คำฤษฎี
คำนำ
คุณเกรียง กีรติกร อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ มีความเคารพเป็นอย่างยิ่งในท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ป๋า คือสมเด็จพระสังฆราช (ปุ่น ปุณณสิริ) มาเป็นเวลายาวนาน ทั้งยังมีความคุ้นเคยกับพระเถรานุเถระในวัดพระเชตุพน เกือบทุกรูป โดยเฉพาะก็คือ พระธรรมราชานุวัตร นั้น มีความใกล้ซิดสนิทสนมกันมาตั้งแต่เป็นพระครูปลัดธรรมจริยวัฒน์ ดร. กฤษณพงศ์ บุตร ก็บวชเป็นสามเณรอยู่ในสำนักท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ป๋า ข้อที่ประทับใจก็คือ ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา และเทศกาลต่างๆ เช่น วันวิสาขบูชา วันขึ้นปีใหม่ ท่านจะพาลูกหลานนำภัตตาหารมาถวายท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ป๋า และพระเถรานุเถระที่คุ้นเคย เป็นวิธีฝึกอบรมลูกหลาน ให้มีความใกล้ชิดวัด คุ้นเคยกับพระสงฆ์สามเณรตามแบบโบราณ
เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๑ ท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ ป๋า ได้ตั้งมูลนิธิ “ทุนพระพุทธยอดฟ้า” ในพระบรมราชูปถัมภ์ ก็ได้โปรดให้คุณเกรียง กีรติกร เป็นกรรมการมูลนิธิฯ มาตั้งแต่เริ่มแรก จนถึงอนิจกรรม คุณเกรียง กีรติกรเป็นผู้มีความตั้งใจในการทำงานให้แก่มูลนิธิฯ มาก ทุกคราวที่มีการประชุมก็มาประชุมสม่ำเสมอ เว้นแต่ไปต่างประเทศหรือเจ็บป่วยเท่านั้น
อนึ่ง เงินผลประโยชน์อันเกิดแก่มูลนิธิ “ทุนพระพุทธยอดฟ้า” ในพระบรมรารูปถัมภ์ นี้ ได้ใช้ในการปฏิสังขรณ์ถาวรวัตถุ วัดพระเชตุพน ในส่วนที่นอกจากงบประมาณที่กรมศิลปากรกำลังดำเนินการอยู่ขณะนี้
ในการพระราชทานเพลิงศพ คุณเกรียง กีรติกร นี้ คณะกรรมการมูลนิธิฯ จึงพิมพ์หนังสือ เรื่อง คำฤษฎี พระนิพนธ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ซึ่งพิมพ์ในงานสมโภช ๒๐๐ ปี สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม ๒๕๓๓ มาครั้งหนึ่งแล้ว เพื่อเป็นอนุสรณ์ถึงคุณเกรียง กีรติกร ด้วย
ขอผลานิสงส์ทั้งปวงนี้ จงอำนวยสุขสมบัติเกื้อกูลแก่คุณเกรียง กีรติกร ในสัมปรายภพ เทอญ ฯ.
เจ้าอาวาสวัดพระเชตุพน
ประธานกรรมการมูลนิธิฯ
นายเกรียง กีรติกร ม.ป.ช., ม.ว.ม., ท.จ.ว.
ชาตะ ๒๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๕
มรณะ ๑ฒณ์ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๓
ประวัติ
นายเกรียง กีรติกร ม.ป.ช., ม.ว.ม., ท.จ.ว.
นายเกรียง กีรติกร เกิดเมื่อวันที่ ๒๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๕ ที่ตำบลพระยาบันแดน อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ เป็นบุตรคนที่ ๒ ของนายดวน และนางศิริ มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน ๗ คน
๑. นายเจียร เอี่ยมสกุล (ถึงแก่กรรม)
๒. นายเกรียง กีรติกร
๓. นายมานะ เอี่ยมสกุล
๔. นางสุลี ผลวัฒนา
๕. นางกิมพก ศรีสุวรรณ (ถึงแก่กรรม)
๖. นางสาวพยางค์ เอี่ยมสกุล (ถึงแก่กรรม)
๗. นายมนู เอี่ยมสกุล (ถึงแก่กรรม)
และมีน้องชายต่างมารดาอีก ๑ คน คือ นายหิรัญ คัชมาตย์
นายเกรียง กีรติกร ได้สมรสกับ นางพวงเพ็ชร สกุลเดิม ตันติเจริญ เมื่อพ.ศ. ๒๔๘๓ มีบุตรและธิดา ๒ คน คือ
นางกิ่งเพ็ชร วรพิพัฒน์ สมรสกับ นายโกวิท วรพิพัฒน์ มีบุตรและธิดา ๓ คน
นางสาวกัญญวัชร วรพิพัฒน์
นายกวิน วรพิพัฒน์
เด็กหญิงเกนวรี วรพิพัฒน์
นายกฤษณพงศ์ กีรติกร
/*4นางพวงเพ็ชรฯ ถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๑ ต่อมา นายเกรียง กีรติกร ได้สมรสกับนางวัชรี สกุลเดิม พงศ์ธรานนท์ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๓ มีธิดา ๒ คน คือ
นางสาวกรวินท์ กีรติกร
นางสาวกัญญวิมว์ กีรติกร
นางวัชรีฯ ถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๘ ต่อมา นายเกรียง กีรติกร ได้สมรสกับ นางฉวีวรรณ สกุลเดิม อ้นอารี เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ ซึ่งมีธิดา ๑ คน คือ
นางกรรณิกา นวลกา สมรสกับ นายสมิง นวลกา มีบุตร ๒ คน
เด็กชายกานต์ นวลกา
เด็กชายตุลย์ นวลกา
การศึกษา
พ.ศ. ๒๔๗๐ สำเร็จชั้นมัธยมปีที่ ๖ จากโรงเรียนประจำมณฑลพิษณุโลก
พ.ศ. ๒๔๗๑ สำเร็จชั้นฝึกหัดครูประถม มัธยม ๘ วิชาครู จากโรงเรียนฝึกหัดครูประถมวัดบวรนิเวศ
พ.ศ. ๒๔๗๓ สำเร็จครูมัธยมแผนกอักษรศาสตร์ จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
พ.ศ. ๒๔๗๖ สำเร็จหลักสูตรขั้นปริญญาตรี (ธ.บ.) จากมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์ และการเมือง
พ.ศ. ๒๔๙๗ ได้รับ Certificate in Primary Education จาก Office of Education Washington D.C.
พ.ศ. ๒๕๐๖ วิทยาลัยป้องกันราชอาณาจักร สำเร็จ ว.ป.อ. รุ่นที่ ๖
พ.ศ. ๒๕๒๘ ปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
/*5เครื่องราชอิสริยาภรณ์
๒๗ กันยายน ๒๔๘๓ จัตุรถาภรณ์มงกุฎไทย
๑๘ กันยายน ๒๔๘๕ จัตุรถาภรณ์ช้างเผือก
๕ ธันวาคม ๒๔๙๓ ตริตาภรณ์มงกุฎไทย
๕ ธันวาคม ๒๔๙๖ ตริตาภรณ์มงกุฎไทย
๕ ธันวาคม ๒๕๐๕ ทวิติยาภรณ์ช้างเผือก
๕ ธันวาคม ๒๕๐๗ ประถมาภรณ์มงกุฎไทย
๕ ธันวาคม ๒๕๑๐ ประถมาภรณ์ช้างเผือก
๕ ธันวาคม ๒๕๑๓ มหาวชิรมงกุฎ
ธันวาคม ๒๕๑๗ มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก
พฤษภาคม ๒๕๑๙ ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ
พ.ศ. ๒๕๓๒ เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นสิริยิ่ง รามกีรติลูกเสือสดุดีชั้นพิเศษ
ตำแหน่งหน้าที่รับราชการ
๑๙ พฤษภาคม ๒๔๗๖ ครูโรงเรียนมัธยมบ้านสมเด็จเจ้าพระยา
๒๔ พฤษภาคม ๒๔๗๗ ครูโรงเรียนประจำจังหวัดพิษณุโลก “พิษณุโลกพิทยาคม”
๑ เมษายน ๒๔๘๐ ธรรมการจังหวัดระยอง
๑ ตุลาคม ๒๔๘๓ หัวหน้าแผนกองค์การ กองการศึกษาผู้ใหญ่ สำนักงานปลัดกระทรวงธรรมการ
๑ พฤศจิกายน ๒๔๘๓ รักษาการตำแหน่งผู้จัดการโรงพิมพ์วัดสังเวช
๑ มกราคม ๒๔๘๔ หัวหน้าแผนกตรวจ กองการศึกษาผู้ใหญ่
๑ พฤษภาคม ๒๔๙๐ หัวหน้าแผนกวิชาการ กองการศึกษาผู้ใหญ่
/*6๑๒ กรกฎาคม ๒๔๙๐ หัวหน้ากองโรงเรียนราษฎร์ กรมสามัญศึกษา
๒๒ กันยายน ๒๔๙๔ รักษาการตำแหน่งหัวหน้ากองการศึกษาพิเศษ กรมประชาศึกษาอีกตำแหน่งหนึ่ง
๖ พฤศจิกายน ๒๔๙๔ หัวหน้ากองการศึกษาพิเศษ กรมประชาศึกษา
๗ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๕ หัวหน้ากองการศึกษาพิเศษ กรมสามัญศึกษา
๒๔ มิถุนายน ๒๔๙๗ รักษาการในตำแหน่งครูใหญ่โรงเรียนพิบูลอุปถัมภ์
๑๙ กันยายน ๒๔๙๗ รักษาการในตำแหน่งหัวหน้าหน่วยศึกษานิเทศก์
๑ มกราคม ๒๔๙๙ หัวหน้ากองการประถมศึกษา
๗ กันยายน ๒๔๙๙ ผู้อำนวยการกองการประถมศึกษา
๑๕ กรกฎาคม ๒๕๐๒ โอนไปรับราชการในสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวง
๒๔ กรกฎาคม ๒๕๐๒ รองปลัดกระทรวงศึกษาธิการ
๙ ตุลาคม ๒๕๐๔ อธิบดีกรมสามัญศึกษา
๑ ตุลาคม ๒๕๑๕ ครบเกษียณอายุ
พ.ศ. ๒๕๑๗ - ๒๕๑๘ ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ
พ.ศ. ๒๕๑๘ - ๒๕๑๙ ดำรงตำแหน่งสมาชิกวุฒิสภา
พ.ศ. ๒๕๑๘ - ๒๕๒๐ ดำรงตำแหน่งสมาชิกสภาปฏิรูป รองประธานสภาปฏิรูป
พ.ศ. ๒๕๒๐ - ๒๕๒๑ ดำรงตำแหน่งสมาชิกสภานิติบัญญัติ
/*7งานในคณะกรรมการต่าง ๆ
มูลนิธิพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกในพระบรมราชูปถัมภ์
มูลนิธิราชประชานุเคราะห์ในพระบรมราชูปถัมภ์
มูลนิธิช่วยเด็กตาบอดในพระบรมราชินูปถัมภ์
มูลนิธิช่วยเด็กนักเรียนขาดแคลนในพระบรมราชินูปถัมภ์
มูลนิธิอนุเคราะห์คนหูหนวกในพระบรมราชินูปถัมภ์
มูลนิธิอนุเคราะห์คนพิการในพระราชูปถัมภ์ของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
มูลนิธิจุมภฎ-พันธุ์ทิพย์
มูลนิธิโรงเรียนราชินี
มูลนิธิลูกเสือ
มูลนิธิโรงเรียนประถมนนทรี
มูลนิธิแถม - สร้อย ชอบฝึก
มูลนิธิโรงเรียนอำนวยศิลป์
คณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ
คณะกรรมการบริหารลูกเสือแห่งชาติ
คณะกรรมการ อ.ก.ค. สำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ
คณะกรรมการรณรงค์ให้รู้หนังสือไทย
คณะกรรมการการประถมศึกษากรุงเทพมหานคร
นายเกรียง กีรติกร ถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคโลหิตในสมองแตกและภาวะหัวใจล้มเหลว ณ โรงพยาบาลพญาไท ๒ เมื่อวันศุกร์ที่ ๑๗ สิงหาคม ๒๕๓๓ รวมสิริอายุได้ ๗๘ ปี ๒ เดือน ๒๒ วัน
คำฤษฎี
พระนิพนธ์
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาตดิศร
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์
/*3คำชี้แจง
/*3เรื่องคำฤษฎีนี้ ว่าด้วยพากย์และศัพท์ต่าง ๆ ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ร่วมกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร และ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ช่วยกันทรงรวบรวมจัดทำคำอธิบายไว้ ในลักษณะเป็นอธิบายศัพท์ที่ใช้ในวรรณคดีเรื่องต่าง ๆ
ต้นฉบับตัวเขียนเรื่องคำฤษฎีนี้ โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ ได้คัดออกไปตีพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก เมื่อ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘) ซึ่งพระดิษฐการภักดีได้เขียนคำนำไว้ว่า
“ข้าพเจ้าได้พบศัพท์ภาษามคธและภาษาอื่นบ้าง ซึ่งแปลเป็นภาษาไทย เป็นของพระเจ้าบรมไอยกาเธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร แลพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ช่วยกันทรงไว้ ข้าพเจ้าจึงได้นำมาให้โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ เรียบเรียงโดยถูกต้องตามต้นฉบับเดิม เพื่อจะให้เห็นว่า เป็นของเก่าๆ ของท่านทำไว้เท่านั้น”
อนึ่ง ปรากฏข้อความในฉบับตีพิมพ์ครั้งนั้นว่า
“หนังสือนี้
สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส
สมเด็จกรมพระเดชาอดิศร
กรมหลวงภูวเนตร
ช่วยกันทรงใช้ชื่อเรียกว่าคำฤษฎี
มีพากย์ต่าง ๆ อยู่ในนี้.
หนังสือคำมคธแผลงเป็นสังสกฤษและคำมคธตรง คำเขมร คำลาว คำสยาม คำโบราณ เก็บมาเรียงไว้เพื่อจะให้หญิงชายผู้รักรู้ในการกาพย์ โคลง ลิลิศ ฉันท์ เข้าใจว่าไว้เป็นแบบอย่างคล้ายกันกับอภิธานศัพท์”
คำว่า ฤษฎี ค้นไม่พบศัพท์นี้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ แม้แต่ในหนังสือคำฤษฎีนี้เองก็ไม่ปรากฏคำ ๆ นี้ แต่สันนิษฐานว่า คงจะมาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สฤษฎี (สฺริดสะดี) หรือ สฤษฏฺ (สฺริด) ซึ่งหมายถึงการทำหรือการสร้าง และที่เราคุ้นเคยกันดีในภาษาไทยคือ รังสฤษฎิ์ และ รังสรรค์ ซึ่งหมายถึงการสร้างหรือการแต่งตั้ง ดังนั้น จึงน่าจะเชื่อได้ว่า องค์ผู้ทรงพระนิพนธ์ ได้ทรงคิดคำนี้ขึ้นมาใช้กับงานรวบรวมคำศัพท์ อันเป็นพากย์ต่าง ๆ พร้อมด้วยคำแปลหรือคำอธิบายสั้น ๆ เป็นอุปกรณ์แก่การแต่งหรือการอ่านงานกวีนิพนธ์ตลอดจนวรรณคดีทั่ว ๆ ไป
เนื่องจากคำว่า ปทานุกรม พจนานุกรม ศัพทานุกรม หรือแม้แต่คำว่าอภิธานศัพท์ ยังไม่มีผู้ใดคิดขึ้นใช้ในสมัยนั้น องค์ผู้ทรงพระนิพนธ์ จึงได้ทรงคิดคำฤษฎีนี้ขึ้นใช้ ซึ่งโดยลักษณะเนื้อหาแล้ว คำฤษฎี อาจจัดเป็น ปทานุกรม พจนานุกรม ศัพทานุกรม และหรืออภิธานศัพท์ก็ได้ จะมีแตกต่างกันก็เฉพาะรูปแบบเท่านั้น เพราะท่านจดคำต่าง ๆ ไว้พร้อมคำแปล หรือคำอธิบายสั้น ๆ ท่านคิดคำใดได้ก็จดลงไป ยังมิได้นำมาจัดระบบแห่งคำโดยเรียงตามลำดับอักษร ศัพท์ที่ทรงจดไว้ ส่วนมากเป็นคำเดี่ยว เช่น ทรอึง ว่า ถือตัว, ทรหึง ว่า ชั่วนาน, กระลี ว่า โทษ, วินาศ ว่า ฉิบหาย, ฉิบหาย ว่า หายพลัน ฯลฯ ลางครั้งก็ทรงจดเป็นศัพท์หมวด เช่น เครื่องกุกกุฏภัณฑ์ ๕ ได้แก่ พระขรรค์ ว่า ดาบสี่คม ๑ ฉัตร ว่า พระกรด ๑ อุณหิศ ว่า เครื่องประดับพระเศียร ๑ ปาทุกา ว่าฉลองพระบาท ๑ วาลวิชนี ว่า พัชนี ๑ ฯลฯ อนึ่ง ที่ทรงจดไว้เป็นหมวดศัพท์ก็มีหลายแห่ง เช่น เวรุ ริปุ ปัจนึก ปรปักษ ปฏิปักษ อมิตร ศัตรู ปัจามิตร ว่า คนมีเวรเป็นฆ่าศึก เศิก ว่า ศึก ดังนี้เป็นต้น
คำฤษฎี นี้ น่าเชื่อว่า เป็นหนังสือประเภทศัพทานุกรม หรืออภิ/*5ธานศัพท์ ที่สร้างขึ้นเป็นเล่มแรกของไทย เพราะจากหลักฐานหนังสือประเภทเดียวกันมีปรากฏว่า หนังสืออักขราภิธานศรับท์ (Dictionary of Siamese Language) ฉบับของ ดร. แดนบีช แบรดเลย์ หรือหมอบรัดเล เป็นผู้รวบรวมและจัดพิมพ์ขึ้น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๖ ก็เกิดขึ้นภายหลังจากสมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สิ้นพระชนม์ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๖ แล้ว
อนึ่ง เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๓๘๙ มิชชันนารี เทเลอร์ โจนส์ ได้รวมคำไทยและจัดทำคำแปลเป็นภาษาอังกฤษ แต่มิได้ตีพิมพ์ และใน พ.ศ. ๒๓๙๗ สังฆราชปัลเลอกัวซ์ ได้รวมคำไทยแล้วทำคำแปลเป็นภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส ละติน ตีพิมพ์ที่กรุงปารีส ให้ชื่อเป็นภาษาไทยว่า สัพพะพจนะพาสาไทย (D.J.B. Pallegoix Dictionnaire, Siamois, Francois - Anglais) และต่อมาบาทหลวง เวย์ ได้แก้ไขเพิ่มเติมและจัดพิมพ์ขึ้นใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๙ ให้ชื่อว่าศริพจน์ภาษาไทย สำหรับพจนานุกรมไทยนั้น กระทรวงธรรมการได้มอบหมายให้พระยาปริยัติธรรมธาดา(แพ ตาละลักษมณ์ สมัยที่ยังเป็นขุนประเสริฐอักษรนิติ) จัดทำพจนานุกรมของราชการขึ้นเป็นครั้งแรก ใน พ.ศ. ๒๔๒๖
ผู้เขียนเชื่อว่า คำฤษฎี นี้ องค์พระนิพนธ์ได้ทรงไว้ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๓๗๔-๒๓๗๗ ซึ่งเป็นช่วงที่ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร และ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ได้ทรงร่วมงานกันอย่างใกล้ชิด ในช่วงที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้รวบรวมเลือกสรรตำรับตำราต่าง ๆ แต่งขึ้นจารึกแผ่นศิลาประดับไว้ ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม โดยเฉพาะช่วงนี้ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงงานพระนิพนธ์มาก แม้งานพระนิพนธ์อื่น ๆ บางเรื่อง ก็ทรงไว้เป็นอย่างช้าภายในปี พ.ศ. ๒๓๘๘ คือพระปฐมสมโพธิกถา และที่ทรงแต่งต่อเติมเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ให้ครบถ้วนบริบูรณ์ก็เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๒ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๔ นั้น สมเด็จฯ กรมพระปรมา/*6นุชิตชิโนรส ทรงพระชราภาพมากแล้ว มิได้ทรงงานพระนิพนธ์มากนัก มีปรากฏแต่พระธรรมเทศนา พระราชพงศาวดารสังเขปและ พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับความสมเด็จฯกรมพระปรมานุชิตชิโนรสเท่านั้น ซึ่งจากปีที่ยกขึ้นมาอ้างเทียบกับปีที่มีผู้สร้างหนังสือประเภทพจนานุกรมหรืออภิธานศัพท์ขึ้นในเมืองไทย ผู้เขียนเชื่อว่า คำฤษฎี เป็นเรื่องแรกในเมืองไทยในหนังสืออ้างอิงประเภทเดียวกัน
จริงอยู่ อาจมีผู้แย้งว่า หนังสือนี้ไม่น่าจะถือว่า เป็นประเภทพจนานุกรมหรืออภิธานศัพท์เล่มแรกของเมืองไทย	เพราะเมื่อพูดตามหลักการทำพจนานุกรม ย่อมเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่า หนังสือพจนานุกรมภาษาใด จะต้องรวบรวมคำทั้งหมดที่มีใช้อยู่ในภาษานั้น ตลอดจนให้ความรู้ในเรื่องอักษรวิธี การบอกเสียงอ่าน ความหมาย และประวัติของคำ เป็นต้น และมักเป็นที่เข้าใจกันว่า พจนานุกรม จะต้องรวบรวมคำศัพท์ไว้เป็นจำนวนมาก เช่น อักขราภิธานศรับท์ ฉบับของหมอบรัดเล จัดพิมพ์ บรรจุคำไว้ถึง ๔๐,๐๐๐ คำ แต่คำฤษฎี นี้ รวบรวมคำไว้ประมาณ ๑,๒๐๐ คำ เฉพาะที่ใช้ในการแต่งและอ่านวรรณคดีเท่านั้น ในประเด็นนี้ ผู้เขียนไม่คัดค้าน แต่ได้เพ่งเล็งพิจารณาไปเฉพาะเรื่องแนวความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ขององค์ผู้ทรงพระนิพนธ์เป็นหลัก และเชื่อด้วยว่า หากมีพระประสงค์จะทรงจัดทำพจนานุกรมจริง ๆ แล้ว ย่อมอยู่ในวิสัยแห่งพระปรีชาสามารถที่จะทรงกระทำได้ในฐานะที่ทรงรอบรู้คำไทยและคำที่ใช้ในภาษาไทยเป็นอย่างเลิศ
เนื่องจากหนังสือคำฤษฎีนี้ยังไม่ปรากฏว่ามีการพิมพ์แพร่หลายนัก ฉบับที่โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจตีพิมพ์ครั้งแรก เมื่อ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘) นั้น นับถึงบัดนี้เป็นเวลาถึง ๘๕ ปี ซึ่งจะใช้ค้นหาอ้างอิงก็คงยากเสียแล้ว ครั้นต่อมานายณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม ได้คัดมารวมพิมพ์ผนวกไว้ในหนังสือ “พระประวัติและพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส” โดยสำนักพิมพ์วัฒนาพานิช เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๕ ซึ่งเมื่อนับถึงบัดนี้ก็เป็นเวลาถึง ๒๘ ปี /*7จะค้นคว้าหาอ่านได้ยากเช่นเดียวกัน จึงเห็นควรจัดพิมพ์เผยแพร่ขึ้นมาอีกครั้งหนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้จัดระบบเรียงคำศัพท์ขึ้นใหม่ตามลำดับอักษรแบบพจนานุกรม ทั้งนี้ โดยคำนึงถึงประโยชน์ที่ผู้อ่านจะพึงได้รับในฐานะเป็นอุปกรณ์แก่วรรณคดีเป็นสำคัญ และในการคัดลอก จัดเรียงลำดับอักษร ตลอดจนตีพิมพ์ต้นฉบับครั้งนี้ ได้อาศัยแรงเพื่อนร่วมงาน คือ นางดารณี โชติไพบูลย์ นางสาวเลขา ลิมจิตติ นางสาววันทนีย์ มงคลทรัพย์กุล และ นางสาวปานใจ เจียมพาณิชย์ ช่วยกันจัดทำ ส่วนสะกดการรันต์นั้นคงไว้ตามต้นฉบับเดิม เพื่อรักษาของเก่าที่โบราณาจารย์ท่านทำไว้
การทั้งหลายทั้งปวงที่จัดทำและจัดพิมพ์หนังสือคำฤษฎีจนเป็นผลสำเร็จดั่งนี้ ก็ด้วยความดำริชอบของพระเดชพระคุณท่านเจ้าคุณพระธรรมราชานุวัตร (กมล โกวิโท) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ในฐานะที่เป็นศิษย์ ก็ได้สนองความประสงค์ดังกล่าว และขอกราบขอบพระคุณท่านเป็นอย่างสูงไว้ ณ ที่นี้.
(นายทรงวิทย์ แก้วศรี)
หอสมุดแห่งชาติ
ท่าวาสุกรี กรุงเทพมหานคร
๕ ธันวาคม ๒๕๓๓
/*9คำฤษฎี
/*9(สะกดการันต์ตามต้นฉบับเดิม)
กง
ว่า
กลม
กญจิก
ว่า
กุญแจ
กติกมาศ
ว่า
เดือนสิบสอง
กเตก
ว่า
ลำเจียก
กนก
ดูที่
จามิกร
กนิย
ดูที่
กนิษฐ
กนิษฐ
ว่า
นิ้วก้อย
กนิษฐ อนุช กนิย ผอูน ว่า
น้อง

