บทละครเบ็ดเตล็ดชุดรามเกียรติ์ ๒๔๕๘ span page
กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
คำนำ
พระยาราชนกูล ฯ มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือเปนของแจกในงานแห่ยืนชิงช้าในปีเถาะสัปตศก พ.ศ. ๒๔๕๗ มาหารือกรรมการหอพระสมุด ฯ วานให้ช่วยเลือกเรื่องหนังสือซึ่งสมควรจะพิมพ์ หนังสือซึ่งเรื่องเนื่องด้วยการแห่พระยายืนชิงช้า ก็เห็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าด้วยพระราชพิธีตรียัมพวาย แล ตรีปวาย ซึ่งทรงไว้ในเรื่องพระราชพิธี ๑๒ เดือน ได้พิมพ์แจกเมื่อเปนพระยายืนชิงช้าแต่ปีกลายนี้แล้ว จำต้องหาเรื่องอื่น จะค้นหาเรื่องอะไรให้เนื่องต่อเรื่องพระยายืนชิงช้า แม้จะมี ก็เห็นจะหาไม่ได้ทันเวลาแต่เสียดายอยู่ ด้วยพระยาราชนกูลได้สืบหาบาญชีพระยายืนชิงช้า ได้บาญชีโดยลำดับปีตลอดทั้งรัชกาลที่ ๕ มาจนตราบเท่าทุกวันนี้ ซึ่งน่าจะพิมพ์ไว้ ไม่ควรจะทิ้งเสีย ข้าพเจ้าจึงให้พิมพ์ไว้ต่อคำนำ
ส่วนเรื่องหนังสือที่จะพิมพ์สำหรับพระยาราชนกูลแจก เมื่อจะค้นคว้าหาหนังสือเก่า ให้เนื่องต่อเรื่องยืนชิงช้า ฤๅจะเรียบเรียงเรื่องใหม่ไม่ทัน จึงนึกถึงหนังสือเก่าเรื่อง ๑ ซึ่งกรรมการหอพระสมุด ฯ แต่ครั้งพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระสมมมตอมรพันธุ์ ฯ เปนสภานายก ได้รวบรวมไว้ด้วยคิดว่าจะพิมพ์ หนังสือที่กล่าวนี้ คือ บทลครพระราชนิพนธ์ เปนชุดเบ็ดเตล็ดในเรื่องรามเกียรติโดยมาก ซึ่งมีอยู่หลายชุด คือ
๑ บทจับระบำ บทเดิมเปนพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ได้ทรงพระราชนิพนธ์แก้ไขในรัชกาลหลังๆ ต่อมาหลายคราว กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ได้ทรงรวบรวมแลทำคำอธิบายไว้
๒ บทเรื่องพิราพ เปนพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชนิพนธ์แก้ไขบ้าง
๓ บทเรื่องพระนารายน์ปราบนนทุก เปนพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้งหมด เว้นแต่บทตำราที่นางนารายน์รำเปนบทเดิม ทรงพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑
๔ บทรำดอกไม้เงินทอง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์
๕ บทเบิกโรงเบ็ดเตล็ด กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ทรงพระราชนิพนธ์ไว้เมื่อราวปีชวดสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๙๐ พ.ศ. ๒๓๗๑ คือ บทจับลิงหัวค่ำเรื่อง ๑ บทต่อรำบรรเลงหางนกยูงเรื่อง ๑ บทเรื่องยักษ์สองกรวรวิกสองพี่น้องตั้งพิธีเรื่อง ๑ บทเรื่องไพจิตราสูรเรื่อง ๑
๖ พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ อิกชุด ๑ แทรกตอนหณุมานอาสา แต่งเปนนางเบญกายกับนางสุวรรณกันยุมาหึงกัน บทชุดนี้ฉบับที่ได้มาขาดข้างต้นอยู่น่อย ๑ ข้าพเจ้าได้ขอแรงจินตกวีในหอพระสมุดแต่งเติม ๖ คำ ให้หายบกพร่อง
เรื่องที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ นอกจากบาญชีพระยายืนชิงช้า แม้ไม่เปนเรื่องที่เกี่ยวข้องแก่การยืนชิงช้าเลยก็จริง แต่เห็นว่าเปนหนังสือเก่าซึ่งยังไม่เคยพิมพ์ ถ้าพระยาราชนกูลพิมพ์แจกก็จะเปนประโยชน์แก่การรักษาหนังสือเก่าประการ ๑ ให้บรรดาผู้ที่ได้รับแจกได้พบหนังสือเก่าซึ่งน่าอ่านอันลับลี้อยู่ประการ ๑ แลที่สุดเชื่อว่าบรรดาผู้ที่ได้รับแจกจะพอใจอ่านด้วย พระยาราชนกูลเห็นชอบด้วยตามความปรารภ จึงพิมพ์หนังสือนี้เปนของแจก.
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๘
รายนามผู้ยืนชิงช้า ในรัชกาลที่ ๕
๑ ปีมะโรง สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๔๑๑ พระยาสีหราชเดโชไชย (พิณ)
๒ ปีมะเสง เอกศก พุทธศักราช ๒๔๑๒ พระยาสีหราชฤทธิไกร (บัว)
๓ ปีมะเมีย โทศก พุทธศักราช ๒๔๑๓ พระยาราชสุภาวดี (เพ็ง) ภายหลังเปน เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง
๔ ปีมะแม ตรีศก พุทธศักราช ๒๔๑๔ พระยามหาอำมาตยาธิบดี (มั่ง) ภายหลังเปน เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ
๕ ปีวอก จัตวาศก พุทธศักราช ๒๔๑๕ พระยามหาอำมาตยาธิบดี (ชื่น)
๖ ปีระกา เบญจศก พุทธศักราช ๒๔๑๖ พระยาธรรมสารนิติ (พลับ)
๗ ปีจอ ฉศก พุทธศักราช ๒๔๑๗ พระยาราชวรานุกูล (บุญรอด) ภายหลังเปน เจ้าพระยารัตนบดินทร
๘ ปีกุน สัปตะศก พุทธศักราช ๒๔๑๘ พระยากระสาปนกิจโกศล (โหมด)
๙ ปีชวด อัฐศก พุทธศักราช ๒๔๑๙ พระยาศรีสิงหเทพ (หรุ่น) ภายหลังเปน พระยามหาอำมาตยาธิบดี
๑๐ ปีฉลู นพศก พุทธศักราช ๒๔๒๐ พระยาโชฎึกราชเสรษฐี (พุก)
๑๑ ปีขาน สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๔๒๑ พระยาจ่าแสนบดี (เดช)
๑๒ ปีเถาะ เอกศก พุทธศักราช ๒๔๒๒ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (เผือก) ภายหลังเปน พระยามหานิเวศนานุรักษ์
๑๓ ปีมะโรง โทศก พุทธศักราช ๒๔๒๓ พระยานานาพิธภาษี (โต)
๑๔ ปีมะเสง ตรีศก พุทธศักราช ๒๔๒๔ พระยารัตนโกษา (จีน) ภายหลังเปน พระยาเพ็ชร์พิไชย
๑๕ ปีมะเมีย จัตวาศก พุทธศักราช ๒๔๒๕ พระยาราชวรานุกูล (เวก) ภายหลังเปน เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช
๑๖ ปีมะแม เบญจศก พุทธศักราช ๒๔๒๖ พระยาโชฎึกราชเสรษฐี (เถียน)
๑๗ ปีวอก ฉศก พุทธศักราช ๒๔๒๗ พระยามนตรีสุริยวงษ์ (ชื่น)
๑๘ ปีระกา สัปตะศก พุทธศักราช ๒๔๒๘ พระยาอนุชิตชาญไชย (พึ่ง)
๑๙ ปีจอ อัฐศก พุทธศักราช ๒๔๒๙ พระยามณเฑียรบาล (คง)
๒๐ ปีกุน นพศก พุทธศักราช ๒๔๓๐ พระยาธรรมสารนิติ (ตาด)
๒๑ ปีชวด สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๔๓๑ พระยาเกษตรรักษา (นิล)
๒๒ ปีฉลู เอกศก พุทธศักราช ๒๔๓๒ พระยาอิศรานุภาพ (เอี่ยม)
๒๓ ปีขาน โทศก พุทธศักราช ๒๔๓๓ พระยามหามนตรี (เวก) ภายหลังเปน พระยาอภัยรณฤทธิ์
๒๔ ปีเถาะ ตรีศก พุทธศักราช ๒๔๓๔ พระยาสีหราชเดโชไชย (โต) ภายหลังเปน เจ้าพระยาสุรวงษ์วัฒนศักดิ์
๒๕ ปีมะโรง จัตวาศก พุทธศักราช ๒๔๓๕ พระยาพิไชยบุรินทรา (ฉ่ำ) ภายหลังเปน พระยากระลาโหมราชเสนา
๒๖ ปีมะเสง เบญจศก พุทธศักราช ๒๔๓๖ พระยาไกรโกษา (เทศ)
๒๗ ปีมะเมีย ฉศก พุทธศักราช ๒๔๓๗ พระยาเทเวศรวงษ์วิวัฒน์ (ม.ร.ว. หลาน) ภายหลังเปนเจ้าพระยาเทเวศรวงษ์วิวัฒน์
๒๘ ปีมะแม สัปตะศก พุทธศักราช ๒๔๓๘ พระยาวุฒิการบดี (ม.ร.ว. คลี่) ภายหลังเปน เจ้าพระยาวิชิตวงษ์วุฒิไกร
๒๙ ปีวอก อัฐศก พุทธศักราช ๒๔๓๙ พระยาราชวรานุกูล (อ่วม)
๓๐ ปีระกา นพศก พุทธศักราช ๒๔๔๐ พระยาศรีพิพัฒน์ (หงษ์) ภายหลังเปน เจ้าพระยาศิริรัตนมนตรี
๓๑ ปีจอ สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๔๔๑ พระยาเพ็ชร์พิไชย (สิงหโต)
๓๒ ปีกุน เอกศก พุทธศักราช ๒๔๔๒ พระยาอนุชิตชาญไชย (ทองคำ) ภายหลังเปน พระยาสีหราชฤทธิไกร
๓๓ ปีชวด โทศก พุทธศักราช ๒๔๔๓ พระยาศรีสหะเทพ (เส็ง) ภายหลังเปน พระยามหาอำมาตยาธิบดี
๓๔ ปีฉลู ตรีศก พุทธศักราช ๒๔๔๔ พระยาทิพโกษา (หมาโต)
๓๕ ปีขาน จัตวาศก พุทธศักราช ๒๔๔๕ พระยาอภัยรณฤทธิ์ (บุตร)
๓๖ ปีเถาะ เบญจศก พุทธศักราช ๒๔๔๖ พระยาเทพอรชุณ (เจ๊ก)
๓๗ ปีมะโรง ฉศก พุทธศักราช ๒๔๔๗ พระยาอนุชิตชาญไชย (สาย)
๓๘ ปีมะเสง สัปตะศก พุทธศักราช ๒๔๔๘ พระยาประสิทธิศัลการ (สอาด)
๓๙ ปีมะเมีย อัฐศก พุทธศักราช ๒๔๔๙ พระยาบำเรอภักดิ์ (เจิม) ภายหลังเปน พระยาเพ็ชร์พิไชย
๔๐ ปีมะแม นพศก พุทธศักราช ๒๔๕๐ พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ม.ร.ว. ลบ) ภายหลังเปน เจ้าพระยาอภัยราชา
๔๑ ปีวอก สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๔๕๑ พระยาสีหราชเดโชไชย (ม.ร.ว. อรุณ) ภายหลังเปนเจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต
๔๒ ปีระกา เอกศก พุทธศักราช ๒๔๕๒ พระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ (ม.ร.ว. เปีย) ภายหลังเปนเจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี
ในรัชกาลปัตยุบันนี้
๑ ปีจอ โทศก พุทธศักราช ๒๔๕๓ พระยาไพบูลยสมบัติ (เดช)
๒ ปีกุน ตรีศก พุทธศักราช ๒๔๕๔ พระยามหานิเวศนานุรักษ์ (กระจ่าง)
๓ ปีชวด จัตวาศก พุทธศักราช ๒๔๕๕ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (ม.ร.ว. ปุ้ม) ภายหลังเปนเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ
๔ ปีฉลู เบญจศก พุทธศักราช ๒๔๕๖ พระยาพระยาเวียงในนฤบาล (เจ๊ก)
๕ ปีขาน ฉศก พุทธศักราช ๒๔๕๗ พระยาศรีวรวงษ์ (ม.ร.ว. จิตร)
บทลครจับระบำ
บทลครเรื่องจับระบำนี้ มีพระราชนิพนธ์แทบทุกรัชกาล ทรงแก้ไขของเดิมต่อ ๆ มา ชั้นเดิมเปนพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ทรงไว้ในเรื่องรามเกียรติ แล้วมีพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ทรงบทเทวดานางฟ้าจับระบำขึ้นใหม่ ตั้งแต่บทพระอรชุนไปจนตลอดเรื่อง ใช้พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ของเดิม เปนแต่ทรงแก้ไขถ้อยคำบางวรรคบางตอน มาในรัชกาลที่ ๔ ทรงตัดบทเทวดานางฟ้าให้สั้นเข้า และทรงพระราชนิพนธ์บทพระอรชุนแลบทนางเมขลาขึ้นใหม่ ถึงบทรามสูรใช้ของเดิมอย่างที่รัชกาลที่ ๒ ทรงแก้ แต่ชื่อพระอรชุนทรงแปลงเปนพระประชุน ให้ตรงกับนามปะชุณณะเทวบุตรที่เปนเจ้าของฝน อันมีเรื่องในพระบาฬีในมัจฉชาดกเปนต้น แลพระอรชุนไม่ได้มาถึงที่ประชุมเทวดา พอเหาะมาจากวิมาน ก็เลยกล่าวถึงเมขลาแลรามสูร จนรามสูรมาไล่เทวดานางฟ้าแลเมขลาแล้ว จึ่งพบพระอรชุนเหาะมา จึ่งได้รบกันตามเรื่องเดิมทีเดียว มาในรัชกาลที่ ๕ พบฉบับที่ทรงแก้ มีทรงแก้บทเทวดานางฟ้าท่อนท้าย แลแก้บทพระอรชุนเมขลาใหม่ พระอรชุนมาที่ประชุมเทวดาอย่างเดิม บทรามสูรคงใช้อย่างที่รัชกาลที่ ๒ ทรงแก้
กับพบฉบับจับระบำอิกอย่างหนึ่ง กล่าวว่าเมื่อพระนารายน์อวตาร เทวดานางฟ้ายินดีจึ่งรับระบำ ต้นฉบับจ่าน่าหลังสมุดว่า พระสมุดระบำทรงแทรกข้างในสมุดจ่าน่าว่า ระบำใหญ่ ลายมือเปนหนังสือเก่าขนาดรัชกาลที่ ๑ เข้าใจว่าเปนพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ทรงขึ้นต่างหาก ไม่มีในเรื่องรามเกียรติ เห็นว่าเปนเรื่องรับระบำเหมือนกัน จึ่งรวมมาไว้ด้วย พระราชนิพนธ์ซึ่งกล่าวมาทั้งปวงนี้ ได้คัดรวมไว้ต่อไปนี้ครบบริบูรณ์ ฯ
สมมตอมรพันธุ์
<span class=“annotate” id=“page1”>&#8203;</span>บทลครจับระบำ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑
คัดจากในเรื่องรามเกียรติ
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงฝูงเทวาทุกราษี ครั้นยามวสันต์ก็ยินดี เปนที่สนุกสำราญ ชวนกันออกเล่นนักขัตฤกษ์ เอิกเกริกทั่วเทวสถาน ประชุมพร้อมเพรียงกันทุกพิมาน เล่นการมโหรสพเปนโกลา ฯ ๔ คำ ฯ
สระบุโหร่ง
๏ จึ่งจับระบำรำร่าย ทอดกรกรีดกรายทั้งซ้ายขวา รำเรียงเคียงชิดเข้ามา เลียมลอดสอดคว้าทุกนาง แล้วกลับร่ายรำทำที แทรกเปลี่ยนเสียดสีมิให้ห่าง ยั่วเย้าเคล้าคลอกั้นกาง พลางแนมแกมกลปนมา ฉวยฉุดยุดนางเบื้องซ้าย ย้ายไปหยอกนาง<span class=“annotate” id=“page2”>&#8203;</span>ข้างขวา รื่นเริงบรรเทิงทุกเทวา ด้วยฝูงนางฟ้าวิลาวรรณ ฯ ๖ คำ ฯ
พระทอง
๏ เมื่อนั้น นางเทพธิดาสาวสวรรค์ รำรอฬ่อไว้ไม่ติดพัน เกษมสันต์ชำเลืองแลไป ครั้นเทวัญเข้าชิดก็บิดหนี ร่ายรำทำทีมิให้ใกล้ หลีกเลี้ยวตีวงเวียนไป ไนยเนตรชม้อยคอยที ครั้นเทพบุตรฉุดคร่า นางฟ้าป้องปัดสลัดหนี แสนสนุกนิ์ศุขเกษมเปรมปรีดิ์ ทุกเทพนารีเทวา ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายพระอรชุนแกล้วกล้า แจ้งว่าเทพบุตรนางฟ้า ชวนกันมาเล่นก็ยินดี อ่าองค์ทรงเครื่องอาภรณ์ กรจับพระขรรค์เรืองศรี ออกจากวิมานรัตน์มณี เหาะมาที่ประชุมเทวัญ ฯ ๔ คำ ฯ กลม
๏ เที่ยวดูฝูงเทพเทวา กับฝูงนางฟ้าในสรวงสวรรค์ ศุขเกษมเปรมใจไปด้วยกัน ที่ในสวรรค์ชั้นฟ้า ฯ ๒ ฯ คำ ฯ เพลง
