอยุทธยา. ถึงณวันเดือนแปดปีขานฉศก, สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกก็เสด็จออกทรงผนวช, ข้าราชการก็ออกบวชโดยเสด็จเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระมหาธรรมราชาทราบพระไทยกระหนักว่า, พระมหินทราธิราชเปนเจ้าแผ่นดินคิดการทั้งปวงด้วยพระยารามยุยง, แลสัญญาแก่พระเจ้าล้านช้างให้ยกมาเอาเมืองพระพิศณุโลกย์. พระองค์ก็มีหนังสือรับสั่งลงไปถึงสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินว่า, เมืองพิไชยหาเจ้าเมืองมิได้, จะขอพระยารามขึ้นมาเปนพระยาพิไชย. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, ครั้นตรัสทราบดั่งนั้นก็เคืองพระไทย. ฝ่ายพระยารามแจ้งดั่งนั้น, กลัวพระมหาธรรมราชาจะส่งตัวไปหงษาวดี, ก็ทูลแก่สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินว่า, ข้าพเจ้าได้ฟังซึ่งกิจการในเมืองพระพิศณุโลกย์นั้นว่า, พระมหาธรรมราชาคิดการทั้งปวงเปนฝ่ายพระเจ้าหงษาวดี, แลเอาเมืองเหนือทั้งปวงไปขึ้นแก่พระเจ้าหงษาวดีแล้ว, บัดนี้จะย้ายเอาท้าวพระยาผู้/*93ใหญ่ในพระนครไปยังหงษาวดีเล่า. แลจึ่งพระมหาธรรมราชาบังคับบัญชาพระองค์ลงมาเปนสิทธิดั่งนี้ข้าพเจ้าเหนมิควร. ถ้าแลศึกหงษาวดีมาถึงพระนครก็ดี, ข้าพเจ้าฃอประกันตบแต่งการป้องกันพระนครไว้ให้ได้. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินเหนชอบด้วยก็บัญชาโดยพระยาราม. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, แลพระยารามก็เอายุบลคดีซึ่งคิดทั้งปวงนั้น, กราบทูลแก่พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, แล้วอัญเชิญพระองค์ให้ทรงลาผนวชออกครองราชสมบัติ. พระเจ้าช้างเผือกก็มิได้รับ. จึ่งพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, แลพระยารามก็ทูลวิงวอนเปนหลายครั้งว่า, บัดนี้ไภยจะมาถึงอาณาประชาราษฎรทั้งปวงแล้ว, ขอทรงพระกรุณาเสด็จมาครองราชสมบัติ, ดำรงประชาราษฎรทั้งหลายไว้ให้รอดเถิด. พระเจ้าช้างเผือกก็ตรัสบัญชาตามสมเดจ์พระโอรสาธิราชกราบทูลนั้น. จึ่งเสด็จลาผนวชในเดือนสี่แรมสิบสามค่ำ. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชครั้งที่สอง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๖ ปีขานฉศก, ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีแจ้งความว่า, พระยาภุกาม, พระยาเสือหารซึ่งให้มาช่วยกันเมืองพระพิศณุโลกย์, กลับเสียทัพแก่ชาวล้านช้างก็ทรงพระโกรธ, แลให้ม้าใช้มาหาพระยาภุกาม. พระยาเสือหาร ๆ กลัวพระราชอาญาพระเจ้าหงษาวดี, ก็ทูลวิงวอนพระมหาธรรมราชา, เชิญเสด็จขึ้นไปช่วยขอโทษ. พระมหาธรรมราชาก็ทรงพระกรุณาแก่พระยาภุกามพระยาเสือหาร, จึ่งภาพระนเรศวรราชบุตรเสด็จขึ้นไปถึงเมืองหงษาวดี, ทูลขอโทษพระยาภุกาม, พระยาเสือหารแก่พระเจ้าหงษาวดี ๆ ตรัสว่า, มันทั้งสองนี้โทษถึงตายอยู่แล้ว, แต่พระเจ้าน้องเราได้ขึ้นมาฃอแล้วเรายกโทษให้. พระมหาธรรมราชาก็โสมนัศรักษใคร่ในพระเจ้าหงษาวดีเปนอันมาก. ขณะเมื่อพระมหาธรรมราชาเสด็จไปกรุงหงษาวดีนั้น, /*94ข่าวแจ้งลงไปถึงกรุงพระนครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระมหินทราธิราชก็กราบทูลแก่สมเดจ์พระราชบิดาว่า, พระมหาธรรมราชานี้มิได้สวามีภักดีต่อพระองค์แล้ว. ไปฝ่ายฝากไมตรีแก่พระเจ้าหงษาวดีถ่ายเดียว, จำจะยกทัพรีบขึ้นไปเชิญเสด็จพระเจ้าพี่นาง, กับราชนัดดาลงมาไว้ ณพระนครศรีอยุทธยา, ถึงมาทว่าพระมหาธรรมราชาจะคิดประการใด, ก็จะเปนห่วงอาไลยอยู่ อันพระมหาธรรมราชาเหนจะไม่พ้นเงื้อมมือพระหัตถ์. สมเดจ์พระราชบิดาก็เหนด้วย, จึ่งตรัสให้พระยารามอยู่จัดแจงรักษาพระนคร. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวกับพระมหินทราโอรสาธิราช, ก็กรีธาพลเสดจ์โดยชลมารคถึงเมืองพระพิศณุโลกย์, ก็รับสมเดจ์พระวิสูทธิกระษัตรี, กับเอกาทฐรถอันเปนพระภาคีไนยราช, แลครัวอพยบข้าหลวงเดิมซึ่งขึ้นมาแต่ก่อนนั้น. แล้วสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, กับพระมหินทราธิราช, ก็เสดจ์ล่วงจากเมืองพระพิศณุโลกย์, ไปประทัพยังเมืองนครสวรรค์.จึ่งสมเดจ์พระมหินทราธิราชกราบทูลสมเดจ์พระราชบิดาว่า, เมืองกำแพงเพชร์เปนทางศึกกำลังศึก, จะขอทำลายเมืองกำแพงเพชรกวาดเทเอาครัวอพยบลงไปไว้ ณกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, ถึงศึกมีมาก็จะได้หย่อนกำลังลง. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ตรัสเหนด้วย, ทัพหลวงก็ตั้งอยู่ณเมืองนครสวรรค์. สมเดจ์พระมหินทราธิราชก็ยกทัพขึ้นไปเมืองกำแพงเพชร์, ทัพหลวงตั้งค่ายอยู่แทบคู่เมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายขุนอินทเสนา, แลขุนนางต่างใจข้าหลวงซึ่งตั้งไปแต่พระพิศณุโลกย์นั้น, แต่รู้ข่าวก็ตรวจจัดรี้พลแต่งกันเมืองกำแพงเพชร์เปนสามารถ ครั้นกองทัพเข้าตั้งแทบคูเมือง, ก็แต่งพลทหารออกหักค่ายพระยาศรี, ๆ ก็พ่ายแก่ชาวเมืองกำแพงเพชร์, จึ่งพระยาศรีก็แต่งการที่จะปล้นเมืองกำแพงเพชร์, ก็จัดชาวอาษาในหมวดพันตรีไชยพันหนึ่ง, แต่งการสรับก็ยกเข้าปล้นเมืองในเพลากลางคืน. เมื่อแรกยกเข้าไปนั้น, ชาวในเมือง/*95สงบอยู่ละให้เข้าไปถึงเชิงกำแพงแล้ว, ก็วางปืนไฟแลพุ่งสาตราวุธมาต้องชาวอาษา, ๆ ก็พ่ายออกมา. แต่ยกเข้าปล้นเมืองถึงสามวัน, รี้พลตายมากเหนจะเข้าเมืองมิได้. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้า, ก็เลิกทัพหลวงคืนลงมายังเมืองนครสวรรค์. สมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, แลสมเดจ์พระมหินทราธิราช,ก็เสดจ์ลงมายังพระนครศรีอยุทธยา, ส่วนพระยารามอยู่แต่งการซึ่งจะกันพระนคร, แลในน่าที่กำแพงรอบพระนครนั้น, ให้แต่งป้อมเพชร์แลหอรบรยะไกลกันเส้นหนึ่ง, วางปืนใหญ่ไว้รยะแต่สิบวา, ปืนบาเรียมจ่ารงมนทกรยะไกลกันแต่ห้าวา. อนึ่งกำแพงพระนครนั้นตั้งโดยขบวรเก่า, แลยังไปรื้อลงตั้งในริมน้ำ, พระยารามก็ให้ตั้งค่ายรายไปตามริมน้ำชั้นหนึ่ง, แลไว้ปืนจ่ารงมนฑกสำหรับค่ายนั้นก็มาก. แล้วให้ตั้งหอโทนในกลางน้ำ, ไกลริมฝั่งออกไปห้าวารอบพระนคร, มิให้ข้าศึกมาตีริมพระนครได้. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้าหลวงในเมืองพระพิศณุโลกย์, ครั้นสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือก, แลสมเดจ์พระมหินทราธิราชนำพระวิสุทธิกระษัตรี,แลเอกาทฐรถกับครอบครัวอพยบข้าหลวงเดิมลงไปแล้ว, ก็ขึ้นม้ารีบไปยังกรุงหงษาวดีกราบทูนแก่พระมหาธรรมราชาเจ้าทุกประการ, พระมหาธรรมราชาได้แจ้งดั่งนั้นก็ตกพระไทย, จึ่งเข้าไปเฝ้าพระเจ้าหงษาวดี, เอาเหตูซึ่งพระยารามกับ,สมเดจ์พระมหินทราธิราช,คิดการกันแต่ต้นจนมาหักหารรับพระวิสุทธิกระษัตรี, ลงไปกรุงพระมหานครศรีอยุทธยานั้น, ทูลแก่พระเจ้าหงษาวดีทุกประการ. พระเจ้าหงษาวดีแจ้งเหตุดั่งนั้นก็เคืองพระราชหฤไทย, จึ่งตรัสแก่พระมหาธรรมราชาว่า, ซึ่งกรุงพระมหานครศรีอยุทธยาเสียสัตยานุสัจ,กลับเปนปะระปักข์ข้าศึกแก่พระเจ้าน้องเรานั้น จะละไว้มิได้, พระเจ้าน้องเราเร่งลงไปจัดแจงกองทัพเจ็ดเมืองเหนือ, แลเสบียงอาหารไว้ให้สรัพ. เดือนสิบ/*96สองเราจะยกลงไป. พระมหาธรรมราชารับบัญชาพระเจ้าหงษาวดี, แล้วก็ถวายบังคมลามายังเมืองพระพิศณุโลกย์, จัดแจงเสบียงอาหารช้างม้ารี้พลทั้งเจ็ดเมืองเหนือไว้. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีให้บำรุงช้างม้ารี้พลสรัพ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๗ ปีเถ้าสัปตศก, ณวันพฤหัศเดือนสิบสองขึ้นสี่ค่ำ, เพลารุ่งแล้วสองนาฬีกาหกบาท, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, เสด็จทรงปริกโตทกธาราภิเศกเสรจ์,เสด็จทรงเครื่องศิริราชวิภูสนาธารกาญจน์วิเชียรมาลียมณีมาศมงกุฎสำหรับพิไชยยุทธราชรณภูมเสรจ์, เสด็จทรงช้างต้นพลายชมภูทัตสูงหกศอกสองนิ้ว,ผูกพระที่นั่งสุวรรณมหามณฑปเปนบรมอรรคยานพาหนะ พร้อมด้วยแสนสุรชาติโยธาพลากรเหี้ยมหาร,พลโล่เขนหวนธนูดูดิเรกมะเหาฬารนานาวุทธประภูศักดิ,สารสินธพจัตุรงคภาชียชาติพันฦกอธึกด้วยกาญจน์กลิ้งกลดอภิรุมบังสุริย์ไพโรจรุจิตร, พิพิธปะฎาการธงไชยประฎาก. เปนขนัดแน่นไสวเดียรดาษ, ด้วยท้าวพระยาพลากรกันกงริ้วรายระยะโดยขบวรบทจรพยุหบาตราซ้ายขวาน่าหลังทั้งปวงเสร็จ, ได้เพลามหาวิไชยฤกษโหราลั่นฆ้องไชย, ทวิชาจารย์เป่าสังข์ประโคมฆ้องกลองกาหฬกึกก้องนฤนาทนีสนันพสุธาดล. ดำเนินธวัชลิลาพลพยุห์แสนยากรทัพหลวง, ออกจากหงษาวดี, รอนแรมยี่สิบห้าเวนถึงแดนเมืองกำแพงเพชร, เสด็จประทับเถลิงราชพลับพลาไชยราชาอาศน์. จึ่งดำรัศให้พระเจ้าแปรเปนนายกองทัพเรือณเมืองนครสวรรค์, แลพลพระเจ้าหงษาวดียกมาครั้งนั้น, คือพลพะม่ามอญในหงษาวดี, อังวะตองอูเมืองปรวนแลเมืองประแสนทวิเมืองกองเมืองมิตเมืองตาละเมืองหน่ายเมืองอูมวง, เมืองละพัวบัวแสแลเมืองสรอบเมืองไทยใหญ่. อนึ่งทัพเชียงใหม่นั้นพระเจ้าเชียงใหม่ประชวร, จึ่งแต่งให้พระแสนหลวงพิงไชเปนนายกองถือพลลาวเชียงใหม่ทั้งปวง, มาด้วยพระเจ้าหงษาวดีเปนทัพหนึ่ง. แลกำหนดพลนั้นมีบาญชีร้อยหมื่น, สมเดจ์พระมหาธรรม/*97ราชาธิราชเจ้าเปนนายกอง, ถือพลเมืองเหนือทั้งเจ็ดหัวเมือง, มาด้วยพระเจ้าหงษาวดีเปนทัพหนึ่ง. ครั้นได้ศุภวารฤกษดิถีพระเจ้าหงษาวดี,ก็กรีธาพยุหโยธาทัพทั้งปวงลงมายังพระนครศรีอยุทธยา. พระเจ้าช้างเผือกแลพระมหินทราธิราชแจ้งข่าว, ก็ให้ขับพลเมืองนอกทั้งปวงเข้าพระนคร, แลได้แต่ในแขวงจังหวัด, ซึ่งอยู่ใกล้พระนครทั้งสี่แขวงนั้นประมาณส่วน, แลซึ่งมิได้เข้านั้นออกอยู่ป่าเปนอันมาก. อนึ่งพลเมืองเล็กน้อยทั้งปวงมิได้เข้าพระนคร, แลออกอยู่ป่ามาก. ได้แต่ตัวเจ้าเมืองแลพลสำหรับเจ้าเมืองนั้นเข้ามาพระนคร. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ให้พระยารามตรวจจัดพลสรรพายุทธขึ้นประจำน่าที่กำแพงรอบพระนคร, แลค่ายทั้งปวงก็มั่นคงนัก. แล้วก็แต่งกองแล่นไว้ทั้งสี่ด้านรอบพระนครด้านละห้ากอง. ส่วนพระยารามนั้นตั้งกองทัพในท้องสนามหลวงเปนกองกลาง, จะได้ยกไปช่วยทั้งสี่ด้าน. อนึ่งน่าที่ใดเปนน่าที่กวดขัน, พระเจ้าอยู่หัวก็ไว้พระกลาโหม. แลพระพลเทพเมืองไชยนาท, เมืองสุพรรณบุรี, เมืองลพบุรี, เมืองอินทบุรี, เมืองเพชรบุรี, เมืองราชบุรี, เมืองนครนายก, เมืองสระบุรี, เมืองพรหมบุรี, เมืองสรรค์บุรี, เมืองนครไชยศรี, เมืองธนบุรี, เมืองมฤท, ทั้งนี้อยู่ประจำน่าที่แต่มุมหอรัตนไชยลงไปจนเกาะแก้ว, ซึ่งมีแต่คูหาแม่น้ำกั้นมิได้. แลน่าที่สามด้านไซ้แต่ในไก่ไปถึงประตูไชย, พระยาพระคลังเปนนายกองใหญ่. แต่ประตูไชยไปถึงวังไชย, พระอินทรานครบาลเปนนายกองใหญ่. แต่มุมวังไชยไปถึงประตูชีขัน, พระท้ายน้ำเปนนายกองใหญ่. แต่มุมศาลหลวงมาพระราชวัง, แต่พระราชวังไปขื่หน้า, พระยาธรรมาธิกรณ์เปนนายกองใหญ่, ถือพลทหารในทั้งปวงรักษาน่าที่. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดียกทัพมาถึงกรุงพระนครศรีอยุทธยา, ครั้นณวันพุทธเดือนอ้ายขึ้นค่ำหนึ่ง, ตั้งทัพมั่นณตำบลลุมพลี. จึ่งพระยารามก็ให้เอาปืน/*98นารายน์สังหารยาวสามวาศอก, กระสุนสิบสองนิ้วลากไปตั้งในช่องมุมสพสวรรค์, ให้จังกายิงเอากลางทัพพระเจ้าหงษาวดี, ต้องช้างม้ารี้พลตายมาก แลกระสุนนั้นไปตกใกล้พลับพลาพระเจ้าหงษาวดี, พระเจ้าหงษาวดีก็ให้เอากระสุนขึ้นสรวงพลี, แล้วก็เสด็จเลิกกองทัพมาตั้งณมหาพราม. ภอทัพบกทัพเรือถึงพร้อม, จึ่งพระเจ้าหงษาวดี, ก็ตรัสกำหนดให้ทัพทั้งปวงเข้าล้อมพระนคร. ในขื่น่าทิศบูรพ์ไซ้, ทัพพระมหาอุปราชา, พระมหาธรรมราชา, ทัพพระเจ้าอังวะ. ไปข้างทักสีน ทัพพระยาทะละ, แลเจ้าฟ้าไทยใหญ่. แลพระยาแสนหลวงชาวเชียงใหม่ไปข้างปจิมทิศทัพพระยาพสิม, แลทัพพระยาตองอู, ทัพพระยาอไภยคามะนี. พระยาเลา, พระยาพะตะบะ, พระยาพะตะเบิดตั้งทิศอุดร. ฝ่ายทัพหลวงก็ยกมาตั้งณวัดมเหยงคณ์. แลทัพอันล้อมพระนครทั้งสี่ด้านนั้น, เมื่อแรกยกเข้าล้อมนั้น, ตั้งไกลริมน้ำออกไปประมาณสามสิบเส้น. แลเอาไม้ตาลทำค่ายพูนดินกันปืนใหญ่, กว่าจะตั้งมั่นคงลงได้. ชาวพระนครวางปืนใหญ่ออกไป, ต้องพลพระเจ้าหงษาวดีตายมากนัก. ครั้นตั้งค่ายมั่นกันปืนใหญ่ได้แล้ว, ประมาณสามสิบวัน, ก็ยกเข้ามาตั้งค่ายอีกชั้นหนึ่ง, ห่างค่ายเดิมสิบเส้น, ยังประมาณยี่สิบเส้นจะถึงริมน้ำ. ชาวพระนครแต่งพลอาษาออกทลวงฟัน, แล้ววางปืนใหญ่ออกไปต้องพลพระเจ้าหงษาวดี, เมื่อตั้งค่ายนั้นตายมากนัก. แลนายทัพนายกองเหนจะตั้งค่ายในกลางวันมิได้, ให้ลอบเข้าตั้งกลางคืน, ช้านานจึ่งตั้งค่ายชั้นนั้นมั่นลงได้. แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็ให้ยกเข้าตั้งค่ายอีกชั้นหนึ่งเล่า, ให้ถึงริมน้ำคูเมือง. แลค่ายชั้นนี้ตั้งยากนัก, ด้วยชาวพระนครวางปืนใหญ่แลปืนจินดาจ่ารงค์มณฑกถนัดเต็มแม่นยำ. พลทั้งปวงต้องปืนไฟตายมากนัก, จึ่งพระเจ้าหงษาวดีให้ขุดอุโมงค์, ให้พลทั้งปวงเดินเข้ามาเปนหลายแห่งหลายสาย, ครั้นถึงริมแม่น้ำที่จะตั้งค่ายนั้น, ก็ขุด/*99เปนอุโมงค์แล่นหากันโดยน่าค่าย. แลลอบตั้งค่ายนั้นในกลางคืน, แล้วห้ามพลทั้งปวงให้สงบมิให้มี่ฉาว. ฝ่ายในพระนครรู้ว่าชาวหงษาวดีขุดอุโมงค์เดิน, ก็เอาปืนใหญ่ยิงออกไปมิได้ต้องข้าศึก, ก็จัดกองอาษาออกไปทลวงฟัน, ได้หัวเข้ามาถวายหลายครั้ง, แลชาวหงษาวดีตั้งค่ายชั้นนั้นเปนเดือนเสศจึ่งตั้งได้. แต่พระเจ้าหงษาวดียกมาให้ตั้งค่ายล้อมเปนสามครั้ง, ประมาณสองเดือนจึ่งเข้าล้อมได้ถึงริมแม่น้ำคูเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้า, จึ่งตรัสแก่พระยารามให้มีศุภอักษรขึ้นไปถึงเมืองล้านช้าง, ฃอกองทัพลงมาช่วย. พระยารามก็แต่งศุภอักษรโดยพระราชบริหารเสร็จแล้ว, จึ่งแต่งให้ขุนราชเสนา, ขุนมหาวิไชยกับไพร่ห้าสิบ, ถือขึ้นไปยังเมืองล้านช้าง. เมื่อศึกหงษาวดียกมาล้อมพระนคร, แต่ตั้งค่ายได้สามครั้ง, พระเจ้าช้างเผือกเสด็จเลียบพระนครมิได้ขาด แลแต่งขุนหมื่นทหารอาษา, ยกออกไปกองละพันสองพันทั้งที่ด้าน, เปนหลายหมู่หลายกอง. ได้รบชาวเมืองหงษาวดี, ซึ่งมาตั้งค่ายนั้นทุกวัน. แลได้ฆ่าพลชาวหงษาวดีตาย, ได้หัวเข้ามาถวายก็มาก. ฝ่ายชาวหงษาวดีแม้นล้มตายเท่าใด, พลทั้งปวงก็มิได้แตกฉาน, ยกหนุนกันเข้ามานักหนา, ป้องกันให้ตั้งค่าย. ครั้นตั้งค่ายมั่นล้อมทั้งสี่ด้านแล้ว, พระเจ้าหงษาวดีก็ตรัสแก่มหาอุปราชา, พระเจ้าแปร, พระเจ้าอังวะ, ท้าวพระยาทั้งหลายว่า, เราไปรบเมืองทุกแห่งไซ้, ครั้นยกเข้าล้อมได้แล้วดั่งนี้, ก็แต่งการที่จะเข้าปีนปล้นเอาได้ด้วยฉับพลัน. แผ่นดินศรีอยุทธยานี้เปนราชธานีใหญ่หลวง, เอาสมุทเปนคูคั่นรอบ, ดุจเขาพระสิเนรุราช. อันมีแม่น้ำสีทันดรนัทีรอบขอบ แลที่จะปล้นได้ไซ้, เปนแต่ขื่น่าด้านเดียว. ถึงดั่งนั้นก็ดีจะปล้นเอาเหมือนนครทั้งปวงนั้นมิได้. แลซึ่งจะเอาอยุทธยาครานี้, เราจะแต่งการเปนงานปีจึ่งจะได้. ให้ท้าวพระยาทั้งหลายกำหนดให้แก่นายทัพนายกอง/*100ทั้งปวง,ให้รักษาแต่มั่นไว้อย่าเภอรบพุ่ง. ให้แต่งการออกลาดหาเข้าไว้เปนเสบียง, ไพร่พลทั้งปวงให้ครบปีหนึ่ง. แล้วจะให้สำหรวดเอาให้ถ้วนตัวคนจงทุกหมู่ทุกกอง, ถ้านายทัพนายกองผู้ใด, เสบียงพลนั้นมิครบถึงปีไซ้, จะให้ลงโทษแก่นายทัพนายกองผู้นั้นถึงสิ้นชีวิตร.จึ่งท้าวพระยาทั้งหลายก็แต่งพลไว้ประจำค่ายทั้งปวง, แต่ภอรบพุ่งป้องกันน่าค่าย. แล้วก็แต่งพลออกไปลาดหาเข้าทุกหมู่ทุกกอง, โดยพระราชกำหนด, ก็ปลูกยุ้งฉางใส่เสบียงทั้งปวงไว้. ครั้นถึงกำหนดที่จะสำหรวด, พระเจ้าหงษาวดีสำหรวดทุกทัพทุกกอง. แลเสบียงพลทั้งปวงนั้นก็ครบปีหนึ่งดุจราชกำหนด. แต่หมวดมะโดดข้าหลวงเดิมนั้นเสบียงมิครบปี, พระเจ้าหงษาวดีให้ลงโทษถึงสิ้นชีวิตร. ขณะนั้นพระเจ้าช้างเผือกทรงพระประชวรหนัก, ประมาณยี่สิบห้าวัน, ก็เสดจ์สวรรคตในศักราช ๙๑๗ ปีเถาะสัปศก อยู่ในราชสมบัตินั้น ๒๒ ปี. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหินทราธิราชครั้งที่สอง ๚ะ
๏ ครั้นพระเจ้าช้างเผือกสวรรคตแล้ว, สมเดจ์พระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดินมิได้นำภาด้วยการศึก, แลเสด็จอยู่ในพระราชวัง, ไว้การทั้งปวงแก่พระยารามให้บังคับบัญชาตรวจทหารทั้งปวง,เปนผู้รักษาน่าที่รอบพระนคร ขณะนั้นพระยารามขี่คานหามทอง, มีมยุรฉัตร์ประดับซ้ายขวา, แลพลทหารแห่น่าหลังเปนแน่นหนา, แต่พลถือปืนนกสับนั้นเจ็ดร้อย, เที่ยวเลียบน่าที่ทุกวัน, แลเกนพลทหารออกมารบชาวหงษาวดีเปนสามารถ. ขณะนั้นพระยาจักรัตน์ถือพลทหารออกไปหักค่ายข้าศึก ณท้ายคู, แลเผาค่ายน่าที่พระยาเกียรติได้ประมาณแสนหนึ่ง. พลศึกอันประจำค่ายพ่ายลงไป, จึ่งพระยาเกียรติยกพลออกมารบ, พระยาจักรัตน์รบถลำเข้าไปก็เสียตัวแลชาวอาษาทั้งปวงก็พ่ายเข้ามาพระนคร. พระยาเกียรติจับพระยาจักรัตน์ไป/*101ถวายแก่พระเจ้าหงษาวดี, พระเจ้าหงษาวดีทรงพระโกรธแก่พระยาเกียรติ, ตรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า, ซึ่งพระยาเกียรติมิได้รักษาค่ายให้มั่น,ให้ชาวพระนครออกมาเผาเสียได้. มิลงโทษพระยาเกียรติด้วยประการใด. พระมหาอุปราชาทูลว่า, พระยาเกียรติเสียค่ายได้นายกองซึ่งถือพลออกมานั้น เหนว่าโทษพระยาเกียรติกลบลบกันจึ่งมิได้ลงโทษ. พระเจ้าหงษาวดีทรงพระโกรธแก่พระมหาอุปราชาว่า, ถึงพระยาเกียรติจับได้นายกองก็ดี, ยังมิคุ้มโทษ. แลมหาอุปราชาว่าคุ้มโทษแล้ว, แลมิได้เอาโทษพระยาเกียรตินั้น, เหนว่ามหาอุปราชามิได้เอาใจลงในการศึก. อย่าให้มหาอุปราชาอยู่บังคับบัญชาการศึกในทัพนั้นเลย, จะไปแห่งใดก็ตามใจเถิด. ให้มหาอุปราชาเอาแต่ช้างตัวหนึ่ง, คนขี่ท้ายกลางไปด้วย. นอกกว่านั้นอย่าให้เอาไป. พระเจ้าหงษาวดีก็ให้ขับมหาอุปราชาเสียแล้ว, ก็ให้ลงโทษแก่พระยาเกียรติถึงสิ้นชีวิตร. พระมหาอุปราชากลับมายังทัพ, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ก็ใช้สนองพระโอษฐมาขับพระมหาอุปราชา, ให้ไปจากทัพจงพลัน. ขณนั้นพระเจ้าแปร, พระเจ้าอังวะ, กลัวพระราชอาญาพระเจ้าหงษาวดี, มิอาจจะทูลขอโทษพระมหาอุปราชาได้. พระมหาอุปราชาก็ให้มาทูลแก่พระมหาธรรมราชาว่า, สมเดจ์พระราชบิดาทรงพระโกรธ, ให้ขับเราเสียจากทัพ. แลพระเจ้าแปร, พระเจ้าอังวะ. จะทูลขอโทษนั้นพ้นกำลังทูลมิได้. แลซึ่งจะช่วยเราครานี้, เหนแต่พระเจ้าพี่เรา, ภอจะทูลขอโทษเราได้. เมื่อพระมหาอุปราชาให้มาทูลแก่พระมหาธรรมราชานั้น, พระเจ้าหงษาวดีใช้สนองพระโอษฐมาเล่า, ว่าให้พระมหาอุปราชาเร่งไปจงพลัน. พระมหาอุปราชากลัวพระราชอาญา, ก็แต่งตัวจะขึ้นช้างไปจากทัพ. จึ่งพระมหาธรรมราชา, ตรัสให้ข้าหลวงไปห้ามพระมหาอุปราชาว่า, ให้งดอยู่เราจะไปทูลขอโทษก่อน, พระมหาธรรมราชาก็เสด็จมาทูลขอโทษพระมหา/*102อุปราชา. พระเจ้าหงษาวดีก็โปรดยกโทษให้. ขณะนั้นพระเจ้าหงษาวดี, ให้พระเจ้าแปรยกทัพเรือลงไปโดยคลองตะพานขายเข้า, ไปออกบางไซร. เลี้ยวขึ้นมาตั้งท้ายคู, กันมิให้เรือขึ้นล่องเข้าออกได้. แล้วพระเจ้าแปรก็แบ่งทัพเรือลงไปลาดถึงเมืองนนทบุรี, เมืองธนบุรี, เมืองสาครบุรี. ๚ะ
๏ ขณะนั้นสำเภาจีนจังจิ๋วมิทันรู้ว่า, ศึกหงษาวดีมาล้อมพระนคร. ก็ใช้ใบเข้ามาถึงสันดอนหลังเต่า. พระเจ้าแปรรู้ก็ยกทัพเรือออกไป, จะเอาสำเภาจีนจังจิ๋ว, จีนจังจิ๋วรู้ว่าข้าศึกมาล้อมพระนคร, แต่งทัพเรือลงมาลาด. จีนจังจิ๋วก็ใช้ใบสำเภาออกไป แลทัพเรือพระเจ้าแปรยกออกไป, เหนสำเภาจีนจังจิ๋วคลาดออกไปตกฦกแล้ว, จะตามเอามิได้ก็ยกทัพคืนมา. พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงพระโกรธแก่พระเจ้าแปรว่า สำเภาจีนเข้ามาถึงปากน้ำแล้ว, แลมิได้ติดตามออกไปเอาจงได้, ให้สำเภาจีนหนีไปรอดนั้นพระเจ้าแปรผิด. ตรัสให้เอาตัวพระเจ้าแปรทเวนรอบทัพแล้ว, ให้คงเปนนายทัพเรือดุจดั่งเก่า. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดี, ก็แต่งทหารให้เข้าหักค่ายริมน้ำด้านประตูหอรัตนไชย พระยาราม, แลพระยากลาโหม, พระอินทรา, พระมหาเทพ, พระมหามนตรี, แลพระหัวเมืองขุนหมื่นทั้งหลาย, ช่วยกันเอาใจลงในราชการรบพุ่งป้องกัน, มิให้ชาวหงษาวดีหักเข้ามาได้. แลพระมหาเทพแต่งพลอาษาทลวงฟัน, ชาวหงษาวดีก็แตกฉานเปนหลายครั้ง. แลการศึกนั้นก็ช้าอยู่, พระเจ้าหงษาวดีทรงพระโกรธ, ก็ให้เอานายทัพนายกองนั้นลงโทษ, แล้วบัญชาการให้พระมหาอุปราชาไปตั้งค่าย, ตำบลวัดเขาดินตรงเกาะแก้ว. พระเจ้าอังวะบุตรเขยนั้น, ตั้งค่ายตำบลวัดตะพานเกลือ. พระเจ้าแปรผู้หลาน, ตั้งค่ายตำบลวัดจันตรงบางเอียน. ให้เร่งถมดินเปนถนนข้ามแม่น้ำเข้าไป, ให้ถึงฟากทั้งสามตำบลจงได้. พระมหาอุปราชา, /*103พระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปรก็มาเร่งให้ทำตามรับสั่ง. ชาวพระนครเจ้าน่าที่เหนดั่งนั้น, ก็เอาปืนใหญ่น้อยระดมยิงข้าศึกล้มตายเปนอันมาก. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีเสด็จไปทอดพระเนตร,เหนยังไม่เปนถนนขึ้นได้ก็ตรัสว่า, พระมหาอุปราชา, พระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปรสามคนนี้, จะให้พูนแต่ถนนค่ามคูเท่านี้ยังมิได้, ที่ไหนจะได้กรุงศรีอยุทธยาเล่า, ถ้าตายลงสักคนหนึ่งคนใด, จึ่งจะเปนถนนขึ้นได้. ตรัสเท่าดั่งนั้นแล้วเสด็จกลับไป. พระมหาอุปราชา, พระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปร, ยิ่งเกรงพระราชอาญา. จึ่งดำริห์ให้เอาไม้โตนดทำทูบทูบังพลขนดินเข้าไปถมถนน. ชาวพระนครก็วางปืนใหญ่ออกมาทำลายทูบทู, พลล้มตายเปนอันมาก. ผู้ตรวจการเหนดั่งนั้น, ก็ไปกราบทูลพระเจ้าหงษาวดีทุกประการ. พระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสถามผู้ตรวจว่า, พลแบกมูลดินตายลงคนหนึ่ง, จะเปนมูลดินสักกี่ก้อน. ผู้ตรวจการทูลว่า, คนตายคนหนึ่ง เปนมูลดินประมาณเจ็ดก้อนแปดก้อน. พระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสว่าเอาเถิด, จงไปบอกเจ้าน่าที่ให้เร่งพลขนมูลดินถมถนนเข้าไปอย่าให้ขาดได้. ผู้ตรวจการก็มาทูลพระมหาอุปราชา, พระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปร, ตามรับสั่งทุกประการ. พระมหาอุปราชา, พระเจ้าอังวะ, พระเจ้าแปร, ก็เร่งให้พวกพลทั้งปวงขนมูลดินเข้าไปถมถนนนั้น, ทั้งสามตำบลมิได้ขาดทั้งกลางวันกลางคืน. แลการพูนถนนนั้นถึงสามเดือน. จึ่งถึงฟากกำแพงพระนคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาราม, พระยากลาโหม, พระมหาเทพ, เหนเชิงศึกแหลมเข้ามา, ก็ให้ตั้งค่ายในกำแพงพระนครชั้นหนึ่งเปนวงพาด, เอาปืนใหญ่ปืนมณฑกมาตั้งไว้ ณน่าค่ายนั้น. ฝ่ายพลอันอยู่น่าที่กำแพงเชิงเทินนั้น, ก็ยังรบพุ่งป้องกันอยู่. พระเจ้าหงษาวดีให้ยกพลเข้ามาโดยถนนมุมเกาะแก้ว, แล้วเอาทัพเรือมากระหนาบ, เอาปืนจ่ารงค์มณฑกนกสับยิงแย้ง/*104ระดมเจ้าน่าที่ดั่งห่าฝนซึ่งมุมเกาะแก้วนั้น. ชาวทหารอาษาซึ่งอยู่น่าที่มุมเกาะแก้วนั้น, จะยิงรบพุ่งป้องกันมิได้, ก็พ่ายลงมายังค่ายซึ่งตั้งไว้นั้น. ชาวหงษาวดีรุกเข้ามาทลายกำแพงมุมเกาะแก้วได้. ขณะนั้นพระยารามก็สลดใจ, จะบังคับบัญชาการศึกมิได้เปนสิทธิ์ดุจก่อน, ก็คิดด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายว่า, จะป้องกันสืบไปเหนพ้นกำลัง, แลจะแต่งออกไปให้เจรจาเปนไมตรี. ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายก็ว่า, ซึ่งจะเปนไมตรีไซ้แต่ยังมิได้รบกันเปนสามารถ. แลซึ่งได้รบพุ่งจนพระเจ้าหงษาวดีเสียรี้พลเปนอันมากดั่งนี้แล้ว, พระเจ้าหงษาวดียังจะรับเปนไมตรีฤๅ.ท้าวพระยาทั้งหลายก็มิลงด้วยพระยาราม. แต่นั้นมาท้าวพระยามุขมนตรีลูกขุนทหารทั้งปวง, มิฟังบังคับบัญชาพระยาราม, ต่างคนต่างรบพุ่งข้าศึก. สมเดจ์พระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดิน, ก็มิเอาพระไทยลงในการสงคราม, ละให้แต่มุขมนตรีทั้งหลายรบพุ่ง. ขณะนั้นพระมหาเทพถือพลอาษา, อยู่รักษาน่าค่ายมุมเกาะแก้วที่กำแพงทลายนั้น. ข้าศึกหงษาวดียกเข้ามาปล้นค่ายเปนหลายครั้ง, แลพระมหาเทพก็รบป้องกันไว้, ข้าศึกหักเข้าไม่ได้. อนึ่งพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราช, เสดจ์มายืนช้างพระที่นั่งให้พลอาษาช่วยพระมหาเทพรบ, แลแต่งทหารอาษาออกทลวงฟัน, แล้วก็วางปืนใหญ่ยิงทแยงออกไป, ต้องพลหงษาวดีตายเปนอันมาก, ข้าศึกจะปล้นเอาค่ายนั้นมิได้, ก็ตั้งประชิดกันอยู่. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีทรงพระดำริห์ว่า, กรุงพระนครศรีอยุทธยานี้ป้องกันเมืองเปนสามารถ, ซึ่งจะหักเอาโดยง่ายนั้นยาก, แล้วก็จวนเทศกาลฟ้าฝนจะลำบากไพร่พลนัก. ก็ตรัสด้วยพระมหาธรรมราชาว่า, จำเราจะเพโทบายให้ถือหนังสือเอาตัวพระยาราม, ผู้เปนเจ้าการป้องกันพระนครนั้นได้แล้วก็จะเบามือลง, เหนจะได้เมืองถ่ายเดียว. พระมหาธรรมราชาเหน/*105ด้วย, ก็แต่งนายก้อนทองข้าหลวงเดิม, ให้ถือหนังสือลอบเข้าไปถึงขุนสนมข้าหลวง, ซึ่งสมเดจ์พระเจ้าช้างเผือกไปเอาลงมาแต่เมืองพระพิศณุโลกย, กับด้วยพระวิสุทธิกระษัตรีย์นั้น, ขุนสนมก็ส่งหนังสือนั้นเข้าไป, ถวายแก่พระเจ้าอยู่หัวฝ่ายใน. แลในลักษณหนังสือนั้นว่า, พระเจ้าช้างเผือกตรัสคิดด้วยพระยาราม, ซึ่งแต่งการรบพุ่งป้องกันพระนคร, ละให้เสียสัตย์คลองพระราชไมตรีนั้น. บัดนี้พระเจ้าช้างเผือกเสด็จสวรรคตแล้วยังแต่พระยาราม, แลพระไทยพระเจ้าหงษาวดียังไปเสียคลองพระราชไมตรี ตรัสว่า, ถ้าพระเจ้าแผ่นดินส่งตัวพระยารามผู้ก่อเหตุออกไปถวายแล้ว, พระเจ้าหงษาวดีก็จะเปนไมตรี, มิให้ยากแก่สมณพราหมณาจารประชาราษฎรทั้งปวง จะเลิกทัพกลับคืนไปเมืองหงษาวดี. จึ่งสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวฝ่ายใน, ก็เอาหนังสือนั้นมาแถลง, แก่พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน. พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, ได้ฟังโดยลักษณหนังสือนั้น, ก็ให้หาท้าวพระยาพฤฒามาตย์ทั้งปวง, มาประชุมกันปฤกษาว่า, ซึ่งพระเจ้าหงษาวดี, จะให้ส่งพระยารามออกไป, แลจะเปนไมตรีนั้นยังเหนควรจะส่งพระยารามออกไปฤๅ, ฤๅมิชอบ จึ่งท้าวพระยาพฤฒามาตย์ทั้งปวงปฤกษาว่า, ถ้าพระเจ้าหงษาวดี, จะเปนพระราชไมตรีจริง, ควรจะส่งพระยารามออกไป, อย่าให้ได้ยากแก่ประชาราษฎรทั้งหลาย. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน.ก็ตรัสให้แต่งหนังสือตอบออกไปว่า, ถ้าพระเจ้าหงษาวดีจะเปนไมตรีสัจจริงดุจจะให้มีหนังสือเข้ามานี้ไซ้, ก็จะส่งพระยารามออกไป.จึ่งนายก้อนทองเอาหนังสือออกไปถวายแต่พระมหาธรรมราชา, พระมหาธรรมราชาก็ตรัสใช้นายก้อนทองเข้ามาเล่าว่า, พระเจ้าหงษาวดีจะเปนพระราชไมตรีสุจริตจริง, ให้ส่งตัวพระยารามออกไปเถิด. ซึ่งจะเอาพระยามรามไว้จะให้ได้ยากแก่อาณาประชาราษฎรทั้งปวงนั้นดูมิบังควร ฝ่ายท้าวพระยามุขมนตรีทั้ง/*106หลายมิได้รู้กลพระเจ้าหงษาวดีสำคัญว่าจริง, ก็พร้อมกันทูลพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, ให้ส่งพระยารามออกไปแก่พระเจ้าหงษาวดี. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินจึ่งตรัสสั่งนายก้อนทอง, ให้ออกไปทูลแก่พระมหาธรรมราชาว่า, จะส่งพระยารามออกไปกำหนดให้มารับ.ครั้นนายก้อนทองไปแล้ว, พระเจ้าแผ่นดินให้จำพระยาราม, แต่งคนคุมออกไปส่ง อาราธนาพระสังฆราชกับภิกษุสี่องค์ออกไปด้วย, ครั้นพระสังฆราช,แลผู้คุมพระยารามไปถึง,สมเดจ์พระมหาธรรมราชาให้ถอดจำพระยารามออก, แล้วก็ภาเข้าไปถวายบังคมพระเจ้าหงษาวดี, ๆ ก็ให้เบิกพระสังฆราชเข้ามา, แล้วตรัสให้หาพระมหาอุปราชา, แลท้าวพระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงมาประชุมในน่าพลับพลา, พระเจ้าหงษาวดีก็ตรัสแก่ท้าวพระยาทั้งหลายว่า,พระเจ้ากรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, ให้พระสังฆราชเอาพระยารามผู้ก่อเหตุมาส่งแก่เรา, แลว่าจะฃอเปนพระราชไมตรีด้วยเราดุจก่อน,ท้าวพระยาทั้งหลายจงพิภาคษา, ยังจะชอบรับเปนพระราชไมตรีฤๅประการใด. ท้าวพระยาทั้งหลายก็ทูลว่า ซึ่งได้พระยารามออกมาแล้วดั่งนี้, เสมอได้แผ่นดินศรีอยุทธยา,อันจะเปนราชไมตรีนั้นหาต้องการไม่,ขอให้ยกเข้าหักเอากรุงจงได้. พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่าเราเปนกระษัตรีย์จะทำการสงครามสืบไป, ซึ่งจะทำดั่งนี้หาควรไม่ แล้วสั่งนายทัพนายกองทั้งปวงให้รักษาแต่มั่นไว้ อย่าให้ประชิรบพุ่งเข้าไป ฝ่ายชาวพระนครก็มิได้รบ, ต่างคนต่างสงบอยู่ทั้งสองฝ่าย. จึ่งพระเจ้าหงษาวดี, ก็สั่งพระสังฆราชเข้ามาว่าถ้าพระเจ้ากรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, จะเปนพระราชไมตรีด้วยเราจริงให้พระเจ้าแผ่นดิน,แลท้าวพระยาใหญ่ทั้งปวงมาถวายบังคม,จึ่งจะรับเปนราชไมตรีด้วย. ๚ะ
๏ ครั้นพระสังฆราชเข้ามาถึงกรุง. ถวายพระพรแก่สมเดจ์พระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดิน, โดยคำพระเจ้าหงษาวดีสั่งเข้ามานั้น. จึ่งท้าวพระยาทั้ง/*107หลายทูลพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินว่า, การทั้งนี้พระเจ้าหงษาวดีหากเพโทบายมาฬ่อลวงให้ออกไปแล้ว, จะกุมเอาท้าวพระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงไว้, แล้วก็จะให้เข้ามาเทเอาครัวอาณาประชาราษฎรทั้งหลายอพยบไปเปนเชลย แลศึกครั้งนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายชีวิตร, รบพุ่งป้องกันจนถึงขนาด จึ่งสมเดจ์พระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดิน, ก็ตรัสให้ท้าวพระยาทั้งหลายพิภาคษาเปนหลายยกหลายเกน, แลท้าวพระยาทั้งปวงลงด้วยกันเปนคำเดียวว่า, จะอาษารบพุ่งแต่พระยาธรรมาธิกรณ์ไซร้มิได้ลงด้วยท้าวพระยาทั้งปวง. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีถ้าฟังทูตซึ่งออกไปแต่นอกพระนครช้าอยู่ถึงเจ็ดวัน, จึ่งตรัสด้วยสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าว่า, กรุงพระมหานครศรีอยุทธยามิให้ทูตออกมาเจรจาความเมือง, แลช้าอยู่ดั่งนี้เหนว่ามิเปนพระราชไมตรีกันแล้ว, เราจะให้แต่งการที่จะปล้นนั้นดุจเก่า. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาก็ทูลแก่์พระเจ้าหงษาวดีว่าขอให้งดก่อน,ข้าพเจ้าจะเข้าไปแถลงการทั้งปวง, ให้พระเจ้าแผ่นดินแลท้าวพระยาผู้ใหญ่เหนแท้ว่า, จะเปนทางพระราชไมตรี, อย่าให้ยากแก่สมณพราหมณประชาราษฎรทั้งหลาย. พระเจ้าหงษาวดีก็ตรัสบัญชาโดยสมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้า สมเดจ์พระมหาธรรมราชาเจ้าก็เสด็จด้วยพระราชยาน, มายืนอยู่ตรงน่าที่พระมหาเทพ, ร้องเรียกเจ้าน่าที่เข้าไปว่า, เราจะเข้าไปรงับการแผ่นดิน, พระมหาเทพเจ้าน่าที่มิไว้ใจยิงปืนใหญ่น้อยออกไป. พระองค์ลงจากพระเสลี่ยง, ขุนอินทรเดชแบกพระองค์วิ่งกลับออกมา. สมเดจ์พระมหาธรรมราชา, ก็มาเฝ้าพระเจ้าหงษาวดี, แล้วก็กราบทูลทุกประการ. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีก็ตรัสว่า, อันชาวพระนครศรีอยุทธยามิไว้ใจนั้น, ก็เปนสำหรับที่จะให้พระนครเสีย, ซึ่งจะพ้นมือเราไปนั้นก็หาไม่. แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็สั่งให้นายทัพนายกองทั้งปวง, เร่งประชิทำการทั้งกลางวันกลางคืน, ชาวพระนครก็รบพุ่งป้องกันเปนสามารถ. ๚ะ
/*108๏ ขณะนั้นพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราช, ถือพลหมื่นห้าพันตั้งเปนกองกลางอยู่ณห้องนามหลวง, ถ้าเจ้าน่าที่มาทูลว่า, ข้าศึกเข้าหักหารด้านใดหนัก, ก็มิได้กราบทูลพระราชบิดาก่อน, แต่ทหารให้ไปช่วยรบพุ่งทุกครั้ง. ส่วนสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, มิได้เอาพระไทยใส่ในการศึก, อยู่มาคิดแคลงพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราชว่า, การศึกหนักเบามิได้มาแจ้งก่อน, ทำแต่โดยอำเกอใจ. จึ่งให้หาพระศรีเสาวราชเข้ามาแล้ว, สั่งพระยาธรรมาธิกรณ์ให้เอาตัวพระศรีเสาวราชไปล้างเสีย ณวัดพระรามาวาศ, ข้าราชการนายทัพนายกองทหารทั้งปวงก็เสียใจ แต่เหตุว่ารักบุตรภรรยาอยู่ ก็อดส่ารบป้องกันไว้ทุกน่าที่. ฝ่ายขุนราชเสนา, ขุนมหาวิไชย, กับไพร่ห้าสิบคน, ภากันเล็ดลอดขึ้นไปถึงเมืองล้านช้าง, จึ่งเอาศุภอักษรนั้นให้แก่เสนาบดี. ในลักษณนั้นว่า,ศุภอักษรบวรสฐาผลวิมลเชษฐาคุณานันต์วิกษิต, วิจิตรคำภีราอัทธยาไศรย, ในท่านอรรคมหาเสนาธิบดินทรนรินทรามาตย์, อันสวามีประวาสบาทมูลิกากรบวรยุคลเรณุนาศ, ในพระบาทสมเดจ์บรมนารถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ณกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานี บุรีรมย์อุดมพระราชมหาสถาน, มีมธุรจิตรสนิทเสนหามายังเสนาธิบดี ณกรุงศรีสัตนาคนหุต, บัดนี้กรุงพระนครศรีอยุทธยามีราชดัศกร, คือพระเจ้าหงษาวดีกอปไปด้วยโลภเจตนาหาหิริโอตัปปะมิได้. ยกกองทัพลงมากระทำปไสยหาการย่ำยีพระนครศรีอยุทธยา,สมพราหมณาจาริยไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน แลกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา, ก็เปนเขื่อนเพชรขันทแก่กรุงศรีสัตนาคนหุต,ถ้าพระนครศรีอยุทธยาเสียแก่กองทัพหงษาวดีแล้ว,เหนศึกหงษาวดีจะติดถึงกรุงศรีสัตนาคนหุตด้วย, เชิญเสด็จพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ยกพยุหโยธาทัพลงมาช่วยรณยุทธปราบปรามข้าศึกให้ปราไชยประลาศไป /*109แล้วจะได้ช่วยกันดำริหการตอบแทนแก้แค้นพระเจ้าหงษาวดีให้ถึงขนาด เสนาบดีครั้นแจ้งในศุภอักษรแล้ว, ก็ภาขุนราชเสนาขุนมหาวิไชย, เข้าเฝ้าทูลโดยสำเนาศุภอักษรเสร็จสิ้นทุกประการ. ๚ะ
๏ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งดั่งนั้นก็ทรงพระโกรธตรัสว่า, พระเจ้าหงษาวดีมิได้ตั้งอยู่ในขัติยราชประเพณี, ประพฤติพาลทุจริตให้ทหารมาสกัดชิงพระเทพกระษัตรีไปครั้งหนึ่งแล้ว, มิหนำยังมีใจกำเริบยกมากระทำย่ำยีพระนครศรีอยุทธยาอีกเล่า, จำจะยกไปตีเปนกระหนาบไปดูหน้าพระเจ้าหงษาวดีจะทำเปนประการใด. ประหนึ่งทั้งทางพระราชไมตรีกรุงศรีอยุทธยาก็จะถาวรวัฒนาการสืบไป, แล้วก็มีพระราชกำหนดให้เตรียมพลห้าหมื่น, ช้างเครื่องสามร้อยม้าสามพัน. ครั้น ณวันเสาร์เดือนสามแรมห้าค่ำ ได้ศุภวารดิถีมหามงคลฤกษอันประเสริฐ, ก็เสด็จทรงช้างพระที่นั่งพร้อมด้วยแสนท้าวพระยาลาว, แลพลพิริยโยธาหารแห่โดยกระบวนซ้ายขวาน่าหลัง, ดั้งแซงเปนขนัดแน่นนันด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธ, ยกออกจากกรุงศรีสัตนาคนหุตรอนแรมมาโดยวิถีทางสถลมารค. ๚ะ
๏ ฝ่ายด่านเมืองนครไทยรู้ข่าวว่า, เมืองล้านช้างยกลงมา, ก็บอกข้อราชการลงไปให้กราบทูลพระมหาธรรมราชา. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาแจ้งดั่งนั้น, จึ่งเสด็จไปเฝ้ากราบทูลพระเจ้าหงษาวดีว่า, บัดนี้กองทัพพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาทางเมืองเพชรบูร, จะลงเมืองสระบุรีเปนทัพกระหนาบ. พระเจ้าหงษาวดีทราบแล้วตรัสถามพระยารามว่า, ทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมานี้, มาช่วยเองฤๅๆไปขอให้มาช่วย. พระยารามกราบทูลว่า,สมเดจ์พระมหินทราธิราชสั่งข้าพเจ้าให้มีศุภอักษร, ขึ้นไปขอกองทัพลงมาช่วย. พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, ซึ่งทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาครั้งนี้, ครั้นจะละให้มาใกล้ชาวพระนครจะแขงมือขึ้น, การที่จะทำเอาพระ/*110นครจะช้าวันไป, จำจะตีเสียให้แตกฉานแต่ไกล, แล้วให้สมเดจ์พระมหาธรรมราชากับพระยาราม, เอาช่างที่มีฝีมือมาแกะตราให้เหมือนตราพระราชสีห์เสร็จแล้ว, จึ่งแต่งเปนศุภอักษรว่า, ทับพระเจ้าหงษาวดียกมาครั้งนี้, กรุงพระมหานครศรีอยุทธยาแต่งออกรับก็หาหักหารได้ไม่, บัดนี้รับแต่มั่นไว้แต่งให้ออกลาดกระเวนตัดเสบียง, กองทัพเมืองหงษาวดีก็ขาดเสบียงลง, จวนจะเลิกถอยไปอยู่แล้ว, ให้เชิญเสด็จพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, เร่งยกพยุหโยธาลงมากระหนาบก็ได้ไชยชำนะโดยง่าย. ครั้นเสร็จแล้วจึ่งให้สมเดจ์พระมหาธรรมราชา. แต่งไทยซึ่งมีสติปัญาไว้ใจได้ถือรีบไป, แล้วสั่งให้พระมหาอุปราชายกกองทัพขึ้นไปคอยสกัดตี. พระมหาอุปราชาก็เสด็จยกพยุหบาตราทัพโดยสถลมารคแนวน้ำแควป่าสักฟากตวันออก, พักพลซุ่มไว้ใกล้เมืองสระบุรีทั้งสองฟากน้ำ. ๚ะ
๏ ฝ่ายผู้ถือศุภอักษร,ไปภบกองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุต ณเมืองเพชรบูร, เสนาบดีนำเข้าเฝ้าทูลข้อความตามศุภอักษรทุกประการ. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งมิได้รังเกียจสำคัญว่าจริงดีพระไทย, ก็ยกกองทัพรุดรีบลงมาเมืองสระบุรี, ถึงตำบลหมากสองต้น, กองทัพยังมิทันพร้อม. พระมหาอุปราชาก็กำหนดให้ทหารเข้าโจมตี, กองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตไม่ทันรู้ตัวก็แตก, รี้พลเจ็บป่วยล้มตายเปนอันมาก, พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตก็ขึ้นช้างหนีไป, กองทัพพระมหาอุปราชาไล่ติดตามไปได้ช้างม้าเปนอันมาก, จับพลลาวเปนได้ประมาณร้อยเสศ, แล้วยกลงมาเฝ้าพระเจ้าหงษาวดีทูลซึ่งได้ไชยชำนะ, แล้วถวายช้างม้ากับเชลยชาวล้านช้างซึ่งได้มานั้น. พระเจ้าหงษาวดีดีพระไทย, จึ่งให้ปล่อยชาวล้านช้างเข้าไปแจ้งเหตุทั้งปวงในพระนคร. ฝ่ายพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวงแจ้งว่า, เสียทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตก็เศร้าใจ, พระเจ้าหงษาวดีก็คิดซึ่งจะเข้าหักเอาพระนครให้ได้. ๚ะ
/*111๏ ฝ่ายสมเดจ์พระมหาธรรมราชา, ครั้นเพลาค่ำก็ให้หาพระยาจักรี, ซึ่งพระเจ้าหงษาวดีได้ขึ้นไปครั้งพระราเมศวรนั้น, มาเฝ้าแต่สองให้สาบาลแล้วจึ่งตรัสปฤกษาเปนความลับว่า, แต่ก่อนท่านกับเราก็เปนข้าพระเจ้าช้างเผือก. ครั้นนี้มาเปนข้าพระเจ้าหงษาวดีด้วยกัน,ฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกก็สวรรคตแล้ว, ตัวเราก็ได้ทำความชอบ, แต่ตัวท่านหามีความชอบสิ่งใดไม่. เราคิดจะให้ท่านมีความชอบไว้ต่อหน้าพระเจ้าหงษาวดี, เราเหนอุบายอันหนึ่งซึ่งจะเปนความชอบของท่านกราบเท่ากัลปาวสาน, ถ้าท่านเปนใจด้วยแล้วก็จะได้เมืองโดยง่าย. พระยาจักรีก็รับว่าจะสนองพระคุณไปกว่าจะสิ้นชีวิตร. สมเดจิ์พระมหาธรรมราชาเอาความลับทั้งนี้, ไปกราบทูลแก่พระเจ้าหงษาวดี ๆ ยินดีนัก. จึ่งอุบายให้เอาพระยาจักรีมาลงพระราชอาญา, แล้วให้จำไว้ให้พม่ามอญลาวคุมอยู่สามสิบคน. ครั้นอยู่มาประมาณห้าวันหกวัน,สมเดจ์พระมหาธรรมราชาแต่งคนให้ลอบปล่อยพระยาจักรี, เข้าไปในกรุงสังขลิกพันธ์เข้าน่าที่พระยาธรรมาตรงวัดสพสวรรค์ในเพลากลางคืน. ครั้นรุ่งขึ้นพระเจ้าหงษาวดีทำเปนให้ค้นหาพระยาจักรีทุกกองทัพ, ไม่ภบแล้วก็ให้เอาผู้คุมสามสิบคนไปทเวนรอบกองทัพ,แล้วประหารชีวิตรเสียบไว้น่าค่ายวัดธรรมาในเพลานั้น. พระยาธรรมาก็ภาตัวพระยาจักรีเข้าไปเฝ้า. สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินสำคัญว่า, พระยาจักรีหนีมาจริงมีความยินดีนักก็ให้ถอดเครื่องพันธนาการออกแล้ว, จึ่งพระราชทานบำเหน็จรังวัลเปนอันมาก, ให้พระยาจักรีบังคับการซึ่งจะป้องกันพระนคร. แล้วสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, พระราชทานอาชาสิทธิพระยาจักรี, ให้แห่เครื่องสูงมีปี่กลองชนะแตรสังขประโคมเที่ยวตรวจน่าที่. แลพระยาจักรีนั้นจัดแจงค่ายคูประตูหอรบ, บำรุงทแกล้วทหารรบพุ่งโดยฉันอันจริงมาได้ประมาณเดือนหนึ่ง, แต่นั้นไป/*112เหนเจ้าน่าที่ผู้ใดรบพุ่งเข้มแขงกล้าหาร, ก็พาลผิดลงโทษว่า, ละน่าที่เสียมิได้เปนใจต่อราชการ, แลเอาพลเรือนมาเปนทหาร, เอาทหารไปเปนพลเรือน, นายทัพนายกองทั้งปวงเสียใจ, การศึกก็ถอยกำลังลง,แล้วให้หนังสือลับกำหนดออกไปว่า, ณวันศุกร์เดือนเก้าแรมสิบค่ำให้ยกเข้ามา. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีแจ้งดั่งนั้น, ก็กำหนดให้ท้าวพระยานายทับนายกองทหารทั้งปวง, ซึ่งจะเข้าหักเอาพระนคร, แต่งทหารเปนสี่เหล่า, ๆ หนึ่งใส่เสื้อดำถือดาบดั้ง, เหล่าหนึ่งใส่เสื้อเขียวถือดาบสองมือ, เหล่าหนึ่งใส่เสื้อแดงถือปืนนกสับคาบชุด, เหล่าหนึ่งใส่เสื้อสีม่วงถือหอกทวนดาบสพายแล่ง, ให้พระมหาธรรมราชา, กับพระมหาอุปราชา, ถือพลทั้งนี้ยกเข้าโดยถนนเกาะแก้ว. แลพระเจ้าอังวะพระเจ้าแปรยกเข้าตามน่าที่พร้อมกันทั้งสามถนน, เจ้าน่าที่ก็สาดปืนไฟแหลนหลาวมา, ต้องพลล้มตายเปนอันมาก, พลข้าศึกก็มิได้ถอยเยียดยัดหนุนเนื่องกันเข้าไปมิได้ขาด, เสียงพลเสียงปืนดั่งแผ่นดินจะไหว, แลกองทัพพระมหาธรรมราชา, พระมหาอุปราชา, โจมตีหักเข้าไปได้ค่ายพระมหาเทพ, ๆ แตกถอยเข้าไปตั้งรับอยู่ตำบลน่าวัดโค, วัดกระบือ, แล้วก็แตกเข้ามาตั้งรับตำบลวัดเผาเข้า แล้วก็ซ้ำแตกกระจัดพรัดพราย, คุมกันไม่ติด, ข้าศึกก็เข้าเมืองได้. ๚ะ
๏ เมื่อเสียกรุงพระมหานครแก่พระเจ้าหงษาวดีนั้น, ณวันเสาร์เดือนเก้าแรมสิบเบ็ดค่ำ,ศักราช ๙๓๘ ปีมโรงอัฐศกเพลาเช้าสามนาฬิกา. ขณะนั้นพระมหาอุปราชากับสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า. ก็เสด็จเข้ามายืนช้างพระที่นั่งน่าพระราชวัง. จึ่งสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน, ก็เสด็จด้วยพระราชยานออกไปยังพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า. จึ่งพระมหาอุปราชาก็ให้รับสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินออกไปถวายพระเจ้าหงษาวดี ณพลับพลาวัดมเหยงค์ณ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทอดพระเนตร์เหน/*113จึ่งตบพระหัตถลงที่ราชอาศน์, แล้วเชิญเสด็จพระมหินทราธิราชให้เข้ามานั่ง สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าก็คลานเข้าไปตามรับสั่ง, แต่ทว่าหาถึงที่ตบพระหัตถไม่. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีจึ่งยกพานพระศรีเลื่อนมา, ให้สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าเสวย, สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้ามิได้เสวย. พระเจ้าหงษาวดีก็หยิบเอาพระศรีในพานประทานให้, สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าก็รับมากำไว้น่อยหนึ่งแล้วจึ่งเสวย. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีจึ่งยิบบ้วนพระโอษฐส่งให้, สมเดจ์พระมหินทราธิราชก็มิได้บ้วนลง. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสว่า, ซึ่งเรายกมากระทำสงครามทั้งนี้, เปนประเพณีกระษัตริย์ขัติยราชจะเอาไชยไว้เกียรติยศ, แผ่ขอบขันทเสมาอาณาจักร์ให้กว้างขวางในทิศานุทิศทั้งปวง, เจ้าอย่าโทมนัศน้อยพระไทยเลย, จะเชิญขึ้นไปอยู่กรุงหงษาวดีด้วยกัน. แล้วสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสแก่พระมหาธรรมราชา, ให้นำสมเดจ์พระมหินทราธิราชไปทำนุบำรุงไว้, พระเจ้าหงษาวดีก็ให้เทเอาครัวอพยบชาวพระนคร แลรูปภาพทั้งปวงในน่าพระบัญชรชั้นสิงห์นั้นส่งไปเมืองหงษาวดี, แล้วทรงพระราชดำริห์การซึ่งจะราชาภิเศกสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า, ให้ครองกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา. จึ่งไว้พระยานครศรีธรรมราช, พระศรีอรรคราช, ขุนเกษตราธิบดี, ขุนรักษมณเฑียร, หมื่นนรินทร์เสนี, แลขุนหมื่นทั้งปวงร้อยหนึ่ง, แลไพร่พลชายหญิงอพยบหมื่นหนึ่ง, ให้อยู่สำหรับกรุงศรีอยุทธยา ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเปนสมเดจ์พระสรรพเพช ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๘ ปีมโรงอัฐศก ณวันศุกรเดือนอ้ายขึ้นหกค่ำ พระเจ้าหงษาวดีให้แต่งการพระราชพิธีปราบดาภิเศก,สมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า,เสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติผ่านพิภพกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา,ทรงพระ/*114นามสมเดจ์พระสรรเพชวงษกุรสุรโยดมบรมมหาธรรมราชาธิราชราเมศรปวเรศธรรมิกราชเดโชไชยพรหมเทพาดิเทพ นฤบดินทรภูมินทรเทพสมมัตติราชบรมบพิตรเจ้ากรุงพระนครศรีอยุทธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมย์, เมื่อเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัตินั้นพระชนม์ได้ ๕๔ พรรษา,พระเจ้าหงษาวดีก็ให้พระสุนทรสงคราม, อันส่งไปหงษาวดีขณะเมื่อครั้งได้พระราเมศวร,กับช้างเผือกสี่ช้างไปนั้น,อยู่เปนพฤฒามาตยสำหรับพระองค์ แลไว้เมืองนครพรหมแลพลสามพันให้อยู่ช่วยรักษาพระนคร. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ตรัสแก่สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าว่า, จงจัดพระสนมแลราชบริวารแลเครื่องราชูประโภคทั้งปวงออกมา, จะได้ขึ้นไปด้วยกัน, แล้วมีพระราชบัญชาตรัสแก่สมเดจ์พระมหาธรรมราชาว่า, ให้จัดเครื่องราชปีลันทนาสรรพาภรณสำหรับขัติยาธิบดี, แลพระสนมราชบริวารส่งให้สมเดจ์พระมหินทราธิราชด้วย. สมเดจ์พระมหาธรรมราชาก็จัดให้ตามรับสั่งทุกประการ. แล้วสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จเลิกพลพยุหบาตราทัพกลับไปทางเมืองกำแพงเพชร,สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าก็โดยเสด็จ, ครั้นถึงแดนเมืองแครง, สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าทรงพระประชวรหนัก, ลักไวทำมูเอาพระอาการมากราบทูลสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, ๆ จึ่งพระราชทานแพทย์ไปรักษา, แล้วตรัสคาดโทษแพทย์มาว่า, ถ้าสมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าทิวงคตจะลงโทษถึงสิ้นชีวิตร์. ครั้นรุ่งขึ้นสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จมาเยือนจึ่งตรัสว่า, อดส่าเสวยยาแลพระกระยาหารอย่าท้อแท้พระไทยเราจะได้ไปด้วยกัน, ครั้นพระราชทานโอวาทดั่งนั้นแล้ว, ก็เสด็จกลับมาพลับพลา, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีแต่ประทับแรมอยู่ที่นั่นถึงสิบเบ็ดเวน, สมเดจ์พระมหินทราธิราชเจ้าก็สวรรคต. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงพระโกรธตรัสให้ลงพระราชอาชญาแก่แพทย์พะม่ามอญไทยสิบเบ็ดคนแล้วพระราชทานเพลิงเสรจ์ทรงพระกรุณาให้เอาพระอัฐิแล/*115พระสนมเครื่องราชูประโภคทั้งปวง, ให้พม่ามอญลาวคุมลงมาส่งยังพระนครศรีอยุทธยาแล้วสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เสด็จไปเมืองหงษาวดี. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าแผ่นดินตรัสเอาพระสุนทรสงคราม, เปนพระยาธรรมาธิบดี. ตรัสเอาพระยาศรีธรรม, เปนพระยาพระเสด็จ. ตรัสเอาพระยาเพทราชา, เปนพระยาอินทราธิบดีพระนครบาล. ตรัสเอาพระยาเลื่อง, เปนพระยาจักรี. ตรัสเอาขุนหลวงเสนามาตย์, เปนพระยาเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม. ตรัสเอาพระศรีเสาวราช, เปนพระยาเดโช. ตรัสเอาพระจันทบุรี, เปนพระท้ายน้ำ. ตรัสเอาพระศรีอัคราชคง, เปนที่พระคลัง. ตรัสเอาขุนจันทรา, เปนพระยาพลเทพ แล้วก็ตั้งพระหัวเมืองมนตรีมุขทหารพลเรือนทั้งปวงทุกกระทรวงการ, แล้วให้ซ่องจัดไพร่พลหมู่องครักษจักรนารายน์ชาวดาบชาวเรือ, แลหมู่ทหารอันกระจัดพรัดพรายทั้งปวงประมูลเข้ามาโดยหมู่โดยกรม, แล้วก็ให้จัดซ่องไพร่พลหมู่สิบสองพระกำนัล, แลหมู่พลเรือนทั้งปวงอันกระจัดพรัดพรายนั้น, มาประมูลไว้โดยหมู่โดยกรมรับราชการทุกพนักงานแล้ว,ก็ตั้งท้าวพระยาสามนต์ราชแลพระหัวเมืองทั้งหลาย, ให้ออกไปอยู่ครองอาณาประชาราษฎรทุกหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง, สำหรับขอบขันธเสมากรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, โดยบูรพประเวณีพระเจ้าแผ่นดิน สยามาธิราชเจ้าแต่ก่อนมา. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๑๙ ปีมเสงนพศกเดือนยี่, พระยาลแวกยกช้างม้ารี้พลมาทางนครนายก, แลไพร่พลพระยาลแวกมาครั้งนั้นประมาณสามหมื่น กรมการเมืองนครนายกบอกข้อราชการเข้ามาณกรุง, มุขมนตรีจึ่งเอาหนังสือบอกขึ้นกราบบังคมทูลสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, ๆ ครั้นตรัสทราบ, ก็ให้ท้าวพระยาพระหัวเมืองมุขมนตรีทั้งหลายพิภาคษาว่า, เมื่อพระยาลแวกยกช้างม้ารี้พลมาดั่งนี้, ท้าวพระยาทั้งหลายจะคิดประการใด. จึ่งพระยาเพทราชาผู้เปนพระยาอินทรานครบาลทก็ทูลว่า, กรุงพระมหานครไซ้พึ่งเปน/*116อันตรายรี้พลบอบบางยังมิได้สมบูรณ, แลทหารซึ่งจะขึ้นประจำน่าที่รอบพระนครนั้นเหนมิครบน่าที่.อนึ่งปืนใหญ่น้อยสำหรับพระนครนั้น,สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็เอาไปเปนอันมาก. แลปืนซึ่งตั้งช่องทั้งปวงนั้นเปนอันน้อยนัก, ทั้งกระสุนดินประสิวก็ยังมิได้ประมูลไว้สำหรับที่จะกันพระนคร, แลซึ่งจะตั้งอยู่รบพุ่งป้องกันพระนครครั้งนี้เหนเหลือกำลัง, ขอเชิญเสด็จขึ้นไปยังเมืองพระพิศณุโลกย์ให้พ้นราชศัตรูก่อน. ท้าวพระยาพระหัวเมืองมนตรีทั้งหลายก็ลงเปนคำเดียวพระยาเพทราชา, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ตรัสบัญชาตามท้าวพระยาทั้งหลาย. จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่ขุนเทพวรชุนให้แต่งเรือพระที่นั่ง. แลเรือพระประเทียบให้สรัพ. ในขณะนั้นพระเพชรัตนเจ้าเมืองเพชรบุรีมีความผิด, ทรงพระกรุณาให้ยกออกเสียจากน่าที่. พระเพชรรัตนก็คิดเปนกระบถ, แลซ่องสุมชาวนอกทั้งปวงไว้มากแล้ว, คิดจะปล้นทัพหลวงเมื่อเสด็จขึ้นไปนั้น. จึ่งสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ตรัสถามขุนเทพวรชุนด้วยเรือพระที่นั่งทั้งปวง, แล้วตรัสถามว่า, ซึ่งจะไปจากพระนครนี้, ขุนเทพวรชุนยังคิดเหนประการใด. จึ่งขุนเทพวรชุนกราบทูลว่า,พระยาลแวกมาครานี้มิได้เปนศึกใหญ่, ขอทรงพระกรุณาเสด็จอยู่, แลให้รบพุ่งป้องกันพระนครให้รู้จักษ์กำลังศึกก่อน. ครั้นจะด่วนละพระนครเสียไซ้, พระเจ้าหงษาวดีจะตรัสติเตียนได้. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสเหนชอบด้วย, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งขุนเทพวรชุนให้เตรียมเรือพระที่นั่ง, แลตรวจจัดพลสำหรับเรือพระที่นั่งไว้ให้สรรพ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลแวกก็ยกทัพเข้ามาถึงกรุงพระนครศรีอยุทธยา, แลตั้งทัพตำบลบ้านกะทุ่ม. ขณะนั้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้เมืองนครพรหม, แลพลชาวเมืองหงษาวดีสามพันอยู่ประจำน่าที่ในขื่อน่า. แล้วท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งปวง ตรวจพลทหารขึ้นประจำน่าที่กำแพง/*117แลรายกันอยู่รอบพระนคร. พระยาลแวกยกพลเข้ามายืนช้างในวัดสามพิหาร, แลพลฆ่าศึกรายกันมาถึงวัดโรงฆ้องแลวัดกุฎีทอง. แล้วเอาช้างมายืนอยู่ในวัดพระเมรุราชิการามประมาณสามสิบช้าง, พลประมาณสี่พัน. พระยาลแวกให้พลทหารลงเรือห้าลำข้ามเข้ามาปล้นในมุมเจ้าสนุก. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จไปยืนพระราชยาน, แลให้พลทวยหารขึ้นรบพุ่งข้าศึกก็พ่ายออกไป. จึ่งตรัสให้ยิงปืนจ่ารงค์เอาช้างข้าศึกซึ่งยืนอยู่ในวัดสามพิหารนั้น, ต้องพระจำปาธิราช, ซึ่งเปนกองน่าตายกับฅอช้าง, พระยาลแวกก็ยกถอยคืนไปยังทัพบ้านป่ากะทุ่ม, แต่ยกเข้ามาปล้นถึงสามครั้งก็มิได้. พระยาลแวกก็ล่าทัพกลับไปจึ่งกวาดเอาตำบลบ้านนา, แลนครนายกไปเมืองลแวก. ๚ะ
๖
๏ ในขณะนั้นพระยาลแวกแต่งพลมาลาดทั้งทางบกทางเรือเปนหลายครั้ง, แลเสียชาวจันทบุรี, แลชาวระยอง, ชาวฉเชิงเทรา, ชาวนาเริ่งไปแก่ข้าศึกลแวกเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๐ ปีมเมียสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ให้สมเดจ์พระนเรศวรบรมราชาธิราชบพิตรเปนเจ้า, อันเปนสมเดจ์พระโอรสธิราชขึ้นไปเสวยราชสมบัติณเมืองพระพิศณุโลกย์. ขณะนั้นพระชนม์ได้สิบหกพรรษา, แต่สมเดจ์เอกาทศรฐผู้เปนพระราชอนุชาสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้านั้น, สมเดจ์พระราชบิดาเอาไว้ ณพระมหานครศรีอยุทธยาด้วย. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๑ ปีมแม เอกศก, พระเจ้าหงษาวดียกช้างม้ารี้พลโยธาไปเอาเมืองล้านช้าง, กำหนดให้สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงเทพมหานคร แลสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเสด็จขึ้นไปด้วย, แต่สมเดจ์เอกาทศรฐอันเปนตรุณราชบุตร, พระราชบิดาดำรัศให้อยู่รักษาพระนคร. ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว, กับสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็ยกช้างม้ารี้พลไปถึง/*118ตำบลหนองบัว, ในจังหวัดเมืองล้านช้าง. ขณะนั้นสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงพระประชวรทรพิศ. พระเจ้าหงษาวดีตรัสให้สมเดจ์พระมหาธรรมราชา, กับพระนเรศวรเปนเจ้าเสด็จคืนมายังพระนครศรีอยุทธยา. ครั้งนั้นพระเจ้าล้านช้างป้องกันรักษาเมืองเปนสามารถ, ทัพหงษาวดีจะหักเอาพระนครมิได้, ภอจวนเทศกาลวสันตะรดู, ก็ยกทัพกลับไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลแวกยกมาจะใกล้ถึงปากน้ำพระประแดง, เจ้าเมืองธนบุรีแลกรมการทั้งหลายรู้ข่าวว่า,พระยาลแวกยกมาก็บอกขึ้นไปให้กราบทูล. ส่วนเรือทัพน่าพระยาลแวกก็ไล่ตามเรือซึ่งกระเวนทเลนั้นติดเข้ามาเมืองธนบุรี, แลกรมการทั้งหลายมิทันแต่งการที่จะรบพุ่งป้องกันเมือง, ต่างคนต่างก็เอาครัวหนี. พระยาลแวกก็ยกทัพเข้ามาตั้งในปากน้ำพระประแดง, ก็ให้ลาดจับชาวเมืองธนบุรี, ชาวเมืองชลบุรีไปเปนชเลย. จึ่งสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้เอาเมืองยโสธรราชธานีเปนนายกอง แล้วจัดขุนหมื่นทั้งหลายกับพลทหารสองพัน, แลเครื่องสาตราวุธบันทุกเรือสิบลำให้ยกลงไปถึงเมืองธนบุรี, ก็ภบเรือข้าศึกได้รบพุ่งกันเปนสามารถ, ข้าหลวงก็พ่ายแก่ข้าศึกลแวก, แลเสียหมื่นราชามาตย์, ข้าศึกได้เปนเอาไปถวายพระยาลแวก. เมืองยโสธรราชธานีแลข้าหลวงทั้งปวงก็พ่ายขึ้นมายังพระนคร. พระยาลแวกก็ให้จับคนทั้งจังหวัดเมืองธนบุรีได้มากแล้ว, ก็ยกขึ้นมายังพระนคร, ตั้งทัพณขนอนบางตนาวศรี. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ตรัสให้ท้าวพระยาทั้งหลายตรวจตราจัดพลทหารขึ้นประจำน่าที่กำแพงพระนคร, แล้วแต่งการที่จะรบพุ่งกันพระนคร. พระยาลแวกก็ยกทัพเรือขึ้นมาเข้าแฝงอยู่ข้างวัดพแนงเชิง, ให้แต่งเรืออันเปนทัพน่าประมาณสิบลำ, เข้ามาปล้นณตำบลนายไก่.ขณะนั้นสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสด็จอยู่ในหอราชคฤห์ตรงเกาะแก้ว,แล้วท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุข/*119ทั้งหลายชุมนุมกันในที่นั้น. ครั้นเรือข้าศึกเกือบเข้ามา, จึ่งวางปืนใหญ่ณป้อมนายการต้องพลข้าศึกตายเปนอันมาก. แล้วตรัสให้พลทหารเอาเรือออกไปฬ่อข้าศึก, ข้าศึกทั้งปวงก็พ่ายลงไป. พระยาลแวกเหนจะปล้นพระนครมิได้, ก็เลิกทัพคืนลงไปตั้งอยู่ปากน้ำพระประแดง. แล้วก็แต่งให้ขึ้นไปลาดจับคนถึงสาครบุรี, ได้ขุนหมื่นกรมการแลไพร่ชายหญิงอพยบมาเปนอันมาก, จึ่งให้เอารูปเทพารักษสำฤทธิ์ทั้งสององค์, ชื่อท้าวแสนตา แลบาทสังฆังกรอันมีมเหศรศักดานุภาพ, ซึ่งอยู่ณเมืองพระประแดง,ขุดได้แต่ครั้งสมเดจ์พระรามาธิบดีนั้นไปด้วย,พระยาลแวกก็เลิกทัพกลับไปเมือง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๒ ปีวอกโทศก, พระยาลแวกแต่งพระยาอุเพษราช, แลพระยาจีนจันตุยกทัพเรือมา, พลประมาณสามหมื่นจะเอาเมืองเพชรบุรี, แลกรมการทั้งหลายแต่งการรบพุ่งป้องกันเปนสามารถ, แลข้าศึกยกเข้าปล้นเมืองเปนสามวัน, รี้พลข้าศึกต้องสาตราวุธเจ็บป่วยเปนอันมาก, จะปล้นเอาเมืองเพชรบุรีมิได้, พระยาอุเพษราช, แลพระยาจีนจันตุก็เลิกทัพคืนไปเมืองลแวก. ขณะนั้นพระยาจีนจันตุให้ทานบลแก่พระยาลแวกว่า, จะเอาเมืองเพชรบุรีให้ได้. ครั้นมิได้เมืองเพชรบุรีพระยาจีนจันตุก็กลัวว่า, พระยาลแวกจะเอาโทษ, พระยาจีนจันตุก็ภาครัวอพยบทั้งปวงหนีเข้ามายังพระนครศรีอยุทธยา สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาแก่พระยาจีนจันตุ, ตรัสให้พระราชทานเปนอันมาก ครั้นอยู่มาพระยาจีนจันตุก็มิได้สวามีภักดี,ลอบตบแต่งสำเภาที่จะหนีจากพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตย์เดือนยี่ขึ้นสี่ค่ำ ปีรกาตรีศก, เพลาค่ำประมาณสองนาฬิกา, พระยาจีนจันตุก็ภาครัวลงสำเภาหนีล่องลงไป. ขะณะนั้นสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, เสด็จลงมาแต่เมืองพระพิศณุโลกย์เสด็จอยู่ในวังใหม่. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็เสด็จยกเรือตามพระยาจีนจันตุ/*120ลงไปในเพลากลางคืนนั้น, แล้วตรัสให้เรือประตูเรือกัน, แลเรือท้าวพระยาทั้งหลายเข้าล้อมสำเภาพระยาจีนจันตุ, แลได้รบพุ่งกันเปนสามารถ. พระยาจีนจันตุก็ให้โล้สำเภากลางน้ำรบต้านทานรอลงไป. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า,ก็ตรัสให้เอาเรือคู่เรือกันเข้าจับจนท้ายสำเภาพระยาจีนจันตุ. ให้พลทหารปีนสำเภาขึ้นไป, แล้วเอาเรือพระที่นั่งหนุนเข้าไปให้ชิดสำเภา, แล้วทรงปืนนกสับยิงถูกจีนผู้ใหญ่ตายสามคน. พระยาจีนจันตุก็ยิงปืนกลับมาต้องวางปืนต้นอันทรงนั้นแตก. พระยาจีนจันตุก็รบพุ่งป้องกันเปนสามาท, พลทหารข้าหลวงจะปีนขึ้นสำเภามิได้. พระยาจีนจันตุก็ให้โล้สำเภารุดหนีลงไป. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็เสด็จตามรบพุ่งลงไปถึงเมืองธนบุรี. พระยาจีนจันตุก็ให้เร่งโลสำเภาออกไปพ้นปากน้ำตกฦก. ฝ่ายสมเดจ์พระราชบิดาเสด็จหนุนทัพสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ลงไปถึงเมืองพระประแดง, ภอสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ยกกลับขึ้นมาภบเสด็จพระราชบิดาทูลการทั้งปวงให้ทราบ. สมเดจ์พระราชบิดากับสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็เสด็จคืนมายังพระนคร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๔ ปีจอจัตวาศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวให้แต่งพระนคร, ให้ขุดคูขื่อน่า. ฝ่ายทิศบูรพ์ป้อมมหาไชยวังน่าลงไปบันจบบางกะจะ, กว้างสิบวาฦกสามวา, แล้วให้ยกกำแพงออกไปตั้งริมน้ำขอบนอกพระนครบันจบป้อมมหาไชย, แต่ป้อมมหาไชยลงไปบันจบป้อมเพชร์ ในปีนั้นเกิดขบถพระยาพิเชียรเปนจลาจลในจังหวัดแขวงหลวง, แลพระยาพิเชียรนั้นสำแดงคุณโกหก, กระทำการอันพิปริตสำแดงแก่ชาวชนบทประเทศนั้น, แลซ่องสุมเอาเปนพวกได้มาก, พระยาพิเชียรก็มาซ่องสุมคนในตำบลบ้านยี่ลัน, ขุนศรีมงคลแขวงส่งข่าวขบถนั้นเข้ามาถวาย. จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง, ก็มีพระราชโองการตรัสใช้เจ้า/*121พระยาจักรี, ให้ยกพลทหารออกไปจับพระยาพิเชียรเปนขบถ. เจ้าพระยาจักรี, แลขุนหมื่นทั้งหลายยกออกไปตั้งทัพ ณตำบลบ้านมหาดไทย์. พระยาพิเชียรรู้ดั่งนั้น, ก็คุมสมักพักพวกทั้งปวงยกมารบเจ้าพระยาจักรี. ส่วนชาวมหาดไทย์อันยืนน่าเจ้าพระยาจักรีนั้น, ก็กลับเปนพวกพระยาพิเชียรครั้นได้รบพุ่งกัน, พันไชยทูตปีนท้ายช้างขึ้นฟันเจ้าพระยาจักรีตายกับฅอช้าง, ไพร่พลอันไปด้วยเจ้าพระยาจักรีนั้นก็แตกฉาน, เสียขุนหมื่นตายในที่รบนั้นเปนหลายคน. ๚ะ
