บทละครเรื่องยุขัน 2
กรมศิลปากร
บทละครนอกเรื่อง ยุขัน
คำนำ
บทละครนอกเรื่อง ยุขัน นี้ แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกลอนบทละคร ไม่พบหลักฐานเกี่ยวกับชื่อผู้แต่งและระยะเวลาที่แต่ง สันนิษฐานว่าเค้าโครงเรื่องน่าจะได้รับอิทธิพลมาจากนิทานสุภาษิตเปอร์เซีย เรื่อง สิบสองเหลี่ยม หรือที่เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า นิทานอิหร่านราชธรรม เนื่องจากปรากฏข้อความบนทะเบียนเก่าของหอพระสมุดวชิรญาณ ระบุถึงชื่อสมุดไทยเรื่องนี้ว่า “ยุขัน (สิบสองเหลี่ยม)” อีกทั้งเนื้อความตอนต้นเรื่องก็กล่าวถึงเรื่องราวต่างๆ ซึ่งเกิดขึ้นในเมืองสิบสองเหลี่ยม
บทละครนอกเรื่อง ยุขัน พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ จ.ศ. ๑๒๔๐ เป็นการพิมพ์รวมเล่มสมุดไทยตั้งแต่เล่ม ๑-๒๓ จากนั้นมามิได้มีการพิมพ์เผยแพร่อีก กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่าบทละครนอกเรื่อง ยุขัน มีคุณค่าต่อการศึกษาวรรณกรรมไทยในแง่ของผลงานที่ได้รับอิทธิพลจากวรรณกรรมต่างชาติ จึงมอบหมายให้ นางสาวธิดาเพ็ญ เข็มสว่าง นักภาษาโบราณ ๖ ว. กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบชำระจัดทำต้นฉบับเพื่อพิมพ์เผยแพร่
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ผู้เรียบเรียงใช้หนังสือเรื่อง ยุขัน ฉบับพิมพ์ จ.ศ. ๑๒๔๐ เป็นฉบับหลักในการคัดลอกเบื้องต้นและตรวจสอบชำระกับเอกสารต้นฉบับสมุดไทยเรื่อง ยุขัน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ จำนวน ๔๔ เล่ม โดยได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้สอดคล้องกับภาษาเขียนปัจจุบัน ทั้งจัดทำบทอธิบาย ได้แก่ ต้นเรื่องยุขัน และเนื้อเรื่องย่อเพิ่มเติมไว้เพื่อความเข้าใจและสะดวกแก่การค้นคว้าของผู้อ่าน
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือบทละครนอกเรื่อง ยุขัน จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจในการศึกษาวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๔๗
อธิบายเรื่อง
บทละครนอกเรื่อง ยุขัน นี้ ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่ง สันนิษฐานว่ามีที่มาจากนิทานเปอร์เซียเรื่อง “อิหร่านราชธรรม” หรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “สิบสองเหลี่ยม” เกี่ยวกับความเป็นมาของหนังสือเรื่องอิหร่านราชธรรมนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในตอนต้นของหนังสือว่า มีหลักฐานเป็นฉบับตัวทอง ของหลวงสมัยรัชกาลที่ ๑ อาลักษณ์เขียนไว้เมื่อเดือน ๗ ปีขาล จัตวาศก พ.ศ. ๒๓๒๔ อันเป็นปีซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงปราบดาภิเษก แม้ในฉบับตัวทองจะไม่กล่าวถึงที่มาของการแปลเรื่องนี้ไว้ในบานแพนก แต่ถือกันว่าเป็นหนังสือซึ่งมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา และด้วยเหตุที่มีเนื้อหาเป็นสุภาษิตว่าด้วยราชธรรม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างฉบับหลวงเก็บไว้ใกล้พระองค์เพื่อจะทรงสอบสวนได้โดยง่าย นอกจากนี้ราชบัณฑิตยสภาสมัยนั้น วินิจฉัยสำนวนการแปลจากต้นฉบับเดิมแล้วลงความเห็นว่า นิทานเรื่องนี้เกิดขึ้นในประเทศอิหร่านและแปลเป็นภาษาไทยตั้งแต่สมัยอยุธยา
ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๗๐ ราชบัณฑิตยสภาได้หนังสืออิหร่านราชธรรมมาอีกเล่มหนึ่ง เนื้อความตอนต้นกล่าวว่า “...ข้าพระพุทธเจ้าขุนกัลยาบดีแต่งนิทานทำเนียบถวาย ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๑๔ ปีวอกนักษัตร จัตวาศก...” ส่วนความตอนท้ายปรากฏโคลงกระทู้ ๗ บท กล่าวถึงพระยาไกร โกษาตำแหน่งจตุสดมภ์กรมพระคลังฝ่ายพระราชวังบวรชื่อซอ หรือ ซ่อ เป็นผู้แต่งแถลงการณ์ที่สร้างหนังสือฉบับนี้
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวินิจฉัยว่า จากเนื้อความตอนต้นของหนังสือที่ได้มาใหม่นี้ ทำให้ได้ความว่ามีข้าราชการแขกผู้หนึ่ง แปลนิทานอิหร่านราชธรรมถวายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ แต่เนื้อหามีความคลาดเคลื่อนกับฉบับรัชกาลที่ ๑ อยู่มาก จึงมอบให้ ศาสตราจารย์ ยอร์ช เซเดส์ ตรวจสอบชื่อที่ปรากฏอยู่ในเรื่องกับหนังสือต่างประเทศเพื่อความถูกต้อง และทรงวินิจฉัยโดยสรุปว่า “...เรื่องนิทานอิหร่านราชธรรม นี้ เห็นพอจะสันนิษฐานต้นเดิมลงเป็นยุกติได้ว่า เป็นนิทานเกิดขึ้นในประเทศอิหร่าน (คือเปอร์เซีย) ตรงดังสันนิษฐานไว้เดิม และได้ฉบับภาษาเปอร์เซียเข้ามายังกรุงศรีอยุธยาจึงมาแปลเป็นภาษาไทย...”
เมื่อพิจารณาจากสมุดไทยเรื่องยุขัน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ พบว่าข้อความบนทะเบียนเก่าของหอพระสมุดวชิรญาณกล่าวถึงชื่อ “สิบสองเหลี่ยม” อีกทั้งในทะเบียนประวัติปัจจุบัน ระบุเนื้อหาโดยย่อกล่าวถึงเรื่องราวของเมืองสิบสองเหลี่ยมไว้เช่นเดียวกัน ทำให้สันนิษฐานได้ว่า บทละครนอกเรื่องยุขันน่าจะได้รับเค้าโครงเรื่องมาจาก นิทานเปอร์เซียเรื่อง “สิบสองเหลี่ยม” ดังตัวอย่างเนื้อความบนทะเบียนประวัติต่อไปนี้
“หมู่	กลอนบทละคอน
ชื่อ	ยุขัน เล่ม ๑ (สิบสองเหลี่ยม)
เลขที่	๕ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๔ มัดที่ ๕๕/๑
ประวัติ	กรมหลวงพรหมฯ ถวายหอพระสมุด ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๐”
“เลขที่ ๕	ชื่อเรื่อง ยุขัน เล่ม ๑ ชนิด สมุดไทยดำ ขนาด ๑๑ ๑/๒ x ๓๕ ๑/๒ x ๔ ซม. อักษรไทยเส้นดินสอ ๑๒ บรรทัด ๗๕ หน้า ๑ เล่ม กรมหลวงพรหมฯ ถวายหอพระสมุดฯ ๖ เมย. ๒๔๖๐ ตู้ที่ ๑๑๔ ช. ๓/๔
ใจความ	ตั้งแต่ท้าวเวณุมานครองเมืองสิบสองเหลี่ยม จนถึง
ยุดาหวันกับยุขัน ลาบิดามารดาไปแสวงหานกชื่อหัสรังสี”
“หมู่	กลอนบทละคอน
ชื่อ	ยุขัน เล่มที่ ๑ (สิบสองเหลี่ยม)
เลขที่	๒ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๔ มัดที่ ๕๕/๑
ประวัติ	เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ) ถวายหอพระสมุดวชิรญาณ พ.ศ. ๒๔๗๓”
“เลขที่ ๒ ชื่อเรื่อง ยุขัน เล่ม ๑ ชนิด สมุดไทยดำ ขนาด ๑๑ x ๓๔ ๑/๒ x ๒ ๑/๒ ซม. อักษรไทยเส้นรง ๘ บรรทัด ๕๒ หน้า ๑ เล่ม เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ) ถวายหอพระสมุดฯ พ.ศ. ๒๔๗๓ ตู้ที่ ๑๑๔ หมายเหตุ ช. ๓/๔ (ตั้งแต่เลขที่ ๒ - ๙ อยู่ในมัดที่ ๕๕/๑ ช. ๓/๔ ตู้ ๑๑๔)
ใจความ	ตั้งแต่ท้าวเวณุมานครองเมืองสิบสองเหลี่ยม จนถึง
สุสิหลำรบศึกชนะแล้วเข้าเมืองชมสาวสวรรค์กำนัลนาง”
การตรวจสอบชำระ
การจัดพิมพ์หนังสือบทละครนอกเรื่อง ยุขัน ครั้งนี้ ผู้เรียบเรียงใช้หนังสือยุขันฉบับพิมพ์รวมเล่มสมุดไทยตั้งแต่เล่ม ๑ - ๒๓ พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ จ.ศ. ๑๒๔๐ (ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๒๑) เป็นฉบับหลักในการคัดลอกเบื้องต้น โดยได้ตรวจสอบชำระจากสมุดไทยเรื่อง ยุขัน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ และปรับอักขรวิธีบางส่วนให้สอดคล้องกับภาษาเขียนปัจจุบัน
เนื่องจากสมุดไทยเรื่อง ยุขัน มีหลายสำนวนสันนิษฐานว่าน่าจะเกิดจากการคัดลอกต่อกันมา จึงทำให้มีความแตกต่างกันอยู่บ้างแต่เนื้อความโดยรวมยังคงเป็นเรื่องเดียวกัน ผู้เรียบเรียงจึงเลือกใช้เฉพาะสมุดไทยที่มีสำนวนใกล้เคียงกัน จำนวน ๔๔ เล่ม และตรวจสอบชำระจนจบเนื้อความเพียงสมุดไทย เล่มที่ ๒๓ เท่านั้น
อนึ่ง กรณีที่สมุดไทยชำรุดผู้เรียบเรียงต้องตรวจทานกับสมุดไทยเล่มอื่น ที่มีเนื้อหาใกล้เคียงกัน จากนั้นนำมาซ่อมส่วนที่ขาดหายไปเพื่อให้ได้เนื้อความสมบูรณ์ที่สุด โดยยังคงรักษาเนื้อความเดิมไว้และคำนึงถึงฉันทลักษณ์เป็นหลัก สำหรับกรณีที่ไม่สามารถซ่อมได้จะคงรูปแบบเดิมไว้โดยใส่จุดประและมี คำอธิบายในเชิงอรรถข้างท้าย
ต้นเรื่องยุขัน
ยังมีกษัตริย์องค์หนึ่งชื่อ ท้าวเวณุมาน ครองราชย์ในเมืองสิบสองเหลี่ยม พระองค์มีมเหสี ชื่อ นางบุปผา แต่ไม่มีโอรสและธิดาที่จะสืบราชสมบัติ ต่อมาเมืองประเทศราชชื่อกาหรำเกิดแข็งเมือง ท้าวเวณุมานจึงมีบัญชาให้สุสิหลำ ทหารเอกยกทัพไปปราบปราม
สุสิหลำนั้นมีภรรยาชื่อ มาลา และมีลูกสาวผู้โฉมงามชื่อ วัลลุมาลี เมื่อสุสิหลำรับคำสั่งจากท้าวเวณุมานแล้วได้รํ่าลาภรรยาและกำชับลูกสาวให้ครองตนเป็นโสดตลอดเวลาเจ็ดปี กระทั่งกลับจากการศึกแล้วจะให้แต่งงานกับคู่ครองที่เหมาะสม ซึ่งนางวัลลุมาลีได้ให้สัญญากับบิดาด้วยความเต็มใจ
เมื่อถึงวันที่นางมาลาและลูกสาวไปส่งสุสิหลำนั้น อุเซนบุตรเศรษฐีโปหะและสหายชื่อ อุซ่าหรำ ได้มารอดูการเคลื่อนกระบวนทัพด้วย ความงามของนางวัลลุมาลีทำให้อุเซนหลงรักนางตั้งแต่แรกเห็น ฝ่ายนางวัลลุมาลีนั้นก็เกิดความพิสมัยในตัวอุเซนเช่นเดียวกัน และด้วยความเสน่หาทำให้อุเซนตัดสินใจลอบเข้าหานางวัลลุมาลีโดยใช้ขอห่วงคล้องปีนเข้าไปทางหน้าต่าง นางวัลลุมาลีเล่าให้อุเซนฟังถึงคำสัตย์ที่ให้ไว้กับบิดา ทั้งสองจึงตกลงกันว่าจะปฏิบัติตามคำมั่นสัญญานั้นอย่างเคร่งครัด
อยู่มาวันหนึ่ง ท้าวเวณุมานปลอมตัวเป็นนายตระเวนออกไปตรวจดูความสงบเรียบร้อยภายในบ้านเมือง เมื่อผ่านมาถึงหน้าบ้านสุสิหลำเห็นสายห่วงห้อยลงมาจากห้องนางวัลลุมาลี จึงปีนขึ้นไปตามสายห่วงนั้น ได้เห็นทั้งสองคนคุยกันโดยมิได้ถูกเนื้อต้องตัว ท้าวเวณุมานต้องการทดลองในความสัตย์ของคนทั้งสอง จึงออกอุบายจับตัวอุเซนไปลงโทษ ส่วนอุเซนนั้นรู้ว่าความผิดของตนร้ายแรงถึงชีวิตจึงขอร้องให้อุซ่าหรำสหายรักอยู่เป็นตัวประกันแทน เพื่อว่าตนจะได้กลับไปบอกลานางวัลลุมาลีเป็นครั้งสุดท้าย ท้าวเวณุมานสะกดรอยตามอุเซนไปจนถึงบ้านนางวัลลุมาลี ได้ฟังถ้อยคำที่ทั้งสองร่ำลากัน ก็ชื่นชมในความสัตย์ตั้งใจจะชุบเลี้ยงไว้ทั้งสองคน
รุ่งเช้า อุเซนยอมให้ตำรวจควบคุมตัว อุซ่าหรำซึ่งเป็นตัวประกันจึงถูกปล่อยตัวไป ฝ่ายสุสิหลำกลับจากเมืองกาหรำรู้ข่าวว่าท้าวเวณุมานจะลงอาญาผู้กระทำความผิดจึงตามไปเข้าเฝ้าที่พลับพลา ขณะนั้นนางวัลลุมาลีซึ่งปลอมตัวเป็นชาย จงใจควบม้าตัดหน้าพระที่นั่ง ท้าวเวณุมานรู้ล่วงหน้าว่าคนที่ขี่ม้าคือนางวัลลุมาลี จึงแสร้งว่าโกรธแล้วสั่งสุสิหลำจับตัวมาลงโทษให้ได้
นางวัลลุมาลีสารภาพกับท้าวเวณุมานว่าที่ทำเช่นนั้นเพราะต้องการตายพร้อมอุเซน ส่วนอุเซนก็ให้การตรงกัน ท้าวเวณุมานต้องการจะลองใจบิดาของคนทั้งสองจึงสั่งให้สุสิหลำเป็นผู้พิจารณาโทษ สุสิหลำนั้นแม้จะรักลูกสาวเพียงใดแต่เพื่อความถูกต้องแล้วจึงตัดสินประหารชีวิตนางวัลลุมาลี ฝ่ายเศรษฐีโปหะบิดาของอุเซนนั้นเห็นด้วยกับคำตัดสินประหารชีวิตอุเซนเพื่อมิให้เป็นเยี่ยงอย่างสืบไป
ท้าวเวณุมานพอใจในความซื่อตรงของสุสิหลำและเศรษฐีโปหะอย่างมาก มีคำสั่งให้เว้นโทษประหารแล้วชุบเลี้ยงอุเซนและนางวัลลุมาลีเป็นโอรสและธิดาบุญธรรม แล้วรับสั่งให้โหรหลวงหาฤกษ์จัดพิธีสยุมพรแต่งตั้งอุเซนเป็นอุปราชฝ่ายหน้าพร้อมทั้งจัดงานมหรสพสมโภชเป็นเวลาสามวัน ฝ่ายอุเซนนั้นได้มอบข้าวของเครื่องใช้อย่างดีเพื่อตอบแทนบุญคุณอุซ่าหรำสหายรัก
ภายหลังเมื่อท้าวเวณุมานสิ้นพระชนม์แล้ว อุเซนได้ขึ้นครองราชสมบัติปรากฏพระนามว่าพระเจ้าอุเรเซน ส่วนอุซ่าหรำได้เป็นอุปราชฝ่ายหน้า ปกครองดูแลไพร่ฟ้าประชากรภายในเมืองอุเรเซน ให้อยู่อย่างร่มเย็นเป็นสุข
เนื้อความตอนต่อจากนี้ไปอยู่ในบทละครนอกเรื่องยุขัน ฉบับที่กรมศิลปากรจัดพิมพ์ เรื่องย่อมีว่า
ท้าววิเรนทรเสกดวงแก้ววิเศษเป็นนกชื่อหัสรังสีแล้วปล่อยให้บินไปทางทิศบูรพา พ่อค้าชื่อมะระงิดจับนกหัสรังสีได้ จึงนำไปถวายพระเจ้าอุเรเซน ปะตาระกาหลาซึ่งสถิตอยู่บนชั้นฟ้า เล็งตาทิพย์เห็นว่าธิดาพระเจ้าอุเรเซนกับโอรสพระเจ้าอุรังยิดเป็นคู่ตุนาหงันกัน ปะตาระกาหลาจึงเขียนสารบรรยายคุณของนกหัสรังสีวางไว้ข้างแท่นบรรทม พระเจ้าอุรังยิดปรารถนาจะครอบครองนกหัสรังสี จึงให้โอรสชื่อยุขันเดินทางไปเมืองอุเรเซนเพื่อตามหานกหัสรังสี เรื่องราวการผจญภัยระหว่างการเดินทางไปเมืองอุเรเซนของยุขันจะเป็นอย่างไรนั้น ติดตามอ่านได้ในบทละครนอกเรื่อง ยุขัน เล่มที่ท่านถืออยู่นี้
บทละครนอก เรื่อง ยุขัน
บทละครนอกเรื่องยุขัน
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวอุเรเซนเรืองศรี
ครองครองสวรรยาธานี	เปรมปรีดิ์เป็นสุขสำราญ
กับองค์ประไหมสุหรี	เอกอัครเทวียอดสงสาร
อันฝูงสนมบริวาร	ประมาณหมื่นหกพันกัลยา
ล้วนทรงโฉมประโลมลานสวาดิ	งามวิลาสลํ้าเทพเลขา
เกียรติยศปรากฏในสุธา	ทรงอานุภาพเกรียงไกร
มีปรางค์ปราสาทสุวรรณรัตน์	แจ่มจำรัสทัดเทียมพระสุริย์ใส
ม้ารถคชพลสกลไกร	เสนาในพรั่งพร้อมอเนกนันต์
อาณาประชาราษฎร	ก็ถาวรเป็นสุขกระเษมสันต์
พระทรงทศพิธราชธรรม	ดับเข็ญเย็นขัณฑเสมา
โฉมยงองค์ประไหมสุหรี	มีบุตรีแน่งน้อยเสนหา
ทรงโฉมประโลมละลานตา	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
ทรงนามประวะลิ่มวรลักษณ์	ประไพพักตร์เพียงอัปสรสวรรค์
มีราชกุมารดังดวงจันทร์	ทรงนามอุราหงันโสภา
พระแสนพิศวาสเป็นพ้นนัก	ด้วยสองพระลูกรักเสนหา
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าทุกเวลา	องค์พระบิดาชนมาน ฯ
ฯ ยานี ๑๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าววิเรนทรปรีชาชาญ
อยู่ยังเขาแก้วเจ็ดปราการ	ชมฌานตามเพศวิทยา
ลางกรรมทำเพียรเจริญกิจ	ปลูกฤทธิ์ให้ชำนาญฌานกล้า
ทรงอานุภาพมหึมา	ทั่วโลกโลกาไม่เทียมทัน
นักสิทธิ์คนธรรพอสุรินทร์	นาคินทร์เทพไทในไพรสัณฑ์
มาถวายนอบนบอภิวันท์	ปันเวรเกณฑ์กันบูชา
พระองค์เสวยสุขสำราญรื่น	อายุแปดหมื่นชันษา
ไม่มีเภทภัยพาธา	อยู่ยอดจินดาคีรี
เพลาออกจากรักษากิจ	สถิตหน้าศาลาประเทืองศรี
พวกวิทยาธรจรลี	เข้ามาดุษฎีพระทรงญาณ
ปราศรัยไถ่ถามถึงความเพียร	เล่าเรียนแต่ต้นจนอวสาน
ต่างต่างทูลแจ้งแสดงการ	ตามที่เข้าฌานภาวนา
บ้างถวายบุปผามาลัย	ตามจิตเลื่อมใสปรารถนา
เปลี่ยนผลัดปรนนิบัติอัตรา	ล้วนหมู่โยธาเชี่ยวชาญ ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพวกวิชาธรใจหาญ
ที่ออกเวรก็ไปหิมพานต์	เป็นสุขสำราญวิญญาณ์
ครั้นถึงรุกขชาตินารีผล	เกลื่อนกล่นทุกต้นพฤกษา
เก็บได้อุ้มแอบแนบอุรา	เสนหาตามเจตนาใน
เหาะหนีลี้เพื่อนวิชาธร	ผันผ่อนไปตามอัชฌาศัย
สะพักนารีพลางทางรีบไป	ในกลางอากาศด้วยฤทธา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิเรนทรผู้เรืองฤทธิ์กล้า
เหาะระเห็จมาในเมฆา	จะไปชมรุกขานารี
เห็นพวกวิทยาทั้งปวง	ชมดวงผกาเกษมศรี
ตัวกูแม้นช้าเสียที	ที่ไหนจะได้มาลัย
รีบเหาะเจาะมาหวังจะชม	ก็ไม่สมดั่งจิตพิสมัย
พิโรธโกรธเกรียมเหิมใจ	ก็เหาะไล่สังหารราญรอน
ช่วงชิงผกานารีชาติ	สามารถห้าวหาญชาญสมร
ที่ฤทธิ์น้อยไม่รอต่อกร	ก็ม้วยมรณ์ที่กลางเมฆา
ดวงแก้วกายสิทธิ์ฤทธิรงค์	พลัดตกลงจากหัตถา
อยู่ตรงหน้าบรรณศาลา	พระภูมีวิทยาเชี่ยวชาญ ฯ
ฯ ตระ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าววิเรนทรใจหาญ
เห็นดวงมณีรัตน์ชัชวาล	ก็แจ้งใจด้วยฌานปรีชา
หยิบมาทอดทัศนานัยน์	มีพระทัยใสโสมนัสา
แล้วทรงถวิลจินตนา	อันว่าจินดาดวงนี้
ประกอบด้วยศักดาวราฤทธิ์	เป็นกายสิทธิ์เฉลิมศรี
เจ้าของชีพม้วยชีวี	ไม่ควรที่จะยกให้ใคร
อันสานุศิษย์ทั้งปวง	ก็มีดวงมณีศรีใส
จะเอาไว้ก็ผิดธรรมเนียมไป	เราไซร้ก็มีสำหรับตน
จำจะทำทานไว้ในโลกา	เห็นว่าจะได้กุศล
มนุษยในพื้นภูวดล	คนใดมีซึ่งบุญญา
จึ่งให้ได้ดวงมณีรัตน์	จะได้เป็นจักรพรรดินาถา
แล้วจารึกไว้ยอดบรรพตา	แจ้งคุณจินดาทุกประการ
แก้วนี้ประเสริฐเลิศลบ	จบอมรแมนแดนสถาน
เหาะเหินเดินได้ในจักรวาล	เป็นประธานทั้งสามธาตรี
จารึกแล้ววางรัตนา	ลงเหนือศิลารัศมี
จึ่งมีประกาศิตวาที	จงเป็นปักษีพรายพรรณ ฯ
ฯ ตระ ๑๖ คำ ฯ
๏ แล้วเสกพระเวทคาถา	ล้วนยอดวิทยาทุกสิ่งสรรพ์
เป่าลงครบเจ็ดคาบพลัน	ศิลานั้นกลายเป็นสกุณี
ขนลายพรายพรรณได้พันสิ่ง	ยิ่งกว่านกในพนาศรี
งามครบสบสมทั้งอินทรีย์	ดูไหนเป็นที่จำเริญตา
ปีกหางอย่างพลอยเนาวรัตน์	ที่เจียนจัดระบายเลขา
ระยับยองดั่งทองทาบทา	ทั้งรู้ภาษาพาที
แล้วจึ่งให้นามสมญา	ชื่อว่านกหัสรังสี
ด้วยแววขนประดับสลับดี	มีถ้วนทุกอย่างต่างลาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ แล้วมีมธุรสวาจา	นี่แน่ะปักษาจงผันผาย
เบื้องบุรพ์ทิศาอย่าคลาดคลาย	ฟากฝ่ายคงคาชลาลัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังสียกปีกบังคมไหว้
รับราชบัญชาท้าวไท	ด้วยใจกระเษมเปรมปรีดิ์
แล้วน้อมเศียรเกล้าบังคมลา	องค์ท้าววิทยาเรืองศรี
บินโบยมาโดยเมฆี	เร็วรี่ด้วยฤทธีเกรียงไกร
ร่อนรามาในนภากาศ	สามารถไม่มีใครเปรียบได้
ลอยละลิ่วปลิวฟ้ามาไรไร	ไปเบื้องบุรพ์ทิศฉับพลัน ฯ
ฯ ตระ ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมะระงิดนายกำปั่น
ซึ่งอยู่เมืองวิลันดานั้น	ครั้นถึงมรสุมจะไปค้า
จึงจัดแจงสิ่งของบรรทุกเพียบ	ก็แล่นเทียบว่องไวด้วยใจกล้า
จะไปยังอุเรเซนพระพารา	เคยไปมาค้าขายอยู่ทุกปี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งกลางสมุทรไทย	แลไปเห็นราชปักษี
บินโบยมาโดยเมฆี	รัศมีจับแสงสุริยา
ต่างคนพิศวงหลงใหล	บ้างคิดสงสัยเป็นหนักหนา
ยิ่งแลยิ่งใกล้เข้ามา	พากันชื่นชมยินดี
ปีกหางงามสรรพจับตา	ทั่วทั้งกายาสลับสี
ผิดกันกับนกในพงพี	ไม่มีในพื้นแผ่นดินดอน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงหัสรังราชปักษร
โบยบินมากลางอัมพร	ข้ามฟากสาครล่องมา
ครั้นเห็นสำเภาแล่นล่อง	สมปองที่จงปรารถนา
จะอาศัยไปกับเภตรา	ตามแต่จะพาไปเมืองใด
คิดแล้วราร่อนอ่อนลง	จับตรงท้ายบาหลีใหญ่
ไม่คิดครั่นคร้ามขามใจ	เต้นไต่ไซ้ขนอยู่ไปมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะระงิดมีจิตหรรษา
เห็นปักษินบินจับเภตรา	เรียกหาบ่าวไพร่ทันใจ
ทำบ่วงผูกไม้ด้อมมอง	หวังจะคล้องปักษาให้จงได้
สกุณีไม่ตระหนกตกใจ	ทำอาการเต้นไต่เชิงชิด
ค่อยขยับก็จับตัวได้	เพ่งพิศประไพวิไลจิตร
ชื่นชมด้วยสมความคิด	วิปริตเจรจาว่าหัสรัง
คำเดียวก็หายเสียงไป	พาณิชนึกในใจหวัง
ปักษีอยู่ในไพรวัง	รู้ดั่งคนสอนให้พาที
นกนี้ประเสริฐเลิศนัก	จะถวายจอมจักรเจ้ากรุงศรี
องค์ท้าวอุเรเซนธิบดี	ภูมีจะกระเษมเปรมปรา
จะได้พึ่งบุญญาพระทรงเดช	เป็นปิ่นปกเกศเกศา
คิดแล้วให้บ่ายเภตรา	แล่นมาถึงท่าพระบูรี
ทอดสมอรอไว้ฉับพลัน	จัดสรรสิ่งของถ้วนถี่
ทั้งกรงหัสรังสกุณี	ที่จะถวายเจ้าพารา
ครั้นจัดสำเร็จเสร็จพลัน	สั่งกันพร้อมมูลถ้วนหน้า
มะระงิดขึ้นจากเภตรา	มายังศาลาลูกขุนใน
ครั้นถึงจึงแจ้งกิจจา	แก่มหาเสนาผู้ใหญ่
ท่านจงอนุกูลอย่าสูญใจ	ข้าจะใคร่บังคมพระบาทา
จะถวายวิหคตัวนี้	งามนักไม่มีที่จะหา
เลี้ยงไว้เป็นศรีพารา	จงพาข้าเข้าบังคมคัล ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มหาเสนาคนขยัน
จึ่งนำมะระงิดจรจรัล	เข้าท้องพระโรงคัลรจนา
ก้มเกล้าบังคมบรมบาท	หมอบเฝ้าเดียรดาษพร้อมหน้า
หัสรังทั้งของนั้นยกมา	ตั้งถวายผ่านฟ้าทันใด
แล้วจึงทูลเบิกพาณิช	เอากิจทั้งนั้นแถลงไข
ให้ทราบบาทบงสุ์พระทรงไชย	ซึ่งมะระงิดได้บังคมทูล ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพไอศูรย์
ได้ฟังกิจจาก็เพิ่มพูน	ไพบูลย์โสมนัสปรีดา
จึ่งพินิจพิศดูนกน้อย	ดั่งเอาพลอยเข้าประดับปักษา
ปีกหางงามอย่างสุวรรณทา	เลิศล้ำสกุณาในแดนดิน
พาณิชไปได้ไหนมา	งามยิ่งรจนาเฉิดฉิน
เหมือนมรกตวิเชียรแกมนิล	เรายินดีนักเป็นพ้นใจ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พาณิชกราบทูลเฉลยไข
ว่านกประเสริฐเลิศไกร	ข้าได้ในกลางชลธี
มาจับยังท้ายเภตรา	พลอดคำเดียวว่าหัสรังสี
ครั้นจะเข้าคล้องสกุณี	ก็เดินรี่เข้ามาหาคน
ข้าเห็นประเสริฐเพริศพราย	พรรณรายอร่ามงามขน
จึ่งถวายพระปิ่นภูวดล	เลี้ยงเป็นมงคลพารา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนนาถา
ได้ฟังพาณิชทูลมา	ทราบในวิญญาณ์พระภูมี
พลอดคำเดียวหวังว่าจะแจ้งอรรถ	ชื่อว่านกหัสรังสี
อันในภาคพื้นธรณี	จะหาเปรียบปักษีไม่เทียมทัน
แล้วมีพระราชบัญชา	สั่งหมู่เสนากิดาหยัน
เร่งไปเบิกทองมาฉับพลัน	ให้ได้ถ้วนพันตำลึงมี
มะระงิดภักดีมีความชอบ	เราจะตอบให้สมควรที่
อีกทั้งเสื้อผ้าอย่างดี	เอามาบัดนี้อย่าช้า ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
ออกจากพระโรงรจนา	ไปเบิกทองมาทันใด
อีกทั้งเสื้อผ้าแพรพรรณ	ครบทุกสิ่งสรรพ์ไม่ช้าได้
ครั้นเสร็จก็ขนเข้าไป	ประทานให้พาณิชฉับพลัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะระงิดใจหาญชาญขยัน
ก้มเกล้าถวายอภิวันท์	ได้ประทานทองนั้นก็ดีใจ
อีกทั้งผ้าผ่อนแพรพรรณ	เลือกสรรตามชอบอัชฌาศัย
ถวายบังคมลาคลาไคล	พากันลงไปยังเภตรา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพอุเรเซนนาถา
จึ่งให้ยกกรงสกุณา	เข้ามายังปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงสถิตเหนืออาสน์	ตรัสแก่อัครราชมเหสี
พี่ได้สุบรรณสกุณี	ไม่มีสิ่งเทียบเปรียบปาน
มะระงิดพาณิชเอามา	เรียกว่าหัสรังเรืองฉาน
ขนดั่งนพรัตน์ชัชวาล	งามปานเพียงเทพนิรมิต
จะหาไหนไม่เหมือนปักษา	ชะรอยมาแต่ชั้นดุสิต
เจ้าจงแลเล็งเพ่งพิศ	งามวิจิตรกว่านกในโลกา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีมีวาจา
............................	งามกระไรนักหนาเจ้าแม่เอ๋ย
............................	พิศดูไม่รู้อิ่มเลย
............................	ยังไม่เคยพบเห็นเช่นนี้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเรืองศรี
จึ่งมีพระราชวาที	ยังกำนัลนารีฉับพลัน
ไปหาธิดาดวงสวาดิ	มายังปรางค์มาศฉายฉัน
เราจะให้เชยชมสุบรรณ	กำนัลเร่งไปอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกศา
บังคมแล้วคลานออกมา	ลงจากมหาปราสาทไชย ฯ
ฯ ชม ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงตำหนักพระบุตรี	นบนิ้วชุลีบังคมไหว้
ทูลว่าพระปิ่นภพไตร	ให้เชิญเสด็จจรลี ฯ
ฯ ร่าย ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
ได้ฟังกำนัลพาที	เทวีเสด็จคลาไคล ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี	พระบิตุเรศชนนีเป็นใหญ่
แลเห็นปักษีก็ดีใจ	ทรามวัยพิศวาสเป็นพ้นนัก ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนทรงศักดิ์
จึ่งตรัสแก่บุตรีมีลักษณ์	พ่อจักให้เจ้าไปเลี้ยงไว้
นามชื่อนกหัสรังสี	ในพื้นธรณีไม่หาได้
ดีกว่าปักษาในแดนไตร	เจ้าเลี้ยงไว้อย่าให้อนาทร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มดวงสมร
รับสั่งสมเด็จพระบิดร	บังอรชื่นชมยินดี
มีความพิศวาสเป็นนักหนา	ในปักษาหัสรังเรืองศรี
เชยชมสกุณาแล้วพาที	พ่อพลอดด้วยชนนีบ้างเป็นไร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังได้ฟังแถลงไข
มีความพิศวาสนางทรามวัย	พลอดตอบคำไปทันที
ลูกนี้ไม่มีที่พึ่งพา	ขอฝากชีวารังสี
พระบิตุรงค์แลองค์ชนนี	ได้ฟังปักษีก็ปรีดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมเสนหา
ก้มเกล้าถวายบังคมลา	ให้ยกกรงสกุณาคลาไคล ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปรางค์รัตนมณี	จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ให้ทำกรงสุวรรณอำไพ	จงเร่งรัดเร็วไวอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงสันหยา
รับสั่งพระราชธิดา	มาให้ช่างทำกรงสกุณี ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายช่างรับคำนางสาวศรี
ทำกรงสุวรรณทันที	ประดับด้วยมณีพรรณราย
เนาวรัตน์กุดั่นสุวรรณมาศ	งามสะอาดประเสริฐเฉิดฉาย
บานแกลบังอวจลวดลาย	แล้วเสร็จไปถวายพระบุตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาพี่เลี้ยงนางโฉมศรี
รับกรงสุวรรณมาทันที	มาถวายพระบุตรีทันใด
ตั้งไว้ข้างที่พระบรรทม	เชยชมฟูมฟักด้วยรักใคร่
สกุณาเข้านอกออกใน	เผยไว้ไม่ปิดกรงทอง
พลอดเล่นเจรจาพาที	กับหมู่สาวศรีที่ในห้อง
ลางนางบ้างจับรับรอง	ต่างสอนให้พาทีทุกนิรันดร์ ฯ
ฯ ยานี ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์เทพไทรังสรรค์
ซึ่งเป็นปะตาระกาหลาทรงธรรม์	สถิตกระยาหงันเปรมปรีดิ์
เผอิญให้เร่าร้อนในวิญญาณ์	ประหนึ่งว่าเพลิงกาฬจุดจี้
เล็งไปในพื้นปัถพี	ทั้งสี่ทวีปโลกา
แจ้งว่าโฉมยงองค์ยุขัน	จะมีคู่ผูกพันเสนหา
กับองค์ประวะลิ่มโสภา	นครไกลกันสุดจะคิด
จำกูจะไปช่วยแก้ไข	จึ่งจะได้ภิรมย์สมสนิท
คิดแล้วสำแดงแผลงฤทธิ์	ลงมาสถิตยังเวียงไชย ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ เข้าในปราสาทแก้วแววฟ้า	ใครจะเห็นกายาก็หาไม่
ถึงแท่นบรรทมภิรมย์ใจ	ท้าวไทอุรังยิดภูมี
จึ่งหยิบสมุดข้างที่มา	เขียนเป็นตำราปักษี
เรื่องราวกล่าวคุณมากมี	แล้ววางข้างที่ทันใด
ครั้นแล้วจึ่งเข้าดลจิต	องค์ท้าวอุรังยิดเป็นใหญ่
ให้ดูตำราที่วางไว้	แล้วกลับไปวิมานสำราญองค์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวอุรังยิดพิศวง
ครอบครองสมบัติจัตุรงค์	กับองค์มเหสีโสภา
ประกอบด้วยไอศูรย์สมบัติ	พูนสวัสดิ์ใสโสมนัสา
ทั้งม้ารถคชพลโยธา	พระสนมซ้ายขวาอเนกนันต์
มีพระราชโอรสสององค์	พระพี่ทรงนามยุดาหวัน
อันองค์พระอนุชานั้น	ทรงนามยุขันฤทธิรอน
ทรงโฉมประโลมลานสวาดิ	องอาจดั่งราชไกรสร
เป็นที่เสนหาพระบิดร	ลือเดชขจรทั้งไตรภพ
ทุกกรุงประเทศเขตขัณฑ์	ออกพระนามนั้นกลัวทั่วจบ
มีสุวรรณมาลามานอบนบ	ตามขนบพระราชบรรณา
ท้าวทรงทศพิธราชธรรม์	ไพร่ฟ้าขอบขัณฑ์ก็หรรษา
เป็นสุขทั่วทุกนครา	เหตุมาด้วยเทพดลใจ
เสด็จอยู่บนแท่นสุวรรณรัตน์	พูนสวัสดิ์ภิรมย์ผ่องใส
เห็นสมุดข้างที่วางไว้	จะใคร่ทรงเล่นให้สำราญ
หยิบมาทัศนาฉับพลัน	พลิกขึ้นไม่ทันที่จะอ่าน
เห็นตัวลิขิตพินิจนาน	งามปานอักษรสุราลัย
ตำราว่านกหัสรัง	อยู่ยังอุเรเซนกรุงใหญ่
ในเศียรมีวิเชียรอำไพ	เรืองฤทธิไกรประเสริฐนัก
เหาะเหินเดินได้ในภพ	จนจบทวีปอาณาจักร
อันตัวสกุณานั้นน่ารัก	แหลมหลักพูดจาภาษาคน
ปีกหางอย่างสีมณีพราย	เลิศลายสลับประดับขน
นกนี้มีสวัสดิ์มงคล	งามพ้นที่สุดจะรำพัน
แม้นกระษัตริย์องค์ใดได้เลี้ยง	กรุงนั้นพ่างเพียงเมืองสวรรค์
คุ้มได้สารพัดไภยัน	สิ้นตำรานั้นแต่เท่านี้ ฯ
ฯ ร่าย ๒๔ คำ ฯ
๏ พระเร่งชื่นชมโสมนัส	จะใคร่ได้นกหัสรังสี
วางตำราลงไว้ทันที	ภูมีออกพระโรงรัตนา ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	เฝ้าแหนเดียรดาษนักหนา
ยุดาหวันยุขันกุมารา	เฝ้าพระบิดาอยู่เคียงกัน
ท้าวมีพจนารถประภาษไป	เราได้ตำราฉบับสวรรค์
ว่าปักษีดีพ้นจะรำพัน	อยู่เขตขัณฑ์อุเรเซนพระบูรี
เราจะใคร่ได้สกุณา	มาไว้เป็นเฉลิมกรุงศรี
ใครจะอาสาไปครั้งนี้	จึ่งจะได้สกุณีดั่งจินดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ผู้ใหญ่พร้อมหน้า
ทั้งทหารพลเรือนเสนา	หมอบเฝ้าดาษดาพรั่งพรู
ได้ฟังพระราชบัญชา	ต่างคนก้มหน้านิ่งอยู่
ขัดสนจนใจเป็นพ้นรู้	ไม่มีผู้ใดอาสาไป ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์ยุขันศรีใส
เห็นเสนาดาดาษไม่อาจใจ	ภูวไนยถวิลจินดา
กูจะรับพระราชโองการ	พระภูบาลพิภพนาถา
จึ่งจะได้ไปยังพนาวา	เที่ยวหาปักษาดั่งใจจง
ทั้งจะได้พบองค์พระสิทธา	ร่ำเรียนวิชาดั่งประสงค์
เกิดในเชื้อกระษัตริย์เอกองค์	ให้ทรงศิลปศาสตร์เชี่ยวชาญ
คิดแล้วถวายอภิวาท	พระบิตุรงค์ธิราชรังสรรค์
ลูกจะขออาสาพระทรงธรรม์	ไปยังอุเรเซนธานี
เที่ยวหาหัสรังดั่งจินดา	เกลือกว่าจะพบพระฤๅษี
จะได้เรียนพระเวทฤทธี	สามปีลูกนี้จะกลับมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ทรงพิภพนาถา
ได้ฟังโอรสทูลมา	ปรีดาชื่นบานสำราญใจ
มิเสียทีที่เจ้าเป็นสุริย์วงศ์	อาจองไม่มีใครเปรียบได้
ควรครองสวรรยาราชัย	เป็นหลักในพื้นพสุธา
จึ่งเอื้อนโอษฐ์พจนารถ	ขอบใจสายสวาดิเป็นนักหนา
เจ้าจะไปเที่ยวในอรัญวา	ตามแต่ปรารถนาเถิดลูกรัก
จงเที่ยวแสวงหาในพงพี	กว่าจะได้ปักษีมีศักดิ์
แม้นไปอย่าให้ช้านัก	ดวงจักษุพ่อจงกลับมา
แล้วสั่งให้เตรียมพลสกลไกร	ไปด้วยลูกน้อยเสนหา
อีกทั้งม้ารถคชา	อย่าช้ารีบรัดจัดไว้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ทูลสนองบัญชาพระภูวไนย	ลูกมิให้ยากใจแก่โยธา
อันกรุงอุเรเซนพระเวียงไชย	อยู่ไกลกว่าไกลเป็นหนักหนา
แต่ลูกผู้เดียวจะทูลลา	ผ่านฟ้าจงทราบฤทัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดเป็นใหญ่
ตรัสแก่โอรสยศไกร	เจ้าจะไปแต่องค์เดียวเอกา
บิดานี้ปรารมภ์ใจ	ทางไกลกันดารนักหนา
ไปเดียวเปลี่ยวใจลูกยา	ในป่าสัตว์ร้ายก่ายกอง
บิดาจะให้ยุดาหวัน	ไปเป็นเพื่อนกันทั้งสอง
ลัดเลาะเสาะไปดั่งใจปอง	เที่ยวท่องสัญจรนอนไพร
ถึงจะมีสัตว์ร้ายไภยัน	จะได้ช่วยป้องกันแก้ไข
จึ่งสั่งยุดาหวันทันใด	จงไปด้วยองค์อนุชา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันรับสั่งใส่เกศา
จึ่งทูลสนองพระบัญชา	ผ่านฟ้าอย่าร้อนฤทัย
ลูกจะขออาสาไปด้วย	สู้ม้วยชีวิตตักษัย
เป็นเพื่อนอนุชาที่กลางไพร	แม้นมิได้ไม่กลับมาธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดเรืองศรี
ฟังพระโอรสทูลคดี	เปรมปรีดิ์เป็นพ้นพรรณนา
แล้วพระจึ่งมีบรรหาร	สั่งโหราจารย์พร้อมหน้า
เร่งหาศุภฤกษ์ยาตรา	อย่าช้ารีบรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรารับสั่งใส่เกศี
จับกระดานคูณหารทันที	พลิกสมุดคัมภีร์เทียบทาน
ดูปูมประดิทินสิ้นจบ	เวียนลบสับสนอลหม่าน
เห็นดีไม่มีเหตุการณ์	กราบกรานแล้วทูลพระทรงธรรม์
พรุ่งนี้เวลาอุษาโยค	เป็นมหาสิทธิโชคเฉิดฉัน
ฤกษ์ยามงามจบครบครัน	แม้นว่าจรจรัลไปแห่งใด
จะมีลาภอุดมสมคิด	จะได้ที่เชยชิดพิสมัย
ไพรีจะอัปราชัย	จงทราบใต้ฝ่าธุลีพระบาทา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดรุ่งฟ้า
ได้ฟังทั้งสี่โหรา	จึ่งตรัสแก่ลูกยาทั้งสององค์
โหรว่าพรุ่งนี้ดีนัก	ลูกรักจะพบสบประสงค์
จะได้หัสรังดั่งใจจง	สององค์เจ้าไปสวัสดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระพี่น้องทั้งสองศรี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	ชื่นชมยินดีปรีดา
ยอกรถวายอภิวาท	องค์พระบิตุราชนาถา
ออกจากพระโรงรจนา	มาเฝ้าสมเด็จพระชนนี
มาถึงปราสาทพระมารดร	ยอกรประณตบทศรี
ทูลว่าพระจอมโมลี	ได้ตำราข้างที่ท้าวนิทรา
เรื่องราวนกหัสรังสี	นั้นมีฤทธีเป็นหนักหนา
อยู่ยังอุเรเซนนครา	พระจินดาจะใคร่ได้สกุณา
ไม่มีผู้ใดจะอาสา	เสนาน้อยใหญ่ไม่อาจหาญ
ลูกรักทูลรับพระโองการ	จะไปยังสถานอุเรเซน
พระบิตุรงค์จึ่งให้พระเชษฐา	ไปด้วยเกลือกว่าจะเกิดเข็ญ
ถึงจะแสนลำบากยากเย็น	ได้เห็นหน้ากันทั้งสองรา
พรุ่งนี้ลูกน้อยจะคลาไคล	ทั้งองค์ภูวไนยเชษฐา
ได้ปักษีแล้วจะกลับมา	ไม่ช้าแต่ในสามปี ฯ
ฯ โอ้ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ได้ฟังลูกยาพาที	ปิ่มประหนึ่งชีวีจะบรรลัย
ยอกรกอดสองโอรสราช	สุดสวาดิพ่อคิดเป็นไฉน
เจ้าจึ่งอาจองทะนงใจ	รับอาสาไปทั้งสองรา
ปักษีอยู่ถึงอุเรเซน	แม่เห็นจะไม่สมปรารถนา
จะพากันดั้นด้นอรัญวา	รู้ว่าหนทางนั้นอย่างไร
อยู่ใกล้ฤๅไกลไม่แจ้งเหตุ	จะทุเรศไปจากกรุงใหญ่
พระชนนีเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจ	ไห้อาลัยถึงลูกยา
จะมีแต่อาดูรพูนโศก	แสนวิโยคถึงลูกเสนหา
ว่าพลางนางร่ำโศกา	กัลยาไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระกุมารเรืองศรี
จึ่งทูลสมเด็จพระชนนี	จงดับความโศกีร่ำไร
จำเป็นจำลูกจากบาท	จงโอวาทประสิทธิ์ประสาทให้
ดับความวิโยคอาลัย	จะเป็นลางไปในอรัญวา
ตัวลูกดั่งราชไกรสร	จะไว้เกียรติยศให้ขจรในทิศา
อันความมอดมรณา	อย่าว่าแต่ไปทางไกล
นิ่งอยู่ในขัณฑเสมา	เวรามาทันก็ม้วยไหม้
ถึงเทวัญในชั้นสุราลัย	ก็ไม่พ้นความมรณา
พระองค์ค่อยอยู่จงดี	ครองหมู่สาวศรีซ้ายขวา
จงระงับดับโศกโศกา	ไม่ช้าลูกจะกลับมาเวียงไชย ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อเอยเมื่อนั้น	องค์พระชนนีเป็นใหญ่
ได้ฟังโอรสยศไกร	ว่ากล่าวต้องในทางธรรม์
นางค่อยคลายโทรมนัสา	กอดสองลูกยาแล้วรับขวัญ
แม่แจ้งอยู่สิ้นทุกสิ่งอัน	สุดที่จะกลั้นโศกี
ว่าพลางอำนวยอวยพร	ให้ถาวรเป็นสุขทั้งสองศรี
อันศัตรูหมู่ราชไพรี	พ่ายแพ้ฤทธีพระลูกยา
จงได้นกหัสรังสี	สมที่จำนงปรารถนา
ให้เรืองเดชทุกประเทศพารา	ปรากฏยศฐาทั้งธาตรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ยอกรรับพรพระชนนี	ใส่ศีโรตม์แล้วก็อำลา
ไปยังห้องสุวรรณรูจี	สองศรีเป็นสุขหรรษา
พระเสด็จเข้าที่ไสยา	นิทราหลับไหลในราตรี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นรุ่ง	พวยพุ่งอรัญแรงแสงศรี
สององค์เสด็จจรลี	เข้าที่สระสรงสุธาธาร ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ น้ำหอมออมอบตรลบกลิ่น	ทรงสุคนธ์รวยรินหอมหวาน
สอดใส่สนับเพลาโอฬาร	ภูษิตชัชวาลเพริศพราย
ใส่ฉลองพระองค์ทรงประพาส	พื้นตาดประเสริฐเฉิดฉาย
ทับทรวงดวงเดชเพชรพราย	รัดพระองค์ลวดลายพื้นสุวรรณ
ทองกรธำมรงค์รจนา	ล้วนค่าควรเมืองเรืองฉัน
ทรงมงกุฏเพชรแพรวพรรณ	ทัดอุบะสุวรรณแกมมณี
ทรงกฤชกุดั่นฤทธิรอน	งามดั่งไกรสรทั้งสองศรี
แล้วชวนพระอนุชาธิบดี	จรลีขึ้นเฝ้าพระบิดา ฯ
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี	พระบิตุเรศชนนีนาถา
กราบลงแทบบาทบาทา	ลูกจะทูลลาพระทรงไชย ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีเป็นใหญ๋
เห็นสองโอรสยศไกร	เข้าไปถวายบังคมลา
สองกระษัตริย์อำนวยอวยพร	ให้เรืองฤทธิรอนทุกทิศา
อันตรายอย่าได้บีฑา	ปรารถนาสิ่งใดให้สมคิด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่น้องชื่นชมภิรมย์จิต
กราบลงแทบบาทพระทรงฤทธิ์	รับพรประสิทธิ์แล้วอำลา
สองกระษัตริย์เสด็จยุรยาตร	ลงจากปราสาทเลขา
บ่ายพักตร์ตรงทิศบูรพา	ไคลคลาเข้าในพนาวา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ทั้งสองยอกรขึ้นอภิวาท	เทวราชเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
เชิญช่วยโปรดข้าทั้งสองรา	อย่าให้มีไภยันอันตราย
อุเรเซนนั้นอยู่ทิศใด	เทพไทจงนำผันผาย
ให้ได้สกุณีเพริศพราย	สมหมายด้วยเดชเทวัญ ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงปะตาระกาหลารังสรรค์
สถิตอยู่ในวิมานพรายพรรณ	เห็นสองทรงธรรม์ไคลคลา
มีความเมตตาอาลัย	จะช่วยให้สำเร็จปรารถนา
จึ่งบันดาลให้เป็นมรคา	น้ำท่าผลาหารอุดมมี
แล้วช่วยป้องกันอันตราย	สัตว์ร้ายมิให้กรายทั้งสองศรี
กว่าจะถึงอุเรเซนบูรี	ให้จรลีสำราญในอุรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ชี้ชวนกันชมพนมมาศ	เดียรดาษด้วยพันธุ์พฤกษา
ร่มรื่นบังผืนมรคา	บังแสงสุริยาตรัสไตร
พระพายพากลิ่นสุมามาลย์	ฟุ้งซ่านอ่อนอบทั้งป่าใหญ่
ดั่งรสสุคนธามาลัย	ค่อยสำราญพระทัยทั้งสองรา
พระเด็ดพุ่มพวงรุกขชาติ	ให้พระนุชนาฏขนิษฐา
พระน้องเก็บผลผกา	ถวายพระเชษฐาทรงธรรม์
จำปาการะเกดแย้มยวน	ลำดวนสุกรมนมสวรรค์
มะลิซ้อนซ่อนกลิ่นพิกุลกัน	พุทธชาดอังชันกรรณิการ์
สร้อยฟ้ากาหลงประยงค์แย้ม	แก้วแกมสมมิตกฤษณา
สารภีส่งกลิ่นรำเพยพา	ผ่านฟ้าเพลิดเพลินจำเริญใจ
ครั้นถึงป่าระหงดงชัฏ	เลี้ยวลัดหามรคาใหญ่
ชมปักษรสานต์สำราญใจ	ชี้บอกภูวไนยพี่ยา
กระชาสังอังชันเค้าคุ่ม	กระลุมพูจับจอมภูผา
กระตั้วเต้นไต่ไม้ไปมา	สาลิกาแก้วพลอดอยู่ในไพร
โกญจามยุราประสานเสียง	สำเนียงเสนาะแจ่มใส
ให้วังเวงวิเวกอาลัย	สองไทรีบเสด็จจรลี ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ ครั้นพ้นหิมวาป่าใหญ่	แลไปแต่ล้วนคีรีศรี
โตรกเตรินเนินเขายาวรี	ไม่มีมรคาจะคลาไคล
เป็นคูเขื่อนคั่นกั้นกาง	จะมีหนทางก็หาไม่
สององค์เลียบลัดคลาไคล	แนวไพรบรรพตคีรี
ทั้งแสงทินกรก็ร้อนกล้า	บาทาชอกช้ำบทศรี
เดินยากลำบากแสนทวี	พระพี่น้องค่อยบทจรไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ซึ่งบรรพตาสูงใหญ่
สีเขียวเลื่อมลายอำไพ	จับแสงสุริย์ใสอร่ามพราย
จึ่งองค์ยุขันอนุชา	ทูลพระเชษฐาโฉมฉาย
หยุดพักสักหน่อยให้ค่อยคลาย	บ่ายแสงทินกรจึ่งจรไป
สองพระองค์เสด็จเข้าหยุดพัก	ที่ริมหลักเสาประโคนใหญ่
ยุขันเหลือบแลแปรไป	เห็นจารึกสักไว้ก็ทรงพลัน ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ ในอักษรหลักปักหิมเวศ	แต่ประถมพรหเมศสาปสรร
ใครมาถึงหลักที่ปักนั้น	ให้แยกกันดำเนินเดินดง
จะไปสองคนนั้นไม่ได้	จะมอดม้วยบรรลัยเป็นผุยผง
ด้วยคำสาปสรรเป็นมั่นคง	จำเพาะแต่องค์เดียวจร
จึ่งจะพบอาศรมพระรักขิต	เธอสถิตอยู่ในสิงขร
ไปตามมรคาพนาดร	จะได้ศิลป์ศรนั้นทรงไป
จึ่งจะไปถึงเมืองอุเรเซน	ที่จะเป็นอันตรายนั้นหาไม่
แม้นไปสองคนไม่พ้นภัย	คนหนึ่งบรรลัยม้วยมิด ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นอ่านสิ้นอักษรศรี	ภูมีเร่าร้อนในดวงจิต
ให้รันทดพระทัยทรงฤทธิ์	สุดคิดก็ทรงโศกา ฯ
ฯ โอด ไห้ ฯ
๏ กลุ้มกลัดอัดอั้นตันใจ	ชลนัยน์นองเนตรทั้งซ้ายขวา
ยุดาหวันจึ่งมีวาจา	แก่องค์อนุชาวิลาวัณย์
เราจะไปด้วยกันกระไรได้	อักษรว่าไว้เป็นกวดขัน
เจ้าผู้คู่ชีพชีวัน	จอมขวัญจะคิดประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังละห้อยไห้
ชะรอยกรรมจำพรากจากไกล	ขืนไปจะม้วยวายชนม์
จำเป็นจำแยกมรคา	อย่าให้วิบัติขัดสน
อาสาพระปิ่นภูวดล	ทั้งสองคนให้ได้ราชการ
พี่จะไปด้วยกันนั้นไม่ได้	พระเชษฐาจงไปทูลสาร
ให้ทราบใต้เบื้องบทมาลย์	แม้นสำเร็จการจะกลับมา ฯ
ฯ โอ้ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันได้ฟังขนิษฐา
พี่จะไปฉันใดอนุชา	เจ้าจะอยู่เอกาที่ในไพร
ที่จะให้พี่กลับไปพารา	พระบิตุเรศมารดาจะติได้
จะว่าพี่ไม่มีอาลัย	ทอดทิ้งเจ้าไว้พงพี
ถึงชีวิตจะมอดวอดวาย	สู้ตายไม่ไปกรุงศรี
จะสัญจรนอนป่าพนาลี	ตามเวรพี่เถิดน้องรัก
ทุกข์ถึงแต่องค์พระเยาวเรศ	แสนเทวษพ่างเพียงอกหัก
เช้าเย็นเราเคยเห็นพักตร์	ที่เหน็ดเหนื่อยนักก็ค่อยคลาย
พระนุชจะจรแต่องค์เดียว	จะเปล่าเปลี่ยวประพรั่นขวัญหาย
พระโศกแสนศัลย์บรรยาย	ฟูมฟายชลเนตรโศกี ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันโศกเศร้าหมองศรี
ได้ฟังพี่ยาพาที	ภูมีวิโยคจาบัลย์
เวราสิ่งใดมาจำจาก	แสนวิบากที่กลางไพรสัณฑ์
พี่น้องเราเคยเห็นหน้ากัน	วันนี้จะพรากพรัดไป
สองพระองค์ทรงโทรมนัสศัลย์	ดั่งชีวันจะม้วยตักษัย
แสนเทวษโศกาอาลัย	มิได้จะนิราศคลาดคลา
แล้วระงับดับความโศกี	สองศรีตริตรึกปรึกษา
จวนจะสิ้นแสงพระสุริยา	จำเป็นจำเราจะคลาไคล
ยุขันยอกรอภิวาท	พระเชษฐาธิราชเป็นใหญ่
มิใคร่จะจากจรไป	แข็งใจดำเนินเดินมา
ต่างแยกมรคาพนาสัณฑ์	พ่างเพียงชีวันจะสังขาร์
ให้อาวรณ์ร้อนเร่าให้อุรา	ดั่งหนึ่งว่าชีวันจะบรรลัย ฯ
ฯ โอ้ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันรัศมีศรีใส
เดินพลางทางโศกาลัย	เข้าในพนมพนาวา
พระเร่งอาดูรพูนโศก	แสนวิโยคเศร้าสร้อยละห้อยหา
รำลึกตรึกถึงพระน้องยา	อนิจจาจะเป็นประการใด
เดินพลางทางเหลียวหลังมา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
ได้ยินเสียงนกร้องก้องไพร	แว่วไปว่าเสียงอนุชา
หยุดยั้งยืนฟังสำเนียง	ใช่เสียงพระนุชเสนหา
ตะลึงไปมิใคร่จะลีลา	พระอตส่าห์ฝืนจิตคลาไคล
มาได้สิบห้าราตรี	ไม่รู้ที่แห่งหนตำบลไหน
เสวยแต่ผลไม้ที่ในไพร	มิได้พบเอมโอชโภชนา ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวจะรังหงูบูหรา
ครอบครองเขตขัณฑเสมา	ฝูงประชามิได้เดือดร้อน
กับองค์ประไหมสุหรี	เป็นที่ร่วมทุกข์สโมสร
บำรุงไพร่ฟ้าประชากร	ถาวรกระเษมเปรมปรา
มีราชบุตรียุพยง	ทรงนามนวลนางกัญจะหนา
เฉิดโฉมประโลมโลกา	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
พระบิตุรงค์แลองค์ชนนี	สงวนราชบุตรีเฉลิมขวัญ
ให้อยู่ในปรางค์สุวรรณ	แสนสาวกำนัลดาษดา
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าสองกระษัตริย์	พูนเพิ่มพิพัฒน์หรรษา
ท้าวถนอมมิให้เคืองวิญญาณ์	ชันษาพึ่งได้สิบห้าปี
ท้าวไร้โอรสยศยง	ที่จะสืบพระวงศาในกรุงศรี
โรคาเบียดเบียนยายี	ภูมีเสวยสวรรคต ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีครวญคร่ำกำสรด
ทั้งพระบุตรีมียศ	โศการันทดสลดใจ
ทั้งหมู่แสนสาวพระกำนัล	ก็โศกศัลย์รัญจวนหวนไห้
เสนาประชากรทั้งเวียงไชย	มิได้สุขกระเษมเปรมปรา ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่เสนีจึ่งปรึกษา
จะถวายพระเพลิงราชา	ตามจารีตกษัตราเลิศไกร
จึ่งกะเกณฑ์กันทันที	จะตั้งที่พระเมรุกว้างใหญ่
จึ่งแจกกฎหมายรายไป	ก็ได้พร้อมกันทันที
จึ่งเชิญพระศพเข้าเมรุทอง	เถือกถ่องแอร่มแจ่มศรี
หยุดยั้งไว้เจ็ดราตรี	มีการมโหรสพครบครัน ฯ
ฯ เจรจา ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีโศกศัลย์
ทั้งพระบุตรีดวงจันทร์	แสนสนมกำนัลมากมี
จึ่งเสด็จไปยังพระเมรุทอง	อันกุก่องจำรัสรัศมี
จึ่งถวายพระเพลิงภูมี	โศกีครวญคร่ำร่ำไร
ครั้นแล้วจึ่งดับอัคคี	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
เสด็จคืนเข้ายังวังใน	โศกาอาลัยไม่เว้นวาย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนามาตยาทั้งหลาย
พราหมณ์ชีบีกูมากมาย	ทุกนายใหญ่น้อยประชุมกัน
ปรึกษาว่าราชเวียงไชย	ไม่มีใครจะผ่านไอศวรรย์
เกลือกจะมีศัตรูหมู่ไภยัน	มาเบียดเบียนเขตขัณฑเสมา
จำเราจะเสี่ยงพิไชยรถ	ให้เที่ยวทั่วทศทิศา
แม้นผู้ใดเรืองฤทธา	ควรครองสวรรยาธานี
จึ่งจะรับเข้ามาอภิเษก	กับองค์เอกพระธิดาโฉมศรี
ไพร่ฟ้าจะผาสุกเปรมปรีดิ์	ไพรีจะเกรงพระเดชา
ปรึกษาพร้อมเสร็จสำเร็จแล้ว	ชวนกันคลาดแคล้วพร้อมหน้า
เข้ายังปราสาทรจนา	ก้มเกล้าวันทานางทรามวัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
เห็นสี่มหาเสนาใน	พฤฒามาตย์ผู้ใหญ่เข้ามา
จึ่งมีพระราชเสาวนีย์	ปราศรัยพราหมณ์ชีพร้อมหน้า
เหตุการณ์สิ่งใดท่านจึ่งมา	ฤๅพาราเกิดเสี้ยนไพรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
ก้มเกล้ากราบทูลทันที	พระเสาวนีย์จึ่งทรงพระเมตตา
บัดนี้พร้อมกันเห็นเหตุ	ด้วยนคเรศว่างนานหนักหนา
ไม่มีผู้ผ่านพารา	เห็นว่าจะเกิดจลาจล
จำจะเสี่ยงพิไชยรัถา	ไปเที่ยวแสวงหาทุกแห่งหน
ถ้าใครควรเป็นปิ่นภูวดล	กับองค์นิรมลพระธิดา
จะรับเข้ามาอภิเษก	เป็นเอกอัครบรมนาถา
พระนครจะกระเษมเปรมปรา	พระชายาจะโปรดประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ได้ฟังทั้งสี่เสนาใน	ทรามวัยจึ่งมีวาจา
ทั้งนี้ก็สุดแต่ท่าน	เห็นสมควรการไปภายหน้า
อันตัวเรานี้นะเสนา	ดั่งเกศาขาดออกจากกาย
ที่จะคิดการเวียงไชย	ตามแต่ใจท่านทั้งหลาย
จะบำรุงอาณาราษฎร์ให้สบาย	จึ่งจะคลายเดือดร้อนทั้งธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
โหราพฤฒาพราหมณ์ชี	ถวายอัญชุลีแล้วออกมา
ครั้นถึงซึ่งท้องพระโรงไชย	จึ่งให้แต่งราชรัถา
เทียมสินธพชาติอาชา	องอาจกล้าหาญชาญชัย
ทั้งเครื่องสักการะบูชา	คันธรสมาลาแจ่มใส
แตรสังข์ปี่พาทย์ฆ้องไชย	ทั้งพหลพลไกรมากมี
เครื่องสูงไสวพร้อมพรั่ง	ตั้งตามกระบวนถ้วนถี่
มาตยาพฤฒาพราหมณ์ชี	คับคั่งยังที่พระโรงไชย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหราธิบดีน้อยใหญ่
ครั้นได้ฤกษ์งามยามไชย	ก็ให้ลั่นฆ้องสามที
แล้วเคลื่อนพิไชยรัถา	ออกจากพารากรุงศรี
จึ่งยอกรถวายอัญชุลี	พร้อมกันแล้วมีวาจา
เดชะตั้งสัตย์อธิษฐาน	จะไปหาผู้ผ่านแหล่งหล้า
แม้นใครรุ่งเรืองฤทธา	สมควรสวรรยาราชัย
ขอให้สินธพอาชา	พาราชรัถาไปจงได้
แม้อยู่แห่งหนตำบลใด	ให้ตรงไปดั่งใจจินดา
ครั้นเสร็จสิ้นคำอธิษฐาน	ขับพาชีชาญใจกล้า
ตรงทางข้างทิศบูรพา	พฤฒาทั้งปวงก็ตามไป ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ยุดาหวันศรีใส
แรมรอนนอนป่าพนาลัย	ก็ได้หลายราษราตรี
มิได้วายโศกโศกา	ถึงพระอนุชาเรืองศรี
จนเข้าแดนจะรังหงูบูรี	ภูมีทอดทัศนาไป
เห็นปราการตระหง่านงามสะอาด	ดั่งเอาหิรัญลาดยาวใหญ่
เชิงเทินสะอ้านทวายไชย	งามวิไลเพลิดเพลินเป็นขวัญตา
ป้อมบันไดค่ายคูหอรบ	บรรจบครบเพริศพริ้งงามสง่า
แล้วแลเห็นบรรณศาลา	พระยินดีปรีดาเป็นพ้นคิด
จึ่งเสด็จยุรยาตรเข้าสำนัก	หยุดพักแต่พอสบายจิต
เอนองค์ลงประทับนิ่งพินิจ	ทรงฤทธิ์เคลิ้มจิตนิทรา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดเอยบัดนั้น	โหราพราหมณ์ชีพร้อมหน้า
ซึ่งตามราชรถไคลคลา	สินธพอาชาพาไป
ตามแถวแนวริมรัถยา	เวียนรอบนครากรุงใหญ่
ครั้นมาถึงศาลาลัย	รถไชยตรงเข้าไปทันที
เกยพระบาทบาทา	องค์ยุดาหวันโฉมศรี
โหราพฤฒามาตย์พราหมณ์ชี	ให้ประโคมดนตรีขึ้นพร้อมกัน ฯ
ฯ ตระ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงนามยุดาหวัน
สดับเสียงดนตรีนี่นัน	จึ่งผันฟื้นตื่นจากนิทรา
แลเห็นโหราพฤฒามาตย์	เดียรดาษทั้งราชรัถา
มาประทับเกยกับบาทา	พระราชาฉงนสนเท่ห์ใจ
จึ่งปราศรัยไถ่ถามเสนา	ท่านมาทั้งนี้จะไปไหน
ฤๅเที่ยวประพาสพนาลัย	ไยไม่เห็นองค์กษัตรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีพราหมณ์ชีพร้อมหน้า
พากันกราบลงแทบบาทา	แล้วทูลกิจจาทั้งปวงไป
ด้วยเจ้าพาราสวรรคต	พระราชโอรสนั้นหาไม่
มีแต่พระธิดายาใจ	ไม่มีผู้ใดครองพารา
จึ่งเสี่ยงพิไชยราชรถทรง	มาพบองค์บรมนาถา
ขอเชิญเสด็จพระผ่านฟ้า	ครองไอศวรรยาราชัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันยิ้มแย้มแจ่มใส
พระจึ่งดำรัสตรัสไป	แก่เสนาในบรรดามา
เรามีธุระใหญ่หลวง	เป็นห่วงด้วยราชปักษา
พระบิตุรงค์ทรงไชยใช้มา	ให้ไปพาราอุเรเซน
เจ็ดเดือนเจ็ดวันทั้งวันนี้	ลำบากอินทรีย์แสนเข็ญ
เสวยแต่ผลไม้ทุกเช้าเย็น	มิได้เห็นถิ่นฐานบ้านเมือง
ทั้งพรัดกับองค์อนุชา	แสนโศกโศกาไม่ปลดเปลื้อง
จะรับเราเข้าไปบูรีเรือง	ยังขุ่นเคืองเร่าร้อนอาวรณ์ใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนามาตยาน้อยใหญ่
ก้มเกล้ากราบทูลไปทันใด	พระองค์จงได้เมตตา
แก่อาณาประชาราษฎร	ได้ความเดือดร้อนถ้วนหน้า
พระองค์ทรงนครา	ประยูรวงศ์พงศาก็ไม่มี
ยังแต่พระอัครชายา	กับราชธิดาโฉมศรี
เคยสนองครองบาทพระภูมี	จึ่งดลจิตพาชีให้ตรงมา
ขอเชิญพระองค์ทรงเดช	เข้าไปปกเกศเกศา
จะได้ยกจัตุรงค์โยธา	ตามพระอนุชาชาญชัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันรัศมีศรีใส
ได้ฟังมหาเสนาใน	สมดั่งพระทัยจินดา
จึ่งเยื้อนมธุรสวาที	รับคำเสนีพร้อมหน้า
จึ่งเสด็จย่างเยื้องไคลคลา	ขึ้นมหาราชรถทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาธิบดีน้อยใหญ่
ครั้นเสด็จขึ้นทรงรถไชย	ให้ประโคมดุริยางค์ดนตรี
ปีพาทย์ฆ้องกลองแตรสังข์	ประดังสรรพสำเนียงอึงมี่
จึ่งเคลื่อนจัตุรงค์โยธี	คืนเข้าบูรีทันใด ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงพระโรงรูจี	ประทับเกยมณีศรีใส
จึ่งทูลเชิญพระองค์ทรงไชย	เข้าในพระโรงรัตน์มณี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้รุ่งรัศมี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	ยังที่พระโรงรจนา ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ สถิตนั่งเหนืออาสน์บรรจง	อลงกตด้วยมณีมีค่า
เสนาเกลื่อนกลาดดาษดา	คับคั่งยังหน้าพระโรงไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
เข้าไปยังปราสาททันใด	ทูลประไหมสุหรีโสภา
ซึ่งเสี่ยงพิไชยรถทรง	พบองค์พระผู้ปิ่นนาถา
บรรทมอยู่ยังบรรณศาลา	เชิญเสด็จเข้ามาพระโรงไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ได้ฟังมหาเสนาใน	ชื่นชมภิรมย์ใจกัลยา
นางจึ่งเสด็จยุรยาตร	ลงจากปราสาทเลขา
แสนสาวกำนัลตามมา	ถึงพระโรงรจนาทันที ฯ
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จนั่งเหนือแท่นทิพรัตน์	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์แจ่มศรี
จึ่งปราศรัยยุดาหวันทันที	เจ้านี้เชื้อวงศ์พงศ์ใคร
เหตุไรมาอยู่ที่ศาลา	มีธุระกิจจาจะไปไหน
ฤๅเสียบูรีเวียงไชย	จึ่งสัญจรมาในพารา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันเฉิดโฉมเสนหา
จึ่งก้มเกล้าถวายวันทา	ทูลสนองวาจานางเทวี
พระบิดาข้าผ่านโภไคย	กรุงไกรอุรังยิดเรืองศรี
มีพระทัยจำนงสกุณี	ข้านี้จึ่งรับอาสามา
กับพระอนุชาวิลาวัณย์	ทรงนามยุขันเสนหา
มาถึงกึ่งกลางพนาวา	มรคาต้องแยกกันไป
ข้าจึ่งสัญจรดอนดง	หลงเข้ามาในกรุงใหญ่
ครั้นเห็นบรรณศาลาลัย	จึ่งเข้าอาศัยนิทรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประไหมสุหรีเสนหา
ได้ฟังยุดาหวันทูลมา	นางโสมนัสาพันทวี
ด้วยหน่อเนื้อเชื้อวงศ์พงศ์กระษัตริย์	ควรครองสมบัติในกรุงศรี
คิดแล้วจึ่งกล่าววาที	แม่นี้ไร้ราชบุตรา
ไม่มีสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	จะครอบครองเขตขัณฑ์ไปภายหน้า
มีแต่พระราชธิดา	จึ่งเสี่ยงรัถาให้คลาไคล
เป็นบุพเพนิวาสทั้งสองรา	จึ่งพบพระลูกยาพิสมัย
แม่จะให้เจ้าครองราชัย	สืบสุริย์วงศ์ไปในพารา
แล้วนางจึ่งมีเสาวนีย์	แก่หมู่มนตรีซ้ายขวา
จะอภิเษกทั้งสองพระลูกยา	ตรวจตราเร่งรัดฉับไว
อีกทั้งโรงราชพิธี	สำหรับที่จะตั้งการใหญ่
เครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้งนั้นไซร้	จัดแจงแต่งไว้ให้ครบการ ฯ
ฯ เจรจา ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ใจหาญ
รับสั่งแล้วก้มกราบกราน	คลานออกท้องพระโรงไชย
ให้เร่งรัดจัดโรงพิธี	ก็ครบที่ตามตำแหน่งน้อยใหญ่
ครั้นแล้วเสร็จสรรพฉับไว	เข้าไปกราบทูลนางเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาโฉมศรี
จึ่งสั่งโหราธิบดี	ให้หาฤกษ์พิธีแต่งการ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหราผู้ใหญ่ใจหาญ
รับพระเสาวนีย์นงคราญ	จึ่งคูณหารไปตามตำรา
แล้วกราบทูลองค์นางเทวี	พรุ่งนี้ฤกษ์ดีเป็นหนักหนา
ได้ทั้งศุภวารเวลา	จงทราบบาทานางเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ได้ฟังโหราธิบดี	นางเสด็จจรลีเข้ามา
ครั้นถึงปรางค์รัตน์มณี	องค์พระบุตรีเสนหา
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงกัลยา	ให้แต่งองค์พระธิดาทรามวัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงพระบุตรีศรีใส
รับพระเสาวนีย์อรไท	มาแต่งองค์ทรามวัยพระธิดา ฯ
ฯ ชมตลาด ๒ คำ ฯ
๏ บ้างเข้าชำระสระสรง	ผัดผ่องนวลผจงโอ่อ่า
ให้ทรงภูษิตรจนา	สไบตาดโสภาใยยอง
ลางนางเข้าสอดสังวาลวรรณ	พาหุรัดกุดั่นกุก่อง
ทองกรกาบเกี้ยวกระหนกกรอง	แสงประเทืองเรืองรองธำมรงค์
แล้วทรงมงกุฎรูจี	ทรงศรีเลิศลักษณ์นวลหง
กุณฑลแก้วแพรวพรรณบรรจง	กรรเจียกบรรจงอลงการ์
ครั้นเสร็จแล้วองค์พระชนนี	ให้พระบุตรีเสนหา
ทรงสีวิการจนา	ประทับท่าอยู่ที่ข้างใน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
ทูลเชิญองค์พระภูวไนย	ให้ชำระสระสรงวารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังเสนาธิบดี	เสด็จเข้าที่สรงวาริน ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ พระทรงมูรธาภิเษกสนาน	สุคนธ์ธารเฟื่องฟุ้งจรุงกลิ่น
สนับเพลาเป็นรูปนาคินทร์	ภูษาพื้นนิลใยยอง
รัดพระองค์เลื่อมลายชายไหว	ละไมด้วยชายแครงแสงส่อง
ฉลององค์ยงยิ่งเครือกรอง	สร้อยสนกุก่องสังวาลวรรณ
ทับทรวงเรืองรุ่งไพจิตร	ตาบทิศเพริศแพร้วแก้วกุดั่น
ทองกรพาหุรัดพรายพรรณ	บรรจงธำมรงค์อลงการ์
ทรงมงกุฎเพชรเก็จกาบ	แสงระยาบระยับจับเวหา
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มาทรงยานุมาศทอง
อันสีวิกาพระธิดา	ก็เรียบเรียงกันมาเป็นแถวถ่อง
จึ่งให้เคลื่อนจัตุรงค์เนืองนอง	คับคั่งทั้งท้องสนามไชย ฯ
ฯ กลองโยน ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ทั้งนางนักสนมกรมใน	ก็ไปยังโรงราชพิธี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้เฉิดโฉมศรี
ครั้นถึงพระโรงอันรูจี	ประทับเกยมณีฉับพลัน
จึ่งเสด็จย่างเยื้องไคลคลา	กับองค์พระธิดาสาวสวรรค์
ขึ้นยังแท่นทิพสุวรรณ	บังคมคัลสมเด็จพระมารดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พราหมณ์ชีบีกูกระมาหนา
ครั้นได้ศุภวารเวลา	ถวายอาเศียรพาทด้วยภักดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ได้ฤกษ์โหราให้เบิกไชยศรี
จึ่งจุดเทียนไชยเข้าทันที	ส่งแว่นมณีเวียนไป ฯ
ฯ มโหรี ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนคำรบเจ็ดรอบ	ครบตามระบอบคัมภีร์ไสย
โหรารับแว่นมาทันใด	แล้วดับเทียนไชยมิได้ช้า
โบกควันแล้วมาจุณเจิม	เฉลิมพักตร์อวยพรด้วยหรรษา
ศรีสวัสดิ์ทั้งสองกษัตรา	อย่ามีโรคาอันตราย ฯ
ฯ สาธุการ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จสมโภชสองศรี	องค์พระชนนีโฉมฉาย
จึ่งพาสองกระษัตริย์นาดกราย	ผันผายมาปราสาทมณี ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้เฉิดโฉมศรี
ครั้นสิ้นแสงสนธยาราตรี	ภูมีรัญจวนป่วนใจ
ถึงองค์กัญจะหนานารี	ฤดีดาลจิตพิสมัย
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	เข้าไปในห้องนางกัลยา ฯ
ฯ ชมโฉม ๔ คำ ฯ
๏ พระเสด็จขึ้นยังบัลลังก์รัตน์	วิจิตรแจ่มจำรัสเลขา
นั่งชิดพิศโฉมกัลยา	โสภาเลิศลักษณ์วิไลวรรณ
โฉมโฉลาเยาวรูปประโลมใจ	ดั่งนางในชั้นฟ้ากระยาหงัน
ผิวพักตร์ผ่องศรีฉวีวรรณ	ดั่งบุหลันหมดเมฆไม่ราคี
ขาวเหลืองเรืองรองผ่องผัด	ดั่งบัวระบัดรับแสงพระสุริย์ศรี
พิศวงด้วยทรงเทวี	จึ่งมีมธุรสไปทันใด ฯ
ฯ ชาตรี ๖ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดพิสมัย
กุศลสร้างแต่ปางก่อนไกล	จึ่งได้มาร่วมภิรมยา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนวลนางกัญจะหนา
ชายเนตรเห็นองค์พระราชา	กัลยาขวยเขินสะเทิ้นใจ
ครั้นสดับบัญชาพระทรงยศ	ดั่งสุหร่ายทิพรสเย็นใส
บังคมก้มพักตร์ไม่ดูไป	ทรามวัยทรุดองค์ลงทันที ฯ
ฯ โอ้โลม ๔ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องรัก	นงลักษณ์จงเมตตาพี่
มาถนอมกล่อมเกลี้ยงด้วยไมตรี	ถอยหนีเสียได้ไม่เจรจา
ว่าพลางลดองค์ลงแนบน้อง	ประคองถนอมขนิษฐา
เชิญสถิตแท่นที่กับพี่ยา	แก้วตาอย่าตัดไมตรี
เพราะเคยคู่จึ่งได้มาประคอง	นวลละอองจงไว้อาลัยพี่
เหมือนบำรุงทางราชไมตรี	มารศรีอย่าสลัดตัดรอน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงยุขันเฉิดโฉมเสนหา
แต่พรากพรัดกำจัดพี่ยา	ต่างแยกมรคาพนาลี
องค์เดียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจ	แสนเทวษร่ำไห้หมองศรี
เอกามาในพนาลี	มิได้มีความสุขสักเวลา ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ โอ้ว่าอนิจจานะอกเอ๋ย	ไฉนเลยจะแจ้งเหตุพระเชษฐา
จะกลับคืนไปยังพารา	หรือว่าจะด้นไปหนใด
จะหลงลัดป่าชัฏแนวเนิน	จะด้นเดินอยู่ในป่าใหญ่
หรือจะสิ้นชีวันบรรลัย	ด้วยสิงห์สัตว์ร้ายในดงดอน
ร่ำพลางทางเสด็จจรลี	ข้ามคีรีห้วยธารสิงขร
ได้ยินเสียงปักษาทิชากร	ให้อาวรณ์วิเวกที่ในดง ฯ
ฯ โทน ๖ คำ ฯ
๏ เห็นหมู่มฤคาเล็มระบัด	ท่องเที่ยวเลี้ยวลัดไพรระหง
แสวงหากวางทองยองยง	ฝูงกระจงชมคู่อยู่มากมี
อีกหมู่ชะมดหมูเม่น	กระต่ายเต้นตามแนวพนาศรี
คชสารเรียกมันคีรีมี	จามรีลำโองกิเลนลา
ราชสีห์เสือสิงห์กระทิงไพร	ไกรสรโคเพลาะมหิงสา
สารพัดมีในหิมวา	ฝูงวานรเผ่นอเนกนันต์
ต่างกินเป็นหมู่คู่เคียง	ระมาดเมียงมองหมายผายผัน
พิศเพลินจำเริญใจในไพรวัน	ค่อยคลายโศกศัลย์โศกี
ล่วงเข้าแว่นแคว้นแดนเขต	พระรักขิตทรงเดชฤๅษี
เห็นเสาธงปักหลักกุฎี	ภูมีหยุดยั้งชั่งคิด
อักษรที่หลักจารึกไว้	ว่าจะพบท้าวไท้พระรักขิต
เธอเป็นบรมสมมิศร	ทรงกิจฤทธิ์เดชประสิทธิ์นัก
จะไปมัสการกราบไหว้	ถามมรคาลัยให้ประจักษ์
แล้วจะเรียนศิลป์ไชยในสำนัก	คิดแล้วทรงศักดิ์ก็เข้าไป
ครั้นถึงขอบคันธกุฎี	เห็นพระฤๅษีก็ผ่องใส
จึ่งค่อยก้มคลานเข้าไป	ครั้นใกล้ก็กราบกับบาทา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระรักขิตฌานกล้า
เห็นกุมารหนุ่มน้อยโสภา	นรลักษณ์พักตราน่าพึงใจ
วินิจพิศดูแล้วไถ่ถาม	ประสกงามเจ้ามาแต่ไหน
มีธุระกังวลสิ่งใด	นามกรชื่อไรจงบอกมา
ถิ่นฐานบ้านเมืองอยู่ไหน	สุริย์วงศ์พงศ์ใครในแหล่งหล้า
องค์เดียวเที่ยวซัดสัญจรมา	ไม่กลัวมรณาฤๅว่าไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
กราบลงกับบาทท้าวไท	พระอัยกาจงได้ปรานี
หลานนี้ทรงนามชื่อยุขัน	สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์เรืองศรี
องค์ท้าวอุรังยิดธิบดี	เกิดเกล้าเกศีของนัดดา
ท้าวจะใคร่ได้นกหัสรังสี	หลานนี้ทูลรับอาสา
กับองค์ยุดาหวันพี่ยา	ให้มาด้วยกันที่ในไพร
พี่น้องสองคนเป็นเพื่อนยาก	ผลกรรมวิบากมาซัดให้
พบหลักศิลาจารึกไว้	สองคนมิให้บทจร
บัดนี้พระพี่แยกไป	ตามอักษรมีไว้ที่สิงขร
ต่างองค์โศกาอาวรณ์	หลานจรข้ามเขาลำเนามา
ได้พบพระองค์ทรงเดช	จะถามเหตุที่จงปรารถนา
ด้วยเมืองอุเรเซนพระพารา	ไม่แจ้งว่าจะไปทางทิศใด
พระองค์จงได้ปรานี	ช่วยชี้บอกมรคาให้
ยังอีกมากน้อยเท่าใด	ยากเย็นเป็นไฉนพระอัยกา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระรักขิตทรงญาณฌานกล้า
ให้มีพระทัยเมตตา	นัดดาว่าจะไปอุเรเซน
ที่ไหนหลานรักจะไปได้	มรคานั้นไปแสนเข็ญ
ยักษ์มารด่านทางไม่วางเว้น	ยากเย็นสุดที่จะพรรณนา
ต่อไปไม่รู้ที่จะร่ำ	แม่น้ำกั้นทางขวางหน้า
กว้างยาวลึกล้นคณนา	ยากนักยิ่งกว่าเมื่อแรกไป
ตาเห็นเป็นน่าเอ็นดูนัก	ได้มาพึ่งพักอาศัย
เชษฐาก็มาพรัดกำจัดไป	จะชุบให้เป็นองค์อนุชา
แต่พอเป็นเพื่อนเดินหน	พี่น้องสองคนได้เห็นหน้า
ปรึกษาปรองดองกันสองรา	กว่านัดดาจะถึงเวียงไชย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทูลสนองด้วยผ่องใส
พระอัยกาตรัสมาทั้งนี้ไซร้	เหมือนได้เห็นหน้าพระพี่ยา
ทรงพระคุณลํ้าล้นพ้นประมาณ	ให้เป็นเพื่อนหลานไปในป่า
ยากเย็นจะได้เห็นกันสองรา	พระอัยกาจงได้ปรานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระรักขิตฟังกิจจาถ้วนถี่
จึ่งหยิบแผ่นกระดานมาทันที	พระมุนีเขียนรูปกุมารพลัน
ครบเครื่องประดับสำหรับองค์	ทรวดทรงเพราเพริศเฉิดฉัน
สมควรเป็นพี่น้องกัน	กับองค์ยุขันเรืองไชย
ครั้นเขียนสำเร็จเสร็จแล้ว	คลาดแคล้วออกหน้าศาลาใหญ่
จึ่งทำด้วยฤทธิ์พิธีไชย	หยิบเอารูปใส่ในอัคคี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระอาจารย์โอมอ่านมนตรา	พระคาถาตามเพทฤๅษี
ล้วนครบคำรบได้เจ็ดที	เปลวอัคคีขึ้นกลุ้มอากาศไป ฯ
ฯ ตระบองกัน ๒ คำ ฯ
๏ แล้วเสกคงคามหาระงับ	พรมดับเพลิงแดงแสงไสย
ก็สงบลงพลันทันใด	เห็นกุมารเกิดในอัคคี ฯ
ฯ สาธุการ ๒ คำ ฯ
๏ แล้วพระรักขิตสิทธิศักดิ์	จูงกรหลานรักโฉมศรี
มายังพระคันธกุฎี	พระมุนีชื่นชมปรีดา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ครั้นเห็นองค์พระอนุชา	มีความเสนหาดั่งดวงใจ
กอดจูบลูบทั่วทั้งกายา	นรลักษณ์พักตราจะหาไหน
จะได้เป็นเพื่อนพี่ที่ในไพร	มิให้อนุชาอนาทร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รูปนิมิตมีจิตสโมสร
ได้ฟังบัญชาพระภูธร	ประณมกรแล้วทูลสนองไป
น้องรักกำเนิดเกิดมา	บิตุเรศมารดาหามีไม่
พระทรงญาณประทานชีวาลัย	จึ่งได้เป็นรูปกายมา
ขอเป็นบาทบงสุ์พระทรงเดช	เป็นที่ก่อเกศเกศา
ตัวน้องขอรองพระบาทา	ไปกว่าจะม้วยบรรลัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระรักขิตมีจิตผ่องใส
ได้ฟังสองหลานสำราญใจ	ปราศรัยสนทนาว่ากัน
พระมีจิตยินดีปรีดา	ในสองกุมาราหลานขวัญ
จะให้พระนามตามเขียนนั้น	พระทรงธรรม์ดำริตริคิด
แล้วพระอาจารย์ฌานกล้า	จึงให้นามนัดดาชื่อลิขิต
ให้ขจรฟุ้งเฟื่องเรืองฤทธิ์	ประจามิตรอย่าต้านทานทัน
ครั้นแล้วจึงองค์พระรักขิต	ชุบศรประสิทธิ์ให้ยุขัน
อีกทั้งพระขรรค์แก้วแพรวพรรณ	นั้นให้ลิขิตฤทธิไกร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยินดีจะมีไหน
ทั้งเจ้าลิขิตชาญชัย	ประณมไหว้กราบพระอัยกา
รับเอาศิลป์ศรพระขรรค์ไชย	มีใจแสนโสมนัสา
สมดั่งพระทัยจินดา	แล้วทูลพระอัยกาไป
พระคุณล้ำล้นคณนา	จะอยู่รองบาทาก็ไมได้
จำเป็นนัดดาจะคลาไคล	ห่วงใยอยู่ด้วยสกุณี
แม้นไปสำเร็จปรารถนา	จะกลับมารองบทศรี
พระองค์จงอยู่สวัสดี	อย่ามีทุกข์โศกโรคภัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์ฟังสารแถลงไข
เอ็นดูจะจากพรากไป	เสนหาอาลัยแสนทวี
ลูบหน้าลูบหลังแล้วสั่งสอน	ให้อาวรณ์ร้อนใจพระฤๅษี
จำเป็นจำใจจรลี	พระมุนีแสนรักหักใจ
จึ่งว่าพี่น้องสองหลาน	อัยกาฟังสารนํ้าตาไหล
ไพรสาณฑ์กันดารเดินไป	จะได้ยากลำบากกายา
ยังทางข้างหน้ายังไกลนัก	แดนมารด่านยักษ์หนักหนา
ลิขิตป้องปิดพี่ยา	เชษฐาจงระวังน้องชาย
อย่าประมาทพลาดพลั้งทั้งสององค์	ลุ่มหลงด้วยคนทั้งหลาย
อย่าลามลวนสงวนเชื้อชาย	อย่าทอดกายแปดปนด้วยคนพาล
สอนเจ้าเท่านี้จงจำไว้	สวัสดีมีชัยทั้งสองหลาน
ให้ชัยชนะแก่หมู่มาร	จงไปถึงสถานอุเรเซน
ให้ได้นกหัสรังสี	ปราศจากไพรีอย่าเคืองเข็ญ
จำเริญสุขไปทุกเช้าเย็น	จงเป็นศรีสวัสดิ์แก่นัดดา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์พงศา
กับเจ้าลิขิตอนุชา	ก้มเกล้าวันทาพระอาจารย์
ยอกรรับพรพระอัยกา	สองราปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
พระคุณลํ้าล้นพ้นประมาณ	หลานรักจักถวายบังคมลา
ยุขันทรงศรขจรฤทธิ์	ลิขิตทรงพระขรรค์แกล้วกล้า
พระอาจารย์พาหลานทั้งสองรา	มายืนยังหน้าศาลาลัย
ชี้ทิศให้ไปอุเรเซน	แลเห็นเขานั้นสำคัญใหญ่
เดินยากลำบากบุกไพร	พ้นเขาไปหน่อยหนึ่งจึ่งค่อยคลาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกุมารเพราเพริศเฉิดฉาย
จำทิศไม่ผิดบรรยาย	แล้วถวายอภิวันท์อัญชุลี
ทักษิณสามรอบนอบนบ	คำรบจบบาทบทศรี
ทั้งสองพระองค์ทรงโศกี	แล้วลาจรลีไปตามทิศ
เดินทางมาหว่างหิมเวศ	เลี้ยวลับขอบเขตพระรักขิต
บดบังทั้งแสงพระอาทิตย์	ทรงฤทธิ์ก็เสด็จไคลคลา
เข้าป่าระหงดงชัฏ	เลี้ยวลัดระนามหนามหนา
สองเจ้าเคล้ากันดำเนินมา	พฤกษาบังแสงทินกร
ร่มรื่นชื่นชวยรวยประทิ่น	บุปผาทรงกลิ่นเกสร
ยมโดยโหยหอมขจายจร	มะลิซ้อนซ่อนกลิ่นกระถินดง
มะกล่ำจำปาการะเกด	ฝ้ายเทศรกฟ้ากาหลง
เก็บดอกนางแย้มแซมทัดทรง	ให้องค์พระศรีอนุชา
คัดเค้าสาวหยุดพุทธชาด	ตกกลาดล้วนพรรณบุปผา
ตูมบานตระการลานตา	เดินมาถึงเขาลำเนาธาร
ที่สูงก็สูงดูชะโงก	ที่เป็นโตรกตรวยห้วยละหาน
ที่ลึกก็แลลายลาน	ท้องธารเซาะเชี่ยวเป็นเกลียวชล
ทั้งสองพระองค์ก็ลงเล่น	นํ้าพุฟุ้งกระเซ็นเป็นฝอยฝน
แสนสบายคลายร้อนผ่อนปรน	สององค์สรงชลเปรมปราย
แล้วเก็บกรวดในท้องธาร	เหมือนเนาวรัตน์ชัชวาลแสงฉาย
วาวแววล้วนแก้วศิลาลาย	พลอยพรายมรกตรจนา
บ้างเป็นนิลรัตน์ปัทมราช	ดูสะอาดชมเล่นหรรษา
เย็นรอนอ่อนแสงพระสุริยา	ลีลาตามเขาลำเนาไพร
แรมรอนนอนป่ามาช้านาน	สินธุ์ธารโกรกเกรินเนินไศล
ล่วงเข้าแดนมารชาญชัย	แต่ยังไม่ถึงบูรี ฯ
ฯ ช้า ๒๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวอะรุมเรืองศรี
ครองไอศุริยาธานี	กับมเหสีโสภา
ทรงนามมะยุมาโฉมเฉลา	เยาวรูปเลิศลักษณ์ดั่งเลขา
ประกอบด้วยนักสนมดังดารา	ครองขัณฑเสมามาช้านาน
อันเสนาประชาราษฎร	ไม่มีความทุกข์ร้อนกระเษมสานต์
เสวยรมย์ชมแสนศฤงคาร	ประมาณได้หลายปีมา
จนทรงพระชราทั้งสององค์	ไม่มีใครที่จะสืบพระวงศา
พระไร้โอรสธิดา	ประยูรวงศาก็ไม่มี
พระเร่าร้อนอาดูรพูนโศก	แสนวิโยคเศร้าสร้อยหมองศรี
ทรงพระชราลงทุกปี	พระภูมีสวรรคาลัย
มเหสีแสนสาวพระกำนัล	ก็ชวนกันโศกศัลย์ละห้อยไห้
จึ่งถวายพระเพลิงท้าวไท้	เสร็จแล้วได้เจ็ดราตรี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมามารศรี
แต่แสนโศกศัลย์พันทวี	ถึงพระสามีที่บรรลัย
เมื่อวันจะมีเหตุเภทพาล	ให้เร่าร้อนรำคาญดั่งเพลิงไหม้
จึ่งเยี่ยมบานพระแกลแลไป	หวังจะให้สบายในวิญญาณ์ ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอสูรมัตตะริมยักษา
สถิตยังปรางค์ทิพรจนา	ผาสุกอยู่ทุกทิวาวัน
เรืองฤทธีศักดาอานุภาพ	อาจจะปราบเมืองแมนแดนสวรรค์
ด้วยเดชกระบองแก้วแพรวพรรณ	จะนึกอันใดได้สารพัดมี
จะปรารถนาไพร่พลหญิงชาย	ก็แกว่งกระบองชัยศรี
อีกทั้งโภชนาสาลี	มีในกระบองสุริย์กานต์
อันว่าปราสาททองของกุมภัณฑ์	สนุกดั่งเมืองสวรรค์วิมานสถาน
มีทหารขององค์ขุนมาร	สามตนเชี่ยวชาญฤทธี
ตนหนึ่งชื่ออสูรปานัน	ตนหนึ่งชื่อยุกันยักษี
ตนหนึ่งนันทสูรอสุรี	ให้รักษาทางที่พนาวัน
เป็นด่านสามชั้นมั่นคง	ตระเวนในแดนดงไพรสัณฑ์
นักสิทธิ์วิทยาคนธรรพ์	หลงเข้ามามันจับกิน
อันองค์ขุนมารยักษา	ครั้นเช้าเข้าป่าพนาสิณฑ์
เที่ยวจับโคถึกมฤคินทร์	กินเล่นสำราญบานใจ
อสุรีตริตรึกไปมา	จะใคร่หาคู่ชิดพิสมัย
แต่กูเที่ยวไปในพงไพร	ก็มิได้พานพบกระษัตรี
อย่าเลยจะเข้าไปในกรุง	ก็จะสมมาดมุ่งของยักษี
นางมนุษย์โสภามากมี	คิดแล้วอสุรีก็เหาะไป
ถึงแดนอะรุมนครา	ก็เที่ยวหาตามชอบอัชฌาศัย
อสุรีแลเล็งเพ่งไป	เห็นโฉมทรามวัยนั่งอยู่บัญชร
ผลกรรมของนางจะพรากพรัด	จากสมบัติภิญโญสโมสร
จะได้ทุกข์โศกาอาวรณ์	จำจรไปจากนครา
เผอิญให้อสุรีลานจิต	เพ่งพิศดั่งเทพเลขา
ก็เหาะตรงเข้าไปด้วยฤทธา	อุ้มองค์กัลยาทันที ฯ
ฯ ๒๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมามารศรี
ครั้นเหลือบแลเห็นอสุรี	เทวีตระหนกตกใจ
หน้าซีดผาดเผือดพักตรา	จะแลดูยักษาก็หาไม่
ดั่งหนึ่งจะสิ้นชีวาลัย	อรไทก็ทรงโศกี ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อสุรามัตตะริมยักษี
ตรงเข้าอุ้มองค์นางเทวี	อสุรีก็เหาะระเห็จมา
ครั้นถึงปรางค์รัตน์ชัชวาล	จึ่งเปิดทิพพิมานเลขา
วางองค์เหนืออาสน์รจนา	อสุราเพ่งพิศพินิจไป
งามสิ้นทั่วสารพางค์พักตร์	จำเริญรักเป็นที่พิสมัย
เสียดายองค์แต่ทรงชราไป	คิดไฉนเป็นเช่นนี้นะอกอา
กูจะร่วมภิรมย์สมสวาดิ	ก็จะอายเทวราชทุกทิศา
สมควรที่จะเป็นพระมารดา	คิดแล้วพระยาอสุรี
จึ่งยอกรถวายอภิวาท	แทบบาทมะยุมาโฉมศรี
จึ่งทูลไปด้วยใจภักดี	พระชนนีอย่าทรงโศกาลัย
เดิมลูกตั้งจิตแสวงหา	เอกอัครไฉยาศรีใส
เห็นนั่งอยู่ริมบัญชรไชย	ต้องใจมิได้พิจารณา
ทั้งนี้เพราะเวรมาแต่หลัง	จึ่งกำบังนัยน์เนตรทั้งซ้ายขวา
ลูกขอเป็นบุตรในอุรา	พระมารดาอย่าร้อนอาวรณ์ใจ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะยุมาศรีใส
ได้ฟังพระยามารชาญชัย	ค่อยคลายสบายใจที่รุมร้อน
แล้วมีสุนทรวาจา	ตามแต่จะเมตตาผันผ่อน
