ปัญญาสชาดก เล่ม ๒
๔๘. สุวรรณสิรสาชาดก
หาหา ตาต ปิยปุตฺตาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วีหรนฺโต อตฺตโน ปาฏิหาริยํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ เมืองสาวัตถี ทรงพระปรารภซึ่งพระปาฏิหาริย์ของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสเทศนาสุวรรณสิรชาดกนี้ มีบทแห่งคาถา เบื้องต้นว่า หาหา ตาต ปิยปตฺต เป็นอาทิดังนี้
หิ ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ณ เพลาการวันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายมาประชุมพร้อมกันในโรงธรรมสภา นั่งพรรณนาคุณสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมเด็จพระศาสดาเจ้าของเราเมื่อทรงกระทำปฏิการฉลองพระคุณพระพุทธบิดา ก็ทรงทำยมกปาฏิหาริย์และทรงกระทำปฏิการแก่พระพุทธมารดา สมเด็จพระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับ พระภิกษุทั้งหลายนั่งเจรจาด้วยทิพย์โสตญาณ จึงเสด็จอุฏฐาการจากอาสนะมาประทับที่ธรรมาสน์ มีพุทธฎีกาตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนาเรื่องราวอะไรกัน ครั้นพระภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบ จึงตรัสต่อไปว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้ทำปฏิการต่อพระมารดาแต่ในปัจจุบันนี้หามิได้ ชาติก่อนเราก็ประพฤติประโยชน์ต่อพระมารดา ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่ทราบจึงกราบทูลอาราธนา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์จึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลที่ล่วงมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินทรงพระนามว่าพรหมทัต ได้ทรงราชย์ในเมืองพาราณสี คราวนั้นมีผัวเมียสองคนชื่อจัณฑาลบัณฑิต เป็นคนอนาถาทุคคตเข็ญใจ อาศัยอยู่ในบ้านจัณฑาลภายนอกพระนคร ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าได้เกิดเป็นเทวบุตร /*2เสวยสมบัติทิพย์อยู่ในดาวดึงส์พิภพ ถ้วนคำรบถึงอายุขัย จึงจุติลงมาถือปฏิสนธิในครรภ์นางจัณฑาลบัณฑิต เมื่อเวลาพระโพธิสัตว์เสด็จลงถือปฏิสนธินางจัณฑาลบัณฑิตฝันเห็นไปว่า กบน้อยตัวหนึ่งเหาะขึ้นไปบนอากาศกลืนกินซึ่งดวงจันทร์แล้วลงมาถูกต้องนาภีของนาง นางจัณฑาลบัณฑิตตื่นตกใจกลัวมีกายสั่นระรัวแล้วคิดว่า ฝันนั้นจะให้ผลอย่างไรเราจักต้องไปถามหมอดูให้รู้ว่าดีหรือร้าย เมื่อนางคิดแล้วก็ออกจากเรือนเดินไปตามทาง พบชายเกะกะคนหนึ่งที่กลางทาง ชายผู้นั้นถามว่า เจ้าจะไปไหน นางบอกว่า ข้าจะไปหาหมอทายความฝัน ชายผู้นั้นถามว่าไปหาหมอไหน นางตอบว่า จะไปหาหมอเถ้าถามเขาดู ชายนั้นถามว่า เจ้าฝันอย่างไร นางจึงเล่าความตามที่ตนฝันเห็น ชายผู้นั้นใคร่ครวญดูความฝันแล้วจึงพยากรณ์ว่า ฝันของเจ้าประเสริฐเลิศ เจ้าจะได้บุตรมีบุญและมีปัญญามากไม่มีกายมีแต่ศีรษะ
เมื่อนางได้ฟังคำทำนายของชายผู้นั้นก็สนเท่ห์สงสัย จึงเลยไปหาพวกหมอดู ศรั้นถึงจึงนั่งลงยกมือไหว้ ตาพราหมณ์เถ้าหมอดูจึงถามว่า เจ้ามาธุระอะไร ครั้นนางบอกว่ามาขอให้ทำนายฝัน จึงถามต่อไปว่าเจ้าฝันอย่างไร นางจึงเล่าให้ฟังว่า ข้าฝันเห็นไปว่า กบน้อยตัวหนึ่งโดดขึ้นไปในอากาศกลืนกินซึ่งดวงจันทร์ แล้วตกลงมาถูกนาภีของข้า ตาหมอเถ้าใคร่ครวญดูความฝันแล้วทำนายว่า บุตรของเจ้าจะเป็นผู้มีบุญญานุภาพมาก ไม่มีตัวมีแต่หัว จะเป็นที่พึ่งของเจ้า
นางได้ฟังคำทำนายแล้วจึงอำลาตาพราหมณ์เถ้ากลับมาเรือน เมื่อนางมีครรภ์ได้ห้าเดือนผัวก็ตาย พอถ้วนสิบเดือนนางก็คลอดบุตร เมื่อเวลาจะคลอดพระโพธิสัตว์ทรงตรึกว่า ถ้าเราจะคลอดจากท้องออกไปให้เหมือนทารกเขาคนอื่น มารดาของเราเป็นคนอนาถาฯก็จักลำบาก ด้วยต้องต้มน้ำร้อนให้อาบ ด้วยต้องหาน้ำเย็นมาให้ เพราะฉะนั้นเราจะซ่อนกายเสีย ให้เห็นปรากฏแต่หัวออกจากท้องมารดา คิดแล้วจึงทรงอธิษฐานว่า ด้วยกุศลที่ได้สั่งสมมานี้ก็ดี ด้วยอธิษฐานบารมีและสัจจบารมีนี้ก็ดี ขอให้กายเข้าไปปรากฏอยู่ในหัวของเรา อย่าให้ออกมาปรากฏอยู่ภายนอก ในลำดับอธิษฐานสรีรร่างกายอันงามดุจดังสีทองปรากฏอยู่ในท้องมารดาก็หายเข้าไปอยู่ในศีรษะอันงามดุจดังว่าสีทอง จริงอยู่ความประสงค์ของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จได้โดยหมาย เมื่อพระโพธิสัตว์อธิษฐานให้กายเข้าไปอยู่ในหัวแล้วก็คลอดจากครรภ์มารดา นางมารดาเห็นลูกมีแต่หัวก็ละอายแก่มหาชนที่มีลูกผัวเสมอกัน จึงซ่อนเลี้ยงหัวนั้นไว้แต่ในห้องมิให้ชนทั้งหลายเห็น นางมารดานั้นมีโคกระบืออยู่บ้าง พอเวลาเช้านางบริโภคอาหารแล้วจึงอาบน้ำให้ลูกรัก /*3วางศีรษะไว้ในห้องหนึ่งแล้วก็ปล่อยโคกระบือให้ไปกินหญ้า ตนก็ต้องตามไปเลี้ยงรักษาด้วย เวลาเย็นก็ไล่ต้อนกลับมาเข้าคอกตรวจตรานับเสร็จแล้วก็ขึ้นเรือน วางย่ามผ้าไว้แล้วก็อาบนํ้ำกินข้าว เอาน้ำรดศีรษะลูกรักแล้วจุมพิตเชยชม เอนกายลงนอน วางศีรษะลูกไว้ที่อก แล้วก็พิลาปคร่ำครวญเป็นคาถาว่า
หาหา ตาต ปิยปุตฺต
หาหา ตาต เอกายน
ปิตา ตว กาลกโต
ตฺวํ อนาโถ เอกโก วสิ
อนาถาหํ นิาติกา
วนํ คนฺตฺวา โครกฺขณตฺถาย
อารกฺขสิ ตํ เอกิกํ
ปหาย คจฺฉามิ วนํ
เกน ปาเปน นิกาโย
น หตฺถปาโท สีโสว
โก ปฏิสรโณ มม
เอกาว อนาถา ชาตา
แปลว่า หาหา พ่อลูกรัก หาหา พ่ออยู่คนเดียว พ่อของเจ้าตายเสียแล้ว เจ้าต้องอยู่คนเดียวอนาถา แม่ก็เป็นคนอนาถาหาญาติมิได้ต้องไปเลี้ยงโคในป่า เจ้ารักษาตัวเจ้าคนเดียว แม่ทิ้งเจ้าไปป่าบาปกรรมอะไรเจ้าจึงไม่มีกายไม่มีมือเท้ามีแต่หัว ใครจะเป็นที่พึ่งของแม่ แม่เป็นคนอนาถาอยู่คนเดียว นางรำพันฉะนี้แล้วก็เคลิ้มหลับไป
ปุนทิวเส ครั้นวันรุ่งขึ้น นางมารดาบริโภคอาหารแล้วก็ให้ลูกกินนมอาบน้ำจูบศีรษะแล้วก็แบกย่ามขึ้นบ่า ปล่อยโคกระบือแล้วก็ตามไปเลี้ยงในที่ซึ่งบริบูรณ์ด้วยหญ้า ส่วนพระโพธิสัตว์ออกจากสุวรรณศีรษะ กวาดเรือนหุงข้าวต้มแกงตักน้ำไว้คอยท่ามารดา แล้วกลับเข้าไปในศีรษะดังเก่า เวลาเย็นนางมารดาต้อนโคมาเข้าคอกแล้วก็ขึ้นเรือน ปลดย่ามลงจากบ่าเห็นข้าวแกงน้ำท่าบริบูรณ์ก็พิศวงในใจว่า น่าอัศจรรย์หนอ สิ่งที่ไม่เคยมีก็มามีขึ้น ใครหนอมาจัดแจงตกแต่งไว้ให้เรา คิดแล้วก็นั่งกินข้าวเสร็จแล้วเข้าไปในห้อง นั่งลงเหนือที่นอนแล้วก็ยกศีรษะบุตรขึ้นวางไว้บนตัก กล่าวคำเป็นที่รักถามปิยบุตรว่า พ่อลูกรักใครหนอมาจัดแจงตกแต่งอาหารไว้ให้แม่เจ้ารู้หรือไม่ พระโพธิสัตว์ฟังมารดาถามจึงตอบว่า ไม่มีใครคนอื่นมาจัดแจงตกแต่งอาหารไว้ให้แม่ ลูกได้จัดแจงไว้ให้แม่เอง นางมารดาได้ฟังก็ดีใจจึงปลอบถามว่า พ่อลูกรัก เจ้าไม่มีกายมีแต่หัวเท่านั้น มือเท้าก็ไม่มี ไฉนเจ้าจึงจัดแจงตกแต่งอาหารได้ ครั้นพระโพธิสัตว์ตอบว่า แม่จะต้องประสงค์กายไปทำอะไร นางก็พูดเล่นหัวกับบุตรแล้วก็นอนหลับไป
/*4ปุนทิวเส ครั้นวันรุ่งขึ้นอีก พระโพธิสัตว์จึงบอกแก่มารดาว่า ข้าแต่แม่ลูกได้เห็นแม่ได้รับทุกข์ลำบากนัก ลูกจะไปเลี้ยงโคให้แต่เช้า แม่จงอยู่บ้านเถิด ครั้นแม่ถามว่าลูกรัก เจ้าไม่มีกายมีแต่ศีรษะจะไปเลี้ยงโคอย่างไรได้ จึงตอบว่า ถ้าแม่ยอมก็จงเอาลูกวางลงในถาดไม้พาลูกไปวางไว้ตามโคนไม้ที่มีหญ้าเถิด นางแม่เชื่ออานุภาพของพระโพธิสัตว์ จึงรับคำว่าดีแล้ว พระโพธิสัตว์ทราบว่าแม่ยอมก็ดีใจ จึงบอกว่า เพลาเช้าแม่จงพาเอาลูกไปวางไว้ที่โคนไม้ต้นใดต้นหนึ่ง ถึงเพลาเย็นแม่จึงค่อยออกจากบ้านไปพาลูกมา เมื่อนางแม่ยกศีรษะพระโพธิสัตว์วางลงบนถาดไม้พาไปสู่ที่มีหญ้าวางไว้ที่โคนไม้ต้นหนึ่งแล้วกลับมาบ้าน พระโพธิสัตว์ก็อยู่องค์เดียว ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ถาดไม้ที่รองพระเศียรนั้นก็กลับเป็นทองควรค่าถึงแสนหนึ่ง อนึ่งฝูงโคกระบือก็เที่ยวกินใบไม้ใบหญ้าอยู่ข้าง ๆ ไม่ไปที่อื่น อนึ่งปริมณฑลเงาไม้ก็ตั้งอยู่โดยปรกติ เวลาตะวันเที่ยงอย่างไรเวลาเย็นก็อย่างนั้นมิได้เปลี่ยนคล้อยไป เวลาเย็นมารดาพระโพธิสัตว์ก็ออกจากบ้าน พาพระโพธิสัตว์กลับเรือน ให้บริโภคอาหารอาบน้ำเสร็จแล้วก็อุ้มพาเข้าไปในห้องแล้วก็นอนหลับไป
อยู่จำเนียรกาลนานมาในเบื้องหน้า พระโพธิสัตว์เจริญขึ้นอายุได้ ๗ ขวบ คืนวันหนึ่งจวนใกล้รุ่งเมื่อตื่นนอนจึงดำริว่า เรามาเกิดในตระกูลคนเข็ญใจ มารดาเราก็อนาถา เยียวยารักษาชีวิตโดยฝืดเคือง การทำนาก็ลำบาก จำเราจักทำการค้าขายเลี้ยงมารดาเถิด คิดแล้วพอเช้าก็บอกแก่มารดาว่า แม่ ลูกจะไปทำการค้าขายมาเลี้ยงแม่ มารดาถามว่า ลูกจะทำการค้าขายอย่างไร คราวนั้นมีพวกพ่อค้าเรือห้าร้อยสนทนากัน จักแต่งเรือไปค้าขายเมืองสุวรรณภูมิ พระมหาสัตว์ได้ฟังข่าวจึงถามมารดาว่า แม่ ในบ้านเรามีหลักทรัพย์อะไรอยู่บ้าง ครั้นมารดาตอบว่าไม่มี จึงบอกว่า แม่ วันนี้แม่จงไปหานายบ้าน ยืมทองห้าร้อยบาทมาให้ลูก ลูกจะไปทำทุนค้าขาย นางจัณฑาลบัณฑิตจึงกล่าวว่า ลูกจะไปทำการค้าขายอย่างไรได้ แล้วกล่าวต่อไปว่า ดูก่อนลูกรัก เราเป็นคนอนาถาทุคคตเข็ญใจไร้ญาติ จะไปยืมทองเขาอย่างไรได้ ทำอย่างไรเจ้าของทองเขาจักเชื่อเรา พระโพธิสัตว์ตอบว่า แม่ไปเถิดนายบ้านเห็นหน้าก็จักกรุณาให้ยืม ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ นางมารดาก็ขัดขืนอยู่ไม่ได้ จึงไปหานายบ้านยืนยกมือไหว้ นายบ้านเห็นแล้ว ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ก็เกิดจิตเมตตาทักทายปราศรัยว่า เจ้ามาหาเราทำไม นางจึงบอกว่า นายลูกของฉันใช้ให้มายืมทองห้าร้อยบาทเพื่อไปค้าขาย เมื่อได้กำไรมากแล้วจักนำมาใช้ให้ ด้วยบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์นายบ้านก็เกิดความโสมนัสเป็นอย่างยิ่ง พอนางออกปากคำเดียวก็หยิบทอง/*5ห้าร้อยลิ่มส่งให้ นางรับเอาทองลิ่มกลับมาถึงเรือนแล้วก็เล่าให้ลูกฟังว่า ลูกรักนายบ้านอุดหนุนเรามาก พอออกปากคำเดียวก็ส่งให้ พระโพธิสัตว์ได้ฟังเรื่องดังนั้นก็ดีใจ ตั้งความกตัญญูไว้เป็นเบื้องหน้า สรรเสริญบุญคุณนายบ้านให้สาธุการแล้วบอกแก่แม่ว่า ลูกจะไปค้าขายกับพวกพ่อค้าเรือ นางมารดาไม่อยากให้ลูกไปค้าขายจึงห้ามปรามว่า ลูกเอ๋ย ในชาตินี้เจ้าเกิดมาร่างกายก็ไม่สมบูรณ์ไม่มีกายไม่มีมือเท้ามีแต่หัวเท่านั้นเจ้าจะไปค้าขายอย่างไรได้ อนึ่งเล่าพระมหาสมุทรก็กว้างใหญ่ไม่มีประมาณ ไม่มีสิทธิ์ที่จะข้ามได้ มีอันตรายมากเกลื่อนกลุ้มด้วยเต่าปลา ฟังคำแม่เถิดเจ้าอย่าไปเลย พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า แม่ได้พูดกับนายบ้านเขาแล้วว่าลูกจะไปค้าขาย เดี๋ยวนี้กลับมาห้ามไม่ให้ลูกไปก็จะเกิดข้อติฉินนินทาแก่ลูก เพราะเหตุนั้นลูกจักต้องไปให้ได้ นางมารดาจึงกล่าวว่า พ่อลูกรักเจ้าเคยพูดเล่นเจรจากับแม่เดี๋ยวนี้ทุกข์เกิดขึ้นแก่แม่แล้ว ถ้าพ่อไปค้าเสียใครจะช่วยบรรเทาความเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจให้แม่เล่า เจ้าทำทุกข์ให้เกิดแก่แม่เป็นอันมาก นางกล่าวเช่นนี้แล้วก็วิลาปคร่ำครวญร้องไห้ กอดลูกรักไว้แล้วจูบกระหม่อมจอมเกล้า
ครั้นวันที่เจ็ด พวกพ่อค้าห้าร้อยก็ตระเตรียมสินค้าพากันลงเรือ เพราะฉะนั้นพระโพธิสัตว์จึงอ้อนวอนมารดาว่า แม่จงพาลูกไปหาพวกพ่อค้า เอาลูกกับทองมอบให้เขาเถิด นางมารดาไม่สามารถห้ามได้ก็ไปหาพวกพ่อค้าทั้งหลาย ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์พอพวกพ่อค้าเห็นหน้ามารดาพระโพธิสัตว์ก็เกิดความโสมนัสอย่างยิ่ง มีความปีติปราโมทย์ดุจดังเห็นญาติของตนที่พลัดพรากจากกันไปนาน จึงไต่ถามว่าแม่มาแต่ที่ไหน ครั้นนางบอกว่ามาจากบ้านโน้นแล้วจึงถามต่อไปว่า แม่มาธุระอะไร นางบอกว่าลูกเขาใช้ให้มา พวกพ่อค้าจึงถามว่าลูกเขาใช้ให้มาทำไม นางจึงบอกว่า ลูกของข้าอยากจะไปค้ากับด้วยท่านทั้งหลาย พวกพ่อค้าถามว่าลูกของแม่อายุเท่าใด ครั้นนางบอกว่า ๓ ปีจึงทักท้วงว่าแม่มหาจำเริญ ลูกของแม่ยังเด็กนักยังขลาดมาก ไปเห็นเต่าปลาตัวใหญ่ ๆ ในทะเลเข้าก็จักตกใจร้องไห้ แท้จริงมหาสมุทรนั้นกว้างใหญ่ น่ากลัวแลไม่เห็นฝั่ง นางมารดาพระโพธิสัตว์ก็วิงวอนไปถึงสองสามครั้ง ครั้นพวกพ่อค้าถามถึงชื่อลูก นางก็กล่าวว่าลูกของข้าไม่มีกายมีแต่หัว เพราะฉะนั้นก็ต้องชื่อว่า สุวรรณสิรสา พวกพ่อค้าได้ฟังดังนั้นก็ตบมือหัวเราะเยาะเย้ยแล้วกล่าวว่า ลูกของแม่ไม่มีกายมีแต่หัวจักไปค้าขายอย่างไรได้ นางได้ฟังแล้วก็เสียใจยืนร้องไห้อยู่ พวกพ่อค้าเห็นนางร้องไห้ก็มีความกรุณาจึงกล่าวว่า แม่จงกลับไปเรือนไปพาลูกมาเถิด จะยอมให้ไปค้าขายด้วย นางได้ฟังแล้วก็ชื่นชมโสมนัส จึงลาพวกพ่อค้ากลับมาเรือน เล่าให้/*6พระโพธิสัตว์ฟัง พระโพธิสัตว์จึงได้นามว่าสุงรรณสิรสาแต่นั้นมา นางมารดาจึงบรรจุขนมและข้าวสัตตูอันคลุกเคล้าด้วยน้ำอ้อยน้ำผึ้งลงในถุงย่าม บรรจุทองห้าร้อยลิ่มลงอีกถุงหนึ่ง แล้วบอกแก่พระโพธิสัตว์ว่า นี่หอขนมของเจ้านี่ห่อทอง
ลำดับนั้นพวกพ่อค้าก็ลำดับสิ่งของเครื่องสินค้าลงในเรือเสร็จแล้วก็ถอยเรือมาเทียบท่า พระมหาสัตว์ทราบว่าถอยเรือมาแล้วจึงบอกแก่มารดาว่า แม่จงนำของเคี้ยวของกินไปให้แก่พวกพ่อค้าแล้วจงกลับมาพาลูกไป นางแม่ก็ทำตาม ครั้นนางกลับมาแล้วจึงพาลูกรักกับถุงทองถุงของกินลงไปมอบให้แก่นายเรือ พวกพ่อค้าทั้งหลายเห็นพระโพธิสัตว์มีแต่เศียรงามดุจหน่อทองก็เลื่อมใสโสมนัส ให้สาธุการว่าเจ้าสุวรรณสิรสางามนักหนอ พระโพธิสัตว์จึงอำสามารดา กล่าวคาถานมัสการว่า
นโม เม ตฺยตฺถุ มาตุโน
สุขี ภวานนฺตรายา
มา โน ตฺวํ จินฺตยิ อมฺม
โวหาราหํ คมิสฺสามิ
แปลว่า ลูกขอนอบน้อมแก่แม่ แม่จงเป็นสุขอย่ามีอันตราย แม่อย่าคิดวุ่นวายไปเลยลูกจะไปค้าขาย
นางมารดาได้ฟังคำพระโพธิสัตว์แล้ว ไม่อาจทรงตนอยู่ได้มีหทัยอันหวั่นไหว น้ำตาอาบหน้า นางจึงกล่าวคาถาว่า
หาหา ปุตฺต นิวตฺตสฺสุ
มา มํ อนาถํ กโรตุ
รตฺติยํ ปุตฺตํ นาทฺทสฺสํ
หทยํ เม ผลิสฺสติ
แปลว่า หาหา ลูกจงกลับมาเถิด อย่าทำให้แม่อนาถาเลย แม่ไม่แลเห็นเจ้าในราตรี น่าที่หทัยจักแตกตาย
เมื่อนางกล่าวคาถานี้แล้วจึงดำรงสติไว้ แล้วให้โอวาทสอนพระโพธิสัตว์ว่า พ่อลูกรัก เจ้าอย่าประมาทเลย จงสวัสดีมีชัยได้ลาภมากและมีความสุขเถิด พระโพธิสัตว์รับพรมารดาแล้ว นายสำเภาก็ให้พระสุวรรณสิรสาโพธิสัตว์อยู่รวมกับถุงทอง ถอยเรือออกจากท่าบ่ายหน้าไปยังมหาสมุทร
นางจัณฑาลบัณฑิตมีน้ำตาโซมหน้าทุกข์โทมนัสร้องไห้กลับมาสู่เรือนตน ระลึกถึงลูกรักแล้วก็บ่นเพ้อรำพันเป็นคาถาว่า
/*7มม นฏฺา ปุตฺตวินา
ชีวิตํ โน น เหสฺสติ
มเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
ปิยปุตฺตา วินา มม
มม หทยปูรํ โสกํ
โก มํ วิเนสฺสติ ทุกฺขา
โก มยา ปิยวจนํ
เกนาหํ สมุลฺลปิสุสามิ
แปลว่า ความพินาศจักมีแก่เราเพราะจากลูก ชีวิตของเราจักไม่มีเป็นแท้ เราสำคัญมั่นหมายว่าจักถึงชีวิต เพราะพลัดพรากจากลูกของเรา หัวใจเราเต็มไปด้วยความโศกเศร้า ใครจักนำเราให้พ้นจากทุกข์ได้ ใครจักพูดเล่นเจรจาถ้อยคำเป็นที่รักกับเรา และเราจักพูดจากับผู้ใด นางครั้งครวญดังนี้แล้วก็นอนหลับไป
สตฺตเม ทิวเส สำเภาแล่นไปได้ ๗ วัน ก็บรรลุถึงเกาะวาลุกทวีป (เกาะดินปนทราย) พระสุวรรณสิรสาโพธิสัตว์แลเห็นทรายงามดังสีทองก็ประสงค์จะใคร่อยู่ จึงบอกแก่นายสำเภาว่า พ่อ ฉันใคร่จะอยู่ที่เกาะนี้ พ่อจงอนุเคราะห์พาฉันไปไว้ที่เกาะทรายนี้เถิด พวกพ่อค้าจึงว่า พ่อเอ๋ย พวกเราเขาเรียกกันว่าพ่อค้า ที่ไหนมีคนมากก็พากันไปที่นั้น ไฉนเจ้าจะมาอยู่คนเดียวเล่า อนึ่งแม่ของเจ้าก็ได้ว่ากล่าวสั่งสอนไว้ฉะนั้นเจ้าอย่าอยู่ที่เกาะนี้เลย พระโพธิสัตว์ก็กล่าวคำยืนยันจะขออยู่ให้ได้ นายสำเภาได้ฟังดังนั้นจึงห้ามปรามว่า พ่อเอ๋ย เจ้าไม่มีกายไม่มีมือเท้ามีแต่หัวเท่านั้น ใครจักทำเรือนให้เจ้าอยู่ ใครจักหาข้าวให้เจ้ากิน เจ้าจะต้องรับทุกขเวทนาตากแตดตากลมเป็นอันมาก พระโพธิสัตว์ก็ยังยืนยันว่าจักอยู่ให้ได้ นายสำเภาจึงว่า ถ้าฉะนั้นก็ตามใจเจ้าเถิด พระมหาสัตว์ได้ฟังก็ชื่นชมโสมนัสกล่าววาจาว่า ท่านทั้งหลายอย่าโกรธข้าพเจ้าเลยขอให้พาข้าพเจ้าไปส่งที่นั้นเถิดนายสำเภาก็สั่งพวกพ่อค้าว่า ท่านทั้งหลายจงพาสุวรรณสิรสากับถุงทองไปวางไว้ที่เกาะนั้นเถิด พวกพ่อค้าทั้งหลายก็ไปสู่สำนักกุมารโพธิสัตว์แล้วบ่นรำพันว่า พ่อเด็กน้อย แต่นี้ไปพวกเราจะไม่เห็นเจ้า จักมิได้เจรจาเล่นหัวกับเจ้าเพราะต้องพรากจากกัน การเจรจาครั้งนี้เป็นครั้งที่สุดเจ้าจักอยู่คนเดียวอย่างไรได้ รำพันแล้วก็อวยพรว่า พ่อเด็กน้อย ขอให้เจ้าอย่ามีโรคภัยมีอายุยืนยาวเถิด พระโพธิสัตว์จึงเล้าโลมมหาชนด้วยธรรมเทศนาว่า ท่านทั้งหลายอย่ารำพันวิตกวิจารไปเลย สรรพสิ่งในโลกนี้ล้วนแต่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาหาแก่นสารมิได้ ย่อมจักถึงซึ่งวิโยคพลัดพรากจากกันเสมอ ท่านทั้งหลายพาเราไปส่งไว้ที่เกาะเถิด พวกพาณิชเหล่านั้นจึงพาสุวรรณสิรสาโพธิสัตว์กับถุงทองและพืชพันธุ์ต่าง ๆ ลงเรือเล็กไปที่เกาะนั้น ทำที่อยู่ให้วางพระโพธิสัตว์ลงไว้แล้วก็ลากลับมาเรือ
/*8ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์เมื่อพวกพ่อค้าเอาไปวางไว้ที่เกาะแล้วก็อยู่เป็นสุขสบาย ออกจากเศียรของพระองค์แล้วเอาพืชพันธุ์เหล่านั้นเพาะลงในที่ต่าง ๆ ด้วยอานุภาพบุญของพระโพธิสัตว์พืชเหล่านั้นก็งอกงามเจริญผลิดอกออกผล
ครั้งนั้นยังมีธิดาพญานาค ๒ นาง ชื่อนางปัญจปาปี ๑ นางปทาริกา ๑ อำลามารดาบิดาออกจากนาคพิภพ ขึ้นมาที่เกาะนั้น นางนาคทั้งสองเห็นฟักแฟงแตงน้ำเต้า ก็เข้าเก็บหักเล่นตามอัธยาศัย พระมหาสัตว์ได้ยินเสียง ก็ออกมาจากศีรษะเข้าไปถามนางนาคทั้ง ๒ ว่า ไฉนเจ้าจึงมาหักทำลายพืชพันธุ์ของเรา นางนาคได้ยินถามก็ตกใจกลัว จึงตอบว่า พี่ชาย ข้าไม่รู้ว่าเป็นของเจ้าจึงหักทำลาย เพราะแต่ก่อนข้ามาที่นี่ก็ไม่เห็นเจ้า พึ่งมาเห็นวันนี้ ข้าขอถามเจ้า เจ้าเป็นพระอินทร์หรือพระพรหม พระโพธิสัตว์ดำริว่า ถ้าเราจะตอบว่าเป็นพระอินทร์ เป็นเทวดาที่มีศักดิ์ใหญ่หรือเป็นท้าวมหาพรหมนางก็จักเชื่อ แต่ว่าคำจริงเป็นคำอุดมเลิศประเสริฐสุด คิดแล้วจึงตอบว่า น้องรักพี่ไม่ใช่เทวินทร์อินทร์พรหม พี่เป็นลูกคนจัณฑาลอยู่บ้านจันฑาลคามมาเห็นเกาะน่ารื่นรมย์จึงได้มาพักอยู่ตามความสบาย นางนาคทั้งสองได้ฟังคำพระโพธิสัตว์แล้วจึงกล่าวว่า พี่อย่าโกรธข้าเลย ข้าจะให้เงินทองตอบแทน ครั้นพระโพธิสัตว์ตอบอนุญาตแล้ว นางนาคทั้งสองก็อำลากลับนาคพิภพ ถึงสำนักบิดากราบไหว้แล้ว เมื่อจะขอเงินทองจึงกล่าวว่า ข้าแต่บิดา ข้าพเจ้าลาบิดาขึ้นไปที่เกาะทราย ไปพบฟักแฟงแตงน้ำเต้าของสุวรรณสิรสา ข้าพเจ้าก็หักเล่นโดยมิรู้ว่าเป็นคุณและโทษ พระยานาคได้ฟังธิดาบอกจึงกล่าวว่า ถ้าเจ้าทั้งสองจะไม่ให้อะไรตอบแทนเจ้าจะต้องรับโทษใหญ่ จะต้องไปเกิดเป็นทาสเขา เพราะเหตุนั้นเจ้าจงขนเอาแก้วเจ็ดประการและเงินทองร้อยแปดโกฏิไปให้ตอบแทนเขาเสีย ลำดับนั้น นางนาคทั้ง ๒ จึงไปหามารดาเล่าให้ฟังเหมือนหนหลัง นางนาคมารดาได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า เจ้าทั้ง ๒ อย่าชักช้า จงขนเอาแก้วเจ็ดประการไปใช้เขา ถ้าเจ้าไม่ใช้จะต้องไปเป็นทาสอยู่ปฏิบัติเขาจึงจะพ้นจากเวรลำดับนั้นนางนาคธิดาทั้ง ๒ ครั้นได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาแล้ว จึงขนเอาทรัพย์สองร้อยสิบหกโกฏิออกจากนาคพิภพมายังเกาะทราย เข้าไปหาเจ้าสุวรรณสิรสาททักทายปราศรัยว่า พี่มาทำไมที่นี่ มาด้วยเหตุอะไร มาอยู่คนเดียวหรือว่ามีคนอื่นมาอยู่ด้วย พระโพธิสัตว์ได้ฟังแล้วจึงกล่าวคาถาว่า
พาราณสิอาคโตสฺมิ
วาณิชตฺถายิธ ปตฺโต
อิธ มโนรมฺมาหํ ทกฺขึ
เอกโกว อวสึ าเน
นาวา คจฺฉนฺตา สพฺเพ
อฺสฺสึ าเน วิกิณฺณาย
/*9แปลว่า ข้ามาแต่เมืองพาราณสีเพื่อจะค้าขาย มาถึงเกาะนี้แลเห็นน่ารื่นรมย์ข้าจึงอยู่ที่นี้แต่คนเดียว พวกเรือที่มาด้วยกันเขาไปค้าที่อื่นหมด
พระโพธิสัตว์กล่าวดังนี้แล้วจึงบอกนางนาคทั้ง ๒ ว่า เจ้าจงเลือกเก็บผลาผลที่สุกห่ามกินตามอัธยาศัย ครั้นนางนาคตอบว่า พี่ พวกฉันไม่กินผลาผลไม้ กินแต่อาหารทิพย์ พระโพธิสัตว์ก็พูดจาปราศรัยตามส่วนที่ควรระลึกถึงกันสิ้นกาลนาน นางนาคธิดาทั้ง ๒ มอบทองคำผลาผลไม้ให้พระโพธิสัตว์แล้วก็ลากลับไปนาคพิภพ
อปรภาเค ครั้นอยู่จำเนียรกาลนานมา พวกพาณิชทั้งหลายพากันไปถึงเมืองหนึ่งในสุรรรณภูมิประเทศ จำหน่ายสินค้าหมด รวบรวมเงินและทองผ้าผ่อนเป็นต้น ได้แล้วก็นำลงบรรทุกเรือแล่นออกจากท่ามาโดยลำดับตราบเท่าบรรลุถึงที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ ขณะนั้นนายสำเภาก็คิดขึ้นมาถึงพระโพธิสัตว์ว่า เจ้าสุวรรณสิรสากุมารเห็นจักตายเสียแล้วโดยไม่ต้องสงสัย เพราะเหตุต้องตากแดดตากลมและอดอาหาร จึงแลขึ้นไปดูบนเกาะ เห็นพืชพันธุ์ทั้งหลายมีสีเขียวชะอุ่ม จึงพูดกับพวกเรือว่า ท่านทั้งหลายจงสังเกตดูเกาะนี้มีสีชะอุ่มยิ่งนัก ขณะนั้นพระโพธิสัตว์พอแลเห็นเรือก็หายกายเข้าไปในศีรษะ พอเรือมาถึงเกาะนั้น นายสำเภาก็ลุกจากอาสนะลงจากเรือ เมื่อจะไปหาพระโพธิสัตว์ จึงชวนพ่อค้าเป็นอันมากเข้าไปหา เมื่อจะกระทำปฏิสันฐารจึงกล่าวคาถาว่า
สุวณฺณสิรสากุมาร
อโรโค นิรุปทฺทโว
นิภโย สุขิโต ภว
อิห อุฺฉาจริยาย
โกจิ ตํ ปฏิชคฺคติ
โกจิ ตวาหารํ เทติ
โก อุทกฺจ กฏฺฺจ
อาหริสฺสติ อคฺคิฺจ
แปลว่า ดูกรเจ้าสุวรรณสิรสากุมาร เจ้าไม่มีโรคไม่มีภัยไม่มีอะไรเบียดเบียน อยู่เป็นสุขสบายในที่นี้ ด้วยวิธีหาเช้ากินค่ำหรืออย่างไรใครปฏิบัติเจ้า ใครหาข้าวให้เจ้ากิน ใครหาน้ำท่าฟืนไฟให้เจ้า
เมื่อพระโพธิสัตว์จะตอบ จึงกล่าวคาถาว่า
ตาต นาวิกาหํ เอโก
อโรโค นิรุปทฺทโว
นิภโย สุขิโต เจว
อตฺตํ ปาเลมิ ปุฺาย
แปลว่า ข้าแต่นายสำเภา ข้าพเจ้าอยู่คนเดียวปราศจากโรคภัยอุปัทวะ เป็นสุขสบาย เลี้ยงตนได้ด้วยบุญ
/*10พระโพธิสัตว์กล่างดังนี้แล้วจึงถามว่า ท่านทั้งหลายขายหมดแล้วหรือ นายสำเภาตอบว่า สินค้าที่บรรทุกมาเราขายหมดแล้ว เดี๋ยวนี้จะกลับไปบ้านเมืองของเรา เจ้าจะไปกับข้าหรือจะไม่ไป พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าพเจ้าก็คิดถึงแม่ อยากจะกลับไป ท่านทั้งหลายจงกรุณาสั่งพวกพ่อค้าให้ขนทรัพย์สมบัติทั้งปวงลงเรือไป นายสำเภาถามว่า เจ้าได้ทรัพย์สมบัติเหล่านี้มาจากไหน ครั้นพระโพธิสัตว์ตอบว่า นางนาคขนมาให้ จึงสั่งพวกพ่อค้าทั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายช่วยขนเงินทองแก้วแหวนทั้งปวงนี้และพากุมารลงเร็วด้วย พ่อค้าทั้งหลายก็ทำตามคำนายสำเภาสั่ง พระโพธิสัตว์จึงบอกว่าฟักแฟงแตงน้ำเต้าเหล่านี้ข้าปลูกไว้ ขอให้ท่านทั้งหลายเลือกเก็บเอาไปเถิด พวกพ่อค้าทั้งหลายก็พากันเก็บขนลงเรือ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา เมื่อสมเด็จพระศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
สุวณฺณสิรสาโรหํ
นาวาย์ อุปคจฺฉามิ
สทฺธึ วาณิชตฺถาย อคฺคมิ
วาลุกทีเป โอหิยิ
แปลว่า เราเกิดเป็นสุวรรณสิรสา ได้ลงเรือสำเภาไปค้าขายกับพ่อค้าทั้งปวง แล้วไปอาศัยเกาะเนินทรายอยู่
เมื่อเรือมาถึงท่าบ้าน พระสุวรรณสิรสาโพธิสัตว์จึงพูดกับนายสำเภาว่า พ่อ ขอท่านได้เมตตาสั่งพวกพ่อค้าที่จะไปบ้านให้ช่วยบอกมารดาข้าพเจ้าด้วย นายสำเภาก็ทำตามร้องขอ พวกพ่อค้าสองสามคนก็ไปยังสำนักมารดาพระโพธิสัตว์ ถึงเรือนแล้วจึงเข้าไปบอกข่าวที่สุวรรณสิรสากุมารกลับมา นางจัณฑาลบัณฑิตเห็นพวกพาณิชมาก็ชื่นชมโสมนัส จึงเชื้อเชิญพวกพาณิชให้นั่งบนอาสนะแล้วก็เลี้ยงข้าวปลาอาหาร แล้วก็ออกจากบ้านมากับพวกพาณิชทั้งหลาย เดินมาโดยลำดับ พอถึงท่าก็ขึ้นไปบนเรือ กอดลูกชายไว้แล้วก็รำพันพิลาปต่าง ๆ นานา ร้องไห้ฟายน้ำตาพาลูกรักมาสู่เรือน ส่วนนายสำเภาก็ใช้ให้ทาสกรรมกรของตนขนแก้วแหวนเงินทองสองร้อยสิบหกโกฏิ กับทองคำห้าร้อยบาท ไม่มีตกหล่นส่งไปให้พระโพธิสัตว์
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา เมื่อสมเด็จพระศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
/*11โสหํ สุวณฺณสิรโส
ชาติยา อฏฺสฺสิโก
ปริปุณฺณสงฺกปฺโป
มาตุ ปจฺจุปการโก
รตนสุวณฺเณน วา
กตฺูปรมาย จ
แปลว่า เราเกิดเป็นสุวรรณสิรสากุมาร นับแต่เกิดมีอายุได้ ๘ ขวบ มีความดำริเต็มบริบูรณ์ ได้ทำอุปการะตอบแทนมารดาด้วยแก้วและทอง และด้วยความกตัญญูเป็นอย่างยิ่ง
