ระยะทางเสด็จประพาสจันทบุรี
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
/*(1)*/คำนำ
พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าวรลักษณาวดี มีพระประสงค์จะพิมพ์หนังสืออันประกอบด้วยสารประโยชน์เปนของแจกพิเศษในงานศพเจ้าจอมมารดาสุด ทรงนำความกราบบังคมทูลฯหารือ สมเด็จพระบรมราชินีนารถพระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระองค์ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า หนังสือซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ยังไม่ได้พิมพ์มีอยู่หลายเรื่อง ถ้าได้พิมพ์ขึ้นไว้ให้แพร่หลาย จะเปนประโยชน์ทั้งในการเฉลิมพระเกียรติยศในสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง โดยรักษาพระราชนิพนธ์ไว้ให้ถาวร แลจะเปนความยินดีพอใจแก่บรรดาผู้ที่จะได้อ่านด้วย จึงได้ทรงแนะนำให้พิมพ์พระราชนิพนธ์เสด็จประพาศเมืองจันทบุรีเรื่องนี้เปนของแจก.
จดหมายเหตุระยะทางเมืองจันทบุรีนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงไว้ เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนิรในปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๒๓๘ ในหัวเมืองชายทเลตวันออกนี้ เปนที่ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า/*(2)*/เจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนิรอยู่เสมอแทบจะทุกปี เสด็จใกล้บ้าง ไกลบ้าง อย่างไกลตลอดจนสิ้นแขวงเมืองประจันตคิรีเขตร เดิมเสด็จพระราชดำเนิรด้วยเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช ต่อมาเสด็จเรือพระที่นั่งเวสาตรี แลเรือพระที่นั่งอุบลบุรทิศ แลเรือพระที่นั่งมหาจักรีเปนที่สุด แต่จะได้เสด็จกี่คราวนั้นเหลือที่จะจดจำ เพราะเสด็จเสมอไม่ใคร่ขาด ในคราวเสด็จเมืองจันทบุรี ซึ่งมีระยะทางนี้เปนคราวใหญ่ มีพระบรมวงษานุวงษ์ตามเสด็จพระราชดำเนิรมากกว่าทุกคราว จนเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ คือกรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณก็ตามเสด็จด้วย
ในจดหมายเหตุนี้ ไม่มีระยะทางเสด็จอย่างเดียว ความเปนไปของเมืองจันทบุรีเปนอย่างไร ก็มีในจดหมายเหตุนี้โดยเลอียดทุกอย่าง ผู้ที่ไม่เคยไปได้อ่านก็จะทราบการในภูมิประเทศได้ตามความต้องการ นับกำหนดเดือนปีตั้งแต่เสด็จคราวนั้นมาจนบัดนี้ก็นานมากอยู่ถึง ๓๖ ปี ชื่อคนที่กล่าวในจดหมายนั้นก็เปลี่ยนแปลงไปมาก จึงได้มีคำอธบายชื่อตามที่มีในภายหลังลงในน่าที่ออกนามนั้นด้วย เพื่อจะได้ทราบว่าผู้ใดในบัดนี้
หนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ มีพระราชเสาวนีฯ ดำรัสสั่งให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณจัดการพิมพ์ สำเร็จ/*(3)*/ในรัตนโกสินทรศก๓ ๑๓๑ พระพุทธสาสนการล่วงแล้ว ๒๔๕๕ พรรษา.
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๓ ๑๓๑
<สมมตอมรพันธุ์>
/*1*/พระราชนิพนธ์รยะทางเสด็จประพาศจันทบุรี
ปีชวดจุลศักราช ๑๒๓๘
วัน ๑ ๙ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ เวลาเช้า ๒ โมง ได้ลงเรืออรรคราชวรเดช มีกรมอักษร คือกรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ1 ซึ่งเลื่อนกรมใหม่แปลกมาองค์หนึ่ง นอกนั้นก็เปนคนประจำ คือท่านเล็ก2 กรมนเรศร์3 กรมพิชิต4 กรมอดิศร5 กมลาศ6 กาพย์7 สวัสดิโสภณ8 ไชยันต์9 แต่/*2*/สวัสดิ10นั้นสั่งให้มาแล้วมาไม่ได้เพราะเจ็บว่าลมกำเริบ.
อนึ่งทอง11นั้น เดิมได้จดหมายให้ลงเรือที่นั่ง แล้วเห็นว่าไม่มีเจ้าชั้นใหญ่ไปเรือท่านกลาง12 แต่เขาไม่ไปเพราะเขาถือว่าบาญชีไม่ได้แก้ จึงลงเรือที่นั่งเติมมาอิกคนหนึ่ง มีขุนนางตามเคย แต่อาลบาสเตอร์13ไปด้วยอิกคนหนึ่ง เพราะเรือใบของเขายังไม่แล้ว.
อนึ่งเสียดายนักที่พระวิสูตร14ไม่อยู่จึงไม่ได้มาด้วย แต่ก่อนมาแม้นไปไหนไม่เคยขาดเลย กับเทวราช15มาแต่นอกใหม่ ๆ ก็เอาเขามาด้วย พระนายไวย16กับนายเหมา17 เปนนายเรือ เรือที่ไปด้วยอิกสองลำนั้น ลำหนึ่งเรือไรซิงซัน เปนเรือที่นั่งเสด็จยาย18 /*3*/มีแต่ผู้หญิงไป เรือเขจรชลคดี ท่านกลางไปพร้อมด้วยเจ้านายหลายคน คือเกษมศรี19 ศรีสิทธิ20 ทองแถม21 ชุมพล22 จันทรทัต23 วรวรรณ24 ดิศ25 โสณ26 วัฒนา27 กับมีเรือปานมารุตมาด้วยลำหนึ่ง เมื่อมานั้นเจ้านายผู้หญิงมาส่ง คือพระองค์แม้นเขียน28 เงินยวง29 จามรี30 บุตรี31 โสม32 /*4*/ประภัศร33 ภักตร34 แลเจ้าอื่นๆ คนอื่นๆ อิกหลายคน จะว่ายืดยาวนัก ขอยกไว้ก่อน.
อนึ่งไม่มีเวลาที่จะพูดด้วยมาก เพราะจัดของช้าอยู่กลัวจะสาย จึงรีบมาพบพระเกษม35 สั่งให้เขาช่วยพระยาอนุชิต36 เรื่องตัดสินความที่ชำระฎีกา ที่ตำหนักแพนั้น ท่านภูธราภัย37 เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์38 พระยาราช39 พระยาจ่าแสน40 พระยาโชฎึก41 พระยาพิพัฒ42 พระนรินทร43 กับขุนนางอื่นๆอิกมาก แต่คุณสุรวงษ์44ยังไม่มา กับยังลืม/*5*/อยู่ด้วยเจ้านายที่ไม่ได้มาด้วยนั้น เขามาส่งทั้งนั้น มีเทวัญ45 ทวี46 เปนต้น กับทั้งพระพิพิธ47 ก็ลืมจดชื่ออิกคนหนึ่ง ได้หยุดพูดราชการกับท่านภูธราภัย เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ พระยาพิพิธ พระยาโชฎึก แล้วมาพูดกับเจ้าคุณกลาง ท่านจะมาเฝ้าวัง แล้วจึงได้ลงเรือ ในเมื่อมาถึงเรือนั้น เขียนหนังสือถึงคุณสุรวงษ์ฉบับหนึ่งสั่งราชการ ได้มอบให้พระนรินทร์ที่ตพาน ในทันใดนั้นคุณสุรวงษ์มาถึง ได้ขึ้นมาพูดกันบนเรือ พอเรือออก คุณสุรวงษ์ก็ลงเรือกลับไป เรืออรรคราชแล่นขึ้นไปกลับที่สามเสนแล้ว ล่องลงมาพบเรือลูกค้า แลเสาธงบ้านกงสุลเขาชักธงสลุตโดยมาก เรือเราชักธงท้ายเรือรับเขาทุกแห่ง เรือเดินไปจนเวลา ๔ โมงเศษ พบเรือรบฝรั่งเศส ชื่อแอนตลิบ มาในแม่น้ำ แมนยาด (กระลาสีขึ้นเสาร้องฮูเร) ครั้นมาเวลา ๕ โมงเศษ พบเรือเมล์อิกลำหนึ่งในเวลาเช้า ๓ โมงเศษ ฤๅจะเปน ๔ โมงเพราะเราไม่ได้ดูนาฬิกา เรากินเข้าเช้าพอกินแล้วให้กรมพิชิตอ่านหนังสือไต้อั้งเผ่า เวลาเที่ยงครึ่งมาถึงคลอง/*6*/บางปะกด ที่เราไปเล่นจรเข้แต่ก่อน แต่เสียทีเพราะมาช้าไปจึงไม่ได้ตัว หลุดไปเสียก่อนแล้ว.
อนึ่งเปนการเผลอจริงๆ เราไม่ได้เห็นป้อมนครเขื่อนขันธ์ แต่กรมขุนท่านเห็น ท่านว่าพ้นมาเมื่อก่อนน่าเรือมาถึงป้อมปากน้ำประมาณ ๑๕ มินิต เวลาเที่ยง ๔๐ มินิต เรือผ่านน่าป้อมเสือซ่อนเล็บมาทอดตรงพระเจดีย์กลางน้ำ คือพระสมุทเจดีย์เหนือป้อมผีเสื้อสมุท เกาวนาสมุท48มาหา ได้พูดกันด้วยเรื่องโทรเลขปากน้ำสองสามคำ แล้วมอบเทียนไปบูชาพระสมุทเจดีย์ ๘ เล่ม เพราะจะไปทเล แต่เดิมมาก็ยังไม่เคยขาดเลยสักครั้งหนึ่ง ต้องบูชาทุกเที่ยว เกาวนานั้นมีของกำนันมาด้วยหลายโต๊ะ กับท่านผู้หญิงกระถินภรรยาพระมหาอรรคนิกร และจี่ภรรยาพระอมรมหาเดชกับผัว เอาของกำนันมาให้มากกว่าแต่ก่อนๆ อิก ผู้หญิง ๒ คนนี้เขาเสียของกำนัลเราทุกคราว เมื่อมาส่งสมเด็จเจ้าพระยา49 ได้เงินคนละ ๔๐ บาทคราวหนึ่ง ขอบใจเขาอุส่าห์เสมอไม่ขาดเลย แลหลวงอินทรอาวุธเปนคนทำโคลงได้มาด้วย แลคนนี้ได้ทำโคลงเมื่อมาปากน้ำครั้งก่อนคราวหนึ่ง สำนวนเขาว่าไว้ในลับแลตั้งโต๊ะว่า.
/*7*/พระ บำรุงอยุทธเยศแม้น
เมืองอมร
เดช จบขจายจร
เจิดจ้า
พระ เลี้ยงรักษราษฎร
ดลสุข ทั่วแฮ
คุณ พระผ่านภพหล้า
ปกเกล้าเหล่าทหาร
อยู่ พึ่งพระเดชด้วย
บารมี
เย็น ทั่วประชาชี
แช่มช่อย
เปน ข้าลอองธุลี
บัวบาท พระนา
ศุข กระเษมใช่น้อย
รุ่งเรื้องเริงใจ
โคลงนี้เขาเขียนไว้ที่ลับแล เจ้านายเห็นอ่านกันขึ้น เราจึงได้หาตัวมาถาม บอกว่าเปนหลวงอินทรอาวุธเจ้ากรมทหารปืนใหญ่ เดิมชื่อจ่าย เปนคนบวชอยู่วัดบวรนิเวศ แต่ครั้งทูลกระหม่อม50ยังทรงผนวชอยู่ เราจึงว่ากระทู้ให้เขาลองทำดู ว่าพระสมุทเจดีย์ เขาแก้กระทู้ว่า
พระ ผู้ผ่านภพเกล้า
กรุงทวา รวดี
สมุท ปราการนัครา
แรกตั้ง
เจ สัวอิกนานา
ประเทศ อื่นเอย
ดีย์ มโนทั่วทั้ง
ไพร่ฟ้าประชาชน
ที่เขาว่านี้ความไม่กินกระทู้ เปนคนละทางความ แต่ต้องยกโทษเขาจะติไม่ได้ เพราะเปนปัจจุบันจริงๆ
/*8*/เราก็ได้ลงทำพร้อมกับเขาบ้างได้ว่า
พระ สถูปธิราชสร้าง
ในสถาน
สมุท ปราการตรง
เกาะนี้
เจ ดีย์ทิศไพหาร
ทรงเพิ่ม ใหม่แฮ
ดีย์ ลกพระเกียรติชี้
เชิดให้บูชา
ของเราความเห็นจะเข้าเรื่องมากกว่า แต่เปนกระทู้ทำลำบากหน่อยหนึ่ง เอาสนิทไม่ได้.
อนึ่งมิศเตอร์อาลบาสเตอร์ขึ้นไปบก หาตำรากฎหมายที่หลีกเรือกัน เพราะเรือเมล์ที่พบกันลำก่อนที่ว่ามานั้น เกือบจะโดนกันกับเราทีเดียว เพราะเดิมเรือเราเดินไปข้างหัวแหลมเขามาท้องคุ้ง ฝ่ายเราเห็นว่าห่างกับเขาแล้วก็เดินเฉยไป เขาทำตามกฎหมายฝรั่งในการหลีกเรือ เมื่อเรือหลีกกันต้องเอาซ้ายให้กัน เขากลับหางเสือขวางเรือเรามา พอเราแลเห็นว่าเขามาขวา แล้วเราก็กลับมาน่าเรือไปซ้ายนั้น เมื่อพ้นกันแล้วเรือเขายังเดินไปริมฝั่งทีเดียว เรือเราออกนอก.
อนึ่งเราได้รับนำร่องปากน้ำขึ้นไปบนเรือคนหนึ่งด้วย เรือเดินรอเบาๆ ฤๅจะว่าลอยมาก็ได้ จนถึงเวลาบ่ายโมงกับ ๑๓ มินิตจึงได้ออกเดิน อนึ่งในแม่น้ำตั้งแต่น่าป้อมผีเสื้อสมุทมาจนถึงปากอ่าว มีนกนางนวลชุมกว่าแต่ก่อน ลอยน้ำมาจนใกล้ๆเรือประมาณ ๓ เส้น ๔ เส้นดูงามนัก เมื่อ/*9*/เรามาปากน้ำสองคราวแล้ว ดูไม่ใคร่จะมีมาก มีแต่ที่โพงพาง คราวนี้เห็นปลาจะชุมมากกว่าแต่ก่อนนกจึงชุมขึ้น ที่จริงนกนางนวลนี้งามจริงๆ ดีกว่านกยางมาก มีคำในกาพย์เห่เรือว่าไว้ว่า “นางนวลนวลน่ารัก ไม่นวลภักตร์เหมือนทรามสงวน แก้วพี่นี้สุดนวล ดังนางฟ้าหน้าไยยอง” กาพย์ของเก่าเขามีไว้ดังนี้ เราอยากช่วยเติมโคลงห่อเข้าอิกบทหนึ่ง แต่ไม่เคยทำกาพย์ห่อโคลงเลย เปนการลองดู จะถูกฤๅไม่ถูกไม่ทราบ.
๏ นางนวลนวลปีกแผ้ว
พึงรัก
ไม่ผ่องเหมือนนวลภักตร์
นิ่มน้อง
แก้วพี่พิมลลักษณ์
ลออเอี่ยม องค์เอย
ดังอนงค์ในห้อง
หกฟ้ามาปูน
กับยังมีโคลงอักษรล้วน แถมให้ด้วยอิกบทหนึ่ง
๏ นางนวลนึกหนึ่งหน้า
นางนวล
ชายชิดแช่มช้อยชวน
ชื่นชู้
ใสสิส่งเสียงสรวล
สวยสุด
ริร่ำรำร่ายรู้
เรื่องร้องเริงรมย์
ออกจากปากอ่าวแหลมสิงห์มาถึงไม่ขาด เวลาบ่ายโมง ๑ กับ ๔๐ นาทีเศษ แล้วเลี้ยวมาตามร่อง บ่าย ๒ โมงถึงรั้วช้างแลไลต์เฮาส์ ที่ไลต์เฮาล์นี้สูง ๑๒ วา แต่เวลานั้นแลเห็นสูงกว่าน้ำประมาณ ๘ วา ๙ วา เมื่อไปคราวก่อนเรา/*10*/ได้ขึ้นไปดูบนนั้น มีพื้นชั้นล่างสำหรับไว้ของ แต่ได้ถามผู้รักษาว่าน้ำทเลซัดถึงฤๅไม่ เขาว่ามีบ้างแต่ด้านตวันตก มีบันไดเหล็กขึ้นไปชั้นบน ในเมื่อวันเราขึ้นไปดูนั้นน้ำลง บันไดอยู่บนน้ำประมาณ ๓ วา ๒ ศอก ที่ชั้นบนนั้นมีหลังคาเปนหกเหลี่ยม กั้นห้องเปนสามห้อง ฝรั่งอยู่รักษา อยู่ห้องหนึ่ง ครัวห้องหนึ่ง สำหรับไว้ของแลลูกจ้างอยู่ห้องหนึ่ง มีบันไดขึ้นไปถึงในโคมๆ นั้นมีฝาชั้นนอกเปนหกเหลี่ยม มีกระจกบานใหญ่กรุพอเต็มเหลี่ยมๆ แผ่นกระจกห่างตัวโคมประมาณศอกเศษ ตัวโคมข้างในนั้นเปนรูปกลม มีแก้ว ๓ เหลี่ยมโค้งกลมตามรูปโคม มีครอบทองเหลืองยึดแก้ว ๓ เหลี่ยมนั้นวางระยะห่างๆกัน ประมาณสักนิ้วกึ่ง พอฉายแสงไฟดูห่างๆ เหมือนหนึ่งติดกันเปนพืดๆ ตัวโคมนั้นสูงตั้งแต่พื้นประมาณ ๔ ศอก มีเสาเหล็กรับข้างล่าง ต่อขึ้นไป จึงเปนโคมแก้วประมาณสองศอกคืบ กว้างสูนย์กลางประมาณศอกเศษ ที่ไส้นั้นเล็กเกือบจะเท่ากับโคมน้ำมันปรึกโตรเลียมขนาดใหญ่ๆ แต่เปนไส้กลมสองชั้น ถ้าเวลาจุดไส้รอบนอกเปิดสูงกว่าไส้รอบใน ไส้รอบในนั้นเปิดต่ำๆ ขับให้แสงไฟโตกว่าไฟปรกติมาก ที่น้ำมันนั้นอยู่ข้างขน มีหลอดแลควงไขน้ำมันลงมาถึงไส้พอสมควรกับไฟที่จะกินน้ำมัน แต่การที่รักษานั้น เขารักษาดีจริงๆ หมดจดนัก แล้วก็เปนความลำบากมาก เพราะถ้าเวลาจุด/*11*/กลางคืนแล้ว ต้องเช็ดโมงลครั้ง จนตลอดรุ่ง หาไม่ก็มัวไป ถ้าเวลาจะเช็ดโคม ต้องเอาโคมน้ำมันปรึกโตรเลียมใช้แทนไปพลาง ในโคมนั้นร้อนเปนที่สุด แต่เวลากลางวันเมื่อเราไปยังไม่ได้จุดโคมเลย เข้าไปอยู่ในโคมนั้น เหมือนกับอยู่ในกระโจมแดด ผู้รักษาเขาต้องเอาผ้าใบกั้นที่กระจกโคมนอกพอกันร้อน แต่ผ้าใบนั้นเสียเร็วนัก.
การซึ่งรักษาโคมนี้ ท่านกรมท่า51ได้จ้างเหมามิศเตอร์ฟอกปีหนึ่งเปนเงิน ๓๖๐๐ เหรียญ เขาจ้างมิศเตอร์วังกาเปนกับตันเรือของหมอสาย52อยู่แต่ก่อนมาเปนผู้รักษา ด้วยวังกานั้นเปนหืด เมื่อเรามายังหอบอยู่ มาทำการที่นี่เปนการเบาแล้วได้อากาศทเลค่อยสบายขึ้น เงินเดือนนั้นเดือนละร้อยเหรียญ แต่ฟืนน้ำมันเขาให้ต่างหาก ลูกจ้างนั้นก็เปนของมิศเตอร์ฟอก เงินที่ใช้ในการไลต์เฮาส์นี้ เก็บจากเรือลูกค้าเปนตันๆละเซ็นครึ่งแต่ไม่พอ ต้องเอาเงินภาษีทำถนนเติม คิดเงินตั้งแต่เดือน ๑๑ ปีจอ ฉศก มาถึงเดือน ๑๑ ปีกุญสัปตศก เก็บเงินตามเรือลูกค้า ๕๒ ชั่งเศษ เงินขาดอยู่ ๒๒ ชั่งเศษจึงจะพอ ต้องจ่ายเติมให้ คิดเบ็ดเสร็จเปนค่าตามตะเกียงแลรักษาไลต์เฮาส์ปีละ ๗๕ ชั่ง แต่ปีนี้มิศเตอร์ฟอกว่าขาดสัก ๒๐๐ เหรียญเศษ วังกาเขา/*12*/เปนคนดีรักษาการหมดจด แลพาลูกเมียไปไว้ทั้งครัว อยู่สบายเหมือนกับบ้าน มีลูกบนไลต์เฮาส์ถึง ๒ คน เด็กๆ เล็กๆ เขาก็พาขึ้นบันไดคล่องดีทีเดียว ที่ไลต์เฮาส์นั้นเขาว่ามีปลาดุกทเลชุมเมื่อเวลาน้ำเอ่อ เขาเคยตกกินได้เสมอ.
คราวนี้จะต้องกลับว่าด้วยระยะทางต่อไป บ่าย ๒ โมง ๒๓ มินิต ถึงที่จอดกำปั่นฤๅน้ำเขียว เมื่อเวลาเช้านั้นไม่สู้หนาวนัก มากลางทางในแม่น้ำประมาณ ๔ โมงเช้า ๕ โมงเช้า อยู่ข้างจะร้อนกว่าที่จะครองเสื้อคัดเอเวสักลาดกั๊กอยู่สักหน่อย แต่พอออกปากน้ำแล้วก็เย็นสบาย แต่ไม่หนาว คลื่นลมสงบทีเดียว กรมขุนท่านสวิงสวายนิดหน่อยู่แล้วก็หายไป แต่ท่านยังนั่งยิ้มอยู่ เปนแต่ดมคู้บ่อยๆ เวลา ๓ โมงเศษกินเข้ากลางวัน แต่เวลาบ่ายเกือบ ๕ โมง เรือเข้าตรงเกาะสีชัง ต้องรอจักรเดินช้าๆ มา เวลา ๕ โมงเห็นเรือเจ้าพระยาภาณุวงษ์ ๒ ลำ กับเรือกันโบด ต่อสู้ไพรี เรือภิรมย์ ซึ่งออกมาคอยรับแต่เช้า มีทหารทอดอยู่ในเรือกันโบดเข้ามาหน่อยหนึ่ง ลงสมอที่ในเกาะสีชัง เวลาบ่าย ๕ โมง ๔๕ มินิต เรืออรรคราชครั้งนี้เดินช้ามาก เพราะเครื่องไม่ได้ใช้มานาน แลคนที่เคยใช้ไม่ได้มา เปนคนเปลี่ยนใหม่ อนึ่งจุบเสียรั่วไปด้วย แต่เที่ยวนี้เรือเราไม่ได้จอดตรงน่าตพานขึ้นบกเหมือนอย่างปีกุญสัปตศก เลื่อนเหนือขึ้นมาหน่อยหนึ่ง ใน/*13*/ที่จอดเรือบัดนี้นั้น ถ้าแลดูไปข้างตวันตกเฉียงเหนือเปนเกาะสีชังยาว มียอดหลายยอด เรือจอดพ้นปากช่องเกาะสีชังกับเกาะขามใหญ่มาหน่อยหนึ่ง เหนือหมู่บ้านมามาก ถ้าแลดูตวันออกเฉียงเหนือเห็นเกาะขามใหญ่ใกล้ทีเดียว ที่เกาะนี้มีหาดทรายเปนที่งามนัก แลอาลบาสเตอร์ชมว่าน้ำที่นั้นอาบดี ไม่เหนียวตัวเลย ตรงตวันออกนั้นมีเกาะเล็ก เรียกว่าเกาะโปลง ตวันออกเฉียงใต้มีเกาะเล็ก เรียกว่าร้านดอกไม้ ที่เกาะนี้กรมขุนท่านชมว่างามเหมือนฉากเขียน เปนเกาะเล็กๆ อยู่ในน้ำน่ารักจริงๆ ถ้าจะแลดูไปให้ไกล ตั้งแต่ตวันออกท้ายเกาะขามเห็นเขาที่ฝั่งตลอดไป ห่างที่เรือเราจอดประมาณ ๕ ไมล์ ๖ ไมล์ เขาที่เห็นนั้นคือเขาบางพระ กับศรีมหาราชา เปนเขาสูงข้างหลังน่าต่ำ ต่อไปนั้นเขาเขียวเปนแนวเดียวกับเขาบางพระ แต่ดูฤกเข้าไปหน่อยหนึ่ง ต่อไปนั้นอ่าวกระสือ แล้วแหลมกระบัง ที่ว่ามานี้ตามที่ได้แลเห็นแต่ที่เรือจอดนี้ไป เปนเขาซับซ้อนกันมาก เมื่อนาฬิกา ๖ โมงฤๅย่ำค่ำ แต่ยังสว่างดีๆ ทีเดียว เราต้องนั่งมาในเรือนาน อยากจะขึ้นบกพอเดินเล่นบ้าง.
อนึ่งที่หมู่บ้านเกาะสีชังนี้ เราได้ตามเสด็จทูลกระหม่อมแต่เล็กๆ ฤๅโตแล้วก็ได้มาบ้าง ได้เคยไปบ้านยายเสมที่เปนท้าว กับไร่ทับทิมของแกครั้งหนึ่ง พอนึกเค้าเก่า/*14*/ได้อยู่ ในความเข้าใจนั้น เห็นว่าจะจำได้ ครั้นปีกุญได้มาไม่สู้สบาย แล้วเรือจอดใต้วัดทางไกล จะเดินไปที่หมู่บ้านก็กลัวจะไม่สบายจึงไม่ได้ไป วันนี้จึงเปนที่ต้องการนัก จึงจะไปดูหมู่บ้านนั้นด้วย เราลงเรือโบด ๑๒ กันเชียง ในเรือนั้นพระนายไวยถือท้าย ท่านเล็ก กรมขุน กรมนเรศร์ ไชยันต์ สวัสดิ กาพย์ กรมอดิศร พระยาภาษ53 สรรพเพธ54 ไปด้วย ขึ้นถึงบกแล้วเดินไปดูหมู่บ้าน แล้วเจ้าพระยาภาณุวงษ์ พระยาราชพงษา55 พระไพรัช56 นายแฉ่57 กับคุณแพ58 .ไปพบกันบนบก เจ้านายแลขุนนางกับทหารไปเรืออิกสองลำ เมื่อไปถึงบนบกแล้วดูแปลกไป ที่คิดว่าจะจำได้เก่านั้น เปนการฟั่นเฟือนเสียโดยมาก เราเดินไปในบ้านพบยายแย้มเปนลูกสาวที่สองของยายท้าวเสม ยายท้าวเสมนี้ ทูลกระหม่อมท่านทรงตั้งให้เปนท้าวคิรีรักษา ด้วยแกเปนคนแก่/*15*/มาก อายุยืนมาจนแผ่นดินนี้ ยังไปหาเราได้หลายปี เมื่อตายนั้นอายุ ๑๐๐ ปีเศษ ยายแย้มนั้นอายุ ๖๔ ปี ได้พูดไต่ถามการต่างๆ แกบ้าง แล้วไปพบยายพอนเปนลูกสาวใหญ่ของยายเสมอายุ ๗๔ แต่แกเปนคนแขงแรงนัก ทำงานเหมือนกับผู้ชาย ถึงทั้งแก่อย่างนี้ก็ยังไม่ใคร่จะหยุดทำงาน จนแขนเปนกล้าม เส้นขึ้นเหมือนแขนผู้ชาย ขาก็เปนกล้าม ถึงตาไม่เห็นก็คลำทำงานอยู่เสมอ ได้ถามถึงพี่น้องว่าลูกยายเสมมี ๗ คน ตายคนหนึ่งเท่านั้น,
อนึ่งได้พบยายจันซึ่งเปนแม่ยายขุนศรี ขุนศรีคนนี้เปนลูกยายท้าวเสมเหมือนกัน ได้ว่าการในเกาะกับยายพอน เปนลูกเขยยายจัน ๆ อายุ ๖๙ ปี ได้ถามแกถึงคนแก่ที่มาครั้งก่อนได้เคยแจกทาน แต่คนซึ่งอายุสูงกว่า ๑๐๐ ปีถึง ๓ คน บัดนี้ว่ายังมีอยู่แต่คนเดียวเท่านั้น หมายว่าจะพบแกอิก แต่ค่ำเสียแล้ว เปนความลำบากที่แกจะลงจากเรือน แลท่านกรมท่าให้นายนุดหลานยายเสม ซึ่งได้รับการแทนขุนศรี นำทางไปไร่ทับทิม เดินไปหว่างเรือนเกือบจะถึงเชิงเขานั้น มีใร่น้อยหน่าอยู่ข้างขวามือ ถ้าจะคิดตั้งแต่หาดถึงเชิงเขาประมาณสัก ๓ เส้น แล้วขึ้นไปบนเขาเปนศิลามากดินน้อย ลางทีก็เปนศิลาดาดไปยาวๆก็มีบ้าง ทางนั้นแคบจำเภาะเดินคนเดียว สองข้าง/*16*/เปนหญ้ารกแห้งบ้างสดบ้าง ลางทีก็มีต้นน้อยหน่ารายๆก็มีบ้าง.
แต่เขานั้นไม่ชันเปนทางลาดๆขึ้นไป ประมาณสัก ๒ เส้นถึงบ่อน้ำ ที่เจ้าคุณทิพากรวงษ์59 ท่านมาขุดไว้ เปนบ่ออยู่ในศิลา มีศิลารอบเปนน้ำใสทีเดียว ชาวบ้านได้อาไศรยเปนทางใกล้ ตั้งแต่บ่อน้ำไปถึงพระเจดีย์ทางประมาณ ๒ เส้นเศษ เกือบ ๓ เส้น ทางเปนศิลาดาดไปโดยมาก พระเจดีย์องค์นี้เดิมเปนพระเจดีย์ของขุนสมุท ชื่อหยัง แต่ทรุดโทรมเหลือแต่ฐาน เจ้าคุณทิพากรวงษ์ท่านมาปฏิสังขรณ์ไว้สูงประมาณ ๑๐ ศอก มีศาลเจ้าสองห้องมุงกระดานอยู่หลังหนึ่ง แต่ร้างโรเรไป ต่อไปนั้นทางประมาณ ๒ เส้นเปนดินโดยมาก มีโรงเขาเรียกว่าสนัมอยู่ใต้ต้นโพบาย เปนของยายแย้ม มีแคร่นั่ง แลในโรงนั้นยกพื้นเปนที่สำหรับย่างพริก ตรงน่าโรงนั้นมีต้นน้อยหน่าแลต้นทับทิมปนกันเปนอันมาก ไร่ดังนี้เปนหย่อมๆ ไปอิกหลายแห่ง ซึ่งไปวันนี้ก็ตั้งใจจะไปให้ถึงบ่อน้ำ ที่เรียกชื่อว่าบ่อเงิน ด้วยมีคำเล่ากันมาว่าบ่อนี้แต่เดิมไม่เปนบ่อ ภายหลังมีผู้ได้ลายแทงว่าเงินมีที่ตรงนั้น จึงมาขุดดูก็พบเงิน แต่เมื่อจะหยิบเอาเงินมาเงินนั้นก็ลั่นครืดไป ที่นี้จึงเปนบ่อน้ำที่ขาวบ้านได้อาไศรยอยู่จนทุกวันนี้ เปนเวลา/*17*/ค่ำเสียแล้ว ไปไม่ทันจึงกลับมา พระไพรัชกับสรรพเพธไปด้วยกัน มีไต้ไปรับ ๑๒ ดวง ๑๓ ดวง แล้วกลับมาลงเรือ แต่พระยาภาษนั้นอุ้ยอ้ายมาไม่ทัน เรือออกเสีย กลับมาถึงเรืออรรคราชเวลาย่ำค่ำ ๔๐ มินิตเศษ แล้วอาบน้ำสบายจริงๆ ไม่หนาวเลย กลับร้อนเหื่อออกได้ เหนื่อยพอสบาย แต่ท่านกรมขุนเหนื่อยมากกว่าคน คนที่อยู่ที่เกาะนั้น ทำไร่พริกไร่ทับทิมน้อยหน่า แลทำนาบ้าง แต่เข้าไม่พอกิน ต้องไปซื้อเข้าที่อ่าวกระสือ แหลมกระบังมากินทุกคน คนเหล่านี้อาไศรยต้มเหล้าเถื่อนโดยมาก.
อนึ่งในเกาะนี้มีวัดแห่งหนึ่ง เปนของทูลกระหม่อม รับสั่งให้เจ้าคุณทิพากรวงษ์มาทำไว้ มีแต่โบสถ์สามห้องหลังหนึ่ง มีเก๋งขวางข้างน่าโบสถ์ตั้งอยู่บนเขายื่นออกมาในทเล มีบันไดปูนขึ้น มีการเปรียญเก่าอยู่ริมน้ำกับกุฎีสองสามห้อง เวลาทุ่มหนึ่งแล้วเรือไรซิงซันมาทอดที่ท้ายเรือพระที่นั่งห่างกันประมาณ ๔ เส้นเศษ เรือเขจรมาจอดตรงเรืออรรคราชห่างประมาณ ๓ เส้นเศษ แล้วท่านกลางกับเจ้านายที่ไปด้วยเรือเขจรมาหาที่เรือเราพร้อมกัน ในเวลาวันนี้เราต้องเปนธุระที่จะจดหนังสือนี้แทบยังค่ำ ออกเหนื่อยหน่อยๆ ครั้นเวลา ๒ ทุ่มครึ่งกินเข้าพูดกันถึงเรื่องเกาะสีชัง ได้นัดกับกรมขุน กรมพิชิต พระยาภาษ ให้คิดโคลง/*18*/ชมเกาะคนละบท กรมขุนกับพระยาภาษคิดยังไม่ออกจนสิ้นเวลาถูกปรับ เราได้คิดสองบท แต่เลือกเอาบทหนึ่งว่า
๏ ถิ่นศุขกายศุขด้วย
ถิ่นดี
จิตรโปร่งปราศราคี
ชุ่มชื้น
สองศุขแห่งชาวสี
ชังเกาะ นี้แฮ
อายุย่อมยืนพื้น
แต่ร้อยเรือนริม
๏ สีชังประเทศน้อย
ในชลา ไลยฤา
แสนสนุกภูผา
พืดน้ำ
ประเสริฐสบมหิยอา
กาศเกิด เกษมเอย
ใครสถิตย์ชนม์กะก้ำ
กึ่งร้อยปีประเมิน
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
๏ สีชังชื่อเกาะนั้น
เยียไฉน
ชังพี่ฤๅชังใคร
ใคร่รู้
ความรักหนักแหนงใน
ใจเจ็บ จริงนา
เสียรักเสียแรงสู้
คิดไว้หวังชม
กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ
๏ สีชังเปนเกาะขึ้น
เขตรสมุท ปราการเอย
ไคลเมตชลใสสุทธ
สอาดแท้
น้อยหน่ารศก็คุต
กว่าเทศ อื่นนา
อินวลิตมาอยู่แล้
ลิพได้เชนซุรี
พระยาภาษกรวงษ์
/*19*/อนึ่งเมื่อก่อนกินเข้านั้น ท่านกลางกลับไปเรือ ทองไปด้วย เวลา ๔ ทุ่ม ธอมอเมตเตอฟาเรนเหตชั้นล่าง ๗๖ ดิครี บนดาดฟ้า ๗๒ ดิครี เวลา ๔ ทุ่มครึ่ง เข้าห้องนอน.
เรืออรรคราชวรเดช ที่สัตหีบ
วัน ๒ ๑๐ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘
เมื่อวานนี้เรือจุบรั่วต้องแก้อยู่ยังรุ่ง เวลาย่ำรุ่งได้ติดไฟ เช้าโมง ๑ กับ ๑๕ มินิตได้อออกเรือ ในห้องนอนเมื่อดึกๆ ออกร้อนไม่หนาว ต่อจวนรุ่งจึงค่อยเย็นหน่อยๆ เมื่อเช้าท่านเล็กว่ามีหมอกลงมาก เวลาสองโมงเศษเรือมาใกล้เกาะนกเห็นหาดแลต้นไม้สูงงามดี แลเห็นข้างนอกไกลๆนั้นเกาะเหลือมเกาะไผ่แล้วต่อไปเปนเกาะเล็กๆ สองเกาะ เขาเรียกเกาะตรึงเพดาน เกาะวิมานไชย เวลา ๓ โมงเศษมาตรงเกาะล้านเหนือ นำร่องเรียกเกาะครก ในระหว่างนั้นเกาะล้านใหญ่แลเกาะล้านตวันออกเรียกเกาะสาก แล้วแลดูข้างซ้ายมือเปนฝั่งตลอด เพราะที่นี้มีศิลาอยู่ข้างนอก จึงเดินชิดตลิ่ง เวลา ๓ โมงครึ่ง ตรงแหลมพัทยา ดูต้นไม้เขียวมีหาดทรายแลเขา ๔ โมงเช้าเรือตรงเกาะริ้น เกาะรำฟาง เกาะยักกโดง ห่างๆไปเปนลำดับ อยู่ข้างขวามือไกลๆ ไม่เห็นต้นไม้ เรืออรรคราชแล่นมานั้น เรือกมุทมาลากับเรือปานมารุตไป/*20*/น่า เรือภิรมย์ไปตรงเรือพระที่นั่ง เรือบุษบาแบ่งกลีบไปตรงท้ายเรือ ข้างหลังนั้นเรือไรซิงซันมาขวา เรือเขจรชลคดีมาซ้าย เรือกันโบดมากลาง ดูเปนหมู่กันงามงามดี เวลา ๔ โมงเศษพบเรือปากใต้ชักธงอังกฤษ เขาลดธงคำนับด้วย ต่อมาอิกข้างขวามือนั้นมีเกาะเล็ก เรียกว่าเกาะร่างเกวียน แลดูไกลๆเปนศิลาขาวเปนน่าผา.
อนึ่งตั้งแต่ ๔ โมงเช้า เราขึ้นมานั่งบนดาดฟ้า ดูตลิ่งเกาะแลเรือที่มาเปนหมู่กัน เมื่อ ๕ โมงเช้านั้น มาถึงที่เกล็ดแก้วอยากจะดูวิ้ว อาลบาสเตอร์ชมว่างาม จึงได้ลงเรือโบด ๑๒ กันเชียง คนที่ไปด้วยเหมือนเมื่อวานนี้ ขาดแต่ไชยันต์ เติมหมอสาย กรมพิชิต อาลบาสเตอร์ ไปด้วยเรือบุษบาลาก แล้วให้อาลบาสเตอร์กับพระยาภาษไปเรือบุษบา เรือแล่นไปในช่องหลังเกาะ ที่ฝั่งนั้นเปนเขาซับซ้อนกันเปนชั้นๆ เหมือนฉากหลังเทียเตอร์ (โรงลคร) บางเขาดูเหมือนกับรูปปีริมิดทีเดียว แต่นับยอดเขาแรกเข้าไปแลเห็นประมาณ ๑๑ ยอด ๑๒ ยอด พอเรือเดินเกินไปก็เปนยอดเลื่อนๆออกมาอิกหลายยอด ตันไม้ใหญ่บ้างเล็กบ้าง บ้างก็เขียวแก่เขียวอ่อน ที่เหลืองก็มี ๆ ต้นไผ่เล็กใบเปนสีใบโสกแซมยาวๆ ดูงามนัก แต่เสียอยู่หน่อยหนึ่งที่เปนกลางวัน เขาแลไม้ไม่มีเงาแดดส่องทั่วกันไป ถ้าเปนเวลาเย็นฤๅเช้าจะงามขึ้นกว่านี้มาก เรือแล่นไปตามคุ้ง/*21*/บ้างแหลมบ้าง บางแห่งเปนเหลี่ยมศิลามาตกถึงน้ำ มีน่าผาเปนศิลาเกลี้ยงไม่มีต้นไม้บนหลังศิลานั้น.
โคลงเราคิดสำหรับเกล็ดแก้ว ๒ บทข้างต้น ต่อไปอิกสองบทนั้นเปนของกรมพิชิต โคลงสี่บทนั้นว่าดังนี้.
๏ เรือน้อยลอยล่องเลี้ยว
หลังเกาะ
ตามช่องชื่อไพเราะห์
เกล็ดแก้ว
ผายื่นคลื่นซัดเซาะ
เซนซ่า
ชายหาดสอาดแผ้ว
ผ่องพื้นทรายขาว
๏ พิศเพ่งพนัศพื้น
ภูผา
หลายส่ำแสงเศลา
เลื่อมพร้อย
ไม้ฉอุ่มพุ่มลัดา
วัลล่าม เลื้อยแฮ
เฉกชนิดฉากน้อย
ช่างฟ้าผจงเขียน
๏ เกล็ดแก้วแก้วเกล็ดนั้น
อยู่หน ไรนอ
แลบเห็นแก้วยล
แต่ไม้
กับทิวถมอบน
ฝั่งสลับ สลอนแฮ
หาจักหาแก้วให้
พบนั้นแสนเข็ญ
๏ เฉกเช่นนรชาติทั้ง
โลกา
จักจัดผู้สัตย์หา
ยากแท้
คิดดูคู่เสลา
หลายหลาก
เพ่งจะพบแก้วแม้
สักน้อยฤๅมี
/*22*/ตามฝั่งต่อมาอิก มีต้นไม้เปนเขาบ้าง หาดบ้างเปนตอนๆไปจนถึงทุ้งโปลง เมื่อเรือจะเลี้ยวเข้าในทุ้งนั้น ดูที่ปากทุ้งข้างซ้ายมือ ปลายเขาที่เปนแหลมเหลื่อมกัน ดูเหมือนกับจะเปนคลองไปได้ ที่นี้ดูน่ารักมาก แล้วเข้าไปอิกหน่อยหนึ่งก็เปนอย่างนั้นอิก ที่ทุ้งโปลงนี้เปนวงกลมกว้างมีเขารอบเปนที่บังลม ถ้าเรือลูกค้ามามีลมจัดได้อาไศรยจอดเรือในที่นั้นมาก ต่อไปนั้นที่อิกทุ้งหนึ่งเรียกว่าทุ้งไก่เตี้ย กว้างกว่าทุ้งโปลงแต่ดูไม่สู้งามเหมือนทุ้งโปลง เปนที่เรือลูกค้าอาไศรยเหมือนกัน ในทุ้งไก่เตี้ยนี้ เราได้มาด้วยเรืออรรคราชนี้ ไปจอดนอนอยู่ที่นั้นคืนหนึ่งเมื่อปีกุญสัปตศก ต่อไปนั้นก็เปนเขาเปนหาดเหมือนเช่นว่ามาแล้ว ข้างตวันตกตรงปากช่องเกล็ดแก้วมีเกาะครามน้อย ต่อมาครามใหญ่ เกาะนี้เราไปตามเสด็จทูลกระหม่อมครั้งหนึ่งแล้ว วันนั้นเวลาเย็นแล้วคลื่นจัด เรากับเจ้านายทั้งปวงพากันเก็บหอยบ้าง ลุยน้ำริมหาดบ้าง ถ้าคลื่นมาแล้ววิ่งหนีเปนสนุกที่สุด ที่สูงขึ้นไปริมไม้นั้น มีหอยเม่นฤๅพวกที่เราเรียกว่าหอยกระปุกบ้าง ตั้งกองเที่ยวหากันขนานใหญ่ บ้างก็เล่นลูกหญ้าที่เรียกว่าลูกลมกลิ้งตามลมวิ่งไล่กัน ครั้นเวลาเย็นจวนค่ำทูลกระหม่อมรับสั่งว่า “ลูกจ๋ากลับไปเถิด” ต่างคนต่างก็พากันวิ่งมา แต่ฟ้าน้อง/*23*/หญิง60 กับเจ้าอิก ๒ คน คือภักตรนั้นคนหนึ่ง กับใครอิกจำไม่ได้หายไป ทูลกระหม่อมรับสั่งให้เที่ยวค้นจนค่ำก็ไม่ได้ตัว เราก็เที่ยวเดินตามหาก็ไม่พบ จนค่ำมืดทีเดียวจึงได้ตัวมา เพราะหลงเดินไปไกลกลับมาไม่ไหว.
อนึ่งเมื่อเรามาครั้งก่อน ก็ได้แวะที่น่านอก แต่ไม่มีหอยกระปุก เพราะไม่เปนฤดูคลื่นลมจัดเหมือนคราวโน้น แต่ได้พบไข่จะละเม็ดหลายใบทีเดียว ต่อมานั้นเกาะร่า ในหว่างเกาะร่ากับเกาะคราม แต่ห่างออกไปนั้นขี้ปลา กับมีศิลาอยู่นอกออกไปอิกดูเปนเกาะเล็กๆ แต่ไม่มีต้นไม้ เขาเรียกยายกับตา แล้วเรากลับมาขึ้นเรืออรรคราชเวลาเที่ยง ๒๕ มินิต เรือก็แล่นต่อมาถึงสัตตหีบเวลาบ่ายโมง ๑ กับ ๑๐ มินิต เวลานี้หาวนอนนักไปนอนกลางวันยังไม่ทันหลับ คุณแพไปบอกว่าท่านกรมท่ามาที่เรือนี้ แลให้บอกว่าจะให้ไปไล่เนื้อ มาที่ชายทเลกลัวจะนอนหลับเสีย ในเวลานั้นครั้นจะลุกขึ้นมาพูดกับท่านกรมท่า ก็เปลื้องเครื่องแต่งตัวเสียแล้ว อนึ่งก็หาวนอนนักไม่สู้สบาย จึงสั่งคุณแพให้ไปบอกท่านกรมท่าว่าไว้บ่ายๆ จึงจะขึ้นไป ได้ฝากผ้าห่มสักลาดอ่อนสองสีไปให้ท่านกรมท่าผืนหนึ่ง เวลาบ่าย ๓ โมงตื่นนอนแล้วกินเข้า เวลาบ่าย ๔ โมง ๔๐ มินิต ได้/*24*/ลงเรือโบด คนลงเหมือนอย่างเคย ยกแต่กรมพิชิต เติมศรีวิไลย61คนเดียว แต่เมื่อกลับหมอสายกับเจ้าเพ่ง62มาด้วย แล้วไปขึ้นที่น่าบ้านสัตตหีบ ได้ไปนั่งอยู่ที่ศาลาแต่ก่อนเคยมานั่ง ชาวบ้านซึ่งเปนคนรู้จักกันได้มาหา มียายนกเปนหัวน่า ได้เอาหอยต่างๆ กับเบี้ยขัดผ้ามาให้ ได้ถามถึงศุขทุกข์แกต่างๆ แล้วได้แจกเงินให้แก่ชาวบ้านที่เอาของมาให้คนละบาทหนึ่งบ้าง สามสลึงบ้าง สองสลึงบ้าง เด็กเด็กนั้นสลึงหนึ่งบ้าง สองสลึงบ้าง สิ้นเงิน ๑๐ บาท ๒ สลึง ในขณะนั้นท่านกลางกับเจ้านายที่เรือเขจรขึ้นไปบนบก แล้วท่านกรมท่าเดินมาแต่พลับพลากับออฟพิซเซอรทหารมหาดเล็ก ซึ่งขึ้นไปคอยอยู่ก่อน มารับในที่นั้น ท่านกรมท่าบอกว่าให้คนไปไล่เนื้อให้ลงมาตรงพลับพลา เราจึงได้เดินแต่ศาลานั้นไปที่พลับพลาเขาทำไว้รับ พลับพลานี้เมืองบางลมุงทำ ยกพื้นกลางเปนข้างน่าข้างใน มีปรำใบไม้รอบ ครั้นมาพักที่พลับพลาแล้ว ในขณะนั้นเสด็จยายกับผู้หญิงทั้ง ๒ ลำขึ้นไปอยู่บนบกด้วย ท่านกรมท่าว่าพระระยอง63ได้จัดเรืออวนไว้ ๓ ลำจะให้ลง เรากับ/*25*/คนที่ไปด้วยกันพากันเดินมาตามชายหาด หอยไม่ใคร่จะมีเลย มีแต่หอยเลวๆ ถึงกระนั้นศรีวิไลยกับสวัสดิ์เขายังเก็บได้คนละห่อผ้าเช็ดหน้า เมื่อถึงที่ลงอวนนั้นเปนเวลาไม่ดี เพราะน้ำขึ้นมากปลาไม่ติดเลยสักตัวหนึ่งทั้ง ๓ อวน เว้นแต่ได้ปูม้า ๒ ตัวเท่านั้น เราจึงได้เดินกลับจากอวนที่สามมาพลับพลา เข้านั่งบังแดดอยู่สักครู่หนึ่ง ท่านกรมท่าว่าถ้าลงเรือไปริมน้ำคอยเนื้อเผื่อจะลงมาเห็นจะดี จึงพากันลงเรือไปคอยอยู่ใต้ตพานหน่อยหนึ่ง ประมาณสักครึ่งโมง เวลานั้นจวนจะไม่เห็นอะไรอยู่แล้ว เห็นว่าคนที่จะไปไล่เนื้อนั้นไล่ไม่ได้ เพราะในป่าจะมืดกว่าในทเล จึงพากันกลับมา เมื่อถึงเรืออรรคราชนั้นเวลาย่ำค่ำครึ่งมีเศษ แต่เขาได้เห็นเปนอันมากว่าเมื่อเวลาบ่ายนั้นคนไปไล่เนื้อข้างใน เนื้อได้วิ่งลงมาถึงริมน้ำตรงน่าเรือ แต่ไม่มีผู้ใดยิง ด้วยเปนเวลากลางวันเราไม่ได้อยู่ที่นั้น แลคนที่ไล่ตามมาก็ไม่ทันเนื้อๆ ไม่ลงมาถึงน้ำ วิ่งหวนกลับเข้าไปเสียในป่า.
อนึ่งที่ว่าคนบนบกนั้น เห็นว่าไม่ควรจะลืมเสีย ด้วยพระยาบางลมุง64คนใหม่ กับกรมการเขามาคอยรับ ได้ถามเขาบอกว่ามาแต่วันขึ้นค่ำหนึ่งนั้นแล้ว เมื่อมาถึงเรือเราได้นั่งเขียนระยะทางนี้อยู่ จะว่าด้วยทำเลที่จอดเรือที่สัตตหีบนี้ ข้างทิศเหนือนั้นตรงฝั่งสัตตหีบเปนแหลมยื่น/*26*/ออกมาจนเกือบถึงตวันตก ต่อในทิศตวันตกตรงๆ แลตวันตกเฉียงใต้นั้นเปนแถวนอก เกาะเตาม่อเหลื่อมกับเกาะพระอยู่ข้างบนต่อไปเกาะนางเลา ไปอิกเกาะยอ ต่อไปนั้นเปนหินกอง ในเข้ามาอิกชั้นหนึ่งนั้น เปนเกาะพระใหญ่ยาวเต็มทิศตวันตกตามที่ตาเห็นในที่เรือจอด ทิศใต้ตรงๆนั้นเกาะกรวย เกาะหมู ตวันออกเฉียงใต้นั้นเห็นเกาะกรวยนอก เกาะหมูเยื้องเข้ามา แล้วถึงเกาะจรเข้ ถัดเข้ามามีเกาะเล็กหนึ่ง เรียกเกาะนางรำ ต่อมานั้นเปนเขายอดสูงบนฝั่งริมน้ำ เรียกว่ากระทะคว่ำ ต่อนั้นมาจนทิศตวันออกเปนฝั่งสัตหีบมาประจบที่เดิม มีคำชมสัตหีบเปนคำโคลงที่ได้ทำไว้ในวันนี้ เหมือนกับที่เกาะสีชัง เราถูกเกณฑ์ให้ว่าโคลงดั้นบาทกุญชรแฝดหนึ่ง ได้ว่าดังนี้
บาทกุญชร
๏ ไม้เลมาะเกาะแก่งกั้น
กรรกง
แปดทิศเทียมมณฑล
ถิ่นนี้
เว้นว่างระหว่างวง
เปนช่อง
สัตหีบเก่ากี้ชี้
ชื่อแดน
๏ คิดใดไป่คล่องแม้น
เขาบัง
เขาขอบบขาดแคลน
ว่างบ้าง
อย่าท้อจิตรเจียวยัง
จักต่อ คิดแฮ
เพียรมากบไร้ร้าง
เริศผล
/*27*/กรมขุนท่านคิดโคลงสุภาพบทหนึ่ง วิวิธมาลีแฝดหนึ่ง ดังนี้
สุภาพ
๏ สัตหีบดังหีบน้อง
ลายเขียน
หมากดิบประจงเจียน
จัดไว้
พลูจีนจีบแนบเนียน
น่ารัก มือเอย
หวนเช่นหีบสลาใช้
แต่ตั้งตลึงหลง
วิวิธมาลี
๏ เรือพระที่นั่งเจ้า
จอมสยาม
บรรลุสัตหีบราย
รอบล้อม
ยลเกาะเรียบเรียงตาม
ชายฝั่ง ทเลนา
แลลิ่วทิวไม้อ้อม
ขอบคัน
๏ มีช่องชวากรุ้ง
เรือจร
แลเล่ห์วงกฏบรร
พตโค้ง
หาดเตียนเลี่ยนน่านอน
นั่งเล่น
หว่างช่องมองเวิ้งโว้ง
หวั่นสวิง
แต่กลอนที่สี่นี้ท่านติดอยู่ เราช่วยเติมให้ท่านทั้งกลอน
๏ พระเสด็จดลอ่าวอ้าง
นามสัต หีบเฮย
เขาโขดเคียงๆขนัด
แน่นล้อม
วงกลางว่างลมสงัด
คลื่นเรียบ
แลเกาะกลปีกป้อม
พิทักษ์ไท้แทนเวียง
ก. ม. พ.