จะรักดั่งบุตรในอุทร	แม่จะคลายเดือดร้อนในวิญญาณ์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยามารมีจิตหรรษา
อยู่ด้วยสมเด็จพระมารดา	ช้านานมาได้หลายปี
อตส่าห์ปรนนิบัติรักษา	มิให้กัลยาหมองศรี
ไม่มีอันตรายราคี	สุขกระเษมเปรมปรีดิ์ทุกเวลา
เสวยทิพโภชนาอาหาร	สิ่งของตระการเป็นหนักหนา
วันหนึ่งพระยาอสุรา	จะไปประพาสป่าพนาลี
จึ่งทูลสมเด็จพระมารดา	ลูกจะไปเที่ยวป่าพนาศรี
ล่าไล่โคถึกมฤคี	บ่ายแสงสุริย์ศรีจะกลับมา
ทูลแล้วถวายอภิวาท	ลงจากปราสาทอันเลขา
ตรงไปในอรัญวา	จับคชาโคถึกมฤคี
ทั้งหมู่มหิงส์กระทิงไพร	ได้แล้วพระยายักษี
แสนสนุกสุขกระเษมเปรมปรีดิ์	อสุรีกินเล่นสำราญใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
กับเจ้าลิขิตฤทธิไกร	แรมนอนมาได้หลายราตรี
แลไปเห็นยอดปราสาท	อันโอภาสจำรัสรัศมี
ผู้คนไปมาก็ไม่มี	สองศรีคิดอัศจรรย์ใจ
ทำไฉนจะได้แจ้งประจักษ์	ว่ายักษ์ฤๅมนุษย์อาศัย
คิดพลางย่างเยื้องคลาไคล	เสด็จเข้ายังในพระทวาร ฯ
ฯ เพลง ๖ คำ ฯ
๏ ชมปรางค์มณีแก้วแพรวพรรณ	งามดั่งเมืองสวรรค์วิมานสถาน
เนาวรัตน์จำรัสชัชวาล	กำแพงแก้วแถวชานชาลา
มีสระสี่มุมปราสาท	พื้นดาดด้วยทองมีค่า
ชมพลางทางเสด็จไคลคลา	มายังทวาราทันใด
จะเผยพระทวารบัญชร	สองกรจะผลักก็ไม่ไหว
พระเร่งคิดอัศจรรย์ใจ	จึ่งตรัสไปแก่พระอนุชา
เราจะดูให้รู้ประจักษ์	น้องรักผู้ยอดเสนหา
จะเข้าไปก็ไม่ได้ดั่งจินดา	ทวาราปิดมั่นลั่นกลอนไว้
จำเราจะเอาพระขรรค์	ฟาดฟันเข้าไปให้จงได้
ว่าแล้วทรงพระขรรค์ทันใด	ฟันพระทวารไชยมิช้า ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ ใบดาลมิอาจจะทานทน	ด้วยพระขรรค์ฤทธิรณคมกล้า
สององค์เสด็จไคลคลา	เข้าในทวาราทันใด ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ พระเที่ยวชมปรางค์มณีรัตน์	แสงจำรัสแอร่มแจ่มใส
อัจกลับพู่พรายกระจายไป	ล้วนสุวรรณอำไพจินดาดี
เพดานม่านกั้นฉากพับ	งามสลับดั่งวิมานโกสีย์
มีแท่นทิพอาสน์รูจี	เห็นนารีบรรทมไสยา
รูปทรงส่งสัณฐานบริสุทธิ์	จะเป็นมนุษย์ฤๅยักษา
สององค์เข้าใกล้กัลยา	เพ่งพิจารณาดูแยบคาย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมาโฉมฉาย
ครั้นนางนั้นฟื้นตื่นกาย	ชายเนตรเห็นสองกุมารา
กล้องแกล้งแน่งน้อยทั้งสององค์	รูปทรงดั่งเทพเลขา
จึ่งมีสุนทรวาจา	ถามว่าเจ้ามาแต่แห่งใด
อันในปรางค์รัตน์มณี	จะมีใครไปมาก็หาไม่
อันนามกรทั้งสองไท	ชื่อไรจงแจ้งกิจจา
อาจองทะนงใจสามารถ	ไม่รู้ฤๅว่าปราสาทยักษา
ไม่เกรงเราผู้เป็นเจ้าปรางค์ปรา	มีธุระกิจจาประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
ได้ฟังยุบลทรามวัย	ภูวไนยจึ่งตอบวาจา
ข้าชื่อยุขันเรืองฤทธิ์	น้องชื่อลิขิตขนิษฐา
มาแต่อุรังยิดนครา	ข้าจะไปอุเรเซนพระบูรี
พระบิตุรงค์ทรงฤทธิ์ประสิทธิ์ใช้	ให้ไปเอานกหัสรังสี
แลเห็นปรางค์รัตน์มณี	มิได้แจ้งกิจจาว่าของใคร
ขึ้นมาหมายว่าจะหยุดพัก	จะขออยู่สำนักอาศัย
แล้วจะลาสัญจรนอนไพร	ไม่ช้าแต่สักราตรี
ซึ่งข้าได้ผิดเบาความ	วู่วามมาในปราสาทศรี
จงได้เมตตาปรานี	ข้อนี้จงได้มีอภัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มะยุมามีจิตพิสมัย
หน่อกระษัตริย์สุริย์วงศ์เรืองไชย	จะรักใคร่พันผูกเหมือนลูกยา
จึ่งมีมธุรสสุนทร	ดูก่อนทั้งสองเสนหา
เห็นเจ้าให้มีจิตคิดเมตตา	สองราอย่าแหนงแคลงใจ
เราเป็นมนุษย์เหมือนกัน	จอมขวัญอย่าคิดสงสัย
จะรักเจ้าเป็นบุตรสุดสายใจ	อย่าไปเลยจงอยู่ด้วยชนนี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
กับเจ้าลิขิตผู้ภักดี	สองศรีคิดพร้อมพระทัยกัน
เห็นนางมะยุมาแสนสนิท	มิจิตปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
จึ่งยอกรประณมบังคมคัล	แล้วทูลไปพลันทันที
พระมารดาตรัสมาทั้งนี้ไซร้	จะใส่ไว้เหนือเกล้าเกศี
ทรงพระเมตตาปรานี	ดั่งพระชนนีบังเกิดมา
แม้นอยู่ด้วยได้ไม่ไปจาก	เป็นกรรมวิบากลูกรักหนักหนา
มิได้สนองคุณพระมารดา	รับอาสามาก็จนใจ
สำเร็จเสร็จสรรพจะกลับมา	รองเบื้องบาทาให้จงได้
อันซึ่งมรคาจะคลาไคล	ยากเย็นเป็นไฉนพระชนนี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมาโฉมศรี
ได้ฟังพระกุมารพาที	เทวีจึ่งตอบคำไป
อันมรคาลัยไพรวัน	แม่จะรู้สำคัญก็หาไม่
เหตุด้วยขุนมารชาญชัย	นั้นไปพาแม่เหาะมา
เจ้าจะใคร่รู้หนทางจร	มารดรจะถามยักษา
อสุรีกลับมาแต่หิมวา	ก็จะแจ้งกิจจาในราตรี
จะอยู่ที่นี่ก็มิได้	แม่จะซ่อนเจ้าไว้ทั้งสองศรี
ในชานบุปผาสุมาลี	อย่าให้อสุรีแจ้งใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่น้องเปรมปรีดิ์จะมีไหน
ถวายบังคมคัลทันใด	จึ่งทูลไปด้วยใจยินดี
ทั้งนี้สุดแต่พระแม่เจ้า	โปรดเกล้าลูกน้อยทั้งสองศรี
จงถามพระยาอสุรี	จะใคร่แจ้งคดีประจักษ์ใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะยุมาศรีใส
ได้ฟังสององค์ทรงไชย	อรไทจึ่งมีวาจา
เวลาสายัณห์ลงไรไร	ยักษีจะคลาไคลมาแต่ป่า
มาไปกับแม่ทั้งสองรา	ว่าแล้วพากันจรลี ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งกองบุปผา	เอามาลาปกปิดทั้งสองศรี
ซ่อนเร้นมิให้เห็นทั้งอินทรีย์	แล้วเทวีกลับยังห้องใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อสุรีมัตตะริมเป็นใหญ่
ล่าไล่มฤคีที่ในไพร	บ่ายแสงสุริย์ใสก็กลับมา
จึ่งเก็บบุปผาสุมาลี	ที่มีกลิ่นซาบนาสา
จะถวายสมเด็จพระมารดา	ได้แล้วอสุราก็คลาไคล ฯ
ฯ กราว ๔ คำ ฯ
๏ เลาะลัดตัดดงพงพี	ถึงปราสาทมณีศรีใส
จึ่งเปิดใบดาลทวารไชย	เข้าไปด้วยใจภักดี
นอบน้อมคำรบอภิวาท	แทบบาทมะยุมาโฉมศรี ฯ
จึ่งถวายบุปผามาลี	องค์พระชนนีด้วยปรีดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์นางมะยุมาเสนหา
รับพฤกษชาติมาลา	มาจากลูกยาด้วยยินดี
จึ่งมีวาจาปราศรัย	วันนี้เจ้าไปพนาศรี
จนใกล้สนธยาราตรี	จึ่งกลับมาปรางค์มณีพรรณราย
คิดว่ามีเหตุเภทภัย	ใจแม่ประหวั่นขวัญหาย
ฤๅเจ้าเล่นสุขสนุกสบาย	สายใจลืมพระมารดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ขุนมารชาญฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งทูลสนองพระวาจา	วันนี้ลูกยาสำราญใจ
ล่าไล่โคกระทิงมหิงสา	เพลิดเพลินวิญญาณ์แจ่มใส
จนอัสดงลับเมรุไตร	อันตรายมิได้บีฑา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะยุมาเสนหา
ได้ฟังลูกรักทูลมา	กัลยาชื่นชมภิรมย์ใจ
แต่เจรจาปราศรัยไปมา	มิให้ยักษาสงสัย
จนปฐมยามล่วงไป	หวังจะให้สบายวิญญาณ์
แล้วกล่าวมธุรสวาที	ชนนีให้คิดกังขา
แต่สถิตอยู่ในปรางค์ปรา	ช้านานประมาณมาได้หลายปี
จะมีใครไปมาก็หาไม่	เอกาอยู่ในปราสาทศรี
อันประยูรวงศาธิบดี	ของชนนีอยู่ในนคร
มิได้แจ้งเหตุเภทภัย	ว่ามาอยู่ไพรสิงขร
แม้นมารดาสิ้นชีพม้วยมรณ์	ก่อนเจ้าจะได้เผาชนนี
แม้นเจ้าสวรรคาลัย	ใครจะพาแม่ไปยังกรุงศรี
จะตกอยู่ในปรางค์มณี	เป็นเหยื่อเสือสีห์ที่ในไพร
มารดาเร่าร้อนอาวรณ์นัก	จะรู้จักมรคาก็หาไม่
สำหรับจะม้วยบรรลัย	เจ้าจะคิดไฉนนะลูกรัก ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มัดตะริมอสุรีมีศักดิ์
จึ่งกราบทูลไปด้วยใจภักดิ์	แม้นว่าลูกรักม้วยมรณ์
พระองค์จะกลับไปนครา	ลูกจะบอกมรคาสิงขร
จงไปตรงทิศอุดร	จรไปไม่ยากมรคา
ทหารคอยตระเวนพนาวัน	ชื่อสุระปานันยักษา
ถัดนั้นวายุกันอสุรา	นันทะสูรยักษาอยู่ชั้นปลาย
กระทั่งถึงฝั่งพระสมุทร	ถึงแดนมนุษย์ทั้งหลาย
เมืองท้าวอุเรเซนเพริศพราย	ปลายแดนถึงเมืองพระชนนี
แม้นพระองค์จะไปนคเรศ	จงบอกเหตุแก่สามยักษี
เอาเส้นเกศาข้านี้	ผูกเป็นมณีธำมรงค์
อสุราจะแจ้งประจักษ์ใจ	ว่าลูกสั่งไว้ให้ไปส่ง
ไม่ยากลำบากในแดนดง	พระองค์ก็จะถึงพารา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะยุมาเสนหา
ได้ฟังลูกรักทูลมา	กัลยาชื่นชมภิรมย์ใจ
แต่เจรจาปราศรัยกันไปมา	จนล่วงเพลาประจุสมัย
อสุราก็ม่อยหลับไป	อยู่ในแท่นทิพไสยา
นวลนางมะยุมาโฉมยง	เห็นองค์พระยายักษา
หลับสนิทไม่ฟื้นกายา	จึ่งตัดเกศาเส้นหนึ่งนั้น
สีแดงดั่งแสงปัทมราช	ประหลาดกว่ายักษาทุกเขตขัณฑ์
เอาซ่อนใส่ไว้ในสไบพลัน	แล้วบรรทมสนิทนิทรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มัตตะริมอสุรยักษา
ครั้นรุ่งรางสว่างสุริยา	ตื่นจากนิทราทันใด
จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	รุ่งเรืองแอร่มแจ่มใส
ลาองค์ชนนีทรามวัย	ลงจากปราสาทไชยฉับพลัน
ล่าไล่โคกระทิงมหิงสา	ทั้งคชามฤคีที่ไพรสัณฑ์
จับได้ประหารชีวัน	กุมภัณฑ์กินเล่นสำราญ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมากระเษมสานต์
จึ่งมายังองค์พระกุมาร	เลิกชานมาลาออกมาฉับไว
นางโอบอุ้มทั้งสองพระลูกรัก	ให้นั่งเหนือตักแล้วปราศรัย
บอกว่าแม่ถามความใน	ยักษาแจ้งให้สิ้นทั้งนั้น
อันซึ่งมรคาพนาลัย	ที่จะไปยากแค้นแสนศัลย์
ล้วนหมู่อสุราอาธรรม์	ทหารของกุมภัณฑ์พระลูกยา
พระพี่น้องสองราจะคลาไคล	แม่จะให้เส้นเกศของยักษา
ผูกเป็นธำมรงค์รจนา	สอดนิ้วหัตถาของเจ้าไป
แม้นอสูรหยาบช้าสามานย์	จะเข้ามาหักหาญรุกไล่
จึ่งถอดธำมรงค์ที่ทรงไป	ออกให้มารเห็นสำคัญ
มารนั้นจะส่งต่อไป	จะได้ถึงฝั่งสมุทรขัณฑ์
ฟากหนึ่งแดนมารชาญจกรรจ์	ฟากหนึ่งนั้นแดนอุเรเซน
สงสารลูกน้อยเจ้าแม่อา	จะลำบากกายาแสนเข็ญ
กรำฝนทนแดดทุกเช้าเย็น	กว่าจะถึงอุเรเซนพระบูรี
ว่าแล้วจึ่งเอาเส้นเกศา	ผูกเรือนรจนามณีศรี
ให้แก่ยุขันฤทธี	ธำมรงค์วงนี้เป็นสำคัญ ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดฉัน
ก้มเกล้าถวายอภิวันท์	รับธำมรงค์นั้นมาทรงไว้
แล้วทูลสนองพระวาจา	พระคุณนั้นหาที่สุดไม่
จำเป็นลูกจำจะลาไป	ให้ได้หัสรังดั่งจินดา
พระแม่เจ้าอยู่เสวยสุข	อย่ามีทุกข์โทรมนัสา
ไปแล้วลูกแก้วจะกลับมา	สนองคุณมารดาสืบไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะยุมาศรีใส
ได้ฟังลูกยาให้อาลัย	นางจึ่งอวยไชยสวัสดี
ทั้งสององค์จงไปจำเริญสุข	อย่าอาดูรพูนทุกข์หมองศรี
อันตรายสิ่งใดอย่ายายี	ให้ได้สกุณีดั่งใจปอง
จงไปถึงเมืองอุเรเซน	ความเข็ญอย่าเคืองขุ่นหมอง
ชนนีกอดพี่ประคองน้อง	น้ำเนตรคลอครองนัยนา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลิขิตขนิษฐา
อาลัยมิใคร่จะไคลคลา	ยอกรวันทาพระมารดร
ลงจากปรางค์รัตน์ชัชวาล	ข้ามด่านผ่านเนินสิงขร
เข้าในพนมพนาดร	พฤกษาอรชรมากมี
ราบในพื้นพันธุ์ร่มรัง	ช่อสลับใบบังแสงสี
ชมเพลินเดินพลางในพงพี	ปักษีร่ำร้องเรียกรัง
จับนอนเสียงพลอดฉะฉอดเฉื่อย	เสียงเจื้อยจับใจพระทัยหวัง
สององค์หยุดยืนอยู่ฟัง	เซ็งแซ่เสียงสั่งภาษากัน
ไก่ฟ้าพญาลอคลอคู่	คลอเคียงเคล้าคูขานขัน
เคียงคู่จับอยู่ยอดจัน	ยอดหว้าหวายพันห้อยย้อย
ห้อยระย้าสาขาทุกกิ่งก้าน	กิ่งเกี่ยวเลี้ยวประสานเป็นสนสร้อย
สนสักปักษาจับสูงลอย	สูงลิ่วลมพลอยพัดผ่าน
พัดพาวายุภักษ์กวัดร้อน	กวักร้องเรียกสมรเสียงประสาน
ชมเพลินเดินเข้าในด่านมาร	ช้านานได้หลายทิวา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอสุรปานันยักษา
เป็นทหารของท้าวอสุรา	มัตตะริมมะยุมาเป็นเจ้านาย
ใจบาปหยาบช้าห้าวหาญ	รี้พลบริวารมากหลาย
พระยายักษ์ตั้งไว้ให้เป็นนาย	มีค่ายคูป้อมล้อมวง
แม้นใครเข้ามาในเขตขัณฑ์	ชีวันมิได้หลอหลง
เคยไปเที่ยวไพรในดง	พร้อมด้วยจัตุรงค์โยธา
ครั้นเพลาบ่ายชายแสง	จัดแจงพร้อมพลถ้วนหน้า
ล้วนถืออาวุธสาตรา	เที่ยวล่าตระเวนด่านดง ฯ
ฯ กราว ๘ คำ ฯ
๏ เที่ยวเอยเที่ยวไป	ในไพรพฤกษาระหง
แลเห็นมนุษย์สององค์	เดินตรงเข้ามาที่ในแดน
น้อยน้อยโฉมเฉิดเพริศเพรา	จะเป็นเหยื่อของเรามั่นแม่น
มาทำจู่ลู่ดูแคลน	ขัดแค้นแน่นใจอสุรี
ร้องบอกไพร่พลบริวาร	จงล้อมกุมารทั้งสองศรี
ต่างคนสำแดงฤทธี	ยักษีเข้าล้อมรอบไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นเห็นหมู่ชาญชัย	ล้อมไว้ทำอิทธิฤทธี
จึ่งถอดธำมรงค์ที่ทรงมา	ขององค์พระมารดาโฉมศรี
ชูขึ้นให้ดูทันที	แล้วมีพจนารถว่าไป
เราเป็นพระราชบุตรา	องค์มะยุมาศรีใส
ชนนีพระยามารชาญชัย	ให้ธำมรงค์มาเป็นสำคัญ
สั่งมาแม้นว่าพบพาน	จงส่งข้าให้พ้นด่านไพรสัณฑ์
ไม่เชื่อก็ไปด้วยกัน	บังคมคัลสมเด็จพระชนนี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุรปานันยักษี
ครั้นเห็นธำมรงค์รูจี	จึ่งห้ามพวกรี้พลบรรดามา
พร้อมกันยอกรกราบไหว้	เห็นแท้แน่ใจเป็นหนักหนา
ด้วยโฉมยงองค์นางมะยุมา	เป็นพระมารดาของกุมภัณฑ์
จึ่งทูลทั้งสองกุมาร	ที่จะไปในด่านพนาสัณฑ์
จนสิ้นมรคาพนาวัน	ข้าจะนำทรงธรรม์ลีลา
ขอเชิญหยุดพักก่อนพอคลายร้อน	ในด่านนครยักษา
ให้สบายพระทัยจึ่งไคลคลา	ตัวข้าจะส่งพระองค์ไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ได้ฟังขุนมารชาญชัย	มีใจชื่นชมภิรมย์นัก
จึ่งมีสุนทรวาจา	ซึ่งท่านเมตตาก็ประจักษ์
มรคาจะไปยังไกลนัก	หยุดพักจะช้าท่วงที
ตัวข้าจะลาท่านไป	จงส่งให้พ้นแดนยักษี
แม้นข้ากลับมาทางนี้	จึ่งจะเข้าบูรีขุนมาร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุรปานันห้าวหาญ
ได้ฟังทั้งสองพระกุมาร	จึ่งขับทหารเข้าไป
แต่ตัวปานันอสุรี	นำสองภูมีเข้าป่าใหญ่
ด้วยเจนมรคาพนาลัย	มิได้ลำบากอินทรีย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองพระกุมารโฉมศรี
ไปด้วยปานันอสุรี	สุขกระเษมเปรมปรีดิ์ทั้งสองรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เดินในหิมวาป่าใหญ่	ชี้ชมมิ่งไม้หรรษา
รื่นรวยด้วยกลิ่นมาลา	ห้อยย้อยระย้าดอกดวง
ลมพาพานพัดระบัดใบ	ดอกไม้หอมโหยโรยร่วง
แคฝอยห้อยย้อยเป็นพุ่มพวง	กิ่งค้อมน้อมหน่วงเหนี่ยวโน้ม
พฤกษาดั่งว่าระรวมรัก	ใบสะเทือนเหมือนว่าทักเชยโฉม
ไม้พะยอมเหมือนจะเย้าเล้าโลม	ชมพลางทางโสมนัสนัยน์
ลิขิตขนิษฐาทูลถาม	ดอกอะไรนั้นงามสุกใส
นั่นแก้วเกดไม้เทศเทียนไทย	นี่นมสวรรค์นั่นไม้โมกมัน
ดอกอะไรนั่นน้องแคลงไม่แจ้งจิต	ยิ่งพิศก็ยิ่งงามเฉิดฉัน
นั่นสร้อยฟ้ามหาหงส์เรียงรัน	สกุณาจับขันคู่เคียง
นั่นนกอะไรคลอเคล้า	กระเหว่าฤๅกระวานประสานเสียง
นั่นโกญจาวายุภักษ์ม่ายเมียง	โพระดกหลีกเลี่ยงเร่ร้อง
นกอะไรเคียงคู่บนภูผา	เสียงสนั่นลั่นมากึกก้อง
นั่นมยุรารํ่าร้อง	บอกน้องแล้วรีบไคลคลา ฯ
ฯ เชิด ๑๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงวายุกันยักษา
เป็นทหารของท้าวอสุรา	มีอิทธิฤทธาเกรียงไกร
ตั้งไว้อยู่รักษาด่าน	ขุนทหารตระเวนป่าใหญ่
ครั้นเช้าชวนบ่าวทันใด	เที่ยวไปที่ในพนาวา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุราปานันยักษา
แลเห็นวายุกันอสุรา	ยักษาร้องเรียกไปแต่ไกล
ฝ่ายยักษาวายุกันก็เข้ามา	ยอกรวันทาประณมไหว้
เห็นสองกุมารก็ดีใจ	คิดว่าจับได้พาตัวมา
ถามว่าท่านได้มาแต่ไหน	เป็นมนุษย์ฤๅไรยักษา
รูปโฉมประโลมโลกา	ขอให้ข้าคนหนึ่งเป็นไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุรปานันทหารใหญ่
จึ่งบอกวายุกันทันใด	เจ้านายเราไซร้ท่านใช้มา
ลูกนางมะยุมาโฉมศรี	ซึ่งเป็นชนนีท้าวยักษา
นางให้เจ้าไปพารา	ให้ธำมรงค์มาเป็นสำคัญ
ตัวท่านจงส่งต่อไป	ให้สิ้นแดนไพรพนาสัณฑ์
จนถึงนันทสูรกุมภัณฑ์	บอกกันให้ส่งต่อไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วายุกันประจักษ์ไม่สงสัย
บังคมกุมารชาญชัย	กราบไหว้ธำมรงค์ที่ทรงมา
แล้วทูลทั้งสองโฉมยง	ขอพระองค์จงโปรดเกศา
ไม่รู้ว่าเป็นพระลูกยา	องค์นางมะยุมาทรามวัย
อันเป็นสมเด็จพระมารดา	เจ้านายของข้าไม่สงสัย
ขอเชิญทั้งสองภูวไนย	หยุดพักพอให้สำราญก่อน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชาญณรงค์ทรงศร
ได้ฟังปรีดาถาวร	จึ่งมีสุนทรตอบไป
ซึ่งท่านจะให้หยุดพัก	เห็นจะช้านักไม่อยู่ได้
ตัวข้าจะลาคลาไคล	รีบไปให้เปลืองมรคา
จึ่งสั่งปานันทันใด	จงกลับคืนไปยังเคหา
วายุกันก็นำมรคา	ปานันอสุราก็กลับไป
ล่วงเข้าด่านแดนนันทสูร	วายุกันจึ่งทูลแถลงไข
ด่านนี้ตั้งนันทสูรไว้	ถึงแล้วจะได้พบกัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนันทสูรแข็งขัน
เป็นทหารของท้าวกุมภัณฑ์	ตั้งค่ายคูมั่นอยู่ด่านไพร
กุมภัณฑ์รักษาปลายแดน	สามแสนตระเวนป่าใหญ่
โห่ร้องกึกก้องสนั่นไป	เที่ยวตระเวนในไพรพนาวา ฯ
ฯ พิลาป ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วายุกันออกยืนขวางหน้า
กวักเรียกนันทสูรอสุรา	ซึ่งมาหน้าพลสกลไกร
ฝ่ายนันทสูรวันชุลี	เห็นกุมารสองศรีก็สงสัย
ครั้นจะไถ่ถามก็ขามใจ	พิศดูมิได้วางตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชูนิ้วพระหัตถา
จะดูฤทธิ์ธำมรงค์ที่ทรงมา	ยักษาจะว่าประการใด
ฝ่ายนันทสูรเห็นธำมรงค์	เรียกพวกจัตุรงค์ให้กราบไหว้
เกรงกลัวคร้ามครั่นพรั่นใจ	นิ่งอยู่มิได้จำนรรจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วายุกันชัยชาญหาญกล้า
จึ่งบอกว่าสองกุมารา	เป็นโอรสาของทรามวัย
องค์นางมะยุมาโฉมศรี	ชนนีกุมภัณฑ์เป็นใหญ่
นางใช้ให้ไปกรุงไกร	จงส่งให้พ้นแดนอรัญวา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นันทสูรได้ฟังยักษา
จึ่งว่าทั้งสองกุมารา	จะพาไปให้พ้นแดนดง
ตัวท่านจงกลับคืนไป	ไว้ธุระข้าไซร้จะไปส่ง
จึ่งชวนกุมารโฉมยง	วายุกันลาองค์พระภูวไนย
ต่างองค์ต่างออกจากกัน	ดัดดั้นเข้าในป่าใหญ่
ทั้งสองกุมารชาญชัย	ไปตามนันทสูรอสุรา
ไปได้สามคืนสามวัน	สิ้นแดนเขตขัณฑ์ยักษา
เกือบใกล้ฝั่งนํ้าคงคา	สุดสิ้นแดนป่าพนาวัน
จึ่งทูลถามกุมารสองรา	ตัวข้าจะลาผายผัน
ขอเชิญเสด็จจรจรัล	ด้นดั้นเข้าไพรแต่ลำพัง
อันซึ่งแม่นํ้าพระคงคา	แลสุดสายตาไม่เห็นฝั่ง
กว้างขวางลึกล้นพ้นกำลัง	ริมชลมีรังนกอินทรี
โตใหญ่อยู่ปลายพฤกษา	จงระวังกายาทั้งสองศรี
สั่งแล้วนันทสูรอสุรี	ลาพระภูมีกลับไป ฯ
ฯ เชิด ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นนันทสูรคลาไคล	พอพระสุริย์ใสนั้นเย็นรอน
สกุณาเข้าหารวงรัง	เงียบทั้งพนัสสิงขร
ลำบากยากที่จะบทจร	ภูธรจึ่งชวนอนุชา
เข้านั่งยังร่มพระไทรทอง	ทั้งสองภิรมย์หรรษา
พระพายพัดกลิ่นมาลา	หอมฟุ้งนาสาชื่นใจ
ลิขิตหักกิ่งพฤกษา	เอามาปูลาดเป็นอาสน์ให้
แล้วปรนนิบัตินวดฟั้นภูวไนย	บรรทมหลับไปทั้งสองรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนกอินทรีปักษา
โตใหญ่ไพบูลย์มหึมา	ศักดาอานุภาพเกรียงไกร
อินทรีมีบุตรสุดที่รัก	ปีกยังอ่อนนักไม่บินได้
ครั้นพวยพุ่งรุ่งแสงอโณทัย	เพลาจะไปหิมพานต์
จึ่งสั่งลูกรักดวงใจ	ว่าแม่จะไปไพรสาณฑ์
อยู่รังนั่งนอนให้สำราญ	ได้อาหารแล้วจะกลับมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งลูกอินทรีปักษา
ได้ฟังแล้วสั่งมารดา	แม่ไปอย่ามาให้เย็นนัก
ลูกรักจะอยากน้ำท่า	ใครเลยจะมาช่วยตัก
ด้วยแสงทินกรร้อนนัก	อดน้ำลูกรักจะวายปราณ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าแม่	สุดแต่ไปหาได้อาหาร
แมไปไม่อยู่ให้นาน	รักเจ้าเปรียบปานดั่งดวงใจ
ครั้นว่าไม่ไปก็จะอด	สุดที่แม่จะงดได้
จำเป็นจำจากเจ้าไป	แม่ไม่ทิ้งเจ้านะลูกน้อย
ว่าพลางทางปลอบลูกรัก	แม่ไปไม่ช้านักอย่าเศร้าสร้อย
สั่งแล้วโผผินบินลอย	ลมพลอยพัดส่งไปหิมพานต์ ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธากล้าหาญ
กับเจ้าลิขิตชัยชาญ	ครั้นแสงสุริย์ฉานส่องฟ้า
ตื่นจากบรรทมที่ร่มไทร	ภูวไนยชวนองค์ขนิษฐา
ออกจากพระไทรไคลคลา	มรคายากแค้นแสนกันดาร
ข้ามเถื่อนเนินเขาเข้าดง	แล้วก็ลงโกรกกรอกซอกละหาน
ทินกรร้อนพ้นจะทนทาน	พระภูบาลถึงรังนกอินทรี
ครั้นเห็นร่มงิ้วก็หยุดพัก	ไมรู้ว่าสำนักปักษี
ทำรังอยู่บนยอดฉิมพลี	สองศรีอาศัยไม่สงกา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนางลูกนกปักษา
ร้อนแรงด้วยแสงสุริยา	คอยหามารดาเห็นช้าไป
ให้อยากชลธีเป็นสุดคิด	ปิ่มประหนึ่งชีวิตจะตักษัย
ร้อนรนสกนธ์กายภายใน	แลไปยังพื้นพสุธา
จึ่งเห็นมนุษย์สองศรี	ความอยากชลธีก็ร้องว่า
เอ็นดูช่วยตักชลธา	ให้ข้าสักหน่อยพระภูวไนย
แม่ข้าไปหิมพานต์	ช้านานแล้วหามาไม่
ข้าอยากน้ำนักจักบรรลัย	ช่วยชีวิตข้าไว้เถิดราชา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังลูกนกร้องมา	มีความเมตตาเป็นพ้นใจ
อนิจจาปักษานี้อยากนํ้า	จำเราจะคิดแก้ไข
มาตรแม้นไม่ช่วยจะบรรลัย	เอ็นดูอย่าให้มรณา
พระพี่น้องจึ่งหาปล้องไม้	ไปได้โดยดั่งปรารถนา
ลงไปยังฝั่งคงคา	ตักน้ำขึ้นมาทันที
แลเห็นเถาลัดาวัลย์	เลี้ยวพันริมรังปักษี
จึ่งผูกกระบอกนั้นทันที	เรียกลูกสกุณีให้ชักไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ลูกนกยินดีจะมีไหน
เอาเท้าเกี่ยวปากเหนี่ยวขึ้นไป	บัดใจถึงรังมิทันนาน
ดื่มกินจนสิ้นวารี	มีความยินดีกระเษมสานต์
แล้วว่าแก่สองพระกุมาร	พระคุณปานบิตุเรศชนนี
ไม่มีแก้วแหวนเงินทอง	จะสนองพระคุณทั้งสองศรี
ช่วยไว้ให้รอดชีวี	ข้านี้จะขอถามภูวไนย
ซึ่งสองพระองค์จำนงมา	มีธุระกิจจาจะไปไหน
ไพรสาณฑ์กันดารเป็นพ้นไป	มาไยให้ลำบากกายา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังปักษา
นกนี้รู้จักเจรจา	จึ่งกล่าววาจาตอบไป
ตัวเราจะไปอุเรเซน	ยากเย็นเดินมาในป่าใหญ่
ไม่รู้ว่าจะอยู่ใกล้ไกล	มรคาจะไปก็กันดาร
พระสุริย์ใสร้อนแสงก็หยุดพัก	หายเหนื่อยแล้วจักลาท่าน
เราจักใคร่ข้ามมหานทีธาร	เหตุการณ์เท่านี้จงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ลูกนกจึ่งแจ้งแถลงไข
ซึ่งว่าจะข้ามคงคาลัย	ยากนักที่จักไปพระภูมี
กว้างขวางลึกล้นพ้นประมาณ	จะมอดม้วยวายปราณทั้งสองศรี
ได้ทำคุณตัวข้าครานี้	ภูมีอย่าร้อนอาวรณ์ใจ
แม่ข้ากลับมาแต่หิมพานต์	จะอ้อนวอนว่าขานแถลงไข
จะให้ช่วยข้ามส่งภูวไนย	พระไปซ่อนอยู่ให้ลับตา
แม้นได้ยินเสียงเรียกไป	เชิญเสด็จคลาไคลออกมาหา
เวลาเย็นแล้วแม่จะมา	รักษาซ่อนกายให้จงดี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
ฟังลูกปักษินก็ยินดี	จะได้ข้ามนทีดั่งจินดา
ชวนเจ้าลิขิตฤทธิรอน	ลานกไปซ่อนอยู่ในป่า
คอยฟังแยบคายสกุณา	แฝงพุ่มพฤกษาพนาลี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนางนกราชปักษี
เที่ยวหาอาหารในพงพี	ลืมคำบุตรีที่สั่งมา
ชมป่าหิมพานต์หลงไป	สุริย์ใสเย็นลงนักหนา
รำลึกตรึกถึงลูกยา	ปักษาบินมาสู่รัง
ถึงต้นฉิมพลีที่ลูกอยู่	วางวู่ลงจับดั่งใจหวัง
เห็นลูกโกรธล้นพ้นกำลัง	ร้อยชั่งขัดใจว่าไปช้า
ปีกประคองป้องปลอบลูกแก้ว	โทษแม่ผิดแล้วเป็นนักหนา
สารพัดอาหารแม่ได้มา	แก้วตากินเถิดอย่าน้อยใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังแม่ว่า	ลูกทำโกรธาแถลงไข
วันนี้แม่ย่อมแจ้งอยู่แก่ใจ	สุริย์ใสร้อนยิ่งกว่าทุกวัน
ลูกนี้อยากน้ำเป็นสุดคิด	แทบประหนึ่งชีวิตจะอาสัญ
แม้นลูกมิได้กินนํ้านั้น	ชีวันจะม้วยมรณา
แม่มาจะเห็นแต่ซากผี	ข้านี้น้อยใจเป็นนักหนา
แล้วกลับมาว่าลูกโกรธา	มารดาทิ้งเสียไม่อาลัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังลูกว่า	ปักษาก็คิดสงสัย
จึ่งถามลูกน้อยกลอยใจ	เหตุไฉนจึ่งได้กินคงคา
คือใครจงรักมาตักให้	แม่นี้สงสัยเป็นหนักหนา
เจ้าจงบอกเล่าแก่มารดา	มาแต่แห่งหนตำบลใด
แม้นใครมีคุณแก่ลูกยา	ถึงจะเอาดวงตาจะควักให้
ขอบคุณท่านนั้นเป็นพ้นไป	ดวงใจเจ้ารอดชีวา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้ฟัง	แม่ว่าสัจจังไม่กังขา
ลูกนกจึ่งมีวาจา	บอกแก่มารดาแต่จริงไป
ยังมีพระกุมารพี่น้อง	ทั้งสองเที่ยวมาในป่าใหญ่
จะไปอุเรเซนเวียงไชย	แวะมาอาศัยอยู่ใต้รัง
อยากน้ำลูกร้องลงไป	ช่วยตักนํ้ามาให้ดั่งใจหวัง
พระคุณเป็นพ้นกำลัง	เธอยังซ่อนอยู่ทั้งสองรา
ว่าแล้วลูกนกอินทรี	ร้องเรียสองศรีเสนหา
เชิญเสด็จสององค์ไคลคลา	เสด็จมานี่เถิดพระภูมี ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฟังลูกปักษี
ชวนเจ้าลิขิตจรลี	ออกหาสกุณีทันใด ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางนกสกุณีก็ผ่องใส
เห็นโฉมเฉิดเลิศฟ้ายาใจ	จะรักใคร่พันผูกเป็นลูกยา
ปักษินโบยบินลงไป	เข้าใกล้ด้วยใจหรรษา
ซึ่งจะไปอุเรเซนพารา	มารดาจะส่งอย่าร้อนใจ
มีคุณลูกข้าครานี้	ชีวีไม่ม้วยตักษัย
แม่จะรักเป็นลูกดวงใจ	ความสัตย์แม่จะให้ลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังก็หรรษา
กับเจ้าลิขิตอนุชา	ยอกรวันทาแม่อินทรี
มารดาว่ามาทั้งนี้ไซร้	จะใส่ไว้เหนือเกล้าเกศี
ส่งให้ลูกพ้นชลธี	พระคุณพ้นที่จะพรรณนา
ข้าจะเป็นลูกของแม่ไป	กว่าจะม้วยบรรลัยสังขาร์
อย่าได้คลางแคลงวิญญาณ์	สัจจาจะให้ชนนี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อินทรีมีความกระเษมศรี
เชิญสองกระษัตริย์ธิบดี	ขึ้นหลังสกุณีฉับพลัน
ระวังพระองค์ให้จงดี	ยึดขนปักษีไว้ให้มั่น
แล้วบินโบยขึ้นโดยเมฆัน	เสียงปีกสนั่นลั่นฟ้า
รวดเร็วประหนึ่งจักรพัด	สองกระษัตริย์ทรงราชปักษา
บินข้ามสายชลพ้นมา	ด้วยฤทธิ์สกุณานกอินทรี ฯ
ฯ กราว ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงฟากฝั่งมหรรณพ	บินตรลบลงหยุดยังไทรศรี
ใกล้กรุงอุเรเซนบูรี	สกุณีจึ่งมีวาจา
มารดาระลาคลาไคล	เมื่อไรจะให้กลับมาหา
ลูกรักจงให้สัญญา	แม่จะได้มารับภูวไนย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
จึ่งตอบปักษาทันใด	ลูกไปไม่อยู่ช้านัก
ประมาณสักสามเดือนตรา	กว่าจะได้ปักษาอันมีศักดิ์
แม่จึ่งกลับมารับลูกรัก	จักได้ข้ามมหาวารี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีมีศักดิ์ปักษี
รับรสพจนาวาที	แล้วลาภูมีกลับมา ฯ
ฯ กลม ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลิขิตขนิษฐา
คลาไคลไปตามมรคา	พบคนเดินมาเดินไป
พูดจาปราศรัยกันต่างต่าง	บ้างว่าจะเข้าไปกรุงใหญ่
ดูการสมโภชในเวียงไชย	มีงานมาได้หกวัน
พรุ่งนี้จะดูให้หนักหนา	บ้างพาลูกเมียผายผัน
ชวนกันรีบรัดจรจรัล	เข้าในเขตขัณฑ์พารา
โฉมองค์ยุขันกับลิขิต	ได้แจ้งจิตใสโสมนัสา
จรดลตามคนทั้งปวงมา	ถึงในนคราทันใด
จึ่งแลเห็นสวนอุทยาน	ผลไม้ตระการอยู่ไสว
ทุกสิ่งสารพันดั่งสรรไว้	จึ่งเสด็จเข้าไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ชมไพร ๑๐ คำ ฯ
๏ พระชมรุกขชาติหอมหวล	ชี้ชวนองค์พระขนิษฐา
พลางเด็ดพุ่มพวงดวงผกา	ยื่นให้อนุชาผู้ร่วมใจ
ทั้งดอกสร้อยฟ้าจำปาสวรรค์	ลำดวนมะลิวัลย์มาทัดให้
กลิ่นตรลบอบอวลยวนใจ	ดั่งดอกไม้ทิพอันโอฬาร
พิกุลเกดแก้วกาหลง	ประยงค์ส่งกลิ่นหอมหวาน
สายหยุดพุทธชาดตระการบาน	ฟุ้งซ่านเสาวคนธ์ขจรมา
ซ่อนกลิ่นกุหลาบนางแย้ม	รสแกมซับซาบนาสา
เรียบเรียงเคียงกันเป็นหลั่นมา	ล้วนพรรณบุปผามาลัย
มีตำหนักน้อยในอุทยาน	รโหฐานเป็นที่อาศัย
สองพระองค์ชื่นบานสำราญใจ	เก็บพรรณมิ่งไม้นานา
โน้มหน่วงช่วงชักหักกิ่ง	ต่างช่วงชิงกันด้วยหรรษา
แม้นเจ้าของมาเราสองรา	จะว่ายังไรดีนะน้องรัก
ลิขิตจึ่งทูลพระเชษฐา	แม้นเจ้าของบุหงาแจ้งประจักษ์
น้องเห็นจะไม่เป็นไรนัก	แต่จักต้องเฝ้าสวนมาลี
ยุขันแย้มยิ้มกระหยิ่มใจ	ไม่รู้ว่าของใครนะเจ้าพี่
เราจะอยู่อาศัยในที่นี้	ให้เปรมปรีดิ์เป็นสุขทั้งสองรา ฯ
ฯ ร่าย ๑๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงสองเฒ่าเฝ้าสวนบุหงา
ขององค์พระราชธิดา	เคหาอยู่ในสวนมาลี
ได้ยินเสียงสั่นต้นไม้	ยายร้องออกไปอึงมี่
ใครเหวยมาเก็บมาลี	เรียกตามานี่จงฉับไว
มันสอยเสียดิบดิบสุกสุก	ช่วยกันจับใส่คุกให้จงได้
ว่าพลางทางบ่นบ้าไป	เข้าในเรือนคิดปลายเบี้ยกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองพระกุมารเฉิดฉัน
ได้ยินยายว่าไปฉับพลัน	ชวนกันแอบดูยายตา
เห็นผัวเมียนั่งคิดปลายเบี้ยกัน	ยุขันจึ่งเดินเข้าไปหา
พาทีธิบายแก่ยายตา	อยู่รักษาสวนนี้ฤๅท่านยาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายตาสองคนฉงนฉงาย
ดูพลางทางหมอบยอบกาย	ก้มเกล้ากราบถวายบังคมคัล
คิดว่าหน่อท้าวอุเรเซน	เสด็จออกมาเล่นสวนขวัญ
มิอาจทูลได้ให้งกงัน	ปากสั่นคอสั่นงุบงิบไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยิ้มแย้มแจ่มใส
จึ่งว่ายายตาอย่าขามใจ	ตัวข้ามิได้อยู่เมืองนี้
พี่น้องสัญจรมาแต่ไกล	บอกเล่าเหตุให้ถ้วนถี่
ขออยู่อาศัยสักราตรี	มีคุณข้านี้อย่าตัดใจ
จะขอถามท่านตายายด้วยสวนนี้	ของเจ้าบูรีฤๅไฉน
จริงหรือเขาเล่าลือไป	ว่ามีมโหรสพในธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าได้ฟังพระโฉมศรี
จึ่งบอกไปพลันทันที	สวนนี้ขององค์พระธิดา
บุตรีท่านท้าวอุเรเซน	เคยเสด็จมาเล่นชมบุหงา
ชื่อองค์ประวะลิ่มโสภา	ลือชาปรากฏทุกบูรี
บัดนี้พระบิดาให้นกนาง	ขนนั้นพันอย่างต่างสี
สั่งให้สมโภชเจ็ดราตรี	กำหนดวันนี้จะเสร็จการ
จะดูเล่นฤๅตาจะพาไป	ยังในนิเวศราชฐาน
เที่ยวดูเล่นให้จบโรงงาน	ซึ่งการมโหรสพในพารา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังสองเฒ่ากล่าวมา	คิดถวิลจินดาในพระทัย
จำกูจะไปกับตา	จึ่งจะเห็นปักษาในกรงใหญ่
ทั้งองค์พระธิดายาใจ	เขาลือข่าวไปทุกพารา
ว่าทรงโฉมประโลมลานสวาดิ	เป็นเจ้าของราชปักษา
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	ว่าไปกับตาทันใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ตาเจ้า	หลานจะไปกระนี้เล่าก็มิได้
จำจะแปลงเป็นชาวเวียงไชย	บัดใจชวนน้องให้แต่งองค์
เปลื้องเครื่องประดับสำหรับมา	แล่งธนูภูษาอันสูงส่ง
มอบยายรักษาให้มั่นคง	สององค์แปลงเป็นกระฎุมพี ฯ
ฯ ชมตลาด ๔ คำ ฯ
๏ ทรงผ้าโพกเวียนเศียรเกล้า	ทัดอุบะเพริศเพราห่มผ้าสี
เช็ดหน้าติดขลิบดิบดี	จับศรีผิวขำจำเริญตา
สองทรงภูษิตเพริศพราย	เครือสุวรรณเลื่อมลายเลขา
รัดองค์บรรจงอลงการ์	ภูษาทรงขลิบชื่นชม
ธำมรงค์ทรงเพชรอันมีค่า	เพ่งพิศติดตางามสม
เหน็บกฤชฤทธิ์เรืองอาคม	ทรงกระบี่ฝักกลมน่าเอ็นดู
สององค์งามทรงงามศักดิ์	ทั้งในไตรจักรไม่มีคู่
สตรีใดได้เห็นก็หยุดดู	พิศทรงโฉมไม่วางตา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ สององค์ทรงเครื่องเสร็จแล้ว	คลาดแคล้วลงจากเคหา
ตาพาเข้าไปในพารา	ชมฝูงแม่ค้าอยู่ก่ายกอง
ชาวเมืองแต่งเครื่องขายงาน	ประกวดกันนั่งร้านเป็นแถวถ่อง
ลางนางบ้างใส่แหวนทอง	สาวสาวพักตร์ผ่องเพียงจันทร์
เรียงร้านสองแถวแนวสนาม	งามงามดั่งแกล้งเลือกสรร
บ้างแต่งตัวโอ้อวดประกวดกัน	แกล้งกลั่นห้อยบุหงาหน้าร้าน
บ้างขายเครื่องถมเครื่องทอง	เรืองรองรจนาทั้งหน้าบ้าน
บ้างแลเห็นองค์กุมาร	รูปทรงส่งสถานพึงใจ
บ้างถามว่าบ่าวน้อยทั้งสอง	เคหาบ้านช่องนั้นอยู่ไหน
บ้างวิ่งตามดูพระภูวไนย	สาวแก่แม่ม่ายก็ตามมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตามะหะหรี่ดีใจได้หน้า
ใครเรียกไม่หยุดเจรจา	ทำแต่พยักหน้าแล้วเดินไป
เดินชายรายดูมโหรสพ	เที่ยวจบจนโขนโรงใหญ่
หุ่นลาวหุ่นมอญละครไทย	แทงวิสัยไต่ลวดสูงลอย
ลอดบ่วงโผนเผ่น	หกคะเมนเล่นตัวหัวห้อย
มวยปลํ้ารำตะบองมองคอย	บ้างชกตีตบต่อยกันมี่ไป
ตาจึ่งว่าแก่สองกุมาร	จะดูงานนอกนี้หาดีไม่
ว่าแล้วชวนกันเข้าชั้นใน	พาสององค์ไปให้ใกล้ชิด
หวังจะดูเล่นกลคนขยัน	สารพันเล่นประจักษ์ศักดิ์สิทธิ์
บั่นเกล้าสาวไส้คนคิด	หัวขาดกลับติดเข้าทันใด
เล่นกลกลเม็ดไม่เข็ดขาม	ที่หน้าท้องสนามใหญ่
พระองค์ทรงประทับพลับพลาไชย	ขุนนางน้อยใหญ่พร้อมกัน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดฉัน
ตาพามาหน้าพลับพลาพลัน	พระทรงธรรม์ชื่นชมยินดี
พระมิได้ดูการทั้งนั้น	มุ่งมั่นจะใคร่เห็นนางโฉมศรี
พระเนตรส่ายสอดหานางเทวี	กับหัสรังสีที่สำคัญ
เหลือบแลแปรพักตร์ขึ้นไปเห็น	องค์ท้าวอุเรเซนรังสรรค์
บุญญาอานุภาพครามครัน	ทรงธรรม์พิศดูไม่วางตา
คิดถึงพระชนกชนนี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
อัสสุชลคลอครองนองนัยนา	พระอตส่าห์ระงับดับใจ
แล้วแลไปเห็นกรงแก้ว	งานประเสริฐเพริศแพร้วจะมีไหน
ประดับด้วยฉัตรจรงค์ธงไชย	วางไว้ตรงพักตร์เจ้าธานี
ตาเอ๋ยนั่นฤๅคือวิหค	ชื่อว่านกหัสรังสี
ในนั้นที่กันมู่ลี่ดี	ษัตรีอยู่ฤๅประการใดฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตามะหะหรี่จึ่งตอบแถลงไข
นั่นแหละกรงแก้วอำไพ	ใส่หัสรังสีสกุณา
หลานรักอย่าชี้ขึ้นไป	กลัวภัยพระบรมนาถา
มู่ลี่กันนั้นอัครไฉยา	ที่ลายถัดมานั้นเจ้าเรา
คือองค์ประวะลิ่มโสภา	ทรงเบญจ์กัลยาโฉมเฉลา
นั่นองค์อนุชาเพริศเพรา	ยังเยาว์เลิศลํ้าอำไพ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังก็ผ่องใส
รู้แน่ตระหนักประจักษ์ใจ	ดูนางมิได้วางตา
ให้ก่อเกิดฤดีมีกำหนัด	ประหวัดไปในความเสนหา
ให้ผูกจิตคิดเคลิ้มวิญญาณ์	ว่าเป็นเพลงขับขึ้นไป ฯ
ฯ พัดชา ๔ คำ ฯ
๏ โอ้ดวงยิหวาน่ารัก	พี่ดูนางหาเห็นประจักษ์ไม่
แค้นด้วยมู่ลี่บังพี่ไว้	ทำไฉนจะได้สมอารมณ์เอย ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ ตาจับกรสั่นเข้าทันที	ร้องอะไรกระนี้นะหลานเอ๋ย
โอ้ลืมแล้วตาปากข้าเคย	ตาเอยร้องเล่นจะเป็นไร
แต่ปากพระหากเสสรวล	เสนหารัญจวนครวญใคร่
พระหัตถ์ประสานบ่านุชาไว้	พลาดพลัดตกไปไม่รู้ตัว
เห็นโฉมศรีเจ้าแหวกมู่ลี่มอง	เออกระนั้นบ้างน้องจะยังชั่ว
ไม่หักซี่มู่ลี่ให้ตรงตัว	เจ้ากลัวพี่จะดูฤๅดวงใจ
เห็นแต่ดวงเนตรเจ้าดำขลับ	คือพลอยนิลระยับแสงใส
แวววับจับจิตอยู่ตรึงใจ	อาลัยไม่เป็นสมประดี
พิศดูขนงดั่งวงวาด	พิศโอษฐ์ดั่งชาดเฉลิมศรี
สมบูรณ์พูนสวัสดิ์กระษัตรี	ชายเนตรมาข้างนี้ให้พี่เชย
แค้นด้วยเสียงคนอยู่อึงมี่	กลบสุรเสียงพี่นะน้องเอ๋ย
ยังจะแว่วถึงแก้วนะทรามเชย	ทำไฉนดีเอยจะแลมา ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
อยู่ในสุวรรณพลับพลา	กับพี่เลี้ยงซ้ายขวาพระกำนัล
เจ้าค่อยแหวกซี่มู่ลี่ทอง	ชายนัยนามองแปรผัน
พอสบเนตรต่อพระทรงธรรม์	นางผันพักตร์เสียทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยิ่งคิดพิสมัย
เห็นนางผินผันทันใด	ชะรอยเจ้าสงสัยเป็นมั่นคง
จำจะให้น้องแจ้งกิจจา	ว่าเราเป็นกษัตราสูงส่ง
จึ่งชักซ่าโบะขึ้นป้ององค์	กรีดนิ้วธำมรงค์ตรัสไตร
แสงนั้นสอดส่องต้องเนตร	อัคเรศไม่รอต่อได้
รุ่งปลาบวาบวับจับใจ	ดั่งแสงสุริย์ใสต้องนัยนา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มนวลเสนหา
นางชายนัยน์เนตรชำเลืองมา	ต้องแสงพระมหาธำมรงค์
ยับยับมาจับนัยนา	กัลยาเร่งคิดพิศวง
น่าจะเป็นหน่อเนื้อเชื้อวงศ์	เผ่าพงศ์กระษัตริย์ขัตติยา
หวังจะให้เราประจักษ์ศักดิ์	จึ่งแกล้งชักซ่าโบะปิดอังสา
ให้เราเห็นธำมรงค์ที่ทรงมา	เสนหารัญจวนป่วนใจ
เห็นทีจะมาอาศัยสวน	ตาชวนมาดูเล่นฤๅไฉน
เห็นตาคร่าเอามือไป	พิศดูภูวไนยไม่วางตา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ครั้นเห็นนางทอดทัศนา	พระราชากระสันรัญจวน
ว่าเป็นเพลงขับขึ้นทันใด	ภูวไนยละห้อยไห้หวน
โอ้นุชสุดสวาดินาฏนวล	พระอาทิตย์ก็จวนอัสดง
ทำไฉนจะได้ชมสายสมร	จะร้างจรแรมนุชสุดประสงค์
ถึงพี่จะวายชีพปลดปลง	ก็มิได้จากอนงค์ไปเอย
ลิขิตยืนชิดสะกิดพี่	ยุขันได้สมประดีก็ทำเฉย
ผู้ใดมิได้สงสัยเลย	ทำเป็นปากเคยว่าไป ฯ
ฯ จำปาทองเทศ ฯ
๏ บัดนั้น	ตามะหะหรี่มาลัยไม่อยู่ได้
พระอาทิตย์อัสดงลงไรไร	เตือนพระภูวไนยให้ไคลคลา
มาไปเถิดนะหลานน้อย	ยายเฒ่าจะคอยบ่นหา
เกลือกจะมีคนรู้มันจู่มา	เก็บเอาผ้าผ่อนไปพ้นทุกข์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ตาเอ๋ยตาเจ้า	หลานยังจะดูเขาคราวสนุก
ยังวันอยู่หนาตาอย่าเป็นทุกข์	ดูให้เป็นสุขจึ่งไคลคลา
นัยน์เนตรไม่วางนางโฉมยง	สไบเลื่อนตกลงจากอังสา
พระมิได้รู้สึกกายา	ตาเรียกจะพาไปอุทยาน
พระพี่น้องบิดพลิ้วมิใคร่มา	ตาโกรธโกรธางุ่นง่าน
จับเอาข้อมือสองกุมาร	ตาเฒ่ารุกรานแล้วพามา
ครั้นออกมาพ้นโรงงาน	ตาแลดูหลานผู้เชษฐา
ไม่เห็นสไบให้สงกา	หยุดอยู่แล้วมีวาจาไป
เป็นไฉนฉะนี้นะหลานขวัญ	ซ่าโบะเจ้านั้นไปไหน
โฉมยงองค์ยุขันจึ่งว่าไป	ตกเสียเมื่อไรข้าไม่รู้
ข้าจะกลับไปหาผ้าสไบ	ตาอย่าเพ่อไปจงคอยอยู่
ว่าแล้วจึ่งพระโฉมตรู	เสด็จยุรยาตรคลาไคล
ครั้นเข้าไปถึงหน้าพลับพลา	จะสืบสาวหาผ้าก็หาไม่
พระเนตรแลเล็งเพ่งไป	ภูวไนยขับอ้างนางเทวี ฯ
ฯ สมิงทองมอญ ๑๔ คำ ฯ
๏ โอ้เจ้าพุ่มพวงดวงยิหวา	พี่ยาจะจากมารศรี
นิ่มน้อยเจ้าค่อยอยู่จงดี	พี่จะลายายีแล้วดวงใจ
ถึงตัวพี่ไปใจชมน้อง	นวลละอองอย่าเศร้าสร้อยละห้อยไห้
พี่รักนางพ่างเพียงจะขาดใจ	จะจากไปฉันใดนะแก้วตา ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งเจ้าลิขิตขนิษฐา
ตามเข้าไปพบพระพี่ยา	กอดเสาว่าเพลงขับไป
จึ่งจับเอากรพระเชษฐา	ตาคอยหนักหนาช่างนิ่งได้
กุมกรพี่ยาคว้าไป	ตาพาคลาไคลไปตามทาง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันโศกเศร้าไม่เสื่อมสร่าง
เดินไปใจคิดไม่วายวาง	พระเนตรดูนางติดตามา
โอ้ยอดดวงใจมาไกลพี่	เรียมเหลียวพ้นที่จะแลหา
ยิ่งแลยิ่งลับนัยนา	คิดมาก็น่าสงสารใจ
แค้นเจ้าลิขิตน้องรัก	จะรีบด่วนชวนชักไปข้างไหน
เจ็บใจด้วยตามาลัย	ทั้งสองนี้ไซร้เป็นเจ้ากรรม
ความแค้นทั้งนี้ก็ยกไว้	แค้นด้วยสุริย์ใสมาตกต่ำ
อัสดงลงไปให้ใกล้ค่ำ	เป็นกรรมพี่แล้วนะทรามวัย
อันพี่นี้พิศวาสนาง	จะเห็นอกพี่บ้างฤๅหาไม่
ความรักประจักษ์อยู่ในใจ	พระไปจนถึงอุทยาน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลาโกรธาอยู่งุ่นง่าน
เออกระนี้มิเสียทีไปดูงาน	ทำไมซมซานมาปานนี้
อยู่จนเที่ยงคืนก็เป็นไร	ข้าไทไม่ตรึกที่สวนศรี
หัวหงอกเสียเปล่าเฒ่าอัปรีย์	ข้าวปลาตามทีจะหุงกิน
ไม่ทำไม่หาไว้ท่าใคร	ทำไว้แต่พอโฉมฉิน
ไอ้เฒ่ากินเหล้ามารวยริน	ยังหอมกลิ่นนั้นติดตัวมา
ดูดูอีเฒ่าใส่ความกู	ข้าอยู่ด้วยหลานนั้นไม่ว่า
จะเตือนเท่าไรไม่ไคลคลา	ปากกล้าว่าเปล่าเปล่าเฒ่าจังไร ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
จึ่งว่าแก่ยายไปทันใด	ตานั้นมิได้เมามาย
ช้าอยู่ด้วยหลานดอกยายเอ๋ย	ไม่เคยเห็นเขาเล่นกลถวาย
แล้วชักชวนพาทีธิบาย	ปลอบยายให้ดีด้วยกันไป
ยายแต่งโภชนาอาหาร	สิ่งของตระการออกมาให้
ปรนนิบัติประกอบให้ชอบใจ	ผลหมากรากไม้นานา
ครั้นสององค์เสวยแล้วพลัน	ยายตาชวนกันปรึกษา
ครั้นเราจะให้เจ้าไสยา	ที่กระท่อมเคหาไม่สมควร
เธอเป็นกระษัตริย์สุริย์วงศ์	สถิตแท่นทองทรงกระเษมสรวล
ให้ประทมตำหนักจึ่งจักควร	ว่าแล้วเชิญชวนพระองค์ไป
ครั้นถึงตำหนักชัชวาล	ให้สองพระกุมารอยู่อาศัย
ขอเชิญบรรทมภิรมย์ใน	ให้สำราญพระทัยทั้งสองรา
แล้วลาพระกุมารชาญชัย	ตายายกลับไปยังเคหา
เก็บเฝ้าเครื่องทรงอลงการ์	ยายตาไม่เป็นอันหลับนอน ฯ
ฯ ช้า ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชาญณรงค์ทรงศร
กับเจ้าลิขิตฤทธิรอน	บรรทมปัจถรณ์ตำหนักจันทร์
แต่ปฐมยามหนึ่งถึงยามสอง	พระคะนึงถึงน้องใฝ่ฝัน
กรก่ายพักตราจาบัลย์	ฤทัยไหวหวั่นถึงเทวี
โอ้ประวะลิ่มรักของเรียมเอ๋ย	ไม่เห็นอกเรียมเลยนางโฉมศรี
เจ้าดวงยิหวาไม่ปรานี	ให้พี่มานอนเดียวเปลี่ยวใจ
เขาหลวงทับทรวงไม่หนักนัก	เห็นพอจะพลิกผลักได้
นี่หนักอกยิ่งกว่ายกเมรุไตร	ด้วยทรามวัยไม่เห็นในอุรา
เมื่อไรพี่จะได้แนบชิด	เชยชมสมสนิทเสนหา
ให้อักอ่วนครวญใคร่ไปมา	พระมิได้นิทราในราตรี ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ แต่พลิกกลับสับสนทุรนร้อน	อาวรณ์ถึงองค์มารศรี
พระสะท้อนถอนใจไม่สมประดี	อยู่ในแท่นที่ศรีไสยา
แล้วพระแลลับคลับคล้าย	เจ้ามาตามพี่ชายกระมังหนา
พระค่อยเคลื่อนองค์ลงมา	เห็นพฤกษาสำคัญว่าเทวี
มาแล้วแก้วตาอย่าอายจิต	เชิญไปนิทราบนแท่นที่
พระยื่นหัตถ์รับขวัญทันที	สมประดีสำคัญว่ามั่นคง
ด้วยความเสนหาตรึงใจ	พระมิได้พินิจพิศวง
มานี่เถิดพี่จะอุ้มองค์	พระหลงคว้ากิ่งแก้วว่ากรนาง
ต่อฉวยได้แล้วพระจึ่งรู้	เอะผิดแล้วกูฤๅผีสาง
พระวางกรอ่อนช้าสารพางค์	พ่างเพียงสิ้นสมปฤๅดี
ให้ละล่ำละลักชักกฤชเพชร	ฉะกิ่งแก้วเด็ดลงกับที่
จึ่งรู้ว่ามิใช่นางเทวี	พระกลับมาเข้าที่แล้วรัญจวน
ให้เร่าร้อนเหมือนนอนในกองไฟ	เคืองขุ่นไม่วายกระหายหวน
คิดถึงประวะลิ่มนิ่มนวล	ครวญพลางทางม่อยหลับไป ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเป็นใหญ่
พระแสนเบิกบานสำราญใจ	ด้วยได้นักเลงกลดนตรี
เล่นจนสุริย์ศรีลีลาศ	ลับเหลี่ยมเมรุมาศคีรีศรี
พระองค์ผู้ทรงธรณี	เสด็จยังปรางค์ศรีพิมานจันทร์
พร้อมด้วยองค์อัครมเหสี	ทั้งราชบุตรีแลสาวสรร
เป็นบรมผาสุกทุกนิรันดร์	ดั่งเสวยสวรรค์ในชั้นอินทร์ ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมประวะลิ่มเลิศเฉิดฉิน
เสด็จยังมณเฑียรเทพินทร์	ให้อาวรณ์ถวิลจินดา
แสนคะนึงถึงองค์พระทรงโฉม	มาประโลมในความเสนหา
ทอดองค์ลงกับที่ไสยา	ตรึกตราสะท้อนถอนใจ
ในจิตนั้นคิดเพิ่มพูน	ตั้งเป็นเค้ามูลพิสมัย
ดั่งจะแว่วเห็นองค์ทรงไชย	มาในแท่นที่พระบรรทม
ใจนางกระสันมั่นหมาย	หลงอายคว้าหยิบภูษาห่ม
ไม่เห็นแนบชิดจิตเตรียมตรม	อารมณ์เศร้าสร้อยละห้อยใจ ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ โอ้พระโฉมยงทรงสวัสดิ์	เลิศล้ำกระษัตริย์ในตํ่าใต้
น้องรักอยากใคร่ประจักษ์ใจ	พระอยู่ด้าวแดนใดมาดูงาน
ฤๅเป็นเจ้าบุรินทร์ปิ่นสุธา	เสียซึ่งพาราราชฐาน
แม้นมิเกรงบิตุเรศชนมาน	จะไปฟังเหตุการณ์พระโฉมตรู
ไม่รู้ว่าพระองค์มาอาศัย	ใกล้ไกลถึงไหนที่ไปอยู่
แม้นว่าผู้ใดมาล่วงรู้	ให้คิดอดสูเป็นพ้นไป
อนิจจาอกเอ๋ยเป็นวิบาก	สุดจะออกปากได้
ความรักมาสกัดดวงใจ	แต่อักอ่วนครวญใคร่ในไสยา ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงสันหยา
อยู่งานพัดองค์พระธิดา	เห็นกัลยาไม่สบายฤทัย
ไม่สรงไม่เล่นด้วยสาวศรี	ตรงมาเข้าที่ทอดใจใหญ่
นางรู้แยบคายภายใน	จึ่งไปด้วยใจภักดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ แม่เอยแม่เจ้า	เป็นไรจึ่งเศร้าหมองศรี
จะประสงค์สิ่งใดนางเทวี	มารศรีจงเล่าให้พี่ฟัง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พี่เอยพี่เจ้า	ให้ร้อนเร่าใจน้องจะคลุ้มคลั่ง
สุดที่น้องจะเล่าให้พี่ฟัง	ดั่งน้องมิใช่สตรีเลย
ถึงมิเล่าน้องเห็นจะเข้าใจ	อย่าไถลเอาทีนะพี่เอ๋ย
ใครจะช่วยน้องได้ไม่มีเลย	แล้วเถิดพี่เอยเซ้าซี้ไย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ยังนี้ฤๅจะไว้ใจได้
มิพอใจให้รู้ก็แล้วไป	จะนับอะไรกับข้านี้
ถ้าแม่จะเล่าเนื้อความ	กับพี่เลี้ยงทั้งสามก็ควรที่
ข้าคนเขลาจะเล่าก็เสียที	ด้วยเทวีไม่ไว้วางใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มจึ่งตอบเฉลยไข
พี่พูดซิว่าไม่เข้าใจ	กระนั้นไซร้แล้วน้องไม่เจรจา
ถ้าพี่รู้จริงจึ่งจะวิงวอน	นี่ค่อนเสกสรรรำพันว่า
กระนี้ฤๅพี่ว่าเมตตา	อย่าว่าไปเลยไม่ฟังแล้ว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าสรวล	ด้วยโฉมนิ่มนวลน้องแก้ว
พี่เห็นรางรางแววแวว	ครั้นจะประสมแล้วกลัวผิดไป
ฝ่ายน้องซิว่าไม่เจรจา	เชิญไสยาเถิดจะกล่อมให้
บรรทมง่ายง่ายสบายใจ	พี่จะได้นอนบ้างให้สำราญ
โอ้เจ้าพี่เอ๋ยบรรทมไป	พี่จะขับกล่อมให้กระเษมสานต์
..............................	..............................
ฯ กล่อม พัดชา ๖ คำ ฯ
..............................	..............................
แต่ปางก่อนยังมีนิทาน	พระกุมารองค์หนึ่งสัญจรมา
ทรงโฉมประโลมวิไลโลกย์	ใครเห็นก็โศกเศร้าหา
มายืนแลลอดสอดตา	ดวงพักตร์ลักขณาน่าพึงใจ
หนุ่มน้อยแช่มช้อยโสภา	ชายทั้งโลกาไม่เปรียบได้
ทรามสงวนไม่ควรสตรีใด	ร่วมพิสมัยกับน้องยา
สมศรีสมศักดิ์สมทรง	กับองค์เยาวยอดเสนหา
ทรงโฉมประโลมวิญญาณ์	ได้มาแนบขนิษฐาพี่ดีใจ
จะร่วมรู้ชูช่วยให้สมคิด	จะป้องปิดมิให้มีใครสงสัย
จะชมโฉมสองงามทรามวัย	ให้อิ่มตาอิ่มใจทุกเพลา
เป็นพยาธิฤๅจะมาพลางหมอ	ข้าน่าหัวร่อให้นักหนา
สำเภาแต่งไว้จะไปค้า	ไม่ชักใบไหนจะมาเปลืองทาง
แต่จอดทอดประทับอยู่กับฝั่ง	จะผุพังเสียเปล่าป่วยการสร้าง
เมื่อจะแล่นไปใบไม่กาง	เห็นจะค้างเสียเปล่าสำเภา ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มผู้เฉิดโฉมเฉลา
ได้ฟังพี่เลี้ยงนงเยาว์	ค่อยบรรเทาเร่าร้อนในวิญญาณ์
พี่เจ้าของน้องผู้ร่วมใจ	ปิ่มจะนับดาวได้ในเวหา
มิเคยเลยพี่เอ๋ยจะเจรจา	จะว่าก็คิดอดสูใจ
ไหนเล่าพี่เจ้าว่าไม่รู้	เอ็นดูน้องด้วยช่วยแก้ไข
จะให้น้องรักนี้ชักใบ	น้องกลัวลมใหญ่จะพัดพา
จะอับปางเสียที่กลางทะเลหลวง	จะไม่ล่วงถึงฝั่งกระมังหนา
ทั้งนี้สุดแต่พี่จะเมตตา	น้องจะพึ่งปัญญาพี่สืบไป
พี่เป็นต้นหนคนท้าย	จะชักลายลดเลี้ยวแล่นได้
น้องจะเป็นแต่ลำสำเภาไชย	การไว้ธุระพี่ทุกสิ่งอัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้งเอยครั้งนี้	พี่จะรับอาสาแม่สาวสวรรค์
ถ้าบุญก็จะไม่แคล้วกัน	สำคัญจะได้เพราะยายตา
เพลาบ่ายเห็นยายจะมาเฝ้า	เราจะได้แจ้งใจไม่กังขา
เชิญบรรทมให้สำราญวิญญาณ์	พักตราจะหมองละอองนวล
ปรึกษากันพลางทางสัพยอก	ยิ้มหยอกปรีดิ์เปรมกระเษมสรวล
เวียนลุกเวียนนั่งตั้งใจครวญ	ปั่นป่วนถึงองค์พระภูวไนย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีเห็นรุ่งสุริย์ใส
ถือกระบะไปเก็บดอกไม้	หาไปทุกต้นมาลา ฯ
ฯ ช้า ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ยุขันใฝ่ฝันหา
ว่าโฉมประวะลิ่มเจ้าลอบมา	ร่วมสนิทนิทราบรรทมใน
พระกรกอดองค์อนุชา	จะรู้สึกกายาก็หาไม่
สำคัญว่ายอดดวงใจ	กอดจูบลูบไล้ด้วยยินดี
เกี่ยวกระหวัดรัดรึงตรึงตรา	กายาแนบน้องกระเษมศรี
พระละเมอเพ้อพูดพาที	เทวีเจ้าอย่าหนีพี่ชาย
ปลุกน้องว่านางยั่งยืน	ครั้นอนุชาตื่นก็ใจหาย
สะเทิ้นเขินขวยด้วยน้องชาย	เร่งคิดละอายในพระทัย
ค้นคว้าหาทั่วพระตำหนัก	ไม่เห็นองค์นงลักษณ์ละห้อยไห้
โอ้เจ้าพุ่มพวงดวงใจ	ควรหนีพี่ได้ไม่เมตตา
เมื่อกี้พี่แนบประคองนวล	กลิ่นหอมซับซาบนาสา
โฉมเฉลาเยาวยอดกัลยา	แก้วตาไปแฝงอยู่แห่งใด
แล้วกลับมาถามอนุชา	เห็นแก้วแววตาพี่ไปไหน
นอนอยู่กับที่แล้วหายไป	เห็นบ้างฤๅไม่พระอนุชา ฯ
ฯ โอด ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเห็นผิดนักหนา
จึ่งบังคมทูลพระพี่ยา	ผิดทีนางจะมาพระอย่าคิด
พี่น้องเรานอนอยู่ด้วยกัน	พระนิมิตฝันรัญจวนจิต
นางจะออกมาไยพระทรงฤทธิ์	จงคิดระงับดับใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ว่ามาทั้งนี้พี่สงสัย
พี่ยังคลางแคลงแหนงใจ	เอะใครเล่าไฉนอนุชา
ชวนน้องมองหาว่าเทวี	พระภูมียินดีเป็นนักหนา
เห็นรางรางยังไม่รุ่งพระสุริยา	สองราเมียงมองที่ช่องรก
ยายเห็นตะคุ่มก็แล่นไป	จนกระบะดอกไม้พลัดตก
ความกลัวตัวสั่นงันงก	มาลานั้นตกหกล้มไป ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ พระกุมารก็ตามร้องเรียก	ยายวิ่งตะเกียกว่าเสือไล่
ทันเข้าสองเจ้าก็ยุดไว้	บอกไปกับยายว่าอย่ากลัว
ยายว่าอนิจจาข้าตกใจ	มาหลอกหลอนยายไยพ่อทูนหัว
ขวัญหนีไม่มีอยู่กับตัว	ยายกลัวว่าเสือมันไล่มา ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงธรรม์ก็หรรษา
สำรวลสรวลสันต์กันไปมา	แล้วมีวาจาปราศรัยยาย
ตัวข้ามิได้หลอนหลอก	ข้าจะช่วยเก็บดอกไม้ถวาย
ขอสมาเสียเถิดนะท่านยาย	ว่าพลางผันผายพายายมา ฯ
ฯ ชมรัง ฯ
๏ เที่ยวหามาลีที่ตกลง	ทั้งสององค์ช่วยเก็บบุปผา
บ้างตูมบ้างบานตระการตา	มาลาหอมฟุ้งจรุงใจ
ภุมรินบินร่อนว่อนวู่	เชยรสเรณูอยู่ไสว
แย้มกลีบส่งกลิ่นมาแต่ไกล	เจ้าของอยู่ไหนจึ่งไม่มา
แม้นแก้วแววตาพี่มาด้วย	จะได้ช่วยกันเก็บบุหงา
จะสุขกระเษมศรีปรีดา	ด้วยมาลาหลายหลากมากมี
พี่มาเก็บอยู่เดียวเปลี่ยวใจ	เมื่อไรจะพบนางโฉมศรี
เก็บพลางทางคะนึงถึงเทวี	ภูมีครวญใคร่ไปมา
ครั้นได้มาลีหลายพันธุ์	ชวนกันกลับมายังเคหา
จึ่งมีสุนทรวาจา	แก่ยายมาลาไปทันใด
วันนี้ยายอย่าร้อยมาลัยเลย	หลานเคยร้อยอยู่จะร้อยให้
ครั้นแล้วยายจึ่งเอาเข้าไป	ถวายองค์อรไทพระธิดา
วันนี้เห็นจะมีลาภครัน	รางวัลเงินทองเสื้อผ้า
ว่าแล้วพระแก้วร้อยมาลา	เป็นปริศนาแสนเสเล่ห์กล ฯ
ฯ ช้า ๑๔ คำ ฯ
๏ มาลาหลายหลากร้อยนาคเกี้ยว	เลื้อยเลี้ยวเคล้าคู่อยู่สับสน
เอามะกล่ำทำตากัมพล	นิลบลเป็นลิ้นเลียกัน
มะลิวัลย์นั้นเขี้ยวแก้ว	พรรณรายพรายแพรวเฉิดฉัน
หงอนไก่เป็นหงอนสอดซ้อนกัน	กาบอังชันนั้นครอบเป็นขอบตา
เอาทองสิบชั่งกับนางแย้ม	แก้วแกมการะเกดบุปผา
ร้อยเป็นสร้อยสนรจนา	มะลิซ้อนมะลิลาชะบาแกม
จำปานั้นร้อยเป็นสร้อยเก็จ	ทำเป็นกลเม็ดหลักแหลม
จงกลสร้อยสนยี่สุ่นแซม	ซ่อนชู้ดูแฉล้มแกมกัน
ร้อยไปให้คิดเป็นปริศนา	หวังจะแจ้งกิจจาสาวสวรรค์
แล้วส่งมาลัยให้ฉับพลัน	ยายทูลผ่อนผันว่าร้อยเอง ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเฒ่าเห็นมาลัยเหมาะเหม็ง
เออพ่อยายจะทูลว่าร้อยเอง	เจ้าอย่ากลัวเกรงว่าจะถึงตัว
ว่าพลางอาบน้ำนุ่งผ้า	ทาแป้งใส่น้ำมันแล้วเสยหัว
ฉวยได้กระทายสำหรับตัว	สั่งผัวดูเรือนแล้วคลาไคล ฯ
ฯ ชม ช้า ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปราสาทพระธิดา	ก้มเกล้าวันทากราบไหว้
จึ่งถวายพุ่มพวงมาลัย	ที่ในท่ามกลางนางกำนัล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมประวะลิ่มเลิศเฉิดฉัน
เห็นยายมาลาเข้ามาพลัน	แจ่มจันทร์เบิกบานสำราญใจ
จึ่งรับเอาพวงมาลัยทรง	นางพินิจพิศวงสงสัย
งามยิ่งทุกสิ่งเป็นพ้นไป	มิใช่ฝีมือยายมาลา
แต่ตริตรึกนึกในจะใคร่ถาม	กลัวความจะแพร่งพรายภายหน้า
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	มาลาเหลือปลีกสักเท่าใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาผู้เป็นพี่เลี้ยงใหญ่
ยิ้มอยู่รู้กลนางทรามวัย	นางจะซักไซ้ถามความยาย
ดีร้ายพระกุมารวานนี้	แกล้งร้อยมาลีมาถวาย
นางคิดกลัวความจะแพร่งพราย	ทั้งอายสาวสรรกำนัลใน
คิดแล้วจึ่งว่าไปทันที	พี่เลี้ยงกำนัลอย่าอยู่ใกล้
นางจะสอนทรงร้อยมาลัย	ยังไม่เคยจะอายเร่งไปพลัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงแลนางสาวสรร
ชวนกันลุกพรูออกมาพลัน	จากปรางค์สุวรรณพรรณราย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีงามเลิศเฉิดฉาย
กับพี่เลี้ยงสรวลเสเพทุบาย	แย้มยิ้มพริ้มพรายสบายใจ
พี่เจ้าของน้องผู้ร่วมจิต	ความคิดปัญญาจะหาไหน
ธำมรงค์ทรงถอดประทานไป	น้องทำขวัญให้ด้วยปัญญา
แล้วนางจึ่งถามไปทันที	มาลีใครร้อยจงเร่งว่า
ร้อยเองหรือยายมาลา	หรือว่าผัวร้อยจงบอกไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ยายเฒ่าช่างทูลแก้ไข
อันว่าพุ่มพวงดวงมาลัย	ข้าไซร้ร้อยถวายพระบุตรี ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
จึ่งมีสุนทรวาที	แก่ยายมาลีมิทันช้า
จริงหรือยายร้อยยังนี้เป็น	แล้วลวงเราเล่นกระมังหนา
แม้นไม่เหมือนปากเจรจา	จะสัญญาอย่างไรให้ว่าไป
ถ้ายายร้อยใหม่ให้เหมือนอย่าง	เงินทองนั้นจะรางวัลให้
มาตรแม้นไม่ได้มาลัย	เหมือนพวงนี้ไซร้จะเป็นกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีตระหนกอกสั่น
ขยี้หูตาตะบี้ตะบัน	ทูลกระหม่อมเอ๋ยคันเป็นสุดใจ
แดดกล้าหูตาทำไม่รอด	ไม่เห็นเลยที่จะสอดเข็มด้าย
ตะวันคล้อยสักหน่อยจะคลาไคล	จะกรองใหม่มาถวายเยาวมาลย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ยายเอยยายเฒ่า	ปดเปล่าประดิษฐ์คิดอ่าน
ใครสอนให้ว่ายายสาธารณ์	จะกลับไปบ้านไม่ให้ไป
เร่งทำให้ได้บัดเดี๋ยวนี้	มิได้จะเกิดกุลีใหญ่
จึ่งให้เอาตัวคุมไว้	แล้วสั่งให้พี่เลี้ยงมาถามดู ฯ
ฯ ๔ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาโฉมศรีไม่มีคู่
รับสั่งนวลนางโฉมตรู	แกล้งทำขู่เข็ญถามไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ยายเอยยายเฒ่า	อย่าเอามุสามาแก้ไข
จงว่าแต่ตามจริงไป	คือใครช่างร้อยมาลา
ยายอย่าปิดบังคนรู้ไว้	ลูกหลานฤๅไรให้เร่งว่า
ที่ประดิษฐ์คิดร้อยมาลา	ใครมาแต่ไหนให้ว่าไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีตกใจจะมีไหน
มิรู้ที่จะแก้ประการใด	กลัวจะต้องภัยโบยตี
จนจิตบิดเบือนไม่ได้	บอกตามจริงไปถ้วนถี่
มีผู้มาอยู่กับข้านี้	ทั้งพี่ทั้งน้องมาแต่ไกล
ขอเข้าช่วยร้อยมาลา	ตัวข้าเบาความก็ส่งให้
ขอประทานโทษาข้าไซร้	จงได้เมตตาปรานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางสันหยาแจ้งใจถ้วนถี่
จึ่งกราบทูลองค์นางเทวี	ยายเฒ่ากาลีแกให้การ
ว่ามีผู้มาอาศัยสองคน	ดั้นด้นมาแต่ไพรสาณฑ์
ช่วยร้อยมาลาอันตระการ	ถวายองค์เยาวมาลย์มาวันนี้ ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลคดี	เทวีแย้มยิ้มพริ้มพราย
จึ่งเสด็จเข้าในห้องแก้ว	แล้วเรียกพี่เลี้ยงเข้ามาใกล้
รู้แท้ว่าองค์พระทรงไชย	จะคิดไฉนนะพี่อา
ร้อยนาครวบรัดกระหวัดไว้	แกล้งให้มาเป็นปริศนา
จะภิรมย์สมศรีปรีดา	จะเป็นคู่เหมือนยังนาคานี้
เห็นจะดูท่วงทีปัญญาเรา	ครั้นจะมิตอบเล่าก็ใช่ที่
พี่เจ้าจะคิดฉันใดดี	ให้ต้องตามที่เธอทำมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งโฉมนวลนางสันหยา
คิดได้ด้วยไวปัญญา	มิช้าตอบไปทันใด
เราทำกริ้วโกรธยายมาลา	จึ่งจะแก้ปริศนาของเธอได้
เอาแป้งขาวทาตัวยายมาลัย	แล้วขับแกออกไปอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มนวลเสนหา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกมาจากห้องบรรทมใน
ครั้นถึงจึ่งว่ายายมาลี	มุสาพาทีก็เป็นได้
นางทำเป็นกริ้วโกรธเป็นพ้นไป	ยายช่างใส่ไคล้พาที
สับปลับกลับกลอกไม่ยืนคำ	กูจะทำให้อายแก่สาวศรี
สั่งให้เอาแป้งที่ขาวดี	ชโลมยายมาลีให้ทั่วตัว
หน้านวลแต่ล้วนแป้งแก้ว	เห็นแต่ตาแววแววเป็นน่าหัว
ไปประดิษฐ์ร้อยใหม่มาแก้ตัว	ผัวหนุ่มจะคอยอย่าอยู่ช้า ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลัยโกรธใจเป็นหนักหนา
น้อยจิตคิดมิใคร่จะไคลคลา	บังคมลาองค์นางนงคราญ
ลุกเดินก้มหน้าดุ่มดุ่มไป	กรรมเวรอะไรมาล้างผลาญ
ช่างร้อยทำได้ให้รำคาญ	แกโกรธงุ่นง่านเดินไป
ทั้งอายทั้งแค้นแสนสาหัส	เดินลัดหาตรงทางไม่
เร่งรีบลีลาคลาไคล	เด็กไล่ตามโห่ออกมา ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเฉิดโฉมเสนหา
ครั้นแลไปเห็นยายมาลา	ชโลมแป้งขาวทาทั่วไป
จึ่งมาต้อนรับถามเหตุการณ์	ได้ประทานเงินทองฤๅหาไม่
ยายเฒ่าโกรธาร้องว่าไป	พี่ชายช่างร้อยมาลัยดี
ถึงเรือนกระแทกกระทายลง	ส่งเสียงร้องหาพระโฉมศรี
งามแล้วช่างกรองมาลี	ทีนี้ได้รางวัลถนัดใจ
รู้ช่างประจานทำเล่น	ตรัสว่าเช่นนี้ยังระร้อยได้
รับสั่งให้รอยต่างต่างไป	จะทำไฉนดีให้เร่งคิด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันแย้มสรวลสำรวลจิต
พระองค์ตรองตริดำริคิด	ซึ่งปริศนาของทรามวัย
ทำขาวกระจ่างมาอย่างนี้	เห็นจะรับไมตรีของพี่ได้
แกล้งคิดประดิษฐ์ความใน	มิให้ฟุ้งซ่านเป็นการลับ
แป้งขาวนั้นเปรียบจันทร์แจ่ม	ให้งดข้างแรมต่อเดือนดับ
มิให้ยายตารู้ความลับ	เห็นนางรับรักแล้วพระดีใจ
จึ่งว่าแก่ยายมาลีพลัน	ข้าจะคิดผ่อนผันร้อยใหม่
นางหลอกเล่นดอกอย่าถือใจ	เจ็บปวดอะไรกับแป้งทา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีได้ฟังก็หรรษา
ยินดีด้วยรสวาจา	ที่ความโกรธาก็หายไป
แล้วชำระสะสางล้างตัว	ชวนผัวหาพร้าจอบใหญ่
เที่ยวขุดเที่ยวบั่นฟันไม้	สองกุมารตามไปด้วยพลัน ฯ
ฯ ช้า ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเลิศเฉิดฉัน
ขับยายไปจากปรางค์สุวรรณ	ผายผันเข้าที่บรรทมใน
แต่อักอ่วนป่วนใจไปมา	กัลยารำจวนครวญใคร่
แสนคะนึงถึงองค์พระทรงไชย	ให้อาวรณ์ร้อนใจไปมา
ยอกรขึ้นเหนือพระเขนย	เกศเกยหมอนทองแล้วครวญหา
ลืมเฝ้าบิตุรงค์แลมารดา	ลืมสรงคงคาอ่าองค์
ลืมชมนกหัสรังสี	อันแขวนไว้ข้างที่ก็ลืมหลง
ลืมอ่านพระเวทที่เคยทรง	โฉมยงเจ้าลืมสติไป ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกหัสรังสีศรีใส
เห็นนางเร่าร้อนอาวรณ์ใจ	ไม่ไปเล่นยังที่นั่งเย็น
หลากนักวันนี้เจ้าแม่เอ๋ย	ไม่เยี่ยมมาเลยที่เคยเล่น
นิ่งสนิทนิทรามาจนเย็น	เห็นแล้วปักษาก็ทูลไป
วันนี้เป็นไฉนเจ้าแม่	ไม่ไขแกลแต่ถอนฤทัยใหญ่
ไม่สังวัธยายมนต์กลใด	ฤๅโรคภัยสิ่งใดมาบีฑา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มสะดุ้งใจด้วยปักษา
เผยนกออกแอบแนบอุรา	แล้วว่าแม่นี้รำคาญใจ
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มทรวงดวงจิต	แม่คิดกินแหนงสงสัย
วันนี้ยายเฒ่ามาลัย	แกร้อยดอกไม้ประหลาดมา
ผิดฝีมือยายดีร้ายใคร	แกล้งให้เป็นปริศนา
แม่โกรธลงโทษยายมาลา	ปักษาเจ้าอย่าไปเล่าใคร
แม่จะใคร่ได้เหตุยายมาลี	อาสาชนนีไปจงได้
ไปดูให้รู้ประจักษ์ใจ	จะมีใครมาอยู่ด้วยตายาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังทูลไปดั่งใจหมาย
ลูกจะไปให้รู้ดูแยบคาย	ประณมปีกขึ้นถวายบังคมลา
บินริบพริบตามาถึงสวน	เห็นสองเฒ่าชวนกันถากหญ้า
สกุณีจับไม้ให้ลับตา	แลมาก็เห็นพระภูมี
ปักษีมีจิตพิศวง	งามประเสริฐเลิศทรงทั้งสองศรี
นี่แหละกระมังช่างมาลี	ร้อยเป็นนาคีทั้งคู่ไป
ปักษีดำริตริตรอง	พระพี่น้องนี้มาแต่ไหน
ชาติเชื้อสุริย์วงศ์พงศ์ใด	จึ่งทรงโฉมวิไลเลิศลบ
ตัวกูอยู่ป่าก็เที่ยวสิ้น	ทุกบุรินทร์น้อยใหญ่ก็ไปจบ
ลูกท้าวด้าวใดในไตรภพ	ไม่งามลบถึงสองพี่น้องนี้
ทรงโฉมประโลมโลกา	ลํ้าเทพเทวาในราศี
ถ้าแม้นได้กับเจ้าแม่ของเรานี้	ศักดิ์ศรีสองสมภิรมย์กัน
อย่าเลยจะถามพระนามดู	คิดแล้ววางวู่โผผัน
ทำเป็นบินเล่นในไพรวัน	จับไม้ลงพลันแล้วร่ายไป ฯ
ฯ เพลง ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
เห็นนกเลิศล้ำอำไพ	ภูวไนยยอบองค์ลงเพ่งพิศ
นกนี้เห็นอยู่ในกรงแก้ว	ปล่อยมานี้แล้วเจ้าลิขิต
บุญเราจะสมอารมณ์คิด	สร้อยกำไลใส่ติดตัวมา
ทำกระไรจะได้นะเจ้าพี่	ปักษีนี้งามเป็นหนักหนา
อย่าไปให้ใกล้สกุณา	จะบินหนีเข้าป่าพนาลัย
ไปหาด้ายหาไหมมาดีกว่า	เราจะคล้องปักษาให้จงได้
ลิขิตฟังพี่ก็ดีใจ	วิ่งไปบนเรือนยายตา
ค้นคว้าหาไหมในเรือนยาย	ไหมเผือนวุ่นวายเป็นหนักหนา
ทึ้งได้แล้วพาวิ่งมา	ส่งให้พระเชษฐาทันใด
ชื่นชมโสมนัสยินดี	ปักษีนี้จับเอาให้ได้
แล้วทำบ่วงพันปลายไม้	เข้าใกล้แล้วคล้องสกุณา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังสีปักษา
กระหยับปีกหลบบ่วงหลายครา	สกุณามิให้ต้องตัว
แล้วทำเป็นเดินอยู่หลบหลบ	ปรบปีกหลีกหลบแล้วยิ้มหัว
จึ่งร้องว่าไปเราไม่กลัว	ตัวท่านอยู่ไหนมาคล้องเรา
มาอาศัยสวนแล้วมิหนำ	ซํ้าคล้องเจ้าของอีกเล่า
สวนนี้เป็นของเจ้าแม่เรา	จับเอาตัวไปประเดี๋ยวนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันแย้มสรวลปักษี
ฟังนกเจรจาก็ยินดี	ภูมีร้องตอบสกุณา
เราไม่ตระหนักทักแท้	ว่าสวนเจ้าแม่ของปักษา
ผลไม้ได้เก็บเป็นหลายครา	เราทั้งสองราพากันกิน
เร่งจับตัวเราไปบัดนี้	ถวายองค์ชนนีปักษิน
ดีใจดั่งได้วิมานอินทร์	เชิญลงมาดินก็เป็นไร
ข้าจะขอถามเจ้าอย่าโกรธา	ปักษามีคุณพ่อฤๅหาไม่
เจ้าอยู่กรงแก้วอำไพ	มาไยถึงสวนอุทยาน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกหัสรังได้ฟังสาร
หลากนักด้วยสองพระกุมาร	รู้จักถิ่นฐานที่ตรงใน
ได้ถามแล้วจำจะบอกความ	แล้วจะย้อนไถ่ถามเธอให้ได้
คิดแล้วจึ่งร้องตอบไป	ลาเจ้าแม่ได้ก็ออกมา
เราจะเที่ยวเล่นให้สบายใจ	ไปไหนก็ได้ทุกทิศา
อันตัวเจ้าพ่อสกุณา	ยังหามีไม่พระพันปี
ข้าจะขอถามพระภูธร	นามกรชื่อไรทั้งสองศรี
ดัดดั้นอรัญวามานี้	พระภูมีประสงค์สิ่งใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันพิศวงสงสัย
นกนี้น่าจะมีคนใช้	จำนงจงใจให้มาดู
แม้นเราจะมิบอกไปบ้าง	เหตุไม่รู้ถึงนางจะลับอยู่
ครั้นจะเล่าความให้นกรู้	สกุณีจับอยู่นั้นไกลนัก
จึ่งเรียกปักษาเจ้ามานี่	เราจะแจ้งคดีให้ประจักษ์
สกุณาตอบว่าเห็นใกล้นัก	ทรงศักดิ์คิดจะจับเอาข้าไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระแย้มสรวลสำรวลแล้วร้องว่า	ลงมาเถิดข้าหาจับไว้ไม่
หัสรังได้ฟังก็ไว้ใจ	โผลงมาใกล้พระราชา
พระอุ้มสกุณามาแนบชิด	พิศทั่วสารพางค์ปักษา
กอดจูบลูบชมสกุณา	แจ้งกิจจาทั้งปวงไปทันที
เนื้อความจะเล่าให้เจ้าฟัง	ยังค่ำไม่สิ้นเจ้าปักษี
ทูลแก่เจ้าแม่จงดี	อย่าให้เทวีโกรธา
ว่าเราชาวดงพงพี	ตั้งใจภักดีมาอาสา
มากนักซึ่งจักพรรณนา	จะเลขาให้เป็นอักษรไป
ว่าพลางทางเด็ดเอายอดตอง	ลิขิตจำลองแล้วส่งให้
กับพระธำมรงค์อำไพ	เจ้าเอาไปถวายนางเทวี ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกหัสรังปักษี
รับสารธิบดินทร์ด้วยยินดี	รีบรี่มาจับที่บัญชรไชย
จะถวายก็เห็นพี่เลี้ยง	นั่งเคียงกันอยู่ไม่ให้ได้
ไซ้ขนซนซ่อนอักษรไว้	แล้วประคองปีกไหว้กัลยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพี่เลี้ยงสันหยา
ถามปักษีไปมิได้ช้า	นั่นอะไรได้มาประหลาดนัก
ปักษีบินหนีไม่ส่งให้	พี่เลี้ยงจะใคร่แจ้งประจักษ์
พระองค์จึ่งเรียกลูกรัก	หรือมิให้ตระหนักก็แล้วไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มยิ้มพลางทางปราศรัย
ถามเจ้าหัสรังสีว่าสิ่งใด	ไหนเอามาแม่จะขอดู
หัสรังส่งให้ทันที	คลี่ออกเห็นมีอักษรอยู่
กำไว้มิให้พี่เลี้ยงดู	โฉมตรูเยื้อนยิ้มอยู่ในพักตร์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาปัญญาแหลมหลัก
เห็นนางโฉมยงนงลักษณ์	พริ้มพักตร์ก็แจ้งในกิริยา
จึ่งว่ากับหัสรังสี	เพียงนี้ฤๅควรพลางข้า
จะอยู่ไยให้ขัดอัธยา	ทำเป็นวันทาจะคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดพิสมัย
กุมกรพี่เลี้ยงไว้ทันใด	ว่าไปแก่หัสรังพลัน
ใบตองของใครที่ให้มา	เจ้าอย่าป้องปิดบิดผัน
ฤๅไปพบใครในสวนนั้น	เล่าเถิดกันเองจะเป็นไร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังได้ฟังแถลงไข
จึ่งประคองปีกทูลอรไท	ลูกไปเที่ยวทั่วอุทยาน
พบพระกุมารสององค์	ดั้นดงมาอยู่ในสถาน
คล้องข้าทั้งสองกุมาร	ว่าขานตอบโต้กันหลายคำ
ว่าจะมาอาสาในเจ้าแม่	กระแสความจะเล่าก็พอค่ำ
เรื่องราวยาวยืดพ้นที่จะจำ	เธอทำอักษรให้ข้ามา
คำแสดงแจ้งอยู่ที่ในสาร	ให้พระองค์ทรงอ่านที่เลขา
ลูกไม่เข้าใจในสารา	ทรงแล้วอย่าว่าให้อึงไป ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
จึ่งคลี่สาราออกทันใจ	ทรามวัยเพ่งพิจารณา ฯ
ฯ ช้า ๒ คำ ฯ
๏ ในศุภอักษรสารสวัสดิ์	หน่อบรมจักรพรรดินาถา
ครอบครองอุรังยิดนครา	พระบิดาจะให้ครองโภไคย
แต่ยังไร้องค์พระมเหสี	ที่จะร่วมภิรมย์พิสมัย
ได้ยินข่าวท้าวน้องขจรไป	ว่าทรงโฉมวิไลลักขณา
พี่แสนเร่าร้อนอาวรณ์ถวิล	แดดิ้นโดยด้วยความเสนหา
สุดที่พี่จะทนทรมา	จึ่งทูลลาสมเด็จพระบิตุรงค์
ข้ามสมุทรเขาขันธ์อรัญเวส	ทนทุเรศมาในไพรระหง
สุดแสนลำบากยากองค์	ปิ่มจะปลงชนม์ชีพชีวา
พี่ตั้งสัตย์ปฏิญาณเอาความหลัง	สวาดิหวังวรนุชเสนหา
จึ่งบรรลุถึงกรุงนครา	เหมือนเทวาชูชีพให้คืนคง
มาพบตายายที่อุทยาน	ได้ดูงานดูน้องต้องประสงค์
ถึงได้เสวยสวรรค์ชั้นอินทร์องค์	มิเท่าเห็นโฉมยงที่พลับพลา
ซึ่งพี่ร้อยมาลานาคาสม	หวังภิรมย์ชมนุชเสนหา
ด้วยอาวรณ์ร้อนเร่าในวิญญาณ์	จะฝากชีวาที่ในน้อง
ขอร่วมทุกข์สุขแลบรรถร	ร่วมร้อนร่วมรักได้เป็นสอง
ร่วมภิรมย์สมสู่เป็นคู่ครอง	นวลละอองจงเห็นในอุรา
เรียมจากนิเวศเขตขัณฑ์	ไม่มีแผ่นสุวรรณเลขา
เอาใบตองจำลองอักขรา	แต่พอให้วนิดาแจ้งใจ
วรนุชสุดสวาดิอย่าขุ่นหมอง	พี่จะเขียนต่างแผ่นทองจำลองให้
ธำมรงค์วงนี้ที่ให้ไป	จะขอเปลี่ยนสไบของกัลยา ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๒๐ คำ ฯ
๏ ครั้นทรงเสร็จสิ้นในอักษร	ให้อาวรณ์ในความเสนหา
ถ้อยคำช่างรํ่าพรรณนา	ปรายเปรียบเทียบมาน่าเอ็นดู
แล้วพิศดูธำมรงค์วงน้อย	สอดก้อยแล้วอายอดสู
ป่วนจิตคิดถึงพระโฉมตรู	นิ่งนึกตรึกอยู่ในวิญญาณ์
แม้นจะไม่ตอบรสพจมาน	จะเนิ่นนานในความเสนหา
จะตอบไปก็อายในวิญญาณ์	ดั่งคนชั่วช้าเป็นพ้นไป
แต่อักอ่วนป่วนใจในบรรถร	ให้เร่าร้อนด้วยความพิสมัย
จึงเอาแผ่นสุวรรณอันอำไพ	ลิขิตถามในข้อคดี
ครั้นเสร็จวรลักษณ์อักษรทรง	เปลื้องสไบจากองค์โฉมศรี
หอมตรลบอบกลิ่นมาลี	แล้วห่อสารศรีเข้าทันใด
จึ่งส่งให้กับหัสรังสี	จงรีบเอาสารนี้ออกไปให้
แล้วนางสั่งซ้ำเป็นคำใน	ว่าผ้านี้เราให้ประทานมา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกหัสรังสีหรรษา
ประณมปีกรับสารา	แล้วบินลงมาฉับไว ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งสวนมาลี	ปักษีผู้มีอัชฌาศัย
ลัดแลงแฝงไม้เข้าไป	ใกล้องค์ภูวไนยด้วยยินดี
จึ่งถวายลายลักษณ์อักขรา	แล้วทูลกิจจาถ้วนถี่
สไบทรงรอยองค์นางเทวี	มีพระทัยโปรดปรานประทานมา
ซึ่งพระองค์จงรักภักดี	พระแม่มีความหรรษา
อันซึ่งถ้อยคำจำนรรจา	ว่ามาในสารมากมี ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
รับสารมาจากสกุณี	แล้วคลี่สไบที่ให้มา
กลิ่นตรลบอบอวลยวนจิต	ให้คิดรัญจวนครวญหา
ดั่งได้สมบัติในฟากฟ้า	เสนหาเร่าร้อนอาวรณ์ใจ
ครั้นแล้วจึ่งคลี่สารา	อักษรกัลยาพิสมัย
จะตอบต่อข้อความประการใด	ภูวไนยวินิจอักขรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ในลิขิตศุภลักษณ์อักษรศรี	ภูมีจำนงเสนหา
สู้เสียสมบัติขัตติยา	ทรมาลำบากอินทรีย์
เพราะทรงเมตตาการุณย์	พระคุณใส่ไว้เหนือเกศี
แม้นสวาดินาฏน้องนารี	ก็จะมีศุภลักษณ์อักษรมา
ให้ทูตานุทูตมาทูลสาร	มาว่าขานก็จะสมปรารถนา
นี่เสแสร้งแกล้งกล่าววาจา	ไม่เห็นว่าจริงจังดั่งวาที
แต่มาอาศัยอยู่สวนเราแล้วมิสา	ยังซ้ำพจนาจะสมศรี
จะเกรงใจใครบ้างก็ไม่มี	แม้นท้าวทรงธรณีเธอรู้ไป
จะพิโรธโกรธกริ้วโกรธา	เห็นว่าชีวาจะตักษัย
อันจะรับไมตรีภูวไนย	จนใจไม่รู้ที่จะคิด
จะโลมเล่นเช่นชู้เชยสวาดิ	สมมาดแล้วจะเลี่ยงเบี่ยงบิด
จะได้อัปยศทศทิศ	ทรงฤทธิ์ตรึกไตรให้จงดี
แม้นพระเสนหาอาลัย	จงกลับคืนไปยังกรุงศรี
ทูลพระชนกชนนี	ให้มีศุภลักษณ์อักษรมา
จึ่งจะเห็นว่าแสนสวาดิน้อง	จะสมปองสำเร็จปรารถนา
ซึ่งพระองค์ให้ธำมรงค์มา	จะขอเปลี่ยนกับผ้าสไบทรง
น้องสนองพระคุณที่กรุณา	จึ่งให้มาตามราชประสงค์
พระองค์เป็นเอกอัครสุริย์วงศ์	จงดำริตริตรงให้จงดี ฯ
๏ ครั้นอ่านสิ้นสารนงลักษณ์	พระทรงศักดิ์ปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
ประดิษฐ์ติดต่อข้อคดี	พระภูมียิ่งแสนสวาดินัก
แล้วจึ่งลิขิตอักขรา	ซ้ำสลักหลังมาให้ประจักษ์
ในสุนทรอ่อนหวานด้วยความรัก	แล้วทรงศักดิ์ให้ปักษาทันใด
สั่งความนอกนั้นมาหลายข้อ	ติดต่อด้วยความพิสมัย
ห้ามมิให้แจ้งแพร่งพรายไป	พลางชมสไบของเทวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนกหัสรังปักษี
รับสารแล้วลามาทันที	บินรี่เร็ววับมาฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงบัญชรนางกัลยา	ปักษาประณมปีกไหวั
จึ่งถวายสารศรีแก่อรไท	ทูลไปแต่ต้นจนปลายมา
ว่าพระคุณเจ้าแม่พ้นกำลัง	จารึกสลักหลังมาหนักหนา