<span class=“annotate” id=“page3”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น ฝ่ายนางมณีเมขลา อยู่ในวิมานรัตนา สำหรับรักษาสมุทไท เคยไปประชุมด้วยเทวัญ เปนนิจนิรันดร์หาขาดไม่ ครั้นถึงฤดูกำหนดไว้ อรไทยชื่นชมยินดี จึ่งแต่งองค์ทรงเครื่องอลงกรณ์ งามงอนจำรัสรัศมี มือถือดวงแก้วมณี เทวีก็ออกจากวิมาน ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ลงมาจากกลีบเมฆา เล่นด้วยนางฟ้าเกษมสานต์ เรื่อยร้องโอดพันบรรเลงลาน นงคราญรำร่ายไปมา ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงรามสูรยักษา อาไศรยในกลีบเมฆา เปนที่ผาศุกสำราญ มีศรขวานเพ็ชรเปนอาวุธ ฤทธิรุทรหยาบช้ากล้าหาญ ทั้งหกสวรรค์ชั้นบาดาล เกรงเดชขุนมารไม่ทานกร เพื่อนยิ่งอิ่มเอิบกำเริบนัก ทนงศักดิดังหนึ่งไกรสร อ่าองค์ทรงเครื่องอาภรณ์ จับขวานฤทธิรอนแก้วเหาะมา ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
<span class=“annotate” id=“page4”>&#8203;</span>๏ รวดเร็วดังหนึ่งลมพัด เฉวียนฉวัดไปในเวหา เยี่ยมออกจากกลีบเมฆา อสุราเห็นแก้วแววไว ซึ่งนางเมขลาโยนเล่น ยิ่งเห็นยิ่งชอบอัชฌาไศรย ยิ่งพิศยิ่งติดต้องใจ จะใคร่ได้ซึ่งดวงจินดา หมายเขม้นเข่นเขี้ยวจะราญรอน กรกุมขวานเพ็ชรเงื้อง่า เผ่นโผนโจนไปในเมฆา ไล่นางเมขลาด้วยฤทธี ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น เทวานางฟ้าทุกราษี แลเห็นรามสูรอสุรี มาไล่ราวีก็ตกใจ หน้าซีดตัวสั่นขวัญหาย วุ่นวายไม่สมประดีได้ เสียงมี่อื้ออึงคนึงไป สุราไสยวิ่งพะปะกัน ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ นางฟ้าอุ้มจูงเทวบุตร อุดตลุดไปทั้งสรวงสวรรค์ อันฉิ่งกรับทับโทนทั้งนั้น สารพันแตกสิ้นไม่สมประดี ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ อันเทพบุตรกับนางฟ้า ไม่อาจดูหน้ายักษี ความกลัวดังจะสิ้นชีวี หนีไปยังทิพวิมาน ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
<span class=“annotate” id=“page5”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น รามสูรฤทธิไกรใจหาญ เห็นเทวัญนางฟ้ายุพาพาล วิ่งหนีลนลานวุ่นไป ยังแต่โฉมนางเมขลา เข้าแอบเมฆากลีบใหญ่ อสุราสำแดงฤทธิไกร โลดโผนโจนไล่ราวี ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น นวลนางเมขลามารศรี เลี้ยวฬ่อรามสูรอสุรี กรโยนมณีจินดา ทำทีประหนึ่งจะให้แก้ว กลอกแสงพรายแพร้วบนหัดถา ครั้นรามสูรไล่เลี้ยวมา กัลยารำฬ่ออสุรี นางแกล้งเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน เวียนไปตามจักรราษี มือหนึ่งชูแก้วมณี ทำทีเยาะเย้ยอสุรา ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น จึ่งรามสูรยักษา ครั้นแสงแก้วแวววับจับตา อสุรากริ้วโกรธคือไฟ เหม่เหม่เมขลานารี กูจะล้างชีวีเสียให้ได้ กวัดแกว่งขวานเพ็ชรดังเปลวไฟ ก็ขว้างไปด้วยกำลังฤทธิ์ ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มิได้ต้องกายนางกัลยา ยักษาเดือดดาลทยานจิตร โลดไล่พัลวันกระชั้นชิด ตามติดคว้าไขว่เยาวมาลย์ ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
<span class=“annotate” id=“page6”>&#8203;</span>๏ มาพบพระอรชุนเทเวศร์ เรืองเดชศักดากล้าหาญ มือถือพระขรรค์สุรกานต์ เหาะผ่านหน้ามาก็ขัดใจ ขบเขี้ยวเคี้ยวฟันทำอำนาจ ผาดเสียงสนั่นหวั่นไหว แล้วร้องตระหวาดประกาศไป ว่าเหวยผู้ใดอหังการ์ นามกรเปนไฉนจึ่งอาจอง ทนงใจเหาะทยานผ่านหน้า ตัวกูผู้ทรงศักดา ชื่อว่ารามสูรอสุรี ปราบไปได้ทั่วทั้งไตรจักร สุรารักษ์เกรงฤทธิทุกราษี มึงไม่รู้จักกองอัคคี วันนี้จะม้วยชีวัน ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระอรชุนฤทธิแรงแขงขัน ได้ฟังกริ้วโกรธดังไฟกัลป์ ตัวสั่นร้องตอบวาจา อันนามกรของเราฤๅ ชื่อว่าอรชุนแกล้วกล้า เหาะมาโดยทางเมฆา ใช่ว่าเหยียบเศียรขุนมาร อันตัวของมึงนี้เปนไฉน มาอวดฤทธิไกรกล้าหาญ กูนี้ก็นับว่าชายชาญ ฦๅสท้านทั่วทั้งแดนไตร ทศกรรฐ์สิบเศียรยี่สิบหัดถ์ กูยังจับมัดเอามาได้ ตัวเองสองมือจะชิงไชย ที่ไหนจะรอดชีวี ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
<span class=“annotate” id=“page7”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น รามสูรสิทธิศักดิ์ยักษี ฟังพระอรชุนพาที โกรธดังอัคคีไหม้ฟ้า กรกุมขวานเพ็ชรกวัดแกว่ง ตาแดงเขม่นเข่นฆ่า สำแดงแผลงฤทธิมหึมา ยักษาเข้าไล่รอนราญ ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น องค์พระอรชุนใจหาญ รับรองป้องกันประจันบาน เผ่นทยานเฃ้าต่อกุมภัณฑ์ ฯ ๒ คำ ฯ
๏ กรซ้ายรับเศียรอสุรา กรขวาเงือดเงื้อพระขรรค์ กลอกกลับสัปรยุทธพัลวัน เสียงสนั่นครั่นครื้นเมฆา ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น จึงรามสูรยักษา ประจันกรรอนราญเทวา โจนขึ้นเหยียบบ่าด้วยฤทธี ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฉวยจับชฎาง่าขวาน จะสังหารด้วยกำลังยักษี พระอรชุนเรืองฤทธิราวี ก็สลัดอสุรีเสียทัน แล้วโจนขึ้นเหยียบไหล่ยักษา กรขวาก็ฟาดด้วยพระขรรค์ รามสูรรับรองป้องกัน แล้วหันสลัดกระเด็นไป พระอรชุนก็พลัดจากบ่า ยักษาจับบาททั้งสองได้ ฟาด<span class=“annotate” id=“page8”>&#8203;</span>เข้ากับเหลี่ยมเมรุไกร หวั่นไหวทั้งไตรโลกา ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ อันเขาพระสุเมรุก็เอนทรุด ด้วยฤทธิรุทแกล้วกล้า องค์พระอรชุนเทวา ก็ม้วยมรณาทันที ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นว่าชนะแก่สงคราม มีความชื่นชมเกษมศรี แกว่งขวานปานแสงอสุนี เหาะไปที่อยู่ด้วยว่องไว ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ระบำเก่า
<span class=“annotate” id=“page9”>&#8203;</span>๏ หนังสือนี้จ่าน่าว่า พระสมุดระบำทรงแทรก เปนเรื่องเทวดายินดีเมื่อพระนารายน์อวตาร จึ่งจับระบำ ลายมือเปนหนังสือเก่า ไม่ต่ำกว่ารัชกาลที่ ๑
๏ เมื่อนั้น เทวัญนางฟ้าทุกราษี เห็นพระนารายน์ฤทธี กับพระลักษมีร่วมใจ ทั้งคทาจักรสังข์บัลลังก์นาค แบ่งภาคจากเกษียรสมุทใหญ่ ไปเปนมนุษย์วุฒิไกร จะได้ปราบราพร้ายพาลา ยินดีโปรยทิพมาลาช อภิวาทอวยพรถ้วนหน้า เป่าสังข์ดังสนั่นลั่นฟ้า เทวาจับระเบงระบำบรรพ์ ยักย้ายถ่ายเทเล่ห์กล แยบยนต์ชั้นเชิงบิดผัน แล้วเข้าลดเลี้ยวเกี่ยวพัน เทวัญกั้นกางนางไว้ ฉวยชายสไบไล่คว้า แทรกเปลี่ยนไปมาขวักไขว่ สาวสวรรค์หันหลีกเลี่ยงไป เทวัญกระชั้นไล่ตามมา นางเทพอับศรเวียนซ้าย เทเวศร์เรียงร่ายเวียนขวา นางสวรรค์หันฬ่อเทวา ทำท่ามิให้ใกล้ชิด นางเทพอับศรศรี <span class=“annotate” id=“page10”>&#8203;</span>แต่ชม้อยคอยทีจะเบี่ยงบิด คอยสลัดปัดกรสุราฤทธิ แสนสำราญจิตรเปนพ้นไป ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น นางกัลยาณีศรีใส รำฬ่อเทวาสุราไลย ไนยเนตรชม้อยคอยที ครั้นเทวัญกระชั้นเข้ามา นางฟ้าเบี่ยงผันหันหนี รำร่อนอ้อนแอ้นทั้งอินทรีย์ มารศรีฬ่อเลี้ยวให้ติดพัน แล้วเปลี่ยนท่ากรายกรงอนจริต ครั้นเทวาเข้าชิดก็บิดผัน เยื้องยักผลักมือเทวัญ หันวงเวียนไปข้างซ้าย เทเวศร์ก็รำย้ายท่า มยุราฟ้อนหางเฉิดฉาย นางรำเรียงหมอนกรกราย ชม้ายม่ายเมียงเคียงไป เทพบุตรทำท่าเลียบถ้ำ นางรำผาลาเพียงไหล่ เทวัญเคียงเคล้าอนงค์ใน งามวิไลยพริ้งปลื้มปรีดา ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น เทวาสุราฤทธิถ้วนหน้า รำเคล้านางเทพกัลยา แทรกเปลี่ยนไขว่คว้าเลียมลวน แล้วเข้ากั้นกางขวางหน้า ย้ายท่าทำทีแย้มสรวล ฝูงเทพธิดาก็ถอยทวน เปนกระบวนเมียงม่ายชายตา เทวารำภุมรีเคล้า สัพยอกหยอกเย้าแล้วเวียนขวา นางรำสอดสร้อย<span class=“annotate” id=“page11”>&#8203;</span>มาลา วงมาเบื้องซ้ายเทวิน ฝ่ายเทพบุตรก็เปลี่ยนท่า เหราลอยเล่นกระแสสินธุ์ อับศรร่อนรำเปนหงษ์บิน ผันผินคอยทีป้องกัน เทเวศร์รำเคล้าเข้าให้ใกล้ เลี่ยวไล่ไขว่คว้านางสวรรค์ ต่างถอยต่างปัดพัลวัน เกษมสันต์บรรเทิงพันทวี ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น ฝูงเทพธิดามารศรี รำฬ่อสุราไลยให้ที หนีเปนกระบวนระบำบรรพ์ ครั้นเทพบุตรเลี้ยวไล่ นางฟ้าค้อนให้แล้วผินผัน เทวาแทรกเปลี่ยนพัลวัน นางสวรรค์หลีกฬ่อรอมา กรายกรร้องรำโอดครวญ โหยหวนงอนจริตประดิษฐท่า ทำทีเลี้ยวไล่ไขว่คว้า ด้วยมารยาแยบยนต์กลใน เห็นเทเวศร์กรายเชิดเวียนขวา ร่ายเรียงเข้ามาคว้าไขว่ นางสวรรค์เวียนซ้ายชายไป มิให้สุราไลยเข้าชิด อันเทวานางฟ้าก็ชื่นบาน ด้วยนารายน์อวตารสำราญจิตร รำถวายพระศุลีมีฤทธิ อันประสิทธิประเสริฐเลิศธาตรี ฯ ๑๐ คำ ฯ ๚ะ
บทลครจับระบำ
พระราชนิพนธ์หลายรัชกาล
<span class=“annotate” id=“page12”>&#8203;</span>ตอนนี้พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงเทพบุตรนางฟ้าในสวรรค์ ครั้นถึงนักขัตฤกษ์ก็ชวนกัน ทุกเทพเทวัญกัลยา มาจะไปจับระบำรำเล่น ให้เปนที่เกษมสันต์หรรษา ก็ออกจากวิมานรัตนา พร้อมกันลงมาด้วยยินดี ฯ ๔ คำ ฯ โคมเวียน
พระทอง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายฝูงเทวาทุกราษี ทั้งเทพธิดานารี ศุขเกษมเปรมปรีดิ์เปนสุดคิด เทพบุตรจับระบำทำท่า นางฟ้ารำฟ้อนงอนจริต รำเรียงเคียงเข้าให้ชิด ทอดสนิทติดพันกัลยา แล้วตีวงเวียนเปลี่ยนซ้าย ร่ายตีวงเวียนเปลี่ยนขวา เลียมลอดสอดเคล้าเข้ามา กั้นกางขวางหน้านางไว้ หลีกเลี้ยวเกี่ยวพันหันเหียน แทรก<span class=“annotate” id=“page13”>&#8203;</span>เปลี่ยนไปมาคว้าไขว่ เหน็บแนมแกมกลปนไป เลี้ยวไล่สัพยอกหยอกนาง ซ้อนจังหวะประเท้าเคล่าคล่อง เลี้ยวลอดสอดคล้องไปตามหว่าง วงเวียนเหียนหันกั้นกาง ทำทีมิให้ห่างกัลยา ฉวยฉุดยุดนางข้างซ้าย แล้วย้ายยุดนางข้างขวา ตลบหลังลดเลี้ยวลงมา เทวัญกัลยาสำราญใจ ฯ ๑๒ คำ ฯ
เบ้าหลุด
๏ เมื่อนั้น นางเทพอับศรศรีใส รำฬ่อเทวาสุราไลย ท่วงทีหนีไล่พอได้กัน เทพบุตรฉุดฉวยชายสไบ นางผลักกรค้อนให้แล้วผินผัน หลีกหลบลดเลี้ยวเกี่ยวพัน เกียจกันด้วยกลมารยา ครั้นเทเวศร์วงเวียนเปลี่ยนซ้าย สาวสวรรค์ผันย้ายเปลี่ยนขวา ยิ้มพรายชายชำเลืองดูเทวา ครั้นสบตาม่อยเมียงเอียงอาย แล้วทวนทบตลบหลีกเลี่ยง เคล้าคลอรอเรียงเมียงม่าย หันเหียนเปลี่ยนแทรกมาข้างซ้าย แล้วย้ายมาขวาทำท่าทาง ครั้นเทพเทวัญกระชั้นไล่ นางชม้อยถอยไปเสียให้ห่าง เวียนรวันหันวงอยู่ตรงกลาง ฝูงนางนารีก็ปรีดา ฯ ๑๐ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page14”>&#8203;</span>สระบุโหร่ง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายฝูงเทพไทถ้วนหน้า รำเรียงเคียงคั่นกัลยา เลี้ยวไล่ไขว่คว้าเปนแยบคาย เทพบุตรหยุดยืนจับระบำ นางฟ้าฟ้อนรำทำถวาย ทอดกรอ่อนระทวยกรีดกราย แล้วตีวงเยื้องย้ายเปนโคมเวียน ฉวยฉุดยุดกรอับศรสวรรค์ นางสบัดบิดผันหันเหียน เหน็บแนมแกมกลแนบเนียน หลีกลัดผลัดเปลี่ยนไปมา เลี้ยวตลบทบทำเปนท่องแถว ครั้นแล้วรำเคล้าเข้าหา ร่ายเรียงเคียงคมประสมตา กั้นกางขวางหน้านางไว้ สัพยอกหยอกเย้าแย้มสรวล นางผลักพลิกหยิกข่วนค้อนให้ ถอยหลังรั้งรอฬ่อไป เทพไทเกษมเปรมปรีดิ์ ฯ ๑๐ คำ ฯ
ปะหลิ่ม
๏ เมื่อนั้น นางเทพธิดามารศรี กรายกรอ่อนระทวยทั้งอินทรีย์ ดังกินรีรำฟ้อนร่อนรา แล้วตีวงลดเลี้ยวเกี้ยวกล ประสานแทรกสับสนซ้ายขวา เลี้ยวลัดกระหวัดเวียนมา เกษมศุขทุกหน้าสุราไลย เทวัญกระชั้นชิดฉุดกร นางอายเอียงเมียงค้อนแล้วผลักไส หลีกลัดปัดป้องว่องไว ชักสไบเบี่ยงบิดปิดบัง ทำทอด<span class=“annotate” id=“page15”>&#8203;</span>กรงอนงามกิริยา เทวาประดิพัทธประวัติหวัง หันตลบเลี้ยวฬ่อรอรั้ง เมียงชม้อยคอยระวังท่วงที ครั้นเทพเทวัญเข้ากั้นกาง ฝูงนางสาวสวรรค์ผันหนี สัพยอกหยอกหยิกซิกซี้ ท่อยทีศุขเกษมเปรมปรา ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงช้า
<span class=“annotate” id=“page16”>&#8203;</span>ต่อนี้ไปตามพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ เปนแต่เปลี่ยนถ้อยคำบางแห่ง
ยานี
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายพระอรชุนแกล้วกล้า แจ้งว่าเทพบุตรนางฟ้า ชวนกันมาเล่นก็ยินดี อ่าองค์สอดทรงเครื่องประดับ กรจับพระขรรค์เรืองศรี ออกจากวิมานรูจี มาที่ประชุมเทวัญ ฯ ๔ คำ ฯ พิราพรอน ฯ กลม ฯ เชิด
ร่าย
๏ เที่ยวดูฝูงเทพนิกร ทั้งนางอับศรสาวสวรรค์ ศุขเกษมเปรมใจไปด้วยกัน กับฝูงเทวัญในชั้นฟ้า ฯ ๒ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายนางมณีเมขลา อยู่ในวิมานรัตนา สำหรับรักษาสมุทไทย เคยไปประชุมด้วยเทวัญ เปนนิจนิรันดร์หาขาดไม่ ครั้นถึงฤดูกำหนดไว้ อรไทยชื่นชมยินดี แต่งองค์ทรงเครื่องอลงกรณ์ งามงอน<span class=“annotate” id=“page17”>&#8203;</span>จำรัสรัศมี มือถือดวงแก้วมณี เทวีก็ออกจากวิมาน ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
