พระนลคำฉันท์ 1
พระราชวรวงศ์เธอฯ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
๏ พระนลคำฉันท์นี้เริ่มแต่งในตอนต้นปี พ.ศ. ๒๔๕๖ แลได้ทูลเกล้า ฯ ถวายในงานเฉลิมพระตำหนักจิตรลดาระโหฐาน เมื่อวันที่ ๑๔ สิงหาคมปีเดียวกันนั้น ๕ สรรคครั้งหนึ่ง ทูลเกล้า ฯ ถวายในวันขึ้นปีใหม่ พ.ศ. ๒๔๕๗ อีก ๕ สรรคครั้งหนึ่ง. เพราะได้ทูลเกล้า ฯ ถวายเช่นนี้ จึ่งมีหนังสือเปนที่จดจำไว้ว่าได้แต่งใน พ.ศ. ๒๔๕๖ เพียง ๑๐ สรรคเท่านั้น อีก ๑๖ สรรค แต่งใน พ.ศ. ๒๔๕๗ แล ๒๔๕๘ จบบริบูรณ์เมื่อวันที่ ๓๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๘
๏ การแต่งฉันท์นี้มิได้แต่งติดต่อกันคราวเดียวจบ บางคราวแต่งได้ท่อนหนึ่งแล้วทิ้งทอดไปนาน ๆ ก็มี เหตุดังนั้นจึงกินเวลานานนักหนา. เมื่อแต่งสำเร็จแล้วได้ให้เสมียนเขียนตัวดีขึ้นดู หวังจะเอาไว้เปนร่างหลาย ๆ ฉบับ กันต้นฉบับหาย ครั้นเขียนแล้วอ่านสอบดูเห็นผิดมากมาย ถ้าทิ้งไว้มีผู้คัดต่อ ๆ กันไปสัก ๓ ทอดคงจะเปลี่ยนแปลกไปมาก การคัดผิดนั้นจะเปนเหตุให้ฉันท์ดีขึ้นไม่ได้เปนอันขาด. คิดดังนี้จึงจัดพิมพ์พระนลคำฉันท์ขึ้นเปนครั้งแรก สำเร็จในเดือนกันยายน พ.ศ. ๒๔๕๙ จำนวนฉบับที่พิมพ์เพียง ๖๓ เท่านั้น. การพิมพ์ครั้งนี้สำหรับเอาไว้เปนร่างชั้นหนึ่งก่อน ไม่ใช่เพื่อโฆษนาแลจำหน่าย.

กรุงเทพ ฯ วันที่ ๕ กันยายน ๒๔๕๙
สดุดี
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ อัญขยมประนมนขประณาม	พระสยามสวามี
เชลงฉันท์ประพันธสดุดี	นรเทพเถกิงไกร
๏ จักรพรรดิขัตติยนรินทร์	ปถพินทร์ทิพาลัย
ดั่งรามราฆพไผท	กิติศักดิ์ประจักษ์จินต์
๏ สมเด็จปรเมนทรมหา	วชิราวุธาวนินทร์
เอกองค์พระมงกุฏสิริน	ทสุคันธ์สมัญญา
๏ นามเมืองก็เรืองกิติวิมล	เพราะยุบลพระราชา
นามราชก็เรืองกิติประภา	กรเหตุประเทศเรือง
๏ โสภาวิชาภรณแพร้ว	กลแก้วกำจายเมือง
โสภณพิมลสตยเนือง	นิติธรขจรธรรม์
๏ ในสรวงก็แสงสุริยส่อง	ทิวก่องณะกลางวัน
สิ้นสูรย์ก็แสงศิศิรจัน	ทรจ้าณะราตรี
๏ สูรย์จันทร์ก็ปันทินนิศา	จกรานุจรมี
เวรเปลี่ยนและเวียนศศิรวี	ปริวัตระผลัดกัน
๏ อันองค์พระมงกุฏกษัตริย์	ทนุรัฐนครฃัณฑ์
วันคืนพระยืนจิตกระสัน	ธุรม่งพระองค์เดียว
๏ เชอดชาติพระราชประยุรรัก	มนภักดิกลมเกลียว
เสนาประชานรก็เหนียว	จิตรักสมัคคุณ
๏ ครองดินอรินทมนเรนทร์	ปรเมนทร์มฆาดุลย์
เดชเปรื่องกระเดื่องพระยศบุณ	ยโศลกสิเรนทร
๏ สรวมคุณพระไตรย์สรณรัตน์	สิริภัทร์อุบัติพร
ยิ่งกี้พระกีรติขจร	ทิศเทอดคุณาธาร
๏ พุทธานุภาพผริตผล	สุขดลอดูลย์ดาล
ธรรมานุภาพผริตสาร	ศุภสิทธิสมบูรณ์
๏ สังฆานุภาพผริตคุณ	สุวิบุลยจำรูญ
ราชานุภาพพิมลภูล	ชยเชอดชลอธรรม์
๏ จำเริญพระชนม์ธนสุขี	พลศรีสอางพรรณ
ไร้โรคนิราศภยนิรัน	ตรทุกขถอยไกล
๏ ฃ้าบาทประดิษฐ์พจประพันธ์	บทฉันท์ชลอใจ
ดำเนิรนิทานพระนลไน	ษธเบื้องฉบับบรรพ์
๏ ทูลแทบพระราชบทมาลย์	มหิบาลวิบูลย์ธรรม์
หวังเสริมสราญกมลกรรณ	พระนราธิราชา ๚
นิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ ยังมีกษัตริย์นิษธราษฎร์	นลราชสมัญญา
ลือฃามพระนามนลนรา	ธิปทั่วไผทศรี
๏ เฉกฉัตรอุบัตินิษธร่ม	อภิรมยะลาภี
สมบัติพิพัฒนะธนี	ธรณีระบือบุญ
๏ ทรงศักดิ์ประจักษ์จิตประจำ	รสธรรมธิราดุลย์
นานาคุณานุคุณจุน	จิตเหิมเฉลิมรมย์
๏ ทรงเดชวิเศษศรวิสิฎฐ์	อภิฤทธิ์ปรากรม
เลี้ยงราษฎร์พระราชอุปสดมภ์	อดิเรกอเนกนันท์
๏ ทรงโฉมประโลมจิตประเจิด	สิริเลิศะรังสรรค์
อำไพประพลพิมลพรรณ์	ผิวพิศก็ติดตา
๏ แคล่วคล่องทำนองอศวชาติ	จรผาดผยองพา
เปนปิ่นมหารถมหา	รถอื่นบ่ขืนแขง
๏ รู้หลักประจักษ์จตุรเวท	นรเศรษฐะกำแหง
เชิงชั้นพนันนลระแวง	จิตรักตระหนักนัย
๏ อวยทานอุทารอุทยเทอด	นรเลิศสุฃาลัย
บรรเทิงสเริงสริระไภ	ยพิบัติบ่บีฑา
๏ เสนาพลาธิกพหล	นรชนระบือชา
เหิ่มหาญทยานหทยทา	นพแทตย์บ่เทียมทาน
๏ เกริกเกียรติ์กระหลบพิภพแม้น	ภพแมนมโหฬาร
เสมอศักดิศักระมฆวาน	สุรสิทธิรังสรรค์ ๚
๑๔
๏ ยังมีพระภีมะมรุเดช	นคเรศวิทรรภ์ฃัณฑ์
ครองราชย์บำราศบรถวัล	ยเถลิงเถกิงศรี
๏ ไพร่ฟ้าประชากรเกษม	สุขเหมหทัยทวี
เรืองรมยะร่มนิคมมี	พิตภัทระภูลเพ็ญ
๏ แต่องค์พระภีมะนิรรม	ยะระทมระทวยเข็ญ
หมายปองและหมองมนลำเค็ญ	เพราะบ่สิทธิสมหมาย
๏ เหตุไร้พระราชบุตระบุตรี	มหิษีฤดีดาย
กำศรดระทดหทยวาย	อุระร้อนบ่ห่อนมี
๏ บำเพ็ญกุศลผลก็ไร้	มนไหม้มลายศรี
หลายหลากประจากธนมณี	พรพิตก็นิษผล
๏ วันหนึ่งมนีวิริยกล้า	ตบะฌานะโกศล
สู่ราชสถานถิรถกล	ชชวาลตระการตา
๏ จึ่งภีมะราชและมหิษี	จิตปรีดิหรรษา
ซาบซ่านสราญกมลมา	นิตน้อมประณามเธอ
๏ เชิญองค์พระดาบสสถิต	ยณะอาศน์อุไรเลอ
สององคะทรงบำรุบำเรอ	ปฏิบัติพระโยคี
๏ เมื่อนั้นมุนีสถิรธรร	มอรัณยะวาสี
เปี่ยมปีติในหทยมี	มนเหมเกษมศานติ์
๏ อวยพรถวายนฤบดี	มหิษีวิมลมาลย์
จงทรงพระราชสิริสราญ	สุรฤทธิธำรง
๏ อันใดพระใคร่จิตกระสัน	สุขหรรษะจำนง
อันนั้นประสบศุภประสงค์	พรสิทธิสมบูรณ์
๏ หมายมีบุตรีบุตระประเสริฐ	ฉวิเฉิดฉมามูรธ์
เปนศรีมหานครคูณ	กิติเลื่องระบือไกร
๏ จงสบมโนรถประสง	คจำนงมนุญใน
ไป่คลาดพระราชหฤทัย	ดุจอาตมะอวยถวาย
๏ ครั้นเสร็จประสิทธิ์พรพิพัฒน์	พระวนัสถะผันผาย
ทูลลานราธิปและหมาย	ทิศถิ่นพนาลัย ๚
๑๔
๏ ฝ่ายองค์พระปิ่นนรวิทรร	ภสุธรรมะธรไท
อีกนางพระยายุวประไพ	อภิลาษลออองค์
๏ จำเดิมมุนีวิริยเดช	วรเวทธำรง
เธอช่วยอำนวยพระพรมง	คลสิทธิสมปอง
๏ แต่นั้นสุรางคะมหิษี	ธก็มีบุตรีสนอง
สวาดิ์แสนเสน่ห์สนิทสอง	ปฏิพัทธะเพียงใจ
๏ อีกมีพระราชดนุชสาม	ทมะนามเกรียงไกร
หนึ่งทานตะหนึ่งทมนะไช	ยะยศาภิศักดิ์ศรี
๏ ฝ่ายราชบุตรีสิริยโศ	ธรทัมะยันตี
พรายเพราพระเยาวะดรุณี	สุขุมาลละลานเลอ
๏ ทรงศรีฉวีวรวิลาส	กลวาดวิมลเสมอ
ใครยลก็ดลจิตเลมอ	มนถึงคนึงศรี
๏ ในฟ้าจะหาอรสุรางค์	ดุจนางก็ห่อนมี
ในดินจะหาอรยุพี	กลนุชก็สุดหา
๏ ความงามณะสามภพเสนอ	จะเสมอบ่มีมา
ทรามไวยประไพพรศุภา	ผิวเห็นก็เปนบุญ ๚
๑๔
๏ ฝ่ายองค์นิษัธฃติยนาถ	นลราชระบือคุณ
ภๅโฉมประโลมนยนะสุน	ทรทั่วไผทศรี
๏ ทราบศัพท์ยุบลนลอนันต์	ณะวิทรรภะธานี
จวบองค์พระราชวรบุตรี	ธก็รู้ระหัสสาร
๏ ปางปวงประชานิษธราษฎร์	ก็นินาทะพิสดาร
ภๅลักษณ์ยุบลวิมลมาลย์	พระวิทรรภะนารี
๏ จวบจนพระนลธก็ตระหนัก	วรลักษณ์พระบุตรี
ต่างองค์ก็ต่างกมลมี	ปฏิพัทธะผูกพัน
๏ ยิ่งยินระบินยุบลภๅ	ก็ระบือหทัยศัลย์
นางใคร่จะยลพระนลครัน	นลใคร่จะยลนาง ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระนลพิมลโฉม	อุระโซมระคางขนาง
หมายน้องและหมองกมลหมาง	เพราะบ่เหมือนกมลหมาย
๏ วันหนึ่งพระจึ่งจรประพาศ	พนราชสราญกาย
องค์เดียวพระเที่ยวทุรณะทาย	บทท่องระโหฐาน
๏ ยลหงส์หิรญวิมลเมิล	มนเพลินพิบูลย์บาน
สำเริงประเทิงหทยะลาน	จิตเล่นบ่เห็นองค์
๏ ปางนั้นนราธิปกษัตริ์	ยนิษัธะธำรง
ซอกซอนและซ่อนคณะพิหง	คและหงสะหลงเผลอ
๏ เมียงเมิลดำเนิรบทบ่แกรบ	จรแอบกำบังเฌอ
จับได้สุโนคพระนลเธอ	ก็แจร่มจรูญปรีดิ์
๏ ฝ่ายหงสะเหมวรวิหค	ก็สทกสท้านมี
ใจกลัวระรัวสริระตี	อุระข้อนคนึงครวญ ๚
หงส์ทูญพระนลว่า
๑๔
๏ อ้าองค์พระทรงสุรมเห	ศรศักดิ์นเรศวร
ภูวนาถพระบาทยุคลควร	ภพพึ่งสำนึงนาน
๏ แม้นทรงพระคุณกรุณโปรด	สละโทษมิสังหาร
ขอรองลอองพระบทมาลย์	กลทูตทำนูลเสนอ
๏ แด่นางพระราชปิยยุพา	พระธิดาวิทรรภ์เธอ
สำแดงพระคุณอดุลเลอ	นลราชนเรสูร
๏ นางทราบยุบลพระนลแล้ว	ฤจะแคล้วอุราดูร
จักครวญจะใคร่หทยภูล	จิตเล่ห์เสนหา ๚
๑๔
๏ ฟังหงส์ทำนูลมธุรวาท	นลราชหรรษา
ปลดปล่อยพิหคพิหคลา	จรรีบระเห็จหน
๏ พาพวกพิหงคะคณะหมาย	มนบ่ายโพยมบน
ฉิวฉิวละลิ่วอำพรดล	ณะวิทรรภะธานี
๏ ลงยังพระราชอุทยาน	ยุวมาลย์พระบุตรี
ชมพรรณ์กุสุมสุขุมปรี	ดิจรัสจรูงราม
๏ เมื่อนั้นพระองค์อรธิดา	ทศนาสุโนคงาม
คิดใคร่จะได้ก็จรตาม	บริษัทก็ตามองค์
๏ แอบอ้อมแลล้อมคณะสุโนค	และกระโชกจะจับหงส์
หวุดหวิดกระชิดจิตพวง	ผิวใกล้ก็ไป่ทัน
๏ ปางราชยุพาพรประไพ	จรไล่พิหคหัน
หนีนางและห่างคณะกำนัล	ก็สุโนคเสนอสาร ๚
หงส์ทูลนางว่า
๑๔
๏ อ้าองค์พระราชวรบุตรี	ศุภศรีฉวีกาญจน์
เพ็ญพักตร์พิมลกลสุมาลย์	อรเอี่ยมอุไรพรรณ์
๏ อันในนิษัธฃติยะนาถ	อธิราชยะรังสรรค์
ไพศาลพิศลย์ผลอนันต์	นลผู้ผดุงเมือง
๏ อันองค์พระนลพิมลเฉิด	ฉวิเลิศวิไลยเรือง
บุญญาภิฤทธิ์พิชิตเปลือง	ปรภาพบ่พึงเผยอ
๏ คนธรรพ์อุรุคสุรและราก	ษสมากบ่มีเสมอ
ดาวเดือนบ่เหมือนพระนลเธอ	นิติธรนิกรพิง
๏ ฉันใดพระองค์อรประเสริฐ	สิริเลิศณะเหล่าหญิง
ฉันนั้นพระนลวิมลจริง	จิตรเลิศณะเหล่าชาย
๏ ชายเลิศผิร่วมสมรเลิศ	จะประเสริฐะแหล่หลาย
โลกหล้าจะหาอุภยะผาย	ภทระเหมือนมิพึงมี ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นยุพาพรลำเภา	อรเยาวะสุนทรี
ปางทรงสดับสกุณปรี	ดิก็ตอบยุบลไป
๏ ดูราพิหคกนกหงส์	จะประสงค์ประการใด
จงเร่งระเห็จอำพรไคล	ณะนิษัธนครฃัณฑ์
๏ บรรยายยุบลกลประสงค์	ดุจหงส์จำนงสรร
ทูลองค์พระนลพลอนันต์	กลที่ทำนูลเรา ๚
๑๔
๏ บัดนั้นสุโนคสิรประณต	วรนุชะนงเยาว์
ทูลลายุพาอรลำเภา	จรเหิรระเห็จคลา
๏ ถ่องทูลพระนลนรบดี	ธก็ปรีดิหรรษา
ปลื้มเปรมเกษมกมลมา	ลยะแผ้วพิมลศรี ๚
จบสรรคที่ ๑ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระไภมี	ยุวดีกำดัดฤดี
คำนึงพระนลมี	นยะหงส์พิหงคะทูล
๏ หมองหมายบ่วายว่าง	สุขนางก็ส่างก็สูญ
อาดูรอดูลย์ภูล	พิศวาสบ่คลาดบ่คลาย
๏ ยามนิทร์บ่นิทร์เนา	นิทระเศร้าทุรนทุราย
ร้อนรนสกลกาย	บ่มิเหือดก็เดือดกมล
๏ โภชน์ตั้งก็นั่งเฉย	บ่เสวยกระยาสุคนธ์
กลุ้มกลัดสบัดตน	อุระเข็ญลำเค็ญรำคาญ
๏ พักตร์พิมพะพริ้มเพรา	พิศเศร้าบ่เบิกบ่บาน
ขุ่นข้นกมลมาลย์	มลหมางระคางระคาย
๏ เคยสรวลบ่สรวลสันต์	จิตซั้นระส่ำระสาย
แค้นคิดระคายหมาย	มนแล้วก็แคล้วก็คลา
๏ เคยมีฉวีฉ่อง	สิริผ่องประไพประภา
บัดนี้ฉวีวา	มก็หมองบ่รองบ่เรือง
๏ เผลอ ๆ มะเมอมน	จิตจนก็ข่นก็เคือง
ผิวพักตร์ก็ชักเหลือง	วรรูปก็ซูปก็ผอม
๏ บัดนั้นพระพี่เลี้ยง	ทนุเคียงยุพาถนอม
เห็นราชธิดาตรอม	จิตหม่นกระวนกระวาย
๏ หนักใจก็ไปเฝ้า	ณะพระเจ้าวิทรรภะฉาย
ทูลว่าธิดาสาย	จิตไท้มิใคร่เสบย
๏ เมื่อนั้นพระจอมธรร	มะวิทรรภะฟังเฉลย
ห่อนรู้ระหัสเผย	ธก็ร้อนอุราสลาย
๏ ลูกกูก็ชีพกู	จิตกูบ่รู้สบาย
ใจกูบ่ดูดาย	อุระเดือดบ่เหือดทำงน
๏ หนักในหทัยท้าว	ระอุร้าวบ่รู้จะทน
จึ่งองค์พระทรงพล	ก็ละห้อยละเหี่ยหทัย
๏ รำลึกพระชนมา	ยุยุพาประภาพิไลย
นงเยาว์ลำเภาไว	ยะก็รุ่นเจริญจรูญ
๏ สมควรสยุมพร	อรชรพิธีพิทูร
สมศักดิสมบูรณ์	วรเกียรติ์ขจายขจร
๏ ตรึกเสร็จก็ตรัสสั่ง	กิจดังมนานุสร
เสนาพลากร	สุมนัสก็จัดก็ปัน
๏ ส่งข่าวและป่าวทั่ว	นคเรศะเฃตตะฃัณฑ์
ทุกรัฐกษัตริย์อัน	จิตหวังพระอังคนา
๏ ทราบข่าวสยุมพร	อรไทยประไพประภา
เสียวศัลย์กระสันหา	กลยาณิ์ประภาประไพ
๏ ต่างองค์ทนงฤทธิ์	มนคิดจะสมหทัย
ต่างองค์ทนงใจ	จรหมายจะได้สมร
๏ ร้อนรักตะหนักมาด	พิศวาสพระนางบวร
เวียนหวังพระบังอร	อุระเต้นบ่เว้นทิวา
๏ ไฝ่ถึงยุพีภี	มะบุตรีสุโลจนา
ฝันถึงยุพาภา	ดรุณีพระภีมะพงศ์
๏ ต่างเตรียมพลากร	อภิฤทธิเรืองณรงค์
เนืองแน่นณะแดนดง	จรโดยวิทรรภ์วิถี
๏ ถั่นถึงนครรัตน์	ก็กษัตร์สุภัทร์พลี
เฝ้าภีมะราชภี	มะก็รับก็เลี้ยงก็ดู ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นมุนีนา	ทรญาณวิธานวิทู
เชี่ยวฌานวิศาลบู	รณะก่องเถกิงถกล
๏ อีกทั้งมุนีบรร	พตอันวิชาวิมล
สองเหิรระเห็จหน	จรโดยอำพรพิถี
๏ ถั่นถึงสวรรค์เวียง	อมราวะดีมณี
จึ่งสองพระโยคี	จรไปณะไวชยันต์
๏ เฝ้าองค์พระวาสพ	อมเรนทร์วฤตระหัน
สมเด็จพระจอมสวรรค์	ก็คำรพไชมมุนี
๏ ถามทุกข์แลสุขใน	ภพโลกมนุษยะมี
เจริญจรูญพิบูลย์ปรี	ดิสวัสดิฤๅฤษี
๏ จึ่งสองมุนีน้อม	มนทูลทิวัสบดี
ในโลกมนุษย์มี	สุขเปรมเกษมกมล
๏ บรรดาพระราชา	ขติยาธิเกียรติ์ถกล
ทุกที่มหิดล	ก็สวัสดิ์พิพัฒน์ประพันธ์
๏ เมื่อนั้นสุราธิป	ทิพราชมไหศวรรย์
ฟังทูลพระทรงธรร	มะก็ปริ่มหทัยะปรีดิ์
๏ ตรัสถามพระนักสิท	ธมหิทธิเวททวี
ดูราพระโยคี	พรตผู้พิสุทธพิสัย
๏ อันเหล่าพระราชา	ธิกษัตริย์วิวัฒน์วิชัย
ครองเวียงกำเรียงไกร	อภิชิตมหิทธิ์มหัน
๏ ต่างองคะต่างทรง	สุรภาพอเนกอนันต์
ทุกองคะทรงธรรม์	สุจริตวิสิฏฐ์วิศาล
๏ ต่างองคะหายพักตร์	บ่มิยาตรณะคัคะณานต์
ตูห่อนจะพบพาน	ภพนาถนรินทะใด
๏ เหตุใดกษัตรา	ธิกอานุภาพะไกร
จึ่งหายพระพักตร์ไป	บ่มิสู่สวรรคะเลย
๏ เมื่อนั้นพระนารท	พจพร้องฉลองเฉลย
อันซึ่งกษัตริย์เคย	จรชั้นสวรรค์ก็หาย
๏ ด้วยเหตุสยุมพร	อรชรสุพรรณราย
กานดายุพาสาย	จิตภีมะวีระวงศ์
๏ ทุกเทศเกษตรรัฏ	ฐกษัตริย์ก็เตร็จก็ตรง
สู่เวียงวิทรรภ์จง	มนมุ่งวิมลสุมาลย์
๏ เหตุนี้บ่มีใคร	จรเฝ้าพระมัฆะพาน
สมเด็จมรุตวาน	ธตระหนักหทัยเทอญ ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระโลกบาล	แลพระอัคนีเจริญ
เสด็จเยือนพระอินทร์เมิล	พระฤษีสุมนต์ยุคล
๏ ต่างองค์ก็ยินความ	มุนิงามแถลงยุบล
ต่างองค์ก็มุ่งกมล	จะเสด็จณะเมทินี
๏ เพื่อการสยุมพร	กลยาณิ์ประภาฉวี
ต่างองค์ประสงค์ศรี	อรราชพาลิกา
๏ องค์อินทร์วรุณยม	และพระเพลิงเถกิงประภา
ต่างทรงมหาวา	หนะเหิรระเห็จทยาน
๏ หมายมุ่งวิทรรภ์รัต	นะนครบวรวิศาล
พรึบพร้อมพหลหาญ	พลแห่อำพรสลอน ๚
๑๒
๏ กล่าวฝ่ายพระนลราช	นรนาถนิษัธนคร
ทราบฃ่าวสยุมพร	อรนุชก็สุดกระสัน
๏ รีบจัดพลากร	บทจรนครวิทรรภ์
คำนึงพระนุชพลัน	พระก็เร่งพหละคลา
๏ นึกนุชบ่เหนื่อยนึก	อุระทึกระลึกยุพา
หมายนางบ่หมางมา	นเสน่ห์วิมลสมร ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระวัชรี	อคนีเถกิงบวร
ยมราชวรุณจร	พลผองผยองโพยม
๏ ต่างยลพระนลทรง	สิริลักษณ์พิไลยประโลม
ตรูตาสง่าโฉม	ภพหล้าจะหาบ่เหมือน
๏ สี่เทพธอยุดพา	หนเด่นประดุจจะเดือน
ลงจากโพยมเยือน	นลราชณะแนวพนม
๏ มีเทพกถาสุน	ทรชื่นบ่ขื่นบ่ขม
ถ้อยคำก็ฉ่ำฉม	ผิวฟังก็ดังจะกลืน
๏ ดูราพระทรงศักดิ์	ปรปักษ์บ่ฝ่าบ่ฝืน
ขันแขงพระแสงปืน	อภิศักดิ์ตระหนักสวรรค์
๏ ทรงโฉมประโลมลัก	ษณะพักตร์ประจักษะพลัน
ทรงศรีฉวีวรรณ	วรเดชวิเศษวิมล
๏ เชิญองค์นิษัธนาถ	นลราชพลีพหล
กอบกิจประกอบผล	ดุจเราจะกล่าวถวาย ๚
จบสรรคที่ ๒ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๓
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนลนน	ทะกมลวิมลฉาย
น้อมก้มประนมผาย	พจเผยเฉลยวอน
๏ อ้าองค์พระทรงฤทธิ์	สุรสิทธิ์มหิศร
โลกหล้านรากร	กรก้มประนมคัล
๏ ฃ้านี้เสมอฃ้า	อมราภิฤทธิ์อัน
เฉกฉัตรอุบัติกัน	ภพรมยะร่มเย็น
๏ สี่องค์ประสงค์ใช้	กิจใดบ่ลำเค็ญ
หมายปองสนองเปน	ดุจฃ้าพระบาทบงส์
๏ แต่ฃ้าจะทูลถาม	พจตามคะดีตรง
เทพช่วยอำนวยมง	คลเพื่อพราทร
๏ สี่เทพธคือใคร	สุรไกรอลงกรณ์
เลิศหล้าสถาพร	ทิพลักษณ์วิไลยไร
๏ สี่เธอจะใช้ฃ้า	กิจภาระฉันไหน
โองการประการใด	สุรเทพประทานเทอญ ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นสุราธิป	ทิพราชจำเริญ
อวยอัตถ์ดำรัสเชิญ	มธุรสพระพจมาน
๏ เรานั้นพระอินทร์นี่	อคนีมณีฉาน
นั่นคือพระโลกบาล	ยมรักษะทักษิณ
๏ โน่นวาริโลมลัก	ษณะพักตระโศภิน
เปนเจ้ากระแสสินธุ์	พระวรุณวรางค์เรือง
๏ สี่เราเสด็จมา	พสุธามลังเมลือง
มุ่งใจจะไปเมือง	ระบุฃ่าวสยุมพร
๏ ใคร่ได้ธิดาราช	อภิลาษลอออร
หวังพายุพาจร	ภพเทวะเขมี
๏ ขอเชิญพระนลจร	ณะสมรสุมาลย์ศรี
ทูลทัมะยันตี	กลทูตทำนูลความ
๏ ว่าองค์พระวาสพ	สุรภพพิไลยราม
มาดินถวิลทราม	วยะใคร่จะได้นาง
๏ อีกองค์วรุณลัก	ษณะพักตระโศภางค์
หมายชวนพระนวลปราง	อภิรมยะชมขวัญ
๏ หนึ่งองค์พระยมใคร่	จิตได้พระเพ็ญจันทร์
หวังพาพระลาวัณย์	กรคล้องตระกององค์
๏ ทั้งองค์พระเจ็ดกร	อรชรขจรทรง
หมายโลมพระโฉมยง	สุภคาประภาการ
๏ สี่สู่สมาคม	ณะสยมพโรฬาร
หวังองคะนงคราญ	ศุภลักษณ์ประจักษ์ใจ
๏ นางจงประจงสรร	สุรฉันทะอาลัย
เลือกหนึ่งพระองค์ใน	จตุเทพธหมายมา ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนลยิน	พระมหินทะเจรจา
ยิ่งฟังก็กังฃา	อุระขุ่นรำคาญเคือง
๏ อ้าองค์สุเรศร	อสุเรศร์บ่รอเรือง
รอบราบประภาพเปลือง	พิษพาลบ่ทานทน
๏ ฃ้ายกนิกรชาญ	ชวหาญระเห็จหน
ด่วนโดยสถลกล	จะกระหืดกระหอบเห็น
๏ เพื่อการสยุมพร	พระยุพาประภาเพ็ญ
หมายมิตรบ่คิดเข็ญ	ทุรทางณะกลางไพร
๏ บัดนี้พระเปนเจ้า	ธจะให้ระเห็จไป
ทูลความณะทรามไวย	กลสื่อสำนารนาย
๏ ฃ้าเองประสงค์นาง	นุชพางอุราผาย
ทุกเวรบ่เว้นวาย	อุระหม่นกมลหมอง
๏ โปรดให้อภัยฃ้า	ธุระภาระอื่นปอง
ใช้ฃ้าและฃ้าจอง	จิตให้พระใช้เจียว ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระมัฆวาน	พจมานธฉุนเฉียว
ดูดู๋ประเดี๋ยวเดียว	พระก็กลับก็กลายไป
๏ เมื่อกี้พระนลว่า	กิจภาระฉันไหน
โองการประการใด	ก็บ่คิดจะบิดเบือน
๏ ครั้นเราดำรัสวาน	มหิบาลก็แชเชือน
เกลื่อนกลบจะลบเลือน	ดุจนี้มิบังควร
๏ ไปเถิดพระนลไป	จรไวบ่เรรวน
ตัดโศกวิโยคครวญ	ผิวโศกจะสื่อไฉน ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนลอิด	อุระอัดระอาใจ
จำเปนก็จำไป	ดุจเทพจำนง
๏ หวนมีมนาดูร	ธก็ทูลพระอินทร์องค์
เวียงวังยุพาวง	พลแขงกำแพงกัน
๏ ฃ้าฤๅจะเฃ้าได้	กลใดพระทรงธรรม์
แน่แล้วบ่แคล้วอัน	พจฃ้าทำนูลความ ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระพันตา	อมราธิเบนทร์งาม
ตรัสตอบพระนลตาม	จิตหวังพระบังอร
๏ ดูราพระนลภู	ธรผู้สถาพร
เธออย่ามนาวรณ์	กิจนั้นมิพรั่นพรึง
๏ เราอาจอำนวยให้	จรเตร็จเสด็จถึง
ผู้คนประตูกรึง	บ่มิบังมิกั้งกาง
๏ เธอจงเสด็จไป	ดลในนิเวศน์นาง
พริบเนตระเดียวทาง	ทุรถั่นก็ถึงองค์
๏ พออินทะโองการ	พจมานธหมดลง
นลราชระเห็จตรง	กลวายุพาไป
๏ ลัดนิ้วพระหัตถ์เดียว	พระก็ดลณะวังใน
ทวยหาญทหารใคร	ก็บ่ห่อนจะเห็นองค์
๏ ปราการตระการกั้น	บ่มิกันพระนลยง
แวดป้อมและล้อมวง	ก็ประหนึ่งบ่มีตา ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นนิษัธนาถ	ยลราชกานดา
นวลนงพงาวา	มวิลาสวิไลยศรี
๏ โศภางค์สอางอ่อน	อรชรสุพรรณี
เพราพร้อมลม่อมมี	สิริเลิศสราญตา
๏ เอวองคะอ้อนแอ้น	อุระแม้นประทุมมา
ลัยแย้มยะยวนยา	มะกมุทบดีเชย
๏ เพ็ญจันทร์บ่เพ็ญจริง	ดุจหญิงฉนี้เลย
ใครใดจะได้เคย	ยลนางสำอางเหมือน
๏ รำพึงตลึงเล็ง	พิศเพิ่งพระเพ็ญเดือน
ดวงแดก็แชเชือน	กิจทูตมิพึงทำ
๏ หวนหักหทัยท้อ	จิตแท้ทวีรำ
คาญขุ่นระคายคำ	สุรเทพธใช้มา ๚
๑๑
๏ บัดนั้นกำนัลนาง	บ่มิห่างยุพาภา
ล้อมเล่หะดารา	กรล้อมพระจันทร
๏ เห็นองค์พระไนษัธ	สิริรัตน์วราภรณ์
เลอล้ำนรากร	ทินกรบ่เทียมทัน
๏ ต่างนางก็ออเออ	มนเผลอมะเมอฝัน
ยักษ์นาคะคนธรรพ์	สุรทิพยาคม
๏ ใครหนอลออทรง	อรองค์อำเรอชม
งอนงามอร่ามรมย์	ภพนี้บ่มีสอง
๏ พิศรูปก็เลิศลักษณ์	พิศพักตร์ก็เพ็ญผอง
พิศองค์ลออออง	พิศมาดสวาดิ์หมาย
๏ ต่างนางก็งวยงง	พิศวงพระทรงฉาย
อยากผายบ่อาจผาย	พจถามพระภูธร
๏ ต่างนางก็บังคม	สิรก้มประนมกร
อ้ำอึ้งอุราอร	บ่มิอาจจำนรรจา ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนงเภา	อรเยาวะโสภา
หลากในหทัยมา	นพมาณะวังใน
๏ งามดังอนงค์ทรง	สิริโฉมประโลมใจ
ใครหนอฉนี้ใคร	ฤจะเทพเสด็จมา
๏ นลยิ้มพระนางยิ้ม	พิศพริ้มประไพตา
พลางองค์พระนงพา	ลก็ถามพระนลไป
๏ ดูราพระทรงศักดิ์	ศุภลักษณ์วิไลยไกร
เหตุหาญประการใด	พระเสด็จณะวังหลวง
๏ จู่ถึงประหนึ่งเท	วะสุเรศะเลอสรวง
ไพร่พลพหลปวง	ก็บ่ห้ามบ่ปรามองค์
๏ มาได้ก็โดยฤท	ธิมหิศรธำรง
อันซึ่งพระองค์ทรง	สุรภาพคือใคร ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนลยิน	อรพินทะปราไสย
ตรัสตอบยุบลไป	ดุจเทพจำนง
๏ ฃ้านามพระนลไน	ษธไอศวรรย์ทรง
มาโดยประสงค์องค์	จตุเทพมาดิน
๏ องค์เพลิงเถกิงกาจ	ยมราชวรุณอินทร์
สี่องคะทรงจิน	ตะประสงค์จำนงใจ
๏ หวังพายุพาจร	กลพายุพาไป
สู่ทิพย์สถานใน	ภพหล้าสง่าทรง
๏ เสพย์สุขสถาวร	นิรชรถนอมองค์
เพ็ญพรรณะบรรจง	มลไร้วิไลยราม
๏ สี่เทพธใช้อา	ตมะมาทำนูลความ
เปนทูตแถลงตาม	ศุภอัตถ์อำนวยไข
๏ นางจงประจงสรร	สุรฉันทะอาลัย
เลือกหนึ่งพระองค์ใน	จตุเทพธหมายมา ๚
จบสรรคที่ ๓ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๔
พุชฌงคปยาตฉันท์
๑๒
๏ พระลาวัณยะพรรณี	บุตรีภีมะราชา
สดับวัจน์นิษัธนา	ถหลากจิตก็อิดใจ
๏ ไฉนนั่นพระพันตา	สุเรนทราธิเบนทร์ไกร
เถลิงอาศน์ถวัลย์ไอ	ศวรรย์ในสวรรค์เวียง
๏ ประดานางสุรางค์ทรง	สเอวองค์สอางเคียง
บำรุงเธอบำเรอเรียง	ประไพตาประภาเพรา
๏ พระอินทร์ไซร้จะไร้นาง	สุรางค์แนบเสน่ห์เนา
ก็เหลือเชื่อและเหลือเดา	จะเปนได้ไฉนเนอ
๏ พระกาลกาญจน์ตระการเพริศ	วิลาสเลิศวิไลยเลอ
สุรีล้อมบำเรอเธอ	ประเล้าโฉมประโลมฉาย
๏ พระเพลิงเริงเถกิงกาจ	วโรภาสสุพรรณ์พราย
ประเสริฐศักดิ์ตระหนักหมาย	บ่ไร้ร้างสุรางค์โลบม
๏ วรุณไซร้วิไลยทรง	สอางองค์ลออโฉม
ก็ย่อมมีสุรีโลม	สุภัทร์แพร้วศุภาดูลย์
๏ พระอินทร์ยมวรุณเพลิง	เถกิงกาญน์วิมานมูรธ์
พิพัฒน์แผ้วพิพิธภูล	พิชัยฤทธิ์พิชิตชาญ
๏ ไฉนจงประสงค์เรา	ฉนี้เล่าบ่เปนการ
คำนึงพลางยุพาพาล	ก็ทูลตอบพระนลไป
๏ พระทรงฤทธิ์อดิศวร	ประมวลศรีระวีไกร
เถลิงรัฐนิษัธไอ	ศวรรย์เอี่ยมอลงกรณ์
๏ สยุมพรพิธีนี้	จะมีเพื่อพระภูธร
สมาคมสโมสร	กษัตริย์สิ้นณะดินแดน
๏ ประสงค์ตรงพระองค์เธอ	พระนลเลอเสมอแมน
บุรุษอื่นผิหมื่นแสน	จะหมายชมบ่สมหมาย
๏ เพราะเหตุหงส์พิหงค์ทอง	ยุบลถ่องแถลงปราย
ประลือโฉมประโลมฉาย	พระนลเฉิดประเสริฐทรง
๏ จำเดิมกาละนั้นมา	ก็จึงฃ้าคำนึงองค์
จำนงในหทัยตรง	ถวายแด่พระทรงศรี
๏ ผิแม้นองค์พระทรงศร	มนาทรบ่ห่อนมี
ก็ตัวฃ้าจะพาชี	วะก้มหน้าอำลาตาย ๚
๑๒
๏ พระนลยินยุบลตรึก	คเนนึกคนึงหมาย
จะเล้าโลมพระโฉมฉาย	ประดุจเทพประสงค์มา
๏ พระนางเอยอุไรนง	พงาองค์อำเรอตา
ก็เมื่อสี่สุเรนทรา	คนียมวรุณเรือง
๏ เสด็จสู่สยุมพร	ธิดาภีมะศรีเมือง
มนุษย์แน่นอเนกเนือง	จะเทียมเทพกระไรเธอ
๏ จะเลือกคนดำเนิรดิน	บ่เลือกอินทร์ระบินเลอ
ก็ผัวคนไฉนเนอ	จะเทียมผัวพระอินทร์ไกร
๏ มิเลือกอินทร์ก็เลือกยม	มิเลือกยมก็เลือกไฟ
วรุณเกียรติกำไร	ก็ล้ำเลิศประเสริฐสาร
๏ มนุษย์หยิ่งเผยอยง	จะเทียมองค์พระโลกบาล
บ่ทันเทียบจะเปรียบปาน	ลอองบาทก็ห่อนมี
๏ มนุษย์ต่ำบ่ยำเยง	บ่กริ่งเกรงพระวัชรี
วรุณยมวราคนี	ก็แท้โทษจะถึงมรณ์
๏ ผิขัดเทวะบัญชา	ก็คือพาทุฃากร
และทั้งทิ้งทิพาภรณ์	สถานทิพย์บ่พึงถึง
๏ ผิโดยดังหทัยแมน	จะแสนสุขสวรรค์สึง
เกษมใจณะไตรตรึงษ์	เสวยทิพย์สถาวร
๏ สตรีมีณะที่ใด	มิอยากได้สุเรนทร
สตรีใดณะดินดอน	มิคิดใคร่วรุณฉาย
๏ สตรีใดณะใต้หล้า	มิไฝ่หาพระเพลิงพราย
สตรีใดบ่แดดาย	คนึงสมพระยมยง
๏ พระนางจงผจงสรร	ประสบฉันทะจำนง
ณะเหล่าเทพสี่องค์	พระองค์หนึ่งพระองค์ใด ๚
๑๒
๏ ยุพายินยุบลตัน	หทัยอั้นอุราใน
ทำนูลตอบพระนลไป	พระเนตรน้ำก็คลอคลอง
๏ ประดาเทพเสด็จมา	และบรรดากษัตริย์ผอง
ก็ฃ้าน้อยประณตปอง	ประณามก้มประนมกร
๏ พระองค์อื่นพระองค์ใด	ก็ฃ้าไม่มนาทร
จะหมายเรียงจะเคียงหมอน	มิสมแท้จะแดดาย
๏ พระองค์เธอพระองค์เดียว	พระนลเชี่ยววิชาชาย
ผิหมายชมจะสมหมาย	เพราะฃ้าหมายถวายตัว
๏ มิเลือกองค์พระนลได้	ก็ฃ้าไซร้บ่มีผัว
มิยำเยงมิเกรงกลัว	จะเปนไรก็เปนไป
๏ อำนาจสัตย์อธิษฐาน	สำเร็จสารสำราญใจ
ประสบส่งประสงค์ไป	ประดุจฃ้าจำนงหวัง ๚
๑๒
๏ พระนลยินยุพาพร้อง	อุราข้องคนึงฟัง
ดำรัสตอบพระนางดัง	หทัยธัมมะสำนึง
๏ สมรเอยเฉลยอัตถ์	ก็โดยสัตย์บ่พรั่นพรึง
ตระหนักในหทัยตรึง	เสน่ห์หาญประทานตู
๏ ก็ฃ้านี้ณะกาลนี้	มิอาจที่จะชี้ชู
จะเล้าโลมพระโฉมตรู	ประสงค์เพื่อประโยชน์ตน
๏ ก็ห่อนได้เพราะสัญญา	จะมาสื่อแสวงผล
ถวายเทพถกลพล	เถกิงเกียรติ์ตระการไกร
๏ ณะกาลอื่นผิมาได้	จะมาใหม่ลำพังใจ
จะทูลความณะทรามไวย	เสน่ห์หมายถวายนาง ๚
๑๒
๏ ยุพาแย้มพระโอษฐ์ยิ้ม	พระพักตร์พร้อมพิไลยพลาง
คำณวนถึงคำนึงทาง	จะแก้ยากวิบากเบา
๏ พระนางทูลพระราชา	ผิสัญญาก็ทำเนา
อุบายอันจะบันเทา	ก็พอเห็นจะเปนการ
๏ ณะวันซึ่งสยุมพร	อลงกรณ์มโหฬาร
กำหนดถ้วนคำณวนวาร	สมาคมสโมสร
๏ สุเรนทราคนีกาล	วรุณชาญชโลทร
เสด็จสู่สยุมพร	ประสงค์ฃ้าธิดาหลวง
๏ พระองค์จงเสด็จด้วย	บ่งงงวยทำงนทรวง
กษัตริย์เทพสุทัศน์ปวง	ประชุมพร้อมพยานเรา
๏ ก็จึ่งฃ้าจะเลือกองค์	พระนลทรงวิชาเชาวน์
ทำนองโทษจะหนักเบา	บ่มีแก่พระภูมี ๚
๑๒
๏ พระนลฟังบ่กังขา	ก็อำลายุพาศรี
เสด็จจากนิเวศน์ภี	มะเฝ้าเทพสี่องค์
๏ พระพันตาสุราธิป	ประทับพร้อมพิไลยทรง
พระยมงามพระสามชงฆ์	วรุณเรืองวราภรณ์
๏ ดำรัสถามพระนลไป	กระไรปิ่นนรินทร
พระพานพบยุพาพร	พระนางฃานประการใด
๏ เสด็จได้สดวกดี	สดับศรีแสดงใจ
จะเลือกเราฤเลือกใคร	พระนลเร่งแถลงสาร ๚
๑๒
๏ พระนลยินยุบลเล่า	เสนอเค้าสนองฃาน
สุเรนทราทิบรรหาร	ตระบัดฃ้าก็สู่วัง
๏ ประตูคนก็พรั่งพร้อม	กำแพงป้อมก็ล้อมบัง
ทนายเฒ่าก็เฝ้าฟัง	ทนายหนุ่มก็คุมดู
๏ ประดาพลพหลใด	บ่มีใครจะเห็นตู
ระเห็จถึงพธูตรู	ยุพาแผ้วพิมลมาลย์
๏ กำนัลแวดระวังองค์	ธิดาทรงฉวีกาญจน์
ประหนึ่งโสมะสำราญ	ระหว่างโชติดารา
๏ พระนางทอดพระเนตรฃ้า	ก็ถามว่าพระราชา
บ่ฃามเฃ็ดเสด็จมา	เพราะเหตุหาญประการใด
๏ อนึ่งฃ้าพระองค์ทรง	ณรงค์ฤทธิคือใคร
พหลพลสกลไกร	กำแพงกั้นบ่บังกัน
๏ ก็จึ่งฃ้าทำนูลตอบ	ยุบลชอบชลอฉันท์
แถลงซึ่งพระทรงธรร	มะสี่ท้าวธจงใจ
๏ ประสงค์พายุพาจร	ประหนึ่งพายุพาไป
ณะถิ่นทิพย์สถานไอ	ศวรรย์หล้าสง่างาม
๏ และสี่เทพธใช้ฃ้า	เสด็จมาทำนูลความ
ประหนึ่งทูตแถลงตาม	ยุบลอัตถ์อำนวยไข
๏ พระนางจงประจงสรร	ประสบฉันทะอาลัย
พระองค์หนึ่งพระองค์ใด	ณะสี่เทพธจำนง
๏ ยุพาตอบยุบลว่า	จะเลือกฃ้าพระนลยง
มิยอมเลือกสุเรนทร์องค์	วรุณอัคะนีกาล
๏ ณะวันซึ่งสยุมพร	สโมสรมโหฬาร
กษัตริย์ชัชะวาลดาล	เสน่ห์หาธิดาหลวง
๏ ณะท่ามกลางสมาคม	พระอินทร์ยมวรุณปวง
พระเพลิงเพริศพิไลยสรวง	เสด็จพร้อมพยานเยาว์
๏ ก็จึ่งนางจะเลือกฃ้า	พระนลกล้าวิชาเชาวน์
ทำนองโทษจะหนักเบา	บ่เกิดได้ไฉนเลย
๏ ฉนี้แลสุเรนทร	สมรพร้องฉลองเฉลย
พระวาจายุพาเผย	ประดุจฃ้าทำนูลความ
๏ ยุบลทราบพระบทมาลย์	พระกฤตานตะเรืองราม
พระเจ็ดลิ้นพระอินทร์งาม	วรุณวาริโลมศรี ๚
จบสรรคที่ ๔ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๕
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ เมื่อนั้นวิทรรภะอธิราช	นรนาถภูมี
กำหนดพระราชพรพิธี	ศุภฤกษ์อุดมวาร
๏ เชิญปวงประชาธิปประชุม	ณสยุมวราคาร
เรืองศรีมณีรตนกาญ	จนะแจ่มเจริญตา
๏ ราชานุราชนรพยัค	ฆตระหนักหทัยอา
ดูรใคร่จะได้พระวนิดา	ก็เสด็จสมาคม
๏ งามราชนิเวศน์รุจิรจิตร	สุประดิษฐ์ดำรูรมย์
โรงคัละกาญจนะสดมภ์	ผิวพิศก็พิศวง
๏ งามเหล่ากษัตริย์พฒนพงศ์	พรองคะอาจอง
ดั่งสิงหะสิงสิขรทรง	สุรภาพอนันต์เนือง
๏ งามราชวราภรณรา	ชยะรามอร่ามเมือง
กุณฑลหิรญรตนเรือง	ผิวแมนก็แม้นกัน
๏ งามทรงสุมาลยะมณี	สุรศรีระพีพรรณ
พิศพาหะเปรียบปริฆอัน	ปรภาพจะราบลาญ
๏ เพ็ญพักตร์ก็นักษตระนภาง	คะกระจ่างเจริญมาน
เกศาสุนาสิกสคราญ	แลพระเนตรก็ฃำคม
๏ งามราชสมาคมนรา	ธิปเลิศวโรดม
อ่าโอ่สโมสรวิกรม	ชชวาลตระการตา
๏ ดังนาคณะกรุงอุรุคโภ	ควตีสมัญญา
แม้เสือสถิตย์คิริคุหา	นรศาระทูลเหมือน ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระราชอรธิดา	กลยาณิเด่นเดือน
โสภาประภาพิมลเตือน	จิตแจ่มเจริญชม
๏ อาภรณ์ประไพพรพิพิธ	ชวลิตชลอรมย์
แสงศรีมณีกนกสม	อรสุทธะโสภา
๏ ยาตรสู่สโมสรสมา	คมเหล่าพระราชา
ยลนางและต่างขติยะตา	จะกระพริบก็ห่อนมี
๏ ดูไหนก็ดูบ่มิเขยื่อน	ผิวศกก็ศกศรี
ดูเนตรก็เนตรกลมณี	ผิวกรรณก็กรรณนาง
๏ ดูเอวก็เอวอรสุรางค์	ผิวปรางก็เพียงปราง
ดูอกก็อกอรสอาง	ผิวกรก็กรตรู
๏ พิศไหนก็เพ่งกมลพิศ	บ่มิคิดจะเปลี่ยนดู
เฉาจิตบ่พิศอรพธู	วรภาคอื่นเลย ๚
๑๔
๏ ปากราชยุพาพรสวัส	ดิสุภัทร์กำดัดเชย
นานเนืองชำเลืองนยนะเงย	ยลราชสมาคม
๏ เฃาฃานพระนามนฤปถ้วน	ยศล้วนวิไลยสม
บูรณ์ศักดิ์วิสิฎฐ์กิติอุดม	นรศาระทูลปวง
๏ ถึงนามพระนลพิมลราช	นรนาถนิษัธหลวง
หลากในหทัยสมรทรวง	ดุจศัสตระตัดเถือ
๏ เหตุเห็นพระไนษธประจักษ์	อภิศักดิ์เสมอเสือ
ห้าองค์บ่ผิดวิจิตรเหลือ	จิตซึ่งจะพึงเดา
๏ ดูโน่นก็นลถกลศัก	ดิประจักษ์อุราเยาว์
ดูนี่ก็นลพิมลเชา	วนะนั่นก็นลจริง
๏ ห้านลสกนธะวรลัก	ษณะพักตร์บ่เพี้ยนพิง
อกเอ๋ยไฉนหทยหญิง	ก็จะทราบประการใด
๏ ไหนแน่พระนลนรพยัคฆ์	อุระจักทลายไป
นงลักษณ์ตระหนักพระหฤทัย	จตุเทพธแปลงมา