สั่งลูกให้ทูลพระมารดา	ว่าให้เชิญเสด็จไปอุทยาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มกระเษมสานต์
กับพี่เลี้ยงพักตร์เพียงบัวบาน	ทรงอ่านสาราฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ อักษรสุนทรบรรจงสนอง	ปูนปองประโลมโฉมสวรรค์
มาถึงยาหยีเจ้าแจ่มจันทร์	พี่นั้นจำนงฤทัยมา
ใช่ว่าจะหมิ่นแคลนแสนสุดรัก	ลอบลักทำตามวิสา
ครั้นจะแต่งบรรณาการมา	จนอยู่ด้วยมหาสมุทรไทย
พี่เสี่ยงวาสนาพยายาม	ได้อินทรีขี่ข้ามจึ่งมาได้
แต่พี่น้องสองคนก็จนใจ	จึ่งมิได้ทำตามประเพณี
ซึ่งพสุธานั้นต่างแผ่น	แม้นว่ายอดสุดาเมตตาพี่
ช่วยถมพระมหาวารี	ธานีจะเป็นทองแผ่นเดียวกัน
เอ็นดูพี่เถิดดวงสมร	ให้คลายร้อนเศร้าโทรมนัสศัลย์
พี่ขอเชิญสุดาดวงจันทร์	ขวัญเมืองแม่มาชมมาลี
พี่จึ่งจะแจ้งไม่แคลงจิต	เหมือนน้องช่วยชูชีวิตพี่
จะซ่อนอยู่ในห้องยายมาลี	พี่ขอชมเทวีให้อิ่มใจ ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ อ่านพลางกับนางพี่เลี้ยง	แอบเคียงกันสรวลครวญใคร่
ที่ไหนข้อขำอ่านซ้ำไป	ที่ไหนชอบใจเย้าเย้ยกัน
พี่เอยจะคิดไฉนดี	จะให้น้องนี้ไปสวนขวัญ
มิไปว่าไม่แจ้งสำคัญ	แล้วจะลวงล่อกันให้ได้อาย
ครั้นว่าจะไปก็ไม่ดี	น้องนี้อดสูคนทั้งหลาย
เป็นสตรีจะรี่ไปตามชาย	ความอายจะอยู่แก่น้องไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงจึ่งทูลแถลงไข
เธอได้เชิญเสด็จคลาไคล	ออกไปเถิดแม่ให้เป็นที
แต่อย่าขึ้นตำหนักเคหา	ภายหลังจะนินทาเราถ้วนถี่
เราไปทำเก็บมาลี	อยู่ที่ริมเรือนยายตา
เธอจะซ่อนอยู่บนเรือนยาย	เราชายเล่นแต่นอกเคหา
เที่ยวไปสองคนกับพี่ยา	ทั้งนั้นเราอย่าให้เข้าไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ฟังพี่เลี้ยงตอบชอบฤทัย	กระนั้นพี่มาไปทูลลา
ว่าแล้วเสด็จจรลี	กับพระพี่เลี้ยงสันหยา
พร้อมด้วยสาวสรรกัลยา	เสด็จมาปราสาทพระบิตุรงค์ ฯ
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงก้มเกล้าวันชุลี	พระชนกชนนีสูงส่ง
จึ่งกราบทูลไปดั่งใจจง	ลูกจะทูลลาองค์พระทรงไชย
ไปชมมิ่งไม้ในอุทยาน	บุหงาตระการงามไสว
เป็นฤดูผลออกดอกใบ	บ่ายแสงสุริย์ใสจะกลับมา ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนนาถา
ทั้งประไหมสุหรีศรีโสภา	ได้ฟังลูกยาพาที
จึ่งมีวาจาปราศรัย	สายสวาดิจะไปสวนศรี
เจ้าระวังวรองค์ให้จงดี	จะต้องแสงสุริย์ศรีตรัสไตร
แก้วตาอย่าอยู่ให้ช้านัก	ลูกรักจะมีความไข้
สั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่ทันใด	จงระวังระไวพระลูกยา
ถ้าแม้นมีเหตุเภทพาล	กูจะผลาญชีวังให้สังขาร์
อย่าอยู่จนสายัณห์เวลา	จงกลับมาปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	เทวีมายังปราสาทไชย
จึ่งสั่งสาวสรรกัลยา	ให้เตรียมวอช่อฟ้าศรีใส
หอเฝ้าชาวที่ให้พร้อมไว้	เราจะไปชมสวนมาลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ลงจากปราสาทมิได้ช้า	มาสั่งให้ตรวจตราเตรียมกัน
ครั้นได้เสร็จสรรพฉับไว	สาวใช้กลับมาขมีขมัน
ถึงจึ่งก้มเกล้าอภิวันท์	เตรียมกันพร้อมแล้วพระบุตรี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ได้ฟังกำนัลพาที	จรลีสระสรงคงคา ฯ
ฯ ชมตลาด ๒ คำ ฯ
๏ ทรงสุคนธ์ปนทองนพคุณ	ให้นูนผิวผ่องมังสา
ทรงภูษาพื้นสุวรรณโอ่อ่า	สะอิ้งแก้วรจนาพรายพรรณ
ทรงสไบปักทองผ่องใส	ดั่งนางในฟากฟ้ากระยาหงัน
สร้อยสนตาบประสานสังวาลวรรณ	ทองกรกุดั่นรูจี
สอดใส่ธำมรงค์รองเรือง	แสงประเทืองอำไพใสศรี
ทรงมงกุฎแก้วมณี	ห้อยพวงมาลีสุวรรณ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นแล้วจึ่งชวนสกุณา	มาไปกับแม่ยังสวนขวัญ
จึ่งเผยกรงแก้วแพรวพรรณ	อุ้มเอาสุบรรณคลาไคล ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ แล้วเสด็จขึ้นทรงวอแก้ว	อันเพริศแพร้วด้วยมณีศรีใส
พร้อมด้วยสาวสนมกรมใน	ตามเสด็จอรไทไคลคลา
เสนาแห่แหนเป็นขนัด	เบียดเสียดเยียดยัดเป็นหนักหนา
อันสี่พี่เลี้ยงพระธิดา	ประคองเคียงสีวิกาจรัล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังสวนอุทยานอันพิศาล
โฉมพระบุตรีเยาวมาลย์	ลงจากสีวิการทันที
จึ่งเสด็จขึ้นบนพระตำหนัก	นงลักษณ์ปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
จะได้เห็นทรงธรรม์พันปี	เทวีเบิกบานสำราญใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
เห็นคนดาษดาเข้ามาใน	พระแจ้งใจว่านางมาอุทยาน
จึ่งเรียกอนุชามาทันที	ภูมีค่อยกระซิบสั่งสาร
พี่จะถวายเจ้าแก่เยาวมาลย์	เห็นจะได้การแล้วอนุชา
จะอยู่ด้วยองค์นางโฉมตรู	จงดูที่ทางไว้ขนิษฐา
พี่จะเข้าไปหานางกัลยา	แก้วตาจงรับฉับไว
สั่งแล้วจึ่งเรียกยายมาลา	เข้ามาใกล้แล้วปราศรัย
พระบุตรีมาสวนมาลัย	ยายจะออกไปเฝ้าเทวี
จงพาอนุชาไปด้วย	ช่วยถวายแก่องค์โฉมศรี
จะได้เป็นพนักงานร้อยมาลี	ตายายจะมีความสุขไป
ข้าจะซ่อนอยู่บนเคหา	ใครจะทันสงกาก็หาไม่
ยายจงชวนกันลงไป	เฝ้าองค์อรไทกัลยา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีดีใจเป็นหนักหนา
ข้าจะช่วยถวายพระน้องยา	พ่ออย่าอาวรณ์ร้อนใจ
เจ้าอยู่บนที่เคหา	อย่าเยี่ยมหน้าออกไปไม่ได้
ล้วนข้าสาวชาวแม่ข้างใน	อย่าให้ใครเห็นกายาฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สั่งเอยสั่งแล้ว	คลาดแคล้วลงจากเคหา
กับเจ้าลิขิตอนุชา	คอยท่ารับเสด็จนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาพระพี่เลี้ยงสาวศรี
จี่งทูลพระราชบุตรี	เชิญเสด็จเทวีไคลคลา
เชยชมพุ่มพวงดวงมาลัย	ให้สำราญพระทัยเป็นหนักหนา
ที่ข้างริมเรือนยายมาลา	บุหงาต่างต่างอย่างดี
แล้วนางจึ่งสั่งไปทันใด	แก่ฝูงกำนัลในสาวศรี
จงชวนกันเก็บมาลี	ให้ได้มากมีทุกสิ่งอัน
จะร้อยถวายพระบิตุรงค์	ให้ได้ทุกอนงค์สาวสรร
ให้ร้อยต่างต่างละอย่างกัน	ให้ทันเพลาพรุ่งนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
ได้ฟังสันหยาพาที	ต่างคนจรลีลงมา
เที่ยวเก็บบุปผามาลัย	ต่างไปเล็ดลอดสอดหา
บ้างร้อยประกวดกันนานา	หรรษาทุกหน้ากำนัลใน ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมพิสมัย
ให้คิดขวยเขินสะเทิ้นใจ	มิใคร่จะเสด็จจรลี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาพี่เลี้ยงมารศรี
ก็แจ้งประจักษ์ใจในที	เห็นเทวีมิใคร่จะไคลคลา
จึ่งทูลปลอบโยนโอนอ่อน	ดวงสมรจงฟังพี่ว่า
แม้นพระองค์ไม่เสด็จลีลา	ผ่านฟ้าจะน้อยพระทัยนัก
พระอตส่าห์พยายามตามหิมเวศ	ใคร่เห็นอัคเรศให้ประจักษ์
จะแคลงพระทัยว่าไม่รัก	นงลักษณ์คิดดูให้จงดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์พาที	แล้วอุ้มปักษีคลาไคล ฯ
ฯ พระทอง ๒ คำ ฯ
๏ สองคนแต่กับนางสันหยา	เที่ยวชมบุหงางามไสว
เตร็ดเตร่เร่เก็บดอกไม้	เข้าไปใกล้เรือนยายตา
ให้คิดประหวั่นพรั่นใจ	ลัดแลงแฝงไม้พฤกษา
นางสันหยาชักชวนเจรจา	ชวนเก็บดอกมาลาสำราญใจ
นางชมรุกขชาติผลาผล	สุกหล่นเกลื่อนกลาดดาษไสว
หอมหวนชวนชื่นชูใจ	ฝ้ายเทศการะเกดกระดังงา
สารภีพิกุลหอมโหย	ยมโดยกระถินกลิ่นกาหลา
นางแย้มยี่โถโยทะกา	จำปามหาหงส์ประยงค์ยวน
มะลิซ้อนซ่อนกลิ่นเบญจ์วรรณ	สารพันสรรไว้ที่ในสวน
กุหลาบก้านเกี่ยวกิ่งลำดวน	เรณูนวลหอมอบตรลบมา
ชมพลางทางชายนัยน์เนตร	หาองค์ทรงเดชในเคหา
แล้วใส่ไคล้ทำเด็ดดอกมาลา	ยื่นให้สันหยาผู้ร่วมใจ ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
เสด็จอยู่ในเรือนยายมาลัย	ได้ยินเสียงทรามวัยพาที
เล็งลอดสอดมองตามช่องฝา	เห็นองค์กัลยาโฉมศรี
เลิศล้ำนางในธรณี	พระภูมีเพ่งพิศไม่วางตา
งามกรงามทรงวงพักตร์	จำเริญรักยั่วยวนเสนหา
นวลละอองผ่องเพียงจันทรา	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
อรชรอ้อนแอ้นทั้งอินทรีย์	ทรงศรีประเสริฐเฉิดฉัน
ดั่งดวงโกมุทบุษบัน	พึ่งผุดพ้นขอบขัณฑ์มุจลินท์
โฉมเฉลาเยาวลักษณ์ของเรียมเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้สมอารมณ์ถวิล
หอมรสมาลารวยริน	หอมกลิ่นวรนุชพี่ชื่นใจ
อนิจจาแลลับพฤกษาแล้ว	ใครจะช่วยเชิญแก้วมาให้ใกล้
แต่พอคลายร้อนอาวรณ์ใจ	ปลื้มใจจงได้ปรานี
ชมพลางเคลิ้มไคล้ใหลหลง	ตรัสเรียกโฉมยงมารศรี
มาเถิดมิ่งสมรนารี	ขอชมเทวีให้อิ่มใจ
แต่ตรึกนึกเห็นเต่นเตือน	ฟั่นเฟือนใฝ่ฝันไม่กลั้นได้
จึงกล่าวสุนทรฉะอ้อนไป	ขับด้วยความใคร่ประลองโลม ฯ
ฯ สมิงทอง ฯ
๏ บังอรวรนุชของพี่เอ๋ย	บำเพ็ญบุญไฉนเลยจึ่งเฉิดโฉม
เป็นที่ตรีโลกเล้าโลม	ชมโฉมน้องน้อยกลอยใจ
เยื้องย่างดั่งนางกินนร	ถึงนางเทพอัปสรไม่เปรียบได้
ยาหยีเจ้าเก็บมาลีไว้	ความงามกระไรน่าชมเชย
นางแย้มเจ้าแกมเล็บมือนาง	ขอให้พี่บ้างเถิดน้องเอ๋ย
ไม่เหลียวมาข้างพี่นี้บ้างเลย	น้องเอยยื่นมาพี่คอยรับ
ส่งแต่กลิ่นชวยอยู่รวยรื่น	มายืนตรงนี้ฟังพี่ขับ
อกพี่ดั่งคีรีทุ่มทับ	แม้นมิได้ไม่กลับไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมพระบุตรีศรีใส
ได้ฟังสุรเสียงพระภูวไนย	อรไทชายเนตรชำเลืองมา
สบเนตรเสียวสันหวั่นไหว	ยิ่งสะเทิ้นพระทัยเป็นหนักหนา
ลัดแลงแฝงองค์กัลยา	ฟังเสียงผ่านฟ้ายิ่งจับใจ
ดั่งวารีเฉื่อยฉ่ำอำมฤต	บึกบึกนึกหวนครวญใคร่
ทำชม้อยชม้ายชายตาไป	ชูช่อดอกไม้ชมเชย
แล้วนางทำวางมาลาไว้	ความงามพ้นใจพี่เจ้าเอ๋ย
วางไว้อย่าเพ่อเอาไปเลย	แล้วนางทำเฉยเมินไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยิ้มแย้มแจ่มใส
แจ้งว่านางแกล้งมาให้ไว้	พระเดินออกไปให้ใกล้น้อง
ลอบหยิบแล้วกระซิบพาที	คุณเจ้าอยู่พี่ไม่มีสอง ฯ
เทวามารับสินบนน้อง	อย่าให้เคืองข้องระคายใจ
เอ็นดูด้วยเถิดเทพารักษ์	ช่วยชักนางเข้ามาให้ใกล้
แต่พอให้ชวยชื่นรื่นฤทัย	คุณจะอยู่พี่ไปคุ้มวันตาย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมประวะลิ่มเฉิดฉาย
เชือนเก็บบุหงาซ่อนหน้าอาย	ภิปรายชวนปักษาพาที
นั่นวิหคพลอดกันฉันใด	เล่าให้แม่ฟังเจ้ารังสี
พี่สันหยามาดูสกุณี	หมู่นี้พลอดกันฉันใด ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังจึ่งทูลแถลงไข
อันนกซึ่งจับอยู่ลับไป	ร้องขอดอกไม้ที่ชิงกัน
จับพลอดฉะฉอดเซ็งแซ่	ชมโฉมเจ้าแม่ว่าเฉิดฉัน
ร้องขอมาลีที่ทรงนั้น	รับขวัญเชยชมพระมารดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังหัสรังเจรจา	ยิ่งโสมนัสาพันทวี
นางกอดจูบลูบชมปักษา	แล้วชำเลืองนัยนานางโฉมศรี
สบเนตรเบือนพักตร์เสียทันที	เทวีรัญจวนป่วนใจ
แล้วนางจึ่งเก็บดอกสร้อยฟ้า	ยื่นให้สกุณาศรีใส
นางสันหยาพี่เลี้ยงก็เข้าใจ	จึ่งว่าไปแก่สกุณา
เจ้าจงเอาพวงดอกไม้นี้	รีบเร่งจรลีนะปักษา
ไปถวายแก่องค์พระราชา	อยู่บนเคหายายมาลี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังราชปักษี
ประณมปีกรับเอาทันที	รีบรี่มายังเรือนตายาย
ครั้นถึงจึ่งตรงเข้าไป	เอาดอกไม้ถวายพระโฉมฉาย
ทูลไปด้วยใจเปรมปราย	ของเจ้าแม่ให้ถวายพระภูวไนย ฯ
ฯ คำวอน ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยินดีจะมีไหน
รับพวงมาลาทันใด	แล้วกอดจูบลูบไล้สกุณา
เจ้าจงทูลองค์พระชนนี	ว่าข้านี้รัญจวนครวญหา
โศกเศร้าเร่าร้อนในอุรา	ทุกทิวาอารมณ์ไม่สมประดี
เมื่อไรจะได้พบสบประสงค์	แสนจำนงมุ่งมาดสวาดิศรี
แม้นเจ้าแม่สกุณาปรานี	เห็นจะมีชีวีสืบไปฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังประณมปีกไหว้
รับพจนารถพระภูวไนย	แล้วลาคลาไกลกลับมา
ครั้นถึงจึ่งทูลนางเทวี	ว่าพระองค์ยินดีเป็นหนักหนา
สั่งข้าให้ทูลพระมารดา	ว่าเร่าร้อนอุราเป็นพ้นไป
จะใคร่พบองค์พระชนนี	ภูมีรัญจวนครวญใคร่
ลืมเสวยลืมสรงคงคาลัย	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ได้ฟังปักษาพาที	เทวีแย้มสรวลสำรวลไป
แล้วว่าแก่พี่สันหยา	ดูดูปักษามาเสกใส่
ช่างพูดประสมนี้สุดใจ	ไปได้ที่ไหนมาพาที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเฒ่าผู้เฝ้าสวนศรี
หมอบคลานชวนหลานจรลี	ไปเฝ้าเทวีทันใด
แล้วทูลถวายกุมารา	แก่องค์พระธิดาศรีใส
นี่แลลิขิตช่างมาลัย	ให้พามาถวายโฉมยง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลหง
นางเร่งพินิจพิศทรง	จำได้ว่าองค์อนุชา
นรลักษณ์พักตราน่ารัก	พิศพักตร์เหมือนองค์พระเชษฐา
แล้วนางจึ่งมีวาจา	ว่าแก่กุมาราไปทันที
เราจะเลี้ยงเจ้าเป็นอนุชา	มิให้น้องยาหมองศรี
ว่าแล้วจูงกรจรลี	มาที่ประทับนางนงคราญ
แล้วสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	จะคืนเข้าบูรีราชฐาน
บรรดาบุหงาอันตระการ	ประมาณใดมากน้อยสักเท่าใด
เอามาให้พร้อมเพรียงกัน	จะถวายทรงธรรม์เป็นใหญ่
เราจะกลับคืนเข้าเวียงไชย	พระสุริย์ใสยังควรเวลา ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพี่เลี้ยงสันหยา
บอกแก่สาวสรรกัลยา	ให้เอามาลามาทันที
บรรดาที่ร้อยไว้ทุกนาง	บุหงาหลายอย่างต่างสี
เอามาถวายพระบุตรี	มากมีทุกพรรณมาลา ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
จึ่งชำระสระสรงกายา	ทรงเครื่องรจนาอำไพ
แล้วเสด็จลงจากพลับพลา	จูงกรอนุชาศรีใส
พร้อมด้วยสาวสรรกำนัลใน	เสด็จไปทรงสีวิกาการ
ชักพระสูตรทองบังทั้งสี่ทิศ	ป้องปิดมิดแสงพระสุริย์ฉาน
แล้วเสด็จออกจากอุทยาน	เฒ่าแก่บริวารก็ตามไป ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ นางแหวกพระวิสูตรปิดป้อง	แย้มมองมิให้ใครสงสัย
ดูเรือนยายเฒ่ามาลัย	จนลับล่วงนัยน์เนตรนางเทวี
เสนหามารึงตรึงจิต	ให้คิดถึงองค์พระโฉมศรี
อาดูรพูนเทวษพันทวี	มารศรีเศร้าสร้อยละห้อยใจ
แล้วพูดจาปราศรัยเจ้าลิขิต	หวังจะให้คลายจิตที่หม่นไหม้
เสแสร้งแกล้งกล่าวเซ้าซี้ไป	จนถึงวังในฉับพลัน
วอประทับเกยรัตน์ชัชวาล	ลงจากสีวิการเฉิดฉัน
นางเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ดั่งสุวรรณหงส์ทองจรลี ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ จึ่งมีสุนทรวาจา	แก่องค์อนุชาเรืองศรี
เจ้าอยู่ด้วยหมู่นารี	พี่นี้จะไปเฝ้าสองกษัตรา
สั่งแล้วเสด็จจรลี	กับพี่เลี้ยงสาวศรีซ้ายขวา
ครั้นถึงปราสาทแก้วแววฟ้า	กัลยาก้มเกล้าบังคมคัล
จึ่งเอาบุปผามาลี	บรรดาที่มีกลิ่นแกล้งสรร
ถวายสององค์ทรงธรรม์	แจ่มจันทร์ชื่นบานสำราญใจ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพเป็นใหญ่
ทั้งองค์มะรุดาอุไร	ปราศรัยไปแก่พระธิดา
ไปเล่นอุทยานสำราญใจ	เก็บพรรณดอกไม้มาหนักหนา
สุดสวาดิเจ้าเล่นจะเหนื่อยมา	แก้วตาจงไปปราสาทไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเทวีศรีใส
รับสั่งบังคมภิรมย์ใจ	ลาไปปราสาทรจนา ฯ
ฯ สาลิกา ๒ คำ ฯ
๏ มาถึง	ปรางค์แก้วสุวรรณเลขา
ประคองกรจูงพระอนุชา	เสด็จมาเข้าที่ชำระองค์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ชำระสระสรงพระอนุชา	ด้วยน้ำอบบุหงาโสรจสรง
เฟื่องฟุ้งตรลบอบองค์	หอมหวนยวนยงยั่วใจ
แล้วให้เสวยสาลี	เทวีประดิษฐ์ประจงให้
กวดเกล้าเมาลีแซมมาลัย	แล้วให้ทรงเครื่องลออองค์
ทรงภูษาเสร็จสรรพแล้วสอดสร้อย	จิ้มลิ้มนิ่มน้อยนวลหง
ทั้งสองพระหัตถ์ให้สอดทรง	ธำมรงค์เนาวรัตน์จำรัสฟ้า
แล้วเฉลิมเจิมผัดวรพักตร์	น้องรักผู้ยอดเสนหา
ผ่องเพียงบุหลันอันลอยฟ้า	กัลยาชื่นชมภิรมย์ใจ ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ ชำระสระสรงสำเร็จแล้ว	ไคลคลาพาแก้วพิสมัย
เข้าห้องสุวรรณทันใด	ไถ่ถามความในที่จินดา
ครั้นถึงจึ่งอุ้มขึ้นใส่ตัก	น้องรักจงแจ้งอย่ากังขา
เป็นวงศ์พงศ์ผ่านพารา	บูรีเรืองเฟื่องฟ้าแดนใด
เหตุไฉนจึ่งได้พลัดพราก	ลำบากปิ้มชีพเหลวไหล
สัญจรนอนในเขาเงาไม้	แรมดงพงไพรพนาวัน
ล่วงด่านผ่านแดนยักษา	ข้ามเขตคงคาแข็งขัน
ไม่คิดชีวิตชีวาวัน	ด้นดั้นดำเนินเดินไพร
แต่พี่กับน้องสองคน	จะพากันดั้นด้นไปหนไหน
ต้องประสงค์จำนงสิ่งใด	เชิญเจ้าเล่าไปให้แจ้งการ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตก้มเกล้าสนองสาร
จึ่งทูลโฉมยงนงคราญ	อยู่สถานอุรังยิดเวียงไชย
ได้ยินข่าวว่าอนงค์องค์หนึ่งเลิศ	ลอยฟ้ามาเกิดในกรุงใหญ่
ล้ำโฉมนางฟ้าสุราลัย	ในอุเรเซนมไหวิไลวรรณ
เป็นมิ่งมงกุฎกัลยา	โฉมเฉิดเลิศฟ้ากระยาหงัน
จะเล็งเทียบหาเปรียบไม่เทียมทัน	สุดสวรรค์แหล่งหล้าธาตรี
พระเชษฐาอาดูรพูนเทวษ	ถึงองค์อัคเรศมารศรี
จนพระบิตุรงค์ทรงธรณี	ให้หาพระบุตรีทุกกรุงไกร
สิ้นทั้งร้อยเอ็ดพระบูรี	พระมิได้ยินดีพิสมัย
จึ่งทูลลาพระองค์ทรงไชย	มาในไพรสัณฑ์กันดาร
เสวยแต่ผลไม้ทุกเช้าเย็น	เคืองเข็ญมาในไพรสาณฑ์
ตรำฝนทนแดดทรมาน	จนถึงสถานเวียงไชย
มาพบตายายที่ในสวน	พระค่อยคลายรัญจวนที่หม่นไหม้
บรรยายแต่ต้นจนปลายไป	ใส่ไคล้ต่อข้อคดี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ได้ฟังอนุชาพาที	เทวียิ่งแสนสวาดินัก
จูบกอดรับขวัญอนุชา	เจ้าช่างเจรจาแหลมหลัก
ค่อยสว่างอาวรณ์ร้อนรัก	แต่เวียนซักไถ่ถามความใน ฯ
ฯ ช้า ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นนางเสด็จกลับไป	ให้อาลัยถึงองค์พระบุตรี
โอ้เจ้าพุ่มพวงดวงใจ	ควรหนีพี่ได้นะโฉมศรี
เปลื้องปลดรสรักไมตรี	สายสุดสวาดิพี่ไม่เมตตา
ป่านฉะนี้เจ้าจะถึงปราสาทแล้ว	น้องแก้วจะละห้อยคอยหา
จะเชยชมแต่องค์อนุชา	ต่างพักตราพี่ยาจะค่อยคลาย
ยอดสุดาน่ารักของพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้พบโฉมฉาย
ถึงสิ้นชนม์ชีพวางวาย	แต่ให้สายสุดสวาดิเจ้าปรานี ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ แต่อักอ่วนครวญใคร่ไปมา	จนเพลารุ่งแจ้งแสงศรี
จึ่งเรียกยายมาลามาทันที	ภูมีกล่าวรสพจนา
วันนี้จะร้อยมาลัย	อย่างใหม่ให้งามหนักหนา
เอาไปถวายพระธิดา	ในเวลาบ่ายวันนี้
ว่าแล้วทรงร้อยมาลัย	แกล้งประดิษฐ์คิดใส่ถ้วนถี่
ร้อยเป็นกุมารฤทธี	ยืนอยู่ข้างที่บัญชรไชย
นางสถิตบนแท่นทองทรง	พี่เลี้ยงอยู่ข้างอาสน์ศรีใส
พระกุมารแน่งน้อยงามวิไล	ประณมกรอยู่ใกล้นางเทวี
ครั้นแล้วจึงเอาพวงบุปผา	ส่งให้ยายมาลาทาสี
ยายเร่งเอาพวงมาลัยนี้	ไปถวายเทวีพระธิดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีดีใจเป็นหนักหนา
รับเอาพุ่มพวงดวงผกา	ลงจากเคหาคลาไคล
ดุ่มเดาะเยาะเย้ามาเต็มพักตร์	ใครทักไขหูหาดูไม่
กระเดียดกระทายดอกไม้	เข้าไปถึงปราสาทกัลยา ฯ
ฯ ชม ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมเสนหา
แลไปเห็นยายมาลา	จึ่งเรียกมาให้นั่งกลางกำนัล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมาลีกริ่งใจให้ไหวหวั่น
ก้มเกล้าประณมบังคมคัล	ถวายพวงบุษบันทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มยินดีจะมีไหน
จึ่งรับเอาพวงดอกไม้	ชื่นชมภิรมย์ใจพันทวี
นางแกล้งแสร้งเสเพทุบาย	ประปรายทุกหน้านางสาวศรี
แล้วเสด็จเยื้องย่างจรลี	ชวนพี่เลี้ยงเข้าที่ไสยา
ครั้นถึงแท่นทิพบวร	จึ่งมีสุนทรกับสันหยา
พี่เอ๋ยครั้งนี้พวงมาลา	งามประดิษฐ์รจนาเป็นพ้นไป
จัดเจียนประจงจำนงกรอง	เป็นนารีทั้งสองศรีใส
ข้าสถิตยังแท่นบรรทมใน	ถัดไปพี่นางบังคมคัล
นั่นลิขิตประณมกร	อยู่ริมบัญชรเฉิดฉัน
นี้คือพระองค์ทรงธรรม์	ทรงศรพระขรรค์เรืองไชย
ยืนอยู่ตรงหน้าสิงหบัญชร	นั่นกรแกะบานพระแกลใหญ่
มิรู้ที่จะเข้าทางใด	ภูวไนยยืนพิจารณา
ชมพลางกับนางพี่เลี้ยง	นั่งเคียงคู่คิดปริศนา
จะอุบายฉันใดนะพี่อา	จึ่งจะเข้ามาถึงห้องใน
จำจะให้ไปอยู่ด้วยอาจารย์	เห็นจะพาภูบาลเข้ามาได้
ทำไฉนพระจะแจ้งประจักษ์ใจ	ฤๅจะใช้วิหคหัสรัง ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงทูลไปดั่งใจหวัง
พระองค์จงคอยยับยั้ง	ด้วยแจ้งความหลังประจักษ์ใจ
เป็นแรมเดือนดับลับลง	จึงจะรับพระองค์เข้ามาได้
เอากระเหม่าชโลมยายมาลัย	แล้วปล่อยไปให้แจ้งคดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	เทวีชื่นชมภิรมย์ใจ
นางจึ่งเสด็จไคลคลา	จากห้องไสยาพิสมัย
สถิตเหนือแท่นที่อำไพ	อรไททำกริ้วโกรธา
วันนี้ทำไมจึ่งมาสาย	จนขาดถวายพวงบุหงา
เร่งเร็วพี่เอากระเหม่ามา	มอมยายมาลาให้ทั่วตัวฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงสาวสรรก็ยิ้มหัว
ชวนกันเข้ารุมกลุ้มตัว	เอามินหม้อทาทั่วทั้งกายไป
เห็นแต่สองตาอยู่แววแวว	เหมือนหนึ่งกับแมวทโมนใหญ่
สาวสรรต่างสรวลแซ่ไป	มี่ทั้งปราสาทนางกัลยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
เห็นยายมาลีก็ปรีดา	กัลยาแย้มสรวลสำรวลใจ
แล้วนางจึ่งมีวาจา	อีเฒ่ามาลาช่างแก้ไข
ไปคบค้าพาใครเข้ามาไว้	ช่างร้อยมาลัยไม่ขอดู
ครั้งหนึ่งมิหนำซ้ำอีกเล่า	ยายเฒ่าไม่อายอดสู
อย่าคบค้ามาไว้ในสวนกู	จงไปอยู่กับฤๅษีชีไพร
อย่าให้เดินไปทางตรง	ส่งลงตรงหน้าบัญชรใหญ่
ชาวแม่ช่วยแห่หามไป	เร่งเร็วฉับไวบัดนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เฒ่าแก่กำนัลสาวศรี
ชวนกันเข้าหามยายมาลี	ให้นั่งลงยังที่สาแหรกยนต์
สอดส่งลงตามพระบัญชร	เชือกหย่อนเฒ่าดิ้นสับสน
ยิ่งร้องเขารั้งไว้ข้างบน	คิดจะโจนให้พ้นก็กลัวตาย
ครั้นหย่อนลงไปถึงดิน	ลุกผินหน้าวิ่งออกใจหาย
ออกประตูเด็กกรูดูมากมาย	เฒ่าเดินเมียงกายเบี่ยงบ่ายไป
ฝ่ายว่าฝูงเด็กเข้าโหมแห่	ยายแก่คนนี้มาแต่ไหน
ครั้งนี้ทาดำเราจำไว้	เข้ายื้อชักผลักไสทนด่าทอ
ฝ่ายยายยิ่งโกรธก็ด่าแช่ง	สะบัดวัดแวงดั่งหันมอ
ยิ่งด่าเด็กเข้าต่อล้อ	แกด่าทอแล้วรีบมาเรือนตัว ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตาเฒ่าแลเห็นก็ยิ้มหัว
ถามว่าเป็นไรจึ่งมืดมัว	หัวหูก็ดำใครทำยาย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายยายโกรธาเป็นบ้าบ่น	กระแทกก้นแล้วลอยหน้าส่าย
งามแล้วครั้งนี้แทบตาย	หลานชายอยู่ไหนไม่มาดู
ครั้งหนึ่งมิหนำซํ้าอีกเล่า	ทีนี้อีเฒ่ามิให้อยู่
ได้ความเจ็บอายเป็นพ้นรู้	ขืนอยู่เห็นเราจะพลอยตาย
เปล่าเปล่าก็พาลเอาผิดข้า	โกรธว่ามาลาเที่ยงสาย
คาดโทษโกรธขึ้งมากมาย	ให้หลานชายไปอยู่กับมุนี ฯ
ฯ เขาทะลุย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสวัสดิ์รัศมี
ประจักษ์แจ้งแห่งกลนางเทวี	มอมยายมาลีออกมา
ว่าดวงบุหลันนั้นลับแสง	มิได้แจ่มแจ้งพระเวหา
หวังจะให้พี่ไปในพารา	สาแหรกหย่อนยายมานั้นทางลับ
ซึ่งให้ไปอยู่กับฤๅษี	จะให้แจ้งคดีเสร็จสรรพ
ด้วยดาวบสเป็นที่คำนับ	กับเราจะได้เข้าวังใน
ตรึกพลางเห็นแจ้งประจักษ์จิต	ลดองค์ทรงฤทธิ์ลงนั่งใกล้
จึ่งมีวาจาว่าไป	ปลอบโยนเอาใจยายมาลี
มิให้ข้าอยู่ที่เคหา	เพราะกลัวอาญานางโฉมศรี
ตัวข้าก็จะจรลี	ค่อยอยู่จงดีจะลาไป
แล้วพระจึ่งถอดธำมรงค์	ในนิ้วพระองค์ออกมาให้
ค่าสนองคุณยายมาลัย	เอาไว้ขายเลี้ยงกายา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายตาทั้งสองก็หรรษา
จึ่งรับเอาธำมรงค์อลงการ์	สงสารผ่านฟ้าเป็นพ้นไป
พระองค์ไปอยู่กับมุนี	จำเริญศรีสวัสดิ์ผ่องใส
แล้วถวายเครื่องทรงภูวไนย	น้ำตาหลั่งไหลทั้งสองรา ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงฤทธิ์ทุกทิศา
รับเอาเครื่องทรงอลงการ์	สอดทรงกายาเข้าทันที
เหน็บกฤชฤทธิไกรเฉิดฉาย	ลงจากเรือนยายทาสี
งามประจงดั่งหงส์จรลี	ภูมีเลี้ยวลัดตรงมา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ มาถึง	อาศรมฤๅษีที่ในป่า
เข้าไปอภิวาทวันทา	พระดาหลีผู้มีฤทธิไกร ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
ครั้นเห็นพระกุมารชาญชัย	เข้ามากราบไหว้ก็อัศจรรย์
รูปร่างละไมวิไลเลิศ	ทรงเครื่องเพราเพริศเฉิดฉัน
กุมารนี้ลักษณ์วิลาวัณย์	หน่อเนื้อเขตขัณฑ์แดนใด
พระฤๅษีจึ่งมีบัญชาถาม	เจ้าเป็นหน่อนามบูรีไหน
ขัดสนกังวลสิ่งไร	จะไปไหนจึ่งมาถึงศาลา ฯ
ฯ ฝรั่ง ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
จึ่งบังคมคัลวันทา	องค์พระอาจารย์แล้วจึ่งทูลไป
ข้าชื่อยุขันเรืองฤทธิ์	อยู่ยังอุรังยิดกรุงใหญ่
พระบิดาจะให้เรียนศิลป์ไชย	พร้อมทั้งไตรเพทให้ครบครัน
จึ่งอตส่าห์บุกป่าฝ่าดง	ตรงเข้ามาหาถึงเขตขัณฑ์
จึ่งได้พบองค์พระทรงธรรม์	หลานขวัญขอรองบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์ยินดีเป็นหนักหนา
ที่จะอยู่ด้วยปู่ในศาลา	รํ่าเรียนวิชาเป็นไรมี
ว่าแล้วพระบรมสมมิต	บวชให้เป็นศิษย์พระฤๅษี
แล้วให้นุ่งหนังพยัคฆี	พระภูมีสั่งสอนให้แจ้งใจ
หมวดมุ่นชฎาห่อเกศ	บริกรรมตามเพทวิสัย
แล้วพระดาบสยศไกร	บอกให้รํ่าเรียนวิชา
ทั้งสะกดบังกายล่องหน	ผ้าพยนต์ผูกแก้ด้วยคาถา
ทั้งจังงังบังเหลื่อมกายา	สารพัดวิชาก็รู้ครบ
มีตบะเดชาสิงหนาท	เข้าไหนก็ขยาดกลัวจบ
กระษัตริย์ใดไม่ประเสริฐเลิศลบ	จบศิลปศาสตร์สาตรา
วันหนึ่งจึ่งมีบัญชาการ	เรียกองค์พระกุมารเสนหา
ปู่จะเข้าไปในพารา	เยี่ยมสีกาประวะลิ่มหลานรัก ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ว่าแล้ว	พระมหาดาหลีอันมีศักดิ์
นุ่งผ้าคากรองหนังพยัคฆ์	ทรงสะพักชักลูกประคำไป
แล้วเสร็จออกจากอาศรมพลัน	ส่งย่ามให้ยุขันบวชใหม่
พระดาบสสองราก็คลาไคล	เข้าในนิเวศฉับพลัน ฯ
ฯ ฝรั่งถอน ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงทวารวังใน	จึ่งว่าไปกับองค์ยุขัน
ตัวเจ้าอย่าเพ่อจรจรัล	หยุดอยู่นั้นนะหลานรัก
ตาจะเข้าไปก่อนอย่าร้อนใจ	แล้วจะให้มารับทรงศักดิ์
จะไปบอกแก่องค์นงลักษณ์	สั่งแล้วนักสิทธิ์ก็ไคลคลา ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงสันหยา
เห็นพระอาจารย์เข้ามา	กัลยาชื่นชมยินดี
จึ่งไปทูลองค์พระธิดา	ว่าองค์พระมหาฤๅษี
เข้ามาถึงปราสาทรูจี	เชิญเสด็จเทวีไปวันทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมประวะลิ่มก็หรรษา
จึ่งจัดเครื่องสักการะบูชา	เสร็จแล้วกัลยาก็ออกไป
นิมนต์ให้นั่งเหนืออาสน์	แล้วนางอภิวาทกราบไหว้
ถวายเครื่องบูชามาลัย	ทรงพัชนีไกวโบกลม ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์เชี่ยวชาญสร้างสม
พิศพักตร์หลานรักทรามชม	เห็นกุมารขำคมก็พิศดู
ถามว่าลูกหลานของใคร	นวลละอองผ่องใสไม่มีคู่
นามกรชื่อไรน่าเอ็นดู	ถิ่นฐานนั้นอยู่แห่งใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีบอกแจ้งแถลงไข
ชื่อเจ้าลิขิตชาญชัย	เขาให้เมื่อไปอุทยาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฟังวาที	พระมุนีปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
ศิษย์ปู่คนหนึ่งก็สะคราญ	มาด้วยอยู่ทวารชั้นใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มยินดีจะมีไหน
จึ่งสั่งสันหยาให้คลาไคล	เร่งไปนิมนต์เข้ามาพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยารับสั่งขมีขมัน
จึ่งออกไปยังทวารพลัน	บังคมคัลแล้วก็ทูลไปทันที
พระบุตรีให้นิมนต์เข้าไป	จะถวายดอกไม้พระฤๅษี
มิได้สำคัญว่าพันปี	นารีแปลกองค์พระทรงฤทธิ์ ฯ
ฯ นกเอี้ยง ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฤๅษียุขันกระสันจิต
เห็นนางนางมิได้เพ่งพิศ	พระทรงฤทธิ์จึ่งมีวาที
ควรฤๅมาแปลกดั่งเปลี่ยนกาย	โฉมฉายพิศดูให้ถ้วนถี่
รู้จักกันที่สวนมาลี	มารศรีลืมพี่ฤๅทรามวัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยานารีศรีใส
ได้ฟังพระสุรเสียงพระภูวไนย	จำได้สำคัญมั่นคง
นางเร่งขวยเขินสะเทิ้นจิต	ด้วยไม่ทันพินิจพิศวง
จึ่งกราบลงยังแทบบาทบงสุ์	เชิญพระโฉมยงไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฤๅษียุขันก็หรรษา
จึ่งเสด็จย่างเยื้องลีลา	มากับสันหยาผู้ร่วมใจ
พระสถิตเหนืออาสน์อันบรรจง	กับองค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
พระเร่งกระสันรัญจวนใจ	นัยน์เนตรไม่วางนวลน้อง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มโฉมศรีไม่มีสอง
เห็นพระเสด็จขึ้นบนแท่นทอง	สถิตที่เป็นสองกับอาจารย์
นางเร่งพินิจพิศวง	ทรงโฉมประโลมสงสาร
ชายเนตรสบเนตรพระภูบาล	นงคราญเมียงม่ายอายพักตรา
ยอกรบังคมพระทรงศักดิ์	ทั้งอายทั้งรักเป็นหนักหนา
แล้วชม้ายชายเนตรชำเลืองมา	ดูพระยอดฟ้ายาใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเฉิดโฉมพิสมัย
บังคมพระเชษฐาชาญชัย	แล้วเมินพักตร์ไปไม่ทักทาย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมฉาย
พิสมัยเอิบอาบซาบกาย	เคลิ้มคล้ายขับอ้างนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เจ้าดวงยิหวายาใจ	เป็นไฉนไม่แลดูพี่
เบือนพักตร์เสียไยไม่พาที	มารศรีชายเนตรมาบ้างรา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ ลิขิตว่าให้อะไรนี้	เซ้าซี้ไปเจียวเขาจะว่า
โอ้ลืมไปเสียแล้วนะแก้วตา	ขอสมาเสียเถิดเจ้าดวงใจ
ตะลึงไปดูนางไม่วางเนตร	พระทรงเดชรัญจวนครวญใคร่
ลืมกลัวพระอาจารย์ชาญชัย	เคลิ้มจิตพิสมัยนางเทวี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ ส่วนพระนักสิทธิ์ผู้กิจกล้า	หลับตาสาธยายอยู่อึงมี่
ไม่แจ้งแห่งกลคดี	ฤๅษีจึ่งถามพระธิดา
สวดมนต์กำหนดนั้นทดถอย	หรือค่อยจำเริญวัตถา
ลืมหลงตรงไหนให้ว่ามา	จวนแล้วเพลาจะคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มก้มเกล้าเฉลยไข
หลานน้อยค่อยเรียนเพียรไป	มิได้เว้นวางสักราตรี
สาธะยายเวทมนตร์ปรนนิบัติ	พลางสอนเจ้าหัสรังสี
จะฟั่นเฟือนเคลื่อนไปก็ไม่มี	พระมุนีจงทราบพระบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์ชาญชิดกิจกล้า
ได้ฟังหลานน้อยเจรจา	พระดาบสอำนวยอวยชัย
จึ่งว่านัดดาอยู่จงดี	ตานี้จะลาไปป่าใหญ่
สั่งเสร็จชวนศิษย์คลาไคล	ลงไปจากปรางค์นางเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ยุขันฤๅษี
ตามพระอาจารย์จรลี	ภูมีหยุดยั้งเหลียวหลังมา
ตะลึงจิตมิใคร่คลาไคล	แต่กลัวภัยพระบรมนาถา
แล้วเกรงพระนักสิทธิ์ฤทธา	จำเป็นจำลีลาไป ฯ
ฯ แขก ๔ คำ ฯ
๏ เดินพลางคำนึงถึงเทวี	มิใคร่จรลีไปได้
พระแข็งขืนอารมณ์ข่มใจ	จนไปใกล้อรัญกุฎี
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมประวะลิ่มมารศรี
ครั้นเห็นพระมหามุนี	กับฤๅษียุขันคลาไคล
แลตามจนสุดสายตา	กัลยาทอดถอนฤทัยใหญ่
นางคิดจะใคร่ตามไป	อดสูกำนัลในนารี
แล้วเสด็จเข้าที่ไสยา	พักตราสร้อยเศร้าหมองศรี
นางแสนโศกศัลย์พันทวี	อยู่ในที่ศรีไสยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์ฌานกล้า
ครั้นถึงอาศรมศาลา	ชำระกายาอินทรีย์
แล้วเข้าที่สังวัธยายเวท	บริกรรมตามเพทฤๅษี
เป็นสุขทุกทิวาราตรี	พระมุนีเอนกายสบายใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ปรนนิบัติอาจารย์ชาญชัย	มิได้คลาดคลาสักราตรี
พระเสด็จเข้าไปในศาลา	นวดฟั้นบาทาพระฤๅษี
จึ่งทูลว่าข้าอยู่ในบูรี	พบสตรีหนึ่งพึงใจ
เขาแกล้งทำเป็นปริศนา	แป้งขาวทามาข้าสงสัย
อยู่มาทาดำมอมไป	โปรดให้รู้กลกระษัตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์จึ่งแจ้งถ้วนถี่
อันแป้งขาวล้วนนวลดี	เปรียบสีบุหลันเรืองไร
อันทาดำนั้นว่าเดือนดับแล้ว	หลานแก้วเร่งไปให้จงได้
เท่านี้ซิว่าไม่เข้าใจ	ตาเห็นว่องไวในปัญญา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังยินดีปรีดา	ก้มเกล้าวันทาพระมุนี
ทูลว่าหลานน้อยจะขอลา	ไปแก้ปัญหานางโฉมศรี
พระองค์ค่อยอยู่จงดี	ข้านี้จะกลับไปพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระดาบสพรตกล้า
ได้ฟังพระกุมารทูลลา	พระสิทธาอำนวยอวยชัย
จงไปเป็นมิ่งมงกุฎสิงคาร	ในสถานอุรังยิดกรุงใหญ่
ปราศจากทุกข์โศกโรคภัย	เจ้าเร่งไปเถิดอย่าอยู่ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธิรงค์วงศา
รับพรกรกราบกับบาทา	ลาเพศออกจากพระมุนี
พระรับอำนวยอวยพร	พระภูธรเปลื้องเครื่องฤๅษี
แล้วเสด็จลงสรงวารี	สระศรีสุขุมมุจลินท์
น้ำพุพุ่งจากบรรพต	เป็นฟองฝอยย้อยหยดไม่รู้สิ้น
ฉ่าฉานช่วงพรายสายวาริน	มัจฉาโลดโดดดิ้นไคลคลา
ลางหมู่ผุดฟู่พ่นน้ำ	บ้างโบกหางดำประจำท่า
บ้างลอยล่องเล่นฟองชลธา	แฝงไม้บุษบาบัวบัง ฯ
๏ บัวขาวขาวล้วนแลสลอน	ฝักอ่อนซ้อนซับสลับฝั่ง
ภุมรินบินเกลื่อนเป็นเรือนรัง	เสียงปีกบินดั่งดุจดนตรี
ฝูงหงส์ลงลอยตามชลา	ปักษาแซ่ซ้องในสระศรี
ฟังเพราะเสนาะเสียงสกุณี	ภูมีสุขกระเษมเปรมใจ ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ สรงเสร็จเสด็จโดยถวิล	ขึ้นจากมุจลินท์สระใหญ่
ทรงเครื่องเรืองรัตน์อำไพ	เสกใส่วิทยาอาคม
ทรงภูษาพรรณรายลายเครือวัลย์	กรรเจียกเฉิดฉันงามสม
ฉลององค์ทรงรัดเอวกลม	เป็นสองริ้วปลิวลมระยับตา
ทรงผ้าโพกเวียนเศียรเกล้า	ริ้วขาววาวแววพระเวหา
ขลิบทองผ่องแผ้วพักตรา	เลื่อมพรายลายตาดูระยับ
สังวาลประพาฬรัดโอบองค์	สะอิ้งทรงพลอยเพชรเสร็จสรรพ
ทองกรอร่ามงามระยับ	ธำมรงค์สลับเพชรพราย
กรขวาคว้าจับธนูศร	เหน็บกฤชฤทธิรอนเฉิดฉาย
ทักษิณดุษฎีอภิปราย	ถวายนมัสการจรลี
พอสิ้นแสงสีทินกร	ก็มาถึงนครกรุงศรี
จึ่งร่ายพระเวทฤทธี	ภูมีกำบังกายา
ผู้ใดมิได้เห็นองค์	ตรงไปยังปราสาทเลขา
ขึ้นบนปรางค์รัตน์รจนา	พระราชาเอากรเคาะบัญชรไชย
เรียกเจ้าลิขิตขนิษฐา	พี่มาถึงแล้วไปอยู่ไหน
จงเผยบานพระแกลแก้วแววไว	รับพี่เข้าไปด้วยน้องอา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าลิขิตขนิษฐา
ได้ยินเสียงสำเนียงพระพี่ยา	จึ่งบอกกับสันหยาทันใด
ว่าพระเชษฐามาแล้ว	จงเผยแกลแก้วแสงใส
ออกรับพระองค์ทรงไชย	ภูวไนยอยู่นอกบัญชร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาพี่เลี้ยงสายสมร
นางจึ่งเร่งรีบบทจร	เผยสิงหบัญชรมิได้ช้า
นั่งลงถวายอภิวาท	ทูลพระภูวนาถด้วยหรรษา
เชิญเสด็จลีลาศยาตรา	เข้ามายังห้องบรรทมใน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	เข้าในบัญชรรัตนา
พระกุมกรสันหยาทรามวัย	เจ้าจะด่วนไปไหนขนิษฐา
โฉมยงจงได้เมตตา	จะทิ้งพี่ยาไม่ปรานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางสันหยามารศรี
สะเทิ้นเขินใจนางเทวี	สะบัดกรภูมีเสียทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระเอยพระพันปี	มาทำฉันนี้ก็เป็นได้
น้องเป็นแต่ข้าช่วงใช้	ภูวไนยจงทรงพระเมตตา
มาถึงปรางค์รัตน์มณี	ที่ทางมิใช่กลางป่า
จะให้ข้าอยู่เพื่อนพระผ่านฟ้า	ข้ากลัวอาญานางเทวี
ขอเชิญเสด็จจรจรัล	ยังห้องสุวรรณนางโฉมศรี
แม้นรู้ว่าองค์พระภูมี	เสด็จอยู่ที่นี่จะน้อยใจ ฯ
ฯ ชาตรี ๖ คำ ฯ
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์ช่างแปรแก้ไข
เจ้าเป็นต้นยลกลนัย	จึ่งได้มาพบนางเทวี
แม้นพี่อยู่ในมไหศวรรย์	จะจัดสรรเงินทองให้โฉมศรี
นี่สัญจรนอนดงพงพี	ไม่มีสิ่งใดสนองคุณนาง
แต่ตัวพี่จะแทนไมตรีน้อง	ช่วยบำรุงประคองทั้งสองข้าง
ว่าพลางอิงแอบแนบนาง	เอวบางผลักมือพี่เสียไย
กรสอดเกี่ยวพัลวัน	กระเษมสันต์ด้วยความพิสมัย
เริงรื่นชื่นบานสำราญใจ	อยู่ในประถมราษราตรีฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางสันหยามารศรี
ร่วมภิรมย์สมสู่ด้วยภูมี	เทวีเบิกบานสำราญใจ
จึ่งกราบทูลองค์พระทรงฤทธิ์	ให้สถิตห้องทองผ่องใส
แม้นช้านักพระน้องจะหมองใจ	เชิญเสด็จคลาไคลบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดโฉมศรี
บทจรกุมกรจรลี	สันหยาชี้ห้องพระธิดา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระเข้าในห้องแก้วแพรวพราย	เฉิดฉายล้วนสุวรรณเลขา
ฉากปรุกุดั่นเป็นหลั่นมา	ถึงแท่นไสยาพรายพรรณ
สลับล้วนเนาวรัตน์เฉิดฉิน	เป็นรูปนาคินทร์แข็งขัน
สิงห์อัดยัดเหยียบยืนยัน	ครุฑประจันยืนเหยียบนาคี
ล้วนฉลุปรุช่อต่อก้าน	รูปหงส์บินทะยานผ่านหนี
ม่านทองป้องปิดรูจี	แสงศรีอัจกลับสว่างไฟ
โคมเวียนเทียนที่ประจำยาม	ดั่งดวงเดือนอร่ามแจ่มใส
พระวิสูตรกางกั้นชั้นใน	พระเสด็จไปบนแท่นทอง
เห็นศรีเสาวภาคย์บรรทมใน	เลิศลักษณ์วิไลไม่มีสอง
ข้างที่ล้วนพวงมาลีกรอง	กลิ่นตรลบอบนองทั้งกายา
พระเขนยเคยหนุนเกศแก้ว	วาวแววจับพักตร์ขนิษฐา
ยี่ภู่ปูลาดรจนา	พิศโฉมพระธิดาไปทั่วองค์ ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายว่านกหัสรังสี	เห็นพระภูมีพิศวง
ร้องกระแอมออกไปแต่ในกรง	ใครหนออาจองเข้ามาใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระได้ยินเสียงสำเนียงนก	นิ่งตกตะลึงหลงใหล
ดูดูดวงจิตคิดว่าใคร	กระแอมเล่นก็ได้เป็นไรมี
พระหิ้วกรงหัสรังออกไป	แขวนไว้เสียให้ลับกับที่
แล้วมาขึ้นแท่นนางเทวี	พระภูมีพิศวงงงงวยใจ ฯ
ฯ ชาตรี ๔ คำ ฯ
๏ พิศพักตร์งามพักตร์วิไลเลิศ	พิศเกศงามประเสริฐศรีใส
พิศขนงดั่งวงศรไชย	ปรางเปรียบนางในดุสิตา
พิศโอษฐ์ดั่งจะเอื้อนเยื้อนยิ้ม	จิ้มลิ้มพริ้มพรายดั่งเลขา
พระฉวีดั่งสีทองทา	ศอสมอังสาเรียบรัด
พิศถันดั่งดวงปทุมมาศ	นวลละอองผ่องผาดแจ่มจำรัส
พระกรอ่อนระทวยรวยรัด	นิ้วหัตถ์ดั่งกลึงเกลาเหลาประจง
พระลูบโลมโฉมน้องประคองชื่น	ตื่นเถิดนิ่มเนื้อนวลหง
หลับสนิทนิทราไม่รู้องค์	พี่มาหาโฉมยงถึงแท่นทอง
จงลุกขึ้นสนทนาพาที	มารศรีอย่าเคืองขุ่นหมอง
แต่ปลอบปลุกนิ่มเนื้อนวลละออง	ประคองกรกอดองค์กัลยา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมเสนหา
ฟื้นกายชายเนตรชำเลืองมา	เห็นพระยอดฟ้ายาใจ
นางประหวั่นครั่นคร้ามขามจิต	ให้คิดพิศวงหลงใหล
นางสลัดปัดกรภูวไนย	ลดองค์ลงไปจากไสยา
แฝงม่านเหลือบเล็งเพ่งพิศ	ประโลมจิตด้วยความเสนหา
ดั่งเทวัญในชั้นดุสิตา	กัลยารัญจวนป่วนใจ
พิศพักตร์งามพักตร์ผ่องไพบูลย์	ดั่งแสงสูรย์ส่องตรัสจำรัสไข
พระวิลาสผาดผ่องอำไพ	เนตรนัยน์ดั่งนิลมณีแนม
พระขนงดั่งวงจันทร์คล้อย	ช้อยชายจำหลักหลักแหลม
พระโอษฐ์ดั่งสีทับทิมแกม	พระนาสิกดูแฉล้มรจนา
พระกรดั่งงวงไอยเรศ	ขององค์ตรีเนตรเจ้าตรึงษา
แต่ชม้ายชายดูพระผ่านฟ้า	กัลยาพิศวาสจะขาดใจ ฯ
ฯ โอ้โลม ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
จึ่งมีพจนารถประภาษไป	แก้วตายาใจจงปรานี
พี่บุกป่าฝ่าดงพงไพร	หวังจะได้พบยอดสุดาพี่
ควรฤๅนิ่งได้ไม่ปรานี	มารศรีขัดเคืองด้วยสิ่งใด
ว่าพลางพระเสด็จไคลคลา	จากอาสน์รจนาศรีใส
นั่งแนบแอบองค์อรไท	พระลูบไล้ไปทั่วกายา ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อเสนหา
ได้ฟังสุนทรวาจา	ดั่งอำมฤตฟ้ายาใจ
นางจึ่งเยื้อนตอบพจมาน	พระมาทำหักหาญแต่โดยได้
รุกรานเข้ามาถึงห้องใน	จะเกรงใจใครบ้างก็ไม่มี
แม้นทราบถึงองค์พระทรงฤทธิ์	เห็นชีวิตจะม้วยเป็นผี
ตัวน้องนี้เป็นกระษัตรี	มีแต่จะได้อัประมาณ ฯ
ฯ โอ้โลม ฯ
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์ยอดยงสงสาร
พี่แสนเสนหามาช้านาน	นงคราญจงได้เมตตา
สู้เอาชีวิตมาเปลี่ยนสวาดิ	ให้นุชนาฏเห็นความเสนหา
พี่แสนลำบากเวทนา	ควรฤๅแก้วตามาตัดใจ
ถึงพระบิตุเรศชนนี	จะผลาญพี่ให้ม้วยตักษัย
ก็ตามบุญกรรมได้ทำไว้	พี่ไม่ไปจากแท่นไสยา
ว่าพลางตระโบมโลมเล้าน้อง	นวลละอองจงฟังพี่ว่า
พี่อาวรณ์ร้อนเร่าในอุรา	กัลยาไม่เล็งเห็นใจ ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ พระเอยพระผ่านฟ้า	มาทำหยาบช้าแต่โดยได้
นางสลัดปัดกรภูวไนย	ค้อนควักผลักไสไม่ไยดี
พระเป็นกระษัตริย์เลิศปาง	ฤๅจะไร้ร้างองค์มเหสี
แกล้งกล่าวพจนาวาที	น้องนี้ไม่ไว้วางใจ
จะมาร่วมภิรมย์สมสนิท	ชมชิดยียวนด่วนได้
แล้วจะปลดลดร้างห่างไกล	ภูวไนยจะกลับไปพารา
เชยชมพระสนมนารี	เปรมปรีดิ์เป็นบรมสุขา
น้องนี้จะมีแต่เวทนา	อับอายไพร่ฟ้าทั้งเวียงไชย ฯ
ฯ โลม ๘ คำ ฯ
๏ แสนเอยแสนเฉลียว	เลี่ยงเลี้ยวผันแปรแก้ไข
แม้นพี่มีอัครวิไล	จะมาไยให้ยากลำบากกาย
พยายามข้ามพระมหาสมุทร	เพราะแสนสุดสวาดิโฉมฉาย
เจ้าไม่เล็งเห็นจิตพี่ชาย	สายสวาดิจึ่งตัดไมตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าเอยว่าพลาง	อิงแอบแนบนางโฉมศรี
ผลักพี่เสียไยไม่ไยดี	มารศรีจงได้เมตตา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระเอยพระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศา
ซึ่งพระองค์ว่าทรงพระเมตตา	ตัวข้ายังแหนงแคลงใจ
แม้นพระเสนหาดั่งว่านั้น	ทรงธรรม์จงค่อยอัชฌาศัย
น้องประหวั่นพรั่นจิตเป็นพ้นไป	ภูวไนยจงได้ปรานี ฯ
ฯ โอ้โลม ๔ คำ ฯ
๏ สุดเอยสุดสวาดิ	นุชนาฏจงได้เอ็นดูพี่
อันความเสนหานารี	ดั่งดวงชีวีของพี่ยา
แต่วันได้เห็นโฉมน้อง	ในพลับพลาทองอันเลขา
รสรักอักอ่วนในอุรา	ประหนึ่งว่าจะสิ้นสมประดี
ให้อาวรณ์รักสลักจิต	ดั่งชีวิตจะม้วยลงกับที่
ควรฤๅแก้วตาไม่ปรานี	ให้พี่ได้ความทรมาน
ว่าพลางตระโบมโลมเล้า	โฉมเฉลาเยาวยอดสงสาร
ประคองกรอุ้มองค์เยาวมาลย์	สู่สถานบนแท่นที่ไสยา
ชมพลางแนบปรางเยาวลักษณ์	จุมพิตพักตร์นางพลางหรรษา
กรกอดเกี่ยวกระหวัดตรึงตรา	ดั่งหนึ่งลัดามาลีกรอง
ภุมรินบินลงประจงบัว	เกลือกกลั้วเสาวคนธ์กระเษมสอง
เชยต้องโกสุมปทุมทอง	นวลละอองต้องแสงอโณทัย
กลีบกลัดระบัดเบิกบาน	รับแสงสุริย์ฉานแจ่มใส
สองพระองค์ชื่นบานสำราญใจ	อยู่ในแท่นที่ศรีไสยาฯ
ฯ กล่อม ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
ได้ภิรมย์ชมรสกรีฑา	ด้วยพระยอดฟ้ายาใจ
มีความยินดีเป็นที่สุด	วรนุชแสนสนิทพิสมัย
อิงแอบแนบองค์พระทรงไชย	ดั่งได้อำมฤตมาโรยริน
เอิบอาบซาบสิ้นพระวรกาย	เทวีคลี่คลายหายถวิล
รื่นเริงบันเทิงด้วยภูมินทร์	เทพินทร์ไม่นิราศคลาดคลา
ไพบูลย์พูนสวัสดิ์มนัสใน	เพลิดเพลินจำเริญใจเป็นหนักหนา
งวยงงในองค์พระผ่านฟ้า	กัลยาชื่นบานสำราญใจ ฯ
ฯ ช้า ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
ได้ร่วมรักองค์อัครวิไล	ดั่งได้สมบัติในเมืองฟ้า
แสนสนิทพิศวาสนาฏน้อง	โลมลูบประคองหรรษา
แรกเริ่มรสรักกรีฑา	เสนหาเพลิดเพลินเจริญใจ
กรกุมกอดเกี่ยวพัลวัน	แนบกันเชยชิดพิสมัย
เฟื่องฟุ้งจรุงละลานใจ	สองกระษัตริย์มิได้นิทรา ฯ
ฯ พระทอง ๖ คำ ฯ
๏ เชยนางพลางชมห้องแก้ว	วาวแวววิจิตรเลขา
สัพยอกหยอกเย้ากันไปมา	เจ้าบอกพี่ตรงหน้าเพดานบน
สุกดวงช่วงอยู่ไม่รู้ดับ	วับวับดั่งจะย้อยเป็นฝอยฝน
ดั่งปราสาทนิรมิตประดิษฐ์ยนต์	คนทำฤๅเทพรจนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มน้อยเสนหา
ยอกรกราบทูลพระภัสดา	สร้างมาแต่ปางบุราณกาล
ล้วนแล้วด้วยแก้วเนาวรัตน์	รุ่งเรืองจำรัสแสงฉาน
ประกอบด้วยเพชรชัชวาล	ดาษดาเพดานเป็นดาวราย
ทำเป็นพระจันทร์พระอาทิตย์	แต้มติดกลีบเมฆไม่รู้หาย
ตรงมือน้องชี้ที่พรายพราย	แก้วลายวิจิตรบรรจง ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรับขวัญนวลหง
ค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยงแก้วอนงค์	แนบกับทรวงทรงแล้วตรัสไป
มิเสียทีที่เกิดในสมบัติ	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์จะหาไหน
ทั้งทรงโฉมประโลมละลานใจ	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มสาวสวรรค์
ครั้นรุ่งแจ้งแสงพระสุริยัน	อภิวันท์ทูลองค์พระภูมี
น้องรักจะขอบังคมลา	ไปแจ้งแก่สันหยาสาวศรี
ทูลแล้วเสด็จจรลี	เทวีออกจากห้องทอง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งเรียกพี่เลี้ยงใหญ่	ร่วมรู้ดูใจกันแค่สอง
จึ่งมีวาจาปรองดอง	พี่เอ๋ยช่วยน้องป้องกัน
ห้ามเสียอย่าให้ใครเข้าเฝ้า	สิ้นทั้งแก่เฒ่าสาวสรร
ว่าน้องประชวรโรคัน	พร้อมกันปากเสียงอย่าอึงไป
พนักงานเครื่องสุคนธา	สั่งอย่าให้ใครเข้ามาใกล้
เครื่องสรงเครื่องเสวยที่เคยใช้	ไว้นักงานพี่ทุกประการ
อย่าให้ใครแจ้งอนุสนธิ์	พี่ช่วยผ่อนปรนแถลงสาร
ทั้งนางสาวสรรพนักงาน	อย่าให้ใครผ่านเข้ามา
พี่ไปกราบทูลพระพันปี	ทั้งพระชนนีนาถา
ว่าน้องประชวรโรคา	มิได้มาเฝ้าพระภูวไนย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงจึ่งทูลเฉลยไข
แม่อย่าประหวั่นพรั่นใจ	พี่มิให้ระคายราคี
เชิญเสด็จเข้าไปในแท่นทอง	อย่ามาใกล้ห้องจะหมองศรี
อันราชกิจทั้งนี้	ไว้นักงานพี่อย่าร้อนใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มยิ้มแย้มแจ่มใส
แล้วเสด็จลีลาคลาไคล	คืนเข้าห้องในไสยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงสันหยา
เร่งรีบยุรยาตรคลาดคลา	ออกมาจากห้องมณี
จึ่งจัดแจงแต่งที่ฉับพลัน	กั้นม่านสุวรรณอันเรืองศรี
ทำด้วยจงรักภักดี	แล้วไปสั่งนารีสิ้นทั้งนั้น
ทั่วทุกพนักงานสาวศรี	เทวาว่าฉะนี้อย่าหุนหัน
อย่าเฝ้าแหนเลยเหมือนเคยนั้น	แม่จอมขวัญประชวรจะกวนใจ
แต่งพระสุวรรณภาชน์เป็นสองที่	เราพี่เลี้ยงจะผ่อนให้
สั่งสิ้นนางลีลาไป	เฝ้าไทสองกระษัตริย์ฉับพลัน ฯ
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงกราบบาทบงสุ์	พระองค์ทรงภพรังสรรค์
ทั้งประไหมสุหรีวิไลวรรณ	แล้วทูลกิจให้แจ้งการ
อันโฉมพระราชบุตรี	ไม่มีความสุขกระเษมสานต์
เศร้าซูบอินทรีย์เยาวมาลย์	พระอาหารนั้นน้อยถอยไป
จึ่งมิได้มาเฝ้าพระทรงศักดิ์	ที่จะเป็นไรหนักหามิได้
แม้นค่อยสบายพระทัย	จึ่งจะได้มากราบบังคมคัล ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์ผู้ผ่านไอศวรรย์
ได้ฟังพี่เลี้ยงมารำพัน	หวาดหวั่นพระทัยถึงลูกยา
จึ่งตรัสสั่งสันหยาทันใด	ให้ไปเรียกแพทย์มารักษา
อย่าเพ่อให้ลูกรักขึ้นมา	เกลือกว่าโรคาจะกลับกลาย
เอ็งเร่งลงไปอย่าอยู่ช้า	บำรุงรักษาโฉมฉาย
ห้ามอย่าให้ต้องแดดนาย	หายแล้วจงให้ขึ้นมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยารับฟังใส่เกศา
ก้มเกล้าถวายบังคมลา	รีบกลับลงมาทันใด
ครั้นมาถึงห้องไสยาสน์	พี่เลี้ยงมิอาจเข้าไปได้
ยืนแฝงทวารอยู่แต่ไกล	ส่งสุรเสียงให้แจ้งการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมประวะลิ่มยอดสงสาร
ได้ยินเสียงพี่เลี้ยงเยาวมาลย์	นงคราญจึ่งเสด็จออกมา
ครั้นถึงจึ่งถามทันใด	ไปเฝ้าพระบรมนาถา
เพ็ดทูลเป็นไฉนนะพี่ยา	พระราชาคอยฟังอยู่ห้องใน
มาเข้าไปเฝ้าพระพันปี	ในที่ไสยาพิสมัย
สันหยามิใคร่จะเข้าไป	อรไทจูงกรลีลา
ครั้นถึงซึ่งแท่นทิพอาสน์	บังคมบาทพระยอดเสนหา
พี่เลี้ยงเมียงมองพักตรา	กัลยาขวยเขินสะเทิ้นใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
แลเห็นสันหยาผู้ร่วมใจ	ก็แจ้งในกิริยาอาการ
พระทำเฉยแล้วเปรยพจนารถ	ตรัสประภาษพี่เลี้ยงด้วยคำหวาน
ให้โฉมประวะลิ่มเยาวมาลย์	ยกพานสลามาให้กิน
พี่ขอบใจสายสมรเยาวลักษณ์	ภักดีต่อองค์โฉมฉิน
ไปเฝ้าพระองค์ทรงธรณินทร์	ปิ่นเกล้าท้าวตรัสประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยานารีศรีใส
นางยิ่งขวยเขินสะเทิ้นใจ	อรไทผินพักตร์บังคมคัล
ทูลว่าตัวข้าขึ้นไปเฝ้า	พระปิ่นเกล้าบรมรังสรรค์
ทูลว่าประชวรโรคัน	พระทรงธรรม์กำชับมากมาย
ให้เสวยอาหารจงพลัน	แม้นว่าโรคันยังไม่หาย
ให้อยู่รักษากว่าจะคลาย	แดดนายอย่าให้ต้องกายา
จะมิขึ้นไปเฝ้าก็แล้วไป	เห็นสมพระทัยปรารถนา
แม้นมีเหตุเภทภัยสิ่งใดมา	สันหยาจะเป็นหนังหน้าไฟ
ทูลแล้วถวายบังคมลา	ออกมาจากห้องพิสมัย
แลชม้ายชายดูพระภูวไนย	อรไทเร่งรีบดำเนินมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มนวลเสนหา
แสนสนิทพิศวาสพระราชา	กัลยาเพลิดเพลินจำเริญใจ
จนนางโฉมยงทรงครรภ์	ผ่องแผ้วผิวพรรณแจ่มใส
มิได้ขึ้นเฝ้าพระภูวไนย	กลัวจะแจ้งพระทัยพระบิดา
แต่คลึงเคล้าเฝ้าแอบแนบชิด	ด้วยความแสนสนิทเสนหา
หยอกหยิกซิกซี้กันไปมา	ไม่คลาดคลาจากแท่นไพชยนต์ ฯ
ฯ กล่อม ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยอดฟ้าเวหาหน
ภิรมย์สมสู่ด้วยนิรมล	ผาสุกเป็นพ้นคณนา
ละโบมชมโฉมน้องรัก	ไล้ลูบจูบพักตร์หรรษา
เป็นบรมสุโขโอฬาร์	ได้สามเดือนตราไม่แพร่งพราย
ครั้นโฉมประวะลิ่มทรงครรภ์	คิดพรั่นกลัวภัยฤทัยหาย
จะอยู่ไปบัดนี้หน้าที่ตาย	วุ่นวายจะไม่ได้คืนวัง
พระบิตุเรศชนนีจะคอยหา	เห็นผิดสัญญาจะคลุ้มคลั่ง
จะมิไปก็ให้พะว้าพะวัง	รักสุดกำลังที่จะไป
ครั้นจะไปข้างหน้าข้างหลังหาย	ดั่งจะตีตัวตายเสียก่อนไข้
ครั้นว่าจะพานางไป	เห็นทรามวัยจะไม่ปรานี
อยู่ไปเห็นไม่เป็นตัวเลย	อกเอยมิหนีก็จำหนี
จะให้ลิขิตอยู่ด้วยเทวี	แต่ตัวของพี่จะลาไป
แล้วจึงจะกลับมารับน้อง	ไปครองนิเวศกรุงใหญ่
บัดนี้ถึงที่กำหนดไว้	แม่อินทรีใหญ่จะพาจร
แม้นแม่ปักษามาถึง	ผัวจึ่งจะจากดวงสมร
คิดพลางทางแนบนอน	กรกอดประวะลิ่มนิ่มนวลจันทร์ ฯ
ฯ กล่อม ๑๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงแม่นกอินทรีในไพรสัณฑ์
รังอยู่ฝั่งสมุทรข้างหนึ่งนั้น	ได้นัดแนะกันกับลูกยา
บัดนี้ก็ถึงกำหนดแล้ว	ยุขันลูกแก้วจะคอยหา
ปักษีจึ่งมีวาจา	บอกแก่ลูกยาสกุณี
แม่จะไปรับองค์ยุขัน	ถึงผลัดนัดกันกับโฉมศรี
ลูกน้อยคอยอยู่จงดี	แม่นี้จะไปไม่อยู่ช้า
สั่งแล้วสำแดงฤทธิรณ	โบยบินขึ้นบนพระเวหา
เสียงสนั่นครั่นครื้นพสุธา	ข้ามมหานทีมิทันนาน
แต่ลมปีกราชปักษา	คงคาเป็นระลอกกระฉอกฉาน
อันหมู่มัจฉากุมภาภาล	อลหม่านในมหานที
ครั้นสิ้นแสงศรีพระสุริยา	ปักษามาถึงกรุงศรี
สำเนียงปีกก้องพระธรณี	ดั่งหนึ่งบูรีจะทำลาย
พูดกันก็ไม่ได้ยินสรรพ	เพราะพยุพยับไม่เหือดหาย
ชาวนครตกใจอยู่วุ่นวาย	กลัวตายอกสั่นพรั่นใจ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเป็นใหญ่
ได้ยินเสียงครื้นครั่นสนั่นไป	ภูวไนยเร่งคิดอัศจรรย์
จึ่งสั่งมหาเสนา	ให้ระวังตรวจตราเขตขัณฑ์
เกลือกจะมีอันตรายไภยัน	กำชับกันอย่านิ่งนอนใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งให้กำชับดับไฟ	มืดไปทั้งเมืองอุเรเซน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเยี่ยมแกลแลเห็น
โอ้ว่าอกเอ๋ยจำเป็น	จะจากเจ้าเพื่อนเข็ญของพี่ไป
แม้นว่าไม่หนีเดี๋ยวนี้เล่า	ทั้งพี่ทั้งเจ้าจะตักษัย
คิดพลางสะกดนางทรามวัย	ออกไปเกยทองร้องเจรจา
ว่าแม่มารับลูกแล้วฤๅ	คุณคือเกศเกล้าเกศา
ลงมายังเกยชาลา	จะได้สนทนาพาที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งอินทรีราชปักษี
ได้ยินสุรเสียงพระภูมี	สกุณีจึ่งร่อนลงมา
แล้วถามพระองค์ทรงไชย	ไหนองค์น้องรักเสนหา
ไยจึ่งมาอยู่ในปรางค์ปรา	ได้สกุณาแล้วฤๅประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันจึ่งแจ้งแถลงไข
อันเจ้าลิขิตฤทธิไกร	อยู่ในปราสาทรจนา
แล้วเล่าแต่ต้นจนปลาย	บรรยายแก่ราชปักษา
จนได้พระราชธิดา	สกุณานั้นอยู่ที่กรงใน
บัดนี้โฉมยงก็ทรงครรภ์	จำเริญขึ้นทุกวันเติบใหญ่
มิรู้ที่จะคิดประการใด	ครั้นจะไปก็ให้อาลัยนัก ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปักษินอินทรีมีศักดิ์
ว่าไปด้วยใจจงรัก	จะเป็นห่วงหน่วงหนักนั้นผิดไป
เร่งเอาหัสรังปักษา	ไปถวายบิดาให้จงได้
จึ่งกลับมารับนางทรามวัย	แม่จะไปส่งให้ถึงบูรี
อันจะอยู่ในเมืองอุเรเซน	ไม่เห็นที่จะได้ปักษี
ฤๅจะพาองค์อัครเทวี	ลอบหนีไปด้วยพระภูวไนย
ตัวแม่จะพาบทจร	ส่งถึงนครกรุงใหญ่
จะเสด็จแต่งองค์พระทรงไชย	ก็รีบไปเสียในเพลานี้ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังสกุณาพาที	ภูมีทอดถอนฤทัย
จึ่งตอบอินทรีทรงฤทธิ์	ลูกคิดจะไปให้จงได้
แต่ขอสั่งน้องที่ห้องใน	สักครู่หนึ่งลูกจึ่งจะไคลคลา
อันองค์ลิขิตไม่เอาไป	จะให้นางได้ดูต่างหน้า
ให้เชื่อว่าไปแล้วจะกลับมา	อยู่ท่าลูกจะเขียนอักษรไว้
ว่าพลางพระย่างเข้าในห้อง	เพ่งพิศดูน้องแล้วร้องไห้
ลดองค์ลงนั่งตะลึงไป	อาลัยด้วยโฉมนางบังอร
ถอยหน้าถอยหลังยั้งหยุดคิด	ร้อนจิตดั่งไฟสุมขอน
ประคองกอดแก้วบังอร	ภูธรไม่เป็นสมประดี
แล้วขืนอารมณ์ข่มจิต	คิดแต่งศุภลักษณ์อักษรศรี
เขียนพลางพิศพักตร์นางเทวี	แล้วมีมธุรสรำพันไป
โอ้เจ้าพี่เอ๋ยน่าเอ็นดู	เคยอยู่สมสนิทพิสมัย
น้องรักเจ้าจักวังเวงใจ	จะโหยไห้ครวญคร่ำบเสบย
โอ้เกศที่ไหนจะเป็นเกล้า	ไหนเจ้าจะเป็นสรงเสวย
โอ้เนื้อนวลละอองของเรียมเอย	ไม่มีปีกเลยจะพาดล
พิศพักตร์น่ารักดั่งดวงจันทร์	ดั่งบุหลันเมื่อแย้มแจ่มฝน
หมดเมฆราคีไม่มีปน	ไม่ควรเลยที่จะด้นจากจร
พิศเต้าเต่งตั้งกำลังวัย	ดั่งบัวบังใบหุ้มเกสร
พระเชยนมชมปรางทางอาวรณ์	พระกรคลึงเคล้าเล้าโลม
อิงแอบแนบแก้วแล้วโหยไห้	ถ้ามิไปก็จะชวดชมโฉม
ตื่นขึ้นใครเล่าจะเล้าโลม	น้าวโน้มที่กระสันฟั่นเฟือน
หลับงามหลับดีเจ้าพี่อา	ชะรอยขวัญกัลยาไปอยู่เถื่อน
นํ้าเนตรนองนัยน์ไหลเลื่อน	โอ้เพื่อนที่นอนของเรียมเอย
ไปได้ก็จะพาเจ้าไปด้วย	เพื่อนม้วยเป็นสองนะน้องเอ๋ย
ข้ามเถื่อนเดินไพรเจ้าไม่เคย	อย่าเพ่อไปเลยจะมารับ
ร่ำพลางทางถอดธำมรงค์พลาง	สอดใส่ให้นางทั้งหลับ
เปลื้องภูษาทรงที่องค์ทับ	เปลี่ยนกับสไบที่องค์นาง
ของพี่เจ้าเอาไว้ชมเถิด	ของโฉมเฉิดพี่จะเอาไปชมบ้าง
เปลี่ยนพลางทางร่ำพิไรพลาง	พี่จะจากนวลนางฉันใด
โศกพลางทางพินิจพิศดู	อนิจจาจะรู้ก็หาไม่
ไม่รู้ตัวว่าผัวจะจากไป	พระร่ำไรโลมลูบจูบน้อง
โอ้ประวะลิ่มรักของเรียมเอ๋ย	กรรมสิ่งใดเลยจะจากห้อง
ไปแล้วจะกลับมารับน้อง	ตื่นขึ้นแล้วน้องจะร้องไห้ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีผู้มีอัชฌาศัย
คอยหาพระองค์ผู้ทรงไชย	หายไปไม่เห็นกลับมา
เพลาจะล่วงเข้ายามสาม	เฝ้าหมองหมางแนบนุชเสนหา
ฤๅจะหลับไปในไสยา	พระราชาหายไปไม่เห็นองค์
จำจะเตือนองค์พระทรงไชย	เหตุการณ์เป็นไฉนจึ่งใหลหลง
จวนจะรุ่งรังสีสุริยง	จึ่งร่อนตรงเข้าไปตามบัญชร
จะรุ่งขึ้นแล้วยังทำไม	ฤๅยังไม่ไปจะอยู่ก่อน
สายนักจะต้องแดดร้อน	ลูกรักจักอ่อนระทวยไป
จะข้ามมิถึงฟากฝั่ง	จะพากันหยุดยั้งอยู่ที่ไหน
อ่าวทะเลใหญ่กว้างเป็นพ้นไป	ยังทำไมจึ่งไม่จรลี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	น่าชังคั่งแค้นแม่ปักษี
ร้องตอบไปพลันทันที	ประเดี๋ยวนี้แล้วลูกจะออกไป
ลูกยังแต่งองค์ทรงเครื่องอยู่	เอ็นดูลูกเถิดหารุ่งไม่
หัสรังยังอยู่กรงใน	อยู่ท่าลูกจะไปปลดนก
ว่าพลางย่างเยื้องจากห้อง	เหลียวดูพักตร์น้องนํ้าตาตก
ดวงใจดั่งใครมาหยิบยก	กลับหกกอดน้องเข้าโศกา
ทีนี้จะจากเจ้าจริงแล้ว	ดวงแก้วผู้ยอดเสนหา
เอ็นดูอยู่หลังอย่าโศกา	ใครจะมาช่วยปลอบให้คลายใจ
โอ้ดวงนัยนายาจิต	สุดคิดที่พี่จะอยู่ได้
จำเป็นจำพรัดกำจัดไกล	อาลัยพี่เพียงจะวายปราณ
จะใคร่พาดวงยิหวาเจ้าไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยที่ในไพรสาณฑ์
ข้ามเถื่อนเดินเขากันดาร	จะรำคาญด้วยครรภ์กัลยา
จะประสูติลูกน้อยในกลางดง	เกลือกจะปลงชีวังสังขาร์
แสนยากลำบากเวทนา	จึ่งไม่พาแก้วตาจรลี
ไม่ช้าจะกลับมารับอัคเรศ	ไปครองนิเวศกระเษมศรี
เจ้าเอ๋ยครององค์ไว้จงดี	กว่าพี่จะกลับคืนมา
วันนี้พี่จะจากเจ้าไปแล้ว	น้องแก้วอยู่หลังจะโหยหา
จะมีแต่ทุกข์ทนเวทนา	พระบิดาจะหาเจ้าขึ้นไป
จะซักไซ้ไถ่ถามด้วยมีครรภ์	จะทำโทษทัณฑ์เป็นไฉน
จะใคร่อยู่สู้ม้วยด้วยดวงใจ	ความรักจักไว้ให้คนลือ
หรือจะคิดกินยาพิษให้มอดม้วย	จะกลั้นใจไปด้วยกันเถิดหรือ
จิตใจให้ร้อนดั่งไฟฮือ	พระถือกฤชเข้ารอพระศอไว้
ร่ำร่ำจะแทงแล้วรั้งรอ	ปิ่มจะแบหลาคอพี่เสียได้
นาสิกคั่งคัดกลัดไป	หายใจระบายอยู่รวยรวย
พระวิโยคโศกสร้อยก็ผ็อยไป	หทัยใจหวิวหวิวหิวระหวย
กฤชเคลื่อนตกลงองค์ระทวย	ปิ่มจะม้วยซบองค์ลงนิ่งไป ฯ
ฯ ๒๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปักษินอินทรีสงสัย
คอยหาพระองค์ทรงไชย	หายไปก็คิดอัศจรรย์
หรือนางตื่นขึ้นมิให้มา	พากันวิโยคโศกศัลย์
หรือสลบซบไปด้วยกัน	จึ่งไม่จรจรัลออกมา
ชะรอยร้องไห้สลบอยู่	เรียกดูก็เงียบนักหนา
คิดแล้วกระพือลมมา	จำเพาะตรงหน้าพระบัญชร
ต้องลมปีกนกพระค่อยฟื้น	ได้สมประดีคืนด้วยปักษร
อินทรีตอบว่าอย่าทุกข์ร้อน	ถึงนครแล้วเจ้าจึ่งกลับมา
แต่รํ่าทุกข์ร้อนจนอ่อนใจ	หรือยังไม่ไปก็ให้ว่า
จวนจะรุ่งแล้วเจ้าแก้วตา	อย่าช้าจงคิดให้สมควร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันหวั่นใจดั่งไฟหวน
ฟื้นองค์ได้ฟังอินทรีชวน	ยิ่งป่วนพระทัยดั่งไฟฟอง
เหตุว่ามิใช่เป็นที่รัก	ช่างว่ากล่าวหาญหักให้คล่องคล่อง
อยู่เถิดนิ่มเนื้อนวลละออง	ร่วมห้องของพี่จะลาแล้ว
พระจูบนมชมนางพลางสะอื้น	ลุกขึ้นยืนพิศแลดูแก้ว
ชลนัยน์ไหลลงนองแนว	กลับกอดเมียแก้วเข้าโศกี ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นจะช้าอยู่นักก็มิได้	อินทรีขัดใจจะบินหนี
พระกรกอดแก้วกระษัตรี	ค่อยอยู่จงดีเถิดดวงใจ
ครั้นล่วงปัจฉิมเวลา	พระผ่านฟ้ายิ่งทรงกันแสงไห้
ขืนจิตคิดหักอาวรณ์ไป	จำใจเคลื่อนองค์จากเทวี
ทรงเครื่องประดับกายา	เหน็บกฤชฤทธาเรืองศรี
พระกรทรงศรพระมุนี	แล้วภูมีผันพักตร์มาดูน้อง
เจ้างามสรรพยังระงับหลับสนิท	ไม่แจ้งจิตว่าจะร้างห่างห้อง
เจ้าจะคิดว่าพี่ไม่คืนครอง	จะนั่งนองชลนาเพียงบรรลัย
พระขืนอารมณ์ลีลาศ	จากแท่นไสยาสน์พิสมัย
มิใคร่จะเสด็จคลาไคล	ภูวไนยแข็งใจจรลี
ครั้นมาถึงห้องไสยา	องค์พระอนุชาเรืองศรี
ประคองกรช้อนปลุกขึ้นทันที	แล้วภูมีจึ่งเล่ากิจจา
บัดนี้อินทรีมารับพี่	กับพระยอดเสนหา
เล่าพลางทางทรงโศกา	อนุชาจะคิดไฉนดี
ครั้นพี่จะลอบหนีไป	นางก็ได้มีคุณเราสองศรี
ซึ่งได้หัสรังสกุณี	เพราะพบเทวีเป็นต้นยล
ครั้นพาไปด้วยจะลำบาก	แสนยากมรคาพนาสณฑ์
มิรู้ที่จะคิดผ่อนปรน	เล่าพลางภูวดลก็โศกา ฯ
ฯ โอด ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ลิขิตขนิษฐา
จึ่งบังคมทูลพระพี่ยา	ผ่านฟ้าอย่าทรงโศกี
ขอเชิญพระเสด็จคลาไคล	เพราะได้รับไว้กับปักษี
แม้นพระองค์จะไม่จรลี	อินทรีจะโกรธโกรธา
จะว่านัดไว้ให้มารับ	แล้วกลับล่อลวงปักษา
เห็นจะผิดคำมั่นสัญญา	มารับแล้วไม่จรลี
ขอเชิญพระเสด็จไปก่อน	ผ่อนเอานกหัสรังสี
ไปถวายพระองค์ทรงธรณี	แล้วภูมีจงกลับมารับนาง
ทั้งไม่เสียทางราชไมตรี	เห็นชอบท่วงทีทั้งสองข้าง
จำเป็นพระจำนิราศร้าง	ถึงนางรู้ก็ไม่สู้น้อยใจ ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลือลบจบสมัย
ฟังน้องทูลต้องฤทัย	ผ่องใสโสมนัสปรีดา
แก้วตายาใจของพี่	ว่านี้เห็นชอบหนักหนา
เหมือนพี่ดำริตริมา	ต้องกับอนุชาพาที
คิดว่าจะให้น้องรัก	อยู่กับเยาวลักษณ์โฉมศรี
พี่จะไปแตในราตรี	ถึงธานีแล้วจะรีบมา
พระน้องจะอยู่ภายหลัง	จงระไวระวังขนิษฐา
ห้ามอย่าให้เศร้าโศกา	พี่ไปไม่ช้าจะมาพลัน
สั่งพลางสะท้อนถอนใจ	ภูวไนยวิโยคโศกศัลย์
ด้วยจะไกลอนุชาวิลาวัณย์	พระทรงธรรม์เศร้าสร้อยละห้อยใจ
เจ้าอยู่ด้วยกันให้จงดี	อย่ามีทุกข์ทนหม่นไหม้
ปราศจากอันตรายโพยภัย	ให้รุ่งเรืองฤทธิไกรมหึมา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเฉิดโฉมเสนหา
รับรสพจนารถพระพี่ยา	ชลนาคลอเนตรแล้วพาที
พระองค์เสด็จจรดล	อย่าได้ร้อนรนถึงโฉมศรี
จงไปเสวยสุขทุกราตรี	อย่ามีอันตรายสิ่งใด
พาเอานกหัสรังสี	ไปถวายภูมีให้จงได้
แล้วกลับมารับทรามวัย	อย่าให้ช้านักพระราชา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงโฉมเสนหา
รับคำพระศรีอนุชา	ผ่านฟ้าจึ่งเสด็จคลาไคล
แลเหลียวดูห้องกัลยา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
เป็นห่วงหน่วงหนักฤทัย	จำใจไปยังสกุณา ฯ
ฯ กลองแขก ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งปลดกรงแก้ว	อันเพริศแพร้ววิจิตรเลขา
แสนวิโยคโศกเศร้าโศกา	ปักษาก็ฟื้นตื่นพลัน ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังตระหนกอกสั่น
จึ่งทูลถามองค์พระทรงธรรม์	ปลดกรงแล้วทรงกันแสงไย
เมื่อยังไม่รุ่งสุริยา	พระจะพาเอาลูกไปไหน
พระชนนีเสด็จอยู่แห่งใด	จงบอกให้ลูกแจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสนหา
จึ่งมีสุนทรวาจา	ตอบคำสกุณาไปทันที
นิ่งอยู่จะเล่าให้เข้าใจ	พ่อจะพาเจ้าไปยังกรุงศรี
เจ้าแม่ไม่รู้คดี	เราจะพากันหนีแต่สองรา
จะบอกมารดาเจ้าให้แจ้งใจ	ไหนจะให้พ่อไปยังปรารถนา
ให้ลิขิตไว้ต่างพักตรา	เขียนศุภสาราไว้ทุกอัน
เจ้าจงไปด้วยพระบิดา	ลูกยาอย่าวิโยคโศกศัลย์
ครั้นจะพาไปด้วยพร้อมกัน	ไม่มีสิ่งอันจะส่งเราไป ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังได้ฟังละห้อยไห้
พระองค์จะพาเอาลูกไป	จะทิ้งเจ้าแม่ไว้ให้เอกา
ตื่นขึ้นไม่ประสบพบองค์	โฉมยงจะทรงกันแสงหา
ไหนจะทุกข์ถึงองค์พระราชา	ไหนจะทุกข์ถึงข้าที่จากไป
โอ้ว่าสมเด็จพระชนนี	จะรู้สึกสมประดีหาไม่
พระบิดาจะพรากจากไป	เป็นไฉนจึ่งยังนิทรา
หัสรังทูลวอนพระภูมี	จงโปรดเกศีปักษา
ปลุกองค์สมเด็จพระมารดา	ให้รู้สึกกายาจึ่งคลาไคล
อ้อนวอนเท่าไรก็ไม่ฟัง	หัสรังครวญคร่ำร่ำไห้
จึ่งร้องปลุกนางอรไท	เหตุไรนิ่งเสียไม่นำพา
พระบิดาจะพาเอาลูกไป	เมื่อไรจะได้กลับมาเห็นหน้า
นับวันนับเดือนจะเคลื่อนคลา	อนิจจาครานี้จะจากไกล
หิ้วเอากรงลูกไปแล้ว	พระจอมเกศแก้วไปอยู่ไหน
หัสรังครวญคร่ำร่ำไร	อาลัยในองค์พระมารดา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังปักษา
จึ่งปลอบโยนเอาใจสกุณา	จะทิ้งมารดาเสียไย
เจ้าอย่าเป็นห่วงหน่วงหนัก	ใช่พ่อจะไม่รักอย่าสงสัย
ว่าพลางทางโศกาลัย	หิ้วกรงอำไพไคลคลา
เสด็จพลางพระทรงผันแปร	แลลอดสอดส่ายทั้งซ้ายขวา
ยังหลับอยู่สิ้นทั้งปรางค์ปรา	ใครจะฟื้นกายาก็ไม่มี
ครั้นถึงเกยรัตน์ชัชวาล	พระภูบาลกับหัสรังสี
สถิตนั่งเหนือหลังอินทรี	โศกีเพียงจะสิ้นชีวา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีเชี่ยวชาญหาญกล้า
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกา	จึ่งมีวาจาไปทันที
จงดับวิโยคโศกศัลย์	ไม่ช้าพลันจะได้มาสมศรี
ระวังพระองค์ให้จงดี	ยุดปักษีไว้ให้มั่นคง
ว่าแล้วกางปีกกระพือบิน	สะเทือนแผ่นธรณินเพียงผุยผง
ลอยละลิ่วปลิวไปด้วยฤทธิรงค์	บินตรงขึ้นยังเมฆา ฯ
ฯ กราวนอก ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงโทรมนัสา
ทั้งเจ้าหัสรังสกุณา	ดั่งว่าพินาศขาดใจ
เหลียวชะแง้แลดูยอดปราสาท	ภูวนาถดิ้นโดยโหยไห้
โอ้ดวงยิหวายาใจ	ไกลพี่แล้วเจ้าเยาวมาลย์
โฉมยงทรงพระกันแสงศัลย์	พิไรรํ่ารำพันน่าสงสาร
จะมีแต่ทุกข์ทรมาน	ดาลโศกวิโยคเพียงบรรลัย
เคยภิรมย์สมสุขเช้าเย็น	จะว่างเว้นเวลาก็หาไม่
ผลกรรมมาจำจากไกล	พระอาลัยนั้นพ้นพันทวี
แลเห็นแต่ยอดปราสาทไชย	กลับกลายหายไปนะเจ้าพี่
พระองค์ทรงโศกโศกี	กับหัสรังสีลูกน้อย ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีห้ามว่าอย่าโศกสร้อย
หิวโหยอารมณ์ลมจะพลอย	ถอยแรงจะพลัดลงนที
จะไม่ได้ไปเยือนพระบิดา	จะชวดกลับมาหามเหสี
จะพากันม้วยมุดสุดชีวี	ภูมีหยุดยั้งช่างคิด ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมประโลมจิต
ได้ฟังสกุณีอันมีฤทธิ์	คิดระงับพระทัยภูมี
แล้วพระยอกรขึ้นวันทา	ฝากฝูงเทวาทุกราศี ฯ
ทุกราศันต์พันเนตรฤทธี	ฤทธาราวีอเนกนันต์
อเนกแน่นฝากแสนสุดาด้วย	สุดาเดียวจะเที่ยวกันแสงศัลย์
กันแสงศรีจะมีแต่รำพัน	รำพึงพี่โศกศัลย์แสนทวี
แสนเทวษด้วยทุเรศร้างเรียม	ร้างรักตรมเตรียมสวาดิพี่
สวาดินางพ่างเพียงดวงชีวี	ชีวิตพี่เพียงจะม้วยพิราลัย
พิลาปสั่งถึงสายสุดาพี่	สุดาภักดีนี้ไม่ราสมัย
นิราศสมรพี่จรมาจากไป	ด้วยจำเป็นจึ่งไกลสวาดินาง
สวาดิน้องนองเนตรโหยหน	โหยหานิรมลไม่เหือดห่าง
ไม่เหือดหายคลายแสนเทวษว้าง	เทวษเวียนถวิลนางรัญจวนใจ
รัญจวนจิตคิดความระโหยหน	ระโหยหาอัสสุชลลงหลั่งไหล
หลั่งลงตกหลังอินทรีไพร	อินทรีใหญ่พาไทธิเบศจร
ธิเบศจากนวลนางจรอรัญ	จรด้วยฤทธีสุบรรณปักษร
ปักษินพาบินระเห็จจร	ระเห็จเหินอัมพรเมฆี
เมฆาแจ่มแจ้งด้วยแสงจันทร์	แสงจับนภันตร์เรืองศรี
เรืองแสงแสงดาวมากมี	มากมายหลายที่ในอัมพิล ฯ
ฯ โอ้ ช้า ๑๘ คำ ฯ
๏ เห็นคลับคล้ายปลายปากแม่อินทรี	หรือเจ้ามาตามพี่พี่หอมกลิ่น
เอะนุชยุดนกอินทรีบิน	โผผาผวาบินจะตกลง
เชิญมานั่งนี่พี่จะรับ	แม่นกช่วยกระหยับปีกส่ง
ยิ่งพิศยิ่งเพ่งเห็นองค์	หลงเพ้อละเมอไม่เป็นอัน
เจ้ามาเมื่อไรพี่ไม่รู้	มาแล้วนั่งอยู่ไยแต่นั้น
เชิญสร้อยสุดาวิลาวัณย์	มานั่งด้วยกันบนหลังนี้
ดั่งขี่สำเภาทองใหญ่	จะประคองน้องให้กระเษมศรี
ดูดูแก้วตาไม่พาที	หรือเจ้าโกรธพี่ว่าหนีมา
ชะรอยนวลนางเจ้าร้องไห้	พักตร์เศร้าหมองไปเป็นหนักหนา
ครั้นได้สมประดีก็โศกา	ซบหน้าลงกับหลังแม่อินทรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งอินทรีราชปักษี
เห็นพระองค์หลงใหลไม่สมประดี	อินทรีปลอบพลางทางบินไป
ข้ามมหาสมุทรทะเลลึก	แต่ดึกจนรุ่งพระสุรีย์ใส
ด้วยกำลังอานุภาพเกรียงไกร	ลุถึงแดนไพรพนาลี
ร่อนลงตรงที่พสุธา	มาหยุดยั้งยังร่มพระไทรศรี
จึ่งว่ากับยุขันทันที	แม่นี้จะไปส่งถึงเวียงไชย
บินโบยไปโดยอัมพร	กว่าจะถึงนครกรุงใหญ่
ซึ่งจะเดินมรคาพนาลัย	จะได้ความลำบากเวทนา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ แม่เอยแม่เจ้า	โปรดเกล้าลูกนี้หนักหนา
พระคุณล้ำล้นคณนา	ลูกคิดเมตตาแม่อินทรี
จะอดผลผลาช้านัก	จะไปส่งลูกรักถึงกรุงศรี
ช่วยส่งเพียงองค์พระมุนี	อาศรมอยู่ที่ต้นทาง
ก็จะพ้นอันตรายราวี	อสุรศักดิ์ยักษีในป่ากว้าง
จงหยุดอยู่พักที่นี้พลาง	ต่อสางสางสว่างจึ่งค่อยไป
เกลือกว่าสมเด็จพระเชษฐา	จะมาอยู่ท่าในป่าใหญ่
ที่หลักศิลาจารึกไว้	จะได้พากันไปพารา
ว่าแล้วเสด็จคลาไคล	นั่งใต้ต้นไทรสาขา
พอแจ้งแสงศรีพระสุริยา	ส่องสว่างฟากฟ้าธาตรี ฯ
ฯ ช้า ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงโฉมประวะลิ่มนิ่มนวลศรี
ต้องสะกดหลับหมดทุกนารี	สุริย์ศรีส่องแสงจึ่งฟื้นองค์
กรเกี่ยวกระหวัดรัดเขนย	ตามเคยแนบชิดพิศวง
ลืมเนตรคว้าหาไม่เห็นองค์	โฉมยงฉงนสนเท่ห์ใจ
ผันแปรแลลอดสอดหา	พระยอดฟ้าของน้องไปอยู่ไหน
นางคะนึงนิ่งนึกในใจ	หรือไปหาพี่เลี้ยงกัลยา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ คิดพลางนางเสด็จจรลี	เทวีเดินย่องมองหา
ในห้องพี่เลี้ยงกัลยา	ไม่พบพระยอดฟ้าก็ตกใจ
เที่ยวหาไปทั่วทุกตำหนัก	จะพบพระยอดรักก็หาไม่
พ่างเพียงจะพินาศขาดใจ	อรไทไม่เป็นสมประดี
จึ่งปลุกนวลนางสันหยา	พี่จงช่วยหาพระโฉมศรี
หายไปแต่ในราตรี	ตรัสพลางเทวีทรงโศกา ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งโฉมนวลนางสันหยา
ได้ฟังเยาวมาลย์กล่าวมา	กัลยาอย่าตระหนกตกใจ
จึ่งพากันรีบดำเนินมา	ยังห้องไสยาพิสมัย
พี่เลี้ยงแลเห็นผ้าสไบ	ธำมรงค์สอดใส่ที่นิ้วนาง
ทั้งอักษรอยู่ที่บัญชรไชย	อรไทข้อนทรวงเข้าผางขาง
ครวญคร่ำร่ำร้องทั้งสองนาง	พ่างเพียงจะม้วยมรณา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มแลเห็นพระภูษา
ทั้งอักษรธำมรงค์อลงการ์	ฟูมฟายชลนาแล้วอ่านพลาง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ในลิขิตศุภลักษณ์อักษรศรี	ว่าตัวพี่จำไปไกลร้าง
ขอฝากพระน้องกับสองนาง	อันนกพันอย่างพี่เอาไป
จะถวายสมเด็จพระบิตุรงค์	จะกลับมารับอนงค์ให้จงได้
เจ้าดวงยิหวาอย่าน้อยใจ	ว่าพี่ไกลแก้วกัลยา
จงบอกป่วยอยู่แต่ปราสาทศรี	สายสุดสวาดิพี่อย่าโหยหา
ให้เชื่อจิตจึ่งให้อนุชา	อยู่ด้วยกัลยาวิลาวัณย์ ฯ
ฯ โอ้ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นแจ้งในลักษณ์อักษร	ยอกรข้อนทรวงเข้าโศกศัลย์
โอ้พระโฉมยงทรงธรรม์	ครั้นจะบอกกลัวว่ามิให้ไป
พระทูลกระหม่อมจอมจิต	ไม่คิดถึงน้องเลยตัดได้
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นทรวงใน	ชะรอยกรรมทำไว้ได้จำเป็น