สีนวล
๏ ครั้นถึงเข้าเล่นด้วยกัน กับหมู่นางสวรรค์เกษมสานต์ เรื่อยร้องโอดพันบรรเลงลาน นงคราญรำร่ายไปมา ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายรามสูรยักษา อาไศรยในกลีบเมฆา เปนที่ผาศุกสำราญ มีศรขวานเพ็ชรเปนอาวุธ ฤทธิรุทหยาบช้ากล้าหาญ ทั้งหกสวรรค์ชั้นบาดาล เกรงเดชขุนมารไม่ทานกร ให้คิดอิ่มเอิบกำเริบนัก ทนงศักดิดังหนึ่งไกรสร ประดับองค์ทรงทิพอาภรณ์ จับขวานฤทธิรอนแล้วเหาะมา ฯ ๖ คำ ฯ พิราพรอน เชิด
๏ รวดเร็วดังหนึ่งลมพัด เฉวียนฉวัดไปในเวหา เยี่ยมออกจากกลีบเมฆา อสุราเห็นแก้วแววไว ซึ่งนางเมขลาโยนเล่น ยิ่งเห็นยิ่งชอบอัชฌาไศรย ยิ่งพิศยิ่งติดต้องใจ อยากจะใคร่ได้ดวงจินดา หมายเขม้น<span class=“annotate” id=“page18”>&#8203;</span>เข่นเขี้ยวจะราญรอน กรกุมขวานเพ็ชรเงื้อง่า เผ่นโผนโจนไปในเมฆา ไล่นางเมขลาด้วยฤทธี ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น เทวานางฟ้าทุกราษี เห็นรามสูรอสุรี มาไล่ราวีก็ตกใจ หน้าซีดตัวสั่นขวัญหาย วุ่นวายไม่สมประดีได้ เสียงมี่อื้ออึงคนึงไป เทพไทวิ่งประทะปะกัน นางฟ้าอุ้มจูงเทวบุตร อุดตลุดไปทั้งสรวงสวรรค์ ฉิ่งกรับทับโทนทั้งนั้น สารพันแตกยับไม่สมประดี อันเทพบุตรกับนางฟ้า ไม่อาจรอหน้ายักษี ความกลัวดังจะสิ้นชีวี หนีไปยังทิพวิมาน ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น รามสูรฤทธิไกรใจหาญ เห็นเทวัญนางฟ้ายุพาพาล วิ่งหนีลนลานวุ่นไป ยังแต่โฉมนางเมขลา เข้าแอบเมฆากลีบใหญ่ อสุราสำแดงฤทธิไกร โลดโผนโจนไล่ราวี ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ร้องเชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น นวลนางเมขลามารศรี เลี้ยวฬ่อรามสูรอสุรี กรโยนมณีจินดา ทำทีประหนึ่งจะให้แก้ว กลอกแสงพรายแพรวบนหัดถา ครั้นรามสูรไล่เลี้ยวมา <span class=“annotate” id=“page19”>&#8203;</span>กัลยารำฬ่ออสุรี นางแกล้งเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน เวียนไปตามจักรราษี มือหนึ่งชูดวงมณี ทำทีเยาะเย้ยกุมภัณฑ์ ฯ ๖ คำ ฯ กราวรำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น รามสูรฤทธิแรงแขงขัน แสงแก้วจับตาพรายพรัน ตัวสั่นกริ้วโกรธวุ่นไป เหม่เหม่นางเมขลานี้ กูจะล้างชีวีเสียให้ได้ กวัดแกว่งขวานเพ็ชรดังเปลวไฟ ก็ขว้างไปด้วยกำลังฤทธิ์ มิได้ต้องกายกัลยา อสุราเดือดดาลทยานจิตร โลดไล่พัลวันกระชั้นชิด ตามติดคว้าไขว่เยาวมาลย์ ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ พบพระอรชุนเทเวศร์ เรืองเดชศักดากล้าหาญ มือถือพระขรรค์สุรกานต์ เหาะผ่านหน้ามาก็ขัดใจ ขบเขี้ยวเคี้ยวฟันทำอำนาจ ผาดเสียงสนั่นหวั่นไหว แล้วร้องตวาดประกาศไป ว่าเหวยผู้ใดอหังการ์ นามกรเปนไฉนจึ่งอาจอง ทนงใจเหาะทยานผ่านหน้า ตัวกูผู้ทรงศักดา ชื่อว่ารามสูรอสุรี อานุภาพปราบได้ทั้งไตรจักร สุรารักษ์เกรงฤทธิทุกราษี ไม่รู้ฤๅว่ากองอัคคี มึงนี้จะม้วยชีวัน ฯ ๘ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page20”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น องค์พระอรชุนรังสรรค์ ได้ฟังกริ้วโกรธดังไฟกัลป์ ตัวสั่นร้องตอบวาจา อันนามกรของเราฤๅ ชื่อพระอรชุนแกล้วกล้า เดินมาโดยทางเมฆา ใช่ว่าเหยียบเศียรขุนมาร เปนไฉนจึ่งตัวมึงนี้ มาอวดฤทธีกล้าหาญ ฝ่ายกูก็นับว่าชายชาญ ฦๅสท้านทั่วทั้งแดนไตร ทศกรรฐ์สิบเศียรยี่สิบหัดถ์ กูยังจับมัดเอามาได้ ตัวเองสองมือมาชิงไชย ที่ไหนจะรอดชีวี ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น รามสูรสิทธิศักดิยักษี ฟังพระอรชุนพาที โกรธดังอัคคีไหม้ฟ้า กวัดแกว่งขวานเพ็ชรดังเพลิงพราย มาดหมายเขม้นจะเข่นฆ่า แผลงฤทธิสิทธิศักดิมหิมา ยักษาเข้าไล่รอนราญ ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น องค์พระอรชุนใจหาญ หมายเขม้นเข่นฆ่าให้วายปราณ เผ่นทยานเข้าต่อกุมกัณฑ์ กรซ้ายจับเศียรอสุรา กรขวาเงือดเงื้อพระแสงขรรค์ กลอกกลับสัปรยุทธพัลวัน เสียงสนั่นลั่นฟ้าสุธาธาร ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
<span class=“annotate” id=“page21”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น จึ่งรามสูรใจหาญ รับรองป้องกันประจันบาน โผนทยานเหยียบบ่าด้วยฤทธี ฉวยชฎาง่าขวานจะราญรอน ด้วยกำลังกายกรยักษี พระอรชุนเรืองฤทธิราวี ก็สลัดอสุรีเสียทัน โจนเหยียบบ่าซ้ายหมายมาด กรขวาก็ฟาดด้วยพระขรรค์ รามสูรรับรองป้องกัน แล้วหันสลัดกระเด็นไป พระอรชุนก็พลัดลงจากบ่า ยักษาจับบาททั้งสองได้ ฟาดเข้ากับเหลี่ยมเมรุไกร เสียงสนั่นหวั่นไหวในไตรดาล ฯ ๘ คำ ฯ รัว
๏ อันเขาพระเมรุก็เอนทรุด ด้วยฤทธิรุทกล้าหาญ องค์พระอรชุนก็วายปราณ ด้วยกำลังขุนมารทันที ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นว่าชนะแก่สงคราม มีความชื่นชมเกษมศรี แกว่งขวานปานแสงอสุนี เหาะไปที่อยู่ด้วยว่องไว ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
<span class=“annotate” id=“page22”>&#8203;</span>จับระบำ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๔
ทรงตัดบท รัชกาลที่ ๒ แลทรงเติม บทอรชุนเมขลา
พระทอง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายฝูงเทวาทุกราษี ทั้งเทพธิดานารี ศุขเกษมเปรมปรีดิ์เปนสุดคิด เทพบุตรจับระบำทำท่า นางฟ้ารำฟ้อนงอนจริต รำเรียงเคียงเข้าไปให้ชิด ทอดสนิทติดพันกัลยา แล้วตีวงเวียนเปลี่ยนซ้าย ร่ายตีวงเวียนเปลี่ยนขวา ตลบหลังลดเลี้ยวลงมา เทวัญกัลยาสำราญใจ ฯ ๖ คำ ฯ
เบ้าหลุด
๏ เมื่อนั้น นางเทพอับศรศรีใส รำฬ่อเทวาสุราไลย ท่วงทีหนีไล่พอได้กัน เทพบุตรฉุดฉวยชายสไบ นางผลักกรค้อนให้แล้วผินผัน หลีกหลบลดเลี้ยวเกี่ยวพัน เหียนหันมาขวาทำท่าทาง ครั้น<span class=“annotate” id=“page23”>&#8203;</span>เทพเทวัญกระชั้นไล่ นางชม้อยถอยไปเสียให้ห่าง เวียนรวันหันวงอยู่ตรงกลาง ฝูงนางนารีก็ปรีดา ฯ ๖ คำ ฯ
สระบุโหร่ง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายฝูงเทพไทถ้วนหน้า รำเรียงเคียงคั่นกัลยา เลี้ยวไล่ไขว่คว้าเปนแยบคาย เทพบุตรหยุดยืนจับระบำ นางฟ้าฟ้อนรำทำฉุยฉาย ทอดกรอ่อนระทวยกรีดกราย เทพไททั้งหลายก็เปรมปรีดิ์ ฯ ๔ คำ ฯ
ปะหลิ่ม
๏ เมื่อนั้น นางเทพธิดามารศรี กรายกรอ่อนระทวยทั้งอินทรีย์ ดังกินรีรำฟ้อนร่อนรา แล้วตีวงลดเลี้ยวเกี่ยวกล ประสานแทรกสับสนซ้ายขวา ทอดกรงอนงามกิริยา เทวาประดิพัทธเปรมปรีดิ์ ฯ ๔ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงพระประชุนสุนทรศรี มีอำนาจอาจองทรงฤทธี ในที่จะให้ฝนดลบันดาล เสวยสมบัติทิพย์หลายสิบปี ในถิ่นที่ภิญโญรโหสถาน เปนเมืองฟ้าอากาศพิมาน เมื่อถึงกาลที่จะเล่นเปนเวลา พร้อมกับเทพบุตรบุรุษสวรรค์ ก็มีจิตรเกษมสันต์หรรษา <span class=“annotate” id=“page24”>&#8203;</span>ทรงเครื่องประดับอร่ามฟ้า กับภูษาผ้าดีมีพรรณ แล้วเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร ลีลาศจากสถานวิมานสวรรค์ ลอยเลื่อนนภาไลยไปด้วยพลัน กวัดแกว่งพระแสงขรรค์เหาะมา ฯ ๘ คำ ฯ กลม
ร่าย
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงโฉมศรีมณีเมขลา อยู่ทิพสถานวิมานฟ้า พนักงานรักษาชลาไลย นางทรงแก้วมณีไว้ที่ลับ เปนเครื่องประดับดีศรีใส เผยออกก็วามอร่ามไป หวาดใจผู้เห็นเปนอัศจรรย์ เปนวิชชุลดาสายฟ้าแลบ ปลาบแปลบไนยเนตรเปนเหตุหวั่น อันสีกายาภรณ์ของนางนั้น ล้วนนิลวรรณประดับนิลจินดา เมื่อถึงกาลพระพายย้ายประตู มีเมฆหมู่เกลื่อนกลุ้มคลุ้มเวหา คราวเปนที่เล่นของเทวดา เทพบุตรนางฟ้ามาฟ้อนรำ นางเคยไปในที่ประชุมนั้น ทรงเครื่องดีมีพรรณเขียวขำ ถึงแล้วเล่นกับพวกจับระบำ แล้วทำสายฟ้าแลบปลาบแปลบไป ครั้นถึงคราวฤดูเล่นเห็นปานนั้น นางแต่งองค์ทรงพรรณผ่องใส ล้วนเขียวคลุ้ม<span class=“annotate” id=“page25”>&#8203;</span>หุ้มมณีรัตน์ไว้ ภายในรโหกาศประหลาดครัน ครั้นแต่งองค์ทรงเครื่องสรรพเสร็จ จึ่งรเห็จจากสถานวิมานสวรรค์ รีบเหาะเหินนภาไลยไปด้วยพลัน ยังที่เล่นเทวัญมิทันนาน ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ครั้นถึงเข้าเล่นด้วยนางฟ้า ทั้งหมู่เทวาเกษมสานต์ เรื่อยร้องโอดพันบรรเลงลาน นงคราญรำร่ายไปมา ฯ ๒ คำ ฯ เพลงฝรั่ง เพลงเร็ว
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๔ ทรงแก้ไขเพียงเท่านี้ ต่อนี้ไปบทรามสูรใช้อย่างรัชกาลที่ ๒ จนตลอดเรื่อง ฯ
<span class=“annotate” id=“page26”>&#8203;</span>จับระบำ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๕
ทรงแก้ไขบทรัชกาลที่ ๔ ข้างต้นสองบทฉบับขาด เข้าใจว่าเหมือนรัชกาลที่ ๔
สระบุโหร่ง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายฝูงเทพไทถ้วนหน้า รำเรียงเคียงคั่นกัลยา เลี้ยวไล่ไขว่คว้าเปนแยบคาย เทเวศร์ตีวงเวียนขวา ยุดกรนางฟ้าเรียงร่าย นางสบัดลัดเลี้ยวมาข้างซ้าย เทพไททั้งหลายก็เปรมปรีดิ์ ฯ ๔ คำ ฯ
ปะหลิ่ม
๏ เมื่อนั้น นางเทพธิดามารศรี กรายกรอ่อนระทวยทั้งอินทรีย์ ดังกินรีรำฟ้อนร่อนรา แล้วตีวงลดเลี้ยวเกี่ยวกล ประสานแทรกสับสนทั้งซ้ายขวา เลี้ยวลัดกระหวัดเวียนมา นางฟ้าสมถวิลยินดี ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงพระประชุนเรืองศรี มีอำนาจอาจองทรงฤทธี ในที่จะให้ฝนดลบันดาล เมื่อถึง<span class=“annotate” id=“page27”>&#8203;</span>กำหนดเล่นเปนเวลา ก็มีจิตรปรีดาเกษมสานต์ ทรงเครื่องเรืองรัตน์ชัชวาลย์ แกว่งพระขรรค์สุรกานต์เหาะไป ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เที่ยวดูฝูงเทพนิกร ทั้งนางอับศรศรีใส พร้อมกันศุขเกษมเปรมใจ กับฝูงเทพไทในชั้นฟ้า ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงนางมณีเมขลา อยู่ในสถานวิมานฟ้า พนักงานรักษาชลาไลย มีเครื่องประดับดวงมณี รัศมีโอภาษผ่องใส เปนอาภรณ์ซ่อนไว้ภายใน เผยออกยามใดก็แพร้วพราย จับพื้นนภาเปนฟ้าแลบ ปลาบแปลบด้วยดวงมณีฉาย ภูษาอาภรณ์พรรณราย เขียวขจีจับกายอำไพ เคยไปประชุมเทวัญ เปนนิจนิรันดร์หาขาดไม่ ถึงวันกำหนดนัดไว้ ก็มีใจยินดีปรีดา อ่าองค์ทรงทิพย์อลังการ กุมมณีชัชวาลย์มีค่า ออกจากวิมานรัตนา เหาะมาที่ประชุมเทวัญ ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
<span class=“annotate” id=“page28”>&#8203;</span>แขกพราหมณ์
๏ ครั้นถึงเข้าเล่นด้วยนางฟ้า กับทั้งเทวาเกษมสันต์ โหยหวนครวญขับโอดพัน สาวสวรรค์รำร่ายอยู่ไปมา ฯ ๒ คำ ฯ
(หมดเท่านี้ ต่อนี้ไปใช้ของเดิม)
รามเกียรติตอนพิราพ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
<span class=“annotate” id=“page29”>&#8203;</span>ในรัชกาลที่ ๔ ทรงแก้ไขบ้าง
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายอสูรสัตบาปพิราพป่า เรืองฤทธิเรี่ยวแรงแผลงศักดา แบกพฤกษามาแต่หิมพานต์ ครั้นถึงสวนซึ่งสร้างไว้กลางไพร ที่ทางกว้างใหญ่รโหฐาน จึ่งรองเรียกอสูรหมู่มาร ไปข้างไหนไม่ขานเลยสักคน ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น พวกพ่อครัวหัวสิบทิพผล แสบท้องคอยนายสายเต็มทน ลางคนบ่นนินทาว่าเบาเบา บ้างอยากนักพยักเตือนเพื่อนกัน มือสั่นงันงกยกไหเหล้า ต่างคนต่างรินกินจนเมา กระดิกเข่าหัวร่อเร่อเอออือ บ้างกัดฟันเกรี้ยวเกรี้ยวเคี้ยวถ้วย ใครรู้มวยมาสู้กับกูฤๅ เหน็บรั้งตั้งท่าผ้าพันมือ อึงอื้ออวดตัวไม่กลัวใคร <span class=“annotate” id=“page30”>&#8203;</span>ลางคนสนุกหนักเปนนักเลง ลุกขึ้นเล่นเต้นเพลงปรบไก่ บ้างร้องลครนอนหงายสบายใจ เสียงกระแสงแห้งไปไม่ได้การ ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ พอได้ยินนายเรียกสำเหนียกแน่ เหลียวแลเขม้นมองแล้วร้องขาน กำลังเมาโมเยเซซาน เห็นพิราพกราบกรานคลานเข้าไป ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พิราพร้องว่ากล่าวกับบ่าวไพร่ ชวนกันกินก่อนนายสบายใจ เอออะไรไม่รออยู่ท่ากู เช่นนี้ชอบแต่ถองสักสองศอก มัดไว้ให้ออกอ่อนหู ว่าพลางทางเดินเข้าไปดู ถึงที่อยู่โรงใหญ่ในนั้น เห็นพ่อครัวหัวป่าหากับเข้า แกล้มเหล้าหลายสิ่งมหิงษ์หัน เนื้อพแนงแกงช้างกวางทอดมัน กุมภัณฑ์นั่งลงตรงโต๊ะโต ชิมเนื้อช้างลองสิ้นสองขา เทสุราดื่มพลางทางพูดโอ้ เรียกบ่าวช่วยฉีกซีกโครงโค เคี้ยวคำโตโตยิ่งติดใจ เอาไม้ลำทำตะเกียบหยิบแกล้ม ซ้ำแถมเหล้าเข้มอิกเต็มไห แล้วรินใส่ถ้วยลงส่งไป บ่าวไพร่พร้อมพรั่งนั่งทำที ฯ ๑๐ คำ ฯ เส้นเหล้า