กบิล
ว่า
โคแดง
กมล
ดูที่
ประทุม
กมล
ว่า
หัวใจเพราะเหมือนรูปดอกบัว
กมลาศน์
ดูที่
สุรเชฐ
กรกช
ว่า
ดอกบัวคือมือ
กรกฎ
ว่า
ปู
กรณท
ว่า
หีบ
กรรกัฏฏักขี
ดูที่
ผลึง
กรรชิง
ดูที่
ฉัตร
กรรฏิกะ
ว่า
เอว
กรรฐ
ว่า
คอ
กรรณ
ว่า
หู
กรรภุม
ว่า
ตูม
/*10กรรษ ทารุณ
ว่า
หยาบ
กรรแสง โหย
ว่า
ร้อง
กรรแสงหา โหยหา
ว่า
ร้องหา
กรรแสงไห้ โหยไห้
ว่า
ร้องไห้
กรองเชิง
ว่า
วไลบาท ดุจคำว่า เสียพาลย พันเหาทองแท่ง
กรองใด ทองกร
ว่า
วไลกร
กรเอา
ว่า
กลมกล่อม
กระช่างที่
ว่า
กระจ่าง เหมือนคำว่า เจษฎา เอา จ. เป็น ฉ. แล้วเป็น ช. ไป
กระด้าง
ดูที่
คำแหง
กระดาษ
ว่า
ร้อนด้วยความเขญ
กระบี่ธช
ว่า
ธงลิง
กระพัง
ว่า
หนอง
กระมวล
ว่า
ตำบล ว่า บก
กระยา
ว่า
เข้า ดุจคำว่า กระยาเสวย และกระยาหาร
กระยาบวด
ว่า
เครื่องบวช คือถั่วงาเนยนม
กระยาบูชา
ว่า
เครื่องบูชา
กระยารง
ว่า
เครื่องเขียนรง ดั้งฉัตรเบญจรง
กระยาสนาน
ว่า
เครื่องกระแจะจันปรุง
กระยาสังเวย
คือ
เครื่องพลีกรรม
กระลี
ว่า
โทษ
กระวี
ว่า
นักเลงกาพย์
กระหม่าใจ
ดูที่
ตระดกใจ
กระหวัด
ดูที่
เกี้ยว
/*11กระหาย
ว่า
ร้อนไป
กระเอบ
ดูที่
เอม
กราบถวายกร
ดูที่
อัญชุลี
กรุงผไท
ดูที่
ชัคติ
กราอวน ฉม
ว่า
หอม
กรุณา
ว่า
กั้นซึ่งความสุขให้
กฤษณ
ดูที่
กัณห
กฤษณ วิศณุ หริ วาสุเทพ เกษพจักตรี
ว่า
มีจักรในมือ คือ พระนารายณ์
กฤษดีย
ดูที่
ภูวนา
กฤษนา
ว่า
ไม้หอม
กล รอด จอด ลุ
ว่า
ถึง
กล
ว่า
หมุน หันไปดั่งจักร
กลปาสกพัตร
ว่า
ผ้าทอดด้วยสำลี
กล้อ
ว่า
เรือโกลน
กลองชวา
ว่า
กลองแขก
กละลึง ทาย
ว่า
ถือ
กลำภัก ตระดอน
ว่า
ผักบุ้ง
กลิ้งกลด
ดูที่
ฉัตร
กวา
ก็ว่า
ก่า
กว่า
ดูที่
พ้น
กวัด ไกว
ว่า
แกว่ง
กษณ
ดูที่
ขนัน
กษมา
ดูที่
ขันตี
กษัตรีย
ดูที่
ภูวนา
กษิณาสพ
ดูที่
ขีณาสพ
/*12กสาบ
ว่า
กหาปน
ก่อง
ดูที่
พฤา
กองโกรย
ว่า
กองหลัง
กะระ
ดูที่
ขะนะ
กังขา
ดูที่
ฉงน
กังวล
ว่า
ความเกี่ยวข้อง
กัญจุการาม
ว่า
ฉลองพระองค์
กัณห กฤษณ กาฬ เขม่า
ว่า
ดำ
กันกง
ว่า
กันรอบ
กันดาล
ดูที่
มัทยม
กันลง ภมร
ว่า
แมลงภู่
กัปณก
ว่า
กำพร้า
กัมมาร
ว่า
บุคคลฆ่าเสียซึ่งน้ำ คือ ช่างทอง
กัลญา, กัลยา
ดูที่
กัญ, สัตรี
กัลยาณี
ดูที่
สุนทรี
กาจ
ว่า
ดุร้าย
ก้าน
ดูที่
มรรค
กานดา
ดูที่
สัตรี
กานน
ดูที่
พฤน
การวิก
ว่า
นกการะเวก
กาษฐ
ว่า
ไม้
กาษฐ
ว่า
ฟืน
กาษฐมัย
ว่า
ของแล้วด้วยไม้
กาษร
ว่า
กระบือดุ
กาหล
ว่า
แตรงอน นักรู้บางแห่งเสมอ ใช้ว่าโกลหลก็มี
/*13กาฬ
ดูที่
กัณฑ
กำเดา
ดูที่
ขเดา
กำธร
ดูที่
แทตย
กำหนด
ว่า
กฎ
กำบัด
ว่า
ปัด
กำบีด
ว่า
มีด
กำโบล
ดูที่
โอฐ
กำพชพากย์
ว่า
คำเขมร
กำพล
ว่า
ผ้าส่าน
กำพุช, กัมพุช, กัมโพช
ว่า
กัมพูชา, เขมร
กำรอไร้
ว่า
ยาก
กำราบ
ว่า
กราบ
กำไร
ดูที่
ไกร
กำลูน
ว่า
ตรวจ
กำเลา
ดูที่
เขลา
กำศรด ลาลด
ว่า
ละห้อย
กิงสุก
ว่า
ทองกวาว
กินเพรา
ว่า
เวลากิน
กิรินิ
ว่า
นางช้าง
กึกกัก
ดูที่
จินจน
กึงกัง
ดูที่
จินจน
กุงอน
ว่า
นกค้อนหอย
กุงาน
ดูที่
หสก
กุโงก
ดูที่
มะยุร
กุญชร
ดูที่
ทวิรท
กุฎาคาระ
ว่า
เรือนยอด
/*14กุณฑล
ว่า
เครื่องประดับกรรณ
กุณฑี
ว่า
น้ำเต้า
กุม จำนับ
ว่า
จับ
กุมภ
ว่า
ม่อ
กุมภ ฆฤฦ ฉนัง
ว่า
ม่อ
กุมภการ
ว่า
ช่างม่อ
กุมภิน
ว่า
จรเข้
กุล
ว่า
ฟุ้ง ดุจคำว่าบังษุกุล มีคำอธิบายว่าผู้ใด มีคนยกย่องนับถือว่าผู้มีทรัพย์แลมียศตรกูลแลลูกตรกูล
กุสม ผกา สร้อย
ว่า
ดอกไม้
กู
ดูที่
เผื่อ
กูล
ดูที่
โปดก
กูลว
ว่า
กลัว
เกตุ
ว่า
ธง
เกยลา
ว่า
เกยเล็ก ดุจคำว่าเตียลาแลมลิลา ดุจคำว่า ลออเอวัลลวาด เอวลา
เกลา
ว่า
เกลี้ยง ดุจคำว่า กลิ่นเกลา
เกษ
ว่า
ผม
เกษตร
ดูที่
เขตร
เกษพจักตรี
ดูที่
กฤษณ
เกษม
ว่า
ไม่มีไภย
เกษม
ว่า
หาไภยบมิได้
เกราะกราย
ว่า
เกราะกราย ดุจคำว่า เยื้องกราย กรีดกราย
/*15เกียจ
ว่า
ใช้ยาก
เกี้ยว กระหวัด
ว่า
เกี่ยว
เกรียง
ดูที่
หลวง
เกลียง
ดูที่
ตฤณ
เกษียณ
ดูที่
เลข
เกือเยีย
ดูที่
คฤก
แกลน
ดูที่
ไภย
แกล้ว
ว่า
แก้วกล้า ดุจคำว่า แก่นแก้ว
แกว
ก็ว่า
แก
แกว
ว่า
ยวนเมืองเวียดนาม
แก้วกรรฐี
ว่า
แก้วประดับในคอ
แกวน
ว่า
แก่น
โกช
ว่า
ญ่า ดุจคำว่า โกชเกบกรองแน่นนุ่ง
โกเชาว
ว่า
กำมหยี่
โกญจนาท
ว่า
เสียงแห่งนกเรียน
โกมิล
ดูที่
ปทัมราช
โกรญจ
ว่า
นกเกรียน
โกลาหล
ว่า
ดั่งสนั่น
โกลิละ
ว่า
ดุเหว่า
โกวีพาร
ดูที่
ปาริฉัตร
โกศ
ดูที่
ตฤณ
โกศล
ดูที่
เฉโก
โกษา
ว่า
คลัง มีคลังเงินเป็นต้น
โกสมภ
ว่า
คำ
โกไสยพัตร
ว่า
ผ้าทอด้วยไหม
/*16ไกร กำไร
ก็ว่า
ยิ่ง ดุจคำว่า สี่อสงไขย กำไรแสนกับ
ไกรลาศ
ดูที่
หิรัญ
ไกส
ว่า
ทา
ไกวกวา
ว่า
ยิ่งก่า ดุจคำว่า แตงกวา ไร่แตงแกวมาศโสก
ขจาย แย้ม
ว่า
บาน
ขจิตร
ดูที่
รจิต
ขเดา กำเคา
ว่า
ร้อน
ขโดง
ว่า
สูง ดุจคำว่า ปักปิ่นเกล้าโจงขโดง แลใบจโดง
ขนน เขนย
ว่า
หมอน
ขนอง
ดูที่
ปฤษฎางค
ขนัน
ว่า
ขนุน
ขนัน กษน
ว่า
ขัน
ขนาง
ว่า
สงไส
ขเน
ดูที่
ประเมิล
ขบวน
ดูที่
เขบจ
ขมม ยำยาม
ว่า
เชยชม คลึงเคล้าก็ว่า
ขยม
ก็ว่า
ข้า ทั้งสองผสมกัน ว่าข้าพเจ้า
ขยม
ว่า
ข้าหญิงชาย
ขลา
ว่า
เสือ
ขลาด
ดูที่
ไภย
ขลิบขลับ
ดูที่
จินจน
ขวย
ว่า
อาย
ขวาง
ดูว่า
ไพรศาล
/*17ขวันเกียง
ว่า
ขวัญร้าย
ข้อย
ดูที่
เผือ
ขะนะ กะระ จอก
ว่า
เล็บ
ขันดี กษมา
ว่า
อดใจ
ขา
ว่า
เขา
ขาว ผลึก ผลิก
ว่า
แก้ว
ขึ้ง
ว่า
โกรธ
ขึงขัง
ดูที่
จินจน
ขีณาสพ. กษิณาสพ
ว่า
มีอาศะวะอันสิ้นแล้ว
ขีวิตรตัษไส
ว่า
สิ้นชีวิตร
เขจร
ว่า
ไปในอากาศ
เขตร เกษตร
ว่า
นา
เขนใจ
ว่า
ลำบาก
เขนย
ดูที่
ขนน
เขบจ ขบวน
ว่า
ลดหลั้น
เขม่า
ดูที่
กัณฑ
เขลา กำเลา
ว่า
โง่
เขิน
ว่า
ดอน
เขียวขจี
ว่า
เขียวอ่อน
เขียว ลคึก
ว่า
เร่ง ดุจคำว่า ลคึก ผดุง บอให้เซ แลคำว่า ไก่ขันเขียวผูกช้าง
เขือ
ว่า
ลาวว่าสอง นักรู้ที่ใช้ว่าเจ้าก็มี
แข
ดูที่
อินท
ไข เบิก ผาย เผย ลเหย
ว่า
เปิด
โขมด
ดูที่
ภูต
คคึง
ดูที่
คำแคง
/*18คง
ดูที่
สิงสึง
คช
ดูที่
ทวิรท
คณ
ดูที่
นิกร
คดี
ว่า
เป็นที่ไปของชาวเมือง
คนสำนวน
ว่า
คนได้สดับมาก
คนโธทก
ว่า
น้ำหอม
คนึง
ดูที่
อนุสร
ครรภสยน
ว่า
ห้องนอน
ครวี
ว่า
กวัด, แกว่ง
ครอบครอง
ว่า
ปกคลุม
คร้าม
ดูที่
ไภย
ครามครัน
ดูที่
มหึมา
คริร
ว่า
หน่อไม้
ครุฬ สุบรรณเวนตัย
ว่า
ครุธ
ครู
ว่า
พฤหัศ
คฤก เทวอ เกือเยีย ดอก
ว่า
กทำ ดุจคำว่า บางดอกฬ้อแล้วโลมคืน แลคำว่าดอกขายหูขายตาดอกน้ำภาปรู้
คฤห
ว่า
เรือน
คล บังคัล
ว่า
เฝ้า ดุจคำว่า บังคม บังคัล นองเนือง นักรู้บางแห่งใช้บังคัลว่า ไหว้ก็มี
คลอง ลำพัง
ว่า
ปริเวณ
คล่าวน้ำเนตร
ว่า
น้ำตาไหล
ควิปอก
ดูที่
อำลา
คัฆณ
ดูที่
เวหา
/*19คัณนมาลา
ว่า
ระเบียบ นับคือปคำ
คันธวาหะ
ดูที่
วาโย
ค้าน
ว่า
หัก
คานหาม
ดูที่
สิวิกา
คำนัน
ว่า
ของบูชา
คำแคง คลึง
ว่า
ดังสนั่น
คำภีร
ว่า
ฦก
คำสาบ
ดูที่
เตียน
คำแหง กระด้าง
ว่า
แขง
คิมหะอุตุ
ว่า
ระดูร้อน
คีด
ว่า
ขับ
คีรี
ดูที่
บรรพต
คึกคัก
ดูที่
จินจน
คุลา
ว่า
ฝารั่ง
เคร่า
ว่า
คอย
เค้า
ดูที่
เผือ
เคียด
ก็ว่าคิด ดุจคำว่า เคียดอยู่ในใจ