๏ ครั้นเสียเจ้าพระยาจักรีแล้วชาวชนบทนั้น,ก็เข้าเปนพวกพระยาพิเชียรแต่ชายสกรรธ์เปนคนประมาณสามพัน. พระพิเชียรตั้งพันไชยทูตเปนพระยาจักรี, ตั้งหมื่นศรียี่ล้นชื่อพระยาเมือง, แลพระยาพิเชียรคิดจะเอาเมืองลพบูรี, ก็ยกไปยังเมืองลพบูรี.ฝ่ายพระยาศรีราชเดโช, ซึ่งพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ดำรัศให้ขึ้นไปซ่อมแปลงกำแพงเมืองลพบูรีนั้น. ครั้นแจ้งข่าวว่าพวกกระบถพระยาพิเชียรยกมาเมืองลพบูรี, ก็ตกแต่งที่จะรบพุ่งป้องกันเมืองไว้. ฝ่ายพระยาพิเชียรก็ยกไปถึงเมืองลพบูรี ขี่ช้างเข้าไปยืนอยู่ตำบลหัวตรีแล้วให้พักพวกเข้าปล้นที่นั้น. พระยาศรีราชเดโชก็มายืนช้างให้รบพุ่งป้องกัน. จึ่งชาวประเทศชื่ออมรวดี, แฝงต้นโพธิยิงปืนกลับไปต้องพระยาพิเชียร, ซบลงกับฅอช้าง. พวกขบถทั้งปวงแตกฉานพ่ายออกไป, แลต่างคนต่างกระจัดพรัดพรายไปทุกตำบล. พระยาศรีราชเดโชก็เอาอมรวดีซึ่งยิงขบถตายนั้นเข้ามาถวาย. จึ่งสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวให้พระราชทานแก่อมรวดีนั้นมากนัก. แล้วตรัสให้พวกข้าหลวงออกไปจับพวกกระบถทั้งปวงนั้นได้มาก. บันดาจะลงพระราชอาชาไซ้เหตุด้วยพระองค์ทรงทศพิธราชธรรม, ก็มิให้ลงพระราชอาชา, แลให้ศักหมายหมู่เข้าประสมหมู่โดยโทษ. ๚ะ
/*122๏ ครั้นถึงเดือนสามพระยาลแวกก็ยกทัพเรือมา, พลประมาณเจ็ดหมื่น.มาเอาเมืองเพชรบูรี. ในขณะนั้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้เมืองยโสธรราชธานี,เมืองเทพราชธานี. ออกไปรั้งเมืองเพชรบุรี. จึ่งพระศรีสุรินทฦๅไชยเจ้าเมืองเพชรบุรี, เมืองยโสธรราชธานี, เมืองเทพราชธานี, ก็ช่วยกันตกแต่งการที่จะรบพุ่งป้องกันเมือง. ครั้นพระยาลแวกยกมาถึง, ก็ให้ยกพลขึ้นล้อมเมืองเพชรบุรี, อยู่สามวันแล้วให้ยกเข้าปล้นเมืองเพชรบูรีให้พลทหารเอาบันไดพาดปีนกำแพงเมือง.แลชาวเมืองเพชรบุรีป้องกันเมืองเปนสามารถ ข้าศึกชาวละแวกต้องสาตราวุธตายเปนอันมาก. จะปีนป่ายปล้นเอาเมืองมิได้, ก็พ่ายออกไป. แต่พระยาลแวกยกเข้าไปปล้นดังนั้นถึงสามครั้ง,ก็มิได้เมือง. แล้วดำริหว่าจะปล้นอีกครั้งหนึ่ง, ถ้ามิได้ไซ้จะเลิกทัพคืนไป. ขณะนั้นเมืองเพชรบุรี, แลเมืองยโสธรราชธานี,เมืองเทพราชธานี, มิได้สมักสมานด้วยกัน,ต่างคนต่างบังคับบัญชาแล้วอยู่ป้องกันน่าที่ซึ่งได้เปนพนักงาร, ป้องกันรักษานั้น มิได้พร้อมมูลคิดอ่านด้วยกัน, ซึ่งจะแต่งการป้องกันข้าศึก. ครั้นณวันแปดค่ำพระยาลแวกยกเข้าปล้นตำบลคลองกะแซง, แลประตูบางจาน ชาวเมืองต้านทานเปนสามารถ. ข้าศึกเผาหอรบทลายลงแล้ว, ปีนกำแพงเข้าได้ในที่นั้น, ก็เสียเมืองเพชรบุรีแก่พระยาลแวก, แล้วเสียเจ้าเมืองเพชรบุรี. เมืองยโสธรราชธานี, เมืองเทพราชธานีตายในที่นั้น. พระยาลแวกก็กวาดครัวอพยบเลิกทัพคืนไปเมือง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๕ ปีกุนเบญจศกเดือนสิบเอ็ด สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, เสด็จลงมาแต่เมืองพระพิศณุโลกย์. สถิตย์อยู่ในวังใหม่. ขณะนั้นพระยาลแวกแต่งทัพพระทศราชา, พระสุรินทราชาให้ยกช้างม้า, แลพลประมาณห้าพันมาลาศถึงหัวเมืองฝ่ายตวันออก. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าตรัสรู้ข่าวดังนั้น, ก็เอาช้างเร็วม้าเร็วแลพลทหารล้อมพระราชวัง/*123สามพันเสด็จไป, ตรัสให้เมืองไชยบุรี, แลขุนหมื่นเข้ามาเอาพลทหารห้าร้อยไปเปนทัพน่าให้รุดออกไปด้วยทัพเมืองศรีถมอรัตน, เอาพลเข้าซุ่มอยู่สองข้างทางที่ข้าศึกจะมานั้น พลหัวน่าศึกก็ยกมาประมาณพันหนึ่งถึงที่เมืองไชยบูรี, แลเมืองศรีถมอรัตน์ซุ่มอยู่นั้น. ครั้นข้าศึกเกินเข้ามา เมืองศรีถมอรัตน์เมืองไชยบุรีก็ยกพลออกมารบข้าศึก, ข้าศึกก็แตกพ่ายหนีไป. จึ่งเมืองไชยบุรี, เมืองศรีถมอรัตน์ตามตีข้าศึกไปจนถึงทัพใหญ่, แลได้ฟันแทงข้าศึกตายเปนอันมาก. พระทศราชา, พระสุรินทราชาก็เลิกทัพหนีคืนไปยังเมืองลแวก สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเสด็จไปถึงเมืองไชยบาดานแจ้งว่า, ข้าศึกพ่ายหนีไปแล้ว, ก็เสด็จกลับคืนมายังพระนคร, เฝ้าสมเดจ์พระราชบิดา, ทูลแจ้งเหตุซึ่งเขมรพ่ายไปนั้นเสรจ์สิ้นทุกประการ. แล้วก็ถวายบังคมคืนขึ้นไปเมืองพระพิศณุโลกย์. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๒๖ ปีชวดฉศก, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีทรงพระประชวร. ครั้นถึงณวันเสารเดือนยี่ขึ้นเจ็ดค่ำ,เสด็จสวรรคต. พระชนม์ได้ ๖๕ พรรษา แต่เสด็จอยู่ในราชสมบัติสามสิบห้าพรรษา. มังเอิงราชบุตรผู้เปนพระมหาอุปราชาได้ผ่านสมบัติกรุงหงษาวดี. ตรัสให้มังสามเกลียดราชบุตรเปนมหาอุปราชา, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีเสวยราชใหม่, บ้านเมืองยังมิปรกติ. ฝ่ายเมืองรุมเมืองคังก็แขงเมือง ข่าวนั้นแจ้งมาถึงสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, พระนเรศวรเปนเจ้าก็เสด็จลงมาณกรุง กราบทูลสมเดจ์พระบรมราชบิดาตามข้อความซึ่งแจ้งมานั้นทุกประการ, จะฃอถวายบังคมลาขึ้นไปช่วยการสงครามเมืองหงษาวดี, จะได้ฟังซึ่งกิจการในเมืองหงษาวดีด้วย. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็ถวายบังคมลากลับคืนมาเมืองพระพิศณุโลกย์, ให้ตรวจเตรียมรี้พลช้างม้าโดยกระบวนพยุหบาตราทัพพลสะกรรลำเครื่องแสนหนึ่ง, ช้าง/*124เครื่องแปดร้อยม้าพันห้าร้อย. ครั้นได้ศุภฤกษก็เสด็จทรงช้างพระที่นั่ง, ยกทัพหลวงขึ้นไปถึงตำบลพระตำหนักไม้ไผ่ใกล้เมืองหงษาวดี, สามเวนก็ภักพลอยู่ที่นั้น, จึ่งบอกหนังสือเข้าไป. พระเจ้าหงษาวดีแจ้งก็ดีพระไทย. จึ่งให้แต่งเสบียงอาหารแลเครื่องเสวยลงมาถวาย, แล้วก็นำเสด็จขึ้นเฝ้าพระเจ้าหงษาวดี. พระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสว่า, ซึ่งพระเจ้าหลานเรายกขึ้นมาครั้งนี้, มีความยินดีนัก. แลแจ้งการซึ่งเมืองรุมเมืองคังแขงเมืองนั้นให้ฟังทุกประการ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทูลว่า, ข่าวแจ้งลงไปข้าพระองค์จึ่งยกขึ้นมาช่วยการพระราชสงคราม. พระเจ้าหงษวดีตรัสให้พระนเรศวรเปนเจ้า, กับพระมหาอุปราชา, แลพระสังขทัศ, ยกไปเอาเมืองรุม,เมืองคังจงได้ ทั้งสามพระองค์ก็ถวายบังคมลายกไปถึงเมืองรุม, เมืองคัง. ให้ตั้งค่ายแลปลูกราชสันถาคาระไว้ณถ้ำกลาง เสด็จปฤกษาราชการพร้อมกันทั้งสามพระองค์ พระมหาอุปราชาจึ่งตรัสว่า, ซึ่งจะยกเข้ารบพร้อมกันทั้งสามทัพนั้น, ไพร่พลจะตลุมบอนกัน, จะผลัดกันเข้ารบทัพลวัน. ๚ะ
๏ ครั้นปฤกษาพร้อมกันแล้ว, พระมหาอุปราชายกขึ้นไปรบ, ณวันจันทรเดือนเจ็ดขึ้นเจ็ดค่ำเพลาสี่ทุ่มเดือนตก. ฝ่ายข้าศึกก็คัดก้อนสิลาลงมาทับรี้พลล้มตายเปนอันมาก, ขึ้นไปมิได้เพลาจวนรุ่งก็ถอยลงมา. ครั้น ณวันอังคารเดือนห้าขึ้นแปดค่ำ, ทัพพระสังขทัศยกขึ้นไปรบ, ข้าศึกก็คัดก้อนสิลาลงมาทับรี้พลล้มตายเปนอันมาก, จะหักเอามิได้ก็ถอยลงมา. ครั้นณวันพุทธเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำเพลาตีสิบเอ็ดทุ่ม, สมเดจ์พระนเรศวรผู้เปนเจ้า, ก็ยกทหารปีนหนี่ขึ้นไป. ให้พลปืนปีนเข้าแซงทั้งสองข้าง,แลทางกลางนั้นให้พลอยู่แต่ตีนเขาให้ห่าง, แล้วโห่ร้องกระทำอาการดุจปีนขึ้นทางนั้น. ชาวเมืองก็สำคัญว่าข้าศึกขึ้นมาทางนั้น, ก็กลิ้งก้อนสิลาลงมา,ก็มิได้ถูกผู้ใด. ฝ่ายพลซึ่งแซงขึ้นไป,ก็ยิงระดมไปต้องชาวเมืองล้มตายป่วยเจ็บเปนอันมาก, แตกระส่ำระสายเพลาเช้า/*125สามโมงก็ได้เมือง, จับได้ตัวเจ้าเมืองรุมเจ้าเมืองคังลงมาค่าย. ทั้งสามพระองค์ก็เลิกทัพคุมเอาเจ้าเมืองรุมเมืองคังมายังเมืองหงษาวดี, แล้วทูลตามซึ่งได้ไชยชำนะ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดียินดี, ตรัสชมฝีพระหัตถแลความคิดสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, แล้วพระราชทานพานทองคำใส่ภูษาองค์หนึ่ง, ทองหนักห้าชั่งจำหลักเปนรูปเทวดา. พระมหาอุปราชาน้อยพระไทยแก่พระนเรศวรเปนเจ้านัก. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็ทูลลาพระเจ้าหงษาวดี, ๆ ก็ตรัสให้มังทูมังอันมังอบารจอถาง, สมิงพระตะเบิดลงไปอยู่หัวเมืองรายทาง, ให้จ่ายเสบียงเลี้ยงดูไพร่พลไปกว่าจะถึงแดนพระนครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเสด็จกลับลงมาถึงเมืองพระพิศณุโลกย์, แล้วก็เปลื้องเครื่องทรงออกบูชาถวายพระชินราช, พระชินสีห์เจ้า, ให้กระทำสับทสมโพชการมหรสพสามวัน,แล้วเสด็จลงมาเฝ้าสมเดจ์พระราชบิดา ณกรุงเทพมหานคร,จึ่งเอาการซึ่งได้รบพุ่งมีไชยชำนะข้าศึกนั้นกราบทูลให้ทราบ. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระไทยยินดีนัก,ให้แต่งการสมโพชสมเดจ์พระอัคโอรสาธิราชเจ้าเจ็ดวัน, แล้วพระราชทานปูนบำเหน็จทแกล้วทหารทั้งปวงโดยสมควร. ครั้นเสร็จการสมโพชแล้ว, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า,ก็กราบถวายบังคมลากลับขึ้นไปสถิตยอยู่ยังเมืองพระพิศณุโลกย. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีนั้นมิได้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมดำริหว่า, พระนเรศวรประกอบไปด้วยปัญญาหลักแหลมฦกซึ้ง,ทั้งการสงครามก็องอาจกล้าหาร, นานไปเหนจะเปนเสี้ยนสัตรูต่อเมืองหงษาวดีเปนมั่นคง, จำจะคิดเทครัวอพยบหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงมาไว้เปนกำลังในเมืองหงษาวดี, การศึกพระนเรศวรก็จะถอยกำลังลง. ครั้นดำริห์แล้วจึ่งตรัสให้นันทสุ, กับราชสงครามถือพลหมื่นหนึ่งไปตั้งทำยุ้งฉางอยู่ณเมืองกำแพง/*126เพชร, นันทสุกับราชสงครามก็ยกไปตั้งทำการอยู่ณเมืองกำแพงเพชรตามรับสั่ง. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีคิดเปนกลอุบาย, ให้มีศุภอักษรไปถึงพระนเรศวรว่า, บัดนี้กรุงบุรรัตนอังวะเปนกระบถแขงเมืองต่อพระนครหงษาวดี, ให้เชิญพระนเรศวรยกมาช่วยการสงครามตีกรุงบุรรัตนอังวะ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าแจ้งดั่งนั้นสำคัญว่าจริง, ก็เสด็จลงไปทูลลาสมเดจ์พระราชบิดา. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็กราบถวายบังคมลาขึ้นมายังเมืองพระพิศณุโลกย์, จึ่งกำหนดให้ตรวจเตรียมพลสกรรธ์สำเครื่องแสนหนึ่ง, ช้างเครื่องแปดร้อยม้าพันห้าร้อยไว้ให้พร้อม. ๚ะ
๏ ครั้น ณวันอาทิตยเดือนสามแรมหกค่ำปีฉลูสัปตศก, เพลาสิบเอ็ดทุ่มเก้าบาทกอบด้วยเพชรฤกษ, เสด็จทรงพระคชาธารพร้อมด้วยพยุหแสนยากร, ทอดพระเนตรเหนพระสาริริกะบรมธาตุเสด็จปราฎิหารแต่บูรพทิศ, ผ่านพระคชาธารไปโดยประจิมทิศเท่าผลมพร้าวปอกแล้ว, จึ่งเสด็จยาตราทัพหลวงออกไปโดยประตูไชยแสน, ไปถึงตำบลวัดยมท้ายเมืองกำแพงเพชรเพลาบ่ายห้าโมง, เกิดวาตะพยุฝนตกห่าใหญ่แผ่นดินไหวเปนอัษจรรย์. ครั้นรุ่งขึ้นก็ยกทัพหลวงเสด็จไปถึงเมืองกำแพงเพชร์, ตั้งประทับแรมอยู่ตำบลหนองปลิงสามเวน, แล้วก็ไปโดยทางเชียงกุมตะเหมาะ.ขณะนั้นพระยากำแพงเพชรสั่งข่าวไปถวายว่า,ไทยใหญ่เวียงเลือตวันเกียกกาย, ขุนปลัดมังทราง มังนิวายลองกับนายม้าทั้งปวง, อันอยู่ณเมืองกำแพงเพชรภาครัวอพยบหนี, พม่ามอญแตกแก่ไทยใหญ่ทั้งปวง, ๆ ยกไปทางเมืองพระพิศณุโลกย์.สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทราบดั่งนั้น,ก็ให้ม้าเร็วไปบอกแก่หลวงโกษา. แลลูกขุนอันอยู่รักษาเมืองพระพิศณุโลกย์ว่า.ซึ่งไทยใหญ่หนีมานั้นเกลือกจะไปเมืองอื่น,ให้แต่งอายัดด่านเมือง/*127เพชร์บูรณ, เมืองนครไทยชาตระการแสเฝ้าให้มั่นคงไว้, อย่าให้ไทยใหญ่ออกไปรอด. หลวงโกษาแลลูกขุนทั้งปวงทราบดั่งนั้น,ก็ออกไปกำชับด่านทางทั้งปวงตามรับสั่ง. ฝ่ายไทยใหญ่ก็ภาครอบครัว ตรงเข้ามายังเมืองพระพิศณุโลกย์, หลวงโกษาแลลูกขุนทั้งปวงก็รับพิทักษรักษาไว้. นันทสุกับราชสงคราม, มีหนังสือมาให้ส่งไทยใหญ่. หลวงโกษาแลลูกขุนทั้งปวงผู้อยู่รักษาเมืองพระพิศณุโลกย์ก็มิได้ส่ง. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, เสด็จยกพยุหแสนยากรไปถึงเมืองแครง, ณวันพฤหัศเดือนหกขึ้นสิบค่ำ. ๚ะ
๏ ขณะนั้นรู้ข่าวไปถึงซักแซงยอถางเจ้าเมืองแคลง, ให้ปลัดเมืองออกมาทูลว่า, ขอเชิญเสด็จพักพลอยู่แต่นอกเมืองแครงก่อน. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็ให้ภักพลอยู่ใกล้อารามพระมหาเถรคันฉ่อง, แล้วตรัสให้ข่าวขึ้นไปถึงพระเจ้าหงษาวดีว่า, ยกทัพมาถึงเมืองแครงแล้ว. พระเจ้าหงษาวดีทรงทราบดั่งนั้นก็มีความยินดีว่า, ครั้งนี้จะสมคิดแล้ว, จึ่งให้กองทัพหมื่นหนึ่ง,ออกไปสุ้มไว้ต่อทางพระนเรศวรจะขึ้นมานั้น, ไกลเมืองหงษาวดีวันหนึ่ง. แล้วตรัสให้พระยาเกียรติ, พระยาพระรามลงไปรับ, ถ้าพระนเรศวรยกขึ้นมาแล้ว, เราจะยกทัพหลวงออกตีน่า, ให้พระยาเกียรติพระยาพระรามเอากองทัพทั้งนี้ตีกระหนาบหลัง, จับเอาตัวพระนเรศวรประหารชีวิตรเสียให้จงได้. เมืองหงษาวดีจึ่งจะเปนอิศรภาพไพสาฬกว่าพระนครทั้งปวง, พระยาเกียรติ, พระยาพระรามก็ถวายบังคมลายกทัพไปยังเมืองแครง, ก็ทูลสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าว่า, พระเจ้าหงษาวดีให้ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองนี้มารับเสด็จขึ้นไป. ทูลเท่าดั่งนั้นแล้วก็ถวายบังคมลาไปนมัสการพระมหาเถรคันอ่องผู้เปนพระอาจาริย, แจ้งความซึ่งพระเจ้าหงษาวดีคิดทำการทั้งปวงนั้น, ให้พระมหาเถรคันฉ่องฟังทุกประการ. พระมหาเถงคันอ่องแจ้งดั่งนั้น, มีใจกรุณาแก่สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, /*128เพื่อว่าหาความผิดมิได้. อนึ่งพระราชกฤษฎาพินิหารบารมีสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, จะได้บำรุงพระบวรพุทธสาศนาแลประชาราษฎร, ให้ถาวรวัฒนาการสืบไป. ครั้นเพลาค่ำมหาเถรคันฉ่องก็ภาพระยาเกียรติ,พระยาพระรามเข้าไปเฝ้าสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, แลถวายพระพรว่า, พระยาเกียรติ, พระยาพระรามนี้เปนษานุสิษรูปมาบอกว่า, พระเจ้าหงษาวดีคิดปทุฐร้ายต่อพระองค์ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าแจ้งดั่งนั้น, ก็ตรัสถามพระยาพระราม,พระยาเกียรติว่า, เหตุผลประการใดพระเจ้าหงษาวดีจึ่งคิดจะทำร้ายเรา, พระยาพระราม, พระยาเกียรติก็กราบทูลตามความซึ่งพระเจ้าหงษาวดีคิดแลสั่งนั้นถวายทุกประการ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าได้ทรงทราบดั่งนั้นก็น้อยพระไทย, คิดอาฆาฎแก่พระเจ้าหงษาวดี. จึ่งตรัสแก่พระมหาเถรคันฉ่องว่าซึ่งพระองค์เมตาบอกเหตุการแก่ข้าพระเจ้าทั้งนี้พระคูณนั้นหาที่สุดมิได้. อันพระองค์อยู่ในเมืองมอญนี้พระเจ้าหงษาวดีแจ้ง, อันตรายก็มิเปนมั่นคง. ข้าพเจ้าจะนำพระองคกับพระยาเกียรติ, พระยาพระราม. แลญาติโยมทั้งปวงลงไปอยู่ณกรุงมหานครศรีอยุทธยา, ปติการะสนองคุณพระองค์. แลจะปลูกเลี้ยงพระยาเกียรติ, พระยาพระรามโดยกตะเวทีธรรมประเวณี. พระมหาเถรคันฉ่อง, แลพระยาเกียรติ, พระยาพระรามก็พร้อมโดยพระราชบริหาร. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็ตรัสแก่มุขมาตยาโยธาหารทั้งปวงว่า, ความผิดเราหามิได้. ซึ่งพระเจ้าหงษาวดีคิดร้ายต่อเราก่อนนั้น, อันแผ่นดินพระมหานครศรีอยุทธยา, กับแผ่นดินหงษาวดี, ขาดทางพระราชไมตรีกัน. เพราะอกุศลกรรมนิยมสำหรับที่จะให้สมณพราหมณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน. แล้วพระหัตถก็ทรงสุวรรณภิงคารหลั่งอุทกธาราลงเหนือพื้นพระสุธาดล, จึ่งออกพระโอษฐตรัสประกาศแก่เทพยเจ้าทั้งหลาย อันมีมหิทธิฤทธิแลทิพจักษุทิพโสตร, ซึ่งสถิตย์อยู่ทุกทิศานุทิศ, จงเปนทิพยาน. ด้วยพระเจ้าหงษาวดีมิได้/*129ตั้งอยู่โดยคลองสุจริตมิตรภาพขัติยประเพณีเสียสามัคคีรศธรรม, ประพฤติพาลทุจริตคิดจะทำภยันตรายแก่เรา. ตั้งแต่นี้ไปกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, กับหงษาวดีมิได้เปนสุวรรณปัถพีเดียวดุจหนึ่งแต่ก่อน, ขาดจากกันแต่วันนี้ไปกราบเท่ากัลปาวสาน. ครั้นพระราชบริหารประกาศ,เปนฉินทภาคยไภยันตรายเสร็จแล้ว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงว่า, เราจะยกกลับลงไปพระนครครั้งนี้, จะภาพระมหาเถรคันฉ่อง, แลญาติโยม, กับพระยาพระราม, พระยาเกียรติไป. แล้วจะตีกวาดครอบครัวรามัญหัวเมืองรายทางไปด้วย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนหกแรมสามค่ำ, เพลาสิบเบ็ดทุ่มให้เอาพระคชาธารเทียบเกย, ทอดพระเนตรเหนพระสาริริกบรมธาตุเสด็จปราฎิหารแต่ประจิมทิศ, ผ่านพระคชาธารไปโดยบูรพทิศ. จึ่งเสด็จพยุหบาตราทัพออกจากเมืองแครง, พระมหาเถรคันฉ่อง, พระยาพระราม, พระยาเกียรติ, แลญาติโยมก็มาโดยเสด็จ. ฝ่ายนายทัพนายกองทั้งปวงก็แยกย้ายกันตีครัวต้อนครัวมาได้ประมาณหมื่นเสศ, ครั้นถึงฝั่งแม่น้ำสโตง, ก็เที่ยวเก็บเรือหาไม้ผูกพ่วงแพเร่งข้ามครอบครัวรี้พลช้างม้าทั้งปวงถึงฟากน้ำสิ้นก็ให้เผาเรือทำลายแพเสีย. ภอพระเจ้าหงษาวดีแจ้ง, ก็ให้พระมหาอุปราชาถือพลแสนหนึ่ง, สุระกรรมาเปนกองทัพน่า, ตามมาถึงแม่น้ำสโตงฟากหนึ่ง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทอดพระเนตรเหนดั่งนั้น, ก็ให้นายทัพนายกองนำพระมหาเถรคันฉ่อง, กับครองครัวรีบยกออกไปก่อน, แต่พระองค์กับทหารลำลองหมื่นห้าพันนั้น, ยังรออยู่ริมฝั่ง. ตรัสให้ทหารปืนหามแล่นนกสับคาบชุดยิงระดมไป, ทหารยิงระดมไปเปนอันมากก็มิได้ถึง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็ทรงพระแสงปืนนกสับยาวเก้าคืบ. ยิงไปต้องสุระกรรมาตายตกจากฅอช้าง. รี้พลมอญทั้งนั้นเหน/*130ก็อัษจรรย์, แม่น้ำนั้นกว้างเหลือกำลังปืน, กลัวพระเดชเดชาณุภาพ, แลพระมหาอุปราชามิอาจจะตามมาเลิกทัพกลับไป. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็ยกมาโดยทางเมืองกาญจน์บุรี. ๚ะ
๏ ครั้นถึงพระนครศรีอยุทธยา, ก็กราบทูลเรื่องยุบลกิจทั้งปวง, ถวายให้ทรงทราบทุกประการ. สมเดจ์พระราชบิดาแจ้งดั่งนั้นแล้วก็ตรัสว่า, เราไม่มีผิด, พระเจ้าหงษาวดีมิได้ตั้งอยู่ในคลองธรรม์เสียสัตยานุสัจ, ประพฤติพาลทุจริตอิจฉาเปนวิสมโลภต่อเราฉนี้, ก็เพราะผลวิบากแห่งสัตวเปนสำหรับกาลกระลียุค, ตั้งแต่นี้ไปมอญกับไทยจะเปนปะระปักข์แก่กัน. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็กราบทูลว่า, พระเจ้าหงษาวดีจะยกพยุหแสนยากรข้าศึกมาเท่าใดก็มิได้เกรง, ข้าพเจ้ายังมีชีวิตรอยู่, จะสนองพระคุณมิให้เคืองฝ่าพระบาท. สมเดจ์พระราชบิดากับสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ดำริห์การเสร็จแล้ว. จึ่งโปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องอยู่ณวัดมหาธาตุ, พระราชทานสัปะทนกันชิงคานหามคนหาม, จันหันนิจพัตรเครื่องสมณบริขารต่าง ๆ. ฝ่ายพระยาเกียรติ, พระยาพระรามนั้น, ก็พระราชทานเจียดทอง, เต้าน้ำทอง, กระบี่บั้งทอง, เงินตราเสื้อผ้าพรรณนุ่งห่ม, แลเครื่องอุประโภคเปนอันมาก. แลครอบครัวมอญซึ่งกวาดลงมานั้น,ก็พระราชทานให้พระยาพระราม, พระยาเกียรติควบคุมว่ากล่าวด้วย. แลพระยาเกียรติ, พระยาพระรามนั้น, ให้อยู่ตำบลบ้านขมิ้นวัดขุนแสน. ญาติโยมพระมหาเถรคันฉ่องนั้น, อยู่ตำบลบ้านหลังวัดนก. แล้วสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า,ก็กราบถวายบังคมลากลับขึ้นมายังเมืองพระพิศณุโลกย์, เสดจ์เข้าไปถวายนมัศการพระชินราช, พระชินสีห์, จึ่งทรงพระราชศรัทธาเปลื้องเครื่องสุวรรณอลังกาขัติยาภรณ์ ออกจากองค์กระทำสการบูชา, แล้วเสด็จออกพร้อมด้วยมุขมาตยมนตรี. ๚ะ
๏ ขณะนั้นหลวงโกษา, แลลูกขุนทั้งปวงผู้อยู่รักษาเมืองนั้น, ก็นำน่า/*131บันดานายไทยใหญ่เข้าเฝ้า, จึ่งบังคมทูลว่า, มีหนังสือนันทสุ, ราชสงคราม, ซึ่งมาตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพชร, มาให้ส่งไทยใหญ่, แลครัวซึ่งหนีมาอยู่ณเมืองพระพิศณุโลกย์, พระเจ้าอยู่หัวมิได้เสด็จอยู่, ซึ่งจะส่งไปนั้นมิได้. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทราบดั่งนั้น, ก็ตรัสให้มีหนังสือตอบไปว่า, ธรรมดาพระมหากษัตราธิราชผู้ดำรงทศพิธราชธรรมนั้น, อุประมาดั่งร่มพระมหาโพธิอันใหญ่, แลมีผู้มาพึ่งพระราชสมภาร, หวังจะให้พ้นจากไภยอันตรายต่างๆ, ซึ่งนันทสุกับราชสงครามจะให้ส่งไทยใหญ่ไปนั้นไม่ควร, ด้วยล่วงขัติยราชประเพณีธรรม. ฝ่ายนันทสุกับราชสงครามแจ้งดั่งนั้น, ก็ปฦกษากันว่า, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ยกพยุหบาตราทัพขึ้นไปเมืองหงษาวดีครั้งนี้,เหตุไฉนจึ่งไม่กลับโดยทางเมืองกำแพงเพชรเล่า. บัดนี้ก็มีหนังสือเปนคำฉกรรจ์องอาจมาดั่งนี้, เหนประหลาดนักเราอยู่มีได้. จำจะเลิกครอบครัวเมืองกำแพงเพชรอพยบไปเมืองหงษาวดี,จึ่งจะมีความชอบ แลข่าวดั่งนี้ก็แจ้งไปเมืองพระพิศณุโลกย์.สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ให้ประชุมท้าวพระยามุขมนตรีปฤกษาว่า, ซึ่งเราจะละให้เมืองกำแพงเพชรฉิบหาย, พรัดพรากจากภูมลำเนานั้นมิชอบ. เราจะยกไปตีนันทสุกับราชสงคราม, มิให้เอาครัวเมืองกำแพงเพชรไปได้. ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงก็เหนโดยพระราชบริหาร. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็ตรัสให้ข้าหลวงไปกุมเอาตัวพม่ามอญ,ซึ่งมาอยู่ประจำหัวเมืองฝ่ายเหนือ,ส่งลงไปณกรุงเทพมหานครสิ้น. แล้วกำหนดไปแก่พระยาสวรรคโลกย์,พระยาพิไชย, ให้โดยเสด็จจะยกไปเอานันทสุ กับราชสงคราม, จึ่งให้ตรวจรี้พลช้างม้า. ครั้นณวันพฤหัศเดือนแปดขึ้นเจ็ดค่ำเพลาชายแล้วห้าบาท, ก็เสด็จพยุหบาตราทัพจากเมืองพระพิศณุโลกย์, ไปเมืองกำแพงเพชร. ๚ะ
๏ ฝ่ายนันทสุกับราชสงครามรู้ข่าวว่า, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเสด็จมา,ก็เลิกรี้พลช้างม้าหนีไปจากเมืองกำแพงเพซร.สมเดจ์พระนเรศวรเปน/*132เจ้าทรงทราบ, ก็ตรัสให้พระยาไชยบูรณ ขุนพะศรี, แลพระหัวเมืองทั้งปวง,ยกกรีธาพลช้างม้าเปนกองทัพน่าล่วงตามไป. พระยาไชยบูรณตามมาทันถึงตำบลแมรกา.นันทสุกับราชสงคราม, ก็ยกรี้พลช้างม้ารบพุ่งพระยาไขยบูรณข้าหลวงทั้งปวงเปนสามารถ. ในขณะนั้นพระยาไชยบูรณขี่ช้างพลายปืนพระราม, ได้ชนช้างนันทสุสู้, ช้างนันทสุได้ล่าง, ช้างพระยาไชยบูรณเลือกเสียทีเปรไป, นันทสุจ้วงฟันไปด้วยฃอง้าว, ต้องนิ้วชี้พระยาไชยบูรณกระทบข้อขาด. ช้างพระยาไชยบูรณกลับได้ล่างค้ำถนัด, ช้างนันทสุทานกำลังไม่ได้ขวางพ่ายไป. ขุนพะศรีขี่ช้างพลายศัตรูพินาศ, ได้ชนด้วยช้างราชสงครามเปนสามารถ, ช้างราชสงครามก็พ่ายแก่ข้าหลวงทั้งสอง. แลนันทสุกับราชสงครามหนีไปโดยทางเมืองเชียงทอง. ครั้งนั้นไทยใหญ่, ชาวแสนหวีอันมาอยู่ณเมืองเชียงทองสกรรธ์แลครัวอพยพมาประมาณสองหมื่นเสศ. แต่ผู้มีบันดาศักดิ์เจ้าฟ้าเมืองจี, เจ้าฟ้าเมืองลองแจไหม่, เมืองปากสมิงดีมายาเยือ, แลไทยใหญ่ช้างม้าทั้งปวง, ก็เอาครัวอพยบออกมาสู่พระราชสมภาร. จึ่งแต่งช้างม้ารี้พลทแกล้วทหารช่วยตามตีนันทสุ, กับราชสงคราม, ถึงตำบลแมงรางซาง, แล้วกลับคืนมายังทัพหลวงตำบลเชียงทอง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาพิไชยข้าหลวงเดิมแจ้งว่า, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับพระเจ้าหงษาวดีเปนประปักข์แก่กัน, ก็คิดการกระบถ. ครั้นแจ้งพระราชกำหนดก็มิได้ยกไปโดยเสด็จ. จึ่งซ่องสุมชาวเมืองกวาดครอบครัวของตัว, แลครัวชาวเมืองทั้งปวง, ซึ่งเข้ามาด้วยกันนั้น, ไปณเมืองสวรรคโลกย์, แจ้งความทั้งปวงแก่พระยาสวรรคโลกย์, ๆ ก็ลงใจด้วยกัน, จะยกไปตีเอาเมืองพระพิศณุโลกย์. แต่หลวงปลัด, แลขุนยกกระบัต, ขุนนรนายกไซ้มิได้ลงใจด้วย. พระยาทั้งสองก็ให้คุมเอาหลวงปลัด, แลขุนยกกระบัต, ขุนนรนายกไว้. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า,แจ้งว่า พระยาทั้งสองเปนขบถ /*133จึ่งยกทัพหลวงเสด็จจากเชียงทองไปเมืองสวรรคโลกย์, เสด็จไปทางศุโขไทย, ก็ตั้งทัพหลวงตำบลวัดฤาษีชุม. จึ่งทรงพระกรุณาบัญชาตรัสให้ชาวพ่อชุมนุมพรหมณาจารย, เอาน้ำในบ่อพระสยมภูวนารถ, แลเอาน้ำตระพังโพยศรี, มาตั้งบูชาโดยกิจพิธีกรรมเปนน้ำสัตยาธิฐาน, แลเอาพระศรีรัตนไตรยเจ้าเปนประธาน, ให้ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทหารทั้งหลายกินน้ำสัตยาแล้ว. ครั้นรุ่งทัพหลวงก็เสด็จขึ้นไปโดยทางเขาคับ, ถึงเมืองสวรรคโลกย์ ณวันศุกร์เดือนแปดขึ้นห้าค่ำ,ตั้งทัพหลวงตำบลวัดไม้งาม. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ทรงพระกรุณาแก่พระยาทั้งสอง, ตรัสให้ข้าหลวงเข้าไปร้องประกาษว่า, ให้พระยาทั้งสองออกมาถวายบังคม, ทรงพระกรุณามิได้เอาโทษ. แลพระยาพิไชย, พระยาสวรรคโลกย์มิได้โดยพระราชโอวาท, ทำอุกอาจตวาจตราจัดไพร่พลเมืองขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทินป้องกันเมืองไว้. แลพระยาทั้งสองก็ฆ่าหลวงปลัด, ขุนยกกระบัต, ขุนนรนายก, ซึ่งมิลงใจด้วยนั้นไซ้, ตัดเอาศีศะซัดออกมาให้ข้าหลวง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงพระพิโรธ. ครั้นเพลาค่ำก็ตรัสให้ยกพลทหารเข้าปล้นเมือง, ตำบลประตูสามเกิดแห่งหนึ่ง, ประตูม่อแห่งหนึ่ง ประตูสะภานจันแห่งหนึ่ง, ปล้นแต่ค่ำจนเที่ยงคืน, แลเผาป้อมชั้นนอก, ประตูสามเกิดก็เข้ามิได้. จึ่งมีพระราชโองการตรัสถามโหราจาริย์ว่า, ยังจะได้เมืองสวรรคโลกย์ฤๅ, โหราจาริย์บังคมทูลว่าจะได้, แต่ซึ่งปล้นข้างประตูสามเกิดนี้, เหนจะได้ด้วยยาก, ถ้าปล้นข้างทิศอุดมแหลมไซ้, เหนจะได้โดยง่าย. เพราะทิศข้างนั้นเปนอริแก่เมือง. จึ่งมีพระราชโองการตรัสให้พระยาไชยบูรณ, ขุนหลวงธรรมไตรยโลกย์, ขุนราชรินทรยกพลจากประตูสภานจัน, มาตั้งข้างประตูดอนแหลม. แล้วให้เร่งแต่งการอันจะเข้าปล้นเอาเมือง. อนึ่งที่ประตูสามเกิด, แลประตูม่อ, แลให้ตั้งพลทหารเข้ารบพุ่งจนสว่างก็ยังมิได้. ๚ะ
๗
/*134๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตยเดือนแปดแรมสองค่ำ, ก็ยกทัพหลวงมาตั้งประตูข้างดอนแหลม, แล้วก็เร่งแต่งการให้เข้าปล้นเมืองนั้นเปนสามารถ. ชาวเมืองยิงปืนไฟพุ่งสาตราวุธมาต้องพลหลวงป่วยเจบล้มตายเปนอันมาก, จะปีนกำแพงขึ้นมิได้. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็ตรัสให้ลงโทษขุนอินทรเดช, ผู้เปนยกระบัตรอันบังคับต้อนพลเข้าปล้นเมือง, แลนายทัพนายกองทั้งหลายนั้น ให้มัดทะเวนรอบทัพ. จึ่งขุนอินทรเดช, แลข้าหลวงทั้งปวงถวายทานบนว่า, จะขอเข้าปล้นเมืองให้จงได้. พระยาไชยบูรณบังคมทูลว่า, ซึ่งมิได้ตั้งค่ายประชิ, แลจะปีนปล้นเอาเมืองดั่งนี้, พลทหารทั้งหลายจะทำการมิสดวก, เพราะชาวเมืองป้องกันถนัด, จะขอทำค่ายประชิ, แลปลูกหอรบขึ้นให้สูงเสมอกำแพง, แล้วจะได้ยิงปืนใหญ่น้อยสาดเข้าไป, เจ้าน่าที่ก็จะระสำรสายเหนจะได้เมืองโดยง่าย. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็เหนชอบด้วย, ก็ให้ตัดไม้ใหญ่แลไม้ตโหนดมาทำตามพระยาไชยบูรณกราบทูล. ๚ะ
๏ ครั้น ณวันจันทร์เดือนแปดแรมสามค่ำ, เพลาชายแล้วสองนาฬิกาห้าบาท, ยกพลทหารเข้าเผาประตูดอนแหลมนั้นทำลายลง. จึ่งให้พลทหารกรูกันเข้าเอาบันไดพาดกำแพงปีนเข้าไปในเมืองนั้นได้, แลตัวพระยาสวรรคโลกย์ก็หนีไปพึ่งอยู่บนกุฎีพระสงฆ์ณวัดไผ่ได้, แลชาวทหารก็ตามไปกุมตัวได้เอามาถวาย ส่วนพระยาพิไชยหนีจากเมืองสวรรคโลกย์, ไปถึงแดนเกาะจุลจะไปเชียงใหม่, ชาวด่านก็กุมเอาตัวพระยาพิไชยมาถวาย, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ดำรัศให้มัดพระยาสวรรคโลกย์, พระยาพิไชยทะเวนรอบทัพแล้วให้ฆ่าเสีย. จึ่งตรัสให้เทครัวอพยบทั้งปวงมายังเมืองพระพิศณุโลกย์, แล้วให้เชิญรูปพระยาร่วง,พระยาฦๅ, อันรจนาด้วยงาช้างเผือกนั้นมาด้วย. ถึงณวันพฤหัศเดือนแปดแรมหกค่ำ, เพลา/*135สิบเบ็ดทุ่มแปดบาด, ให้เรียกช้างพระที่นั่งประทับเกย, เหนพระสาริริกบรมธาตุเสด็จปราฎิหาร, แต่ตวันตกผ่านช้างพระที่นั่งมาตวันออก, โดยทางที่จะเสด็จมานั้นเท่าผลมะพร้าวปอกแล้ว, ก็ยกทัพหลวงเสด็จคืนมาโดยทางน้ำขุ่นทางเมืองพิไชย, เสด็จมาเมืองพระพิศณุโลกย์. ๚ะ
๏ ขณะนั้นภอสมเดจ์พระราชบิดา, ดำรัศให้พระยาราชินิกุล, หมื่นทิพเสนา, หมื่นราชามาตย์นำเอาหนังสือ, กับขุนเทพโกษา, หมื่นไชยสงคราม, หมื่นเทพปรีชา, กับเขมรสามนาย, ซึ่งพระยาลแวกแต่งให้เปนทูตถือหนังสือมาคว่างไว้ ณด่านเมืองระยองขึ้นไปถวาย. ๚ะ
๏ ในหนังสือนั้นว่า, พระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีรำพึงถึงคุณสมเดจ์บรมบพิตรพระเจ้ากรุงพระนครศรีอยุทธยา, แลสมเดจ์พระนเรศวรบรมราชาธิราชบพิตรอันเปนเจ้าเมืองพระพิศณุโลกย์, ได้เสวยราชครองพิภพกรุงศรีอยุทธยาโดยบูราณพระมหากระษัตราธิราชนั้น, เหนว่าพระบุญานุภาพประเสริฐนัก. ด้วยแต่ก่อนสมเดจ์พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก. ทรงพระมหากรุณาพระเชษฐาข้าพระบาท, ซึ่งเปนประปักข์ต่อพระองค์, แล้วมิได้มีพระไทยอาฆาฎ, ปลูกเลี้ยงดำกลให้คงอยู่ในเสวตรฉัตรกรุงกัมพูชาประเทศแล้วรับเอานักพระสุโทนักพระสุทัน, ไปชุบเลี้ยงเปนราชบุตรบุญธรรมนั้น, พระคุณใหญ่หลวงนัก. ฝ่ายข้าพระบาทนี้เล่า, ก็เปนคนโมหจิตรคิดประทุษฐร้าย, เปนปัจามิตรต่อพระองค์มานั้น, โทษผิดนัก, ขอพระองค์จงให้อไภยโทษ. บัดนี้ข้าพระบาทกับท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขสมณพราหมณาริยทั้งหลาย, ขอเปนพระราชไมตรีด้วยพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทั้งสองพระองค์ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทราบสารดั่งนั้น, ก็มีพระไทยยินดี, พระราชทานทูตานุทูต. แล้วดำรัศให้แต่งหนังสือตอบไปเปนใจความว่า, ซึ่งพระยาลแวกโมหจิตร, แล้วคิด/*136กลับใจได้, มาขอเปนราชไมตรีนั้น, เราก็อไภยโทษให้, อันเมืองลแวกโพ้นจะถาวรบริบูรณ์, ทั้งสมณพราหมณาจารยไพร่ฟ้าข้าขอบขันทเสมากัมพูชาประเทษ, จะเปนศุขานุศุขสืบไป. ถึงเดือนแปดปัถมาสาธ, จึ่งดำรัศให้หมื่นศรีพิรมย์,ขุนพะศรี, หมื่นรามณรงค์, ถือรับสั่งออกไปกับทูตานุทูตเมืองลแวก ๚ะ
๏ ครั้น ณวันอังคารเดือนแปดแรมสิบเบ็ดค่ำปีขานอัฐศก, จึ่งตรัสให้ส่งครอบครัวไทยใหญ่ซึ่งมาพึ่งบรมโพธิสมภารนั้น, ลงไปยังกรุงเทพมหานคร. สมเดจ์พระราชบิดาก็พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่ไทยใหญ่ทั้งปวง, แล้วก็ให้ตั้งบ้านอยู่ตำบลวัดป้อม. ครั้นถึงเดือนแปดทุติยาสาธ, สมเดจ์พระนเรศรวรเปนเจ้า, ตรัสให้ขุนอินทรเดชเปนนายกองทัพยกพลสามพัน, ช้างเครื่องสามพันม้าร้อยหนึ่ง, ไปลาดถึงเมืองเชียงใหม่, ให้ฟังข่าวคราวเมืองหงษาวดีด้วย. ในวันจะยกทัพนั้น, พระมหาโพธิใหญ่ในกำแพงสนามน่าวังนั้นหาเหตุการมิได้, กิ่งขวาข้างตวันตกนั้นหักลง, กิ่งใหญ่ประมาณสามอ้อม. ถึงณวันอาทิตยเดือนเก้าแรมห้าค่ำ, ขุนอินทรเดชกลับลงมาถึงเมืองพระพิศณุโลกย์. แลในเดือนเก้านั้น, มีพระราชกำหนดสมเดจ์พระราชบิดา, ให้ขึ้นไปเทครัวอพยบชาวเมืองเหนือทั้งปวง, ลงมายังพระนครศรีอยุทธยา. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ครั้นแจ้งพระราชกำหนดดั่งนั้น, ตรัสให้เทครัวอพยบในเมืองพิศณุโลกย์, เมืองสวรรคโลกย์, เมืองศุโขไทย, เมืองกำแพงเพชร์, เมืองพิจิตร, เมืองเล็กน้อยทั้งนั้น, ลงบันทุกเรือบ้างแพบ้าง, แล้วแต่งเรือคุมเปนหมวดเปนกอง, แลแต่งกองทัพป้องกันสองฝั่งฟากน้ำลงมา, มิให้ครัวหนีได้, จนถึงกรุงเทพมหานคร. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกร์เดือนสิบเบ็ดแรมเก้าค่ำ, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ก็เสด็จจากเมืองพระพิศณุโลกย์, ลงมายังกรุงพระนครศรีอยุทธยา. พระ/*137บาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ตรัสให้บำรุงการที่จะป้องกันพระนคร,แลซ่อมแปลงกำแพงต้ายค่ายปัอมหอรบทั้งปวงรอบพระนคร. แล้วให้ขุดคูเมืองเบื้องบูรพทิศนั้น, ให้กว้างฦกเปนแม่น้าประจบรอบพระนครเสร็จ, ก็ให้ถ่ายเข้าเทครัวอพยพเมืองนอกทั้งปวงเข้ามาในพระนคร, ซ่องจัดทหารอาษาทั้งหลายทุกขหมู่ทุกกรม, ตกแต่งเครื่องสรรพยุทธไว้สรัพ. ฝ่ายเมืองศรีพิรมย์แลขุนพศรี, ขุนรามณรงค์, ผู้ถือหนังสือรับสั่งนั้น, ครั้นไปถึงกรุงกัมพูชาธิบดี, พระยาลแวกก็ให้แต่งรับ แล้วจึ่งให้เบิกเมืองศรีพิรมย์, แลขุนพศรี, ขุนรามณรงค์เข้ามาเฝ้า. แลได้ฟังลักษณราชอักษร, พระยาลแวกก็ยินดี, ซึ่งจะได้เปนพระราชไมตรี. พระยาลแวกให้รางวัลแก่เมืองศรีพิรมย์, ขุนพศรี ขุนรามณรงค์นั้นเปนอันมาก. พระยาลแวกก็แต่งให้พระยาอุไภย, พระอินทราเดโช, พระทรงคเชนทร, หลวงศรีราชนคร,.หลวงมฤทธิคเชนทร, หลวงนเรนทมฤทธิ, จำทูลพระราชสาสน์, แลเครื่องราชบรรณาการมาด้วยเมืองศรีพิรมย์, ขุนพศรี, ขุนรามณรงค์, ครั้นทูตานุทูตชาวลแวกมาถึงพระนคร, จึ่งพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว,ก็ตรัสให้เบิกทูตานุทูตเข้ามาถวายบังคม,พระราชทานทูตานุทูตนั้นแล้ว,ก็ให้แต่งพระราชสาสน์ตอบพระยาลแวก,ให้พระศรีเสาวราชขุนหลวงธรรมาทิศ, ขุนมงคลรัตน, ขุนจันทราเทพ, ขุนเทียรฆราส, หมื่นธรรมเถียร, จำทูลพระราชสาสน์, แลเครื่องราชบรรณาการ, ไปด้วยทูตานุทูตอันมานั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีตั้งแต่พระนเรศวรภาพระมหาเถรคันฉ่อง, แลญาติโยม,กับพระยาเกียรติ, พระยาพระราม แล้วกวาดเอาครัวอพยพกลับไปยังพระนครศรีอยุทธยา, ทั้งนันทสุแลราชสงครามเล่า, ก็มาแจ้งเหตุทุกประการ,ทรงพระพิโรธคิดอาฆาฎหมายจะเอาพระนครศรีอยุทธยาให้จงได้ ๚ะ
/*138๏ ครั้นลุศักราช ๙๒๙ ปีเถาะนพศกเดือนสิบขึ้นเก้าค่ำ, จึ่งตรัสให้พระเจ้าเชียงใหม่ยกช้างม้ารี้พลทัพบกทัพเรือประมาณแสนหนึ่ง, ลงมาโดยทางเมืองกำแพงเพชร์. แลให้พระยาพสิมผู้เปนอายกช้างม้ารี้พลประมาณสามหมื่น, มาโดยทางเมืองกาญจน์บุรี. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ให้จัดช้างม้ารี้พลโดยกระบวนทัพบกทัพเรือเสร็จ. ครั้นณวันพฤหัศเดือนสิบสองขึ้นสองค่ำ,เพลาเช้าสามโมงหกบาท, ได้มหาศุภวารดิถีไชยฤกษอันอุดม, ก็เสด็จทรงคชาธารพร้อมด้วยพลแสนยากรทวยหารมเหาฬารดิเรกด้วยกลิ้งกลด, แลฆ้องกลองแตรสังขศรับทพรินนิฤนาทกึกก้องมาโดยรัฐยางค์วิถีทางเมืองกำแพงเพชร์แลทัพพระยาพสิมนั้น, ยกมาถึงเมืองสุพรรณบุรี ณวันพฤหัศเดือนอ้ายขึ้นค่ำหนึ่ง. ฝ่ายทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยังมิได้มาถึงเมืองนครสวรรค์. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ตรัสทราบข่าวศึกอันยกมาตั้งสองทางนั้น, ก็ตรัสให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระนเรศวรเปนเจ้า, แลสมเดจ์พระเอกาทศรฐเตรียมช้างม้ารี้พลทัพบกทัพเรือไว้สรับ.จึ่งตรัสให้พระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหะนายกเปนกองทัพเรือ. ตรัสให้พระยาพระคลังเปนยกระบัตร, ให้ยกทัพเรือนั้นไปเมืองสุพรรณบุรี, ครั้นทัพเรือไปถึงเมืองสุพรรณบุรี, พระยาพสิมก็ยกทัพออกมารบด้วยกองทัพกรุง, ๆ ก็วางปืนใหญ่ขึ้นไปแต่เรือรบต้องพลข้าศึกตายมากนัก. แลทัพพระยาพสิมจะตั้งอยู่มิได้, ก็เลิกออกไปโดยทางราชสิงห, แลไปตั้งทัพมั่นในตำบลเขาพระยาแมน, ถึงณวันพุทธเดือนยี่ขึ้นสองค่ำ, เพลาสองยามกับสองนาฬิกาเก้าบาท. จึ่งสมเดจ์บรมโอรสาธิราชทั้งสองพระองค์, เสด็จพยุห์บาตราจากพระนครศรีอยุทธยาไปโดยชลมารค, เสด็จขึ้นเหยียบเชิงไชยภูมตำบลลุมพลี. แลให้พระพิไชยสงครามฟันไม้ข่มนามแล้ว, เสด็จจากลุมพลีประทับเรือพระที่นั่งณเมืองวิเสศไชยชาญ. /*139จึ่งเสด็จพยุหบาตราขึ้นโดยสถลมารค, ไปตั้งทัพหลวงณะตำบลสามขนอน. แลเมื่อตั้งทัพอยู่ณสามขนอนนั้น, ม้าตัวหนึ่งตกลูกเปนสองตัวศีศะเดียว, มีเท้าตัวละสี่เท้าชิงศีศะกัน. จึ่งบัญชาให้เจ้าพระยาศุโขไทยเปนนายกอง. แลท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลายยกช้างม้ารี้พลหมื่นหนึ่ง, ก้าวสกัดออกไปตีทัพพระยาพสิมณเขาพระยาแมน. แลภบทัพน่าศึกได้รบพุ่งกัน. พม่ามอญก็แตกฉานล้มตายเปนอันมาก. พระยาพสิมก็เลิกทัพรุดหนีไป. เจ้าพระยาศุโขไทย, แลข้าหลวงยกตามไปถึงกาญจนบุรี, จับได้ข้างชะวีกับช้างม้ามาถวาย, แลทัพหลวงตั้งอยู่ตำบลสามขนอนนั้นเจ็ดเวน. จึ่งเสด็จยกทัพหลวงมาโดยสุพรรณบุรี, ก็เสด็จเข้าพระนครศรีอยุทธยา. ๚ะ
๏ ครั้นทัพพระยาพสิมแตกฉานพ่ายไปแล้ว, ในเดือนนั้นฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่มิได้รู้ว่าพระยาพสิมพ่ายไป, ก็ยกทัพบกทัพเรือลงมาเมืองนครสวรรค์. แล้วก็ล่วงลงมาถึงเมืองไชยนาท,ก็ให้ไชยกะยอสู,แลนันทกะยอสู, ยกช้างม้าแลพลประมาณห้าพัน, เปนทัพน่าลงมาตั้งถึงบางพุทรา, แลบางเกี่ยวหญ้า. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชแจ้งข่าว, ก็เสด็จยกทัพบกทัพเรือขึ้นไปโดยลำน้ำใหญ่ตั้งตำบลชะไว, ก็ตรัสให้พระราชมาณูเปนนายกอง, ขุนรามเดชะเปนยุกรบัตร, ยกทัพม้าสองร้อย, แลพลทหารอาษาสามพัน, ขึ้นไปตีทับข้าศึกอันมาตั้งตำบลบางเกี่ยวหญ้า. พระราชมาณูแลขุนรามเดชะ, ก็ยกขึ้นไปตั้งเปนทัพซุ่มอยู่ในป่า ครั้นข้าศึกออกเกี่ยวหญ้าช้าง, แลออกลาดหากินก็ดี, พระราชมาณูแลขุนรามเดชะ, ก็ออกโจมตีฆ่าฟันข้าศึกไปจนค่าย, ได้ช้างม้าแลเชลยส่งลงมาถวายเปนอันมาก. ไชยกะยอสูแลนันทกะยอสูเหนเหลือกำลัง ก็เลิกทัพขึ้นไปหาทัพใหญ่ณเมืองไชยนาท. พระราชมาณูแลขุนรามเดชะ ตามตีข้าศึกขึ้นไปถึงค่ายใหญ่ณเมืองไชย/*140นาทบุรี. ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ข่าวว่า, ทัพพระยาพสิมซึ่งยกมาทางกาญจน์บุรีนั้น, แตกฉานพ่ายหนีไปแล้ว, ก็ปฤกษาด้วยท้าวพระยาทั้งหลายว่า, กำหนดพระเจ้าหงษาวดีบัญชาให้พระยาพสิมมาบันจบพร้อมกับทัพเรา, แลทัพพระยาพสิมรีบรุดยกเข้ามาก่อนแล้ว, แล้วแตกฉานไปดั่งนี้,ควรเราจะเลิกทัพกลับคืนไปฟังกำหนดพระเจ้าหงษาวดีก่อน.อนึ่งเรายกมาครานี้ยังมิได้บำรุงการศึกเปนสามารถ, ทั้งมิได้ควบคุมทัพพร้อมมูลกันจึ่งเสียที. บัดนี้เราจะยกทัพคืนไปก่อน จะบำรุงการไว้ถ้าพระราชกำหนดพระเจ้าหงษาวดี. ครั้นปฤกษาพร้อมกันแล้ว, พระเจ้าเชียงใหม่ก็เลิกทัพจากไชยนาทบุรีคืนไปเชียงใหม่. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชแจ้งว่า, ทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยกเลิกไปแล้ว, ก็เสด็จคืนเข้ายังพระนครศรียุทธยา, กราบทูลประพฤติเหตุแก่สมเดจ์พระราชบิดาทุกประการ. ๚ะ
๏ ในเดือนสี่ปีเถาะนั้น, พระยาลแวกก็ใช้พระยาอุไภยพงษา, แลหลวงสุภาทิพจำทูลพระราชสาสน์, แลเครื่องราชบรรณาการมาด้วยพระศรีเสาวราช, แลทูตานุทูตทั้งหลายอันไปนั้น. ในลักษณพระราชสาสน์พระยาลแวกคราวนั้นว่า, ขอให้หลั่งน้ำสิโตทก, ตั้งสีมาจาฤก, สำหรับการพระราชไมตรีตามประเพณีโบราณพระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน. พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็แต่งท้าวพระยามุขมนตรี, แลสมณพราหมณาจาริย์ทั้งหลายให้หลั่งน้ำสิโตทก. ฝ่ายมุขมนตรีใช้เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหนายก, เจ้าพระยาศุโขไทย, พระยาเทพรณรงค์ฤๅไชย, พระพลเทพ, พระศรีภูริปรีชา, แลขุนหมื่นทั้งหลาย. ฝ่ายพระสงฆ์ไซ้, สมเดจ์พระสังฆ์ราชคามวาสี, อรัญวาสี, พระครูสะดำ, พระครูเฉวียง, แลพระสงฆ์ยี่สิบรูป. ฝ่ายพราหมณาจาริยไซ้, พระมเหธราชสุภาวดี, พระราชปโรหิตาจาริย์, พระเทพาจาริย์, พระโหราธิบดี, แลชีพ่อ/*141พราหมณาจาริย์สิบคน. ฝ่ายพระยากัมพูชาธิบดี, ก็แต่งเจ้าฟ้าทะละหะ, พระยาธรรมเดโช, พระยาจักรรัตน์ พระศรีภูริปรีชา, แลท้าวพระยาเสนาบดีสมณพราหมณาจาริย์, ในกรุงกัมพูชาประเทศนั้น, มาหลั่งน้ำสิโตทก. จึ่งท้าวพระยาเสนาบดี, แลพราหมณาจาริย์ทั้งสองฝ่าย, ก็ประชุมกันตำบลท้ายสะเกษ, ก็แต่งการที่จะหลั่งนำสิโตทกในที่นั่น, ถึง ณวันพฤหัศเดือนสิบสองขึ้นแปดค่ำ, ประกอบด้วยสุภฤกษจึ่งฝังสีมาจาฤกสัตยาธิฐานลงในสีลาบาต. แล้วก็หลั่งน้ำสิโตทกเหนือมหาปัถพีเปนสักขีทิพยาน, เพื่อจะให้พระราชไมตรีสีมามณฑลทั้งสองฝ่ายมั่นคงตรงเท่ากัลปาวะสาน. แล้วก็ให้อูปสมบทกรรมภิกษุหกรูปในที่นั่น. ๚ะ
๏ ขณะเมื่อพระเจ้าเชียงใหม่เลิกทัพขึ้นไปถึงเชียงใหม่, ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีแจ้งก็ทรงพระโกรธว่า, พระเจ้าเชียงใหม่มิได้ยกลงไปโดยพระราชกำหนด, จึ่งไม่ทันกองทัพพระยาพสิม, ๆ จึ่งเสียทีแก่ข้าศึก. ๚ะ
๏ ครั้นศักราช ๙๓๐ ปีมโรงสัมฤทธิศก, พระเจ้าหงษาวดีดำรัศให้พระยาอไภยคามณี, กับซักแซกกยอถาง, สมิงโยคราชสามนาย, ไปกำกับทัพเชียงใหม่, ให้เร่งยกไปตีเอาพระนครศรีอยุทธยาให้ได้. พระเจ้าเชียงใหม่แจ้งพระราชกำหนด, ก็จัดช้างม้ารี้พลทัพบกทัพเรือพร้อมด้วยเครื่องสาตราวุธ. ให้พระยาเชียงแสนถือพลหมื่นห้าพัน, ช้างเครื่องร้อยห้าสิบ, ม้าพันหนึ่งเปนทัพน่า. ครั้นเดือนสิบสองก็ยกจากเมืองเชียงใหม่มาโดยทางเมืองลี่,แลทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยกมาคราวนั้นแสนหนึ่ง,ช้างเครื่องสามร้อย,ม้าสามพัน, เรือรบลำเลียงพันลำ, แล้วเคลื่อนทัพบกทัพเรือลงมาตั้งชุมพลณเมืองนครสวรรค์, ในวันอังคารเดือนอ้ายขึ้นค่ำหนึ่ง ฝ่ายพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทราบข่าวศึกยกมาตั้งนั้น,ก็ดำรัศให้ถ่ายเข้าเทครัวเข้าในพระนครแล้ว,ให้ตรวจจัดรี้พลเครื่องสรรพยุทธไว้สำหรับน่าที่กำแพงรอบพระนครแล้ว, จึ่งมีพระราชกำหนดให้นายทหารอาษาทั้งปรงคุมพลเปน/*142หลายกองยกออกไปซ่องคนซึ่งซ่านเซนอยู่ป่า แล้วยกเปนกองโจรคอยก้าวสกัดตีโดยทางข้าศึกจะยกมา, อย่าให้ออกลาศหากินได้สดวก. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลแวกแจ้งข่าวออกไปว่า, กองทัพเมืองหงษาวดียกมากระทำแก่พระนครศรีอยุทธยา, จึ่งดำรัศปฤกษาท้าวพระยาเสนามุขมนตรีว่า, กรุงกัมพูชาธิบดี, กับพระนครศรีอยุทธยาพึ่งเปนทางพระราชไมตรีกัน, บัดนี้มีปัจามิตรข้าศึก. ครั้นจะมิไปช่วย, พระราชไมตรีก็ไม่ถาวรวัฒนาสืบไป, จำจะให้กองทัพยกไปช่วย. ท้าวพระยาเสนามุขมนตรีทั้งปวงก็เหนพร้อมด้วย. พระยาลแวกก็ให้พระศรีสุพรรมาธิราชผู้เปนพระอนุชา, ถือพลหมื่นหนึ่ง, ช้างเครื่องร้อยหนึ่ง, ม้าสามร้อย,ยกเข้ามาช่วยทางด่านเมืองปราจินทบุรี. กรมการบอกเข้ามาให้กราบทูล. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศให้หลวงราชเสนา, หลวงเสนาภักดี, ขุนพิพิธวาที หมื่นพจนาพิจิตร, ออกไปรับพระศรีสุพรรมาธิราชเข้ามาเฝ้า, แล้วตรัสสั่งให้กองทัพเขมรตั้งอยู่ตำบลวัดผะแนงเชิง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศเดือนอ้ายแรมสองค่ำ, พระเจ้าเชียงใหม่ยกทัพบกทัพเรือล่วงลงมาตั้งค่ายมั่นตำบลสระเกษ, แล้วแต่งให้เจ้าเมืองพเยาคุมทัพม้าพันหนึ่งไปลาดจับคน, ดูกองทัพกรุงจะออกมาตั้งอยู่ตำบลใดบ้าง. เจ้าเมืองพเยายกทัพม้ามาถึงตะพานขายเข้า, ก็เที่ยวเผาบ้านเรือน. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับพระอนุชาทราบดั่งนั้น, ก็เสด็จโดยชลมารคถึงตะพานขายเข้าให้ทหารยกขึ้นไป, ได้รบพุ่งกันถึงตลุมบอน, ยิงแทงถูกเจ้าเมืองพเยากับทหารตกม้าตายยี่สิบคนเจ็บป่วยก็มาก, ม้าทั้งนั้นก็ถอยไปได้ม้ายี่สิบม้า, แล้วเสด็จคืนเข้าพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนห้าปีมเสงเอกศก, พระเจ้าหงษาวดีดำรัศให้พระมหาอุปราชาถือพลห้าหมื่น, ลงมาตั้งทำนาณเมืองกำแพงเพชร์ แล้วแต่งหนังสือรับสั่งให้สมิงพะตะเบิดถือไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่ว่า, อันพระนครศรี/*143อยุทธยานั้น, แม่น้ำเปนคูรอบ, แต่องค์สมเดจ์พระราชบิดาเรามีบุญบารมีปราบได้ทั้งสิบทิศยังทำการปี. ครั้งนี้พระมหาธรรมราชาก็มีราชบุตรสององค์, การสงครามก็องอาจกล้าหาร.ถึงมาทว่าพลทหารเราจะมากกว่าสักร้อยเท่าก็ดี, อันจะดูหมิ่นหักเอาโดยเร็วเหมือนเมืองทั้งปวงนั้นมิได้, จำจะคิดเปนการปีจึ่งจะได้. บัดนี้ก็ให้พระมหาอุปราชาถือพลห้าหมื่นยกหนุนลงมา,ทั้งทำนาอยู่ ณเมืองกำแพงเพชร์, ให้พระเจ้าเชียงใหม่ตั้งหมั้นไว้อย่าให้ชาวพระนครออกหักได้, แล้วให้ทำไร่นาตั้งยู้งฉางผ่อนสเบียง ณเมืองเชียงใหม่ลงไปไว้จงมาก. ประการหนึ่งให้แต่งออกลาดอย่าทำไร่นาลงได้,พระนครศรีอยุทธยาจึ่งจะผอม,ออกพรรษาแล้วทัพหลวงจะเสด็จลงไปพร้อมกันจะหักเอาทีเดียว. พระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้งพระราชกำหนดพระเจ้าหงษาวดีนั้น. ก็ให้ขยายค่ายขุดคูตั้งป้อมพูนเชิงเทินหอรบมั่นคงตามรับสั่ง,แล้วแต่งกองทัพออกเที่ยวลาดเปนหลายกอง,ได้รบกันกับกองกระเวน ชาวพระนครตีแตกไปเปนหลายครั้ง, ที่จับได้เปนก็ส่งเข้าไปถวาย, ถามได้เนื้อความแจ้งสิ้นทุกประการ. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งดำรัศแก่พระบรมราชโอรสทั้งสองพระองค์ว่า, พระเจ้าหงษาวดีคิดการปี, ให้พระมหาอุปราชาผู้เปนพระราชบุตร, ถือพลห้าหมื่นยกมาตั้งทำนาอยู่ณเมืองกำแพงเพชร์ พระเจ้าเชียงใหม่ถือพลแสนหนึ่ง, ยกมาตั้งหมั้นอยู่ตำบลสะเกษ, ปลูกยุ้งฉางถ่ายเสบียงอาหารมาไว้, ออกพรรษาแล้วทัพพระเจ้าหงษาวดีจะยกมาบันจบกัน. ซึ่งเราจะละไว้ให้ทัพประชุมกันเข้าทั้งสามทัพนั้น, กำลังศึกก็จะมากขึ้น, จะหนักมือเหนื่อยแรงทหารนัก, ทั้งไพร่ฟ้าประชากรก็จะมิได้ทำไร่นา, กำลังพระนครก็จะถอยลง. เราจะยกไปตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่เสียก่อนอย่าให้ตั้งอยู่ได้, ประการหนึ่งก็จะได้ชมมือทหารทั้งปวงด้วย. ๚ะ
/*144๏ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชกราบถวายบังคมฉลองพระราชโองการว่า, อันทัพพระเจ้าเชียงใหม่ซึ่งมาตั้งอยู่ตำบลสระเกษนี้, ชีวิตรข้าพระเจ้าทั้งสองอยู่ใต้เบื้องบาท, อย่าทรงวิตกเลย, จะตีเสียให้เลิกไปจงได้. สมเดจ์พระราชบิดาได้ทรงฟังพระราชโอรสทั้งสองทูลดั่งนั้น, ก็แย้มพระโอษฐ, จึ่งสั่งให้ตรวจพลแปดหมื่น, ช้างเครื่องห้าร้อย, ม้าพันหนึ่ง, เรือรบห้าร้อยลำทัพบกทัพเรือสรัพ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนห้าขึ้นเจ็ดค่ำ, เพลารุ่งแล้วสี่นาฬิกากับบาทหนึ่ง, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับพระอนุชาธิราชก็ยกไปตั้งทัพไชยตำบลลุมพลี. ถึงณวันเสาร์เดือนห้าขึ้นสิบค่ำ, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชก็ตรัสให้เทียบเรือรบเรือไล่ทั้งปวง, แล้วเสด็จด้วยพระชลวิมานขึ้นไปถึงป่าโมกน้อย, เพื่อจะดูกำลังข้าศึก. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แจ้งว่า, กองกระเวนได้รบพุ่งกับกองทัพกรุงเปนหลายครั้งแตกขึ้นมา, จึ่งแต่งให้สเรนันทสุคุมทหารห้าพัน, ช้างเครื่องสามสิบ,ม้าห้าร้อยยกเข้ามาป่าโมกน้อย.แล้วให้พระยาเชียงแสนเปนนายกองเปนทัพน่าคุมพลทหารหมื่นหนึ่ง,ช้างเครื่องร้อยหนึ่ง,ม้าห้าร้อยยกตามลงมาอีกทัพหนึ่ง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชแจ้งว่าข้าศึกยกเข้ามา, ก็ให้เทียบเรือรบเรือไล่ทั้งปวงเข้าฝั่ง, ให้พลทหารอาษาขึ้นบกยกเข้าไปตั้งต่อข้าศึก, แล้วก็เสด็จขึ้นจากพระชลวิมานทั้งสองพระองค์, ทรงสุพรรณรัตนป่าทุกา.จึ่งตรัสให้พลทหารทั้งปวงขึ้นยั่วข้าศึก, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงพระแสงปืนนกสับ, ยิงถูกนายม้าผู้ดีห่มเสื้อสักกลาชแดงขัดดาบบั้งทองตกม้าตาย. ฝ่ายข้าศึกอันยกมานั้นก็พ่ายไป, ทหารอาษาก็ไล่ฟันแทงขึ้นไปปะทะทัพพระยาเชียงแสน, ๆ เหนดั่งนั้น. ก็ให้แยกพลออกรับตีประดาลงไป. ทหารกรุงเหนเหลือกำลังก็ถอยรอรับลงมา. สมเดจ์พระนเรศวรเปน/*145เจ้า, กับพระอนุชาธิราช, เหนข้าศึกยกใหญ่ออกมาตี, ทหารเสียทีจะลงเรือมิทัน, จึ่งเสด็จด้วยเรือพระที่นั่งขึ้นไปเหนือคลองป่าโมกน้อย, แลขนานเรือพระที่นั่งทั้งสองลำ, เสด็จอยู่กับพลเรือรบแลทหารอันอยู่ริมน้ำนั้น, ข้าศึกก็วางช้างม้ารี้พลมาถึงริมน้ำนั้น, แลได้รบพุ่งกันเปนสามารถ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชทรงพระแสงปืนนกสับ, ยิงต้องข้าศึกตายเปนอันมาก. ข้าศึกพุ่งสาตราวุธตกถึงเรือพระที่นั่ง. จึ่งพระบาทสมเดจ์พระอนุชา, ก็ให้สอดเรือพระที่นั่งเสด็จเข้าไปข้างฝั่ง, กันเรือพระที่นั่งสมเดจ์พระเชษฐาธิราชแล้วดำรัศสั่งให้ยิงปืนใหญ่ในเรือรบเรือไล่ทั้งปวงขึ้นไป, ต้องช้างม้าข้าศึก, แลรี้พลตายมากข้าศึกทั้งปวงก็พ่ายไป. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, จึ่งตรัสแก่สมเดจ์พระอนุชาธิราช, แลท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า, พระเจ้าเชียงใหม่ยกทัพแสนหนึ่งลงมาตั้งอยู่ ณ สระเกษถึงสี่เดือนห้าเดือนแล้ว,พึ่งให้เหนฝีมือกำลังทหารวันนี้, ดีร้ายจะเปนบ้าสงคราม, ในสองวันสามวันนี้จะยกมาอีก. ถ้ายกลงมาเราจะตีให้ถึงค่ายสระเกษทีเดียว, ตรัสเท่าดั่งนั้น, ก็มิได้เสดจ์กลับลงมาลุมพลีตั้งอยู่ ณป่าโมก. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แจ้งว่า, สเรนันทสุ, พระยาเชียงแสนแตกขึ้นไป, ก็ทรงพระโกรธสั่งให้ประหารชีวิตรเสีย. พระยาพเยาวน้องพระเจ้าเชียงใหม่, กับท้าวพระยาแสนขุน, แสนหมื่น, ทูลขอโทษให้แก้ตัว. พระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้ยกโทษ, แต่ทว่าให้ไปทเวนประจารรอบทัพ. แล้วตรัสปฤกษาแก่นายทัพนายกองแสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า, พระยาเชียงแสน, สเรนันทสุแตกข้าศึกขึ้นมา, พระนเรศวรพี่น้องจะมีใจกำเริบจะยกขึ้นมาตีถึงค่ายเรา, เราคิดจะยกลงไปหักเสียก่อน, ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงก็เหนด้วย. พระเจ้าเชียง/*146ใหม่ก็ให้โหรหาฤกษ, ได้ฤกษณวันพฤหัศเดือนห้าแรมสองค่ำ, เพลาตีสิบเอ็ดทุ่มห้าบาท, จึ่งบัญชาให้ตรวจเตรียมกองทัพ, ให้พระยาเชียงแสน, สเรนันทสุถือพลหมื่นห้าพันเปนทัพน่าแก้ตัว. ทัพพระเจ้าเชียงใหม่พลหมื่นหนึ่ง, ช้างเครื่องสามร้อย, ม้าพันหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นถึงวัณพฤหัศเดือนห้าแรมสองค่ำเพลาตีสิบทุ่มห้าบาทก็ยกลงมา. ขณะเมื่อพระเจ้าเชียงใหม่คิดเตรียมทัพจะลงมาตีนั้น. ฝ่ายสมเดจ์พระณเรศวรเปนเจ้า, ตรัสแก่ท้าวพระยามุขมนตรีว่า, เราตีทัพเชียงใหม่แตกขึ้นไป, เหนประหนึ่งว่าจะยกเพิ่มเติมกันมาอีก. ถึงสองวันสามวันแล้วก็มิได้ยกลงมา. ณวันพฤหัศเดือนห้าแรมสองค่ำ, เราจะยกขึ้นไปให้ทหารยั่วดูทีสักเพลาหนึ่ง. ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง, ก็เหนพร้อมโดยพระราชบริหาร. จึ่งให้พระราชมาณูถือพลหมื่นหนึ่ง, ขี่ช้างต้นพลายพัทธกรร, ช้างนายทัพนายกองขี่ยี่สิบช้าง, มีธงสามชายสำหรับทุกตัวช้างเปนทัพน่าชั้นหนึ่ง, ให้พระยาศุโขไทยขี่ช้างต้นพลายสังหารคชสีห์. ช้างนายทัพนายกองขี่ยี่สิบช้าง, มีธงสามชายสำหรับทุกตัวช้างเปนทัพน่าชั้นสอง. ให้ยกในเดือนห้าแรมสองค่ำเพลาบ่าย, ให้ตั้งอยู่ต้นทาง. ครั้นเวลาตีสิบเบ็ดพระณเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชทรงเครื่องศิริราชปิลันทนาลังการยุทธ์. สมเดจ์พระณเรศวรเปนเจ้าทรงช้างต้นพลายมงคลทวีปเปนพระคชาธาร, สมเดจ์พระอนุชาธิราชทรงช้างต้นเจ้าพระยา ปราบไกรจักรเปนพระคชาธาร. พร้อมช้างดั้งกันแซรกแซรงล้อมวังพังคาร้อยหนึ่ง, กับพลทหารสามหมื่นก็เสดจ์พยุห์บาตราทัพโดยสถลมารควิถี. ภอแสงทิณกรเรื่อเรืองพโยม, ทัพน่าพระเจ้าเชียงใหม่กับทัพพระราชมาณูปะทะรบกันตำบลบางแก้ว. ทัพหลวงเสดจ์ถึงตำบลบ้านแห, ได้ยินเสียงปืนรบ, ก็มิได้ยกหนุนพระราชมาณูขึ้นไป, เข้าซุ่มทัพอยู่ในป่าจิก, ป่ากะทุ่ม/*147ฟากทางตวันตก. จึ่งใช้ให้หมื่นทิพรักษากับม้าเร็วสิบม้าขึ้นไปสั่งพระราชมาณูให้ลาดล่าลงมาถึงทัพหลวง. พระราชมาณูก็บอกลงมาให้กราบทูลว่า, ศึกได้รบติดพันกันอยู่แล้ว, ถ้าถอยก็จะแตก. พระราชมาณูก็มิได้ถอย. สมเดจ์พระณเรศวรเปนเจ้า, ก็ให้หมื่นทิพรักษาขึ้นไปสั่งอีก.พระราชมาณูก็มิได้ถอย. หมื่นทิพรักษากลับลงมากราบทูลก็ทรงพระโกรธตรัสสั่งว่า, ให้กลับขึ้นไปอีกครั้งหนึ่ง, ถ้ามันยังขัดมิถอยให้เอาศีศะลงมาเถิด, หมื่นทิพรักษาก็กลับขึ้นไปแจ้งตามรับสั่ง. พระราชมาณูแจ้งรับสั่งก็ตกใจ. ให้โบกฝ่ายธงฝ่ายซ้ายเปนสำคัญ. พระยาศุโขไทยแลทหารทั้งปวงเหนดั่งนั้น, ก็ขยายลาดถอยลงมา. ฝ่ายทหารเชียงใหม่สำคัญว่าแตกก็โห่ร้องไล่รุกโจมตีลงมา. ทหารม้าก็วางม้าทหารช้างขับช้าง. พระเจ้าเชียงใหม่ดีพระไทยก็เร่งพลขับช้างที่นั่งตาม, ปนกองน่าหลังมามิเปนกระบวน. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเหนข้าศึกเสียกระบวน, จึ่งให้ลั่นฆ้องโบกธงเปนสำคัญ. สมเดจ์พระณเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชก็ขับพระคชาธาร, แลรี้พลช้างม้าโยธาหาร, เข้าย่อกลางทัพข้าศึกจนถึงอาวุธสั้น. ฝ่ายพระราชมาณู, พระยาศุโขไทยเหนดั่งนั้น. ก็ต้อนพลเข้าตีกระหนาบขึ้นมา. ทัพพระเจ้าเชียงใหม่ก็แตกพ่ายไป. สมเดจ์พระณเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชก็เสดจ์ตาม,ตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่, แตกฉานยับเยินไปไม่คุมกันได้. พลทหารชาวกรุงก็ไล่ฟันแทงพลข้าศึก, ทั้งนายแลไพร่ตายริมทางแลกลางทุ่งนั้นมากนักแลท้าวพระยาฝ่ายข้าศึกฅอขาดในยุทธภูมนั้น, คือพระยาพเยาน้องพระเจ้าเชียงใหม่, พระยาลอ, พระยากาว, พระยานครล้านช้าง, พระยาเชียงราย, มางยามงิป, สมิงโยคราช, เจพะยะอางคบุน, สเรนันทสุเมืองเตริน. แสนเชียงใหม่ตายในที่นั้นประมาณพันเสศ. ได้ช้างใหญ่ญี่สิบช้าง, ม้า/*148ร้อยเสศ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้า, ก็เสด็จตามตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่ไปถึงปากน้ำชะไว. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระราชบิดา, ดำรัศให้เตรียมรี้พลแลเรือพระที่นั่งดั้งกัน, เรือรบเรือไล่พร้อมเสร็จ. แล้วพระราชทานเรือพระที่นั่งรองแลเรือทั้งปวง, ให้พระศรีสุพรรมาธิราช, น้องพระยาลแวกโดยเสด็จด้วย, ครั้นณวันเสาร์เดือนห้าแรมสี่ค่ำ, เพลารุ่งแล้วห้าบาทได้ศุภฤกษสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ยกพยุหบาตราทัพเสด็จโดยชลมารคด้วยพระชลวิมานขึ้นไป ส่วนพระเจ้าเชียงใหม่ก็ยกรุดรีบขึ้นไปเข้าในค่ายหลวงในวันนั้น. เพลาจวนค่ำสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ตั้งทัพหลวงอยู่ณปากน้ำชะไว. จึ่งมีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาหัวเมืองทั้งหลายว่า, เพลาย่ำรุ่งจะยกพลทหารเข้าหักค่ายพระเจ้าเชียงใหม่. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แตกขึ้นไปถึงค่าย, เสียพระไทยมิได้คิดที่จะรับ. ครั้นแจ้งว่ากองทัพพระนเรศวรยกตามขึ้นมาถึงปากน้ำชะไว, เกรงจะรับมิอยู่,หนีก็มิพ้น. ครั้นเพลาค่ำก็ขึ้นช้างเร็วเลิกทัพหนีรีบไป. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันเสาร์เดือนห้าแรมห้าค่ำเพลาเช้าโมงเศศ, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, เสด็จยกพยุหโยธาทัพใกล้ถึงสระเกษ. ก็แจ้งว่าพระเจ้าเชียงใหม่เลิกทัพหนีไปถึงตำบลปากน้ำบางพุทรา, มิได้ทันพระเจ้าเชียงใหม่. ทหารกองน่าจับได้พระยาเชียงแสน, ลูกพระยาเชียงแสน, แลแสนหลวงล่ามแขกมางจอจอยลูกแม่นมพระเจ้าเชียงใหม่, แลได้ช้างพังพลายใหญ่หกศอกมีนิ้วร้อยยี่สิบช้าง, ได้ม้าห้าร้อยเศศ. แต่ช้างใหญ่หกศอกคืบมีเศศ, พลายจนาจ์ศักหนึ่ง, พลายปองหลูรายภักหนึ่ง, พลายลุเกียนกะยอหนึ่ง, พลายพิไชยโลกาหนึ่ง พลายมะรุกตองอูหนึ่ง, พลายมณีจักรพรรดิหนึ่ง, พลายสิงคาหนึ่ง, พลาย/*149มงคลชาตรีหนึ่ง, พลายแขแมหนึ่ง, พลายแก้วไกรลาศหนึ่ง, พลายอุโบสถหนึ่ง, ช้างพระที่นั่งพระเจ้าเชียงใหม่พลายมหาเมฆหนึ่ง, พลายหัษถีราชาหนึ่ง, พลายเกิดสวัสดิหนึ่ง, พลายภาพยาวหนึ่ง, พลายยาตราหนึ่ง, พลายแปรหนึ่ง, พลายศรีบุญเรืองหนึ่ง, พลายรำชายหนึ่ง, พลายมหากุณฑลหนึ่ง, แต่ได้ช้างสูงใหญ่ยี่สิบช้าง, แลพม่ามอญลาวเชียงใหม่, แลชาวไทยใหญ่,ชายหญิงหมื่นเสศ. ได้เรือรบเรือเสบียงสี่ร้อยเสศ. แลได้เครื่องสรรพยุทธ์, แลเครื่องช้างเครื่องม้า, ปืนใหญ่จะรงมณฑกนกสับมาก แลได้เครื่องราชูประโภคพระเจ้าเชียงใหม่. แตรเงินแตรทอง, กระโจมหุ้มทองสำรับหนึ่ง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชแต่งทหารกำหนดให้ตามพระเจ้าเชียงใหม่, ให้ถึงเมืองนครสวรรค์. แลทัพหลวงตั้งอยู่บางพุทรา, ประทับแรมอยู่ทั้งทัพบกทัพเรือเวนหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตย เดือนห้าแรมห้าค่ำ, ฝ่ายสมเดจ์พระราชบิดาเสด็จถึงบางพุทรา, พระราชโอรสทั้งสองพระองค์มาเฝ้า, กราบถวายบังคมทูลเรื่องยุบลซึ่งได้รณรงค์ข้าศึกมีไชยชำนะ, ถวายเสร็จสิ้นทุกประการ. สมเดจ์พระราชบิดาได้ทรงฟัง, ก็ทรงพระโสมนัศยินดี,เสด็จประทับอยู่สองเวน ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้น ณวันอังคารเดือนห้าแรมเจ็ดค่ำ, เพลาบ่ายสามโมง, สมเดจ์พระราชบิดา, ก็เลิกทัพคืนเข้าพระนครโดยชลมารค. ครั้นณวันศุกร์เดือนห้าแรมสิบค่ำ, กองทัพซึ่งไปตามพระเจ้าเชียงใหม่กลับมาถึง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับพระอนุชาธิราชก็เลิกทัพ, เสด็จด้วยพระชลวิมานพร้อมด้วยดั้งกันนำตาม. ครั้นถึงตำบลโพสามต้น, ทอดพระเนตรเหนเรือพระศรีสุพรรมาธิราช, กับเรือนายทัพนายกองเขมรทั้งปวง,จอดอยู่ณฝั่งฟากตวันตก, แต่พระศรีสุพรรนามาธิราชนั้น, มิได้หมอบนั่งดูเสด็จอยู่, ก็ทรงพระพิโรธ, ให้รอเรือพระที่นั่งไว้. แล้วดำรัศให้หลวงพิไชยบูรินทราตัด/*150เอาศีศะลาวเชลยซึ่งจับได้นั้น, ไปเสียบไว้ตรงเรือพระศรีสุพรรมาธิราช หลวงพิไชยบูรินทราก็ไปทำโดยรับสั่ง. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชก็เสด็จเข้าพระนคร. ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชเหนดั่งนั้น,ก็น้อยพระไทย,คิดอาฆาฏมิได้ว่าประการใด,ก็ล่องเรือมาที่อยู่ ครั้นรุ่งขึ้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสด็จออกพร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาพฤฒามาตยทั้งปวง. จึ่งดำรัศว่า,ซึ่งพระญาลแวกให้พระศรีสุพรรมาธิราชผู้เปนอนุช, เข้ามาช่วยงานพระราชสงครามจนเสร็จนั้นขอบใจ. ให้พระราชทานพานทองคำ,กับสนองพระองค์อย่างเทศอย่างน้อย. แลนายทับนายกองเขมรทั้งปวงนั้น, ก็พระราชทานเสื้อผ้าโดยสมควร. พระศรีสุพรรมาธิราชกับพระยาเขมรทั้งปวงกราบถวายบังคมลา, ก็เลิกทัพกลับไปยังพระนคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แตกขึ้นไปถึงเมืองกำแพงเพชร ไปเฝ้าพระมหาอุปราชา, แจ้งการซึ่งได้รบกับกองทับพระนเรศวร, จนแตกขึ้นมานั้นเสร็จสิ้นทุกประการ พระมหาอุปราชาก็เสียพระไทย, จึ่งแต่งทหารมอญออกก้าวสกัดต้นทาง, ซึ่งพลชาวเชียงใหม่แตกกระจัดกระจายขึ้นมานั้น, ประมวนกันเข้าได้, แล้วก็ให้พระเจ้าเชียงใหม่ตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพชร,นั้นด้วย, แล้วบอกหนังสือส่งตัวพระยาอไภยคามณี, ซักแซกกะยอถาง, ซึ่งกำกับทับพระเจ้าเชียงใหม่, ให้พลกำกองรีบไปณเมืองหงษาวดี. พระมหาอุปราชาก็เกณท์กันให้รีบทำไร่นา,ให้พระเจ้าเชียงใหม่ทำเรือกะจังเหลาคา. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชนั้นคิดแค้นอยู่มิได้ขาด. ครั้นไปถึงเมืองลแวกขึ้นเฝ้ากราบทูลว่า, ซึ่งรับสั่งให้ข้าพระบาทยกเข้าไปช่วยการสงครามพระนครศรีอยุทธยาครั้งนี้, ได้ความอัประยศนักด้วยพระนเรศวรดูหมิ่นหยาบช้า,ให้ตัดเอาศีศะชเลยมาเสียบไว้ริมเรือตรงน่าข้าพระบาท, ความแค้น, ความอายปี้มจะไม่เหนฟ้าดิน พระยาลแวกแจ้งดั่งนั้น, ก็ทรงพระ/*151โกรธตรัสว่า,เราก็เปนกระษัตริย, เขาก็เปนกระษัตริย์มาดูหมิ่นกันดั่งนี้, เหนกรุงกัมพูชาธิบดี, กับกรุงศรีอยุทธยาจะเปนทางพระราชไมตรีกันสืบไปไม่ได้. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีแจ้งว่า, พระเจ้าเชียงใหม่แตกขึ้นมาเสียไพร่พลมาก, ก็ทรงพระโกรธ, คิดจะเอาโทษก็เกรงจะเสียเมืองลาว. จึ่งตอบลงมาว่า, ครั้งก่อนกำหนดให้พระเจ้าเชียงใหม่ยกไปบันจบกับทัพพระยาพสิม, ก็ไม่ไปทัน, จนเสียทัพพระยาพสิมครั้งหนึ่งแล้ว ครั้งนี้ยกพลลงไปแสนหนึ่ง, ก็แตกแก่ฆ่าศึกขึ้นมา, ทำการมิได้มั้นคงดุจทารกโคบาลให้เสียรี้พลมากมาย, ฆ่าศึกได้ใจดังนี้. เมื่อพระเจ้าเชียงใหม่มีความละอาย, ไม่ไว้เกียรติยศในแผ่นดินแล้ว, ก็แล้วไปเถิด, ออกพรรษาแล้วทัพหลวงจะยกไปตระทำ, อย่าให้พระเจ้าเชียงใหม่ตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพชร,เลย. ให้เปนกองทัพลำเลียงขึ้นไปจัดแจงเสบียงอาหารณเมืองเชียงใหม่, ผ่อนลงมาไว้, ให้ภอพลสามแสนอย่าให้ขัดสนได้. ถ้าขัดสนด้วยสเบียงอาหารมิภอพลสามแสนจะมีโทษ. ครั้นแต่งหนังสือเสรจแล้ว, ก็ส่งให้พลกำกองถือหนังสือกลับลงมาณเมืองกำแพงเพชร์. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้งในรับสั่งนั้น, ก็กลัวพระอาญา, ลาพระอุปราชากลับขึ้นไปณเมืองเชียงใหม่, เร่งรัดทำการลำเลียงตามรับสั่ง ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนสิบสองปีมเสงเอกศก, พระเจ้าหงษาวดี, ยกช้างม้ารี้พลมาโดยทางเมืองเชียงทองแลชุมพลทัพบกทัพเรือทั้งปวง ณเมืองกำแพงเพชร์, ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่, ก็ยกทัพลำเลียงมาถึงทัพพระเจ้าหงษาวดี. พลสองแสน, ช้างเครื่องพันหนึ่ง, ม้าเจ็ดพัน, แลเรือกะจังเหลาคาพันลำ. ฝ่ายทัพพระมหาอุปราชา, ช้างเครื่องสี่ร้อย, ม้าสามร้อย, พลห้าหมื่น. กองทัพพระเจ้าเชียงใหม่เปนทัพลำเลียงเรือรบ,เรือลำเลียงห้าร้อย, พลสองหมื่น. พระเจ้าหงษาวดียกช้างม้ารี้พลลงมาถึงเมืองนครสวรรค์,ให้/*152ทัพพระมหาอุปราชา,แลพระยาตองอูยกมาทางฟากตะวันออก. ให้พระเจ้าเชียงใหม่คุมทัพเรือ, ทัพพระเจ้าหงษาวดียกมาฟากตวันตก. ๚ะ