<span class=“annotate” id=“page31”>&#8203;</span>๏ บัดนั้น พวกอสูรกินเหล้าเมาอึงมี่ บ้างอวดว่าข้าเองสติดี ซ้ำอะหนีอิกสักไหก็ไม่เมา ลางคนกลอกหัวมัวมึน ลุกขึ้นไม่รอดกอดไหเหล้า บ้างว่ากูสู้ตายกับนายเรา ขยับเข้านั่งชิดชวนเปนเกลอ แล้วลงนิ้วสบถไม่ปดกัน ขัดสมาธิ์สองชั้นหัวร่อเร่อ เต็มประดาอ้าปากรากเรอ เอะอะคะเออเพ้อไป ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น พิราพกินเหล้าสิ้นเก้าไห พูดโป้งโผงอึงอวดต้นไม้ กูไปได้มาแต่หิมพานต์ ชื่อต้นผะวาทองของประหลาด รุกขชาติชอบกลผลกินหวาน ผิดกับต้นไม้ในดงดาน งามจริงกิ่งก้านเหลืองเปนทอง เองเร่งขุดหลุมลงตรงนี้ พื้นที่ถากถางกลางหลังร่อง เอากรวดหินดินร่วนโรยรอง จะปลูกต้นผะวาทองของตระการ ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น บ่าวไพร่พร้อมพรั่งฟังว่าขาน รับคำพิราพแล้วกราบกราน ลนลานลุกขึ้นยังมึนมัว บ้างเดินเซซวนซุดหยุดลงนั่ง เหลือกำลังคลื่นเหียนเวียนหัว <span class=“annotate” id=“page32”>&#8203;</span>เพื่อนกันช่วยจูงพยุงตัว ออกไปเสียนอกรั้วกลัวนายตี ที่ส่างเมาเข้ามาพร้อมกัน เอาเชือกชักปักปันน่าที่ บ้างจับเสียมขุดคัดปัถพี อึงมี่อลหม่านเปนการรุม บ้างฟันจอบกระชากจนปากบิ่น ให้ตักน้ำรดดินพอชุ่มชุ่ม ต่างคนต่างเข้าเล้าลุม อุดตลุดขุดหลุมกลุ้มไป ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น อสูรีพิราพร้ายนายใหญ่ เห็นขุดหลุมแล้วพลันทันใด จึ่งปลูกต้นไม้ผะวาทอง ฯ ๒ คำ ฯ ปลูกต้นไม้
๏ ให้ตักน้ำมารดสดชื่น ชมพลางทางยืนยิ้มย่อง เอาดินร่วนพรวนพูนขึ้นมูลมอง ริมท้องร่องหญ้าฟางถางเตียน ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งสั่งเหล่าบ่าวไพร่ให้รักษา เองอุส่าห์ปรนิบัติผลัดเปลี่ยน ถ้าต้นไม้ไข้ตายปลายโกร๋นเกรียน กูจะเฆี่ยนคนละร้อยไม่น้อยเลย วันนี้เหน็จเหนื่อยเหลือจนเหื่อไหล จะกลับไปสรงน้ำสว่ำเสวย ทั้งจะเข้าที่ประธมชมเชย ตามเคยศุโขมโหฬาร กำหนดกูจะเสด็จ<span class=“annotate” id=“page33”>&#8203;</span>ในเจ็ดวัน มาประพาศสวนขวัญอันพิศาล กูจะแต่งพระองค์ทรงเครื่องอาน ให้งามยิ่งยักษ์มารอยู่ด่านดง เกลือกเองจะแปลกกูดูให้ทั่ว ทั้งเนื้อตัวกรรณเกษเนตรขนง ย่อมเปนรอยสำคัญมั่นคง อย่าลืมหลงจงจำให้ชำนาญ ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นเสร็จสั่งรากษษกำหนดไว้ อสุรีมีใจเกษมสานต์ จึ่งแผลงฤทธิเร่งรีบถีบทยาน กลับคืนไปสถานที่สำนัก ฯ ๒ คำ ฯ เชิด เพลงช้า (พระออก)
๏ เมื่อนั้น พระราเมศสุริวงษ์ทรงศักดิ ชวนสีดานารีเปนที่รัก กับพระลักษณ์ลีลาศยาตรา เดินทางกลางป่ามาโยชน์หนึ่ง บรรลุถึงสวนศรีพิราพป่า เห็นมิ่งไม้ผลดอกออกระย้า ก็ไคลคลาไปในอุทยาน ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น พวกอสูรสาละวนอลหม่าน บ้างขุดคลองร่องน้ำทำตะพาน เอาคราดคร่าหญ้าละมานมิให้รก <span class=“annotate” id=“page34”>&#8203;</span>บ้างยืนโย่งดินต้นลิ้นจี่ ทั้งสาลี่มีผลพวงดก บ้างปั้นลูกกระสุนใส่ในพก แอบรกยิงกระรอกออกจากโพรง เห็นนกกามาจับก็ขับไล่ ชักตะขาบไม้ไผ่ดังโผงโผง บ้างนั่งเฝ้าต้นลำไยอยู่ใกล้โรง ตีเกราะเคาะโกร่งอึงไป ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ พอเหลือบเห็นมนุษย์บุรุษสอง กับหญิงหนึ่งนวลลอองผ่องใส ใครหนอองอาจประหลาดใจ เข้ามาในอุทยานของขุนยักษ์ ลางคนขัดใจฉวยได้หอก สอึกออกร่ายรำทำกึกกัก บางถือพร้าโต้เต้นเขม้นคมัก คึกคักขู่คำรามถามไป เหม่มนุษย์สองราหน้าเขียวเหลือง จะพานางย่างเยื้องไปข้างไหน เปนพี่น้องลูกหลานว่านเครือใคร บังอาจใจล่วงลัดตัดแดน ไม่รู้ฤๅคือสวนพิราพป่า อสุรานายเราให้เฝ้าแหน พระอิศวรประสาทให้ในแว่นแคว้น มาทแม้นใครเข้ามาฆ่าให้ตาย เราช่วยบอกเอาบุญอย่าหุนหัน จงพากันหลีกเลี่ยงเบี่ยงบ่าย ถ้าขืนอยูที่นี่ดีร้าย เจ้านายเรามาอย่าปรารมภ์ มนุษย์<span class=“annotate” id=“page35”>&#8203;</span>นี้ที่ไหนเห็นไม่พอ จะหักฅอเคี้ยวเล่นเปนขนม แต่พวกเราเฝ้าสวนล้วนหลังปม จนระอมระอาออกกลอกกลัว พิราพร้ายนายเราเขาหนักหนา มีกำลังวังชามิใช่ชั่ว เอาด้ามหอกหาบช้างข้างละตัว ยังแถมวัวกับกระบือถือมา วันนี้ถ้วนคำรบครบเจ็ดวัน เคยประพาศสวนขวัญหรรษา จงไปเสียจากสวนจวนเวลา อสุรามาพบหลบไม่ทัน ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระทรงสังข์ฟังความไม่คร้ามครั่น ยิ้มพลางทางว่ากับกุมภัณฑ์ ซึ่งบอกเล่าเรานั้นก็ขอบใจ อันยักษีพิราพร้ายนายเอง เราจะเกรงฤทธาก็หาไม่ เรือกสวนไม่รู้ของผู้ใด มาสร้างไว้ในพงดงดอน เราเดินมาล้าเลื่อยเหนือยนัก จะหยุดพักยั้งอยู่สักครู่ก่อน แต่พอบ่ายชายแสงทินกร จึ่งจะค่อยบทจรอย่าร้อนใจ ฯ ๖ คำ ฯ
ชมดง
๏ ว่าพลางทางชวนอนุชา กับสีดาดวงจิตรพิศมัย ลดเลี้ยวเที่ยวประพาศพรรณไม้ บ้างระบัด<span class=“annotate” id=“page36”>&#8203;</span>ผลัดใบเขียวขจี ชมภู่ผะวาทองของตระการ พระยื่นเล็บเก็บประทานมเหษี พระลักษณ์หักมะม่วงพวงดกดี มาถวายเทวีพี่สใภ้ สาวหยุดยื่นย้อยห้อยระย้า นางสีดาโน้มกิ่งชิงเด็ดได้ แล้วเก็บพิกุลร้อยห้อยศรไชย พวงมาไลยใส่พระขรรค์บรรจง พระหริวงษ์ทรงสอยดอกสร้อยฟ้า ใส่สไบให้สีดานวลหง หยอกเย้าเล้าโลมนางโฉมยง ต่างองค์ศุขเกษมเปรมปรีดิ์ ฯ ๘ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ บัดนั้น พวกรากโษษโกรธขึ้งอึงมี่ เหม่มนุษย์ดูหมิ่นกันสิ้นดี เก็บผะวาสาลี่ของนายเรา กินลูกแล้วมิหนำซ้ำหักกิ่ง นางผู้หญิงก็ช่วยกันด้วยเล่า ยังซ้ำเก็บชมภู่อิกดูเอา ราวกับของของเจ้ามาปลูกไว้ บ้างวิ่งวุ่นหุนหันฮึดฮัด กำหมัดขัดเขมนเข้ามาใกล้ เอ๊ะมนุษย์ถือธนูอยู่ฤๅไร น่าเสียวไส้สั่นหัวกลัวจะยิง พวกเหล่าเจ้าชู้อยู่ไม่รอด เดินดอดเข้าไปใกล้ผู้หญิง บ้างดีดนิ้วคิ้วตาเพราพริ้ง เย่อหยิ่งชิงช่วงทำท่วงที ลางคน<span class=“annotate” id=“page37”>&#8203;</span>ขี้ขลาดไม่อาจออก ปลิ้นปลอกบอกเพื่อนจะเชือนหนี ถ้าแม้นนายกลับมาเวลานี้ เห็นทีจะถูกเฆี่ยนเจียนตาย บ้างบ่นออดกอดเข่าเจ่าจุก คงสนุกทุกคนไม่พ้นหวาย ลางคนเจ้าโทโษโมโหร้าย ปีนป่ายขึ้นหักซ้ำระยำไป บ้างเก็บกินลิ้นจี่เสียจนหมด เอาแต่เปลือกทิ้งรดประชดให้ บ้างเดินบ่นพ้นทุกข์สนุกใจ ทีนี้ใครไม่มีมารบกวน ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระอวตารสำราญชมสวน ครั้นแดดร่มลมชายบ่ายบังควร จึ่งดำรัสตรัสชวนอนุชา กับโฉมยงองค์ภัควดี ออกจากสวนศรีพิราพป่า สามกระษัตริย์ลีลาศยาตรา เดินมาตามทางกลางอรัญ ฯ ๔ คำ ฯ เพลง กราวใน (ยักษ์ออก)
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายพิราพฤทธิแรงแขงขัน พอถ้วนคำรบเจ็ดวัน รีบไปสวนขวัญดังสัญญา ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งที่อุทยาน ขุนมารมองเขม้นเห็นพฤกษา ดอกผลหล่นกลาดดาษดา เหมือนคนมาฟันฟาดประหลาด<span class=“annotate” id=“page38”>&#8203;</span>นัก ทั้งชมภู่อัมพาผะวาทอง ลงเรี่ยรายก่ายกองกิ่งหัก ยิ่งเดือดดาลหาญฮึกคึกคัก ตะโกนร้องเรียกยักษ์โยธา ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น พวกอสูรเฝ้าสวนถ้วนหน้า ต่างตนมองเขม้นเห็นนายมา จวนตัวกลัวอาญาย่อท้อ จำเปนจำไปใจพรั่น หยุดขยั้นขยับลับฬ่อ ได้ยินเรียกหลายครั้งไม่รั้งรอ ใจฅอพลุ่งพล่านคลานเข้าไป ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พิราพคุกคามถามบ่าวไพร่ เหวยไอ้อสุราว่ากะไร สวนต้นไม้ของกูให้ดูแล ทำไมมึงจึงทำให้หักป่น จนดอกดวงร่วงหล่นทั้งอ่อนแก่ ฤๅพากันลดเลี้ยวเที่ยวเชือนแช จงว่าแต่ตามจริงทุกสิ่งไป ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น พวกอสูรสารภาพกราบไหว้ บอกว่ามนุษย์มันสุดใจ เข้ามาเก็บผลไม้ในสวนนี้ ชายสองสุงสิงกับหญิงหนึ่ง ดื้อดึงขับไล่ก็ไม่หนี แต่รูปร่างนางนั้นขยันดี ท่วงทีงามละม่อมพร้อมพริ้ง ดูตา<span class=“annotate” id=“page39”>&#8203;</span>คมสันฟันเปนแสง ปากแดงดังสีลิ้นจี่จิ้ม นวลลอองสองแก้มแย้มยิ้ม ตละพิมพ์ทองหล่อเจียวพ่อคุณ บ้างจุปากชมเปาะเหมาะทุกอย่าง ฅอคางคิ้วก่งดังวงกระสุน แขนแมนเหมือนกินรอ่อนลมุน เนื้อขาวราวกับนุ่นน่าเอ็นดู คิดจะชิงหญิงนั้นไว้ให้นาย กลัวผู้ชายมันจะยิงลงกลิ้งอยู่ เจ้าหน้าเขียวถืออะไรอยู่ไม่รู้ มีสายคล้ายธนูเขายิงกา บ้างว่าข้าขยับจะจับนาง เจ้าหน้าเหลืองเยื้องย่างออกขวางหน้า จะต่อสู้ดูกำลังวังชา นายใหญ่ไม่มาไม่ไว้ใจ สองมนุษย์หยุดอยู่สักครู่หนึ่ง แล้วจึ่งพานางไปข้างใต้ ปานนี้ดีร้ายจักเดินไป เห็นยังไม่ถึงแม่น้ำลำโคธา นายก็เรืองฤทธิแรงแขงขัน ตามไปก็จะทันกลางป่า แม้นสังหารผลาญชายวายชีวา ภรรยาคงได้ไว้กับนาย ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พิราพชอบอารมณ์สมหมาย หัวร่อพลางทางว่าหาจะตาย นางคนนี้ดีร้ายตายราบเรา ไม่พักต้องขอสู่จู้จี้ นี่เคราะห์ดีผีให้ได้เปล่าเปล่า อันรูปร่าง<span class=“annotate” id=“page40”>&#8203;</span>นางผู้หญิงพริ้งเพรา กับเมียเก่าของกูดูใครงาม ขุนยักษ์แย้มยิ้มกระหยิ่มใจ รื้อซ้ำซักไซ้ไถ่ถาม อย่าย้อนยอกบอกไปที่ใจความ ข้างไหนใครจะงามกว่ากัน ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น บ่าวบอกตามจริงทุกสิ่งสรรพ์ อันเมียนายกับนางเมื่อกลางวัน เปนรองกันหลุดขาดบาทเอาเฟื้อง รูปร่างข้างเราสักเท่าพ้อม นั่นเขาผอมกรินกริวผิวเนื้อเหลือง กิริยามารยาตรย่างเยื้อง ไม่หน้าเปนเต้นเปรื่องเหมือนเมียนาย บ้างว่าเขาแต่งตัวล้วนหัวแหวน แขนแมนทองอร่ามงามใจหาย ถ้าแม้นได้นางคนนี้ดีร้าย เห็นนายจะต้องติดใจ ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น พิราพปลาบปลื้มลืมหลงใหล เหลียวหน้าเหลียวหลังคลั่งไคล้ แลไปเห็นบ่าวว่าสาวน้อย แย้มยิ้มหยอกยุดฉุดข้อมือ เจ้าฤๅหักสวนเสียยับย่อย รูปร่างช่างชแล่มแช่มช้อย อะไรถอยกรูดกรูดไม่พูดจา มองเขม้นเปนครู่จึ่งรู้จัก เห็นเปนยักษ์ผลักไหล่ล้มถลา ต่อยปะเตะเกะกะระมา อสุราขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน ยิ่งพิโรธ<span class=“annotate” id=“page41”>&#8203;</span>โกรธกริ้วมนุษย์นัก มันมาหักต้นไม้ในสวนขวัญ กูจะติดตามไปให้ทัน ห้ำหั่นผัวเสียเอาเมียมา อสูรพลพวกเราที่เฝ้าสวน แต่ล้วนเรี่ยวแรงแขงกล้า เร่งรัดจัดแจงแต่งกายา ไปช่วยกันค้นคว้าหามนุษย์ ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น บ่าวไพร่ได้ฟังไม่ยั้งหยุด บ้างตระเตรียมสาตราถืออาวุธ อุดตลุดจัดแจงแต่งตัว ลางคนเคี้ยวขมิ้นกินหว้าน ทำมงคลใบตาลขึ้นใส่หัว คาดกะตรุดลงยันต์พันพัว แต่งตัวอาพัดเหล้าเมามึน ต่างดื่มเต็มประดาจนตาฝาด ที่ขี้ขลาดก็พากันกล้าขึ้น ใจฅอเหี้ยมฮึกบึกบึน พูดจ้อหัวร่อครึนเครงครื้น บ้างพรั่นตัวกลัวจะถูกลูกศร เอาผ้าซ้อนตะแบงมานพานหลายผืน ที่ใจกล้าบ้าสนุกลุกขึ้นยืน บ้างแบกหอกออกตื่นเก้กัง บ้างถือง้าวทวนล้วนถอดฝัก ใส่เสื้อกั๊กทั้งพวกหมวกหนัง บ้างกวัดแกว่งตะบองลองกำลัง พร้อมพรั่งพหลพลโยธา ฯ ๑๐ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page42”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น พิราพาสูรยักษา สั่งไพร่ให้โห่ขึ้นสามลา เร่งหมู่อสุรารีบไปฯ ๒ คำ ฯ กราว เชิด