/*28*/บ้านนี้สมถิ่นอ้าง
เอกขนาน
สัตยอดปาสาณ
สพรั่งพร้อม
ตลิ่งเคิฟโอฬาร
ล้วนหาด ทรายนา
หีบพฤกษตฤณแน่นล้อม
เลิศวิ้วควรชม
พ. ย. ภ.
อนึ่งเมื่อค่ำนี้เขาลงอวนอิกได้ปลามาก คุณแพทำเจี๋ยนมาให้กินบอกชื่อว่าปลาโฉมงาม เปนเวลากำลังโคลงจัด ก็เลยคิดต่อไปบทหนึ่งว่า
๏ โฉมงามนามเพราะเพี้ยง
โฉมงาม พี่เอย
ปลาอร่อยร่วมนาม
แต่เนื้อ
งามนุชพี่สุดตาม
เต็มรัก งามนา
งามเสนาะนรลักษณ์เกื้อ
กอบให้เห็นงาม
เวลาค่ำ ๔ ทุ่มเศษ ทอมอเมตเตอร์บนหลังคาเก๋ง ๕๗ ดิครี ชั้นล่าง ๘๐ ดิครี เวลา ๔ ทุ่มครึ่งเข้าห้องนอน.
เรืออรรคราชวรเดช ที่แสมสาร
วัน ๓ ๑๑ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก
เราตื่นขึ้นเปิดดูนาฬิกาพกวางข้างที่นอน เห็นเปนเวลารุ่งแล้ว ๖ มินิตเรือยังไม่ออกเดิน ถามพระนายไวยบอกว่าพึ่งมีสติม ต่อเวลา ๔๐ มินิตจึงได้ถอนสมอ แต่เรือเปิดจักรแล้วไม่เดิน กลับลอยลงมาปะเรือเขจร เรืออรรคราช/*29*/ขวางท้าย มาใกล้น่าเรือเขจร เรือเขจรก็ถอยหลังไม่ได้ เดินน่าพัดมา หัวเรือเขจรโดนเรืออรรคราชแคมขวาที่ซุ้มจักร โดนนั้นเบาๆไม่หนัก ไม่มีอันตรายสิ่งไรกับเรือใหญ่ แต่เรือโบดยุบเข้าไปเสียใช้ไม่ได้ลำหนึ่ง เมื่อเรือเขจรแล่นใกล้เข้ามานั้น เห็นตาโสณยืนกางปีกอยู่บนดาดฟ้า แต่เกษมศรีนั้นเห็นยังยืนง่วงอยู่ ใครใครนอกนั้นอิกไม่ทันเห็นสนัด เวลาเช้า ๒ โมง ๒๑ มินิตถึงช่องแสมสาร กินเข้าเช้าแล้วลงเรือโบดสิบสองกันเชียงไป พร้อมด้วยคนตามเคยที่ลงเรือเหมือนเมื่อกลับมาวานนี้ ไปที่เรือไรซิงซัน ทูลให้เสด็จยายขึ้นบก แต่ผู้หญิงลำนี้ขึ้นไปก่อน ครั้นบอกแล้วเราก็มาตีกันเชียงไปตามปลายแหลมออกช่องใน ชื่อกุลาจำทอง ไปขึ้นที่หาดด้านนอก เวลา ๓ โมงถึงหาด ขึ้นเก็บหอยแล้วไปตามหาดข้างใต้ประมาณ ๑๑ เส้นเศษ แล้วเดินทางกลับมาตามทางเดิม หยุดพักที่ปรำเขาทำไว้ ต้นทางที่จะลัดป่ามาหน่อยหนึ่ง ต่อหายเหนื่อยแล้วออกเดินมาตามทางลัด ตัดปลายแหลมมาลงเรือที่ในช่องตรงเรือใหญ่จอด ในกลางทางแดดร่มสบาย ด้วยเปนต้นไม้ครึ้มทั้งสองข้าง เมื่อมาถึงปรำข้างพลับพลา เห็นมีจีนหลายคน ได้แวะไปถามได้ความว่า เปนจีนสลัดยิงเรือเขาเมื่อเช้านี้ ได้ความว่าจีนจำปาเปนที่ขุนประมูลราชทรัพย์กองส่วยรง ออกจากกรุงเทพฯ มาจะไปเมืองจันทบุรี มีเงินประมาณ ๔๐๐๐ บาท/*30*/กับสินค้าหลายสิ่งมาก เรือจีนจำปาแล่นใกล้เข้าไป พบเรือปากใต้ ๒ ลำกับศีศะฉลอมลำหนึ่ง เรือจีนจำปาแล่นใกล้เข้าไป เห็นคนในเรือศีศะฉลอมเอาปืนมาที่หัวเรือ พอเรือจีนจำปาตรงก็ยิงมานัดหนึ่ง สองกระสุน ๆ ตกข้างเรือจีนจำปา เรือจีนจำปาก็รีบแล่นเข้าฝั่ง ไปแจ้งความต่อพระศรีสมุทโภคเจ้าเมืองระยอง ซึ่งมาคอยรับอยู่ที่นั้น พอท่านกรมท่าขึ้นไปบนฝั่ง พระระยองก็แจ้งความ ท่านกรมท่าทราบแล้วจึงให้พระไพรัช กับหลวงภิรมย์65 ลงเรืออรรคเรศไปตามได้เรือลำนั้นมา พระไพรัชกับหลวงภิรมย์ ลงไปค้นเรือเห็นเครื่องมือเปนสลัด จึงเอาตัวกับสิ่งของต่างๆขึ้นไปบนบก ในเรือนั้นมีจีนเก้าคน มีหนังสือสำหรับลำ เปนหนังสือสำหรับพระชลธาร66เข้าทุนกับจีนกิมค้าขายฉบับหนึ่ง อิกฉบับหนึ่งนั้น มีหนังสือเบิกล่องฝรั่งเศส อาวุธที่ในเรือมีปืนใหญ่ขนาดกระสุน ๒ นิ้ว ประจุพร้อมทั้ง ๒ บอก ปืนหามแล่นบอกหนึ่ง ปืนคาบศิลา ๒ บอก สามง่ามหนึ่ง ขอมีปลายหอกสองหอก ปลายปืนมีด้ามหนึ่ง ดินดำไหหนึ่ง ดินดำใส่หีบหีบหนึ่ง เป๋าหนังใส่ดินดำใส่กระสุน ๓ เป๋า มีหม้อสำหรับใส่ดินดำ ๙ ใบ แต่ของในเรือที่ค้นขึ้นไปได้ในเวลา/*31*/นั้นแต่เท่านี้ ของยังอยู่ในเรืออิกมาก ครั้นจะชำระไต่ถามที่นอกก็ไม่มีเวลา จึงเอาตัวจีนกิมนายเรือลงเรือรบไปคน ๑ แต่คนนอกนั้นให้พระศรีสมุทโภคเมืองระยอง คุมตัวส่งเข้าไปณกรุงเทพฯ ในฤดูนี้เปนเวลาคลื่นลมสงบสลัดจึงได้เปนช่องออกทำอันตรายกับเรือลูกค้ามาก แต่ในฤดูที่เปนเวลาคลื่นลมสบายเข้าคราวนี้แล้ว ได้สั่งให้ท่านกรมท่าคิดทำเรือลาดตระเวนหัวเมืองทุกๆเมืองแล้ว แต่คราวฤดูนี้เห็นไม่ทัน ครั้นเมื่อมาพักที่พลับพลา พระไพรัชเขาพาพระศรีสมุทโภคเจ้าเมืองระยอง กับหลวงปลัด หลวงผู้ช่วย หมื่นพัฒนสมบัติ จีนเล่งหัวผู้จำหน่ายสุรา จีนซางเจ้าภาษีหมู กับจีนอยู่ จีนไทสาน จีนจงชิว จีนโอเฮียว จีนโก๋ จีนสงเมา จีนโอสิด จีนเอง เปนลูกค้าเมืองระยอง เอาของมาให้ มีผ้าไหม ผ้าพื้นตาสมุก กับเข้าสารของสดต่างๆเปนอันมาก เราคิดว่าจะให้เสื้อเขาบนบกก็กลัวจะไม่ทันเวลาจะสายไป จึงนัดให้เขาลงมารับที่เรือ อนึ่งที่พลับพลานั้นเขาทำดีกว่าที่บางลมุง มีเก้าอี้ไม้ไผ่ แลพูนทรายเปนเนินกั้นคอกไว้กระจงหลายตัว กับมีกระสองตัว ไก่ฟ้าสองตัว แล้วมีที่ทำครัวเครื่องมีพร้อมทุกอย่าง เรากลับมาถึงเรือเวลา ๕ โมง ๔๗ มินิต เรือต้องมาจอดอยู่ที่นี่เพราะฟืนหมดแทบทุกลำ จึงต้องรอรับฟืนอยู่จนเรากลับมาเรือยังไม่แล้ว พระระยองกับคนที่เอา/*32*/ของมาให้นั้นลงมารับเสื้อในเรือ แต่พระระยองนั้นลองสองตัวแล้วใส่ไม่ได้ ท้องแกโต ต้องขอผัดไว้กลับมาจึงจะให้ ที่จอดเรือที่แสมสารนี้ ตั้งแต่เหนือมาตลอดตวันตกเฉียงใต้เปนฝั่ง ต่อไปตรงใต้เปนเกาะแรด ต่อมาตวันตกเฉียงใต้เปนเกาะยุ้งเกลือ แล้วด้านตวันออกเปนเกาะแสมสาร น่าแสมสารนั้นเกาะโรงโขนเกาะโรงหนัง อิกเกาะหนึ่งเรียกเกาะหลักเบ็ด นอกออกไปเห็นไกลๆนั้นเกาะจวงเกาะจันทน์ นอกออกไปอิกเรียกเกาะเสร็จถลาง ไม่มีต้นไม้ ที่ฝั่งและเกาะแถบนี้ไม่มีคนอยู่ เพราะไม่มีน้ำจะกิน ที่แสมสารนั้นมีชาวด่านมาตั้ง ที่บ้านชาวด่านนั้นมีบึงน้ำอยู่ข้างหลัง แต่น้ำไม่พอกินตลอดปี ที่แขวงนี้เปนแขวงบางลมุง แต่ชาวด่านนั้นเปนคนระยองมาช้านานแล้ว เวลาบ่าย ๓ โมงเศษเรือใช้จักรออกจากช่องแสมสาร เวลาบ่าย ๓ โมง ตรงเกาะเสม็ด บ่าย ๓ โมง ๑๕ มินิต ตรงเจดีย์อ่าวเมืองระยอง เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่งเข้าไปนอน ท่านเล็กเปนผู้ดูเวลาแลถิ่นต่างๆ เธอว่าเมื่อเวลา ๔ โมง ๑๕ มินิตนั้น เรือตรงบางกระเชอ ต่อนั้นมาเขาหินดำเนินเนินกลายๆอยู่ริมน้ำ ต่อมานั้นอ่าวบ้านยาง แลดูเปนหมู่ต้นยางขาวไปเปนอันมาก ข้างขวาเรือมานั้นนำร่องแจ้งความว่ามีศิลาอยู่ใต้น้ำตรงเขาหินดำออกไป เฉภาะอยู่ตรงช่อง เรือจะมาไม่มีที่สังเกตอะไร สังเกตได้แต่เขาหินดำกับตรงช่อง ถ้า/*33*/เรือมาในช่องตรงมาแล้วต้องถูกหิน เพราะอย่างนั้นเรือต้องเดินอ้อมเข้าไปข้างฝั่ง ฤๅออกไปริมเกาะเสม็ดจึงจะพ้น ถ้าน่าเดือน ๔ เดือน ๕ น้ำงวดคลื่นจัดแล้ว เห็นน้ำแตกซ่าๆ เมื่อเราทราบความดังนี้ได้สอบดูในแผนที่ก็ไม่มี ดูเปนที่น่ากลัวนัก ถ้าเรือลูกค้าไปมาไม่รู้แล้วจะโดนเปนแน่ คิดไว้ว่าเวลาควรแล้วจะให้ออกมาเซอร์เว ลงแผนที่เสียสักคราวหนึ่ง แล้วจะทำทุ่นไว้เปนที่หมายเรือด้วย เวลาบ่าย ๔ โมงเรือตรงแหลมหญ้าเปนเขายื่นออกมาถึงน้ำคล้ายๆสมมุข แต่ใหญ่ลาดขึ้นไป มีหญ้าดาด ถ้าเวลาน่าฝนเขียว แต่เวลานี้เปนหญ้าแห้ง ที่นี้อยู่ข้างฝั่ง ต่อมาอิก ๗ มินิตจึงตรงเกาะเสม็ดข้างขวามือ แล้วแล่นเข้ามาในช่องจอดเรือทอดสมอเวลาบ่าย ๕ โมง ในเวลานั้นเราไม่ได้นอนหลับ ขึ้นไปบนดาดฟ้า ถามนำร่องด้วยที่ต่างๆแลที่ในศิลาในน้ำนั้น เวลาบ่าย ๕ โมงครึ่งลงเรือโบดคนไปตามเคย เติมแอดเดอร์แกมป์ของเราอิก ๒ คน ทุ้ย67 กับ เจิม68 ได้ไปด้วย ทางยังไกลไม่พอกับเวลา จึงให้เรือภิรมย์เร็วจรลากไป เพราะประสงค์จะไปดูที่บ้านทำเยื่อเคย เรือไปประมาณครึ่งชั่วโมงถึงฝั่ง แต่หมายว่าที่คลองนั้นจะข้ามไม่ได้ จึ่งให้ตั้งหัวเรือไปตรงบ้านฟาก/*34*/คลองข้างซ้ายตีกันเชียงหาท่าขึ้นไม่ได้ เปนแต่ศิลาระกะไปทั้งนั้น ต้องกลับหัวเรือมาขึ้นฟากคลองข้างตวันตกตรงต้นสนใหญ่สองต้น ที่หาดนี้เปนทรายแน่นเดินสบาย แต่น้ำลงแห้งลงมาในทเลมาก ขึ้นอยู่ข้างจะลำบาก ในที่หาดนั้นไม่ใคร่จะมีหอยเล็กๆ เปนแต่หอยใหญ่ๆ มีหอยสังข์เปนต้น เบี้ยใหญ่มีบ้างรายๆ ที่บนบกนั้นมีต้นสนมาก แต่ดูไม่สู้งามเหมือนหนึ่งฝั่งทเลข้างตวันตก อย่างแหลมสนที่เมืองสงขลานั้นดูงามดี แล้วเราเดินไปตามริมหาดถึงโรงทำเยื่อเคยโรงหนึ่ง แต่เปนเหตุขัดข้องเสียจะต้องให้ข้ามคลองนั้นจงได้ เพราะเจ้าของโรงที่มานั่งอยู่น่าโรงนั้นเปนโรคเรื้อน เราตกใจด้วยไม่เคยเห็นเลย ร้องเดาถามไปว่าเปนโรคเรื้อนฤๅ พอมันรับเออออกก็ต้องรีบเดินหนีโดยเร็ว ไปถึงริมคลองๆนั้นเปนทรายเต็ม มีน้ำเฉภาะร่องกว้างประมาณ ๓ ศอกบ้าง ๔ ศอกบ้าง ไม่รู้ที่จะข้ามอย่างไร สรรพเพธเขาถือดาบไป จึงส่งดาบให้ท่านเล็กถือ แลขี่สรรพเพธข้ามน้ำไปถึงฟากข้างโน้น แลสรรพเพธมารับท่านเล็กอิก แต่หมอสายกับจมื่นสราภัยนั้นลงลุยน้ำตามไป น้ำนั้นตื้นไม่สู้ฦกนัก พอข้ามไปถึงฟากข้างโน้น มีโรงสองโรงติดกัน มีที่ไสเคยอยู่ที่น่าโรง มีผู้ชายมาพบกับเราสองคน หญิงสองคน เห็นมีเบ็ดเลี้ยงอยู่ในคอกข้างเรือน เหม็นคาวเต็มที ได้ถามเขาว่าหากินอย่างไร เขาว่า/*35*/ทำเยื่อเคยกับนาบ้าง ข้างโรงนั้นเห็นมีไร่ล้อมรั้วเขาปลูกฝ้าย ตามน่าโรงปลูกอุลิด เข้าที่ทำนานั้นไม่พอกิน ต้องไปซื้อที่เมืองระยองบ้าง เมืองแกลงบ้าง เยื่อเคยนั้นบางทีลูกค้าเขาให้ทุนมาทำ บางทีก็ทำเองแล้วลูกค้ามารับไปถังละบาท ร้อยถังเปนเกวียน ถ้าเปนปีดีได้ ๒ เกวียนบ้าง ลางทีก็มีเศษ กับว่าที่หลังบ้านนั้น มีทางมาแต่เมืองระยองถึงคลองกรุน คลองกรุนนั้นคือคลองที่เราขึ้นไปนี้ ทางนั้นกว้างประมาณ ๓ ศอก ๔ ศอก ว่าเปนของพระระยองทำไว้ เมื่อเวลามืดมากขึ้น เราจึงรีบกลับมาลงเรือ ที่ขึ้นเก่า เวลาย่ำค่ำแล้ว เรือปานมารุตลากมาถึงเรือครึ่งโมงเศษ วันนี้เรือโบดรั่วมาก ด้วยถูกคลื่นแต่เมื่อคราวก่อนชำรุดอยู่แล้ว มาถูกวันนี้ไปก็รั่วซึมเกือบบ่อยๆ แล้วไปถูกฟาดกับหาดทราย.
อนึ่งจะไม่จดไม่ได้ด้วยเวลาวันนี้ หลวงศัลยุทธ69 เก็บได้กัลปังหาแดง ๒ กิ่ง กัลปังหาขาวกิ่งหนึ่ง เราชอบใจนัก ด้วยเปนของหายากจริงๆ เราให้รางวัลผ้าตาสมุกของกำนันเขาผืนหนึ่ง.
อนึ่งเมื่อกลางวันๆนี้ ท่านกลางให้เอานกมาให้อย่างหนึ่ง เรียกว่านกนางแอ่น กับไข่จัลเม็ด แลปริงทเล ครั้นเวลากลับจากบนบกสักทุ่มหนึ่ง ท่านกลางมา/*36*/หาอิก เจ้านายก็มาด้วยกันมาก เธอเล่าถึงเรื่องนกนี้มาก บ่าวเธอมาทำภาษีไข่อยู่แถบนี้เขาเอามาให้ ว่านกนี้คล้ายกับนกที่ทำรังด้วยน้ำลาย อย่างเช่นเก็บรังนก แต่ไม่ทำรัง เปนแต่อาไศรยอยู่ในเกาะ คล้ายกับนกพวกนั้น เกาะที่อยู่นั้นก็เปนเกาะกลางน้ำเหมือนกัน ว่ากินอร่อยนัก เธอสั่งให้เอาไปกรุงเทพฯ ก็ไปไม่ถึง ตายเสียกลางทางหมด เราจึงรับกับเธอว่า จะลองกินดูวันนี้ ท่านกลางกลับไปเวลา ๒ ทุ่ม คุณแพแกงนกนางแอ่นมาให้กินวันนี้ อร่อยจริงเหมือนท่านกลางว่า ดูรสชาดคล้ายๆกับนกพริก กับมีของดีมาอิกหลายอย่าง ชอบใจด้วยกันหมด คือคุณแพทำไส้กรอกนั้นก็ตามธรรมเนียม แต่ทอดเสียดูอร่อยขึ้นกว่าตามธรรมเนียมมาก กินเข้าได้กว่าทุกวัน.
อนึ่งที่จอดเรือในช่องเสม็ดนี้ ตั้งเข็มดูข้างทิศเหนือ เปนฝั่งตลอดมาจนถึงตวันตกเฉียงใต้ ในระยะตั้งแต่เหนือมานั้น แลเห็นศิลาขาวเปนที่สังเกตว่าคลองเมืองแกลงอยู่ที่นั้น ต่อมานั้นคลองกรุนที่ขึ้นไปเย็นวันนี้ ต่อไปนั้นอิกระยะหนึ่งเรียกว่าบ้านแพ ทิศใต้ไปจนตวันตกเฉียงใต้เต็มนั้นเกาะเสม็ด นอกเสม็ดไปนั้นเกาะท้ายจำเปรียง นอกเกาะนี้ออกไปเกาะเสม็ดฉลาม ทิศตวันตกเฉียงใต้นั้นเกาะกูดเปนเกาะใหญ่เกาะหนึ่งเล็กอยู่เกาะหนึ่ง ใกล้กัน แต่เรียก/*37*/ชื่อเดียวเท่านั้น ต่อเกาะกูดไปนั้นเกาะทลุเกาะทลาย เกาะปลาตีนนี้เกือบเปนตวันออกแล้ว อนึ่งแลเห็นเกาะมันอยู่ลิบๆ เกาะมันนี้เปนสามเกาะ แต่ถ้าเหลือบไปจากเรือเห็นเหมือนเกาะเดียว ต่อเพ่งๆจึงเห็นเปนสองเกาะ ยังไม่ครบสาม.
อนึ่งในวันนี้เราขอตัวเสียไม่คิดโคลง แต่กรมพิชิตกับกรมขุนได้คิด
ฉันท์ ๑๑ อินทรวิเชียรฉันท์
ปางไทเสด็จดล
คณะเกาะเสม็ดพรรค์
พื้นพวกคิรีอัน
สุพิเศษหลากหลาย
หลายพรรคหลายพรร
ณขจิตรจรูญราย
หาดลาดสะอาดพราย
ก็เลอียดลอองาม
ริมชายเฉนียนมี
ปะกะรังและหอยหนาม
นานาอเนกนาม
คณนับมิหวาดไหว
เฌอชื้อชอื้อเย็น
ระกะดอกระบัดใบ
อวลอบตระหลบใน
วนะเพียงผดุงถวาย
ก. ม. พ.
ศักระวาคิดระยะพระที่นั่ง ประทับฝั่งเกาะเสม็ดสิบเอ็ดค่ำ เสด็จลงเรือน้อยเที่ยวลอยลำ ข้ามลำน้ำขึ้นประพาศบนหาดทราย ข้างฟากฝั่งเมืองแกลงตำแหน่งนั้น หอย/*38*/ต่างพรรณหลายหลากมีมากหลาย สีขาวแดงดังศิลาโมราราย น่าสบายลมเฉื่อยรื่นเรื่อย เอย.
ก. ข. บ.
อนึ่งเราลืมไปไม่ได้พูดถึงกรมนเรศร์เลย ด้วยในการที่จดจำตามการที่เห็นแลได้ลงในจดหมาย กับทั้งดูนาฬิกานั้น ได้อาไศรยกรมนเรศร์มาก ต้องเปนธุระอยู่เสมอ ขอบใจเธอมาก วันนี้ทอมอเมตเตอร์ชั้นล่างเวลายามเศษ ๘๐ ดิครี ชั้นบน ๕ ดิครี เวลา ๔ ทุ่ม ๑๕ นาทีเข้าที่นอน.
เรืออรรคราชวรเดช ที่เกาะช้าง
วัน ๔ ๑๒ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘
ตั้งแต่เมื่อวานนี้เรือเราเดินดีขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก ในวันนี้เดินประมาณสัก ๘ น๊อตฤๅ ๙ น๊อตได้ เราได้ออกจากช่องเสม็ดย่ำรุ่ง แต่วันนี้เรานอนสายไป จน ๒ โมงเศษจึงตื่นนอน กรมนเรศร์บอกว่าเมื่อรุ่งแล้ว ๕๐ มินิต เรือมาตรงเกาะทลุข้างขวามือ ที่เกาะทลุนี้ แลเห็นหัวเกาะข้างตวันตกนั้น เขาทลุเปนช่องใหญ่ถึงน้ำ ถามนำร่องบอกว่าช่องนั้นกว้างประมาณ ๘ ศอก เรือลอดไปมาได้ เกาะนี้อยู่ตรงแหลมทองหลางออกมา ต่อมานั้นถึงแหลมทรพิน ที่ใต้แหลมทรพินมาหน่อยหนึ่งมีเกาะเล็กเกาะหนึ่ง เรียกว่าเกาะขี้ปลา เมื่อเช้าโมง ๑ กับ ๕๐ มินิตนั้นเรือเราเดินมา/*39*/นอกเกาะมัน ๆ นั้นเปน ๓ เกาะ เรียงเข้าไปข้างฝั่งเปนลำดับกัน เกาะนี้ที่แลเห็นแต่ช่องเสม็ดที่เราออกชื่อไว้เมื่อวานนี้ สามโมงเศษถึงทุ้งกระเบน ที่นี้เก๊า70ว่าริมหาดมีบ่ออยู่บ่อหนึ่งน้ำจืดสนิท มีอยู่เสมอเพราะถูกตาน้ำ ถ้าเวลาคลื่นจัดน้ำทเลซัดถึง น้ำเค็มขังอยู่ในบ่อนั้น ถ้าจะต้องการน้ำจืดก็วิดน้ำเค็มออกเสียให้หมดแล้ว น้ำที่มีมาใหม่ก็จืดกินได้.
๏ ทุ้งกระเบนมีบ่อกว้าง
ริมสมุท
เกิดกอบสลิลสุทธ
สอาดแท้
พยุพากระพือรุด
รลอกท่วม บ่อแฮ
น้ำคั่งเค็มแล้วแม้
วิดขึ้นหายเค็ม
๏ เฉกชนบัณฑิตย์ผู้
ปรีชา
พิเศษสุทธอัธยา
ยิ่งล้ำ
โดยพาลประพันธ์พา
โทษทุ่ม ถมแฮ
สาวสืบความจริงซ้ำ
เสร็จแล้วเห็นคุณ
๏ ชลพาลปานน้ำซึ่ง
เค็มเขียว
ยาวใหญ่ไหลเปนเกลียว
ว่างโว้ง
ใสจริงแต่จิบเดียว
ฤาดื่ม ได้เลย
มากก็มากคดโค้ง
คบค้าพาเสีย
/*40*/๏ บัณฑิตย์จักเทียบแม้น
นที จืดฤๅ
เห็นขุ่นจอกแหนมี
มากด้วย
กระหายดื่มเย็นดี
ดลศุข เกษมแฮ
น้อยยิ่งน้อยนักม้วย
มอดได้แทนตัว
ต่อไปนั้นเกาะสบ้า อ่าวหมูมีเขาใหญ่อยู่บนฝั่ง ชื่อเขาบางกะไชย ตั้งแต่เสม็ดมาถึงอ่าวหมู่นี้ มีต้นยางมาก เปนที่ราษฎรทำน้ำมันยาง สี่โมงถึงเกาะนมสาว แหลมสิงห์ปากอ่าวเมืองจันทบุรี พอเรากินเข้าแล้ว ต่อมานั้นมาเกาะจุลา แลเห็นเขาสอยดาวบนฝั่งตรงอ่าวจันทบุรี เรือมาอิกหน่อยหนึ่งมีเกาะสามเกาะเปนหมู่ สองเกาะอยู่น่าเล็ก เกาะใหญ่อยู่ใน เกาะใหญ่ชื่อเกาะปริด เกาะเล็กสองเกาะนั้นชื่อเหมือนกับที่เราเคยจอดที่เมืองสงขลาสามคราว ฤๅสี่คราว เขาเรียกเกาะหนูเกาะแมว เหมือนทีเดียว ต่อมานั้นชื่อเกาะกวาง แล้วเกิดเกาะนางรำแลเห็นข้างฝั่งทั้งนั้น.
อนึ่งตามฝั่งจันทบุรีนี้ เห็นเขาสระบาปตั้งอยู่ตลอดมา เรามาถึงที่นี่เวลาเที่ยง เห็นวิ้วงามนัก ดูเกาะเปนท่วงทีชอบกล เกาะก็งามๆ แต่เสียที่น้อยนักแล้วห่างไป ตั้งแต่เราเที่ยวมาไม่เห็นว่าเกาะในทเลที่ไหนจะงามกว่าเกาะน่าเมืองพังงา ที่นั้นเปนเกาะซับซ้อนกันน้ำก็ฦก เรือไฟใหญ่แล่นลดเลี้ยวไปได้ เปนเกาะหลายสิบเกาะ ดูเหมือนกับอ่างแก้วที่พระพุทธรัตนสถาน แต่อ่างแก้วเขายังจะน้องกว่าสัก/*41*/สามเท่า งามเหมือนกับแกล้งวางไว้ให้เปนระยะเรียบเรียงเปนชั้นๆกัน ในระยะยิงสลุต ๒๑ นัดแล้ว แทบไม่ใคร่จะขาดเสียงเลย เราได้ขึ้นไปแต่เกาะใหญ่ตรงน่าที่เรือเราจอดตรงปากคลองพังงา เปนที่คนอยู่ทำมาหากินมาก ถึงในลำคลองที่เข้าไปนั้นก็เปนเขาอยู่ริมคลองทีเดียว ถ้าจะแหงนขึ้นไปดูยอดเขาต้องตั้งหน้าขึ้นสูง เปนเขตรแดนต่อกันกับเมืองนครศรีธรรมราช ที่บนเขานั้นมีเลียงผาชุม เขาไล่ได้บ่อยๆ ด้วยเขานั้นชันเหมือนกำแพง เมื่อเราไปอยู่เขาก็เอามาให้เราได้กิน ที่ตีนเขาบางแห่งตกลงมาในคลอง เปนเหมือนกับรากเขาจะขาดเข้าไปสัก ๕ ศอก ๖ ศอก ๗ ศอก ๘ ศอกก็มี ถ้าแลดูข้างบนตั้งแต่ที่ขาดไปนั้น เปนเขาใหญ่แท้ ๆ แต่ลงมาข้างล่างเหมือนกับเฉลียงเรือนหลังคาตัด มีน้ำในนั้น เรือเข้าจอดอาไศรยร่มได้สบายเหมือนกับจอดในโรงเรือดูปลาดจริงๆ ว่าเปนท่าฤๅเปนเพิงก็ไม่ใช่ ด้วยเปนที่เปิดเสมอกันไป เหมือนกับเพดานเฉลียงไม่มีเสา เปนอัศจรรย์นัก แลที่นี้ขึ้นไปข้างบนบกต่อไปก็เปนเขารอบเมือง จะเหลียวไปข้างไหนก็เห็นเปนเขาไปทุกทิศ เห็นในเดี๋ยวนี้นั้นเลวกว่าหลายสิบเท่า แต่ก็ดูงามดี ที่นี้เปนปากน้ำเมืองขลุง เขาเรียกว่าปากน้ำเวน มีเกาะจิกอยู่ตรงน่าเหมือนลับแล มีเกาะเล็กอยู่อิก ๒ เกาะติดกันไป ต่อมานั้นบางกระดาน เขาบนฝั่งที่แลเห็นอยู่ด้วย เขาเรียกว่าเขาก้นหอย แล้วต่อ/*42*/มาเปนแหลมลิง เกือบบ่ายโมงหนึ่งเรือมาตรง ข้างซ้ายมือนั้นเกาะปุย ข้างขวามือเปนเกาะช้างน้อย น่าเกาะช้างใหญ่ในกลางเกาะช้างกับฝั่งนั้น มีศิลากลางน้ำเรียกว่าขี้ช้าง เรือผ่านน่าเรือกันโบดศักดิสิทธาวุธมา ในเวลาบ่ายโมงครึ่ง เรือรบแมนยาด แลท่านเล็กอวดว่าถ้าไม่ขึ้นไปดาดฟ้าเรือจะเลยไปเกาะหมาก เพราะพระนายไวยเข้าใจว่าจะไปเกาะหมากทีเดียว พระนายไวยมาถามบอกว่าให้แวะเกาะช้างจึงต้องกลับเรือมา เราแล่นเกินพลับพลาไปแล้ว เราจอดเรือน่าเกาะช้าง เวลาบ่าย ๒ โมงทอดสมอ แลที่เกาะช้างนี้เราได้มาคราวหนึ่งเมื่อปีรกาเบญจศก๖ เกาะนี้เห็นเปนเขาใหญ่มากกว่าเกาะทั้งปวงในฝั่งทเลตวันออก หลายพอดซับซ้อนกัน ที่สูงประมาณ ๒ เส้น ดันไม้ก็ใหญ่ๆ เปนต้นยางโดยมาก มีคนอยู่มากหลายร้อยคน คนที่อยู่นั้นทำการหากินด้วยหาไม้หอม เปนเนื้อไม้กฤษณาเปนต้น แลตัดไม้ ทำหวายพัศเดา ทำพวน ทำรง ทำนา แต่เข้าไม่พอกิน ต้องซื้อเข้าเมืองตราดมากิน แลคนเหล่านี้มักจะต้มเหล้าเถื่อนเหมือนกับคนเกาะสีชัง จำหน่ายแก่เรือลูกค้าที่ไปมาค้าขาย ตั้งบ้านเรือนอยู่ทั้งน่านอกน่าใน แต่ที่คลองมันทรีนั้นเปนคนมากกว่าทุกแห่ง ตั้งบ้านเรือนรายๆกันไป ที่เกาะนี้เสือชุมนัก บ้านชาวเกาะที่อยู่นั้นต้องทำรั้วเสาไม้/*43*/ใหญ่ๆ คนที่ทำไม้ในป่ามักจะถูกเสือกัดบ่อยๆ เสือนั้นข้ามน้ำไปมากับที่ฝั่งได้เสมอๆ
อนึ่งน้ำตกในเกาะนี้หลายแห่ง ที่เปนคลองก็มีมาก ทั้งน่านอกน่าใน ที่เปนน้ำตกใหญ่นั้นเรียกคลองมะยม เปนที่คนเคยไปมาเที่ยวเล่น ในเกาะนี้เปนด่าน มีนายด่านเปนพระสาครคชเขตร แต่เดี๋ยวนี้ตัวเขาไม่ได้มาอยู่ที่เกาะช้างนี้ อยู่ข้างฝั่ง เปนแต่มาตรวจการเปนคราวๆ ในวันนี้เวลากินเข้ากลางวันแล้วสักสองโมงครึ่ง เราลงเรือโบดลำเล็ก เพราะเรือ ๑๒ กันเชียงที่เคยใช้นั้น จะให้เรืออรรคราชลากมาไม่ได้ด้วยลมจัดนัก เรืออรรคราชก็เปิดเพดาน ครั้นจะลากมากลัวจะแตกด้วยเรือชำรุด ให้เรือภิรมย์เร็วจรลากมา เรือทั้งปวงนั้นฝ่าลมมาไม่ไหว ยังไม่มาถึงหมด มีแต่เรือเรากับเรือรบลำหนึ่งเท่านั้น เรือโบดในเรือที่นั่งมีใช้ได้ ๓ ลำ กับเรือโบดเรือรบลำ ๑ ก็ใช้ไม่ใคร่ได้รั่วนัก เพราะฉนั้นต้องเอาเรือโบดสำหรับเรือที่นั่งอรรคราชลำ ๑ ไป ในวันนี้คนไปมากเหมือนแต่ก่อนไม่ได้ สรรพเพธนั้นเราสั่งให้เขาพาผู้หญิงขึ้นไปบนบก แต่กรมขุน ท่านเล็ก กรมนเรศร์ กรมอดิศร กับพระนายไวยถือท้าย ไปขึ้นที่พลับพลา พระยาตราด71เขาทำไว้วันที่บ้านคลองมันทรี /*44*/มีตพาน ๒๒ ตพาน พลับพลานั้นทำหลังใหญ่หลังหนึ่ง กับหลังเล็กเปนช่อฟ้าใบรกา อยู่ตรงฝังทเลอิกหลังหนึ่ง กับฝาลดเลี้ยวชอบกลมาก แลมีรั้วรอบข้างหลัง มีที่ขังสัตว์ ปลูกต้นไม้ พลับพลาฝาเฝืองนั้นล้วนแล้วแต่ไม้ระกำทั้งสิ้น เขาช่างทำหมดจดดีกว่าทุกพลับพลาที่มาแล้ว ปูด้วยเสื้อลายทั้งนั้น เพราะเปนถิ่นที่เขาทำเสื่อ พระยาตราดกับกรมการมาคอยรับอยู่เปนอันมาก เราขึ้นไปบนพลับพลา ดูพลับพลาแลของต่างๆ พูดกับพระยาตราดด้วย พระยาตราดแลกรมการเขาเอาของต่างๆ มาให้หลายสิ่ง แต่ที่เปนของปลาดนั้นดินนวลฤๅดินสอพอง พระยาตราดเขาว่ามีในแถบนี้เปนสามอย่าง ที่อ่าวสลักเพชรนั้นขาวมาก อิกแห่งหนึ่งแหลมมะขาม อิกแห่งหนึ่งที่เกาะปุยอยู่ในเขตรเมืองตราดนี้ ดูดินสอพองนั้นเหมือนดินสอพองเมืองลพบุรี แต่ขาวมากบ้างน้อยบ้าง กับเขี้ยวปลาพยูน ๔ เขี้ยว แต่เขี้ยวปลาพยูนนี้เห็นเขาจะนับถือกันอยู่ เขาว่าไว้ในโคลงโบราณว่า
๏ ปลอกคร่ำด้ามมีดเขี้ยว
พยูนหาย
ตัวไม่คิดเสียดาย
แต่ด้าม
มาดแม้นว่าใครขาย
ของเก่า
แม้ว่าทองเก้าก้าม
ชั่งให้จงเสมอ
กับหอยตาวัวตัวหนึ่งโตจริงๆ ยังไม่ได้เคยเห็นเลย วัดดูกว้างถึงสามนิ้ว กับกระเบียดหนึ่ง ยาว ๓ นิ้ว ๓ กระเบียด /*45*/รูปพรรณสัณฐาน ก็เหมือนกับหอยตาวัวตามธรรมเนียม โคลงสำหรับหอยปลาดนี้เราทำขึ้นใหม่ว่า
๏ ปูหอยเห็นใหญ่เตื้อง
เต็มโต
พรรณเพศหอยตาโค
เขื่องโข้ง
วางตาหมากรุกโท
ตาแทบ เต็มเฮย
หนักหนุ่ยจำหนับโค้ง
สิบนิ้วโดยวง
กับหอยแลเบี้ยขัดผ้า เสื่อ ผ้านุ่ง แลของต่างๆ กับต้นมลิใหญ่ ๒ ต้น กวาง ๒ ตัว เขาสนตะพายเชื่องทีเดียว ของเหล่านี้ผู้ที่เอามาให้นั้น คือผู้ช่วยแลพระสาครคชเขตร กับกรมการผู้น้อยอิกหลายนาย เราอยากจะไปที่น้ำพุคลองมะยมอิกสักครั้งหนึ่ง จึงสั่งให้พระยาตราดกับกรมการลงไปหาที่เรืออรรคราชเวลาค่ำ แลลงเรือมา เรือมีอยู่ลำเดียวแต่เรือเรา นอกนั้นลงมารับคนผ่อนขึ้นไปอิก ครั้นจะรอให้พร้อมกัน ก็เห็นว่ากว่าจะไปถึงแลกลับมาจะต้องค่ำ ด้วยเวลานั้นบ่าย ๓ โมงเศษแล้ว จึงต้องไป ขณะนั้นพอเรือเข้ามาอิกลำหนึ่งแต่รั่วเต็มที ไม่ใคร่จะมีใครไปมาก มีแต่กรมพิชิต เทวาธิราช กับอ้ายเที่ยง72 เอาเครื่องแต่งตัวไป ในเรือเรานั้นเอาจมื่นสราภัยเติมไปด้วยอิกคนหนึ่ง เพราะต้องการปืน กับสวัสดิลงไปด้วย เรือเราออกไปไกลแล้ว แต่เรือลำหลังยังไม่ได้ออก ในขณะนั้นพอเรือ/*46*/เขจรมาจอดที่ แต่เรือไรซิงซันนั้นเห็นแล้วยังไม่ถึงที่ คลื่นมีมากหน่อยหนึ่ง ท่านเล็กกับกรมขุนสวิง แต่ท่านเล็กจะแกล้งฤๅจริงไม่รู้ ตีกันเชียงมาประมาณชั่วโมงหนึ่งถึงปากคลอง แต่น้ำน้อยเปนศิลาพ้นน้ำมากน่ากลัวเรือจะรั่ว ต้องเอาคนลงประคองเข้าไป ท้ายครือศิลา คนในเรือต้องผ่อนไปนั่งตลอดลำ พอประคองเข้าไปได้ ครั้นถึงที่หาดเคยขึ้นแต่ก่อน เขาไม่ทำทางลงมาถึง กลับไปทำตพานไว้ข้างบนเคอะแท้ ๆ ต้องเข็นเข้าไป เปนศิลาก้อนโตๆแลคมด้วย เรือครือๆเข้าไปจะจอดตพานก็ไม่ได้ ด้วยตพานนั้นเขินน้ำ ทำเวลาน้ำขึ้น ครั้นเวลาน้ำลงก็เปนศิลาแห้งทั้งนั้น ถึงโดยจะมีน้ำเรือก็เห็นจะเข้าไปไม่ถึง ต้องจอดกับศิลาพอก้าวไปเปนระยะ แต่ศิลานั้นตะไคร่น้ำจับลื่นมาก ต้องอาไศรยกระลาสีเข้าสองข้าง พยุงไปพอถึงฝั่งทีละคน ในขณะนั้นเรามีไปด้วยกัน ๙ คนทั้งสวัสดิ ฤๅจะนับเปน ๘ คนครึ่งก็ได้ มีปืนเอกษเปรดกระสุนแตกบอกหนึ่งสำหรับมือเราถือ กับปืนวินเชศเตอร์กรมอดิศรถือบอกหนึ่ง จมื่นสราภัยถือบอกหนึ่งสำหรับมือเราถือ คนหนึ่ง ๑๒ นัด กับท่านเล็กมีโกเล็กนิดอิก ๒ บอก แต่กรมขุนท่านไม่เชื่อปืนท่านเล็กเลย รวมปืนไว้ใจได้ ๓ บอก เห็นคนยังน้อยด้วยเปนที่เปลี่ยวไม่มีใครไปอยู่ก่อนเลย ที่นี้/*47*/ก็เปนถิ่นเสือแท้ๆ ด้วยเรามาคราวก่อนก็เห็นรอยตีนมาก แล้วเวลาเย็นเสด็จยายท่านกลับมา ก็ได้ยินเสียงใกล้ๆทีเดียว.
อนึ่งเราไปแวะที่หาดทรายน่านอกเมื่อคราวก่อนนั้น ขึ้นบกด้วยกันประมาณสัก ๒๐ คน เดินมาเห็นรอยตีนตามหาดหลายแห่ง แต่แห่งหนึ่งนั้นริมน้ำใหม่ๆ ในเดี๋ยวนั้นทีเดียว น้ำทเลลบยังไม่หมดเปนรอยตะกายเข้าป่าไป แต่เข็ดมาแต่คราวก่อนอย่างนี้ คราวนี้จึงเอากลาสีขึ้นไปด้วยอิก ๔ คน กับเรา ๙ คน เปน ๑๓ คนด้วยกัน ปล่อยให้อยู่เรือ ๒ คน เดินทำเสียงดังขึ้นไป ครั้นจะรอก็กลัวจะค่ำ เมื่อเดินไปได้หน่อยหนึ่ง ได้ยินเสียงร้องทีหนึ่ง เปนเสียงเสือแต่ไกลๆ เราได้ยินแล้วร้องเอ๊ะขึ้น ก็พากันโห่ร้อง ได้ยินเสียงร้องอิก ๒ หน แต่เสียงคนกลบกันไป ไม่ใคร่จะได้ยินเสียงสนัดนัก แต่พอได้ยินด้วยกันหมด ประเดี๋ยวหนึ่งเสียงเหมือนไม้หักโผงแล้วหายเสียงไป แต่พวกคนที่นั้นเขาว่าเสียงโผงนั้นเปนเสียงนกลวะ เราไปด้วยกันตกใจทุกคน แต่สามหนก่อนนั้น เข้าใจว่าเปนเสียงเสือแน่ ถึงคนที่นั้นเขาก็ว่าเสือ กลัวผู้ที่อ่านหนังสือนี้จะสงไสยว่าไม่จริง ตามแต่จะเห็นเถิด ถ้าลองไปดูเห็นจะได้ยินบ้าง แล้วก็พากันแขงใจเดินต่อไป ต้องร้องเอะอะไปไม่วายเสียง ทางคราวนี้เขาทำกว้างประมาณ ๖ ศอก ไกล ๑๒ เส้นเศษไม่เหมือนครั้งก่อนๆนั้น ไม่ได้ให้เขารู้ตัว/*48*/เลยว่าจะมา มาถึงแล้วก็แวะขึ้นกระนั้นเอง หนทางแคบต้องปืนป่ายไปในรกน่ากลัวมากกว่านี้ แลทำตพานข้ามลำธารเรียบร้อยทีเดียว เราไปถึงแล้วปืนขึ้นไปบนเขาที่ตรงน่าน้ำพุ ดูในที่น้ำตกนั้น ข้างบนเปนซอกเขาลงมา แต่ยังไม่เห็นทางน้ำ เพราะสูงเกินไนตาที่จะเห็นลงมาอิกชั้นหนึ่ง เปนพื้นราบมาจนถึงน่าผาจึงเปนน้ำตกอยู่ ๒ ทาง ทางหนึ่งใหญ่ ชั้นหนึ่ง กว้างประมาณศอกหนึ่ง แล้วกระทบศิลาชั้นที่ ๒ น้ำกระจายออกสักสองศอก กระทบชั้นที่สามต่ำลงมาสักศอกหนึ่ง น้ำกระจายเปน ๔ ศอก แล้วตกลงถึงศิลากลมสูงกว่าน้ำในอ่างประมาณศอกหนึ่ง จึงตกลงในอ่าง ศิลาทางน้ำตกที่ว่าแล้วนี้ กับที่จะว่าอิกสายหนึ่งนั้น เปนศิลาสูงกั้นอยู่อิกข้างหนึ่ง จึงเปนสายน้ำไหลมา แต่น้อยกว่าข้างที่ว่ามาแล้ว ตกลงมากระทบชั้นที่ ๓ ของสายโน้น ประจบกันเปนสายเดียว ที่รองนั้นเปนอ่างกว้างประมาณ ๙ ศอก ๑๐ ศอก ยาวประมาณ ๕ วา ได้หยั่งดูฦก ๕ ศอกคืบ มีทางน้ำข้างซ้ายอิก แต่น้ำงวดไม่เต็ม ตั้งแต่น้ำไหลข้างบนจนถึงอ่าง สูงประมาณ ๓ วา ที่ปากอ่างข้างนอก ต่อลำธารนั้นมีศิลาบัง เปิดช่องกว้างประมาณ ๓ ศอก น้ำบ่าลงมาทางช่องนั้นล้นสูงกว่าปากอ่างสักคืบหนึ่ง แล้วตกลงไปชั้นต่ำที่เปนลำธาร ต่ำกว่าปากอ่างประมาณ ๔ ศอกหย่อน ต่อนั้นไปเปนลำธารคดเคี้ยวไป กว้างบ้าง/*49*/แคบบ้าง ที่กว้างที่สุดประมาณ ๔ วา ที่แคบที่สุดประมาณ ๘ ศอกบ้าง ๖ ศอกบ้าง ดูที่น้ำตกแล้วไหลลงมากระทบศิลางามนัก เสียงดังคึกๆอยู่เสมอไม่ขาด น้ำนั้นสอาดใสเปนจืดสนิท แต่สังเกตดูเหมือนจะน้อยกว่าปีรกาที่มาคราวก่อน
อนึ่งถ้าจะว่าไปก็คล้ายกับที่ปินัง (ฤๅเกาะหมาก) คิดเอาเกาะช้างเปนปินัง เอาฝั่งแขวงเมืองตราดเปนปรอวินเวเลศลี ดูตอนที่โน้นจะใกล้กว่านี้แต่ไม่มากนัก ที่เขาซึ่งเปนที่อยู่เลบเตอร์แนนต์เกาวนานั้น ที่เชิงเขาใกล้ทางจะขึ้นไป มีน้ำตกเหมือนกัน แต่น้ำน้อย ลำธารนั้นก็สั้นกว่านี้ ที่อ่างรองนั้นเขาก่อเสริมพอกันน้ำขังไว้ได้มาก แล้วเจาะเอาท่อติดฝังเปนรางมาใช้ได้ทั่วบ้านทั่วเมืองตลอดปีไม่ขาดเลย พวกเราที่ไปพากันไต่ขึ้นไปบนเขา เมื่อเวลาบ่ายขึ้นไปนั้นเห็นรอยตีนสัตวต่างๆ มีอยู่ที่ศิลาก็มาก เปนรอยตีนเสือใหญ่ก็มีหลายรอย แล้วให้กระลาสี ๒ คนขึ้นไปนั่งคอยระวังทางต้นไม้บนยอดเขา พระนายไวยขึ้นไปด้วย เห็นเปนรอยตะกายดินใหม่ๆ เขาว่าดูเหมือนเสือ ด้วยเปนเวลากินน้ำ ตื่นเสียงโห่ก็ตะกายหนีไป เราคิดว่าได้ไปที่นั้นถึง ๒ ครั้ง ไม่มีสิ่งไรเปนสำคัญ จึงคิดว่าจะทำเกรน (กองศิลาเปนที่รฦก) แต่จะทำโตก็ไม่ได้ เพราะคนไปก็น้อยที่ก็เล็ก จึงให้จมื่นสราภัย กรมพิชิต พระนายไวย กรมอดิศร กับ/*50*/กระลาสี ๒ คนช่วยขนศิลาก้อนเล็กบ้างใหญ่บ้าง เราเอากระดาษของกรมนเรศร์เขียนหนังสือ ในหนังสือนั้นว่า
“เราสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยามรัชกาลที่ ๕ ได้มาถึงที่นี้ ๒ ครั้ง ๆ หนึ่งเมื่อปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๒๓๕ กับครั้งนี้วัน ๔ ๑๒ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศกศักราช ๑๒๓๘ เราทั้งปวงบรรดาที่มาพร้อมกันได้ลงชื่อไว้ในท้ายหนังสือนี้”
จุฬาลงกรณ์
ภาณุรังษี
กรมหมื่นนเรศร์วรฤทธิ์
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช
กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ
ภาษกรวงษ์
เจ้าหมื่นไวยวรนารถ
แล้วพระนายไวยศรัทธาให้ตลับยาสูบเงินนอกตลับหนึ่งมาวางหนังสือลงในนั้น แล้วบรรจุไว้ในถ้วยน้ำชาของเรา ซึ่งมีตรา เอาจานปิดข้างบนตั้งลงกับพื้นเขา แล้วศิลาก้อนใหญ่บ้างเล็กบ้างกองทับไว้ ที่ตั้งเกรนนี้อยู่บนฉง้อนศิลาที่เราไปนั่ง แต่เรานึกกลัวอยู่หน่อยหนึ่งว่าถ้าใครรู้เข้าแล้วจะไปรื้อเอาตลับไปกินเสีย.