เมื่อนางจัณฑาลบัณฑิตไปสู่ท่าเรือ รับพระโพธิสัตว์มาเรือนแล้วจึงให้อาบน้ำหอมให้บริโภคอาหารอันโอชารสต่าง ๆ แล้วพาเข้าห้องวางไว้บนที่นอนแล้วถามว่า พ่อลูกรัก เจ้าไปได้เงินทองเป็นต้นเหล่านี้มาจากไหน ครั้นพระโพธิสัตว์บอกว่านางนาคให้ นางจึงถามว่าได้ด้วยอานิสงส์อะไร พระโพธิสัตว์ก็แถลงไปโดยทางบุญฤทธิ์ว่า แม่ เมื่อเวลาข้าไปเรือกับพวกพ่อค้า ไปถึงเกาะทรายเกาะหนึ่งข้าอยากอยู่ที่เกาะนั้นจึงขอให้พวกพ่อค้าเขาช่วยส่งขึ้นเกาะ เมื่อข้าอยู่ที่เกาะนั้นจึงปลูกซึ่งพืชต่างๆ ลงไว้เป็นอันมาก ยังมีธิดานาค ๒ นาง ยื่อนางปัญจปาปี ๑ นางปทาริกา ๑ มาแต่นาคพิภพ เที่ยวเลือกเก็บทำลายฟักแฟงแตงน้ำเต้าของข้า ข้าแลเห็นเข้าจึงทักท้วงว่ากล่าวว่าทำไมจึงเที่ยวทำลายพืชพันธุ์ นางนาคทั้ง ๒ นั้นจึงกล่าวว่า ถ้าข้าไม่โกรธเขาจะเอาแก้วแหวนเงินทองมาใช้ตอบแทนให้ แล้วนางก็กลับไปยังนาคพิภพ ขนเอาแก้วแหวนเงินทองมาให้ขอโทษภัยแก่ข้า พระโพธิสัตว์เล่าให้มารดาฟังแต่ต้นจนอวสาน นางจัณฑาลบัณฑิตจึงเอาทองห้าร้อยบาทไปคืนให้แก่นายบ้าน ครั้นอยู่จำเนียรกาลนานมา พระโพธิสัตว์มีชันษาได้ ๑๖ ปี ก็บังเกิดกามรดีประสงค์จะใคร่ได้พระราชธิดาเป็นภรรยา
ตทา ในกาลนั้น มีพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่ง ได้ครองเมืองพาราณสี ประสงค์จะอภิเษกพรหมทัตกุมารราชบุตร จึงให้ไปขอราชธิดาพระยามัทราฐ มีนามชื่อว่าพิมพา เชิญมาอภิเษกกับพรหมทัตกุมาร มอบราชสมบัติให้ ตั้งนางพิมพาให้เป็นอัครมเหสีเป็นใหญ่กว่านางนักสนมทั้งปวง
นางพิมพาอยู่ร่วมกับพระราชสามี เกิดพระราชบุตรี ๓ นาง ชื่อ สุวรรณเทวีนาง ๑ สุวรรณจันทานาง ๑ สุวรรณคันธานาง ๑ ราชธิดาทั้ง ๓ นั้น มีชันษาเรียงปีกัน คือ สิบสี่ สิบห้า สิบหก ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์นอนหลับลงไปก่อนจนเที่ยงคืนจึงตื่นขึ้น นอนตรึก/*12ไปว่า ทำไฉนหนอเราจักได้นางกุมารีที่มีบุญมาก อุดมด้วยรูป บริบูรณ์ด้วยลักษณะ ๖๔ ประการ ประดับด้วยเบญจกัลยาณี เมื่อตริตรึกเช่นนี้ พอรุ่งเช้าก็เข้าไปอ้อนวอนมารดาว่า แม่ ลูกอยากได้นางกุมารีที่มีบุญ มารดาก็ห้ามว่าลูกรัก เราเป็นคนอนาถาทุคคตเข็ญใจ จะหานางกุมารีที่มีบุญมากที่ไหน อนึ่งเล่าเจ้าก็ไม่มีกายมีแต่ศีรษะ จักทำอะไรกับภริยาได้ เมื่อนางห้ามปรามอย่างนี้ พระโพธิสัตว์ก็เฝ้าวิงวอนอยู่ร่ำไป ในสมัยนั้นพระโพธิสัตว์ได้ฟังคำเขาเล่ากันต่อๆ มาว่า บรรดาราชธิดาของพระเจ้าพรหมทัตทั้ง ๓ นางนั้น นางสุวรรณคันธาน้องเล็กมีรูปทรงงดงามน่าเลื่อมใส ประกอบด้วยเบญจกัลยาณีมีสรีรอินทรีย์ดังนางเทพอัปสร พระโพธิสัตว์ไม่สามารถกลั้นความสิเนหาได้จึงอ้อนวอนมารดาว่า แม่ ลูกได้ยินเขาสรรเสริญว่านางสุวรรณคันธาประกอบด้วยเบญจกัลยาณี ลูกอยากได้มาเป็นภริยา แม่จงไปหาข้าราชการมีเสนาบดีเป็นต้น วานให้เขาขอให้แก่ลูก ถ้าลูกได้ก็จักคงมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ก็จักตาย นางมารดาก็ห้ามอีกว่า ลูกรักเจ้าเกิดในตระกูลทุคคตเข็ญใจ อนึ่งก็ไม่มีกายมีแต่ศีรษะ เจ้าจะเอื้อมขอนางกุมาริกาที่เกิดในตระกูลสูง ประกอบด้วยลักษณะและรูปทรงอันงามอย่างไรได้ นางคงไม่ยินดีด้วยเจ้าอันหาร่างกายมิได้ ธรรมดานางกุมารีย่อมรักใคร่บุรุษก็ด้วยอาศัยโลกธรรม เจ้าจักเสพย์โลกธรรมอย่างไรได้ ฟังคำแม่เถิด อย่าไปหวังนางสุวรรณคันธาเลย ห้ามปรามแล้วจึงกล่าวเป็นอุปมาว่า บุรุษอันธพาลแลเห็นพระจันทร์อันแวดล้อมไปด้วยดวงดาวในอากาศประสงค์อยากได้ ร้องไห้อ้อนวอนมารดาว่า ข้าอยากได้พระจันทร์พร้อมทั้งหมู่ดาว แม่จงเอามาให้ข้า ฉันใดก็เหมือนตัวเจ้ามาปรารถนานางกุมารีที่ควรจะได้ แม่จักทำอย่างไรให้เจ้าได้เมื่อมารดาห้ามดังนี้ พระโพธิสัตว์ก็นิ่งอยู่
ครั้งนั้นนางจัณฑาลบัณฑิต สังเกตกิริยาแห่งลูกชายเห็นไม่สบายจึงคิดว่า เจ้าสุวรรณสิรสากุมารนี้เห็นจะน้อยใจโทมนัสโกรธด้วยเราว่ากระทบ ถ้าเราไม่นำนางสุวรรณคันธามาให้น่ากลัวหทัยจะแตกตาย จำเราจะปลอบแล้วไปพยายามดู คิดแล้วจึงปลอบว่า ลูกรัก เจ้าอย่าเศร้าโศกเสียใจไปเลย แม่จะไปหามหาอำมาตย์ให้เขาช่วยทูลพระเจ้าแผ่นดินดู พระโพธิสัตว์ดีใจตอบว่าดีแล้วแม่ นางก็เล้าโลมว่า ความปรารถนาของเจ้าจักสำเร็จคราวนี้ ว่าแล้วนางก็จูบพระโพธิสัตว์ออกจากเรือนไปยังเมืองพาราณสี เข้าไปภายในพระนครแล้วก็เข้าไปหามหาอำมาตย์ในเรือนทำความเคารพแล้วก็ยืนอยู่
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา สมเด็จพระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
/*13อามนฺตยิตฺวาน ปุตฺตํ
มหามจุจสฺส สนฺติกํ
อุปสงฺกมิตฺวาน สา
กถยนฺตามจฺจํ อิติ
นโม ตฺยตฺถุ ภทฺทนฺเต
มม กรุณาย ยาจสฺสุ
ราชธีตรํ มํ ปุตฺตสฺส

แปลว่า นางจัณฑาลบัณฑิตเรียกบุตรมาแล้ว ก็ไปหามหาอำมาตย์ พูดว่า ข้าพเจ้าขอนมัสการท่าน ความงามความดีจงมีแก่ท่านเถิด ท่านจงกรุณาข้าพเจ้าช่วยทูลขอราชธิดาให้ลูกข้าพเจ้าเถิด
มหาอำมาตย์จึงตอบว่า แม่มหาจำเริญ ข้าเกรงพระราชอาญาไม่สามารถจะขอราชธิดาให้ลูกเจ้าได้ เมื่อนางอ้อนวอนแล้ว ๆ เล่า ๆ ก็ห้ามเสียไม่ยอมทูลขอให้ นางก็ไปหาเสนาบดีอื่นวิงวอนเช่นนั้นอีกว่า ข้าแต่ท่านมหาอำมาตย์ ข้าพเจ้าตั้งหน้ามาหาท่าน ขอท่านได้กรุณาช่วยเข้าไปทูลขอราชธิดาให้ลูกชายข้าพเจ้าเถิด อำมาตย์นั้นก็ห้ามอีกว่า ข้าเกรงพระราชอาญาไม่กล้าทูลขอราชธิดาได้ เมื่อนางอ้อนวอนแล้วๆ เล่าๆ ก็มิได้รับ นางจึงไปหาเสนาบดีคนอื่นอีกวิงวอนว่า ท่านเสนาบดีผู้เจริญ ขอท่านได้กรุณาทูลขอราชธิดาให้ลูกข้าพเจ้าเถิด ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ อำมาตย์ผู้นั้นก็รับรองแล้วก็เข้าไปในพระราชนิเวศน์ถวายบังคม ครั้นได้พระราชทานโอกาสจึงทูลขอพระราชทานอภัยแล้วทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า มีหญิงทุคคตะคนหนึ่งเป็นแม่เด็กสุวรรณสิรสา วานให้ข้าพระองค์มาทูลขอพระสุวรรณคันธาราชธิดา พระองค์จงทรงทราบ พระเจ้าพาราณสีได้ทรงฟังก็ทรงพระพิโรธหน่อยหนึ่งแล้วทรงดำริว่า เด็กชื่อสุวรรณสิรสานี้เป็นลูกหญิงเข็ญใจชาติทุคคตะ ไฉนจึงให้มาขอราชธิดาของเรา ถ้าไม่มีเดชมีบุญก็จักให้ฆ่าเสีย ถ้ามีบุญก็จักให้ ดำริแล้วจึงตรัสแก่เสนาบดีว่า ถ้าเด็กสุวรรณสิรสามีบุญมีฤทธิ์สามารถสร้างสะพานเงินสะพานทองตั้งแต่เรือนตนมาถึงพระราชนิเวศน์ได้ เราจักให้ธิดา ถ้าไม่สามารถจักไม่ให้และจะให้ราชอาญาแทน เจ้าจงรู้อย่างนี้ เสนาบดีได้ฟังตรัสถวายบังคมลากลับมาเรือน เรียกนางจัณฑาลบัณฑิตมาแล้วจึงเล่าให้ฟังตามเรื่องที่พระเจ้าพาราณสีดำรัส นางจึงลาเสนาบดีกลับมาเรือนเล่าให้พระโพธิสัตว์ฟัง พระโพธิสัตว์ได้ฟังแล้วก็ดีใจนอนคิดว่า ความปรารถนาของเราจักสำเร็จที่สุดในครั้งนี้ และนอนพิจารณาต่อไปว่า พระโพธิสัตว์เจ้าทั้งหลายในปางก่อนถ้าแลเห็นกิจการของตนยังไม่สำเร็จก็ย่อมทำให้สำเร็จได้ด้วยบารมี เพราะเหตุนั้น จำเราจะทำอธิษฐานบารมีบ้าง คิดแล้วก็กล่าวคาถาว่า
/*14เยน สจฺเจน จ อหํ
พุทฺธภาวฺจ ปตฺเถมิ
เตน เสตุโน ปชฺชตุ
รชตสุวณฺณมยา
อิโต จ มม เคหโต
ยาว ปาสาทํ รฺโปิ
เยน สจฺเจน มาตรํ
กตฺุสุมึ ฐิโต อหํ
อุชุจิตฺเตน ปฏิชคฺคึ
เตน เสตุโน ปชฺชตุ
อิโต จ มม เคหโต
ยาว ปาสาทํ รฺโ จ
เยน สจฺเจน ปูเรนฺโต
ทานาทีนิ ปารมิโย
ปุพฺเพ จาหํ สมตึส
เตน เสตุโน ปชฺชตุ
อิโต จ มม เคหโต
ยาว ปาสาทํ รฺโ จ
แปลว่า เราปรารถนาพระพุทธเจ้าโดยสัจ ขอให้สะพานเงินสะพานทองจงเกิดมีตั้งแต่เรือนของเราถึงปราสาทของพระเจ้าแผ่นดิน เรามีกตัญญูต่อมารดาปฏิบัติโดยซื่อตรงโดยสัจ ขอให้สะพานเงินสะพานทองจงเกิดมีตั้งแต่เรือนของเราถึงปราสาทพระเจ้าแผ่นดิน เราบำเพ็ญบารมีสามสิบทัศมีทานบารมีเป็นต้นโดยสัจ ขอให้สะพานเงินสะพานทองจงเกิดมีแต่เรือนของเราจนถึงปราสาทของพระเจ้าแผ่นดิน
ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ก็ร้อนขึ้นไปถึงพิภพแห่งสมเด็จอมรินทร์ ท้าวสักกเทวราชพิจารณาดูรู้เหตุนั้นแล้ว จึงเรียกวิสสุกรรมเทวบุตรมาสั่งบังคับว่า ท่านวิสสุกรรม บัดนี้สุวรรณสิรสากุมารหน่อเนื้อพระพุทธเจ้าปรารถนาราชธิดา ต้องการจะสร้างสะพานเงินสะพานทองตั้งแต่เรือนของตนจนถึงปราสาทราชนิเวศน์ เหตุนั้นท่านจงไปสู่มนุษย์โลกนิรมิตให้สมปรารถนา พระวิสสุกรรมรับเทพบัญชาว่าสาธุแล้วก็ลงมายังมนุษย์โลก นิรมิตสะพานเงินสะพานทองเสร็จแล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของตน
พอเพลารุ่งเช้าพระเจ้าพรหมทัตเผยสิงหบัญชรทอดพระเนตรไปภายนอก เห็นสะพานเงินสะพานทองก็ทรงพระโสมนัสทรงพระดำริว่า สุวรรณสิรสากุมารนี้มีบุญหนักหนาหนอ สะพานเงินสะพานทองปรากฏขึ้นแล้ว ทรงพระดำริแล้วรับสั่งให้หามหาอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น พร้อมทั้งพระพิมพาเทวีอัครมเหสีมาทรงปรึกษาว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำเรา เราได้พูดคำใดไว้คำนั้นต้องเป็นจริงไม่เหลาะแหละ ยั่งยืนไม่แปรปรวน คำที่เราพูดไว้แล้วต้องเป็นเหมือนงาช้างที่งอกออกไปแล้วไม่กลับหด เพราะเหตุนั้นเราจักต้องให้ราชธิดา/*15ที่ควรให้แก่สุวรรณสิรสากุมาร ตรัสแล้วจึงไปเรียกราชธิดาทั้งสามเข้ามาปรึกษาว่า เจ้าทั้งสามผู้ใดอยากได้สุวรรณสิรสาเป็นสามีเราจะอภิเษกให้ นางทั้งสามทรงเคารพในพระบิดาก็มิได้กราบทูลประการใด พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสว่า เจ้าสุวรรณาเป็นพี่ใหญ่เราจะอภิเษกก่อน นางสุวรรณาไม่อยากได้พระโพธิสัตว์จึงทูลว่า ขอพระราชทานหม่อมฉันไม่ต้องประสงค์คนที่มีอินทรีย์ไม่เต็ม มีอาการไม่ครบสามสิบสอง กายและมือเท้าของกุมารนั้นไม่มี พระบิดาจะอภิเษกอย่างไร พระเจ้าพรหมหัตได้ทรงฟังจึงตรัสถามนางสุวรรณจันทาว่า ดูกรลูกรัก พ่อจะอภิเษกเจ้ากับสุวรรณสิรสาเจ้าต้องการหรือไม่ ครั้นนางทูลว่าไม่ปรารถนา จึงตรัสถามนางสุวรรณคันธาน้องน้อยว่า ดูกรลูกรัก เจ้ารักใคร่หรือไม่ นางสุวรรณคันธาถวายบังคมแล้วทูลว่า ขอพระราชทาน หม่อมฉันเกิดจากพระอุระของพระองค์ พระองค์เป็นพระบิดาของหม่อมฉัน ธรรมดาบิดาย่อมประกอบประโยชน์แก่บุตร ไม่ประกอบสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพราะเหตุนั้นถ้าบิดาจักตรัสสั่งบังคับให้หม่อมฉันทำการสิ่งใด ๆ ดีหรือชั่วก็ตาม หม่อมฉันจักทำตามทั้งสิ้น พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังก็ทรงพระโสมนัส ตรัสให้ประชุมอำมาตย์ราชเสนา นางพระสนมทั้งพระพิมพาอัครมเหสีให้ประดับประดาเครื่องอลังการ ส่วนพระองค์ก็ทรงเครื่องราชกกุธภัณฑ์ เสวยพระยาหารแล้วมีหมู่มหาชนและนางนักสนมแวดล้อมเป็นบริวาร เสด็จออกจากราชนิเวศน์ทรงพระดำเนินไปโดยสะพานเงินสะพานทอง จนถึงเรียนแห่งนางจัณฑาลบัณฑิต เสด็จประทับบนราชอาสน์ ฝ่ายนางจัณฑาลบัณฑิตเห็นพระเจ้าพรหมทัตเสด็จมากับหมู่อำมาตย์ทั้งพระราชเทวีและนางนักสนม นางจึงเข้าไปถวายบังคมแล้วก็ทูลถามว่าขอเดชะ พระองค์พร้อมด้วยอำมาตย์ราชบริพารนางนักสนมและพระมเหสี มีพระธุระสิ่งใดจึงเสด็จมาถึงเรือนข้าพระบาท พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสว่า ที่เราออกมาครั้งนี้ประสงค์จะรับสุวรรณสิรสากุมารบุตรของเจ้าไปอภิเษกกับนางสุวรรณคันธาธิดาของเรา นางจัณฑาลบัณฑิตทูลว่า หม่อมฉันไม่กล้าจะถวายบุตรซึ่งปราศจากอาการสามสิบสองไม่มีรูปกายมีแต่ศีรษะให้ทอดพระเนตร ครั้นพระเจ้าพรหมทัตตรัสว่า ข้ารู้แล้วข้าไห้อภัย นางจึงนำพระโพธิสัตว์ออกถวายให้ทอดพระเนตร พระเจ้าพรหมหัตได้ทอดพระเนตรเห็นสุวรรณสิรสา กุมารมีแต่ศีรษะงามปานดังผอบทองคำชมพูนุช ก็ทรงพระโสมนัส เกิดความสิเนหาดังพระราชบุตรอันเกิดแต่พระอุทร จึงให้เอาภาชนะทองเข้ารองรับเศียรพระโพธิสัตว์กลับคืนเข้าพระราชนิเวศน์
/*16ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา สมเด็จพระศาสตาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ตํ อาทายปิ ส ราชา
นิเวสนํ นิวตฺติตวา
ปาสาทํ อภิรุยฺหติ
อาณาปยิ พหูมจฺเจ
ภวนฺตา ตุมฺเห กโรถ
อภิเสกราชมาฬํ
รชตสุวณฺเณปิ จ
รตเนหิ ราสิเหตฺถ
ตํ วิวิธาลงฺกาเรหิ
ปฏิมณฺฑิตํ สพฺพมฺปิ
เหมสาณิปากาเรหิ
สุวณฺณรชตฉตฺตํ
ธชปฏากํ อุสฺสาปยิ
วิตาลฺจ วิตฺถาเรติ
จนฺทตารกวิจิตฺตํ
อคฺคเรติจิตฺตรณํ
รชตสุวณฺณราสี
รตนมราสี จ การาปยิ
แปลว่า พระเจ้าพรหมหัตพาพระโพธิสัตว์กลับไปสู่พระราชนิเวศน์ เสด็จขึ้นปราสาทแล้ว จึงตรัสสังบังคับอำมาตย์ทั้งหลายให้ทำโรงราชมาลกสำหรับอภิเษก ตั้งไว้ซึ่งกองเงินกองแก้วกองทอง ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการต่าง ๆ แวดวงล้อมม่านทองยกขึ้นซึ่งฉัตร์เงินฉัตร์ทองธงชัยธงปฎาก ดาดเพดานด้วยดาวเงินดาวทอง ให้กระทำกองเงินกองทองกองแก้วที่จะเชิญขึ้นนั่งบนนั้น ครั้นเสด็จแล้วพระเจ้าพรหมหัตก็ให้ประดับพระราชธิดาให้วิจิตรด้วยเครื่องอลังการต่างๆ นาๆ พระองค์เสด็จไปสู่โรงราชมาลกประดับเป็นประธาน ส่วนพระนางพิมพาเทวีก็ประดับพระราชธิดาด้วยเครื่องอลัการ พาดอกไปประทับอยู่บนอาสน์อันสมควร ส่วนอำมาตย์ มีเสนาบดีเป็นต้นก็นั่งอยู่ทางหนึ่ง พวกพราหมณ์มีปุโรหิตเป็นต้นนั่งอยู่ทางหนึ่ง พวกคหบดีมีเศรษฐีเป็นต้นก็นั่งอยู่ทางหนึ่ง สนมนางในมีพระมเหสีเป็นต้นก็นั่งอยู่ทางหนึ่ง นางนักสนมทั้งหลายก็ขับร้องประโคมมโหรี พอถึงฤกษ์งามยามดีมีศุภมงคลพร้อมทั้งขณะพราหมณ์ปุโรหิตก็เชิญน้ำสังข์มาตั้งไว้ เชิญภาชนะรองเศียรพระโพธิสัตว์ให้ประดิษฐานอยู่บนกองเงินกองทอง นางพิมพาเทวีก็จูงกรราชธิดาให้นั่งเหนือกองแก้วกองทอง พระเจ้าพรหมหัตจึงทรงประคองสังข์อภิเษกพระเจ้ามันธาตุ หลั่งน้ำลงอภิเษกทั้งสองคือให้พระโพธิสัตว์เป็นสามีราชธิดาแล้ว สั่งอำมาตย์ราชบริพารให้ชำระปราสาท/*17อันสมควรประทานให้เป็นที่อยู่แห่งชนทั้งสอง ชนทั้งสองก็สนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รักแห่งกันและกัน อยู่สมัครสโมสรปราศจากโรคภัย เป็นสุขสบายไม่มีความเดือดร้อน
อถ โข พฺรหฺมทตฺโต ราชา ต่อมาในกาลภายหลังพระเจ้าพรหมทัตมีพระประสงค์จะใคร่ประพาสสวนอุทยาน จึงรับสั่งให้หาพนักงานรักษาสวนมาตรัสสั่งว่า เราจักใคร่ไปเที่ยวเล่นในสวนอุทยาน เจ้าจงชำระแผ้วถางตกแต่งให้งดงาม พนักงานเฝ้าสวนรับพระราชบัญชาแล้วก็ถวายบังคมลากลับมายังลานหลวง ชำระแผ้วถางตกแต่งเสร็จก็กลับเข้าไปกราบทูลให้ทรงทราบ พระเจ้าพรหมทัตจึงรับสั่งให้หาเสนาบดีมาโดยพระประสงค์ จะตระเตรียมโดยเร็วพลันให้ทันการ จึงมีพระราชบรรหารเป็นคาถาว่า
โยชยนฺตุ อสฺเส รเถ
คจฺฉ นาเค นิพนฺธถ
อุหริยนฺตุกา สงฺขปณฺฑาวา
นทนฺตุ เอกโปกฺขรา
นทนฺตุ เภริสนฺนทฺธา
วคฺคู นทนฺตุ ทุนฺทุภิ
เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ
อุยฺยานกีฬํ คจฺฉามิ
โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺรหฺมณา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
อุยฺยานกีฬํ คจฺฉามิ
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา
รถิกา ปตฺติการกา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
อุยฺยานกีฬํ คจฺฉามิ
สมาคตา ชานปทา
เนคมา จ สมาคตา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
อุยฺยานกีฬํ คจฺฉามิ
แปลว่า ชาวเจ้าทั้งหลายจงจัดม้าจัดรถผูกช้าง ประโคมสังข์และบัณเฑาะว์ บันลือพิณและกลองหนังทั้งตะโพนซึ่งมีเสียงอันไพเราะ ชาวนิคมทั้งหลายจงตามเราไปเล่นสวนอุทยาน นักสนมและมหาดเล็กพ่อค้าและพราหมณ์ทั้งหลายจงเตรียมยานพาหนะโดยเร็วพลัน เราจะไปเล่นสวนอุทยาน อนึ่งพลช้างพลม้าพลรถพลบทจรเดินเท้า ทั้งเหล่าชาวนิคมชนบทจงมาพร้อมตระเตรียมพาหนะ เราจะไปเที่ยวเล่นสวนอุทยาน
เมื่อพระเจ้าพรหมทัตตรัสสั่งบังคับดังนี้ พวกสารถีก็เตรียมรถเตรียมม้า นายหัตถาจารย์ก็ผูกช้างเทียบแทนราชทวารแล้วก็นำความกราบทูลพระเจ้าพรหมทัตให้ทรงทราบ
/*18ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา สมเด็จพระศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้นจึงตรัสว่า
อสฺเส จ สารถิยุตฺเต
สนฺธเว สีฆพาหเน
ราชทฺวารํ อุปาคฺฉุํ
ยุตฺตา เทว หตฺถิอสฺสา
แปลว่า เมื่อสารถีเทียมม้าสินธพอันเป็นพาหนะว่องไว แล้วก็เข้าไปกราบทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า ขอพระราชทานช้างม้าเตรียมไว้พร้อมแล้วพระเจ้าข้า
ระหว่างที่เกณฑ์คนทั้งสี่เหล่า และเตรียมเสนาสิบแปดเหล่าอยู่นี้เวลาล่วงไปได้ ๓ วัน
ตมตุถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา สมเด็จพระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ตโต ราชา ตํ สุตฺวาโส
ยุตฺตมารุยฺห สินฺธวํ
อิตฺถาคารปริวุโต
สพฺพาว อนุยายนฺติ
พาลวิชนิอุณฺหิสํ
ขคฺคํ ฉตฺตฺจ ปณฺฑุรํ
อุปาหนา จ ธารย
สุวณฺเณหิ อลงฺกตา
สิริยา ชลนฺโต โส
ขตฺตสงฺฆปริพฺยุฬฺโห
สกฺโก ยถา อจฺฉราหิ
เทเวหิ จ ปริวุโต
แปลว่า พระเจ้าพรหมทัตครั้นได้ฟังกราบทูลว่า เตรียมพร้อมแล้ว ก็เสด็จขึ้นทรงม้าสินธพ มีหมู่พระสนมกำนัลในพระราชฐานห้อมล้อมตามไปทั้งหมด พร้อมด้วยเครื่องประดับพระราชอิสริยยศ คือพัดวาลวิชนี พระมหามงกุฎ พระขรรค์ เศวตฉัตร์ ฉลองพระบาททอง มีหมู่กษัตริย์แวดล้อม รุ่งเรืองไปด้วยพระสิริดุจดังสมเด็จอมรินทร์อันมีหมู่นางเทพอัปสรและทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร พระเจ้าพรหมหัตเสด็จทรงม้ามงคลสินธพ เสด็จไปตามราชวิถีด้วยพระยศอันยิ่งใหญ่ งามด้วยพระสิริวิลาสอันไพศาล เสด็จเข้าสู่สวนอุทยาน ทรงประพาสและมีมหรสพอย่างสนุกสนาน
ส่วนพระโพธิสัตว์กับนางสุวรรณคันธามิได้ตามเสด็จเหลืออยู่ปราสาทแต่สองคน นางสุวรรณคันธาก็นั่งร้องไห้รำพันบ่นว่า พระราชบิดาเสด็จไปชมสวนด้วยประชาชนและ/*19ราชวงศ์นักสนมมิได้เหลือใครไว้ เสด็จไปทรงประพาสสำราญ เหลือเราผู้เดียวมิได้ไปเที่ยวสวนอุทยาน เพราะอายเพื่อนฝูงด้วยมีผัวมิได้มีรูปกาย ถ้าผัวเรามีอินทรีย์บริบูรณ์ มีรูปกายเต็มก็จะได้ตามเสด็จพระราชบิดาด้วยยานม้า ส่วนเราก็จะได้ตามเสด็จพระบิดาด้วยเหล่านางกุลกุมารีที่เป็นบริวารเดี๋ยวนี้หมดทางที่จะได้ไป พระโพธิสัตว์เห็นนางร้องไห้จึงถามว่าเจ้าร้องไห้ทำไม นางก็เล่าให้ฟังตามความคิด ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์จึงกล่าวว่า ถ้าน้องเจ้าจะใคร่เห็นร่างกายของพี่ เจ้าจงไปหาม้าสินธพที่มีกำลังอาจขับขี่ได้รวดเร็วมาให้ เจ้าจะได้เห็นพี่ขี่ม้าตามเสด็จพระราชบิดา แต่ว่าเจ้าเห็นแล้วอย่าได้บอกแก่ใคร ๆ เพราะพี่นี้มิใช่คนพอดีพอร้าย พี่จุติจากดาวดึงสเทวโลกลงมาเกิดในที่นี้ นางสุวรรณคันธาเทวีได้ฟังก็ชื่นชมโสมนัส กราบพระโพธิสัตว์แล้วจึงไปนำม้าสินธพซึ่งนายสารถีฝึกหัดไว้เป็นอันดี มาผูกไว้ที่ประตูปราสาทแล้วเข้ามาบอกพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์ก็ออกจากศีรษะมีพระกายงามดังสีทองเต็มทั้งองค์น่าเลื่อมใส บริบูรณ์ด้วยพระลักษณะน้อยใหญ่มิได้บกพร่อง งามด้วยสีริวิลาสดังสมเด็จอมรินทร์เทวราช พระองค์จึงประดับพระกายด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงแล้วจึงสั่งกำชับแก่นางสุวรรณคันธาว่า น้องรักเจ้าอย่าได้บอกกล่าวแก่ใครเลย สั่งแล้วก็ขึ้นสู่หลังม้า ขับมุ่งตรงไปยังสวนอุทยาน พระโพธิสัตว์ขับไปโดยเร็วก็ไปถึงก่อนพระเจ้าพรหมทัต พอถึงก็ลงจากหลังม้า ขึ้นไปนั่งอยู่บนแผ่นศิลาอันเป็นราชบัลลังก์ ลำดับนั้นพระเจ้าพรหมทัตเสด็จไปโดยราชวิถี ทอดพระเนตรเข้าไปภายในสวนเห็นสุวรรณสิรสากุมารแล้ว ทรงสำคัญว่าเป็นเทวดารักษาสวนหรือท้าวสักกเทวราช พระองค์ก็ก้มพระเศียรลงประคองอัญชลีเสด็จเข้าไปใกล้ออกพระวาจาว่า ข้าแต่ท่านเทวราช ข้าพเจ้าขอนอบน้อมนมัสการ ไฉนท่านจึงมาประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี่ พระโพธิสัตว์ได้ฟังแล้วจึงทูลว่า ดูกรพระองค์ผู้เป็นมหาราช เรามาแต่เทวโลกประสงค์จะเที่ยวชมสวนกับด้วยพระองค์ กล่าวแล้วก็เที่ยวชมสวนอยู่จนเวลาพระอาทิตย์อัสดงค์ พอเวลาเย็นพระเจ้าพรหมทัตมีมหาชนเป็นบริวารก็เสด็จกลับเข้าสู่พระนคร เสด็จขึ้นพระราชนิเวศน์ เสวยพระกระยาหารแล้วก็บรรทมบนพระที่ ส่วนพระมหาสัตว์เมื่อมหาชนตามเสด็จพระเจ้าพรหมทัตกลับไปแล้ว ก็ขึ้นสู่หลังอาชาเหาะขึ้นสู่อากาศมาลงที่ปราสาท เข้าสู่ห้องแล้วก็หายกายเข้าไปในศีรษะ
ทุติยทิวเส ครั้นรุ่งขึ้นวันที่สอง พระเจ้าพรหมทัตเสวยและชำระพระองค์แล้ว จึงเสด็จออกประทับ ณ ท้องพระโรง พร้อมด้วยหมู่อำมาตย์ราชบริพาร ครั้งนั้นมีเสนาบดีคนหนึ่งชื่อนนท์ เข้าไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัตถวายบังคมประนมกรทูลว่า ขอพระราชทาน/*20สุวรรณสิรสาซึ่งเป็นสามีนางสุวรรณคันธานั้น มิได้สมควรแก่ชาวพระนครทั้งหลาย ทำให้พระองค์ขายพระพักตร์ ข้าพระองค์จักยกโทษเรื่องไม่ตามเสด็จไปสวนอุทยานพาลฆ่าหรือขับเสีย ความละอายขายพระพักตร์ก็จักไม่มีแก่พระองค์ พระเจ้าพรหมทัตก็ทรงเชื่อคำนนทเสนาบดี จึงรับสั่งให้หาพระราชธิดาแล้วตรัสว่า เจ้าสุวรรณคันธา นนทเสนาบดีเขามาพูดกับพ่อว่า สุวรรณสิรสากุมารสามีของเจ้ามิได้ตามเสด็จสวนอุทยานต้องโทษหนัก ควรประหารชีวิตหรือขับเสีย เจ้าอย่าน้อยใจอย่าสิเนหาเลย พ่อจักหาราชกุมารอื่นที่มีรูปโฉมงดงาม เกิดในขัติยตระกูลเสมอกันให้เป็นสามีเจ้าใหม่ นางสุวรรณได้ฟังตรัสก็มีกายสั่นหวั่นไหวมีหทัยดังจะแตก โทมนัสร้องไห้แล้วกราบทูลว่า ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นมหาราช เมื่อพระองค์ทรงเห็นสามีของข้าพระบาทประกอบด้วยโทษลามกแล้ว ไฉนจึงพระราชทานข้าพระบาทให้เป็นบาทบริจาริกาเล่าหรือว่าอีกอย่างหนึ่งพระองค์พระราชทานข้าพระบาทแก่เขาอภิเษกให้เป็นสามีข้าพระบาทแล้ว ภายหลังให้ประหารชีวิตหรือขับไล่ก็ตามที การกระทำอย่างนี้จะไม่เป็นธรรมก็ยกไว้ สามีของข้าพระบาทควรที่ข้าพระบาทจะทำความเคารพนับถือ ควรบูชาควรสิเนหา ไม่ควรจะให้ประหารชีวิต นางสุวรรณคันธาทูลแล้วถวายบังคมลา ลุกจากอาสน์กลับไปยังปราสาทเล่าให้พระโพธิสัตว์ฟังแล้วก็ร้องไห้ พระโพธิสัตว์ได้ฟังนางเล่าจึงเล้าโลมว่า น้องรัก น้องอย่าคิดกลัวและเศร้าโศกไปเลย พี่มาแต่ดาวดึงสพิภพ มิใช่คนพอดีพอร้าย เล้าโลมแล้วต่างคนก็นิ่งไป
ตสฺมึ ขเณ ในขณะนั้นก็ร้อนขึ้นไปถึงพิภพแห่งสมเด็จอมรินทราธิราช ท้าวสักกเทวราชพิจารณาด้วยทิพจักษุว่า บุคคลผู้ใดหนอบำเพ็ญกองการกุศลแล้วและถึงที่ซึ่งทุกข์ยาก จึงบันดาลให้เราเร่าร้อนต้องเคลื่อนจากที่ ก็แลเห็นเหตุว่า บัดนี้พระเจ้าพรหมทัตจักให้ประหารชีวิตสุวรรณสิรสากุมารผู้เป็นหน่อเนื้อพระพุทธเจ้า การตายของคนที่เป็นหน่อเนื้อพระพุทธเจ้านั้นไม่ควรจะเป็นด้วยพยายามของคนอื่น เพราะเหตุนั้นควรเราจะไปยังมนุษย์โลกให้ชีวิตแก่สุวรรณสิรสากุมารเถิด พอเพลาราตรีก็ลงจากเทวโลกมาสู่มนุษย์ยืนอยู่บนอากาศ เมื่อจะถามปัญหาสี่ข้อจึงตรัสว่า ดูกรพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าคน เราจักถามปัญหาสี่ข้อพระองค์จงวิสัชนา ถ้าวิสัชนาไม่ได้เราจักตีศีรษะให้แตกตาย ตรัสดังนี้แล้วจึงถามปัญหาสี่ข้อ ข้อ ๑ ว่าสิ่งหนึ่งไม่แก่ไม่ตาย เป็นหนุ่มอยู่เสมอ จะได้แก่สิ่งอะไร ข้อ ๒ ว่าคนที่เรียกกันว่าเป็นพระราชานั้นเพราะธรรมสิ่งใด ข้อ ๓ ว่า ที่เรียกกันว่ารถนั้นได้แก่สิ่งอะไร สิ่งอะไรที่รุ่งเรืองอยู่ในโลกนี้และโลกอื่น
/*21เมื่อพระเจ้าพรหมทัตทรงแก้ไม่ได้ ท้าวสักกะจึงสำทับว่า ดูกรพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าชน พระองค์จงทรงคิดพิจารณาสอบค้นให้ได้ภายใน ๗ วัน วันที่ ๗ เราจะกลับมา ถ้าพระองค์ทรงแก้ได้ก็เป็นการดี ถ้าแก้ไม่ได้ เราจักทำลายพระเศียรพระองค์ให้แตกด้วยค้อนเหล็กอันลุกเป็นเปลวไฟนี้ ทรงคุกคามแล้วจึงตรัสต่อไปว่า ถ้าท่านเป็นนักปราชญ์ท่านจงขึ้นไปในอากาศแล้วจงแก้ปัญหาเหล่านี้ เมื่อแก้แล้วจะได้เล่นคลีด้วยกัน ท้าวสักกะตรัสเท่านั้นแล้วก็อัตรธานหายไปจากมนุษย์โลก
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา เมื่อสมเด็จพระศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสคากาว่า
อิติ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา สุชมฺปติ
ราชานํ สนฺตชฺเชตฺวา
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
แปลว่า ท้าวมัฆวานเทวราชผู้เป็นสามีนางนาฏสุชาดาตรัสเช่นนี้ และขู่สำทับพระเจ้าพรหมทัตแล้ว ก็หลีกกลับไปสู่หมู่แมนเมืองสวรรค์