ไม่ควรเลยที่จะพรากไปจากห้อง	ความรักประคองให้น้องเห็น
อิงแอบแนบเคล้นทุกเช้าเย็น	ควรฤๅมาเป็นเช่นนี้ไป
ผ้าสไบพระเอาไปต่างองค์	ภูษาธำมรงค์นั้นไว้ให้
ยกขึ้นทูลเกล้าแล้วร่ำไร	พระจอมไตรเมื่อไรจะกลับมา
เมียจะไว้ชีพคอยท่าสิบห้าวัน	พ้นนั้นจะเที่ยวไปตามหา
กว่าน้องจะม้วยมรณา	จะให้คนเห็นหน้าไปไยมี
โอ้พระยอดรักของเมียเอ๋ย	ไม่เอ็นดูเมียเลยพระโฉมศรี
ปกเกล้าน้องมาไม่ถึงปี	เห็นมีครรภ์แล้วพระมาหนีไป
ทำให้ไพร่ฟ้าเขาดูถูก	จะนินทาว่าลูกหาพ่อไม่
พระจงกลับมาพาเมียไป	ละไว้ให้ได้เวทนา
หรือว่าเมียนี้มีสิ่งชั่ว	พระกลัวอับอายจะขายหน้า
เอาไปไว้ล้างบาทา	เมตตาเมียเถิดพระจอมไตร
นางทรงอาดูรพูนเทวษ	น้ำเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
นางสะอึกสะอื้นอาลัย	สลบไปกับที่ศรีไสยา ฯ
ฯ โอด ๑๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงตกใจเป็นนักหนา
แม่เอ๋ยเป็นไรฉะนี้นา	กายาละมุนละไมไป
เอาน้ำบุหงามาลูบพักตร์	วักลูบให้นางพลางร้องไห้
นางฟื้นสมประดีขึ้นทันใด	จึ่งโลมเล้าเอาใจนางกัลยา
เจ้าอย่าโศกาอาวรณ์	จงกลั้นไว้ก่อนฟังพี่อา
เกลือกจะรู้ถึงองค์พระบิดา	จะพากันตายเสียทั้งวังใน
แม้นเธอจะละแม่เสียจริง	ไหนจะทิ้งอนุชาไว้ให้
พระผู้ประเสริฐเลิศไกร	หรือจะให้เสียสัตย์สัญญา
พี่เห็นจะไม่ทิ้งเสียได้	พระพรรณนาไว้เป็นนักหนา
จงฟังอักษรพระผ่านฟ้า	อย่าทรงโศกานักจะไม่มิด ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ พี่เอยพี่สันหยา	พี่ว่าดังนี้ก็แจ้งจิต
จะให้กลั้นโศกศัลย์นั้นพ้นคิด	พระทรงฤทธิ์เธอมาสลัดไว้
เปลี่ยวเปล่าเศร้าใจเป็นนักหนา	น้องจะกลั้นชลนาไว้กระไรได้
เห็นที่บรรทมยิ่งตรมใจ	สุดอาลัยน้องแล้วนะพี่อา
ทีนี้ที่นอนจะเยือกเย็น	มิได้เห็นพระยอดเสนหา
เคยบรรทมชมชิดนิทรา	อนิจจามาทิ้งน้องไว้
มิเคยพรัดกำจัดมาจำพราก	แสนวิบากไม่ออกปากได้
จะกลั้นจิตให้ม้วยมิดไป	อยู่ไยให้ทนเวทนา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้งเอยครั้งนี้	ชีวีจะม้วยสังขาร์
กลิ้งเกลือกเสือกพร่ำโศกา	กัลยาซอนซบสลบไป ฯ
ฯ โอด ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาตกใจจะมีไหน
จึ่งเข้าประคองพระองค์ไว้	แล้วลูบไล้สุคนธวารี
นางค่อยดำรงพระองค์ได้	จึ่งรำพันทูลไปถ้วนถี่
แม้นว่าพระไปถึงธานี	เห็นทีจะมารับดอกทรามวัย
จงระงับดับความโศกา	อยู่ท่ากว่าจะสิ้นสงสัย
แม้นพระไม่กลับมาเวียงไชย	เจ้าข้าจึ่งบรรลัยเสียด้วยกัน ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มสาวสวรรค์
ได้ฟังพระพี่เลี้ยงแจ่มจันทร์	กัลยาค่อยได้สมประดี
จึ่งเรียกลิขิตอนุชา	เข้ามาใกล้พี่เถิดโฉมศรี
นางลูบปฤษฎางค์พลางโศกี	เทวีกำสรดระทดกาย
ทรงโศกาอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรเป็นเลือดไม่เหือดหาย
องค์อ่อนนอนนิ่งไม่ติงกาย	โฉมฉายพ่างเพียงจะวายชนม์
นางแสนโศกศัลย์รำพันไห้	สลบไปแล้วฟื้นถึงสามหน
น้ำเนตรไหลซาบอาบสกนธ์	นิรมลเพียงจะสิ้นชีวา
จิตใจไม่เป็นสมประดี	เทวีรัญจวนครวญหา
ปิดงำความไว้ในปรางค์ปรา	แต่ละห้อยคอยหาทุกราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกอินทรีราชปักษี
หายเหนื่อยแล้วว่ากับภูมี	พระสุริย์ศรีส่องแสงแล้วแต่งกาย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดโฉมฉาย
แต่งองค์ทรงเครื่องพรรณราย	แล้วผันผายขึ้นทรงนกอินทรี
ปักษายืนหยัดสะบัดขน	แล้วโผผินบินบนพระไทรศรี
หมายมุ่งอาศรมพระมุนี	ก็ถึงที่พระบรรณศาลาลัย
จึ่งร่อนลงยังปัถพี	ปักษีจึ่งกล่าวแถลงไข
ตัวแม่จะลากลับไป	ดวงใจค่อยอยู่จงดี
แม้นมีทุกข์ภัยไปเมื่อหน้า	แม่จะมาช่วยองค์พระโฉมศรี
สั่งแล้วปักษินอินทรี	ก็โบยบินยังเมฆีกลับไป ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
ครั้นเห็นสกุณากลับไป	ภูวไนยเศร้าสร้อยวิญญาณ์
พระองค์เสด็จจรลี	หิ้วกรงรังสีปักษา
ครั้นถึงอาศรมศาลา	เข้าไปวันทาพระทรงพรต ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระมหาสิทธาดาบส
ป้องหน้าดูองค์พระทรงยศ	จำได้ดาบสก็ดีใจ
เออหายทุกข์แล้วหลานกูมา	สมดั่งปรารถนาหรือหาไม่
ได้หัสรังสีแล้วหรือไร	เป็นไฉนจงเล่าให้ตาฟัง ฯ
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทูลไปดั่งใจหวัง
นี่แลชื่อนกหัสรัง	ได้ดั่งพระองค์บอกไป
พบขุนยักษามหาสมุทร	ไปพบอินทรีจึ่งข้ามได้
หลานเอาพระเดชปกเกศไป	ได้ทั้งลูกสาวท้าวเรเซน
บัดนี้หลานหนีนางมา	ให้อนุชาไว้เป็นเพื่อนเข็ญ
ชายแสงสุริยาเพลาเย็น	จึ่งเห็นอาศรมพระอาจารย์
แม่นกส่งข้าลงที่นี่	ปักษีกลับไปไพรสาณฑ์
หลานจึ่งเข้ามานมัสการ	เล่าพลางภูบาลโศกา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์ณานกล้า
ได้ฟังหลานรักกล่าวมา	จึ่งปลอบโยนนัดดาทันใด
เจ้าอย่าแสนโศกเศร้าสร้อย	หลานน้อยจะได้ครองกรุงใหญ่
จงระงับโศกาอาลัย	ไม่ช้าจะได้บูรีรมย์
เอานกไปถวายพระบิดา	แล้วจึ่งกลับมาสู่สม
ให้ท้าวสว่างที่เตรียมตรม	บรรทมเสียก่อนจึ่งค่อยไป
ตาจะชุบมิ่งม้าอัสดร	ไปเป็นเพื่อนภูธรในป่าใหญ่
จะทรงเดินทางกลางไพร	ทั้งจะไม่ลำบากกายา
ว่าแล้วจึ่งองค์พระมุนี	ออกจากกุฎีด้วยหรรษา
จึ่งกองกูณฑ์พิธีกระตาลา	โอมอ่านวิทยาทันที ฯ
ฯ ตระ ๑๐ คำ ฯ
๏ แสงเพลิงรุ่งโรจน์โชตนา	ด้วยอาคมพระมหาฤๅษี
เกิดเป็นมิ่งม้าพาชี	ฤทธีประเสริฐเลิศไกร
ครั้นแล้วจึ่งดับอัคคี	พระฤๅษีชื่นชมผ่องใส
แล้วจูงมิ่งม้าอาชาไนย	มาให้ยุขันมิทันช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันใสโสมนัสา
กรลูบอัสดรทั่วกายา	อาชาเริงแรงสำแดงฤทธิ์
ทั้งเบาะอานพานหน้าเข็มขัดรัด	งามจำรัสวิเชียรไม่เพี้ยนพิศ
ดั่งม้าทรงองค์พระอาทิตย์	ทรงฤทธิ์ชื่นบานสำราญใจ
ก้มเกล้าวันทาพระอาจารย์	มายังสถานที่อาศัย
หิ้วกรงสกุณาคลาไคล	เข้าในอาศรมมิได้ช้า ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ เอนองค์อิงเขนยเผยกรงแก้ว	กอดรังสีแล้วพระโหยหา
คิดถึงอนงค์องค์ยุพา	กรก่ายพักตราเข้าจาบัลย์
โอ้รังสีน้อยของพ่ออา	ป่านฉะนี้มารดาจะโศกศัลย์
จะร่ำกินชลนาไม่วายวัน	ขวัญข้าวเจ้าจะคิดถึงพี่ยา
ใครเลยจะประคองสนองนวล	ให้ค่อยคลายรัญจวนที่ครวญหา
ยามเสวยจะเสวยแต่ชลนา	ยามเข้าไสยาจะบ้าใจ
จะมีแต่อาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
โอ้ว่าอนิจจามาจำไกล	ทำไฉนเจ้าจะเห็นในอุรา
เวรใดจึ่งจากเจ้าทั้งรัก	ได้แต่ทรงพักตร์ขนิษฐา
ชมพลางต่างแก้วกัลยา	เจ้าดวงยิหวาไม่เห็นเลย
เจ้าจะชมแต่น้องต่างผัว	จะยังชั่วนิดหนึ่งเจ้าพี่เอ๋ย
ยาหยีจะไม่มีความเสบย	ใครเลยจะแอบแนบเคล้า
จะได้ความทุกข์ทรมา	จะเพ้อพลอดกอดคว้าหาเปล่า
โอ้สงสารวันเมื่อพี่จากเจ้า	จะโศกเศร้าไปจนรุ่งราง ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ลับดวงบุหลันสุริยันส่อง	แสงทองรัศมีสีกระจ่าง
สรงพักตร์แล้วทรงเครื่องพลาง	หิ้วกรงพันอย่างคลาไคล ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบพระมุนี	จงรักภักดีจะมีไหน
หลานรักจักขอลาไป	พระจงอวยชัยสวัสดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระมหาฤๅษี
ได้ฟังหลานรักพาที	ชื่นชมยินดีเป็นพ้นไป
พระอัยกาอำนวยอวยสวัสดิ์	จงพิพัฒน์สมบูรณ์อย่ารู้ไข้
เป็นมหิทธิมหาเดโชชัย	ให้เป็นใหญ่อยู่ในแผ่นดิน
ทั่วทุกธานินทร์อรินทร์ราช	จงอยู่ในอำนาจของเจ้าสิ้น
นึกไหนให้ได้ดั่งใจจินต์	ล้วนศิลปศาสตร์จงชาญชัย ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
ก้มเกล้ารับพรทันใด	ด้วยใจยินดีปรีดา
แล้วกราบอำลาพระนักสิทธิ์	พระทรงฤทธิ์เศร้าสร้อยละห้อยหา
หิ้วกรงรังสีไคลคลา	มาทรงมิ่งม้าอาชาไนย ฯ
ฯ โทน เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ เข้าในป่าระหงดงชัฏ	เลี้ยวลัดหามรคาใหญ่
บุหงาทรงกลิ่นตระการใจ	สกุไณเซ็งแซ่แจจัน
พระชมหมู่วิหคตะโกนก้อง	ร่อนร้องอยู่ในไพรพนาสัณฑ์
นกแก้วจับแก้วพลอดกัน	เหมื่อนแจ่มจันทร์กับพี่จำนรรจา
เมื่อยามบรรทมชมชิด	เชยชื่นสนิทเสนหา
เบญจวรรณไต่หว้าอยู่เอกา	เหมือนวันพี่จากมากับอินทรี
สาลิกาจับแก้วแล้วส่งเสียง	เหมือนสุรเสียงสำเนียงมารศรี
คับแคจับคอยอยู่มากมี	เหมือนคับแค้นทรวงพี่ด้วยจำไกล
สีชมพูจับไผ่เพรียกร้อง	เหมือนสีสไบน้องที่โหยไห้
สัตวาจับสนแล้วบินไป	เหมือนพี่ว่าวอนไว้ทุกสิ่งอัน
กระสังจับโศกแล้วโหยหวน	เหมือนพี่จากนิ่มนวลมาโศกศัลย์
พระไม่วายโศกาจาบัลย์	ด้นดั้นมาในพนาลัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เดินไพรมาได้หลายวันวาร	ถึงธารที่ทางไม่จำได้
พระทัยให้ฟั่นเฟือนไป	ด้วยเวราทำไว้แต่หลังมา
แลเห็นต้นไทรที่ริมธาร	ใบก้านชอุ่มสาขา
จึ่งชักมิ่งม้าอาชา	เข้าอาศัยใต้ร่มไทร ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เอนองค์ลงกับอัศวราช	ภูวนาถไม่วายโหยไห้
กอดนกประทับอุระไว้	พระม่อยหลับไปในราตรี ฯ
ฯ ช้า ปี่ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท่านท้าวปะรังศรี
เสวยราชสมบัติเปรมปรีดิ์	ในบูรีอุรังฆารกรุงไกร
ประกอบด้วยเดชาวราฤทธิ์	ทุกทิศคร้ามครั่นหวั่นไหว
ม้ารถคชพลสกลไกร	ไพร่ฟ้ามิได้อนาทร
โฉมยงองค์พระมเหสี	ชื่อสร้อยสุนีดวงสมร
พระสนมดั่งดารากร	งามดั่งอัปสรในเมืองอินทร์
มีพระบุตรีศรีสวาดิ	ชื่อเยาวราชบุษหรีโฉมฉิน
อรชรอ้อนแอ้นดั่งกินริน	พระภูมินทร์พิศวาสเพียงขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นปฐมยามราตรี	พระเข้าที่ไสยาสน์พิสมัย
บรรทมหลับนิ่งนิทราไป	ภูวไนยเธอทรงสุบิน
ว่าได้นกหัสรังสี	งามลํ้าสกุณีในไพรสิณฑ์
ในเศียรมีวิเชียรมณีนิล	ทั่วทวีปแดนดินไม่เปรียบปาน
ใครได้ดวงมณีศรีสวัสดิ์	จะเป็นจักรพรรดิมหาศาล
เหาะเหินเดินบนมัฆวาน	ไม่มีใครจะต้านทานฤทธิไกร
กระษัตริย์ใดรุ่งเรืองศักดา	เที่ยวเสาะแสวงหาเห็นจะได้
ยังอยู่กลางดงพงไพร	ภูวไนยตื่นขึ้นทันที ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เวรามาเข้าดลจิต	คิดจะใคร่ได้ปักษี
สรงพักตร์แล้วเสด็จจรลี	ออกยังที่พระโรงรัตนา ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	ราชครูประโรหิตพร้อมหน้า
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่แสนเสนาทั้งปวงไป
คืนนี้เราเข้าที่ไสยา	ในเมื่อเพลาประจุสมัย
ทรงสุบินหลากนักประจักษ์ใจ	ว่าได้หัสรังสกุณา
เรืองฤทธิ์เดชาอานุภาพ	อาจจะปราบประจามิตรทุกทิศา
บัดนี้อยู่ในพนาวา	ผู้ใดจะอาสาเราไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนามาตยาน้อยใหญ่
จึ่งกราบทูลพระองค์ผู้ทรงไชย	อย่าร้อนฤทัยพระทรงธรรม์
จะให้พรานป่าพนาลัย	เที่ยวค้นไปในป่าพนาสัณฑ์
เห็นจะได้พบนกสำคัญ	แม่นมั่นดั่งพระทัยจินดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังได้ฟังหรรษา
จึ่งพระราชบัญชา	ให้หาพรานป่ามาฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กิดาหยันบังคมประณมไหว้
คลานออกจากท้องพระโรงไชย	มาสั่งตำรวจในฉับพลัน
รับสั่งให้หาพรานป่า	เร่งรีบเข้ามาขมีขมัน
ยังเสด็จอยู่ท้องพระโรงคัล	ให้ทันเพลาวันนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำรวจในแจ้งใจถ้วนถี่
เผ่นขึ้นหลังอาชาทันที	ตีม้าควบขับหนักไป ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ที่บ้านพรานป่าอาศัย
ตำรวจจึ่งร้องบอกไป	รับสั่งให้หาบัดนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพวกพรานป่าพนาศรี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ต่างรีบจรลีทันใด
ตำรวจเร่งรัดให้เดินมา	เข้าในทวาราใหญ่
ยังเสด็จอยู่ท้องพระโรงไชย	พรานคลานเข้าไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังแลเห็นหรรษา
จึงมีพระราชบัญชา	ว่าไปแก่นายพรานไพร
เอ็งจงเที่ยวเสาะแสวงหา	ปักษามาให้จงได้
นามชื่อหัสรังศรีใส	อยู่ในแดนดงพงพี
เลิศล้ำสกุณีในไพรวัน	ขนนั้นพันอย่างต่างสี
ในเศียรนั้นมีจินดาดี	ทรงอิทธิฤทธีมหึมา
แม้นสมดั่งจิตเราคิดปอง	จะรางวัลเงินทองเสื้อผ้า
จงช่วยกันรีบไคลคลา	อย่าช้าเร่งรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามลงสามที	ออกมาจากที่พระโรงคัล ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ ต่างคนต่างแยกกันไคลคลา	ไปตามมรคาพนาสัณฑ์
บ้างถือธนูเกาทัณฑ์	ปืนสั้นนกคาบศิลา
แต่นายมะยุหงัดพรานไพร	กับบ่าวเที่ยวไปที่ในป่า
ดั้นดัดลัดไปในหิมวา	เสาะแสวงหานกทุกตำบล
แยกกันเที่ยวไปทั้งเรือบก	ที่รกที่แจ้งทุกแห่งหน
แลไปเห็นม้ากับคน	นอนอยู่ใต้ต้นพระไทรทอง
นายพรานมะยุหงัดจึ่งขัดปืน	มิให้เครงครื้นค่อยยอบย่อง
แอบแฝงซุ้มพุ่มไม้มอง	เอะเจ้าไทรทองหรือเทวัญ
หรือองค์อสัญแดหวา	ลงมาแต่ชั้นกระยาหงัน
หรือจะว่าอำพนคนธรรพ์	ทรงเครื่องพรายพรรณทั้งกายา
นั่นอะไรที่อยู่ในกรงแก้ว	แล้วจะเป็นหัสรังปักษา
ซึ่งพระองค์ทรงถวิลจินดา	ให้เที่ยวแสวงหาที่ในดง
พรานป่าร่าเริงบันเทิงใจ	ทีนี้จะได้ดั่งประสงค์
ลูกเมียจะได้ดีเป็นมั่นคง	กูจะลักเอากรงนกไป
ฆ่าเจ้าของเสียให้ม้วยมรณ์	จะได้ทั้งอัสดรเครื่องทรงใส่
คิดสรรพประทับปืนไว้	เผอิญให้ประหวั่นพรั่นกลัว
ตัวสั่นมือสั่นครั่นคร้าม	เข็ดขามสยองพองหัว
เวียนด้อมมองหมอบอยู่รอบตัว	คิดกลัวไปเองไม่อาจใจ ฯ
ฯ ร่าย ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ประทมอยู่ใต้ร่มไทร	ภูวไนยพลิกฟื้นกาย
แลเห็นพรานป่ามาด้อมมอง	พวกพ้องแอบแฝงอยู่มากมาย
จึ่งมีพจนารถภิปราย	บ่าวนายเอ็งไปไหนมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พรานตระหนกตกใจเป็นหนักหนา
ตัวสั่นกราบลงกับบาทา	ข้ามาแต่อุรังเที่ยวตะรัน
ครั้นเห็นพระองค์ก็สงสัย	เสด็จมาอยู่ในไพรสัณฑ์
อะไรอยู่ในกรงนั้น	ทรงธรรม์จงบอกให้แจ้งใจ ฯ
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
ได้ฟังพรานป่าพนาลัย	ภูวไนยจึ่งตอบวาจา
เราชื่อยุขันเรืองฤทธิ์	หน่อท้าวอุรังยิดนาถา
ไปเมืองอุเรเซนกลับมา	หลงลืมมรคาพนาลี
ที่ในกรงนั้นสกุณา	ชื่อว่านกหัสรังสี
จะขอถามบรรดาที่มานี้	บูรีอุรังยิดอยู่ทิศใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พรานป่ายินดีจะมีไหน
จึ่งตริตรึกนึกในใจ	กูหลายคนจะชิงเอาสกุณี
แล้วคิดครั่นคร้ามหวั่นไหว	เกลือกมิได้จะม้วยเป็นผี
อย่าเลยจะลวงภูมี	เข้าไปธานีพระเวียงไชย
ให้อยู่ในสวนอุทยาน	อย่าให้ภูบาลสงสัย
แล้วจะไปทูลปิ่นภพไตร	ให้ยกนิกรโยธา
ออกมาช่วงชิงเอานกไว้	ก็จะได้ดั่งใจปรารถนา
คิดแล้วจึ่งทูลพระราชา	ว่ากรุงอุรังยิดพระบูรี
อยู่ยังเบื้องบุรพ์ทิศา	ไปมาถึงกันพระโฉมศรี
องค์ท้าวปะรังธิบดี	มีราชบุตรีดั่งดวงจันทร์
เจ็ดวันมาชมสวนศรี	พรุ่งนี้นางจะมาสัตตาหมัน
ทรงโฉมประโลมวิไลวรรณ	พระทรงธรรม์อย่าเพ่อจรลี
คอยชมพระราชธิดา	เมื่อจะออกมาเล่นสวนศรี
อันกรุงอุรังฆารธานี	กับบูรีอุรังยิดไม่ไกลกัน
ขอเชิญเสด็จคลาไคล	เข้าไปอาศัยในสวนขวัญ
ให้สบายพระทัยสักสามวัน	จึ่งจะพาทรงธรรม์คลาไคล
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ได้ฟังมะยุหงัดพรานไพร	ภูวไนยสำคัญว่าจริงจัง
เผอิญให้เคลิบเคลิ้มหลงใหล	เพราะกรรมทำไว้แต่หนหลัง
จะได้ร้อนรนพ้นกำลัง	คลุ้มคลั่งด้วยราคะรุมรึง
ยิ้มเยื้อนแล้วว่ากับพี่พราน	อุทยานเมื่อไรจะไปถึง
อยากยลพักตราสักหน่อยหนึ่ง	สักเมื่อไรจะได้ถึงพระบูรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายพรานประณตบทศรี
จึ่งทูลไปพลันทันที	ข้าจะนำภูมีเข้าไป
สักหน่อยก็จะถึงอุทยาน	ผลไม้ตระการงามไสว
เชิญพระองค์เสด็จคลาไคล	ไม่ช้าจะถึงพระนคร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธิรงค์ทรงศร
ได้ฟังพรานป่าพนาจร	ภูธรเสด็จขึ้นอาชา
พรานป่านำมรคาลัย	ดั้นดัดลัดไพรปรึกษา
พอสายบ่ายแสงสุริยา	มาถึงสวนขวัญทันใด
มะยุหงัดจึ่งทูลพระผ่านฟ้า	ให้เสด็จเข้ามาอาศัย
จึ่งปล่อยมิ่งม้าอาชาไว้	ให้กินหญ้าอยู่ในสวนนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
จึ่งเสด็จลงจากพาชี	ภูมีลูบหลังอัสดร
เราจะหยุดพักสักราตรี	พาชีจงอยู่ที่นี่ก่อน
แล้วจึ่งจะไปพระนคร	จงจรไปกินหญ้าให้สำราญใจ
สั่งแล้วยุรยาตรคลาดคลา	พรานป่านำมาที่อาศัย
พระหิ้วสกุณาคลาไคล	ทรงกฤชศรไชยเสด็จมา
ขึ้นยังตำหนักที่ในสวน	รัญจวนคิดถึงขนิษฐา
เหมือนอย่างประวะลิ่มที่กล่าวมา	ผ่านฟ้านิ่งคะนึงตะลึงไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พรานป่าทูลแจ้งแถลงไข
เพลาอัสดงลงไรไร	จะใกล้เข้าสนธยาราตรี
จึ่งทูลลาองค์ทรงไชย	กลับไปเคหากระเษมศรี
จงสำราญพระทัยเปรมปรีดิ์	พรุ่งนี้จึ่งจะกลับมา
ข้าจะอาสาองค์พระทรงศักดิ์	จะอุบายย้ายยักให้หนักหนา
เมื่อนางมาชมสวนมาลา	พระจะได้ทัศนาแจ่มจันทร์
แม้นพระจะได้เห็นนางโฉมตรู	จะไม่ทันขอสู่ตุนาหงัน
เห็นดีก็จะรี่เข้าหากัน	แต่อย่าให้โทษทัณฑ์ถึงเฒ่าพราน
ว่าแล้วถวายบังคมคัล	ออกจากสวนขวัญกระเษมสานต์
ตรงเข้าวังในมิทันนาน	นายพรานถึงท้องพระโรงไชย ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเป็นใหญ่
พระมิได้สำราญรำคาญใจ	ตรึกไปอยากได้สกุณี
ไม่เป็นสรงเป็นเสวยโภชนา	ให้รำลึกตรึกตราถึงปักษี
แต่คอยพรานป่าผู้ภักดี	เป็นหลายราตรีทิวาวัน
พระเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกพระโรงรจนาเฉิดฉัน
พร้อมหมู่มนตรีครามครัน	แน่นนันต์เกลื่อนกลาดดาษดา
พอแลไปเห็นพรานไพร	พระเปรมใจใสโสมนัสา
จึ่งมีพระราชบัญชา	ปราศรัยไถ่ถามทันใจ
ตัวท่านไปหาสกุณา	ได้มาฤๅว่าเป็นไฉน
เรานับวันท่าเห็นช้าไป	ได้การฤๅไม่จงบอกมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดบังคมเหนือเกศา
จึ่งทูลสนองพระบัญชา	ข้าเที่ยวสัญจรในดอนดง
ได้พบสกุณาปักษา	ดั่งพระองค์นั้นมาต้องประสงค์
ของหน่ออุรังยิดฤทธิรงค์	อยู่ในแดนดงพงพี
ข้าบาทล่อลวงพระองค์มา	ให้อยู่ในอุทยานสวนศรี
หัสรังนั้นงามพันทวี	ภูมีไม่วางห่างไกล
ข้าน้อยแกล้งอุบายย้ายยัก	จะลอบลักเอานกนั้นไม่ได้
ด้วยพระองค์ทรงอิทธิฤทธิ์ไกร	ภูวไนยจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีนาถา
ฟังนายพรานไพรทูลมา	ดั่งได้ฟากฟ้าอมรินทร์
ทีนี้สำเร็จบรมจักร	จะหักสี่ทวีปได้สิ้น
อันในพิภพแดนดิน	จะดูหมิ่นเราได้นั้นไม่มี
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	แก่มหาเสนาทั้งสี่
จงเร่งจัดหาคนดี	ที่มีฝีมือเชี่ยวชาญ
ทั้งสะกดสะดมคาถา	วิทยาสามารถอาจหาญ
เหล่าฉกรรจ์สันทัดอาชาชาญ	ประมาณให้ได้สี่สิบม้า
เราจะไปแต่ย่ำราตรี	จงกำชับเสนีพร้อมหน้า
อย่าให้เสือกสนไปมา	กิจจาจะแพร่งพรายไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุปิหลันรับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจากท้องพระโรงไชย	จึ่งให้เร่งรัดจัดกัน ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ ได้ทหารอาสา	พร้อมสี่สิบม้าแข็งขัน
ทั้งวิทยาอาคมครบครัน	เสร็จแล้วจรจรัลเข้ามา
ครั้นถึงจึ่งกราบบังคมทูล	นเรนทรสูรปิ่นภพนาถา
ตรวจเตรียมพหลโยธา	พร้อมตามบัญชาพระภูวไนย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเป็นใหญ่
ได้ฟังมหาเสนาใน	มีพระทัยชื่นชมยินดี
จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองจำรัสรัศมี
พระกรจับกฤชฤทธี	ภูมีเสด็จขึ้นอาชา
พรั่งพร้อมจัตุรงค์ทวยหาญ	พรานนำเข้าในพฤกษา
เลี้ยวลัดตัดดงตรงมา	แต่ในเพลาราตรี ฯ
ฯ กราว ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงสวนพลันทันใด	ภูวไนยปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
หยุดประทับยับยั้งโยธี	พรานพาภูมีเสด็จไป
เข้าใกล้เดินย่องมองดู	พระกุมารนอนอยู่ที่ตรงไหน
ครั้นแลเห็นองค์พระทรงไชย	ถอยหลังออกไปมิทันนาน
แล้วมีพระบัญชาไป	แก่พรานผู้ใหญ่ใจหาญ
จงเร่งเข้าไปดูอาการ	แม้นกุมารสนิทนิทรา
จงเร่งรีบกลับมาฉับไว	กูจะใช้เสนีอันแกล้วกล้า
เข้าลอบลักสกุณา	ทั้งกฤชศรมาบัดนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดรับสั่งใส่เกศี
ทูลลาพระองค์ทรงธรณี	เข้ามายังที่อุทยาน
ล่วงเข้าปฐมราตรี	สงัดเสียงสกุณีขันขาน
แอบดูอยู่ที่พระทวาร	เห็นภูบาลแล้วถอยไปหยุดยั้ง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันหวั่นใจพระทัยหวัง
บรรทมแท่นรัตน์บัลลังก์	ฟังเสียงนกในอุทยาน
บ้างเข้ารังร้องคลอแคล	เซ็งแซ่ให้ประหวั่นเสียงหวาน
เรไรแทรกเสียงสกุณนาน	ดั่งเสียงซอประสานเรื่อยรับ
ยิ่งนั่งยิ่งให้ไม่เสบย	นิจจาเอ๋ยไหนเลยจะนอนหลับ
เสียงดุเหว่าร้องแว่วใจวับ	บ้างกระหยับปีกบินโบกโบย
จักจั่นร้องแจ้วจะเจื่อยจ้าน	หมู่วิหคหงส์ห่านหวนโหย
ดอกพะยอมเหยเปรยโปรย	ร่วงโรยรื่นรสเรณู
สารภีพิกุลกาหลง	หอมส่งกลิ่นรสปรากฏอยู่
ผลิดอกออกช่อตามฤดู	แมลงภู่รู้รสชมเชย
ใบผลัดดอกช่อเกสร	ยังไม่วายอาวรณ์อกเอ๋ย
วิตกถึงประวะลิ่มไม่ลืมเลย	ได้เสบยเชยสไบที่ได้มา
ทรงลูบจูบชมบรมสุข	ค่อยสบายคลายทุกข์ถวิลหา
หอมหวนยวนยินกลิ่นมณฑา	กรก่ายพักตราเข้าจาบัลย์
ให้สะท้อนถอนใจไหวหวาด	ผิดประหลาดพลางให้ไหวหวั่น
จวนจะใกล้รุ่งแสงพระสุริย์ฉัน	อัศจรรย์ให้ประจักษ์หนักใจ
ระวังองค์ทรงกฤชติดกร	เอนองค์ลงนอนไม่หลับไหล
ด้วยเวรามาซัดวิบัติไป	ภูวไนยม่อยหลับลงทันที ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายพรานชำนาญพนาศรี
เห็นพระองค์ผู้ทรงฤทธี	มิได้หลับสนิทนิทรา
จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็มิได้	จำจะไปทูลพระบรมนาถา
คิดแล้วมะยุหงัดก็กลับมา	ทูลพระราชาให้แจ้งใจ
ว่ายุขันผู้มีฤทธิรงค์	จะบรรทมหลับลงก็หาไม่
พระกรนั้นกุมกฤชกับศรไชย	กรงสกุณานั้นไว้ไม่เคลื่อนคลา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีรุ่งฟ้า
ได้ฟังพรานไพรทูลมา	พระถวิลจินดาในพระทัย
อันกุมารนี้มีฤทธิ์นัก	จึ่งหาญหักเอานกมาได้
เราก็เป็นกระษัตริย์อันชาญชัย	จำจะแก้ไขเอาด้วยความคิด
ถึงจะเป็นหน่อเนื้อเชื้อบุญ	ก็ยังเป็นเด็กรุ่นกระจิริด
จะรบราฆ่าฟันกันด้วยฤทธิ์	ไพร่พลก็ไม่มีติดมา
ที่ไหนจะสู้เราได้	เสมือนไข่กระทบแผ่นผา
ป่วยการเสียเปล่าไม่เข้ายา	จะเอาแต่สกุณาไป
แล้วจะเก็บเอาเครื่องสัตรา	อีกทั้งอาชาก็จะได้
คิดแล้วจึ่งมีบัญชาไป	แก่เสนาในทั้งปวงพลัน
เราจะไปจับเอาตัวมา	ฆ่าเสียให้ม้วยอาสัญ
ที่ไหนจะต้านทานทัน	มันมาคนเดียวจะสู้ใคร
แต่ว่ากิตติศัพท์จะเฟื่องฟุ้ง	ถึงกรุงอุรังยิดเป็นใหญ่
เกลือกว่าจะเกิดยุ่งยิ่งชิงชัย	ไพร่ฟ้าจะได้ความเดือดร้อน
จะใกล้รุ่งขึ้นแล้วนะเสนา	อย่าช้าเร่งคิดผันผ่อน
เห็นมันทรงกฤชฤทธิรอน	แม้นนอนหลับไปจะได้ที
เกรียวกรูจู่โจมเข้าจับมัด	ชิงเอานกหัสรังสี
ทั้งศรกฤชอันเรืองฤทธี	มาให้กูนี้เร็วไว
ถ้าแม้นมันสู้รบกับเรา	สูเจ้าฆ่าเสียให้ตักษัย
ได้นกโดยดีก็แล้วไป	อย่าให้ชีวิตมรณา ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุปิหลันว่องไวใจกล้า
รับสั่งแล้วบังคมลา	ออกมาลอบสั่งกันงุบงิบ ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารตัวดีสี่สิบ
รับสั่งแล้วคอยกระซิบ	ย่องกริบเข้าไปมิให้รู้
พอพระกุมารเธอหลับ	ทรงกฤชนั้นติดพระกรอยู่
สุปิหลันคอยย่องมองดู	ยืนพร้อมล้อมอยู่แต่ไกล
จะหลับไหลแล้วฤๅว่ายัง	เหลียวหลังนัดเหล่าบ่าวไพร่
ได้ทีโห่เกรียวเข้าไป	ล้อมไล่หน้าหลังพรั่งพรู
บ้างจับกรชิงศรกระชากกฤช	เข้าประชิดโจมตีต่อสู้
เหล่าทหารแอบนิ่งวิ่งกรู	จู่ลู่เข้าจับเอาอาวุธ
มี่ฉาวเข้าชิงสกุณี	รบรอต่อตีอุตลุด
ยุขันไม่ท้อต่อยุทธ์	รับจนอาวุธหลุดมือไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันปิ่มเลือดตาไหล
จะต่อตีไพรีก็จนใจ	ไม่มีอันจะยงยุทธ์
แต่กำลังพระองค์มือเปล่า	เข้ากลุ้มรุมปล้ำอุตลุด
พระเอียงด้วยกำลังฤทธีรุด	บ้างแตกหักชำรุดหมอบไป
เหล่าทหารมากมายหลายมือ	จับถือมิให้เลี้ยวตัวได้
เข้ากลุ้มรุมจับจนอ่อนใจ	ภูวไนยเซองค์ลงทันที
เหล่าทหารเข้าจับพระองค์ได้	ตีไม่ปราศรัยดั่งสรรพศรี
ล้มกลิ้งนิ่งไปไม่พาที	รังสีร้องขอเพียงมรณา ฯ
ฯ โอด ช้า ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันพรั่นใจเป็นหนักหนา
งวยงงมึนไปทั้งกายา	ครั้นว่าเขารัดมัดมือ
จึ่งถามว่าท่านมาจับเรา	ประสงค์จะเอาสิ่งใดหรือ
เราจะให้ตามประสงค์จงวางมือ	นี้ชาวป่าหรือชาวเวียงไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทหารขบฟันหมั่นไส้
กูเป็นทหารชาญชัย	จะเอาตัวไปถวายพระทรงยศ
เหตุไรขึ้นร่วมแท่นศิลา	ยังไม่รู้ตัวว่าเป็นกระบถ
ว่าพลางทหารไม่เงือดงด	รุมกันพาบทจรมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทุกข์ใจเป็นหนักหนา
อนิจจากูหลงตรงเข้ามา	แพ้รู้พรานป่าน่าเจ็บใจ
เป็นคนสักแต่ว่าคน	ไม่รู้กลไอ้พรานมันลวงได้
ได้ข่าวสตรีก็ดีใจ	ตามมันมาได้ไม่ยั้งคิด
ผิดท่วงผิดทีที่จะหลง	ไม่เห็นรูปเห็นทรงแต่สักนิด
สตรีเอ๋ยพ้นที่จะคิด	แต่ข่าวกล่าวก็ปลิดชีวิตกัน
ชั่วเองไม่ฟังสั่งสอน	คำท่านแต่ก่อนกล่าวมั่น
อย่าใหลหลงด้วยกลสี่อัน	นั่นคือรูปวาจากลิ่นรส
ทั้งดุริยางค์แลดนตรี	สี่อย่างท่านห้ามขาดหมด
ครั้งนี้กูมาเสียยศ	เพราะฟังคำรสวาจา
ความนี้ควรเป็นธรรมเนียมไว้	สอนใจบุรุษไปภายหน้า
อย่างวยงงหลงด้วยมารยา	ดังว่าไว้นี้ทั้งสี่อัน
อย่าได้ฟังคำคนกลสัตย์ซื่อ	เหมือนเราปลายมือได้โศกศัลย์
โอ้กูอยู่ไยให้เขาฟัน	มาจะกลั้นใจเสียให้บรรลัย ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ ท่านท้าวปะรังศรีมีพจนา	สั่งว่าอย่าให้ตักษัย
เอาไปทิ้งเสียที่ในไพร	เร่งเร็วแต่ในบัดนี้
ครั้นสั่งเสนาเสร็จสรรพ	ทรงอาชากลับเข้ากรุงศรี
ได้ทั้งมิ่งม้าพาชี	สกุณีสมคิดทรงธรรม์
เสนีที่รับบัญชาไท	ชวนกันไปส่งองค์ยุขัน
เดินพลางทางสะกิดคิดกัน	ตัวสั่นครั่นคร้ามขามกลัว
ผลักลงให้ตายในนที	เห็นว่าจะดีมิใช่ชั่ว
จะปล่อยไปเล่าเราก็กลัว	จับตัวเราได้มิเป็นการ
ด้วยองค์โฉมศรีมีบุญหนัก	ทรงศักดิ์ฤทธิไกรใจหาญ
ชวนกันฆ่าเสียให้วายปราณ	ทุ่มทิ้งกุมารลงนที
สุดแต่ให้สูญเสียได้	รอดไปจะม้วยเป็นผี
ถึงนอกรับสั่งไปนี้	อันสูญไปดีไม่เป็นไร
คิดกันฉับพลันก็มาถึง	ตะลึงอยู่มิใคร่จะทำได้
จะให้กลัวด้วยบุญพระภูวไนย	ครั้นทำไม่ได้จะเสียที
คิดพร้อมใจพรั่นชวนกันเข้า	ผลักเจ้าลงน้ำแล้วแล่นหนี
ไม่เหลียวหลังดูพระภูมี	ชวนกันรีบรี่ตะบึงไป
ล้มแล้วลุกขึ้นวิ่งเย่าเย่า	หนามในทำเนาหาเจ็บไม่
ต่างคนต่างพรัดกันไป	บัดใจมาถึงวังพลัน ฯ
ฯ เชิด ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเฉิดฉัน
เสด็จมาถึงท้องพระโรงพลัน	พอสุริยันส่องฟ้าธาตรี
เสด็จนั่งเหนือบัลลังก์รัตน์	ตรัสแก่พรานป่าพนาศรี
แล้วประทานเงินทองมากมี	เสื้อผ้ากำมะหยี่ครบครัน
อีกโคกระบือช้างม้า	ทั้งข้าชายหญิงเมียขวัญ
ส่วยสาอากรครบครัน	แล้วทรงธรรม์ก็เสด็จเข้าไป ฯ
ฯ เสมอ ๖ คำ ฯ
๏ จึ่งให้ยกกรงสกุณา	มายังปราสาทศรีใส
พร้อมแสนสุรางค์นางใน	ทั้งประไหมสุหรีเยาวมาลย์
แล้วพระจึ่งกล่าววาที	แก่สร้อยสุนียอดสงสาร
พี่ได้สมบัติมัฆวาน	ใครจะต้านทานได้ก็ไม่มี
นี่คือมณีจักรพรรดิ	ชื่อว่านกหัสรังสี
ในเศียรสกุณาจินดามี	ฤทธีประเสริฐเลิศไกร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุนีศรีใส
ทั้งนางสนมกรมใน	เข้าไปล้อมชมสกุณี
งามประเสริฐนกในแดนไตร	ขนนั้นอำไพต่างสี
เขียวขำอำไพรูจี	ม่วงสีโมราศิลาทอง
ขาวเหลืองเรืองอร่ามงามนัก	ในไตรจักรไม่มีเทียมสอง
ลางนางจะใคร่จับรับรอง	กลัวท้าวผู้รองธรณี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวเจ้ากรุงปะรังศรี
จึ่งสั่งสาวสรรทันที	จงไปหาพระบุตรีขึ้นมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามสา	ลงมาปราสาทพระบุตรี ฯ
ฯ ชุป ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นถึง	นางจึ่งประณตบทศรี
ทูลว่าพระผู้ทรงธรณี	ให้เชิญเทวีขึ้นไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
ได้ฟังสาวสรรกำนัลใน	ทรามวัยสระสรงคงคา
ทรงเครื่องเรืองรัตน์อำไพ	เฉิดโฉมวิไลดังเลขา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มายังปราสาทพระบิตุรงค์ ฯ
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงนางจึ่งอัญชุลี	พระชนกชนนีสูงส่ง
แลเห็นสกุณาอยู่ในกรง	โฉมยงเพ่งพิจารณา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีนาถา
จึ่งมีสุนทรวาจา	ปราศรัยธิดาดวงจันทร์
คืนนี้พ่อไปพนาลี	ได้หัสรังสีเฉิดฉัน
ขนนั้นหลายอย่างต่างพรรณ	ต้องกันกับทรงพระสุบิน
ดั่งหนึ่งดวงแก้วจักรพรรดิ	จะปราบกรุงกระษัตริย์ได้สิ้น
ในเศียรนั้นมีมณีนิล	จะเหาะเหินวิถีได้ดั่งใจ
เจ้าจงเชยชมสกุณา	แล้วบิดาจะฆ่าให้ตักษัย
จักเอาวิเชียรในเศียรไซร้	จึ่งจะได้สำเร็จดั่งจินดา ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา ฯ
ได้ฟังบิตุเรศบัญชา	กัลยาจึ่งทูลสนองไป
ลูกคิดเสียดายเป็นหนักหนา	พระบิดาจะฆ่าให้ตักษัย
นกนี้ประเสริฐเลิศไกร	งามวิไลดั่งเทพรจนา
พระองค์จงโปรดเกศี	ขอประทานสกุณีให้ข้า
ลูกรักดั่งดวงชีวา	กัลยาวิงวอนพระภูวไนย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเมืองอุรังฆารเป็นใหญ่
ได้ฟังธิดายาใจ	ภูวไนยสำรวลไปมา
เออกระนี้เป็นไรสายสวาดิ	ควรหรือรักราชปักษา
ยิ่งกว่าสมบัติกษัตรา	จะเอาสกุณาไปเลี้ยงไว้
ครั้นพ่อจะขืนขัดนัก	ลูกรักจะทรงกันแสงไห้
เอาไปเลี้ยงไว้เถิดดวงใจ	เจ้าระวังระไวให้จงดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนวลนางบุษหรี
รับสั่งทรงธรรม์พระพันปี	เทวีชื่นชมภิรมย์ใจ
นางจึ่งถวายบังคมลา	ยกกรงสกุณาศรีใส
มาส่งให้สาวสรรกำนัลใน	เสด็จไปปราสาทนางเทวี ฯ
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งแท่นสุวรรณรัตน์	เชยชมนกหัสรังสี
ชักชวนสกุณาพาที	แม่นี้ขอถามเหตุการณ์
เป็นไฉนจึ่งมาถึงนี้	หรือพรัดบูรีราชฐาน
หรือว่ามาแต่หิมพานต์	จึ่งถึงอุรังฆารกรุงไกร
หรือหลงมาเที่ยวไพรสิณฑ์	ถิ่นฐานรวงรังอยู่ไหน
จงเล่าไปให้แม่เข้าใจ	เป็นไฉนจึ่งมาถึงบูรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนกหัสรังปักษี
ได้ฟังนางกล่าววาที	สกุณีตริตรึกนึกใน
ครั้นจะบอกตามจริงบัดนี้	เทวีจะคิดสงสัย
จึ่งทูลไปพลันทันใด	ลูกไซร้มาแต่อุเรเซน
กับองค์สมเด็จพระบิดา	เข้าดงพงป่าแสนเข็ญ
ถึงพระไทรสาขาเพลาเย็น	เคลิ้มสนิทนิทรา
ตื่นขึ้นก็เห็นพรานไพร	ห้อมล้อมภูวไนยนักหนา
ทูลองค์สมเด็จพระบิดา	ว่าเจ้าแม่จะมาอุทยาน
พระองค์คลั่งไคล้ใหลหลง	พรานป่าพาตรงมาสู่สถาน
พอสิ้นแสงสุริยาเพลากาล	พระภูบาลเสด็จเข้าไสยา
ครั้นเมื่อเพลาประจุสมัย	ท้าวไทผู้ผ่านแหล่งหล้า
ไปลักเอากรงข้ามา	ทั้งอาชาแลกฤชศิลป์ไชย
ทูลพลางสกุณาก็โศกศัลย์	ถึงองค์ทรงธรรม์เป็นใหญ่
ป่านนี้จะเป็นประการใด	หรือจะม้วยบรรลัยมรณา
จะสร้อยเศร้าแสนศัลย์พันทวี	ถึงข้าสกุณีเป็นหนักหนา
ลูกได้สมเด็จพระมารดา	ช่วยชีวาไว้จึ่งรอดตาย ฯ
ฯ โอด ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์นางบุษหรีโฉมฉาย
ได้ฟังปักษีภิปราย	บรรยายแต่ต้นจนปลายไป
นางตริตรึกนึกในไปมา	พระบิดาควรเป็นกระนี้ได้
โลภหลงปลงจิตผิดไป	จะมีเหตุเภทภัยถึงบูรี
เห็นจะเกิดรบพุ่งชิงชัย	เดือดร้อนไปทั่วทั้งกรุงศรี
ด้วยพระองค์ผู้ทรงธรณี	ท้าวมิได้อยู่ในยุติธรรมา
นางโลมลูบจูบชมสกุณี	อย่าโศกีเลยฟังแม่ว่า
นางอุ้มรังสีไคลคลา	เข้าห้องไสยาบรรทมใน ฯ
ฯ ช้า ๘ คำ ฯ
๏ ถึงห้องแล้วหับพระทวาร	รูดม่านขึ้นแท่นผ่องใส
อุ้มนกแอบอกนางไว้	พระทัยตริตรึกถึงราชา
ยอกรก่ายเกยเขนยทอง	นางปองประหวัดหวนหา
ถ้อยคำหัสรังเล่ามา	จะเป็นมารยาก็ผิดไป
กล่าวกลอนย้อนถามสกุณี	รังสีเจ้าแม่ยังสงสัย
พระบิดาเจ้าอยู่บูรีใด	จะไปไหนจึ่งเจ้ามา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนกหัสรังปักษา
ได้ฟังนางถามความมา	สกุณาจึ่งทูลไปทันใด
อันพระบิตุรงค์ของข้า	อยู่พาราอุรังยิดเป็นใหญ่
ทูลพลางทางทรงโศกาลัย	รํ่าไปถี่ถ้วนทุกสิ่งอัน
สรรเสริญยกข้อยอโฉม	ให้ประโลมถึงองค์รังสรรค์
หัสรังช่างรู้รำพัน	ถึงพระบิดานั้นทุกสิ่งไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	นางยิ่งคลุ้มคลั่งพิสมัย
ทำไฉนจะได้พบพระทรงไชย	จิตใจให้ร้อนอยู่รุมรึง
พระจะเที่ยวไปกว่าจะสุดฤทธิ์	อุรังยิดเมื่อไรจะไปถึง
ไม่มีเพื่อนสองน้องคำนึง	จะไปถึงบูรีนั้นเมื่อไร
หรือยังจะอยู่ในไพรพนม	หลงชมสกุณีมิ่งไม้
พระเสด็จองค์เดียวเปลี่ยวใจ	ค่ำไหนจะนอนองค์เดียว
ถ้ามิกลัวสมเด็จพระบิดา	จะให้สกุณานำไปเที่ยว
โตรกตรอกซอกศิลาลดเลี้ยว	เที่ยวไปให้พบพระราชา
จะเดินกระไรในไพรพนม	จะระบมบอบชํ้าหนักหนา
จะลัดห้วยเหวเขาลำเนามา	น่าที่จะเปล่าเศร้าใจ
แม้นน้องนี้ได้ไปเป็นเพื่อน	เดินในไพรเถื่อนหากลัวไม่
ให้เห็นประหนึ่งว่ามาอยู่ใกล้	หลงใหลด้วยกลสกุณี
คลับคล้ายประหนึ่งจะเห็นทรง	แอบองค์เคียงอยู่บนแท่นที่
ด้วยนางปฏิพัทธ์ยินดี	เทวีวิตกตายใจ
ให้ฟั่นเฟือนจิตแสนทวี	บุษหรีรำพึงพิสมัย
ประหนึ่งนางจะทรงโศกาลัย	ให้อักอ่วนครวญใคร่ไปมา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ครั้นกะปิหลันเสนา	ทุ่มทิ้งลงมหานที
เลื่อนลอยอยู่ในคงคา	รู้สึกกายาพระโฉมศรี
พระองค์ทรงโศกโศกี	ดั่งชีวีจะม้วยในคงคา ฯ
ฯ ลีลากระทุ่ม ๔ คำ ฯ
๏ โอ้พระชนกชนนี	ที่ไหนจะได้เห็นหน้า
ลูกจะม้วยมุดสุดชีวา	ในกลางมหาวารี
อนิจจาพระพี่ยุดาหวัน	จะโศกศัลย์ถึงน้องหมองศรี
ทำไฉนจะแจ้งแห่งคดี	ว่าน้องนี้สูญสิ้นชนมา
ใครเลยจะนำข่าวสาร	ไปแจ้งยอดเยาวมาลย์เสนหา
ว่าพี่ทนทุกขเวทนา	เจ้าจะตั้งหน้าคอยไม่ขาดวัน
คลื่นโยนโจนซ้ำกระหน่ำมา	พระราชาพ้นที่จะอดกลั้น
ดั่งหนึ่งจะสิ้นชีวัน	ทรงธรรม์ยอกรขึ้นอัญชุลี
เดชะข้าตั้งอธิษฐาน	คุณพระอาจารย์ฤๅษี
ทั้งคุณบิตุเรศชนนี	อย่าให้ลูกนี้มีภัย
ขอจงพระตาระกาหลา	อันสถิตชั้นฟ้าเป็นใหญ่
ช่วยกำจัดสัตว์ร้ายเสียให้ไกล	อย่าให้วอดวายในคงคา ฯ
ฯ ยานี ๑๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ปะตาระกาหลา
สถิตในกระยาหงันชั้นฟ้า	ให้เร่าร้อนกายาเป็นพ้นไป
จึ่งส่องทิพเนตรลงมาพลัน	เห็นองค์ยุขันศรีใส
ลอยล่องอยู่ในสมุทรไทย	มีใจเมตตาปรานี
จำกูจะไปช่วยโฉมฉาย	อย่าให้วอดวายเป็นผี
คิดแล้วก็เสด็จจรลี	ลงมายังที่คงคาลัย ฯ
ฯ ตระ ๖ คำ ฯ
๏ จึ่งบันดาลให้สงบคลื่น	ราบรื่นอย่างหน้าเภรีใหญ่
แล้วกำจัดมัจฉาเสียให้ไกล	มิให้พ่องพานกายา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงโทรมนัสา
แต่ล่องลอยอยู่ในคงคา	ได้สามทิวาราตรี
เมื่อจะสิ้นกรรมที่ทำไว้	เทพไท้มาโปรดเกศี
ลมคลื่นรื่นราบลงทันที	ภูมีลอยเลื่อนเคลื่อนมา
ให้คิดขัดแค้นแน่นใจ	มุ่งหมายพระทัยว่าพรานป่า
มาตรแม้นมิม้วยมรณา	ไม่ช้าก็จะได้เห็นกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนายประมงคนขยัน
อยู่ในแว่นแคว้นเขตขัณฑ์	ชวนกันทอดแหแปรอวน
ครั้นเช้าสั่งบ่าวให้แต่งใบ	เรือแพเตรียมไว้ไห้ถี่ถ้วน
จะแล่นไปลมใหญ่จะแปรปรวน	หักหวนให้ได้ดั่งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ข้าคนต้นเรือนผู้ใหญ่
เร่งรัดจัดหาฉับไว	ได้แล้วก็ลงเรือพลัน
เสาใบพายถ่อพร้อมมือ	ขนรี่ลงมาขมีขมัน
ต่างจับจังกูดกระเชียงพลัน	พร้อมกันแล้วออกเรือไป
ลมนักชักใบขึ้นกบรอก	คลื่นระลอกพัดส่งตะโพงใหญ่
ถึงท้องทะเลทันใด	ทิ้งอวนล้อมไว้มิได้ช้า
จึ่งแลไปเห็นพระโฉมยง	นายประมงตกใจเป็นหนักหนา
ร้องถามบ่าวว่าอะไรในคงคา	มิใช่มัจฉานะชาวเรา
หรือจะเป็นผีภูตพรายน้ำ	แกล้งทำหลอกหลอนกันเล่นเล่า
ทอดสมอเรือเถิดนะชาวเรา	เลื่อนเข้าไปดูอีกสักหน่อย
ลางคนคิดพรั่นเป็นนักหนา	ค้ำเรือเข้ามาแล้วราถอย
แลเห็นเลื่อมเลื่อมกระเพื่อมลอย	เสือกเข้าไปหน่อยก็เห็นคน
โฉมเฉิดเลิศลบในชมพู	เป็นไฉนมาลอยอยู่กลางหน
นายประมงเข้าอุ้มพระจุมพล	ขึ้นจากสายชลฉับพลัน
เห็นโฉมประเสริฐเลิศมนุษย์	ดั่งเทพบุตรในเมืองสวรรค์
ดีร้ายพระองค์ทรงธรรม์	พงศ์พันธุ์กระษัตริย์เลิศไกร
คิดแล้วก้มเกล้ากราบลง	นายประมงจึ่งทูลแถลงไข
พระสถิตนคเรศประเทศใด	เป็นไฉนมาลอยในนที
หรือเสียเภตรานาวาล่ม	ต้องลมจึ่งลอยมาถึงนี่
ประมาณได้สักกี่ราตรี	ข้านี้ปรานีเป็นพ้นนัก ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
พระองค์ค่อยหายเหนื่อยพัก	จอมจักรจึ่งแจ้งแสดงการ
ข้าจะเล่าให้ฟังแต่หลังมา	เราอยู่พาราราชฐาน
ยังเมืองอุรังยิดโอฬาร	ทรงเดชาชาญเกียรติยศ
จัตุรงค์นิกรโยธี	หัตถีอาชาปรากฏ
เรานี้คือราชโอรส	ทรงยศใช้ข้าพี่น้องมา
ให้ไปเอานกหัสรังสี	ตำราว่าดีเป็นหนักหนา
มาถึงกึ่งกลางมรคา	พระเชษฐาต้องแยกกันไป
สัญจรนอนป่าพนาลี	ถึงบูรีอุเรเซนกรุงใหญ่
ได้นกหัสรังดั่งใจ	ทั้งบุตรีท้าวไททรงธรรม์
ข้าหนีนางมาบัดนี้	อินทรีพาข้ามสมุทรกั้น
ครั้นถึงอาศรมพระนักธรรม์	ชุบมิ่งม้านั้นให้ทรงมา
หลงทางมากลางมรคาลัย	หยุดใต้ร่มไทรสาขา
ยังมีพรานไพรพนาวา	ชื่อมหายุหงัดชาญชัย
พาข้าเข้าไปในอุทยาน	ให้อยู่สำราญอาศัย
พอม่อยนิทราหลับไป	ไม่รู้ว่าเหตุภัยจะพึงมี
เจ้าเมืองปะรังศรีริษยา	ชิงเอาสกุณากับศรศรี
ตัวข้าทิ้งลงในวารี	ได้สามราตรีทิวา
จึ่งมาพบท่านเข้าวันนี้	ชีวีไม่ม้วยสังขาร์
บุญคุณล้ำล้นคณนา	นานไปเมื่อหน้าจะทดแทน
ครั้งนี้มิม้วยบรรลัย	ความข้าเจ็บใจเหลือแสน
มะยุหงัดมันทำให้ได้แค้น	มั่นแม่นจะได้เห็นซึ่งฤทธา ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประมงสงสารเป็นหนักหนา
จึ่งทูลสนองพระวาจา	พระอย่าอาวรณ์ร้อนใจ
อันซึ่งเกิดเหตุเภทพาล	เพราะเวรากาลจึ่งทำได้
ขอเชิญเสด็จภูวไนย	เข้าไปบ้านข้าให้สำราญ
ว่าแล้วถอนสมอชักใบ	แล่นกลับคืนไปถิ่นฐาน
โห่ร้องกึกก้องในชลธาร	มินานก็ถึงเคหาพลัน ฯ
ฯ ยวนแจว ๖ คำ ฯ
๏ นายประมงไปเรียกเมียขวัญ	จัดแจงเหย้าเรือนที่หอนั้น
วันนี้ไปได้ของสำคัญมา	ลาภใหญ่แม่นมั่นมาถึงเรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ภรรยาได้ฟังผัวเล่า
จึ่งกระซิบถามมาแต่เบาเบา	จริงฤๅเจ้าได้ของสิ่งไรมา
นายประมงตอบไปอะไรมี	อย่าเซ้าซี้เร่งจัดเคหา
สั่งเมียแล้วรีบกลับลงมา	ทูลพระผ่านฟ้าทันใด
ขอเชิญเสด็จขึ้นเคหา	ให้สำราญกายาผ่องใส
ภรรยาข้าจัดแจงไว้	เชิญพระภูวไนยไคลคลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์พงศา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ขึ้นยังเคหาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ นายประมงยินดีปรีดา	นางผู้ภรรยาก็แจ่มใส
จึ่งตกแต่งอาหารตระการใจ	ออกไปถวายพระทรงฤทธิ์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมประโลมจิต
พระทรงตรองตริดำริคิด	เจ็บจิตเป็นพ้นคณนา
จึ่งมีบัญชาไปทันใด	เหมือนหนึ่งพี่ได้เอ็นดูข้า
จงลอบเข้าไปในพารา	ฟังกิจจาดูให้แจ้งใจ
ว่านายมะยุหงัดพรานป่า	ลักเอาปักษาไปฤๅไฉน
ข้านี้จะใคร่ประจักษ์ใจ	ฤๅจะยังอยู่ในอุทยาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประมงก้มเกล้าทูลสาร
ข้าจะขออาสาพระภูบาล	เข้าไปราชฐานเวียงไชย
ฟังกิตติศัพท์ที่ร้ายดี	เอาข่าวปักษีมาให้ได้
ว่าแล้วลาองค์พระทรงไชย	คลาไคลเข้าในพระบูรี
จึ่งเที่ยวตรับฟังเหตุการณ์	ที่ในอุทยานสวนศรี
ชาวรักษาสวนมาลี	จะพูดจาพาทีประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตาเฒ่าเฝ้าสวนเป็นใหญ่
จึ่งว่าแก่ภรรยาไป	เมื่อวันภูวไนยเสด็จมา
อยู่จนรุ่งราษราตรี	ได้ปักษีตัวหนึ่งงามหนักหนา
บัดนี้เอาไปในพารา	ให้พระธิดายาใจ
เจ้าของนั้นทิ้งลงในนที	ป่านนี้เห็นจะม้วยตักษัย
ยายเอ๋ยฟังสารเป็นพ้นไป	มิได้รู้สึกสมประดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประมงได้ฟังถ้วนถี่
จึ่งกลับออกมาทันที	เร่งรีบจรลีฉับพลัน ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งขึ้นบนเคหา	วันทาแล้วทูลขมีขมัน
อันนกหัสรังสีนั้น	พระผู้ผ่านไอศวรรย์นั้นลักไป
บัดนี้ประทานพระบุตรี	เทวีฟูมฟักรักใคร่
แล้วให้เอาองค์พระทรงไชย	ทิ้งเสียที่ในนที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ยินนายประมงพาที	ภูมีกริ้วโกรธพิโรธใจ
ดูดูเจ้ากรุงปะรังศรี	ควรหรือมาทำเช่นนี้ได้
เป็นกระษัตริย์เลิศลบภพไตร	มิได้มีความสัจจา
กับพระบิตุรงค์ทรงไชย	ก็รักใคร่ผูกพันกันหนักหนา
ไม่คิดเกรงกรรมเวรา	หลงโลภเจตนาเป็นพ้นไป
ดีแล้วจะเป็นไรมี	จะต่อตีจนถึงกรุงใหญ่
ห้ำหั่นให้ม้วยบรรลัย	จึ่งจะสาสมใจที่ฉันทา
จำจะกลับคืนไปกรุงไกร	จึ่งจะได้พวกพลอาสา
ท่านจงช่วยนำมรคา	พาราอุรังยิดอยู่ทิศใด ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประมงทูลแจ้งแถลงไข
ซึ่งพระองค์จะเสด็จไปเวียงไชย	ทางไกลกว่าไกลกันดารนัก
อันเมืองฉะนะตันกรุงไกร	ก็ไปขึ้นแก่องค์พระทรงศักดิ์
จงเสด็จคลาไคลไปสำนัก	ก็จักได้พหลโยธา
ตัวข้าจะนำมรคาไป	ให้สำเร็จพระทัยปรารถนา
พระองค์จงเร่งตรึกตรา	แม้นการเนิ่นช้าจะเสียที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
ชื่นชมโสมนัสยินดี	พระภูมีจึ่งตอบไปทันใด
เราขอบใจท่านเป็นหนักหนา	เมตตาช่วยแจ้งเหตุให้
ตัวข้าจะขอลาไป	ยังกรุงไกรฉะนะตันบูรี
จัดกรีพหลพลหาญ	มาผลาญเสียให้ม้วยเป็นผี
ที่มันอาจองทะนงดี	สักสิบห้าราตรีได้เห็นกัน
ตัวท่านจะอยู่ภายหลัง	จงระวังบอกเหตุในเขตขัณฑ์
ซับซาบฟังข่าวจงทุกวัน	กว่าจะยกพลขันธ์เข้ามา
ว่าแล้วเสด็จคลาไคล	ภูวไนยลงจากเคหา
นายประมงก็นำมรคา	ลีลาเข้าในไพรพนม ฯ
ฯ ลมพัดชายเขา ๑๐ คำ ฯ
๏ เข้าในไพรรังวังเวก	พฤกษาอเนกรื่นร่ม
เดินพลางทางเหลียวแลชม	กลิ่นหอมกล่อมกลมเย็นสบาย
รุกขากิ่งค้อมประกัน	อินจันพะวาหว้าหวาย
หมีหมูสกุณามากมาย	จับจิกผลกระจายร่วงพรู
ปักษีส่งเสียงซอแซ	เข้าเคล้าคลอแคลเคียงคู่
ลางต้นทรงผลช่อชู	แมลงผึ้งแมลงภู่หึ่งไป
บ้างโรยบ้างร่วงลงริมทาง	เดินพลางหอมหวนครวญใคร่
ลมพัดละอองมาลัย	ปักษีแซ่ไปอึงคะนึง
ยิ่งเห็นสกุณีมิ่งไม้	พระทัยรัญจวนครวญถึง
เดินพลางพระทรงคะนึง	จนถึงปากเหวตามทางไป
มีเขาสองมรคา	กระหนาบหลังหน้าศิลาใหญ่
มีทางจำเพาะเดินไป	ตามในเนินผาศิลาลง
ครั้นถึงสระศรีอันมีบัว	เต็มทั่วทั้งท้องสระสรง
ทางนี้แล้วหนอนายประมง	สำคัญมั่นคงปลงใจ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ พระจึ่งลงสรงชำระกาย	ให้คลายที่ร้อนหม่นไหม้
สรงเสร็จพระเสด็จคลาไคล	วังเวงวิเวกในพนาลี
พระองค์ลัดเนินเดินไป	เศร้าสร้อยพระทัยหมองศรี
จะใกล้ถึงเขตพระบูรี	ฉะนะตันกรุงศรีเวียงไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พอสุริยาสายัณห์เวลา	มาถึงปลายแดนกรุงใหญ่
นายประมงจึงทูลภูวไนย	ข้าจะกลับคืนไปบูรี
พระองค์จงไปอยู่สำราญ	เร่งคิดกิจการในกรุงศรี
ทูลแล้วอำลาพระภูมี	รีบเร่งจรลีกลับมา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลือฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นนายประมงลีลา	พระราชาเสด็จคลาไคล
เดินตรงเข้าไปที่ในด่าน	แล้วมีโองการปราศรัย
ถามว่าพารานี้ชื่อไร	บอกให้แจ้งใจบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายด่านครั้นเห็นพระโฉมศรี
จึ่งตอบไปพลันทันที	ท่านนี้มาแต่บูรีใด
ตัวเราผู้อยู่รักษาด่าน	องค์ท้าวผู้ผ่านกรุงไกร
ชื่อเมืองฉะนะตันเวียงไชย	เหตุไฉนมาถามกิจจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังนายด่านถามมา	จึ่งมีวาจาไปทันที
ตัวเรามาแต่อุรังยิด	มีกิจจะเข้าไปกรุงศรี
เอ็งจงไปแจ้งซึ่งคดี	ให้ภูมีมารับจงฉับไว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านตกใจจะมีไหน
จึ่งกราบบังคมคัลทันใด	ขึ้นอาชาไนยไคลคลา
ตีม้าควบขับหนักไป	บัดใจก็ถึงเคหา
บ้านท่านมหาเสนา	จึ่งแจ้งกิจจาทั้งปวงไป
บัดนี้ยังมีพระกุมาร	มาถึงปลายด่านกรุงใหญ่
ว่าจะเข้ามาในเวียงไชย	ให้ออกไปรับพระภูมี
รูปโฉมโสภาปรากฏ	เห็นจะเป็นโอรสเจ้ากรุงศรี
มาแต่อุรังยิดบูรี	ขอมหาเสนีจงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งอัครมหาเสนาผู้ใหญ่
ได้ฟังจะแจ้งไม่แคลงใจ	ว่าหน่อไทอุรังยิดเสด็จมา
จึ่งรีบลีลาเข้าไป	ยังท้องพระโรงไชยฝ่ายหน้า
ครั้นถึงจึ่งทูลกิจจา	ให้ทราบบาทาทุกประการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูได้ฟังสาร
ให้หวาดหวั่นพระทัยภูบาล	น่าจะมีเหตุการณ์สิ่งใด
จึ่งใช้ให้องค์โอรสา	มาแจ้งกิจจาฤๅไฉน
จำกูจะรีบออกไป	รับเสด็จภูวไนยเข้ามา
คิดแล้วจึ่งสั่งเสนี	ให้จัดแจงรี้พลอาสา
อีกทั้งม้ารถคชา	ให้ทันแต่ในเพลานี้
กูจะออกไปรับพระทรงธรรม์	ยังด่านเขตขัณฑ์บูรีศรี
จึ่งจะแจ้งกิจจาว่าร้ายดี	เร่งรัดบัดนี้อย่าช้า ฯ
ฯ เจรจา ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกไปสั่งพลันทันใด	ตามในบัญชาพระภูมี
จัดแล้วมหาเสนา	รีบกลับมาทูลเหนือเกศี
รับสั่งให้ผูกพาชี	บัดนี้พร้อมแล้วพระราชา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูก็หรรษา
แต่งองค์ทรงเครื่องอลังการ์	ขึ้นทรงอาชาจรลี
เสนาแห่ห้อมล้อมไป	บัดใจก็ถึงพระโฉมศรี
แลเห็นพระองค์ก็ยินดี	ชักพาชีหยุดยืนไว้
ยอบองค์อยู่บนหลังอาชา	จะวันทาก็หาบังควรไม่
ท้าวตะรังจึ่งสั่งเสนาไป	ให้เอาม้าพระที่นั่งถวายพลัน
เสนาจับจูงพาชี	มิ่งม้ามณีแข็งขัน
เคียงเข้าถวายองค์ทรงธรรม์	อภิวันท์เชิญทรงอัสดร
สองเสด็จขึ้นทรงพาชี	ถ้อยทีถ้อยมีสโมสร
สนทนาแล้วพากันบทจร	เข้าในพระนครก็ดีใจ
พระองค์ทรงมิ่งม้าเสมอกัน	พลขันธ์พรักพร้อมอยู่ไสว
ครั้นถึงจึ่งเชิญพระภูวไนย	ขึ้นแท่นอำไพชัชวาล
ปราศรัยไถ่ถามตามกิจ	ถึงพระองค์ทรงฤทธิ์ในราชฐาน
อยู่เย็นเป็นสุขสำราญ	จำเริญราชฐานบรรเทาทุกข์
พระญาติพระองค์ในแว่นแคว้น	ราษฎรได้แค้นค่อยมีสุข
หรืออรินทร์ภัยพาลรานรุก	บุกบั่นไม่เกรงพระเดชไท
พระจึ่งนิราศนคเรศ	ด้วยเหตุร้ายดีเป็นไฉน
พระองค์ประสงค์สิ่งไร	จึ่งจรถึงในฉะนะตัน ฯ
ฯ เจรจา ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เพราเพริศเฉิดฉัน
เสด็จนั่งเหนือแท่นเทียมกัน	สนองอันคดีโดยนัย
อันองค์พระราชบิตุรงค์	มิ่งมงกุฎแก้วกรุงใหญ่
ครองครองจัตุรงค์เปรมใจ	เหตุภัยมิได้มาราวี
ด้วยทรงพระเดชปกเกศไป	ทั่วในแผ่นภพกรุงศรี
บห่อนราษฎรจะราคี	พระทรงสวัสดีพร้อมมูล
ยังมีเรื่องราวพระตำรา	คู่เมืองมีมาไม่เสื่อมสูญ
จารึกแนะไว้เป็นเค้ามูล	กับแผ่นแก้วจำรูญรูจี
สกุณีมีขนเบญจพรรณ	นกนั้นชื่อหัสรังสี
ศีรษะเป็นช่วงดวงมณี	ทรงศักดาดีเป็นสีนิล
ทั้งเดินน้ำได้ในเวหน	จะดำดินบินบนก็ได้สิ้น
ตบะศีลประเสริฐในธรณิน	ไพรินไม่กระทำกล้ำกราย
สามโลกบปานปิ่นกระษัตริย์	เป็นจอมจักรพรรดิโดยหมาย
จึ่งพระบิตุรงค์ฤๅสาย	บรรยายแก่หมู่โยธา
เสนีในกรุงบูรีรัตน์	ทหารหัดบอาจจะอาสา
จึ่งตัวข้าพี่น้องทั้งสองรา	เข้ามากราบถวายบังคมทูล
จึ่งรับอาสาบิดาไป	นิ่งไว้ก็กลัวจะเคืองขุ่น
ครั้นพระสุริยามาจำรูญ	ขอคุณปกเกศแล้วลาไป
ถึงหลักชื่อเหลี่ยมศิลาลึก	จารึกอักษรให้อ่านได้
มิให้ร่วมทางคลาไคล	แม้นไปจะเกิดจลาจล
โศกศัลย์จนสลบอยู่กับที่	สองเสื่อมโศกียิ่งโหยหน
พี่กอดศอสั่งกิจกล	ต่างคนต่างแยกกันยาตรา
พลยักษ์ข้ามสมุทรถึงเรเซน	เคี่ยวเข็ญได้สกุณปักษา
ถึงเมืองปะรังศรีเจ้ามารยา	ชุมโยธาชิงเอานกไป
มันทิ้งข้าลงในคงคา	ลอยมานายประมงเข้าเลี้ยงไว้
ความแค้นแสนสุดกำลังไป	จะสงครามให้ได้ดั่งใจคิด
ข้าจึ่งมาถึงฉะนะตัน	หวังจะช่วยกันสำเร็จกิจ
เอ็นดูข้าด้วยจงช่วยคิด	เจ็บจิตปิ้มม้วยชีวี
ยุดาหวันพี่ร่วมอุทร	บทจรไปกระไรไม่รู้ที่
เล่าพลางพระทางทรงโศกี	แล้วพระภูมีดับโศกไว้ ฯ
ฯ โอด เจรจา ๓๐ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวตะรังคั่งแค้นดั่งเพลิงไหม้
ดูดูท้าวปะรังช่างกระไร	เหตุว่าภูวไนยองค์เดียวมา
ยํ่ายีหยาบช้าน้อยไปหรือ	แม่นมั่นจะครั่นมือนั้นอย่าว่า
กระษัตริย์ใดใครจะยิ่งกว่าราชา	ไม่เกรงอาญาพระจักรี
หักโหมข่มเหงดีแล้ว	อย่ารำพึงที่จะแคล้วเป็นผี
เหตุนี้แม้นรู้ถึงภูมี	ปะรังศรีอย่าเพ่อทะนงใจ
เสียแรงเป็นมิตรกันมา	ไม่คิดกันแล้วจึ่งทำได้
พระองค์เดือดดาลทะยานใจ	ฟาดเปรี้ยงเสียงใสเป็นโกลา
ตรัสสั่งมหาเสนาใน	หมอบเฝ้าไสวอยู่พร้อมหน้า
ให้เตรียมพหลโยธา	พร้อมเครื่องสาตราอาวุธ
จะยกไปล้อมเมืองปะรังศรี	เลือกล้วนตัวดีให้สิ้นสุด
แม้นใครย่อท้อต่อยุทธ์	จะฆ่าให้ม้วยมุดชีวาลัย
กฎหมายบอกกันตามสั่ง	ทั่วทั้งกระบวนทัพใหญ่
คชากรอัสดรอย่านอนใจ	เตรียมให้พร้อมเสร็จในเจ็ดวัน ฯ
ฯ เจรจา ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวไทปะรังศรีเจ้าไอศวรรย์
ตั้งแต่ได้นกเบญจพรรณ	ให้ไว้วิลาวัณย์พระธิดา
ท้าวมารำพึงคะนึงนึก	ตริตรึกที่จะฆ่าปักษา
ประสงค์ดวงแก้วอันศักดา	ซึ่งทรงเดชาเชี่ยวชาญ
จะใคร่ราชาภิเษกสม	จักรพรรดิอุดมมหาศาล
จะได้เป็นกระษัตริย์จักรวาล	สามโลกกราบกรานถวายกร
เหาะเหินเดินได้ในอากาศ	วินาศทุกทั่วกลัวสลอน
ดั่งองค์ท้าวไทนรินทร	ท้าวนิ่งนอนนึกตรึกตา
จะล่อลวงพระธิดายังไร	จึงจะได้หัสรังปักษา
อย่าให้โฉมยงเจ้าสงกา	แต่พอเอามาฆ่าเสียทันที
คิดพลางพระทางปราศรัย	เออองค์อรไทมเหสี
โฉมน้องเจ้าสร้อยสุนี	รักร่วมฤดีชีวิตเดียว
พี่จะให้ไปเอานกนั้นคืนมา	เห็นว่าธิดาจะหน่วงเหนี่ยว
เจ้ารักดั่งดวงจิตบิดาเดียว	จะล่อลวงลดเลี้ยวยังไรดี ฯ
ฯ เจรจา ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุนีมเหสี
ได้ฟังทรงศักดิ์พระจักรี	เทวีเจ้ามารำพึงคิด
ครั้นจะเอออวยด้วยก็ไม่ได้	ครั้นจะห้ามภูวไนยจะได้ผิด
นกนางรักเหมือนดวงชีวิต	ให้เป็นศิษย์ลูกแล้วจะคืนเอา
บุษหรีจะน้อยพระทัย	จะว่ากูเป็นใจด้วยเล่า
คิดแล้วจึ่งทูลพระปิ่นเกล้า	ตามแต่พระเจ้าจะเมตตา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวปะรังสมความปรารถนา
จึ่งสั่งกำนัลกัลยา	ที่มีอัธยาศัยดี
เอ็งลงไปหาธิดากู	โฉมตรูนิ่มนุชบุษหรี
เกลี้ยกล่อมถนอมให้จงดี	ว่ากูนี้มิได้สบายใจ
อยากจะใครได้ชมสกุณี	เลือกเอาแต่ดีแถลงไข
อย่าให้รู้กลยลใน	เร่งไปบัดนี้อย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	เร่งรีบลีลาคลาไคล ฯ
ฯ เพลง เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงยอกรประณม	บังคมบุษหรีศรีใส
ทูลพลางทางตรึกนึกใน	แก้ไขลิ้นลมล่อลวง
ว่าพระนรินทร์ปิ่นกระษัตริย์	จักรพรรดิเลิศล้ำใหญ่หลวง
แต่ก่อนพระพักตร์คือพุ่มพวง	ดั่งดวงอโณทัยไพบูลย์
แต่ท้าวประทานสกุณี	รัศมีศรีเศร้าเสื่อมสูญ
ด้วยทรงกรุณาอนุกูล	อาดูรด้วยองค์อรไท
เสมอแม้นเหมือนดวงนัยนา	ผ่านฟ้ารำจวนครวญใคร่
พระองค์ทรงทุกข์ดั่งเขาใหญ่	หักทับพระทัยอยู่ตรึงตรา
อยากจะใคร่ได้ชมสกุณี	ภูมีเศร้าสร้อยเป็นหนักหนา
ท้าวรักดั่งดวงนัยนา	เสนหาเท่าองค์พระบุตรี
แต่ท้าวไม่สบายมานานแล้ว	พระแก้วใคร่ชมปักษี
จึ่งใช้ให้มาทูลแจ้งคดี	ขอพระบุตรีจงเมตตา ฯ
ฯ เจรจา ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีไม่กังขา
ได้ฟังกำนัลทูลมา	สงสารบิดาเป็นพ้นไป
อันนกรังสีให้คลาคลาด	บิตุราชยังคิดรักใคร่
ครั้นจะมิให้นกไป	ก็จะน้อยพระทัยพระบิดา
ตริตรึกนึกไปในอารมณ์	จะให้ไปชมให้หรรษา
คิดแล้วจึ่งมีพระวาจา	เราจะขัดบิดาไม่บังควร
จำเราจะให้ไปถวาย	สาวใช้ได้ฟังก็แย้มสรวล
เสาวนีย์ตรัสนี้เห็นบังควร	จวนเวลาแล้วจะขอลา ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนกหัสรังสีปักษา
ได้ฟังถ้อยคำมารดา	จะให้พระบิดาก็ตกใจ
โอ้ทูลกระหม่อมของลูกแก้ว	รักลูกแล้วหรือเป็นไฉน
จะให้เขาพาเอาลูกไป	เหมือนตายจากอกพระชนนี
เจ้าตาไม่เห็นพระแม่แล้ว	ก็คงจะฆ่าลูกแก้วให้เป็นผี
ที่ไหนเลยลูกจะรอดชีวี	พระชนนีช่างเชื่อวาจา
ทีนี้จะไกลไม่เห็นแม่	นับวันไปแลจนวันหน้า
รํ่าพลางหัสรังก็โศกา	อนิจจาพระแม่ไม่เอ็นดู ฯ
ฯ โอด ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมองค์บุษหรีไม่มีคู่
รักนกยกขึ้นชมชู	เอ็นดูถ้อยคำมาอ้อนวอน
นางจึ่งตระโบมโลมเล้า	ขวัญข้าวอย่าเพ่อกันแสงก่อน
แม่รักเจ้าดั่งลูกในอุทร	ไปด้วยเขาก่อนแล้วจึ่งมา
ใช่ว่าบิดาจะชังชิง	รักเจ้ายอดยิ่งเป็นหนักหนา
เสมอเหมือนเท่ากับพระมารดา	ลูกแก้วแววตาอย่าปรารมภ์
เวราหัสรังจะถึงกาล	ทัดทานเท่าไรไม่เห็นสม
เผอิญให้นางอ่อนอารมณ์	หลงลมสาวสรรกำนัลใน
นางให้หัสรังสั่งกำชับ	ว่าวันนี้เอากลับมาให้ได้
ทูลว่าข้าให้นกไป	เหมือนเด็ดดวงใจออกจากกาย ฯ
ฯ เจรจา ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวสรรสมคิดดังจิตหมาย
รับสั่งแจ่มจันทร์บรรยาย	ได้นกแล้วถวายบังคมลา ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายบังคมคัล	กำนัลทูลถวายปักษา
พระบุตรีมิใคร่จะให้มา	ว่าแสนเสนหาดั่งดวงใจ ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังยินดีจะมีไหน
เสด็จไปลอบสั่งให้ตั้งไฟ	แต่งพิธีใหญ่จะทำการ
เอาโหรโหรามาให้ฤกษ์	เบิกบายศรีแก้วแสงฉาน
ที่เครื่องสำหรับจะทำการ	เพดานม่านรูดให้รอบราย
ธงทองเป็นหลั่นแลระยับ	ให้ต้องตำรับตำราหมาย
ราชวัตรฉัตรแก้วให้ปักราย	รอบโรงเพริศพรายอร่ามตา
เพดานดาดดำดูพิลึก	อำมฤตด้วยรสบุปผา
ห้อยหอมพินพวงมาลา	กฤษณากระลำพักอันพึงใจ
ให้ตรลบอบไปด้วยมาลี	บำรุงโรงพิธีให้สุกใส
ประดับด้วยเนาวรัตน์เรืองไชย	รูปเขียนเขียนไว้อร่ามตา
แล้วจึ่งให้เอากระทะทอง	ทำให้ถูกต้องตำราว่า
จึ่งเอาสิ่งซึ่งสรรพยา	ตั้งไว้คอยท่ากูบัดนี้ ฯ
ฯ เจรจา ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จพลันทันใด	เสด็จไปยังกรงปักษี
นั่งลงข้างกรงสกุณี	ภูมีตริตรึกนึกใน
คิดจะใคร่หํ้าหั่นเสียทันที	ปรานีมิใคร่จะทำได้
ทรงอาวุธแอบพระองค์ไว้	มิให้ปักษีสงกา ฯ
ฯ โอ้ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังตระหนกตกประหม่า
เห็นพระองค์ชักกฤชฤทธา	เอะเวราเราแล้วมาตามทัน
ปักษาร้องขอประทานโทษ	พระโกรธสิ่งไรจะห้ำหั่น
ควรฤๅเจ้าตาจะฆ่าฟัน	ไม่ทันรู้ถึงพระชนนี
โอ้พระมารดาของลูกเอ๋ย	ที่ไหนเลยจะได้มาเห็นผี
งดหลานไว้ก่อนพระพันปี	ให้พระแม่บุษหรีมาเห็นใจ
สักน้อยจะเสด็จขึ้นมาเฝ้า	โปรดเกล้าอย่าเพ่อให้ตักษัย
ทูลพลางทางชะแง้แลไป	จะวานใครไปทูลพระชนนี
จะแลข้างซ้ายก็เปล่าตา	แลขวาก็เปล่าใจปักษี
โอ้ว่าอนิจจาครานี้	ชีวีเห็นจะม้วยพิราลัย
ทำไฉนจะแจ้งกิจจา	พระอัยกาจะฆ่าให้ตักษัย
พระองค์จงมาขอชีวิตไว้	ลูกจะได้อยู่เพื่อนพระมารดา
อนิจจาสมเด็จพระชนนี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
เจ้าพระคุณจงเห็นแก่มารดา	รักข้าได้เลี้ยงพยาบาล
เห็นแก่เจ้าแม่ลูกเถิดหนา	อย่าเห็นแก่ข้าเดียรัจฉาน
แม้นข้ามอดม้วยวายปราณ	พระมารดาจะม้วยมรณา
ขอโทษหลานเถิดเจ้าพระคุณ	เอาบุญไปภายภาคหน้า
เอาไว้ช่วงใช้ใต้บาทา	โปรดเกล้าเกศาสกุณี ฯ
ฯ ร่าย ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังเรืองศรี
ได้ฟังปักษาพาที	พระภูมีสงสารเป็นพ้นใจ
ไปรักใคร่ในคำสกุณา	แล้วคิดถึงธิดาศรีใส
แต่รีรอท้อถอยฤทัย	มิใคร่จะทำได้ดั่งจินดา
แล้วกล่าวถนอมกล่อมเกลี้ยง	สุดที่เราจะเลี้ยงปักษา
เจ้านี้ถูกต้องในตำรา	มีผู้เที่ยวหาทุกแห่งไป
ตานี้ก็รักเป็นนักหนา	จะฆ่าเจ้าแล้วไม่ทำได้
จงดับโศกโศกาอาลัย	ไปที่ชอบเถิดเจ้าสุบรรณ ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังวิโยคโศกศัลย์
ซบเศียรกับบาทพระทรงธรรม์	รำพันทูลขอชีวา
พระองค์งดหลานประเดี๋ยวก่อน	จะวิงวอนวานเขาให้ไปหา
ให้พระแม่บุษหรีคืนมา	ถึงจะตายพอได้เห็นหน้ากัน
เสียแรงพระองค์สั่งสอน	ขออำลาเสียก่อนจึ่งห้ำหั่น
เรียกพลางโศกาจาบัลย์	ลูกจักม้วยอาสัญในวันนี้
ผลกรรมนั้นเข้ามาดลใจ	จึ่งยอมให้ข้ามากับทาสี
ได้ทูลทัดทานพระชนนี	มิได้เชื่อฟังสกุณา
ครั้งนี้ชีวิตจะบรรลัย	ทำไฉนลูกจะได้เห็นหน้า
คิดเห็นเป็นน่าอนิจจา	อยู่พาราอุเรเซนไม่มีภัย
เสียรู้ด้วยรักพระบิดา	เขาจึ่งลวงมาฆ่าเสียได้
เที่ยวทุกนคเรศประเทศใด	ไม่มีใครคิดฆ่าราวี
โอ้แม่ประวะลิ่มของลูกเอ๋ย	ไฉนเลยจะทราบบทศรี
ว่าลูกมอดม้วยชีวี	พระชนนีมิได้เห็นใจ
ขอบังคมลาทั้งสององค์	ผู้ทรงสุจริตพิสมัย
พรํ่าเลี้ยงลูกมาไม่มีภัย	มิได้ระคายเท่าใยยอง
รักลูกถนอมเลี้ยงไว้	กรงแก้วอำไพไม่มีสอง
ข้าวน้ำบำรุงรับประคอง	ลูกมิได้หมองพระบาทา
พระองค์ค่อยอยู่จงดี	สกุณีจะม้วยสังขาร์
ลูกวอนขอโทษไม่เมตตา	อนิจจาชะรอยได้ทำกรรม
รํ่าพลางประคองปีกไหว้	จิตใจตื่นเต้นไม่เป็นสำ
หลับตากลัวพ้นล้นล้ำ	บริกรรมหลงเลือนเฟือนไป ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเป็นใหญ่
พระทรงดำริตริไตร	แม้นจะไม่ฆ่าฟันสกุณี
ที่ไหนจะได้ดวงวิเชียร	ในเศียรหัสรังปักษี
จำเป็นจำล้างชีวี	ตามที่ผลกรรมได้ทำมา
แกล้งกล่าวล่อลวงพูดเล่น	เลินเล่อแล้วเขม่นจะเข่นฆ่า
ฉวยกฤชแทงคอสกุณา	ปักษาก็ผ็อยม่อยเมียง
ว่าช่วยลูกด้วยเถิดเจ้าแม่	ร้องแต่คำเดียวก็หายเสียง
เศียรศอคอขาดกระเด็นเรียง	เอนเอียงพินาศขาดใจ ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งหยิบเอาเศียรมาต่อติด	โลหิตแถวถั่งหลั่งไหล
ทอดทิ้งลงพลันทันใด	ในกระทะพิธีเพลิงกาฬ
เดือดพลุ่งฟุ้งฟองวิทยา	เกิดเป็นดวงจินดาแสงฉาน
เสร็จสรรพดับเพลิงสุริย์กานต์	พระภูบาลหยิบดวงวิเชียรมา
ชูไว้เหนือหัตถ์พระทรงฤทธิ์	ชื่นชมภิรมย์จิตเป็นนักหนา
แล้วสำแดงแผลงอิทธิฤทธา	เหาะเหินเดินฟ้าได้ดั่งใจ
พระเร่งอิ่มเอิบกำเริบจิต	ทศทิศไหนจะรอต่อได้
แล้วใส่ในโอษฐ์อมไว้	พระทัยสุขเกษมเปรมปรีดิ์
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาไคล	เข้าในปราสาทเรืองศรี
สถิตแท่นสุวรรณรูจี	ภูมีสำราญวิญญาณ์ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
แต่ตั้งใจคอยสกุณา	เป็นไฉนไม่มาจนป่านนี้
นางให้หวั่นหวาดประหลาดใจ	เร่าร้อนพระทัยดั่งไฟจี้
ประหนึ่งแว่วเสียงแก้วสกุณี	เทวีสะดุ้งจิตคิดอัศจรรย์
วิปริต่ในอุราก็ร้อนเร่า	แล้วเจ้าปักษาจะอาสัญ
หรือทาสานั้นแกล้งมารำพัน	พาเอานกนั้นหนีไป
หรือจะไปถวายพระบิดา	จะนิ่งอยู่ช้าก็มิได้
จำกูจะรีบขึ้นไป	เฝ้าไทบิตุราชธิบดี
นางไม่ทันแต่งกายา	พักตราเศร้าสร้อยหมองศรี
ทรงแต่สไบอันรูจี	พร้อมนางสาวศรีกำนัลใน ฯ
ฯ สาลิกา ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงปรางค์ปราสาท	เร่งคิดผิดประหลาดสงสัย
เห็นแต่กรงเปล่าวางไว้	มิได้เห็นตัวสกุณา
นางจึ่งเข้าไปกราบบาท	ทูลปิ่นภูวนาถนาถา
หัสรังอยู่ไหนพระบิดา	ฤๅว่าไปเฝ้าพระชนนี
เห็นแต่กรงขังตั้งเปล่า	ใจลูกสร้อยเศร้าหมองศรี
ขอพระองค์จงแจ้งคดี	ทูลพลางเทวีก็โศกา ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีนาถา
เห็นองค์พระราชธิดา	โศกาสะอื้นอาวรณ์
จึ่งตรัสตระโบมโลมเล้า	ขวัญข้าวอย่าเพ่อกันแสงก่อน
ฟังคำบิดาอย่าทุกข์ร้อน	พระนครจะกระเษมเปรมปรีดิ์
หัสรังนั้นต้องในตำรา	จะหาไหนมานะโฉมศรี
ในเศียรนั้นมีดวงมณี	ฤทธีประเสริฐเลิศนัก
พ่อประหารชีวิตนกเสียแล้ว	จึ่งได้ดวงแก้วพญาจักร
สำเร็จคิดแล้วนะลูกรัก	นงลักษณ์อย่าเศร้าโศกี ฯ
ฯ โอ้ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนวลนางบุษหรี
ฟังพระบิดาพาที	เทวีข้อนทรวงเข้าร่ำไร
ดั่งองค์พระกาฬชาญชิด	มาสังหารชีวิตให้ตักษัย
ทอดองค์ลงทรงโศกาลัย	ทรามวัยไม่เป็นสมประดี
โอ้หัสรังสีเจ้าแม่เอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่าจะม้วยเป็นผี
เวรามาทันเจ้าวันนี้	เผอิญให้ชนนีงวยงง
เจ้าได้ทูลทัดขัดห้าม	เหมือนรู้ความว่าจะม้วยเป็นผุยผง
วิงวอนอ้อนให้อยู่ในกรง	กลัวองค์อัยกาจะฆ่าฟัน
พาซื่อจึ่งเสียด้วยเล่ห์กล	แยบยลถ้อยคำนางสาวสรร
แม่นี้ไว้ใจว่าทรงธรรม์	รักจริงแม่นมั่นเหมือนมารดา
มิรู้พระให้ไปลวงล่อ	ไม่รู้ว่าพ่อจะสังขาร์
กรรมของเราแล้วนะลูกอา	ดั่งชีวาของแม่จะทำลาย
โอ้แต่นี้ไปไม่มีสุข	จะอาดูรพูนทุกข์ไม่เหือดหาย
นางค่อยดำรงทรงกาย	ถวายบังคมลาคลาไคล
ครั้นถึงห้องทองชัชวาล	เยาวมาลย์ครวญคร่ำร่ำไห้
ทอดองค์ลงทรงโศกาลัย	มิได้มีความสุขสักราตรี ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
อยู่ในฉะนะตันบูรี	ได้สิบห้าราตรีทิวา
แต่ตริตรึกปรึกษาการณรงค์	กับองค์ท้าวตะรังนาถา
แต่เรามาอยู่ในพารา	ช้านานก็ได้หลายราตรี
มิได้แจ้งข่าวสารปักษิน	ที่ในบุรินทร์ปะรังศรี
เราจะยกจัตุรงค์โยธี	พรุ่งนี้จะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังจึ่งทูลสนองไข
ข้าจะขอตามเสด็จภูวไนย	ไปเป็นทัพหน้าทรงธรรม์
พระองค์ผู้ทรงศักดา	เป็นจอมโยธาทัพขันธ์
จะรีบไปให้ถึงในสามวัน	ตั้งกระชั้นปลายด่านพระบูรี
แล้วพระจึ่งสั่งโหรา	ให้เร่งหาฤกษ์ชัยศรี
เราจะยกพหลมนตรี	วันใดจึ่งจะดีจงบอกมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่ารับสั่งใส่เกศา
จึ่งพลิกสมุดตำรา	ค้นคว้าหาทั่วทุกคัมภีร์
เทียบทานกับดวงพระชันษา	ลัคนาสถิตราศี
ชั้นโชคโยคเกณฑ์นาที	ภูมีจะได้ราชัย
พรุ่งนี้ฤกษ์ดีเป็นหนักหนา	จะยกโยธาทัพใหญ่
จะได้ลาภสตรีที่พึงใจ	ภูวไนยจงทราบพระบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้แจ้งแห่งคำโหรา	ผ่านฟ้าชื่นบานสำราญใจ
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนา	ให้ตรวจเตรียมโยธาทัพใหญ่
เราจะยกพหลพลไตร	ให้ได้ทันฤกษ์เพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ออกมาจัดพลสกลไตร
เลือกสรรกลั่นเอาที่เคยรบ	รู้ครบท่วงทีหนีไล่
เคยประจญปล้นวิ่งชิงชัย	ได้ผลาญศัตรูแต่ก่อนมา
จัดทัพหน้าหลังทั้งเกียกกาย	กองขันธ์ปีกซ้ายปีกขวา
พร้อมเสร็จสรรพทั้งอาวุธนานา	เสือป่าแมวเซาด้อมมอง
บ้างถือธนูเกาทัณฑ์	เลือกสรรมาเป็นแถวถ่อง
จัดจบครบได้ดั่งใจปอง	ตามทำนองกระบวนทัพไชย
ครั้นแล้วมหาเสนา	เข้ามาบังคมประณมไหว้
ทูลว่าพหลพลไตร	เตรียมไว้พร้อมแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์ยุขันเรืองศรี
ได้ฟังมหาเสนี	ภูมีสำราญบานใจ
ครั้นเอยครั้นรุ่ง	สุริยาพวยพุ่งรุ่งแรงแสงใส
จึงเสด็จลีลาคลาไคล	ทั้งท้าวตะรังก็ไปสรงคงคา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ชำระพระองค์สรงสนาน	สุคนธ์ธารเฟื่องฟุ้งด้วยบุปผา
สอดทรงสนับเพลารจนา	ภูษาเลื่อมลายวาสุกรี
ชายแครงแสงจับชายไหว	รัดพระองค์อำไพสอดศรี
ฉลององค์พื้นสุวรรณรูจี	สร้อยสะอิ้งมณีสังวาลพราย
ทับทรวงดวงเด่นประดับพลอย	ตาบทิศดั่งจะย้อยจำรัสฉาย
พาหุรัดทองกรมังกรกราย	ธำมรงค์เพชรพรายจำรัสฟ้า
ทรงพระมหามงกุฎสุริย์กานต์	งามปานอสัญแดหวา
ทัดอุบะทรงกฤชไคลคลา	มาทรงมิ่งม้าอาชาไนย
ให้เลิกทัพออกจากธานี	คลายคลี่นิกรน้อยใหญ่
อันท้าวตะรังอูฤทธิไกร	ไปเป็นทัพหน้าพระภูมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ม้าเอยม้าศึก	เผ่นทะยานหาญฮึกดั่งราชสีห์
ล้วนชาติสินธพพาชี	ท่วงทีมีอำนาจมหึมา
เบาะอานพานหน้ามรกต	มีพยศหักศึกแกล้วกล้า
เรืองรองลองเชิงเป็นโกลา	ไว้หน้าย่อท้ายจรจรัล
เยื้องอกยกหูชูหาง	สะบัดย่างเคล่าคล่องผัดผัน
พู่พรายสายเหียนเวียนวัน	ล้วนเครื่องกุดั่นบรรจง
เครื่องสูงธงชัยไสวมา	ฆ้องกลองก้องป่าไพรระหง
ผงคลีบดบังพระสุริยง	ให้เคลื่อนจัตุรงค์ไคลคลา
ข้ามด่านธารเขาลำเนาไพร	มิได้พักพลอาสา
เร่งรัดจัตุรงค์โยธา	ล่วงมาถึงด่านพระบูรี ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูเรืองศรี
ซึ่งเป็นทัพหน้าพระภูมี	เห็นที่ชัยภูมิโอฬาร์
ร่มชิดปิดแสงอโณทัย	มีที่อาศัยน้ำท่า
จึ่งสั่งตำมะหงงเสนา	ให้ตั้งพลับพลาบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	มาเกณฑ์รี้พลโยธา ฯ
ฯ ยานี ๒ คำ ฯ
๏ ทำค่ายขุดคูปักขวาก	จับฉลากเร่งรัดกันหนักหนา
อีกทั้งสุวรรณพลับพลา	โรงรถคชาพาชี
คูค่ายซ้ายขวาหน้าหลัง	ทั้งตามเป็นกระบวนครบที่
ทั้งกองร้อยคอยเหตุไพรี	จัดแล้วถ้วนถี่ทุกอัน
ครั้นเสร็จที่ประทับพลับพลา	ตำมะหงงเสนาผายผัน
เข้ามากราบทูลองค์พระทรงธรรม์	ตั้งมั่นพร้อมเสร็จทุกประการ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูได้ฟังสาร
จึ่งเข้าไปประณตบทมาลย์	เชิญเสด็จภูบาลขึ้นพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
พระจึ่งยุรยาตรคลาดคลา	ขึ้นสุวรรณพลับพลาฉับพลัน ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมหมู่อำมาตย์เสนา	เฝ้าแหนอยู่หน้าพลับพลานันต์
ทั้งท้าวตะรังอูทรงธรรม์	ก็เฝ้าอยู่หน้าสุวรรณพลับพลาไชย
แล้วพระจึ่งมีบัญชา	สั่งมหาเสนาผู้ใหญ่
จงปลอมเข้าไปในเวียงไชย	หานายประมงมาให้เรา
จะไถ่ถามกิจการในธานี	ท่วงทีแยบกายฝ่ายเขา
จะยกพลปล้นวิ่งชิงเอา	ท่าทางนั้นจะเข้าทิศใดดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตะหลาหรันรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามลงสามที	เผ่นขึ้นพาชีควบไป
ดั้นดัดลัดไพรพฤกษา	มาถึงอุรังฆารกรุงใหญ่
เอาพาชีผูกซ่อนไว้ในไพร	แต่ตัวเข้าไปในธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดโฉมศรี
ครั้นตะหลาหรันไปจากภูมี	ฤดีพระคะนึงถึงนงเยาว์
...........................	...........................
...........................	จวนสกุณาเนาในรัง
สระสี่เหลี่ยมเปี่ยมน้ำใส	ลึกไหลนองแนวเป็นแถวถั่ง
มัจฉาวนว่ายใต้บัวบัง	พระนิ่งนั่งทอดทัศนานาน
ปักษาฉาบเฉี่ยวชิงมาลัย	เลี้ยวไล่แลเล็งเซ็งแซ่ซ่าน
บ้างลงหลงชมบัวบาน	บัวหลวงเหลืองลานตระการตา
พรรณบัวเผื่อนผ่องแจ่มจัด	กลีบกลัดตูมตั้งดั่งเลขา
สัตบงกชแกมบุษบา	กลิ่นกล้าเฟื่องฟุ้งจรุงใจ
แมลงผึ้งหึ่งฮือเอาซาบ	อาบละอองเกสรฟอนใฝ่
นิลุบลจงกลบังใบ	ตูมบานไสวนานา
เหมหงส์บินลงลอยเล่น	เห็นเหมือนพี่พลัดขนิษฐา
กระเหว่าร้องโต้สัตวา	เหมือนแก้วตาพี่พลอดเพลินใจ
ยางเจ่าจับแลบนจอมผา	นกกระทาปักกร้อเสียงใส
โนรีเรื่อยร้องระวังไพร	เหมือนให้พี่กล่อมเมื่อนิทรา
แขกเต้าไต่ตามลัดาพลอง	โพระดกร่อนร้องสนั่นป่า
จากพรากกระพือลมมา	เหมือนแก้วตาพัดพี่ให้บรรทม
นางนวลจับนางนวลนอน	เหมือนวอนบังอรเมื่อสู่สม
วายุภักษ์จับไผ่ไพรพนม	เหมือนเราบรมสุขที่ปรางค์ใน
วิหคโหยละห้อยหาคู่	เขาคูคะนองในป่าใหญ่
แก้วจับกิ่งแก้วแล้วบินไป	พญาลอเลี้ยวไล่อลวน
นกเปล้าเคล้าคล้าคณานาง	พูดพลอดกันพลางทางไซ้ขน
เห็นเหมือนนุชเรียงเรียมบน	เหนือพิกลแก้วบัลลังก์ใน
หวนหันรันทดสลดลง	เอนองค์โอดโอยโหยไห้
จักจั่นแจ้วเจื้อยจับใจ	เรไรหริ่งรี่เรื่อยร้อง
พระพายหวนหอมเหมือนกลิ่นแก้ว	ฤๅมาแล้วให้พี่คลายหายหมอง
ยื่นพระหัตถ์แหวกม่านเมียงมอง	ทอดทัศนาน้องตะลึงแล
...........................	...........................