/*51*/อนึ่งเราออกชื่อกรมพิชิตลืมพูดไปว่า ได้ไปถึงเมื่อไร กรมพิชิตนั้นลงเรือลำที่เราว่าไว้แต่ก่อนว่า มีเรืออิกลำหนึ่งไปกับเทวาธิราช หลวงศัลยุทธ คุณแพ อ้ายเที่ยง ไชยันต์ แต่อ้ายเที่ยงกับเทวาธิราชนั้น หอบผ้านุ่งอาบน้ำเครื่องแต่งตัวกับขันไปด้วย คุณแพพอไปถึงก็อาบน้ำเครื่องแต่งตัว แต่พวกเราที่ไปไม่มีใครได้อาบ เมื่อกำลังก่อเกรนเกือบจะแล้วนั้น ท่านกลางกับเจ้าพวกเรือเขจรขึ้นไปถึง สักครู่หนึ่งกาพย์กับทหาร ๒ คนเดินโซเซไป แต่กาพย์นั้นกางเกงเปื้อนเปรอะเต็มที ถามเขาว่าเดินทางบก ตั้งแต่พลับพลาคลองมัทรี ไปทางแคบกว้างสักศอกๆเศษ มีบ้านรายๆไปสัก ๒๐ บ้าน ต้องข้ามห้วยเล็กๆ ๒ แห่ง แล้วจึงไปข้ามลำธารคลองมะยม ต้องลุยน้ำไป ทางตั้งแต่พลับพลาถึงที่น้ำตกประมาณ ๒๕๐ เส้น กาพย์ไปถึงประเดี๋ยวนี้ พวกเราก็พากันมาพบ กมลาศ หมอสาย หลวงพินิจ73 หลาน74 เจ้าเพ่ง นายพิน75 กับทหารอิกหลายคน ที่ต้นทางเกือบจะถึงที่น้ำตก แล้วพากันเดินกลับมา พบอาลบาสเตอร์กับหมอ76 ที่ท่า แล้วพวกลำเราก็ลงเรือ /*52*/เอากาพย์กับเจ้าเพ่งมาด้วย ๒ คน แต่พวกเหล่านั้น ต้องคอยเรืออยู่ เราออกมาถึงปากคลอง น้ำลดน้อยลงเรือติดออกไม่ได้ กระลาสีลงลากเรือก่อนก็ยังไปไม่ได้ คราวนี้ผู้ดีต้องลงด้วยกันหมด เว้นแต่เราคนเดียวนั่งมาในเรือสบาย เรือออกถึงปากคลองพากันขึ้น พบเรือเจ้าพระยาภาณุวงษ์คอยอยู่ที่ปากคลอง เราชวนกันตีกันเชียงพูดกันมา จนถึงเรืออรรคราชเวลาย่ำค่ำครึ่ง แต่ยังไม่มืดทีเดียว
อนึ่งกรมพิชิตเขาทำโคลง ว่าด้วยเกาะช้างหลายบท ว่าดังนี้
๏ เกาะช้างแลเล่ห์ช้าง
ตัวเปน
หลายส่ำซับซ้อนเห็น
คล่ำคล้ำ
แม้ยลเมื่อยามเย็น
อย่างคช โขลงแฮ
ยามเมื่อลงเล่นน้ำ
เนื่องผู้พังกรี
๏ เสด็จถึงถิ่นที่ท้อง
แถวธาร ถั่งฤา
นามมะยมห้วยลหาน
แห่งนี้
ทรงสฤษดิปาสาณ
ก่อกอบ ไว้แฮ
หวังเพื่อภายน่าชี้
เรื่องรู้ราวความ
อนึ่งเรื่องนี้เราไม่พูด เพราะไม่เปนการปลาดสิ่งใด แต่ครั้นมีโคลงแล้วจะต้องเล่า แต่ขอเสียอย่าว่าตื่นพระบารมีตัวเอง ไม่ตื่นดอกรู้แล้ว ด้วยคนนำร่องนั้นว่า เสือหนีไปจากเกาะ ๑๗ ตัว เพราะรู้ข่าวว่าจะเสด็จมา พูด/*53*/นั้นอยู่ข้างจะตื่นพระบารมีแก่ แต่ที่จริงนั้นเสือเคยข้ามไปข้ามมา เหมือนกับเราว่าไว้ข้างต้นมาแล้ว กับครั้งนี้คนมาตัดไม้ทำทางอื้ออึงด้วย เห็นจะเปนอย่างนั้นเสือจึงไป กรมพิชิตเขาก็รู้แล้ว แต่จะทำโคลงเล่นพอเปนที่สบาย ไม่มีอะไรจะว่าก็ว่าไปกระนั้น เขาว่าดังนี้.
๏ ฟังยินชาวบ้านเล่า
แถลงความ จริงแฮ
ว่าสิบเจ็ดเสือดาม
ป่ากว้าง
ก่อนพระจะถึงคาม
เขตรที่ นี้แฮ
ยำพระเดชเจ้าช้าง
ปลาดข้ามชลหนี
กรมหมื่นพิชิตเขาว่าโคลงได้ดีๆมาก ความที่จริงนั้น โคลงนี้ไม่เปนการเสียประโยชน์ต้องตรึกตรองอะไรมากนักจนเสียการงาน เปนแต่สำหรับผู้ที่รู้หนังสือรู้เอกโทสันทัด ทำเล่นพอเปนการสบายแต่เราก็นึกวิตกอยู่ ว่าจดหมายของเรานี้มีบทกลอนมาก ท่านทั้งปวงผู้ที่เห็นก็จะพากันว่ามัวเมาด้วยการคิดกาพย์กลอน แต่ไม่เมาเลย ซึ่งลงไว้ด้วยนั้นเพราะจะให้มีปลาดๆ เหมือนหนังสือภาษาอื่นๆ เขาก็มีกลอนบ่อยๆ ไม่ได้นั่งฝันนอนฝันด้วยกาพย์กลอนอะไรเลย.
เวลาเกือบยามหนึ่งกินเข้า แล้วเขียนหนังสือนี้อยู่จนเวลาดึก ด้วยเรื่องราวยืดยาวนัก ท่านเล็กกับกรมขุนก็/*54*/ง่วงโซเซขึ้นไปนอนเสีย ยังอยู่แต่กรมนเรศร์คนเดียว กับกรมพิชิตตื่นนอนลงมาทีหลัง มานั่งอยู่ด้วยอิกคนหนึ่ง
อ้อลืมเสียอิกอย่างหนึ่ง วันนั้นจมื่นสราภัย ได้กล้วยไม้มา ๒ อย่าง กับเราพบที่กลางทางอิกอย่างหนึ่ง เปนกล้วยไม้แท้ใบเหมือนกล้วยเล็กๆ แต่มีประเหลืองๆ ดูงามดี สมกับชื่อที่เรียกว่ากล้วยไม้ แต่ดอกจะอย่างไรไม่รู้ ให้กาพย์ทำกระเช้าใส่ แต่กล้วยไม้อย่างใบกล้วยไม้นั้น จะเปนฤๅไม่เปนก็ไม่รู้ ด้วยขึ้นอยู่บนต้นไม้สูง เมื่อตัดลงมารากขาดยับเยินเสียมาก มาถึงเรือแล้ว ว่าทองแถมฝากมาอิกต้นหนึ่ง เวลา ๕ ทุ่ม ๒๐ มินิตเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ลง ๗๙ ดิครี ๆ
อนึ่งตั้งแต่มาคราวนี้ เมื่อเช้าวันนี้ ทอมอเมตเตอร์ตกต่ำกว่าทุกวันเพียง ๖๘ ดิครี
หาดทรายเกาะกระดาษตวันออก
วัน ๕ ๑๓ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก
เวลาย่ำรุ่ง เราออกเรือจากเกาะช้างมาถึงเกาะกระดาษ ทอดสมอเวลา ๒ โมง ๔๐ มินิต เรามาจอดคราวนี้ไม่ใช่ที่ๆเราจอดเมื่อคราวก่อน ด้วยลมมาก ต้องมาจอดด้านใต้ของเภาะ แต่ก่อนเราจอดด้านตวันตก เมื่อมาตามระยะทางในทเลนั้น กรมนเรศร์บอกว่าเรือเดินมาสัก ๕๐ มินิตถึงท้ายเกาะช้าง มีเกาะกลม ๒ เกาะ เรียกว่าเกาะสลัดคอก/*55*/ที่พระยาตราดเอาดินสอพองไป เกาะนี้แลเห็นแต่ที่ๆเรือจอดน่าเกาะช้างแต่เย็นแล้ว ถ้าจะว่าไปก็อยู่ในหมู่เกาะช้างแต่ขาดตอนไปมีช่องทเลกลาง เรือเราไปในระหว่างเกาะสลัดคอกกับอ่าวสลัดคอก พอพ้นท้ายเกาะช้าง ก็แลเห็นเกาะหวายข้างขวามือแลลิบๆ แล้วมาในระหว่างเกาะทั้งสองข้าง ข้างขวาเรียกเกาะเปราะ แต่ข้างซ้ายนั้นไม่รู้ชื่อว่าเกาะอะไร ต่อเกาะเปราะไปเกาะหลักเบ็ด นอกเกาะหลักเบ็ดไปนั้น เปนรังนกเรียงกันไป ๒ เกาะกับเภาะยา แล้วมาเห็นเกาะไม้ซี้ แลเกาะเล็กอิกสามเกาะ ไม่รู้ว่าชื่อไร เกาะเหล่านี้ดูเปนเทือกกันไป ตรงฝั่งนั้นแหลมข้างปลายแหลมที่สุดเรียกแหลมศอก มีหินกองอยู่ใต้น้ำ ตรงกับเกาะไม้ซี้ เลี้ยวแหลมนี้ไป จึงเปนปากอ่าวเมืองตราด เวลาเช้า ๒ โมงเห็นเขาประทัดต่อแดนเขมร เรือเราจอดในระหว่างเกาะกระดาษกับเกาะหมาก แลเห็นเกาะกูดด้วย เวลา ๓ โมงเช้าเกือบ ๔ โมงขึ้นบก ในเวลาวันนี้เรือโบดใหญ่เรามาถึงแล้ว คนลงมาครบตัวกันเหมือนแต่ก่อน มาขึ้นที่หาดด้านใต้ตรงเรือ แล้วเดินเลียบหาดมาทางตวันออก มีเบี้ยแลหอยต่างๆมากเก็บไม่ไหว เราตั้งใจจะไปที่ปลายเกาะ เพราะเกาะนี้แต่ก่อนเรามา ได้เคยเดินเกือบรอบเกาะคราวหนึ่งแล้ว ในกลางเกาะนั้นไม่มีเขาศิลาเหมือนเกาะทั้งปวง เปนแต่ดินราบๆเปนเนินสูงอยู่ในกลาง คน/*56*/เดินได้ตลอดเกาะ ข้างปลายเกาะตรงทิศตวันตกเฉียงเหนือนั้นมีทรายเปนคันเหมือนกับถนน โอนๆอยู่หน่อยหนึ่ง แต่ก่อนดูเล็ก มาเที่ยวนี้ดูกว้างขึ้นกว่าแต่ก่อน บนหลังที่ทรายราบนั้นกว้างประมาณ ๘ ศอก สองข้างลาดลงไปเปนที่น้ำซัด ถ้าน้ำขึ้นก็แคบเข้า น้ำลงก็กว้างออก แต่เห็นว่าคงจะหนาขึ้นทุกที ด้วยทรายสาดมาปะๆเติมทุกๆฤดู แต่เปนถนนคันยาวไปนั้นประมาณ ๓ เส้น ไปจดเกาะเล็กอิกเกาะหนึ่งเปนต้นไม้ที่ดินราบเปนเนินบ้าง ริมน้ำมีแต่ศิลาแดงๆทิ้งจมน้ำอยู่มาก เกาะนี้เล็กไม่สู้ใหญ่ เห็นว่านานๆไปจะติดกับเกาะใหญ่เปนเกาะเดียว กับที่ตรงทิศตวันออกเฉียงเหนือ มีเกาะเล็กๆทีเดียว อิกเกาะหนึ่งมีต้นไม้ใหญ่สองสามต้น อยู่กลางน้ำห่างเกาะใหญ่ประมาณ ๔ เส้น ๕ เส้นดูงามนัก กาพย์เขาเขียนรูปเกาะนี้ด้วย ที่หาดเกาะกระดาษเปนที่น่าเล่นจริงๆ ด้วยไม่มีเขาไม้เปนที่น่ากลัวอะไรเลย ถ้าจะเก็บเบี้ยหอยก็เปนมากกว่าทุกๆ แห่งที่เคยไปมาแต่ก่อนแล้ว แต่ไม่มีหอยกระปุก เปนหาดรอบเกาะ เบี้ยหอยเก็บไม่ไหว ที่ถนนคันเกาะต่อกันนั้นมีมากจริงๆ ดูระกะไปทั้งนั้นเหมือนกับคนแกล้งมาโปรยไว้ให้เก็บ.
อนึ่งเนื้อแลกวางมีในเกาะนี้ อาไศรยเนินกลางเกาะแลหนองน้ำในเกาะนั้น เมื่อเรามาคราวก่อน ให้พระนายไวยเอาแตรเข้าไปเป่าไล่ทั้งวง เนื้อวิ่งออกมาริมน้ำข้าง/*57*/ตวันตกตัวหนึ่ง ทหารยิงถูกแล้ว ท่านกรมท่ามาพบซ้ำอิกล้มลง ท่านกรมท่ารับใส่เรือไป อิกตัวหนึ่งนั้นลงน้ำไปข้างตวันออกเฉียงใต้ เราคอยอยู่ข้างตวันออกเฉียงเหนือคนวิ่งมาบอก ต้องยกเรือข้ามคันถนนมาลงเรือไป พบเนื้อออกไปห่างฝั่ง เราเอาปืนยิงสองนัด แล้วเอาขึ้นเรือไป พบกับท่านกรมท่าพากันไปชำแหละทำครัวริมหาดข้างใต้ ในคราวนี้ท่านกรมท่าก็เตรียมม้าฬ่อมาถึง ๘ ใบจะเข้าไล่ เราจึงเดินเลียบหาดมาอยู่ที่เกาะเล็ก เพราะถ้าเนื้อลงมาทางไหนก็จะได้ไปได้เร็วทั้งสองข้าง แล้วจะเก็บหอยด้วย เดินมาทางสัก ๕๐ เส้น แดดร้อนนักต้องพักครู่หนึ่ง แล้วเดินมาอิกประมาณสัก ๓๐ เส้นเศษ ต้องเดินคดไปคดมาหลีกไม้ที่เกะกะหลายแห่ง ไปพักอยู่ที่เกาะเล็กสักสองชั่วโมงเศษ แดดบ่ายร้อนมาถึง จึงกลับมานั่งที่หาดเกาะใหญ่ เห็นพระไพรัชกับนายเปีย77วิ่งมาเต็มกำลัง เราดีใจนึกว่าเนื้อลงน้ำแล้ว เดินไปถาม บอกว่าไล่เนื้อมาคนน้อยกลับตลบเข้าไปเสียในรก แลเห็นตัวแล้ว ๓ ตัวรอยมีมาก เราให้เขาลงเรือโบดไปเอาทหารในเรือเล็กแลเรือรบขึ้นมาช่วยต้อนอิก เรานั่งคอยอยู่ที่เกาะจนบ่าย ๓ โมง คอยคุณแพก็หายไป นายแฉ่ได้ไปตาม เมื่อเรายังนั่ง/*58*/อยู่เกาะเล็กคราวหนึ่ง แล้วจมื่นสราภัยตามไปอิกก็ยังไม่มา พอเห็นเรือคุณแพกับพวกเดินบกหลายคน คือ อ้ายเที่ยง เจ้าช่วง78 เอาหีบเขียนหนังสือของเราตามไปเห็นเหนื่อยเต็มกำลัง ด้วยหีบอยู่ข้างจะเขื่อง เจ้าอิ่ม79 เอาขันอาบน้ำกับเครื่องแต่งตัวตามไป กับพวกบ๋อยหลายคนเดินบกมา ก็ตื่นว่าเนื้อลงน้ำ พอมาถึงเราก็เขียนหนังสือ แล้วกินเข้าเวลาบ่าย ๓ โมง ที่กินเข้านั้นไม่มีโต๊ะเก้าอี้ เอาผ้าปูลงกับหญ้าใต้ต้นไม้นั่ง ของที่มาพอหมดกันพอดีกับคนที่ไป จู80 เขาเอาเข้ามาเลี้ยงทหารที่ไปกับเราด้วย วันนี้เดินมากกว่าทุกวัน กรมขุนท่านว่าตั้งแต่เกิดมายังไม่เคยเดินถึงเท่านี้เลย ท่านประมาณว่าทางสัก ๓๐๐ เส้น เราได้เบี้ยแลหอยมาก แต่นั่งคอยอยู่จนเย็น เราเขียนจดหมายนี้อยู่ ต้องพากันนอนตามหาดลมเย็นสบาย ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษเห็นหายไป เราจึงพากันไปเดินเก็บหอยที่หาดทราย น้ำลงไปจนตลอดคันที่ว่ามาแล้วจนถึงเกาะเล็ก แล้วเดินไปตามริมหาดน่าโน้นเพียงที่นั่งเดิม แล้วเดินตัดป่ามาตรงลงหาดมาอิก จนถึงแหลมจึงพบท่านกรมท่า บอกว่าคนน้อยไล่ไม่ออก ไล่ๆก็กลับตลบเข้าไปเสียในป่า/*59*/อิก จะต้องนัดคนให้พร้อมกันขึ้นไปพรุ่งนี้ไหม่ แต่จะให้พรานนั่งกองดูว่า จะข้ามไปเสียเกาะหมากฤๅอย่างไร ถ้าข้ามไปที่เกาะหมากแล้ว จะได้ไปเล่นที่เกาะหมากทีเดียว เราก็พากันลงเรือ เอาเทวราชมาด้วยอิกคนหนึ่ง มาถึงเรือเวลาย่ำค่ำแล้ว.
อนึ่งวันนี้ เราได้ต้นไม้หลายอย่าง เปนกล้วยไม้บ้าง ต้นไม้หลายอย่าง กาพย์ กับจมื่นสราภัย หลวงศัลยุทธ กับทหารมหาดเล็ก เขาช่วยกันฉุดกับเจ้าต๋ง81 เอากล้วยไม้มาให้อิก ๒ อย่าง ๓ อย่าง ๆ หนึ่งลงหัวเหมือนว่าน อย่างหนึ่งเรียกว่าต้นเทียนคะโมย ถ้าแห้งๆใช้จุดไฟติด กับอ้ายเที่ยง แลพวกพ้องเขาห้าคน ช่วยกันถอนหางสิงห์ต้นหนึ่งงามดีทีเดียวต้นใหญ่ เขาผลัดกันหามลงมาที่เรือ.
อนึ่งตั้งแต่วานนี้มาจนวันนี้ มีลมเสมออยู่ แต่ว่าบ่ายสงบหน่อยหนึ่งแล้วก็มีมาอิก เรือโคลงบ้างเล็กน้อย.
เรืออรรคราชวรเดช ที่เกาะกระดาษ
ณวัน ๖ ๑๔ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘
เราตื่นนอน แต่งตัวมากินเข้าแล้วขึ้นไปบนดาดฟ้า คอยดูจัดคนที่จะขึ้นไปก่อน มีเรือฉลอม ๓ ลำมารับทหารแลคนในเรือขึ้นบก เวลา ๔ โมงเช้าเราลงเรือเล็กขึ้นไปบก ที่/*60*/หาดทรายเกาะกระดาษด้านตวันออกเฉียงใต้ ตรงต้นโพทเลที่เราเคยนั่งแต่ก่อน เคยได้เนื้อมาทำที่นั้น แล้วเราเดินเข้าไปในป่า กาพย์กับทหารมหาดเล็กหลายคนนำน่า จมื่นสราภัยเดินใกล้ตัวเรา ข้างหลังนั้น ท่านเล็ก กรมนเรศร์ กับเจ้านายขุนนางมาด้วยกันหมด ทหารถือปืนวินเชศเตอร์ทุกคน เราถือปืนไปหน่อยหนึ่ง เดินลำบาก ให้พระยาภาษรับถือตามไป เมื่อเดินไปนั้นในป่ามีต้นไม้ใหญ่ๆ แต่ต้นเอนๆ ไม่ใคร่จะตรง ไม้ล้มมาก ไม้ที่ล้มนั้นเปนต้นสนใหญ่ๆ มากกว่าอื่น กล้วยไม้มีแทบทุกต้นดูไม่ใคร่จะเว้น ลางแห่งมีกล้วยไม้ขึ้นเปนชั้นๆ ตามลำต้นไม้ เหมือนกับฉัตรดูงามนัก มีต้นหางสิงห์ชุม ขึ้นเปนกอ ๆ ใหญ่ก็มี เล็กก็มี บางแห่งเปนที่ใบไม้แห้งรก บางทีเปนที่หญ้าบ้าง แต่น้อยแห่ง เราเดินตามทางที่กาพย์ทหารเขาตัดมาถึงริมฝั่งใกล้กับที่เราขึ้น แต่เราเข้าใจผิดไปว่าเปนท่าหนึ่ง จึงสั่งกาพย์ให้นำตัดกลางเกาะลงข้างหนึ่ง เมื่อเดินมาถึงกลางเกาะพบเนินเราเดินขึ้นไปบนนั้น เลียบไปตามไหล่เนิน ดินที่เดินนั้นเปนดินสีแดงๆ มีรอยเนื้อมาก รอยใหม่ๆ ก็มี เมื่อเดินมาถึงกลางเนินนั้น เนื้อแกรกมาข้างน่าเราก็หยุดแล้วร้องไปว่าอย่าให้ข้างหลังอึง ข้างหลังไม่หยุดให้เลย ยิ่งบอกว่าอย่าอึงเหมือนยิ่งยุ เพราะว่าอย่าอึงก็ร้องต่อๆกันไป ว่าอย่าอึง กลับดังหนักขึ้นกว่า/*61*/เมื่อยังไม่ได้ห้ามเสียอิก พอเนื้อก็เหลือทนที่จะอยู่ได้ เราเดินลัดป่ากลับมาลงชายทเลด้านตวันออก แลเดินเลียบชายหาดหมายจะมาที่นั่งเดิม แต่เหนื่อยนักด้วยทางที่เดินมานั้นประมาณ ๑๕๐ เส้นเศษแล้ว พอมาพบเสด็จยายท่านนั่งเก็บหอยอยู่ที่แหลม เหนือแหลมที่เราจอดเรือมาแหลมหนึ่ง เราจึงหยุดพักอยู่ใต้ต้นโพทเลริมน้ำเปนที่ร่มสบาย แต่กรมขุนกับหมอสายนั้น เดินล้าหลังมากับพระยาภาษด้วย กรมขุนท่านมาน่า หมอสายกับพระยาภาษเห็นเนื้อมานอนอยู่ริมหาดทีเดียว พอทักขึ้นวิ่งไป แต่กรมขุนท่านไม่เห็น ได้ยินแต่เสียงเมื่อเนื้อออกวิ่ง ในขณะนั้น เหมาวิ่งมาบอกว่าพบเนื้ออยู่ข้างโน้นตัวหนึ่ง ให้กระลาสีต้อนไว้ เราถามว่าใกล้ฤๅไกล เขาบอกว่าไกล เรากำลังเหนื่อยมาไปไม่ไหว แล้วกลัวจะไปเสียแล้ว ก็จะเสียทีเดินด้วย จึงสั่งให้เขาไปต้อนลงน้ำ เมื่อเวลานั้นท่านกลางเอาหีบปิกนิกไป เธอเอาขนมปังกับหมูแฮมมาให้กินกับน้ำแลมเน็ดด้วย แล้วพระยาราชพงษานุรักษ์บุกป่ามา พาหลวงภิรมย์สมบัติกองส่วยรงเมืองตราด ซึ่งมาในเรือท่านกรมท่า เอาผ้าตราสมุก ๓ ผืนกับหมู ๒ ตัวมาให้ แล้วนั่งอยู่กับเราที่นั้นด้วย ในเวลานั้น คุณแพเอาเข้าตามมาให้กิน แต่เรากินของท่านกลางอิ่มอยู่แล้ว กับอยากจะลองไล่เนื้อดูอิกสักคราวหนึ่ง จึงจัดให้ทหารมหาดเล็กซึ่งไปด้วยกับเราเตรียมตัว/*62*/จะเข้าไปไล่ แต่ทหารไม่ได้กินน้ำเหนื่อยนัก พอคนน้ำร้อนเอาน้ำตามมา เราเอาน้ำของเราให้ทหารกินแต่ไม่พอ ได้คนละนิดหน่อย พอคุณแพเอาซ่มมา เราก็ได้แจกทหารกินพอหายเหนื่อย ในเมื่อถึงหาดนั้นพบพระยามหามนตรี82 เราได้ขอให้คนเข้าช่วยต้อนด้วย ครั้นพร้อมกันแล้ว กาพย์ มิศเตอร์อาลบาสเตอร์ พาทหารไป ตั้งแถวกันต้อนดาน่าไปตวันออกเฉียงเหนือ แต่คนเราน้อยนักรายๆกันไปห่างกันกว่าเส้น กับทหารเล็กๆของเราอิกสองคน คือ ดิศ กับวัฒนา ก็ช่วยกันด้วย เราเดินไปริมหาดทรายกับท่านเล็ก กรมนเรศร์ หมอสาย พระยาภาษ เทวราช พระยาราชพงษา จมื่นสราภัย ค่อยๆเดินไปพักละน้อยๆ ตามเสียงที่โห่ไป แต่พระนายไวยนั้น เมื่อเราไปยังนอนหลับแล้วเขาตามไป เรานั่งพัก ให้พระยาราชพงษานุรักษ์ เทวราช ดูข้างหนึ่ง จมื่นสราภัยนั้นคอยข้างในป่า เมื่อเราได้ยินเสียงแล้วตามไป.
หน่อยหนึ่งอาลบาสเตอร์กลับออกมา บอกว่ากวางตัวใหญ่วิ่งตลบหลังผ่านน่าแถวไป เราเดินไปได้ยินเสียงโห่เร้าๆเข้าทีไรเราก็คอยดูอยู่เสมอ.
ในเวลานั้นเราหิวเข้าจึงรีบเดินไปตามคันหาดทราย ไปนั่งลงจะกินเข้าที่เกาะเล็กซึ่งเก็บหอยเมื่อวานนี้ แต่เข้ายัง/*63*/ไม่มาถึงพร้อม เราจึงลองยิงปืนไปที่เกาะเล็กดูทาง พอนั่งลงจะกินเข้า พระนายไวยร้องมาว่าเนื้อออก เราจับปืนวิ่งมาหมายว่าจะทัน พอมาใกล้เห็นคนยืนอยู่ปลายหาดข้างโน้น ก็นึกว่าถึงเนื้อมาจริงก็ยิงไม่ได้ เพราะคนเดินอยู่ข้างน่า เราก็เดินอ่อนลง พอมาถึงที่พระนายไวยนั่งอยู่ พระนายไวยบอกว่าเนื้อมาถึงหาด พอเห็นคน ๓ คนนั้นยืนอยู่ก็วิ่งกลับไป ในขณะนั้นกาพย์ออกมาเล่าว่า เมื่อเอาคนเดินเข้าไปจัดแถวแล้วเดินไล่มา ตัวเขาเดินมาคนเดียว พอหนองน้ำ ๆ ใส แต่มีน้ำขุ่นเปนทางไป จึงเดินลุยข้ามน้ำตามทางที่ขุ่นนั้น ไปพบกับทหารอิก ๒ คนพากันเดินไป ได้ยินเสียงแกรกๆ ก็เดินตามหนักเข้าไป เห็นกวางตัวใหญ่ไปข้างน่า จึงตามหนักเข้าไป พอพบต้นไม้ใหญ่ล้มขวางหน้าอยู่ กวางวิ่งข้ามต้นไม้ใหญ่ไปล้มลง เขาวิ่งไปร้องให้ช่วยกันต้อนว่าเนื้ออยู่ที่นี่แล้ว คนก็มาไม่ใคร่จะทันเพราะระยะทางห่างกันนัก แล้วได้ยินเสียงปืนที่เรายิงเกาะเล็กนั้น หมายว่าเรายิงเนื้อข้างนอกก็โห่ส่งหนักออกมา เห็นตัวเนื้อวิ่งมายืนเลือกลักอยู่ แล้วเห็นคนเดินเข้ามา ๓ คน จึงวิ่งออกมาไล่ พอเนื้อตลบเข้าป่าไปเสียแล้ว กาพย์เสียใจนัก ทหารของเราเหนื่อยมากจริง.
อาลบาสเตอร์ เขาได้ทำการมากเหมือนทหารเหมือนกัน เราถามเขาว่าเหนื่อยมากฤๅ เขาว่าไม่สู้เหนื่อย แต่/*64*/เห็นเขาสนุกด้วยเรามาก เหมือนกับคนของเราเอง กวางคราวนี้คงจะมี ๓ ตัวเปนแน่ ด้วยคนไปไล่ก็พบหลายพวก พูดถึงกวางนี้เหมือนกันทั้งนั้น คราวนี้ไม่ได้ตัวเพราะม้าฬ่อเสียงเบานัก แล้วคนขึ้นไปเที่ยวเดินอยู่เสียรอบหาดไปทั้งนั้น ถ้ากวางจะวิ่งลงด้านไร คงเห็นคนทุกด้าน ห้ามกันไม่ไหวเลย เมื่อคราวก่อนนั้นไม่ใคร่จะมี แล้วพระนายไวยไปไล่ได้แตรทั้งวง เข้าไปเป่าเสียงกึกก้องจับหัวอกหัวใจมาก ไม่อาจเข้าป่า แล้วก็มีหมาคอยไล่อยู่ด้วย จึงต้องลงน้ำเรายิงได้ง่ายๆ เสียดายนักที่ไม่ได้คราวนี้ กาพย์เขาว่าถ้าอิกวันหนึ่งจะจัดให้ดีขึ้นจงได้ แต่ขัดที่เรือทุกลำน้ำน้อยไม่พอที่จะกินไปได้อิกวันหนึ่ง จะลำเลียงก็ไม่ทัน จึงจะต้องไปจันทบุรี เราจะเดินไปกินเข้าที่เดิมซึ่งกินค้างอยู่นั้น ก็เดินไม่ไหว ต้องหยุดกินที่นั้นเอง เมื่อเรามาถึงกลางทางนั้น ให้เทวราชไปบอกคุณแพว่า ให้เอาเข้ามาแต่พอเรากิน ๖ คน เพราะหมายว่าจะกินตามชายหาด เมื่อเราเดินมาหกคนเท่านั้น ครั้นถึงเวลากินเดี๋ยวนี้พร้อมกันเข้าหลายคน ของกินก็ไม่พอ เรากินคนละเล็กละน้อย ไม่อิ่มสักคนหนึ่ง ทหารนั้นจูเขาเอาขนมปังหีบใหญ่มาส่งหีบหนึ่ง ถึงกินไม่พอกันก็ดูสนุกมาก พอกินเข้าแล้วท่านกรมท่าก็มา พูดกันถึงเรื่องไล่เนื้อ ในเมื่อกินเข้านั้นเวลา ๕ โมงเย็นแล้ว ๆ ทีหลังคุณแพได้เข้ามาเติมอิกหน่อยหนึ่ง แต่เราขี้เกียจกินอิก ด้วยหมายจะมากิน/*65*/ที่เรือก็ให้ทหารตัวนายกับเทวราชแลคนอื่นๆกินเสีย พอกรมขุนเดินถือไม้เท้ามากับท่านกลางแลเจ้านายตามมานั่งอยู่ที่นั่นด้วย เรือเล็กที่เราไปนั้นให้ไปตามก็ไปไม่ได้ น้ำแห้งนักต้องอ้อมมาข้างตวันตก เราจึงมากับท่านกรมท่า มานั่งอยู่ที่ปลายแหลมตวันตก เราให้ทหารเขากองไฟเปนที่หมายเรือจะได้มาถูก ทหารเขาเหนื่อยๆมาแล้วยังหักต้นไม้หากิ่งไม้แห้งมากองไฟแขงแรงนัก แล้วก็มีต้นสนริมน้ำตายจมอยู่ในหาด เขาพากันเข้าดึงหักเอามาทำฟืนจนเหลือแต่ต้นกิ่งใหญ่ เขาเอามีดบากแล้วช่วยกันโหนตัวกันเปนแถว พอไม้หักก็ล้มครืนแล้วหัวเราะสนุกมาก ไม่เหมือนทหารเลวๆ เพราะออฟพิศเซอรทั้งนั้น เราขอบใจเขามาก แต่นั่งพูดกับท่านกรมท่าจนทุ่มหนึ่งแล้ว เรือก็ยังไม่มา จึงให้กาพย์ไปกองไฟต่อๆกันไปให้หลายกอง เราจะเดินเลื่อนไปทีละน้อย พอแลเห็นเรือมาเราก็เดินเลียบไป พบพระสาครคชเขตรจางวางด่านเกาะช้าง มาช่วยกองไฟอยู่ปลายแถว เรือเราจะเข้ามาถึงหาดไม่ได้ เพราะน้ำตื้นคืบเดียวเท่านั้น เราจึงคิดจะลงเรือท่านกรมท่าไปขึ้นเรือใหญ่ข้างนอก แต่ถึงเรือท่านกรมท่าก็ยังเข้าไปริมหาดที่แห้งไม่ได้ เราต้องขอให้ใครมาให้เราขี่หลังไปคนหนึ่ง ซายันดั่นทหารมหาดเล็กเขาเปนคนแขงแรงมารับเราไปถึงเรือท่านกรมท่า แล้วเข็นต่อไปเรือก็ไปไม่ได้ คนในเรือเราต้องลงเข็นหมด เว้นแต่กรมนเรศร์/*66*/คนเดียวไม่ได้ลง แต่เข็นแล้วขึ้นเรือหมายว่าจะไปได้แล้ว กลับติดศิลา ต้องลงเข็นอิกหลายหนจึงอออกฦกได้ เรือโบดคราวนี้เห็นจะเสียทีเดียว เรามาถึงเรืออรรคราช ๒ ทุ่มครึ่งแล้ว ตามหาคุณแพว่ายังลงมาไม่ได้.
พระอินทรเทพ83หาเข้าให้กินก่อน เขายังมีนกเปล้ามาให้กินอิก วันนี้วรวรรณกับวัฒนามากินเข้ากับเราด้วย เราชวนวัฒนาไว้เรืออรรคราช แต่วรวรรณนั้นกลับไปเรือเขจร เมื่อกินเข้าแล้วทหารลงเรือฉลอมมาถึงเรือยามเศษ ให้เรือไปตามคุณแพจนกินเข้าแล้วจึงมา บอกว่าเรือติดที่ตื้นหว่างเกาะหมากกับเกาะกระดาษ ที่นั้นเปนปการังมาก ต้องลงเข็นด้วยกันหมด คุณแพแลช่วงกับคนที่มาด้วย ปการังบาดตีนยับเยินทีเดียว ถึงร้องไห้กันก็มี.
อนึ่งคุณแพนั้นถึงเปนผู้หญิงก็จริง แต่แขงแรงยิ่งกว่าผู้ชายอิก ไปถึงไหนๆ ก็เอาเข้าไปให้กินทันทุกแห่ง ไม่ขาดเลย ไปเรือก็ถือท้ายเอง ไปบกก็เดินจนสุดหาด ๒ เที่ยว ๓ เที่ยวด้วยกันไม่ถอยเลย เราได้คนทำครัวดังนี้เปนดีจริง ถ้าคนอื่นทำ เห็นจะได้ความลำบากกับตัวเราไม่เหมือนคุณแพทำเปนแน่ ถึงอยู่ในเรือก็นอนอยู่กับเตาไฟยังค่ำ แต่ทำมาอย่างนี้ ๕ ปี ๖ ปีมาแล้ว ไม่เห็น/*67*/บ่นว่าเหนื่อยฤๅบิดเบือนเปนเกียจคร้าน คนทั้งปวงที่มาในเรือที่นั่งต้องรักคุณแพหมด จะกินเมื่อไรก็ได้เมื่อนั้นไม่รู้จักถือตัวเลย.
อนึ่งในหมู่เกาะเหล่านี้ ดูเหมือนกับเปนเกาะจะงอกไปอิกตื้นไปทั้งนั้น แต่เกาะหมากนั้นใหญ่กว่าเกาะกระดาษมาก แล้วก็มีน้ำจืดด้วย หมอสายกับอาลบาสเตอร์ ว่าคนเยอรมันคนหนึ่งชื่อแซนเบิกมาทำไม้ยางกับไม้แกแลย้อมผ้า ได้เอาฝรั่งมาไว้สามคน มิศเตอร์เบจีที่ได้รับเงินเดือนในการโทรเลขคนหนึ่ง ในระหว่าง ๓ คนนั้นด้วย เขามาตั้งทำหน่อยหนึ่ง ก็ไปเมืองไซ่ง่อน ไปทำสัญญากับลูกค้าว่าจะส่งไม้ ครั้นเขาเอาเรือมาถึงเกาะหมากก็ไม่มีอะไร เพราะเขาไม่ได้จัดการเรียบร้อย เขาก็เลยไปไช่ง่อนเสีย แต่ฝรั่งที่จ้างมานั้นได้อยู่ที่เกาะนี้เกือบปีหนึ่งต้องกลับมาบางกอกเอง แล้วแซนเบิกกลับเข้ามากรุงเทพฯ ได้ช่วยความที่จีนเปนความกับพระยานคร84 แล้วได้ขออนุญาตทำดีบุกที่เกาะสมุย พอได้อนุญาตแล้วก็ไม่ได้ไปทำ ประมาณ ๖ เดือนก็ตาย เราเข้านอนเวลา ๒ ยาม ทอมอเมตเตอร์เช้า ๗๘ ดิครี กลางคืน ๗๗ ดิครี
อนึ่งเราลืมไปไม่ได้พูดถึงทำงานเลย เราได้หอยสังข์ตัวหนึ่ง กับหอยกาบลายงามเหมือนผีเสื้อ เราให้เจ้าต๋ง/*68*/ซึ่งเราลืมออกชื่อ เมื่อพูดถึงคนลงเรือที่แปลกมานั้น เขียนอย่างแล้วให้กมลาศเขาให้ช่างทองซึ่งเอามาด้วย ๒ คนทำเปนปิ่นปักผ้าผู้กฅอ ทำมาหลายวันแล้ว แต่มาถึงวันนี้ยังไม่แล้ว เรามีเพ็ชรมาสำหรับฝังด้วย.
อนึ่งเมื่อเดินไปในป่านั้น ชุมพล เก็บได้เขากวางกิ่งหนึ่ง แล้วกะลาสีเก็บได้อิกกึ่งหนึ่ง เฉภาะได้คู่กันทีเดียว เราให้รางวัลกะลาสีบาทหนึ่ง.
เรืออรรคราชวรเดช ปากน้ำเมืองจันทบุรี
ณ วัน ๗ ๑๕ฯ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘
เราออกเรือจากเกาะกระดาษ พอพระอาทิตย์ขึ้นพ้นน้ำ มาตามระยะทางที่ว่ามาแล้ว อยู่ในน่าเกาะช้าง เวลา ๓ โมงพบเรือเทียมลมถือหนังสือคุณสุรวงษ์มาให้เราฉบับหนึ่ง ได้รอเรือรับหนังสือแล้วเดินต่อมา เวลาเที่ยงเข้าแหลมสิงห์ ทอดสมอในปากน้ำ ตรงน่าป้อมที่เขาทำพลับพลาเล็กๆไว้รับ เมื่อเรือเราจอดแล้ว พระยาจันทบุรี85 ลงมาหาที่เรือ เราถามเขาถึงการต่างๆ ในที่ลูกค้าได้ค้าขายแลหนทางที่จะไปเที่ยวดูในเมืองนี้ อยู่ประมาณครึ่งชั่วโมงกลับไป บ่าย ๒ โมงครึ่งเราจะกินเข้า พอจีนเจียะนายอากรเตาสุราบ่อนเบี้ยมาหา เอาของกำนัน/*69*/มาให้เรา ได้ถามถึงสุราในเมืองนี้ เขาว่ามีสุราต่างประเทศมาจำหน่ายมาก น่ากลัวเงินจะตก แล้วแจ้งความต่อไปว่าอัฐโสฬศที่จะใช้ในตลาดนั้นมีน้อยนัก ราษฎรจะซื้อของแลสุรายาฝิ่นก็ไม่มีอะไรจะทอน มีความลำบากมาก มาอ้อนวอนจะขอให้ใช้ปี้ก็เกรงจะผิดพระราชบัญญัติไม่อาจใช้ เราได้รับเขาว่าจะถามพระยาจันทบุรีดู ถ้าไม่มีจำหน่ายเราจะให้เรือเทียมลมไปเอามาแต่กรุงเทพฯ ให้ทันใช้ จีนเจียะคนนี้อยู่ในพระยานรนารถ86ก่อน เราได้ให้เสื้อแพรเขาตัวหนึ่ง
ครั้นบ่ายเกือบ ๕ โมงเรากินเข้าแล้ว วันนี้กินเข้าช้าไปเพราะเขียนหนังสือเมล์ เราเขียนถึงคุณสุรวงษ์ ๓ ฉบับ สมเด็จกรมพระ87 ฉบับ ๑ พระยาพิพิธโภไคยให้ส่งอัฐและโสฬศออกไปฉบับ ๑ เจ้าคุณกลางฉบับ ๑ เรือไปบางกอกนั้นเห็นว่าเรือเทียมลมพึ่งมาถึงใหม่ เรือปานมารุตออกมาอยู่ที่นี่ถึงสามวันแล้ว ด้วยฝ่าลมข้ามไปเกาะกระดาษไม่ไหว จึงให้เรือปานมารุตไปแทนเรือเทียมลม กรมอดิศรได้ไปจัดเรือให้ออกใน ๕ โมงเย็นวันนี้ ต่อกินเข้าแล้วจึงแต่งตัว ลงเรือไปขึ้นที่ตพานพลับพลาป้อมไพรีพินาศ น้ำ/*70*/เชี่ยวทีเดียว ท่านกรมท่าแลพวกกรมท่ากับกรมการเมืองจันทบุรีมาคอยรับอยู่ที่ท่า เราขึ้นไปนั่งบนพลับพลา พูดกับท่านกรมท่าด้วยเรื่องจะจัดคนขึ้นไปวันที่เขาพลอยแหวน ให้ทหารกับปลัดกรมแลจ่าตำรวจ แลตำรวจเลวที่มาในเรือเขจรขึ้นไปคอยรับก่อน แต่ทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์กับเจ้ากรมปลัดกรมตำรวจที่มาในเรือเราอิก ๓ คนนั้น คอยไปพร้อมกับเราเอง พระอินทรเทพนั้น เราสั่งไม่ให้ไป เพราะที่บนนั้นกรมท่ารับเลี้ยง เราให้พระอินทรเทพคอยหาให้กินอยู่ที่เรือ ครั้นปฤกษากับท่านกรมท่าแล้ว เราเดินไปดูปีกกาป้อมข้างล่าง ที่ปีกกานั้นก่อถมดินเปนใบเสมาป้อมอันใหญ่ๆ ยาวสัก ๕ ศอกหนาสัก ๒ ศอกคืบ เรียงไปกับแผ่นดินคล้ายกับปีกกาเมืองสมุท โอบไปประจบเข้าทั้ง ๒ ข้าง โดยยาวประมาณสัก ๒ เส้น แล้วเดินขึ้นไปเขาสูงประมาณสัก ๓๐ วา มีใบเสมาป้อมก่อไปตามไหล่เขาอิกชั้นหนึ่ง ข้างบนนั้นเปนพระเจดีย์ ว่าพระพิพิธเมืองตราดมาสร้างไว้ เปนพระเจดีย์ตามธรรมเนียม เราเดินขึ้นไปถึงทักษิณพระเจดีย์ชั้นบน แลดูวิ้วตลอดมาทางทเลแลด้านน่าเขาทิศตวันออก แต่ทิศเหนือนั้นบังต้นไม้ ทิศตวันตกเปนเขาแหลมสิงห์ที่ป้อมตั้งนั้นเอง.
ในเวลานั้น เราได้พูดกับพระยาจันทบุรี เขาว่าปีนี้น้ำไม่สู้มาก พอดี นาเข้างามได้ผลมาก แลนาที่ปากน้ำ/*71*/ก็มีมาก ใน ๒ ปีนี้หักร้างถางพงเติมขึ้นอิกหลายเจ้าของ ป้อมทั้ง ๒ ป้อม คือ แหลมสิงห์ที่เราขึ้นเดี๋ยวนี้ กับป้อมที่หัวโขดเปนแหลมเยื้องขึ้นไปกว่าป้อมนี้หน่อยหนึ่งนั้นทำแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่88 แต่ยังเปนพระคลังอยู่ ออกมาขัดตาทัพแล้ว ทำเมืองขึ้นใหม่ที่เนินวง เพราะเวลานั้นที่กรุงวิวาทกับญวนด้วยเรื่องอนุเมืองเวียงจันท์เปนต้นเหตุ จึงขาดไมตรีกัน ทางนี้เปนทางญวนมา จึงให้สร้างป้อมแลเมืองขึ้นไว้ให้มั่นคงเปนที่รับข้าศึก สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ตั้งทำเมือง ให้สมเด็จเจ้าพระยาเดี๋ยวนี้ทำป้อมนี้ แต่ท่านให้พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) บิดาพระยาจันทบุรีเดี๋ยวนี้เปนผู้ทำ ป้อมหัวแหลมนั้น เจ้าคุณทิพากรวงษ์ แต่ยังเปนจมื่นราชามาตย์เปนผู้ทำ ป้อมนั้นทำก็คล้ายๆกับที่ปากน้ำเจ้าพระยาไม่ผิดอะไรกันนัก แต่ยังไม่มีชื่อ มาเมื่อทูลกระหม่อมยังทรงผนวชอยู่นั้น เสด็จออกมาทอดพระเนตรเห็นป้อมถามชื่อไม่มี จึงประทานชื่อป้อมเขาแหลมสิงห์นั้นว่า (ป้อมไพรีพินาศ) ป้อมหัวแหลมนั้นว่า (ป้อมพิฆาฏข้าศึก) แลป้อมทั้ง ๒ นี้มีที่ไว้ดินดำแลปืนพร้อม มาครั้งทูลกระหม่อม เสด็จมา ท่านทรงเห็นว่าไม่มีราชการสิ่งใดแล้วป้อมก็ทรุดโทรมมาก จึงรับสั่งให้ขนปืนไปไว้เสียที่เมือง /*72*/ป้อมนั้นจึงเปนป้อมเปล่าทั้ง ๒ ป้อม โรงทหารที่ในป้อมนั้นก็ทรุดโทรมไปหมด แต่ป้อมไพรีพินาศนั้นไม่มีโรงทหารมาแต่เดิม เมื่อมีราชการเหมือนเมื่อครั้งมีข่าวอังกฤษเตรียมทัพเรือที่เกาะหมาก ตื่นกันคราวนั้น ก็ตั้งรักษาป้อมนั้นแขงแรงทีเดียว แล้วเราเดินกลับลงมาถึงชั้นกลาง เดินไปที่นอกใบเสมาป้อมที่นั้น แลเห็นภูมิพื้นแผ่นดินมากกว่าบนพระเจดีย์ เราเรียกพระยาจันทบุรีไปถามเรื่องต่างๆ แลดูไปข้างปากอ่าวนั้น เห็นเกาะเล็กอยู่ในอ่าวทีเดียว เรียกว่าเกาะจุลาแลต่อไปนั้นเกาะเปริด ข้างทิศตวันออกนั้น เขาสระบาปเปนเทือกกันมา พระยาจันทบุรีว่าตรงเขาศิลาแดงๆ มานั้น เปนที่น้ำตกคลองพลิ้ว ในเขาสระบาปมานั้นเรียกเขาจำฮ่าน ที่พื้นแผ่นดินเปนนาตลอดทั้งนั้น แลดูทิศเหนือนั้นเห็นเขาสูงใหญ่ เรียกเขาสอยดาว อาลบาสเตอร์เขาว่าสูง ๔๗ เส้น ๑ วา แลเขานี้พระยาจันทบุรีว่าถ้าจะไปทางประมาณ ๑๒๐๐ เส้นเศษ ต้องเดินขึ้นไปชายเขาทางไกลแล้วไปถึงกลางๆเรียกเขาลูกบาด ว่าเปนอัศจรรย์มาก เขานั้นมีศิลารางเปนพื้นกว้างประมาณ ๒ เส้น แล้วมีศิลาเปนสี่เหลี่ยมคล้ายกับรูปลูกบาดทีเดียว แต่ด้านตวันตกนั้นไม่สู้ตรงอยู่หน่อยหนึ่ง กว้างประมาณห้าวาสี่เหลี่ยม มีศิลากลมเปนเหมือนเตาม่อรับศิลาสี่เหลี่ยมที่เปนรูปลูกบาดตั้งเปนศิลาพื้นอิกชั้นหนึ่ง ที่ใต้ลูกบาดเตาม่อรองนั้นแลเห็น/*73*/โปร่งตลอด ที่ศิลาพื้นรองข้างล่างกว้าง ๒ เส้นนั้น เมื่อ ๒ ปี ๓ ปีมานี้ราษฎรตื่นกันว่ามีรอยพระพุทธบาท เพราะเดิมนั้น พระสงฆ์เข้าไปกรุงเทพฯ ถ่ายรอยพระพุทธบาทที่เมืองสระบุรีมาให้คนทั้งปวงดู สมุน (เปนหมอสำหรับไปทำ พิธีในที่ต่างๆตามป่าซึ่งคนจะไปทำการในป่าไม่ให้มีอันตราย) เปนคนเคยไปที่เขาลูกบาด มาเห็นรอยพระพุทธบาทที่ถ่ายไปนั้น จึงบอกว่าที่เขาลูกบาดมีอยู่คล้ายกับอย่างนี้ แล้วพาคนไปดู มีพระสงฆ์แลราษฎรไปนมัสการมาก พระยาจันทบุรีได้ทราบความ จึงได้ออกไปดูเห็นรอยนั้นยาวประมาณ ๓ ศอก กว้างประมาณศอกเศษ เปนลายในศิลาขดๆ แต่ไม่เปนรอยนิ้ว มีพระสงฆ์ไปลงทุนสร้างโรงครอบไว้ ยังอิกรอยหนึ่งอยู่ในศิลาเปนที่ใกล้ๆกัน แต่ไม่ใคร่จะเปนรอยพระบาท ที่เขานั้นไม่เปนศิลาเทือกเดียวกัน เหมือนเขาทเลแลเขาอื่นๆ เปนศิลาก้อนโตๆ ซ้อนๆ กันอยู่โดยมาก มีศิลาก้อนหนึ่งใหญ่เอนลงมาเหมือนหนึ่งจะล้ม มีรอยเหมือนหนึ่งมือคบรับไว้ เราได้ถามพระยาจันทบุรีว่า ตัวพระยาจันทบุรีเองเห็นอย่างไร เขาว่าเมื่อจะไปนั้นได้อธิฐานว่า ถ้าเปนรอยพระพุทธบาทแท้แล้ว ขอให้นิมิตรสิ่งหนึ่งสิ่งใดปรากฎสักอย่างหนึ่ง เมื่อไปถึงก็ไม่มีนิมิตรสิ่งไรปรากฎเลย ได้ไปอยู่ในที่นั้นถึง ๒ วัน ครั้นเมื่อจะกลับมาเห็นเปนรูปพระพุทธรูปปรากฎที่ศิลาลูกบาด แต่ห่มผ้าเหมือน/*74*/พระญวน ได้เห็นด้วยกันหลายคน แล้วเขาเอากล้องส่องจับดู ก็ไม่แลเห็นสิ่งไร ตัวเขาเองก็เห็นว่าโตเกินขนาดนัก ไม่น่าจะเชื่อว่าเปนพระพุทธบาท แต่คนที่นับถือนั้น เปนตาแปรธาตุไปด้วยกันหมด เห็นไปต่างๆตามชอบใจ แต่ก่อนนั้นมีคนขึ้นถึงวันละพันหนึ่งพันเศษ แต่เดี๋ยวนี้น้อยไป ที่ในใต้แผ่นศิลาซึ่งเปนพื้นรองเตาม่อรับลูกบาดนั้น มีถ้ำ ถ้าคนจะลงไปในนั้นได้ประมาณ ๑๕๐ คน จนบัดนี้ก็ยังมีคนไปอยู่เสมอ แล้วเราแลดูมาข้างซ้ายอิกหน่อยหนึ่ง เปนลำแม่น้ำเห็นตลอดไปหลายคุ้ง แม่น้ำนั้น ปลายน้ำไปตกเมืองปาจิณบุรี เขาว่าน้ำลงขอดอยู่ในศอกหนึ่ง หย่อนศอกบ้าง เดี๋ยวนี้เปนโขดเกิดขึ้นมากกว่าแต่ก่อน แต่เพียงพระยาจันทบุรีคนนี้มาเท่านี้ก็เกิดโขดขึ้นจนต้นไม้งอกหลายแห่ง ในแม่น้ำนั้นข้างบนๆขึ้นไปเปนทรายทั้งนั้น ต่อมาใกล้ๆทเลจึงเปนเลน เรากลับจากป้อมลงมาที่พลับพลาแล้ว ขอให้ท่านกรมท่าช่วยทำกรงหมี ซึ่งพระยาจันทบุรีเขาให้เรา เราจะเอาไปในเรือด้วย หมีนั้นเปนลูกหมีสุนักข์เล็กทีเดียว ที่พลับพลาเขาทำโปร่งๆดี เอาอย่างทำนองฝีมือท่านกรมท่าที่ทำอ่างศิลา มีโต๊ะเก้าอี้ตั้งบ้างเล็กน้อย ที่น่าพลับพลาในระหว่างตพานข้างน่ากับข้างในต่อกันนั้น เขาทำกรงในน้ำขังจรเข้ไว้ตัวหนึ่ง แต่เปนจระเข้เล็กทีเดียว เราลงเรือตีกันเชียงขึ้นไปดูป้อมพิฆาฏข้าศึก แล้วล่องกลับลง/*75*/มาแวะที่เรือไรซิงซัน เฝ้าเสด็จยายอยู่หน่อยหนึ่ง แล้วกลับมาถึงเรือย่ำค่ำครึ่ง พอมาถึงเรือสักครู่หนึ่ง ท่านกลางมาหา เอาหัวเนื้อมาให้หัวหนึ่ง มีเขาติดทั้งสองข้าง บอกว่าบ่าวเก็บได้ที่เกาะกระดาษเมื่อวานนี้ เราให้กาพย์ติดไว้ที่ฝาห้องเรืออรรคราชตรงตู้เขียนหนังสือ วันนี้ท่านกลางกินเข้ากับเราด้วย พระยาจันทบุรี เอาด้วงมาให้อย่างหนึ่ง เรียกว่าด้วงหวาย แต่เราไม่ได้เห็นว่ารูปร่างเปนอย่างไร ครั้นเห็นแล้วกลัวจะกินไม่ได้ แต่พระยาจันทบุรีสรรเสริญว่ามันยิ่งนัก เราให้คุณแพหั่นเสียให้เลอียด แล้วผัดมากินมันดีจริงๆ เวลา ๔ ทุ่มเศษเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ วันนี้ร้อนมาก ๘๖ ดิครี เมื่อบ่ายนี้ร้อนนัก เหมือนน่าร้อนทีเดียว เวลาวันนี้เดือนหงายงาม ครั้นจะอยู่จนดึกหน่อยหนึ่ง ก็พรุ่งนี้จะตื่นแต่เช้า จึงต้องเข้านอนแต่หัวค่ำ.