๏ ถึงณวันพฤหัศเดือนยี่ขึ้นสองค่ำ, พระเจ้าหงษาวดีก็ยกทัพใหญ่เข้ามาตั้งมั่นตำบลขนอนปากคู, แลให้มังมอดลูกพระเจ้าหงษาวดีแลพระยาพระรามมาตั้งตำบลมขามหย่องทัพหนึ่ง, ให้ตั้งค่ายขุดคูเอามูลดินภูนค่ายขึ้นเปนกำแพงดิน. ให้พระยานครมาตั้งตำบลปากน้ำพุทธเลาทัพหนึ่ง, พลหมื่นห้าพัน. ให้นันทสุมาตั้งตำบลขนอนบางล้างฟากตวันออกทัพหนึ่งพลห้าพัน, เรือกะจังเหลาคาสี่ร้อยลำ. ฝ่ายพระมหาอุปราชา,แลพระยาตองอูก็ยกทัพมาโดยทางลพบุรีแลสระบุรี, แล้วเข้ามาตั้งทัพมั่นณตำบลชายเคือง.พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ตรัสให้ตกแต่งการป้องกันพระนครนั้นมั่นคง, แล้วก็ให้ชุมท้าวพระยาพฤฒามาตย์, เสนามนตรีข้าทหารทั้งหลาย, จึ่งมีพระราชบริหารตรัสปฤกษาการศึกว่า พระเจ้าหงษาวดียกทัพมาคราวนี้ใหญ่หลวง, เหนจะได้รบพุงกันเปนสามารถ, ยิ่งกว่าศึกพระเจ้าเชียงใหม่ยกมาคราวก่อนนั้น. แลเราอย่าเพ่อยกกองทัพใหญ่ออกรบก่อน, ให้ท้าวพระยา พระหัวเมือง ทั้งหลาย ตรวจจัดพลทหารอาษา, กับทัพบกทัพเรือทั้งปวงให้สรัพไว้. แลจะแต่งพลทหารอาษาแต่เปนกองไป, ให้ราษฎรทั้งปวงเกี่ยวเข้า, ซึ่งเหลืออยู่ในท้องนาแขวงจังหวัดรอบพระนครนั้น, ให้ได้จงสิ้นเชิงก่อน, อย่าให้ฆ่าศึกได้เปนกำลัง, แล้วจึ่งจะยกทัพใหญ่ออกตีทีเดียว,มุขมนตรีเหนด้วย. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ตรัสให้แต่งขุนหมื่นทหารอาษาทั้งหลาย, ถือพลอาษาออกไปเปนหลายกอง,แล้วป่าวร้องให้ราษฎรทั้งปวงออกไปเกี่ยวเข้าทุกตำบล, แลพลทหารซึ่งออกไปกำกับให้เกี่ยวเข้านั้น,ได้รบพุ่งด้วยฆ่าศึก, ฆ่าศึกแตกพ่ายไป,ได้ศีศะเข้ามาถวายทุกวันมิได้ขาด. พระบาทสมเดจ์/*153บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ให้พระราชทานรางวัลแก่นายทัพนายกอง, แลทหารทั้งปรงโดยบำเหน็จอันได้รบพุ่งมากแลน้อยตามสมควร. ๚ะ
๘
๏ ในขณะนั้นสมเดจ์พระบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ตรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชร์บังคับราชการในที่พระกระลาโหม, จึ่งตรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชร์, ถือพลทหารล้อมวังออกไปกันให้ราษฎรทั้งหลายเกี่ยวเข้าณทุ่งชายเคือง, ที่ทัพพระมหาอุปราชาตั้งอยู่นั้น. พระมหาอุปราชาแต่งพลมาประมาณพันหนึ่งยกออกมารบ. ทัพเจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์ก็แตก. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์ ตรัสให้ลงพระราชอาชาโดยโทษตามพระอัยการศึก. สมเดจ์พระราชบิดาทรงพระกรุณาตรัสว่า, เจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์เปนแต่พลเรือน, มิได้เปนทแกล้วทหาร ขอโทษเจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์ไว้ครั้งหนึ่งก่อน. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้ากับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ก็มิได้ลงโทษเจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์. แล้วตรัสปฤกษาด้วยท้าวพระยาเสนาอำมาตยโยธาทหารทั้งหลายว่า ซึ่งเจ้าพระยากำแพงเพ็ชร์พ่ายเข้ามาให้ฆ่าศึกได้ใจดั่งนี้. เราจะนิ่งไว้ช้ามิชอบ, ๆ เราจะยกพยุหบาตราทัพหลวงออกตีทัพมหาอุปราชา, อย่าให้ตั้งช้าอยู่ณชายเคืองนั้นได้, ราษฎรทั้งปวงจึ่งจะได้เกี่ยวเข้าในท้องทุ่งสะดวก แล้วตรัสให้ตรวจช้างม้ารี้พลทหารอาษา,ให้เอาเครื่องสรรพยุทธ,ปืนใหญ่แลปืนจ่ารงมณฑกนกสับลงบันจุเรือรบเรือไล่, สองร้อยลำนั้นสรรพ. จึ่งแต่งทหารให้ลอบออกไปทางบกทางเรือที่ชอบกล, ซุ่มพลทหารปืนใหญ่น้อยไว้, จึ่งจะยั่วให้ฆ่าศึกออกไล่,เหนได้ทีแล้วจึ่งจะออกทลวงตี,ทั้งปืนใหญ่น้อยยิงระดมสาตเอาฆ่าศึกให้แตกฉานอย่าให้คุมกันติด. ฝ่ายกองทหารอาษาก็ไปซุ่มอยู่ตามรับสั่ง. จึ่งสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้ากับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ก็เสด็จด้วยพระชลวิมานลำเดียวกันไปโดยทางชลมารค /*154แลท้าวพระยาพระหัวเมืองขุนหมื่นทหารทั้งปวงก็ไปโดยขบวนน่าหลัง ครั้นถึงตำบลชายเคืองใกล้ทัพมหาอุปราชาตั้งอยู่นั้น, จึ่งตรัสให้ทหารอาษาขึ้นไปยั่วทัพฆ่าศึกน่าค่าย,แลฆ่าศึกก็ยกออกมาได้รบพุ่งกันเปนสามารถ. ฝ่ายกองทหารอาษาซึ่งซุ่มอยู่นั้น, ก็ยกพลออกทลวงตียิงปืนใหญ่น้อยสาตลงไปต้องฆ่าศึกล้มตายเปนอันมาก, ฆ่าศึกมิได้ระส่ำระสายยกหนูนวกลงมาทางริมน้ำ. ฝ่ายทัพกรุงก็วางปืนใหญ่แลปืนจ่ารงมณฑกนกสับขึ้นไปแต่เรือรบ, ต้องพม่ามอญแลช้างม้าตายเปนอันมาก, แลพลฆ่าศึกนั้นยังต่อรบอยู่. ขณะนั้นสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชเสดจออกยืนน่าพรที่นั่งทั้งสองพระองค, ทรงปืนนกสับยิงต้องฆ่าศึกช้างม้าแลพลตายมาก, ทหารชาวกรุงยิงปืนรดมไป. ฝ่ายฆ่าศึกก็ลงมาสะกัดข้างหลังเรือพระที่นั่ง, แลยิงปืนไฟตอบมาเปนสามารถ แลเรือรบทั้งหลายทั้งปวงทานมิได้ก็พ่ายมาสิ้น, ยังแต่เรือพระที่นั่งแลเรือรบห้าลำอยู่ยิงตอบกันไปมา. ฝ่ายฆ่าศึกยิงปืนไฟมาต้องฉลองพระองคสมเด็จเอกาทศรฐอิศวรบรมบพิตรอันทรงนั้น, แต่ปลายพระหัถขาดขึ้นไปถึงพระภาหุ. อนึ่งข้าศึกยิงปืนไฟมาต้องคนในเรือกันนั้น, เจ็บป่วยลำบากมาก. แต่กระสุนปืนนกสับ, ฆ่าศึกยิงมาตกอยู่น่าเรือพระที่นั่งนั้น ประมาณสามสิบกระสุน. ภอเพลาค่ำเสด็จคืนเข้าพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนหกแรมสิบเบดค่ำเพลาสิบเบ็ดทุ่ม, สมเด็จพระนเรศวรเปนเจ้า,กับสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จยกพยุหบาตราทัพออกจากพระนครข้ามไป. สมเด็จพระเชฐาธิราชทรงช้างต้นเจ้าพระยาปราบไตรจักรสูงหกศอกสิบเบ็ดนิ้วติดน้ำมันน่าหลัง. สมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้าเสด็จทรงพระคชาธารจักรมหึมมาสูงหกสอกคืบติดน้ำมันน่าหลัง. เจ้าพระยามหาเสนาขี่ช้างปราบไตรภพสูงห้าศอกคืบ เจ้าพระยาจักรีขี่ช้างแก้ว/*155สังหารสูงหกศอกสี่นิ้ว. เอาขุนหมื่นกองช้างขึ้นช้างพังกั้นกลางหว่างละสี่ช้าง. ให้มอญเข้าไปร้องน่าค่ายพระเจ้าหงษาวดีว่า, มีหนังสือบอกพระมหาอุปราชา, ให้ขึ้นมากราบทูลให้เร่งเปิดประตูรับ. เจ้าน่าที่นายประตูร้องว่าจะกราบทูลก่อน, จะเปิดยังมิได้. สักครู่หนึ่งในค่ายหงษาวดีวางปืนจ่ารงมณฑกนกสับรดมมา. สมเด็จพระนเรศวรเปนเจ้ากับพระอนุชาธิราชเหนว่าฆ่าศึกรู้ตัวแล้ว, ก็เสดจลงเรือพระที่นั่งคืนเข้าพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนเจ็ดขึ้นค่ำหนึ่ง, เสด็จพระราชดำเนินออกไปตั้งทัพไชยณวัดช่องลม. ครั้น ณวันพุทธเดือนเจ็ดขึ้นแปดค่ำ, เอาปืนพระกาลมฤตยูราชลงสำเภาขึ้นไป, ยิงค่ายพระเจ้าหงษาวดี ณ ขนอนปากคู. พระเจ้าหงษาวดีเหนชาวพระนครเอาปืนลงสำเภามายิงได้ถึงค่าย, ก็เลิกทัพไปตั้งป่าโมกใหญ่.ครั้น ณวันศุกร์เดือนเจ็ดขึ้นสิบค่ำ, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเด็จพระอนุชาธิราช, ก็ยกขึ้นไปตีทัพพระเจ้าหงษาวดีถึงป่าโมกใหญ่, เสดจทางชลมารค, แต่งทัพบกสองฟากฝั่ง. ฆ่าศึกยกขนาบตีทัพบกสองฟากฝั่ง. ทัพกรุงแตกย่นลงมาถึงทัพหลวง. แลกระสุนปืนฆ่าศึกยิงลงมาต้องบ่อโทนเรือพระที่นั่ง. สมเด็จพระนเรศวรเปนเจ้าศีศะร้าวลั่นออกไป. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ก็กรีธาทัพเรือขึ้นบกทหารล้วนถืออาวุธสั้น. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราช, ทรงพระแสงดาบสองพระหัถ, แลทัพบกซึ่งย่นลงมานั้น, ก็มีน้ำใจกลับมาพร้อมกัน. สมเดจพระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจพระอนุชาธิราช, ก็ต้อนพลทลวงไล่ฟันฆ่าศึก, ๆ ก็แตกฉานตาย, แลลำบากเปนอันมากแล้ว. สมเดจพระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจพระอนุชาธิราช, ก็เสดจเข้าพระนคร. ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดียกมาติดพระนครถึงหกเดือน, จนถึงวสันตรดูเสียพลทหารเปนอันมาก. เหนจะเอาพระนครมิได้, ก็เลิกทัพกลับไป ๚ะ
/*156๏ ขณะเมื่อทัพพระเจ้าหงษาวดียกมาถึงนั้น, ข่าวแจ้งออกไปถึงกรุงกัมพูชาประเทศ, พระยาลแวกก็ดีพระไทย, จึ่งแต่งให้เจ้าฟ้าทละหะ, พระยาเดโช, พระยาราชนายก, พระยามโนไมตรี, พระยาสวรรคโลกย, แสนท้องฟ้า, กับทหารหมื่นหนึ่ง, ให้เจ้าฟ้าทละหะเปนแม่ทัพ, ยกเข้าตีหัวเมืองแถบตวันออก. เจ้าฟ้าทละหะมิได้เดินตามทางใหญ่, ลัดมาทางป่าสี่เส้นมาบ้านหอก, บ้านควายเข้าตีเมืองปราจิณแตก. กรมการเมืองนครนายกบอกเข้ามา. สมุหนายกนำขึ้นกราบบังคมทูลพระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวให้ทรงทราบ. ก็ทรงพระโกรธตรัสแก่พระราชปิโยรสว่าเหตุไฉนพระยาลแวกจึ่งกลับมา. เปนประจามิตรดังนี้. สมเดจพระนเรศวรเปนเจ้ากราบถวายบังคมทูลสนองพระราชโองการว่า, พระยาลแวกมิได้ตั้งอยู่ในสัตยานุสัตย์, ปราศจากวิจารณญาณ, ฟังคำน้องชายให้เสียทางพระราชไมตรี, คอยซ้ำเติมดั่งนี้. ความแค้นข้าพระพุทธเจ้าดังต้องปืนพิศม์. ขอให้พระยาสีไสณรงค, ราชเดโช, กับพลทหารพันหนึ่งยกออกไปตี. พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม. พระยาศรีไสยณรงค, พระยาสีห์ราชเดโช, กราบถรายบังคมลา. แล้วก็ยกไปทางบ้านนาเวิ่ง, ถึงเมืองนครนายก. ๚ะ
๏ ณวันพฤหัศเดือนหกแรมเก้าค่ำ, เพลาสองโมงเช้า, ทัพเขมรก็ยกตีเข้ามาถึงเมืองนครนายก. พระยาศรีไสณรงค, พระยาสีห์ราชเดโช, ก็ยกออกตีทัพเขมรแตกถอยไปทางด่านหณุมาร, ออกทางพระจฤต พระยาศรีไสณรงค, พระยาสีห์ราชเดโชก็ตามตีไปจนสิ้นแดน. กองทัพเขมรป่วยตายรายทางไป, จับได้เปนแลเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก. พระยาศรีไสยณรงค, พระยาสีห์ราชเดโช, ก็กลับเข้ามาตั้งอยู่ณเมืองปราจิน. แล้วบอกเข้ามาว่า, กองทัพเขมรก็แตกออกไปแล้ว, จะขอเข้ามาทำราชการสนองพระเดชพระคุณ, ส่งเขมรเชลยแลสาตราวุธเข้ามาถวาย. พระ/*157บาทสมเดจพระเจ้าอยู่หัว, จึ่งให้ตอบบอกไปว่า, ทัพพระเจ้าหงษาวดียังมิได้แตกฉาน, จะไว้ใจแก่พระยาลแวกยังมิได้. เกลือกว่าจะแต่งกองทัพให้ยกเข้ามาอีก, จะเสียปจันตชนบท. อย่าเพ่อให้พระยาศรีไสณรงค, พระยาสีห์ราชเดโชเลิกทัพเข้ามา. ให้อยู่รักษาหัวเมืองแถบตวันออกไว้ก่อน ต่อเมื่อใดทัพหงษาวดีแตกไปแล้ว, จึ่งให้เลิกทัพกลับเข้ามา ครั้นแจ้งไปว่าทัพหงษาวดีแตกไปแล้ว, พระยาศรีไสณรงค, พระยาสีห์ราชเดโช, ก็เลิกทัพกลับมาเฝ้า. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าหงษาวดีเสดจ์มาถึงพระนครแล้ว, ก็ทรงตำริห์แต่ที่จะเอากรุงพระนครศรีอยุทธยาให้จงได้, ก็ให้จัดทแกล้วทหารบำรุงช้างม้า,รี้พลเครื่องสรรพสาตราวุธเสบียงอาหารกระสุนดินประสิวไว้พร้อมเสร็จ์. เมื่อพระเจ้าหงษาวดีให้เตรียมทัพนั้นพลทหารห้าแสน, ช้างเครื่องสามพัน, ม้าหมื่นหนึ่ง, ให้มหาอุปราชา, พระเจ้าแปร พระเจ้าเชียงใหม่นั้นเข้ากระบวนทัพด้วย, ๚ะ
๏ ครั้น ณวันอาทิตย์เดือนอ้ายขึ้นค่ำหนึ่ง, ลุศักราช ๙๓๒ ปีมเมียโทศก เพลาอุษาโยค, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีก็ทรงเครื่องพิไชยอาวุธลังกาภรณวิภูสิตพิพิธโภคมหิมาดูมโหฬาราติเรก, สำหรับขัติยราชรามัญประเทศโดยวารดิถีเสร็จ. ครั้นได้เพลามหามหุติฤกษมังคลาโหราธิบดีลั่นฆ้องไชย, ชีพ่อพราหมณถวายเสียงสังขประนังศับทฆ้องกลองก้องกาหฬนฤนาท, เสดจทรงช้างพลายไชยมงคลเปนราชพาหนะ, ประดับเครื่องคชาภรณอลังการเคลื่อนพยุหโยธาหารโดยกระบวนซ้ายขวาน่าหลัง, พลดาบดั้งโตมรสลอน, พลเสโล่ทวนทองยยาบ, พลดาบเขนเปนขนัดริ้วราย, ดูสุดสายตาไสว, เถือกธงไชยธงฉานวาลวิชนีกลิ้งกลดบดบังทิณกร, ไพโรจโชตนาการพิฦกอธึกดูพร้อมพรั่งดาษดา, รอนแรมมาโดยสถลมารค, ข้ามแม่น้ำ/*158เมาะตมะเข้าทางเมืองกำแพงเพชรเสดจ์มาถึงกรุงมหานครศรีอยุทธยา, ณวันอังคารเดือนอ้ายแรมสิบสี่ค่ำ. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตั้งทัพบางปะหัน, พระมหาอุปราชาตั้งทัพกุ่มดอง, พระเจ้าแปรตั้งทัพศรีกุก, พระเจ้าเชียงใหม่ตั้งค่ายตำบลวัดสังฆาวาศ. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าตรัสทราบว่า, ทัพพระเจ้าหงษาวดียกมา, ก็ทรงม้าทวนกับทหารสามกอง, กองหนึ่งยี่สิบสองคน, กองหนึ่งสี่สิบสองคน, กองหนึ่งเจ็ดสิบสองคน, ขี่ม้าถือทวนครบมือยกออกไป. กองน่าฆ่าศึกออกมารับ, ทหารกรุงเทพมหานครตีแตกฉานเข้าไป สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ทรงพระแสงดาบกับทหารปีนค่ายขึ้นไป. ฆ่าศึกในค่ายเอาทวนแทงพลัดตกลงมาเปนหลายครั้งขึ้นมิได้, ทรงม้าพระที่นั่งกลับเข้าพระนคร. ข้าศึกเอาการซึ่งได้รบพุ่งนั้นไปกราบทูลสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, พระเจ้าหงษาวดีตรัสถามเสนาบดีว่า, พระนเรศวรออกมาทำเปนอย่างทหารดั่งนี้, เหมือนหนึ่งเอาภิมเสนมาแลกเกลือ, พระราชบิดานั้นเหนจะรู้ฤๅไม่ เสนาบดีกราบทูลว่า, เหนพระราชบิดาจะไม่รู้, ถ้ารู้แล้วเหนจะไม่ออกมาทำ. สมเด็จพระเจ้าหงษาวดีจึ่งตรัสสั่งว่า, พระนเรศวรทำศึกอาจหารนัก, ถ้าออกมาอีกถึงมาทว่าเราจะเสียทหารมากก็จะแลกเอาตัวให้จงได้. แล้วสั่งให้จัดทหารที่มีฝีมือสันทัดทุกทัพทุกกองให้ได้หมื่นหนึ่ง, เอาไปช่วยค่ายลักไวทำมู, ทหารทศตำบลลุมพลี. ถ้าพระนเรศวรเปนเจ้าออกมาตีค่าย, ให้กุมเอาเปนให้จงได้. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงม้าพระที่นั่งออกไป, ทหารสามกองกับล้อมวังพันหนึ่ง, ถือโตมรแลดาบดดั้งออกไป, ได้รบพุ่งกันแต่เพลาสามโมงจนสี่โมง, ฆ่าศึกแตกเข้าไปอยู่สักครู่หนึ่ง, กลับเอาม้าสามสิบออกมายั่วทัพ. จึ่งแต่งปีกฉะนาง, แลกองซุ่มไว้, ปีกหนึ่งลักไวทำมู, ปีกหนึ่งทหารทศ, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงม้าทวนไล่ฆ่าศึกเข้าไป, แลฆ่าศึกสองปีกหุ้มพระ/*159องค์แลทหารเข้าไว้, ลักไวทำมูถือดาบดั้งเข้ามาจะกุมเอาพระองค์, พระองค์ก็ทรงแทงด้วยพระแสงทวน, ถูกลักไวทำมู, ลักไวทำมูฟันต้องพระแสงทวนเปนแผล, แต่ลักไวทำมูนั้นตาย. ทหารทศถือโตมรแลหอกใหญ่ตรงเข้ามา, ทรงฟันด้วยพระแสงสะพายแล่งล้มลง. ก็เสด็จกลับเข้าพระนคร. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีให้เข้ามาตีค่ายขาวพระนคร, ถึงสองครั้งสามครั้งก็มิได้แตกฉาน, จึ่งตรัสว่าจวนเทศกาลฟ้าฝนน้ำนองอยู่แล้ว, ก็สั่งให้เลิกทัพเสดจ์กลับคืนไปเมืองหงษาวดี. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระนเรศวรเปนเจ้า ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๙๔๐ ปีขานสัมฤทธิศก, ณวันอาทิตย์เดือนแปดแรมสิบสามค่ำ, พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าทรงพระประชวนหนัก ครั้นณวันอังคารเดือนสิบสองแรมสองค่ำ, เสดจ์สวรรณคต, พระชนม์ได้เจ็ดสิบหกพรรษา, อยู่ในราชสมบัติยี่สิบสองปี. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, พระชนม์ได้สามสิบห้าพรรษา, ขึ้นเสวยราชสมบัติ, แต่งการถวายพระเพลิงสมเดจ์พระราชบิดาเสร็จแล้ว. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสแก่มุขมนตรีแลอำมาตย์ว่า, แผ่นดินกรุงกัมพูชากุรุราฐนั้น ผู้ใดครองสมบัติจิตรมักเปนสันดานพาลทุจริต. เหมือนพระยาละแวก, บิดานักพระสุโท, นักพระสุทัน, เมื่อศึกกรุงหงษาวดียกมาคราวแรก, ครั้งสมเดจ์พระไอยกาธิราชเจ้าผ่านพิภพใหม่นั้นพระยาลแวกก็ยกทัพเข้ามาพลอยซ้ำตี, กวาดเอาครัวอพยพชาวเมืองปราจินบุรีไป, จนสมเดจ์พระบรมราชไอยกาต้องเสดจ์ยกทัพออกไปปราบจึ่งถวายนักพระสุโท, นักพระสุทันราชบุตรเข้ามา. แล้วนักพระสัฐาไปเอาทัพเข้ามาตี, ฆ่าบิดานักพระสุโท, นักพระสุทันเสีย. นักพระสัฐาได้สมบัติกรุงกัมพูชาธิบดีเปนพระยาลแวก. ครั้นแผ่นดินของพระราชบิดาเรา/*160ก็ยกทัพจู่มาถึงวัดสามพิหาร, จนเสียพระจำปาธิราชลูกชายก็ยังหาเข็ดไม่. มีศึกหงษาวดีมาติดพระนครครั้งใด, ก็มีแต่ยกทัพมาพลอยซ้ำตี, กวาดเอาประชาราษฎรข้าขอบขันทเสมาไปทุกครั้ง แล้วแต่งทูตานุทูตมาขอเปนทางพระราชไมตรี, สมเดจ์พระบรมราชบิดาเราก็มิได้มีพระไทยอาฆาฎ, เพื่อมิให้เสียทางพระราชไมตรี, จนปันเขตรแดนปักเสาสิลาจาฤก. ครั้นทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยกมา, พระยาลแวกให้น้องชายเข้ามาช่วยงานพระราชสงคราม. น้องขายนั้นมิได้มีสติสัมปะชัญ, ดุจหนึ่งสิงคาละชาติโปฎก. ฝ่ายพระยาลแวกก็ปราศจากวิจาณปัญญา, มีพาลทุจริตในสันดานละสุจริตธรรมเสีย, กลับยกทัพมาตีปัจันตะชนบทอีกเล่า, ความแค้นของเราดังว่าเสี้ยนยอกอยู่ในอุระไม่รู้หาย. ครั้งนี้แผ่นดินเปนของเราแล้ว, จะไปแก้แค้นเอาโลหิตพระยาลแวกล้างบาทเสียให้จงได้ ตรัสแล้ว, สั่งให้เกณฑ์ทัพสกรรธลำเครื่องเหยียบแสน, ช้างเครื่องแปดร้อย, ม้าพันห้าร้อย, น้ำแห้งท้าวช้างท้าวม้าแล้วก็จะยกไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีแจ้งข่าวไปว่า, สมเดจ์พระมหาธรรมราชาดับสูญทิวงคตแล้ว, ตรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า, เจ้ากับพระมหาราชเจ้าพระนครเชียงใหม่, จงยกทัพลงไปฟังซึ่งกิจการดูพระนครศรีอยุทธยาผลัดแผ่นดินใหม่, เสนาพฤฒามาตย์ราษฎรทั้งปวงจะเปนจลาจลประการใดบ้าง, ถ้าภอจะทำได้ก็ให้ทำอย่าให้เสียที. พระมหาอุปราชากราบทูลพระราชบิดาว่า, โหรทายว่าชันษาข้าพระพุทธเจ้าร้ายนัก. สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีตรัสว่า, พระมหาธรรมราชาไม่เสียแรงมีบุตร, การสงครามไม่ภักให้พระบิดาใช้เลย, ต้องห้ามเสียอีก แลซึ่งเจ้าว่าเคราะห์ร้ายอยู่แล้วก็อย่าไปเลย, เอาผ้าอิสัตรีนุ่งเสียเถิด, จะได้สิ้นเคราะห์. พระมหาอุปราชาได้ฟังรับสั่งดั่งนั้น, กลัวพระราชอาชาพระบิดา, ก็ตรวจเตรียมรี้พล, /*161แลมีพระราชกำหนดไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่ให้ยกมา.พระเจ้าเชียงใหม่แจ้งพระราชกำหนดแล้ว, ก็ยกทัพมากรุงหงษาวดี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๑ ปีเถาะเอกศก, พระมหาอุปราชา, เจ้าเมืองเชียงใหม่ยกพลห้าสิบหมื่น, ช้างเครื่องเจ็ดร้อย, ม้าสามพันมาข้ามเมืองเมาะตมะ, มาโดยแม่น้ำแม่กระษัตร, เข้าทางพระเจดีย์สามองค์. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ครั้นถึงณวันอาทิตยเดือนอ้ายขึ้นหกค่ำ, มีพระราชดำรัสสั่งให้เกนหัวเมืองปากใต้ทัพหนึ่งเสร็จแล้ว, กำหนดพระฤกษ์จะได้ยกไปเมืองลแวก. ครั้น ณวันเสาร์เดือนอ้ายขึ้นสิบสองค่ำ, จึ่งมีพระราชโองการสั่งมุขมนตรีผู้ใหญ่ให้รักษาพระนครว่า, ทัพพระเจ้าหงษาวดีแตกไปครั้งนี้, เปนทัพซึ่งจะบำรุงช้างม้ารี้พล, แลจะกลับในน้ำลงปีนี้เหนจะไม่ทัน. แต่ทว่าจะไว้ใจมิได้, เกลือกว่าจะคลั่งสงครามยกมา, ถ้ายกมาก็ให้รักษาเมืองไว้ถ้าเราเดือนหนึ่งให้ได้. สั่งแล้วภอเพลาเอย็น, มีหนังสือบอกเมืองกาญจนบุรีเข้ามาว่า, ทัพพระมหาอุปราชา, พระเจ้าเชียงใหม่, ยกมาถึงกาญจนบุรีทำตะพานข้ามอยู่แล้ว. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทราบดังนั้น, ก็ดำรัสว่า, เราเทียบช้างม้ารี้พลไว้จะยกไปเอาเมืองลแวก. บัดนี้ทัพหงษาวดียกมาอีกเล่า, จำจะยกออกไปเล่นสนุกนิ์กับมอญเสียก่อน, แล้วมีพระราชกำหนดออกไป, ให้พระอำมรินทฦๅไชยเจ้าเมืองราชบุรี, แต่งคนห้าร้อยออกไปตั้งซุ่มอยู่. ถ้าฆ่าศึกข้ามตะพานแล้ว, ให้ล้างตะพานเผาเสียให้จงได้. ฝ่ายพระมะหาอุปราชาเสดจ์ยกทัพมาถึงกาญจนบุรี, เหนเมืองร้างเปล่าไม่มีคน, ก็เข้าพระไทยว่า, ชาวพระนครรู้ความ, เทครัวอพยพเข้าเมืองสิ้น, เสดจประทับแรมณเมืองกาญจนบุรี, ให้เที่ยวลาดกระเวนจับคนจะถามกิจราชการก็มิได้. ส่วนพระยาจิตตองกองน่า, ก็เร่งทำตะพานข้ามพลเสร็จ. รุ่งขึ้นพระมหาอุปราชาก็เสด็จกรีธาทัพล่วงลงมาโดยมารควิถี, ถึงตำ/*162บลพนมทวน. เพลาชายแล้วสามนาฬิกา, บังเกิดวายุเวรำพวาตพัดหวนหอบทุลี, ฟุ้งผันเปนกงจักร์, กระทบมหาเสวตรฉัตร, ซึ่งกั้นมาบนหลังพระคชาธารนั้นหักทบลง. พระมหาอุปราชาทอดพระเนตรเหนดังนั้น, ตกพระไทยให้โหรสำหรับทัพทำนายถวายพยากรณ์ว่า, เหตุนี้ถ้าเข้าในเที่ยงร้าย. นี่ชายแล้ว, เหนเปนศุภนิมิตรที่พระองคจะมีไชยได้พระนครศรีอยุทธยา, สมเดจ์พระราชบิดาจะเลื่อนพระองค์ขึ้นจากที่เสวตรฉัตร์มหาอุปราชา, ให้ถวัลย์ราชราไชยสวรรยาธิปัตในกรุงหงษาวดีเปนมั่นคง พระมหาอุปราชาตรัสได้ฟังดังนั้น, ก็ยังมิวางพระไทย, จนเสดจ์ถึงตำบลพังตรุแดนสุพรรณบุรี, ให้ตั้งทัพไชยโดยขบวน. แล้วตรัสให้กองม้าสามร้อยลาดมาดูถึงตำบลเอกราชบางกทิงว่า, ทัพพระนครจะตั้งรับอยู่ตำบลใดบ้าง. ส่วนสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชตรัสปฤกษาแก่มุขมาตยาทั้งปวงว่า, ศึกมหาอุปราชายกมาครั้งนี้, เราจะกรีธาพลออกต่อยุทธนาการกลางแปลงดีฤๅ, ฤๅจะตั้งมั่นรับในพระนคร. มุขมนตรีกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้าทราบอยู่ว่า, พระมหาอุปราชาเกรงพระเดชเดชานุภาพสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ครั้งเสด็จไปช่วยงานพระราชสงครามกรุงหงษาวดี, ตีเมืองรุมเมืองคังครั้งหนึ่งแล้ว, แลครั้งเมื่อสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, กับมหาอุปราชาคิดเปนการลับลวงให้เสด็จขึ้นไปแลจะทำร้าย, ทำร้ายมิได้. จนทัพหลวงกวาดเอาพระมหาเถรคันฉ่อง, พระยาราม, พระยาเกียรติ, ญาติโยมครัวอพยพ, ในชนบทประเทศขอบขันทเสมา, กรุงหงษาวดีมาข้ามฝั่งแม่น้ำสโตง. มหาอุปราชาตามมาทันคนละฝั่งฟาก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงพระแสงปืนนกสับ, ยิงข้ามฝั่งมหานัททีอันกว้าง, ต้องสุระกรรมานายกองน่านั้นตาย. พระมหาอุปราชาท้าวพระยาสมิงรามัญ, ก็ขยาดฝีพระหัถ, เกรงพระเดชเดชานุภาพเปนสองครั้งแล้ว. แลซึ่งพระมหาอุปราชา/*163ยกมาครั้งนี้เปนการปลาดนัก. ด้วยศึกพ่ายไปเดือนเจ็ด, ยังไม่ทันบำรุงช้างม้ารี้พลถึงขนาด, แลเดือนยี่ยกมาถึงพระนครเหนเรวนัก. ดีร้ายจะได้ข่าวว่า, สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงเสดจ์สวรรคต, คิดว่าแผ่นดินเปนจลาจล, จึ่งรุดมาโดยทำนองศึก. ครั้นจะรับหมั้นในกรุงฆ่าศึกจะได้ใจ, ขอเชิญเสดจ์ทัพหลวงออกตั้งแต่งกองทัพเข้าปทะฟังกำลังดู. ถ้าศึกหนักจึ่งทัพหลวงเสด็จยกออกหักต่อภายหลัง, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ได้ทรงฟังมุขมนตรีกราบทูลดังนั้น, ชอบพระไทยนัก, แย้มพระโอฐดำรัสว่า, ซึ่งปฤกษาการสงครามครั้งนี้, ต้องความดำริห์เรา. บัดนี้ทัพเตรียมพร้อมอยู่ณทุ่งบางขวดแล้ว, ให้ยกไปตั้งป่าโมก, เอาแต่ทัพหัวเมืองตรีจัตวายี่สิบสามหัวเมืองเปนคนห้าหมื่น. ให้พระยาศรีไสยณรงเปนแม่กอง, ให้พระยาราชฤทธานนท์เปนยกรบัตร, ยกไปขัดรับน่าฆ่าศึกอยู่ณตำบลทุ่งหนองสาร่าย. พระยาศรีไสณรงค์, พระยาราชฤทธานนท์, กราบถวายบังคมลาออกมาจัดแจงไพร่พล, ยกทัพไปโดยพระราชบัญชา. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสให้โหราหาฤกษ. พระโหราธิบดีหลวงโลกยทีปขุนเทพพยากรณ์, คำนวรพระฤกษถวายว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวได้จัตุรงคโชกสรรพฤกษดีพร้อม มีไชยแก่ฆ่าศึก, ขอเชิญเสดจ์จากพระนครณวันอาทิตย์เดือนยี่ขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, เพลารุ่งแล้วสองนาฬิกาห้าบาท. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้สมุหนายกกำหนดทัพหลวงจะเสดจ์โดยชลมารค, ไปตั้งทัพไชยณพนมโมก. สมุหนายกก็แจกพระราชกำหนดข้าทูลละอองทุลีพระบาท, ฝ่ายทหารพลเรือนเตรียมการอันจะเสดจ์พระราชดำเนินนั้นเสรจ์ ๚ะ
๏ ถึง ณวันอาทิตย์เดือนยี่ขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, เพลารุ่งแล้วสองนาฬิกาห้าบาท, ได้ศุภมหุติมหาวิไชยฤกษ์. สมเด็จพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ทรงเครื่องสำหรับพิไชยสงครามเสร็จ, ก็/*164เสดจ์ทรงเรือพระที่นั่งสีสามรถไชย. สมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าทรงเรือพระที่นั่งไกรษรมุขพิมาน, อันอลังการรจนาด้วยมหาเสวตรบวรฉัตร์, ขนัดเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ, บังรวิวันบังแซกสลอนสลับสรรพด้วยกรรชิงกลิ้งกลดจามรมาศดาษดา, ดูมเหาฬารเลิศพันฦกอธึกด้วยกระบี่ธุชธงฉานธงไชย, แลสว่างไสวไพโรจด้วยเรือจำนำท้าวพระยาสามนตราชรายเรียงเปนรยะ, โดยเสดจ์ขบวนพยุหบาตราน่าหลังทั้งปวงพร้อมเสร็จ. พอได้อุดมฤกษพระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้องไชย, ราชครูทวิชาจารย์เป่ามหาสังขทักษิณวัดประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรีฆ้องกลองก้องนี่นันมหรรนพนัที, เคลื่อนเรือขบวนพยุหบาตราโดยชลมารค, ถึงประทับขนานน่าพลับพลาไชยป่าโมก. เพลาชายแล้วสองนาฬิกาสี่บาท, เสดจจัดทัพประทับแรมอยู่ที่นั่น, กำหนดสิบเบ็ดทุ่มสามบาท, ทัพหลวงเสดจ์พระราชดำเนิน. เมื่อเพลาสิบทุ่มสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตรว่า, น้ำนองถ้วมป่ามาฝ่ายปราจินทิศ, เสดจ์ลุยชลทีเที่ยวไป, ภบมหากุมภีตัวหนึ่งใหญ่, ได้สัประยุทยุทธนาการ, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวประหารกุมภีตาย. บรรทมตื่นขณะนั้นตรัสให้โหรทาย. พระโหราธิบดีทูลทำนายว่า, ศึกครั้งนี้ใหญ่หลวงจะได้รบพุ่งถึงซึ่งมหายุทหัตถ. แต่ทว่าพระองค์มีไชย, ลุยไล่ประหารประจามิตรฆ่าศึก. ดุจพระสุบินว่า, เที่ยวลุยกระแสน้ำฉนั้น. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังดีพระไทยนัก. ทรงเครื่องสำหรับราชรณยุทธพร้อมเสร็จเสด็จยังเกยคอยฤกษ์. ทอดพระเนตรเหนพระสาริริกะบรมธาตุ, เสด็จปราฏิหารช่วงมาเท่าผลส้มเกลี้ยง, มาแต่ทักษิณทิศเวียนเปนทักษิณาวัต, แล้วเสดจผ่านไปอุดรทิศ, ทรงพระปีติซร่านไปทั้งพระองค์. ยกพระหัตถ์ถวายทัษนัขสโมธาน, อธิฐานสวัสดิมีไชยให้ชนะปรปักษ. พระโหราธิบดีก็ให้ประโคมแตรสังขดุรียางคดนตรีพร้อมกัน. สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงช้างต้นเจ้าพระยาไชยานุภาพ, ติดน้ำมัน/*165หน้าหลัง, เปนราชพาหนะ สมเดจพระอนุชาธิราชเจ้าทรงช้างต้นเจ้าพระยาปราบไตรยจักร์, ติดน้ำมันหน้าหลัง, เปนราชพาหนะ. พร้อมด้วยช้างท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง, เสดจพยุหบาตราทัพโดยแถวสถลมารค, ไปเข้าที่เสวยตำบลบ้านละแก้วละเลา. แล้วเสดจยกไปตามท้องทุ่ง. เพลาเที่ยงพระอาทิตยทรงกลด, ร่มช้างพระที่นั่งไปจนบ่ายสามโมงภอกระทั่งกองหน้า, ซึ่งตั้งอยู่ตำบลหนองสาหร่าย. เสดจประทับเกยใต้ฉายาไม้ประดู่ใหญ่, อันสถิตยเหนือจอมปรวก, เอาเปนนีมิตรครุทธนามไชยภูม. สั่งให้เร่งสร้างค่ายกองน่าหลังปีกซ้ายขวา, เปนกระบวนประทุมพยุหบาตรา. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมิงจักตราน, สมิงเปว, สมิงทราย, มอญนายกองม้าคอยเหตุเหนกองทัพน่า, แลกองทัพหลวงดังนั้น, ก็ขับม้าวางใหญ่กลับไปค่ายพังตรุ. เอาคดีกราบทูลแก่พระมหาอุปราชาทุกประการ. พระมหาอุปราชาแจ้งดังนั้นก็ทรงพระดำริหว่า ชรอยจะเปนทัพกรุงพระมหานคร. ถ้ามิดังนั้นจะเปนทัพเอกาทศรฐน้องชายยกมาเปนหมั้นคง. แล้วตรัสถามสมิงนายกองม้าว่า, คเณคนประมาณสักเท่าใด. สมิงจตราน, สมิงเปว, สมิงทรายมอญกราบทูลว่า, พลประมาณสิบเจ็ดสิบแปดหมื่น พระมหาอุปราชาได้ฟังดังนั้น, จึ่งตรัสปฤกษานายทัพนายกองว่า, ทัพพระมหานครยกมาครานี้, ก็เปนทัพใหญ่อยู่แล้ว, แต่ทว่าน้อยกว่าเราสองเท่าสามเท่า. จำจะยกทุ่มตีเอาทัพแรกนี้ให้แตกฉานยับเยินแล้วภายหลังก็จะเบามือลง, เหนจะได้พระนครศรีอยุทธยาโดยง่าย. นายทัพนายกองก็เหนโดยพระราชบัญชา, พระมหาอุปราชากำหนดแก่นายทัพนายกอง, ให้เตรียมพลแต่ในเพลาสามยามให้พร้อม, ตีสิบเบ็ดทุ่มจะยกเคอารุ่งไว้น่า. นายทัพนายกองก็จัดแจงกระบวนทัพเทียบไว้ตามรับสั่งทุกประการ. ครั้นเพลาสิบเบ็ดทุ่มพระมหาอุปราชาก็สอดสนองพระ/*166องค์ ทรงเกราะสุวรรณประดับพลอยสภักสังวาลมรกฎสามสาย, ทรงสุวรรณรัตนมหามกุฎ, อย่างขัติยราชรามัญยอดเงื้อมไปน่า, ดุจเสียรวาสุกรี, แล้วทรงเครื่องสำรับกันสรรพาวุธพร้อมเสร็จ. เสดจทรงช้างต้นพลายพัตกอหกศอกคืบห้านิ้ว, ติดน้ำมันหน้าหลัง, เปนพระคชาธารกั้นเสวตรฉัตร. สมิงมันทมางเปนกลางช้าง, เจ้าเมืองมลวนเปนควาน พร้อมด้วยแวงจัตุลังคบาท, แลน่าช้างพระมหาอุปราชานั้น, ทวนทองสี่ร้อย. ถัดออกมานั้นวางปืนจ่ารงมณฑกนกสับ, กระแบงแก้ว, ดาบโล่ดาบดั้งสิ่งลห้าร้อย. แลมางจาดโรพี่เลี้ยงพระมหาอุปราชานั้น, เปนกองน่า, ขี่ช้างพลายพัชเนียงสูงหกศอกคืบสองนิ้ว, ติดน้ำมันหน้าหลัง. สมิงปราบศึกเปนกลางช้าง, สมิงมือเหล็กเปนควาน, พระมหาอุปราชาให้แต่งช้างชนะงาผูกพระคชาธาร, มีเสวตรฉัตรทั้งสิบหกชั้นพรางไว้ แลจัดสมิงรามัญที่เข้มแขงขี่ประจำครบอยู่, ช้างมางจาชโรพี่เลี้ยงมีช้างดั้งกันแทรกแซงเปนขนัด. แล้ววางปืนจ่ารงมณฑกนกสับหามแล่น, พลดาบโล่, แลดาบดั้ง, ดาบสองมือสิ่งละพัน, เปนชั้นๆ ออกไป. แล้วช้างท้าวพระยารามัญเกียกกายกองน่า. แลพลเดินเท้ายี่สิบหมื่น แลพลม้าสามพัน, แซงสองฟากทุ่ง, ทัพหลังนั้นพระเจ้าเชียงใหม่, ขี่ช้างพลายชมภูสูงหกศอกคืบนิ้วหนึ่ง, ติดน้ำมันน่าหลัง. พระยาเชียงแก้วหลานเปนกลางช้าง, แสนหารใจศึกเปนควาน, กอบไปด้วยช้างดั้งกันแซกแซงพลเดินเท้าสิบหมื่น. พระมหาอุปราชาจัดทัพเปนสัตเสนางค์เจ็ดแถว, ๆ ลเจ็ดกองเปนสี่สิบเก้ากอง. พร้อมพลาพลทวยหาร. ให้ลั่นฆ้องใหญ่, ฆ้องกระแตตีรับตามหมวดกอง. ยกจากค่ายพังตรุครั้งนั้น.สนั่นนฤนาทด้วยศรับท์สำเนียงเสียงช้างม้าพลาพลเดินสท้านสเทือน, ดุจแผ่นพสุธาดลจะถล่มลง. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจพระนเรศวรเปนเจ้า, ขณะเมื่อเสดจประทัพอยู่ณฉายา/*167ไม้ประดู่, เร่งให้ตั้งค่ายหมั้น. ทอดพระเนตรเหนพม่ารามัญตามซายทุ่งควบม้ากลับไป. จึ่งตรัสแก่มุขมนตรีว่า, พลม้าซึ่งกลับไปนั้นเหนทีพระมหาอุปราชาให้มาคอยเหตุไปแจ้ง. ดีร้ายเพลารุ่งพรุ่งนี้จะได้ยุทธใหญ่. ให้กองทัพพระยาศรีไสณรงค, พระยาราชฤทธานนเร่งยกไปในเพลาตีสิบเบ็ดทุ่มไปปทะน่าฆ่าศึกฟังกำลังดู. แลในกองหลวงก็ให้พร้อมไว้แต่ในเพลาย่ำรุ่ง. ท้าวพระยานายทัพนายกองก็ตรวจเตรียมโดยพระราชกำหนด. ครั้นอรุณรุ่งแสงสุริโยภาศ, พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทั้งสองพระองคเสดจยังเกย, ตรัสให้ท้าวพระยานายกองทัพหลวง, ยกกระบวนเบญจเสนา. พระยาสีห์ราชเดโชไชยขี่ช้างพลายโจมไตรยภพ, ถือพลหมื่นหนึ่งเปนกองน่า. พระยาพิไชยรณฤทธิ์ขี่ช้างพลายโจมไตรยจักร, ถือพลห้าพันเปนปีกขวา. พระยาพิชิตรณรงคขี่ช้างพลายจู่โจมทัพ, ถือพลห้าพันเปนปีกซ้าย. พระยาเทพวรชุนขี่ช้างพลายจับโจมยุทธ, ถือพลหมื่นหนึ่งเปนเกียกกาย. พระยาพิไชยสงครามขี่ช้างพลายฝ่ายพลแมน, ถือพลห้าพันเปนปีกขวา. พระรามกำแหงขี่ช้างพลายแสนพลพ่าย, ถือพลห้าพันเปนปีกซ้าย. แลน่าพระคชาธารออกไปปลายเชือกนั้น, ขุนโจมจัตุรงคขี่ช้างพลายกุญชรไชย.ขุนทรงเดชขี่ช้างพลายไกรษร, ถือพลเขนทองข้างละห้าร้อย. พระราชมาณูขี่ช้างพลายหัศดินทพิไชย, ถือพลปี่กลองชะนะซ้ายขวาข้างละห้าร้อย. แลหลวงพิเดชสงครามขี่ช้างพลายบุญยิ่ง. หลวงรามพิไชยขี่ช้างพลายมิ่งมงกุฎ, ถือพลดาบโล่, ดาบดั้งข้างละห้าร้อย. พระราชวังสรรค์ขี่ช้างพลายแก้วมาเมือง, ถือพลอาษาจามห้าร้อย. พระเสนาภิมุขขี่ช้างพลายเฟื่องปราบไตรย, ถือพลอาษายี่ปุ่นห้าร้อย. ถัดนั้นทหารทลวงฟันคู่พระไทยร้อยสามสิบหกคน, ถือดาบเขนยี่สิบสองคน, ถือดาบโล่สิบสองคน, ถือดาบสองมือเจ็ดสิบสองคน. น่าพระคชาธารนั้น/*168หัวหมื่นพันทนายสี่พระตำรวจล้วนดาบสพายแล่ง, ถือทวนทองห้าร้อย กำหนดทั้งกองทัพหลวงเปนพลแสนหนึ่ง. ให้เอาพลายภูเขาทองขึ้นรวางสพัด, ชื่อเจ้าพระยาไชยานุภาพ, สูงหกศอกคืบสองนิ้ว, ติดน้ำมันน่าหลังผูกคชาภรณเครื่องมั่น, ปักมหาเสวตรฉัตรเปนพระคชาธาร. เจ้ารามคบเปนกลางช้าง, นายมหานุภาพเปนควาน. แลแวงจัตุลังคบาทนั้น พระมหามนตรีอยู่ท้าวน่าฝ่ายขวา. พระมหาเทพอยู่ท้าวน่าฝ่ายซ้าย. หลวงอินทรเทพอยู่ท้าวหลังเบื้องขวา. หลวงพิเวนทรเทพอยู่ท้าวหลังเบื้องซ้าย. แลพระคชาธารสมเดจพระอนุชาธิราชเจ้านั้น, พลายบุญเรืองขึ้นรวางสพัด, ชื่อเจ้าพระยาปราบไตรยจักร, สูงหกศอกคืบ, ติดน้ำมันน่าหลังผูกคชาภรณเครื่องมั่น, ปักบวรเสวตรฉัตร. หมื่นภักดีศวรเปนกลางช้าง, ขุนศรีคชเปนควาน. แลปีกทัพหลวงนั้น, พระยามหาเสนาขี่ช้างพลายมารประไลย, ถือพลหมื่นห้าพันเปนปีกขวา. พระยาจักรีขี่ช้างพลายไฟพัทกัลป, ถือพลหมื่นห้าพันเปนปีกซ้าย. พระยาพระคลังขี่ช้างจักรมหิมา, ถือพลหมื่นหนึ่งเปนยกระบัตร. พระราชสงครามขี่ช้างพลายสังหารคชสีห, ถือพลห้าพันเปนปีกขวา. พระรามรณภพขี่ช้างพลายมณีจักรพรรดิ์, ถือพลห้าพันเปนปีกซ้าย พระยาท้ายน้ำขี่ช้างพลายสวัสดิพิไชย, ถือพลหมื่นหนึ่งเปนกองหลัง. หลวงหฤๅไทยขี่ช้างพลายทรงภูบาล, ถือพลห้าพันเปนปีกขวา. หลวงราชภักดีขี่ช้างพลายสารภูทร, ถือพลห้าพันเปนปีกซ้าย. ประดับด้วยหมู่หมวดคชินทรดั้งกันแทรกแซงสลับค่าย, ค้ำพังคาโคตรแล่นล้วนสารพยุหดูมหิมา. อันท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาทวยหารแสนพลากรพลพฤนทรพร้อมพรั่งตั้งตามขบวน, เบญจะยุทธเสนางคนิกรเสร็จ. พระมหาราชครูพระครูสิวพราหมณโหราธิบดี, ก็อัญเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทั้งสองพระองคทรงมูรธาภิเศก, ถวายอาศิรพาศอวยไชย. สมเด็จพระพุทธ/*169เจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ทรงเครื่องประดับสำรับราชกระษัตรีย, สู่สมรภูมสงคราม วันนั้นเปนวันอาทิตย์ทรงพระแสงธนูแล้ว, เสด็จขึ้นเกยคอยฦกษ แลชีพ่อพราหมณ์ทำโขลนทวานลว้าเส้นไก่ ขุนมหาวิไชยตัดไม้ข่มนามเสดจแล้ว, ภอได้ยินเสียงปืนยิงยุทธแย้งสุดเสียง ตรัสให้จมื่นทิพเสนาเอาม้าเรวไปฟังราชการ เหนทับน่าพ่ายมาเปนอลมาน, จมื่นทิพเสนาภาเอาขุนหมื่นในกองน่าเข้ามาเฝ้า สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสถามว่า, เหตุใดจึ่งพ่ายฆ่าศึก ขุนหมื่นกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า, ยกขึ้นไปถึงท้ายโคกเผาเข้าเพลาประมาณโมงเศศ, ภบกองทับรามัญยกมาปทะตีกันถึงตลุมบอน ศึกหนักกว่าทุกครั้งจึ่งพ่าย สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสดูความคิดมุขมนตรีว่า, ทัพน่าพ่ายดั่งนี้จะคิดเปนประการใด เสนาบดีมุขมนตรีกราบทูลว่า, ขอเชิญเสดจทับหลวงตั้งหมั้นอยู่ก่อน, แต่งทับไปตั้งรับหน่วงไว้, ต่อได้ทีแล้ว, จึ่งยกทับหลวงออกทำยุทธหัต, เหนจะได้ไชยชำนะ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวไม่เหนด้วย, ดำรัสว่า, ทับน่าแตกฉานมาแล้ว, แลจะแต่งทับออกไปรับไว้, ก็จะมาปทะกันเข้า, จะพลอยให้แตกเสียอีก ชอบให้เปิดลงมาทีเดียว, ให้ฆ่าศึกไล่ลเลิงใจเสียกระบวนมา, เราจึ่งยกทับใหญ่ยอฆ่าศึกเหนจะได้ไชยชำนะโดยง่าย ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงกราบถวายบังคมเหนโดยพระราชดำริหพร้อมกัน สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ตรัสให้จมื่นทิพเสนา, จมื่นราชามาตย, เอาม้าเรวขึ้นไปประกาศแก่นายทับนายกองพลทหารทั้งปวง, อย่าให้รอรับเลย, ให้เปิดลงมาทีเดียว ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๘ สมุดไทยแต่เท่านี้ ๚ะ
***
๙
/*170๏ ตั้งแต่ทับรามัญเหนทับช้าวพระนครถอยไป, ก็ไล่มิได้เปนกระบวน, จนพระมหาอุปราชาขาดฅอช้างแก่พระนเรศวรเปนเจ้า, แล้วจนพระนเรศวรยกไปเมืองกัมพูชา, เล่ม ๙ ๚ะ
๏ ฝ่ายทับรามัญเหนทับชาวพระนครพ่ายมิได้ตั้งรับ, ก็ยิ่งมีใจกำเริบไล่ระส่ำระสายมิได้เปนกระบวน สมเดจ์พระนเรศวรผู้เปนเจ้าเสดจ์คอยฤกษ, ทอดพระเนตรเหนมหาเมฆตั้งขึ้นมาแต่ทิศพายัพ, แล้วกลับเกลื่อนคืนกระจายอันตรธานไป, พระสุริยะเทวบุตรจรัศแจ่มดวงในนภดลอากาศ พระมหาราชครูพระครูปโรหิตาจารย์โหราธิบดี,ก็ลั่นฆ้องไชยดำเนินธง พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ทรงเจ้าพระยาไชยานุภาพเปนคชาธาร, สมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถราชอนุชา, เสด็จทรงเจ้าพระยาปราบไตรจักร เปนพระคชาธาร, พลทหารก็โห่สนั่นบันฦๅศับท์แตรสังข์, เสียงประโคมฆ้องกลองชนะกลองศึกสท้านสเทือนประหนึ่งแผ่นดินจะไหว, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ยาตราพระคชาธารเปนบาทย่างสเทินมาเบื้องขวา, ปะฝ่ายซ้ายฆ่าศึก เจ้าพระยาไชยานุภาพ, เจ้าพระยาปราบไตรยจักรได้ยินเสียงพล, แลเสียงฆ้องกลองศึกอึงคนึง, ก็เรียกมันครั่นครื้น, กางหูชูหางกิริยาป่วนเดินเปนบาทอย่างใหญ่เร็วไปด้วยกำลังน้ำมัน ช้างพระยามุขมนตรีแลโยธาหารซ้ายขวาน่าหลังทั้งนั้น, ตกไปมิทันเสดจ์พระคชาธาร สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ใกล้ทับน่าฆ่าศึก, ตรัสทอดพระเนตรเหนพลพม่ารามัญยกมานั้นเต็มท้องทุ่ง,เดินดุจคลื่นในมหาสมุท, ฆ่าศึกไล่พลชาวพระนครครั้งนั้น, สลับซับซ้อนกันมิได้เปนกระบวน สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ขับพระคชาธารเข้าโจมแทงช้างม้ารี้พล, /*171ไล่ส่ายเสียถีบฉัดลุมบอน พลพม่าล้มตายเกลื่อนกลาด, ช้างม้าฆ่าศึกได้กลิ่นน้ำมันพระคชาธาร, ก็หกหันตลปปะกันเปนอลมาน พลพม่ารามัญก็โทรมยิงธนูน่าไม้ปืนไฟระดมเอาพระคชาธาร, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, แลธุมาการก็ตระหลบมืดเปนหมอกมัวไปมิได้เหนประจักษ พระบาทสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, จึงประกาศแก่เทพยดาทั้งปวงว่า, ให้บังเกิดมาในประยูรมหาเสวตรฉัตร์, จะให้บำรุงพระบวรพุทธศาสนา ไฉนจึ่งมิช่วยให้สว่างเหนฆ่าศึกเล่า ภอตกพระโอฐลง, พระพายก็พัดควันอันเปนหมอกมืดนั้นสว่างไป ทอดพระเนตรเหนช้างเสวตรฉัตรสิบสองช้าง, มีช้างดั้งช้างกันยืนอยู่เปนอันมาก, แต่มิได้เหนอุปราชา ครั้นเลือบไปทิศขวาพระหัถ, ก็เหนช้างเสวตรฉัตรช้างหนึ่ง, ยืนอยู่ณฉายาไม้ข่อยมีเครื่องสูงแลทหารน่าช้างมาก ก็เข้าพระไทถนัดว่า, ช้างพระมหาอุปราชา พระเจ้าอยู่หัวทั้งองพระองค์, ก็ขับพระคชาธารตรงเข้าไป ทหารน่าช้างฆ่าศึก, ก็วางปืนจ่ารงมณฑกนกสับตระแบงแก้วระดมยิง, มิได้ต้องพระองค์แลพระคชาธาร สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, จึ่งตรัสร้องเรียกด้วยพระสุรเสียงอันดังว่า, พระเจ้าพี่เวาจะยืนอยู่ไยในร่มไม้เล่า เชิญออกมาทำยุทธ์หัตถีด้วยกัน, ให้เปนเกียรติยศไว้ในแผ่นดินเถิด, พ่ายน่าไปไม่มีพระเจ้าแผ่นดินที่จะได้ยุทธ์หัตถีแล้ว พระมหาอุปราชาได้ฟังดั่งนั้นแล้ว, ลอายพระไทยมีขัติยราชมาณะ ก็บ่ายพระคชาธารออกมารับ เจ้าพระยาไชยานุภาพเหนช้างฆ่าศึก, ก็ไปด้วยฝีล้นน้ำมันมิทันยั้งเสียที, พลายพัทกอได้ล่างแบกรุนมา, พระมหาอุปราชาจ้วงฟันด้วยพระแสงฃอง้าว สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าเบี่ยงพระมาลารับ, พระแสงฃอมิได้ต้องพระองค์ เจ้าพระยาไชยานุภาพสบัดลงได้ล่างแบกถนัด, พลายพัทกอเพลี่ยงเบนไป สมเดจ์พระนเรศวรเปน/*172เจ้าได้ที, จ้วงฟันด้วยพระแสงพลพ่าย, ต้องพระอังษาเบื้องขวาพระมหาอุปราชาตลอดลงมาจนประจิ่มุราประเทศ, ซบลงกับฅอช้าง แลนายมหานุภาพควานพระคชาธาร, ของพระนเรศวรเปนเจ้านั้น, ต้องปืนฆ่าศึกตายขณะเมื่อสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ชนช้างด้วยพระมหาอุปราชานั้น เจ้าพระยาปราบไตรยจักร, ซึ่งพระคชาธารสมเดจ์พระเอกาทศรฐ, ก็เข้าชนช้างด้วยพลายพัชเนียงช้างมางจาชะโร เจ้าพระยาปราบไตรยจักรได้ล่าง, พัชเนียงเสียทีเบนไป สมเดจ์เอกาทศรฐจ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าว, ต้องศอมางจาชะโรขาดตายกับฅอช้าง หมื่นภักดีศวรกลางช้างสมเดจ์พระเอกาทศรฐนั้น, ต้องปืนฆ่าศึกตาย ๚ะ
๏ ขณะเมื่อสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ทำคชสงครามได้ไชยชำนะมหาอุปราชาแลมางจาชะโรแล้ว, บันดาท้าวพระยามุขมนตรี, นายทัพนายกองซ้ายขวาน่าหลังทั้งปวง, จึ่งมาทันเสดจ์, เข้ารบพุ่งแทงฟันฆ่าศึกเปนสามารถ แลพวกพลพม่ารามัญทั้งนั้น, ก็แตกกระจัดกระจายไป, เพราะพระเดชเดชานุภาพ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสให้นายทับนายกองทั้งปวง, ยกไปตามจับฆ่าศึก แล้วเสดจ์คืนมายังพลับพลา, พระราชทานชื่อเจ้าพระยาไชยานุภาพเปนเจ้าพระยาปราบหงษาวดี บันดามุขมนตรีนายทับนายกองทั้งปวง, ซึ่งตามฆ่าศึกนั้น, ได้ฆ่าฟันพม่ามอญโดยทางไปกาญจนบุรี, สบเกลื่อนไปแต่ตะพังตรุนั้น, ประมาณสองหมื่นเสศ จับได้เจ้าเมืองมะลวน, แลนายทับนายกอง, กับไพร่เปนอันมาก ได้ช้างใหญ่สูงหกศอกสามร้อย ช้างพลายพังระวางเพรียวห้าร้อย, ม้าสองพันเศศมาถวาย สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้ก่อพระเจดียถาน สรวมศพพระมหาอุปราชาไว้ตำบลตะพังตรุ ขณะนั้นโปรดพระราชทานช้าง ๆ หนึ่ง, กับหมอแลควาน, ให้เจ้าเมือง/*173มะลวนกลับขึ้นไปแจ้งแก่พระเจ้าหงษาวดี พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสด็จกลับคืนพระนครแล้วตรัสว่า, เจ้ารามคพกลางช้าง, กับขุนศรีคชคงควาน, ซึ่งได้ผจนฆ่าศึกจนมีใชยชำนะด้วยพระองค์ก็ปูนบำเหน็จพระราชทานยศถาศักดิ์, เครื่องอุประโภคบริโภค, เสื้อผ้าเงินทอง ฝ่ายนายมหานุภาพควานช้าง, หมื่นภักดีศวรกลางช้าง, ได้โดยเสดจ์งานพระราชสงคราม, จนถึงสิ้นชิวิตรในท่ำกลางศึกนั้นมีความชอบ, ให้เอาบุตร์ภรรยามาชุบเลี้ยง, พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค, เงินทองเสื้อผ้าโดยสมควร ๚ะ
๏ แล้วมีพระราชดำรัศให้ปฤกษาโทษนายทับนายกองว่า, ฆ่าศึกยกมาถึงพระนคร, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ตั้งพระไทยจะรักษาพระพุทธสาศนา, แลสมณพราหมณาจารยอาณาประชาราษฎร, มิได้คิดเหนื่อยยากลำบาก, พระองค์ทรงพระอุษ่าห์เสดจ์พยุหโยธาทับออกไปรณรงค์ด้วยฆ่าศึก, แลนายทับนายกองกลัวฆ่าศึกยิ่งกว่าพระราชอายา มิได้โดยเสด็จพระราชดำเนินให้ทัน, ละแต่พระคชาธารสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ให้เข้าอยู่ท่ำกลางฆ่าศึก, จนได้กระทำยุทธหัดถีมีไชยชนะพระมหาอุปราชาเสร็จ, โทษนายทับนายกองทั้งนี้จะเปนประการใด พระมหาราชครูพระครูประโรหิตทั้งปวง, ปฤกษาใส่ด้วยพระอัยการศึก, ภบพระกฤษฎิกาว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์พระราชดำเนินงานพระราชสงคราม, แลเกนผู้ใดเข้าในกระบวนแล้ว, มิได้โดยเสดจ์ให้ทันเมื่อขณะยุทธ, ท่านว่าโทษผู้นั้นเปนอุกฤษฐ, ให้ประหารชีวิตรเสียอย่าให้ผู้อื่นดูเยี่ยงอย่าง เอาคำพิภาคษากราบทูล, มีพระราชดำรัศสั่งให้ตามลูกขุนปฤกษา แต่ทว่าบัดนี้จวนวันจาตุทศีบัณรสีอยู่, ให้เอานายทัพนายกองจำเรือนตรุะไว้ก่อนสามวัน, พ้นแล้วจึ่งให้สำเร็จโทษโดยพระไอยกาศึก ๚ะ
/*174๏ ครั้น ณวันอาทิตยเดือนเจดแรมสิบห้าค่ำ, สมเดจ์พระพนรัตน์ป่าแก้ว, แลพระราชาคณะยี่สิบห้ารูป, เข้ามาถวายพระพรถามข่าว, ซึ่งเสดจ์งานราชสงครามได้กระทำยุทธหัดถีมีไชยชนะพระมหาอุปราชา สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็แถลงการซึ่งปราบประจามิตรให้ฟังทุกประการ สมเดจ์พระพนรัตน์จึ่งถวายพระพรว่า, พระราชสมภารมีไชยแก่ฆ่าศึกอีก, เปนไฉนข้าราชการทั้งปวงจึ่งต้องราชทันฑ์เล่า สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสบอกว่า, นายทับนายกองเหล่านี้,อยู่ในกระบวนทับโยม,มันกลัวฆ่าศึกมากกว่าโยม, ละให้แต่โยมสองคนพี่น้องฝ่าเข้าไปในท่ำกลางศึก, จนได้กระทำยุทธหัดถีกับมหาอุปราชามีไชยชำนะแล้ว, จึ่งได้เหนหน้ามัน นี้หากว่าบาระมีของโยม, หาไม่แผ่นดินจะเปนของชาวหงษาวดีเสียแล้ว เพราะเหตุดั่งนี้โยมจึ่งให้ลงโทษพระไอยการศึก. สมเดจ์พระพนรัตน์จึ่งถวายพระพรว่า, อาตมภาพพิเคราะห์ดูอันข้าราชการเหล่านี้, จะไม่รักษไม่กลัวพระราชสมภารเจ้านั้นหามิได้ แลเหตุทั้งนี้จะให้พระเกียรติยศพระราชสมภารเจ้าเปนมหัศจรรย์, เหมือนสมเดจ์พระสรรเพชพุทธเจ้า เมื่อพระองค์เสดจ์เหนืออปราชิตบันลังก์, ควงพระมหาโพธิณเพลาสายันห์ครั้งนั้น เทพยเจ้ามาเฝ้าพร้อมอยู่ทั้งหมื่นจักรวาฬ, แลพระยาวสวัติมารยกพลเสนามารมาผจนครั้งนั้น, ถ้าได้เทพยดาเจ้าเปนบริวาร, แลมีไชยแก่พระยามาร, ก็หาสู้เปนมหามหัศจรรย์นักไม่ นี่เผอินให้หมู่อมรอินทรพรหมทั้งปวงประลาศหนีไปสิ้น, ยังแต่พระองค์เดียวอาจสามารถผจนพระยามาราธิราช, กับพลเสนามารให้ปราไชยพ่ายแพ้ได้ จึ่งสมเดจ์พระบรมโลกย์นารถเจ้าได้ทรงพระนามว่า, พระพิชิตมารโมลีศรีสรรเพชดาญาณ, เปนมหัศจรรยดาลดิเรกทั่วอนันตโลกธาตุเบื้องบนตราบเท่า/*175ถึงภวักคพรหม, เบื้องต่ำตลอดถึงอโธภาคอเวจีเปนที่สุด ก็เหมือนพระราชสมภารเจ้าทั้งสองพระองค์ครั้งนี้ ถ้าเสดจ์พร้อมด้วยเสนานิกรโยธาทวยหารมาก, แลมีไชยแก่พระอุปราชานั้น, หาสู้เปนมหัศจรรยแผ่พระเกียรติยฑปรากฎไปนาๆประเทศธานีใหญ่น้อยทั้งปวงไม่ พระราชสมภารเจ้าอย่าทรงพระปริวิตกโทรมนัศน้อยพระไทยเลย, อันเหตุที่เปนนี้เพื่อเทพยเจ้าทั้งปวงอันรักษาพระองค์, จักสำแดงพระเกียรติยศดุจอาตมภาพถวายพระพรเปนแท้ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังพระพนรัตน์ถวายวิสัชนากว้างขวาง, ออกพระนามสมเดจ์พระบรมโมลีโลกยครั้งนั้น, รฦกถึงพระคุณอันยิ่ง, ก็ทรงพระปีติโสมนัศตื้นเตมพระกระมลราชหฤๅไทยปราโมช, ยกพระกรประนมเหนือพระอุตมางคสีโรศม์, นมัศการออกพระโอฐว่า, สาธุสาธุพระผู้เปนเจ้าว่านี้ควรหนักหนา สมเดจ์พระพนรัตน์เหนว่า, พระมหากระษัตรีย์คลายพระโกรธแล้ว, จึ่งถวายพระพรว่า,พระราชาคนะทั้งปวงเหนว่า, ข้าราชการทั้งปวงซึ่งเปนโทษเหล่านี้, ผิดหนักหนาอยู่แล้ว แต่ทว่าได้ทำราชการมาแต่ครั้งสมเดจ์พระบรมราชไอยกา, แลสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวง, แลทำราชการมาใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ของพระราชสมภารเจ้าแต่เดิมมา, ดุจพุทธบริสัตว์สมเดจ์บรมครูเหมือนกัน ขอพระราชทานโทษคนเหล่านี้ไว้ครั้งหนึ่งเถิด, จะได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไปสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, พระผู้เปนเจ้าขอแล้ว, โยมก็จะให้ แต่ทว่าจะให้ไปตีเอาเมืองตนาวศรีเมืองทวายแก้ตัวก่อน สมเดจ์พระพนรัตน์ถวายพระพรว่า, การซึ่งจะให้ไปตีเมืองนั้น, สุดแต่พระราชสมภารเจ้าจะสงเคราะห์ใช่กิจสมณ แล้วสมเดจ์พระพนรัตน์, พระราชาคณะทั้งปวงถวายพระพรลาไป สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวสั่งให้ท้าวพระยาหัวเมืองมุขมนตรีพ้นโทษ พระราช/*176กำหนฎให้พระยาจักรีถือพลห้าหมื่นไปตีเมืองตนาวศรี, ให้พระยาพระคลังถือพลห้าหมื่นยกไปตีเมืองทวาย พระยาจักรี, พระยาพระครัง, นายทับนายกอง, ก็ถวายบังคมลายกไปโดยพระราชกำหนด ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศว่า, ซึ่งเราทิ้งหัวเมืองฝ่ายเหนือเสียเลิกครอบครัวลงมานั้น, ก็หาสิ้นทีเดียวไม่ ครั้งนี้ศึกหงษาวดีก็ถอยกำลังแล้ว, ถึงมาทว่าจะมีมาก็ไม่เกรง, เราจะบำรุงเมืองทั้งนี้, จะให้เปนเกียรติยศไว้กราบเท่ากัลปาวสาน จึ่งตั้งให้พระยาไชยบูรณเปนเจ้าพยาสุรศรีครองเมืองพระพิศณุโลกย, ให้พระศรีเสาวราชไปรักษาเมืองศุโขไทย,ให้พระอ่างทองไปรักษาเมืองพิไชย, ให้หลวงจ่าไปรักษาเมืองสวรรคโลกย บันดาหัวเมืองทั้งปวง, ก็ให้เจ้าเมืองกรมการแต่งไปเรียกร้องรวบรวมไพร่พล, ซึ่งแตกฉานทร่านเซนอยู่ป่าดังนั้นทุกเมือง ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าเมืองมะลวนชาวหงษาวดี, ซึ่งสมเดจพระนเรศวรจับได้ให้ปล่อยกลับไปนั้น, ก็ภบนายทัพนายกองพม่ามอญ, ซึ่งแตกฉานซ่านเซนโดยด่านโดยทางไปรวบรวมกันได้, ก็ภากลับไปกรุงหงษาวดี, เข้าเฝ้ากราบทูลซึ่งประพฤติเหตุ, ซึ่งพระมหาอุปราชาเสียพระชนชีพกับฅอช้างนั้น, ให้ทรงทราบทุกประการ สมเดจพระเจ้าหงษาวดีแจ้งดั่งนั้น, ก็เสียพระไทยโทมนัศคิดอาไลยถึงพระราชบุตร, แล้วทรงพระโกรธแก่นายทับนายกองว่า, นเรศวรกับเอกาทศรฐน้องชายเข้ามารบแต่สองช้าง, เปนคนกลางคนควานช้างหกคนเท่านั้น, พลเราถึงห้าสิบหมื่น ถึงมาทว่าจะมิถือสาตราวุทธเลย, จะประหารด้วยก้อนดินแต่คลก้อน, ก็จะไม่ครณามืออีก นี่ละให้เสียพระราชโอรสแห่งเรา, ไหนจะเลี้ยงต่อไปได้ ให้ลงพระราชอาญาทั้งนายทั้งไพร่, แล้วจำใส่เรือนตรุไว้, อยู่ประมาณหกเจดวัน พระเจ้าหงษาวดีทรงพระราชดำริห์ว่า, นเรศวรทำศึกว่อง/*177ไวหลักแหลมองอาจนัก, จนถึงยุทธหัตถีมีไชยแก่มหาอุปราชา, เอกาทศรฐเล่าก็มีไชยแก่มางจาชะโร เหนพี่น้องสองคนนี้จะมีใจกำเริบยกมาตีพระนครเราเปนมั่นคง แต่ทว่าจะคิดเอาเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ,เมืองทวายก่อน จำจะให้นายทับนายกอง, แลไพร่ซึ่งไปเสียทับมานี้, ให้ยกไปรักษาเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ, เมืองทวายไว้ให้ได้, ศึกจึ่งจะไม่ถึงหงษาวดี ครั้นทรงพระราชดำริห์แล้วเพลารุ่งเสดจ์ออก, ตรัสสั่งให้ถอดนายทับนายกองออกจากสังขลิกพันทนาการ, แล้วให้เร่งยกลงไปรักษาเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ, เมืองทวาย, ไว้ให้ได้ ถ้าเสียเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ, เมืองทวาย, แก่ฆ่าศึก, จะเอานายทับนายกองทั้งปวง, แลไพร่พลทั้งนี้ใส่เล่าเผาเสียให้สิ้นทั้งโคต นายทับนายกองทั้งปวงกราบถวายบังคมลา, ยกกองทับไปจากกรุงหงษาวดี ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แจ้งกิจการในกรุงเทพมหานคร, ขึ้นไปเสร็จสิ้นทุกประการ, ก็เกรงพระเดชเดชานุภาพ จึ่งตรัสแก่แสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า, บัดนี้สมเดจ์พระเจ้ากรุงพระนครศรีอยุทธยาถึงแก่สวรรคต, สมเดจ์พระนเรศวรราชบุตรได้ครองราชสมบัติ, พระมหาอุปราชายกลงมาได้กระทำคชพยุห์ถึงแก่พิราไลยกับฅอช้าง แล้วทับกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยาออกไปตีเมืองมฤทธิ, เมืองทวายอยู่แล้ว. อันหมู่ราชปรปักษ์ที่จะเข้ารอต่อยุทธด้วยกรุงพระมหานครศรีอยุทธยานั้น, ดุจหนึ่งฝูงมิคชาติอันจะเข้าไปต่อสักดาเดชพระยาสิงหราช. ถ้ามิชนั้น, ดุจหนึ่งโลมชาติสกุณปักษาอันเข้าไปรอเปลวเพลิง, มีแต่จะพินาศฉิบหายลงทุกที. บัดนี้เล่าพิเคราะห์ดูพระเจ้าหงษาวดีเสียพระมหาอุปราชาราชบุตร, เหมือนหนึ่งพระกรเบื้องขวาขาดแล้ว. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, กับสมเดจ์พระอนุชาธิราชเล่า, ทรงพระกฤษฎาเดชา/*178นุภาพยิ่งทวีขึ้น, ดุจพระทินกรสถิตยลอยอยู่เหนืออากาศอันปราศจากเมฆ, ขณะเมื่อเพลาเที่ยงแสงรัศมีมีแต่กล้าขึ้นไป, ที่ไหนกรุงหงษาวดีจะพ้นเงื้อมพระหัถ จำเราจะลงไปอ่อนน้อมถวายเครื่องราชบรรณาการพึ่งพระเดชเดชานุภาพ, จึ่งจะพันไภยอันตราย. แสนท้าวพระยาล้าวทั้งปวงได้ฟังราชบัญชาก็มีความยินดี, ดุจหนึ่งมัณฑกชาติอันพ้นจากปากอสรพิศม์. พระเจ้าเชียงใหม่จึ่งแต่งลักษณพระราชสาสน์, ให้นันทพย์, กับแสนหนังสือ, แลแสนหลวงจำทูลพระราชสาสน์, คุมเครื่องราชบรรณาการมาโดยด่านเมืองตาก. พระยากำแพงเพชร์ก็แต่งขุนหมื่นกรมการคุมทูตลงมาถึงพระนครศรีอยุทธยา. อัศมาเสนาธิบดีจึ่งกราบทูล, พระบาทสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์ออก ณพระที่นั่งมังคลาพิเศก, พร้อมด้วยหมู่มุขอุไภยสมุหมนตรีกระวีราชประโรหิตาโหราจารย, เฝ้าพระบาทบงกชมาศดาษดั่งดวงดารากร รายรอบพระรัชนิกรเทวบุตร, จึ่งดำรัศสั่งให้เบิกทูตานุทูตเข้าเฝ้า พระศรีภูริปรีชาอ่านในลักษณพระราชสาสน์นั้นว่า, พระเจ้าเชียงใหม่เปนอิศราธิปไตยในมลาประเทศ, ฃอโน้มน้อมศรีโรดมถวายวันทนะประนามมาแทบพระบาทยุคลสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ด้วยข้าพระบาทแต่ก่อนขัดพระราชอาชาผู้เปนอิศราธิปไตยในรามัญประเทศมิได้, อาจยกพยุหโยธามากระทำจลาจลแก่กรุงพระมหานครศรีอยุทธยาเปนหลายครั้ง, ให้เคื่องใต้เบื้องบาทบงกชมาศ, ฃอพระองค์จงทรงพระกรุญภาพ บัดนี้ข้าพระบาทจะขอพระราชกฤษฎาเดชานุภาพอพินิหารบารมีปกเกล้าเกษ, ดุจหนึ่งปริมณฑลร่มพระมหาโพธิ. ถ้าพระองคจะเสดจยกพยุหโยธาทับไปแห่งใด, จะขออาษาโดยเสดจงานพระราชสงครามกว่าจะสิ้นกำลัง. ข้าพระองค์ให้นันทพย, กับแสนหนังสือ, แสนหลวงจำทูลพระราชสาสน์เชิญ/*179เครื่องมงคลราชบันณาการลงมาจำเริญทางพระราชไม้ตรี. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟัง, ทรงพระโสมนัศ, จึ่งมีพระราชประติสัณฐารปราไศรยแก่ทูตานุทูตสามนัดแล้ว, ดำรัศสั่งให้พระราชทานเสื้อผ้าเงินตราแก่ทูตานุทูตโดยถานานุกรม. แล้วแต่งตอบพระราชสาสน์ส่งทูตานุทูตกลับไป. ฝ่ายนันทพย, กับแสนหนังสือ, แสนหลวงกลับขึ้นไปเข้าเฝ้าพระเจ้าเชียงใหม่ทูลราชกิจเสร็จสิ้นทุกประการ. พระเจ้าเชียงใหม่ก็โสมนัศ, ดุจหนึ่งผู้เดินมาตามสถลรัษฐยากันดานไกล, ในเพลาเที่ยงร้อนกระวลกระวายด้วยแสงพานุมาศกล้า, แลมีผู้เอาน้ำอันเอย็นมาโสมาโสดสรงกายาให้เอย็นสบาย. ๚ะ
๏ ขณะนั้นภอมีหนังสือบอกเจ้าเมืองเชียงแสนมาว่า, ชาวด่านเมืองล้านช้างไปตรวจกระเวนด่าน, ภบกันเข้าวิวาทฆ่าฟันกันตาย. บัดนี้พระเจ้าล้านช้างแต่งให้พระยาเมืองหลวง, เมืองแสนเปนแม่ทับพลประมารณเจ็ดพัน, ยกขึ้นถึงเมืองเชียงแสนได้รบพุ่งกันอยู่แล้ว. ขอให้พระเจ้าพื้นหอคำจัดแจงเอากำลังมาช่วยค้ำเอา. พระเจ้าเชียงใหม่ได้ทราบก็จัดกองทับไปช่วย, แล้วแต่งหนังสือบอกลงไปให้กราบทูลพระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวว่า, กองทัพล้านช้างยกมาตีเมืองเชียงแสน, ขอให้กองทับกรุงขึ้นมาช่วย. แต่งแล้วสั่งให้พระยาหลวงเมืองแก้ว, หมื่นโยธากับไพร่ยี่สิบคนถือลงไป.ครั้นถึงกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, อัคมหาเสนาบดีนำหนังสือบอกเข้ากราบบังคมทูล. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคตรัสทราบ, จึ่งดำรัศให้พระราชฤทธานนทถือพลห้าพันสรัพไปด้วยเครื่องสาตราวุทธใหญ่น้อย, ช้างเครื่องห้าสิบ, ม้าสองร้อย. เอาพระรามเดโช, ซึ่งเปนชาวเมืองเชียงใหม่ขึ้นไปด้วย. แล้วจึ่งมีพระราชดำรัศสั่งให้พระราชฤทธานนทว่า, ถ้าสำเร็จราชการแล้ว, ให้พระราม/*180เดโชอยู่ช่วยราชการพระเจ้าเชียงใหม่. พระราชฤทธานนทกราบถวายบังคมลา, ยกทับขึ้นไปเมืองเชียงใหม่. ครั้นถึงเข้าเฝ้าพระเจ้าเชียงใหม่, ต่างแจ้งราชการโดยควร, แล้วก็ยกไปตั้ง ณเมืองเชียงแสน ฝ่ายกองทับล้านช้างแจ้งว่า, กองทับกรุงเทพพระมหานครยกขึ้นไปก็งดการรบไว้. พระยาเสนากับพระยาหลวงเมืองแสนแม่ทับล้านช้างเจรจาความเมืองกัน, พระยาหลวงเมืองแสนเกรงพระเดชเดชานุภาพ, ก็เลิกทับกลับไปเมือง. พระราชฤทธานนท์, ก็ให้พระรามเดโชอยู่ช่วยราชการเมืองเชียงใหม่โดยพระราชกำหนด. พระยาราชฤทธานนท์ก็เลิกทับกลับมาถึงกรุงเทพมหานครกราบทูลซึ่งได้ไปประจบกองทับเมืองล้านช้าง, กับกองทับเมืองเชียงแสนเสร็จสิ้นทุกประการ. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพระยาจักรีก็ถึงเมืองตนาวศรี, ทับพระยาพระคลังก็ถึงเมืองทวาย. เจ้าเมืองตนาวศรี, เจ้าเมืองทวายก็บอกหนังสือขึ้นไปณเมืองหงษาวดี. ฝ่ายนายทับนายกองรามัญก็ยกมาถึงเมืองเมาะตมะ, ภอเรือถือหนังสือบอกเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ์, เมืองทวายไปถึงเมาะตมะ, ว่ากองทับไทยยกไปตีเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ์, เมืองทวาย, ชาวเมืองได้รบพุ่งกันเปนสามารถ. แลทับไทยครั้งนี้หักหารชาวเมืองมฤทธิ์, เมืองทวาย, เมืองตนาวศรีรับกลางแปลงมิอยุด. บัดนี้ได้แต่รักษาน่าที่อยู่, แลกองทับไทยเข้าล้อมเมืองตนาวศรีได้เก้าวัน, ล้อมเมืองทวายได้เจ็ดวันแล้ว. ขอกองทับเร่งลงไปช่วยโดยเร็ว, เมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิ์ เมืองทวายจึ่งจะพ้นเงื้อมมือฆ่าศึก. เจ้าเมืองเมาะตมะบอกข้อราชการขึ้นไปกรุงหงษาวดี. พระเจ้ากรุงหงษาวดีแจ้งดั่งนั้น, ก็แต่งให้ข้าหลวงลงไปเร่งกองทับให้รีบยกไปช่วยให้ทัน.ฝ่ายพระยาจักรี่มาถึงแดนเมืองตนาวศรี ตีบ้านรายทางกวาดผู้คนไปได้/*181ไว้เปนอันมาก. แล้วยกเข้าล้อมเมืองตนาวศรี.ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันเปนสามารถสิบห้าวัน. พระยาจักรีก็แต่งทหารเข้าปล้นเมืองในเพลาตีสิบเบ็ดทุ่ม, ภอรุ่งเช้าประมาณโมงเศศก็เข้าเมืองได้. ฝ่ายกองทับพระยาพระคลังยกเข้าตีแดนเมืองทวาย, ชาวทวายยกออกมารับก็แตก, เสียเครื่องสาตราวุธล้มตายเปนอันมาก. พระยาพระคลังก็ยกเข้าไปภักพลค่ายริมน้ำฟากตวันออก เหนือคลองละหาหมั้นแล้ว ก็ยกตามไปล้อมเมืองไว้อยู่ถึงยี่สิบวัน. ทวายจ่าเจ้าเมืองทวายเหนเหลือกำลัง, จะรักษาเมืองไว้มิได้. จึ่งแต่งให้เจตองวุน, กับจุนทก, ออกไปขอเปนข้าขอบขันทเสมา ถวายดอกไม้ทองเงิน.ขณะเมื่อพระยาจักรีได้เมืองตนาวศรีนั้น, คิดว่ากองทับเมืองหงษาวดี, เมืองเมาะตมะจะยกทุ่มเทลงมาช่วย. จึ่งจัดได้สะลุบลูกค้าฝรั่งลำหนึ่ง, แขกสองลำ, เรือรบ ๑๕๐ ลำ. ให้หลวงเทพวรชุนเปนแม่กองเรือรบถือพลหมื่นหนึ่ง, ยกขึ้นไปเมืองทวายโดยทางทเล. ให้พระยาศรีไสณรงค์คุมไพร่หมื่นหนึ่ง, อยู่รักษาเมืองตนาวศรี. แลพระยาจักรีก็ยกพลสามหมื่นขึ้นไปเมืองทวายทางบก, ๚ะ