โคดม
ว่า
เป็นลูกแห่งโคดมโคตร
ใคร่จง จำนงไม่
ว่า
อยาก
ฆฤฦ
ดูที่
กุมภ
ฆาณ
ว่า
จมูก
ฆำ
ดูที่
จามิกร
เงน
ก็ว่า
เงิน
เงือด เงื่อน จรด
ว่า
จด
แง่
ว่า
เหลี่ยม ดุจคำว่า แต่งแงให้เป็นกล
/*20จงกลณี
ดูที่
อุบล
จดหมาย บันทึก
ว่า
จดหมายย่อ
จร เทา
ว่า
ไป
จรด
ดูที่
เงือด
จรทด จรเทีญ
ว่า
จับจน
จรเทีญ
ดูที่
จรหด
จรรจา จำนรรจา เจรจา พาที วาท อ้าง
ว่า
กล่าว
จรรโลงจรงใจ
ว่า
จุงใจ
จรรโลงราษฎร
ว่า
ชักจูงชาวเมือง
จรลา
ดูที่
เจียร
จลวิจล
ว่า
ไหวแฮไหวโดยยิ่ง
จอก
ดูที่
ขะนะ
จอง จำนอง
ว่า
ผูก
จ่อง
ดูที่
ฉัตร
จองคช
ว่า
ข้างที่เข้าระวางทัพ
จอด
ดูที่
กล
จักษุ
ดูที่
อักษี
จัดจวง
ว่า
เรือน้อย
จัตุรงค์
ว่า
สำปทานสึ่
จัตุรรศโบษขณี สระสี่แจง ว่า
สระสี่เหลี่ยม

จัตุรภักตร์
ดูที่
สุรเชฐ
จัตุรมุข
ดูที่
สุรเชฐ
จัตุโรบาย
ว่า
อุบายสี่
จัตุฤทธิ
ว่า
อิทธิบาทสี่
จัศ
ดูที่
ชรา
/*21จากวาก
ว่า
นกจากพราก
จาน จาร
ว่า
เขียน ดุจคำว่า ดั่งชาติ อันช่างจี้จาร
จาบัล
ว่า
หวั่นไหว
จามิกร กนก เหม สาม ฆำ มาศ
ว่า
ทอง
จำทับ จำแทง
ว่า
โผน ว่าไปมา
จำแทง
ดูที่
จำทับ
จำนงไม่
ดูที่
ใคร่จง
จำนน
ว่า
จน
จำนอง
ดูที่
จอง
จำนรรจา
ดูที่
จรรจา
จำนับ
ดูที่
กุม
จำนำ
ว่า
จำ
จำหน่าย
ว่า
จ่าย
จำเนียร
ดูที่
เจียร
จำแนก
ว่า
แจก
จำบก
ว่า
จำปา
จำบัง
ว่า
หายตัว
จำเรียง
ว่า
ขับร้อง
จำลอง
ว่า
อาน ว่า สัปคับ
จำแลง
ว่า
แจงรูปเดียว แจงเป็นรูปต่าง ๆ จึ่งว่าจำแลง คือ นฤมิตร
จำหลัก
ที่จะว่าจัก

จำหัน
ดูที่
อณหิศนาฬีบัตร
จำหาย
ดูที่
อณหิศนาฬีบัตร
/*22จำโหนฏ
ว่า
โจท
จิงจัง
ดูที่
จินจน
จิตร
ดูที่
อนุสร
จินดามณี
ว่า
แก้วนึกได้
จินจน จิงจัง ชิงชัง กึงกัง
คำพินธุกับไม้ผัดดังนี้ ผันได้

ดุจคำเดียวกัน พิจารณาเห็นด้วยแล้ว จงถือ ฝ้ากับฟ้า เหมือนกัน ดุจคำว่า ดาดฝ้า ดาดฟ้าในแผ่นศิลาเมืองศุไขทัย ใช้ว่าไพร่ฟ้าบ้าง กำพชกำพุช ใช่เหมือนกัน ดุจคำว่า อันขยม แลขยุม จงจุง ท่งทุ่ง สยมภร สยุมภร อนึ่งคำว่าสมมต แลสมตุติก็ใช้ได้เหมือนกัน ดั่งว่ามาแล้วนี้


ขึงขัง ตึงตัง ปึงปัง ผึงผัง


รึงรัง ขลิบขลับ จิบจับ ฉิบฉับ


ประคิด ประดับ พริบพรับ ยิบยัง ไม่ได้สิบ ไม่ได้สับ


กึกกัก คึกคัก ตึกตัก ทึกทัก อีกอัก ฮึกฮัก


จิบจับ
ดูที่
จินจน
จีวร
ว่า
ผ้าอันบุคคลพึงเย็บ
จุณ
ดูที่
เป็น
จุธามณี
ว่า
ปิ่นแก้ว
จุฬามณี ศิโรมณี
ว่า
แก้วประดับเศียร
เจตรมาศ
ว่า
เดือนห้า
เจรจา
ดูที่
จรรจา
เจ้ากู
ว่า
เจ้าของข้า
เจ้าคุณ
ว่า
เจ้าเหตุคุณ ดุจคำว่าธรรมสามิ
เจ้าน้อง
ว่า
เจ้าของน้อง ดุจคำว่า สองนาย เจ้าน้องอยู่ไหนนา
/*23เจ้าพี่
ว่า
เจ้าของพี่
เจ้าแม่
ว่า
เจ้าของแม่
เจ้ายังกระหม่อม
ว่า
เจ้าอยู่หัว
เจรีญ
ดูที่
มหึมา
เจียน
ดูที่
เผดจ์
เจียร จำเนียร จรลา
ว่า
นาน
ฉงน สนเท่ห์ กังขา สงกา พวง
ว่า
กินแหนง
ฉนวน แหน
ว่า
ที่กำบัง
ฉนัง
ดูที่
กุมภ
ฉนำ
ดูที่
สมพัจษร
ฉม
ดูที่
กราอวน
ฉม
ดูที่
ชัคติ
ฉลิ
ว่า
เขียวคราม
ฉวัด เฉวียน
ว่า
เวียรวง
ฉวาง
ดูที่
ไพรศาล
ฉวี
ว่า
ผิวหนัง
ฉัตร
ว่า
พระกรด
ฉัตร กรรชิง กลิ้งกลด จ่อง
ว่า
ร่ม
ฉัน
ดูที่
ชั้น
ฉัน
ว่า
ฉิน
ฉาน
ดูที่
ลวดลาย
ฉาย
ว่า
เงา
ฉิน
ดูที่
เฉก
ฉิน ภินธ์
ว่า
ขาด
ฉิบฉับ
ดูที่
จินจน
/*24ฉิบหาย
ว่า
หายพลัน
เฉลย
ดูที่
จำเลย
เฉวียน
ดูที่
ฉวัด
เฉก ฉิน
ว่า
เช่น
เฉโก โกศล ทรรษ
ว่า
ฉลาด
เฉีด บรรเจีด
ก็ว่างาม
ดุจคำว่า โฉมเฉิด
ไฉน
ว่า
ปี่
โฉมสรรค์
ดูที่
ลำนัก
ชงค
ว่า
แค่ง
ชฎา
ว่า
ผูกผมไม่ยุ่ง มิใช่ชฎาเหมือนรูปปั้นรูปเขียน
ชนก บิดร
ว่า
บิดา
ชนนี
ดูที่
มารดร
ชนาธิป
ดูที่
ภูวนา
รร์
ป
2
ชนิด
ว่า
ชิด
ชปนมนต
ว่า
มนตกระชิบ
ชมภูนุช
ว่า
ทองชมภูนุช
ชไม
ว่า
สอง คือ ชมิแปลว่าลามก
ชร
ดูที่
อุทก
ชรบาป
ว่า
ราบ
ชรลอง
ดูที่
ชรลัด
ชรลัด ชรลอง
ว่า
ลำธารลัดได้
ชรอ่ำ
ดูที่
ชอุ่ม
ชรา ชิณ จัศ
ว่า
แก่
ชล
ดูที่
อุทก
ชลจร
ดูที่
มัษยา
/*25ชลุก
ว่า
ปลิง
ชวัค
ว่า
ชัก ดุจคำว่า แลช้างประจำชวัดมา
ชศ
ว่า
ยศ ดุจคำว่าชดอคร้าว อิงหมอนนอนอยู่
ชอุ่ม ชรอ่ำ
ว่า
คลุ้ม
ชัคติ ภูริ พสุธา พสุนทรา ฉม เวณี เมธนี กรุงไผท หล้า
ว่า
แผ่นดิน
ชัชวาลย์
ดูที่
ประภา
ชัฏชื้อ
ว่า
ชรอัดชรอื้อ
ชั้น พลัน ฉัน รบัดเสรีด
ว่า
เร็ว
ชั่ว
ว่า
เล่น
ช่า
ว่า
เห็น ดุจคำว่า นางนงคราญครั้นช่า อัศจรรย์ป่าเป็นลางหัน
ช้าซ่อน พิจ
ว่า
งามสลวย
ช้างชำนิ
ว่า
ช้างธินั่ง
ช้างประชดงา
ว่า
ช้างต่อ
ชาติ
ดูที่
ประภา
ชาติลิขัติย์