...........................	เห็นแต่สกุณาซบเซา
เงียบเหงาแลเห็นแต่ซุ้มเซิง	ว่างเวิ้งตรอกโตรกยิ่งโศกเศร้า
แสนคะนึงถึงองค์นางนงเยาว์	คืนเข้าในมหาพลับพลาพลัน ฯ
ฯ ช้าครวญ ๓๒ คำ ฯ
๏ ซบพักตร์ลงกับเขนยทอง	ขุ่นหมองเนตรนองกันแสงศัลย์
โอ้สร้อยสุดาวิลาวัณย์	เรียมรันทดทุกข์ทุกเพลา
โอ้ยามป่านฉะนี้เจ้าพี่เอ๋ย	นุชเจ้าเคยพิงพันหรรษา
เรียมแนบเจ้าแอบอุระพา	นั่งนวดบาทาให้บรรทม
พลิกพลอดแล้วชวนชมเชย	เคียงเขนยที่เคยสู่สม
นุชน้องแนบพี่พี่แนบชม	เกลียวกลมพี่เแนบนางนอน
ยามสรงเจ้าสรงสุคนธ์ให้	ลูบไล้ให้พี่สโมสร
ป่านฉะนี้แก้วพี่จะอาวรณ์	จะเร่าร้อนครวญครํ่ารำจวน
เด็ดด่วนทุกข์ถึงสุดาเดียว	แลเหลียวก็สุดทรามสงวน
ยิ่งคะนึงยิ่งร่ำครํ่าครวญ	ยิ่งป่วนปั่นจิตไม่นิทรา
โอ้ว่าเป็นกรรมวิบากเรา	จากเจ้าผู้ยอดเสนหา
น้ำพระเนตรไหลอาบพักตรา	เต็มคลองนัยนาเนืองไป
เป็นสายแสงแดงดุจโลหิต	ในจิตร้อนยิ่งกว่าเพลิงไหม้
จันทร์จรจวนรุ่งอโณทัย	ไขศรีส่องโลกนิกร ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เสด็จสรงพระพักตร์เสร็จสรรพ	ทรงเครื่องประดับแล้วจับศร
กั้นหยั่นสำหรับอยู่กับกร	บทจรออกหน้าพลับพลาพลัน ฯ
ฯ ร่าย เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาตะหลาหรัน
ซึ่งไปฟังเหตุในเขตขัณฑ์	จรจรัลตามชนทั้งปวงมา
เข้าไปแต่ตัวไม่กลัวใคร	อาจองทะนงใจเป็นหนักหนา
ปลอมไปกับชาวพารา	ถามหานายประมงอยู่แห่งใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองบอกแจ้งแถลงไข
หน้าบ้านอยู่ริมประตูไชย	แลไปก็เห็นอยู่ตรงนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตะหลาหรันแจ้งใจถ้วนถี่
เร่งรีบคลาไคลไปทันที	ถึงที่สำนักบัดใจ
แล้วจึ่งร้องเรียกเข้าไปดู	ว่านายประมงอยู่หรือไม่
นายประมงได้ยินก็ลงไป	นั่งไหว้แล้วถามเนื้อความพลัน
ตะหลาหรันจึ่งบอกนายประมง	บัดนี้โฉมยงองค์ยุขัน
ยกมากับท้าวฉะนะตัน	ทรงธรรม์จะใคร่แจ้งประจักษ์ความ
จึ่งให้มาหาท่านออกไป	นายประมงดีใจกระซิบถาม
เสด็จมาถึงไหนพระโฉมงาม	พูดความพลางพากันเดินมา
ถึงป่าแก้ม้าที่ซ่อนไว้	ขึ้นขี่ไปด้วยกันหรรษา
เลี้ยวลัดตัดดงตรงมา	มิช้าก็ถึงพลับพลาไชย ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
แลเห็นนายประมงมาแต่ไกล	สมดั่งพระทัยจินดา
ตรัสเรียกให้เข้ามาใกล้	ชื่นชมภิรมย์ใจเป็นหนักหนา
นายประมงก็คลานเข้ามา	ก้มเกล้าวันทาพระภูมี
จึ่งปราศรัยไถ่ถามกิจจา	ยังค่อยผาสุกกระเษมศรี
อันราชการในธานี	พี่ยังรู้บางหรือยังไร
ได้ยินข่าวคราวสกุณี	ปักษีนั้นอยู่ที่ไหน
อันท้าวปะรังศรีชาญชัย	แจ้งเหตุหรือไม่เรายกมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ประมงบังคมเหนือเกศา
จึ่งทูลไปด้วยใจปรีดา	ข้าแจ้งอยู่สิ้นทุกประการ
แต่พระองค์เสด็จไปจากข้าบาท	ได้ไปมาไม่ขาดในขัณฑ์
สืบสวนรู้สิ้นสารพัน	นกนั้นให้องค์พระธิดา
ไปเลี้ยงไว้ในปราสาทศรี	เทวีรักใคร่เป็นนักหนา
แล้วท้าวให้ไปลวงนางกัลยา	เอามาฆ่าเสียได้สามวัน
ได้ดวงจินดามหาวิเศษ	ลือเดชยิ่งยวดกวดขัน
อมไว้ในโอษฐ์พระทรงธรรม์	สารพันนึกได้ดั่งใจ
ซึ่งยกโยธามาครั้งนี้	ในบูรีจะรู้ก็หาไม่
ข้าเห็นขัดสนจนใจ	ที่จะต่อฤทธิไกรในพารา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันแค้นขัดสหัสสา
ดั่งต้องปืนพิษติดอุรา	พระราชาสะท้อนถอนใจ
อนิจจารังสีเจ้าพ่อเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะม้วยตักษัย
เพราะพาเจ้ามาจากเวียงไชย	จึ่งบรรลัยสิ้นชีพปลิดปลง
พระเร่งเดือดดาลทะยานใจ	รานร้อนพระทัยดั่งเพลิงสง
เราก็เป็นกระษัตริย์เอกองค์	จะย่อท้อณรงค์อย่าสงกา
ถึงชีวิตจะม้วยบรรลัย	จะให้ลือชื่อไว้ในทิศา
แล้วมีพระราชบัญชา	ปรึกษาท้าวตะรังชาญชัย
ครั้งนี้สงครามเห็นสามารถ	องอาจจึ่งจะหักศึกได้
เราจะแต่งทหารให้เข้าไป	ถึงในปราสาทรูจี
สะกดไว้อย่าให้ฟื้นกายา	จึ่งจะได้จินดามณีศรี
ในโอษฐ์ท้าวปะรังภูมี	ก็จะสิ้นฤทธีเกรียงไกร
เราจะได้สังหารชีวา	ไม่ช้าจะม้วยตักษัย
ผู้ใดจะอาสาเราไป	จึ่งจะได้ราชการในครั้งนี้ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงตะหลาหรันทั้งสองศรี
ก้มเกล้ากราบทูลทันที	ข้านี้จะขออาสาไป
เข้าในอุรังฆารธานี	สะกดท้าวปะรังศรีให้จงได้
จะเอาดวงวิเชียรอำไพ	มาถวายภูวไนยถึงพลับพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงธรรม์ก็หรรษา
ได้ฟังทั้งสองเสนา	ผ่านฟ้าดำรัสตรัสไป
ตัวเราจะเข้าไปด้วย	จะได้ช่วยคิดอ่านแก้ไข
อันท้าวตะรังอูชาญชัย	ให้อยู่ที่ประทับพลับพลา
ตรวจตรานั่งยามตามไฟ	จงระวังระไวรักษา
กว่าเราจะกลับออกมา	อย่าให้มีเหตุเภทภัย
ว่าแล้วจึ่งถอดพระธำมรงค์	จากนิ้วพระองค์ประทานให้
แก่นายประมงทันใด	เราให้ท่านพลางเป็นรางวัล
แม้นเสร็จสงครามในเวียงไชย	เราให้ผ่านพิภพไอศวรรย์
จะสนองคุณท่านให้ครามครัน	ช่วยชีวันไว้จึ่งรอดมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประมงกราบงามสามท่า
รับพระธำมรงค์อลงการ์	ทูลเหนือเกศาด้วยยินดี
จึ่งกราบถวายบังคมลา	ดั้นดัดลัดป่าพนาศรี
ตรงไปเคหาด้วยทันที	มีความชื่นบานสำราญใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นนายประมงกลับไป	ภูวไนยเสด็จเข้าพลับพลา ฯ
ฯ เสมอ โอด ๒ คำ ฯ
๏ ทอดองค์ลงเหนือปัจถรณ์	อาวรณ์ไม่วายถวิลหา
รำลึกตรึกถึงสกุณา	อนิจจามาม้วยบรรลัย
เสียแรงบิดาพยายาม	พาข้ามพระมหาสมุทรใหญ่
สัญจรนอนดงพงไพร	ได้เจ้าเป็นเพื่อนพาที
แม้นรู้ไปถึงพระมารดา	จะโศกาสร้อยเศร้าหมองศรี
ไหนจะทุกข์ถึงเจ้าสกุณี	ไหนจะทุกข์ถึงพี่ที่จากมา
ยิ่งทรงอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
พระเร่งแค้นขัดกลัดอุรา	นิทราไม่หลับในราตรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ท่านท้าวปะรังศรี
แต่ได้ดวงวิเชียรมณี	ภูมีอิ่มเอิบกำเริบใจ
คิดแต่จะกรีพลขันธ์	ไปเที่ยวบุกบั่นทุกกรุงใหญ่
ด้วยอานุภาพที่เกรียงไกร	ใครจะต้านทานได้นั้นไม่มี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระสถิตเหนือแท่นทิพรัตน์	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์กระเษมศรี
เมื่อยามประจุสมัยราตรี	ภูมีนั้นทรงพระสุบิน
ฝันว่าพระยากาฬฤทธิรอน	สองกรทรงกุมธนูศิลป์
เหาะโหยมาโดยอัมพิร	เข้าในบุรินทร์เวียงไชย
มาตัดเอาเศียรเกศา	ชิงดวงจินดานั้นไปได้
ผวาตื้นฟื้นองค์ขึ้นทันใด	ภูวไนยหวาดหวั่นพรั่นนัก ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ สังเกตดวงแก้วในโอษฐ์ดู	เศียรศอดีอยู่ก็ประจักษ์
พระคิดอัศจรรย์ใจนัก	ทรงศักดิ์เสด็จจากไสยา
อ่าองค์ทรงเครื่องแล้วจรลี	ออกที่พระโรงข้างหน้า
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่ขุนโหราไปทันที
คืนนี้เราทรงพระสุบิน	บรรยายไปสิ้นถ้วนถี่
จงทำนายทายทักบัดนี้	จะร้ายหรือดีประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหราบังคมประณมไหว้
จึ่งดำริตริตรึกนึกในใจ	อันในสุบินนี้ร้ายนัก
แล้วจึ่งเอาดวงพระชันษา	เทียบทานไตรตราให้ประจักษ์
ทั้งราหูเสาร์จรเข้าเล็งลัคน์	ร้ายนักขั้นพันทวี
เห็นจะสิ้นชนมานเป็นแม่นมั่น	พร้อมกันกราบทูลถ้วนถี่
ซึ่งทรงพระสุบินในครานี้	ว่าพระกาฬผู้มีฤทธา
เห็นจะมีศัตรูหมู่ภัย	องอาจฤทธิไกรแกล้วกล้า
ซึ่งเข้าไปถึงแท่นไสยา	ตัดเกล้าเกศาแล้วพาไป
จะมีผู้ทรงอิทธิฤทธา	มาเอาจินดานั้นไปได้
ทั้งดวงชันษาพระภูวไนย	ก็ขาดไปสูญสิ้นประจวบกัน
เร่งระมัดพระองค์ให้จงดี	ในราตรีจะเกิดเหตุเป็นแม่นมั่น
แม้นไม่เหมือนคำทำนายนั้น	พร้อมกันขอถวายชีวา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีรุ่งฟ้า
ได้ฟังถ้อยคำโหรา	พระราชากริ้วโกรธพิโรธใจ
กระทืบพระบาทผาดเสียง	สำเนียงเพียงแผ่นดินไหว
ดูดูไอ้โหรจังไร	มึงแกล้งใส่ไคล้เจรจา
ตัวกูทรงฤทธิ์เกรียงไกร	ปราบได้ทั่วทศทิศา
อีกทั้งมนุษย์ครุฑา	คือใครจะมาต้านทาน
มึงช่างเสกสรรพรรณนา	แกล้งว่าเปล่าเปล่าไอ้เดียรัจฉาน
ชีพมึงโหราจะวายปราณ	จะสังหารผลาญเสียบัดนี้
ว่าแล้วเสด็จยาตรา	เข้ามายังปราสาทไชยศรี
คับแค้นแน่นใจพันทวี	ที่คำโหราทำนาย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์ยุขันเฉิดฉาย
ครั้นแสงสุริยานั้นอ่อนชาย	พระฤๅสายจึ่งมีบัญชา
ตำมะหงงตะหลาหรันสองคน	วันนี้ชอบกลเป็นนักหนา
เราจะเข้าไปในพารา	อย่าช้าเร่งรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองทหารประณตบทศรี
ชวนกันออกมาทันที	ชำระขัดสีกายา
แล้วทาว่านยาตามเพท	ใส่เครื่องวิเศษนักหนา
โพกผ้าประเจียดทั้งสองรา	เหน็บกฤชฤทธาทันใด
แล้วลองอาคมคาถา	ใครจะเห็นกายาก็หาไม่
ทั้งสะกดจังงังบังตาไว้	องอาจฤทธิไกรทั้งสองรา
จึ่งเข้าไปถวายอภิวาท	ท่ามกลางอำมาตย์ซ้ายขวา
ไม่มีใครเห็นกายา	เห็นแต่พระยอดฟ้าฤทธิไกร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
เห็นสองทหารชาญชัย	มาในสุวรรณพลับพลา
พระเร่งชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์หรรษา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	เข้ามาสระสรงคงคาลัย
ชำระสนานสำราญสกนธ์	ให้หมดมลทินผ่องใส
ทรงสุคนธรสอำไพ	สอดใส่สนับเพลาเพราตา
ภูษิตวิจิตรบรรจง	ฉลององค์จำรัสพระเวหา
สอดใส่ธำมรงค์อลงการ์	ทรงเครื่องยุทธนาอ่าองค์
แล้วทรงสังวาลประพาฬแสง	เลิศลํ้ากำแหงสูงส่ง
ร่ายเวทกำกับประทับลง	แล้วทรงเกราะแก้วแววไว
รัดอกกระหนกเพชรรัตน์	แสงจำรัสด้วยมณีศรีใส
โพกเวียนเศียรเกล้าอำไพ	เหน็บกฤชฤทธิไกรไคลคลา ฯ
ฯ ทยอย ๑๒ คำ ฯ
๏ พระเสด็จมาขึ้นพาชี	ล้วนมีฝีเท้าแกล้วกล้า
เชื้อชาติสินธพอาชา	กายาดำสีมณีนิล
อาชาทั้งสองทหารดี	เลือกล้วนพาชีดำสิ้น
เผ่นทะยานผ่านโผนดั่งหงส์บิน	ภูมินทร์เร่งรีบจรจรัล
ขับอัศวราชไคลคลา	พักเดียวก็ไปถึงเขตขัณฑ์
พอพระสุริยาสายัณห์	ชวนกันลงจากอาชา
หักซุ้มซ่อนม้าทั้งสามตัว	มืดมัวลงไม่รู้จักหน้า
พระจึ่งบทจรยาตรา	พากันไคลคลามิทันนาน
ลอดลัดหลีกเลี้ยวลอบไป	เข้าไปจนถึงราชฐาน
แล้วพระจึ่งร่ายโองการ	สะเดาะพระทวารเข้าไป
เปิดได้ก็เสด็จยาตรา	เข้าในพารากรุงใหญ่
ต่างคนต่างอ่านอาคมไป	ผู้ใดจะเห็นก็ไม่มี
ชาวเมืองทั้งนั้นไม่รู้ตัว	เล่นไพ่เล่นถั่วอยู่อึงมี่
ลางพวกขึ้นหากระษัตรี	บ้างเป็นโจรจรลีล้วงคว้า
ลางพวกบ้างชวนกินเหล้า	เมามายแล้วไม่รู้จักหน้า
ผู้คนกล่นเกลื่อนกันไปมา	พระยาตราจนถึงทวารวัง
อ่านอาคมเป่าก็เปิดไป	ไม่ทันใดด้วยวิทยาขลัง
เข้าในปราสาทราชวัง	ขึ้นยังมณเฑียรอันรูจี ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เข้าในพระปรัศว์เบื้องขวา	ล้วนฝูงกัลยาสาวศรี
จึ่งเห็นองค์นางสร้อยสุณี	บรรทมอยู่บนแท่นที่ไสยา
แล้วพระจึ่งเข้าในปรัศว์ซ้าย	สอดส่ายนัยน์เนตรแลขวา
เห็นองค์บุษหรีศรีโสภา	นิทราอยู่บนแท่นทอง
อรชรอ้อนแอ้นประโลมใจ	เฉิดโฉมวิไลไม่มีสอง
พิศพักตร์เพริศพริ้งนวลละออง	ผิวพรรณดั่งทองทาบทา
พระเร่งวินิจพิศวาส	ในองค์เยาวราชเสนหา
จะใคร่อิงแอบแนบกายา	กลัวว่าจะช้าท่วงที
แล้วพระเสด็จไคลคลา	ออกมาจากห้องโฉมศรี
เข้าในปราสาทมณี	ภูมีสะกดฝูงนาริน
สาวสนมในสิ้นทั้งนั้น	นอนหลับทับกันหมดสิ้น
เข้าในห้องแก้วมณีนิล	ภูมินทร์ร่ายมนต์จังงัง
อีกทั้งพระเวทคาถา	วิทยาอาคมแต่ล้วนขลัง
พระหัตถ์รูดม่านกำบัง	นั่งลงข้างเศียรพระภูมี
ควักเอาดวงมณีวิเชียรโชติ	ที่ในโอษฐ์ท้าวปะรังศรี
พระจับกฤชอันเรืองฤทธี	จะใคร่ล้างชีวีให้บรรลัย
แม้นกูจะฆ่าเสียบัดนี้	เหมือนทำซากผีหาควรไม่
คิดแล้วเสด็จออกไป	บอกทหารชาญชัยทั้งสองคน
เราได้จินดามาสมคิด	จะเหาะลองดูฤทธิ์ในเวหน
ท่านอยู่นี้ก่อนทั้งสองคน	แล้วจะจรดลกลับมา
ตรัสแล้วเอาดวงมณีรัตน์	วางลงเหนือหัตถ์เบื้องขวา
ลอยละลิ่วปลิวไปในเมฆา	มาถึงพลับพลาทันใด ฯ
ฯ เชิด ๒๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งหยิบดวงมณี	ที่ยอดชฎาศรีใส
เหาะระเห็จเก็จฟ้ามาฉับไว	ลงยังปรางค์ในรจนา
ครั้นถึงทหารชาญชัย	ภูวไนยชื่นชมหรรษา
พระเข้าไปในที่ไสยา	เอาดวงจินดาใส่โอษฐ์เแทน
แล้วผลักพลิกคว่ำทำเล่น	ทีนี้จะเห็นกันมั่นแม่น
ให้สาแก่ใจที่ได้แค้น	จะใคร่ทำให้แสนสากรรจ์
ว่าแล้วเสด็จยาตรา	มาหาตำมะหงงตะลาหรัน
ชวนสองทหารจรจรัล	ออกจากเขตขัณฑ์เวียงไชย
ขึ้นทรงมิ่งม้าอาชา	รีบรัดตัดมาในป่าใหญ่
ถึงที่ประทับพลับพลาไชย	พอพระสุรีย์ใสส่องธาตรี ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ พระชำระสระสรงคงคา	ทรงสุคนธาธารเรืองศรี
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	ออกที่สุวรรณพลับพลาไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมท้าวพระยาสามนต์	ทั้งสกนธ์พยุหะน้อยใหญ่
อีกท้าวตะรังอูชาญชัย	ภูวไนยตรัสเล่าคดี
เราได้ดวงมณีอำไพ	ที่ในโอษฐ์ท้าวปะรังศรี
ทีนี้สิ้นอิทธิฤทธี	ชีวีจะม้วยบรรลัย
เราจะยกเข้าล้อมพารา	ฆ่าเสียให้ม้วยตักษัย
จะหักเอาให้ได้ดั่งใจ	ใครจะเห็นเป็นยังไรให้ว่ามา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูนาถา
ถวายบังคมคัลวันทา	ทูลสนองบัญชาพระภูวไนย
อันจะเข้าหักโหมโจมตี	ปะรังศรีฤๅจะทานฝีมือได้
แต่ไม่มีเกียรติยศปรากฏไป	ดั่งทัพใหญ่เข้าปล้นพารา
ด้วยมิได้แจ้งแห่งคดี	เห็นทีจะคิดกังขา
ไม่รู้ว่าทัพใครยกมา	จำจะว่าด้วยเรื่องสกุณี
ให้เสนาในจำทูลสาร	ไปว่าขานกับท้าวปะรังศรี
ให้เอาหัสรังสกุณี	ทั้งองค์บุตรีออกมา
นอบน้อมถวายโดยดี	ชีวีจึ่งจะไม่สังขาร์
มาตรแม้นไม่ส่งสกุณา	กับองค์ธิดานารี
จึ่งจะเข้าหักโหมโรมรุก	บุกบั่นให้ถึงกรุงศรี
จึ่งจะชอบตามราชประเพณี	ภูมีจงทราบพระบาทา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังท้าวตะรังทูลมา	ผ่านฟ้าเห็นชอบระบอบบรรพ์
แล้วพระจึ่งสั่งเสนา	ให้แต่งสารตราขมีขมัน
จงเร่งรีบรัดจัดกัน	เข้าไปให้ทันเวลานี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
จึ่งแต่งราชสารทันที	ตามมีพระราชบัญชา
แล้วจัดทหารชาญชัย	เลือกล้วนฤทธิไกรแกล้วกล้า
ชวนกันเผ่นขึ้นอาชา	รีบมายังราชธานี ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ปลายด่านอุรังฆารกรุงศรี
จึ่งเข้าไปแจ้งคดี	ตามมีพระราชสารา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านตกใจเป็นหนักหนา
จึ่งชวนกันขึ้นอาชา	เข้ามายังราชธานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งแจ้งกิจจา	แก่มหาเสนาถ้วนถี่
บัดนี้มีเหล่าไพรี	ถือพระราชสารศรีเข้ามา
ขององค์ยุขันเป็นใหญ่	ว่ามีฤทธิไกรนักหนา
จะเข้ามาในพระพารา	ท่านมหาเสนาจงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อัครมหาเสนาผู้ใหญ่
ได้ฟังตระหนกตกใจ	จึ่งเข้าไปในท้องพระโรงคัล
ครั้นถึงจึ่งกราบบังคมทูล	นเรนทร์สูรปิ่นภพไอศวรรย์
บัดนี้มีพวกไภยัน	มาถึงเขตขัณฑ์เวียงไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสนานำราชสารทรง	ขององค์ยุขันเป็นใหญ่
มาอยู่ปลายด่านเวียงไชย	จะเข้ามาในพระบูรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวปะรังศรี
ได้ฟังเสนาทูลคดี	พระภูมีตริตรึกนึกใน
อันอ้ายยุขันกุมาร	เหล่าทหารโบยตีเพียงตักษัย
ยังไม่ม้วยมอดบรรลัย	ได้พวกพลไกรกลับมา
บัดนี้ให้มีพระราชสาร	เห็นจะมาว่าขานด้วยปักษา
จำกูจะให้รับสารา	เข้ามาในราชธานี
คิดแล้วจึ่งสั่งเสนาใน	เร่งให้ไปรับสารศรี
ตรวจตรากำชับกันจงดี	อย่าให้มีเหตุเภทภัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจากท้องพระโรงไชย	ให้จัดรี้พลโยธา
จึ่งแต่งเสนาผู้ใหญ่	คุมพวกสกลไกรซ้ายขวา
ครั้นเสร็จให้ยกไคลคลา	ออกมายังนอกเวียงไชย
มาถึงปลายด่านพารา	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
บอกทูตถือสารทันใด	เชิญท่านเข้าไปฉับพลัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาคนขยัน
ได้แจ้งแห่งคำอำมาตย์นั้น	แต่งตัวฉับพลันทันใด
ครั้นเสร็จก็ชวนกันลีลา	เข้าในนครากรุงใหญ่
เสนานำหน้าคลาไคล	บัดใจก็ถึงพระบูรี ฯ
ฯ กราว ๔ คำ ฯ
๏ จึ่งให้หยุดอยู่ยังศาลา	ตรวจตรากำชับกันถ้วนถี่
แล้วจึ่งมหาเสนี	เข้าไปยังที่พระโรงไชย
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	พระบาทปิ่นพิภพเป็นใหญ่
อันราชทูตทั้งปวงไซร้	เข้ามาอยู่ในศาลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีรุ่งฟ้า
ได้ฟังมหาเสนา	ให้เบิกทูตเข้ามาบัดนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
จึ่งออกไปพลันทันที	นำมหาเสนีเข้ามา
ครั้นถึงก้มเกล้าบังคม	องค์พระบรมนาถา
เสนีจึ่งถวายสารา	มิได้ว่าขานประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุปิหลันบังคมประณมไหว้
จึ่งรับสารามาทันใด	คลี่ออกอ่านไปทันที
ในลักษณ์ราชสารทรง	องค์บรมกระษัตริย์เรืองศรี
พระเดชเฟื่องฟุ้งทุกธานี	ไม่มีใครอาจองทะนงใจ
เป็นหน่อท่านท้าวอุรังยิด	ทรงฤทธิ์ดั่งดวงพระสุรีย์ใส
ศักดาอานุภาพเกรียงไกร	ไปเมืองเรเซนได้นกมา
นามชื่อว่าหัสรังสี	มาหยุดอยู่ในที่สวนขวา
ท้าวปะรังโมหันธ์ฉันทา	ออกมาช่วงชิงเอานกไป
จงเร่งแต่งสุวรรณบรรณา	ทั้งสกุณาปักษาศรีใส
อีกองค์พระธิดายาใจ	ออกไปถวายพระภูมี
จงลุกะโทษตัวที่มัวเมา	กราบเกล้าประณตบทศรี
พระองค์จะประทานชีวี	ให้มีความสุขทั้งพารา
แม้นมิไปถวายโดยดี	ปรางค์ศรีเหมือนอยู่ในหัตถา
จะบุกบั่นไม่ทันพริบตา	จะสังหารชีวาให้บรรลัย ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเป็นใหญ่
ฟังสารดาลเดือดฤทัย	จึ่งตรัสไปแก่ทูตทั้งสองพลัน
เอ็งจงไปบอกแก่กุมาร	ให้แจ้งเหตุการณ์ทุกสิ่งสรรพ์
กูปรานีพ้นที่จะรำพัน	ยุขันเหมือนหนึ่งลูกยา
ไม่ควรที่จะต่อสู้	ขายเบื้องบาทกูเป็นหนักหนา
อันท้าวอุรังยิดบิดา	ดั่งว่าเป็นมิตรสหายกัน
กูเห็นแก่ท้าวอุรังยิด	กูไม่เกรงฤทธิ์อ้ายยุขัน
บัดเดี๋ยวจะเป็นธุลีกัน	มาสิบเท่านั้นไม่พรั่นใจ
อันซึ่งนกหัสรังสี	กูผลาญชีวีให้ตักษัย
เจ้าเอ็งอาจองทะนงใจ	มานอนในสวนศรีอุทยาน
กูคิดนิดหนึ่งถึงบิดา	หาไม่ชีวาจะสังขาร
กลับมากล่าวคำอหังการ	หยาบช้าสามานย์เป็นพ้นไป
จะให้แต่มหาเสนี	ไปสังหารชีวีให้ตักษัย
เอ็งจงเร่งกลับออกไป	บอกให้แจ้งใจบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทูตาซึ่งนำสารศรี
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งอัคคี	ร้องตอบวาทีไม่กลัวเกรง
จริงแล้วยุขันเหมือนลูกยา	ท้าวกล่าววาจาเห็นเหมาะเหม็ง
บุษหรีลูกน้อยจะลอยเท้ง	ออกโอษฐ์ท้าวเองก็เห็นดี
ดีร้ายจะได้มาเป็นเขย	มั่งแล้วกระไรเลยไม่รู้ที่
อย่าอวดโอ้โป้ปดมันไม่ดี	แต่เรานี้ก็ปรีชาชาญ
นี้หากไม่โปรดให้อาญาสิทธิ์	หาไม่จะลองฤทธิ์กลางสนาม
อันองค์ยุขันทรงนาม	จะปราบปรามอาธรรม์ฉันทา
พระองค์เหมือนเหล็กเพชรกรด	จะแผลงผลาญบรรพตภูผา
ท่านเหมือนลอมฟางอยู่กลางนา	ผ่านฟ้าเหมือนเพลิงประลัยกัลป์
ฟางหรือจะทนเพลิงได้	อย่าอวดอิทธิฤทธิ์ไกรว่าแข็งขัน
รักตัวกลัวจะม้วยชีวัน	จงบังคมคัลถวายเมือง ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังศรีโกรธฟุ้งเฟื่อง
รู้ว่าทหารฤทธิ์เรือง	ย่อมลือเลื่องฝีมือเป็นพ้นนัก
เข้าการอะไรจะโมโห	ตอบโต้มันไยให้เสียศักดิ์
จึ่งสั่งสุปิหลันผู้ใจภักดิ์	เป็นทหารยอดรักพระภูมี
เร่งเกณฑ์จัตุรงค์ไปยงยุทธ์	พร้อมสรรพอาวุธให้ถ้วนถี่
แต่ละคนแกล้วกล้าวิชาดี	กลัวแต่จะหนีถอยไป
แม้นเห็นเร่ร่อนกระบวนทัพ	กลับมาบอกกูให้จงได้
จะยกกรีพลสกลไกร	ไปเยาะเย้ยไยไพให้อัประมาณ
อย่าบอกว่ากูเหาะได้	ฤทธิ์เดชยังไรอย่าว่าขาน
แม้นแจ้งว่ากูปรีชาชาญ	มินานจะหนีไปนคร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ทหารสองนายก็ยิ้มหัว	งดขอผ่อนครัวประเดี๋ยวก่อน
ลูกเล็กเด็กน้อยจะซอกซอน	พระนครพรุ่งนี้จะวุ่นวาย
ลูกสาวข้ามีอยู่คนหนึ่ง	อย่าโกรธขึ้งเลยจะถวาย
เยาะเย้ยต่างต่างทั้งสองนาย	ปะรังศรีปิ่มกายจะโทรมทรุด
ท้าวยิ่งกริ้วโกรธพิโรธใจ	สั่งให้ไล่จับอุตลุด
เสนีวิ่งรี่เข้ายั้งยุด	สองทหารอุตลุดราวี
อ่านอาคมหายตัวไปต่อหน้า	ประจักษ์แก่ตาปะรังศรี
ออกจากพระโรงคัลทันที	เผ่นขึ้นพาชีกลับไป ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังสุวรรณพลับพลาศรีใส
ก้มเกล้ากราบทูลพระทรงไชย	ตามในคดีซึ่งมีมา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังมหาเสนา	ผ่านฟ้ากริ้วโกรธพิโรธใจ
แล้วมีพระราชบัญชา	แก่ท้าวพระยาน้อยใหญ่
ท้าวตะรังอูชาญชัย	ให้ยกพลไกรไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวตะรังรับสั่งเหนือเกศา
ทูลลามาขึ้นอาชา	ยกเป็นทัพหน้าพระภูมี ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
เสด็จทรงมิ่งม้าพาชี	เป็นจอมโยธีทัพไชย
อีกทั้งปีกซ้ายปีกขวา	เกลื่อนกลาดดาษดามาไสว
โห่ร้องกึกก้องทั้งทัพไชย	ยกพลสกลไกรไคลคลา
ล่วงเข้าในแดนธานี	ให้หยุดโยธีซ้ายขวา
ตั้งมั่นกระชั้นพารา	ตรวจตั้งทัพพลับพลาพลัน ฯ
ฯ เจรจา ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปะรังศรีขัดแค้นหุนหัน
ด้วยสองทหารชาญฉกรรจ์	เยาะเย้ยสารพันให้เจ็บใจ
แล้วหายตัวไปต่อหน้า	ผ่านฟ้ายิ่งขัดอัชฌาศัย
พอได้ยินเลื่อนลั่นสนั่นไป	ก็แจ้งว่าทัพไชยยกมา
จึ่งสั่งให้สุปิหลันเสนี	ให้จัดรี้พลอาสา
ออกไปต้านต่อฤทธา	อย่าช้าเร่งรัดบัดนี้
แม้นว่าสงครามสามารถ	องอาจฤทธิไกรชัยศรี
เร่งบอกเข้ามาในธานี	จึ่งจะตีจัตุรงค์โยธา
แม้นใครย่อท้อถอยหลัง	กูจะผลาญชีวังให้สังขาร์
เลือกล้วนเรืองฤทธิ์เดชา	ตรวจตราเร่งรัดจัดกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาสุปิหลัน
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	ถวายบังคมคัลแล้วออกมา
เร่งรัดพหลพลไกร	ได้ทั้งปีกซ้ายปีกขวา
สรรพด้วยสินธพคชา	ทัพหลังทัพหน้าครบครัน
จัดทัพพร้อมสรรพสาตรา	วิทยายิ่งยวดกวดขัน
ล้วนเหล่าทหารชาญฉกรรจ์	เสร็จแล้วสุปิหลันแต่งกาย
นุ่งผ้าสอดใส่สังวาลเครื่อง	เรืองแสงอร่ามเฉิดฉาย
โพกผ้าประเจียดเพริศพราย	ผันผายมาขึ้นอาชาไนย
ได้ฤกษ์ให้ยกจัตุรงค์	โบกธงตีฆ้องกลองใหญ่
โห่ร้องครื้นครั่นสนั่นไป	ออกจากเวียงไชยมิได้ช้า ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ากรุงฉะนะตันทัพหน้า
แจ้งว่าสุปิหลันเสนา	ยกพลโยธามาชิงชัย
แต่เราทัพหน้าจะประจญ	ตีให้ย่อย่นไปจงได้
มิให้เคืองบาทพระภูวไนย	จึ่งสั่งพลไกรไปทันที
จงตั้งเป็นปีกซ้ายปีกขวา	รบราอย่าท้อถอยหนี
อย่าให้ทันตั้งพลมนตรี	ตีให้แตกพ่ายกระจายไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
แยกปีกซ้ายขวาออกฉับไว	คอยรับทัพไชยอยู่กลางแปลง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุปิหลันเสนากล้าแข็ง
เห็นไพรีนั้นพ้นกำลังแรง	แจ้งว่าท้าวตะรังฤทธิไกร
ยกเป็นทัพหน้ามาราวี	เสนีคิดพรั่นหวั่นไหว
จึ่งสั่งทหารชาญชัย	ให้เข้ารบรันประจัญบาน
ทัพหน้าปะทะปะกัน	พลช้างฉะนะตันห้าวหาญ
สุปิหลันเข้าบุกรุกราน	พวกทหารดาษดาม้าทวน
รับรองป้องกันประจัญหน้า	ชักม้าเวียนวันหันหวน
เลี้ยวไล่ตามในกระบวนทวน	เห็นข้างไหนเรรวนเข้าป้องกัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูไม่ไหวหวั่น
ขับทหารเข้ารุกบุกบั่น	ยิงแยงแทงฟันประจัญบาน
คนเดียวรับได้สิบตน	ตีย่นย่อไปไม่ต่อต้าน
บ้างแตกบ้างตายวายปราณ	อลหม่านไปทั้งทัพไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สุปิหลันเสนาผู้ใหญ่
ครั้นเห็นทหารชาญชัย	บรรลัยสิ้นชีพชีวา
ปีกขวาปีกซ้ายกระจายกัน	พลข้างฉะนะตันแกล้วกล้า
ไล่พิฆาตฟาดฟันกระชั้นมา	สุปิหลันเสนาก็เสียใจ
เห็นเหลือกำลังจะต้านทาน	คิดอ่านจะกลับเข้ากรุงใหญ่
ให้เสนาห้อมล้อมพร้อมไป	พลตะรังอูไล่สกัดมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูนาถา
ครั้นเห็นสุปิหลันเสนา	แตกล่าทัพไล่กระจายไป
จึ่งสั่งเสนาแข็งขัน	ไปจับตัวสุปิหลันให้จงได้
พวกม้าแซงเข้ากั้นสกัดไว้	อย่าให้ทันถึงพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารรับสั่งใส่เกศา
พร้อมกันขับควบอาชา	ดาษดาเข้ารุกบุกบั่น
สุปิหลันก็รอต่อต้าน	เหล่าทหารมอดม้วยอาสัญ
ที่เหลือตายวิ่งกระจายเข้าไพรวัน	สุปิหลันก็เร่ร่อนไป
พลฉะนะตันนั้นสามารถ	เข้าพิฆาตบุกบั่นกระชั้นไล่
จับตัวสุปิหลันเสนาใน	ฉวยชิงกฤชได้ทันที
แทงถูกอุระทันใด	มอดม้วยบรรลัยลงกับที่
ตัดเอาศีรษะไพรี	มาถวายภูมีฉับพลัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูแข็งขัน
ชื่นชมพระทัยทรงธรรม์	ให้โห่สนั่นเอาชัย
จึ่งเลิกจัตุรงค์โยธา	มายังพลับพลาศรีใส
เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงไชย	ทูลไปแต่ต้นจนปลาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์ยุขันเฉิดฉาย
ชื่นชมโสมนัสเปรมปราย	ด้วยไพรีแตกแพ้กระจายไป
จึ่งมีบัญชาไปพลัน	แก่เจ้ากรุงฉะนะตันเป็นใหญ่
เราตั้งพลขันธ์ให้มั่นไว้	คอยรับทัพใหญ่จะยกมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกทหารอาสา
ที่เหลือตายแตกพ่ายกระจายมา	เข้าในพาราทันใด
ครั้นถึงถวายบังคมคัล	อัดอั้นไม่ทูลความได้
ตระหนักอกสั่นพรั่นใจ	หน้าซีดเผือดไปไม่สมประดี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวปะรังศรี
แลเห็นทหารมาวันชุลี	หน้าซีดคือผีไปทุกคน
ท้าวคิดสะดุ้งด้วยสงคราม	พระจึ่งตรัสถามด้วยเหตุผล
สุปิหลันยกออกไปประจญ	ฤทธิรณประจามิตรนั้นฉันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่าทหารกราบสนองไข
อันไพรีที่ยกมาชิงชัย	มีอิทธิฤทธิ์ไกรเป็นพ้นนัก
อันทัพหน้าที่ยกมาต่อสู้	คือท้าวตะรังอูทรงศักดิ์
พวกทหารฤทธิรณเป็นพ้นนัก	ฮึกฮักห้าวหาญชาญชัย
ทัพเราแตกพ่ายกระจายกัน	จับเอาสุปิหลันนั้นไปได้
ฆ่าเสียมอดม้วยบรรลัย	ภูวไนยจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีนาถา
ได้ฟังอำมาตย์ทูลมา	นัยนาดั่งแสงเพลิงกาฬ
พิโรธโกรธกริ้วกระทืบบาท	ผาดสุรเสียงก้องฉาดฉาน
ดูดูยุขันกุมาร	ข่มเหงหักหาญเป็นพ้นไป
เมตตาว่าเล็กกระจิริด	จะผิดใจกันกับผู้ใหญ่
ไม่คิดเกรงพักตร์ก็แล้วไป	เท่าไรจะครั่นฝีมือกู
จงเร่งเตรียมพลสกลไกร	กูจะยกออกไปต่อสู้
ไม่กลัวกำลังตะรังอู	ทั้งยุขันมันรู้สิ่งใด
แต่ซึ่งสงครามในครั้งนี้	จะไว้ใจไพรียังไม่ได้
จัดเอาที่เคยชิงชัย	ไปให้สิ้นเชิงในครั้งนี้
ทั้งอาชาไนยไอยรา	อีกราชรัถาอันเรืองศรี
จงกะเกณฑ์กันทันที	รีบรัดบัดนี้ฉับไว ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
คลานออกมาจากท้องพระโรงไชย	ไปจัดรี้พลโยธา
ตรวจเตรียมจัตุรงค์ทวยหาญ	เลือกล้วนชำนาญอาสา
เข้มแข็งแรงฤทธิ์มหึมา	แกล้วกล้าณรงค์สงคราม
ล้วนถือเสน่าเกาทัณฑ์	ปืนสั้นกัลเม็ดไม่เข็ดขาม
พลหอกถือหอกกลอกวาม	ติดตามไพรีไม่ย่อท้อ
พลกฤชถือกฤชติดพัน	ไล่กระชั้นประจญไม่ย่นย่อ
โตมรดาบดั้งไม่รั้งรอ	เคยต่อไพรีมีชัย
เสร็จสรรพก็กลับเข้ามา	วันทาทูลแจ้งแถลงไข
อันซึ่งรี้พลสกลไกร	เตรียมไว้พร้อมแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวปะรังศรี
พระเสด็จย่างเยื้องจรลี	เข้ามายังที่ปราสาทไชย
จึ่งมีพระราชวาที	แก่สร้อยสุณีศรีใส
พรุ่งนี้พี่จะยกพลไกร	ออกไปต้านต่อฤทธา
กับด้วยยุขันชาญชัย	อาจองทะนงใจเป็นนักหนา
จะผลาญเสียให้ม้วยมรณา	กัลยาค่อยอยู่จงดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีมเหสี
ฟังพระภัสดาพาที	เทวีจึ่งทูลสนองไป
ซึ่งจะยกจัตุรงค์พยุหบาตร	ไปพิฆาตไพรีให้ตักษัย
เขาก็ย่อมเรืองอิทธิฤทธิ์ไกร	จึ่งมาชิงชัยถึงบุรี
พระอย่าประมาทอาจใจ	แม้นมีชัยก็จะเป็นศักดิ์ศรี
มาตรแม้นพ่ายแพ้แก่ไพรี	ก็เป็นที่อัปยศในสงคราม
พระองค์ทรงศักดาวราเดช	ทุกประเทศย่อมคิดเกรงขาม
แม้นดีเป็นที่ลือนาม	อย่าวู่วามควรคิดให้ชอบที ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวปะรังศรี
สำรวลสรวลสันต์พาที	แก้วพี่อย่าประหวั่นพรั่นใจ
เรามีดวงจินดามหาวิเศษ	ถึงเทเวศร์ก็ไม่ทานฤทธิ์ได้
อันจะมีฤทธีสักเพียงไร	จะบรรลัยไม่ทันพริบตา
อันองค์ยุขันชาญชัย	ที่ไหนจะพ้นหัตถา
ตรัสแล้วยุรยาตรคลาดคลา	เข้าที่ไสยาในราตรี ฯ
ฯ เพลง ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นรุ่ง	พวยพุ่งรุ่งแรงแสงสี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	เข้าที่สนานสำราญกาย ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ สอดใส่สนับเพลาเชิงงอน	เห็นงามบวรเฉิดฉาย
เฉิดฉินภูษิตพิศพราย	พิศเพริศเลิศลายบรรจง
กรรเจียกฉลององค์เครือคด	เครือคาบเลี้ยวลดกระหนกหง
กระหนกหันสายกุดั่นรัดองค์	รัดเอวเยียรยงมณีแนม
มณีนิลตาบทิศเด่นดวง	เด่นดอกทับทรวงงามแอร่ม
งามอร่ามเรืองรับประดับแกม	สลับกันวาวแววทองกร
ทองกาบธำมรงค์ร่วงรุ้ง	รองรายพรายพุ่งประภัสสร
ประภัสแสงมงกุฎขจายจร	ขจายจับทินกรเฟื่องฟ้า
เฟื่องฟุ้งกลิ่นอุบะตันหยง	ทรงกฤชฤทธิรงค์แกล้วกล้า
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มายังเกยแก้วแววไว
พระเสด็จทรงราชรัถา	พรั่งพร้อมโยธาแน่นไสว
ฆ้องกลองก้องสนั่นทั้งเวียงไชย	ให้เคลื่อนพิชัยราชรถ ฯ
ฯ บาทสกุณี ๑๒ คำ ฯ
๏ รถเอยราชรถเพชร	ทับทิมแกมแนมเก็จมุกดาหมด
แสงแจ่มศรีจับสลับรถ	ตระการแก้วแวววาววิเชียรพราย
เรียงสัตว์รูปสิงห์สะพรั่งพักตร์	แอ่นงอนอ่อนจำรัสเฉิดฉาย
ตาอ้อยร้อยแอบกระจังราย	กระหนกธงสะบัดปลิวงาม
กงกำแปรกแก้วประกับแกม	ชวลิตรุ่งแจ่มแววอร่าม
ช่อห้อยช้อยระหงบรรจงงาม	สามยอดสอดเยี่ยมทินกร
เครื่องสูงงามไสวใสสว่าง	แลกระจ่างเลื่อมลายประภัสสร
ปี่หองกลองแห่บทจร	เร่งรีบพลากรคลาไคล ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังด่านบูรีเป็นใหญ่
จึ่งให้หยุดพลสกลไกร	ด้วยที่จะได้รบราน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธิไกรใจหาญ
เสด็จออกพลับพลาโอฬาฬาร	ปรึกษากิจการไพรี
จัตุรงค์ยอบกายถวายกร	ทูลสลอนจะขอจับปะรังศรี
พอได้ยินเสียงโยธี	สะเทือนธรณีไตรภพ
แจ้งว่าท้าวปะรังยกมา	โยธาลั่นเลื่อนเกลื่อนกลบ
ตรัสสั่งเสนาด้วยปรารภ	เตรียมครบพยุหสาตรา
เราจะยกออกไปต่อตี	กับท้าวปะรังศรีริษยา
เหล่าแขกเข้มแข็งแรงรา	ให้ออกอาสาฆ่าฟัน ฯ
ฯ ยานี ๘ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
จัดแจงแต่งตามกระบวนพลัน	บุกบั่นไม่ท้อต่อตี
ม้าทวนล้วนคล่องว่องไว	ลุยไล่ใหญ่น้อยไม่ถอยหนี
เห็นเหี้ยมเตรียมตนจะรันตี	ขึ้นขี่ม้าเบียดเยียดยัด
โล่หลาวธนูดาบดั้ง	ขึงขังเข้มแข็งแกล้งหัด
เตรียมรถเรืองศรีมณีรัตน์	สำหรับองค์จักรพรรดิชัยชาญ
ม้ารถพาชีเทียบสรรพ	เสนาก็กลับมาทูลสาร
เตรียมจบครบสิ้นทุกประการ	ภูบาลจงทราบพระทัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังก็ผ่องใส
จึ่งยุรยาตรคลาไคล	ไปเข้าที่สรงพระคงคา ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ สรงสุธารสตระการกลิ่น	รวยรินเฟื่องฟุ้งด้วยบุปผา
แล้วทรงสนับเพลาเพราตา	ภูษาพื้นทองยองใย
ฉลององค์ทรงสวมเกราะแก้ว	วาวแววระยับจับแสงใส
สอดใส่สังวาลตระการใจ	ทองกรวิไลพาหุรัด
ธำมรงค์เรืองงามอร่ามพลอย	เจ็ดยอดดั่งจะย้อยจากหัตถ์
ทรงชฎาพริ้งพรายรีบไรรัตน์	หัตถ์จับพระแสงศรไปรถทรง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เสด็จขึ้นทรงรถให้เร่งยก	เทียมด้วยพลาหกระเหิดหง
ผงกผงาดเงยหน้าวราทรง	ดั่งภุชงค์ชูเศียรชลาลัย
หมายมาดองอาจเผ่นโผน	ก้องโกญจนาทหวาดไหว
ดั่งไกรสรพารถอโณทัย	ลอยไปด้วยฤทธีกำลัง
โยธาแห่แหนแน่นอัด	เป็นขนัดกันมาหน้าหลัง
รถแล้วด้วยแก้วเป็นกระจัง	เทพนั่งประณมชูกร
ทับทิมทำเอกโอภา	เป็นรูปนาคาชูหงอน
เนาวรัตน์รับรองอันบวร	มังกรเกี่ยวแก้วแกมเครือ
ครุฑอัดยืนหยัดสัประยุทธ์	ภุชงค์ฉุดชูสุบรรณฟั่นเฝือ
กระจกเป็นกระจังใจเจือ	กระหนกเหนือบัลลังก์แลลาน
ดุมล้อแลเลื่อมรูจี	รัศมีจับแสงสุริย์ฉาน
โห่ร้องก้องไปในดงดาน	มินานถึงที่สนามรบ ฯ
ฯ เชิด ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปะรังศรีได้ยินก็แจ้งจบ
เสียงสนั่นลั่นก้องแผ่นภพ	เมฆหมอกมืดกลบกลัดไป
อันองค์ยุขันกุมาร	ฤทธิ์เดชเชี่ยวชาญเป็นไฉน
ดั่งองค์ทรงสวัสดิ์หัสนัยน์	ท้าวไทตริตรึกนึกประจญ
จึ่งคิดขึ้นได้ทันที	แก้วของกูนี้ได้เหาะหน
พอเหลือบแลไปเห็นภูวดล	ทรงฤทธิ์งามพิกลดั่งดารา
ทรงโฉมประเสริฐเพริศพริ้ง	เย่อหยิ่งกระไรหนักหนา
ชะโงกเยี่ยมที่รถรัถยา	ราชาจึ่งสั่งไปทันที
ให้เลื่อนราชรถบทจร	พาพลนิกรชัยศรี
ให้ใกล้ยุขันธิบดี	กูจะออกฤทธีกล่าวความ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลือฤทธิ์ชาญสนาม
เห็นท้าวปะรังไม่ครั่นคร้าม	เป็นบ้าสงครามตามมา
ให้เร่งรถแก้วแพรวพราย	บุกบั่นเข้าไปประจัญหน้า
ร้องตรัสถามไปมิได้ช้า	พระราชาเสด็จออกมาไย
ข้าเห็นเหนื่อยพักตร์หนักหนา	เหื่อไหลโซมหน้าไม่ผ่องใส
ประสงค์จำนงสิ่งใด	หรือเอานกมาไหว้ถวายเรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวปะรังได้ฟังทางเยาะเย้า
แล้วจึ่งกล่าวคำเป็นลำเนา	ตามเค้าข้อความแต่หลังมา
อันเรายกพลมาครั้งนี้	จะต่อตีด้วยจิตริษยา
องอาจให้ราชสารา	หยาบช้าว่าให้ส่งสกุณี
แล้วว่าใจความเป็นข้อใหญ่	ให้เราถวายทั้งกรุงศรี
แม้นเรามิง้อจะต่อตี	บุษหรีบูรีจะเป็นอรธาน
ท่านนี้ดูหมิ่นเรานักหนา	มิหนำซ้ำฆ่าเหล่าทหาร
สุปิหลันอันปรีชาชาญ	เป็นยอดทหารบูรีเรา
สังหารผลาญชีพให้ดับจิต	จะคิดสักนิดเป็นไรเล่า
ทำทะนงลบลู่ดูเบา	ไหนเจ้าจะได้คืนไปเวียงไชย
ไม่รู้หรือว่าพระกาฬ	ห้าวหาญเหาะเหินดำเนินได้
ทั่วทุกนคเรศประเทศใด	ยกมาเท่าไรไม่คณนา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ตะหลาหรันทหารทำตกใจ	ตำมะหงงไยไพแล้วให้หน้า
ทั้งสามเย้ยหยันจำนรรจา	อยู่ริมรัถาพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ยุขันแย้มสรวลสำรวลพลาง	ทางตรัสประภาษสรวลสันต์
ดูราท้าวปะรังทรงธรรม์	จริงอยู่สารนั้นเราให้ไป
ใจความให้ส่งหัสรัง	ทำไมจึ่งไม่ส่งให้
ข้อหนึ่งแม้นขึงดึงไป	ไม่ให้ดั่งราชสารตรา
หรือว่าท่านมาวันนี้	จะถวายบูรีก็ให้ว่า
ข้อซึ่งสุปิหลันมรณา	อหังการ์มิได้รอรั้ง
กลับว่าเราทำย่ำยี	ออกมาต่อตีอีกกระมัง
อวดว่าตัวดีมีกำลัง	เป็นไรจึ่งพลั้งวอดวาย
ยังตัวท่านมาอวดว่าเหาะเหิน	ฉุกเฉินเมื่อปลายจะฉิบหาย
เรานี้ดั่งองค์พระนารายณ์	เพริศพรายว่ายฟ้าลงมาดิน
ประสงค์อาสาพระบิตุเรศ	เหตุด้วยหัสรังษิน
ผู้ใดมิได้มาดูหมิ่น	ข้ามสายชลสินธุ์ตลอดมา
ตัวท่านเป็นโจรปล้นวิ่ง	ช่วงชิงหัสรังปักษา
เราไม่ทันรู้กายา	หาไม่จะม้วยชีวี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวปะรังตอบไปถ้วนถี่
แต่ล้วนไม่ชั่วอวดตัวดี	เจ้าอย่าพาทีอาจอง
หากว่าเราคิดถึงบิดา	ชีวาจึ่งไม่ม้วยเป็นผุยผง
ให้พวกเสนานั้นไปส่ง	ถึงดงทุเรศฝั่งน้ำ
มาตรแม้นดีมาจะดีต่อ	แม้นมิงอนง้อก็พอปล้ำ
รี้พลจะป่นลงเป็นตำ	เพราะทำให้เราอัประมาณ
จงเร่งอภิวาทวันทา	จอมจักรพัตรามหาศาล
ทุกประเทศมาประณมกราบกราน	เกียรติยศฟุ้งซ่านลือขจร
ยังแต่ตัวเจ้าเหมือนลูกชาย	จงน้อมเศียรถวายบังคมกร
ด้วยเราทรงฤทธีรานรอน	ยอกรอยู่สิ้นทุกพารา
นกนั้นฆ่าเสียทำฤทธี	ได้ดวงมณีในเกศา
ทรงฤทธิ์เหาะเหินดำเนินฟ้า	อนิจจายุขันไม่เข้าใจ
ว่าแล้วคายแก้วออกให้ดู	ยุขันยังรู้หรือหาไม่
อวดอ้างที่กลางสนามไชย	เห็นแล้วหรือไม่กุมารา ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันแย้มสรวลสำรวลว่า
นี้หรือแก้วดีมีฤทธา	เหมือนแก้วยอดชฎาเราหายไป
ของเราก็มีเหมือนกัน	แข็งขันเดินบนเวหาได้
คายแก้วใส่ฝ่าพระหัตถ์ไว้	ว่าไปกับท้าวปะรังพลัน
จงเร่งแลดูดวงมณี	ของเราก็มีเฉิดฉัน
มาเราจะลองฤทธิ์กัน	ต่อหน้าพลขันธ์บัดนี้
แม้นท่านเหาะเหินดำเนินได้	เราไซร้จะประณตบทศรี
ท่ามกลางพหลมนตรี	แล้วจะกรีธาทัพกลับไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองทหารชำนาญศึกใหญ่
บังเลื่อมกายาอาชาไนย	ทั้งตัวหายไปทันที
ชักม้าวู่วามเข้าลามลวน	ตำมะหงงแย้มสรวลเอาทวนจี้
ตะหลาหรันรันลงได้สองที	ปะรังศรีเหลียวคว้างไม่เห็นใคร
ตะหลาหรันชักม้าขยับทวน	รำเย้ยแล้วสวนเข้ามาใหม่
ทำเยี่ยมผงกให้ตกใจ	เอะใครทำไมให้หลากนัก
มาทิ่มจี้กูได้เป็นหลายหน	ไม่เห็นผู้เห็นคนมาประจักษ์
ฝ่ายองค์ยุขันทรงลักษณ์	ร้องทักไถ่ถามไปทันที
ท่านท้าวนั่งอยู่บนรถไชย	เหลียวคว้างหาใครเมื่อตะกี้
หรือใครออกมาแต่ธานี	มเหสีกระมังหรือธิดา
หรือคิดสะดุ้งด้วยสงคราม	มิต่อตีก็ตามเราไม่ว่า
กริ่งใจจงถวายพารา	หรือจะให้ธิดาก็ตามที
แม้นว่ามิยอมพร้อมใจ	เราไซร้จักรพรรดิเรืองศรี
เหาะได้ด้วยดวงมณี	ปะรังศรีมาแข่งฤทธิไกร ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้ากรุงอุรังฆารเป็นใหญ่
ได้ฟังยุขันชาญชัย	ชื่นชมพระทัยเป็นพ้นคิด
ทีนี้สมความปรารถนา	มันจะม้วยมรณาดับจิต
ไม่รู้ว่ากูเรืองฤทธิ์	จึ่งคิดอาจองทะนงนัก
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	ว่าแก่ยุขันทรงศักดิ์
อย่าอวดฤทธิไกรให้เกินพักตร์	ทีนี้เราจักได้เห็นกัน
ตัวเจ้ายังเยาว์ดรุณราช	อาจหาญเข้ามาถึงเขตขัณฑ์
เจ้าเหาะไปก่อนเป็นสำคัญ	จึ่งจะเห็นแม่นมั่นเหมือนสัญญา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังท้าวปะรังตอบมา	ผ่านฟ้ากระเษมเปรมใจ
แล้วมีวาจาประภาษ	แก่หมู่อำมาตย์น้อยใหญ่
จงเป็นที่พยานกันไว้	เราจะเหาะให้เห็นฤทธา
ว่าแล้วเอาดวงวิเชียรรัตน์	ชูขึ้นเหนือหัตถ์เบื้องขวา
เหาะทะยานผ่านขึ้นเมฆา	ด้วยฤทธีจินดาสกุณี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ เลื่อนลอยอยู่บนนภากาศ	โอภาสจำรัสรัศมี
ดั่งองค์ท้าวอมรินทร์บดี	จรลีจากรัตน์พิมานมา
แล้วจึ่งกล่าวสิงหนาทวาที	แก่ท้าวปะรังศรีนาถา
ซึ่งท่านอวดว่ามีฤทธา	เหาะตามเรามาจงฉับไว
จึ่งจะเห็นประจักษ์ว่าศักดา	ชีวาจะไม่ม้วยตักษัย
หรือว่าไม่มีฤทธิไกร	ท้าวไทจงเร่งอัญชุลี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังเรืองศรี
ได้ฟังวาจาพระภูมี	โกรธคืออัคคีประลัยกัลป์
กูก็มีศักดาอานุภาพ	ปราบได้ทุกประเทศเขตขัณฑ์
ฤทธีย่อมมีเหมือนกัน	จะสาอะไรนั่นกับเท่านี้
คิดแล้วชูดวงจินดา	คิดว่ามีเดชเรืองศรี
จะทะยานผ่านเหาะด้วยฤทธี	ภูมีโลดโผนอยู่บนรถ
ไม่เหมือนจินตนาของท้าวไท	จิตใจระย่อท้อทด
อันเดชศักดาวรายศ	เสื่อมคลายหายหมดไม่มีฤทธิ์
ท้าวเร่งมหัศอัศจรรย์	หวาดหวั่นครั่นคร้ามขามจิต
ตัวกูครั้งนี้จะม้วยมิด	ด้วยฤทธิ์ยุขันชาญชัย ฯ
ฯ เย้ย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
จึ่งมีพจนารถไปทันใด	เยาะเย้ยไยไพหยาบคาย
ดูก่อนท่านท้าวคนงม	เซ่อซมหน้าเฝื่อนไม่เหมือนหมาย
ตั้งตนอวดฤทธิ์ไม่คิดอาย	เป็นชายเหมือนกันอย่าดูเบา
แม้นเราชั่วช้าจะมาไย	ถึงในแดนนิเวศเขตเขา
ท่านเป็นผู้ใหญ่ซิงมเงา	โง่เปล่าอวดว่ามีฤทธา
แก้วเราท้าวอมไว้ในโอษฐ์	เฉาโฉดกระไรเป็นหนักหนา
หลับอยู่บนแท่นไสยา	เราเข้าไปหาถึงห้องใน
จึ่งล้วงเอาดวงมณีมา	ราชาจะรู้ก็หาไม่
เอาแก้วไม่มีฤทธิไกร	ใส่โอษฐ์ท้าวไว้แล้วออกมา
หมายว่าจะล้างชีวิต	แล้วคิดเอ็นดูเป็นหนักหนา
ยังแค่นจะต่อฤทธา	อันจะพ้นมรณานั้นไม่มี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วลงจากอากาศ	องอาจดั่งไกรสรศรี
ท่านอวดว่ามีฤทธี	ไม่อายฝูงผีที่ในไพร
เหาะเหินเดินฟ้าว่ากล้าฤทธิ์	จะเห็นจริงสักนิดก็หาไม่
จะเอาหน้าไปไว้ที่แห่งใด	จงเงยพักตร์ขึ้นไหว้เราเถิดรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวปะรังดั่งจะสิ้นสังขาร์
พระพักตร์ดำดั่งนํ้าหมึกทา	ราชาไม่เป็นสมประดี
อัปยศอดอายในกลางสนาม	มีความเศร้าสร้อยหมองศรี
เสียแรงกูเรืองฤทธี	เสื่อมสูญดังนี้เสียน้ำใจ
อนิจจาอกเอ๋ยน่าอดสู	จะรู้สึกสักนิดก็หาไม่
ชั่วโฉดช่างโหดเบาใจ	นิทรากระไรไม่ตื่นตน
จนเขาเข้าล้วงเอาดวงมณี	มิได้แจ้งเหตุเภทผล
ยุขันนี้เลิศเหลือคน	เวทมนตร์ประสิทธิ์ฤทธิ์จังงัง
ชายใดอย่าได้ดูเยี่ยงเรา	ดีแล้วช่างเขลาประมาทหลัง
มณีอมไว้ไม่ระวัง	ดั่งนี้หรือนับว่าตนเป็นคนดี
เป็นชายอย่าเพ่อมาหมิ่นชาย	หมายตัวว่าเลิศประเสริฐศรี
ท้าวปะรังอับอายแก่เสนี	อันแก้วดวงนี้จะไว้ไย
ปาทิ้งลงมาตรงหน้ารถ	พระทัยรันทดละห้อยไห้
เหมือนเขาลักล้วงเอาดวงใจ	ไปได้ไหนกูจะคืนคง
จำเป็นจำตอบพจนารถ	ดูรายุขันสูงส่ง
เรามิได้ผูกมัดรัดองค์	ทิ้งลงคงคาชลาลัย
ความจริงสิ่งนี้เป็นมั่นคง	เราให้ไปส่งถึงทางใหญ่
หากว่าเสนามันนอกใจ	อย่าใส่ไคล้มุสาพาที
มาตรแม้นจะม้วยชีวงคต	เราก็ไม่ประณตบทศรี
ท่านอย่าหยาบช้าพาที	เรานี้ไม่กลัวมรณา
เจ้าเป็นคนคุมสดมภ์เมือง	ลักแก้วรุ่งเรืองเป็นโจรป่า
อย่าทำเย่อหยิ่งอวดฤทธา	ตามแต่เวราจะเป็นไป
เสียศรีมิให้เสียศักดิ์	เป็นกระษัตริย์แก้วหารักชีวิตไม่
ถึงว่าเขาพระสุเมรุไกร	เพลิงกาฬลามไหม้ก็เหมือนกัน
เราจะขอกลับเข้าไปบูรี	สั่งพระมเหสีบุตรขวัญ
เสนีเสนาข้าขอบขัณฑ์	สามวันเราจึ่งจะกลับมา ฯ
ฯ ร่าย ๒๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันตอบไปด้วยหรรษา
ท้าวไทจะไปพารา	ให้คงสัจจาสัญญากัน
ตัวเราจะกลับทัพไชย	ถึงนัดเมื่อไรจะผายผัน
ว่าพลางต่างองค์จรจรัล	บ่ายหน้าพลขันธ์กลับไป ฯ
ฯ กราว ๔ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ปราสาทมณีศรีใส
เห็นนางสร้อยสุณีทรามวัย	ลดองค์ลงใกล้นางกัลยา
ยอกรกอดแนบอุราไว้	กำสรดพระทัยเป็นหนักหนา
ฟูมฟองนองเนตรโศกา	โอ้กรรมเวราของเราแล้ว
พี่นี้ไว้ใจว่าฤทธา	ด้วยมหาจินดาดวงแก้ว
เขาล้วงเอาไปจากโอษฐ์แล้ว	ถึงในแท่นแก้วเราบรรทม
สะกดกำบังอย่างไร	เขาล้วงเอาได้ไม่เห็นสม
เมียขวัญสาวสรรหลับระงม	แก้วในโอษฐ์อมหายไป
เป็นกรรมวิบากจะจากกัน	ยังอีกสามวันจะตักษัย
บัดนี้พี่ผลัดทุเลาไว้	มาบอกเจ้าจะให้แจ้งการ ฯ
ฯ โอ้ช้า ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณียอดสงสาร
ได้ฟังบัญชาพระภูบาล	เยาวมาลย์เพียงจะสิ้นชีวาลัย
โอ้ว่าอนิจจาพระทูลเกล้า	ไฉนเล่ามากล่าวเหตุใหญ่
ว่าพลางนางทรงโศกาลัย	แซ่ไปทั้งสนมนารี
พระธิดาเข้ากอดบาทบงสุ์	ทุ่มทอดองค์ทรงกันแสงศรี
เพียงนางจะม้วยชีวี	โศกีกลิ้งเกลือกเสือกไป
บางนางสยายเกศเข้าเช็ดบาท	ธิราชปิ่นเกล้าผู้เป็นใหญ่
โศกาสะอื้นอาลัย	มี่อึงคะนึงไปพร้อมกัน
ทั้งหมู่แสนสุรโยธา	ไพร่ฟ้าคร่ำคราญป่วนปั่น
ทั่วทั้งนิเวศเขตขัณฑ์	โศกศัลย์ไม่เป็นสมประดี
พระองค์ทรงฤทธิ์ห้าวหาญ	ทุกทั่วกลัวลานถอยหนี
พระมาพลาดพลั้งลงครั้งนี้	เพราะดวงมณีเขาได้ไป
แม้นไม่ไปลักสกุณี	พาราไหนจะมีกุลีใหญ่
ผลที่จะอัปราชัย	จึ่งให้คิดผิดไปสิ้นทั้งปวง
จะได้ทุกข์ร้อนทุกเวลา	ทั่วทุกแหล่งหล้าเมืองหลวง
ทุกนิเวศเขตขัณฑ์จะโทรมทรวง	ไพร่ฟ้าทั้งปวงจะพรัดพราย
นับวันไปแล้วพระคุณเอ๋ย	ที่เสบยจะเสื่อมสูญหาย
พระเป็นหลักโลกขจรจาย	ร่มโพธิ์เคยคลายที่ร้อนรน
นคเรศปะรังดั่งเมืองสวรรค์	เปรียบชั้นวิมานในเวหน
เป็นที่พึ่งพาประชาชน	ทีนี้จะร้อนรนไปทั่วกัน
ครั้งฝันโหรทายพระพิโรธ	กริ้วโกรธตะบึงขึงขัน
ว่าพลางโศกาจาบัลย์	สะอื้นร่ำรำพันเพียงม้วยมรณ์ ฯ
ฯ โอด ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังเหลือทุกข์ดั่งถูกศร
โลมเล้าเยาวยอดบังอร	อนาทรกำสรดระทดองค์
หนักหน่วงห่วงใยใหญ่หลวง	ร้อนรุ่มกลุ้มทรวงดั่งเพลิงสง
รังรึงดังหนึ่งระนังองค์	เห็นหมู่อนงค์กำนัลใน
บ้างกลิ้งเกลือกเสือกองค์ลงโศกี	เสียงมี่ดั่งห่าฝนใหญ่
ท้าวยิ่งระทดสลดใจ	ชลนัยน์ไหลอาบพระพักตรา
จำเป็นแล้วพี่จะจำตาย	ม้วยมอดวอดวายสังขาร์
ค่อยอยู่ปกป้องกันเถิดรา	อตส่าห์รักษาครองกาย
สมัครรักกันให้จงดี	อย่าให้มีชอกช้ำระส่ำระสาย
ตัวพี่นับวันจะเสื่อมคลาย	สูญหายภิรมย์ชมเชย
เสียดายจัตุรงค์มนตรี	สุดที่จะวิตกนะอกเอ๋ย
ทั้งอาชากุญชรบัลลังก์เกย	เคยได้ทรงเล่นเป็นอัตรา
เสียดายปรางค์เปรียบเทียบสวรรค์	เป็นลดหลั่นชั้นเฉิดเลิศเวหา
ย่อมแก้วกำกงอลงการ์	นับวันจะราโรยไป
แสนสาวสนมอยู่สะพรั่ง	รั้ววังเราจะหม่นหมองไหม้
เสียดายแท่นแก้วแววไว	ท้าวไทเร่งคิดให้อาดูร
เสียดายสวนแก้วอุทยาน	เคยสุขสำราญจะเสื่อมสูญ
เสียดายท้องพระโรงอันจำรูญ	ประดับแก้วไพฑูรย์อันรูจี
โอ้ว่าบูรีปะรังเอ๋ย	ใครเลยจะบำรุงกรุงศรี
เคยได้สุขกระเษมเปรมปรีดิ์	แต่นี้จะแลลับแล้ว
ยิ่งคิดก็ยิ่งระทดใจ	นํ้าพระเนตรหลั่งไหลดั่งพวงแก้ว
โศกแสนเสียดายไม่รู้แล้ว	กอกมิ่งเมียแก้วเข้าร่ำไร
แล้วคิดจะพานิรมล	หนีไปให้พ้นตักษัย
สามองค์จะลงกำปั่นไป	ประเทศไกลฝากฝังเป็นรังรวง
แล้วกลับคิดถึงความละอายนัก	จะเสียยศเสียศักดิ์ให้หนักหน่วง
อายแก่เทวัญทั้งปวง	ไพร่ฟ้าจะล่วงนินทา
จะว่าพี่ย่อหย่อนในสงคราม	จะมีความอัปยศไปภายหน้า
ตามบุญตามกรรมได้ทำมา	ว่าพลางทางทรงโศกาลัย
บุษหรีลูกรักเจ้าพ่ออา	บิดาจะม้วยตักษัย
เจ้าจงอยู่ครองเวียงไชย	ให้เป็นสวัสดิ์สถาพร
บำรุงพระสนมนารี	ให้เปรมปรีดิ์มีสุขสโมสร
นับเดือนจะเลื่อนทิวากร	บิดรจะแลลับตา ฯ
ฯ ๓๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ยิน	พระบุตรีเพียงจะสิ้นสังขาร์
มีความแสนโศกโศกา	ด้วยถ้อยคำพระบิดามาร่ำไร
บุษหรีเข้ากอดเอาพระบาท	พระบิตุรงค์ธิราชแล้วร้องไห้
มเหสีสาวสรรกำนัลใน	เสียงเซ็งแซ่ไปทั้งปรางค์ปรา
เมียขอทูลห้ามพระภูวไนย	อย่ายกออกไปฟังเมียว่า
นิ่งอยู่แต่ในพระพารา	จะรบรากับเขาทำไมมี
จงอยู่ด้วยเมียอีกสามวัน	อย่าหมายมั่นออกจากปะรังศรี
สุดแท้แต่เราไม่ต่อตี	ไพรีจะมาทำไมเรา
ต่างคนต่างแล้วกันไป	จะขึ้งโกรธอะไรอยู่อีกเล่า
ฟังเมียบ้างเถิดจะบรรเทา	อยู่เฝ้ารั้ววังคอยฟังการ
ช่างเถิดซึ่งความติฉิน	ชีวินไม่ม้วยสังขาร
ยกไปไยเล่าไม่เข้าการ	รุกรานรบพุ่งกันไปไย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ท้าวปะรังโศกสร้อยละห้อยไห้
ชลเนตรคลอเนตรนองใน	สะอื้นไห้แล้วพระมีบัญชา
โอ้กรรมวิบากแก่ตัวเราเอ๋ย	ใครเลยจะช่วยชีวิตข้า
จะตายจากเมียรักลูกยา	สาวสนมซ้ายขวากำนัลใน
ยิ่งคิดยิ่งแสนให้โศกสร้อย	นํ้าพระเนตรหยดย้อยหลั่งไหล
ไม่เสวยไม่สรงคงคาลัย	ทุกข์ไปจนกำหนดวันสัญญา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ รำลึกถึงองค์พระอาจารย์	วิทยาเชี่ยวชาญเป็นหนักหนา
พระมหามุนีผู้ปรีชา	จะหามาให้ช่วยซึ่งความร้อน
จึ่งบอกเมียขวัญทันใด	จะแก้ไขกับพระอาจารย์ก่อน
เกลือกพระจะช่วยไม่ม้วยมรณ์	ภูธรตรัสสั่งกำนัลใน
เร่งให้เสนีไปนิมนต์	พระมุนีที่บนเขาใหญ่
เข้ามาบัดนี้จงเร็วไว	แถลงไขให้แจ้งที่ความทุกข์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลนารีไม่มีสุข
รับสั่งแล้วไปด้วยใจทุกข์	ยังหมู่มุขมนตรีเสนีใน ฯ
ฯ ชมตลาด ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งสั่งเสนา	พระบัญชาให้ไปเขาใหญ่
นิมนต์พระอาจารยชาญชัย	แจ้งในความร้อนให้รีบมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีที่เคยออกไปหา
ทุกข์ใจหน้าไม่เป็นตา	มีรับสั่งมาก็ค่อยคลาย
ให้ไปนิมนต์พระฤๅษี	เสนีก็รีบผันผาย
เดินป่าฝ่าฝนทนแดดชาย	ตะวันบ่ายถึงวัดริมคีรี
เห็นออกอยู่หน้าพระอาศรม	เข้าไปประณมเหนือเกศี
เล่าให้แจ้งใจพระมุนี	ตามความซึ่งมีทุกประการ
อันองค์ท่านท้าวปะรังศรี	ยังแต่ชีวีจะสังขาร
ให้มานิมนต์พระอาจารย์	ไปคิดอ่านแก้ทุกข์ที่รุมรัง ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์ชาญชิดวิทยาขลัง
ฟังเสนาเล่าถึงท้าวปะรัง	ดุจดั่งชีวิตจะทำลาย
เอ็นดูอนิจจาสานุศิษย์	เคยปราบประจามิตรมามากหลาย
ยังไม่เสียทีอันตราย	ครั้งนี้มาพ่ายแพ้ฤทธิ์
รู้ข่าวแล้วจำจะเข้าไป	เอ็นดูท้าวไทสานุศิษย์
จากที่จงกรมพระสมมิศร	ฤๅสิทธ์ครองหนังพยัคฆา
เสร็จสรรพจับไม้ท้าวตาลปัตรน้อย	ลูกประคำห้อยตะพายบ่า
กับเสนีในไคลคลา	รีบรัดเข้ามาในเวียงไชย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงขึ้นบนพระโรงรัตน์	เห็นจอมกระษัตริย์เข้านั่งใกล้
ท้าวปะรังวันทาโศกาลัย	แล้วเล่าความให้อาจารย์ฟัง
แต่ต้นจนฆ่าสกุณี	ได้แก้วดวงดีดั่งใจหวัง
ศักดิ์สิทธิ์ฤทธีมีกำลัง	เหาะเหินเดินดั่งนํ้าใจนึก
ใส่โอษฐ์อมไว้กลัวจะหาย	คนร้ายลอบมาเพลาดึก
สาวศรีกำนัลอยู่ครันครึก	ใครจะรู้สึกก็ไม่มี
มันสะกดหลับหมดทั้งตัวโยม	หักโหมเข้าไปในที่
ลักล้วงเอาดวงมณีดี	ในโอษฐ์ข้านี้เอาไป
เอาแก้วอื่นใส่ไว้ให้แทน	มั่นแม่นชีวิตจะตักษัย
ตื่นขึ้นเห็นอยู่สำคัญใจ	ยกไปขันแข่งฤทธากัน
ยุขันมันเหาะไปลอยลิบ	หายฉิบแลลับพยับกั้น
กลับมาถึงข้าจะเหาะพลัน	จิตใจไม่พรั่นเปรมปรีดิ์
จะจับจะโจนโผนผัน	หกหันวนเวียนอยู่กับที่
ทั้งอายทั้งแค้นแสนทวี	นัดกันพรุ่งนี้จะยกไป
น่าที่ชีวิตจะวายชนม์	ทุกข์ทนพ้นที่จะแก้ไข
แม้นได้แก้วเราที่เอาไป	มิได้ย่อท้อต่อไพรี ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์ได้ฟังปะรังศรี
มีความโศกศัลย์พันทวี	แล้วพระมุนีจึ่งว่าไป
ซึ่งจะคิดหักหาญรานรอน	คิดเอาแก้วก่อนให้จงได้
อ่านเวทกลับเพศของท้าวไท	เป็นหัสนัยน์ทรงช้างเอราวัณ
เห็นว่างงงวยด้วยเราแล้ว	ให้บูชาแก้วรังสรรค์
ฉวยได้ใส่โอษฐ์เหาะพลัน	ยุขันจะอัปราชัย ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังฟังชอบอัชฌาศัย
นบนอบแล้วตอบทันใด	จะทำไปตามคำพระอาจารย์
พระองค์จงช่วยนิมิตให้	เป็นกุญชรไชยคชสาร
แต่ในบัดนี้อย่าทันนาน	โปรดปรานอย่าให้ช้าที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระอาจารย์จึ่งสั่งปะรังศรี
ให้หาธูปเทียนบัตรพลี	บายศรีสามชั้นสรรบรรจง
ท้าวปะรังตรัสสั่งกำนัลใน	จงหาให้ทันครบประสบประสงค์
ธูปเทียนราชวัตรฉัตรธง	บายศรีตั้งลงเป็นประธาน ฯ
ฯ สาธุการ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระสมมิศรโยคีฤๅษีสาร
จึ่งจุดธูปเทียนนมัสการ	เข้าฌานอ่านเวทวิทยา
จึ่งเอาไม้เท้าอันมีฤทธิ์	นิรมิตเป็นคชสารกล้า
เสกด้วยเคยประสิทธิ์ฤทธา	เกิดเป็นคชาเอราวัณ
เผือกพู่หูหางงามสรรพ	เครื่องประดับยวดยิ่งทุกสิ่งสรร
ประทับยังเกยแก้วแพรวพรรณ	สี่ท้าวยืนยันบัลลังก์ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ แล้วพระอาจารย์อ่านเวท	วิเศษอาคมอุดมขลัง
กลับเพศทรงเดชท้าวปะรัง	เขียวทั้งรูปทรงดั่งองค์อินทร์
รัศมีพวยพุ่งรุ่งเรือง	ทรงเครื่องประดับสำหรับศิลป์
งามเปรียบเทียบทัดอมรินทร์	เสร็จสิ้นแล้วพลันมิทันนาน
ทรงเอราวัณนิรมิต	พระนักสิทธิ์ทรงท้ายคชสาร
ไม่มีรี้พลบริวาร	ออกจากสถานพระเวียงไชย ฯ
ฯ โทน ๖ คำ ฯ
๏ ช้างเอยช้างนิรมิต	ขาวผ่องไพจิตรสูงใหญ่
หางหูพริ้งพร้อมละม่อมละไม	เครื่องประดับสรรพไปด้วยมณี
ช่วงหางพานหน้าสกนธ์รัตน์	เรืองจำรัสด้วยแก้วแดงแสงศรี
สองหูพู่งามจามรี	ใบโพธิ์มณีศรีพราย
พาท้าวตรงไปไม่รอรั้ง	คอตั้งหูชันผันผาย
เดินในไพรพนมร่มสบาย	ตะวันบ่ายไปถึงพลับพลาไชย ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรี้พลน้อยใหญ่
เห็นพระอินทราสุราลัย	ทรงกุญชรไชยเอราวัณ
มิได้รู้กลว่าเป็นยลใน	หมายใจว่าองค์รังสรรค์
บรรดาโยธาทั้งเหล่านั้น	เห็นสำคัญด้วยถือสังข์ไชย
ชวนกันวันทาทั้งสิ้น	ว่าพระอินทร์เธอมาอวยพรให้
มิได้ว่าขานประการใด	ชื่นชมดีใจพร้อมกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังครั้นเห็นกระเษมสันต์
เชื่อว่าพระอินทร์สิ้นทั้งนั้น	ขับเอราวัณตรงเข้าไป
เห็นยุขันออกหน้าพลับพลาทอง	เสนาเนืองนองอยู่ไสว
พระอาจารย์กล่าวสารร้องไป	ยุขันชาญชัยธิบดี
จงตั้งคำนับรับพร	องค์อมรินทรรังสี
จึ่งจะได้มีชัยแก่ไพรี	สงครามครั้งนี้อย่าไว้ใจ
ตัวเจ้ายังเยาว์กว่าท้าวปะรัง	ครั้งนี้เขาตั้งศึกใหญ่
พระองค์ทรงภพตรึงไตร	มารอรั้งสั่งให้ทำพิธี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธิรงค์เรืองศรี
เห็นท้าวอมรินทร์ก็ยินดี	มิได้กินแหนงแคลงพระทัย
หมายใจว่าจะรดน้ำสังข์ตั้งพิธี	ภูมีชื่นชมผ่องใส
ยังไม่ว่าขานประการใด	ภูวไนยจึ่งตรัสแก่เสนี
อมรินทร์จะอวยพรให้	จะมีชัยชนะปะรังศรี
จะรดน้ำสังข์ตั้งพิธี	ให้เป็นศรีสวัสดิ์เวียงไชย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตะหลาหรันผู้มีอัชฌาศัย
กลศึกนึกแหนงแคลงใจ	จึ่งกราบทูลไปทันที
พระองค์จงคิดหนักหน่วง	เกลือกจะเป็นคนลวงประรังศรี
พระจงถามแยบคายร้ายดี	พิธีจะทำประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ได้ฟังตะหลาหรันอันคู่ใจ	ภูวไนยเห็นชอบทุกสิ่งอัน
พระจะไหว้วันทาก็หาไม่	คิดได้ด้วยคำตะหลาหรัน
จึ่งร้องตอบไปด้วยใจพลัน	ขอบใจทรงธรรม์เสด็จมา
อันซึ่งปะรังศรีนี้ไซร้	เหมือนกำอยู่ในหัตถา
ยังแต่ชีวิตจะมรณา	กำหนดจะยกมาวันพรุ่งนี้
จะย้ายยักหักหาญประการใด	ไม่ประหวั่นพรั่นใจเท่าเกศี
เมตตามาช่วยทำพิธี	ภูมีจะทำประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปะรังศรีนิรมิตคิดแก้ไข
ตอบว่าดวงแก้วอันแววไว	ซึ่งได้ในเศียรสกุณี
ยังไมได้บูชามหาวิเศษ	ไม่ชนะฤทธิ์เดชปะรังศรี
จงแจ้งรีบรัดบัดนี้	เอาดวงแก้วมณีนั้นออกมา
จะอุทิศประสิทธิ์พรให้	จะหล่อหลั่งสังข์ไชยให้วัตถา
ให้รุ่งเรืองเฟื่องฟุ้งฤทธา	เร่งเร็วอย่าช้าจะลาไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเลิศลบจบสมัย
ได้ฟังดำรัสหัสนัยน์	ตรัสไปกับทหารตัวดี
ตะลาหรันผู้มีปรีชาไว	สงสัยทูลไว้ถ้วนถี่
ยังจะรู้แยบคายว่าร้ายดี	ท่วงทีจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตะหลาหรันผู้มีอัชฌาศัย
กับตำมะหงงคนรู้คู่ใจ	จึ่งกราบทูลไปทันที
ข้าผู้เป็นทหารชาญชิด	จะลองฤทธิ์ประจญปะรังศรี
จะให้เห็นจริงจังในครั้งนี้	ท่วงทีซึ่งแกล้งแปลงมา
ครั้นทูลแล้วพลันมิทันนาน	ทั้งสองคนทหารแกล้วกล้า
ถวายบังคมพระราชา	ออกยืนตรงหน้ากุญชรไชย ฯ
ฯ ตระ ๖ คำ ฯ
๏ จึ่งอ่านอาคมอุดมเวท	โดยชำนาญฤทธิ์เดชแก้ไข
ถ้วนครบคำรบแล้วเป่าไป	ปะรังศรีมิได้รู้กล
คชสารก็กลับเป็นไม้เท้า	อมรินทร์ดิ้นด่าวลงกลางหน
กับอาจารย์จองครองอยู่สองคน	ลุกขึ้นซุกซนหนีพลัน
พวกพลทั้งนั้นชวนกันโห่	บ้างไล่ทิ้งวิ่งโร่เสียงสนั่น
หนีบุกซุกไปไล่ไม่ทัน	ตำมะหงงตะหลาหรันก็กลับมา ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ กราบทูลยุขันไล่รันรุก	ปะรังศรีหนีซุกเข้าป่า
ได้อายสองหนคณนา	โยธาตามทิ้งวิ่งหนีไป ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยิ้มแย้มแจ่มใส
จึ่งมีพจนารถประภาษไป	บุษหรีเห็นไม่พ้นมือกัน
ทหารของเราแต่ละคน	ปะรังศรีหรือจะพ้นอาสัญ
ผลัดไปแต่ในสามวัน	ถึงกำหนดนั้นวันพรุ่งนี้
แม้นมิออกมาเหมือนว่ากัน	จะยกเข้าหํ้าหั่นปะรังศรี
จะหลบลี้หนีได้เมื่อไรมี	ตรัสแล้วเข้าที่บรรทมใน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังหนีมาในป่าใหญ่
กับมุนีหนีซุกบุกไพร	หนามน่ายไม่ปลิดติดเต็มมา
พอค่ำย่ำสนธยากาล	พรัดกันกับอาจารย์ที่ในป่า
แต่พระองค์เดียวเลี้ยวลัดมา	เข้าในพาราพระเวียงไชย
ผู้คนทั้งนั้นไม่ทันรู้	มืดอยู่จะเห็นก็หาไม่
ขึ้นสู่ปราสาทเพียงขาดใจ	ตรงเข้าในที่ศรีไสยา ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ ทอดองค์ลงกับที่บรรทม	ระบายลมเคืองขัดนาสา
อัสสุชลหลั่งหล่อนัยนา	โศกาอยู่ที่แท่นบรรทมใน ฯ
ฯ โอด ช้า ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีศรีใส
ทั้งนางบุษหรีทรามวัย	เห็นองค์ทรงไชยเสด็จมา
เข้าสู่แท่นทองแล้วร้องไห้	นางตระหนกตกใจเป็นหนักหนา
พากันเข้าไปมิได้ช้า	กราบกับบาทาแล้วทูลไป
เหตุการณเป็นไฉนพระผ่านเกล้า	ไม่ตรัสบอกเล่ามาร้องไห้
สุดฤทธีอาจารย์ประการใด	เล่าให้เมียฟังบ้างก่อนรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องรัก	ไข้หนักเกินหมอจะรักษา
วางยาไม่ต้องโรคา	ยิ่งพิทักษ์รักษายิ่งหนักไป
แม้นสุริยาไม่เลี้ยวลับ	ปิ่มประหนึ่งมันจะจับเอาตัวได้
มีแต่อัปยศอดอายใจ	ทุกครั้งทุกทีไปเป็นอัตรา
จนจิตที่จะคิดผ่อนผัน	ถึงวันพรุ่งนี้จะสังขาร์
ไม่ยกไปให้เหมือนสัญญา	ผัวจะเอาหน้าไปไว้แห่งใด
จำเป็นจำจากพรากน้อง	ร่วมห้องผู้ยอดพิสมัย
พรุ่งนี้พี่จะยกออกไป	ที่ไหนจะได้กลับมาบูรี
จะเห็นหน้าเจ้าแต่ในราตรีเดียว	พรุ่งนี้จะเปลี่ยวใจพี่
ว่าพลางกอดนางเข้าโศกี	เสียงมี่ไปทั้งปราสาทไชย ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีก็ร่ำไห้
ทูลทัดขัดห้ามพระภูวไนย	อย่าเสด็จไปเลยพระราชา
จะรบพุ่งเข้าไปทำไมเล่า	ผ่านเกล้าจงฟังเมียว่า
อย่าให้ชีวิตมรณา	ผัวเมียเราพากันหนีไป
ให้พ้นแว่นแคว้นแดนนคร	สัญจรตามผลกรรมให้
จะไปช่วยรบพุ่งชิงชัย	จนใจด้วยเป็นกระษัตรี
เมียจะไปด้วยก็ไม่ได้	จะห่วงใยซึ่งชัยศรี
จงฟังเมียว่าพาที	พันปีจะไปจากเมีย
ซึ่งจะออกไปรานรอน	ฆ่าเมียก่อนเถิดให้ตายเสีย
ยกไปจะไม่ได้อาลัยเมีย	ตายเสียด้วยกันไม่น้อยใจ
ทูลพลางนางแสนโศกสร้อย	ดั่งจะผ็อยชีวิตตักษัย
สิ้นทั้งสนมกรมใน	ร่ำไรโศกาจาบัลย์ ฯ
ฯ โอด โอ้ตรอม ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังเศร้าสร้อยโศกศัลย์
เห็นนางครวญคร่ำรำพัน	ยิ่งให้รันทดพระทัยนัก
โอ้สร้อยสุณีของพี่เอ๋ย	พี่เคยชมชวนให้นอนตัก
เสนหาไม่วายคลายรัก	ใช่จะไม่คิดเมื่อไรมี
จะพากันหนีไปจากเวียงไชย	จะลือไปว่าท้าวปะรังศรี
ไม่อายกลัวตายดั่งสตรี	ทุกบูรีก็จะเย้ยไยไพ
สู้ตายตายเสียดีกว่า	อย่าให้ใครมานินทาได้
เกียรติยศจะปรากฏไป	ที่ในแผ่นพื้นธรณิน
ทีนี้จะจากลูกรัก	ทั้งองค์อัคเรศโฉมฉิน
ทั้งสนมกรมในนาริน	ดั่งอัปสรอินทร์ประดับยศ
เคยบรมสุขไสยาสน์	ทิพย์อาสน์บัลลังก์อลงกต
บำเรอเสียงจำเรียงจำเริญยศ	จะเสื่อมคลายหายหมดเสียครั้งนี้
จะแลลับดั่งดับแสงบุหลัน	นับวันก็จะมัวหมองศรี
สั่งพลางโศกศัลย์พันทวี	สร้อยสุณีกอดบาทเข้าโศกา ฯ
ฯ โอด โอ้ ๑๔ คำ ฯ
๏ พ่อเจ้าประคุณของเมียแก้ว	นับวันไปแล้วไม่เห็นหน้า
พระองค์จะม้วยมรณา	ดั่งเกศาเมียขาดไปจากกาย
อันความติฉินนินทา	เป็นธรรมดาพระฤๅสาย
ใครห่อนจะพ้นกล่าวร้าย	ตายแล้วยังเอามานินทา
ดีชั่วไม่เว้นตัวใคร	ช่างกล่าวแคะไค้พิไรว่า
รักแล้วว่าดีย่อมมีมา	ตรึกตราดูก่อนในพระทัย
ทูลพลางนางกอดบาทผัว	ทอดตัวลงแล้วสะอื้นไห้
ฟังคำเมียว่าอย่าชิงชัย	พาเมียหนีไปเสียเถิดรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ยอดเอยยอดมิ่ง	ประจักษ์แจ้งทุกสิ่งที่เจ้าว่า
เกิดมาในโลกโลกา	ชีวังสังขาร์ไม่เว้นคน
ถึงว่าอินทร์พรหมยมเรศ	อันเพศความตายนั้นเป็นต้น
จงระงับดับใจนิรมล	จำไปประจญด้วยไพรี
พี่เป็นกระษัตริย์อันเรืองงาม	ทรงนามชื่อท้าวปะรังศรี
จะกล่าวบรรลัยไปไยมี	จำพี่จะยกไปชิงชัย
ว่าพลางสวมสอดกอดน้องแก้ว	แนบทรวงเข้าแล้วร่ำร้องไห้
แต่พลบค่ำจนย่ำฆ้องไชย	อโณทัยไขแสงขจายจร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เสด็จออกพระโรงรูจี	เสนีหมอบเฝ้าอยู่สลอน
ตรัสสั่งพหลพลนิกร	จะยกไปรานรอนไพริน
เร่งเกณฑ์กองทัพฉับไว	หมู่หมวดของใครเอาให้สิ้น
อย่าเหลือหลอในธรณิน	เกณฑ์ไปให้สิ้นทั้งพารา
แม้นใครหลบลี้หนีตาทัพ	จับเอามาฟันบั่นเกศา
แจกจ่ายนายหมวดให้ตรวจตรา	หอกดาบปืนผาให้ครบมือ
ใครสนัดสันทัดสิ่งใด	ชำนาญหอกให้เอาหอกถือ
ชำนาญดาบให้เอาดาบสองมือ	ชำนาญปืนให้ถือปืนไป
ปีกซ้ายปีกขวาทัพหน้าหลัง	ให้พร้อมพรั่งบัดนี้จงได้
ม้าทรงยงยิ่งเคยชิงชัย	เตรียมให้เสร็จสรรพทัพโยธา ฯ
ฯ ปฐม ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมแล้วออกมา	ยังที่ศาลาลูกขุนใน
หามาพร้อมพรั่งแล้วสั่งการ	ทั้งทหารพลเรือนน้อยใหญ่
เกณฑ์เข้ากระบวนทัพฉับไว	ทาสไพร่เร่งรัดสัสดี
อันหมู่พหลสกลไกร	ไม่เป็นใจทั้งกรุงปะรังศรี
ด้วยกลัวอาญาจะฆ่าตี	จำเป็นเข้าที่กระบวนทัพ
เกณฑ์เป็นทัพหลังทัพหน้า	ปีกซ้ายปีกขวาเสร็จสรรพ
สาตราอาวุธพ้นที่จะนับ	แม่ทัพนายหมวดตรวจบัญชี
เก้าแสนแปดหมื่นเจ็ดพัน	แต่งตัวพร้อมกันประจำที่
นายม้าแต่งม้าเตรียมพาชี	ประทับที่ตามเคยยังเกยไชย
เสร็จสรรพกลับเข้าไปอัญชุลี	ทูลตามบัญชีซึ่งจัดได้
ครบถ้วนตามกระบวนทัพไชย	จงทราบที่ในพระบาทา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีรุ่งฟ้า
ได้ฟังถ้อยคำเสนา	เสด็จมาที่สรงคงคาลัย ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ สระสรงแล้วทรงสุคนธาร	ผ่องผัดชัชวาลสดใส
สนับเพลาพื้นทองยองใย	จีบโจงโกไสยพัตรา
สอดฉลองพระองค์ทรงเกราะแก้ว	งอนงามอร่ามแววพระเวหา
กรรเจียกแก้วรอมรัดกายา	เบื้องขวาเหน็บกฤชประดับพลอย
ชายเหน็บกั้นหยั่นกุดั่นดำ	เช็ดหน้าศรีดอกคำประจำห้อย
ทรงมาลาดั่งว่าจะเลื่อนลอย	โฉมสร้อยสุณีเห็นบังคมคัล ฯ
ฯ โอ้ ๖ คำ ฯ
๏ ลดองค์สวมสอดกอดแก้ว	ถอนใจใหญ่แล้วพระรับขวัญ
เคยได้เป็นสุขทุกคืนวัน	เวรามาทันให้จำไกล
เคยชมเคยชิดพิศวาส	แต่นี้จะนิราศพิสมัย
เคยฟังดุริยางค์นางใน	ตั้งแต่วันนี้ไปจะไกลกัน
เคยให้นางนั่งพัดวีลม	พักตราน่าชมภิรมย์ขวัญ
เคยออกที่นั่งเย็นเล่นแสงจันทร์	สารพันจะจากพรากแล้ว
เคยสรงเสวยเคยบรรทม	แสนบรมสุขในห้องแก้ว
เคยใกล้จะไกลลับแล้ว	กอดมิ่งเมียแก้วเข้าร่ำไร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ คอยเอยเจ้าคอยอยู่	โฉมตรูกำนัลน้อยใหญ่
จะลาเจ้าแล้วแก้วกลอยใจ	ชลนัยน์คลอเนตรเสด็จมา
โฉมสร้อยสุณีบุตรีตาม	มีความวิโยคโศกนักหนา
อตส่าห์แข็งพระทัยแล้วไคลคลา	ขึ้นเกยทรงอาชาไนย ฯ
ฯ โอ้ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จออกจากวังปะรังศรี	โยธีแห่แหนแน่นไสว
ท้าวปะรังเหลียวหลังแลไป	ชลนัยน์คลอครองนัยนา
โอ้กรุงปะรังศรีเอ๋ย	แสนสนุกกระไรเลยเป็นนักหนา
เคยได้อาศัยแต่ไรมา	โอ้อนิจจาจะจากไป
ครวญพลางทางชักอัสดร	แลลับพระนครแล้วโหยไห้
พระเร่งกำสรดสลดใจ	เสด็จไปด้วยแสนเสนา
ให้บังเกิดลางอัศจรรย์	ได้ยินพลขันธ์ถ้วนหน้า
สำเนียงเป็นเสียงโศกา	แซ่ไปทั้งป่าพนาลัย
ธงเทียวซึ่งแห่ไปทั้งนั้น	ลมหวนม้วนกันเสียได้
สารพัดที่จะอุบัติไป	สุนัขไนผ่านหน้าพาชี
นกแสกบินแถกทาบถา	แร้งกาว่อนไปทั้งไพรศรี
วายุพานพานพัดปัถพี	ผงคลีเกลื่อนกลบตรลบพล
จะลืมหูลืมตาก็ไม่ได้	มืดกลุ้มคลุ้มไปทุกแห่งหน
อันหมู่เสนีรี้พล	ต่างคนต่างพรัดพรายกัน
จะตั้งหมวดตั้งกองก็ไม่ได้	เสียกระบวนทัพไชยที่จัดสรร
บ่าวนายเกริ่นกรายหากัน	ก็ถึงทัพค่ายมั่นตะรังอู ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวตะรังห้าวหาญจะรานสู้
อยู่ในค่ายมั่นชวนกันดู	นิ่งอยู่เห็นได้ท่วงที
สั่งสองทหารชาญชิด	ให้วงล้อมอ้อมปิดปะรังศรี
............................	ให้คอยตีกระหนาบข้างมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองทหารชำนาญแกล้วกล้า
คุมพลคนหมื่นพันมา	รับสั่งวันทาไปจัดพล
นายกองนายหมวดตรวจพร้อม	ยกอ้อมล้อมไปในไพรสณฑ์
หมู่ไว้คอยทีตีประจญ	รายคนตรลบประจบกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูอยู่ค่ายมั่น
ให้ทหารแยกยกวกไพรวัน	ทรงธรรม์จะตีหน้าทัพ
จัดพลพหลโยธา	หอกดาบปืนผาก็เสร็จสรรพ
ท้าวทรงเกราะแก้วแวววับ	จับทวนทรงขึ้นอาชาไนย
โยธาห้าหมื่นล้วนแข็งขัน	ปืนยิงดาบฟันหาเข้าไม่
โห่ร้องก้องสนั่นลั่นไพร	คนดีจัดให้ถือธง
อันพวกพหลพลไกร	ล้วนใส่เสื้อแดงแสงทรง
ได้ฤกษ์โห่ลั่นสนั่นดง	ยกตรงออกกั้นประจัญตี ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ท่านท้าวปะรังศรี
เห็นพลตะรังอูเข้าจู่ตี	ภูมีไม่พรั่นประหวั่นใจ
ด้วยความมานะกษัตรา	จะคิดกลัวมรณาก็หาไม่
กริ้วโกรธโกรธาแต่ราไฟ	เร่งให้ทัพหน้าเข้ารารับ
ปีกซ้ายปีกขวาอย่าล่าถอย	ปืนใหญ่ปืนน้อยทั้งปืนตับ
หอกดาบให้กระหนาบกางรับ	ใครท้อถอยคอยปรับเอาชีวิต ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับพระอาญาสิทธิ์
ขับพลเข้าประจญประจัญชิด	ปีกซ้ายขวาติดประชิดกัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูแข็งขัน
ขับพลเข้าปะทะรบกัน	ยิงปืนควันอบตรลบไพร
อันคนทั้งสองกองทัพ	เข้มแข็งแรงรับกันอยู่ได้
ฝ่ายสองทหารชาญชัย	ซึ่งยกไปหมู่กระหนาบตี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองทหารชาญชัยศรี
เห็นกองทัพหน้าเข้าราวี	ออกต่อตีกระหนาบข้างมา
ยิงปืนครื้นครั่นสนั่นเสียง	สำเนียงเสียงดั่งฟ้าผ่า
ถูกกลิ้งวิ่งตัดเอาเศียรมา	กายากลิ้งกลาดดาษไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูเป็นใหญ่
รู้ว่าสองทหารชาญชัย	ล้อมไล่กระหนาบตีมา
จึ่งให้เร่งพลเข้ารนรุก	บุกรุกคลุกคลีเข้าตีหน้า
รุมรันฟันฟาดด้วยสาตรา	ตายกลาดเกลื่อนป่าพนาลัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังศรีพรั่นหวั่นไหว
ซ้ายขวาพะว้าพะวังใจ	ชักม้าเลี้ยวไล่ขับพล
ปีกซ้ายปีกขวาหน้าหลัง	แตกกระจายพ่ายพังโกลาหล
ต้อนขับกลับฟันเอานายตน	จลาจลไปสิ้นทั้งทัพไชย ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ได้ยินเสียงลั่นสนั่นไพร	ม้าใช้มาทูลก็แจ้งการ
ทรงเครื่องศึกเสร็จเสด็จมา	กับสามเสนายอดทหาร
ขึ้นอาชาไนยชัยชาญ	แต่สามทหารตามไป
พระเร่งรีบขับม้านั่ง	สามเสนาวิ่งไปตามได้
ด้วยฤทธิ์วิทยาชาญชัย	ไปยังทัพท้าวตะรังอู ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งตรงเข้าไปหา	ท้าวตะรังวันทายืนม้าอยู่
ถามเหตุทั้งนั้นสารพันรู้	เราอย่านิ่งอยู่ให้ช้าที
ตีทัพให้ยับแหลกป่น	อย่าให้มีพลปะรังศรี
จับตัวให้ได้ในบัดนี้	อย่าเพ่อฆ่าตีให้วายปราณ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังสั่งทหาร
เร่งพลเข้าบุกรุกราน	พวกทหารเข้ากลุ้มตะลุมบอน
ล้วนคงกระพันไล่ฟันฟาด	หัวขาดตัวขาดออกเป็นท่อน
กระหนาบหุ้มรุมรันฟันฟอน	นิกรนั้นแตกยับทั้งทัพไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวปะรังศรีเร่งหวั่นไหว
เหลียวไม่เห็นพลสกลไกร	แต่สักคนเดียวไซร้ก็ไม่มี
อาวรณ์ร้อนรนนั้นเหลือเข็ญ	ผันแปรแลเห็นแต่ซากผี
ประหวั่นพรั่นใจไม่สมประดี	โจนจากพาชีหนีไป ฯ
ฯ กลองแขก ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสามทหารทะยานไล่
อ่านเวทให้หายกายไป	ผู้ใดจะเห็นก็ไม่มี
เข้าชิดด้วยวิทยายง	ยังไม่จับองค์ปะรังศรี
ต่างตบตีเล่นเป็นสิงคลี	ปะรังศรีพะว้าพะวังใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังศรีดั่งเลือดตาไหล
เฝ้าทุบตีเล่นไม่เห็นใคร	ชักกฤชออกไล่ด้วยโกรธา
ใครทำสิ่งไรก็ไม่เห็น	สามทหารเยาะเล่นเป็นบ้า
ขัดแค้นแน่นใจโศกา	ตายเสียดีกว่าไม่น้อยใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สามทหารละลานจับได้
คลายเวทคงเพศทันใด	เรียกไพร่รึงรัดมัดผูกมา
ถวายยุขันฤทธิรงค์	เสนาล้อมวงอยู่ซ้ายขวา
ตำมะหงงตะหลาหรันวันทา	ยุขันรุ่งฟ้าเรืองไชย ฯ
ฯ ๔ ทำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
เห็นสามทหารชาญชัย	จับปะรังได้พาตัวมา
ผูกมัดรัดไว้กับหน้าฉาน	ได้ความอัประมาณนักหนา
จึ่งเสด็จบทบาทยาตรา	ออกมาเย้ยหยันทันใด
นี่ฤๅชื่อท้าวปะรังศรี	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธีจะมีไหน
ยกพลมาปล้นเอานกไป	ซํ้าให้เสนานั้นฆ่าตี
บัดนี้ก็จับตัวได้	จะเอาหน้าไว้ไหนปะรังศรี
มัดกลิ้งนิ่งอยู่ดูอัปรีย์	เงยหน้าพาทีบ้างเป็นไร
แม้นว่ารักตัวกลัวความตาย	จงมาถวายบังคมไหว้
เราจะไว้ชีวิตสืบไป	ฤๅจะว่ากระไรก็ว่ามา ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวปะรังได้ฟังยุขันว่า
กลุ้มกลัดขัดแค้นในวิญญาณ์	นัยนาดั่งแสงไฟฟอง
เข็ดเขี้ยวเคี้ยวกรามอยู่ฮึดฮือ	น้อยฤๅถ้อยคำทำจองหอง
สู้ตายวายชีพอย่าคิดปอง	ต้องการอะไรจะวันทา
นึกแล้วจึ่งตอบคำไป	ว่ากล่าวเรากระไรนักหนา
ฆ่าเราเสียเถิดให้มรณา	อันจะวันทานั้นอย่าพึงคิด
ตัวเจ้าเปรียบเหมือนลูกหลาน	อย่าว่าขานเจ็บช้ำระกำจิต
เราแพ้สุดแต่จะม้วยมิด	อย่าคิดที่จะบังคมคัล
เกิดมาในภพสงสาร	ใครจะพ้นวายปราณอาสัญ
ถึงว่าพรหมินทร์อินทร์จันทร์	อยู่ในสิบหกชั้นฟ้าก็บรรลัย
จะสาอะไรแก่ตัวเรา	ขุนเขาพระสุเมรุก็ม้วยไหม้
ตัวท่านผู้มีฤทธิไกร	ก็ไม่พ้นบรรลัยมรณา
เสียศรีเรามิให้เสียศักดิ์	อย่าภักดิ์จ้วงเจินให้เกินหน้า
ชาติเชื้อจักรพรรดิกษัตรา	มรณาไม่คิดแก่ชีวี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังปะรังศรี
ทรงพระโกรธนักดั่งอัคคี	สั่งสามเสนีทันใด
จงเอาไปหํ้าหั่นฟันฟอน	รานรอนชีวิตให้ตักษัย
มิได้ย่อท้อง้องอนใคร	ทรงยื่นพระแสงให้ทหารพลัน
ทั้งสามทหารนั้นวันทา	รับเอาพระแสงมาจากยุขัน
ตำมะหงงพิฆาตฟาดฟัน	ม้วยมอดชีวันบรรลัย ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นท้าวปะรังศรีบรรลัย	สั่งให้ชุมพลโยธา
เสนาท้าวพระยาน้อยใหญ่	พรั่งพร้อมมิได้ขาดหน้า
ให้เลิกทัพกลับไปพลับพลา	โยธากระเษมเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกพลท้าวปะรังศรี
แตกตื่นไม่เป็นสมประดี	ต่างคนต่างหนีกระจายไป
บ้างวิ่งซุกซอนซ่อนตัว	ด้วยกลัวชีวิตจะตักษัย
บ้างหนีเข้าในเวียงไชย	เฝ้าองค์อรไทเทวี ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งบังคมคัล	โศกศัลย์ทูลพระมเหสี
บัดนี้พระองค์ทรงพระธรณี	สิ้นชีพชีวีบรรลัย
อันพวกพหลโยธา	มรณาย่อยยับไม่นับได้
ตายกลาดเกลื่อนเต็มพนาลัย	ข้าหนีได้จึ่งรอดคืนมา ฯ
ฯ เจรจา ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีเสนหา
ได้ฟังถ้อยคำเสนา	กัลยาตระหนกตกใจ
ดั่งองค์พระกาฬชาญชิด	มาผลาญชีวิตให้ตักษัย
ทอดองค์ลงทรงโศกาลัย	สลบไปไม่ฟื้นสมประดี ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางสนมสาวศรี
ทั้งเฒ่าแก่กำนัลขันที	โศกีมี่อึงทั้งวังใน
บ้างนวดฟั้นนางกัลยา	บ้างเอาสุคนธามาสรงให้
บ้างข้อนทรวงเข้าโศกาลัย	แซ่ไปทั้งปราสาทรจนา ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ บ้างรํ่ารักนางโฉมฉาย	คิดว่าวอดวายสังขาร์
ไม่เป็นตำบลสนธยา	แซ่เสียงโศการ่ำไร
บ้างไปยังปราสาทรจนา	ทูลองค์พระธิดาศรีใส
บัดนี้พระปิ่นภพไตร	ยกไปชิงชัยด้วยไพรี
พระองค์มอดม้วยบรรลัย	อยู่ในสมรภูมิไชยศรี
พระมารดาทรงโศกโศกี	สลบอยู่บนที่ปรางค์ปรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
รู้ว่าสมเด็จพระบิดา	สิ้นชีพชีวาบรรลัย
ดั่งเศียรนางขาดออกจากองค์	จะดำรงพระกายก็ไม่ได้
จึ่งเสด็จลีลาคลาไคล	ขึ้นไปยังองค์พระมารดา
ครั้นถึงจึ่งเข้ากอดเอาบาท	พระชนนีธิราชนาถา
กลิ้งเกลือกเสือกร่ำโศกา	กัลยาเพียงจะสิ้นชีวี
แล้วเอาสุคนธมาลา	มาชโลมกายานางโฉมศรี
ลูบไล้ไปทั่วทั้งอินทรีย์	ค่อยได้สมประดีคืนมา ฯ
ฯ โอด ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีเสนหา
เห็นองค์พระราชธิดา	กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
สององค์ทรงโศกโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
โอ้ว่าพระปิ่นภพไตร	มาทอดทิ้งเมียไว้ให้เอกา
พระบุตรีว่าโอ้ทูลเกศ	บิตุเรศมาม้วยสังขาร์
ละลูกน้อยไว้ไม่นำพา	พระผ่านฟ้าเสด็จไปองค์เดียว
พระมารดาข้อนทรวงกันแสงศัลย์	ควรฤๅทรงธรรม์ไม่แลเหลียว
ละข้าบาทบริจาไว้เด็ดเดี่ยว	ให้เปล่าเปลี่ยวโศกศัลย์พันทวี
บุษหรีว่าพระองค์กระทำผิด	คิดฆ่านกหัสรังสี
จึ่งเกิดสงครามขึ้นครั้งนี้	ไพรีมาถึงพระเวียงไชย
พระมารดาว่าเมียได้ห้ามปราม	พระจะเชื่อฟังความก็หาไม่
เพราะคิดอาจองทะนงใจ	จึ่งเกิดเหตุเภทภัยทั้งนี้
บุษหรีว่าโอ้พระปิ่นเกล้า	ค่ำเช้าเป็นสุขกระเษมศรี
ลูกเคยมาเฝ้าพระพันปี	แต่นี้จะผินหน้าไปหาใคร
พระชนนีว่าทรงพระสุบิน	ก็ประจักษ์อยู่สิ้นไม่สงสัย
โหรได้ทูลทายทำนายไว้	ภูวไนยโกรธกริ้วโกรธา
สองกระษัตริย์วิโยคโศกศัลย์	ดั่งชีวันจะม้วยสังขาร์
กลิ้งเกลือกเสือกไห้ไปมา	กัลยาเศียรซบสลบไป ฯ
ฯ โอด ๑๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางเฒ่าแก่ผู้ใหญ่
ทั้งฝูงนักสนมกรมใน	ต่างตระหนกตกใจไม่สมประดี
บ้างเข้านวดฟั้นกัลยา	บ้างวิ่งหาหมออึงมี่
บ้างเอาสุคนธวารี	ชโลมสองกระษัตรีให้ฟื้นกาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมเหสีโฉมฉาย
กับพระบุตรีผู้เพริศพราย	เคลื่อนคลายได้สมประดีมา
ค่อยระงับดับความโศกเศร้า	เร่าร้อนพระทัยเป็นนักหนา
จึ่งสั่งให้หาเสนา	เข้ามาในปราสาทบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เฒ่าแก่รับสั่งใส่เกศี
ไปบอกเสนาทันที	พระเสาวนีย์ให้หาท่านเข้าไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
ก็เข้าไปยังปราสาทไชย	เฝ้าองค์อรไทเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีมเหสี
จึ่งมีพระราชวาที	สั่งแก่มนตรีมิได้ช้า
ท่านจงเอากฤชกับศรศรี	อีกทั้งพาชีอันแกล้วกล้า
ทั้งเครื่องบรรณาการนานา	ไปถวายผ่านฟ้าทันใด
ท่านทูลเบี่ยงบ่ายให้ชอบที	ขอศพภูมีมาจงได้
อย่าให้ขัดเคืองพระฤทัย	เร่งรีบออกไปบัดนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ประณตบทศรี
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	ออกมาจากที่ข้างใน
จึ่งเอากฤชศรแลอาชา	อีกเครื่องบรรณาน้อยใหญ่
แล้วขนใส่ราชรถไชย	เสนาผู้ใหญ่ไคลคลา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงพลับพลาไชยศรี	อำมาตย์ผู้มียศฐา
จึ่งเข้าไปแจ้งกิจจา	แก่อัครเสนาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงได้ฟังก็ผ่องใส
เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงไชย	ทูลให้ทราบเบื้องบทมาลย์
บัดนี้เสนีในพารา	ออกมาบอกแจ้งแถลงสาร
จะมาเฝ้าประณตบทมาลย์	พระภูบาลจงทราบฝ่าธุลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
จึงสั่งให้หาเสนี	เข้ามายังที่พลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศา
ออกไปมิได้ช้า	แจ้งเหตุแล้วพาจรลี
ครั้นถึงจึงถวายบังคม	นบนิ้วประฌมเหนือเกศี
จึ่งกราบทูลไปทันที	ว่าพระมเหสีนงคราญ
ให้เชิญพระแสงศรกฤช	กับอาชาชาญชิดห้าวหาญ
มาถวายสมเด็จพระภูบาล	เชิญเข้าราชฐานธานี
จะขอประทานศพพระภัสดา	เข้าไปพารากรุงศรี
จะถวายพระเพลิงพระภูมี	พระพันปีจงทรงพระเมตตา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังมหาเสนา	พระผ่านฟ้าชื่นชมภิรมย์ใจ
แล้วมีพระราชบัญชา	แก่มหาเสนาผู้ใหญ่
อันท้าวปะรังศรีบรรลัย	เพราะใจโมหันต์ฉันทา
ไม่อยู่ในทศพิธราชธรรม์	จึ่งสิ้นชีวันสังขาร์
ท่านจงไปทูลนางกัลยา	อันศพภัสดาที่บรรลัย
จงรับเข้าไปธานี	เรานี้อนุญาตประสาทให้
จงถวายพระเพลิงท้าวไท	ตามในประเพณีนั้นมีมา
เราจะหยุดพักจัตุรงค์	ที่ในแดนดงพฤกษา
สักเจ็ดราตรีทิวา	จึ่งจะยกโยธาเข้าไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาประณมบังคมไหว้
ทูลฉลองบัญชาพระภูวไนย	ด้วยใจยินดีปรีดา
พระองค์ผู้ทรงศักดาเดช	ปราบทั่วทุกประเทศทิศา
ลือเลื่องเฟื่องฟุ้งพระเดชา	ไพร่ฟ้าจะผาสุกใจ
ทูลแล้วถวายบังคมลา	ออกมาจากหน้าพลับพลาใหญ่
ไปยังศพพระภูวไนย	ร่ำไรโศกเศร้าโศกี
เชิญพระศพใส่ราชรัถา	แล้วพาเข้าไปในกรุงศรี
รถประทับกับเกยมณี	มนตรีไปทูลแก่ทรามวัย
ข้าออกไปถวายบรรณาการ	แล้วประทานพระศพด้วยผ่องใส
ว่าจะพักพหลพลไกร	ในไพรสักเจ็ดทิวาวัน
แล้วจึ่งจะยกโยธา	เข้ามานิเวศเขตขัณฑ์
บัดนี้พระศพทรงธรรม์	ประทับเกยสุวรรณรจนา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีเสนหา
ทั้งองค์พระราชธิดา	เสด็จมายังเกยมณี
สาวสนมกรมในซ้ายขวา	ตามเสด็จกัลยาทั้งสองศรี
คอยรับพระศพพระภูมี	โศกีมี่อึงทั้งวังใน
ครั้นถึงเกยรัตน์ชัชวาล	ทั้งสององค์นงคราญละห้อยไห้
กราบบาทบงสุ์พระทรงไชย	ร่ำไรไม่เป็นสมประดี
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ พระจอมมงกุฎสุดสวาดิ	มานิราศลูกน้อยมเหสี
เสด็จไปยังชั้นดุษฎี	มิได้ปรานีข้าทั้งสองรา
ทูลห้ามเท่าไรไม่ฟังความ	ไปติดตามสัประยุทธ์เข่นฆ่า
เพราะคิดมานะกษัตรา	สู้เอาชีวาไปม้วยมรณ์
โอ้พระปิ่นปักนคเรศ	เคยปกเกศเป็นสุขสโมสร
สิ้นทั้งไพร่ฟ้าประชากร	สถาวรเป็นสุขทั้งกรุงไกร
ทีนี้จะลับเลือนเหมือนเดือนดับ	อัปภาคย์สิ้นแสงแขไข
มีแต่จะพรัดกระจายไป	ด้วยภูวไนยมาสิ้นชนมาน์
พระองค์มาทิ้งน้องไว้	ไม่อาลัยพระญาติวงศา
มีแต่จะได้เวทนา	ทีนี้จะผินหน้าไปหาใคร
นางทรงโศกศัลย์พันทวี	ดั่งชีวีจะม้วยตักษัย
ทั้งฝูงแสนสาวกำนัลใน	รํ่าไห้ไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นค่อยคลายโศกโศกา	จึ่งองค์กัลยามเหสี
ให้เชิญพระศพพระภูมี	เข้าไปยังที่พิมานไชย
นางให้เอาชลวารี	มาชำระอินทรีย์ให้ผ่องใส
ทรงรดสุธามาลัย	ลูบไล้ไปทั่วกายา
แล้วเชิญเข้าใส่พระโกศแก้ว	อันเพริศแพร้ววิจิตรเลขา
ขึ้นวางเหนืออาสน์รจนา	ไว้ในมหาปราสาทไชย
เสร็จแล้วจึ่งมีเสาวนีย์	แก่มุขมนตรีน้อยใหญ่
จงเร่งกะเกณฑ์กันไป	ให้ตั้งพระเมรุอันรูจี
ท่านเร่งรัดกันอย่าหวั่นใจ	ทั้งเครื่องน้อยใหญ่ถ้วนถี่
จงตบแต่งตั้งไว้ให้มากมี	ในเจ็ดราตรีจงพร้อมกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งแล้วผายผัน
ออกมาเร่งรัดจัดกัน	ทำเมรุสุวรรณอันรจนา
เลิศแล้วด้วยแก้วเนาวรัตน์	แสงจำรัสระยับพระเวหา
ประดับด้วยรูปสัตว์นานา	ลวดลายเลขาล้วนบรรจง
ยอดเมรุแซมแทรกประจำทิศ	วิจิตรอร่ามงามระหง
ทั้งเครื่องใช้ท่านอันยิ่งยง	จัดสรรบรรจงอลงการ์
ทั้งการมโหรสพครบครัน	ทุกสิ่งสารพันพร้อมหน้า
เสร็จแล้วมนตรีเข้ามา	เชิญพระโกศรจนาขึ้นใส่รถ
เสียงประโคมแตรสังข์ฆ้องกลอง	สะเทือนท้องพสุธาปรากฏ
เครื่องสูงเป็นชั้นหลั่นลด	เคลื่อนพิไชยราชรถไคลคลา ฯ
ฯ ทะแย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีเสนหา
กับองค์พระราชธิดา	ทั้งสนมซ้ายขวาแน่นนันต์
นางเสด็จตามศพพระสามี	โศกีวิโยคโศกศัลย์
เพียงจะมอดม้วยชีวัน	กัลยาครวญคร่ำร่ำไร
ครั้นพระศพมาถึงเมรุทอง	อันกุก่องจำรัสแสงใส
เชิญพระโกศเวียนรอบเมรุไตร	แล้ววางไว้เหนืออาสน์พรรณราย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ จึ่งประโคมแตรสังข์ฆ้องกลอง	มี่ก้องพระศพถวาย
ถ้วนสามเวลาไม่เว้นวาย	กำมพฤกษ์ก็โปรยปรายทาน
ฝูงคนก็ช่วงชิงกันอึงมี่	ที่หน้าพลับพลาราชฐาน
ราตรีมีหนังประจำงาน	พลุประทัดชัชวาลมากมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีมเหสี
ทั้งองค์พระราชบุตรี	พระวงศานารีกำนัลใน
จึ่งเอาธูปเทียนมาลา	จวงจันทน์กฤษณาผ่องใส
ใส่ในโกศแก้วแววไว	อรไทโศกศัลย์พันทวี
กราบลงที่ศพพระภัสดา	นางสมาลาโทษถ้วนถี่
แล้วจึ่งถวายอัคคี	มี่อึงด้วยเสียงโศกา
ครั้นเสร็จดับเพลิงทันที	องค์พระมเหสีเสนหา
ทั้งโฉมพระราชธิดา	สุริย์วงศ์พงศาทั้งนั้น
เสด็จยุรยาตรคลาดคลา	กลับมายังนิเวศเขตขัณฑ์
ต่างแสนโศกาจาบัลย์	ถึงองค์ทรงธรรม์ที่มรณา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลือฤทธิ์ทุกทิศา
แต่เนาในสุวรรณพลับพลา	ได้เจ็ดทิวาราตรี
พักพลพหลโยธา	ก็ค่อยผาสุกกระเษมศรี
ให้เร่าร้อนฤทัยพระภูมี	จะใคร่เห็นบุษหรีเยาวมาลย์
จึ่งปราศรัยท้าวตะรังธิบดี	แต่เรานี้มาอยู่พนัสถาน
ได้เจ็ดราตรีทิวาวาร	จำจะยกทวยทหารเข้าไป
ยังในอุรังฆารพารา	ผ่านไอศวรรยาเป็นใหญ่
จะได้ปูนบำเหน็จเสนาใน	ที่ได้เหนื่อยพักหนักหนา
จึ่งสั่งตำมะหงงตะหลาหรัน	จงจัดพลขันธ์ซ้ายขวา
เราจะยกเข้าในพระพารา	ให้ทันเพลาพรุ่งนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงตะหลาหรันทั้งสองศรี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	พากันจรลีออกมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เร่งรัดจัดพวกพลขันธ์	ได้พร้อมมูลกันถ้วนหน้า
ให้ผูกสินธพอาชา	ประดับเครื่องรจนาเพริศพราย
อันเหล่าทหารอาสา	แต่งตัวโอ่อ่าเฉิดฉาย
นุ่งห่มประกวดลวดลาย	เสร็จแล้วผันผายเข้ามา
ครั้นถึงจึ่งกราบบังคม	ทูลพระบรมนาถา
อันซึ่งพหลโยธา	พร้อมตามบัญชาพระภูวไนย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเลิศลบจบสมัย
จึ่งเสด็จย่างเยื้องคลาไคล	ไปเข้าที่สรงสาคร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ชำระสนานสำราญสกนธ์	ทรงสุคนธาทิพเกสร
สนับเพลาเพราพริ้งงามงอน	มังกรเกี้ยวเลี้ยวคาบดวงมณี
ภูษิตพิศพื้นพรายแสง	ยกแย่งเชิงสุบรรณปักษิน
ฉลององค์ลายทรงข้าวบิณฑ์	เฉิดฉินชายไหวไหวแวม
ชายแครงครุยกรองทองประสาร	ตาบทิศชัชวาลงามแอร่ม
ทับทรวงเคียงคั่นทับทิมแนม	มรกตแกมดวงมุกดาราย
ทองกรกาบเก็จเนาวรัตน์	ธำมรงค์เรืองจำรัสแสงฉาย
ทรงมงกุฎเพริศพริ้งพรรณราย	กรรเจียกจอนกระจายอร่ามเรือง
ทรงอุบะประกันกระสันกลิ่น	รวยรินเกสรฟุ้งเฟื่อง
ทรงกฤชฤทธิ์แรงแสงประเทือง	ย่างเยื้องมาขึ้นอัสดร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ อันท้าวตะรังอูธิบดี	นั้นขี่อาชามาก่อน
นำพวกพหลพลจร	คลายคลี่นิกรจรลี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ม้าเอยม้านิมิต	งามวิจิตรองอาจดั่งราชสีห์
เชื้อชาติสินธพพาชี	พ่วงพีหางยาวเท้ารัด
ลำพองร้ายกาจอาจหาญ	เผ่นโผนโจนทะยานดั่งจักรพัด
กำลังแล่นกลมดั่งลมพัด	สูงใหญ่ยืนหยัดตระหง่านงาม
ดำขลับสรรพสารพางค์กาย	ผูกเครื่องเพชรพรายลายอร่าม
เบาะอานด้วยแก้วแวววาม	พู่ห้อยพลอยพลามจงกลกาฬ
เครื่องสูงชุมสายรายเรียบ	งามระเบียบธงไชยธงฉาน
ปี่หองกลองดังเป็นกังวาล	ม้าทหารเรียงริ้วเป็นทิวไป
เสียงเท้าม้าเพียงแผ่นดินลั่น	เสียงพลสนั่นหวั่นไหว
เร่งรีบโยธาคลาไคล	เข้าในนิเวศฉับพลัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงทวารา	ผ่านฟ้าเหลือบแลแปรผัน
ชมกำแพงแหล่งล้อมป้อมสุวรรณ	เขื่อนขัณฑ์มั่นคงอลงการ์
หอรบนางเรียงป้อมราย	ค่ายคูขอบขัณฑ์แน่นหนา
ปราสาทสูงเยี่ยมเมฆา	พระปรัศว์ซ้ายขวาล้วนบรรจง
โรงรถคชาพาชีชาติ	โรงแสงสวาทดูระหง
ทิมดาบสามชั้นเป็นหลั่นลง	ถนนตรงราบรื่นรัถยา
พระเร่งชื่นบานสำราญใจ	กับอาชาไนยใจกล้า
เร่งรีบพหลโยธา	มาตามมรคาฉับพลัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชนชาวบุรีผายผัน
ทุกตรอกซอกธารแน่นนันต์	ชวนกันมาลอบแลดู
บ้างกระซิบไถ่ถามกันไปมา	ว่าทรงอิทธิฤทธาไม่มีคู่
ครั่นคร้ามเดชาพระโฉมตรู	ฟุบเพียรแฝงดูพระทรงธรรม์
ครั้นเห็นพลพวกอาชาไนย	บ้างกระหนกตกใจไม่มีขวัญ
ครั้นเห็นพระองค์ทรงธรรม์	งามดั่งเทวัญในโสฬส
แกล้งแปลงเพศมาแต่เมืองฟ้า	จึ่งรุ่งเรืองฤทธาปรากฏ
รูปทรงส่งศรีเกียรติยศ	หมดทั้งพหลโยธี
ต่างกราบวันทาพระภูธร	บ้างถวายพระพรอึงมี่
มาเป็นหลักปักผืนธรณี	อย่ามีไภยันอันตราย
เราท่านทั้งหลายจะได้สุข	ซึ่งว่าคนพ้นทุกข์จะค่อยหาย
ถ้วนหน้าประชาหญิงชาย	จะชื่นชมสบายทั้งพารา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันพริ้งเพริศเลิศเลขา
ครั้นถึงท้องพระโรงรจนา	ลงจากอาชาทันใด
พระเสด็จยังแท่นทิพรัตน์	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์แจ่มใส
ท้าวพระยาคั่งคับกันไป	ทั้งเสนาในราชธานี
โหราพฤฒามาตย์ราชครู	พร้อมหมู่จัตุสดมภ์ทั้งสี่
พระปรีชาผาสุกแสนทวี	จึ่งสั่งเสนีทันใด