ปุนทิวเส ครั้นวันรุ่งเช้าพระเจ้าพรหมทัตจึงให้ประชุมผู้มีศักดิ์สูง มีพระมหาอุปราชและเสนาบดีเป็นต้น ทั้งนักปราชญ์ราชบัณฑิตมีพราหมณ์ปุโรหิตเป็นต้น ณ ท้องพระโรงหลวง แล้วดำรัสถามปัญหาสี่ข้อ ว่าท่านทั้งหลายใครรู้อธิบายปัญหาเหล่านี้บ้าง มหาชนทั้งหลายได้ฟังรับสั่งก็พิศวงหลงใหลจึงกราบทูลว่า ข้าพระบาททั้งหลายมิได้ทราบ พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังก็ยิ่งสะดุ้งตกพระทัย ทรงรำพันว่าชีวิตของเราไม่มีสืบไปอีกแล้ว ครั้นชนทั้งหลายมีปุโรหิตเป็นต้นทูลความว่า ไฉนจึงตรัสดังนั้น พระองค์ก็ทรงเล่าเรื่องตามที่เป็นมาแล้วตรัสว่าเมื่อเราทั้งหลายไม่รู้อธิบายของปัญหาเหล่านี้แล้วแว่นแคว้นของเราก็จะพินาศ ตรัสแล้วจึงทรงประกาศต่อไป ว่าดูกรท่านทั้งหลาย ภายใน ๗ วันนี้ถ้าคนพวกใดไม่รู้เนื้อความของปัญหาเหล่านี้ ชนพวกนั้นจะไม่รอดชีวิต ชนทั้งหลายที่เฝ้าอยู่ได้ฟังพระราชดำรัสต่างก็กลัวตาย คนใดคนหนึ่งก็ไม่กล้าปริปาก ต่างก้มหน้านิ่งอยู่ ปุโรหิตจึงกราบทูลว่า ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นมหาราช ขอให้ชนทั้งหมดนี้รับพิจารณาคนละปัญหา ครั้นพระเจ้าพรหมทัตตรัสตอบชอบจึงพากันนั่งคิดอธิบายมิได้แลเห็นจนถึงเวลาอัศดงคตก็ไม่มีใครกล้าจะลุกจากที่นั่งพิจารณาอยู่โดยขะมักเขม้น พอล่วงปฐมยามพระเจ้าพรหมทัตก็ทรงพระแสงขรรค์เสด็จออกมาตรัสถามว่า ท่านทั้งหลายใครคิดอธิบายปัญหาอะไรได้บ้าง ครั้นได้ทรงฟังว่ายังไม่มีใครคิดได้ /*22พระองค์ก็ทรงขู่คาดโทษว่า ถ้าท่านทั้งหลายคิดไม่ได้เราจะตัดศีรษะด้วยพระขรรค์ ชนทั้งหลายก็ยกมือประนมเหนือเศียรแล้วก็พากันนั่งนิ่งอยู่ พระเจ้าพรหมทัตก็เสด็จกลับเข้าข้างใน พอล่วงมัชฌิมยามและปัจฌิมยามก็เสด็จออกมาตรัสถามเช่นนั้นอีก แต่ทำอยู่อย่างนี้ตั้งแต่วันที่สองจนถึงวันที่ห้า ก็ยังไม่มีใครรู้เห็น พอล่วงไปห้าวันถึงวันที่หก เพลาเช้าพระเจ้าพรหมทัตเสด็จประทับบนสีหาส์นหมู่อำมาตย์เสนาบดีปุโรหิตพราหมณ์เป็นประมุขหมอบเฝ้าอยู่พร้อมพรั่ง จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลาย อย่าได้ประมาทเลย รุ่งพรุ่งนี้แว่นแคว้นก็จักพินาศ เราจะทำลายศีรษะให้ถึงแก่ความตาย หมู่อำมาตย์ราชปุโรหิตและนางนักสนมทั้งหลายได้ฟังตรัสก็พากันร้องไห้เสียงระเบ็งเซ็งแซ่ไป พระเจ้าพรหมหัตทรงเห็นการปริเทวนาการวิปริตดังนั้นก็ลุกจากราชอาสน์ เสด็จเข้าสู่ปราสาทรับสั่งให้พานางพิมพาเทวีมาแล้วจึงตรัสว่า, ดูกรนางผู้เจริญ อำมาตย์ราชปุโรหิตเป็นต้นสักคนหนึ่ง ก็ไม่มีใครคิดอธิบายปัญหาเหล่านี้ได้ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงที่จะมายืนแก้ไขในอากาศที่พึ่งอื่นของเราไม่มีแล้ว ในคลังของเรายังมีเงินและทองเป็นต้นอยู่มาก เราจักให้ทานเพราะทานเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในอนาคต เราบริจาคทานแล้วพรุ่งนี้ก็จักตาย นางพิมพาเทวีได้ฟังพระราชสามีตรัสก็บังเกิดความโศกเข้าครอบงำทรงรำพันปริเทวนาการครั้นค่อยได้สติแล้วจึงทูลว่าขอเดชะ พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา สุวรรณสิรสากุมารสามีของเจ้าสุวรรณคันธาเป็นคนมีบุญมากอยู่ เห็นจะฉลาดสามารถทราบอธิบายปัญหานี้ได้ ถ้ามีปัญญาน้อยไฉนจักสร้างสะพานเงินสะพานทองได้ ควรพระองค์จะรับสั่งให้หามาถามดู พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังก็ค่อยได้พระสติทรงระบายลมอัสสาสะปัสสาสะคล่องขึ้น ครั้นรุ่งเช้าจึงสั่งนางสาวใช้ให้ไปตามสุวรรณสิรสากุมารมา ณ บัดนี้นางสาวใช้รับสั่งแล้ว ก็ถวายบังคมลามายังปราสาทนางสุวรรณคันธาทำความเคารพแล้วก็เล่าเหตุทั้งปวงให้ฟัง พระโพธิสัตว์ได้ฟังแล้วก็บอกนางสุวรรณคันธาว่า น้องรักพระบิดารับสั่งให้หาพี่ เจ้าจงเอาพี่ใส่ในภาชนะทองพาพี่ไปเฝ้า นางสุวรรณคันธาก็พาพระโพธิสัตว์ขึ้นไปบนพระราชมณเฑียร ถวายบังคมแล้วก็วางภาชนะไว้ณที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงทักทายปราศรัย แล้วตรัสว่า พ่อสุวรรณสิรสา บิดามีความเดือดร้อนหาความสุขสบายมิได้ คือเดี๋ยวนี้ท้าวสักกเทวราชมาถามปัญหาสี่ข้อแก่บิดา และคำชับสั่งว่า ผู้ใดมีปัญญาสามารถจักแก้ปัญหาได้ ให้ผู้นั้นเหาะขึ้นไปยืนแก้ปัญหาบนอากาศ เมื่อแก้ปัญหาเสร็จแล้วให้เล่นคลีกันบนอากาศ เจ้าสุวรรณสิรสา ถ้าเจ้าสามารถจะแก้ปัญหาและสามารถเหาะขึ้นไปยังอากาศเล่นคลีบน/*23อากาศได้ เจ้าจงให้ชีวิตแก่บิดาเถิด พระโพธิสัตว์จึงทูลว่า ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวทรงพระวิตกอย่าทรงเศร้าโศก ข้าพระบาทจะตอบแทนคุณพระองค์ จักเหาะขึ้นไป ณ อากาศแก้ปัญหาและเล่นคลีกับท้าวเทวราช พระองค์จงให้ประชุมสันนิบาตชาวพระนครและทรงทราบไว้เถิด พระเจ้าพรหมหัตจึงตรัสว่า ถ้าเจ้าสามารถทำได้ดังว่า พ่อจะยกราชสมบัติให้ทั้งหมด ตรัสแล้วจึงสั่งให้ประชุมชาวพระนคร เมื่อชาวพระนครมาประชุมกันพร้อมแล้ว พระโพธิสัตว์จึงเปล่งวาจากล้าหาญว่า ดูก่อนชาวพระนครทั้งปวง เรามีนามชื่อว่าสุวรรณสิรสา จะทำอุปการะต่อพระสัสสุรราช เราจะเหาะขึ้นไปในอากาศ จะกล่าวแก้ปัญหาและเล่นคลีกับท้าวสักกเทวราช ท่านทั้งหลายจงดูรู้ไว้เถิด
ตสฺมึ ขเณ ขณะนั้นท้าวสักกเทวราชก็พาพวกเทพบริษัทจากดาวดึงส์พิภพมายืนอยู่ในอากาศ พระเจ้าพรหมหัตและมหาชนก็พากันร้องอึกทึกครึกโครมว่า ท้าวสักกะมาแล้วท้าวสักกะมาแล้ว เสียงอื้ออึงโกลาหล ครั้งนั้นพระมหาสัตว์ก็สั่งให้นางสุวรรณคันธาถือภาชนะทองกลับมาสู่ปราสาทถอดรูปกายออกจากเศียร แล้วก็เหาะขึ้นไปในอากาศ ไปเฝ้าสมเด็จอมรินทร์ถวายบังคมแล้วจึงทูลว่า ข้าแต่ท้าวเทวราช พระองค์ต้องประสงค์ถามปัญหาอะไรก็จงถามเถิด เมื่อท้าวสักกเทวราชจะถามปัญหา ๔ ข้อ จึงกล่าวคาถาว่า
โก อชรามโร ตรุโณ นิจฺจํ
โก เกนตฺเถน ราชาติ สมฺมตา
โก เกน รโถติ วุจฺจติ โลเก
โก จ อิธ โชติ ปรสฺมึ โชตโก
แปลว่า สิ่งอะไรที่ไม่แก่ไม่ตาย เป็นหนุ่มอยู่เป็นนิจ สิ่งอะไรที่สมมติว่าเป็นพระราชาเพราะเหตุอะไร สิ่งอะไรที่เรียกว่ารถ เพราะเหตุอะไร สิ่งอะไรที่รุ่งเรืองในโลกนี้และส่องสว่างในโลกอื่น
เนื้อความของปัญหาเหล่านี้ปรากฏแก่พระโพธิสัตว์เหมือนพระจันทร์เต็มดวงในพื้นท้องฟ้า ลำดับนั้นพระมหาสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญหาข้อแรก จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
ตณฺหา อชราธมฺมมฺปตฺโต
ตํมูลโก นนฺทิราโค
อนวยฺโย จ โลภาทิ
มจฺฉรีปิ จ น มรณํ
แปลว่า ตัณหาและนันทิราคะซึ่งมีตัณหานั้นเป็นมูล ย่อมถึงแล้วซึ่งความไม่แก่ กิเลศมีโลภเป็นต้นก็ไม่รู้จักเสื่อม อนึ่งความตระหนี่ก็ไม่รู้จักตาย
/*24ท้าวสักกเทวราชได้ฟังคำแก้ปัญหาก็ปรบหัตถ์ให้สาธุการ มหาชนก็พากันร้องสาธุการเป็นอันมาก ส่วนพระโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญหาข้อที่สองจึงกล่าวคาถาว่า
โย จ โลเกน สมฺมตา
ราชาติ วิคหิเตน
จตุสงฺคหวตฺถูหิ
ทสราชธมฺเมหิ จ
แปลว่า ผู้ใดที่โลกสมมติแล้วว่าเป็นพระราชา ก็เพราะทรงถือเอาโดยวิเศษด้วยสังคหวัตถุ ๔ และราชธรรม ๑๐ ประการ
โดยอธิบายว่า พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดย่อมทำให้มหาชนยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือด้วยการบำรุงกสิกรรม ด้วยการเลี้ยงคนตามคุณวุฒิ ด้วยการไห้กู้ยืมพระราชหทรัพย์คิดดอกเบี้ยพอควรเอาไปลงทุนหากำไรได้ ด้วยตรัสอ่อนหวาน พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นเรียกว่าเป็นพระราชา
อนึ่งพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดย่อมทำมหาชนให้ยินดีด้วยราชธรรม ๑๐ ประการ คือด้วยบำเพ็ญทานเป็นปรกติ ด้วยทรงดำรงอยู่ในศีล ด้วยบริจาคช่วยเหลือในกาลใหญ่ๆ ด้วยความซื่อตรง ด้วยความค่อนโยน ด้วยคอยกำจัดความชั่วในพระองค์ ด้วยทรงพระพิโรธน้อย ด้วยไม่ผิดราชประเพณี พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นเรียกว่าเป็นพระราชา
อนึ่งพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดย่อมยินดีด้วยราชสมบัติของพระองค์ พระเจ้าแผ่นดินนั้นเรียกว่าพระราชา ท้าวสักกเทวราชก็ให้สาธุการ และโปรยปรายซึ่งดอกไม้ทิพย์ทำสักการบูชา มหาชนก็ให้สาธุการเสียงสนั่นหวั่นไหว
ส่วนพระโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญหาที่สาม จึงกล่าวคาถาว่า
สเนมิจกฺกา อกฺขา จ
สนาภิอีสายุตฺตา เจว
สรสฺมิ จ รถปฺชโร
เอกโต รโถติ วุจฺจติ
เนมิ จ เอโก อาทิปิ
น จ รโถติ วุจฺจติ
สมฺภาเรหิ จ สมุโห
ปฺชโร รโถติ วุจฺจติ
แปลว่า เรือนรถที่มีกงมีล้อมีเพลา ประกอบด้วยดุมและงอนและเชือกเข้าด้วยกันจึงกล่าวว่ารถ ถ้ามีอย่างเดียวเป็นต้นว่ากง จะได้เรียกว่า รถหามิได้ ต่อเรือนรถที่ประชุมด้วยสัมภาระครบจึงเรียกว่ารถ
/*25โดยอธิบายว่าเหมือนกายสัตว์ทั้งหลายประชุมด้วยอาการสามสิบสอง
เป็นอย่างยิ่งจึงเรียกว่ากายรถ
เทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้นก็ให้สาธุการโปรยปรายดอกไม้ทิพย์ทำสักการะบูชา มหาชนทั้งหลายก็ให้สาธุการอีกเป็นอันมาก
ส่วนพระโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญหาที่สี่ จึงกล่าวคาถาว่า
เย อฑฺฒกุเล ชาตาปิ
สทฺธาย ทานํ ททนฺติ
สีลํ รกฺขนฺติ ภาวนํ
ปฺจเวรํ ปชหนฺติ
เต คจฺฉนฺติ สคฺคโลกํ
โชติ ปรสฺมินฺติ วุจฺจติ
แปลว่า ชนพวกใดเกิดแล้วในตระกูลอันมั่งคั่งและให้ทานด้วยศรัทธา รักษาศีลเจริญภาวนาละเสียซึ่งเวรทั้งห้า ชนทั้งหลายนั้นเรียกว่ารุ่งเรืองในโลกหน้า
เมื่อพระโพธิสัตว์วิสัชนาปัญหาสี่ข้อจบลงแล้ว เทพยดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นประธาน ก็โปรยปรายทิพย์รัตนบุปผาทำสักการบูชาและให้สาธุการ มหาชนทั้งหลาย มีพราหมณ์คฤหบดีและอำมาตย์เป็นต้นก็บูชาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง และทำสาธุการด้วยเสียงสนั่นหวั่นไหว ท้าวสหัสนัยนุจึงโยนลูกคลีตีไปในอากาศพระโพธิสัตว์ก็รับตีตอบมา ท้าวสักกะก็ตีตอบไปอีก พระโพธิสัตว์ก็ตีตอบมา เล่นอยู่สักครู่หนึ่ง สมเด็จท้าวสักกะก็อันตรธานหายไป พระโพธิสัตว์ก็กลับลงมาจากอากาศเข้าไปนั่งอยู่ใกล้ราชอาสน์พระเจ้าพรหมทัต พระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นสุวรรณสิรสากุมารมีรูปกายผ่องใสดังเนื้อทอง ก็ทรงเลื่อมใสโสมนัส เสด็จลุกจากอาสน์สวมกอดพระโพธิสัตว์จูบเศียรให้นั่งบนบัลลังก์ ทรงจับพระเต้าทอง ทรงหลั่งน้ำบนหัตถ์พระโพธิสัตว์เจ้าแล้วพระราชทานราชสมบัติทั้งสิ้น ทรงอภิเษกพระโพธิสัตว์กับนางสุวรรณคันธาในราชสมบัติ ตั้งให้นางสุวรรณคันธาเป็นใหญ่กว่านางนักสนมนาฏกิตถีทั้งหลาย พระโพธิสัตว์ก็ได้พระนามว่าสุวรรณสิรสาบรมกษัตริย์ ปรากฏพระนามทั่วไปในชมพูทวีป จำเดิมแต่นั้นมาพระโพธิสัตว์ก็ให้ตั้งศาลาโรงทาน ๖ แห่ง พระราชทานแก่ยาจกวณิพกคนกำพร้าอนาถา ทรงบำเพ็ญบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น สิ้นพระชนม์แล้วก็ไปเกิดในดุสิตเทวโลก
/*26สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายเราจะได้เป็นมนุษย์อัศจรรย์แต่ในชาตินี้หามิได้ ถึงในชาติก่อนก็เป็นมนุษย์อัศจรรย์มาแล้ว ตรัสแล้วจึงทรงประกาศอริยสัจ ๔ ประการ จบแล้วจึงประชุมชาดกว่า พระเจ้าพรหมทัตกลับชาติมาคือ พระสารีบุตร นนทเสนาบดีคือพระโมคคัลลาน์ ท้าวสักกะคือพระอนุรุธ บิดามารดาคือมหาราชตระกูล นายสำเภาคือพระอานนท์ พญานาคคือพระกัสสป นางปัญจปาปีนาคคือนางวิสาขา นางปทาริกาคือนางเขมา นางพิมพาเทวีคือนางโคตมี นางสุวรรณาคือนางอุบลวรรณาภิกษุณี นางสุรรรณจันทาคือนางชนบทกัลยาณี นางสุวรรณคันธาคือมารดาราหุล พระเจ้าสุวรรณสิรสาคือ เราผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล
จบสุวรรณสิรสาชาดก
๔๙. วนาวนชาดก
ตาต ตฺวมสิ กาลิปุตฺตาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต กฏฺมุทรํ กถํ จิฺจมาณวิกํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จประทับสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ พระเชตวัน อารพฺภ ทรงพระปรารภ นางจิณจมาณวิกาผู้เอาไม้ประกับท้อง ทำให้เหมือนกับหญิงมีครรภ์ให้เป็นอุบัติเหตุ กเถสิ จึงตรัสเทศนาชาดกนี้ให้เป็นผล อันพระสังคีติกาจารย์ กำหนดด้วยคาถาเบื้องต้นว่า ตาต ตฺวมสิ กาลิปุตฺต ดังนี้เป็นอาทิ
เอกทิวสํ หิ แท้จริง วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลายนางจิณจมาณวิกาเอาไม้มาประกับท้องของตน ทำอาการให้เหมือนกับหญิงที่มีครรภ์แล้วกล่าวถ้อยคำเป็นอุบาย ให้ประชาชนทั้งหลายเกิดความสงสัยว่าตนได้มีครรภ์กับพระบรมศาสดาจารย์ เพื่อประสงค์จะให้พระพุทธองค์เสื่อมจากลาภสักการที่เกิดขึ้น ก็ไม่สามารถจะทำให้พระพุทธองค์เสื่อมจากลาภสักการด้วยอุบายอันนั้นได้ ตัวของนางต้องถึงซึ่งความฉิบหาย คือถูกแผ่นดินสูบลงไปในนรกทั้งเป็นดังนี้
อถ สตฺถา ลำดับนั้น สมเด็จพระมหามุนีผู้เป็นบรมศาสดา ได้ทรงสดับถ้อยคำที่ภิกษุทั้งหลายสนทนากันนั้น ด้วยทิพโสตญาณจึงเสด็จอุฏฐาการทรงพระดำเนินมาสู่โรงธรรมสภา เสด็จประทับเหนือพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ในท่ามกลางพุทธบริษัท แล้วจึงมีพระพุทธฎฏีกาตรัสถามว่า
ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายนั่งสนทนาถึงเรื่องอะไรกัน ครั้นภิกษุทั้งหลายทูลความตามที่ได้สนทนานั้นให้ทรงทราบจึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นางจิณจมาณวิกานั้นจะได้ประทุษร้ายเราด้วยมายา แต่ในปัจจุบันชาตินี้เท่านั้นหามิได้/*28แม้ถึงในบุรพชาติปางก่อน นางก็ได้มีความริษยาประทุษร้ายเราด้วยมายา เพราะได้ฟังกิติคุณบุญญาธิการอันจะเกิดขึ้นแก่เรา ครั้นนางกระทำการกิริยาแล้วก็ไปเกิดในนรกดุจชาตินี้เหมือนกัน มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายนั้นจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงทูลอาราธนา พระพุทธองค์จึงทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว วิเทหรฏฺเ โกฏิมหานคเร โกมลฺลราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ในกาลเป็นอดีตภาคล่วงแล้ว มีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าโกมลราช ได้ครองราชสมบัติอยู่ในโกฏิมหานคร อันเป็นราชอาณาจักรแห่งวิเทหราฐ พระองค์มีอัครมเหสีสองนาง พระอัครมเหสีที่หนึ่งชื่อว่า วลิกาเทวี พระอัครมเหสีที่สองชื่อว่า กัณหลิมาเทวี พระอัครมเหสีทั้งสองนางนั้น สมบูรณ์ด้วยสรรพลักษณะอันอุดมควรจะทัศนา ทั้งเป็นที่นำมาซึ่งความยินดีและความเลื่อมใส และบริบูรณ์ไปด้วยสิริวิลาสอันงาม เปรียบประดุจดังว่านางเทพอัปสรกัญญาในสวรรค์ และเป็นใหญ่กว่านางสนมทั้งหลายประมาณพันหนึ่ง พระอัครมเหสีทั้งสองนั้น เป็นที่รักและเป็นที่พอพระทัยของพระเจ้าโกมลราชเป็นอย่างยิ่งเสมอกัน
ตทา โพธิสตฺโต ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์จุติจากเทวโลกลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระอัครมเหสีที่หนึ่ง ซึ่งมีพระนามว่าวลิกาเทวี ฝ่ายพระอัครมเหสีที่สอง ชื่อว่ากัณหลิมานั้นก็ทรงครรภ์ในเดือนเดียวกัน ในลำดับนั้น โทหลฉันท คือความแพ้ท้อง ก็บังเกิดขึ้นแก่พระอัครมเหสีทั้งสอง คือพระอัครมเหสีที่หนึ่ง มีความปรารถนาจะใคร่ประพาสสวนอุทยานและปรารถนาจะประพาสป่า ทั้งปรารถนาจะเที่ยวไปในประเทศต่างๆ แต่ฝ่ายข้างพระอัครมเหสีที่สองนั้น ปรารถนาจะบริโภคเนื้ออันทาโลหิตสดในท่ามกลางราชพิธี ทั้งสองอัครมเหสีจึงทูลความปรารถนาของตนๆ ให้พระราชสามีทรงทราบ
ท้าวโกมลราชได้ทรงสดับความแพ้ท้อง ของพระอัครมเหสีทั้งสองดังนั้น จึงรับสั่งให้หาพราหมณ์ผู้ทายนิมิต (โหราจารย์) เข้ามาเฝ้าทรงกระทำสักการะแก่พราหมณ์นั้นเป็นอันมาก ทรงเล่าความปรารถนาของพระอัครมเหสีทั้งสองให้ฟัง แล้วจึงตรัสถามว่า ดูกรพราหมณ์ บุตรทั้งสองของเราที่อยู่ในครรภ์นางอัครมเหสีทั้งสองนั้นจะมีลักษณะบุญญาธิการต่างกันอย่างไร นางทั้งสองจึงมีความปรารถนาต่างกันดังนี้
/*29ฝ่ายพราหมณ์ผู้ทายนิมิตพิจารณาดู ลักษณะความแพ้ท้องแล้ว จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช พระราชกุมารทั้งสองนั้นมีบุญวาสนาต่างกัน มีลักษณะคติต่างกัน พระราชกุมารผู้เป็นบุตรพระอัครมเหสีที่หนึ่งนั้น เป็นผู้ประกอบด้วยลักษณะอันดี เป็นผู้มีบุญญาธิการมากและมีพระปัญญาสามารถ ทั้งทรงฉลาดรอบรู้ในสรรพวิชาศิลปต่างๆ แต่จะได้รับความลำบากเป็นอันมาก พระราชบิดาและพระราชมารดาจักไม่ได้ทรงเลี้ยงดู รุกขเทวดาในอรัญประเทศจักเป็นผู้เลี้ยงรักษา เมื่อพระราชกุมารนั้นแก่กล้าเป็นวิญญรู้ความแจ้งชัด ก็จักได้ครองราชสมบัติในพระนครทั้งสองโดยแท้ พระพุทธเจ้าข้า
ก็แต่ฝ่ายราชกุมารบุตรพระอัครมเหสีที่สองนั้น เป็นผู้มีบุญญาธิการน้อย ทั้งไม่ฉลาดในสรรพวิชา เมื่อเจริญวัยใหญ่กล้ารู้ความแจ้งชัด จักได้ครองราชสมบัติในโกฏิมหานครสิ้นสามปีเท่านั้นก็จักสิ้นชนม์ชีพในคราวเดียวกันกับพระราชมารดาโดยแท้ พระพุทธเจ้าข้า
ท้าวโกมลราชได้ทรงสดับดังนั้น จึงให้จารึกถ้อยคำที่ทำนายของพราหมณ์ผู้ทำนายนิมิตนั้นไว้ให้มั่นคงเป็นหลักฐาน สำหรับจะได้สอบดูกาลในเบื้องหน้าต่อไป นางอัครมเหสีชื่อว่าวลิกาเทวีเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยศีลและอาจารสมบัติ มีใจโสมนัสยินดีเป็นปรกติมิได้มีฉันทาคติและโทสาคติในพระอัครมเหสีที่สองนั้นเลย
แต่ฝ่ายนางอัครมเหสีชื่อว่ากัณหลิมาเทวีนั้นมีสันดานประกอบไปด้วยความริษยา อันความวิหิงสาครอบงำอยู่เป็นนิตย์ นางจึงคิดโดยอุบายว่าบุตรของเราเป็นผู้มีบุญญาธิการน้อยและอายุก็สั้น เมื่อได้เสวยราชสมบัติเพียงสามปีเท่านั้นก็จักตาย ฝ่ายบุตรของนางวลิกาอัครมเหสีนั้นเป็นผู้มีปัญญาและบุญญาธิการมาก จักได้เสวยราชสมบัติในพระนครทั้งสอง อย่ากระนั้นเลย เราจักคิดอุบายฆ่าบุตรของนางวลิกาอัครมเหสีนั้นเสียเถิด ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเรียกหญิงคนใช้อันสนิทของนางวลิกาเทวีนั้นมา แล้วจึงสั่งกำชับว่า ดูกรนางผู้เจริญ เจ้าจงปฏิบัติถ้อยคำของเราไว้ เราจะให้สิ่งของเป็นสินบนตอบแทนแก่เจ้า ในกาลเมื่อนางวลิกาอัครมเหสีคลอดบุตรออกมาแล้ว เจ้าจงเอาบุตรของนางนั้นใส่ลงในหีบ แล้วนำเอาหีบนั้นไปขุดหลุมฝังไว้เสียในป่า แล้วเจ้าจงเอาท่อนไม้มาพันด้วยผ้าที่เปื้อนไปด้วยโลหิตแล้วจงกล่าวว่า นี่บุตรของพระอัครมเหสีชื่อว่าวลิกา แล้วรีบไปทูลพระราชาให้ทรงทราบ นางกำชับดังนี้แล้ว จึงให้ทรัพย์แสนหนึ่งแก่หญิงคนใช้นั้น
/*30ฝ่ายนางอัครมเหสีชื่อว่าวลิกานั้น ครั้นครรภ์แก่ถ้วนทศมาสแล้ว นางก็ทรงสุบินนิมิตเห็นว่า มีนางกาตัวหนึ่งมาคาบเอาพระจันทร์ที่ออกจากปากของนาง แล้วก็บินไปตกลงในเปือกตมนั้นเอง ครั้นนางตื่นจากบรรทมก็เกิดความกลัวเป็นกำลัง นั่งอยู่บนที่ไสยาสน์จนเวลาอรุณขึ้น ครั้นสว่างแจ้งแล้วนางจึงให้หาโหรผู้ทายสุบินนิมิตมา แล้วเล่าความตามที่ได้ทรงสุบินนั้นให้ฟัง โหรผู้ทายสุบินนิมิตจึงพยากรณ์ว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าในกาลเมื่อพระแม่เจ้าคลอดพระราชโอรสออกมา จักมีหญิงสนิทคนหนึ่ง มาลักเอาพระโอรสนั้นไปทิ้งเสียในป่า แต่ทว่าจะมีเทวดาในป่านั้นเลี้ยงรักษาไว้ แต่ตัวของพระแม่เจ้านั้นจะต้องตกทุกข์ได้ยากเกิดความลำบากหาที่พึ่งมิได้ ฝ่ายพระราชาผู้เป็นพระราชสามีก็จะทรงพระพิโรธ กระทำโทษแก่พระแม่เจ้า คือกระทำให้เป็นทาสีสำหรับใช้สอยของหญิงอื่น พระแม่เจ้าจงทราบดังข้าพเจ้าถวายพยากรณ์นี้
พระนางวลิกาอัครมเหสีได้ฟังพยากรณ์ดังนั้น ก็มีพระทัยหวาดหวั่นเกิดทุกข์โทมนัสทุกทิวาราตรีกาล ครั้นลมกัมมัชวาตในพระครรภ์เกิดจลนาการเคลื่อนไหว เวลานั้นพอพระราชาเสด็จไปปราบข้าศึกในปัจจันตคาม และเมื่อเวลาจะเสด็จไปนั้น ได้ตรัสสั่งนางสนมทั้งหลายว่า ดูกรเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ พวกเจ้าจงเอาใจใส่พิทักษ์รักษาบุตรในครรภ์ของนางวลิกาเทวีให้จงดี ตรัสกำชับดังนี้แล้วก็เสด็จออกจากพระนครไป
ฝ่ายหญิงคนใช้ผู้รับสินบนนั้น ครั้นพระราชกุมารออกจากครรภ์ก็เข้าอุ้มพระราชกุมารนั้นใส่ลงในหีบ แล้วรีบนำไปสู่ป่า ครั้นถึงใต้ต้นจันทน์แดง ก็ขุดหลุมเอาหีบที่ใส่พระราชกุมารฝังลงในหลุมนั้นแล้วรีบไปเอาท่อนไม้มา เอาผ้าที่เปื้อนด้วยโลหิตพันท่อนไม้นั้นเข้าแล้วจึงร้องบอกว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บุตรของพระแม่เจ้าเป็นท่อนไม้
เมื่อนางวลิกาอัครมเหสีได้ฟังดังนั้น จึงเงยขึ้นดูก็เห็นเป็นท่อนไม้ นางก็ทรงพระกรรแสงให้ปริเทวนาการอยู่ไปมา จึงกล่าวพระคาถาว่า
ตาต ตฺวมสิ กาลิปุตฺต
กฏทณฺโฑ กถํ ชาโต
อนฺโต คพฺเภ จเลติเจว
โส กโรติ สทฺทํ นิกฺขเม
สุณามิหํ สทฺทํ ตว
ปุริโส ปุตฺโตติ ตุสฺสึ
อทฺทสํ ตุวํ ทณฺฑมฺปิ
อจิตฺตโกติ ปโรทิ
ทุกฺขํ โส ชาโต มมฺจ
ลชามิหํ ทาสีนํปิ
มริสฺสามิ ธุวํ เสฏฺา
อิทานิ ชีวามิ กสฺมา ฯ
/*31ความว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตรกาลี อย่างไรเจ้าจึงมาเป็นท่อนไม้ไปดังนี้เล่า เมื่อเจ้ายังอยู่ในครรภ์ก็ดิ้นรนอยู่ เมื่อเจ้าออกจากครรภ์ก็ได้ยินเสียงร้องไห้ แม่ได้ฟังเสียงเจ้าร้องก็มีความยินดีว่าบุตรของเราเป็นชายดังนี้ ครั้นแม่ได้เห็นเจ้าเป็นท่อนไม้ไปแม่ก็ร้องไห้เสียใจว่าบุตรของเราไม่มีจิตใจดังนี้ ความทุกข์อันนี้และได้บังเกิดขึ้นแก่แม่แล้ว แม่มีความละอายแก่หญิงทาสีทั้งหลายเป็นอันมาก จะอยู่เป็นคนต่อไปอย่างไรได้ แม่จะตายเสียประเสริฐกว่ามีชีวิตอยู่
นางทรงพระกรรณแสงไห้ร่ำพิไรอยู่ไปมาดังนี้
ครั้นเวลาสายัณหสมัย ท้าวโกมลราชเสด็จยาตราทัพกลับมาถึงพระนครแล้วเสด็จขึ้นสู่ปรางค์ปราสาท ได้ทรงสดับว่า พระราชบุตรของนางวลิการาชเทวีเป็นท่อนไม้ดังนี้ ก็ทรงพระพิโรธเป็นกำลัง มีอาการดุจดังว่าอสรพิษที่มีผู้ประหารที่ขนดหางฉะนั้น จึงตรัสปริภาษตัดพ้อด้วยวาจาหยาบคายมีประการต่างๆ แล้วรับสั่งให้หาตัวเพ็ชฌฆาฏเข้ามาเฝ้า มีพระราชโองการตรัสสั่งว่า เจ้าจงพาตัวนางกาลกิณีนั้นไปฆ่าเสีย ณ ที่อันเป็นภายนอกพระนครนี้
ฝ่ายนางกัลหลิมาอัครมเหสีที่สองได้ฟังดังนั้น จึงทูลขอโทษแล้วสั่งนายเพ็ชฌฆาฏว่า ท่านจงพาตัวนางวลิกานี้ไปมอบให้แก่หญิงแม่ครัวไว้สำหรับตักน้ำใช้ในโรงครัว ตามพระเสาวนีย์ที่สั่งนั้น นางวลิกาเทวีก็ตกเป็นทาสีรับการงานตักน้ำตั้งแต่นั้นมา
อถ โข อธิวฏฺา เทวตา ในกาลนั้น รุกขเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ ณ ต้นไม้จันทร์แดงนั้น ครั้นเห็นหญิงทาสีเอาหีบมาฝังลงในที่นั้นจึงดำริว่า ในหีบที่ฝังไว้นั้นจะเป็นอะไรหนอ ครั้นดำริดังนี้แล้ว จึงลงจากวิมานขุดหีบขึ้นเปิดดูก็ได้เห็นพระราชกุมาร มีผิวพรรณเสมอด้วยทองคำ จึงพิจารณาดูก็รู้เหตุทั้งปวงแล้วคิดว่า การที่นางกัณหลิมาเทวีกระทำอย่างนั้น เป็นกรรมอันหนักน่าสังเวชจริงหนอ พระราชกุมารนี้เป็นหน่อพุทธางกูร จักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้า เพราะเหตุนั้น เราควรจะพิทักษ์รักษาพระราชกุมารนี้ไว้ จำเดิมแต่นั้นมารุกขเทวดาก็เลี้ยงบำรุงพระราชกุมาร ด้วยน้ำนมและอาหารอันเป็นทิพย์ จนพระราชกุมารมีพระชนม์ได้ ๗ ขวบ
ฝ่ายนางกัลหลิมาอัครมเหสีที่สองนั้น ครั้นถึงเวลาจะคลอดบุตรลมกัมมัชวาตที่ในครรภ์ก็จลนาการหวั่นไหว เทวดาที่รักษาพระนครนั้นไซร้มีความโกรธ เพราะโทษที่/*32นางกระทำแก่นางวลิกาเทวีกับทั้งวิบากแห่งกรรมที่นางกระทำนั้นมาบีบคั้น ครรภ์ของนางจึงหลงขัดอยู่ไม่คลอดถึง ๗ วัน นางได้รับความทุกขเวทนาอันหยาบช้าสาหัสปานประหนึ่งว่าจะถึงมรณพิบัติฉะนั้น
ท้าวโกมลราชได้ทรงทราบความ จึงรับสั่งให้หาแม่มดเข้ามาแล้วตรัสถามว่า เป็นดังนี้ด้วยเหตุอะไร หญิงแม่มดทูลว่า เทวดารักษาพระนครมีความโกรธ เพราะโทษที่นางกัณหลิมาได้กระทำกรรมหยาบช้าแก่นางวลิกาเทวีนั้น ถ้าพาพระนางกัณหลิมาเทวีไปหานางวลิกาเทวี แล้วให้กราบไหว้วิงงอนขอน้ำล้างเท้ามารดบนศีรษะของนาง บุตรนั้นจะคลอดจากพระครรภ์โดยง่าย ท้าวโกมลราชได้ทรงฟัง ก็รับสั่งให้ทำเหมือนดังคำแม่มดทูลนั้นทุกประการ
ฝ่ายนางกัณหลิมาเทวีนั้นครั้นได้น้ำล้างเท้าของนางวลิกาเทวีมารดบนศีรษะแล้ว นางก็ปราศจากทุกขเวทนาอันสาหัส และมีความสุขโสมนัสปราศจากโรค นางก็ประสูติพระราชกุมารโดยสวัสดิภาพ ท้าวโกมลราชจึงมอบพระราชกุมารนั้น ให้นางวลิกาเทวีเป็นแม่นมเลี้ยงรักษาพร้อมด้วยหญิงแม่นมทั้งหลายอีกหกสิบสอง ครั้นวันที่พระราชทานนามพระราชกุมาร พระองค์ทรงถือเอาชื่อของนางวลิกาเทวีและนางกัณหลิมาเทวีมารวมกัน แล้วทรงตั้งพระนามพระราชกุมารนั้นว่า กัณหวลิกุมาร เมื่อกัณหวลิราชกุมารนั้นเจริญวัยได้ ๑๖ ปี ท้าวโกมลราชก็ทรงกระทำการอภิเษกให้ขึ้นครองราชสมบัติ มีพระนามาภิไธยว่า พระยากัณหวลิราช
ฝ่ายรุกขเทวดาที่สิงสถิตอยู่ ณ ต้นไม้จันทร์แดงนั้น เลี้ยงรักษาพระราชกุมารโพธิสัตว์มาได้ ๗ ขวบ จึงให้นามพระโพธิสัตว์ราชกุมารว่า วนาวนกุมาร โดยถือเอาเหตุที่ตนได้เลี้ยงรักษามาในป่านั้น เมื่อพระราชกุมารโพธิสัตว์มีพระชนม์ได้ ๗ ขวบบริบูรณ์แล้ว จึงคิดรำพึงว่า บิดาของเราก็เป็นเทวดา เหตุไรตัวเราจึงมาเป็นมนุษย์เล่า อย่ากระนั้นเลย เราจักถามบิดาของเราให้รู้เหตุ ครั้นคิดดังนั้นแล้ว เมื่อจะถามจึงกล่าวพระคาถาว่า
เทวราช นโม ตฺยตฺถุ
มาตา มม กสฺมา นตฺถิ
กึการณาหํ มนุสฺโส
ตฺวํปิ เทวปุตฺโต กสฺมาฯ