พราหมณ์
ชามาดา
ว่า
ลูกเขย
ชาล
ว่า
เปลว
ชำงือ
ดูที่
ซือ
ชำนาญ
ว่า
ที่เหยียบ คือ ชนัก แล โกรน
ชำนาญ
ว่า
ชาญ
ชำแรก
ว่า
แซก
/*26ชิงชัง
ดูที่
จินจน
ชิณ
ดูที่
ชรา
ชิด
ดูที่
แทบ
ชินะ
ว่า
ผจญ
ชี
ว่า
นักบวช
ชีผ้าขาว
ว่า
นักบวชนุ่งผ้าขาว
เชฐมาศ
ว่า
เดือนเจ็ด
เชษฐ
ดูที่
บุพพช
เชีงโกรย
ว่า
เท้าหลัง
โชติ
ดูที่
ประภา
โชยชายมนิมนา
ดูที่
ปัตบรรลายเสี่ยมสาร
ไชยวิไช
ว่า
ชำนะ
ซือ ชำงือ
ว่า
ใจ
เซรา
ว่า
หลืบ ดุจคำว่าเซาะเซราเขาธาร
เซาะ
ว่า
ซอก
แซง
ว่า
วัง
ฑรทึก
ว่า
ร้ายยิ่ง
ฒาฒะ
ว่า
เขี้ยว
ณูก
ดูที่
ประทุม
ดงจันทึก
ว่า
ดงร้าย
ดงดึก
ว่า
ดงลึก
ดนตรี ดุริยางค
ว่า
เครื่อง ดีด สี ตี เป่า นักเลง เล่น
ดไนย
ดูที่
โปดก
ดรพี
ว่า
ประทุษฐร้าย
ดรุณ ยุว มานพ สุขุมาร หาล
ว่า
อ่อนอายุศม์
/*27ดล ปดล
ว่า
พื้น
ด่วน
ดูที่
เสวตร
ดอก
ดูที่
คฤก
ดองไพร
ดูที่
วนสณฑ์
ด้อม
ว่า
มอง
ดอย
ดูที่
บรรพต
ดัชนี
ว่า
นิ้วชี้ แปลว่า คุกคาส
ดัตปลก
ว่า
เดือน
ด่าน
ดูที่
มรรค
ดาบศ ดาบศ นี วี
ว่า
ฤาษี
ดาบศนี
ดูที่
ดาบศ
ดาบศวี
ดูที่
ดาบศ
ดามภ
ก็ว่าแดง

ดารก
ดูที่
ดารา
ดารา คารก
ว่า
ดาว
ดาล
ว่า
ช่องราล ก็ว่าดังกุญแจ
ดำเนิร
ดูที่
ยาตร
ดำเพลิง สินาถ
ว่า
ปืนไฟ
ดำรัสรู้
ว่า
รู้แจ้ง
ดำราน
ว่า
ผ้าลาดคลุมหลัง
ดำรี
ดูที่
ทวิรท
ดึมโดย
ว่า
ดื่มน้ำ
ดุน อาตมา ดุว
ว่า
ว่าตัว
ดุรงค
ดูที่
อัศว
ดุริยางค
ดูที่
ดนตรี
/*28ดุษดี
ดูที่
ปราโมทย์
เดจฉ
ดูที่
เดจฉา
เดจฉา เดจฉ เต้า
ว่า
ไปมา
เดีมเฌอ
ดูที่
พฤกษ
เดียง
ว่า
รู้
เดียรถ เนียฉร
ว่า
ฝั่ง
แดยัน
ว่า
ค้ำอก
โดรณ
ว่า
เสาใต้
โดม
ว่า
น้ำไหลจากช่องเขา
โดย
ก็ว่าตาม ดุจคำว่าโดยเสดจ์

ใด
ดูที่
หัตถ
ใดเฉวียง
ว่า
มือซ้าย
ใดสดำ
ว่า
มือขวา
ตก ตริ
ว่า
นกนทา
ตจ สมบอก
ว่า
เปลือก
ตนุช
ดูที่
โปดก
ตโนด
ว่า
ตาล
ตรกอง ตรโบม
ดูที่
โอบ
ตรวจไตร
ว่า
นับ
ตรอม
ว่า
เจบ ว่ารบม
ตระดกใจ กระหม่าใจ
ว่า
ตกใจ
ตระดอน
ดูที่
กลำภัก
ตระบอก
ว่า
กลีบ
ตระบัน
ว่า
กลีบซ้อน
ตระแปน
ว่า
แผ่ ดุจคำว่าดวงตระแปนบานงาม
/*29ตระลาการ
ว่า
มีอาการดังตราชู
ตระศักดิ์
ว่า
งาม, เพราะ, ดุจคำว่า เดิรดุจสิหตระศักดิ์ แลคำว่า ตระศักดิ์เพรียก ไพรดัง
ตระหนัก
ว่า
รู้แน่
ตรา
ว่า
จำดุจคำว่า ตรวจตราหาหน้า ไตรตรา
ตราบ
ว่า
ข้าง ดุจคำว่าสองแนบแนมนอนสอง ตราบไท้
ตราสีน
ว่า
จำทรัพย์
ตริ
ดูที่
ติก
ตริ
ดูที่
อนุสร
ตรี
ดูที่
มัษยา
ตรีคม
ดูที่
ผลา
ตรีนิศก
ว่า
ตรีศก
ตรีศุลี
ดูที่
อิศวร
ตรีศูล
ว่า
หลาวสามง่าม
ตรู
ดูที่
อำไพรุ
ตฤณ โกศ เกลียง เสมา
ว่า
ญ่า
ตฤป
ว่า
สูป
ตะจะ
ว่า
หนัง
ตะโต วะโร

ทวน อาวุธนามละอย่างๆ
ตาว

ง้าว
เสน่า สุล ธนู

กฤษ
ตรี

กระบี่
ตังวาย
ว่า
ถวาย
/*30ตันเหิม
ดูที่
หฤทัย
ต้านหน้า
ว่า
ประชันหน้า
ตาปศปริษการ
ว่า
ปริขารดาบศ
ตาว
ดูที่
อสิ
ตำรวจ พลตรี
ว่า
พลช้าง
ตำริ
ดูที่
อนุสร
ติง
ว่า
ไหว
ติชน
ว่า
แร้ง
ตึกตัก
ดูที่
จินจน
ตึงตัง
ดูที่
จินจน
ตุลย
ว่า
ชั่ง
ตุว
ดูที่
ตุน
ตูว
ว่า
ตัว
เตรียบ
ว่า
เคียง
เต้า
ดูที่
เดจฉา
เตียน คำสาบ
ว่า
คำแช่ง
แต้ม
ดูที่
เลข
โตมร
ว่า
หอกซัด
ไต่
ว่า
ต่าย ดุจคำว่า ไต่เต้า ว่าไปมา
ไตรทสาไล
ดูที่
สุราไลย
ถกัด
ดูที่
ราค
ถนอม
ว่า
รักษา
ถนัง
ดูที่
สถน
ถนิมกาม
ดูที่
นางนง
ถนิมมาลย์
ว่า
เครื่องประดับ ทำเหมือนดอกไม้
/*31ถนิมเมือง
ว่า
เครื่องประดับเมือง คือนางแพศยา แลนางนครโสเภณี
ถนอมสนด้วยสูด
ว่า
เครื่องประดับด้วยด้าย
ถมอ
ว่า
หิน เช่น ดาดดำถมอทะมึ่น
ถวัดถวิล
ว่า
ว่องไว
ถวัลราชประเพณี ถวัลราชสมบัติ ถวัลย
ว่า
ทรง ดุจคำว่าถวัลยพัตร พิสุทธิ ว่าทรงผ้าขาว
ถวัลราชสมบัติ ถวัลย
ดูที่
ถวัลราชประเพณี
ถวิล
ดูที่
อนุสร
ถ่อง
ดูที่
พฤา
ถั่งแถม
ว่า
ให้ซ้ำ
เถร
ว่า
ผู้เถ้า
เถกีง
ดูที่
ประภา
เถมิลไพร
ว่า
พรานป่า
เถลิง
ดูที่
อุไทย
แถลง
ว่า
เล่า
ไถว
ว่า
ตวัน
ไถง
ดูที่
ลงาจ
ทงัน
ว่า
กว้างใหญ่ ดุจคำว่า ทุ่งทงรร แลภูเขาทงรร
ทยรฆ รี แวง
ว่า
ยาว ดุจคำว่า ไพรแวง
ทม
ดูที่
หลวง
ทรชน
ว่า
ชนร้าย
ทรชาติ
ว่า
ชาติร้ายชาติชั่ว
ทรพล
ว่า
กำลังน้อย
/*32ทรพิศ
ว่า
พิศม์ร้าย
ทรภิกข
ว่า
เข้าแพง
ทรยศ
ว่า
ยศต่ำ ยศชั่ว
ทรรษ
ดูที่
เฉโก
ทรลักษณ์
ว่า
ชั่ว
ทรวง
ดูที่
อุร
ทรหน
ว่า
ห่างร้ายทางผิด
ทรหึง
ว่า
ชั่วนาน
ทรหึง
ว่า
บ่นถึง
ทรหู
ว่า
หูไม่ดี
ทรอึง
ว่า
ถือตัว
ทรามใช้
ว่า
อ่อนโดยมาก
ทริช
ว่า
ฟัน
ทฤษดี ประจัก ประตยักษ
ว่า
เห็น
ทเลสาบ
ว่า
ทเลน้ำจืด
ทวย
ว่า
ไท มีอย่างในอนิรุธ ว่าจำจวยจำเป็นแลว่ากรรม์บรรจวย สองสม จึงเห็นว่าจวยว่าใจ จึงเห็นตามอย่างทวยว่าไทก็ได้คือ ล.ง.ว. เป็นสกดดุจหนึ่งว่าทวีป
ทวยชุด ลมุล โอน
ว่า
อ่อน
ทวยหาญ
ว่า
ไทกล้า
ทวาย
ว่า
สองครั้ง
ทวิช
ดูที่
สกุณ
ทวิรท หษดี กุญชร คช อภิกภิ ดำรี
ว่า
ช้าง
/*33ทวีป
ว่า
เกาะ
ทศพล
ว่า
แรงสิบ
ทองกร
ดูที่
กรองใด
ท้อถอย
ว่า
คำโต้ ดุจคำว่า ท้อถอยเรียงรมย์ รรักรรีไป
ทักทิน
ว่า
วันตาย ดุจคำว่า ลาญทักทั้งสอง
ทัณที
ว่า
คนถือไม้เท้า คือคนแก่
ทันทัด
ดูที่
พางเพียร
ทาน อวย อำนวย
ว่า
ให้
ทานพ
ดูที่
แทตย
ทาม
ดูที่
มาลา
ทาย
ดูที่
กละลึง
ทารุณ
ดูที่
กรรษ
ทารุภัณฑ์
ว่า
เครื่องไม้
ทำงล
ว่า
หนักดุจคำว่า ธุระทำงาน
ทำนูล
ว่า
ทูล
ทินกร
ดูที่
ทิวากร
ทิพ
ว่า
เกิดมีในสวรรค์ ว่าเล่นก็ได้
ทิวงคต
ว่า
ไปสู่ทิพยสถาน
ที
ดูที่
ผ้าย
ทึกกลา
ว่า
น้ำใส
ทึกตระชัก สินธุสฤรา
ว่า
น้ำเย็น
ทึกตึก
ดูที่
อุทก
ทึกทัก
ดูที่
จินจน
ทุกขกษัย
ว่า
สิ้นทุกข์
ทุกปลาก ทุกพาย
ว่า
ทุกแห่ง
/*34ทุกพาย
ดูที่
ทุกปลาก
ทุกุลพัตร
ว่า
ผ้าทอด้วยหยาก
ทุติย
ว่า
หญิงเต็มแห่งสอง คือ เมีย
ทุรสถาน
ว่า
ที่ไกล
เทพบุตร
ดูที่
สุร
เทรีด
ดูที่
อุณหิศนาฬีบัตร
เทวธิดา เทวี อับศร
ว่า
นางฟ้า
เทวโลกย์
ดูที่
สุราไลย
เทวศ
ว่า
ทุกข์
เทวโร
ว่า
พี่ผัว
เทวสวสถาน
ว่า
ที่อยู่แห่งเทวรูป
เทวอ
ดุที
คฤก
เทวันท
ว่า
เทวินท
เทวี
ดูที่
เทวธิดา
เทศ
ดูที่
สถาน
เทหะ
ว่า
กาย
เทา
ดูที่
จร
เท่า
ดูที่
เป็น
เทียงผา
ว่า
กำแพงหิน
เทียบเทียม
ดูที่
พางเพียร
เทียม
ดูที่
ชิด
เที่ยว
ดูที่
ยาตร
เทือน
ว่า
ที่ไกล
แทตย ทานพ มาร ราพ กำธร บาบี
ว่า
ยักษ์
แทบ ชิด เทียม
ว่า
ใกล้
/*35ไท
ว่า
กรุณา
ธนู
ดูที่
เสน่า
ธนู
ว่า
คันธนู
ธนู ศักดิ ลำแพง
ว่า
หอก
ธนูจาป
ว่า
แสง
ธรรมปิฎก
ว่า
ตะกร้ารองธรรม
ธรรมราชา
ว่า
เป็นพระยาเหตุธรรม
ธรรมสามี
ว่า
เป็นเจ้าเหตุธรรม
ธัญชาติ
ว่า
เข้าเปลือก
ธาดา
ดูที่
สุรเชฐ
ธาตรี
ว่า
แม่นม
ธิดา
ว่า
ลูกหญิง
ธิรางค
ว่า
องคนักปราชญ์
ธุม ธุโม
ว่า
ควัน
ธุมเกด
ดูที่
อัคนิโรติเตโชสิขานล
ธุโม
ดูที่
ธุม
ธุลี
ดูที่
บางสุ
นคร บุร
ว่า
เมือง
นงคราญ
ดูที่
นงเยาว
นงนุช
ดูที่
นงเยาว
นงพงา
ดูที่
นงเยาว
นงพาล
ดูที่
นงเยาว
นงโพธิ
ดูที่
นงเยาว
นงเยาว นงพาล นงโพธ นงนุช นงคราญ นงลักษ นงราม นงพงา
ว่า
หญิงอย่างดี
/*36นงราม
ดูที่
นงเยาว
นงลักษ
ดูที่
นงเยาว
นทีจถ
ว่า
กาน้ำ
นทีสทึง
ว่า
แม่น้ำ
นนทลี
ดูที่
มารดร
นยน
ดูที่
อักษี
นยนามพุ อสุชน
ว่า
น้ำตา
นร
ดูที่
ษนุษย์
นรรฎก
ว่า
คนฟ้อง
นราธิป
ดูที่
ภูวนา
นราไล
ดูที่
ษนุษย์
นราศภ
ว่า
ประเสริฐกว่าชนชาติ
นฤนณี
ว่า
ส้น
นะมัศิวาย
ว่า
ข้าไหว้พระอิศวร
นัก

คำนี้ใช้ทั่วไปทั้งไพร่แลผู้ดี คือคำว่า นักพระองคตน แลนักพระองคราม
นักขัตราชา ศศิ ศศิธร โสมสิตรังษี อินท
ว่า
พระจันทร์ ดุจคำว่าพระแจ่ม พระเจ้าจ้าแจ่ม
นักบวช
ดูที่
นักพรต
นักปราชญ์
ดูที่
นักพรต
นักพรต นักบวช นักปราชญ์ นักพลเมือง