ตามทางไปเขาพลอยแหวน
ณ วัน ๑ ฯ๑ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘
เราลงเรือโบดเช้าโมงครึ่ง วันนี้กรมพิชิต กมลาศ มาลงเรือเรา เราเอาพระปลัดไปด้วย จะได้ไต่ถามการในเมืองจันทบุรี เรือเทียมลมจูง ๒ โมง ๑๐ มินิต เรามาพ้นแม่น้ำแยกไปคลองหนองบัว มีทางไปถึงเมืองขลุง เมื่อก่อนเรามาถึงที่นี้ ลมจัดมีคลื่นสาดเข้าในเรือ คนที่เรือ/*76*/เปียกบ่อยๆ ตั้งแต่พ้นคลองนี้มาแล้วไม่มีคลื่น แลกลางทางนั้นมีลำคลองตัดฟืนหลายแห่ง เวลา ๒ โมงครึ่ง เลี้ยวแหลม มาเห็นเขาพลอยแหวนสนัดทีเดียว ๓ โมงเช้ามาถึงคลองไปแขมหนูออกถึงทเล มีด่านตั้งไว้แต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มาอิกหน่อยหนึ่งข้างฝ่ายตวันออกมีคลองครุ ไปตกบางโตนด ๓ โมง ๑๕ มินิตมาเห็นเรือกระมุท ซึ่งท่านกรมท่าจอดอยู่ที่ท่าเสาธง ที่ริมฝั่งมีเสาหงษ์อยู่ข้างซ้ายมือ แล้วเข้าคลองบางกะจะ ข้างฝั่งตวันออกมีศาลเจ้าและศาลาอยู่ข้างซ้ายมือ ต่อนั้นมามีโรงเรือนประมาณ ๒๐-๓๐ หลัง เรือเราจอดที่ตพานน่าพลับพลา เห็นพระยาจันทบุรีมาคอยรับอยู่ เราขึ้นนั่งพักบนพลับพลา ที่พลับพลานั้นทำเปนปรำ แต่ยกพื้นชั้นบนกว้างประมาณ ๓ วา กั้นฝากลางเปนข้างน่าข้างในมีพื้นลด ข้างน่าข้างในประมาณ ๕ ศอก ฝาไม้ระกำที่ข้างน่าเปิดโถงใช้พนัก ขดด้วยหวายดูงามดี มีเกยหุ้มด้วยไม้ระกำ รอบพลับพลานั้นมีปรำใบไม้ รวมเรามาในแม่น้ำตั้งแต่เรืออรรคราช คิดเปนทางโมงหนึ่ง กับ ๕ มินิต ถึงพลับพลาบางกะจะ ต้องรอให้จัดกระบวนหน่อยหนึ่ง มีม้าพระยาจันทบุรีเข้ามาหา ๕๐ ม้า กับรันแทะอย่างเก่าก็มี ที่เขาทำเก๋ง คล้ายกับรถฝากระจกดูงามทีเดียวก็มีตำรวจทหารกับเจ้านายขุนนาง บางคนมาด้วยม้า บางคนมาด้วย/*77*/รันแทะ เราเดินข้ามตพานเขาทำใหม่มาที่ริมถนนนั้น เห็นเกยอย่างใหม่ ไม่ได้เคยเห็นมาแต่ก่อนเลย เขาทำเปนยกพื้นยาวประมาณ ๓ ศอกคืบ กว้างศอกคืบ สูงศอกคืบ ๖ นิ้วถึงพื้น ข้างน่านั้นมีหลักมุมสองข้างๆหลังมีเก้าอี้ คล้ายกับเก้าอี้ข้างตพานน้ำตามที่เห็นในบางกอกบ่อยๆ ที่หัวเกยสองข้างนั้นเปนบันได ๓ คั่น ถามเขาว่าเปนเกยม้า เปนความคิดของพระยาจันทบุรีให้ทำเอง ของเขาก็ชอบกลอยู่ แต่เราไม่ต้องการที่จะต้องลำบากขึ้นบันได แลต้องเอาม้ามาเทียมเกย เราขึ้นม้าพิรุณรัศมีออกเดินมาตามทาง หลานขึ้นม้าถือดาบเรามาด้วย เห็นเปนโรงจีนเปนร้านขายของทั้งสองข้างมากหลายสิบโรง แต่เห็นเปนฝาปูนอยู่โรงหนึ่ง ทางคดไปคดมา ๓ ทบ ๔ ทบจึงหมดโรง แต่เราเห็นคนที่ยืนตามโรงนั้น เปนจีนแทบทั้งนั้น ไม่ใคร่เห็นมีไทย เว้นแต่ผู้หญิง เมื่อต่อมานั้นเปนเดินต้องขึ้นทางสูง เหมือนขึ้นเขาหน่อยหนึ่งพอถึงหลังที่ราบ คราวนี้เราเห็นตึกจริงๆ เปนเก๋งจีนศาลเจ้าอยู่ ๒ หลัง มีโรงงิ้วแลโรงใกล้เคียงหลายโรงอยู่ข้างขวามือ เมื่อแลไปข้างซ้ายเราเห็นเปนโรงขายของกินโรงหนึ่ง เห็นมีหมูเป็ดไก่มาก แต่จะเปนโรงหมี่ ฤๅของอะไรเจ๊กๆไม่ทราบ เราเดินม้าต่อมาออกที่เตียน ที่นั้นพื้นเปนหญ้า แลมีต้นไม้เปนหย่อมๆไป มีน้ำหนองบ้างดูงามดี ถ้าเปนฤดูฝนหญ้าไม่แห้งจะ/*78*/งามกว่านี้ ดูคล้ายกันที่เมืองราชบุรีที่เขาสัตนารถ แลในที่ๆเราผ่านมาเดี๋ยวนี้เห็นเปนสูงๆต่ำๆ เปนฮองซุ้ยที่ฝังศพจีนมากหลายแห่ง เหมือนกับที่เมืองมละกา ที่มละกานั้นมากกว่านี้ ดูก่ายกันไปทั้งเนินทีเดียว ดูภูมที่คล้ายกับที่นี้ด้วย ทางที่มานั้นสีดินแดงๆแทบจะเท่ากับสีอิฐเก่าๆ อย่างเช่นถนนน่าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ตามข้างทางนั้นมีโรงจีนบ้างเปนระยะมา มีไร่อ้อยหลายแห่ง ที่น่าไร่อ้อยนั้นเปนไร่ยาสูบบ้าง ไร่ถั่วบ้าง นาเข้าก็มีบ้าง ที่เปนค้างพริกไทยก็มีโดยมาก ริมๆหนทางมีต้นมะพร้าวมาก เข้ามาในหมู่ไม้อิกหมู่หนึ่งก็ออกที่เตียนเปนไม้หย่อมๆมา ทางที่เราไปนั้นเปนกลางเตียน ดูทางก็จะทำง่ายๆ เปนแต่ถากหญ้าเกลี่ยดินเสียบ้างเล็กน้อยก็เปนแล้วกัน ด้วยที่นั้นราบไม่สูงต่ำอะไรกว่ากันนัก เรามาใกล้ถึงเชิงเขาแล้ว ขึ้นไปเปนทางลาดสูงขึ้นไปทีละน้อย ทางนั้นคล้ายกับเขาสัตนารถที่สมเด็จเจ้าพระยาทำใหม่ แต่ไม่มีศิลา กับต่ำไม่ลงรอบเขาเหมือนเขาสัตนารถ เห็นจะทำได้ง่ายนัก มาถึงหลังเนินมีพลับพลา ๒ หลัง พลับพลาใหญ่ กระบวนทำคล้ายกับที่ท่าบางกะจะ แต่โตกว่าไม่เปนปรำ เปนหลังคาปั้นหยา ๒ หลัง ฝานั้นทำดีทีเดียว ที่พลับพลาอิกหลังหนึ่ง ทำเปนเนินสูงขึ้นไปอิกหน่อยหนึ่ง ทำนองเปนพลับพลายก แลดูแผ่นดินได้ตลอด เราเห็นเขาวางที่แลทำการดี เห็นว่า/*79*/พระยาจันทบุรีนี้เขาเปนช่างอยู่ จึงวางทีได้ดีทีเดียว เมื่อเรายังไม่ขึ้นมาถึงหลังเนินนั้น ดูเหมือนกับจะไม่สูงนัก ด้วยที่เรามาตามทางนั้นลงทีละน้อยๆ ไม่ทันรู้ว่าตัวมาถึงที่สูงมาก เราขึ้นบนพลับพลาแลดูเห็นที่เรายืนอยู่นั้นเปนเขาสามยอด ยอดสูงเปนพระเจดีย์ รูปร่างอะไรก็ไม่รู้ ยอดกลางเปนที่เรานั่ง ยังมีอิกยอดหนึ่งสูงกว่าในที่ทำพลับพลานี้หน่อยหนึ่ง ยังมีเนินต่ำอิก ถ้าดูบนที่สูงแทบจะเห็นเหมือนดินต่ำ ที่พื้นแผ่นดินแลลงไปดูนั้น เห็นเปนไร่อ้อยมาก เมื่อเรามากลางทางนั้น เห็นหลังคาโรงหีบน้ำตาลโรงหนึ่ง แต่ไม่ใกล้กับทางเรามา มีไร่อ้อยบังอยู่ ในรอบเขาพลอยแหวนนี้ พระยาจันทบุรีแจ้งความว่าเปนที่พวกจีนทำไร่อ้อยไร่พริกไทยยาสูบ แลถั่วต่างๆรอบไปทั้งนั้น เรานั่งอยู่บนพลับพลา มีลมจัดนักทีเดียวเย็นสบาย ถึงเดินทางมาก็มีลม แดดไม่ร้อนจัดนัก แล้วเรามานั่งที่พลับพลา มีจีนชาวบ้านผาล้อมดูเรามาก จีนจูบ้านสีพยาเอาพลอยที่ขุดได้เมล็ดหนึ่งใหญ่ พระยาจันทบุรีก็ว่าไม่เคยเห็นโตอย่างนี้ เราเห็นกับท่านกรมท่าว่าดูเหมือนกับแก้วผลึก แต่เนื้อสนิทหนามาก กับพลอยแดงหลายเมล็ด กากกรุน พานหนึ่ง มาให้เรา ๆ ให้เงินเขายี่สิบบาท ขอบใจที่เขามาให้ อนึ่งเราได้ถามพระยาจันทบุรี ด้วยวิธีขุดกากกรุนนั้น เขาว่าทำกันในเดือนสิบเวลาดินชื้น ขุดลงไป ๕ ศอกบ้าง ๖ ศอกบ้าง อย่าง/*80*/ฦก ๘ ศอกบ้าง ๙ ศอกบ้าง ได้กากกรุนแล้วไปต่อยทำที่มีพลอยขายพลอย ตัวกากกรุนนั้นขายอย่างแพงชั่งละสามบาท อย่างพูมเจ็ดสลึงแปดสลึง แต่เดิมมานั้นมีกองส่วยกากกรุน ครั้นมาถึงแผ่นดินทูลกกระหม่อม ว่าแขกข้าหลวงเดิมคนหนึ่งมาขอผูกเงินหลวง ๕๐ ชั่ง ไม่ให้คนอื่นขุด แต่นั้นมาส่วยก็เลิกไปสมทบหมู่อื่นๆเสีย แขกนั้นทำไม่ตลอดก็เลิกไป ส่วยก็ไม่ได้ตั้งขึ้นใหม่ ราษฎรใครอยากทำก็มาทำไม่ต้องเสียอะไร เปนแต่ถ้าได้ใหญ่โตต้องไปบอกเจ้าเมือง ราษฎรยังมีมาทำกันอยู่มาก เราขึ้นอยู่บนเนินนี้ ดูเห็นภูมิ์แผ่นดินงามมาก ตรงทิศอิสาณนั้นเขาใกล้อยู่ ๒ เขา แต่เตี้ยๆเรียงกันไปเรียกว่าเขาบายศรีเขา ๑ เขาสระแก้วเขา ๑ ข้างทิศบุรพานั้นเห็นเขาเปนเทือกกันไป จนตลอดเห็นทเลทีเดียว เกาะในทเลก็เห็นหมด ในเวลานี้เราเห็นโรงหีบโรงหนึ่ง กำลังจะมุงหลังคา เพราะฤดูนี้เกือบจะตัดอ้อยได้แล้ว โรงหีบเหล่านี้มีหลายเจ้าของ ทำน้ำตาลขาวน้อย ทำน้ำตาลแดงมาก เรามานั่งอยู่พลับพลาเล็ก พระยาภาษรับจดหมายพระครูสังฆปาโมกข์ กับถานานุกรม จัดของกินต่างๆเปนผลไม้มาให้ แล้วเราเดินไปข้างหลังพลับพลา เห็นมีเรือนมุงกระเบื้องไม่มีฝา ๒ หลัง เราเรียกพระยาจันทบุรีมาถามว่าวัด เราก็ไปที่บันไดชานกุฎี พระสมุห์ชมเปนเจ้าวัดออกมาหาเรา ๆ ถามถึงวัดนี้ว่าสร้างเมื่อไร เธอบอก/*81*/ว่าพระยาจันทบุรีซึ่งเปนพระยาไกรโกษา เปนผู้สร้างพร้อมกับพระเจดีย์บนยอดเขา สร้างประมาณ ๓๕ ปีมาแล้ว พระสงฆ์ในเวลานี้มี ๑๒ รูป ในพรรษา ๑๔ รูป ๑๕ รูป ที่บิญฑบาตนั้นหาง่าย ด้วยบ้านคนอยู่รอบเขา พระยาจันทบุรีว่ารวยกว่าที่อื่นๆ เสียอิก ที่พระเจดีย์สูงนั้นเขาก็ทำทางไว้ แต่เราไม่ขึ้นไป เพราะเห็นว่ามีแต่พระเจดีย์องค์เดียว แดดร้อนนัก พระสมุห์ชมเอากากกรุนก้อนใหญ่ๆมาให้เราด้วย ๕ ก้อน เราได้ถวายเงินแก่พระสมุห์ ๓ ตำลึง อนุจร ๑๑ องค์ๆละบาทหนึ่ง แล้วเรากลับมาถึงพลับพลา ท่านกรมท่าเลี้ยง คุณปริกเปนผู้ทำครัว บรรดาคนที่มาได้กินหมดไม่ต้องเอาเสบียงมาแต่เรือ แล้วนายแฉ่งบุตรพระยาจันทบุรีเอากากกรุนก้อนเล็กๆมาให้ถาดหนึ่ง กับจีนโป๊เปนชาวบ้านบายศรี เอาบุศย์น้ำทองยังไม่ได้เจียรไนมาให้เมล็ดหนึ่งน้ำงาม กับกากกรุนพานหนึ่ง แลของอื่นๆ เราให้เงินสามตำลึง แล้วพระปลัดเอามาให้อิก แต่ของเขาก้อนใหญ่ๆมาก เราเดินลงไปดูที่บ่อขุดกากกรุนตามเชิงเขามีหลายบ่อ แล้วกลับขึ้นมาตามเขานอกทางเดิม ในจดหมายซึ่งเราว่าไว้เมื่อขึ้นไปด้วยเรื่องหนทางนั้น ขาดไปหลายอย่าง เมื่อเรากลับมาถึงที่นั้นจึงนึกได้ ที่กลางทางนั้นมีต้นไทรเรียงๆกันไป ๔ ต้น แต่ต้นสุดท้ายนั้นใหญ่ มีศาลา ๒ หลัง ดูร่มสบายนัก เมื่อไปเรา/*82*/พบอาลบาสเตอร์ หมอกาแวน กับกมลาศ กรมอดิศรยืนอยู่ที่นั้น กับรถคุณปริกไปถึงกลางทาง พอเราไปต้องรออยู่ ครั้นเมื่อกลับมาแดดบ่ายร้อนมาก เราได้อาไศรยร่มต้นไทรนี้สบายจริงๆ กับเราไม่ลืม แต่เปนเพราะไม่รู้ จึงไม่ได้พูดถึงลำธาร เพราะหมายว่าเปนแต่หนองน้ำลำห้วยเล็กน้อย ครั้นเมื่อเรามาเกือบจะลงเนินที่มีศาลเจ้า ตามที่เราว่ามาแล้วนั้น เลี้ยวขวามือทางเรากลับมานี้ ที่น้ำตกบ้านสีพยา เมื่อเราเห็นที่นี่แล้วจึงนึกถึงตามทางที่เรามานั้น เราไม่ได้พูดถึงที่สำคัญเลยในที่ๆเราว่าเปนหญ้าเตียน แลมีที่ฝังศพจีนนั้น ใกล้ทางเราเดินไปไม่ห่างนักเห็นได้สนัด เปนธารน้ำมีศิลาเปนระกุระกะน้ำไหลเชี่ยวมาแต่ตื้น เดินข้ามได้สบาย ฟากธารข้างโน้นนั้นเปนเนินสูงลาดๆขึ้นไป เปนหญ้าแพรกปูกว้างใหญ่ดูงามนัก ธารนั้นน้ำนั้นมาแต่หนองผักบุ้งเปนน้ำพุมาในดินไหลมาตามลำธารนี้ ถึงที่เกือบจะตกเนิน ที่นั้นเปนศิลาแลง ดูเหมือนกับพังลง ธารนั้นไปขาดอยู่เพียงที่พัง น้ำไหลตกลงเปนน้ำตกเหมือนกับเกาะช้างแต่น้อยกว่า ถ้าเดินไปข้างบนดูเหมือนกับเปนเหวใหญ่ เปนซอกฦกลงไป ต่อเดินมาข้างๆ จึงเห็นว่าเปนน้ำตกลงมาจากพื้นสูงประมาณ ๓ วาศอกเศษ แล้วเปนธารสูงๆลดต่ำลงไปทุกที น้ำไหลแรงเสียงดังเหมือนกับที่น้ำตกอื่นๆ บางแห่งก็เปนที่ฦกเปนอ่างขังน้ำอยู่บ้างพอล้นเต็มแล้วก็ไหลไป /*83*/มีต้นไม้ใหญ่ริมนั้น เขาทำแคร่ที่นั่งเปนลดน่านั่งเล่น เราเดินไปปลายธารนั้นตกแผ่นดิน มีบ้านจีนอยู่บ้านหนึ่ง แล้วเรากลับเดินเลียบธารมาถึงที่ตกมีทางพอปีนขึ้นไป ใต้น้ำตกนั้นเปนถ้ำ ถ้าจะว่าเปนเหมือนกับกล้องส่อง ฤๅจมูกคนก็ได้ น้ำไหลไปข้างบน ใต้นั้นถ้าจะนั่งได้ประมาณสัก ๗ คน ๘ คนพอสบาย น้ำตกลงข้างน่า ถ้าที่อย่างนี้มีอยู่ใกล้ๆเรือนเราสักแห่งหนึ่งเห็นจะดี ในถ้ำนั้นถ้านั่งอ่านหนังสือแลเขียนหนังสือคนเดียวสองคนจะสบายมาก แต่น้ำนั้นดูไม่สู้สะอาด ขุ่นๆไป ฤๅจะเปนเมื่อเวลาเราไปม้าลงกินน้ำไม่ทราบ แต่น้ำนั้นไม่เย็นเหมือนเกาะช้าง เราออกจากที่นั้นมาถึงพลับพลาบางกะจะ ๓ โมงครึ่ง พระครูสังฆปาโมกข์ กับปลัด แลวิไนยธร วิไนยธรรม สมุห์ ใบฎีกา มาหาเราที่พลับพลานี้ด้วย เราถวายเงินพระครูสังฆปาโมกข์สี่ตำลึง พระปลัดสามตำลึง พระวิไนยธร พระวิไนยธรรม พระใบฎีกา องค์ละตำลึง แล้วสั่งให้พระครูเข้าไปกรุงเทพฯ จะให้ตาลิปัตรรองตราเกี้ยวยอด บอกแล้วนิมนต์ให้กลับไปวัด อนึ่งเราให้ชาวร้านเอาพลอยกับผ้าพื้นมาขาย เราซื้อพลอยสีต่างๆหลายสิบเมล็ดกับผ้าพื้น แต่พลอยนั้นมักจะมีพลอยหุงปลอมมาบ้าง ไม่ใคร่จะเปนศิลาแท้ ต้องระวังหน่อยหนึ่ง แลเวลานี้ขายได้ราคาแพงที่สุดด้วยเราซื้อ อนึ่งจีนกั๊กเอาพลอยมาให้ เราให้เงินสามตำลึง แล้วลงเรือกลับตีกันเชียง/*84*/มาเวลา ๕ โมง แต่เรือไฟนั้นต้องลอยลงไปอยู่ล่างเพราะน้ำน้อย เราต้องตีกันเชียงไป เรือ ๑๒ กันเชียงแต่บันทุกคนมามากตีไปแต่ ๖ กันเชียง ต้องลดคนลงเสียครึ่งหนึ่ง แรงน้อยกว่าเรือ ๖ กันเชียงตามธรรมเนียม เพราะเรือเราใหญ่กว่า ๖ กันเชียง ระยะทางที่ไปวันนี้พระยาจันทบุรีจดหมายมาว่า ตั้งแต่เรืออรรคราชไปถึงน่าบ้านบางกะจะ ๕๐๒ เส้น ตั้งแต่พลับพลาไปทางบก ๙๒ เส้น รวมทางเรือทางบก ๕๙๔ เส้น เรามาในเวลาค่ำลงแล้ว ทุ้ยกับเจิมช่วยตีกันเชียงคู่น่าอิกคู่หนึ่ง หมอสายตีเข้าคู่กับกะลาสีอิกคนหนึ่ง เมื่อนั้นเรือเราขึ้นเปน ๑๐ กันเชียงเดินกว่าแต่ก่อนมากทีเดียว แต่ทุ้ยนั้นเทวราชเปลี่ยนเมื่อจวนจะถึง เมื่อเรือเราผ่านเรือรบและเรือไรซิงซันเขาจุดดอกมะตาด มาถึงเรืออรรคราชเวลาทุ่มหนึ่งกับ ๒๐ มินิต พอเราอาบน้ำแล้วสักสองทุ่มเศษ ไปดูพวกญวนเขาตกปูทเล เราอยากดู แต่วานนี้สั่งไม่ทัน ที่เขามาตกกลางคืนวันนี้ก็ผิดเวลาๆ เขาตกเช้ามืดน้ำขึ้น ในเวลานี้เปนเวลาน้ำลงมากทีเดียว เราลงไปที่หัวโขดป้อมพิฆาฎข้าศึก พบเรือพระยาราชพงษากับเรือพวกตกปู แต่เรือโบดเราเข้าไม่ถึงน้ำตื้นนัก เราลงเรือกับพระยาราชพงษา พระยาภาษ กาพย์ สวัสดิ์ ไปที่แร้วเขาปักเรียง ๆ ห่างกันประมาณ ๔ วา ๕ วา เมื่อเวลาจะชักนั้นต้องชักขึ้นมาเร็วๆ ถ้าชักช้าๆ ลากเบาๆ /*85*/ไม่ได้ คันแร้วนั้นยาว ๘ ศอก ตัวแร้วถักด้วยป่านกว้างประมาณกำมาหนึ่ง แร้วนั้นไว้ต้นคันเห็นจะพอเรี่ยๆกับแผ่นดิน มีเหยื่อเกี่ยวก้อนโตๆ ถ้าปูมากินเหยื่อแล้วชักแร้วขึ้น ปูก็ติดขึ้นมากับแร้วด้วยตามขัดในช่องตาแร้ว ถ้าชักช้าไปก็หลุดไปเสีย เราได้ลองชักดูทีไม่ได้ติดมานั้นมาก ได้สองตัว ชักช้าไปตกน้ำเสียสามตัว กาพย์กับพระยาภาษก็ได้ลองชักเหมือนกัน ได้บ้างไม่ได้บ้างเพราะไม่ชำนาญ แต่ขุนราชรศคนธ์เขาชักได้บ่อยๆ ครู่เดียวได้ถึง ๑๑ ตัว ๑๒ ตัว เราได้ถามถึงวิธีหากินในเรื่องดักปูนี้ ขุนราชเขาบอกว่ามีเรือ ๒ ลำ แร้วลำละ ๔๐ อัน ชักได้วันหนึ่งสองร้อยเศษ เหยื่อนั้นใช้เนื้อไก่สด ที่ตกอยู่ทุกวันนี้ไก่วันละ ๔ ตัว เราถามเขาว่าปูขายราคาอย่างไร เขาว่าร้อยละสองสลึงเฟื้อง เราสงไสยนัก ถ้าจะคิดกับราคาไก่ก็จะขาดทุนมากทีเดียว เขาว่าไก่ที่นี่ตัวละสองไพ สี่ตัวสลึงเปนทุน ถ้าได้เงินสองร้อยห้าสลึง มีกำไรวันละบาทดังนี้ ไก่ที่นี่ถูกจริงๆ ไม่เหมือนกับบางกอก ถ้าบางกอกทำอย่างนี้บ้างแล้ว จะขายปูให้ถูกด้วยเห็นจะทนไม่ไหวเลย แต่ถ้าจะทำแล้วขายปูให้แพง เหมือนราคาที่บางกอกปูสี่ตัวเฟื้อง กับไก่ตัวละสลึงหนึ่งฤๅสลึงเฟื้อง คงยังจะมีกำไรมากกว่าที่นี่ ๒ เท่า ๓ เท่า คนซึ่งหากินเหล่านี้เปนคนเข้ารีดส่วยกฤษณา ขุนราชรศคนธนี้เปนนายกอง วันนี้ก็เปน/*86*/วันสะบาโต แต่เปนวันราชการ เขาจึงรับมาทำ เราเอาปูถวายเสด็จยายที่เรือไรซิงซันแล้วกลับมาเรือ วันนี้พวกเราที่ไปเหนื่อยด้วยกันทุกคน บางคนก็หลบเสียบ้างก็มี เรากินเข้าเกือบ ๔ ทุ่ม แล้วพระยาราชพงษาพาจีนบุญฮวดเจ้าภาษีฝิ่นเอาของกินมาให้ กับขุนราชรศคนธ์ที่เราออกชื่อมาแล้วนั้น เอาเสื่อมาให้หลายม้วน เราให้เสื้อแพรเขาคนละตัว ถามเขาด้วยการภาษีฝิ่นที่นี่ เขาว่าแต่ก่อนฝิ่นเถื่อนมาก แต่เดี๋ยวนี้สงบไป อนึ่งจีนเจ้าของรั้วปลาริมเรือเรานั้นเขาเอาปลามาให้ทุกวัน สองคืนมาแล้ว เราจึงให้เงินเขาแปดบาท วันนี้เราได้กินขนมจ้าง ไม่เหมือนกับที่เคยกินมาแต่ก่อนเลย ไม่มีเมล็ดเข้าแลเหนอะหนะ เหมือนตามที่เคยกินมา เขาทำดีนัก ของคุณแพเอามา ว่าน้องสใภ้เมียพระยาอภัยสงครามเอามาให้ เราไปเที่ยววันนี้ได้ทำงานด้วยตลอดทาง กรมพิชิตเอาสมุดเล่มนี้ไปด้วย จึงได้เขียนหนังสือเสมอ แต่มาถึงเรือแล้วเราหาวนอนนัก เข้าที่นอนห้าทุ่มเศษ ทอมอเมตเตอร์ ๘๒ ดิครี อนึ่งเรามาคราวนี้ ไม่ใคร่จะได้กินนกเลย มีแต่ปลามาก เมื่อวานซืนนี้ได้กินนกเปล้าของพระอินทรเทพเท่านั้น มาวันนี้นายเหมาเขาไปได้นกเขาที่ไหนมาให้สองตัวก็ไม่ทราบ กับนกพิราบท่านกรมท่ามาให้ ๒ ตัว ฤๅ ๓ ตัวเท่านั้น.
/*87*/ตามทางไปที่น้ำตกคลองพลิ้ว
ณวัน ๒ ฯ๒ ๒ ค่ำ ปีชวด อัฐศก ๑๒๓๘
เช้าโมง ๑ กับ ๔๐ มินิตเราลงเรือโบด แต่วันนี้เราเข็ดเมื่อขากลับวานนี้ช้านัก เราเอาคนตีกันเชียงมาเต็มที่ ต้องผ่อนเจ้าไปลงเรืออื่นเสีย ๔ คน คือ คัคณางค์ กมลาศ สวัสดิ์ ไชยันต์ กับเทวาธิราช เรือเราคนน้อยกว่าแต่ก่อน แต่เราต้องเอาเรือท่านกลางกับเจ้านายมาพ่วงด้วย เพราะเรือบุษบานั้นต้องลากเรือตำรวจกับเจ้านาย ที่ผ่อนไปจากเรือเราอิกลำหนึ่ง มาตามแม่น้ำระยะทางว่าไว้แล้วเมื่อวานนี้ เวลา ๒ โมง ๑๕ มินิต เลี้ยวแยกเข้ามาทางแควน้ำข้างขวามือเรียกคลองพลิ้ว มาตามทางนั้นมีคลองข้างขวามือซ้ายมือ ๓ แห่ง แต่เปนคลองเข้าไปในนา คลอง ๓ คลองนี้ คลองหนึ่งแลดูตรงเขาสระบาปทีเดียว ดูเหมือนจะเดินไปถึงใกล้ๆ แต่ถ้าเดินไปจริงแล้วจะไม่สู้ใกล้เลย เห็นจะสัก ๒๐๐ เส้นเศษ เรามาเลี้ยวเข้าคลองยายดำ ๓ โมง ๑๕ มินิต จอดที่ตพานพลับพลาเห็นมีวัดๆหนึ่ง แต่เราไม่รู้เลยว่าวัด ดูเหมือนกับบ้าน มีศาลามุงกระเบื้องหลังหนึ่ง นอกนั้นเปนโรงจากทั้งนั้น มีโรงอุโบสถ เขื่อนรอบ มีเสาธงจระเข้ ถามพระยาจันทบุรี ว่าวัดนี้ชื่อวัดท่าเรือ พลับพลานั้นทำเหมือนบางกะจะ แต่ที่กว้างงามกว่าโน้น หันน่าออกตรงทางไปเขา น่าพลับพลานั้นเปนท้องนาทั้งนั้น /*88*/คนเราหาพาหนะพร้อมแล้ว เราขึ้นม้าพิรุณรัศมีออกเดิน เวลา ๓ โมง ๕๐ มินิต ในทางมาตั้งแต่พลับพลานั้นเปนท้องนา แลดูเห็นทิวไม้ไกลทั้ง ๒ ข้างทาง มาในกลางนาประมาณ ๔๐ เส้นเศษ เข้าในป่าไม้ ตามริมชายไม้นั้นเปนบ้านคน มีด้นมะพร้าวต้นตาลมาก แต่พื้นดินนั้นผิดกันทีเดียวกับเมื่อเราไปเมื่อวานนี้ที่เขาพลอยแหวน ที่นี่เปนดินขาวๆกับท้องนา กำลังราษฎรเกี่ยวเข้าแล้วทำลานจะนวด ดูเหมือนเมืองเพชรบุรีทีเดียว ถ้าจะไม่ได้นึกเทียบเลย ก็คงนีกว่าเปนเมืองเพชรบุรี มาในป่านั้นเปนแต่ป่าต้นไม้เล็กๆ แล้วมีระหว่างเปนทุ่งนาบ้างเปนไร่บ้าง ด้วยไร่แลนาตามเขาเหล่านี้มีรอบไป เขาได้อาไศรยน้ำในลำธารที่เขาสระบาปนี้มาก เราไม่ได้เห็นดอกไม้อะไรเลยในป่านี้เว้นแต่ต้นไม้สองอย่างที่ริมทาง เมื่อเรามาถึงที่ว่างแห่งหนึ่ง พื้นเปนหญ้าแพรกมีต้นไม้อย่างหนึ่งต้นต่ำๆ อย่างสูงที่สุดทีเดียวก็สักศอกคืบใบเปนขนๆ แต่ไม่คาย ดอกตูมคล้ายๆกับดอกบานมิรู้โรย สีบัวโรย รูปร่างก็เท่ากัน ดอกที่บานนั้นเปนสีม่วงเจือแดง ระบายเกสรเปนสีชมภู ต้นเหลือง ปลายดอกโตเต็มที่กว้างสักสองนิ้วเศษ ต้นไม้ที่ว่านี้เปนตัวเมีย ยังมีตัวผู้อิกที่ขั้วเหมือนดอกบานมิรู้โรยนั้น เปนกลีบเขียวหุ้มใบไม้พองเหมือนกับตัวเมียมีมากงามดี เขาเรียกว่าต้นโคลงเคลง กับอีกต้นหนึ่งดอกแดงๆ ต้นสูงเปน/*89*/ไม้ใหญ่เรียกพันจำ กับเราเห็นกล้วยไม้หางสิงห์ห้อยกับต้นไม้เหมือนกับกระเช้ากล้วยไม้ที่พิเรนทร89สานขนาดใหญ่ แล้วมีกล้วยไม้อิกอย่างหนึ่งห้อยลงมา เปนเหมือนกับกลีบน่าผ้ามุ้งสี่อันดูงามจริงๆ เปนของเปนเอง แต่ดูงามเหมือนกับคนช่วยจัดทีเดียว เรามาถึงใกล้เขาเข้ามาอิกหน่อยหนึ่งเห็นเปนที่ดินแดง ในป่านั้นต้นไม้โตๆ สูงลิ่วๆ เราเห็นว่าจะใกล้ธารน้ำแห่งหนึ่ง เพราะถ้าที่ธารน้ำแห่งไรแล้วต้นไม้สูงๆ แล้วใบก็เขียวสดทีเดียว ได้ถามพระยกรบัตรบอกว่าคลองนี้เปนทางน้ำมาแต่อื่น มาถึงบ้านซากซะอมแล้วปลายไปรวมลงคลองน้ำตก เรามาพอพ้นไม้ถึงที่กว้างเห็นมีต้นหมาก ต้นมะปราง ทุเรียน เงาะ เปนอันมาก พระยกรบัตรบอกว่าที่นี่เดิมเปนของนายเภา แต่นายเภานั้นมีที่หลายแห่ง ที่นี่ทิ้งเสียไปทำที่อื่น นายปั่นน้องมาทำอยู่แทน ในที่ต่อสวนมานี้เปนลานกว้างไม่ใคร่มีต้นไม้ ที่นี้เขาทำพลับพลามีรั้วเปนไม้กระยาเลยทั้งๆ ลำเปนค่ายรอบ พลับพลานั้นเปนปรำ ท่าทางก็คล้ายๆกับที่ว่ามาแล้ว แต่ที่นี้แปลกที่เขาขดหวาย เปนหูช้างโค้งแลเปนฝาด้านน่าผูกเปนลายโปร่งอย่างรั้วเหล็กทาขาว เรามาถึงพลับพลา ๔ โมง ๔๕ มินิต เข้าไปน่าพลับพลาหน่อยหนึ่ง เราอยากจะไปให้ถึงที่น้ำตกเสียก่อนจึงจะมา/*90*/พลับพลา กินเข้าแล้วจะได้กลับไปทีเดียว ด้วยเราเข็ดเมื่อวานนี้กลับไปถึงเรือค่ำลำบากนัก จึงกลับขึ้นม้าไปอิก เมื่อเราเดินไปนั้นเปนทางแคบลงอิกหน่อยหนึ่ง ดินแดงเหมือนเมื่อวานนี้ ที่สูงๆ ต่ำๆ เปนเนินขึ้นไปบ้าง แล้วไปหน่อยหนึ่งได้ยินเสียงเรไรเสียงน้ำพุคึกๆ สังเกตดูเย็นเยือกเข้ากว่าเมื่ออยู่ข้างนอก บัดเดี๋ยวหนึ่งเราเห็นข้างซ้ายมือเปนที่กว้างมีต้นไม้ร่ม มีแคร่ที่นั่งพักหลายแห่ง บ้างก็เปนศิลาก้อนๆที่ควรจะนั่งพักได้ ต่อไปนั้นเปนลำธารศิลาก้อนโตๆ น้ำไหลแรงซอกมาตามศิลาเปนที่อาบได้ ในขณะนี้เราชักม้าเข้าไปดูหน่อยหนึ่ง แต่ไม่เอาใจใส่ที่จะดู เพราะเราหมายจะไปดูที่น้ำตก จึงเดินม้าต่อไปอิกหน่อยหนึ่ง ถึงที่พักเกวียนเขาปักฉลากบอกไว้ ตั้งแต่นั้นต่อไปจึงเปนศิลาก้อนโตๆมาก ม้าไปได้เฉภาะๆตัว สูงขึ้นไปทีละน้อยแต่ไม่สู้ลำบากนัก ทางที่เราไปเดี๋ยวนี้นั้นเปนทางเลียบไปตามลำธาร เปนต้นไม้บังบ้างเห็นลำธารบ้าง ทางไปตั้งแต่พลับพลาถึงลำธารที่น้ำตกเขาวัดได้ ๓๗ เส้น เมื่อถึงที่จะไปน้ำตกนั้นต้องลงไต่ตามบันได ๓ คั่น ๔ คั่นลดลงไป แล้วเดินเลียบฝั่งข้างลำธารไปข้างขวา มีตพานเดินต่อไป ตามหลังศิลาที่เปนก้อนๆ ในลำธารเปนสะพานเลี้ยวไปเลี้ยวมาหลายต่อจึงถึงปากอ่างที่รับน้ำตก เมื่อเราเดินไปในลำธารบนตพานนั้น เสียงน้ำไหลใต้ทางเราเดินกระทบศิลาดังทีเดียว ที่น่าอ่าง/*91*/นั้นเขาทำแคร่ใหญ่ๆปูเต็มน่าอ่างแล้วทำที่เรานั่ง ยกพื้นปูกระดานไว้ที่ข้างฉง้อนเขากว้างยาวประมาณ ๔ ศอกสี่เหลี่ยมหลังคาใบไม้ ถ้าจะดูที่น้ำพุนั้นแล้ว ที่เรานั่งเห็นดีกว่าทุกแห่งหมด เขาทำแพไว้แพหนึ่งสำหรับจะได้ไปดูที่น้ำพุ มีถ่อ ๒ อัน พอเราไปถึงก็ลงในแพนั้นหลายคนด้วยกัน ช่วยกันถ่อเข้าไปใกล้ที่น้ำพุ ดูเห็นน้ำตกลงมาถึงน้ำพื้นล่างประมาณ ๑๐ วา มีศิลาที่กระทบหลายแห่งลงมาจนเกือบจะถึงอ่างนั้น มีศิลาที่กระทบโตกว่าข้างบนหน่อยหนึ่ง น้ำนั้นตกตรงลงมามากกว่าเกาะช้าง ไม่มีที่เปนน้ำไหลตรงๆเหมือนกับเกาะช้างเลยสักแห่งเดียว น้ำตกลงมาเปนฝอยตั้งแต่ยอดเขาจนถึงอ่าง ที่เปนศิลาคั่นอยู่บ้างก็ลงเปนหลายทางลงมาแต่เปนฝอยเสมอกันหมด ถ้าไปที่ใต้ฉง่อนเปนเพิงอยู่หน่อยหนึ่ง แล้วแลเห็นน้ำเปนลอองเต็มทั้งช่องเขา ที่เปนน้ำพุเหมือนกับลอองน้ำที่ออกจากที่บีบน้ำหอมดูงามยิ่งนัก อ่างที่รับนั้นอยู่กับน่าผา ๓ ด้านๆหนึ่งก็เปนที่น้ำล้นไหลไม่มีทางเดินใกล้อ่างเหมือนกับเกาะช้าง เราให้พิเรนทรหยั่งดูน้ำในกลางอ่างนั้นฦกถึง ๗ ศอกคืบ เย็นเฉียบทีเดียว เราได้เห็นน้ำตกดังนี้มา ๒ แห่ง ๓ แห่ง คือที่ปินังกับเกาะช้างแลสีพยา เห็นไม่มีที่ไหนจะงามกว่าที่นี่เลย ถ้าจะให้เรานั่งดูอยู่ยังค่ำก็แทบจะได้ ด้วยเปนสบายจริงๆ สองข้างที่น้ำตกนั้นเปนน่าผาสูงทั้ง ๓ ด้าน แต่ที่น้ำตกนั้นเปนซอกเข้า/*92*/ไปหน่อยหนึ่ง เปนทางน้ำแลเปนชวากเข้าไปมาก มีศิลาก้อนโตๆซ้อนๆกัน มีเล็กแทรกบ้าง น้ำไหลซอกลงมาตามระหว่างก้อนศิลาที่บังเปนลับแลหลายแห่ง บางแห่งดูน่าจะกลิ้งลงมา ตามหลังเขานั้นมีต้นไม้ใหญ่ร่มเปนสบาย โคลงสำหรับน้ำตกที่พลิ้วเราได้ทำว่าดังนี้.
๏ น้ำพุดุดั้นยอด
บรรพต
กระทบเหลี่ยมศิลาลด
ล่มพื้น
ขาวดังกษิรรส
ริมร่วง โรยแฮ
พร่างพร่างลอองชื้น
เช่นน้ำสุคนธ์โปรย
๏ เบื้องล่างอ่างรับน้ำ
เย็นใส
เจ็ดศอกคืบแต่ใน
ซึ่งซึ้ง
ลำธารชลาไลย
ไหลหลั่ง เหลิงแฮ
ลงสู่ครู่เดียวถลึ้ง
เหตุล้ำเหลือหนาว
๏ ยามสายกายเร่าร้อน
สุริยฉาน
เพียรสถิตย์ปากธาร
ที่ใกล้
กลับเปนยิ่งสำราญ
ร่มศุข เกษมแฮ
ธารกี่ธารบ่ได้
เทียบพลิ้วเทียมถึง
๏ ชลธารปานน้ำทิพ
มาโปรย สรงฤๅ
เสียวแต่นามชวนโหย
ละห้อย
เรียกพลิ้วโอ๊ยอกโอย
ฉวยบิด เบือนนา
แม้ว่าบิดพลิ้วน้อย
หนึ่งแล้วจำตาย
/*93*/วสันตติลก
๏ ปางเสด็จประพาศสิขรแนว
วนะพฤกษราวไพร
นานาคณารุขประไพ
ก็คะคฤกคะครึ้มเย็น
๏ ธารพลิ้วก็ถั่งสลิละคลา
ประทะผากระโจนเป็น
ห้วงห้วงนทีก็พุกระเซ็น
กลเหมุทกโรย
๏ แม้มาทจะร้อนสุริยคลา
จระมารหายโหย
เหือดด้วยลอองอุทกะโปรย
ขณะนั้นมิทันนาน
๏ เวลาชโลทกะกระทบ
คณะก้อนศิลาปาน
เปรียบดังพฤสภกษิรธาร
ทลุล้นละลุ่มลง
๏ งามธารชโลทกะประเทศ
วนะใดจะเจาะจง
มาเปรียบประเทียบก็บมิคง
บมิคู่จะควรเคียง
ก. ม. พ.