ความว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า ข้าเจ้าขอนอบน้อมพระองค์ผู้เป็นบิดา เหตุไรมารดาของข้าเจ้าจึงไม่มี ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์เพราะเหตุอะไร ส่วนบิดาเหตุไรจึงเป็นเทวบุตรเล่า
/*33รุกขเทวดาได้ฟังคำถามดังนั้น เมื่อจะบอกเนื้อความแก่พระราชกุมารโพธิสัตว์ จึงกล่าวพระคาถาทั้งหลายว่า
สุโณหิ วจนํ ตาต
โกมลราชา ปิตาว
โกฏินคเร จ ราชา
กาเรสิ รชฺชสมฺปตฺตึ
ตสฺส มเหสิโย จ เทฺว
วลิกา เจว ปมา
อถ ทุติยา กณฺหลิมา
เทฺว ปิยา รฺโ สมกา
วลิกา จ ตว มาตา
กณฺหลิมา นาม มาตา
วลิกณฺหสฺส จ อหุ
อุโภ วิสมชาติกา
อุชุชาติกา เต มาตา
อิจฺฉาปกตา กณฺหลิมา
วิชายนํ ตํ อาทาย
นิกฺขณํว วเน มหา
ทณฺฑกํ อุคฺคเหตฺวาน
ตว ปุตฺโตติ ปเวทิ
ลฺจํปิ อาทาย สพฺเพ
อนฺเตปุรา สทาสีหิ
โกมโลปิ กุทฺโธ มาตุ
อุทกาวหึ ทาสึ อกา
ปจฺฉา ธาตึ อทา ตสฺส
ทานิ ธาติกิจฺจํ อกา
ปจฺจุคฺคุณํ ตว มาตุ
กตเวที ิโต ตาต
กริตฺวาน ปจฺจุคฺคุณํ
ทุกขา มูฺจตุ สพฺพทา ฯ
ความว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร เจ้าจงฟังคำบิดา ๆ จะเล่าให้เจ้าฟัง พระเจ้าโกมลราชผู้เสวยราชสมบัติอยู่ในโกฏินครท่านเป็นพระราชบิดาของเจ้า พระราชบิดาของเจ้านั้นมีอัครมเหสีสองนางคือนางวลิกาเป็นอัครมเหสีที่หนึ่ง กัณหลิมาเป็นอัครมเหสีที่สอง ทั้งสองนางนี้เป็นที่รักของพระราชบิดาของเจ้าเสมอกัน ส่วนนางวลิกาอัครมเหสีที่หนึ่งนั้น เป็นพระมารดาของเจ้า นางกัณหลิมาอัครมเหสีได้เป็นมารดาของกัณหวลิราชกุมาร นางอัครมเหสีทั้งสองนั้น มีชาติสันดานไม่เสมอกัน ส่วนนางวลิกาที่เป็นพระมารดาของเจ้านั้นมีชาติอันซื่อตรง ฝ่ายนางกัณหลิมานั้นมีชาติสันดานประกอบด้วยริษยา ครั้นเจ้าคลอดออกมา จึงให้สินบนแก่นางทาสีภายในอันสนิทของแม่เจ้า พระเจ้าโกมลราชบิดาของเจ้ารู้ไม่เท่าทันก็กริ้วโกรธมารดาของเจ้า กระทำมารดาเจ้าให้เป็นทาสีสำหรับตักน้ำใช้ในโรงครัว มาภายหลังจึงให้มารดาเจ้าเป็นแม่นมของกัณหวลิราชกุมาร มาบัดนี้มารดาของเจ้าก็กระทำ/*34กิจเป็นแม่นมอยู่ ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร เจ้าจงตั้งอยู่ในกตเวทีรู้อุปการคุณของมารดาเจ้า แล้วจงกระทำอุปการะตอบแทนคุณ ให้มารดาของเจ้าพ้นจากความทุกข์ทั้งปวงในกาลทุกเมื่อเทอญ
พระวนาวนกุมารโพธิสัตว์ ได้ฟังเทวดาบอกแจ้งดังนั้นมีความสงสารพระมารดา ก็ปริเทวนาการร่ำร้องไห้ แล้วกราบไหว้เทวบุตรบิดาบอกว่า ถ้ากระนั้นข้าพเจ้าขอลาท่านเข้าไปในเมืองเพื่อจะได้กระทำอุปการะตอบแทนคุณมารดา ขอบิดาจงอนุญาตให้ข้าพเจ้าไปในกาลนี้เถิด ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร การที่เจ้าจะไปนั้นเป็นการดีแล้ว แต่เจ้าจะไปทำอะไรได้ ข้าแต่ท่านผู้เป็นบิดา ข้าเจ้าจะไปรับการงานแทนมารดา แล้วจะปรนนิบัติมารดาให้มีความสุขสบาย ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร เจ้ายังเด็กนักจะกระทำการงานอะไรได้ อีกประการหนึ่ง ถ้านางกัณหลิมารู้ว่าเจ้าเป็นบุตรของนางวลิกา เขาก็จะจับเจ้าเฆี่ยนให้ถึงแก่ความตาย เจ้าไม่มีที่พึ่งก็จะต้องตายอยู่ที่นั้นโดยแท้ เพราะฉะนั้น เจ้าอย่าเพิ่งไปเลย ถ้าหากว่าเจ้าจะไปหามารดาของเจ้า เจ้าจงไปเรียนศิลปศาสตร์ในสำนักพระดาบสให้ได้เสียก่อน แล้วจงยกโยธาหาญพร้อมด้วยบริวารไปล้อมพระนครไว้แล้วจงตระเตรียมการรบเถิด ข้าแต่เทวบิดา ก็พระดาบสนั้นท่านอยู่ ณ ใดเล่า ขอท่านได้บอกกล่าวแนะนำให้ข้าพเจ้าทราบด้วย
ในลำดับนั้น เมื่อรุกขเทวดาจะนำมรรคาทางที่อยู่ของพระดาบส จึงกล่าวสอนว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร ที่อยู่ของพระดาบสนั้นอยู่ทางทิศอุดร เมื่อเจ้าไปนั้นประมาณสัก ๗ วันจึงจะถึง ครั้นถึงแล้วจึงกราบไหว้เท้าพระดาบสนั้น แล้วจงวิงวอนขอเรียนศิลปศาสตร์แล้วจงปฏิบัติท่านอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นรุกขเทวดาแนะนำดังนี้แล้ว ก็เปลื้องเครื่องประดับออกจากกายมอบให้พระราชกุมารโพธิสัตว์แล้วจึงบอกว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร เราสิ้นอายุเพียงเท่านี้แล้ว เราจะจุติขึ้นไปบังเกิดในพิภพดาวดึงส์ เจ้าจงอย่ามีความประมาท จงอุตส่าห์ไปเรียนศิลปศาสตร์ในสำนักพระดาบสนั้นให้จงได้ บอกดังนี้แล้วก็จุติจากรุกขวิมาน อันตรธานไปบังเกิดในวิมานทองในดาวดึงส์เทวพิภพ
ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ราชกุมารแลไป มิได้ประสบเทวบุตรผู้เป็นบิดาก็ปริเทวนาการร่ำร้องไห้อยู่ไปมา แล้วจึงกล่าวพระคาถาทั้งหลายว่า
อิทานาหํ เอกโกว
วนาวเน วิจรามิ
พหูปิ พฺยคฺฆสีหา จ
ยกฺขปิสาจา จ สหายา
/*35าติสาโลหิตา นตฺถิ
เทวํ อทฺทส ปิตรํ
จุโต ทานิ ปรโลกํ
วิฆานํปิ สุฺํ อสิ
โก มม นาโถ การุฺโ
กุหึ อสฺสโม ตาปสสฺส
โก ตํ เทสํ วิเนสฺสติ
กถํ ขิปฺปํ ปาปุณิสฺสติ ฯ
ความว่า เดี๋ยวนี้เราเป็นผู้คนเดียวเที่ยวอยู่ในป่าน้อยใหญ่ เสือโคร่งและราชสีห์ทั้งหลายก็มีอยู่เป็นอันมาก ทั้งยักษ์และปีศาจก็มากมาย เพื่อนและญาติสาโลหิตทั้งหลายของเรา ก็มิได้มีในป่านี้เราได้เห็นอยู่แต่เทวบุตรดุจบิดา เดี๋ยวนี้ท่านก็จุติไปปรโลกเสียแล้ว ทั้งวิมานอันเป็นที่อยู่ของท่านก็ว่างเปล่า ใครเล่าจะเป็นที่พึ่งพาและมีความกรุณาแก่เราต่อไป อาศรมบทของพระดาบสนั้นจะอยู่ที่ใดเราก็มิได้เห็น ใครเล่าจะเป็นผู้นำเราไปสู่ที่อยู่ของพระดาบส เมื่อเป็นดังนี้ ไฉนเราจะไปถึงอาศรมบทได้โดยเร็วเล่า
พระราชกุมารโพธิสัตว์เจ้าปริเทวนาการรำพันดังนี้แล้ว มือฟายน้ำตามีหน้าเฉพาะทิศอุดร เดินไปโดยทางที่รุกขเทวดาได้บอกชี้แจงดังนั้น
ในที่นี้ถ้ามีคำถามเข้ามาว่า นางกัณหลิมาเทวีจักฆ่าพระโพธิสัตว์ราชกุมารเสียด้วยกรรมอะไร อนึ่งเพราะกรรมอะไร พระโพธิสัตว์ราชกุมารจึงต้องพลัดพรากจากพระราชบิดามารดาดังนี้ พึงมีคำวิสัชนาแก้ว่า การที่พระโพธิสัตว์ราชกุมารจะต้องถูกฆ่าและต้องพลัดพรากจากพระราชบิดามารดานั้น ด้วยอำนาจกรรมที่พระโพธิสัตว์ได้กระทำไว้แล้วแต่ในชาติก่อน
ดังได้สดับมา ในชาติก่อนที่ได้ล่วงมาแล้วนั้น พระโพธิสัตว์ราชกุมารนี้ ได้บังเกิดเป็นดรุณทารก ไปเที่ยวป่ากับมารดาบิดาทั้งสอง ครั้นไปเห็นฟองไก่ป่าฟองหนึ่ง จึงหยิบเอาฟองไก่ป่านั้นไป นางไก่ป่าเห็นดังนั้นจึงผูกเวรว่า ทารกผู้นั้นมาถือเอาฟองคือบุตรของเราไป ย่อมกระทำให้บุตรของเราพลัดพรากจากความรักของเรา ทารกผู้นั้นทำบุตรของเราให้ตายจากเราไปฉันใด ในอนาคตกาลภายหน้า ขอให้เราได้กระทำทารกนั้น ให้พลัดพรากจากมารดาบิดาและกระทำให้ทารกนั้นถึงซึ่งความตายฉันนั้น ครั้นนางไก่ป่าผูกเวรอาฆาตดังนั้นแล้ว นางสิ้นชีวิตก็มาเกิดเป็นนางกัณหลิมาเทวี เพราะเวรนั้นแล นางกัณหลิมาเทวีจึงจะฆ่าพระโพธิสัตว์ และกระทำให้พระราชกุมารโพธิสัตว์ต้องพลัดพรากจากมารดาบิดาดังนี้
/*36โส โพธิสตฺโต เมื่อพระราชกุมารโพธิสัตว์ดำเนินไปในป่าครบกำหนด ๗ วันก็บรรลุถึงอาศรมบทของพระดาบสนั้น จึงเข้าไปหาพระดาบสกราบไหว้เท้าแล้วก็นั่งลงอยู่ในที่ควร พระดาบสเห็นพระราชกุมารโพธิสัตว์มา ก็บังเกิดมีจิตประกอบด้วยเมตตากรุณามีความเอ็นดูพระราชกุมารโพธิสัตว์นั้น ดุจดังว่าบุตรและนัดดาของตน จึงถามว่า ดูกรมาณพ เจ้ามาแต่ที่ไหน พระราชกุมารโพธิสัตว์กราบไหว้แล้วจึงบอกว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ข้าพเจ้านี้เป็นผู้พลัดพรากจากมารดาบิดา มาเจริญวัยอยู่ในอรัญประเทศ พระดาบสจึงถามถึงเหตุว่า เพราะอะไรเล่า เจ้าจึงได้พลัดพรากจากมารดาบิดา พระราชกุมารโพธิสัตว์จึงเล่าตามความที่เทวดาได้บอกเล่านั้นให้พระดาบสทราบสิ้นทุกประการ แล้วจึงอ้อนวอนว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ขอท่านได้มีความกรุณาให้ข้าพเจ้าได้อยู่ศึกษาศิลปศาสตร์ด้วยเถิด
พระดาบสได้ฟังพระราชกุมารโพธิสัตว์บอกเล่าดังนั้น ก็บังเกิดความเมตตากรุณาทวีมากขึ้น จึงรับไว้ให้อยู่ในอาศรมบทแล้วเริ่มการสอนศิลปศาสตร์ทั้งหลาย จำเดิมแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด เมื่อให้พระโพธิสัตว์ราชกุมารได้ศึกษาศิลปศาสตร์ชำนิชำนาญดีแล้ว ก็ให้พักอาศัยอยู่ในพระอาศรมบทนั้น จนพระชนม์ได้ ๘ ขวบเต็มบริบูรณ์
ฝ่ายพระราชกุมารโพธิสัตว์นั้น ระลึกถึงมารดาที่ตกยากอยู่เนืองๆ มิได้ขาด ด้วยสามารถแห่งจิตที่มีความกตัญญูต่อมารดา อยู่มาราตรีหนึ่ง จึงเข้าไปอำลาพระดาบสว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะขออำลาไปเยี่ยมมารดา ขอท่านได้กรุณาอนุญาตให้ข้าพเจ้าได้ไปแทนคุณมารดาดังความคิด และได้โปรดชี้ทิศที่จะไปยังเมืองโกฏินครนั้นให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด
พระดาบสได้ฟังดังนั้น เมื่อจะชี้ทิศบอกมรรคา จึงเรียกพระราชกุมารโพธิสัตว์ให้ออกมานอกพระอาศรมแล้วพูดว่า ดูกรสัปบุรุษ ท่านจงมายืนเงยดูดาวดวงนี้แล้วจงกำหนดให้มั่นคง ดาวดวงนี้ตรงเมืองโกฏินคร ซึ่งเป็นที่อยู่ของบิดามารดาแห่งท่าน
พระราชกุมารโพธิสัตว์กำหนดดวงดาวนั้นได้มั่นคงแล้ว ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าก็เข้าไปหาพระดาบส ร้องไห้ปริเทวนาการร่ำไห้ ด้วยความเสน่หาอาลัยในพระดาบส ครั้นสร่างความโศกระงับความวิโยคแล้วก็กราบไหว้อำลาพระดาบสไป โดยทางทิศที่พระดาบสชี้ให้นั้น ครั้นไปได้ ๗ วันทิศทั้งปวงก็บังเกิดมืดมนอนธการ พระจันทร์และพระอาทิตย์และดวงดาวทั้งหลายก็มิได้เปล่งแสงให้ปรากฏ พระราชกุมารโพธิสัตว์ก็ไม่สามารถที่จะกำหนดทิศนั้นได้ ก็หลงทางไปจนถึงสระโบกขรณีแห่งหนึ่ง จึงลงไปดื่มน้ำและอาบน้ำในที่/*37สระนั้นตามปรารถนา แล้วก็ขุดรากบัวและเก็บผักมาเคี้ยวบริโภคต่างอาหาร แล้วไปนั่งอยู่ ณ โคนต้นไม้ไทรโดยควรแก่ความสุขสำราญ จึงลุกขึ้นตระเตรียมการที่จะเดินทางต่อไป
ดังได้สดับมา ในสระโบกขรณีนั้น มียักษ์ตนหนึ่งชื่อว่ากาลยักษ์สิงอยู่กับนางยักษินีผู้เป็นภรรยา ทั้งเป็นผู้หวงห้ามสระโบกขรณีนั้นด้วย แท้จริงกาลยักษ์นั้นเป็นผู้บำรุงปฏิบัติท้าวเวสสวรรณ ได้พรจากท้าวเวสสวรรณนั้นว่า ถ้าผู้ใดไม่รู้จักธรรมและอธรรม ผู้นั้นจงเป็นภักษาหารของท่าน ถ้าผู้ใดเป็นผู้รู้จักธรรมและอธรรม ท่านจงอย่าเคี้ยวกินผู้นั้นเป็นภักษาหาร
ก็ในสมัยนั้น กาลยักษ์ไปบำรุงท้าวเวสสวรรณอยู่ ครบกำหนด ๗ วันจึงจะกลับมา นางยักษินีผู้เป็นภรรยาของกาลยักษ์ซึ่งอยู่เฝ้าสระนั้น ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์ราชกุมารลุกขึ้นจะเดินไป เมื่อนางจะจับพระโพธิสัตว์ราชกุมารนั้น จึงกล่าวว่า ดูกรมาณพหนุ่มน้อย เหตุไรเจ้าจึงมาลักรากบัวและน้ำในสระของเรานี้กิน เจ้าจะเป็นภักษาหารของเรา เจ้าจงหยุดยืนอยู่ก่อน ว่าดังนี้แล้ว ก็จับพระโพธิสัตว์มาปริภาษด่าว่าทุบถองตบตี แล้วจำไว้ในเรือนจำด้วยเครื่องจำต่างๆ แล้วคุกคามว่า ดูกรเด็กหนุ่มน้อยคนร้าย บัดนี้สามีเราไปบำรุงท้าวเวสสวรรณอยู่ยังไม่กลับมา ถ้าสามีของเรากลับมาก็จักฆ่าท่าน แล้วปิ้งเนื้อของท่านกินเป็นภักษาหาร
ฝ่ายพระราชกุมารโพธิสัตว์ ได้รับทุกขเวทนาอันสาหัส ก็ร้องไห้ปริเทวนาการครวญคร่ำ เมื่อระลึกถึงมารดาขึ้นมาจึงกล่าวคาถาว่า
อมฺมา มยฺหํ อชานนฺตี
ปุตฺโต ชีวโก อิติ
กฏฺทณฺโหติ สฺาย
มม น อนุโสจนฺติ
มาตุ คุณํ วรตรํ
สิรสา มยฺหํ วนฺทามิ
ชิวํ รกฺขตุ มม
กรํ ปฏิคุณํ ตว
อมฺหากํ มรณํ อชฺช
อมฺมา จ สุขิตา โหตุ
ทีฆายุ อขรามรา
อมฺมา จ สา อาคเมตุ ฯ
ความว่า แม่ของเราก็มิได้รู้ว่า บุตรของตนยังมีชีวิตอยู่มาสำคัญเสียว่า บุตรของตนเป็นท่อนไม้ จึงไม่เศร้าโศกถึงเราผู้เป็นบุตร ข้าพเจ้าขอไหว้คุณของมารดาซึ่งเป็นคุณอันประเสริฐ ด้วยเศียรเกล้าของข้าพเจ้า ขอพระคุณของมารดาจงรักษาชีวิตของข้าพเจ้าไว้ ข้าพเจ้าจะกระทำ/*38การตอบแทนพระคุณของท่าน ความตายของข้าพเจ้าในวันนี้แล แม่จงมีความสุขมีอายุยืนยาวอย่ารู้แก่รู้ตายเถิด อนี่งแม่นั้นจงคอยท่าข้าพเจ้าอยู่เถิด
แต่พระโพธิสัตว์ราชกุมารร้องไห้คร่ำครวญถึงมารดาอยู่ดังนี้ กาลล่วงไปได้ ๗ วัน
ครั้นวันที่ ๗ กาลยักษ์ก็กลับมาจากบำรุงท้าวเวสสวรรณ นางยักษินีภรรยาจึงบอกว่า ข้าแต่สามี ข้าพเจ้าได้จับกุมารหนุ่มน้อยซึ่งมาอาบน้ำในสระ แล้วลักเง่าบัวในสระนั้นกินเป็นอาหารข้าพเจ้าผูกด้วยเครื่องจำใส่ไว้ในเรือนจำแล้ว กาลยักษ์จึงกล่าวว่า เจ้าจงไปพากุมารหนุ่มน้อยนั้นมาหาเรา เราจะถามกุมารนั้น ว่าจะรู้ธรรมและอธรรมหรือไม่ ถ้าว่ากุมารนั้นไม่รู้จักธรรมและอธรรมเราจึงจะกินกุมารนั้นเป็นภักษาหารได้ นางกาลยักษินีจึงไปถอดพระโพธิสัตว์ราชกุมารออกจากเครื่องจำจูงมือมา
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ราชกุมารกระทำเมตตาจิตให้เป็นปุเรจาริกแล้วก็เดินมาตรงหน้ากาลยักษ์
ฝ่ายกาลยักษ์แลเห็นพระโพธิสัตว์ราชกุมารนั้น มีรูปงามยิ่งและมีผิวดังทองคำ ควรเป็นที่นำมาซึ่งความเสื่อมใส ทั้งประกอบด้วยวัยกำดัดหนุ่มน้อย ก็เกิดความรักใคร่ในพระโพธิสัตว์ราชกุมารนั้น จึงมีวาจาว่า ดูกรมาณพ ตัวท่านกำลังหนุ่มน้อย ท่านต้องเป็นภักษาหารของเรา
พระโพธิสัตว์ราชกุมารจึงถามว่า ดูกรยักษ์ เราจะเป็นภักษาหารของท่านด้วยเหตุอะไร ดูกรมาณพ เพราะเหตุที่ท่านมาลักน้ำและเง่าบัวของเรากิน ท่านจึงต้องเป็นภักษาหารของเรา ดูกรยักษ์ น้ำและเง่าบัวในสระจะเป็นของท่านด้วยเหตุอะไร ดูกรมาณพน้ำและเง่าบัวในสระจะเป็นของเรา เพราะเราบำรุงท้าวกุเวรราช ท้าวกุเวรราชให้พรแก่เรา ดูกรยักษ์ ท่านจะกินชนได้ทั้งสิ้นหรือ หรือจะเว้นชนเช่นไรบ้าง ดูกรมาณพ ท้าวกุเวรราชได้อนุญาตเราไว้ว่า ถ้าผู้ใดรู้จักธรรมและอธรรมผู้นั้นไม่เป็นภักษาหารของเรา เพราะฉะนั้นตัวท่านเป็นเด็กนักจักรู้จักอะไร ท่านคงต้องเป็นภักษาหารของเราเที่ยงแท้ ดูกรยักษ์ เรารู้จักธรรมและอธรรมอยู่ เราไม่ใช่ภักษาหารของท่าน ดูกรมาณพ ถ้าท่านรู้ท่านจงกล่าวให้เราฟัง ดูกรยักษ์ ภรรยาของท่านได้จับเราจำไว้ให้เราอดอาหารถึง ๗ วัน เราเป็นผู้หิวนักไม่อาจกล่าวให้ท่านฟังได้ กาลยักษ์จึงให้ภรรยานำอาหารมาให้พระโพธิสัตว์บริโภค แล้วจึงเตือนว่า/*39ท่านได้บริโภคอาหารแล้ว เหตุไรจึงยังไม่กล่าวธรรมให้เราฟังเล่า ดูกรยักษ์ ตัวของเรามัวหมองยังไม่ผ่องใส ไม่ควรกล่าวธรรมแก่ท่าน กาลยักษ์จึงให้พระโพธิสัตว์อาบน้ำชำระกาย แล้วให้นุ่งผ้าสาฎกอันใหม่แล้วเตือนว่า เหตุไรท่านจึงยังไม่กล่าวธรรมเล่า ดูกรยักษ์ ผู้ที่จะแสดงธรรมย่อมแสดงโดยเหตุอันควร ๒ ประการ คือ อาสนะสมควรประการ ๑ บุคคลสมควรประการ ๑ เพราะเหตุนั้น อาสนะและบุคคลยังมิได้สมควร เราจึงไม่อาจกล่าวธรรมได้ ดูกรมาณพ ก็อาสนะและบุคคลเช่นไรเล่าจึงจะสมควร ดูกรยักษ์ ท่านจงตกแต่งอาสนะที่เราจะนั่งแสดงธรรมด้วยเครื่องอลังการอันวิจิตรต่างๆ แล้วจงจัดตั้งเครื่องสักการบูชา มีประทีปธูปเทียนดอกไม้เป็นต้น แล้วประนมมือตั้งสติมีความเคารพนับถือเรา เมื่อท่านทำได้เช่นนี้ ก็ชื่อว่าอาสนะและบุคคลสมควร ยักษ์ก็กระทำตามคำพระโพธิสัตว์บอกนั้นทุกประการ
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ราชกุมารก็ขึ้นนั่งบนธรรมาสน์ให้ยักษ์นั้นสมาทานศีล ๕ แล้ว เมื่อจะแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาส คือ ตามอย่างธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงกล่าวเตือนว่า ดูกรยักษ์ ท่านจงเงี่ยโสตลงสดับธรรมในกาลนี้ แล้วจึงกล่าวพระคาถาทั้งสามว่า
ธมฺโม กุสโล เจว
อธมฺโม อกุสโล จ
อุโภ น สมวิปากิโน
ธมฺโม จ สคฺคมุเปติ
อธมฺโม นิริยํ เนติ
ปณฺฑิโต หิ วิชานิย
ธมฺโม อนาวิโล เจว
มณิโชติ ยถา รุจิ
อธมฺโม อสุจิโกปิ
คามสุกโร วิย จ
ธมฺโม มุนีหิ ปสฏฺโ
อธมฺโม วิฺูหิ ครหิโต ฯ
ความว่า ธรรมได้แก่ธรรมที่เป็นกุศล อธรรมได้แก่ธรรมที่เป็นอกุศล อธรรมที่เป็นกุศลและธรรมที่เป็นอกุศลทั้งสองนี้ มีวิบากผลไม่เสมอกัน ธรรมที่เป็นกุศลย่อมให้สัตว์ถึงสุคติสวรรค์ ธรรมที่เป็นอกุศลย่อมนำสัตว์ไปสู่นรก ผู้ที่เป็นบัณฑิตรู้ชัดแล้วอย่างนี้เทียว อนึ่งธรรมเป็นของบริสุทธิ์ใสสะอาด เปรียบดังแก้วมณีโชติที่มีรัศมีรุ่งเรือง ส่วนอธรรมเป็นของเศร้าหมองไม่สะอาด เปรียบดุจสุกรในบ้าน ธรรมเป็นสิ่งที่นักปราชญ์ทั้งหลายสรรเสริญ ส่วนอธรรมเป็นสิ่งที่นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวติเตียน
/*40เอวํ มหาสตฺเต เมื่อพระมหาสัตว์แสดงธรรมเทศนาอยู่อย่างนี้ สองสามีภรรยาคือกาลยักษ์และนางกาลยักษินีก็ซ้องสาธุการ ขณะนั้นกาลยักษ์จึงถอนเขี้ยวแก้วมณีออกบูชาธรรม แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรท่านผู้เป็นสัตบุรุษจำเดิมแต่นี้ไป ข้าพเจ้าจะไม่กลืนกินสัตว์ที่มีชีวิตอีกต่อไป แล้วจึงถามว่า ดูกรท่านผู้เป็นสัตบุรุษ ท่านมาแต่ที่ไหน และบัดนี้ท่านจะไปในที่ใด พระโพธิสัตว์จึงเล่าความตั้งแต่เบื้องต้นจนที่สุด ตามคำที่เทพบุตรได้บอกแล้วนั้นให้ยักษ์ฟัง แล้วจึงบอกว่า บัดนี้เราจักไปเมืองโกฏินคร เพื่อจะกระทำอุปการตอบแทนคุณมารดาที่ได้ตกยาก ขอท่านจงเอ็นดูช่วยบอกหนทางให้เราไปด้วยเถิด
กาลยักษ์จึงบอกว่า ถ้าท่านไปทางนี้โดยทิศเป็นระหว่างทิศประจิม จักได้เสวยราชสมบัติในเมืองกาสิกรัฐอันหากษัตริย์มิได้ พระราชาในเมืองนั้นสิ้นพระชนม์ได้ ๗ วันแล้ว ฝ่ายนางอัครมเหสีของพระราชานั้นยังเป็นหม้ายอยู่ อนึ่งอำมาตย์ทั้งหลายกำลังปรึกษาหาอุบายที่จะเสาะหาพระราชาครองเมืองนั้น พระโพธิสัตว์จึงถามว่า เมืองนั้นไกลเพียงไร กาลยักษ์จึงบอกว่า ตั้งแต่ที่นี้ไปไกลได้ ๓๐ โยชน์ นางกาลยักขินีจึงว่า ข้าแต่สามีในหนทางนั้นประกอบไปด้วยสัตว์ร้าย มีเสือโคร่งและราชสีห์เป็นต้น ท่านจงพาพระกุมารนี้ไปส่งเถิด อย่าให้ลำบากด้วยอันตรายในทางนั้นเลย กาลยักษ์ก็เห็นด้วย จึงให้พระโพธิสัตว์ขึ้นนั่งบนบ่าแล้วก็แบกไปโดยกำลังเร็ว ครั้นถึงแดนเมืองกาสิกรัฐ จึงให้พระโพธิสัตว์ลงจากบ่าแล้วให้นั่งอยู่ ณ ภายใต้ต้นไทรใหญ่อันมีอยู่ภายนอกเมือง ส่วนตนก็กลับมายังที่อยู่ของตน
ในกาลนั้น อำมาตย์ทั้งหลายมีปุโรหิตาจารย์เป็นต้น ซึ่งอยู่ในเมืองนั้นจึงปรึกษากันว่า เราจะได้ใครเป็นพระราชาอันสามารถที่จะสั่งสอนให้ชาวพระนครของเราทั้งหลายรู้จักสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ได้ ฝ่ายพระราชเทวีของเรานั้น ก็เป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดเฉียบแหลม สามารถจะสั่งสอนชาวพระนครทั้งหลายได้โดยแท้ แต่ทว่าไม่สามารถที่จะออกสู้รบข้าศึกศัตรูในที่รบได้ เพราะฉะนั้น เราทั้งหลายควรจะเสาะหาผู้ที่มีปัญญาและสามารถในการสงคราม มาเป็นพระราชาปกครองบ้านเมือง ก็แต่เราทั้งหลายจะเสาะหาบุคคลเช่นไร และจะหาด้วยอุบายอย่างไร จึงจะได้บุคคลเช่นนั้นมาเป็นพระราชา
ในลำดับนั้น ปุโรหิตาจารย์จึงพูดว่า ผู้ใดที่เป็นผู้รู้อุบายและรู้ศิลปศาสตร์มาก และเป็นประธานของเราทั้งหลายมากด้วยกัน ผู้นั้นแลสมควรเป็นพระราชาของเราทั้งหลาย /*41หมู่อำมาตย์จึงกล่าวค้านว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ท่านอาจารย์พูตตามความชอบใจของท่านอาจารย์ผู้เดียว ข้าพเจ้าทั้งหลายหาเชื่อฟังคำของท่านไม่ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะต้องกราบทูลพระราชเทวี ตามที่ได้หารือกันนี้ให้ทรงทราบก่อน ครั้นเห็นพร้อมกันแล้ว จึงนำความนั้นขึ้นกราบทูลพระราชเทวี
พระราชเทวีได้ทรงสดับดังนั้น จึงมีพระเสาวนีย์สั่งว่า ถ้ากระนั้นท่านทั้งหลายจงสร้างปราสาทมีเสาต้นเดียว ให้สูงประมาณสามอุสุภขึ้นที่ท่ามกลางพระนคร ครั้นอำมาตย์เหล่านั้นรับพระเสาวนีย์สร้างปราสาทให้สำเร็จภายในสามปีแล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ให้ทาเสาปราสาทนั้นด้วยน้ำมัน แล้วทรงอธิษฐานว่า ผู้ใดเป็นผู้มีบุญสามารถจะครองราชสมบัติก็ดี หรือผู้ใดมีบุญควรจะได้อยู่ร่วมสังวาสกับเราก็ดี ขอให้ผู้นั้นขึ้นสู่ปราสาทที่มีเสาต้นเดียวนั้นได้ ถ้าว่าผู้ใดเป็นคนกาลกัณณี ขออย่าให้ผู้นั้นขึ้นสู่ปราสาทนั้นได้เลย ครั้นทรงอธิษฐานดังนี้แล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสบังคับว่า ท่านทั้งหลายจงขึ้นสู่ปราสาทนั้นทีละคน ๆ เถิด ครั้นมีพระเสาวนีย์ ดังนี้แล้ว ก็เสด็จขึ้นประทับ ณ สุวรรณบัญชร แล้วให้เอาเชือกผูกปราสาทนั้นเหนี่ยวมาพอเสด็จขึ้นได้ จึงเสด็จขึ้นสู่ปราสาทนั้นพร้อมด้วยนางบริจาริกาทั้งหลาย แล้วเปิดพระแกลมีพระเสาวนีย์สั่งว่า ท่านทั้งหลายจงประชุมชาวพระนครทั้งปวง ตลอดจนคนเฝ้าประตูเป็นที่สุด แล้วจึงขึ้นสู่ปราสาทนี้ทีละคนๆ ถ้าผู้ใดขึ้นได้ก็จักได้เป็นพระราชาครองอาณาจักร
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระเสาวนีย์แล้ว ทำปุโรหิตให้เป็นหัวหน้าแล้วเรียงตัวขึ้นปีนเสาทีละคนๆ ก็ไม่สามารถจะขึ้นปราสาทนั้นได้ ตลอดจนชาวพระนครทั้งหลายก็ไม่มีผู้ใดขึ้นได้แม้แต่สักคนเดียว
พระราชเทวีเห็นดังนั้น จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูก่อนท่านทั้งหลายผู้เจริญ แว่นแคว้นบ้านเมืองที่มีพระราชาปกครอง ย่อมดำรงอยู่ได้เป็นอันดี ถ้าไม่มีพระราชาอยู่ปกครองแล้ว ก็มีแต่ความเสื่อมถ่ายเดียว เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงจัดบุษยราชรถ อันมีเศวตฉัตรขาว และเครื่องอลังการขาวล้วน เทียมเข้าด้วยม้ามีสีขาวทั้งหลาย แล้วเสี่ยงปล่อยไปว่า ถ้าผู้ใดมีบุญญาธิการสมควรที่ได้ราชาภิเษกในราชสมบัติ ขอให้บุพยราชรถจงไปเกยที่ผู้นั้น การเสี่ยงบุษยราชรถนี้ เป็นธรรมดาที่ได้ทำกันสืบเนื่องมาแต่บูรพประเพณีครั้งโบราณ ดังนี้
/*42อำมาตย์ทั้งหลายรับพระเสาวนีย์แล้ว ก็พากันประดับพระนครด้วยเครื่องอลังการต่างๆ แล้วเทียมมงคลสินธพทั้งสี่อันมีสีดังดอกกมุทเข้าในบุษยราชรถอันเป็นมงคล แล้วปูลาดด้วยเครื่องลาดอันวิจิตรในเบื้องบนบุพยราชรถนั้น แล้วนำเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ คือ พระมงกุฎ พัดเครื่องต้น พระขรรค์ เศวตฉัตร ฉลองพระบาท ตั้งไว้ในที่สุดบุพยราชรถข้างหนึ่งแล้ว จึงให้เสนามีองค์สี่นุ่งผ้าขาวประดับเครื่องอลังการล้วนขาว ตามแวดล้อมบุษยราชรถนั้น แล้วให้ประโคมดนตรีไปในเบื้องหลัง ครั้นจัดการดังนี้แล้ว จึงให้พระราชเทวีทรงหลั่งน้ำรดลงบนเชือกสำหรับขับรถ และงอนรถและปฏักสำหรับรถด้วยพระสุวรรณภิงคาร คือพระเต้าน้ำทอง แล้วทรงอธิษฐานว่า ถ้าผู้ใดมีบุญญาธิการอาจครองราชสมบัติในเมืองนี้ได้ ขอให้บุษยราชรถตรงไปยังสำนักผู้นั้นเถิด ทรงเสี่ยงอธิษฐานแล้วก็ปล่อยบุพยราชรถนั้นไป
ฝ่ายบุษยราชรถนั้น กระทำประทักษิณราชมณเทียรแล้วก็ขึ้นสู่ทางใหญ่ไป ชนทั้งหลายมีปุโรหิตและเสนาบดีเป็นต้น ต่างคนต่างก็กราบไหว้เทพดาอธิษฐานว่า ขอให้บุพยราชรถจงมาสู่สำนักเราดังนี้ บุษยราชรถนั้นก็ก้าวล่วงเลยบ้านเรือนคนทั้งปวงนั้น แล้วออกจากพระนครผันหน้าตรงไปสู่ต้นไทรใหญ่ที่พระโพธิสัตว์บรรทมอยู่นั้น
ฝ่ายอำมาตย์ทั้งหลายมีปุโรหิตเป็นต้นเห็นบุษยราชรถแล่นไปโดยกำลังเร็วดังนั้น จึงร้องว่า ท่านทั้งหลายจงชักสินธพให้บุษยราชรถกลับเสียเถิด ท่านเสนาบดีได้ฟังดังนั้นจึงห้ามว่า ท่านทั้งหลายอย่าทำบุษยราชรถให้กลับเข้าพระนครเลย เมื่อบุษยราชรถนั้นจะไปสัก ๑๐๐ โยชน์ก็จงไปเถิด เราทั้งหลายจะติดตามไป บุษยราชรถนั้นครั้นถึงต้นไทรใหญ่ก็กระทำประทักษิณพระโพธิสัตว์แล้วหยุดตระเตรียมที่จะขึ้นเกยพระโพธิสัตว์
ฝ่ายอำมาตย์ทั้งหลายมีท่านเสนาบดีเป็นต้น ได้เห็นพระโพธิสัตว์นั้น มีผิวพรรณดังทองคำกำลังรุ่นหนุ่ม ทั้งมีรูปอันงามควรเป็นที่เลื่อมใส และบริบูรณ์ไปด้วยสรรพลักษณะอันอุดมดี จึงพร้อมกันว่า มาณพรุ่นหนุ่มผู้บริบูรณ์ไปด้วยสรรพลักษณะอันอุดมผู้นี้ เป็นผู้เกิดในตระกูลกษัตริย์ขัตติยมหาศาล มาณพผู้นี้เป็นบุตรกษัตริย์โดยแท้ที่จะผันแปรเป็นผู้ใดผู้หนึ่ง นอกจากบุตรกษัตริย์นั้นเป็นอันไม่มี ครั้นเห็นพร้อมกันดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ มาณพผู้นี้เป็นผู้นอนอยู่แต่ผู้เดียว เราทั้งหลายได้เห็นปรากฏอยู่ ถ้าหากว่ามาณพผู้นี้จักเป็นบุญสมควรแก่เศวตฉัตรแล้วไซร้ เมื่อเราทั้งหลายประโคมดนตรีก็จักไม่ตื่นตกใจและจักไม่ลุกขึ้นหนีไป ถ้าหากว่า มาณพผู้นี้จักเป็นคนกาลกัณณีไม่มีบุญไซร้ /*43เมื่อได้ยินเสียงดนตรีที่เราประโคม ก็จักสะดุ้งตกใจกลัวมีความหวั่นไหว แล้วลุกขึ้นวิ่งหนีไปจากที่นี้ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงประโคมสรรพดุริยดนตรีโดยเร็วพลัน
ในขณะนั้น พนักงานดนตรีทั้งหลายก็ประโคมดนตรีขึ้นพร้อมกัน เสียงดนตรีนั้นก็ดังกึงก้องดุจเสียงคลื่นที่ดังสนั่นในท้องมหาสมุทรฉะนั้น
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ตื่นขึ้นเพราะเสียงดนตรีที่ประโคมนั้น จึงเลิกผ้าที่ห่มคลุมพระเศียรขึ้นดู ครั้นเห็นหมู่มหาชนทั้งบุษยราชรถก็รู้ชัดว่า เศวตฉัตรมาถึงเราแล้วจึงชักผ้าคลุมพระเศียรดังเก่า แล้วพลิกพระกายกลับบรรทมโดยเบื้องซ้าย