๏ เหตุเราจะเลือกพระนลไน	ษธผู้ประไพตา
สี่เทพธทราบยุบลสา	ระรหัสก็ดัดตน
๏ เทพหนึ่งก็เปนพระนลหนึ่ง	จตุเทพสี่นล
รวมทั้งพระนลพลถกล	ก็และห้าพระภูธร
๏ ไหนหนอพระนลนิษธนาถ	นรราชอดิศร
ไหนหนอพระนลพลขจร	สุจริตจิโรดม
๏ อัดอั้นอุราอรอุไร	ระอุไหม้หทัยกรม
อ้ำอึ้งคนึงจิตะระทม	ทุนนัสวิบัติกรรม
๏ ตรึกพลางพระนางนุชระลึก	มนนึกทำนองธรรม
วอนเทพผิเทพธอุปถัมภ์	ก็จะสิทธิสมหวัง
๏ หมายพึ่งสุรานิมิษทั้ง	จตุเทพจำบัง
สี่ท้าวจะอาทรกระมัง	ผิววอนอชรชาญ
๏ คิดพลางยุพาพรประนม	กรก้มกมลบาน
วาจามนัสนมสการ	พจนาตถ์ทำนูลไป
๏ อ้าองค์สุเรศระสถา	พรอานุภาพไกร
ภูลศักดิ์พิสิฏฐ์พิชิตไช	ยอสูรก็สูญปราณ
๏ อันฃ้าธิดานรบดี	พรภีมะภูบาล
จำเดิมกนกพิหคฃาน	พจพร้องทำนองสาร
๏ กล่าวโฉมพระนลพิมลศักดิ์	ศุภลักษณ์ประจักษ์มาน
มาดหมายบ่หน่ายถวิลดาล	จิตน้อมเสน่ห์ไป
๏ มอบกายถวายนลนเรศร์	กลเจตนาใน
เสี่ยงจิตผิผิดพระนลใคร	จะประสงค์บ่ปลงมาน
๏ ด้วยเหตุระหัสสตยวาท	จิตมาดสมาทาน
จงสัตย์อุบัติผลพยาน	สตยานุกูลไกร
๏ สรวมเทพสุธรรมธรอธิตย์	ผิวจิตจำนงใน
ความตรงก็จงกรุณใจ	ระบุแจ้งแสดงองค์
๏ องค์ไหนพระไนษธสถา	พรศาระทูลยง
เชิญเทพธกอบกรุณทรง	คุณชี้พระภูธร
๏ หนึ่งฃ้าจำนงนฤปมั่น	บ่มิพรั่นทุฃากร
หนักแน่นบ่แคลนหทยคลอน	บ่มิเคลื่อนมิคลายใจ
๏ ชั่วตากระพริบก็บ่คนึง	จิตถึงบุรุษใด
ความจริงบ่กริ่งกมลใน	นยะนี้บ่มีแหนง
๏ สรวมสัตย์อุบัติผลสนอง	กลปองหทัยแจง
สรวมสิทธิ์สุเรศรแสดง	นลให้ประจักษ์ตา
๏ หนึ่งฃ้าจำนงพระนลภู	ธรผู้ระบือชา
มุ่งในพระไนษธชนา	ธิปแผ้วภิย์โยเย็น
๏ เหตุด้วยสุราธิปมเห	ศรเดชะภูลเพ็ญ
จัดไว้จะให้อุบติเปน	ดุจนั้นก็เปนไป
๏ สรวมสัตย์อุบัติผลสนอง	กลปองจำนองใจ
เชิญเทพธชี้พระนลไน	ษธเพื่อภโรปถัมภ์
๏ หนึ่งฃ้าจำนงสตยจ่อ	จิตต่อพระนลสำ
เหนียกสัตย์ก็จำจิตจะทำ	ดุจสัจจะวาจา
๏ สรวมสัตย์อุบัติผลสนอง	กลปองกมลมา
เชิญเทพธชี้นลนรา	ธิปให้ประจักษ์องค์
๏ สรวมเทพธทรงสตยจุ่ง	จิตมุ่งกมลตรง
สำแดงพระองค์อมรทรง	สุรลักษณ์ประจักษ์ตรู
๏ เพื่อฃ้าจะเลือกพระนลได้	ดุจใจจำนงตู
สรวมทรงพระคุณกรุณชู	สตยาภิวาจา ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นสุเรศระสดับ	วนศัพทะกานดา
วิงวอนอมรอมรปรา	กฏเห็นก็เอ็นดู
๏ ร่ำไรพิไรพจนนาง	บ่ระคางระคายหู
พักตรผ่องลำยองยุพพบู	ก็บ่ผ่องเพราะหมองมน
๏ ตั้งสัตย์และมีมนสสา	ระอุสาหะกังวล
รักสัตย์และทรงสตยทน	บ่มิทอดมิทิ้งไป
๏ มุ่งรักประจักษ์จิตบ่จาก	อนุราควราภัย
หมายจิตและจิตตะนิศจัย	บ่มิพรั่นมิพรึงกลัว
๏ น้ำใจก็ไสกลมณี	และบ่มีจะหม่นมัว
ภักดีบ่มีกมลกลัว	กลนี้บ่มีเหมือน
๏ คิดแล้วสุราชรสุทัศน์	ก็ตระบัดบ่บังเบือน
พรรณเพ็ญก็เด่นประดุจเดือน	สุรสุทธะโสภา
๏ ศรีแสงแสดงอมรลัก	ษณะพักตร์ประจักษ์ตา
จึ่งองค์พระราชอรธิดา	ก็ตระหนักหทัยนาง
๏ สี่ท้าวธเท้าบ่ดลดิน	อมรินทะรางชาง
เนตรห่อนกระพริบพรศุภางค์	ผิวเหื่อก็ห่อนมี
๏ สวมทรงสุพรรณ์สุรภิมา	ลยะไร้ธุลีศรี
หนึ่งองค์สุรามรบดี	ก็บ่ห่อนจะมีเงา
๏ อันองค์พระนลนรพยัคฆ์	ก็ประจักษ์หทัยเยาว์
เหตุเหื่อและเงามนุชเรา	และพระบาทก็ดลดิน
๏ ปางราชยุพาพรสวัส	ดิพิพัฒนะโศภิน
สำเหนียกตระหนักนลนริน	ทรเที่ยงหทัยนาง
๏ ทันใดพระราชอรสุดา	กลยาณิโศภางค์
ทรงเลือกพระไนษธวรางค์	อธิราชยะธำรง
๏ ฉวยชายพตราภรณพลาง	ก็พระนางธสวมทรง
มาลัยถวายพระนลปลง	จิตกายถวายไท ๚
๑๔
๏ ปางนั้นสุเรศะมฆพาน	ภควานวิบูลย์ไกร
บรรดาสุรามรวิไลย	ยศะมาสมาคม
๏ เธอผองก็ซร้องสุรสำเนียง	วจเจรียงเจริญชม
เทพทวยก็อวยอุปสดม	ภประทานพระนลหลวง ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระไนษธสบาย	จิตหมายธิดาดวง
สมหมายและกายกมลทรวง	ก็ระรื่นระเริงปรีดิ์
๏ ทูลความณะทรามวยะประไพ	อรไทยพระไภมี
ดูราพระองค์อรยุพี	พนิดาประภาทรง
๏ ซึ่งมองเสน่ห์นิตยน้อม	มนพร้อมประพันธ์ปลง
จิตมาดสวาดิ์วิมลองค์	ยุวมาลย์ประทานเรียม
๏ ท่ามกลางสุราธิปนรา	ธิปศาระทูลเทียม
เลือกเรียมและเรียมปิติก็เตรียม	จิตกายถวายนาง
๏ ตราบชีวะมอดมรณหมาย	บ่สลายเสน่ห์หมาง
หมายออมถนอมพระนุชวาง	นุชไว้ณะใจตู
๏ จงแดกระแสพจนแจง	จิตแจ้งพระโฉมตรู
สรวมสุขสวัสดิ์อุบติชู	กลสัจจะวาที ๚
๑๔
๏ ปางนั้นพระองค์อรสุพรรณ	พระวิทรรภะนารี
ยินถ้อยพระนลนรบดี	ก็เกษมกมลมาน
๏ นางปลื้มพระเปรมกมลปริ่ม	อรอิ่มอุราบาน
สององค์ก็ทรงนมสการ	อมเรนทราชร ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระวาสพสุเร	ศรเทวะเจ็ดกร
อีกองค์วรุณวรอมร	ยมเรืองทิพาภา
๏ เห็นนางสอางอรวิลาส	ยุพราชพาลา
ทรงเลือกพระไนษธนรา	ธิบดินทร์ก็ยินดี
๏ ต่างเทพก็อวยพรประทาน	นลชาญพิชัยศรี
ผาสุกสวัสดิ์วฒนะปรี	ดิวิเศษยโสธร
๏ เทวาธิเบนทรวิชิต	สุรฤทธิ์ประสิทธิ์พร
แด่นลนเรนทรบวร	นรสีหะราชา
๏ หนึ่งให้พระไนษธประจัก	ษะตระหนักพระนัยนา
เห็นเทพณะเมื่ออมรมา	ดลเพื่อพิธียัญ
๏ หนึ่งให้พระไนษธนริน	ทรปิ่นนครฃัณฑ์
เดิรงามณะสามภพฤทัน	ยุรยาตระอาจหาญ
๏ ฝ่ายองค์หุตาศะสุรฤทธิ์	ก็ประสิทธิ์ประสาทสาร
สองพรพิสิฏฐะพิสดาร	นลรับก็จับใจ
๏ หนึ่งแม้นพระนลพิมลทรง	จิตจงประสงค์ไฟ
องค์เพลิงเถกิงกิติจะไป	ดุจซึ่งพระพึงหมาย
๏ หนึ่งให้อุดมนิคมรัฏ	ฐจรัสจรูญพราย
เรืองเมืองและเรืองอคนิฉาย	ก็วิเศษเสมอกัน
๏ ฝ่ายองค์พระกาลจิตรตระการ	ชยะชาญสราญธรรม์
อวยพรพิมลผลอนันต์	นลยินก็ยินดี
๏ หนึ่งให้พระรู้รสกระยา	ทิพโภชน์พิพิธมี
เอมโอษฐะโอชอุดมชี	วะก็แผ้วก็แพร้วพราว
๏ หนึ่งให้สถิตย์สุขุมธรร	มะอนันตะยืนยาว
เลื่องชื่อระบือคุณณะหาว	และณะดินระบินธรรม
๏ ฝ่ายองค์วรุณกรุณจิต	ก็ประสิทธิ์ประสาทคำ
สองพรสุภัทร์อุปสดัมภ์	นลตรับสดับผล
๏ หนึ่งแม้นพระนลพิมลทรง	จิตจงประสงค์ชล
วารีจะมีดุจกมล	นลใคร่หทัยหมาย
๏ หนึ่งเธอประทานทิพยมา	ลยะรสสุคนธ์ปราย
ต่างอวยสุมงคลขจาย	พรสิทธิ์ประสาทสาร
๏ เสร็จแล้วสุรามรเสด็จ	จรเตร็จอำพรชาญ
งามเทพพาหนะทยาน	พลผองผยองโพยม ๚
๑๔
๏ ฝ่ายเหล่ากษัตริย์วิบติใน	หฤทัยไผทโกรม
หมายใจจะได้นุชตระโบม	ก็บ่ได้พธูอร
๏ นางเลือกพระนลสิบ่มิหนำ	สุรซ้ำประทานพร
ต่างราชก็ต่างจรนคร	ทิศทั่วไผทศรี ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นวิทรรภ์อธิบดี	พรภีมะภูมี
จัดการวิวาหพระบุตรี	กลในหทัยจง ๚
๑๔
๏ ฝ่ายองค์พระนลพิมลธรร	มิกพรรณรายทรง
ทูลลาพระภีมะบิตุรงค์	จรจากนครศรี
๏ สู่เวียงวิวัฒน์นิษธราช	พิศวาสพระไภมี
ดังศักระผู้ศจิบดี	ธตระกองพระน้องเธอ
๏ ครอบครองประชากรนิษัธ	ก็อุบัติวิบูลย์เลอ
บำเพ็ญกุศลผลเสมอ	สุขแผ้วพรากร
๏ กอบกิจพิธีอศวเม	ธะมเหศะกำธร
ดังองค์พระนาหุษขจร	กิติเกริกณะธาตรี
๏ ฝ่ายสายสมรบวรไน	ษธราชมเหษี
มีราชวโรรสบุตรี	ศุภลักษณ์วิไลยตา
๏ นามราชธิดานรบดิน	ทรอินทะเสนา
นามราชวโรรสนรา	ธิปอินทะเสนยง
๏ ฝ่ายองค์พระนลนฤปไน	ษธไอศวรรย์ทรง
ครอบครองประชากรธำรง	ยุติธรรม์นิรันดร ๚
จบสรรคที่ ๕ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๖
สัททุลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙
๏ เมื่อนั้นอินทร์อคนีวรุณยมอมร	ครั้งเสร็จสยุมพร
พิธี
๏ สี่เทพอวยพรแด่พระนลนรบดี	ผู้ซึ่งพระไภมี
ธสรร
๏ เสร็จแล้วสี่สุรเทพธจากนครพลัน	หันเตร็จระเห็จผัน
นภางค์
๏ พอพลท้าวกลิท้าวทวาปรณะกลาง	แถวเถื่อนวิถีทาง
จรัล
๏ เมื่อนั้นองค์อมเรนทราธิปก็พลัน	เผยภัททะอัตถ์อัน
อุดม
๏ ดูราองค์กลิทั้งทวาปรวิกรม	จักสู่สถานรม
ยใด
๏ เมื่อนั้นท้าวกลิเธอก็ทูลสหสนัยน์	ฃ้าม่งจะตรงไป
วิทรรภ์
๏ หมายมั่นปั้นจิตจงประสงค์พระทมยัน	ตีเลิศะลาวัณย์
วิไลย
๏ หวังออมองค์ยุวดีพระศรีสมรไว	ทรรภีฉวีไร
วิลาส
๏ บัดนี้ภีมะบุตรีจะมีพิธิประกาศ	การเลือกพระผัวราช
ธิดา
๏ ข้ายินกล่าวระบุข่าวสยุมพรก็มา	หวังพาพระพาลา
ตระกอง
๏ เมื่อนั้นองค์อมรินทะยินกลิสนอง	จึ่งตอบยุบลสอง
ธไกร
๏ ดูราองค์กลิจงระเห็จอำพรไคล	คลาคืนผิขืนไป
ก็เปล่า
๏ มาป่านนี้และพิธีสยุมพรพระเยาว์	แล้วเสร็จและสี่เรา
จะกลับ
๏ ต่อหน้าเราจตุรางค์พระนางสิริวิทรรภ	สรรเสร็จประสงค์สรรพ
พิธี
๏ องค์ไนษัธสุรพลพระนลนฤบดี	เปนราชสวามี
ตระกอง
๏ เมื่อนั้นองค์กลิทราบก็ปลาบกมลตรอง	ตรึกกริ้วพระผิวทอง
ยุพา
๏ เอิบอาฆาตทุจริตเพราะจิตตะริศยา	ดูดู๋สุดามา
นุษี
๏ กำเริบเอิบจิตหมิ่นสุรินทรบ่มี	เคารพพระวัชรี
วิชัย
๏ ดูหมิ่นทั้งพระวรุณพระเพลิงพระยมไกร	กำเริบลำพังใจ
บ่เกรง
๏ บังอาจเลือกภสดามนุษย์มนะมิเยง	อันองค์พระอินทร์เอง
บ่เลือก
๏ เลือกผัวคนอรเธอเสมอจิตกระเสือก	หาทุกข์บ่ฉุกเกลือก
จะวาย
๏ ทั้งผัวเทพอรเธอเสมอจิตสลาย	ทิ้งสุขบ่ฉุกหมาย
สวรรค์
๏ อยาบใหญ่หลวงบ่มิล่วงณะห้วงวิบุลทัณฑ์	แท้โทษจะถึงอัน
ตราย
๏ เมื่อนั้นองค์อมรินทร์ธยินก็อธิบาย	ตอบถ้อยแถลงปราย
ประโยชน์
๏ ดูราองค์กลิควรบ่ด่วนประทุฐโทษ	อันองค์พระนงโพธ
บ่ผิด
๏ นางเลือกผัวสุรพลพิมลนลนริศร์	เรืองบุญมนุญกิต
ติคุณ
๏ สี่เราให้อนุมัติบ่ขัดจิตพระสุน	ทรีโศภนาดุลย์
ดิลก
๏ ชายเช่นไนษธอันถวัลยะอธิปก	พราหมโณปถัมภก
เถกิง
๏ นางใดบ้างจะมิมาดสวาดิ์จิตประเทิง	เสน่ห์ภูปะผู้เชิง
ฉลาด
๏ ใครบ้างทรงคุณธรรมประจำจิตบ่คลาด	ดังองค์นิษัธนาถ
นเรศร์
๏ ทรงเมตตากรุณาอุสาหะจตุเวท	อาฃยาน์ประชาเบศร์
ก็เจน
๏ ทรงสัตย์ปรีดิฤดีมหีปะนฤเบนทร์	แท้เที่ยงบ่เอียงเอน
เลอียด
๏ เธอดีแล้วดุจนั้นและท่านสิจะกระเสียด	เบียดบ่งและจงเกลียด
มิชอบ
๏ ใคร่แช่งผู้คุณเลิศประเสริฐจิตะระบอบ	เวรต่อก็เวรตอบ
บ่ผัน
๏ คำแช่งนั้นจรปรวนและหวนดลณะมัน	ผู้แช่งแสวงทัณ
ฑกรรม
๏ มันหยามอยาบผิวสาปจะตกนรกจำ	รึงรุมณะหลุมดำ
ดำงน
๏ ดำรัสเสร็จสุรเตร็จระเห็จอำพรบน	เพ็ญผ่องอำพนพล
อำไพ
๏ ทันใดเมื่อจตุเทวะเขจรกำไร	กลีกล่าวยุบลไป
บ่หึง
๏ ดูราทวาปรผู้สหายสุหฤทพึง	ช่วยข้าบ่ช้าจึง
จะชอบ
๏ ตูคิดแค้นนลแสนผิแหลนพิษประกอบ	เสียบกายมิหมายตอบ
กระไร
๏ ฃ้าไซร้จักจรสู่และสิงพระนลไน	ษัธราชจะคลาดไป
บ่มี
๏ เฃ้าสิงแล้วและก็ฃ้าจะพาพระนรสีห์	สู่ชั่วบ่กลั้วดี
ดำงน
๏ จักทำให้นลล้มและจมณะมหิดล	เสียเมืองกระเดื่องมนท์
มลาย
๏ อันองค์ไนษธเคยเสวยสุขสบาย	จักเสื่อมสลายกาย
ทุพลี
๏ เคยชื่นฉมอภิรมยะชมพระรมณี	ทรามไวยพระไภมี
จะดาย
๏ คิดคงสมจิตหนาทวาปรสหาย	มุ่งหวังจะดังหมาย
มิคลาด
๏ เชิญช่วยอาตมะเถิดจะเกิดผลมิพลาด	เกลอสิงณะลูกบาศก์
นะเกลอ
๏ เกลอสิงอักขะและฃ้าจะสิงพระนลเลอ	ห่อนช้าจะพาเธอ
ทำงน ๚
จบสรรคที่ ๖ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๗
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒
๏ เมื่อนั้นกลีมี	วรมีกมลสมล
อาฆาตพระนลจน	จิตกร้าวจะร้าวจะราน
๏ มุ่งร้ายและหมายขวัญ	มนมั่นจะหักจะหาญ
มาดจ้องทำนองพาล	นลพลาดจะฟาดจะฟัน
๏ มั่วมิตรสนิทจิต	ทุจริตบ่ผิดบ่ผัน
สองเกลอเสมอกัน	จรสู่นิษัธสถาน
๏ มุ่งหน้าจะหาช่อง	จิตจ้องประหัดประหาร
สิบสองฉนำนาน	นลพลาดเพราะฃาดพิธี
๏ ถ่ายมูตรสำเร็จแล้ว	พระบ่ล้างพระบทศรี
ไป่ทันสอาดดี	จรสู่ณะสันธยา
๏ ฝ่ายท้าวกลีทราบ	อวกาศอุจาดก็มา
สำนึงพระราชา	บ่มิหึงกระลึงพระนล
๏ ดลใจพระไนษัธ	ก็วิบัติวิกัติวิกล
เชิงเชาวน์กำเลามนท์	มนช้ำระกำวิกร
๏ ครั้นองค์กลีสิง	นลสมมนานุสร
จึ่งองค์ทวาบร	จรตรงดำรงสกา
๏ กลีทูลพระบุษกร	อรชรขจรวิชา
ผู้เปนพระภาดา	นลราชอำนาจมหัน
๏ ดูก่อนพระบุษกร	จิตหาญชำนาญพนัน
เชิญชวนพระนลธรร	มิกราชประลองสกา
๏ องค์ท่านสิชาญกล	ยลเล่หะเทวะนา
รู้หลักประจักษ์ปา	ศกะคล่องทำนองจะทำ
๏ นลไซร้มิได้รู้	ผิวสู้ก็เห็นจะกรรม
ตัวท่านชำนาญชำ	นะนริศร์บ่ผิดกมล
๏ ศฤงคารสราญรม	ยะบรมบุราภินนท์
สมบัติสุภัทร์ผล	พรราชมไหศวรรย์
๏ เราจักอำนวยให้	ประลุท่านเพราะการพนัน
สมบัตินิษัธพลัน	จะวิเภทเพราะเหตุสกา
๏ สิ่งใดมิได้เหลือ	กลเผือแถลงกถา
ด่วนดลพระนลนา	ยกเถิดจะเกิดสุผล ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระบุษกร	บทจรนครพระนล
ท้าทูลทำนองกล	กลิสอนบ่ห่อนจะแหนง
๏ ดูราพระภาดา	ฃติยาธิคุณแสดง
ไวรีระแวงแคลง	จิตหวั่นพระบารมี
๏ เชิญนลพนันบาศก์	นลอาจก็อาตม์บ่หนี
ตูอักขะเทวี	มนมั่นพนันจะลอง
๏ ท้าแล้วก็ท้าเล่า	นลเศร้าหทัยะตรอง
คลองธัมมะทำนอง	ผิวเล่นก็เห็นบ่ดี
๏ บัดเดี๋ยวก็หันหวน	จิตป่วนอำนาจกลี
ใคร่ขันพนันมี	มลจิตบ่คิดจะฃาม
๏ บัดเดี๋ยวก็ได้คิด	ทศทิศจะเย้ยจะหยาม
หลงเล่นบ่เห็นงาม	มนป่วนจะปรวนจะแปร
๏ บัดเดี๋ยวกลีดล	จิตนลก็เชือนก็แช
แดหมายก็ดายแด	บ่มิยั่งมิยืนมิยง
๏ บุษกรทำนูลท้า	เฉภาะหน้าพระนางทนง
ไนษัธกษัตริย์ปลง	จิตผันพนันสกา
๏ เสียทรัพย์บ่นับเหลือ	ธุระเบื่อจะไตรจะตรา
ทีนาระนานา	นิธิเนืองอเนกอนันต์
๏ ลูกบาศก์อุบาทว์แท้	นลแพ้บ่แผกบ่ผัน
หลายคืนและหลายวัน	นิธิสิ้นและสินกษัย
๏ ส่ำเสวกามาตย์	ก็มิอาจจะทำอะไร
จักทัดจะทานไน	ษธได้ก็ห่อนจะมี ๚
๑๒
๏ ปางนั้นนรากร	ชนชาวนิษัธบุรี
อำมาตยะมนตรี	จรสู่นิเวศน์นรินทร์
๏ มั่วสุมประชุมกัน	จิตหวั่นเพราะภูบดินทร์
มัวมนท์บ่ยลยิน	กิจราชวินาศวิการ
๏ เช้าเย็นบ่เว้นว่าง	นลร้างเสวยสนาน
คืนค่ำมิสำราญ	พระบ่แนบพระนงพงา
๏ จึ่งสูตะผู้เชา	วนะเฝ้าวรางคนา
ทูลองค์พระนงพา	ละวิทรรภะมานวี
๏ แจงแจ้งแถลงเล่า	ดุจเค้ายุบลคดี
บรรดาประชาชี	จรสู่ประตูสภา
๏ เหตุเหือดหทัยที่	นรเทพธทรงสกา
หวั่นอกสทกทา	หะถนัดวิบัติจะมี
๏ ขอเชิญพระนางองค์	อรอรรคะราชินี
ทูลภูบดีพลี	ดุจฃ้าทำนูลพระนาง
๏ เชิญองค์ประชาเบศร์	ฃติเยศร์วิไลยวรางค์
เสด็จออกณะท่ามกลาง	ชนเฝ้าพระบทศรี ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระรามา	วนิดาสุวรรณินี
องค์ทัมะยันตี	จิตเจียนจะจากสกนธ์
๏ แสนโศกบ่สร่างศัลย์	มนหวั่นวะว้าวะวน
ด่วนดลพระนลชล	นยนาก็พร่าก็พราย
๏ เสียงสั่นรำพรรณ์ทูล	จิตภูลเทวศบ่วาย
อ้าองค์พระทรงฉาย	กษมาปะศารทูล
๏ บัดนี้ประชาราษฎร์	และอำมาตย์จะมาทำนูล
เชิงชอบระบอบบูรพ์	จิตภักดิรักพระองค์
๏ หวังเฝ้าพระเจ้าฉัตร	และประณตพระบทบงสุ์
ภูมินทร์นรินทร์จง	จรให้นิกรประณาม
๏ ทูลแล้วทำนูลเล่า	อรเศร้าหทัยะซาม
โฉมศรีฉวีงาม	ก็สลัวระรัวสกนธ์
๏ นลเฉยบ่เผยโอษฐ์	ดุจโสตรบ่ยินยุบล
ลุ่มหลงพวงวน	จิตมั่นกระดานสกา
๏ นางทัมะยันตี	ยุวดีก็อ่อนอุรา
มนตรีนิกรมา	ครกรมระบมหทัย
๏ โจษจรรสนั่นว่า	พระนราธิเบนทร์กระไร
กลับกลายสลายไป	ดุจนี้บ่มีคนึง
๏ ฝ่ายองค์กลีดล	จิตนลกระหลบกระลึง
ไนษัธวิบัติกรึง	มนแน่วณะเทวนา
๏ หลายปักษะหลายมาส	บ่มิคลาดกระดานสกา
หลายปักษะหลายมา	สะบ่ฟื้นบ่คืนพระองค์ ๚
จบสรรคที่ ๗ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๘
อุปชาติฉันท์
๑๑
๏ พระนางศุภางคี	มหิษีนิษัธทรง
รันทดบ่ปลดปลง	ธุระท้อทำนองการ
๏ ไนษัธบ่คืนดี	ยุวดีฤดีดาล
ระอาอุราลาญ	กลศัสตระเสียบอร
๏ ระโหยระหวยหวน	บ่สงวนพระองค์สมร
ยามนอนบ่เปนนอน	จะเสวยก็เฉยชา
๏ ตรัสเรียกพระนมนาม	วฤหัตะเสนา
เฉลียวฉลาดสา	ระระเบียบก็เฉียบแหลม
๏ พิทักษ์สมัคสมาน	กลกาญจน์บ่มีแกม
ภักดีบ่โรยแรม	ปฏิบัติบ่โรยรา
นางทัมยันตีตรัสว่า
๑๑
๏ อ้าท่านสราญสัตย์	วฤหัตะเสนา
พระนลนเรนทรา	ธิปล่มจะจมพลัน
๏ สภาจะพาพราก	จรจากมไหศวรรย์
สมบัตินิษัธสัน	ติพิบูลย์จะสูญไป
๏ เร่งเชิญวโรงการ	มหิบาลฉกรรจ์ไกร
ประหนึ่งพระนลไน	ษธสั่งบ่กังฃา
๏ ประชุมประชามาตย์	มนม่งมิสงกา
แจ้งเหตุวิเภทภา	ระจะล่มจะแหลกลง
๏ เธอทรงสกาสิ้น	นิธิสินบ่คืนคง
อมาตย์ฉลาดจง	จรเฝ้านรินทร
๏ มไหศวรรย์สูญ	ก็จะภูลเทวศถอน
เสนานรากร	ก็จะเดือดจะดายใจ
๏ ท่านจงกระจายเล่า	ธนซึ่งพระเสียไป
จำแนกจำนวนใน	นิธิซึ่งพระยังมี ๚
๑๑
๏ นรีฤดีมาศ	วรราชธาตรี
รับสั่งพระสุนทรี	จรเรียกอมาตย์มา
๏ แจ้งกิจบ่ผิดซึ่ง	พระวิทรรภะกันยา
แถลงบ่แฝงกา	รณะอันจะพลันเปน
๏ ตระบัดนิษัธเส	วกราชอมาตย์เห็น
เหตุล้ำจะลำเค็ญ	ก็เทวศทวีทรง
๏ รู้ราชวโรงการ	ก็ทยานหทัยยง
เพราะเหตุพระรู้องค์	พระดำรัสประชุมเรา
๏ ประดาประชามาตย์	จิตคาดคนึงเดา
เหตุร้อนจะผ่อนเบา	ก็ละเลิงละลาญใจ
๏ กลุ่มกลุ่มประชุมชวน	จรด่วนดำเนิรไป
สพรึบสพร้อมใน	วรราชสภาพลัน ๚
๑๑
๏ พระนางสอางมาศ	ยลราชอมาตย์อัน
มากหน้าประดากัน	จรสู่สมาคม
๏ นางด่วนเสด็จดล	ณะพระนลนโรดม
ทำนูลยุบลกรม	จิตตรองทำนองความ
๏ วะว้าวะหวั่นวอน	อดิศรขจรนาม
กานดาพยายาม	จะสกิดหทัยนล
๏ อ้าองค์พระทรงศักดิ์	ปฏิปักษ์แสยงพล
ประชาและสามนต์	จรมาสมาคม
๏ พระจงเสด็จเพื่อ	ชนชื่นนิยมชม
ยังให้นิกรสม	จิตเถิดพระภูธร
๏ ทูลแล้วทำนูลเล่า	อรเศร้าอุราอร
ระทดระทวยถอน	จิตแทบทลายลาญ
๏ พระเฉยบ่เผยโอษฐ์	ดุจโสตรบ่ยินขาน
กานดาประภาการ	มหิษีก็หนีจร
๏ สู่แทนผธมซบ	ศุภพักตระเหนือหมอน
ละอายบ่คลายคลอน	จิตโศกสยองภัย
๏ สกาก็พาเธอ	มนเผลอมะเมอไป
ใครคิดสกิดใจ	พระบ่ยั้งบ่ยินยล
๏ มีแต่จะแพ้บาศก์	บ่มิคลาดจะสักหน
พระแพ้จะแก้ตน	ก็บ่ได้ประดุจแด
๏ นิษัธนรินทร์ร้อน	บุษกรบ่แยแส
นลพลั้งจะรังแก	กลเจตนาจง ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระไภมี	ยุวดีกำศรดทรง
ประจักษ์วิถีองค์	ภสดาถลาจร
๏ พระนางคนึงใน	หฤทัยก็อาวรณ์
ตรัสเรียกพระนมอร	วฤหัตะเสนา
๏ อ้าท่านสราญธรรม์	สติมั่นสุปัญญา
มหีปะราชา	ธบ่คืนบ่ฟื้นองค์
๏ มิไวมิได้การ	ผิวนานจะแหลกลง
เชิญวาร์ษเณย์ยง	และก็ฃ้าจะสั่งการ ๚
๑๑
๏ บัดนั้นพระนางนม	กรก้มกมลมาน
ดำรัสพระนงคราญ	จรรีบคระไลคลา
๏ บ่รั้งบ่รอใช้	ชนให้ตระบัดหา
จึ่งวาร์ษเณย์สา	รถิทราบพระเสาวนีย์
๏ รีบเฝ้าพระนางองค์	อรราชมเหษี
พระสุนทรีมี	พจนาตถะสุนทร
นางทัมยันตีตรัสว่า
๑๑
๏ บุรุษวิสุทธเอย	จิตเคยบ่แคลนคลอน
ภูภฤตอดิศร	ธก็ไว้ก็วางใจ
๏ บัดนี้สิมีเหตุ	จะวิเภทมหาภัย
พระนลนรินทร์ไน	ษธหลงพวงวน
๏ พระแพ้พนันบาศก์	พระบ่คลาดกระดานกล
ยิ่งแพ้จะแก้ตน	พระก็ยิ่งถลำไป
๏ ฉันใดพระบุษกร	ชำนะบาศก์บ่คลาดใจ
ฉนั้นพระนลไน	ษธแพ้บ่แปรผัน
๏ จะทัดจะทานเธอ	ก็มะเมอกมลมันท์
ญาติวงศ์พระทรงธรร	มะและมิตรก็อิดแด
๏ แม้ตูมเหษี	อวนีศ์บ่แยแส
จะชี้จะแจงแปร	จิตไท้ก็เหลือทำ
๏ จะแก้ก็เหลือแก้	ทุระแท้วิถีกรรม
เจ็บจิตจะคิดจำ	จิตฝ่าทุสาธัย
๏ เหลียวหน้าจะหาใคร	ก็บ่ได้ประดุจใจ
จะพึ่งพำนักใน	ธุระนี้บ่มีตน
๏ จำนงพินิจใน	หฤทัยแสวงผล
หาผู้พิทักษ์นล	นรราชชลอชู
๏ เห็นตัวก็แต่ท่าน	จิตหาญกระตัญญู
ระบอบระเบียบบู	รพะเที่ยงหทัยตรง
๏ สกุลพระนลภู	ปะจะรอดธำรงคง
ไป่สูญประยูรวงศ์	ก็เพราะท่านชำนาญรณ
๏ จงเทียมดุรงค์รีบ	รถแทบวิถีพน
ดนุชธิดานล	จรพาบ่ช้าที
๏ ลุแทบวิทรรภ์ทูล	ณะพระภีมะภูมี
ฝากราชกุมารี	และกุมารสราญองค์
๏ ฝากทั้งดุรคราช	รถมาศมณีรง
สำเร็จประสงค์จง	จรโดยจะปราถนา ๚
๑๑
๏ พระนางสอางวรรณ	วจสรรจำนรรจา
จึ่งวาร์ษเณย์สา	รถิแจ้งวิจารณ์จง
๏ ทูลลาพระรามา	จรรีบคระไลตรง
ประชุมอมาตย์ยง	ณมหาสภาปอง
๏ ตริตรึกและปฤกษา	กิจว่าพระผิวทอง
มาดม่งจะส่งสอง	ยุพพ้นพระนลจร
๏ เห็นชอบระบอบพร้อม	ชนน้อมถวายกร
ประชาอุราวรณ์	จิตกรมระทมเกรียม
๏ บ่รั้งบ่รอสา	รถิจัดตระบัดเตรียม
บรรจงดุรงค์เทียม	รถรีบคระไลคลา
๏ เชิญราชดนัยราช	ดนยายุพาภา
พระอินทะเสนา	และพระอินทะเสนทรง
๏ ลุราชนครกุณ	ฑินบุญอดุลย์ยง
ถ่องทูลยุบลองค์	พระวิทรรภ์บดีศรี
๏ มององค์กุมารราช	และพระราชกุมารี
พระภีมะภูมี	ก็ตระหนกหทัยปอง
๏ ถนอมและกล่อมเกลี้ยง	ทนุเลี้ยงพระหลานสอง
สองเยาวะลำยอง	ก็เจริญจรูญเรือง ๚
๑๑
๏ ฝ่ายวาร์ษเณย์ไข้	จิตอยู่มิรู้เปลือง
รำพึงคนึงเคือง	อุระฃุ่นระคายคลอน
๏ อำลาวิทรรภ์ราช	จรโดยพนาดร
ถึงถิ่นนรินทร	ฤตุบรรณะราชา
๏ เธอครองนรากร	ณะนครอโยธยา
บำรุงประชาปรา	กฏเดชอดุลย์ยง
๏ ระบือระบินบุณ	ยะพระคุณขจรองค์
จึ่งวาร์ษเณย์จง	จิตพึ่งพระบารมี
๏ เฃ้าเฝ้าถวายตัว	ฤตุบรรณะเรืองศรี
พระภูบดีปรี	ดิก็เลี้ยงบำรุงเฃา ๚
จบสรรคที่ ๘ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๙
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ ปางนั้นพระนลพิมลฤทธิ์	พิปริตเลมอเมา
บ่มบ้าสกากลกำเลา	บ่มิฟื้นมิฝืนองค์
๏ มึนมนท์กมลทุมลมัว	มนมั่วอมิตรยง
หลงลมนิยมประยุรวงศ์	บุษกรกระฉ่อนเชาวน์
๏ เหลิงเล่นบ่เห็นภยพิบัติ	ดุจศัสตระเสียบเอา
เซซุดประดุจดรุณเยาว์	ผิวเสียบ่เสียดาย
๏ ไอสูรย์พิสิฏฐ์พิพิธภัณ	ฑสุวรรณะโพรงพราย
โภคพัตถุ์สุวัสตรกระจาย	จรเฝือบ่เหลือหลอ
๏ คลังใหญ่และน้อยผิวจะนับ	ธนทรัพย์บ่เพียงพอ
มาตงค์ตุรงค์รถลออ	นิธิสินก็สิ้นเชิง ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระบุษกรกษัตริย์	ชำนะฉัตรก็บรรเทิง
ไอสูรย์วิบูลย์กิติเถกิง	อภิศักดิรังสรรค์
๏ แย้มยิ้มพะพริ้มพจเฉลย	นลเอ๋ยบ่เปนอัน
เหมรัตน์สุวัตถุจะพนัน	นิธิผองก็ฃองตู
๏ เหลืออยู่ก็แต่พระสุภคา	พนิดาพบูตรู
เอกรัตน์พระฃัตติยพธู	วรราชมเหษี
๏ มาเราจะทอดทิวะพนัน	พระวิทรรภะนารี
ใครดีจะได้พระรมณี	นลจงบ่สงกา ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระนลกมลเศร้า	จิตเฉาพระปัญญา
อ้ำอึ้งตลึงนยนะวา	ทะวิวาทบ่อาจแสดง
๏ นิ่งจ้องทำนองมนุชไบ้	อุระไข้คนึงแหนง
มาตรว่าศราวุธสำแลง	พิษเหน็บบ่เจ็บปาน
๏ ยินคำพระบุษกรดำรัส	นลอัดอุราลาญ
แสบแสนจะทนกมลมาลย์	จะเลอียดเพราะเสียดแทง
๏ ปลดเปลื้องพระภูษณะพิพิธ	วิรจิตะพึงแสวง
อาภรณ์ดิลกกนกแสง	มณิฉายกระจายเงา
๏ เหมพัตถะรัตนะวิสิฏฐ์	ชวลิตพรายเพรา
อัมพรหิรญพิมลเกา	ศิกเลื่อมละลานตา
๏ ทุกอย่างพระวางณะคฤหดล	และพระนลบ่เจรจา
เหลือผ้าจะพันพระวรกา	ยะก็แทบบ่มิดองค์
๏ ออกจากพระมนทิรเสทิน	มนเมินดำเนิรตรง
พักตรก้มระทมอุระธำรง	ทุขแทบจะจาบัลย์
๏ นวลนางพระราชสุพรตา	สุภคาชวาวรรณ
ได้ผ้าสพักสริระพลัน	จรรีบคระไลตาม
๏ สององค์ธทรงมยุรยาตร	ณะตลาดถนนงาม
นอนนั่งณะร่มนิคมคาม	ดุจไพร่ดำเนิรดิน ๚
๑๔
๏ บัดนั้นประชานิกรรู้	คุณผู้สวามินทร์
นาครก็ถอนหทยจิน	ตะระทดระทวยทวี
๏ ภักดีพระนลนฤปราช	และพระราชมเหษี
เอื้อเฟื้อเพราะเพื่อกรุณมี	จิตโอบอำรุงภาร
๏ เลี้ยงดูพระภูธรบ่แคลน	ชนแสนจะสงสาร
สามวันพระบุษกรสราญ	ยศรู้ก็ขู่เขา
๏ ป่าวในนครนิกรชน	ผิวนลเสด็จเนา
หนไหนและใครกรุณเอา	ธุระแวดถวายบาย
๏ ไป่เกรงพระบุษกรพิโรธ	ก็และโทษจะถึงตาย
ทวยราษฎร์ตระหนกจิตก็วาย	ธุระเอื้ออำรุงนล
๏ สิ้นที่พำนักพระนลหมอง	และพระน้องก็หม่นมน
สองจากนครจรณะพน	นิทระนอกกำแพงเมือง
๏ อาหารก็จนพลก็ไร้	อุระไข้ระคายเคือง
มันเผือกบ่เลือกรสประเทือง	ชิวะแทบทลายลาญ
๏ โหยหิววะหวิวหทยเวียน	และพระเศียรก็ซมซาน
โซมซุดประดุจทุพลพาล	อุระเอ๋ยบ่เคยซาม
๏ หลายวันพระดั้นทุรดำเนิร	นุชเดิรผจงตาม
วันหนึ่งประสบสกุณงาม	นลใกล้ก็ไป่หนี
๏ ไนษัธคนึงหทยนา	ยกว่าปตัตรี
มากหมู่และอยู่ณะปถพี	บ่ตระหนกหทัยบิน
๏ เนื้อนกก็โภชนะพิเศษ	ผิวเจตนากิน
จับได้จะโดยกมลจินต์	รสทิพโอชา
๏ เผือกมันและสรรพะผลไม้	ก็มิได้กระหายหา
ตราบวาระลาภและบุญมา	จรสบสกุณพี
๏ จำเราจะจับทวิชหมาย	มุทุชีพพาชี
แล้วเราจะเผาณะอคนี	บ่มิหึงจะถึงใจ
๏ หนึ่งขนหิรญก็กลทรัพ	ยะจะนับอเนกนัย
คิดกินและคิดนิธิอุไร	ก็กระหายบ่หายจง
๏ ตรึกพลางพระเปลื้องวสนะซึ่ง	นลทรงสพักองค์
คลี่คลุมจะกุมคณะพิหงค์	และพิหคก็เหิรบน
๏ ปางนั้นนริศร์ก็พิศวง	เพราะพิหงคะทรงพล
พาผ้าระเห็จอำพรจน	พระจะไล่บ่ได้คืน
๏ ไนษัธก็ทรงปริวิตก	ผิวนกกำลังยืน
เหลือร้ายลอายกมลกลืน	ทุขเที่ยงทิคัมพร
๏ ปางนั้นพิหคกนกแกล้ง	จิตแสร้งจำแลงหลอน
ถาบถาชล่าอำพรจร	พจนาดถ์ทำนูลนล
๏ ดูราพระนลพิมลศักดิ์	ปรปักษ์สยองพล
นี่หรือระบือกิติถกล	วิทยานชำนาญเชาวน์
๏ รู้เท่าศกุนตะก็บ่รู้	ดุจผู้กำเลาเมา
มัวโมหะม่นกมลเรา	จรล่อก็หลงกล
๏ เรานี้มิใช่สกุณดอก	และจะบอกยุบลนล
เราคือสกาจรผจญ	นลไว้บ่ให้เกษม
๏ อันเราสกาสกุณไซร้	จะมิให้พระนลเปรม
แม้ผ้าจะพันสริระเอม	อุระได้มิให้มี
๏ พูดพลางสกาศกุนิผัน	จรหันระเห็จหนี
ปานนั้นพระนลนฤบดี	ก็ระทดระทวยใจ
๏ พลางทูลผอูนอรสอาง	นุชนางวิไลยไร
เทวีพระศรีสมรไว	ทรภีฉวีกาญจน์
๏ อ้าองค์พระนุชบุศยะรัตน์	กุลฃัติย์มหาศาล
อันอักขะจ้องจรประหาร	ดุจนี้ก็มีกรรม
๏ ตูเพลินสกาวิกลจิต	วิปริตเลมอมำ
สมบัตินิษัธวิบติจำ	จิตจากนครหลวง
๏ ไป่เคยวิบากดลวิบาก	จรลากพระเพ็ญยวง
สู่ป่าและพาสมรดวง	จิตจากประยูรวงศ์
๏ อาหารก็อดบถก็ร้อน	บทจรณะดอนดง
หมดรู้จะสู้จรดำรง	อิหโลกไฉนใด
๏ ตูแสนจะโศกจิตกำศรด	อปยศแสยงใจ
นานัปปการวิกลไภ	ยะจะจู่จะสู่นาง
๏ โฉมตรูก็คู่ชนมพี่	ยุวดีจะหม่นหมาง
ฟังพี่จะชี้สถลทาง	นุชจงประจงจำ
๏ ในทักษิณาปถสถล	ผิวด้นดำเนิรสำ
เหนียกจิตบ่ผิดทิศจะนำ	จรกรุงอวันตี
๏ นงพาลผิผ่านนครพ้น	ก็จะดลศิขรีศรี
นามฤกษะวัตคิริมหี	ธรเงื้อมโชงกเงา
๏ ทางนั้นก็บรรพตพิศาล	พิสดารตระการเพรา
วินธัยศิขรจรลำเนา	บถฝ่าพนาลี
๏ ถัดนั้นนทีรยะชลา	ลยะชื่อปโยษณี
ไหลตรงและลงสมุทมี	ชลควั่งผะผังจร
๏ มันเผือกจะเลือกรสนิยม	ก็จะสมอุราอร
อาศรมอุดมมุนินิกร	ตบะกล้าวิชาชาญ
๏ ใครใครจะใคร่จรจรัล	ณะวิทรรภะปราการ
มุ่งหน้าณะมารคะประมาณ	ทิศนั้นจะพลันดล
๏ ใครใครจะใคร่จรประเวศ	ณะประเทศโกศล
มุ่งหน้าณะมารคะสถล	ทิศนั้นจะพลันถึง
๏ ต่อไปก็ทางจรณะทัก	ษิณเทศสำนึง
เนืองนรนครศิขรพึง	พิศชมนิยมใจ
๏ ตรัสแล้วพระไนษธมหี	ปติชี้นครไกล
ชี้แล้วพระนลนฤปไน	ษธตรัสทำนูลนาง
๏ ตรัสเสร็จพระซ้ำพจนตรัส	และพระหัตถ์ก็ชี้ทาง
นวลน้องก็ข้องอุระระคาง	มนข้นคนึงใจ
๏ รู้เท่าพระราชวรยิตา	กลยาณิตรึกไตร
เห็นท่าทำนองนฤปไน	ษธเที่ยงจะเลี่ยงทาง
๏ ชี้ทิศวิทรรภ์นครไท้	ก็จะให้พระน้องนาง
สู่ภีมะผู้ชนกพลาง	นลแยกวิถีไป
๏ คิดพลางพระนางนุชประนม	กรก้มทำนูลไท
ฃ้าแต่พระผู้สุรวิชัย	นฤเบนทรภูบาล
๏ เศรียรตูจะแตกอุระจะแยก	จิตแหลกทำลายลาญ
ยิ่งตรองก็หมองพระพจมาน	นรเทพวาที
๏ บัดนี้มหีกษิตไร้	สุขในพนาลี
ราชัยะไอศวรศรี	ธนทรัพย์ก็ยับเยิน
๏ แม้ผ้าจะพันวรกษัตริย์	ก็อุบัติโพยมเหิร
คราวขัดวิวัสตรดำเนิร	ดุจยาจนกนร
๏ ฃ้าผู้พธูจะจรจาก	นลโดยพนาดร
ทิ้งนายกาธิปบวร	บทได้ไฉนเธอ
๏ เธอมีกมลกลจะไหม้	หฤทัยมะมัวเมอ
ฃ้าอยู่จะสู้จรบำเรอ	ปฏิบัตินรินทร
๏ คราวทุกขะแทบทุระสถล	จรหนวนัชจร
ฤๅเมื่อภยามยะวิกร	พิษพาดทุพลเพลีย
๏ ยาใดผิไภษชประเสริฐ	ก็บ่เลิศเสมอเมีย
ชุ่มชื่นระรื่นกมลเคลีย	ภสดาพยาบาล
๏ ผู้รู้และผู้ภิษชพร้อม	พจย่อมจะกล่าวฃาน
ดั่งฃ้าทำนูลพระบทมาลย์	พระก็แจ้งประจักษ์ใจ
๏ ฉันนี้ไฉนพระกษมา	ธิปศารทูลไกร
จักชี้วิถีสถลใน	พนพฤกษะไพศาล
๏ ฃ้าฤๅจะจากพระนลไป	ดุจไร้เสน่ห์นาน
แม้นมาตรมิเมื้อมรณะปราณ	ก็มิจากพระองค์จร ๚
พระนลตรัสว่า
๑๔
๏ ดูรายุพาพรสวัสดิ์	พระสุมัธยมาอร
จริงเจียวเฉลียววจสมร	ชนพลันจะสรรเสริญ
๏ ผู้ไข้จะได้ภิษชฟ้า	ผิวยาจะหาวเหิร
โอสถบ่ปลดวิกรเกิน	ภริยามนาทร
๏ อันอาตม์สวาดิ์วรพธู	นุชผู้มโนหร
มุ่งรักสมัคมิตรสมร	จะเสมอบ่ห่อนมี
๏ นางอางขนางขณะวิบาก	จรจากบุรีศรี
เกรงพี่จะหนีพระยุวดี	สละทิ้งพระมิ่งเมือง
๏ นางเอยเฉลยพจนเล่า	นุชเจ้าระคายเคือง
ขุ่นข้นระคนกมลเปลือง	ดุจนั้นเพราะฉันใด
๏ ตูมาดบ่คลาดสมรมิตร	กลจิตบ่จากไป
แม้นกรรมและจำจะสละใคร	สละอาตมะก่อนอร ๚
นางทัมยันตีตรัสว่า
๑๔
๏ อ้าองค์พระทรงสตยจิต	อวนิศร์นรินทร
แม้นมาดมิมุ่งกมลจร	สละน้องณะกลางไพร
๏ ตั้งจิตบ่ผิดพจนกี้	ก็พระชี้วิทรรภ์ไย
นึกนึกก็หนักหทยใน	นยะที่พระชี้ทาง
๏ น้องนี้ก็ทราบสนิทจิต	พระบ่คิดจะอางขนาง
ลำพังพระนลพิมลวาง	จิตได้จะไม่เปน
๏ แต่นี่กลีจรดำรง	ณะพระองคะขุ่นเข็ญ
ยังให้นริศร์จิตลำเค็ญ	มนมุ่นมะเมอเผลอ
๏ ชี้ทิศวิทรรภ์บถแถลง	ระบุแหล่งศิขรเฌอ
ใจตูก็รู้หทยเธอ	นลผู้สวามี
๏ แม้นว่านราธิปประสง	คะจะส่งมเหษี
ฃ้าบาทพระราชสหจรี	จรทิศวิทรรภ์ตรง
๏ ให้ไปนครบิดาอา	ตมะฃ้าก็ตกลง
แต่ฃ้าจะเชิญพระนลทรง	ยศด้วยสำรวยใจ
๏ มาเถิดพระผู้หฤทเยศ	ณะประเทศสถานไกล
มาเราจะเต้าสถลไป	ณะวิทรรภะทางหลวง
๏ ห่อนหึงจะถึงนครกุณ	ฑินบุญมนุญปวง
องค์ภีมะผู้บิดรทรวง	ก็จะปลื้มกมลเปรม
๏ ยับยั้งณะวังวรวิศาล	บริหารหทัยเหม
ภูมีพระภีมะจะเกษม	สุขศานติ์สมานมน ๚
จบสรรคที่ ๙ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๐
มาณวกฉันท์
พระนลตรัสว่า
๘
๏ ดูกรนุช	บุศยะรัตน์
พงศะกษัตริย์	ภัทระถกล
๏ พี่จะมิไป	ในพนสณฑ์
ทิ้งนิรมล	เอ้วรองค์
๏ อันพระบุรี	ภีมะนรินทร์
ผู้ปถพินทร์	ยินยศยง
๏ ยิ่งปุรแมน	แสนสุขทรง
สิทธิประสงค์	ศักดิ์ดุจสูรย์
๏ อาตมะไซร้	ไข้จิตกรม
เดิมก็อุดม	สมบติบูรณ์