ใช้ดุจเดียวกัน
นักพลเมือง
ดูที่
นักพรต
นักเลง
ว่า
นักเล่น
นังคัล
ว่า
ไถ
/*37นางนง ถนิมกาม
ว่า
เครื่องประดับกาม
นางภัควดี
ดูที่
ย่างเยื้อง
นาภี
ว่า
สดือ
นามพระเจ้าฯ บระเตยกโพธิ
ว่า
พระประเจกโพธิ
นายก
ว่า
ผู้นำสัตว์
นายเนมิตร
ว่า
คนถือเอาซึ่งนิมิตร คือ หมอดู
นารี
ดูที่
สัตรี
น่าเอนดู

หยากจะว่าน่าเห็น น่าดู
น้ำคอง
ว่า
แม่น้ำเมืองพูน
น้ำน่าน
ว่า
แม่น้ำเมืองน่าน
น้ำพึง
ว่า
แม่น้ำเมืองเชียงใหม่
น้ำยม
ว่า
แม่น้ำเมืองแพร่
น้ำวัง
ว่า
แม่น้ำเมืองลำปาง
น้ำสัก
ว่า
แม่น้ำเมืองหล่มศัก
นิกร คณ พรรค
ว่า
หมู่
นิชรวัตถุ
ว่า
วัตถุไม่แก่
นิทร
ดูที่
ผทม
นิพาน
ว่า
ออกจาก
นิพุติ
ว่า
ดับ ชื่อนิพาน
นิยต
ว่า
แน่
นิยม
ว่า
กำหนฎ
นิราไลย
ว่า
ปราศจากที่อยู่
นิลมณี
ว่า
แก้วสีดั้งดอกอังชัน
นิวาศ
ดูที่
นิเวศ
นิเวศ นิวาศ สำนักนิ์
ว่า
ที่อยู่
/*38เน่งนิทร
ว่า
นอนหลับนิ่ง
เนบ
ว่า
ทัศ ดุจคำว่า นายเหนบ ดอกงิ้วงามสม
เนมี
ว่า
กง
เนสาท
ดูที่
มฤคลุทร
เนา
ดูที่
สิงสึง
เนียฉร
ดูที่
เดียรถ
บง
ว่า
ชำเลือง
บงงคม
ดูที่
อัญชุลี
บงกช
ว่า
เกิดแต่ตมก็ว่าบัว
บทจร
ว่า
ไปด้วยท้าว
บรม
ว่า
ยิ่ง
บรรจง
ดูที่
รจิต
บรรเจีด
ดูที่
เฉีด
บรรดาศักดิ์
ว่า
มีร่มยศอันถึง
บรรพชา
ว่า
เว้นจากเบญจกาม
บรรพต สิขร คีรี พนม ดอย ภู
ว่า
เขา
บรรพสัตย์
ว่า
สัปรุษย์
บรรยาย เหี้ยม
ว่า
เหตุ
บรรลิงก
ว่า
บรรพสัต ดุจคำว่าบรรลิงกก็หลายพรรณเพียงพบูแมนเขียน
บรรสาย สาข
ว่า
กิ่ง
บราง
ว่า
บได้ ดุจคำว่า ผิเรา บรางทูล ชีวิตเรา บรางนาน นักรู้บางแห่งว่าละ ก็ใส่บร้างว่าละ
/*39บวร
ว่า
ประเสริฐ
บอง
ดูที่
บุพพช
บ่อน
ดูที่
สถาน
บอ้าว
ว่า
บ ขาม
บัง
ว่า
ปิด
บังคัล
ดูที่
คล
บังอวด
ว่า
น่าต่าง
บังอิง
ว่า
พนัก
บัญชร
ว่า
หน้าต่างมีซี่กรง
บัญเชฐ
ว่า
ชมภู
บัณฑร
ดูที่
เสวตร
บัณฑิต
ว่า
ไปด้วยปัญญา
บัตร สลึก
ว่า
ใบ
บัน
ว่า
บิน
บันดา
ว่า
เห็นแล้ว
บันโดย
ว่า
พลอยแสดง, ดำเนินตาม
บันเลง
ว่า
เล่น
บาแกง
ว่า
ทูต
บ้าง
ว่า
กาล
บางสุ ธุลี ลอองบาท
ว่า
ฝุ่นในบาท
บาบี
ดูที่
แทตย
บาทยุคล
ว่า
ฝ่าเท้า
บาย
ดูที่
โภชน
บายศรี
ว่า
เข้าอันเป็นศิริ
บำเทอง
ดูที่
หรรษ
บำนาญ
ดูที่
บำเนจ์
/*40บำเนจ์ บำนาญ
ว่า
รางวัล
บำราน
ว่า
ปราน
บำรุง อำรุง
ว่า
เลี้ยง
บิดร
ดูที่
ชนก
บิดามหานนทลาธิบดี
ว่า
ปู่
บิตุฉา
ว่า
อา
บิตุล
ว่า
ลุง
บีธา
ดูที่
รันทำ
บุณฑริก เสวตร ประทุม ว่า
บัวขาว

บุปผา
ดูที่
มาลา
บุพพช เชษฐ บอง
ว่า
พี่
บุร
ดูที่
นคร
บุรินทร์
ดูที่
สหศเนตร์
บุริโสดม
ว่า
เป็นบุรุษย์มีมืดอันถอนเสียแล้ว
บุรุษย์
ดูที่
ษนุษย์
บุษ
ดูที่
เสวตร
บุษ
ว่า
แก้ว
บุษบาราม
ว่า
สวนดอกไม้
บุษมณีสีสยาม
ว่า
บุษน้ำทอง
บุษมาศ
ว่า
เดือนยี่
บุษราคำ
ว่า
แก้วสีเหลืองเจือแดง
บูว
ว่า
บัว
เบกษา
ว่า
เพ่ง
เบญจประสาท
ว่า
ประสาทห้า
เบญจสกลธ์
ว่า
เบญจขันธห้า
เบิก
ดูที่
ไข
/*41โบษขรณี
ว่า
สระบัว
ปฏิปักษ
ดูที่
เวรุ
ปดล
ดูที่
ดล
ปทัมราช ประธรรมราช โกมิล ปวาล
ว่า
แก้วแดงมีสีดังเม็ดทับทิม
ปทีเสนา
ว่า
เสนาเดิรเท้า
ปโยธร
ดูที่
สถน
ปรปักษ
ดูที่
เวรุ
ปรรจฐร
ว่า
เครื่องลาศ
ประกอป
ดูที่
ประกิจ
ประกายพฤก
ว่า
ใกล้รุ่ง
ประกิจ ประกอป
ว่า
ประกับ
ประจน
ดูที่
ผจญ
ประจัก
ดูที่
ทฤษดี
ประเจียด
ว่า
ผ้าเช็ดหน้าสี่เหลี่ยม
ประดิด ประดับ
ดูที่
จินจน
ประดิทิน สบไถง
ว่า
ทุกวัน
ประตยักษ
ดูที่
ทฤษคี
ประทยด
ว่า
ประชด
ประทยุม
ว่า
ประชุม
ประทุม
ดูที่
บุณฑริก
ประทุม ณูก กมล
ว่า
บัวหลวง
ประเทษ
ดูที่
สถาน
ประธรรม
ดูที่
ปทัมราช
ประนด
ดูที่
อัญชุลี
ประนม
ดูที่
อัญชุลี
/*42ประปราณ
ว่า
ข้อน อก
ประภัทศร
ว่า
เลื่อมพราย
ประภาษกร
ดูที่
ทิวากร
ประภาษะ
ดูที่
ประภา
ประมง
ว่า
พรานปลา
ประเมิล ขเน
ว่า
ประมาณ
ประยน
ดูที่
ผจญ
ประภาศ ประภาษะ อาภา โอภาษ รัศมี โชติ ชาติ ชัชวาลย์ เถกีง โพรงพราย
ว่า
รุ่งเรือง
ประลอง
ดูที่
ไปรบ
ประลาศ
ว่า
หนี
ประสาท
ว่า
ให้ดุจคำว่าพระอิศวรประสาทพร
ประเหล้
ว่า
คล้าย นักรู้บางแห่งเอาตัวลอขึ้นน่าใส่เอกว่าเปล่หดั่งนี้ก็มี
ประหว่า
ว่า
เปล่า
ประหาญ
ว่า
ทุบ
ปรัศ
ดูที่
รจิต
ปราไช พ่าย
ว่า
แพ้
ปราณ
ว่า
ลมหายใจ
ปราณี อาสรู
ว่า
น่าเอ็นดู
ปราบดาภิเศก
ว่า
มีอภิเศกอันถึง
ปราโมทย์ ดุษดี
ว่า
ชื่นชม
ปริกขา
ว่า
ดู
/*43ปรินายก
ว่า
นายพลว่าผู้นำพลคือแม่ทัพ
ปริโภค
ว่า
เป็นของสำหรับกิน
ปริโภชนีย
ว่า
น้ำใช้
ปริวารยศ
ว่า
ยศมีผู้ห้อมล้อม
ปริหาร
ว่า
ผู้แก้
ปรีชา
ว่า
รอบรู้
ปรีดีมะนะ
ว่า
อิ่มใจ
ปฤกษา
ว่า
ถาม
ปฤษฎางค ขนอง
ว่า
หลัง
ปลงธุระ
ว่า
ปลดแอก
ปลาเขมาโกรย
ว่า
ปลาหลังดำ
ปล้าง
ดูที่
รสาย
ป่วยงาน
ว่า
ว่างงาน
ปวาล
ดูที่
ปทัมราช
ปะณีตะ
ว่า
ของอย่างยิ่ง
ปักใต้
ว่า
ฝ่ายใต้
ปักษี
ดูที่
สกุล
ปักเหนือ
ว่า
ฝ่ายเหนือ
ปัจจันตชนบท สรกเกรา
ว่า
บ้านนอก
ปัจนึก
ดูที่
เวรุ
ปัจามิตร
ดูที่
เวรุ
ปัตบรรลายเสี่ยมสาร โชยชายมนิมมนา
ว่า
ค่อยยกย่าง
ปัตยุบัน
ว่า
ปี, เดือน, วัน, เวลา, เดี๋ยวนี้
ปัศวาศ
ว่า
ลมหายใจเข้า
ป่าชัฏ
ว่า
ป่ารก
/*44ปาตลิ
ว่า
แคฝอย
ปาตังกี
ดูที่
สิวิกา
ปาทัมพุช
ว่า
บัวรองบาท
ปาทุกา
ว่า
ฉลองพระบาท
ปาน
ดูที่
ทันทัด
ปานียะ
ว่า
น้ำกิน
ปาริฉัตร โกวีฬาร
ว่า
ทองหลาง
ปาเรวตา
ว่า
นกพิราพ
ปาสาณ
ว่า
แผ่นหิน
ปิงคัล
ดูที่
หรดาล
ปิโยธร
ดูที่
สถน
ปี่ลู
ว่า
ปี่ลาว
ปีสาจ
ดูที่
ภูต
ปึงปัง
ดูที่
จินจน
ปู่เจ้า
ดูที่
พนัศบดี
ปูน
ดูที่
พางเพียร
เป็น จุณ เท่า
ว่า
เท่า
เปรมปรี
ดูที่
เมตา
เปรียง
ว่า
น้ำมัน
โปดก ตนุช ดไนย
ว่า
ลูก
ไปโก
ว่า
พวก
ไปรบ ประลอง
ว่า
หัดรบ
ไปลาด ไปลอง
ว่า
ไปกระเวร
ไปลอง
ดูที่
ไปลาด
ผกา
ดูที่
กุสม
ผคุณมาศ
ว่า
เดือนสี่
/*45ผจง
ดูที่
รจิต
ผจญ ประจน ประยน ว่า
ธรมา

ผดุง ผเดยัน
ว่า
ค้ำดุจคำว่าสันโทนท้าวศิโรราบ
ผเดยัน
ดูที่
ผดุง
ผทม นิทร
ว่า
นอนหลับ
ผยอง
ว่า
เผ่น
ผลา
ว่า
คม
ผลา ตรีคม รุจี
ว่า
มีดคมแหลม
ผลิก
ดูที่
ขาว
ผลึก
ดูที่
ขาว
ผลึก
ดูที่
ผลึง
ผลึง ผลิก กรรกัฏฏักขี ว่า
แก้วตาปู

ผลู
ดูที่
มรรค
ผสม
ว่า
ทำให้พร้อม
ผสาน
ว่า
ทำให้เข้าเสียง
ผอูน
ดูที่
กนิษฐ
ผัง
ดูที่
ลน
ผัน
ว่า
ผิน
ผาดำสามเส้า
ว่า
เขาตรีกูฏ
ผ่านฟ้า
ดูที่
สุรเชฐ
ผาเผือก
ว่า
เขาไกรลาศ
ผาย
ดูที่
ไข
ผ้าย ที
ว่า
ลูก ดุจคำว่า กู ก็จะผุดผ้ายไป ตามพราหมณ์
ผาหลวง
ดูที่
สิเนรุ
ผาศุข
ดูที่
สนุกนิ์
/*46ผาหอมหวาน
ว่า
เขาคัณธมาทน์
ผี
ว่า
ว่องไวดี
ผึงผัง
ดูที่
จินจน
ผูว
ว่า
ผัว
เผดจ์ เจียน
ว่า
ตัด ดุจคำว่าเจียน จอม ปลวก เพิ่มเมรู
เผย
ดูที่
ไข
เผลียง
ดูที่
พรรษ
เผื่อ ข้อย กู เค้า

ก็ว่าข้า
แผล
ว่า
ลูกไม้
ไผทโกรม
ดูที่
ภูวนา
พงพีเผือน
ดูที่
พฤน
พจน พากย โวทหาร
ว่า
ถ้อยคำ
พธู
ดูที่
สัตรี
พ้น กว่า เลย ล้ำ
ว่า
เกิน
พนม
ดูที่
บรรพต
พนัศบดี อารักษ ปู่เจ้า ว่า
พระไพรเจ้าป่า