ในลำดับนั้น อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน ต่างก็พากันยกอัญชลีกรกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา บัดนี้ราชสมบัติมาถึงพระองค์แล้ว ขอพระองค์จงเสด็จอุฏฐาการเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระโพธิสัตว์ได้สดับคำทูลดังนั้น จึงอุฏฐาการจากที่บรรทม ทรงนั่งคู้บัลลังก์ขัดสมาธิแล้วจึงตรัสถามว่า ดูกรท่านทั้งหลาย พระราชาผู้ปกครองท่านทั้งหลายไปข้างไหน ข้าแต่สมมติเทวดา พระราชาของข้าพระองค์ทั้งหลายเสด็จทิวงคตแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ดูกรท่านทั้งหลาย ก็พระราชอนุชาหรือพระราชกุมารของพระราชานั้นไม่มีหรือ ข้าแต่สมมติเทวดา พระราชอนุชาและพระราชกุมารของพระราชานั้นมิได้มี พระพุทธเจ้าข้า ถ้ากระนั้นเราจะรับครองราชสมบัติตามถ้อยคำที่ท่านทั้งหลายเชื้อเชิญเรา
ลำดับนั้น มหาชนทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน จึงทำการอภิเษกพระโพธิสัตว์ให้เสวยถวัลยราชเป็นพระราชา ทรงพระนามว่า พระเจ้าวนาวนราช ครองราชฮาณาจักรกาสิกรัฐ
ในกาลนั้นพระเจ้าวนาวนราชโพธิสัตว์ก็เสด็จขึ้นทรงราชรถพร้อมด้วยมหันตบริวารยศและเสนามาตย์ราชบริพาร เสด็จเข้าสู่พระนครราชนิเวศน์สถาน แล้วขึ้นบนพระราชมณเทียรเสด็จประทับ ณ ราชบัลลังก์ ทรงตรวจตราแต่งตั้งฐานันดรศักดิ์มีเสนาบดีเป็นต้น แล้วเสด็จขึ้นสู่พื้นมหามงคลปรางค์ปราสาท
ฝ่ายพระราชเทวีอัครมเหสีหม้าย ได้ทอดพระเนตรเห็นพระวนาวนราชโพธิสัตว์ก็เกิดความโสมนัสยินดีรักใคร่ โดยสำคัญในใจว่าพระโพธิสัตว์นั้นเป็นบุตรของตน จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตรดังนี้ ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็กราบไหว้พระราชเทวี โดยสำคัญในใจว่า พระราชเทวีนั้นเป็นพระมารดาของพระองค์ แล้วพระราชเทวีจึงสวมกอด/*44พระโพธิสัตว์ให้ขึ้นนั่งเหนือตัก จุมพิตแล้วตรัสถามว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร พ่อมาแต่ที่ไหน บิดามารดาพ่ออยู่ ณ ที่ใด
ครั้นได้ฟังคำ พระโพธิสัตว์เล่าความตามที่เทพยดาได้บอกเล่าให้ฟังทุกประการ นางก็มีความสงสารร่ำร้องไห้ แล้วมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร พ่ออย่ามีความทุกข์ร้อนเสียใจไปเลย จำเดิมแต่นี้ไป มารดาจะเลี้ยงเจ้าเหมือนดังบุตรของเราที่เกิดแต่อุทรฉะนั้น ตั้งแต่นั้นมาพระโพธิสัตว์ก็ได้เป็นพระราชาครองราชสมบัติในเมืองนั้นโดยทศพิธราชธรรมประเพณี
ครั้นกาลต่อมา พราหมณ์ผู้เป็นปุโรหิตาจารย์จึงคิดว่า พระราชาของเรานี้ยังหนุ่มนัก ไม่สมควรที่จะอยู่ร่วมรักกับพระอัครมเหสีซึ่งเป็นผู้ใหญ่ อีกประการหนึ่งเล่า ตัวเราก็มีวัยอันเจริญตั้งอยู่ในความเป็นผู้ใหญ่ ไม่สมควรที่จะมากราบไหว้รับราชการอยู่กับพระราชาซึ่งเป็นกุมารหนุ่มน้อย เมื่อเป็นดังนี้เราควรจะล่อลวงพระราชาพาขึ้นไปบรรพต แล้วผลักให้ตกลงไปในเหวให้ถึงแก่ความตาย ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงไปเฝ้าพระราชาโพธิสัตว์ ถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช พระราชาทั้งหลายแต่ครั้งโบราณมา เมื่อได้ราชาภิเษกเป็นกษัตริย์ในพระนครนี้แล้ว ย่อมขึ้นไปบนบรรพตอันปราศจากมลทินแล้วทรงสระสนานพระเศียร เที่ยวประพาสเล่นอยู่ ณ บรรพตนั้น ส่วนพระองค์มิได้เสด็จสรงสนานพระเศียรโดยขัตติราชประเพณีนั้น ด้วยเหตุอันใด ครั้นพระโพธิสัตว์ตรัสว่า เรามิได้รู้ราชประเพณี พราหมณ์ปุโรหิตจึงทูลว่า กาลนี้พระองค์ก็ได้ทรงทราบแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จขึ้นบรรพตทรงกระทำตามราชประเพณีนั้นเถิด พระพุทธเจ้าข้า
อถ โส วนาวนราชา ลำดับนั้น พระเจ้าวนาวนราชโพธิสัตว์จึงตรัสรับว่า ถ้ากระนั้นเราจะทำตามราชประเพณีในเมืองนี้ แล้วมีพระราชดำรัสให้ประดับมรรคาที่จะไปยังที่บรรพตนั้น จึงให้ประชุมโยธาหาญเตรียมการที่จะเสด็จเสร็จแล้ว ทรงเสวยพระกระยาหารมีรสเลิศต่างๆ แล้วเสด็จเข้าที่สรงทรงเครื่องประดับสำหรับกษัตริย์เสร็จแล้ว กรกุมพระขรรค์แก้วยุรยาตรเสด็จลงจากปราสาทขึ้นประทับ ณ คอพระยาคชสาร พร้อมด้วยเสนามาตย์ราชบริพารและนางสนมแวดล้อมเป็นขนัด เมื่อพระราชาโพธิสัตว์เสด็จถึงเชิงบรรพตแล้วก็เสด็จลงจากคอพระยาคชสารจะเสด็จขึ้นบนวิมลบรรพต
ในขณะนั้น พราหมณ์ปุโรหิตจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ส่วนอำมาตย์ราชเสนาและนางปริจาริกาทั้งหลาย จงยับยั้งอยู่ ณ เชิงบรรพตนี้ ขอพระองค์จงเสด็จขึ้น/*45บรรพตพร้อมกับข้าพระองค์สองคนเท่านั้น ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงให้พระโพธิสัตว์เสด็จประทับ ณ คอของตน แล้วพาแบกขึ้น ณ เบื้องบนบรรพต ครั้นถึงเหวแห่งหนึ่งจึงทิ้งพระโพธิสัตว์ลงในเหวนั้น
ก็ในท้องบรรพตอันเป็นภายใต้แห่งเหวนั้น มีต้นรังต้นหนึ่ง มีกิ่งเป็นสาขางอกงามเจริญขึ้นโดยลำดับ เมื่อพระโพธิสัตว์ถูกทิ้งตกลงไปบนยอดไม้รังนั้น จึงได้ทรงยึดไม้รังด้วยพระกรแล้ว ประทับนั่งอยู่ ณ ยอดไม้รัง พระสกนธ์กายมิได้กระทบสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย ทรงสบายพระองค์เป็นปกติอยู่ มิได้มีวิการสิ่งใดในพระสรีรกาย
ฝ่ายพราหมณ์ปุโรหิตนั้น ครั้นทิ้งพระโพธิสัตว์ลงไปในเหวแล้ว จึงกลับมาเรียกพวกราชบริษัทบอกว่า ดูกรพ่อทั้งหลายผู้เจริญพระราชาของเราทั้งหลายเสด็จขึ้นไปบนบรรพตแล้ว ทรงวิ่งไปวิ่งมาก็หายไปบนบรรพตนั้น เราเที่ยวเสาะหาในที่ต่างๆ และร้องเรียกเชิญเสด็จก็มิได้พบพระองค์ ท่านทั้งหลายจงไปเที่ยวค้นหาพระราชาของเราเถิด
พวกเสนามาตย์ราชบริพารและนางบริจาริกาทั้งหลาย ได้ฟังพราหมณ์ปุโรหิตบอกดังนั้น ต่างคนก็พากันตกใจร้องไห้ปริเทวนาการ แล้วพากันขึ้นไปบนบรรพตเที่ยวค้นหาในสถานที่ต่างๆ เที่ยวร้องเชิญเสด็จสิ้นวันยังค่ำ ก็มิได้ประสบพระโพธิสัตว์ จึงพากันกลับเข้าพระนคร แล้วทูลพระราชเทวีให้ทรงทราบ
พระราชเทวีได้ทรงสดับดังนั้น ก็ทรงพระกรรแสงร่ำปริเทวนาการ มีพระหฤทัยเดือดดาลไปด้วยโทมนัส จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสปริภาษพราหมณ์ปุโรหิตด้วยพระคาถาว่า
ทุฏฺโ โข พฺราหฺมโณ พาโล
มม ปุตฺตํว วฺเจติ
โส รโห คโต มาเรติ
กามฺจ มรณํ ปตุโต ฯ
ความว่า พราหมณ์ผู้ประทุษร้ายใจพาล ลวงเอาบุตรเราไปฆ่าเสียในที่ลับ บุตรของเราก็ถึงความตายแล้วโดยแท้
ในกาลนั้น มหาชนทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน ก็พากันเที่ยวค้นหาพระราชาโพธิสัตว์ในสถานที่ต่างๆ อีก ๗ วัน ครั้นไม่พบพระโพธิสัตว์ จึงประชุมกันที่หน้าพระลาน เมื่อได้เห็นพระราชเทวียังทรงพระกรรแสงปริเทวนาการอยู่ดังนั้น จึงพากันทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า การที่กระทำสมาคมกับพระราชาผู้เป็นกุมารหนุ่มน้อยนั้นมิบังควร ขอพระแม่เจ้าจงเสาะหาพระภัสดาองค์อื่น ซึ่งมีบุญญาธิสมภารและมีวัยเสมอด้วยพระแม่เจ้าเถิด
/*46พระราชเทวีจึงตอบว่า ดูกรท่านทั้งหลาย นี่ท่านทั้งปวงเห็นจะสำคัญว่าพระราชาหนุ่มน้อยนั้นเป็นสามีของเรา ความที่จริงคือ พระราชาหนุ่มน้อยนั้นได้ปฏิญาณตนว่าเป็นบุตรของเรา เพราะเหตุนั้นเราจึงมีความเศร้าโศกระทมไปด้วยทุกข์โทมนัส
เมื่อเสนามาตย์ราชบริษัทได้ฟังดังนั้น จึงทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ที่พระแม่เจ้ามีพระเสาวนีย์ตรัสนี้สมควรแล้ว ข้าพเจ้าทั้งหลายก็เห็นเป็นการจริง ก็แต่ว่าเดี๋ยวนี้บ้านเมืองของเราปราศจากพระราชาผู้ปกครอง เราทั้งหลายจักกระทำอย่างไรดี จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า เราไม่อาจที่จะคิดอีกแล้ว ท่านทั้งหลายจงปรึกษาหารือกันเถิด แต่นี้ไปเราจักเป็นผู้นิ่งจักไม่ปรึกษาหารือด้วยท่านทั้งหลายทั้งปวง ถ้าและว่าเราขืนปรึกษาไป ความครหาก็จักบังเกิดขึ้นแก่เราอีก
จำเดิมแต่นั้นมา เหล่าอำมาตย์ทั้งหลายก็ช่วยกันตรวจตราดูแลราชกิจทั้งปวง ฝ่ายพระราชเทวีก็ทรงบำเพ็ญกุศลบุญนฤธีมีทานเป็นต้น แล้วทรงอุทิศส่วนกุศลให้แก่พระเจ้าวนาวนราชโพธิสัตว์ทุกวันๆ เป็นนิจนิรันดรมิได้ขาด
อถ ตสฺมึ อธิวฏฺา ในกาลนั้น เทพยดาทั้งสองซึ่งสิงสถิตอยู่ ณ บรรพตนั้น ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์ถูกพราหมณ์ทิ้งลงไปแล้วยึดกิ่งรังนั่งอยู่บนยอดไม้รังดังนั้น จึงปรึกษากันว่า ถ้าว่าพระราชากุมารผู้เป็นหน่อพุทธางกูรนี้จักตายอยู่ในเหวอันเป็นท้องบรรพตนี้ไซร้ เราทั้งสองก็จักเข้าสู่เทวสมาคมไม่ได้โดยแท้ เพราะเหตุนั้นเราทั้งสองจะทำการสงเคราะห์แก่พระโพธิสัตว์นั้น ครั้นปรึกษากันแล้ว จึงก่อกองไฟให้โพลงขึ้น ทำแสงให้สว่างส่องไปในเหวนั้นแล้ว เทพยดาองค์หนึ่งจึงนฤมิตอัตตภาพเป็นกระต่าย วิ่งไปในที่จำเพาะหน้าพระโพธิสัตว์ ทำเป็นดิ้นรนไปมาแล้วทำเป็นตายอยู่ ณ ที่นั้น
ฝ่ายพระโพธิสัตว์เห็นกระต่ายวิ่งมาตายอยู่ดังนั้น จึงคิดว่าเราจักนำเนื้อกระต่ายนั้นมาปิ้งบริโภค แล้ววิ่งเข้าไปจับกระต่ายนั้น กระต่ายแปลงนั้นก็หายใจนอนอยู่ พระโพธิสัตว์เห็นกระต่ายหายใจอยู่จึงคิดว่ากระต่ายตัวนี้ยังไม่ตายยังเป็นอยู่ ถ้าหากว่าเราบริโภคเนื้อกระต่ายนี้ เราก็จะได้รับความสุขประมาณครู่หนึ่งเท่านั้น แล้วจักได้รับวิบากผลในอบายสิ้นกาลนาน เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ฆ่ากระต่ายนี้บริโภค คิดดังนี้แล้วก็ปล่อยกระต่ายนั้นเสีย
ในลำดับนั้น เทพยดาทั้งสองก็แปลงกายเป็นมนุษย์ เข้าไปหาพระโพธิสัตว์ถามว่า ท่านนี้มาแต่ไหน และท่านเป็นผู้คนเดียวมานั่งอยู่ด้วยเหตุใดพระโพธิสัตว์จึงบอก/*47เหตุที่พราหมณ์ปุโรหิตลวงมาทิ้งให้ฟังแล้วถามว่า ท่านทั้งสองนี้มาแต่ไหน เราทั้งสองอยู่ในป่านี้เอง ท่านทั้งสองมานี้ด้วยเหตุใด เราทั้งสองมานี้ เพื่อประโยชน์จะฟังธรรมเทศนา ท่านรู้ธรรมหรือไม่ เรารู้อยู่บ้าง ถ้าท่านรู้ ท่านจงแสดงธรรมแก่เราทั้งสอง เราแสบท้องมีความหิวกระหายนัก ไม่สามารถจะแสดงธรรมแก่ท่านได้ เทพยดาทั้งสองนั้นจึงนำอาหารทิพย์มาให้พระโพธิสัตว์บริโภค ครั้นพระโพธิสัตว์บริโภคแล้ว จึงเตือนว่า ท่านจงแสดงธรรมแก่เราทั้งสองเถิด พระโพธิสัตว์ตอบว่า อาสนะยังไม่สมควร เทวดาทั้งสองจึงนฤมิตธรรมาสน์อันประดับด้วยเครื่องอลังการต่างๆ แล้วเชิญพระโพธิสัตว์ให้นั่งเหนือธรรมาสน์ แล้วเตือนว่า ท่านจงแสดงธรรมในกาลนี้เถิด
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงว่า ถ้ากระนั้นท่านทั้งสองจงเงี่ยโสตลงสดับเถิด เราจักแสดงธรรมให้ท่านทั้งสองฟังในกาลนี้ ว่าดังนี้แล้ว ก็กล่าวพระคาถาว่า
สตฺตานํ มรณํ ธุวํ
ชีวิตํ อธุวํเจว
สงฺขารา อนิจฺจา วต
ขยวยธมฺมิโน จ
ยถา อุทกกุมฺโภ จ
ขิปฺปภินฺโน อสารโถ
อปฺุปฏิสนฺธิโย เจว
เอวํ สมฺปทเมเวตํ
อิติ โลกธมฺมา นาม
ตสฺมาหํ น โสจยิตํ ฯ
ความว่า ความตายของสัตว์ทั้งหลายเป็นของยั่งยืนคงที่ ชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายเป็นของไม่ยั่งยืนคงที่ สังขารทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านอุปมาไว้ว่าหม้อน้ำที่มีความแตกทำลายโดยพลัน เป็นของไม่มีแก่นสาร ไม่มีใครที่จะติดต่อควบคุมได้ฉันใด สังขารทั้งหลายก็เป็นของไม่เที่ยงมีอันจะแตกทำลายโดยพลัน มิได้มีแก่นสารไม่มีใครควบคุมติดต่อได้ฉันนั้น สภาวะ ๘ ประการ คือ มีลาภได้ลาภหนึ่ง ๑ ความไม่ได้ลาภเสื่อมจากลาภ ๑ ความมียศได้ยศหนึ่ง ๓ ความไม่ได้ยศเสื่อมจากยศ ๑ นินทากล่าวโทษติเตียน ๑ ปสํสา ความสรรเสริญยกย่อง ๑ สุขํ ได้ความสุขกายสุขจิต ๑ ทุกฺขํ ได้ความทุกข์ระทมจิต ๑ ทั้งแปดนี้เรียกว่าโลกธรรม เพราะเป็นธรรมมีอยู่สำหรับโลก โดยเหตุนี้ เมื่อโลกธรรมอันใดอันหนึ่งมาถูกต้องเรา เราจึงมิได้เศร้าโศกเลย
/*48ตํ สุตฺวา เทวตา เทพดาทั้งสองได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว ก็มีจิตชื่นชมโสมนัส จึงบูชาพระโพธิสัตว์ด้วยอาหารมีรสอันเลิศต่าง กับทั้งดอกไม้มีสีอันงามทั้งหลาย แล้วพากันยกพระโพธิสัตว์ขึ้นจากเหว แล้วให้นั่งอยู่ ณ ที่ปากเหวนั้น
มีคำถามว่า เพราะวิบากกรรมอะไร พระโพธิสัตว์นั้นจึงถูกพราหมณ์ลวงเอาไปทิ้งเสียในเหว มีคำวิสัชนาว่า ดังได้สดับมาในชาติที่เป็นอดีตล่วงแล้วนาน เมื่อพระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นนายโคบาลต้อนโคทั้งหลายไปให้กินหญ้า ครั้นได้เห็นกบตัวหนึ่ง จึงจับกบนั้นขว้างลงไปในท้องแห่งเหว แล้วก็หัวเราะเล่นโดยอาการที่รื่นเริง กบนั้นได้มาเกิดเป็นพราหมณ์ปุโรหิต เพราะเวรอันนั้น เมื่อปุโรหิตเห็นพระโพธิสัตว์ก็มีความโกรงยิ่งนัก จึงลวงพระโพธิสัตว์ให้ขึ้นไปบนภูเขาแล้วทิ้งเสียในเหวดังนี้
ตทา วนาวนกุมาโร ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์วนาวนกุมาร เมื่อประดิษฐานอยู่ปากเหวแลดูไปในทิศานุทิศ ก็ไม่สามารถจะกำหนดทิศที่ตนมานั้นได้ จึงลงจากบรรพตโดยทิศอันอื่น แล้วเดินไปโดยทางอันอื่น ครั้นเข้าไปในป่าน้อยใหญ่ก็ข้ามภูเขาน้อยใหญ่ แต่เดินบุกป่าข้ามภูเขาอยู่ดังนี้เป็นหลายวันจึงบรรลุถึงสระโบกขรณีแห่งหนึ่งครั้นถึงสระโบกขรณีแล้ว ก็ลงดื่มน้ำอาบน้ำในสระนั้นแล้วก็เก็บเง่าบัวและฝักบัวทั้งหลายบริโภคเป็นอาหาร
แท้จริง ในสระโบกขรณีนั้น พระยากินนรกับบุตรและธิดาทั้งหลายเคยมาอาบน้ำและเล่นน้ำอยู่เนืองๆ ครั้นเวลาจะกลับไปจึงให้ยักษ์ทั้งหลายประมาณห้าร้อยตนเฝ้าสระนั้น ครั้นยักษ์เหล่านั้นได้เห็นพระโพธิสัตว์ทำอาการดังนั้น จึงจับพระโพธิสัตว์โบยตีแล้วผูกมัดไปเฝ้าพระยากินนร แล้วทูลว่า ข้าแต่เทวดา มนุษย์ผู้นี้มาดื่มน้ำอาบน้ำในสระโบกขรณี แล้วก็เก็บเง่าบัวฝักบัวบริโภคเป็นอาหาร
พระยากินนรได้ฟังดังนั้น ก็มีความโกรธเป็นกำลัง จึงสั่งให้ประหารพระโพธิสัตว์ด้วยท่อนเหล็กทันที แล้วให้ขังไว้ในกรงเหล็ก แต่พระโพธิสัตว์ต้องถูกโบยตี และถูกจำขังอยู่ในกรงเหล็กนั้นถึง ๓ ปี ทั้งมิได้บริโภคอาหารสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย ก็มิได้กระทำกาลกิริยาตาย เพราะเหตุที่พระโพธิสัตว์ได้ดื่มน้ำในสระโบกขรณี น้ำในสระโบกขรณีนั้นรักษาพระชนม์ชีพไว้ได้ ทั้งพระสรีระกายที่ต้องถูกโบยตีก็มิได้มีความบอบช้ำ ด้วยอำนาจที่ดื่มน้ำในสระนั้น
มีคำถามว่า เพราะวิบากกรรมอะไร พวกยักษ์จึงพากันประหารพระโพธิสัตว์ แล้วและถูกสั่งให้ขังในกรงเหล็กต้องอดอาหารถึงสามปี มีคำวิสัชนาว่า ดังได้สดับมาในกาล/*49ที่เป็นอดีตภาคล่วงแล้ว เมื่อพระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นคฤหบดี ได้มอบบุตรของตนคนหนึ่งถวายพระภิกษุ แล้วขอให้บรรพชาเป็นสามเณร สามเณรนั้นเป็นผู้เกียจคร้านมิได้ทำการศึกษาปฏิบัติตามกิจของสามเณร ทั้งมิได้ศึกษาในลัทธิอักขรสมัย คือไม่เล่าเรียนเขียนอ่านตามที่อาจารย์สั่งสอนไว้ ภิกษุผู้เป็นอาจารย์นั้นจึงพาสามเณรไปหาบิดามารดาแล้วบอกว่า สามเณรบุตรของโยมนี้เป็นผู้ไม่ประพฤติความดี ทั้งเป็นผู้เกียจคร้านไม่เล่าเรียนเขียนอ่านในลัทธิอักขรสมัย คฤหบดีผู้เป็นบิดาของสามเณรจึงว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ถ้ากระนั้นพระผู้เป็นเจ้าจงด่าว่าเฆี่ยนตีสามเณรนั้น แล้วอย่าให้สามเณรบริโภคอาหารเลย ถ้าหากว่าสามเณรนั้นกระทำวัตรปฏิบัติโดยชอบตามกิจของตน และหมั่นศึกษาเล่าเรียนรอบรู้อักขรสมัยโดยชอบแล้ว พระผู้เป็นเจ้าจึงให้บริโภคอาหารเถิด เพราะวิบากผลแห่งวจีกรรมนี้ คฤหบดีมาเกิดเป็นพระโพธิสัตว์ จึงต้องถูกโบยตี และอดอาหารอยู่ในกรงเหล็กนั้นถึงสามปี
ในสมัยที่พระโพธิสัตว์ทนทุกขเวทนาอยู่นั้น พระยากินนรอยู่เหนือที่สิริไสยาสน์ ได้เห็นสุบินนิมิตประหลาดเป็นอัศจรรย์ ในสุบินนิมิตนั้นว่า มีสมณะองค์หนึ่งมานั่งอยู่บนอาสน์เท้าสิงห์อันประดับด้วยอลังการ แล้วแสดงธรรมเทศนาอันไพเราะจับใจ ครั้นพระยากินนรตื่นขึ้นก็ปรารถนาจะใคร่ฟังธรรมเทศนา จึงออกจากที่ไสยาสน์มาสรงพระพักตร์สระสางพระเศียร บริโภคโภชนาหารมีรสอันเลิศต่างๆ แล้วให้หาเหล่าอำมาตย์กุมภัณฑ์เข้ามาเฝ้า จึงตรัสถามว่า ในเมืองเรานี้ผู้ที่รู้ธรรมและอาจแสดงธรรมแก่เราได้ มีบ้างหรือไม่
ครั้นพวกอำมาตย์กุมภัณฑ์ทูลว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายหาทราบเกล้าไม่ จึงตรัสสั่งว่า ถ้ากระนั้นท่านทั้งหลายจงให้พวกกินนรและกุมภัณฑ์เที่ยวตีกลองป่าวร้องไปในเมืองนี้ว่า ถ้าผู้ใดรู้ธรรมสามารถแสดงธรรมแก่เราได้ เราจะแบ่งสมบัติให้ผู้นั้นกึ่งพระนคร พวกอำมาตย์กุมภัณฑ์รับสั่งแล้ว จึงให้พวกกุมภัณฑ์และกินนรเอากลองไปเที่ยวตีประกาศทั้งภายในพระนครและภายนอกพระนครถึง ๗ วัน ก็หาผู้ที่จะแสดงธรรมนั้นไม่ได้
ในลำดับนั้น พระยากินนรระลึกขึ้นมาถึงพระโพธิสัตว์ จึงตรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ มาณพที่เราให้จำไว้ในกรงเหล็กมีอยู่ ท่านทั้งหลายจงไปถามมาณพนั้นดู พวกอำมาตย์กุมภัณฑ์จึงไปหาพระโพธิสัตว์แล้วถามว่า ดูกรมาณพผู้เจริญ ท่านเป็นผู้รู้ธรรมหรือไม่ ครั้นพระโพธิสัตว์ตอบว่า เราเป็นผู้รู้ธรรม จึงพากันไปเฝ้าพระยากินนรแล้วทูลว่า /*50ข้าแต่เทวดา มาณพนั้นบอกว่าเป็นผู้รู้ธรรม พระยากินนรได้ฟังดังนั้น จึงให้ไปถอดพระโพธิสัตว์ออกมาแล้วให้อาบน้ำชำระกายด้วยน้ำหอม และให้บริโภคโภชนะมีรสเลิศต่าง ๆ แล้วให้นั่งเหนือธรรมาสน์ บูชาด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีประทีปธูปเทียนเป็นต้น แล้วบริษัทของตนมีกินนรและกุมภัณฑ์ยักษ์ อาทิ มาประชุมฟังธรรมพร้อมกันในที่นั้น
พระโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงธรรมแก่บริษัท มีพระยากินนรเป็นประธาน จึงกล่าวว่า ท่านทั้งหลายจงรักษาศีลห้าประการก่อน ครั้นพระยากินนรตรัสถามว่า ศีลห้าประการนั้นคืออะไร จึงทูลว่า ข้าแต่มหาราช ศีลห้าประการนั้นคือ ปาณาติปาตา เวรมณี เจตนาที่เว้นจากการฆ่าสัตว์ ๑ อทินฺนาทานา เวรมณี เจตนาที่เว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ๑ กาเมสุ มิจฉาจารา เวรมณี เจตนาที่เว้นจากความประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ๑ มุสาวาทา เวรมณี เจตนาที่เว้นจากคำพูดเท็จ ๑ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺานา เวรมณี เจตนาที่เว้นจากเหตุแห่งความประมาทคือดื่มน้ำเมาได้แก่สุราเมรัย ๑ ทั้งห้าประการนี้เรียกว่าศีลห้า ท่านทั้งหลายจงสมาทานถือมั่นในศีลห้านี้เถิด พระโพธิสัตว์อธิบายศีลห้าดังนี้แล้วจึงแสดงอานิสงส์ของศีลห้าต่อไปว่า ดูกรมหาราช บุคคลที่งดเว้นจากปาณาติบาต ย่อมเป็นผู้ไม่มีโรคและไม่มีความป่วยไข้ และไม่มีผู้ใดที่จะเบียดเบียนพยาบาทจองเวร และเป็นผู้ปราศจากทุกข์และปราศจากอุปัทวันตราย ทั้งจะเป็นที่รักของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมากไม่มีประมาณ และจะมีอายุยืนยาวนาน ไม่ใคร่จะแก่ชรา และไม่พลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่รักเจริญใจ และจะมีวรรณสีกายอันงามผ่องใสบริบูรณ์ไปด้วยรูปทรงสัณฐานอันดี ทั้งมิได้มีความครั่นคร้ามและความกลัวในท่ามกลางบริษัท และเมื่อจะทำกาลกิริยาก็ไม่มีสติหลงใหลฟั่นเฟือน ครั้นทำกาลกิริยาแล้วก็ไม่ไปเกิดในอบาย อันนี้เป็นอานิสงส์ของการที่งดเว้นจากปาณาติบาต
บุคคลที่งดเว้นจากอทินนาทานนั้น ย่อมเป็นผู้มั่งคั่งบริบูรณ์ด้วยทรัพย์และบริวารสมบัติเป็นอันมาก ทรัพย์สมบัติที่ยังไม่เกิดขึ้นก็จะบังเกิดขึ้น ที่บังเกิดขึ้นแล้วก็จะถาวรอยู่สิ้นกาลนาน ทั้งจะบริบูรณ์ด้วยสรรพศฤงคารคือรูปเสียงกลิ่นรสอันเป็นที่พึงใจ เมื่อปรารถนาสิ่งใดก็จะได้สิ่งนั้นสำเร็จดังความปรารถนา โจรภัย อัคคีภัย และอุทกภัยราชภัย ก็จักมิได้มีมาแผ้วพาน ทั้งตระกูลก็จักไม่ร้าวรานแตกจากกัน จักมีความสุขอยู่เป็นนิตย์ เมื่อผู้นั้นทำลายขันธ์สิ้นชีวิตก็จักไม่ไปเกิดในตระกูลที่ยากจน อันนี้เป็นอานิสงส์ผลที่งดเว้นจากอทินนาทาน
/*51ส่วนบุคคลที่งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารนั้น ย่อมเป็นที่รักของเหล่ามนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลาย และไม่พลัดพรากหมู่ญาติอันเป็นที่รักที่เจริญใจ ทั้งจะห่างไกลจากข้าศึกศัตรูที่จะผูกอาฆาตจองเวรและจะพ้นจากทุกข์ภัยในอบาย ความโศกและทุกข์ภัยอาพาธทั้งหลายจักมิได้มีมาพ้องพาน อนึ่งผู้ทึ่งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารนั้น จักไม่กลายเพศเป็นหญิงและกระเทย และจักมีภรรยาอันงามเป็นที่รักเจริญใจ อันนี้เป็นอานิสงส์ของการที่งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร
ส่วนผู้ที่งดเว้นจากมุสาวาทนั้น จักมีถ้อยคำอันไพเราะและมีเสียงอันอันไพเราะเป็นที่รักเจริญใจของชนทั้งหลายทั้งปวง และจะมีจักษุโสตมิได้วิกลวิการ ทั้งจะมีกายอันบริสุทธิ์สะอาดปราศจากมลทิน และมีลิ้นอันอ่อนมีฟันอันชิดเสมอเป็นอันดี จะกล่าวถ้อยคำสิ่งใดก็มิได้พลั้งพลาด และมีวาจาอ่อนหวานปราศจากโทษ นำมาซึ่งความสุขแก่โสต คือเป็นที่รักเจริญใจของผู้ฟัง ทั้งจะเป็นผู้รอบรู้สรรพวิชา และฉลาดในอรรถพยัญชนะ และมีความดำริจิตมิได้เหลวไหล ทั้งจะมีกลิ่นปากอันหอมฟุ้งไปดุจกลิ่นดอกอุบล อันนี้เป็นอานิสงส์ผลของความงดเว้นจากมุสาวาท
บุคคลที่งดเว้นจากดื่มสุราเมรัยนั้นย่อมเป็นผู้มีกิตติศัพท์กิติคุณอันฟุ้งเฟื่อง และมีปัญญาเป็นพหูสูตมีสติสัมปชัญญะไม่ฟั่นเฟือน มีศีลมิได้วิบัติแตกทำลาย และไม่เป็นบ้า ไม่วิกลจริต ทั้งมิได้มีจิตอันเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน และกล่าวถ้อยคำละเอียดอ่อนหวานไพเราะ ไม่กล่าวคำที่เหลาะแหละส่อเสียดผู้อื่น และมีกายวาจาใจชุ่มชื่นบริสุทธิ์สะอาด เป็นที่รักเจริญใจของชนทั้งหลายที่เป็นญาติมิตร ทั้งเป็นผู้มีจิตปราศจากความตระหนี่ และเป็นผู้มีศีลเป็นสัตบุรุษมีสันดานอันซื่อตรง เมื่อเข้าสู่ที่ประชุมก็มิได้ครั่นคร้ามเกรงขามผู้ใด อันนี้เป็นอานิสงส์ของความที่งดเว้นจากดื่มน้ำเมา คือ สุราเมรัย
อานิสงส์ของศีลห้าย่อมทำผู้ที่สมาทานถือมั่น ให้เจริญด้วยคุณสมบัติดังพรรณนามาฉะนี้ เพราะเหตุนั้นท่านทั้งหลายจงสมาทานถือมั่นในศีลอันมีองค์ห้าประการนั้นเถิด
เมื่อพระยากินนรได้ฟังธรรมของพระโพธิสัตว์ ก็มีจิตชื่นชมโสมนัสเบิกบาน ร้องซ้องสาธุการชื่นชมพระธรรมเทศนา ส่วนพวกกินนรมีเสนามาตย์และยักษ์กุมภัณฑ์เป็นต้น ต่างก็มีจิตชื่นชมโสมนัสร้องซ้องสาธุการแล้ว ก็พากันบูชาพระโพธิสัตว์ด้วยเครื่องอลังการ/*52ของตน ๆ ฝ่ายพระยากินนรก็บูชาพระโพธิสัตว์ด้วยเครื่องสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรท่านผู้เป็นสัตบุรุษตัวเรานี้ยากจนอนาถา ไม่สามารถจะบูชาธรรมของท่านให้เป็นการสมควรได้ คือไม่อาจที่จะหาเครื่องสักการบูชาอันมีค่าเสมอด้วยคุณธรรมที่ท่านแสดงแล้วนี้ มากระทำสักการบูชาให้สมควรได้ ก็แต่ว่าเรามีธิดาอยู่คนหนึ่ง ชื่อว่า สุวรรณคิรี เราจะบูชาคุณธรรมของท่านด้วยธิดาก่อน กล่าวดังนี้แล้วจึงให้กระทำมณฑปขึ้นในท่ามกลางเมือง แล้วให้นำเอาแก้วแหวนเงินทองมากลงในท่ามกลางพิธี จูงมือชนทั้งสองคือ พระโพธิสัตว์และธิดาของตน ให้ขึ้นนั่งบนกองแก้วทองแล้วหลั่งน้ำด้วยสุวรรณภิงคารคือพระเต้าทอง มอบที่อุปราชให้พระโพธิสัตว์แล้วให้อยู่รัตนวิมาน พระโพธิสัตว์ก็ได้เสวยทิพสมบัติรัชยศฤงคารอยู่ ณ เมืองนั้น โดยควรแก่ความสุข
ครั้นกาลต่อมาในราตรีวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ระลึกถึงมารดาของตนขึ้นมาก็ทรงกรรแสง นางสุวรรณคิรีเห็นพระภัสดาทรงกรรแสงดังนั้นจึงถามว่า ข้าแต่พระสามี พระองค์ทรงกรรแสงด้วยเหตุใด พระโพธิสัตว์จึงบอกว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราระลึกขึ้นมาถึงมารดาของเราๆ จึงร้องไห้ เพราะว่ามารดาของเรานั้น เมื่อคลอดเราออกมา ถูกนางกัณหลิมาผู้เป็นมเหสีที่สองมีความริษยา ให้เอาเราไปฝังเสียที่โคนต้นจันทร์แดงในป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ ณ ต้นจันทร์แดงนั้นได้เลี้ยงรักษาเรามา แล้วบอกว่ามารดาเราตกยากต้องทำการตักน้ำใช้ในโรงครัว ภายหลังมาได้ทำกิจเป็นแม่นมของบุตรนางกัณหลิมา เราระลึกถึงความยากของมารดาเราดังนี้เราจึงร้องไห้ด้วยความสงสาร นางสุวรรณคิรีได้ฟังดังนั้นมีความก็ร้องไห้ร่ำไรปริเทวนาการด้วยพระสามี ครั้นรุ่งเช้าพระโพธิสัตว์ไปเฝ้าพระยากินนร นางสุวรรณคิรีก็ตามพระสามีไปเฝ้าด้วย ครั้นถึงจึงพากันนั่งเฝ้าอยู่ที่อันสมควร