พวกเราที่ไปผลัดกันลงแพพอไปทีละ ๖ คน ๗ คน ลางทีมากไปจนแพเกือบจม ท่านกรมท่าก็ยังไม่เคยเห็นเหมือนกัน ลงแพพร้อมกันกับกรมขุน ท่านกรมท่าถือถ่อๆไปเอง แต่กรมขุนท่านว่าดูน่ากลัวศิลาจะตกลงมา แต่ที่จริงนั้นศิลาโตๆ ตั้งอยู่แน่นทีเดียว ดูศิลานั้นสีแดงๆแต่ตะไคร่น้ำจับมาก ในอ่างน้ำนั้นพื้นเปนก้อนศิลากลมๆ ทั้งนั้น เราเอาถ่อหยั่งลงไปต้องยันกับก้อนศิลาให้ถูกในหว่างๆ หาไม่ก็ลื่นไปแล้วก็ทนน้ำไม่ไหว น้ำในนั้นเชี่ยวนัก ในที่ชวากใกล้กับน้ำไหลนั้นมีต้นไม้เล็กๆ ขึ้นรายๆ ดูสีเขียว/*94*/รบัดงามนัก ด้วยที่เย็นมาก เรานั่งคอยผ้าผลัดอาบน้ำอยู่ครู่หนึ่ง อ้ายเที่ยงจึงไปถึง เมื่อเกาะช้างนั้นเราก็เตรียมผ้าไปด้วย แต่จะอาบน้ำแล้วก็หวาดๆไป เขาว่าไม่ดี เรามาครั้งก่อนก็ไม่ได้อาบ เวลาก็เย็นนักเสียแล้ว น้ำก็เย็นมาก กลัวจะไม่สบายจึงไม่ได้อาบ วันนี้กำลังร้อนแล้วน้ำก็ดี เขาเคยอาบไม่เจ็บไข้สิ่งใด เราผลัดผ้าแล้วชวนท่านเล็กกับกรมนเรศร์อาบด้วย คนอื่นนั้นผ้าเขาไม่มีไปในเวลานั้น จะต้องผลัดกันอาบต่อทีหลัง เราลงในแพกับหลานถือดาบ เจ้าต๋งเธอเขียนรูปน้ำพุ แต่ไม่ใครจะแล้วได้ เพราะเขียนได้นิดหนึ่งก็ถอยแพกลับมาเสีย คนอื่นเปลี่ยนไปอิกเล่า เจ้าต๋งเขียนทุกๆคราวไม่แล้วเลย จนเราอาบน้ำเธอก็ไปด้วย แต่ไม่ได้อาบน้ำ เขียนต่อไปอิก เราช่วยกันถ่อไปจนใกล้ที่น้ำตก เข้าไปไม่ใคร่จะถึงเลย น้ำเชี่ยวนัก เจ้าต๋งเธอไวฉวยได้หวายที่เขาผูกไว้กับศิลามาเหนี่ยวก็ช่วยกันเหนี่ยวต่อๆ ไป แต่กระนั้นยังไม่ถึงได้ห่างอยู่สักสองศอกเศษ แล้วเอาหวายผูกไว้กับแพ เราเอาขันทองตักน้ำอาบ แต่ท่านเล็กกับกรมนเรศร์นั้น เขาโดดลงน้ำโพล่งหนึ่งแล้วก็ขึ้นมา ไม่อาจจะทนอยู่ได้ เมื่อแรกเราไปนั่งอยู่ที่ริมน้ำตกนั้นหนาวนัก มีน้ำเปนลอองมาขึ้นตามตัวแล้วมีลมพัดมาเสมอ เพราะน้ำตกลงมา เหมือนกับพัดเย็นจนท้อใจ อาบจะหนาวนัก แต่ไปแล้วได้นุ่งผ้าอาบ/*95*/ก็ต้องอาบ ครั้นเมื่อเราตักน้ำอาบแล้วน้ำนั้นเย็นสบายจริงๆ ดูใจโปร่งทีเดียว ที่หนาวอยู่แต่เมื่อแรกอาบนั้นหน่อยหนึ่ง อาบแล้วแทบจะว่าไม่หนาวเลยก็ได้ เราอาบอยู่ครู่หนึ่งก็ปล่อยแพกลับ มาคราวนี้ไม่ต้องถ่อกี่มากน้อยเลย คอยแต่ค้ำให้ตรงเท่านั้นแพก็ลอยมาเทียบที่เอง แต่งตัวแล้วท่านกลางกับเจ้าเล็กๆ ก็อาบอิกหลายคน แต่เธอไม่ได้ลงแพไปอาบถึงที่น้ำตก เธออาบตามริมๆอ่าง แล้วเราอยากจะสร้างพระเจดีย์ไว้เปนที่รฦกถึงเราได้มาในที่นี้เหมือนกับที่เกาะข้าง แต่ที่เกาะช้างนั้นเปนแต่กองศิลา กลัวจะไม่อยู่นานได้ อนึ่งที่คลองนารายน์นั้นทูลกระหม่อมท่านลงสรงธารก็ทำพระเจดีย์ไว้เหมือนกัน ที่พลิ้วนี้ทูลกระหม่อมท่านไม่ได้เสด็จมา ครั้งนี้เราได้มาถึงที่นี้จึงอยากจะทำไว้ อิกประการหนึ่งที่น้ำตกนี้ทางเข้าไปลำบาก ราษฎรไปไม่ใคร่จะถึงที่น้ำตกได้ เพราะต้องไต่ไปตามศิลาในลำธารระกุระกะมาก ถึงโดยไปได้ถึงที่แล้วก็ยังไม่ใคร่จะเห็นทางน้ำตก เพราะทางน้ำนั้นเอียงไปอยู่ข้างขวามือลับน่าผาอยู่หน่อยหนึ่ง ถ้าไม่มีตพานมีแคร่อย่างเช่นเขาทำไว้รับนี้แล้วก็เข้าไปยากเต็มที ต่อซนๆ มากๆ จึงจะไปถึงได้ เราปฤกษากับท่านกรมท่า จะคิดทำพระเจดีย์ไว้บนไหล่เขาที่ตรงเรานั่ง คิดจะทำด้วยศิลาแลงทั้งองค์จะไม่ถือปูน เพราะที่นี้มีแลงมาก อนึ่งพระยาจันทบุรีเขาเคยทำการศิลา เปน/*96*/คนมีฝีมือมามาก ได้ทำศิลาพระพุทธรัตนสถานจนมีความชอบ ได้เปนพระศิลาการวิจารณ์แต่แผ่นดินทูลกระหม่อม จะให้เขาเปนผู้ทำ แต่เราวิตกอยู่อย่างหนึ่งแต่ต้นไม้จะงอกขึ้นได้ จะต้องคิดแก้ไขให้ดีทีเดียว ขนาดพระเจดีย์ที่ทำนั้นจะเอาฐาน ๖ ศอก ไขส่วนตามทรงพระเจดีย์ลอมฟาง แล้วจะมีกำแพงแก้วรอบทักษิณพระเจดีย์ ให้มีบันไดขึ้นไปได้ด้วย ถ้าขึ้นไปบนทักษิณพระเจดีย์แล้วจะเห็นน้ำพุตรงถนัดทีเดียวเห็นจะงามมาก ต่อลงมานั้นจะทำตพานข้ามลำธารสำหรับให้คนโปนมัสการได้สดวกด้วย พระเจดีย์นี้เราจะให้ใช้เงินอัฐทองแดง ซึ่งเราสั่งให้เขาไปเอาที่กรุงเทพฯมานั้น แลบรรดาคนที่ได้มากับเราทั้งข้างน่าข้างใน ครั้งนี้นั้นจะเรี่ยรายกันทำพระเจดีย์องค์นี้คนละเล็กคนละน้อย แล้วจะทำศิลาเปนที่จาฤก ๓ ด้าน ๆ หนึ่งเปนที่จาฤกของเรา ด้านหนึ่งเจ้านาย ข้าราชการฝ่ายน่า ด้านหนึ่งเจ้านาย ข้าราชการฝ่ายใน จะได้เปนที่รฦกไปนานๆ เราให้ท่านกรมท่าเอากระตานมาให้เจ้าต๋งเขียนให้เปนที่หมายไว้ จะได้เปนที่สร้างพระเจดีย์ ว่า :-
“ที่นี้จะทรงสถาปนาพระสถูปไว้เปนที่นมัสการของผู้ซึ่งได้มาถึงในที่นี้ เปนที่รฦกถึงเวลาที่ได้เสด็จพระราชดำเนินมาสรงน้ำในลำธาร พระราชทานนามว่า อลังกรณเจดีย์” แล้วให้เอากระดานนี้ไปติดไว้กับต้นไม้บนเขาที่จะสร้างพระ/*97*/เจดีย์นั้น เงินที่จะเรี่ยรายนั้นเราให้กรมนเรศร์เปนผู้รับบาญชีแลรับเงิน แต่เงินนั้นไม่ใคร่จะมีใครมีมาพอกับศรัทธา ต้องผัดไปกรุงเทพฯ เราให้จดบาญชีเรี่ยรายไว้ก่อน รวมระยะทางที่เราไปวันนี้ ตามที่เขาวัดมาให้นั้น ตั้งแต่เรืออรรคราชถึงพลับพลาคลองยายดำ ๔๐๘ เส้น ๑๕ วา ทางบกตั้งแต่พลับพลาคลองยายดำถึงพลับพลาเชิงเขาบ้านซากชอม ๑๖๘ เส้น ตั้งแต่พลับพลาถึงน้ำตก ๓๘ เส้น รวมทางบก ๒๐๖ เส้น รวมทั้งทางบกทางน้ำ ๖๑๔ เส้น ๑๕ วา เวลาเที่ยงแล้ว ๔๐ มินิตเราออกจากที่น้ำตกมาตามทาง พบพระยาจันทบุรี พูดกันด้วยเรื่องเจดีย์ที่จะทำ เขารับแขงแรง ท่านกรมท่าบอกเราว่ามีทางขึ้นไปถึงยอดเขาที่น้ำตก เราชอบใจนักอยากไปดู เพราะโจทย์กันมาหลายวันแล้ว ว่าที่ข้างบนของน้ำตกนั้น จะเปนอย่างไร บางคนก็ว่าจะเปนบ่อไหลมาเปนชั้นๆแต่ยอดเขา น้ำขังอยู่มากเพราะเขาสูงจึงไหลได้ตลอดปี บางคนก็ว่าเขาสูงฝนตกเสมอทุกวัน บางคนว่าน้ำมาแต่เถื่อน พูดต่างๆกันอยู่ดังนี้ เราจึงให้ยกรบัตรนำขึ้นไป ทางนั้นเปนศิลาชันขึ้นไป ทาง ๗ เส้น ถึงยอดเขาเดินเลียบลงไปดูที่น้ำตก ที่ตรงน้ำจะไหลมานั้น เปนศิลาก้อนโตๆซ้อนๆกันเปนหลายชั้น น้ำไหลออกมาตามซอกศิลานั้นแรงทีเดียว ข้างบนนั้นเปนพื้นทรายบ้าง ศิลาก้อนใหญ่บ้าง มีต้นไม้ขึ้นโตๆ ไม่แลเห็นเลยว่าเปนทางน้ำลำ/*98*/ห้วยอะไร แต่ที่พื้นได้ศิลานั้นเสียงดังคึกๆ แล้วก็มาออกที่ตรงน้ำตกทีเดียว ดูเหมือนกับท่อน้ำที่เราฝังไปทำน้ำพุเหมือนกัน ซึ่งสงไสยว่าจะเปนด้วยมีบ่อมีเหวบนยอดเขานั้นเห็นจะไม่ถูก จะเปนที่น้ำพุมาจากแผ่นดินแห่งใดแห่งหนึ่งในเขานั้นเองฤๅที่อื่น เห็นจะไม่เปนด้วยฝนตก เราไปนั่งดูสักครู่หนึ่ง ได้ยินเสียงชนีร้องเสมอ แล้วก็กลับลงมา เมื่อเดินมาตามทางนั้น พิเรนทรเขาว่าที่เมืองเชียงใหม่ เขาแห่งหนึ่งห่างเมืองประมาณ ๑๐๐ เส้น เรียกว่าดอยสุเทพ ที่นั้นเขาก็ไม่สู้ใหญ่นัก เปนแต่เขาเล็กมีน้ำตก ลำธารก็ใหญ่งามกว่านี้มาก ศิลาที่ถูกน้ำนั้นขาวงามนัก ถ้าถึงปีใหม่เจ้านายแลราษฎรทั้งผู้ชายผู้หญิงพากันไปสระผมที่นั่นทั้งสิ้น น้ำที่กินแลใช้ในเมืองเชียงใหม่ ก็อาไศรยน้ำลำธารดอยสุเทพฝังท่อมากินมาใช้ทั้งเมือง เราลงมาถึงทางแล้วเดินเลียบไปตามลำธาร ในลำธารนั้นเปนศิลาก้อนโตๆ วางชับซ้อนกันไป บางแห่งเปนศิลาใหญ่บังทางน้ำอยู่ตรงกลาง น้ำไหลลงสองข้าง บางแห่งก็เปนศิลาหลายๆก้อนบังอยู่ น้ำก็ไหลเปนหลายทางไป สุดแต่ศิลาบังอยู่อย่างไรน้ำก็ไหลหลีกศิลามาตามที่มีช่อง บางแห่งก็สูงเปนน้ำตกกระท้อนลงมาอีกเปนชั้นๆไป ถ้าจะเดินดูไปตลอดลำธาร ก็จะเห็นที่น้ำตกเปนอย่างต่างๆกันทุกแห่ง แต่มีต้นไม้ล้มลงทับอยู่ในลำธารนั้นหลายแห่ง เรามาขึ้นม้า/*99*/ที่เปนที่กว้างสำหรับพักเกวียนที่เราว่ามาข้างต้นแล้วนั้นกลับไปพลับพลา เมื่อเราไปถึงพลับพลา พบคุณพลอยกับลูกสใภ้ท่านกรมท่ามาคอยรับเสด็จยายอยู่ที่นั่น เรากินเข้าแล้ว บ่าย ๓ โมงออกจากพลับพลา มาถึงพลับพลาคลองยายดำเวลา ๓ โมง ๕๔ มินิต คนยังไม่มาพร้อม เราเดินไปที่วัดท่าเรือ ที่โบสถ์นั้นทำฝาจากเครื่องผูก กรมนเรศร์ตีราคาว่าชั่งหนึ่ง ใบเสมาเปนไม้ เราไปที่กุฏิเปนฝากระดาน ๓ หลังดูหมดจดดี เราพบกับคนที่นั้นคนหนึ่ง เจ้านายพากันถาม เขาบอกว่าท่านปฏิบัติดีนัก ไม่เปนธรรมยุดก็เหมือนธรรมยุติ ไม่ให้น้ำมนต์เลขยันต์กับใคร เรียนแต่พระกรรมฐาน เราให้เรียกพระมา มีพระอยู่ ๓ รูป เราถามว่าเปนวัดใครสร้าง เธอบอกว่าประสกเหลียงสร้างได้แปดปีแล้ว เราเดินกลับมาที่พลับพลา คอยกระลาสีอยู่หน่อยหนึ่งพอมาพร้อมก็ลงเรือ กลับมาถึงเรืออรรคราชเวลาย่ำค่ำ.
อนึ่งเราหาผ้าพื้นไว้ หมายจะให้รางวัลทหารของเราที่ได้เหนื่อยมากในการที่ไปไล่เนื้อเกาะกระดาษ แต่ยังไม่ครบ เมื่อวานนี้เราซื้อผ้าได้ที่บางกะจะ พอครบกันแล้ว แต่เรือทหารลอยน้ำไปเกือบถึงทเลด้วยน้ำเชี่ยวนัก พระยาภาษไปตามแล้ว เราสั่งนายเหมาให้เอาเรือโบดไปตามตัวมาได้ทั้งหมด เราได้แจกผ้าให้กาพย์เปนผู้คิดไล่เปนผู้บังคับการ ผ้าตาสมุกไหมผืนหนึ่ง หลวงศัลยุทธเปนผู้บังคับด้วย กับจมื่น/*100*/สราภัยนั้นก็ได้เหนื่อยมาเหมือนกัน อาลบาสเตอร์นั้นเขาก็ได้ทำการเท่ากับทหาร กับนายดั่นที่เราได้ขี่ลงเรืออีกคน ๑ สี่คนนี้เราให้ผ้าตาสมุกด้ายแกมไหมคนละผืน ทหารนอกนั้นเราได้ให้ผ้าพื้นคนละผืนทั่วกัน ทอมอเมตเตอร์วันนี้ ๗๖ ดิครี อนึ่งบาญชีเงินเรี่ยรายนั้น กรมนเรศร์ยื่นบาญชีให้เรา ๆ ลงไว้ตามบาญชีนั้นต่อไปนี้.
ทางไปที่น้ำตกคลองนารายน์ เขาสระบาป
ณวัน ๓ ฯ๓ ๒ ค่ำ ปีชวด อัฐศก ๑๒๓๘
แต่เช้าพระอินทรเทพพาจีนโป๊ เปนหลวงวิเศษนาวากองส่วยมาดวังน่า กับจีนจำปา เอาของมาให้ เราให้เสื้อแพรคนละตัว แล้วลงเรือโบดไปเวลา ๒ โมงเศษเกือบครึ่ง แต่คนที่มาในเรือเรานั้น ต้องเหมือนกับวันที่ไปเขาพลอยแหวน ด้วยเรือกันโบ๊ดที่มีเรือเล็กสำหรับใช้เมื่อวานนี้นั้นออกไปอ่างศิลาเมื่อเช้าแล้ว เพราะท่านกรมท่าว่าพนักงานที่อ่างศิลาไม่มี เรือที่ตำรวจไปนั้นต้องใช้เรือในเมืองจันทบุรีนี้เอง มาถึงตรงปากคลองพลิ้ว ๒ โมง ๕๔ มินิต ทางในแม่น้ำต่อขึ้นมาพ้นจากที่เคยมาแต่ก่อนนั้น เปนเกาะในกลางน้ำสองเกาะ ต่อมาอิกนั้นแม่น้ำแคบลงมาก มีนาริมแม่น้ำหลายแห่ง เห็นเปนท้องทุ่งว่างไป ไม่มีต้นไม้ ไปไกลๆโดยมาก แล้วแม่น้ำคดไปคดมา ลำแม่น้ำกว้างประมาณ ๑๕ วา ๑๖ วา เมื่อเราจวนจะถึงนั้น ฝั่งข้างซ้ายมือมีต้นไม้ ดู/*101*/ภูมที่เหมือนบางปอิน เมื่อน้ำเสมอตลิ่งแม่น้ำจะกว้างราวกันกับคลองกลางเกาะบางปอินฤๅย่อมกว่าสักหน่อยหนึ่ง ถ้าเห็นที่นี่แล้วนึกถึงบางปอินทีเดียว เรามาถึงพลับพลาบ้านวังหินเวลา ๔ โมง ๑๐ มินิต คิดเวลาเรามาแต่เรืออรรคราชได้โมง ๑ กับ ๕๐ มินิต เปนทาง ๕๖๙ เส้น ที่พลับพลานี้วางแปลนคล้ายๆกับแต่ก่อน แต่ที่นี้เขาใช้ไม้ระกำมาก ตพานน้ำทั้งข้างน่าข้างในเขาใช้ไม้ระกำเปนฉนวน พลับพลานั้นพนักทำด้วยไม้ปล้องเล็กๆ เอาหวายขดติดเปนรั้วเหล็กตามเสานั้นประกอบไม้เปนโค้ง หลังโค้งนั้นทำเปนลายผูกด้วยหวายโปร่งๆ ดูก็งามตี เรานั่งบนพลับพลาพูดกับพระยาจันทบุรีจนจัดคนพร้อมแล้ว เราลองให้พาม้าเข้าเทียบกับเกย ม้าไม่ยอมเข้าจอดเกย แต่เมื่อจะลงม้านั้นเราได้ลองดูแต่วานนี้ ก็เข้าเทียบได้เรียบร้อย ดูสบายดีกว่าลงกับพื้นดินชอบกลอยู่ เราต้องขึ้นม้ากับพื้นตามเคย ออกเดิน ๔ โมงครึ่ง ตามทางที่เราไปวันนี้ตั้งแต่พลับพลาวังหินไปดูเปนทุ่งนาตลอดแลจนสุดตา ในขณะนี้พอเขาเกี่ยวเข้าแล้ว เห็นฟ่อนเข้ากองอยู่เปนแห่งๆ ผึ่งแดดไว้ บางทีทำเปนลอมไว้บ้างก็มี บางแห่งก็นวดแล้วเข้าเปลือกยังกองอยู่ เราไปตามทุ่งนาอย่างนี้นานจึงถึงกอไผ่และต้นไม้มีบ้างแต่ไม่หนานัก นอกต้นไม้นั้นไปมีลำคลองแต่ไม่สู้ใหญ่ น้ำไหลเชี่ยว เรียกว่าอู่ตะเภา ข้ามตพานนั้นไปเปนทุ่งนา/*102*/ต่อไปอิก คราวนี้เราเข้าไปในหมู่ไม้อิก เห็นมีต้นกล้วย ริมทางเปนบ้านคน มีไร่ยาบ้างเล็กน้อย แต่ไม่เปนไม้หมู่ใหญ่ไปกี่มากน้อย ต่อไปก็ออกทุ่งนาอิก เมื่อแลดูข้างขวามือในกลางทุ่ง เราเห็นมีต้นไม้หย่อมหนึ่งมีหนองน้ำกว้างใหญ่ เห็นศาลาหลังคามุงกระเบื้องอยู่หลังหนึ่งกับตพาน เราให้ไปถามชาวบ้านบอกว่าเรียกหนองรี แต่ในที่ท้องนาเหล่านี้ เห็นเปนทางน้ำไหล บางทีก็เปนห้วงน้ำบ้างมีอยู่บ่อย ๆ เห็นจะเปนห้วงน้ำมาจากลำสระบาปมาก ในหนทางที่ไปนั้น ไม่เห็นเปนป่าที่เงียบเลย คนเดินไปมาแลมานั่งดูอยู่ข้างทางแห่งละมากๆ แต่เปนปลาดอยู่หน่อยหนึ่งเราเห็นเข้าในท้องนายังพึ่งเปนรวงอยู่ใหม่ๆก็มี ลางทียังไม่เปนรวงก็มี เห็นเขาจะได้อาไศรยน้ำในลำธารด้วย แต่ต้นไม้โตเล็กเกร็งๆ แต่เปนท้องนามาอย่างนี้จนพ้นหลัก ๑๕๐ เส้นไปหน่อยหนึ่ง จึงเปนต้นไม้มาก เปนหมู่บ้านคน เมื่อเวลานี้เรามาถึงคลองอิกคลองหนึ่ง คือคลองนารายน์นั้นเอง บ้านคนเรียกว่าบ้านพเนียด มีวัดเปนโบสถ์ฝากระดาน หลังคามุงกระเบื้องอยู่ที่ข้างทางวัดหนึ่ง ชาวบ้านว่าวัดเนินสูง
ต่อไปนั้นบ้านคลองนารายน์ บ้านสระบาป ในหมู่บ้านเหล่านี้มีต้นกล้วย ต้นหมาก ต้นมะพร้าว แล้วไร่พริกไทยไร่ยาสูบถั่วต่างๆ แต่ที่เราเห็นถนัดนั้นต้นหมาก/*103*/เปนมากกว่าอื่นๆหมด ไปจากหมู่บ้านเหล่านี้หน่อยหนึ่งก็ถึงพลับพลาเชิงเขาอยู่ข้างซ้ายมือ ข้างขวามือนั้นมีราษฎรมานั่งดูทั้งหญิงชาย แต่ผู้หญิงที่นี่เห็นสวมเสื้อมาก เหมือนกับลาวทรงดำ ใช้ผ้าสีน้ำเงินตัดเปนเสื้อกระบอกดุมจีนบ้าง เสื้อเอวบ้าง เราไม่อยากจะหยุดพักที่พลับพลาให้ช้าเพราะหนทางไกล เรามาถึงที่พลับพลานี้ ๕ โมง ๔๕ มินิตแล้ว เราจึงเลยขึ้นไปที่เขาทีเดียว หนทางต่อขึ้นไปนั้น ขึ้นเขาสูงขึ้นไปชันกว่าที่พลิ้ว แต่หนทางใหญ่เหมือนเพ็ชรบุรี ม้ารถไปได้สบาย ไปประมาณ ๒๐ เส้น ที่นั้นเขาตัดต้นไม้ถางที่ข้างขวามือกว้างไว้หน่อยหนึ่ง มีฉลากปักไว้ว่า “ทางรถสิ้นเพียงเท่านี้”
ต่อไปนั้น เปนทางแคบลงกว่าที่มาแล้ว ๒๐ เส้น มีก้อนศิลาตั้งอยู่ตามทางมาก มีทางเฉภาะม้าเดินเรียงตัวเหมือนกับทางพลิ้ว แต่ที่นี่ไม่ได้ยินเสียงน้ำพุเร็วเหมือนกับที่พลิ้ว ต่อไปพ้นที่หยุดรถสักหน่อยหนึ่งจึงได้ยินเสียงน้ำ แต่ทางนี้เปนทางไปในซอกเขาต่อเขาต่อกัน มีอากาศว่างมาก ไม่เหมือนกับทางพลิ้ว ทางที่พลิ้วนั้นต้องเลียบเดินไปกับเชิงเขา ดูแคบกว่านี้ ไปทางอิกประมาณสัก ๗ เส้น ถึงปรำที่เขาทำไว้รับ ยกพื้นเหมือนกับเตียงลครฤๅกี๋น่าโต๊ะ มีบันไดลงน้ำแลแคร่ฟากวางเปนชั้นๆไปตามก้อนศิลาลงถึงน้ำสองทาง ยังอิกทางหนึ่งนั้นออกจากน่าปรำเดินไปสัก/*104*/สองสามก้าวถึงตพานข้ามไปที่พระเจดีย์ของทูลกระหม่อมทรงสร้างไว้ เมื่อเสด็จมาครั้งก่อน ลำธารที่ตรงนั้นกว้างประมาณ ๑๕ วา เปนกว้างกว่าทุกแห่ง ที่ทำพระเจดีย์นั้นถมด้วยก้อนศิลา อยู่ในระหว่างกลางลำธารน้ำเดินสองข้าง พระเจดีย์นั้นมีฐานชุกชีกำแพงแก้วชั้นหนึ่งสูงประมาณ ๒ ศอกเศษ องค์พระเจดีย์สูงประมาณ ๓ วา เขามาซ่อมแซมถือปูนใหม่ ที่ตรงน่าปรำของเราออกไป มีศาลา ๓ ห้องเฉลียงรอบหลังหนึ่ง เปนที่สำหรับกันกับพระเจดีย์ เขากั้นผ้าใบไม้ไว้เปนที่ข้างใน เราไปนมัสการพระเจตีย์ แล้วเดินลงไปที่ลำธาร นั่งอยู่ที่ศิลาก้อนใหญ่ซึ่งเขาว่าเปนที่ทูลกระหม่อมได้เสด็จไปประทับที่นั้น เราไม่เห็นว่าเปนการปลาดอัศจรรย์อะไรเลย เพราะไม่ได้เห็นที่น้ำตก เหมือนหนึ่งกับเกาะช้างแลที่พลิ้ว เปนแต่ลำธารกว้างกว่าที่พลิ้วหน่อยหนึ่ง แต่น้ำน้อย มีศิลาเปนก้อนๆ น้ำไหลตามซอกข้างศิลา เหมือนอย่างกับที่เขาทำไว้สำหรับคนที่ไปกับเราอาบที่พลิ้ว เราได้ผลัดผ้าลงอาบน้ำในที่นั้น ตรงที่อาบนั้นน้ำฦกสักศอกเศษ มีปลาเล็กๆว่ายมากเหมือนกับที่พลิ้ว แต่เสียงน้ำที่ไหลนั้นไม่ดังเหมือนที่พลิ้ว เพราะศิลาที่กระทบน้อย เปนแต่น้ำไหลโจ๊กๆ ไปตามธรรมเนียมมาก แต่หมอสายสรรเสริญว่าน้ำดีกว่าที่พลิ้ว ที่จริงนั้นก็จะดีกว่าสักหน่อยหนึ่งจริงๆ แต่เห็นจะไม่ถึงความเห็นของหมอสาย เพราะที่/*105*/พลิ้วนั้นหมอสายไปอาบที่ท่าไพร่ บอกว่าเหม็นคาวเหมือนหนึ่งกลิ่นหอย แต่ที่เราอาบนั้นเปนต้นน้ำที่สุด เห็นจะไม่มีใครอาบน้ำสูงกว่าเรา ดูน้ำก็สนิทดีอยู่ แต่เสียอยู่หน่อยหนึ่ง ที่ลงไปอาบในน้ำไม่ได้ เพราะแครที่เขาทำนั้นอยู่กับปากอ่างที่รับน้ำตกทีเดียว น้ำฦกเปนนักเหลือกำลังที่จะทนได้ เราไม่อาจลงไปอาบ ถ้าจะอาบในลำธารเหมือนกับที่นี่ก็ลงไปได้เหมือนกัน เราได้ถามพระพิพิธภักดีถึงที่น้ำตก เขาว่ามีทางไปแต่ไกล ถ้าจะออกแต่เช้าก็จะถึงสักบ่าย ๓ โมง แต่เปนทางเดินลำบาก ตัวเขาเองก็ได้ไปครั้งหนึ่ง ทางไกลเดินไปไม่ถึง แต่บางคนว่าไม่สู้ไกลนัก เขาว่าถึงน้ำตกนั้นก็สู้พลิ้วไม่ได้ แต่คุณแพไปอาบน้ำที่พลิ้วแล้วกลับมาบอกว่าสู้สระบาปไม่ได้ เราได้มาครั้งหนึ่งที่สระบาปนี้ แต่ยังเล็กนักจำไม่ได้ ก็ไม่อาจเถียง ครั้นมาถึงที่สระบาปนี้ เราไล่เลียงดูอิกก็ว่าที่พลิ้วไม่ได้เข้าไปเห็นที่น้ำตกเลย เพราะต้องปีนศิลาเข้าไปลำบากลื่นนักด้วย ถึงท่านกรมท่าเองมาที่พลิ้วสามหนแล้วก็ไม่ได้เคยเข้าไปเห็นน้ำตก คราวนี้จึงต้องลงแพไปดู ถ้าจะว่าโดยน้ำตก ๔ ตำบลที่เราเห็นคราวนี้แล้ว ที่เกาะช้างเปนที่งามกว่าทุกแห่ง บางคนว่าพลิ้วงามกว่า ความเห็นข้างที่ว่าพลิ้วนั้นน้ำงามนัก เพราะไม่มีที่น้ำไหลเปนเกลียวเลย ดูเปนฝอยจนน้ำนั้นขาวเหมือนกับนมวัว ที่ก็สูงน้ำก็มาก แต่ที่เกาะช้างนั้นที่ศิลาที่น้ำตกงาม ถึงที่สีพยา/*106*/นั้นก็งาม แต่ไพร่ไป เพราะเปนน้ำไหลมากับแผ่นดินแล้วตกลงไปในที่ศิลาพัง ที่จริงเราเห็นอย่างนั้น เพราะเวลาที่เราเดินไปดูนั้นไปบนเนิน เห็นธารน้ำที่ไหลมาข้างบนก่อนจึงเห็นน้ำตก ถ้าจะเดินไปแต่พื้นดินตั้งแต่โรงจีนปลายลำธารที่เราว่าไว้ในวันก่อนก็คงจะเห็นงามไม่ไพร่ แต่น้ำเวลาที่เราไปเห็นนั้นขุ่น ดูไม่สู้งาม แต่ถ้าจะว่าไปน้ำพุของเราในบางกอกที่น้ำใสกว่านี้เห็นจะไม่มี ที่สระบาปนี้จะดีกว่าแห่งไรฤๅจะเลวกว่าแห่งไรเราไม่อาจพูดได้ เพราะไม่ได้แลเห็นที่น้ำตกแก่ตา เปนแต่คำเขาว่า แต่ถ้าจะพูดเอาแต่เพียงตาเราได้เห็นแล้ว เห็นว่าเปนเลวกว่าทั้งหมด แต่น้ำเห็นจะดีกว่าทุกแห่ง เราอาบน้ำแล้วนั่งอยู่ที่ก้อนศิลาริมน้ำหน่อยหนึ่ง ที่ตรงนั้นเปนที่น้ำไหลแรง เราเอาหินก้อนเล็กๆ ตั้งกันน้ำลองดู ให้น้ำไหลมากระทบดูก็เปนน้ำตกเล็กๆ งามดีได้ เราพูดถึงน้ำตกทั้ง ๔ ตำบลนี้ เห็นว่าควรจะคัดโคลงของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ซึ่งท่านทรงไว้ในลิลิตเตลงพ่ายมาลงไว้ด้วย พอจูงให้หนังสือของเราเพราะขึ้นอิกสักหน่อย โคลงนั้นว่าดังนี้.
๏ ทุกสถานธาเรศแม้น
แมนผจง ไว้ฤๅ
หวังจักไว้ให้สรง
เซราะน้ำ
ปางร้างอรอนงค์
แหนงโศก
สรงบ่สร่างใจช้ำ
เช่นน้ำสระสมร
/*107*/ครั้นเราแต่งตัวแล้วสักครู่หนึ่ง ก็กลับไปพลับพลา อนึ่งในระยะระหว่างทางที่เราขึ้นไปนั้น มีไร่พริกไทยอยู่สองแห่ง อยู่ริมพลับพลาเรามาแห่งหนึ่ง บนเขาแห่งหนึ่ง แต่ที่บนเขานั้น เราเดินผ่านมาไม่ได้แวะ เพราะหมายว่าจะไว้ถวายเสด็จยายท่านเก็บ ภายหลังเราได้ถามดูว่าท่านไม่ได้แวะที่นั้นเลย เพราะเวลาบ่าย ๕ โมงแล้ว แต่อย่างนั้นยังกลับมาถึงเรือยามหนึ่ง เรามาถึงพลับพลาบ่ายโมงครึ่ง เมื่อนี้เราได้เร่งให้กรมพิชิตลองว่าโคลงดู กรมพิชิตว่า
๏ สระบาปบาปสร่างสิ้น
ฉันใด
สระบ่สระโศกใน
อกบ้าง
สระสร่างแต่กายใจ
ยังขุ่น เขียวแฮ
สระจะสระโศกร้าง
รุ่มร้อนฤๅมี
เราก็ได้ว่าบ้าง เหมือนกันกับกรมพิชิต เพราะชื่อว่าสระบาปนั้นเปนท่าที่จะว่านิราศอยู่ จึงเปนนิราศไปทั้งนั้น.
๏ สระบาปบาปก่อนสร้าง
ปางใด
สระบ่สระทรวงใน
สร่างสร้อย
สระสนานยิ่งอาไลย
นุชนาฏ
สระช่วยสระบาปน้อย
หนึ่งให้สบนาง
กินเข้าแล้วมีคนมาหามาก คือคุณปริก พายายทับทิมเอาพลอยกับด้ามมีดกัลปังหามาให้ แต่มีสำคัญอยู่ที่กากกรุนอันหนึ่ง มีบุศย์ติดอยู่ในนั้น เราให้เงิน ๓ ตำลึง แล้ว/*108*/พระไพพายายหงวนแม่จีนกี๊ จีนกิด จีนเกีย มาหาเรา เอาผ้าพื้นกับพลอยต่างๆ มาให้ แต่ที่เปนสำคัญนั้นบุศย์น้ำทองยอดหนึ่ง ของจีนกี๊ให้ เกือบเท่ากับพลอยในตรานพรัตน น้ำก็งามดี เราเห็นว่าพลอยจันทบุรีจะเปนอย่างตีอยู่เพียงนี้ ได้ให้เงินเขาชั่งหนึ่งเปนรางวัล กับให้ยายหงวนอิก ๕ ตำลึง แต่ลูกอิกสองคนนั้นเราจะให้เสื้อ ต่อเมื่อไปเมืองพรุ่งนี้ แลหลวงพานิชานุรักษ์เอาของกินมาให้กับจีนซัง จีนซึง เอาหนังเสือยิงได้ที่พลิ้วมาให้ผืนหนึ่ง แขกเอาโกเมนยังไม่ได้ฝนมาให้อิกเมล็ดหนึ่ง เราให้เงินกับเจ๊กสองคน ๒ ตำลึง แขก ๑๐ ตำลึง แต่หลวงพานิชานุรักษ์นั้นเราให้ไปรับเสื้อที่เมืองใหม่ นายแฉ่งบุตรพระยาจันทบุรีเขาเอาบ่างมาให้ตัวหนึ่ง บ่างนี้เราได้เห็นทีหนึ่งแล้วแต่ใกลๆ เมื่อไปปินังเขาเอาเก้าอี้ผูกคานหามพวกเราสองสามคนขึ้นไปบนเขา ที่เลบเตอร์แนนเกาวนาอยู่ ทางนั้นชันแลไกลยอกย้อนมาก ขึ้นไปเกือบสองชั่วโมง จึงได้ถึงเรือนเลบเตอร์แนนเกาวนา เราได้ขึ้นไปนอนค้างอยู่บนนั้นคืนหนึ่ง หนาวนักต้องผิงไฟ เมื่อไปกลางทางเสียงชะนี จักรจั่นร้องแซ่ไป เปนป่าเปลี่ยวทีเดียว ต้นไม้ก็สูงมาก เมื่อนั่นเราได้เห็นสัตว์อย่างนี้โผไปตามต้นไม้ซึ่งห่างกันประมาณ ๔ วา ๕ วา ท่านกรมท่าบอกว่าบ่าง แต่เราไม่ใคร่จะเห็นตัวถนัด มาคราวนี้จึงได้เห็นถนัดทีเดียว /*109*/ดูหน้าตาจะว่าคล้ายชมดก็ได้ ขอบตาเปนวงดำโต แต่บั้นล่างป่องมากอยู่สักหน่อยหนึ่ง ที่ท้องสองข้างนั้นเปนพังผืด แผ่ออกได้เหมือนปีก ถ้าจะโผโปตามต้นไม้ก็โผไปได้ไกลๆ เพราะพังผืดสองข้างนั้นอุ้มลมอยู่ แล้วเราเดินออกจากประตูข้างพลับพลา ไปที่ไร่พริกไทยซึ่งเราบอกมาแต่ก่อนนั้น ที่ไร่นั้นมีพริกไทยที่ยาวเต็มค้างแล้วบ้าง ครึ่งหนึ่งบ้าง ที่ปลูกใหม่ๆก็มี ประมาณสัก ๓๐๐ ค้าง ๔๐๐ ค้าง กำลังเปนลูกอ่อนๆ ที่ดินนั้นเปนดินขาวร่วน ถึงจะปลูกต้นไม้อื่นๆ ก็เห็นจะงามเหมือนกัน เรากลับจากที่ไร่พริกไทยนั้น มาที่พลับพลาสักครู่หนึ่ง ก็กลับขึ้นม้าเวลาบ่าย ๓ โมง ๒๖ มินิต เราลืมเล่าถึงพลับพลาที่นี้ไป เค้าเงื่อนแปลนนั้นก็เหมือนกับพลับพลาก่อนๆ แต่พลับพลานี้ แผลงออกไปอิกที่กระบวนไม้ระกำ เหมือนหนึ่งปรำที่เคยใช้ใบไม้นั้น ที่นี้เขาใช้ไม้ระกำผ่าซีก วงปรำลูกใช่มนๆ มีผ้าม่านห้อยสำหรับบังแดด ที่ที่เคยใช้ลายในพลับพลานั้น ที่พลับพลานี้มีลวดลายวิจิตรกว่าแต่ก่อน กับข้างหลังพลับพลานั้นเขาขุดเปนลำรางฦกประมาณ ๙ นิ้ว ๑๐ นิ้ว กว้างคืบหนึ่งคืบเศษ แหวะมาจากลำธารสระบาป แล้วขุดเปนบ่อลงไว้พอให้ขังน้ำตักใช้ ต้องขุดเปนรางอิกทางหนึ่ง พอให้น้ำไหลเปลี่ยนไปได้ น้ำก็ไหลมาตามทางที่มา ขังอยู่ในบ่อเต็มแล้วก็ไหลถ่ายไป/*110*/ตามลำรางที่ขุดให้น้ำไป รางนี้เขาเลี้ยวเข้ามาไว้ข้างหลังพลับพลาข้างในใกล้ทีเดียว ปลายรางนั้นขุดอ้อมพลับพลาไปออกริมทาง แลขุดเปนบ่อไว้ ๔ บ่อ ๕ บ่อ รยะห่างกัน ๗ วา ๘ วา พอให้ม้าโคกระบือที่ไปกับเราได้อาไศรยกินน้ำ ทางน้ำที่ขุดไปได้ดังนี้ดูดีจริงๆ ถ้าจะทำไร่ฤๅทำนาในที่ใกล้ๆ นั้นแล้ว จะขุดลำรางให้น้ำเดินไปดังนี้ ก็เห็นจะไปได้ง่ายพอใช้ได้ทีเดียว อนึ่งระยะทางที่ไปนั้นเมื่อเราไปถึงที่แห่งใด ถามชื่อได้แล้วก็ให้กรมนเรศร์จดไว้ทุกคราว แต่กรมนเรศร์ลืมเสียแห่งหนึ่ง ที่คลองน้ำแห้ง เราถามว่าอยู่ที่ไหน กรมนเรศร์จำไม่ได้ แต่เราสังเกตว่าอยู่ใกล้ๆกับพลับพลา ได้ถามพระพิพิธว่าลำคลองน้ำแห้งนี้ปลายไปรวมกับคลองนารายน์ธารสระบาป กับเมื่อมาตามทางนั้น เห็นต้นไม้ต้นหนึ่งดอกงามนัก ท่านกรมท่าเก็บเอาดอกมา เหมือนกับดอกโสกเราปกติ แต่เปน ๒ ชั้น ดอกชั้นบนที่ติดขั้วเปนสีเหลือง เจือแดงมากเหมือนดอกโสกบาน แต่ชั้นล่างเปนสีเหลือง ห้อยด้านยาวเกือบจะเท่ากัน ชั้นบนเหมือนกับเอาด้ายร้อยไว้ดูงามยิ่งนัก เราขอให้ท่านกรมท่าช่วยขุดเอาไปด้วยให้มากๆ จะได้ไปปลูกที่สวนสราญรมย์บ้างที่วัดบางปอินบ้าง กลับมาถึงพลับพลาวังหินเวลาบ่าย ๔ โมง ๔๓ มินิต อยู่ครู่หนึ่งมีขาวบ้านสองสามคนเอาของมาให้ เราให้เงินคนละสลึงบ้างสองสลึง/*111*/บ้างบาทหนึ่งบ้าง แล้วลงเรือตีกันเชียงมาถึงเรืออรรคราชวรเดชเวลาทุ่มหนึ่งกับ ๒๕ มินิต นายเหมาเอาหนังสือเมล์มาแต่กรุงเทพฯ ห่อหนึ่ง เราได้หนังสือคุณสุรวงษ์แจ้งความว่าพระยาปลัดเมืองนครราชสีมา90 ได้ออกไปถึงเมืองสิงคโปร์แล้วคอยเรือเมล์อยู่จะไปสำปาหลัง แลว่าเกิดเพลิงไหม้ที่กรุงเทพฯ บ้านนายจ่ายงยศสถิตย์91เปนต้นไฟ ๆ ไหม้ลามไปติดเรือนโรงอื่นๆ อิก รวมเรือนโรง ๒๓ หลัง แต่ข่าวสมเด็จเจ้าพระยานั้นยังไม่ได้ ด้วยสายโทรเลขขาด อิกฉบับหนึ่งเปนหนังสือเล็ก เขียนในขณะเรือมา ว่าได้รับโทรเลขจากสิงคโปร์ มิศเตอร์ริศ92ส่งเข้ามา ได้ความว่าสมเด็จเจ้าพระยาไปถึงเมืองกลักตาในวันที่ ๑๗ ไปเดลลีวันที่ ๒๐ เดือนดิเซมเบอร์ สมเด็จเจ้าพระยาแลผู้ที่ไปด้วยมีความศุขสบายด้วยกันทั้งสิ้น กับคุณสุรวงษ์ฝากของกินเมืองจีนมาให้เราด้วยหลายสิ่ง หนังสือนี้มากับเรือภมรแม้นจักร ถึงที่เรือเราจอดเวลาพลบ เรือปานมารุตที่เราให้ถือหนังสือเข้าไปก่อนนั้น ได้พบกับเรือภมรที่อ่างหินเมื่อวันแรมค่ำหนึ่ง เราเขียนหนังสืออ่านหนังสือบ้างเล็กน้อยแล้วกินเข้า เมื่อกินเข้าแล้ว จีนเก๊าเปน/*112*/บ่าวเดิมของเรา เขาเคยไปมาหาอยู่แต่ก่อน บ้านอยู่เมืองเก่า เอาเนื้อไม้มาให้เราท่อนหนึ่งใหญ่ยาวมาก ได้วัดลองดูยาว ๔ ศอกคืบ ๔ นิ้ว กลมรอบคืบ ๙ นิ้ว หอมดี เขาว่าหนักสิบเก้าชั่ง ราคาซื้อขายกันชั่งละหกบาท เราเห็นว่าเปนของใหญ่ไม่ใคร่จะมี จึงได้มอบให้มิศเตอร์อาลบาสเตอร์เอาไปไว้มิวเซียม เราให้เสื้อแพรเขาตัวหนึ่งแล้วเข้านอนเวลา ๔ ทุ่มเศษ.