พนาด
ว่า
เบาะ
พนาลี
ว่า
รเบียบป่า
พเนา
ว่า
มตูม
พยัม
ว่า
วิมาน
พยากร
ว่า
ทำนาย
พเยีย
ดูที่
เรณู
พรรค
ดูที่
คณ
พรรลาย
ว่า
ช้างพลาย ดุจคำว่าสัตว์ พรรฤก พรรลาย
/*47พรรษ
ดูที่
สมพัจษร
พรรษ วลาหก เผลียง
ว่า
ฝน
พรรษธาร
ว่า
ท่อแห่งฝน
พระขรรค์
ว่า
ดาบสี่คม
พระมหา
ว่า
เช้ามืด
พรานต์
ว่า
กลัว ดุจคำว่าใจพิบภิตพรานต์
พราหมณ
ว่า
ผู้ล้างบาป
พริบพรับ
ดูที่
จินจน
พฤกษ เดีมเฌอ
ว่า
ต้นไม้
พฤกษะ พันฤก
ว่า
ใกล้รุ่ง
พฤน กานน พงพีเผือน
ว่า
ป่า เถื่อนก็ว่าป่า
พฤศภ
ว่า
โค
พฤศสภ
ว่า
โค
พฤา พันฤา ก่อง ถ่อง
ว่า
สว่าง
พลกาย พลนิกาย พลนิกร พลากร
ว่า
หมู่พล
พลตรี
ดูที่
ตำรวจ
พลนิกร
ดูที่
พลกาย
พลนิกาย
ดูที่
พลกาย
พลพาห
ว่า
พลม้า
พลัน
ดูที่
ชั้น
พลากร
ดูที่
พลกาย
พลียักษา
ว่า
เหยี่ยวรุ้ง
พลุก
ว่า
งา
พวง
ดูที่
ฉงน
พ่วง
ว่า
แพ
/*48พสุธา
ดูที่
ชัคติ
พสุนธรา
ดูที่
ชัคติ
พหารัญ พหาวัน
ว่า
ป่าใหญ่ ป่าสูง
พหาวัน
ดูที่
พหารัญ
พัก
ดูที่
พำนัก
พัทปมาศ
ว่า
เดือนสิบ
พันฤก
ดูที่
พฤกษะ
พันฤา
ดูที่
พฤา
พันลอด
ว่า
หน่อ
พันเหา
ว่า
พหู
พัศวดิ
ว่า
ยังสัตว์ให้อยู่ในอำนาจดุจพัศวดิมาร ว่า ยังสัตว์ให้ตาย
พากย
ดูที่
พจน
พางเพรียร เทียบเทียม ทันทัด ปูน ปาน
ว่า
เท่า
พาชี
ดูที่
อัศว
พาที
ดูที่
จรรจา
พ่าย
ดูที่
ปราไช
พาล
ดูที่
แหนง
พาลมฤคร้าย
ว่า
ราชสีห์แลเสือโคร่ง
พาษปธารา
ว่า
ท่อแห่งน้ำตา
พาสุกรี วาสุกรี
ว่า
นาค
พาหุรัด วารัด
ว่า
ต้นแขน
พำนัก พัก อาไศร อาไล โอก
ว่า
ที่อยู่
พิโกรตร
ว่า
ฟุ้ง
พิฆาฏ
ว่า
ฆ่า
/*49พิจ
ดูที่
ช้าซ่อน
พิจิก
ว่า
แมลงป่อง
พิตรรกจิตร
ว่า
จิตรวิตก
พินธุ
ว่า
หยาด
พินธุสร
ว่า
เสียงเพราะ
พิฤกษ
ว่า
พึงกลัว
พิลาพ
ว่า
ร่ำไรต่างไป
พิศม
ดูที่
สับ
พิศวาศ
ว่า
คุ้นเคย
พีกเลนทรีย
ว่า
มีอินทรียอันพิกล
พี่แม่
ว่า
แม่ของพี่
พุฒ
ว่า
หง่อม
พุฒะ
ว่า
พุทธ์
พุทธ
ว่า
บาน
เพตรา
ดูที่
สำเภา
เพทางคสาตร
ว่า
คำภีร์ไตรเพท คือ นิติสาตร ราชสาตร โหราสาตร
เพรางาย
ว่า
เพลา เช้า, สาย,
เพลิง
ดูที่
อัคนิโรติเตโชสิขานล
แพ่ง
ว่า
สร้าง ดุจคำว่า สองโสภาพระแต่งงามพ้น แพ่งมนุษยในโลกยนี้ แพ่งสวรรค์ก็ว่า
แพสย
คือ
พ่อค้า
โพรงพราย
ดูที่
ประภา
ไพรแวง
ว่า
ป่ายาว
ไพรศาล ฉวาง ขวาง
ว่า
กว้าง ดุจคำว่าขุนขี่เมืองขวาง
/*50ไพเราะ
ว่า
เพราะเสนาะวังเวง
ไพศาขมาศ
ว่า
เดือนหก
ฟ้อง
ว่า
กล่าว ดุจคำว่า อย่าเจ็บใจ ณน้อง ใช่พี่ฟ้องว่า บมิไป
ฟ้ากรรชิด
ว่า
ฟ้าคำรน
เฟื่อง
ว่า
เครื่องห้อย
เฟื่อย
ดูที่
แม้น
ภคินิ
ว่า
น้องหญิง
ภมร
ดูที่
กันลง
ภรรดา
ดูที่
สามิ
ภรรยา
ว่า
เมีย
ภศว
ดูที่
ลบมศิม
ภักตร มุข
ว่า
หน้า
ภังคัง
ว่า
ผ้าทอด้วยป่าน
ภัศม
ว่า
ให้แหลก
ภาคิไณย
ว่า
หลาน คือ ลูกของลูกชายลูกหญิง นักรู้บ้างใช้บาลีว่าภาคิไณยก็มี ใช้บุตรของเชษฐว่านดาใช้ไปได้
ภาณุมา
ดูที่
อัคนิโรติเตโชสิขานล
ภาณุมาศ
ดูที่
รำไพ
ภิก
ดูที่
ไภย
ภิกษุ
ว่า
ขอ แลว่าเห็นไภย
ภินธ์
ดูที่
ฉิน
ภุมมะ
ว่า
อังคาร
ภู
ดูที่
ลรรพต
/*51ภูต ปีศาจ มาห โขมด
ว่า
ผี
ภูบดี ภูวนา รัษฐ์ธิป ชนาธิป นราธิป กษัตรีย กฤษดีย ไผทโกรม
ว่า
เจ้าแผ่นดิน
ภูริ
ดูที่
ชัคติ
ภูษณ ภูษา
ว่า
ผ้าทรง
ภูษา
ดูที่
ภูษณ
เภราคาร
ว่า
หอกลอง
โภคพันเหา
ว่า
ที่จะสมบัติมาก
โภชน โอทน บาย
ว่า
เข้าสุก
ไภย ภิก ขลาด ยำ คร้าม แสยง แกลน
ว่า
กลัว
มณฑก
ว่า
กบ
มณฑล ลาน กง
ว่า
กลม
มณฑิราไลย
ว่า
ที่อยู่คือมณเฑียร
มณีปทีป
ว่า
ตเกียงแก้ว
มต้อง
ว่า
สท้อน
มติก
ว่า
ดิน
มถ
ดูที่
มรรค
มทธิ
ว่า
ธำมรงค์
มนุษย โลกย นราไล
ว่า
ที่อยู่แห่งมนุษย์
มนุษย์
ดูที่
ษนุษย์
มโนมัย
ว่า
แล้วไปด้วยใจ
มรกฎ
ว่า
แก้วสีเขียวใบไม้
/*52มรกฏ
ว่า
ลิง
มรรค มถ ผลู ก้าน ด่าน
ว่า
ทาง
มรรษา มฤษา
ว่า
คำเท็จ
มรุ
ดูที่
สุร
มฤค
ว่า
เนื้อทุกอย่าง
มฤคลุทร เนสาท
ว่า
พรานเนื้อ
มฤคสิรมาศ
ว่า
เดือนอ้าย
มฤตยวารี
ว่า
น้ำกินไม่รู้ตาย
มฤทิงค
ว่า
สโพน
มฤมล
ว่า
ปราศจากมลทิน
มฤมล
ว่า
ปราศจากมลทิน
มฤษา
ดูที่
มรรษา
มลิน
ว่า
กบก
มเลื่อยมล้า
ว่า
เลื่อยล้า
มสารคัล
ว่า
แก้วลาย
มหานดาทยาไศรย
ว่า
มีอัชฌาไศรยมาก
มหาไพรบูลย
ดูที่
มหึมา
มหาภิเนศกรม
ว่า
ออกบวชอันประเสริฐ คือแผลงมาจากมหาภิเนกขัม เอา ข. เป็นสกะเหมือนขันธ ว่าสกนธ์
มหาศาล
ว่า
มีสมบัติมาก
มหึมา มหาไพรบูลย เจรีญ ครามครัน แหล่

ก็ว่ามากดุจคำว่า แลเหลือบแลหลาย
มเหศวร
ดูที่
สุรเชฐ
มเหษี
ว่า
แสวงหาซึ่งศิลาทิคุณ
/*53มอน
ว่า
สนุกนิ์
มะยุร กูโงก
ว่า
นกยูง
มัก
ว่า
ชอบใจ ดุจคำลาว ว่าบมัก
มังกร
ว่า
มังกร
มังษ
ว่า
เนื้อ
มัจฉะ
ดูที่
มิญ
มัชฌิม
ว่า
นิ้วกลาง
มัญจาสน
ว่า
อาศนคือเตียง
มัทยม กันดาล
ว่า
กลาง ดุจคำว่า กันดาล สกนธ แลท้าวทรงกันดาล
มัษยา มิน วาริช ชลจร ตรี
ว่า
ปลา
ม้าก่าน
ว่า
ม้าผ่าน
มาฆมาศ
ว่า
เดือนสาม
มาณ
ว่า
พม่า ดุจคำว่า ทรงว่ามารดา กาคุลาค้าไก่
มาตุคาม
ว่า
เป็นที่ไปแห่งบุรุษยดุจบ้านมารดา
มาตุฉา
ว่า
น้า
มาตุลานิ
ว่า
ป้า
มาทรุงแย
ก็ว่า
เฝ้า
มาธุสร
ดูที่
ไส้หมินปี
มานพ
ดูที่
ดรุณ
มานพ
ดูที่
ษนุษย์
มาโนช
ว่า
ยังจิตรให้เจรีญ
มาบ
ว่า
บึง
ม้าแพน
ว่า
ม้าทวน
/*55ม้าโยงยาน
ว่า
ม้าชักรถ
มาร
ดูที่
แทตย
มารชิ
ว่า
ชะนะมาร
มารดร ชนนี นนทลี
ว่า
มารดา
มารศรี
ว่า
มีศรี
มารุต
ดูที่
วาโย
มาลก สวภาคศาลา
ว่า
โรง ดุจคำว่า มาลกธรรม สวภาแล โคศาลา
มาลา มาลี บุบผา ทาม ว่า
พวงดอกไม้

มาลี
ดูที่
มาลา
มาศ
ดูที่
จามิกร
มาห
ดูที่
ภูต
มิ่ง
ว่า
ขวัญ
มิญ มัจฉะ
ว่า
ปลา
มิน
ดูที่
มัษยา
มิลาศ
ว่า
โรย
มีพยศ
ว่า
มีพิศม์
มุข
ดูที่
ภักตร
มุข
ว่า
ช่องปาก
มุขมนตรี
ว่า
มีความคิดเป็นประทาน
มุจลินท์
ว่า
จิก
มุดดามณี
ว่า
แก้วมุกดามีหมอก
มุล
ว่า
ราก
มูรธาภิเศก
ว่า
รดพระเศียร
เมขลา
ว่า
เสอ้ง คือ เข็มขัด
เมง
ว่า
มอญ
/*55เมตตา ไมตรี เปรมปรี สงวน
ว่า
รักษ
เมถุน
ว่า
คู่
เมธนี
ดูที่
ชัคติ
เมศ
ว่า
แพะ บ้างกล่าวว่าเนื้อ
เมิล
ว่า
ดู
เมื้อ
ว่า
กลับ ดุจคำว่า ไปแล้วใดเมื้อ นักรู้ที่ใช้เมื้อว่าไปก็มี
เมือบ
ว่า
ถนัด ดุจคำว่า มาจึงเอาให้ม้วยเมือบใจ
แม่ร้าง
ว่า
เริศร้าง
แมก
ว่า
แอบ
แม้น ลม้าย เฟื่อย รุหาร
ว่า
เหมือน ดุจคำว่า เนื้อรุหารทองแท่ง แลใจเฟื่อยฟ้าทำทาน
ไม่ได้สิบ ไม่ได้สับ
ดูที่
จินจน
ไมตรี
ดูที่
เมตา
ยงยรร
ว่า
ยิ่ง ดุจคำว่า สองยง ต่อยง ยรรยง ในกลางเวหา
ยติ
ว่า
ผู้มีศีลอันสังวรรณ
ยมขัน
ว่า
กองณรก
ยยิ้ม
ว่า
ยิ้ม
ยยุรบาท
ว่า
เสดจ์ดำเนิรด้วยบาท แลเสดจ์ดำเนินด้วยยาน ไม่เหมือนคำว่าพยุหบาตร
ยแย้ม สำรวญ
ว่า
สรวญ
ยวน
ว่า
ลาวพุงดำ
/*56ยอ
ดูที่
เยอ
ยักษากร
ว่า
หมู่ยักษ
ยา
ว่า
ทำให้หาย
ยาง
ว่า
เกรียง
ย่างเยื้อง รำบำ นางภัควดี
ว่า
มีส่วน
ยาตร ดำเนิร เที่ยว
ว่า
เดีน
ยายี
ดูที่
รันทำ
ยำ
ดูที่
ไภย
ยำยาม
ดูที่
ขมม
ยินใจ

ทีจะว่าอร่อยใจ ดุจคำว่า รศยียวน แลยศยำยามยวนไส้หมินปี
ยิบยับ
ดูที่
จินจน
ยุคลบาท
ว่า
คู่แห่งบาท
ยุคสี่
คือ
กฤดายุค ไตรดายุค ทวาประยุค กุลียุค
ยุทธ
ว่า
รบ
ยุบล
ว่า
ใจความ
ยุว
ดูที่
ดรุณ
เยอ ยอ
ว่า
ยกย่อง
เยือน
ว่า
เอย็น ดุจคำว่าน้ำค้างหยาดเยือน
แยง
ว่า
ขวาง
แย้ง
ว่า
ขวาง
แย้ม
ดูที่
ขจาย
โยคาวจร
ว่า
ประพฤติเพียร
/*57โยคี
ว่า
นักบวช
โยธา
ว่า
คนรบ
รจเลข
ดูที่
เลข
รจิต ขจิตร รัง ผจง บรรจง ปรัศ สำอาง โอ่อ่า
ว่า
แต่ง
รณรงค
ว่า
สนามรบ
รถ
ว่า
เกวียนเทียมด้วยม้า
รบม
ว่า
รม
รบอบ
ว่า
รอบ
รบัดเสรีด
ดูที่
ชั้น
รบำ
ว่า
รำ
รบิ รบิน รเบียน
ว่า
ฉบับ
รบิน
ดูที่
รบิ
รเบียน
ดูที่
รบิ
รเบียบ
ว่า
เรียบ
รเบีด
ว่า
เรีด
รมาศ
ว่า
แรด
รไม
ดูที่
ราค
รฤก
ดูที่
อนุสร
รลวง
ดูที่
รลุง
รลุง รลวง
ว่า
อเนจพนาถ
รสาย สำรวย ปล้าง
ว่า
เปลื้อง
รอด
ดูที่
กล
รัง
ดูที่
รจิต
รัชัฏ
ดูที่
หิรัญ
/*58รัญจวน
ดูที่
ศรวน
รัตจันทร์
ว่า
จันแดง
รัตตะโลหิต
ว่า
แดง
รัถยา
ว่า
ตรอก
รันทำ รำบาน ยายี บีธา
ว่า
เบียฬ
รันแทะ
ว่า
เกวียนเทียมด้วยโค
รับสั่งตรัส
ว่า
รับสั่งแจ้ง ดุจคำว่าไปแจ้งความ
รัศมี
ดูที่
ประภา
รัษฐ์าธิป
ดูที่
ภูวนา
รา
ว่า
ทิ้ง ดุจคำว่า เสียไฟเท่าทิ่งห้อย แลคำว่า ได้กอบอย่าเสียกำ
รา
ว่า
เรา
รากษษ
ว่า
ผีเสื้อ
ราค ถกัด ฤดี รไม เหมือนรมย์
ว่า
ยินดี
รางชาง
ก็ว่างาม ดุจคำว่า พระดูดำเนินหงษ พธูอันรางชาง