๏ มาตระจะเทียบ	เปรียบยศปูน
ทรัพยะอดูลย์	ภูลนิธินอง
๏ ศักดิ์ก็เสมอ	เลอยศปาน
ทรัพยะตระการ	กาญจนะกอง
๏ เพียบบริพาร	หาญพลผอง
ครอบปุรครอง	รัฎฐะนิกร
๏ ปรัตยุบัน	อันยศลี้
จักจรลี	ภีมะนคร
๏ พักตระจะก้ม	กรมอุระถอน
เหตุบทจร	เฉกชนซาม
๏ เคยรถล้อม	ห้อมจรดล
เกลื่อนคชพล	กล่นหยะงาม
๏ พรึบพยุห์เทียบ	เพียบพลหลาม
สมกิติทราม	ไวยะยุพา
๏ อาตมะไม่	ไปเพราะจะฃาย
หน้าอรฉาย	โฉมสุภคา
๏ เฃาก็จะหัว	ผัวพระธิดา
เดินดุจยา	จกจรดิน ๚
๘
๏ ไนษธฃัติย์	ตรัสดุจนี้
ว่าจะบ่หนี	ศรีอรพินท์
๏ องค์สุภคา	มานะก็ยิน
ดีและถวิล	เบาอุระลง
๏ องค์นลจร	อรจรตาม
นวลนุชทราม	ไวยะระหง
๏ วัสตรครึ่ง	ซึ่งนุชทรง
ปิดวรองค์	แทบจะบ่มิด
๏ เหตุนรนาถ	ชาตินรสีห์
ผ้าพระบ่มี	ปกปุรปิด
๏ จึ่งอรรัตน์	ฃัติยะกนิษฐ์
วัสตรติด	องค์ก็ถวาย
๏ แด่นลครึ่ง	ซึ่งนลทรง
ครึ่งยุพยง	พันวรกาย
๏ อำพรเดียว	เที่ยวทุรทาย
อัดอุระอาย	จำจิตจร
๏ ไนษธเหนื่อย	เมื่อยวรองค์
นวลนุชทรง	เสียวดุจศร
๏ บาทะระบม	กรมอุระอร
กายะสมร	สุดจะธำรง
๏ ไหนจะกระหาย	สายชลแห้ง
ในพนแล้ง	ชีพจะบ่คง
๏ หิวฤก็หิว	หวิวจิตจง
ภักษะประสงค์	เหลือจรหา
๏ วาสรหนึ่ง	ถึงณะกระท่อม
อันธุลิห้อม	ริมมรคา
๏ จึ่งนรนาถ	ราชภริยา
สู่ณะสภา	พักวรกาย
๏ เหนือปถพี	ศรีนิษธา
ธิปและพระวา	มาก็ระคาย
๏ ดินบ่มินุ่ม	รุมอุระคาย
นั่งบ่สบาย	นอนบ่เสบย
๏ จิตตะละเหี่ย	เปลี้ยวรองค์
นวลนุชนง	เยาวะบ่เคย
๏ เคยปจถรณ์	อ่อนอุระเกย
นุ่มประเขนย	แนบสิระนาง
๏ ผัวธก็เพลีย	เมียธก็อ่อน
สองธก็ผ่อน	พักสริรางค์
๏ แสนจะอนาถ	ดาดรชกลาง
ดินธก็วาง	กายนิทระเนา
๏ นางและพระนล	ดลคุรุกรรม
เหตุกลิทำ	ทุกขะบ่เบา
๏ นิทระณะทับ	หลับดุจเมา
ทั้งนุชเยาว์	ทั้งนลยง
๏ ครั้งพระสตี	ภีมะธิดา
องค์อพลา	อ่อนจิตทรง
๏ นิทระสนิท	อิศระองค์
นลธจำนง	ในหฤทัย
๏ เหตุพระระแวง	แหนงมนะนึก
ตรองจิตตรึก	ควรฤไฉน
๏ จักจรลี	หนีนุชใน
แนวพนไพร	พฤกษะพิศาล
๏ จึ่งนลฟื้น	ตื่นบ่มิหึง
พิศนุชพึง	เดือดอุระดาล
๏ โอ้อรเอย	เคยสุขศานติ์
มิตระสมาน	มาลยะสมร
๏ หนียุวดี	ดีฤบ่ดี
ทิ้งมหิษี	ดีฤบ่จร
๏ โอ้อุระอาตม์	มาตระศิขร
ทุ่มอุระถอน	ชีพก็บ่แหยง
๏ อันพระยุพา	ยาจิตพี่
มิ่งมิตระมี	ใจบ่ระแวง
๏ มุ่งจะบ่คลาด	มาดจะบ่แหนง
ภักดิบ่แคลง	สัจจะบ่คลอน
๏ ตูจรด้น	หนทุรใด
นางก็จะไป	เจ็บก็จะจร
๏ ทุกข์ก็บ่บ่น	หม่นมนะอร
น้ำฤศิขร	ขวางก็บ่เยง
๏ แม้นนุชเดียว	เปลี่ยวจิตกลาง
พงพนพลาง	นางก็จะเกรง
๏ เปล่าจิตเฃ้า	เจ้าจรเอง
สู่สุขเพรง	รัฎฐะวิทรรภ์
๏ แม้นสละนาง	กลางวนอา
รัณยะพระลา	วัณยะสุวรรณ์
๏ คงจรดล	ด้นบทมรร
คาณะวิทรรภ์	ภีมะบิดร
๏ นางจะเกษม	เปรมหฤทัย
แผ้วนิรภัย	ในพระนคร
๏ อาตมะเดียว	เที่ยวบทจร
ซอกพนซอน	ห่วงก็บ่มี
๏ อันยุพยง	พงศ์จกระพรรดิ
เกษะกษัตริย์	สัจจะธนี
๏ สัตยะย่อม	ห้อมยุวดี
ดั่งกวจี	ภัยะบ่พาน
๏ ไนษธคิด	ผิดดุจนี้
เหตุกลี	มีวรหาญ
๏ ดลจิตเธอ	เมอมลมาน
ตรึกก็วิการ	ตรองก็วิกล
๏ จักจรลี้	หนีนุชน้อง
คิดก็บ่คล่อง	ข้องจิตจน
๏ เหตุเพราะผ้า	วาสะสมล
องค์สุรพล	เธอก็บ่มี
๏ สองวรฃัติย์	วัสตรเดียว
จักจรเดี่ยว	เหลือจรลี
๏ ผ้าผิจะแบ่ง	แย่งยุวดี
เกรงพระสตี	ตื่นนิทระเนา
๏ ไนษธตรอง	ข้องอุระขัด
มาตระจะตัด	วัสตรเยาว์
ให้นุชครึ่ง	ครึ่งนลเอา
๏ ยากบ่มิเบา	มีดก็บ่มี
๏ องค์นลเดียว	เที่ยวจรดล
จองจิตด้น	ค้นกษุรี
๏ จำเพาะเพอิน	เดิรจรลี
ในพนพี	พลฉุริกา
๏ สมดุจหวัง	ดังจิตไท้
เธอจรไป	ใกล้สุภคา
๏ จึ่งนลตัด	วัสตร์วนิดา
องค์กลยาณิ์	แน่วนิทระเนา
๏ แล้วนลพลัน	พันวรองค์
รีบจรจง	จากอรเยาว์
๏ หน่ายพระยุพี	หนีพระลำเภา
บ่ายบทเบา	เฃ้าพนไป
๏ หันมนหน่วง	ห่วงมหิษี
หวนจะบ่หนี	ศรีสุวิไลย
๏ กลับจรมา	หาอรไทย
พักตระประไพ	พิศนุชพลาง
๏ โอ้ภริยา	อาตมะเอย
ทุกขะบ่เคย	เกยสริรางค์
๏ ลมบ่ระคาย	กายนุชนาง
แดดบ่ระคาง	กายนุชนวล
๏ เคยศยนีย์	ศรีสุขแผ้ว
พัสตรแพร้ว	เพราพิตบวรณ์
๏ กรรมจรแปร	แก้จรปรวน
โทษะคำณวน	ทุกขะคำณูน
๏ โอ้อรเยาว์	เพราพิศวาส
มิตรกลมาศ	ภาสจรูญ
๏ เคยสุขสันต์	หรรษะพิบูลย์
พร้อมพระประยูร	ภูลบริจาร์
๏ โอ้นุชนาง	พางนยนา
พี่พิศหน้า	น่ากรุณา
๏ องค์อรอ่อน	นอนณะสภา
แทบพสุธา	เจียนจะประลัย
๏ อำพรครึ่ง	ซึ่งนุชทรง
พันวรองค์	มิดฤไฉน
๏ โอ้รมณี	พี่จรไป
ทิ้งอรไทย	ในพนสณฑ์
๏ เมื่อนุชตื่น	ฟื้นนิทระนาน
เพ่งบ่มิพาน	พักตระพระนล
๏ นางก็จะร่ำ	คร่ำจิตจน
จักจรหน	ใดก็บ่เห็น
๏ เดียวจรด้น	หนทุรกัน
ดารณะอรัญ	อันคุรุเข็ญ
๏ หมีมิคโค	โฆระลำเค็ญ
พักตร์กลเพ็ญ	จันทร์ก็จะหมอง
๏ นวลก็จะเศร้า	เจ้าก็จะโศก
ยามวิประโยค	โรคก็จะครอง
๏ โอ้พระปิยา	อาดุรปอง
ผิวกลทอง	หมองสิริครวญ
๏ อ้าอชรินทร์	จินตะประจักษ์
ภักดิพิทักษ์	รักษะสงวน
๏ กอบกิจเอื้อ	เกื้อกิจนวล
โรคะบ่กวน	ภัยะบ่มี
๏ เชิญอศวิน	อินทรอา
ทิจจะมหา	วายุพลี
๏ อีกรุทระยง	องค์วสุศรี
รักษ์ยุวดี	ภีมะธิดา
๏ อันยุพยง	ทรงคุณธรรม
สัจจะประจำ	จิตพระศุภา
๏ สัจจะประเสริฐ	เลิศพสุธา
ดั่งสุรอา	วุธพลวาน
๏ ย่อมจะสงวน	นวลนุชนาง
ภัยะณะกลาง	พนบ่มิพาน
๏ องค์อรจง	ทรงพระสราญ
สู่ณะสถาน	ราชบิตุรงค์ ๚
๘
๏ ฝ่ายกลิอิง	สิงจิตนล
เธอก็วิกล	มนทะจำนง
๏ แหนงมหิษี	หนียุพยง
จิตนลจง	จักจรลี
๏ หันมนะหัก	จักจรไป
หวนมนะไม่	ไกลยุวดี
๏ เหจิตหวน	ป่วนจิตมี
ทุกขะทวี	แทบจะประลัย
๏ ครั้นกลิดล	นลธก็เผลอ
มุ่นมนะเมอ	เธอจรไกล
๏ ดุ่มบถด่วน	ซวนบทไป
ทิ้งอรไทย	หลับณะสภา ๚
จบสรรคที่ ๑๐ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๑
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระพรรณ์ไร	อรไทยะศัยยา
ชอกช้ำระกำกา	ยะก็นิทร์สนิทดี
๏ ครั้งเมื่อพระทรงชัย	จรในพนาลี
ห่อนช้าพระนารี	ธก็ตื่นก็ฟื้นกาย
๏ หวาดคว้าผวากอด	จิตวอดพระฦๅฉาย
คว้าลมบ่สมหมาย	มิประสบสวามี
๏ เหลียวแลชะแง้หา	พระมหากษัตริย์ศรี
เธอหายจะหน่ายหนี	สละน้องกระมังหนา
๏ หวั่นเสียวจะเหลียวซ้าย	นลหายบ่เห็นมา
หวาดเสียวจะเหลียวขวา	ก็บ่สบพระทรงศิลป์
๏ อาดูรอดูลย์เดือด	ดุจเลือดละหลั่งริน
เผือดพักตร์ประจักษ์จิน	ตนะพรั่นภยันตราย
๏ หวาดหวั่นรำพรรณ์เรียก	พจเพรียกณะแถวทาย
โอ้องค์พระทรงฉาย	จรดลณะหนไหน
๏ ทิ้งเมียก็เสียคำ	พระบ่จำฤฉันไร
เหตุการณ์ประการใด	นรนาถปลาตเมีย
๏ โอ้ปิ่นนรินทร์เอย	พระบ่เคยฉนี้เยีย
เคยน้อมถนอมเคลีย	นุชคลอชลอรัมย์
๏ โอ้ปิ่นบดินทร์เอย	พระบ่เคยจะเสียคำ
สัตย์เลิศประเจิดจำ	จิตหมายบ่คลายคลอน
๏ โอ้ปิ่นประชาเบศร์	พระประเวศณะดงดอน
ร้างมิตรสนิทนอน	ศยยาณะป่าหลวง
๏ ดังฤๅระบือธัม	มะประจำบ่จากทรวง
สัตย์ในหทัยปวง	พระบ่ถือและฤๅไฉน
๏ สัญญามิคลาคลาด	นรนาถธคลาไคล
ตูเดียวณะแดนไพร	นลพรากก็จากปราณ
๏ โอ้องค์พระทรงเดช	ฃติเยศร์มหาศาล
แม้นหั่นประหารผลาญ	ชิวะข้อยบ่น้อยใจ
๏ เธอผู้ศตรูมาก	จรจากกนิษฐ์ไย
น้องใช่ริปูไภ	ยะประทุษฐะห่อนมี
๏ คืนวันก็มั่นจิต	มนนิตยะภักดี
นลหน่ายสลายหนี	สละน้องณะไพรวัน
๏ นี่หรือพระถือสัตย์	ปิยะวัจนานันท์
ในคราวอะคร้าวสัน	นิธิเทพสโมสร
๏ อินทร์ยมวรุณเริง	และพระเพลิงประภากร
ชุมนุมสยุมพร	ณะวิทรรภะธานี
๏ นลแจ้งแถลงอัตถ์	ศุภสัจจะวาที
มุ่งมอบกมลปรี	ดิสราญประทานนาง
๏ ตราบชีวะมอดหมาย	บ่สลายเสน่ห์หมาง
หมายออมถนอมวาง	นุชไว้ณะใจตน
๏ นี่หรือพระถือสัตย์	ปิยะวัจนานนท์
ทิ้งนางณะกลางพน	ภยะผองก็พ้องพาง
๏ อันปวงประชาปรา	ณะจะดับจะอับปาง
แม้นชีพบ่วายวาง	ก็เพราะเหตุบ่ถึงกาล
๏ ในเมื่อพระนลหนี	จรลีณะไพรสาณฑ์
ตูไซร้มิวายปราณ	ก็เพราะชนม์บ่ดลขัย
๏ หาไม่มิแคล้วคลาด	จะวินาศประลัยไป
ชนม์วายมลายใน	ขณะที่พระหนีจร
๏ ฉุกคิดพระอิศเรศร์	บ่ประเวศณะดงดอน
เธอหยอกและซอกซอน	พนซ่อนจะหลอนตู
๏ อย่าเลยพระอย่าเล่น	จรเร้นณะริมผลู
เฉกเช่นบ่เอ็นดู	จิตน้องสยองภัย
๏ นั่นแน่ณะกอแฝก	พระจะแมกจะเมี้ยนไย
โน่นเวณุไหวไหว	พระจะเร้นก็เห็นองค์
๏ มาเถิดพระเกิดเกล้า	นลเผ้าพิบูลย์ยง
เล่นเร้นก็เช่นทรง	จิตหมายทำลายรมย์
๏ โอ้โอ๋พระโพรัตน์	จรพลัดนครคมน์
เวรทำระกำกรม	บทฝ่าณะกานน
๏ น้องม่งจำนงโดย	พระเสด็จดำเนิรหน
แหวกป่าทุรารญ	ปฏิบัติพระภัตตา
๏ เกรงเธอจะกรมทุกข์	ภยะฉุกจะมีมา
ภัยกรายณะกายอา	ตมะเองมิเกรงฃาม
๏ ร่ำพลางพระนางทอด	อรองคะนงราม
หม่นมันยุซั้นทราม	วยะโศกบ่ส่างทรง
๏ บัดเดี๋ยวถลันลุก	จรแล่นณะแดนดง
บัดเดี๋ยวก็ทอดองค์	อรทุ่มณะธาตรี
๏ บัดเดี๋ยวก็เพรียกพร้อง	พจก้องพนาลี
บัดเดี๋ยวก็นิ่งตี	อุระกลืนสอื้นครวญ
๏ ชลนัยนะไหลริน	ดุจสินธุกำศรวญ
โศกพลางพระนางนวล	นุชเผยพระพจมาน
๏ ภูตใดหทัยหยาบ	อภิสาปพระภูบาล
ทุ่มทุกขะเทียมปราณ	จะประลัยกษัยสูญ
๏ ภูตนั้นและมันจง	จรดลอนลกูณฑ์
เทียมทุกข์ทวีคูณ	นรกาคนีแรง
๏ สาปพลางพระนางหม่น	มนมันยุกรรแสง
กำศรดบ่ปลดแปลง	ปริเทวะเหหวน
๏ เที่ยวท่องทุรารัณ	ยะรำพรรณ์รำพึงครวญ
หมองคล้ำระกำนวล	นุชเพรียกณะแนวไพร
๏ หาหาสวามี	อวนีศะเกรียงไกร
ภูมีจะหนีไป	สละสัตย์มิสมควร
๏ เพรียกพลางพระนางข้อน	อุระร้อนระกำกวน
ฟังเพียงสำเนียงครวญ	กุรรีระลวงดาย
๏ ฝ่ายงูณะผลูจร	อชครมหากาย
เห็นนางสอางกราย	บทใกล้ก็ได้ที
๏ รวบรัดกระหวัดองค์	ยุพยงพระไภมี
สมถวิลจะกินศรี	สุภคาสง่าพรรณ
๏ นางดิ้นก็สิ้นแรง	อพลาก็จาบัลย์
โอ้องค์พระทรงธรรม์	จรด้นณะหนใด
๏ น้องเดียวณะแดนดง	และอุรงค์กำลังไกร
รึงรัดสลัดไป	บ่มิหลุดก็สุดแรง
๏ อ้าองค์พระทรงฤทธิ์	อภิชิตกำแหง
เรืองเลอเสมอแสง	ทินกรขจรศรี
๏ แม้นเมื่อพระพ้นสาป	กลิหยาบบ่ยำยี
เวียรวัฒน์สวัสดี	สุขศานติ์เสวยรมย์
๏ เธอตรึกระลึกฃ้า	ภริยาอุรารงม
แรมร้างบุรีกรม	ทุฃมาณะอารัญ
๏ หาพักตระห่อนพบ	บ่ประสบพระเมียขวัญ
เหตุตูสิสู่อัน	ตะเพราะคราหะคร่ากิน
๏ เธอจักตระหนักโศก	วิปรโยคประวาสิน
ใครจักพิทักษ์จิน	ตะถนอมพระจมชน
๏ คราวเธอถวิลทุกข์	กษุธาณะกานน
โศกศรานติ์วิการกล	คุรุเขทะลำเค็ญ
๏ ใครจักสมัคเอื้อ	จิตเฟื้อณะคราวเข็ญ
ยามร้อนจะผ่อนเย็น	ปฏิบัติกษัตริย์ศรี
๏ พร่ำพลางพระนางพร้อง	พจก้องพนาลี
หาหาสวามี	พระมิช่วยจะม้วยชนม์
๏ ยังมีวยาธเหี้ยม	จิตห้าวณะราวพน
ลัดเลียบมหารญ	ก็สดับสำเนียงนาง
๏ พรานป่าบ่ช้าที	จรลีตระบัดพลาง
เห็นองค์พระเอวบาง	อหิรัดณะริมผลู
๏ พรานแขงก็แผลงศัส	ตรตัดชิวิตงู
แล้วล้างพระนางตรู	มลปราศสอาดตา
๏ พรานหาผลาหาร	บริหารพระกานดา
นางเปลี้ยละเหี่ยกา	ยะก็เกิดกำลังทรง
๏ ฝ่ายพรานชำนาญไพร	หฤทัยทยานยง
ทูลถามพระนามองค์	อรอรรคนารี
๏ ดูราศุภามา	ลยะภาวินีศรี
นามกรสมรมี	กุลถิ่นสถานไหน
๏ เนตรนางและเนตรเนื้อ	ก็อะเคื้อเสมอใจ
เหตุการณ์ประการใด	จรดลณะหนดอน
๏ เดิรดงดำรงทุก	ขะสำบุกสำบันจร
เอวองคะบังอร	ก็มิน่าดำเนิรไพร ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระไภมี	ยุวดีดำรัสไป
เล่าเรื่องณะเบื้องไน	ษธเสื่อมสลายลง
๏ ซัดเซพเนจร	ระอุอ่อนระอาองค์
ซอกซอนณะดอนดง	จรพลัดพระภัตตา
๏ จวบงูกระหวัดองค์	ยุพยงศุภาภา
ต่อนี้จะเดิรมา	รคะด้นสถลไป
๏ ตามหาสวามี	บุญมีก็สมใจ
แม้นบุญบ่หนุนใน	พนดอมก็ยอมตาย ๚
๑๑
๏ ฝ่ายพรานทยานใน	หฤทัยบ่เหือดหาย
หมายโลมพระโฉมฉาย	พิศรูปวิไลยวร
๏ เอวอรสอางองค์	ยุพยงปโยธร
บูรณ์จันทร์นิภากร	สุกุมารสคราญครัน
๏ วาดวงขนงไน	ยนะศอลออกรรณ
โศภางค์สอางพรรณ	เสนาะพจนะภาษิน
๏ พรานเพลินเจริญตา	กิริยาประมาทิน
เมามานะราคิน	ก็ทำนูลทำนองกาม ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนงเภา	อรเยาวะเรืองราม
ยินยลยุบลความ	กลเพลิงเถกิงลน
๏ ดูดู๋เทมอไพร	ชนไพร่กำเดาดล
เหลิงหลงทนงตน	จะประสบเสน่ห์ตู
๏ เรานี้อนาถา	ภสดาก็พลัดผลู
เดิรเดียวณะดงดู	ดุจไร้พิชัยพงศ์
๏ พรานดำจะปล้ำปลุก	ก็จะคลุกจะคลีองค์
ชอกช้ำจะธำรง	อิธโลกฉันไร
๏ จักอ้อนจะวอนมัน	ก็บ่กันมหาภัย
เหตุมันกระสันใน	มนะหมายทำลายเรา
๏ แค้นขัดสหัสสา	นลโหมพระโฉมเฉลา
เผยพจน์สบถเผา	หินชาติวยาธดง ๚
นางทัมยันตีทรงสาปว่า
๑๑
๏ เหตุฃ้าจำนงจิน	ตะเสน่ห์พระนลยง
เนืองนิตย์สนิทจง	จิตจอดพระยอดใจ
๏ ชั่วตากระพริบหนึ่ง	บ่คนึงบุรุษใด
แน่นแน่กมลใน	สตยาภิวาจา
๏ สรวมสัตย์อุบัติให้	ผลได้ประจักษ์ตา
พรานดงทนงมา	นตระบัดวิบัติชนม์ ๚
๑๑
๏ สิ้นสาปอำนาจสัต	ยะอุบัติบ่แผกผล
ชีพพรานบ่ทานทน	ก็สลายมลายปราณ ๚
จบสรรคที่ ๑๑ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๒
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ ปางนั้นพระราชสุพรตา	พระศุภาพิมลมาลย์
พรานไพรประลัยชนมปราณ	นุชนางบ่ส่างศัลย์
๏ เสียวแสยงระแวงภยะดำเนิร	คิริเขินศิขรขัณฑ์
ดอนเดียรถะด้นวิชนวัน	บทท่องทุราดูร
๏ เสียงสีหะภีรุมยะเกริก	รุรุฤกษะศารทูล
โรหิษมหิษภิษมภูล	ภยะร้องลำพองพน
๏ วาฬมิคคะไล่มฤคล่า	มฤคาริคำรน
โคโฆระโกกะจรปน	กบี่แล่นสเริงไพร
๏ สำนักมิลักขะวนจร	ดสกรกำเรียงไกร
รากษสปิศาจอสุรไภ	ยะพิบากก็มากมาย
๏ มากมีมหีรุหะมหา	รญศาระแหล่หลาย
อิงคุทกุมุทลพุชราย	อศวัตถ์เถกิงเกรียง
๏ เกศร์เกตก์และกิงศุกกทัม	พและชัมพุรายเรียง
ศาลตาลปริยาลขทิรเคียง	อรชุนพกุลสลอน
๏ จิญจาและอามลกโลธร์	นยโครธอุฑุมพร
เรียงรายขจายพนขจร	รสฉมอุดมฆาน
๏ ยามร้อนก็เร่าสริระร้อน	ทินกรบ่สงสาร
แผดเผาบ่เบากิรณปาน	กระอุไหม้มลายโรย
๏ ยามเย็นก็เยือกหทยเย็น	หิมเปนลอองโปรย
ลมชายก็เช่นอนิลโบย	บุรถมระทมใจ
๏ อารัณยะบรรพตตระการ	คิริกูฎนิกุญช์ไพร
หลากธาตุอาศยะณะไศ	ละอเนกอนันต์มี
๏ เหวห้วยลหานหิมอุทก	ก็พุตกณะศีขรี
ผังผังละหลั่งสลิละปรี	ดิสะเริงสราญรมย์
๏ นางมึนกมลอพลภาพ	บ่มิซาบฤดีชม
วันคืนสอื้นอุระระงม	บ่ระงับพระโศกา
๏ ควายป่าวราห์มฤคร้าย	จรกรายบ่บีฑา
เหตุสัจจะในหทยมา	ลยะมิ่งสมรมี
๏ โศกพลางพระนางจรจรัล	พนสัณฑะทุกขี
โหยหาสวามิศบดี	พหุภัยบ่ใกล้กราย ๚
นางทัมยันตีทรงรำพรรณ์ว่า
๑๔
๏ โอ้องค์พระผู้นรพยัคฆ์	สุรศักดิกำจาย
ใจตูบ่รู้ระแคะระคาย	นลข้องทำนองไหน
๏ จึ่งนาถปลาตสหจรี	ดุจนี้ณะแนวไพร
น้องด้นณะพนวิชนไภ	ยก็เบียดก็เบียนองค์
๏ เธอทำพิธีอศวเมธ	ดุจเวทประสาททรง
ท่อทักษิณากรจำนง	นิธิล้วนมโหฬาร
๏ ทรงธรรมประจำจิตบ่คลาด	นรนาถคุณาธาร
ทรงสัตย์บ่เสื่อมพระพจมาน	บ่กระหลับกระหลอกคำ
๏ บัดนี้พระวัจนะวิบัติ	ศุภสัตย์สลายรำ
คาญเข็ญลำเค็ญคุรุระกำ	วนกอบกราลภัย
๏ นลเอยพระเคยทนุถนอม	นุชน้อมมโนมัย
มั่นหมายบ่หน่ายมนสใน	นิจจินต์ปฏิญญา
๏ นลเอยพระเผยพจนภัทร์	ปิยะวัจน์จำนรรจา
ต่อหน้าวรุณยมวรา	คนิทั้งสุเรนทร
๏ แจ่มแจ้งแสดงปิยะกถา	ดุจผาบ่แคลนคลอน
แม้นเมื่อมิเมื้อชนมมรณ์	พระมิร้างวรางคนา
๏ ลืมแล้วและหรือพระนรเศรษฐ์	อภิสัตยะสัญญา
หงส์เหมพิหงคะหิตกา	รกพร้องสนองเสนอ
๏ สี่เวทและอังคะและอุปางค์	ก็กระจ่างหทัยเธอ
ชั่วดีคำภีร์บุรพเลอ	ธประจักษ์ตระหนักใจ
๏ ชั่งในหทัยพระนลเถิด	พระจะเริศจะร้างไป
ทิ้งน้องก็ทิ้งสตยใน	พจนาตถ์พระนลเอง
๏ น้องไซร้มิใช่กนิฐหรือ	พระมิถือสุธรรมเพรง
เมียมาณะอารญก็เยง	พระบ่คุ้มบ่ครองภัย
๏ น้องเรียกพระศัตรุฆนหาญ	พระบ่ฃานก็ลาญใจ
น้องใช่กนิษฐะฤไฉน	นรนาถนิราศหนี
๏ ตูหวั่นอรัณยชะฉกาจ	วนราชศักดี
แยกเขี้ยวจะเคี้ยวพระปตนี	นลอยู่ก็สู้มัน
๏ รักใครบ่รักประดุจฃ้า	นลว่าบ่เว้นวัน
รักแล้วจะแคล้วพจนธรร	มิกได้ไฉนนา
๏ ไนษัธบ่ทรงพระประติภาษ	พระก็คลาดปฏิญญา
ตูท่องก็ทุกข์ทุพลอา	ดุรแต่จะแลเหลียว
๏ จาบัลย์วิวรรณะวรลัก	ษณะรูปก็ซูบเซียว
ป่าเปลี่ยวก็เปล่าหทยเดียว	จรดินมลินทรง
๏ ผืนผ้าจะปกสริรปิด	ก็บ่มิดบ่เมี้ยนองค์
โอ้อาตม์อนาถนฤปจง	จิตหมางก็ร้างไป
๏ ด้นดั้นอรัณยะดรุเดียว	ก็เสยียวสยองภัย
เสือสีหะหมีมฤคใน	พนเสียงกำเรียงรณ
๏ อ้าจิตระกายวนราช	มฤคาทคำแหงพล
โอษฐ์อ้ามหามุขพหล	อริล่าคุหาศัย
๏ เปนใหญ่ณะหมู่มฤคพรร	คะอรัณยะราชัย
แกล้วกล้าศวาบทกำไร	อภิเดชกระเดื่องวัน
๏ ฃ้าคือพระภีมะดนยา	พระบิดาดำรงฃัณฑ์
โอบอ้อมถนอมนรวิทรร	ภะเกษตรเกษมศรี
๏ ตูผู้ธิดานฤปนาม	กรทัมะยันตี
ตำแหน่งพระราชสหจรี	นรเทพธำรงขัณฑ์
๏ เธอทรงพระนามนลกษัตร	อริกรรษณ์กำไรธรรม์
จำจากนครจรอรัญ	บทท่องทำนองจน
๏ ตูพลัดกษัตริยะภสดา	จรหาณะกานน
หม่นเศร้ามิสร่างสิริวิกล	ปริเขทะลำเค็ญ
๏ เสือเอยผิเคยจรประจักษ	นลพักตระพรรณเพ็ญ
เชิญช่วยอำนวยยุบลเปน	อุปถัมภะกำลูน
๏ อยู่ไหนพระนลพิมลเชษฐ์	นรเศรษฐ์เสมอสูรย์
ตูรู้จะสู้จรจะปูน	ปถทุกข์ก็จำทน
๏ แม้นเสือมิทราบยุบลไซร้	จิตได้กรุณดล
ฆ่าฃ้าและฃ้ามรณชนม์	ก็จะสิ้นศิฃาดูร
๏ อ้าเสือสหัสพหลห้าว	จิตกร้าวกำลังภูล
ยินตูบ่ตอบยุบลทูล	จรเลี่ยงเฉวียงเดิร
๏ โอ้อาตม์นิราศพระนลพราก	ผิพยาฆร์ก็ยังเมิน
เชิญกินบ่กินประดุจเชิญ	อปยศสลดใจ
๏ เห็นอยู่ก็แต่ศิขรโศ	ภนโอสถาลัย
อ้าท่านตระหง่านอำพรไศ	ละสง่าสถาวร
๏ ไพจิตรพิพิธอุบลราย	พิศพรายประภากร
แง่ง้ำชโงกธรณิธร	กลเกตุกระจายเจียร
๏ เสือสีหะหมีมฤคหมู	คชอยู่คณาเกียรณ์
ผาห้อมพิหงคมจำเนียร	นิจพึ่งสำนึงเนือง
๏ อ้าไศละโศภนพิศาล	พิสดารสราญเรือง
ผาเผ่นผงาดผงะชำเลือง	คิริราชสอาดตา
๏ ฃ้าเปนธิดานฤปนาถ	อธิราชชายา
เปนวีระเสนะสุณิสา	สิริเลิศระบินวงศ์
๏ ท้าวภีมะผู้วิทรภา	ธิบดินทร์ธนินทรง
แกล้วกล้ามหารถรณงค์	อริแล่นระบือชา
๏ ราชสูยะอีกอศวเมธ	อภิเดชศักดา
เปนที่พำนักนิกรจา	ตุรวรรณนิรันดร
๏ พรหมัณยะธรรมะวิทวี	รยะศีละสังวร
โลกหล้าประชาชนนิกร	ระบุฃามพระนามเสมอ
๏ องค์นั้นและคือบิดรอา	ตมะฃ้าธิดาเธอ
นอบกายถวายกรเสนอ	นมะน้อมณะศีขรี
๏ อนึ่งในนิษัธฃติยนาถ	อธิราชภูมี
ท้าววีระเสนอธิบดี	นลราชดนัยตรู
๏ องค์วีระเสนสสรุฃ้า	นลกล้าพระผัวตู
ครองราชย์ดำรงนครชู	มรดกพระบิดร
๏ เธอทรงพระคุณวิบุลสันต์	ศตรุหันมหิศร
แสนเศิกบ่สู่นิษธรอน	อริฃามศยามนล
๏ เดิรป่าและข้าสิจรพลัด	นลภัสดาตน
เปล่าเปลี่ยวจะเที่ยวทุรณะพน	ก็บ่พบพระสามี
๏ ผาเอยผิเคยยลพระพักตร	นลศักดิสมศรี
เชิญแจ้งแถลงบทวิถี	ทิศถิ่นนรินทร์จร
๏ อ้าไศละโอ้อจลเศรษฐ์	คิริเชษฐะถาวร
ห่อนพร้องสนองพจนถอน	คุรุทุกขะทำงน
๏ โอ้อาตม์อนาถนฤปทิ้ง	ดุจกลิ้งณะกลางหน
ภูผาษ่อาทรกมล	และมิบอกยุบลเรา
๏ โอ้ปิ่นนิษัธสตยวาค	จรพรากพธูเยาว์
แม้นมาตรพระบาทยุคลเนา	พนกว้างบ่ห่างไป
๏ โปรดน้องสนองพจนตอบ	จิตกอบกรุณไกร
ว่านี่แน่ะพี่สถิตไพร	จะตระโบมพระโฉมตรู
๏ น้องยินนรินทรสำเนียง	ก็จะเพียงสุรินทร์ชู
ชวยชื่นระรื่นหทยตู	อมฤตก็ปานกัน
๏ กายตูพธูก็จะดำรง	บ่มิปลงชิวาสัญ
เอองค์จะทรงชนมทัณ	ฑะก็ช้ำบ่จำนง
๏ พร่ำพลางพระนางบทจรัล	พนสัณฑะโศกทรง
คืนวันก็พรั่นภยะณะพง	ทุรท่องวิถีไพร
๏ บ่ายบาทแทบอุดรทิศ	ระอุอิดระอาใจ
อ่อนเปลี้ยละเหี่ยหทยใน	อุระก่นระกำกลืน
๏ สามวันวิทรรภะกลยาณิ์	จรฝ่าอรัญฝืน
สามคืนธขืนจรบ่คืน	บถมุ่งอุดรจรัล
๏ พ้นพนก็ดลทิพยกา	นนตาปสารัญ
งามหมู่มหามุนิอนันต์	ตบะกล้าวิชาบุญ
๏ เสมือนเสมอพระพรหมฤษิวิสุท	ธะวศิษฐ์วิศาลคุณ
เสมอเสมือนมุนีอะตริอดุลย์	ภฤคุเดชกระเดื่องดิน
๏ ปางราชินีนิษธรัฐ	สุมนัสสุนันทิน
เหตุสบสวัสดิ์ตปสวิน	พระวนัสถายี
๏ อาศรมก็สมมุนิสถิตย์	ตบะกิจพระโยคี
ศาฃามฤคมฤคมี	สุขเล่นสเริงรมย์
๏ นวลนางก็สร่างกมลเศร้า	อุระเร้าระบมกรม
ดำเนิรประณตนขประนม	กรสู่พระโยคี
๏ งอนงามพระทรามวยปิยา	สุกุจาประภาศรี
ขนงเนตระเกศวิมลมี	ศุภลักษณ์ลออเพ็ญ
๏ ปางหมู่มุนีสิริสถา	วรวานะปรัสถ์เห็น
นงคราญสุมาลยะสรเล็ญ	วนิกอบกรุณใจ
๏ ทักว่าสวาคตและเอื้อ	จิตเกื้อกมลใน
เชิญนั่งและหวังกิจอะไร	จะประสงค์ก็จงแถลง ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระองค์อรสคราญ	พจมานบ่เคลือบแคลง
ถามว่าพระดาบสแสวง	ผลเผล็ดสำเร็จหรือ
๏ กอบกิจพิธีอคนิโห	ตรโสมะยัญรบือ
บุญล้นกุศลผลกระพือ	คุณพัดณะปัถพี ๚
๑๔
๏ ปางปวงมุนีมนสน้อม	กรุณาพระนารี
พร้อมพร้องสนองพระยุวดี	พิศพักตรพิมลพรรณ
๏ ดูราศุภาพรสวัสดิ์	พระสุภัททะลาวัณย์
องค์เดียวธเที่ยวจรอรัญ	มนม่งจำนงใด
๏ โฉมเฉลาจะเหงากมลหงอย	จะละห้อยละเหี่ยไย
ด่วนดับระงับทุฃะณะใจ	อรเถิดจะเกิดศรี
๏ นางคือสุรางคะณะสวรรค์	ฤอรัณยะเทวี
นางไม้ฤนาทยะสุรี	ระบุบอกยุบลเรา ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นวิทรรภะวนิดา	มนทุกขะบันเทา
ยินถามพระทรามวยะลำเภา	ก็ดำรัสยุบลไป
๏ ฃ้าแต่พระดาบสสถา	พรสาธุตาลัย
ฃ้าใช่สุรางคะทิพไกร	ฤอรัณยะเทวี
๏ ตูไซร้มิใช่อมรตา	ทิพยาธิศักดิ์ศรี
เปนมานุษีผิวมุนี	อนุญาตจะพรรณนา
๏ อันในวิทรรภะวรรัฐ	อธิฃัติยะราชา
ทรงราชย์ดำรงนครอา	ตมะนี้บุตรีเธอ
๏ อนึ่งในนิษัธฃติยนาถ	อธิราชบ่อาจเผยอ
จักหามหาธิปเสมอ	นลไซร้ก็ไป่มี
๏ สงครามะชิตวิวิธบุณ	ยะอดุลย์สวัสดี
ปราชญ์เปรื่องกระเดื่องปฤถิพี	พระวิศามบดีศวร
๏ เปนที่พำนักทวิชชน	ธุระชอบระบอบควร
นอบนบคำรพสุรขบวน	ปฏิบัติพิพัฒน์ผล
๏ เลี้ยงรักพิทักษ์นิษธวงศ์	ยศยงสถานนท์
เดชานุภาพพลถกล	อธิเกียรติเถกิงพรรณ
๏ โสภณพิพัฒน์สตยสันธ	อริหันอนันต์ธรรม์
ชาญศัสตร์ฃจรปรปุรัญ	ชยะสิทธิศักดี
๏ ฃ้าภารยายุคลบาท	บริจาริกามี
ใจน้อมพระนลนฤบดี	ภพนาถสวามินทร์
๏ อันองค์พระนลนฤปเศรษฐ์	อภิศักดิ์เสมออินทร์
สัตยธรรมปรายณะนรินทร์	ระวิโสมเสมือนองค์
๏ มีผู้ชำนาญกลสกา	คติกอบจะโกงวงศ์
ท้าเธอพระนลพิมลปลง	จิตเล่นก็เห็นผล
๏ โภคทรัพย์ก็ยับธนก็ย่อย	นิธิน้อยบ่ติดตน
สมบัติก็หมดรถพหล	หยะคชก็ปลดไป
๏ ไอสูรย์ก็สูญสิริก็สิ้น	นิษธินทะราชัย
พลัดจากนครจรณะไพร	กลพิษพระเพลิงกูณฑ์
๏ ฃ้าโดยเสด็จวรกษัตริย์	นลภัสดาดูร
ด้นดั้นอรัณยะภยะภูล	ปฏิบัติกษัตริย์ศรี
๏ บัดนี้ก็พลัดพระภสดา	จรหาสวามี
เขินเขาลำเนาวนนที	ทศทิศจะติดตาม
๏ อันในนิวาสวนิสถาน	นลชาญณรงค์ราม
เสด็จมาฤเปล่าพระมุนิงาม	จิตกอบกรุณแถลง
๏ ตามหาและฃ้ากลจะคลั่ง	กลไคล้ณะไพรแวง
เที่ยวท่องณะทุ่งทุรแสยง	ภยะทุกขะทุกโมง
๏ เสือสิงห์กระทิงอธิกทา	รุณพรานชำนาญโกง
หลอกล่อชลอจิตโชลง	ภยะคิดจะชิดตัว
๏ ไม่ช้าผิฃ้าจรมิพบ	บ่ประสบพระพักตรผัว
ห่อนอยู่จะสู่มรณกลัว	ปรโลกบ่ห่อนมี
๏ อยู่ไปก็ใครจะสรเสริญ	ขณะเดิรพนาลี
นางงามบ่ตามนฤบดี	ปฏิบัติพระภัสดา
๏ อยู่ไปก็เปล่าคุณประโยชน์	ผิวโทษสินานา
เวรกรรมก็จำจิตจะคลา	มละชีวะดีเจียว
๏ อยู่ไปก็ใครจะอภิรักษ	จรจักดำเนิรเดียว
ภูตผีปิศาจอสุรเกรียว	ภยะกราวณะราวไพร ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นประชุมวนิสดับ	วจศัพทะทรามไวย
ชี้ชอบก็ตอบยุบลไป	มุนิกอบมโนปการ
๏ ดูราพระราชอรสุดา	จิตอย่ากำศรดศรานติ์
จักหมายทำลายชนมปราณ	ก็บ่สมพระปราถนา
๏ เราเห็นประจักษะตบะญาณ	บ่มินานพระกานดา
จักพบพระพักตรพระนิษธา	ธิปผู้ริปูแสยง
๏ อันองค์พระนลนรพยัคฆ์	อภิศักดิเริงแรง
สิ้นบาปก็บุณยะจะแสดง	กิติเชิดชลอคุณ
๏ คืนครองนครพรพิพัฒน์	อริมรรทน์มนุญบุญ
ก่องแก้วกนกดิลกสุน	ทรแสงมไหสูรย์
๏ นางจักประสบพระภสดา	นิษธาธิเบนทร์จรูญ
ทรงอาสน์อำรุงนิกรภูล	สุขทั่วสุมณฑล
๏ นางจุ่งบำรุงพระวรกาย	บ่มิหมายทำลายชนม์
ห่อนช้าจะได้กลกมล	ดุจซึ่งมุนีทูล
๏ พูดพลางนิกรมุนิก็ปราศ	วนวาสก็หายสูญ
พริบเดียวก็เปลี่ยวจิตอดูลย์	ฤษิหลายก็หายพลัน
๏ นงเพ็ญธเห็นวิปรยาส	ก็ประหลาดหทัยครัน
อาศรมมณฑลก็อัน	ตรธานวิการกลาย
๏ ดาบสก็หมดมิคก็สิ้น	ขคบินก็พริบหาย
พรรณ์พฤกษ์อำพนผลก็ดาย	มธุรสก็หมดไป
๏ ไภมีก็มีจิตะระทวย	ประทะทุกข์ณแถวไพร
กำศรดระทดทุรคไภ	ยอรัณยะรัญจวน
๏ พบต้นอโศกสถิตมั่น	พยุปั่นบ่หันหวน
ช่อช้อยยะย้อยยลยะยวน	รสรื่นระรวยลม
๏ อ้าวีตะโศกะศุภวัฒน์	กลฉัตรเฉลิมรมย์
ฃ้าภารยานรวิกรม	นลราชนรินทร
๏ ท่านไซร้วิโศกสุขประเสริฐ	สิริเลิศณะราวดอน
ตูโศกวิโยคนฤปจร	นลเริศณะราวดง
๏ อ้าศรีอโศกะตรุเศรษฐ์	ภยะเฉทฉวางพง
แม้นทราบยุบลพระนลทรง	ภพผู้ประภากร
๏ จงช่วยอำนวยคุณแถลง	ระบุแจ้งวิถีจร
ทางใดจะพบพระมหิธร	ทุมบอกยุบลเรา
๏ ตูโศกอโศกจะมิระงับ	ปริโศกบางเบา
ท่านไซร้สถิตย์พนลำเนา	ก็บ่สมสมัญญา
๏ พร่ำพลางพระนางนุชพิลาป	ชลอาบพระนัยนา
เศร้าสร้อยละห้อยอรอุรา	จรสัณฑะรัญจวน
๏ โคถึกอธึกมฤคร้าย	คณิควายบ่กรายนวล
หมูหมาณะกานนบ่กวน	อรหลีกก็หลีกอร
๏ เฃาเขินดำเนิรบ่มิสดวก	พิษพวกภยังกร
เปือกตมและหล่มจะบทจร	บทก้าวก็ร้าวองค์
๏ ช้านานบ่พานพิมลพักตร	นลอรรคนรินทร์ยง
เมื่อยล้าอุสาหะจรดง	ดุจไพร่ดำเนิรพน
๏ วันหนึ่งพระนางนิษธศรี	ยุวดีเสด็จดล
แทบท่านทีสริชชล	ก็สอ้านสอาดดี
๏ เต่าปลาชล่าชลกระเพื่อม	คิริเงื้อมชโงกมี
น้ำไหลก็ไสกลมณี	จรเฃ้ชเลจร
๏ เสียงเกราญจะเร้ากลจะเรียก	เสนาะเพรียกณะอำพร
ฝ่ายเหยี่ยวก็เฉี่ยวชลชงอน	นขยึดทยานบิน
๏ จักรวากณะฟากชลก็ก้อง	เสนาะร้องณะริมสินธุ์
บ้างฟ่องณะห้องสลิลกิน	ชลว่ายกระจายกัน
๏ ยังมีประชุมพณิชสา	รถมาณอารัณย์
เกวียนฬาและม้าคชอนันต์	คณะเนื่องดำเนิรมา
๏ ถึงท่านทีชนบ่ฃาม	จรฃ้ามณะมรรคา
พ่อค้าก็คุมคณะคชา	ศวรถจะบทจร
๏ ปานนั้นพระราชอรยุพี	มหิษีมหิศร
พานพลพณิชชนนิกร	ก็เสด็จแสดงองค์
๏ เผือดซูบพระรูปวรฉวี	มหิษีธทรุดทรง
เปือกเถื่อนก็เปื้อนสริระมง	คลปราศอนาถจน
๏ ปางนั้นประชุมชนก็แปลก	จิตแรกจะเห็นคน
เหตุมาณะกานนวิชน	บ่ประสบมนุษย์ใด
๏ บางผู้ตระหนกจิตก็ลี้	จรลีณะพงไพร
บางผู้ก็หลายหทยใคร	จรเตร่และเอองค์
๏ บางผู้คนองมนก็กล่าว	ระบุหยาวพระโฉมยง
บางผู้ก็พร้องพจนจง	จิตโกรธพิโรธนาง
๏ บางพวกก็กอบกรุณหมาย	บ่ระคายระคางขนาง
ปราไสยไฉนจรณะทาง	วนเปลี่ยวและเดียวองค์
๏ บ้างถามพระนามกรไฉน	และไฉนสกุลวงศ์
ถิ่นบ้านสถานทิศณะพง	พนพฤกษะราวใด
๏ แม้นเปนมนุษย์ประดุจเรา	ก็และเจ้าจะไปไหน
ฤๅเปนสุรางคะทิพไกร	จรเล่นณะราวพน
๏ สาวสวรรค์อรัณยะบริรักษ์	ฤพิทักษ์นทีวน
เปนใหญ่ณะไศละนิรมล	ฤพระทิศเทวี
๏ สาวสวรรค์ศรัณยะสุขทา	ทิพยาภิศักดิ์ศรี
เชิญช่วยอำนวยคุณธนี	ผลลาภอนันต์นัย
๏ ฤๅรากษสีอสุรยัก	ษิณิจักประสงค์ใด
เชิญกันอนันตะพิษภัย	สิริภัทร์สวัสดี
๏ สรวมศรายะสารถจะท่อง	บถท้องพนาลี
ลาภผลพิพัฒน์อุบติมี	ดุจในหทัยจง ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระภีมะดนยา	สุภคาประภาองค์
ยินถามพระทรามวยะก็ทรง	อภิปรายประยายไป
๏ ดูก่อนพณิกนิกรสา	รถวาหะหาญไพร
ตูใช่สุรางคะทิพไกร	ฤอรัณยะเทวี
๏ เปนมานุษีพระดนยา	มนุชาธิเบนทร์พลี
ภารยาพระมานุษบดี	จรป่าจะหาเธอ
๏ ปิ่นฃัณฑ์วิทรรภะอธิราช	ภพนาถพระนามเลอ
สัตยธรรมประจำจิตเสมอ	กิติศักดิ์ประจักษ์ไกล
๏ องค์นั้นพระราชชนกฃ้า	พระนราธิราชไกร
ครองกรุงอำรุงนิกรใน	ภพแผ้วสถาพร
๏ อนึ่งในนิษัธฃติยนาถ	นรราชริปูหยอน
ทรงลักษณ์ประจักษ์นยนะนร	อภิรูประบือบน
๏ ทรงนามพระนลนรพยัคฆ์	ปรปักษ์บ่ปองรณ
พลัดฃ้าและฃ้าจรณะพน	บ่มิพบประสบองค์
๏ ท่านมาณะป่าผิยลพักตร	นลศักดิ์ประเสริฐจง
บอกฃ้าและว่านฤปทรง	บทท่องวิถีใด ๚
๑๔
๏ บัดนั้นพณิกบุรุษสา	รถวาหะทูลไป
ฃ้าแต่พระราชอรไทย	กลยาณิลาวัณย์
๏ ฃ้ามาณะกานนวิชน	บ่มิยลพระนลอัน
เปนปิ่นสุรัฐนิษธฃัณ	ฑเถลิงเถกิงฉาย
๏ ในป่าจะหาชนบ่มี	ผิวสีหะเสือหลาย
หมีหมาวราหะคชควาย	ก็อเนกณะกานน
๏ มานุษบ่พบณะพนกว้าง	พนห่างนิคมคน
จงยักษะราชพลพหล	มณิภัทรพิทักษ์เรา ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระนางนฤบดี	มหิษีศุภาเพรา
ยินคำระกำจิตบ่เบา	อุระอัดดำรัสถาม
๏ ดูก่อนประชุมพณิชจัก	จรมรรคนิคมคาม
จงจิตจะจรนครงาม	ทิศทุ่งสถานใด ๚
พ่อค้าผู้นำหมู่เกวียนทูลว่า
๑๔
๏ ฃ้าแต่พระนางนิษธศรี	ยุวดีดำรูวัย
อันฃ้าและสารถจะไป	ณะประเทศะเจที
๏ แว่นแคว้นสุพาหุอธิราช	จิตคาดจะค้าดี
ซื้อฃายและหมายธนทวี	ผลลาภกำไรเนือง ๚
จบสรรคที่ ๑๒ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๓
ภุชฌงคปยาตฉันท์
๑๒
๏ พระเอวบางศุภางคี	พระไภมีสิรีเรือง
บ่เปลื้องปลดกำศรดเปลือง	บ่แปรปรวนกำศรวญปลง
๏ สดับถ้อยพณิชทูล	มนาดูรบ่เสื่อมทรง
จะเดิรเดียวณะแดนดง	ประโยชน์ใดก็ไป่มี
๏ คำนึงในหทัยว่า	จะตามหากษัตริย์ศรี
ณะแถบเทศะเจที	ผิบุญสบก็พบเธอ
๏ ก็ตามสารถิกจร	ณะดงดอนศิขรเฌอ
พระโฉมตรูบ่รู้เผลอ	พระเนตรค้นพระนลพลาง
๏ บ่พานพบประสบผัว	พระน้องมัวกมลหมาง
ปถินทุ่งสถานทาง	สถลถิ่นถวิลหมอง
๏ ดำเนิรมาณะป่าจึง	ณะวันหนึ่งก็ถึงหนอง
ทุมลปราศสอาดปอง	จะอาบกลืนก็ชื่นฉม
๏ สลาดโดดสโรชดื่น	สลิดชื่นสราญชม
ชเลชาตวิลาสรมย์	วิไลยเลิศลออชล
๏ อนันต์บุษบาบาน	อเนกก้านตระการผล
กระจายกลิ่นกระถินคน	ธะรสเร้าฤดีรมย์
๏ ผกากรรณิการ์กุณท์	พิกุลกรุ่นกระหลบลม
พระพายชายรำพายชม	รำเพยชื่นกมลชน
๏ สำเนียงนกสำนวนยวน	หทัยชวนชลอมน
ชล่าหล้าถลาบน	อำพรเพรียกสำเหนียกกัน
๏ ประชุมเกวียนก็ยับยั้ง	ณะฝั่งท่าบ่ช้าพลัน