จงจัดแจงแต่งที่รจนา	ให้ท้าวตะรังอูอาศัย
จะได้พักพหลพลไกร	กว่าจะกลับคืนไปพารา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
เร่งรัดจัดกันเป็นโกลา	พร้อมตามบัญชาพระภูวไนย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางเฒ่าแก่เป็นใหญ่
จึ่งสั่งสาวสรรกำนัลใน	พนักงานของใครประจำการ
อีกทั้งเครื่องทรงเครื่องเสวย	เบิกเผยมาสิ้นทุกถิ่นฐาน
เตรียมให้พร้อมทุกพนักงาน	คอยพระผู้ผ่านภพไตร
เสร็จแล้วเฒ่าแก่ทั้งหลาย	ทั้งเท้าขรัวนายผู้ใหญ่
ก็ออกมายังท้องพระโรงไชย	เฝ้าไทธิราชบดี
ครั้นถึงจึ่งกราบบังคม	นบนิ้วประณมเหนือเกศี
เชิญเสด็จทรงธรรม์พันปี	เข้าปราสาทมณีให้สำราญ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังกระเษมสานต์
จึ่งเสด็จย่างเยื้องบทมาลย์	เข้าในสถานปราสาทไชย
พระสถิตเหนืออาสน์รจนา	พร้อมหมู่กัลยาอยู่ไสว
หมอบกลาดดาษดากันไป	พนักงานของใครก็เข้ามา
บ้างอยู่งานพัดวาลชนี	รูปทรงส่งศรีโอ่อ่า
บ้างชม้ายชายดูพระผ่านฟ้า	สบตาขวยเขินสะเทิ้นใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีศรีใส
ครั้นรู้ว่าองค์พระทรงไชย	เสด็จในปราสาทรจนา
จึ่งมีพระเสาวนีย์	แก่พระบุตรีเสนหา
มาจะไปเฝ้าพระราชา	แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ
ทั้งนี้ก็เพราะบิดา	เมื่อเวลาแล้วจะทำไฉน
จงก้มหน้าเป็นข้าช่วงใช้	ว่าแล้วทรามวัยก็โศกา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
จึ่งกราบถวายบังคมลา	เข้ามาที่สรงวารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ชำระสนานสำราญสกนธ์	ลูบไล้สุคนธ์เรืองศรี
ทรงปรัดผัดพักตร์รูจี	กวดเกล้าเกศีโสภา
ทรงภูษาพื้นทองยองใย	สไบสีทับทิมโอ่อ่า
สร้อยสนสังวาลตระการตา	ทองกรรจนาพรายพรรณ
สอดใส่ธำมรงค์ทั้งซ้ายขวา	งามดั่งนางฟ้ากระยาหงัน
เสร็จแล้วย่างเยื้องจรจรัล	บังคมคัลสมเด็จพระชนนี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีมเหสี
จึ่งพาพระราชบุตรี	มายังปรางค์มณีทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้าในปราสาท	นางมิได้อภิวาทบังคมไหว้
คลานหมอบยอบตัวอยู่แต่ไกล	ชลนัยน์คลอเนตรนางกัลยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
เห็นสองกระษัตริย์โสภา	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงไชย
พระวินิจพิศโฉมพระบุตรี	ทรงศรีสมบูรณ์ผ่องใส
อรชรอ้อนแอ้นวิไล	นางในไตรจักรไม่เทียมทัน
พิศพักตร์ดั่งดวงจันทรา	เสนหารัญจวนป่วนปั่น
จะใคร่แนบสุดาวิลาวัณย์	แล้วทรงธรรม์หยุดยั้งชั่งใจ
จึ่งกล่าวมธุรสวาที	แก่สร้อยสุณีศรีใส
อันพระสามีที่บรรลัย	เพราะมิได้อยู่ในยุติธรรม
กับพระบิตุรงค์ทรงธรรม	ก็รักใคร่กันสนิทไม่เดียดฉันท์
ควรหรือเป็นได้ไม่เป็นธรรม	คบกันกับอ้ายพรานไพร
เรามาอาศัยอยู่ในสวนศรี	ออกชิงเอาสกุณีไว้ได้
แล้วฆ่าปักษาให้บรรลัย	เวรานั้นไซร้ติดตามมา
จึ่งสิ้นชีวันม้วยมิด	ด้วยโลภหลงปลงจิตริษยา
จะใคร่ได้ดวงจินดา	ชีวาจึ่งม้วยบรรลัย ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสร้อยสุณีศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	ทรามวัยจึ่งทูลสนองพลัน
ทั้งนี้ก็เพราะเวรากรรม	มาจำดลจิตให้ผิดกัน
จึ่งม้วยมุดสุดสิ้นชีวัน	ด้วยมิได้เป็นธรรมประเพณี
จะขอเอาพระเดชเดชา	ปกเกล้าเกศาข้าสองศรี
จะได้สุขกระเษมเปรมปรีดิ์	กว่าชีวีจะม้วยบรรลัย
อันนางสิบสองพระกำนัล	ขอถวายทรงธรรม์เป็นใหญ่
พระองค์จงผ่านราชัย	ให้สุขสวัสดิ์สถาวร
ว่าแล้วชวนองค์พระธิดา	กลับมาปราสาทสายสมร
ไม่วายโศกาอาวรณ์	ถึงพระภูธรที่มรณา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรำจวนหวนหา
ครั้นค่ำย่ำแสงสนธยา	ถวิลถึงสุดายาใจ
จึ่งเข้าที่ชำระสระสรง	สำอางเอี่ยมอ่าองค์ผ่องใส
ทรงสุคนธาธารตระการใจ	ลูบไล้ไปทั่วกายา
ทรงภูษาษิตพิศพรรณ	ลวดลายสุวรรณเลขา
พระเสด็จย่างเยื้องลีลา	มายังปราสาทนางเทวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งสถิตเหนืออาสน์	อันโอภาสแจ่มจัดรัศมี
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์พาที	เป็นไฉนด่วนหนีพี่มา
ยังมิได้สนทนาพาที	ด้วยแก้วพี่ผู้ยอดเสนหา
หรือไม่ควรนวลน้องจะเจรจา	เจ้าจึ่งกลับมาปราสาทไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
ครั้นเห็นพระองค์ทรงไชย	เสด็จมาในแท่นไสยา
ให้ประหวั่นพรั่นจิตโฉมฉาย	ทั้งกลัวทั้งอายเป็นหนักหนา
เคลื่อนองค์ลงจากที่ไสยา	คลานก้มพักตราไม่ดูไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันยิ่งคิดพิสมัย
เห็นดวงสุดายาใจ	ถอยองค์ลงไปจากแท่นทอง
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก้วตาอย่าเคืองขุ่นหมอง
พี่แสนพิศวาสนาฏน้อง	นวลละอองจงฟังพี่พาที
พี่อุตส่าห์ฝ่าดงพงไพร	เพราะจะใคร่ได้ดวงสุดาพี่
จึ่งมาพบพรานป่าในพงพี	แจ้งข่าวมารศรีพี่ชื่นใจ
จึ่งเข้ามาในอุทยาน	จะใคร่เห็นเยาวมาลย์ผู้พิสมัย
คะนึงถึงพุ่มพวงดวงใจ	พี่มิได้หลับไหลในราตรี
เมื่อจวนจะแจ้งแสงฉาน	ท้าวไทผู้ผ่านกรุงศรี
ยกรี้กรีพลมนตรี	ไปลอบลักสกุณีเข้าเวียงไชย
แล้วเอาพี่ไปทิ้งลงคงคา	เพียงจะสิ้นชีวาตักษัย
เพราะสวาดินาฏน้องดังดวงใจ	จึ่งรีบยกพลไกรนั้นมา
พี่ได้ให้เสนามาทูลสาร	ว่าขานด้วยสกุณปักษา
พระบิดาหุนหันโกรธา	จึ่งสิ้นชีวาม้วยมิด
แม้นพี่บรรลัยในสงคราม	ที่ไหนโฉมจะเห็นจิต
จะขอชมให้สมอารมณ์คิด	จะเบี่ยงบิดไปไยไม่เข้ายา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
ได้ฟังทรงธรรม์บัญชา	กัลยาจึ่งเอื้อนพาที
พระเอยพระเจ้า	พระจงโปรดเกล้าเกศี
น้องกลัวเดชาพระภูมี	พันปีจงทรงพระเมตตา
เป็นเชลยที่จะเชยชมชิด	ไม่ควรสนิทเสนหา
จะเป็นค่าช่วงใช้ใต้บาทา	ปรานีน้องเถิดพระภูวไนย
พระจงเสด็จไปเชยชม	ฝูงนางนักสนมน้อยใหญ่
ล้วนทรงโฉมประโลมละลานใจ	ดั่งนางในช่อชั้นดุษฎี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์ผู้มิ่งมารศรี
อันพระสนมนารี	พี่มิได้มีจิตเจตนา
พี่สู้มาทำณรงค์ยงยุทธ์	เพราะจะได้แนบนุชเสนหา
ปรานีพี่เถิดนะแก้วตา	กัลยาอย่าสลัดตัดใจ
ว่าพลางเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์สุวรรณอันผ่องใส
นั่งแนบแอบองค์อรไท	พระลูบไล้ไปทั่วกายา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระเอยพระทรงเดช	พระไม่โปรดเกศเกศา
กระนี้หรือพระองค์ว่าเมตตา	มาทำข่มเหงไม่เกรงใจ
นางสลัดปัดกรพระทรงฤทธิ์	เบี่ยงบิดค้อนขวักผลักไส
วางข้าอย่ายุดน้องไว้	จะไปไหนพ้นพระราชา
พระองค์จงค่อยยับยั้ง	น้องยังตระหนกตกประหม่า
จึ่งจะเห็นว่าทรงพระเมตตา	จะได้รองบาทาสืบไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ สุดเอยสุดสวาดิ	นุชนาฏอย่าคิดสงสัย
พี่รักเจ้าเท่าเทียมฤทัย	อย่าประหวั่นพรั่นใจกัลยา
ถ้าห้ามสิ่งอื่นไม่ขืนขัด	จะห้ามความปฏิพัทธ์หรรษา
สุดที่พี่จะฟังกัลยา	ด้วยความเสนหามายวนใจ
ว่าพลางโอบอุ้มวนิดา	ขึ้นแท่นไสยาพิสมัย
พระกรสอดกอดเกี่ยวประทับไว้	สุขกระเษมเปรมใจปรีดา
โปรดเทวาพลาหก	ผันผกพยับทั้งเวหา
พยุระบุบั่นลั่นฟ้า	เมฆาเกลื่อนกลุ้มโปรยปราย
อสุนีครื้นครั่นสนั่นเสียง	เปรี้ยงเปรี้ยงคะนองฟาดสาย
พระพิรุณร่วงโรยโปรยปราย	กระจายต้องโกสุมปทุมา
ระบัดบานก้านกลีบชื่นชุ่ม	ภุมรินเชยรสบุปผา
สององค์สุขกระเษมเปรมปรา	ดั่งได้ฟากฟ้าสุราลัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
ได้ร่วมรักองค์พระทรงไชย	มิได้นิราศคลาดคลา
นางแสนพิศวาสเป็นสุดคิด	ชื่นชมภิรมย์จิตหรรษา
ใหลหลงด้วยองค์พระราชา	กัลยาเพลิดเพลินจำเริญใจ
ลืมองค์สมเด็จพระบิดา	ที่ม้วยมรณาตักษัย
ลืมความโศกาอาลัย	ทรามวัยสุขกระเษมเปรมปรีดิ์
กราบกับตักภูวไนย	แล้วนางทูลไปถ้วนถี่
อันหัสรังสกุณี	น้องนี้พิศวาสเพียงขาดใจ
เมื่อพระบิตุรงค์ทรงฤทธิ์	สังหารชีวิตให้ตักษัย
เพียงน้องจะพินาศขาดใจ	ร่ำไรไห้รักสกุณา
แม้นรู้ประจักษ์แต่เดิมที	ที่ไหนชีวีจะสังขาร์
น้องจะวอนองค์พระบิดา	ขอชีวาไว้มิให้ตาย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดฉาย
รับขวัญแล้วตอบภิปราย	สายสวาดิของพี่ดั่งดวงใจ
แต่ได้แจ้งข่าวปักษา	ว่าม้วยมรณาตักษัย
ดั่งพี่จะสิ้นชีวาลัย	ให้คั่งแค้นแน่นใจพันทวี
ความพี่เสียดายเป็นนักหนา	จะหาไหนได้เหมือนปักษี
รู้จักเจรจาพาที	ทั้งในธรณีไม่มีทัน
ว่าพลางตระโบมโลมเล้า	คลึงเคล้าเยาวยอดกระเษมสันต์
แสนสำราญบานใจใครจะทัน	บรรทมหลับไหลในราตรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดพรานป่าพนาลี
ครั้นรู้ว่าพระองค์ทรงธรณี	สิ้นชีพชีวีบรรลัย
ยุขันเสด็จเข้าพารา	ผ่านไอศุริยาเป็นใหญ่
พรานป่าตระหนกตกใจ	กลัวชีวาลัยจะมรณา
จึ่งชวนกันกับบ่าวสองคน	ด้นดั้นเข้าไพรพฤกษา
บุกชัฏลัดลอดอรัญวา	ให้พ้นแดนพาราเวียงไชย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงอโณทัย	ภูวไนยตื่นจากนิทรา
จึ่งมีมธุรสวาที	เจ้าพี่ผู้ยอดเสนหา
พี่จะไปพระโรงรจนา	แก้วตาค่อยอยู่จงดี
สั่งแล้วยุรยาตรคลาดคลา	จากห้องไสยานางโฉมศรี
สระสรงทรงเครื่องแล้วจรลี	สถิตที่พระโรงรจนา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พร้อมหมู่เสนาพฤฒามาตย์	เฝ้าแหนเดียรดาษแน่นหนา
จึ่งมีพระราชบัญชา	ปราศรัยท้าวตะรังทันใด
แต่จากพารามาช้านาน	ช่วยรบรานทำการศึกใหญ่
ก็ปราบได้ไพรีมีชัย	ท่านจงกลับไปพระบุรี
แล้วประทานมงกุฎสังวาล	เครื่องบรรณาการถ้วนถี่
อันตำมะหงงเสนี	ตะลาหรันผู้มีปรีชา
ประทานเจียดกระบี่เงินทอง	สิ่งของแพรพรรณเสื้อผ้า
อันเหล่าทหารโยธา	บรรดาที่มีฝีมือนั้น
ประทานเครื่องอุปโภคมากมาย	ทั้งไพร่ทั้งนายตามหลั่น
เงินตราผ้าผ่อนทุกสิ่งอัน	พร้อมกันกระเษมเปรมปรา
อันนายประมงนั้นไซร้	ก็พระราชทานให้หนักหนา
ส่วยสาอากรนานา	ทั้งข้าหญิงชายครบครัน
ตึกร้านบ้านเรือนไร่นา	โคกระบือช้างม้าทุกสิ่งสรร
เงินทองเสื้อผ้าสารพัน	พระทรงธรรม์เบิกบานสำราญนัก ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวตะรังอูมีศักดิ์
ทั้งนายประมงอันจงรัก	ภักดีต่อองค์พระราชา
จึ่งกราบถวายบังคมคัล	อัญชุลีก้มเกล้าเกศา
รับประทานสิ่งของนานา	ยินดีปรีดาเป็นพ้นไป
ท่านท้าวตะรังอูภูบาล	ทูลสนองโองการขานไข
ตัวข้าจะทูลลาไป	ถ้ามีเหตุภัยสิ่งใดมา
ให้เสนาไปแจ้งคดี	ข้าจะยกโยธีมาอาสา
จะสนองรองเบื้องบาทา	กว่าจะสิ้นชีวาบรรลัย
ทูลแล้วถวายบังคมลา	ออกมาจากพระโรงศรีใส
แล้วยกพหลพลไกร	กลับไปยังราชธานี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเลิศฟ้าราศี
เสวยรมย์สมสุขเปรมปรีดิ์	ด้วยองค์บุษหรีเยาวมาลย์
บำรุงไพร่ฟ้าประชากร	ถาวรเป็นสุขกระเษมสานต์
ลืมองค์ประวะลิ่มนงคราญ	เจ้าลิขิตกุมารชาญชัย
คลึงเคล้าเฝ้าชมสมสวาดิ	จะนิราศคลาดคลาก็หาไม่
อยู่เย็นเป็นสุขสนุกใจ	ประมาณได้สักหลายเดือนตรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๑๐
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงโฉมประวะลิ่มเสนหา
แต่โศกศัลย์รัญจวนทุกเวลา	ถึงพระยอดฟ้ายาใจ
ไม่เป็นสรงเสวยโภชนา	ให้อาวรณ์ร้อนรนหม่นไหม้
ตั้งแต่โศกาอาลัย	มิได้มีความสุขสักเวลา
นางแสนอาดูรพูนเทวษ	เยาวเรศไม่วายถวิลหา
จนครรภ์นั้นได้เจ็ดเดือนตรา	กัลยาประหวั่นพรั่นใจ
กลัวบิตุเรศชนมาน	แม้นแจ้งเหตุการณ์จะตักษัย
จำกูจะลอบหนีไป	ให้พ้นภัยพระผู้ทรงธรณี
ทั้งจะได้ติดตามพระทรงฤทธิ์	กว่าชีวิตจะม้วยเป็นผี
จะสัญจรดอนดงพงพี	ตามที่ผลกรรมได้ทำมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ คิดแล้วจึ่งมีวาที	แก่พระพี่เลี้ยงสันหยา
ทั้งองค์ลิขิตอนุชา	พี่จะลาเจ้าแล้วนะดวงใจ
จะไปติดตามหาพระสามี	กว่าชีวีจะม้วยตักษัย
อยู่หลังเจ้าจงระวังภัย	อย่าให้มีเหตุอันตราย
แม้นไปได้พบพระภัสดา	พี่จะกลับคืนมาหาโฉมฉาย
แม้นไม่พบองค์พงศ์นารายณ์	จะสู้ตายในดงพงพี
สั่งพลางโศกาอาลัย	รานร้อนพระทัยดั่งไฟจี้
แสนวิโยคโศกสร้อยโศกี	เทวีพ่างเพียงจะขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยานารีศรีใส
ทั้งองค์ลิขิตฤทธิไกร	ทูลสนองทรามวัยทันที
พระองค์จะทิ้งข้าไว้	ให้อยู่ที่ในปราสาทศรี
กลัวเดชพระผู้ทรงธรณี	แม้นทราบคดีมิเป็นการ
จะซักไซ้ไถ่ถามเนื้อความหลัง	จะประหารชีวังให้สังขาร
จะขอไปเพื่อนองค์เยาวมาลย์	กว่าจะพบพานพระะภูมี
ถึงจะได้ยากแค้นแสนเข็ญ	ตายเป็นฉันใดให้รู้ที่
ว่าพลางทางทรงโศกี	สองศรีพ่างเพียงจะขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเทวีศรีใส
ได้ฟังทั้งสองก็ต้องใจ	ทรามวัยจึ่งมีวาจา
เราจะชวนกันไปทั้งสามคน	ดั้นด้นเข้าไพรพฤกษา
แม้นพบพระองค์ทรงศักดา	จึ่งกลับคืนมายังเวียงไชย
แล้วคิดถึงพระชนกชนนี	มารศรีเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ลูกจะพลัดพรากจากไป	มิเคยไกลสักทิวานาที
โอ้ว่าสนมกำนัล	จะชวนกันเศร้าสร้อยหมองศรี
เคยอยู่เป็นสุขทุกราตรี	แต่นี้จะแลไม่เห็นใคร
นางทรงโศกาอาดูร	พูนทุกข์เทวษโหยไห้
ห่วงหน้าห่วงหลังกังวลใจ	มิได้หลับไหลในราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอินทรีราชปักษี
ดำริตริตรึกคดี	กูนี้ไปรับยุขันมา
จากโฉมประวะลิ่มนิ่มน้อย	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
เช้าค่ำจะพรํ่าโศกา	เวราจะติดตัวไป
จำจะไปเยี่ยมเยียนนงคราญ	ให้รู้เหตุการณ์เป็นไฉน
จะมีโทษทัณฑ์สิ่งใด	ในองค์บิตุเรศชนนี
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	บอกแก่ลูกยาปักษี
แม่จะไปเยี่ยมองค์นางเทวี	ที่ในบูรีอุเรเซน
นางพรากจากองค์ภัสดา	กัลยาได้ทุกข์ขุกเข็ญ
ไม่ช้าจะมาเพลาเย็น	จำเป็นจะไปในวันนี้
สั่งแล้วจึ่งราชปักษา	ออกมาจากพระไทรศรี
บินขึ้นอากาศด้วยฤทธี	ข้ามมหาวารีรีบมา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ พสุธาเลื่อนลั่นครั่นครื้น	พระสมุทรเป็นคลื่นฉานฉ่า
ด้วยกำลังลมปีกสกุณา	ทั้งอากาศเลื่อนลั่น
รีบบินมาถึงนครา	สุริยายังไม่ลับแสงฉัน
ปักษินบินอยู่ในเมฆัน	สุริยันเลื่อนลับจะเข้าไป
ครั้นล่วงประฉิมยามพลบ	ชนชาวพาราหลับไหล
สงัดเงียบทั้งกรุงภพไตร	ใครจะตื่นสักคนก็ไม่มี
ปักษินบินมายังปราสาท	โฉมนาฏประวะลิ่มมารศรี
ลงยังบัญชรนางเทวี	อินทรีจึ่งมีวาจา
ขอเชิญพระธิดายาจิต	กับลิขิตผู้เป็นขนิษฐา
ออกมายังเกยชาลา	จะใคร่สนทนาพาทีกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเศร้าสร้อยโศกศัลย์
ได้ยินแว่วเสียงสุบรรณ	กัลยาคิดอัศจรรย์ใจ
จึ่งชวนลิขิตอนุชา	สันหยานารีศรีใส
ออกจากแท่นแก้วแววไว	แลไปก็เห็นสกุณา
นางเสด็จยังเกยรูจี	ยอกรชุลีแม่ปักษา
ถามถึงสมเด็จพระภัสดา	ว่าพลางกัลยาก็โศกี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีราชปักษี
เห็นนางโศกศัลย์พันทวี	มีความเมตตาอาลัย
จึ่งกล่าวปลอบโยนนางกัลยา	แม่อย่าโศกาหม่นไหม้
อันพระสามีที่จากไป	ไม่ช้าจะได้พบกัน
บัดนี้ยุขันชาญชัย	ไปยังในไพรพนาสัณฑ์
หยุดอยู่อาศรมพระนักธรรม์	ยังไม่จรจรัลไปบูรี
เมื่อวันจะพรากจากจร	อาวรณ์ถึงองค์มารศรี
เจียนจะม้วยมุดสุดชีวี	ภูมีครวญคร่ำร่ำไร
อันองค์สมเด็จพระบิดา	ยังจะแจ้งกิจจาหรือหาไม่
แม้นเจ้าจะเสด็จคลาไคล	แม่จะพาไปส่งยังกุฎี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังสกุณาพาที	นางค่อยคลี่คลายสบายใจ
บอกว่าบิตุเรศมารดา	จะได้แจ้งกิจจาก็หาไม่
ข้าบอกป่วยอยู่ไม่ขึ้นไป	เฝ้าองค์ท้าวไททั้งสองกษัตรา
อุทรก็ใหญ่ขึ้นทุกวัน	คิดพรั่นกลัวภัยเป็นหนักหนา
แม้นสองพระองค์รู้จะโกรธา	ชีวาจะม้วยวอดวาย
ยากเย็นเป็นไฉนไม่ขออยู่	ให้อดสูแก่คนทั้งหลาย
จะไปให้พ้นความอาย	สู้ตายที่ในพงพี
ว่าพลางทางรํ่าโศกา	อนิจจาพระองค์มาหน่ายหนี
นางแสนโศกศัลย์พันทวี	มารศรีดั่งจะสิ้นชีวาลัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีผู้มีอัชฌาศัย
จึ่งปลอบให้ชอบพระทัย	ไปไม่ช้าจะพบพระภูมี
แม้นเจ้าจะเสด็จไคลคลา	จงแต่งกายาเถิดโฉมศรี
อย่าให้ทันรุ่งราตรี	สุริย์ศรีจวนจะแจ้งแสงพราย
เห็นจะแสนลำบากยากใจ	ด้วยอโณทัยจำรัสฉาย
เนื้ออ่อนจะร้อนสกนธ์กาย	ยังจะข้ามสายชลสมุทรไทย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดพิสมัย
ค่อยระงับดับโศกโศกาลัย	ที่ในถ้อยคำนกอินทรี
แล้วนางจึ่งมีสุนทร	จงท่าลูกก่อนแม่ปักษี
จะไปเอาภูษาของภูมี	ที่เปลี่ยนไว้เมื่อพระหนีไป
สั่งแล้วยุรยาตรคลาดคลา	เข้าห้องไสยาพิสมัย
นางทรงโศกาอาลัย	ร่ำไรไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ โอ้พระชนกชนนีเจ้า	เคยปกเกล้าลูกได้กระเษมศรี
มิได้สนองคุณพระพันปี	ลูกนี้จะพรากจากไป
ถวายบังคมลาทั้งสององค์	พระผู้ทรงพิภพเป็นใหญ่
เสวยสุขอย่ามีทุกข์ภัย	แม้นไม่บรรลัยจะกลับมา
เพ่งพิศดูห้องไสยาสน์	วรนาฏยิ่งโทรมนัสา
แต่นี้จะเศร้าโรยรา	ตัวข้าจะร้างแรมไกล
ฉากฉายลายตั้งบังระยับ	อัจกลับจะหม่นหมองไหม้
เครื่องทรงภูษาผ้าสไบ	เคยนับพับไว้ในห้องทอง
ทั้งสายสะอิ้งกุณฑล	สังวาลสร้อยสนจะมัวหมอง
ซบพักตร์ลงกับเขนยทอง	ร้องไห้สั่งห้องนางเทวี
ยี่ภู่เขนยเคยสำราญ	โอ้นานจะมัวหมองศรี
ล้วนแก้วแวววาวรูจี	ทีนี้จะเยียบเย็นใจ
โอ้ฝูงกำนัลขันที	จะมีแต่ทุกข์ทนหม่นไหม้
เคยกระเษมเปรมทั่วอนงค์ใน	มิได้มีสิ่งอนาทร ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ครวญพลางทางแต่งองค์ทรงเครื่อง	อร่ามเรืองดั่งเทพอัปสร
ภูษิตวิจิตรอลงกรณ์	ทรงสไบบวรเครือสุวรรณ
สร้อยสนตาบประสานสังวาลเพชร	ทองกรกาบเก็จทับทิมคั่น
ธำมรงค์รุ่งสลับกัน	มงกุฎแก้วแพรวพรรณรูจี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึ่งหยิบภูษาพระภูวเรศ	มาทูนเหนือเกศเกศี
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	ออกมาจากที่ไสยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีมธุรสวาที	แก่แม่อินทรีราชปักษา
พี่สันหยากับองค์อนุชา	ก็จะไปกับข้าทั้งสามคน
เมตตาช่วยพาไปด้วยกัน	เป็นเพื่อนจรจรัลในไพรสณฑ์
จะได้ปรับทุกข์ร้อนผ่อนปรน	ดั้นด้นในป่าพนาลี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปักษินจึ่งตอบนางโฉมศรี
จะอาวรณ์ร้อนใจไปไยมี	แม่นี้จะพาเจ้าคลาไคล
เจ้าจงดับความโศกี	สุริย์ศรีจวนจะแจ้งแสงใส
ยังจะข้ามมหาสมุทรไทย	ช้าไปจะจวนเวลา
จึ่งชวนสองกระษัตริย์ธิบดี	อีกนางนารีสันหยา
ขึ้นนั่งบนหลังสกุณา	จงระวังกายาทั้งสามคน
สั่งแล้วสำแดงฤทธา	ถีบทะยานผ่านมาเวหาหน
บินร่าร่อนไปในลมบน	ด้วยกำลังฤทธิรณสกุณี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ปักษาพาไปด้วยฤทธี	โศกีดั่งจะสิ้นชีวา
นางร้องด้วยสุรเสียงอันดัง	สั่งพระสนมถ้วนหน้า
ช่วยทูลทั้งสองกษัตรา	สกุณาพาเอาเราไป
ถวายบังคมลาเบื้องบาท	แม้นชีวาตม์ไม่ม้วยตักษัย
จะกลับมาสนองคุณภูวไนย	อย่าได้โศกเศร้าโศกี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นร้องสั่งแล้วแคล้วเคลื่อน	ลับเลื่อนยอดปรางค์ปราสาทศรี
ปักษินบินไปด้วยฤทธี	เร็วรี่ดั่งลมพัดพา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระสนมกรมในถ้วนหน้า
ครั้นได้ยินเสียงนางกัลยา	ร้องมาบนยอดปราสาทไชย
ต่างคนต่างขึ้นไปดู	เห็นโฉมตรูครวญครํ่าร่ำไห้
ทั้งนางสันหยาทรามวัย	ปักษีพาไปยังเมฆา
ต่างคนต่างตระหนกอกสั่น	เห็นเป็นอัศจรรย์หนักหนา
บ้างเข้าไปดูในไสยา	หัสรังปักษาก็หายไป
ต่างปรึกษากันไปมา	เราจะนิ่งอยู่ช้าก็มิได้
จะไปทูลองค์พระทรงไชย	บัดใจก็ชวนกันขึ้นมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบบทบงสุ์	ทูลองค์บรมนาถา
บัดนี้ยังมีครุฑา	เข้ามายังปราสาทมณี
ลอบลักพระราชธิดา	กับสันหยาพี่เลี้ยงสาวศรี
อีกทั้งหัสรังสกุณี	ฉวยฉาบคาบหนีบินไป
เมื่อจวนจะรุ่งราตรี	เทวีโศกสร้อยละห้อยไห้
ร้องสั่งให้ทูลพระทรงไชย	ว่าพลางกำนัลในก็โศกา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์สุริย์วงศ์นาถา
ทั้งพระอุรังหงันอนุชา	ได้ฟังวาจากำนัลใน
ให้ตะลึงตะไลไปทั้งองค์	ปิ้มจะทรงพระกายไว้ไม่ได้
พระแสนโศกาอาลัย	ร่ำไรไห้รักพระบุตรี
บิดาว่าโอ้เจ้าดวงเนตร	มาทุเรศไปจากบูรีศรี
พระมารดาว่าเวรสิ่งใดมี	แต่นี้จะเห็นหน้าใคร
อนุชาว่าโอ้พระพี่นาง	มาทิ้งขว้างน้องเสียก็เป็นได้
พระบิตุรงค์ว่าเจ้าทรงจำเริญวัย	พ่อมิให้ระคายราคี
พระชนนีว่าหวังตั้งใจ	จะให้เจ้าเป็นปิ่นบูรีศรี
อุรังหงันว่าพระองค์อารี	มิให้ขุ่นข้องวิญญาณ์
พระบิตุเรศว่าพ่อประหวั่นจิต	คิดว่าประชวรนักหนา
พระมารดาข้อนทรวงเข้าโศกา	อนิจจาจากแม่ไปทั้งเป็น
อนุชาว่าจะเป็นประการใด	ลำบากยากกระไรแสนเข็ญ
พระบิดาว่าโอ้ทุกเช้าเย็น	พ่อเห็นพักตร์เจ้าค่อยคลายใจ
สามกระษัตริย์วิโยคโศกศัลย์	พ่างเพียงชีวันจะตักษัย
ทั้งฝูงอนงค์นางใน	รํ่าไห้สิ้นทั้งปราสาททอง
ทั้งนางพี่เลี้ยงข้าหลวง	ข้อนทรวงโศกาหม่นหมอง
กลิ้งเกลือกครวญครํ่ารํ่าร้อง	แซ่ซ้องด้วยเสียงโศกี ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ ครั้นว่าคลายความโศกศัลย์	พระทรงธรรม์ผู้ผ่านกรุงศรี
จึ่งมีพระราชวาที	แก่พระมเหสีนงคราญ
อันเกิดเหตุการณ์ทั้งนี้	ด้วยฤทธิ์สกุณีปักษาน
จึ่งให้มืดมนอนธการ	ถึงสองครั้งในสถานธานี
คิดเห็นเป็นอัศจรรย์นัก	ซึ่งสุบรรณมาลักนางโฉมศรี
ทั้งสันหยาหัสรังสกุณี	ความนี้เป็นน่าสงสัยใจ
แล้วท้าวมีราชบรรหาร	แก่โหราจารย์เป็นใหญ่
อันพระธิดายาใจ	หัสรังหายไปด้วยกัน
จงคัดควรทวนเทียบชันษา	ที่ในลัคนาจอมขวัญ
หรือว่าครุฑาอาธรรม์	ผลาญชีพชีวันมรณา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่ารับสั่งใส่เกศา
ขนเอาคัมภีร์ออกมา	ดูห้วงเพลานาที
ขับไล่ในดวงพระชันษา	ตามโชคลัคนาราศี
แล้วกราบทูลพลันทันที	อันพระบุตรีนงคราญ
พิเคราะห์ชันษานั้นร้ายนัก	จำจักจรจากราชฐาน
จะได้ความร้อนรนทรมาน	ในพงดงดานพนาวา
ครั้นถ้วนคำรบสามปี	เห็นดีในเกณฑ์ชันษา
ได้คู่สู่สมภิรมยา	จะกลับคืนมายังเวียงไชย
จะมีพระโอรสา	ฤทธาปรากฏในต่ำใต้
สกุณีอันมีฤทธิไกร	ก็จะได้กลับคืนมาพารา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนนาถา
ได้ฟังโหรเฒ่าพูดมา	ผ่านฟ้าค่อยคลายอาวรณ์
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก่โฉมมะยุดาสายสมร
เจ้าอย่าโศกาอนาทร	ถึงลูกรักซึ่งจรจากไป
ไม่ช้าจะได้กลับมา	ครองไอศวรรยาเป็นใหญ่
ไปดีไม่มีเภทภัย	ทรามวัยอย่าทรงโศกี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมมะยุดามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	ว่าพระบุตรีจะคืนมา
นางระงับดับโศกโศกี	คลายคลี่เคลื่อนความโทรมนัสา
ให้รำลึกตรึกถึงพระลูกยา	อยู่ทุกทิวาราตรี
อันสาวสนมกรมใน	อาลัยถึงองค์นางโฉมศรี
ไม่มีสุขทุกข์หน้านารี	ต่างโศกโศกีเป็นนิรันดร์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อินทรีฤทธิแรงแข็งขัน
พาองค์ประวะลิ่มจรจรัล	กับสันหยาลิขิตอนุชา
ข้ามมหาสาคเรศทะเลวน	ด้วยกำลังฤทธิรณปักษา
ดั้นหมอกออกเมฆเมฆา	พอสุริยาเยี่ยมยอดยุคุนธร
อินทรีร่อนมาในอากาศ	ด้วยแสงโอภาสประภัสสร
จนบ่ายชายแสงรวิวร	จวนข้ามถึงฝั่งสมุทรไทย
เร่งรีบบินไปด้วยใจภักดิ์	พ้นแดนอสูรยักษ์อาศัย
ร่อนลงยังรุกข์พระไทร	ทรามวัยลงจากสกุณี
อินทรีจึ่งมีวาจา	ว่าพระภัสดาของโฉมศรี
ข้าพามาส่งยังที่นี่	แล้วภูมีลีลาคลาไคล
ไปยังอาศรมพระนักสิทธิ์	ทรงฤทธิ์ยังอยู่อาศัย
อนุชาจงนำพี่นางไป	จะได้พบองค์พระภัสดา
ตรงไปในทิศพายัพนี้	ทางซึ่งข้าชี้อย่ากังขา
ไม่มีอันตรายจะบีฑา	กัลยาจงไปสวัสดี
มารดาจะลาไปรัง	อยู่หลังอย่าเศร้าหมองศรี
เมื่อหน้าถ้าทุกข์สิ่งไรมี	จะมาช่วยเทวีอย่าร้อนใจ ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดพิสมัย
ทั้งองค์ลิขิตฤทธิไกร	จึ่งมีวาจาไปฉับพลัน
ลูกขอบใจแม่เป็นนักหนา	ช่วยพามาให้พ้นเขตขัณฑ์
คุณนั้นสุดที่จะรำพัน	ชีวันจึ่งไม่ม้วยมรณา
ว่าแล้วก็ลาคลาไคล	ปักษินบินไปในเวหา
โฉมยงองค์ลิขิตฤทธา	นำหน้าสองเทวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เข้าในป่าระหงดงชัฏ	เลาะลัดตัดไปในไพรศรี
รุกขชาติดาษป่าพนาลี	หลายอย่างต่างสีน่าพึงชม
ที่เรียงเรียบเทียบต้นเสมอกัน	ที่ค้อมคดเป็นหลั่นงามสม
สกุณีจับร้องอยู่ระงม	ชมช่อซอกไซ้เสาวคนธ์
บ้างคลอเคล้าเคียงเมียงม่าย	บ้างเต้นต่ายชิงกันจิกผล
ลางหมู่โผผินบินบน	โหยหนร้องก้องระงมไพร
ลางหมู่จับอยู่สันโดษเดียว	นางเหลียวแลเห็นละห้อยไห้
คิดคะนึงถึงองค์พระทรงไชย	ชลนัยน์ไหลอาบซาบพักตร์
อนิจจาปักษายังพรัดคู่	เหมือนตัวกูพรากองค์พระทรงศักดิ์
พระมิได้อาลัยมาไกลพักตร์	หวนหักไม่คิดปรานี
ครั้นเห็นหมู่สัตว์จัตุบาท	เดินผาดกลาดกลางป่าพนาศรี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	เรียกองค์พระศรีอนุชา
โน่นแน่ะสัตว์ร้ายอยู่ก่ายกอง	เที่ยวท่องสัญจรมานักหนา
นางประหวั่นพรั่นใจไปมา	พักตราผาดเผือดลงทันใด ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตจึ่งทูลเฉลยไข
พระองค์อย่าตระหนกตกใจ	กลัวไยกับหมู่มฤคา
มันมิใช่สัตว์ร้ายราวี	มฤคีโคกระทิงมหิงสา
เล็มล่าหาเลี้ยงอาตมา	มิได้บีฑาท่านผู้ใด
ทูลพลางนำนางลีลา	เห็นต้นพฤกษาสุกใส
เก็บดวงพวงผลที่แกว่งไกว	ถวายองค์อรไทกัลยา
ให้นางเสวยสำราญ	แล้วเก็บให้นงคราญสันหยา
เลี้ยวลัดดัดเดินอรัญวา	พระสุริยาเลื่อนลับยุคุนธร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ พอถึงซึ่งบรรณศาลา	อนุชาชื่นชมสโมสร
น้อมกายถวายชุลีกร	ทูลนางบังอรทันใด
นี่คืออาศรมพระนักสิทธิ์	ซึ่งพระทรงฤทธิ์อยู่อาศัย
ขอเชิญเสด็จเข้าไป	จะได้พานพบประสบองค์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลหง
ได้ฟังลิขิตฤทธิรงค์	โฉมยงกระเษมเปรมปรีดิ์
เหือดหายคลายความโศกศัลย์	มุ่งมั่นจะพบพระโฉมศรี
ทั้งสามชวนกันจรลี	เข้าในกุฎีพระอาจารย์
นางจึ่งยอกรบังคม	ด้วยมโนภิรมย์กระเษมสานต์
นอบน้อมเศียรเกล้านมัสการ	องค์พระอาจารย์ด้วยยินดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระมหาฤๅษี
เห็นกุมารกับสองนารี	เข้ามาถึงที่ศาลา
จำได้ว่าองค์ลิขิต	พระนักสิทธิ์ใสโสมนัสา
จึ่งมีมธุรสวาจา	มานี่มีกิจสิ่งใด
เชษฐาให้อยู่ด้วยกัลยา	เหตุไรนัดดาจึ่งมาได้
สีกาสองคนนั้นคือใคร	เป็นไฉนจึ่งพากันมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเฉิดโฉมเสนหา
น้อมเศียรอภิวันท์ด้วยปรีดา	แล้วแจ้งกิจจาทั้งปวงไป
นี่คือประวะลิ่มเยาวเรศ	พระเชษฐารักร่วมพิสมัย
พระองค์มาจากทรามวัย	อรไทครวญคร่ำโศกา
ครั้นว่าปักษาไปเยี่ยมเยียน	ถึงในมณเฑียรเลขา
ปักษีมีความเมตตา	พาข้ามมหาวารี
คนนี้ชื่อว่าสันหยา	พี่เลี้ยงพระธิดาโฉมศรี
มีความจงรักภักดี	เห็นนางจรลีก็ตามมา
อินทรีบอกว่าพระโฉมยง	มาอยู่ด้วยองค์ทรงสิกขา
ก็รีบลัดดัดดั้นอรัญวา	หวังว่าจะพบพระทรงไชย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระดาวบสเป็นใหญ่
ฟังเล่าถ้วนถี่ก็ดีใจ	มีใจเมตตานางเทวี
ซึ่งเจ้าซื่อตรงคงสัตย์	จะจัดหาไหนได้เหมือนโฉมศรี
รักผัวไม่กลัวแก่ชีวี	ทิ้งขว้างบูรีตามมา
อันองค์ยุขันสามี	มานี่แล้วไปจากข้า
กับหัสรังสกุณา	ว่าจะพากันไปเวียงไชย
ถึงแล้วจะรีบกลับมา	รับองค์กัลยาผู้พิสมัย
เจ้าอย่าละห้อยน้อยใจ	ไหนจะได้พบภัสดา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
ฟังพระดาวบสบอกมา	กัลยาจึ่งถามพระภูมี
อันองค์สมเด็จพระภูวนาถ	ลีลาศไปยังกรุงศรี
ได้สักกี่ราษราตรี	โปรดบอกข้านี้จะตามไป
ยังจะพบองค์พระทรงธรรม์	หรือจะแคล้วคลาดกันเป็นไฉน
แม้นไม่พบองค์พระทรงไชย	ข้าจะตามไปยังพารา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระดาวบสอันพรตแกล้วกล้า
จึ่งบอกว่าองค์พระภัสดา	ว่าลาไปได้หลายวัน
ถึงติดตามไปไม่พบพาน	นงคราญเจ้าอย่าผายผัน
จะลำบากด้วยองค์ทรงครรภ์	ซึ่งจะเดินไพรสัณฑ์เห็นกันดาร
ฟังคำตาว่าเจ้าอย่าไป	จะได้ความยากไร้ในไพรสาณฑ์
ภัสดากลับมาจะพบพาน	เยาวมาลย์เจ้าอยู่ยังกุฎี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังพระมหามุนี	ห้ามปรามมิให้ไคลคลา
กราบลงรับรสพจมาน	องค์พระอาจารย์ฌานกล้า
พระคุณพ้นที่จะพรรณนา	เมตตาหลานรักในครั้งนี้
ข้าน้อยจะอยู่สนองคุณ	ซึ่งการุณโปรดเกล้าเกศี
กว่าพระทรงธรรม์พันปี	จะเสด็จจรลีกลับมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระดาวบสพรตกล้า
จึ่งนิรมิตบรรณศาลา	ให้สองกัลยาเทวี
เครื่องใช้ครบครันนานา	สำหรับชีป่าพนาศรี
ให้นางไปอยู่ยังกุฎี	หวังจะให้เทวีสำราญใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
บังคมลามายังศาลาลัย	ทรามวัยค่อยคลายจาบัลย์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตฤทธิรงค์รังสรรค์
อยู่ยังกุฎีพระนักธรรม์	ปรนนิบัตินวดฟั้นทุกเวลา
ครั้นเช้าก็หาสาแหรกคาน	เข้าในไพรสาณฑ์แสวงหา
ส้มสุกลูกไม้นานา	ถวายพระอาจารย์ทุกเพลางาย
แล้วเอามาถวายพระพี่นาง	ผลไม้ต่างต่างหลากหลาย
น้ำท่าตักมาไม่เว้นวาย	ปรนนิบัติโฉมฉายทุกราตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
อยู่ด้วยพระมหามุนี	ที่ในพงพีนานมา
จนพระครรภ์นั้นถ้วนทศมาส	จะประสูติพระราชโอรสา
ให้เจ็บปวดรวดร้าวทั้งกายา	จึ่งเรียกสันหยานารี
พี่เจ้าจงช่วยน้องด้วย	เพียงชีวิตจะม้วยเป็นผี
เจ็บสุดที่จะกลั้นพันทวี	ปรานีอย่าให้มรณา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนางพี่เลี้ยงสันหยา
ตกใจร้องเรียกอนุชา	เข้ามาใกล้องค์นางเทวี
สันหยาก็เข้ามาประคองครรภ์	ลิขิตนวดฟั้นนางโฉมศรี
ไม่เป็นสติสมประดี	บ้างบนผีสางที่กลางไพร
แล้วจึ่งบอกพระมุนี	ว่าองค์เทวีศรีใส
ให้เจ็บพระครรภ์เป็นพ้นไป	ทรามวัยจะประสูติลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระนักสิทธิ์ทรงญาณแกล้วกล้า
จึ่งหยิบเอาเตาทารา	โอมอ่านคาถาประสิทธี
เป่าเสกมหาคงคา	เสร็จแล้วเอามายังโฉมศรี
รดเหนือเศียรเกล้านางเทวี	ฤกษ์ดีจึ่งคลอดพระลูกยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดเสนหา
เจ็บทั่วสกนธ์กายา	ดั่งว่าจะม้วยชีวาลัย
ครั้นได้ฤกษ์ยามเวลา	วาตากรรมชวาตหวาดไหว
พานพัดผัดผันทันใด	ทรามวัยประสูติทันที
เป็นชายโสภาน่ารัก	นงลักษณ์พักตราราศี
ผิวผ่องดั่งทองไม่ราคี	ดั่งตรีเนตรนิรมิตลงมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระดาวบสทรงพรตสิกขา
ทั้งองค์ลิขิตอนุชา	สันหยาพี่เลี้ยงก็ดีใจ
จึ่งชวนกันอุ้มองค์พระกุมาร	ชำระชลธารให้หมดใส
ผิวผ่องดั่งทองละอองอำไพ	เหมือนองค์ภูวไนยพระบิดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
พิสมัยในองค์พระลูกยา	ดั่งดวงชีวาอรไท
ยิ่งคิดถึงองค์พระทรงเดช	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
โอ้ว่าพระยอดฟ้ายาใจ	เมื่อไรจะพบลูกรัก
พระจากไปก็ได้หลายเดือนตรา	แสนเวทนาเพียงอกหัก
ได้ความร้อนรนเป็นพ้นนัก	พระทรงศักดิ์ไม่คิดเมตตา
อนิจจาลูกน้อยกลอยสวาดิ	แสนอนาถไร้ญาติวงศา
ตกไร้ได้ความเวทนา	เห็นแต่อัยกากับมารดร
แล้วเอาธำมรงค์ของทรงไชย	ผูกให้ลูกรักสายสมร
ประคองหัตถ์รับขวัญแล้วอวยพร	จงถาวรเป็นสุขทุกราตรี
เป็นแสนวิบากของมารดา	ลูกยาจึ่งได้หมองศรี
นางกอดโอรสเข้าโศกี	เทวีพ่างเพียงจะขาดใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
พิศวาสนัดดาดังดวงใจ	บำรุงมิให้อนาทร
ครั้นเช้าจึ่งเข้าพนาวาส	เก็บผลรุกขชาติเหมือนแต่ก่อน
ลัดลอดสอดไปในดงดอน	จรหาผลไม้บรรดามี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงมะยุหงัดพรานป่าพนาศรี
ออกจากอุรังฆารธานี	สองคนดั้นหนีรีบมา
จึ่งแลเห็นองค์พระนักสิทธิ์	ทั้งสองพรานคิดว่าเสือป่า
ยกปืนประทับมิได้ช้า	แอบแฝงพฤกษาจะคอยยิง
กระหยับเล็งตะแคงตามอง	ถือหอกคอยจ้องทีจะวิ่ง
เอะผิดแล้วเหวยอย่าเพ่อยิง	มิใช่เสือสิงห์พระมุนี
ตกใจแบกปืนยืนหยุด	สองพรานวิ่งมุดจะผลุดหนี
พระสิทธาจึ่งว่าไปทันที	อ้ายสองคนวิ่งหนีกูไปไหน
ฝ่ายสองใจพาลพรานนก	ตัวสั่นงันงกไปไม่ได้
หยุดยืนวางปืนตั้งไว้	แล้วก้มกราบไหว้พระสิทธา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระมหาดาวบสพรตกล้า
จึ่งร้องถามไปมิได้ช้า	สองนายเอ็งมาแต่แห่งใด
เดินดงหลงทางถิ่นฐาน	หรือว่าเป็นพรานเที่ยวป่าใหญ่
เอ็งมาแต่บ้านเมืองใคร	จะไปแห่งใดจงบอกกู ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดพรั่นใจใครจะสู้
ก้มเกล้ากราบได้เอ็นดู	ขออยู่อาศัยพระมุนี
พระองค์จงโปรดเกศา	ข้ามาแต่เมืองปะรังศรี
ยุขันได้ผ่านธานี	ความผิดข้ามีกับเธอมา
เพราะข้าพาท้าวปะรังไป	ปล้นวิ่งชิงชัยเอาปักษา
รู้ตัวกลัวจะม้วยมรฌา	พากันหนีมาให้พ้นภัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระโคดมชื่นชมผ่องใส
รู้ข่าวว่าหลานผ่านเวียงไชย	จึ่งว่าเอ็งไปเถิดอย่ากลัว
เธอไม่ผูกกรรมทำภัย	หลบลี้หนีไยอ้ายคนชั่ว
กูจะให้เข้าไปถวายตัว	อย่ากลัวออกชื่อกูมุนี
จงนำข่าวองค์นงลักษณ์	ไปถึงทรงศักดิ์ในกรุงศรี
ดีร้ายบ่าวนายจะได้ดี	ว่าแล้วฤๅษีก็พามา
ครั้นถึงศาลาอาศรม	พระโคดมบอกหลานเสนหา
ผัวเจ้าสุขกระเษมเปรมปรา	ได้ผ่านพาราธานี
ฆ่าท้าวปะรังศรีวายชนม์	อ้ายพรานสองคนซุกซนหนี
ด้วยตัวทำผิดคิดไม่ดี	มารศรีจงช่วยธุระมัน
จะได้ให้นำมรคา	เข้าไปพาราเขตขัณฑ์
เจ้าเอ็นดูด้วยช่วยป้องกัน	อย่าให้โทษทัณฑ์ถึงบรรลัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มได้ฟังก็ผ่องใส
จึ่งมีวาจาไปทันใด	ทุกข์ร้อนเป็นไฉนของพี่พราน
จะช่วยผันผ่อนอย่าร้อนรน	มิให้ม้วยวายชนม์สังขาร
น้องจะขอถามเหตุการณ์	พี่พรานจงเล่าให้เข้าใจ
ฆ่าท้าวปะรังศรีอาสัญ	นกนั้นได้คืนหรือหาไม่
แสนสุขสำราญประการใด	พี่จงเล่าไปให้น้องฟัง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายพรานทูลไปดั่งใจหวัง
อันว่าหัสรังสีม้วยชีวัง	ท้าวปะรังฆ่าเสียให้มรณา
ได้แก้วในเศียรนั้นเหาะได้	เรืองอิทธิฤทธิ์ไกรนักหนา
ใส่โอษฐ์อมไว้อัตรา	คายออกกลัวว่าจะหายไป
ยุขันฤทธิรงค์ทรงยศ	ลอบไปสะกดให้หลับไหล
ล้วงเอาแก้วมณีที่อมไว้	เอาแก้วอื่นใส่ให้แทน
ท้าวปะรังก็อัปราชัย	รี้พลบรรลัยนับแสน
พระยศปรากฏในดินแดน	มีแต่แสนสุขทุกนิรันดร์
ด้วยโฉมวรนุชบุษหรี	บุตรีท้าวปะรังศรีที่อาสัญ
ข้าได้รู้ข่าวแต่เท่านั้น	แม้นจะจรจรัลจะนำไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมพิสมัย
ได้ฟังมะยุหงัดพรานไพร	ดั่งดวงหฤทัยจะทำลาย
โอ้หัสรังสีของแม่เอ๋ย	ไม่ควรเลยจะมาม้วยฉิบหาย
บิดาพามาให้วอดวาย	แม่แสนเสียดายเป็นพ้นคิด
สองกรนางข้อนทรวงไห้	ดั่งใครมาล้วงเอาดวงจิต
รักเจ้าเท่าดวงชีวิต	ชมชิดแนบอุระรอน
สงสารด้วยคำเจ้ารํ่าว่า	พูดจารู้หลักไม่พักสอน
ร่วมจิตร่วมคิดของมารดร	ได้สบายคลายร้อนทุกคืนวัน
แต่เพียงลูกรักจากไป	แม่ซูบผอมตรอมใจจะอาสัญ
ร่ำพลางโศกาจาบัลย์	ดั่งชีวันจะม้วยบรรลัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นคลายวิโยคโศกเศร้า	นางก้มกราบเกล้าเฉลยไข
หลานรักจักขอลาไป	ติดตามภูวไนยถึงบูรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระรักขิตฤๅษี
ได้ฟังกัลยาพาที	พระมุนีจึ่งมีวาจา
เจ้าจะไปติดตามสามี	ที่ทางยังไกลนักหนา
โอรสก็เยาว์ยุพา	จะต้องแสงสุริยาลำบากใจ
จงฟังตาว่านะหลานรัก	อย่าหักหวนด่วนได้
ให้แต่ลิขิตฤทธิไกร	ไปด้วยพรานไพรพนาลี
ทูลแถลงให้แจ้งเหตุการณ์	ว่าองค์นงคราญมเหสี
มาอยู่ยังคันธกุฎี	เทวีประสูติลูกยา
แม้นพระนัดดาแจ้งจิต	จะมีจิตใสโสมนัสา
เห็นจะยกนิกรโยธา	ออกมารับเจ้าเข้าไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ทั้งพระอาจารย์ชาญชัย	ผ่องใสชื่นชมปรีดา
แล้วนางยอกรบังคม	นบนิ้วประณมเหนือเกศา
พระองค์จงโปรดนัดดา	จะได้มีชีวาสืบไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
จึ่งสั่งลิขิตฤทธิไกร	เจ้าจงเข้าไปในธานี
กับด้วยมะยุหงัดพรานป่า	เฝ้าพระเชษฐาเรืองศรี
ทูลให้จะแจ้งแห่งคดี	ว่าองค์เทวีตามมา
อันโทษของนายพรานไพร	ช่วยแก้ไขให้คลายโทษา
หนักเบาจงเจ้าได้เมตตา	อย่าให้พรานป่าบรรลัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตบังคมประณมไหว้
อำลาพี่นางทรามวัย	แล้วชวนมะยุหงัดไคลคลา
พรานนำมรคาพนาลี	ข้ามคีรีห้วยธารภูผา
รีบรัดดัดดั้นอรัญวา	แต่มาได้หลายทิวาวาร
ครั้นมาถึงราชเวียงไชย	พรานไพรจึ่งกราบทูลสาร
ว่าพระองค์จงทราบบทมาลย์	นี่กรุงอุรังฆารธานี
ซึ่งพระเชษฐาเรืองเดช	เป็นปิ่นมงกุฎเกศบูรีศรี
ตัวข้าจะพาจรลี	ไปอาศัยที่อุทยาน
ทูลแล้วก็นำลีลา	ดั้นดัดลัดมาในไพรสาณฑ์
ก็ถึงธานีมิทันนาน	เข้ายังทวารเวียงไชย
พาองค์ลิขิตบทจร	มิให้ชาวนครสงสัย
ครั้นมาถึงสวนมาลัย	ก็พากันเข้าไปอุทยาน
เห็นยายถากหญ้ากับตาผัว	ยิ้มยิ้มหัวหัวกระเษมสานต์
โฉมเจ้าลิขิตกับนายพราน	ด้อมคลานเข้าไปทั้งสองรา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายวิจิตรนั่งถากหญ้า
สองคนกับผัวเจ้าขรัวตา	เหลียวมาเห็นองค์กุมาร
กับนายพรานไพรใจกล้า	ยายตาปราศรัยอ่อนหวาน
ดูก่อนกุมารากับตาพราน	มาแต่สถานบูรีใด
หรือเสียบ้านเมืองเคืองเข็ญ	ลำบากยากเย็นเป็นไฉน
จงบอกเรามาให้แจ้งใจ	แต่ก่อนไม่เห็นเคยมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังสองเฒ่าถามมา	จึ่งตอบวาจาไปทันที
ข้านี้พรากพรัดซัดจร	จากพระนครบูรีศรี
สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์ก็ไม่มี	จรลีด้วยยากลำบากมา
ขออยู่อาศัยในสวนศรี	จงปรานีแก่ข้าอนาถา
จะช่วยทำตามกำลังอาตมา	สองท่านยายตาจงโปรดปราน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่ามาลัยได้ฟังสาร
มีความเมตตาพระกุมาร	ว่าขานไพเราะในวาที
สองราพาไปยังเคหา	แล้วจัดโภชนาถ้วนถี่
ให้เจ้าลิขิตฤทธี	บริโภคตามมีกับพรานไพร
ซักไซ้ไถ่ถามถึงความยาก	เจ้าพลัดพรากนคเรศประเทศไหน
เมื่อพึ่งสะเทิ้นจำเริญวัย	ทุ่งกว้างทางไกลกันดารมา
ยายเห็นก็เป็นน่าเอ็นดูนัก	นรลักษณ์พักตร์เพียงเลขา
ได้ยากลำบากเวทนา	อนิจจาเป็นน่าปรานี
ว่าแล้วไปตักชลธาร	ให้พระกุมารเรืองศรี
ชำระสระสรงอินทรีย์	ให้หมดราคีสำราญ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนายพรานไพรใจหาญ
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	แจ้งการแก่องค์อนุชา
พระองค์จงอยู่จำเริญสุข	อย่ามีทุกขโทรมนัสา
ข้าน้อยจะขออำลา	ไปยังเคหาวันนี้
ครั้นจะอยู่ด้วยพระทรงไชย	กลัวจะเลื่องลือไปถึงกรุงศรี
แล้วเป็นเทศกาลมาลี	พระภูมีเคยมาอุทยาน
จะเสด็จมาพบข้าบาท	ชีวาตม์จะม้วยสังขาร
พระองค์จงได้โปรดปราน	ขอประทานโทษาให้พ้นภัย
ทูลแล้วถวายบังคมลา	ไปยังเคหาที่อาศัย
ไม่มีความสุขเป็นทุกข์ใจ	กลัวภัยเป็นพ้นพันทวี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ยุขันโฉมศรี
ครอบครองสวรรยาธานี	กับองค์บุษหรีเยาวมาลย์
ไม่มีเภทภัยบีฑา	ปรีดาผาสุกกระเษมศสานต์
อยู่ทุกทิวาราตรีกาล	พร้อมหมู่บริวารกำนัลใน
ว่าขานกิจการพารา	ทั่วฝูงประชาผ่องใส
ดับเข็ญ่ให้เย็นทั้งเวียงไชย	ไพบูลย์พูนสุขทุกเวลา
วันนั้นเร่าร้อนอาวรณ์จิต	คิดถึงประวะลิ่มขนิษฐา
ทั้งองค์ลิขิตอนุชา	อนิจจาจะเศร้าเปล่าใจ
จะมีแต่อาดูรพูนโศก	แสนวิโยคครวญคร่ำร่ำไห้
ซูบผอมตรอมจิตเป็นนิจไป	จะปรึกษากันได้สามคน
ตั้งแต่จะนับวันท่า	เห็นช้าจะคอยระเหระหน
ไม่มีความสุขแต่ทุกข์ทน	ด้วยไม่แจ้งเหตุผลประการใด
คิดแล้วจึ่งมีวาที	แก่องค์บุษหรีศรีใส
พี่ไม่สบายฤทัย	มาจะไปประพาสอุทยาน ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	บุษหรีเยาวยอดสงสาร
น้อมเศียรรับรสพจมาน	แล้วทูลสนองสารไปทันที
พระองค์จะเสด็จสวนขวัญ	ชมพรรณมิ่งไม้กระเษมศรี
ก็เป็นเทศกาลมาลี	ขอเชิญภูมีไคลคลา
แล้วนางจึ่งสั่งกำนัล	จงจัดแจงกันให้พร้อมหน้า
พนักงานของใครเร่งตรวจตรา	อย่าช้าเร่งรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
อภิวาทรับราชเสาวนีย์	ออกมาจากที่แล้วสั่งกัน
จัดแจงแต่งเครื่องไว้สรรพเสร็จ	จะเสด็จประพาสสะตาหมัน
บัดใจก็พร้อมเพรียงกัน	เตรียมท่าทรงธรรม์จะยาตรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกมายังท้องพระโรงไชย
จึ่งมีพระราชบัญชา	ยังหมู่เสนาน้อยใหญ่
เราจะไปยังสวนมาลัย	เร่งเตรียมพลไกรบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
จัดรี้พลมนตรี	ทั้งรถมณีรัตนา
อีกสีวิกาสุวรรณมาศ	เครื่องแห่โดยขนาดทั้งซ้ายขวา
แตรสังข์ปี่หองกลองชวา	คอยท่ารับเสด็จภูวไนย
ครั้นเสร็จเสนีก็เข้ามา	ทูลแจ้งกิจจาแถลงไข
อันซึ่งพหลพลไกร	เตรียมไว้เสร็จแล้วพระราชา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มาเข้าที่สรงคงคาลัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ทรงสุคนธาทิพรวยรื่น	กลั้วกลิ่นคันธรสผ่องใส
ภูษิตพื้นดำอำไพ	สังวาลวิไลอร่ามเรือง
ตาบทิศวิจิตรด้วยไพฑูรย์	จำรูญล้วนมณีสีเหลือง
ทองกรกาบเก็จเพชรประเทือง	ดั่งเครื่องทรงบรมพรหมา
สอดทรงธำมรงค์รวยรุ่ง	พวยพุ่งจำรัสพระเวหา
ทรงมหามงกุฎรจนา	ทัดอุบะบุหงาตระการใจ
พระทรงกริชแก้วบรรจง	ชวนองค์อัคเรศศรีใส
มายังเกยสุวรรณอำไพ	ภูวไนยขึ้นทรงรถมณี
โฉมนางบุษหรีเยาวมาลย์	ทรงสีวิการเรืองศรี
พร้อมทั้งกำนัลขันที	อึงมี่ตามเสด็จยาตรา
กลิ้งกลดบดบังพระสุรีย์ใส	เรียบเรียงเคียงไปทั้งซ้ายขวา
แห่แหนโดยขนาดยาตรา	เสนาพรั่งพร้อมตามไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังในอุทยานสถานใหญ่
ลงจากรถแก้วแววไว	พระทรงไชยเสด็จลีลา
กับองค์อัคเรศโฉมยง	ฝูงอนงค์นางในซ้ายขวา
เข้าในสวนศรีด้วยปรีดา	ชมพรรณพฤกษามากมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พิกุลบุนนาคกระดังงา	โยทะกาประยงค์สักขี
การะเกดฝ้ายเทศมะลุลี	จำปีนางแย้มแกมกัน
สารภีจำปากาหลง	ชงโคสุกรมนมสวรรค์
สัตตบุษย์พุดซ้อนมะลิวัลย์	กุหลาบสุพรรณกรรณิการ์
พระน้าวหน่วงพวงผลรุกขชาติ	ยื่นให้สายสวาดิเสนหา
สัพยอกหยอกเย้ากันไปมา	ทางชมบุปผาเปรมปรีดิ์
หวนจิตคิดถึงวนิดา	ประวะลิ่มกัลยาโฉมศรี
เมื่อเข้ามาสวนมาลี	เปรมปรีดิ์สำราญบานใจ
พี่แลลอดสอดนัยนาดู	สบเนตรโฉมตรูพิสมัย
คิดพลางสะท้อนถอนฤทัย	พระมิให้ปรากฏแก่นารี
แล้วพระหยอกเย้านางสาวสรร	ยื้อยุดฉุดกันกระเษมศรี
เก็บดอกสร้อยฟ้าสารภี	ให้ฝูงนารีกัลยา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ลิขิตขนิษฐา
สถิตอยู่บนเรือนยายตา	เห็นเสด็จมาชมมาลี
แหวกช่องมองทอดทัศนา	เห็นพระเชษฐาเรืองศรี
เป็นปิ่นปักเกศธเรษตรี	มีอานุภาพมหึมา
ชื่นชมโสมนัสเปรมปรีดิ์	จรลีลงจากเคหา
ลัดแลงแฝงไม้ให้ลับตา	ออกมาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์
ครั้นถึงจึ่งวิ่งเข้ากอดบาท	พระเชษฐาธิราชรังสรรค์
สะอื้นโศกาจาบัลย์	ไม่ทันทูลกิจนั้นประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ครั้นเห็นลิขิตฤทธิไกร	จำได้ว่าองค์อนุชา
สวมสอดกอดประคองน้องรัก	ทรงศักดิ์แสนโสมนัสา
จึ่งมีพจนารถวาจา	ถามพระอนุชาทันใด
พี่ให้อยู่ด้วยเยาวเรศ	หรือเหตุการณ์เป็นไฉน
ใครพาข้ามฝั่งสมุทรไทย	จึ่งมาได้ถึงยังพารา
อันองค์ประวะลิ่มสายสมร	ยังถาวรทุกข์ทนบ่นหา
หรือว่ากระเษมเปรมปรา	ลูกยาในครรภ์ประการใด
บิตุเรศชนนีนงคราญ	แจ้งเหตุเภทพาลหรือหาไม่
น้องจงแถลงให้เเจ้งใจ	เป็นไฉนจึ่งมาทั้งนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตผู้เฉิดโฉมศรี
ก้มเกล้ากราบทูลพระภูมี	แต่วันพระพี่หนีมา
นางทรงอาดูรพูนโศก	วิโยคเศร้าสร้อยละห้อยหา
ไม่สรงไม่เสวยโภชนา	พักตราหมองคล้ำดำไป
จนครรภ์เจ็ดเดือนตรา	จะขึ้นเฝ้าบิดาก็หาไม่
คิดกันจะหนีจากเวียงไชย	กลัวภัยพระผู้ทรงธรณี
พอราชปักษาบินไป	เยี่ยมองค์อรไทโฉมศรี
เห็นทรงโศกศัลย์พันทวี	สกุณีมีความเมตตา
จึ่งพาพี่นางกับข้านี้	อีกทั้งนารีสันหยา
บินข้ามสายชลคงคา	จนมาถึงรุกขพระไทร
ปักษินบอกว่าพระทรงฤทธิ์	อยู่ด้วยนักสิทธิ์เป็นใหญ่
นางรีบลีลาคลาไคล	เข้าไปวันทาพระอาจารย์
เธอบอกว่าองค์พระเชษฐา	กลับไปพาราราชฐาน
จะเอาหัสรังสกุณาน	ไปถวายพระผู้ผ่านธรณี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ แล้วจะกลับมารับโฉมยง	นางอยู่ด้วยองค์พระฤๅษี
ข้ากับสันหยานารี	ปรนนิบัติเทวีทุกเวลา
จะประสูติพระราชโอรส	ทรงโฉมปรากฏเป็นนักหนา
คล้ายองค์สมเด็จพระพี่ยา	อัยการักใคร่พันทวี
แล้วพบมะยุหงัดนายพราน	หนีจากราชฐานกรุงศรี
แจ้งว่าเชษฐาธิบดี	ครอบครองบูรีเวียงไชย
พระอาจารย์ให้นำมรคา	พาน้องเข้ามากรุงใหญ่
แจ้งข่าวพี่นางทรามวัย	มาอยู่ในไพรกันดาร
สั่งให้ขอประทานโทษา	ซึ่งพรานป่าสามารถอาจหาญ
เหมือนเห็นแก่องค์พระอาจารย์	จงทราบบทมาลย์พระภูมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ยุขันเรืองศรี
ได้ฟังอนุชาพาที	ภูมีทอดถอนฤทัย
อนิจจาโฉมยงนงคราญ	มาได้ความทรมานในป่าใหญ่
ตัวพี่ก็ปิ่มจะบรรลัย	หากได้นายประมงจึ่งรอดมา
พี่ตรงไปเมืองฉะนะตัน	จึ่งได้พลขันธ์อาสา
ยกเข้าประชิดติดพารา	ฆ่าท้าวปะรังม้วยมิด
อันหัสรังสกุณา	นั้นสิ้นชีวาดับจิต
พี่ได้มณีอันมีฤทธิ์	ทศทิศไม่ต้านทานทัน
แล้วมีพจนาวาที	แก่องค์บุษหรีเฉิดฉัน
นี่คืออนุชาวิลาวัณย์	ร่วมทุกข์สุขกันสองคน
บัดนี้ประวะลิ่มโฉมงาม	ติดตามมาในไพรสณฑ์
พี่จะยกเสนีรี้พล	ไปรับนิรมลมาธานี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์บุษหรี
จึ่งบังคมคัลอัญชุลี	ทูลพระภูมีไปทันใด
น้องไม่รังเกียจเดียดฉันท์	พระทรงธรรม์อย่าคิดสงสัย
แล้วเรียกอนุชามาทันใด	ลูบไล้ไปทั่วกายา
นรลักษณ์พักตราน่าชม	สมทั้งรูปทรงยศฐา
....................	มาเดินป่ากันดารลำบากใจ
อันพระพี่นางกัลยา	ได้ความเวทนาอยู่ป่าใหญ่
พระองค์จงยกพลไกร	ไปรับทรามวัยเข้ามา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันพริ้งเพริศเลิศเลขา
ได้ฟังอัคเรศทูลมา	ผ่านฟ้าสำราญบานใจ
จึ่งชวนบุษหรีนงลักษณ์	กับพระน้องรักพิสมัย
เสด็จย่างเยื้องคลาไคล	ไปที่ประทับพลับพลา
สามองค์เจรจาปราศรัย	ด้วยใจชื่นชมหรรษา
แล้วเสวยเอมโอชโภชนา	พระสุริยาบ่ายคล้อยจะคลาไคล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าตกใจจะมีไหน
เห็นเจ้าลิขิตฤทธิไกร	เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์
แล้วทรงโศกาอาลัย	ภูวไนยวิโยคโศกศัลย์
เห็นจะเป็นสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	พลัดพรากจากกันนานมา
สองเฒ่ายินดีเป็นพ้นนัก	เราจะได้พึ่งพักไปวันหน้า
บุญตัวเราแล้วนะท่านตา	จะได้ผาสุกเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้เฉิดโฉมศรี
เสร็จเสวยโภชนาสาลี	จึ่งชวนบุษหรีนงคราญ
ทั้งองค์ลิขิตอนุชา	มาจะไปพาราราชฐาน
แล้วเสด็จย่างเยื้องบทมาลย์	ทรงรถสีวิการรูจี
อันองค์พระราชอนุชา	ขึ้นทรงมิ่งม้าไชยศรี
แล้วสีวิกานางเทวี	คลายคลี่นิกรโยธา
ครั้นถึงจึ่งประทับกับเกยมาศ	เสด็จลงจากราชรัถา
ชวนน้องลิขิตไคลคลา	มายังท้องพระโรงรูจี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	อนุชาธิราชเรืองศรี
พรุ่งนี้จะยกโยธี	ออกไปดุษฎีพระนักธรรม์
รับองค์ประวะลิ่มโฉมศรี	ป่านนี้จะวิโยคโศกศัลย์
เจ้ามาก็ช้าหลายวัน	กัลยาจะเศร้าเปล่าใจ
แล้วมีพระราชบัญชา	แก่หมู่เสนาน้อยใหญ่
เร่งรัดพหลพลไกร	เราจะไปวันรุ่งพรุ่งนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกจากพระโรงทันที	เร่งรัดรี้พลโยธา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ตรวจตราตามกระบวนน้อยใหญ่	ทั้งพิไชยราชรัถา
อีกทั้งประเทียบรจนา	เตรียมท่าคอยรับพระภูวไนย
เสร็จสรรพก็กลับเข้ามา	วันทาทูลแจ้งแถลงไข
อันซึ่งพหลพลไกร	เตรียมไว้พร้อมแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเลิศฟ้าราศี
เสด็จย่างเยื้องจรลี	มาเข้ายังที่ข้างใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีวาจาสุนทร	ดวงสมรผู้ยอดพิสมัย
พรุ่งนี้พี่จะไปพนาลัย	รับองค์อรไทเข้ามา
จงจัดอนงค์นารี	กำนัลขันทีซ้ายขวา
เฒ่าแก่ชาวแม่จัดมา	อย่าช้ารีบรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์บุษหรี
รับราชบัญชาพระภูมี	จรลีออกจากห้องใน
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงซ้ายขวา	ให้ฝูงกัลยาน้อยใหญ่
ทั้งเฒ่าแก่เตรียมให้พร้อมไว้	ตามเสด็จภูวไนยให้ทันที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
เร่งรัดจัดกันเป็นโกลี	ได้พร้อมตามมีพระบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	เข้ามายังที่บรรทมใน
จึ่งทูลองค์พระทรงธรรม์	อันเหล่ากำนัลน้อยใหญ่
น้องให้จัดสรรกันไว้	ภูวไนยจงทราบบทมาลย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังกระเษมสานต์
ครั้นค่ำย่ำสนธยากาล	พระภูบาลเข้าที่บรรทมใน
กับองค์บุษหรีเยาวเรศ	พระทรงเดชแสนสนิทพิสมัย
เบิกบานสำราญฤทัย	นิทราหลับไหลทั้งสองรา
ภาณุมาศพวยพุ่งรุ่งแรง	แสงทองจำรัสเวหา
พระพลิกฟื้นตื้นจากไสยา	จึ่งมีพจนาไปทันที
วันนี้พี่จะไปพนาลัย	ดวงใจอย่าเศร้าหมองศรี
ไม่ช้าสักเจ็ดราตรี	จะกลับมาบูรีเวียงไชย
สั่งแล้วเสด็จยุรยาตร	ลีลาศจากห้องพิสมัย
ชวนองค์ลิขิตฤทธิไกร	ไปเข้าที่สรงสาคร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ สองกระษัตริย์ชำระสนาน	กลิ่นสุมาลย์ธารปรุงด้วยเกสร
ทรงสุคนธาทิพย์ขจายจร	สนับเพลาเชิงงอนงามวิไล
ภูษิตพิศสีนิลระยับ	ชายแครงครุยสลับชายไหว
ทับทรวงดวงเด่นอำไพ	ตาบทิศวิจิตรใจจำหลักลาย
ทองกรกาบเก็จเพชรรัตน์	ธำมรงค์เรืองจำรัสแสงฉาย
ทรงมงกุฎเพชรรัตน์พรรณราย	กรรเจียกแก้วแพรวพรายรจนา
ทัดอุบะตันหยงส่งกลิ่น	หอมประทิ่นเที่ยงทับบุปผา
พระกรทรงศรศักดา	งามสง่าดั่งองค์อมรินทร์
อนุชาทรงกฤชฤทธิไกร	เลิศล้ำอำไพเฉิดฉิน
ครั้นเสร็จสองกระษัตริย์ธิบดินทร์	ภูมินทร์เสด็จจรจรัล
ครั้นถึงเกยแก้วรูจี	ทรงรถมณีฉายฉัน
อันองค์อนุชาวิลาวัณย์	นั้นทรงมโนมัยไปหน้ารถ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ รถเอยราชรถแก้ว	งอนพริ้งงามแพร้วด้วยมรกต
แปรกบังเรือนช้อยชด	ดุมรถลั่นเลื่อนสะเทือนดง
โตรกตั้งแต้มติดวิจิตรลอย	สามยอดแต่งย้อยงามระหง
เรียงสัตว์รูปสิงห์เยียรยง	ธงฉานธงไชยไสวปลาย
เทียมสินธพสรรค์ดั่งท้าวราช	เผ่นผงาดผาดผันผาย
สารถีระยับกราย	รถประเทียบเรียบรายเรียงรัน
เสียงฆ้องซ้องขานเนรนาด	สุทธาวาสสะเทือนไหวหวั่น
ผงคลีกลาดกลุ้มบังตะวัน	เร่งรีบพลขันธ์ไคลคลา
เข้าในป่าระหงดงดาน	ข้ามธารผ่านห้วยเหวผา
มิได้พักพหลโยธา	มาในแนวป่าพนาลัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาใกล้พระบรรณศาลา	พระมหานักสิทธิ์เป็นใหญ่
เห็นถิ่นฐานสะอาดเป็นพ้นไป	มิ่งไม้ร่มรื่นพสุธา
ผลิดอกออกช่อทรงผล	แสนสนุกพ้นหนักหนา
พระสั่งให้หยุดพลโยธา	ตั้งที่ประทับพลับพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระอาจารย์ฌานกล้า
ได้ยินเสียงพลโยธา	กึกก้องเข้ามาถึงกุฎี
พระดาบสจึ่งเข้าฌาณดู	ก็รู้ว่ายุขันเรืองศรี
กับองค์ลิขิตฤทธี	ยกพลมนตรีออกมา
พระมุนีชื่นชมภิรมย์นัก	บอกแก่หลานรักเสนหา
บัดนี้องค์พระภัสดา	จะใกล้มาถึงกุฎี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลศรี
ทั้งนางสันหยานารี	ชื่นชมยินดีเป็นพ้นไป
ดั่งได้เห็นองค์พระสามี	เทวียิ้มแย้มแจ่มใส
แล้วก็ลาพระอาจารย์ชาญชัย	กลับไปยังบรรณศาลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นรุ่งรังสีพระสุริยา	ตื่นจากนิทราบรรทมใน
เข้าที่ชำระสระสรง	สำอางองค์ให้ผ่องใส
แล้วชวนอนุชาผู้ร่วมใจ	เราจะไปอาศรมพระนักธรรม์
อันฝูงสาวสรรกัลยา	ที่จัดออกมาแต่เขตขัณฑ์
จงไปให้พร้อมเพรียงกัน	สั่งแล้วจรจรัลไคลคลา
ยุรยาตรด้วยบาทภูวไนย	ไปกับลิขิตขนิษฐา
อันนางกำนัลกัลยา	ตามผ่านฟ้าจรลี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	อาศรมพระมหาฤๅษี
จึ่งเสด็จเข้าไปในกุฎี	อัญชุลีกราบเกล้าวันทา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระมหาดาบสพรตกล้า
ครั้นเห็นสองราชนัดดา	พระอัยกาชื่นชมยินดี
จึ่งปราศรัยไถ่ถามถึงความหลัง	เล่าให้ตาฟังจงถ้วนถี่
เจ้ายากแค้นแสนทวี	อัยกานี้ปรารมภ์นัก ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
จึ่งกราบทูลไปด้วยใจภักดิ์	หลานรักปิ่มจะม้วยชีวัน
เดชะอานุภาพพระอาจารย์	ทั้งท้าวผู้ผ่านไอศวรรย์
จึ่งไม่อันตรายไภยัน	บรรยายแต่ต้นจนปลายมา
พอได้พบกันกับลิขิต	พระทรงฤทธิ์ใช้ให้เข้าไปหา
บอกว่าประวะลิ่มกัลยา	มาอยู่ด้วยองค์พระทรงไชย
ข้าจึ่งยกนิกรโยธา	มารับกัลยาเข้ากรุงใหญ่
บัดนี้โฉมงามทรามวัย	อยู่ไหนจึ่งไม่เห็นพักตรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระอาจารย์ฌานกล้า
ได้ฟังทรงธรรม์บัญชา	จึ่งบอกว่าองค์เทวี
ยังอยู่ในบรรณศาลา	กับโอรสาของโฉมศรี
เชิญพระนัดดาจรลี	ไปหาเทวียังห้องใน
นางได้แจ้งข่าวพระภัสดา	ก็ตั้งแต่โศกาหม่นไหม้
เห็นจะละห้อยน้อยใจ	จึ่งไม่มาเฝ้ายังกุฎี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังวาจาพระมุนี	ยอกรชุลีบังคมลา
จึ่งยุรยาตรคลาดคลาไคล	ไปหาอรไทเสนหา
ครั้นถึงเห็นองค์กัลยา	พักตราสร้อยเศร้าแสนทวี
สันหยาพี่เลี้ยงนงคราญ	ทั้งองค์พระกุมารโฉมศรี
พระอุ้มโอรสามาทันที	ภูมีรับขวัญลูกยา
อนิจจาแสนยากลำบากใจ	ไร้ทั้งญาติวงศ์พงศา
ได้มาถึงองค์พระสิทธา	หาไม่ชีวาจะบรรลัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเทวีศรีใส
ครั้นเห็นพระองค์ทรงไชย	ทรามวัยคั่งแค้นแสนทวี
ยอกรถวายวันทา	ชลนานองพักตราโฉมศรี
นางทรงโศกศัลย์พันทวี	มิได้ว่าขานประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงโฉมพิสมัย
เห็นนางโศกโศกาลัย	ภูวไนยจึ่งมีวาจา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดเสนหา
แต่พี่พลัดพรากจากมา	ไม่วายโศกาจาบัลย์
ครั้นจะบอกนวลให้แจ้งจิต	ดวงใจจะคิดเดียดฉันท์
จึ่งเขียนสัพสารารำพัน	จะให้ขวัญตาแจ้งคดี
ซึ่งมิเล่าความตามจริง	สิ่งนี้ผิดแล้วนะโฉมศรี
ใช่พี่จะแกล้งจรลี	เทวีอย่าละห้อยน้อยใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงฤทธิ์	ช่างคิดผันแปรแก้ไข
พระแกล้งสลัดซัดไว้	ให้ได้เวทนาทุกราตรี
แม้นพระแจ้งความตามสัตย์	น้องก็ไม่ขืนขัดพระโฉมศรี
ว่าจะพาหัสรังสกุณี	กลับไปบูรีเวียงไชย
ยังไม่ทันถึงพารา	พระได้ครองพาราเป็นใหญ่
แสนสนุกสำราญบานใจ	ลืมไปเสียสิ้นทุกสิ่งอัน
เจ้านกหัสรังปักษี	ชีวีก็ม้วยอาสัญ
น้องแสนโศกาจาบัลย์	เป็นนิรันดร์ไม่วายชลนา
นี่หากพระอาจารย์ชาญชัย	ใช้ลิขิตเข้าไปหา
พระจึ่งเสด็จออกมา	หาไม่ไม่กลับไปธานี
ว่าพลางนางทรงกันแสงไห้	ร่ำไรถึงหัสรังสี
รักเจ้าเท่าดวงชีวี	แม่ไม่ว่าเจ้าเป็นนก
คิดว่าเหมือนลูกดวงใจ	ฟูมฟักรักใคร่เจ้าวิหค
จากไปอย่างใครมาหยิบยก	ดวงใจในอกของแม่ไป
โอ้รังสีน้อยของแม่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะหาเหมือนเจ้าได้
จะเที่ยวไปจนจบภพไตร	ไม่เปรียบเทียบได้เหมือนลูกรัก
เสียดายตายจากชนนี	ในทรวงแม่นี้คือศรปัก
บิดาพาไปอาลัยนัก	ร่ำรักถึงเจ้าทุกราตรี ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฟังมเหสี
ปลอบนางให้สร่างโศกี	แก้วพี่อย่าถวิลจินดา
พี่แสนลำบากยากใจ	ดั่งชีวาลัยจะสังขาร์
แต่ไปจากองค์พระสิทธา	เร่งรีบอาชาคลาไคล
เผอิญให้ใหลหลงลืมมรคา	จะกลับไปพาราไม่จำได้
พอหยุดยั้งยังร่มพระไทร	พบอ้ายพรานไพรพนาลี
พาพี่เข้าไปในสวนขวัญ	มันไปบอกกับท้าวปะรังศรี
ออกมาแต่ในราตรี	พี่นี้หลับไม่รู้กายา
ลักเจ้าสกุณาหนีไป	ทั้งกฤชศรไชยแกล้วกล้า
เอาพี่ทิ้งลงในคงคา	จะให้ชีวาม้วยมิด
แม้นบรรลัยเสียในสมุทร	ที่ไหนวรนุชจะแจ้งจิต
ดั่งพี่จะสิ้นชีวิต	ผลสัตย์สุจริตจึ่งรอดมา
รีบยกพหลโยธี	จะรบเอาสกุณีปักษา
ท้าวปะรังสังหารมรณา	ได้แต่จินดาฤทธิรงค์
รู้ข่าวแก้วตายาใจ	ว่าออกมาอยู่ในไพรระหง
พี่จึ่งยกพลจัตุรงค์	ออกมารับองค์ทรามวัย
ไปครองฝูงสนมอนงค์นาง	เป็นปิ่นสุรางค์ในกรุงใหญ่
เชิญเจ้าแก้วตายาใจ	เข้าไปอุรังฆารพระบูรี ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	นางค่อยคลี่คลายสบายใจ
จึ่งยอกรประณตบทบงสุ์	กราบลงแล้วทูลสนองไข
แต่พระองค์นิราศคลาดไป	น้องไม่มีสุขสักเวลา
จนได้พบองค์พระทรงสวัสดิ์	มีความโสมนัสหรรษา
ทีนี้จะวางวายโศกา	จะได้ผาสุกสำราญ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
ได้ฟังถ้อยคำเยาวมาลย์	ภูบาลกระเษมเปรมปรา
เชยชมโอรสพิสมัย	ดวงใจพ่อสุดเสนหา
แล้วพระองค์จึ่งมีวาจา	ปราศรัยสันหยานารี
มิเสียทีที่ร่วมพิสมัย	รักใคร่ในองค์พระโฉมศรี
สู้ทนยากลำบากอินทรีย์	ไม่คิดชีวีจะมรณา
ถ้ากลับเข้าไปเวียงไชย	จะแทนคุณทรามวัยให้นักหนา
ว่าแล้วก็ชวนองค์กัลยา	มาจะไปอาศรมพระมุนี
ตรัสแล้วเสด็จบทจร	งามดั่งไกรสรราชสีห์
อุ้มโอรสาจรลี	สองนางนารีตามไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบนมัสการ	องค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
อันฝูงสนมกำนัลใน	พรั่งพร้อมไสววันทา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ลิขิตขนิษฐา
ถวายบังคมคัลวันทา	พี่นางกัลยาทรามวัย
แล้วอุ้มเอาองค์พระนัดดา	มาใส่บนตักด้วยรักใคร่
แสนพิศวาสเพียงขาดใจ	กอดจูบลูบไล้ทั้งกายา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระดาบสทรงพรตแกล้วกล้า
ชื่นชมโสมนัสเปรมปรา	ด้วยพระนัดดาทั้งสี่องค์
จึ่งมีวาจาไปพลัน	แก่องค์ยุขันสูงส่ง
นัดดาจะสืบสุริย์วงศ์	ทรงภพโดยยุติธรรมา
ขอฝากประวะลิ่มโฉมยง	นางไร้ญาติวงศ์พงศา
ได้เห็นแต่เจ้าผู้ภัสดา	จงได้เมตตาปรานี
ผิดพลั้งหนักเบาจงผันผ่อน	อย่าสลัดตัดรอนมารศรี
อาธรรม์ฉันทานั้นอย่ามี	จะได้เป็นศรีพระนคร
จงดำริตริตรึกหน้าหลัง	จงฟังคำอัยกาสอน
จะรุ่งเรืองเดชาสถาวร	ขจรทั้งพิภพโลกา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงฤทธิ์ทุกทิศา
น้อมเศียรรับรสพจนา	องค์พระสิทธาด้วยยินดี
แล้วจึ่งสนองวาจา	พระอัยกาอย่าเคืองบทศรี
อันองค์อัคเรศเทวี	มิได้คิดแค้นเคืองใจ
แล้วจึ่งถวายวันทา	องค์พระอาจารย์เป็นใหญ่
หลานรักมาจากเวียงไชย	ได้หลายราตรีทิวากาล
เกลือกจะมีเหตุเภทภัย	ที่ในเวียงไชยราชฐาน
จะขออำลาพระอาจารย์	รับองค์กุมารเข้าไป
กับองค์ประวะลิ่มเยาวเรศ	ครอบครองนิเวศกรุงใหญ่
พระองค์จงอยู่สำราญใจ	อันตรายสิ่งใดอย่าบีฑา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	องค์พระนักสิทธิ์กิจกล้า
ได้ฟังหลานรักอำลา	พระอาจารย์เศร้าสร้อยละห้อยใจ
อาลัยในองค์พระกุมาร	จะขืนขัดทัดทานนั้นไม่ได้
แล้วจึ่งอำนวยอวยชัย	ให้รุ่งเรืองฤทธิไกรมหึมา
สี่กระษัตริย์จงไปเสวยสุข	อย่ามีทุกข์โทรมนัสา
อยู่เย็นเป็นสุขทุกเวลา	ลือเดชเดชาทุกธานี
แล้วโอวาทประสาทสั่งสอน	บังอรประวะลิ่มโฉมศรี
เจ้าจงฝากองค์แก่สามี	เทวีอย่าประมาทอาจใจ
อันฝูงพระสนมกำนัล	อย่าเคียดขึ้งหุนหันแต่โดยได้
ให้มีจิตเมตตาทุกหน้าไป	จะว่าขานสิ่งใดให้ชอบธรรม์
มาตรแม้นผิดพลั้งจงสั่งสอน	สายสมรอย่าคิดเดียดฉันท์
ภักดีในองค์พระทรงธรรม์	หลานขวัญจำคำอัยกา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
ก้มเกล้ารับคำพระสิทธา	ชลนานองพักตร์เทวี
ข้าน้อยได้มาอาศัย	ค่อยสบายคลายใจกระเษมศรี
ไม่ได้สนองคุณพระมุนี	หลานนี้จะพรากจากจร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์ทรงศร
ทั้งองค์ลิขิตฤทธิรอน	ประณมกรน้อมเกล้าอำลา
องค์ประวะลิ่มโฉมศรี	ทั้งพระพี่เลี้ยงสันหยา
ถวายบังคมคัลวันทา	องค์พระอาจารย์ชาญชัย
สี่กระษัตริย์ออกจากอาศรม	พระมหาโคดมเป็นใหญ่
นางอุ้มลูกยาคลาไคล	ตามเสด็จภูวไนยบทจร
ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา	เสนาพร้อมเฝ้าอยู่สลอน
ตรัสสั่งให้เตรียมพลากร	จะคืนเข้านครเวียงไชย ฯ
ฯ ยานี ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงไชย	ออกไปเร่งรัดจัดกัน
ตามกระบวนพยุหบาตรยาตรา	พร้อมแสนเสนาพลขันธ์
ครั้นเสร็จเข้ามาบังคมคัล	จัดสรรเสร็จแล้วพระภูวไนย ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองศรีเป็นใหญ่
จึ่งชวนอัครราชวิไล	ทั้งลิขิตชาญชัยอนุชา ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ เข้าที่ชำระสระสรง	สำอางองค์เสร็จแล้วทรงภูษา
ทรงเครื่องประดับอลงการ์	สำหรับกษัตรายิ่งยง
ทรงกฤชอันทรงฤทธี	จรลีย่างเยื้องดูระหง
องค์พระอนุชาฤทธิรงค์	ขึ้นทรงมิ่งม้าอาชาไนย
อันโฉมเอกอัครไฉยา	กับพระกุมาราศรีใส
สันหยาพี่เลี้ยงนางทรามวัย	ไปขึ้นรถประเทียบอันเดียวกัน
พระเสด็จขึ้นทรงรถแก้ว	เพริศแพร้วพรรณรายฉายฉัน
ให้เคลื่อนจัตุรงค์แน่นนันต์	ฆ้องกลองสนั่นอรัญวา
อภิรุมชุมสายพรายพรรณ	บังแสงสุริย์ฉันจำรัสหล้า
ผงคลีเกลื่อนกลุ้มเมฆา	ยาตราพหลพลจร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เดินเอยเดินทาง	ในหว่างเงาไม้สิงขร
รุกขชาติทรงผลอรชร	แก่อ่อนตกกลาดดาษไป
พระชี้ชวนประวะลิ่มโฉมยง	กับฝูงอนงค์น้อยใหญ่
ชมพฤกษาสารสำราญใจ	ประกอบไปด้วยมิ่งไม้หลายพรรณ
บ้างทรงผลปนผการะย้าย้อย	ดั่งแกล้งร้อยกรองติดประดิษฐ์สรรค์
แดงม่วงร่วงเหลืองสลับกัน	เป็นพวงพันช้อยช่ออรชร
ประยงค์ปีบจำปากาหลง	ลมชวยรวยทรงเกสร
พลับทรวงพลวงว่าอุทุมพร	แก่อ่อนสุกห่ามอร่ามเรือง
คณานกผกบินมากินผล	ทุกต้นจับอึงคะนึงเนื่อง
บ้างโจนป่ายรายอเนกเนือง	ยูงเยื้องลีลาน่าดู
สาลิกาแขกเต้ามยุรา	โกญจาจับเรียงเคียงคู่
เบญจวรรณโนรีสีชมพู	พระชี้ให้โฉมตรูทัศนา
แรมไพรมาหลายราตรี	ข้ามคีรีห้วยธารเหวผา
เร่งรัดพหลพลโยธา	มาในป่าพงไพร ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังพระนครกรุงใหญ่
จึ่งชวนอัครราชวิไล	เข้าในปราสาทรจนา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
รู้ว่าพระองค์เสด็จมา	กัลยาตริตรึกนึกใน
แม้นกูมิขึ้นไปเฝ้า	ผ่านเกล้าจะขัดอัชฌาศัย
ครั้นจะไปคิดสะเทิ้นใจ	ทำไฉนฉะนี้นะอกอา
จะบังคมคัลอัญชุลี	องค์พระมเหสีเสนหา
เกลือกนางจะรังเกียจเดียดฉันทา	จะว่ากล่าวหยาบช้าประการใด
..................	ด้วยยังมิได้แจ้งใจ
เยาวเรศอาวรณ์ถอนฤทัย	แล้วคิดหักใจกัลยา
ก็เพราะผลกรรมได้ทำไว้	เจียมใจไปตามวาสนา
จำเป็นจำไปจะไคลคลา	เฝ้าพระยอดฟ้าด้วยภักดี
คิดแล้วเสด็จยุรยาตร	มายังปราสาทอันเรืองศรี
ครั้นถึงจึ่งถวายอัญชุลี	เทวีแฝงเฝ้าอยู่แต่ไกล ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันลือลบสบสมัย
เห็นองค์บุตรีทรามวัย	ปราศรัยด้วยรสวาที
เชิญโฉมสุดายาใจ	มานั่งในแท่นทองเรืองศรี
มาหาพี่นางเทวี	สนทนาพาทีด้วยกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเฉิดฉัน
ได้ฟังบัญชาพระทรงธรรม์	กัลยาค่อยคลายฤทัย
จึ่งคลานเข้าไปใกล้อาสน์	นางถวายอภิวาทบังคมไหว้
องค์นางประวะลิ่มทรามวัย	คลานก้มพักตร์ไม่จำนรรจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
เห็นนางถวายวันทา	จึ่งมีวาจาไปทันใด
พี่ไม่รังเกียจเดียดฉันท์	จะรักร่วมชีวันกว่าตักษัย
เจ้าอย่ากินแหนงแคลงใจ	มิให้เจ้าได้อนาทร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีดวงสมร
ได้ฟังวาจาอันสุนทร	บังอรชื่นชมยินดี
จึ่งทูลสนองพจนา	ตัวข้าขอรองบทศรี
ไปกว่าจะม้วยชีวี	ไม่มีราคีฉันทา
แล้วอุ้มเอาองค์พระลูกรัก	มาวางเหนือตักด้วยหรรษา
แสนพิศวาสกุมารา	เสนหาดั่งดวงฤทัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมพิสมัย
เห็นสององค์อัครวิไล	รักกันเป็นมิตรไมตรี
พระองค์ชื่นชมโสมนัส	พูนสวัสดิ์ปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
จึ่งมีพจนาวาที	สั่งนางนารีกำนัล
จงจัดแก้วแหวนเงินทอง	ข้าวของบรรจงทุกสิ่งสรร
อีกข้าชายหญิงครบครัน	เร่งรัดจัดกันบัดนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศี
มาจัดเครื่องสุวรรณอันอย่างดี	มากมีแล้วยกเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งประทานสิ่งของนานา	แก่นางสันหยาเทวี
แก้วเก้าเนาวรัตน์บรรจง	อันยิ่งยงเพชรรัตน์อันเรืองศรี
อีกหมู่ทาสานารี	ตามมีความชอบแต่หลังมา
แล้วจัดพี่เลี้ยงทั้งนางนม	อันอุดมตระกูลวงศา
ทั้งรูปทรงส่งศรีโสภา	ให้เลี้ยงลูกยาธิบดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สันหยาพี่เลี้ยงโฉมศรี
ได้ประทานสิ่งของมากมี	เทวีชื่นชมสำราญใจ
คอยบำรุงรักษาพระกุมาร	นงคราญฟูมฟักรักใคร่
มิได้อนาทรร้อนใจ	ถนอมลูบไล้ทุกเวลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
เสด็จออกพระโรงรจนา	พร้อมหมู่มาตยามนตรี
จึ่งจัดเครื่องต้นรจนา	ประทานให้อนุชาเรืองศรี
อีกฝูงสนมนารี	ที่รูปทรงทรงโสภา
ทั้งเครื่องใช้สอยครบครัน	จัดสรรให้ควรด้วยยศฐา
พระตำหนักใหญ่น้อยนานา	วัตถาลังการ์มากมี
แล้วมีพระราชบัญชา	แก่โหรโหราทั้งสี่
จะสมโภชโอรสธิบดี	ให้ต้องที่กำหนดศุภวาร
จงเร่งหาฤกษ์ศุภผล	จะให้เป็นมงคลกระเษมสานต์
สักกี่ทิวาราตรีกาล	จึ่งจะได้ฤกษ์พานเวลา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่ารับสั่งใส่เกศา
จับกระดานคูณหารตามตำรา	ดูโชคเพลานาที
คูณควรฤกษ์ตำราฤกษ์บน	นับมือแกจนถ้วนถี่
จึ่งกราบทูลพลันทันที	ยังสามราตรีดีนัก ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงผู้ทรงศักดิ์
พระเร่งชื่นชมภิรมย์นัก	ประจักษ์ในถ้อยคำโหรา
แล้วมีพระราชวาที	แก่มุขมนตรีถ้วนหน้า
จงจัดแจงแต่งที่ให้โอฬาร์	ทั้งบายศรีซ้ายขวาครบครัน
ให้เสร็จในสามราตรี	ส่งให้ตามที่ทุกสิ่งสรร
ทั้งการสมโภชพร้อมกัน	ให้ทันฤกษ์ยามเวลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
มาสั่งตามมีพระบัญชา	พนักงานซ้ายขวาทั้งนั้น
ตำแหน่งของใครให้ตรวจตรา	ถ้วนหน้าเร่งรัดจัดสรร
ในสามราตรีทิวาวัน	เสร็จสรรพพร้อมกันทันใด
ครั้นแล้วเสนีก็เข้ามา	ยังพระโรงรจนาศรีใส
กราบทูลพระปิ่นภพไตร	เตรียมไว้เสร็จแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังเสนาก็ยินดี	จึ่งเสด็จจรลีเข้ามา
พระสถิตเหนือแท่นทิพอาสน์	ตรัสแก่นุชนาฏเสนหา
จวนจะได้ศุภฤกษ์เพลา	จงแต่งโอรสายาใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดพิสมัย
รับรสพจนารถพระภูวไนย	กัลยาให้เชิญพระกุมาร
พระนมพี่เลี้ยงซ้ายขวา	เชิญพระโอรสสรงสนาน
วารินกลั้วกลิ่นสุมามาลย์	ซาบซ่านกุหลาบอาบองค์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสร็จสรงทรงคนธา	สนับเพลาภูษาเครือระหง
สร้อยสังวาลยรรยง	ตาบเพชรบรรจงกุดั่นพราย
ทองกรเป็นรูปนาคาขด	เลี้ยวลดดั่งจะแข่งแสงฉาย
ธำมรงค์ร่วงรุ้งอร่ามพราย	ดั่งหน่อนารายณ์ฤทธิรอน
พระเกี้ยววิเชียรแปดทิศ	ชวลิตแลเลื่อมประภัสสร
ฉลุลายกระจังกระจายจร	อลงกรณ์ล้วนเพชรัตน์ชัชวาล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เสร็จแล้วเชิญขึ้นยานุมาศ	กาหลพิณพาทย์เสียงประสาน
กึกก้องทั่วท้องสุธาธาร	หญิงชายบริวารก็ตามมา
หน้าหลังคั่งคับถนนมารค	แห่แหนโดยขนาดทั้งซ้ายขวา
เชิญพระยานุมาศยาตรา	มิช้าถึงท้องพระโรงไชย
ประทับเกยมณีชัชวาล	เชิญพระกุมารศรีใส
จากยานุมาศทันใด	สถิตในอาสน์แก้วอันโอฬาร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พฤฒามาตย์ราชครูมหาศาล
ครั้นได้พิไชยศุภวาร	ประโคมขานดุริยางค์ดนตรี
จุดเทียนแล้วติดแว่นแก้ว	อันเพริศแพร้วจำรัสรัศมี
ทั้งสามสำรับอันรูจี	ประดับด้วยมณีรจนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เวียนเอยเวียนเทียน	ให้เวียนแต่ซ้ายมาขวา
ชั้นหนึ่งชีพราหมณ์พฤฒา	ชั้นหนึ่งเสนาบดี
ชั้นหนึ่งท้าวนางถัดมา	พระบิตุเรศมารดาบุษหรี
เฒ่าแก่กำนัลนารี	พี่เลี้ยงนางนมเป็นหลั่นมา
ครั้นเวียนเทียนเสร็จสิ้นเจ็ดรอบ	ชอบโชคตามโฉลกในแหล่งหล้า
แล้วจึ่งพราหมณ์เฒ่าพฤฒา	รับแว่นมาดับอัคคี
โบกควันเทียนไปให้ต้ององค์	พระกุมารฤทธิรงค์เรืองศรี
เจิมพักตร์ถวายชัยสวัสดี	พร้อมกันอึงมี่ทั้งโรงทาน
จงรุ่งเรืองพระเดชเดชา	ปราบทั่วโลกาทุกสถาน
ศัตรูหมู่ราชภัยพาล	อย่าต่อต้านฤทธิไกร ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	บิตุเรศชนนีเป็นใหญ่
ครั้นเสร็จสมโภชพระภูวไนย	ผ่องใสโสมนัสพันทวี
จึ่งให้พระนามกุมารา	ชื่อว่ายุรังหวันเรืองศรี
จงปรากฏพระยศทั่วธานี	จำเริญศรีสวัสดิ์ทุกเวลา
แล้วให้เชิญองค์โอรสราช	เข้ายังปราสาทเลขา
พระแสนพิศวาสพระลูกยา	ดั่งดวงนัยนาภูมี
พระครอบครองสวรรยาราชัย	กับสองทรามวัยมเหสี
อันตรายมิได้ราคี	เปรมปรีดิ์เป็นสุขทุกเวลา
คิดถึงพระชนกชนนี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
จะแสนทุกข์ทนเวทนา	สัญญาว่าจะมาสามปี
พระจะนับวันท่าเห็นช้านัก	ทรงศักดิ์คิดเศร้าหมองศรี
ด้วยท้าวไม่แจ้งแห่งคดี	ว่าลูกนี้จะเป็นประการใด
ทั้งองค์สมเด็จพระเชษฐา	แต่จะแสนโศกาหม่นไหม้
เป็นกรรมจำพรากพรัดไป	ยังไม่รู้เหตุเภทพาล
จำกูจะยกพลไกร	ออกไปยังไพรพนัสถาน
เสาะแสวงหาไปในดงดาน	กว่าจะพบพานพระพี่ยา
จึ่งจะกลับคืนไปไอศวรรย์	บังคมคัลสองกระษัตริย์นาถา
ถวายแก้วหัสรังสกุณา	อันมีฤทธาเลิศไกร
เมื่อเทวัญมากั้นกำบังจิต	คิดคิดแล้วลืมไม่นึกได้
ด้วยเหตุประวะลิ่มจะจากไป	กรุงไกรอุรังยิดพระบิดา
หลงรักบุษหรีแจ่มจันทร์	ผูกพันสนิทเสนหา
อยู่ในห้องสุวรรณกัลยา	ไม่นิราศคลาดคลาสักราตรี ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มนิ่มนวลศรี
ครั้นอยู่เนิ่นนานประมาณปี	ในทรวงมารศรีเตรียมตรม
พระองค์หลงรักบุษหรี	แค้นเพียงชีวีด้วยทุกข์ถม
โฉมฉายไม่สบายในอารมณ์	อกไหม้ไส้ขมทุกราตรี
คิดจะหนีไปยังอุรังยิด	จะผิดกระไรให้รู้ที
กับลิขิตสันหยานารี	หนีไปไม่อยู่ทรมาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดแล้วจึ่งว่าเจ้าลิขิต	ดวงจิตผู้ยอดสงสาร
พี่นี่มีทุกข์มาช้านาน	ดั่งเพลิงกาฬมาไหม้อยู่ในทรวง
แรกมาเห็นว่าจะเป็นสุข	กลับทุกข์ใหญ่ภูเขาหลวง
อยู่ไยให้อายคนทั้งปวง	จะเย้ยหยามลามล่วงยินร้าย
พระเชษฐาหาเหมือนว่าไม่	น้อยใจตรึกอยู่ไม่รู้หาย
เตรียมตรมอารมณ์ทุกเพลางาย	นั่งนอนไม่วายแค้นคิด
แม้นจะกลับไปอุเรเซน	จะเห็นกระไรพ่อดวงจิต
ใจพี่นี้ตรึกตรองคิด	ว่าจะไปอุรังยิดนครา
จะไปกับพี่หรือมิไป	น้องรักดวงใจจงเร่งว่า
แม้นเจ้าจะอยู่พารา	พี่กับสันหยาจะลาไป ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตยอกรประณมไหว้
จึ่งทูลพี่นางทรามวัย	จะโศกเศร้าพระทัยไปไยมี
แม้จะเสด็จไปแห่งใด	ตัวน้องไม่ไกลบทศรี
ขอตามเสด็จจรลี	ไปกว่าชีวีจะม้วยมิด
แต่ซึ่งจะไปอุเรเซน	น้องเห็นจะมีความผิด
ด้วยภัยบิตุรงค์ทรงฤทธิ์	อุรังยิดน้องนี้เห็นดีครัน
จะได้แจ้งเหตุสกุณา	ซึ่งปะรังศรีฆ่าให้อาสัญ
ท่านท้าวอุรังยิดทรงธรรม์	จะให้หายุขันเป็นมั่นคง
แล้วทางเดินหิมวาป่าชัฏ	จะว่ากับมะยุหงัดให้ไปส่ง
ด้วยเพื่อนชำนาญดานดง	ซื่อตรงพอจะไว้วางใจ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อเอยเมื่อนั้น	ประวะลิ่มยินดีจะมีไหน
สวมสอดกอดน้องประคองไว้	ขอบใจพ่อช่างพาที
พี่นี้รักเสมอนัยน์เนตร	ยากจนพ้นเทวษด้วยกับพี่
พ่อนัดมะยุหงัดในวันนี้	อย่าให้คดีแพร่งพรายไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตจะขัดก็หาไม่
จึ่งบังคมลาคลาไคล	ออกไปที่เคยเล่นพลัน
จึ่งมีพจนารถวาจา	ให้หานายพรานคนขยัน
เข้ามาบัดนี้ฉับพลัน	บิดผันอย่าฟังเอาตัวมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	เด็กเด็กรับสั่งใส่เกศา
กราบแล้วต่างวิ่งวางมา	ยังบ้านพรานป่าทันที
ครั้นถึงจึ่งแถลงแจ้งกิจ	ว่าองค์ลิขิตเรืองศรี
ให้หาเข้าไปบัดนี้	ภูมีคอยท่าให้เร่งไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดฟังแจ้งแถลงไข
แจ้งว่าลิขิตให้หาไป	จะประหวั่นพรั่นใจก็ไม่มี
ด้วยเป็นเพื่อนยากมาแต่หลัง	ครั้งมามรคาพนาศรี
ประทานโทษโปรดปรานี	ภักดีเป็นข้าพระภูวไนย
จึ่งว่ากับคนที่มาหา	ท่าลุงประเดี๋ยวหาช้าไม่
ผ้าพันพุงมั่นเข้าทันใด	เมียยื่นหมากให้คำเดียว
กับเด็กนั้นพากันคลาไคล	เดิมดุ่มเดาะไปไม่แลเหลียว
มหาดเล็กเด็กตามเป็นเกรียว	บัดเดี๋ยวก็เข้าวังใน ฯ
ฯ เชิด ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งตรงเข้าไปเฝ้า	องค์เจ้าลิขิตศรีใส
กราบลงตรงพักตร์ภูวไนย	หมอบอยู่มิได้พาที ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งเจ้าลิขิตเรืองศรี
แลเห็นมะยุหงัดก็ยินดี	จรลีจับมือพรานไพร
เข้าไปที่ลับสงัดคน	จึ่งกล่าวยุบลแถลงไข
พี่นางจะให้นำไป	กรุงไกรอุรังยิดนครา
ครั้นจะอยู่ยังปะรังศรี	มีความเคืองแค้นเป็นนักหนา
จึ่งจะให้นำทางไคลคลา	เหมือนมาแต่พระโคดม ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดอัญชุลีเหนือผม
ทูลว่าพ่ออย่าปรารมภ์	จะนำไปให้สมพระทัยคิด
ข้าน้อยไปเที่ยวในไพรสาณฑ์	เดินด่านหลายครั้งอุรังยิด
พรานไพรแจ้งใจทุกทิศ	ชีวิตจะฉลองพระบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตได้ฟังก็หรรษา
จึ่งให้คำมั่นสัญญา	เวลาราตรีจะหนีไป
พี่มาคอยอยู่ประตูหน้า	เปิดไว้อัตราหาปิดไม่
สิ้นคนเข้าออกนอกใน	สงัดเมื่อไรจะออกมา
ความลับพี่ดับไว้ในใจ	ปิดงำอำไว้จงนักหนา
ทำไมตรีกันสัญญา	เมื่อหน้าจะให้พี่ได้ดี
ไปบ้านตระเตรียมตัวไว้	สำหรับเดินในไพรศรี
พอค่ำสนธยาราตรี	มาอยู่ยังที่สัญญาไว้ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดบังคมประณมไหว้
ทูลว่าข้าน้อยไม่เข้าใจ	สิ่งใดมิให้แพร่งพราย
พระคุณช่วยเอาชีวิตไว้	ทดแทนเท่าไร่ก็ไม่หาย
ความลับจะดับไว้กับกาย	ว่าแล้วถวายบังคมลา
ออกมาจากเฝ้าเจ้าลิขิต	ใจจิตจงรักเป็นนักหนา
ด้วยให้มีคุณแต่ก่อนมา	เดินนึกตรึกตรารีบไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตรัศมีศรีใส
ครั้นว่ามะยุหงัดกลับไป	คลาไคลไปห้องพระพี่นาง
เห็นอยู่กับสันหยา	วันทาแล้วทูลไม่ขัดขวาง
มะยุหงัดรับคำจะนำทาง	ว่าพระพี่นางช่วยชีวิต
รู้จักพระคุณจะพาไป	ให้ถึงกรุงไกรอุรังยิด
พรานไพรเจนใจทุกทิศ	สมคิดที่จะจรจรัล
วันนี้จะมาคอยท่า	นัดกับอนุชาเป็นคำมั่น
พี่สันหยาเร่งหาของพลัน	เป็นเสบียงเลี้ยงกันเดินดง ฯ
ฯ ร่าย ช้า ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลหง
ได้ฟังตั้งคอยสุริยง	พลบค่ำย่ำลงก็ดีใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โฉมยงจึ่งทรงลิขิตสาร	พจมานกล่าวแกล้งแถลงไข
ขอลาบาทบงสุ์ผู้ทรงไชย	กลัวภัยพระเจ้าอุเรเซน
จะหนีไปถึงอุรังยิด	เอาพระเดชปกปิดเคืองเข็ญ
พระองค์เสวยสุขทุกเช้าเย็น	ข้านี้ไม่เป็นพิราลัย
ใช่จะเคืองแค้นแสนสวาดิ	บุษหรีน้องนาฏก็หาไม่
เป็นความจวนตัวกลัวภัย	จำไปจากราชธานี
คับที่นี้พอจะอยู่ได้	คับใจจำจากบทศรี
แม้นพระบิดาไม่ราวี	เมียจะกลับคืนมา
ลิขิตขนิษฐาขอลาด้วย	เป็นเพื่อนม้วยกันกับสันหยา
แจ้งสารขอประทานชีวา	ซึ่งมิได้อำลาบาทบงสุ์ ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นเขียนเสร็จพลันทันใด	เวลาพอได้ประสงค์
ปิดไว้ข้างแท่นโฉมยง	แล้วทรงกันแสงร่ำไร ฯ
ฯ โอด ๒ คำ ฯ
๏ โอ้ว่าเจ้าลิขิตของพี่เอ๋ย	กรรมเคยได้ทำเป็นไฉน
มีแต่ความทุกข์ฉุกไป	เวรใดจึ่งมาราวี
จากอุเรเซนแล้วมิหนำ	ซ้ำมาจากกรุงปะรังศรี
มีผัวผัวไม่ดูดี	มีพี่พี่ไม่เอ็นดูน้อง
ครั้งนี้จะโกรธโทษใคร	ผลกรรมทำไว้ตามสนอง
เวียงไชยมิได้อยู่ครอง	ตั้งแต่เที่ยวท่องพนาวา
บรรดาเกิดมาเป็นสตรี	ใครห่อนจะมีเหมือนตัวข้า
ชีวิตแม้นม้วยมรณา	ประเสริฐกว่าที่อยู่เป็นคน
ครวญพลางนางอุ้มลูกน้อย	น้ำพระเนตรหยดย้อยเป็นฝอยฝน
ยอดสร้อยพลอยได้ทุกข์ทน	ร้อนรนด้วยพระชนนี
มีผัวก็เหมือนหามีไม่	อยู่ไยในกรุงปะรังศรี
นางแสนโศกศัลย์พันทวี	อยู่ในห้องมณีไสยา ฯ
ฯ โอด ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มะยุหงัดพรานไพรใจกล้า
ครั้นสงัดคนเดินไปมา	จัดหาเสบียงครบครัน
อาวุธสำหรับเดินไพร	ปืนยาหน้าไม้จัดสรร
ย่ามใหญ่ใส่ของทุกสิ่งอัน	แล้วรำพันถึงบุตรภรรยา
จะบอกเล่ากิจจาก็หาไม่	ธรรมเนียมเคยไปเที่ยวป่า
สั่งไว้ว่าหลายวันจะกลับมา	ใครถามบอกว่าไปเที่ยวไพร
ว่าแล้วจับย่ามใหญ่ตะพายบ่า	ลงจากเคหาที่อาศัย
เงียบสงัดเลี้ยวลัดลอบเดินไป	ถึงในประตูที่สัญญากัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มค่อยคลายโศกศัลย์
จัดแจงแต่งองค์ฉับพลัน	สันหยาลิขิตอนุชา ฯ
ฯ ทะแย ๒ คำ ฯ
๏ ประวะลิ่มเจ้ายอพระกรไหว้	ท้าวไทองค์อสัญแดหวา
จงกำบังคนทั้งพารา	อย่าให้เห็นตัวข้าจะเดินไป
ทั้งนางสันหยาเจ้าลิขิต	ช่วยปิดป้ององค์ไว้ให้จงได้
อย่าให้ทายทักประจักษ์ใจ	ปลอดห่วงบ่วงใยยาตรา
โฉมยงไหว้องค์อสัญแล้ว	อุ้มองค์ลูกแก้วเสนหา
พี่เลี้ยงทั้งองค์อนุชา	เห็นสงัดก็พากันลอบไป
ฝูงนางกำนัลนารี	จะรู้สมประดีก็หาไม่
ผู้คนนั่งยามตามไฟ	ผู้ใดจะเห็นก็ไม่มี
บัดเดี๋ยวก็ถึงทวารไชย	มะยุหงัดกราบไหว้เหนือเกศี
จึ่งให้เร่งนำจรลี	รีบเดินทุกฝีเท้าไป ฯ
ฯ เชิด ๑๐ คำ ฯ
๏ ออกจากราชฐานถึงด่านดง	มะยุหงัดนำตรงเข้าป่าใหญ่
สร่างแสงสุริยนพ้นกรุงไกร	พรานไพรนั้นเจนทางเดิน ฯ
ฯ พระทอง ๒ คำ ฯ
๏ ข้ามเถินเนินแนวแถวธาร	อุ้มองค์พระกุมารระหกระเหิน
ห้วยละหานกันดารกรวดเกริน	พาเดินเงื้อมชะโงกโตรกไตร
บ้างเป็นคูคดลดเลี้ยว	ชลเชี่ยวธารทางหลั่งไหล
ฝูงปลาใหญ่น้อยลอยกินไคล	ชมเล่นเย็นใจในท้องธาร
เบื้องบนหน้าผาศิลาเหลื่อม	งอกเงื้อมพรอยพรายฉายฉาน
กับลิขิตเพ่งพิศเนานาน	สันหยาแลลานทั้งพรานไพร
บ้างสีเขียวขาววาวแวว	พรายแพรวดำแดงแสงใส
บ้างเป็นสีทองยองใย	ชมพลางทรามวัยไคลคลา ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เดินไพรมาได้ช้านาน	สินธารโตรกเตรินเนินผา
ระเรื่อยเหนื่อยใจนางกัลยา	ไม่แจ้งว่ายังอยู่ใกล้ไกล
โฉมนางจึ่งถามพรานป่า	หลายวันแล้วมาถึงไหน
จงบอกให้แจ้งประจักษ์ใจ	สักกี่วันจะไปถึงแดน
มะยุหงัดวันทาทูลพลัน	สองเมืองไกลกันนับแสน
อยู่ไปทางกึ่งจะถึงแดน	แว่นแคว้นอุรังยิดพารา
จะโศกเศร้าพระทัยไปไยมี	มาไกลปะรังศรีนักหนา
ถึงมาตรจะติดตามมา	จะทันเรานั้นอย่าพึงคิด
ค่อยไปค่อยมาชมบัวเล่น	เอ็นดูพระกุมารเจ้าลิขิต
คลายร้อนอ่อนแสงพระอาทิตย์	พิศผลไม้ในป่าเตรินเพลินไป
สิ้นแดนแว่นแคว้นปะรังศรี	มีแต่ป่าระหงดงใหญ่
มิ่งไม้ผลดกตกเกลื่อนไป	จะได้เก็บเสวยให้สำราญ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปะวะลิ่มเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังถ้อยคำนายพราน	เยาวมาลย์แจ้งสิ้นก็ยินดี
จึ่งว่าลิขิตขนิษฐา	ทูลหัวอตส่าห์ตามพี่
ได้ยากลำบากครั้งนี้	คุณใครไม่มีเปรียบน้อง
ว่าพลางอุ้มองค์โอรสา	สันหยากระเดียดกระทายของ
ลิขิตชิดหลานคอยประคอง	มะยุหงัดคอยป้องระวังไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พลางชมแล้วชวนเจ้าลิขิต	เชยชิดชี้พรรณมาลีให้
นางแย้มนมยวงเป็นพวงไป	ชื่นใจชูจิตพิศพลางเดิน
แคฝอยเคียงฝ้ายสล้างเสลา	กันเกรากิ่งตรงในดงเถิน
ต้นเกดเคียงแก้วตามแนวเนิน	ป่าไม้เขาเขินเขตเวียงไชย
เดินแดนล่วงด่านอุรังยิด	พรานไพรแจ้งจิตจำได้
จึ่งทูลแถลงนางทรามวัย	มาใกล้จวนล่วงเข้าธานี
หยุดพักอย่าเพ่อจรจรัล	สรงน้ำสนานกระเษมศรี
ให้สบายคลายร้อนเปรมปรีดิ์	บัวคลี่บานคล่ำในธารา ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
ได้ฟังพรานแล้วชวนอนุชา	สันหยาไปสรงคงคาลัย ฯ
ฯ สระบุหร่ง ๒ คำ ฯ
๏ นางอุ้มโอรสยศยง	ลงสรงในธารน้ำไหล
พระกุมารรื่นเริงบันเทิงใจ	ลูบไล้พักตร์เนตรเกศกรรณ
แผ่วปัดมลทินสิ้นมัวหมอง	ดั่งพฤกษาต้องน้ำฝนสวรรค์
สุกใสไพบูลย์แจ่มจันทร์	แล้วนางชมพรรณปทุมา
โกเมศโกมลจงกลนี	สารพันจะมีเป็นนักหนา
ตูมบานแลลานนัยนา	น้องรักหักมามากมาย
บัวหลวงพวงพูชมฝัก	มะยุหงัดพรานหักฝักถวาย
สันหยาว่าดีนะพี่ชาย	แล้วเก็บฝักหักถวายกัลยา
ประวะลิ่มลิขิตปลิดเสวย	พี่พรานเอ๋ยเก็บอีกให้นักหนา
จะได้กินเมื่อเดินทางมรคา	พลางว่าพลางสรงชลธี ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นว่าสระสรงเสร็จแล้ว	คลาดแคล้วขึ้นมาจากสระศรี
มะยุหงัดนำหน้าจรลี	เข้าในแดนธานีเวียงไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนายตระเวนป่าใหญ่
สิบคนเที่ยวด้นเดินไพร	ระวังไพรสอดแนมประจามิตร
ชักชวนเพื่อนกันเพลาเช้า	ถือกั้นหยั่นยาวเหน็บกฤช
พกกระบี่สีชมพูภูทิด	ติดตามกันเที่ยวคอยระวัง
ครั้นแลเห็นคนก็ดีใจ	วิ่งเข้าล้อมไว้ทั้งหน้าหลัง
เห็นนางรูปงามถามเสียงดัง	กระโชกทั้งนายพรานกุมารไป
เห็นไม่ตระหนกตกประหม่า	ถ้วนหน้าหยุดอยู่ไม่เข้าใกล้
จึ่งถามไปพลันทันใด	ไปไหนพากันดั้นเดินมา
จงเร่งบอกความไปตามจริง	เป็นหญิงมาไยในป่า
ลูกเต้าพากันรุงรังมา	เราไม่ไว้ช้าจะจับไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
เห็นคนทั้งนั้นมาล้อมไว้	มิได้เข้าใกล้จะราวี
จึ่งบอกเนื้อความตามสัจจา	ตัวข้านี้เป็นมเหสี
ขององค์ยุขันภูมี	กุมารนี้โอรสพระทรงฤทธิ์
มาแต่กรุงไกรปะรังศรี	จะเข้าไปธานีอุรังยิด
ยุขันชาญณรงค์ทรงฤทธิ์	ไม่ช้าจะติดตามมา
ซึ่งจะจับกุมคุมไป	ตามแต่น้ำใจข้าไม่ว่า
จงเร่งพาไปอย่าได้ช้า	ให้ถึงผ่านฟ้าเจ้าธานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กองตระเวนได้ฟังนางโฉมศรี
ปรึกษาว่ากันทันที	มเหสียุขันเจ้าเรา
พระกุมารก็เป็นลูกรัก	อย่าฮึกฮักไปเลยชาวเจ้า
จำจะพาองค์นางนงเยาว์	ไปเฝ้าพระผู้ทรงธานี
ว่าแล้วชวนกันเข้าวันทา	ทูลนางกัลยาโฉมศรี
ซึ่งได้หยาบช้าพาที	กรูตีขู่เข็ญเจรจา
ด้วยไม่รู้จักจึ่งซักถาม	โฉมงามจงงดโทษา
ท่านท้าวอุรังยิดพระบิดา	ผ่านฟ้าคอยชมสกุณี
แจ้งว่าพระโอรสกลับมา	จะปรีดาภิรมย์กระเษมศรี
ขอเชิญโฉมยงจรลี	ข้านี้จะนำบทจร ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มดวงสมร
เห็นเขานอบนบคำรบกร	ทูลเชิญบังอรจรจรัล
จึ่งชวนลิขิตขนิษฐา	สันหยาพรานไพรผายผัน
นางอุ้มลูกยาวิลาวัณย์	กองตระเวนป้องกันนำไป ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงเข้ายังอุรังยิด	เดินพลางทางพิศดูกรุงใหญ่
บ้านเมืองเรืองรุ่งทั้งกรุงไกร	ว่ากองตระเวนได้นางมา
ชวนกันมาดูพรูพรั่ง	นั่งเรียบเรียงไปทั้งซ้ายขวา
ชมว่ารูปโฉมประโลมตา	เขาจับกุมมาแต่แห่งใด
นางที่กระเดียดกระทายตาม	หางามเหมือนที่อุ้มลูกไม่
ครั้นจะไถ่ถามก็ขามใจ	นั่งดูอยู่ไม่พาที ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มนวลศรี
แลเห็นชาวราชธานี	จรลีนางคิดละอายใจ
เยาวลักษณ์ก้มพักตร์ไม่ผันแปร	จะแลดูสิ่งใดก็หาไม่
เรียกอนุชาเคียงคลาไคล	................