ราช
ดูที่
ปัทมราช
ราชวันโนทยาน
ว่า
สวนของพระยา
ราชัญ
ว่า
พระยาไม่ได้อภิเศก
ราชี
ว่า
ตัว
ราพ
ดูที่
แทตย
ราศ
ว่า
ส้น
ราษตรีมัทยม
ว่า
กลางคืน
ราหุ
ว่า
ราหู
รำบาน
ดูที่
รันทำ
/*59รำบำ
ดูที่
ย่างเยื้อง
รำไพ ภาณุมาศ ทิวากร ทินกร ประภาษกร อุณหรังษี อังสุมาลี
ว่า
พระอาทิตย์
รำยวน
ว่า
ห้อย
ริปุ
ดูที่
เวรุ
รี
ดูที่
ทยรฆ
รึงรัง
ดูที่
จินจน
รุจี
ดูที่
ผลา
รุจี
ดูที่
อำไพรุ
รุตธโร
ว่า
เลือด
รุหาร
ดูที่
แม้น
รูปิย
ดูที่
หิรัญ
รู้สำนึก
ว่า
รู้ศึก
เรณู พเยีย
ว่า
เกสร
แรม
ว่า
ค้าง
โรค
ว่า
เสียบ, แทง
โรงคัล
ว่า
โรงเป็นที่เฝ้า
โรงธารกำนัล
ว่า
โรงรับแขก
ไร
ก็ว่า
ทอง ดุจคำว่า พื้นไรราย แหวนแลเครื่องไร
ฤกษ
ว่า
นักษัตร์
ฤดี
ดูที่
ราค
ฤษยา
ว่า
ความอยากได้
ลคึก
ดูที่
เขียว
ลงาจ ไถง
ว่า
ตวันเย็น
/*60ลน แล่น ผัง สรง
ว่า
วิ่ง
ลบมศิม ภศว
ว่า
มนต์พระอิศวร ว่าจิมีเท่าของพระอิศวร อธิบายว่าเจิมหน้าผาก
ลบัด
ว่า
อ่อน
ลม่อม ลำเภา ลำยอง
ว่า
อ่อนนุ่ม ดุจคำว่า ต้นกล้วยทองลำยอง
ลม้าย
ดูที่
แม้น
ลมุล
ดูที่
ทวยชด
ลวดลาย ฉาน
ว่า
แตก ดุจคำว่า ช่างม่อ ตีม่อใช้ ตีฉาน
ลหาน
ว่า
ห้วย
ลเหย
ดูที่
ไข
ลอ
ดูที่
เสวตร
ลอง
ก็ว่า
ทำ ดุจคำว่าลองดู แลคำว่า ยายจักลองเจ้าหล้า บได้หลานเอย
ลออ
ดูที่
อำไพรุ
ลอองบาท
ดูที่
บางสุ
ลาง
ว่า
หมาก
ลาน
ดูที่
มณฑล
ลาภบาน
ว่า
ได้
ลายเลป
ว่า
ลลายไล้
ลาลด
ดูที่
กำศรด
ลาวรรณ
ดูที่
อำไพรุ
ลำนัก โฉมสวรรค์
ว่า
เหมือนโฉมสวรรค์
/*61ลำเนา
ดูที่
สถาน
ลำพัง
ดูที่
คลอง
ลำแพง
ดูที่
ธนู
ลำเภา
ดูที่
ลม่อม
ลำยอง
ดูที่
ลม่อม
ล้ำ
ดูที่
พ้น
ลิญจง
ดูที่
อุบล
ลิ้นลาย
ว่า
ลิ้นกลับกลอก ดุจคำว่า ลิ้นลายกล่าวสองฝ่ายให้ดูดี
ลิลา ลิลาศ
ว่า
เยื้องกราย
ลิลาศ
ดูที่
ลิลา
ลิลิต
ดูที่
เลข
ลือลืด
คำในแผ่นศิลาเมืองสุโขทัย มีว่าครดถึงลูกถูกถึงหลาน สานตอเหลนเยนชั่ว ลืบลือ, สิ้นเพียงนี้

ลุ
ดูที่
กล
เลข ลิลิต วาด แต้ม เกษียน รจเลข
ว่า
เขียน
เลย
ดูที่
พ้น
เลศ
ว่า
อุบาย
เล่ห
ว่า
เงื่อนงำ พี่เลี้ยงเห็นเล่ห์แล้ว ยิ้มฉงน
เลากา
ดูที่
สำเภา
เลีก
ว่า
ยก
เลียว
ว่า
ลาว
/*62แล้ง
ดูที่
สุกะ
แล่น
ดูที่
ลน
โลกนารถ
ว่า
ที่พึ่งแห่งโลกย์
โลกุตรธรรม
ว่า
ธรรมอันค่ามขึ้นจากโลกย์
โลกย
ดูที่
มนุษย
โลเกษ
ดูที่
สุรเชฐ
โลม
ว่า
ลูบ
โลมะ
ว่า
ขน
โลห
ว่า
เหล็ก
ฦๅชา
ว่า
ดั่งอยู่นาน
ฦๅบันฦๅ
ว่า
ดั่ง
วงวัง
ว่า
ล้อม
วนสณฑ์ ดองไพร
ว่า
ราวป่า
วนัศดมภ์
ว่า
ป่าเสา
วนิดา
ดูที่
สัตรี
วรอุจ
ว่า
เจบ
วราห
ว่า
หมู
วลาหก
ดูที่
พรรษ
วสันตะอุตุ
ว่า
ระดูหนาว
วะโร
ดูที่
ตะโต
วัชรินทร์
ว่า
เป็นใหญ่เหตุวิเชียร
วัฏ
ก็ว่าทาง
ดุจคำว่า สังสารวัฏ
วัฏก
ว่า
นกคุ่มนกจาบ
วัฒกี
ว่า
ช่างไม้
วัศดี
ดูที่
สนุน
วาชวิชนี
ว่า
พัชนี
/*63วาด
ดูที่
เลข
วาตะ
ดูที่
วาโย
วาท
ดูที่
จรรจา
วาน
ว่า
กำ
วานะ
คือ
ดำ ฤษณา
ว่าย
ว่า
ตี
วายทรวง
ว่า
ตีอก
วายุ
ดูที่
วาโย
วาโย วายุ มารุต วาตะ คันธวาหะ
ว่า
ลม
วารัด
ดูที่
พาหุรัด
วาริช
ดูที่
มัษยา
วารี
ดูที่
อุทก
วาสุกรี
ดูที่
พาสุกรี
วาสุเทพ
ดูที่
กฤษณ
วิกล
ว่า
ไม่มีใครนับ
วิงวร
ว่า
ดีใจ
วิชุลดา
ว่า
ฟ้าแลบ
วิเชียร
ว่า
เพชร์
วิฑูริย
ว่า
แก้วไพฑูริยมีสังวาลกลอกได้
วิทยา
ว่า
วิชา
วิทยาธร
ว่า
คนทรงไว้ซึ่งวิชา
วิธูร สุเมธ
ว่า
นักปราชญ์
วินาศ
ว่า
ฉิบหาย
วิบัติ
ว่า
ถึงซึ่งปราศจาก
วิปัศนา
ว่า
วิปัศนา
/*64วิพุธ
ดูที่
สุร
วิมุต
ว่า
พ้น
วิโมกษ
ว่า
พ้นโดยวิเศษ
วิวาท
ว่า
เถียงกันต่าง ๆ
วิศณุ
ดูที่
กฤษณ
วิสุทธิ
ว่า
ใสสอาด
วิหก
ดูที่
สกุณ
วุทธิไกร
ว่า
ปัญญายิ่ง
เวณี
ดูที่
ชัคติ
เวรุ ริปุ ปัจนึก ปรปักษ ปฏิปักษ อมิตร ศัตรู ปัจามิตร
ว่า
คนมีเวรเป็นฆ่าศึก
เวหา เวหาศ คัฆณ
ว่า
อากาศ
เวหาศ
ดูที่
เวหา
เวฬุ
ว่า
ไม้ไผ่
เวี่ย
ว่า
คล้อง ดุจคำว่า ชฎาธารสังวารเวี่ย
แวง
ก็ว่าดาบ
ดุจคำว่า แวงวัดตัดหัวขาด
แวง
ดูที่
ทยรฆ
โวหาร
ดูที่
พจน
โวหาร
ว่า
ถ้อยคำว่อง
ศร
ดูที่
อุสุ
ศรวน รัญจวน
ว่า
เจ็บด้วยความเดือดร้อน
ศรี เขมน
ว่า
หญิง ดุจคำว่าแม่ลา นัดให้หาศรี
ศรีสัชนาไลล สัก
ว่า
สำนัก
/*65ศศิ
ดูที่
นักขัตราชา
ศศิธร
ดูที่
นักขัตราชา
ศักดิ
ดูที่
ธนู
ศักดิ์
ว่า
ร่ม
ศัตรู
ดูที่
เวรุ
ศาสดา
ว่า
ครู ต้นบัญญัติ
ศิป
ว่า
คนมีศิลปสาตร
ศิพาคม
ว่า
มนต์พระอิศวร
ศิโรมณี
ดูที่
จุฬามณี
ศิวะ
ดูที่
อิศวร
เศก
ว่า
รดน้ำ
เศร้า
ว่า
เหี่ยว ดุจคำว่า ศร้อย เศร้า
เศีก
ว่า
ศึก
โศกศัลย
ว่า
พิศม์ปืนคือความโศก
ษฎ
ว่า
หก
ษฎปกล
ว่า
หกชั้น
ษนุษย์ มนุษย์ มัจ มานพ นร บุรษย์
ว่า
มนุษย์ผู้ชาย
ษีด
ว่า
รอยไถ
สกฎ
ว่า
เกวียนเทียมด้วยกระบือ
สกฎ
ว่า
คำสังษกฤษ
สกอ
ว่า
อยู่เป็นพวก
สกาว
ดูที่
เสวตร
สกุณ วหก สิขี ปักษี ทวิช
ว่า
นก ทวิช แปลว่า เกิดสองหน
สกุณิก
ว่า
พรานนก
/*66สงกา
ดูที่
ฉงน
สงกรานต์
ว่า
ย่าง คือ พระอาทิตย์ขึ้นสู่เมศราษี
สวงน
ดูที่
เมตา
สดับ
ดูที่
สูตร
สดุดี
ว่า
สรรเสรีญ นักรู้บางแห่งว่าไหว้ คือ พบคำว่า อันขยมสดุดีพระไพร แลคำว่า ทั่วไท้สดุดี ไม่เห็นว่าแผลงมาจากถุติ
สเดาะ
ว่า
ถอด
สตมงคล
ดูที่
อัษโฎดตร
สถน ถนัง ปโยธร ปิโยธร
ว่า
นม
สถยร
ดูที่
สถิตร
สถาน เทศ ประเทษ ลำเนา บ่อน แหล่ง
ว่า
ที่
สถาพร
ดูที่
สถิตร
สถิตร สถยร สถาพ
ว่า
ตั้งมั้น
สเทิน
ว่า
เก้อ
สธามติก
ว่า
ปูน
สนกโยธาบาด
ว่า
ตกลงแห่งสนทยา
สนง
ว่า
เขา
สนเท่ห์
ดูที่
ฉงน
สนยห
ว่า
ผูกสอด
สนะเพลา
ว่า
เสื้อขา คือ กังเกง
สนั่น
ว่า
สั่น
/*67สนุกนิ์ ผาศุข
ว่า
ศุข
สนุน วัศดี
ว่า
มลิ
สบไถง
ดูที่
ประดิทิน
สบไสมย
ว่า
ทุกเมื่อ
สมบอก
ดูที่
ตจ
สมณ
ว่า
ระงับ
สมบัติ
ว่า
ถึงพร้อม
สมพัจษร พรรษ ฉนำ
ว่า
ปี
สมพัจษรฉิน
ว่า
สิ้นปีขาดแห่งปีต่อตรุด
สมรภูมิ
ว่า
ที่ร่วมตาย
สมรรถ
ว่า
อาจ
สมุท
ว่า
สมุท
สมูล
ว่า
เป็นของมีค่า
สยบ
ว่า
ชม
สยอง
ว่า
สอง
สยัมพร
ว่า
สยมพร สยุมพร
สยัมภู
ว่า
รู้ด้วยตน
สยามพากย์
ว่า
คำไท
สรกเกรา
ดูที่
ปัจจันตชนบท
สรง
ดูที่
ลน
สรชาติ
ว่า
มีชาติอันดี
สรเลข
ว่า
เขียนงาม
สรมง
ดูที่
หรดาล
สรรเพช
ว่า
รู้สิ้น
สรลักษณ
ว่า
มีลักษณอันงาม
สรวง
ดูที่
สันรวง
/*68สรวมชีพ
ว่า
ชีวิตรมักรู้ดีดี ใช้สรวมชีพ ว่าข้าพเจ้าเดาคิด คำว่าสรวมชีพขอถวายบังคม โดยหมาย จึ่งเห็นว่าข้าพเจ้า
สรวมพร
ว่า
ขอพร
สรศักดิ
ว่า
มีศักดิ์อันสูง
สร้อย
ดูที่
กุสม
สระสี่แจง
ดูที่
จัตุรรศโบษขรณี
สลด
ว่า
เหี่ยวน้อย ๆ
สลาบ
ว่า
ขน
สลิลัง
ดูที่
อุทก
สลึก
ดูที่
บัตร
สวน
ดูที่
สูตร
สวภาคศาลา
ดูที่
มาลก
สวรรคต

ไสสู่ สวรรค
สวรรคาไลย
ว่า
ที่อยู่คือสวรรค์
สวัสดี
ว่า
เจรีญ
สวาย
ว่า
มม่วง
สหศเนตร์ บุรินทร์ สุราธิป สชามปติ
ว่า
เป็นผัวนางสุชาดาคือพระอินทร์
สะนะ
ว่า
เสื้อ ดุจคำว่าพลคชคชสอดสนะ
สัก
ดูที่
ศรีสัชนาไลล
สังกัดพรรค
ว่า
หมู่แห่งตน
สังฆเถร
ว่า
ผู้เถ้าในสงฆ์
สังวาด
ว่า
อยู่ด้วยกัน
สัต
ว่า
เจ็ด
/*69สัตย สัจ
ว่า
สัจ จริง แท้
สัตรี กัลญา สุดา วนิดา นารี พธู กานดา
ว่า
หญิง
สัตวังก
ว่า
กุม
สันตะ
ว่า
ระงับ
สันรวง สรวง
ว่า
สูง ดุจคำว่า สรวงสวรรค์
สัป พิศม
ว่า
งู
สัปคฤห
ว่า
พระเคราะห์เจด
สันปดสีทันดร
ว่า
แม่น้ำสีทันดรเจ็ด
สัปตภัณฑ์
ว่า
เขาปริภัณฑ์เจ็ด
สัสุ
ว่า
แม่ผัว
สากยบุตร
ว่า
เป็นบุตรแห่งสากยราช
สากษี
ว่า
พยาน
สาข
ดูที่
บรรสาย
สาคร
ว่า
เป็นบ่อเกิดแห่งแก้ว คำว่าแก้วนี้ของสิ่งใด สมมติว่าเป็นมงคลก็เรียกว่าแก้ว มีนางแก้วเป็นต้น ใช่ประสงค์เอาแต่แก้ว คือ เพชร์ พลอย นั้นหาไม่
สาคร
ว่า
สมุท
สาธุ สุนธร
ว่า
ดี
สานัง
ว่า
ทำดุจดังตาด
สานี
ว่า
ม่าน
สาม
ดูที่
จามิกร
สามเณร
ว่า
บุตรของสมณ
สามิ ภรรดา
ว่า
ผัว
/*70สาระ
ว่า
แก่น
สารี
ว่า
หญิงมีทรัพย์
สาลิกา
ว่า
นกขุนทอง
สาลี
ว่า
เข้าไม่มีเปลือกแต่กำเนิด
สาวนมาศ
ว่า
เดือนเก้า
สาโส
ว่า
พี่เมีย
สาหัดถ
ว่า
ทำด้วยมือ
สำแดง แสดง
ว่า
ชี้นิ้วเรียก
สำนอ
ว่า
ตะกั่ว
สำนักนิ์
ดูที่
นิเวศ
สำนาน
ดูที่
สำเนียงสาร
สำนึง
ดูที่
สิงสึง
สำเนา
ว่า
หลัก
สำเนียงสาร สำนาน
ว่า
เสียง
สำเภา เพตรา เลากา