สอาดกายสบายครัน	สราญรื่นสเริงใจ
๏ นิกรนรก็ผ่อนจิต	สนิทนิทร์ณะแนวไพร
พนานดรบ่ห่อนใคร	จะพรึงพรั่นภยันตราย
๏ ณะเที่ยงคืนก็ช้างป่า	จะไตรตราก็เหลือหลาย
จำนงในหทัยหมาย	จะดื่มน้ำณะลำชล
๏ กรีป่าประสบกลิ่น	กรินบ้านณะแนวพน
ก็ไล่บุกและรุกรน	ประหารชีพถีบแทง
๏ กรีบ้านก็พล่านพลุก	ทลึ่งลุกถลันแรง
สยองภัยหทัยแสยง	ก็เหยียบย่ำกระหน่ำกัน
๏ ตุรงค์ตื่นก็แตกวิ่ง	มนุษย์กลิ้งณะกลางสัณฑ์
สำเนียงเรียกสำเหนียกอัน	ตรายร้ายสลายชนม์
๏ ประชุมชนก็อลหม่าน	กรีพล่านณะไพรพน
กรินป่าก็ฆ่าคน	กรินบ้านก็ปราณวาย
๏ ตุรงค์ย่ำมนุษย์ลง	มตงค์เหยียบตุรงค์ตาย
เสทื้อนก้องณะท้องทาย	สท้านป่าณะราตรี
๏ อนันต์ทรัพยะยับย่อย	จะหาน้อยบ่มีดี
อเนกสินก็สิ้นชี	วะชนหลายมลายไป
๏ วิเชียรช่วงเฉลาชม	เฉลิมรมยะไฉไล
วิทูรช์งามอร่ามไร	แอร่มรัตนะรังสี
๏ อนัคฆ์บุษปราครัตน์	อนันต์ปัทมราคมี
วิมลมาลินีนี	ลนานาประภาชม
๏ ประไพโชติมรกต	ฉวีสดขจีสม
ขจายศรีมณีรมย์	มโนรถจรูญราย
๏ แจร่มรัตนะโคเมท	เจริญเนตรวิเศษฉาย
วิสุทธฉานประพาลพราย	ประไพเพริศประเสริฐสม
๏ ประสานสีมณีนา	มะมุกดาอุรารมณ์
อุไรรัตน์จรัสชม	จรูญช่วงเฉลิมใจ
๏ และทรัพย์อื่นก็หมื่นแสน	อเนกแน่นอนันต์นัย
สุพิตมาศศุภามัย	สุพรรณ์มากมณีเรือง
๏ ก็สูญสิ้นณะถิ่นพน	ชิวิตคนก็ป่นเปลือง
กรินย่ำกระหน่ำเนือง	อนัคฆ์ทรัพยะยับลง ๚
๑๒
๏ จะกล่าวองค์พระนงลักษณ์	ผธมพักณะพื้นพง
สำเหนียกฉาวณะราวดง	ผวาผกตระหนกใจ
๏ พระเนตรทัศนาพลาง	พระนางพรั่นอนันต์ภัย
ก็ลอดเล็ดเสด็จไป	ดำเนิรฝ่าณะป่าหลวง
๏ กำบังดูณะหมู่ไม้	บ่มีใครจะเห็นปวง
จะลืมเนตรก็เสียวทรวง	จะหลับเนตรก็เสียวใจ
๏ พระกายสั่นพระขวัญหนี	มิรู้ที่จะทำไฉน
ก็นิ่งอยู่และดูไป	บ่จรจากกำบังพน
๏ มตงค์ดงทนงชาญ	มตงค์บ้านบ่ทานทน
สำเร็จผลาญสำราญตน	กรีป่าก็คลาไคล
๏ ประชุมชนก็ชุมนุม	ณะสุมทุมพนาศัย
สำรวจกันสนั่นไป	สลดเศร้าบ่เสื่อมคลาย
๏ ก็เจรจาประสาโศก	วิโยคญาติวงศ์วาย
สหายเกลอเสมอกาย	ประลัยเกลื่อนณะเถื่อนไพร
๏ พณิกหนึ่งก็จึ่งว่า	ฉนี้ฃ้าบ่เฃ้าใจ
กำเนิดเหตุวิเภทภัย	สลายกายมลายสิน
๏ มิใช่ว่าดำเนิรป่า	บ่บูชาพระยักขินท์
กุเวรเดชกระเดื่องดิน	ธเนศวรสราญทรง
๏ มณีภัทร์ก็บูชา	มิใช่ว่าจะลืมหลง
กำเนิดภัยณะไพรพง	เพราะเหตุการณ์สถานใด
๏ บุรุษหนึ่งก็จึ่งว่า	หทัยฃ้าก็สงสัย
สตรีเดียวณะแดนไพร	และสิงห์สัตว์มิกัดกิน
๏ ก็ใครเล่าสตรีนั้น	ดำเนิรดั้นณะแดนดิน
ชรอยรากษสีจิน	ตนาหมายทำลายเรา
๏ และหลอกว่าพระบุตรี	วิทรรภ์ภีมะพรายเพรา
พธูรัตน์กษัตริย์เสา	วะสมบัตินิษัธศรี
๏ มเหษีมณีวงศ์	จะเดิรดงบ่ห่อนมี
ชรอยว่าปิศาจี	จำนงแกล้งจำแลงมา
๏ และเราหลายก็ตายใจ	มิรู้ภัยะมายา
วิบัติเหตุวิเภทพา	ธแหลกล่มละลายพลัน
๏ ปิศาจีก็หนีหน้า	ผิรอช้าจะอาสัญ
กำลังเราก็เท่าทัน	จะฉีกเนื้อจะเถือหนัง ๚
๑๒
๏ จะกล่าวฝ่ายพระสายสมร	สถิตย์ซ่อนสถานบัง
สดับถ้อยพณิชดัง	คธาวุธระดมตี
๏ ลอายในหทัยนัก	พณิกว่าปิศาจี
ผรุสวาทประมาทมี	จำนงมั่นจะฟันแทง
๏ แสยงภัยหทัยพรั่น	ก็ลี้ดั้นณะไพรแวง
พนาลีบ่มีแสง	ศะศินส่องสยองมัว
๏ ดำเนิรพลางพระนางโศก	วิโยคญาตินิราศผัว
รำพึงพรั่นรำพรรณกลัว	ลำพังเกลือกกราลเข็ญ
๏ อำเภออาตม์อนาถโอ้	อเนกโฆระลำเค็ญ
เพราะบาปใดไฉนเปน	ฉนี้ปานจะลาญชนม์
๏ ทุศีลใดบ่ได้ทำ	ก็ผลกัมมะใดดล
พระผัวพรากวิบากตน	วิบัติเต้าพนาดร
๏ ชรอยชาติก่อนฃ้า	ประกอบลามกากร
ฉนั้นชาตินี้รอน	หทัยลาญก็ปราณวาย
๏ อนิจจาอนาถา	จะคิดไปก็ใจหาย
สุดารัตน์กษัตริย์ฉาย	เกษตรเชษฐ์เฉลิมวงศ์
๏ มเหษีมหาศักดิ์	มไหสูรย์ประยูรยง
พระผัวหน่ายสลายทรง	สลดเศร้าสลักทรวง
๏ มเหศวรมหาสิทธิ์	มหาฤทธิ์ระบือสรวง
นิราศสัตย์ดำรัสลวง	ดำรงเล่ห์อุบายใด
๏ ชรอยกรรมกระทำโทษ	กระทุ่มทุกข์กระท้อนใจ
เพราะบาปบรรพะทันภัย	พิบัติซัดก็พลัดเวียง
๏ รำพรรณ์พลางพระนางทรง	สอื้นองคะอ่อนเอียง
หทัยหดสลดเพียง	สลบพางจะวางวาย
๏ สอื้นพลางพระนางร่ำ	รำพรรณ์ช้ำระกำกาย
แสวงผัวผิตัวตาย	ก็ตามแต่จะแปรไป
๏ อนิจจาธิดาภี	มะภูมีพลีไกร
อนาถาจะหาใคร	จะเห็นทุกข์ก็ห่อนมี
๏ ประหนึ่งใช่พิชัยพงศ์	พิชิตทรงสวัสดี
พระวงศาวลีศรี	วิไลยศักดิ์ประจักษ์ไกล
๏ พระผัวมีก็ลี้ร้าง	พระญาติห่างบ่เห็นใจ
มหายศก็หมดไป	จะนอนนั่งบ่ดังเคย
๏ พระลูกหญิงพระลูกชาย	จะดีร้ายมิรู้เลย
ธิดาเยาว์เฉลาเชย	แชล่มชื่นเฉลิมรมย์
๏ จะอ้วนพีบ่มีภัย	ฤเจ็บไข้หทัยกรม
กุมารเคยเสวยนม	กำพร้าแม่จะแลลาญ
๏ อนาถกรรมระกำดล	จะคิดทนก็เหลือทาน
ดำเนิรป่าบ่ช้านาน	พระผัวร้างณะกลางหน
๏ ประสบพวกพณิชหมาย	จะรอดตายมลายชนม์
บ่เข็ดฃามจะตามจน	ประจวบหน้าสวามี
๏ กรีป่าก็มาผลาญ	พณิชลาญบ่เหลือดี
เลอียดยับจะนับชี	วะชนวายก็หลายเจียว
๏ ฉนี้ไซร้ก็ใช่อื่น	ชรอยบาปขวาบเขวียว
พณิชรู้เพราะตูเดียว	ดำรงกรรมกระทำผล
๏ จะเปนด้วยพระโลกบาล	กำเรียงชาญพิชัยพล
ณะคราวเมื่อเสด็จดล	วิทรรภ์เพื่อสยุมพร
๏ พิโรธฃ้าเพราะฃ้าเลือก	พระนลไนษเธศร
บ่เลือกหนึ่งสุรามร	ณะเหล่าเทพสี่องค์
๏ ก็จึงเธอประทานทุกข์	ทลายสุขสลายวงศ์
ดำเนิรมาณะป่าดง	ก็ชอกช้ำระกำเกิน
๏ มิสิ้นกรรมก็จำทน	จะดั้นด้นอรัญเดิร
จะวอดวายก็ตายเทอญ	จะอาไลยทำไมมี
๏ รำพรรณ์พลางพระนางจร	ณะดงดอนพนาลี
ประสบวิปปะเวที	บ่ปองร้ายพระสายสมร
๏ ก็ตามพราหมณ์ดำเนิรไพร	สอื้นไห้อุราวรณ์
ระโหยหวนระทวยถอน	เทวศเศร้ากำศรดศรี
๏ ณะวันหนึ่งก็ถึงเมือง	จรูญเรืองสวัสดี
กำไรรัฐะเจที	นิกรคั่งกำลังชาญ
๏ พระโฉมเฉลาก็เฃ้าใน	นครไศละปราการ
ตระหง่านฟ้าสง่าปาน	จะเปรียบชั้นสวรรค์บน
๏ ประชาราษฎร์ประหลาดจิต	ตลึงพิศพระนางฉงน
สตรีนี้พิกลคน	จะเปนบ้าฤว่าไร
๏ จะนุ่งผ้าก็ครึ่งผืน	จะเดิรยืนก็แปลกใจ
ประชาชนก็กล่นไป	ดำเนิรหลามและตามดู
๏ พระนางก้มพระพักตรเดิร	พระเนตรเมินเขม้นผลู
ประจวบน่านิเวศน์ภู	บดีสีหะราชา
๏ ณะกาลนั้นพระพันปี	บรมราชมารดา
ประทับทอดพระทัศนา	ถนนนอกพระมณเฑียร
๏ พระนางเยี่ยมพระบัญชร	นิกรนรคณาเกียรณ์
ประชุมอยู่และดูเจียน	จะแน่นน่าพระลานหลวง
๏ สตรีหนึ่งทำนองแปลก	ดำเนิรแหวกประชาปวง
มิใช่ชาวนครทรวง	ก็สั่นรัวเพราะกลัวคน
๏ พระนางราชะชนนี	คนึงมีกมลฉงน
สตรีเที่ยวณะแถวถนน	และชนหลามก็ตามดู
๏ ดำรัสเรียกพระธาตรี	นรีนี้พบูตรู
จะพิศรูปก็ราวภู	บดีพงศ์บ่สงกา
๏ ไฉนท่องถนนเดียว	หทัยเหี่ยวอนาถา
จะนุ่งห่มบ่สมกา	ยะโคลนฝุ่นก็ขุ่นมัว
๏ จะเรียกมาณะวังใน	จำนงใคร่จะถามตัว
ดำเนิรท่องทำนองกลัว	บุรุษกรายก็หน่ายไกล
๏ จะว่าไพร่ก็ใช่ที	จะผู้ดีก็แปลกใจ
ประสงค์มาจะหาใคร	ถนนน่าพระมณเฑียร
๏ พระธาตรีสดับอัตถ์	ประนมหัตถะเหนือเศียร
ดำเนิรดลถนนเตียน	ก็โบกไล่ประชาชน
๏ และแหวกมาพระไภมี	เสด็จหนีประชุมคน
บ่เนิ่นช้าก็มาดล	พระตำหนักพระชนนี
๏ พระนางราชมารดา	ก็ปราไสยพระไภมี
คนึงดูจะผู้ดี	ชรอยซามณะยามจน ๚
พระราชมารดาตรัสว่า
๑๒
๏ นรีเอยเฉลยเล่า	ไฉนเต้าลำพังตน
ดำเนิรมาประชาชน	ก็ห้อมล้อมและตอมดู
๏ จะพิศรูปก็เลิศลักษณ์	จะพิศพักตรก็เชิดชู
สเอวบางสอางตรู	สุรีเลอเสมอกัน
๏ ผินุ่งห่มบ่สมกาย	และฝุ่นทรายทำลายวรรณ
บ่ชื่นแช่มแจร่มจันทร์	เฉลารูปก็ซูบผอม
๏ ก็ยังเห็นประจักษ์ได้	มิใช่ไพร่ณะไพรพนอม
ฉวีคล้ำจะดำมอม	บ่ปกปิดพิศิษฎ์พรรณ
๏ ประหนึ่งเมฆและหมอกมิด	บ่ปิดวิทยุตอัน
วะวาบแวบณะแถบสวรรค์	ก็เห็นชัดถนัดตา
๏ ก็นางนามกรใด	ตระกูลไหนวนิดา
มิเกรงชายจะกรายกา	ยะทับถมและข่มเหง
๏ ประไพเพราเฉลาอง	คเดียวยงบ่ยำเยง
อเนกภัยมิได้เกรง	ดำเนิรด้นสถลทาง ๚
นางทัมยันตีทูลตอบว่า
๑๒
๏ นรินทร์ราชมารดา	พระกัลยาณิสำอาง
แสดงคุณกรุณรคาง	พระบาทบงสุ์เพราะสงสาร
๏ ก็ฃ้านี้สิมีกรรม	ระทมช้ำอุรานาน
ธำรงทุกขะทุกวาร	บ่ว่างเว้นลำเค็ญถวิล
๏ ดำเนิรป่าก็หามูล	ผลาหารตระการกิน
ลำพังกามะวาสิน	มิวายเศร้าสลดใจ
๏ เพราะพลัดผัวและตัวเดียว	จะท่องเที่ยวณะแถวไพร
จำนงตามบ่ฃามใน	กมลหมายบ่หน่ายแหนง
๏ จะทูลเรื่องณะเบื้องหลัง	บ่ปิดบังยุบลแถลง
วิบากกรรมจะสำแดง	ถวายความณะยามจน
๏ สกุลหนึ่งอุดมลักษณ์	อุดลศักดิ์อุดมพล
กำลังลือระบือรณ	ระบินฤทธิกำไร
๏ และฃ้าไซร้ก็ได้สู่	สำนักอยู่พำนักใน
สกุลนั้นสราญใจ	ตำแหน่งเสวิกาจน
๏ มินานช้าสวามี	กำเนิดมีวิบัติตน
เพราะหลงเล่นสกากล	พนันทรัพยะยับเยิน
๏ บ่อยู่ได้ก็ไปป่า	และตัวฃ้าก็ตามเดิร
จะเปนเพื่อนณะเถื่อนเขิน	ศิขรทุกขะทำงน
๏ สพักพัสตระหนึ่งผืน	บ่มีอื่นจะติดตน
ดำเนิรป่าประสาจน	ลำบากบุกพนาลี
๏ ณวันหนึ่งวิบัติกรรม	วิบากเกิดณะพงพี
เพราะผืนผ้าสวามี	สพักกายก็หายไป
๏ ประจวบกรรมก็จำจร	ทิคัมพรพนาลัย
ลำเค็ญเคืองบ่เปลืองใน	กมลหม่นวิกลกลืน
๏ และฃ้าไซร้บ่ได้ห่าง	มิเว้นว่างวิบากฝืน
จะนับคืนก็หลายคืน	บ่พักผ่อนก็อ่อนแรง
๏ ละห้อยเปลี้ยละเหี่ยใจ	ก็หลับไหลณะไพรแวง
สนิทนิทร์บ่คิดแคลง	จะเริศร้างรคางรคาย
๏ บ่ห่อนช้าก็ฃ้าฟื้น	ผวาตื่นหทัยหาย
มิเห็นผัวระรัวกาย	ระริกอกสทกถอน
๏ ธตัดผ้าและฃ้าไซร้	มเมอจิตสนิทนอน
บ่รู้ตัวและผัวจร	จรัลลับบ่กลับคืน
๏ จะร่ำเรียกจะเพรียกพร้อง	จะร่ายร้องระบมกลืน
บ่สมหวังผิยังยืน	ชีวิตอยู่จะสู้ตาม
๏ ดำเนิรดงพนาดร	ภยังกรก็เหลือหลาม
จะเตร่เตร็จบ่เข็ดฃาม	จำนงหาสวามี
๏ เพราะเธอกอปคุณากร	มนาทรหทัยดี
ผิแหนงหน่ายสลายหนี	สลัดภารยาตน
๏ ก็เหตุบาปบ่มกรรม	กมลช้ำระกำกล
ณะคราวทุกข์ก็จำทน	ผิทั่วทิศจะติดตาม ๚
๑๒
๏ พระมารดาสดับคำ	แสดงเค้าลำเนาความ
สอื้นไห้พิไรยาม	พิลาปร่ำระกำเกย
๏ พระนางทรงพระเม็ตตา	ดำรัสว่าปิยาเอย
ดำรงเขทเพราะเหตุเคย	ประกอบกรรมกระลัมภร
๏ อนาถาจะหาที่	พำนักลี้ภยังกร
ก็ยากแสนผิแม้นจร	ลำพังตัวจะมัวหมาง
๏ ก็จงอยู่สวัสดี	ณะวังนี้บ่มีรคาง
บำรุงตัวและผัวนาง	มินานช้าจะมาดล ๚
๑๒
๏ พระไภมีทำนูลตอบ	พระองค์กอบกรุณกมล
และฃ้าไซร้ถวายตน	พำนักพึ่งพระบารมี
๏ ผิแม้นทรงพระเม็ตตา	และสัญญาจะเลี้ยงดี
มิใช้ล้างพระบทศรี	มิกินเหลือนรีใด
๏ บุรุษใดหทัยอาจ	จำนงมาดเสน่ห์ใน
ทนงหาญทยานใจ	มิให้คลาดพระราชทัณฑ์
๏ ผิแม้นเอิบกำเริบอีก	ก็ให้ฉีกชีวิตมัน
มิไว้ชนม์เพราะผลอัน	ทนงจิตบ่คิดกลัว
๏ ประดาชายมิหมายใกล้	มิมุ่งใคร่จะพันพัว
สงวนศักดิ์พิทักษ์ตัว	ทุมลใดมิให้พาน
๏ ผิพบพราหมณ์ดำเนิรผลู	ก็จึงตูจะกล่างฃาน
กมลม่งจำนงมาน	จะสืบผัวบ่กลัวพราหมณ์
๏ บุรุษอื่นจะหมื่นพัน	ก็ฃ้ามั่นถนอมนาม
มิเจรจาพยายาม	สงวนพรตกำหนดใจ
๏ พระนางทรงพระเมตตา	และสัญญาบ่ผิดไป
ก็จึงตูจะอยู่ใน	นิเวศน์ด้วยพระมารดา
๏ บ่โปรดปรานประทานคำ	ก็ฃ้าจำจะทูลลา
ดำเนิรดงดำรงกา	ยซัดเซพเนจร ๚
๑๒
๏ พระมารดาสดับคำ	พิลาปร่ำพิไรวอน
ดำเนิรป่าอนาทร	ลำพังองค์ก็สงสาร
๏ ดำรัสว่าสุดาเอย	สุวัตตาศุภาจาร
ถนอมพรตและพจมาน	ก็ชื่นชอบระบอบบรรพ์
๏ ประสงค์ไฉนจะให้นาง	บ่อางขนางนะสาวสวรรค์
พำนักเถิดประเสริฐสันต์	อุดมสุขสวัสดี
๏ ดำรัสพลางพระนางเรียก	พระนางราชกุมารี
วิไลยรามพระนามศรี	สุนันทาภิลาวัณย์
๏ สุนันทาแนะมานี่	นรีนี้สคราญครัน
จะรุ่นราวก็คราวกัน	วิมลรูปลออทรง
๏ เฉลียวเชาวน์ก็เกลาเกลี้ยง	บำรุงเลี้ยงนะโฉมยง
สขีชิดสนิทองค์	ธิดาศรีบ่มีภัย ๚
๑๒
๏ สุนันทาสุดารัตน์	มนัสภัททะผ่องไส
สเริงมานสราญใจ	พระพักตรแช่มแจร่มจันทร์
๏ ดำรัสเรียกพระไภมี	และจรลีบ่ช้าพลัน
เสด็จสู่ตำหนักอัน	อุไรรัตนะรองเรือง
๏ พระไภมีก็มีสุข	ประทังทุกขะขุ่นเคือง
จำนงนิตย์บ่ปลิดเปลือง	คนึงหาพระสามี ๚
จบสรรคที่ ๑๓ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๔
ฉบัง
๑๖
๏ ปางนั้นพระนลนฤบดี	ได้ผ้านารี
ครึ่งผืนก็พลันพันกาย
๏ รีรอท้อแท้แดดาย	เคืองขุ่นวุ่นวาย
ธทุกขะเท่าเฃาหลวง
๏ ลำเค็ญเข็ญเข้มเต็มตวง	ตาวศัสตร์ตัดทรวง
บ่เจ็บบ่แสบแปลบปาน
๏ อาไลยในห่วงดวงมาลย์	สงไสยสงสาร
จะเร้นจะลี้หนีสมร
๏ ไปแล้วมาเล่าเฝ้าจร	หน่ายแหนงแคลงคลอน
จะเริศจะร้างห่างไกล
๏ อักอ่วนป่วนปั่นหวั่นใจ	หวนห่วงดวงใจ
เดียวเจ้าจะด้นดงเดิร
๏ พี่อยู่พี่สู้พาเพลิน	พิศพฤกษ์เพราเนิน
พนมแพนกแปลกกัน
๏ เสือสีห์หมีหมาสารพรรณ	พงไพรไภยัน
ตรายก็ร้ายหลายเจียว
๏ ภูตผีมี่ฉาวกราวเกรียว	ทารุณฉุนเฉียว
เหลือบยุงบุ้งริ้นกินคน
๏ เตร็จเตร่เอองค์ทรงทน	ทุกข์แทบแถบพน
จะเปลี่ยวจะเปล่าเศร้าจร
๏ ปางนั้นกลีมีวร	ดลจิตอดิศร
ธขลาดธเขลาเมามนท์
๏ บุกชัฎลัดทางกลางหน	หลีกลี้หนีตน
มหิษีทรามไวยศัยยา
๏ รีบร้นด้นดั้นมรรคา	ทอดเนตรทัศนา
แนวเพลิงเริงไหม้ในสัณฑ์
๏ ทันใดได้สดับศัพท์อัน	กองเพลิงเถกิงควัน
กระหลบบ่กลบสำเนียง
๏ ดูราพระนลพลเกรียง	เผยเกียรติ์กำเรียง
กำไรวิลาสเลอวงศ์
๏ เร็วเฃ้าเราอยู่ในพง	เพลิงเร้าเผาองค์
พางอาตม์พินาศในไฟ
๏ เร็วเถิดเทอดฃ้าพาไป	เร็วเถิดภูวไนย
เร็วเถิดพระเลิศฦๅดิน
๏ ปางนั้นไนษัธปัถพินทร์	แว่วศัพท์ตรับยิน
ก็โจนก็จู่สู่ไฟ
๏ บุกพลางพลางพร้องร้องไป	อย่ากริ่งเกรงภัย
กลัวภิษม์ประเภทนานา
๏ บัดนลยลนาคราชา	กำยำมายา
ขดอยู่บ่รู้หลีกตน
๏ เมื่อนั้นอุรุคราชเรืองพล	เพลิงรอนร้อนรน
เร็วรีบประนมก้มทูล
๏ ฃ้าแต่พระนลพลภูล	กำเรียงกำลูน
กำไรพระยศยืนยง
๏ ฃ้านี้นาคนาถนามผจง	กรรโกฏกทรง
ทุกข์แทบจะทอดชนม์มรณ์
๏ เหตุฃ้าชล่าจิตคิดหยอน	ยักยอกหลอกหลอน
ล่อล้อนารถฤษี
๏ เธอสาปตูสบทุกขี	กลางกองอัคคี
บ่พักบ่ผ่อนร้อนรน
๏ ผิงเผาตราบเท่าพระนล	ภูวนาถสุรพล
สุรภิตพระเกียรติ์กำไร
๏ เสด็จมาพบฃ้าพาไป	วางนอกแนวไฟ
จะสิ้นซึ่งสาปมุนี
๏ เร็วเถิดนิษัธนรสีห์	นรเศรษฐ์ศักดี
ศุภเดชกระเดื่องแดนไผท
๏ ตูปองสนองคุณภูวไนย	ภพนาถเกรียงไกร
เกริงแกล้วพระเกียรติ์ดำเกิง
๏ ช่วยตูสู่พนพ้นเพลิง	สำราญสำเริง
สำเร็จประสงค์ม่งหมาย
๏ นานาเนกนาคหลากหลาย	ฤทธิ์เลิศเฉิดฉาย
จักหาเสมอฃ้าหาไหน
๏ สามารถบำรุงกรุงไกร	บำเรอเสนอนัย
บำราบราบเสี้ยนเบียนบุญ
๏ โปรดเถิดนรเทพธีรคุณ	ธุระฃ้าการุญ
และฃ้าจะช่วยภูบดี
๏ ทำคุณตอบคุณหนุนทวี	ศัตรูภูมี
จะแพ้จะพ่ายมลายพล
๏ ทูลแล้วอุรุคราชเรืองรณ	บันดาลกายตน
ขนาดกนิษฐ์อังคุลี
๏ ปางนั้นพระนลนรสีห์	เสด็จจากอัคคี
พานาคมาวางกลางดิน
๏ เมื่อนั้นพระยานาคินทร์	กรรโกฏกยิน
ดีได้พ้นสาปซาบตน
๏ ทูลบุณยโศลกฦๅรณ	ดูก่อนพระนล
นฤปผู้ภูมี
๏ พระองค์จงย่างบทศรี	เหนือแผ่นปัถพี
นับก้าวจำนงทรงเดิร
๏ ดั่งตูกู้เกื้อเชื้อเชิญ	พระจักจำเริญ
จำรัสจรูญภูลศรี
๏ เมื่อนั้นนิษธาธิบดี	บ่ายบาทจรลี
บ่ขุ่นบ่ข้องหมองเมิน
๏ ก้าวย่างพลางนับดำเนิร	สิบก้าวบ่เกิน
จึ่งกรรโกฏกฉกนรินทร์
๏ อำนาจพระยานาคินทร์	พระนลนฤบดินทร์
พระรูปก็กลับกลายไกล
๏ ผิดแปลกแผกเปลี่ยนเพี้ยนไป	พิศดูภูวไนย
บ่อาจรู้จักสักคน
๏ นายกตกตลึงคนึงตน	หลากจิตคิดฉงน
บ่คัดบ่ค้านฃานคำ
๏ ฝ่ายพระยานาเคนทร์เจนจำ	คืนรูปกำยำ
อุรงคะราชเลอไกร
๏ พลางทูลมหิบาลชาญชัย	พระนลภูวไนย
นิษัธนเรศร์ลือณรงค์
พระยานาคทูลพระนลว่า
๑๖
๏ ดูราพระองค์จงปลง	ใจเปลี่ยนเพี้ยนองค์
ประสงค์มิให้ใครจำ
๏ ใครคิดอิสสามาทำ	กอบเกิดกองกรรม
ก่อทุกข์ถนัดพลัดวงศ์
๏ แอบอิงสิงได้ในองค์	ดลใจให้ทรง
ประพฤติบ่ชอบกอบการณ์
๏ บัดนี้พิษฃ้ากล้าหาญ	เต็มองค์ภูบาล
ใครสิงก็ยิ่งมฤตยู
๏ คือหล่ออยู่ในพิษงู	จักพ้นพิษตู
ก็ต่อเมื่อพ้นกายนรินทร์
๏ ใครสิงให้สิงสมจินต์	พิษฃ้านาคินทร์
จะสิงอยู่บ้างล้างมัน
๏ อันองค์พระองค์ทรงธรรม์	พิษตูอยู่กัน
ริปูประทุฏฐ์ฤๅสม
๏ เสือสิงห์กระทิงแถวแนวพนม	เงือกเงี้ยวเขี้ยวคม
จะขบจะขวิดผิดองค์
๏ โพยภัยใดใดในดง	หนามเสี้ยนเบียนจง
จิตจ้องปองร้ายมลายลาญ
๏ ไร้โรคาพาธพยาธิภยานต์	เหี้ยมพหลพลวาน
อริบ่รอต่อกร
๏ จงเสด็จด่วนโดยดงดอน	เดิรชัฏลัดจร
อโยธยาธานี
๏ เฝ้าพระฤตุบรรณ์นฤบดี	ภูมีผู้มี
เชาวน์เชี่ยวชำนาญการสกา
๏ ทูลว่าฃ้านี้นามวา	หุกผู้สา
รถีรถาศวาจารย์
๏ ขอรองลอองราชบทมาลย์	มาดเอื้อเอาภาร
พระองค์จงโปรดปรานี
๏ เธอรับเลี้ยงดูอยู่ดี	จงมุ่งใจมี
จะแลกความรู้กู้ตน
๏ วิชาม้าแลกวิชาสกากล	สแกการชาญกมล
จะแม่นดั่งมาดปราถนา
๏ แคล่วคล่องลบองบาศก์อาจสา	มารถสู้สู่สถา
นสุขนิษัธสวัสดี
๏ คืนครองไอสูรย์ภูลทวี	มหิศวรมหิษี
พระบุตรธิดาลาวัณย์
๏ จงจำคำฃ้าสารพรรณ	สารพัดจัดสรร
จะสบประสงค์ม่งหมาย
๏ เสื้อนี้มีอยู่ตูถวาย	สงวนแนบแอบกาย
บ่ละบ่ร้างห่างไป
๏ แม้นใคร่คืนรูปภูวไนย	สวมเสื้อสุรไกร
ระลึกถึงฃ้านาคินทร์
๏ พระจักคืนรูปนฤบดินทร์	ระบือระบิน
ระบุพระนามฃามเธอ
๏ ทรงสัตย์กระหวัดจิตสนิทเสนอ	ถนอมนิษัธสมรรถเสมอ
สมิทธิแกล้วกลางณรงค์
๏ ทูลพลางพระยางูผู้ทรง	สุรภาพเพ็ญพงศ์
ก็หายไปวับกับตา ๚
จบสรรคที่ ๑๔ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๕
อีทิสํฉันท์
๒๐
๏ ปางนิษัธนรินทะยินพระยา	ภุชงค์ทำนูลก็ภูลมนา
ภินันท์พลัน
๏ ฝ่ายอุรงคะราชอำนาจอนันต์	สำเร็จประสงค์ภุชงค์ก็อัน
ตรธานไป
๏ นลนราธิเบนทร์ธเจนณะไพร	ก็ด่วนดำเนิรณะเถินณะไศ
ละพฤกษ์สาณฑ์
๏ เลียบพนัสและลัดพนมพนานต์	พนาชพนาลิกาตระการ
เถกิงรมย์
๏ ผองพิหคก็ผกก็โผพนม	พิหงค์พิราบพิลาบระงม
ระงายครวญ
๏ เกราญจเร้าจะเรียกสำเหนียกสำนวน	สำเนียงพระนางสอางกำศรวญ
กำศรดศัลย์
๏ สร้อยอิร้าก็ถาชล่าสวรรค์	อิลุ้มอิแอ่นก็แล่นถลัน
ถลาไป
๏ สาลิกาปรอดก็พลอดณะไพร	กระจอกกระจาบกระจิบกระไซ
กระสาดง
๏ ยางกระหรอดกะเรียนกะลิงก็ลง	กระตั้วกระเต็นก็เต้นณะดง
ณะดินแดน
๏ เหยี่ยวตะไกรตระไนกะเหว่ากะแวน	กะต้อยติวิตจะคิดแคนน
ก็มากมาย
๏ ภูบดีบ่มีหทัยสบาย	คนึงพระนางบ่ว่างบ่วาย
บ่เว้นวัน
๏ ทรงพระบทจรณะดอนอรัญ	ประเภทพฤกษ์พิลึกอนันต์
อเนกมี
๏ กรรณิการ์ผกาจำปาจำปี	ตะไคร้ตะคร้อสมอสมี
แสมเจือ
๏ โมกมรุมมริดมะขวิดมะเขือ	มะฃามระกำมะกล่ำมะเกลือ
ก็เกลื่อนไป
๏ ต้นตะบูนตะแบกก็แซกลำไย	ลำดวนพยอมก็หอมณะไพร
พนาธวา
๏ ตาลมะตูมมะตาดก็ดาษฉมา	จะเลือกจะสรรจะพรรณะนา
ก็เหลือเกิน
๏ เกษกษัตริย์นิษัธบดีก็เดิร	ณะห้วยณะไพรณะไศละเขิน
พนาดร
๏ หมู่มฤคก็เล่นก็เร้นก็จร	พยัคฆะสีหะหมีสุกร
คณาเกียรณ์
๏ เหม้นระมั่งระมาดก็ดาษเดียร	สมันก็ล่าและขลาก็เบียน
ณะพงเพิง
๏ ควายกระต่ายกระแตก็แส้กระเซิง	กระจงก็พลัดกระจัดกระเจิง
กระจายหนี
๏ เหลือมก็เลื้อยและรัดกระหวัดชนี	กระรอกและลิงกระทิงก็มี
ก็มากครัน
๏ นลดำเนิรณะเขินศิขรอรัญ	สถลสถานลหานอนันต์
อเนกมี
๏ มุ่งกมลและด้นมหาฏวี	บ่เบื่อดำเนิรบ่เพลินพิถี
ธรีบจร
๏ สิบทิวาพระนลก็ดลนคร	อโยธยามหานิกร
อุดมศรี
๏ สู่นิเวศน์และเฝ้าพระเจ้าบุรี	ทำนูลทำนองลบองคะดี
บ่ช้านาน
พระนลผู้แปลงเปนนายม้าชื่อวาหุกทูลว่า
๒๐
๏ ฃ้าพระองค์จำนงกมลสราญ	จะรองลอองพระบทมาลย์
พระทรงศักดิ์
๏ ชาญวิชาวราศวาภิรักษ์	จะฝึกจะหัดก็ปรัตะยักษ์
บ่มีเสมอ
๏ ทราบกิจานุกิจบ่ผิดบ่เผลอ	จะคิดจะทำสน่ำเสนอ
สนองสาร
๏ อันนสังสการะฃ้าชำนาญ	จะต้มจะหุงจะปรุงก็ปาน
อมรกฤติ์
๏ ทรงประสงค์ไฉนจะได้ประดิษฐ์	ประดุจพระองค์จำนงบ่ผิด
บ่แผกไป
๏ ขอพระภูบดีธมีหทัย	ประกอบกรุณสุคุณอภัย
พระภูธร ๚
พระฤตุบรรณตรัสว่า
๒๐
๏ นี่แนะท่านทหารชำนาญสมร	สมรรถวิชาและมานคร
บ่คิดแคลง
๏ ท่านก็สามิภักดิ์ตระหนักบ่แหนง	และตูก็ม่งจำนงแสวง
จะทำคุณ
๏ จงพำนักพิทักษ์ตุรงค์กรุณ	และขี่และขับสนับสนุน
สนองกิจ
๏ ทรัพยะไซร้จะให้อเนกชนิด	สุภักตะพัสตระภัทระพิต
ประไพพัฒน์ ๚
๒๐
๏ ปางพระนลสดับกษัตริย์ดำรัส	ธรับธรองบ่ข้องบ่ขัด
ก็ยินดี
๏ อยู่อโยธยามหาบุรี	พำนักประชาปะบาระมี
พระราชา
๏ หวนระลึกพระนางบ่ว่างทิวา	คนึงพระน้องก็ข้องอุรา
พระภูวไนย
๏ เศร้ากำศรดระทดระทวยหทัย	บ่รู้จะปลดกำศรดกระไร
ก็ขับครวญ ๚
พระนลทรงขับว่า
๒๐
๏ โอ้สมรเสมอสุมาลย์ประมวล	สุคุณสุธรรมประจำสงวน
เสงี่ยมศักดิ์
๏ ฝัวก็ร้างพธูบ่อยู่พิทักษ์	อุราจะไหม้หทัยจะหัก
จะแตกพัง
๏ เจ้าจะหิวจะโหยจะโรยกำลัง	จะเปนไฉนและใครระวัง
พิทักษ์นาง ๚
นายม้าชื่อชีวละกล่าวแก่พระนลว่า
๒๐
๏ นี่แน่ะนายบ่คลายระคายระคาง	เพราะเหตุไฉนมิใคร่จะวาง
จะเว้นครวญ
๏ จงแถลงแสดงยุบลขบวน	ระทวยระทดกำศรดกำศรวญ
เพราะนางไหน ๚
พระนลตรัสว่า
๒๐
๏ จงสดับเถอะเจ้าและเราจะไข	ยุบลคะดีบ่มีระไว
ระวังพราง
๏ มีสตรีสุคุณวิบุลย์วรางค์	วิไลยวิลาสสอาดสอาง
สเอวอร
๏ มีสวามิหมางและร้างสมร	เพราะโฉดเพราะเฉากำเลาวิกร
วิกลจิต
๏ นางณะแนวพนมผธมสนิท	สวามิหนีบ่มีจะคิด
คนึงนาง
๏ แสนลำบากณะไพรและภัยณะกลาง	พนัสก็ร้ายระคายระคาง
ลำเค็ญใจ
๏ ทุกทิวานิศาสวามิไป	ณะเดียรถะดอนก็ถอนหทัย
และขับครวญ
๏ โอ้สมรเสมอสุมาลย์ประมวล	สุคุณสุธรรมประจำสงวน
เสงี่ยมศักดิ์
๏ ผัวก็ร้างพธูบ่อยู่พิทักษ์	อุราจะไหม้หทัยจะหัก
จะแตกพัง
๏ เจ้าจะหิวจะโหยจะโรยกำลัง	จะเปนไฉนและใครระวัง
พิทักษ์นาง
๏ ฝ่ายสมรก็จรณะดอนฉวาง	จะเปนจะตายจะวายจะวาง
มิรู้เลย
๏ เรื่องอำนัคฆะนุชประดุจเฉลย	สวามินางบ่ว่างเสวย
วิบากกรรม
๏ เหตุวิชาวิบัติอสัตย์อธรรม	เพราะเขลาเพราะขลาดอุบาทว์ระยำ
ก็เปนไป ๚
๒๐
๏ นลรำพรรณ์รำพึงคำนึงหทัย	บ่ลืมพระนางสอางอุไร
อุราเคือง
๏ อยู่อโยธยาบุราณะเรือง	กำศรวญบ่ปลดกำศรดบ่เปลือง
บ่แปรไป ๚
จบสรรคที่ ๑๕ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๖
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑
๏ เมื่อนั้นวิทรรภ์ราช	ภพนาถนรินทร์ไกร
ทราบฃ่าวพระนลไน	ษธผู้พระเขยขวัญ
๏ อีกองค์พระไภมี	มหิษีฉวีจันทร์
สององค์ธำรงมัน	ยุวิโยคประยูรยง
๏ ราชัยมไหสูรย์	สุวิบูลย์จรูญรง
สูญสิ้นนรินทร์ทรง	จรป่าปิยาตาม
๏ ตกยากลำบากบุก	ทุคทุกขะทุกยาม
สิงห์เสือก็เหลือหลาม	ภยะหลายก็กรายองค์
๏ ท้าวภีมะมีคนึง	พระธิดาณะป่าดง
เขินเฃาลำเนาพง	บทจรจะอ่อนแรง
๏ สงสารพระเขยขวัญ	จรสัณฑะสำแลง
โพยภัยณะไพรแวง	พหุพิษก็พิสดาร
๏ ตรึกพลางพระภูมี	ธก็มีพระโองการ
ให้หาคณาจารย์	ทวิชาติชาญเชาวน์ ๚
​พระภีมะตรัสว่า
๑๑
๏ ดูราทิชาจารย์	อุระตูบ่รู้เบา
บุตรเขยบุตรีเรา	จรจากมไหสูรย์
๏ ซัดเซพเนจร	ภยะขรศิฃาดูร
ใครเล่าจะเอาธูร	นิธินิดบ่ติดตน
๏ พราหมณ์เร่งดำเนิรไพร	จิตใคร่แสวงนล
สืบหาณะอารญ	และนครบ่หย่อนเพียร
๏ สืบทั้งพระไภมี	ยุวดีดำรูเจียร
สบองค์พระทรงเกียร	ติก็รีบทำนูลเชิญ
๏ คืนสู่วิทรรภ์รัฎ	ฐสุภัททะภูลเพลิน
รีบดั้นอรัญเทอญ	ทวิชาติเชาวน์ชาญ
๏ รางวัลอนันต์นับ	นิธิทรัพยะส่ำสาร
บรรดาคณาจารย์	จะนิยมก็สมหมาย
๏ เขยฃ้าผิหาพบ	ผิประสบสุดาฉาย
แก้วกาญจน์ประมาณหลาย	หยะช้างจะรางวัล
๏ ปลาเฃ้าและเย่าใหญ่	ก็จะให้บ่เกียดกัน
โคถ้วนจำนวนพัน	พิตหลากก็มากมาย​
๏ พราหมณ์ใดหทัยมุ่ง	ธุระจุ่งสำเร็จหมาย
รางวัลอนันต์หลาย	จะประสบประสงค์สรร ๚
๑๑
๏ ปางปวงทิชาจารย์	พจมานสดับพลัน
บ่ายหน้ามหารัญ	จรแยกดำเนิรไพร
๏ เขินเขตประเทศสิ้น	ทิศถิ่นพนาลัย
มาดม่งจำนงใจ	จรสืบกษัตริย์สอง
๏ หมายหาพระนารี	มหิษีฉวีทอง
หมายค้นพระนลจอง	จิตคิดจะติดตาม
๏ ห่อนพบพระพรรณ์ไร	อรไทยะเรืองราม
เขินขัณฑ์นิคมคาม	จรสืบแสวงนาง
๏ ห่อนพบพระทรงพล	บทด้นดำเนิรพลาง
สืบฃ่าวณะราวทาง	วนเทศธานี ๚
๑๑
๏ ปางพราหมณ์สุพรตนา	มสุเทวะเวที
บุกฝ่าพนาลี	จรจวบนครไกร
๏ เจทีบุรีรัฏ	ฐวิวัฒนะเวียงชัย
ราษฎร์ร่มนิยมใน	พระสุพาหุราชา
๏ ปางนั้นกุมารี	ยุวดีสุนันทา
สาวสรรค์กำนัลมา	นสน้อมประนมคัล
๏ ผ่อนกายสบายองค์	ยุพยงณะสวนขวัญ
ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์	สุขวัฒน์ณะวันบุญ
๏ ไภมีนรีรัตน์	วรฃัตติยาดุลย์
เคียงข้างพระนางสุน	ทรทิพย์สุนันทา
๏ ปางพราหมณ์สุเทพยล	อรรัตนะรามา
ทรงโฉมประโลมตา	จิตแจ้งบ่แคลงกมล
๏ ว่าองค์พระไภมี	มหิษีศยามนล
เผือดซูบพระรูปยล	สิริหย่อนฉอ้อนองค์ ๚
๑๑
๏ อ้าตูจำนงมา	นสมาณะป่าดง
จงหวังก็ดังจง	จรหาก็มาเห็น
๏ โน่นนางสอางลัก	ษณะพักตระพรรณเพ็ญ
ฉันฉวีพระศรีเปน	สุรโลกกานดา
๏ ช่วงโชติอุโรชเพื่อม	พิศเลื่อมละลานตา
บูรณ์จันทร์สุวรรณ์จา	รุจรัสสุสัตรี
๏ กานดาประภาฉาย	ทิศหลายขจายศรี
มล้างมืดมลายมี	สิรินางสว่างดิน
๏ ดังกามเทวี	พระรตีสุคันธิน
งามลบพิภพจิน	ตนะห่วงพระดวงสมร
๏ นวลนางวรางค์รัตน	กลปัทมะงามงอน
โศภาณะสาคร	อภิรมยะลำยอง
๏ นางจากวิทรรภ์รัฐ	ดุจปัทมะพลัดหนอง
ทึ้งถอนกระฉ่อนฟอง	ชลฃุ่นฃจายตม
๏ จันทร์ทองบ่ส่องแสง	ศศิแห้งระหวยกรม
คือราหุมาอม	ศศพินทุสิ้นแรง
๏ หมองหมางเพราะร้างผัว	สิริมัวสลัวแสง
อ้างว้างระคางแคลง	จิตเศร้ากำเดาองค์
๏ เหมือนหนึ่งนทีแห้ง	ขณะแล้งก็ไหลลง
ลำน้ำระกำทรง	ชลเหือดก็เดือดดาล
๏ เปรียบปัทมีมี	หสดีแสดงพาล
ขุดคุ้ยตลุยลาญ	บุษกรก็ถอนโยน
๏ ปัทมีบ่มีปัท	มะกระจัดกระจายโคลน
วายวอดตลอดโคน	ผิวเง่าบ่เนาดิน
๏ เคยงามบ่งามเลย​	รสเคยสุคันธิน
หนองบัวสลัวสินธุ์	เพราะสโรชสลายลง
๏ อุปมาก็ฉันใด	อุปมัยฉนี้ตรง
ไภมีฉวีอง	คะสลัวเพราะผัวจร
๏ พิศองค์ก็สงสาร	สุกุมารละลานสยอน
นวลนางสอางอร	ประทะกรรมก็ช้ำนวล
๏ ควรแก่คฤหาสน์แก้ว	มณิแพร้วประไพสงวน
แสงแดดบ่แผดกวน	วนิดาประภามัย
๏ ยามร้างสวามี	ดุจศรีสุมาลัย
แผ่ผึ่งรำไพไอ	กระอุเร้าก็เผาผกา
๏ รูปวานอุทารคุณ	สุวิบุลยะกานดา
ดังจันทะเลฃา	นิลเมฆบดบัง
๏ ห่อนมีมณีมัณ	ฑนอันอุไรรัง
อดสูจะดูดัง	ชนใช่พิชัยพงศ์
๏ เริศรักตระหนักโศก	วิปรโยคประยูรยง
ร้างผัวก็มัวมง	คลผองก็หมองหมาง
๏ นางใดผิไร้ภู	ษณะชูพะบูนาง
มีคู่ก็ชูพาง	มณิภูษณาภรณ์
๏ แน่งนางผิร้างคู่	ผิวภูษณากร
งามสรรพประดังอร	ก็บ่ชูพะบูเลย​
๏ อ้าองค์พระนลภู	ธรผู้พิบากเอ๋ย
ติดตามพระทรามเชย	ณะพนมนิคมไหน
๏ ป่านนี้จะหนักทุกข์	จรบุกพนาลัย
เศร้าส้อยละห้อยใจ	กลจิตจะจากกาย
๏ เมื่อใดจะได้พบ	นุชนบพระนลฉาย
ดั่งโรหิณีพราย	จรพบพระจันทร์เพ็ญ
๏ นลได้พระนางคืน	ก็จะรื่นอุราเย็น
ปลื้มเปรมเกษมเปน	สุขล้ำประจำใจ
๏ ห่อนได้มไหสูรย์	สุวิบูลยะราชัย
โภคทรัพยะยับไป	นลหากบ่ไยดี
๏ พบนางก็พางพบ	สุขครบณะธาตรี
ได้เมทินีมี	ศุภศานติปานกัน
๏ ชายใดณะไตรภพ	บ่มิลบนรินทร์อัน
ควรคู่พธูวรร	ณวิวัฒน์สวัสดี
๏ หญิงใดณะไตรภพ	บ่มิลบพระนารี
ควรคู่พระภูมี	นลแกล้วณรงค์รอน
๏ ใครอื่นบ่ควรคู่	พระพธูพระภูธร
เธอศักดิ์เสมออร	อรศักดิ์เสมอเธอ
๏ ตูมาประสบองค์	ยุพยงวิไลยเลอ
จำด่วนบ่ควรเมอ	จิตอยู่บ่รู้การ
๏ จักเฝ้าพระไภมี	ยุวดีทำนูลสาร
เพื่อนางสอางมาลย์	มละเศร้ากำเดาใจ
๏ ตรึกพลางสุเทพเข้า	จรเฝ้าพระพรรณ์ไร
ทูลความพระทรามไวย	ดุจเจตนามา ๚
พราหมณ์สุเทวทูลนางทัมยันตีว่า
๑๑
๏ อ้านางสอางรัตน	วรฃัตติยาภา
ฃ้าชาววิทรรภ์นา	มสุเทวะเวที
๏ เที่ยวมาณะอารัณย์	คิริขัณฑะธานี
รับสั่งพระภูมี	อธิราชชนกนาง
๏ ให้สืบแสวงหา	พระธิดาณะดงขวาง
เฃตเฃาลำเนาทาง	ชนบทนครปวง
๏ ปิ่นฃัณฑ์วิทรรภ์รัฎ	ฐะกษัตริย์กำศรดทรวง
ถวิลหาสุดาดวง	จิตพลัดณะพงไพร
๏ อันองค์กษัตริย์ศรี	ชนนีชนกไกร
อยู่ดีบ่มีภัย	นิรโรคดำรง
๏ ทั้งสามพระภาตา	พระธิดาพระบุตรทรง
ผาสุกทุกองค์	สุสถิติ์ธำรงศรี
๏ แต่องค์พระมารดา	ชนกาธิราชมี
คำนึงพระนารี	จิตห่วงพระดวงจันทร์
๏ ร้อยพราหมณะตามหา	พระธิดาณะไพรสัณฑ์
ขอบเฃตประเทศอัน	นรราษฎร์ดำรงเรือง
๏ ห้วยธารละหานทุ่ง	จิตมุ่งดำเนิรเนือง
อาศรมนิคมเมือง	จรสืบพระโฉมงาม ๚
๑๑
๏ ​เมื่อนั้นพระรามา	วนิดาสดับพราหมณ์
ทูลถ่องทำนองความ	อรพินทะยินดี
๏ ซักไซ้มิใคร่สุด	วรบุตระบุตรี
โรคภัยบ่ได้มี	ฤพยาธิมาทรง
๏ ถามฃ่าวพระภาดา	ชนิกาชนกวงศ์
ไอสูรย์ประยูรองค์	อรรัตน์ดำรัสถึง
๏ ซักพลางพระนางโศก	วิปโยครำพึง
โศกซ้ำระกำกรึง	จิตศัลยะกรรแสง ๚
๑๑
๏ ​เมื่อนั้นสุนันทา	พระธิดาคนึงแคลง
หลากใจไฉนแหนง	จิตทุกฃะเต็มตวง
๏ พลางทูลพระพันปี	ชนนีพระนางหลวง
เห็นช้ำระกำทรวง	ยุพยงธสงสาร
๏ ฃ้าแต่พระมารดา	กลยาณินงคราญ
นางนี้ฤดีดาล	ปริเทวะโศกา
๏ ร้องไห้พิไรร่ำ	อุระช้ำกระมังหนา
สงสารจะลาญอา	ดุรเดือดบ่เหือดหาย
๏ เรียกพราหมณ์และถามดู	ก็จะรู้คะดีปราย
ใจตูบ่ดูดาย	กรุณาอุราดูร
๏ โปรดเถิดพระมารดา	กลยาณิจำรูญ
เรียกถามและพราหมณ์ทูล	ก็จะแจ้งประจักษ์ใจ ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระพันปี	ชนนีนรินทร์ไกร
ฟังความพระทรามไวย	ดนยาพงางาม
๏ ตรัสเรียกสุเทพเฃ้า	จรเฝ้าพระนางถาม
เหตุผลยุบลความ	อรไทยจะใคร่ยิน
๏ อ้าพราหมณะงามพรต	วรพจนะภาษิน
นางนั้นรำพรรณ์จิน	ตวิบากเพราะพรากใคร
๏ เกรียมกรมระทมกรรม	อุระช้ำประจำใจ
ฃุ่นเขทเพราะเหตุไร	ระบุบอกยุบลเรา
๏ ใครเปนสวามี	ชนนีชนกเฃา
ถิ่นบ้านสถานเนา	ทิศไหนจะใคร่ยิน
๏ นางใช่จะไร้วงศ์	ยุพยงประวาสิน
ตกยากลำบากกิน	ผลไม้ณะไพรแวง
๏ พราหมณ์รู้ก็จงเล่า	ระบุเค้ายุบลแสดง
ย่นแยกจำแนกแจง	ดุจมีคะดีมา ๚
๑๑