พระยากินนรได้เห็นพระโพธิสัตว์และธิดาของตน พากันมาเฝ้าแต่เช้าผิดปรกติก็มีความสงสัย จึงปฏิสัณฐานถามว่า ดูกรลูก เจ้าทั้งสองพากันมาเฝ้าวันนี้ บิดามีความประหลาดนัก จะพากันไปข้างไหนหรือ พระโพธิสัตว์จึงทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระองค์มาทั้งนี้เพราะระลึกถึงมารดา จะขอทูลลาไปเยี่ยมเยือนมารดา แล้วจะกลับมาฉลองพระเดชพระคุณต่อภายหลัง มารดาของเจ้าอยู่ ณ ที่ไหน มารดาของข้าพระองค์อยู่ ณ เมืองโกฏินคร เจ้าพลัดพรากจากมารดาด้วยเหตุอะไร พระโพธิสัตว์จึงเล่าประพฤติเหตุตั้งแต่ต้นจนอวสาน ตามที่เทพดาได้บอกนั้นให้ฟังถี่ถ้วนทุกประการ พระยากินนรได้ฟังดังนั้น/*53ก็มีความสงสารสลดใจ กลั้นน้ำพระเนตรไม่ได้ก็ทรงพระกรรแสง แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร พ่ออนุญาตให้เจ้าไปโดยความสุขสำราญ ก็แต่ว่าจะพานางสุวรรณคิรีผู้เป็นภรรยาของเจ้าไปด้วยหรือไม่ ข้าแต่มหาราชเจ้า แล้วแต่ใจของนาง จึงตรัสถามนางสุวรรณคิรีว่า ดูกรลูก เจ้าจักไปกับสามีของเจ้าหรือไม่ไป ก็ตามแต่ใจของเจ้าเถิด ข้าแต่พระราชบิดา หม่อมฉันจะขอทูลลาไปกับพระสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงโปรดอนุญาต
ในขณะนั้น นางเทพคิรีผู้เป็นมารดา ได้ฟังธิดาทูลลาว่าจะไปนางก็มีหฤทัยดุจแตกทำลาย เพราะความโศกอันเกิดแต่ความวิโยคที่จะพลัดพรากจากกัน ครั้นระงับดับความโศกศัลย์แล้ว จึงอวยพรว่า เจ้าทั้งสองจงพากันไปโดยความสุขสวัสดิ์ ขอให้ปราศจากโรคภัยสรรพวิบัติและอันตรายทั้งปวง และให้ได้พบมารดาสมดังความปรารถนาเถิด
ในลำดับนั้น พระยากินนรจึงให้ช่างขนประดับปีกหางและระย้าทั้งหลายอันล้วนแล้วด้วยทองคำ ให้ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ และสรรพอาภรณ์อันวิจิตรต่าง ๆ แล้วพระราชทานให้แก่สามีภริยาทั้งสองคนละสำรับ และทรงอวยชัยให้พรโดยอเนกประการ
ฝ่ายพระโพธิสัตว์กับภรรยา ได้รับพระราชทานพระพรแล้วก็กราบถวายบังคมลา พระยากินนรและนางเทพกินรี ออกมาประดับปีกหางและระย้าอันงามวิจิตร แล้วพากันบินขึ้นบนอากาศ เมื่อบินไปโดยอากาศเวหาได้ ๗ วัน ก็แลไปเห็นอาศรมบทบรรณศาลาแห่งพระดาบสองค์หนึ่ง นางสุวรรณคิรีจึงพูดแก่พระโพธิสัตว์ภัสดาว่า เราทั้งสองพากันบินมาเหน็ดเหนื่อยลำบาก เพราะลมและแดดถึง ๒ วันแล้ว เราจักพากันลงไปหยุดพักอาศัยที่อาศรมบทนั้นสักสองสามวันก่อน แล้วจึงพากันบินต่อไปเกิด เมื่อสองสามีภรรยาเห็นพร้อมกันแล้ว ก็พากันบินลงตรงอาศรมบท พากันเข้าไปหาพระนักพรตกราบไหว้แล้วนั่งอยู่ ณ ที่ควรข้างหนึ่ง จึงกระทำปฏิสัณฐารถามพระดาบสว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าเห็นจะมีความผาสุกสบาย โรคภัยอันตรายทั้งหลายจะมิได้มีมาพร้อมพาน ทั้งมูลผลาหารที่จะเลี้ยงชีพ ก็คงจะหาง่ายไม่ฝืดเคืองขัดสน คงบริบูรณ์อยู่ทั้งสิ้น อนึ่งเล่า เหล่าเหลือบยุงบุ้งร่านริ้นที่จะกินกัด ทั้งงูเล็กและงูใหญ่ในป่าชัฏอันอาเกรียณ ด้วยสรรพสัตว์ทั้งหลายมีเนื้อร้ายเป็นต้น ยังมาเบียดเบียนกล้ำกรายอยู่บ้างหรือ พระเจ้าข้า
พระดาบสได้ฟังก็โสมนัสปรีดาด้วยถ้อยคำปฏิสัณฐาร จึงตอบว่า ดูกรหนุ่มสาวทั้งสองท่าน เราขอบใจที่เจ้าพากันมาไต่ถามเรานี้มีความผาสุกสบาย ทั้งมูลผลาหารที่จะเลี้ยงอัตภาพก็หาง่ายไม่ขัดสน อนึ่งเล่า เหล่าทีฆชาติและเนื้อร้ายเป็นต้น ก็มิได้กล้ำกราย/*54มาบีฑา แต่เราอยู่เลี้ยงชีพมาในป่านี้ ก็หลายร้อยปีมาแล้ว ยังไม่ได้เคยเห็นมนุษยชนที่ไปมาสักผู้เดียว พึงได้เห็นท่านทั้งสองในวันนี้ ท่านทั้งสองนี้ประดับไปด้วยปีกหางอันงามบริสุทธิ์ดุจเทพดาอันมาแต่เมืองสวรรค์ ดูน่าประหลาดอัศจรรย์ยิ่งนัก การที่ท่านทั้งสองพากันมานี้เป็นการดี จงชำระเท้าเสียให้สิ้นธุลีในโรงน้ำ แล้วทำภัตตกิจบริโภคผลไม้ต่างๆ มีผลมะพลับและผลมะทรางเป็นต้น แต่ล้วนเป็นผลาผลอันหวานอร่อยที่พึงใจทั้งน้ำดื่มยันเย็นใสจืดสนิทก็มีอยู่ในตุ่มเต็ม ถ้าท่านทั้งสองต้องประสงค์จะบริโภค ก็จงบริโภคตามปรารถนาเถิด ท่านทั้งสองนี้พากันมาแต่ที่ไหน
สองสามีภริยาจึงตอบว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองนี้มาแต่เมืองไกรลาสพระเจ้าข้า ท่านทั้งสองมากี่วันจึงถึงนี้ ข้าพเจ้ามาถึงอาศรมนี้กำหนดกาลได้ ๗ วัน พระเจ้าข้า พระดาบสจึงคิดในใจว่า เมืองไกรลาสนั้นไกลยิ่งนัก ที่จะมาให้ถึงนี้ประมาณถึง ๗ ปี แต่ชนทั้งสองนี้ไฉนมาถึงใน ๗ วัน
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงกล่าวว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองขออาศัยพระผู้เป็นเจ้าอยู่สัก ๗ วัน พอระงับความกระวนกระวายหายเหนื่อยแล้วก็จักลาไป ท่านทั้งสองจงอยู่โดยความผาสุกสำราญเถิด
สองสามีภริยานั้นครั้นพระดาบสให้อนุญาตแล้วก็พากันอยู่อาศัยในอาศรมบทนั้น เมื่อเวลาจะไปแสวงหาผลไม้ จึงเก็บปีกหางไว้ในอาศรมบทแล้วก็พากันไปเลือกเก็บมูลผลาผลที่ในป่าทุก ๆ วัน
อยู่มาวันหนึ่ง พระดาบสอยู่เฝ้าอาศรมบรรณศาลาถูกความหนาวเบียดเบียนจึงก่อไฟให้โพลงขึ้นแล้วนั่งหลับตาผิงไฟอยู่ ไฟนั้นลามไปไหม้อาศรมบทแล้ว ก็เลยไหม้ปึกหางของสามีภริยานั้นจนหมด พระดาบสเห็นดังนั้น ก็เกิดความสังเวชสลดจิตนั่งเศร้าใจอยู่
ฝ่ายสองสามีภริยานั้น ครั้นกลับมาจากป่าเห็นไฟไหม้อาศรมบทหมดสิ้น ก็รู้ว่าปีกหางไหม้ไฟทั้งหมด จึงพากันร้องไห้ร่ำปริเทวนาการ นางสุวรรณศิรีหมอบลงแทบเท้าพระภัสดา แล้วก็ปริเทวนาการร่ำไห้ว่า ข้าแต่พระสามีกาลนี้เราทั้งสองจะทำประการใด จะพากันไปหางไหนก็มิได้รู้จักทิศที่จะไป ไม่มีใครที่จะเป็นผู้ชี้บอกหนทางไห้เลย เราจะพากันเที่ยวอยู่ในป่าอันประกอบด้วยสัตว์ร้ายอย่างไรได้ เราทั้งสองจะพากันตายอยู่ในป่านี้โดยแท้ /*55พระโพธิสัตว์สวมกอดภรรยาแล้วก็ปริเทวนาการรำพันว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ แต่ก่อนเราทั้งสองมีความสุขอยู่ในปราสาททุกทิวาราตรีกาลบัดนี้จะมาเที่ยวอยู่ในทางกันดาร อันประกอบด้วยสัตว์ร้ายอย่างไรได้ ทั้งตัวเจ้าก็มีพื้นเท้าอันอ่อน จะบทจรเที่ยวไปในป่าใหญ่ ก็ประกอบไปด้วยยักษ์และปีศาจอันดุร้าย เราทั้งสองจะอยู่ในป่าเห็นจะไม่ได้โดยแท้ ชะรอยแต่ปางก่อนเราทั้งสองได้เคยกระทำกรรมอันใดไว้ มาชาตินี้จึงต้องประสบความทุกข์อันยิ่งใหญ่เห็นปานดังนี้
เมื่อสองสามีภริยาร้องไห้พิไรรำพันดังนี้แล้ว ก็อยู่ในป่ากับพระดาบสนั้นประมาณเดือนหนึ่ง จึงปรึกษากันว่า เมื่อเราทั้งสองมาอยู่ในป่าอย่างนี้ ไฉนจักรู้จักหนทางที่จะไปเมืองโกฏินครและข่าวคราวของมารดาเล่า ควรเราทั้งสองจักออกไปจากป่านี้เที่ยวเสาะหาทาง และเที่ยวสืบฟังข่าวคราวมารดาเถิด ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้วพระโพธิสัตว์จึงพานางสุวรรณคิรีมากราบลาพระดาบส แล้วพากันเดินไปในป่า โดยสัญญาที่เดาเอาไว้ เมืองโกฏินครอยู่ทางทิศนี้ แต่เมื่อเที่ยวเดินอยู่ในป่านั้นประมาณอีกเดือนหนึ่ง ก็ไปเห็นต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง จึงปรึกษากันว่า เราทั้งสองมีความลำบากเหน็ดเหนื่อยนัก ควรจะหยุดพักกระวนกระวาย ณ ภายใต้ร่มไทรนี้ต่อเวลาแดดอ่อนจึงพากันเตินต่อไป ปรึกษากันดังนี้แล้วก็เข้าไปหยุดพักอาศัยอยู่ที่ใต้ร่มไทรนั้น
ฝ่ายนันทยักษ์ผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้น ครั้นเห็นสองสามีภรรยาพากันมาอาศัยก็มีใจโสมนัสยินดีจึงกล่าวว่า ท่านทั้งสองนี้เป็นภักษาหารของเราแล้ว จึงถือตะบองเหล็กออกมาจากต้นไทร
สองสามีภรรยาเห็นนันทยักษ์ก็สะดุ้งตกใจกลัวเป็นกำลัง จึงพากันวิ่งหนีออกไปจากต้นไทรนั้นโดยกำลังเร็ว ต่างคนต่างก็วิ่งแยกทางกันไปคนละหาง สองสามีภริยานั้นก็พลัดกันไป
ฝ่ายพระโพธิสัตว์นั้น ครั้นวิ่งหนีไปพ้นแดนของยักษ์แล้ว ก็เที่ยวหาภริยาพลางร่ำพิไรว่า เวรอะไรหนอที่เราได้กระทำมาแล้วภรรยาอันเป็นที่รักของเราจึงมาพลัดพรากไปจากเรา นางสุวรรณคิรีภรรยาของเรานั้นไปอยู่ที่ไหนหนอ หรือถูกยักษ์จับไปแล้วกระมัง ตัวเจ้าสิเป็นหญิงมีกำลังทุพลภาพ เพราะถูกเดินบุกไพร เมื่อวิ่งมาวิ่งไปก็คงจะล้มลงในท่ามกลางป่า แต่เราเที่ยวค้นหาก็มิพบพาน อนึ่งเมื่อนางนั้นมิได้เห็นเราแล้ว นางจะเที่ยว/*56ค้นหาเราที่ในป่าอย่างไรได้ นางสิเป็นธิดาของพระยากินนรราช เป็นหญิงมีแต่ความขลาดเป็นเบื้องหน้า เมื่อวิ่งไปวิ่งมาด้วยความหวาดหวั่น คงถูกยักษ์นั้นจับไปแล้วเป็นมั่นคง หรือนางนั้นจะปลดปลงชนม์ชีพเสียแล้ว หรือจะยังมีชีวิตอยู่ ทำไฉนเราจึงจะรู้ข่าวคราวของนางนั้น แต่เที่ยวค้นหาไปในทิศานุทิศ ก็ได้พบเห็นแต่ฝูงเนื้อทั้งหลาย ฝูงเนื้อนั้นครั้นเราเฝ้าถามว่า ท่านทั้งหลายได้เห็นภรรยาของเราหรือไม่ ฝูงเนื้อก็มิได้พูดบอกกระไรแก่เราเลย แต่พระโพธิสัตว์คร่ำครวญร่ำพิไรเที่ยวเสาะหาภริยาไปในป่าโดยทิศานุทิศอย่างนี้ พอครบกำหนด ๗ วันก็บรรลุถึงอาศรมพระฤาษีองค์หนึ่ง จึงเข้าไปนมัสการพระดาบสแล้วนั่งอยู่ ณ ที่ควรข้างหนึ่ง จึงถามพระดาบสว่า ข้าแต่พระเป็นเจ้าผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าได้เห็นภรรยาของข้าพเจ้ามาทางนี้บ้างหรือไม่ พระเจ้าข้า ดูกรอุบาสก เรามิได้เห็นผู้ใดไปมาในที่นี้ ท่านนี้มาแต่ไหน ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าสองสามีภริยาพาถันมาแต่เมืองไกรลาส พระเจ้าข้า ดูกรอุบาสก เหตุไฉนท่านทั้งสองจึงได้พลัดพรากจากกันเล่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองหลงทางมาพากันเข้าพักอาศัยที่ร่มไม้ไทร ถูกยักษ์ตนหนึ่งออกมาไล่จับ ข้าพเจ้าทั้งสองพากันวิ่งหนียักษ์โดยกำลังเร็ว ต่างคนต่างวิ่งไปด้วยความกลัวจึงได้พลัดกันไป พระเจ้าข้า ดูกรอุบาสก ท่านมีนามชื่อไร ภรรยาของท่านนั้นชื่อไร ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีนามว่า วนาวนราชา ส่วนภรรยาชื่อว่าสุวรรณคิรี พระเจ้าข้า ดูกรอุบาสก ท่านจะไป ณ ที่ไหน ท่านมานี้เพื่อประโยชน์อะไร ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปเมืองโกฏินครข้าพเจ้ามานี้เพื่อจะอาศัยพระผู้เป็นเจ้าอยู่สัก ๗ วัน แล้วก็จะอำลาไป พระเจ้าข้า ดูกรอุบาสก เมื่อท่านจะอาศัยอยู่ก็ตามปรารถนาเถิด เมื่อพระโพธิสัตว์ได้รับอนุญาตแต่พระดาบสแล้ว ก็อยู่อาศัยในอาศรมบทนั้น ครั้นรุ่งเช้าก็เข้าไปสู่ป่าเพื่อเสาะหาผลาผลทุกวัน
สุวณฺณคิรีปิ โข ฝ่ายนางสุวรรณคิรีนั้น ครั้นพลัดพรากจากพระภัสดาแล้ว นางก็มีความทุกข์ระทมไปด้วยความโศกเป็นเบื้องหน้า นางร่ำร้องไห้บ่นเพ้อรำพันถึงพระภัสดาด้วยวาจาว่า ข้าแต่พระสามี กาลนี้ท่านไปอยู่ ณ ที่ไหน หรือท่านถึงมรณภัยพิบัติเสียแล้ว หรือท่านถูกยักษ์นั้นจับเอาไป ท่านมาละทิ้งข้าพเจ้าไว้ในกลางป่า ไฉนท่านไม่เอื้อเพื้อกรุณาแก่ข้าพเจ้าบ้างเลย ท่านมาตัดอาลัยละทิ้งข้าพเจ้าแล้วหนีไปแต่ผู้เดียวด้วยเหตุอะไร เราทั้งสองเป็นผู้มีความยากลำบากมาด้วยกัน ไฉนท่านมาหนีไปแต่ผู้เดียวดังนี้เล่า ทำอย่างไรข้าพเจ้าจึงจะรู้จักที่อยู่ของท่าน ข้าพเจ้าเคยเห็นหน้าท่านแล้วก็มี/*57ความยินดี ขอเชิญท่านมาหาข้าพเจ้าในกาลนี้เถิด ข้าแต่พระสามี ข้าพเจ้านี้ระทมไปด้วยความทุกข์โศกสุดที่จะพรรณนาไม่รู้ว่าจะพูดจากับผู้ใด ทั้งไม่มีใครที่จะเป็นเพื่อนในหนทางเปลี่ยว ทั้งต้องนอนแต่ผู้เดียวไม่มีใครเป็นเพื่อนสอง อนึ่งเมืองโกฏินครนั้นจะอยู่ ณ ทิศไหนก็มิได้รู้ ข้าพเจ้าร่ำร้องเรียกท่านสักเท่าใดๆ ท่านก็มานิ่งเฉยเสียได้ไม่กรุณา ถ้าข้าพเจ้ารู้จักมรรคาว่าท่านไป ณ ที่ใด ก็จะขอติดตามท่านไป ณ ที่นั้น แต่นางร่ำรำพันเพ้อเที่ยวเรียกหาพระโพธิสัตว์อยู่ในป่าดังนี้ถึง ๗ วัน ก็มาบรรลุถึงอาศรมบทพระฤาษีที่พระโพธิสัตว์ผู้สามีอยู่อาศัย
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์จะเข้าไปสู่ป่า จึงเปลื้องอาภรณ์เครื่องประดับกับทั้งพระภูษาของตนวางลงไว้ในอาศรมบทแล้วก็เข้าไปสู่ป่า เที่ยวเสาะหาผลาผลแต่เวลาเช้า
ฝ่ายนางสุวรรณคิรีนั้น ครั้นมาถึงอาศรมสถานก็นมัสการพระดาบสแล้วนั่งอยู่ ณ ที่อันควรข้างหนึ่ง จึงถามพระดาบสว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าได้เห็นมาณพผู้หนึ่งมาทางนี้บ้างหรือ พระเจ้าข้า
พระดาบสจึงถามว่า ดูกรนาง เจ้านี้มีนามชื่อไร และมาณพที่เจ้าถามถึงนั้นชื่อไร เป็นอะไรกันกับเจ้า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ มาณพนั้นชื่อว่าวนาวนราชาเป็นสามีของข้าพเจ้า ส่วนตัวข้าพเจ้าเป็นภรรยามีนามชื่อว่าสุวรรณคิรี พระเจ้าข้า ดูกรนาง มีมาณพหนุ่มผู้หนึ่งมาอยู่ในที่นี้ มาณพนั้นเข้าไปเปลื้องเครื่องประดับไว้ในอาศรม แล้วเขาก็เข้าไปป่าเพื่อจะแสวงหาผลาผล เจ้าจงไปดูเครื่องประดับที่เขาเปลื้องวางไว้ก็คงจะรู้ได้
นางสุวรรณคิรีได้ฟังดังนั้นก็มีความโสมนัส จึงเข้าไปในอาศรมเห็นเครื่องประดับของพระภัสดาก็จำได้ จึงกลับมาบอกพระดาบสว่า เครื่องประดับนั้นเป็นของสามีของข้าพเจ้า พระเจ้าข้า พระดาบสจึงบอกว่า ดูกรนาง ถ้ากระนั้น เจ้าจงเข้าไปในโรงไฟ แล้วจงบริโภคมูลผลาผลไม้ตามปรารถนาเถิด นางจึงกล่าวว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ การที่พระผู้เป็นเจ้ามีเมตตากรุณานี้ ข้าพเจ้ายินดีขอบพระคุณเป็นอย่างยิ่ง พูดดังนี้แล้วก็บริโภคผลาผลต่าง ๆ แล้วอยู่ ณ ที่นั้น
สายณฺหสมเย ครั้นเวลาเย็นพระโพธิสัตว์กลับมาจากป่า แต่พอเดินเข้ามาถึงที่ท้ายจงกรม นางสุวรรณคิรีแลเห็นพระภัสดาก็วิ่งออกมาต้อนรับแล้วกอดพระบาทร้องไห้สลบลงกับที่ พระโพธิสัตว์ได้เห็นนางสุวรรณคิรีสลบลง ก็ไม่สามารถจะทรงพระกาย/*58อยู่ได้ ก็สวมกอดนางสุวรรณคิรีภรรยา ทรงโศการ่ำไรรำพันพิลาป ก็ถึงวิสัญญีภาพสลบลง ณ ที่นั้น
พระดาบสเห็นสามีภรรยาพากันสลบนิ่งไป ก็มีความสังเวชสลดใจ จึงไปตักเอาน้ำที่เย็นใสมารดลง ให้สามีภรรยาทั้งสองกลับคืนคงได้สติแล้ว ก็พาชนทั้งสองนั้นเข้าไปนั่งในอาศรม สองสามีภรรยานั้นก็มีจิตชื่นชมโสมนัส จึงพากันกราบไหว้พระดาบส พรรณนาพระคุณที่พระดาบสได้กระทำอุปการะแก่ตน แล้วก็พากันบริโภคผลาผลอิ่มหนำสำราญ แล้วก็อยู่อาศัยในอาศรมบทนั้นประมาณเดือนหนึ่ง ในเวลาที่อยู่นั้นก็พากันไปหาผลาผลมาถวายพระดาบส เป็นนิจนิรันดรมิได้ขาดวัน
ครั้นเมื่อเดือนหนึ่งล่วงไปแล้ว สองสามีภริยานั้น จึงพากันเข้าไปหาพระดาบสแล้วกราบไหว้อำลาว่า ข้าแต่ผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองจะขอลาพากันไปเมืองโกฏินคร ขอพระผู้เป็นเจ้าจงอยู่มีความสุขสถาพรในที่นี้ อนึ่งขอพระผู้เป็นเจ้าได้กรุณาโปรดชี้ทิศและทางที่จะไปยังเมืองโกฏินครให้ข้าพเจ้าทั้งสองนี้ด้วยเถิด พระเจ้าข้า
พระดาบสได้ฟังดังนั้น อาศัยความกรุณาจึงยกทักขิณหัตถ์เบื้องขวาขึ้นชี้บอกว่า เมืองโกฏินครนั้นตั้งอยู่ ณ ทิศประจิม ท่านทั้งสองจงพากันไปโดยหนทางตรงมือเราชี้นี้ก็จะบรรลุถึงเมืองโกฏินคร แล้วอวยชัยให้พรว่า ท่านทั้งสองจงพากันไปโดยสุขสวัสดิ์ ปราศจากโรคภัยอันตราย และทุกข์โทมนัสทั้งปวง จงบรรลุผลสมดังมโนรถความปรารถนา
สองสามีภริยารับพรแล้ว ก็พากันกราบลาพระดาบส กำหนดทิศทางโดยถ้อยคำของพระนักพรตซึ่งชี้บอกนั้น พากันเดินข้ามลำเนาแนวป่าและบรรพตน้อยใหญ่ ประมาณสามเดือนก็บรรลุถึงกาสิกรัฐชึ่งเป็นเมืองของพระนางภัจจามารดาเลี้ยง ที่พระโพธิสัตว์ได้เคยอยู่เสวยราชย์ แล้วและถูกพราหมณ์ปุโรหิตพูดล่อลวงพากันขึ้นไปทิ้งเสียในเหวนั้น
ครั้นพระโพธิสัตว์มาถึง จึงพาภรรยาเข้าไปอาศัยนายประตูอยู่แล้วคิดว่า ถ้าเราจะไปเฝ้าพระนางภัจจามารดาเลี้ยงเรานายประตูทั้งหลายไม่รู้จักเราก็จักไม่ยอมให้เราเข้าไปเฝ้า อย่ากระนั้นเลย เราจักอาศัยนายประตูอยู่ที่นี้ไปก่อน คิดทำอุบายให้มารดาเลี้ยงเรารู้ว่าเรามาอยู่ ณ ที่นี้เถิด ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงไปเก็บดอกไม้ต่างๆ มาร้อยเป็นพวงมาลัย ส่งให้นางสุวรรณคิรีภรรยาแล้วบอกว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เมืองนี้เป็นเมืองที่อยู่ของมารดาเลี้ยงเรา และเราก็เคยได้เสวยราชย์อยู่ในเมืองนี้ ถ้าหากว่าเราจะเข้าไปในราชนิเวศน์ /*59พวกอำมาตย์ทั้งปวงเขาจำเราไม่ได้ เพราะเหตุที่เราได้พลัดพรากไปจากเมืองสิ้นกาลนานที่ไหนเขาจะยอมให้เราเข้าไป อนึ่งถ้าพราหมณ์ปุโรหิตที่ประทุษร้ายเรารู้เข้าไซร้ ก็จักมาทุบตีฆ่าเราให้ถึงแก่ความตาย เพราะเหตุนี้ พี่จะยังไม่เข้าไป จักรออยู่ที่นี้ก่อน ฝ่ายเจ้าเป็นกุมารีหญิงรุ่นอาจเข้าในราชวังได้ เจ้าจงถือเอาพวงดอกไม้ที่พี่ร้อยนี้ เข้าไปขายให้พระนางภัจจามารดาเลี้ยงของเรา เมื่อพระนางภัจจาเห็นพวงมาลานี้ ก็คงจะรู้ว่าเป็นฝีมือพี่ร้อย เจ้าจงเข้าไปในวันนี้
นางสุวรรณคิรีรับพวงดอกไม้แล้ว ก็เข้าไปในพระราชนิเวศน์ร้องขายดอกไม้อยู่ ณที่นั้นๆ ครั้นพระนางภัจจาเทวีได้ฟังเสียงนางสุวรรณคิรีร้องขายดอกไม้จึงเรียกเข้าไปถามว่า เจ้าขายอะไร นางจึงทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าขายพวงดอกไม้ ครั้นพระนางภัจจาเทวีตรัสว่า เราจะขอดูพวงดอกไม้ นางก็ถวายแล้วทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระแม่เจ้าจงรับไว้ทรงเถิด ดูกรเจ้า พวงดอกไม้นี้ราคาเท่าไร ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าเป็นคนยากจนมาแต่เมืองอื่น แล้วแต่พระแม่เจ้าจะประทานเถิด
พระนางภัจจาเทวีรับพวงดอกไม้มาพิจารณา แล้วจึงดำริว่า พวงดอกไม้นี้งามมาก เหมือนดังฝีมือพระวนาวนราชผู้เป็นบุตรเลี้ยงเราร้อยกรอง ครั้นดำริดังนี้แล้ว ก็ทรงรำลึกถึงพระวนาวนราชบุตรเลี้ยง จึงพระราชทานทรัพย์พันกหาปณะให้แก่นาง นางได้รับทรัพย์ค่าดอกไม้แล้ว ก็ลากันออกจากราชนิเวศน์ จึงส่งทรัพย์ที่ได้มานั้นให้พระภัสดา พระโพธิสัตว์จึงเอาทรัพย์นั้นมาซื้อสิ่งของทั้งหลายมีข้าวสารเป็นต้น มาเลี้ยงนายประตูที่ได้อาศัยอยู่นั้น
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงให้นางสุวรรณคิรีภรรยาไปอยู่กับหญิงขับร้องที่เคยเข้าขับถวาย ครั้นนางสุวรรณคิรีขับร้องได้ดีแล้ว จึงเข้าไปขับถวายพระนางภัจจาในราชนิเวศน์ ด้วยเสียงอันไพเราะว่า พระวนาวนราชมีกิริยาอาการเหมือนคนที่ยากจน เที่ยวทนทุกขเวทนาอยู่ในป่า ดุจคนกำพร้าที่เลวทรามคนหนึ่ง ครั้นมาถึงเมืองนี้แล้วก็ยังหาที่พึ่งมิได้ พระวนาวนราชผู้สามีของเรานั้น เมื่อเที่ยวกรากกรำอยู่ในป่าย่อมเป็นคนอนาถา อุปมาดังนายพรานที่เที่ยวอยู่ในป่าก็ปานกัน พระวนาวนราชนั้นมาพลัดพรากจากพระมารดาด้วยเหตุไร อนึ่งมารดานั้นก็มิได้ระลึกถึงบุตร บุตรผู้เดียวเป็นผู้รับความทุกข์ ครั้นมาถึงเมืองนี้แล้วก็ยังไม่มีที่จะอยู่ ต้องไปอาศัยนายประตูดูน่ากรุณานัก เมื่อนางสุวรรณคิรีนั่งขับถวายพระนางภัจจาด้วยเสียงอันไพเราะอยู่โดยอาการอย่างนี้
/*60พระนางภัจจาเทวีได้ฟังเสียงขับดังนั้น จึงตรัสว่าเสียงเพลงขับนี้ไพเราะยิ่งนัก จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสซักว่า เจ้ามาขับถึงชื่อพระวนาวนราชกุมารด้วยเหตุอะไร พระวนาวนราชกุมารนั้นเป็นบุตรของเรา เจ้ารู้หรือว่าบุตรของเรานั้นอยู่ ณ ที่ใด ครั้นนางสุวรรณคิรีทูลประพฤติเหตุให้ทรงทราบ ก็มีพระโสมนัสยินดีเป็นที่ยิ่ง จึงมีพระเสาวนีย์ให้หาอำมาตย์ทั้งหลายเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงพากันไปรับพระวนาวนราชบุตรเรามาด้วยวอทอง พร้อมทั้งนายประตูที่บุตรเราได้อาศัยอยู่นั้น
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระเสาวนีย์แล้ว ก็ไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ ประคองอัญชลีแล้วทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ขอเชิญพระองค์เสด็จขึ้นทรงวอ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะนำไปเฝ้าพระราชมารดา พระพุทธเจ้าข้า พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังจึงเสด็จขึ้นประทับ ณ วอแวดล้อมไปด้วยบริวารเป็นอันมาก ครั้นถึงภายในพระราชนิเวศน์ จึงลงจากวอดำเนินไปด้วยเท้าตรงไปเฝ้าพระราชมารดา กราบกรานแล้วนั่งอยู่ ณ ที่ควรกับนางสุวรรณคิรีภรรยา
ฝ่ายนางภัจจามารดาเลี้ยงได้เห็นพระโพธิสัตว์ ก็ทรงพระโสมนัสยินดีตรงเข้าสวมกอดพระพระโพธิสัตว์ จุมพิตแล้วปริเทวนาการตรัสว่า ดูกรพ่อปิยบุตร เมื่อมารดาได้ฟังเจ้าว่าหายไป ก็เข้าใจว่าเจ้าคงตกเหว มีหฤทัยประหนี่งว่าแตกทำลายไป ไม่อาจดำรงตนอยู่ได้ ร้องไห้จนไม่เป็นสมปฤดีและมีจิตอันฟุ้งซ่านปานประหนึ่งว่าจะเป็นบ้า ปรารถนาจะตายตามเจ้าไป ไม่มีความปรารถนาที่จะอยู่เป็นคน ดูกรพ่อปิยบุตร ใครเป็นผู้ประทุษร้ายทำให้เจ้าตกเหว เหตุไฉนเจ้าจึงไม่ตาย และหายไปสิ้นกาลนานถึงเพียงนี้ เจ้าจงบอกเล่าให้มารดาฟังตามจริงทุกประการ
พระโพธิสัตว์จึงเล่าตามความจริงว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พราหมณ์ปุโรหิตพูดล่อลวงข้าพเจ้า แล้วให้ข้าพเจ้าขึ้นนั่งบนบ่าแบกพาขึ้นไปบนบรรพต ครั้นถึงเหวแห่งหนึ่งจึงทิ้งข้าพเจ้าลงไปในเหว ด้วยอำนาจบุญข้าพเจ้าจึงไม่ตาย ในลำดับนั้น มีเทพยดาสององค์มาก่อกองไฟให้สว่างแล้วให้ข้าพเจ้าแสดงธรรมให้ฟัง แล้วยกข้าพเจ้าขึ้นไว้บนปากเหว ข้าพเจ้าจักมาเมืองนี้ก็ไม่รู้จักทาง จึงหลงไปวนเวียนอยู่ในป่า ครั้นไปถึงสระโบกขรณีก็ลงไปอาบน้ำชำระกาย แล้วดื่มน้ำเก็บฝักบัวเง่าบัวบริโภคเป็นอาหาร ขณะนั้นพวกกุมภัณฑ์พากันมาจับข้าพเจ้าไป ผูกคอนำไปเฝ้าพระยากินนร ณ เมืองไกรลาส พระยากินนรก็ให้เฆี่ยนตีจำจองข้าพเจ้าไว้ในเรือนจำถึง ๓ ปี แล้วถอดข้าพเจ้าออกให้/*61แสดงธรรมให้ฟัง แล้วมีความเลื่อมใสประทานนางสุวรรณคิรีผู้เป็นธิดาให้เป็นภรรยา และมอบที่อุปราชให้ข้าพเจ้า ครั้นต่อมาข้าพเจ้าระลึกถึงมารดา ข้าพเจ้าจึงได้กราบลาพระยากินนรว่าจะไปเยี่ยมมารดาพระยากินนรก็จัดแจงทำปีกและหางให้แล้วมอบธิดาให้มากับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าทั้งสองพากันบินมาทางอากาศ ครั้นเหนื่อยอ่อนก็พากันลงมาอาศัยอยู่ที่อาศรมพระดาบส บังเอิญเกิดไฟไหม้อาศรมเลยไหม้ปีกหางทั้งสิ้น ข้าพเจ้าทั้งสองจึงพากันลาพระดาบสพากันเดินดินบุกป่า ครั้นเวลาแดดร้อนก็พากันเข้าพักอาศัยใต้ร่มไทร มียักษ์ตนหนึ่งออกมาไล่จะจับกินเป็นภักษา ข้าพเจ้าทั้งสองพากันวิ่งหนีมันก็พลัดกันไปคนละทาง ภายหลังได้ไปพบกันที่อาศรมพระดาบสอีกองค์หนึ่งจึงพักอยู่ที่นั้น ๗ วัน แล้วพากันลาพระดาบสมาถึงเมืองพระมารดาในกาลนี้
พระนางภัจจาเทวีได้ทรงสดับก็เกิดความสงสาร ไม่สามารถจะกลั้นอัสสุชลไว้ได้ ทรงกรรแสงแล้วตรัสว่า ดูกรพ่อปิยบุตร พราหมณ์ปุโรหิตนั้นครั้นประทุษร้ายเจ้าก็กลับมาบอกแก่มหาชนและมารดาว่า เจ้าเป็นผู้ว่ายากห้ามไม่ฟัง มารดาได้ฟังดังนั้นก็สำคัญว่าจริง จึงร่ำไห้แล้วบริจาคมัตตกภัต และรักษาศีลอุทิศส่วนบุญไปให้ ด้วยสำคัญใจว่าบุตรเราตายแล้วดังนี้ ตรัสดังนี้แล้วจึงให้หาตัวอำมาตย์คนเก่าทั้งหลายเข้ามาเฝ้า แล้วมีพระเสาวนีย์ให้จับพราหมณ์ปุโรหิต พร้อมทั้งบุตรภรรยามาลงพระอาญาพันหนึ่งแล้วให้จำไว้ในเรือนจำ แล้วให้พิพากษาโทษที่ปุโรหิตได้ทำแก่พระราชบุตรนั้น
อำมาตย์ผู้วินิจฉัยทั้งหลายจึงทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พราหมณ์ปุโรหิตผู้นี้เป็นผู้มีจิตประทุษร้ายต่อพระราชาเจ้านายของตน การที่ทำนั้นประสงค์จะปลงพระชนม์ให้ตักษัย ควรฆ่าพราหมณ์ปุโรหิตนั้นเสีย พร้อมทั้งลูกและเมียและญาติเผ่าพันธุ์ทั้งหลายให้สิ้นเสี้ยนหนาม
อำมาตย์ผู้หนึ่งออกความเห็นว่า พราหมณ์ปุโรหิตผู้นี้ได้ทิ้งพระราชาลงในเหว แต่พระราชานั้นมิได้ถึงแก่ความตาย เพราะเหตุนั้น ควรเราทั้งหลายจะทิ้งพราหมณ์ปุโรหิตนี้ลงในเหวบ้าง แล้วเอาไฟคลอกพวกญาติปุโรหิตเสียให้หมด ไม่ควรเลี้ยงพวกพ้องคนทรยศอีกต่อไป
อำมาตย์ทั้งหลายวินิจฉัยเห็นพร้อมกันก็ให้กระทำตามถ้อยคำของอำมาตย์ผู้นั้น แล้วนำความทูลพระราชเทวี ให้ทรงทราบตามที่ได้ทำแล้วนั้น
/*62จำเดิมแต่นั้นมา พระนางภัจจาเทวีก็ให้อภิเษกพระโพธิสัตว์ขึ้นครองราชสมบัติกับนางสุวรรณคิรี พระโพธิสัตว์ก็ได้เถลิงถวัลยราชย์อยู่กาสิกรัฐพร้อมด้วยนาฏกิตถีหญิงฟ้อนทั้งหลายอันเป็นบริพาร ประดุจดังว่าท้าวมัฆวานอันเสวยทิพยสมบัติในเทวโลกนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์ได้เสวยราชสมบัติอยู่กับนางอัครมเหสีสุวรรณคิรีนั้น ก็พากันเอาใจใส่ปฏิบัติพระราชเทวีมารดาเลี้ยง เป็นนิจกาลมิได้ขาด
อยู่มาวันหนึ่ง พระราชาโพธิสัตว์ทรงระลึกถึงมารดาของตนขึ้นมา จึงไปเฝ้าพระนางภัจจามารดาเลี้ยงแล้วตรัสว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าจะขอลาไปเยี่ยมเยือนมารดาที่เมืองโกฏินคร พระนางภัจจาจึงถามว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร เจ้าจักไปโดยอย่างไร ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าจักไปแต่ผู้เดียว ดูกรพ่อปิยบุตร ถ้าเจ้าจักไปเมืองโกฏินคร เจ้าจงตระเตรียมพลนิกรรักษาตัวไปด้วยเถิด จักไปแต่ผู้เดียวหาควรไม่ ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าจักไปเยี่ยมมารดาแต่ผู้เดียวก่อน ถ้ามารดาของข้าพเจ้ายังมีชีวิตอยู่ ข้าพเจ้าจึงจะยกพลนิกรไปต่อยุทธเมื่อภายหลัง