เหล่านี้เป็นเครื่องค่ามด้วยน้ำ อธิบายว่ามีน้ำใส่หม้อแลกระบอกไปกินจึ่งจะไปได้
สำรวญ
ดูที่
ยแย้ม
สำราย
ว่า
สวย
สำรวย
ดูที่
รสาย
สำลาญ
ดูที่
หงษสิบบาท
สำแลง
ดูที่
แสลง
สำอาง
ดูที่
รจิต
สิขร
ดูที่
บรรพต
สิขี
ดูที่
สกุณ
สิงคลี
ว่า
นกคลึ้งโคลง นกขมิน
/*71สิงสัง สำนึง เนา คง
ว่า
อยู่ดุจคำว่าผีสิง แลแถวสถาน สำนึง แลทำได้ไว้คง
สิงหะ
ว่า
สิงห์
สิตลาภิรมย์
ว่า
ยินดียิ่งนักในที่อันเอย็น (เย็น)
สินธพ
ดูที่
อัศว
สินธุ อรรนพ
ว่า
ทเล
สินธุสฤรา
ดูที่
ทึกตระชัก
สินาด
ดูที่
ดำเพลิง
สิเนรุ สุเมรุ ผาหลวง
ว่า
เขาพระเมรุ
สิเนห
ว่า
ไส
สิบชวน
ว่า
ชนมีสิลปสาตร
สิมา
ว่า
แดน
สิลา
ดูที่
ไสล
สิวิกา คานหาม ปาตังกี
ว่า
เปลยาน ว่าเป็นเครื่องไป
สิหนาท
ว่า
คำรามแห่งราชสีห
สิหไสยาศน์
ว่า
นอนเหมือนราชสีห คือ นอนโดยเบื้องขวา
สุกะ แล้ง
ว่า
แห้งดุจคำว่าวนเวียนไม้ ไล่แล้งช้อยตรอม
สุกระ
ว่า
ศุกร์
สุขุมาร
ดูที่
ดรุณ
สุคต
ว่า
ไปสู่ที่อันดี
สุจิ
ว่า
เขม
สุชามปติ
ดูที่
สหศเนตร์
สุดา
ดูที่
สัตรี
สุธาโภชน์
ว่า
เข้าขาว
/*72สุธารส
ว่า
น้ำใสสอาด
สุโธทนี
ว่า
เป็นบุตรแห่งพะญาสุโธทน
สุนทรี กัลยาณี
ว่า
นางงาม
สุนธร
ดูที่
สาธุ
สุนหา สุนิสา
ว่า
ลูกษไพ้
สุนิสา
ดูที่
สุนหา
สุบรรณเวนตัย
ดูที่
ครุฬ
สุพรรณ
ว่า
ทองเหลืองดุจคำว่า ขาดด้วยสุพรรณ ฟันด้วยสุพรรณ
สุเมรุ
ดูที่
สิเนรุ
สุร
ว่า
กล้า
สุร
ว่า
พ่อผัว
สุร มรุ วิพุธ สุเรารส เทพบุตร
ว่า
เทวดา ดุจคำว่าสรดื้นหมู่แมนมา
สุรเชษ โลเกษ กมลาศน์ จัตุรมุข จัตุภักตร์ ธาดา ผ่านฟ้า มเหศวร
ว่า
พรหม แผนก็ว่าพรหม ดุจคำว่าขุนแผนแรกเอาดินดูที่แลคำว่าแผน
สุราธิป
ดูที่
สหศเนตร์
สุราไลย ไตรทสาไล เทวโลกย์
ว่า
ที่อยู่แห่งเทวดา
สุเรารส
ดูที่
สุร
สุล
ดุที่
เสน่า
สุวรรณภาชน
ว่า
โต๊ะทอง
สุวรรณภาชน
ว่า
ภาชนทอง
สุวา
ว่า
นกแขกเต้า
/*73สู
ว่า
เจ้า
สูญ
ว่า
ตาย
สูตร สวน สดับ
ว่า
ฟัง
สูธ
คือ
พ่อครัว
เสกข
ว่า
สำเหนียก
เสตุ ขัว
ว่า
ตภาน
เสน่ห์
ว่า
อยากความรัก
เสนะ
ว่า
เหยี่ยว
เสนาธิบดี
ว่า
เป็นใหญ่ในทหาร
เสมา
ดูที่
ตฤณ
เสลา
ดูที่
ไสล
เสวก
ดูที่
อำมาตย์
เสวตร
ดูที่
บุณฑริก
เสวตร บุษ บัณฑร โอทาด ลอ สกาว ด่วน ฬบู
ว่า
ขาวดุจคำว่าพิศภักตราครพบูพรรณ
เสวยยม
ว่า
กินน้ำตา
เสวาล
ว่า
สร่าย
เสวภาคย์
ว่า
ส่วนอันงาม
เสีย
ว่า
ละ
เสียงเอาใจ
ว่า
เสียงพาใจ
เสื้อสนอบ
ว่า
เสื้อลอบ ๑
แสง
ว่า
อาวุท ดุจคำว่า พลคช คชกระลึงแสง
แสดง
ดูที่
สำแดง
แสบก
ว่า
หนัง
/*74แสยง
ดูที่
ไภย
แสลง สำแลง
ว่า
ของร้าย
แสอก
ว่า
พลุกเช้า ดุจคำว่า คักเคาแสอกเอาใจ
แสะ
ดูที่
อัศว
โสณี
ว่า
สโภก
โสด
ว่า
ช่องหู
โสภณ
ดูที่
อำไพรุ
โสมสิตรังษี
ดูที่
นักขัตราชา
โสรง
ว่า
สอง
โสระ
ว่า
เสาร์
ไสยนะ ไสยาศน
ว่า
ที่นอน
ไสยาศน
ดูที่
ไสยนะ
ไสล สิลา เสลา
ว่า
หิน
ไส้หมินปี มาธุสร
ว่า
เสียงหวาน
หกห้องฟ้า
ว่า
หกชั้นฟ้า
หงษ
ว่า
นก เป็ด
หงษสิบบาท สำลาญ
ว่า
แดงอ่อน
หญิบหมื่น
ว่า
สองหมื่น
หรดาล บีงคัล สรมง
ว่า
เหลือง
หรรษ บำเทอง
ว่า
รื่นเริง
หริ
ดูที่
กฤษณ
หริต
ว่า
เขียวใบไม้
หฤทัย ตันเหิม
ว่า
หัวใจ
หลวง เกรียง ทม
ว่า
ใหญ่ ดุจคำว่า ทุกขทม ทเลทม
หล้า
ดูที่
ชัคติ
/*75หล้าสี่
ว่า
ทวีปทั้งสี่
ห้วงปวง
ดูที่
อำนิษฎิ
หว่า

ก็ว่าเปล่า ดุจคำว่าหว่าอกหว่าใจ
หษดี
ดูที่
ทวิรท
หสก กุงาน
ว่า
ห่าน
หอคำ
ว่า
หอทอง
หอบ
ว่า
หายใจร้อน
หัตถ, ใด
ว่า
มือ
หัน

ก็ว่าเห็น
หัย
ดูที่
อัศว
หาล
ดุที่
ดรุณ
หินณะ
ว่า
ต่ำช้า
หิมวา
ว่า
ป่าน้ำค้าง
หิรัญ รูปิย รัะชัฏ ไกรลาศ
ว่า
เงิน
หิรัยภชน
ว่า
ภาชนเงิน
เหม
ดูที่
จามิกร
เหรี
ว่า
ปิ่น
เหิน
ว่า
บิน
เหี้ยม
ดูที่
บรรยาย
เหมือง
ว่า
คลองน้อย
เหมือนเงน
ว่า
เงือน
เหมือนรมย์
ดูที่
ราค
แห
ว่า
หา
แหน
ดูที่
ฉนวน
แหนง พาล
ว่า
ร้าย ดุจคำว่า พาลมฦค
/*76แหล่
ดูที่
มหึมา
แหล่ง
ดูที่
สถาน
โหด
ว่า
ไม่มีทุกสิ่ง
โหย
ดูที่
กรรแสง
โหยหา
ดูที่
กรรแสงหา
โหยไห้
ดูที่
กรรแสงไห้
โหรทึก
ว่า
กลองน่าเดียว
ไห้ช้าง
ว่า
นิ่งน้ำตาไหล
ฬบู
ดูที่
เสวตร
อคร้าว
ว่า
อิ่มใจ ถ้าท้าวพระยาว่าอิ่มสมบัติ นักรู้บางแห่ง อคร้าวใช้ว่ามาก ไม่ต้องด้วยโคลงพระลอ ว่าฟังสารสองหนุ่มหน้า จอมราชครวญคิดอ้า อคร้าวหัวใจ เลือกผู้ยิ่งยศเป็นราชาอคร้าว พระยาจะมีมากไปฤา
อเคื้อ
ดูที่
อำไพรุ
องค
ว่า
อวยวะ
องงคุต
ว่า
นิ้วมือ
อจล
ว่า
ไม่หวั่นไหว ใช้เป็นเขาก็ว่า ดุจคำว่า องกาอจลแล้วจะข้ามเขิน
อณ
ว่า
พิณ
อณหิศนาฬีบัตร จำหาย จำหัน เทรีด
ว่า
หมวก
/*77อดีต
ว่า
กาลที่ล่วงแล้ว
อดุลย์
ว่า
ชั่งไม่ได้ ไม่มีผู้เสมอ
อธิกมาศ
ว่า
เดือนยิ่งเรียกว่า แปดสองหน
อธิบาย
ว่า
เฮย
อนันต์
ว่า
หาค่ามิได้
อนาคต
ว่า
กาลจักมาในพายน่า
อนาถ
ว่า
ไม่มีที่พึ่ง
อนานิกา
ว่า
นิ้วนาง
อนาไลย
ว่า
ไม่มีที่ติดอยู่
อนิตโภค
ว่า
มีทรัพย์นับไม่ได้
อนุ
ว่า
ผู้น้อย ว่ามาตาม
อนุช
ดูที่
กนิษฐ
อนุสร คนึง ตริ ดำริ รฤก จิตร ถวิล
ว่า
คิด
อโนชา
ว่า
อังกาบ
อภิกภิ
ดูที่
ทวิรท
อภิเศก
ว่า
รดยิ่งนัก
อมิตร
ดูที่
เวรุ
อร
ว่า
งาม ดุจคำว่า เอวอร
อรรณพ
ดูที่
สินธุ
อรสุม
ว่า
อาย
อรหรรต
ว่า
ควรจะรับซึ่งสการบูชา
อลงกฎ
ดูที่
อำพน
อลงกร
ดูที่
อำพน
อโศก
ว่า
ไม้โศก ทุกวันนี้ เรียกว่าต้นโศก
/*78อษรพิศม์
ว่า
มีพิศม์ดั่งดาบ
อสิ ตาว
ว่า
ดาบ
อสุชน
ดูที่
นยนามพุ
อสุนีบาท
ว่า
ตกลงแห่งสายฟ้า
อสุรการ
ว่า
ช่างปืน
อวย
ดูที่
ทาน
อะริยะ
ว่า
ไกลจากกิเลศ
อักษี จักษุ นยน
ว่า
ตา
อักแอ
ดูที่
อัคอวน
อัคข
ว่า
เพลา
อัคนิโรติเตโชสิขานล ภาณุมา ธุมเกต เพลิง
ว่า
ไฟ
อัคอวน อักแอ
ว่า
สอื้น
อังกุร
ว่า
หน่อ
อังสุมาลี
ดูที่
อุณหรังษี
อัจฉย อัษจรร
ว่า
ควรจะตบมือ
อัญ
ดูที่
อัญขยม
อัญขยม อัญ
ว่า
ข้า
อัญชุลี บงงคม ประนม ประนด กราบถวายกร
ว่า
ไหว้
อัญเชีญ
ว่า
ข้าเชิญ
อัญว่า
ว่า
ข้าว่า
อัฎารศ
ว่า
พระสูงสิบแปดศอก
อัฒโยก
ว่า
เพิงน่าเดียวเหมือนโรงโขน
อันโดนไพร
ว่า
เที่ยวอยู่ในป่า
อันแถ้ง
ว่า
กล้องแกล้ง
/*79อับยา
ว่า
หมี
อับษร
ดูที่
เทวธิดา
อัปรี
ว่า
ไม่เป็นที่รักษ
อัศดร
ดูที่
อัศว
อัศว อัศดร สินธพ ดุรงค หัย พาชี แสะ
ว่า
ม้า
อัศวาศ
ว่า
ลมหายใจออก
อัษจรร
ดูที่
อัจฉย
อัษฏ
ว่า
แปด
อัษฏมงคล
ว่า
มงคลคาถาแปด คือ พาหุง
อัษฏางคิดมรรคญายะ
ว่า
ทางประกอบด้วยองค์แปด
อัษโฏดตรสตมงคล
ว่า
มงคลร้อยยิ่งด้วยแปด
อากรยณ์
ว่า
เรี่ยราย
อ้าง
ดูที่
จรรจา
อาชาไนย
ว่า
รู้ซึ่งเหตุแลใช่เหตุ
อาดูร
ว่า
เดือดร้อน
อาตมา
ดูที่
ดุน
อาทาศ
ว่า
แว่น ว่า กระจก
อาป
ดูที่
อุทก
ตโป
ดูที่
อุทก
อาพิ
ว่า
ดุม
อาภา
ดูที่
ประภา
อายานจน
ว่า
วิงวอน
อายุชมาศ
ว่า
เดือนสิบเอ็ด
อารักษ
ดูที่
พนัศบดี
อาลึงค
ว่า
ส้วมกอด
/*80อาไล
ดูที่
พัก
อาศิรพาท
ว่า
คำถวายพร ดุจคำว่า เทพอึงอวยอาศิรพาท
อาไศร
ดูที่
พัก
อาษา
ว่า
รับทำ
อาสรู
ดูที่
ปราณี
อาสาทมาศ
ว่า
เดือนแปด
อำนด
ว่า
อด ดุจคำว่า สูจงอำนด อดแก่กู
อำนวย
ดูที่
ทาน
อำนาจ
ว่า
อาจ
อำนิษฏิ ห้วงปวง
ว่า
ปรารถนา
อำพน อลงกฎ อลงกร
ว่า
ประดับ
อำไพรุ รุจี โสภณ ลาวรรณ ตรู ลออ อเคื้อ
ว่า
งาม
อำเภอ
ว่า
เหตุ การ, ดุจคำว่า อำเภอใดแลราชมีอยู่ในคลองธรรมนี้ ชอบฤา นายอำเภอต้องว่าเป็นนายเหตุการณ์
อำมาตย เสวก
ว่า
ข้าเฝ้า
อำยวญ
ว่า
ปิดพลาง บังคำ
อำรุง
ดูที่
บำรุง
อำลา ควิปอก
ว่า
จะลาไปแล้ว
อินท
ดูที่
นักขัตราชา
อินท แข
ว่า
เดือน
อิทวริ
ว่า
ราชพฤกษ
/*81อินธนู
ว่า
สีรุ้ง
อิศวร ศิวะ ตรีสุลี
ว่า
มีหลาวสาม คือ พระอิศวร
อึกอัก
ดูที่
จินจน
อุชุ
ว่า
อรชร
อุณหิศ
ว่า
เครื่องประดับพระเศียร ๑
อุตุ
คือ
เอาอุเปนระ ดุจคำว่า อุทก วารชล อาป อาโป สลิสัง ทึกตึก ชร ก็ว่าน้ำ ดุจคำว่าชรเซาะเขาเราตกแต่ง
อุไทย เถลิง
ว่า
แรกขึ้น
อุบล ลิญจง จงกลณี
ว่า
บัวสาย
อุปโภค
ว่า
เป็นของใช้สรอย
อุปวาท
ว่า
คำ
อุมาร
ว่า
ผักสามหาว
อุร ทรวง
ว่า
อก
อุรุ
ว่า
ลำขา
อุไร
ว่า
ทองเนื้อสูง
อุษณาการ
ว่า
มีอาการอันร้อน
อุสุ ศร
ว่า
ปืน
เอม กระเอบ
ว่า
หวาน
เอื้อ

ก็ว่าอยาก ดุจคำว่า ความเอื้ออาดูรสักสิ่ง
โอก
ดูที่
พัก
โอช
ว่า
ง้วน ดุจคำว่าใส่ง้วนในปลาใส่ยาในเข้าจองไทษเจ้าด้วยอันใดก็ดี
/*82โอฐ กำโบล
ว่า
ริมฝีปาก
โอทน
ดูที่
โภชน
โอทาด
ดูที่
เสวตร
โอน
ดูที่
ทวยชด
โอบ ตรโบม ตรกอง
ว่า
กอด
โอภาษ
ดูที่
ประภา
โอมอ่าน
ว่า
มนต์
โอสธิ
ว่า
ดาวเก็บยา
โอ่อ่า
ดูที่
รจิต
ไอยกา
ว่า
ย่ายาย
ไอสวรรยศ
ว่า
ยศ คือเป็นสมบัติ
ฮึกฮัก
ดูที่
จินจน
---