๏ ฝ่ายหลวงเทพวรชุนซึ่งเปนแม่ทับเรือนั้น, ยกขึ้นมาถึงตำบลบ้านการบอแดนเมืองทวาย, ภอภบทับเรือสมิงอุบากอง, สมิงพะตะบะยกมาแต่เมืองเมาะตมะ, เรือรบเรือบันทุกสองร้อยลำ, พลประมาณหมื่นหนึ่ง, จะลงไปช่วยเมืองตนาวศรี. ได้รบกันแต่เพลาเช้าจนเที่ยง, ภอคลื่นหนักก็ทอดรอยิงกันอยู่ ฝ่ายพระยาพระคลังได้เมืองทวายแล้ว, คิดว่าพระยาจักรีตีเมืองตนาวศรี, เมืองมฤทธิจะได้ฤๅมิได้ก็ไม่รู้. จึ่งแต่งให้พระพิไชยสงคราม, พระรามกำแหง, คุมไพร่ห้าพันบันจุเรือรบร้อยลำ, ยกไปช่วยพระยาจักรี. ขณะเมื่อพระพิไชย/*182สงคราม, พระรามกำแหงยกออกมาปากน้ำเมืองทวายไปแล้ว, ก็ได้ยินเสียงปืนรบกัน.จึ่งให้ขุนโจมจัตุรงค์กับเรือรบกองน่าสามลำลงไปสืบ. ขุนโจมจัตุรงค์ก็ลงไปถึงหลวงเทพวรชุน, แล้วกลับขึ้นมาแจ้งข้อราชการทุกประการ. พระพิไชยสงคราม, พระรามกำแหงแจ้งดั่งนั้น, ก็ตีกระนาบเข้าไป. ฝ่ายหลวงเทพวรชุนก็ตีกระทบขึ้นมา, วางปืนกำปั่นไปต้องสมิงอุบากองตาย. เรือสมิงพะตะบะแตกจมน้ำตายทั้งนายไพร่, กองทับมอญทั้งนั้นแตกกระจัดกระจาย. บ้างหนีเข้าฝั่งชักใบกลับไป, ตายในน้ำแลต้องปืนตายเปนอันมาก. ได้เรือรบเรือบันทุก, ปืนใหญ่แลเครื่องสาตราวุธต่าง ๆ จับได้เปนประมาณห้าร้อยเศศ ก็แจ้งว่ากองทับบกยกมาช่วยเมืองทวายด้วย. พระพิไชยสงคราม, พระรามกำแหง, หลวงเทพวรชุน, ก็ภากันเข้าไปณะเมืองทวาย. ภอพระยาจักรีก็ยกมาถึง. นายกองทับเรือทั้งสามคนก็เอามอญเชลย, แลเรือรบปืนใหญ่ปืนน้อยเครื่องสาตราวุธนั้น, เข้าไปให้พระยาจักรี, พระยาพระครัง, แล้วแจ้งว่ากองทับบกยกมาช่วยเมืองทวาย, บัดนี้ข้ามแม่น้ำเมาะตมะแล้ว. พระยาจักรี, พระยาพระคลังแจ้งดั่งนั้น ก็แต่งทับเปนสองทับ, ทับพระยาจักรีเดินทางฟากตวันออก, ทับพระยาพระคลังเดินทางฟากตวันตก, ไปซุ่มอยู่ทั้งสองฟากโดยทางทับมอญจะยกมา. ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวพระยารามัญนายกองยกมาใกล้เมืองกลีออง, มิได้รู้เหตุว่าเมืองตนาวศรี, เมืองทวายเสียแล้ว, ก็แยกทับกัน. เจ้าเมืองมะลวนเดินทางกลีอองมาเสียข้างฟากตวันออก, ทับเจ้ากลิตตองบูเดินทางริมชายทเลฟากตวันตก, มาถึงตำบลป่าเหนือบ้านหวุ่นโพะ. ทับไทยซึ่งตั้งอยู่ทั้งสองฟากเหนทับพม่ารามัญยกล้ำลงมา, ก็ออกโจมตี/*183ทับมอญมิทันรู้ก็แตกกระจัดกระจายไป. กองทับทั้งสองฟากจับได้ข้างพลายร้อยเศศ, ม้าพันเศศ, พม่ารามัญสี่ร้อยเศศ, เครื่องสาตราวุทธเปนอันมาก. ได้นายทับนายกองสิบเบ็ดคน. พระยาจักรี, พระยาพระคลังบอกข้อราชการเข้ามา, ให้กราบทูล. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ดีพระไทย. ตรัสให้ตอบออกไป, ให้พระยาศรีไสณรงค์อยู่รั้งเมืองตนาวศรี, ให้เอาทวายจ่าเจ้าเมืองทวายเข้ามาเฝ้าพระยาจักรี, พระยาพระคลังจัดแจงบ้านเมืองเสร็จแล้ว, ก็ให้ยกกลับมาเถิด. พระยาจักรี, พระยาพระคลังแจ้งดั่งนั้นแล้ว, ก็บอกลงไปเมืองตะนาวศรี, ตามพระราชบัญหารทุกประการ. แล้วให้ทวายจ่าเจ้าเมืองทวายอยู่ดั่งเก่า, ให้จัดชาวทวายเปนปลัดที่ปลัดชื่อออพระปลัด, ผู้หนึ่งให้เปนยกกระบัตร์ชื่อออลังปลัด, ผู้หนึ่งเปนที่นาชื่อออลนัตร์, ผู้หนึ่งเปนที่วังชื่อคงปลัด, ผู้หนึ่งเปนที่คลังชื่อแมงจกี, ผู้หนึ่งเปนที่สัศดีชื่อคงแวง, ทัตคงจ่าเปนที่เจ้าเมือง ๚ะ
๏ ครั้นตั้งแต่งขุนหมื่นผู้ใหญ่ผู้น้อย, แลจัดแจงบ้านเมืองเปนปรกติเสร็จแล้ว, ครั้นณเดือนห้าขึ้นสิบเอ็ดค่ำ, พระยาจักรี, พระยาพระคลัง, ก็ภาเอาตัวทวายจ่าเจ้าเมืองกับผู้มีชื่อตั้งไว้หกคนนั้นเข้ามาด้วย. ขณะนั้นยกกองทับเข้ามาโดยขมองส่วยถึงตำบลเขาสูง, ช่องแคบแดนพระนครศรีอยุทธยากับเมืองทวายต่อกัน, หาที่สำคัญมิได้, จึ่งให้เอาปูนในเต้าไพร่พลทั้งปวง, มาประสมกันเข้าเปนใบสอก่อพระเจดียถานสูงหกศอก, ภอหุงอาหารศุกก็เสรจ, แล้วยกเข้ามาถึงกรุงพระนครศรีอยุทธยาเข้าเฝ้ากราบบังคมทูลสมเดจพระเจ้าอยู่หัว โดยประพฤติเหตุทั้งปวง สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทรงทราบดังนั้น, ก็มีความยินดี. จึ่งโปรดให้พระยาจักรี, พระยาพระคลัง, นายทับนายกองทั้งปวงพ้น/*184โทษ แล้วมีพระราชบริหารกำหนด, ให้ชุมนุมท้าวพระยามุขมนตรีกระวีราชปะโรหิตาจารย, ทุกหมู่,ทุกกระทรวงครั้นถึงณวันพระราชกำหนด, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคเสดจออก, ให้เบิกแขกเมืองทวายจ่ากับขุนนางหกคนเข้าเฝ้า แล้วพระราชทานเครื่องอุปะโภคบริโภคแล้ว ตรัสพระราชทานโอวาทโปรดให้ทรายจ่ากับขุนนางหกคนกลับออกไปรักษาเมืองทวาย. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๓ ปีมเสงตรีศก, สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, เมืองตนาว, เมืองมฤทธิ, เมืองทวาย, เมืองเชียงใหม่, เปนของเราแล้ว, เหนศึกหงษาวดีจะห่างลง, จำจะยกไปแก้แค้นพระยาลแวกให้ได้, น้ำลงแห้งท้าวช้างท้าวม้าแล้วจะยกไป. ครั้นถึงณวันเสาร์เดือนยี่ขึ้นห้าค่ำ, พระบาทสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ตรัสให้เทียบพลทุ่งหารตรา, สกันลำเครื่องแสนหนึ่ง, ช้างเครื่องแปดร้อย, ม้าพันร้อยห้าสิบ. ให้พระราชมาณู, ถือพลห้าพันเปนกองน่า ครั้นได้ศุภวารฤกษ, ก็ยกทับหลวงเสดจไปโดยทางถนลมารคล่วงด่านพระพิจิตรออกไป ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลแวกแจ้งข่าวว่า, กองทับกรุงศรีอยุทธยายกออกมา, ก็ให้พระยาแสนท้องฟ้าคุมพลหมื่นหนึ่ง, ไปตั้งอยู่ณเมืองโพธิสัตว์ ให้พระยาบวรนายกคุมพลหมื่นห้าพัน,ไปตั้งอยู่ณเมืองปัตบอง. ขณะเมื่อพระยาแสนท้องฟ้า, พระยาบวรนายกไปตั้งอยู่นั้น, ก็แต่งให้พระยาราชดึงษากับพระยามโนไมตรี, เมืองปัตบอง, คุมพลห้าพันไปตั้งซุ่มป่ารนามตำบลพาศ. ฝ่ายทัพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวยกไปข้ามลำน้ำโตนด, เข้าป่าระนามช่องแขบ. พระยาราชดึงษาเหนกองน่าถลำขึ้นไปก็โจมตี. ทับพระราชมาณูก็แตกลงมาถึงน่าช้างพระที่/*185นั่ง. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคทอดพระเนตรเหนดังนั้น, ก็ให้แยกทับไปตีกระนาบขึ้นไป. กองทับเขมรแตกรี้พลล้มตายเปนอันมาก. สมเดจพระนเรศวรเปนเจ้าทรงพระพิโรธว่า, พระราชมาณูเปนกองน่าให้เสียทีแก่ฆ่าศึกจนปะทะทับหลวงดั่งนี้, ตรัสให้ลงโทษถึงสิ้นชีวิตร. สมเดจเอกาทศรฐผู้เปนพระอนุชาธิราชกราบทูลว่า, พระราชมาณูเปนนายกองทับน่าพ่ายฆ่าศึกลงมาปะทับหลวงนั้น, โทษถึงสิ้นชีวิตร. แต่ทว่าได้โดยเสดจงานพระราชสงครามก็มาก. ประหนึ่งฆ่าศึกก็ยังมีอยู่ขอพระราชทานโทษไว้, ให้ทำราชการแก้ตัวครั้งหนึ่ง. สมเดจพระนเรศวรเปนเจ้าก็บัญชาโดยพระอนุชาธิราชแล้ว, ดำรัศให้พระราชมาณูเร่งยกเข้าตีปัตบอง, เมืองโพธิสัตให้แตกฉานทั้งสองตำบล, ทับหลวงก็ยกตาม. พระราชมาณูก็ยกไปตีเมืองปัตบอง, แลเมืองโพธิสัตวแตกฉานทั้งสองตำบล. ได้ผู้คนแลเครื่องสาตราวุธมาถวายเปนอันมาก. สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ยกพยุหบาตราทับไปเมืองลแวก. ตรัสให้มุขมนตรีนายทับนายกองทั้งปวงให้เข้าล้อมเมือง. แต่งทหารเข้าหักค่าย, ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันเปนสามารถเข้ามิได้ แต่ล้อมเมืองอยู่สามเดือนเศศ, ไพร่พลในกองทัพหลวงขัดสนเสบียงอาหาร แต่งให้ออกลาดหาเสบียงอาหารก็มิได้. เข้าเปนทะนาลบาท, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสว่า, เรายกมาครั้งนี้หมายว่าจะได้เข้าในท้องนา, ก็หาสมคิดสมขเนไม่. ฝ่ายกรุงกัมพูชาธิบดีเล่าฝนก็แล้ง,เข้าต้นในท้องนาก็ได้ผลน้อย ประการหนึ่งมิได้มีทับเรือลำเลียงมาด้วย, กองทับเราจึ่งขัดสนเสบียงอาหาร, แลเสียทีมิได้เมืองดังนั้นก็ดี, ถึงกระนั้นก็ดีภอรู้จักกำลังศึกหนักมืออยู่แล้ว. จำเปนจำจะถอยทับกลับไปก่อน. ครั้นวันอังคารเดือนสี่ขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, สม/*186เดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็เลิกทับกลับไปยังพระนคร. ตรัสให้บำรุงช้างม้ารี้พลไว้ปีน่าจะยกไปเอากัมพูชาธิบดีให้จงได้. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๔ ปีมเมียจัตวาศกเดือนสิบสองข้างแรม, พระเจ้าหงษาวดีเสดจ์ออกว่าราชการแผ่นดิน. จึ่งตรัสปฤกษาด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงว่า ในปีมเสงนั้นเหนประหนึ่งทับพระนเรศวรจะถึงหงษาวดี, แลสงบอยู่มิได้มานั้น, ราชการพระนครศรีอยุทธยาจะเปนประการใด. จำจะแต่งกองทับไปตรวจด่านจะได้ฟังกิจการแห่งเมืองไทยให้กระหนักด้วย. ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงก็พร้อมโดยพระราชบริหาร. สมเดจ์พระพุทธเจ้าหงษาวดีก็ตรัสให้พระเจ้าแปรถือพลห้าหมื่น, ช้างเครื่องสองร้อย, ม้าห้าร้อย, ยกไปตรวจด่านทาง, แลให้ฟังกฤษติศรัพดู. ถ้าแผ่นดินพระนครศรีอยุทธยายังเปนของพระนเรศวรอยู่, ก็อย่าให้ล่วงแดนเข้าไป, แต่หญ้าเส้นหนึ่งก็อย่าให้อันตรายเลย. ครั้นได้ศุภวารฤกษดิฐีอุดมฤกษ, พระเจ้าแปรถวายบังคมลายกช้างม้ารี้พลไปตรวจทางกระเวนด่านโดยสถลมารค. ครั้นมาถึงด่านแดนต่อแดน ก็แจ้งว่าแผ่นดินเปนของพระนเรศวรเปนเจ้า. พระเจ้าแปรมิได้อยู่ในพระราชบัญญัติพระเจ้าหงษาวดี, คิดกำเริบจะเอาความชอบ, ก็ยกล่วงด่านเข้ามาตั้งอยู่ตำบลสงขลา. เจ้าเมืองกาญจนบุรีรู้ข่าวก็ตรวจตรารักษาค่ายคู่ประตูหอรบไว้หมั้นคง, แล้วถึงบอกเข้าไปกราบทูล. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ทรงทราบดังนั้นก็ตรัสว่า, จะไปเล่นตรุดเมืองลแวก, สิสงครามชิงมาก่อนเล่า. จำจะยกออกไปเล่นสงครามกับมอญให้สนุกนิ์ก่อน แล้วกำหนดให้เกนท์พลสกรรลำเครื่องแสนหนึ่ง, ข้างเครื่องแปดร้อยม้าพันห้าร้อย, ให้ทำพิธีโขลนทวานตัดไม้ข่มนามตำบลลุมพลีตั้งทับ/*187ไชยทุ่งภูเขาทอง. ครั้นณวันอาทิตยเดือนอ้ายขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, ได้เพชรฤกษอันอุดม, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ทรงช้างพลายโจมจักรพาฬ, เปนพระคชาธารสัพด้วยคชาภรณ์เครื่องมั่น. สมเดจ์เอกาทศรฐทรงช้างพลายสัตรูวินาศ เปนพระคชาธารประดับเครื่องคชาภรณ์. เสด็จยกพยุหแสนยากรทวยหารโดยกระบวน. ให้พระยาเดโชถือพลห้าพรรเปนกองน่า ยกไปโดยทางสุพรรณบุรี. ครั้นเสด็จถึงเมืองกาญจนบุรีเสด็จประทับแรม จึ่งมีพระราชบริหารดำรัศสั่งพระมหาเทพ, ให้ถือพลห้าพันยกไปตั้งซุ่มอยู่ ที่ทางทับพระเจ้าแปรยกมา. ถ้าทับข้าศึกแตกถอยไปก็ให้ยกออกโจมตี, ซ้ำเติมให้แตกฉานยับเยิน. พระมหาเทพก็ยกไปซุ่มตามรับสั่ง สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจยกพยุหบาตราทับจากเมืองกาญจนบุรี, ไปถึงตำบลสงขลาก็ให้ตั้งค่ายประชิด. แล้วให้ทหารขึ้นไปร้องน่าทับว่า, อ้ายมอญเหล่านี้หาเกรงพระเดชเดชาณุภาบไม่ฤๅ, ล่วงแดนเข้ามาไย. บัดนี้พระกาลเสดจมาจะประหารชีวิตรเองทั้งปวง แล้วสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็แยกทับขับพระคชาธาร, พร้อมด้วยทแกล้วทหารซ้ายขวาน่าหลังเข้าโจมตีฆ่าฟันพม่ามอญแตกฉานล้มตายเปนอันมาก, พระเจ้าแปรเหนเหลือกำลังจะทานมิได้ก็รุดหนี, ทหารกรุงพระมหานครศรีอยุทธยายกตามไป ฝ่ายทับพระมหาเทพซึ่งไปซุ่มอยู่นั้น, เหนได้ทีก็ยกออกโจมตีแทงฟันฆ่าศึกก็ตายแลลำบากเกลื่อนไปโดยชายป่าชายดงจนถึงพระเจดีย์สามองค์. จับได้มอญแลช้างม้า, เครื่องสาตราวุธมาถวายเปนอันมาก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เลิกทับกลับพระนคร ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศเดือนสามขึ้นหกค่ำ, ก็ปูนบำเหน็จมุขมนตรี/*188นายทับนายกองทั้งปวงโดยสมควร. แล้วมีพระราชบริหารสั่งพระยานครนายก, พระยาประปราจินท์, พระวิเศศเจ้าเมือง, ฉเชิงเทรา, พระสระบุรีทั้งสี่หัวเมือง, ให้พระยานครนายกเปนแม่กองใหญ่, ให้คุมพลหมื่นหนึ่งออกไปตั้งค่าย, ขุดคูปลูกฉางถ่ายลำเลี้ยงไว้ตำบลทำนบ, รักษาให้หมั้น ,อย่าให้เสียที่แก่ฆ่าศึก. ฝ่ายพระยานครนายก พระยาปราจินท์, พระวิเศศเมืองฉเชิงเทรา, พระสระบุรีกราบถวายบังคมลา, แล้วก็ไปทำตามพระราชบัญชาสั่ง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าแปรเมื่อแตกหนีมาถึงเมืองหงษาวดี, เหลือช้างม้ารี้พลประมาณกึ่งหนึ่ง. พระเจ้าหงษาวดีทรงพระพิโรธตรัสว่า, พระเจ้าแปรล่วงพระราชบริหาร, ให้เสียรี้พลช้างม้าดังนี้, ให้ประหารชีวิตรเสีย. ท้าวพระยามุขอำมาตยทั้งปวง, กราบบังคมทูลขอชีวิตรไว้. พระเจ้าหงษาวดีโปรดพระราชทานให้ แต่ถอดเสียจากที่ถานาศักด์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๕ ปีมแมเบญจศก, สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า ครั้นเสร็จการพระราชพิธีอาสายุทธแล้ว, มีพระราชบริหารสั่งให้เกนทับเตรียมไว้, แต่พลสกันลำเครื่องแสนหนึ่ง, ช้างเครื่องแปดร้อย, ม้าพันห้าร้อย, กำหนดเดือนอ้ายจะยกไปตีกรุงกัมพูชาธิบดี, ให้เกนทับเมืองนครราชสีมาหมื่นหนึ่ง, ยกตีลงมาทางตพานทิพตพานแสงไปเอาเสียมราบ, ตีไปฟากตวันออกตั้งกระพงสวาย. แลให้เกนทับเมืองปักใต้สองร้อยห้าสิบลำ, ให้พระยาเพชบุรีเปนแม่ทับ, เกนเรือลำเลียงเมืองนครศรีธรรมราช,เมืองพัทลุง, เมืองสงขลาเมืองไชยา,สองร้อยลำ,บันทุกเข้าลำเลียง, ให้ได้สองพันเกวียน, ทั้งทับเรือแลทับลำเลียงเปนคนสองหมื่น, สรรพไปด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธปืนใหญ่น้อยกระสุนดิน/*189ประสิว, ไปตีเอาเมืองป่าสักทับหนึ่ง, ให้กองทับอาษาจาม, แลกองทับเมืองจันทบุรีคุมเรือรบร้อยห้าสิบลำ, พลรบพลแจวหมื่นหนึ่งสรัพไปด้วยเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิว. ให้พระยาราชวังสันเปนแม่ทับตีไปทางปากน้ำพุทไธมาศ. แลทับบกทับเรือหัวเมืองทั้งนี้, กำหนฎเดือนอ้ายขึ้นห้าค่ำ, ให้ยกพร้อมวันทับหลวงเสดจ์. ท้าวพระยาพระหลวงหัวเมือง, ก็จัดแจงทับบกทับเรือไว้โดยพระราชกำหนด. ครั้น ณวันศุกร์เดือนอ้ายขึ้นค่ำหนึ่ง, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศให้ไปตั้งพิธีชุมพลตำบลทุ่งหารตรา. ถึง ณวันอังคารเดือนอ้ายขึ้นห้าค่ำ เพลารุ่งแล้วสองนาฬิกาห้าบาท, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงเครื่องอาภรณวิจิตรอลงการประดับสำหรับพิไชยยุทธเสรจ์.ครั้นได้เพชรฤกษมงคลอันประเสริฐ, พระโหราลั่นฆ้องไชยชีพ่อพราหมณถวายเสียงสังข. สมเดจ์พระนเรศวรบรมเชฐาธิราชทรงเจ้าพระยาไชยานุภาพ, เปนพระคชาธาร. สมเดจ์เอกาทศรฐทรงเจ้าพระยาปราบไตรจักร์, เปนพระคชาธาร. เข้าโขลนทวารพระสงฆ์ราชาคณะประน้ำพุทธมนต์. พระยานนตัดไม้ข่มนามโดยสาตร, พร้อมด้วยเสนามาตยานิกรทวยหารแห่แหนริ้วรายโดยกระบวน, พยุหะบาตราเปนขนัด. แสงเสวตรฉัตร์ชุมสายวาลวิชนีบังพระสุริย์อลงการโกลาหล, ศรับร์สำเนียงแตรสังขฆ้องกลองอึงอลเสดจ์กรีธาพลเดินโดยสถลมารคทางด่านพระจาฤต, ประทับรอนแรมไปตามระยะ, ก็ถึงตำบลค่ายทำนบ. ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๙ สมุดไทยแต่เท่านี้ ๚ะ
๑๐
/*190๏ พระราชพงษาดารตั้งแต่พระนเรศวร, เสดจ์ยกทับไปเมืองกัมพูชา, ฆ่าพระยาลแวกเสร็จ, เสดจ์กลับมายังศรีอยุทธยา, จนเจ้าฟ้าแสนหวีมาพึ่งพระโพธิสมภาร เล่ม ๑๐ ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยานครนายก, พระยาปราจิณท์, พระวิเศศเมืองฉเชิงเทรา, พระสระบูรีผู้อยู่รักษาค่ายฉางเข้า, ก็มาเฝ้าทูลข้อราชการแลจำนวนเข้าเสร็จสิ้นทุกประการ. จึ่งดำรัสให้พระสระบูรีคุมพลพันหนึ่งอยู่รักษาค่ายฉางเข้า. แล้วให้แต่งกองออกไปลาศกระเวนฟังราชการให้ถึงทับหลวง. แต่พระยานครนายก, พระยาประจิณท์บูรี, พระวิเศศ กับพลเก้าพันยกไปเข้ากระบวนทับหลวง แลทับหลวงตั้งบนพระเนียดทางร่วมที่จะไปเมืองปัตบองแลเมืองนครเสียมราบ. จึ่งมีพระราชบริหารให้พระราชมาณูเปนกองน่า, คุมพลสองหมื่นห้าพันยกไปแก้ตัว, ตีเอาเมืองปัตบองเมืองโพธิสัตว. พระราชมาณูนายทับนายกองทั้งปวง, กราบถวายบังคมลา, แล้วก็ยกไปตามพระราชกำหนฎ รุ่งขึ้นวันหนึ่งกองทับหลวงก็ยกพยุหะโยธาหารตาม. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลแวกขณะเมื่อเดือนสิบเบ็ดเดือนสิบสองแต่งคนให้มาสอดแนมเอาข้อราชการกรุงนครศรีอยุทธยานั้น, น้ำแห้งท้าวช้างท้าวม้าจะยกทับบกทับเรือออกมาตีกรุงกำพูชาธิบดี. ก็ให้จัดแจงแต่งการกันพระนครเปนสามารถ. ฝ่ายเมืองรายทางค่ายคูหอรบที่ปรักหักพังนั้น, ล้อมแปลงขึ้นหมันคงทุกเมือง. แลเมืองปัตบองนั้นมีพลทหารรบหมื่นหนึ่ง, ให้พระยามโนไมตรีเปนแม่ทับ เมืองโพธิสัตวนั้นพระยาสวรรคโลกย์เจ้าเมืองเปนแม่ทับ, ถือพลสองหมื่น. ให้พระศรีสุพรรมาธิราช, ผู้เปนอนุชาถือพลสามหมื่น, ออกมาตั้งรับออก ณเมืองบริบุรณ. แล้วแต่งคนเรวม้าให้ผลัดเปลี่ยนกันสืบข่าว/*191ราชการ ณเมืองโพธิสัตว, แลเมืองปัตบองมิได้ขาด. ทางเรือนั้นแต่งกองทับเปนสองทับ, ให้พระยาวงษาธิราชคุมเรือกุไหล่แงทรายร้อยห้าสิบลำ, พลรบพลแจวหมื่นหนึ่ง, สรัพไปด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธ, ปืนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิว, ลงเรือไปรักษาเมืองป่าศัก. ให้พระยาพิมุขวงษาคุมเรือกุไหล่แงทรายร้อยห้าสิบลำ, พลรบพลแจวหมื่นสรัพไปด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธ, ปืนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิว ลงไปรักษาเมืองจัตุรมุขปากกระสัง, ซึ่งกองทับเรือข้าศึกจะมาทางพุทไธยมาษนั้น, ให้พระยาจินจันตุยกเอาพลเมืองลำโรงทอง, เมืองเชิงกระชุม, เมืองกัมปอช, เมืองกะโพงโสม, เปนคนห้าพัน, ไปรักษาปากน้ำเมืองพุทไธยมาศ ๚ะ
๏ ฝ่ายพระราชมาณูข้ามลำนำตะโหนด, ภาใกล้ตำบลลำพาดชายป่าระนาม, ที่เขมรเคยซุ่มทับแต่ก่อน, ก็จัดพลเดินเปนกองกำหนดเปนทับฬ่อทับตีพร้อมเสรจ์. ส่วนพระราชมาณูขี่ช้างพลายจู่โจมทับ, มีทหารสามร้อย, ถือหอกหวนเดินน่าช้าง. ครั้นถึงป่าระนามก็ได้เหนกองทับเขมรแล้วก็ล่วงเข้าไป. ฝ่ายพระยามโนไมตรีซึ่งรักษาเมืองปัตบอง, แจ้งว่ากองทับไทยยกมา, จึ่งปฤกษานายทับนายกองทั้งปวงว่า, พระนเรศวรเปนเจ้าเสรจ์ยกมาครั้งก่อนนั้น, เปนทับรุดรี้พลก็น้อย ประการหนึ่งเข้าต้นท้องนาเราก็เสีย, ฆ่าศึกหาได้เปนกำลังไม่, จึ่งเลิกทับถอยกลับไป. ครั้งนี้เหนเปนเทือกเถาใหญ่หลวงนัก, รี้พลช้างม้าก็มาก, แล้วก็ตั้งยุ้งฉางถ่ายลำเลียงรายทางออกมา. ซึ่งเราจะรับปะทะน่าศึกเหมือนเมื่อครั้งก่อนนั้นเหนไม่ได้. จะรักษาแต่เมือง/*192ให้มั่นไว้ดูกำลังข้าศึกก่อน. ถ้าเหนหนักเหลือกำลัง, จะบอกฃอกองทับมาช่วย. นายทับนายกองทั้งนั้น, ก๊เหนด้วย, พระยามโนไมตรีจึ่งให้ตรวจหน้าที่เชิงเทิน, ตระเตรียมเครื่องสาตราวุธซ่อมแชมขวากหนามให้แน่นหนา. แล้วทำตพานเรือกข้ามลำน้ำสามตพานต่อหัวเมืองท้ายเมืองกลางเมือง. แลตั้งค่ายกระหนาบต้นตพานข้างละสองค่าย, ให้ทหารรักษาค่ายๆลห้าร้อย. แล้วแต่งให้ขุนศรีเสนห์คุมทหารกองกระเวนแลมานั่งทางคอยเหตุ. ถ้าข้าศึกยกมาให้ยิงปืนเปนสำคัญ ๚ะ
๏ ฝ่ายทับน่าพระราชมาณูยกเดินมา,แต่งเปนกองเสือป่าแมวเทรา, สามหอกเจ๊ดหอกเลดมาก่อน. ยังทางประมาณร้อยเสศจะถึงเมืองปัตบอง. ภบเขมรกองกระเวนได้รบยิงกันจับได้สามคนส่งไปให้พระราชมาณู. พระราชมาณูถามแจ้งความเสรจ์แล้ว,ก็ตบมือหัวเราะ. จึ่งว่าซึ่งพระยามโนไมตรีเจ้าเมืองปัตบองคิดรับเรากับเมือง, ไม่ออกมารับเรากลางแปลงนั้นสำคัญว่า,หมั้นอยู่แล้วฤๅ. เหนจะหารบเราได้ศักนาฬิกาหนึ่งไม่. อุปมาเหมือนนุ่นแลสำลี, ไหนเลยจะทานกำลังมหาวาตะพยุห์ใหญ่ได้. ว่าเท่าดั่งนั้นแล้ว, กำหนดนายทับนายกอง, ให้เข้าโจมตีเมืองปัตบองให้ได้แต่เพลานี้. ฝ่ายนายทับนายกองพร้อมกันยกเข้าตีค่าย ซึ่งตั้งรับต้นตพานทั้งหกค่ายได้. เขมรซึ่งแตกออกจากค่ายนั้น, บ้างวิ่งลงน้ำข้ามตพานเข้าประตูเมืองคั่งกัน. พระราชมาณูเหนดั่งนั้น, ก็ขับทหารไล่ไปตามตพานแทงฟันเขมรล้มตายในน้ำในบกเปนอันมาก. หักเข้าเมืองได้จุดไฟเผาเมืองขึ้น. ครอบครัวชาวเมืองแตกตื่นวิ่งออกจากค่ายได้บ้าง. จับได้พระยามโนไมตรีครอบครัว, ช้างพลายพังยี่สิบช้าง,ม้าห้าสิบ, ปืนใหญ่น้อยเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก. ภอทับ/*193หลวงเสดจมาถึงตั้งตำบลปราสาทเอก, พระราชมาณูก็กุมเอาตัวพระยามโนไมตรีมาถวาย. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวให้ถามพระยามโนไมตรีว่า, พระยาละแวกให้กองทับมาตั้งรับอยู่ตำบลใดบ้าง. พระยามโนไมตรีกราบทูลว่า, พระยาละแวกให้พระศรีสุพรรมาธิราช, ผู้เปนพระอนุชา, ถือพลสามหมื่นตั้งรับอยู่ ณเมืองบริบูรณ์ตำบลหนึ่ง, ให้พระยาสวรรคโลกย์เจ้าเมืองโพธิสัตว, ถือพลสองหมื่น, ตั้งรับอยู่ ณเมืองโพธิสัตวตำบลหนึ่ง. ฝ่ายกองทับไปตั้งรับอยู่ทางเรือนั้น, ให้การเสรจสิ้นทุกประการ. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสถามว่า, ถ้าแลเมืองโพธิสัตว,แลเมืองบริบูรณสองตำบลนี้แตกแล้ว, เหนกรุงกัมพูชาธิบดีจะเสียฤๅไม่. พระยามโนไมตรีให้การกราบทูลว่า, ซึ่งเมืองจะเสียมิเสียนั้น, จะกราบทูลกลัวจะเปนเท็จ, สุดแต่พระราชดำริห์เปนต้น. แต่ข้าพเจ้าเหนว่า, ซึ่งกองทับรับอยู่สองตำบลนี้, อุประมาเหมือนน่าสำเภา, กรุงกัมพูชาธิบดีเปนท้ายสำเภา, ถ้าน่าสำเภาต้องคลื่นแลพยุหใหญ่แตกหักชำรุดรั่วอับปางลงแล้ว, แลท้ายสำเภาจะรักษาไว้นั้น,เปนอันยากนัก. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทรงฟังดังนั้น, แย้มพระโอฐแล้วตรัสว่า, พระยาเขมรคนนี้พูดจาหลักแหลมให้เอาไว้ใช้. ตรัสเท่าดังนั้นแล้ว, ก็สั่งพระยานครนายก, ให้คุมพลสามพันอยู่รักษาเมืองปัตบอง, เกลี้ยกล่อมเขมรเกี่ยวเข้าเกบเข้าในท้องนาใส่ยุ้งฉางไว้เปนอันมาก. ขณะเมื่อเมืองปัตบองแตกนั้น, ภอคนเร็วม้าใช้เขมรเมืองโพธิสัตวออกมาฟังราชการมาถึงบ้านละลอด. ภอภบตะละพาดพระยาพระเขมรนายหมวดนายกอง, แลไพร่กองทับเมืองปัตบองแตกเข้ามา, ก็ภากันกลับไปเมืองโพธิสัตว, แจ้งแก่พระยาสวรรคโลกยทุกประการ. พระยาสวรรคโลกย์แจ้งดั่งนั้น, ก็บอกหนังสือส่งตัวเขมรทั้งปวงเข้าไป/*194ยังกรุงกัมพูชาธิบดี. แล้วจึ่งปฤกษานายทับนายกองว่า, พระยามโนไมตรีแต่งกองทับออกรับที่กล้า, แลกองซุ่มกองโจรดูกำลังก่อน, ละให้ฆ่าศึกเข้ามาถึงเมืองจนเสียครอบครัวยับเยิน, ฆ่าศึกก็มีน้ำใจกำเริบหนักขึ้นจะเอาเปนอย่างมิได้. เราจะยกออกไปรับกลางทาง. นายทับนายกองก็เหนด้วย. พระยาสวรรคโลกย์ก๊ให้ผ่อนครอบครัวออกเสียจากเมืองแล้ว. ก๊ยกออกไปตั้งรับลำน้ำลงกูบ, เอาน้ำไว้หลัง,หมายจะมิให้ฆ่าศึกออกอาไศรยได้. จึ่งแต่งเปนกองโจรหกกอง, ๆ ละห้าร้อย. แล้วสั่งว่าได้ทีก๊ทำ, ถ้ามิได้ทีก็ให้หลีกเข้าป่า. ถ้าเหนศึกหนักเหลือกำลังก๊ให้ลาดถอย. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระราชมาณูครั้นพระยานครนายกอยู่รักษาเมืองปัตบอง, ก็กราบถวายบังคมลายกเข้าไปเมืองโพธิสัตว. กองทับหลวงก๊เสดจ์ตามเข้าไป. ทับน่าพระราชมาณูยกเข้าไปถึงตำบลหนองจอก. ฝ่ายเขมรกองโจรก๊ออกรบกองน่าตีแตก. แต่เขมรรับรายทางเข้าไปถึงหกตำบล. พลเขมรต้องสาตราวุธป่วยตายเหลือกำลัง, แล้วก๊ถอยเข้าไปหาทับใหญ่. แลกองทับพระราชมาณูก๊หนุนเนื่องกันเข้าไป. ฝ่ายพระยาสวรรคโลกย์ได้ยินเสียงปืนรบศักครู่หนึ่ง, ภอเหนเขมรแตกทับไทยไล่ติดเข้ามา. พระยาสวรรคโลกยให้ตีฆ้องกลองสัญญาโบกธง, ยกทหารออกไปรับได้รบกันกับทับน่าพระราชมาณู, จนถึงตลุมบอนฟันแทง. พระราชมาณูเหนดังนั้น, แยกทหารแผ่ออกตีประดาเข้าไป. ทับเขมรรับที่กล้าไม่อยู่, ก๊แตกฉานล้มตายเจบป่วยเปนอันมาก. พระยาสวรรคโลกย์ก็ขึ้นช้างข้ามน้ำหนีไปได้. ทับไทยได้ช้างพลายพังห้าสิบช้าง, ม้าร้อยหนึ่ง, กับเครื่องสาตราวุธจับได้เขมรเปนอันมาก. แล้วยกตามไปได้เมืองโพธิสัตว, แล้วก็บอกลงไปถึงทับหลวง. สม/*195เดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าก็ดีพระไทย, เสดจพระราชดำเนินยกเข้ามาตั้ง ณเมืองโพธิสัตว. ฝ่ายพระราชมาณูนายทับนายกองเข้ามาเฝ้าพระบาทยุคล, ถวายช้างม้าเครื่องสาตราวุธ, แลเขมรเชลยทั้งปวง. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็มีพระราชโองการสั่ง, ให้พระยาปราจินทกับพลสามพันตั้งอยู่, รวบรวมเสบียงอาหารณเมืองโพธิสัตว. แล้วตรัสปฤกษาราชการแก่สมเดจพระอนุชาธิราชว่า, เมืองโพธิสัตว,เมืองปัตบองก็ได้แล้ว,. แลเมืองบริบูรณ์นั้น, พระยาลแวกให้น้องชายออกตั้งรับ, รี้พลก็มากเหนจะพร้อมสามประการ, ทั้งอาชาก็กล้า, ทหารก็จะแฃงมือ, เครื่องสาตราวุธก็จะพร้อม. ถึงกะนั้นก็ดี, อุปมาเหมือนพระยานาคราช, ถึงแม้นมาทมีเดชานุภาพก็ดี, ฤๅจะอาจมาทานกำลังพระยาครุทธได้. เราจะหักเอาให้ได้แต่ในพริบตาเดียว. ตรัสเท่าดั่งนั้นแล้ว, ก็สั่งให้ทับน่าเร่งยกล่วงเข้าไป, อย่าให้พลทหารคั่งกัน. ๚ะ
๏ ครั้นเพลาตีสามยามได้เพชรฤกษ พระจันทร์ทรงกรดส่องสว่าง, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงเครื่องสำหรับพิไชยยุทธเสรจ์ เสดจ์ยกพยุหโยธาทับจากเมืองโพธิสัตว. ฝ่ายพระยาสวรรคโลกย์แลนายทับนายกองซึ่งแตกมานั้น, ก็ไปเมืองบริบูรณ, เข้าเฝ้าพระศรีสุพรรมาธิราช, กราบทูลประพฤติเหตุทั้งปวง. พระศรีสุพรรมาธิราชได้แจ้งดั่งนั้น, ก็ตกพระไทย, จึ่งแต่งกองกระเวนเปนเสือป่าผลัดเปลี่ยนกันออกไปลาดคอยดูฆ่าศึก,ทั้งให้จุดเผาเข้าต้นในท้องนาเสียแล้ว, บอกข้อราชการเข้าไปณกรุงกัมพูชาธิบดี. ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งว่า,เมืองโพธิสัตวเมืองปัตบองเสียแก่ฆ่าศึกแล้ว, ก็เสียพระไทย. จึ่งสั่งพระยาราชนเรศคุมพลหมื่นหนึ่งยกไปช่วยเมืองบริบุรณ. ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, เสดจ์พยุหบาตราทับรอนแรมตามสถลมารคมาสามคืนมา/*196ถึงป่าทุ่งนาเมืองบริบุรณ. กองน่าภบเขมรกองกระเวนเข้า, ได้รบยิงกัน, เขมรแตกวิ่งเข้าเมือง. พระศรีสุพรรมาธิราชแจ้งดั่งนั้น, ก็ตรัสว่าศึกไทยได้ทียกเข้ามา, ครั้นจะแต่งกองทับออกไปรับเกรือกรับมิอยู่ทหารจะเสียใจ. ประการหนึ่งศึกก๊ยังมั่นประชุมกันอยู่, ต่อแผ่บางออกแล้ว, เราจึ่งจะยกออกตีทีเดียว, ให้แต่ตรวจตรารักษาน่าที่เชิงเทินไว้ให้มั่นคง, อย่าให้ข้าศึกเข้าแหกหักเอาได้. ตรัสเท่าดั่งนั้นแล้ว, ก็มิได้แต่งออกรบ. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, เหนทับเขมรมิได้ยกออกมารบ, พระองค์มิได้ยั้งทับ.จึ่งมีพระราชบริหารกำหนดให้นายทับนายกองเข้าล้อมเมืองรบหักเอาให้ได้ในเพลานี้. ฝ่ายนายทับนายกองทั้งปวงก็แบ่งปันกันเปนน่าด้านยกล้อมโอบรบรุกเข้าไป. ฝ่ายเขมรก็รบรุกยิงธนูน่าไม้ปืนไฟออกมาเปนสามารถ.กองทับไทยก็มิถอย, ขุดมูลดินเปนสนามเพลาะบังตัวรุกเข้าไป. ภอเพลาพลบค่ำก็บันจบกัน, ที่ชิดก็เข้าถอนขวากหนามปีนค่ายเย่อค่ายฟันค่าย, จนถึงได้ฟันแทงกัน. ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชเหนศึกหนักเหลือกำลังจะรับมิอยู่, ขึ้นช้างพระที่นั่งได้ทหารหมื่นหนึ่งก็แหกเมืองออกไป. ทับไทยก็เข้าเมืองได้ไล่ฟันแทงเขมรเจ็บป่วยล้มตาย.กองทับเขมรก็หนีระบาทกันออกหน้าที่. กองทับไทยจับได้พระยาเสนาบดีเจ้าเมืองบริบูรณ, พระหลวง, ขุนหมื่น, ไพร่เขมรปืนใหญ่น้อย, เครื่องสาตราวุธเปนอันมาก. ได้ช้างพลายพังใหญ่น้อยเจ็ดสิบห้าช้าง, ม้าสองร้อยเศศ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชแหกออกจากค่ายได้, มิได้ยั้งพลรีบเดินไปเพลากลางคืนถึงตำบลบ้านพังรอ, ภบทับพระยาราชนเรศซึ่งพระยาลแวกให้ออกมาช่วย, ก็ภากันถอยเข้าเมือง, ขึ้นเฝ้าแจ้งราชการแก่พระ/*197ยาละแวกทุกประการ. พระยาละแวกได้ทรงฟังดั่งนั้นก็ทรงพระโกรธ, ตรัสคาดโทษพระศรีสุพรรมาธิราชแลนายทับนายกองแล้ว, จึ่งให้ตรวจตราป้อมค่ายรักษาน่าที่เชิงเทิลหอรบชั้นนอกซ่อมแชมขวากหนาม. เอาปืนใหญ่ขึ้นใส่ป้อมแลประตูเมือง, น่าที่นั้นห่างสิบวาไว้ปืนหลักแก้วบอกหนึ่ง. ถัดเชิงเทินเข้ามา, ไว้กองหนุนกองละสามร้อยห่างกันสามเส้น. เชิงเทินชั้นกลางนั้นไว้กองขันสี่กองกองละสามพัน. ให้พระศรีสุพรรมาธิราชผู้เปนอนุชาอยู่ด้านเหนือ, พระราชมาณูอยู่ด้านใต้,เจ้าฟ้าทะละหะอยู่ด้านตวันออก, พระยาราชนเรศอยู่ด้านตวันตก. เชิงเทินชั้นในไว้กองใหญ่สี่กอง ๆ ละห้าพัน, ในกระบวนทับหลวง. แล้วแต่งหนังสือให้พระยามนตรีเสนาถือไปเมืองญวนขอกองทับมาช่วย. ๚ะ
๏ ครั้นเพลาอุษาโยคพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จออกพร้อมด้วยหมู่มุขอำมาตย์ราชปะโรหิต. นายทับนายกองกราบถวายบังคมเฝ้าพระบาทยุคลเกลื่อนกลาด. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งสั่งให้กุมเอาตัวพระยาเสนาบดีเจ้าเมืองบริบูรณ, แลพระหลวงขุนหมื่นนายทับนายกองเขมรเข้ามาหน้าพระที่นั่ง. ให้ถามข้อราชการในเมืองละแวก แลพระยาเสนาบดีพระหลวงขุนหมื่นนายทับนายกองทั้งปวง, ก็ให้การกราบทูลเสรจ์สิ้นทุกประการ.จึ่งมีพระราชโองการให้พระวิเศศเจ้าเมืองฉะเชิงเทราเปนพระยาวิเศศ, ให้เปนนายกองทับคุมพลสามพัน, ตั้งอยู่ ณะเมืองบริบูรณปลูกยุ้งฉางรวบรวมเสบียงอาหารไว้ให้เสรจ์. แล้วเสดจ์พระราชตำเนินพยุหบาตราทับโดยลำดับมารควิถีสองคืน, ก็ลุถึงกรุงกัมพูชาประเทศ. ทับหลวงตั้งหมั้นไกลเมืองทางประมาณเจ็ดสิบเส้น. ตรัสให้นายทับนายกองตั้งค่ายล้อมประชิดเมือง. ให้พระราชมาณูอยู่ด้านตวันตก, พระยาสีห์ราชเดโชอยู่/*198ด้านใต้, พระยาท้ายน้ำอยู่ด้านตวันออก, พระยามหาโยธาอยู่ด้านเหนือ ๚ะ
๏ ขณะเมื่อทับหลวงตีค่ายรายทางเข้ามาถึงเมืองโพธิสัตวนั้น, กองทับพระยาราชวังสันเข้าตีได้เมืองพุทไทยมาศ พระยาจีนจันตุแม่ทับเขมรตายในที่รบแล้วยกเข้ามาณะป่ากะสัง, ได้รบกับกองทับพระยาภิมุขวงษา. ฝ่ายกองทับพระยาเพชรบุรีเข้าตีเมืองป่าศัก,ได้รบกับกองทับเรือ. พระยาวงษาธิราชกองทับเขมรแตก พลเขมรจมน้ำตายเปนอันมาก. พระยาวงษาธิราชก็ต้องปืนใหญ่ตาย. กองทับไทยได้เมืองป่าศัก, สำเภาพระยาจีนจันตุ, กับสำเภาลูกค้าสิบห้าลำ. สลุปฝรั่งสองลำ เรื่อรบเรือไล่ปืนใหญ่น้อย, เครื่องสาตราวุธเปนอันมาก. พระยาเพชรบูรีก็ยกรุดตามขึ้นมาถึงปากกะสัง, เหนกองทับพระยาราชวังสันกับเขมรยังรบกันอยู่. พระยาเพชรบูรีก็ยกตีกระหนาบเข้าไป. กองทับเขมรทานมิได้ก็แตก, พระยาราชวังสัน, กับพระยาเพชรบูรีสองทับนั้นบันจบกันเข้า. ก็ยกรีบเข้ามาตีได้เมืองจัตุรมุข. แล้วยกขึ้นไปบันจบกองทับหลวง ณะเมืองลแวก. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยานครราชศรีมาซึ่งตีเมืองนครเสียมราบ, ฟากทะเลสราบตวันออก, ก็ยกมาตั้งค่ายมั่นกะพงสวาย, พร้อมกันกับกองทับเรือ. พระยาเพชร์บูรี, พระยาราชวังสันพระยานครราชศรีมา, แลพระยาพระหลวงหัวเมืองนายทับนายกองทั้งปวง, ก็ภากันขึ้นเฝ้าพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวณค่ายเมืองละแวก, กราบทูลซึ่งได้รบรายทาง, แลได้สำเภาสลุบฝรั่ง, เครื่องสาตราวุธ, ปืนใหญ่น้อยเสรจสิ้นทุกประการ. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ทรงพระโสมนัศ. จึ่งตำริหการที่จะเข้าหักเมือง, แล้วมีพระราชโองการสั่งนายทับนายกองค่ายล้อมทั้งปวง, ให้เร่งเดินค่ายปะชิดเข้าไปให้ใกล้ห่างเมืองเส้นหนึ่งแลสามสิบ/*199วา ให้ตั้งป้อมพูนดินทั้งสี่มุม, มุมละสองด้าน. เอาปืนใหญ่ทับเรือขึ้นจังกา, ยิงกวาดตามเชิงเทิน. บันดาประตูเมืองนั้น, ก็ให้ตั้งป้อมเอาปืนใหญ่ขึ้นยิงด้วย. น่าที่ใดทหารบางอยู่นั้น, ให้กองทับเรือกองทับเมืองนครราชสีมายกมาบันจบ. เร่งทำการให้พร้อมแต่ในสามวัน, ถ้าผู้ใดมิแล้วตามกำหนดจะตัดศิศะเสียบเสีย. ฝ่ายนายทับนายกองทั้งปวงกลัวพระราชอาญา, กราบถวายบังคนแล้ว, ก็เร่งทำตามพระราชอาญาทั้งกลางวันกลางคืน. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งให้แต่งเปนหนังสือว่า, หนังสือผู้เปนนายกพลากรทหารทั้งปวงทับหน้า, อันเปนสวามีประวาศบาทมุลิกากรบวรรัตนามาศ, ดุจหนึ่งจักรแก้วอยู่ในใต้เบื้องบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวณะกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา, อันมีพระบุญาเดชานุภาพมาก, ดุจดรงพระทินกรส่องโลกย์มายังพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี, ซึ่งเปนใหญ่ในกัมพูชาประเทศ. แต่ก่อนๆกรุงกัมพูชาธิบดีเคยถวายหิรัญสุวรรณมาลาเกรื่องบรรณาการ, สองพระนครก็เปนสุวรรณ์ปัตะพีเดียวกัน. สมณพราหมณาจาริย์อาณาประชาราษฎรก็ได้ความศุก, เปนไฉนพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีมิได้ตั้งอยู่ในสัตยานุสัจ, คิดอหังการกลับเปนประจามิตร, ให้เคืองใต้บาทยุคล, เอาโลหิตมาล้างดาบทหารไทย, จะให้เหลืออยู่แต่น้ำกับฟ้า, ป่ากับดินดูมิควร. บัดนี้ก็เสดจ์พระราชตำเนินมาถึงพระนครแล้ว, อันจะได้ไชยชำนะมิได้ไชยชำนะนั้น,พระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีหาเข้าพระไทยไม่ฤๅ. ให้เร่งออกมากราบถวายบังคมพระบาทยุคล ถวายเสวตร์บวรฉัตร์, เหนชีวิตรจะยืนยาวไปได้. ฦๅหมายว่าจะได้ไชยชำนะ, ก็ให้เร่งยกพยุหโยธาออกมาทำสงครามกันดูเล่นเปนขวันตา. ถ้ามิออกมาในสามวัน, พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวจะให้ทหารเข้าพลิกแผ่น/*200ดินเสียแต่ในพริบตาเดียว ๚ะ
๏ ครั้นแต่งเสรจแล้วก็ให้พระยาเสนาบดีเจ้าเมืองบริบูรณ, กับพระยาพระเขมรซึ่งทับเรือจับได้ถือเข้าไป พระยาพระเขมรทั้งปวงกราบถวายบังคมลาแล้ว, ก็นำหนังสือเข้าไปถวายแก่พระยาละแวก. แล้วทูลซึ่งได้รบทางบกทางเรือเสร็จสิ้นทุกประการ พระยาละแวกได้แจ้งในหนังสือแลเสียกองทับเรือก็ยิ่งเสียพระไทยนัก, จึ่งตรัสว่า, ไอ้เหล่านี้ให้ออกไปรบศึก, กลับเปนพวกประจามิตร์เปนทูตถือหนังสือเข้ามาอีกเล่า โทษมันถึงตายให้เอามันไปจำไว้ ตรัสเท่าดั่งนั้นแล้ว, ก็เสดจ์เลียบพระนคร, เหนกองทับไทยเดินค่ายประชิดเข้ามาไกล้ จึ่งบัญชาสั่งให้จุดปืนใหญ่น้อยยิงระดมออกไป, ต้องพลศึกตายเจ็บป่วยก็มาก, ทำการเข้าไปมิได้ พระยาราชมาณูพระยาสีหราชเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยามหาโยธาเหนดั่งนั้น, ก็ให้ขุดมูลดินถมขึ้นบังตัวเดิน เขมรยิงออกมาไม่ถูก, แล้วเร่งให้ถมมูลดินเปนคันขึ้นสูงกว่าค่ายเมือง, เอาปืนใหญ่ขึ้นจังก้าสองวันสองคืนก็เสรจ์ ฝ่ายพระยาละแวกเหนดั่งนั้น, ก็ตั้งค่ายสอบค่ายเมืองสูงเปนค่ายบังตาข้าศึก หลังเชิงเทินนั้นสูงสามวาสี่วาให้ชักปีกกา, แล้วไว้ประตูลับแลเปนช่วงเดิน เสียงปืนใหญ่ปืนน้อยยิงตอบโต้กันมีได้ขาดทั้งกลางวันกลางคืน พลเขมรซึ่งรักษาน่าที่เชิงเทินนั้นต้องปืนเจบป่วยล้มตายเปนอันมาก สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเหนการพร้อมภอจะหักเอาเมืองได้, จึ่งให้โหรหาฤกษได้ฤกษณวันศุกร์เดือนห้าขึ้นสองค่ำ, ปีวอกฉศกเพลาสิบทุ่มห้าบาท, จึ่งตำรัศพระราชกำหนดพระยาราชมาณูขี่ช้างพลายจู่โจมทับ คุมทหารสามพันเข้าโดยถนนประตูด้านตวันตก, ให้พระยาสีหราชเดโชขี่ช้างพลายจับโจมยุทธ, คุมทหารสามพันเข้าโดยถนลประตูด้านใต้, /*201ให้พระยาท้ายน้ำขี่ช้างพลายมารประไลย, คุมทหารสามพันเข้าโดยถนลประตูด้านตวันออก. ให้พระยามหาโยธาขี่ช้างพลายไฟพัทธ์กัลป, คุมทหารสามพันเข้าโดยถนลประตูด้านเหนือ. ช้างนั้นให้ใส่น่าร่าเกือกเหลก, ทหารหมื่นสองพันให้ใส่เกือกหนัง, เสื้อหนังหมวกหนัง ฝ่ายค่ายประชิดทั้งปวงนั้น, ให้ระดุมจุดปืนใหญ่เข้าไป กวาดตามเชิงเทินแลประตูแต่ตีสามยามไปกว่าจะถึงฤษก, อย่าให้พลเขมรยกมาช่วยกันถนัดได้, แต่ทว่าเปนเพลากลางคืนจะไม่พร้อม, ให้ค่อยดูดวงพลุ, แลฟังเสียงฆ้องกลองแตรสังขเปนสำคัญฤษก, แล้วก็ให้ยกทหารเข้าหักเอาเมืองให้ได้จงทุกด้าน. ถ้าผู้ใดมิได้จะตัดศีศะเสียบเสีย, นายทับนายกองทั้งปวงแจ้งพระราชกำหนด, กราบถวายบังคมลาแล้วก็ไปเตรียมการตามรับสั่ง. ครั้นเพลาสามยาม,เจ้าน่าที่ทั้งปวงก็ระดมปืนเข้าไปในเมือง, ต้องเขมรป่วยเจบล้มตายเปนอันมาก ฝ่ายสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงเครื่องสำหรับขัติยราชรณยุทธ สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าทรงเจ้าพระยาไชยาณุภาพเปนพระคชาธารพร้อมด้วยโยธาหารเสรจ์, เสดจ์มายืนช้างพระที่นั่งตรงประตูอูดรทิศที่ พระยามหาโยธา. ได้เพชรฤกษจึ่งให้ประโคมฆ้องกลองแตรสังข, จุดเพลิงพลุขึ้นเปนสำคัญ. พลทหารทั้งสี่ด้านเหนสำคัญ, ก็โห่ขึ้นพร้อมกัน, พระยามหาโยธา, พระยาสีหราชเดโช, พระยาท้ายน้ำ, พระยาราชมาณูขี่ช้างนำน่าทหารเข้าไปจะทำลายประตูเมือง. เขมรซึ่งอาษาน่าที่ริมประตูแลรักษาประตู ก็ยิงธนูน่าไม้ปืนใหญ่น้อยออกมาทั้งสี่ด้าน พลทหารเจบป่วยล้มตายก็มิได้ถอย. พระยามหาโยธาก็ขับเข้าไปให้แทงประตูเปนสามรถ ภอรุ่งขึ้นเปนวันเสาร์เดือนห้าขึ้นสามค่ำ, ลุศักราช ๙๔๖ ปีวอกฉศก, ประตูก็พังลง. ทหารไทยกรูเข้าเมืองได้, ไล่ฆ่าฟันเขมรล้ม/*202ตายเปนอันมาก. เขมรกองขันกองกลางทั้งสองชั้น, ก็มิได้รบ, ทิ้งเครื่องสาตราวุธเสีย, หนีกระจัดกระจายออกจากเมืองบ้าง, ไปหาครอบครัวบ้าง. พระราชบุตรนั้นก็หนีไปด้วย. จับได้พระยาละแวกกับพระศรีสุพรรมาธิราช, แลญาติประยุรวงษสนมกรมใน, ท้าวพระยาพระเขมร, ครอบครัวพลเมืองเปนอันมาก. พลทหารก็คุมพระยาลแวกพันทนามาถวาย ๚ะ
๏ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวแย้มพระโอฐ, แล้วมีพระราชโองการตรัสถามพระยาละแวกว่า, ท่านเปนกระษัตริย์ขัติยราชดำรงแผ่นดินกรุงกัมพูชาธิบดี, มีกุรุราชเปนแว่นแคว้นขันทเสมา ฝ่ายกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, ก็มีประจันตชนบทเปนแว่นแคว้น. แลสองพระนครนี้ก็เปนราชธานีใหญ่, ถ้าจะใคร่ได้สมบัติในพระนครศรีอยุทธยาแผ่เสมามณฑลให้กว้างขวาง, เหตุไฉนจึ่งมิยกเปนพยุหโยธาไปกระทำสงครามให้ต้องตามทำนองขัติยราชรณยุทธ์, อันเปนที่บันเทิงราชหฤไทยกษัตราธิราชแต่ก่อน, จึ่งคอยแต่ว่าศึกกรุงหงษาวดีมาติดพระนครศรีอยุทธยาครั้งใด, ก็มีแต่ยกพลไปพลอยซ้ำเติมตีเอาเมืองชนบทประเทศ กวาดครัวอพยบมาเมืองทุกครั้ง. ทำศึกดุจกาอันมาลักลอบฟองสกุณปักษาฉะนั้น. ควรด้วยราชประเวณีแล้วฤๅประการใด. ครั้งนี้ท่านถึงซึ่งปราไชยแก่เราแล้ว, จะคิดอันใดเล่า. ให้ว่าไปตามสัจตามจริง, จะได้เปนเหยี่ยงอย่างกระษัตริย์ไปภายน่า. ๚ะ
๏ พระยาลแวกกราททวายบังคมแล้วทูลว่า, ซึ่งข้าพระองค์เปนคนโลบเจตนามิได้กระทำสงครามตามราชประเพณีกระษัตริย์, ไปลักลอบกระทำเสี้ยนหนามแก่พระนครศรีอยุทธยานั้น, โทษผิดถึงตาย. ถ้าพระองค์พระราชทานชีวิตรไว้, กรุงกัมพูชาธิบดีจะได้เปนข้าขันทเสมากรุงเทพมหานคร, ถ้ามิเลี้ยงแล้วก็จะก้มหน้าตาย. ๚ะ
/*203๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังคำพระยาลแวกดั่งนั้น, จึ่งตรัสว่า, เราได้ออกวาจาไว้แล้วว่า, ถ้ามีไชยแก่ท่าน, เราจะทำพิธีประถมกรรมเอาโลหิตท่านล้างบาทาเสียให้จงได้. ท่านอย่าอาไลยแก่ชีวิตร์เลย. จงตั้งหน้าหาชอบในประโลกย์นั้นเถิด. บุตรกรรยาญาติประยุรวงคท่านนั้น, เราจะเลี้ยงไว้ให้มีความศุกดุจแต่ก่อน. ๚ะ
๏ ตรัสดั่งนั้นแล้ว,ก็มีพระราชบริหารแก่มุขมนตรี, ให้ตั้งการพิธีประถมกรรมโดยสาตร. พระโหราธิบดีชีพ่อพราหมณ์, ก็จัดแจงการนั้นเสร็จ. จึ่งเชิญเสดจสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจ์ขึ้นบนเกย. เจ้าพนักงานองครักษเอาตัวพระยาลแวกเข้าใต้เกย, ตัดศีศะเอาถาดทองรองโลหิตขึ้นไปชำระพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว. พระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้องไชย, ชีพ่อพราหมณ์เป่าสังขประโคมดุริยดนตรี, ถวายมุรธาพิเศกทรงอาเสียรภาศโดยสาตรพิธีเสร็จ์เสดจ์เข้าพลับพลา. ๚ะ
๏ รุ่งขึ้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ทรงเครื่องสำรับราชรณรงค์ยุทธ์เสร็จ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า, ทรงม้าพระที่นั่งราชพาหนะ, สูงสามศอกคืบสองนิ้ว. สมเดจ์เอกาทศรฐทรงม้าพระที่นั่งพะลาหก, สูงสามศอกคืบ.พร้อมแสนเสนางคนิกรโยธาหาร, แห่โดยกระบวนซ้ายขวาหน้าหลัง, เสวตรฉัตรบังพระสุริยชุมสายพัดโบกพัชนี, มีฆ้องกลองแตรสังขประโคมนฤนาท, พระบาทเสดจ์ราชตำเนินเข้าไปเลียบพระนคร. ครั้นเพลาชายแล้วสองนาฬิกา, เสดจ์กลับยังค่ายหลวง, มีพระราชโองการสั่งเสนาบดีมุขมนตรีทั้งปวงว่า, บุตรภรรยาญาติวงษพระยาลแวง, แลสมัภพักพวกครัวอพยพ, ซึ่งจับไว้ได้มากน้อยเท่าใด, ให้มารวมไว้. ให้นายทับนายกองๆหลังคุมไว้ก่อน, เจ็ดวันกองทับหลวงจะเลิกไป. ท้าวพระยาทั้งหลายรับพระ/*204ราชโองการแล้ว, ก็ตรวจตราจัดครอบครัวพระยาลแวก, แลไพร่พลในเมืองซึ่งได้ไว้นั้น, เปนคนอพยพสามหมื่นเศศ. แล้วแต่งกองหลังให้คุมไปโดยพระราชบัญชา. ครั้นกองทับซึ่งคุมไปได้เจ็ดวันแล้ว ๚ะ
๏ ครั้นถึง ณวันอังคารเดือนห้าแรมห้าค่ำ, เพลาสิบเบ็ดทุ่มห้าบาท,สมเดจ์พระบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องอลังการสรรพาภรณ์บวรวิภูสิตสรับเสร๊จ. สมเดจ์พระนเรศวรบรมบพิตรเปนเจ้า, ทรงพังเทพลิลาผูกพระที่นั่งสุวรรณปฤษฎางค์. สมเดจ์เอกาทศรฐทรงพังเทพลิลาศ, ผูกพระที่นั่งหลังคาอลงกฎด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ์, บังรวิวรณบังแซรกสลอนสรับสรับด้วยโยธาทวยหาร, แห่รวดริ้วระยะกันกงพร้อมเสนางค์พยุหอุดมดูมหิมาดาดาษ. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสด็จจากกรุงศรียโสธรนครอินท์รปัตกุรุรัตนราชธาณี. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพระยานครราชสีมา ก็เลิกทับกลับไปนครเสียมราบ. แต่ทับเรือนั้นรั้งอยู่สองวันจึ่งล่องไปตามชลมารค, ออกปากน้ำเมืองพุทไธมาศสิ้น. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์รอนแรมมาโดยมารรควิถีสิ้นแดนกัมพูชาประเทศ. ทับรายทางมั้นก็เลิกโดยเสดจ์มาเปนกระบวนทั้งสิ้น. สิบสามวันทับหลวงก็เสดจ์ถึงกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยา. แลบุตรภรรยาญาติประยุรวงษพระยาลแวก, แลครัวพระยาพระเขมรมีชื่อนั้น, ก็ทรงพระกรุณาให้จัดแจงตั้งบ้านเรือน, แล้วพระราชทานเครื่องอัญมนีทั้งปวงให้โดยควร. ครั้นนายทับนายกองทับบกทับเรือถึงพระนครพร้อมเสด็จ. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ทรงพระราชทานบำเหน็จรางวัลโดยสมควรแก่ความซอบ. แต่พระยาราชมาณูนั้น, ให้เปนที่เจ้าพระยาอรรคมหาเสนาธิบดี/*205สมุหพระกลาโหม. พระราชทานพานทอง, เต้าน้ำทอง, เจียดทองซ้ายขวา, กระบี่,ฝักทอง, เครื่องอุประโภคบริโภคเปนอันมากโดยถานาศักดิ์ ๚ะ
๏ ครั้นวันอังคารเดือนห้าขึ้นสองค่ำ, ลุศักราช ๙๔๘ ปีจออัฐศก, กรมการเมืองกุยบุรีบอกเข้ามาว่า, พระยาศรีไสณรงค์, ซึ่งให้ไปรั้งเมืองตนาวศรีเปนกระบถ โกษาธิบดีกราบบังคมทูล, พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณายังแคลงอยู่, จึ่งโปรดให้มีตราออกไปหาตัว, พระยาตนาวศรีก็มิมา. สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธ, จึ่งให้สมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้า, เสด็จพระราชดำเนินยกทับออกไป. แลทับสมเดจ์พระอนุชาเสดจ์ออกไปครั้งนั้นพลสามหมื่น, ช้างเครื่องสามร้อย, ม้าห้าร้อย. ทับปากใต้นั้นเมืองไชยา, เมืองชุมภร, เมืองคลองวาน, เมืองกุย, เมืองปราน, เมืองเพชรบุรี, หกเมืองเปนคนหมื่นห้าพัน, ประชุมทับตำบลบางตะพานเดินทับทางสิงขอ. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาตนาวศรีรู้ว่าสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว, เสดจ์พระราชดำเนินยกออกมา, ก็เกรงพระเดชเดชานุภาพเปนอันมาก. จะหนีก็เหนจะไม่พ้น, จะแต่งทับออกรับก็เหนเหลือกำลัง, จนความคิดอยู่แล้วก็นิ่งรักษามั่นไว้. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์ถึงเมืองตนาวศรี, สั่งให้ตั้งค่ายล้อมไว้โดยรอบ. แต่ทับหลวงนั้นตั้งใกล้เมืองห้าสิบเส้น. จึ่งทรงแต่งหนังสือรับสั่งเข้าไปว่า, พระยาตนาวศรีเปนข้าหลวงเดิมสัจซื่อมั่นคง, ได้ทำราชการโดยเสดจ์งานพระราชสงคราม, ความชอบหลังมามากมายนัก. จึ่งทรงพระมหากรุณาให้มากินเมืองตนาวศรีนี้. ยังหาเสมอความชอบไม่อีก. ด้วยจำเปนด้วยเหตุว่า, เมืองตนาวศรีนี้เปนเมืองน่าศึก, ครั้นจะแต่งให้ผู้อื่นมาอยู่มิวางพระไทย. จึ่งให้พระยาศรี/*206ไสณรงค์ออกมาอยู่ต่างพระเนตรพระกรรณ เนื้อความข้อนี้ก๊ย่อมรู้อยู่แก่ใจ, แลมีข่าวไปว่า, พระยาตนาวศรีคิดการเปนกระบถ, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก๊ยังไม่เชื่อ, จึ่งมีตราออกมาให้หา, ก๊มิเข้าไปเฝ้า, เนื้อความจึ่งมากขึ้น, ตรัสให้เราออกมา, ก๊มีความเมตาหนักอยู่. พระยาตนาวศรีผิดแต่ครั้งเดียวดอก, ให้ออกมาหาเราเถิดจะกราบทูลฃอโทษไว้ครั้งหนึ่ง ถ้าจะมาก๊ให้มาในวันนี้ ถ้ามิมาเหนว่าจะรับทับเราได้, ก๊ให้แต่งป้องกันไว้ให้มั่นคง. ๚ะ
๏ พระยาตนาวศรีแจ้งในหนังสือดั่งนั้น, จึ่งคิดว่าเราได้ทำการล่วงเกินผิดถึงเพียงนี้แล้ว, แลซึ่งมีหนังสือรับสั่งมาดั่งนี้เปนราชอุบายศึก ออกไปก๊คงจะตายผิดชอบก๊จะอยู่สู้ไป, ถึงตายก็ให้ปรากฎชื่อไว้ภายน่า พระยาตนาวศรีก็มิได้ออกมา, เพลารุ่งแล้วนาฬิกาหนึ่ง, สมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์ทรงเครื่องอลังการประดับสำหรับพิไชยยุทธ์เสรจ, เสดจ์ทรงเจ้าพระยาปราบไตรยจักรเปนพระคชาธาร, พร้อมด้วยท้าวพระยาพลทวยหารเปนขนัดแน่นไสวโล่โตมรมาศดูพันฦก, ทั้งทวนทองธงทิวเปนท่องแถวไสวอำไพด้วยมยุรเสวตรฉัตร, กลิ้งกลดบดบังทินกรบวรบังแซกแซงชุมสายพรายพรรณดาษดา, ศรับทโกลาหฬกึกก้องกลองชนะแตรสังขสนั่นนิฤนารท.พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์กรีธาทับพลเลียบทอดพระเนตรดูท่วงที, ซึ่งจะให้พลทหารเข้าปีนเมือง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาตนาวศรีออกมายืนถือหอกกั้นสัปประทนอยู่บนเชิงเทิน แลเหนพลสมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้าดุจสายน้ำอันไหลหลั่งถั่งมาเมื่อวสันตะระดู แล้วได้ยินเสียงปี่กลองแตรสังข์ก๊ตกใจตลึงไป, หอกพลัดตกจากมือมิได้รู้ตัว บ่าวไพร่ทั้งปวงเหนดั่งนั้นก๊เสียใจ พูดกันเล่าต่อๆไปว่า นายเราเหนจะป้องกัน/*207เมืองไว้มิได้ พลทหารทั้งปวงก๊ยิ่งครั่นคร้ามพระเดชเดชานุภาพเปนอันมาก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจเลียบดูรอบเมืองตนาวศรี เหนน่าที่ข้างอุดรทิศจะเข้าได้ เสดจกลับมายังค่ายหลวง จึ่งมีพระราชกำหนดให้นายทับนายกองทำบันไดร้อยอันปลายบันไดนั้นให้ผูกพลุเพลิงเพนียงจงครบ เพลาตีสิบเบ็ดทุ่มถ้าได้ยินเสียงปืนใหญ่สามนัดเปนสำคัญแล้ว, ให้เอาบันไดพาดจุดพลุเพนียงปีนเอาเมืองให้จงได้. ท้าวพายามุขมนตรีนายทับนายกองรับพระราชบัญชาแล้ว, ก็จะมาจัดแจงการทั้งปวงให้พร้อมสรรพ,กับพลทหารอาษาพันหนึ่ง, ซึ่งจะเข้ามาปีนเมืองพร้อมเสร็จ. ครั้นเพลาสามยามสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว,เสดจ์ขึ้นเกยคอยฤกษ, เดชะบารมีสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ถ้าจะมีไชยแก่ฆ่าศึกครั้งใด, ก็ให้ศุภนิมิตรประจักษ์ทุกครั้ง. ภอเพลาล่วงสามยามเจ็ดบาท, พระษาริริกบรมธาตุใหญ่เท่าผลส้มเกลี้ยง, เสดจ์ผ่านด้านเมืองตนาวศรีมาแต่อุดรทิศไปเฉียงอาคเน, พระรัศมีสว่างไปทั้งอากาษแลปัถพีดล. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเหนดั่งนั้นก็มีพระปิติโสมนัศ,ถวายทัศนัขสโมธานเหนือศิโรตมด้วยปัญจางค์ประดิษฐ. แล้วสั่งประโรหิตาจาริยทั้งหลายให้ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรีปี่พาทย์ฆ้องไชยในทันที. ให้ฝรั่งแม่นปืนจุดจ่ารงค์คร่ำท้ายที่นั่งสามบอกไล่กันเปนสำคัญ. ฝ่ายนายทับนายกองได้ยินเสียงปืนใหญ่เปนสำคัญ, ก็ให้ทหารเอาบันไดพาดกำแพงเมือง, จุดพลุเพนียงเปนโกลาหล. เจ้าน่าที่เหนดั่งนั้นก็ตกใจ, จะออกยืนรบพุ่งก็ทนเพลิงมิได้ก๊ทิ้งน่าที่เสีย. ฝ่ายทหารข้าหลวงเข้าเมืองได้, ภอเพลารุ่งขึ้นก็คุมเอาตัวพระยาตนาวศรีพันทนาเข้ามาถวายยังค่ายหลวง. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวให้ลงพระราชอาชาเฆี่ยนยกหนึ่งสามสิบที.แล้วบอกข้อราชการเข้ามายังกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยา. ๚ะ
/*208๏ สมเดจ์พระนเรศวรบรมบพิตรเปนเจ้า, ตรัสได้แจ้งว่า, สมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้าได้เมืองตนาวศรีแล้ว, จับได้พระยาศีไสณรงค์ดั่งนั้น, ก็มีพระไทยปรีดา, จึ่งทรงพระมหากรุณา,ให้มีตราตอบออกไปว่า, อย่าให้เข้ามาณกรุงเลย, ให้ทเวนแล้วตัดศีศะเสียบผจานไว้ณเมืองตนาวศรี, อย่าให้ผู้ใดเอาเยี่ยงอย่าง. แลให้พระยาราชฤทธานนทเปนเจ้าพระยาตนาวศรี ๚ะ
๏ สมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้า, ก็กระทำตามพระราชบัญชาสมเดจ์พระเชษฐาธิราชทุกประการ. ครั้นจัดแจงเมืองตนาวศรีราบคาบเปนปกติดีแล้ว, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็เสดจ์พระราชดำเนินกลับ มายังกรุงเทพพระมหานคร, เฝ้าสมเดจ์พระบรมเชษฐาธิราชเจ้ากราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ. สมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้าบรมบพิตร, มีพระไทยโสมนัศตรัสชมกฤษฎาธิการสมเดจ์พระอนุชาธิราชเจ้าเปนอันมาก. ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๑๐ สมุดไทยแต่เท่านี้. ๚ะ
๑๑
๏ เล่ม ๑๑ ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสิบสองแรมห้าค่ำ, มีหนังสือบอกพระยาจันทบูรี, ส่งตัวสมิงอุบากอง, ซึ่งถือหนังสือเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่ง, ฃออวยศรีสวัสดิ์มาถึงพระยากาญจน์บุรี, ด้วยข้าพเจ้ากับพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตมะ, เกิดมหากละหะแก่กัน. พระยาลาวจะยกมาตีเมืองข้าพเจ้า, ๆ หาที่พึ่งมิได้. จะฃอเอาพระเดชเดชานุภาบพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, อันมีบุญราศรีกฤษฎาธิการมหิมา, ดุจหนึ่งสมเดจ์พระเจ้ามัณทาตุราชจาตุรงคทิพยจักรพรรติอันมีพระราชเดชาวราฤทธิอาณาจักรกันแผ่ไปในทวีปใหญ่ทั้งสี่, มีทวีปน้อยสองพันเปนบริวารเปนฉัตรแก้ว/*209กั้นเกษ. จะฃอกองทับยกไปช่วยกันเมือง, พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ได้ทรงทราบดั่งนั้น, ทรงพระโสมนัศ, จึ่งพระราชทานเสื้อผ้าเงินตราแก่สมิงอุบากองโดยสมควร. แล้วตรัสให้พระยาศรีไสณรงค์ถือพลสองพัน, สรัพไปด้วยเครื่องสาตตราวุธยกไปณเมืองเมาะลำเลิ่ง. ก็กลัวพระเดชเดชานุภาพ, มิได้คิดอาฆาฎต่อไป ขณะเมื่อพระยาศรีไสณรงค์ไปช่วยกันเมืองเมาะลำเลิงนั้น, เจ้าฟ้าแสนหวีถึงแก่พิราไลย, มีราชบุตรสององค์แต่ต่างมารดา. พี่น้องสององค์ทำยุทธชิงราชสมบัติแก่กัน. ผู้น้องสู้มิได้, กลัวพี่ชายจะฆ่าเสีย, ครั้นรู้ว่ากองทับไทยมาตั้งอยู่ณเมืองเมาะลำเลิ่ง. ก็ภาพรรคพวกประมาณร้อยเสศ, หนีลงมาหาพระยาศรีไสณรงค์ณเมืองเมาะลำเลิ่ง. พระยาศรีไสณรงค์ก็บอกส่งตัวเจ้าฟ้าแสนหวี มายังกรุงเทพมหานคร. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ทรงพระมหาการุญภาพแก่เจ้าฟ้าแสนหวี. แล้วทรงพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเปนอันมาก, เลี้ยงไว้โดยถานาศักดิ์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๔๙ ปีกุนนพศก, ราชบุตรนักพระสัทธาผู้เปนพระยาลแวก. เมื่อสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจ์ไปปราบ, ขณะเมื่อข้าหลวงเข้าเมืองลแวกในเพลากลางคืนนั้น, ราชบุตรมาอยู่น่าที่. ครั้นทับไทยเข้าเมืองได้แล้วด้วยความกลัวก็มิได้หาบิดา, หนีออกจากน่าที่กับบ่าวสามสิบคนเข้าป่าภากันหนีไปถึงแดนเมืองล้านช้าง. ครั้งรู้ว่ากองทับหลวงเสดจ์พระราชดำเนินกลับไปกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยาแล้ว, ก็ภากันกลับมาเมืองละแวก, เสนาบดีที่เหลืออยู่นั้น, กับสมณชีพราหมณประชาราษฎรทั้งหลาย, จึ่งพร้อมกันยกพระราชบุตรท่านขึ้นราชาภิเศก, เปนพระยาละแวกครอบครองแผ่นดินแทนพระบิดา /*210พระยาละแวกครั้นได้ครองศิริราชสมบัติแล้ว, ก็อุษาหบำรุงสมณพราหมณมณาจาริยโดยยุติธรรมราชประเพณีมาได้เดือนเสศ. จึ่งตรัสปฤกษากับเสนาบดีมนตรีกระวีมุขทั้งหลายว่า, แต่ก่อนมาพระบิดาเราไปกระทำเสี้ยนหนามต่อกรุงศรีอยุทธยานี้, ไม่เกรงพระเดชเดชานุภาพสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, อันทรงอีศรภาพดุจพระสุริยเทพบุตรแลพระจันทรอันมีรัศมีสว่างทั่วโลกยธาตุ, ความพินาศฉิบหายจึ่งถึงพระองค์แลพระญาติประยุรวงษในกรุงกัมพูชาธิบดี. แลครั้งนี้เราจะทำดุจบิดานั้นไม่ควร. จำจะอ่อนน้อมเอาพระเดชเดชานุภาพพระเจ้ากรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา, เปนที่พึ่งที่พำนักนิ์ความศุขสวัสดิ์จะได้มีแก่เรา. ท่านทั้งปวงจะเหนประการใด เสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายกราบทูลว่า, ซึ่งพระองค์ดำรัศนี้ควรนัก, ขอพระราชทานให้พระองค์แต่งดอกไม้เงินทองเครื่องราชบรรณาการ, มีพระราชสาสน,ไปอ่อนน้อมโดยราชประเพณี, เมืองขึ้นเมืองออกกรุงเทพมหานครแล้ว, ความศิริสวัสดิ์พิพัฒมงคลก็จะบังเกิดมีไปตราบเท่ากัลปาวสาน พระยาลแวกได้ฟังดั่งนั้นยินดีนัก. จึ่งให้แต่งดอกไม้เงินทองจัดเครื่องราชบรรณาการเปนอันมาก, แล้วแต่งลักษณราชสาสนให้ออกยาวงษาธิบดี, พระเสนหามนตรี, หลวงบวรนายกเปนทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสน, คุมเครื่องราชบรรณาการ, ครั้นถึงด่านปราจินทบุรี, กรมการก็คุมทูตานุทูตเข้าไปยังกรุงเทพพระมหานคร. เสนาบดีนำเอากิจานุกิจกราบบังคมทูล, พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสให้เบิกทูตเข้ามาเฝ้า ณมุขเด็จน่าพระที่นั่งมังคลาภิเศก.ตรัสพระราชประติสันฐารสามนัดแล้ว, พระศรีภูรีปรีชาก็อ่านพระราชสาสน, ในลักษณะพระราชสาสนนั้นว่า, ข้าพระองค์ผู้ครองอินทปัตกุรุรัตนธาณี, ฃอถวายบังคมแทบพระบวรบาทบง/*211กชมาศ, สมเดจ์พระผู้จอมมกุฎกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภบนพรัตนราชธานีบุรีรมย์, อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน. ด้วยพระบิดาข้าพระองค์มิได้รักษาขอบขันทเสมาโดยราชประเวณี, กระทำพาลทุจริตมิได้รู้จักกำลังตนกำลังท่าน, มาก่อเกิดเปนปรปักษแก่กรุงเทพมหานคร อุปมาดั่งจอมปลวกมาเคียงเขาพระสิเนรุราชบรรพต, มิฉนั้นดังมฤคชาติตัวน้อยองอาจยุทธนาการด้วยพระยาราชสีห์, อันมีมหิทธิศักดานุภาพก็ถึงแก่กาลวินาศจากไอสูริย์สวรรยานั้น, ก็เพื่อผลกรรมได้ทำมาแต่ก่อน แลข้าพระองค์ครองแผ่นดินเมืองลแวกครั้งนี้จะได้เอาเยี่ยงอย่างพระบิดานั้นหามิได้, จะฃอเอาพระเดชเดชานุภาพสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ปกเกล้าปกกระหม่อม, ดุจฉัตรแก้วแห่งท้าวมหาพรหม, อันมีปริมณฑลกว้างขวางร่มเย็นไปทั้งจักรวาฬ, ข้าพระองค์ขอถวายสุวรรณหิรัญรัตนมาลาบรรณาการ, โดยราชประเพณีสืบไปกราบเท่ากัลปาวสาน, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟัง, ก็มีพระไทยเมตา แก่พระสุธรรมราชาพระยาลแวกองคใหม่เปนอันมาก, สั่งให้ตอบพระราชสาสนไปว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวจะได้อาฆาฎจองเวรแก่ราชบุตรนักพระสัทธานั้นหามิได้ แลซึ่งบิดาท่านเปนไปจนถึงพิราไลยนั้น, ก็เพื่อเวรานุเวรแต่อดีตติดตามมาให้ผลเหนประจักษ, แลให้พระยาลแวกองค์ใหม่นี้ครอบครองไพร่ฟ้าประชาราษฎร, โดยยุติธรรม, ราชประเพณีพระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนนั้นเถิด แล้วสั่งให้เจ้าพนักงานตอบเครื่องราชบรรณาการ แลพระราชทานเสื้อผ้า, แลเงินตราแก่ทูตานุทูตโดยสมควร อยู่สามวันทูตก็กราบถวายบังคมลาไปยังกรุงกัมพูชาธิบดี ๚ะ