ครั้นพระโพธิสัตว์ตรัสดังนี้แล้วจึงตรัสฝากอัครมเหสีว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าขอฝากนางสุวรรณคิรีไว้กับพระแม่เจ้า พระแม่เจ้ามีความรักข้าพเจ้าฉันใด ขอจงมีความรักใคร่นางสุวรรณคิรีฉันนั้นเถิด ตรัสดังนี้แล้วก็แปลงเพศเป็นพ่อค้า เมื่อพระนางภัจจามารดาเลี้ยงและนางอัครมเหสีร้องไห้อยู่ พระองค์ก็เสด็จลงจากประสาทไปหาพวกพ่อค้าเกวียนแล้วบอกว่า เราจักไปทำการค้าขายกับท่านทั้งหลายในเมืองโกฏินคร
พ่อค้าเกวียนทั้งนั้นตกลงแล้ว ก็จัดเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเต็มด้วยสินค้า พระโพธิสัตว์ไปประมาณเดือนหนึ่งก็ถึงเมืองโกฏินคร แล้วพักเกวียนไว้ภายนอกเมือง พากันจำหน่ายสินค้าทั้งปวง ฝ่ายพระโพธิสัตว์ออกจากที่พักเกวียนแล้วไปนั่งอยู่ที่ท่าน้ำ
ในขณะนั้น หญิงทั้งหลายทั้งปวง คือหญิงที่ตักน้ำ หญิงแพศยา หญิงเฒ่าแก่ หญิงแม่นม พากันมาอาบน้ำที่แม่น้ำนั้น แต่ฝ่ายนางวลิกาเทวีมารดาของพระโพธิสัตว์นั้นมาสุดท้ายภายหลังหญิงทั้งปวง ครั้นมาถึงก็ยืนอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำนั้น
พระราชาโพธิสัตว์เห็นมารดาของตนจึงคิดว่าหญิงผู้นี้มีลักษณะทรวดทรงอันงาม ไม่เหมือนกับหญิงสามัญทั้งปวง ควรเราจะไต่ถามดูให้รู้เหตุ คิดดังนี้แล้วจึงเรียกร้องว่า ดูกรแม่ เชิญแม่มาทางนี้หน่อยเถิด ครั้นนางวลิกาเทวีเข้าไปใกล้แล้วจึงถามว่า ดูกรแม่ /*63พระราชาผู้ครองเมืองนี้ทรงพระนามชื่อไร นางจึงถามว่า ท่านมาแต่เมืองไหน จึงมาถามถึงพระนามของพระราชา ดูกรแม่ ข้าพเจ้ามาแต่เมืองไกล ท่านมาถามถึงพระนามของพระราชาเพื่อประโยชน์อะไรหรือ ดูกรแม่ ข้าพเจ้านี้อยากจะรู้ว่า พระยาโกมลราชและนางวลิกาเทวีมีอยู่ในเมืองนี้หรือ ๆ จะอยู่ในเมืองใด เพราะเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงได้ถามถึงพระนามของพระราชา เพราะเหตุอะไร ท่านจึงมาถามถึงท่านทั้งสองนั้น ดูกรแม่ เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าอยากจะรู้ข่าวคราวของท่านทั้งสองนั้น จึงได้มาถามถึงท่าน ดูกรมาณพ พระยาโกมลราชนั้นเสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองนี้ แต่ฝ่ายนางวลิกาเทวีนั้นคือตัวเรานี้
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็ไม่สามารถจะกลั้นความโศกไว้ได้ จึงวิ่งเข้าไปกอดเท้ามารดาแล้วร้องไห้ปริเทวนาการ นางวลิกาเห็นดังนั้นก็มีความสงสารยิ่งนัก จึงตรัสถามว่า ท่านร้องไห้ดังนี้ ด้วยเหตุอะไร ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้านี้เป็นบุตรของท่าน ดูกรมาณพ บุตรและธิดาของเรามิได้มี ไฉนท่านจึงมาว่าตัวท่านนี้เป็นบุตรของเราเล่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าจะเล่าให้ฟัง ขอพระแม่เจ้าจงฟังคำของข้าพเจ้า แล้วพระโพธิสัตว์ก็ทรงเล่าความตามคำที่เทพยดาได้บอกเล่านั้นให้ฟังตั้งแต่ต้นจนถึงปริโยสานที่สุด นางวลิกาเทวีได้ฟังดังนั้น ก็รู้ชัดว่าเป็นบุตรของตน นางจึงสวมกอดพระโพธิสัตว์แล้วจูบเกล้า ร้องไห้รำพันต่างๆ แล้วเล่าความว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร เมื่อเจ้าอยู่ในท้องมารดาเจ้าเคลื่อนจะออก มารดาก็ได้รู้ชัดว่าเจ้าจะคลอด เมื่อขณะเจ้าคลอดออกมาแล้ว มารดาก็ได้ยินเสียงเจ้าร้องไห้ เมื่อมารดารู้ชัดอยู่อย่างนี้แล้ว ครั้นได้ฟังเขาบอกว่าบุตรเป็นท่อนไม้ มารดาก็สลบไปไม่เป็นสมปฤดี
ขณะนั้น หญิงทั้งหลายที่มาอาบน้ำด้วยกัน ได้เห็นนางวลิกาสวมกอดพระโพธิสัตว์ดังนั้น ก็นำความไปกราบทูลพระเจ้าโกมลราชว่า นางวลิกาเทวีกระทำความสังวาสกับมาณพหนุ่มน้อย พระเจ้าโกมลราชได้ทรงสดับก็ทรงพระพิโรธเป็นกำลัง ประดุจดังอสรพิษที่มีผู้มาประหารลงที่ขนดหางฉันนั้น จึงตรัสบังคับอำมาตย์ทั้งหลายว่า เจ้าทั้งหลายจงไปจับมาณพหนุ่มน้อยกับนางวลิกาเทวี มาโบยตีจองจำไว้ในเรือนจำให้จงได้
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็ไปจับพระโพธิสัตว์กับพระมารดามาโบยตี แล้วจำด้วยเครื่องจำห้าประการนำไปขังไว้ในเรือนจำ
ฝ่ายพวกพ่อค้าที่มากับพระโพธิสัตว์ได้รู้เหตุนั้น ก็พากันรีบหนีกลับไปเมืองกาสิกรัฐ ทูลประพฤติเหตุแห่งพระโพธิสัตว์ให้พระนางภัจจาและนางสุวรรณคิรีทรงทราบ
/*64พระนางทั้งสองได้ทราบเรื่อง ก็พากันทรงพระกรรแสงพิไรร่ำด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ แล้วปรึกษากันว่า เราควรจะคิดผูกเป็นปริศนาส่งไปเมืองโกฏินคร ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้วก็จารึกพระราชสาส์นเพื่อจะส่งไปเมืองโกฏินครในพระราชสาส์นนั้นว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพเจ้าทั้งสองคือมารดาและธิดา เป็นหม้ายอยู่ทั้งสองคน ถ้าพระองค์ทรงแก้ปริศนาได้ ข้าพเจ้าทั้งสองจักไปกราบไหว้ยอมเป็นบาทบริจาริกาของพระองค์ ถ้าพระองค์ทรงแก้ปริศนาไม่ได้ข้าพเจ้าทั้งสองก็จักไม่ไปเป็นบาทบริจาริกา ครั้นจารึกพระสาส์นแล้ว จึงมอบให้อำมาตย์ที่เป็นบัณฑิตมีปัญญาสามคนถือไป แล้วกระซิบสั่งข้อปริศนาไปกับอำมาตย์ที่ถือราชสาส์นนั้น
อำมาตย์ราชบัณฑิตทั้งสามรับพระเสาวนีย์แล้ว ก็เชิญพระราชสาส์นไป ครั้นถึงเมืองโกฏินครจึงได้นำความขึ้นกราบทูลพระเจ้าโกมลราชว่าจะขอนำพระราชสาส์นเข้าไปถวาย ครั้นพระเจ้าโกมลราชพระราชทานโอกาสรับสั่งให้หา จึงพากันนำพระราชสาส์นเข้าไปเฝ้า พระเจ้าโกมลราชทอดพระเนตรเห็นราชทูตทั้งสามนาย จึงตรัสถามว่า ท่านทั้งหลายเป็นราชทูตมาแต่เมืองไหน ราชทูตทั้งสามทูลว่าข้าพระองค์ทั้งหลายมาแต่เมืองกาสิกรัฐ จึงมีพระราชดำรัสถามว่า พระราชสาส์นนั้นว่ากระไร ราชทูตทั้งสามจึงถวายราชสาส์น พระเจ้าโกมลราชได้ทรงทราบพระราชสาส์นดังนั้น ก็มีพระทัยโสมนัส แล้วมีพระราชดำรัสว่า เราสองคนคือบิดากับบุตร เจ้านายของพวกท่านก็สองคนคือมารดากับธิดา ผักกับปลาร้าก็พอดีกัน ก็แต่ว่าข้อในปริศนานั้นมีเนื้อความว่ากระไรเล่า
ราชทูตทั้งสามเมื่อจะกราบทูลข้อความในปริศนา จึงกล่าวเป็นพระคาถาดังนี้ว่า
กึ อนฺโต ชาลิตํ ทณฺฑทีปํ
กึ อนฺโต มุเข ชาลิเต อคฺคิ
กึ รตฺตมุเข สุกา เจว
ปณฺฑิเตหิ วิชานิย
ความว่า ประทีปด้ามที่โพลงรุ่งเรืองในภายใน (เทียนลุกในไส้) ได้แก่อะไร ไฟที่โพลงรุ่งเรืองภายในปาก (ไฟลุกในปาก) ได้แก่อะไร นกแขกเต้าปากแดง ได้แก่อะไร ปริศนาทั้ง ๓ นี้คนที่เป็นบัณฑิตจึงจะรู้
/*65พระเจ้าโกมลราชกับราชบุตร ได้ฟังข้อปริศนานั้นแล้วต่างก็รำพึงคิดข้อความในปริศนานั้น พระเจ้าโกมลราชคิดแล้วจึงทรงแก้ว่า เทียนลุกในไส้นั้น ได้แก่มะพร้าวไฟที่มีงอกออกมาแต่ภายใน ราชทูตทั้งสามทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ที่ทรงแก้นั้น หาถูกตามปริศนาไม่ พระพุทธเจ้าข้า
ในลำดับนั้น พระยากัณหวลิราชบุตรจึงแก้ในข้อปัญหาต่อไปว่า ไฟลุกในปากนั้นใช่อื่นไกลได้แก่ผีกระสือ ราชทูตทั้งสามจึงทูลว่าหาตรงปริศนาไม่ พระราชบิดากับพระราชบุตรก็จนปัญญาไม่รู้ว่าจะแก้ไขประกาสใดต่อไป
ขณะนั้น พระเจ้าโกมลราชจึงให้ประชุมหมู่อำมาตย์ข้าราชการเก่าใหม่พร้อมกัน แล้วมีรับสั่งให้แก้ข้อปริศนานั้น พวกอำมาตย์ทั้งหมดก็ไม่สามารถจะแก้ได้ จึงตรัสแก่พวกราชทูตว่า ดูกรท่านทั้งสาม พวกเราทั้งปวงเป็นบุรุษไม่สามารถจะแก้ปริศนาของสตรีได้ เรามีความละอายยิ่งนัก เพราะเหตุนี้แหละ เราจะตั้งใจคิดปริศนาทั้งสามข้อให้ออกจงได้ ท่านทั้งหลายจงยับยั้งอยู่ก่อน ตรัสดังนี้แล้ว จึงรับสั่งให้เอากลองไปเที่ยวตีป่าวร้องชาวพระนครว่า ถ้าผู้ใดสามารถแก้ปริศนาของกษัตริย์หญิงหม้ายทั้งสองได้ เราจะให้ทองพันตำลึงแก่ผู้นั้น แต่ให้เที่ยวตีกลองป่าวร้องไปทั้งภายในและภายนอกพระนคร ดังนี้ถึง ๗ วัน ก็ไม่มีผู้ใดจะรับแก้ปริศนานั้นได้ พระเจ้าโกมลราชจึงสั่งให้อำมาตย์ข้าราชการทั้งหลาย ทั้งผู้น้อยผู้ใหญ่มาประชุมพร้อมกันแล้ว มีพระราชดำรัสว่า เราทั้งหลายพิจารณาใคร่ครวญนักแล้ว ก็ไม่เห็นอุบายที่จะแก้ปริศนานั้นได้ บัดนี้จะทำประการใด ท่านทั้งหลายจงพากันวินิจฉัยตรวจตราในกาลนี้
อำมาตย์ข้าราชการทั้งหลายก็มิได้ทูลประการใด ต่างก็พากันอัญชลีหมอบก้มหน้านิ่งอยู่ พระเจ้าโกมลราชก็ทรงพระพิโรธแล้วตรัสบริภาษพวกอำมาตย์เหล่านั้นว่า ดูกรพวกอำมาตย์ชาติชั่ว พวกมึงดีแต่รับเบี้ยหวัดเงินเดือน แล้วก็บริโภคอาหารนอนคลุมหัวสบาย มิได้รู้จักเบื้องต้นเบื้องปลายข้ออรรถธรรมอันสุขุมบ้างเลย ถ้าพวกมึงคิดหาอุบายที่จะแก้ปริศนานี้ไม่ได้ กูจะตัดศีรษะพวกมึงเสียในวันพรุ่งนี้เช้า ตรัสดังนี้แล้ว ก็ให้พวกอำมาตย์นั้นกลับบ้านให้ประชุมกันอยู่ที่พื้นมหาดลในท้องพระโรง พวกอำมาตย์เหล่านั้นกลัวมรณภัยเป็นกำลัง จึงปรึกษากันว่า มาณพหนุ่มน้อยที่เป็นชู้ของนางวลิกาเทวี มีวรรณผิวพรรณและรูปร่างอันงดงาม เห็นจะมีปัญญาสามารถที่จะแก้ปริศนาได้ ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วจึงกราบทูลความเห็นนั้นให้พระเจ้าโกมลราชทรงทราบ
/*66พระเจ้าโกมลราชได้ทรงสดับจึงตรัสว่า ถ้าฉะนั้นเจ้าทั้งหลายจงไปพามาณพนั้นมา เราจะพิจารณาดูรูปร่างหน้าตามันก่อน อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็ไปถอดพระโพธิสัตว์ออกจากเครื่องจำนำตัวมาถวายต่อหน้าพระที่นั่ง พระเจ้าโกมสราชทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ ก็มีพระทัยโสมนัสให้เกิดความรักใคร่ราวกะว่าบุตรฉะนั้น จึงทรงพระดำริว่า มาณพผู้นี้มาแต่ไหนหนอ ดูยังหนุ่มน้อยและมีผิวพรรณรูปร่างก็งดงามยิ่งนัก ไม่ควรจะไปสังวาสร่วมกับนางวลิกาเทวีนั้นเลย
ฝ่ายพระโพธิสัตว์นั้น ครั้นไปถึงก็ถวายบังคมพระราชบิดา แต่มิได้ไหว้นางกัณหลิมาและพระยากัณหวลิราชบุตรซึ่งอยู่ ณ ที่นั้น แล้วทำอาการเป็นประหนึ่งว่าซบเซานั่งอยู่ พระเจ้าโกมลราชเห็นประหลาดดังนั้น จึงตรัสถามว่า ดูกรมาณพ เหตุไฉนเจ้าจึงไม่ทำความเคารพไหว้นางอัครมเหสีและราชบุตรของเรา พระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทยากจนเป็นคนชาวบ้านนอกเห็นนั่งอยู่ด้วยกันมากมายทั้งซ้ายและขวา มิได้รู้จักว่าเป็นพระอัครมเหสีและพระราชบุตรของพระองค์ เห็นแต่พระองค์ทรงเจริญวัยเป็นผู้ใหญ่จึงถวายบังคม เพราะฉะนั้นจึงมิได้เคารพกราบไหว้พระอัครมเหสีและพระราชบุตร อีกประการหนึ่งท่านทั้งหลายก็เป็นกษัตริย์ขัตติยราชตระกูลบุญญาธิสมภาร แม้ถึงจะได้ความเคารพวันทนาการของคนจนก็จะมีผลประเสริฐอะไร ควรจะได้ความเคารพกราบไหว้ของพระราชาและอำมาตย์ราชบริพาร จึงจะเป็นการประเสริฐสมควรแก่อิสริยยศอันยิ่งใหญ่ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าโกมลราชได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นจริง มิได้ทรงกริ้วโกรธพระโพธิสัตว์ กลับทรงพระโสมนัสเป็นอันมาก โดยทรงพระราชดำริเห็นว่า มาณพผู้นี้มีปัญญาเฉลียวฉลาดหลักแหลมยิ่งนัก จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรมาณพผู้เจริญ เจ้าสามารถจะกล่าวแก้ปริศนาของหญิงหม้ายทั้งสองได้หรือไม่ ข้าแต่สมมติเทวราช ข้อปริศนาของหญิงหม้ายสองคนเท่านั้น พระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย แม้ปริศนาของชนทั้งหลายพันหนึ่ง ข้าพระองค์ก็สามารถจะแก้ถวายได้ พระพุทธเจ้าข้า ดูกรมาณพ ถ้าจริงอย่างนั้น เราจะหาหญิงสาวที่มีรูปงามๆ มาให้เจ้า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระองค์สามารถจะกล่าวแก้ได้จริงดังที่ได้กราบบังคมทูล พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าโกมลราชเห็นว่าพระโพธิสัตว์ตรัสรับรองมั่นคง จึงให้พระโพธิสัตว์อาบน้ำชำระกายด้วยน้ำหอม และให้นุ่งภูษาใหม่อันงามสะอาด แล้วให้นั่ง ณ อาสนะอันสมควร จึงตรัสถามข้อปัญหาตามในปริศนาที่นางพญาทั้งสองถามมานั้น
/*67ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ ถือพัดวาลวิชนีนั่งอยู่ ณ ราชบัลลังก์ ประดุจดังว่าจะแสดงธรรมด้วยพระพุทธลีลาศ ครั้นได้สดับพระราชปุจฉาดังนั้น เมื่อจะกล่าวแก้ข้ออรรถปริศนา จึงกล่าวพระคาถาว่า
อนฺโต ชลิโต จ นาม
ธมฺมธโร ปณฺฑิโต จ
ปฺาย ชลิโต ธีโร
เอสา ชลิตคฺคิ นาม
มุเข ชลิตคฺคิ นาม
สมณา จ สีลธรา
ยํ มุเขน อภิสปฺปิ
ตํ ยถามุขํ วตฺตติ
รตฺตมฺขี สุกี นาม
มุขโต ธมฺมํว สวติ
มุเขน ธมฺมํ เทเสนฺโต เตน
โส ธมฺเมน ปณฺฑิโต ฯ
ความว่า บัณฑิตผู้ทรงไว้ซึ่งธรรม ผู้โพลงด้วยปัญญาความรอบรู้ เรียกว่าประทีปมีไฟอันโพลงในภายใน ได้แก่ปริศนาที่ว่าเทียนลุกในไส้ เป็นข้อที่ ๑ สมณพราหมณ์ทั้งหลายแข่งด้วยปากอย่างไร ย่อมเป็นไปตามปากอย่างนั้น เรียกว่าไฟโพลงในปาก ได้แก่ปริศนาข้อที่ว่า ไฟลุกในปาก เป็นข้อที่ ๒ บัณฑิตผู้แสดงธรรมด้วยปาก ย่อมยังธรรมให้ไหลออกจากปาก เรียกว่า นักปราชญ์เพราะธรรม ได้แก่ปริศนาข้อที่ว่านกแขกเต้าปากแดง เป็นข้อที่ ๓
ครั้นพระโพธิสัตว์กล่าวแก้ปริศนาทั้ง ๓ ข้อจบลงแล้ว ราชบริษัททั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้น อีกทั้งชนชาวพระนครทั้งหลายต่างคนก็ร้องซ้องสาธุการ เสียงสาธุการประมาณแสนหนึ่งนั้น ก็เอิกเกริกไปในโกฏิมหานคร ราชทูตทั้งสามคนก็ประณมกรให้สาธุการชมเชยพระโพธิสัตว์
ในลำดับนั้น พระเจ้าโกมลราชก็ทรงพระปรีดาโสมนัส จึงตรัสว่า เราจะให้พัสดุสิ่งละสี่ ๆ คือ ช้าง ๔ เชือก ม้า ๔ ตัว โค ๔ ตัว รถ ๔ คัน ภริยา ๔ คน ทาสชาย ๔ คน ทาสหญิง ๔ คน บ้านส่วย ๔ ตำบล เงิน ๔ พันตำลึงให้เป็นรางวัลแก่ท่าน
ในขณะนั้น ราชทูตทั้งสามจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระราชเทวีทั้งสองได้มีพระเสาวนีย์สั่งมาว่า ถ้าพระองค์ทรงแก้ปริศนาลำพังพระองค์ได้ จะมาถวายอภิวันทน์ยอมเป็นบาทบริจาทั้งสองนาง ถ้าพระองค์ได้โปรดให้บัณฑิตผู้ใดแก้ปริศนาได้ไซร้ ขอพระองค์ได้ส่งตัวบัณฑิตผู้นั้น ให้ไปกำหนดการวิวาหมงคลพระพุทธเจ้าข้า
/*68พระเจ้าโกมลราชได้ทรงฟังก็ทรงพระสรวล จึงตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรมาณพผู้เจริญ เจ้าอาจจะไปเมืองกาสิกรัฐได้หรือไม่ ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระองค์สามารถจะไปได้ พระพุทธเจ้าข้า ดูกรมาณพผู้เจริญ เจ้าจะต้องการเอาอะไรไปบ้างเล่า ฯ ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ถ้าพระองค์ให้เสนาที่พร้อมด้วยองค์ ๔ ไปด้วย พระเกียรติยศของพระองค์ก็จะปรากฏเป็นอันดีทั้งจะได้ป้องกันสองพระมเหสีที่จะรับมาถวายนั้นด้วยพระพุทธเจ้าข้า ฯ ดูกรมาณพ คำที่เจ้าพูดนี้เป็นความจริง เราจะให้เสนามีองค์ ๔ ไปกับเจ้าด้วย
ขณะนั้น พระโพธิสัตว์เห็นเป็นโอกาส จึงกราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่สมมติเทวราช แต่ข้าพระองค์เที่ยวเสาะหาหญิงอันเป็นที่รักเป็นที่เจริญใจมาถึง ๗ ปีแล้ว พึ่งมาได้เห็นนางวลิกาหญิงแก่อันเป็นที่พอใจในกาลนี้ เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์ขอรับพระราชทานพานางวลิกาหญิงแก่นั้นไปด้วย พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าโกมลราชก็ทรงโปรดพระราชทาน แล้วตรัสว่านางวลิกาเป็นชาวในรู้ขนบธรรมเนียมดี จะได้ดูแลนางมเหสีทั้งสองนั้นด้วย จึงโปรดให้ไปถอดนางวลิกาเทวีมาจากเรือนจำ และให้เสนามีองค์ ๔ มาประชุมกันหน้าพระลาน แล้วพระราชทานนางวลิกาเทวีพร้อมทั้งเสนามีองค์ ๔ ให้ไปกับพระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์นั้น เมื่อได้รับพระราชทานสมความปรารถนาแล้ว จึงดำริว่า เราจักพาเอาพลรบเหล่านี้ไปเมืองเราก่อน แล้วจักกลับมาทำยุทธสงครามต่อภายหลัง ดำริดังนี้แล้ว ก็ถวายบังคมลาพานางวลิกาผู้เป็นมารดาออกจากพระราชนิเวศน์ ครั้นออกมาภายนอกแล้ว จึงกระทำความเคารพกราบกรานมารดา แล้วพามารดาพร้อมด้วยเสนามีองค์ ๔ ออกจากเมืองไป
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายมีพวกอำมาตย์เป็นต้น เมื่อได้เห็นพระโพธิสัตว์กราบกรานมารดาดังนั้น ต่างก็พูดกันว่า มาณพหนุ่มน้อยผู้นี้มิใช่ชายชู้ของนางวลิกาเทวี ชะรอยคนทั้งสองนี้จักเป็นแม่ลูกกันเป็นมั่นคง เรามีความพิศวงยิ่งนัก
พระโพธิสัตว์นั้น ครั้นไปถึงเมืองกาสิกรัฐ ก็ให้พวกพสกนิกรทั้งหลายพักอยู่ภายนอกพระนคร แล้วพานางวลิกามารดาเข้าไปในพระราชนิเวศน์
ฝ่ายอำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นต้น รู้ว่าเจ้านายของตนมาถึงแล้วก็่มีความยินดี พากันมาคอยเฝ้าอยู่ตามหมู่ตามคณะ นางภัจจาเทวีกับนางสุวรรณคิรีรู้ข่าว ก็พากัน/*69มาต้อนรับด้วยความยินดี นางสุวรรณคิรีรู้ว่าแม่ผัวมา ก็เข้ากราบเท้านางวลิกาเทวี แล้วบอกว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้านี้เป็นสะใภ้ของแม่เจ้า นางภัจจานั้นเล่าก็ทักทายปราศรัยตามฐานะผู้ใหญ่ แล้วเข้าไปสวมกอดพระโพธิสัตว์ มีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร เมื่อแม่ได้ทราบข่าวว่า พ่อไปต้องโทษถูกจำจอง หทัยของแม่ดุจแตกทำลาย มีแต่ร้องไห้เศร้าโศกปริเทวนาการทุกคืนทุกวัน มิได้มีความผาสุก มีแต่ระทมไปด้วยความทุกข์เป็นเบื้องหน้า ต่อคิดขึ้นได้จึงได้มีราชสาส์นผูกปริศนาส่งไปแก้ไข แต่ก็ยังมิวางพระทัยว่าพ่อเจ้าจะพ้นทุกข์ การที่พ่อกลับมาถึงเมืองได้โดยสวัสดี พร้อมทั้งพลนิกายและมารดาของพ่อนี้ แม่มีความยินดีเป็นที่ยิ่งหาสิ่งที่จะเปรียบมิได้ แต่นี้ไปให้พ่อมีความสุขทุกทิวาราตรีกาล แล้วนางก็มีเสาวนีย์ถามถึงสุขทุกข์ของนางวลิกาและบุตร ครั้นเจรจาปราศรัยถึงสุขทุกข์ซึ่งกันและกันแล้ว นางทั้งสามก็พากันขึ้นสู่ปรางค์ปราสาท
ในลำดับนั้น พระวนาวนราชโพธิสัตว์ จึงมีพระราชดำรัส ให้เลี้ยงดูพลนิกายที่มากับพระองค์ด้วยโภชนาหาร และพระราชทานเสื้อผ้าตามสมควรแก่ฐานันดรศักดิ์ ให้พักอยู่โดยควรแก่ความสำราญ แล้วมีรับสั่งให้มาประชุมอำมาตย์ทั้งหลาย มีเสนาบดีเป็นต้น ทรงตรวจตราหมู่พลจตุรงคเสนาโยธาหาญ เพื่อจะเสด็จยาตราทัพไปเมืองโกฏินคร ทำการยุทธ์สงครามกับพระยากัณหวลิราช มีพระสุรสิงหนาทตรัสเรียกจตุรงคเสนาด้วยบาทพระคาถาว่า
หตฺถิ อสฺสา รถา ปติ
เสนา สนฺนาหยนฺตุ จ
เนคมา จ สมาคตา
พฺราหฺมณา จ สมาคตา
ตโต สฏฺีสหสฺสานิ
โยธิโน จารุทสฺสนา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
นานาวณฺเณหิ อลงฺกตา
นีลวตฺถา ธราเนเก
ปิตาเนเก นิวาสิตา
อฺเ โลหิตอุณฺหิสา
สุทฺธาเนเก นิวาสิตา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
นานาวณฺเณหิ อลงฺกตา
ตโต นาคสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค
เหมกปุปนิวาสเส
อารุฬฺเห คามนิเยภิ
โตมรงฺกุสปาณิภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
หตฺถิขนฺเธหิ ทสฺสิตา
/*70ตโต อสฺสสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อาชานิเย จ ชาติยา
สินฺธเว สีฆพาหเน
อารุฬฺเห คามนิเยภิ
อินฺทฺริยา จาปธาริภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
อสฺสปิฏฺเ อลงฺกตา
ตโต รถสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อโยสุกตเนมิโย
สุวณฺณจิตฺรโปกฺขเร
อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ
จมฺมานิ กวจฺจานิ จ
วิปฺผาเลนฺตุ จ จาปานิ
ทฬฺหธมฺมา ปาหาริโห
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
รเถสุ รถราชิโน
ความว่า พลช้าง พลม้า พลราชรถ พลบทจรเดินเท้า อีกทั้งชาวคามนิคมชนบท และพราหมณ์ปุโรหิตาจารย์ทั้งหลาย จงมาประชุมตามหน้าที่ให้พร้อมเพรียงกัน
ในลำดับนั้น พวกพลโยธาประมาณหกสิบหมื่น ล้วนแต่ผูกสอดด้วยเครื่องสรรพศัสตราวุธยุทธภัณฑ์ ประดับกายด้วยเครื่องอลังการ มีเพศต่าง ๆ กัน แลดูงามวิจิตรควรที่จะทัศนา บางหมู่ประดับกายาด้วยเสื้อผ้าแต่ล้วนเขียว บางหมู่ประดับด้วยเสื้อผ้าอันเหลืองล้วน บางหมู่ประดับกายาด้วยเสื้อผ้าแต่ล้วนแดง บางหมู่ประดับด้วยเสื้อผ้าอันขาวสะอาด พากันรีบมาประชุมตามประกาศโดยเร็วพลัน
ในลำดับนั้น พลช้างทั้งหลายหมื่นสี่พัน อันเกิดในมาตังคตระกูล ประดับด้วยหัตถาลังการแล้วด้วยทอง มีผ้าตาข่ายปกกระพองเป็นต้น ทั้งมีนายหัตถาจารย์ประดับกายอยู่ประจำคอ มือถือขอคร่ำด้ามสุวรรณ พลคชสารทั้งปวงนั้น ล้วนเรี่ยวแรงร้ายคำรณต่างก็มาพร้อมกันตามประกาศ
ในลำดับนั้น พลอัศวราชหมื่นสี่พัน เป็นสินธวอาชาไนยโดยชาติ มีกำลังอันรวดเร็ว สามารถไม่ท้อถอย มีนายอัสสาจารย์แต่งกายถือแซ่อยู่ประจำ ต่างก็มาประชุมกันตามหน้าที่ตามกำหนด
/*71ในลำดับนั้น พลราชรถหมื่นสี่พันกำกงแห่งรถนั้นล้วนแล้วด้วยโลหะ มีบัลลังก์แล้วด้วยทองงามวิจิตร มีธงชายปักประจำทั่วทุกคัน ตัวรถนั้นแต่ล้วนหุ้มด้วยเกราะหนัง สามารถจะป้องกันสรรพศัสตราวุธ มีนายสารถีนั่งในเบื้องหน้าประตูอยู่ทั่วทุกรถ ต่างก็มาประชุมพร้อมกันหมดในที่นั้น
ครั้นหมู่จตุรงคเสนามาประชุมกันพร้อมในวันที่เจ็ดแล้ว พระวนาวนราชโพธิสัตว์จึงมีพระราชดำรัสสั่งอำมาตย์ผู้ใหญ่ว่า ท่านจงยกพลรบเหล่านี้ไปก่อนเรา เมื่อถึงเมืองโกฏินครแล้วจงล้อมไว้ให้แน่นหนา แล้วส่งข่าวสาส์นมาถึงเรา เราจะยกโยธาหาญตามไปต่อภายหลัง
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็พากันรีบยกกองทัพไปเมืองโกฏินคร ครั้นถึงจึงให้ล้อมเมืองด้วยจตุรงค์ทั้งหลายมีพลช้างเป็นต้น แล้วส่งพระราชสาส์นมาถวายพระโพธิสัตว์ตามมีรับสั่ง
พระวนาวนราชโพธิสัตว์ได้ทรงฟังพระราชสาส์นดังนั้น ก็เสด็จไปหาพระมารดาทั้งสองและพระมเหสีแล้วตรัสว่า พระแม่ภัจจาเทวีและเจ้าสุวรรณคิรี ต้องไปเมืองโกฏินครด้วยกัน เพราะว่าตัวข้าพเจ้านี้พระราชบิดาส่งมาเพื่อจะให้พาท่านทั้งสองไปเฝ้า อนึ่งเล่า ข้าพเจ้านี้ก็ได้รับคำสั่งมาโดยมั่นคง เพราะเหตุนี้ข้าพเจ้าจะไม่พูดคำมุสา แต่พระราชมารดาวลิกาเทวีนั้น จงอยู่สำเร็จราชการในเมืองนี้จนกว่าข้าพเจ้าจะกลับมา ตรัสดังนี้แล้วก็กราบไหว้พระมารดา พาพระมารดาเลี้ยงและพระมเหสีออกจากพระนคร แวดล้อมด้วยจตุรงคเสนาทั้งเบื้องซ้าย เบื้องขวา เบื้องหน้า เบื้องหลัง เสด็จขึ้นประทับ ณ คอมงคลหัตถี ซึ่งเป็นพระบรมราชพาหนะอันสามารถจะย่ำยีเสนาฝ่ายปรปักษ์ให้ปราชัย ประทับ ณ ภายใต้เศวตฉัตรอันแวดวงด้วยข่ายเงินและข่ายทองข่ายแก้วมณี พร้อมด้วยพหลโยธีอันประกอบด้วยรูปและเสียงอันกึกก้อง ทั้งกำลังแห่งฤทธิ์และกำลังความกล้าหาญ สามารถจะทำลายพื้นปฐพี และย่ำยีเขาจักรวาฬให้ภินทนาการแหลกทำลาย พระวนาวนราชโพธิสัตว์นั้น งามไปด้วยบรมราชพาหนะ คือ หมู่พหลพลนิกาย และงามไปด้วยพระสิริวิลาสดุจท้าวสักกเทวราชเสด็จออกจากเทวนคร
ในกาลเมื่อพระวนาวนราชโพธิสัตว์ เสด็จยาตราทัพออกจากพระนครนั้น บรรดาเทพดาทั้งหลาย คือ เทพดาที่รักษาพระนครและอารักขเทพดา ภูมเทพดา ต่างก็พากัน/*72อุโฆษณาการเป่าร้องว่า ดูกรท่านทั้งผู้เช่นเรา เทพดาเหล่าใด ที่สิงสถิตอยู่บรรพตและพื้นดินแม่น้ำคงคาและอากาศก็ดี เทพดาเหล่าใด ที่อยู่รักษารัฐสีมาแว่นแคว้นอื่นก็ดี เทพยดาทั้งหลายเหล่านั้น จงมาประชุมพร้อมเพรียงกัน บัดนี้พระวนาวนราชโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระนคร พร้อมด้วยจตุรงค์แสนยากรเป็นขนัด จะไปทำยุทธสงครามแก่กษัตริย์ในเมืองโกฏินคร เราทั้งหลายจงพากันตามเสด็จไป เพื่อจะได้ช่วยพิทักษ์รักษาพระโพธิสัตว์และเหล่าจตุรงคเสนาทั้งปวง ให้ปราศจากภยันตราย
เทพดาทั้งหลายได้ฟังอุโฆษณาการดังนั้น ต่างองค์ก็มาพร้อมเพรียงกัน พากันแวดล้อมพระวนาวนราชโพธิสัตว์ ในเบื้องหน้าและเบื้องหลัง ทั้งเบื้องซ้ายและเบื้องขวา ทั้งช่วยอภิบาลรักษาไปในกองหัพ รัศมีอาภรณ์ของเทพเจ้าทั้งหลาย กับแสงอาวุธหอกดาบของโยธาหาญก็รุ่งโรจน์โชตนาการสว่างไป ในหมู่พหลพลนิกายทั้งปวง
พระวนาวนราชโพธิสัตว์นั้น แวดล้อมไปอิสริยยศและโยธาหาญบริวารยศอันใหญ่หลวง ด้วยประการฉะนี้ ผันพระพักตร์เฉพาะเมืองโกฏินคร เสด็จยาตราทัพไปโดยลำดับมรรคา ชาวคามนิคมชนบทตามสถลมารค ต่างก็พากันตกใจหนีไปจากที่นั้นๆ ไม่มีผู้ใดที่จะสามารถมาและดูมาทว่าสักคนเดียว ด้วยอำนาจอานุภาพพระโพธิสัตว์และอานุภาพเทพดาทั้งหลาย ครั้นถึงเมืองโกฏิมหานครก็ให้หยุดพลตั้งค่าย และปลูกพลับพลาที่ประทับอยู่ ณ ภายนอกเมืองแล้วให้ราชทูตนำพระราชสาส์นเข้าไปถวายพระเจ้าโกมลราช ในพระราชสาส์นนั้นว่า ดูกรท้าวโกมลราช ตัวเราเป็นบุตรนางวลิการาชเทวี มีนามว่าวนาวนราช ถ้าพระองค์ทรงเชื่อจงให้เศวตฉัตรแก่เรา ถ้าไม่ทรงเชื่อ จงจัดโยธาหาญยกออกไปทำยุทธหัตถีชนช้างดูฝีมือกัน