เมืองจันทบุรีวันไปเมือง
ณวัน ๔ ฯ๔ ๒ ค่ำ ปีชวดอัฐศกจุลศักราช ๑๒๓๘
เวลาเช้าเราแต่งตัวแล้วออกมานั่งกินเข้า ท่านกรมท่าให้คนพาจีนเก๋า ว่าเปนคนเดิมอยู่ในจางวางช้าง93 มาหา เอาหมูมาให้ตัวหนึ่ง มีหนังสือสำหรับตัวตั้งแต่ปีฉลูสัปตศกศักราช ๑๒๒๗ เปนหนังสือจางวางช้างนำว่าเปนข้าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ถ้าจะมาค้าขายมีถ้อยความสิ่งใด ขอให้ท่านเจ้าเมืองกรมการช่วยสงเคราะห์ด้วย ลงตราจางวางช้างเปนสำคัญ แต่จีนคนนี้จะได้ไปหาเราฤๅไม่ได้ไปหาเราจำไม่ได้เลย ด้วยเปนการช้านานมาแล้ว เราให้เสื้อแพรตัวหนึ่งกับเงิน ๓ ตำลึง ตาเจ๊กนั้นเอาลูกมาถวายตัวด้วยอิกคนหนึ่ง เรากินเข้าแล้วลงเรือโบดไปเวลา ๒ โมงครึ่ง คนที่ลงเรือมากเต็มตามเติม /*113*/พอออกเรือไปลมจัดนัก พอเรือขวางลมกินเพดานชั้นบน หลักที่ขึงเพดานหักเพดานลงน้ำไป หลังคาชั้นล่างซึ่งเปนเสาทองเหลือง เหล็กแกนหักโย้ไป น้ำก็เปนคลื่นจัด เราเห็นจะไปไม่ได้ด้วยเรือนั้นชำรุดมากอยู่ แล้วเรือเพียบนักด้วยคนมาก จึงได้กลับมาขึ้นที่เรืออรรคราช เรียกเรือบุษบาแบ่งกลีบ มาผ่อนเจ้าแลทหารไปเสียบ้าง คงอยู่แต่ท่านเล็ก กับกรมพิชิต หมอสาย พระยาภาษ กับพระนายไวยถือท้าย กระลาสีนั้นเอาไว้แต่ ๖ คน แล้วเรือบุษยาแบ่งกลีบลากไป คลื่นจัดสาดขึ้นในเรือบ่อยๆ ทั้งเรือไฟเรือโบดหน้าตาเปียกเปนน้ำเต็มไปทั้งนั้น ต่อพ้นบางแสลมไปแล้วคลื่นจึงสงบ เรารับกรมนเรศร์ลงมา เพราะจะแต่งหนังสือไปพลาง กรมนเรศร์เปนผู้จดหมายระยะทางไว้ แต่วันนี้เราจะเขียนเองไม่ทัน ด้วยปากไก่ที่เคยใช้หมุนไม่ขึ้นเสียไป หมึกก็น้อย ที่เขียนก็ไม่ถนัด จึงให้กรมพิชิตเขียนด้วยสมุดดำก่อน เราเปนผู้บอกความ เขียนมาตามทางจนตลอด เพราะระยะทางเมื่อวานนี้ยังค้างอยู่มาก เราตั้งใจว่าวันนี้จะเขียนเรื่องจันทบุรีให้มากสักหน่อยหนึ่ง จึงรีบเขียนระยะทางวันนี้เสียให้แล้วโดยเร็ว แลระยะทางซึ่งเราไปวันนี้ก็เหมือนกับวันก่อนที่ว่ามาแล้ว เราไม่อยากพูดซ้ำซากต่อไป แต่เมื่อวานนี้เรายังไม่เข้าใจอยู่หน่อยหนึ่ง เมื่อเวลาเกือบจะถึงพลับพลาวังหิน เราเห็น/*114*/เปนที่เนินสูงมีศิลาแดงๆ เก๋งขาวๆ สองหลัง เราไม่รู้เลยว่าเปนสิ่งไร เพราะพระปลัดไม่ได้ลงเรือไปด้วยเหมือนวันแรก คนนำร่องก็อยู่เสียเรือไฟ จึงไม่ได้ถาม มาวันนี้เรารู้เปนแน่ว่าที่นั่นคือเนินวงที่เปนเมืองใหม่ เห็นเก๋งขาวๆ สองหลังคือซุ้มประตูเมือง เมื่อเราพ้นพลับพลาวังหินไปหน่อยหนึ่ง เห็นเรือนจากหลังคาปั้นหยาใหญ่อยู่หลังหนึ่ง เล็กหลังหนึ่ง อยู่ข้างน่า แต่ไม่มีฝา เปนเรือนทำค้าง หมอสายบอกว่าเปนบ้านพระชลธาร ต่อไปนั้น เวลา ๕ โมงถึงโรงสุราจีนเจี๊ยะ ไปอิกหน่อยหนึ่งพอเลี้ยวแหลมก็ถึงเมืองเก่า เห็นบ้านญวนเรียงไปตามริมแม่น้ำข้างซ้ายมือกว่าร้อยหลังเรือน ข้างขวามือก็มีบ้านรายๆ ที่ริมแม่น้ำ น่าบ้านเหล่านั้นปักธงญวนเปนระยะกันไป ตลอดน่าบ้านมีผู้หญิงผู้ชายแลเด็กแต่งตัวเปนญวน ลงมายืนดูเราที่ริมน้ำหลายร้อยคน มีเด็กๆมากนัก ในเวลานั้นเรือเราไม่มีเพดานแดดร้อนเต็มที แต่เรามีร่มไป หมอสายเปนผู้กั้น พอหมดบ้านญวนก็ถึงตพานฉนวนน้ำข้างขวามือ ฟากแม่น้ำข้างหนึ่งนั้น มีศาลเจ้าอยู่หลังหนึ่ง ปักธงน่าศาลเหมือนกัน ต่อไปอิกหน่อยหนึ่งนั้นเปนวัดกาธอลิก แต่เราไม่เห็นโบสถ์ถนัด ได้ยินแต่เสียงกลองเสียงระฆัง แลมโหรี ที่วัดมีพลุจุดหกนัด เราขึ้นไปบนตพานแล้วจุดพลุขึ้นอิกหกนัด พบหยายืนอยู่กับแม่ยาย แลเมียพระ/*115*/พิพิธ ๆ คนนี้เปนพี่น้องกับท่านใหญ่94 ท่านเคยพาแสงคนนี้ไปหาเราที่บางกอกครั้งหนึ่งแล้ว มาวันนี้เขาเอาทองก้อนหนึ่งมาให้เราหนัก ๑ บาทสลึงเฟื้อง บอกว่าเปนทองได้ที่นี่ กับพลอยโกเมนสองเมล็ด เมล็ดหนึ่งใหญ่ทีเดียว เมล็ดหนึ่งย่อมหน่อยหนึ่ง เปนของหายาก กับพลอยสีดอกตะแบกเมล็ดใหญ่เมล็ดหนึ่ง พลอยสีดำๆ เมล็ดหนึ่ง เปนพลอยโตๆทั้งนั้น เราหยุดพูตอยู่กับเขาหน่อยหนึ่งแล้วขึ้นเสลี่ยงไป พวกที่ไปด้วยกับเรานั้นเดินไปทั้งสิ้น พอเราออกไปพ้นที่ตพานนั้นหน่อยหนึ่งก็พบเรือจีนเก๊ง เขาออกมายืนอยู่น่าโรง ที่โรงนั้นเห็นมีของขายต่างๆ มาก เราพูดด้วยคำหนึ่งแล้วก็เลยไป หนทางนั้นกว้างประมาณ ๙ ศอก ๑๐ ศอก เปนพื้นทรายเมล็ดใหญ่เรียบร้อยดี สองข้างทางมีโรงบ้างตึกบ้าง เปนที่ขายของ มีของต่างๆ ขายสนุกสนานมาก เราไปหน่อยหนึ่ง มียายญวนแก่คน ๑ เอาบุคกับดอกยิโถดอกหนึ่งใส่พานมาทูลหัวไว้คอยให้เราที่กลางทาง เราให้รับไปแล้วให้เงินไป ๔ บาท เมื่อมาเกือบจะถึงปลายถนน เราจึงพบตึกยายหงวน ตึกของแกหมดจดดี มีของขายก็มาก เราไปต่อไปอิกจนที่สุดถนนที่มีโรงค้าขายสองข้างทางประมาณ ๑๒ เส้น แล้วกลับมาพบพระยาจันทบุรีตามเราไป แต่เมื่อเราไปถึงน่าท่า/*116*/พระพิพิธเปนผู้รับรอง ด้วยบ้านเขาอยู่ที่นั่น เมื่อเราไปนั้นตามตึกตามโรงสองข้างทาง เขาตั้งโต๊ะบูชาหลายสิบโต๊ะ บางแห่งก็มีน้ำร้อนน้ำเย็นหมากพลูเลี้ยงคนที่ตามเราไปด้วย แล้วเราก็มานั่งอยู่ที่ตพานน้ำ ได้ให้เงินแก่แสงมารดาภรรยาพระพิพิธ ๒ ตำลึง กับให้เสื้อจีนกี้ จีนกิด จีนเกีย คนละตัว กับพวกจีนบ้างไทยบ้าง ญวนก็มี เอาพลอยแลบุศย์มาให้ เราได้ให้เงินคนละมากบ้างน้อยบ้างตามสมควร แล้วกลับมาลงเรือขึ้นไปทางเหนือน้ำตรงน่าโบสถ์กาธอลิก เห็นบาทหลวงมานั่งอยู่ที่ตพานสามสี่คน มีมโหรีทำอยู่ที่นั่นด้วย ตัวโบสถ์นั้นยาวใหญ่เปนหลังคามุงกระเบื้องเกล็ด หันน่าลงแม่น้ำ แต่ข้างน่าโบสถ์นั้นเราเห็นก่ออิฐใหม่ๆ ยังไม่แล้ว ตรงกลางนั้นสูงขึ้นไป จะเปนหอระฆังฤๅอะไรไม่ทราบ ก่อขึ้นไปได้เกินอกไก่โบสถ์สักหน่อยหนึ่ง ที่นั่นเขาเอาไม้ขึ้นไปผูกชักธงไม้กางเขนใหญ่ เมื่อเราไปถึงเขาชักธงสลุตทั้งไปทั้งมา ตามโบสถ์แลตพานนั้น มีธงต่างๆปักไว้มาก เราผ่านไปทางนั้นเขาตีกลองระฆังแลมโหรีจุดพลุอิก ๖ นัด ตีกันเชียงขึ้นไป พ้นน่าวัดเห็นบ้านตึกหลายหลัง เราคเนเห็นว่าจะเปนบ้านพระพิพิธ ด้วยเขาบอกว่าอยู่ใกล้วัดฝรั่ง ต่อขึ้นไปนั้นอิกก็มีตึกบ้างรายๆ ข้างฝั่งซ้ายมือนั้นเปนหลังตลาดที่เราได้ขึ้นไปแล้ว เราตีกันเชียงไปจนถึงวัดโบสถ์ ซึ่งเปนที่เนินสูงทีเดียว ข้าง/*117*/ขวามือนั้นวัดจันทร์ตรงกันข้าม แลกลับเรือที่นั้น ล่องลงมาพบท่านกรมท่ากลางทาง ซึ่งท่านกรมท่าไปไม่ทันนั้น เพราะเรือไปติดแห้งอยู่ เราได้พบกลางทาง เธอบอกว่าจะไปทางลัดแล้วอาไศรยให้เรือไฟข้างหลังเขาจูงไปจึงได้ช้าอยู่ เมื่อเราผ่านน่าวัดมาเขาก็ทำรับเหมือนแต่ก่อน แล้วเราเอาเรือบุษบาลากเรือเรา ท่านกรมท่าขึ้นเรือไฟมาด้วย ล่องลงมาถึงปากคลองน้ำใสทางจะไปเมืองใหม่ เวลาบ่ายโมง ๑ เรือกลไฟจะเข้าไปลำบาก เรารอเรือรับท่านกรมท่ากับเจ้านายลงไปในเรือกับเราด้วย ตีกันเชียงเข้าคลองน้ำใส ไปอิกหน่อยหนึ่งก็ถึงตพานน้ำ เรือจอดที่ตพาน เราขึ้นบกไปเวลานั้น หลานเอาม้ามาคอยรับ เมื่อเรายืนอยู่บนเกยม้านั้น แลข้างขวามือเปนถนนตลอดไปถึงเนินวง ข้างซ้ายมือนั้น เห็นมีตพานเสาไม้แก่นใหญ่ๆ ข้ามลำคลองน้ำใส มีพนักลูกกรงทำเรียบร้อยดียาวเกือบเส้น ๑ แต่ยังไม่แล้วตลอด แลดูไปฟากข้างโน้นมีถนนต่อไป เราถามพระปลัดแจ้งความว่า เปนถนนทำขึ้นใหม่ พระยาจันทบุรีทำไว้แต่เมื่อมีตราออกมาว่าเราจะมาเมืองจันทบุรีแต่ครั้งก่อน เมื่อ ๒ ปี ๓ ปีมาแล้ว ทางไปถึงเมืองเก่า ๑๒๐ เส้น เราได้สั่งเขาว่าทางทำขึ้นไว้ก็ดีแล้ว อย่าให้เปนแต่ทางรับเสด็จคราวหนึ่ง ให้รักษาไว้ให้เปนประโยชน์แก่ราษฎรด้วย ที่ยังค้างอยู่ก็ให้ทำเสียให้แล้วๆ เราขึ้นม้าไปทางเมืองใหม่ เห็น/*118*/มีบ้านน้อยทีเดียว ที่ริมบ้านพระยาจันทบุรีนั้น เห็นมีตลาดอยู่หน่อยหนึ่ง แล้วก็เปนที่บ้านพระยาจันทบุรีแลบ้านพระปลัด เปนบ้านใหญ่อยู่สองบ้านเท่านั้น ที่บ้านพระยาจันทบุรีนี้ เดิมเปนที่สมเด็จองค์ใหญ่ เมื่อออกมาตั้งทำเมืองอยู่นั้นท่านได้ตั้งอยู่ที่นี้ แล้วก็ตกเปนที่บ้านพระยาอรรคราชนารถภักดี เมื่อมาเปนพระยาจันทบุรี ครั้นพระยาจันทบุรีคนนั้นไปเปนอรรคราชแล้ว พระยาจันทบุรีคนนี้มาเปลี่ยนก็อยู่ในที่บ้านนั้นต่อมา ต่อนั้นไปก็เปนทุ่งนาทาง ๒๐ เส้นถึงเนินวง เมื่อแลดูไปแต่ไกลๆ เห็นใบเสมาป้อมก่อด้วยศิลาแลง ตัวเนินนั้นก็เปนดินแดงดูคล้ายๆ กับป้อมเดลลิเมืองอินเดีย แต่ที่นั่นเขาไม่ได้ใช้ศิลาแลง เขาใช้ศิลาแดงก่อเปนกำแพง หนาสูงใหญ่ดูงามนัก เมื่อเราไปถึงเชิงเทินนั้น เห็นมีคูกว้างประมาณ ๑๑ วา ๑๒ วา แต่ต้นไม้ขึ้นปรกลงไปเสียมาก ที่ยังว่างอยู่นั้นน้อย ไม่สู้กว้างนัก แล้วเราขี่ม้าขึ้นไปตามหนทางเปนเนินสูงชันขึ้นไปหน่อยหนึ่งจึงเข้าประตูเมือง ที่ตรงประตูนั้นก่ออิฐบังดินเชิงเทินสองข้างประตูทำเปนซุ้มหอรบ แล้วเราขี่ม้าเข้าประตูไปลงที่เชิงเทิน ขึ้นบนพลับพลาที่เขาทำไว้รับเราบนเชิงเทินนั้น เมื่อเราขึ้นไปยืนอยู่บนพลับพลา ได้แลเห็นทางไกลมากทีเดียว ด้วยเปนที่สูง ที่ป้อมนี้วางท่าดีนัก ทางปืนก็ไปได้ไกลมาก เชิงเทินนั้นขุดดินคูแลดินริมเชิงเทินข้างในขึ้นถมสูง ๗ ศอก กว้าง/*119*/ขาดหลังเชิงเทิน ๓ วา ๒ ศอก แล้วจึงลาดลงมา ใบเสมาป้อมนั้นก่อด้วยแลงทั้งสิ้น ใบหนึ่งยาวประมาณ ๕ ศอก หนาสัก ๒ ศอกคืบ มีบันไดยันข้างหลังกว้างประมาณ ๒ ศอกเศษ เราได้ให้จมื่นสราภัยยืนเทียบกับ.ใบเสมาลองดู สูงพอเสมอศีศะอยู่ในประมาณ ๓ ศอกคืบ เราก็กินเข้าบนพลับพลานั้นแล้วแจกเสื้อสักหลาดให้กรมการสัก ๑๕-๑๖ คน พระปลัดเขาเอาม้ามาให้ม้าหนึ่ง กับแหวนพลอยแดงทับทิมนาวงใหญ่ยอดหนึ่ง พระพิพิธภักดีเขาก็ให้เหมือนกัน แต่ย่อมกว่าของพระปลัด กับผ้าไหมสี่ผืนทอที่เมืองนี้ดูงามดีนัก นอกนั้นก็ให้ของต่างๆ ตามธรรมเนียม แต่พระยาจันทบุรีนั้นเราชอบใจความคิดของเขาที่ได้จัดการรับรองเรามาก ถึงการที่เขาทำนั้นเปนแต่การเล็กน้อยไม่เปนการใหญ่สิ่งไร พลับพลาฝาเลื่อนก็เปนแต่ปรำเล็กๆทั้งนั้น แต่เขาได้ออกความคิดของตัวเขามาก ในที่รับทุกแห่ง ดูเปนนักเลงหมดไม่เคอะสักแห่งหนึ่ง ถ้าเขาทำสิ่งไรไว้ที่แห่งใดก็เฉภาะที่เราจะต้องไปฤๅจะต้องการที่ตรงนั้นทุกสิ่ง ไม่ได้ทำไว้ค้างให้ลำบากเปล่าๆ สักอย่างหนึ่งเลย ท่วงทีวางแผนที่ดีนัก จะต๊กว่าคนกรุงเทพฯ ที่ได้เห็นการใหม่เสียอิก เพราะเขาได้ตั้งใจคิดรอบคอบจริงๆ ไม่มีแห่งไรขาดไม่มีแห่งไรเหลือสักอย่างหนึ่งเลย เราขอบใจเขามาก ไม่ได้เตรียมสิ่งไรซึ่งมีราคามาให้เลย เราจึงได้เอาซองบุหรี่นากที่เราใช้เอง/*120*/นั้น ให้เปนรางวัลกับเขาซองหนึ่ง แล้วขึ้นม้าเดินไปตามริมกำแพง หมายจะไปเที่ยวให้รอบเมือง แต่หนทางนั้นเปนหนทางแคบเล็ก เราจึงให้กาพย์กับพระยกรบัตรไปดูทำแผนที่เมืองมาให้เรา กาพย์ยังไปทำแผนที่อยู่ เราจึ่งไปตามหนทางใหญ่ข้างวัดโยธานิมิตรที่ถนนนั้นสูงขึ้นไปทุกทีจนถึงกลางเนิน เราไปใกล้ศาลเจ้าหลักเมืองอยู่ข้างซ้ายมือ ในหนทางซึ่งไปนั้นเห็นมีบ้านราษฎรหลายบ้าน มีสวนหมากมะพร้าวกล้วยแลไร่ยาไร่แตงเปนอันมาก แต่ที่ในเมืองนี้เราเห็นสัปรศเปนดงไปทีเดียว ถึงตามหนทางที่เราไปสวนวันก่อนมาแล้วนั้น ข้างหนทางก็มีสัปรศบ่อยๆ แต่ในเมืองนี้เปนมากนัก ที่ตรงกับดงสัปรศออกไปนั้นเปนไม้ไผ่เลี้ยงกอตรงๆ เรียงเปนแถวยาวทีเดียวดูงามดี ที่ศาลเจ้าหลักเมืองนั้นกำแพงก่อด้วยแลงสูง ๒ ศอกคืบ มีศาลเจ้าอยู่ในนั้นหลังหนึ่ง กับมีโรงอะไรอกสองหลังไม่รู้ เห็นมีแต่เครื่องบนอยู่อิกหน่อยหนึ่งก็ถึงกำแพงด้านหลัง เราขี่ม้าขึ้นไปบนเชิงเทินแล้วลงจากม้าขึ้นไปยืนอยู่ที่ริมหอรบซุ้มประตู เมื่อแลดูออกไปนอกกำแพง เห็นเขาพลอยแหวนถนัด เขาว่าทางไปแต่เนินวงนี้ ๙๒ เส้น ประตูที่เราไปยืนอยู่นั้นเปนทางเกวียนทางคนเดินไปมาถึงที่ในเมือง แลดูตั้งแต่ประตูออกไปจนถึงพลอยแหวนนั้น เห็นมีต้นหมากต้นมะพร้าวมากตลอดไป ได้ถามหลวงมหาดไทย เขาว่าเปนดังนี้ตลอดไปเกินเขาพลอยแหวนไปมาก แลดู/*121*/เข้ามาข้างในที่ตรงเรายืนนั้น เห็นถนนสูงขึ้นไปทุกที ต้นไม้สองข้างครึ้มงามนัก ทำให้เราคิดถึงเมืองมละกาซึ่งได้ไปเห็นไม่ผิดกันเลย กับที่แผ่นดินเมืองจันทบุรีนี้คล้ายกันกับที่แผ่นดินในสตริดเซตตะละแมนไม่ผิดกันเลย เมื่อแลดูแผ่นดินก็สูงๆ ต่ำๆ มีเนินบ่อยๆ เหมือนกัน ที่เนินนั้นก็เปนดินแดงเหมือนสีอิฐป่น ที่พื้นราบเปนดินขาวร่วนเปนที่ดินอุดม ถ้าจะต้องการน้ำขุดลงไปที่แห่งไรก็ได้น้ำดีทุกแห่ง ถึงบนเนินวงนั้นขุดบ่อลงไปก็ได้น้ำแต่ต้องลึกถึง ๗ วาสองศอกฤๅ ๘ วา ราษฎรใช้น้ำบ่อทั้งนั้น เรากลับลงมาจากเชิงเทินแล้ว ขึ้นมาเลียบไปตามริมเชิงเทินหน่อยหนึ่ง จึงตัดเข้าในหมู่บ้านตามทางคนเดิน เห็นมีบ้านกรมการเปนเรือนฝากระดานมีอยู่สามหมู่ ไปอิกหน่อยหนึ่งถึงที่ไว้ดินดำและไว้ปืนใหญ่ปืนน้อย มีปืนเหล็กปืนทองใหญ่ๆ หลายสิบบอก ที่ไว้ดินดำนั้นมีกำแพงก่อด้วยแลงสูง ๔ ศอก มีโรงสามห้องเฉลียงรอบไว้ดินดำและปืนเล็ก เราอออกจากที่ไว้อาวุธเดินมา ตามสองข้างทางนั้น มีต้นชาเปนรั้วยาวทีเดียว ดูสีเขียวแก่งามนัก มาอิกหน่อยหนึ่งถึงศาลากลาง ทำไว้โตใหญ่แต่ชำรุดไป เพราะเจ้าเมืองกรมการไม่ได้เข้ามาว่าการที่นั่น มีกังวลด้วยราษฎรอยู่เสียที่เมืองเก่า มาอิกหน่อยหนึ่งถึงวัดโยธานิมิตรกำแพงก่อด้วยแลงรอบ ในวัดนั้นมีโบสถ์หลังหนึ่งขื่อสามวาห้าห้อง เฉลียงรอบ มีกำแพงแก้วสองชั้น หลังโบสถ์/*122*/นั้นมีพระเจดีย์กลมอยู่องค์หนึ่ง สูงแต่พื้นดินขึ้นไปประมาณ ๑๐ วา มีการเปรียญและกุฎีฝากระดาน มีพระสงฆ์อยู่ ๒๐ รูป ที่วัดแลเมืองนี้ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ออกมาสร้างไว้สำหรับป้องกันข้าศึกศัตรูฝ่ายตวันออก เมื่อปีมะแมสัปตศกจุลศักราช ๑๑๙๗ ที่เมืองเก่านั้นตั้งอยู่ที่หมู่บ้านคนเดี๋ยวนี้ แต่ซึ่งมาสร้างเมืองที่เนินวงนั้น ด้วยสมเด็จเจ้าพระยาท่านเห็นว่าเปนที่ไชยภูมิ์ดี จึงได้สร้างป้อมเชิงเทินลงไว้ ประสงค์ว่าจะให้ราษฎรแลร้านตลาดมาติดในที่นี้ แต่ราษฎรที่มีถิ่นฐานเปนพากภูมแล้วก็ไม่ถอนมาได้ คงอยู่ที่เดิม เปนแต่ราษฎรใหม่มาทำเรือกสวนไร่นาก็มีบ้าง เพราะฉนั้นจึงเปนเมืองใหม่เมืองเก่า แต่ที่กำแพงวัดกำแพงเมืองซึ่งใช้แลงโดยมากนั้น เพราะแลงที่เมืองจันทบุรีนี้มีแทบทั่วไปทั้งนั้นเปนพื้นเมือง ที่เนินวงนั้นมีมากแล้วทำง่าย วิธีที่ทำแลงนั้นได้ถามพระยาจันทบุรีได้ความว่า ถ้าที่เปนแลงดาดอยู่บนแผ่นดิน ก็ใช้ละแมะเปนเหล็กมีด้ามสับลง จะเอากว้างยาวเท่าไรก็ได้ แล้วเอาชแลงงัดขึ้นมาแต่งตัวด้วยผึ่งแลขวาน ถ้าเปนแลงแก่แขงกว่าแลงอ่อนต้องใช้สกัด ลางทีถ้าแลงนั้นอยู่ฦก ต้องขุดลงไป ๒ ศอก ๓ ศอก แล้วก็ทำเหมือนกันกับแลงบนดิน ทุกวันนี้ที่ราษฎรซื้อขายกันอยู่ ต่อมีผู้ไปสั่งให้ทำจึงได้ทำ คนที่ทำนั้นเปนพวกจีนบ้าง ไทยบ้างกับพวกชอง ขนาดที่ทำ/*123*/กันอยู่นั้นน่ายาวศอก ๑ กว้างคืบ ๑ หนา ๑๐ นิ้ว ถ้าเปนแลงอ่อนราคาร้อยละ ๕ บาท ๖ บาท เพราะไม่สู้ทนทำง่าย ถ้าแลงแก่ราคาร้อยละ ๘ บาท ที่ในเมืองจันทบุรีเดี๋ยวนี้เขาใช้ก่อเตาทำรากตึกอยู่โดยมาก ถ้าแลดูไกลๆ งามเหมือนกันศิลาแดงเมืองจีน แต่เข้าไปใกล้ดูครุคระไป ด้วยเนื้อหยาบเหมือนอย่างกับกรวดติดกันเปนแผ่น เราออกจากประตูเมืองลงมาท่าน้ำ วันนี้กรมขุนท่านขี่ม้า แต่เมื่อแรกขึ้นไปนั้นท่านเดินขึ้นไป เมื่อจะไปดูเมืองแลกลับมา เราเห็นว่าทางไกลจึงชวนท่านให้ขี่ม้า ๆ ตัวนี้สนิทนักเหมือนกับเต่า กรมม้าเขาเรียกกันว่าม้าประธม เพราะเราเคยไปป่าแล้ว ม้าตัวนี้ผูกเปนพระที่นั่งรองเสมอ ถ้าออกเดินแต่เช้าๆหาวนอนนัก เรานั่งหลับตาไป ลางทีก็เคลิ้มได้บ้าง คราวนี้เขาก็ผูกมาเปนที่นั่งรองด้วย เราจึงให้กรมขุนท่านขี่ อนึ่งท่านกลางไม่ได้ขึ้นไปวันนี้ เพราะเธอไม่สบาย กาพย์ที่เราใช้ให้ไปทำแผนที่นั้นยังไม่กลับมา ต่อเรามาถึงเรืออรรคราชแล้วเขาจึงตามมาทีหลัง แผนที่นั้นทำไม่ใคร่จะทัน ด้วยริมกำแพงรกมาก ได้แต่รูปเปนเค้าๆ มาเมืองนั้นโดยยาว ๑๕ เส้น กว้าง ๑๔ เส้น วัดรอบใบเสมาได้ ๖๕ เส้น ๘ วา เราลงเรือตีกันเชียงมาถึงเรืออรรคราชวรเดชเวลาย่ำค่ำ ๑๓ มินิต วันนี้เรานอนดึกกว่าทุกวัน เพราะต้องเลี้ยงโต๊ะในการวันเกิดท่านเล็กแลทำ/*124*/หนังสืออยู่ด้วย ทอมอเมตเตอร์ ๗๕ ดิครี เราเข้านอนเวลาสองยามครึ่ง
การเลี้ยงโต๊ะวันเกิดท่านเล็กในเรืออรรคราชวรเดช ท่านเล็กเกิดเมื่อณวัน ๔ ฯ๔ ๒ ค่ำปีมะแม เอกศก จุลศักราช ๑๒๒๑ มาจนถึงวันนี้ ถ้าจะว่าโดยสุริยคติกาลก็ไม่ครบ แต่เธอเคยทำทางจันทรคติกาลอย่างไทยๆ มาแต่ปีกลายนี้ ก็ในวันนี้เปนวันครบตามอย่างเช่นเธอเคยทำมาแต่ก่อน แต่เราอยู่ในปากอ่าวเมืองจันทบุรีแล้วก็กำลังเที่ยวสนุก แต่เช้าชั่วค่ำทุกวัน ถ้าจะหยุดเที่ยวเสียสักวันหนึ่งก็จะได้ แต่เห็นป่วยการเวลา ฤๅถ้าจะทำเอาต่อเมื่อครบตามสุริยคติกาลก็จะได้ แต่เราเห็นว่าเปนเวลาที่จะได้เล่นสนุก ในลำเรือของเราได้เงียบมาในทเลหลายวันแล้ว พอให้คนที่มาในลำเรือมีใจครึกครื้นขึ้นสักวันหนึ่ง แล้วจะได้เห็นการเล่นของเมืองจันทบุรีด้วย เราคิดถึงกำหนดนี้สองวันมาแล้ว แต่ไม่มีเวลาจะจัดการ ถามถึงพิณพาทย์ก็ว่าไม่ใคร่จะมีในเมือง มักมีอยู่ที่บ้านนอก และการที่เราจะจัดนั้นก็เห็นว่าคงต้องเปนการปัจจุบันทั้งนั้นจึงได้นิ่งอยู่ ครั้นวันนี้เราขึ้นไปเมืองจันทบุรี ได้ยินเสียงมโหรีบาทหลวงที่ตพาน ท่านเล็กชอบใจว่าเสียงเบาๆเพราะดี เราจึงสั่งพระยาจันทบุรีให้หามโหรีบาทหลวง แลพิณพาทย์กับเสภาลงไปที่เรืออรรคราช เมื่อเรามาถึงเรือแล้วไม่ได้หยุดพักเลย ขึ้นไป/*125*/บนดาดฟ้า ให้พระนายไวยยกโต๊ะกินเข้าของเราที่เคยกินอยู่ชั้นล่างขึ้นไปตั้งบนดาดฟ้าอิกโต๊ะหนึ่ง กับโต๊ะที่ขุนนางกินเข้าอยู่บนดาดฟ้าแต่ก่อนโต๊ะหนึ่ง เราจัดเปนที่สำหรับเจ้านายกินสองโต๊ะนั่งได้ ๒๔ คน แล้วเปิดเอากระดานหลังซุ้มจักร เอาโต๊ะน้ำชาสามโต๊ะตั้งเรียงๆกัน แล้วเอากระดานนั้นวางบนโต๊ะ เปนที่ขุนนางกินได้อิก ๘ คน มีโต๊ะเหล็กอิกสองโต๊ะเราให้ตั้งที่ดาดฟ้าข้างซุ้มจักรข้างละโต๊ะ นั่งได้โต๊ะละ ๔ คน ช้อนส้อมมีดจานนั้นต้องไปยืมเรือเขจรเขามาเติมลงบ้าง แต่เครื่องตั้งกลางโต๊ะของเราล้วนเปนทองคำทั้งสิ้น ที่ลงยาราชาวดีก็มี ดีกว่าโต๊ะที่เรากินที่บางกอกใช้แต่เครื่องเงิน คือใช้แต่พานผ้านุ่ง พานหมาก พานกล่อง พานตลับเพชร แลพานอื่นๆ บรรดาที่มีมาใช้ต้องเก็บหมด จัดเอาใบไม้กับผลไม้ใส่ที่พานใหญ่ ใช้จนถึงกล้ายแลต้นกล้วยไม้ ดูก็งามดีอยู่ ที่โต๊ะนั้นมีถ้วยเฉภาะคนละใบๆ ซ่อมช้อนคนละ ๒ สำรับไม่ได้ มีถ้วยตั้งเปนกอง และซ่อมช้อนผลัดทุกคราวเหมือนที่กรุงเทพฯ เครื่องแต่งนั้นจะแต่งเต็มลำก็ไม่ทัน ต้องแต่งครึ่งหนึ่ง เอาธงบริวารผูกตามเสาเพดานเปนม่านสองไข ที่ตรงกลางระหว่างม่านสองไขนั้นมีธงห้อยเปนม่านอิกผืนหนึ่ง ในระหว่างช่องนั้นมีโคมช่องละใบ ที่เสากลางค้ำเพดานแลเสาเรือนั้นมีธงหุ้ม แลผูกเปนม่านสองไขในระหว่างเสาต่อ/*126*/เสานั้น ตรงกลางมีกระเช้ากล้วยไม้ทำด้วยไม้ระกำของกำนันที่เกาะช้าง กาพย์เปเตนต์แขวนช่องละกระเช้า ขาดอยู่อิกกระเช้าหนึ่ง เจ้าของเขาทำขึ้นทันในเวลานั้น มีโคมไฟยาวแขวนสองข้างกระเช้าข้างละใบทุกๆช่อง กระบวนใบไม้นั้นเราให้พระนายไวยใช้คนขึ้นไปตัดมาแต่บนบก แล้วผูกเปนสายยาวๆ โยงก้นโคมแถวกลางไปหาเสาเปนเฟื่องไปจนตลอด ที่โคมริมชายเพดานนั้นมีใบไม้ ผูกเปนพวงภู่กลมๆ ห้อยกั้นโคมทุกๆใบ กว่าจะจัดการแล้วเกือบยามหนึ่ง เราได้มีก๊าดไปเชิญเจ้านายเรือเขจรแต่เวลาเย็น คนในเรือเรานั้นจดชื่อด้วยสมุดดำ แต่งตัวใส่เสื้อนอนทั้งนั้น จำนวนผู้ที่ต้องเชิญนั้น ท่านกลาง ๑ ท่านเล็ก ๑ กรมขุน ๑ กรมนเรศร์ ๑ กรมพิชิต ๑ กรมอดิศร ๑ ทองใหญ่ ๑ กมลาศ ๑ เกษมศรี ๑ ศรีสิทธิ ๑ ทองแถม ๑ ชุมพล ๑ กาพย์ ๑ วรวรรณ ๑ จันทรทัต ๑ ดิศ ๑ โสณ ๑ วัฒนา ๑ ไชยันต์ ๑ หมอสาย ๑ ต๋ง ๑ พระยาภาษ ๑ เทวาธิราช ๑ พระยาอนุรักษ์95 ๑ พระนายไวย ๑ สรรพเพธ ๑ พิเรนทร ๑ ราชวรินทร์96 ๑ นายเหมา ๑ จมื่นสุรเดช ๑ จมื่นสราภัย ๑ อาลบาสเตอร์ ๑ /*127*/หมอเกาแวน ๑ หลวงพินิต ๑ ไชยพร97 ๑ หลวงศัลยุทธ ๑ หลวงนายฤทธิ์98 ๑ รวมเจ้า ๒๑ ขุนนาง ๑๖ รวม ๓๗ คน แต่ท่านกลางมาแล้วไม่ได้นั่งโต๊ะ จมื่นสุรเดชไม่อยู่ ทองแถมบอกป่วย หลวงศัลยุทธไปอาบน้ำยังไม่มา พอพระยาราชพงษาพามโหรีมา กับพระยาจันทบุรีหาพิณพาทย์มาด้วยอิกวงหนึ่ง แต่พวกเรามานั่งโต๊ะกันแล้ว พิณพาทย์ดึกไปหน่อยหนึ่ง เมื่อเราเข้าไปในที่เลี้ยง ซึ่งตกแต่งไว้นั้นก็ดูงาม เหมือนกับมีงานจริงๆ สักยามหนึ่งเศษเราจึงได้นั่งโต๊ะพร้อมกัน กับเข้าที่กินนั้นถึง ๔ โรงครัว โรงหนึ่งคุณแพเครื่องต้น โรงหนึ่งหลวงนริศร99 เรือเขจร อิกสองโรงนั้นพระอินทรเทพกับจู เราลืมพูดไปถึงคนสองคนนี้ ตั้งแต่มาเที่ยวเมืองจันทบุรี เขาเที่ยวๆกันถึง ๔ วัน คนสองคนนี้ไม่ได้ไปไหนเลย เพราะเราให้คอยทำครัวเลี้ยงอยู่ข้างนี้ เมื่อเวลาคนเหนื่อยๆ กลับมาจะได้กินทันที เขามาลาเราวันหนึ่งว่าจะขึ้นไปตามวันไปเมือง แต่ครั้นเราถามดู ก็ว่าไม่ได้ไปทั้งสองคน โรงครัวสามโรงนี้แบ่งกันเลี้ยงขุนนางทั้งเจ้านายบ้าง หลวงนริศรนั้นเปนผู้สำหรับมาเจือจาน/*128*/กับเข้าที่กินก็มีมาก แต่คนที่สำหรับเลี้ยงนั้นมีมาไม่พอกับที่จะเลี้ยงคราวเดียวพร้อมกันหมด กาพย์เขาเอาทหารมหาดเล็กมาช่วยเลี้ยง แต่เขาแต่งตัวกันสนุก นุ่งกางเภงอยู่แล้วเอาผ้าพื้นพับนุ่งเปนโสร่งสวมเสื้อนอน เอาผ้าเช็ดปากซื้อใหม่ที่เมืองจันทบุรีโพกหัว ดูก็คล้ายๆกับมลายูจริงๆ ด้วยหน้าตาสีสันของเราก็คล้ายๆกันกับมลายู มโหรีบาดหลวงเขาทำเพลงมอญแปลง จเข้หางยาว ลีลากระทุ่ม ฟังก็เปนมโหรีบ้านนอก แต่ใช้ซอจีนเสียงเบาๆ พิณพาทย์นั้นตีสาธุการก่อนแล้วทำเพลงยาว เราเรียกให้เสภามาขับ ว่าเมื่อขุนแผนลักวันทอง ส่งสี่คราว พิณพาทย์รับสองคราว พม่าสามชั้นกับกราวนอก แล้วส่งลีลากระทุ่ม มโหรีรับ ครั้นส่งสี่บทอิกคราวหนึ่ง มโหรีจน พิณพาทย์ต้องรับแทน เราเลี้ยงโต๊ะคราวนี้ ไม่มีแกล์แรตฤๅชรีเหมือนโต๊ะในบางกอก มีแต่แชมเปนเหลืองอยู่ห้าขวด เมื่อกินเข้าแล้วเสร็จ ต้องเทน้ำในถ้วยเสียรินแชมเปนพอได้ดื่มให้พรท่านเล็ก เราให้ของขวัญ แหวนทับทิมนาวงเม็ดใหญ่แก่ท่านเล็กวงหนึ่ง ๕ ทุ่มจึงได้เลิกปาตี เงินงานพิณพาทย์กับมโหรีนั้นเราให้วงละ ๓ ตำลึง กับคนขับเสภาคนหนึ่งเราให้เงิน ๑ ตำลึง ในวันนี้พระยาภาษ หมอสาย กับพระยาจันทบุรี ปุจฉาวิสัชนากันจนดึกทีเดียว.
/*129*/ว่าด้วยแผ่นดินแลเรือกสวนไร่นาในเมืองจันทบุรี
เราได้มาอยู่ในเมืองจันทบุรีหลายวัน มีเวลาพอที่จะได้ถามการต่างๆ ในเมืองจันทบุรีได้บ้าง แต่เราจะถามคนเดียวก็กลัวไม่ตลอด แล้วจะลืมเสีย จึงได้ปันเกณฑ์ให้เปนพนักงานสำหรับสืบสวนจดจำไว้คนละส่วนละส่วน เมื่อเรามาถึงกลางทางมีเวลาจะได้เก็บเรียบเรียงไว้ให้เปนเรื่องเดียวกัน การที่ปันไปนั้น คือให้หมอสายสืบที่แผ่นดินแลเรือกสวนไร่นา พระยาภาษสืบการช่างแลการค้าขายกับสินค้า พระนายไวยสืบกระบวนสัตวซึ่งเปนกำลังใช้แลเปนอาหาร แลสัตวร้าย กับทั้งกระบวนเล่นซึ่งเปนการสนุกสำหรับเมือง เจ้าพระยาภาณุวงษ์สืบในกระบวนราชการ แลคนต่างๆ ตำแหน่งเจ้าเมืองกรมการ กับทั้งความเจ็บไข้ในเมือง.
บัดนี้จะว่าด้วยที่แผ่นดินแลไร่นาเรือกสวน ซึ่งสืบได้ความแต่พระยาจันทบุรีแลพระปลัด เขาว่าที่แผ่นดินเมืองจันทบุรี ซึ่งจะทำไร่นาเรือกสวนต่างๆ ถ้าเปนที่ดินเหลืองฤๅดินแดงฤๅดินแดงกับเหลืองปนกันแล้ว ที่นั้นจะทำไร่นาเรือกสวนสิ่งไรก็งามดีมีผลมาก ถ้าเปนที่ดินดำฤๅดินดำปนกันกับดินเหลืองแล้ว จะทำสิ่งใดก็ไม่ใคร่จะมีผลมาก นาที่ทำในเมืองจันทบุรีนี้นาฝั่งตวันตกมีประมาณ ๑๑๔๐๐ ไร่ ฝั่ง/*130*/ตวันออกมีประมาณ ๘๗๕๐ ไร่ รวมทั้งสองฝั่งเปนนา ๒๐๑๕๐ ไร่ แต่ในทุกวันนี้ราษฎรทำนาลงมาหาข้างทเลมากขึ้นทุกปีๆ แต่ใน ๒ ปี ๓ ปีนี้นาเกิดขึ้นอีกมากนัก แต่นาที่เมืองจันทบุรีนี้อาไศรยน้ำฝน ถ้าน่าแล้งน้ำทเลไหลขึ้นไปถึงเพียงที่แยกคลองพลิ้ว บางแห่งที่เปนนาลุ่ม น้ำแม่น้ำขังก็มีบ้างแต่น้อยแห่ง น้ำขังอยู่ก็เพียงศอกหนึ่งเศษไม่มากกว่านั้น ถ้าบางทีน้ำเหนือน้อยน้ำทเลไหลขึ้นถึงเข้าในนา พอน้ำลงน้ำจืดก็ไหลมาล้างน้ำเค็มทันกันต้นเข้าไม่เสีย พริกไทยนั้นวิธีที่จะปลูกต้องขุดดินยกขึ้นเปนร่องกว้างประมาณศอกคืบ แล้วตัดเอายอดมาปลูก ต้องเอาไม้อ่อนๆทำเปนค้างร่องไว้ก่อน แล้วต้องเอาใบไม้คลุมรดน้ำเสมอทุกเวลา ถ้ามีที่ลำธารเหมือนที่เมืองจันทบุรีแลเมืองขลุงก็ได้อาไศรยไขน้ำมาจากลำธาร ไม่ต้องไปตักไกลลำบากมาก แลการที่จะไขน้ำนั้นดูทำนองก็คล้ายกันกับไขน้ำมาล้างแร่ดีบุกที่ภูเก็จ แต่ที่ไม่มีลำธารเหมือนที่เมืองแกลงนั้น ต้องขุดบ่อตักน้ำใช้ลำบากหน่อยหนึ่ง พริกไทยจึงน้อยกว่าที่จันทบุรี แลเมืองขลุง วิธีจะทำพริกไทยนั้นมีอิกหลายยย่าง คือต้องพวนดินแลมีดินเผาไปใส่ทุกปี เมื่อเวลามีดอกต้องพ่นยากันหนอน เมื่อปลูกพริกไทยไปได้ปีหนึ่งก็แตกมีผลบ้างเล็กน้อย แต่ต้องเด็ดทิ้งเสีย ปีที่สองจึงขึ้นค้างใหญ่ได้มีผลมากขึ้น แต่ยังย่อมอยู่ เขาเก็บใช้ดองกิน ยังไม่เก็บเปนพริกไทยใหญ่ /*131*/ต่อถึง ๓ ปีจึงเปนบริบูรณ์เปนใช้ได้ พริกไทยนั้นมี ๓ อย่าง ๆ หนึ่งเปนพริกไทยดำ คือเก็บพริกไทยยังดิบไม่สุกมาทั้งรวง แล้วเอาไม้หัวค้อนตีจนเมล็ดพริกไทยออกจากรวง แล้วเอาตะแกรงร่อนเอาแต่เมล็ดพริกไทยผึ่งแดด สีพริกไทยนั้นดำ อิกอย่างหนึ่งเรียกว่าพริกไทยล่อน คือพริกไทยนั้นสุกแล้วเก็บเอามาแช่น้ำไว้ จนเปลือกน่ายแล้วจึงมายีเอาแต่เมล็ดพริกไทย อย่างนี้เปนพริกไทยสุกแรงมากกว่าพริกไทยดำ อิกอย่างหนึ่งเรียกว่าพริกไทยมูลนก เพราะธรรมดาผู้ที่มีไร่พริกนั้น ถ้าเห็นพริกช่อหนึ่งสุก ๒ เมล็ด ๓ เมล็ดแล้ว ก็ชิงเก็บมาทำเปนพริกไทยดำเสีย เพราะถ้าจะทิ้งไว้จนสุกนกมากินเสียมาก เมื่อเหลือจากที่เก็บต้องทิ้งไว้จนสุกแล้วมาทำเปนพริกไทยล่อน ในเวลาที่พริกไทยสุกนั้น ถึงเจ้าของจะรีบชิงเก็บแลระวังรักษาอย่างไรก็ยังไม่พ้นนก เมื่อนกพากันมากินแล้วถ่ายมูลลงไว้ในไร่ เจ้าของไร่จึงให้เด็กๆที่ไม่มีการ ไปเที่ยวเก็บพริกไทยที่เปนมูลนกนั้น เมล็ดพริกไทยก็ล่อนขาวดี ไร่หนึ่งได้เพียง ๒ ทนาน ๓ ทนาน แต่พริกนั้นแรงมากเพราะไม่ได้ถูกน้ำ สำหรับเข้ายา หมอสายว่ากำลังของพริกนี้ถ้าจะเข้ายาแรงกว่าพริกไทยดำเกือบสองเท่า พริกไทยซึ่งมียี่สิบสองอำเภอในเมืองจันทบุรี ประมาณ ๑๒ เส้นค้างเศษ เปนสินค้าใหญ่ของเมืองนี้ ไร่อ้อยในเมืองจันทบุรีนี้ ได้สืบดูมี ๒๒ อำเภอ เปนสวน ๑๘๐ ตำบล /*132*/มีโรงหีบน้ำตาล ๒๐ แห่ง หลานบอกว่าเมื่อไปคอยรับอยู่ที่พลับพลาจะไปเขาพลอยแหวนนั้น ได้ลองกินอ้อยที่ไร่เหล่านั้นดู รศหวานดีเกือบจะถึงบางคูวัด จะต่ำกว่าสักนิดหน่อย น้ำตาลเปนสินค้าออกจากเมืองปีละมากๆ ต้นรงมีอยู่ตามเขาแลตามป่าจนที่เขาสระบาปก็มี ฤดูที่ทำตั้งแต่เดือน ๑ เดือน ๒ เดือน ๓ เดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ จนถึงฤดูฝนต้องเลิกทำ เมื่อจะไปทำนั้นมีลัทธิถือกันต่างๆ ผู้ที่จะไปทำต้องเข้าพวกกันมากๆ แล้วหานายสมุนไปทำป่า ผู้ที่จะทำต้องเข้ากรรมแล้วแยกทางต่างคนต่างไปเปนทิศ ไม่แย่งชิงกัน ครั้นเวลาค่ำก็กลับที่ชุมนุมพร้อมกัน เวลาเช้ากินเข้าแล้วก็แยกกันไปหาอีก เมื่อทำนั้นเอามีดขอด้ามยาวสักสองศอกควั่นลำต้นเปนเกลียวลงมา แล้วเอากระบอกปาดปากเสียตอกติดไว้ที่ปลายร่อง ถ้าเปนต้นเล็กๆ ควั่นรอยเดียว ถ้าต้นใหญ่ ๒ กำ ๓ กำก็ควั่นได้สองรอย ต้นหนึ่งได้รงหนักสักสิบตำลึงบ้างน้อยกว่าบ้าง ถ้าต้นใหญ่ ๔ กำ ๕ กำ ก็ได้ถึงชั่งหนึ่ง ต้นหนึ่งทำได้ปีละสองครั้ง เขาถือกันว่าถ้ารงล้นออกจากกระบอกแล้วที่บ้านคงจะมีเหตุต่างๆ คือภรรยามีชู้ฤๅเจ็บไข้เปนต้น ยางรงนั้นเมื่อรองได้หมดแล้วก็ปลดกระบอกมาย่างไฟจนแห้ง แล้วเคาะออกมาพับกลางใช้เปนรงแห้ง ไร่ถั่วไร่ยาสูบนั้นมักจะทำด้วยกัน แต่ถั่วไม่เปนสินค้าออกนอกเมือง สำหรับแต่ทำน้ำมันใช้ในเมือง /*133*/ยาสูบนั้นใช้เปนยากินยาสูบน้อย ใช้เปนยาสำหรับพ่นพริกมากๆ ไร่ครามก็ทำแต่พอใช้การในพื้นบ้านพื้นเมือง ไร่แตงอุลิดนั้นมีมาก แต่เปนแตงดีอยู่ที่บ้านหนองบัวหวานดีกว่าที่อื่น เปนสินค้าเข้าไปในกรุงเทพฯ ก็มาก ผลไม้ของสวนมีราคา หมาก มะพร้าว ทุเรียน แมงคุด มะปราง เปนมาก ผลไม้อื่นๆนั้นก็มีเหมือนๆกับที่กรุงเทพฯ แต่ไม่มากนัก ได้สืบบาญชีใน ๒๒ อำเภอ เขาว่ามีหมาก ๒๗๔๒๐ ต้น มะพร้าว ๑๒๕๐๐ ต้น ทุเรียน ๔๖๙๐ ต้น แลผลไม้ที่มีแปลกกว่าที่อื่นในเมืองนี้นั้น เราเห็นว่ากล้ายเปนอย่างดีไม่มีที่ไหนจะสู้ .หวานแหลมมากกว่ากล้ายที่อื่นๆ เขาปลูกตามบ้านมีชุมมาก ยังผลไม้ป่าก็มีมาก คือต้นลิ้นจี่ เขาเรียกกันตามแถวเหล่านี้ว่าต้นสีละมัน แลต้นพุงทลายเขาเรียกว่าต้นสำรอง เมื่อเวลาถึงฤดูแล้วราษฎรพากันไปเที่ยวตามป่า ถ้าพบเข้าแล้วไม่ได้ขึ้นเก็บเลย โค่นต้นทีเดียวถึงจะโต ๔ กำ ๕ กำก็โค่นเอาเหมือนกัน ผลพุงทลายนี้ก็เปนสินค้าออกจากเมืองจันทบุรีบ้างในเวลาที่มีดก แต่ไม่เปนสินค้ายืน เร่วกระวานนั้นมีแถบป่าสีเซ็นต่อเขตรแดนกับเมืองพระตะบอง มีคนชาติหนึ่งเรียกว่าของอยู่ในแถบป่าสีเซ็น พูดภาษาหนึ่งต่างหากแต่คล้ายๆ กันกับเขมร ชอบลูกปัดแลของทองเหลืองเหมือนอย่างเกรี่ยงเมืองกาญจนบุรี เปนกองส่วยเร่วส่วยกระวานขึ้นเมืองจันทบุรี กับไทยกับ/*134*/ญวนบ้าง ไปเที่ยวเก็บตามเขาแลเนินที่ต่อเขตรแดนแลป่าอื่นๆ อิกก็มี คือ ป่าน้ำเขียว ป่าตะเคียนทอง แลป่าไพรขาว แต่เร่วกระวานนี้ พวกส่วยไปเก็บมาส่งครบจำนวน แล้วจึงได้ซื้อขาย มีน้อยไม่มาก อนึ่งไม้ระกำในแถบข้างนี้มีชุมมากทั่วทุกแห่งทุกหน ในระหว่างเขากับเขาต่อกันนั้นเปนไม้งามมีมาก ที่ตามชายทเลก็มี แต่กอแลลำไม่งามเหมือนที่เขา ในแดนเมืองเหล่านี้ เขาใช้ทำฝาเรือนแลหลังคาเกวียน เปนสินค้าเข้าไปกรุงเทพฯ ปีหนึ่งก็มาก เปนไม้ระกำอย่างดี เนื้อไม้ซึ่งเปนสินค้ามากในเมืองนี้มีคนทำชุม แต่คนซึ่งไปทำนั้นเปนคนไทยบ้าง คนญวนบ้าง ชองบ้าง ต้องเข้ากันเปนพวกๆ หานายสมุนไปทำป่าเหมือนกับทำรง พวกที่จะไปนั้นต้องมีต่างสำหรับบรรทุกเสบียงอาหารสวมบ่าติดตัวไปทุกคน เมื่อไปถึงป่าแล้วตั้งพักที่หนองน้ำลำธาร นายสมุนทำป่าแล้วชี้ทางให้แยกกันไปเที่ยวหาตามป่าแลขายเขา สังเกตนกที่กินไคลไม้หอมเปนสำคัญแล้วก็รู้ว่าเนื้อไม้ลงที่ต้นนั้นๆจึงเอาเครื่องมือต่างๆตัดฟัน ถ้าเห็นว่าเนื้อไม้ลงเพียงใดก็ถากฟันเอาเพียงนั้น ลางทีก็ถึงรากฦก ก็ต้องขุดลงไปจนถึง ต้องถากกระพี้นอกออกเสีย เอามาแต่พอแรง เมื่อมาถึงที่ประชุมในเวลาค่ำแล้วก็ยังไม่ได้หยุดการ ต้องถากเซาะเนื้อขาวออกเสียให้หมดไว้แต่เนื้อไม้ดำ แล้วจึงเอาใบหางสิงห์ห่อไม่ให้สีตก หาเนื้อไม้นั้นได้ตั้งแต่เวลาเดือนอ้ายจนถึงฤดูฝนเหมือนกับทำรง เมื่อถึงเวลาจะเลิกแล้ว /*135*/ต้องแบ่งให้แก่นายสมุนบ้างตามสมควร แต่ในการที่หาเนื้อไม้มีเปนการเสี่ยงบุญเสี่ยงกรรมอยู่ ลางทีก็ได้มากลางทีก็ได้น้อย แต่เนื้อไม้หอมใหญ่นั้นหายาก ถึงโดยว่าจะพบท่อนใหญ่ๆ ก็เอามาไม่ใคร่จะไหว ต้องตัดเอาให้เปนท่อนเล็กๆ พอสมกับกำลังที่จะเอามาได้ เพราะทางที่ไปหานั้นกันดารนัก ไม้ป่าต่างๆ ที่ในแขวงนี้ไม่มีไม้สักเลย มีแต่ไม้อินทนิน ๑ ไม้ขนุน ๑ ไม้บุนนาก ๑ ไม้ขนุนนก ไม้จำปา ไม้ชั้นดำ ไม้โมกมัน ไม้ยางขาวยางแดง ไม้ตะแบก ไม้เหียง ไม้นางเลว ไม้ตาลหก ไม้จันแพรก ไม้ละโมก ไม้เหล่านี้มีผู้ได้ตัดฟันมาใช้เลื่อยเปนกระดานไม้กระยาเลยใช้โดยมาก แลไม้นาคบุดอิกอย่างหนึ่งนั้นเขาใช้เปนลูกประสักเรือ ว่าดีกว่าไม้แสมสารที่ใช้กันอยู่ที่อื่นๆ ไม้ที่ทำเสาเรือนนั้น ใช้ไม้ตะทิด ไม้พะวา ไม้พันจำ แลไม้เหล่านี้ทนได้ประมาณ ๑๔ ปี ๑๕ ปี ลางทีเขาว่า ๓๐ ปีก็อยู่ได้ ไม้ปะโลงนั้นมีชุมตั้งแต่เมืองแกลงถึงปากน้ำเวน ต้นโตประมาณกำหนึ่งกำกึ่ง วิธีที่จะถากเปลือกนั้น ต้องเอามีดไปควั่นลำต้นไว้เปนตอนๆ ห่างกันประมาณศอกคืบจนถึงค่าคบ แล้วเอามีดกรีดปอกเปลือกเอามาหมดแล้ว ต้นเดิมนั้นก็ตาย จึงแตกแขนงขึ้นมาอิกแล้วก็ต่อกันไปทุกปี อนึ่งเราได้พูดถึงต้นตาลไว้บ้างในข้างต้นแต่ไม่ได้กลับมาพูดอิกเลย เพราะเขาไม่ได้ใช้ทำน้ำตาล ที่นี่ใช้แต่เอาจาวแกงกิน.