๏ ครั้นเข้าเดือนห้าปีชวดสัมฤทธิศก, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสให้/*212บำรุงช้างม้ารี้พลไว้, เดือนสิบสองจะยกไปเมืองเมาะตมะเมืองหงษาวดี ในเดือนห้านั้นมีหนังสือบอกพระยาศรีไสณรงค์เข้ามาว่า, ซึ่งพระเจ้าแปรผู้เปนราชนัดา, เสียทับกลับไปเมืองหงษาวดี, พระเจ้าหงษาวดีเอาโทษถอดเสียจากถานะศักดิ์, ไพร่พลรามัญซึ่งไปกับพระเจ้าแปรนั้น จับได้ใส่เล้าคลอกเสีย ที่แตกฉานซร่านเซรนไป, ภายหลังรู้เนื้อความดั่งนั้นก็กลัวตาย, ก็มิได้เข้าเมือง คุมกันเปนพวกเปนเหล่าออกอยู่ป่า, แต่งข้าหลวงไปจับก๊ต่อรบ แลหัวเมืองทั้งปวงนั้นเหนว่า, พระเจ้าหงษาวดีถอดพระเจ้าแปรเสียก๊เสียใจ, ภากันกระด้างกระเดื่องเปนอันมาก, แลกรุงหงษาวดีเสียแก่มอญกระบถ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ได้ทราบดั่งนั้น, จึ่งพระราชทานอาชาสิทธิ์ให้เจ้าพระจักรี, เปนนายทับนายกองยกพลหมื่นห้าพัน, ช้างเครื่องร้อยหนึ่ง, ม้าสองร้อย, ออกไปตั้งหมั้นปลูกยุ้งฉางทำไร่นาณเมืองเมาะลำเลิ่งไว้ถ้าทับหลวง จึงดำรัศให้เจ้าฟ้าแสนหวีไปด้วยเจ้าพระยาจักรี แล้วเกนทับเมืองทวายห้าพัน, ให้ขึ้นไปตั้งตำบลเกาะพรวกเมืองวังราวขอบฝั่งทเลตวันตก, หนุนทับเจ้าพระยาจักรี, ๆ จะได้ใช้ราชการสดวก แลกองทับพระยาศรีไสณรงค์ให้เอาไว้, แต่ตัวพระยาศรีสไสณรงค์, กับพรรคพวกนั้น, ให้เข้ามารับราชการณกรุง ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาจักรีกราบถวายบังคมลา, ยกไปถึงเมืองเมาะลำเลิงแล้ว, ตั้งค่ายขุดคู, ปลูกยุ้งฉาง, กะเกณฑ์มอญชาวเมืองเมาะลำเลิง, แลไทยกองทับทำไร่นา, แลตั้งทำเรือรบเรือไล่เปนอันมาก พระยาศรีไสณรงค์กับพรรคพวกก็กลับเข้ามารับราชการ ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะตมะ, เจ้าเมืองละเคิ่ง, เจ้าเมืองขลิก, เจ้าเมืองบัวเผื่อน, เจ้าเมืองพสิม, เจ้าเมืองตองอูรู้ว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว ณกรุงเทพมหานคร/*213ศรีอยุทธยา, ให้กองทับเจ้าพระยาจักรียกมาตั้งทำไร่นา, ณเมืองเมาะลำเลิงไว้เปนเสบียง, เดือนอ้ายปลายปีทับหลวงจะเสดจไปเมืองหงษาวดี, ต่างคนต่างเกรงพระเดชเดชานุภาพ ก็แต่งมอญพม่าผู้ดี, ให้ถือหนังสือแลเครื่องราชบรรณาการ, ลงมาณเมืองเมาะลำเลิง เจ้าพระยาจักรีบอกส่งผู้ถือหนังสือ, แลเครื่องราชบรรณาการเข้ามายังกรุงเทพมหานคร, เสนาบดีเอากราบทูล พระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ดำรัศให้เบิกพม่ารามัญผู้ถือหนังสือเข้ามาเฝ้า แลในหนังสือเจ้าเมืองเมาะตมะ, เจ้าเมืองพสิม, เจ้าเมืองบัวเผื่อน, เจ้าเมืองขลิก สี่เมืองนี้ว่า, จะขอเปนข้าขันทเสมากรุงเทพพระมหานครไปกราบท้าวกัลปาวสาน. แต่หนังสือเจ้าเมืองตองอู, เจ้าเมืองละเคิ่งนั้นว่า, จะขอพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ถ้าสมเดจ์พระพุทธเจ้าทั้งสองพระองค, จะเสด็จพระราชดำเนินไปเอาเมืองหงษาวดีเมื่อใด, พระยาตองอู, พระยาละเคิ่ง, จะขอยกพลมาควบทับโดยเสดจ์งานพระราชสงคราม. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวได้แจ้งในลักษณอักษรดังนั้น, มีพระไทยโสมนัศ, ตรัสให้พระราชทานรางวัลแก่พม่ามอญผู้ถือหนังสือมานั้นเปนอันมาก, ตรัสให้พระราชทานสิ่งของไปแก่เจ้าเมืองทั้งปวงโดยถานาศักดิ์ จึ่งให้ตอบหนังสือตอบไปแก่ท้าวพระยารามัญทั้งปวง ผู้ถือหนังสือก็กราบถวายบังคมลากลับไปเมือง ๚ะ
๏ ขณะเมื่อผู้ถือหนังสือกลับไปถึงเมืองตองอูนั้น พระมหาเถรเสียมเพรียมเจ้าอธิการรู้, จึ่งเข้าไปหาพระยาตองอู, แล้วถามว่า, มหาบพิตรจะเอามอญไปเปนตพุ่นหญ้าช้างกรุงศรีอยุทธยาฤๅ พระยาตองอูได้ฟังพระมหาเถรก็สงไสย, จึ่งถามว่า, ไยพระผู้เปนเจ้าจึ่งว่าดั่งนี้ พระมหาเถรจึ่งว่า อาตมาภาพแจ้งว่า, มหาบพิตรมีหนังสือถวายเครื่องราช/*214บรรณาการไปอ่อนน้อมว่า, ถ้าพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาจะยกมาตีเมืองหงษาวดีเมื่อใด, มหาบพิตรจะยกไปโดยเสดจ์งานพระราชสงคราม เพราะเหตุฉะนี้อาตมาภาพจึ่งว่า พระยาตองอูจึ่งตอบว่า, ผู้เปนเจ้าไม่รู้ฤๅว่า, สมเดจพระนเรศวรบรมบพิตรเปนเจ้า, แลสมเดจ์พระเอกาทศรฐทั้งสองพระองค์นี้, ทรงศักดานุภาพมากดุจหนึ่งพระสุริยเทเวศรส่องโลกย, เมื่อเพลามัชฌันติกะไสมย, ศึกหงษาวดีลงมาทำศึกครั้งใด, มีแต่แตกฉานยับเยินไปทุกครั้ง บัดนี้พระเจ้าหงษาวดีก็สิ้นเขี้ยวศึกเขี้ยวสงครามอยู่แล้ว ๆ ได้ข่าวมาว่า, ปลายปีก็จะยกทับมาเอาเมืองหงษาวดี ๆ เหนไม่พ้นเงื้อมพระหัถท่าน แล้วเมืองมอญทั้งปวงก็อ่อนน้อมท่านสิ้น โยมเหนดั่งนี้, จึ่งมีหนังสือถวายเครื่องราชบรรณาการไปอ่อนน้อมบ้าง. พระมหาเถรได้ฟังดั่งนั้นหัวร่อ, แล้วว่า อันพระนเรศวรสองคนพี่น้องนี้, มีศักดานุภาพเข้มแขงสงครามนั้น, อาตมาภาพก็แจ้งอยู่สิ้น ถึงจะมีไชยแก่ชาวหงษาวดี, ก็แต่ในแว่นแคว้นขันทเสมากรุงมหานครศรีอยุทธยา, จะได้ล่วงเกินถึงแดนนี้ก็หามิได้ แลอาตมาภาพพิเคราะห์ดูลักษณราศรีมหาบพิตร, ก็เหนจะได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศอยู่ ไฉนน้ำพระไทยมหาบพิตรกับลักษณะจึ่งผิดกันนัก อันลักษณอย่างมหาบพิตรนี้ในตำราว่า องอาจดุจหนึ่งนิทานพระบรมโพธิสัตวเสวยพระชาติเปนกระแต, อาจสามารถเพียรจะวิดน้ำในมหาสมุทให้แห้ง มิฉะนั้นจะมีมานะเหมือนนกน้อย, อันบินแข่งพระยาครุทธ ข้ามมหาสาครทเลใหญ่ แลน้ำพระไทยมหาบพิตรมาอ่อนดุจอิสัตรี, อันกลัวปีสาจหลอนหลอกนั้น, ตำราของอาตมาภาพนี้ผิดเสียแล้ว, เอาไว้มิได้ จำเผาไฟทิ้งน้ำเสีย ว่าแล้วพระมหาเถรทำลาลุกจะไป พระยาตองอูยิ้มแล้วยกมืออาราธนาว่า, พระผู้เปนเจ้าอย่าเภ่อไปก่อน พระมหาเถรก็ทรุดนั่งลงดั่งเก่า /*215พระยาตองอูจึ่งว่า, อันตำราของผู้เปนเจ้าเหนก็จะไม่ผิดกับใจของโยม แต่บัดนี้โยมยังอ่อนปัญญาความคิดอยู่ อุประมาดั่งบุรุษหลงอยู่ในถ้ำอันมืด, ถ้าพระผู้เปนเจ้าช่วยเอาแก้วมาส่องให้สว่างเหนหนทางแล้วก็จะเดินโดยทางได้สดวก พระมหาเถรจึ่งว่า, การอันนี้ใช่กิจสมณ, แต่อาตมาภาพเสียดายพระสาศนา กับเอนดูอาณาประชาราษฎรในรามัญประเทศทั้งปวง ก๊จะช่วยทำนุบำรุงไปตามสติปัญญา แลซึ่งมหาบพิตรว่ายังอ่อนปัญญาความคิดอยู่นั้น, จะคิดอย่างไรให้ว่าไปเถิด, จะช่วยชี้แจงให้. พระยาตองดูได้ฟังดั่งนั้นก๊ดีใจ, กราบนมัสการพระมหาเถรแล้วว่า โยมประมาณดูรี้พลเมืองหงษาวดี, มีอยู่มากก๊เหมือนน้อย, ด้วยว่าไปเข้าอ่อนน้อมต่อกรุงพระนครศรีอยุทธยาเปนอันมาก, จะคิดอ่านให้กลับใจมาได้นั้นยากนัก. พระมหาเถรหัวร่อแล้วว่า การแต่เพียงนี้จะเปนไรมี แม้นจะแกงให้อร่อยม่อหนึ่ง, เหนจะยากกว่าอีก. พระยาตองอูจึ่งว่า ถ้าพระผู้เปนเจ้าโปรดโยมให้ได้เปนใหญ่ในรามัญประเทศสมคิดแล้ว, จะสนองพระคุณไปกว่าจะสิ้นชีวิตร พระมหาเถระยิ้มแล้วจึ่งว่ามหาบพิตรอย่าวิตกเลย, อาตมาภาพจะช่วย. พระมหาเถรขยับเข้ามาให้ใกล้พระยาตองอูแล้วว่า มหาบพิตรเปนพระราชนัดดาพระเจ้าหงษาวดี หัวเมืองทั้งปวงก็นับถือมากมายอยู่, จงมีหนังสือไปประกาศแก่หัวเมืองทั้งปวงว่า, กรุงหงษาวดีเปนราชธานีใหญ่แต่ครั้งพระเจ้าช้างเผือกมากราบเท่าทุกวันนี้, ยังมิได้ไปเปนเชลยแก่เมืองใด. แลครั้งพระเจ้าแปรเสียทีมา, สมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีเอาโทษถอดเสียจากถานาศักดิ์ เราได้ยินข่าวว่า, หัวเมืองทั้งปวงภากันลอบใช้คนถือหนังสือคุมเครื่องบรรณาการไปออกแก่กรุงพระมหานครศรีอยุทธยาเราก็ยังไม่เชื่อ, จึงแซ่งแต่งคนถือหนังสือไปบ้าง, หวังจะฟังกิจกาให้แน่ ก็ได้ความประจักษ/*216ว่า, เมืองเมาะตะมะ แลหัวเมืองทั้งปวงคิดกระบถคนเหล่านี้หารักชีวิตรแลโคตไม่ฤๅ, ให้เร่งบอกมาเราจะเอาความเข้ากราบทูลสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, แล้วเราจะยกทับไปฆ่าเสียทั้งโคตร. ถ้าแลหัวเมืองทั้งปรงรู้ศึกว่า ได้คิดผิดแล้วจะคืนหาความชอบ, ก็จะงดความไว้ครั้งหนึ่งก่อน. แต่ทว่าให้คิดอ่านจับไทยกองทับ, ซึ่งมาตั้งอยู่เมืองเมาะลำเลิ่งส่งให้ได้บ้าง, จึ่งจะเหนจริง. ถ้ามหาบพิตรมีหนังสือไปดั่งนั้น ดีร้ายหัวเมืองทั้งปวงจะสดุ้งตกใจกลัว, จะกลับไปคิดอ่านจับไทย, ก็จะเกิดอริวิวาทกันกับไทย, ทางไมตรีก็จะขาดกัน. เมื่อทับพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยายกมา, ก็จะได้เปนรั้วขวากรั้วหนามกันให้ช้าลงไว้. ประการหนึ่งมหาบพิตรบำรุงช้างม้ารี้พลไว้ใหรื่นเริง, ถ้าได้ข่าวว่า ทับกรุงพระนครศรีอยุทธยาล่วงแดนมาเมืองใดแล้ว, จงเร่งยกพลไปเมืองหงษาวดี ทำทีว่าจะช่วยงานพระราชสงครามให้ไว้ใจแล้ว, เข้าปลอมปล้นเอาเมืองหงษาวดี, เชิญสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดี, แลกวาดครัวอพยพไพร่พลเมืองเข้าปลาอาหารมาเมืองตองอูให้สิ้น. ถึงมาทว่าทับพระนเรศวรจะยกมาติดตามถึงเมืองตองอูก็ดี, เมื่อแลเราตัดเสบียงอาหารเสียได้สิ้นแล้วก๊จะเลิกทับกลับไปเอง. ถ้าศึกกลับไปแล้วพระเจ้าหงษาวดีก๊อยู่ในเงื้อมพระหัถพระองค์ก๊จะสิทธิขาดขึ้นกว่าเก่าได้ร้อยเท่าพัททวี, จะคิดประการใดก็จะสำเร็จ. แลซึ่งอาตมาภาพว่าทั้งนี้, มหาบพิตรจะเหนผิดชอบประการใด พระยาตองอูมีความยินดี, กราบนมัสการแทบบาทพระมหาเถรแล้ว ๆ เล่า ๆ แล้วว่า, พระผู้เปนเจ้าคิดนี้ดั่งเทพยุดาเอาแว่นแก้วมาส่องให้สว่างเหนทั้งกลางวันแลกลางคืน, พระคุณนั้นหาที่สุดมิได้. พระมหาเถรจึ่งว่ามหาบพิตรเร่งมีหนังสือไปเถิด, ถ้าขัดสนไปภายน่า, จึ่งให้ไปบอกอาตมาภาพจะช่วย. แล้วพระมหาเถร/*217ก็ลาไปอาราม. รุ่งขึ้นพระยาตองอูแต่งหนังสือตามถ้อยคำพระมหาเถรว่า, ให้คนถือไปประกาศแก่หัวเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยารามัญหัวเมืองทั้งปวง, แจ้งในหนังสือพระยาตองอูดั่งนั้น, ก็ตกใจกลัวต่างคนต่างปฤกษากรมการนายบ้านนายอำเภอว่า, คิดการทั้งนี้หมายว่าจะลับก็ไม่ลับ, พระยาตองอูรู้ความสิ้น, จึ่งมีหนังสือมาว่ากล่าวทั้งนี้, เพราะเอนดูเราผู้เปนตระกูลรามัญ. ครั้นจะขืนผันหน้าพึ่งกรุงพระนครศรีอยุทธยาทีเดียว, ก็เปนรยะทางไกล, จะต้องคำโบราณว่า, กว่าถั่วจะสุกสิงาไหม้. ด้วยพระยาตองอูมีกำลังรี้พลมาก แล้วพระเจ้าหงษาวดีก็นับถือว่าเปนเชื้อพระวงษ, จะว่าประการใดก๊สิทธิ์ขาด. จำเราจะหาความซอบจับเอาไทยส่งเข้าไปให้ได้, คิดกันดั่งนั้น, ก็แต่งหนังสือขึ้นไปถึงพระยาตองอูเปนใจความว่า, ข้าพเจ้าหัวเมืองทั้งปวงขอน้อมเศียรเกล้าบังคมมาถึงใต้เบื้องบาทบงกชพระยาตองอู, ด้วยข้าพเจ้าทั้งปวงเปนคนโมหะคิดทุจริตผิดไปนั้น, พวกข้าพเจ้าทั้งปวงถึงที่ตาย. ซึ่งโปรดให้มีหนังสือชี้แจงให้ข้าพเจ้าเหนผิดแลชอบนั้น ดุจเทพยดามาชุบเอาชีวิตรข้าพเจ้า, แลชีวิตรไพร่ฟ้าประชาราษฎรขึ้นมานั้น, พระคุณไม่มีที่จะเปรียบได้. ข้าพเจ้าจะฃอทำตามโอวาทเอาเปนที่พึ่งพำนักนิ์สืบไป, แล้วก็ส่งหนังสือให้, ผู้ถือก็กลับไปยังเมืองตองอู. พระยาตองอูแจ้งในหนังสือดั่งนั้น, ก็มีความยินดี, ตั้งแต่นั้นมาก๊บำรุงช้างม้า, เอาใจไพร่พลในเมืองตองอูให้รักใคร่เปนอันมาก ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตมะ, สั่งแก่ท้าวพระยารามัญทั้งปวง, ให้คิดอ่านจับกองทับไทยให้ได้ส่งเข้าไปเมืองตองอูเอาความชอบ. ท้าวพระยารามัญทั้งปวงก็คอยช่องจะจับไทยให้ได้. ครั้นณเดือนอ้ายเข้าเบาศุก, เหล่าไทยออกไปเกี่ยวเข้าณทุ่งเมาะลำเลิง, แต่/*218พวกขุนจบสิบห้าคนออกไปเกี่ยวเข้าณชายป่า, สมิงสุรานายบ้านจอยยะกับพวกรามัญร้อยหนึ่ง, ลอบคอยดูอยู่ในป่า, ครั้นเหนได้ทีก็วิ่งกรู่เข้าจับขุนจบ, แลพวกบ่าวไปได้เก้าคน, ไพร่ห้าคนหนีได้, ก๊วิ่งไปบอกพวกกองทับว่า, มีรามัญประมาณร้อยเศศ, มาจับเอาขุนจบกับไพร่เก้าคน, นายทับนายกองแจ้งดั่งนั้น, ก็ให้จัดแจงกันไปตามสามร้อย ทับพวกรามัญได้รบกันกับพวกไทยป่วยตายหลายคน ทนทานมิได้ก็แตกไป. กองทับไทยได้ตัวขุนจบกับไพร่เก้าคน, กลับมาแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาจักรีจึ่งหาตัวพระยาภะโร่เจ้าเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งถามว่า, เหตุผลทั้งนี้เปนประการใด. เจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งไม่รับ ว่ามิได้รู้. เจ้าพระยาจักรีมิฟังจะให้จำพระยาภะโร, ๆ เหนความจะไม่พ้นตัว, จึ่งอุบายว่า, จะฃอไปเอามอญเหล่าร้ายให้ได้, เจ้าพระยาจักรีมิทันพิเคราะห์, สำคัญว่าจริงก็ปล่อยตัวไป. พระยาภะโรจึ่งคิดกับกรมการว่า, เราจะตามจับบ่าวของเรามากะไรเล่า, ถึงจะแก้ไขประการใด, ความอันนี้เหนจะไม่ลับ, จะนิ่งอยู่ฉะนี้จะภากันตายเสียสิ้น, จำจะหนีขึ้นไปเมาะตมะ. คิดเหนพร้อมกันแล้ว, ก็แต่งคนเร็วเอาการไปแจ้งแก่พระยาลาว, ๆ ก็ให้เรือมาคอยรับ. ครั้นเพลาสองยามพระยาภะโรก็ภาครัวอพยพหนีออกจากเมือง, ภอรุ่งก็ลงเรือข้ามไปเมืองเมาะตมะ เพลารุ่งเช้าเจ้าพระยาจักรีรู้ว่า, พระยาภะโรเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งภาครัวหนีไปสิ้น ก็แต่งกองทับมาตามถึงฝั่งไม่ทันก็กลับไป ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาภะโร ก็แจ้งการแก่พระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตมะทุกประการ. พระยาลาวจึ่งว่า, ซึ่งทำการมิได้ไทยมา,เสียทีเสียครั้งหนึ่งแล้วไปเถิด. แต่ว่าเราวิตกอยู่ว่า. ท่านอยู่ณเมืองเมาะลำเลิงนั้น, อุประมาเหมือนหมู่มฤคชาติอันอยู่ในปากเสือ, ซึ่งภากันอพยพมาได้สิ้นนั้น, เรามีความยิน/*219ดีนัก. จึ่งค่อยคิดอ่านกันไปใหม่, จะเกรงอะไรกับกองทับไทยเท่านั้น, แล้วเมืองเมาะตมะแต่งกองทับโจรกองละสองร้อย, สามร้อยให้เที่ยวเปนเสือป่า. ถ้าเหนไทยออกเที่ยวหากิน, แลเกี่ยวเข้าก็ให้ลอบฆ่าตี, ภอจะจับได้ก็ให้จับตัวมา. ถ้าเหนทำได้จึ่งให้ทำ, ถ้าทำมิได้อย่าให้ทำ, สุดแต่อย่าให้เสียการ. กองรามัญทั้งปวงแจ้งกำหนดดั่งนั้นแล้ว, ก็ข้ามไปซุ่มอยู่ในป่า. ครั้นเหนไทยออกมาเกี่ยวเข้า, ก็ลอบยิงลอบแทง, แต่ทำดั่งนี้เนือง ๆ นายทับนายกองทั้งปวง, ก็เอาเหตุไปแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรี, ๆ เหนมอญกลับเปนกระบถ, ทำการกำเริบหนักขึ้น, ก็บอกหนังสือเข้ามาให้กราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ, เสนาบดีก็นำเอาหนังสือบอกเจ้าพระยาจักรีกราบบังคมทูล. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทราบก็ทรงพระโกรธ, ตรัสว่าเจ้าพระยาจักรีเปนผู้ใหญ่ก็เคยทำศึกสงครามมา, ยังจะไปตีเอาเมืองเหล่านี้ก็หาได้ตีไม่. เจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งเข้าสวามีภักดี, ขอกองทับออกไปรักษาเมือง, ไพร่บ้านพลเมืองก็ปรกติอยู่สิ้น. ฝ่ายเมืองเมาะตมะ, เมืองละเคิ่ง, เมืองบัวเผื่อน, เมืองพสิม, เมืองขลิก, เมืองตองอูเล่าก็อ่อนน้อม, ควรฤๅให้เปนได้ถึงเพียงนี้.ประการหนึ่งเมืองเมาะลำเลิ่งก็อยู่ฝากตวันออก, เหมือนอยู่ในกำมือก็ยังให้เลิกหนีไปได้. ด้วยว่าทำศึกดุจทารกอมมือ, ครั้นจะให้ฆ่าเสียก็เสียดายคมหอกดาบ, ตรัสเท่าดั่งนั้น, ก็ให้มีตราตอบฆาฎโทษออกไปว่า, เจ้าพระยาจักรีจะตีเอาเมืองเมาะตมะได้ฤๅมิได้, ถ้าเหนได้ฝ่ายเดียวแล้วให้ตีเอา, ถ้าเหนมิได้ให้รักษาค่ายเมาะลำเลิ่งไว้ให้มั่น. ทับหลวงเสดจพระราชดำเนิรถึง, จึ่งจะตีเมืองเมาะตมะทีเดียว. ผู้ถือหนังสือก็กลับไปแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรีทุกประการ. ๚ะ
๏ เจ้าพระยาจักรีแจ้งในท้องตรารับสั่งดั่งนั้น, ก็กลัวพระราชอา/*220ชาเปนอันมาก. แลเร่งรัดให้นายทับนายกองทำเรือรบเรือไล่เสร็จ, แล้วก็ให้ลากลงไว้ในคลองน้ำ. แลคิดแต่งกองทับไปป้องกันให้เกี่ยวเข้าสี่กอง, กองละห้าร้อยคอยสกัดตีเหล่ารามัญกระบถทุกวัน พวกมอญเหนกองทับไทยมาก, ต้านทานมิได้ก๊หลบหลีกเข้าไปในป่า นายทับนายกองให้เร่งเกี่ยวเข้าเบา, แลเข้านักในท้องนาแขวงเมืองเมาะลำเลิ่ง, บวกขนเข้าไว้ในฉางได้ประมาณสองพันเกวียน. ๚ะ
๏ ส่วนพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตมะ, แต่งชาวด่านให้มาประจำฟังข่าวราชการ, อยู่ทางแม่น้ำละเมา, ทางตองปุ, ทางแม่จัน, ทางแม่กระษัตร, ให้รู้ว่ากองทับหลวงณกรุงพระมหานครศรีอยุทธยาจะมาฤๅมิมา ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ครั้นให้หนังสือตอบมายังเมืองเมาะลำเลิ่งแล้ว, ก็มีพระราชโองการแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงให้เตรียมทับพร้อมเสร๊จ, กำหนดทับหลวงจะเสดจโดยทางชลมารค์ ณวันเสาร์เดือนสามขึ้นค่ำหนึ่ง, เสดจไปขึ้นบกเมืองกาญจนบุรี, ให้กองทับทั้งปวงล่วงไปคอยรับเสดจให้พร้อม. ท้าวพระยานายทับนายกองก็ยกช้างม้ารี้พลไปทางเมืองกาญจนบุรีตามพระราชกำหนด. ๚ะ
๏ ครั้น ณวันเสาร์เดือนสามขึ้นค่ำหนึ่ง, เพลารุ่งแล้วสองนาฬิกา, ได้มหาอุดมฤกษ, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงเครื่องอลังการสรรพาภรณ์วิไชยยุทธสรัพเสร็จ. เสดจลงสู่พระที่นั่งกระนกรัตนวิมานมหานาวา, อันรจนาด้วยกาญจนมณีรัตน์ชัชวาลทั้งคู่ดูพันฦก, อธึกด้วยเรือจำนำท้าวพระยาสามนตราช, ฝ่ายทหารพลเรือนเรียงประจำจับสลากสลับสลอนคับคั่งตั้งโดยกระบวนพยุห์บาตรา, พระโหราราชครูธิบดีศรีพิชาจารย์. ก๊ลั่นฆ้องไชยให้ขยายเรือพระที่นั่งสุวรรณ์หงษ์, อันทรงพระพุทธปัฏิมากรทองนพคุณ, บันจุพระษารีริกบรมธาตุ, /*221ถวายพระนามสมยาพระไชยนั้นก่อน. แลเรือกระบวนน่าทั้งปวงเดินโดยลำดับ, เรือพระที่นั่งแลเรือแห่ซ้ายขวาทั้งปวง, เดินโดยเสดจดาดาษในท้องพระมหานัทีธารประทับรอนแรมห้าเวนก็ถึงเมืองกาญจนบุรี เสดจยังพลับพลาที่ประทับ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์แรมภักช้างม้ารี้พลจัดกองทับสามเวน แลกองทับหลวงเสดจครั้งนั้น, พลสกรรลำเครื่องแสนหนึ่ง, ช้างเครื่องแปดร้อย, ม้าพันห้าร้อย. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเสเดจในเพลาสิบทุ่ม สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงทรงพระสุบินว่า, ยังมีสิงฆาลาตัวน้อยมาคาบเอาพระยาคชสารตัวใหญ่ไปสู่ประเทศตนได้ ในพระสุบินว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสเหนประหลาด. เสดจ์ตามไปจะชิงเอาพระยาคชสารก็มิได้, ด้วยป่านั้นเปนทางทุรัศกัปดารนัก. เท่านั้นก๊ประทมตื่น, ภอตีสิบเอ็ดทุ่ม. จึ่งตรัสให้พระโหราซ้ายขวาพยากรณ โหราธิบดีถวายพยากรณ์ทำนายว่า. เสดจ์พระราชดำเนิรมาครั้งนี้เพื่อจะไปทำยุทธนาการด้วยพระเจ้าหงษาวดี. เอาฌานพระเจ้าหงษาวดีเปนที่ตั้งดั่งพระยาคชสาร. ซึ่งว่าสิงฆาลาตัวน้อยมาคบคาบเอาพระยาคชสารไปได้นั้น, ดีร้ายจะมีปรปักข์เมืองใดเมืองหนึ่ง, แต่ทว่าเปนเมืองน้อยมาปลอมปล้นลดต่ำพระองค์ พระเจ้าหงษาวดีลงเสียจากเสวตรฉัตรแล้วภาไปเมืองตน. ทับหลวงเสดจจะได้ติดตามไป, แต่ทว่าเหนจะมิได้พระเจ้าหงษาวดีคืนมา. จะขัดสนสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, เปนเทพสังหรบอกเหตุ, ใช่จะร้ายสิ่งหนึ่งสิ่งใดหามิได้. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังดั่งนั้น, จึ่งทรงพระกรุณาตรัสว่า, ซึ่งทำนายครั้งนี้โดยลักษณสุบิน. แต่เราเหนว่า, พระเจ้าหงษาวดีเปนใหญ่ในรามัญประเทศ, แต่ครั้งพระบรมราชบิดามา, เปนปึกแผ่นมั่นคงดุจเขาพระสิเมรุราช, ซึ่งผู้ใดจะอาจเอื้อมทำอันตรายนั้นเหน/*222ยังมิได้ก่อน. จำเราจะยกไปแก้แค้นเมืองเมาะตมะ, แลหัวเมืองรามัญทั้งปวงซึ่งเปนประทุฐร้ายหมิ่นเราให้สาใจ, จึ่งค่อยคิดราชการต่อไป ๚ะ
๏ ตรัสแล้วรุ่งขึ้นสามนาฬิกาหกบาท, ได้มหาเพชร์ฤกษ, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค, ทรงเครื่องสำรับพิไชยสงครามเสร็จ. สมเดจ์พระนเรศวรบพิตร์เปนเจ้า, เสด็จทรงช้างเจ้าพระยาปราบไกรจักร์เปนพระคชธาร. สมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนาถร, เสดจ์ทรงช้างเจ้าพระยาปราบมหิมาเปนพระคชาธาร. ประดับด้วยพิริย์ทวยหารแห่เปนขนัดแน่น, แสนสารสินทพพยุห์สมุห์ดูพิฤก,. ดาดาษด้วยธงทิวแถวทวนทองน่าพระคชาธาร, อลังการด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ์, กลิ้งกลดจ่ามรมาศบังบรมทิพากรร้อนส่อง. อุโฆษด้วยเสียงโกลาหฬฆ้องกลองชะนะ, นำเสดจ์โดยมารควิถีแถวเถื่อนทางทุเรศประทับร้อนแรมเจ็ดเวน, บันลุด่านพระเจดีย์สามองค์, เสดจไปประทับแรมตั้งค่ายหลวงตำหนักแม่กระษัตร์. ฝ่ายชาวด่านรามัญซึ่งมาประจำคอยข่าวอยู่นั้น, เหนกองทับยกมาก็ลอบดูในป่าประจักษ์แจ้งว่าเปนกองทับ, ก็รีบกลับเอาเนื้อความไปแจ้งแก่เจ้าเมืองเมาะตมะ, จึ่งบอกข้อราชการไปเมืองหงษาวดี แลเมืองตองอู. ๚ะ
๏ ขณะเมื่อหนังสือบอกเมืองเมาะตมะไปถึงนั้น, พระเจ้าหงษาวดีทรงพระประชวนอยู่. จึ่งสั่งแก่เสนาบดีว่า ราชการครั้งนี้เราป่วยทุพลภาพอยู่แล้ว, ให้คิดกันรักษาพระนครให้ดี. แล้วให้บอกไปถึงพระยาตองอูหลานเรา, ให้เร่งยกพลมาช่วยการสงคราม. เสนาบดีบอกข้าราชการไปยังเมืองตองอู, แลหัวเมืองทั้งปวงให้ยกมาช่วยป้องกันเมืองเมาะตมะ. แลเมืองหงษาวดีนั้น, กะเกนไพร่พลรักษาน่าที่เชิงเทินตามธรรมเนียม. ๚ะ
/*223๏ ฝ่ายพระเจ้าตองอูรู้แล้ว, จึ่งให้ไปอาราทะนาพระมหาเถรเสียมเพรียมเข้ามา, แล้วบอกประพฤติเหตุให้พระมหาเถระฟังทุกประการ. แล้วว่าพระผู้เปนเจ้าช่วยคิดให้โยมด้วย, พระมหาเถรได้ฟังแล้วก็หัวร่อแล้วว่า, มหาบพิตรกลัวนเรศวรนักฤๅ, พระยาตองอูจึ่งว่า, พระผู้เปนเจ้าช่วยบำรุงอยู่แล้ว, โยมหากลัวไม่. พระมหาเถรยิ้มแล้วจึ่งว่า, มหาบพิตร์อย่าวิตกเลย, ซึ่งทับพระนเรศวรพี่น้องยกมาครานี้, อุปมาเหมือนเทพยดาอันจรในจักราศี, อุดหนุนฉตามหาบพิตร์. โชกตกทวารลักษณจันท์จะขึ้นนะระอยู่แล้ว อย่าช้าเลยจงเร่งยกพลลงไปเมืองหงษาวดี. แล้วแต่งม้าใช้ถือหนังสือไปถึงเจ้าเมืองเมาะตมะว่าให้กวาดครัวเร่งการไพร่พลหัวเมือง, ซึ่งขึ้นแก่เมืองเมาะตมะเข้าไว้ในเมืองให้หมั้นคง. แล้วให้ตั้งคูให้หมั้นคง, จงช่วยกันเปนใจรบ, อย่าให้กองทับกรุงศรีอยุทธยาข้ามมาได้. ถ้าศึกหนักแน่นประการใด, ให้บอกมาเราจะยกลงไปช่วย. แต่บัดนี้เราจะเข้าไปเฝ้าพระเจ้าหงษาวดีคิดราชการ. มหาบพิตรคิดมีหนังสือเอาใจเมืองเมาะตมะดั่งนี้แล้ว, จงแต่งม้าเร็วยี่สิบม้า, สามสิบม้าให้ประจำฟังข่าวอยู่นั่น. แล้วให้ผลัดเปลี่ยนกันเอาข่าวมาแจ้งจงเนือง ๆ. ถ้าศึกไทยกับรามัญยังไม่ติดกันเข้า, อย่าเภ่อทำจะเสียการ. ถ้าศึกติดตีกันเข้าเมื่อใดแล้ว, ก็ให้ทำการใหญ่เถิด. แลเมื่อจะเข้าเมืองหงษาวดีมาเมืองตองอูนั้น, ให้จุดเผาบ้านเรือนเสบียงอาหารให้สิ้น, กำลังข้าศึกก็จะถอยลง. ถ้าเหนยังติดตามมา, ให้เอาของพระเจ้าหงษาวดีสิ่งหนึ่งสองสิ่ง, แต่งคนถือหนังสือไปถวายหน่วงทับไว้, แต่งการกันเมืองให้หมั้นคง. ถึงมาทว่าจะเสียของไปหนิดหนึ่งเท่านั้น, ก็อย่าเสียดายเลย. อุประมาเหมือนดอกไม้หล่นไปดอกหนึ่งสองดอกเท่า/*224นั้น. ถ้าต้นรากยังบริบูรณ์อยู่แล้ว, ก็คงจะผลิดอกออกผลสืบไป. พระมหาเถรสั่งความแก่พระยาตองอูทุกประการแล้ว, ก็ลาไปอาราม. ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๑๑ สมุดไทยแต่เท่านี้. ๚ะ
๑๒
๏ เล่ม ๑๒ ๚ะ
๏ พระยาตองอูก็เกนทับหมื่นหนึ่ง, สรัพไปด้วยเครื่องสาตราวุธ, พลเมืองนอกนั้นให้กวาดต้อนเข้าในเมืองสิ้น, แล้วเกนให้รักษาน่าที่เชิงเทิน. ครั้นได้พิไชยฤกษดีแล้ว, พระยาตองอูก็ยกพลหมื่นหนึ่งลงมายังเมืองหงษาวดี, ตั้งกองทับอยู่นอกเมือง. พระยาตองอูเข้าไปเฝ้าสมเดจ์พระเจ้าหงษาวดีในพระราชวัง, พระเจ้าหงษาวดีตรัสปราไศรยแก่พระยาตองอูว่า, ทับนเรศวรยกมาครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก. หลานเราจงช่วยคิดราชการป้องกัน, อย่าให้เมืองมอญไปเปนเชลยกรุงพระนครศรีอยุทธยาได้. พระยาตองอูกราบทูลว่า, พระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย. ข้าพเจ้าขอทำราชการสนองพระคุณท่านกว่าจะสิ้นชีวิตร, ทูลแล้วพระยาตองอูก็ลาพระเจ้าหงษาวดีออกมายังกองทับ. แต่พระยาตองอูเวียนเข้าไปเฝ้าเยียนพระเจ้าหงษาวดีเนืองๆ ชาวหงษาวดีซึ่งรักษาน่าที่เชิงเทินประตูเข้าออกนั้นก๊ไม่รังเกียจช้าวตองอู, ไว้ใจให้เข้าออกทั้งกลางวันกลางคืน. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตมะ, ครั้นแจ้งในหนังสือพระยาตองอูดั่งนั้น, ก็สำคัญว่าจริง, มิได้รู้ในอุบาย. ก็แต่งผู้ถือหนังสือไปขับต้อนเจ้าเมืองกรมการแลราษฎรบันดาเมืองขึ้นแก่เมืองเมาะตมะ, ให้ยกกันเข้าไปในเมืองเมาะตมะให้สิ้น. เจ้าเมืองกรมการแลราษฎรเมืองขึ้นแก่/*225เมืองเมาะตมะสามสิบสองหัวเมือง, ที่คิดเหนว่า, เจ้าเมืองเมาะตมะจะสู้กองทับกรุงได้ก็ยกกันเข้ามา, ที่เหนว่าจะสู้กองทับกรุงมิได้ก็ไม่เข้ามา, ยกครอบครัวอพยพเข้าป่าหนีไปเปนอันมาก. ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะตมะก็จัดตรวจตรารี้พลทหารปืนใหญ่น้อยประจำรักษาน่าที่, ป้องกันเมืองเปนสามารถ. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์ประทับแรมภักช้างม้ารี้พลณะพระตำหนักตำบลแม่กระษัตรสามเวน. ครั้นณวันศุกร์เดือนสามแรมสองค่ำ, เพลาสิบทุ่มบังเกิดไชยนิมิตรบันดาน, ให้เสนางคนิกรโยธาทวยหารในกองทับรื่นเริง, เปล่งออกซึ่งศรับท์สำเนียงกึกก้องโกลาหล. ครั้นเพลาสิบเบ็ดทุ่มพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ทรงสรรพ์นิลวัฐาลงกาภรณวิจิตรวิภูสิตสำหรับขัติยราชรณยุทธแล้ว, เสดจ์พระราชดำเนินขึ้นบนเกยคอยฤกษทอดพระเนตรเหนช้างพระที่นั่งทั้งสอง, ซึ่งประทับอยู่นั้น, ยกงวงขึ้นปรามาศลูบงาเบื้องขวา. แล้วร้องโกญจะนาทนิ์สนั่นในพนัศเนินแนวสิงขรเขตร, เปนไชยนิมิตรสองประการ, ทั้งศรับท์สำเนียงเสนางคนิกรโยธาหาร. ก็ทรงพระโสมนัศปรีดา, พระโหราธิบดี, ก๊ลั่นฆ้องไชย. พราหมณประโรหิตาจารย์เป่าสังขถวายไชยมงคล. เสียงศรับท์เภรีฆ้องกลองโกลาหลประโคมกึกก้องนิฤนาท. สมเดจ์พระบรมเชษฐาธิราชเจ้าเสดจ์ทรงพลายพนมจักร, สูงห้าศอกสามนิ้ว, ผูกพระที่สั่งสุวรรณปริศฎางค์. สมเดจ์พระราชอนุชาทรงพลายแก้วอุดร, สูงห้าศอก, ผูกพระที่นั่งหลังคาทอง, ดำรัศให้เคลื่อนพยุหะโยธาทวยหารโดยกระบวนซ้ายขวาหน้าหลัง, สลับสลอนไปด้วยแถวทวนธงดูพันฦก, อธิมเหาฬาราดิเรกโกลาหลด้วยเสียงพลกุญชรชาติอาชาไนย, เดิน/*226โดยสถลมาควิถี. ประทับรอนแรมหกเวน, ก็เสดจ์ถึงเมาะลำเลิ่ง, เจ้าพนักงานประโคมฆ้องกลองแตรสังขกึกก้องโกลาหล, ก็เสดจ์เปลื้องเครื่องศิริราชรณยุทธบนราชสันฐาคารในค่าย, ที่เจ้าพระยาจักรีแลเจ้าพนักงานตั้งไว้สำรับเสดจ์นั้น. เจ้าพระยาจักรีแลมุขมจาหาอำมาตย์กระวีราชโหราจารย์. แลนายทับนายกองทั้งปวงเฝ้าพระบาทยุคลดาษดาดั่งดาวดารากรล้อมรอบพระรัชนิกรเทวะราช. เจ้าพระยาจักรีกราบทูลข้อราชการเสร็จสิ้นทุกประการ. ก็เสดจ์พักพลอยู่สามเวรภอหายเลื่อยล้า. แล้วดำรัศให้โหราหาฤกษได้มหาเพชร์ฤกษ. ณวันพฤหัศเดือนสามแรมสิบสองค่ำ, เพลารุ่งแล้วห้าบาท, จึ่งมีพระราชบริหารสั่งให้เจ้าพระยาจักรีเปนแม่ทับ, ให้พระกาญจะนะบูรีเปนยกบัด แลท้าวพระยาหัวเมืองพลทหารราษาสองหมื่นบันจุเรือรบเรือไล่เตรียมไว้. ถึงฤกษแล้ว, จะให้ข้ามไปตีเอาเมืองเมาะตมะ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศเดือนสามแรมสิบสองค่ำ, เพลาย่ำรุ่งสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์ทรงสรรพศิริราชอลงการยุทธสำหรับราชรณรงค์เสร็จ, เสด็จทรงช้างพระที่นั่งไปยืนอยู่ริมฝั่งน้ำเมาะลำเลิ่ง ครั้นเพลาห้าบาทได้มหาเพชร์ฤกษ, พระโหราธิบดีศรีพิชาจารย์, ลั่นฆ้องไชยเปนสำคัญ. เจ้าพระยาจักรีนายทับนายกอง, ก็ยกพลเรือรบเรือไล่, ข้ามไปรบเอาเมืองเมาะตมะ, พระยาลาวก็แต่งเรือรบเรือไล่ออกมารบ, ก็พ่ายแพ้แก่พลทหารข้าหลวง ๆ ก็ไล่สำรุกขึ้นป่ายปีนเอาเมืองเมาะตมะนั้นได้. พระยาลาวแลท้าวพระยามอญขบถทั้งปวงก็พ่ายหนี. แลพลทหารข้าหลวงไล่ฟันแทงมอญขบถทั้งหญิงชายตายเปนอันมาก. อนึ่งมอญซึ่งหนีจากเมืองเมาะตมะไปซอกซ่อนอยู่ทุกตำบล. แลทหารข้าหลวงไปไล่ฆ่าฟันแทงตาย/*227มาก. ส่วนตัวพระยาลาวไซ้ขึ้นช้างหนีประมาณห้าสิบเส้น, แลหมื่นสุดจินดาตามได้ตัวพระยาลาวเอามาถวาย. แลได้ช้างม้าเครื่องสรรพาวุธในเมืองเมาะตมะนั้นก็มาก. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ให้ลงพระราชอาญาแก่พระยาลาว, แลไว้แต่ชีวิตรเพราะว่าจะเอามาพิจารณาในกรุงพระนคร. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสให้ข้ามช้างม้าทั้งปวงเสรจ. ถึง ณวันศุกร์เดือนสามแรมสิบสามค่ำ, พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจ์ด้วยพระชลวิมานข้ามแม่น้ำเมาะลำเลิ่ง, ไปตั้งทับหลวงในเมาะตมะ ในขณะนั้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงตรัสทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยาจักรี, แลตรัสให้จำคงไว้ในเมืองเมาะลำเลิ่ง แลไว้พระยาธนบุรีนอกราชการ, แลขุนหมื่นทั้งปวงให้อยู่รั้งเมืองเมาะลำเลิ่งด้วยเจ้าพระยาจักรี. แลมีพระราชกำหนดให้ส้องสุมเอามอญอันซ่านเซ่น, ให้เข้าอยู่ในเมืองเมาะลำเลิ่ง. ตรัสให้เจ้าพระยาสวรรคโลกย์, แลพระยาพิไชย, พระยากาญจนบูรี, แลขุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้งเมืองเมาะตมะ. แลส้องสุมมอญอันซ่านเซ่นทั้งปวงเข้าอยู่เมืองเมาะตมะ. ถึงวันเสาร์เดือนสามแรมสิบสี่ค่ำ, ก็ยกทับหลวงเสดจ์จากเมืองเมาะตมะ, ก็เสดจโดยสถลมารคถึงฝั่งน้ำสะโตง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาตองอูอยู่ในเมืองหงษาวดี, ครั้นได้ยินข่าวว่าทับหลวงเสดจ์ไป, พระยาตองอูแต่งให้มาประจำข่าวถึงเมืองเมาะตมะ, ครั้นรู้ข่าวว่าเสียเมืองเมาะตมะแล้ว, พระยาตองอูก็เข้าเมืองหงษาวดี. แลให้เผาค่ายเย่าเรือนทั้งปวงเสียแล้ว, ก็ภาพระเจ้าหงษาวดีรุดหนีไปยังเมืองตองอู. ฝ่ายทับหลวงไซ้, ครั้นถึงฝั่งสะโตง, สมเดจ์พระเจ้าอยู่/*228หัวทั้งสองพระองค์, ตรัสใช้พระมหาเทพเปนนายกองทับม้าสองร้อย, ให้ยกไปก่อนทับหลวง. แล้วก็ตรัสใช้พระยาเพชร์บูรีให้ยกช้างม้าแลพลสามพันหนุนทับพระมหาเทพจึ่งยกทับหลวงข้ามสะโตง.แลเสดจ์ถึงเมืองหงษาวดีในวันเสาร์เดือนสามแรมสิบสี่ค่ำ, ตั้งทับหลวงในตำบลสวนหลวง. จึ่งพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์เข้าไปนมัศการพระพุทธเจ้าพระเมาะตาวในเมืองหงษาวดี. ในขณะนั้นพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายว่า, พระยาตองอูแต่งทูตานุทูตถือราชสาสนไปถึงพระนคร, ขอเปนพระราชไมตรีด้วยเรา, แลให้สัญญาอานัดว่าจะยกทับหลวงมา, แลจะช่วยกันรบเอาเมืองหงษาวดี, แล้วพระยาตองอูก็มิได้อยู่ถ้าทับหลวง, แลยกมาปล้นเอาเมืองหงษาวดีเอง. อนึ่งครั้นรู้ว่า, เรายกมายังเมืองหงษาวดี, พระยาตองอูก็มิได้แต่งทูตานุทูตมาสำหรับการพระราชไมตรี. แลพระยาตองอูหนีไปเมืองตองอูนั้น, เหนว่าพระยาตองอูมิได้ครองโดยสัตยานุสัจ, ซึ่งเปนพระราชไมตรีด้วยเรานั้น ควรเราจะยกทับหลวงไปหาพระยาตองอูให้ถึงเมืองพระยาตองอู, ให้รู้การซึ่งพระยาตองอูจะเปนซึ่งไมตรีด้วยเราฤๅ, ๆ พระยาตองอูมิเปนไมตรีด้วยเรา. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ตรัสให้พระจันทบูรี, แลขุนเพชร์พักดี, แลขุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้งเมืองหงษาวดี. แล้วยกทับหลวงเสดจ์ไปจากเมืองหงษาวดี, ยกไปโดยทางเมืองตองอู. ส่วนพระยาลเคิ่งซึ่งใช้ทูตานุทูตถือพระราชสาสนมาถวาย บังคมขอเปนพระราชไมตรี, แลว่าพระยาละเคิ่งจะยกช้างม้ารี้พลมาช่วยงานพระราชสงคราม, แลเมื่อทับหลวงเสดจ์เมืองหงษาวดีครั้งนั้น, พระยาละเคิ่งมิได้/*229ยกทับมาเองดุจมีพระราชสาสนมานั้น พระยาละเคิ่งก็ใช้แต่ท้าวพระยาให้ยกทับเรือพลห้าพันมาถึงตำบลตาว แลสั่งท้าวพระยาผู้มานั้น, ให้ยกพลขึ้นมาเข้าทับหลวงโดยเสดจ์งานพระราชสงคราม. จึ่งพระยาผู้เปนนายกองนั้น, ก๊ให้มาถึงพระยาพระรามให้กราบทูลพระกรุณาว่า, จะขอมาถวายบังคม, แลจะยกพลห้าพันนั้น, มาเข้าทับหลวงโดยเสดจ์ตามกำหนดพระยาละเคิ่งสั่งมานั้น. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีทั้งหลายว่า, พระยาละเคิ่งให้สัจปัฏิญาณว่า, จะยกมาเองช่วยการพระราชสงคราม, แลซึ่งพระยาละเคิ่งมิได้ยกทับมาเอง, แลให้แต่ท้าวพระยาให้ถือพลมาเข้าทับเราครานี้, แลเราจะเอาชาวละเคิ่งไปโดยเสดจนั้นดูมิควร, จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่พระยาพระราม, ให้ห้ามชาวละเคิ่งมิให้โดยเสดจ, แลให้แต่งพระราชทานรางวัลไปแก่ท้าวพระยาชาวละเคิ่งผู้มานั้นโดยบันดาศักดิ์ แล้วก็ให้คืนไปยังทับเรือ. ๚ะ
๏ ส่วนพระยาตองอูครั้นไปถึงเมืองตองอูแต่งพม่าผู้ดีชื่อมางรัดอองแลคนประมาณสองร้อย, ให้ถือหนังสือมาถวาย, แลพระธรรมรงเพชร์สามยอดสำหรับพระเจ้าหงษาวดีทรง, ให้มางรัดอองถือมาโดยคลองพระราชไมตรี. จึ่งพระมหาเทพยกทับม้าไปเปนทับหน้า ยังทางประมาณสามคืนจะถึงเมืองตองอู, ก๊ภบชาวตองอู, ซึ่งพระยาตองอูใช้ให้มานั้น. พระมหาเทพก็ได้พิจารณาว่าทูตานุทูต. พระมหาเทพก๊ใช้ชาวม้าให้ไล่จับเอาชาวตองอูมานั้น. ได้ตัวมางรัดอองผู้ถือหนังสือพระยาตองอูนั้น, จำขังส่งลงมาถวายถึงทับหลวง. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก๊ทรงพระราชบัญชาแก่พระมหาเทพว่า, ซึ่ง/*230พระยาตองอูใช้มาเปนราชทูต, แลพระมหาเทพให้จับเอามาเปนเชลยนั้นมิชอบ. ก็ตรัสให้ลงพระราชอาญาแก่พระมหาเทพแล้ว, ก็ให้ปล่อยมางรัดอองนั้นคืนเข้าไปยังเมืองตองอู. ให้ว่าแก่พระยาตองอูว่า, พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ยกทับหลวงเสดจ์มาครานี้, ใช่จะเอาเมืองหงษาวดี. แลซึ่งพระยาตองอูให้ราชทูตเอาษาสนไปว่า, เชิญพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์มาเอาเมืองหงษาวดี, แลพระยาตองอูจะยกพลมาช่วยแล้วไซ้ร, พระยาตองอูมิได้อยู่ถ้าทับหลวง, แลชิงปล้นเอาเมืองหงษาวดีนั้น, ได้ช้างดีม้าดีเท่าใดไซ้ร, ให้แต่งไปถวายโดยคลองพระราชไมตรี. แลทรงพระกรุณาจะยกทับหลวงเสดจ์คืนไปยังพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นมางรัดอองเข้าไปถึงเมืองตองอู, พระยาตองอูก๊ใช้มางรัดอองให้ออกมาเล่า, แลให้กราบทูลพระกรุณาว่า, ขอให้ทับหลวงตั้งอยู่แต่ในที่เสดจ์ถึงนั้น. ขออย่าเภ่อยกเข้าไป, แลพระยาตองอูจะแต่งราชสาสน์แลเครื่องราชบรรณาการช้างม้า, ซึ่งได้มาในเมืองหงษาวดีนั้น, ส่งออกมาถวาย. จึ่งพระยาพระรามกราบทูลพระกรุณาว่า, ซึ่งพระยาตองอูให้มากราบทูลพระกรุณา, เชิญทับหลวงงดอยู่นั้น, เหตุว่าพระยาตองอูจะแต่งการป้องกันเมืองยังไปมิสรับ.จึ่งอุบายให้ออกมาห้าม, ประสงค์จะแต่งการซึ่งจะรบพุ่งนั้นให้สรับ. ขออัญเชิญเสดจ์ทับหลวงเสดจ์เข้าไปอย่าทันให้พระยาตองอูตกแต่งบ้านเมืองให้หมั้น. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสให้ส่งมางรัดอองนั้นคืนเข้าไปยังเมืองตองอู. ให้ว่าแก่พระยาตองอูว่า, ถ้าพระยาตองอูมิได้เสียสัจจะเปนพระราชไมตรีไซ้, ให้/*231แต่งท้าวพระยาผู้ใหญ่ออกมา. ๚ะ
๏ ครั้นให้ส่งมางรัดอองเข้าไปแล้ว, พระยาตองอูจะได้แต่งท้าวพระยาผู้ใดๆ ออกมาหามิได้, ก็ยกทับหลวงเสดจ์เข้าไปถึงเมืองตองอูในวันจันท์เดือนสี่ขึ้นแปดค่ำปีกุนนั้น. ฝ่ายพระยาตองอูแต่งการกันเมือง ก็มิได้แต่งให้ออกมาเจรจาความเมืองโดยคลองพระราชไมตรี. รุ่งขึ้นวันอังคารสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจ์ไปยืนพระคชาธาร, ก็ให้พลทหารเข้าล้อมเมืองตองอู แลตั้งค่ายล้อมรอบเมืองตองอูทั้งสี่ด้าน. หน้าค่ายในด้านข้างทักษิณ, ซึ่งทับหลวงเสดจ์อยู่นั้นไซ้, เปนพนักงานพระยาศรีสุพรรณ, พระยาท้ายน้ำ, หลวงจ่าแสนเมืองศรีสงคราม. ขุนราชินิกูลนอกราชการ, ขุนแผลงสท้าน, พระยาแสนหลวง, พระยานครเปนนายกอง. ในด้านข้างบูรพ์ไซ้, พนักงานพระยาเพชร์บูรณ, พระยาสุพรรณบูรี, หลวงมหาอำมาตยาธิบดีเปนนายกอง, ในด้านข้างอุดรไซ้, เปนพนักงานเจ้าพระยาพระพิศณุโลกย์, พระยากำแพงเพชร, แลหมื่นภักดีสวนเปนนายกอง. ในด้านข้างปราจินไซ้, เปนพนักงานพระยานครราชสีมา, เมืองสิงฆบูรี, ขุนอินทรบาล, แสนภูมโลกาเพชรสวรการบังคับบัญชา. ในน่าค่ายทั้งสี่ด้านนั้นไซ้, ตรัสให้พระยาพระพิศณุโลกย์, แลขุนราชินิกูลนอกราชการตรวจจัดทั้งสี่ด้านนั้น. แลพลับพลาไชยทับหลวงไซ้, ตั้งใก้ลค่ายล้อมนั้นประมาณสิบเส้น. ในขณะนั้นพระยาตองอูเมื่อได้ยินข่าวว่า, ทับหลวงเสดจ์ไป, พระยาตองอูให้ย้ายช้างใหญ่ทั้งปวงไปไว้นอกเมืองตองอู เอาไปไว้ถึงตำบลแม่ช้าง, ใกล้แดรเมืองอางวะ, พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ตรัสใช้ให้พระมหาเทพเปนนายกอง, ขุนคชภักดีเมืองคชโยธา, แลขุนหมื่นอาษาให้ไปลาด. จึ่ง/*232พระมหาเทพ, แลข้าหลวงทั้งปวงก็ยกไปถึงตำบลแตรตอง. แล้วยกไปถึงตำบลแม่ช้าง. ได้ช้างพลายพังซึ่งพระยาตองอูให้เอาไปซ่อนไว้นั้นห้าสิบเศศ. ในนี้แต่ช้างใหญ่พรายรายปลอกกะยอสูงเจ็ดศอก, พลายเทวนาคพินายสูงหกศอกคืบห้านิ้ว, พลายปลองลูรายภักสูงหกศอกเจ็ดนิ้ว, พลายลลูมแทงสูงหกศอกนิ้วหนึ่ง, พลายนิลาตองสูงหกศอกหกนิ้ว, พลายรานนิกนางสูงหกศอกสามนิ้ว, พลายปลอกละเนียมผยูสูงหกศอกแปดนิ้ว, พลายหัศปิสารทสูงหกศอกคืบห้านิ้ว, พลายมัตตอบูสูงหกศอกแปดนิ้ว พลายเนียดมรัดคารสูงหกศอกสามนิ้ว, พลายยูมาตองสูงหกศอกสองนิ้ว, พลายกลอรายชะวาสูงหกศอกสองนิ้ว, พลายพิจิตรสูงห้าศอกคืบนิ้วหนึ่ง, พลายไชยมงคลสูงหกศอกแปดนิ้ว, พลายพลายปลอกหละสูงหกศอก, พลายราวเรียมนางสูงหกศอก พลายราชสงรำสูงหกศอก, พลายชมภูทัศสูงหกศอกสองนิ้ว, พลายนักเปสูงห้าศอกคืบนิ้วหนึ่ง, พลายสีหนาทสูงห้าศอกคืบสองนิ้ว, พลายสวรรค์โลกยสูงห้าศอกคืบสิบเบ็ดนิ้ว, พลายรายผอนสูงห้าศอกคืบเจ็ดนิ้ว, พลายรายภักปองกยอสูงห้าศอกคืบสิบนิ้ว, พลายพังดูลางสูงห้าศอกสิบเบ็ดนิ้ว, พลายเขมมรัชวาสูงหกศอกสี่นิ้ว, พลายรายภักถันเลียงสูงหกศอกสี่นิ้ว, พลายจำกยอสูงห้าศอกคืบแปดนิ้ว, พลายอนันตะโยธาสูงห้าศอกคืบนิ้วหนึ่ง, พลายรายภักกำยางสูงหกศอกสองนิ้ว, พลายตะบายพระยาแพร่สูงหกศอก, พลายเขยกรมัดไปสูงห้าศอกคืบหกนิ้ว, พังมระพันดงสี่ศอกคืบ, พังมะวะหลอมห้าศอกคืบสามนิ้ว, พังสี่ศอกคืบห้านิ้ว. แลทั้งช้างโขลงพวกหนึ่งเอามาถวาย, ๚ะ
๏ ถึง ณวันเสาร์แรมสิบสามค่ำ, พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ตรัสให้พลทหารยกเข้าปีนกำแพงปล้นเอา/*233เมืองตองอู. ชาวเมืองตองอูป้องกันเมืองเปนสามารถ, การปล้นนั้นกลางวัน, แลพลทหารป่วยเจ็บมาก. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก๊มีพระราชโองการตรัสห้ามบให้ปล้น, ก็ให้คลายพลคืนออกมาเข้าค่าย. จึ่งตรัสให้แต่งไปลาดทุกตำบลทั่วจังหวัดเมืองตองอู, จนถึงแดนเมืองอางวะ, แลได้เสบียงเปนอันน้อยนัก. เข้าแพงเปนทนานละสิบสลึงบ้าง, สามบาทบ้าง. ไพร่พลทั้งหลายมิได้อยู่เปนมั่วมูลในทับหลวง. แลน่าค่ายล้อมเมืองทั้งปวงนั้น, ก็จ่ายยกออกไปลาดหากินทุกตำบล. อนึ่งไพร่หลวงทั้งหลายขัดเสบียงล้มตายก็มากนัก. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่ จะยกช้างม้ารี้พลไปโดยเสดจไซ้ เปนเหตุด้วยพระรามเดโชชาวเชียงใหม่, ได้มาเปนข้าหลวงแต่ขณะก่อน. แลเมื่อพระยาตะนาวศรียกทับขึ้นไปเชียงใหม่ห้ามชาวล้านช้างนั้น, พระรามเดโชเข้าทับไปด้วยพระยาตนาวศรี. พระยาตนาวศรีก็แต่งพระรามเดโชให้มาอยู่ซ่องคนในแดนเมืองเชียงรายเชียงแสน, เปนเพศพระเจ้าเชียงใหม่นั้น, ให้มาขึ้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่ตามประเวณี. ครั้นพระรามเดโชไปถึงเมืองเชียงรายเชียงแสน, ชาวเมืองทั้งสองเมืองนั้นก็สมักด้วยพระรามเดโช, เอาพระรามเดโชเปนเจ้าเมือง, ก็มิได้มาออกแก่พระเจ้าเชียงใหม่, ส่วนท้าวพระยาหัวเมืองอันขึ้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่ทั้งปวง, ก็มิได้มั่วมูลสมักสมานด้วยพระเจ้าเชียงใหม่, ก็มาสมักสมานด้วยพระรามเดโช. พระรามเดโชได้กำลังรี้พลมาก, ก็คิดจะรบเอาเมืองเชียงใหม่. จึ่งพระเจ้าเชียงใหม่จะยกพลไปโดยเสดจ์มิได้, แลแต่งพระทูลองอันเปนราชบุตร, แลท้าวพระยาช้างม้ารี้พลขึ้นไปตามทับหลวงถึงเมืองตองอู. ๚ะ
/*234๏ ฝ่ายเจ้าเมืองแสนหวีถึงแก่กาลพิราไลย, หาผู้จะครองเมืองมิได้, จึ่งเสนาบดีแต่งเครื่องราชบรรณาการ, ไปทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว ณเมืองตองอู, กราบทูลฃอพระเจ้าฟ้าแสนหวีซึ่งได้มาเปนข้าเฝ้า, ขณะตรัสใช้พระยาศรีไสณรงค์ไปช่วยกันเมืองเมาะลำเลิ่งนั้น, คืนไปเปนเจ้าเมืองแสนหวี. ในขณะนั้นทับหลวงตั้งอยู่ ณเมืองตองอูถึงสามเดือนแล้ว, แต่งไปลาดทุกตำบลไซ้, มิได้เสบียงอันจะเลี้ยงไพร่พลทั้งปวง. ในทับหลวงนั้น, เข้าแพงเปนทนานละตำลึง, อนึ่งก๊จวนเทศกาลฟ้าฝน. พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็ยกทับหลวงจากเมืองตองอู, มาโดยทางกลอกม่อ. ครั้นทับหลวงเสดจ์ถึงตำบลคับแค, สมเดจ์พระพุทเจ้าหลวงอัญเชิญสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว,มายังพลับพลาไชย, ก๊มีพระราชโองการดำริห์ด้วยกันว่า, แผ่นดินเมืองเชียงใหม่เปนจลาจลเพื่อพระรามเดโช, แลพระยาน่าน, พระยาฝาง แลท้าวพระยาชาวใหญ่น้อยทั้งปวงอันขึ้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่นั้น, ชวนกันคิดร้าย แลจะรบพระเจ้าเชียงใหม่ดั่งนี้. สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวง, ก็อันเชิญสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์ไปเชียงใหม่ระงับท้าวพระยาทั้งปวง, ซึ่งคิดร้ายแก่พระเจ้าเชียงใหม่นั้น. แลตรัสให้ทับพระยากำแพงเพชร, ทับพระยาท้ายน้ำ, ทับพระยาเพชบูรี, ทับพระยานครสวรรค์, ทับพระยาไชยนาทไปโดยเสดจ์. แลทับพระทูลอง, ทับพระยาแสนหลวง, ทับพระยานครเปนทับน่า. แล้วดำรัศให้เจ้าฟ้าแสนหวีไปโดยเสดจ์ด้วย. ถ้าเสร็จราชการแล้ว, จึ่งให้ส่งขึ้นไปยังเมืองแสนหวี จึ่งพระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊ยกทับหลวงเสดจ์ไปโดยทางเชียงใหม่. สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงก๊/*235เสดจ์มาโดยทางสะโตง, มายังเมาะลำเลิ่ง. ส่วนข้าหลวงอันแต่งไว้ให้ส้องสุมมอญทั้งปวงนั้น, ก็ส้องสุมมอญอันกระจัดพรัดพรายทั้งปวง, ให้เข้าอยู่ที่ภูมลำเนาในเมืองเมาะลำเลิ่ง, แลเมืองเมาะตมะนั้นได้มาก. จึ่งตรัสให้พระยาทละอยู่ตั้งเมืองเมาะลำเลิ่ง, แลเมืองเมาะตมะนั้นแล้ว, ยกทับหลวงเสดจ์มายังกรุงเทพพระมหานคร. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวร บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊เสดจ์ถึงตำบลท่าหวดในวันอังคารเดือนเจ็ดแรมแปดค่ำ, แลแรมทับอยู่ในตำหนักท่าหวดนั้นสิบห้าวัน. จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาสีห์ราชเดโชไชยอภัยพิริยพาหุ, ให้แต่งข้าหลวงไปหาพระยาหลวงเมืองน่าน, พระยาฝาง, พระรามเดโช, พระยาพลศึกซ้าย, พระยาสาต, พระยาแพร่, พระยาลอ, พระยาเชวียง, พระยาเชียงของ, พระยายาว, พระยาพยาก, พระยาเมืองยองพระขวา, แลหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงทุกเมือง. แลแต่งข้าหลวงไปอยู่ประจำทุกเมือง จึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ก็แต่งเครื่องบรรณาการ, ให้นันทพยะเอามาถวาย. แลให้กราบทูลพระกรุณาว่า, ทับหลวงเสดจ์มานี้, พระเจ้าเชียงใหม่ชื่นชมหนักหนา. เหนว่ากิจกังวลทั้งปวงก็จะลำเรทธิบริบูรณด้วยเดชพระราชสมภาน. แลว่าพระเจ้าเชียงใหม่ยกทับไปเชียงรายไซ้, พระยาฝางทำเพโทบายว่า, จะยกมาช่วยพระเจ้าเชียงใหม่, แลกวาดเอาไพร่พลลูกค้ามาคายในแดนเมืองเชียงใหม่ทั้งปวงไปยังเมืองฝาง. จึ่งพระเจ้าเชียงใหม่จะอยู่รบเอาเมืองเชียงรายมิได้, แลกลับคืนมาเมือง, ขอเชิญเสดจ์ทับหลวงไปเอาเมืองฝาง. จึ่งพระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตร์พระพุทเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่นันทะพะมะผู้มากราบทูลพระกรุณานั้น, ให้ไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่/*236ว่า, ทรงพระกรุณาตรัสให้ข้าหลวงขึ้นไปหาพระยาฝาง, แลท้าวพระยาทั้งปวงแล้วจะคอยถ้าฟังข่าวนั้นก่อน. ถ้าเหนว่าพระยาฝางมิได้สวามีภักดีไซ้, จึ่งยกทับหลวงไปเมืองฝาง. ๚ะ
๏ ครั้นนันทะพะยะรับพระราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อมไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่. ๆ ก็ให้หมื่นตองอูแลนายสีหนาทมากราบทูลพระกรุณาเล่าว่า, ในเมืองเชียงใหม่เข้าแพงนัก, ทรงพระกรุณาจะเสดจ์อยู่ถ้าฟังข่าว, ซึ่งข้าหลวงไปหาท้าวพระยาทั้งปวงนั้น, เหนจะกาลช้านาน, แลรี้พนทั้งปวงขาดเสบียง. ขอเชิญเสดจ์ไปเอาเมืองฝางเสียยังแล้ว, เพราะเมืองนั้นเปนเสี้ยนศัตรูใหญ่หลวงนัก. ครั้นหมื่นตองอู, นายสีหนาทมาถึงทับหลวงแล้ว, ในวันนั้น, พระยาฝางให้หมื่นหลวงซ้ายนำเอาเครื่องบรรณาการมาถวาย ส่วนพระยาน่านให้แสนเดกซ้ายนำเครื่องบรรณาการมาถวาย, แลมาถึงพร้อมกัน. จึ่งหมื่นหลวงซ้าย, แลแสนเดกซ้ายกราบทูลพระกรุณาว่า, พระยาฝาง, แลพระยาน่านแต่งดอกไม้เงินทองจะมาถวายบังคมในภายหลัง. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพูทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หมื่นตองอูแลนายสีหนาท, ให้ไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่โดยเนื้อคะดี, ซึ่งพระยาฝางแลพระยาน่านให้กราบทูลพระกรุณานั้น. เมื่อทับหลวงเสดจ์แรมทับอยู่ในตำบลท่าหวดนั้นเข้าแพงนัก. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสถามพระยาแสนหลวงว่า, ไพร่พลขาดเสบียงดังนี้จะผ่อนยกทับหลวงไปตั้งแห่งใด. จึ่งพระยาแสนหลวงกราบทูลพระกรุณาว่าขอเชิญเสดจยกทับหลวงไปตั้งตำบลเมืองเถิน, เพราะที่นั่นใกล้ท่าเรือ. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว. ก๊/*237มีพระราชโองการตรัสใช้วิสุทธเสนา, แลขุนราชสวนจัน, ให้ไปทูลพระเจ้าเชียงใหม่ว่า, ทับหลวงไปตั้งตำบลเมืองเถิน. ๚ะ
๏ วันพฤหัศบดีเดือนหกขึ้นค่ำ, สมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกพลพยุหจากท่าหวดไปตั้งในตำบลเมืองเถิน. จึ่งพระยาฝางก็ให้แต่งเครื่องดอกไม้เงินทอง, แลเครื่องบรรณาการมาถวาย. จึ่งพระยาหลวงเมืองน่าน ก๊ให้พระยาไชยสงครามถือดอกไม้เงินทอง, แลเครื่องบรรณาการมาถวาย. พระรามเดโชก็ให้พระยาสาด, แลแสนวิชยามาตยถือดอกไม้เงินทองแลเครื่องบรรณาการมาถวาย. จึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ก๊ให้หมื่นหลวงกุมกามมากราบทูลพระกรุณาว่า, พระเจ้าเชียงใหม่ใช้ฉางกองจ่า, แลหมื่นหลวงกุมกามไปเมืองเขมราช, แลไกลเมืองฝางไป พระยาฝางก็กุมเอาตัวฉางกองจ่า, แลหมื่นหลวงกุมกาม, หมื่นพองฝางเก่าจำไว้. อนึ่งพระเจ้าเชียงใหม่เมื่อตั้งทับอยู่ ณเมืองเชียงราย, แลใช้งะสอแสนท่าช้างแสนขวางให้เอาช้างขึ้นไป, พระยาฝางก็ให้จับเอาผู้มีชื่อทั้งนี้ฆ่าเสีย. แลยังแต่งะสอผู้เดียวให้เกาะไว้. แลบัดนี้ด้วยเดชพระราชสมภาร, พระยาฝางให้ปล่อยฉางกองจ่า, แลหมื่นหลวงกุมกาม, แลงะสอมาด้วยหมื่นพองฝาง, ถึงเมืองเชียงใหม่แล้ว. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หมื่นหลวงกุมกาม, ให้ทูลพระเจ้าเชียงใหม่ว่า, พระยาฝาง, แลพระยาหลวงเมืองน่าน, แลพระยารามเดโช, แต่งดอกไม้เงินทองมาถวายแล้ว. ตัวจะลงมาถวายบังคมต่อภายหลัง. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊มีพระราชโองการตรัสใช้ขุนทรงภาราแลขุนศรี, ถือพระราชสาสน์ไปเมืองเขมราช, จึ่ง/*238พระยาหลวงเมืองน่านแล้วท้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองน่าน, ก็ลงมาถวายบังคม, แลพระยาหลงงเมืองน่านถวายช้างพลายสูงหกศอกมีเศศ. ถวายช้างพังสองช้าง, ถวายม้าดียี่สิบม้า, แลเครื่องบรรณาการก๊มาก. อนึ่งท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาหลวงเมืองน่านนั้น, ถวายม้าแลเครื่องบรรณาการก๊มาก. อันดับนั้นพระยาฝาง, แลท้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองฝาง, ก็ลงมาถวายบังคม. พระยาฝางก็ถวายช้างพลายส้อมทองช้างหนึ่ง, สูงหกศอกเศศ. ช้างพังรูปดีสองช้าง, ถวายม้าสามสิบม้า, แลเครื่องบรรณาการก็มาก อนึ่งท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาฝางนั้น, ก็ถวายม้าแลเครื่องบรรณาการก็มาก. อยู่สามวันพระรามเดโช, แลท้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองเชียงแสนแลเชียงรายก็มาถวายบังคม พระรามเดโชถวายช้างพลายฉางพรศะศึกช้างหนึ่งสูงห้าศอกคืบเศศ, ช้างพลายมรปอกนากหนึ่ง. ถวายม้าแลเครื่องบรรณาการก็มาก. อนึ่งท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระรามเดโชนั้น, ถวายเครื่องบรรณาการก๊มาก. พระยาพลศึกซ้ายน้องพระยาหลวงเมืองน่าน, ก็ลงมาถวายบังคม, แลถวายช้างพลายบุญเรืองฤทธิ์ช้างหนึ่ง, สูงห้าศอกคืบเศศ. ถวายม้าแลเครื่องบรรณาการก๊มาก. พระยาแพร่, พระยาลอ, พระยาเซรียง, พระยาเชียงของ, พระยาพยาว, พระยาพยาก, พระยาเมืองยอง, แลท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง, ก็มาถวายบังคม. แลถวายช้างม้าเครื่องบรรณาการก๊มากนัก. แลท้าวพระยาแสนหมื่นทั้งปวงนี้, ก็เอาช้างม้ารี้พลมาตั้งทับอยู่ล้อมพระราชถานแลรับราชการอยู่. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสใช้ให้หมื่นอินทรักษา, ให้ขึ้นไปทูลแก่พระเจ้า/*239เชียงใหม่ว่า, ท้าวพระยาทั้งปวงมาถวายบังคม, แลได้รับราชการอยู่ในทับหลวงแล้ว. พระเจ้าเชียงใหม่ก๊ยินลากยินดีนักหนา, เพราะท้าวพระยาทั้งนั้นกำลังรี้พลมั่งคั่งนัก. ถ้าแลทรงพระกรุณามิได้เสดจไประงับไซ้, เหนพระเจ้าเชียงใหม่จะยืนแก่ท้าวท้าวพระยาทั้งนี้มิได้แล้ว. ด้วยเดชพระราชสมภารเสดจไป, จึ่งแผ่นดินเมืองเชียงใหม่มิได้จลาจล, คงอยู่แก่พระเจ้าเชียงใหม่. อนึ่งเมื่อทับหลวงเสดจอยู่เมืองเถินนั้น, พลทหารล้อมวังเปนอันน้อยนักเพราะเข้าแพง. แลรี้พลทั้งปวงซ่านเซ็นลงมายังอยู่ในทับหลวงประมาณสามร้อยเศศ. อนึ่งช้างม้าก๊น้อยนัก. ฝ่ายท้าวพระยาลาวทั้งปวงนั้นไซ้, ก็ย่อมมีกำลังช้างม้ารี้พลมั่งคั่งทุกเมือง. แลท้าวพระยาทั้งปวงมาราบคาบที่นี่, ด้วยเดชาอานุภาพพระราชสมภาร, จึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ให้พระยาพยาวนำเอาช้างพลายมาณช้างหนึ่ง, สูงเจ็ดศอกเศศ, ลงมาด้วยหมื่นอินทรักษา, เอามาถวายในตำบลเมืองเถิน. แล้วพระเจ้าเชียงใหม่ก็แต่งเครื่องบรรณาการ, ให้แสนหมื่นถือลงมาถวายเปนหลายครั้ง. ฝ่ายพระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจไประงับท้าวพระยาทั้งหลายในเมืองเชียงใหม่นั้นราบคาบแล้ว, ก็ตรัสให้ส่งเจ้าฟ้าแสนหวีไปโดยทางเชียงใหม่ไปยังเมืองแสนหวี. แลพระราชทานตรัสให้ช้างม้า, แลเครื่องกระยาประสาทไปแก่เจ้าฟ้าแสนหวีนั้นมาก. ๚ะ
๏ อยู่มาพระมหาเทวีพระเจ้าเชียงใหม่ ถึงแก่ชีพิตักษัย พระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้แสนหนังสือแคนลงมาถวายทูลพระกรุณา, ขอพระทูลองขึ้นไปช่วยแต่งการสพพระมหาเทวี. แลแต่งชยาทิปะผู้น้องพระทูลองมาถวายบังคมอยู่เฝ่าจำนำพระบาทในทับหลวง. ในเมืองเชียงใหม่นั้นเร่งเกิดธรพิธเข้าแพงนัก. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถ/*240บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, มีพระราชโองการตรัสใช้หลวงเทพเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม, ลงมายังกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, เอาลำเลียงเข้าขึ้นไปยังทับหลวง, แลพระราชทานให้ขึ้นไปแก่พระเจ้าเชียงใหม่, จึ่งได้เลี้ยงไพร่พลประชาราษฎรทั้งปวงในเมืองเชียงใหม่นั้น. ส่วนขุนพรหมสุรินทข้าหลวงผู้ไปรั้งฝางนั้น, เกิดเหตุการชาวเมืองฝางคิดร้าย, ก็ลอบทำร้ายแก่พระพรหมสุรินท. จึ่งมีข่าวลงมากราบทูลพระกรุณา, พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารทบรมบพีตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสใช้พระยานคร, แลรามเดโชขึ้นไปอยู่รั้งเมืองฝาง. ครั้นท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงลงมาถวายบังคมเสร็จแล้ว. ถึงเดือนสิบเบดพระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสใช้หมื่นนนทบาลลงมากราบทูลพระกรุณาแก่สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ให้หมื่นนนทบาลแถลงการซึ่งเสดจไประงับท้าวพระยาทั้งปวงราบคาบนั้น, ถวายแก่พระพุทธเจ้าหลวง. ในขณะนั้นสมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสดจคืนมาแต่การพระราชสงคราม, ก๊มิได้เสด็จเข้าในกรุงพระมหานคร. แลตั้งทับหลวงเสดจอยู่แต่สุพรรณบูรี. ครั้นหมื่นนนทบาลถึงเมืองสุพรรณบูรีที่ทับหลวงเสดจอยู่นั้น, หมื่นนนทบาลก็เอากิจานุกิจทั้งปวงมากราบทูลพระกรุณาแถลงถวายแก่สมเดจพระพุทธเจ้าหลวง ๆ ก๊มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หมื่นนนทบาล, ให้ขึ้นไปกราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ขอเชิญเสดจขึ้นไปยังเมืองเชียงใหม่, ให้เอาท้าวพระยาทั้งปวงไปให้สมักสมานด้วยพระเจ้าเชียงใหม่, ๚ะ
๏ ครั้นหมื่นนนทบาลขึ้นไปถึงทับหลวง, กราบทูลพระกรุณาโดยสม/*241เดจ์พระพุทธเจ้าหลวงมีพระราชโองการตรัสนั้น, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊มีพระราชโองการตรัสใช้ข้าหลวงขึ้นไปหาพระรามเดโชในเมืองฝาง, ว่าทับหลวงเสดจไปยังเมืองเชียงใหม่, แลให้พระรามเดโชลงมาถวายบังคมในเมืองเชียงใหม่. จึ่งตรัสใช้ให้ข้าหลวงขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่ว่า. ทับหลวงจะเสดจขึ้นไปตั้งในเมืองลำพูน, แลให้พระเจ้าเชียงใหม่ออกมารับเสดจในเมืองลำพูน, จะเอาท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงมอบแก่พระเจ้าเชียงใหม่, ให้สมักสมานด้วยกัน. ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ก็แต่งพระยาแสนหมื่น, ให้ออกมาปลูกพระตำหนักรับทับหลวง. แล้วก็แต่งที่ตำหนักที่พระเจ้าเชียงใหม่จะเสดจออกมาอยู่เองนั้น. ๚ะ
๏ ถึง ณวันอาทิตย์เดือนอ้ายขึ้นสีบเอดค่ำ, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊ยกทับหลวงเสดจจากเมืองเถิน, แลพระยาหลวงเมืองน่าน, พระยาแสนหลวงพิงไชย, พระยาฝาง, แลท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง, แลพระไชยทีปะลูกพระเจ้าเชียงใหม่ ก็ไปโดยเสดจ์. จึ่งยกทับหลวงเข้าไปตั้งเมืองลำพูน. ในขณะนั้นช้างม้ารี้พลฝ่ายท้าวพระยาลาวทั้งปวงนั้น, ล้อมทับหลวงอยู่เปนแน่นหนา. พระเจ้าเชียงใหม่รู้ว่าท้าวพระยาทั้งปวงพร้อมมูลในทับหลวง, แลช้างม้ารี้พลมากนัก. บันดาพระเจ้าเชียงใหม่จะออกมารับทับหลวงไซ้, ก๊คิดสงไสย์เกรงขาม, แลมิได้ออกมารับเสดจในเมืองลำพูนนั้น ๚ะ
๏ ส่วนพระรามเดโช, ครั้นมีพระราชกำหนดขึ้นไปหา, ก๊ยกลงมาจากเมืองฝาง, จะมายังทับหลวงในเมืองลำพูน, ก๊เอาช้างม้ารี้พลเดินใกล้เมืองเชียงใหม่มา พระเจ้าเชียงใหม่ก๊แต่งทับม้าไทยใหญ่ออกไปซุ่ม/*242ไว้ซึ่งทางที่พระรามเดโชจะยกมานั้น. ครั้นเช้ามืดชาวม้าไทยใหญ่ก็ยกเข้าตีทับพระรามเดโช, ๆ มิทันรู้ตัวก็แตกฉาน. พระรามเดโชจะมายังทับหลวงมิได้ก๊คืนไปเมืองฝาง. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊ตรัสรู้การซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่คิดสงใสย, แลมิได้ลงมายังทับหลวงนั้น, จึ่งมีพระบรมราชโองการตรัสให้ท้าวพระยาพระหัวเมืองมนตรีมุขทั้งหลายพิภาคษาว่า, ซึ่งทรงพระกรุณาให้เรายกพลากรมาทั้งนี้, เพราะเหตุว่าทรงพระเมตาแก่พระเจ้าเชียงใหม่, เพื่อจะให้ระงับท้าวพระยาเพราะหัวเมืองทั้งปวง, อันกระด้างกระเดื่อง, เปนปัจามิตร์แก่พระเจ้าเชียงใหม่, ให้ปกติราบคาบ. ท้าวพระยาทั้งปวงก๊มาพร้อมกันณเมืองเถินสิ้น. ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้ลงมา, แต่งให้แต่แสนท้าวพระยาลาวคุมเครื่องบรรณาการลงมา. เรื่องความทั้งนี้, ก๊ทราบลงไปถึงฝ่าพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว. ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ, ดำหรัศเหนว่า, เมืองเชียงใหม่ยังมิปรกติ, จึ่งเราขึ้นมาระงับเสียให้จงได้. พระเจ้าเชียงใหม่มิได้ลงมากลับแต่งทับมาซุ่มไว้ตีพระรามเดโชอันลงมาตามกำหนดอีกเล่า. แลซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ทำดั่งนี้ยังจะเหนประการใด. มุขมนตรีทั้งปวงปฤกษาว่า, เดิมแผ่นดินเชียงใหม่เปนจลาจล, พระเจ้าเชียงใหม่หาที่พึ่งมิได้, จึ่งให้ไปกราบทูลเบื้องบาทยุคล, ขอเอาพระเดชเดชานุภาพปกเกล้าปกกระหม่อม. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวง, ทรงพระมหากรุณาแก่พระเจ้าเชียงใหม่, จะให้คงอยู่ในเสวตรฉัตร. จึ่งเชิญพระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจ์ขึ้นมา, ในไสมยไช่ระดูการป่วยการรี้พลมาก. ครั้นทับหลวงเสดจมาถึงท่าหวด, ตรัสให้ข้าหลวงไปหาท้าวพระยาลาว, อันกระด้างกระเดื่องต่อพระเจ้าเชียงใหม่. เดชพระเดชา/*243นุภาพ, ท้าวพระยาลาวทั้งปวงมิอาจขัดแขงอยู่ได้ ก็ภากันมากราบถวายบังคม, เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท, อยู่ในทับหลวงณเมืองเถินสิ้น. พระเจ้าเชียงใหม่ก็หามาไม่, ด้วยมิได้เชื่อพระเดชเดชานุภาพ, มีแต่ความกลัวพระยาทั้งปวงมากกว่าพระราชอาญาสิทธิอีก, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊มิได้ทรงพระโทรมนัศเคืองพระไทย, ต้องทรงอุษาห์เสดจ์พระราชดำเนินกลับขึ้นมาถึงเมืองลำพูน. กำหนดให้พระเจ้าเชียงใหม่มาเฝ้าทูลลอองทุลีพระบาทพร้อมกันกับท้าวพระยาทั้งหลาย, เพื่อพระราชทานพระราโชวาท, ให้พระยาลาวสมักสมานอ่อนน้อมต่อพระเจ้าเชียงใหม่. พระเจ้าเชียงใหม่ก๊มิได้ออกมา, กลับแต่งทับม้าไทยใหญ่มาซุ่มตีพระรามเดโช, อันจะลงมาเฝ้าทูลอองทุลีพระบาท, จนพระรามเดโชมามิได้, ต้องกลับคืนไปเมืองฝาง. แลพระเจ้าเชียงใหม่โมหะจริตมิได้เชื่อพระเดชเดชานุภาพแล้ว, ซึ่งจะเสด็จอยู่โปรดอีกนั้นเหลือการ. อนึ่งไพร่พลในกองทับหลวง, แลไพร่ท้าวพระยาลาวทั้งปวงก็ขัดสนเสบียงอาหารนัก. ขอเชิญเสดจ์พระราชตำเนินทับหลวงเสดจ์กลับไปยังกรุงพระมหานครจึ่งควร, เอาคำพิภาคษากราบทูลพระกรุณา. จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า, พระเจ้าเชียงใหม่เปนคนลงอยู่แล้ว, แลจะละเสียนั้น, เหมือนไม่อนุกูลพระเจ้าเชียงใหม่. ประการหนึ่งก็จะเสียพระเกียรติยศสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง, ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐไป, ทั้งพระองค์ก็จะทรงพระโกรธติโทษเราได้. ชอบให้ข้าราชการผู้มีสติปัญญาเข้าไปว่ากล่าวชี้แจงให้พระเจ้าเชียงใหม่ออกมาให้จงได้. แลให้ม้าตำรวจสามสิบม้าขึ้นไปหาพระรามเดโชลงมา, สมักสมานเสียจึ่งจะควร. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๒ สมุดไทยแต่เท่านี้ ๚ะ
๑๓
๏ เล่ม ๑๓ ๚ะ