๏ ปางพราหมณ์สุเทพยิน	พระนรินทะมารดา
เริ่มต้นยุบลวา	ทะทำนูลพระนางไป ๚
จบสรรคที่๑๖ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๗
ฉบัง แล สุรางคณางค์
พราหมณ์สุเทวทูล​พระราชมารดาว่า
๑๖
๏ ฃ้า​แต่​พระราชอรไทย	สิริวิไลย
นรินทะราชมารดา
๏ ยังมีภีมะราชเรืองปรา	กฎฃามนามนา
ถะทุกประเทศเฃตเมือง
๏ ครองราษฎร์ครอบร่มรมย์เรือง	เรียบราบปราบเปลือง
บ่มีอริริรณ
๏ ไอศวรรย์วิทรรภ์รัฐเลอบน	เลิศล้ำดำกล
​พระเกียรติ์กระเดื่องแดนไกร
๏ เธอมีบุตรีทรามไวย	เฉิดลักษณ์ไฉไล
​พระรูปก็เลิศนารี
๏ นางนี้​คือนางไภมี	นางทัมะยันตี
วิทรรภะราชธิดา
๏ อนึ่งในนิษัธฃัติยา	ธิบดินทร์ยินอา
นุภาพกระหลบภพไตร
๏ ​พระนาม​พระนลภูวไนย	ริปูรู้​ไป
บ่อาจประชิดฤทธี
๏ นางนี้​คือนางไภมี	ผู้​พระมหิษี
​พระนลนเรศร์เรืองณรงค์
๏ ​พระนล​พระน้องสององค์	สู่ป่าฝ่าพง
​เพราะเหตุพนันมันนำ
๏ ตกทุกข์​ได้ยากตรากตรำ	แพ้สกาพาระกำ
มไหศวรรย์พลันผลาญ
๏ ฃ้านี้ภีมะราชบรรหาร	หาองค์นงคราญ
นิคมศิขรดอนขวาง
๏ ตูเดียวเ​ที่ยวมาหานาง	สบองค์สำอาง
บ่พลาดบ่พลั้งดังทูล
๏ ​คือนางองค์นี้ศรีบูรณ์	แจ่มล้ำจำรูญ
เสมอเสมือนเดือนหงาย
๏ มีพยาน​คือไฝประไพพราย	หว่างขนงทรงฉาย
กำเนิดก็เกิด​กับองค์
๏ บัดนี้มลกลบลบลง	ไฝนางหว่างขนง
​จะหาบ่เห็นเพ็ญศรี
๏ เหมือนจันทร์ดั้นเมฆหมอกมี	มืดทั่วธาตรี
มิไสมิส่องผ่องพรรณ์
๏ ​แม้ฉนั้น​​พระธิดาลาวัณย์	ลักษณ์เลิศเฉิดฉัน
บ่โหดบ่ห่อนหย่อนงาม
๏ ผิวไร้เครื่องประดับวับวาม	โฉมยงนงราม
วิไลยะไร้ราคี
๏ เทียบทองผ่องผุดสุดศรี	ขุดจากปถพี
ก็ชูก็เชิดเพริศพรรณ์
๏ นางนี้โศภาลาวัณย์	ฃ้ารู้เร็วพลัน
ว่า​พระธิดานารี
๏ ​ความร้อนย่อมส่ออัคคี	ฉันใดเทวี
ก็แจ้งประจักษใจตู ๚
๑๖
๏ ​เมื่อนั้น​สุนันทาโฉมตรู	ฟัง​ความงามดู
ดำริห์ระบอบสอบพยาน
๏ ทรงอยิบขันทองรองพาน	พลางองค์นงคราญ
ก็ล้าง​พระพักตรไภมี
๏ มลทินสิ้น​ไปไฝภี	มะธิดานารี
ก็เด่นประดุจดวงเพ็ญ
๏ สมดังคำพราหมณ์งามเห็น	แม่นแท้แน่เปน
วิสุทธะลักษณ์ลานตา
๏ จึงองค์​พระราชมารดา	อีก​ทั้งสุนันทา
ก็ลูบก็ไล้ไภมี
๏ ขณะนั้น​​พระราชชนนี	คำนึงคะ​ดี
​พระนางก็เดือดแดดาล
๏ โศกพลางนางเผยพจมาน	ดูก่อนนงคราญ
วิไลยวิลาสเลอภู
๏ อันองค์นงคราญหลานตรู	ลูกน้องของตู
มหิษีวิทรรภ์กันยา
๏ คนอื่นคนไกลไหนมา	สาวสรรค์ขวัญตา
จงแจ้งประจักษ์ใจนาง
๏ ป้า​กับแม่เจ้าเยาวภางค์	สององค์สำอาง
ธิดาแห่งท้าวสุทามัน
๏ เปนปิ่นประเทศเฃตขัณฑ์	ทศารณ์ไอศวรรย์
สวัสดิ์วิบูลย์ภูลศรี
๏ แม่เจ้าวิวาหะ​พระภี	มะผู้ภูมี
วิทรรภะรัฐราชา
๏ ป้าสู่เจทีวิวาห์	เปนราชชายา
​พระวีรพาหุเหิมหาญ
๏ ป้าไซร้​ได้เห็นนงคราญ	​เมื่อเจ้าเยาวมาลย์
กำเนิดจากองค์ชนนี
๏ ไฝนางหว่างเนตรมารศรี	สำคัญมั่นมี
ตระหนักบ่แหนงแจ้งจง
๏ นงคราญหลานฃ้าอย่าทรง	โศกเศร้าเหงาองค์
ประสบประเสริฐเถิดนาง
๏ ปลดทุกข์ปลิดทิ้งสิ่งหมาง	หมองหมายคลายระคาง
​และเสพย์​แต่สุขสวัสดี ๚
๑๖
๏ ​เมื่อนั้น​อรไทยไภมี	ยิน​พระมาตุลี
ก็ชื่นก็แช่มแจ่มใจ
๏ ประนมก้มกราบทูล​ไป	ฃ้า​แต่อรไทย
นรินทะราชชนิกา
๏ ฃ้านี้มีสุขทุกวา	ระพึ่ง​พระบา
รมี​พระองค์ทรงคุณ
๏ แผ่ผลล้นเหลือเกื้อหนุน	อรไทยใจบุญ
บ่รู้จักฃ้าว่า​ใคร
๏ ยังทรงเม็ตตาอาไลย	​เอาอก​เอาใจ
บ่ชอกช่ช้ำรำคาญ
๏ บัดนี้รู้ว่าฃ้าหลาน	เสิมส่งสงสาร
​จะทรงพิทักษ์รักษา
๏ ฃ้าฃอ​พระคุณกรุณา	​โดยเหตุเจตนา
​จะ​ใคร่คืนสู่บูรี
๏ เฝ้าองค์​พระชนกชนนี	ดรุณดรุณี
ลูกฃ้าทารก​ทั้งสอง
๏ กำพร้าพ่อแม่แดหมอง	หม่นล้ำลำยอง
​จะโศก​จะเศร้าเหงาทรวง
๏ ​พระป้าการุณคุณปวง	โปรดเรียกวอหลวง
​และโปรดให้ฃ้าลา​ไป
๏ คืนสู่วิทรรภ์เวียงชัย	สมหวังดังใจ
​โดยเจตนาฃ้าเทอญ ๚
๑๖
๏ ​เมื่อนั้น​​พระนางล้ำจำเริญ	ฟังคำซ้ำเพลิน
​พระพจมานหลานขวัญ
๏ ​พระนางพลางเรียกวอสุวรรณ์	​พร้อมพหลพลสรร
​แต่ล่ำ​แต่เรี่ยวแรงณรงค์
๏ ฝ่าย​พระราชบุตรยุทธยง	​พระสุพาหุองค์
นรินทะปิ่นเจที
๏ อำนวยช่วย​พระชนนี	ส่ง​พระไภมี
คืนสู่วิทรรภ์เวียงชัย
๏ พงไพรไพร่พลกล่นไกล	แห่หามตาม​ไป
สพรึบส​พร้อมล้อมนาง ๚
๑๖
๏ ​เมื่อนั้น​​พระวิทรรภ์กันยางค์	เลิศล้ำสำอาง
วิไลยวิลาสเลอศรี
๏ สมถวิลอรพินท์ยินดี	เฝ้า​พระชนนี
​พระบิตุราชเรืองไกร
๏ ยงยศฃัติยาธิปตัย	อ่าเอี่ยมอำไพ
ศุภาภิรมย์สมบูรณ์
๏ พรั่ง​พร้อมพันธ์พงศ์วงประยูร	เอื้อเฟื้อเกื้อกูล
สนับสนุนเนืองนัย
๏ นางตระกองสองบุตรสุดใจ	กอดทับ​กับหทัย
ประคับประคองสองศรี
๏ บูชาสุรารักษ์ศักดี	ประณามพราหมณ์ชี
บ่บกบ่พร่องคลองธรรม
๏ ร้อยสุขทุกข์หนึ่ง​พึงนำ	สุขหลายมลายลำ
เค็ญข้อ​ที่ก่อกองเข็ญ
๏ พราก​พระสวามีพีรเพ็ญ	คำนึงพึงเห็น
​จะสุข​จะสันต์ฉันไร
๏ รำลึก​พระนลพลไกร	นงรามทรามไวย
ก็กอบระกำช้ำแด
๏ รำพึงตลึงลาญแล	กรรมกั้งรังแก
ละห้อยละเหี่ยเปลี้ยองค์
๏ ปาง​พระชนนีมีจง	ในจิตคิดพวง
​พระราชธิดาลาวัณย์
๏ เห็นนางระคางจาบัลย์	ทรงถาม​ความพลัน
​เพราะเหตุไฉน​ใคร่ยิน
๏ ฝ่ายราชธิดาอาจิน	จงหาสวามินท์
ก็ทูล​พระราชมารดา
๏ ฃ้า​แต่​พระแม่มีกา	รุญเอื้อ​เอาภา
ระไฝ่​และเฝ้าเช้า​เย็น
๏ ​แม้น​พระชนนีมีเอ็น	ดูตูผู้เข็ญ
จำนงสงวนชีวี
๏ จงตาม​พระวิศามบดี	คืนมาธานี
​และฃ้า​จะยิ่งชนม์ยืน
๏ พรากนลพรั่งน้ำตากลืน	โศกซั้นวันคืน
มิช้า​จะวอดชนม์วาย
๏ ปางนั้น​​พระแม่แดดาย	ฟังคำซ้ำระคาย
ก็เฝ้า​พระราชสามี
๏ ทูล​ความตามข้อคะ​ดี	ดังทัมยันตี
ทำนูลจำนงองค์นาง
๏ ​เมื่อนั้น​วิทรรภ์ราชเรืองวรางค์	ยินฃ่าวร้าวระคาง
กรุณ​พระราชบุตรี
๏ รับสั่งให้ตามพราหมณ์ที	ชะเชี่ยวเชาวน์ชี
นรินทะเล่าเลา​ความ
๏ เฃาทราบประสงค์นงราม	ทุกผู้ทุกพราหมณ์
สดับก็รับอาสา
๏ ต่างด่วนชวนกันพลันลา	​ไปเฝ้าเยาวะภา
​พระราชบุตรีศรีสมร
๏ ทูลว่าฃ้าจักลาจร	เดิรป่าฝ่าดอน
ลำเนาละเมาะเสาะนล
๏ ​เมื่อนั้น​​พระบุตรีนิรมล	ฟัง​ความตามยุบล
ก็มี​พระราชเสาวนีย์
๏ ดูราคณาจารย์ชาญวี	รยะว่องเวที
​จะเสาะ​พระนลพลไกร
๏ พบชนชุมนุมกลุ่มใด	จงเดิรเฃ้า​ไป
​และกล่าวฉนี้เนืองเนือง
๒๘
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมคำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
เริศร้างกลางไพร	ห่อนไฝ่ชำเลือง	ว้าวุ่นขุ่นเ​คือง
คับแค้นแสนใจ
๏ ทิ้งเมียกลางป่า	ทรามไวยศัยยา	ตัดผ้าพา​ไป
สงสารกานดา	น้ำตาหลั่งไหล	อ้างว้างกลางไพร
กลัวพิษนานา
๏ นุ่งผ้าครึ่งผืน	จาบัลย์วันคืน	สอื้นโศกา
เดิรเปลี่ยวเดียวปลง	จิตม่งมองหา	ห่อนพบภรรดา
เปือกฝุ่นขุ่นเ​คือง
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมคำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
ทิ้งเมียเสีย​ได้	ห่อนไฝ่ชำเลือง	เคยกล่าวเนืองเนือง
ให้สัตย์แก่นาง
๏ ว่าตราบม้วยมรณ์	หมายออมสมร	ฤๅห่อนอางขนาง
บัดนี้หนี​ไป	อยู่​ไหนอย่าพราง	น้องน้อยคอยกลาง
ดงเดือดอาดูร
๏ เม็ตตานางน้อง	ชอกช้ำร่ำร้อง	ราวในไฟกูณฑ์
หมองมัวผัวร้าง	ทุกข์นางร้อยคูณ	คืนค้ำกำลูน
ปลดทุกข์ประเทือง
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมคำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
เมียอยู่​กลางไพร	เชิญไฝ่ชำเลือง	ปลดเศร้าเปล่าเปลือง
อย่าปราศเม็ตตา ๚
๑๖
๏ ดูราอาจารย์ชาญมา	รคะ​ทั่วทิศา
นุทิศประเทศแถวทาย
๏ จงจำคำฃ้าบรรยาย	พบชุมนุมชาย
จงขับดัง​ซึ่งตูสอน
๏ แล้ว​ยั้งสังเกตุทวยนร	​ใคร​ได้ยินกลอน
​จะเงี่ยสดับคำฃาน
๏ ​ใครพร้องสนองพจมาน	จงจำอาการ
​และคำ​ที่พูดตอบมา
๏ สังเกตุอากัปกิริยา	ชนชนิดใดภา
ระกิจประกอบการใด
๏ มั่งมีดีจนเข็ญใจ	ประสงค์สิ่งไร
จำมาให้แจ้งใจเรา ๚
๑๖
๏ ปางนั้น​ปวงพราหมณ์งามเชาวน์	รับสั่งโฉมเฉลา
ก็ลา​และรีบจรจรัล
๏ บุกชัฎลัดป่าอารัญ	ทุกเทศเฃตขัณฑ์
นิคมนครดอนฉวาง
๏ พบคนพราหมณ์ขับกลอนพลาง	ดัง​ซึ่ง​พระนาง
ธสอนให้ขับจับใจ
๏ ห่อนพบ​พระนลพลไกร	​ใครฟังห่อน​ใคร
​จะรู้ระหัสชัดดี ๚
จบสรรคที่ ๑๗ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๘
สัทธราฉันท์
๒๑
๏ ​เมื่อนั้น​กัลยาณินารี	วรรตนสตรี
ทัมะยันตี	กำศรดทรวง
๏ เนาวังนั่งแลชะแง้ดวง	จิต​พระนุชระลวง
พราก​พระนลหลวง	ก็แลลาญ
๏ เวียนหวังตั้งตาก็ช้านาน	ยุบล​พระนลหาญ
​ใคร​จะมาฃาน	บ่มีเลย​
๏ วันหนึ่ง​จึงพราหมณะงามเงย	มธุรพจนเผย
ทูล​พระทรามเชย	มเหษี
๏ ฃ้า​แต่นวลนางศุภางคี	วรฃติยนรี
ราชธิดาภี	มะภูธร
๏ ฃ้านามบรรณาทคเนจร	วนนิคมนคร
หานเรศร	​พระไนษัธ
๏ วันหนึ่ง​ถึงเมืองกระเดื่องรัฐ	วิบุลยศสุภัทร์
นามนครฃัติย์	อโยธยา
๏ ฃ้าพเจ้าเฃ้าเฝ้า​พระภางคา	สุริมหิปติปรา
กฎกระเดื่องนา	มะกรยง
๏ ฃ้าขับศัพท์อย่าง​พระนางองค์	อรกุสุมประสงค์
​โดย​พระจำนง	บ่แผกผัน
๏ พอฃ้าเอ่ยขับก็ตรับพลัน	นฤป​พระฤตุบรรณ
เธอก็เงี่ยกรรณ	สดับ​ไป
๏ เธอฟังฃ้าขับบ่จับใจ	กิจยุบลไฉน
เธอบ่รู้ไซร้	ก็ห่อนถาม
๏ ชนสิ้นยินตูบ่รู้​ความ	มธุรพจนพราหมณ์
ห่อนพยายาม	​จะรู้เลย​
๏ ​ทั้งเจ้า​ทั้งฃ้าก็หน้าเฉย	พจนบ่มิเฉลย
โอษฐะฤๅเผย	บ่ไฝ่ฟัง
๏ ฃ้าถอยออกนอกนิเวศน์วัง	บทจร​จะกำบัง
แดด​เพราะ​โดยหวัง	​จะผ่อนกาย
๏ สักครู่หนึ่ง​จึงบุรุษนาย	อศววิกลชาย
รูปบ่ผึ่งผาย	ดำเนิรมา
๏ เฃา​คือครูสูตะนามวา	หุกกุศลวิชา
ชาญดุรงค์หา	บ่มีเสมอ
๏ ต้มหุงอาหารชำนาญเสนอ	อุดมรสบำเรอ
​ใคร​จะเหมือนเกลอ	บ่ห่อนมี
๏ มาใกล้ไห้กลืนสอื้นตี	อุระประดุจ​จะชี
วิต​และอินทรีย์	ทลายลาญ
๏ ไห้พลางพลางร่ำรำพรรณ์ปาน	อกุศลพิสดาร
เพียบ​จะเผาผลาญ	​และเจรจา ๚
คำ​พระนลผู้เปนวาหุกกล่าวแก่พราหมณ์บรรณาท
๒๑
๏ อันหญิงสิงทุกขะธรรมดา	กุลสตริก็​จะอา
รักขะอาตมา	บ่หมิ่นมันท์
๏ ​ความสัตย์แห่งนางสอางวรรณ	กุศลวิมลธรรม์
พาประสบสวรรค์	บ่แคล้วคลาด
๏ มาตร​แม้นสามี​จะหนีปราศ	​เพราะหทยวิปลาส
นางบ่กริ้วกราด	สวามี
๏ จารีตนวลย่อมสงวนศรี	ดุจสุรกวจี
ภัยบ่พึงมี	​จะมาพาน
๏ ผัวโซโง่เขลากำเดามาน	ภยะพิษพิสดาร
​แม้​จะเลี้ยงปราณ	ก็ยากเย็น
๏ เสื้อผ้าหาไม่หทัยเข็ญ	​เพราะทวิชขคเปน
เหตุลำเค็ญ	ก็คาบ​ไป
๏ เสียเมืองเลื่องชื่อระบือไกล	พลรถคชหัย
ทรัพยะสินไอ	ศวรรย์หมด
๏ ต่ำตกอกช้ำก็กำศรด	นิรอิศริยยศ
เนตระน้ำหยด	ลำยองไย
๏ ผัวเปนเช่นนี้ผิหนี​ไป	กุลสตริอรไทย
ย่อม​จะเห็นใจ	บ่โกรธเลย​ ๚
พรามหณ์บรรณาททูลนางต่อ​ไปว่า
๒๑
๏ ฃ้ายินคำร่ำรำพรรณ์เผย	ดุจพจนเฉลย
ฃ้าบ่เฉยเมย	ก็รีบมา
๏ ทูล​ความตาม​ซึ่งสดับวา	หุกกุศลวิชา
กล่าวบ่กังฃา	ฉนี้เทียว ๚
๒๑
๏ ปางราชนารีฤดีเฉลียว	พจน​พระนลเจียว
เธอ​พระองค์เดียว	ตระหนักใน
๏ รู้เรื่อง​เบื้องหลังบ่พลั้งใจ	กิจยุบลณะไพร
ผ้า​พระทรงชัย	สกุณพา
๏ ตรึกพลางนางผู้​พระกัลยา	ณิวิบุลวนิดา
เนตระน้ำตา	ก็ฟูมฟาย
๏ รางวัลบรรณาทฉลาดหลาย	ธนนิธิมณิพราย
องค์​พระโฉมฉาย	ประทาน​เฃา
๏ ห่อนหึงจึงองค์​พระนงเภา	พิมลฃติยเยาว์
เธอเสด็จเฝ้า	​พระมารดา
๏ ทูลว่าฃ้า​แต่​พระแม่อา	ตมคุณกรุณา
ทรง​พระเม็ตตา	​จะเลี้ยงดู
๏ อย่าเพ่อทูลราชวิทรรภ์ภู	ธร​พระชนกชู
เกียรดิดำรู	​จะเสียการ
๏ จงตรัสเรียกพราหมณ์สุเทพชาญ	ชวนทวิชหาญ
มัคคะ​ชำนาญ	สุปัญญา
๏ ฉันใดพราหมณ์​ได้ประสบอา	ตมดุจ​พระบิดา
แล​พระมาตา	จำนงหวัง
๏ ฉันนั้น​ฃ้ามั่นหทัยฟัง	นลนฤป​จะยัง
คืนนิเวศน์วัง	บ่กังฃา
๏ ​เมื่อนั้น​จึ่งองค์​พระกัลยา	ณิวิมลชนิกา
มีดำรัสหา	สุเทพพราหมณ์
๏ เฃาเฃ้าเฝ้าองค์​พระนงราม	สมรวิมลงาม
เธอก็ตรัสตาม	จำนงใจ ๚
นางทัมะยันตีตรัสแก่พราหมณ์สุเทวะว่า
๒๑
๏ ดูราท่านชาญวิชาไว	จรณะนครไกล
เร่งดำเนิร​ไป	อโยธยา
๏ รีบเฃ้า​ไปเฝ้า​พระราชา	​พระฤตุปรณปรา
กฎกำเรียงนา	มะศักดี
๏ ทูลว่านางทัมะยันตี	​พระนิษธมหิษี
เธอ​จะซ้ำมี	สยุมพร
๏ เหตุสามีนางก็ร้างสมร	​พระนิษธมหิศร
เธอคเนจร	บ่มีฃ่าว
๏ สูญหายตายจากวิบากยาว	สมรรตนสาว
พักตระแพร้วพราว	พิไลยลักษณ์
๏ อยู่​เดียวเปลี่ยวจิตก็คิดจัก	กระทำประดุจสมัค
เลือก​พระผัวรัก	คำรบสอง
๏ ​แม้นหวังเทวีฉวีทอง	อรกุสุมลำยอง
​ใคร่หทัยปอง	ก็รีบเสด็จ
๏ เลือกม้าเร็วล้ำ​จะสำเร็จ	รถดุรคระเห็จ
ห่อน​จะเหนื่อยเหน็จ	ณะกลางไพร
๏ ​แม้นว่าช้าอยู่​​พระภูวไนย	ประลุณะนครไกล
คง​จะช้า​ไป	บ่ทันการ
๏ วันรุ่งพรุ่งนี้​พระเยาวมาลย์	วิมลมุขสคราญ
ทรง​พระสำราญ	สยุมพร ๚
๒๑
๏ ปางนั้น​พราหมณ์ทราบกระแสอร	วรพจนสมร
จำประดุจสอน	บ่แคล้วคลาด
๏ หมายกรุงมุ่งจรนครนาถ	​พระฤตุปรณราช
เฝ้ายุคลบาท​	​พระราชา
๏ ทูล​ความตาม​ซึ่ง​พระกานดา	อรฃติยธิดา
มี​พระวาจา	ดำรัสสอน ๚
จบสรรคที่ ๑๘ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๑๙
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระทรงธรรม์	ฤตุบรรณ์อนันต์ขจร
ยศยงอลงกรณ	สิริโรจน์อโยธยา
๏ ยินถ้อยสุเทพทูล	จิตหวังพระอังคนา
นึกนางสอางตา	ปถพินทร์ถวิลกระสัน
๏ ภูธเรศธเรียกวา	หุกสารถีขยัน
จอมขัติย์ดำรัสพลัน	พรพจน์พระภูบดี
๏ อ้าท่านชำนาญม้า	จิตฃ้าคำนึงนรี
นางทัมะยันตี	วนิดาประภาสมร
๏ คิดใคร่หทัยตู	จรสู่วิทรรภ์นคร
พรุ่งนี้สยุมพร	อรไทยวิไลยระหง
๏ ท่านรับจะขับรถ	จรบถวิทรรภะตรง
จักทันมิทันจง	ระบุบอกบ่หลอกบ่เลือน ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระนลวา	หุกจิตก็อิดก็เอือน
จักคิดจะบิดเบือน	ฤจะรับจะขับดุรงค์
๏ อ้ำอึ้งรำพึงใน	หฤทัยพะว้าพะวง
จักจริงมิจริงปลง	จิตเชื่อก็เหลือจะจริง
๏ นางคิดชนิดนี้	ยุวดีประสงค์ประวิง
หลากหลายอุบายหญิง	ดุจน้ำณะลำนที
๏ เหตุทุกขะเทียมเฃา	อรเยาวะภาวินี
ฟุ้งซ่านทยานมี	มลจิตบ่คิดระวัง
๏ ฤๅนางจะล่อตู	จรสู่วิทรรภ์กระมัง
โฉมฉายจะหมายยัง	ผลเพื่อประโยชนะเรา
๏ ยากเย็นบ่เห็นหน้า	ภสดาก็เดือดกำเดา
เจ็บใจกระไรเยา	วะกนิษฐะคิดบ่ดี
๏ เยี่ยงหญิงประวิงเจ	ตนะเล่หะกลสตรี
แยบคายก็หลายมี	นยะลึกจะนึกก็เลือน
๏ เราเล่าก็เหลือเลว	ชลเหลวก็เหลวบ่เหมือน
นางนวลก็ควรเบือน	จิตจากบ่อยากจะดู
๏ นึกไปก็ไม่น่า	กลยาณินวลพบู
จักร้างจะห่างตู	ก็บ่ควรจะด่วนหทัย
๏ ใคร่ครวญบ่ควรเชื่อ	นุชเนื้ออุไรวิไลย
นงเพ็ญจะเปนไป	ดุจนั้นก็มั่นบ่เปน
๏ ลูกเต้าก็มีอยู่	พระพธูจะเคืองจะเข็ญ
ยามเปลี่ยวผิเหลียวเห็น	บุตรน้อยก็ค่อยสบาย
๏ จักเชื่อมิเชื่อไซร้	หฤทัยระส่ำระสาย
จักจริงมิจริงหมาย	จรสู่จะรู้ยุบล
๏ ควรรับจะขับรถ	จรบถวิทรรภ์สถล
แม้นโหดประโยชน์ตน	ก็ประโยชน์พระภูบดี
๏ คิดพลางทำนูลพลัน	ฤตุบรรณ์วิบูลย์พลี
ฃ้าแต่พระภูมี	อธิราชมไหศวรรย์
๏ ฃ้ารับจะขับรถ	จรบถสถลวิทรรภ์
ขับควบประจวบวัน	ก็จะถึงมิพึงลำเค็ญ
๏ ทูลพลางก็ทูลลา	นรศาระทูละเพ็ญ
สู่โรงดุรคเห็น	หยะพลันก็สรรดุรงค์
๏ เห็นหัยกำไรแรง	พลแขประดุจประสงค์
ผอมซูบและรูปทรง	ดุจหาญทยานอำพร
๏ ขวัญดีก็มีถ้วน	ทศล้วนวิไลยบวร
แม่นมาดจะอาจจร	กลพายุพาคระไล
๏ ลักษณ์เลิศกำเนิดสิน	ธวถิ่นดุรงค์กำไร
จมูกกว้างและคางไห	ยะก็เติบและเอิบกำลัง
๏ สี่ม้าเสมอกัน	นลสรรประดุจะหวัง
นิ่งนานวิจารณ์ดัง	จิตแน่บ่แปรหทัย
๏ ปางองค์พระทรงธรรม์	ฤตุบรรณ์อนันต์อำไพ
เห็นสูตะดูไห	ยะกษัตริย์ก็ตรัสประหาร
๏ สารถีฉนี้หรือ	กิจคือคุณูปการ
เลือกหัยจะให้ปาน	พยุพัดกระพืออำพร
๏ ม้าผอมก็ย่อมไร้	พลไปณะป่าณะดอน
สิ้นแรงบ่แขงจร	ก็จะล่าจะช้าบ่ทัน
๏ แสนโซมโนมัย	ก็และใครจะเลือกจะสรร
ขับควบประจวบวัน	ก็จะล้มบ่สมหทัย ๚
วาหุกทูลว่า
๑๒
๏ อ้าองค์พระทรงศรี	หยะสี่ประเสริฐกำไร
สิบขวัญสำคัญใน	คตินี้จะชี้ตำรา
๏ ขวัญหนึ่งณะหน้าผาก	ดุจแบบบุราณะมา
สองขวัญณะอกปรา	กฎแท้บ่แปรบ่ผัน
๏ สองขวัญณะหัวม้า	ผิวหาจะเห็นสำคัญ
สีฃ้างก็สี่ขวัญ	หยะฃ้างละสองละสอง
๏ ขวัญหนึ่งณะหลังม้า	ดุจฃ้าทำนูลลบอง
สิบขวัญสำคัญปอง	จิตพบก็สบประสงค์
๏ อันสี่ดุรงค์นี้	จรลีจะสมจำนง
วิ่งวางณะทางตรง	ก็จะถึงประหนึ่งหทัย
๏ มาตรแม้นพระองค์ทรง	พระประสงค์ดุรงคะใด
จอมกษัตริย์ดำรัสไป	และก็ฃ้าจะโดยจำนง ๚
พระฤตุบรรณ์ตรัสว่า
๑๒
๏ อ้าท่านชำนาญอัศ	วะจะจัดจะเลือกดุรงค์
ตูไซร้มิได้จง	จิตหาญจะค้านจะติง
๏ เลือกไหนบ่ขัดวา	หุกอย่าพะวงประวิง
ม้าไหนจะไวจริง	จรลีบ่รีบ่รอ
๏ เครื่องงามอร่ามรัต	นะจรัสดุรงค์ลออ
รีบเทียมและเตรียมพอ	รถเสร็จจะเตร็จทยาน ๚
๑๒
๏ เมื่อนั้นพระนลวา	หุกจาตุริกชำนาญ
ยินตรัสพระภูบาล	จรรีบตุรงคะเทียม
๏ สี่หัยะไวว่อง	นลคล่องทำนองทำเนียม
รถเก็จสำเร็จเตรียม	ฤตุบรรณ์ก็พลันเถลิง
๏ ปางสัตวะสี่ม้า	กิริยาก็ร่าก็เริง
ยืนกรานชำนาญเชิง	กลดื้อสดัมภะกร
๏ สี่ม้าก็นอนลง	บ่มิปลงหทัยจะจร
ไนษัธธตรัสสอน	คติชอบพระปลอบพระโยน
๏ บังเหียนพระรวบกำ	หยะล้ำก็เผ่นกระโจน
เทียมพายุพาโผน	รถเก็จระเห็จถลัน
๏ ฝ่ายวาร์ษเณย์ยืน	จรขึ้นก็แทบบ่ทัน
เร็วกลจะย่นมรร	คะสถลณะพนณะไพร
๏ นลเร่งดุรงค์รีบ	จรถีบธุลีคระไล
เร็วรุดประดุจใจ	พยุพัดกระพืออำพร
๏ ปางองค์พระทรงขัณฑ์	ฤตุบรรณ์วิบูลย์บวร
รถปลิวละลิ่วจร	นรนาถประหลาดหทัย
๏ ฝ่ายวาร์ษเณย์คนึง	จิตอึ้งรำพึงไฉน
หลากจิตจะคิดไป	ก็บ่คล่องทำนองคะดี
๏ สารถีฉนี้หรือ	ก็และคือพระมาตลี
ผู้เทวะสารถี	สุรราชวรามรินทร์
๏ ชรอยมาตลีมา	ดุจสารถีบดินทร์
ใครเลยจะเคยยิน	ชนหาญชำนาญเสมอ
๏ ฤๅหนึ่งพระนลนา	ยกมากระมังนะเออ
ชาญม้าวิชาเธอ	ดุจเทพสารถี
๏ ใครอื่นจะหาหนึ่ง	บ่มิถึงพระมาตลี
อื่นใครก็ไม่มี	ชนหนึ่งจะถึงพระนล
๏ คนนี้ก็ใครเล่า	ดุจเจ้านิษัธถกล
เริงแรงกำแหงรณ	รถคล่องทำนองดุรงค์
๏ สามารถเสมอนล	สุรพลพิชาผจง
ชาญอัศวะทัดองค์	นลราชนราธิเบนทร์
๏ แม้นใช่พระไนษัธ	ก็สมรรถเสมอนเรนทร์
ฉันใดพระนลเจน	จิตหาญชำนาญดุรงค์
๏ วาหุกก็ฉันนั้น	ดุจกันบ่แผกจำนง
เที่ยงแท้บ่แปรปลง	จิตมั่นสำคัญหทัย
๏ แปลกกันก็แต่รูป	นลเลิศประเสริฐวิไลย
วาหุกวิรูปไน	ยนะพิศก็อิดระอา
๏ วัยสองเสมอกัน	ดุจมั่นเสมอวิชา
นลแสร้งจะแปลงวา	หุกหรือก็คือพระนล
๏ วาร์ษเณย์คนึงตรอง	ก็บ่ถ่องทำนองยุบล
สนเท่ห์คเนจน	จิตอยู่บ่รู้คะดี
๏ ฝ่ายองค์พระทรงธรรม์	ฤตุบรรณ์อนันต์พลี
เอมอิ่มกระหยิ่มมี	มนเหมเกษมกมล
๏ รถรุดประดุจปลิว	จรฉิวณะแถวสถล
หวิว ๆ ละลิ่วปน	พยุแล่นณะราวพนม
๏ มารุตบ่อยุดพัด	พนชัฎระงายระงม
รถรัตน์ก็ทัดลม	หยะห้อบ่รอกำลัง ๚
จบสรรคที่ ๑๙ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๐
วสันตติลกฉันท์
๑๔
๏ ลิ่ว ๆ ประเล่ห์มรุตพัด	ดุจปัถะพีพัง
ฤๅเล่หะเขจรประนัง	ขคแขงก็แข่งลม
๏ แถวเถินและเขินศิขรขัณฑ์	พนสัณฑะอาศรม
หัยหาญทยานนิคมคมน์	รถแล่นณะแผ่นภูมิ
๏ เหวห้วยละหานเหิมอุทก	ชลตกก็ตูมตูม
เฟือยฟองก็ฟ่องสลิลฟูม	พยุฟัดก็ปัดไป
๏ ปางองค์พระทรงนครฃัณฑ์	ฤตุบรรณะเกรียงไกร
ภูบาลสราญพระหฤทัย	กลเหิรก็เพลินดง
๏ ผืนผ้าสพักสริรหลุด	พระจะยุดบ่ทันทรง
ลมพาและผ้าจรณะพง	หยะวิ่งก็ทิ้งไกล
๏ ปางองค์พระทรงวิบุลธรรม์	ฤตุบรรณ์อนันต์ชัย
ผ้าหลุดก็ยุดกรพระไน	ษธฃัติย์ดำรัสพลัน
๏ อยุดม้าเถอะจาตุริกชัก	หยะพักณะไพรสัณฑ์
ลมจัดและวัสตรบ่ทัน	กรหยุดก็หลุดไป
๏ ตกอยู่ณะพื้นปฤถิพี	รถรี่ก็เร็วไกล
จงวาร์ษเณย์บทคระไล	บ่มิช้าจะพาคืน
๏ ปางนั้นพระนลกุศลสา	รถิกล้าวิชาปืน
ยินตรัสกษัตริย์สุพลยืน	ก็ทำนูลสนองไป
๏ ฃ้าแต่นราธิปกษัตริย์	วรวัตถะอยู่ไกล
ห้าโยชน์จะกลับรถคระไล	ก็กระชั้นบ่ทันการ
๏ ผ้าปลิวก็ลิ่วรถก็แล่น	หยะแกว่นกำลังหาญ
ทันใดก็ไกลกลประมาณ	มิละผ้าจะล่าไป
๏ ทูลพลางก็เร่งดุรครีบ	จรถีบธุลีไพร
เหี้ยมห้อบ่รอรถคระไล	ดุจย่นสถลทาง
๏ ปางนายกาธิปมหัน	ฤตุบรรณะโศภางค์
รถแล่นณะแผ่นปถพิพลาง	นรนาถประภาษไป
๏ อ้าท่านชำนาญสถลผลู	จรรู้วิถีไพร
อันซึ่งประชานิกรใน	ภพนี้บ่มีเลย
๏ คนเดียวจะเชี่ยววิทยถ้วน	กิจล้วนก็คุ้นเคย
ถ่องทุกวิชากรเฉลย	ดุจนี้บ่มีหนา
๏ เช่นท่านชำนาญอศวชาติ	บ่ฉลาดณะสังขยา
ส่วนอาตมะอาจจะคณนา	ผลไม้ณะไพรวัน
๏ ดูต้นวิภีตกะณะไพร	ตรุใหญ่กำยำครัน
ใบผลก็หล่นพนอนันต์	ผิวนับจำนวนปน
๏ ผลหล่นก็ยิ่งผลณะต้น	เฉพาะร้อยและหนึ่งผล
ใบหล่นก็ยิ่งฉทนะบน	ตรุร้อยและหนึ่งใบ
๏ กิ่งสองผิปองจิตจะนับ	ทลดูก็รู้ไว
ห้าโกฎิจำนวนคณนะไน	ยะบ่พลาดบ่ฃาดเกิน
๏ กิ่งสองจำนองจิตจะไตร	ผลไม้ก็ลองเทอญ
สองพันและร้อยผลประเมิน	ผิวหย่อนก็ห้าใบ
๏ ปางสูตะผู้พระนลวา	หุกฟังก็ชั่งใจ
ตรึกตรองจะลองคณนะไน	ยะดำรัสกษัตริย์ทรง
๏ คิดพลางก็พลางพระนลรั้ง	หยะยั้งณะแนวดง
พลันทูลวิบูลย์ขติยะองค์	ฤตุบรรณ์อนันต์ชาญ
๏ ฃ้าแต่นรินทะอธิราช	พจนาตถะสำนาร
ฃ้ายินบ่ยลยุบลปาน	พระดำรัสกษัตริย์ศรี
๏ ยินแล้วบ่รู้ประดุจฃาน	พจมานพระภูมี
ขอสอบดำรัสนฤบดี	คณนาวิชายง
๏ สองกิ่งวิภีตกะณะกา	นนฃ้าจะตัดลง
จำนวนจะนับกลจำนง	บ่มิช้าจะคลาไคล
๏ จริงเท็จสำเร็จคณนะนับ	ก็จะขับมโนมัย
อ้าวาร์ษเณย์พลกำไร	กรยึดดุรงค์เทอญ
๏ ปางองค์พระทรงคุณอนันต์	ฤตุบรรณะจำเริญ
ยินวาทะวาหุกผเชิญ	อธิฃัติยะตรัสไป
๏ อ้าสูตะผู้อศวโก	วิทโสมนัสไพร
จักสู่วิทรรภ์นครไกล	ผิวยั้งและรั้งรอ
๏ ไหนนั่นจะทันพิธิสยม	พรสมหทัยหนอ
หมายใจจะได้อรลออ	ชวะหย่อนก็ห่อนทัน
๏ เร็วเลื่อนและเตือนตรุคเร่ง	จิตเพ่งณะไพรสัณฑ์
หมายมุ่งนครจรวิทรรภ์	หยะห้อบ่รอแรง ๚
วาหุกทูลว่า
๑๔
๏ ดูรานราธิปกษัตริย์	พลวัฒนะกำแหง
ฃ้าขอจะรอรถแสวง	คณนาวิชาชาญ
๏ แม้นมีพระราชหทยะจัก	บ่มิพักณะไพรสาณฑ์
ขอเชิญเสด็จอวนิบาล	จรรีบณะราวดง
๏ วาร์ษเณยะขับดุรคเถิด	รถเลิศระเห็จตรง
ฃ้าไซร้จะพักณะพนพง	บ่มิโดยเสด็จไป
๏ ตูมีจำนงจิตจะรอ	เพราะสมอพิเภกไพร
ตัดกิ่งและนับผลอำไพ	บ่มิเสร็จมิเตร็จจร ๚
พระฤตุบรรณ์ตรัสว่า
๑๔
๏ อ้าท่านชำนาญดุรคเลิศ	ชวะเชิดวิชาธร
บรรดาประชาชนนิกร	จะเสมอบ่ห่อนมี
๏ ตูมุ่งจะจรนครฃัณ	ฑะวิทรรภะธานี
จักดั้นจะด้นดลบุรี	ก็เพราะท่านชำนาญไพร
๏ อ้าสูตะผู้ศรณะฃ้า	ผิวช้าจะทำไฉน
เที่ยงแท้ผิแน่ณะหฤทัย	บ่มิล่าณะอารัญ
๏ ตามใจจะนับผลก็นับ	ผิวรับจะไปทัน
นับเสร็จระเห็จจรณะมรร	คะวิถีพนาดร
๏ วันหนึ่งผิถึงนครราช	บ่มิคลาดสยุมพร
มาแล้วบ่แคล้วสมรอร	ก็จะสมหทัยคนึง ๚
วาหุกทูลว่า
๑๔
๏ ฃ้าแต่พระทรงนครฃัณ	ฑะวิทรรภะคงถึง
ฃ้ารับจะขับดุรคพึง	ประลุแทบนครทัน
๏ โปรดอวยพระราชอนุมัติ	วรฃัติยะรังสรรค์
ขอสอบดำรัสนฤปอัน	คณนาวิชายง ๚
พระฤตุบรรณ์ตรัสว่า
๑๔
๏ นับเถิดจะนับก็จรนับ	ผลสัพพะโดยจง
หมายสอบก็สมดุจประสงค์	ผิวเสร็จจะเตร็จจร
๏ เร่งนับและขับดุรคเร่ง	รถเพ่งพิถีดอน
ไวไวจะได้จรนคร	ผิวล่าจะช้าไป ๚
๑๔
๏ ปางนั้นพระนลพิมลเชา	วนะเจ้านิษัธไกร
จากรถก็รีบบทคระไล	ณะสมอพิเภกพลัน
๏ หักกิ่งและนับผลวิภี	ตกะมีก็สองพัน
เศษร้อยและหย่อนเฉพาะก็ปัญ	จะประเล่ห์พระพจมาน
๏ ไนษัธะคิดก็พิศวง	และประสงค์วิชาการ
น้องพลางทำนูลอวนิบาล	ดุจเจตนามี
๏ ฃ้าแต่นรินทรวิโรจ	นะอโยธยาศรี
วิชชานราธิปธนี	ดุจอย่างธอ้างอิง
๏ ฃ้าไซร้ก็ใคร่จิตจะรู้	กลภูบดีจริง
เห็นแจ้งบ่แคลงมนะประวิง	ผิประทานก็บานใจ ๚
๑๔
๏ ปางองค์อธีศวรเพ่ง	จิตเร่งจะคลาไคล
ฟังทูลก็ตอบยุบลไป	บ่มิคิดจะปิดบัง
๏ อ้าสารถีสถลหาญ	หยะชาญวิชาขลัง
อันฃ้าสกากลฉมัง	ชนผองบ่ปองขัน
๏ รู้บาศก์บ่คลาดจิตวิศา	รทะหาบ่เทียมทัน
ใครมาและท้าทิวะพนัน	ก็จะแพ้บ่แปรปรวน
๏ เชิงนับชำนาญชำนิฉนั้น	ดุจกันบ่ผันผวน
สังขยาและปาศะกะขบวน	ก็บ่แผกบ่แปลกกัน ๚
วาหุกทูลว่า
๑๔
๏ ฃ้าแต่พระปารถิวฃัต	ติยะวัจนานันท์
วิชชาสกากิจพนัน	ผิวโปรดประทานสอน
๏ ส่วนฃ้าวิชาอศวหลาย	จะถวายพระภูธร
เสร็จแลกจะเร่งดุรคจร	ณะวิทรรภะทันการ ๚
๑๔
๏ ปางองค์พระทรงนครขัณฑ์	ฤตุบรรณะภูบาล
เชิงชั้นพนันชำนิชำนาญ	อุปเทศธทรงอวย
๏ เจนจัดถนัดสนิทแน่น	นลแม่นบ่งงงวย
รู้ท่าสกากลอำนวย	พระก็ปลื้มกมลปรีดิ์
๏ ครั้นนลชำนาญกลพนัน	กลิพลันก็ผันหนี
ออกจากพระกายพระนลมี	จิตกลัวระรัวลาญ
๏ พ่นพิษพระยาอุรคถ่ม	พิษขมระบมฆาน
ปางนั้นนิษัธกษิติบาล	ก็จะสาปกลีเลว
๏ ฝ่ายองค์กลีสริระสั่น	ดุจพรั่นพระเพลิงเปลว
ถูกสาปจะซุดประดุจเหว	ทวิทุกขะทำงน
๏ น้อมก้มประนมนขประสาน	พจมานแสวงผล
ฃ้าแต่พระภูธรถกล	กิติเกริกตระการไกร
๏ โปรดเถิดประทานอภยะตู	กลิผู้ลำบากใจ
ถูกสาปพระราชอรไทย	พระนิษัธมเหสี
๏ นลร้างและนางจรณะกา	นนหาสวามี
ทุกข์ถมระทมพระรมณี	ธพิลาปก็สาปตู
๏ ร้ายแรงบ่แสร้งพจนฃ้า	ดุจว่ามฤตยู
นางสาปก็สิทธิพิษงู	ระอุร้อนบ่ห่อนหาย
๏ ฃ้าสิงพระองค์พระนลอยู่	พิษงูก็สิงกาย
เดือดร้อนจะผ่อนจิตสบาย	ก็บ่ได้กระไรเลย
๏ โปรดเถิดพระนลพิมลจิต	สุจริตประเล่ห์เคย
อย่าสาปจะบาปบ่มิเสบย	นลอย่าอนาทร
๏ แม้นมัณฑเลศวรเว้น	ดุจเช่นทำนูลวอน
ฃ้าจักอำนวยสุขนิกร	นรชนบ่ข่นใจ
๏ ตราบใดประชานิคมคาม	ระบุนามพระนลไกล
กล่าวเกียรติ์อธีศวรไน	ษธอยู่บ่รู้วาย
๏ ตราบนั้นมิพรั่นกลิจะใกล้	กลิไซร้มิไปกราย
ห่อนพึงคนึงอุระระคาย	จิตเกลือกกลีกวน
๏ เช่นนี้พระนามพระนลทรง	ภพคงบ่แปรปรวน
ยาวยืนผิหมื่นฉนำก็ชวน	ชนปลื้มบ่ลืมนาม ๚
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระนลนิษธนาถ	นรราชเรืองราม
ยินวอนก็อ่อนหทยะยาม	กลิหย่อนกำลังยง
๏ ไนษัธบ่สาปกลิก็สู่	ตรุอยู่ณะกลางดง
จึ่งต้นวิภีตกะณะพง	สิก็แห้งก็เหี่ยวไป
๏ อันองค์นรินทะฤตุบรร	ณะอนันตะราชัย
อีกวาร์ษเณย์พลกำไร	ก็บ่เห็นกลีเลย
๏ ปางนั้นพระนลกุศลสา	รถิกล้ากำลังเคย
พ้นทุกข์ก็สุขจิตเสบย	จรเร่งดุรงค์พลัน
๏ รวบรัศมีกรกระหวัด	จตุอัศวะผกผัน
ฉิว ๆ ละลิ่วจรณะมรร	คะประเล่ห์สกุณบิน
๏ ไนษัธสมรรถอศวชาติ	รถมาศกระโดดดิน
ห้วง ๆ กระจ้วงจรนริน	ทะหทัยก็ไสศานติ์
๏ รีบรัตนะรถบถวิทรรภ์	ฤตุบรรณะเบิกบาน
เอิบอิ่มกระหยิ่มหทยะปาน	อมฤตสุรารมณ์
๏ ไนษัธกษัตริยะจรพ้น	กลิล้นระอากรม
ออกจากวิภีตกะพนม	จรสู่คฤหาศัย
๏ ปางนั้นพระนลนรพยาฆร์	กลิจากก็สุขใจ
ปลดทุกขะทิ้งสถลไพร	จรโดยวนาธวา
๏ ห่อนคืนพระรูปวิมลลัก	ษณะศักดิสมญา
ทรงรูปจาตุริกวา	หุกเร่งดุรงค์จรัล ๚
จบสรรคที่ ๒๐ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๑
โตฎกฉันท์
๑๒
๏ ขณะนั้นอวนิน	ทะนรินท์ฤตุบรรณ
จรโดยพนสัณฑ์	กลเขจรบิน
๏ นลเร่งรถแล่น	หยะแกว่นพลสิน
ธวสี่จรดิน	ดุจพายุกระพือ
๏ อธิราชอภิชิต	อภิฤทธิประลือ
ฤตุบรรณะระบือ	อภิคมนะนคร
๏ นรนาครรู้	จรสู่อดิศร
พระประชาปะบวร	นคเรศวิทรรภ์
๏ และทำนูลพระนรา	ธิปว่าฤตุบรรณ
จรมาณะอรัญ	อภิคมนะบุรี
๏ ขณะนั้นฃติยา	ธิปปารถะภี
มะวิทรรภะบดี	จิตแจ้งก็ฉงน
๏ ธุระไรฤตุบรรณ	จรสัณฑะสถล
ดุจนี้ก็พิกล	บ่มิแจ้งกิจการ
๏ ดำริห์พลางก็พระภี	มะธมีพจมาน
คณะเสวกชาญ	และอมาตยะพหล
๏ ก็ตระเตรียมพระนิเวศน์	นฤเบศถกล
ขติยาติถิดล	ณะวิทรรภะนคร
๏ ธก็ต้อนธก็รับ	กิติสัพพะบวร
ฤตุบรรณ์อดิศร	ธเสด็จณะถนน
๏ นลขับหยะแขง	จรแข่งขคบน
รถโฆษระคน	อศนีณะอำพร
๏ หยะของนลเนา	ณะวิทรรภะนคร
จำสำเนียงรถจร	จิตแจ้งนลมา
๏ ก็กระทืบบทก้อง	หยะร้องกลปรา
กฏพักตร์นลนา	ยกเยี่ยมหยะรณ
๏ พระธิดานรราช	ภพนาถถกล
ปตนีนิรมล	นิษธาธิบดี
๏ ธสดับรถโฆษ	เสนาะโสตรมหิษี
ก็ตระหนักจิตภี	มะธิดาอรไทย
๏ รถนั้นนลแท้	นลแน่มนใน
นรอื่นบ่มิใคร	รถแขงดุจนล
๏ รถนาทนำรถ	จรบถสถล
ดุจเมฆนำฝน	พยุหอบชลแรง
๏ อรไทยะประจัก	ษะตระหนักบ่มิแหนง
ดุจหัยะบ่แคลง	จิตแน่นลมา
๏ คชอัศวะยิน	แลศิขินเสนาะนา
ทะกำเรียงกลพา	ยุกระพือชลหาว
๏ คณะสัตวะก็ร้อง	คชก้องขคกราว
รถโฆษกลคราว	พยุเมฆชลทา
๏ ยุวดีสิริรัตน์	อรฃัติยะประภา
ก็คนึงจิตมา	นสเที่ยงหฤทัย
นางทมยันตีตรัสว่า
๑๒
๏ รถนั้นนิรโฆษ	หยะโลดจรไว
ดุจหนึ่งนลไน	ษธเจ้าตุรคิน
๏ ผิวใช่นรนาถ	อธิราชพลิน
ชนเกวลดิน	รถโฆษบ่เหมือน
๏ นลแน่บ่มิผิด	อภิฤทธิบ่เลือน
นรชาติจะเตือน	หยะห้อบ่เสมอ
๏ ทินนี้ผิบ่พบ	บ่ประสบนลเธอ
ก็และฃ้าจะบำเรอ	ชิวะได้กลใด
๏ ทินนี้ผิววี	ระบดีพลไกร
กลจันทะอำไพ	วรพักตระประภา
๏ บ่มิส้วมกรสอด	บ่มิกอดภริยา
ก็ไฉนชิวะอา	ตมะจักบ่ประลัย
๏ ทินนี้ผิวอง	คะพระทรงภพไกร
พระเสด็จรถใน	พระบุรีนิรโฆษ
๏ บ่เสด็จจรมา	ภริยาพระบ่โปรด
ก็และอาตมะโหด	ภสดานิรนาถ
๏ จะกระโจนอคนี	สละชีวะบ่ขลาด
ภสดาจรปราศ	ก็จะปราศชิวปราณ
๏ ทินนี้นรเศรษฐ์	นลสิงหะวิกรานต์
พลวานกลวาร	ณะวิกรมกำไร
๏ บ่เสด็จจรมา	ภริยาจะประลัย
ชนมาธิปตัย	รถโฆษณะนคร
๏ นรสิงหะประเสริฐ	ยศเลิศะขจร
อภิสัตย์อดิศร	ดุจบรรพตผา
๏ อปการบ่กระทำ	จิตล้ำกรุณา
อประโยชนะวา	กยะห่อนจะดำรัส
๏ พระอุทาระบุรุษ	วรสุทธะกษัตริย์
กษมาปอุบัติ	คุณเลิศธรณี
๏ จิตฃ้าภริยา	พระนราธิบดี
บ่มิลืมคุณวี	ระวิบุลย์กรุณา
๏ ทินนี้ผิวอง	คะพระทรงกษมา
บ่มิสู่ภริยา	นุชแน่จะประลัย ๚
๑๒
๏ มหิษีสุษมา	กลยาณิประไพ
ธจำนงหฤทัย	ยลพักตรนฤเบศร์
๏ วนิดาอรเอี่ยม	จรเยี่ยมพระนิเวศน์
นุชทอดวรเนตร	ชนแน่นณะพระลาน