๏ ตามรอยมาประสบพบมนุษย์ ทั้งบุรุษนารีศรีใส พินิจดูนางสีดายาใจ งามวิไลยนรลักษณ์พักตรา ชอบอารมณ์สมคเนนึกหมาย พิราพร้ายตบมือหัวร่อร่า กระทืบบาทผาดแผลงศักดา แกว่งหอกออกน่าแล้วว่าไป เหวยมนุษย์องอาจประหลาดเหลือ พาผู้หญิงริงเรือมาแต่ไหน ทำฮึกฮักข่มเหงไม่เกรงใจ เข้าหักโค่นต้นไม้ในอุทยาน ไม่รู้จักเราฤๅคือพิราพ ทรงศักดาอานุภาพห้าวหาญ เทวาอารักษ์ทั้งจักรวาฬ ใครไม่รอต่อต้านทานทน แต่มนุษย์สองราไม่คาเขี้ยว กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวเล่นเปนแป้งป่น วันนี้ดีร้ายจะวายชนม์ อย่าสงกาว่าจะพ้นมือมาร ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระรามฟังอสุราว่าขาน ยิ้มพลางตอบพลันมิทันนาน ขุนมารอย่าโมโหโกรธา เมื่อสวนท่านเที่ยวสร้างไว้กลางไพร สำคัญคิดว่าไม้ที่ในป่า เราเด็ด<span class=“annotate” id=“page43”>&#8203;</span>แต่ดอกดวงพวงผกา เปนกะไรนักหนาจะฆ่าตี อย่าเพ่อหมายมาดประมาทมนุษย์ จะยงยุทธอย่างไรก็ไม่หนี มิเชื่อเราเข้ามาเถิดกล้าดี จะสังหารชีวีให้วอดวาย ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พิราพฟังคั่งแค้นไม่เหือดหาย ดูดู๋กลับว่าท้าทาย เปนไรมีดีร้ายได้เห็นกัน ยังอ้างอวดฝีมือดื้อดึง ไม่ทันถึงพริบตาจะอาสัญ แล้วร้องเร่งพหลพลกุมภัณฑ์ ให้หักโหมโรมรันราวี ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น พวกบ่าวเหล่าอสูรยักษี แต่ล้วนนักเลงเหล้าเมาเต็มที อึงมี่โห่ร้องก้องไป บ้างเงื้อหอกจะแทงแขงข้อ คอยขยับลับฬ่อไม่เข้าใกล้ บ้างรำพร้าโต้แต้อยู่แต่ไกล โลดเต้นเล่นไหล่ให้หน้าตา อสูรหนึ่งยืนมองจ้องจะจับ หนีขยับล้มกลิ้งวิ่งถลา บ้างขึ้นน่าไม้มองย่องเข้ามา ตกประหม่ามือสั่นซั้นซุด บ้างแกว่งดาบร่ายรำทำฮึกฮัก เห็นพระลักษณ์เงื้อพระขรรค์ขยั้นหยุด นายหมวดตีไพร่ไล่รุด เข้ายงยุทธหักโหมโรมราญ ฯ ๘ คำ ฯ ปี่กลอง
<span class=“annotate” id=“page44”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น พระลักษณ์ศักดากล้าหาญ ไล่รุกบุกบันประจันบาน ต่อสู้หมู่มารไม่ย่อท้อ เข้ารบรับรุมกับกุมภัณฑ์ เงื้อพระขรรค์ฟันแทงแขงข้อ บ้างขาแขนขาดฟาดถูกฅอ อสูรพลย่นย่อท้อถอยไป ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น กุมภัณฑ์พิราพร้ายนายใหญ่ เห็นโยธาอาสัญบรรไลย บ้างหนีไปไม่สู้สองมนุษย์ ยิ่งโกรธาบ้าเลือดเดือดดาล ดังเพลิงกาลกองก่อจ่อจุด เข่นเขี้ยวเรี่ยวแรงแกว่งอาวุธ ทลวงไล่ใกล้มนุษย์เข้ามา ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระหริวงษ์ทรงฤทธิทุกทิศา โจมจับสัปรยุทธยุทธนา หมายมาดพิฆาฎฆ่ากุมภัณฑ์ ย้ายท่าทำนองคล่องเคล่า ขึ้นเหยียบเข่าน้าวเศียรเหียนหัน กลอกกลับรับรองป้องกัน โรมรันรบสู้อสูรา ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น พิราพเรี่ยวแรงแขงกล้า รบรุกบุกบันกระชั้นมา หมายจะฆ่าพี่น้องสองมนุษย์ โถมแทงแพลงพลาดไปหลายหน ต่างตนรบรับสัประยุทธ อ่อน<span class=“annotate” id=“page45”>&#8203;</span>กำลังพลั้งท่าทียุทธ ต้องคันศรซุดซวนไป ยืนยั้งหยุดอยู่ดูสีดา อสุราคิดรักจักใคร่ได้ โลดโผนโจนมาด้วยว่องไว เลี้ยวไล่ชิงนางกลางณรงค์ ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น โฉมนางสีดานวลหง ร้องกรีดหวีดวิ่งเวียนวง เข้าแฝงหลังบังองค์พระสามี ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น สองกระษัตริย์ขัดเคืองยักษี รบรุมตลุมบอนเอาศรตี อสุรีหันเหเซไป พระอวตารทยานขึ้นเหยียบบ่า หมายจะฆ่าขุนยักษ์ให้ตักไษย เปลี่ยนท่าทำนองว่องไว ชิงไชยไล่กระชิดติดพัน ได้ทีตีต้องพิราพป่า เจ็บปวดปิ้มชีวาอาสัญ พระลักษณ์ช่วยเชษฐาฆ่าฟัน กุมภัณฑ์พิราพร้ายวายปราณ ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น โยธีรี้พลอลหม่าน แลเห็นนายใหญ่บรรไลยลาญ ต่างตนแตกฉานซ่านเซน บ้างลงลุยโคลนตมล้มพั้งพาบ บ้างทิ้งดาบหอกปืนตื่นเต้น บ้างแอบไม้ขอนซ่อนเร้น มองเขม้นเห็นมนุษย์มุดเข้ารก บ้างกลัวตายป่ายปีนขึ้นต้นไม้ ตกใจไหวหวาดพลาด<span class=“annotate” id=“page46”>&#8203;</span>พลัดตก บ้างหลงทางวางวิ่งเวียนวก จนจุกอกล้มกลิ้งนิ่งแน่ไป บ้างบุกป่ามาพบเพื่อนกัน สำคัญว่ามนุษย์หยุดนั่งไหว้ ต่างตื่นตระหนกตกใจ หนีไปที่อยู่อสุรา ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น พระหริวงศ์ทรงฤทธิทุกทิศา เสร็จสังหารมารม้วยมรณา เทวัญชั้นฟ้าสาธุการ จึ่งชวนมเหษีมีศักดิ กับพระลักษณ์อนุชาศักดาหาญ เสด็จเดินป่ารหงดงดาน ไปสถานโคธาวารี ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
บทลคร ตอนพระนารายน์ ปราบนนทุก
<span class=“annotate” id=“page47”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ทั้งหมด เว้นแต่บทนางนารายน์รำ เปนบทครั้งรัชกาลที่ ๑ ทรงแก้เล็กน้อย
๏ เมื่อนั้น พระนารายน์เทวราชอาจหาญ คำนับรับเทพโองการ พจมาลพระศุลีผู้พี่ยา ให้ไปสังหารผลาญนนทุก ซึ่งราญรุกเทพไทด้วยใจกล้า เพราะได้พรนิ้วเพ็ชรสัมเรทธิ์มา แต่พระองค์ทรงสัญญาว่ายักษ์ดี บังคมพระสยมภูวนารถ กราบลงแทบบาทบทศรี แล้วเสด็จออกมาพลันทันที จรลีลาลงตรงแถวทาง เนินไศลไกรลาศบรรพต ทรงกำหนดดำริห์ตริต่างต่าง เพื่อจะเบ็นอุบายทำลายล้าง นนทุกให้ส่างเสื่อมเสียฤทธิ์ ทำไฉนหนอไอ้ยักษ์ตนนี้ จะเสียทีมีนิ้วไม่ศักดิ์สิทธิ์ จำจะแปลงแสร้งเปนนางนฤมิตร ไปฬ่อจิตรมันให้หลงพะวงไป แล้วชี้ขามันเข้าเองในเพลงรำ จนล้มคว่ำลงให้กูขึ้น<span class=“annotate” id=“page48”>&#8203;</span>เหยียบได้ ดำริห์แล้วยุรยาตรลีลาศไป หาที่ซึ่งจะได้พบประสบยักษ์ ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ ได้ที่ควรจึ่งจำแลงแปลงกาย เยื้องย้ายด้วยฤทธิ์สิทธิศักดิ์ เพื่อเปนนางโฉมยงนงลักษณ์ นางทั้งไตรจักรหาไม่มี ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ แปลงให้เห็นเปนเทพอับษร งามงอนอ่อนองค์ดำรงศรี กรายกรสัญจรไปในที ยังทางที่นนทุกจะเดินมา ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ บัดนั้น นนทุกฤทธิไกรใจกล้า ถึงขณะสบายใจได้เวลา ก็ลอยหน้าตาเหินเดินไป ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ชมโฉม
๏ เหลือบเห็นสัตรีวิไลลักษณ์ ผิวภักตร์ผ่องเพียงแขไข งามโอฐงามแก้มงามจุไร งามไนยเนตรงามกร งามถันงามกรรณงามขนง งามองค์ยิ่งเทพอับษร งามจริตกิริยางามงอน งามเอวงามอ่อนประหลาดตา ถึงโฉมยงองค์อรรคลักษมี พระสุรัศวดี<span class=“annotate” id=“page49”>&#8203;</span>เสนหา สิ้นไตรภพจบสวรรค์ชั้นฟ้า ไม่มีที่จะมาเปรียบเทียมทัน ดูไหนก็เพลินจำเริญรัก ในองค์นงลักษณ์สาวสวรรค์ ยิ่งพิศยิ่งคิดผูกพันธ์ ก็เดินเดียดเฉียดกระชั้นชิดเข้าไป ฯ ๔ คำ ฯ เข้าม่าน
ชาตรี
๏ โฉมเฉลา พี่เห็นเจ้าเข้าก็คิดพิศมัย เจ้ามาแต่สวรรค์ชั้นใด สมญาว่ากะไรนั้นเทวี ประสงค์สิ่งอันใดจะใคร่รู้ ทำไมได้มาอยู่ที่นี่ ไฉนผู้เดียวเที่ยวอยู่ดังนี้ มารศรีจงแถลงแจ้งกิจจา ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น นางนฤมิตรมีฤทธิแกล้วกล้า ไว้จริตคิดการมารยา ชำเลืองไนยนาแล้วตอบไป เหตุไฉนจึ่งได้มาไต่ถาม ลวนลามบุกรุกเข้ามาใกล้ ท่านนี้ไม่มีความเกรงใจ เราเบ็นข้าใช้ในเจ้าโลกา พนักงานฟ้อนรำระบำบัน ชื่อสุวรรณอับษรเสนหา ไม่สู้สบายกายจึ่งมา หวังว่าจะให้คลายกายเร่าร่อน ฯ ๖ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page50”>&#8203;</span>โลม
๏ สุดสวาดิ โฉมประหลาดล้ำเทพอับษร ทั้งวาจาจริตก็งามงอน ควรเปนนางฟ้อนวิไลยลักษณ์ ความจริงอย่างไรในใจเจ้า หนักเบาจงแถลงแจ้งประจักษ์ ถ้าวาศนาควรคุงบำรุงรัก ก็จะเปนภักผลสืบไป อันตัวพี่มิได้ลวนลาม จะถือความสิ่งนี้ไม่ได้ สาวสวรรค์ขวัญฟ้ายาใจ พี่ไร้คู่อยู่จงได้ปรานี ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น นางเทพนิมิตรโฉมศรี ค้อนแล้วตอบพลันทันที ว่านี้ไพเราะห์เสนาะใจ อันซึ่งจะฝากไมตรีข้า ข้อนั้นอย่าว่าหารู้ไม่ เราเปนนางรำระบำใน จะมีมิตรที่ฤไทยผูกพัน ในการนักเลงเพลงฟ้อน จึ่งจะผ่อนด้วยความเกษมสันต์ รำได้ก็มารำตามกัน ดังนั้นจะสมถวิลจินดา ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น นนทุกฤทธิไกรใจกล้า หลงใหลในกลมารยา ก็ปรีดาเกษมสันต์พันทวี ยิ้มแล้วจึงกล่าวสุนทร ดูกรนางฟ้าเฉลิมศรี เจ้าจักปรารมภ์ไปไยมี พี่เปนคน<span class=“annotate” id=“page51”>&#8203;</span>เก่าภอเข้าใจ เชิญเจ้ารำเถิดนะนางฟ้า ให้สิ้นท่าที่นางจำได้ ตัวพี่จะรำตามไป มิให้ผิดเพลงนางเทวี ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น นางนฤมิตรมีสวัสดิ์รัศมี เห็นนนทุกหลงกลก็ยินดี ทำทีเยื้องกรายให้ยวนยิน ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ชมตลาด
๏ เทพนมประถมพรหมสี่หน้า สอดสร้อยมาลาเฉิดฉิน ทั้งกวางเดินดงหงษ์บิน กินรินเลียบถ้ำอำไพ อีกช้านางนอนภมรเคล้า ทั้งแขกเต้าผาลาเพียงไหล่ เมขลาโยนแก้วแววไว มยุเรศฟ้อนในอัมพร ยอดตองต้องลมพรหมนิมิตร อีกทั้งพิสมัยเรียงหมอน ย้ายท่ามัจฉาชมสาคร พระศรีกรขว้างจักรฤทธิรงค์ ผ่ายว่านนทุกก็รำตาม ด้วยความพิสมัยใหลหลง ถึงท่านาคาม้วนหางวง ก็ชี้ตรงเพลาพลันทันใด ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
ร่าย
๏ ด้วยนิ้วเพ็ชรเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์ ขายักษ์หักลงไม่ตรงได้ ขุนยักษ์ล้มขะมำคว่ำไป ตกใจร้องรงมไม่สมประดี ฯ ๒ คำ ฯ โอด
<span class=“annotate” id=“page52”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น นางนารายน์นฤมิตรวิจิตรศรี ครั้นยักษ์ล้มลงเห็นเปนที ก็คืนที่เปนนารายน์กลายไป ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ ธรณีตรีจักรคธาวุธ สี่หัถยุดยึดมั่นไม่หวั่นไหว เสด็จยืนเหยียบยักษ์นั้นทันใด ตั้งพระไทยจะสังหารราญรอน ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น นนทุกทุศศีลมือตีนอ่อน เห็นพระองค์ทรงสังข์คธาธร เปนสี่กรก็รู้ประจักษ์ใจ ว่านารายน์มาจำแลงแผลงฤทธิ์ ลวงจะล้างชีวิตรให้ตักไษย ร้อนตัวกลัวจึ่งถามความไป โทษข้าเปนไฉนจงตรัสมา ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระศรีกรเรืองฤทธิ์ทุกทิศา จึ่งตรัสตอบว่าตัวมึงชั่วช้า โทษมึงถึงควรฆ่าเสียยิ่งนัก เพราะมึงทลึ่งจิตรคิดเกินเหตุ ไม่เกรงเดชพระเปนใหญ่ในไตรจักร ชี้นิ้วเพ็ชรฆ่าหมู่สุรารักษ์ เพราะโทษหนักมึงจึ่งจะวายปราณ ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น นนทุกฟังพระบัญชาจึงว่าขาน ว่าถ้าโทษข้านี้มีประมาณ ควรการที่จะผลาญเสียบัดนี้ ไย<span class=“annotate” id=“page53”>&#8203;</span>พระองค์ไม่ทำตรงซึ่งหน้า มามารยาแปลงเปนหญิงไม่บัดสี ชรอยจะหวาดหวั่นพรั่นนิ้วนี้ จะชี้สู้พระองค์นั้นให้บันไลย ตัวข้านี้มีแต่สองมือ ดังฤๅจะสู้สี่กรได้ ถ้าสี่มือดังพระองค์ผู้ทรงไชย ที่ไหนจะทำได้ดังนี้ ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระนารายน์ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิเรืองศรี จึงตรัสตอบให้ฟังไปดังนี้ ว่าซึ่งกูเปนสัตรีทำที่มา เพราะว่ามึงจะถึงแก่ความตาย ฉิบหายด้วยหลงเล่ห์เสนหา ตามวิไสยไอ้ระยำต่ำช้า จนนิ้วเพ็ชรฆ่าตัวมึงบันไลย ชาตินี้มือมึงมีแต่สอง มึงจงไปรับรองเอาชาติใหม่ กูขออวยอำนวยพรมึงไป สิบเศียรได้แล้วให้มียี่สิบกร ถือเทพสาตราคธาวุธ เปนเครื่องยุทธมีกำลังทั้งศิลป์ศร กูจะเปนเช่นมนุษย์สองกร ไปสังหารราญรอนมึงอีกที ให้สิ้นวงษ์พงษ์ยักษ์ศักดา ประจักษ์แก่เทวาทุกราษี ทำโลกย์ให้เกษมเปรมปรี เพราะไม่มียักษาอาธรรม์ ตรัสแล้วทรงแสดงแผลงฤทธิ ทำทิศน้อยใหญ่ให้ไหวหวั่น <span class=“annotate” id=“page54”>&#8203;</span>ทรงสาปปราบอสูรนนทุกนั้น ให้พลันอันตรธานสูญไป ฯ ๑๒ คำ ฯ คุกพาท (ยักษ์วิ่งเข้าโรงเสีย)
๏ ครั้นเสร็จการกำหราบปราบนนทุก ให้เปนศุขทั่วเทพน้อยใหญ่ พระนารายน์เรืองศรีมีไชย เหาะไปสู่ที่เฝ้าเจ้าโลกา ฯ ๒ คำ ฯ เหาะ
ตวงพระธาตุ
๏ เรื่องนารายน์กำหราบปราบนนทุก ในต้นไตรดายุคโบราณว่า เปนเรื่องดึกดำบรรพ์สืบกันมา ครั้งกรุงศรีอยุทธยาเอามาใช้ เบิกโรงงานการเล่นเต้นรำ ที่เริ่มมีพิธีทำเปนการใหญ่ สำหรับโรงนางฟ้อนลครใน แสดงให้เห็นครูผู้สอนรำ มีทีท่าต่างต่างอย่างนารายน์ เยื้องกรายโดยนิยมคมขำ มีชื่อเรียกท่าไว้ให้สิศย์จำ จะได้ทำให้ต้องแก่คลองการ บัดนี้เราได้รำทำบท ให้ปรากฏโดยแสดงแถลงสาร เบิกโรงรำลครก่อนเล่นงาน ชาวเราท่านจงเปนศุขทุกคนเอย ฯ ๘ คำ ฯ พระยาเดิน (แล้วลาโรง)