/*244๏ ฝ่ายเสนาข้าทูลอองทุลีพระบาทกราบถวายบังคมเหนโดยพระราชดำริห์ทุกประการ. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้หมื่นอินทรักษา, กับพระไชยทีปะโอรสพระเจ้าเชียงใหม่, เข้าไปยังเมืองเชียงใหม่. แลให้หมื่นเพชรไพรีหัวหมื่นตำหรวจสามสิบม้า, ไปหาพระรามเดโชณเมืองฝาง. ครั้นหมื่นอินทรักษาข้าหลวง, กับพระไชยทีปะไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่จึ่งทูลว่า, สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตา, อุษาหทรงเสดจพระราชตำเนินยกทับหลวงขึ้นมาถึงเมืองลำพูนกำหนดให้ลงไปเฝ้า. ทรงพระกรุณาจะให้ท้าวพระยาลาวทั้งปวงสมักสมานมอบให้, เหตุไฉนพระองค์จึ่งมิได้ลงไปเฝ้า, แล้วลอบแต่งทับมาตีทับพระรามเดโช, อันที่จะลงไปเฝ้าทูลอองทุลีพระบาทนั้นอีกเล่า. พระองค์ทำดั่งนี้ควรอยู่แล้วฤๅ. บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวขัดเคือง, ให้เสนาพฤฒามาตย์ปฤกษา, ๆ ว่าให้เชิญเสด็จ์ยกทับหลวงกลับยังกรุงพระมหานคร. แต่ทว่าสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทรงพระอาไลยถึงพระองค์ว่า, ถ้าทับหลวงเสดจ์กลับเหนว่าเมืองเชียงใหม่จะตั้งอยู่มิได้. เสียดายที่สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวธรมานพระองค์เสดจมา, จึ่งให้ข้าพเจ้าเข้ามาทูลพระองค์, อย่าให้วิตกเกรงขามท้าวพระยาลาวทั้งปวงเลย, เปนภาระธุระสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวจะระงับการกลีให้สะงบจงได้. พระไชยทีปะทูลชี้แจงพระเดชเดชานุภาพที่ท้าวพระยาลาวเกรงขามให้ฟังทุกประการ. พระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้งดั่งนั้น, มีความยินดีนัก. ๚ะ
๏ ครั้นเพลารุ่งเช้าพระเจ้าเชียงใหม่, ยกช้างม้ารี้พลโดยสมควรลงมายังเมืองลำพูน, เข้าเฝ้ากราบถวายบังคมสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทูลขอโทษที่มิได้ลงมาเฝ้า, แลลอบทำร้ายพระรามเดโชทุกประการ. /*245สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังพระเจ้าเชียงใหม่กราบทูล, แย้มพระโอฐแล้วมีพระราชโองการตรัสว่า, ซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่มิได้มาตามกำหนดนั้น, เพราะท่านมิได้เชื่อพระบวรบุญานุภาพสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงผู้ทรงกฤษฎาพินิหารอันประเสริฐ ตรัสเท่านั้นแล้ว, ก็ให้หาท้าวพระยาลาวทั้งปวงเข้ามาเฝ้า จึ่งมีพระราชบริหารตรัสแก่พระยาน่าน, พระยาฝาง, แลท้าวพระยาแสนหลวงทั้งปวงว่า, เมืองเชียงใหม่เปนกระษัตริย์สืบมาแต่โบราณราชประเพณี. พระเจ้าเชียงใหม่เล่า, ก็เปนเชื้อกระษัตริย์สืบสุริยวงษมาหลายชั่วแล้ว. แลซึ่งท่านทั้งปวงคบคิดกันเปนประปักข์ฆ่าศึกจะรบเอาเมืองเชียงใหม่นั้น, ถึงมาทว่าจะได้สมบัติในเมืองเชียงใหม่นั้นก๊ดี, ความทุรยศอันนี้ก็จะปรากฎอยู่ชั่วฟ้าดินดูมิบังควร. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระมหากรุณาการุญภาพท่านทั้งปวง, แลพระเจ้าเชียงใหม่, จึ่งดำรัศให้เราอุษาหมาหวังจะให้ท่านทั้งปวงสามคีรศสุนทรภาพสโมษรสุจริตดุจกาลก่อน. ท้าวพระยาลาวทั้งหลายจะว่าประการใด ท้าวพระยาแสนหลวงทั้งปวงกราบถวายบังคมพร้อมกัน, แล้วกราบทูลว่า, พระเจ้าอยู่หัวโปรดประการใดจะกระทำตามทุกประการ. พระเจ้าเชียงใหม่กราบทูลพระกรุณาว่า, ท้าวพระยาทั้งปวงปรานีประนอมแล้ว, ข้าพระองคมิได้มีอาฆาฎจองเวรแก่ท้าวพระยาทั้งหลาย จะถวายสัจปัฏิญาณได้, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดั่งนั้นดีพระไทย. ตั้งแต่นั้นพระเจ้าเชียงใหม่, กับท้าวพระยาแสนหลวงแสนหมื่นทั้งปวง, ก็มิได้มีความพิโรธอาฆาฎแก่กันต่อไป. พระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้กลับเข้าไปในเมืองเชียงใหม่, อยู่ในกองทับหลวงถึงแปดเวน. ฝ่ายหมื่นเพชรไภยรี, กับพระรามเดโชก๊มาถึง, เฝ้าพร้อมกันกับพระเจ้าเชียงใหม่, แสนหลวงแสนหมื่น/*246ทั้งปวง. พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ตรัสให้พระราชโอวาทโดยยุติธรรมสามคีรศ. พระเจ้าเชียงใหม่กับพระรามเดโช, ก็สิ้นเวรพยาบาทแก่กัน ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นก็เสดจ์พระราชดำเนินภาพระเจ้าเชียงใหม่, แลท้าวพระยาลาวเข้าไปในพระอารามพระมหาธาตุเมืองลำพูน. ก็ให้ท้าวพระยาลาวทั้งปวงกระทำสัจปัฏิญาณถือน้ำพิพัทธต่อพระเจ้าเชียงใหม่. ๆ ก็ถวายสัจต่อสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, จำเภาะพระภักตร์พระพุทธเจ้า, พระธรรมเจ้า, พระสงฆ์เจ้า, ซึ่งมิได้อาฆาฎจองเวรแก่ท้าวพระยาลางทั้งหลายอันสุจริต. สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้โอวาทสั่งสอนพระเจ้าเชียงใหม่, แลท้าวพระยาทั้งหลายเปนอเนกบรรยาย, แล้วก็เสดจพระราชดำเนินกลับเข้ามายังพระราชพรับพลาอาศน์. จึ่งดำรัศแก่พระเจ้าเชียงใหม่, แลพระรามเดโช, ท้าวพระยาแสนหลวงแสนหมื่นทั้งปวง, ให้ไปอยู่รักษาเมืองดั่งเก่า, บำรุงประชาราษฎรขอบขันทเสมาโดยยุติธรรมประเพณีให้ถาวรวัฒนาสืบไป. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนอ้ายแรมห้าค่ำ, พระบาทสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊เสดจ์พระราชดำเนินยกพยุหโยธาทับออกจากเมืองลำพูน. แลพระเจ้าเชียงใหม่, พระรามเดโช, ท้าวพระยาแสนหลวงแสนหมื่นทั้งปวง, ก๊ตามส่งเสด็จถึงตำบลจอมทอง, แล้วก็กราบถวายบังคมลา, ยกแยกกันไปบ้านเมืองโดยพระราชกำหนด. แต่พระไชยทีปะลูกพระเจ้าเชียงใหม่, แลพระยาเดกซ้าย, แลนันทะกะยอสูนั้น, ลงมาโดยเสดจ พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ลงมาถึงสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงในเมืองสุพรรณบุรี. สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวง, ก็มีพระราชหฤไทยปรีดาภิรมย์หนักหนา. แล้วก๊สรร/*247เสริญพระเดชเดชานุภาพพระราชสมภาร, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจไประงับท้าวพระยาทั้งปวงให้ราบคาบนั้น. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๒ ปีขานโทศก, ในเมืองลแวกนั้นไซ้ เมื่อพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ยกทับหลวงเสดจ์ไปปราบราชศัตรูในเมืองลแวก, แลเข้าเอาครัวอพยพทั้งปวงเสดจ์มายังกรุงพระมหานครแล้ว. อยู่ต่อมาภายหลังจึ่งลูกพระยาลแวกซึ่งหนีไปอยู่ณเมืองล้านช้างนั้น, ก็คืนมายังเมืองลแวก, ประมูลไพร่พลทั้งปวงได้เปนพระยาลแวก. แล้วแต่งดอกไม้เงินทองแลเครื่องบรรณาการถวายทุกปีมิได้ขาด. ครั้นพระยาลแวกนั้นพิราไลย, หาผู้จะปกครองแผ่นดินเมืองลแวกนั้นมิได้. จึ่งสมณพราหมณาจาริย, แลท้าวพระยามนตรีมุขทั้งปวง, แต่งดอกไม้เงินทองแลเครื่องบรรณาการ, มาถวายบังคมพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ขอพระศรีสุพรรมาธิราชผู้น้องพระยาลแวกก่อนนั้น, ไปครองแผ่นดินเมืองลแวก พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก๊ทรงพระกรุณาพระราชทานเครื่องราชูประโภกสำรับพระมหากระษัตรีย, ให้เอาพระสุพรรมาธิราชไปเปนพระยาลแวก. แลตรัสให้เจ้าพระยาสวรรคโลกย์ พระยาพันธารา, แลพลทหารสามพันเอาพระศรีสุพรรมาธิราชไปส่งถึงเมืองลแวกโดยทางเรือ, ในปีขานโทศกนั้น. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๓ ปีเถาะตรีศก, พระศรีสุพรรมาธิราช, ผู้เปนพระยาลแวก, ให้พระยากลาโหมผู้บุตรเขย, มากราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ว่า, พระยาออนอันหนีไปอยู่ด้วยซ่องพรรค์ในตำบลแสนสโตงนั้น, ประมูลซ่องพรรค์ทั้งปวง/*248ได้มากแล้ว, ว่าจะยกไปรบพระยาลแวก. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสให้แต่งทับสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอ, พระมหาธรรมราชา, แลช้างเครื่องห้าสิบ, ม้าร้อยหนึ่ง, พลหมื่นหนึ่ง, แลทับพระยาธรรมาธิบดี, พระยาสวรรคโลกย, พระยากำแพงเพชร, พระยาศุโขไทย, พระยาพันธารา, ยกไปโดยทางโพธิสัตว์. แลมีพระราชกำหนดไปให้พระยาลแวกยกทับออกมาบรรจบด้วยสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอ. แลให้ยกไปตีทับพระยาออนในตำบลแสนสโตงนั้น. ครั้นตีทับพระยาออนแตกฉานแล้ว, สมเดจพระเจ้าลูกเธอ, ก็ยกทับคืนมาโดยทางพระนครหลวง, มาถวายบังคมพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์. ๚ะ
๏ เมื่อทับหลวงเสดจ์อยู่ในเมืองเพชรบุรีในปีเถาะนั้น, พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสด็จขึ้นไปประภาศโดยทางชลมารค, เสด็จด้วยพระชลวิมานอันอลังการอลงกฎรจนา, ดูมหิมาดาดาษด้วยบริวารแสนสฤงฆารประดับนิ์สรรพ์เสร็จ, เสดจถึงเมืองพระพิศณุโลกยตั้งตำหนักในตำบลวัดจัน. ฝ่ายพระคชาธารสารสินทพราชพาหน, แลช้างต้นม้าต้นทั้งปวงนั้นทรงพระกรุณาตรัสให้ไปโดยทางสถลมารครับทับหลวงในเมืองพระพิศณุโลกย พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊เสดจ์ไปนมัสการพระชินราช, ในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุในเมืองพระพิศณุโลกยนั้น, แล้วก๊เสดจไปประภาศในวัดเมืองพระพิศณุโลกยนั้นทุกตำบล ๚ะ
๏ ในขณะนั้นกรมการเมืองพระพิศณุโลกย์กราบทูลพระกรุณาว่า, เสือร้ายนัก, ย่อมมาบีทาผู้คนถึงในเมืองพระพิศณุโลกย. ทรงพระกรุณาตรัสให้ข้าหลวงไปล้อมเสือร้ายทุกตำบล. วันหนึ่งข้าหลวงไปล้อม/*249เสือมาถวาย. แลทรงพระกรุณาตรัสให้แต่งเปนคอกสูงประมาณสิบศอก. แล้วเอาเสือปล่อยไว้ในคอกนั้น, พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว. ก๊เสดจ์ด้วยช้างพระที่นั่ง แลเสด็จออกไปยืนช้างพระที่นั่งแทบคอกขังเสือนั้น. แลจะให้ทหารข้าหลวงเข้าพุ่งแทงไซ้. เสือนั้นใหญ่กำลังสามารถ.ก๊โดดข้ามคอกออกมาได้โดยน่าพระที่นั่ง ทรงพระกรุณาเสดจ์วางช้างพระที่นั่งตามเสือนั้นไป, แลตรัสให้ข้าหลวงเข้าล้อมแทงเอาได้ในกลางแปลง, แลข้าหลวงจะได้ป่วยเจ็บหามิได้. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจไปเมืองพระพิศณุโลกยคราวนั้น, แลเสดจ์ประภาษดั่งนี้เปนหลายครั้ง. จึ่งพระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊มีพระราชโองการตรัสให้ทองนพคุณเครื่องราชูประโภค, สำหรับเปนทองประทาราศรี, จึ่งเสดจ์ไปปิดพระพุทธปฏิมากรพระซินราช, ด้วยพระหัถบริบูรณ. ก๊แต่งการฉลอง, แลให้เล่นมโหรสพบูชาสการะแก่พระพุทธเจ้านั้นเจ็ดวันเจ็ดคืนเปนมโหฬารหนักหนา. จึ่งสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงตรัสใช้ให้ข้าหลวงขึ้นไปกราบทูลพระกรุณา, เชิญเสดจพระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจลงมาจากเมืองพระพิศณุโลกย, ในเพลาวันพุทธเดือนหกแรมหกค่ำในปีเถาะนั้น ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนเก้าพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจ์จากเมืองเพชบุรีโดยสถลมารค, เสดจไปประภาศถึงตำบลสามร้อยยอด. แลตั้งพระตำหนักแทบฝั่งพระมหาสมุท จึ่งเสดจ์ลงพระสุพรรณวิมารนาวาอันอลงกฎรจนาธิการ, ประดับนิ์สรัพด้วย/*250เครื่องพิไชยสาตราวุธดูมหิมา, แลเรือท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาทหารโดยเสดจ์, แห่ห้อมล้อมดาษในท้องมหามหรรนพสาคร. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจ์ออกไปประพาสอภิรมย์ชมฝูงมัศยากร, อันมีนาๆพรรณอันมีในกลางมหาสมุท, ก็ทรงเบ็ดทอดได้ปลาฉลาม, แล้ก็เสดจ์คืนมายังพระตำหนัก. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, เสดจ์ออกไปประภาศในกลางมหาสมุทดั่งนั้นได้สิบสี่วันวาร. แล้วก๊มีพระราชโองการตรัสสั่งให้ไปแต่งพระตำหนัก, ณริมฝั่งมหาสมุทตำบลโตนดหลวง, ก๊เสด็จลงพระสุพรรณวิมารมหานาวา, อันเปนพิไชยพาหนสำหรับประดับพลากรโดยขนาด. เรือท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขพิริยโยธมาตย์ทั้งหลาย, แห่ห้อมล้อมดาษดาดูมหิมาด้วยเครื่องสรรพายุทธ์. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสดจโดยชลมารคมหาสมุท, มายังพระตำหนักในตำบลโตนดหลวง. แลทอดอยู่แรมทับในมหาสมุทสองฅืน, จึ่งเสด็จถึงพระตำหนักโตนดหลวงนั้น, แลเสดจออกไปประภาศในกลางมหาสมุท. ในตำบลโตนดหลวงนั้นเล่าอยู่สิบสองวัน, จึ่งเสดจ์จากตำบลโตนดหลวง, เสดจโดยสถลมารคมาทางเข้ามายังเมืองเพชรบุรี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๔ ปีมโรงจัตวาศก, เดือนสิบสอง, พระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการ ตรัสให้บำรุงช้างม้ารี้พลทั้งปวงไว้สรรพ, จะยกทับหลวงเสดจ์ไปเอาเมืองตองอู จึ่งมีข่าวมาว่า, พระยาอังวะยกมาเอาเมืองนายแลได้เมืองแล้ว, แลพระยาอังวะจะยกไปเอาเมืองแสนหวีเล่า. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็มีพระราชโองการตรัสว่า, เมืองแสนหวีไซร้, /*251ได้เปนข้าขอบขันทเสมา. ฝ่ายกรุงพระนครศรีอยุทธยาเล่า, แลซึ่งพระยาอังวะมาเอาเมืองนาย, แลเมืองแสนหวีดังนี้, ควรเราจะยกทับหลวงไปเอาเมืองอังวะ จึ่งมีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง, ให้ตรวจเครื่องสรรพาวุธช้างม้ารี้พลทั้งปวงเสดจ์, แลจะยกทับหลวงเสดจ์ไปเอาเมืองอังวะ ๚ะ
๏ ครั้นถึงมาฆมาศพระบาทสมเดจ์บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มีพระราชโองการตรัสให้แต่งพระตำหนัก ในตำบลป่าโมก. ครั้นเสรจ์ก๊เสดจด้วยพระชลวิมานโดยทางชลมารคเสดจเข้าภักพล, ในพระตำหนักป่าโมกนั้น. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก๊เสดจ์กับพยุหบาตราจากตำบลป่าโมก, เสดจ์โดยชลมารคขึ้นเหยียบไชยภูมในตำบลเอกราช, ให้ขุนแผนสท้านฟันไม้ข่มนามโดยการพระราชพิธีพิไชยสงครามเสร็จ, ก็เสดจออกทับไชยในตำบลพระล่อ. พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสด็จโดยพยุหบาตราโดยสถลมารค. สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสดจทรงช้างต้นศรีไชยภักดี, เปนพระคชาธาร. สมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทรงชข้างพระมหาศักดานุภาพ, เปนพระคชาธาร. พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาทตราด้วยพระคชาธารทั้งสองอันประดับด้วยเครื่องคเชนทราลังการาภรณ, อันพิจิตรด้วยกาญจนมณีรัตนฉัชวาลยแลมโหฬารด้วยเครื่องอพิรุมย, เสวตรฉัตรกลิ้งกลดชุมสายพรายพรรณ, พิจิตรพิพิธรัตนพัชณีจามรบวรอันโอภาษ, เดียรดาษด้วยท้าวพระยาสามนตราชาเสนาบดีมนตรีพิริยโยธาทหาร, แห่ห้อมล้อมเปนบริพาร, ดูอธิกพันฦกด้วยพวกพลคเชนทร มีกรบวรมหาคชสารสินธพสมุหโยธาทังหลาย /*252ดูพรรณราย. ด้วยเครื่องสรรพยุทธเกราะกรายย้ายกัน, แห่โดยขนัดซ้ายขวาน่าหลัง, แลพลช้างเครื่องแปดร้อย, พลม้าพันห้าร้อย, พลโยธาทหารแสนหนึ่ง. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสด็จพยุหบาทตราโดยสถลมารคไปโดยทางเมืองกำแพงเพชร, ขึ้นไปยังเมืองเชียงใหม่. แลพระเจ้าเชียงใหม่ไปรับพระรามเดโชในเมืองเชียงแสน. จึ่งตั้งทับหลวงแทบเมืองเชียงใหม่, อยู่ท่าพระเจ้าเชียงใหม่. แลแต่งข้าหลวงให้เข้าไปหาพระรามเดโช, แลเชิญพระเจ้าเชียงใหม่คืนมา. ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่มาถึงทับหลวง, แลพระเจ้าเชียงใหม่ก็เสดจมาเคารพพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์. แล้วถวายช้างม้า, แลเครื่องบรรณาการเสร็จ, ก๊ตั้งตำหนักอยู่แทบทับหลวง. ในวันอัฐมีนั้น, พระเจ้าเชียงใหม่ก็อัญเชิญพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์, ก็เสด็จเข้าไปนมัศการพระพุทธสิหิงคิ์ในเมืองเชียงใหม่นั้น. แลทับหลวงตั้งอยู่ในเมืองเชียงใหม่นั้นเดือนหนึ่ง, จึ่งยกทับหลวงเสดจ์จากเมืองเชียงใหม่, ไปโดยทางอังวะ พระเจ้าเชียงใหม่แลลูกพระเจ้าเชียงใหม่ทั้งสามคนไปโดยเสดจทับหลวง. ๚ะ
๏ สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวง, ก๊ยกพยุหโยธาทับเสดจไปโดยทางเมืองห้างหลวง. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก๊ยกทับหลวงเสดจไปโดยทางเมืองฝาง, แลเสดจ์ถึงเมืองฝางในวันพฤหัศบดีเดือนห้าแรมสิบเบ็ดค่ำ. ฝ่ายสมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสดจ์ถึงเมืองห้างหลวง, แลตั้งทัพหลวงอยู่ตำบลทุ่งแก้ว, แรมทับในตำบลนั้น. ส่วนพระยากำแพงเพชร, แลพระหัวเมืองขุนหมื่น/*253ทั้งหลายผู้เปนทับน่า, ก็ยกช้างม้ารี้พลไปถึงแม่น้ำโขง. ๚ะ
๏ ในขณนั้นสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวรหนัก, ก๊ตรัสใช้ข้าหลวงให้ไปกราบทูลพระกรุณาถึงเมืองฝาง. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์จากเมืองฝางมายังสมเดจพระพุทธเจ้าหลวงในเมืองห้างหลวง. แลเสดจไปถึงในวันเสารเดือนหกขึ้นหกค่ำปีมเสงเบญจศก. รุ่งขึ้นวันจันทรเดือนหกขึ้นแปดค่ำเพลาชายแล้วสองบาท, สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสดจสวรรคต. สมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงพระชันษาปีมโรงศก. เมื่อได้ราชสมบัตินั้น, ศักราช ๙๐๔ ปีขานจัตวาศก. ในปีขานนั้นพระชนมได้ ๓๕ พรรษา, เสด็จอยู่ในราชสมบัติ ๑๕ พรรษา. เมื่อเสดจสวรรคตในเมืองห้างหลวง, พระชนมได้ห้าสิบพรรษา ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเอกาทศรฐ ๚ะ
๏ จึ่งพระราชครูทั้งสี่, แลท้าวพระยาสามนต์ราชมหาเสนาบดีมนตรีมุขพิริยโยธามาตย์ทั้งหลายตั้งพลับพลาไชยสุพรรณมหาวิมาน, ในทับไชยกลางพลพยุหนั้นเสร็จ, ก๊นำพระราชเขนทรยานการจนอลงกฎรจนามหาบวรชัชวาลย์, ประดับนิ์ด้วยอภิรุมย์ชุมสายบวรเสวตรฉัตร, พัชนีพรณกลิ้งกลดจามรมาศทั้งปวง, แลเครื่องมหาราเชนทรเบญจะราชกุกุภรรณฑ์อนันตเครื่องรัตนราโชประโภค, อันเปนเครื่องราชาพิเศกสำหรับพระมหากระษัตราธิราชเจ้ามาถวาย. แด่พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, อัญเชิญเสดจขึ้นผ่านพิภพมไหสวรรยาธิปไตย์ ถวัลย์ราชประเพณีสืบสันตติศรีสุริยวงษตำรงพิภพมณฑล, สกลกรุงพระมหานครศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมย์, อันอำพนด้วยสามนตราชาประเทศ, นานามหาไพบูลย์พิศาฬราชเจ้าสิมาอาณา/*254เขตรมณฑลทั้งปวง, โดยบุรพประเพณีพระมหากระษัตราธิราชเจ้าสืบมา.พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสดจขึ้นพลับพลาไชยสุพรรณมหาวิมาน, อันประดับเครื่องอลังการกาญจนดารามะหาวิศดารสาตรทิพมณฑล, ดูถกลด้วยบวรเสวตรฉัตร์ดารากรจ่ามรมาศอลงกฎ, แลมีพระคชาธารพระยาสารราชคเชนทร์สถิตย์ซ้ายขวา แลตั้งพยุหพลาพลพฤนทรโยธาทหารทุกหมู่ทุกพรรค์, ปราดับโดยขนัด. พลช้างพลม้า, พลเขนดั้งแพนแสนเสโล่โตมรธะนูศรทั้งปวง, แห่ห้อมล้อมเปนบริวารเสรจสรับ. จึ่งท้าวพระยาสามนตราชตระกูลประยุรราชมหาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง, ถวายบังคมพระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว. จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งท้าวพระยาทั้งหลาย, ให้ตกแต่งการที่จะรับพระบรมสพสมเดจพระพุทธเจ้าหลวงมายังกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา. แลมีพระราชกำหนดให้ขึ้นไปหาท้าวพระยาทั้งหลาย, อันไปทับน่านั้น, ให้กลับคืนมายังทับหลวง. ส่วนพระรามเดโชซึ่งมีพระราชกำหนดให้ไปหาถึงเมืองเชียงแสนเชียงรายนั้น, พระรามเดโชก๊มาถึง. แลเบิกเข้ามาถวายบังคมในตำบลเมืองห้างหลวงนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นถึง ณวันพฤหัศเดือนหกขึ้นสิบสองค่ำ, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์ด้วยพระที่นั่งครุธพาหนะ มีเสวตร์ฉัตรรัตนอภิรมย์ชุมสายพรายพรรณ์, ประดับด้วยท้าวพระยาสามนต์ราชพิรียโยธาแสนยากรทั้งหลาย ย้ายกันโดยขนาดน่าหลัง, ก็เสดจ์กรีธาพลพยุหะยกทับหลวงจากเมืองห้างหลวง, คืนมาโดยอันชลมารควิถีเสดจ์ถึงเมืองเชียงใหม่. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโอง/*255การตรัสสั่งแก่พระเจ้าเชียงใหม่, ให้อยู่รักษาเมืองแลบำรุงช้างม้ารี้พลให้มั่งคั่งเมื่อจะมีกิจราชการพระราชสงครามไซ้, จะเอาพระเจ้าเชียงใหม่ไปโดยเสดจ์. ก็แรมทับหลวงในเมืองเชียงใหม่คืนหนึ่ง. ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่นำท้าวพระยามาถวายบังคมเสรจ, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ยกทับหลวงเสดจ์จากเมืองเชียงใหม่ลงมาแล้ว, ทรงพระกรุณาเอาพระทูลองลูกพระเจ้าเชียงใหม่, ลงมาโดยเสดจ์. แลพระราชทานให้นามกรชื่อพระศรีสุมหาธรรมราชา. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์มาโดยทางศุโขไทย, มายังท่าเรือในเมืองกำแพงเพชร ๚ะ
๏ ในขณะนั้นเมืองไซร แต่งทูตานุทูตให้ถือหนังสือแลเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย จึ่งข้าหลวงก็นำทูตานุทูตเมืองไซรนั้นขึ้นไปถวายบังคม, แลถวายเครื่องบรรณาการ, ถึงทับหลวงในเมืองกำแพงเพชร ๚ะ
๏ แต่ทับหลวงตั้งอยู่ในเมืองกำแพงเพชรนั้นสิบห้าวัน, จึ่งมีพระราชกำหนดลงมาแต่ท้าวพระยาผู้อยู่รั้งพระนคร, ให้แต่งพระตำหนักตำบลป่าโมก, ครั้นเสรจก็เสดจ์โดยชลมารคล่วงมาในพระตำหนักป่าโมกนั้น. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาธรรมาธิกรณธิบดี, ให้ตกแต่งการประดับประดาพระราชวังหลวง, แลตั้งราชวัดฉัตร์ธงทั้งสองตราบข้างทางชลมารค. แต่พระตำหนักป่าโมกถึงพระราชวังหลวง. แลให้ท้าวพระยาทั้งหลายตรวจจัดเรือแห่แหนทั้งปวงสรับเสรจ. ๚ะ
๏ ครั้นถึง ณวันพฤหัศบดีเดือนสิบสองขึ้นสิบค่ำ, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสให้พระราชครูทั้งสี่แต่งพระราชพิธีสงครามาภิเศก. แล้วให้เอาเรือ/*256พระที่นั่งไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา, อันประดับด้วยสรรพาลังการอันมเหาฬาร, มาบันจบทับขนานแลเทียบเรือ, แห่น่าหลังทั้งปวงเสรจ์. ถึงเพลารุ่งแล้วนาฬิกาหนึ่ง, ได้ศุภโยคมังคโลดมเวลาฤกษอันประเสริฐ. จึ่งพระโหราธิบดีศรีสุนทรบริหารก็ลั่นฆ้องไชย. พระราชประโรหิตตาจาริย์ราชสุภาวดีศรีบรมหงษองค์บริโสดมพราหมณวิทยจารย์, เป่ามหาสังข์ทักษิณาวัต, แลประโคมแตรสังข์ดุริยางค์ดนตรีทั้งปวง. พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ลงเรือพระไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา, แลมีพระราชครูทั้งสี่, แลโหราธิบดีแลแพทยาธิบดี, โดยเสดจ์เฝ้าพระบาทในน่าพระที่นั่ง จึ่งให้ยกธงไชยโบกโบยคลายพระที่นั่งไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา, ก็เสดจ์ออกจากขนาน, ก็เสดจ์โดยชลมารคนัทีธาร, ดูมโหฬารเรือต้นทั้งปวงอันประดับด้วยเครื่องอลงกตรจนาสรรพการพิธี, แลประกอบด้วยเรือท้าวพระยามหาเสนาบดีทั้งปวง, แห่โดยขบวนน่าหลังเดียรดาษ. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ถึงประทับขนานพระราชวังหลวง, แลตีอินทเภรีเปนประถมรดมประโคมแตรสังข์. จึ่งเสดจ์ขึ้นพระราเชนทรยานพยุหบาตรา แลประดับด้วยเสวตร์ฉัตรสำหรับบรมราชาภิเศก, แลตีอินทเภรีเปนทุติยวาร, ก็เสดจ์ด้วยพระราเชนทรยานถึงอัฒจันไพชยนมหาปราสาท. จึ่งตีอินทเภรีเปนตะติยวาร, พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ลงจากพระราเชนทรยาน, เสดจ์ในน่าฆ้องไชยชำระพระบาทเสรจ. เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี, ก็ลั่นฆ้องไชย, ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรีทั้งปวง. จึ่งเสดจ์ขึ้นไพชนต์มหาปราสาท, แลเสดจ์ขึ้นในพระที่นั่งมังคลาภิเศกสีหบัญชรอันประดับด้วย/*257เนาวรัตนชัชวาลย์, มีพระคชาธารพระยาสารอลงกฎ, สถิตย์ทั้งซ้ายขวาทั้งพวกพลโยธาทหารตั้งแห่ดาษดาโดยขนัดสรรพายุทธทั้งปวง, ตั้งเปนกระบวรประดับประดา. จึ่งเบิกท้าวพระยาสามนตราชกระกูลพฤฒามาตยมหาเสนาบดีทั้งปวง, ถวายบังคมพระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวแล้ว. ก็เบิกสมโพชเลี้ยงลูกขุน. แลถวายอาเศียรภาศสำหรับการพระราชพิธีพระนครประเวศน์นั้น. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจเอกาทศรฐ ๚ะ
๏ ในศักราช ๙๕๕ ปีมเสงเบญจศกนั้น, พระบาทสมเด็จเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสด็จปราบดาภิเศกเสวยราชสมบัติในกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, มหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมย์. ทรงพระนามพระศรีสรรเพชสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดีศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิ, สวรรยาราชาธิบดินทราธรนินทราธิราชรัตนนากาศภาศกรวีวงษ, องค์บรมาธิเบศตรีภูวเนตวรนารถนายก, ดิลกรัตนราชชาติอาชาวะไศรย, สมุทยวโรมนต์ สกลจักรวาลาทิเบนทรสุริเยนทราธิบดินท์หริหรินทราธาดาธิบดี, ศรีวิบูลย์คุณรูจีจิตรฤทธิราเมศวร, วรธรรมมิกราชเดโชไชยพรหมเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบต, โลกเชษฐวิสุทธิมกุฎปเทศคตามหาพุทธางกูร, บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงพระมหานครทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิหลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมย์. พระองค์ทรงทศพิธราชธรรม, แลสถิตยในพุทธารรถจรรยา, ดารรถจรรยา, โลกรรถจรรยา มหิมาด้วยพุทธาการกโพธิสมภาร มเหาฬารมหัศจรรย์อนันตปัญญาฤทธาพล พหลเดโชนุภาพปราบบรราชอริศริเดชะตระบะอันมหิมา, คือองค์สฤษดิรักษสังหารวิสาร วิสุทธิอุดมเทพสมบุรณในพระองค์บมิขาด อาทิคือ พระพรหม พระพิศณุ พระอิศวร, พระพายุ, พระพิรุณห์, พระเพลิง, พระยม, พระไพรสพ, /*258พระอินทร, พระจันทราทิตย์. แลพระองค์ทรงฤทธิสิทธิศักดิอนันตคุณ อดูลยาดิเรกอเนกคุณมหามหรรพณพ, สบสกลเวทศิลปาคมอุดมยศโยคสกลโลกโลกยมกุฎวิสุทธิจุธามณีรัตน, สวัศดิมงคลสกลเหนือศรีโรตมางค์ มหากระษัตรีย์เจ้าทั้งปวงในสากลชมภูทวีป. แลพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจ์เสวยไอยสุริยาธิปไตยบูรีรัตน์ สมบุรณมั่งคั่งด้วยช้างม้ารี้พลพหลแสนยากร, สมณพราหมณาจาริย์จัตรพรรค์, ประชาชนคณสบไสมย์ประเทษนาๆ พรรคนิกรสโมสรบรมศุขเกษมเปรมประชาราษฎร, เลิศล้นพ้นกว่าโบราณราชประเพณี. มีพระราชหฤไทยไกลกรุณาปรานีสัตวโลกากรทั้งหลาย, หมายให้นฤทุกข์ปลุกใจยราษฎร, ให้สารติเกษมศุขโดยยุติธรรมอันบวรขจร พระเกียรติปรากฎพระยศเซงซ่านทั่วทิศศานุทิศ แลท้าวพระยามหากระษัตราธิราชเจ้าทั้งหลาย, ก็แต่งเครื่องบรรณาการ, ให้ทูตานุทูตมาถวายบังคมพระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมิได้ขาด แลพระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจสร้างพระโพธิสมภารบำเพญพุทธการกธรรมบรมารรค อาทิ, คือสร้างพระวรเชษฐารามมหาวิหารอันรจนา, พระพุทธปฏิมามหาเจดีย์บันจุพระษาริริกะธาตุสำเหร่จ์กุฎีสถานปราการ, สมด้วยอรัญวาศรี. แล้วก็สร้างพระไตรปิฎกธรรมจบบริบูรณทั้งพระบาฬี, อรรถกถา, ฎีกา,คันถี,วิวรณ์ทั้งปวง จึ่งแต่งหอพระสทธรรมเสรจ, ก็นิมนตพระสงฆ์อรัญวาศรี, ผู้ทรงศีลาทิคุณอันสันเลขมาอยู่ครองพระวรเชษฐารามนั้นแล้ว, ก็แต่งขุนหมื่นหลวงไว้สำหรับอารามนั้น แลจำหน่ายพระราชทรัพย์ไว้ให้แต่งจัตุปัจจัยทาน, ถวายแก่พระสงฆเปนนิจกาล แล้วให้แต่งโรงทานศาลา, แลประสาทพระราชทรัพยให้แต่งโภชนาหารจรรหัน ถวายแก่ภิกขุสงฆเปนนิตยพัตบมิขาด ๚ะ
/*259๏ พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงให้แต่งการพระบรมสพสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง แลแต่งเมรุมาศสูงเส้นสิบเจ็ดวา ประดับด้วยเมรุทิศ, เมรุราย, ราชวัด, ฉัตรนาค ฉัตรเบญจรงค์นาๆเสรจ ก็อัญเชิญพระบรมสพเสดจ์เหนือกฤษดาธารอันประดับด้วยอะภิรุมกลิ้งกลดรจนา แลท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายมาประดับแห่ห้อมล้อมมหากฤษฎาธาร ก็อัญเชิญพระบรมสพเสด็จลิลาโดยรัฐยาราชวัด ไปยังเมรุมาศด้วยยศบริวาร, แลเครื่องเสการบูชาหนักหนา. พระบาทสมเดจเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสดจไปถวายพระเพลิงพระบรมสพสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง ให้นิมนต์พระสงฆ์สบสังวาศหมื่นหนึ่ง, ถวายพระราชทานเครื่องอัฐบริขาร, ทักษินาบูชา พระสงฆ์ทั้งปวงเปนมโหฬาร. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาตองอูเมื่อทับสมเดจพระนเรศวรเปนเจ้า, ล่ากลับไปกรุงพระนครศรีอยุทธยาแล้ว, พระยาตองอูก็ทำนุบำรุงพระเจ้าหงษาวดีไว้เปนอันดีหวังจะเกลี้ยกล่อมหัวเมืองทั้งปวงให้ราบคาบเปนปรกติก่อนจึ่งจะคิดการใหญ่ต่อไป จึ่งมีหนังสือไปประกาษแก่หัวเมืองทั้งปวงว่า เราผู้เปนราชนัดาพระเจ้าหงษาวดี คิดถึงพระคุณสมเดจพระบิตุลาธีราช จึ่งให้โหราพฤฒาจารยขับไล่ดูชะตาเมืองหงษาวดี ที่จะรับศึกพระนครศรีอยุทธยา โหราพฤฒาจารยผู้รู้แท้ทายว่า, ชะตาเมืองหงษาวดีขาดสูญแล้ว ที่จะรับรองข้าศึกนั้น, ถึงมานว่าเทวดามาช่วยก็ไม่รอดเลยในที่จะปราไชยเปนมั่นคง แล้วว่าชะตาเมืองตองอูครั้งนี้ได้จัตุรงคโชก ถึงแม้จะมีฆ่าศึกมามากดุจคลื่นในพระมหาสมุทก็จะปราไชยไปเอง. เพราะ/*260เหตุฉนี้เราจึ่งเชิญเสดจพระเจ้าหงษาวดี, แลกวาดครอบครัวขึ้นมาตั้งรับหมั้นณเมืองตองอู ทับพระนเรศวรนครศรีอยุทธยายกมาติดเมืองตองอู ถึงหักหารปีนปล้นเปนหลายครั้งเสียทแกล้วทหารมาก, แลตั้งล้อมอยู่ถึงสามเดือนเสศก็มิได้จนล่าทับไป, ก็เปนบำเหนจมือเมืองตองอูรับทับพระนเรศวร, เอาไชยชนะไว้ได้ ท่านทั้งปวงก็ย่อมแจ้งอยู่ แลพระเจ้าหงษาวดีเคยเปนศุขอยู่ในเมืองหงษาวดีนั้นฉันใด, เราก็อุษ่าห์สนองพระคุณให้เปนศุขดุจดังนั้น. แลหัวเมืองทั้งปวงอย่าได้กินแหนงสนเท่ห์สิ่งใดเลย, เคยทำราชการฉันใด ก็ให้ทำดุจกาลก่อนนั้นเถิด. ฝ่ายหัวเมืองทั้งปวงได้แจ้งในหนังสือพระยาตองอูดั่งนั้น. ลางเมืองก็เชื่อลางเมืองคิดสงไสยเปนอันมาก. แต่แต่งคนให้ขึ้นไปทรับทราบสืบสวนดูถึงเมืองตองอูเนื่อง ๆ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๓ ปีเถาะตรีศก ก็ได้เนื้อความว่าพระยาตองอูทำนุบำรุงพระเจ้าหงษาวดีไว้ทั้งนี้, หาโดยสัจกตัญญูสุจริตไม่. ความคิดทั้งนี้เปนเล่กเทห์พระมหาเถรเสียมเพรียมบอก หัวเมืองทั้งปวงคิดกันจะยกไปรบชิงพระเจ้าหงษาวดีมาให้จงได้ ต่างเมืองก็จัดแจงไพร่พลเสรจแล้วยกขึ้นไปถึงเมืองจิตรตอง. ขณะนั้นพระยาตองอูรู้ จึ่งให้นิมนต์พระมหาเถรเสียมเพรียมเข้ามาแล้วนมัสการบอกว่า บัดนี้หัวเมืองทั้งปวงรู้คิดกันยกมาจะรบเมืองเรา พระผู้เปนเจ้าช่วยคิดให้โยมด้วย.พระมหาเถรจึ่งว่าจะกลัวอะไรแก่อ้ายหัวเมืองเหล่านี้ แต่จะตีด้วยลมปากก็จะกลับไปเอง พระยาตองอูได้ฟังมีความยินดีนัก กราบนมัสการพระมหาเถระแล้ว ๆ เล่า ๆ พระมหาเถรจึ่งกระซิบบอกอุบายให้พระยาตองอูทุกประการ, แล้วก็ลาไปอาราม. พระยาตองอูจึ่งแต่งเปนหนังสือรับสั่งพระเจ้าหงษาวดี ไปถึงท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวงว่า/*261พระเคราะห์เมืองหงษาวดีร้าย พระยาตองอูหลานเรามีความกตัญญูกลัวจะเสียแก่ฆ่าศึก เสียดายรามัญทั้งปวงจะไปเปนเชลยกรุงพระมหานครศรีอยุทธยาจึ่งรับเรามาไว้ณเมืองตองอู ได้พ้นจากเงื้อมมือปจามิตรก็ค่อยเปนศุขอยู่ ถ้าครบเจ็ดปีสิ้นพระเคราะห์แล้ว ก็จะกลับลงไปตั้งเมืองหงษาวดีดั่งเก่า แลซึ่งหัวเมืองทั้งปวงคบคิดกันยกทับมาทั้งนี้จะเปนกระบถฤๅ ฝ่ายท้าวพระยารามัญหัวเมืองทั้งปวง, ได้แจ้งในหนังสือรับสั่งดั่งนั้นก็สำคัญว่าจริง ตกใจกลัวเปนกำลัง ก็ภากันเลิกทับกลับไป. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๔ ปีมโรงจัตวาศก นักส้างบุตรพระยาตองอูจึ่งคิดว่า บิดาไปภาเอาพระเจ้าหงษาวดีมาไว้ ให้ศึกพระนครศรีอยุทธยามาติดแทบจะเสียเมืองครั้งหนึ่งแล้ว, แล้วหัวเมืองทั้งปวงก็เปนเสี้ยนศัตรู. ภากันยกรี้พลมาจะตีเอาเมืองอีกเล่า แลเหตุที่เปนทั้งนี้เพราะพระเจ้าหงษาวดีองค์เดียว. ถ้าจะไว้ไหนเลยศึกจะวายเมือง, จำจะลอบล้างพระเจ้าหงษาวดีเสียให้ดับสูญแล้ว เมืองตองอูจึ่งจะเปนศุข คิดแล้วก็ประกอบยาพิศลอบใส่ในเครื่องเสวย พระเจ้าหงษาวดีมิทันรู้เสวยเข้าไป พระองค์ก็ดับสูญสวรรคต พระยาตองอูรู้ว่าพระเจ้าหงษาวดีสวรรคาไลยแล้วก็ตกใจ จึ่งให้ไต่สวนไล่เลียงก็ได้ความว่า นักส้างผู้บุตรประกอบยาพิศพ์ให้พระเจ้าหงษาวดีเสวยเข้าไป, พระยาตองอูรู้เหตุกระหนักแล้วถอนใจใหญ่มิรู้ที่จะทำประการใด จึ่งให้นิมนต์พระมหาเถรเสียมเพรียมมาแล้ว, จึ่งแจ้งเหตุทุกประการ. พระมหาเถรได้แจ้งดั่งนั้นก็ตกใจ จึ่งว่า เออการเราเสียแล้ว. บุตรท่านเปนคนโฉดเขลานักหาปัญญามิได้สมด้วยพระบาฬีว่า, มีบุตรถ้าไม่ดีแล้วก็เปนสัตรูแก่บิดามารดา ท่านนี้อุประมาดั่งพฤกษาชาติอันจะตายเพราะลูก. พระยาตองอูได้ฟัง/*262พระมหาเถรว่า ก็โทมนัศน้อยใจแก่บุตรเปนกำลัง จึ่งกราบนมัสการพระมหาเถรแล้วว่า พระผู้เปนเจ้าจะคิดฉันใดดี พระมหาเถรจึ่งว่าการสิเสียไปไม่สมคเนแล้ว จะต้องการอันใดให้หัวเมืองทั้งปวงเปนเสี้ยนสัตรูเล่า เราจะเอาความดีไว้เบื้องน่าเถิด. ท่านจงให้ชาวเมืองโกนศีศะเสียทั้งเมือง แล้วมีหนังสือไปถึงหัวเมืองทั้งปวงว่า พระเจ้าหงษาวดีทรงประชวรได้สามวันเสดจสวรรคต เราผู้เปนราชนัดาจะทำการถวายพระเพลิงสนองพระคุณให้ถึงขนาด แลหัวเมืองทั้งหลายผู้ใดรู้พระคุณจะมาช่วยกันก็ตามมิมาก็ตามอัชฌาไศรยนั้นเถิด แลตัวเราถึงถวายพระเพลิงเสร๊จแล้ว ก็ไม่คิดตั้งตัวเปนใหญ่หามิได้ จะไปพึ่งพระบรมโพธิสมภาร สมเดจพระนเรศวรบพิตรเปนเจ้ากรุงพระนครศรีอยุทธยาแล้ว ถ้าท่านมีหนังสือไปดั่งนี้หัวเมืองทั้งปวงจะเหนความจะสิ้นอาฆาฎจองเวร. ถ้าผู้ใดมาก็เหนเปนสุจริต ถ้ามิมาก็จะไปพึ่งกรุงพระนครศรีอยุทธยา ดีร้ายก็จะเอาคดีอันนี้ไปเล่าความดีก็จะมีแก่เราสืบไป พระมหาเถรชี้แจงบอกอุบายให้พระยาตองอูแล้วสั่งว่า ซึ่งจะแต่งการถวายพระเพลิงนั้นให้ค่อยทำช้า ๆ ความตีจึ่งจะฦๅขจรไปในนาๆประเทศ สั่งแล้วพระมหาเถรก็ลาไปอาราม. พระยาตองอูก็มีหนังสือไปถึงหัวเมืองทั้งปวง ดุจคำพระมหาเถรทุกประการ. ท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวงเหนผู้ถือหนังสือโกนศีศะ แล้วแจ้งในหนังสือว่าพระเจ้าหงษาวดีเสดจสวรรคาไลยก็มีความรังเกียจกินแหนง ต่างคนก็โทมนัศโสกาดุรภาพถึงพระเจ้าหงษาวดีเปนอันมาก ที่มีกตัญูรู้พระคุณก็มายังเมืองตองอู ช่วยแต่งการที่ถวายพระเพลิงเปนอันมาก ลางเมืองก็มิได้มาช่วยพระยาตองอู, ไปเข้าหาพระยาทะละอันสมเดจ์พระนเรศวรเปนเจ้า ให้อยู่สำเรจราชการในเมืองเมาะตะมะเมาะลำเลิ่ง ฝ่ายพระยา/*263ตองอูครั้นตกแต่งการสพพระเจ้าหงษาวดีเสจแล้ว ก๊ถวายพระเพลิงโดยราชประเวณีพระมหากระษัตราธิราชเจ้าสืบมา ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๕ ปีมเสงเบญจศก ณเดือนญี่, พระยาตองอูก็แต่งราชทูตอุปทูตตรีทูต, ถือพระราชสาสน์คุมช้างม้าเครื่องราชบรรณาการ, มาถวายแด่พระบาทสมเดจ์เอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ณกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา, ขอพึ่งพระราชสมภารต่อไป. ในเดือนนั้นพระยาล้านช้าง, ก็แต่งราชทูตอุปทูตถือพระราชสาสน์, แลเครื่องราชบรรณาการมาถวายบังคมสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว, ขอพึ่งโพธิสมภาร. ทรงพระกรุณาให้เบิกทูตานุทูตมาถวายบังคมในพระที่นั่งมังคลาภิเศก ตรัสพระราชปฏิสัณฐารตามธรรมเนียม แล้วตรัสให้เลี้ยงดูแขกเมือง แลพระราชทานรางวัลโดยขนาด ในปีมเสงเดือนสามนั้น ข้าหลวงผู้รั้งเมืองเมาะลำเลิ่ง, ได้พระยาพะโรแลมอญกระบถทั้งปวงอยู่ริมฝั่งสโตงนั้นมาถวาย แลเมงมอญอันอยู่ในเมืองเมาะลำเลิ่ง, เมาะตมะนั้นก็ราบคาบไปจนเมืองตองอู. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๖ ปีมเมียฉศก, พระบาทสมเดจ์พระเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็มีพระราชโองการตรัสแก่พระยาศรีพิศวกรรม, ให้สฐาปนาพระที่นั่งอรรณพ์อันอลงกฎรจนา, ดูมหิมาด้วยแก้วกาญจนพิศดาร จัตุรมุขรัตนาศกรนกกุฎาคารปราลีเรืองรัตนชัชวาลย์, มโหฬารด้วยขบวนเสรจ์. จึ่งตรัสสั่งให้ตั้งโรงระบำซ้ายขวา ก็ให้แต่งเรือต้นทั้งปวงเปนอาทิ, คือเรือไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา, วรสุพรรณหงษพยุหบาตราพระศรีสมรรถไชย, ไกรษรมุขพิมานไชยจักรรัตน, แลเรือพระครุทธพาหน, เรือไชยเรือรูปสัตวทั้งปวง, แลเรือสิงหโตอินทรี เรือหัสดินทร เรือนระสิงห์, แลเรือจากพราก, แลเรือแซ่ทอง, พิฆาฎทอง, แลเรือ/*264เลาคาอันได้มาแต่เมืองหงษาวดี, แลเรือต้นทั้งปวงอันอลงกฎรจนาโอภาษพรรณราย, โดยอันดับต้นเชือกแลปลายเชือก แลพนฝีพายทั้งปวงนั้น, ประดับด้วยเครื่องอาภรณเสื้อทอง, หมวกทอง พายทอง. แล้วก็ให้แต่งเรือจำนำท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขลูกขุนทั้งหลายหมายเปนอาทิ. คือราชสีห์คชสีห์แลเรือท้าวพระยาสวรรคโลกย์, กำแพงเพชรศุโขไทย แลเรือไชยจัตุสดม, แลเรือเหนือน้ำท้ายน้ำ แลเรือจำนำขุนช้าง, ขุนม้า, ขุนตำหรวจ, ขุนดาบ, ขุนการ, ทหารพลเรือนทั้งปวง, ก็ให้ตรวจตราเปนคู่แข่งต่าง ๆ ครั้นถึงถิ่นถานการพระราชพิธีอาศวยุทธ, ก็ให้ประดับพระที่นั่งอรรณพ์ด้วยเครื่องอลังงการ, มเหาฬารพิจิตรโอภาษชัชวาลย์, แลจามรทั้งปวง, จึ่งให้เอาเรือครุทธพาหนอันรจนาประดิษฐาน, พระพิศวกรรมออกตั้งฉาน. แลให้พระราชครูทั้งสี่กระทำการพระราชพิศธีอาศวยุทธ. จึ่งให้ตั้งเรือแห่แลให้เทียบเรือต้น, แลเรือแข่งทั้งปวงตามขบวน. จึ่งให้เบิกพระราชกุมาร, แลพระราชนัดา. แลท้าวพระยาสามนตราชมหาเสนาบดีทั้งปวง, มาประชุมในน่าพระที่นั่งอรรณพ์. แลให้เบิกทูตานุทูตอันมาแต่เมืองตองอู, แลเมืองล้านช้างเข้ามาถวายบังคม. แลให้เบิกพระสังฆราชคามวาศรี อรัญวาศรี, แลพระสงฆสบสงวาศขึ้นนั่งในธรรมาศน์, ที่จะถวายพระพรนั้นเสรจ์. ๚ะ
๏ พระบาทสมเดจ์บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสดจ์ด้วยพระราเชนทรยานมายังพระที่นั่งอรรณพ์, จึ่งตีอินทเภรีเปนปถม. พระบาทสมเดจ์พระบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจ์ออกในพระที่นั่งครุทธพยุหอันรจนา, จึ่งตีอินทเภรีเปนทุติยวาร, ประโคมฆ้องกลองดูริยดนตรีทั้งปวง จึ่งเบิกเรือต้นพระสุพรรณหงษ แลวรสุพรรณหงษ/*265พยุห์บาตรา ให้เรือต้นเรือคู่แข่งทั้งปวง ขึ้นมาถวายบังคมพระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว โดยการพระราชพิธีอาศวยุทธพระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก๊ประสาทเรือต้นไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา แลวรสุพรรณหงษพยุหบาตรา แลเรือต้นทั้งปวงพระราชทานแก่พระสังฆราชคามวาศรีอรัญวาศรี พระสงฆมหานาคพระราชาคณะทั้งปวง อันเข้ามาถวายพระพรนั้น แล้วก๊เอาเงินสนองเรือต้นทั้งปวงเปนเครื่องบูชาสการ จัตุปัจจัยทานแก่พระสงฆทั้งหลาย ครั้นเรือต้นแลเรือคู่แข่งทั้งปวงถวายบังคมแล้ว แลพายขึ้นไปอยู่โดยทำเนียบเทียบเปนคู่เข้าขนัดที่ระวางนั้นโสด จึ่งเอาธงอาศวยุทธในน่าพระที่นั่งให้เปนสำคัญ ก๊ลั่นฆ้องไชยวางเรือต้นศรีสามรรถไชยไกรษรมุข, พายแข่งกันลงมาเปนอาทิ แล้วก๊วางเรือคู่แข่งกันลงมาโดยอันดัพ ครั้นแข่งเรือทั้งปวงเสร็จแล้ว จึ่งเลี้ยงลูกขุนแลประสาทพระราชทานรางวัลแก่ผู้ชนะทั้งปวงเสร็จ ๚ะ
๏ พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จประเวศน์ยังพระราชมณเฑียร ในบัดเดี๋ยวนั้น พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัสแก่พระยารัตนบาลให้รจนาพระพุทธปฏิมากรสมาธิ เปนพระพุทธรูปสนองพระองค์ห้าพระองค์ พระองค์หนึ่งบุทองนพคุณทรงเครื่องมงกุฎกุณฑลพาหุรัตน์ย่อมประดับเนาวรัตน์ แลบันลังก์นั้นบุทองจำหลักประดับเพชรัตน องค์หนึ่งบุทองนพคุณ บันลังก์นั้นบุทองจำหลัก องค์หนึ่งนั้นเปนพระพุทธปฏิมานาคาศน์ พระพุทธรูปองคนั้นรจนาด้วยนาคสวาศ แลเครื่องทรงทองจำหลักประดับเนาวรัตน แลบันลังก์นั้นรจนาด้วยนาคสวาศ พระพุทธปฏิมากรบุเงินสององค แลถานเงินจำหลักสารพางค์ ๚ะ
/*266๏ ครั้นเสด็จพระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก๊มีพระราชโองการตรัสแก่พระยาจักรี ให้แต่งการพระราชพิธีไล่เรือแลให้รับพระพุทธปฏิมากรอันให้สถาปนานั้น ถึงเดือนอ้ายขึ้นสิบสามค่ำเพลารุ่งแล้วสองนาฬิกา ให้เอาเรือพระที่นั่งไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา แลวรสุพรรณหงษพยุหบาตรามาประทับขนาน แลให้เอาเรือพระครุทธพาหนะออกตั้งฉาน แลให้เทียบเรือต้นศรีสามรรถไชย ไกรษรมุขพิมานไชยจักรัตน แลเรือต้นทั้งปวงโดยขบวนแห่ แล้วก็เทียบเรือจำนำท้าวพระยาลูกขุนทั้งปวงตั้งแห่โดยขบวนสรัพ ๚ะ
๏ จึ่งอัญเชิญพระพุทธปฏิมากรทองนพคุณทรงเครื่องนั้น ขึ้นช้างต้นพระมหาคชาธารคชศรี แลเชิญพระปฏิมากรทองนพคุณองค์หนึ่งเล่าขึ้นช้างพระศรีไชยศักดิ แลพระคชาธารทั้งสองนี้ ประดับด้วยเครื่องคชาภรณ์ แลผูกเครื่องสำหรับพิไชยสงคราม จึ่งรับพระพุทธปฏิมากรทั้งสองพระองค์ แต่น่าพระราชวังลงไปประทับเกย แลเอาเรือวรสุพรรณหงษพยุหบาตราเลื่อนเข้ามารับพระพุทธปฏิมากร ทั้งสองพระองค์ออกไปตั้งชลมารคเสร๊จ พระบาทสมเด๊จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก๊เสด็จลงเรือไชยสุพรรณหงษพยุหบาตรา ๚ะ
๏ เล่มสิบสามสมุดไทยจบเท่านี้ ๚ะ
๑๔
๏ เล่ม ๑๔ ต่อไป ๚ะ
๏ ครั้นได้อุดมเพลาก็คลายเรือพระที่นั่งไชยสุพรรณหงษออกไปจากขนาน แลเรือวรสุพรรณหงษ ซึ่งรับพระพุทธปฏิมากรนั้นไปเบื้องน่า แลประดับด้วยเรือแห่อันรจนาดาดาษโดยกระบวนน่าหลัง พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก๊เสดจพยุหบาตราลงไปประทับขนานในบางกดาน ดำหรัศให้เลี้ยงท้าวพระยาเสนาบดีมุข/*267มนตรีทั้งหลายเสรจ ก๊ให้เอาเรือบันดาเข้าขบวนไล่ทั้งปวง ออกจับขบวนโดยขนัด แลเรือบันดาแห่พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งปวงนั้น ก็ไว้ให้แห่พระพุทธปฏิมากรเจ้าขึ้นมา ครั้นถึงเวลาชายแล้วสองนาฬิกาห้าบาท สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก๊ทรงเครื่องสรรพาภรณบวรวิภูษิตากาญจนเสรจแล้ว เสดจทรงพระที่นั่งบุษบกรัตนมหาพิมานอลังการ กลางเรือไชยสุพรรณหงษพยุหบาตราคล้าเคลื่อนโดยขบวน เสดจประเวศน์มาประทับท่าขนานมหาวาศุกรี คอยทอดพระเนตรขบวนแห่พระพุทธปฏิมากร อันมเหาฬาราดิเรกด้วยเรือต้นทั้งปวงนั้น ครั้นเรือพระพุทธปฏิมากรประทับขนานแล้ว ก๊อัญเชิญพระพุทธปฏิมากรเสดจทรงพระคชาธาร แห่กลับไปประดิษฐานไว้ ณพระศรีสรรเพชดารามแล้ว ให้ตั้งการสมโพชเล่นมโหรศพเจดวันเปนมเหาฬารยิ่งนัก ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนญี่ขึ้นห้าค่ำ ทูตานุทูตเมืองล้านช้างเมืองตองอูเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมทูลลา พระราชทานรางวัลแก่ทูตานุทูตทั้งสองเมืองเปนอันมาก ฝ่ายทูตานุทูตต่างคนต่างกลับไปเมือง อันพระเกียรติยศแผ่ไพศาฬไปทุกนาๆประเทศธาณีน้อยใหญ่ทั้งปวงก๊เกรงพระเดชเดชานุภาพเปนอันมาก พระนครศรีอยุทธยาครั้งนั้นเกษมศุขสมบุรณยิ่งนัก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๕๗ ปีมแมสัปตศก ทรงพระกรุณาตั้งพระราชกำหนดกฎหมายพระไอยการ แลสร่วยสมพัจษรอากรขนอนตลาด แลพระกัลปนาถวายเปนนิจพัตรแก่พระสังฆราชาคณะคามวาศรีอรัญวาศรีบรีบุรณ ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชบุตรสองพระองค องค์หนึ่งทรงพระนามเจ้าฟ้าสุทัศน พระอนุชาทรงพระนามเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย ประ/*268ชวรพระยอดเสียพระเนตรข้างหนึ่ง สมเดจพระเจ้าอยู่หัวจึ่งยกพระราชบุตรผู้พี่ขึ้นเปนมหาอุปรา อยู่มาสี่เดือนเศศ พระมหาอุปราชกราบทูลพระกรุณาว่า จะขอพิจารณาคนออก สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่าจักเปนกระบถฤๅ พระมหาอุปราชความกลัวสมเดจพระราชบิดาเปนกำลัง ออกจากที่เฝ้าเสดจมาพระราชวังบวรสถานมงคล เพลาค่ำก็เสวยยาพิศสวรรคต สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงโทมนัศโศกาดุรภาพถึงพระราชโอรสเปนอันมาก แล้วให้แต่งการพระราชทานเพลิงพระสพตามอย่างมหาอุปราช พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตั้งพระไทยบำเพญทานการกุศลเปนอเนกนุประการ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๙๖๓ ปีฉลูตรีศก ทรงพระประชวรหนักเสดจสวรรคตอยู่ในราชสมบัติเจดพรรษาจึ่ง ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย พร้อมด้วยพระสังฆราชคามวาศรีอรัญวาศรี ปฤกษากันเสร็จอัญเชิญสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย ซึ่งเสียพระเนตรข้างหนึ่งขึ้นผ่านพิภพไอสวรรยาธิปัตไตยถวัลยราชตามประเภณีสืบไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้แต่งการถวายพระเพลิงพระบรมสพสมเด็จพระราชบิดาโดยราชประเภณีพระมหากระษัตรียเจ้าแต่ก่อนมา. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าทรงธรรม ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๔ ปีขารจัตวาศก พระศรีสิลปบวชอยู่วัดระฆัง, เพราะรู้ไตรยปิฎกสันทัด ได้สมณถานันดรเปนพระพิมลธรรมอนันตปฤชา, ชำนาญทั้งไตรยเพทางคสาศนมีสิษโยมมาก ทั้งจมื่นศรีศรรักษก็ถวายตัวเปนบุตรเลี้ยง ครั้งนั้นเชี่ยวชาญคนทั้งหลายนับถือมาก จึ่งคิดกันกับจมื่นศรีศรรักษแลสิษโยมเปนความลับ ซ่องสุมพักพวกได้มาก/*269แล้ว ก็ปริวัตออกเพลาพลบค่ำ ก็ภากันไปซุ่มพลณปรางค์วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ครั้นได้อุดมนักขัตฤกษก็ยกพลมาฟันประตูมงคลสุนทรเข้าไปได้ในท้องสนาม ขุนนางซึ่งนอนเวรเอาความกราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตกพระไทยตลึงไปเปนครู่ จึ่งตรัสว่าเวราแล้วก็ตามเถิด แต่อย่าให้ลำบากเลย พระพิมลธรรมเข้าในพระราชวังได้ ให้กุมเอาพระเจ้าแผ่นดินไปให้พันทนาไว้ให้มั่นคง รุ่งขึ้นให้นิมนต์พระสงฆบังสกุลร้อยหนึ่ง ให้ทูปเทียนสมาแล้ว ก๊สำเรจโทษด้วยท่อนจันทน์ เอาพระสพไปฝังเสียณวัดโคกพระยา พระศรีเสาวภาคยอยู่ในราชสมบัติปีหนึ่งกับสองเดือน. ๚ะ
๏ สมเด็จพระพิมลธรรมเสด็จขึ้นผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยาทรงพระนามสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงธรรมอันมหาประเสริฐ. ทรงพระกรุณาให้จมื่นศรีศรรักษเปนอุปราช อยู่เจ็ดวันพระมหาอุปราชประชวรลงสามวันสวรรคต สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ให้แต่งการพระราชทานเพลิงตามอย่างมหาอุปราช. ๚ะ
๏ ครั้งนั้นยี่ปุ่นเข้ามาค้าขายหลายลำ ยี่ปุ่นโกรธว่าเสนาบดีมิได้เปนธรรมคบคิดกันเข้าด้วยพระพิมลธรรม ฆ่าพระมหากษัตรียเสีย ยี่ปุ่นคุมกันได้ประมาณ ๕๐๐ ยกเข้ามาในท้องสนามหลวง คอยกุมเอาพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออกมาฟังพระสงฆบอกหนังสือ ณะพระที่นั่งจอมทองสามหลัง ขณะนั้นภอพระสงฆ์วัดประดู่โรงธรรมเข้ามาแปดรูป ภาเอาพระองค์เสด็จออกมาต่อน่ายี่ปุ่น ครั้นพระสงฆภาเสด็จไปแล้ว ยี่ปุ่นร้องอื้ออึงขึ้นว่าจะกุมเอาพระองค์แล้วเปนไรจึ่งนิ่งเสียเล่า. ยี่ปุ่นถุ่งเถียงกันเปนกุลาหล ฝ่ายพระมหาอำมาตยคุมพลได้ไล่รบยี่ปุ่นล้มตายเปนอันมาก ยี่ปุ่นแตกไปจากพระราชวัง ลงสำเภาหนี/*270ไป. ตั้งแต่นั้นมาสำเภาเมืองยี่ปุ่นก็มิได้เข้ามาค้าขายณะกรุงเทพมหานครอีกเลย พระมหาอำมาตย์ให้ไปเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเข้าพระราชวัง เพลาเช้าเสด็จออกท้องพระโรงพร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ทรงพระมหากรุณาตรัสว่า ราชการครั้งนี้ พระมหาอำมาตยมีความชอบมาก ให้เปนเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ พระราชทานเครื่องอุปโภกบริโภกเปนอันมาก แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการ ให้วิเศศแต่งเครื่องพระกระยาหารถวายพระสงฆวัดประดู่โรงธรรมเปนนิจพัตรอัตรา. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๕ ปีเถาะเบญจศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ชักพระมงคลบพิตรอยู่ฝ่ายทิศรตวันออกมาไว้ฝ่ายทิศรตวันตก แล้วก็ให้ก่อพระมณฑปใส่ ๚ะ
๏ ในปีนั้นมีหนังสือเมืองตนาวศรีเข้ามาว่า กองทับพม่ามอญมาล้อมเมือง ขอพระราชทานกองทับมาช่วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสให้พระยาพิไชยสงครามเปนแม่ทับออกไปถึงเมืองสิงขร นายทับนายกองบอกเข้ามาว่า เมืองตนาวศรีเสียแก่ฆ่าศึกแล้ว สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวให้หากองทับกลับ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๖๘ ปีมเมียอัฐศก ทรงพระกรุณาให้พูนดินน่าพระวิหารแกลบไว้เปนที่สำรับถวายพระเพลิง ในปีนั้นเมืองสระบูรีบอกมาว่า พรานบุญภบรอยเท้าอันใหญ่บนไหล่เขา เหนประหลาด สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวดีพระไทยเสด็จด้วยเรือพระที่นั่งไชยพยุหบาตราพร้อมด้วยเรือท้าวพระยาสามนตราชดาษดาโดยชลมารค นัทธีธารประทับท่าเรือ รุ่งขึ้นเสด็จทรงพระที่นั่งสุวรรณปฤษฎางค พร้อมด้วยคเชนทรเสนางคนิกรเปนอันมาก ครั้งนั้นยังมิได้มีทางสถลมารค พรานบุญเปน/*271มัรรคุเทศกนำลัดตัดดงไปถึงเชิงเขา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสทอดพระเนตรเหนแท้ว่า เปนรอยพระบรมพุทธบาทมีลายลักษณ กงจักรประกอบด้วยอัฐตระสะมหามงคลร้อยแปดประการ สมด้วยพระบาฬีแล้ว ต้องกับเมืองลังกาบอกเข้ามาว่า กรุงศรีอยุทธยามีรอยพระพุทธบาทอยู่เหนือยอดเขาสุวรรณบรรพต ก็ทรงพระโสมนัศปรีดาปราโมช ถวายทศนัขเหนือพระอุตมางคศีโรตมด้วยเบญจางคประดิฐเปนหลายครา กระทำนมัศการสการบูชาด้วยทูปเทียนสุคันทรศจะนับมิได้. ทั้งท้าวพระยาเสนาบดีกระวีราชนักปราชบัณฑิตยชาติทั้งหลาย ก็ถวายวันทนประนามน้อมเกล้าด้วยเบญจางคประดิฐ ต่างคนมีจิตรโสมนัศปราโมชยิ่งนัก กระทำสการะบูชา สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวอุทิศถวายวนาสณฑเปนบริเวน ออกไปโยชนหนึ่งโดยล้อมรอบ แล้วทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ช่างจับการสฐาปนาเปนมณฑปสรวมพระบรมพุทธบาท. แลสร้างพระอุโบสถพระวิหารการบุเรียญตึกกว้าน กุฎีสงฆเปนอเนกนุประการ แล้วให้ฝรั่งสร่องกล้องตัดทางสถลมารคกว้างสิบวาตรงตลอดถึงท่าเรือ ให้แพ่วถางทุบปราบให้รื่นราบเปนถนลหลวงเสร็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับถึงท่าเรือ ทรงพระกรุณาสั่งให้ตั้งพระราชนิเวศตำหนักฟากตวันออก ให้ชื่อตำหนักท่าเจ้าสนุกนิ์. ๚ะ
๏ ขณะนั้นฝีพายเอาดอกเลาผูกปัตถวีเรือไชย ทอดพระเนตรเหนตรัสว่างานดีอยู่ ครั้นเสด็จกลับถึงกรุง สั่งให้แปลงปัตถวีเรือไชยเปนเรือกิ่ง ทรงพระกรุณาเร่งรัดให้ช่างสร้างพระมณฑบพระพุทธบาท, แลอาวาศบริเวณทั้งปวงสี่ปีจึ่งสำเร็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปทำการฉลองมีงานมหรสพสมโพธเจ็ดวันแล้วเสร็จ เสด็จยังกรุงเทพมหานคร ในปีนั้นปรางค์วัดพระมหาธาตุทำลายลงจนชั้นครุทธพื้นอัศดงคต์. ๚ะ
/*272๏ ลุศักราช ๙๘๙ ปี ทรงพระกรุณาแต่งพระมหาชาติคำหลวง แลสร้างพระไตรยปิฎกธรรมไว้สำรับพระสาศนาจบบริบูรณ ๚ะ
๏ ครั้น ณวันประหัศเดือนยี่ขึ้นหกค่ำ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวนเดือนหนึ่งกับสิบหกวันเสด็จสวรรคต พระเจ้าทรงธรรมอยู่ในราชสมบัติ ๒๕ พรรษา พระองคมีพระราชบุตรสามพระองค์ พระองค์ผู้เปนปถมนั้น ทรงพระนามพระเชษฐาธิราชกุมาร พระองค์ที่สองนั้นทรงพระนามพระพันปีศรีศิลป พระองค์ที่สามนั้นทรงพระนามพระอาทิตยวงษ. ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเชษฐาธิราช ๚ะ
๏ ศักราช ๙๘๙ ปีเถาะนพศก จึ่งเสนาพฤฒามาตย์ประโรหิตาจารย์ทั้งหลาย มีเจ้าพระยากลาโหมสุริย์วงษเปนประธาน ปฤกษาพร้อมกับอัญเชิญสมเดจพระเจ้าลูกเธอพระเชษฐาธิราชขึ้นราชาภิเศก ครอบครองกรุงพระนครศรีอยุทธยาโดยราชประเพณี อยู่มาได้เจ็ดวันพระพรรปีศรีศิลปผู้เปนพระอนุชาธิราชทรงพระโกรธว่า มุขมนตรีมิได้ยกสมบัติให้ ก็ภาพักพวกของพระองค์ลอบหนีไปยังเมืองเพชรบูรี ส้องสุมพวกพลจะยกเข้ามา สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินตรัสทราบเหตุ ให้แต่งกองทับออกไป พระพรรปีศรีศิลปมิทันได้จัดแจง กองทับล้อมจับได้กุมเอาตัวมาถวาย ทรงพระกรุณาให้ประหารชีวิตรเสียณวัดโคกพระยา แลชาวเมืองเพชรบูรีที่เปนใจเข้าด้วยพระพรรปีศรีศิลปนั้นให้เอาตัวเปนตพุ่นหญ้าช้างทั้งสิ้น ๚ะ
๏ อยู่มาเดือนเศศ มารดาเจ้าพระยากลาโหมถึงแก่ชิพิตัดษัย แต่งการสพเสรจ แล้วเจ้าพระยากลาโหมสุริย์วงษ ออกไปตั้งการปลงสพ /*273ณวัดกุฎ ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนผู้ใหญ่ผู้น้อย ออกไปช่วยนอนค้างแรมอยู่เปนอันมาก ฝ่ายข้าหลวงเดิมพระเจ้าอยู่หัว กราบทูลยุยงเปนความลับว่า เจ้าพระยากลาโหมสุริย์วงษทำการครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก หากเอาการสพเข้ามาบังไว้เหนทีจะคิดประทุษร้ายต่อพระองคเปนมั่นคง สมเดจพระเจ้าอยู่หัวมิได้มีวิจารณให้ถ่องแท้ตกพระไทย ตรัสให้เหล่าชาวป้อมล้อมพระราชวังขึ้นประจำน่าที่ แล้วเตรียมทหารไว้เปนกองๆ จึ่งดำรัศให้ขุนมหามนตรีออกไปหาตัวเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษเข้ามา ๚ะ
๏ ขณนั้นจมื่นสรรเพชย์ภักดีสอดหนังสือลับออกไปก่อนว่า พระโองการจะให้หาเข้ามาดูมวย บัดนี้เตรียมไว้พร้อมอยู่แล้ว เมื่อเจ้าคุณจะเข้ามานั้น ให้คาดเชือกเข้ามาทีเดียว ครั้นขุนมหามนตรีออกไปถึงกราบเรียนว่าพระโองการให้หา. เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษแจ้งการซึ่งจมื่นสรรเพชรภักดีบอกให้สิ้นอยู่แล้ว จึ่งว่าขึ้นท่ำกลางขุนนางทั้งปวงว่า เราทำราชการกระตัญูแต่ครั้งพระพุทธเจ้าหลวงมา ท่านทั้งปวงก็แจ้งอยู่สิ้นแล้ว เมื่อพระพุทธเจ้าหลวงเสดจสวรรคตแล้ว ถ้าเรารักซึ่งราชสมบัติ ท่านทั้งหลายเหนจะพ้นเราเจียวฤๅ ขุนนางทั้งปวงกราบแล้วจึ่งว่า ราชการทั้งปวงก็สิทธิ์ขาดอยู่แก่ฝ่าท้าวกรุณาเจ้าสิ้น ที่จะมีผู้ใดขัตแขงนั้นข้าพเจ้าทั้งปวงก็ไม่เหนมีตัวแล้ว เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษจึ่งว่า ท่านทั้งปวงจงเหนจริงด้วยเราเถิด เรากตัญูคิดว่าเปนลูกเจ้าเข้าแดง จึ่งเปนต้นคิดอ่านปฤกษามิให้เสียราชประเพณี ยกราชสมบัติถวายแล้วยังหามีความดีไม่ ฟังแต่คำคนยุยงกลับจะมาทำร้ายเราผู้มีความชอบต่อแผ่นดินอีกเล่า ท่านทั้งปวงจะทำราชการไปข้างน่าจงเร่งคิดถึงตัวเถิด ขุนนางทั้งนั้นกราบแล้วว่า /*274อันพระกรุณาทั้งนี้ควรนักหนา เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ ดูถ่วงทีขุนนางทั้งปวงเหนยังไว้อารมณ์เปนกลางอยู่มิลงใจเปนแท้ จึ่งร้องสั่งทลวงฟันให้กุมเอาตัวขุนมหามนตรีแลบ่าวไพร่ซึ่งภายเรือมานั้นไว้ให้สิ้น ทลวงฟันก็กรูกันจับเอาขุนมหามนตรีแลไพร่ไปคุมไว้ ขุนนางทั้งปวงเหนดั่งนั้นต่างคนตกใจหน้าซีดลงทุกคน เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษเหนดั่งนั้นจึ่งว่า บัดนี้พระเจ้าแผ่นดินว่าเราทำการประชุมขุนนางพร้อมมูลทั้งนี้คิดการเปนกระบถ ก็ท่านทั้งปวงซึ่งมาช่วยโดยสุจริตนั้น จะมิพลอยเปนกระบถด้วยฤๅ ขุนนางทั้งปวงพร้อมกันกราบเรียนว่า เปนธรรมดาอยู่แล้ว อุประมาเหมือนหนึ่งนิทาน พระบรมโพธิสัตวเปนนายสำเภา คนทั้งหลายโดยสารไปค้า ใช้ใบไปถึงท่ำกลางมหาสมุทต้องพยุหใหญ่สำเภาจะอับปางอยู่แล้ว พระบรมโพธิสัตวจึ่งคิดว่าถ้าจะนิ่งอยู่ดั่งนี้ ก๊จะภากันตายเสียด้วยสิ้นทั้งสำเภา จึ่งตั้งสัตยาธิฐานว่า ถ้าอาตมาจะสำเร็จแก่พระบรมโพธิญาณ ขออย่าให้สำเภาอับปางในท้องมหาสมุทเลย เดชะอานุภาพพระบารมีพรมโพธิสัตว์สำเภาก๊มิได้จลาจล แล่นล่วงถึงประเทศธาณีซึ่งจะไปค้านั้น ก๊เหมือนการอันเปนครั้งนี้ ถ้าท้าวพระกรุณานิ่งตายคนทั้งหลายก๊จะพลอยตายด้วย ถ้าท้าวกรุณาคิดการรอดจากความตาย คนทั้งปวงก๊จะรอดด้วย เจ้าพระยากลาโหมสุริย์วงษได้ฟังขุนนางว่าดั่งนั้นก๊หัวเราะแล้วว่า เจ้าแผ่นดินว่าเราเปนกระบถแล้วเราจะทำตามรับสั่ง ท่านทั้งปวงจะว่าประการใด ขุนนางทั้งปวงกราบแล้วจึ่งว่า ถ้าท้าวกรุณาจะทำการใหญ่จริงข้าพเจ้าทั้งปวงจะขอเอาชีวิตรสนองพระคุณตายก่อน เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษเหนขุนนางปลงใจพร้อมโดยสุจริต ก๊จัดแจงเปนหมวดเปนกองกำหนฎกฎหมายกันมั่นคง ๚ะ
/*275๏ ครั้นเพลาชายสามโมงเศศ จุดเพลิงเผาสพเสรจแล้ว ได้อุดมฤกษ์เวลา เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษก็ลงเรือ พร้อมด้วยเรือขุนนางทั้งปวงสักร้อยลำ คนประมาณสามพันเสศ พลสรัพด้วยเครื่องสาตราวุธล่องมาขึ้นประตูไชย วันนั้นเปนวันเสาร์ เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษใส่เสื้อดำกางเกงดำขึ้นม้าดำ ขุนนางแลไพร่ตามมาเปนอันมาก ครั้นถึงน่าพระกาฬจึ่งลงมาจากหลังม้าตั้งสัจอธิฐานว่า ข้าพเจ้าปราฐนาโพธิญาณ ถ้าจะเสรจแก่พระพุทธสมบัติเปนแท้ จะยกเข้าไปล้างผู้อาสัจให้สำเรจดังปราฐนา เสรจอธิฐานแล้วเพลาพลบค่ำจึ่งมาตั้งชุมพลอยู่ณวัดสุทธาวาศ ครั้นเพลาแปดทุ่มนั่งคอยฤกษพร้อมกัน เหนพระสาริริกบรมธาตุเสดจมาแต่ปราจิมทิศ ผ่านไปปราจิมทิศใต้ นิมิตรเปนมงคลฤกษอันประเสริฐ ก๊ยกพลมาเข้าประตูมงคลสุนทร ให้ทหารเอาขวานฟันประตูมงคลสุนทรเข้าไปได้ ด้วยเดชกฤษฎาพินิหารอันใหญ่ยิ่ง หามีผู้ใดจะออกต่อต้านมิได้ ก๊กรูกันเข้าไปถึงท้องสนามใน ข้าหลวงเดิมซึ่งนอนเวรประจำซองร้องกราบทูลเข้าไปว่า เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษยกเข้ามาได้แล้ว พระเจ้าแผ่นดินได้ฟังตกพระไทยนักมิได้คิดอ่านที่จะต่อสู้ ออกจากพระราชวังกับพวกข้าหลวงเดิมลงเรือพระที่นั่งหนีไป เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษเข้าในพระราชวังได้ รู้ว่าพระเจ้าแผ่นดินหนี จึ่งสั่งให้พระยาเดโช พระยาท้ายน้าไปตามแต่ในเพลากลางคืนวันนั้น รู่งขึ้นเช้าพระยาเดโชพระยาท้ายน้ำทันพระเจ้าแผ่นดินที่ป่าโมกน้อยล้อมจับเอาตัวมาได้ เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ สั่งให้เอาไปสำเร็จโทษตามประเพณีกระษัตรีย พระเชษฐาธิราชอยู่ในราชสมบัติปีหนึ่งกับเจดเดือน ๚ะ