๏ ขณะนั้นฤตุบรร	ณะอนันตะสราญ
ดลราชบุรปาน	บุรท้าวสุรราช
๏ นลวาหุกชัก	หยะพักรถมาศ
พระก็ปลดรถปราศ	หยะปล่อยณะพระลาน
๏ ขณะวาหุกวา	รษเณยะชำนาญ
จรจากรถกาญ	จนสู่ปถพี
๏ ฤตุบรรณ์อดิศร	มหิธรนรสีห์
จรจากรถภี	มะก็รับนฤบาล
๏ ขติยาธิบดี	พรภีมะพิศาล
อภิศักดิตระการ	ธประหลาดหฤทัย
๏ บ่มิทราบฤตุบรรณ์	จรวันะคระไล
กิจด่วนธุระใด	ธเสด็จณะนคร
๏ ธก็ต้อนธก็รับ	ยศสัพพะขจร
มิตรภาพบวร	อธิเกียรติตระการ
๏ และพระภีมะกษัตริย์	ก็ดำรัสพจมาน
นรนาถมหิบาล	พระเสด็จธุระไร
๏ ผิวราชประสง	คะพระทรงภพไกร
ธุระจิตกิจใด	ก็ดำรัสเถอะพระองค์ ๚
๑๒
๏ ขณะนั้นฃติยา	ติถิปารถะยง
ฤตุบรรณะณรง	คะวิเศษะสุธี
๏ ธธำรงธิรเลิศ	ชยเชิดศิลปี
ยลในพระบุรี	ก็ฉงนหฤทัย
๏ กิจเตรียมบ่มิสม	สวยมพรไกร
พิธิเลิศก็กระไร	บ่มิกอบกิจการ
๏ อธิราชอนุราช	และพระราชกุมาร
นคเรศอุฬาร	บุตรเจ้านครินทร์
๏ บ่สมาคมกัน	ณะวิทรรภะธนิน
ก็ไฉนพระยุพิน	จะสยุมพรนาง
๏ บ่สมาคมพราหมณ์	พิธิงามอุตมางค์
ก็ไฉนพระศุภาง	คะจะเลือกภสดา
๏ ดำริห์พลางฤตุบรร	ณะก็พลันพจนา
ทะทำนูลพระนรา	ธิปเทศวิทรรภ์ ๚
พระฤตุบรรณ์ทูลตอบว่า
๑๒
๏ นรนาถอวนินทร์	นครินทะมหัน
ธุระอาตมะอัน	จะประสงคะบ่มี
๏ จรมาจะถวาย	อภิวาทน์นรสีห์
พระวิทรรภะบดี	ภพแผ่คุณผล ๚
๑๒
๏ ขณะนั้นนรสี	หะพระภีมะฉงน
ฤตุบรรณะถกล	วรเกียรดิกำไร
๏ ผิวเปล่าธุระปราศ	อภิวาทนะทำไม
จรโดยวนไกล	สตโยชนะอนันต์
๏ นรนาถพสุธา	ธิปนามะมหัน
บ่มิเชื่อฤตุบรรณ์	ก็ฉงนหฤทัย
๏ เพราะบ่ทราบกลนาง	พระศุภางคะประไพ
วรราชอรไทย	พระวิทรรภะธิดา
๏ พระนเรนทรภี	มะพลีชนกา
ธิบดีจิตมา	นะฉงนบ่มิทราบ
๏ ธก็รับธก็รอง	ดุจคลองมิตรภาพ
อติถิตวะก็ซาบ	จิตราชฤตุบรรณ
๏ พระเสวยศุภโภ	ชนะโอชสวรรค์
พระมหาธิปหรร	ษะวิวัฒนะอุดม
๏ ขติยาติถิปรี	ดิฤดีอภิรมย์
ฤตุบรรณะวิกรม	จรพักสริรางค์
๏ นลวาหุกไซร้	หฤทัยะระคาง
บ่มิรู้กลนาง	มหิษียุพยง
๏ พระก็ขุ่นจิตขัด	พระก็อัดอุระองค์
อรนุชจะจำนง	ดุจกล่าวฤไฉน
๏ นลตรึกนลตรอง	บ่มิถ่องหฤทัย
พระคนึงจิตใน	อรนุชดุจเดือน
๏ ธก็ปลดรถเปลื้อง	หยะเครื่องบ่กระเทือน
บทรีบจรเรือน	รถพักหยะพลัน ๚
๑๒
๏ ขณะนั้นยุวดี	มหิษีวรวรรณ
ยลราชฤตุบรร	ณะและวารษเณย์
๏ ยลนายรถวา	หุกพาหุก็เก
บ่มิยลพระนเร	ศรผู้ภสดา
๏ มหิษียุพยง	ธก็สงสยะอา
ดุรจิตวนิดา	ดุจอัคนิลน
๏ รถนั้นนิรโฆษ	จรโลดณะถนน
ดุจหนึ่งรถนล	นิษธาธิบดี
๏ ชนอื่นบ่ถนัด	รถทัดนลธี
ระสมรรถอศวี	ดุจมาตลิชาญ
๏ รถใครนิรโฆษ	บ่เสมอมหิบาล
รถนั้นชวะปาน	นิรโฆษรถนล
๏ นิษธาธิปไซร้	ก็บ่ได้จรดล
จิตตูก็ฉงน	นิรโฆษรถใคร
๏ ฤนรินทร์ฤตุบรร	ณะอนันตะกำไร
ธฉลาดรถไน	ยะถนัดดุจนล
๏ ฤจะวารษเณ	ยะชำนาญรถกล
ดุจสามิพหล	หยะเลิศพลลือ
๏ นิรโฆษรถฉาย	ดุจสายนลถือ
หยะห้อจรคือ	รถมาตลิถึง
๏ พระวิทรรภะนรี	ดุจนี้ธคนึง
บ่มิแจ้งจิตจึง	อรเรียกบริจาร
๏ และก็สั่งจรสู่	ดุจทูตสำนาร
ธุระสืบกิจการ	จะแสวงภสดา ๚
จบสรรคที่ ๒๑ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๒
ฉบัง ๑๖; มาณวกฉันท์ ๘;
ตนุมัชฌาฉันท์ ๖; สุรางคณางค์ ๒๘; สัทธราฉันท์ ๒๑
นางทัมยันตีตรัสว่า
๑๖
๏ ดูราเกศินีนงพา	ละแผ้วปัญญา
สุภัททะผ่องอำไพ
๏ นางจงตรงรีบเร็วไป	สู่เรือนรถใน
พระราชนิเวศน์ภูมี
๏ ไต่ถามนามนายสารถี	แขนสั้นขันมี
วิรูปประหลาดเหลือใจ
๏ สืบสื่อชื่อเรียงเสียงไร	พูดจาปราไสย
ประสงค์จะทราบสิ่งสรร
๏ ตีสนิทคิดความถามปัญ	หาข้อสำคัญ
พระนลฤใช่ไนษัธ
๏ จิตตูรู้แท้แน่ชัด	พระผู้จักรพรรดิ
ธกลับธแกล้งแปลงมา
๏ ใจจินต์ยินดีปรีดา	ดังหนึ่งนิษธา
ธิเบศร์เสด็จมาเวียง
๏ สืบนามถามไถ่ไล่เลียง	นานนั่งฟังเสียง
จะพูดจะจาว่าฃาน
๏ แล้วเจ้าจงขับศัพท์สาร	เฉื่อยฉ่ำสำนาร
ประหนึ่งบรรณาทเคยขับ
๏ ขับจบจงยั้งนั่งตรับ	เฃาไซร้ได้สดับ
จะกล่าวจะฃานฐานไหน
๏ ยินเฃาเจ้าจำเจนใจ	กลับมาไวไว
และตูจะฟังดังมี ๚
๑๖
๏ บัดนั้นนวลนางเกศินี	รับสั่งมารศรี
ก็ลาพระราชกานดา
๏ ตรงไปในรถศาลา	พบวาหุกสา
รถีก็ถามความไป
นางเกศินีกล่าวว่า
๘
๏ ดูกรท่าน	ชาญชยะเชิด
อัศวะประเสริฐ	เลิศดุจใจ
๏ ขับรถแล่น	แกว่นหยะใคร
ในภพไตร	เหมือนก็บ่มี
๏ อันพระธิดา	ราชะนรินทร์
องค์อรพินท์	จินตะยุพี
๏ ใคร่จิตรู้	ผู้อศวี
มาณะบุรี	โดยกิจใด
๏ เปนอิศเรศร์	เฃตปถพี
ขัติยะพลี	นาครไหน
๏ ท่านจรมา	สารถิใคร
นามะอะไร	แจ้งกิจเทอญ ฯ
วาหุกตอบว่า
๖
๏ อ้าดูกรนารี	ผู้มีจิตจำเริญ
มุ่งในหฤทัยเชิญ	ตรับฟังดุจดังใจ
๏ อันโกศลราชา	เปรื่องปรากฏะเกรียงไกร
ทรงนามฤตุบรรณ์ไอ	สูรย์ศักดิประจักษ์แมน
๏ ศัตรูบ่มิรู้ขัน	เศิกสรรพะก็เสียวแสน
เด่นเดชพระกระเดื่องแดน	ดินใดบ่มิใกล้กราย
๏ มีพราหมะณะงามเชาวน์	ทูลเจ้าอวนินทร์ฉาย
ฃ่าวศรียุวดีสาย	จิตภีมะพลีไกร
๏ จักมีสวยุมพร	บังอรพระประภามัย
วันรุ่งผิวมุ่งใจ	รีบเตร็จจะเสด็จทัน
๏ ฝ่ายองค์ฤตุบรรณ์งาม	ยินพราหมณ์ก็เกษมสันต์
ทราบฃ่าวดุจกล่าวพลัน	เธอรีบรถไคลคลา
๏ รถรุดดุจลมพัด	สี่อัศวะระเห็จพา
ลิ่วลิ่วกลปลิวมา	รุตพัดรถทัดลม
๏ ร้อยโยชน์นิรโฆษก้อง	จิตจ้องจรไพรพนม
มาทันณะวิทรรภ์สม	ใจหวังดุจดังจง
๏ ฃ้าสารถิขับม้า	ขับมาณะพนมพง
เร็วล้ำกลจำนง	มาถึงดุจพึงใจ ๚
นางเกศินีกล่าวว่า
๘
๏ อีกนรหนึ่ง	ซึ่งจรมา
กับพระนรา	ธิปพลไกร
๏ เฃากุลคาม	นามกรใด
ท่านก็ไฉน	จึงจรมา
๏ วงศะสกูล	ทูลนุชนาง
จงบ่มิพราง	สัตยะกถา
๏ เหตุไฉน	ได้จรมา
ขับรถพา	ราชจรดล ๚
วาหุกตอบว่า
๖
๏ ชายนั้นอภิปัญญา	นามวาระษะเณย์พล
ชาญม้าวิทยารณ	เลื่องชื่อและระบือนาม
๏ เดิมสารถิไนษัธ	จอมฃัติยะริปูฃาม
นลร้างพระนครงาม	วาร์ษเณยะก็เตร่ไป
๏ เฃ้าเฝ้าฤตุบรรณ์โศ	ภนโกศลเกรียงไกร
ภางคาสุริมีใจ	โปรดปรานเพราะชำนาญพล
๏ ตูไซร้หยะเชี่ยวชาญ	รู้การรถเริงรณ
เปนสารถิโกศล	ปิ่นรัฎฐะกษัตริย์โปรด
๏ หนึ่งฃ้าชำนาญการ	อาหารรสเอมโอช
ตำแหน่งกิจแต่งโภชน์	เครื่องต้นกลรสสรวง ๚
นางเกศินีกล่าวว่า
๘
๏ วาระษะเณย์	เคจรไพร
แจ้งฤไฉน	ไนษธหลวง
๏ อยู่ทิศใด	ในบุรปวง
ไนษธทรวง	โศกฤมิโศก
๏ มาตรผิวรู้	ผลูนลไป
พงพนใด	ยามวิปโยค
๏ เฃาระบุแจ้ง	แหล่งภพโลก
บุณยะโศลก	เธอจรไป
๏ ฤๅบ่มิรู้	ผลูนลจร
วันะศิขร	ดอนทิศใด
๏ วาหุกจุ่ง	มุ่งหฤทัย
การุณใจ	แจ้งกิจเทอญ ๚
วาหุกตอบว่า
๖
๏ อันวาระษะเณย์พา	ราชทารกจำเริญ
เร่งร้อนรถจรเชิญ	สององคะดำรงศรี
๏ สู่รัฎฐะวิทรรภ์พลัน	คืนดั้นณะพนาลี
สู่โกศลธานี	เฝ้าราชฤตุบรรณ์ยง
๏ ห่อนทราบนลไปไหน	ใครใครก็บ่แจ้งจง
ไนษัธธวิบัติคง	เช้าค่ำพระก็กำบัง
๏ แผกผิดพิปริตรูป	ผอมซูบจรเซซัง
ทรวดทรงบ่มิคงดัง	แต่ก่อนพระก็ซ่อนกาย
๏ ใครดูบ่มิรู้จัก	นลศักดิประไพพราย
ตกต่ำจิตช้ำอาย	หลีกลี้จรหนีคน ๚
นางเกศินีกล่าวว่า
๘
๏ พราหมะณะหนึ่ง	ซึ่งจรผัน
สู่ฤตุบรรณ	เกียรดิถกล
๏ ขับพจมาน	ฃานอนุสนธิ์
นางและพระนล	ไนษธเนือง
๒๘
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมคำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
เริศร้างกลางไพร	ห่อนไฝ่ชำเลือง	ว้าวุ่นขุ่นเคือง
คับแค้นแสนใจ
๏ ทิ้งเมียกลางป่า	ทรามไวยศัยยา	ตัดผ้าพาไป
สงสารกานดา	น้ำตาหลั่งไหล	อ้างว้างกลางไพร
กลัวพิษนานา
๏ นุ่งผ้าครึ่งผืน	จาบัลย์วันคืน	สะอื้นโศกา
เดิรเปลี่ยวเดียวปลง	จิตม่งมองหา	ห่อนพบภรรดา
เปือกฝุ่นขุ่นเคือง
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมค่ำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
ทิ้งเมียเสียได้	ห่อนไฝ่ชำเลือง	เคยกล่าวเนืองเนือง
ให้สัตย์แก่นาง
๏ ว่าตราบม้วยมรณ์	หมายออมสมร	ฤๅห่อนอางขนาง
บัดนี้หนีไป	อยู่ไหนอย่าพราง	น้องน้อยคอยกลาง
ดงเดือดอาดูร
๏ เม็ตตานางน้อง	ชอกช้ำร่ำร้อง	ราวในไฟกูณฑ์
หมองมัวผัวร้าง	ทุกข์นางร้อยคูณ	คืนค้ำกำลูน
ปลดทุกข์ประเทือง
๏ โอ้โอ๋นักเลง	ลืมคำพร่ำเพรง	เล่นเบี้ยเสียเมือง
เมียอยู่กลางไพร	เชิญไฝ่ชำเลือง	ปลดเศร้าเปล่าเปลือง
อย่าปราศเม็ตตา
๘
๏ ยินพจมาน	ท่านอธิบาย
บ่นบริยาย	ศัพทะกถา
๏ กล่าวดุจไหน	ได้กรุณา
องค์พระธิดา	ใคร่จิตยิน ๚
๑๖
๏ ปางนั้นพระนลนฤบดินทร์	ชลนัยน์ไหลริน
หทัยธตื้นเต็มตวง
๏ แขงขืนกลืนกลั้นตันทรวง	ตัดเศร้าเผาดวง
ประดุจจะมอดชนม์มรณ์
๏ อวนินทร์ยินถ้อยทูลวอน	รับสั่งบังอร
จะฟังพระราชพจมาน
๏ ซึ่งตอบบรรณาทโน้นนาน	พระนลนรบาล
บ่กริ่งก็กล่าววาจา
คำพระนลกล่าว
๒๑
๏ อันหญิงสิงทุกขะธรรมดา	กุลสตริก็จะอา
รักขะอาตมา	บ่หมิ่นมันท์
๏ ความสัตย์แห่งนางสอางวรรณ	กุศลวิมลธรรม์
พาประสบสวรรค์	บ่แคล้วคลาด
๏ มาตรแม้นสามีจะหนีปราศ	เพราะหทยะวิปลาส
เธอบ่กริ้วกราด	สวามี
๏ จารีตนวลย่อมสงวนศรี	ดุจสุรกวจี
ภัยบ่พึงมี	จะมาพาน
๏ ผัวโซโง่เขลากำเดามาน	ภยะพิษพิสดาร
แม้นจะเลี้ยงปราณ	ก็ยากเย็น
๏ เสื้อผ้าหาไม่หทัยเข็ญ	เพราะทวิชขคเปน
เหตุลำเค็ญ	ก็คาบไป
๏ เสียเมืองเลื่องชื่อระบือไกล	พลรถคชหัย
ทรัพยะสินไอ	ศวรรย์หมด
๏ ต่ำตกอกช้ำก็กำศรด	นิรอิศริยะยศ
เนตระน้ำหยด	ลำยองไย
๏ ผัวเปนเช่นนี้ผิหนีไป	กุลสตริอรไทย
ย่อมจะเห็นใจ	บ่อางขนาง ๚
๑๖
๏ ไนษัธอัสสุลุปราง	เผยพจน์หมดพลาง
พระองค์สอื้นกลืนชล
๏ ปางนั้นเกศินีนิรมล	ค่อยคล้อยถอยตน
และสู่นิเวศน์วังใน
๏ เข้าเฝ้าทูลความทรามไวย	ถ้อยคำจำไป
ประดุจะดังฟังมา
๏ ทูลทั้งอากัปกิริยา	วาหุกเห็นปรา
กฎโศกสอื้นฝืนองค์ ๚
จบสรรคที่ ๒๒ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๓
กมลฉันท์ ๑๒; ตนุมัชฌาฉันท์ ๖; สุรางคณางค์ ๒๘;
๑๒
๏ วนิดาประภามัย	อรไทยประไพพงศ์
อุระช้ำประจำจง	จิตหาสวามี
๏ ทวิเศร้าสลายสุข	ทวิทุกข์สลายศรี
นลราชนิราศปรี	ดินิราศบ่คลาดคลาย
๏ ยุพยงธทรงสดับ	วจศัพทะบรรยาย
นลแสร้งจะแปลงกาย	นลแน่บ่แปรปรวน ๚
นางทัมยันตีตรัสว่า
๑๒
๏ อรเกศินีเอย	จิตเคยบ่ผันผวน
หฤทัยะใคร่ครวญ	นฤเบศร์เสด็จมา
๏ รถหลายบ่คล้ายราช	รถนาทอนันต์ปรา
กฏะเกริกกำเรียงพา	ยุกระพือระบือหาว
๏ ชนอื่นจะหมื่นแสน	บ่มิแม้นนรินทร์คราว
นลขับดุรงค์ราว	ขคถาชล่าบน
๏ รถโฆษก็จำได้	รถใครบ่เหมือนนล
ดุจมาตลีดล	ภพนี้บ่มีแหนง
๏ จิตตูก็รู้ชัด	นลขัติยะฤๅแคลง
ขคไซร้ณะไพรแวง	จรคาบอำพรพา
๏ เพราะสกาสกุณไซร้	จะมิให้พระนลนา
ยกรู้สราญปา	ศกะแสร้งจำแลงบิน
๏ ขคเย้ยเฉลยเย้า	นลเจ้าสวามินทร์
นิแหละหรือระบือดิน	ภพเลื่องกระเดื่องเชาวน์
๏ บ่มิรู้สกาหลอก	ขคหยอกก็มึนเมา
นลโมหะโง่เรา	จรล่อก็หลงเมอ
๏ บ่มิใช่สกณดอก	และจะบอกยุบลเธอ
ขคคือสกาเกลอ	จรแสร้งจำแลงมา
๏ จะผจญพระนลขัติ	ยะนิษัธะราชา
ผิวผ้าจะพันกา	ยะธไซร้มิให้มี
๏ ขคพลางก็โผผัน	จรหันระเห็จหนี
นลในพนาลี	ก็ระทดระทวยทรง
๏ นลเดียวจะรู้เรื่อง	ดุจเล่าณะราวดง
นรใดณะไพรพง	ก็บ่อยู่บ่รู้กล
๏ เพราะฉนั้นชรอยวา	หุกหรือก็คือนล
ชนแปลกบ่แปกปน	จิตฃ้าบ่คลางแคลง
๏ อรเกศินีเจ้า	จรเฝ้าระวังแฝง
ผิวปิ่นนรินทร์แปลง	ก็จะทราบบ่สงกา
๏ จรรีบณะเรือนรถ	วรพจน์บ่เจรจา
มนหวังจะฟังวา	หุกฃานประการไหน
๏ กิจกรรมกระทำถ้วน	ธุระล้วนบ่ลืมใด
จิตหมายบ่หน่ายใจ	ธกระทำก็จำมา
๏ ผิวเธอจะใช้ให้	จรไปแสวงหา
ชลเพื่อประโยชน์กา	ระประกิจกระยาหาร
๏ ผิวจักประสงค์ไฟ	ธุระใช้ประกอบการ
อรเจ้าลำเภาพาล	ก็มิเอื้ออำนวยเสนอ
๏ ชนอื่นก็ห้ามไว้	ชลไฟมิให้เธอ
หฤทัยมิให้เผลอ	ธุระนั่งระวังหนา
๏ ธจะทำวิธีใด	ชลไฟจะได้มา
ผิวแจ้งประจักษ์วา	หุกกอบประการใด
๏ จรมาและเล่าแจ้ง	บ่มิแพร่งมิพรายไป
อรเจ้าก็เฃ้าใจ	ธุระนั้นสำคัญเจียว ๚
๑๒
๏ ขณะเกศินีผู้	จิตรู้ฉลาดเฉลียว
จรเรือนดุรคเดียว	ธุระไฝ่จะใคร่จำ
๏ นลพูดอะไรบ้าง	อรนางบ่ลืมคำ
กิจสิ้นนรินทร์ทำ	จิตแจ้งบ่แคลงใจ
๏ บทคืนนิเวศน์เฃ้า	จรเฝ้าพระทรามไวย
ก็ทำนูลพระนางไป	ดุจยลพระนลมา ๚
นางเกศินีทูลว่า
๖
๏ ฃ้าแต่กลยาณี	ฃ้านี้ก็ประจักษ์ตา
แปลกนักอภิศักดิ์วา	หุกจบภพฤๅทัน
๏ ใครใครบ่มิใกล้เธอ	เลิศเลอสุรรังสรรค์
ไปเห็นก็และเปนขวัญ	ตาดูบ่มิรู้ทาง
๏ เทียบเธอก็เสมอเทพ	สังเขปจะทำนูลนาง
เลิศล้ำบ่มิอำพราง	นั่งดูจิตตูเพลิน
๏ เห็นเองบ่มิเกรงผิด	แน่จิตดุจทูลเทอญ
ใครดีก็บ่มีเกิน	มานุษดุจเทวินทร์
๏ คราววาหุกมาใกล้	เดิรไปณะประตูหิน
ต่ำเตี้ยดุจเรี่ยดิน	มานุษก็จะมุดไป
๏ เธอไซร้บ่มิได้มุด	แปลกสุดธดำเนิรไคล
สัญจารพิสดารใจ	ยืดตัวดุจกลัวเกรง
๏ วาหุกจรห่อนนาน	สัญจารสิก็หดเอง
ลำพังดุจดังเพรง	ต่ำเตี้ยกลเรี่ยดิน
๏ อนึ่งเพื่อพระกระยาหาร	ภูบาลพระประวาสิน
นกเนื้อก็และเหลือกิน	ส่งวาหุกกาหล
๏ ครั้นวาหุกมาล้าง	เห็นอ่างก็บ่มีชล
ใครดูบ่มิรู้กล	วารีสิก็มีเอง
๏ เรียกน้ำดุจเรียกม้า	น้ำมากลกลัวเกรง
แปลกใจนรใดเพรง	เคยเห็นดุจเช่นตู
๏ คราวเธอจะประสงค์เพลิง	ร้อนเริงกลเผาภู
อยิบเชื้อธก็เชิดชู	ไฟมาดุจอารมณ์
๏ เชื้อไฟสิก็ไหม้โชติ	รุ่งโรจน์พิศพึงชม
ฮือฮือเพราะกระพือลม	แต่ไฟก็บ่ไหม้มือ
๏ ถือไฟดุจไม่ร้อน	ไฟฟอนบ่มิร้อนหรือ
ใครใครผิวไฟฮือ	จับได้ฤไฉนนา
๏ เรียกน้ำธก็เรียกได้	เรียกไฟธก็เรียกมา
สิ้นกิจธุระสิทธิ์วา	รีไซร้จรไปเอง
๏ ฃ้าคิดพิศวงใจ	น้ำไฟฤจะยำเยง
ชายใดชลไฟเกรง	ภพนี้ก็บ่มีเลย
๏ หนึ่งนั้นอศจรรย์ใจ	ใครใครก็บ่ได้เคย
รู้เห็นดุจเช่นเฉลย	ใครบอกดุจหลอกลวง
๏ บุบผาผิวเหี่ยวแห้ง	ยามแล้งระพิเผาพวง
เธออยิบบุษบาปวง	คลึงกลีบนขะบีบมาลย์
๏ ดอกไม้ผิวไหม้เหี่ยว	บัดเดี๋ยวก็จะเบิกบาน
สดชื่นรสรื่นปาน	บุบผาณะสุราลัย
๏ ข้าเห็นดุจเช่นเฉลย	ทรามเชยพระประภามัย
จงทราบบทมาลย์ไภ	มีผู้กลยาณี ๚
๒๘
๏ เมื่อนั้นพระนาง	เอี่ยมองค์สำอาง	โศภางค์เพ็ญศรี
ฉงนสนเท่ห์	ยินเกศินี	ทูลความตามมี
สังเกตุเหตุการ
๏ เหมือนนลภูวไนย	เรียกน้ำเรียกไฟ	เรียกได้ดังมาน
บุบผาเหี่ยวแห้ง	เธอแสร้งบรรดาล	สดชื่นรื่นปาน
มาลัยในสรวง
๏ แน่แล้วพระนล	เลิศล้ำดำกล	จักค้นคนปวง
ฤๅห่อนมีใคร	เหมือนไนษัธหลวง	วิโยคโศกทรวง
ส้อยเศร้าเหงาใจ
๏ แปลกแต่ลักษณะ	พระนลไนษะ	ธะลักษณ์เลิศไกร
ทรวดทรงส่งศรี	ฉวีวิไลย	หาจบภพไตร
จักเหมือนฤๅมี
๏ วาหุกตัวต่ำ	รูปร่างเตี้ยล่ำ	จ้ำม่ำเต็มที
แขนสั้นขันมาก	ปราศจากฉวี	จะว่าสามี
มิกล้าว่าไป
๏ สงสัยสนเท่ห์	วาหุกแขนเก	ไขว้เขวเหลือใจ
รูปร่างเหลือทน	พระนลหรือใคร	เรียกไฟได้ไฟ
เรียกน้ำน้ำมา
๏ จำจักทดลอง	กระทำทำนอง	ตรึกตรองไตรตรา
เฝ้าใฝ่ใคร่ครวญ	ทบทวนปัญญา	แม่นมั่นภรรดา
ดังจิตจำนง
๏ ตรึกพลางไภมี	ผู้กัลยาณี	แสงศรีสมทรง
ตรัสแก่เกศินี	นารีระหง	สำคัญมั่นคง
ห่อนจืดใจนาง
๏ ดูราโฉมศรี	นางเกศินี	สิรีสำอาง
เจ้าจงตรงไป	ไวไวในทาง	สู่เรือนรถพลาง
ลอดรู้ดูการ
๏ แม้นพบวาหุก	กำลังอุกลุก	ต้มหาอาหาร
ดูท่าทางเธอ	แม้นเผลออย่านาน	นวลนางนงคราญ
ลักโภชน์เอามา
๏ จำเพาะพอชิม	ให้ตูได้ลิ้ม	รู้รสมังสา
ซึ่งวาหุกแต่ง	สำแดงโอชา	ชิมแล้วจักปรา
กฎแน่หฤทัย
๏ ว่าสารถี	นามวาหุกนี้	พระนลหรือใคร
วิชาเลิศล้ำ	เรียกน้ำเรียกไฟ	สมหวังดังใจ
โดยจิตจำนง
๏ ปางเกศินี	รับสั่งยุวดี	เธอมีประสงค์
รีบร้อนห่อนหึง	ก็ถึงดังจง	ได้ทีรี่ตรง
ไปยังมังสา
๏ ซึ่งวาหุกแต่ง	จึ่งนางพลางแบ่ง	แฝงลักเอามา
จำเพาะพอลิ้ม	โอษฐ์ชิมโอชา	คืนสู่วนิดา
ถวายยุวดี
๏ ปางพระธิดา	วิทรรภ์กันยา	กานดายุพี
รับโภชน์มาเสวย	ทรามเชยมารศรี	แม่นมั่นทันที
ว่ารสมือนล
๏ นางดำรัสพลัน	ว่าสารถีนั้น	ไนษัธสุรพล
รสมือจำได้	ดังใช่มือคน	รสทิพย์ถกล
อันเทพประทาน
๏ องค์พระไภมี	ผู้พระมหิษี	ยินดีเบิกบาน
พระนลแน่แล้ว	ห่อนแคล้วพจมาน	อิ่มใจใดปาน
ฤๅเปรียบเทียบทัน
๏ สร่างเศร้ากำสรด	นางส่งโอรส	ธิดาลาวัณย์
เกศินีพา	สองทารกพลัน	สู่วาหุกอัน
แน่ว่าบิดา
๏ ปางนั้นวาหุก	หฤทัยไร้สุข	เห็นสองเยาวภา
อินทรเสนโศภิน	อีกอินทรเสนา	ยินดีปรีดา
ลุกโลดโดดตรง
๏ เฃ้าส้วมเฃ้าสอด	สองกรทรงกอด	ทารกสององค์
อุ้มทับกับหทัย	ลูบไล้ยุพยง	จูบพลางพลางทรง
เศร้าส้อยโศกี
๏ บัดเดี๋ยวรู้ศึก	ขุ่นข้องตรองตรึก	เกรงเกศินี
แม้นเกิดสงสัย	ในใจนารี	ไปทูลไภมี
จักแจ้งใจนาง
๏ ตรึกพลางพระตรัส	จะเป่าจะปัด	ความฃำอำพราง
แขงขืนกลืนอัส	สุขัดระคาง	ระคายอายพลาง
พระเผยพจมาน
๏ ดูรานางงาม	ทรวดทรงนงราม	เลิศลักษณ์แลลาน
ฃ้าเห็นสองเด็ก	เล็ก ๆ สำราญ	เหมือนสองสคราญ
ทารกลูกตู
๏ บังเกิดคิดถึง	ลูกฃ้า ๆ จึง	ประคองสองตรู
น้ำตกจากตา	เหตุน่าเอ็นดู	พิศสองพบู
น่ารักเหลือใจ
๏ อันเจ้าเยาวมาลย์	ผู้ทรงสคราญ	ฉวีวิไลย
เหตุใดยุวดี	มานี่ร่ำไป	น่าชังกระไร
จะเกิดนินทา
๏ ตูอยู่คนเดียว	นางเวียนมาเที่ยว	แทบทุกเวลา
เจ้าจงกลับไป	อย่าได้คืนมา	คนเห็นจะพา
กันกล่าวหยาวนาง
๏ อย่าขึ้งอย่าโกรธ	อย่าเฉาอย่าโฉด	พิโรธระคาง
อย่าขุ่นอย่าข้อง	จิตหมองใจหมาง	เชิญเจ้าเยาวภางค์
สู่เย่าเนาเรือน ๚
จบสรรคที่ ๒๓ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๔
ภุชฌงคปยาตรฉันท์
๑๒
๏ ลำดับนั้นพระนลตรัส	สุภาพอัตถะตักเตือน
มิควรแท้จะแชเชือน	จะชักช้ามิคลาไคล
๏ สตรีเดียวและเที่ยวมา	ณะโรงม้าประสงค์ใด
ผิใครเห็นมิเว้นใคร	จะนินทาอนาจาร
๏ นิกรนรจะค่อนกล่าว	สตรีสาวจะฉาวฉาน
กระทบคำจะช้ำนาน	จะเชิดหน้าประสาไหน
๏ สมรเจ้าจะเฝ้าฟัง	จะนิ่งนั่งฉนี้ไย
คระไลคลามิช้าไป	ณะเรือนเจ้านะเยาวมาลย์ ๚
๑๒
๏ ลำดับนั้นสตรีเก	ศินีเล่หะชำนาญ
บ่ลืมล้วนสำนวนฃาน	สำเหนียกเค้าสำเนาคำ
๏ ก็สู่วังบ่รั้งรอ	แสดงข้อคะดีฃำ
บ่บกพร่องทำนองจำ	ทำนูลเจ้าลำเภาศรี
๏ ไฉนเธอประคองสอด	พระกรกอดกุมารี
ไฉนอุ้มกุมารมี	พระเนตรน้ำก็พร่ำพรู
๏ ไฉนเธอดำรัสหยาว	สตรีสาวสำรวยตรู
จะสู่โรงดุรงค์ดู	ทำนองไฝ่จะใกล้ชาย
๏ ประชาสิ้นจะนินทา	จะวางหน้าก็น่าอาย
จะหยาวเล่นมิเว้นวาย	จะเวียนว่ามิน่าฟัง
๏ ไฉนเธอดำรัสไล่	และเร่งให้คระไลวัง
ไฉนครวญกำศรวญดัง	กำศรดด้วยศิฃาดูร ๚
๑๒
๏ พระไภมีฉวีทอง	ยุบลถ่องธยินทูล
หทัยนางบ่ว่างภูล	เทวศพางจะวางวาย
๏ คนึงแน่พระนลเจียว	ธอยู่เดียวก็แดดาย
ระกำกรมระทมกาย	ระทวยกอบกมลเกรียม
๏ พระนางทรงจำนงใจ	จำนองนัยะธรรมเนียม
ก็ใช้เกศินีเคียม	ประนมคัลพระมารดา
๏ และทูลองค์พระชนนี	ประดุจที่คำนึงมา
พระโฉมตรูธรู้สา	รถีหรือก็คือนล
๏ เพราะวาหุกประกอบกิจ	บ่เพี้ยนผิดพระทรงพล
ชำนาญม้าวิชากล	ประเล่ห์นั้นบ่ผันแปร
๏ จะเรียกน้ำจะเรียกไฟ	ก็เรียกได้ประดุจแด
ผกาเหี่ยวประเดี๋ยวแล	ประดุจดอกผกาแมน
๏ ตำแหน่งแต่งกระยาหาร	ชำนาญการก็เหลือแสน
ประชาสิ้นณะดินแดน	มิสามารถเสมอเลย
๏ ประกอบกิจประการสรรพ	ก็เหมือนกับพระนลเคย
บ่เพี้ยนความพระทรามเชย	ทำนูลแจ้งแถลงการ
๏ พระนลไซร้ก็วาหุก	ธำรงทุกขะทนทาน
พระกานดายุพาพาล	จะขอสอบระบอบฟัง
๏ จะซักความจะถามเค้า	คะดีเล่าณะหนหลัง
จะทดลองทำนองดัง	พระนางตรึกหทัยตรอง
๏ พระแม่จงดำรัสหา	บุรุษสารถีปอง
จะไถ่ความจะถามลอง	มิช้าตูจะรู้ใจ
๏ มิฉันนั้นก็ให้ตู	เสด็จสู่ณะโรงหัย
จะควรการสถานใด	ก็แล้วแต่พระชนนี
๏ จะทูลองค์ชนกนาถ	นรินทร์ราชภูมี
ฤฉันใดไฉนดี	ก็แล้วแต่พระมารดา ๚
๑๒
๏ ลำดับนั้นพระชนนี	ก็ทูลภีมะราชา
บ่บกพร่องทำนองกา	ระบุตรีธมีจง
๏ พระภีมาธิราชผู้	ชนกรู้ธิดาทรง
อุบายเล่ห์ระหัสปลง	หทัยหาสวามี
๏ ธล่อองค์พระราชา	อโยธยานครศรี
เสด็จสู่พระบูรี	จะดูสารถียง
๏ ก็เห็นได้ประจักษ์จิต	บ่พลาดผิดกมลปลง
และบัดนี้บุตรีทรง	จะสอบซักตระหนักนัย
๏ เพราะผิดรูปพระนลอยู่	พระนางรู้บ่แน่ใจ
จำนงนางสอางวัย	จะทราบแจ้งบ่แคลงกล
๏ ชนกทราบประสงค์ศรี	พระภูมีธกังวล
กรุณราชธิดาดล	เทวศด้วยสวามี
๏ ก็อวยตามพระทรามสวาดิ์	วิมลราชนารี
ธิดารู้ดำรัสภี	มะราชานุญาตพลัน
๏ ก็ตรัสสั่งสตรีไป	ณะโรงหัยะเร็วจรัล
และวาหุกขมีขมัน	ดำรัสหาก็มาวัง
๏ เสด็จเฝ้ามเหษี	พระนลมีกมลหวัง
จะเห็นนางสอางฟัง	ดำรัสฃานประการไหน
๏ พระนลยลพระนางยืน	บ่อาจกลืนพระชลนัยน์
จะแฝงฝืนจะขืนใจ	มิอาจซ่อนกำศรดทรวง
๏ พระนางยลพระนลไซร้	พระทรามไวยก็เดือดดวง
หทัยกรมระทมตวง	ระทวยตื้นอุรานาง ๚
นางทมยันตีตรัสว่า
๑๒
๏ บุรุษเชี่ยววิชาเอย	เฉลยคำบ่อำพราง
ก็ตัวท่านชำนาญทาง	ประเทศทั่ววิถีไกล
๏ จะเคยเห็นจะเคยยิน	นรินทร์เลิศระบือไกร
บ่รู้หน่ายสลายใน	ปฏิญญาคุณาธาร
๏ สงวนสัตย์เสมอทรัพย์	สมรรถสัพพะสำนาร
ประจงธรรมประจำมาน	ประจักษ์แม่นมโนมัย
๏ ณคราวซึ่งสโมสร	สยุมพรพิธีไกร
สมาคมพระยมไฟ	วรุณทั้งสุเรนทร
๏ ธแจ่มแจ้งแสดงอัตถ์	วิเศษสัตย์สถาวร
ผิแม้นเมื่อมิเมื้อมรณ	มิเริศร้างพระนางไคล
๏ จะรักใครบ่รักสุด	ประเล่ห์นุชประหนึ่งใจ
พระรักแล้วและแคล้วไป	ก็เสื่อมสิ้นปฏิญญา
๏ ธคลาคลาดนิราศนาง	ก็อ้างว้างวนาธวา
ผธมดินมลินกา	ยะซัดเซพเนจร
๏ ก็ตัวท่านชำนาญทาง	ประเวศกลางพนาดร
จะเคยยินนรินทร	และรู้หรือธคือใคร
๏ กษัตริย์ทรงสุคุณเชิด	ประเสริฐเลิศระบือไกร
กระเดื่องจบณะภพไตร	ฉนั้นหรือก็คือนล
๏ ก็ฃ้านี้มเหษี	พระนลหนีณะแนวพน
บ่มีผิดจะติดตน	คะดีโทษสถานใด
๏ นรินทร์เลิศธเริศร้าง	นิราศนางเพราะเหตุไร
ลำพังองค์ณะพงไพร	กนิฐนิทร์สนิทนอน
๏ บ่ห่วงน้องบ่หมองมาน	บ่สงสารพระสายสมร
ดำเนิรป่าอนาทร	วิชนวันก็พรั่นพรึง
๏ พระนางไซร้ก็ไร้ผิด	วิมลจิตตะสำนึง
เพราะเหตุใดไฉนจึง	พระนลจากวิบากใจ
๏ พระอินทร์ยมวรุณเพลิง	เถกิงกาญจน์วิมานไกร
จำนงนางสอางไร	ณะชุมนุมสยุมพร
๏ พระอินทร์มาจะเปนผัว	ขจรทั่วสถาวร
ประดานางสอางอร	มิอยากได้ก็ไม่มี
๏ จะได้ผัวพระกาลไซร้	สตรีใดณะธาตรี
จะบ่ายเบี่ยงจะเลี่ยงหนี	มิหมายสมพระยมยง
๏ พระเพลิงทั้งวรุณเล่า	มนุษย์เราก็จำนง
ณะเหล่าเทพสี่องค์	สตรีไหนบ่ใคร่เคียง
๏ ก็ฃ้านี้สิหนีเทพ	มิมุ่งเสพย์สวรรค์เวียง
จำนงห่อนจะอ่อนเอียง	เสน่ห์นลวิมลศรี
๏ เพราะเหตุสัตย์ถนัดจิต	มนัสนิตยะภักดี
หทัยหมายบ่หน่ายมี	กมลมั่นบ่พรั่นพรึง
๏ เพราะรักเธอเสมอใจ	เสน่ห์ในพระนลกรึง
ก็เหตุใดไฉนจึง	พระนลจากวิบากกรม
๏ ณะวันซึ่งสยุมพร	สุรามรสมาคม
พระอินทร์เพลิงวรุณยม	ก็อยู่พร้อมพยานตู
๏ ธจับหัตถ์และตรัสว่า	จะรักฃ้าจะเอ็นดู
เสน่ห์ล้ำจะค้ำชู	พระเมียมิ่งบ่ทิ้งจร
๏ จะหมายออกถนอมเอื้อ	มิเมื้อเมื่อมิเมื้อมรณ
จะไว้นางจะวางอร	ณะอกใกล้หทัยเธอ
๏ ก็ไหนเล่ากถาสัตย์	เสน่ห์อัตถะอวยเออ
ก็ไหนเล่าจะบำเรอ	พระนางน้องลำยองไย
๏ ก็ไหนเล่านิษัธนาถ	พระนลคลาดพระนางไคล
ก็ไหนเล่านรินทร์ไอ	ศวรรย์ขืนบ่คืนครอง ๚
๑๒
๏ ดำรัสพลางพระทรามไวย	พระชลนัยน์ก็ไหลนอง
สำเนียงสั่นประหวั่นคลอง	กำศรดฝืนสอื้นองค์
๏ ลำดับนั้นพระนลนิ่ง	ตลึงยิ่งพะวงทรง
พระเนตรพิศพระนางพงศ์	พิสุทธ์ผู้พระไภมี
๏ ฉวีฉายก็คลายแสง	พระเนตรแดงเพราะโศกี
สดับนางสอางศรี	พระไนษัธก็ตรัสไป ๚
พระนลผู้เปนวาหุกตรัสว่า
๑๒
๏ สมรเอยเฉลยความ	ก็ตรงตามพระทรามไวย
กถาสัตย์วิบัติไน	ยะนุชแจ้งแถลงจริง
๏ ดำเนิรดงดำรงเขท	ก็โดยเหตุกลีสิง
เพราะเหตุที่กลีอิง	หทัยบ้าสกากล
๏ มไหสูรย์วิบูลย์ทรัพย์	วิบัติสัพพ์ยโศธน
หทัยเผลอมะเมอมนท์	จำนงมั่นพนันจริง
๏ ประจากนุชประดุจม้วย	ก็เหตุด้วยกลีสิง
เพราะเหตุมีกลีอิง	บำราศนางณะกลางดง
๏ สลายสัตย์สลัดสุข	สลดทุกขะท่วมองค์
ประเภทภัยณะไพรพง	ก็พานพ้องพระน้องหญิง
๏ วิโยคญาตินิราศวงศ์	ก็เหตุองค์กลีสิง
เพราะเหตุมีกลีอิง	กมลมุ่นมะเมอมัว
๏ พระนางเดียวดำเนิรชัฎ	อเนกสัตวะพึงกลัว
พยัคฆ์สีหะหมีตัว	ก็โตเติบกำเริบใจ
๏ กลีไซร้ก็สิงตู	ประจำอยู่บ่คลาดไป
วเนจรณะดอนไพร	กลีสึงกระลึงตน
๏ พระนุชสาปกลีไว้	กลีไซร้ก็เสือกสน
ธำรงทุกขะเต็มทน	บ่เพี้ยนเพลิงเถกิงผลาญ
๏ ทำงนทุกข์ประทุกถ้วน	กลีล้วนจะรำคาญ
ระทวยกรมระทมนาน	จะพักผ่อนบ่ห่อนมี
๏ พระนางสาปก็สมจิต	ประหนึ่งพิษพระอัคนี
กระลึงกายบ่คลายชี	วะป่วนปิ้มประลัยลาญ
๏ ณะบัดนี้กลีไซร้	ก็จากไปบ่ทนทาน
เพราะพี่เพียรจำเนียรกาล	กลีพ่ายสลายไป
๏ กษัยโศกวิโยคแล้ว	ระลึกแก้วกระลอยใจ
พระนางน้องลำยองไย	สมรแม่เสมอตา
๏ จะอยู่เย็นจะเปนสุข	ฤท่วมทุกขะเทียมผา
วิมลมาลยะกานดา	จะเปลี่ยวเศร้าจะเปล่าทรวง
๏ ก็จึงพี่จำนงมา	จะพบหน้าพระนวลยวง
เสน่ห์นุชประดุจดวง	กมลพี่บ่มีแปร
๏ คนึงเห็นบ่เว้นว่าง	พระนุชนางวิไลยแข
ผิกายพรากบ่จากแด	ดำรงในหทัยจง
๏ ก็แต่พี่ฉงนนัก	พระนางศักดิสูงทรง
เสงี่ยมนวลสงวนองค์	ไฉนน้องจำนองใน
๏ จะเลือกผัวคำรบสอง	จะถูกต้องทำนองไหน
ก็พรตซึ่งสำนึงใจ	สลัดแล้วฤกานดา
๏ อเนกทูตดำเนิรดิน	ทำนูลสิ้นพระราชา
พระไภมีบุตรีรา	ชะเรืองฃัณฑ์วิทรรภ์ศรี
๏ ธอยู่เดียวก็เปลี่ยวนัก	เพราะไร้รักสวามี
และบัดนี้พระนารี	กำหนดเลือกพระภรรดา
๏ พระผิวทองจะสองผัว	ระบอบชั่วระบือชา
ประภามัยประไพตา	สลายสัตย์สลัดศีล
๏ ทำนองธรรมบ่จำจิต	จำนงคิดจะป่ายปีน
จะกล่าวเทียบก็เปรียบมีน	ผิขึ้นบกจะฟกกาย
๏ สดับข้อแสดงฃ่าว	ระบือฉาวพระโฉมฉาย
พระภางคาสุรีหมาย	จะชมนุชก็รุดมา ๚
๑๒
๏ พระเอวบางศุภางค์ภัทร์	สดับอัตถ์พระราชา
สท้อนอกสทกกา	ยะพรึงพรั่นประหวั่นทรวง
๏ ประนมหัตถ์ดำรัสทูล	นเรสูรนิษัธหลวง
พระเนตรย้อยยะหยาดดวง	กมลตื้นสอื้นพลาง ๚
นางทัมยันตีทูลว่า
๑๒
๏ พระองค์เอยเฉลยตรัส	สำแดงอัตถะอางขนาง
ธถือมีดและกรีดนาง	ผิเจ็บแสนบ่แม้นคำ
๏ พระโปรดฃ้าและอย่าคิด	วิมลจิตบ่จองกรรม
กมลชอลประกอบธรรม	ประการโทษบ่ห่อนมี
๏ พระน้องไซร้มิได้หมาย	ประดาชายณะภพตรี
ผิผิดองค์พระทรงศรี	บุรุษหลายมิหมายปอง
๏ วรุณไซร้วิไลยศักดิ์	วิลาสลักษณะเรืองรอง
ประสงค์ข้าจะพาครอง	ณะฟากฟ้าสถาวร
๏ พระเพลิงเพริศประเสริฐทรง	สุภาพองค์สุรามร
ประสงค์ฃ้าจะพาจร	ณะถิ่นเทวะเขมี
๏ พระยมเล่าเฉลาจิตร	เฉลิมฤทธิศักดี
ประสงค์ฃ้าพระนารี	ณะถิ่นฐานพระกาลฉาย
๏ พระอินทร์นั้นสวรรค์ราช	วโรภาสประไพพราย
ประสงค์ฃ้าจะพาผาย	สวรรค์เพื่อถนอมชม
๏ บ่ห่อนสมประสงค์สี่	สุเทพที่จะพาสม
ก็เหตุฃ้าอุรารมณ์	จำนงแน่พระนลเจียว
๏ เพราะฃ้าได้ถวายสัตย์	พระไนษัธพระองค์เดียว
กระลึงในหทัยเหนียว	ตระหนักแน่นบ่แคลนคลอน
๏ สลัดสี่สุรารักษ์	สมัคภักดิภูธร
นรินทร์ฤทธิ์อดิศร	ก็ย่อมแจ้งประจักษ์ใจ
๏ ณะคราวกัมมะลำบาก	พระนลพรากพระนางไป
พระน้องเดียวก็เที่ยวใน	พนัสท่องทำนองตน
๏ ก็ถึงแทบวิทรรภ์สู่	ชนกผู้พหลพล
คนึงเธอเสมอชนม์	ก็ใช้พราหมณะตามหา
๏ ตลอดถิ่นนรินทร์เรือง	ระบือเมืองอโยธยา
ประสบสารถีนา	มะวาหุกก็ฉุกใจ
๏ เพราะพราหมณ์ขับกถากลอน	ประดุจสอนประศาสน์ไป
ธยินขับสดับใน	ยุบลชัดระหัสบรรพ์
๏ พระตรัสตอบกถาพราหมณ์	คะดีความบ่แผกผัน
ก็แจ้งจิตกนิฐอัน	สดับอัตถ์พระตรัสแสดง
๏ จำนงตูจะรู้ชัด	พระไนษัธะคำแหง
พระองค์เดียวธเรี่ยวแรง	ชำนาญเร่งดุรงค์ไคล
๏ บุรุษอื่นบ่สามารถ	จะขับราชรถใน
สถลเถินวิถีไกล	ก็ร้อยโยชน์ประมาณมี
๏ มนุษย์อื่นทิวาหนึ่ง	บ่มาถึงวิทรรภ์ศรี
อุบายตูจะดูที	จะสอบสวนคำณวนใจ
๏ ก็ส่งฃ่าวสยุมพร	สโมสรณะกรุงไกร
ฉนี้ดอกพระภูวไนย	อุบายฃ้าพระนารี
๏ จะสาบาลถวายนาถ	ณะเบื้องบาทพระภูมี
หทัยฃ้าบ่ราคี	ถนอมสัตย์ถนัดใจ
๏ พระพายภูตะสากษิน	ธเห็นสิ้นณะแดนไตร
และเปนยอดพยานใน	พิภพนี้บ่มีปาน
๏ ผิแม้นฃ้าชล่าคิด	ประทุฐจิตอนาจาร
พระพายเร่งมล้างปราณ	มลายปลิดชิวิตตู
๏ พระอาทิตยะฤทธิ์เรื้อง	ดำเนิรเบื้องอำพรผลู
ธเยี่ยมยอดโพยมดู	พยานด้วยอุดมมาน
๏ ผิแม้นฃ้าชล่าคิด	ประทุฐจิตอนาจาร
ระพีเร่งมล้างปราณ	มลายปลิดชิวิตตู
๏ พระจันทร์เนาณะใจนร	ยโศธรขจรชู
ประไพฟ้าประภาภู	ประพาศหล้ากลาวาน
๏ ผิแม้นฃ้าชล่าคิด	ประทุฐจิตอนาจาร
พระจันทร์เร่งมล้างปราณ	มลายปลิดชิวิตไป
๏ พระพายทั้งพระอาทิตย์	พระจันทร์ฤทธิกำไร
พระคุณลบณะภพไตร	บำรุงโลกนรากร
๏ ธโปรดเปนพยานตู	สตรีผู้ทำนูลวอน
สุทัศน์เทพสุธรรมธร	สุทักษ์ทิพยาการ
๏ ผิแม้นฃ้าชล่าคิด	ประทุฐจิตอนาจาร
บ่ไว้วางมล้างปราณ	มลายปลิดชิวิตเทอญ ๚
๑๒
๏ จะกล่าวฝ่ายพระพายฟัง	พระพจน์อังคนาเชิญ
สุภาพคำก็จำเริญ	วิเศษสัตย์ชงัดใจ
๏ อนิลเปล่งกถาสุน	ทราดุลย์ดำรัสไข
สำเนียงลมอุดมไพ	เราะเลิศล้ำณะอัมพร
พระพายตรัสว่า
๑๒
๏ พระไนษัธกษัตริย์เอย	พระทรามเชยยโศธร
ดำรงสัตย์ดำรัสอร	ก็แม่นมั่นฉนั้นเจียว
๏ สำรวมจิตสนิทสุด	เสน่ห์นุชบ่ปล่อยเปลียว
มิปิดบังผิครั้งเดียว	คนึงชั่วบ่ห่อนเปน
๏ บ่กอบกรรมกระทำอยาบ	ผิคิดบาปก็เราเห็น
สงวนองค์พระนงเพ็ญ	ประเล่ห์นวลสงวนใจ
๏ ถนอมศีลเสมอทรัพย์	บ่กลอกกลับณะกาลใด
จำนงนางบ่ว่างใน	วิมลสัตยะสาทร
๏ สุรารักษ์พิทักษ์องค์	พระนุชทรงสถาวร
บ่เว้นว่างพระนางจร	สุเทพสามก็ตามแล
๏ ตลอดสามฉนำเรา	ก็ไฝ่เฝ้าบ่ห่างแห
พระนางน้องจะหมองแด	ก็มุ่งสัตยะกลัดกรึง
๏ พระนลควรบ่ด่วนคิด	แสดงจิตตะหวงหึง
พระนางหมายบ่หน่ายจึง	อุบายนุชประดุจฃาน
๏ วิถีทางก็ห่างไกล	บ่มีใครวิชัยชาญ
จะเร็วเร่งดุรงค์ปาน	พระพายพัดกระพือพง
๏ ประมาณทางก็ร้อยโยชน์	ลำเนาโขดศิขรดง
บ่มีใครผิใช่องค์	พระนลเจ้านิษัธศรี