บทรำดอกไม้เงินทอง
<span class=“annotate” id=“page55”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
กลม เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น ไทท้าวเทพบุตรบุรุษย์สอง สองมือถือดอกไม้เงินทอง ป้องหน้าออกมาว่าจะรำ เบิกโรงลครในให้ปลาด มีวิลาศน่าชมคมขำ ท่าก็งามตามครูดูแม่นยำ เปนแต่ทำอย่างใหม่มิใช่ฟ้อน หางยุงอย่างเก่าเขาเล่นมาก ไม่เห็นหลากจืดตามาแต่ก่อน คงแต่ท่าไว้ให้งามตามลคร ที่แต่งตนก้นไม่งอนตามบุราณ รำไปให้เห็นเปนเกียรติยศ ปรากฎทุกตำแหน่งแหล่งสถาน ว่าพวกฟ้อนฝ่ายในใช้ราชการ สำหรับพระภูบาลสำราญรมย์ ย่อมช่วงใช้ดอกไม้เงินทอง ไม่เหมือนของเขาอื่นที่ดื่นถม ถึงผิดอย่างไปใครจะไม่ชม ก็ควรนิยมว่าเปนมงคลเอย ฯ ๑๐ คำ ฯ
(พระราชนิพนธ์บทนางมีอิก แต่ยังหาฉบับไม่ได้)
บทเบิกโรงเรื่องจับลิงหัวค่ำ
<span class=“annotate” id=“page56”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงวานรินทร์เผือกดำสองสหาย อาไศรยพระสิทธาผาศุกสบาย ฝากกายปรนิบัติอยู่อัตรา วันหนึ่งวานรดำเสพย์ผลไม้ หาทันพิเคราะห์ไม่เมาหนักหนา ขึ้นแย่งยื้อรื้ออาศรมศาลา บริขารสิทธาต่อยย่อยยับ พระดาบศจึงใช้ให้วานรเผือก เอาเชือกดักบ่วงไล่ล้วงจับ ลิงดำไม่หลีกหลบเข้ารบรับ ปลิ้นปลอกกลอกกลับไปมา ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างแขงต่างกล้าถาโถม จู่โจมเก่งกัดผลัดเปลี่ยนท่า ต่างหาญต่อหาญรานรา ผกหันผันง่าไม่หยุดยั้ง เสียทีกระบี่ดำพล้ำพลาด วานรเผือกตัวอาจขึ้นเหยียบหลัง แล้วรวบแขนแรงรัดมัดรึงรัง มายังพระสิทธาอาจารย์ ฯ ๔ คำ ฯ เตียว
<span class=“annotate” id=“page57”>&#8203;</span>๏ บัดนั้น พระมุนีมีจิตรคิดสงสาร บ่นเพ้อพ่ำร่ำว่ากูรำคาญ ไอ้ลิงหลานทำรังแกแชเชือนไช เอามือลูบเนื้อตัวหัวหู เคยกลัวกูอยู่ทีเดียวฤๅเปนได้ ชรอยจะกินลำโพงที่วางไว้ ริมเตาไฟสุมปรอทแล้วจริงเจียว จึงตำน้ำใบประยงคุ์เอามากรอก พอสำรอกก็หายคลายประเดี๋ยว พระฤๅษีดีใจโห่เกรียว เข้าแก้มัดปล่อยเตียวด้วยยินดี ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น สองกระบินทร์น้อมประนตบทศรี ลาไปเร้นเล่นป่าพนาลี ตามที่เคยศุขสนุกสบาย ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
บทเบิกโรงเรื่องรำบรรเลง
<span class=“annotate” id=“page58”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
กลมออกบรรเลง
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงฝูงเทพเทวัญทั้งหลาย เห็นบรรเลงฟ้อนมยุรแพนกราย กำหนดหมายองค์อำมรินทรา เพลาจวนจะเสด็จออกเทพบุตร นาคครุธคนธรรพ์หรรษา เยียดยัดอัดแอกันเข้ามา พร้อมท่าคอยอัญชลีกร ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น จอมภพสามโลกย์สโมสร ออกหมู่เทวราชอมร ถาวรไปด้วยทิพย์อันไพบูลย์ คอยบัญชาเทวกิจคดีไท วินิจฉัยตามระเบียบมิให้สูญ ตรีเนตรเล็งเหตุด้วยอนุกูล เบื้องบูรพ์ทศทิศทั่วโลกา ฯ ๔ คำ ฯ
บทเบิกโรงยักษ์สองกร วรวิก
<span class=“annotate” id=“page59”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
กราวใน
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงสองกรวรวิกยักษา พี่น้องสำแดงแผลงศักดา เหาะมาแต่ริมหิมพานต์ ถึงป่าใหญ่ไม้รังบังร่ม เนินพนมแนวน้ำลำละหาน เห็นสัตว์สิงวิ่งเผ่นโผนทยาน ขุนมารยินดีปรีดา เงื้อตระบองลองแรงแกว่งกวัด ไล่สกัดโคกะทิงมหิงษา ฉุดช้างง้างงวงหักงา ฟันฟาดพิฆาฏฆ่ามฤคี ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ จับตัววัวควายได้หลายสิบ กินดิบอิ่มท้องสองยักษี มาธารน้ำชำระอินทรีย์ พูดจาพาทีกันไปมา ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น อสูรสองกรเชษฐา ว่าแก่วรวิกอนุชา พี่คิดแค้นเทวาไม่วายวัน กลิ้งศิลาโตถนัดให้พลัดตก ทับอกบิดาเราอาสัญ ป่านี้เปนที่ชอบกลครัน มาช่วยกันตั้งกิจพิธี ให้อากาศร้อนเริงเปน<span class=“annotate” id=“page60”>&#8203;</span>เพลิงกรด ทั่วทศทวาราษี ถึงพรหมินทรอินทราที่กล้าดี ครั้งนี้ให้ฉิบหายวายปราณ ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น วรวิกวงษากล้าหาญ ดีใจไม่ขัดทัดทาน จะทำการแก้แค้นแทนบิดา แล้วยักษีพี่น้องสองตน เข้าใต้ต้นรังใหญ่ใบหนา ต่างขึ้นนั่งเหนือแท่นแผ่นศิลา หลับเนตรภาวนามหามนต์ ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เดชะพระเวทวิเศษขลัง ร้อนดังเปลวไฟไหม้เวหน เทพไทในสวรรค์ชั้นบน ร้อนรนวิ่งออกนอกวิมาน ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงองค์เจ้าไตรตรึงษ์สถาน สถิตย์เหนือแท่นแก้วสุรกานต์ ให้ร้อนร่านฤไทยดังไฟลน จึงแลเล็งเพ่งทิพไนยเนตร ทั่วประเทศทุกตำแหน่งแห่งหน เห็นยักษีพี่น้องสองตน ร่ายมนต์มีฤทธิตั้งพิธี หวังจะให้ไฟกาลผลาญเผา เทพเจ้าเมืองฟ้าทุกราษี จะคิดการแก้ไขอสุรี ให้เสียกิจพิธีทั้งสองรา ฯ ๖ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page61”>&#8203;</span>ร่าย
๏ จึงเอาดาวมานิมิตรด้วยฤทธี เปนอับศรสาวศรีเสนหา ลอยลิ่วปลิวลมพัดพา เลื่อนล่องฟ่องฟ้าลงไป ฯ ๒ คำ ฯ รัว เชิด
๏ เลื่อนลอยมากลางอากาศ โอภาษงามแข่งแขไข เหาะอ่อนร่อนราคลาไคล อรไทยลงยังปัถพิน ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เข้าตรงท่ามกลางหว่างพี่น้อง เห็นสองกุมภัณฑ์ไม่ผันผิน ทำเปนกระแอมไอให้ได้ยิน จะลวงล้างอสุรินทร์ให้มรณา ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พี่น้องสองอสูรยักษา แว่วหวาดปลาดเหลือลืมตา เหลือบมาเห็นนางรูปร่างงาม อสุรินทร์สิ้นสติตลึงหลง ดูรูปทรงสีเหลืองเรืองอร่าม ให้คิดรักร้อนใจดังไฟลาม ลาภตามมาลอยลอยไม่ปล่อยไป เข้าชิงกันเกี้ยวนางพลางสัพยอก หยิกหยอกยิ้มพยักด้วยรักใคร่ พี่ยุดฉุดฉวยชายสไบ น้องไขว่คว้าขยับจับข้อมือ จนวิวาททุ่มเถียงกันเสียงดัง ต่างขัดใจไม่<span class=“annotate” id=“page62”>&#8203;</span>ฟังกำลังดื้อ ทั้งสองข้างข้อแขงเข้าแย่งยื้อ อึงอื้อเอะอะไม่ละกัน ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น อสูรสองกรพูดผ่อนผัน เจ้าเปนน้องของเรายังเยาว์ครัน จะมีเมียก่อนนั้นดูน่าชัง จงยอมยกให้พี่เสียดีกว่า อนุชาค่อยมีเมื่อทีหลัง อย่าเฉียวฉุนหุนหันดันทุลัง จงฟังพี่ยาว่าโดยดี ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น วรวิกไม่วางนางโฉมศรี จึงว่าเราก็เข้านั่งตั้งพิธี นางนี้จึงกำเนิดเกิดมา พี่เปนผู้ใหญ่จงให้น้อง อย่าขัดข้องเคืองคิดฤษยา แม้นมิวางนางนี้พี่ยา กับข้าคงได้ขัดใจกัน ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น อสูรสองกรแขงขัน ยิ่งพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน ว่ากันโดยดีก็มิฟัง ท้าทายหมายจะสู้กับกูได้ ไว้ไยไอ้โยโสโอหัง เงื้อง่าอาวุธไม่หยุดยั้ง เสียงตึงตังตีน้องก้องไป ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น วรวิกไม่พรั่นหวั่นไหว กลอกกลับรับรองว่องไว ชิงไชยชิงนางไม่วางกัน อสูรพี่น้อง<span class=“annotate” id=“page63”>&#8203;</span>ป้องปัด หันเหียนเปลี่ยนผลัดผัดผัน ท่อยทีมีฤทธิรบติดพัน เข้าประจันโจมจับรับรอง ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี่ยวขับ กลอกกลับจับกันเคล่าคล่อง ต่างตนต่างตีทั้งพี่น้อง ถูกตระบองพร้อมกันบรรไลย ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด
๏ เมื่อนั้น อำรินทร์เห็นยักษ์ตักไษย คิดสงสารรากษษสลดใจ มาบรรไลยเพราะชิงผู้หญิงกัน จำจะไปชุบช่วยด้วยเมตตา อย่าให้สองอสุราอาสัญ แล้วทรงเครื่องประดับกายพรายพรัน ถือพระขรรค์คลาศคล้อยลอยลงมา ฯ ๔ คำ ฯ โคมเวียน
๏ ครั้นถึงจึงลงตรงเนินทราย ที่ยักษ์ฆ่ากันตายริมชายป่า แล้วเศกน้ำมันดิบทิพย์ทา ทั้งสองอสุรารอดชีวี ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น พี่น้องอสูรยักษี ต่างฟื้นคืนได้สมประดี ลุกขึ้นปัดผงคลีตลีตลาน แล้วเหลือบเห็นหัสไนยสถิตย์นั่ง บนบัลลังก์ศิลาใหญ่ไพศาล พิเคราะห์ดูรู้จักว่ามัฆวาน <span class=“annotate” id=“page64”>&#8203;</span>ต่างบังคมก้มกรานเกรงฤทธิ แล้วว่าข้าฆ่าฟันกันบรรไลย เพราะหลงใหลลืมตนเปนคนผิด เหตไฉนไยจึงรอดชีวิตร ข้ายังคิดคลางแคลงไม่แจ้งใจ ซึ่งพระองค์ลงมาพนาลี ธุระมีร้อนเย็นเปนไฉน นางนี้ที่ตำแหน่งอยู่แห่งใด จงโปรดให้แจ้งจิตรในกิจจา ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น องค์ท้าวสหัสไนยไตรตรึงษา จึงว่าท่านใจบาปหยาบช้า ทุจริตฤษยาอาธรรม์ มาตั้งกิจพิธีทำการใหญ่ ให้ร้อนไปถึงจนบนสวรรค์ เพราะบาปแก่พี่น้องสองกุมภัณฑ์ จึงรบราฆ่าฟันกันบรรไลย เราเมตตามาชุบชีวิตรท่าน เปนบุญขุนมารเหมือนเกิดใหม่ นางสวรรค์นั้นจะมาพากลับไป อย่าถามไถ่ถึงเขาไม่เข้าการ ทีนี้รู้สึกสำนึกตัว อย่าทำชั่วหยาบช้ากล้าหาญ จงพากันกลับไปให้สำราญ เราจะคืนสถานวิมานบน แล้วชวนสาวสุรางค์นางนิมิตร สำแดงฤทธิเหาะไปในเวหน ฝ่ายอสูรพี่น้องทั้งสองตน ก็พากันจรดลโดยเมฆา ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
บทเบิกเรื่องไพจิตราสูร
<span class=“annotate” id=“page65”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงท้าวไพจิตราสูรยักษา มาจากที่ประชุมอสุรา คืนเข้าปรางปราสถิตย์วัง เสด็จออกยังท้องพระโรงไชย เสนาในมาตยาพร้อมพรั่ง เยียดยัดเฝ้าแหนแน่นประดัง คับคั่งหมู่กระษัตริย์อสุรี ท้าวเธอปราโมทย์สโมสร สถาวรภูลเพิ่มเกษมศรี แสนสำราญผ่านภาราธานี เปนโมลีมารหมู่อสุรภพ บรรดายักษ์นัคเรศประเทศราช ขามขยาดฤทธิรอนขจรจบ ทุกนิเวศน์เขตรขอบมานอบนบ ผ่านพิภพผาศุกทุกเวลา ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ มีราชธิดาเอกองค์ จุติลงจากดาวดึงษา เปนอัคเรศเบื้องบาทบริจา องค์อินทร์เจ้าฟ้าสุราไลย เมื่อกุศลจะได้ดลคืนสุทัศน์ ให้กรุงกระษัตริย์อสุรภพเปน<span class=“annotate” id=“page66”>&#8203;</span>ใหญ่ รำพึงถึงไอสูรย์โภไคย โหดไร้โอรสสืบประยูร ตัวเราก็เถ้าแก่ชรา เหมือนพฤกษาใกล้ฝั่งจะพังสูญ เปนฤดูบรรณาการมาพร้อมมูล ทุกประเทศหน่อตระกูลกระษัตรา จะภิเศกธิดาให้มีคู่ จะได้อยู่ปกป้องครองรักษา ไอสูรย์สมบัติถวัลยา จะให้หาคู่ประสงค์ที่จงใจ ฯ ๘ คำ ฯ
๏ คิดพลางสั่งมหาเสนี เพลาชายอ่อนศรีร้อนไถง ให้หาหมู่ขัติยาเข้ามาไว้ น่าพระลานไชยจะเลือกดู กุศลใครได้สร้างไว้ปางหลัง แม้นจงหวังบุตรีเราชอบคู่ จะเศกให้เปนเอกประชาชู สั่งแล้วเสด็จสู่ตำหนักใน ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น สองเสนีผู้มีอัชฌาไศรย นำกระษัตริย์ขัติยาคลาไคล มาเกยไชยชาลาน่าพระแกล ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น หน่อกษัตริย์มาพร้อมกันซ้องแซ่ บ้างเบียดเสียดเยียดยัดกันอัดแอ คอยชแง้หมายมาดกัลยา ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
<span class=“annotate” id=“page67”>&#8203;</span>ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงองค์สหัสไนยไตรตรึงษา อาศน์อ่อนแขงกระด้างอย่างศิลา จึงเล็งทิพไนยนาลงมาดู เห็นไพจิตราสูรอสุรี จะให้บุตรีนั้นมีคู่ แต่ว่าวาศนานางโฉมตรู ไม่เคยควรกับอสูรหมู่มาร จำเภาะองค์นงเยาว์กับเรานี้ เคยเปนที่ร่วมรักสมัคสมาน จะลงไปปลอมยักษ์ลักนงคราญ ขึ้นมาไว้ยังสถานวิมานฟ้า ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสำแดงแผลงเดช โดยประเวศสู่พิภพยักษา เหาะทยานผ่านเมฆเมฆา มัฆวานตรงมาด้วยเปรมปรีดิ์ ฯ ๒ คำ ฯ โคมเวียน
๏ ครั้นถึงจึงลงในวัง กำบังพวกพลยักษี บริกำสำรวมอินทรีย์ ด้วยอิทธิฤทธีเทวัญ ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ รูปกายกลายเปนยักษ์แก่ ทำป้องหน้าตาแลแปรผัน ถือไม้ท้าวก้าวเดินงกงัน ปลอมเปนพลกุมกัณฑ์พูดจา ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