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สันหยาเข้าไปประคองบัง	มะยุหงัดตะพายย่ามใหญ่
เห็นเสนานั่งพรั่งพร้อมไป	ทูลห้ามทรามวัยทันที
แต่พวกข้าจะพากันไป	แถลงไขให้ฟังถ้วนถี่
ตามคำนางว่าพาที	เล่ากับเสนีให้แจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาน้อยใหญ่
ได้ฟังทั้งเห็นนางทรามวัย	สมในถ้อยคำจำนรรจา
นรลักษณ์พักตราเฉิดฉาย	ควรเป็นเจ้านายนักหนา
สงสารพระกุมารอุ้มมา	จะนิ่งไว้ช้าไม่ควรนัก
จำจะพานางขึ้นไปเฝ้า	ปิ่นเกล้าบรมวงศ์ทรงศักดิ์
ว่าแล้วทูลองค์นางนงลักษณ์	เชิญเฝ้าปิ่นปักเจ้าธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางประวะลิ่มโฉมศรี
ชวนลิขิตสันหยานารี	เทวีอุ้มลูกจรจรัล
เสนาก็นำไคลคลา	กองตระเวนพรานป่าผายผัน
โฉมประวะลิ่มนิ่มนวลจันทร์	เดินพลางประหวั่นพรั่นใจ
คิดกลัวพระองค์ผู้ทรงภพ	ปรารภจะตรัสถามไถ่
จะว่าดีว่าชั่วก็กลัวไป	เดินนึกตรึกไตรไม่วายคิด
เสนาพาถึงพระโรงไชย	พอองค์ท้าวไทอุรังยิด
เสด็จนั่งบัลลังก์ไพรพิศ	ว่ากิจราชการเวียงไชย
พร้อมกันบังคมบรมนาถ	พระบาทผ่านภพเป็นใหญ่
เสนาทูลบอกขึ้นไป	ว่ากองตระเวนได้นางมา
นางว่ายุขันเป็นสามี	พระกุมารน้อยนี้โอรสา
แสนยากลำบากอตส่าห์มา	กิจจายังไม่แจ้งประจักษ์ใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดพิสมัย
แจ้งข่าวยุขันชาญชัย	ท้าวไททอดทัศนานาง
เห็นสมควรกันกับลูกรัก	พิศพักตร์ดั่งจันทร์แจ่มกระจ่าง
งามยิ่งพริ้งพร้อมทั้งสารพางค์	นางใดไม่เปรียบเทียบทัน
กุมารน้อยชะรอยอนุชา	พักตราดั่งเทพรังสรรค์
งามเป็นสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	พระทรงธรรม์แสนพิศวาสนัก
กุมารซึ่งเป็นโอรส	ผ่องแผ้วปรากฏยศศักดิ์
เสนหานัดดายิ่งนัก	ทรงศักดิ์จากแท่นจรจรัล
ไปยังพระกุมารนัดดา	ผ่านฟ้าอุ้มองค์พระหลานขวัญ
เข้าในปราสาทแก้วแพรวพรรณ	เรียกทั้งสามนั้นให้ตามมา ฯ
ฯ เพลง ๑๐ คำ ฯ
๏ เสด็จนั่งแท่นรัตน์มณี	องค์ประไหมสุหรีเสนหา
ส่งกุมารนั้นให้กัลยา	นัดดามาแต่นครไกล
น่ารักพักตราดั่งดวงจันทร์	เหมือนองค์ยุขันศรีใส
เหตุผลยังมิได้แจ้งใจ	กองตระเวนเขาได้พามา
แค่ชื่อก็ยังไม่รู้จัก	เห็นหลานรักก็ให้เสนหา
แต่แจ้งว่าเป็นลูกยา	ของยุขันรุ่งฟ้าเรืองไชย ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
รับพระหลานรักใส่ตักไว้	กอดจูบลูบไล้ทั้งกายา
แสนพิศวาสเป็นพ้นนัก	ในองค์หลานรักเสนหา
พิศวงนงคราญผู้มารดา	พักตราเลิศลํ้าดั่งดวงเดือน
จิ้มลิ้มพริ้มพรายประไพพิศ	นางในอุรังยิดไม่มีเหมือน
งามเนตรงามขนงดั่งวงเดือน	งามเหมือนนางเทพธิดา
พักตรากุมารน้อยช้อยแช่ม	พักตร์แจ่มดั่งสุวรรณเลขา
สมเป็นกระษัตริย์ขัตติยา	ลักขณาเป็นที่จำเริญใจ
จึ่งเรียกทั้งสองพระลูกแก้ว	เข้ามาใกล้แล้วก็ปราศรัย
ชนนียังมิได้แจ้งใจ	เหตไรลูกรักสัญจรมา
ซึ่งว่ายุขันเป็นสามี	แม่นี้สงสัยเป็นนักหนา
ผัวรักอยู่ไหนจึ่งไม่มา	หรือว่ามีเหตุประการใด
พาลูกเต้ามาระหกระเหิน	ด้นเดินมาแต่นครไหน
เจ้าเป็นบุตรีบูรีใด	ปลื้มใจจงบอกแต่เดิมมา ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มน้อยเสนหา
คำรบนบนอบกายา	วันทาแล้วทูลพระชนนี
ท่านท้าวอุเรเซนกษัตรา	ผ่านฟ้าบังเกิดเกศี
นามลูกประวะลิ่มนารี	กุมารนี้ลิขิตฤทธิรอน
มุนีชุบให้ในไพรวัน	เป็นน้องยุขันทรงศร
เพื่อนเดินมรคาพาจร	ไปถึงนครอุเรเซน
กับลูกรักใคร่เป็นไมตรี	บิตุเรศชนนีไม่รู้เห็น
ลูกเลี้ยงสกุณาพูดจาเป็น	ใครเห็นแสนพิศวาสนัก
ลูกรักเหมือนบุตรในอุทร	สั่งสอนพูดจาแหลมหลัก
ยุขันรักหัสรังนัก	ครั้นค่ำเธอลักหนีมา
ฝ่ายท้าวปะรังศรีกรีพล	ตีปล้นชิงราชปักษา
เอาไปฆ่าให้มรณา	ได้ดวงจินดาเลิศลบ
ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิ์เดชเกรียงไกร	เหาะเหินเดินได้สิ้นจบ
ยุขันเกณฑ์ทัพกลับรบ	ได้แก้วเลิศลบจินดาดี
ฆ่าท้าวปะรังศรีม้วยมิด	ได้ธิดาเป็นมเหสี
ชื่อนางบุษหรีนารี	ได้ครองปะรังศรีเวียงไชย
ลูกกับลิขิตพี่สันหยา	มาติดตามหาอยู่อาศัย
ด้วยพระดาวบสยศไกร	คลอดโอรสในกุฎี
ลิขิตตามไปอยู่สวนขวัญ	พบองค์ยุขันเรืองศรี
มารับเข้าไปในบูรี	ลูกนี้ไม่สบายก็หนีมา
ยุขันยังอยู่ปะรังศรี	ด้วยโฉมยงบุษหรีเสนหา
ลูกนี้กับศรีอนุชา	หนีมาถึงใต้ฝ่าธุลี ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ฟังนางเล่ามาก็ปรานี	ความรักสามีอตส่าห์มา
ช่างกระไรไม่ครองใจกัน	ยุขันนี้ผิดนักหนา
ให้เมียให้น้องทั้งลูกยา	แสนเวทนามาเดินดง
บุญพามาถึงอุรังยิด	ชีวิตไม่ม้วยผุยผง
อสัญแดหวารักษาองค์	ตรงมาไม่มีเหตุการณ์
ได้เจ้าลิขิตเป็นเพื่อนยาก	สู้ทนลำบากยากด้วยหลาน
บริสุทธิ์ดั่งว่าบุตรอวตาร	พระอาจารย์ชุบให้นางสีดา
เจ้ารักลิขิตก็เหมือนกัน	ยุขันยังไม่เสนหา
อยู่ด้วยแม่เถิดทั้งสองรา	เขามิเมตตาก็แล้วไป
แม่จะอุปถัมภ์บำรุงเจ้า	ขวัญข้าวอย่าหม่นหมองไหม้
แจ้งถึงอุเรเซนไม่เป็นไร	อย่าประหวั่นพรั่นใจเลยแจ่มจันทร์
แล้วจึ่งจัดของประทานให้	ภูษาแลสไบเฉิดฉัน
เครื่องประดับสำรับครบครัน	ให้ทั้งหลานขวัญลูกยา
สันหยาก็ให้สมควร	เลือกล้วนอย่างดีมีค่า
นางนมพี่เลี้ยงพระนัดดา	สาวศรีซ้ายขวากำนัลใน
ให้อยู่ปราสาทศรีตรีมุข	เป็นสุขภิรมย์ผ่องใส
มิได้อนาทรร้อนใจ	รักใคร่ดั่งดวงใจนัยนา ฯ
ฯ ร่าย ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดรุ่งฟ้า
แจ้งว่ายุขันลูกยา	ได้ดวงจินดานกหัสรัง
หลงด้วยบุษหรียังมิมา	อนิจจาไม่คิดคืนหลัง
เรานี้เศร้าสร้อยจะคอยฟัง	มันยังไม่คิดถึงบิดา
อาสาไปหาหัสรัง	ได้แล้วไม่หวังจะมาหา
จะนับมันไปไยว่าลูกยา	ชั่วช้าทำได้ถึงเพียงนี้
นานไปจะได้เห็นกัน	ทั้งอ้ายยุดาหวันผู้เป็นพี่
ขอบนํ้าใจมันขยันดี	มันมิมาบ้างก็แล้วไป
ตรัสแล้วเสด็จผายผัน	ออกพระโรงสุวรรณอันสุกใส
สั่งเสนาพลันทันใด	ซึ่งกองตระเวนได้นางมา
เงินตราผ้าผ่อนประทานให้	ตามแต่นํ้าใจปรารถนา
หมดสิ้นทั้งนั้นบรรดามา	มากน้อยไม่ว่าจงเอาไป
แล้วสั่งให้จัดเรือนบ้าน	ให้มะยุหงัดนายพรานอาศัย
ให้เมียให้ทั้งข้าไท	เครื่องใช้เครื่องสอยครบครัน ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กองตระเวนพรานป่าพนาสัณฑ์
ครั้นได้รับประทานรางวัล	พร้อมกันกราบเกล้าวันชุลี
เงินทองผ้าผ่อนตามควร	ชวนกันปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
นายพรานก็ถวายวันชุลี	ไปยังที่อยู่สำราญใจ ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
เผอิญให้เคลิบเคลิ้มลืมไป	ในองค์ประวะลิ่มกัลยา
เพราะนางตั้งสัจอภิวันท์	ไหว้องค์อสัญแดหวา
นักสนมกำนัลกัลยา	ดลใจให้มาหลงลืมไป
ต่อนางไปถึงอุรังยิด	ยุขันจึ่งคิดขึ้นมาได้
ช้านานภูบาลมิได้ไป	พระทัยประหนึ่งสักชีวัน
รำลึกตรึกถึงพระลูกรัก	ประวะลิ่มเยาวลักษณ์เฉลิมขวัญ
คิดแล้วเสด็จจรจรัล	มายังสุวรรณปราสาทไชย ฯ
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
๏ ถึงห้องสุวรรณกัลยา	จะแจ้งว่าหนีไปก็หาไม่
เห็นบัญชรปิดคิดแคลงใจ	เงียบไปมิได้พาที
เป็นไฉนฉะนี้เจ้าพี่เอ๋ย	ทรงศักดิ์ผลักเผยบัญชรศรี
ไม่เห็นประวะลิ่มนารี	พี่เลี้ยงลิขิตก็หายไป
เห็นอักษรปิดไว้ข้างที่	ภูมีสิ้นความสงสัย
หยิบเอาอักษรที่ปิดไว้	ภูวไนยอ่านดูทันที ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ ในลักษณะสารไปนานแล้ว	น้องแก้วเคืองขัดตัดรอนพี่
ว่าจะไปอุรังยิดธานี	รำพันพาทีเขียนไว้
อ่านยังไม่สิ้นสารสนอง	ขุ่นหมองเคืองขัดอัชฌาศัย
ตรัสเรียกหมู่นางกำนัลใน	สาวใช้ซึ่งอยู่ด้วยเทวี
บอกว่าประวะลิ่มหนีไป	เขียนอักษรไว้ข้างที่
ไม่บอกให้แจ้งคดี	มาอยู่ทั้งนี้ระวังใคร
นางพากันหนีไปช้านาน	จะทูลพิดกิจการก็หาไม่
ไม่กลัวอาญานี้ว่าไร	เราไซร้จะฆ่าให้ม้วยมิด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลก็พรั่นจิต
ได้ฟังพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	จึงคิดถึงนางเทวี
บัญชาตรัสว่าหนีไป	สาวใช้ปิ่มจะล้มลงกับที่
จะเพ็ดทูลแก้ไขไฉนดี	ชีวิตจึ่งจะไม่ม้วยมรณ์
แล้วจึ่งประณมบังคมคัล	ทูลองค์ยุขันทรงศร
อันฝูงกำนัลนิกร	บห่อนจะไม่กลัวภัย
ราชกิจไม่คิดดูแคลน	ค่ำเช้าเฝ้าแหนหาขาดไม่
ตั้งแต่โฉมศรีเจ้าหนีไป	มิได้จะรำลึกตรึกตรา
เผอิญให้เคลิ้มไคล้ใจจิต	ข้าน้อยวิปริตเป็นนักหนา
จึ่งไม่แจ้งอรรถสัจจา	ต่อตรัสมาจึ่งทราบคดี
พระองค์จะลงโทษทัณฑ์	หํ้าหั่นก็ม้วยเป็นผี
เป็นความสัจจังข้าทั้งนี้	พันปีจงทรงพระเมตตา ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงโทรมนัสา
ได้ฟังกำนัลทูลมา	ตรึกตราก็แจ้งในพระทัย
มั่นคงองค์ปะตาระกาหลา	ช่วยกัลยากำบังให้
ประจักษ์ทักแท้แน่ใจ	ภูวไนยเคลื่อนคลายโกรธา
จึ่งว่าประวะลิ่มหนีไป	เราไม่ถือโทษโทษา
ตรัสแล้วดำเนินเดินมา	สร้อยเศร้าวิญญาณ์พระภูมี
ครั้นถึงเสด็จเข้าสู่ห้อง	แนบน้องวรนุชบุษหรี
ยื่นอักษรนั้นทันที	ของพี่ประวะลิ่มเจ้าเขียนไว้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
รับอักษรนั้นมาทันใด	ทรามวัยคลี่อ่านสารพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ในลักษณ์ประวะลิ่มนิ่มนวลสมร	ชุลีกรบาทบงสุ์องค์ยุขัน
ทรวงร้อนดั่งนอนอัคคีควัน	ขอลาจรจรัลทุเรศรัก
จะอยู่ไปในกรุงปะรังศรี	ในทรวงประวะลิ่มนี้ดั่งศรปัก
ครั้นจะทรมานไปนานนัก	เกรงศักดิ์พระเจ้าอุเรเซน
เห็นแต่พระจอมอุรังยิด	จะปกปิดเคืองแค้นที่แสนเข็ญ
คับที่อยู่สุขทุกเช้าเย็น	คับใจนี้ฉันเห็นเป็นสุดคิด
บุษหรีพี่นี้รักดั่งดวงเนตร	จำทุเรศด้วยพี่ช้ำระกำจิต
แม้นไม่วอดวายม้วยมิด	ชีวิตพี่มิตายจะกลับมา
ลิขิตสันหยาขอลาด้วย	เพื่อนม้วยกันในไพรพฤกษา
แจ้งในสารขอประทานชีวา	ซึ่งมิได้อำลาบาทบงสุ์ ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นอ่านเสร็จสิ้นสารศรี	บุษหรีเร่งคิดพิศวง
สุนทรเพราะพริ้งยิ่งยง	บรรจงลิขิตพิศดาร
ซึ่งว่ากลัวภัยอุเรเซน	น้องไม่เห็นด้วยเลยที่ว่าขาน
พระองค์ทรงฤทธิ์ชัยชาญ	อุเรเซนหรือจะทานศักดา
น้อยใจเจ้าไปอุรังยิด	หากแกล้งประดิษฐ์คิดว่า
รักน้องดั่งดวงแก้วแววตา	คำนี้ก็ว่าเป็นคำคม
กลัวภัยกับในอักษรว่า	น้องนี้พิจารณาไม่เห็นสม
แกล้งกล่าวประดิษฐ์คิดคม	ว่ากล่าวไม่สมกับต้นปลาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเคืองข้องหมองไหม้
พระทัยไม่มีความสบาย	เห็นว่าอันตรายจะเกิดมี
แม้นนางไปถึงพระบิตุเรศ	จะแจ้งเหตุนกหัสรังสี
จะว่าแกล้งหนักหน่วงเป็นท่วงที	พันปีจะทรงพระโกรธา
จำจะไปหาพระดาวบส	พระองค์ทรงพรตอยู่ในป่า
ให้ชุบดวงแก้วจินดา	กลับเป็นสกุณาคืนคง
จึ่งว่ากับบุษหรีนงลักษณ์	เยาวลักษณ์นิ่มเนื้อนวลหง
พี่จะเอาจินดาฤทธิรงค์	ออกไปหาองค์พระมุนี
ทำเป็นพิธีชุบมณีรัตน์	ขึ้นเป็นนกหัสรังสี
จึ่งจะไปอภิวันท์พระพันปี	เห็นทีจะคลายโกรธา ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อเอยเมื่อนั้น	บุษหรีเยาวยอดเสนหา
ได้ฟังเศร้าสร้อยวิญญาณ์	รักดวงจินดาพรรณราย
จะชุบให้คืนเป็นปักษี	ภูมีจะเอาไปถวาย
รังสีมีแต่จะเสื่อมคลาย	นางคิดเสียดายแสนทวี
จึ่งทูลสมเด็จพระผ่านฟ้า	เดิมดวงจินดาเป็นปักษี
มอดม้วยด้วยราชไพรี	ฝ่ายพี่ประวะลิ่มก็แจ้งใจ
จะไปทูลบรมนาถ	ว่าปักษีพินาศม้วยตักษัย
จะแจ้งกับบาทบงสุ์พระทรงไชย	ซึ่งเกิดเหตุเภทภัยแต่หลังมา
แล้วจะชุบกลับเป็นไปถวาย	ต้นปลายเห็นกระจายกันนักหนา
ตรึกไตรดูในพระปัญญา	น้องว่าไม่แกล้งแต่งกล
เห็นเป็นยักย้ายกลายกลับ	จะว่าเท็จสับปลับก็เห็นสม
ถวายไยให้เคืองในอารมณ์	พิเคราะห์ดูให้สมต้นปลาย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเฉิดฉาย
ฟังเหตุอัคเรศบรรยาย	แจ้งว่าเสียดายจินดานัก
นางจึ่งกล่าวเพทุบาย	แยบคายเหน็บแนมแหลมหลัก
ครั้นจะสลัดตัดรัก	นงลักษณ์จะละห้อยน้อยใจ
คิดแล้วปลอบน้องประคองพักตร์	เยาวลักษณ์สุดแสนพิสมัย
ครั้นจะแหนหวงหนักหน่วงไว้	ยิ่งจะเคืองใต้ฝ่าธุลี
อันดวงมณีศรีสวัสดิ์	จะชุบคืนเป็นหัสรังสี
จะสาบสูญไปเมื่อไรมี	จะทำให้มณีเป็นสามดวง
ดวงหนึ่งเป็นราชปักษี	สองดวงเป็นมณีโชติช่วง
ตำราว่าไว้พี่ไม่ลวง	แต่ดวงหนึ่งเราจะเอาไว้
ว่าพลางสะท้อนถอนจิต	ไม่วายขุ่นคิดที่หม่นไหม้
พระพักตร์สร้อยเศร้าอาลัย	เสด็จไปสระสรงชลธาร
สรงประถมทั่วท้องละอองกระสินธุ์	ฝอยฟุ้งจรุงกลิ่นหอมหวาน
เสด็จสรงทรงรดสุคนธ์ธาร	ผ่องผัดชัชวาลละออองค์
ทรงภูษาษิตพิศเพริศ	สุวรรณพรายฉายเฉิดก่องกง
ชฎารามงามพริ้งยิ่งยง	งอนรับจับทรงอลงการ์
ทรงสุวรรณกรรถอบรอบรัด	แจ่มจัดด้วยมณีมีค่า
ทับทรวงเด่นดวงบุษรา	สังวาลจินดาแสงพราย
ทองกรเป็นรูปมังกรเกี่ยว	เลื้อยเลี้ยวลายเลิศเฉิดฉาย
ธำมรงค์ทรงเสร็จเพชรกระจาย	จับแสงสุริย์ฉายพรายฟ้า
ทรงมงกุฎแก้วแววระยับ	พรอยแพรวพรายจับพระเวหา
ทรงศรเหน็บกฤชฤทธา	ทัดอุบะจินดาพรายพรรณ
แล้วเสด็จขึ้นแท่นอลงการ์	หยิบดวงจินดาฉายฉัน
เสด็จออกยังเกยสุวรรณ	ระเห็จหันเหาะขึ้นนภาลัย ฯ
ฯ เชิด ๒๔ คำ ฯ
๏ ครั้นใกล้ศาลาอาศรม	พระโคดมทรงพรตเป็นใหญ่
เห็นตระหนักด้วยหลักธงชัย	ครั้นจะเหาะไปถึงกุฎี
ท้าวเป็นฤๅษีชีดง	จะสูงกว่าพระองค์ไม่ควรที่
คิดแล้วเหาะลงปัถพี	ภูมีดำเนินเดินไป ฯ
ฯ เพลง ๔ คำ ฯ
๏ ถึงอาศรมเห็นพระอาจารย์	ชมฌานยังหาลืมตาไม่
ลดองค์ลงคลานเข้าไป	นิ่งอยู่มิได้จำนรรจา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระนักสิทธิ์เรืองฤทธิ์แกล้วกล้า
ชักประคำหลับเนตรภาวนา	สำรวมวิญญาณ์ระงับใจ
แจ้งไปในฌานอาจารย์เจ้า	ว่ายุขันนั้นเข้ามาอยู่ใกล้
ลืมเนตรขึ้นเห็นพระภูวไนย	ท้าวไทชื่นชมปรีดา
จึ่งกล่าวประพฤติปราศรัย	นี่มีกิจสิ่งใดออกมาหา
ประวะลิ่มลิขิตกับลูกยา	สันหยาพี่เลี้ยงทรามวัย
เข้าไปอยู่ในปะรังศรี	รูปนี้คิดถึงหาลืมไม่
ผาสุกทุกข์ร้อนประการใด	เหตุใหญ่แล้วกระมังจึ่งซังมา
ราศีไม่มีความสบาย	ทายเสียก่อนอีกไม่พักว่า
พิศพักตร์ก็เศร้าโรยรา	มาหาด้วยเหตุประการใด ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันประณมบังคมไหว้
ทูลว่าประวะลิ่มทรามวัย	ครั้นเข้าไปถึงพระพารา
ครองครองไพร่ฟ้าอาณาจักร	เป็นปิ่นปักอนงค์ในซ้ายขวา
บุษหรีเป็นซ้ายถัดมา	อยู่เป็นสุขสำราญใจ
บัดนี้ประวะลิ่มกับลิขิต	หนีไปอุรังยิดกรุงใหญ่
ทั้งองค์ลูกยาก็พาไป	จะขัดแค้นสิ่งใดก็ไม่มี
เขียนอักษรไว้ให้แจ้งเหตุ	ว่ากลัวบิตุเรศเรืองศรี
องค์ท้าวอุเรเซนธิบดี	จะยกมาฆ่าตีให้ม้วยมิด
จึ่งพากันลอบลี้หนีไป	กรุงไกรพระเจ้าอุรังยิด
นางจะทูลพระองค์ทรงฤทธิ์	แจ้งกิจด้วยแก้วสกุณี
จะกริ้วโกรธว่าไม่เอาไปถวาย	พระฤๅสายจงโปรดเกศี
ช่วยแปลงมหาจินดาดี	เป็นมณีสามดวงพรรณราย
ภาคหนึ่งเป็นราชปักษี	เจรจาพาทีได้หลากหลาย
ปีกหางซ้อนซับสลับลาย	จะเอาไปถวายพระบิดา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระนักสิทธิ์ฟังกิจยุขันว่า
เอ็นดูประวะลิ่มกัลยา	ได้ว่านัดดาแต่เดิมที
ยังควรให้เป็นเช่นนี้ได้	เป็นน่าน้อยใจของฤๅษี
ชะรอยเจ้าเลี้ยงนางไม่ดี	จึ่งมีความแค้นเคืองใจ
ซึ่งว่ากลัวภัยอุเรเซน	จะเป็นดั่งว่านั้นหาไม่
รักผัวแล้วจะกลัวสิ่งใด	ชีวิตบรรลัยไม่ไกลกัน
เคืองแค้นสามีจึ่งหนีไป	แน่ใจอยู่แล้วเป็นแม่นมั่น
เห็นจะขุ่นหมองข้องเคืองครัน	รักกันอยู่แล้วจะไปไย
จะชุบแก้วให้เป็นปักษี	รูปนี้จะขัดก็หาไม่
พิธีนี้ยากเหลือใจ	คนอื่นจะได้นั้นอย่าคิด
เอ็นดูประวะลิ่มทรามวัย	จะได้ชมนกไปอุรังยิด
ว่าแล้วจับแก้ววินิจ	พระนักสิทธิ์ออกหน้าอาศรมพลัน ฯ
ฯ ตระ ๑๒ คำ ฯ
๏ จึ่งตั้งกองกูณฑ์พิธี	อัคคีรุ่งแรงแสงฉัน
จึ่งอ่านพระเวทพิธีดัน	แก้วนั้นแตกออกเป็นสามดวง
ดวงหนึ่งโยนเข้าในกองเพลิง	เถกิงกูณฑ์รุ่งโรจน์โชติช่วง
แล้วเอาภูษาตราพวง	คลุมดวงมณีนั้นลงไว้
ซ้ำอ่านพระเวทคาถา	เสกเป่าภูษามิให้ไหม้
อัคคีรุ่งโรจน์โชติไป	ผ้านั้นจะไหม้ก็ไม่มี
เดชะอาคมอุดมชงัด	พูนเกิดเป็นหัสรังสี
ผ้านั้นพัวพันสกุณี	ปักษีพูดอยู่ในไฟ ฯ
ฯ สาธุการ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นแล้วก็บินออกมา	เข้าหายุขันบังคมไหว้
แล้วเอามณีที่ผ่าไว้	โยนเข้าในไฟทั้งสองดวง
เป่าด้วยพระเวทคาถา	ชุบดวงจินดาโชติช่วง
รัศมีเรืองรองทั้งสองดวง	ร่วงรุ้งดั่งแสงทินกร
เสร็จแล้วหยิบแก้วออกมาพลัน	ยื่นให้ยุขันทรงศร
จึ่งพานัดดาบทจร	เข้าอาศรมสอนรำพันไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นกหัสรังศรีใส
ครั้นรอดชีวิตก็ดีใจ	คลึงเคล้าถามไถ่พระบิดา
ถึงแม่ประวะลิ่มนงลักษณ์	ลูกคิดถึงนักเจ้าพ่อจ๋า
ชีวิตลูกม้วยมรณา	กลับรอดมาลูกดีใจ
ฝ่ายท้าวปะรังศรีทำแค้น	พ่อได้ทดแทนฤๅไฉน
บุตรีมีโฉมประโลมใจ	ได้เห็นฤๅไม่พระบิดา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันหยิบลูบจูบปักษา
บอกว่าปะรังศรีมรณา	ฟ่อฆ่าเสียแล้วให้ม้วยมิด
อย่าว่าแต่องค์บุตรี	สิ้นทั้งธานีก็เป็นศิษย์
เพราะแก้วตัวดีมีฤทธิ์	ประจามิตรมิได้ทนทาน
ประวะลิ่มสันหยาพาลิขิต	มาติดตามหาในไพรสาณฑ์
อยู่ด้วยบาทบงสุ์พระทรงญาณ	พ่อมารับนงคราญเข้าธานี
รู้ว่าเจ้าม้วยมรณา	มารดาโศกเศร้าหมองศรี
อยู่ด้วยกันนานประมาณปี	บัดนี้นางหนีพ่อไป
กับเจ้าลิขิตสันหยา	ลูกแก้วแววตาพิสมัย
เขียนเป็นอักษรบอกไว้	จะไปอุรังยิดพระบูรี
พ่อจึ่งเอาดวงมณีรัตน์	ของเจ้านกหัสรังสี
มากราบไหว้คุณพระมุนี	ชุบรอดชีวีลูกรัก
พ่อจะพาเจ้าไปอุรังยิด	ตามติดชนนีมีศักดิ์
แม้นนางเห็นเจ้าเยาวลักษณ์	จะแสนสวาดิรักทวีไป ฯ
ฯ โอ้ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังได้ฟังก็ร้องไห้
พระองค์จะพาลูกไป	เหมือนฆ่าลูกให้ม้วยมิด
จะทำลูกเช่นท้าวปะรังศรี	ฆ่าเอามณีกายสิทธิ์
อยู่กับคนอื่นดั่งปืนพิษ	ไม่เหมือนทรงฤทธิ์กับมารดา
อย่าถวายลูกเลยพระปิ่นเกล้า	พ่อเจ้าจงโปรดเกศา
ทูลพลางหัสรังโศกา	พาลูกไปหาพระชนนี ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันปลอบหัสรังสี
พ่อจะถวายเจ้าเมื่อไรมี	มณีผ่าออกเป็นสามดวง
ดวงนี้ชุบเป็นตัวเจ้า	ทั้งสองเล่าก็โชติช่วง
จะถวายผ่านฟ้าจินดาดวง	ตัวเจ้าพ่อจะหวงแหนไว้
พระปลอบโลมเล้าสกุณา	ให้คลายโศกาหม่นไหม้
พระอาจารย์ประทานผลไม้	ให้องค์ยุขันสกุณี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันผู้รุ่งรัศมี
ตรึกไตรจะไปพระบูรี	จึ่งยอกรชุลีพระอัยกา
หลานจะลากลับไปปะรังศรี	พระมุนีจงโปรดเกศา
ด้วยโฉมประวะลิ่มโสภา	นัดดาให้คิดปรารมภ์ใจ
จะเร่งเตรียมพหลพลนิกร	รีบร้อนตามไปยังกรุงใหญ่
จะเอาหัสรังสกุไณ	ไปถวายสมเด็จพระบิดา
ทูลแล้วถวายบังคมคัล	ลาองค์พระนักธรรม์แกล้วกล้า
ทรงแก้วแล้วอุ้มสกุณา	เหาะขึ้นฟากฟ้าสุราลัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ลอยลิ่วปลิวไปในอากาศ	โอภาสจับแสงสุริย์ใส
ด้นดั้นขึ้นชั้นเมฆาลัย	หมายมุ่งกรุงไกรพระบูรี ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ พอพระสุริยงสดงคต	ทรงยศถึงกรุงปะรังศรี
เหาะลงยังเกยแก้วมณี	จรลีเข้าในปราสาทไชย
พระเสด็จขึ้นแท่นทองทรง	อลงกตด้วยมณีศรีใส
พร้อมแสนสุรางค์นางใน	พระผ่องใสโสมนัสปรีดา ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางบุษหรีเสนหา
เห็นพระองค์ทรงศักดิ์เสด็จมา	กัลยากระเษมเปรมใจ
แล้วนางเชยชมปักษา	ไยไม่พูดจาปราศรัย
แม่ทุกข์ถึงเพียงจะบรรลัย	รํ่าไรไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังราชปักษี
ประณมก้มเกล้าอัญชุลี	ทูลสนองเทวีด้วยปรีดา
ลูกได้ทูลทัดขัดห้าม	ไม่ฟังความขืนส่งให้ทาสา
พาลูกไปถวายพระอัยกา	สังหารชีวาให้บรรลัย
ลูกมิได้ผูกเวรเวรา	แก่องค์เจ้าตาที่ตักษัย
ก็เพราะผลกรรมได้ทำไว้	จำให้มอดม้วยด้วยอาญา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	บุษหรีได้ฟังปักษา
กอดจูบลูบชมสกุณา	นางโสมนัสาพันทวี
บรรยายเนื้อความแต่หลัง	ให้สกุณาฟังถ้วนถี่
ถึงแม่ประวะลิ่มนารี	ให้แจ้งคดีแก่หลังมา
บัดนี้ไปอยู่อุรังยิด	ทรงฤทธิ์จะพาเจ้าไปหา
แม้นได้พบพานกับมารดา	เจ้าอย่าลืมข้าจงจำไว้
แล้วนางจึ่งสั่งกำนัล	ให้หยิบกรงสุวรรณศรีใส
ที่เคยใส่มาแต่กรุงไกร	มาตั้งไว้ปราสาทรจนา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสุริย์วงศ์อสัญหยา
ตรึกอยู่แต่ที่จะไคลคลา	กรีธาทัพขันธ์ไปธานี
จึ่งมีมธุรสสุนทร	ดวงสมรวรนุชบุษหรี
บัดนี้หัสรังสกุณี	ชุบรอดชีวีคืนมา
พี่จะรีบยกแสนยากร	บทจรเข้าไพรพฤกษา
แม้นประสบพบองค์พระพี่ยา	จะได้พากันไปเวียงไชย
กราบท้าวทั้งสองกษัตรา	ถวายดวงจินดาศรีใส
เจ้าจงลีลาคลาไคล	ขึ้นไปเฝ้าองค์พระมารดา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมบุษหรีเสนหา
ถวายบังคมคัลวันทา	ออกมาจากห้องอันรูจี ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้าอภิวาท	แทบบาทพระมารดรโฉมศรี
ทูลว่าพระองค์ทรงธรณี	จะกรีพหลพลโยธา
จะไปอุรังยิดกรุงไกร	ทั้งจะได้ตามองค์พระเชษฐา
พบแล้วจะเสด็จไปพารา	ลูกรักจะทูลลาไป
ตามเสด็จองค์พระทรงเดช	ไปยังนคเรศกรุงใหญ่
ทูลพลางโศกาอาลัย	ด้วยจะไกลสมเด็จพระชนนี ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาโฉมศรี
ได้ฟังลูกรักพาที	เทวีพ่างเพียงจะขาดใจ
นางแสนโศกาอาดูร	พูนทุกข์เทวษโหยไห้
โอ้ว่าลูกน้อยกลอยใจ	เจ้าไม่เคยไกลพระมารดา
เช้าเย็นให้เห็นพักตร์เจ้า	ค่อยบรรเทาความโทรมนัสา
พระบิตุรงค์ม้วยชีวา	แม่ได้เห็นหน้าแต่เทวี
คิดหวังตั้งใจไม่ไกลเจ้า	ขวัญข้าวผู้มิ่งมีศรี
ควรฤๅจะจากพระชนนี	เทวีโศกาอาวรณ์ ฯ
ฯ โอด ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ รํ่าพลางนางกอดลูกรัก	ยอกรลูบพักตร์แล้วสั่งสอน
สุดสวาดิจะจากมารดร	สายสมรจงจำคำแม่ไป
เจ้าจงยำเยงเกรงกลัว	ฝากตัวสองกระษัตริย์เป็นใหญ่
บำรุงอย่าให้เคืองใจ	ท้าวไทดั่งชนกชนนี
ผัวรักเจ้าอย่าทะนงจิต	จงคิดถ่อมตัวว่าเป็นทาสี
ปรนนิบัติรักษาพระภูมี	อย่าให้ราคีระคายใจ
อย่าคิดรังเกียจเดียดฉันท์	พระสนมกำนัลน้อยใหญ่
แม้นพระเสนหานางใด	จงห้ามใจอย่าได้ฉันทา
เจ้าจงรักษานวลสงวนศักดิ์	ลูกรักจงฟังแม่ว่า
สวัสดีจะมีทุกเวลา	ควรด้วยกษัตราธิบดี
เจ้าไปเป็นสุขทุกนิรันดร์	จอมขวัญของแม่จำเริญศรี
โรคันอันตรายอย่าราคี	แม่นี้จะได้พึ่งบุญญา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
รับคำสมเด็จพระมารดา	ใส่เหนือเกศานางเทวี
แล้วกราบถวายบังคมลา	มายังปราสาทโฉมศรี
จัดนางกำนัลนารี	ที่จะตามสมเด็จพระทรงธรรม์
ครั้นเสร็จแล้วกลับเข้ามา	ยังห้องไสยาเฉิดฉัน
ยอกรถวายอภิวันท์	พระองค์ทรงธรรม์ด้วยปรีดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันศักดิ์สิทธิ์ฤทธิ์กล้า
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกมายังท้องพระโรงไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่มหาเสนาผู้ใหญ่
เราจะเที่ยวป่าพนาลัย	ติดตามภูวไนยพระพี่ยา
ตำมะหงงคุมพลสกลไกร	ยกไปเป็นกระบวนทัพหน้า
ตะหลาหรันให้จัดโยธา	ทั้งประเทียบรัถาให้พร้อมไว้
พรุ่งนี้จะยกยาตรา	เข้าในหิมวาป่าใหญ่
อยู่หลังท่านจงระวังระไว	เราไปเห็นจะช้าเนิ่นนาน ฯ
ฯ ยานี ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับราชบรรหาร
ก้มเกล้าประณตบทมาลย์	คลานออกจากท้องพระโรงไชย
จึ่งจัดรี้พลโยธา	ถือเครื่องสาตราน้อยใหญ่
สำหรับเดินป่าพนาลัย	หอกดาบหน้าไม้ครบครัน
อีกเหล่าพรานป่าพนาดร	เคยเที่ยวซอกซอนไพรสัณฑ์
กะเกณฑ์เสร็จสรรพพร้อมกัน	คอยเสด็จทรงธรรม์ยาตรา
แล้วเตรียมพิไชยราชรถ	อลงกตด้วยมณีมีราคา
เลื่อนมาประทับกับเกยชาลา	คอยเสด็จผ่านฟ้าจะคลาไคล
ครั้นเสร็จก็กลับเข้ามา	น้อมเกล้าวันทาแถลงไข
อันซึ่งพหลพลไกร	เตรียมไว้เสร็จแล้วพระราชา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชาญฤทธิ์ทุกทิศา
จึ่งเสด็จลีลาศคลาดคลา	มายังปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระสถิตเหนือแท่นไสยาสน์	กับองค์อัครราชเฉลิมศรี
สัพยอกหยอกเย้าเปรมปรีดิ์	ภูมีสนิทนิทรา ฯ
ฯ กล่อม ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งพระเวหา
พระตื่นจากที่ศรีไสยา	ลีลามาสรงวาริน ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ สองกระษัตริย์ขัดสีธุลีกาย	ปทุมทองโปรยปรายกระแสสินธุ์
ชำระหมดหมองมลทิน	สุคนธากลั้วกลิ่นขจายจร
สอดใส่สนับเพลาภูษาทรง	เครือหงส์คาบก้านเกสร
ชายไหวปลายกนกนิกร	ชายแครงงามงอนพรรณราย
ทรงสุวรรณกรรถอบแวววาม	กัญจุกาเรืองวิเชียรฉาย
เจียระบาดพื้นทองพรรณราย	รัดพระองค์สอดสายสังวาลวรรณ
ทับทรวงดวงเด่นตาบทิศ	ชวลิตพรายเพริศเฉิดฉัน
ทองกรเป็นรูปมังกรพัน	พาหุรัดกุดั่นมุกดาดวง
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรแพร้ว	มงกุฎแก้วสุริย์กานต์รุ้งร่วง
กรรเจียกกุดั่นเด่นดวง	ทัดพวงสุวรรณมาลัย
ทรงพระแสงศรสิทธิ์ฤทธิรอน	ดั่งดวงทินกรแสงใส
ชวนองค์อัคเรศคลาไคล	กำนัลในพริบพร้อมตามมา
ขึ้นยังเกยแก้วสุวรรณมาศ	เสด็จทรงพิไชยราชรัถา
แล้วรถบุษหรีศรีโสภา	รถสนมซ้ายขวาเป็นหลั่นไป
ให้เคลื่อนจัตุรงค์ลีลา	ดาดาษโดยกระบวนทัพใหญ่
ออกจากอุรังฆารกรุงไกร	เข้าในอรัญบรรพต ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ รถเอยรถทรง	งามวิจิตรกำกงอลงกต
งามแปรกแอกงอนอ่อนชด	งามงอนชั้นลดบัลลังก์ลอย
งามเสากาบเก็จเพชรคั่น	งามกนกเครือวัลย์ช่อห้อย
งามมุกสุกพลามอร่ามพลอย	งามยอดแสงย้อยรวิวรรณ
งามสินธพชาติผาดผาย	งามสารถีกรายคมสัน
งามเครื่องบังแสงสุริยัน	งามแห่ดั่งคันระเบียบจร
งามเสียงแตรสังข์ประโคมครื้น	งามพื้นเรียบรายด้วยทรายอ่อน
งามดวงรุกขชาติอรชร	พรานนำพลจรคลาไคล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ สองกระษัตริย์เสด็จพลางทางประพาส	ภิรมย์เรียงเคียงราชรัถาใหญ่
ล่วงเขาเข้าเขตลำเนาไพร	ชมพลมิ่งไม้ในดงดอน
เกดแก้วกรรณิการ์มหาหงส์	ช่อห้อยย้อยลงทรงเกสร
เป็นระเบียบเรียบข้างทางจร	ต้นระบัดใบอ่อนสะอาดตา
พระเคียงรถเด็ดดอกรุกขชาติ	ยื่นให้สายสวาดิเสนหา
หอมจิตคิดถึงวนิดา	ประวะลิ่มโสภายาใจ
แม้นแก้วตามาด้วยได้เป็นสาม	ตามแนวหิมวาป่าใหญ่
จะเพลิดเพลินจำเริญฤทัย	ชมมิ่งไม้ตามแนวเนินคีรี
สาลิกาการเวกกระเหว่าหวาน	เสียงประสานร่อนร้องอยู่อึงมี่
มยุเรศฟ้อนรำทำที	หงส์เยื้องจรลีน่าดู
ไกรสรกาสรคชสาร	กวางฟานละมั่งเมียงเคียงคู่
ชะมดเม่นเต้นตามกันพรั่งพรู	ระมาดหมูนรสิงห์กิเลนลา
มฤคีลางเหล่าเคล้าคู่	คณาสัตว์ดั่งจะรู้ภาษา
เหมือนจะถามว่าไยพระราชา	จึ่งจะให้กัลยามาเดินไพร
พระอาวรณ์ร้อนเร่าวิญญาณ์	ไปตามทางมรคาป่าใหญ่
มาถึงที่หลักศิลาไชย	เนินไสลธารท่าวาริน
มิ่งไม้พิศดอกออกผล	เสาวคนธ์เกสรขจรกลิ่น
รื่นรมย์ลมชวยรวยริน	พื้นดินเลื่อนลาดอาบตา ฯ
ฯ ร่าย ๑๘ คำ ฯ
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ตรัสสั่งอำมาตย์ซ้ายขวา
ให้หยุดพหลโยธา	ตั้งประทับพลับพลาที่ชายไพร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาอำมาตย์ผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงไชย	บังคมไหว้แล้วออกไปทันที
เกณฑ์ไปแก่นายทวยหาญ	ให้เร่งจัดการเป็นหน้าที่
ตราตรวจทุกหมวดเสนี	ตามบัญชีได้เสร็จมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายหมวดน้อยใหญ่ซ้ายขวา
เร่งรัดบ่าวไพร่เป็นโกลา	ตัดไม้เกี่ยวคาวุ่นวาย
บรรดาโดยเกณฑ์เป็นขนาด	ตั้งราชพลับพลากว้างใหญ่
ทั้งที่ข้างหน้าข้างใน	แทบใกล้ร่มโศกริมธาร
พร้อมเสร็จที่สรงที่เสวย	ทิมเกยม้ารถคชสาร
มีระเนียดเรียดรอบขอบธาร	เสร็จการโดยราชบัญชา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันพริ้งเพริศเลิศเลขา
ชวนองค์บุษหรีศรีโสภา	เสด็จยาตราคลาไคล
ขึ้นยังสุวรรณพลับพลา	อันเป็นที่ผาสุกผ่องใส
พร้อมฝูงสนมกำนัลใน	ประไพพักตร์ผ่องศรีโสภา ฯ
ฯ ช้า ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นพระสุริยาอัสดง	ลดลงลับเหลี่ยมภูผา
สระศรีธรจรแจ่มเมฆา	ปักษาเพรียกพร้องหากัน
พระชวนวรนุชสุดสวาดิ	เข้าที่ไสยาสน์ภิรมย์ขวัญ
แสนสวาดินาฏน้องดวงจันทร์	ฟังสกุณาขานขันสนั่นดง
แสงบุหลันเรืองรองส่องสว่าง	กระจ่างจับพุ่มไม้ไพรระหง
อำมฤตพรอยพรมพนมดง	บุหงาส่งกลิ่นฟุ้งละเวงวัน
แซ่เสียงโพระดกดุเหว่าหวาน	แจ้วเจื้อยเฉื่อยฉานขานขัน
ระวังไพรร่อนร้องระวังวัน	ฟังวันวังเวงวิเวกใจ
ดั่งเพลินพิณพาทย์ระนาดฆ้อง	กึกก้องสำเนียงเสียงใส
เสนาะเสียงจักจั่นสนั่นไพร	เรไรหริ่งเรื่อยในดงดาน
คิดถึงกาลเมื่อเดินหิมวา	กับพระเชษฐาน่าสงสาร
แสนเวทนามาช้านาน	ได้ทุกข์ทรมานทั้งสองรา ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ คิดแล้วยอกรขึ้นประณม	บังคมประณมตาระกาหลา
ขอให้พบองค์พระพี่ยา	จะสมโภชบูชาทุกประการ
อีกทั้งขับไม้มโหรี	ดุริยางค์ดนตรีเสียงหวาน
ฆ้องกลองแตรสังข์กังสดาล	พร้อมการบูชาเทพไท
ครั้นเสร็จบวงสรวงเทเวศร์	กับองค์อัคเรศศรีใส
ระรื่นชื่นบานสำราญใจ	หลับไปทั้งสองกษัตรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นรุ่ง	แสงอุทัยพวยพุ่งพระเวหา
จึ่งเสด็จจากที่ไสยา	สระสรงคงคาสำราญใจ
แล้วเสด็จออกพลับพลา	พร้อมหมู่เสนาน้อยใหญ่
แต่ประทับพหลพลไกร	ประทมไพรมาได้สามทิวา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทองค์ปะตาระกาหลา
สถิตเหนือวิมานรัตนา	ยังยอดบรรพตาคีรี
ครั้นเห็นยุขันฤทธิรงค์	มาตามองค์เชษฐาเรืองศรี
กรีธาพหลโยธี	มาแรมอยู่พนาวา
จำกูจะช่วยพระทรงธรรม์	ให้พบกันกับองค์พระเชษฐา
คิดแล้วจึ่งเทพเทวา	ลงมายังราชเวียงไชย ฯ
ฯ กราว ๖ คำ ฯ
๏ ดลใจยุดาหวันโฉมยง	ซึ่งดำรงนคเรศเป็นใหญ่
ให้ออกมาประพาสพนาลัย	จะได้พบพระศรีอนุชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์ยุดาหวันเชษฐา
เสวยรมย์สมสุขเปรมปรีดา	ด้วยองค์กัญจะหนาเทวี
บำรุงไพร่ฟ้าประชากร	ถาวรเป็นสุขกระเษมศรี
ว่าขานกิจการธานี	ไม่มีราคีฉันทา
พระสถิตเหนือแท่นทิพอาสน์	ให้ร้อนราชฤทัยเป็นนักหนา
รำลึกตรึกถึงพระน้องยา	อนิจจาจะเป็นประการใด
เจ้าจะไปถึงเมืองอุเรเซน	แสนลำบากยากเย็นเป็นไฉน
หรือพระนุชสุดสิ้นชีวาลัย	ทำไฉนพี่จะแจ้งกิจจา
พระเร่งเร่าร้อนอาวรณ์เทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
พระมิได้สนิทนิทรา	จนสุริยาพุ่งพ้นยุคนธร ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ จึ่งมีมธุรสวาที	แก่พระมเหสีสายสมร
พี่แสนรำคาญรานรอน	อาวรณ์ถึงองค์อนุชา
จำจะออกไปเที่ยวพนาลัย	จึ่งจะได้พบองค์ขนิษฐา
พี่ไปไม่ช้าจะกลับมา	แก้วตาคอยอยู่สำราญใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางกัญจะหนาศรีใส
ก้มเกล้ากราบทูลพระภูวไนย	น้องจะไปตามเสด็จพระพันปี
แม้นประสบพบองค์อนุชา	จะได้พากันไปกรุงศรี
กราบบาทพระราชชนนี	พระภูมีจงทรงพระเมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังอัคเรศทูลมา	พระแสนเสนหาดั่งดวงใจ
ครั้นจะขืนขัดทัดทาน	เยาวมาลย์จะเศร้าสร้อยละห้อยไห้
จึ่งตรรัสแก่องค์อัครวิไล	มาจะไปทูลลาพระมารดร
ว่าแล้วเสด็จลีลาศ	ยุรยาตรดั่งราชไกรสร
กับองค์กัญจะหนาบังอร	บทจรขึ้นเฝ้าพระชนนี ฯ
ฯ เสมอ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงก้มเกล้าบังคม	ยอกรประณมเหนือเกศี
ทูลว่าลูกน้อยทั้งสองนี้	จะไปเที่ยวพงพีสำราญใจ
จะได้แสวงหาอนุชา	พบแล้วจะพาไปกรุงใหญ่
ไม่ช้าจะกลับมาเวียงไชย	พระองค์จงได้ปรานี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาโฉมศรี
ได้ฟังกัลยาพาที	เทวีสลดระทดใจ
จึ่งตระโบมโลมลูบจูบพักตร์	ทั้งสองลูกรักพิสมัย
เจ้าไปจากราชเวียงไชย	อย่าให้ช้านักจงกลับมา
ครองหมู่ไพร่ฟ้าประชาชี	ชนนีจะนับวันท่า
ตัวแม่แก่เฒ่าชรา	จะได้พึ่งบุญญาทั้งสององค์
ว่าแล้วอำนวยอวยไชย	เจ้าไปให้ได้ดั่งประสงค์
จงพบอนุชาโฉมยง	ดั่งจิตจำนงเจตนา
ให้จากอันตรายภัยเภท	จงเรืองเดชขจรทุกทิศา
ว่าพลางกอดองค์พระธิดา	โศกาเพียงจะสิ้นชีวี ฯ
ฯ โอด ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้รุ่งรัศมี
ทั้งองค์กัญจะหนานารี	จึ่งทูลคลี่คลายธิบายมา
พระองค์จงระงับดับใจ	ไม่ช้าจะได้เห็นหน้า
เกลือกจะมาประชวรโรคา	เป็นห่วงลูกยาทั้งสองไป
ทูลแล้วถวายบังคมลา	องค์พระมารดาเป็นใหญ่
ชวนองค์กัญจะหนาทรามวัย	กลับไปปราสาทรัตนา ฯ
ฯ ทยอย ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นสุริโยทัยไขสว่าง	กระจ่างแจ่มแจ้งพระเวหา
อ่าองค์ทรงเครื่องรจนา	ลีลาออกท้องพระโรงไชย ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งสั่งมหาเสนา	ให้เตรียมโยธาน้อยใหญ่
ทั้งรถประเทียบข้างใน	พรุ่งนี้จะไปอรัญวา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ออกมาสั่งกันทันใด ฯ
ฯ ยานี ๒ คำ ฯ
๏ ขุนช้างผูกคชสาร	ล้วนชำนาญหาญเหี้ยมศึกใหญ่
ขุนม้าเร่งผูกมโนมัย	อาชาไนยรนร้องลำพองฤทธิ์
ขุนรถเทียมราชรัถา	รจนาด้วยวิเชียรไพจิตร
ขุนพลสรรทหารชาญชิด	เคยผลาญประจามิตรมีชัย
พร้อมพรั่งจัตุรงค์สี่หมู่	พรั่งพรูธงทิวปลิวไสว
ตามกระบวนพยุหบาตรประพาสไป	เตรียมไว้รับเสด็จพระภูวไนย
ครั้นเสร็จก็กลับเข้ามา	วันทาทูลแจ้งแถลงไข
อันซึ่งพหลพลไกร	จัดไว้เสร็จแล้วตามโองการ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
พระเสด็จย่างเยื้องบทมาลย์	เข้าที่สรงสนานกายา ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ ขัดสีอินทรีย์ธุลีผง	ทรงสุคนธารทิพบุปผา
สอดทรงสนับเพลาเพราตา	ภูษิตรจนาโขมพัตถ์
ชายแครงเครือสุวรรณพรายแพรว	วาวแววชายไหวปลายสะบัด
ทับทรวงลายดวงเนาวรัตน์	ตาบทิศจำรัสทับทิมพราย
สอดสายสังวาลมรกต	รัดพระองค์เครือคดวิเชียรฉาย
พาหุรัดบวรมังกรลาย	ธำมรงค์เพชรพรายอรชร
ทรงมงกุฎแก้วอลังการ	ห้อยพวงกุสุมาลย์เกสร
เหน็บกฤชอันเรืองฤทธิรอน	ดั่งดวงทินกรจำรัสฟ้า
จึ่งชวนอัคเรศเทวี	พระสนมสาวศรีซ้ายขวา
เสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มายังเกยสุวรรณบรรจง ฯ
ฯ สร้อยมาลี ๑๐ คำ ฯ
๏ พระเสด็จขึ้นทรงรัถา	รถประเทียบกัลยานวลหง
จึ่งสั่งให้เคลื่อนจัตุรงค์	เข้าในแดนดงพนาวัน ฯ
ฯ บาทสกุณี ๒ คำ ฯ
๏ รถเอยรถแก้ว	พรายแพรวจับแสงสุริย์ฉัน
มรกตทับทิมแกมกัน	พื้นสุวรรณระยับพรรณราย
เรืองรุ่งพุ่งวาบปลาบตา	เครื่องสูงรจนาหลากหลาย
บังสูรย์มยุรฉัตรเพริศพราย	อภิรุมชุมสายไสวมา
ทรงที่บัลลังก์แก้วแพรวพรรณ	ลายล้วนสุวรรณเลขา
ธงทิวปลิวไกวไสวมา	กรีธาพหลพลจร ฯ
ฯ โทน ๖ คำ ฯ
๏ เดินเอยเดินไป	เข้าในพนัสสิงขร
ชมพันธุ์พฤกษาอรชร	พระพายพาเกสรมาลี
ให้รอรถทรงพระผ่านฟ้า	เคียงประเทียบกัญจะหนามารศรี
พระชี้ชวนชมหมู่สกุณี	เพรียกพร้องอึงมี่ทั้งพงไพร
นกแก้วจับแก้วส่งเสียง	มองเมียงหาคู่พิสมัย
นกลางจับลางลิงไกว	ระวังไพรจับไพรพนาวัน
ยูงจับยูงฟ้อนอยู่เป็นเหล่า	นกเขาจับเขาขานขัน
สัตวาจับหว้าพลอดกัน	เบญจวรรณจับวันน่าดู
เค้าโมงจับโมงเมียงหมาย	ส่งเสียงเกริ่นกรายหาคู่
ปักษาเพรียกพร้องพรั่งพรู	ลางหมู่บ้างบินหนีไป
อันฝูงสาวสรรกัลยา	ปรีดาภิรมย์ผ่องใส
ด้วยไม่เคยเห็นพนาลัย	มีใจสุขกระเษมเปรมปรา
พระเสด็จมาหลายราตรี	ข้ามคีรีห้วยหุบเหวผา
เล็งลอดสอดหาอนุชา	ในสุมทุมพุ่มป่าพนาลัย
เทเวศร์ดลใจให้ไคลคลา	จะรู้จักมรคาก็หาไม่
เร่งรัดพหลพลไกร	เกลือกใกล้ถึงหลักศิลา ฯ
ฯ ร่าย ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงฤทธิ์ทุกทิศา
พระเสด็จออกหน้าพลับพลา	พร้อมหมู่เสนาพลไกร
ได้ยินเสียงฆ้องกลองก้องมา	เพียงสุธาจะหวั่นไหว
พระเร่งคิดอัศจรรย์ใจ	ผู้ใดยกแสนยากร
ออกมาแนวพนาวาส	หรือจะเที่ยวประพาสสิงขร
หรือจะยกพหลพลจร	มารบนครบูรีใด
คิดแล้วจึ่งมีพจนารถ	แก่ราชปักษาศรีใส
เจ้าจงเร่งรีบคลาไคล	ไปในเบื้องบูรพ์ทิศพลัน
กระษัตริย์องค์ใดเสด็จมา	กรีพลโยธาทัพขันธ์
จงดูให้รู้สำคัญ	แล้วจึ่งจรจรัลกลับมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังราชปักษา
ประณมปีกรับรสพจนา	บินมายังอรัญบรรพต
จับลงบนปลายพฤกษา	มิให้โยธาปรากฏ
ครั้นใกล้รถองค์พระทรงยศ	จึ่งมีพจนารถถามไป
ดูก่อนพระองค์ทรงธรณี	จะยกพลมนตรีไปข้างไหน
หรือมาประพาสพนาลัย	ข้าไซร้ใคร่แจ้งคดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ยินสุรเสียงพาที	ภูมีเหลียวแลแปรไป
เห็นหัสรังสกุณา	จับอยู่บนพฤกษาใหญ่
จึ่งบอกกัญจะหนาทรามวัย	เจ้าจงแลไปตรงนี้
สกุณาจับกิ่งรุกขชาติ	พูดจาประหลาดนะโฉมศรี
ปีกหางงามอย่างจินดาดี	แกมสีสลับน่าพึงใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางกัญจะหนาศรีใส
แลเห็นปักษาอำไพ	งามวิไลเลิศลํ้าสกุณา
จึ่งทูลโฉมยงทรงศักดิ์	น้องมีความรักเป็นนักหนา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	คล้องราชปักษาตัวนี้
ให้น้องไปเลี้ยงยังพารา	ช่างรู้เจรจาถ้วนถี่
งามสรรพสารพางค์ทั้งอินทรีย์	ไม่มีที่จะเปรียบเทียบทัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังปรีชากล้าหาญ
เห็นพระองค์ไม่ตอบพจมาน	สกุณานกล่าวสารว่าไป
เป็นไฉนจึ่งไม่บรรหาร	จะนำข่าวสารไปทูลไข
พระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	ภูวไนยคอยฟังกิจจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันสุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังสุบรรณเจรจา	จึ่งมีบัญชาไปทันที
ผู้ใดใช้ให้มาไถ่ถาม	นามกรชื่อไรนะปักษี
ถิ่นฐานรวงรังสกุณี	อยู่ที่ด้าวแดนบูรีใด
เรายกนิกรออกมา	เที่ยวหาอนุชาพิสมัย
พรัดกันที่ศิลาไชย	ยังมิได้ประสบพบพาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หัสรังว่องไวใจหาญ
ได้ฟังตรึกไตรพจมาน	ซึ่งว่าขานเห็นต้องทำนองใน
แล้วจะเป็นสมเด็จพระเชษฐา	ของพระบิดาเป็นใหญ่
จำจะบอกให้แจ้งประจักษ์ใจ	คิดแล้วตอบไปทันที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ตัวเอยตัวข้า	ชื่อว่านกหัสรังสี
พระองค์ผู้ทรงธรณี	มีนามยุขันชาญชัย
ผ่านกรุงอุรังฆารนคเรศ	เสด็จมาหิมเวศป่าใหญ่
เที่ยวหาพระเชษฐาเรืองไชย	พลัดพรากจากไปช้านาน
ได้ยินเสียงรี้พลโยธา	จึ่งใช้ให้ข้ามาฟังสาร
บัดนี้สมเด็จพระภูบาล	อยู่ยังสถานเชิงคีรี
พระองค์ผู้ทรงนามกรใด	บอกให้แจ้งใจปักษี
จะได้กลับไปทูลพระภูมี	ตามที่ภูวไนยใช้มา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันเฉิดโฉมเสนหา
ได้ฟังหัสรังกล่าวมา	แจ้งนามอนุชาผู้ร่วมใจ
ดั่งได้เสวยสวรรค์ชั้นฟ้า	ปรีดาภิรมย์ผ่องใส
ดั่งหนึ่งมอดม้วยบรรลัย	ปักษีชุบให้เป็นมา
พระยินดีด้วยได้หัสรัง	ทั้งจะได้พบองค์ขนิษฐา
จึ่งกล่าวสุนทรวาจา	แก่ราชปักษาไปทันที
เรานี้ทรงนามยุดาหวัน	เชษฐายุขันโฉมศรี
พลัดพรากจากไปหลายปี	มีแต่โศกีอาวรณ์
เจ้าจงไปแจ้งกิจจา	แก่องค์อนุชาชาญสมร
เราจะหยุดพหลพลนิกร	อยู่เชิงสิงขรที่นี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังปักษี
ได้ฟังพระองค์ทรงธรณี	มีความยินดีปรีดา
ประคองปีกถวายอภิวันท์	องค์ยุดาหวันนาถา
แล้วบินโบยมาโดยนภา	ถึงที่ประทับฉับไว
ครั้นถึงจึ่งถวายบังคม	ประคองปีกประณมแถลงไข
กราบทูลพระองค์ผู้ทรงไชย	ซึ่งยกพลไกรมานี้
คือองค์ยุดาหวันฤทธิรงค์	มาตามหาองค์พระโฉมศรี
อยู่ในไพรพงพนาลี	เชิญเสด็จลีลาคลาไคล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงโฉมพิสมัย
รู้ว่าพระเชษฐาชาญชัย	ยกพวกพลไกรออกมา
พระเร่งชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์หรรษา
จึ่งชวนหัสรังสกุณา	ไปรับพระเชษฐาชาญชัย
แล้วเสด็จลงจากพลับพลา	เสนาแห่ห้อมมาไสว
เร่งรีบลีลาคลาไคล	มาในพนาอารัญ ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	จึ่งพวกพหลพลขันธ์
เยียดยัดอัดแอแจจัน	พี่ยานั้นเสด็จบนรถไชย
จึ่งวิ่งขึ้นไปกราบบาท	พระเชษฐาธิราชเป็นใหญ่
สะอื้นโศกาอาลัย	มิได้ทูลพิดกิจจา ฯ
ฯ โอด ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นจะรังหงูบูหรา
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกา	สวมกอดอนุชาแล้วร่ำไร
โอ้ดวงนัยนาของพี่	ดั่งสิ้นชีวีแล้วเกิดใหม่
คิดว่าเจ้าม้วยบรรลัย	ในพงพนัสกันดาร
ด้วยสัตว์จัตุบาทอเนกเนือง	จึ่งมิได้เรื่องราวข่าวสาร
แต่แสนทุกข์ทนทรมาน	จึ่งจากราชฐานมาเดินไพร
หวังจะได้พบองค์พระน้องรัก	พอปักษีมาแจ้งแถลงไข
ดั่งได้สมบัติหัสนัยน์	มีใจโสมนัสปรีดา
แต่เจ้าพรากพรัดกำจัดไกล	ยากเย็นเป็นไฉนขนิษฐา
ไปถึงอุเรเซนนครา	หรือว่าผาสุกประการใด ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอนุชาธิราชเป็นใหญ่
ค่อยคลายโศกาอาลัย	ทูลองค์ภูวไนยพระพี่ยา
แต่น้องนิราศบาทบงสุ์	ไปตรงเบื้องบูรพ์ทิศา
เช้าค่ำพร่ำแสนโศกา	มิได้ผาสุกสักราตรี
ได้ไปพบองค์พระรักขิต	พระประสิทธิ์แสงศรอันเรืองศรี
จึ่งชุบลิขิตฤทธี	เป็นเพื่อนจรลีที่ในดง
แล้วไปพบนางมะยุมา	อสุรศักดิ์ยักษานั้นให้ส่ง
ถึงนางอินทรีฤทธิรงค์	พาข้ามคงคาสมุทรไทย
ไปถึงอุเรเซนพระนคร	จะได้ความเดือดร้อนก็หาไม่
จนได้ธิดายาใจ	ลอบลักรักใคร่กัลยา
จึ่งได้หัสรังปักษี	สมที่จำนงปรารถนา
คลี่คลายเนื้อความแต่ต้นมา	จนได้ผ่านพาราเวียงไชย
บัดนี้ประวะลิ่มกัลยา	กับโอรสาศรีใส
ทั้งลิขิตสันหยาคลาไคล	หนีไปอุรังยิดพระบิดา
แม้นว่ากัลยาไปถึงเมือง	จะแจ้งเรื่องหัสรังปักษา
สองพระองค์จะทรงพระโกรธา	จะว่าไม่คืนกลับไปพระเวียงไชย
น้องจึ่งรีบยกโยธี	พานางบุษหรีศรีใส
จะเร่งพลให้ถึงกรุงไกร	ยังมิได้พบองค์พระพี่ยา
จึ่งยกจัตุรงค์พยุหบาตร	ออกเที่ยวประพาสพฤกษา
พอได้ยินเสียงโยธา	ใช้ให้ปักษาออกไป
แต่พระจากน้องไปในไพรสณฑ์	ได้ทุกข์ทนทรมานเป็นไฉน
ลำบากยากเย็นเป็นประการใด	จึ่งได้เสวยสวรรยา ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์ยุดาหวันเชษฐา
ตอบคำพระศรีอนุชา	พี่ยาจรจากพระนุชไป
จนใกล้จะรังหงูพารา	พบบรรณศาลาเข้าอาศัย
พอเจ้าเมืองศวรรย์นั้นบรรลัย	ไม่มีโอรสกุมารา
มีแต่ธิดาดวงสวาดิ	จึ่งเสี่ยงพิไชยราชรัถา
รับพี่ไปครองนครา	กับองค์กัญจะหนาเทวี
ไม่วายโศกาอาดูร	พูนเทวษถึงองค์โฉมศรี
ทั้งองค์พระชนกชนนี	ป่านนี้จะเป็นประการใด
เราจะกลับคืนไปนคร	ชุลีกรสองกระษัตริย์เป็นใหญ่
เอาหัสรังสีอำไพ	ไปถวายสมเด็จพระบิดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นปะรังศรีนาถา
รับรสพจนารถบัญชา	องค์พระพี่ยาด้วยยินดี
จึ่งยอกรประณตบทบงสุ์	โฉมยงกัญจะหนามารศรี
ทูลเชิญสองกระษัตริย์ธิบดี	ไปที่สุวรรณพลับพลาไชย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันสุริย์วงศ์เป็นใหญ่
จึ่งมีบรรหารไปทันใด	ให้เคลื่อนพลไกรยาตรา
สองสถิตรถแก้วแพรวพรรณ	พลขันธ์แห่แหนแน่นหนา
รถประเทียบองค์สุดา	ตามเสด็จรัถาพระภูวไนย ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา	ลงจากรัถาศรีใส
สามกระษัตริย์เสด็จคลาไคล	ขึ้นไปยังอาสน์รจนา ฯ
ฯ เสมอ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีเสนหา
สถิตในสุวรรณพลับพลา	ออกมาเฝ้าองค์พระทรงไชย
ครั้นถึงจึ่งถวายอภิวาท	พระเชษฐาเป็นใหญ่
ทั้งองค์กัญจะหนาทรามวัย	ด้วยใจโสมนัสยินดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพจะรังหงูบูหรีศรี
เห็นโฉมยงองค์เทวี	ทรงศรีเสาวภาคย์วิลาวัณย์
จิ้มลิ้มพริ้มเพริศเฉิดโฉม	งามประโลมดังเทพรังสรรค์
นวลละอองผ่องพักตร์ผิวพรรณ	ดั่งบุหลันหมดเมฆอำไพ
นี้หรือบุตรท้าวปะรังศรี	ที่ทำสงครามศึกใหญ่
เอ็นดูนัดดาดวงใจ	ที่ไปด้วยองค์ชนนี
แต่น้อยก็ได้ทรมาน	แสนรำคาญเคืองข้องหมองศรี
เมื่อไรจะได้เห็นบุตรี	อุเรเซนทรงศรีสักเพียงไร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ทูลพระเชษฐาทันใด	ให้แจ้งคดีทุกสิ่งอัน
นี่คือนวลนางบุษหรี	บุตรีท้าวปะรังศรีที่อาสัญ
ซึ่งฆ่าหัสรังสีม้วยชีวัน	ได้ดวงวิเชียรอันรจนา
อันมณีจินดาดวงนี้	มีอิทธิฤทธีแกล้วกล้า
เหาะเหินเดินได้ในชั้นฟ้า	ทรงศักดาเลิศไกร
ขอเชิญเสด็จพระเชษฐา	เข้าในนครากรุงใหญ่
จะได้พักโยธาเสนาใน	แล้วจึ่งค่อยไปพระบูรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังอนุชาพาที	จึ่งตอบคดีไปพลัน
ที่จะคืนเข้าปะรังศรี	พักพลโยธีทัพขันธ์
พี่เห็นจะช้าเนิ่นวัน	ทั้งสองพระองค์นั้นจะคอยนัก
ให้แต่มหาเสนา	ไปอยู่รักษาอาณาจักร
เราเร่งรีบไปด้วยใจภักดิ์	น้องรักจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
ได้ฟังพระเชษฐาเรืองไชย	ภูวไนยเห็นชอบทุกสิ่งอัน
แล้วมีพระราชบัญชา	แก่สี่เสนาคนขยัน
ท่านจงเร่งรีบจรจรัล	กลับไปเขตขัณฑ์บัดนี้
บำรุงไพร่ฟ้าประชากร	อย่าให้เดือดร้อนหมองศรี
กว่าเราจะกลับมาธานี	เสนีรีบไปอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้าถวายบังคมลา	ออกมาทั้งสี่เสนีใน
จัดแจงพวกพลนิกร	ตามเสด็จภูธรไปกรุงใหญ่
แล้วแบ่งรี้พลสกลไกร	ที่จะไปรักษาพระบูรี
ครั้นเสร็จตามมีพระบัญชา	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
ชวนกันเผ่นขึ้นพาชี	รีบเร่งจรลีกลับไป ฯ
ฯ เชิด ๖ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ยังพระนครกรุงใหญ่
ทั้งสี่มหาเสนาใน	ก็ตรึกไตรตามราชบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันทรงเดชเชษฐา
ครั้นสี่มหาเสนา	กลับไปพาราเวียงไชย
จึ่งมีพระราชบัญชาการ	ให้เตรียมทวยหาญน้อยใหญ่
อันพลอนุชาชาญชัย	ให้บรรจบพลเราที่ยกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
มาจัดพหลโยธา	ตามราชบัญชาทรงธรรม์ ฯ
ฯ ปฐม ๒ คำ ฯ
๏ ตั้งเป็นปีกกาซ้ายขวา	ทัพหลังทัพหน้าแข็งขัน
พลทั้งฝ่ายบรรจบกัน	เสร็จแล้วผายผันเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ กราบทูลพระองค์ทรงไชย	อันพวกพลไกรซ้ายขวา
พร้อมตามพยุหบาตรยาตรา	เตรียมท่าเสร็จแล้วพระภูวไนย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาธิราชเป็นใหญ่
ชวนองค์อนุชาผู้ร่วมใจ	ไปเข้าที่สรงสาคร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สองกระษัตริย์ชำระสนาน	สุคนธารกลั้วกลิ่นเกสร
สอดใส่สนับเพลาเชิงงอน	ภูษิตบวรพรายพรรณ
แล้วทรงชายไหวชายแครง	สีแสงพรรณรายฉายฉัน
ฉลององค์เครือคดพื้นสุวรรณ	ทับทรวงดวงกุดั่นพรายตา
ตาบทิศวิจิตรแสงระยับ	แจ่มจัดจำรัสพระเวหา
พาหุรัดทองกรรจนา	ธำมรงค์ควรค่าภพไตร
แล้วทรงพระมหามงกุฎแก้ว	กรรเจียกจรพรายแพรวแสงใส
ทรงอุบะสุวรรณอำไพ	ทรงกฤชฤทธิไกรศักดา
ชวนสององค์เทวี	มาทรงรถมณีมีค่า
สองรถองค์อัครชายา	รถสนมซ้ายขวาอันดับไป
ให้เคลื่อนจัตุรงค์โยธา	มาในมรคาป่าใหญ่
ที่ปะตาระกาหลาแต่งไว้	เมื่อจากเวียงไชยทั้งสององค์
รีบรัดพหลโยธา	เข้าในป่าไม้ไพรระหง
ประทับรอนผ่อนแรงจัตุรงค์	มาในไพรระหงพนาลี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ แต่เดินไพรได้สามเดือนตรา	ถึงแดนพารากรุงศรี
ให้หยุดนิกรโยธี	อยู่ที่ปลายด่านเวียงไชย ฯ
ฯ เจรจา ๒ คำ ฯ
๏ โยธาคั่งคับนับแสน	หยุดอยู่ปลายแดนกรุงใหญ่
ยังไม่วู่วามเข้าไป	สั่งให้ปลูกสุวรรณพลับพลา
เสด็จอยู่พลับพลาอันเดียวกัน	กับองค์ยุดาหวันกัญจะหนา
ยุขันจึ่งมีวาจา	ว่าพระพี่ยาไปทันใด
จำเราจะเข้าไปก่อน	เฝ้าพระบิดรในกรุงใหญ่
ถวายดวงแก้วแววไว	อย่าให้ท้าวไทโกรธา
พระพี่กัญจะหนาบุษหรี	สาวศรีกำนัลซ้ายขวา
อยู่แต่สุวรรณพลับพลา	แล้วจึ่งจะมารับไป
จึ่งสั่งตำมะหงงตะหลาหรัน	ท่านทั้งสองนั้นเป็นผู้ใหญ่
อย่าให้มีเหตุเภทภัย	จงระวังระไวตรวจตรา
ครั้นจะเข้าไปพร้อมกัน	พลขันธ์มากมายนักหนา
จะตระหนกตกใจในพารา	แต่ข้าจะเข้าไปแจ้งการ
ถวายแก้วแล้วจะกลับมา	จึ่งจะยกโยธาทวยหาญ
ครั้นสั่งสำเร็จเสร็จการ	ทั้งสองภูบาลก็แต่งองค์ ฯ
ฯ ยานี ๑๔ คำ ฯ
๏ ทรงเครื่องอย่างกระษัตริย์รูจี	แสงสีเรืองรองก่องกง
ทรงแก้วแล้วสั่งโฉมยง	ทั้งอนงค์สาวสรรกัลยา
หัสรังอยู่ด้วยบุษหรี	ฝากทั้งพี่กัญจะหนา
แล้วเสด็จออกหน้าพลับพลา	จินดาใส่โอษฐ์แล้วเหาะไป ฯ
ฯ โทน ๔ คำ ฯ
๏ ลอยลิ่วปลิวไปในอัมพร	ดั่งดวงทินกรแสงใส
สององค์ทรงเครื่องเรืองไชย	จับไปกับแสงพระสุริยา
เพียงองค์อสัญเทเวศร์	อาเพศมาเฉลิมเวหา
หมายมุ่งกรุงไกรนครา	เหาะตรงลงหน้าพระลานไชย ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
คับคั่งยังหน้าพระลานไชย	เห็นสองภูวไนยเสด็จมา
ถ้วนหน้าเข้ากราบบังคมไหว้	กลัวเกรงฤทธิไกรนักหนา
หมอบเฝ้าอภิวาทดาษดา	ต่างชมบุญญาพระบารมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ปราศรัยไถ่ถามเสนี	ได้แจ้งคดีทุกสิ่งอัน
ว่าพระบิตุรงค์ทรงพระโกรธ	คาดโทษทั้งพี่ยุดาหวัน
พี่น้องเหลียวหน้าปรึกษากัน	จะฆ่าฟันก็ตามแต่เวรา
ปรึกษากันแล้วก็คลาไคล	เสนาตามไปนักหนา
พอองค์สมเด็จพระบิดา	เสด็จออกอยู่หน้าพระโรงไชย
ก้มคลานเข้ามาด้วยความกลัว	องค์สั่นระรัวหวั่นไหว
กราบลงตรงพักตร์ท้าวไท	หมอบนิ่งอยู่ไม่จำนรรจา ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดรุ่งฟ้า
ครั้นเห็นทั้งสองพระลูกยา	ผ่านฟ้าเคืองขัดในพระทัย
มาเฝ้าเปล่าเปล่าทั้งสองรา	จะเห็นได้นกมาก็หาไม่
สมคำประวะลิ่มทูลไว้	พระทัยคิดจะเอาโทษทัณฑ์
จึ่งมีพจนารถตรัสไป	มาแล้วหรือไรยุดาหวัน
ยุขันคนรวยมาด้วยกัน	นั่นหรือหัสรังที่ได้มา
ส่งมาให้พ่อจะขอชม	อาสาไปสมปรารถนา
ก้มหน้าอยู่ไยไม่เจรจา	มิเสียแรงอาสาบิดาไป ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันคร้ามครั่นหวั่นไหว
บังคมแล้วทูลทันใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา
ลูกไปถึงเมืองอุเรเซน	แสนลำบากยากเย็นเป็นนักหนา
ได้รังสีแล้วกลับมา	ถึงป่าแดนเมืองท้าวปะรัง
ลูกหลับมันจับโบยตี	ปะรังศรีเฉโกโอหัง
ให้เสนามัดผูกลูกรึงรัง	ไปทุ่มทิ้งลงในฝั่งนที
เดชะพระเดชสองกระษัตริย์	เป็นสวัสดิ์ปกเกล้าเกศี
กำจัดภัยอันตรายในวารี	จึ่งมิได้สุดสิ้นชีวาลัย
สกุณานั้นฆ่าม้วยมิด	เศียรมีคชสิทธิ์เหาะได้
ปะรังศรีโฉดใส่โอษฐ์อมไว้	ลูกล้วงลักได้ดั่งใจคิด
จึ่งฆ่าปะรังศรีวายชนม์	แล้วไปนิมนต์พระนักสิทธิ์
ผ่าแก้วดวงดีมีฤทธิ์	ช่วยรอดชีวิตสกุณา
ได้แก้วมณีสองดวง	โชติช่วงสว่างเวหา
เหาะเหินเดินได้ฟากฟ้า	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธาแสนทวี
ทูลแล้วเอาดวงมณีรัตน์	ทั้งสองแจ่มจัดเรืองศรี
ถวายพระองค์ทรงธรณี	รัศมีสว่างทั้งโรงธาร ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาพฤฒามหาศาล
เห็นดวงแก้วรัตน์ชัชวาล	แสงฉานรุ่งเรืองรจนา
แวววาวดั่งดาวในอัมพร	พร้อมกันยอกรเหนือเกศา
สรรเสริญพระเดชเดชา	ซ้องสาธุการอวยชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดพิสมัย
แสนสวาดิดวงแก้วแววไว	ภูวไนยหายโกรธโกรธา
รับเอาวิเชียรอำไพ	วางไว้เหนือหัตถ์เบื้องขวา
พระวินิจพิศเพ่งไปมา	ดั่งว่าดวงแก้วจักรพรรดิ
รัศมีสีสันพรรณราย	พรอยพรายร่วงรุ้งแจ่มจำรัส
ใต้ฟ้าจะหาไหนเทียมทัด	พระแสนโสมนัสเปรมปรีดิ์
เสด็จจากอาสน์บวร	จูงกรลูกรักทั้งสองศรี
มานั่งยังแท่นทิพรูจี	ภูมีรับขวัญทั้งสององค์
พ่อหวังตั้งใจคอยท่า	คิดว่าไม่พบสบประสงค์
เจ้าอตส่าห์บุกป่าฝ่าดง	ได้ดั่งจำนงเจตนา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองโอรสา
ก้มเกล้าถวายวันทา	แล้วทูลกิจจาทั้งปวงไป
แต่ลูกออกจากพระบูรี	ไปถึงที่หลักศิลาใหญ่
ต้องแยกมรคาพนาลัย	ต่างคนต่างไปไม่พบกัน
แล้วเล่าแต่ต้นจนปลาย	บรรยายเนื้อความทุกสิ่งสรร
ต่างองค์ต่างทูลรำพัน	ถึงยากแค้นแสนศัลย์ในพงพี
อันท้าวฉะนะตันนั้นไซร้	ทำความชอบไว้ถ้วนถี่
อาสาไม่คิดชีวี	จึ่งได้ปะรังศรีกรุงไกร
อันองค์ลิขิตฤทธิรอน	เป็นเพื่อนสัญจรในป่าใหญ่
ร่วมสุขร่วมทุกข์กันสองไท้	จนได้ปักษีเบญจพรรณ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพไอศวรรย์
ฟังโอรสารำพัน	พระทรงธรรม์กระเษมเปรมปรา
บอกว่าประวะลิ่มมาอยู่นี่	ลิขิตเรืองศรีทั้งสันหยา
มาแจ้งถึงพระลูกยา	ว่ารุ่งเรืองฤทธาพ่อดีใจ
แม้นแจ้งว่ามาถึงธานี	จะชื่นชมยินดีผ่องใส
จะให้ไปหาทรามวัย	ให้ขึ้นมาพบพระลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชื่นชมหรรษา
ทูลว่าประวะลิ่มหนีมา	กัลยาเขียนลักษณ์อักษรไว้
ว่าจะมาเฝ้าเบื้องบทมาลย์	แจ้งสารอยู่แล้วไม่สงสัย
ลูกไม่ขึ้งโกรธพิโรธใจ	จะได้พบองค์กัลยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดนาถา
ได้ฟังโอรสจำนรรจา	ผ่านฟ้าชื่นชมเปรมปรีดิ์
แล้วพระบิตุรงค์ทรงศักดิ์	ชวนสองลูกรักเรืองศรี
เสด็จย่างเยื้องจรลี	เข้าปราสาทมณีทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ถึงประไหมสุหรีมีศักดิ์	ทั้งสองลูกรักบังคมไหว้
องค์พระชนนีก็ดีใจ	ทรามวัยสวมกอดพระโอรส
ดั่งได้เสวยสวรรค์ชั้นฟ้า	พิภพดุสิตาทั้งปวงหมด
ไถ่ถามเนื้อความพระงามยศ	แจ้งหมดแต่ต้นจนปลายมา
พระชนนีกอดจูบลูบพักตร์	สองพระลูกรักเสนหา
ชื่นชมภิรมย์ปรีดา	แล้วทูลผ่านฟ้าไปทันที
ทีนี้จะวางวายคลายทุกข์	จะมีแต่ความสุขกระเษมศรี
ด้วยพระลูกยามาธานี	ได้ทั้งปักษีเลิศไกร
อันฝูงพระสนมกำนัล	ก็ชวนกันปรีดาผ่องใส
ด้วยสองพระองค์ทรงไชย	กลับมาอยู่ไอศูรย์สวรรยา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงเมืองเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
มีพระทัยใสสุดปรีดา	จึ่งบัญชาไปทันใด
สั่งนางกำนัลกัลยา	ไปหาประวะลิ่มศรีใส
ทั้งองค์ลิขิตเรืองไชย	ทั้งโอรสให้เอาขึ้นมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
กราบกรานแล้วคลานออกมา	ลีลาไปยังนางทรามวัย ฯ
ฯ ชุบ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงยอกรประณม	บังคมแล้วทูลแถลงไข
พระบิดาให้เชิญเสด็จไป	ยังปรางค์ปราสาทไชยรจนา
กับพระโอรสยศยง	ทั้งองค์ลิขิตขนิษฐา
ขอเชิญเสด็จไปอย่าได้ช้า	พระตรัสว่าให้เร่งคลาไคล ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ได้ฟังตระหนกตกใจ	ถามไถ่กำนัลที่ลงมา
พระบัญชาให้หาวันนี้	เห็นผิดท่วงทีนักหนา
หาทั้งโอรสอนุชา	พี่เห็นจะว่าประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลยิ้มแย้มแจ่มใส
ทูลว่ายุขันชาญชัย	มาเฝ้าอยู่ในปราสาททอง
กับยุดาหวันเชษฐา	เหาะลอยล่องฟ้ามาทั้งสอง
ถวายดวงแก้วขำลำยอง	สบต้องพระทัยพระบิดา
จึ่งให้มาหานางโฉมยง	ลิขิตกับองค์โอรสา
ได้ยินทรงธรรม์จำนรรจา	ว่าไม่ขึ้งโกรธนางทรามวัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มได้ฟังก็ผ่องใส
จะได้พบองค์พระทรงไชย	ชื่นชมพระทัยเป็นสุดคิด
นางจะขึ้นเฝ้าพระบิดา	กัลยาร้องเรียกเจ้าลิขิต
เชษฐามาแล้วพ่อร่วมคิด	พระบิดาให้ลงมาหาไป
ยุขันจะว่าพากันหนี	ไว้นักงานพี่จะแก้ไข
พี่ไม่ประหวั่นพรั่นใจ	ทรามวัยจึ่งเรียกพี่เลี้ยงมา
ตกแต่งลูกน้อยกลอยใจ	เกล้าไรผัดพักตร์โอ่อ่า
วันนี้จะได้พบพระบิดา	สันหยาอุ้มพระกุมารไป
โฉมยงทรงสะพักสไบทอง	ชวนน้องลิขิตพิสมัย
ลงจากปราสาทแก้วแววไว	คลาไคลขึ้นเฝ้าพระบิดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาเอยมาถึง	ปราสาทสุวรรณเลขา
บังคมปิ่นปักเจ้านครา	ก้มพักตร์วันทาพระสามี
นางไหว้ทั้งองค์ยุดาหวัน	สำคัญว่าเป็นพระเจ้าพี่
ครั้นจะเจรจาพาที	มารศรีขามเขินสะเทิ้นใจ
แล้วอุ้มโอรสมาใส่ตัก	จับกรลูกรักบังคมไหว้
องค์พระอัยกาเรืองไชย	นิ่งอยู่มิได้จำนรรจา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันโฉมเฉิดเลิศฟ้า
ว่าเจ้าลิขิตอนุชา	อุ้มนัดดามาให้พี่ชาย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ลิขิตรับสั่งพระฤๅสาย
ดูพี่ประวะลิ่มแล้วยิ้มพราย	พระพี่นางละอายแล้วเมินพักตร์
จึ่งอุ้มสมเด็จพระนัดดา	ส่งให้พี่ยาเหนือตัก
ยุขันกอดจูบลูบพักตร์	แสนสุดที่รักดั่งดวงตา
งามละม่อมพร้อมพริ้งจำเริญใจ	ดั่งแขไขจำรัสเวหา
ชมพลางทางมีวาจา	ว่านางประวะลิ่มทรามวัย
ทำไมหุนหันชวนกันมา	จะบอกเล่าพี่ยาก็หาไม่
พาลูกเต้าเดินดำเนินไพร	หากไม่มีเหตุอันตราย
ใครจะได้ว่าไรก็ไม่มี	ทำไมจึ่งหนีมาง่ายง่าย
ทุกข์ถึงคำนึงไม่รู้วาย	โฉมฉายทำไยดั่งนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มมารศรี
นบนอบทูลตอบพระภูมี	ซึ่งเมียลอบหนีพระทรงฤทธิ์
เหมือนหนึ่งจะเตือนพระผ่านฟ้า	ให้เสด็จกลับมาอุรังยิด
ครั้นจะทูลองค์พระทรงฤทธิ์	คิดเกรงกลัวเคืองพระภูธร
ด้วยพึ่งครองปะรังศรี	น้องจึ่งลอบหนีมาก่อน
มาทูลแจ้งกิจจาพระบิดร	หรือไปนครบูรีใด
อักษรให้ไว้สุจริต	จะพ้องผิดคิดเคืองก็หาไม่
มาด้วยเคราะห์ร้ายไม่สบายใจ	รักษาสัจไว้ไม่แชเชือน
ลิขิตมาด้วยช่วยป้องกัน	คนอื่นหมื่นพันก็ไม่เหมือน
กำเนิดเกิดมาป่าเป็นเรือน	อนุชาเป็นเพื่อนจรลี
จากอุเรเซนแล้วมิหนำ	ซํ้ามาจากกรุงปะรังศรี
ตั้งแต่เดินป่าทั้งตาปี	ชีวีปิ่มม้วยปลดปลง
หัสรังดั่งดวงเนตรเมีย	พามาฆ่าเสียให้ผุยผง
ว่าพลางชลนัยน์ไหลลง	โฉมยงคิดถึงสกุณา ฯ
ฯ โอด ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเลิศเลขา
เห็นนางทรงโศกโศกา	จึ่งกล่าววาจาประโลมใจ
หัสรังซึ่งม้วยมรณา	พระสิทธาช่วยชุบชีวิตให้
พูดจารู้ยิ่งนักไป	บุษหรีเลี้ยงไว้ในไพรวัน
แล้วพี่จะไปรับมา	กัญจะหนาเมียพี่ยุดาหวัน
พี่จะว่าประวะลิ่มนวลจันทร์	อันความสามัญฉันทา
พี่จะขอวรนาฏให้ขาดเด็ด	ให้สำเร็จดั่งใจปรารถนา
ขอฝากบุษหรีศรีโสภา	ที่จะมาสมัครรักร่วมใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	ว่าได้นกหัสรังมา
นางเร่งชื่นชมภิรมย์นัก	ความรักแสนสุดเสนหา
ดั่งปรรลัยแล้วเกิดมา	กัลยากราบลงด้วยดีใจ
แล้วนางจึ่งทูลพระทรงเดช	เมียทุเรศทุกข์ทนหม่นไหม้
คิดถึงหัสรังจะคลั่งใจ	แม้นได้ลูกรักคืนมา
พระจะว่าขานประการใด	จะรับใส่ไว้เหนือเกศา
บุษหรีน้องพี่จะเมตตา	เสนหาเหมือนร่วมอุทรกัน
สิ่งไรมิได้ขึ้งเคียด	มีใจรังเกียจเดียดฉันท์
เมียไม่ว่าอะไรกัน	ข้อนั้นพระองค์อย่าสงกา
จะสมัครรักใคร่ให้เหมือนน้อง	มิให้ข้องเคืองบาทซ้ายขวา
แม้นพระองค์ไม่ทรงเมตตา	จะก้มหน้าเลี้ยงแต่พระลูกรัก
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันสุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
พิศดูประวะลิ่มนิ่มนวลพักตร์	นงลักษณ์ทรงเบญจกัลยา
งามฉะอ้อนอ่อนระทวยรวยรับ	งามสรรพ์ดั่งเทพเลขา
งามศรีสุนทรวาจา	ลักขณาเลิศล้ำกระษัตรี
อันนางบุษหรีทรงสวัสดิ์	ไม่งามทัดเทียมทรงนางโฉมศรี
ดั่งจันทรจรแจ่มในราตรี	ทรงศรีเสาวภาคย์จำเริญใจ
ควรเป็นเอกอัครอนงค์นาฏ	พระอนุชาธิราชศรีใส
สมศักดิ์สุริย์วงศ์ทรงไชย	ใต้ฟ้าหาไหนจะเทียมทัน
แล้วอุ้มเอาองค์พระนัดดา	จูบพิศพักตราแล้วรับขวัญ
ลักขณาราศีรวิวรรณ	คล้ายกันกับองค์พระธิดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ทรงภพนาถา
จึ่งมีพระราชบัญชา	ว่าสองโอรสธิบดี
เจ้าหายเหนื่อยเมื่อยล้าแล้วคลาไคล	รีบไปรับน้องทั้งสองศรี
กับทั้งพวกพลมนตรี	จะได้ชมปักษีให้อิ่มใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันบังคมประณมไหว้
ชวนโฉมประวะลิ่มทรามวัย	ลาไปปราสาทรจนา
ยุดาหวันก็ไปที่อยู่	พร้อมหมู่กำนัลซ้ายขวา
ลงจากปราสาทยาตรา	ลิขิตสันหยาก็ตามไป ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงพอค่ำย่ำฆ้อง	ชวนน้องเข้าห้องพิสมัย
เชยชมภิรมย์ฤทัย	ประจงใจเจือใจวนิดา
ชมปรางเปรมปรางกระสันสม	ชมรสซับซาบนาสา
แสนสนิทพิศวาสไม่คลาดคลา	จนสุริยาจำรัสตรัสไตร
จึ่งมีมธุรสวาจา	พี่จะลาเจ้าไปป่าใหญ่
รับพวกพหลพลไกร	จะกลับมาเวียงไชยไม่อยู่ช้า
ว่าพลางเสด็จผายผัน	พอพบยุดาหวันเชษฐา
ทั้งสองจรจรัลชวนกันมา	เฝ้าพระบิดาทันใด
ครั้นถึงจึ่งก้มกราบบาท	สองปิ่นภูวนาถเป็นใหญ่
แล้วจึ่งทูลองค์พระทรงไชย	ลูกทั้งสองไซร้จะกราบลา
ไปรับพหลพลนิกร	กับสองบังอรที่อยู่ป่า
มาในนิเวศนครา	ขอทราบบาทาพระภูมี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สององค์ทรงฟังกระเษมศรี
จึ่งตอบโอรสทันที	ดีแล้วจงไปรับมา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันยุขันก้มเกศา
ยอกรกราบบาททั้งสองรา	ลีลาลงจากปราสาทไชย
ทรงแก้วรังสีพระบิดา	ทั้งไตรโลกโลกาก็เปรียบได้
เหาะระเห็จเก็จฟ้าสุราลัย	เวียนไหวไปรอบบูรีรินทร์ ฯ
ฯ ปะวะหลิ่ม ๔ คำ ฯ
๏ เลื่อนลอยอยู่ในเวหา	ให้ประจักษ์ไพร่ฟ้าประชาสิ้น
งามดั่งบรมพรหมินทร์	ทักษิณพระนครแล้วเหาะไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงลงจากเวหา	เข้าในพลับพลาที่อาศัย
กัญจะหนาบุษหรีก็ดีใจ	ทรามวัยบังคมพระสามี
สองพระองค์เชยชมภิรมย์รื่น	ชวนชื่นปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
พร้อมแสนสนมนารี	แล้วแจ้งคดีกัลยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังราชปักษา
อยู่ในกรงแลเห็นพระบิดา	บินออกไปหาทันใด
ประณมปีกทูลความทันที	พระองค์พบชนนีหรือไม่
อยู่ดีหรือมีโรคภัย	เป็นไฉนเล่าไปให้ลูกฟัง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันจับจูบลูบหลัง
แกล้งลวงจะดูหัสรัง	พ่อยังไม่พบกับมารดา
ชะรอยเดินดงหลงไพร	สาบสูญหายไปกระมังหนา
พ่อหยอกเล่นดอกอย่าโศกา	บิดาไปพบชนนี
รู้ความว่าเจ้ากลับเป็นมา	มารดาชื่นชมกระเษมศรี
ให้มารับเจ้าเข้าบูรี	หัสรังสีน้อยอย่าอาวรณ์
แล้วเสด็จออกหน้าพลับพลาไชย	เสนาน้อยใหญ่เฝ้าสลอน
จึ่งมีมธุรสสุนทร	ให้เตรียมนิกรพลไกร
จะยกเข้าไปในพารา	ตรวจตราอย่าให้หลงเหลือได้
ตำมะหงงจงเร่งสั่งไป	ให้พร้อมแต่ในบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งใส่เกศี
บังคมแล้วไปทันที	เสียงมี่เรียกบ่าวฉาวมา
ฝ่ายข้างเสนายุดาหวัน	ก็สั่งกันพร้อมถ้วนหน้า
ตำมะหงงสั่งสรรพประดับประดา	สองฝ่ายโยธาพร้อมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นเสร็จ	ระเห็จเข้าไปดั่งกังหัน
กราบทูลพระองค์ทรงธรรม์	เกณฑ์กันพร้อมแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังตำมะหงงเสนี	ภูมีเข้าในพลับพลาไชย
ฝ่ายยุดาหวันกัญจะหนา	ตบแต่งกายาผ่องใส
ทั้งสี่กระษัตริย์คลาไคล	นกหัสรังไปกับบิดา ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ สององค์ทรงรถกุก่อง	รถประเทียบเรียบรองทั้งซ้ายขวา
รถสนมสาวสรรกัลยา	เกลื่อนกลาดดาษดาพงไพร
หมู่ทหารโยธาหน้าหลัง	โล่ดั้งธงทิวปลิวไสว
จึ่งให้พหลสกลไกร	หวั่นไหวทั่วพื้นสุธาธาร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จออกจากพงดงแดน	เข้าในแว่นแคว้นถิ่นฐาน
พลางเชยชมพงดงดาน	ไพรสาณฑ์ร่มรื่นชื่นชิด
บังแสงอโณทัยไตรตรัส	สี่กระษัตริย์ชื่นแช่มแจ่มจิต
ชี้ชวนนางเพ่งพิศ	สนสักอกนิษฐ์เรียบเรียง
แคฝอยเป็นรอยช้างชัก	มะกอกมะกักม่วงมันหันเหียง
เกดกุมกระทุ่มคางเคียง	สกุณาส่งเสียงแซ่ซ้อง
สาลิกาจับต้นเพกากรอง	กระทาจับคาเถาขันก้อง
เขาจับเขาคูคู่คะนอง	สร้อยทองจับทองชำเลืองแล
นกยูงจับยางระคางคน	ตื่นพลกู่ตะเบ็งเซ็งแซ่
นกเอี้ยงจับเอียงอยู่อัดแอ	คับแคจับแคสำนักนอน ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ ชมพลางทางเร่งสกลไกร	พ้นไพรพนัสสิงขร
ล่วงด่านเข้าชานพระนคร	บทจรเข้าในทวารา ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันทรงเดชเชษฐา
ทั้งองค์ยุขันอนุชา	จึ่งสั่งเสนามนตรี
ให้เคลื่อนพิไชยรถทรง	ตรงเข้าในราชกรุงศรี
รถสองนางตามจรลี	บุษหรีอุ้มหัสรังไป
สาวสรรกำนัลพรั่งพร้อม	ดั่งดวงดาวล้อมแขไข
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	ตามมรคาลัยเคียงกัน ฯ
ฯ พญาเดิน ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวในเขตขัณฑ์
พากันมานั่งคั่งคัล	พร้อมกันทั้งสองข้างมรคา
คอยหมอบยอบดูพระภูมี	เห็นโฉมบุษหรีกัญจะหนา
งามทั้งสององค์ทรงลักขณา	ลางคนก็ว่าถามไป
มเหสีพระพี่กับพระน้อง	ทั้งสองจะเห็นเป็นไฉน
ไหนใครจะงามกว่าใคร	บ้างว่าข้าไซร้พิศดู
เห็นข้างพระน้องจะงามกว่า	ดั่งจันทราวันเพ็งเปล่งอยู่
ลางคนว่าไปข้าไม่รู้	เห็นงามทั้งคู่คล้ายคลึง
เพริศพริ้งยิ่งเทพนิมิต	สิ้นทั้งอุรังยิดไม่มีถึง
อวยชัยให้พรอื้ออึง	เสียงดั่งแมลงผึ้งภู่บิน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันผู้เฉิดโฉมฉิน
กับองค์อนุชาธิบดินทร์	ลีลาศพยุหบาตรคลาไคล
ตามแถวรัถยาสถลมารค	ถึงเกยประทับราชรถใหญ่
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	เข้าในปราสาทรจนา
พอพระบิตุราชมาตุรงค์	ประวะลิ่มโฉมยงเสนหา
นั่งพรั่งพร้อมกันจำนรรจา	ทั้งสี่กษัตราก็เข้าไป ฯ
ฯ เสมอ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงยอกรประณม	พร้อมพรั่งบังคมอยู่ไสว
นกหัสรังเห็นก็ดีใจ	โผไปประณตบทบงสุ์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลหง
ครั้นเห็นปักษีอันยิ่งยง	บินตรงเข้ามาหาทรามวัย
จึ่งอุ้มหัสรังปักษา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
อนิจจาเจ้าม้วยบรรลัย	แม่ไม่รู้เลยนะลูกรัก
แต่พระบิดาพาหนี	แม่แสนโศกีเพียงอกหัก