๏ ทิวาหนึ่งจะถึงเมือง	วิทรรภ์เรืองสวัสดี
บุรุษใดมิได้มี	จะเทียบเธอเสมอเหมือน
๏ ก็บัดนี้พระนลมา	ประสบหน้าพระเพ็ญเดือน
มิควรแท้จะแชเชือน	จำนงน้อมถนอมนาง ๚
๑๒
๏ พระพายทรงดำรัสพลัน	อมรชั้นสวรรค์พลาง
ก็ซ้องสาธุการกลาง	นภากาศประหลาดเสียง
๏ ตระการเกลื่อนผกากลิ่น	กระหลบสิ้นณะวังเวียง
นิกรเทพจำเรียง	กุสุมทิพย์ธโปรยลง
๏ ลำดับนั้นพระไนษัธ	วิบูลย์ฃัติยะเอกองค์
สดับเทพแสดงทรง	กำเนิดปรีดิมีมา
๏ หทัยหน่ายก็หายสิ้น	เสน่ห์จินตนาหา
พระเนตรพิศพระภรรยา	บ่รู้อิ่มอุราเลย
๏ ถวิลรักสมัคมิตร	สมานจิตพระทรามเชย
มิคิดคลาดสวาดิ์เคย	สวัสดิ์คู่พบูจันทร์
๏ คนึงพลางพระไนษัธ	ก็อยิบวัสตระเฉิดฉัน
ธสวมเสื้ออะเคื้อพลัน	ระลึกหน้าพระยางู
๏ ก็คืนรูปนิษัธนาถ	นรินทร์ราชระบือภู
วิไลยลักษณ์ประจักษ์ดู	ประเจิดดุจวิพุธยง
๏ มเหษีสิรีรัตน์	ตระหนักชัดถนัดองค์
พระนางโถมกระโจมทรง	กระหวัดรัดพระภัสดา
๏ พระนลเปรมเกษมจิต	ธจุมพิตพระชายา
สำผัสนางสอางตา	ก็เอิบอิ่มกระหยิ่มมาน
๏ พระกรกอดพระยอดรัก	อำไพพักตร์ประภาวาน
พระน้องนางธร้างนาน	พระนลรัดกระหวัดองค์
๏ พระตรัสเรียกพระลูกเจ้า	พระลูกเฝ้าพระบาทบงสุ์
ธลูบไล้ไชมทรง	เสน่ห์สองตระกองศรี
๏ พระนางซบพระพักตรเสือก	พระเศียรเกลือกพระสามี
ประเดี๋ยวทรงพระโศกี	ประเดี๋ยวส่างพระนางสรวล ๚
๑๒
๏ ลำดับนั้นพระมารดา	วิทรรภ์ราชินีหวน
หทัยถึงคนึงนวล	พะวงหาธิดาศรี
๏ ธทราบฃ่าวพระไนษัธ	วิมลฃัติยะศักดี
เสด็จมาณะธานี	ประสบพักตรพระเพ็ญจันทร์
๏ ก็ถ่องทูลวิทรรภ์นาถ	นรินทร์ราชระบือธรรม์
พระนลผู้พระเขยขวัญ	เสด็จแล้วพระภูมี
๏ พระนางเล่าถวายสิ้น	พระภูมินทร์ก็ยินดี
ชนกทั้งพระชนนี	ธเบิกบานสราญเลอ
๏ ดำรัสให้พระเขยรัก	ธผ่อนพักพระกายเธอ
สนานกายสบายเปรอ	เสบยปลดกำศรดทรวง
๏ ณะวันรุ่งก็จุ่งเฃ้า	เสด็จเฝ้าชนกหลวง
มไหสูรย์วิบูลย์ปวง	สำราญเถิดพระลูกยา ๚
๑๒
๏ ลำดับนั้นพระนลทรง	สวัสดิ์องคะเอี่ยมอา
นุภาพแผ้วภิย์โยนา	ยกาธิปธราธร
๏ ธเนาในนิเวศน์นาง	บ่เหินห่างพระบังอร
ถนอมมาลย์ตระการกร	ตระกองกอดพระกานดา
๏ พระนางนิทร์สนิทแนบ	เสน่ห์แอบพระราชา
พระเบนเบียดกระเสียดกา	ยะนุชน้อมถนอมชม
๏ สเริงราชฤดีเปรม	สราญเอมอุรารมณ์
สมานรักสมัคสม	สมรมาศเสมอวงศ์
๏ พระเล่าเรื่องณะเบื้องหลัง	พระน้องฟังก็พิศวง
บำราศนางณะกลางดง	ระกำด้วยกลีดล
๏ ดำเนิรป่าผลาหาร	บำรุงปราณก็ขัดสน
ถวิลเจ้าลำเนาพน	จะหวนสู่พธูอร
๏ กลีมันก็บันดาล	หทัยปานพระเพลิงรอน
จำนงคืนก็ขืนจร	ประจากเจ้าลำเภาศรี
๏ เพอินพบประสบองค์	อุรงค์ฤทธิศักดี
ทำงนทุกขะอัคคี	เถกิงใกล้จะไหม้งู
๏ ธเรียกพี่ก็รี่ไป	ณะกลางไฟบ่ไหม้ตู
และช่วยองค์อุรงค์ชู	ชิวิตไว้มิให้ตาย
๏ พระยางูธรู้คุณ	ก็ค้ำจุนบ่ห่างหาย
เพราะพิษนาคบ่จากกาย	กลีหย่อนกำลังยง
๏ อุรคแปลงพระรูปฃ้า	ก็บ่ายหน้าณะแนวพง
พนาลีวิถีจง	หทัยเฝ้าพระราชา
๏ นรินทรขจรศักดิ์	บำรุงรักอโยธยา
กระหลบเกียรติ์พระภางคา	สุรีแกล้วสกากล
๏ ธทรงทราบวิชาบาศก์	นรินทร์ราชเรืองพล
ก็สอนฃ้าณะกานน	ตระหนักแน่บ่แปรผัน
๏ และบัดนี้ก็พี่มา	ประสบหน้าพระนวลจันทร์
จำนงน้อมถนอมวรรณ	วิลาสผู้พระนารี ๚
๑๒
๏ พระนางยินนรินทร์ตรัส	แสดงอัตถะโดยมี
พระนุชนางศุภางคี	ก็บรรยาถวายนล
๏ จำเดิมพลัดกษัตริย์พราก	ประสายากก็จำจน
ดำรงกายบ่วายชนม์	ประจวบรัฏฐะเจที
๏ พระเจ้าป้าธการุณ	คุณาดุลย์สวัสดี
ก็เลี้ยงรักสมัคมี	สุภาพจิตสนิทจริง
๏ ธรู้จักและรักฃ้า	พระนางป้าธยอดหญิง
และน้องไซร้ก็ได้พิง	ประทังทุกขะทุกวัน
๏ มิช้าฃ้าทำนูลลา	และคืนมานครขัณฑ์
คนึงองค์พระทรงธรรม์	ก็ใช้พราหมณะตามหา
๏ ก็บัดนี้พระคืนสู่	พระนุชผู้พระชายา
จำนงน้องจะรองบา	ทะตราบสิ้นชิวินทรีย์ ๚
๑๒
๏ พระนลโลมพระโฉมเฉลา	เฉลิมเยาวะภักดี
พระน้องนางบ่ห่างปรี	ดิหรรษาภิรมย์สม
๏ ไชมเธอบำเรอรื่น	ชลอชื่นอุราชม
พระราชาสุฃารมณ์	พระชายาสุฃานันท์ ๚
จบสรรคที่ ๒๔ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๕
ฉบัง
๑๖
๏ เมื่อนั้นไนษัธทัดจันทร์	จงถนอมจอมขวัญ
ศุภาภิรมย์สมศรี
๏ พริ้งพร้อมลม่อมไลมไภมี	นางล้ำนารี
วิเศษวิสุทธโศภน
๏ สนิทเสน่ห์ประเวณีนิรมล	พระนางพระนล
กระสันเกษมเหมหรรษ์
๏ เริงรื่นชื่นแช่มแจ่มจันทร์	กานดาลาวัณย์
วิไลยวรางค์พางใจ
๏ วันรุ่งมุ่งเฝ้าท้าวไท	พระนลภูวไนย
ก็โสรดก็สรงทรงศรี
๏ พรายเพริศเลิศลบภพตรี	จำรัสรัตนี
อะคร้าวอะเคื้อเสื้อทรง
๏ พระนลพระนางพลางตรง	มยุรยาตรอาจองค์
เสด็จนิเวศน์ภูมี
๏ เฝ้าพระชนกาธิบดี	อีกพระชนนี
ประณามประนมก้มองค์
๏ อภิวาทน์อธิราชบาทบงสุ์	สง่าเสงี่ยมเอี่ยมทรง
อุไรอร่ามงามงอน
๏ เมื่อนั้นวิทรรภ์ราชภูธร	มหิษีบังอร
พระเนตรธทอดทัศนา
๏ เห็นองค์พระราชธิดา	อีกทั้งนิษธา
ธิเบศร์เสด็จมาดล
๏ มหิศรมหิษีโศภน	ปริ่มปรีดีกมล
ก็ต้อนก็รับเขยขวัญ
๏ ลูบขนองสองลูกผูกพัน	ปราไสยในฉัน
ทะจิตสนิทสำนาร
พระภีมะตรัสว่า
๑๖
๏ ดูราเขยตูผู้ชาญ	ชัยเชิดเฉิดฉาน
อะริบ่รอต่อรณ
๏ เวรกรรมทำทุกข์ทำงน	อาภัพอับจน
สลายสลัดพลัดเมือง
๏ ไอศวรรย์อันเสวยเคยเรือง	ลาลดปลดเปลือง
วิบัติวิบากจากจร
๏ ห่อนใช่ความผิดอดิศร	มาตรแม้นแมนอมร
ก็ย่อมจะแจ้งใจปวง
๏ สบเคราะห์เพราะกลีผีหลวง	เล่ห์ล้นกลลวง
ละลานละเลิงเชิงชาญ
๏ แพ้พนันพลันพินาศราชฐาน	หัยรถคชสาร
สลัดสลดปลดไป
๏ สมบัติฃติยาธิปตัย	ไอสูรย์สูญใน
กระดานสกาอาดูร
๏ ร้อนร้าวราวในไฟกูณฑ์	เร่าเร้าเผาภูล
เทวศบ่เว้นเข็ญขืน
๏ เดิรป่าคลาคล่ำค่ำคืน	เมียงามตามกลืน
พระอัสสุช้ำดำเนิร
๏ โหยไห้ในแถวแนวเถิน	เศขรดอนเขิน
มหามหิงส์สิงห์เสือ
๏ ยักษ์นาคหลากหลายร้ายเหลือ	โขมดเข็ญเขม้นเขือ
ขมีขมันมันตาม
๏ เดิรป่าพาองค์นงราม	พลัดพรากจากทราม
ไวยเริศนิราศบาทบงสุ์
๏ ต่างองค์ต่างไปในดง	บุกป่าฝ่าพง
ก็เหตุเพราะกรรมลำเค็ญ
๏ สองเจ้าเศร้าจิตคิดเห็น	เหตุข้อก่อเข็ญ
ก็เพราะภูตร้ายก่ายเกย
๏ บัดนี้มาเวียงเยี่ยงเคย	โฉมงามทรามเชย
ก็พบพระราชสามี
๏ จงสุขทุกทิวาราตรี	ราชานารี
เสวยสวัสดิ์ตัดภัย
๏ สำเริงสำราญบานใจ	พระนางพระไน
ษัธจุ่งเกษมเปรมศรี ๚
๑๖
๏ เมื่อนั้นนิษธาธิบดี	รับพรภูมี
วิทรรภะราชเรืองราม
๏ บังคมก้มราบกราบงาม	ทูลตอบชอบตาม
ระเบียบระบอบแบบบรรพ์
๏ ปางนั้นประชาชนกล่นกัน	เกลื่อนไปในมรร
คะทั่วพระราชธานี
๏ ทราบฃ่าวพระนลนฤบดี	คืนสู่บูรี
ก็ซร้องก็แซ่แดเกษม
๏ โจษจรรลั่นอื้ออึงเอม	ยินดีปรีดิ์เปรม
กษัตริย์เสด็จคืนเวียง
๏ ทวยราษฎร์ขับรำจำเรียง	สำนารสำเนียง
เสนาะสนั่นในเมือง
๏ ยรรยงธงเทียวเขียวเหลือง	เวียงวังมลังเมลือง
ผกากมุทมากมี
๏ มาลัยเสาวรสรมณีย์	โศภิตสุรภี
ตระการกระหลบแหล่งเวียง
๏ แถวถนนหนทางพ่างเพียง	แดนอินทร์ยินเสียง
ก็แสนเสนาะสำนาร
๏ ทวยราษฎร์เริงรื่นชื่นมาน	สำรวลสำราญ
ก็โห่และร้องก้องไกล
๏ ท้องถนนรดน้ำฉ่ำไป	โปรยผกามาลัย
เฉลิมพระเกียรติ์ภูบาล
๏ ตกแต่งแหล่งบูชาการ	คือเทวสถาน
วิจิตรประเจิดเพริศพราย
๏ กลุ่มกลุ่มประกวดอวดกาย	ยวดยิ่งหญิงชาย
ก็ปีติแม้นแมนมา ๚
๑๖
๏ เมื่อนั้นฤตุบรรณราชา	ยินฃ่าวคือวา
หุกนั้นพระนลพลไกร
๏ คืนครองน้องนางพางใจ	คลาดแคล้วแผ้วภัย
กษัตริย์เกษมเหมหรรษ์
๏ พระองค์ทรงฤทธิ์ฤตุบรรณ	ทราบฃ่าวสำคัญ
ก็พลอยถวิลยินดี
๏ ปลื้มปริ่มอิ่มเอมเปรมปรีดิ์	ปราศขุ่นมุ่นมี
กมลบ่หมองคลองธรรม์
๏ ปางนั้นพระนลถกลพรรณ์	ผ่องผุดสุดบรร
เจิดลักษณ์วิลาสรูปี
๏ เสด็จเฝ้าฤตุบรรณนฤบดี	ทูลความตามมี
ลำดับแต่เบื้องหลังมา
๏ เกิดเหตุเภทพาลกานดา	คราวเคราะห์เพราะสกา
ก็พลัดก็พรากจากไป
๏ พบนาคหลากฤทธิ์เรืองไกร	ครากรรมจำใจ
ทนทุกข์ณะกลางอัคคี
๏ ฃ้าช่วยห่อนม้วยชีวี	เธอคิดคุณมี
สุมิตระจิตจำเริญ
๏ เสแสร้งแกล้งให้ดำเนิร	สิบก้าวห่อนเกิน
ธกัดตระบัดบรรดาล
๏ รูปเปลี่ยนเพี้ยนผิดวิตถาร	อากัปอาการ
วิกลประหลาดหลายนัย
๏ แปลกแสนแขนสั้นขันใจ	รูปร่างช่างกระไร
ผิบงก็เบื่อเหลือเกิน
๏ นาคแนะและฃ้าดำเนิร	ในแถวแนวเถิน
ประลุณะกรุงโกศล
๏ เฃ้าเฝ้าพระองค์ทรงพล	พึ่งบาทยุคล
พระองค์ก็โปรดเม็ตตา
๏ อันเรื่องแต่เบื้องนั้นมา	องค์พระราชา
ก็ย่อมประจักษ์หฤทัย
๏ ฃ้าขอพระราชอภัย	ถ้อยความตามนัย
ที่ปิดข้อฃำอำพราง ๚
๑๖
๏ เมื่อนั้นฤตุบรรณโศภางค์	ยินพระนลพลาง
ก็ตอบพระราชวาที
๏ ดูราพระนราธิบดี	เมืองแมนแดนตรี
ก็ย่อมประจักษ์ศักดิ์ทรง
๏ คราวกรรมจำพรากจากองค์	มหิษียุพยง
วิโยคพระยอดเยาวมาลย์
๏ บัดนี้คืนเวียงเยี่ยงกาล	ก่อนล้ำสำราญ
พระยศพระเกียรดิ์เกรียงไกร
๏ คืนน้องครองนุชสุดใจ	นงรามทรามไวย
สมรเสมอนัยนา
๏ คืนสู่สมบัติฃัติยา	ธิปตัยไกรอา
นุภาพกระหลบภพตรี
๏ คืนสุขคืนสมรมณี	คืนครองปัถพี
คืนไอศวรรย์จรรโลง
๏ สรวมทรงผาสุกทุกโมง	ปลูกรักชักโยง
ประชาเกษมเอมใจ
๏ จงทรงสวัสดีมีชัย	ข่มเข็ญเปนภัย
แก่ปวงริปูหมู่พาล
๏ ตูผู้หฤทัยไสศานติ์	เปรมใจในวาร
พระนลพระน้องครองคืน
๏ เกริ่นเกียรติ์อะคร้าวยาวยืน	อมิตรคิดขืน
จะย่อยจะยับพับไป
๏ ถวิลเมื่อพระนลพลไกร	ยับยั้งอยู่ใน
อโยธยาธานี
๏ ฃ้ามุ่งเม็ตตาอารี	ห่อนกอบการมี
ละลาบละล้วงล่วงเกิน
๏ หากเปนไปบ้างบังเอิน	ขอโทษโปรดเทอญ
เพราะตูบ่ตั้งใจทำ
๏ หากหาญรานร้าวกล่าวคำ	อยาบช้าฃ้าจำ
บ่ได้เพราะใช่เจตนา
๏ หากแสดงขึ้งโกรธโทษอา	การทั้งกิริยา
ก็ตูบ่ตั้งใจเลย
๏ มาตรแม้นฃ้าไซร้ได้เคย	พลาดพลั้งดังเฉลย
อภัยะโทษโปรดเทอญ ๚
พระนลตอบว่า
๑๖
๏ ฃ้าแต่นรราชจำเริญ	จักล่วงจักเกิน
ผินิดผิน้อยฤๅมี
๏ ฃ้าอยู่อโยธยาธานี	แสนเกษมเปรมปรีดิ์
มิขุ่นมิเคืองเรื่องใด
๏ สำนึงพึ่งบุญภูวไนย	สำราญบานใจ
บ่เดือดบ่ร้อนรำคาญ
๏ อันพระชนาธิปภูบาล	ในชาติก่อนกาล
ก็คงสหายแห่งตู
๏ ฉนั้นไซร้จึงได้ค้ำชู	ในชาตินี้ภู
ธเรศร์ธเอื้ออวยผล
๏ ขอจงพระองค์ทรงพล	ผู้เรืองฤทธิรณ
และฃ้าผู้เพื่อนภูบาล
๏ เปนมิตรกันไปในกาล	เบื้องน่าช้านาน
บ่เสื่อมสลายคลายใจ
๏ บัดนี้ฃ้ามีหฤทัย	จะถวายภูวไนย
ซึ่งวิทยาม้ากล้าแขง
๏ เจนหัยใจหาญร่านแรง	เลิศล้ำคำแหง
จะขี่จะขับฉับไว
๏ พระองค์จงตั้งหฤทัย	ตรับฟังดังนัย
ที่ฃ้าจะทูลภูมี ๚
๑๖
๏ ตรัสพลางพระนลนรสีห์	อิ่มเอมเปรมปรีดิ์
ก็สอนวิชาม้ายง
๏ ฝ่ายพระฤตุบรรณ์บรรจง	ใจเรียนดุรงค์
วิชาประเสริฐเลิศแรง
๏ รู้ถ้วนขบวนม้ากล้าแขง	ลึกล้ำสำแดง
วิธีขี่ขับจับสาย
๏ วิทยาม้ามากหลากหลาย	เลิศล้นนลขยาย
บ่ปิดบ่บังดังมี
๏ ปางพระภางคาสุรี	อวนินทร์ยินดี
สเริงสราญบานตา
๏ ทูลลาพระภีมะนรา	ธิปทั้งนิษธา
ธิราชนเรศร์ฤทธี
๏ เกษกษัตริย์จัดหาสารถี	ขับรถรัตนี
เสด็จและด่วนโดยดง
๏ เริงชมรุกขชาติดาดพง	ดื่นในไพรระหง
ตระการกระหลบอารัญ
๏ สัตว์สิงวิ่งในไพรสัณฑ์	ขลาลมุงยุ่งกัน
กระพัดกระเพิดเปิดไป
๏ กวางทองย่องย่างกลางไพร	ยินรถภูวไนย
ก็หลีกก็ลี้หนีซอน
๏ จำรัสรัตน์อร่ามงามงอน	รถลิ่วปลิวจร
ณะแถวณะเถื่อนอาธวา
๏ ฤตุบรรณ์บรรลุอโยธยา	อภิชิตราชา
ก็แสนเกษมสำราญ ๚
๑๖
๏ ปางนั้นพระนลนรบาล	จงถนอมจอมมาลย์
ประทับประเทิงเริงรมย์
๏ คลึงเคล้าเย้ายวนชวนชม	ปิยสองปองสม
สนิทเสน่ห์นงคราญ
๏ บรรเทิงละเลิงใจลาน	รสรักอรรคฐาน
เสวยสวรรค์ชั้นอินทร์
๏ ยับยั้งยังกรุงกุณฑิน	สำนักอวนินทร์
วิทรรภะราชลือนาม ๚
จบสรรคที่ ๒๕ ในนิทานเรื่องพระนล
สรรคที่ ๒๖
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระไนษัธ	วรฃัติยะเรืองราม
คืนครองพระน้องงาม	สุขสมอุดมศรี
๏ ออมมาลย์สราญเล่	หะเสน่ห์ประเวณี
เปรมปริ่มกระหยิ่มปรี	ดิสนิทสนมชม
๏ ถ้วนมาสบ่คลาดนุช	นลสุดสุขารมณ์
แนบน้องตระกองสม	มนะสองสนองกัน
๏ คำนึงนิษัธรัฎ	ฐวิบัติวิบากบรรพ์
จักจรนครอัน	มรดกชนกยง
๏ ทูลลาวิทรรภ์นาถ	บิตุราชระบือวงศ์
ลานางสอางองค์	นลมุ่งนครคืน
๏ รถรัตน์จรัสมาศ	หยะผาดผยองยืน
เริงร่านทหารปืน	ปรปักษ์บ่หักโหม
๏ สิบหกกรินราช	พลอาจจะจู่โจม
ห้าสิบดุรงค์โรม	รณสู้ริปูลาญ
๏ พลราบกำราบศึก	อริคึกบ่ฮึกหาญ
ห้าร้อยกำเรียงปาน	จะถล่มทลายดิน
๏ ห้อมล้อมพระจอมรัฎ	ฐนิษัธะโศภิน
งามเธอเสมออินทร์	สุรอรรคนิกรตาม
๏ โผนผ่านทวารเมือง	รถเรืองอร่ามราม
ผันผกผงกงาม	หยเหี้ยมกำแหงหรรษ์
๏ งามองค์พระทรงศร	ทินกรบ่เทียมทัน
งามรถอุไรอัน	จรแข่งอนิลบน
๏ งามพลถกลศักดิ์	ปฏิปักษ์บ่ปองปน
งามม้าสง่ารณ	พยุแล่นก็แม้นกัน
๏ งามช้างสอางเครื่อง	คชเรื้องณะอารัญ
งามถ้วนกระบวนอัน	นลอรรคนรินทร์จร
๏ มิ่งม้าบ่ราโรย	จรโดยพนาดร
พลพฤนท์กรินนร	นลเร่งนิกรเดิร
๏ ปางนั้นพระนลทรง	ภพพงศะจำเริญ
เล็งผลูบ่รู้เพลิน	พิศพฤกษ์ระลึกนวล
๏ กรุ่นกรุ่นพิกุลกลิ่น	พระถวิลบ่วายหวน
คิดกลิ่นยุพินชวน	จิตยั้งณะวังใน
๏ อุบบลอำพนผ่อง	ฉวิฉ่องชลาลัย
ว่อนว่อนภมรไคล	รสเคล้นบ่เว้นคลึง
๏ บัวแย้มแชล่มยั่ว	อลิกลั้วณะกลางบึง
ผึ้งภู่วะวู่อึง	กลยั่วบ่กลัวกู
๏ บงกชจะสดแสน	ก็บ่แม้นพระโฉมตรู
ผุดผ่องลอองชู	ชลชื่นบ่รื่นปาน
๏ ปราโมทสโรชรัตน์	บ่มิทัดอุโรชมาลย์
กานดาประภาวาน	อภิลาษลออทรง
๏ บัวบกณะอกอร	อรชรฉอ้อนองค์
บัวน้ำบ่จำนง	ผิวจับก็กลับวาง
๏ บงบัทมะขัดแค้น	กุวแค่นจะแข่งนาง
เมาเมอเผยอพาง	ศุกขันสุบรรณ์บิน
๏ เกตก์กลิ่นระรินโรย	รสโชยณะชายสินธุ์
เกศร์อันสุคันธิน	มธุธารตระการทาง
๏ เกตก์เกศร์ก็ทั้งคู่	บ่มิสู้พระเกศนาง
ผมเจ้าลำเภาพาง	ทิพรสสุคนธ์เคย
๏ แก้วกรรณิการ์มี	สุรภีก็รำเพย
คิดยามพระทรามเชย	สุรภิตผจงสม
๏ กลิ่นกุนทะกรุ่นป่า	สุมนาก็เฉื่อยฉม
โชยชายรำพายชม	รสเชยรำเพยไพร
๏ นมแมวไฉนนั่น	ก็และถันวิฬาร์ไหน
หมื่นแสนณะแดนไตร	อุระหอมบ่ห่อนมี
๏ หวนถึงคนึงนาง	ขณะร้างพระนารี
ถวิลสมพระรมณี	มนใคร่จะคืนเวียง
๏ แนบนิทร์สนิทน้อง	กรคล้องคระลึงเคียง
ฉุนฉมอุดมเพียง	ทิพรสสุรารมณ์
๏ อุ่นออมถนอมโอบ	จิตโลภจะเวียนสม
หอมอื่นบ่ชื่นชม	ดุจอกพระนางอร
๏ นมสวรรค์ก็ถันใคร	สละไว้ณะดงดอน
นางฟ้าศุภากร	อุระเล่หะนั้นฤๅ
๏ เพียงนี้และฤๅถัน	ณะสวรรคะบันลือ
จับกุมบ่นุ่มมือ	จะถนอมบ่หอมชม
๏ นางฟ้าบ่มาแข่ง	นุชแน่งมโนรมย์
ถันทิพย์ละลิบลม	บ่มิขันพระถันอร
๏ เหตุนั้นกระมังหนา	สุรมาสยุมพร
ขวัญฟ้าสุรามร	บ่เสมอสมรเรียม
๏ เหินห่างพระนางตรู	อุระตูก็กรมเกรียม
บุบผาจะหาเทียม	นุชเนื้อก็เหลือแล
๏ ซ่อนกลิ่นถวิลว่า	ศศบ้าจะแข่งแข
หมายเดือนบ่เหมือนแด	ก็จะเดือดอุราดาย
๏ ซ่อนกลิ่นบ่หมิ่นสมร	จรซ่อนสุคนธ์หาย
กลบกลิ่นถวิลอาย	เพราะบ่ขันประชันนาง
๏ สลัดไดไฉนสลัด	สละพลัดณะพงขวาง
เหตุที่กลีวาง	กลไว้ฤใครทำ
๏ ใครสลัดสลัดได	เพราะอะไรจะใคร่จำ
ฤๅสัตย์วิบัติกัม	มะสลัดสลัดได
๏ สายหยุดก็อยุดกลิ่น	เพราะถวิลลอายใจ
เกรงกลิ่นพระทรามไวย	วรรัตนะกานดา
๏ สายหยุดจะอยุดไย	อรไทยบ่ได้มา
จักหอมพนอมกา	นนบ้างก็ช่างมัน
๏ บุบผาผกาเกลื่อน	พนเถื่อนเถกิงวรรณ์
กล้ากลิ่นกระถินจัน	ทนะกรุ่นยิสุ่นดง
๏ กันเกราสเดาดก	มลิรกณะราวพง
ปริกปรูประดู่ปรง	และมะปริงมะปรางไพร
๏ ปักษีก็มี่ร้อง	เสนาะซร้องพนาศัย
ถาบถาชล่าใจ	จรจับและจิกกิน
๏ คู่เคล้าก็เย้ายวน	ขคชวนชลอจินต์
พฤกษ์โยกสุโนคบิน	ตรุไหวก็ไกวโยน
๏ ลมซัดปตัตรี	ศกุนีก็ผกโผน
ศาขีกระบี่โจน	รถก้องก็ร้องกลัว
๏ ลิงโลดกระโดดหนี	และชนีก็ผัวผัว
เหลียวหลังระวังตัว	ภยะกรายก็ป่ายปีน
๏ ห้อยโหนกระโจนลอย	กรปล่อยก็ใช้ตีน
ภัยเฉียดจะเบียดบีฬ	ก็กระโดดละโลดไป
๏ เสือสิงห์กระทิงถึก	และมฤคสเริงไพร
หมูป่าและหมาใน	นลมาก็ล่าจร
๏ ปางนั้นพระไนษัธ	อธิฃัติยะภูธร
ด่วนโดยพนาดร	บ่มิอยุดธรุดไป
๏ รถรี่บ่รีรอ	หยะห้อกำแหงไกร
สำเนียงสนั่นใน	วนแทบถล่มลง
ถึงกรุงนิษัธราช	นรนาถเสด็จตรง
โอ่อ่าสง่าองค์	บ่ขยั้นขยาดเยง
๏ พบองค์พระบุษกร	อรชรประชาเกรง
แค้นคำกระทำเพรง	นลกล่าวพระวาจา ๚
พระนลตรัสว่า
๑๑
๏ ดูรานรินทร์ภู	ธรผู้พระภาดา
แคล่วคล่องทำนองปา	ศกเลิศประเสริฐจริง
๏ ตูมาจะท้าเล่น	ดุจเช่นกลีสิง
มุ่งจิตจะคิดชิง	นิธิสู้พระภูธร
๏ ไอสูรย์วิบูลย์สรรพ	ธนทรัพยากร
นานาศุภาภรณ์	พิตโภคครามครัน
๏ รถม้าคณาเนก	รุจิเรกอุไรพรรณ์
มากมีมณีมัณ	ฑนมิ่งศฤงคาร
๏ จักนับบ่นับถ้วน	นิธิล้วนมโหฬาร
เรืองรัตน์จรัสกาญ	จนฃ้าจะมาพนัน
๏ ทั้งทัมะยันตี	ยุวดีชวาวรรณ
องค์นางจะวางปัณ	จิตปองจะลองดู
๏ ส่วนท่านชำนาญบาศก์	บ่มิขลาดมิเกรงตู
ไอสูรย์วิบูลย์ภู	ธรกล้าก็มาพนัน
๏ ตูแพ้จะให้สิ้น	พระยุพินและไอศวรรย์
ชีวิตก็คิดอัน	ตรแท้ผิแพ้เธอ
๏ ท่านแพ้ก็คืนรา	ชยะมาบ่มัวเมอ
เร็วเร่งมิเกรงเกลอ	จะพนันประชันมือ
๏ ครั้งเดียวจะทอดบาศก์	ผิวพลาดบ่ผ่อนปรือ
เสี่ยงบาศก์บ่คลาดคือ	ชะนะแพ้บ่แก้ตน
๏ อันทรัพย์ประดับศักดิ์	ชนรักบ่เว้นคน
ใครขันพนันจน	นิธิหลายสลายลง
๏ แม้นมุ่งกมลหวัง	ธนยังจะคืนคง
แน่นึกทนงจง	จิตท้าสกาลอง
๏ ผู้ชำนะจำเล่น	ดุจเช่นจำนงปอง
ทรัพย์เฃาและเจ้าของ	จิตขืนจะคืนเอา
๏ จำสู้พนันตอบ	เพราะระบอบบุราณเรา
ได้ชื่อก็คือเนา	ยุติธรรมประจำใจ
๏ ไม่สู้ก็เสียธรรม	ดุจคำบุราณไข
ภพสามจะหยามใน	คตินั้นบ่ผันแปร
๏ แม้นกริ่งประวิงใน	หฤทัยะเชือนแช
พรึงพรั่นประหวั่นแด	บ่มิขันพนันตู
๏ เชิญชักพระแสงสิทธิ์	สุรฤทธิเชิดชู
เราสองจะลองดู	ศรใครจะไกรเกรียง
๏ รบองคะต่อองค์	ยุธยงบ่อ่อนเอียง
มีชัยจะได้เวียง	วรรัฐนิษัธขัณฑ์
๏ โบราณะย่อมยก	มรดกบิดรอัน
เสียไปเพราะในพนัน	บุตรแพ้บ่แก้มือ
๏ จักใช้วิธีอื่น	ก็บ่ขืนระเบียบคือ
สื่อสารอุบายฤๅ	รณสู้ริปูแรง
๏ เพื่อคืนธนาคม	อภิกรมกำแหง
อาจารย์บุราณแจง	คตินี้ก็มีมา
๏ เชิญเถิดนรินทร	บุษกรพระภาดา
จักขันพนันอา	ตมะสู้สกาลอง
ฤๅเลือกณรงค์สู้	ยุธตูก็ตามปอง
เชิญชักพระแสงทอง	ศรศัสตร์ถนัดถือ
๏ พี่น้องจะลองรณ	นรชนกระฉ่อนลือ
ใครหาญชำนาญมือ	ผิวกล้าก็มาลอง ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นนรินทร	บุษกรบ่หม่นหมอง
หื่นหรรษ์กระสันปอง	จิตแน่บ่แพ้นล
๏ เชิงบาศก์ฉลาดรู้	นลสู้จะเห็นผล
แน่นอนบ่ผ่อนปรน	มนใคร่จะได้นาง
๏ แย้มเย้าเฉลาพักตร	กรกวักพระนลพลาง
ยิ้มเย้ยเฉลยปราง	ธก็ปริ่มกระหยิ่มมาน ๚
พระบุษกรตรัสตอบว่า
๑๑
๏ ดูราพระราชา	จิตฃ้าก็สำราญ
ยินดีบ่มีปาน	ดุจได้พระไภมี
๏ ท่านไซร้กำไรทรัพย์	จรกลับนิษัธศรี
แกล้วกล้าสกาดี	ผิวเล่นจะเห็นกัน
๏ อันองค์พระกานดา	สุภคาชวาวรรณ
ตกยากลำบากบรร	พะระหวยระทวยองค์
๏ โฉมฉายจะคลายเศร้า	นุชเจ้าจะสร่างทรง
เรียมโลมพระโฉมยง	กรเคล้าพระเยาวภา
๏ โชคมาชตาส่ง	ยุพยงพระกานดา
นวลชื่นจะคืนมา	ณะนิษัธตระบัดถึง
๏ น้องนางจะสร่างเศร้า	ขณะเคล้าคระลอคลึง
หมดร้อนสมรพึง	จะสมานสมัคสม
๏ จักแต่งพระแน่งนาง	นุชพางอุรารมณ์
ภูษิตวิจิตรชม	จิตชายบ่หน่ายแหนง
๏ แจ่มสีขจีสด	มรกตกระจายแสง
เพชร์ดีมณีแดง	นิลสรรพประดับอร
๏ วันนี้พนันได้	นิธิใดจะให้สมร
เครื่องทรงอลงกรณ	นุชแต่งจะแข่งอินทร์
๏ นางงามจะตามฃ้า	ดุจว่าพระวัชรินทร์
องค์อรรคเทวินทร์	สุรอัจฉราตาม
๏ เธอผู้พระภาดา	จิตข้าบ่คิดฃาม
เชิงชั้นพนันยาม	นลขันบ่พรั่นพรึง
๏ เธอจากนครไป	หฤทัยก็คิดถึง
ใจท่านทยานจึง	จรสู่จะสู้สกา
๏ ข้าแจ้งหทัยจง	นลคงจะคืนมา
คอยท่าพระราชา	บ่มิเว้นมิวายใจ
๏ อันการสกานั้น	จะพนันประชันใคร
ใช่ญาติประยูรใน	วรฃัติยะธำรง
๏ ไป่แสนสนุกเหมือน	ดุจเพื่อนประพันธ์พงศ์
พี่น้องจะปองปลง	จิตเล่นบ่เว้นกัน
๏ อันองค์พระไภมี	มหิษีฉวีจันทร์
ท่านมาและท้าพนัน	ก็จะเสียพระเมียอร
๏ วันนี้อุดมมี	มนปรีดิแน่นอน
ฃ้าไซร้จะได้สมร	ดุจหมายบ่วายวัน
๏ วันนี้จะสมจิต	จะสนิทเสน่ห์ขวัญ
ทรามไวยอุไรพรรณ	นุชน้องก็ของตู ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนลยิน	พจแสนจะแค้นหู
ร้อนเลือดธเดือดดู	ดุจไฝ่จะใคร่ฟัน
๏ ราวอัคนีรุม	กรกุมพระแสงขรรค์
เวียนจับขยับพลัน	พระจะฟาดพระเศียรลง
๏ ด่วนดับระงับโกรธ	อประโยชน์บ่จำนง
จักฟันจะหั่นคง	นรสิ้นจะนินทา
๏ หักใจพระไนษัธ	ก็ดำรัสพระวาจา
ดูก่อนพระภาดา	พจนาตถะปราศคุณ
๏ พูดเล่นบ่เปนสาร	อปการบ่เกื้อหนุน
วาจาธทารุณ	ดุจใช่พิชัยพงศ์
๏ จักเล่นก็เล่นกัน	จะพนันก็พลันทรง
เธอแพ้จะแก้องค์	ฤจะว่าประสาไหน
๏ เล่นแล้วก็จึ่งตรัส	พจอัตถะฉันใด
จักพูดก็พูดไป	ดุจปากธอยากเผย
๏ จักพูดณะบัดนี้	ก็บ่มีประโยชน์เลย
แม้นแพ้จะแลเงย	ฤจะก้มก็สมใจ
๏ ตรัสพลางกษัตริย์สอง	จิตปองพนันไป
ทรงทอดสกาไน	ษธหวังก็ดังหมาย
๏ บุษกรธหย่อนแต้ม	นลแย้มพระพักตร์พราย
สมบัตินิษัธฉาย	มรดกชนกเธอ
๏ คืนสู่พระนลสิ้น	นิธิสินบ่มีเสมอ
อารัมณะบำเรอ	นลใคร่ก็ได้คืน
๏ เมื่อนั้นพระไนษัธ	อริฃัติยะฤๅขืน
เที่ยงในหทัยยืน	ยุติธรรมประจำองค์
๏ ไฉไลประไพลักษณ์	วรพักตร์พิสุทธทรง
เบิกบานอุฬารมง	คลเลิศวิไลยตา
๏ ยิ้มแย้มแชล่มตรัส	ศุภอัตถะวาจา
แก่องค์พระภาดา	คติคำบ่ยำเยง ๚
พระนลตรัสว่า
๑๑
๏ อ้าเจ้ากำเลาใจ	ทุขไซร้กระทำเอง
อยาบหยิ่งบ่กริ่งเกรง	พจมานประหารหู
๏ บัดนี้ก็แพ้พ่าย	นิธิหลายก็ของตู
ราชัยประไพภู	รุจิเรกลออศรี
๏ อันนางสอางองค์	ยุพยงพระไภมี
เรืองรัตน์สวัสดี	สิริเลิศประเสริฐทรง
๏ เนตรท่านณะกาลเข็ญ	จะมิเห็นพระโฉมยง
ตกต่ำระกำองค์	ดุจข้าพระนารี
๏ ลูกเมียก็เสียหมด	อปยศกำศรดศรี
ยามบุญบ่หนุนชี	วะก็อับจะลับไป
๏ คราวก่อนกลีช่วย	ชะนะด้วยกลีไกร
ใช่ท่านชำนาญใน	วิธิกล้าสกาเอง
๏ เล่นกันผิซึ่งหน้า	จิตฃ้าบ่กลัวเกรง
มีชัยะในเพรง	ก็เพราะมีกลีงำ
๏ เกิดเหตุวิเภทผ่าว	ระบุฃ่าวระบือคำ
โดยที่กลีทำ	คุรุทุกขะนานา
๏ ตูใช่จะไร้คิด	มิตรจิตพระภาดา
พรากพลัดวิบัติปรา	รภโทษบ่โกรธเธอ
๏ เหตุหากกลีมา	อนุชาก็เผอเรอ
แข่งขันพนันเมอ	มนมัวบ่กลัวกรรม
๏ กอบกิจสุหฤทเภท	ก็เพราะเหตุกลีทำ
หลีกบาปและหลาบจำ	จิตจุ่งจำนงบุญ
๏ โทษกรรมบ่นำพา	และก็ฃ้าจะอุดหนุน
ฃาดเหลือจะเจือจุน	บ่มิคิดจะอิดฉา
๏ สมบัติจะแบ่งให้	ดุจได้กระทำมา
เจ้าผู้พระภาดา	จรจุ่งบำรุงพล
๏ คืนสู่บุรีเดิม	และเฉลิมสุมณฑล
เพลิดเพลินเจริญชนม์	ดุจฃ้าอำนวยพร ๚
๑๑
๏ เมื่อนั้นกษัตริย์บุษ	กรก้มประนมกร
รับสั่งพระภูธร	ก็ทำนูลสนองไป
๏ ข้าแต่พระภาดา	ขติยาธิเบนทร์ไกร
อันองค์พระทรงชัย	กรุณาบ่หาเหมือน
๏ ทรงคุณอดุลย์เชิด	บุญเลิศบ่ลบเลือน
ทรงศักดิ์ตระหนักเตือน	จิตอยู่บ่รู้หาย
๏ ข้าช้ำระกำนัก	ทุขจักบ่คืนคาย
เสียใจบ่ได้วาย	เพราะบ่รู้พระคุณเธอ
๏ ขลาดเขลากำเดาคิด	คติผิดเพราะเผอเรอ
ขุ่นข้นกมลเมอ	ขณะโลภบ่เล็งเห็น
๏ อยาบร้ายระคายเคือง	ดำริห์เรื่องจะก่อเข็ญ
เวรทันก็พลันเปน	คุรุทุกข์ประทับใจ
๏ ฃ้าควรจะรับโทษ	พระก็โปรดบ่ปองภัย
แจ้งจริงมิกริ่งใน	จิตฃ้าพระบทมาลย์
๏ ยกโทษบ่โกรธซ้ำ	บ่มิหนำพระภูบาล
อวยทรัพยะสำราญ	นิธิโภคภูลผล
๏ ขอจงพระทรงศักดิ์	บริรักษ์นิกรพล
ยิ่งหมื่นพระยืนชนม์	อธิเกียรดิดำเกิง
๏ ครองกรุงผดุงรัฐ	อริกรรษณ์กำไรเริง
เตชเธอเสมอเพลิง	ดุจฃ้าถวายพร
๏ ทูลแล้วก็ทูลลา	พระประชาปะภูธร
จัดเตรียมพลากร	จรสู่บุรีเดิม ๚
๑๑
๏ ปางนั้นนิกรนา	ครซร้องฉลองเฉลิม
โห่ลั่นสนั่นเหิม	จิตหรรษะนันท์เนือง
๏ นลคืนนครแล้ว	ดุจแก้วประดับเมือง
แต่นี้บ่มีเคือง	นรราษฎร์จะสำราญ
๏ เกลื่อนกล่นถนนหลวง	ชนปวงก็เบิกบาน
รื่นเริงเถกิงมาน	ณะนิเวศน์นรินทร
๏ อำมาตย์ประมุขเฃ้า	จรเฝ้ามหิศร
ชนหลายถวายกร	อภิวาทน์พระบาทบงสุ์
๏ ฃ้าแต่พระจอมปราณ	นรบาลวิบูลย์ยง
ปวงฃ้าประชาปลง	จิตหลายถวายพร
๏ ชนชาวนครหมด	ชนบทสโมสร
เสนานรากร	จรเนื่องขนัดมา
๏ เฝ้าองค์พระทรงฤทธิ	อภิชิตราชา
ล้อมเล่หะเทวา	กรเฝ้าพระมัฆวาน
๏ สรวมทรงพระชนม์ยืน	ประลุหมื่นฉนำนาน
ปกฃ้าประชาปาน	ศกระปกสุรามร ๚
๑๑
๏ ปางนั้นพระไนษัธ	ศุภรัตน์อลงกรณ์
ดังท้าวปุรันทร	กิติกล้าณะธาตรี
๏ คิดองค์พระทรามไวย	อรไทยมเหษี
พลอัศวะหัสดี	ธก็รีบดำรัสเตรียม
๏ รถรัตน์จรัสฉาย	หยะผายผยองเทียม
เพียบภูพยูห์เคียม	อธิราชทำนูลลา
๏ สู่รัฐวิทรรภ์เฝ้า	อรเยาวะรามา
นงคราญสราญตา	สุขเขมเปรมปรีดิ์
๏ เฝ้าองค์ชนกไท้	อรไทยพระชนนี
บังอรจะจรลี	ณะนิษัธนครฃัณฑ์
๏ รับพรกษัตริย์สอง	ดุจคลองลบองบรรพ์
ทูลลาพระทรงธรร	มะชนกและชนนี
๏ พาองค์พระลูกคู่	จรสู่นิษัธศรี
ปางนั้นพระนลปรี	ดิสวัสดิ์เสวยรมย์
๏ เบิกบานสราญรื่น	รสชื่นชลอชม
สุขใจไชมสม	จิตสองธครองกัน
๏ ดังองค์พระเทวราช	ศจินาถธครองสวรรค์
เริงรมยะชมนัน	ทนะเรื้องณะเบื้องบน
๏ ทรงรัฐนิษัฐราบ	สุรภาพระบือพล
บรฃามพระนามนล	กิติแล่นณะแดนตรี
๏ ลือชาสง่าศักดิ์	บริรักษ์ประชาชี
ชมพูทวีปปรี	ดิพระเดชพระราชา ๚
จบนิทานเรื่องพระนล
๑๖
๏ อัญขยมกรมหมื่นพิทยา	ลงกรณ์รจนา
พระนลคำฉันท์บรรจง
๏ สมหวังดังจิตคิดทนง	สิ้นบทหมดลง
ก็เปรมก็ปริ่มอิ่มใจ
๏ เหตุรักหักท้อหฤทัย	พากเพียรเขียนใน
เวลาที่ว่างบางวัน
๏ น้อยน้อยค่อยประดิษฐคิดบรร	จงคำสำคัญ
ครุลหุจุใจ
๏ พลาดพลั้งยังมีหรือไร	อ่านหวนทวนไป
บ่พบก็น่านึกเห็น
๏ ว่าฉันท์ถูกถ้วนควรเปน	ฉบับที่กวีเอ็น
ดูว่าได้เพ่งเล็งทำ
๏ วางแล้วจับเล่าเฝ้าจำ	ค้นคว้าหาคำ
ละบทละบทจดเขียน
๏ หวังใจไว้คำจำเนียร	เชิญยลผลเพียร
ประสบเพราะใส่ใจแสวง
๏ ใคร่เปนพยานคำสำแดง	ครูฉันท์ท่านแถลง
“กระวีฤๅแล้งแหล่งสยาม”
๏ คำรบไตรรัตน์เรืองนาม	ขอคุณหนุนความ
เสวยสวัสดิ์สมบูรณ์
จบบริบูรณ์
คำอธิบาย
พระนลคำฉันท์นี้คงจะมีตำหนิหลายทาง ทางหนึ่งที่เห็นได้ถนัด คือใช้คำที่แปลกหูเกินไป และใช้ในอัตถที่ท่านไม่ใคร่ใช้กันก็มีบ้าง ตำหนินี้มีข้อแก้ตัวว่าคำฉันท์นี้ยืดยาว แลแต่งรักษาคณะตลอดไป ถ้าจำกัดใช้แต่ศัพท์ที่ง่ายๆ ก็เหลือปัญญาผู้แต่ง จึงต้องยอมให้มีตำหนิในทางนี้เพิ่มตำหนิอื่นๆ ซึ่งคงจะมีอีกหลายอย่าง แต่จะคิดให้บันเทาลงด้วยวิธีแปลศัพท์บางศัพท์ไว้ในที่นี้ แลอ้างหลักอภิธานต่างๆ ซึ่งจะเรียกชื่อย่อดังนี้
อภิธาน ช คืออภิธานัป์ปทีปิกาฉบับกรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์
อภิธาน สิ คืออภิธานัป์ปทีปิกาฉบับพระสุภูติเมืองลังกา
อภิธาน ห คืออภิธานรัตนมาลาของหลายุธ
อภิธานบาฬีของ Childer แลอภิธานสํสกฤตของ Apte แล Sir Monier Monier-Williams แลอาจารย์อื่นๆ จะกล่าวชื่ออาจารย์เหล่านั้น
อภิธานในท้ายหนังสือ นโลปาข๎ยาน ฉบับ M.W. จะเรียกย่อว่า Voc. Nal. อภิธานเขมรของ Bernard แล Tandart จะกล่าวชื่อเจ้าของ
ภาษาสํสกฤต	จะเรียกย่อว่า	ส
ภาษาบาฬี	จะเรียกย่อว่า	ม
อธิบายคำในสดุดี
๑ สดุดี	(ส. ส๎ตุติ. ม. ถุติ) แปลว่า ชม, สรรเสริญ (อภิธาน ช ๑๑๘) (1) Praise; eulogy (2) A hymn of praise; panegyric (Apte)
๒ นรเทพ	แปลว่า เทวดาในหมู่คน
๓ รามราฆพ	แปลว่า พระรามผู้เปนวงศ์พระระฆุ พระระฆุเปนกษัตริย์ในสูรยวงศ์
๔ อวนิ	(ส. แล ม) แปลว่า ภูมิ (อภิธาน ช, ๑๘๒) แปลว่า แผ่นดิน The Earth (Apte)
๕ ศิศิร	ส (ม. สิสิร) แปลว่า เย็น (อภิธาน ช. ๕๖ แล ๙๒๔) แปลว่า เย็น ว่าหนาว (อภิธาน ห. ตอนที่ ๓ คาถา ๒๘)
๖ ศศิ	(ส. ศศิน, ศศี. ม. สสี) ทรงไว้ซึ่งกระต่าง คือพระจันทร์
๗ อรินทม	แปลว่า ทรมานศัตรู
๘ มฆ	ส แปลว่าความสำราญ ในพระเวทแปลว่าอำนาจ, ว่าทรัพย์ (Apte)
๙ บุณยโศลก	ส. Cerebrated in Sacred Songs ศัพท์นี้แปลว่าบุทคลผู้ซึ่งกวีได้แต่งกลอนบุญสรรเสริญแล้ว เปนชื่อเรียกพระราชาที่ทรงพระนามเลื่องลือ ในโบราณกาลคือ พระยุธิษฐิรแลพระนลเปนต้น
๑๐ กีรติ	ส. (ม. กิต์ติ) คือ เกียรติ
๑๑ ไนษธ	แปลว่า ชาวเมืองนิษัธ เปนชื่อพระนก
อธิบายคำในสรรคที่ ๑
๑ นิษธราษฎร์	นิษธ หรือ นิษัธ นี้เปนชื่อแว่นแคว้นซึ่งพระนลครอบครองอยู่ในภาคตวันออกเฉียงใต้แห่งอินเดีย. หนังสือบางแห่งกล่าวว่าเมืองหลวงชื่อกรุงอละกา ตั้งอยู่ฝั่งแม่น้ำอลกนันทา ราษฎร์ นั้นแปลว่าแว่นแคว้น แลว่า ประชาชนก็ได้
๒ นล	พระนลเปนโอรสท้าววีรเสน ท้าววีรเสนต่อไปจะกล่าวนามในฉันท์นี้ กษัตริย์ในอินเดียมีวงศ์ใหญ่อยู่ ๒ วงศ์ คือวงศ์เกิดจากพระอาทิตย์ เรียกว่า สูรยวงศ์พวกหนึ่ง เกิดจากพระจันทร์เรียกว่า จันทรวงศ์
๓ มหารถ	แปลว่า ผู้ชำนาญรบในรถ อาจสู้ทหารรถอื่นได้ตั้งหมื่น
๔ จตุรเวท	พระเวททั้งสี่
๕ พนัน	ข้อที่กล่าวว่า พระนลชอบพนันนี้ หมายความว่าชอบสกา (อัก๎ษป๎รียะ) แต่การชอบเล่นสกาจะเปนความดีอย่างไรหรือ จึงนำมากล่าวในเวลาแสดงคุณพระนลเช่นนี้ ในกาพย์กลอนของชาวฮินดู กล่าวถึงกษัตริย์เล่นสกาบ่อยๆ แต่ถือกันว่าเปนของไม่ดี ก็เมื่อฉนั้นเหตุใดจึงเอามากล่าวในเวลาแสดงพระคุณพระนลเล่า มอเนียวิลเลียมซ์กล่าวว่าถ้าอังกป๎รียะ คือชอบนับจำนวน หรือวิชาเลขจะเหมาะกว่า แลความเข้ากันดีกับสรรคที่ ๒๐ แต่ฉบับสํสกฤตเปนอัก๎ษป๎รียะ ทุกฉบับ ก็ต้องแปลว่าชอบเล่นสกา
๖ อุทาร	ส (ม. อุฬาร) แปลว่าใหญ่ Great, สูง Lofty (Childer) Noble; generous (Voc. Nal.)