<span class=“annotate” id=“page68”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น ท้าวไพจิตราสูรยักษา ครั้นบ่ายชายแสงสุริยา จึงสั่งสุชาดายาใจ ให้ทรงเครื่องประดับพระบุตรี ไปเลือกคู่ที่ชอบอัชฌาไศรย แม้นประสงค์ตรงกระษัตริย์องค์ใด จงเสี่ยงพวงบุบผาให้เถิดกัลยา ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พระบุตรีมิใคร่จะเงยหน้า จะไปเลือกคู่ชายขายภักตรา กัลยาย่อท้อรอรั้ง ต่อบิดรวอนเตือนจึงเคลื่อนคลาศ ลงจากปรางมาศถวิลหวัง พระพี่เลี้ยงคลอเคียงยิ่งเมียงยั้ง มิใคร่จะตั้งองค์อ่อนระทวยเดิน ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นมาถึงน่าเกยชาลา ภักตราผิดเผือดระคางเขิน เมียงชม้อยคล่อยแลชแง้เมิน เมื่อได้เกินหาญหักฝืนภักตร์ราน เห็นลูกเหล่าท้าวพระยาไม่น่ารัก แต่ล้วนยักษ์หยาบช้ากล้าหาญ บ้างยักคิ้วหลิ่วตาน่ารำคาญ เยาวมาลย์หมางเมินดำเนินมา ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น พวกหนุ่มหนุ่มกุมภัณฑ์หรรษา เห็นรูปทรงนงนุชสุชาดา ต่างต้องตาต้องจิตรติดใจ บ้าง<span class=“annotate” id=“page69”>&#8203;</span>แทรกเสียดเบียดเพื่อนเขยื้อนขยับ บ้างนั่งทับบนตักผลักไส ถุ้งเถียงเสียงอึงคนึงไป ตั้งใจดูนางไม่วางตา ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น ฝ่ายยักษ์แก่มัฆวานหาญกล้า ทำงุ่นง่านซานซมงมมา ดูนุชสุชาดาลาวรรณ งามลม่อมพร้อมพริ้มพิมพ์ภักตร์ น่ารักน่าชมคมสัน ทรวดทรงขนงเนตรเกษกรรณ สารพันผุดผาดเพียงบาดตา ชมพลางทางคิดพิศถาน ให้หมู่มารเห็นภักตร์เปนยักษา แต่โฉมยงองค์อรรคชายา แลมาให้เห็นเปนหัสไนย ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น สุชาดานารีศรีใส เคยเปนคู่กุศลดลใจ ชำเลืองไปเห็นภักตร์มัฆวาน เขียวขำอำไพวิไลยลักษณ์ น่ารักรูปทรงส่งสัณฐาน พอเนตรสบหลบองค์นงคราญ เยาวมาลย์หมางเมินสเทินที จึงเสี่ยงพวงมาไลยที่ในหัดถ์ ตั้งสัตย์เสนหาของมารศรี แม้นคู่ครองของข้าคนนี้ ให้มาลีสวมหัดถ์ดังสัจจา เสี่ยงพลางขามเขิน<span class=“annotate” id=“page70”>&#8203;</span>สเทินจิตร ให้คิดระคายอายหนักหนา แอบพี่เลี้ยงเมียงเมินภักตรา กัลยาโยนพวงมาไลยไป ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น อมรินทร์ยินดีจะมีไหน กลับกายกลายเปนสหัสไนย เข้าไปกลางอสูรหมู่มาร ประคองเคียงเรียงองค์นงลักษณ์ อุ้มสพักพามาจากน่าฉาน ฝ่ายองค์จิตราสูรแลหมู่มาร ก็ล้อมไล่รอนราญอมรินทร์ อมเรศมิได้ย่อท้อ ต้านต่อผกผันประจันผิน อสุรยักษ์ดื่นดาษกลาดดิน อมรินทร์เหาะไปยังไตรตรึงษ์ ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
เรื่องในตอนหณุมานอาสา
<span class=“annotate” id=“page71”>&#8203;</span>พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
เว้นแต่ ๖ คำข้างต้นแต่งเติมใหม่
ช้า
๏ เมื่อนั้น นวลนางเบญกายสายสมร แจ้งว่าวายุบุตรฤทธิรอน ไปรบร้าวานรกลับมา มีไชยได้เมียอินทรชิต ให้คิดเคียดขึ้งหึงษา อยากจะใคร่ไปฟังกิจจา ให้รู้ว่าผัวรักสักเพียงไร ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วอ่าองค์ทรงภูษา ห่มผ้ากรองทองผ่องใส ยุรยาตรนาดกรายตรงไป ยังปรางไชยขุนกระบี่สามีตัว ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ค้อนควักชักหน้าอยู่นอกฉาก คันปากจะใคร่ว่าก็เกรงผัว ยิ่งมองยิ่งมุ่นยิ่งขุ่นมัว ยิ่งเห็นตัวเขาเข้าเฝ้าทเยอ กระทบบานทวารเดาะเคาะฉาก กราก ๆ กร่าง ๆ ให้ค้างเก้อ เห็นเขาสมสองมองชเง้อ เคาะเสมอให้ดังแกล้งจังฑาล ฯ ๔ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page72”>&#8203;</span>๏ เมื่อนั้น นางสุวรรณภิรมย์สมสมาน ได้ยินเกาะเคาะฉากกรากสท้าน จึงผลักหณุมานเสียทันใด ใครมาเราะเคาะฉากหลากหนักหนา นัดให้ใครมาฦๅไฉน นึกน่าบัดสีนี่กะไร นัดเขาไว้ฤๅเปล่าแน่ะเขามา ยังไม่วางอิกฤๅมายื้อยุด แน่หม่อมห้ามไม่หยุดเขามาหา อย่านิ่งเฉยอยู่แลดูตา เบญกายฤๅว่าผู้ใดใคร ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังสาร หณุมานรู้แจ้งแกล้งไถล ทำเชือนแชแก้เก้อเออผู้ใด พี่นัดใครไว้เมื่อไรมี ผีหลอกดอกกระมังเสียงดังกราก น่าหลากฉากดังอยู่ข้างที่ ฤๅว่าข้าสาวนางเหล่านี้ มาตีต้องเคาะทำเราะราย ฯ ๔ คำ ฯ (นางพระยา)
๏ ไขสือ ไม่ทราบฤๅนัดกันมั่นหมาย สาวสรรค์กันเองเบญกาย น่าอายคงเห็นแล้วเช่นนี้ สาวใช้ไม่อาจสามารถเคาะ เห็นจะเปนหม่อมเมาะมเหษี <span class=“annotate” id=“page73”>&#8203;</span>เชิญไปหากันให้ทันที พลางจี้ผลักไสด้วยไม้มือ ฯ ๔ คำ ฯ (ลิง)
๏ ฟังแจ้ง หณุมานยิ้มแห้งแกล้งไขสือ เสียงดังข้างฝาพลางหารือ คนฤๅหนูกัดประหลาดใจ กราก ๆ ฉากดังอยู่อย่างนั้น อัศจรรย์หนักหนาน่าสงไสย พี่จะออกไปดูเปนผู้ใด จึ่งคลาไคลไปพลันทันที ฯ ๔ คำ ฯ ฉุยฉาย
๏ ออกจากฉากห้องมองชม้าย เห็นโฉมเบญกายช้อนชายหนี จึ่งแก้เก้อเร่อเข้าไปเย้ายี อุ่ยฟ้าผี่ข่วนผลักเข้าหักมือ มาแล้วแก้วตาหันหน้าหนี โกรธพี่จริงเจียวทีเดียวฤๅ พลางแอบแนบนุชเข้ายุดยื้อ น้องถือโทษโกรธกริ่งด้วยสิ่งใด พี่คิดเช้าเย็นอยู่เปนนิตย์ ถึงพุ่มพวงดวงจิตรพิศมัย ติดรบพุ่งยุ่งยิ่งต้องชิงไชย พี่จึ่งไม่ได้ไปหาน้อง ฯ ๖ คำ ฯ (นาง)
๏ ฟังพลัน นางผันค้อนพลางทางสนอง ผะคะรู้อยู่สิ้นพ่อลิ้นทอง เพราะต้องชิงไชยที่ไสยา ยุ่ง<span class=“annotate” id=“page74”>&#8203;</span>จริงชิงไชยมิได้ว่าง มัวล้างข้าศึกฮึกหนักหนา น้องมาพบร่ำเห็นตำตา เงื้ออาวุธไล่ชิงไชยกัน ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังพ้อ หณุมานยิ้มร่อเข้ารับขวัญ แม่จูบหอมดังเนื้อเจือจุณจันทน์ อย่าประชันประชดไม่งดงาม วันนี้ดอกพี่พึ่งอยู่ห้อง พอน้องมาพบประสบถาม อย่าอื้ออึงไปไม่ได้ความ พี่ห้ามจงฟังเถิดครั้งนี้ มาห้องของเขาเจ้าอย่าว่า เราพากันไปให้ไกลที่ ว่าพลางทางคลอจรลี ไม่รู้ทีนางสุวรรณย่องตามไป ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ หณุมานย่างย่องถึงห้องว่าง ชวนนางนั่งเรียงเข้าเคียงไหล่ คิดว่านางสุวรรณอยู่ชั้นใน นั่งใกล้เบญกายภิปรายพลัน แม่เนื้อคู่ชูช่วงดวงชีวิตร อย่าคิดขึ้งเคียดเดียดฉัน พี่ไม่หลงงงงวยด้วยสุวรรณ ทศกรรฐ์ให้ครองต้องจำเปน ด้วยพี่นี้มาสามิภักดิ์ มิรับรักจะเกรี้ยวเคี่ยวเข็น ไม่วายคิดถึงเจ้าเช้าเย็น มาเห็นวันนี้พี่ดีใจ เจ้าพี่เอ๋ยรูปโฉมประโลมจิตร พี่พิศ<span class=“annotate” id=“page75”>&#8203;</span>ยังหาแปลกแต่แรกไม่ ได้แนบกายหลายครั้งยังลไม พลางไขว่คว้าถันกัลยา ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อย่าต้อง ตัวน้องไม่ควรแก่นวลหน้า ไม่เหมือนแม่สุวรรณกันยุมา วาศนากว้างขวางนางผู้ดี ทั้งลูกมากรากดกโภคทรัพย์ ควรนับแนบชมประสมศรี คล้อยคลุ่มนุ่มนวลน่ายวนยี ท่วงทีฉันเห็นจะเปนรอง ด้วยเขาเคยราชการมานานแล้ว เทือกแถวพร้อมมูลพิดทูลคล่อง น้องเปนสาวชาวสวนไม่ควรครอง จะพาหมองมัวไปไม่ได้การ ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่ ไม่พอที่จะมาว่าขาน ทำไมกับแม่หม้ายร้ายทาน ย้อยยานลูกติดไม่ชิดชม ไม่เหมือนเบญกายสายสวาดิ เอี่ยมสอาดขำขาวสาวสม ไม่มีที่มัวหมองต้องอารมณ์ น่าชมกว่าสุวรรณกันยุมา แต่ข้างนั้นพานราชการคล่อง รูปเปนรองน้องรักพี่หนักหนา มิได้แกล้งเศกสรรพรรณา เปนรองห้าเอาหนึ่งไม่ถึงน้อง ฯ ๖ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page76”>&#8203;</span>๏ ช่างว่า เปนต่อกว่าจึ่งไม่ไกลห้อง ไม่ว่าก็เห็นจะเปนรอง จึ่งต้องแนบข้างไม่ห่างไกล ฉันเปนต่อจึ่งพ่อไม่อยู่ด้วย ไม่ขวยแก่ปากหากว่าได้ เมื่อมาเห็นแก่ตาขืนว่าไป น่าหยิกให้เลือดหยดช่างปดดี อย่ามากอดฉันอยู่เลยพูคะ เชิญไปหาพระมเหษี นี่หากว่ามาพบเข้าสบที จึ่งมีหน้ายิ้มแห้งมาแสร้งรัก หาไม่ก็จะเปล่าแล้วเจ้าเอ๋ย จะหลงเชยบวบต้มประสมศักดิ อย่ามาพิงอิงอังน่าชังนัก เชิญยักออกไปอย่าไค้แคะ ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ดวงใจ ขับไล่โกรธเกรี้ยวไปเจียวแหละ ต้องหน่อยคอยปัดวัดคะแยะ แหะแหะเยาะพี่ไปทีเดียว บุญพี่ได้สร้างมาอย่างนั้น อย่าฉันทาโทษเฝ้าโกรธเกรี้ยว สาวแท้แม่หม้ายไกลกันเจียว อย่าเคี่ยวเข็นคำร่ำตะบอย รูปร่างอย่างนี้ฤๅมิรัก ผิวภักตร์ผ่องงามพึ่งทรามสร้อย จริงหนอน้องรักอย่าพักชม้อย ยอดกลอยใจพี่ไม่มีชัง ถ้าแม้นแผ่นดินสิ้นข้าศึก พี่ก็นึกพันผูกจะปลูกฝัง ถึง<span class=“annotate” id=“page77”>&#8203;</span>ม้วยดินสิ้นฟ้าชีวายัง จะนั่งแนบข้างไม่ห่างเชย ด้วยน้องของเดิมที่เริ่มรัก พี่ไม่ผลักเพื่อนยากจากเขนย ที่สุวรรณนั้นเจ้าอย่าเฝ้าเย้ย พี่กอดเกยแต่กายใจไม่ปลง ด้วยท่านโปรดปรานประทานให้ เสียไม่ได้ต้องตามความประสงค์ ใจพี่นี้หวังดังนี้ตรง รูปทรงเปนต่อดังหล่อลอย ว่าพลางกอดกุมอุ้มใส่ตัก อย่างไรเล่าเฝ้าผลักพี่บ่อยบ่อย ใจแขงนี่กระไรมิใช่น้อย ขอจูบหน่อยอุยข่วนแต่ล้วนเล็บ ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ กลัวข่วน อย่ามากวนจุกจิกฉันหยิกเจ็บ ผ้าขาดออกไปใครจะเย็บ มาฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เจ็บใจ จริงแล้วน้องของเดิมที่เริ่มรัก เพราะรักหนักจึ่งได้เปนเช่นนี้ได้ น่าชังซังตายตะกายไป เสียไม่ได้ก็ทำตามทำนอง เปนแต่กายไม้มือมาถือถูก ใจนั้นผูกอยู่ที่เขาเจ้าของห้อง แต่ปากหากว่าสารดอง ตัวน้องรู้สิ้นพ่อลิ้นฦๅ น้องเปนเดนดอกบอกให้รู้ จะเชิดชูเหมือนเขาเปนสาวฤๅ อย่าฉุดยุดง้างจงวางมือ ขืนยื้อยุดไว้ให้เปนคาว ฯ ๘ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page78”>&#8203;</span>๏ ดวงจิตร มิดชิดอยู่ดอกไม่ออกฉาว ลับตาฝาบังทั้งม่านราว พลางน้าวเหนี่ยวกรเข้าช้อนค้าง ถึงผ้าขาดไปจะใช้น้อง พลางต้องเต้าอิงแอบเข้าแนบข้าง อย่าพักผลักไสพี่ไม่วาง ว่าพลางคว้าไขว่อยู่ไปมา ฯ ๔ คำ ฯ โลม
๏ เมื่อนั้น นางสุวรรณแฝงฟังอยู่ข้างฝา แลเห็นเช่นนั้นหวั่นวิญญา ชักหน้าปัดป้องดังต้องแตน คิดแค้นเบญกายแค้นใจผัว คิดแค้นใจตัวก็เหลือแสน เปนหม้ายได้คู่ผัวดูแคลน แคะแค่นเล่าสู่ให้ชู้ฟัง นินทาว่าร้ายแล้วไม่สา มาซ้ำตำตากูน่าคลั่ง แค้นใจจะใคร่ว่าให้น่าฟัง แล้วรอรั้งจังฑาลด้วยมารยา ฉวยได้พระแส้ถือแช่ชุ่ย เดินฉุยฉายกรายแขนซ้ายขวา ยักไหล่ส่ายฅอไม่รอรา แกล้งผ่าเข้าไปทำไม่รู้ เห็นผัวกับนางระคางเขิน ทำเดินถือแส้ไล่แหย่หนู ครั้นผัวผันหน้าเหลียวมาดู ทำอั้นตู้หน้าตื่นยืนตกใจ ปะตาเบญกายเห็นอายเขิน ยืนประเชินหน้าค้อนช้อนตาให้ แล้วชุ่ยแส้แหย่ฝาด่าแมงใย ตั้งใจ<span class=“annotate” id=“page79”>&#8203;</span>ทำรังจังฑาลพาล จะเดินเหินไม่ได้ชักใยขวาง ยุ่งหยางยุ่งยิ่งขันจริงจ้าน แยกเขี้ยวเที่ยวงับรับประทาน อาหารแมลงวันไม่ครั่นครือ ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ฟังแจ้ง หณุมานยิ้มแห้งแกล้งไขสือ ผันแปรแก้เก้อว่าเอออือ ชี้มือว่าแมงมุมอุ้มไข่ไป ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แก้อาย เบญกายชี้มือนั่นฤๅไข่ เที่ยวแกว่งแรงร่านทยานใจ ตัวใหญ่ทีเดียวแยกเขี้ยวมา ฯ ๒ คำ ฯ นางพระยา
๏ ฟังพลัน นางสุวรรณโกรธปัดสบัดผ้า ลงซ่นซนแส้แลปะตา ค้อนควักชักหน้าด่าแมงใย เหวยอีแมงมุมทำซุ่มซ่าม คนตามมาพบหาหลบไม่ ชักสายใยเย่อแก้เก้อไป ช่างกระไรกระนี้ไม่มีอาย ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฟังจ้าน หณุมานขุ่นไหม้นึกใจหาย กระหยิบตามาห้ามเบญกาย แล้วย้ายไปข้างนางสุวรรณ ลูบหลังพลางว่านิจาเอ๋ย กระไรเลยแม่คุณทำหุนหัน ด่าแช่งแมงใยทำไมมัน มาพูดกันข้างนี้เจ้าพี่อา อย่าเบือน<span class=“annotate” id=“page80”>&#8203;</span>เชือนเฉยอยู่เลยแม่ นี่แน่เบญกายเขามาหา เชิญมาปราไสเขาได้มา อย่ามัวด่าแมงมุมทำคุมแค้น แขกมาถึงเรือนไม่เบือนทัก ไม่รู้จักฤๅแม่มัวแลแหงน หล่อนมาหาสู้ไม่ดูแคลน พี่จะแล่นไปบอกพอออกมา ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังปลอบ นางสุวรรณผันตอบชะแก้หน้า เห็นแล้วผะคะปะตำตา หล่อนมาหาสู่ไม่ดูแคลน เมื่อกี้นี้ใครเฝ้าเศกสรร ชวนกันนินทาข้ากว่าแสน สารพัดจักว่าคิดน่าแค้น แคะแค่นค่อนขอดสอดนินทา ว่าลูกมากรากดกตกเปนหม้าย ซังตายมาอยู่เข้าสู่หา ขัดรับสั่งไม่ได้แขงใจมา ขอบใจหนักหนานินทาฟุ้ง ฯ ๖ คำ ฯ (ลิง)