***
/*276๏ แผ่นดินพระอาทิตย์วงษ์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๑ ปีมเมียเอกศก ฝ่ายเสนาพฤฒามาตยประโรหิตทั้งหลาย จึ่งนำเอาเครื่องเบญจราชกุกุพัณฑไปถวาย เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษมิได้รับ ว่าเราทำราชการนี้จะชิงเอาสมบัตินั้นหามิได้ เพราะไภยมาถึงตัวแล้วก๊จำเปน พระอาทิตยวงษซึ่งเปนพระราชบุตรพระมหากระษัตรียนั้นยังมีอยู่ ควรจะยกพระอาทิตยวงษขึ้นผ่านสมบัติโดยราชประเพณีจึ่งจะชอบ ปฤกษาเสนาบดีทั้งปวงพร้อมแล้ว ก็ราชาภิเศกพระอาทิตยวงษ ขึ้นผ่านพิภพกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยา พระอาทิตยวงษได้ผ่านสมบัติครั้งนั้น พระชลได้เก้าพรรษา ยังทรงพระเยาวราชอยู่นัก มิได้รู้ที่จะว่าราชการกิจสิ่งใด มีแต่เที่ยวประภาศจับจับแพะกับแกะเล่น เจ้าพนักงานต้องนำเครื่องทรงเครื่องเสวยตามไปทุกแห่ง แต่ทำดังนี้เปนนิรันดรประมาณได้หกเดือน มุขมนตรีทั้งปวงปฤกษากันว่า พระมหากระษัตรียเปนดังนี้การแผ่นดินจะเสียไป จำจะยกพระอาทิตยวงษลงเสียจากเสวตรฉัตร ควรจะเอาราชสมบัติถวายแก่เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ ปฤกษากันเสรจแล้วก็นำเอาเคื่องเบญจราชกุกุภัณฑมาถวายเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษ ทูลประพฤติเหตุซึ่งพระอาทิตยวงษจะครองแผ่นดินไปมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอถวายราชสมบัติแก่พระองค จงพระกรุณารับทำนุบำรุงสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎร ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะได้อยู่เอย็นเปนศุขเพราะพระเดชเดชานุภาพของพระองค์นั้นเถิด เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงษได้ฟังมุขมนตรีทั้งปวงมาอ้อนวอนดังนั้น ก๊รับว่าจะครองสมบัติ เสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายมีความยินดีนัก ก็อัญเชิญเสดจเข้าอยู่ในพระราชวัง แล้วเสนาพฤฒามาตยราชประโรหิตทวิชาจารย/*277พร้อมกันให้ท่านโหรธิบดีหาฤกษ ก็ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเศกในพระที่นั่งมังคลามหาปราสาท เจ้าพนักงานทั้งหลายก็จัดแจงแต่งตั้งสุวรรณบันลังก์รัตนราชาอาศน ลาดด้วยหนังราชสีห มีพระมหาเสวตรฉัตรเปนต้น อำภณด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ จ่ามรมาศกลดกลิ้งกะชิงแซกสลับสลอน บังสุริเยนทรบวรด้วยมยุรฉัตรพัชนีพรายเพรามเหาฬาราดิเรกโดยราชประเพณี ตั้งพระราชพิธีสงฆแลพิธีไสยเวทเวทางคสาตรทุกประการ แล้วตั้งพระยาคชสารยืนสถิตยซ้ายขวา ทั้งพระยาอัศวราชสถิตยซ้ายขวา พร้อมพลาพลพฤนทรทั้งปวงทุกกระทรวงการเสรจ ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นรวิวารมหาศุภฤกษอันอุดม, บรมทินกรประเวศน์เหนือนภาไลยจำรัสดวง. พระมหาราชครูพระครูประโรหิตทวิชาจารย, ก็อัญเชิญเสดจสมเดจพระเจ้าอยู่หัวสำอางองคอลงกฎพิภูษาสรรพาภรณ, บวรด้วยแก้วกาญจนมณีรัตนชัชวาลยโอพาศเสรจ, เสดจทรงพระราเชนทรยานมาขึ้นอัฒจันไพยชยนตมหาปราสาท. พระราชครูทั้งองคบริโสดมพรหมพีชาจารย, ก็เป่ามหาสังขทักษิณาวัดประโคมแตรสังขดุริยดนตรี, ตีอินทเภรีเปนมหาประถม. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจในน่าฆ้องไชยชำระพระบาท. พระยาธรรมมาธิกรณธิบดีก็ลั่นฆ้องไชยประโคมแตรสังขดุริยดนตรี, ตีอินทเภรีเปนทุติยวาร. จึ่งเสดจขึ้นไพชยนตมหาปราสาท, สถิตยเหนือบันลังก์อาศนอลังการ. หมู่ทวิชาจารย์ก็เป่าสังขษิณาวัดประโคมแตรสังฃดุริยดนตรี, ตีอินทเภรีเปนตติยวาร. สมเดจพระสังฆราชราชาคณทั้งปวง, ก็สวดพระพูทธมนตถวายไชย. พระมหาราชครูพระครูประโลหิตสุภาวดีศรีวิชาจารยทั้งหลาย, ก็แซ่ซ้องโอมอ่านอิศวรเวทวิศณุมนตถวายไชยพร้อมเสรจ. ก็ถวายมุรธาภิเศกอาเศียรพาศ, สำรับ/*278การพระราชพิธีปราบดาภิเศกพระมหากระษัตราธิราชสืบมา. แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจเถลิงสิงหบัญชร ณพระที่นั่งมังคลาภิเศก, อันพิจิตรด้วยสุวรรณรัตโนภาศ. จึ่งเบิกท้าวพระยาสามนตราชกระกูลพฤฒามาตยมุขมนตรีถวายบังคม, แล้วเบิกสมโพธเลี้ยงลูกขุนทั้งปวงเสรจ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๒ ปีมเมียโทศก, สมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจขึ้นผ่านถวัลยราชพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดีลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมอุดมพระราชนิเวศมหาสถาน, ทรงพระนามพระเจ้าปราสาททอง. พระองค์ทรงทศมิตราชธรรมอันมหาประเสริฐ. ครั้นรู่งเช้าเสดจออกขูนนางทรงพระกรุณาตรัสปูนบำเหน็จ, เจ้าหมื่นสรรเพชรภักดีเปนพระยาราชภักดีเจ้ากรมพระคลังมหาสมบัติ. พระราชทานเจียดทองกระบี่เต้าน้ำพานทองเครื่องอุปะโภคบริโภคเปนอันมาก. แลขุนนางซึ่งสวามิภักดีนั้น, ก็ตั้งแต่งโดยสมควรแก่ถานาศักดิ, พระราชทานเคลื่องอุปะโภคบริโภคเปนอันมาก. แลพระอาทิตยวงษนั้นทรงพระกรุณาโปรดให้อยู่ในพระราชวังกับด้วยพระนมพี่เลี้ยง. สมเดจพระเจ้าอยู่หัว, มีพระอนุชาองคหนึ่งทรงพระกรุณาตรัสว่าน้องเราคนนี้, น้ำใจกักขะละอยาบช้ามิได้มีหิริโอตปะ.จะให้เปนอุปราชรักษาแผ่นดินต่างพระเนตรพระกรรณมิได้, ให้เปนเจ้าชื่อพระศรีสุธรรมราชา. ตั้งบ้านหลวงอยู่ริมวัดสุทธาวาศ. แลที่บ้านสมเดจพระพันปีหลวงนั้น, พระเจ้าอยู่หัวให้สฐาปนาสร้างพระมหาธาตุเจดีย์มีพระรเบียงรอบ, แลมุมพระรเบียงนั้นกระทำเปนเมรุทิศ, เมรุรายอันรจนา, แลกอปด้วยพระอุโบสถ, พระวิหารการบุเรียญติ. แลสร้างกุฎีถวายพระสงฆเปนอันมากเสรจแล้ว/*279ให้นามชื่อวัดไชยวัฒนาราม. เจ้าอธิการนั้นถวายพระนามชื่อพระอชิตเถร, ราชาคณะฝ่ายอรัญวาศรีทรงพระราโชทิศถวายนิจพัตร, พระกัลปนาเปนนิรันดรมิได้ขาด. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๓ ปีมแมตรีศก ทรงพระกรุณาให้ช่างออกไปถ่ายอย่างพระนครหลวง แลปราสาทกรุงกัมพูชาประเทศเข้ามา ให้ช่างกระทำพระราชวังเปนที่ประทับร้อนตำบลริมวัดเทพจันท์ สำรับจะเสดจขึ้นไปนมัศการพระพุทธบาท จึ่งเอานามเดิมซึ่งถ่ายมาให้ชื่อพระนครหลวง แลในปีที่สร้างพระนครหลวงนั้น ก็สฐาปนาวัดพระศรีสรรเพชเสร็จ กระทำการฉลองแลมีมหรรสพสมโพธเปนอเนกนุประการ พระกฤษฎานุภาพพระบาทสมเดจบรมนาถรบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ดำรงคพิภพมณฑลสกลสีมาประชาราษฎรเกษมศุขสนุกสบาย เพทไภยยันตรายโรคาพยาธิก็เบาบาง อีกหมู่เสนางคนิกรโยธาทวยหารมั่งคั่งพรั่งพร้อมไปด้วยพลช้างพลม้า ฝนตกต้องตามระดูกาลธญาหารก็บริบุรณทั่วประเทศนิคมชนบท พระยศแผ่ไปนาๆประเทศทั้งปวง ครั้งนั้นสำเภาลูกค้าพานิชเข้ามาค้าขายเปนอันมาก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๔ ปีวอกจัตวาศก ทรงพระกรุณาสร้างมหาปราสาทองค์หนึ่งสิบเบดเดือนเสร็จ ให้นามว่า ศรียศโศทรมหาพิมานบัญยงค์ ในเพลากลางคืนสมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตรว่า สมเดจอัมรินทราธิราชเจ้าเสดจลงมานั่งแทบพระองค์ไสยาศน์ ตรัสบอกว่าให้ตั้งจักรพยุห์แล้วสมเดจอัมรินทราธิราชก็หายไป เพลาเช้าเสดจออกขุนนางทรงพระกรุณาตรัสเล่าสุบินให้พฤฒามาตย์ทั้งปวงฟัง พระมหาราชครูพระครูประโรหิตโหราพฤฒาจารยถวายพยากรณ์ทำนายว่า เพลาวานนี้ทรงพระมหากรุณาให้ซึ่งพระมหาปราสาทว่า ศรียศโสทรมหาพิมานบัญ/*280ยงค์นั้นเหนไม่ต้องนาม สมเดจอัมรินทราธิราชจึ่งเสดจลงมาบอกให้ตั้งจักรพยุห อันจักรพยุหนี้เปนที่ตั้งใหญ่ในมหาพิไชยสงคราม อาจข่มเสียได้ซึ่งปัจมิตรทั้งหลาย ฃอพระราชทานเอานามจักรอันนี้ให้ชื่อพระมหาปราสาทว่า จักรวัติไพชยนตมหาปราสาท ตามลักษณะเทพสังหรให้พระสุบินนิมิตรอันประเสริฐ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังก็มีพระไทยปรีดายิ่งนัก จึ่งให้แปลงชื่อพระมหาปราสาทตามคำพระมหาราชครูทั้งปวง ๚ะ
๏ ในปีนั้นพระราชเทวีประสูตรพระราชบุตรองค์หนึ่ง พระญาติวงษ์เหลือบเหนเปนสี่กร, แล้วปรกติเปนสองกร สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสแจ้งความเหนมหัศจรรย์ ก็พระราชทานพระนามว่าพระนารายน์ราชกุมาร ในปีนั้นทรงพระกรุณาให้สร้างพระที่นั่งไอสวรรย์ทิพาอาศน์เกาะบางนางอิน มีพระราชนิเวศปราการประกอบพฤกษาชาติร่มรื่นเปนที่สำราญพระราชหฤไทย ประภาศราชกระกูลสุริยวงษ์อนงค์นารีทั้งปวง แล้วสร้างพระอารามเคียงพระราชนิเวศถวายเปนสังฆทาน มีพระเจดีย์วิหารเปนอาทิสำหรับพระสาศนาเสร็จบรีบูรณ ล้วให้นามชื่อวัดชุมพลนิกายาราม ในเดือนญี่ปลายปีนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสดจไปโสกรรต์พระเจ้าลูกเธอพระองคอิน ณเกาะบ้านเลน โสกรรต์แล้วพระราชทานพระนามชื่อเจ้าฟ้าไชย, ๆ นั้นประสูตรนอกต่างพระชนนีกับพระนารายน์ราชกุมาร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๕ ปีระกาเบญจศก ทรงพระกรุณาสฐาปนาพระปรางค์วัดมหาธาตุอันทำลายลงเก่า เดิมในองค์สูงสิบเก้าวา ยอดนพสูญสามวาจึ่งดำรัศว่าทรงเก่าต่ำนัก ก่อใหม่ให้องค์สูงเส้นสองวา ยอดนพสูญคงไว้ เข้ากันเปนเส้นห้าวา ก่อแล้วเหนเพรียวอยู่ให้เอาไม้มค่า/*281มาแซกตามอิฐ เอาปูนบวกเก้าเดือนสำเร็จให้กระทำการฉลองเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ในปีนั้นสมเดจพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชบุตรด้วยพระสนมอีกสามพระองค์ ทรงพระนามพระไตรยภูวนาทิตยวงษองค์หนึ่ง พระองค์ทององค์หนึ่ง พระอินทราชาองค์หนึ่ง เมื่ออาสาฬหะมาศเข้าพรรษา สมเดจพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชตำเนินด้วยสนมราชกัลยา ออกไปนมัสการจุดเทียรพรรษาถวายพระพุทธปัฏิมากร ณวัดศรีสรรเพชร์ เสดจไปประภาศมาน่าพระวิหารใหญ่ทอดพระเนตรเหนพระอาทิตยวงษราชบุตรพระเจ้าทรงธรรมซึ่งยกออกเสียจากราชสมบัตินั้น ขึ้นนั่งห้อยท้าวอยู่บนหลังกำแพงแก้ว ชี้พระหัถตรัสว่า พระอาทิตยวงษองอาจมิได้ลงจากกำแพงแก้วให้ต่ำ ลดพระอาทิตยวงษลงจากยศให้ไปปลูกเรือนเสาไม้ไผ่สองห้องสองหลังริมวัดท่าทราย ให้พระอาทิตยวงษอยู่ให้คนอยู่ด้วยสองคนแต่ภอตักน้ำหุงเข้า สั่งแล้วเสดจเข้าพระราชวัง ๚ะ
๏ ในเดือนสิบสองนั้นทรงพระกรุณาตรัสว่า พ้นเทศการราษฎรเกี่ยวเข้าแล้ว จะเสดจไปนมัศการพระพุทธบาท ให้ยกช่างขึ้นไปตกแต่งพระตำหนักใต้ธารทองแดง แลให้ไขน้ำมาแต่ธารทองแดงให้สนุกสนานแลทางสถลมารคแต่ท่าเจ้าสนุกขึ้นไปถึงท้ายพิกุลนั้น คิดให้มีน้ำแลศาลาโดยระยะทางผู้คนจะได้อาไศรย เสนาบดีรับพระราชโองการแล้วก็ยกช่างไพร่พลขึ้นไป เกนแบ่งให้ตกแต่งพระตำหนักท่าเจ้าสนุกแลแบ่งให้ทำศาลาขุดบ่อบางโขมด ตำบลบ่อโศกนั้น ขุดบ่อริมต้นโศกจึ่งให้ชื่อบ่อโศก แล้วให้ขึ้นไปขุดบ่อทำศาลากลางทาง ภอพระสงฆ แลสามเณรเดินขึ้นไปเหนทำศาลาอยู่ เจ้าสามเณรจึ่งว่า ศาลาทั้งห้าห้องนี้ คั่นเสียสักสองห้อง ภอเปนฝากรงให้ตีคนจะได้อาไศรยนอน ถ้าไม่มีฝาเสือจะกินเสีย ช่างทั้งปวงฟังเจ้าสามเณรว่าเหน/*282ชอบด้วย ครั้นทำเสร็จแล้วจึ่งให้นามว่าศาลาเจ้าเณร แลที่ตำบลหนองคนทีนั้นมีน้ำอยู่แล้ว ก็ทำศาลาสำหรับอาไศรย แลไพร่ซึ่งทำศาลาลงไปตักน้ำกินได้คนทีใบหนึ่ง จึ่งให้ชื่อหนองคนที แลช่างกองใหญ่ยกขึ้นไปทำพระตำหนัก ริมลำธารท้ายธารทองแดง คิดทดท้อน้ำปิดเปิดให้ไหลเชี่ยวมาแต่ธารทองแดง อันพระราชนิเวศซึ่งทำนั้นในดงพฤกษาชาติร่มรื่น ชื้อชิดเปนที่สำราญราชหฤไทย พระปิ่นนคเรศเกษกระษัตริยสรรพแสนสนุกแล้ว คิดผ่อนทางชลชลาให้ไหลลั่นลงมายังห้วยศีลาดาษ จึ่งให้นามชื่อพระราชนิเวศธารเกษม แล้วให้วันจรกนำออกไปตกแต่งธารโศกปลายธารทองแดง ก็เปนที่ประภาศแห่งหนึ่ง แต่ตกแต่งพระราชนิเวศธารเกษม แลธารทองแดงบริเวณพระพุทธบาท แลสถลมารคทั้งปวงสามเดือนก็เสร็จ ๚ะ
๏ จึ่งเสนาพฤฒามาตยนำรายการมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบทุกประการ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟัง ก็มีพระไทยปราโมชยิ่งนัก จึ่งมีพระราชกำหนดสั่งแก่สมุหนายกว่า เดือนสี่ขึ้นสองค่ำจะไปนมัศการพระบรมบาท ให้เตรียมการโดยชลมารคสถลมารคให้พร้อม สมุหนายกรับพระราชโองการแล้วกำหนดกฎหมายสั่งทุกพนักงาน เจ้าพนักงานทั้งปวงให้ล่วงไปจัดแจงการทุกประการ ทุกกระทรวงพร้อมเสร็จ ๚ะ
๏ ครั้นถึงพคุณมาศขึ้นสองค่ำ เพลารุ่งแล้วสองนาฬิกาแปดบาท สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงบาตรแล้ว ก็ทรงเครื่องสรรพาภรณบวรด้วยแก้วกาญจนกนกรัตนาไมย สำหรับพิไชยราชยุทธทรงราชาวุธสรัพเสร็จ ก็เสดจลงสู่พระที่นั่งไกรษรมุขพิมานไชยจักรรัตน์พิภัทธด้วยเครื่องสูงไสว บวรธงไชยธงฉาน อลงการด้วยเรือต้นทั้งหลาย /*283เดียรดาษเรือเสนาพฤฒามาตยราชกระกูลพระหลวงต้นเชือกปลายเชือกทั้งปวง ก็เข้าไปจับฉลากเปนขนัดอัดแออรรณพ ครบทั้งเรือประเทียบทุกกรม สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ให้เคลื่อนกระบวนพยุหบาตรา ยาตราไปโดยทางแนวชลมารค กำหนดระละทางแต่ขนานประจำท่าพระราชวังหลวง ถึงที่ประทับร้อนพระนครหลวง เปนทางสามร้อยเก้าสิบหกเส้น ภักพลาพลทั้งหลายรับพระราชทานเปนศุขสบาย ครั้นเพลาชายแล้วสองนาฬิกา ก็เสดจตรีธาพลาพลนาเวศรไปโดยลำดับชลมารค เปนระยะทางหกร้อยหกสิบเบ็ดเส้น เพลาชายแล้วสี่นาฬิกาเศศถึงท่าเจ้าสนุกก็เสดจขึ้นพระราชนิเวศ ประทับแรมอยู่สองเวน ในเพลาบ่ายนั้นเจ้าพนักงานทั้งหลายก็ตรวจจัตุรงค์เสนางค์พยุห บาตราเข้าจับฉลาก ประจำริ้วรายโดยตำแหน่ง แลรถพระประเทียบก็เรียบเรียงเปนระยะอยู่โดยขบวนสรับเสร็จ ครั้นเพลารุ่งแล้วนาฬิกาหกบาท สมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องสำหรับพิไชยสงครามเสร็จ เสด็จทรงช้างต้นพังกินนรวิหคที่นั่งรองบุษบกเบญจาอลังการด้วยพระที่นั่งพุดตาน ทองบุฉลุลายพรรณรายด้วยแก้วกาญจนมนีรัตน์ชัชวาลโอภาศ ด้วยเครื่องอภิรุมรุจิเรขเสวตรฉัตร์ ชุมสายลายสุวรรณพรรณกลดกลิ้งกันชิงมาศดาษดา รจนาด้วยมยุรฉัตรพัชนีจามรบังรวิวรไพรโรจประดับ สรัพด้วยหมู่คชินทรดั้งกันแซกแซงค่ายคาพังคา ทั้งหมู่อัศวราเริงร้องหฤหรรษเนียรนาท หมู่พหลราชรถเรียงระดับงอนงามไสวย หมู่พลาพลไกรก็คับคั่งพรั่งพร้อมโดยขบวนเสร็จ ทั้งรถพระประเทียบทางนางพระสนมบริพาร สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เครื่อนพลทวยหารพยุหบาตรา โดยแถวรัทธยาทุเรศอรัญร่มรื่นระหงระโหถานพันฦกอธึกด้วยศับท์ลำเนียงเสียงโกลาหฬฆ้องกลองชนะโครมคฤนเพียงแผ่นพื้น/*284พสุธาดลกัมปนาท อันบวรราชอนงค์นางในรถพระประเทียบเรียบเรียงก็ชวนกันเมียงเมิน ชมรุกขชาติอันผลิฉ้อต่อผลเปนพู่มพวงผกานาเนกในแนวพนัศ ทิวเถื่อนทุรัศฐานดานดง ก็เสดจตรงไปยังพระราชนิเวศตำหนักธารเกษม เพลารุ่งเช้าสมเดจพระเจ้าอยู่หัว เสดจพยุหบาตรามานมัศการพระพุทธบาท กระทำการบูชาเปนมโหฬารยิ่งนัก แล้วให้มีมหามหรรสพสมโพธเจ็ดเวนเปนกำหนด พระองค์ก็บริจากราชทรัพยทานแก่ยาจกพรรนิพกทุกวันเปนอันมาก สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจนมัศการเช้าเย็นมิได้ขาดจนครบเจดวัน แล้วเสดจประภาศธารโศกธารทองแดง แลห้วยเขาถ้ำธารเสร็จก็เสดจกลับยังกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๗ ปีกุนสัพตศก สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจไปพระราชทานเพลิงพระเจ้าลูกเธอฝ่ายในณวัดไชยวัฒนาม ได้เนื้อในท้องเผาไม่ไหม้สงไสยว่าต้องคุณ ครั้งนั้นประชาราษฎรฤๅกันว่า จะให้ค้นตำหรับตำราที่หมอผู้เถ้าผู้แก่ ต่างคนต่างกลัวความผิด บันดามีทำหรับตำราความรู้วิชาการก็ทิ้งน้ำเสียสิ้น ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๘ ปีชวดอัฐศก สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวให้รื้อเทเวศถานพระอิศวร พระนารายน์ขึ้นมาตั้งยังชีกุน ในปีนั้นให้ยกกำแพงพระราชวังออกไปให้สร้างพระมหาปราสาทพระวิหารสมเดจวันหนึ่งเสดจมาทอดพระเนตรเรือกิ่ง ช่างรับพระราชทานอยู่ยังมิได้ติดตาเรือกิ่ง ทรงพระกรุณาให้นายมั่นมหาดเลกบ้านนอก เอาตาเรือกิ่งติดเข้ากลับตาซ้ายเปนตาขวา หางตาเรือกลับไปข้างปัถวี ทอดพระเนตรเหนตรัสว่าดีอยู่ ให้เอาตามนายมั่นติดนั้นเถิด พระราชทานงงินตราห้าตำลึง เสื้อผ้าสำรับหนึ่ง ในวันบัณระศรีเพ็ญเดือนแปด เสดจออกไปปฏิบัติพระ/*285สงฆ์ณวัดไชยวัฒนาราม สมเดจพระเจ้าลูกเธอทรงพระเยาว ก็ตามเสดจไปหลายพระองค์ แต่พระนารายน์ราชกุมารพระชนม์ได้ห้าพรรษานั้นประชวร พระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาตรัสว่า ป่วยอยู่แล้วอย่าตามไปเลย เพลาเช้านั้นฝนตกพรำอยู่ พระนารายน์ราชกุมารเสดจออกไปเล่นที่เกย พระสนมพี่เลี้ยงทูลห้ามก็ไม่ฟัง จะถวายพระกลดก็ห้ามเสีย พระสนมพี่เลี้ยงก็จนใจต้องเล้นอยู่ด้วย พระองค์ยืนยุดเสาหลักไชยอยู่ อสนีลงต้องหลักไชยแตกตลอดลงไปจนดิน พระนารายน์ราชกุมารจะได้เปนอันตรายก็หามิได้ พระองค์ยืนยุดหลักไชยทรงพระสวนอยู่ตามประสาพระเยาว์ แต่พระสนมพี่เลี้ยงสลบไปสิ้น สมเดจพระเจ้าอยู่หัวได้ยินเสียงอสนีนั้นตรงพระราชวัง ก็ตกพระไทยตรัสให้ข้าหลวงเข้าไปดู ข้าหลวงเข้าไปกลับออกมากราบทูลตามซึ่งมีเหตุนั้น ให้ทรงทราบทุกประการ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวได้ทราบดั่งนั้น เร่งให้หมอเข้าไปแก้คนทั้งปวง ครั้นปฏิบัติพระสงฆ์แล้ว เสดจกลับเข้าพระราชวัง ทอดพระเนตรเหนอสนีประจักษ์ ทรงพระกรุณาตรัสว่า ราชบุตรนี้จะมีบุญอยู่ แล้วให้สมโพธสมเดจพระเจ้าลูกเธอ พระนารายน์ราชกุมารสามวัน ๚ะ
๏ ลุศักราช ๙๙๙ ปีฉลูนพศก พระอาทิตยวงษ์คบคิดกับขุนนางซึ่งเปนโทษถอดเสียจากราชการแต่ก่อนนั้น ครั้นได้พวกสองร้อยเสศเพลาย่ำฆ้องรุ่งเปิดประตูก็กรูกันเข้าไปในพระราชวัง ถึงน่าสิงห์สรรเพชรปราสาทโห่ร้องอื่ออึง สมเดจพระเจ้าอยู่หัวไม่ทันรู้พระองค์ลงเรือพระที่นั่งลอยอยู่น่าขนานประจำท่า ตรัสให้ตำรวจไปเร่งขุนนางเข้าไปจับเล่าร้าย เสนาบดีทั้งปวงรู้ ก็ภากันคุมไพร่เข้าไปไล่ตีพวกพระอาทิตยวงษแตกกระจาย จับเอาตัวพระอาทิตยวงษได้ สมเดจพระเจ้าอยู่หัว/*286เสดจเข้าพระราชวัง สั่งให้พิจารณาเอาพวกกระบถซึ่งคบคิดกับพระอาทิตยวงษนั้นได้สิ้น ก็สั่งให้เอาไปประหารชีวิตรเสียณตแลงแกง รู่งขึ้นวันหนึ่ง นายช้างต้นโคบุตรเล่นหมากรุกอยู่ในโรงช้าง อสนีตกลงนายช้างตาย แต่ช้างต้นโคบุตรจะได้เปนอันตรายหามิได้ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๐ ปีขานสัมฤทธิศก สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสปฤกษาแก่เสนาพฤฒามาตย์ราชประโรหิตทั้งหลายว่า บัดนี้จุลศักราชถ้วนพันปี การกระลียุคจะบังเกิดไปภายน่าทั่วประเทศธาณีน้อยใหญ่เปนอันมาก เราคิดว่าจะเสี่ยงบาระมีลบศักราช บัดนี้ปีขานสัมฤทธิศกจะเอากุนเปนสัมฤทธ์ศก ขึ้นดิถีวารจันทเถลิงศก ให้กรุงประเทศธาณีนิคมชนบททั้งปวง เปนศุขไพสาฬสมบุรณดุจทวาบรายุคด์ ท่านทั้งหลายจะเหนประการใด เสนาบดีมนตรีมุขมาตยากราบทูลพระกรุณาว่า ซึ่งทรงพระราชตำริห์ทั้งนี้ เพราะทรงพระเมตาแก่สัตวโลกย์ ได้ชื่อว่าสัมมาสังกับปะญาณสำปะยุดอะสังขาริก ประหนึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัวตั้งพระไทยบำเพญการกุศล เปนสาศนุปถัมพกพระพุทธสาศนา อุปะมาเหมือนเนื้อนาบริสุทธิดีอยู่แล้ว ถึงจะหว่านพืชน์สิ่งใดลงจะได้ผลเปนแท้ ซึ่งพระองค์ตั้งพระไทยจะลบศักราช ให้ประชาราษฎรเปนศุขนั้นเหนเทพยเจ้าก็จะช่วยให้สมพระไทยปราถนา ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๔ สมุทไทยแต่เท่านี้ ๚ะ
๑๕
๏ เล่ม ๑๕ ต่อไป ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ตรัสได้ทรงฟังมุขมนตรีกราบทูลดังนั้น มีพระไทยโสมนัศปราโมชยิ่งนัก จึ่งให้พฤฒาจารยผู้รู้ตำหรับพระราชพิธีไปจัดแจงตกแต่งการทั้งปวง พฤฒาจารยรับพระราชโองการ/*287แล้ว ก็ให้กดหมายสั่งทุกพนักงานให้ทำเขาสิเนรุราชน่าจักระวัติไพชยนตมหาปราสาท มีเขาไกรลาศ แลเขาสัตพันทล้อมเขาพระสิเนรุเปนชั้น ๆ ออกมา แล้วให้ช่างกระทำรูปอสุรกุมภัณฑคนธรรพ์ คนธัพธานพพระอีฤาศรีสิทธิ์วิทยาธรกินรนาคสุบรรณทั้งหลาย รายเรียงโดยรยะเขาสัตพันคิรีแล้ว ให้กระทำรูปสมเดจอัมรินทราธิราชสถิตยอยู่ณยอดเขาพระสิเนรุราชเปนประธาน จึ่งให้ทวิชาจารยแต่งกายเปนพระอิศวร เปนพระพิศณุ พระพายุ พระพิรุณห พระเพลิง พระยม พระไพศภ พระจันทร พระอาทิตย รูปเทพยุเจ้าทั้งสิบสองราษรี แวดล้อมสมเดจอำมรอินทราธิราช โดยอันดับศักกะเทวราช จึ่งเอาแผ่นสุวรรณชาติลิขิตอักษรด้วยชาติหรคุณ เปนศักราชใหม่บันทัดหนึ่ง เปนศักราชเดิมบันทัดหนึ่ง ใส่พานจำหลักสรรพางวางไว้หน้าสมเดจอัมรินทราใต้มหาเสวตรฉัตร ยอดเขาสิเนรุราช แลเชิงเขาสัตพันทั้งแปดทิศนั้นกระทำรูปช้างอัฐคชยืนแปดทิศเปนอาทิ คือทิศบุรพไว้พระยาเสวตรกุญชรทิศอาคเนโรมหัศดินทรศรีพระเพลิง ทิศทักษิณรัตน์นาคกุญชร ศรีแก้วมุขดา ทิศหรดี อัญชัญศรีนิลอุบล ทิศปราจินโกมุทกุญชรศรีแก้วไพทูริย ทิศภายัพ สารนิลาคชเรศรศรีแก้วอินทนิล ทิศอุดร, ทิศอิสาร, เสวตรคชาธารศรีขาวอ่อน.แลหว่างช้างอัฐคชนั้น ก็วางอัศวราชแปดหมู่นอกนั้นตั้งราชวัตฉัตรธงไชยธงประดาก แลต้นกล้วยต้นอ้อย ประดับประดาด้วยพู่มพนมบุบผาชาตต่างๆ เปนมโหฬารดาดาษ แลตั้งพิธีไสยสาตร ณเชิงเขาสัตพันททั้งสี่ทิศรอบราย. แตรสังขดุริยดนตรีพิณพาทฆ้องไชยเภรีบันเดาะโกลาหล แล้วเทียบขนัดพลตั้งกลาบาท เปนชั้น ๆ ออกมามากนัก แลในจังหวัดไพชยนตมหาปราสาท ก็รจนาตกแต่งพระที่นั่งบันลังก์อาศน์อันวิจิตรไว้เบญจราชกุกกุภัณฑ แล้วเชิญ/*288พระปฏิมากรแลพระไตรยปิฎกธรรมมาตั้งเปนประธาร นิมนตพระสงฆสังฆราชราชาคณะคามวาศรีอรัญวาศรี มาสวดพระพุทธปริตมหามงคลสูตรอันประเสริฐ ทวิชาจารยจัดแจงการทั้งปวงนั้นเสรจ จึ่งกราบทูลสมเดจพระเจ้าอยู่หัวให้ทราบทุกประการ. ครั้นได้ศุภวารมหามงคลฤกษพระบาทสมเดจบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็สำอางองคทรงษาฎกพัตถวิภูษาเสรจ เสดจทรงมหาราเชญทรยานกาญจนอลงกฎรจนา พร้อมด้วยพฤฒาจารยทั้งปวง เสดจมาประทับเกยณเชิงสัตพันทบรรพต เสดจบทบาทยาตราขึ้นไปยังยอดเขาพระสิเนรุราช พระองค์ก็ถวายอภิวาทพระบรมรัตนตยาธิคุณสุนทรภาพ ด้วยเบญจางคประดิฐอธิฐานบาระมีโดยพระไทยปราถนา แล้วยอพระกรเบื้องขวาลบศักราชเดิมนั้นเสียเสรจ. พราหมณ์ที่แต่งกายเปนพระอิศวร,พระนารายน แลเปนเทพยุเจ้านั้น ก็อวยไชยถวายพรโดยสารโศลกวิธีพรหมทวิชาจารยก็เป่าสังขแตรดุริยดนตรี.พิณพาทฆาดฆ้องไชยเภรีมี่สนั่นศรับทก้องโกลาหลทั้งพระนคร แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจกลับยังพระราชมณเฑียรสถาน ๚ะ
๏ รุ่งขึ้นทรงพระราชตำริหจะให้ทาน แก่หมู่พรรณิพกรอบเมือง จึ่งมีพระราชโองการให้มหาอำมาตยตกแต่งพระนครให้เสรจแต่ในสามวัน อำมาตยรับพระราชบริหารแล้วก็ให้เจ้าพนักงานจัดแจง แถวสถลมารครัฐยาทุบปราบให้ราบรื่นเปนอันดี ตั้งราชวัดฉัตรธงปักต้นกล้วยต้นอ้อยโดยระยะทาง ให้ตั้งไม้กามพฤกษห่างกันสิบวารอบพระนครพร้อมโดยพระราชบริหาร ๚ะ
๏ ครั้นเพลารุ่งเช้าแล้วสามนาฬิกาหกบาทได้อุดมฤกษ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องสำรับขัติยราชลังกาภรณบวรวิภูษิตเสรจ/*289เสดจทรงพระยากุญชรตัวประเสวิฐ แลกลางช้างนั้นวางพานทองรองหิรัญสำหรับจะโปรยทาน พร้อมด้วยเสนางคนิกรทวยหารโดยเสดจจะนับมิได้ ครั้นออกจากทวารพระราชวังแล้ว พระเจ้าอยู่หัวก็โปรยทานแก่ยาจกพรรนิพกทั้งหลายแล้ว เสดจไปถึงกามพฤกษต้นใดก็ให้อยุด ให้พนักงานซึ่งขึ้นอยู่นั้นโปรยทาน แลหว่างต้นกามพฤกษพระองคก็อยุดโปรยทานไปโดยลำดับ จนรอบพระนครแล้วเสรจเสดจกลับพระราชวัง ในลำดับเดือนนั้นสมเดจพระเจ้าอยู่หัวบริจาคพระราชทรัพยแลราชพาหนกระทำสตฎกมหาทาน เปนทานแก่พราหมณวิชาชาติแลยาจกพรรนิพกทั้งปวงเปนอาทิ คือช้างร้อยหนึ่งม้าร้อยหนึ่ง ทาษชายร้อยหนึ่งทาษหญิงร้อยหนึ่งเงินร้อยชั่ง ทองร้อยชั่ง ราชรถร้อยหนึ่ง แลแต่งการออกสนามมีมหรรศภสมโพธตรีวารเปนมโหฬาราทิการยิ่งนัก ๚ะ
๏ ในปีนั้นสมเดจพระเจ้าอยู่หัวให้มีราชสาสนไปกรุงรัตนบูระอังวะ. ในพระราชสาสนนั้นว่า สมเดจ์เจ้าพระยากรุงเทพมหานครศรีอยุทธยามหาดิลกภพอันเสดจ์ปราบดาพิเศกผ่านพิภพไอยสุรียสวรรยาธิปัติถวัลยราชประเพณี มีพระราชหฤไทยหน่วงน้าวพระบรมโพธิญาณ บำเพญทานการกุศลเปนอจลศรัทธาแท้มิได้หวาดหวั่นไหว,ตั้งพระไทยที่จะรื้อสัตวให้พ้นห้วงมหรรนพนทีธารกล่าวคือสังสาระวัฎ.บัดนี้เหนว่ากระลียุคจะถึงแก่สัตวทั้งหลายทั่วประเทศธาณีใหญ่น้อยทั้งปวง เพราะจุลศักราชถ้วน ๑๐๐๐ ในปีขารสัมฤทธิศก จึ่งอุษาหะกระทำสัตยาธิฐานแล้วตั้งพระราชพิธีลบศักราช เอาปีกุนเปนสัมฤทธิศก ขึ้นดิถีวารจันทรเถลิงศกเปนทวาปรายุคเพื่อจะให้ทั่วประเทศธาณีใหญ่น้อยทั้งปวง เปนบรมศุขสมบูรณทั่วกัน ให้พระเจ้ากรุงอังวะแลเมืองขอบขันท์เสมาทั้งปวงไช้ศักราชตามพระนครศรีอยุทธยาลบนี้เถิด ส่งพระราชสาสนไปเมืองตองอูให้เมืองตองอูไปส่งกรุงอังวะ. ๚ะ
/*290๏ ครั้นลุศักราช ๑๐๐๒ ปีมโรงโทศก พระเจ้ากรุงอังวะแต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสนมา แลในพระราชสาสนนั้นว่า พระเจ้ากรุงรัตนบุระอังวะอันตั้งอยู่ในธรรมสาตรราชสาตร แลมีบ่อแก้วบ่อทองแลพื้นเมือง ขอจำเริญทางพระราชไมตรีมายังสมเดจ์พระเจ้ากรุงทวาราวดี ด้วยแจ้งกฤษติศรับท์ไปว่า สมเดจ์พระเจ้าทรงธรรมนั้นทิวงคตไปแล้ว พระองค์ขึ้นผ่านพิภพตามราชประเพณี มีพระกฤดิยศกฤดิคุณใหญ่ยิ่งกว่ากระษัตราธิราชแต่ก่อน ก็ประกอบด้วยปราสาททองแลเสวตร์กุญชรชาติตัวประเสริฐเปนศรีเมืองนั้น ฝ่ายกรุงรัตนบุระอังวะมีความยินดีนัก บัดนี้ให้ทูตานุทูตมาถวายข่าวพระสพตามประเพณี แลจำเริญทางพระราชไมตรีด้วย ประการหนึ่งซึ่งพระองค์จะให้ใช้ศักราชตามพระนครศรีอยุทธยานั้น ฝ่ายกรุงภุกามประเทศ แลรามัญประเทศได้ใช้ศักราชเดิมหลายชั่วกระษัตรีย์มาแล้ว ครั้นจะใช้ตามมีพระราชสาสนไปนั้นเกรงจะฟั่นเฟือน ซึ่งพระเจ้ากรุงทวาราวดีลบได้ก็ให้พระองค์ใช้เถิด ครั้นแปลแล้วสมุหนายกเอากราบทูลพระกรุณา ทรงเคืองพระไทยตรัสว่า อ้ายพม่ามันมิใช้ตามเราก็แล้วไป ครั้งนั้นเสดจ์ออกมุขจักรวรรดิไพชยนตมหาปราสาท เบิกแขกเมืองเข้าถวายบังคม ตรัสพระราชประฏิสรรฐารสามนัดเล้ว ตั้งให้เลี้ยงแขกเมืองก็เสดจขึ้น เจ้าพนักงานยกของมาพระราชทาน แขกเมืองมิได้รับพระราชทาน ว่าอย่างธรรมเนียมกรุงอังวะถ้าทูตานุทูตไปเยียนพระสพ ห้ามมิให้รับพระราชทานเพลาเอย็นสมุหนายกกราบทูล ทรงพระกรุณาให้ต่อว่าแขกเมืองว่า อย่างธรรมเนียมกรุงพระนครศรีอยุทธยา ถ้าไปเยียนสพย่อมแต่งของบริโภคเลี้ยงให้อิ่มหนำ จึ่งได้ชื่อว่านับถือกัน นี่ตัวมากรุงพระนครศรีอยุทธยาแล้วไม่รับพระราชทานนั้น. ไม่นับถือกรุงพระนครศรีอยุทธยาฤๅ ๆ ว่า/*291สิ่งของซึ่งพระราชทานนี้ไม่ดีเหมือนกรุงอังวะ ถ้าไปต่อว่าแขกเมืองดื้ดึงอยู่ไม่รับพระราชทาน ก็ให้เอาสิ่งของราดรศศรีศะลงแล้วขับเสียจากเมือง เจ้าพนักงานก็ไปต่อว่าโดยพระราชโองการ. แขกก็มิได้รับพระราชทาน เจ้าพนักงานก็เอาสิ่งของราดรศศีศะแขกเมืองแล้วขับเสียจากพระนคร ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๓ ปีมเสงตรีศก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์พระราชตำเนินลงไปประภาศพระที่นั่งไอสวรรย์ทิพย์อาศน์ วันนั้นเสดจ์อยู่แรมเพลาค่ำออกมายืนอยู่น่ามุข สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอพระนารายน์ราชกุมารส่องโคม อสนีตกลงต้องน่าบันแว่นประดับรูปสัตว ตกกระจายลงมารอบพระองค์ สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวแลสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอจะได้เปนอันตรายหามิได้ ทรงพระกรุณาให้พระโหราทำนาย ถวายพยากรณ์ว่าเปนมหาศุภนิมิตร์ จะทรงพระกฤษฎาธิการยิ่งขึ้นไป แล้วจะได้พระราชลาภต่างประเทษ ถึงเดือนสิบกำปั่นอลิมัดหรำลูกค้าเมืองเทษบันทุกพรรณผ้าแลได้ม้าเทษสูงสามศอกสองนิ้วเข้ามาถวายสองม้า กับกั้นยั่นฝักด้ำถมยาราชาวดีประดับนพรัตน์เล่มหนึ่ง กับสิ่งของนอกนั้นเปนอันมาก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๕ ปีมแมเบญจศก พระโหราถวายฤกษฎีกาว่า ในสามวันนี้จะเกิดเพลิงไหม้ในพระราชวัง สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังตกพระไทย ด้วยโหราคนนี้ทายแม่นยำนัก ครั้งหนึ่งเสดจ์อยู่ในพระที่นั่งไพชยนตมหาปราสาท มุสิกะตกลงมาทรงพระกรุณาเอาขันทองครอบไว้ให้หาพระโหรามาทาย พระโหราคำนวนแล้วทูลว่าสัตวสี่ท้าว ทรงพระกรุณาตรัสว่าขี่ตัว พระโหธาขับคำนวนเแล้วว่าสี่ตัว ทรงพระกรุณาตรัสว่าสัตวสี่ท้าวนั้นถูกอยู่แล้ว แต่ที่สี่ตัวนั้นผิดแล้ว /*292ครั้นเปิดขันทองขึ้นเหนลูกมุสิกะคลานอยู่สามตัว, กับแม่ตัวหนึ่งเปนสี่ตัว ก็ทรงพระกรุณาตรัสสรรเสริญพระโหราธิบดีว่า ดูแม่นกว่าตาเหนอีก ให้พระราชทานเงินตราชั่งหนึ่งเสื้อผ้าสองสำรับ แต่นั้นมาก็เชื่อถือพระโหราธิบดีนัก ครั้นทราบว่าจักเกิดเพลิงจึ่งมิไว้พระไทย ให้ขนของในพระราชวังออกมา ไปอยู่วัดไชยวัฒนารามทั้งเรือบันลังก์ เรือศรี เรือคลังคับคั่งแออัดกันอยู่ แลในพระราชวังนั้นเกนไพร่สมพรรค์สรรพด้วยพร้าขอกะตร้อน้ำรักษา ห้ามมิให้หุงเข้าในพระราชวัง แล้วให้เรือตำหรวจคอยบอกเหตุทุกทุ่มโมง.ครั้นถึงคำรบสามวันเพลาชายแล้วสี่นาฬิกา เรือตำหรวจลงไปกราบทูลพระกรุณาว่าสงบอยู่ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า ครั้งนี้เหนพระโหราธิบดีจะผิดอยู่แล้ว สั่งเรือเถิดจะเข้าพระราชวัง เจ้าพนักงานก็เคลื่อนเรือพระที่นั่งกิ่งเข้ารับเสดจ์ พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์มาถึงฉนวนน้ำประจำท่า พระโหราธิบดีอยู่ท้ายเรือพระที่นั่งกราบทูลว่า ฃอให้ย่ำฆ้องค่ำก่อนจึ่งจะสิ้นพระเคราะห์ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ให้ลอยเรือพระที่นั่งอยู่ เพลาชายแล้วห้านาฬิกาเมฆตั้งพยับคลุ้มขึ้นข้างปราจินทิศ ฝนตกพรำ ๆ ลงมา ทรงพระกรุณาตรัสแก่พระโหราว่าฝนตกลงมาสิ้นเหตุแล้วกระมัง. พระโหรากราบทูลว่า ฃอพระราชทานงดก่อนภอสิ้นคำลง อสนีเปรี้ยงลงมาต้องเหมพระมหาปราสาท เปนเพลิงติดพลุ่งโพลงขึ้นไหม้ลามลงมา คนทั้งหลายซึ่งอยู่ในพระราชวังมิรู้ที่จะทำประการใด แลดีบุกอันดาษหลังคานั้นไหลราดลงมาดั่งห่าฝน เพลิงก็ไหม้ติดต่อไปทั้งห้องคลังเรือนหน้าเรือนหลังร้อยเรือนจึ่งดับได้ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสให้พระโหราดูว่า เพลิงฟ้าไหม้ดั่งนี้จะดีฤๅร้าย.พระโหรากราบทูลพระกรุณาว่าดี จะมีลาภแลกอปด้วยอิศริยศพระเกียรติยศจะปรากฎไปในนาๆ/*293ประเทษทั้งปวง บันดาอริราชไพรีจะเกรงพระเดชเดชาณุภาพเปนอันมาก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังมีพระไทยปราโมชยิ่งนัก.ครั้งนั้นเพลิงไหม้แต่พระที่นั่งมังคลาภิเศกที่ชื่อปราสาททอง แลพระที่นั่งจักรวัติไพชยนตมหาปราสาท แลพระที่นั่งสรรเพชรปราสาท จะได้ไหม้ด้วยหามิได้ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจ์เข้าพระราชวัง ทรงพระกรุณาให้ช่างจับการก่อพระมหาปราสาท แลทำคลังเรือนข้างในทั้งปวงสามเดือนเรือนข้างในเสรจ แต่พระมหาปราสาทปีหนึ่งจึ่งสำเรจ์ ให้นามชื่อพระวิหารสมเดจ์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๐๖ ปีวอกฉศก สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวปราสาททองครองพิภพมณฑลสบสกลสีมาอาณาจักร์ พรักพร้อมด้วยหมู่จัตุรงค์เรืองพระเดชเดชาณุภาพเพราะบรมโพธิสมภาร สมณพราหมณาจารย์แลไพร่ฟ้าขอบขันทเสมาเปนศุขสมบุรณทั่วหน้ามาจบ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าไชย ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๑๗ ปีมแมสัปดตศก สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนัก แปรสฐานลงไปอยู่พระที่นั่งเบญจรัตน ทรงพระกรุณามอบราชสมบัติ แลพระแสงขรรคไชยศรีให้สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าไชย อยู่สามวันเพลายามสามก็เสดจ์สวรรคต. พระเจ้าอยู่หัวปราสาททองอยู่ในราชสมบัติยี่สิบหกพรรษา เจ้าฟ้าไชยก็ได้ครองราชสมบัติ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระศรีสุธรรมราชา ๚ะ
๏ ครั้นอยู่มาลุศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก สมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้าก็ให้คนสอดแนมออกมาคิดราชการ ด้วยพระศรีสุธรรมราชาผู้เปน/*294พระเจ้าอา ๆ ก็กำหนดเข้าไป ครั้นเพลาค่ำพระนารายน์เปนเจ้า ก็ภาพระขนิฐาของพระองค์ลอบหนีออกทางประตูตัดสระแก้วไปหาพระเจ้าอาว พระศรีสุธรรมราชากับพระนารายน์ราชนัดา สุ้มผู้คนพร้อมแล้วก็ยกเข้ามาพระราชวัง กุมเอาตัวเจ้าฟ้าไชยไปสำเร็จ์จโทษเสีย ณวัดโคกพระยา ๚ะ
๏ พระศรีสุธรรมราชาก็ได้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา ตรัสให้สมเดจ์พระนารายน์ราชนัดาเปนอุปราช.สมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้าก็เสดจ์อยู่ณพระราชวังบวรสถานมงคล อยู่มาสองเดือนเสศสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาพระเจ้าแผ่นดินทอดพระเนตรเหน พระราชกัลยานีน้องพระนารายน์ราชนัดดา ทรงพระรูปศิริวิลาศเลิศลักษณนารี ก็มีพระไทยเสนหาผูกพันธ์ปราศจากลัจชีสมโภค จึ่งให้หาขึ้นไปบนที่หวังจะร่วมรสสังวาศด้วยพระราชกัลยานี ๆ มิได้ขึ้นไปหนีลงมาพระตำหนัก แล้วบอกเหตุกับพระนม ๆ จึ่งเชิญพระราชกัลยานีเข้าไว้ในตู้พระสมุดหามออกมา เสว่าจะเอาพระสมุดไปยังพระราชวังบวรสถานมงคล นายประตูก็มิได้สงไสย ครั้นไปยังพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว พระราชกัลยานีก็ออกจากตู้เข้าเฝ้าสมเดจ์พระเชษฐาธิราชทรงพระกรรแสงทูลประพฤติเหตุทั้งปวง ซึ่งสมเดจ์พระเจ้าอาวเปนพาลทุจริต สมเดจ์พระนารายน์บรมบพิตรเปนเจ้าได้ทรงฟังก็ทรงพระโทมนัศน้อยพระไทยนักจึ่งตรัสว่า อนิจาพระเจ้าอ่าวเรานี้คิดว่าสมเดจ์พระบิตุราชสวรรคตแล้ว ยังแต่พระเจ้าอ่าวก็เหมือนพระบรมราชบิดายังอยู่ จะได้ปกป้องพระราชวงษานุวงษสืบไป ควรฤๅมาเปนดั่งนี้ได้ พระองค์ปราศจากหิริโอตัปะแล้ว ไหนจะครอบครองราชสมบัติเปนยุติธรรมได้เล่า น่าที่จะร้อนอกสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเปนแท้ /*295จะละไว้มิได้ ด้วยพระองค์ก่อแล้วจำจะสานตาม จะเสี่ยงเอาพระบาระมีเปนที่พึ่ง. พระนารายน์ทรงพระราชตำริหแล้วจึ่งให้หาขุนนางเข้ามาในพระราชวัง ตรัสแจ้งประพฤติเหตุซึ่งจะทำยุทธนั้น ขุนนางทั้งหลายได้แจ้งในรับสั่งดั่งนั้นต่างคนก็ทูลอาษาฃอเอาชีวิตรเปนแดนแทนพระคุณทุกคน. สมเดจ์พระนารายน์เปนเจ้าได้ทรงฟังมีพระไทยปราโมชยิ่งนัก ตรัสกระทำมงคลแต่งให้พลทั้งปวงใส่เปนสำคัญแล้ว ให้เอาใบสเดาเปนประเจียดสำหรับเมื่อจะยุทธนั้น เพราะเหตุว่าพระศรีสุธรรมราชาธิราชไซ้ลพระชนม์วารวันศุกร แลใบสเดานั้นเปนนามแห่งอริราช ๚ะ
๏ ครั้นแล้วสมเดจ์บรมบพิตรพระนารายน์เปนเจ้า ก็ให้สการบูชาพระศรีรัตนไตรย แลพระอิศวร, พระนารยน์เปนเจ้า แลเทพดาผู้มีฤทธิสิทธิศักดาทั้งปวงตำรัสสั่งขุนเสนาไชย ขุนจันทราเทพ ขุนทิพมนตรี ขุนเทพมนตรี ขุนสิทธิคชรัตน ขุนเทพศรีธรรมรัตน ให้คุมไพร่พลร้อยหนึ่งอยู่รักษาพระราชวังบวรสถารมงคล. ในวันพฤหัศบดีเดือนสิบสองขึ้นสิบค่ำ เพลาชายแล้วห้านาฬิกาเสศ สมเดจ์พระบรมบพิตรพระเปนเจ้า ก็แต่งพระองค์สรรพสำหรับการพิไชยยุทธ จึ่งทรงพระสิโตทกอธิฐานแล้ว ก็เสดจ์ทรงช้างต้นพลายมงคลไอยเรศร์ ตรัสให้พระเทพเดชะเปนกลางช้างพระที่นั่ง ขุนพระศรีควาน. แลตรัสให้สมเดจ์พระอินทราธิราช ผู้เปนพระอนุชาทรงช้างต้นพังกะพัดทอง ขุนพรหมธิบาลเปนกลางช้างพระที่นั่ง หมื่นเทพกุญชรควาน ตรัสให้เมืองมโนรมย์ขี่ช้างต้นพลายพรหมภักตร์ นายไทมหาดเล็กเปนกลางช้าง, มปรางควาน หมื่นราชกุญซรขี่ช้างต้นพังตลับนำช้างพระที่นั่ง ครั้นได้ศุภวารมหุดิฤกษเพลาอันประเสริฐ ก็เสดจ์กรีธาพลพยุหบาตราสรัพด้วยเครื่องราโช/*296ประโภค แลประโคมฆ้องกลองแตรสังข์ จึ่งเสดจ์พระราชดำเนินโดยทวารพิพิธ ยาตราไปโดยทางน่าวัดพลับพลาไชย จึ่งพระยาเสนาภิมุข พระยาไชยาสุร คุมยิปุ่นสี่สิบมากราบทูลฃออาษาราชการ. แล้วหลวงพิชิตรเดชออกมากราบทูลฃออาษาราชการ แล้วเสดจ์พระราชตำเนินโดยทางชีกุน ฝ่ายสมเดจ์บรมบพิตรพระศรีสุธรรมราชารู้ว่า สมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้าเสดจ์ยกเข้ามาแต่พระราชวังบวรสถานมงคล ก็สั่งแก่พระมหาเทพ หลวงอินทรเดชให้เอาขุนบำเรอภักดิ์ แลอ้ายมั่นผู้ทาษขุนบำเรอภักดิ์ไปพิฆาฎเสียน่าบางตรา แลขุนบำเรอภักดิ์ก็หนีรอด จึ่งกราบถวายบังคมสมเดจ์พระบรมบพิตรเปนเจ้าถึงน่าวัดฉัตทันต์ได้แต่อ้ายมั่นทาษขุนบำเรอภักดิ์ไปพิฆาฎเสีย แลสมเดจ์พระบรมบพิตรเปนเจ้ามาอยุดช้างต้นน่าพระที่นั่งจักรวรรดิ พระยาอนันทกะยอสู พระยาอนันทกะยอถาง พระราชมนตรี หลวงโยธาทิพ หลวงอมรวงษา หลวรงพิชิตรเดช ขุนตรัดขุนทรงพานิช ขุนสนิทวาที มีราญาฝันเมาลวมักเมาะตาด คุมไพร่พลให้ไปอยู่ณด้านสาลาลูกขุน ให้รายาลิลาคุมศรีต่วน แลแขกชะวา แขกจามมาอยู่ณด้านน่าพระที่นั่งสรรเพชรปราสาท ให้หลวงเทพวรชุนคุมไพร่พลอยู่ประตูศรีสรรพทวาร ให้พระจุลานั่งคุมไพร่พลอยู่ณทางสระแก้ว หลวงวิสุทธ์สงคราม แลขุนพรหมธิบาลคุมไพร่สารวัด หลังวัดรามาวาด แลปะตูสแดงราม จนถึงประตูหอพระ แลฝ่ายไพร่พลข้างสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราช แลไพร่พลข้างสมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้า ก็ได้รบพุ่งกันแต่ค่ำจนรุ่ง, แลยิปุ่นคุมกันเข้ามาอาษาได้เข้าช่วยรบพุ่ง ณด้านราญาลิลานั้น ไพร่พลล้มตายบาดเจบทั้งสองฝ่าย จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระนารายน์เปนเจ้าตรัสสั่งขุนจันทราเทพแลพันทิพราชเอาปืนใหญ่สามบอกตั้ง ณท้องสนาม/*297ยิงเข้าไปในพระราชวังเปนหลายนัด ครั้นยิงเข้าไปครั้งใดควันเพลิงนั้นเปนโชตไปประดุจฉัตร สำแดงศุภนิมิตรซึ่งจะมีไชยชำนะ จึ่งสมเดจ์พระบรมบพิตรพระเปนเจ้าทรงช้างต้นพระที่นั่งตรัสสั่งให้พระเทพเดชะเปนกลางช้างพระที่นั่ง, ขุนพระศรีควาน ให้ขุนอินทิบาลเปนกลางช้าง สมเดจ์พระอนุชาธิราช, หมื่นเทพกุญชรควาน แลเสดจ์ยืนช้างต้นหน้าพระที่นั่งจักรวรรดิ ครั้นเพลาชายแล้วปริมาณนาฬิกาเสศ มีผู้มากราบทูลสมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้าว่า สมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราช, ทรงช้างออกมายืนอยู่ณหลังสาลาลูกขุน จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้าก็ขับช้างพระที่นั่งเข้าไปถึงนอกกำแพงน่าศาลาลูกขุน. ไพร่พลทั้งสองฝ่ายได้รบพุ่งต่อแย้งกัน แลทหารอาษาสมเดจ์บรมบพิตรเปนเจ้าก็ ยิงปืนนกสับต้องพระภาหุสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราช ฝ่ายทหารพระศรีสุธรรมราชาธิราช ก็ยิงปืนนกสับต้องหลังพระบาทซ้ายสมเดจ์พระบรมบพิตรพระเปนเจ้าเผินไปน่อยหนึ่งแล สมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชก็กลับข้างเข้าไปในพระราชวัง แลไพร่พลฝ่ายข้างสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราช ก็แตกฉานช่านเซนหนีเข้าไปในพระราชวัง แล้วก็ปิดประตูพระราชวังไว้ จึ่งสมเดจ์พระบรมบพิตรพระเปนเจ้า ก็เสดจ์ขึ้นมายังที่นั่งจักรวรรดิ จึ่งพระไตรยภูวนาธิราชเสดจ์ทรงช้างต้นออกมาแต่ในพระราชวัง, ก็ออกมาถวายบังคม สมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้า จึ่งตรัสใช้ให้ทหารอาษาคุมกันไปทำลายประตูพระราชวัง ก็กะทุ้งประตูพลทวาร ภอพระสิทธิไชยเปิดประตูพลทวารออกมาได้บอกว่า สมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชหนีลงไปอยู่ณวังหลัง แล้วทหารก็กรูกันเข้าไปในพระราชวังได้. นายแก้วมหาดเลกก็นำพระสิทธิไชยออกมาถวายบังคม สมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้า /*298ณ พระที่นั่งจักรวรรดิ นายแก้วจึ่งกราบทูลแก่สมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้าว่า ทหารอาษาเข้าไปในพระราชวังได้แล้ว แลพระสิทธิไชยบอกว่า สมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชหนีลงไปวังหลัง. จึ่งสมเดจบรมบพิตรพระเปนเจ้าเสดจ์เข้าในพระราชวัง เสดจ์ขึ้นพระราชมณเฑียรพระวิหารสมเดจ์ ในวันเดียวนั้น เสนาบดีก็ไปตามสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชได้ณวังหลัง ก็ให้เอาไปสำเร็จโทษเสียณวัดโคกพระยาตามประเพณี, พระศรีสุธรรมราชาธีราช, เสวยราชสมบัติได้สองเดือนกับยี่สิบวัน. ในเมื่อสมเดจ์บรมบพิตรพระเปนเจ้ามีไชยชำณะแก่ราชสัตรู ด้วยเดชบุญานุภาพนั้น ลุศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศกในเดือนสิบสองขึ้นสิบเบ็ดค่ำวันศุกรเพลาชายแล้วสองนาฬิกาสี่บาท ๚ะ
***
๏ แผ่นดินสมเดจ์พระนารายน์ ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก วันพฤหัศบดีเดือนสิบสองแรมสองค่ำเพลาชายแล้วสองนาฬิกา จึ่งพระมหาราชครูพระราชครู แลท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง ก็อัญเชิญสมเดจบรมบพิตรพระเปนเจ้า เสดจปราบดาภิเศกเสวยราชสมบัติถวัลยราชประเพณีโดยบุรพมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน อันผ่านพิภพณกรุงพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยานั้น ในวันแรกตั้งพระราชพิธีนั้น เปนอัษจรรยเพลาค่ำแล้วประมาณสองทุ่ม มีพระสุคนโททกขาวบริสุทธิตกลงมาแต่เพดาลในโรงพระราชพิธีนั้นเปนมหัษจรรย พระมหาราชครู พระราชครูประพฤติการพระราชพิธีปะถมาภิเศก แลพระราชพิธีราชาภิเศก ถวายพระนามกรบวรราชศรีสวัศดิพิภรรทธมงคลตามบุรพประเพณี พระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนอันกอบด้วยพระเดชบุญญา/*299นุภาพเสดจปราบดาภิเศก ทรงพระนามกรบวรศรีสวัศดิ สมเดจพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสรรเพชรบรมมหาจักรพรรดิศวรราชาธิราชราเมศวรธรรมธราธิบดีศรีสฤษดิรักษสังหารจักรพาฬาธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทรหริหรินทราธาดาธิบดีศรีสุวิบุลยคุณอัคนิตจิตรรุจิตรี ภูวนาทิตยฤทธิพรหมเทพเทพาทิบดินทรภูมิทราธิราชรัตนากาศมนุวงษองคเอกาทศรถวิสุทธิยโสตรบรมอัทยาไสยสมุทยตโรมนตอนันตคุณวิบุลยสุนทรธรรมมิกราชเดโชไชยไตรยโลกยนารถบดินทรอรินทราธิราชชาติพิชิตรทิศทศพลญาณสมันตมหันตผาริตวิไชยอัยสวรรยาธิปัตัยขัติยวงษ องคบรมาธิบดีตรีภูวนารถธิเบศโลกยเชษฐวิสุทธิมกุฎรัตนโมลีศรีปทุมสุริยวงษองคสรรเพชรพุทธางกูรบรมบพิตรพระพุทธเจ้า พระเจ้ากรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดีลกภพนพรัตนราชธาณีบุรีรมย, แลถวายเครื่องเบญจกุกกุภัณฑ์ แลถวายเครื่องราโชประโภคทั้งปวงแลบูชาบรมเทพอัษฎามุรติอันประเสริฐ. สถิตยสถาวรในพระองคโดยยถาสาตรแล ถวายอาเศียรพาศอภิเศกจำเริญพระพรบวรราชศรีสวัศดิพิภราทธมงคลนิฤมลพระองค คือพระนารายน์เปนเจ้าสังขจักรคธาธร อันกอบด้วยพระเดชเดชาฤทธานุภาพอันประเสริฐ เพื่อจะรักษาสมณพราหมณาจาริยแลท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุข ประชาราษฎรทั้งปวงให้ศุขเกษมเปรมปรีทั่วธาณีจำเริญสืบไปเมื่อน่า แล้วก็ให้เบิกท้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรีมุขทุกกระทรวงทบวงการทั้งหลาย ถวายบังคมแลถวายสัตยานุสัตยาธิษฐาน ถือน้ำพระพิภัทธตามบุรพประเพณีแล้วเสรจ เมื่อเสดจปราบดาภิเศกถวัลยราชประเพณีแล้วนั้น พระชนม์ได้ยี่สิบห้าพรรษา แล้วพระบาทสมเดจเอกาทธรฐอิศวรบรมนารภบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงทศมิตรราชธรรมอันมหาประเสริฐ ก็ทรงพระกรุณาแก่/*300ประชาราษฎรทั้งปวง ให้ลดส่วยอากรขนอนตลาดแก่ประชาราษฎรทั้งปวงสามขวบมิให้เอาเข้าท้องพระคลัง แลพระเจ้าอยู่หัวบำเพญพระราชกุศลแล้วก็ตรัสให้แต่งการซึ่งจะถวายพระเพลิง สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงเสรจสรัพประดับนิ์ด้วยเครื่องรจนาลังการทั้งหลายหมายเปนอาทิ คือพระเมรุมาศสูงสองเส้นสิบเอดวาศอกคืบ แลเมรุทิศเมรุรายประดับด้วยฉัตรทองฉัตรนาคฉัตรเงินฉัตรเบญจรงค ธงเทียวบันดาการ. จึ่งอัญเชิญพระสพเสรจเหนือบุษบกพิมาณ แลประดับด้วยกลิ้งกลดจามรมาศบวรนิมิตรพระไทยไมยด้วยกาญจนดิเรกดุริยังคดลตรี นิฤนาทเดียรดาษด้วยภาพยนตมณฑปอันรจนาต่าง, ๆ ตั้งประดับเรียงรายย้ายโดยขะบวรซ้ายขวา ทั้งท้าวพระยาสามนตราชพฤฒามาตยราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย มาประดับแห่แหนโดยน่าหลังบุษบกพิมานนั้น แล้วอัญเชิญพระศพเสดจลิลาศ์คลาเคลื่อนเครื่องแห่แหนโดยขบวน เสดจโดยรัฐยาราชวัดไปยังพระเมรุมาศ แลให้บำเรอด้วยดุริยดนตรีแตรสังขฆ้องกลองโขนหนังสือระบำบรรฟ้อนมโหฬารมหรรสพทั้งปวงแลนิมนต์พระสงฆสบสังวาศหมื่นหนึ่ง ถวายทักษินาทานบูชาแก่พระสงฆ์ทั้งปวง ด้วยเครื่องไทยทานโดยบูราณราชประเพณีพระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน จึ่งพระเจ้าอยู่หัวก็ถวายพระเพลิง แล้วให้รับพระอัฐิธาตุเข้ามาวัดพระศรีสรรเพชร นิมนตพระสงฆสัดดัพปกรณแล้วก็ประจุพระอัฐิธาตุ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็บำเพญพระราชกุศลนาๆประการ. แล้วก็เสดจพระราชดำเนินออกไปอยู่พระราชวังบวรสถานมงคล แลฝ่ายพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ก็ให้ไปอยู่ตำหนักวังหลัง ๚ะ
๏ อยู่มาในเดือนญี่นั้น อำแดงแก่นผู้เปนข้าพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ เอาเนื้อความอันเปนโกหกมาอุบายทูลแก่พระไตรภูวนารถ/*301ทิตยวงษ์ว่า ข้าหลวงฝ่ายพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวย่อมว่า พระไตรภูวนารถทิตยวงษ์ แลข้าไทยทั้งปวงนั้นเข้าด้วยสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชช่วยรบพุ่ง ครั้นสมเดจ์พระศรีสุธรรมราชาธิราชปราไชย พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์แลข้าไทยทั้งปวงก็มาบันจบเข้าด้วยข้าหลวงเล่า แลอำแดงแก่นทูลยุยงเปนหลายครั้ง พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ก็มิได้พิจารณาฟังแต่คนถ่อยนั้น ก็คิดซ่องสุมคนไว้นอกกรุงเทพมหานครเปนอันมาก จึ่งข้าหลวงก็เอาเนื้อความนั้นกราบทูลพระเจ้าอยู่หัวให้ทราบ จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ข้าหลวงอันมีใจซื่อสัจนั้น ออกไปฟังกฤษติศับท์ดูจงหมั้นแม่น ถ้าแม้นจริงไซ้ก็ให้ข้าหลวงคิดกลอุบายว่าจะเข้าด้วย ครั้นข้าหลวงออกไปได้แจ้งเนื้อความนั้นเปนหลายแห่งว่า พระไตรภูวนารถทิตยวงษ์ให้ส้องสุมผู้คนเปนหมั้นแม่นจึ่งข้าหลวงซึ่งออกไปนั้นก็แซ่งอุบายว่าจะเข้าด้วย จึ่งให้สัญญานัดวันคืนแก่กันว่าจะยกเข้ามา.แลข้าหลวงนั้นก็ลากลับคืนเข้ามากราบทูลพระกรุณาตามเนื้อความนั้น ครั้นได้ดำรัศทราบเนื้อความทุกประการ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่มหาดเลกว่า ให้เอาเงินหลวงร้อยชั่งไปให้แก่พระไตรยภูวนารถทิตยวงษว่า พระราชทานให้ออกมาให้จัดแจกแก่ข้าไทยทั้งปวงนั้นจงทั่วกัน อยู่มาพระยาพิไชยสงคราม พระมหามนตรีทูลแต่สมเดจ์พระรามราชาธิราชว่า พระยาพัทธลุงแลพระศรีภูริปรีชาซึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งว่า ให้ไปกินเมืองนั้นก็มิไป แลคนทั้งสองนี้ครั้นกลางคืนย่อมลงไปวังหลังมิได้ขาด แลคิดอ่านด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดร้ายแก่แผ่นดิน.จึ่งสมเดจ์พระรามราชาธิราชก็เอาคดีนั้นกราบทูลพระกรุณา จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่าจะให้เสาะแสวงหาฟังเนื้อความนี้ดูจงหมั้นแม่นก่อน อยู่มาวันหนึ่งนายผูก/*302เดิมเปนมหาดเลกเปนโทษครั้งสมเดจ์พระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง ให้ศักเปนหมู่เรือพระที่นั่ง แลนายผูกมาบอกแก่พระยาจักรีพระยาพระคลังว่า พระยาพัทธลุงพระศรีภูริปรีชาแลหมื่นภักดีสวรรค์ย่อมลงไปหาพระไตรภูวนารถทิตยวงษ ณวังหลัง คิดอ่านส้องสุมไพร่พลจะทำร้ายแก่แผ่นดิน พระยาจักรี พระยาพระคลังบอกแก่พระยาพิชิตภักดิ ๆ ก็กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาพระคลังว่า หมื่นภักดีสวรรค์ซึ่งสั่งให้ไปรั้งเมืองแลมิได้ไปนั้น เหนว่าจะคบกันคิดร้ายพระองค์ ให้ลงโทษตัดศีศะเสียบไว้น่าสาลาลูกขุนณพระราชวังบวรสถานมงคล. ส่วนพระไตรยภูวนารถทิตยวงษเข้ามาเฝ้า ณบนที่พระราชวังบวรสถานมงคลไซ้ย ย่อมหาพระสิทธิไชยแลท้าวราชนายภิมมากระซิบเจรจาทุกวัน แลพระยาพิชิตภักดีจึ่งว่าแก่หมื่นมไหสวรรย์ให้ห้ามพระสิทธิไชยแลท้าวราชน ายภิมซึ่งเจรจาด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ณบนที่นั้น. แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษโกรธพระยาพิชิตภักดีแลหมื่นมไหสวรรย์ อนึ่งพระยาจักรีพระยาพระคลังกราบบังคมทูลพระกรุณาว่ามีผู้มาบอกว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดร้ายเปนหมั้นแม่น จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า เยียฉันใดจะแจ้งว่าคิดร้ายนั้นเปนหมั้นแม่น จึ่งสั่งแก่พระยาพิชิตภักดีว่า เมื่อครั้งพระองค์ไสยานั้น พระไตรยภูวนารถทิตยวงษขึ้นมา ย่อมเอามีดเหน็บผูกขาขึ้นมา แลบัดนี้ยังจะทำดุจนั้นฤๅหามิได้ จึ่งพระยาพิชิตภักดีก็แส้งอุบายนวดพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ แต่พระบาทขึ้นมาถึงต้นพระเพลา ภบคาดเครื่องแลมีดเหน็บ จึ่งพระยาพิซิตภักดีก็ร้องขึ้น พระไตรยภูวนารถทิตยวงษรู้ก็ตกใจ อยู่มาข้าหลวงซึ่งแต่งให้ขึ้นไปฟังกฤษติศับท์นั้น ก็ได้เอาเนื้อความมากราบทูลพระกรุณาว่า ได้ยินข้าพระไตรยภูวนารถทิตยวงษว่า พระไตรย/*303ภูวนารถทิตยวงษคิดว่า เมื่อการพระราชพิธีตรีรำพะวายนั้น ถ้าแลเสดจ์พระราชตำเนินไปไซ้ จะแต่งข้าอาษาให้ซุ่มซ่อนอยู่ที่ทางแคบนั้น ครั้นเสดจ์พระราชตำเนินไปกลางคืนไซ้ จึ่งจะให้ข้าอาษาซึ่งซ่อนอยู่นั้นออกทำร้ายในลอองทุลีพระบาท ครั้นดำรัศเนื้อความทั้งนี้แล้ว จึ่งทรงพระราชตำริหว่า องค์พระไตรภูวนารถทิตยวงษไซ้เปนอนุชาธิราชแห่งเรา เราก็ไว้พระไทยเปนที่สนิทเสนหานัก แลซึ่งองค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดมิตรโทษแก่เราดั่งนี้. เมื่อวันการพิธีตรีรำพะวายนั้นเราจะไปส่งพระเปนเจ้าถึงเทวสถาน ถ้าแลองค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์จะทำร้ายแก่เราก็ให้ทำเถิด เราจะเอาแต่บุญาธิการแห่งเราเปนที่พึ่ง ครั้นถึงวันการพระราชพิธีตรีรำพะวายกลางคืนนั้น ก็เสดจ์ทรงช้างต้นพระที่นั่งสุวรรณปฤษฎางค์ ประดับด้วยเครื่องราโชประโภคทั้งปวงแลท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย แห่โดยซ้ายขวาหน้าหลังก็เสดจ์แต่พระราชวังบวรสถานมงคล มาโดยทางหอรัตนไชยมาทางตพานช้าง แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษก็ขึ้นช้างตามช้างพระที่นั่งมา พระเจ้าอยู่หัวก็เสดจ์ไปโดยทางชีกุน แลคนซึ่งแต่งซุ่มไว้นั้นล้วนถือปืนนกสับอยู่ณตพานช้างเปนอันมาก ครั้นให้ถามก็บอกว่าข้าวังหลัง ก็มิได้มีพระราชโองการประการใด เสดจ์ไปส่งพระเปนเจ้าถึงเทวสถานแล้ว เสดจพระราชตำเนินกลับคืนมายังพระราชวังบวรสถานมงคล.อยู่มาวันหนึ่งผู้ดาษเลงแลท้าวหมู่เรือพระที่นั่งอลงกฎนาวา มาบอกแก่หมื่นราชามาตย์ประลัดพระตำรวจว่า นายสุกเดิมเปนข้าพระไชยราชาธิราชได้มาเปนข้าพระไตรยภูวนารถทิตยวงษแลนายสุกนั้นว่าเปนระบาททีหนึ่งแล้วทีนี้จะเปนระบาทอีกเล่าภูดาษเลงแลท้าวจึ่งถามนายสุกว่าซึ่งจะทำระบาทอีกนั้นด้วยเหตุอันใด แลนายสุกจึ่งบอกแก่ผู้ดาษเลงแลท้าวว่า พระไตรยภูวนารถทิตย/*304วงษ์คิดร้ายในลอองทุลีพระบาท หมื่นราชามาตยก็เอาคดีนั้นบอกแก่หลวงพิไชยเดช ๆ ก็เอากราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบในลอองทุลีพระบาท จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หลวงพิไชยเดช ให้ว่าแก่ผู้ดาษเลงแลท้าวให้ไปฟังเอาเนื้อความนั้นจงหมั้นแม่น ผู้ดาษเลงแลท้าวจึ่งไปหานายสุก ๆ จึ่งเล่าให้ผู้ดาษเลงแลท้าวฟังว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษคุมคนจะยกขึ้นไปมาในเดือนญี่แรมสามค่ำ ผู้ดาษเลงแลท้าวนั้นเอาเนื้อความนั้นมาบอกแก่หลวงพิไชยเดช ๆ ก็เอาคดีกราบทูลพระกรุณา. อยู่ณวันหนึ่งพระยาจักรี พระยาพลเทพกราบทูลพระกรุณาว่า ได้ยินกฤษติสับท์ว่าพระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดร้ายในลอองทุลีพระบาทเปนหมั้นแม่น แลมีผู้มากราบทูลพระกรุณาว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษคิดร้ายในลอองทุลีพระบาทนั้นเปนอันมาก จึ่งพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เสนาบดี แลข้าหลวงผู้มีความสวามีภักดีซื่อสัจนั้นว่า องค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ไซ้ เปนพระอนุชาธิราชแห่งเรา เราก็มีความเสนหาเปนอันยิ่งนักเราคิดว่า จะบำรุงไว้ให้วัฒนาการไปภายน่า แลองค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษมิได้มีความซื่อสัจต่อเรา ฟังเอาถ้อยคำคนโกหกมายุยง แลคิดซ่องสุมผู้คนจะทำร้ายแก่เรานั้นจะเปนประการใด จึ่งเสนาบดีแลข้าหลวงผู้มีความสวามีภักดีนั้นกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษไซ้มิได้คิดถึงคุณแลมิได้มีความสวามีภักดี จะไว้พระไตรยภูวนารถทิตยวงษให้ทำตามอิจอาภาพนั้นมิได้ ขอพระราชทานให้สำเรจโทษตามประเพณีพระราชกุมารซึ่งเปนมหันตโทษนั้น จึ่งพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสว่า ซึ่งจะสำเรจโทษในกรุงเทพมหานครนี้มิได้ เราจะไปพระนครหลวงแล้ว เราจะทรงม้าต้นให้องค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ขี่ม้าต้นตัวหนึ่งออกไปกลางพระ/*305นครหลวงถ้าองค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดทำร้ายแก่เรา เราก็มิได้เขดขามด้วยจะยุทธนาพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ณที่นั่น. แลเราจะเอาบุญญาธิการแห่งเราเปนที่พึ่ง จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งสมุหนายกว่า จะขึ้นไปพระนครหลวง ครั้นถึงวันอังคารเดือนสามขึ้นสามค่ำปีวอกอัฐศก กอบด้วยพิไชยกฤษเพลาอุษาโยค ก็เสดจด้วยเรือพระที่นั่งครีสมรรถไชย แลเรือท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงแห่หน้าหลังซ้ายขวาโดยเสดจ์พระราชตำเนินไปถึงพระนครหลวง จึ่งเสดจ?ขึ้นพระตำหนัก. ครั้นเพลารุ่งแล้วประมาณสองนาฬิกาเสศ จึ่งเสดจทรงม้าต้นพระที่นั่งราชพาหนะ ให้พระอินทราชาทรงม้าตัวหนึ่ง พระไตรยภูวนารถทิตยวงษทรงม้าตัวหนึ่ง สมเดจพระรามราชาธิราชทรงม้าตัวหนึ่ง แลเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงโดยเสดจ์แห่งหน้าหลังโดยซ้ายขวาเสดจ์ออกไปกลางทุ่ง น่าพระตำหนักพระนครหลวงนั้น ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๑๕ สมุดไทยแต่เท่านี้ ๚ะ
๑๖
๏ เลม ๑๖ ต่อไป ๚ะ
๏ พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ ก็กลัวพระเดชบุญานุภาพพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมิอาจทำร้ายได้ แล้วเสดจพระราชดำเนินกลับเข้ามายังพระตำหนัก พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์ก็ตามเสดจเข้ามาในพระราชวังพระนครหลวง จึ่งพระสุรินทรภักดีก็ตามพระไตรยภูวนารถทิตยวงษเข้ามาถึงน่าปรามช้าง แลเหนพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ์แก้จางนางดาบออก แล้วก็ขึ้นไปบนฉนวน จึ่งพระสุรินทรภักดีก็ตามกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ เมื่อจะเสดจเข้าที่พระบันทมมีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาวิชิตรภักดี พระสุรินทร/*306ภักดี แลขุนเหล็กมหาดเล็ก ให้เอางานพัชนีให้พิทักษรักษาระวังระไวอยู่ จึ่งพระสุรินทรภักดีซึ่งเอางานพัชนีอยู่นั้น ก็เหนพระอินทรราชาธิราช แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษออกจากพระตำหนัก มาใกล้ที่พระบันทม ครั้นเหนพระสุรินทรภักดีก็กลับคืนเข้าไป แล้วขุนเหล็กมหาดเล็กก็รับงานพัชนีผลัดพระสุรินทรภักดี แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษใช้ให้พระองค์ทองออกมาเอาพระแสงหอกต้นของหลวง ซึ่งอยู่ณพระที่นั่งมุขเด็จนั้นไป ๚ะ
๏ ครั้นพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจตื่นจากพระบันทม จึ่งขุนเหล็กมหาดเล็กกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าพระองค์ทองออกมาเอาพระแสงหอกต้น ซึ่งอยู่ณพระที่นั่งมุขเด็จนั้นไป จึ่งทรงพระกรุณาตรัสว่า ซึ่งพระแสงหอกต้นไซ้ จะได้เปนสำรับองค์พระไตรยภูวนารถทิตยวงษหามิได้ แลซึ่งให้มาเอาพระแสงหอกต้นเข้าไปไว้ดั่งนี้ เหนว่าพระองค์ไตรยภูวนารถทิตยวงษจะคิดร้ายต่อเราเปนมั่นแม่น จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยาพิไชยสงครามคุมไพร่พลอยู่รักษาประตูน่าพระราชวัง ให้พระศรีมหาราชาคุมไพร่พลอยู่รักษาประตูพระราชวังฝ่ายซ้าย ให้พระทนบุรีคุมข้าหลวงอยู่รักษาประตูฉนวน แลให้พิทักรักษาอย่าให้ผู้คนแปลกปลอมเข้าออกได้ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาจักรี พระยาพิชิดภักดี พระมหามนตรี หลวงอินทรเดชะ ให้เปนพนักงานคุมพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ แลให้พระสุรินทรภักดี หลวงเทพสมบัติ หลวงกำแพง พระราม หมื่นมไหสวรรย์ เปนพนักงานคุมพระอินทราชา ให้หลวงวิชิตสงคราม หลวงรามภักดี ชิงเอาดาบของพระอินทราชา แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ซึ่งให้ถืออยู่นั้นไว้. ครั้นเพลาเช้าห้านาฬิกา /*307จึ่งพระอินทราชา พระไตรยภูวนารถทิตยวงษ พระองค์ทองก็ออกมาเฝ้าณที่ฉนวนนั้น แลข้าหลวงผู้มีชื่อซึ่งได้เปนพนักงานคุมนั้น ก็มาเฝ้าพร้อมกันอยู่ณที่ฉนวนนั้น จึ่งพระยาจักรึกราบทูลพระกรุณาว่าคืนนี้ข้าพระพุทธเจ้านิมิตรเปนมหัษจรรย์. ข้าพระพุทธเจ้าจะฃอแก้ฝันถวาย จึ่งมีพระราชโองการตรัสแก่พระยาจักรีว่า ให้แก้นิมิตรไปเถิด พระยาจักรีกราบบังคมทูลว่า ซึ่งจะแก้ให้คนทั้งหลายแจ้งเนื้อความนั้นดูมิควร ฃอพระราชทานให้เฝ้าใกล้ลอองทุลีพระบาท ครั้นพระยาจักรีเข้ามาเฝ้าใกล้ลอองทุลีพระบาทแล้ว จึ่งมีพระราชโองการตรัสถามว่า ที่จะลงไปนั้นจะไปโดยทางชลมารคดีฤๅ ๆ จะไปโดยสถลมารคดี แลจะไปโดยทางสถลมารคก็ได้ ด้วยช้างม้ารี้พลพร้อมกันอยู่.พระยาจักรีกราบทูลว่าสถลมารคนั้นโคลนลุ่มนัก ขอพระราชทานเสดจโดยทางชลมารค ก็มีพระราชโองการตรัสว่าชอบแล้ว พระยาจักรีกราบทูลว่า มีโจทว่ามีผู้เอาพระแสงไปฝังไว้ ขอพระราชทานให้ขุดเอา พระราชโองการตรัสว่าเอาเถิด พระยาจักรี แลข้าหลวงผู้ได้พนักงานก็กุมพระองค์ไตรภูวนารถทิตยวงษนั้น.พระสุรินทรภักดี แลข้าหลวงซึ่งได้พนักงานกุมพระองค์อินทราชานั้น ก็ช่วยกันกุมพระองค์อินทราชา ๚ะ