เช้าค่ำพร่ำคิดคะนึงนัก	เพียงจักสิ้นชีพชีวา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหัสรังปักษา
กราบทูลสนองพระวาจา	เมื่อพระบิดาพาไป
อาศัยอยู่ในสวนศรี	ใกล้รุ่งราตรีประจุสมัย
ท้าวปะรังมาชิงเอาข้าไป	ลูกรํ่าไห้รักพระบิดา
ครั้นเข้าไปถึงธานี	จะประหารชีวีให้สังขาร์
พระแม่บุษหรีขึ้นมา	ขอข้าเลี้ยงไว้หลายราตรี
องค์ท้าวปะรังศรีอาธรรม์	จึ่งใช้กำนัลสาวศรี
ไปลวงพระราชบุตรี	พาข้าไปที่พระโรงไชย
สังหารผลาญชีพชีวา	ลูกจะมีโทษาก็หาไม่
ข้าแสนโศกาอาลัย	ร่ำไรถึงองค์พระชนนี
เป็นไฉนจึ่งเสด็จมาได้	ถึงในกลางไพรพนาศรี
อันพระอัยกาอัยกี	อยู่ดีหรือมีทุกข์ภัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนารีศรีใส
จึ่งตอบสุบรรณไปทันใด	กลัวภัยพระผู้ปิ่นธรณี
ชวนกันลอบหนีจากพารา	ทั้งลิขิตสันหยาสาวศรี
จึ่งได้พบองค์พระภูมี	แม่นี้ค่อยคลายโศกา ฯ
ฯ ช้า ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวอุรังยิดรุ่งฟ้า
ทั้งประไหมสุหรีศรีโสภา	ทัศนาสองนางสว่างใจ
กัญจะหนากับองค์ยุดาหวัน	สมกันไม่หาเปรียบได้
บุษหรียุขันชาญชัย	งามดั่งเทพไทนิรมิต
กัญจะหนาประวะลิ่มบุษหรี	จะเป็นศรีในกรุงอุรังยิด
นึกอยู่ในพระทัยคิด	ทรงฤทธิ์เบิกบานสำราญใจ
แล้วพระเชยชมปักษา	ในพื้นพสุธาไม่หาได้
เหมือนกับแผนซึ่งมีไว้	มิได้ผิดเพี้ยนลักขณา
จึ่งมีวาจาปราศรัย	ทั้งสองทรามวัยสุณิสา
พรากพรัดกำจัดพารา	อตส่าห์ติดตามสามี
บิตุเรศมารดาจะเลี้ยงเจ้า	ขวัญข้าวอย่าหม่นหมองศรี
เป็นปิ่นอนงค์นารี	ในธานีอุรังยิดกรุงไกร
แล้วถามประวะลิ่มกัลยา	ปักษานี้ได้มาแต่ไหน
หรือเกิดสำหรับภพไตร	ทรามวัยจงแจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
บังคมก้มเกล้าวันทา	ทูลฉลองบัญชาไปทันใด
พาณิชแล่นมาในสายสินธุ์	บินลงจับท้ายเภตราใหญ่
เห็นงามเลิศลบภพไกร	จับได้พาไปยังพารา
ถวายสมเด็จพระบิตุรงค์	ทรงฤทธิ์ประสิทธิ์ให้ข้า
รู้พลอดสารพันจำนรรจา	ยิ่งกว่าปักษาในพงไพร
แต่ได้มาไว้ในนคร	จะมีความเดือดร้อนก็หาไม่
ไพร่ฟ้าประชากรทั้งเวียงไชย	ได้ความผาสุกทุกนิรันดร์ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพรังสรรค์
ได้ฟังศรีสะใภ้วิไลวรรณ	บรรยายในข้อสกุณา
มีพระทัยชื่นชมโสมนัส	ตรัสแก่พระโอรสา
ทั้งนี้เพราะบุญของลูกยา	จะได้ดวงจินดาฤทธี
จึ่งองค์พระตาระกาหลา	แกล้งเขียนเลขาไว้ข้างที่
สมดั่งจินดาครานี้	บูรีจะกระเษมเปรมปรา
ทั้งสองพระโอรสเรืองเดช	ดั่งดวงนัยน์เนตรซ้ายขวา
จะปกป้องครองขัณฑเสมา	ไพร่ฟ้าจะได้พึ่งสืบไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวยอดพิสมัย
นางจึ่งดำริตริไตร	คนึงนึกก็ได้ท่วงที
นางจึ่งยอกรขึ้นวันทา	อภิวันท์กัญจะหนามารศรี
กล่าวคำปราศรัยเป็นไมตรี	แลดูบุษหรีแล้วนิ่งไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
นางคิดประหวั่นพรั่นใจ	ด้วยพี่นางไม่จำนรรจา
โกรธจริงหรือจะนิ่งดูที	ข้อนี้สงสัยเป็นหนักหนา
ครั้นจะมิง้องอนเจรจา	เห็นจะโกรธามากไป
คิดพลางคลานเข้าไปหา	ครั้นมาใกล้แล้วบังคมไหว้
โฉมนางประวะลิ่มทรามวัย	ปราศรัยด้วยรสวาจา
อันความสุจริตในใจพี่	ต่อพระน้องบุษหรีเป็นหนักหนา
พี่ได้เห็นใจแต่ไรมา	เสนหาพี่ไว้แต่ในใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางบุษหรีศรีใส
ฟังพระพี่นางสว่างใจ	ดั่งได้อำมฤตชโลมทา
นางจึ่งกราบลงแล้วทูลสนอง	ตัวน้องผู้เป็นขนิษฐา
จะรองบาทวรนาฏพี่ยา	ชีวาจะไว้ใต้ธุลี
มิได้คิดคดประทุษร้าย	ยากเย็นเป็นตายแก่พระพี่
เป็นความสัจจาพาที	ภักดีกว่าจะม้วยมรณา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุเรศชนนีนาถา
ฟังสองศรีสะใภ้ให้สัจจา	ผ่านฟ้าชื่นชมในพระทัย
จึ่งตรัสกับสองลูกรัก	ยากนักไม่หาเปรียบได้
ชาติเชื้อสุริย์วงศ์องค์นางใน	ชื่นจิตชูใจของบิดา
พระตรัสกับประวะลิ่มลูกแก้ว	ได้หัสรังแล้วดั่งปรารถนา
จะเล็งเรียบหาเปรียบสกุณา	ในพื้นพสุธาไม่เห็นมี
ให้มาใกล้พ่อจะขอชม	ได้ฟังลิ้นลมปักษี
น่ารักน่าเลี้ยงถึงเพียงนี้	ยังควรฆ่าตีให้ม้วยมิด
ปีกหางอย่างเขียววิเชียรช่วง	ดั่งดวงแก้วปรับประดับติด
งามจริงยิ่งเทพนิรมิต	เพ่งพิศไม่อิ่มนัยนา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนกหัสรังปักษา
นิ่งสดับฟังบัญชา	ปักษาชื่นชมภิรมย์ใจ
ทรงพระเมตตาปรานี	จะเหมือนท้าวปะรังศรีก็หาไม่
จะได้อยู่เย็นเป็นสุขใจ	จำจะพลอดให้พระองค์ฟัง
คิดแล้วประคองปีกไหว้	พูดพลอดฉอดไปดั่งใจหวัง
นัดดาชื่อว่าหัสรัง	ได้ฟังบัญชาก็ยินดี
มีความชื่นชมภิรมย์จิต	จะได้ฝากชีวิตรังสี
ทั้งแม่ประวะลิ่มเทวี	พระชนนีเคยเลี้ยงรักษามา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ทรงฟังก็หรรษา
เรียบร้อยถ้อยคำสกุณา	เสนหาแสนสันต์พันทวี
จึ่งว่าเจ้าอย่าทุกข์ร้อน	เจ้าอย่าอาวรณ์หมองศรี
อยู่ด้วยประวะลิ่มชนนี	เป็นที่วางใจแต่ไรมา
อัยกาอัยกีนี้เล่า	แสนพิศวาสเจ้าก็หนักหนา
กรงแก้วกรงทองรจนา	จะให้เจ้าเป็นผาสุกใจ
แล้วว่าทั้งสองพระลูกรัก	จงพาเยาวลักษณ์พิสมัย
ไปปราสาทให้สำราญบานใจ	ด้วยนางไกลบิตุเรศชนนี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันทรงสวัสดิ์รัศมี
ทั้งองค์อนุชาธิบดี	ถวายวันชุลีบังคมลา
ต่างพาอัคเรศจรลี	ไปที่ปราสาทเลขา
แสนสนุกสุขกระเษมเปรมปรา	ด้วยฝูงกัลยาอเนกนันต์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุรังหวันเพราเพริศเฉิดฉัน
จำเริญวัยใหญ่ขึ้นทุกคืนวัน	ชันษานั้นได้สามปี
นรลักษณ์พักตราน่าชม	อุดมรูปทรงส่งศรี
ดั่งดวงเนตรบิตุเรศชนนี	เป็นที่จำเริญวิญญาณ์
เย็นเช้าขึ้นเฝ้ามิได้ขาด	พระอัยกาธิราชนาถา
แสนพิศวาสกุมารา	ทุกหน้าพระสนมนารี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดเรืองศรี
จึ่งดำริตริตรึกคดี	กับประไหมสุหรีกัลยา
เราจะมอบราชัยไอศวรรย์	ให้องค์ยุขันขนิษฐา
อันยุดาหวันพี่ยา	กับองค์กัญจะหนาเทวี
ได้ครองจะรังหงูเวียงไชย	ก็จะกลับไปกรุงศรี
อันองค์ลิขิตฤทธี	ให้เป็นที่อุปราชเวียงไชย
แต่จะให้มณีจินดา	แก่สองพระลูกยาพิสมัย
ฤทธาอานุภาพเกรียงไกร	จะได้ไว้ปราบหมู่ไภรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
ก้มเกล้ากราบทูลทันที	พระดำริดั่งนี้ดีนัก
อันองค์ยุขันผู้น้อง	ควรครองไพร่ฟ้าอาณาจักร
ด้วยได้ลำบากยากนัก	ปิ้มจักม้วยมอดมรณา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพนาถา
ได้ฟังองค์อัครชายา	ปรีดาเป็นพ้นพันทวี
จึ่งเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	ออกมาพระโรงไชยศรี
สถิตเหนือบัลลังก์รูจี	พร้อมหมู่มนตรีมาตยา
สองพระโอรสราชสุริย์วงศ์	ทั้งองค์ลิขิตขนิษฐา
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก่พระลูกยาทั้งสองไป
บิตุรงค์นี้ชราภาพแล้ว	พ่อจะเษกลูกแก้วให้เป็นใหญ่
อันยุดาหวันชาญชัย	เจ้าก็ได้ไอศูรย์ศฤงคาร
ในกรุงจะรังหงูพระนคร	ถาวรเป็นสุขกระเษมสานต์
พ่อจะให้อนุชาชัยชาญ	อยู่ครองสถานธานี
อันลิขิตกุมาราราช	จะให้เป็นอุปราชในกรุงศรี
บำรุงไพร่ฟ้าประชาชี	จะได้มีเกียรติยศชั่วกัลปา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันเฉิดโฉมเสนหา
ถวายบังคมคัลวันทา	ทูลสนองบัญชาไปทันใด
ซึ่งพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	พระคุณพ้นที่จะเปรียบได้
จะให้ลูกกลับคืนไปเวียงไชย	มีใจโสมนัสยินดี
พระชนนีขององค์กัญจะหนา	จะโศกาเศร้าสร้อยหมองศรี
เมื่อลูกจะมาจากธานี	ก็มีความอาวรณ์ร้อนใจ
ด้วยไร้ญาติประยูรสุริย์วงศ์	จำดำรงพิภพกรุงใหญ่
จะรํ่าลาบาทบงสุ์พระทรงไชย	กลับไปยังกรุงนครา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ทรงภพนาถา
ได้ฟังโอรสทูลมา	พระจึ่งบัญชาตรัสไป
เจ้าจะกลับคืนไปพระนคร	บิดรไม่ขัดอัชฌาศัย
เสร็จการอนุชาจึ่งคลาไคล	ไม่ช้าสักสิบราตรี
จึ่งมีพระราชบรรหาร	สั่งโหราจารย์ทั้งสี่
จงดูฤกษ์ผานาที	จะอภิเษกพระลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่ารับสั่งใส่เกศา
จึ่งพิเคราะห์ดูไปในตำรา	ชั้นโชคเวลานาที
เทียบทานในปูมประดิทิน	ขับไล่เสร็จสิ้นถ้วนถี่
พร้อมกันกราบเกล้าอัญชุลี	ทูลพระภูมีฉับพลัน
ยังสามราตรีดีนัก	จะเษกพระลูกรักจอมขวัญ
ปลอดห้วงอันตรายไภยัน	พระทรงธรรม์จงทราบบาทา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวอุรังยิดนาถา
ครั้นแจ้งแห่งคำโหรา	ยินดีปรีดาเป็นพ้นคิด
แล้วพระจึ่งสั่งเสนี	ให้จัดแจงแต่งที่อันไพจิตร
ประดับด้วยแก้วเก้าชวลิต	เรืองรองวิจิตรรจนา
เครื่องสำหรับราชาภิเษก	เอกอัครองค์โอรสา
ให้พร้อมทันฤกษ์ยามเวลา	อย่าช้ารีบรัดบัดนี้ ฯ
ฯ ยานี ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	จรลีออกจากพระโรงคัล
หมายไปทุกกระทรวงซ้ายขวา	เร่งรัดตรวจตราขมีขมัน
มิช้าก็พร้อมเพรียงกัน	ตามพระทรงธรรม์บัญชา
บ้างก็มาแต่งปราสาทรูจี	ตั้งบายศรีแก้วทองทั้งซ้ายขวา
สุจหนี่ปูลาดสะอาดตา	เพดานดาราพรายพรรณ
อีกทั้งน้ำกลดน้ำสังข์	ตั้งเป็นอันดับหลายหลั่น
พราหมณ์ชีบีกูทั้งนั้น	ก็พร้อมกันเกลื่อนกลาดดาษดา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพนาถา
ครั้นจวนศุภฤกษ์เวลา	ให้พระลูกยาสรงวารี ฯ
ฯ โทน ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
จึ่งชวนลิขิตฤทธี	มาเข้าที่สนานกายา
พระทรงมูรธาภิเษกสรง	ประจงกลิ่นคันธรสบุปผา
ทรงสุคนธารทิพโอฬาร์	สนับเพลารจนาพรายพรรณ
ภูษิตวิจิตรยิ่งยง	ก้านกระหนกเครือหงอันเฉิดฉัน
ชายแครงชายไหววิไลวรรณ	รัดพระองค์กุดั่นจินดาดี
ทรงพระมหาสังวาลเพชรรัตน์	แจ่มจำรัสทัดเทียมพระสุรีย์ศรี
ตาบทิศวิจิตรรูจี	แสงมณีระยับพรรณราย
พาหุรัดกาบเก็จเพชรคั่น	ทับทิมแนมแกมกันเฉิดฉาย
ทองกรเป็นรูปมังกรกราย	งามดั่งพระนารายณ์อวตาร
ธำมรงค์ร่วงรุ้งพลุ่งพล่าน	งามระยับจับแสงสุรีย์ฉาน
มงกุฎเกศเพชรรัตน์ชัชวาล	กุณฑลธารห้อยพวงสุมาลี
ครั้นเสร็จเสด็จไคลคลา	มาท้องพระโรงไชยศรี
สองกระษัตริย์ถวายวันชุลี	ด้วยใจยินดีปรีดา ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประโหมสุหรีเสนหา
จึ่งให้สองชายา	สระสรงคงคาสำอางองค์ ฯ
ฯ ชมตลาด ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มแน่งน้อยนวลหง
ทั้งองค์บุษหรีโฉมยง	ก็เข้าที่สรงกายา
ชำระสรงสนานสำราญองค์	ทรงสุคนธ์ธารทิพบุปผา
ผัดผ่องละอองพักตรา	ดั่งจันทราหมดเมฆไม่ราคี
ภูษาพื้นสุวรรณงามระยับ	สไบตาดสอดสรรพทับทิมศรี
สร้อยสนสังวาลรูจี	ตาบมณีลวดลายรจนา
ทองกรธำมรงค์รุ่งเรือง	แสงประเทืองจำรัสพระเวหา
ทรงมงกุฎสำหรับพระธิดา	แล้วยาตรามาเฝ้าพระชนนี ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุรังยิดเรืองศรี
จึ่งพาสองโอรสจรลี	มายังที่มหาปราสาทไชย ฯ
ฯ ฝรั่ง ๒ คำ ฯ
๏ องค์ประไหมสุหรีโฉมยง	ก็พาองค์สุณิสาศรีใส
ไปยังพิมานอำไพ	พร้อมสนมนางในแน่นนันต์
อีกราชสุริย์วงศ์น้อยใหญ่	ก็ตามไปพริบพร้อมเป็นหลั่นหลั่น
ราชกูลขุนนางสิ้นทั้งนั้น	ชวนกันไปตามพระภูมี
ครั้นถึงจึ่งให้พระลูกยา	สถิตแท่นรจนามณีศรี
ฝ่ายใต้เศวตฉัตรรูจี	กับสองเทวีกัลยา
นวลนางบุษหรีฝ่ายซ้าย	ประวะลิ่มโฉมฉายเป็นฝ่ายขวา
อันองค์ลิขิตอนุชา	นั่งที่ฝ่ายหน้าอันดับไป
องค์พระบิตุรงค์มารดร	สถิตแท่นบวรสุกใส
อีกทั้งยุดาหวันชาญชัย	ทั้งสนมกรมในกัลยา
ราชครูประโรหิตทั้งนั้น	นั่งเรียงเคียงกันแน่นหนา
พราหมณ์ชีบีกูก็เข้ามา	ถวายอาเศียรพาททันที ฯ
ฯ ลำลำ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	โหราให้เบิกบายศรี
จึ่งลั่นฆ้องชัยเภรี	ประดังเสียงดนตรีขึ้นพร้อมกัน
จุดเทียนเวียนแว่นสิบเอ็ดรอบ	ชอบโชคจุณเจิมเฉลิมขวัญ
โหราพฤฒามาตย์ทั้งนั้น	พร้อมกันอำนวยอวยชัย
ให้พระเดชฟุ้งเฟื่องเรืองขจร	ทั่วทั้งพระนครน้อยใหญ่
ปราศจากคันอันตภัย	ให้ศัตรูบรรลัยด้วยฤทธี ฯ
ฯ มโหรี ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	บิตุรงค์ทรงภพเรืองศรี
จึ่งประทานมณีจินดาดี	แก่สองศรีราชบุตรา
ดวงหนึ่งนั้นให้ยุขัน	แก้วยุดาหวันเชษฐา
อวยชัยให้พรนานา	จงรุ่งเรืองฤทธาปรากฏไป
ทั้งสี่องค์จงจำเริญสวัสดี	พิพัฒน์สมบูรณ์แจ่มใส
ให้เรืองเดชทุกประเทศกรุงไกร	อย่ามีผู้ใดต้านทาน
แล้วมอบเวนไอศูรย์สมบัติ	สารพัดเวียงวังคลังสถาน
ทั้งเสนามนตรีบริวาร	โปรดประทานให้องค์พระลูกยา
พร้อมทั้งรถรัถหัตถี	กุญชรพาชีตัวกล้า
ทั้งเหล่าทหารชาญศักดา	พระราชามอบเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรียอดสงสาร
จึ่งมอบเวนแสนสาวบริการ	แก่สองนงคราญลูกรัก
ทั้งสามองค์จงเสวยสวรรยา	บำรุงไพร่ฟ้าอาณาจักร
จงจำเริญสวัสดีมีศักดิ์	เป็นหลักในพื้นพสุธา
ปราศจากอันตรายภัยเภท	เรืองเดชปราบได้ทุกทิศา
อันเหล่าศัตรูหมู่พารา	ให้อัปราพ่ายแพ้ฤทธิไกร
ครั้นเสร็จสมโภชพระลูกยา	พระบิตุรงค์มารดาให้เป็นใหญ่
เสด็จยังมหาปราสาทไชย	ต่างองค์ต่างไปพิมานจันทร์ ฯ
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงนามยุดาหวัน
สถิตเหนือปรางค์รัตน์สุวรรณ	พระทรงธรรม์ตริตรึกนึกใน
คิดถึงพระนิเวศเขตขัณฑ์	ไม่มีใครป้องกันกรุงใหญ่
เกลือกจักมีเหตุเภทภัย	จะกลับไปยังราชธานี
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	แก่พระอนุชาเรืองศรี
น้องรักผู้ร่วมชีวี	แต่พี่มาจากพระเวียงไชย
ช้านานประมาณได้หลายเดือน	มิได้เยี่ยมเยือนกรุงใหญ่
พี่ยาจะลากลับไป	ยังพิไชยจะรังหงูพารา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังพระเชษฐา
ให้สลดรันทดวิญญาณ์	จึ่งตอบวาจาไปทันที
พระเชษฐาเสด็จคลาไคล	กลับไปยังราชกรุงศรี
บำรุงไพร่ฟ้าประชาชี	น้องตรึกคดีเห็นควรนัก
ด้วยกรุงพิไชยจะรังหงู	ไม่มีผู้ครอบครองอาณาจักร
น้องคิดว่าจะพานงลักษณ์	กับพระลูกกลับไคลคลา
ไปถวายประณตบทบาท	พระจอมราชอุเรเซนนาถา
ไม่ช้าจะกลับมาพารา	พระเชษฐาจงไปธานี
ด้วยว่าพระราชมารดา	ก็ทรงพระชราอยู่กรุงศรี
เกลือกว่าโรคาจะยายี	พระพี่จะได้พยาบาล ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุดาหวันสุริย์วงศ์ห้าวหาญ
ฟังพระอนุชาชัยชาญ	ภูบาลเห็นต้องทำนองใน
จึ่งว่าพระศรีอนุชา	จะพาองค์กัลยากรุงใหญ่
พี่จะพักอยู่ท่าดวงใจ	ไปอย่าช้านักจงกลับมา
ว่าแล้วต่างองค์จรจรัล	ไปปราสาทสุวรรณเลขา
ยับยั้งอยู่หลายเดือนมา	ในพาราอุรังยิดธานี ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๒๐
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวอุเรเซนเรืองศรี
แต่องค์พระราชบุตรี	กับหัสรังสีหายไป
พระรำลึกตรึกคะนึงนัก	ทรงศักดิ์โศกสร้อยละห้อยไห้
มีแต่โศกาอาลัย	ภูวไนยร่ำรักเยาวมาลย์
โอ้ว่าลูกน้อยกลอยใจ	เวราสิ่งใดมาตามผลาญ
จึ่งได้เดือดร้อนรำคาญ	ครุฑพาบินทะยานไปเมฆา
ซึ่งคำโหราทายทำนายไว้	ว่าจะได้กลับคืนมาเห็นหน้า
ข้อนี้สงสัยในวิญญาณ์	ด้วยครุฑาเรืองฤทธิ์เชี่ยวชาญ
ป่านนี้จะเป็นประการใด	หรือจะม้วยบรรลัยสังขาร
ถึงจะไม่สุดสิ้นชนมาน	ใครจะพานงคราญกลับมา
องค์ประไหมสุหรีก็วิโยค	อาดูรพูนโศกถวิลหา
ทั้งองค์อุรังหงันอนุชา	โศการํ่ารักพระบุตรี
อีกสามพี่เลี้ยงนงคราญ	กำนัลบริวารก็หมองศรี
ไม่มีสุขทุกข์ถึงเทวี	คอยฟังคดีไม่แจ้งการ
อันราชธานีอุเรเซน	ก็เยือกเย็นดั่งไพรพนัสถาน
ให้บังเกิดอันตรายภัยพาล	ไม่มีสุขสำราญทั้งพารา ฯ
ฯ ร่าย ๑๖ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนายพาณิชใจกล้า
อยู่ยังอุรังยิดนครา	ไปมาค้าขายทุกราตรี
ครั้นถึงเทศกาลยาตรา	บรรทุกสินค้าถ้วนถี่
พอได้ฤกษ์งามยามดี	ก็ล่องเรือออกที่สมุทรไทย ฯ
ฯ โล้ ๔ คำ ฯ
๏ วายุพัดระลอกกระฉอกฉาน	บันดาลให้เกิดพยุใหญ่
แล่นลัดตัดฉานตรงไป	เข้าในอุเรเซนนครา
ครั้นถึงจึ่งจัดข้าวของ	มากมายก่ายกองหนักหนา
แล้วจึ่งไปหาเสนา	ท่านจงพาข้าไปอภิวันท์
พาณิชจึ่งถามกิจจา	ว่าในพาราเขตขัณฑ์
อันฝูงประชาทั้งนั้น	เห็นเศร้าโศกศัลย์ด้วยอันใด
แต่ก่อนเคยมาค้าขาย	เป็นสุขสบายทั้งกรุงใหญ่
ครั้งนี้เห็นผิดประหลาดใจ	ท่านเสนาในจงแจ้งการ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มนตรีจึ่งแจ้งแถลงสาร
ความซึ่งเกิดเหตุเภทพาล	เดือดร้อนรำคาญทั้งพารา
เหตุด้วยพระธิดาดวงสวาดิ	กับหัสรังราชปักษา
ทั้งนางพี่เลี้ยงกัลยา	ครุฑามาพาบินไป
พระองค์ผู้ทรงธรณี	มีแต่โศกีหม่นไหม้
จึ่งเงียบสงัดทั้งเวียงไชย	มิได้สุขกระเษมเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พาณิชครั้นแจ้งถ้วนถี่
จึ่งตอบวาจาไปทันที	อันพระบุตรีเยาวมาลย์
กับพี่เลี้ยงแลนกหัสรัง	อยู่ยังอุรังยิดราชฐาน
เป็นอัครชายายุพาพาน	ยุขันผู้ผ่านนครา
คือโอรสท้าวอุรังยิด	พระทรงฤทธิ์รักใคร่เป็นนักหนา
บัดนี้มีราชบุตรา	ความแสนเสนหาพันทวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังถ้วนถี่
แจ้งข่าวพระราชบุตรี	จึ่งมีวาจาไปทันใด
ข้าจะไปเฝ้าพระภูบาล	ทูลแจ้งเหตุการณ์แถลงไข
ให้องค์พระปิ่นภพไตร	ทราบใต้ธุลีพระบาทา
ว่าแล้วก็รีบคลาไคล	ด้วยใจใสโสมนัสา
เข้าในราชวังดั่งจินดา	คอยเพลาเฝ้าองค์พระทรงไชย ฯ
ฯ ยานี ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเป็นใหญ่
ครั้นรุ่งแสงสีอโณทัย	ภูวไนยตื่นจากนิทรา
สระสรงทรงเครื่องเรืองรัตน์	ดั่งพระสุริย์ศรีจำรัสพระเวหา
เสด็จออกพระโรงรจนา	พร้อมหมู่มาตยามนตรี ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาประณตบทศรี
กราบทูลตามมูลคดี	ชีวีอยู่ใต้พระบาทา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพนาถา
ได้ฟังมนตรีทูลมา	ปรีดาพระทัยทรงธรรม์
จึ่งมีพระราชบัญชา	อย่าช้าจงเร่งผายผัน
พาตัวเข้ามาฉับพลัน	ในท้องพระโรงคัลบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
กราบลาออกมาทันที	ถึงที่พาณิชจึ่งแจ้งการ
ว่าแล้วนำลีลาคลาไคล	เข้าในพระโรงราชฐาน
จึ่งถวายบังคมกราบกราน	หมอบตรงหน้าฉานพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงภพไอศวรรย์
จึ่งตรัสถามพาณิชไปพลัน	อันเขตขัณฑ์อุรังยิดนครา
ยังผาสุกสบายหรือไฉน	ทางไกลกว่าไกลนักหนา
อนึ่งซึ่งมาในคงคา	สลาตันพัทธยาประการใด
อันองค์ราชบุตรี	กับหัสรังสีนี้เป็นไฉน
ไปอยู่อุรังยิดเวียงไชย	คือใครมาลอบลักพา
สาเหตุเภทพาลประการใด	เราคิดสงสัยเป็นหนักหนา
แต่ไปไม่แจ้งกิจจา	ทั้งราชปักษาด้วยกัน
เมื่อวันธิดาดวงสวาดิ	หายไปจากราชเขตขัณฑ์
ครุฑมาพาจรจรัล	คิดว่าชีวันจะมรณา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พาณิชกราบงามสามท่า
แล้วทูลสนองพระบัญชา	ตามเรื่องราวมาทุกอัน
เดิมองค์ท่านท้าวอุรังยิด	ได้ตำรากายสิทธิ์อันมหันต์
ขององค์เทพไทเทวัญ	วางไว้บนแท่นบรรทมใน
ว่านกหัสรังปักษี	อยู่บูรีอุเรเซนเป็นใหญ่
แม้นได้มาไว้เวียงไชย	จะไพบูลย์พูลสุขเปรมปรีดิ์
จึ่งองค์โอรสยศยง	ทรงนามยุขันเรืองศรี
อาสามาเอาสกุณา	ในบูรีอุเรเซนนครา
ครั้นกลับไปยังธานี	ได้องค์มเหสีเสนหา
บัดนี้นางมีกุมารา	ทรงโฉมโสภาวิไลวรรณ
บิตุเรศอัยกีอัยกา	เสนหาประคองถนอมขวัญ
อันฝูงประชาในเมืองนั้น	พร้อมกันกระเษมเปรมปรา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนนาถา
ได้ฟังพาณิชทูลมา	แจ้งข่าวพระธิดายาใจ
ชื่นชมโสมนัสเป็นหนักหนา	รู้ว่าลูกรักไม่ตักษัย
ค่อยคลายวายร้อนฤทัย	ดั่งได้เห็นพักตร์พระลูกยา
แล้วมีวาจาปราศรัย	ขอบใจพาณิชเป็นนักหนา
จึ่งประทานข้าวของนานา	เงินทองเสื้อผ้าเป็นรางวัล
ตอบตามความชอบพาณิช	พระทรงฤทธิ์ปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	เข้าปราสาทสุวรรณรจนา ฯ
ฯ เพลง ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งตรัสแก่องค์เทวี	บัดนี้พาณิชใจกล้า
มาแจ้งข่าวองค์ธิดา	กับราชปักษาค่าเมือง
เดิมท้าวอุรังยิดนาถา	ได้ตำราประกาศิตฟุ้งเฟื่อง
จึ่งใช้พระโอรสฤทธิ์เรือง	มาปลดเปลื้องลอบลักสกุณี
พาเอาบุตรีศรีสมร	ไปยังนครกรุงศรี
เษกให้โอรสธิบดี	เป็นจอมโมลีกับนงเยาว์
บัดนี้ธิดาดวงสวาดิ	มีราชโอรสโฉมเฉลา
เกียรติยศประเสริฐเพริศเพรา	เจ้าจงบรรเทาอาวรณ์ ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะรุดาสายสมร
ได้ฟังบัญชาพระภูธร	บังอรค่อยคลายโศกา
นางเร่งปรีดาปราโมทย์	ไพโรจน์พูนสวัสดิ์มนัสา
จึ่งกราบทูลองค์พระภัสดา	ผ่านฟ้าจงได้ปรานี
ทำไฉนจึ่งจะได้พระลูกรัก	กลับมานคเรศกรุงศรี
แม้นได้เห็นหน้าพระบุตรี	ก็จะมีชีวีสืบไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวอุเรเซนเป็นใหญ่
ได้ฟังมเหสีทรามวัย	ภูวไนยจึ่งมีพจมาน
เจ้าอย่าอาดูรพูนเทวษ	เห็นว่าเยาวเรศจะคืนสถาน
พี่จะให้อุรังหงันกุมาร	ไปฟังเหตุการณ์ร้ายดี
ตรัสแล้วจึ่งมีบัญชา	สั่งนางกัลยาสาวศรี
จงไปหาโอรสธิบดี	คืนมาบัดนี้อย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ลงมายังปราสาทรูจี ฯ
ฯ ชุบ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลพระหน่อนาถ	ว่าพระบาทปิ่นภพกรุงศรี
ให้เชิญเสด็จจรลี	ยังที่ปราสาทรจนา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันสุริย์วงศ์พงศา
ได้ฟังกำนัลทูลมา	ผ่านฟ้าเสด็จจรจรัล ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปรางค์รัตน์ชัชวาล	เข้าในพิมานรังสรรค์
ยอกรถวายอภิวันท์	คอยฟังทรงธรรม์บัญชา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ปิ่นภพจบสกลทุกทิศา
จึ่งมีมธุรสพจนา	แก่โอรสาไปทันที
พ่อจะให้ยกแสนยากร	ไปนครอุรังยิดกรุงศรี
ตามองค์พระพี่นางเทวี	จะได้แจ้งร้ายดีประการใด
เจ้าผู้คู่ชีวิตบิดา	แก้วตาจะเห็นเป็นไฉน
ยังจะไปได้หรือดวงใจ	พ่อไม่ขืนขัดวิญญาณ์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันเยาวรุณเสนหา
กราบลงรับราชบัญชา	ทูลสนองกิจจาไปทันที
ลูกจะขออาสาพระบิตุรงค์	ตามองค์พี่นางโฉมศรี
ไม่คิดอาลัยแก่ชีวี	พระผู้ทรงธรณีอย่าอาวรณ์
เมื่อสุบรรณมาพาพระพี่ไป	ลูกหม่นไหม้ในทรวงดั่งต้องศร
ครั้นลูกจะทูลลาบทจร	กลัวพระบิดรจะทัดทาน
เกิดมาเป็นชายจะไว้เดช	ขจรทั้งประเทศทุกสถาน
ให้ระบือชื่อไว้ในแดนดาน	จะขอไปต้านต่อไพรี
พระบิตุรงค์ทรงอวยอนุญาต	ก็สมคิดข้าบาทบทศรี
ให้ปรากฏเกียรติไว้ในธาตรี	ว่าลูกนี้ก็มีฤทธา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ได้ฟังก็หรรษา
มีพระทัยใสสุดปรีดา	ผ่านฟ้าจึ่งกล่าววาที
ลูกรักจะไปถึงพารา	จงไตรตราตรึกตรองให้ถ้วนถี่
ครั้นจะทำเป็นเสี้ยนไพรี	มิได้ท่วงทีจะเสียการ
ทั้งพระพี่นางของเจ้า	ก็อยู่ในมือเขาอย่าหักหาญ
สำหรับจะได้อัประมาณ	จงคิดอ่านตรองดูให้สมควร
ถึงจะเรืองเดชาสามารถ	พลั้งพลาดก็ท่าคนสวน
คิดอ่านแก้ไขในกระบวน	อย่าหักหาญรณรงค์สงคราม
อันยุขันหน่อท้าวอุรังยิด	เลื่องชื่อลือฤทธิ์ชาญสนาม
ข้างเขาก็ใช่ชายทราม	จึ่งข้ามสาคเรศได้ดั่งใจจง
ลูกรักผู้ดวงนัยนา	อย่าประมาทวิญญาณ์ให้ใหลหลง
จงค่อยยับยั้งระวังองค์	ตามเชื้อสุริย์วงศ์กษัตรา
บิดาก็ชราภาพแล้ว	ลูกแก้วจะสืบวงศา
ให้คงยศปรากฏในโลกา	ฝูงประชาจะได้พึ่งสืบไป ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันรัศมีศรีใส
กราบลงแทบบาทพระภูวไนย	ด้วยใจโสมนัสยินดี
ซึ่งพระองค์บรรหารโอวาท	ข้าบาทจะรับใส่เกศี
แก้ไขไปกว่าจะสุดที	มิให้มีเหตุเภทพาล ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเป็นไหญ่
รับขวัญโอรสยศไกร	ภูวไนยชื่นชมยินดี
จึ่งตระโบมโลมลูบจูบพักตร์	ดวงจักษุพ่อเฉลิมศรี
ตรัสแล้วย่างเยื้องจรลี	ออกที่พระโรงรจนา ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือสิงหาสน์	พร้อมหมู่อำมาตย์ซ้ายขวา
จึ่งมีสิงหนาทบัญชา	แก่ขุนโหราทันใด
เราจะให้พระราชโอรส	ยกทศโยธาทัพใหญ่
จงดูฤกษ์งามยามไชย	ให้ได้ศุภวารวันดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรารับสั่งใส่เกศี
ลงเลขเทียบทานคัมภีร์	ตามที่เคยรํ่าเรียนมา
กราบแล้วประณตบทบงสุ์	ทูลองค์พระบรมนาถา
ยังสามราตรีทิวา	ฤกษ์ยามยาตราดีนัก
พร้อมทั้งดิถีศุภวาร	ซึ่งจะไปทำการหาญหัก
จะได้พระธิดานงลักษณ์	ทั้งปักษาจะได้คืนมาธานี ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นอุเรเซนกรุงศรี
ได้ฟังโหราก็ยินดี	จึ่งมีพจนารถแก่เสนา
เร่งรัดพหลพลไกร	อาสานอกในซ้ายขวา
พร้อมด้วยเครื่องสรรพสาตรา	แกล้วกล้าสามารถที่เคยยุทธ์
จงจัดสำเภาเภตรา	ห้าร้อยพร้อมไว้ในสมุทร
เรือรบบัลลังฆ์ที่นั่งครุฑ	บรรทุกอาวุธให้ครบครัน
อันสี่มหาเสนาใน	เราจะให้ไปด้วยอุรังหงัน
แม้นลูกกูมีเหตุไภยัน	จะสังหารชีวันให้บรรลัย
จงตั้งสุวรรณพลับพลา	ยังริมมหาสมุทรใหญ่
จะไปส่งโอรสยศไกร	แต่ในบัดนี้อย่าได้ช้า ฯ
ฯ ยานี ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งเหนือเกศา
ถวายบังคมคัลวันทา	ออกมาจากท้องพระโรงไชย
จัดแจงพหลพลรบ	ครบเครื่องอาวุธน้อยใหญ่
หอกง้าวหลาวแหลนปืนไฟ	หน้าไม้เสน่าเกาทัณฑ์
ปีกซ้ายปีกขวาหน้าหลัง	ล้วนกำลังเรี่ยวแรงแข็งขัน
ตบแต่งนาวาฉับพลัน	ขันรอกเพลาใบขึ้นทันที
บรรทุกเครื่องสาตราอาวุธ	อุตลุดโห่ร้องอึงมี่
ทอดสมอรอเรียงมากมี	แล้วปลูกที่ประทับพลับพลา
เสร็จแล้วเสนาก็ผายผัน	เข้าไปบังคมคัลเหนือเกศา
ทูลว่าตรวจเตรียมโยธา	ทั้งนาวาเสร็จแล้วพระภูวไนย ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเป็นใหญ่
ได้ฟังมหาเสนาใน	มีพระทัยใสสุดเปรมปรีดิ์
จึ่งมีสุนทรพจนารถ	แก่โอรสราชเรืองศรี
จวนจะได้ศุภฤกษ์นาที	ไปสรงวารีสำราญกาย ฯ
ฯ โทน ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันเพราเพริศเฉิดฉาย
ชื่นชมโสมนัสเปรมปราย	ถวายบังคมลาคลาไคล
ชำระพระองค์สรงสนาน	สุคนธ์ธารทิพรสเย็นใส
ทรงสุคนธ์เฟื่องฟุ้งจรุงใจ	สอดใส่สนับเพลาเพราตา
ภูษิตวิจิตรพิศพรรณ	รูปนารายณ์ขี่สุบรรณปักษา
ใส่ฉลองพระองค์อลงการ์	รจนาพื้นสุวรรณอำไพ
ชายไหวชายแครงแสงระยับ	แจ่มจำรัสดั่งจะแข่งพระสุริย์ใส
รัดพระองค์พลอยเพชรเตร็จไตร	สอดใส่พระมหาพาหุรัด
ตาบทิศวิจิตรทับทรวง	รุ้งร่วงอร่ามงามจำรัส
ทองกรกาบเก็จเพชรรัตน์	นิ้วพระหัตถ์สอดใส่ธำมรงค์
ทรงพระมหามงกุฎอุดมเดช	งามดั่งพรหเมศครรไลหงส์
ทัดอุบะสุวรรณอันยิ่งยง	ทรงกฤชอันเรืองฤทธา
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาไคล	ไปยังปราสาทอันเลขา
เฝ้าองค์พระบิตุเรศมารดา	น้อมเกล้าวันทาดุษฎี ฯ
ฯ ร่าย ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
เห็นพระโอรสก็ยินดี	เทวีอำนวยอวยชัย
จงเรืองเดชาวราฤทธิ์	ประจามิตรอย่ารอต่อได้
ปราศจากทุกข์โศกโรคภัย	เจ้าไปให้สำเร็จดั่งจินดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันเยาวยอดเสนหา
ก้มเกล้ารับพรพระมารดา	ใส่เกล้าเกศาด้วยยินดี ฯ
ฯ ยานี ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ทรงภพเรืองศรี
เข้าที่สระสรงวารี	ทรงเครื่องมณีพรายพรรณ
ทรงกฤชอันเรืองฤทธา	ลีลาย่างเยื้องผายผัน
พาโอรสาจรจรัล	ยังเกยสุวรรณทันใด
พระเสด็จขึ้นทรงยานุมาศ	แห่แหนโดยขนาดมาไสว
องค์พระโอรสยศไกร	ทรงอาชาไนยไคลคลา
อันมหาเสนาทั้งสี่	เคียงข้างพาชีซ้ายขวา
โยธาเยียดยัดอัดมา	ดั่งพื้นพสุธาจะทำลาย
ครั้นมาถึงฝั่งสมุทรไทย	ให้หยุดนิกรทั้งหลาย
จึ่งชวนโอรสเลิศชาย	ผันผายขึ้นสู่พลับพลา ฯ
ฯ เหมราช ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีธิบดีซ้ายขวา
จึ่งจัดแจงรี้พลโยธา	บรรทุกนาวาพร้อมกัน
อุรังหงันนั้นทรงที่นั่งครุฑ	ยืนยุดเหยียบนาคเฉิดฉัน
เพดานม่านกั้นพื้นสุวรรณ	จัดสรรครบเครื่องมากมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวอุเรเซนเรืองศรี
ครั้นชายบ่ายแสงพระสุรีย์	จึ่งมีพจนารถทันใด
แก่โอรสาเรืองเดช	ดวงเนตรจงลงเภตราใหญ่
แล้วอวยพรศรีสวัสดิ์เรืองชัย	ปรปักษ์บรรลัยด้วยฤทธา
จงทรงเดชาอานุภาพ	ปราบหมู่ประจามิตรทุกทิศา
ให้ได้พี่นางกัลยา	กับปักษากลับมาธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันทรงสวัสดิ์รัศมี
น้อมเศียรรับพรด้วยยินดี	แล้วถวายอัญชุลีบังคมลา
พระเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	นวยนาดดั่งเทพเลขา
พระสถิตยังท้ายเภตรา	พร้อมหมู่มาตยามากมี
อันหมู่ต้นหนแลคนท้าย	อุตลุดวุ่นวายอยู่อึงมี่
ได้ฤกษ์ลั่นฆ้องสามที	ภูมีก็เคลื่อนเภตรา ฯ
ฯ โล้ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงเมืองเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
เสด็จส่งโอรสไคลคลา	พระผ่านฟ้าคืนเข้าเวียงไชย ฯ
ฯ จำปาทอง ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันเฉิดโฉมพิสมัย
เบิกบานสำราญฤทัย	มาในสายชลคงคา
ใช้ใบไปกลางกระแสสินธุ์	พระภูมินทร์ชื่นชมหรรษา
ลมคลื่นรื่นราบในคงคา	มัจฉาแหวกว่ายสายชล
ปลาวาฬผุดพ่นชลธี	โลมาว่ายรี่สับสน
ฉนากฉลามตามหมู่เวียนวน	เพียนทองล่องชลอยู่เป็นเกรียว
นนทรีสีเสียดเบียดคู่	เงือกงูดูสลอนมังกรเกี่ยว
กระเบนนกผกผันหันเปรียว	ราหูชูเขี้ยวเหลือกตา
ปลาหมูหมู่ม้าสารพัน	นวลจันทร์จะละเม็ดแถกถา
ปะการังรั้งรออยู่เอกา	เหราไล่เลี้ยวในวารี
เภตราทั้งห้าร้อยลำ	ก็แล่นเรื่อยเฉื่อยฉ่ำเร็วรี่
ไม่มีอันตรายราคี	พระภูมีเบิกบานสำราญใจ ฯ
ฯ ทยอย ๑๒ คำ ฯ
๏ แล่นมาสี่สิบห้าราตรี	ถึงแดนบูรีกรุงใหญ่
จึ่งทอดสมอรอไว้	ให้ยิงปืนใหญ่ขึ้นฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านนคเรศเขตขัณฑ์
ได้ยินเสียงปืนสำคัญ	ต่างตระหนกอกสั่นเป็นพ้นไป
ชวนกันจัดแจงนาวา	เร่งรีบพายมาทั้งบ่าวไพร่
แล้วไปในกลางสมุทรไทย	ล้วนเภตราไสวมากมาย
ใบดาดกลาดท้องชลธาร	ชาวด่านตกใจใจหาย
กลัวว่าชีวิตจะวอดวาย	เป็นตายจำร้องถามไป
คิดแล้วจึ่งมีวาจา	ถามนายเภตราผู้ใหญ่
ท่านมาแต่ด้าวแดนใด	จะยกไปข้างไหนจงบอกมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาว่องไวใจกล้า
จึ่งร้องตอบไปมิได้ช้า	ซึ่งมาในกระบวนทัพนี้
ทรงนามอุรังหงันโอรสราช	หน่อพระบาทอุเรเซนกรุงศรี
ใช้ให้มาตามพระบุตรี	กับหัสรังสีสกุณา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวด่านตระหนกตกประหม่า
ชวนกันพายรีบเร็วมา	ถึงท่าขึ้นจากนาวาพลัน
ลนลานเร่งรัดคลาไคล	เข้าในนิเวศเขตขัณฑ์
ถึงท่านมหาเสนาพลัน	อภิวันท์แล้วแจ้งกิจจา
บัดนี้มีพวกพาลภัย	ยกเป็นทัพใหญ่มานักหนา
แต่ล้วนสำเภาเภตรา	เรือรบทอดท่าดาไป
จะประมาณก็สุดสายตา	ตัวข้าจึ่งร้องถามไถ่
ว่าเป็นโอรสยศไกร	ของไทอุเรเซนฤทธิรงค์
ให้มาติดตามพระธิดา	กับราชปักษาสูงส่ง
ทูลให้ทราบบาทบงสุ์	พระองค์จะโปรดประการใด ฯ
ฯ ช้า ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผูใหญ่
ได้ฟังตระหนกตกใจ	ว่าทัพไชยยกมาถึงบูรี
จึ่งรีบลีลาคลาไคล	เข้าไปยังพระโรงไชยศรี
คอยเฝ้าพระองค์ทรงธรณี	ในที่ท่ามกลางเสนาใน ฯ
ฯ ช้า ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์ยุขันเป็นใหญ่
ครั้นรุ่งแสงสีอโณทัย	ภูวไนยตื่นจากที่ไสยา
ชำระพระองค์สรงสนาน	สุคนธ์ธารเฟื่องฟุ้งด้วยบุปผา
ทรงเครื่องประดับองค์อลงการ์	ยาตราออกท้องพระโรงคัล ฯ
ฯ เสมอ ๔ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์แก้ว	อันเพริศแพร้วพรรณรายฉายฉัน
เสนามาตยาคั่งกัน	กราบถวายอภิวันท์พระทรงไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
ก้มเกล้ากราบทูลทันใด	บัดนี้ทัพไชยยกมา
คือโอรสท่านท้าวอุเรเซน	เป็นจอมจัตุรงค์แกล้วกล้า
ว่ามาตามองค์พระธิดา	กับราชปักษาอำไพ
ทอดอยู่ปากนํ้าประจำท่า	ชาวด่านมาแจ้งแถลงไข
ขอพระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	ทราบใต้ธุลีบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันชาญฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ฟังถ้อยคำเสนา	ผ่านฟ้าตริตรึกในพระทัย
เห็นจะเป็นอุรังหงันกุมารา	พระบิตุเรศใช้มาฤๅไฉน
หวังจะได้ธิดายาใจ	กับหัสรังไปยังบูรี
คิดแล้วจึ่งมีบัญชา	สั่งมหาเสนาทั้งสี่
จงจัดรี้พลมนตรี	รักษาหน้าที่ให้พร้อมไว้
ห้ามอย่าให้ใครรบรอน	ราษฎรจะม้วยตักษัย
ดูทีจะทำประการใด	ฤๅจะเข้าล้อมไล่เอาพารา
สั่งแล้วเสด็จคลาไคล	เข้าในปราสาทเลขา
ตรัสแก่ประวะลิ่มกัลยา	บัดนี้อนุชามาตาม
ตั้งอยู่ปากน้ำสมุทรไทย	ชาวด่านออกไปไถ่ถาม
ว่าพระบิตุรงค์ทรงนาม	ให้ยกทัพมาตามทรามวัย
กับหัสรังปักษร	ให้นครอุรังยิดกรุงใหญ่
เห็นจะเกิดยุทธ์ยิ่งชิงชัย	จะคิดอ่านไฉนนะแก้วตา ฯ
ฯ ช้า ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มแน่งน้อยเสนหา
ได้ฟังทรงธรรม์บัญชา	กัลยาประหวั่นพรั่นใจ
จึ่งบังคมคัลอัญชลี	ทูลพระสามีเป็นใหญ่
อนุชาตามมาบัดนี้ไซร้	ด้วยใจโอหังอหังการ์
ซึ่งจะทำณรงค์สงคราม	จะวู่วามให้สำเร็จปรารถนา
ดั่งหิ่งห้อยมาแข่งพระสุริยา	ที่จะต่อฤทธาพระภูมี
พระองค์จงทรงพระเมตตา	เหมือนเห็นแก่ข้าบทศรี
จงตรึกไตรให้ชอบท่วงที	จะเป็นที่สรรเสริญในโลกา
ทรงพระเดชาอานุภาพ	ปราบได้ทั่วทศทิศา
อุรังหงันยังเยาว์ยุพา	มิได้แจ้งกิจจาประการใด
จะอาจองค์ทะนงหักหาญ	รุกรานทำตามอัชฌาศัย
ก็น่าที่ชีวันจะบรรลัย	พระองค์จงได้ปรานี ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังอัคเรศพาที	ภูมีจึ่งตอบไปทันใด
พี่สั่งมหาเสนา	ให้ตรวจตรารักษากรุงใหญ่
แต่เขตขัณฑ์ให้มั่นไว้	อย่าให้ใครออกรุกราน
ว่าแล้วเสด็จไคลคลา	เข้าที่ไสยากระเษมสานต์
บรรทมสมสุขสำราญ	ในสถานแท่นทิพย์โอฬาร์ ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันฤทธิไกรใจกล้า
แต่สถิตประทับเภตรา	ได้สามทิวาราตรี
พระองค์จึ่งมีวาจา	ปรึกษาเสนาทั้งสี่
แต่เรายกพลมนตรี	หยุดอยู่ที่นี่ได้สามวัน
กิติศัพท์จะเฟื่องฟุ้งไป	ถึงในนิเวศเขตขัณฑ์
ไม่เห็นใครออกรบรัน	ตั้งมั่นอยู่ในธานี
จำเราจะประชิดติดพัน	บุกบั่นเข้าไปถึงกรุงศรี
ช้าไปจะเสียท่วงที	เสนีจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่เสนาบังคมไหว้
จึ่งปรึกษากันทันใด	อันจะให้รุกโรมโจมตี
เกลือกว่าเพลี่ยงพลํ้าจะซํ้าร้าย	เราจะพากันตายเสียทั้งสี่
ด้วยพระบิตุรงค์ทรงพระธรณี	มีพระโองการกำชับมา
อันยุขันนั้นมีฤทธิไกร	ก็เลื่องลือไปทั้งไตรจักร
ด้วยพระยังทรงเยาว์นัก	เกลือกจักมีเหตุเภทพาล
คิดแล้วเสนาทั้งสี่	ก้มเกล้าชุลีทูลสาร
ซึ่งพระองค์ดำริตริการ	จะยกเข้าหักหาญเอาเวียงไชย
เห็นผิดธรรมยุทธ์กษัตรา	ดั่งว่าจะปล้นเอากรุงใหญ่
จะยกพหลพลไกร	ไปตั้งยังฝั่งวารี
แล้วจึ่งแต่งศุภสารา	ให้เสนานำไปในกรุงศรี
จึ่งจะต้องโดยครองประเพณี	พระภูมีจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันเอกองค์โอรสา
ได้ฟังทั้งสี่เสนา	ผ่านฟ้าเห็นชอบท่วงที
จึ่งมีพระราชบัญชา	ให้ตั้งพลับพลาไชยศรี
ลงค่ายเขื่อนขัณฑ์ให้จงดี	จะได้พักรี้พลสกลไกร ฯ
ฯ ยานี ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งบังคมไหว้
ออกมาสั่งกันทันใด	บอกไปทุกลำเภตรา
บ้างลงเรือแจวเข้าฝั่ง	พร้อมพรั่งประดังไม่ขาดหน้า
บ้างปลูกสุวรรณพลับพลา	ทั้งค่ายดาษดารายไป
แยกเป็นปีกซ้ายปีกขวา	กองหน้ากองหลังน้อยใหญ่
กองร้อยคอยเหตุทั้งคนใช้	พร้อมไปด้วยสรรพสาตรา
ครั้นจัดแจงเสร็จก็เข้าไป	ทูลว่าพลไกรซ้ายขวา
กะเกณฑ์กันตามพระบัญชา	จงทราบบาทาพระภูมี ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันผู้เฉิดโฉมศรี
ชื่นชมโสมนัสยินดี	จรลีขึ้นสุวรรณพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงกองตระเวนใจกล้า
ห้าร้อยคอยเหตุพนาวา	นายชื่อการะผิดฤทธิรณ
ครั้นเช้าจัดแจงแต่งกาย	ไปตระเวนแวดชายพนาสณฑ์
อาวุธครบมือทุกคน	จรดลออกเที่ยวตระเวนไพร
ครั้นถึงริมชายปลายแดน	เสียงคนหมื่นแสนหวั่นไหว
อื้ออึงทั้งป่าพนาลัย	ชวนกันเข้าไปลอบดู
บ้างขึ้นหอคอยแลต้นไม้	แลไปเห็นคนกล่นเกลื่อนอยู่
บ้างตราตรวจทุกหมวดพรั่งพรู	แลดูอึงอัดทั้งดงดาน
พูดกันไม่ทันสิ้นสนทยา	เห็นคนเดินมายังไพรสาณฑ์
พร้อมกันออกคั่นมิทันนาน	ล้อมไล่อลหม่านจับตัว
ผูกคอผูกมือถือจูง	ล้อมเข้าเป็นฝูงแล้วยิ้มหัว
บ้างคลำพกตบอกจะให้กลัว	ผ้าผ่อนติดตัวจะเปลื้องเอา
การะผิดเงื้อกฤชขู่ถาม	บอกความจริงไปเหวยไอ้เฒ่า
เจ้าเอ็งไม่เกรงเจ้าเรา	ยกมานี่จะเอาสิ่งใด ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตาละบีงูชูมือไหว้
นบนอบขอตัวกลัวภัย	ข้าไซร้จะแจ้งซึ่งคดี
อุรังหงันบุตรพระเจ้าอุเรเซน	เป็นน้องประวะลิ่มโฉมศรี
ยกพลพหลโยธี	จะรบเอาพระพี่นางไป
ตัวของข้านี้ก็เป็นข้า	ประวะลิ่มโสภาศรีใส
ผ้าผ่อนข้าที่เอาไป	ขอให้ข้าเถิดได้เมตตา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	การะผิดแจ้งจิตไม่กังขา
ก็ยื่นผ้าให้ไปมิได้ช้า	แล้วพาเข้าไปในบูรี
ให้ผูกข้อมือแล้วจูงเดิน	อย่าเมินแกจะแก้เชือกหนี
รีบลัดป่าพนาลี	สามราตรีมาถึงพระเวียงไชย ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเข้าในเมืองก็เฟื่องฟุ้ง	ชาวกรุงไถ่ถามก็บอกให้
แล้วพาตาเฒ่าเข้าวังใน	ถึงท่านผู้ใหญ่ก็วันทา
แจ้งการทั้งปวงสับสน	กับท่านผู้ใหญ่ซ้ายขวา
ตาเฒ่านี้ไซร้ให้การมา	เป็นข้าประวะลิ่มทรามวัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตะหลาหรันตำมะหงงผู้ใหญ่
ได้แจ้งแห่งกองตระเวนไพร	ตกใจชวนกันทันที
พากองตระเวนกับตาเฒ่า	เข้าเฝ้าพระผู้เฉิดโฉมศรี
พอเสด็จออกพระโรงรูจี	คลานเข้าอัญชุลีบังคมคัล ฯ
ฯ ช้า ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงนามยุขัน
เห็นสองเสนีอภิวันท์	ทรงธรรม์คิดถวิลจินดา
ตรัสถามตำมะหงงตะหลาหรัน	เราคิดอัศจรรย์นักหนา
กองตระเวนกับใครได้มา	กิจจานั้นเป็นประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาทูลแจ้งแถลงไข
เป็นแต่ลำเนากล่าวไป	ยังไม่สิ้นความที่ถามซัก ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฤทธิรงค์ทรงศักดิ์
แจ้งว่าอนุชานางนงลักษณ์	ทรงศักดิ์ไม่ประหวั่นพรั่นใจ
ชิชะอุรังหงันขยันนัก	ทะนงศักดิ์เป็นแม่ทัพใหญ่
มาด้วยยังเยาว์ไม่เข้าใจ	เป็นวิสัยใจเด็กอหังการ์
พระโฉมงามจึ่งถามละบีงู	ตัวรู้อย่างไรอย่ามุสา
อุรังหงันยกพลขันธ์มา	โยธามากน้อยประการใด
ยกจากอุเรเซนพารา	บิตุเรศใช้มาหรือไฉน
คึกคักหักหาญประการใด	ว่าแต่จริงไปบัดนี้ ฯ
ฯ ช้า ฯ
๏ บัดนั้น	ละบีงูชูกรเหนือเกศี
ทูลว่าพระนุชาธิบดี	โยธีซึ่งตั้งอยู่ปลายแดน
ปีกซ้ายปีกขวาหน้าหลัง	สิ้นทั้งหลวงเป็นหกแสน
แล้วจะยกเข้ามาในแดน	แว่นแคว้นอุรังยิดพารา
ตัวข้าชื่อว่าละบีงู	ประวะลิ่มโฉมตรูรู้จักหน้า
เป็นข้าช่วงใช้แต่ไรมา	ผ่านฟ้าจงได้เอ็นดู ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันฟังคำตาบีงู
จำจะให้หานางโฉมตรู	ขึ้นมาถามดูให้แจ้งใจ
จึ่งสั่งกำนัลกัลยา	ไปหาประวะลิ่มศรีใส
ขึ้นมาบัดนี้ฉับไว	เร่งรัดรีบไปอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลรับสั่งใส่เกศา
บังคมก้มเกล้าสามลา	เร่งรีบลงมาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงประวะลิ่มนิ่มนวล	กราบทูลโดยด่วนแถลงไข
พระภูมีให้เชิญเสด็จไป	กองตระเวนเขาได้คุมมา ฯ
ฯ ร่าย ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มตกใจนักหนา
จึ่งรีบเสด็จลีลา	กัลยามาเฝ้าพระสามี ฯ
ฯ ช้า เพลง ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งยอกรประณม	บังคมแทบบาทบทศรี
ยุขันจึ่งแจ้งคดี	บัดนี้อุรังหงันเรืองไชย
ยกพลโยธามาหกแสน	ตั้งอยู่ปลายแดนกรุงใหญ่
พวกเราเข้าเที่ยวตระเวนไพร	จับได้ตาแก่คนนี้มา
ไถ่ถามได้ความแจ้งประจักษ์	น้องรักยังได้รู้จักหน้า
จะรุกเร้าเข้าตีเอาพารา	แก้วตาจะคิดเป็นประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ได้ฟังตระหนกตกใจ	ทรามวัยวินิจพิศดู
จำได้มั่นคงไม่สงสัย	คนเก่าได้ใช้สอยอยู่
จึ่งบังคมทูลพระโฉมตรู	เมียจำได้อยู่แน่นอน
ตาละบีงูคนนี้	เดิมทีเป็นข้าเมียอยู่ก่อน
แล้วโฉมประวะลิ่มบังอร	จึ่งมีสุนทรตรัสไป
ถึงองค์อุรังหงันเบาความ	ละบีงูจะห้ามก็หาไม่
เหมือนรีบบินเข้ามาหาไฟ	แต่ทหารก็ไม่คณนา
อันองค์พระชนกชนนี	ไพร่ฟ้ายังมีสุขา
หนึ่งเรามาอยู่ในพารา	ได้แจ้งกิจจาประการใด
อันซึ่งอุรังหงันยกมา	ด้วยพระบิดาเป็นใหญ่
เพราะขัดไม่ได้จึ่งจำใจ	แต่ตัวก็ไม่อาจมา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ละบีงูก้มเกล้าเกศา
กราบทูลนวลนางกัลยา	อันกรุงพาราอุเรเซน
ไม่มีความสุขเหมือนแต่ก่อน	ไพร่ฟ้าประชากรเคืองเข็ญ
ไม่พอที่จะเป็นก็ให้เป็น	ไข้เจ็บไม่เว้นตัวใคร
ตั้งแต่พระองค์เสด็จมา	สิ้นความปรีดาผ่องใส
เคยสุขก็มีแต่ทุกข์ภัย	จึ่งให้พระน้องยกมา
รบเอานกหัสรังสี	ไปไว้บูรีเป็นสุขา
มิใช่ศึกใครหาไหนมา	ตามแต่ผ่านฟ้าจะโปรดปราน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันไม่ท้อต่อต้าน
แต่พระดำริตริการ	จะสมานให้เป็นมิตรกัน
จะคิดรบพุ่งกันบัดนี้	ไหนเลยชีวีอุรังหงัน
เห็นจะมอดม้วยชีวัน	ไม่ทันถึงกึ่งนาที
ฝ่ายท้าวอุเรเซนจะโกรธา	ยกมาก็จะม้วยเป็นผี
เอ็นดูประวะลิ่มเทวี	จะให้ตามมีประสงค์มา
คิดแล้วจึ่งมีสุนทร	พระบิดรโกรธนักด้วยปักษา
จะให้ดั่งถวิลจินดา	แต่จะให้เห็นฤทธากัน
จะคิดประดิษฐ์สารศรี	ไปวางข้างที่อุรังหงัน
จะทำไว้ให้เห็นทุกสิ่งอัน	อุรังหงันก็จะหายโกรธา
ทั้งองค์พระเจ้าอุเรเซน	จะเป็นมิตรกันไปวันหน้า
ว่าแล้วก็สั่งเสนา	ให้เอาเสื้อผ้ามาประทาน
ตาละบีงูเลี้ยงดูไว้	เป็นสุขอยู่ในราชฐาน
ตระเวนไพรก็ได้ราชการ	สั่งให้ประทานทั่วกัน ฯ
ฯ เจรจา ๑๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นเสร็จ	พระเสด็จยุรยาตรผาดผัน
เข้าในปราสาทแก้วแพรวพรรณ	โฉมประวะลิ่มนั้นก็ตามไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระโฉมยงทรงเขียนลิขิตสาร	พจมานพริ้งเพราะเจาะจงให้
รำพันสรรศรีคดีไป	โดยในสุจริตเมตตา
ท้าวจะนอบนบอวสาน	ว่าขานหว่านล้อมให้นักหนา
สำเร็จเสร็จสิ้นดั่งจินดา	เสด็จมาสระสรงสาคร ฯ
ฯ โทน ๔ คำ ฯ
๏ แล้วทรงสนับเพลาเพราพริ้ง	กระหนกกระหนาบกาบกิ่งปักษร
ภูษาทองช่วงช่ออรชร	ฉลองพระองค์บวรแพรวพรอย
เข็มขัดรัดพระองค์ยงยิ่ง	เพชรประดับวับวิงดั่งหิ่งห้อย
ทับทรวงดวงเด่นเห็นดอกลอย	สะอิ้งพลอยมรกตรจนา
ทองกรธำมรงค์ทรงสรรพ	ชฎาแก้วแวววับจับเวหา
เหน็บกฤชเรืองฤทธิ์ศักดา	ห้อยเช็ดหน้าแสงศรีลำยอง ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จแต่งองค์อลงการ์	นวยนาดยาตราเข้าสู่ห้อง
สั่งโฉมประวะลิ่มนวลละออง	แล้วเสด็จจากห้องบรรทมใน
ทรงแก้วรังสีอันมีฤทธิ์	สี่ทิศไม่เทียมศักดาได้
เหาะขึ้นฟากฟ้าสุราลัย	ดั้นไปในพื้นโพยมบน ฯ
ฯ ปะวะหลิ่ม ๔ คำ ฯ
๏ มาเอยมาใกล้	เลื่อนลอยอยู่ในพระเวหน
แลเห็นเสนีรี้พล	ได้ดูผู้คนดาษไป
พอค่ำย่ำแสงทินกร	ผันผ่อนลงหาที่อาศัย
ยังพุ่มพฤกษาบังใบ	ซ่อนอยู่ดูให้ลับตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์อุรังหงันรุ่งฟ้า
เสด็จออกสุวรรณพลับพลา	ปรึกษาเสนาอยู่พร้อมมูล
ซึ่งละบีงูหายไป	ข่าวคราวไม่มาเสื่อมสูญ
ไม่มีใครมาเพ็ดทูล	สาบสูญไม่แจ้งกิจจา
จำจะยกเข้าประชิดติดเมือง	ให้สารกล่าวเรื่องปักษา
ให้ส่งมาทั้งองค์พระธิดา	จะแข็งขัดฤๅจะว่าประการใด
แต่ในสนธยาราตรี	วันนี้ระวังให้จงได้
กะเกณฑ์นั่งยามตามไฟ	ตรวจตรากันไว้ในราตรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
กราบบังคมคัลวันชุลี	ออกจากที่เฝ้าเข้าประชุม
ป่าวร้องให้กองฟืนไฟ	เกณฑ์ไปให้ระวังนั่งสุม
เห็นประหลาดพินาศปีนรุม	จับกุมให้ได้ตัวมา ฯ
ฯ เจรจา ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นล่วงราษราตรีสนธยา	เห็นได้เวลาก็แต่งกาย
จึ่งร่ายพระเวทกำบังองค์	เดินตรงเข้ามายังหน้าค่าย
เห็นคนอลหม่านวุ่นวาย	เกริ่นกรายตรวจตราอยู่อื้ออึง
ลางคนนั้นเล่าก็เข้าทัก	แล้ววางปืนลักเสียงผึง
นายหมวดอ่านตรวจเสียงอึง	ไม่หลับแล้วจึ่งร่ายมนตรา
ด้วยเดชมหาวิชาชาญ	โอมอ่านพระเวทคาถา
สะกดทั้งกำบังกายา	ให้นิทราระงับหลับกรน
พอถ้วนคาถาอาคม	เป่าลมเข้าไปสามหน
บรรดาเสนีรี้พล	ล้มทับหลับกรนไม่ทนฤทธิ์ ฯ
ฯ ชมตลาด ๑๐ คำ ฯ
๏ เข้าได้ในค่ายเที่ยวกรายเล่น	ดูไหนก็เห็นหลับสนิท
ต้องมนต์อาคมอุดมฤทธิ์	พิศพลางทางรีบจรจรัล
หลีกพวกจัตุรงค์โยธา	ขึ้นบนพลับพลาอุรังหงัน
เป่ามนต์สำทับไปฉับพลัน	หมดสิ้นทั้งนั้นไม่ฟื้นกาย
พระรูดม่านสุวรรณอันบรรจง	เห็นองค์อุรังหงันโฉมฉาย
เพ่งพิศพินิจทั่วกาย	เห็นละม้ายประวะลิ่มนิ่มนวล ฯ
ฯ ชมโฉม ๖ คำ ฯ
๏ พระโฉมยงลดองค์ลงเคียงข้าง	พิศทรงองค์อย่างทรามสงวน
นรลักษณ์พักตร์น้องละอองนวล	หลับเหมือนยิ้มยวนเปรมปรีดิ์
พิศกรงามกรอ่อนระทวย	ดำแดงสอดสวยสองศรี
พิศโอษฐ์ดั่งจะเยื้อนพาที	ปรางเปรียบปรางศรีสุวรรณทา
ยังเยาว์ฤๅเจ้ามาทำศึก	ฤๅนึกว่าเราเป็นเชษฐา
จะไม่ทำไมอนุชา	กระนั้นก็น่าเอ็นดูนัก
พระคลึงเคล้าเล้าโลมโฉมน้อง	ค่อยประคององค์ช้อนขึ้นใส่ตัก
ไล้ลูบจูบน้องประคองพักตร์	หลับนักไม่ฟื้นกายา
เครื่องทรงขององค์อุรังหงัน	เลิศล้ำอำพันปริศนา
หยิบเอามาพลันมิทันช้า	สุคนธารวยรื่นชื่นใจ
ชโลมโซมองค์ทรงสวัสดิ์	พระเชษฐาคอยพัดวีให้
หวนหอมออมอบตรลบใจ	งามสรรพหลับไหลวิไลวรรณ
ครั้นแล้วจึ่งเอาสารศรี	วางไว้ข้างที่อุรังหงัน
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	ทรงธรรม์เหลียวดูอนุชา
ความรักมิใคร่จะจากได้	เสนหาอาลัยนักหนา
แข็งขืนพระทัยไคลคลา	เหาะมาด้วยประสิทธิ์ฤทธิไกร
ลอยลิ่วปลิวไปดั่งลมพัด	พอรุ่งจำรัสแสงไข
ลุถึงนครเวียงไชย	เหาะตรงลงไปยังเกยทอง
พระเสด็จจรลีลีลาศ	เข้ามหาปราสาทสู่ห้อง
บอกโฉมประวะลิ่มนิ่มน้อง	พี่ไปถึงกองทัพไชย
อุรังหงันหลับสนิทนิทรา	พี่เอาสุคนธาชโลมให้
พิศพักตร์น่ารักเหมือนดวงใจ	พี่กอดจูบลูบไล้พระน้องยา
แล้วพี่จึ่งเอาสารศรี	วางไว้ข้างที่ขนิษฐา
คดีมีในสารา	ตื่นขึ้นจะว่าประการใด ฯ
ฯ ร่าย ๒๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	รักใคร่ในองค์อนุชา
นางยิ่งชื่นชมภิรมย์นัก	จะได้พบน้องรักเสนหา
บังคมก้มเกล้าด้วยปรีดา	พระคุณล้ำฟ้าด้วยปรานี ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์อุรังหงันเรืองศรี
ครั้นรุ่งสว่างราตรี	ภูมีค่อยคลายมนตรา
พระตื่นจากที่บรรทมใน	หอมฟุ้งขจรไปนักหนา
พินิจพิศทั่วทั้งกายา	โซมทาไปด้วยพระสุคนธ์
เมื่อนอนก็ไมได้ทาแป้ง	วิปริตคิดแคลงอยู่โหยหน
ชะรอยคนดีมีเวทมนตร์	รุกรนมาถึงจนที่นอน
พระกลุ้มกลัดขัดแค้นแสนทวี	แลดูข้างที่เห็นอักษร
พระทัยดั่งไฟรุมร้อน	หยิบเอาอักษรมาอ่านพลัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ สารทรงขององค์ยุขันพี่	แจ้งคดีมาถึงอุรังหงัน
ผู้เป็นอนุชาวิลาวัณย์	โกรธเป็นมหันต์ยกมา
ใช่พี่จะเกรงกลัวฤทธิ์	แต่คิดถึงน้องนักหนา
จงน้อมถ่อมองค์อนุชา	ตรึกหน้าตรองหลังให้จงดี
อันนกหัสรังสีปักษา	พี่จะให้อนุชาโฉมศรี
ว่าจะไปอุเรเซนธานี	บัดนี้แก้วตาก็มาแล้ว
ซึ่งพี่ทารดสุคนธ์น้อง	มัวหมองให้แอร่มแจ่มแผ้ว
เจ้าผู้ประเสริฐเพริศแพร้ว	น้องแก้วจงดำริตริการ ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นอ่านสิ้นลักษณ์อักษร	เดือดร้อนพระทัยดังไฟผลาญ
เสด็จออกเสนีมิทันนาน	ให้หาทหารทั้งปวงมา
สิ้นทั้งทัพหน้าทัพหลัง	พร้อมพรั่งปีกซ้ายปีกขวา
อีกทั้งตำมะหงงเสนา	หามาแต่รุ่งอโณทัย
แล้วพระจึ่งเล่ากิจจา	กับตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
คืนนี้ยุขันชาญชัย	ลอบมาถึงในที่ไสยา
สะกดตัวเราหลับสนิท	คิดทำเล่ห์กลนักหนา
เอาสุคนธ์ชโลมโซมทา	สาราให้ไว้เป็นมั่นคง
อันซึ่งนกหัสรังสี	จะให้เราดั่งประสงค์
แต่จะให้น้อมถ่อมองค์	ข้าศึกฤทธิรงค์อย่างไรมา
สู้ตายก็ไม่บังคมคัล	ยุขันอาธรรม์มารษา
จะขอต้านต่อศักดา	ไม่อยากวันทาให้เสียมือ
ถึงชีวิตจะม้วยวายชนม์	จะไว้นามให้คนลือชื่อ
สิบประหนึ่งยุขันไม่พรั่นมือ	จะให้ลือไว้ชั่วกัลปา
ว่าแล้วจึ่งมีพจนารถ	แก่มหาอำมาตย์ซ้ายขวา
จงเร่งแต่งศุภสารตรา	เข้าไปพาราบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศี
จึ่งแต่งราชสารทันที	ตามเรื่องคดีทุกประการ
ครั้นแล้วจึ่งส่งให้เสนา	ผู้ปรีชาว่องไวใจหาญ
จงเร่งรีบไปอย่าทันนาน	ในสถานเขตขัณฑ์นครา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีกราบงามสามท่า
จึ่งรับราชสารา	ก็พากันออกมาทันใด
ชาวเราคิดเอาแต่ตัวรอด	ยุขันยิ่งยอดจะมีไหน
ศักดิ์สิทธิ์ฤทธีเกรียงไกร	แล้วก็ใช่หาไหนมา
โฉมนางประวะลิ่มก็อยู่นั่น	ยุขันฤๅจะไม่เสนหา
ชาวเราจงระวังกายา	แม้นว่าเหมาก็เหไป
ครั้นมาถึงพระทวารา	เสนาจึ่งร้องแถลงไข
เร่งเปิดทวาราฉับไว	จะถือสารเข้าไปในบูรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายทวารแจ้งการถ้วนถี่
จึ่งไปบอกมหาเสนี	บัดนี้ทูตถือสารา
จะบอกมาประณตบทมาลย์	เห็นจะมาว่าขานด้วยปักษา
ขอท่านมหาเสนา	จงแจ้งกิจจาทุกประการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีครั้นแจ้งแถลงสาร
เข้าไปยังท้องพระโรงธาร	กราบทูลพระภูบาลทันใด
บัดนี้มีทูตจำทูลสาร	จะเข้ามาสถานกรุงใหญ่
พระองค์จะโปรดประการใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นแจ้งแห่งคำเสนา	ผ่านฟ้าจึ่งมีพระโองการ
ท่านจงเร่งรีบคลาไคล	ไปรับเสนาจำทูลสาร
เข้ามายังท้องพระโรงธาร	อย่านานเร่งรัดฉับไว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
จึ่งพากันรีบคลาไคล	ออกไปยังพระทวารา
ครั้นถึงเข้ากลุ้มรุมกัน	ถอนชักเขื่อนขัณฑ์แน่นหนา
ออกได้ดั่งใจจินดา	เปิดพระทวาราทันใด
ครั้นแล้วมหาเสนา	จึ่งมีวาจาแถลงไข
พระโองการให้รับเข้าไป	ยังในพระโรงรจนา ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทูตาว่องไวใจกล้า
ก็เข้าไปกับมหาเสนา	มายังพระโรงรูจี
ครั้นถึงจึ่งตั้งบังคม	นบนิ้วประณมเหนือเกศี
ถวายราชสารทันที	มิได้ทูลพิดกิจจา ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเฉิดโฉมเสนหา
จึ่งเรียกเอาศุภสารา	ผ่านฟ้าคลี่อ่านทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ในลักษณ์ราชสาร	อุรังหงันกุมารศรีใส
เป็นพระโอรสยศไกร	ท้าวไทอุเรเซนธิบดี
ทรงพระเดชาอานุภาพ	ปราบได้ทั่วทิศทั้งสี่
กระษัตริย์ใดไม่ทานฤทธี	มาชุลีน้อมเกล้าวันทา
ท่านนี้อาจองทะนงนัก	ไม่เกรงศักดิ์บิตุเรศนาถา
ลอบลักพี่นางกัลยา	ทั้งราชปักษาพาจร
แม้นซึ่งหน้าหาไหนชีวี	จะได้คืนธานีสโมสร
เห็นทีจะยับลงกับกร	ม้วยมรณ์อยู่ในอุเรเซน
บัดนี้เรามาชิงชัย	ใครเรืองฤทธิไกรจะได้เห็น
ไม่คิดชีวิตตายเป็น	มาลองเล่นจะดูฤทธิไกร
แม้นมิส่งองค์พระพี่	กับหัสรังสีออกมาให้
จะหวงแหนเอาของเราไว้	ถึงเด็กก็จะให้ลือยศ
ถึงตายก็ให้งามด้วยความแค้น	เพราะพี่เราทำแสนสาหส
มีผัวคือตัวกลีคด	ได้เคืองแค้นทั้งหมดเวียงไชย
เอาสุคนธ์ชโลมโซมสกนธ์	กล้าฤทธิ์เมื่อคนหลับไหล
มาให้เราเห็นจะเป็นไร	ชีวิตบรรลัยไม่ละกัน
ถ้าคิดรักกายเสียดายพักตร์	จะอยู่ครองอาณาจักรเขตขัณฑ์
เร่งส่งพระธิดาดวงจันทร์	กับหัสรังนั้นออกมา ฯ
ฯ ร่าย ๑๘ คำ ฯ
๏ ครั้นทรงเสร็จสิ้นในอักษร	ภูธรใสโสมนัสา
มิเสียทีเป็นองค์กษัตรา	ปรีชาสามารถอาจใจ
คิดแล้วจึ่งมีบัญชา	แก่สองเสนาผู้ใหญ่
อันองค์อุรังหงันเรืองไชย	เยาว์นักมิได้เข้าใจความ
ท่านจงไปแจ้งกิจจา	แก่องค์อนุชาชาญสนาม
ซึ่งจะทำณรงค์สงคราม	ไม่เห็นงามไตรโลกจะนินทา
ที่ประสงค์จงใจในปักษี	เรานี้จะให้ดั่งปรารถนา
ชอเชิญพระนุชไคลคลา	เข้ามายังราชธานี
คำนับตามขนบบุราณราช	ให้เอี่ยมสะอาดทั้งสองกรุงศรี
อันองค์พี่นางเทวี	เป็นปิ่นนารีองค์ใน
หนึ่งนางก็มีโอรสา	จะคืนไปพารายังไรได้
อนุชาอย่าข้องหมองใจ	ท่านจงไปแจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองทหารบังคมเหนือเกศา
ก้มเกล้ากราบทูลพระผ่านฟ้า	ซึ่งพระองค์ตรัสทั้งนี้
เหมือนประทานชีพข้าทั้งหลาย	พ้นตายเป็นสุขกระเษมศรี
เพราะพระเดชเดชาฝ่าธุลี	ให้เย็นเกล้าเกศีสืบไป
รี้พลเนืองนองทั้งกองทัพ	ข้าน้อยกำชับเหตุใหญ่
ยอกรประณมข่มขืนใจ	ทำไปด้วยกลัวพระอาญา
ข้าน้อยกลับไปครั้งนี้	จะสูญสิ้นที่มีกังขา
ค่อยถึงพระเดชเดชา	ถ้วนหน้าสำราญบานใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันได้ฟังก็ผ่องใส
จึ่งสั่งมหาเสนาใน	ให้จัดเสื้อผ้ามาประทาน
แล้วตรัสแก่สองทูตา	ท่านผู้ปรีชายอดทหาร
จงแจ้งเหตุอนุชาชัยชาญ	ให้งดการไว้สักราตรี
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาไคล	เข้าในปราสาทชัยศรี
ยื่นสารให้องค์เทวี	บรรยายคดีทั้งปวงไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเฉิดโฉมพิสมัย
รับเอาสารามาทันใด	ทรามวัยพินิจในอักขรา
แล้วยอกรถวายอภิวันท์	พระทรงธรรม์จงโปรดเกศา
อย่าถือโทษโกรธตอบอนุชา	จงตรึกตราให้ชอบท่วงที ฯ
ฯ ร่าย ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันสวัสดิ์รัศมี
จึ่งองค์อัครเทวี	พี่จินดาดั่งนี้นะทรามวัย
เมื่อพระสุริยาอัสดง	ลดลงลับเหลี่ยมเขาใหญ่
พี่จะเหาะไปโดยนภาลัย	เข้าไปถึงที่นิทรา
จะอุ้มเอาองค์อุรังหงัน	มาปราสาทสุวรรณเลขา
แม้นมาพบแก้วแววตา	ก็จะคลายโกรธาที่ดึงดัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวลักษณ์เฉิดฉัน
ได้ฟังบัญชาพระทรงธรรม์	กัลยาทูลไปด้วยปรีดา
ซึ่งพระองค์ทรงตรัสมาครั้งนี้	เห็นชอบท่วงทีนักหนา
แม้นเห็นข้าบาทบริจา	โกรธาก็จะคลายหายไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนีเป็นใหญ่
ได้ประทานเสื้อผ้าก็ดีใจ	พากันออกไปมิทันนาน ฯ
ฯ เชิด ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงนอกทวารไชย	ก็ตรงไปพลับพลาไพศาล
ถึงจึ่งก้มเกล้ากราบกราน	ทูลพระกุมารทันใด
ว่ายุขันเรืองฤทธิ์ชาญณรงค์	พระองค์บัญชาปราศรัย
ในสุนทรอ่อนหวานเป็นพ้นไป	ว่าจะให้หัสรังสกุณี
เชิญเสด็จเข้าไปในพระนคร	จะถาวรทั้งสองกรุงศรี
อันองค์พระธิดานารี	เป็นที่เสนหาอาลัย
บัดนี้มีราชโอรส	ทรงยศแสนสนิทพิสมัย
ที่จะกลับคืนเวียงไชย	นานไปจึ่งค่อยจรจรัล ฯ
ฯ ร่าย ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงนามอุรังหงัน
ได้ฟังเสนารำพัน	อัดอั้นขัดแค้นแสนทวี
ดูดูช่างเจรจาได้	จะให้แต่สกุณปักษี
จะลวงให้เข้าไปในธานี	ท่าทีนั้นหวังให้เชื่อใจ
ซึ่งจะให้ประณตบทศรี	สู้ม้วยชีวีตักษัย
จะทำสงครามกันไป	จะไว้เกียรติให้ลือชา
จะให้แล้วเพี้ยนผัดกัน	เท่านั้นก็เห็นว่ามุสา
ล่อลวงน้องไว้ให้เนิ่นช้า	ใช่ว่าใจเราพอเข้าใจ
เห็นสิ้นเสบียงเลี้ยงพล	หมายจะประจญสู้ได้
ก็จะออกเล่นเราพอเข้าใจ	จะละไว้ไยให้เนิ่นช้า
แล้วสามมหาเสนา	ตรวจเตรียมโยธีซ้ายขวา
พรุ่งนี้จะยกยาตรา	เข้าล้อมพาราในทันที ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
ก้มเกล้าถวายอัญชุลี	ออกมาจากที่ทันใด
แล้วจึ่งตริตรึกปรึกษา	ซึ่งจะยกโยธาทัพใหญ่
หักโหมโจมตีเอาเวียงไชย	เราเห็นไม่ได้ดั่งจินดา
พระองค์ผู้ทรงธรณี	ก็มิได้เคืองแค้นแสนสา
แต่ฝ่ายพระศรีอนุชา	โกรธาดันดึงขึงไป
แม้นเราจะขืนขัดบัดนี้	น่าที่ชีวีจะตักษัย
มิรู้ที่จะคิดประการใด	จนใจทั้งสี่เสนา
แล้วจัดนายทัพนายกอง	ปิดป้องเกียกกายทั้งซ้ายขวา
เร่งรัดพหลโยธา	พร้อมตามบัญชาพระภูมี
เสร็จสรรพก็กลับเข้ามา	ยังหน้าพลับพลาชัยศรี
ทูลพระโอรสธิบดี	รี้พลพร้อมแล้วพระภูวไนย ฯ
ฯ ร่าย ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันรัศมีศรีใส
ได้ฟังเสนีก็ดีใจ	จึ่งตรัสไปกับขุนโหรา
จงเร่งหาฤกษ์ฉับไว	เวลาใดจะสำเร็จปรารถนา
เราจะยกเข้าตีเอาพารา	บอกมาให้แจ้งบัดนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรรับสั่งใส่เกศี
จึ่งคูณควรฤกษ์ผานาที	ร้ายดีทั้งปวงประจักษ์ใจ
ปลอดสิ้นโชคชั้นในการยุทธ์	หาได้สัประยุทธ์กันไม่
แกล้งทำแชเชือนเลือนไป	แก้ไขทูลสนองไปพลัน
พรุ่งนี้ในเกณฑ์เชิงชัย	ห้ามไว้ยิ่งยวดกวดขัน
พระองค์จงงดสามวัน	พ้นนั้นหาฤกษ์ดีนัก ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันฤทธิรงค์ทรงศักดิ์
ได้ฟังโหรเฒ่าทายทัก	ไม่แจ้งประจักษ์ในวิญญาณ์
จึ่งตรัสแก้ขัดเสนี	พรุ่งนี้เขาห้ามนักหนา
ครั้นเราจะยกยาตรา	โหราให้งดสามราตรี
สั่งเสร็จเสด็จจรจรัล	เข้าห้องสุวรรณเรืองศรี
สถิตเหนือแท่นทิพรูจี	ภูมีสนิทนิทรา ฯ
ฯ ช้า ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันเพราเพริศเลิศเวหา
ครั้นค่ำย่ำแสงสุริยา	ปรีดาชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองรัศมีศรีใส
เรืองรองวิเชียรอำไพ	ภูวไนยเสด็จยังเกยชาลา
เหาะขึ้นภาคพื้นนภากาศ	ด้วยอำนาจวิเชียรปักษา
เครื่องประดับจับแสงจันทรา	เรืองระยับจับฟ้าในราตรี ฯ
ฯ เชิดฉิ่ง ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา	เห็นพลโยธาอึงมี่
กองร้อยคอยเหตุไพรี	รายอยู่หน้าที่แน่นนันต์
นั่งยามตามไฟเหล่าตระเวน	กะเกณฑ์จะยกทัพขันธ์
เลื่อนลอยอยู่ในเมฆัน	พระทรงธรรม์เล็งลอดทัศนา
ครั้นแจ้งสำคัญมั่นหมาย	จึ่งผันผายลงจากพระเวหา
หยุดยืนยังพื้นพสุธา	ร่ายเวทคาถาเป่าไป
อันเหล่าเสนีรี้พล	บ้างหลับบ้างกรนในทัพใหญ่
องอาจยุรยาตรคลาไคล	เข้าไปถึงแท่นไสยา ฯ
ฯ ฉุยฉาย ๘ คำ ฯ
๏ พระรูดม่านสุวรรณอันบรรจง	เห็นองค์อุรังหงันขนิษฐา
บรรทมหลับสนิทนิทรา	ทรงโฉมโสภาจำเริญใจ
จึ่งช้อนอุ้มองค์อนุชา	จะฟื้นกายาก็หาไม่
ออกจากพลับพลาพลันทันใด	เหาะไปอิทธิฤทธา ฯ
ฯ เชิด ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งเลื่อนลดลง	เกยสุวรรณบรรจงเลขา
เข้าไปปราสาทแก้วแววฟ้า	สถิตแท่นรจนาอำไพ ฯ
ฯ เพลง ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มเยาวลักษณ์พิสมัย
ครั้นเห็นอนุชาชาญชัย	มิได้ฟั่นเฟือนกายา
นางสวมสอดกอดองค์น้องรัก	นานนักมิได้เห็นหน้า
จนจำเริญวัยวัฒนา	อนิจจาถึงพบดวงใจ
ว่าพลางนางทรงโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
แสนโศกวิโยคอาลัย	อรไทไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ โอด ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นค่อยเคลื่อนคลายหายเทวษ	อัคเรศประณตบทศรี
จึ่งทูลพระทรงธรรม์พันปี	จงคลี่คลายพระเวทเรืองไชย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยุขันรัศมีศรีใส
จึ่งอ่านพระเวททันใด	บังเหลื่อมให้หายกายา ฯ
ฯ ตระ ๒ คำ ฯ
๏ นั่งอยู่ร่วมแท่นทองทรง	แอบองค์วรนุชเสนหา
แต่ไม่ให้เห็นกายา	แล้วให้อนุชาตื่นพลัน ฯ
ฯ ช้า ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระโฉมยงอุรังหงัน
หลับสนิทนิทราวิลาวัณย์	ยุขันคลายเวทก็ฟื้นองค์
ลืมเนตรก็เห็นวิปริต	สะดุ้งจิตคะนึงตะลึงหลง
ผุดลุกขึ้นเหลียวเวียนองค์	เห็นอนงค์พี่นางไม่วันทา
แค้นนักจักวิ่งไปให้พ้น	นิรมลฉวยกรขนิษฐา
ฉุดชักผลักไสกันไปมา	พระเชษฐาก็พลอยวุ่นไป
เข้าช่วยนวลน้องทั้งสองศรี	มิให้อนุชาออกไปได้
อุรังหงันกริ้วโกรธพิโรธใจ	ผลักไสพี่นางพัลวัน
มายุดฉุดคร่าไว้ว่าไร	วางข้าจะไปขมีขมัน
มาทำข่มเหงไปเกรงกัน	ใครหนอขยันเอาเรามา ฯ
ฯ ร่าย ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประวะลิ่มเสนหา
จึ่งปลอบพระศรีอนุชา	แก้วตาของพี่คือดวงใจ
พี่นี้รำลึกถึงเจ้านัก	น้องรักหาคิดถึงพี่ไม่
เห็นพักตร์น้องรักพี่ดีใจ	ดั่งม้วยบรรลัยแล้วเป็นมา
พี่น้องจะได้เห็นหน้ากัน	ขวัญข้าวผู้ยอดเสนหา
ไปนั่งยังแท่นรจนา	พี่ยาจะเล่าให้เข้าใจ
พระเชษฐาไปอุ้มเหาะมา	ด้วยความเสนหาพิสมัย
น้องรักจงระงับดับใจ	เหมือนพระได้เอ็นดูพี่ยา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อุรังหงันฤทธิไกรใจกล้า
ได้ฟังคั่งแค้นในวิญญาณ์	จึ่งกล่าววาจาตอบไป
บัดนี้พระชนกชนนี	ให้มารับพระพี่ไปกรุงใหญ่
กับหัสรังสีอำไพ	จะคิดอ่านเป็นไฉนให้ว่ามา
น้องจะกลับคืนไปกระไรได้	จะสู้ม้วยบรรลัยเสียดีกว่า
ซึ่งสามีทรงอิทธิฤทธา	มาฆ่าน้องเสียเถิดให้บรรลัย
ครั้งหนึ่งก็ไปในพลับพลา	เอาสุคนธ์ชโลมทาทั้งหลับไหล
ครั้งนี้ไปพาเอามาไว้	แล้วไปอยู่ไหนไม่เห็นตัว ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ประวะลิ่มนิ่มเนื้อนวลหง
จึ่งปลอบอนุชาโฉมยง	พ่ออย่าทรงโศกโศกา
ซึ่งเจ้าจะประสงค์จงใจ	จะให้ตามความปรารถนา
เป็นไรไม่เห็นพระพี่ยา	ใครเล่ายุดคร่าเอาเจ้าไว้
น้องรักอย่าพูดหยาบช้า	พระเชษฐาเสด็จอยู่ใกล้ใกล้
จงงอนง้อขอโทษพระทรงไชย	อย่าให้เคืองขัดพระอัชฌา ฯ
ฯ ร่าย ๖ คำ ฯ
เนื้อความในบทละครนอกเรื่อง ยุขัน ตามที่ปรากฏในสมุดไทย
ฉบับพิมพ์ครั้งแรก จบเพียงเท่านี้
บทละครนอกเรื่อง ยุขัน ยังมีต่อไปอีกประมาณ ๓ เล่มสมุดไทย เนื้อความโดยรวมกล่าวถึงยุขันจัดเตรียมเครื่องบรรณาการไปแทนคุณพระฤๅษี และเดินทางไปกราบพระศพพระบิดาที่เมืองอุรังยิด
เอกสารอ้างอิง
๑ “ยุขัน เล่ม ๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๒
๒ “ยุขัน เล่ม ๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๓
๓ “ยุขัน เล่ม ๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๔
๔ “ยุขัน เล่ม ๒,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙
๕ “ยุขัน เล่ม ๓,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๑๑
๖ “ยุขัน เล่ม ๘,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๑๗
๗ “ยุขัน เล่ม ๙,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๑๘
๘ “ยุขัน เล่ม ๑๐,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นมุก, ม.ป.ป., เลขที่ ๑๙
๙ “ยุขัน เล่ม ๑๐,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๔๓
๑๐ “ยุขัน เล่ม ๑๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๔๔
๑๑ “ยุขัน เล่ม ๑๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๔๕
๑๒ “ยุขัน เล่ม ๑๒,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๔๘
๑๓ “ยุขัน เล่ม ๑๔,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๕๐
๑๔ “ยุขัน เล่ม ๑๔,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๕๑
๑๕ “ยุขัน เล่ม ๑๕,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๕๒
๑๖ “ยุขัน เล่ม ๑๗,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๕๓
๑๗ “ยุขัน เล่ม ๑๗,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๕๔
๑๘ “ยุขัน เล่ม ๔,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๖๑
๑๙ “ยุขัน เล่ม ๕,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๖๒
๒๐ “ยุขัน เล่ม ๗ (ชำรุด),” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๖๔
๒๑ “ยุขัน เล่ม ๘,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๖๕
๒๒ “ยุขัน เล่ม ๑๐,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นรง, ม.ป.ป., เลขที่ ๖๗
๒๓ “ยุขัน เล่ม ๑๖,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๗๒
๒๔ “ยุขัน เล่ม ๑๗,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๗๓
๒๕ “ยุขัน เล่ม ๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๗๘
๒๖ “ยุขัน เล่ม ๒,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๗๙
๒๗ “ยุขัน เล่ม ๓,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๐
๒๘ “ยุขัน เล่ม ๔,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๑
๒๙ “ยุขัน เล่ม ๕,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๒
๓๐ “ยุขัน เล่ม ๖,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๓
๓๑ “ยุขัน เล่ม ๗,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๔
๓๒ “ยุขัน เล่ม ๘,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๕
๓๓ “ยุขัน เล่ม ๙,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๖
๓๔ “ยุขัน เล่ม ๑๐,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๗
๓๕ “ยุขัน เล่ม ๑๑,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๘
๓๖ “ยุขัน เล่ม ๑๓,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๘๙
๓๗ “ยุขัน เล่ม ๑๔,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๐
๓๘ “ยุขัน เล่ม ๑๕,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๑
๓๙ “ยุขัน เล่ม ๑๗,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๒
๔๐ “ยุขัน เล่ม ๑๘,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๓
๔๑ “ยุขัน เล่ม ๑๙,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๔
๔๒ “ยุขัน เล่ม ๒๐,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๕
๔๓ “ยุขัน เล่ม ๒๒,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๖
๔๔ “ยุขัน เล่ม ๒๓,” สำนักหอสมุดแห่งชาติ, สมุดไทยดำ, อักษรไทย, ภาษาไทย, เส้นดินสอ, ม.ป.ป., เลขที่ ๙๗