๏ ฟังนาง กระบี่หมางหมองใจไหวสดุ้ง แก้ขวยฉวยหางขึ้นพันพุง ตบยุงแก้เก้อชเง้อคาง ยืนไม่เปนศุขทำหลุกหลิก เกาตัวยิกยิกออกเต้นหยาง แล้วขืนยื่นหน้ามาหานาง ยิ้มพลางว่าเปล่าอย่าเซ้าซี้ พี่ว่าเมื่อไรนี่ใครบอก ช่างซอกซอนว่าน่าบัดสี นินทาว่าร้ายทำไมมี ไม่เชื่อพี่ก็ถามเบญกาย พยานพี่มีอยู่ได้รู้เห็น พาโลเล่น<span class=“annotate” id=“page81”>&#8203;</span>เช่นนี้ดีใจหาย พี่รักหนักครันจนวันตาย แม่หม้ายเช่นนี้พี่ชอบใจ สาวแส้แชเชือนจะเหมือนฤๅ พี่ถือเช่นนี้จะมีไหน คำปะรัมปะราท่านว่าไว้ ยิ่งได้ลูกติดประสิทธิดี ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ น่าแค้น ช่างแสนมุสาน่าบัดสี ใครจะบอกออกให้ก็ไม่มี น้องนี้รู้สิ้นได้ยินเอง พูดกันกระนี้ฤๅมิใช่ เล่าให้เขาฟังชั่งเหมาะเหมง มิเสียทีทูลหัวน้องกลัวเกรง แสนเพลงจริงจริงทุกสิ่งอัน จริงแล้วเขาว่าทำหน้าเก้อ องค์เธอปดแท้แก้ขยัน ครั้นซักจนเข้าอ้างเอากัน ทำผินผันตบยุงยุ่งสิ้นที อย่าพักหัวร่อเลยพ่อเอ๋ย ช่างเผยปากได้ไม่บัดสี แม่หม้ายลูกติดประสิทธิดี ไม่หนีหน่ายกันจนวันตาย สรรเสริญเกริ่นยอแต่ต่อหน้า ลับตาว่าให้นี่ใจหาย ส่ารพัดจักชั่วเปนตัวร้าย แม่หม้ายแล้วพ่อไม่พอใจ เมื่อกี้นี้ใครไปประหงอบ วอนปลอบว่าสาวไม่สู้ได้ พอได้สาวแส้ก็แชไช กลายไปเปนชั่วพ่อตัวดี ฯ ๑๒ คำ ฯ
<span class=“annotate” id=“page82”>&#8203;</span>๏ ฟังแหนง หณุมานยิ้มแห้งแกล้งว่าพี่ อกเอ๋ยมาเปนไปเช่นนี้ จู้จี้น่าเบื่อเนื้อว่าเคราะห์ พูดกันจริงอยู่ว่าผู้อื่น จะขืนว่ากันเองไม่เหมงเหมาะ รูปร่างอย่างนี้ฤๅพี่จะเยาะ แลฉอเลาะดังสาวสิบห้าปี พี่รักหนักหนาจึ่งมาอยู่ คิดดูเถิดน้องอย่าหมองศรี พูดผิดไปดอกกระมังในครั้งนี้ มิพอที่จะเปนก็เปนไป นินทาเมียตัวมิชั่วฤๅ พลางถือต้ององค์อย่าสงไสย แหะแหะฟ้าผ่าว่าเมื่อไร แนบหน้าคว้าไขว่อยู่ไปมา ฯ ๘ คำ ฯ (นางพระยา)
๏ แก้เก้อ มายุดเย่อตอแยทำแก้หน้า ไม่เหมือนเขาคนดีมีอัชฌา ขึ้นมาง่ายง่ายสบายดี ฉันไม่เคยเปนดอกเช่นนั้น ถึงชั้นเปนหม้ายก็อายผี ยังไม่วางอิกเล่าเฝ้าเซ้าซี้ ทำทีเล่นหนังตั้งประชัน พลางสบัดวัดกรค้อนให้ แค้นใจจริงจริงทุกสิ่งสรรพ์ มาเล่นกันบนปรางเขากลางวัน แล้วซ้ำแดกดันพรรณา เพราะเขามาเจอทำเก้อเขิน ตีประเมินแก้ไขไม่อายหน้า เพราะเห็นน้องอยู่กีดหูตา จะช้าอยู่ไยไม่บังควร เชิญพากันไปที่ในแท่น <span class=“annotate” id=“page83”>&#8203;</span>เข้าแอบแนบแน่นแสนสงวน ยี่ภู่ปูทำไว้น้ำนวล ไปสรวลกันเล่นก็เปนไร ขายหน้าฟ้าผี่บัดสีจ้าน นี่ปราสาทรองงานฤๅไฉน สำหรับรับภารสำราญใจ ราวกับปรางไชยที่ท้ายเมือง ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฟังจ้าน หณุมานอดสูคันหูเหือง ทำตบแมลงวันผันชำเลือง เย้าเยื้องคว้าไขว่อยู่ไปมา ฯ ๒ คำ ฯ นางน้อย
๏ แสนอาย เบญกายค้อนควักแล้วชักหน้า แกล้งเรียกผัวไปมิได้ช้า นัดให้มาหาว่าเสียบแทง ไม่รู้ว่าจะเปนถึงเช่นนี้ ช่างอาภัพอัปรีขี้แขนง คลาศออกไม่ได้ไม่พอแรง ยิ้มแห้งอยู่ไยให้ป่วยการ เชิญเข้าห้องหับประทับร้อน ผันผ่อนเปิดเผยเสวยหวาน จะได้เคลื่อนคลายสบายบาน อย่าผ่านคลาศออกมานอกเลย ฯ ๖ คำ ฯ
๏ แสนแสบ อย่ามาแหนบแอบเอาแม่เจ้าเอ๋ย เพราะคลาศไม่ได้ตั้งใจเกย จึงเลยติดต้อยห้อยท้ายมา ผัวไม่แยแสเที่ยวแร่รับ ทำปะหลับปะเหลือกเสือกมาหา หับห้องของเขาเดาหลับตา ขึ้นมาขวักไขว่พอได้การ <span class=“annotate” id=“page84”>&#8203;</span>ไม่เกรงใจเขาผู้เจ้าของ มาห้องมีหน้ามาว่าขาน สารพัดคัดขอดสอดประจาน แม่หม้ายร้ายทานก็ทำเนา ลูกมากรากดกต้องตกอับ ไม่สำหรับเฝ้าสวนเหมือนนวลเจ้า เปนสาวคราวงามเที่ยวตามเคล้า ผัวเขาจริงจริงวิ่งกระเซอ พี่ใช่สาวแส้เปนแม่หม้าย ไม่อายแล้วน้องต้องเผยอ เพราะพี่เต็มตันคันคะเยอ จึ่งเร่อมาทำให้ตำตา ฯ ๑๐ คำ ฯ (นางน้อย)
๏ น่าหัว เอาผัวเขามาไว้กลับไล่ว่า เปนไรมิให้ไล่ตามมา มีหน้าว่าได้ไม่อายเลย เปนสาวคราวงามผัวลามเลือน จะเหมือนคนเก่าฤๅเจ้าเอ๋ย สารพัดจัดจ้านการงานเคย ช่างปิดช่างเผยเคยท่วงที ผัวตายไม่วายน้ำพระเนตร พระเกษโกนกันไม่ทันหวี พึ่งขึ้นมาสักค่าองคุลี ก็เลื่อนที่ถึงใจได้ใหม่มา กลับทำตำตาหน้าเจ้าผัว ยกตัวขึ้นร่อนมาย้อนว่า ฉันชั่วจริงพี่ไม่มีอัชฌา ต้องมาเคาะฉากจึ่งจากกัน ฯ ๘ คำ ฯ (นางพระยา)
<span class=“annotate” id=“page85”>&#8203;</span>๏ ฟังเหน็บ แสนเจ็บใจขุ่นให้หุนหัน ค้อนควักชักหน้าจึ่งว่าพลัน ก็กระนั้นแหละแม่แม่แหพาน สุ่มสี่สุ่มห้าว่าเจ้าผัว ยกตัวตั้งหน้ามาว่าขาน ผัวเจ้าทำไมไม่ต้านทาน เมื่อทรงโปรดปรานประทานมา มัวหลับตาเที่ยวหาอะไรอยู่ พึ่งรู้ดอกฤๅมาดื้อว่า ที่ผัวตายไม่ทันวายน้ำตา เกษาโกนใหม่ได้สามี เหตุด้วยโปรดปรานประทานให้ ข้าไม่เหมือนเจ้าเปนสาวศรี ทำตายหงายท้องล่องวารี ลิงที่กองทัพรุมจับตัว ติดไม้ใส่คาน่าที่นั่ง กำลังหลังเลือดไหลก็ได้ผัว ไม่เจ็บฤๅเจ้าช่างเมามัว ลิงทั่วกองทัพไม่คับแค้น ฯ ๑๐ คำ ฯ (นางน้อย)
๏ ฟังคำ เบญกายเจ็บช้ำนี้สุดแสน ลงซ่นปัดปัดชุ่ยพัดแง้น เสือกแขนแปร้นเถียงส่งเสียงดัง ทำตายหงายท้องล่องน้ำไหล มิไปจำไปด้วยรับสั่ง มิใช่ได้ผัวชั่วลำพัง เหมือนตัวพี่มั่งจะยังไร แม้นมีรับสั่งไปอย่างนั้น ฤๅจะดันดื้อขัดรับสั่งได้ ลิงทั้งกองทัพเขาจับไว้ ผัวได้รู้เห็นเปนพยาน ดีชั่วมัวมอมก็ย่อมแจ้ง อย่าแกล้ง<span class=“annotate” id=“page86”>&#8203;</span>แย้งเย้าให้ร้าวฉาน แม้นพี่นี้โสดตัวโปรดปราน ไปราชการเหมือนน้องจะคล่องจริง แต่พี่อยู่วังยังคั่งคับ รวยทรัพย์รวยศุขรวยทุกสิ่ง สิ้นบุญขุนยักษ์รักขุนลิง ยอดหญิงยิ่งยงในลงกา ฯ ๑๐ คำ ฯ (นางพระยา)
๏ ฟังพลัน นางสุวรรณเสือกแขนชุ่ยชี้หน้า ชะน้อยถ้อยคำร่ำเจรจา ปากกล้าหน้าเปนเบญกาย ไม่เคยเถียงเสียงดังเหมือนอย่างนี้ ฤๅมึงมีช้างเผือกมาถวาย มึงจึ่งจ้วงจาบว่าหยาบคาย แสนร้ายเหี้ยมเกรียมไม่เจียมตัว พลัดพ่อพลัดแม่เปนแพแตก กลับมาดันแดกเอาเจ้าผัว อย่าเป้อเย้อไปแม่ไม่กลัว ถึงดีถึงชั่วผัวประทาน อย่าเกินเลยมาหาฟังไม่ ตบให้เลือดสาดลงฉาดฉาน ให้สมน้ำหน้าปากสามาญ อิงผ่านแอบผัวอยู่ทำไม เปนไรเปนไปให้มันเปน เอาฟันเล่นกำตัดเสียให้ได้ แค้นด้วยทูลหัวผัวกันไว้ ยักไปเถิดท่านอย่ากั้นกาง ฯ ๑๐ คำ ฯ (ลิง)
<span class=“annotate” id=“page87”>&#8203;</span>๏ อย่าอย่า จงฟังพี่ว่าทั้งสองข้าง นิ่งเสียเถิดน้องทั้งสองนาง พี่ห้ามเปนกลางไม่เข้าใคร ต่างคนต่างเถียงกันเพียงนี้ จะอ้างตบอ้างตีหาดีไม่ เบญกายแอบหลังบังผัวไว้ นี่อะไรเล่าเจ้าสุวรรณ ยุดไม่ใคร่อยู่ดูเอาซี กลับมาตีเอาผัวโกรธตัวสั่น ยังไม่ฟังอิกฤๅช่างดื้อครัน ดึงดันเปนผู้ใหญ่ช่างใจเบา ตัวพี่เปนหลักยืนปักอยู่ จู่ลู่ทำได้หนอใจเจ้า ชอบผิดไม่คิดแก่หน้าเรา ออกได้ใส่เอากระนั้นเอง เจ้าเกินอยู่หน่อยอย่าน้อยใจ ช่างไม่พิเคราะห์ให้เหมาะเหมง มิใช่ใครอื่นอย่าครื้นเครง กันเองดอกเจ้าอย่าเซ้าซี้ ฯ ๑๐ คำ ฯ (นางพระยา)
๏ ฟังผัว นางสุวรรณสั่นรัวดังลงผี เข้าข่วนผลักผัวพ่อตัวดี ปรานีห้ามเมียไม่เสียแรง ไม่เข้าข้างใครขอบใจชื่อ ปฤกษาหารือให้จะแจ้ง ดังเข้าด้ามมีดรีดเหล็กแยง เคลือบแฝงกันดีไม่มีรอย พ่อหลักปักเลนไม่เอนไหว ได้ยินฤๅไม่เปนต่อยหอย เมียด่าเปรี้ยงเปรี้ยงส่งเสียงลอย ฉันก็ผิดอยู่หน่อยแล้วครั้งนี้ เพราะ<span class=“annotate” id=“page88”>&#8203;</span>ไม่เหมือนเขาเปนสาวสวย จะเห็นด้วยที่ไหนเช่นนี้นี่ ก็เพราะของกำนันฉันไม่ดี น้องนี้ชั่วจริงทุกสิ่งอัน ถึงจะดีสักร้อยก็พลอยชั่ว ไม่เหมือนตัวของเขาสาวสวรรค์ ทั้งนวลทั้งนุ่มทั้งชุ่มมัน ถึงจะผิดสักพันเปนดีไป ชะนางตัวโปรดทำโดดดิ้น เล่นลิ้นชี้หน้ามาท้าได้ ชี้ข้ามผัวมาน่าอายใจ ชี้ไปด้วยกันให้เขาดู ฯ ๑๒ คำ ฯ (นางน้อย)
๏ น้อยฤๅ ขืนดื้อว่าได้ไม่อดสู เพราะผัวเข้าด้วยช่วยค้ำชู จึ่งออกมาอยู่ทั้งสองคน ยังจะตะบึงไปถึงไหน ช่างไม่มีอายเท่าปลายขน ผัวเขาก็เอาทำผัวตน เสือกสนแอบเงาพอเบาตัว เมื่อแรกโปรดปรานประทานให้ ถ้าใจดีจริงไม่ชิงผัว ก็จะทูลบิดผันไม่พันพัว นี่ออกสั่นรัวรีบรับเอา เต่าใหญ่ไข่กลบแม่เจ้าเอ๋ย ใครเลยเขาจะไม่รู้เท่า เขาว่าถูกใจดำทำหน้าเง้า เร้าเร้าเต้นหรบจะตบตี มือเขาใส่หีบหนีบไว้ฤๅ มีมือแต่หม่อมมเหษี เชื่อตัวโปรดฤๅทำดื้อดี ตบตีก็เอารีบเข้ามา ฯ ๑๐ คำ ฯ (ลิง)
<span class=“annotate” id=“page89”>&#8203;</span>๏ อดสู หนวกหูใจหายน่าขายหน้า ยิ่งห้ามยิ่งดังไม่รั้งรา ว่าอย่าราวกับยุช่างดุดัน เสียงดังต่อยหอยทั้งน้อยใหญ่ ช่างไม่มีชั่วล้วนตัวกลั่น ราวกับเทพทองร้องประชัน ชวนกันขึ้นนิ้วดังงิ้วเจ๊ก ข้ามหัวผัวไปไม่เกรงขาม รูปงามใจแขงดังแท่งเหล็ก มาทำดูถูกดังลูกเล็ก นี่เด็กอมมืออยู่ฤๅไร ล้วนวงษ์พรหเมศดวงเนตรพี่ จะรักศักดิรักศรีหามีไม่ เมื่อไม่รักดีอยู่นี่ไย ออกไปกลางถนนให้คนดู เห็นรักแล้วหนักไปเจียวเจ้า ทำได้ทำเอาไม่อดสู แต่คนอื่นเขายังกลัวทั่วชมพู เจ้าลงกาเลี้ยงดูที่ลูกเธอ ใส่ล้วนเครื่องทองอันผ่องผุด ไม่เห็นฤๅมงกุฎขึ้นตั้งเถ่อ ช่างไม่กลัวเลยทำตามอำเภอ เป้อเย้อดูหมิ่นพี่สิ้นที เบญกายว่าง่ายอยู่น้องรัก เจ้าสุวรรณพานหนักไม่เกรงพี่ ยิ่งว่ายิ่งเปนไปเช่นนี้ ฮึตีเถิดฤๅดื้อเข้ามา ชะยังลอยหน้ามาท้าย่อน ค่อนลงสักผางกระมังหนา พลางเงื้อมือตั้งแล้วรั้งรา หากว่าพี่คิดอยู่นิดเดียว ฯ ๑๖ คำ ฯ (นางพระยา)
<span class=“annotate” id=“page90”>&#8203;</span>๏ คิดไย เปนไรไม่ทำให้ช้ำเขียว ง่ามือไว้ไยแค้นใจเจียว มิเหนี่ยวลงไปให้พอแรง จะดีที่นี่ฤๅที่ไหน ตามใจถนัดไม่ขัดแขง ฤๅมิตีรันจะฟันแทง ผ่าแล่งลงไปด้วยไม้มือ จะกลัวใครเล่าเจ้าลูกเธอ ทำตามอำเภอกระนั้นฤๅ กล้าดีตีเข้าให้เขาฦๅ เลื่องชื่อว่าตีเมียประทาน ผิดชอบก็วุ่นทูลฉลอง อย่าคะนองว่าเปนยอดทหาร ชะขอบใจหนอพ่อหณุมาน มาพาลตีเมียน่าเสียใจ แต่น้องอยู่กินกับอินทรชิต คำนิดหนึ่งจะว่าก็หาไม่ ลูกถึงสองคนจนบรรไลย จะได้ด่าตีไม่มีเลย พ่อแกมีเมียน้อยสักร้อยเศษ ไม่เกิดเหตุเช่นนี้ผี่เถอะเอ๋ย ล้วนรูปงามงามพึ่งทรายเชย ไม่เลยหลงเปนเหมือนเช่นนี้ นี่มาได้แต่แม่หลังเขียน หลงเจียนใจขาดน่าบัดสี มาอยู่ด้วยกันไม่ทันปี มาอ้างตีอ้างด่าให้สาใจ ฯ ๑๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พ่ออินทรชิตของเมียเอ๋ย จะหาไหนเลยมาเปรียบได้ นี่อะไรเล่ามาเย้าไย ยักไปไม่ชอบอย่า<span class=“annotate” id=“page91”>&#8203;</span>ปลอบโยน ตบหัวลูบหลังน่าชังนัก เยื้องยักไปมาดังน่าโขน หยิกให้เลือดกระเด็นเล่นโลน ไปข้างโน้นเถิดพ่อเขารอรับ ฯ ๔ คำ ฯ (นางน้อย)
ร่าย
๏ ได้ฟัง เบญกายคลุ้มคลั่งออกเต้นหรับ ฉันจนคนชั่วผัวไม่นับ ไม่คั่งคับเหมือนพี่ที่โปรดปราน ปึกแผ่นแน่นหนักทั้งศักดิยศ ไม่อดฝอยทองเครื่องของหวาน เครื่องนุ่งเครื่องห่มรมกำยาน พ่อหณุมานจึงงวยอยู่ด้วยยศ แม่เจ้าเอ๋ยผัวว่าหน้าบึ้ง ละห้อยถึงผัวเก่าเฝ้ากำสรด จะให้ผัวใหม่ใจรันทด เขารู้อยู่หมดในครั้งนั้น เมื่อพี่อินทรชิตติดผู้หญิง สาระติ้งตามหึงจนอึงลั่น เพราะเปนเช่นนี้ต้องตีรัน ท้องมันยังลายนั้นใครทำ ฯ ๘ คำ ฯ
๏ จริงแล้ว เปนแนวผัวตีถลีถลำ ขี้คร้านเถียงเหนื่อยเมื่อยปากคำ เหมือนไม้สั้นตำที่น้ำตม ชาติอีขี้จาบปราบเพื่อนบ้าน ขี้คร้านเถียงเหนื่อยปากพลางขากถ่ม จึ่งผลักตัวผัวเหนี่ยวเกลียวกลม ตบอี<span class=“annotate” id=“page92”>&#8203;</span>เจ้าคารมให้สมใจ น่าแค้นแค่นขืนมายืนขวาง พลางง้างฉุดลากไม่อยากไหว จึ่งสั่งสอนบุตรยุดเสือกไป โพ้เต้มันให้อย่าไว้มัน เออกระนั้นเปนไรให้มันเข็ด เชิญเสด็จหม่อมแม่มารับขวัญ นี่แน่ฝากกองด้วยสองอัน จงผันหน้ากลับมารับเอา ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ฟังว่า ชักหน้าลงซ่นอยู่เร่าเร่า ชะช่างรุมกันไม่บันเทา ลูกเต้าเอาด้วยไม่ขวยเลย เห็นจะเคยสอนลูกให้ถูกต้อง จึ่งรู้จักทำนองช่างเปิดเผย ราวกับหมาหมู่กูไม่เคย พอเอ่ยขึ้นตัวหนึ่งทั่วกัน เหวยยามยุวันกันยุเวก มึงอย่าโหยกเหยกมาเศกสรร มึงมาทางไหนไปข้างนั้น ยังรั้นอิกเล่าเฝ้าเทลาะ พลอยด้วยช่วยแม่เจ้าแก้ไข ทุดไอ้พ่อมากนี้ปากเปราะ ว่าแล้วยังขืนยืนเย้ยเยาะ โขกลงสักเหงาะเถิดฤๅไร พลางผลักผัวพลันทำหันหวน เห็นควรอยู่แล้วฤๅไฉน ช่างไม่ห้ามปรามงามแก่ใจ แล้วไปเถิดพ่อจะขอลา ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง</span>