/*136*/ว่าด้วยการช่างการค้าขายเมืองจันทบุรี แลหัวเมืองขึ้นเมืองจันทบุรี
การค้าขายที่ในเมืองจันทบุรีซึ่งเปนสินค้าเกิดขึ้นในเมือง แลใช้อยู่ในเมือง แลจำหน่ายออกจากเมืองนั้น คือ พริกไทย ๑ เข้า ๑ กระวาน ๑ เร่ว ๑ น้ำตาลทราย ๑ พุงทลาย ๑ รง ๑ แตงอุลิด ๑ เสื่อต่างๆ ๑ กระสอบ ๑ ผ้าพื้น ๑ ผ้าห่อหมาก ๑ ผ้าอาบน้ำ ๑ เนื้อไม้ ๑ ฟืน ๑ ไม้ค้างพลู ๑ ไม้ระกำ ๑ ไม้ตะเคียน ๑ ขี้ผึ้ง ๑ เปลือกปะโลง ๑ ไม้แดง ๑ กุ้งแห้งฟัด ๑ เยื่อเคย ๑ ปลิงทเล ๑ ไต้ ๑ ยาสูบ ๑ คราม ๑ ถั่ว ๑ หวายพัศเดา ๑ ไม้กระยาเลย ๑ พริกไทยนั้นมีเปนสินค้าอยู่ ๒ อย่าง คือ พริกไทยดำพริกไทยขาว พริกไทยดำเนินพื้นสินค้าราคาซื้อขายกันในเมือง ขึ้นๆ ลงๆ ไม่เปนยุติ ตามคราวถูกแพง พริกไทยดำนั้นหาบหนึ่งราคาตั้งแต่ ๘ ตำลึงขึ้นไปจนถึง ๑๘ ตำลึง ที่ในเมืองจันทบุรีแลในหัวเมืองขึ้น พริกไทยออกปีหนึ่งประมาณ ๓ หมื่นหาบเศษ พริกไทยล่อน ราคาหาบหนึ่งตั้งแต่ ๑๕ บาทขึ้นไปจนถึง ๓๐ บาท ปีหนึ่งพริกไทยล่อนออกประมาณ ๑๔๐๐ หาบเศษ เข้าที่ในเมืองจันทบุรีนั้น ต่อทำนาได้ผลเหลือใช้ในเมืองแล้วจึงได้บรรทุกเข้าไปกรุงเทพฯ แลเมืองจีน ถ้าเข้าแพงเข้าออกปีละ ๒๐๐๐ เกวียน ๓๐๐๐ เกวียนเปนอย่างมากที่สุด ราคาซื้อขายกันเกวียนละ ๒๐ บาท เปนราคาถูก /*137*/ขึ้นๆ ลงๆ บ้าง ถ้าเข้าในกรุงเทพฯ แลเมืองจีนถูก ก็ไม่มีออกจากเมือง เร่วกระวานนั้นเปนของส่วยเสียโดยมาก กระวานปีหนึ่งมีประมาณ ๗๐ หาบ ซื้อขายกันที่เมืองนี้ตั้งแต่ ๑๗๐ บาทถึง ๒๐๐ บาท เร่วนั้นผู้ที่ไปหาเอามาปอกเปลือกเอาแต่เมล็ดในไว้ แล้วส่งเปนส่วย เหลือจากส่วยแล้วจึงได้ขายกันเปนราคาหาบละ ๔๐ บาท เร่วมีเข้ามาในเมืองจันทบุรีปีหนึ่ง ๕๐ หาบ ๖๐ หาบ น้ำตาลทรายในเมืองนี้ทำน้ำตาลปึกน้ำตาลแท่งมาก เปนน้ำตาลทรายก็มี ได้บรรทุกเข้าไปกรุงเทพฯ แลเมืองญวนเมืองเขมรปีหนึ่งประมาณ ๗๐๐ หาบ ๘๐๐ หาบ ราคาซื้อขายกันอยู่ที่ในเมืองนี้ น้ำตาลทรายแดงตั้งแต่ ๔ บาทขึ้นไปถึง ๖ บาท น้ำตาลทรายขาวออกปีหนึ่งประมาณ ๒๐๐ หาบ ราคาซื้อขายกันในเมืองนี้ตั้งแต่ ๘ บาทขึ้นไปถึง ๑๐ บาท พุงทลายในเมืองนี้ไม่มีเสมอไป บางปีมีผลได้เปนสินค้าประมาณ ๒๐๐ เกวียน ราคาซื้อขายกันถึงละ ๓ สลึงบ้าง บาทหนึ่งบ้าง รงที่เมืองจันทบุรี บางปีก็ออกมาก บางปีก็ออกน้อย สุดแล้วแต่คนทำมากทำน้อย แต่ที่เข้ามาในเมืองจันทบุรีอย่างน้อยเพียง ๕๐ หาบเศษ ถ้าอย่างมากถึง ๑๐๐ หาบ แต่ส่งเปนส่วยเสียมาก เหลือส่วยจึงเปนสินค้า ซื้อขายกันหาบหนึ่ง ๖๐ บาทเปนอย่างกลาง ผลแตงอุลิดได้ออกเปนสินค้าเข้าไปจำหน่ายณกรุงเทพฯ ปีหนึ่งตั้งแต่ /*138*/๑๐๐๐๐ ผลขึ้นไป เปนแตงเนื้อแดง ราคาซื้อขายกัน ๑๐๐ ละ ๔ บาทบ้าง ๕ บาทบ้าง ยังแตงอิกอย่างหนึ่งเรียกว่าแตงหมอนเนื้อเหลือง แต่ไว้ช้าไม่ได้ ไม่เปนสินค้าออก กินกันอยู่แต่ในเมือง เสื่อต่างๆ แลกระสอบที่เมืองนี้ เสื่อเปน ๔ อย่าง ๆ ๑ ทำด้วยคล้า คือตัดเอาต้นคล้ามาจักเอาแต่ผิว ผึ่งแดดไว้ให้แห้ง แล้วจึงสานเปนเสื่อกว้างยาวไม่มีกำหนดแล้วแต่ผู้ต้องการ ที่ที่จะสานนั้นต้องเปนที่เรียบร้อยเปนพื้นกระดานไสกบเกลี้ยง แล้วจึงทำเปนพื้นกระดาน เสื่อคล้านี้ไม่เปนสินค้าซื้อขายแก่กัน เมื่อผู้ใดจะต้องการก็สั่งให้ทำ ฤๅเปนส่วยเปนของกำนันเท่านั้น คิดราคาซื้อขายกันยาว ๔ วา กว้าง ๘ ศอกเปนเงิน ๔ ตำลึง อิกอย่างหนึ่งเสื่อกกที่ชาวกรุงเทพฯ เรียกว่าเสื่อกระจูดนั้นทำที่เมืองแกลง เปนเสื่อห้องบ้าง เสื่อลวดบ้าง เปนเสื่อสำหรับส่วยอาศนา เหลือซื้อขายกันเปนสินค้า วิธีทำนั้นต้องถอนต้นกกมาผึ่งแดดไว้ให้แห้ง เพื่อจะให้เปนนวล แห้งแล้วเก็บมัดไว้ จะสานเมื่อใดก็เอาวางบนเขียง แล้วเอาสากเช่นสากซ้อมเข้า แต่สินน่าเสียให้เสมอ กระทุ้งกกให้แบนทำได้แต่เวลาเช้าๆ ถ้าสายขึ้นแล้วกกนั้นกรอบไปทำไม่ได้ ถ้าจะสานเปนเสื่อห้องต้องทำสองเขลียงเปนผืนบ้าง สี่เขลียงเปนผืนบ้าง คิดราคาซื้อขายกันตามมากเขลียงน้อยเขลียงๆ ละ ๑ สลึง ถ้าเปนเสื่อลวดยาว ๓ วา ตามธรรมเนียม กว้างชั่วต้นกก ราคา/*139*/ลวดละ ๓ สลึง อย่างหนึ่ง เสื่อกกแดงนั้นมีแต่พวกญวนทำแห่งเดียว วิธีทำนั้นเอาต้นกกมาจักให้เล็ก ผึ่งแดดให้แห้ง แล้วจึงย้อมสีต่างๆ ตามที่จะให้เปนลาย สีแดงนั้นย้อมด้วยน้ำฝาง สีดำย้อมด้วยหมึก สีเหลืองย้อมด้วยแกแล บางทีย้อมขมิ้น สีน้ำเงินย้อมด้วยครามแต่ใช้น้อย แล้วเอาเข้าสดึงทอเปนลายต่างๆ เปนเสื่อผืนเสื่อลวดบ้างยาวตามแต่จะต้องการ กว้างเฉภาะชั่วต้นกก เปนสินค้าออกนอกเมือง เสื่อลวดประมาณ ๓๐๐๐ ลวด ราคาลวดละ ๖ สลึง เสื่อผืนนั้นออกน้อย เปนแต่ของกำนันแลของแจก ราคาผืนหนึ่งตั้งแต่สลึงจนถึงบาท ตามแต่งามไม่งาม เสื่อดอกอ้อทำที่เมืองจันทบุรีอีกอย่างหนึ่ง คือเอาก้านดอกอ้อมาผ่าเหลาแล้วทอเปนเสื่อสีเหลืองเองไม่ต้องย้อม ไม่เปนสินค้าซื้อขาย เปนแต่ทอให้กัน แต่กระสอบนั้นสานเปนรูปไปทีเดียว เปนสินค้าขายไปในประเทศต่างๆ ตามแต่ผู้ต้องการ แต่ในเมืองนี้ใช้ใส่พริกไทยแลยาพ่นพริก จำนวนกระสอบที่ออกปีหนึ่งตั้งแต่หมื่นหนึ่งขึ้นไป ราคาซื้อขายกันร้อยละ ๘ บาทบ้าง ๙ บาทบ้าง พวกพ่อค้าชาวยุโรปที่ทำโรงสีเข้าอยู่ในกรุงเทพฯ ได้สรรเสริญว่ากระสอบฝั่งตวันออกฝั่งตวันตกดีกว่ากระสอบจีน บรรจุเข้าได้ขนาดไม่ผิดกัน แต่ราคาแพงกว่ากระสอบจีน ผ้าพื้น ผ้าห่อหมาก ผ้าอาบน้ำ แลแพรนุ่งนั้น พวกผู้หญิงทอที่เมืองจันทบุรี เมืองแกลง /*140*/เมืองขลุง โดยมาก ใช้ด้ายเทศย้อมสีต่างๆ ทอเปนผ้าพื้นบ้าง ผ้าตาสมุกบ้าง แลผ้าราชวัตรบ้าง มีฝีมือดีกว่าที่กรุงเทพฯ แพรนุ่งนั้นใช้ไหมจีนไหมญวน ทอเปนผ้าไหมบ้าง ด้ายแกมไหมบ้าง เปนแพรเนื้อดี ใช้ทนกว่าแพรเมืองจีน ราคาอย่างดีผืนละ ๒๐ บาท อย่างเลว ๘ บาทบ้าง ๖ บาทบ้าง ด้ายแกมไหมผืนละ ๔ บาท แต่ผ้าพื้นนั้นออกจากเมืองปีหนึ่งเพียง ๒๐๐ ผืน ๓๐๐ ผืน ราคาผืนละกึ่งตำลึง แต่ใช้ในพื้นเมืองมาก ด้วยราษฎรในพื้นเมืองนุ่งผ้าพื้นทั้งนั้น ไม่เห็นมีใครนุ่งผ้าลายเลย เนื้อไม้มีเปน ๓ ชนิด อย่างดีอย่างกลางอย่างเลว ราคาซื้อขายกันอย่างดีชั่งละ ๖ บาทบ้าง ๗ บาทบ้าง อย่างกลางนั้นก็ลดลงมาตามลำดับ จนถึงอย่างเลวที่สุด ราคาเพียงชั่งละกึ่งตำลึง เนื้อไม้ที่ในเมืองจันทบุรี ปีหนึ่งประมาณ ๓๐ หาบ ๔๐ หาบ ไม้ฟืนไม้ค้างพลูนั้น มีตามชายทเลนั้น แขวงเมืองแกลง เมืองขลุง แลเมืองจันทบุรี ฟืนไม้กงกางสำหรับใช้ในโรงหีบโรงจักรปีหนึ่งนับด้วยแสนดุ้น ราคาซื้อขายกันร้อยละ ๕ สลึง ราษฎรที่ขัดขวางยากจนก็อาไศรยตัดฟืนเลี้ยงชีวิตร แต่ไม้ค้างพลูนั้นตัดรุ่นไม้ปะโลง มีขนาดโตจับต้นจับหนึ่งยาว ๙ ศอก บรรทุกเรือเข้าไปจำหน่ายกรุงเทพฯ ปีหนึ่งตั้งแต่แสนดุ้นขึ้นไป ราคาขายกันร้อยละกึ่งตำลึง ไม้ระกำเข้าไปในกรุงเทพฯ มากตั้งแต่/*141*/แสนลำ ราคาซื้อขายกันร้อยละ ๒ สลึง ไม้ตะเคียนที่ตัดใช้เปนมาดเรือ มีในป่าแขวงเมืองจันทบุรี เมืองแกลง เลื่อยเปนกระดานบ้าง ใช้เปนพื้นบ้านเมือง แลเข้าในกรุงเทพฯ ก็มาก แต่มาดเรือนั้นราษฎรตัดได้เพียงแต่ยาว ๕ วา ถ้ายาวกว่านั้นก็ต้องห้ามไว้ใช้ราชการ มาดเรือซึ่งซื้อขายกันในเมืองนี้ ที่เรียกว่ามาดรางหมูยาว ๔ วาลำละ ๙ บาทบ้าง ๑๐ บาทบ้าง ขี้ผึ้งในเมืองจันทบุรีมีอยู่สองอย่าง อย่างหนึ่งมีในป่าสูง อย่างหนึ่งมีในป่ากงกางชายทเล ที่ป่านี้แต่ก่อนไม่มีภาษี ผู้ใดพบก็ตีเอาเปนประโยชน์ มาในบัดนี้พระยาจันทบุรีคนนี้ ยอมให้ราษฎรผูกเปนภาษี ขี้ผึ้งออกจากเมืองจันทบุรีปีหนึ่งประมาณ ๒๐ หาบ ๓๐ หาบ ราคาซื้อขายกันที่เมืองจันทบุรีชั่งละ ๖ สลึงบ้าง ๗ สลึงบ้าง เปลือกปะโลงออกปีหนึ่งหลายพันหาบ ราคาซื้อขายกันหาบละ ๓ บาทบ้าง ๔ บาทบ้าง ไม้แดงอยู่ในป่าสูงแขวงเมืองขลุง ราษฎรตัดบรรทุกเกวียนมาขายให้ลูกค้าราคาหาบละสามสลึง ปีหนึ่งไม้แดงออกระมาณ ๑,๐๐๐ หาบเศษ กุ้งแห้งฟัดที่เกาะหนูเกาะแมวเกาะเปริด ปีหนึ่งประมาณ ๒๐ หาบ ราคาหาบละสามตำลึง เยื่อเคยดีทำใช้ในเมืองเหลือแล้วได้เปนสินค้าส่งเข้าไปกรุงเทพฯ ราคาซื้อขายกันที่เมืองจันทบุรี เยื่อเคยดีนั้นออกปีหนึ่งตั้งแต่ ๑,๐๐๐ ถังลงมา ราคาถังละสามสลึงบ้าง บาทหนึ่งบ้าง เยื่อเคยแกงนั้น ชาวเมือง/*142*/นี้ไม่สู้ใช้กัน เปนแต่ทำเปนสินค้าเข้าไปกรุงเทพฯ มาก ราคาซื้อขายกันถังละสองสลึงเฟื้องบ้าง ๓ สลึงบ้าง ปีหนึ่งเยื่อเคยแกงออกตั้งแต่ ๑๐๐๐ ถังขึ้นไป ปลิงในท้องทเลมี ๓ อย่าง ราคาซื้อขายกัน ปลิงแตงโมชั่งละบาท ปลิงตัวดำราคาหาบละ ๔๕ บาท ปลิงขาวหาบละ ๓๐ บาท ปลิงออกปีหนึ่งประมาณ ๕๐ หาบ วิธีทำไต้ที่เมืองแกลงมีสองอย่าง อย่างหนึ่งทำด้วยเปลือกเสม็ด เอามาทอนให้เท่ากับลำไต้ เมื่อเห็นน้ำมันออกดีแล้ว จึงเอาใบไม้สดฟาดปากหลุมให้ไฟดับ แล้วเอาเปลือกเสม็ดอัดไว้ในหลุมพอสมควรทิ้งไว้สามคืน แล้วจึงไปคัดเอามาแบ่งออกพอลำได้ ใช้ใบกะพ้อห่อนอกมัดเข้าเปนลำอย่างนี้เรียกว่าไต้เสม็ด ไต้อีกอย่างหนึ่งนั้นเอาไม้ยางผุๆ มาถากให้เท่ากับลำไต้แล้วแช่น้ำมันยาง บางทีก็ห่อใบกะพ้อ บางทีก็ไม่ห่อ เรียกว่าไต้คบ ทนกว่าไต้เสม็ด ได้ซื้อขายกันที่เมืองจันทบุรี ราคามัดหนึ่ง ๒๐ ลำ ๑๐ มัดบาท ปีหนึ่งออกจากเมืองจันทบุรีตั้งหมื่นมัดขึ้นไป ยาสูบ คราม ถั่ว ทำพอใช้ในบ้านเมืองไม่ได้เปนสินค้า มีแต่ยาสูบออกไปเมืองญวนบ้างเล็กน้อย ปีหนึ่งประมาณ ๑๐๐ หาบเศษ ราคาหาบละสามตำลึง หวายพัศเดาตัดที่ปลายน้ำเมืองจันทบุรี เอามาผ่าสองแล้วบิดเปนเกลียวขดเข้าเปนขดขาย ๑๐๐ ขดเปนเงิน ๗ บาทบ้าง ๘ บาทบ้าง ปีหนึ่ง/*143*/ประมาณ ๓๐๐๐๐ ขดเศษ ไม้กระยาเลยนั้นก็มีมาก ใช้อยู่แต่ในพื้นบ้านพื้นเมือง ไม่ได้เปนสินค้าขาออก สินค้าขาเข้าในเมืองจันทบุรี เปนของมาแต่กรุงเทพฯ คือ เกลือ ๑ จาก ๑ ปูนแดง ๑ ด้ายเทศ ๑ ไหมญวน ๑ ไหมจีน ๑ ไหมเขมร ๑ ผ้าขาว ๑ ผ้าลาย ๑ ผ้าแพร ๑ เครื่องทองเหลืองทองขาว ๑ ถ้วยชาม ๑ ของใช้ของกิน คือ ใบชา ๑ ยาแดง ๑ เรือโป๊ะแลเรือเสาเรือใบซึ่งมาค้าขายกันในเมืองจันทบุรีทั้งขาเข้าขาออกปีหนึ่งประมาณ ๑๐๐ ลำเศษ เรือ ๔ วา ๕ วาเข้าออกค้าขายปีหนึ่งหลายร้อยลำ แต่กำปั่นนั้นหาได้เข้ามาทุกปีไม่ บางปีก็เข้ามารับบรรทุกเข้าแลฟืนบ้างเพียง ๒ ลำ ๓ ลำ เรือสำเภาในปัจจุบันนี้สูญทีเดียว.
การช่างในเมืองจันทบุรี
มีช่างเรือช่างเกวียนแลช่างทำกระเบื้องน่าวัวแลอิฐ แลช่างอื่นๆนั้นก็คล้ายๆกันกับที่กรุงเทพฯ ช่างเรือนั้นได้ทำเรือเป็ด ๔ วา ๕ วาปีหนึ่งหลายสิบลำ แต่เรือโป๊ะเรือเสาเรือใบนั้น ต่อมีผู้สั่งจึงทำ เกวียนที่เมืองนี้ทำด้วยไม้ประดู่ เปนเกวียนที่เทียมกระบือ มีแคร่แลประทุนทำด้วยไม้ระกำมั่นคงแข็งแรงดี งามกว่าเกวียนในหัวเมืองทั้งปวง ด้วยคนในเมืองนี้พอใจประกวดประชันกัน ซื้อกันเล่มหนี่งเปนราคา ๑๐๐ บาท แต่รันแทะนั้นเมืองจันทบุรีไม่ได้เคยใช้/*144*/มาแต่เดิม มีรันแทะป่าของเขมรอยู่บ้าง อยู่วันหนึ่งฤๅสองวันแล้วก็ไป ตั้งแต่พระยาจันทบุรีโตคนนี้มาเปนผู้รักษาเมือง ได้คิดทำรันแทะโถงบ้าง มีเก๋งมีประทุนบ้าง ไว้สำหรับใช้ราชการ เทียมด้วยโค หลายสิบรันแทะ แลราษฎรยังไม่มีใครจะใช้ตาม อิฐนั้นพวกไทยทำที่บ้านศีศะซ้อนริมเมืองเก่า ขนาดใหญ่กว่าอิฐที่กรุงเทพฯ แลเนื้อแน่นสนิทคล้ายอิฐที่เมืองจีน แต่ยังไม่เปนสินค้าออก ใช้กันอยู่แต่ในบ้านในเมือง พวกจีนทำกระเบื้องน่าวัวที่นาเชยก็มี แต่ยังสู้กระเบื้องเมืองสงขลาไม่ได้ อนึ่งดินนาเชยนี้เคยส่งเข้าไปใช้ราชการในกรุงเทพฯ คือปั้นบาตรแลทำการอื่นๆ บ้าง.
ว่าด้วยสัตว์ป่า แลสัตว์ของเลี้ยง
ซึ่งเปนกำลังใช้การ แลสัตวน้ำสัตวบกซึ่งเปนอาหาร แลการเล่นสนุกในเมืองจันทบุรี การที่ใช้ไถนาแลนวดเข้าต่างๆ ในกระบวนนานั้นใช้กระบือเปนพื้นเมือง กระบือต่างเมืองที่มาขายนั้นมาทางเมืองนครราชสิมา ลงเมืองปราจิณบุรี แล้วจึงมาขายที่เมืองนี้ โคนั้นก็ใช้บ้างเปนแต่โคต่างแลโคเทียมเกวียน ช้างในเมืองจันทบุรีไม่มีใช้ ใช้อยู่แต่ช้างป่าสีเซน ต่อแดนเมืองเขมรแลเมืองขลุงบรรทุกสินค้าของป่าเข้ามาขายในเมืองจันทบุรีบ้าง ช้างเถื่อนนั้นมีอยู่ในป่าไกลๆ ลางทีก็เข้ามาบ้าง แต่ชาวเมืองนี้ไม่ได้จับ/*145*/กุมมาใช้สอยเลย เขาถือกันว่าที่เมืองเก่านั้นช้างเหยียบไม่ได้ ถ้าเข้ามาแล้วมักจะตาย ม้าก็มีใช้ชุม เปนม้าลูกประสมในพื้นเมืองบ้าง เปนม้ามาแต่เมืองเขมรบ้าง สัตวต่างๆที่กินเนื้อสัตวเปนอาหารนั้น เสือลายพาดกลอน เสือลายตลับ เสือปลา ชมด นางเห็น เสือที่ในเมืองนี้เขาลือกันว่าชุมนัก มีอยู่ทั่วไปทุกแห่ง ที่พลิ้วที่สระบาปก็มีเสือใหญ่อยู่เสมอ พระยาจันทบุรีเขาว่ามันเข้ามาในบ้านบ้าง ในเมืองใหม่ก็เข้ามาบ่อยๆ เที่ยวขบกัดคนแทบทุกปี เมื่อปีกลายนี้ก็เข้ามาในบ้านขึ้นไปกัดคนถึงบนเรือน พระยาจันทบุรีได้ให้พรานออกยิงตามพลิ้ว แลสระบาบได้เปนหลายตัว บางทีก็ทำจั่นดักได้บ้าง ราษฎรชาวเมืองนี้เชื่อถือกลัวเสือสมิงมาก เล่าว่าที่เมืองเขมร มีอาจารย์ทำน้ำมันเสือสมิงได้ ศิษย์ได้ลักน้ำมันนั้นทาตัวเข้า กลายเปนเสือสมิงไปถึง ๓ คน พลัดเข้ามาในแขวงเมืองจันทบุรีตัวหนึ่งเปนเสือดุร้าย เที่ยวขบกัดคนตายที่พลิ้ว ๒ คน ที่ปากจั่น ๑ คน ที่ป่าสีเซ็น ๒ คน รวม ๕ คน อาจารย์เที่ยวตามได้บอกชาวบ้านว่า ศิษย์สามคนลักน้ำมันเสือสมิงทาตัวเข้า กลายเปนเสือไปทั้งสามคน บิดามารดาของศิษย์นั้นเขาจะเอาลูกเขาจึงมาเที่ยวตามหา แล้วสั่งไว้ว่าใครได้พบปะเสือนี้แล้ว ให้เอาไม้คานตี ฤๅมิฉนั้นให้เอากระลาครอบรอยเท้า เสือนั้นก็จะกลับเปนคนได้ แต่/*146*/วิธีจะแก้นี้ทำได้ก็แต่เมื่อเสือนั้นยังไม่กินคน ถ้ากินคนรังควานทับเสียแล้ว ถึงจะทำวิธีที่บอกก็ไม่กลับเปนได้ เหมือนเมื่อครั้งก่อน เรามาที่สัตหีบครั้งหนึ่ง น้ำจืดในเรือหมดต้องเกณฑ์ให้ทหารขึ้นไปตักน้ำที่หนองบนบก ไกลฝั่งประมาณ ๓๐ เส้น พวกชาวบ้านบอกว่าที่นี่มีเสือสมิงมาเที่ยวอยู่ พระสงฆ์ผู้เปนอาจารย์มาติดตาม เวลากลางคืนแล้วก็ออกไปนั่งอยู่ที่ใต้ต้นตาลริมหนองน้ำนั้น คอยจะแก้ศิษย์ซึ่งเปนเสือสมิงให้กลับเปนคน ในเวลานั้นก็ยังอยู่ พวกทหารพากันกลัว กลับลงมาเล่าที่เรือจนเรารู้ เราอยากจะให้ไปตามตัวลงมาให้เห็นหน้าอาจารย์สักหน่อยหนึ่ง ก็เปนเวลาดึกเสียแล้ว ครั้นเวลาเช้าก็ไปเสียจากสัตหีบ ท่านขรัวอาจารย์นั้นปานนี้เสือมันจะเอาไปกินเสียแล้วฤๅอย่างไรก็ไม่รู้ ที่ว่ามานี้เปนแต่ฝอยตามคำที่ราษฎรเล่าฦๅกัน แต่ที่จริงนั้นเสือเมืองจันทบุรีมีมากนัก ถ้ากรุงเทพฯ ต้องการ ก็ต้องเกณฑ์มาเอาที่นี่ได้ทุกครั้ง เหมือนหนึ่งที่จะต้องการส่งไปเมืองฝรั่งเปนต้น สัตว์ที่กินผลไม้นั้น คือหมีแลลิงค่างบ่างชนี พวกพรานเที่ยวป่าได้พบหมีนั้นว่ามี ๓ อย่าง เปนหมีคนอย่างหนึ่ง หมีเสืออย่างหนึ่ง หมีสุนักข์อย่างหนึ่ง ที่เรียกว่าหมีคนนั้น คือรอยเท้าที่ตีนเดินคล้ายกับรอยเท้าคน หมีเสือนั้นว่าหน้าแลเท้าเหมือนอย่างเสือ หมีสุนักข์นั้นหน้าคล้ายสุนักข์แลเห่าได้คล้ายสุนักข์ พวกพรานได้ยิงเอาหนังเอาดี/*147*/มาขายอยู่เนืองๆ พวกพรานสังเกตได้ว่า ถ้าจะพบหมีแล้ว ได้ยินเสียงบ่นพีมพำตามเสียงซึ่งสังเกตกันว่าหมี สัตวที่กินหญ้านั้น ช้าง, แรด, โค, กระบือ, สุกรป่า, เนื้อ, กวาง, นางเก้ง, กระต่าย, กระจง ก็มีเหมือนอย่างป่าอื่นๆ แต่กระบวนจับกระต่ายของชาวป่านี้ ไม่เหมือนเมืองอื่นที่จับด้วยข่ายขึง ชาวเมืองจันทบุรีนี้เอาใบไม้มารังเข้าเปนรั้วสูงประมาณศอกหนึ่ง ปักเปนปากชนางคล้ายกับรั้วโป๊ะที่เขาจับปลาในน้ำ ที่ก้นรังใบไม้นั้นไว้ช่องขัดแล้วไว้ เมื่อกระต่ายออกเที่ยวหากินกลางคืน ก็เราะรั้วมาเห็นช่องก็ออกตามช่อง โดนข่ายลิ้นหลุดแล้วก็ลั่นติดฅอแลเอวกระต่ายอยู่จนไปปลด อนึ่งกระจงนั้น ชาวเมืองนี้ถือกันว่าสัตว์โสโครก ถึงจะจับมาได้ก็ไม่กินเปนอาหาร แต่เลี้ยงไว้ดูเล่น แต่พระยาจันทบุรีว่ากระจงนี้ถ้าจะเลี้ยงได้ก็แต่ฤดูแล้งตลอดไปเพียงฤดูฝน ถ้าถึงฤดูฝนได้ยินเสียงฟ้าร้องกระจงนั้นก็ตาย ไม่ข้ามฤดูไปได้ ด้วยพระยาจันทบุรีเองได้ลองเลี้ยงเล่นหลายฝูงแล้ว ก็เห็นเปนเช่นกล่าวมานี้เหมือนๆกันหมด แต่เราเลี้ยงเล่นที่บางกอกก็เห็นอยู่ค้างปีได้ การจับปลาในเมืองนี้ ใช้ลากอวน ๑ ลากเบ็ด ๑ ยกยอ ๑ โพงพาง ๑ เหมือนที่อื่นๆ แต่แปลกอยู่อย่างหนึ่ง ที่โพงพางนั้นชาวเมืองนี้เรียกว่าไซมาน เพราะใช้รั้วปักเปนปากชนาง ไว้ช่องข้างใต้น้ำช่องเดียว/*148*/เฉภาะปากโพงพาง ๆ นั้นก็เหมือนกันกับโพงพางตามธรรมเนียม ปลาทเลที่ได้ชุมในปากอ่าวนี้นั้น คือ ปลาอินทรี ๑ ปลาดาบลาว ๑ ปลากุเรา ๑ ปลาจัลเม็ด ๑ แลปลาอื่นๆ แต่ปลาทูไม่มีมาถึงอ่าวนี้ ปลาจัลเม็ดนั้นตัวโตๆ กว่าในอ่าวปากน้ำเจ้าพระยา.
อนึ่งการจับปูในเมืองนี้นั้น มีแต่พวกญวนเข้ารีตส่วยกฤษณาเปนผู้ทำ แต่วิธีจับนั้นได้ว่าไว้ในเยอแนลเมื่อเราไปเห็น วัน ๑ ฯ๑ ๒ ค่ำนั้นแล้ว เยื่อเคยทำที่ชายทเลตั้งแต่แขวงเมืองแกลงไปจนเมืองขลุง วิธีทำนั้นเอาระวะลงไส ระวะนั้นตาถี่อย่างผ้ามุ้ง ปากกว้าง ๔ ศอกบ้าง ๕ ศอกบ้าง ลงเดินไสไปตามชายฝั่ง มีเรือเล็กผูกเอวลากไปด้วยลำหนึ่ง ถ้ากุ้งเคยเข้าในระวะมากแล้วก็สลัดลงในเรือเสียคราวหนึ่ง แล้วก็ไสต่อไปอิกกว่าจะสิ้นเวลา กู้งเคยอย่างนี้เปลือกนิ่ม เปนเยื่อเคยอย่างดีไม่ต้องเหยียบต้องโขลกเคล้าเกลือก็เลอียดไปเอง แล้วเอาขึ้นไว้บนร้าน ร้านนั้นเปนเพิงมีชายคาข้างเดียวมุงด้วยจาก จึงเอาเยื่อเคยขึ้นกองแผ่ผึ่งแดดไว้บนหลังคา น้ำเคยก็ไหลตกลงชายคามีรางรับให้ไหลไปลงที่ แต่ผึ่งไว้บนหลังคานั้นประมาณ ๓ วัน ๔ วัน จึงเก็บเข้าถังเข้ายุ้งไว้ตามได้มากแลน้อย น้ำเคยนั้นเปนอย่างดี ชาวเมืองนี้เรียกว่าน้ำเคยตก ใช้กันทั่วเมือง แต่เยื่อเคยแกงนั้นทำที่อ่าวเปริดริมแหลมหญ้า วิธีทำนั้นลงอวนตาถี่ๆ เพราะ/*149*/กุ้งเยื่อเคยตัวเขื่องขนาดกุ้งฝอยเค็ม แล้วเกลี่ยกุ้งเคยนั้นลงในถังใหญ่ ฤๅสังเวียนทำด้วยใบจาก แล้วโรยเกลือเปนชั้นๆ สลับกับเคยคนละชั้นหมักไว้คืนหนึ่ง แล้วคนที่ทำก็สวมรองเท้าไม้ลงเหยียบย่ำให้เลอียด แล้วขึ้นร้านผึ่งไว้ให้น้ำตก เช่นเยื่อเคยอย่างดีที่ว่ามาแล้ว ปลิงทเลนั้นพวกจีนไหหลำพวกญวนหาตามอ่าวต่างๆ กระบวนที่ทำนั้นมี ๓ อย่าง อย่างหนึ่งเวลากลางคืนคลื่นเงียบลมสงัด จุดไต้ถือซ่อมเที่ยวแทงในทเล อีกอย่างหนึ่งพวกจีนไหหลำลงดำในทเลเวลากลางวัน อย่างหนึ่งลากด้วยไม้อิทุบ ๆ นั้นทำด้วยไม้มีอวนเปนถุง ผูกเชือก ๔ เส้น มีก้อนศิลาถ่วงศีศะไม่ให้จมถึงดิน ลากไปตามโขดที่เปนดอนในทเลแหลมหญ้า แหลมกระบัง อ่าวระยอง เมื่อลากไปปลิงกระทบไม้อิทุบก็กระเด็นเข้าไปในอวน ลากไปจนสิ้นเขตรโขดแล้ว ก็ยกขึ้นเทลงในเรือเสียคราว ๑ แล้วลากต่อไป การที่ลากปลิงนี้ชอบเมื่อเวลาลมจัด ลากได้ทั้งกลางวันกลางคืน เมื่อได้ปลิงมาแล้วผ่าหลังควักไส้ออกแล้วต้มจนสุก ๆ แล้วกลางวันผึ่งแดด กลางคืนย่างไฟ จนแห้งเกราะเปนใช้ได้ เมื่อเรือเราแล่นเฉียดแหลมหญ้าไปวันนั้น ก็ได้แลเห็นเขาลากปลิงอยู่แต่ไกลๆ การจับปลาน้ำจืดนั้นก็ใช้แห ใช้คัดช้อน ตกเบ็ด เหมือนที่อื่นๆ ในเมืองนี้ปลาน้ำจืดไม่สู้บริบูรณ์ การเล่นต่างๆ ลครก็มี เพลง หุ่นจีนหนังจีนก็มี แต่หนังไทยนั้นไม่มี /*150*/อนึ่งราษฎรที่เกี่ยวเข้าไม่ร้องเพลงเหมือนที่กรุงเก่า เขาใช้ร้องช้าเจ้าหงษ์ แต่ทำนองแลถ้อยคำไม่เหมือนที่เขาร้องช้าเจ้าหงษ์ตามธรรมเนียม อนึ่งในการที่ว่ามาทั้งสามเรื่องนี้สืบสวนเนื้อความได้แน่บ้างไม่แน่บ้าง เพราะเวลาน้อย จะเอาเลอียดไม่ได้ ด้วยเวลากลางวันเราไปเที่ยวเสียเสมอ ได้สืบความแต่เวลากลางคืน อนึ่งลางทีความที่สืบมานั้นไม่ได้เลอียดบ้าง ก็อาไศรยเก๊าเปนคนใช้ของเรามาช้านาน อยู่ด้วยมาแต่เรายังเล็กอยู่ แล้วเราได้ใช้สอยเมื่อโตมาจนถึงบัดนี้ได้ ๑๑ ปี ๑๒ ปี เราเห็นเปนคนเรียบร้อยอยู่เข้าใจการข้างนี้ก็มาก ที่ตำแหน่งพระขลุงว่างอยู่ เราจะยอมให้ออกมาเปนที่พระขลุง
ว่าด้วยเมืองจันทบุรีแต่เดิม แลปัจจุบัน
ในเมืองจันทบุรี เปนเมืองเดิมมีชื่อปรากฎมาช้านานแต่ต้นเรื่องพระราชพงษาวดารซึ่งกล่าวความไว้โดยพิศดาร ตามที่ได้ทราบกันในกรุงเทพฯ อยู่โดยมากในปัจจุบันนี้ คือกำหนดตั้งแต่แรกสร้างกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา ในจุลศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศกเปนต้นมา ในเรื่องพระราชพงษาวดารนั้นได้กล่าวถึงประเทศราชซึ่งขึ้นกรุงเทพมหานครว่ามี ๑๖ เมือง เมืองจันทบุรีนี้ก็ได้มีชื่อปรากฎในเมืองประเทศราช ๑๖ เมืองนั้นด้วย ก็แต่กล่าวไว้ว่าเปนเมืองประเทศราชนั้น แต่ก่อนจะมีเจ้าประเทศราชครอบครอง/*151*/อาณาเขตร ส่งดอกไม้ทองเงินขึ้นกรุงเทพฯ เหมือนกันกับประเทศราชทุกวันนี้ฤๅ ฤๅจะเปนแต่พระยาผู้ครองเมืองมีต้นไม้เงินทองเหมือนอย่างทุกวันนี้ก็ไม่ทราบ ด้วยทุกวันนี้เหมือนหนึ่งเมืองนครศรีธรรมราชแลเมืองสงขลาแลเมืองอื่นๆ ซึ่งเปนเมืองใหญ่มาแต่เดิม ก็มีต้นไม้ทองเงินอยู่จนบัดนี้ แต่ไม่ได้ยกว่าเปนเมืองประเทศราช ก็เปนเมืองขึ้นกรุงเทพฯ เหมือนเมืองทั้งปวงตามธรรมเนียม การเปนสองอย่างอยู่ดังนี้ ในพระราชพงษาวดาร ก็ไม่ได้ปรากฎชัดว่าการครอบครองบ้านเมืองนั้นอย่างไร แต่ควรรู้ว่าเมืองจันทบุรีนี้ เปนเมืองตั้งมาแต่โบราณช้านาน ฤๅบางทีจะตั้งมาแต่ก่อนศักราชในพระราชพงษาวดารก็ไม่ทราบ มีปรากฎอยู่ครั้งหนึ่งในแผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร เสด็จยกขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ ในจุลศักราช ๗๔๖ ปี ได้เมืองแล้วกวาดครัวลาวลงมา โปรดให้ส่งไปไว้เมืองพัทลุง เมืองสงขลา เมืองนครศรีธรรมราช เมืองจันทบุรี เมื่อจะมาคิดเทียบดูกับคำซึ่งว่าเปนประเทศราชฤๅไม่เปนนั้น เห็นว่าถ้าเปนปประเทศราชมีเจ้าครอบครองเมืองจริง ก็คงจะไม่ต้อนคนเหล่านี้ไปไว้ ชรอยแต่เดิมเมื่อยังไม่ได้ตั้งกรุงทวาราวดีนั้น พระเจ้าแผ่นดินซึ่งครอบครองราชสมบัติฝ่ายเหนือ มีสมเด็จพระรามาธิบดีที่หนึ่งอู่ทอง ซึ่งครองกรุงเทพมหานครอยู่ก่อน ๖ ปีเปนที่สุด ฤๅถอยหลังขึ้นไป องค์ใดองค์/*152*/หนึ่งคงจะได้มาปราบเมืองจันทบุรีอยู่ในอำนาจแล้ว มิได้ยอมให้เปนเจ้าต่อไป แต่เมืองนั้นยังนับติดเปนประเทศราชอยู่ เพราะเพื่อจะให้เปนพระเกียรติยศ เพราะถือกันแต่ก่อนว่ากรุงพระมหานครใดมีเมืองประเทศราชขึ้นมาก ก็เปนพระเกียรติยศ ผิดกันเปนน่าหลังทีเดียวกับธรรมเนียมฝรั่ง ซึ่งเขานับอำนาจบ้านเมือง ว่าเปนอินดิเปนเดนเปนปรอเตกชันเปนกอลอนีฤๅอะไรๆ อื่นๆ ไม่เหมือนกันหมด ถ้าจะขืนเอาไปเทียบกับธรรมเนียมฝรั่งแล้วคงเลอะไปไม่ถูกหมด เพราะฉนั้นธรรมเนียมเมืองขึ้นของเราจึงเปนที่สงไสยของฝรั่งบ่อยๆ พูดกันว่าอย่างโน้นอย่างนี้ไป เพราะเหตุที่เอาไปเทียบกับธรรมเนียมฝรั่ง เมื่อธรรมเนียมไม่คล้ายคลึงกันเลย จะเอาไปเทียบกันอย่างไรได้ อนึ่งเมืองจันทบุรีนี้ มีชื่อปรากฎในพระราชพงษาวดารหลายแห่ง แต่ไม่เปนการสำคัญจะยกขึ้นพูดในเยอแนลของเรา จะต้องตัดความลงมาถึงแผ่นดินสมเด็จเอกทัศอนุรักษมนตรีราช ซึ่งทรงพระนามสมเด็จพระบรมราชานับเปนที่ ๔ นั้น กรมหมื่นเทพพิพิธเปนโทษ ต้องเนรเทศส่งไปณเกาะลังกา แล้วภายหลังพม่ามาตีกรุงศรีอยุทธยา ฦๅกันว่ากรุงเสียแล้ว กรมหมื่นเทพพิพิธจึงได้โดยสารกำปั่นเข้ามาณเมืองมริด ในขณะนั้นเมืองมริด, ตนาว, ทวายขึ้นกรุงสยาม แต่ที่จริงนั้นกรุงยังไม่เสีย พระเจ้าแผ่นดินจึงให้รับไว้ณเมืองตนาวศรีก่อน ครั้นพม่ามาตีเมืองทวาย เมือง/*153*/ตนาวศรี พระเจ้าแผ่นดินจึงโปรดให้ส่งกรมหมื่นเทพพิพิธมาไว้ณเมืองจันทบุรี ครั้นเมื่อกรุงเสียแล้วขึ้นไปตั้งตัวเปนเจ้าอยู่ณเมืองพิมาย ภายหลังเจ้ากรุงธนบุรีจับตัวได้สำเร็จโทษเสีย แต่เมืองจันทบุรีนี้ ควรจะนับว่าเปนเมืองสำคัญของเจ้ากรุงธนบุรี ด้วยเมื่อครั้งกรุงเสียแก่พม่านั้น เจ้ากรุงธนบุรียกมาแต่เมืองกำแพงเพชร รบกับพม่ามาโดยลำดับ เดินมาตามชายทเลฝั่งตวันออกนี้ เพราะพม่ามิได้มาย่ำยีหัวเมืองในตวันออกให้ยับเยิน ครั้นจะตั้งตัวขึ้นในแขวงจังหวัดฝ่ายเหนือ ผู้คนก็ยับเยินระส่ำระสาย เสบียงอาหารก็ไม่มีจะกิน พม่าต้อนไปเสียหมด จึงได้ตั้งใจมุ่งหมายจะลงมาตั้งตัวในเมืองแถบตวันออกนี้ แล้วจะได้กลับไปก่อสร้างกรุงศรีอยุทธยาให้คงตามเดิมขึ้นได้ เมื่อยกพลทหารมานั้นมีคนก็น้อย โดยกำลังกล้าหาญสู้รบพม่าได้ไชยชนะตลอดมา ออกทางเมืองนครนายก แล้วมาเมืองปราจิณบุรี ข้ามด่านกบแจะ พม่าติดตตามมาได้สู้รบมีชัยชนะ แต่นั้นม่าก็มิได้ติดตามต่อไปอีก จึงได้ยกมาพักบ้านหัวทองหลางพานทอง บางปลาสร้อย คือ เมืองชลบุรี แล้วไปถึงบ้านนาเกลือแลนาจอมเทียน แล้วไปประทับแรมทุ่งไก่เตี้ย ๑ สัตหีบ หินโด่ง น้ำเก่า ๑ แลเมืองระยอง ๑ ประทับแรมเปนระยะไป ในขณะเมื่อมาถึงระยองนั้น ขุนรามหมื่นซ่องแลผู้อื่นซึ่งเปนกรมการในเมืองระยองคิดประทุษฐร้ายต่อเจ้ากรุงธนบุรี ได้/*154*/รบกัน เจ้ากรุงธนบุรีมีไชยชำนะ จึงพักอยู่ณเมืองระยองเจ็ดแปดวัน จึงให้นายบุญมีมหาดเล็ก นายบุญรอดแขนอ่อน นายบุญมาน้องเมียพระยาจันทบุรี ไปเกลี้ยกล่อมพระยาจันทบุรี พระยาจันทบุรีก็ยินยอมอ่อนน้อม ได้ทำสัตย์สาบาลกัน แล้วว่าจะมารับเสด็จ ครั้นภายหลังกลับแคลงว่าเจ้ากรุงธนบุรีจะคิดร้าย จึงมิได้มา ในเมื่อขณะเจ้ากรุงธนบุรีตั้งอยู่ณเมืองระยองนั้น ยังมิได้ยกไปเมืองจันทบุรี เพราะเหตุที่นายทองอยู่นกเล็กไปตั้งอยู่ณเมืองชลบุรีคอยสกัดตัดทางคนซึ่งจะไปเข้าสวามิภักดิ์ จึงต้องยกไพร่พลมาตีเมืองชลบุรีได้แล้วยกกลับไปอยู่ณเมืองระยอง ฝ่ายขุนรามหมื่นซ่องซึ่งเปนศัตรูของเจ้ากรุงธนบุรีนั้นแตกไปแล้วอาไศรยอยู่ณเมืองจันทบุรี ยุยงพระยาจันทบุรีมิให้อ่อนน้อมต่อเจ้ากรุงธนบุรี จึงแต่งให้พระสงฆ์ ๔ รูป มาล่อลวงเจ้ากรุงธนบุรีไปณเมืองจันทบุรีหมายจะทำร้าย แต่เจ้ากรุงธนบุรีรู้เท่า ก็ยกพลทหาร.ไปตั้งกองทัพอยู่นอกเมือง พระยาจันทบุรีก็ไม่ออกมาเฝ้า กลับให้พระสงฆ์มาเชิญเสด็จเข้าไปในเมือง เจ้ากรุงธนบุรีจึงสั่งไปว่าให้พระยาจันทบุรีส่งตัวขุนรามหมื่นซ่องออกมา จึงจะสิ้นความมัวหมองต่อกัน พระยาจันทบุรีก็ไม่ส่งตัว เจ้ากรุงธนบุรีจึงให้ยกเข้าตีเมืองจันทบุรี ในเมื่อเวลาจะยกเข้าไปนั้น ให้พลทหารทุบหม้อเข้าเสียหมด ยกเข้าตีในวันเดียวก็ได้ แล้วตั้งต่อเรือรบเรือไล่ซ่องสุมผู้/*155*/คนทหารได้มากแล้ว จึงได้ยกเข้ามาตีพม่าที่เมืองธนบุรีแลค่ายโพธิ์สามต้นแตก จึงได้ปราบดาภิเษกเปนเจ้าแผ่นดินณกรุงธนบุรี เมืองจันทบุรีนี้ก็เปนเมืองขึ้นกรุงเทพฯ เรียบร้อยต่อมา มิได้มีเหตุการซึ่งเปนใหญ่ต่อไป ครั้นเมื่อตั้งกรุงรัตนโกสินทรนี้ขึ้นแล้ว ราชการบ้านเมืองก็เรียบร้อยเปนปรกติ ในจุลศักราช ๑๑๙๗ ปีมแมสัปตศก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ออกมาสร้างเมืองที่ตำบลเนินวงครั้งหนึ่ง ครั้นจุลศักราช ๑๒๑๙ ปีมเสงนพศก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินมาประพาศที่เมืองจันทบุรีครั้งหนึ่ง ได้ทรงสร้างพระสถูปไว้ที่ธารน้ำเขาสระบาปองค์หนึ่ง เขตรแดนเมืองจันทบุรีนั้น ทิศบุรพาพรมแดนกับเมืองตราดที่ตำบลบ้านสตอ ทิศอิสานบ้านพืด ทิศอุดรบ้านวังแก้ว พรมแดนกับเมืองพระตะบอง บ้านหางแมวทิศพายัพ พรมแดนเมืองปราจิณบุรี ทิศประจิมบ้านแพ พรมแดนเมืองระยอง ทิศหรดี ทิศทักษิณ ทิศอาคเณย์ ลงทเลทั้งสามด้าน ในเมืองจันทบุรีนี้ มีเมืองขึ้นสองหัวเมือง คือเมืองขลุงเมือง ๑ เมืองแกลงเมือง ๑ ด่านจันทบุรีมี ๖ ด่าน เปนด่านบกสามตำบล ด่านน้ำสามตำบล ด่านบกนั้น ตำบลด่านโป่งแห่งหนึ่ง ด่านช่องแคบตำบลหนึ่ง เปนทางไปเมืองพระตะบองทั้งสองตำบล ด่านหางแมวนั้นเปนทางไปเมือง/*156*/ปราจิณบุรี มีไพร่สำหรับด่าน ๓๐ คน ด่านน้ำสองตำบลนั้น ด่านปากน้ำแหลมสิงห์ตำบล ๑ ด่านแขมหนูมารวมลำน้ำเมืองจันทบุรีตำบล ๑ มีขุนด่านหมื่นด่านไพร่สำหรับรักษา ๔๐ คนเศษ กรมการซึ่งมีตำแหน่งในเมืองจันทบุรี ได้รับสัญญาบัตรบ้างไม่ได้รับสัญญาบัตรบ้าง ที่รับสัญญาบัตรนั้น คือ พระยาวิไชยาธิบดีศรีณรงค์ฤๅไชย อภัยพิริยพาห ผู้ว่าราชการเมืองจันทบุรี เดิมชื่อนายโต เปนบุตรพระยาอภัยพิพิธกระต่าย หลานเจ้าพระยามหาเสนาน้อย เดิมมาทำการกับบิดาเมื่อครั้งมาสร้างเมือง แล้วกได้เปนพระพิพิธภักดีนายกองส่วน เมื่อบิดากลับเข้าไปกรุงเทพฯ ก็ตามไปด้วย มาถึงแผ่นดินทูลกระหม่อมท่านทรงใช้สอย เห็นว่าเปนช่าง จึงให้มาทำศิลาในการพระพุทธรัตนสถานที่แหลมแท่นมีความชอบ จึงโปรดให้เปนพระศิลาการวิจารณ์ กับเราก็คุ้นเคยกันมาแต่ก่อน เพราะได้พบเขาที่ท้องพระโรงเสมอ ครั้นภายหลังที่พระยาจันทบุรีว่าง จึงโปรดให้ออกมาเปนพระยาจันทบุรี แต่เมื่อปี— ลำดับพระจันทบุรีซึ่งเปนมาแต่ก่อนแผ่นดินตากนั้น ที่ ๑ เจ้าขรัวหวาน ราษฎรเลือกกันตั้งขึ้นเมื่อกรุงเสียคน ๑ พระยาจันทบุรีตั้งในแผ่นดินตาก ๒ คน คือ ที่ ๒ นายแก้วเปนพระยาจันทบุรีถึงแก่อนิจกรรมหนึ่ง ที่ ๓ นายซือเปนพระยาจันทบุรี จนถึงแก่อนิจกรรมหนึ่ง พระยาจันทบุรีตั้งในแผ่นดินพระบาท/*157*/สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๒ คน คือ ที่ ๔ นายสมบุญ เปนพระยาจันทบุรี ต้องถอด ที่ ๕ นายฟักเปนพระยาจันทบุรีต้องถอด ที่ ๖ นายสมบุญที่ต้องถอดนั้นกลับมาเปนพระยาจันทบุรีจนถึงอนิจกรรม พระยาจันทบุรีตั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ๓ คน คือ ที่ ๗ นายสาเปนพระยาจันทบุรีจนถึงแก่อนิจกรรม ที่ ๘ นายกล่อมเปนพระยาจันทบุรี ภายหลังต้องโทษ ที่ ๙ นายเส้งเปนพระยาจันทบุรี ภายหลังเข้าไปเปนพระยาสมบัตยาธิบาลณกรุงเทพฯ พระยาจันทบุรีตั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ๕ คน คือ ที่ ๑๐ นายโถเปนพระยาจันทบุรี แล้วเลื่อนไปเปนพระยาสุนทรเสรฐี ที่ ๑๑ พระยาโชฎึกฉิมมาได้เปนพระยาจันทบุรี เลื่อนเปนพระยาสรไกร แล้วภายหลังเปนพระยาพลเทพ ที่ ๑๒ พระยาระยองฉิม เปนพระยาจันทบุรีจนถึงแก่อนิจกรรม ที่ ๑๓ พระยาชลบุรีทองอิน มาเปนพระยาจันทบุรี ภายหลังมีความผิดด้วยปล่อยให้ทูตญวนล่วงเมืองจันทบุรีเข้าไป ต้องกลับไปเปนพระยาชลบุรีตามเดิม ที่ ๑๔ พระนนทบุรีชื่อสองเมือง เปนพระยาจันทบุรี แล้วกลับเข้าไปเปนพระยาอาหารบริรักษ์ณกรุงเทพฯ ภายหลังได้เปนพระยาไกรโกษา พระยาจันทบุรีตั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๒ คน คือ ที่ ๑๕ หลวงสุนทร/*158*/ชื่อเมือง เปนพระยาจันทบุรี ครั้นชรามากแล้วโปรดให้ไปเปนพระยาอรรคราชนารถภักดีในกรมท่า ที่ ๑๖ พระยาจันทบุรีโต ซึ่งเปนผู้ว่าราชการอยู่ณบัดนี้ ที่ปลัด พระเทพสงครามปลัดชื่อเดิมชื่อแย้ม เปนบุตรพระยาจันทบุรีเมืองซึ่งเข้าไปเปนพระยาอรรคราชนารถภักดีณกรุงเทพฯ เมื่อพระยาอรรคราชยังเปนพระยาจันทบุรีอยู่นั้น นายแย้มเปนผู้ช่วยราชการเรียกว่าผู้ช่วยน้อย เพราะนายสินพี่ชายเปนที่พระกำแหงฤทธิรงค์ผู้ช่วยราชการอยู่ ครั้นพระศิลาการวิจารณ์มาเปนพระยาจันทบุรีในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดให้เปนพระเสนาราชภักดียกรบัตร มาถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้จึงได้เปนพระปลัด พระเสนาราชภักดีศรีสงครามยกรบัตรเดิมชื่อนายเยื้อง เปนบุตรขุนท่องนทีพันทนายบ้านเมืองจันทบุรี เมื่อพระยาอรรคราชเปนพระยาจันทบุรีนั้น ให้ประทวนตั้งนายเยื้องเปนหลวงพรหมเสนาสัสดี แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในแผ่นดินปัตยุบันนี้จึงได้เปนพระยกรบัตร เปนตำแหน่งข้าหลวงกำกับผู้ว่าราชการเมืองกรมการ แลได้เปนพนักงานว่าความจีนกับความต่างประเทศ.
ผู้ช่วยอีกนายหนึ่งไม่มีตำแหน่งราชการ แต่ได้รับราชการเบ็ดเตล็ดเล็กน้อย นอกนั้นอิกก็เปนกรมการเจ้า/*159*/เมืองตั้งตามตำแหน่งในเมืองด้วยหนังสือประทวน ตำแหน่งกรมการในเมืองนี้ คือ
มหาดไทย เปนตำแหน่งกำกับรับหางว่าวถือน้ำ แลเกณฑ์ราชการขุนหมื่น มีหลวงมหาดไทยนายหนึ่ง.
พนักงานบันเทาทุกขราษฎร์ สำหรับฟ้องแลรับแจ้งความร้องทุกข์ของราษฎร มีหลวงบันเทาทุกขราษฎร์นายหนึ่ง รองหลวงบันเทาทุกขราษฎร์นายหนึ่ง รวม ๑๒ นาย.
พนักงานปรับสัตย์ความของราษฎร หลวงพรหมสุภาแพ่งนายหนึ่ง ขุนศรีรองแพ่งนายหนึ่ง เปนสองนาย.
พนักงานความนครบาล แลได้บังคับอำเภอทั่วแขวงจังหวัดนั้น หลวงสวัสดิบุรีเมืองนายหนึ่ง ขุนศรีรองเมืองนายหนึ่ง รวมสองนาย.
พนักงานความมรฎก แลทำพลับพลา แลทำเนียบรับข้าหลวง แลรับเสด็จ สำหรับจัดการพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัจจา มีตำแหน่งสองคน คือ หลวงรัตนมณเฑียรวังนายหนึ่ง ขุนศรีรองวังนายหนึ่ง.
พนักงานรักษากระสุนดินดำเครื่องอาวุธสำหรับเมือง แลจ่ายของหลวงสำหรับเมือง มีสองนาย คือ หลวงรัตนนครคลังนายหนึ่ง ขุนศรีรองคลังนายหนึ่ง.
พนักงานเรียกหางเข้าค่านาแต่ราษฎร ได้บังคับกำนันทุกตำบล แลเปนผู้จ่ายเข้าฉางหลวงสำหรับเมือง ให้/*160*/แก่ข้าหลวงไปมาราชการ หลวงไชยเทพนายหนึ่ง รวมสองนาย.
พนักงานทำหางว่าวศักเลข แลเปนผู้เกณฑ์ราชการตัวเลข หลวงพรหมเสนาสัสดีนายหนึ่ง มีพนักงานนั่งศาลสองคน ขุนไชยเสนานายหนึ่ง ขุนพรหมอาญานายหนึ่ง.
ที่ปฤกษาขุนศาล ๓ นาย หลวงมหาวุฒาจารย์นายหนึ่ง หลวงพิจารณานายหนึ่ง หลวงวิจารณ์อักษรนายหนึ่ง.
ขุนศาลชำระความอาญาสองนาย หลวงอินทรอาญาที่ ๑ ขุนอินทรอาญาที่ ๒
พนักงานสำหรับนำดอกไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการเข้าไปกรุงเทพฯ ขุนเทพมาลานายหนึ่ง หมื่นเทพมาลานายหนึ่ง.
ผู้รักษาตราสำหรับผู้ว่าราชการเมือง ขุนอักษรเลขนายหนึ่ง.
ล่ามจีน ขุนพินิจภาษา เสมียนสำหรับศาลเปนผู้ดาษ ๔ คน.
กรมทหารปืนใหญ่ป้อมปากน้ำ พระวิเศษสงครามเปนจางวาง ได้รับสัญญาบัตร นายหนึ่ง กองด่านหลวงพลสงครามจางวาง ว่ากองด่านทุกตำบล ที่สอง ขุนพลสงครามนายหนึ่ง จางวางด่านปากน้ำ ขุนชนะสงครามนายหนึ่ง รวม ๓ นาย.
/*161*/นายกองคุมเลขส่วยเลขสม
ที่มีสัญญาบัตร แลไม่มีสัญญาบัตร
พระพิพิธภักดี จางวาง กองส่วย ส่วย ๔ อย่าง รง, พริกไทย, หวายพัศเดา, ไม้แดง, เลขส่วย ๑๐๐๐ เศษ
พระวิเศษภักดีจางวาง หลวงสวัสดิภักดีผู้ช่วย กองส่วย ส่วย ๒ อย่าง รง, เสื่อคล้า, เลขส่วย ๒๐๐ เศษ
หลวงภักดีสมบัติ นายกองส่วยพริกไทย เลขส่วย ๓๐ เศษ
หลวงสุนทรบริรักษ์ นายกองเลขสมเลขส่วย เสื่อคล้า ๓๐ เศษ หวายพัศเดา ๕๐ เศษ รวม ๘๐ เศษ.
หลวงอภิบาลศุภผล นายกองคุมเลขส่วย ส่วย ๒ อย่าง กระวาน, รง เลขส่วย ๒๐๐ เศษ.
หลวงนาวาบำรุงผล นายกองส่วยพริกไทย เลขส่วย ๑๐ คนเศษ
หลวงจำนงสมบัติ นายกองส่วยหวายพัศเดา เลขส่วย ๗ คน.
หลวงเทพากร นายกองส่วยพริกไทย เลขส่วย ๔ คน
หลวงส่วยอาศนาขวา หลวงส่วยอาศนาซ้าย นายกองส่วยอาศนา เลขส่วย ๒๐๐ เศษ
หลวงสุนทรภักดี นายกองคุมเลขส่วยรง ๑๒๐ เศษ
หลวงวิเศษสมบัติ นายกองคุมเลขส่วยรง ๓๐ เศษ
/*162*/หลวงประมวญราชทรัพย์จางวาง นายกองส่วยทองคำ, รง, หวายพัศเดา, เลขส่วย ๓๐๐ เศษ
ขุนศรีชุมพล ขุนสุนทรสัจจา นายกองคุมเลขสม ๘๐ เศษ
ขุนภิบาลจีนประชา นายกองคุมเลขส่วยรง ๔๐ เศษ
ขุนศรีปลัด นายกองคุมเลขสม ๔๐ เศษ
ขุนชนานิกร นายกองคุมเลขสม ๓๐ เศษ
ขุนเจริญสมบัติ นายกองคุมเลขสม ๓๐ เศษ
ขุนศรีรัตนาราม ขุนศรีธรรมการ นายกองคุมเลขโยมสงฆ์ ๖๐ เศษ
ขุนพิทักษ์นที นายกองคุมเลขสมรักษาด่านเกาะเสม็ด เลขสม ๑๐ คน
ขุนโภคาบริบูรณ์ นายกองส่วยรง เลข ๓๐ เศษ
ขุนขจรพิมล นายกองเลขส่วยรง ๑๐ เศษ ส่วยกฤษณา ๒๐ เศษ รวม ๓๐ เศษ.