๏ ฝ่ายพระองค์ทองผู้เปนพระอนุชา ก็เข้าช่วงชิงพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ แลทุบตีข้าหลวงผู้กุมพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ข้าหลวงก็กุมเอาพระองค์ทองนั้นด้วย แล้วก็เอาพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ แลพระองค์ทองนั้นสำเร็จโทษในที่นั้น. แต่พระอินทราชาธิราชนั้น ทรงพระกรุณายกโทษไว้ เพราะว่ามิเข้าด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจลงเรือพระที่นั่ง เอาพระอินทราชาลงเรือพระที่นั่งมาด้วย. แลเรือเสนาบดีมุขมนตรีทั้งปวง ก็/*308เข้ากระบวนโดยเสดจซ้ายขวาหน้าหลัง เสดจพระราชดำเนินเข้ามายังพระราชวังบวรสถานมงคล. จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้ตำรวจนอกตำรวจใน ไปเอาข้าพระไตรยภูวนารถทิตยวงษซึ่งรวมคิดด้วยพระไตรภูวนารถทิตยวงษนั้นมาถวาย. เมื่อถามหลวงกลาโหมข้าเดิมพระไตรยภูวนารถทิตยวงษให้การว่าพระศรีภูริปรีชา พระยาพัทธลุง หลวงจ่า แลนายขาน นายดวง นายอิน หมื่นทิพ หมื่นเทพ ซึ่งเปนตำรวจในซ้ายขวา กับนายบาลเมือง นายบุญเกิด นายน้อย ผู้มีชื่อทั้งนี้คิดอ่านด้วยกันว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษจะแต่งเตรียมไว้ฟังดูแต่เดือนสี่ ถ้าแลลอองทุลีพระบาทโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานพระราชวงษฝ่ายในทั้งสองพระองค์นั้น เหนว่าจะโปรดเที่ยงแท้ แลแผ่นดินจะราบคาบไป ถ้าทรงพระกรุณามิโปรดจนถึงการพระราชพิธีแล้ว จึ่งจะมีความคิด แลทุกวันนี้แต่จะป้องกันตัวไป จะได้คิดว่าจะยกเข้ามาแต่ในการพระราชพิธีนี้หามิได้ แลจะได้คิดว่า จะยกเข้ามาในวันใดเดือนใดนั้นยังมิได้คิด อนึ่งพระไตรยภูวนารถทิตยวงษเสพยสุราแล้วแลออกมาณศาลาว่า เราคนแต่ร้อยหนึ่งยกเข้าไปก็จะได้ ๚ะ
๏ อนึ่งเมื่อถามนายอิน ๆ ให้การว่า เมื่อแรกคิดอ่านจะทำร้ายในลอองทุลีพระบาทนั้น พระศรีภูริปรีชา พระยาพัทธลุง พระสิทธิไชย หลวงกลาโหม หลวงสรรพสิทธิ หมื่นภักดีศวรน้องพระสิทธิไชยคนหนึ่ง ผู้มีชื่อทั้งนี้คิดด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษณท้องพระโรง แลว่าพระศรีภูริปรีชาหมื่นราชามาตย หมื่นคำจายผู้หลานพระศรีภูริปรีชา กันนายภิม แลผู้มีชื่อทั้งสี่คนนี้ จะคุมคนร้อยหนึ่งสรัพด้วยเครื่องสาตราวุธ จะยกเข้ามาเฝ้าแต่ตพานช้างมาณประตูพระราชวัง พระยาพัทธลุงจะคุมกำลัง แลสมักพักพวกร้อยห้าสิบ สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธ จะมา/*309โดยทางริมน้ำ จะเข้ามาณประตูดินพระราชวังบวรสถานมงคล ขุนศรีเทพบาทแลหมื่นภักดีศวร จะคุมบ่าวแลสมักพักพวกร้อยยี่สิบ สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธ จะยกเข้ามาโดยทางท่าทราย จะเข้าประตูหลักไชยข้างหลัง ๚ะ
๏ อนึ่งคนเดิมพระไตรยภูวนารถทิตยวงษนั้นประมาณสามพัน แลคนพระราชทานประมาณพันเสศ. พระสิทธิไชย หลวงสรรพสิทธิ์ กับน้องพระสิทธิไชย แลพระหลวงขุนหมื่นพันทนายฃอเฝ้ามหาดเล็กนั้น จะมาด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ก็ให้พระสิทธิไชย หลวงสรรพสิทธิ์ แลน้องพระสิทธิไชยเสี่ยงเทียนสามเล่ม เทียนพระพุทธเจ้าเล่มหนึ่ง เทียนพระบรมโพทธิสมภารเจ้าเล่มหนึ่ง เทียนพระไตรยภูวนารถทิตยวงษเล่มหนึ่ง แลเสี่ยงพระษาริริกธาตุณหอพระ อธิฐานว่าจะยกเข้าไปนั้นยังจะมีไชยชำนะฤๅ ๆ หาไชยชำนะมิได้. แลเมื่อตามเทียนเสี่ยงนั้น เทียนพระไตรยภูวนารถทิตยวงษนั้นดับก่อน แลพระษาริริกธาตุก็มิได้ลอยขึ้น พระไตรยภูวนารถทิตยวงษก็ว่าพระอาธรรมแล้วทั้งนี้สุดแต่บุญ แล้วพระไตรยภูวนารถทิตยวงษก็สั่งแก่นายอินว่า พระยาศุโขไทย พระยามหามณเฑียรสองคนนี้จะอาษาเหนพระยาพลเทพ พระยามหามณเฑียรลงไปณวังหลังเปนหลายครั้ง แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษก็บอกแก่นายอินว่า พระยากลาโหมจะอาษา แลพระยาวิชิตสุรินทร พระยาศรีสุรภักดีทูลว่า จะยกขึ้นไปเมื่อใดจะอาษาเมื่อนั้น แลให้กฎหมายผู้มีชื่อทั้งนี้ไว้ อนึ่งผู้คิดอ่านเปนคมเปนสันนั้น คือพระยากลาโหม พระยาพลเทพ พระยามหามณเฑียร พระยาศุโขไทย พระยาวิชิตสุรินท พระยาศรีสุรภักดี หกคนนี้ลงไปกลางวันแลกลางคืน. แลผู้ซึ่งลงไปเปนสุภาพนั้น คือเจ้าพระยามหาอุปราช พระยาพิจิตร หลวงพรหมพิจิตร สาม/*310คนนี้เหนลงไปเปนสุภาพ. อนึ่งพระยาศรีภูริปรีชา หลวงกลาโหม นายเพชร ทูลคิดด้วยกัน แล้วจึ่งทูลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษว่า จะเขียนชื่อพระยาจักรี พระยาพิชิตภักดี พระสุรินทรภักดี หลวงอินทรเดช แลขุนเหล็ก ขุนเทพรัตนลงในราชเอาสีลาทับไว้ มิให้คนมีชื่อทั้งนี้ออกปากคิดอ่านได้ เพื่อจะระงับถ้อยความทั้งปวง แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษเหนชอบด้วย. จึ่งพระศรีภูริปรีชาเอาตำราราชของตัวให้แก่นายเพชรทูล ให้เขียนชื่อคนทั้งนั้นลงราช แล้วให้หลวงกลาโหมเอาสีลาทับไว้ในพระตำหนักนั้น อนึ่งหมื่นทิพเสนา หมื่นราชามาตย ลงไปณวังหลังขออาษา แลพระไตรยภูวนารถทิตยวงษก็ให้ผ้าลาย แลเสื้อกาษาคลสำรับ. ๚ะ
๏ อนึ่งมีคำอีแก่น แลนายบุญเกิดให้การว่า พระไตรยภูวนารถทิตยวงษว่า ใช้อีแก่นแลนายบุญเกิด เอาน้ำสบถไปให้แก่พระยามหามณเฑียร พระยาศุโขไทยกินถึงจวน อนึ่งคำอีแก่นให้การว่าผู้ลงไปณวังหลังนั้นคือภรรยาพระยากลาโหม นางน้อยลูกพระยากลาโหม ภรรยาหลวงราชบุตร์ แลภรรยาพระยากลาโหมผู้มรณภาพไปกับนางเขียดท้าวอาชอุไทยภรรยาพระยาพิไชยรณฤทธ แลลูกสใพ้แม่นมสุด แม่พระศรีภูริปรีชา แลหลานแม่ศรีอุไทย แม่พระศรีภักดีภรรยาพระยาพัทธลุง ภรรยาพระยาศุโขไทย ภรรยาพระยาพระคลัง แม่พระยาพระคลัง แลภรรยาพระจอมเมืองนั้น พระราชทานกำไลทองคำคู่หนึ่ง ครั้นถามผู้มีชื่อทั้งนี้กราบบังคมทูลพระกรุณา พระเจ้าอยู่หัวจึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง พิภาคษาโทษซึ่งไปมาแลคิดอ่านด้วยพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ จะทำร้ายในลอองทุลีพระบาทนั้นเปนมหันตะโทษถึงสิ้นชีวิตร แลผู้ไปมาคบหาพระไตรยภูวนารถทิตยวงษ ซึ่งมิได้คิดเปนใจคิดร้ายด้วยนั้นเปนแต่สาขาโทษ แลทรงพระ/*311กรุณาโปรดให้ลงพระราชอาญา แล้วประทานชีวิตรไว้ ๚ะ
๏ แลในเดือนยี่ปีวอกนั้น พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว บำเพ็ญพระราชกุศลนาๆประการ แล้วให้หล่อรูปพระอิศวรเปนเจ้ายืนสูงศอกคืบมีเสศพระองค์หนึ่ง รูปศีวาทิตยยืนสูงศอกมีเสศพระองค์หนึ่ง รูปพระมหาวิคเนศวรพระองค์หนึ่ง รูปพระจันทราทิศวรพระองค์หนึ่ง แลรูปพระเปนเจ้าทั้งสี่พระองค์นี้สรวมทองนพคุณ แลเครื่องอาภรณประดับนั้นถมราชาวดี ประดับด้วยแหวนทุกพระองค์ไว้บูชาสำหรับการพระราชพิธี ๚ะ
๏ แลในเดือนยี่ปีวอกนั้น พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการตรัสสั่งเจ้าพระยาจักรี ให้แต่งโรงพระราชพิธีเบญจาพิธ แลประดับด้วยราชวัตฉัตรธงอลงกฎ การมหามหรรสพทั้งปวง. แลเมื่อแรกแต่งการพระราชพิธีเบญจาพิธนั้น ให้พระเมืองขุนหมื่นคุมไพร่พลไปทำโรงราชพิธี แลพระตำหนักตำบลมขามหยอง. ๚ะ
๏ ในเดือนยี่นั้น พระท้ายน้ำขุนอำมรินทร ขุนหมื่นทั้งหลายเหนเปนโชตรุ่งเรืองดั่งต้นตาล สูงขึ้นไปในที่จะแต่งการพระราชพิธีก็ปรากฎในราษตรีกาลนั้นเปนศุภนิมิตรอันอุดม ซึ่งจะจำเริญพระศรีสวัสดิพิภัทธมงคลอันประเสริฐนั้น ครั้นแต่งการสำเรจ์แล้วถึงวันศุกร์เดือนสี่ขึ้นห้าค่ำเพลารุ่งแล้วแปดบาท, พระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสดจ์ด้วยเรือพระที่นั่งครุทธพาหนะ แลประดับด้วยเรือดั้งเรือกันแลเรือไชยรูปสัตวทั้งปวง แลเรือท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง แห่หน้าหลังคับคั่งเปนอันมาก. ครั้นเสดจยังพระตำหนักตำบลมขามหยองแล้วก็ให้ประพฤษดิมงคลการสามวัน ครั้นสำเรจ์แล้วก็ให้พระมหาราชครู แลพระปลัดพระราชครูประพฤษดิ/*312การพระราชพิธีมหาปรายาจิตร แลพระราชพิธีเบญจาพิธมหาพิไชยสงคราม ก็เสดจ์เข้าพระราชพิธีแล้วประพฤษดิการตามยถาสาตรสำหรับการพระราชพิธีเบญจาพิธ ตามสาตรตำรับนั้นทุกประการเสร็จ ถึงวันอาทิตย์เดือนสิบขึ้นสิบค่ำเพลาชายแล้วนาฬิกาหนึ่ง จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจทรงภูษาพัตราภรณ พิพิธวิจิตรด้วยสุวรรณรัตนภรณ์บวรราโชประโภคทั้งปวงเสร็จ ก็เสดจเหนือพิไชยราชรถอันอลงกฎด้วยกาญจนรัตนาภรณ์ เทียมด้วยบวรจัตุรงค์มงคลอาชาไนยประไภโชดิฉัชชะวาลย์ กาญจนพระอภิรุมบังแสงสุริยมยุรฉัตร พัชนีพรรณกรรพรุณจามรมาศ แลพระมหาราชครูพระครู ท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงทุกกระทรวงทบวงการทั้งหลาย แลประดับประดาซ้ายขวาน่าหลัง นฤนาทด้วยศรับท์สำเนียงเสียงฆ้องกลองแตรสังข์ ก็เสดจลิ้นลาศในรัฐยาอันประดับประดาด้วยราชวัชฉัตรธงอลงกฎธิการด้วยมหามหรรสพทั้งปวงนั้น ครั้นถึงมารคที่โรงดัษกรนั้น ก็หยุดพระพิไชยราชรถให้ประหาดัษกรโดยสาตรเสร็จ ก็เสดจยังพระที่นั่งสาครมณฑ ปเสดจสรงมุรธาราภิเศกเสร็จ เสดจยังพระที่นั่งพระพิไชยสมโพธแลถวายอาศริพาศคำรพตติยวาร แลพระราชทานให้เลี้ยงลูกขุนสำหรับการพระราชพิธีเบญจาพิธมหาพิไชยสงครามตามธรรมเนียม ๚ะ
๏ ครั้นการพระราชพิธีเสร็จก็เสดจประเวศน์พระราชมณเฑียร แลในปีวอกนั้น ตรัสให้หล่อรูปพระเทวกรรม สูงประมาณศอกมีเสศพระองค์หนึ่ง สรวมทองเครื่องอาภรณ์ประดับแหวนถมราชาวดี ๚ะ
๏ ครั้นปีรกานพศก พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสสั่งเจ้าพระยาจักรี ให้แต่งโรงราชพิธีบัญชีพรหม แลชมรมสำหรับการพระราชพิธีทั้งปวง ในทเลหญ้าตำบลพะเนียด แล้ว/*313ทรงพระกรุณาให้หล่อพระเทวะกรรมยืนสูงศอกหนึ่งหุ้มด้วยทองเนื้อแล้ว แลเครื่องอาภรณ์นั้นถมราชาวดี ประดับด้วยแหวนไว้สำหรับการพระราชพิธีคชกรรม ให้พระมหาราชครู พระครูพฤทธิบาศ แลปลัดพระราชครู ประพฤติการพระราชพิธีบาญชีพรหม ในวันศุกร์เดือนเจ็ดขึ้นสิบค่ำ จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจยังการพระราชพิธีมหาประยาจิต แลพระราชพิธีบาญชีพรหมทเลหญ้า ก็ประพฤติการพระราชพิธีตามสาตรตำหรับอันมีในคชกรรมนั้นทุกประการ ครั้นถึงณวันศุกร์เดือนเจ็ดขึ้นสิบสี่ค่ำ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจยังการพระราชพิธีคชกรรมโดยยถาสาตร แลถวายสมโพธถวายอาศรีพาศคำรพย์สามวันเสร็จ ก็เสดจประเวศน์พระราชมณเฑียร. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๒๐ ปีจอสัมฤธธิศกเดือนอ้าย จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจด้วยพระที่นั่งชลวิมานกาญจนบวรนาวาไปประภาศ ณเมืองนครสวรรค์ จึ่งพระยาจักรีกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ขุนศรีขรจารินท์ ณเมืองศรีสวัศดิ์บอกมาว่า ออกไปฟังข่าวณป่าตำบลห้วยซาย แลนายอานซุยคล้องต้องนางช้างเผือก ประมาณสามศอกมีเสศ หูหางสรัพด้วยรูปงาม คล้องได้ในวันอังคารเดือนอ้ายแรมสองค่ำ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยาตนาวศรี แลพฤทธิบาศแลขุนช้างชาวช้างทั้งหลายไปรับเสวตรคเชนทร ก็เสดจพระราชดำเนินไปแต่เมืองนครสวรรค์มายังกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา แลรับเสวตรกุญชรมาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันศุกร์เดือนยี่ขึ้นห้าค่ำ แลให้แห่ประดับประดาด้วยการมหรรสพทั้งปวงด้วยเรือขนาน รับขึ้นไว้ณโรงใกล้พระราชวัง แลทรงพระกรุณาตรัสประสาตร์นามกร ชื่อพระอินทไอยราวรรณวิสุทธิราชกิริณี แลให้พระมหาราชครู พระครูพฤศธิบาศ แล/*314ท้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรีมุขลูกขุนทำขวันคำรพสามวันแล้ว แต่งเครื่องราชาภรณ์บวรอลงกฎรจนาด้วยกระนกกรัตนาไมย พระราชทานให้ประดับสำหรับเสวตรคเชนทรนั้น แลพระศรีสิทธิกรรมอยู่บริบาลนางพระยาช้างเผือกนั้น ๚ะ
๏ ส่วนนายอานซุยผู้บุตรขุนศรีขรจารินท์ซึ่งคล้องถูกนั้น พระราชทานให้ชื่อเปนขุนคเชนทรไอยราวิสุทธิราชกิริณี แลพระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมเลี่ยมเครื่องทองสำรับหนึ่ง แลเงินตราสองชั่ง ผ้าลายสรรพางค์ ผ้าไหมลายปูม แลเสื้อแพรสำรับหนึ่ง แลภรรยาแห่งนายอานซุยนั้น พระราชทานให้ครอบเงินกลีบบัวหนักสิบตำลึง เครื่องลำรับแลเงินตราชั่งหนึ่ง ผ้าท้องขาวเชิงชายเขียนสำรับหนึ่ง แลขุนศรีขรจารินท์ผู้พ่ออานซุยช้วยโปรดนั้น พระราชทานให้เปนหลวงเสวตรคเชนทร พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจำหลักหูช้าง แลเครื่องทองสำหรับเจียด เงินตราสองชั่ง ผ้าลายสรรพางค์ ผ้าไหมลายปูม แลเสื้อแพรพรรณสำรับ แลนายอานซุยผู้คล้องต้องนั้นว่าช้างนี้ตาพิการจะปล่อยเสีย จึ่งได้พระราชทานแต่เท่านั้น แลพระราชทานแก่ผู้เปนควานแลโยนทามนั้น ตามธรรมเนียมซึ่งได้นางพญาช้างแต่ก่อน ผู้ถือหนังสือข่าวมา แลผู้มาส่งนั้น ก็ได้พระราชทานถ้วนทุกคน แลพระราชทานทั้งปวงสิ้นเปนเงินเจ็ดชั่งสิบตำลึง แลค่าสร่วยดิบุกซึ่งเปนสมักพักพวก แลทาษหลวงเสวตรคเชนทร ซึ่งได้ช่วยในการช้างนั้น ก็พระราชทานด้วย ๚ะ
๏ สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ทรงพระเดชานุภาพอันประเสริฐ จำเริญพระราชกุศลสุจริตธรรม แลกอบด้วยพระราชศรัทธา ก็ให้สฐาปะนาพระพุทธปัฏิมากรห้ามสมุทพระองค์หนึ่งหุ้มทองคำ แลทรง/*315อาภรณประดับด้วยแหวนมีค่า ทรงพระนามสมเดจพระบรมไตรยโลกยนารถ พระองค์สูงสี่ศอกคืบมีเสศทั้งถาน แล้วทรงพระราชศรัทธาตรัสให้สฐาปนาพระพุทธปฏิมากรพระองค์หนึ่ง หล่อด้วยทองนพคุณทั้งแท่งทรงพระนามสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าตรีภพนารถห้ามสมุท สูงศอกคืบเก้านิ้ว ทรงเครื่องอาภรณประดับพระอุนาโลมเพชรแหลมเท่ามะกล่ำใหญ่ แล้วก็สฐาปะนาพระพุทธปัฏิมากรหุ้มเงินสองพระองค์ พระองค์หนึ่งสูงสี่ศอกคืบมีเสศทั้งถาน พระองค์หนึ่งสูงสองศอกคืบมีเสศทั้งถาน แล้วตรัสให้หล่อพระบรมกรรมพระองค์หนึ่ง สูงสี่ศอกทั้งถาน แจ้งอภิเศกเสร็จ ก็ให้รับไปประดิษฐานไว้ในอารามพระศรีรุทรนารถตำบลชีกุน แลตรัสให้หล่อพระเทวะกรรมพระองค์หนึ่ง สูงประมาณสี่ศอก ไว้ในพระเทวะกรรม ๚ะ
๏ ในขณะนั้นก็ฦๅชาปรากฎพระยศพระเกียรดิพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ทรงพระเดชบุญญานุภาพอันยิ่งไปทั่วนาๆประเทศทั้งปวง ฝ่ายเมืองกัมพูชาประเทศนั้น นักจันผู้เปนราชบุตรพระยากัมพูชาประเทศได้ปกครองเมืองกัมพูชาประเทศ ก็มีความพิโรธกันกับน้องชื่อนักประทุม ๆ ให้หนังสือไปแก่พระยาญวน ให้มารบเอาเมืองกัมพูชาประเทศ พระยาญวนก็ให้องค์เจียงทูยกทับมารบเอาเมืองกัมพูชาประเทศ ได้นักจันผู้ครองเมืองกัมพูชาประเทศนั้นไป แล้วเอาแต่ทรัพย์สิ่งของแลปืนไปเมืองญวน แล้วก็ส่งนักจันให้กลับมาเมืองกัมพูชาประเทศเล่า ครั้นถึงเมืองจำปาละราชนักจันก็ถึงอนิจกรรม แลนักประทุมผู้น้อง ก็คุมญาติวงษสมักพักพวกเจ็ดร้อยเจ็ดสิบสามคน ซ่องสุมไพร่พลไปอยู่เมืองปะทายเพชร ๚ะ
๏ ในปีจอสัมฤทธิศกนั้น แขกแม่นางกะเบาอันอยู่เมืองกัมพุชา/*316ประเทศหาที่พึ่งที่พำนักมิได้แลพระยาราชภักดีหนึ่ง พระยาโตะกาหนึ่ง พระยาโตะปะเกะหนึ่ง พระยานครหลวงหนึ่ง ศรีกากะหนึ่ง โปช้างหนึ่ง คุมสกรรธ์อพยพเจ็ดร้อยเจ็ดสิบสามคน มาฃอเปนข้าสู่พระราชสมภาร แลทรงพระกรุณาพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค แลอาหารทั้งปวงแลไร่นาให้ทำกินเลี้ยงอาตมาภาพทุกคนมิได้แค้นเคือง ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๒๑ ปีกุนเอกศก หลวงกำเริบพระไพรหนึ่ง หลวงจงราชาหนึ่ง หลวงโสมหนึ่ง หลวงราชกุมารหนึ่ง หลวงราชเสนาหนึ่ง หลวงเสนาวิไชยหนึ่ง แลขุนหมื่นกับด้วยสกรรธ์สองพันสองร้อยสิบสี่คนอพยพสู่พระราชสมภาร แลสังฆราชวสุคนธ์อันเปนญาติสมักพักพวกด้วยนักจัน กับด้วยนักนี แลนักวรอุไทย แลนักอำผู้หลาน ทั้งนี้หาที่พำนักนิ์มิได้ ก็นำสมักพักพวกทั้งหลายมาสู่พระราชสมภาร ทรงพระกรุณาโปรฎพระราชทานเครื่องอูปโภคบริโภคทั้งปวงแก่สังฆราชาสุคนท์, แลญาติสมักพักพวกทั้งปวงซึ่งมาสู่พระราชสมภารนั้น ได้รับพระราชทานโดยอันดัพถ้วนทั้งปวง แลให้สังฆราชาสุคนท์อยู่ณอารามวัดพระนอน แทบอารามวัดเจ้าพระยาไทย แลพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเจียดแลเครื่องเจียดแก่นักนี แลนักวรอุไทยนักอำ แลพระราชทานแก่หลวงขุนหมื่นผู้มีความสวามีภักดิ์ แลสกรรธ์อพยพทั้งปวง ให้ทำมาหากินในถิ่นถานชอบกล มิให้แค้นเคืองสิ่งใดได้ แต่ขุนท่องพระไพรมาสู่พระราชสมภาร ด้วยสังฆราชาสุคนท์นั้นให้การว่า เมื่อครั้งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวปราสาททองสวรรคาไลยแล้ว แลสมเดจพระศรีสุธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติ รู้ข่าวไปถึงนักจันผู้เปนพระยากัมพูชาธิบดี ๆ ก็ใช้ขุนท่องพระไพรแลไพร่ห้าคน ให้ลอบปลอมเข้ามาฟังกิจการณกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ขุนท่องพระไพรกับไพร่ห้าคน เดิน/*317ลัดป่ามาโดยทางนครนายก, แลมาถึงทุ่งพระแก้ว จึ่งไว้ไพร่สามคนซึ่งมาด้วยนั้นสองคน แลถือเชือกเดินประดุจดังหาวัว ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจปราบดาภิเศกแล้ว. แลขุนท่องพระไพรมาภบสงฆ์สามรูปณทุ่งวัดเดิม ได้เจรจาด้วยพระสงฆๆก็บอกว่าพระนารายน์เปนเจ้าได้เสวยราชสมบัติแลทรงพระเดชเดชาบุญญานุภาพหนักหนา แลพระหัดถ์ข้างหนึ่งจะให้เปนสองหัตถก็ได้ แลทรงพระกรุณาแก่ประชาราษฎรทั้งปวง แลขุนท่องพระไพรก็เอากิจนี้ไปบอกแก่นักจัน ๚ะ
๏ ในปีกุนเอกศกเดือนเก้า มริอลาได้ยินปรากฎพระเกียรติยศอันประเสริฐออกไปก็มีความสวามีภักดิ์ แต่งจานแก้วหุ้มแสรกทองประดับมรกฎ แลแหวนแดงทั้งปวงร้อยยี่สิบพรอย ขอให้โกษาธิบดีทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย แลปีกุนนั้นพระยากตุกสวามีภักดิ์ แลแต่งแหวนพลอยเพชร์แหลมประมาณเท่าผลสวาด คิดราคาแปดชั่งเจ็ดตำลึงทอง แหวนพลอยเพชรมรกฎเท่าบัวอ่อนใบหนึ่ง ราคาชั่งสิบตำลึงทอง ให้ดีบลมุลนำเข้ามาให้พระยารามกำแหงทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย. ในปีกุนนั้นนางพระยาอาแจแต่งแหวนเพชรลูกแดงเท่าผลมขามทั้งเปลือก เปนค่าสิบตำลึงทอง ขอให้โกษาธิบดีทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ในปีเดียวกันนั้นพระยามหมัดลูกค้าณเมืองชลีมีความสวามีภักดิ์ ก็แต่งดาบทองกลมเปนรูปนกอยู่ใน แลประดับพลอยเพชร แลพลอยแดงมรกฎ แลมุกดาทั้งสามสาย พลอยแหวนประดับใหญ่น้อยสองร้อยเจ็ดสิบพลอย ฃอให้โกษาธิบดีทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย แลประเทศทั้งปวงมีความสวามีภักดิ์ แลแต่งเครื่องบรรณาการรจนาอันพิจิตรต่างๆ เข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเปนอันมาก. สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็/*318ทรงพระกรุณาพระราชทานให้สิ่งของตามปราถนานั้นทุกประการ ยิ่งกว่าสิ่งของทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายนั้นอีก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๒ ปีชวดโทศก มีหนังสือพระยาแสนหลวง ณเมืองเชียงใหม่ ให้แสน่สุรินทไมตรีถือลงมาถึงอรรคมหาเสนาบดี ณกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา. ในลักษณหนังสือนั้นว่าข่าวเมืองจีนหวยตรีพลจะมาล้อมเอาเมืองเชียงใหม่ แลพระยาแสนหลองแลชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งปวง หาที่พึ่งที่พำนักนิ์มิได้ จึ่งเสี่ยงทายในอารามพระพุทธสิหิงค์ ซึ่งอยู่ณเมืองเชียงใหม่ว่า ถ้าประเทศใดจะเปนที่พึ่งที่พำนักได้ไซ้ ขอพระสิหิงคิ์เจ้าสำแดงให้เหนประจักข์ แลว่าพระพุทธสิหิงคิ์นั้น บ่ายพระภักตรมายังกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา พระยาแสนหลวงขุนแสนหลวง แลหมื่นทั้งปวงมีความยินดีนัก จะฃอพระเดชเดชานุภาพพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระเจ้าช้างเผือกเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์ ฃอพระราชทานข้าหลวงแลช้างม้าไพร่พลสรัพด้วยเครื่องสรรพาวุธ ไปช่วยป้องกันเมืองเชียงใหม่ให้พ้นไภยอันตราย จะได้เปนข้าขันทสีมามณฑล ณกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา จึ่งพระยาจักรีเอากราบทูลพระกรุณา พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระเจ้าช้างเผือก จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า ซึ่งพระยาแสนหลวง แลแสนหมื่น แลชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งปวง หาที่พึ่งที่พำนักนิ์มิได้นั้นควรแต่งท้าวพระยามนตรีมุข แลช้างม้าไพร่พลทหารสรัพด้วยเครื่องสรรพายุทธทั้งปวง ไปช่วยป้องกันเมืองเชียงใหม่ตามปราถนาชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งปวง. แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยาสีห์ราชเดโช พระยาท้ายน้ำเปนนายกอง พระยาพิจิตรเปนยุกรบัตร เมืองนครนายกเปนเกียกกาย สมิงพระรามเปนกองน่า สมิงพัตบะเปนกองหลัง เมือง/*319คยอยเปนปีกขวา เมืองยโสธรเปนปีกซ้าย แลขุนหมื่นเปนกองใช้กองแล่น ช้างเครื่องแปดช้าง ม้าสิบหกม้า พลสิบพัน ปืนใหญ่ยี่สิบเก้าบอก ปืนนกสับร้อยสี่สิบสี่บอกเปนทัพหนึ่ง. แลให้พระยารามเดโชเปนนายกอง พระสระบุรีเปนยุกรบัตร พระศรีสวัสดิ์เปนเกียกกาย พลรบพันหนึ่ง สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธ ปืนใหญ่สิบบอก ปืนนกสับร้อยบอก ช้างเครื่องหกช้าง ม้าสิบม้าเปนทับหนึ่ง ให้พระยาท้ายน้ำแลพระยารามเดโชทั้งสองทับนี้ ยกไปจากกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยาในเดือนสิบสอง ให้แสนสุรินทรไมตรีนำทางไปเชียงใหม่ ๚ะ
๏ ในเมื่อเดือนอ้ายปีชวดโทศกนั้น พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าช้างเผือก ทรงพระเดชานุภาพอันประเสริฐ มีพระราชหฤๅไทยทรงพระราชสรัทธาจะถวายสการบูชาพระชินราช พระชินสีห์ณเมืองพระพิศณุโลกย์ ครั้นถึง ณวันอาทิตย์เดือนอ้ายแรมสามค่ำ ก็เสดจด้วยเรือพระที่นั่งสมรรถไชย ไปโดยชลมารควิถีสิบสี่เวร ก็ถึงเมืองพระพิศณุโลกย์ แลตั้งตำหนักตำบลช่องตา แลถวายสการบูชาพระชินราชพระชินสีห์ แลถวายพระพุทธสมโพธด้วยการมหรรสพสามวัน ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาท้ายน้ำแลพระยารามเดโช พระยาพิจิตรบอกหนังสือมาถึงสมุหนายก ให้กราบทูลพระกรุณาว่าได้ยกทับไปถึงตำบลฆ้องไชย แสนสุรินทไมตรีผู้นำทางนั้นหนี จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้มีตราตอบไปถึงนายทับนายกอง. ให้ติดตามเอาตัวแสนสุรินทรไมตรีนั้นให้จงได้ อนึ่งพระยาแสนหลวงณเมืองเชียงใหม่ แต่งหนังสือให้แสนสุรินทไมตรีถือฬ่อลวงแล้วหลีกหนีนั้น เมืองนคร แลเมืองเถินขึ้นแก่เมืองเชียงใหม่ จะไว้เมืองนคร, แลเมืองเถินนั้นมิได้ จึ่งตรัสให้พระยากลาโหมนั้นเปนนายกอง หลวงธรรมไตรยโลกยเปนยกรบัตร พระยา/*320เสนาบดีภิมุขเปนเกียกกาย สมิงพระรามเปนกองน่า พระมฤทธเปนกองหลัง เมืองนนทราชธานีเปนปีกขวา พระวิชาจารยมนตรีเปนปีกซ้าย แลกองแล่นกองไชยพลห้าพันเสศ ปืนใหญ่ปืนนกสับแลช้างเครื่องแลม้าสรรพด้วยสาตราวุทธเปนทับหนึ่ง แลให้พระยานครราชสีมาเปนนายกอง เมืองอินทบุรีเปนยุกรบัตร พระสุพรรณ์บุรีเปนเกียกกาย พระกุยบุรีเปนกองน่า พระกลางบรรพตรเปนกองหลัง พระพลเทพเปนปีกขวา พระมหาดไทยเปนปีกซ้ายพลสองพันปืนใหญ่ปืนนกสับช้างเครื่องหกช้างม้าแปดม้าเปนทับหนึ่ง ให้พระยายมราชเปนนายกอง หลวงรามเดชะเปนยุกรบัตร พระไชยนาทเปนเกียกกาย พระอนันตกะยอสูเปนกองน่า พระศรีมหาราชาเปนปีกขวา ขุนโจมจัตุรงค์เปนปีกซ้าย พลพันหนึ่งปืนใหญ่ปืนนกสับ ช้างเครื่องหกช้างม้าแปดม้าเปนทับหนึ่ง แลให้พระยาราชวังลั่นเปนนายกอง พระสวรรค์บุรีเปนยุกระบัตร หลวงวิชิตสงครามเปนเกียกกาย พระนนทบุรีเปนกองน่า พระยาราชภักดีเปนกองหลัง พระยาตุกาลีเปนปีกขวา หลวงรามภักดีเปนปีกซ้าย พลสามพันปืนใหญ่ปืนนกสับ ช้างเครื่องหกช้าง ม้าสิบม้าเปนทับหนึ่ง แลให้พิไชยสงครามเปนนายกอง หลวงสุระสงครามเปนยุกระบัตร หลวงราชมนตรีเปนเกียกกาย หลวงกำแหงสงครามเปนกองน่า หลวงนเรนท์ภักดีเปนปีกขวา ขุนพิพิธรณรงค์เปนปีกซ้าย พลห้าร้อยปืนใหญ่ปืนนกสับ ช้างเครื่องหกช้าง ม้าแปดม้าเปนทับหนึ่ง จึ่งเปนทับห้าทับยกขึ้นไป ๚ะ
๏ ครั้นถึงเมืองนคร เมืองเถินไซ้ จึ่งสงเชดกายแลแหงในซึ่งอยู่ในเมืองนครก็ภาสกรรธ์อพยพเมืองนครแลเมืองเถิน ออกมาหานายทับนายกองข้าหลวง ฃอเปนข้าสู่พระราชสมภาร แลทำลายข้าซึ่งอยู่รักษาเมืองนครนั้น ก็ภาสกรรธ์อพยพไปพึ่งอยู่ณเมืองเชียงใหม่ นายทับ/*321นายกองก็แต่หนังสือส่งตัวเชตกายแลแหงในกับสกรรธ์อพยพทั้งปวงลงมายังทับหลวงตัวณเมืองพระพิศณุโลกย์ว่า ได้เมืองนคร เมืองเถิน สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งว่า สมุหนายกให้มีตราตอบ ให้พระยากลาโหม พระยารามเดโช พระยาพิไชยสงคราม อยู่รั้งเมืองนคร ให้ส้องสุมชาวเมืองนคร แลครัวอพยพทั้งปวง ซึ่งแตกฉานซ่านเซนออกไปจากเมืองนครนั้น ให้เข้ามาอยู่ตามภูมลำเนาดุจแต่ก่อนนั้น. แล้วให้พระยานครราชสีมา พระราชสุภาวดี พระสุพรรณบุรี ยกไปเอาเมืองตัง แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยามหาเทพ แลขุนหมื่นข้าหลวง แลพลห้าร้อยสรัพด้วยเครื่องสรรพายุทธไปเอาเมืองลอง ก็ได้ตัวแสนเมืองลอง แลสกรรธ์อพยพคุมลงมาถวายยังทับหลวง ณเมืองพระพิศณุโลกย์ ทรงพระกรุณาตรัสให้ขุนราชเสนา หมื่นอินทษรแม่นไปฟังข่าวพระยานครราชสีมาแลพระยาราชสุภาวดี พระสุพรรณบุรี ซึ่งยกทับไปเอาเมืองดังนั้น แลได้สงฆราชาเฃมราช แลเมืองตังหมื่นจิตรกับไพร่หกสิบแปด มายังทับหลวงณเมืองพระพิศณูโลกย์ ๚ะ
๏ ถึงวันจันทรเดือนสามแรมสองค่ำ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าช้างเผือก ก็เสดจพระราชดำเนินกรีธาพล แต่เมืองพระพิศณุโลกย ไปยังศุโขไทย แลเสดจอยู่ตำหนักตำบลธาณี จึ่งมีพระราชโองการ ตรัสสั่งให้พระยาเกียรติเปนนายกองทับน่า ขุนวิเชียรโยธาเปนปีกขวา ขุนรามโยธาเปนปีกซ้าย สมิงสามแหลกเปนเกียกกาย พลรบห้าร้อยสรัพด้วยเครื่องสรรพายุทธทับหนึ่ง. แลให้พระยากำแพงเพชรเปนนายกองทับใหญ่ ขุนเมืองเปนปีกขวา ขุนราชาเปนปีกซ้าย หลวงอนันทแสนแสงเปนเกียกกาย แลช้างม้าไพร่พลพันหนึ่ง สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง. แลให้ทับสองทับยกไปตีเมืองรามดี แลผู้รักษาเมืองนั้นชื่อโลกย์/*322กำม์เกียว ครั้นรู้ก็ภาสกรรธ์อพยพหนีไปจากเมืองรามดี จึ่งขุนแลสมิงแลจ่าทั้งปวงสิบห้าคนนี้เปนนายหมวด แลลูกหลานนายหมวดสิบห้าคนออกมาหาพระยากำแพงเพชรว่า จะฃอเปนข้าขันทเสมาพระราชสมภาร แลกินน้ำสบถแล้วก็ให้ผมไว้เปนสำคัญ ตามประเพณีว่าซึ่งสัญญานั้น แล้วถวายอพยพทั้งปวงพันสี่ร้อยเก้าสิบตามคน ฃอเปนข้าขอบขันทสีมากรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยา จึ่งพระยากำแพงเพชรก็ให้ผ้าเสื่อเปนรางวัล แจกนายหมวดแลลูกหลานนายหมวด ผู้มีความสวามีภักดีนั้นทุกคน. แล้วพระยากำแพงเพชรบอกหนังสือมาถึงสมุหนายก เมื่อทับหลวงเสดจอยู่ตำบลธาณีนั้น พระยาจักรีจึ่งกราบบังคมทูล ทรงพระกรุณาโปรฎนายหมวดว่า ผู้มีความสวามีภักดีซึ่งมาสู่พระราชสมภาร แลพระราชทานผ้าเสื้อแลเงินถ้วนทุกคนแล้ว ก็เสดจพระราชดำเนินกลับมายังเมืองพระพิศณุโลกย์.จึ่งเสดจแต่เมืองพระพิศณุโลกย์โดยทางชลมารควิถีแปดวันก็ถึงกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา. ๚ะ
๏ ส่วนพระยากำแพงเพชรก็แต่งขุนโชดภักดี ขุนสุระนรินท์ แลหมื่นมหาเก้าทัน คุมไพร่ร้อยหนึ่งสรัพด้วยเครื่องสาตราวุธ ไปจัดส้องพระยาพรหมคีรี แลละว้าขุนหมื่นนายหมวดทั้งปวงยี่สิบคนผู้ออกมากินน้ำสบถนั้น พระยากำแพงเพชรก็ให้รางวัลเสื้อผ้าแลเงินตราแก่พระยาพรหมคีรี แลละว้านายหมวดทุกคน พระยาพรหมคีรีแลละว้านายหมวดทั้งปวงถวายสกรรธ์อพยพพันแปดร้อยคน เปนข้าขอบขันทสีมา ณกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยาจึ่งพระยากำแพงเพชรให้บูนราชาเมืองเชียงเงิน ขุนหมื่นแลไพร่ร้อยยี่สิบคนคุมเอาพระยาพรหมคีรี แลละว้าผู้เปนขุนหมื่นสมิงนายหมวดทั้งปวง มายังกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา แลพระราชทานชื่อแก่พระยาพรหมคีรีนั้นเปนพระยาอนุชิตชลที แลพระ/*323ราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจำหลักสรรพางค์จุกทองผ้าเสื้อเงินตรา สิ่งของแลเครื่องเรือนแก่พระยาพรหมคีรี แลขุนหมื่นสมิงละว้านายหมวดนั้นมากนัก แลให้ไปอยู่ตามภูมลำเนาดุจก่อน ส่วนพระราชสุภาวดี แลเมืองสวรรค์บูรี ครั้นได้เมืองตังแล้วก็ยกทับไปตีเมืองอินทคีรี แลพระยาอินทคีรีคุมเอาสกรรธ์อพยพเจ็ดร้อยออกมาหาพระราชสุภาวดี ขอเปนข้าสู่พระราชสมภาร จึ่งพระสุภาวดีให้พระยาอินทคีรีคุมสกรรธ์อพยพไปอยู่เมืองอินทคีรี จึ่งพระยาอินทคีรีให้สาตงผู้ลูก แลแสนทักขึ้นณด้านแสนบัวบาน แสนอะไภยมาน แสนพึงไชย แลไพร่สี่สิบหกคนลงมาด้วยพระราชสุภาวดี แลเมืองสวรรค์บุรี ถึงกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ก็มีพระราชโองการตรัสให้สาตงแลแสนทัก ขึ้นณด้านแสนบัวบาน แสนอไภยมาน แสนพึงไชย เข้ามากราบถวายบังคมณสาลาลูกขุน. แล้วพระราชทานชื่อแก่นายสาตง เปนแสนหลวงสุนทรราชภักดี แสนบัวบานเปนแสนภูมินทบริบาล พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจำหลักสรรพางค์เครื่องสำรับแลผ้าเสื้อแพรพรรณแก่แสนหลวงสุรินทราชภักดีผู้ลูกพระยาอินทคีรี แลพระราชทานผ้าเสื้อแพรพรรณแก่แสนสุรินทรภักดีนรินทร์แสนภูมินท์บริบาลแสนพึงไชย แลพระราชทานเสื้อผ้าแก่แสนขุนแสนหมื่นผู้มานั้นเปนอันมาก. แลพระราชทานอัฐบริขานแก่สงฆ์อันมาด้วยนั้นแล้ว แลอัคมหาเสนาบดี แลมหาดไทย กลาโหม จัตุสดมทั้งสี่ ก็ให้ผ้าเสื้อแก่แสนทั้งสี่นั้น แล้วก็พระราชทานให้แต่งเครื่องเลี้ยงนาๆประการออกไปเลี้ยงทั้งสี่นายนั้นเปนอันมาก แลทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้แสนหลวงสุรินทภักดีนรินทร แลแสนภูมินทรบริบาล แสนพึงไชย แสนขุน แสนหมื่น แลไพร่ทั้งปวงให้กลับคืนขึ้นไปยังเมืองอินทคีรี อยู่ตามภูม/*324ลำเนาแลรักษาเมืองอินทคีรี ด้วยพระยาอินทคีรีเปนเมืองขึ้นตามขนบ ณกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา ๚ะ
๏ ส่วนพระยากำแพงเพชร แลพระยาเกียรติซึ่งไปตั้งอยู่ตำบลด่านอุมรุกนั้น ก็จัดส่งได้สมิงคลองคูสมิงกะเทิงแลละว้านายหมวดแลไพร่ละว้าเปนอันมาก แล้วส่งนายหมวดมายังกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยาแล้วพระราชทานชื่อแก่สมิงคลองคูเปนสมิงเทวคิรีรักษา พระราชทานดาบฝักทองแก่สมิงเทวคิรีรักษา แลพระราชทานผ้าเสื้อถ้วนทุกคน แล้วให้ขึ้นไปจัดส้องละว้าทั้งปวงได้สกรรธ์อพยพหกร้อย แล้วสมิงเทวคิรีรักษาไปสืบส้องได้พระยาพรหมคีรี จึ่งพระยากำแพงเพชรให้ขุนราชาคุมพระยาพรหมคีรี แลสมักพรรคพวกมายังกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยา ทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้เบิกพระยาพรหมคีรีเข้ามา กราบถวายบังคมแต่สาลาลูกขุน แลพระราชทานเสื้อผ้าแก่พระยาพรหมคีรีเปนพระยาสุทัศณธาณีศรีอนาพิรมย์ พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจุกทองปากจำหลักแลผ้าเสื้อแพรพรรณเปนอันมาก อัคมหาเสนาบดีมหาดไทยกลาโหมจัตุสดมทั้งสี่ก็ให้รางวัลผ้าเสื้อแพรพรรณตามสมควร แล้วให้กลับคืนขึ้นไปอยู่รักษาเมืองอินทคีรี ตามภูมลำเนาเปนเมืองขึ้นแก่กรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยาแล้วให้ข้าหลวงไปอยู่ด้วยพระยาศุทัศณธาณีเพื่อจะให้รู้ขนบราชการในกรุง ๚ะ
๏ ครั้งนั้นกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา สมบูรณ์อยู่เอย็นเปนศุขด้วยพระบารมีสมเดจพระนารายน์เปนเจ้า ขณะนั้นฝ่ายข้างเมืองอังวะเกิดศึกเพราะจินห้อชื่ออูติงผา ภาสกรรธ์อพยพประมาณพันหนึ่งหนีมาพึ่งอยู่เมืองอังวะ ชาวเมืองห้อจึ่งยกทับตามมาเมืองอังวะ จะให้ส่งตัวห้อพันหนึ่งนั้นให้ พระเจ้าอังวะไม่ส่ง กองทับห้อจึ่งตั้งล้อมเมืองอังวะไว้ /*325ฝ่ายมางนันทมิตรผู้เปนอาวพระเจ้าอังวะ ซึ่งลงมาครองเมืองเมาะตมะแจ้งเหตุดั่งนั้น จึ่งเกนคนซึ่งขึ้นแก่เมืองเมาะตมะสามสิบสองเมือง ได้คนสามพัน ให้ไปช่วยป้องกันเมืองอังวะ ยกมาตามทางมอญกองทับไม่เตมใจ ก็ชวนกันหนีกลับมาเปนอันมาก มางนันทมิตรจึ่งจับเอามอญที่หนีมานั้นใส่ตรางไว้เพื่อจะคลอกเสีย ฝ่ายสมิงเปอแจ้งดั่งนั้นก็คิดกันกับพวกเพื่อนสมิงสิบเบ็ดคน คุมมอญไพร่ห้าพันยกเข้าไปเผาเมืองเมาะตะมะไหม้แล้ว จับได้ตัวมางนันทมิตรมัดจำไว้ แล้วคิดกันว่าเราทำการทั้งนี้ ถ้ารู้ถึงพระเจ้าอังวะ ก็จะภากันตายเสียสิ้น เราหาที่พึ่งมิได้ ครั้งนี้จำจะไปพึ่งกรุงพระนครศรีอยุทธยาจึ่งจะพ้นไภย คิดพร้อมกันแล้วก็คุมสกรรธ์อพยพห้าพันกวาดครัวทั้งตัวมางนันทมิตร กับครอบครัวประมาณหกพันเสศ รีบหนีบอกเข้ามาให้เสนาบดีนำกราบทูลพระกรุณาทุกประการ จึ่งทรงพระกรุณาสั่งให้สมิงรามัญเก่าทั้งนายแลไพร่ ออกไปรับเข้าทางเมืองกาญจนบุรี แล้วจัดแจงให้อยู่สามโคก โปรดให้สมิงตัวนายสิบเบ็ดคนเข้าเฝ้ากราบถวายบังคม โปรดพระราชทานเงินตราผ้าเสื้อเปนอันมาก แต่ตัวมางนันทมิตรนั้นป่วยลงถึงอนิจกรรมตาย ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าเมืองหงษา เจ้าเมืองย่างกุ้ง เจ้าเมืองเสรียงรู้ว่า มอญเมืองเมาะตมะ แลเมืองขึ้นเปนกระบถกวาดครัวหนี จึ่งบอกหนังสือไปถึงเมืองอังว พระเจ้าอังวะทราบภอกองทับห้อซึ่งมาล้อมเมืองอังวะขาดเสบียงเลิกทับไป พระเจ้าอังวะจึ่งสั่งเจ้าเมืองหงษา เจ้าเมืองตองอู เจ้าเมืองปรวน เจ้าเมืองเสรียง เจ้าเมืองย่างกุ้ง เปนทับสามพันเสศยกไปตามเอาตัวรามัญที่หนีให้จงได้ ให้เอาติงจาโปเมียวุนเปนทับน่า ถือพลหมื่นเสศช้างเครื่องหกสิบแปดม้าสองร้อย ให้มางสุราราชา/*326เปนโปชุกแม่ทับ ถือพลสองหมื่น ช้างเครื่องร้อยหนึ่งม้าสามร้อย ยกมาประชุมพร้อมที่เมืองเมาะตมะค่ายสานี ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับกรุงเทพมหานคร ไปเกลี้ยกล่อมลว้าแลลาวมอญได้ในแดนเมืองนคร เมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ได้มากแล้ว มีท้องตราโปรดขึ้นไป ให้ยกไปตีเอาเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ให้จงได้. กองทับก็ยกไปตามท้องตรา ฝ่ายชาวเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ กับหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายเหนือซึ่งขึ้นกับอังวะ ตกใจกลัวกองทับห้อซึ่งมาล้อมเมืองอังวะจะมาย่ำยีด้วย ซึ่งคิดอ่านให้แสนสุรินทรไมตรีถือหนังสือลงมาเอากรุงพระนครศรีอยุทธยาเปนที่พึ่งนั้น ครั้นแจ้งว่ากองทับห้อเลิกไปแล้ว สืบรู้ว่าพระเจ้าอังวะให้เกนกองทับพม่าไปตามมอญที่หนีนั้น ก็ตกใจกลัวพม่าด้วยเมืองเหล่านี้ขึ้นแก่อังวะ จะลอบบอกไปให้แสนสุรินทรไมตรีหนีกองทับไทย แล้วคิดอุบายฬ่อลวงหน่วงกองทับไทยไว้ให้ช้า จะได้คิดการป้องกันเมืองลำพูนเมืองเชียงใหม่ไว้ ถ้ากองทับพม่ามาช่วยทัน จึ่งนิมนต์พระสงฆผู้ปราชฉลาดเจรจาสี่รูปถือหนังสือออกไปหากองทับไทยว่า. แสนสุรินทรไมตรีซึ่งนำกองทับขึ้นมามิได้บอกกล่าวหนีมานั้น เบาความนักไม่ชอบ ทำให้ผู้ใหญ่ได้ความผิดด้วย จะให้กระทำโทษจงสาหัส แล้วจะส่งตัวออกมาให้กองทับ อันข้าพเจ้านี้รู้จักพระเดชพระคุณพระบาระมีพระพุทธเจ้าอยู่หัวมาคุ้มครองปกป้องกองทับห้อซึ่งจะมาเอาเมืองเชียงใหม่นั้นจึ่งถอยหนี เพราะบาระมีพระพุทธเจ้าอยู่หัวกับอำนาทท่านผู้เปนแม่ทับใหญ่นั้นด้วย ขอท่านอัคมหาเสนาแม่ทับหลวง ผู้มีเดชานุภาพได้อนุเคราะห์ อย่าให้ได้ยากลำบากแก่ไพร่พลเลย ให้ยับยั้งกองทับไว้แต่ใต้เมืองลำพูนก่อน ฃอได้บอกข้อราชการลงไปให้นำกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ ๚ะ
/*327๏ ฝ่ายกองทับไทยได้แจ้งในหนังสือเจ้าเมืองเชียงใหม่ อุบายบอกมานั้นหาสงไสยไม่ แล้วปฤกษาเหนพร้อมกันว่า ครั้นเราจะทำการเข้าหักเอาเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ ตามท้องตราซึ่งโปรดนั้น บัดนี้มีหนังสือเจ้าเมืองลำพูนเมืองเชียงใหม่ สาระภาพโทษอ่อนน้อมออกมาแล้ว บอกเหตุทับพม่ายกตามรามัญเปนการศึกข้อใหญ่ เราจะเข้าตีเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ยังไม่ทันถนัด จำจะบอกลงไปกราบทูลพระกรุณาก่อน ปฤกษาพร้อมกันแล้ว แต่งบอกตามเรื่องราวอุบายชาวเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ให้คนถือลงมากราบทูลพระกรุณา ณกรุงเทพพระมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่ารามัญยกจากเมืองเมาะตมะ เมืองสานี มาตามทางเมืองกาญจนบุรี พม่ามีหนังสือบอกเข้ามาให้ส่งมอญที่หนี ถ้ามิส่งจะยกกองทับเข้ารบเอาให้จงได้ ชาวกาญจนบุรีบอกเข้ามาให้กราบทูล มาถึงก่อนหนังสือบอกกองทับฝ่ายเหนือสักสองสามวัน สมุหนายกมากราบทูลพระกรุณาทราบในหนังสือบอกทั้งสองฉบับแล้ว ทรงพระกรุณาตรัสสั่งพระยาจักรีให้เกนทับหัวเมืองปากใต้ชายทเลตวันตกลำเครื่องสามพันเสศ ช้างเครื่องสองร้อยหกสิบห้า ม้าสามร้อย ให้ขุนเหล็กซึ่งเปนพระยาโกษานั้นเปนทับหลวง. พระยาเพชรบูรีเปนกองน่า พระยาราชบุรีเปนกองหนุนถือพลห้าพันเสศ ปืนใหญ่น้อยเครื่องสาตราวุธพร้อม ได้ศุภวารพิไชยฤกษ จึ่งยกทับบกทับเรือช้างม้าโยธาหารไปพร้อมกัน ณเมืองกาญจนบุรีปากเพรก แล้วให้แยกเปนกองซ้ายกองขวาน่าหลังตามกระบวนพิไชยสงคราม ยกไปตั้งค่ายรับท่ากระดารแลด่านกรามช้าง ยกไปตั้งค่ายรับอยู่ทางเมืองทวายทับหนึ่ง ทับหลวงตั้งค่ายใหญ่รับอยู่ปากน้ำลำกระเพิมริมเมืองกาญจนบุรี เร่งกระทำการค่ายคูขวากยาวสั้นสนามเพลาะหอรบ จัดแจงตรวจตราเสือป่าแมวเซา/*328กองแล่นกองร้อยคอยเหตุ กองสืบทับสำรับพิไชยสงครามพร้อมทุกประการ แลแต่งกองโจรทหารอาทมาตตรวจตระเวรทั้งกลางวันกลางคืน. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพม่ารามัญยกล่วงแดนกองน่าเข้ามาตั้งตำบลเมืองไซยโยกทับหลวงตั้งท่าดินแดง แต่งค่ายคูแล้วเสรจ ก็ยกทหารกองน่าเข้าตีทับกรุง กองกระเวรไทยพม่าได้รบกันบ้างแล้ว ๚ะ
๏ ฝ่ายในกรุงสมเดจพระเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสว่า เมืองลำพูนเมืองเชียงใหม่ มีหนังสืออ่อนน้อมลงมาสาระภาพโทษ บอกเหตุการความจริงให้แล้ว สั่งให้มีตราไปถึงทับฝ่ายเหนือ อย่าให้ตีเมืองลำพูนเมืองเชียงใหม่เลย ให้เลิกทับกลับมาทางเมืองกำแพงเพชร แล้วยกไปทางเมืองอุไทยธาณี ไปตีโอบหลังพม่าเมืองศรีสวัสดิ์เมืองมังคลาเมืองทองภาภูม ฝ่ายทับเหนือแจ้งในท้องตราแล้ว ก็เลิกทับมาตามรับสั่ง ถึงเมืองศรีสวัสดิ์เมืองมังคลาเมืองทองภาภูม แล้วบอกหนังสือถึงกัน ปีกทับปากใต้ฝ่ายเหนือพร้อมกันแล้ว ก็ให้กองโจรไปคอยสกัดตัดตีที่ช่องแคบ กองทับใหญ่ปากใต้ฝ่ายเหนือ ก็เร่งขับทับน่าเข้ารดมตีทับพม่าสามวันพม่าก็แตกในเพรากลางคืนสามยามเสศ พม่านายทับนายกองแลไพร่ล้มตายแลจับได้เปนอันมาก พม่ารามัญแตกไปถึงช่องแคบ กองโจรก็ออกตีแตกยับจับได้มอญพม่าฆ่าเสี่ยบ้างมัดมาบ้าง มางสุระราชาโปชุกแม่ทับถูกปืนป่วยไป กองทับมีไชยได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธผู้คนเปนอันมากแม่ทับแต่งกองอาษาหกเหล่า อาษาจามข้ามหัวเมืองคนหมื่นเสศ ไปตามพม่ารามัญถึงเมืองสำมิง แลตีได้เชลยช้างม้าผู้คนสาตราวุธเปนอันมาก พระยาโกษาเหล็ก แลนายทับนายกองทั้งปวง แต่งหนังสือบอกเข้ามาให้กราบทูลพระกรุณาทราบเหตุทุกประการ. สมเดจพระเจ้าอยู่หัวดีพระไทยนัก สั่งให้มีตราหากองทับ/*329กลับยังกรุงทั้งนั้น พระยาโกษาเหล็กแลนายทับนายกอง ก็นำเอาเข้าของช้างม้าเครื่องสาตราวุธคนเชลย ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเปนอันมาก สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระไทยยินดีเปนหนักหนา ด้วยข้าราชการทแกล้วทหารทำการมีไชยชำนะแก่ฆ่าศึกสัตรู พระเจ้าอยู่หัวจึ่งพระราชทานรางวัลเครื่องอุปโภคแก่นายทับนายกองโดยสมควร ตามผู้ใหญ่ผู้น้อยเปนอันมาก ๚ะ
๏ เมื่อครั้งลุศักราช ๑๐๑๙ ปีระกานพศกนั้น มีฝรั่งเศสนายกำปั่นผู้หนึ่ง บันทุกสินค้าเข้ามาค้าขายณกรุงเทพมหานคร ครั้งนั้นสมเดจพระเจ้าแผ่นดินให้ต่อกำปั่นใหญ่ลำหนึ่ง ครั้นเสร็จแล้วจะเอาออกจากอู่ จึ่งให้ล่ามถามฝรั่งเสศพ่อค้านั้นว่า ณเมืองฝรั่งเศสเอากำปั่นออกจากอู่กระทำอย่างไรสจึงเอาออกได้ง่าย ฝรั่งเสศผู้นั้นเปนคนมีสติปัญญามากชำนาญในการรอกกว้าน.จึ่งให้ล่ามกราบทูลพระกรุณารักอาษาจะเอากำปั่นออกจากอู่ แล้วแต่งการผูกรอกกว้าน แลจักรชักกำปั่นออกจากอู่ลงสู่ท่าได้โดยสดวก สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงโสมนัศ พระราชทานรางวัลเปนอันมาก แล้วโปรดตั้งให้เปนหลวงวิชาเยนท์ร พระราชทานที่บ้านเรือนแลเครื่องยศให้อยู่ทำราชการในกรุงนี้ แลหลวงวิชาเยนท์รนั้นมีความสวามีภักดิ์อุษาหในราชกิจต่าง ๆ มีความชอบมาก จึ่งโปรดให้เลื่อนที่เปนพระวิชาเยนท์ร ครั้นนานมากระทำการงานว่ากล่าวได้ราชการมากขึ้น โปรดให้เลื่อนที่เปนพระยาวิชาเยนท์ร อยู่มาวันหนึ่งจึ่งมีพระราชโองการตรัสถามว่า ในเมืองฝรั่งเสศโน้นมีของวิเสศปลาดประการใดบ้าง พระยาวิชาเยนท์รจึ่งกราบทูลสรรเสิญสรรพสิ่ง แลช่างทำนาฬิกาปืนลมปืนไฟกล้องสร่องของไกลให้เหนใกล้ กระทำของวิเสศได้ต่าง ๆ ทั้งเงินทองก็มีมาก ในพระราชวังพระเจ้าฝรั่งเสศนั้น หลอมเงิน/*330เปนท่อนแปดเหลี่ยม ใหญ่ประมาณสามกำ โดยยาวเจดศอกแปดศอก กองอยู่ตามริมถนลเปนอันมาก ประดุจท่อนเสาอันกองไว้ กำลังคนแต่สิบสามคนสิบสี่คนจะยกท่อนเงินขึ้นมิได้ไหว ภายในท้องพระโรงนั้นดาษพื้นด้วยสิลามีศรีต่างๆจำหลักลายฝังด้วยเงินแลทองแลแก้วต่างศรีเปนลดาวัล แลต้นไม้ดอกไม้ภูเขาแลรูปสัตวต่างๆ พื้นผนังนั้นก็ประดับด้วยกระจกภาพ กระจกเงาอันวิจิตรควรจะพิศวง เบื้องบนเพดานนั้นให้แผ่แผ่นทองบางดุจแผ่นทองอังกฤษ ตัดเปนเส้นน้อย ๆ แล้วผูกเปนพู่พวงห้อยย้อย แลแขวนโคมแก้วมีสันฐารต่าง ๆ ศรีแก้วแลศรีทองก็รุ่งเรืองโอภาษงามยิ่งนัก สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังพระยาวิชาเยนทร์กราบทูลพรณาสมบัติ ณเมืองฝรั่งเศสวิเสศต่าง ๆ มิได้ทรงเชื่อ พระราชดำริห์จะใคร่เหนความจริง จึ่งมีพระราชดำรัศแก่เจ้าพระยาโกษาธิบดีว่า เราจะแต่งกำปั่นให้ไปถึงเมืองฝรั่งเศส จะได้ผู้ใดเปนนายกำปั่นออกไปสืบดูของวิเสศ ยังจะมีจริงสมเหมือนคำพระยาวิชาเยนทร์ฤๅประการใด. เจ้าพระยาโกษาจึ่งกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่เหนผู้อื่น ซึ่งจะเปนนายกำปั่นไปถึงเมืองฝรั่งเสศได้ เหนแต่นายปานผู้น้องข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียว อาจไปสืบข้อราชการณเมืองฝรั่งเศสดุจกระแสพระราชดำริหได้ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้หานายปานเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสว่า อ้ายปานมึงมีสติปัญญาอยู่ กูจะใช้ให้เปนนายกำปั่นไปณเมืองฝรั่งเสศ สืบดูสมบัติพระเจ้าฝรั่งเสศ ยังจะมีสมดั่งคำพระยาวิชาเยนทร์กล่าว ฤๅจะมิสมประการใด นายปานกราบทูลพระกรุณารับอาษา จะไปเมืองฝรั่งเสศสืบให้ได้ราชการตามรับสั่ง แล้วกราบถวายบังคมลาออกไปจัดแจงการทั้งปวงในกำปั่น ให้เที่ยวสืบหาคนดีมีวิชาก็ได้อาจารย์คนหนึ่ง ได้เรียนในพระ/*331กรรมฐานชำนาญฌาณกระสิณแลรู้วิชาการต่าง ๆ แต่เปนนักเลงสุรา ยอมจะไปด้วย นายปานมีความยินดีนัก แล้วจัดหาพวกฝรั่งเสศเปนล้าต้าต้นหนคนท้ายลูกเรือพร้อมเสรจ ก็ให้เจ้าพระยาโกษาภาเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลา ทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้แต่งพระราชสาสน์ แล้วแต่งตั้งให้นายปานเปนราชทูตกับข้าหลวงอื่นเปนอุปทูตแลตรีทูต ให้จำทูลพระราชสาสน์คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกไป จำเริญทางพระราชไมตรี ณเมืองฝรั่งเสศตามราชประเพณี แล้วพระราชทานรางวัล แลเครื่องยศแก่ทูตานุทูตโดยควรแก่ถานาศักดิ์ ๚ะ
๏ ครั้นได้ฤกษนายปานราชทูต, กับอุปทูต, ตรีทูต, กราบถวายบังคมลาภาพักพวกบ่าวไพร่มาลงกำปั่นใหญ่ ใช้ใบออกจากพระนครไปในท้องทะเลประมาณ ๔ เดือน ก็บันลุถึงวลใหญ่ใกล้ปากน้ำเมืองฝรั่งเสศ บังเกิดเหตุเปนลมพายุหใหญ่พัดภากำปั่นไปในกลางวนเวียนอยู่ถึงสามวัน บันดาคนในกำปั่นร่ำร้องให้รักษชีวิตรอื้ออึงไป ด้วยกำปั่นลำใดลงสู่วนนั้นแล้ว ก็จมลงสิ้นลำกำปั่นทุกๆลำ ซึ่งจะรอดพ้นวนไปนั้นมิได้มีสักลำหนึ่ง แต่นายปานราชทูตยังมีสติอยู่ จึ่งปฤกษาอาจาริยว่ากำปั่นของเราลงเวียนอยู่ในวนถึงสองวันสามวันแล้ว ท่านจะคิดอ่านประการใด กำปั่นจึ่งจะพ้นวนได้ เราทั้งหลายจึ่งจะรอดจากความตาย ฝ่ายอาจาริยจึ่งเล้าโลมเอาใจราชทูตว่าท่านอย่าตกใจ เราจะแก้ไขให้พ้นไภยจงได้ แล้วให้แต่งเครื่องสการบูชาจุดธูบเทียน แล้วอาจาริย์จึ่งนุ่งขาวห่มขาวเข้านั่งสมาธีจำเริญพระกรรมฐานทางวาโยกระสินณะครู่หนึ่ง จึ่งบันดาลเกิดมหาวาตะพายุหใหญ่หวนหอบเอากำปั่นนั้นขึ้นพ้นจากวนได้คนทั้งหลายมีความยินดียิ่งนัก ก็แล่นใบไปถึงปากน้ำเมืองฝรั่งเสศ จึ่งให้บอกแก่นายด่านแลผู้รักษาเมืองกรมการว่า กำปั่นมาแต่พระมหานคร/*332ศรีอยุทธยา โปรดให้ทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสน คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมาจำเริญทางพระราชไมตรีพระเจ้ากรุงฝรั่งเสศ เจ้าเมืองกรมการก็บอกข้อราชการขึ้นไปให้กราบบังคมทูลให้ทราบ ๚ะ
๏ พระเจ้าฝรั่งเสศจึ่งโปรดให้เสนาบดีจัดแจงเรือแห่ลงมารับพระราชสาสน กับทั้งทูตานุทูตขึ้นไปยังพระนครให้สำนักนิ์อยู่ณตึกสำหรับรับแขกเมือง แล้วโปรดให้ทูตานุทูตเข้าที่เสดจออก จึ่งถวายพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการ พระเจ้าฝรั่งเสศดำรัศพระราชปฏิสัณฐานให้เลี้ยงทูตานุทูตตามธรรมเนียม สั่งให้ล่ามถามทูตถึงทางอันมาในทะเลนั้นสดวกดีหรอกฤๅ ๆ ว่ามีเหตุประการใดบ้าง ครั้นได้ทรงทราบว่ากำปั่นตกเวียนอยู่ในวนใหญ่ถึงสามวันจึ่งขึ้นจากวนได้ ทรงสงสัยพระไทยหนักด้วยแต่ก่อนแม้นว่ากำปั่นลำใดตกลงในวนนั้นแล้ววนก็ดูดจมลงไปสิ้น มิอาจรอดขึ้นได้แต่ศักลำหนึ่ง จึ่งให้ล่ามซักถามทูตอีก ทูตก็ให้การยืนคำอยู่มิได้ทรงเชื่อ จึ่งให้สืบถามบันดาฝรั่งเสศลูกเรือ ๆ ก็ให้การสมคำราชทูตทั้งสิ้น เหนเปนมหัษจรรย์นัก จึ่งให้ซักถามราชทูตว่าคิดอ่านแก้ไขประการใด กำปั่นจึ่งรอดพ้นจากวนได้ ราชทูตให้กราบทูลว่าข้าพเจ้าคิดกระทำสัตยาธิฐาน ขอเอาพระกฤษฎานุภาพแห่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองฝ่าย ซึ่งเริ่มแรกจะผูกพระราชสำพันธมีศแก่กัน ฃอจงอย่าได้เสียสูญขาดทางพระราชไมตรีจากกันเลย. เอาความสัตยาข้อนี้เปนที่พำนักนิ์ ด้วยพระเดชพระคุณพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองฝ่าย ก็บรรดานเกิดเปนมหาวาตะพายุหใหญ่ พัดหวนหอบเอากำปั่นขึ้นพ้นจากวนได้. พระเจ้าฝรั่งเสศได้ทรงฟังคำราชทูตก็เหนจริงด้วย พระราชดำริหว่าพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยามีบุญญามากเสมอด้วยพระองค์ ก็ทรงพระมหากรุณาแก่ราชทูต พระราชทานรางวัล/*333เปนอันมาก ๚ะ
๏ อยู่มาเวลาวันหนึ่งจึ่งให้หาทูตานุทูตเข้ามาเฝ้าน่าพระลาน แล้วให้หาพลทหารฝรั่งแม่นปืนห้าร้อยเข้ามายิงให้แขกเมืองดู ให้แบ่งกันออกไปเปนสองพวก ๆ ละสองร้อยห้าสิบยืนเปนสองแถว ยิงปืนให้กระสุนตรอกเข้าไปในลำกล้องปืนแห่งกันแลกันทั้งสองฝ่าย มิได้พลาดผิดแต่ลักครั้ง แล้วให้ล่ามถามราชทูตว่า ทหานแม่นปืนดั่งนี้พระนครศรีอยุทธยามีฤๅไม่ ราชทูตให้ล่ามกราบทูลว่าทหารแม่นปืนอย่างนี้พระเจ้ากรุงศรีอยุทธยามิได้นับถือใช้สอย พระเจ้าฝรั่งเสศได้ทรงฟังเคืองพระไทย จึ่งให้ซักถามทูตว่าพระเจ้าเจ้ากรุงไทยนับถือทหารมีฝีมือประการใดเล่า ราชทูตให้กราบทูลว่าพระเจ้ากรุงไทยทรงนับถือใช้สอยทหารคนดีมีวิชา อันทหารแม่นปืนเหมือนดังนี้ จะยิงใกล้แลไกลก็มิได้ถูกต้องกายทหารบางจำพวกเข้าไปในรว่างฆ่าศึกมิได้เหนตัว ลอบตัดเอาศีศะนายทับนายกองพวกฆ่าศึกมาถวายได้ ทหารบางจำพวกก็คงทนอาวุธต่าง ๆ จะยิงฟันแทงประการใดมิได้เข้า แลทหารมีวิชาอย่างนี้ จึ่งทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงใช้สอยสำหรับพระนคร พระเจ้าฝรั่งเสศมิได้ทรงเชื่อตรัสว่าราชทูตไทยเจรจาอ้างอวดเกินหนัก จึ่งสั่งให้ซักถามว่าทหารไทยที่มีวิชาเหมือนว่านั้น มีมาในกำปั่นบ้างฤๅไม่ จักให้สำแดงถวายจะได้ฤๅมิได้ ราชทูตได้เหนวิชาของอาจาริย์ จึ่งให้ทูลว่าทหารที่เกณฑ์มาสำหรับกำปั่น นี้เปนทหารกองนอกมีวิชาแต่อย่างกลาง จะสำแดงถวายให้ปรากฎก็ได้ จึ่งสั่งให้ถามว่าสำแดงได้อย่างไร ราชทูตให้ทูลว่า ขอรับพระราชทานให้ทหารที่แม่นปืนทั้งห้าร้อยนี้ จงระดมยิงเอาทหารของข้าพระพุทธเจ้าโดยไกลแลใกล้ ทหารข้าพระพุทธเจ้าจะห้ามกระสุนปืนเสียทั้งสิ้นมิให้ตกต้องกาย พระเจ้าฝรั่งเสศได้ทรง/*334ฟังเกรงพลทหารฝรั่งจะยิงทหารไทยตาย จะเสียทางพระราชไมตรีไป จึ่งสั่งให้ห้ามการนั้นเสีย ราชทูตให้กราบทูลว่าพระองค์อย่าทรงพระวีตกเลย ทหารข้าพระพุทธเจ้ามีวิชาอาจจะห้ามได้ซึ่งกระสุนปืนมิให้ต้องกายได้เปนแท้ จะเปนอันตรายนั้นหามิได้ เวลาพรุ่งนี้ฃอให้ตั้งเบญจาสามชั้นในน่าพระลานให้ดาดเพดารผ้าขาว แลปักราชวัดฉัตรธงล้อมรอบ แล้วให้ตั้งเครื่องโภชนาหารมัจฉะมังษาสุราบาณไว้ให้พร้อม ให้เป่าร้องชาวพระนครมาคอยดูทหารข้าพระพุทธเจ้า จะสำแดงวิชาให้ปรากฎเฉภาะน่าพระที่นั่ง แล้วถวายบังคมลาออกมาสู่ที่สำนักนิ์ พระเจ้าฝรั่งเสศก็สั่งให้จัดแจงการทั้งปวงให้พร้อมตามคำราชทูตทุกประการ. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งเข้าราชทูตจึ่งให้อาจารย์แต่งสิษประมาณสิบหกคน ให้ผูกเครื่องล้วนลงเลขยันต์คาถาสาตราคมเสร็จ แล้วให้อาจาริย์นุ่งขาวใส่เสื้อครุยขาว แลพอกเกี้ยวพันผ้าขาว สิษสิบหกคนนั้นใส่กังเกงเสื้อปัสตูแดงทั้งสิ้น เปนสิบเจ็ดคนกับทั้งอาจาริยใหญ่ ภาเข้ามาสู่น่าพระลานกราบถวายบังคมแล้วให้ขึ้นนั่งบนเบญจา แล้วให้กราบทูลว่า ขอให้ทหารแม่นปืนห้าร้อยคน ยิงทหารไทยทั้งสิบเจ็ดคน ซึ่งนั่งอยู่บนเบญจานั้น พระเจ้าฝรั่งเสศก็สั่งทหารทั้งห้าร้อย ให้ระดมยิงทหารไทยพร้อมกัน ด้วยอำนาทคุณพระรัตนไตรยแลคุณเลขยันต์สรรพอาคมคาถาวิชาคุ้มครองป้องกันอันตราย พลฝรั่งทั้งหลายยิงปืนนกสับทั้งใกล้แลไกลเปนหลายครั้ง เพลิงปากนกก็มิได้ติดดินดำแลมิได้ลั่นทั้งสิ้น ทหารไทยทั้งสิบเจ็ดคน ก็รับพระราชทานโภชนาหาร แลมัจฉะมังษาสุราบานเปนปรกติ มิได้มีอาการสดุ้งหวั่นไหว พลทหารฝรั่งทั้งหลายก็เกรงกลัวย่อท้อรออยุดอยู่สิ้น อาจาริย์ทหารไทยจึ่งร้องอนุญาติไปว่า ท่านจงยิงอีกเถิด ทีนี้เราจะให้เพลิงติดดินดำจะให้กระสุนออกทั้งสิ้น /*335พลทหารพร้อมกันยิงอีกนัดหนึ่ง เพลิงก็ติดดินดำกระสุนก็ออกจากลำกล้องตกลงตรงปากกบอกบ้าง ห่างออกไปบ้างลางกระสุนก็ตกลงที่ใกล้เบญจา แต่จะได้ถูกต้องทหหารไทยผู้ใดผู้หนึ่งหามิได้ พระเจ้าฝรั่งเสศทอดพระเนตรเหนดั่งนั้น ก็ทรงเชื่อเหนความจริงของราชทูต ทรงพระโสมนัศตรัสสรรเสริญวิชาทหารไทยว่า ประเสริฐหาผู้เสมอมิได้ สั่งให้พระราชทานเงินทองเสื้อผ้าเปนรางวัลแก่ทหารไทยเปนอักมาก ให้เลี้ยงดูเสร็จแล้วกลับไปสู่ที่สำนักนิ์ จำเดิมแต่นั้นมาก็ทรงเชื่อถือถ้อยคำราชทูตจะพิททูลประการใด ก็เชื่อมิได้มีความสงไสย์ ทรงพระมหาการุญภาพแก่ราชทูตยิ่งนัก ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่งจึ่งสั่งให้ถามทูตว่า ทหารไทยที่มีคุณวิชาวิเสศประเสริฐดั่งนี้ ในพระนครศรีอยุทธยามีเท่านี้แลฤๅ ๆ ยังมีทหารอื่นอยู่อีกมากน้อยเท่าใด ราชทูตให้กราบทูลว่า ทหารเหล่านี้เปนแต่กองนอกสำหรับเกนจ่ายมากับเรือลูกค้าวานิช มีวิชาเพียงนี้เปนแต่อย่างต่ำ อันทหารกองในสำหรับรักษาพระนครนั้น มีวิชาการต่าง ๆ วิเสศกว่านี้มีมากกว่ามากได้ทรงฟังก็เชื่อถือ พระราชดำริห์ก็เกรงฝีมือทหารไทยยิ่งนัก แลพระเจ้าฝรั่งเสศนั้น เสดจออกเหนื้อราชาอาศน์อันสูง เพลาเช้าแลเหนศรีพระกายแดง เพลากลางวันเหนพระกายมีศรีอันเขียว เพลาเอย็นเหนศรีพระกายขาว ราชทูตเข้าเฝ้าเปนหลายเวลาได้เหนดั่งนั้นมีความสงไสยหนัก ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่ง จึ่งตรัสสั่งให้ถามทูตว่า ตัวท่านเปนขุนนางผู้ใหญ่ฤๅๆเปนขุนนางผู้น้อย กล่าวถ้อยคำสัจจริงยิ่งนัก อนึ่งอย่างธรรมย์เนียมพระนครศรีอยุทธยา,ถ้าแลขุนนางผู้ใดพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา ทรงพระเมตาโปรดปรานมากกว่าข้าราชการทั้งปวง แลพระราชทานอไภย/*336แก่ขุนนางผู้นั้นเปนประการใด เราก็จะโปรดปรานประทานอไภย์แก่ท่านเหมือนฉนั้น ราชทูตคิดจะใคร่เหนพระกาย ซึ่งมีศรีต่างกันหลายวันมาแล้ว ครั้นได้โอกาษจึ่งให้กราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าเปนแต่ข้าราชการผู้น้อยสำรับใช้แต่ไปมาค้าขายในนาๆประเทศ ทั้งสติปัญญาก็น้อยนัก อันข้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งมีสติปัญญายิ่งกว่าข้าพระพุทธเจ้านั้นมีเปนอันมาก อนึ่งธรรมเนียงข้างกรุงพระนครศรีอยุทธยา ถ้าพระองค์ทรงพระมหากรุณาขุนนางผู้ใดมากกว่าข้าราชการทั้งปวง ก็พระราชทานอไภยโปรดให้ผู้นั้นเข้าเฝ้าใกล้พระองค์ กราบถวายบังคมถึงพระบาทยุคลทุกครั้ง พระเจ้าฝรั่งเสศได้ฟังก็เชื่อ จึ่งโปรดพระราชทานอไภยให้ราชทูตเข้าไปถวายบังคมถึงฝ่าพระบาททุกเวลาเฝ้า ราชทูตจึ่งได้เหนพระราชาอาศน์อันเรี่ยรายไปด้วยทับทิมโดยรอบในเวลาเช้าว เพลากลางวันนั้นเรี่ยรายไปด้วยพลอยมรกฎ เพลาเอย็นเรี่ยรายไปด้วยเพชร แสงแก้วขึ้นจับพระองค์ จึ่งมีศรีต่าง ๆ อย่างละเพลาปรากฎ ๚ะ
๏ สิ้นเล่ม ๑๖ สมุดไทยแต่เท่านี้. ๚ะ
๏ บอกแผ่นดินตามน่าสมุดนี้
๏ เรื่องพระราชพงษาวดารกรุงเก่า กล่าวโดยย่อแลพิศดารนี้ได้ตีพิมพ์เมื่อจุลศักราช ๑๒๒๕ ปีกุญเบญจศก๑๓ พระราชพงษาวดารทั้งหมดด้วยกันเปนสมุดไทย ๓๑ เล่ม,ได้แบ่งทำเปนปนังสือพิมพ์สองเล่ม. ในเล่ม ๑ นี้มีเรื่องพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งได้ครองราชสมบัติในกรุงเก่านั้นนับได้ ๒๘ พระองค์, แต่บางองค์ที่ได้เสวยราชสองครั้งนั้นก็นับเปนองค์เดียว ถ้าจะนับแต่บันดาที่ได้เสวยราชครั้งที่สองเข้าด้วยก็จะเปน ๓๑ องค์ คือ
๏ เรื่องพระเจ้าอู่ทอง
ขึ้นที่ น่า ๒๑
๏ เรื่องพระราเมศวรครั้งหนึ่ง
ขึ้นที่ น่า ๒๒
๏ เรื่องเจ้าทองลั่น
ขึ้นที่ น่า ๒๔
๏ เรื่องพระราเมศวรครั้งที่สอง
ขึ้นที่ น่า ๒๔
๏ เรื่องพระรามราชาธิราช
ขึ้นที่ น่า ๒๖
๏ เรื่องพระอินท์ราชา
ขึ้นที่ น่า ๒๖
๏ เรื่องพระบรมราชาธิราช
ขึ้นที่ น่า ๒๗
๏ เรื่องพระบรมไตรยโลกย์นารถ
ขึ้นที่ น่า ๒๘
๏ เรื่องพระรามาธิบดีที่สอง
ขึ้นที่ น่า ๓๑
๏ เรื่องพระบรมราชาหน่อพุทธางกูร
ขึ้นที่ น่า ๓๒
๏ เรื่องพระรัษฎาธิราชกุมาร
ขึ้นที่ น่า ๓๓
๏ เรื่องพระไชยราชาธิราช
ขึ้นที่ น่า ๓๓
๏ เรื่องพระยอดฟ้า
ขึ้นที่ น่า ๓๔
๏ เรื่องขุนวรวงษาธิราช, ยก
ขึ้นที่ น่า ๓๔
๏ เรื่องพระมหาจักรพรรดิครั้งที่หนึ่ง
ขึ้นที่ น่า ๔๑
๏ เรื่องพระมหินทราธิราชครั้งที่หนึ่ง
ขึ้นที่ น่า ๘๐
๏ เรื่องพระมหาจักรพรรดิครั้งที่สอง
ขึ้นที่ น่า ๘๕
๏ เรื่องพระมหินทราธิราชครั้งที่สอง
ขึ้นที่ น่า ๙๒
๏ เรื่องพระมหาธรรมราชาเปนพระศรีสรรเพชร์
ขึ้นที่ น่า ๑๐๕
๏ เรื่องพระนเรศวรเปนเจ้า
ขึ้นที่ น่า ๑๕๑
๏ เรื่องแผ่นดินเอกาทศรฐครั้งที่หนึ่ง
ขึ้นที่ น่า ๒๔๐
๏ เรื่องสมเดจ์เอกาทศรฐครั้งที่สอง
ขึ้นที่ น่า ๒๔๔
๏ เรื่องแผ่นดินเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์
ขึ้นที่ น่า ๒๕๔
๏ เรื่องแผ่นดินพระเจ้าทรงธรรม
ขึ้นที่ น่า ๒๕๕
๏ เรื่องแผ่นดินพระเชษฐาธิราช
ขึ้นที่ น่า ๒๕๘
๏ เรื่องแผ่นดินพระอาทิตย์วงษ
ขึ้นที่ น่า ๒๖๒
๏ เรื่องแผ่นดินพระเจ้าปราสาททอง
ขึ้นที่ น่า ๒๖๔
๏ เรื่องแผ่นดินเจ้าฟ้าไชย
ขึ้นที่ น่า ๒๗๘
๏ เรื่องแผ่นดินพระศรีสุธรรมราชา
ขึ้นที่ น่า ๒๒๙
๏ เรื่องแผ่นดินสมเดจ์พระนารายน์
ขึ้นที่ น่า ๒๘๑
***
๏ ที่นี่บอกเล่มสมุดไทยตามน่าหนังสือพิมพ์
๏ ที่นี้จะบอกน่าตามเล่มสมุดไทย แต่แรกนั้นข้าพเจ้าหมายว่าจะไม่ต้องการบอกน่าตามเล่มสมุดไทย จึ่งไม่ได้บอกจนได้ตีมาถึงเล่มที่ ๙ ข้าพเจ้าจึ่งคิดเสียใหม่ เหนว่าบางคนจะปราถนาจะใคร่รู้ว่าสมุดไทยขึ้นที่ไหนสิ้นเล่มเพียงไหนลงเปนแน่ เพื่อจะสอบดูซึ่งหนังสือราชพงษาวดารตีพิมพ์นี้จะถูกต้องกันฉบับเดิมฤๅไม่. เหตุฉนี้ตั้งแต่เล่ม ๙ ไปจึ่งได้ทำระยะเล่มไว้เพื่อจะได้ดูเหนง่าย
๏ เล่มต้น
ขึ้น น่า ๒๑
เล่ม ๒
ขึ้น น่า ๔๑
เล่ม ๓
ขึ้น น่า ๗๓ ปะทัดที่ ๗ นับแต่บนลงมา,
เล่ม ๔
ขึ้น น่า ๗๓ ปะทัดที่ ๓ นับแต่ล่างขึ้นไป,
เล่ม ๕
ขึ้น น่า ๙๑ ปะทัดที่ ๗ นับแต่บนลงมา,
เล่ม ๖
ขึ้น น่า ๑๐๙ ปะทัดที่ ๑๑ นับแต่บนลงมา,
เล่ม ๗
ขึ้น น่า ๑๒๖ ปะทัดบน
เล่ม ๘
ขึ้น น่า ๑๔๔ ปะทัดที่ ๓ นับแต่บนลงมา
เล่ม ๙
ขึ้น น่า ๑๖๑
เล่ม ๑๐
ขึ้น น่า ๑๘๐
เล่ม ๑๑
ขึ้น น่า ๑๙๘
เล่ม ๑๒
ขึ้น น่า ๒๑๓
เล่ม ๑๓
ขึ้น น่า ๒๓๑
เล่ม ๑๔
ขึ้น น่า ๒๕๓
เล่ม ๑๕
ขึ้น น่า ๒๗๒
เล่ม ๑๖
ขึ้น น่า ๒๙๐
หนังสือหมายประกาษ
๏ หนังสือหมอปรัดเล, จดหมายมาถึงท่านทั้งหลายผู้อ่านให้แจ้งว่า, โรงพิมพ์แห่งพวกอะเมริกันซึ่งเรียกว่ามิศชันเอรีแอโซซีเอซันนั้น, ตั้งอยู่ที่ริมป้อมปากคลองบางหลวง, หลังวังกรมหลวงวงษาธิราชสนิท.
ที่โรงพิมพ์นั้น, ข้าพเจ้าได้รับจ้างตีพิมพ์หนังสือต่างๆ ตามที่เขาทั้งหลายได้สั่งให้ทำในภาสาไทยบ้าง, ภาสาอังกฤษบ้าง, ภาสายุรบอื่นต่างๆ บ้าง. จะเปนเรื่องพงษาวดาร, ฤๅเรื่องราวอื่นๆ ฤๅจดหมายเหตุ, ฤๅฎีกาต่างๆก็ดี, ข้าพเจ้าจะรับจ้างทำให้แล้วเร็วด้วย. แลราคาค่าจ้างนั้นจะเอาแต่อย่างกลาง, ไม่เอาเกินที่จะสมควร.
อนึ่งในโรงพิมพ์นั้นมีที่สำหรับผูกหนังสือทำเปนเล่มด้วย. ถ้าผู้ใดปราถนาจะจ้างให้ข้าพเจ้าทำ, ข้าพเจ้าจะรับทำให้ดีให้แล้วเร็วด้วย.
อนึ่ง ข้าพเจ้ามีสมุดอังกฤษต่าง ๆ เปนกระดาดเปล่าไว้ขายด้วย. แลข้าพเจ้ามีหนังสือเรื่องราชทูตไปเมืองลอนดอน, แลเรื่องพงษาวดารแผนที่เมืองฝรั่งเสจ, แลพงษาวดารเมืองไทยเปนสองเล่มเส็จ, แลกฎหมายไทยผูกเปนสองเล่มเบ็ดเส็จ แลจีนดามะณี, แลหนังสือหัดพูดคำอังกฤษเปนคำไทย, จะขายให้ถูกภอสมควร.
ข้าพเจ้าฃออวยพรมาถึงท่านทั้งหลาย, ถ้าท่านจะต้องประสงค์ซึ่งสิ่งของทั้งหลายเหล่านี้, ข้าพเจ้าจะจ้างทำ, เงินค่าจ้างนั้น, จะเอาไว้ใช้ในการที่พิมพหนังสือสาศนา, แลหนังสือวิธีวิชาการต่างๆ, แลหนังสือดิกฉะนารีเหมือนอักขราภิทานศรรพท์สามอย่าง, คือ คำไทยแปลเปนภาษาอังกฤษอย่างหนึ่ง,คำองกฤษแปลเปนภาษาไทยอย่างหนึ่ง,คำไทยอธิบายเปนคำไทยอย่างหนึ่ง เงินที่จะใช้ในการทำหนังสือนั้น, ข้าพเจ้าต้องหาใช้ที่เมืองนี้เอง ข้าพเจ้าหาได้เงินเดือนนอกเหมือนอย่างแต่ก่อนไม่แล้ว, ต้องหาเงินเลี้ยงชีวีตรที่นี่เอง เชิญท่านทั้งหลายมาหาข้าพเจ้าดูตามชอบใจเทอญ
***
๏ พระราชพงษาวดารสองเล่มจบนี้จ้าพเจ้ามิศ. ไอ. ปรัดเล. ผู้เปนบุตรหมอปรัดเลได้ตีพิมพ์ครั้งที่สองต่อไป. เทอญ