๗ ทานพ	(ส. ทานว) อสูรเปนเหล่ากอนางทนุ
๘ แทตย์	(ส. ไทต๎ย) อสูรเปนเหล่ากอนางทิติ
๙ ศักร	(ส. ศก๎ร ม.สัถ์โถ) พระอินทร์
๑๐ วิทรรภ์	(วิทร๎ภ) เมืองนี้อยู่ในตวันตกเฉียงใต้แห่งแว่นแคว้นซึ่งอังกฤษเรียกเบ็งคอล เมืองวิทรรภ์เดี๋ยวนี้เรียกว่า Berar หรือ นาคปุระ ในโบราณมีเขตตั้งแต่ฝั่งแม่น้ำกฤษณา ถึงราวๆ ฝั่งแม่น้ำนร๎มทา บางทีเรียกมหาราษฎร์เพราะเขตใหญ่ เมืองหลวงโบราณเรียกกุณฑินปุระบ้าง เรียกวิทรรภาบ้าง เมืองที่อังกฤษเรียกว่า Bedar ในปัจจุบันบางคนเข้าใจว่าคือกรุงกุณฑินเก่า อนึ่งมีแม่น้ำอีกสายหนึ่งชื่อวรทาแบ่งวิทรรภ์ออกเปน ๒ ภาค คือภาคเหนือแลภาคใต้ มีเมืองหลวงทั้ง ๒ ภาค
๑๑ ห่อน	คำนี้แปลว่าเคย แต่ในกาพย์กลอนของเราใช้แทน “ไม่” โดยมากเช่น “เบื้องนั้นนฤนารถผู้ สยามินทร์ เบี่ยงพระมาลาผิน ห่อนพลั้ง” ในพระนลคำฉันท์ห่อน แปลว่าไม่เกือบเสมอ นับว่าผิดความเดิม แต่คำที่เลือนเช่นนี้ยังมีอีกหลายคำ
๑๒ มุนี	ฤษี องค์นี้ชื่อ ทมนะ
๑๓ วนัสถะ	นักบวชอยู่ป่า, ฤษี
๑๔ สวาดิ์	คำนี้น่ากลัวเปนสํสกฤต แต่จะต้องสกด ท กระมัง
๑๕ สาม	พระโอรสทั้ง ๓ นั้น ทรงนาม ทมะองค์หนึ่ง ทานตะองค์หนึ่ง ทมนะองค์หนึ่ง
๑๖ ทัมะยันตี (ทมยน๎ตี)	แปลว่านางผู้ทรมานชาย เปนชื่อนางเอกในเรื่องนี้
๑๗ ประพาศ	คำนี้ในที่สกดด้วย ศ หมายความอย่างที่ใช้กันโดยมากในกาพย์กลอน คือแปลว่าไปเที่ยว ไม่จำเพาะอยู่แรม, ถึงไปป่าเช้าชั่วบ่าย หรือเที่ยวสวนครู่หนึ่งก็ใช้ศัพท์ประพาศเหมือนกัน บางทีถึงกับว่าชม, เช่น “นางเสด็จลดเลี้ยวเที่ยวประพาศ รุกขชาติช่อชามงามไสว” เปนต้น ในพระนลคำฉันท์นี้ ถ้าถึงที่สกด ส หมายความว่าไปจากบ้านของตน
๑๘ หิรญ	(ส หิรัณ๎ย ม. หิรัญ์ญํ) แปลว่าทอง ว่าเงิน (อภิธาน ช.) Gold, bullion; treasure (Childer) ศัพท์หิรัญนี้ แปลว่าทองบ่อยกว่าแปลว่าเงิน ในพระนลคำฉันท์ ศัพท์นี้แปลว่าทองเสมอ
๑๙ นเรสูร	คำนี้ใช้อย่างที่เคยเห็นใช้กันมา แลเคยได้ยินแปลว่า กล้าในคน คือ นร กับ สุร แต่จะเปน นเรสูร ได้อย่างไรหาทราบไม่
๒๐ อร	คำนี้ใช้มากในกาพย์กลอน แปลกันว่า งาม ใช้เปน อร นั่น อรนี่ก็ได้ เรียกผู้หญิงว่าอรก็ได้ ในพระนลคำฉันท์ก็ใช้อรอย่างที่กล่าวนี้ อันที่จริงศัพท์นี้มีในอภิธานเขมรแปลว่า เปนที่ยินดี เปนที่พอใจ Joyeux, content se réjouir (Bernard แล Tandart)
๒๑ สมร	คำสมรนี้มี ๒ คำ คือสมร แปลว่า การรบคำหนึ่ง อีกคำหนึ่งคือ ส๎มร แปลว่าความรำลึก ความรัก แลเปนชื่อกามเทพด้วย ไทยเราใช้เรียกนางสมรดังที่ใช้ในที่หมายเลข ๑๙ นี้ น่าจะเห็นว่าไม่สู้จะตรงความเดิม เพราะส๎มรเปนชื่อเทวดาผู้ชาย
อธิบายคำในสรรคที่ ๒
๑ ไภมี	แปลว่า นางผู้เปนบุตรีพระภีมะ คือนางทัมะยันตี ในพระนลคำฉันท์ เรียกนางทัมะยันตีว่านางไภมีเกือบทั้งนั้น
๒ พิศวาส	คำนี้ในกาพย์กลอนเราใช้ในความว่ารักเกือบจะเสมอ ดังซึ่งใช้ในพระนลคำฉันท์ที่หมายเลข ๒ ในสรรคนี้ อันที่จริงศัพท์พิศวาสนี้เห็นจะเปนคำสํสกฤต วิศ๎วาส (ภาษาบาฬี เปน วิส์สาโส) แปลว่าความคุ้นเคย ว่าความไว้ใจกัน
๓ วามะ	แปลว่า งาม
๔ พี่เลี้ยง	ที่ว่าพี่เลี้ยงใช้อย่างที่ใช้ในเรื่องไทยๆ คือเปนน่าที่ของพี่เลี้ยงจะไปเสนออาการแห่งพระราชธิดา ในฉบับสํสกฤตเขาเรียกนางที่ไปทูลพระภีมะว่า สชี แปลว่าหญิงสหาย ฝรั่งแปลว่าแฮนด์เมด คือสาวใช้ หรือว่าข้าหลวงก็ได้
๕ ณรงค์	คำนี้เปนคำไพเราะอยู่คำหนึ่ง ภาษาไทยใช้ในความว่ารบ จะเปนคำแผลงมาจากรณรงค์ ตัว ร หลุดไปตัวหนึ่ง หรืออย่างไรจะถูกเชิญผู้รู้ชี้แจง
๖ นารท	ท่านองค์นี้เปนฤษีผู้ใหญ่ หนังสือบางคำภีร์นับเข้าในจำพวกประชาบดี คือฤษีที่เกิดจากพระพรหมา แต่หนังสือวิษณุปุราณะหาได้นับฤษีนารทเข้าในพวกประชาบดีไม่ ในเรื่องลครมักจะใช้พระนารทเปนทูตของเทวดา เช่นในเรื่อง วิก๎รโมร๎วศี แลเรื่องศกุนตลา เปนต้น ฤษีองค์นี้เปนผู้ทำให้เกิดความร้าวฉานบ่อยๆ จนได้ชื่อว่า กลิการก
๗ บรรพต	ฤษีองค์นี้เปนสหายของฤษีนารท ขึ้นชื่อด้วยกันบ่อยๆ
๘ อมราวดี	ชื่อกรุงในสวรรค์ คือเมืองพระอินทร์
๙ ไวชยันต์	ชื่อวังในกรุงอมราวดี เปนที่พระอินทร์อยู่
๑๐ วาสพ	(วาสว) ชื่อพระอินทร์ แปลว่ามีหมู่ วสุ ไปด้วย Accompanied by the Vasus (M.W.) วสุคือเทวดาหมู่หนึ่ง
๑๑ วฤตระหัน	ชื่อพระอินทร์ แปลว่าผู้สังหารวฤตระอสูร
๑๒ ทิวัสบดี	ชื่อพระอินทร์
๑๓ โลกบาล	เรื่องโลกบาล ดูอภิธานสังเขปในพระราชนิพนธ์เรื่องศกุนตลา แต่ในหนังสือพระนลนี้มีแปลกอยู่อย่างหนึ่ง คือโลกบาลทิศใหญ่ขาดท้าวกุเวรไป มีพระอัคนีมาแทน แลกล่าวว่า “โลกบาลกับอัคนี” (โศลกที่ ๒๔ สรรคที่ ๒) เหมือนหนึ่งพระอัคนีมิได้เปนโลกบาลด้วย อันที่จริง ลัทธิพราหมณ์ถือว่าพระอัคนีเปนโลกบาลประจำทิศอาคเนย์ ดังแจ้งในหนังสือพระราชนิพนธ์ที่อ้างนั้นแล้ว ที่เพี้ยนไปเช่นนี้ก็น่าจะมีคำชี้แจง แต่ไม่มีหลักแน่นอน จึงไม่กล้านำมากล่าว
อธิบายคำในสรรคที่ ๓
๑ ไร	คำนี้แปลว่า ทอง อุไร แปลว่า ทองเนื้อสูง
๒ วาริโลม	แปลว่ามีน้ำเปนขน เปนชื่อพระวรุณ
๓ พระเจ็ดกร	เปนชื่อพระเพลิง ท่านองค์นี้เจ็ดแขน เจ็ดลิ้น สามขา เปนเทวดาที่มีลักษณะแปลกมาก ในพระนลคำฉันท์นี้ต่อไปเรียกพระเพลิงว่าพระเจ็ดลิ้น แล พระสามชงฆ์
๔ พระพันตา	เปนชื่อพระอินทร์ ท่านองค์นี้มีเรื่องว่าไปเปนชู้กับเมียฤษี ฤษีจับได้สาปให้พระอินทร์เปนรอยไปทั้งตัว พระอินทร์อ้อนวอนจนฤษีใจอ่อน ก็บันเทาคำสาปเปลี่ยนให้เปนมีตาเต็มตัว พระอินทร์จึงได้ชื่อว่าสหัสนัยน์ คือ พระพันตา รูปพระอินทร์มักจะเขียนเปนรอยจุดไปทั้งตัว
๕ วามะ	คำนี้แปลว่างาม ในอภิธานัป์ปทีปิกาคาถา ๖๙๔ ศัพท์นี้มาในหมู่ศัพท์ที่แปลว่างาม ว่าดีนัก ว่าเปนที่ชอบใจ
๖ กมุทบดี	แปลว่า ฝัวแห่งดอกบัว เปนชื่อพระจันทร์ ดอกบัวกล่าวว่าเปนเมียพระจันทร์ เมื่อบานกลางคืนก็แปลว่า บานให้พระจันทร์ชม
๗ อนงค์	คำนี้แปลว่าไม่มีตัว เปนชื่อกามเทพ เทวดาองค์นี้ถือธนูแลศรทำด้วยดอกไม้ เมื่อแผลงถูกใครก็ทำให้เกิดกำหนัดในทางกาม ครั้งหนึ่งแผลงศรไปถูกพระอิศวรเมื่อทรงทำตบะอยู่ พระอิศวรกริ้วจึงเผากามเทพด้วยตาไฟ กามเทพไหม้เปนจุณไป จึงได้ชื่อว่าอนังคะ คือไม่มีตัว กามเทพนี้เปนเทวดาผู้ชายซึ่งงามนัก จึงถูกเอามาเปรียบอยู่เสมอ ถ้าจะชมผู้ชายว่าสวยมักว่างามเหมือนกามเทพ ดังซึ่งเอาอย่างมาใช้ในคำฉันท์นี้ว่าพระนลงามเหมือน อนงค์ หมายความว่างามเหมือนกามเทพ
๘ แล ๙ พายุพา	คำว่า พายุพา ซึ่งหมายเลข ๘ แล ๙ ไว้สองแห่งนี้ ด้วยความสทกสท้านเกรงผู้อ่านบางท่านจะไม่ทันเฃ้าใจดังที่ผู้แต่งประสงค์ ถ้าเฃ้าใจแล้วจงให้อภัยเถิด แต่ถ้ายังสงไสยขอจงทราบคำชี้แจงว่า พายุพา ที่หมายเลข ๘ นั้น พา ยุพา คือพานางไป พายุพา ที่หมายเลข ๙ นั้น พายุ พา คือ ลมพา หรือ ลมหอบ
๑๐ นิรชร	ปราศจากความแก่ คือ เทวดา
อธิบายศัพท์ในสรรคที่ ๔
๑ พระกาล	พระกาลคือพระยม
๒ สุรี	คือนางฟ้า
๓ ทุฃากร	คำว่าทุกข เขียนทิ้งตัว ก เสียตัวหนึ่ง เหลือเปน ทุข เพื่อจะให้ได้คณะฉันท์นั้น ภาษาบาฬีใช้บ่อยๆ ดังซึ่งชิลเดอร์นำมาอ้างไว้เปนอันมาก ฃ้าพเจ้าคิดไม่เห็นว่าภาษาไทยจะไม่ควรเขียนดังนั้น เพราะรักษาคณะฉันท์ด้วยเหตุไร
๔ โสมะ	พระจันทร์
๕ พระกฤตานตะ	พระยม
อธิบายคำในสรรคที่ ๕
๑ นรพยัคฆ์	คำว่า เสือคน หรือผู้มีอำนาจในหมู่คน ประหนึ่งเสือมีอำนาจในหมู่สัตว์ เปนคำยกย่องชายผู้กล้าหาญมีกิริยาองอาจ ศัพท์ นร๎วยาฆ๎ร แล นรศาร๎ทูล คือเสือในหมู่คนนี้พบบ่อยๆ แลจะได้ใช้บ่อยๆ ในคำฉันท์นี้
๒ ปริฆ	ตระบองเหล็ก
๓ โภควดี	ชื่อกรุงในเมืองนาค
๔ ศัสตร ส.	สัตถํ ม. แปลว่าอาวุธ ว่าดาบ แลบางแห่งแปลว่าศรก็มี ดังจะได้ใช้ในพระนลคำฉันท์นี้
๕ สุรานิมิษ	เทวดาผู้ไม่กระพริบตา การไม่กระพริบตาเปนลักษณะหนึ่งของเทวดา ลักษณะอื่นๆ คือตีนไม่ถึงดินหนึ่ง เหื่อไม่มีหนึ่ง ไม่มีเงาหนึ่ง ทรงมาไลยปราศธุรีหนึ่ง ดังจะกล่าวต่อไปในสรรคที่ ๕ นี้
๖ อนุราค	ศัพท์นี้ใช้ในพระนลฉบับสํสกฤตในที่ตรงนี้แปลว่า รักมั่น รักจริง Affection; love; ardent attachment (Voc. Nal.)
๗ สุรภิ	แปลว่าหอม แลแปลว่าเปนที่พึงใจ ว่าดี ว่ามีชื่อเสียงดีก็ได้ ทั้งเปนชื่อต้นไม้ดอกไม้ก็ได้
๘ ประสิทธิ์พร	พรซึ่งพระอินทร์ประทานแก่พระนล ๒ พรนั้น ในคำฉันท์นี้แปลไว้ว่าพรที่ ๑ ให้เห็นเทวดาในขณะที่เทวดามาในที่กระทำพิธียัญ พรที่ ๒ ว่าให้เดิรงาม, แต่ผู้แปลบางคนหาแปลพรที่ ๒ เช่นนั้นไม่ แปลไปเสียในความว่าให้ไปสวรรค์เมื่อสิ้นอายุในโลกนี้ ตามที่แปลว่าให้เดิรงามนั้น เปนคำแปลของ มอเนียร์ วิลเลียมซ์ ซึ่งน่าจะเห็นว่าถูก เพราะสมกับความในสรรคที่ ๒๓ ซึ่งกล่าวว่าเมื่อพระนลเดิรไปถึงประตูเตี้ยซึ่งคนธรรมดาจะต้องก้มลงมุด พระนลไม่ต้องก้ม ประตูยืดขึ้นให้เดิรไปสบายๆ ครั้นพ้นไปแล้วประตูจึ่งหดลงตามเดิม
๙ หุตาศะ	แปลว่า ผู้กินเครื่องเส้นอันไหม้แล้ว เปนชื่อพระเพลิง
๑๐ สุขุมธรรม	เพราะพระกาลเปนธรรมราชา จึ่งให้พรเช่นนั้น
๑๑ ศักระ	พระอินทร์
๑๒ ศจิบดี	แปลว่าผัวนางศจิ นางศจิคือมเหษีพระอินทร์
๑๓ พระนาหุษ	แปลว่า เผ่าพระนหุษ ในที่นี้คือพระยยาติ พระราชาองค์ที่ ๕ ในจันทรวงศ์
๑๔ อินทรเสนา 	แล อินทรเสน ๒ องค์นี้เปนลูกแฝดจึ่งได้ชื่อเหมือนกัน ผู้แปลบางคนแปลคำมิถุนว่าลูกแฝด บางคนว่าเปนพรเทวดาให้องค์ละ ๒ พร
อธิบายคำในสรรค์ที่ ๖
๑ กลิ	คำนี้เปนชื่อเทวดาประจำยุคที่ ๔ คือกลียุค ในพระนลคำฉันท์เรียกท่านผู้นี้ว่า กลิ ตามเสียงเดิมบ้าง เรียกกลีตามเสียงไทยบ้าง แล้วแต่สดวกแก่คณะฉันท์
๒ ทวาปร	คำนี้เปนชื่อเทวดาประจำยุคที่ ๓ คือ ทวาปรยุค
๓ ไวทรรภี	แปลว่า นางแห่งเมืองวิทรรภ์ คือ นางทัมะยันตี
๔ ริศยา	คำนี้แปลว่า อิดฉา เห็นจะเปนคำไทยแผลงจากสํนกฤต อีร๎ษ๎ยา
๕ ภัสดา	คำภัสดาที่ใช้ในที่นี้แลในที่อื่นๆ ในพระนลคำฉันท์นั้น น่าจะเห็นว่าเปนศัพท์ไทยแผลงแปลว่าผัว ดังซึ่งใช้กันเปนอันมากในหนังสือไทย ส่วนภาษาบาฬีนั้น ภัตตากับภัสตาเปนคำต่างความกัน (ดู ภัสตา ในอภิธาน ช. ๕๒๖ แล ชิลเดอร์.)
๖ ภูปะ	ผู้รักษาแผ่นดิน คือพระราชา
๗ อาข๎ยานะ	คำนี้แปลว่านิทาน ในที่นี้หมายความว่าคำภีร์ปุราณะต่างๆ ในฉบับเดิมเรื่องพระนลใช้ศัพท์ว่า อาข๎ยานปัญ๎จมาน (มีนิทานเปนที่ห้า) หมายความว่ารู้พระเวททั้ง ๔ แล ปุราณะ อีก ๑ รวมเปน ๕
๘ อักขะ ม.	อักษะ ส. แปลว่า สกา
อธิบายคำในสรรคที่ ๗
๑ มีวร	คำนี้มีความว่า มีปกติส่อเสียด หรือยังการก้าวร้าวให้บังเกิด หรือก่อการวิวาทระหว่างผู้อื่น ซึ่งคำอังกฤษใช้ว่า Mischievous แลทั้งแปลว่าเปนภัย ว่ามักทำร้ายก็ได้
๒ สันธยา	สันธยานี้ คือการไหว้พระสวดมนต์ในเวลาเย็น หรือเวลาที่วันกับคืนต่อกัน ผู้จะกระทำกิจนี้ต้องชำระตัวให้สอาด มิฉนั้นเกิดโทษ. ในวันที่จะเกิดเหตุนั้น พระนลถ่ายมูตรแล้วมิได้ล้างบาทเสียก่อนตรงไปเฃ้าที่สนธยาทีเดียว จึงเปนโอกาสให้กลีเฃ้าสิงได้
๓ เทวนา	สกา
๔ ศฤงคาร	คำนี้ไม่ใช่แปลว่าไอสูรย์สมบัติของพระราชา เว้นแต่จะขีดคั่นเพียงว่า เปนความมั่งคั่งในทางบำรุงกามของพระมหากษัตริย์ ศัพท์นี้ แปลว่าความรักในเชิงกาม, แปลว่าความกำหนัด; แปลว่า “เฃ้าห้อง,” ว่าร่วมรส, ว่า “อัศจรรย์,” แลแปลว่าเครื่องแต่งกายควรแก่การร่วมรสก็ได้. คำอธิบายสํสกฤตมีเปนคาถาว่า
ปุํสะ ส๎ต๎ริยำ ส๎ต๎ริยาะ ปุํสิ สํโภคํ ป๎รติ ยา ส๎ปฤหา ส ศ๎ฤํคาร อิติ ข๎ยาตะ ก๎รีฑารัต๎ยาทิการกะ
ศฤงคารนี้มี ๒ ประเภท เรียกว่า สํโภค ศ๎ฤํคาร คือกามในขณะที่หญิงกับชายอยู่ด้วยกันประเภทหนั่ง วิป๎รลํภศ๎ฤํคาร คือความใคร่ในเวลาที่หญิงกับชายอยู่ห่างกันประเภทหนึ่ง
ส่วนภาษาบาฬีนั้น สิงคาโร แปลตามอภิธาน ช. ว่าความรักประเภทแห่งสิงคารนั้น เรียกกว่า สัมโภคสิงคาร แลวิโยคสิงคาร ความเหมือนที่กล่าวมาแล้ว (ดู อภิธาน ช. ๑๐๒ แล ๑๐๔)
ตัวอย่างความที่ใช้ศัพท์ศฤงคารมีคือ ศฤงคารเจษฎา แปลว่ากิริยาที่เกี้ยวแลชักชวนในเชิงกาม ศฤงคารภาษิตแปลว่าพูดเรื่องรัก. ศฤงคารโยนิ ชื่อกามเทพ. ศฤงคารรส รสแห่งกามคุณ. ศฤงคารวิธิ เครื่องแต่งกายควรแก่การร่วมรส เปนต้น.
๕ อักขะเทวี	ชายผู้เล่นสกา นักเลงพนัน
๖ ทีนาระ	แปลว่าเงินตรา ว่าเหรียญทองคำ เครื่องประดับทำด้วยทองคำ
๗ สูตะ	แปลว่าสารถี เปนตำแหน่งสำคัญในราชการ เพราะเปนคนสนิทของพระราชา เมื่อพระราชาเสด็จออกรบก็เสมอไว้พระชนม์ในมือสารถี เพราะถ้าสารถีขับรถไม่ดีก็มักเสียทีแก่ฃ้าศึก อนึ่งในเวลาพระราชาทรงรถไปรบนั้น สารถีเปนที่ปฤกษาในทางยุทธ จึงเปนคนสนิทมาก
๘ รามา แล วามา	สองศัพท์นี้แปลว่านางงาม (อภิธานรัตนมาลาของหลายุธ ตอนที่ ๒ คาถาที่ ๓๒๖)
๙ เทวศ	คำนี้หน้าตาเหมือน สํสกฤต. จะเปนศัพท์ เท๎วษ ซึ่งแปลว่าเปนอริ ว่าเกลียด ว่าเคืองแค้น เสียดอกกระมัง. คำของเราซึ่งสกด ศ นั้นใช้มาแต่โบราณแปลว่าคร่ำครวญ ว่ารำพันถึง. มีที่ใช้มาก ถ้าเอาไปเปนสํสกฤตเสียก็น่าเสียดาย.
อธิบายคำในสรรคที่ ๘
๑ นรี	แปลว่า หญิง
๒ ธาตรี	แปลว่า นางนม
๓ วาร์ษเณย์	นี้เปนชื่อสารถีของพระนล ตัวเดิมเปน วาร๎ษ๎เณ๎ย แต่อ่านยากนักจึงการันต์ตัว ร แล ย ให้อ่านว่า วาษะเณในที่นี้. บางแห่งต่อไปฃ้างน่า จะต้องขอปลดการันต์บ้าง พอสดวกแก่คณะฉันท์
๔ ภูภฤต	แปลว่าผู้เลี้ยงแผ่นดิน คือพระราชา
๕ กุณฑิน	ชื่อกรุงแห่งเมืองวิทรรภ์ เปนที่อยู่ของพระภีมะ พระบิดานางทัมะยันตี
อธิบายคำในสรรคที่ ๙
๑ ไอสูรย์	คำนี้เปนคำไพเราะของเราอีกคำหนึ่ง ได้ยินว่าแผลงมาจาก อิสสริยํ หรือ ไอศวรรย์ สํสกฤตเขียน ไอศ๎วร๎ย ท่วงทีไทยเราจะแผลงเอา ว มาเปน อุ ดอกกระมัง วิธีเอา ว เปน อุ แลเอา อุ เปน ว นี้ เรารักนัก บางทีเพลินไปเลยเอาทั้ง อุ ทั้ง ก็มี เช่น สุวคนธ์ ใช้แทนสุคนธ์ เปนต้น, ถ้าจะเอา ว เปน อุ หรือ อู เช่นนี้ ไอสูรย์ควรจะเขียนไอศูรย์กระมัง.
๒ อัมพร	ในที่นี้แปลว่าเสื้อผ้า ศัพท์นี้คำเดียวกับที่แปลว่าฟ้า ใช้ปะปนกันไปดังตัวอย่าง อัม๎พรค แปลว่าเหาะ อัม๎พรท แปลว่า ฟ่าย อัม๎พรยุค แปลว่า ผ้าคู่ (อันเปนเครื่องแต่งตัวหญิง) อัม๎พรไศละ แปลว่า เขาสูงถึงฟ้า อัม๎พรสถลี แปลว่า แผ่นดิน อัม๎พรานตะ แปลว่า ชายผ้าก็ได้ แปลว่าขอบฟ้าก็ได้
๓ เกาศิก	แปลว่า ไหม
๔ สุพรตา (สุว๎รตา)	แปลว่านางผู้ทรงพรตอันงาม อธิบายว่าภรรยาผู้ถือสัตย์ซื่อตรงต่อสามี
๕ ปตัตรี	แปลว่า นก
๖ ทวิช	แปลว่าเกิด ๒ ครั้ง ในที่นี้แปลว่านก ซึ่งเกิดเมื่อคลอดเปนไข่ครั้งหนึ่ง เมื่อออกจากไข่ครั้งหนึ่ง
๗ พาชี	แปลว่า สัตว์มีปีกคือนก ถ้าจะดูศัพท์วาชะแปลว่าปีก จงดูอภิธานรัตนมาลาของหลายุธตอนที่ ๒ คาถาที่ ๘๔ หรืออภิธานสํสกฤตเล่มไหนๆ ก็ได้ อนึ่งพาชีแปลว่าม้าก็ได้เหมือนกัน
๘ วสน ส. วสนํ ม	แปลว่าผ้า ว่าเสื้อผ้า (อภิธาน ช ๒๙๐)
๙ ทิคัมพร	แปลว่า นุ่งทิศ หรือ นุ่งฟ้า คือเปลือยกาย ถ้าจะสอบภาษาบาฬี ดู ชิลเดอร์ แล อภิธานนัปปทีปิกาฉบับสิงหลคาถาที่ ๔๔๐ ภาษาสํสกฤตดูอภิธานของอาจารย์มอเนียวิลเลียมซ์ ใต้ศัพท์ “ทิศ” หมายเลข ๒
๑๐ ศกุนต	แปลว่านก ศัพท์นกนี้พึงสังเกตุที่เสียงคล้ายกัน แต่สกดตัวต่างกัน คือ ศกุนต, สกุน ศกุนิ ใช้ในฉันท์นี้ทั้ง ๓ อย่าง ตามสดวกแก่การแต่งฉันท์ แลเพื่อไม่ให้ซ้ำกันในที่ใกล้ ๆ
๑๑ ไวทรภี	คำเดียวกับไวทรรภี แปลว่านางแห่งเมืองวิทรรภ์ ในที่นี้ทิ้ง ร. เสียตัวหนึ่งเพื่อจะให้ได้ลหุ แลใกล้เสียงเดิมมากกว่าเขียนสอง ร เพราะเสียงเดิมเปน ไวทร๎ภี
๑๒ มหีธร	คำนี้แปลว่าภูเขา ภูธรก็เหมือนกัน แต่ไทยเราใช้แปลว่าพระเจ้าแผ่นดิน เห็นจะเปนด้วยมหิธรเปนชื่อพระนารายน์ แลสมมตว่าพระเจ้าแผ่นดินเปนนารายน์อวตารกระมัง ในพระนลคำฉันท์ใช้ศัพท์นี้ทั้งสองความ คือบางแห่งใช้ในที่แปลว่าภูเขา บางแห่งใช้ในที่แปลว่าพระเจ้าแผ่นดินดังซึ่งผู้อ่านอาจสังเกตุได้
๑๓ นทีรยะ	แปลว่ากระแสน้ำ
๑๔ วรยิตา	แปลว่า ผัว
๑๕ มหีกษิต	แปลว่าพระเจ้าแผ่นดิน
๑๖ วิวัสตร	ไม่มีผ้านุ่งห่ม เปลือยกาย
๑๗ ยาจนก	คำเดียวกับ ยาจก
๑๘ วนัช	ศัพท์นี้แปลว่าช้างก็ได้ แปลว่าสัตว์ป่าอื่นๆ ก็ได้
๑๙ ไภษช	แปลว่า ยา
๒๐ ภิษช	แปลว่า หมอ (แต่แปลว่ายาก็ได้เหมือนกัน)
๒๑ สุมัธยมา	แปลว่า นางผู้มีส่วนกลางอันงาม คือนางเอวบาง
๒๒ สหจรี	แปลว่าเมีย (อภิธาน ห. ๒. ๓๓๙)
๒๓ หฤทเยศ	แปลว่าผัว
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๐
๑ ปุร	ศัพท์ ปุร ที่หมายเลข ๑ สองแห่งนี้แปลว่าเมือง
๒ ปุร	ศัพท์ ปุร ที่หมายเลย ๒ แปลว่ากายว่าตัว (อภิธาน ห. ๒. ๓๕๕) เพราะกายเปนเมืองหรือที่มั่นของบุรุษ Considered as the Stronghold of the Purusha (M. W.)
๓ สภา	ศัพท์นี้ในที่นี้แปลว่าทับหรือกระท่อม หรือที่พักคนเดิรทาง ในเรื่องพระนลฉบับเดิมก็ใช้ศัพท์สภาในที่นี้
๔ สตี	แปลว่าหญิงผู้มีสัตย์ต่อผัว (ศัพท์นี้ในเวลาปรัตยุบัน มักใช้เรียกหญิงหม้ายที่เผาตัวในกองไฟที่เผาศพผัว)
๕ กวจี	ห่มเกราะ
๖ มีวร	ดูคำแปลศัพท์นี้ ในคำอธิบายสรรคที่ ๗
๗ กษุรี	มีด
๘ ฉุริกา	มีด
๙ ศยนีย์	ที่นอน
๑๐ อศวิน	เทวดาแฝด ขึ้นชื่อมาแต่ในฤคเวท ไม่ใช่เทวดาที่เกิดในหนังสือรุ่นหลังๆ ในฤคเวทนั้นนอกจากพระอินทร์พระอคนี แล พระโสมะแล้ว เทวดาที่ขึ้นชื่อบ่อยกว่าพระอัศวินเปนไม่มี เธอเปนหมอ เปนเทวดาที่นำมาซึ่งแสงสว่าง แลเปนที่นับถือมาก ในฤคเวทคำภีร์เดียว ออกชื่อพระอัศวินถึง ๔๐๐ ครั้ง
๑๑ รุท๎ระ	ท่านองค์นี้ก็เทวดาในฤคเวทอีกองค์หนึ่ง หนังสือรุ่นหลังๆ มอบชื่อรุทระ ถวายพระอิศวร กล่าวว่ารุทระนั้น คือพระอิศวร ที่ต้องกล่าวเช่นนี้เพราะฤคเวทไม่ออกนามพระอิศวรเลย
๑๒ วสุ	เทวาอีกเหล่าหนึ่งซึ่งออกนามในพระเวทเหมือนกัน
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๑
๑ มันยุ	ความเศร้า ความเสียใจ
๒ อนลกูณฑ์	อนลคือไฟ กูณฑ์ (กุณ๎ฑ) แปลว่าหลุม รวมกันแปลว่าหลุมไฟ
๓ หา หา	คำนี้เปนนิบาตบอกอัตถะคือทุกข์ อย่างที่ภาษาไทยเราใช้คำว่าโอ้, โอ้ โอ๋ แลคำเช่นนี้ ในฉบับเดิมเรื่องพระนลก็ใช้คำนี้เปนคำที่นางทัมะยันตีร่ำร้องในเวลาที่พระนลไปจาก
๔ กุรรี	แปลว่านางนกกรุระ ซึ่งมอเนียร์วิลเลียมซ์แลสุภูติ แลชิลเดอร์แปลเปนอังกฤษว่า Osprey ชื่อลาติน Pandion Haliaëtus หนังสือ ชื่อ The Fauna of British India (Published under the authority of the Secretary of State for India in Council) กล่าวว่านก Osprey นี้ ตัวเมียยาว ๒๒ นิ้วหางยาว ๙ นิ้ว ปีก ๒๐ นิ้ว ตัวผู้เล็กกว่าไม่มาก เปนนกกินปลา คนมักจะได้เห็นเกาะอยู่บนต้นไม้ บางทีบนก้อนหิน มิฉนั้นบินวนเวียนอยู่เหนือน้ำ เมื่อเห็นปลาขึ้นมาใกล้หลังน้ำก็เฉี่ยวเอาไปเปนอาหาร ปลาตัวเขื่องๆ ก็เฉี่ยวไปเช่นนี้ได้ แต่บางทีปลาโตเกินกำลังนก ๆ ปลดเล็บไม่ได้ปลาพาจมน้ำตายก็มี ตามที่อธิบายนี้ถ้านกกุรระคือ Osprey, นกกุรระก็เปนเหยี่ยวชนิดหนึ่ง
๕ อชคร	งูใหญ่ซึ่งอาจกลืนแพะได้ คืองูเหลือม
๖ ศานติ ส. สันติ ม	แปลว่าระงับ (อภิธาน ช. ๗๕๗) จงสังเกตุว่าศัพท์นี้ความไม่เหมือน “ศรานติ” อันจะแปลไว้ข้างน่าในสรรคนี้
๗ คราหะ	งู
๘ ประวาสิน	(๑) ไปจากบ้านของตน (หิโตปเทศ. ๑. ๑๓๘) (๒) ผู้เดิรทาง (ฤตุสัม๎หาร ๖. ๒๘)
๙ กษุธา	ความหิว
๑๐ ศรานติ์	(ส. ศ๎รานติ ม. สันโต) แปลว่าอ่อนเปลี้ย ว่าลำบาก ว่าเหน็ดเหนื่อย (อภิธาน ช ๘๔๑)
๑๑ วยาธ	พราน
๑๒ ศัสตร	ศัพท์นี้ในที่นี้แปลว่าศร ตามคำแปลของมอเนียร์วิลเลี่ยมซ์ ในคำแปลเรื่องพระนลจากฉบับสํสกฤต
๑๓ ภาวินี	คำนี้ฝรั่งแปลว่าเลดี้ ภาษาไทยจะต้องแปลว่านางมีเกียรติ์ดอกกระมัง
๑๔ เทมอ	ภาษาเขมรแปลว่าพรานป่า แลป่าจริงๆ คือไม่เคยเห็นบ้านเห็นเมืองเลย
๑๕ สานล	แปลว่ามีไฟ (อยู่ภายใน)
๑๖ สบถ	สาป
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๒
๑ วิชนวัน	ป่าไม่มีคน ป่าเปลี่ยว
๒ วาฬมิคค์	เนื้อร้าย คือเสือโคร่งเปนต้น
๓ มฤคาริ	สัตว์เปนอริแก่เนื้อ คือเสือ
(หมายเหตุ: ชื่อสัตว์แลชื่อต้นไม้ในตอนต้นแห่งสรรคนี้ หาได้แปลไว้ไม่ เพราะรู้ไม่ใคร่แน่)
๔ วนจร	แปลว่า ชาวป่า สัตว์ป่า
๕ ดัสกร	คำนี้สํสกฤติเปน ตัส๎กร บาฬีเปนตัก์กโร แปลว่าโจร ว่าโขมย (อภิธาน ช ๕๒๒)
๖ อนิล	แปลว่า ลม ว่าพระพาย อนิลโบยแปลว่าพระพายเฆี่ยน บุร แปลว่ากายดังได้แปลไว้ครั้งหนึ่งแล้ว
๗ ไศล	คำนี้เปนคำสํสกฤตอ่านว่า ไศละ ไม่ใช่ ศะไหล
๘ อังคะ	อังคะ หรือ เวทางคะ นั้นคือ
ศิก๎ษา	กัล๎โป	ว๎ยากรณํ
นิรุก๎ตํ	ฉัน๎โท	โช๎ยติษํ
คือ ศึกษา ซึ่งในที่นี้แปลว่าสำเนียงอ่านแลพูด ๑ กัลปะ คือวิธีการทำบูชายัญ ๑ ไวยากรณ์ ๑ นิรุกตะ สำแดงคำแปลศัพท์ต่างๆ คือศัพท์ในพระเวทเปนต้น ๑ โชติคือตำราดาว ๑
๙ อุปางค์	อุปางคะมีสี่. “ปุราณน๎ยายมีมำสาธร๎มศาสต๎ราณิ” คือปุราณะเรื่องโบราณ ๑ นยายะ คือวิธีกล่าวข้อความให้เห็นชัด ๑ ธรรมศาสตร คือกฎหมาย ๑ มีมำสา ๑
มีมำสานั้นมี ๒ คัมภีร์ คำภีร์หนึ่งชื่อ ปูร๎วมีมำสา หรือ กร๎มมีมำสา กล่าววิธีทำบุญตามที่บัญญัติไว้ในพระเวท แลแสดงว่าเมื่อทำแล้วจะได้บุญอย่างไร อีกคำภีร์หนึ่งชื่ออุต๎ตรมีมำสา หรือ พ๎รห๎มมีมำสา กล่าวเรื่องพระพรหม
๑๐ ศัตรุฆน	ชายผู้ทำลายศัตรู
๑๑ อรัณยช	สัตว์เกิดในป่า
๑๒ วนราช	เจ้าป่า คือเสือ
๑๓ ประติภาษ (ป๎รติภาษ)	ตรัสตอบ
๑๔ วิวรรณ	แปลว่า ไม่มีวรรณ ว่าเผือด
๑๕ จิตรกาย	แปลว่า เสือ ซึ่งเปนสัตว์มีลายงาม
๑๖ มฤคาท	ผู้กัดกินสัตว์ คือเสือ
๑๗ ศวาบท	สัตว์กินสัตว์อื่นเปนอาหาร
๑๘ อริกรรษณ์	ชายผู้ทำศัตรูให้เดือดร้อน ให้เชื่อง
๑๙ อุบล	ศัพท์นี้แปลว่าหิน
๒๐ ธรณิธร	แปลว่าภูเขา ดังได้กล่าวครั้งหนึ่งแล้ว
๒๑ วีระเสนะสุนิสา	ลูกสะไภ้ท้าววีรเสน ท้าววีรเสนคือบิดาพระนล
๒๒ จาตุรวรรณ	ชนสี่เหล่า คือ พราหมณ์; กษัตริย์; ไวศยะ; สูทร
๒๓ สสุร	พ่อผัว หรือ พ่อตา
๒๔ ศตรุหัน	แปลว่า ผู้ทำลายศัตรู
๒๕ ศยามนล	พระนลนี้กล่าวว่าเปนคนสีเนื้อดำแดง
๒๖ อจล	แปลว่า เฃา
๒๗ พรหมฤษิ	พระพรหมฤษี (พ๎รห๎มร๎ษิ) นี้เปนพวกฤษีทั้งเจ็ด หรือประชาบดีอันเกิดแต่พระพรหมา พระวศิษฐ์ (วศิษ๎ฐ) แลพระอะตริ (อต๎ริ) นั้น คำภีร์ทั้งหลายกล่าวเหมือนกันหมดว่าเปนพวกฤษี ๗ องค์นี้. ส่วนพระภฤคุ (ภ๎ฤคุ) นั้นหนังสือวายุปุราณะกล่าวว่าเปนพรหมฤษีประชาบดีเหมือนกัน แลระบุชื่อฤษี ๘ องค์แต่กล่าวว่ามีเจ็ด ส่วน วิษณุปุราณะกล่าวว่าพรหมฤษีมี ๙ รวมทั้งพระภฤคุ แลเติมพระทักษะอีกองค์หนึ่ง
๒๘ ตปัสวิน	แปลว่าผู้ทำตบะอย่างเรี่ยวแรง
๒๙ ศาฃามฤค	ศัพท์นี้แปลว่าลิง
๓๐ สวาคต	แปลว่า มาดี เปนคำเชื้อเชิญแขกที่มาเยือน
๓๑ นาทยะสุรี	นางฟ้า(สุรี) ผู้เปนเจ้าแห่งแม่น้ำ (นที)
๓๒ สัตยสันธ	แปลว่ามั่นในคำสัญญา
๓๓ อริหัน	ผู้ฆ่าศัตรู
๓๔ ปรปุรัญชยะ	ผู้ชำนะตีได้เมืองของศัตรู
๓๕ วีตะโศก	ต้นอโศกบางทีก็เรียกชื่ออย่างนี้
๓๖ คณิ	ระมั่ง หรือ กวาง (อภิธาน ช ๖๑๒)
๓๗ เกราญ๎จ ส	โกญ์โจ ม. นกกระเรียน
๓๘ จักรวาก ส	จัก์กวาโก ม นกจากพราก เปนห่านหรือเป็ดชนิดหนึ่ง อังกฤษเรียก Brahminy duck บ้างเรียก Ruddy goose บ้าง ชื่อลาติน Anas Casarea.
๓๙ สาร๎ถ ส.	สัต์โถ ม หมู่เกวียน
๔๐ ศรัณ๎ยะ	สิ่งหรือคนผู้คุ้มภัย
๔๑ ศรายะ	ความคุ้มครอง
๔๒ สาร๎ถวาหะ	ผู้นำหมู่เกวียน
๔๓ มณิภัทร์	ท่านผู้นี้เปนนายยักษ์ รองท้าวกุเวร เปนยักษ์ใจดี แลเปนที่พึ่งของคนเดิรทาง
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๓
๑ สารถิก	(ส สาร๎ถิก) แปลว่า พ่อค้า ว่าผู้ค้าขาย
๒ กลืน	คำที่เราใช้ว่าดื่มในเวลานี้ ภาษาไทยเก่าคือภาษาอาหมใช้ว่ากลืน. ดื่มน้ำใช้ว่ากลืนน้ำ กินเฃ้าใช้ว่ากินเฃ้าเหมือนกับเราเดี๋ยวนี้
๓ ชเลชาต	บัว
๔ บรรดาคำที่หมายเลย ๔ ในสรรคนี้ เปนชื่อพลอย ๙ อย่าง (นพรัตน) ในเรื่องพระนลฉบับสํสกฤตไม่มีพลอยเก้าอย่างตรงนี้หรือตรงไหน ผู้แต่งพระนลคำฉันท์กล่าวถึงพลอยขึ้นแล้วก็แต่งเพลินไป จนได้ออกชื่อพลอยหลายอย่างแล้วจึงเลยเติมเสียให้ครบ ๙ พลอยเก้าอย่างนั้นมีคาถาดังนี้
มุก๎ตา มาณิก๎ย ไวทูร๎ย โคเมทา วัช๎รวิท๎รุเมา
ปัท๎มราโค มรกตํ นีลัศ๎เจติ ยถาก๎รมํ
ซึ่งสอบค้นในที่ต่าง ๆ ได้ความดังนี้
มุกตา	แก้วมุกดา หรือไข่มุก (ซึ่งบางคนเขียนว่า ไข่มุกด์)
มาณิกย	คำนี้มักจะแปลว่า ทับทิม แต่ในที่นี้จะเห็นจะเปนพลอยอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งบางทีเรียก ปิตาศ๎มา หรือ บุษ๎ปราค ฝรั่งเรียก Topaz ไทยเรียก บุษราคัม
ไวทูร๎ย	หรือวิทูรช์ ไทยเรียกว่าไพทูรช์อังกฤษเรียก Lapiz Lazuli
โคเมท	พลอยอย่างนี้ฝรั่งไม่รู้จัก ไม่มีชื่ออังกฤษ แต่กล่าวว่ามี ๔ อย่างคือสีขาว; เหลืองอ่อน; แดง; แลสีน้ำเงินแก่ พลอยชนิดนี้ไทยเราเรียกโกเมน ถามช่างทองได้ความว่าใช้พลอยที่อังกฤษเรียก Garnet หรือ Almandite Garnet
วัช๎ร	คือเพ็ชร์
วิท๎รุม	หรือ ป๎รพาล เราเรียกประพาล อังกฤษเรียก Coral
ปัท๎มราค	แปลว่า สี (แดง) เหมือนดอกบัว คือทับทิม
มรกต	มรกต
นีล	นิล
พลอย ๙ อย่างสอบได้ความดังนี้ จึงนำมากล่าวไว้พอเปนเค้า ท่านที่สอบสวนได้ถ่องแท้กว่านี้ก็ควรกล่าวแก้ไขต่อไป เพราะพลอย ๙ อย่างนี้เราถือว่าเปนของมีมงคลแลเปนของสำคัญอยู่
การที่นับถือพลอย ๙ อย่างนั้น ได้เคยพบในหนังสือแห่งหนึ่งกล่าวไว้ว่า พลอยทั้ง ๙ นี้สมมตว่าเกี่ยวเนื่องกับดาว ๙ ดวง คือเทวดานพเคราะห์ เหตุเดิมที่นับถือคงจะเปนเช่นนั้น
๕ โชติ	คำนี้ตั้งใจให้อ่านว่า โชดติ
๖ วิปปะ	แปลว่า พราหมณ์ (ผู้สวดกลอนยอ)
๗ กามวาสิน	มีความว่าอยากจะอยู่ไหนก็อยู่ตามใจตน
๘ กระลัมภร	คำนี้ได้เห็นคำแปลในหนังสือ ๓ แห่ง คือ
(๑) เห็นในสมุดไทยตัวดินสอฃาวเขียนไว้ว่ากระลัมภรแปลว่า “โกหก” ไม่ชี้แจงอะไรอีก เปนอันไม่ทราบว่าแปลอย่างนั้นเพราะเหตุไร
(๒) หนังสือพจนานุกรม (พิมพ์ครั้งที่ ๑ ศึกษาพิมพการ ร.ศ. ๑๑๐) กล่าวว่าเปนคำมคธแผล แปลว่าโทษใหญ่ ว่าความฉิบหายใหญ ไม่กล่าวว่าแผลงมาจากคำมคธคำไหน
(๓) หนังสือยวนพ่าย ความเรียง ของพระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (ปาน เปรียญ) กล่าวไว้ว่า
“ข้าอภิวาทพระรัตนไตรแล้ว จะกล่าวความอาทิยุคขุกเร็วเข็ญ
“ยืดยาว คือความวินาศสมบัติพัสถาน ต้องรบร้าฆ่าฟันกันวุ่นวาย
“เรียกว่า กระลีอย่างน้อยหายเร็ว อนึ่งความวิวาศสมบัติพัสถาน
“ต้องรบร้าฆ่าฟันกันวุ่นวาย มากยืดยาวใหญ่เช่นอากาศ เกิดอยู่นาน
“ถึงกาลช้าสิ้นห้าอัพภุท เรียกว่ากระลัมพร วินาศยืดยาวอธิบาย
“ขยายความให้พิศดารว่า ขุกนั้นคือกระลี ความวินาศฉิบหายเร็ว
“เข็ญนั้นคือกระลัมพร ความวินาศหายช้า ยืดยาวใหญ่เช่นอากาศ
“กระลี ท่านลบอีเสีย ยังแต่ ละ นำละ ไปสู่อัมพร บุพพะ ตัวละ
“สระโลปะ นำไปสู่อำ เปนลำพร เปนกระลัมพร บางอาจารย์ว่า
“กระลีความฉิบหายน้อย กระลัมพรความฉิบหายใหญ่เช่นอากาศ
“มีขึ้นในภาคแผ่นปถพี”
ข้าพเจ้าได้ถามผู้ที่มักจะรู้ความแลที่มาแห่งศัพท์ชนิดนี้หลายนายก็ไม่มีใครแสดงความรู้แน่นอน บางท่านเห็นว่าชรอยจะเปน กลีภโร หรือ กล๎ยัม์ภโร แปลว่าบรรทุกเอากลีเฃ้าไว้ ดูความดีกว่าแปลอย่างอื่น แต่รูปศัพท์เลือนนัก แลกัล๎ยนั้นอภิธานสํสกฤตมีความไปอีกอย่างหนึ่ง มิใช่โทษเลย.
รวมความว่าศัพท์นี้เปนศัพท์ที่อัดอั้นตันใจอยู่ศัพท์หนึ่ง ไม่รู้ว่าอะไรแน่ ส่วนตัวอย่างที่เคยเห็นใช้ในหนังสือไทยนั้น มีความดังซึ่งแปลไว้ในพจนานุกรม.
๙ วัตตา	ผู้กล่าว ผู้พูด (อภิธาน ช. ๗๓๕)
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๕
๑ พนาธวา	คำนี้เขียนด้วย ธ ตั้งใจจะให้แปลว่า ทางในป่า (วน+อธ๎วัน) แต่ในหนังสืออื่นๆ มักเขียนด้วย ท แปลกันว่า วังเวง จะมีที่มาอย่างไรหาทราบไม่ แต่เห็นในอิเหนาคำฉันท์ใช้ว่า “รีบรถทุรัศทาง จรร่วมวนาทนา” น่าจะหมายความว่าไปร่วมทางคือใกล้จะถึง ยิ่งกว่าพูดถึงความวังเวงในป่า อย่างไรก็ตาม ในพระนลคำฉันท์นี้ พนาธวา แปลว่าทางในป่า
๒ อันนสังสการ	(อ๎นนส์สการ) การแต่งอาหาร
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๖
๑ วันบุญ	ส. ปุณ๎ยาห; ปุณ๎ยทิน. A holy day (holiday)
๒ พระศรี	คือพระลักษมี ผู้เปนเจ้าแห่งความงาม
๓ พระรตี	นางรตีเปนชายาแห่งกามเทพ
๔ ปัทมี	หนองบัว สระบัว
๕ โรหิณี	นางโรหิณีเปนเมียพระจันทร์. โรหิณีเปนดาวนักฃัตต์ดวงหนึ่ง
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๗
๑ มารศรี	ศัพท์นี้จะแปลว่านางเปนสิริแห่งกามเทพ หรือสิริแห่งความรักจะได้กระมัง เพราะมารเปนชื่อกามเทพ แลแปลว่าความรักก็ได้
อธิบายคำในสรรคที่ ๑๘
๑ ภางคาสุริ	นามพระฤตุบรรณ์ แปลว่าเผ่าพงศ์พระภังคาสุระ
อธิบายคำในสรรคที่ ๒๐
๑ เขจร	แปลว่านก
๒ จาตุริก	สารถี
๓ วิภีตก	สมอพิเภก
๔ ตรุอยู่ณะกลางดง	กลีเมื่อออกจากกายพระนล แล้วเฃ้าพักอยู่ในต้นสมอพิเภก เหตุนั้นกระมังต้นสมอพิเภกจึงได้ชื่อว่ากลีพฤกษ์ (กลิว๎ฤก๎ษ) อยู่จนบัดนี้
๕ รัศมี	บังเหียน
อธิบายคำในสรรคที่ ๒๑
๑ เขจร	แปลว่านก (ไปในฟ้า)
๒ อภิคมนะ	จวนถึง
๓ ศิขิน	นกยูง
๔ พลวาน	ทรงกำลัง
๕ วารณะ	ช้าง
อธิบายคำในสรรคที่ ๒๒
๑ โกศล	กรุงอโยธยาเปนเมืองหลวงในแว่นแคว้นชื่อโกศล
อธิบายคำในสรรคที่ ๒๖
๑ อลิ	ผึ้ง
๒ กุว	บัว
๓ ศุก	นกแก้ว; นกแขกเต้า
๔ เกตก์	Pandanus odoratissimus (M.W.) การเกด; ลำเจียก (อภิธาน ช. ๖๐๔)
๕ เกศร์ หรือ เกสร์	พิกุล (อภิธาน ช ๕๗๒) ศัพท์นี้เปนชื่อต้นไม้อีกหลายอย่าง