ขุนวิเศษภักดี นายกองส่วยพริกไทย เลข ๔๐ เศษ.
ขุนบำรุงราชา นายกองส่วยพริกไทย เลข ๑๐ เศษ
ขุนราชรศคนธ์ ขุนพิมลกำจร นายกองเลขส่วยรง ส่วยกฤษณา เลข ๓๐๐ เศษ
ขุนศรีโยธา นายกองส่วยทองคำ เลข ๑๐ เศษ
ขุนรัตนคิรี นายกองส่วยกากกรุน เลข ๑๘ เศษ
/*163*/ขุนทิพภักดี หมื่นศักดาเรืองเดช นายกองคุมเลขสม ๓๐๐ ส่วยรง ๑๐๐
ขุนจินดาภักดี หมี่นมณีวัฒนา นายกองคุมเลขส่วยรง ๒๐ เศษ
ขุนโภคาบริบูรณ์ นายกองส่วยรง เลข ๓๐ เศษ
ขุนคิรีบรรหาร หมื่นชำนาญคูหา นายกองส่วยทองคำ, ดินประสิว, เสื่อคล้า เลข ๖๐ เศษ
ขุนประกอบไพรสัณฑ์ หมื่นประกันไพรสณฑ์ นายกองส่วยรง เลข ๓๐ เศษ
ขุนเฉลิมราชทรัพย์ หมื่นประดับธนราช นายกองส่วยรง เลข ๒๐ เศษ
หมื่นพนมบริรักษ์ หมื่นพิทักษนาเวศ นายกองส่วยรง เลข ๒๐ เศษ
หมื่นภักดีวิเศษ หมื่นพิชิตจุมพล นายกองส่วยพริกไทย เลข ๑๐ เศษ
หมื่นภักดีพฤกษา นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ
หมื่นพินิจอักร นายกองส่วยรง เลข ๒๐ เศษ
หมื่นภักดีอาสา นายกองส่วยรง เลข ๒๐ เศษ
นายหนู นายกองคุมเลขส่วยไม้แดง ๑๐ เศษ ส่วยรง ๔๐ เศษ รวม ๕๐ เศษ
/*164*/นายหมี นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ.
นายแฉ่ง นายกองส่วยทองคำ ส่วยกระวาน ส่วยหวายพัศเดา ส่วยรง เลข ๑๐๐ เศษ
รวม ๔๐ กอง เลขโยมสงฆ์ ๖๐ เลขสม ๗๒๐ เลขส่วย ๓๒๑๙ รวม ๓๙๙๙ คน
นายกองคุมเลขส่วยในวังน่า
หลวงวิเศษภักดีจางวาง นายกองส่วยพริกไทย ส่วยหวายพัศเดา เลข ๘๐ เศษ
หลวงเจริญสมบัติ นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๓๐ เศษ
หลวงบวรภักดี นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ
หลวงบุรุษประชาภิรมย์ นายกองส่วยกระวาน เลข ๘๐ เศษ
หลวงบำเหน็จนาเวศคิรี นายกองส่วยเรือมาด เลข ๕๐ เศษ
หลวงวิเศษนาวา นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ
หลวงวิเศษรักษาพล นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ
หลวงนิกรภักดี นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๓๐ เศษ
ขุนประมูลสมบัติ นายกองส่วยพริกไทย เลข ๓๐ เศษ
ขุนภิรมย์รักษา นายกองส่วยพริกไทย เลข ๑๐ เศษ
ขุนชำนาญคิรี นายกองส่วยพริกไทย เลข ๑๐ เศษ
/*165*/ขุนภักดีจุมพล นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๒๐ เศษ
ขุนชำนาญอาศนา นายกองส่วยอาศนา เลข ๑๐ เศษ
ขุนจิตรสารพล นายกองส่วยอาศนา เลข ๓๐ เศษ
ขุนบำรุงสุธารศ นายกองส่วยถ่าน เลข ๕๐ เศษ
ขุนอาจนาวา ขุนชนาชุมพล นายกองสมกองนอก เลข ๕๐ เศษ
หมื่นบำรุงรักษา นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๑๐ เศษ
หมื่นวิเศษภักดี นายกองส่วยหวายพัศเดา เลข ๑๐ เศษ
รวม ๑๘ กอง เลขส่วย ๔๗๐ เลขสม ๕๐ รวม ๕๒๐ เศษ
เมืองจันทบุรีเลขสมกรมการ ๑๐๐๐ เศษ เลขส่วย ๓๐๐๐ เศษ รวม ๔๐๐๐ เศษ เมืองขลุงบุรีมีสมกรมการ ๒๐ เศษ เมืองแกลงมีกรมการ ๙๐ เศษ รวม ๑๐๐ เศษ รวมทั้งสิ้น ๔๑๑๐ คนเศษ จำนวนคนในเมืองจันทบุรีซึ่งจะว่าต่อไปนี้ เปนแต่ประมาณตามบาญชีสำมโนครัวเก่า จะเอาเปนแน่ไม่ได้เลย เพราะบาญชีสำมโนครัวในเมืองเรานี้ทำยากนัก ต้องเอาแต่พอเปนเค้าไว้ให้พึงรู้ว่าคนคงจะยังมากกว่านี้มาก จำนวนคนซึ่งมีนั้นดังนี้ คนพลเมืองในเมืองจันทบุรีชายหญิง ๓๖๐๐๐ เศษ ในเมืองขลุงบุรีชายหญิง ๖๐๐๐ เศษ ในเมืองแกลงชายหญิง ๗๐๐๐ เศษ รวมทั้งสิ้น ๔๙๐๐๐ เศษ
/*166*/เรืออรรคราชวรเดช
ณวัน ๕ ฯ๕ ๒ ค่ำ ปีชวด อัฐศก ๑๒๓๙
วันนี้เรานอนตื่นสายเพราะเหนื่อยมา ๔ วันแล้ว พอตื่นนอนก็มีแขกมาหามาก เราแต่งตัวแล้วออกมานั่งที่กินเข้า พระยาจันทบุรีพาพระแกลงแลกรมการอื่นๆ ซึ่งยังไม่ได้รับเสื้อเมื่อเวลาวานนี้ลงมารับเสื้อแจก แลเอาของมาให้อิก ๘ คน แล้วเราได้ให้ตัวอย่างพระเจดีย์ ซึ่งเจ้าต๋งทำแบบ แก่พระยาจันทบุรีไปเปนตัวอย่าง แต่รูปองค์พระเจดีย์นั้นยังไม่สู้งาม เพราะกลึงที่นี้ ช่างกลึงไม่ดี กะส่วนไม่ลงที่ได้ ต่อไปถึงกรุงเทพฯ จึงจะทำตัวอย่างส่งออกมาใหม่ ในวันนี้เราไม่มีการสิ่งไรจะพูดมาก เวลา ๕ โมง ๑๘ มินิตเรืออรรคราชออกมาพอได้หน่อยหนึ่ง ถึงตรงแหลมสิงห์รอกหางเสือข้างขวาเรืออรรคราชหักต้องทอดสมอ.
อนึ่งแต่ก่อนเราได้หนังสือของท่านเล็กเล่ม ๑ ว่าเปนของหมอเฮารให้ ในหนังสือนั้นเขาว่าด้วยเรื่องเมืองจันทบุรี พูดถึงแหลมสิงห์ว่ารูปเหมือนกับสิงห์ เขียนรูปไว้ในสมุดดูเปนสิงโตทีเดียว เรามาคราวก่อนก็เที่ยวหา มาคราวนี้ก็หาอิกไม่เห็นมี พวกเราพากันลงเอาว่า หนังสือนั้นเห็นเปนแต่จะแต่งพอให้เพราะๆ แลให้อัศจรรย์ แต่มาวันนี้เราจึงได้เห็นจริง ว่าหนังสือนั้นเขาไม่ได้ปดเลย เมื่อแลหาแหลมสิงห์แต่ก่อนๆนั้น เราจะไปหาเอาที่เขาใหญ่ จะ/*167*/ให้เปนตัวสิงห์ให้ได้จึงไม่เห็น ที่จริงนั้นศิลาขาวที่ตรงปลายแหลมยื่นออกไปพ้นเขาแหมสิงห์นั้น รูปร่างคล้ายสิงโตจีนที่หมอบๆพอดูได้ว่าเปนรูปสิงห์ มีหน้าตาเข้าทีอยู่ เมื่อเปลี่ยนหางเสือข้างขวาแล้ว พอออกเดินได้อิกหน่อยแล้วข้างซ้ายหักอิกเล่า ต้องหยุดทำเปลี่ยนอิก จนเวลาบ่ายโมง ๑๐ มินิตจึงได้ออกเดิน แต่เรากลับมานี้มาทางในนมสาว เวลาบ่าย ๔ โมง ๔๐ มินิต ทันเรือเขจรที่เกาะกูด เวลา ๕ โมงทันเรือไรซิงซันที่ช่องเสม็ด เรือเดินถี่มาเวลาประมาณสักทุ่มเศษ เรานั่งเขียนหนังสือแลไล่เลียงหมอสายด้วยเรื่องเมืองจันทบุรีอยู่ ได้ยินเสียงตึงๆที่ซุ้มจักรข้างซ้าย กลับไปดูว่าน้ำขึ้นมาริมห้องซุ้มจักร เราบอกให้พระนายไวยหยุดตรวจดูเสียก่อน เห็นใบจักรแตกใบหนึ่ง จึงให้ถอดเอาออกเสีย จะไปต่อไปอิกเห็นว่าเดือนยังไม่ขึ้นมืดนัก จึงทอดอยู่เสียที่นั้นจนเดือนขึ้น เวลา ๒ ทุมครึ่งจึงได้ใช้จักร เราเข้านอน เมื่อสองยามเศษเรือออกนั้นยังไม่หลับ เรือเข้าช่องแสมสารเวลา ๘ ทุ่ม ๑๕ มินิต เปนเวลากลางคืนไม่ใครจะเห็นทางถนัด เรือเข้ามาจอดถึงที่ต่อเวลาสามยาม แต่เดิมท่านกรมท่าได้บอกว่าที่ช่องแสมสารนั้นมีเนื้อมีกวาง ได้เตรียมไว้ว่าจะไล่แต่ไม่ได้ไล่ ถ้ากลับมาแวะไล่เห็นจะได้เปนแน่ เราจึงได้คิดระยะที่จะมานั้น/*168*/เห็นว่าเวลาเช้าลมจัด จะออกต่อสายๆแล้วมานอนที่แหลมหญ้าฤๅช่องเสม็ด ต่อรุ่งขึ้นเช้าถึงจะมาที่แสมสาร แต่เมื่อมาถึงที่หมายไว้นั้นเห็นเวลายังวันอยู่ จึงได้แล่นต่อมาอิก ทอมอเมตเตอร์ เมื่อเวลา ๒ ยาม ๗๖ ดิครี.
เรืออรรคราชวรเดช ที่ชองแสมสาร
ณวัน ๖ ฯ๖ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศกศักราช ๑๒๓๘
เราตื่นขึ้นเวลาเช้า ได้รับหนังสือคุณสุรวงษ์ฉบับ ๑ บอกว่าไม่มีราชการสิ่งไร กับหนังสือพระยาพิพิธโภไคฉบับหนึ่ง ส่งอัฐออกมา อัฐหีบหนึ่งราคาสองชั่งหกตำลึงสามบาทสองสลึง โสฬศ ๒๐ ถุงๆละสิบตำลึงเปนเงิน ๒ ชั่ง รวมเปนราคาเงิน ๑๒ ชั่ง ๖ ตำลึง ๓ บาท ๒ สลึง กับริโปตเจ้าปฤษฎางค์100 ซึ่งเราให้ไปตรวจการทำทองแลขุดแร่ที่เมืองปราจีนบุรี เมืองกระบินทรบุรี หนังสือมาด้วยเรือกลไฟเล็กของวังน่า เราเขียนหนังสือตอบถึงคุณสุรวงษ์ในทันที แลฝากผ้าพื้นกับเสื้อให้วังน่า สมเด็จกรมพระ ท่านภูธราภัย กับคุณสุรวงษ์ด้วย ในวันนี้เราไม่มีธุระสิ่งใด แต่เขาไม่แก้ไขการในเรือบางสิ่งซึ่งเสียไปนั้น กับกมลาศเขาทำทองแลพลอยจันทบุรีเปนรูปพรรณต่าง ๆ เวลาเที่ยงท่านกรมท่าเอากวางบรรทุกมาตัวหนึ่ง/*169*/ใหญ่นัก เท่ากันกับเราได้ที่เกาะหมากเมื่อคราวก่อน ด้วยพวกคนขึ้นไปไล่กวางตัวนี้วิ่งลงมาริมน้ำ พอแลเห็นเรือก็วิ่งกลับขึ้นไปเข้าป่า พรานเขายิงถูกไม่สู้สำคัญ แต่ไปไม่ได้ คนเข้าปล้ำกระทบเขาจึงหักเสีย ได้แจกกันไปทุกลำ กลางวันวันนี้เรากินเข้าได้มาก กับเข้าล้วนแต่เนื้อกวางทั้งนั้น คือเปนแกงเปนอั่วพล่ายำทอดได้หลายอย่าง แล้วทีหลังได้ยินเสียงปืนอิกทีหนึ่ง แต่จะยิงอะไรไม่รู้ ไม่เห็นได้ตัวมา ไล่วันนี้สองหน ที่เกาะแสมสารหนหนึ่ง ที่เกาะแรดหนหนึ่ง เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เราลงเรือกันเชียงไปเที่ยวเล่น เลียบไปตามหว่างเกาะแสมสารแลเกาะแรด อ้อมขึ้นไปที่น่าแสมสารข้างนอก เมื่อเกือบจะถึงฝั่งน้ำใส แลเห็นศิลาในใต้น้ำร้องกันว่า กระ เกือบจะให้คนลงไปทีเดียว เห็นมันนิ่งอยู่จึงรู้ว่าศิลา แล้วเห็นที่อื่นๆ สีเหมือนกันหลายก้อน จึงได้รู้ว่าหินทั้งนั้น ได้หัวเราะกันแล้วพากันขึ้นที่ศิลาตีนเขาข้างนอก มีศิลาฟองน้ำขาวๆเปนพื้นดูงามดี แต่เดินลำบากหน่อยหนึ่ง ลางทีเปนสีแดงสีเหลืองบ้าง เมื่อเรามาคราวก่อน เห็นมีเบี้ยใหญ่ๆ มาก แต่คราวนี้มีน้อย เก็บได้แต่ ๓๐ เบี้ย ๔๐ เบี้ย มีหอยตาวัวหอยมือเสือบ้าง เรากลับมาถึงเรือเวลาค่ำแล้ว เรียงหนังสืออยู่เวลา ๒ ยามเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ ๗๙ ดิครี.
/*170*/ค่ายหลวงตำบลอ่างศิลา
ณวัน ๗ ฯ๗ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๒๓๘
เมื่อเวลาคืนนี้ ที่เรือเราต้องแก้ไขเครื่องจักรแลเครื่องต่างๆ ซึ่งไม่เรียบร้อยนั้นให้ดีขึ้นเปนปรกติ เวลาย่ำรุ่ง ๑๕ มินิต เราได้ออกเรือจากแสมสาร เรือเดินดีเรียบร้อยขึ้นกว่าแต่ก่อน มีเหตุบ้างเล็กน้อยแต่ใบจักรชำรุด ต้องหยุดแก้ไขบ้างครู่หนึ่งแล้วแล่นต่อไป เมื่อขณะเรือมาตามทางนั้นเห็นปลาโอผุดเปนหมู่ๆหลายสิบตัว เวลาเที่ยงเรือมาถึงที่อ่างศิลา แลดูบนฝั่งเปนที่แผ่นดินสูงขึ้นไปหน่อยหนึ่ง เห็นเรือสูงๆขึ้นไปกว่ากันเปนลำดับดูงามดีคล้ายๆ กับที่ปินัง เราลงเรือโบดขึ้นบกเวลาบ่ายโมงครึ่ง มีพระยาจางวาง101 เมืองชลแลกรมการเมืองชล พระยาบางลมุง แลพวกเมืองบางลมุง มาคอยรับอยู่หลายสิบคน เราได้พบพระยาบำเรอ102 กับพระสุนทรา103 ซึ่งท่านกรมท่าเขาให้มาจัดการอยู่ก่อนนานแล้ว ได้พูดกับพระยาบำเรอ พระสุนทรา แลกรมการนิดหน่อยแล้วก็เดินเข้าไปในค่ายหลวง แต่เราเห็นพระยาชลเลื่อนขึ้นเปนจางวาง ดูเหมือนกระชุ่มกระชวยขึ้นกว่าแต่ก่อนสักหน่อยหนึ่ง เรามา/*171*/ถึงที่ท้องพระโรง แลดูเห็นเรือนที่เราอยู่ดูเหมือนกับยังใหม่แรกทำ ไม่สู้ผิดกันนัก ท่านกรมท่าให้ปลัดจีนเมืองชลมาเปนผู้รักษาอยู่ทีนี้คนหนึ่ง เขาเอาใจใส่รักษามาก เปนคนดีจริงๆ เราได้ยอมกับท่านกรมท่าว่าจะให้ยกบ้านอ่างศิลานี้เปนเมืองหนึ่ง ขึ้นเมืองชลบุรี เพราะเห็นว่าคนก็มีมาก ถ้าเปนถ้อยร้อยความกันขึ้นแล้วก็ต้องไปว่าความถึงเมืองชล เปนทางไกลได้ความลำบาก จะตั้งให้ปลัดที่เปนผู้รักษาอยู่เดิมนั้นเปนเจ้าเมือง เรามาถึงที่นี่ได้พบลูกหญิงกลาง104 หญิงเล็ก105 ทั้งสองคน ด้วยเมื่อก่อนเราจะมานั้นได้สั่งให้ยายพามาคอยอยู่ที่นี่ อนึ่งเราได้รับหนังสือบางกอกมาด้วยเรือปานมารุต มีหนังสือคุณสุรวงษ์ฉบับหนึ่งว่าในกรุงเทพฯ ไม่มีราชการสิ่งใด แล้วได้รับหนังสือเทวัญสองฉบับ ทวีฉบับหนึ่ง เทวัญฝากโซดาวอตเตอร์มาให้ถังหนึ่ง กับส่งรูปซึ่งถ่ายไว้เมื่อจวนจะมาออกมาให้ดูเปนตัวอย่างด้วย เรามาครั้งนี้ เห็นหน้าเจ้านายมาเกือบจะหมด แต่ทวีกับเทวัญไม่ได้มา ทวีนั้นจวนจะถึงกำหนดตั้งกรมของเขา เขาลาอยู่จัดการ แล/*172*/จะชำระความที่ค้างๆให้แล้วด้วย เทวัญนั้นเราไปไหนยังไม่เคยขาดเลย ได้ไปด้วยกันทุกคราว ตั้งแต่เล็กมาจนโต เพิ่งมาขาดสองคราว เมื่อไปบางปอินวานซืนนี้คราวหนึ่ง กับคราวนี้อิกเปนทางไกล นึกคิดถึงมาก ถ้าหากว่ามาคงจะได้ช่วยในการเยอแนลแข็งแรงทีเดียว อนึ่งเจ้านายผู้หญิงฝากของกินมาให้มากหลายองค์ คือพระองค์แม้นเขียน พระองค์แสงจันทร์106 พระองค์สุบงกช107 กับพวกเราอิก ๑๓ คน ๑๔ คน ถ้าจะออกชื่อก็จะต้องยืดยาวมากไป นับเอาเสียว่าหมดทั้งนั้น แล้วกาพย์มาบอกว่าทวีกับพระนายศรี108 ฝากของกินมาให้อิก แลได้หนังสือเจ้าคุณกลาง พระยานรนารถ คนละฉบับ เปิดออกดูไม่มีความอะไร เปนแต่บาญชีของกินทั้งนั้น เวลาบ่าย ๕ โมงแล้วลงเรือยอตช์อรเทพลักษมี แล่นใบไปเล่นตามอ่างศิลา คนที่ลงในเรือท่านเล็ก กรมนเรศร์ หมอสาย สรรพเพธ กาพย์ มีคนสำหรับเรือสองคน กับคนเรือโบดคนหนึ่ง เรือยอตช์ของเรามีอีกลำหนึ่ง ชื่อว่าบีบุศบัน/*173*/นั้น ให้พระพิเรนทรกับตำรวจไป พระนายไวยเขาลงเรือยอตช์ของเขาเอง ซึ่งเราให้ชื่อว่านาคโปดก แล่นตามไปด้วย จนถึงโป๊ะที่ ๒ กลับเข้ามาท่า แล้วมาถึงเรือนเวลาย่ำค่ำ ๔๕ มินิต เมื่อเวลาเรามาถึงสักครู่หนึ่ง มีฝนตกประปรายบ้างเล็กน้อยแล้วก็หายไป เราได้พบกับเจ้าปฤษฎางค์ ซึ่งออกมาด้วยเรือปานมารุตในวันนี้ แล้วแต่งหนังสือเยอแนลอยู่จน ๒ ยามเข้านอน ค่ำวันนี้ลมจัดมาก เสียงคลื่นดังสู้ๆแต่ไม่สู้หนาวนัก ปรอทเพียง ๗๐ ดิครี.
ค่ายหลวงตำบลอ่างศิลา
วัน ๑ ฯ๘ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๒๓๘
เวลาสายแล้ว เราตื่นนอน แต่งตัวออกไปนั่งที่ท้องพระโรง แล้วให้สัญญาบัตร พระยาชลบุรีเก่าเลื่อนเปนพระยาวิชิตชลเขตรวิเศษศักดานนท์พหลภักดี จางวางผู้กำกับเมืองชลบุรี ในเวลาวันนี้เราคิดจะไปแล่นใบเล่นแต่วันหน่อยหนึ่ง แต่คลื่นลมจัดจึงได้รอเสีย ต่อบ่ายจึงจะไป แล้วไปนั่งดูเขาทำทอง อ้ายเจ๊กด้วงเปนช่างอยู่ที่บางปลาสร้อย เดิมเมื่อคราวก่อนเราอยากจะทำลูกประคำกัลปังหา ให้ทิพมงคล109เขาทำ เครื่องมือไม่มีมา จึงได้ไปบางปลาสร้อย ไปคบค้ากับเจ๊กคนนี้แล้วพามาถวายตัว เราให้เงินไว้สามตำลึงแทนเบี้ยหวัด มา/*174*/คราวนี้มันจึงเอาลูกประคำกัลปังหากลึงเรียบร้อยดีมาให้ ๒ สาย เราให้เสื้อมันตัวหนึ่ง กับจะให้เงินแทนเบี้ยหวัดเสียด้วย แล้วมาแต่งตัว ครั้นกินเข้าแล้วเวลาบ่าย ๒ โมง เราลงเรือยอตช์ลำเก่า วันนี้กรมขุนท่านเดินสานไปด้วย หมายว่าจะไปสมมุขท่านอยากเห็น กับกาพย์นั้นกรมอดิศรมาเปลี่ยนแทน คนนอกนั้นก็ไปตามเดิม แต่วันนี้มีมหาดเล็กบ้างทหารบ้าง ลงเรือฉลอมแล่นไปตามเราหลายลำ แล่นก้าวออกรอยหนึ่ง ก้าวเข้ารอยหนึ่ง ถึงบางปลาสร้อยแล้วแล่นตามลมมาขึ้นที่ตพาน เห็นเวลายังวันอยู่จึงเดินไปตามทางซ้ายมือถึงวัดใน แล้วเลี้ยวไปทางหมู่บ้านอ่างศิลา เราซื้อหอยกระปุกสามพวง ๆ ละ ๒ ไพ กับหอยสังข์อิกสี่ร้อยห้าร้อย แล้วมาพบท่านกรมท่าที่มุมค่าย หยุดพูดกันนิดหน่อย แล้วเดินกลับเข้าในค่าย พออาบน้ำแล้วคุณปริกกับคุณพลอยมาหา คุณปริกเอาปูเล็กๆมาให้ ๒ ตัว ปูนั้นมีก้ามมีขาพร้อม ตัวลายเปนมันน่าเอ็นดู เราจึงให้กมลาศ ไปทำเปนเข็มปักผ้าผูกฅอทั้งสองตัว สักสองชั่วโมงก็แล้วทั้งสองอัน เราเอาไว้อันหนึ่ง ให้ท่านกรมท่าอันหนึ่ง แล้วเราไปจากคุณปริก ไปนั่งพูดอยู่กับท่านกรมท่าที่น่าท้องพระโรง เจ้าต๋งเอากัลปังหาแดงกับขาวซึ่งเราให้เอาไปทำก้านนั้นมาให้ เธอช่างประดับประดาดูงามทีเดียว แต่เปนการปัจจุบันใช้ไม้ทำเปนฐานแล้วเอาสีผึ้งไล้ /*175*/ที่กลางนั้นเอาฟองน้ำทำเปนก้อนศิลา เหมือนที่กัลปังหางอกจริงๆ แล้วเอากัลปังหาทั้งสองต้นติดไว้ ข้างล่างเอาหอยเล็กๆประดับเปนพื้นแล้วเอาหอยใหญ่เกาะเปนหมู่ๆวางท่วงทีดีนัก ที่ตีนฐานนั้นรองด้วยเบี้ย ๔ เบี้ย แทนลูกแก้วฤๅน่าสิงโต เธอยังรับไปถึงบางกอกจะทำให้ใหม่ ที่จริงนั้นหัวเธอดีจริงๆ ช่างคิดทำอะไรๆ เล่นหลายอย่าง ในการแผลงแล้วไม่มีใครสู้ เวลา ๒ ทุ่มเศษกินเข้าแล้วเขียนหนังสือ ๕ ทุ่มเศษเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ ๗๔ ดิครี.
ค่ายหลวงตำบลอ่างศิลา
ณวันที่ ๒ ฯ๙ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๒๓๘
เวลา ๒ โมงเราออกมานั่งที่ท้องพระโรง แล้วเข้าไปในสวน เอาเสื้อแจกให้พวกช่างทองที่เขาทำการแล้วกินเข้า พอกินเข้าแล้วเดินออกมาที่ประตูสวน พบมิ่งเมียขุนศรีบ้านเกาะสีชังเอาของตามมาให้ บอกว่าเรือโบดสำหรับเรือเขจรที่ไปแตกเสียที่เกาะสีชังนั้นได้ยาแล้วพามาส่งด้วย เราให้เงินสามตำลึง แล้วไปลงเรือใบลำเก่า คนที่ไปนั้นกรมขุน กับท่านกลางไปด้วย แต่วันนี้เอดเดอแกมป์ขาดไปไม่มีใคร ได้ออกเรือเวลาบ่าย ๒ โมง ๑๕ มินิต แล้วก้าวขึ้นไปข้างเหนือ ทอดสมอน่าบางปลาสร้อย เวลาบ่าย ๔ โมง ๑๗ มินิต เราหยุดกินเข้าเสียก่อนแล้วจึงได้/*176*/ขึ้น เมื่อเวลาเรือจอดนั้นเจ้าชื่น110 เปนคนสำหรับตั้งโต๊ะของเราแต่ก่อน ได้มาเปนยกรบัตรมาคอยรับอยู่ในที่นั้น เราเรียกให้เข้ามาช่วยจัดของเลี้ยงเจ้านายที่ไปกับเรา พอกินเข้าแล้วเรือทหารที่ตามมาถึงพร้อมกัน เราลงเรือโบดลำเล็กสองกันเชียง ซึ่งติดไปกับเรือใบ หมอสายกับกรมนเรศร์ตีกันเชียงสองคน เราถือท้าย ท่านเล็กท่านกลางไปด้วย แต่กรมขุนกับสรรพเพธนั้นลงเรือยกรบัตรไป เรือเราจอดห่างตพาน เพราะน้ำลงเปนเลนออกมามาก ต้องตีกันเชียงไปไกล เมื่อเกือบจะถึงตพานมีคนลงมาคอยเข็นเรือ เราถอดหางเสือแล้วให้เขาเข็นเรือขึ้นไปบบนเลนไม่มีน้ำเลย ไปถึงตพานแล้วเราขึ้นบกเดินไปตลอดแถวตลาด แต่เวลาที่ไปนั้นเย็นเสียแล้ว เมื่อขึ้นถึงตพานเวลาบ่าย ๕ โมงตลาดเขาเลิก เราเดินกลับมาลงเรือ แล่นใบกลับมาถึงตพานอ่างศิลาเวลาทุ่ม ๑ กับ ๕๐ มินิต กลางคืนวันนี้ไม่มีการสิ่งไร ทำหนังสือบ้างเล็กน้อยเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ ๔๗ ดิครี.
ค่ายหลวงตำบลอ่างศิลา
ณวันที่ ๓ ฯ๑๐ ๒ ค่ำปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๒๓๘
เวลาเช้าตื่นนอนแล้ว ลงไปเล่นอยู่ในสวน จนเวลาบ่าย ๔ โมง แต่งตัวแล้วได้ไปลงเรือใบ คนเหมือนเมื่อวานนี้ แต่กรมขุนไม่สบายท่านไม่ไปด้วย เอดเดอแกมป์/*177*/กรมอดิศรไปด้วย ถึงบางปลาสร้อยเวลา ๓ โมงครึ่ง ขึ้นบกไปซื้อของต่างๆ แล้วกลับมาลงเรือ เมื่อเราไปถึงตพานนั้น พระยาจางวางเมืองชลเอาผ้าพื้นมาคอยให้ ๑๐ ผืน กับของกินเครื่องซ่ม มีน้ำปลากุ้งแห้งมาด้วย เราลงเรือแล่นใบมาถึงอ่างศิลาเวลาย่ำค่ำ ๕๐ มินิต ขึ้นไปบนพลับพลาแล้ว เมื่อเวลา ๒ ทุ่มเศษกรมการเมืองชล กับเมืองบางลมุง เมืองพนัสนิคม ๑๗ คน เอาผ้าพื้นแลเอาของต่างๆ มาให้ๆ เสื้อคนละตัว วันนี้มีมิศเตอร์ยุกเกอร์111 กับมิศเตอร์ฟอช112 ห้างบอเนียวกัมปนีมาหา เราให้ผ้าโสร่งจันทบุรีคนละผืน แล้วไปกินเข้า เวลา ๕ ทุ่มเข้านอน ทอมอเมตเตอร์ ๗๐ ดีกรี เราอยากจะว่าด้วยตำบลอ่างศิลานี้สักหน่อยหนึ่ง ได้ขอให้ท่านกรมท่าจดหมายการต่างๆ ในที่ตำบลนี้ แต่ท่านกรมท่าได้เรียงเปนเรื่องราวมาเรียบร้อยดีแล้ว เราเห็นว่าไม่ควรจะแต่งใหม่ จึงคัดเอาของท่านกรมท่าเรียงมานั้นลงต่อไป ตำบลบ้านอ่างศิลา แขวงเมืองชลบุรี มีบ้านราษฎร ๑๘๙ เรือน ราษฎรที่เปนไทย ๑๘๐ คนเศษ ราษฎรจีนมาแต่เมืองจีน แลเกิดเมืองไทย ๕๖๐ คนเศษ รวมราษฎรไทยจีนชายหญิงในบ้านอ่างศิลา ๗๔๐ คนเศษ ในแขวงบ้านอ่างศิลานั้น หลวง/*178*/ฤทธิศักดิ์ชลเขตร หลวงพิทักษ์จีนประชา สองนายนี้เปนปลัดเมืองชลบุรี เปนผู้ใหญ่บ้าน เพราะหลวงฤทธิศักดิ์ชลเขตร หลวงพิทักษ์จีนประชา ได้ตั้งบ้านเรือนอยู่ณบ้านอ่างศิลา ในบ้านอ่างศิลามีวัดสองวัด เรียกชื่อว่าวัดนอก วัดใน วัดในมีพระสงฆ์ ๑๐ รูป วัดนอกมีพระสงฆ์ ๑๓ รูป เปนวัดเดิมมีมาแต่โบราณ ไม่ปรากฎว่าผู้ใดสร้าง แลมีตำบลบ้านใกล้เคียง ๕ ตำบล ตำบลบ้านข้างเหนือต่อเมืองชลบุรี คือบ้านเสม็ด ทางไปจากบ้านอ่างศิลา ๑๖๐ เส้น มีราษฎรชาวบ้านชายหญิงไทยจีน ๘๐ คนเศษ บ้านยิสุดทางไปจากบ้านอ่างศิลา ๗๐ เศษ มีราษฎรชาวบ้านชายหญิงไทยจีน ๔๐ คนเศษ บ้านหัวโปรงทางไปจากบ้านอ่างศิลา ๘๐ เส้น มีราษฎรชาวบ้านชายหญิงไทยจีน ๑๒๐ เศษ บ้านโรงนอกทางไปจากบ้านอ่างศิลา ๘๐ เส้น ราษฎรชาวบ้านชายหญิงไทยจีน ๒๐๐ คนเศษ ข้างใต้ต่อพรมแดนกับบางลมุง บ้านเนินมกอก ทางไปจากอ่างศิลา ๑๐๐ เส้น มีราษฎรชาวบ้านชายหญิงไทยจีน ๒๐๐ คนเศษ รวมคนบ้านอ่างศิลาแลบ้านใกล้เคียง ๑,๓๘๐ คนเศษ ราษฎรตำบลบ้านอ่างศิลาทำการหากินด้วยทำโป๊ะจับปลาในทเลลงเฝือกจับปลาตามชายทเล ลากเบ็ดในทเล ถีบกระดานเก็บหอยตามเลน แลปักหลักจับหอยแมงภู่ ในฤดูเดือน ๑๒ จนถึงเดือน ๒ เปนฤดูปลาทูเข้าโป๊ะ ราษฎร/*179*/เจ้าของโป๊ะได้ปลาแล้ว ทำเปนปลาทูเค็ม บรรทุกเรือเข้าไปจำหน่ายณกรุงเทพฯ เปนสินค้าไปเมืองต่างประเทศปีหนึ่งเปนปลาสิบหมื่นตัวเศษ ตั้งแต่เดือน ๕ ไปจนถึงเดือน ๗ ราษฎรจับหอยแมงภู่ที่หลักปักไว้ในทเลมาต้มแล้วเก็บเนื้อหอยผึ่งแดดแห้งแล้ว บรรจุกระสอบบรรทุกเรือเข้าไปขายณกรุงเทพฯ ชั่งน้ำหนักเปนสินค้าจำหน่ายไปเมืองต่างประเทศปีหนึ่ง ๑๓๐๐ หาบเศษ.
แลราษฎรที่ทำโป๊ะจับปลาในทเลนั้น ทำได้แต่ฤดูเดือน ๑๒ ไปจนถึงเดือน ๓ เปนฤดูลมตเภาพัดกล้าคลื่นจัดโป๊ะแตก ต้องหยุดการจับปลาไปจนเดือน ๑๒ ในระหว่างที่หยุดการจับปลาทำโป๊ะไม่ได้นั้น ราษฎรทำมาหากินด้วยลงเฝือกลากอวนจับปลา แลถีบกระดานเก็บหอยชายทเล แลผู้หญิงเด็กนั้นต่อยหอยนางรมด้วยค้อนเหล็กตามก้อนศิลาชายทเลเมื่อเวลาน้ำลงขอด แลปลาที่จับได้ในเฝือก แลลากอวนลากเบ็ด กับหอยนางรมที่ต่อยได้นั้น ซื้อขายแลกเปลี่ยนกันกินอยู่ในแขวงบ้านอ่างศิลาแลบ้านใกล้เคียง ไม่ได้เปนสินค้าใหญ่ไปต่างเมือง แลปลาทูกับหอยแมงภู่ที่มีกำหนดว่าราษฎรทำได้ปีหนึ่งเปนปลาเท่านั้นตัว หอยแมงภู่เท่านั้นหาบนั้น คเนตามปีที่ได้เปนอย่างกลาง ลางปีก็ได้น้อยลงไปกว่านี้บ้าง แต่ผิดกันไม่มากทั้งปลาทูแลหอยแมงภู่
/*180*/ราษฎรชาวบ้านเสม็ด บ้านยิสุด บ้านหัวโปรง บ้านโรงนา บ้านเนินมกอก ที่เปนบ้านดอนอยู่ใกล้เคียงกับบ้านอ่างศิลานั้น ราษฎรชาวบ้านทำการหากินด้วยทำนาเข้า สิ้นฤดูทำนาแล้วทำไร่แตงอุลิดไร่สั่วยะสง ซื้อขายแลกเปลี่ยนกันกินอยู่ในแขวงบ้านใกล้เคียง แต่ถั่วยะสงนั้นบรรทุกเกวียนไปขายที่เมืองชลบุรี ทำน้ำมันถั่วเปนสินค้าจำหน่ายเข้าไปณกรุงเทพฯ แลจำหน่ายไปตามหัวเมืองที่อยู่ใกล้เคียงกับบ้านอ่างศิลานั้น พาหนะที่ราษฎรใช้สอยอยู่ในพื้นบ้านเมืองนั้น ใช้เรือฉลอม กระบือ เกวียน กระบือนั้นใช้ทำนาแลใช้เทียมเกวียน ราษฎรที่บ้านอยู่ริมชายทเลใช้เรือฉลอม สำหรับออกเที่ยวจับปลาในทเล แลบรรทุกปลาไปขายต่างเมืองที่อยู่ใกล้เคียง เรือฉลอมนั้นใช้ใบสาคู รูปใบเปนสี่เหลี่ยม เรือยาว ๔ วา ๒ ศอกบ้าง ๕ วาบ้าง ๖ วาบ้าง ตัวเรือนั้นมีช่างสำหรับทำขายที่เมืองชลบุรี ทำด้วยไม้ตะเคียน แต่เกวียนนั้นราษฎรทำใช้เองทุกบ้าน ในตำบลบ้านอ่างศิลานั้น ราษฎรไทยจีนชาวบ้านถือว่าเปนที่ดีไม่มีป่วยไข้สิ่งไร เพราะในเวลาที่คนเปนโรคป่วงใหญ่มาแต่ก่อนทุกครั้งทุกคราวนั้น คนชาวบ้านอ่างศิลาก็ไม่ได้เปนโรคป่วงใหญ่เลย คนชาวบ้านอ่างศิลาก็มิได้เปนอันตรายด้วยโรคป่วงใหญ่
/*181*/แลที่เรียกชื่อว่าอ่างศิลานั้น เพราะมีแผ่นดินสูงเปนลูกเนิน มีศิลาก้อนใหญ่ๆเปนศิลาดาด แลเปนสระยาวรีอยู่ ๒ แห่ง ๆ หนึ่งฦก ๗ ศอก กว้าง ๗ ศอก ยาว ๑๐ วา แห่งหนึ่งฦก ๖ ศอก กว้าง ๓ วา ๒ ศอก ยาว ๗ วา เปนที่ขังน้ำฝน น้ำฝนไม่รั่วซึมไปได้ ท่านเจ้าพระยาทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี เห็นว่าเปนประโยชน์กับคนทั้งปวง จึงให้หลวงฤทธิศักดิ์ชลเขตร ปลัดเมืองชลบุรี เปนนายงานก่อเสริมปากบ่อกันน้ำ มิให้น้ำที่โสโครกไหลกลับลงไปในบ่อได้ ราษฎรชาวบ้านแลชาวเรือไปมาได้อาไศรยใช้น้ำฝนในอ่างศิลานั้น ลางปีถ้าฝนตกมาก ถ้าใช้น้ำแต่ลำพังชาวบ้านก็ได้ใช้น้ำทั้งสองแห่ง แลบ่ออื่นบ้างพอตลอดปีไปได้ ลางปีฝนน้อยราษฎรได้อาไศรยใช้แต่เพียง ๕ เดือน ๖ เดือนก็พอหมดน้ำในอ่างศิลา แต่น้ำในบ่อที่แห่งอื่นๆ ที่ราษฎรขุดขังน้ำฝนไว้ใช้นั้นมีอยู่หลายแห่งหลายตำบล ถึงน้ำในอ่างศิลาสองตำบลนี้แห้งหมดไปแล้ว ราษฎรใช้น้ำบ่อแห่งอื่นๆ ได้ จึงได้เรียกว่าบ้านอ่างศิลามาจนทุกวันนี้ ซึ่งท่านกรมท่าจดหมายนั้นมีความเพียงเท่านี้ แต่เราอยากจะพูดต่อไปอีกสักสองสามคำ ด้วยที่บ้านอ่างศิลานี้ เราไม่รู้ว่าได้เปนที่สำคัญขึ้นในปีไรเปนแน่แต่ในแผ่นดินทูลกระหม่อมมาแล้ว ฝรั่งเขานับถือว่าที่นี่เปนที่อากาศดี พอใจมีคนที่เจ็บไข้ไม่สบายแล้วมาอยู่ในที่นี้บ่อยๆ ทูลกระหม่อมก็ได้เสด็จมาหลายครั้ง /*182*/โปรดว่าเปนที่อากาศดีนัก แต่หาได้ทำเปนรั้ววังอะไรขึ้นไม่ มีแต่พลับพลาเล็กหลังหนึ่ง เมื่อเสด็จไปในที่นั้นก็ประทับอยู่ในเรือพระที่นั่ง ทรงม้าไปประพาสที่ตกาษหลังเขาสมมุขบ้าง ที่อื่นๆบ้าง แต่ท่าที่ขึ้นนั้นมีศิลามาก ถ้าเวลาน้ำแห้งก็เปนเลนออกไปท่างฝั่งหลายสิบเส้น จึงโปรดให้เจ้าคุณกรมท่าที่ตายออกมาทำตพานศิลายาวออกไป พอพ้นที่ศิลาในน้ำ ตพานนั้นก็ยังได้ใช้อยู่จนทุกวันนี้ ในขณะนั้นสมเด็จเจ้าพระยาท่านก็ได้มาสร้างตึกขึ้นไว้ สำหรับคนป่วยใช้ได้อาไศรยหลังหนึ่ง ของเจ้าคุณกรมท่าสร้างหลังหนึ่ง ภายหลังคุณสุรวงษ์ไปทำไว้ข้างใต้ตพานลงไปอิกหลังหนึ่ง ก็เปนที่คนต่างประเทศไปมาอาไศรยอยู่เสมอ ครั้นมาเมื่อปีวอกจัตวาศกเราขึ้นไปรับพระเสวตรสุวภาพรรณที่เมืองสระบุรี แล้วไปพระพุทธบาทพระฉาย แล้วเดินลงไปทางบ้านนครนายก ถึงเมืองปราจิณบุรี ลงเรือที่เมืองปราจิณบุรีไปอ่างศิลา ในครั้งนั้นท่านกรมท่าออกมาทำพลับพลารับเรา คือหลังที่อยู่นี้ แต่การที่ทำนั้นไม่ได้คิดจะรื้อ หมายจะเอาไว้เปนที่เราไปเที่ยวต่อไป จึงได้ทำเปนค่ายหลวงใหญ่ มีท้องพระโรงแลพระที่นั่ง เรือนข้างน่าข้างในใหญ่โตพร้อมทุกพนักงาน ในพลับพลาที่ทำนั้นออกจากความคิดท่านกรมท่าทั้งนั้น ตัวพลับพลานั้นทำดีนัก ใช้ฝาแผงทาสีขาวเขียวลายคราม วางที่พระที่นั่งเปนที่เปิดออกอยู่ข้างน่า มี/*183*/เฉลียงรอบ เมื่อเราออกมาที่เฉลียงแล้วก็แลเห็นทเลตลอดทีเดียว เปนที่รับลมไม่ร้อน แลฝาที่เปนฝาปิดข้างชั้นบนชั้นล่างใช้ไม้ระกำทั้งลำทาขาว เชิงล่างทาดำรอบเรือน บนเรีอนเรานั้นกั้นห้องสามห้อง ห้องหนึ่งเปนห้องนอน ห้องหนึ่งเปนห้องนั่ง อิกห้องหนึ่งนั้นยาวกว่าห้องทั้งปวง เปนที่กินเข้า เพราะเจ้านายไปด้วยเราคราวละมากๆ ได้กินเข้าพร้อมๆ กัน เฉลียงด้านน่านั้นเปนข้างน่า เฉลียงด้านหลังเปนข้างใน ที่ตามช่องกบประตูมีผ้าแดงเปนฝากรุกั้นทุกๆช่อง ถึงโดยจะเปิดน่าต่างประตูก็ยังเปนข้างน่าข้างในอยู่ ที่ตามพนักเสารายเฉลียงนั้น มีม่านผ้าแดงร้อยสายลวดขึงตลอด มีมู่ลี่ทำด้วยไม้ระกำแขวนทุก ๆ ช่อง ในเรือนนั้นมีเครื่องเรือนพร้อมทุกอย่าง คือติดกระจกรูปภาพต่างๆมาก ในห้องนอนเรามีเตียงทองเหลืองแลเตียงลด ทั้งตู้ผ้านุ่งแลที่ล้างหน้า กระจกแต่งตัว เครื่องใช้ในห้องนอนพร้อมทุกอย่าง ที่ห้องนั่งนั้นมีโต๊ะเก้าอี้แพร แลตู้เขียนหนังสือ โต๊ะตั้งหอยต่าง ๆ แลขวดปักดอกไม้ ดูพอดีกันกับห้องทีเดียว ที่ห้องกินเข้านั้นก็มีตู้สำหรับตั้งถ้วยชาม แล้วลงบันไดที่ปลายเฉลียงเรือนมาถึงท้องพระโรงข้างใน ติดกันกับท้องพระโรงน่า มีผ้ากั้น แต่ท้องพระโรงนี้พื้นต่ำกว่าที่อยู่ทำเปนที่โถงๆ เกลี้ยงๆ มีแท่นสำหรับเรามานั่งแลเพดานมีระบาย พื้นปูเสื่อลวดจันทบุรี รอบนอกเปนเฉลียงโถง มีเกยเสลี่ยง/*184*/ติดอยู่กับเฉลียงท้องพระโรงด้วย รอบรั้วค่ายนั้นมีห้องเครื่องมหาดเล็ก แลห้องพนักงานต่างๆ ทิมดาบตำรวจ พร้อมทุกอย่าง มีเสาธงปักอยู่ในหมู่ต้นไม้ มีต้นมะม่วงงามๆ หลายต้น พื้นเปนหญ้าเขียว เว้นแต่ทางที่เดินข้างในนั้นมีตำหนักเสด็จยายหลังใหญ่แลเรือนอิกหลายหลัง ริมท้องพระโรงข้างในนั้นเปนครัวคุณแพ ต่อไปมีประตูออกไปสวน ที่ในสวนนั้นมีต้นมะม่วงหลายสิบต้น เปนที่ร่มรื่นสบายนัก ตามต้นมะม่วงนั้นมีชิงช้าหลายชิงช้า มีโรงที่สำหรับนั่งในกลางสวน เมื่อคราวแรกที่เราไปนั้น ท่านกรมท่าได้เอาใบไม้มาทำเปนเขาวงกฏ ได้เล่นกันสนุกมาก ต่อออกมานอกค่ายด้านน่านั้น เปนหนทางใหญ่ลงมาถึงท่าน้ำแต่ไม่ตรง คดไปตามศิลาที่เปนเนินสูงแลต่ำ สองข้างนั้นมีศิลาของเติมแต่ช่วยตกแต่งบ้าง เหมือนหนึ่งกับเปนเขามอให้ทั้งนั้น ทางที่จะไปเที่ยวมีหลายแห่ง ไปเมืองชลบุรีก็ได้ อิกทางหนึ่งไปที่ตกาษแลไปที่บ่อน้ำร้อน แลในเร็วๆนี้ ได้เกิดตึกขึ้นใหม่อิกหลังหนึ่ง เปนของท่านกรมท่าทำใหญ่โตแต่ยังไม่แล้วเสร็จ ถ้าเราไปอยู่ที่นั้น จะขี่ม้าเล่นฤๅลงเล่นเรือก็ได้ โป๊ะมีหลายโป๊ะที่น่าอ่างศิลา จะไปดูจับปลาก็สนุก ฤๅเวลาน้ำลงไปที่ชายเลน ก็จะได้เห็นชาวบ้านถีบกระดานดูรวดเร็วคล่องแคล่วนัก ที่อ่างศิลาเปนที่สนุก แลเปนสบายมาก /*185*/เราอยากจะใคร่อยู่นานๆ แต่ไม่ใคร่จะมีเวลาที่จะไปอยู่พ้น ๑๐ วันเลย
เรืออรรคราชวรเดช
วัน ๔ ฯ๑๑ ๒ ค่ำ ปีชวด อัฐศก ศักราช ๑๒๓๘
เวลาเช้า ๒ โมง เราจะลงเรือกลับบางกอก แลคุณปริก คุณพลอย เล็ก มาคอยส่ง คุณปริกเอาหอยจักรนารายน์มาให้ แล้วออกมาข้างนอก พบท่านกรมท่า แลพวกกรมท่ามาคอยส่งอยู่ที่พลับพลา เราได้ให้เงินอ้ายเจ๊กด้วงช่างทองเปนเบี้ยหวัด ๓ ตำลึง เมื่อลงมาถึงที่ตพานพวกกรมท่าเขามาคอยส่งอยู่มาก เราลงมาถึงเรืออรรคราชรอคอยจนคนมาพร้อม เวลาเช้า ๓ โมง ๑๕ มินิตได้ออกเรือ เจ้าปฤษฎางค์ซึ่งออกไปคอยอยู่อ่างศิลานั้น ลงเรือมากับเราด้วย เวลาเที่ยง ๑๕ มินิตเข้าในปากน้ำ พบเรือใบแล่นเข้ามาสองลำ แล้วเข้ามาถึงพระเจดีย์กลางน้ำรออยู่ พระยาสมุทมาหา เราให้ผ้าพื้นกับฝากเทียนขึ้นไปบูชาพระสมุทเจดีย์ เรือก็เดินต่อมา เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่งถึงตำหนักแพ เรือมาวันนี้เดินถึง ๑๑ นอด เราขึ้นบนตำหนักแพ มีทหารกับขุนนางมารับพร้อมกัน ขุนนางที่มานั้น ท่านภูธราภัย ๑ คุณสุรวงษ์ ๑ เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ ๑ พระยาราช ๑ พระยาอุไทยธรรม113 ๑ พระยาพิพิธ ๑ พระยา/*186*/เทพ114 ๑ พระยาศรี115 ๑ พระยาโชฎึก ๑ พระยาพิพัฒน์ ๑ พระยาราชรองเมือง116 ๑ พระยาอภัยรณฤทธิ์117 ๑ พระอนุชิต ๑ พระยาบำเรอภักดิ์118 ๑ พระโทรเลข119 ๑ พระหลวงนอกนั้นมาก กับเจ้านาย ๔ คน ทวี ๑ เทวัญ ๑ กระเษม120 ๑ มนุส121 ๑ กับหม่อมเจ้าอิก ๒ คน ๓ คน เราให้ผ้าพื้นที่ผู้ใหญ่คนละสองผืน ผู้น้อยคนละผืน แต่เทวัญ ทวี กับท่านภูธราภัย คุณสุรวงษ์ นั้น เราให้มาแล้ว จึงให้พลอยจันทบุรีแก่ท่านภูธราภัย แลคุณสุรวงษ์นั้นเราพูดด้วยราชการหน่อยหนึ่งแล้วกลับขึ้นมา พบพระยาเวียงใน พระรามพิไชย กับล้อมวังที่ต้นสน มาในวังพบลูกขุนเข้ามาคอยพร้อมกัน เราให้แจกผ้าคนละผืนบ้างสองผืนบ้าง แล้ว/*187*/กลับเข้ามาข้างใน พบเจ้าคุณกลางกับท้าวนาง หยุดพูดกับท่านหน่อยหนึ่งแล้ว ขึ้นมาพบเจ้านายผู้หญิงมารับพร้อมกัน ได้หยุดพูดกับท่านถึงเรื่องที่ไปประมาณชั่วโมงเศษ เรือเขจรกับเรือไรซิงซันมาถึงทีหลังเราหลายชั่วโมง เราไปทำขวัญลูกหญิงบีเอตริส122เวลาย่ำค่ำแล้ว ท่านกลางกับท่านใหญ่ยังไม่มา ต่อเวียนเทียนจึงได้มาถึง แต่พอทันทำขวัญ.