ท้าวโกมลราชได้ทรงทราบราชสาส์นดังนั้น ก็มีพระพระศออันแห้งผาก และมีความสะดุ้งตกพระทัยกลัวเป็นกำลัง จึงรับสั่งให้หาพระยากัณหวลิราชบุตรขึ้นมาเฝ้า แล้วตรัสปรึกษาว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร บัดนี้จักมีกษัตริย์องค์หนึ่งยกพลมาล้อมพระนครของเรา แล้วมีราชสาส์นมาว่าเป็นบุตรนางวลิการาชเทวี มีนามว่าวนาวนราช จะมาทำยุทธสงครามชนช้างกับเรา ตัวบิดานี้เล่าก็แก่เฒ่าชราแล้ว ไม่สามารถจะออกไปสู้รบได้ ส่วนตัวเจ้าเล่าก็ยังพึ่งรุ่นหนุ่ม ที่ไหนจะออกไปสู้รบกับเขาได้ อนึ่งเล่า เขามีโยธาหาญอันมากมายเป็นหลายเท่า เจ้าจะคิดอย่างไร จะมอบราชสมบัติให้เขาหรือเจ้าจะออกรบ
/*73พระยากัณหวลิราชได้ทรงฟังคำบิดาตรัสดังนั้น ถึงคราวที่จะสิ้นชนมายุเพียงเท่านั้น ก็บังเอิญให้เกิดความโสมนัสยินดีในการที่จะทำยุทธสงครามเป็นอย่างยิ่ง จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระราชบิดาบุตรนางวลิกานั้นมีชื่อไร ได้มีอยู่ ณ ที่ไหน พระราชานั้นกล่าวคำเท็จจะมาหาที่ตาย ข้าพระองค์นี้จะขอพวกพลนิกายออกไปทำยุทธสงครามกับพระราชานั้น ข้าพระองค์นี้ได้ดำริมานานแล้ว ว่าจะไปทำสงครามรบพระราชาเมืองอื่น บัดนี้พระราชาเมืองอื่นมาท้ารบ ก็เป็นการสมคิดของข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์มีความยินดีเป็นที่ยิ่งขอพระราชบิดาอย่ามีพระทัยครั่นคร้าม และอย่าทรงพระปริวิตกเศร้าเสียพระทัยเลย การที่จะทำยุทธสงครามนั้น เป็นภาระธุระของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะรับฉลองพระเดชพระคุณจนกว่าชีวิตจะหาไม่
ท้าวโกมลราชได้ทรงสดับ ก็ค่อยเบาพระทัยหายความปริวิตก จึงทรงมอบพลนิกายทั้งซ้ายขวาหน้าหลัง ทั้งอาญาสิทธิ์เด็ดขาดให้พระราชบุตรออกทำยุทธสงครามตามปรารถนา
ครั้นรุ่งเช้า พระยากัณหวลิราชก็ถวายบังคมลาพระราชบิดาออกจากพระราชนิเวศน์ เสด็จขึ้นประทับ ณ คอมงคลคชสาร มีพลนิกายเป็นบริวารแวดล้อมโดยรอบ เสด็จยาตรากองหัพออกจากพระนคร พวกพหลพลนิกรบันลือเสียงโห่ร้องก้องสนั่น ผันพระพักตร์ตรงไปยังค่ายของพระโพธิสัตว์
ฝ่ายพระวนาวนราชโพธิสัตว์นั้น ครั้นทอดพระเนตรเห็นกองทัพยกตรงออกมา ก็แต่งพระองค์เสด็จขึ้นทรงประทับ ณ คอมงคลคชาธารพร้อมด้วยพลโยธาหาญแวดล้อมเป็นขนัด ทรงไสคชสารพระที่นั่งตรงไปยืน ณ ที่ใกล้พระยากัณหวลิราชแล้วตรัสประภาษพ้อว่า ดูกรพระยากัณหวลิราช ไฉนท่านจึงอหังการยิ่งนัก ความตายจักมีแก่ท่านในวันนี้แล้ว ท่านจงกลับเข้าไปหาบุตรภรรยา บอกลาเสียให้เรียบร้อยแล้วจึงออกมารบกับเราเถิด
พระยากัณหวลิราชได้ฟังดังนั้นทรงพระโกรธยิ่งนัก แลไปเห็นพระโพธิสัตว์ก็จำได้ จึงตรัสบริภาษว่า ดูกรอ้ายนักโทษพระยาโจร กูหมายว่าใครที่ไหนมาเล่า มึงจะมาปล้นเมืองกูหรือ มึงจะสิ้นชีวิตในวันนี้แล้ว กูจะไม่ให้มึงกลับไปถึงเมืองมึงได้อีก มึงอย่าหมายว่าจะรอดชีวิตเลย ตรัสบริภาษดังนี้แล้ว ก็ไสช้างที่นั่งตรงไป
ในขณะนั้น พวกพลทั้งหลายก็เข้าต่อยุทธกันโกลาหล พลช้างก็เข้ารบกับพลช้าง พลม้าก็เข้าต่อยุทธกับพลม้า พลรถก็เข้าต่อสู้กับพลรถ พลบทจรเดินเท้าก็เข้ารบกับพลเดินเท้าเป็นหมู่ ๆ กัน
/*74ในลำดับนั้น ช้างที่นั่งของพระวนาวนราชโพธิสัตว์เป็นราชพาหนะมีกำลังกล้าว่องไวยิ่งนัก ทั้งฉลาดในการที่จะต่อยุทธ์ชิงชัยเข้าประงา ได้ท่าก็แทงช้างพระยากัณหวลิราช กดขยี้ด้วยงาทั้งสองให้ล้มลง ทันใดนั้นโยธาหาญของพระวนาวนราชโพธิสัตว์ ก็ตรงเข้าไปตัดพระศอพระยากัณหวลิราช ให้ศีรษะนั้นขาดตกลง ณ พื้นปฐพี
ขณะนั้น พวกพหลพลโยธีของพระยากัณหวลิราช ก็พากันสะดุ้งกลัวมรณภัย ต่างพากันวิ่งหนีเข้าข้างในรีบไปทูลเหตุนั้นแต่พระนางกัณหลิมาราชเทวีว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้ พระราชบุตรของพระแม่เจ้าออกไปต่อยุทธนาการ ถึงซึ่งปราชัยสิ้นพระชนม์ชีพเสียแล้ว พระนางกัณหลิมาราชเทวีได้สดับดังนั้น ดุจมีพระทัยแตกทำลาย ระทมไปด้วยความโศก แทบพระชนม์ชีพจะวางวายลงทันที จึงวิ่งเข้าไปกราบทูลพระราชสามีให้ทรงทราบ
พระเจ้าโกมลราชได้ทรงสดับ ก็สะดุ้งตกพระทัย มีพระเขฬะในพระศออันแห้งผาก มีพระเสโทอันไหลอาบพระองค์ ทรงพระอาลัยในปิยราชบุตรดุจมีพระองค์อันขาดตกลง ทรงพระกรรณแสงปริเทวนาการร่ำรักพระราชบุตรด้วยบาทพระคาถาว่า
กณฺุหวลิราชํ ทิสฺวา
สีสฉินฺโนทานิ มโต
กสฺส มุขํ ปสฺสิสฺสามิ
ปจฺจามิตฺตาทานิ อวฺิ
โก มยฺหํ นาโถปิ นตฺถิ
มหลฺลิกา ชราทานิ
ปุพฺเพปิ น ภยามิหํ
กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต
ทิสาสุ อิทานิ มยฺหํ
ทุพฺพโลทานิ อวฺิ
ยนฺุนูนาหํ สนฺติกํ คจฺฉํ
ตสฺส เสตฉตฺตํ ทมฺมิ
เอกํเสน ชิวํ ลเภ
ภทฺเท มยํ วิสํ ภุฺเชม
ความว่า เราได้เคยเห็นหน้าพระยากัณหวลิราชบุตร บัดนี้พระยากัณหวลิราชบุตร ก็มีเศียรอันขาดสิ้นชีพเสียแล้ว เราจะเห็นหน้าใครอีกเล่า แต่นี้ไปปัจจามิตรทั้งหลายจะดูหมิ่น ใครจะเป็นที่พึ่งของเราก็ไม่มี บัดนี้เราก็มีกายอันแก่ชราแล้ว ถ้าเหมือนแต่ก่อนเราก็มิได้มีความกลัว เดี๋ยวนี้กิตติศัพท์เลื่องลือไปว่าเราทุพลภาพ ข้าศึกจึงมาดูหมิ่นได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะไปเฝ้าถวายเศวตฉัตรแก่พระยาวนาวนราช ขอแต่ชีวิตไว้เท่านั้น ดูกรเจ้ากัณหลิมาผู้มีพักตร์อันเจริญหรือเราทั้งสองนี้ จะพากันกินยาพิษตายเสียดี
/*75เจ้าโกมลราชกับพระมเหสี ทรงพระอาลัยโศกเศร้ากำสรดถึงพระยากัณหวลิราชบุตร ดุจมีพระหฤทัยอันแตกทำลายฟูมฟายด้วยพระอัสสุชลเนตร ทรงพระโศกาดูรเทวษประกอบไปด้วยความทุกข์โทมนัส
ฝ่ายพระวนาวนโพธิสัตว์นั้น ครั้นทรงชนะสงครามแล้วจึงมีรับสั่งให้ราชทูตเข้าไปในเมือง ให้ทูลพระเจ้าโกมลราชว่า พระยากัณหวลิราชบุตรของพระองค์ ออกมาทำยุทธนาการ ถึงซึ่งอปราชัยตายเสียในท่ามกลางสงครามแล้ว บัดนี้พระองค์ท่านจะออกไปรบหรือประการใด ถ้าไม่ออกไปรบก็จงออกไปถวายบังคม มอบเศวตฉัตรเสียในกาลนี้
ราชทูตรับพระราชโองการแล้ว ก็เข้าไปในพระนคร ทูลความตามพระราชดำรัสนั้น ให้พระเจ้าโกมลราชทรงทราบ พระเจ้าโกมสราชได้ทรงทราบก็มีพระหฤทัยอันสะดุ้งหวาดหวั่น จึงตอบพระราชสาส์นนั้นว่า ตัวเราชราภาพแล้วไม่สามารถจะออกไปต่อยุทธ์ได้ เราจะออกไปเฝ้าถวายราชสมบัติ ราชทูตจึงนำความนั้นมากราบทูลพระโพธิสัตว์ให้ทรงทราบ
พระวนาวนราชโพธิสัตว์ได้ทรงสดับ จึงมีรับสั่งให้พระราชมารดาเลี้ยงและพระมเหสี ไปประทับอยู่ ณ ค่ายๆ ละองค์ ส่วนพระองค์เองนั้นเสด็จประทับอยู่ ณ ค่ายด้านทิศบูรพา
ฝ่ายพระยาโกมลราชนั้น ครั้นตอบพระราชสาส์นไปแล้ว จึงมีรับสั่งให้ราชบริษัทถือเครื่องราชบรรณาการ แล้วเสด็จออกจากพระนครตรงไปยังค่ายด้านทิศบูรพา ครั้นถึงจึงตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า พระราชาเสด็จอยู่ ณ ที่ใด พวกอำมาตย์ทูลว่า พระราชาซึ่งประทับอยู่ ณ ค่ายนี้ยังหนุ่มนัก พระองค์สิเป็นผู้ใหญ่ไม่สมควรจะเข้าไปเฝ้า จงเสด็จไปถามที่ค่ายด้านทิศทักษิณเถิด พระเจ้าโกมลราชเสด็จไปยังค่ายทิศทักษิณ แล้วตรัสถามโดยนัยนั้น อำมาตย์ทั้งหลายทูลว่า พระองค์จงเสด็จไปถามที่ค่ายทิศประจิมเถิด ครั้นเสด็จไปถามที่ค่ายทิศประจิม พวกอำมาตย์ก็ทูลว่า จงเสด็จไปถามที่ค่ายทิศอุดรเถิด พระเจ้าโกมลราชก็เสด็จไปที่ค่าย ณ ทิศอุดร แต่เสด็จวนเวียนไปมาดังนี้ ก็มีพระสรีระกายอันเหน็ดเหนื่อย จนพระเสโหไหลอาบพระองค์ ทรงลำบากพระกายยิ่งนัก ทั้งประกอบไปด้วยความทุกข์ความโศกและความกลัว ทรงพระกรรแสงร่ำรำพันไปตามทางที่เสด็จนั้น
ฝ่ายพระวนาวนราชโพธิสัตว์ เห็นพระราชบิดาทรงลำบากพระองค์ดังนั้นแล้ว จึงเสด็จออกจากค่ายทิศบูรพาไปต้อนรับ เชิญพระราชบิดาให้ทรงประทับ ณ ราชอาสน์อันวิจิตรบรรจง ส่วนพระองค์นั้นประทับ ณ อาสน์อันต่ำ แล้วถวายบังคมพระราชบิดา ทรงพระ/*76กรรแสงพลางทูลถามว่า พระองค์ทรงรู้จักกระหม่อมฉันหรือไม่ ครั้นพระราชบิดาตอบว่า ข้าพเจ้าไม่รู้จัก จึงตรัสซักถามว่า บุตรนางวลิกาเทวีมีหรือไม่ พระราชบิดาตอบว่า บุตรของนางวลิกาเทวีนั้นเป็นท่อนไม้ จึงตรัสถามว่า หญิงมนุษย์ที่คลอดบุตรเป็นท่อนไม้นั้นพระองค์เคยได้ยินได้เห็นมาบ้างหรือ ตรัสตอบว่า เรายังไม่เคยได้ยินได้ฟัง และไม่เคยได้เห็นแต่ก่อนเลย จึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นพระองค์ก็เป็นคนพาลมีปัญญาเขลา ไม่ทรงพิจารณาใคร่ครวญให้แน่นอนมาลงโทษพระแม่ของกระหม่อมฉันแสนสาหัส มิได้มีความเมตตากรุณาบ้างเลย มาเป็นไปได้ถึงเพียงนี้ ด้วยอำนาจแห่งความหลง
ขณะนั้น ท้าวโกมลราชก็เกิดความพิศวงทรงสังเวช และทรงสังเกตเห็นว่าพระโพธิสัตว์นั้นเป็นราชโอรสของพระองค์ จึงตรัสถามว่า ดูกรมหาราช ไฉนพระองค์จึงได้ตรัสดังนี้ พระโพธิสัตว์จึงเล่าความจำเดิมแต่เบื้องต้น จนเทพบุตรได้เลี้ยงรักษามาให้พระราชบิดาทรงทราบ แล้วทูลว่า ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อ ก็จงถามนางกัณหลิมาอันเป็นชายาที่รักของพระองค์เถิด ท้าวโกมลราชได้ทรงฟังก็ทรงพระกำสรดปริเทวนาการ เมื่อจะให้พระโพธิสัตว์อดโทษที่ได้ผิดมาแล้วนั้น จึงกล่าวพระคาถาว่า
ทุกกฏฺจ หิ โน ปุตฺต
ภูนหจฺจํ กตํ มยา
กณฺหลิมาย วจนา
มาตุยา โทสํ กโรมิ
มม โทสํ ขมตุ ตาต
มา อฆฏํ พนฺธาเปถ ฯ
ความว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร พระบิดานี้มาหลงเชื่อคำของนางกัณหลิมา จึงได้ลงโทษมารดาของเจ้า อันนี้ก็เป็นกรรมอันชั่วร้ายที่บิดาได้ผิดมาแล้ว เจ้าจงอดโทษเสียเถิดอย่าผูกอาฆาตบิดาเลย
ท้าวโกมลราชกล่าวคาถาขมาโทษดังนี้แล้ว จึงตรัสชวนพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร เจ้าจงมาไปในเมืองกับบิดาเถิด บิดาจะซักถามนางกัณหลิมาในที่เฉพาะหน้าเจ้า ตรัสฉะนี้แล้วก็่พาพระโพธิสัตว์เข้าไปในเมือง แล้วให้ประดับตกแต่งพระนครด้วยเครื่องอลังการให้งามประดุจดังว่าเทวนคร แล้วป่าวร้องให้ราษฎรเล่นมหรสพครบกำหนด ๗ วัน
ในกาลนั้น นางกัณหลิมาเทวีได้ทราบว่าบุตรนางวลิกาเข้ามาในเมืองกับพระราชบิดา นางจึงปรึกษาพวกทาสีของตนว่า เราสำคัญว่าบุตรนางวลิกาเทวีที่เราให้ไปฝังเสียในป่านั้นตายแล้ว บัดนี้กลับรอดชีวิตมาได้ เราจะกระทำอย่างไรดี ปรึกษากันดังนี้/*77แล้วก็ให้เกิดความสะดุ้งกลัวความผิด หวาดเสียวต่อความตายเป็นกำลังจะนอนนั่งก็มิได้มีความสุข มีแต่ทุกข์โทมนัสเป็นเบื้องหน้า จนพักตร์เผือดเลือดวิปริต มิรู้ที่จะคิดประการใด มีกายอันหวั่นไหวสะทกสะท้านเปรียบปานดุจสัตว์ที่ถูกกรรมกรณ์บีบคั้น
ในลำดับนั้น ท้าวโกมลราชจึงมีรับสั่งให้หาตัวนางกัณหลิมาเทวีมาเฝ้า แล้วมีพระราชดำรัสถามว่า ดูกรหญิงชั่วร้ายสามานย์ บุตรของนางวลิกาเทวีนั้นมีหรือไม่ จงให้การไปตามจริงอย่าปิดบัง
นางกัณฑหลีมาได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น จึงคิดว่าถ้าเราไม่รับตามความจริงก็จะถูกลงพระอาญาถึงสาหัส เพราะโทษที่เรากระทำนั้นเทพเจ้าก็ได้รู้เห็นเป็นพยาน เพราะฉะนั้นเรารับเสียตามจริงเสียดีกว่า แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด นางคิดดังนี้แล้ว ก็ยอกรอัญชลีถวายบังคมกัมพักตร์อยู่ ครั้นท้าวโกมสราชทรงซักถามอีก นางก็ทูลรับว่า ข้าแต่สมมติเทวดา บุตรของนางวลิกาเทวีนั้นมีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า จึงตรัสซักต่อไปว่า บัดนี้บุตรของนางวลิกาเทวีนั้นอยู่ที่ไหน นางก็ทูลความตามอุบายที่ตนกระทำนั้นให้ทรงทราบทุกประการ
ท้าวโกมลราชได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก จึงมีพระราชโองการให้จับพวกญาติ และเหล่าทาสีของนางกัณหลิมามาแล้ว ให้ขุดหลุมที่หน้าพระลานฝังคนเหล่านั้น มีนางกัณหลิมาเป็นประธานลงเพียงคอ จึงเอาฟางกลบเกลี่ยข้างบน คลอกเสียด้วยไฟฟาง แล้วให้เอาผาลเหล็กไถคอให้ขาด เอาซากศพไปทิ้งเสียในเวจกุฎีต่างๆ ครั้นให้สำเร็จโทษคนที่ชั่วร้ายแล้ว ก็เสด็จมานั่งใกล้พระโพธิสัตว์ ทรงพระโสมนัสเบิกบานพระหฤทัย แล้วตรัสถามว่า ดูกรพ่อปิยบุตร เมื่อเขาเอาเจ้าไปฝังเสียในป่า ไฉนเจ้าจึงรอดชีวิตเป็นอยู่ได้เล่า
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงทูลว่า ข้าแต่พระราชบิดา เมื่อเขาเอาข้าพเจ้าไปฝังที่ในโคนต้นไม้นั้น เทพยดาที่สิงสถิตอยู่บนต้นไม้จันทน์แดงคิดประหลาดใจ จึงไปขุดหีบขึ้นจากหลุม อุ้มเอาข้าพระองค์ออกจากหีบแล้วเลี้ยงไว้ ครั้นข้าพระองค์อายุได้ ๗ ปีเทพยดานั้นจึงเล่าเรื่องที่ข้าพระองค์คลอดจากครรภ์มารดา ถูกนางกัณหลิมาริษยา ให้ทาสีเอาไปฝังเสียในป่า แล้วเอาท่อนไม้ทาโลหิตแทน ทูลยุยงให้พระราชบิดาลงโทษพระราชมารดา ทำให้เป็นทาสีตักน้ำใช้ในโรงครัว ข้าพระองค์ได้ฟังก็สงสารพระมารดา ปรารถนาจะเข้ามารับใช้การงานแทนพระมารดา เทพเจ้าห้ามไว้แนะนำให้ไปเรียนศิลปศาสตร์ในสำนักพระดาบส แล้ว/*78พระโพธิสัตว์ก็เล่าเรื่องเบื้องต้น จำเดิมแต่เทพบุตรจุติแล้วไปเรียนศิลปศาสตร์ ทั้งได้รับความทุกข์สุขต่าง ๆ มีต้องถูกทุบตีและถูกจำจองอยู่ในเรือนจำเป็นอาทิ จนถึงการทำยุทธสงครามฆ่าพระยากัณหวลิราชให้ถึงชีวิตอันตราย ทรงบรรยายตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด ดังที่ได้กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น ให้พราะราชบิดาทรงทราบถี่ถ้วนทุกประการ
ท้าวโกมลราชได้ทรงฟัง ก็ให้เกิดความสงสารสลดพระหฤทัยจนพระเนตรทั้งสองนองไปด้วยพระอัสสุชลธารา เข้าสวมกอดพระโพธิสัตว์จุมพิตแล้วทรงพระโศการ่ำรำพันโดยประการต่าง ๆ
ในลำดับนั้น ชาวนางทั้งหลายมีพระสนมเป็นต้น ได้เห็นพระราชาทรงกำสรด ไม่สามารถที่กลั้นความโศกได้ ต่างคนก็พากันร้องไห้ปริเทวนาการเสียงสนั่น อาการนั้นประดุจดังว่าไม้รังอันต้องพายุย่ำยี เสียงร้องไห้ปริเทวนาการถึงมี่ไปทั้งพระราชนิเวศน์ ต่างคนก็พากันสงสารสังเวชพระโพธิสัตว์ทุกถ้วนหน้า
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์เห็นชนทั้งหลาย มีพระราชบิดาเป็นประธานพากันปริเทวนาการอยู่ดังนั้น จึงทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราช ขึ้นชื่อว่าสัตว์ทั้งหลายที่เวียนว่ายอยู่ในสงสารวัฏย่อมจะได้รับทุกข์บ้าง ได้ประสบสุขบ้างเป็นธรรมดา ผู้ที่กุศลอุ้มชูก็ได้รับความสุข ผู้ที่อกุศลอุปถัมภ์ก็ได้รับความทุกข์ ผู้ใดกระทำโทษให้แก่เขา เวรก็ย่อมติดตามผู้นั้นไป ดุจพระเถรเจ้าผู้เป็นช่างเย็บจีวรฉะนั้น พระโพธิสัตว์จึงนำอดีตนิทานมาเล่าถวายว่า
อตีเต เอโก มหาเถโร ฯลฯ ดังได้สดับมา ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีพระมหาเถรองค์หนึ่ง เย็บปะจีวรเก่าอยู่ด้วยเข็ม ปลายเข็มไปแทงถูกตัวเล็นตาย พระมหาเถรนั้นก็มิได้รู้ ฝ่ายเล็นครั้นตายแล้ว ก็ไปเกิดในตระกูลพรานเนื้อ ครั้นเจริญวัยขึ้นก็ถือหอกไปในป่า เพื่อประโยชน์จะฆ่าเนื้อเป็นอาหาร พระมหาเถรนั้นเดินสวนทางมา ครั้นเห็นนายพรานเข้าก็มีความกลัว จึงหนีเข้าซ่อนอยู่ ณ พุ่มไม้ในป่า นายพรานนั้นครั้นมาถึงที่พุ่มไม้นั้นจึงคิดว่า พระมหาเถรเห็นเราถือหอกมา เห็นจักมีความกลัวเรา อย่ากระนั้นเลย เราจักทิ้งหอกนี้เสียก่อน แล้วจะคอยจับพระมหาเถรต่อภายหลัง นายพรานคิดดังนี้แล้ว ก็พุ่งหอกนั้นเข้าในพุ่มไม้ หอกนั้นก็ไปปักอกพระมหาเถรตาย เป็นทั้งนี้เพราะอำนาจกรรมที่พระมหาเถรเย็บจีวร ปลายเข็มไปแทงถูกตัวเล็นตาย
/*79พระโพธิสัตว์นำเอาเรื่องนิทานนี้ มาเล่าถวายเป็นอุทาหรณ์แล้วจึงทรงนำเรื่องนิทานอื่นอีกมาเล่าถวายว่า
อตีเต กิร เอโก นโว ภิกขุ ฯลฯ ดังได้สดับมา ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีภิกษุบวชใหม่รูปหนึ่ง เป็นผู้มีความฉลาดในการวาดเขียน อยู่มาวันหนึ่งภิกษุนั้นหุงน้ำมันเพื่อจะประสมสีเครื่องเขียน ได้เห็นแมลงวันตัวหนึ่งตกลงไปตายอยู่ในที่หุงน้ำมันนั้นจึงคิดว่า แมลงวันนี้ไม่ควรจะมาตายเลย ฝ่ายแมลงวันนั้น ครั้นตายแล้วก็ไปเกิดในครรภ์พระอัครมเหสี เมื่อถ้วนทศมาศก็คลอดจากพระครรภ์ กุมารนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ ภายหลังก็ได้ครองราชสมบัติแทนพระราชบิดา จึงทรงปฏิบัติภิกษุรูปนั้น กระทำให้เป็นชีต้นที่นับถือของราชตระกูล อยู่มาวันหนึ่งจึงมีรับสั่งให้ภิกษุชีต้นนั้นเขียนรูปพระอัครมเหสี ภิกษุนั้นก็เขียนรูปหญิงเหมือนอัครมเหสีทุกอย่าง แล้วทำน้ำยาสีดำให้หยดลงไปติดอยู่ในที่ตั้งแห่งของลับ สีดำนั้นก็มีสัณฐานคล้ายกันกับไฝ ไปติดอยู่ที่ของลับของรูปเขียนพระอัครมเหสี พระราชาไปทอดพระเนตรเห็นไฝที่ลับของรูปเขียนดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก จึงมีรับสั่งให้จับภิกษุชีต้นนั้นไปใส่ลงในกระทะน้ำมันที่กำลังเดือดพล่านอยู่ ภิกษุนั้นก็ถึงแก่ความตาย
พระโพธิสัตว์นำเรื่องนิทานนี้มาเล่าถวายแล้วจึงทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขึ้นชื่อว่าเวรแล้ว ย่อมติดตามบุคคลผู้ถูกผูกเวรประดุจดังว่าแอกอันตามเบียดเบียนคอโคใช้และกงเกวียนอันตามกระทบเท้าของโคใช้ฉะนั้น เพราะเหตุนั้นบุคคลที่ไม่มีโทษเลยก็อาจถึงซึ่งทุกข์ มีการด่าเป็นต้นได้ ดุจข้าพระองค์เป็นตัวอย่างใช่แต่เท่านั้นหามิได้ ขอพระองค์จงทรงฟังอดีตนิทานอื่นอีก ดังข้าพระองค์จะนำมาเล่าถวายดังต่อไปนี้ว่า
อตีตสฺมึ หิ เอกา กุมาริกา ฯลฯ ในอดีตกาลที่ล่วงมาแล้ว มีนางกุมารีผู้หนึ่ง บวชเป็นนางปริพพาชิกามาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก ทั้งเป็นผู้รักษาศีลบริสุทธิ์ ไม่มีด่างพร้อยมาทว่าน้อยหนึ่ง ตราบเท่าจนถึงนางนั้นแก่เฒ่าชรา อยู่มาวันหนึ่งนางปริพพาชิกานั้นไปอาบน้ำที่ท่าน้ำ ครั้นอาบน้ำแล้วก็ขึ้นมาผลัดผ้านุ่งจึงบิดผ้าจะตากในผ้านั้นมีลูกปลาเล็กตัวหนึ่งติดอยู่ก็เลยตาย นางปริพพาชิกาก็มิได้รู้ว่าลูกปลาเล็กนั้นถูกบิดผ้าตาย ฝ่ายลูกปลานั้นครั้นตายแล้วก็ไปฟ้องพญายมว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า นางปริพพาชิกานั้นทำข้าพเจ้าให้ตาย ฝ่ายนางปริพพาชิกานั้น เมื่อถึงกาลอายุขัยก็ทำกาลกิริยา ไปถึงวิสัยพญายม พญายมจึงถามว่า ดูกรหญิงถ่อยลามกเจ้าเป็นผู้เบียดเบียนทำลูกปลานี้ให้ตายมิใช่หรือ นางปริพพาชิกาก็ไม่รับ/*80แล้วพูดว่า ข้าพเจ้าบวชมาตั้งแต่เด็ก มิเคยเบียดเบียนทำสัตว์ใดให้ตายเลย ทั้งไม่เคยให้ทุกข์แก่ผู้ใดผู้หนึ่ง ลูกปลาจึงพูดว่า ท่านจงระลึกดูก่อนเถิด วันหนึ่งท่านไปอาบน้ำที่ท่าน้ำ ข้าพเจ้าไปติดอยู่ในกลีบผ้านุ่งของท่าน ครั้นท่านขึ้นจากท่าน้ำก็ผลัดผ้านุ่งแล้วบิดผ้าทำข้าพเจ้าซึ่งติดอยู่ในกลีบผ้านั้นให้ตาย จริงหรือไม่ขอให้นึกดู นางปริพพาชิกานึกได้แล้วขอขมาโทษลูกปลานั้นว่า เรามิได้แกล้งทำท่านให้ตายเลย และเราก็มิได้รู้ว่าท่านตายเพราะเราบิดผ้านุ่ง ครั้นนางให้ลูกปลาอดโทษแล้ว แล้วนางก็เป็นอันพ้นจากกรรมวิบากนั้น
พระโพธิสัตว์นำเอานิทานต่าง ๆ มาเล่าถวาย ให้เห็นเป็นอุทาหรณ์ดังนี้แล้ว จึงทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า สัตว์ทั้งหลายที่ท่องเที่ยวอยู่ในวัฏฏสงสารนี้ ย่อมมีเวรเป็นธรรมดาอย่างนี้แล
ท้าวโกมลราชได้ทรงสดับเรื่องต่างๆ ดังนี้แล้ว ระลึกถึงโทษที่ตนทำแก่นางวลิกาเทวี จึงตรัสถามว่า บัดนี้นางวลิกามารดาของเจ้าอยู่ที่ไหน บิดาจะขอขมาโทษให้มารดาเจ้าอดโทษแก่บิดาบ้าง
พระโพธิสัตว์ทูลว่า พระนางวลิกามารดาข้าพระองค์นั้นอยู่รักษาเมืองกาสิกรัฐ แต่พระมารดาเลี้ยงกับนางสุวรรณคิรีอยู่ที่กองทัพ พูดดังนี้แล้วก็สั่งอำมาตย์ทั้งหลายให้เอาวอไปรับพระราชมารดามาแต่เมืองกาสิกรัฐ และให้รับมารดาเลี้ยงมาพร้อมกันในโกฏินคร ครั้นพระราชบิดาขอขมาโทษที่ผิดพลั้งมาแก่นางวลิกาเทวีแล้ว พระโพธิสัตว์ก็เริ่มทำการอภิเษกพระราชมารดาทั้งสอง ตั้งนางวลิกาเทวีไว้ในที่เป็นอัครมเหสีที่หนึ่ง แล้วตั้งนางภัจจามารดาเลี้ยงให้เป็นอัครมเหสีที่สอง ครั้นสำเร็จการอภิเษกแล้ว ส่วนพระองค์ก็ทูลลากษัตริย์ทั้งสามพานางสุวรรณคิรีไปครองเมืองกาสิกรัฐ มีสมัญญาภิธานว่า พระเจ้าวนาวนราชบรมกษัตริย์ พระองค์ก็ประกอบไปด้วยพระยศและอำนาจอันยิ่งใหญ่แผ่ไปทั่วสกลชมพูทวีป ทรงทศพิธราชธรรมจรรยาพระราชทานโอวาทแก่พระราชาและมหาชนทั้งหลาย ซึ่งมาแต่นครทั้งสิ้นให้ตั้งอยู่ในสุจริตธรรม และให้รักษาศีลบำเพ็ญทานการกุศล ส่วนพระองค์เองนั้น ก็ทรงบำเพ็ญในกุศลสุจริตธรรม และให้สร้างโรงทาน ๖ ตำบลคือ ที่ประตูเมืองทั้ง ๔ ทิศ และที่ท่ามกลางเมือง ๑ และในพระราชนิเวศน์ ๑ ทรงบริจาคผ้านุ่งห่มและโภชนาหารอีกทั้งเงินและทอง สิ่งของทั้งปวง แจกยาจกผู้มีความต้องการทุกถ้วนหน้า ทั้งพระราชทานสุราปานแก่นักเลงสุราทั้งหลาย ใครปรารถนาสิ่งใดก็พระราชทานสิ่งนั้นให้สำเร็จความปรารถนา เพราะเหตุนี้พระโบราณาจารย์จึงได้ประพันธ์พระคาถาว่า
/*81ตโต รตฺยา วิวสเน
สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
อถ วนาวนราชา
หตฺถิขนฺธวรคโต
มหติยา เสนาย จ
มหติยา นาฏกาหิ
ปริวาเรหิ ปริวุโต
ทานคฺคํ ทาตุมุปาคมิ
โส จ อาณาเปติ ราชา
มา จ กิฺจิ วิเหถ
อิธาคเต วณิพฺพเก
ตปฺเปถ อนฺนปาเนน
โภชนํ โภชนตฺถึนํ
วตฺถกามานํ วตฺถานิ
โสณฺฑานฺจ สุราปานํ
สมฺมาเทว ปเวจฺฉถ
สุวณฺณรตนฺจาปิ
ทาสทาสิโคมหิสฺจ
เสนาสนยานวาหํ
สพพฺจ ททาติ ราชา ฯ
ความว่า ครั้นเวลารุ่งราตรี พระอาทิตย์ส่งรัศมีสว่างแจ้งแล้ว พระวนาวนราชโพธิสัตว์ก็มีพระหฤทัยอันผ่องแผ้ว เสด็จขึ้นทรงบรมคชาธาร แวดล้อมไปด้วยเสนาโยธาหาญและนางนาฏกิตถีเป็นอันมาก แล้วมีพระราชโองการมิให้ราชบุรุษผู้ใดเบียดเบียน ห้ามปรามพวกยาจกวณิพกคนกำพร้าอนาถา อันเบียดเสียดกันมารับพระราชทาน ทรงบริจาคอันนปานาหารให้พวกวณิพกเป็นต้นอิ่มหนำแล้ว ทรงบริจาคโภชนะแก่ผู้ที่ต้องการโภชนะ ทรงบริจาคสุราบานแก่นักเลงสุราทั้งหลาย แล้วทรงบริจาคสรรพพัสดุทั้งปวงคือ แก้วแหวนเงินทอง ทาสกรรมกร ทาสีทาสา ช้างม้าโคกระบือ ยวดยานคานหาม โดยสมควรแก่พระราชศรัทธาแล้ว ก็เสด็จกลับเข้าสู่พระราชนิเวศน์สถาน
พระวนาวนราชโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญบุญทั้งหลายมีบริจาคทานเป็นต้น โดยนิยมดังนี้เป็นนิตยกาล ครั้นสิ้นพระชนมายุสังขารก็ขึ้นไปบังเกิดในดาวดึงสพิภพ ชนทั้งหลายที่ได้ปฏิบัติตามโอวาทของพระโพธิสัตว์นั้น สิ้นชีพทำลายขันธ์ก็ไปเกิดในสุคติภพ
---
/*82สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมนราสภศาสดาจารย์ทรงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นางจิญจมาณวิกานี้ได้ทำความเพียรเพื่อจะฆ่าตถาคตในอดีตกาลดังนี้แล มีพระพุทธดำรัสฉะนี้แล้ว จึงทรงประกาศสัจจเทศนา ครั้นจบพระอริยสัจจเทศนาลงก็ทรงประมวลชาดกว่า นางกัณหลิมาเทวีในกาลนั้น กลับชาติมาคือนางจิญจมาณวิกาในกาลนี้ พระยากัณหวลิราชผู้เป็นบุตรของนางกัณหลิมาในกาลนั้นกลับชาติมาคือสุปปิยปริพพาชก เทพบุตรผู้เลี้ยงรักษาพระวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น กลับชาติมาคือ อานนท์พุทธอุปฐาก ดาบสผู้เป็นอาจารย์ของวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น กลับชาติมาคืออริยกัสสปสังฆวุฒาจารย์ กาลยักษ์ที่จับพระวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น กลับชาติมาคือฉันนภิกษุ นางกาลยักขินีภรรยากาลยักษ์ในกาลนั้น กลับชาติมาคือนางมาติกมาตาพราหมณ์ปุโรหิตที่ลวงพระวนาวนโพธิสัตว์ไปทิ้งลงในเหวในกาลนั้น กลับชาติมาคือ ภิกษุเทวทัต เทพบุตรทั้งสองที่ช่วยพระวนาวนโพธิสัตว์ขึ้นจากเหวในกาลนั้น กลับชาติมาคือภิกษุสาริบุตรและภิกษุโมคคัลลานะทั้งสอง พระยากินนะผู้เป็นบิดานางสุวรรณคิรีในกาลนั้น กลับชาติมาคือกัจจายนภิกษุ ดาบสที่ทำกุฏีไหม้ในกาลนั้น กลับชาติมาคือ มหาปุณณภิกษุ ดาบสที่พระวนาวนโพธิสัตว์พลัดกับนางไปอาศัยอยู่ในกาลนั้น กลับชาติมาคืออนุรุทธภิกษุ นางภัจจาเทวีในกาลนั้นกลับชาติมาคือมหามายาพุทธมารดา นางวลิกาเทวีในกาลนั้นกลับชาติมาคือพระปชาบดีโคตมี นางสุวรรณคิรีมเหสีของพระวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น กลับชาติมาคือนางพิมพายโสธรา พระยาโกมลราชบิดาของพระวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระมหานามสักยราช บริษัทที่เป็นบริวารในกาลนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัทในกาลนี้ ฝ่ายพระวนาวนโพธิสัตว์ในกาลนั้น สืบขันธประวัติมา คือตถาคตผู้สัมมาสัมพุทธในกาลนี้แล
จบวนาวนชาดก
๕๐. พากุลชาดก
สุนขทาส วจนนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ เชตวัน อารพฺภ ทรงพระปรารภพระเทวทัตให้เป็นเหตุเบื้องต้น กเถสิ จึงทรงแสดงผลคือชาดกนี้ อันพระสังคีติกาจารย์กำหนดด้วยบาทคาถาว่า สุนขทาส วจนํ ดังนี้เป็นอาทิ
เอกทิวสํ หิ แท้จริง วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระเทวทัตทำความเพียรตะเกียกตะกายเพื่อจะฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ก็ไม่สามารถที่จะฆ่าพระพุทธองค์ได้ มาบัดนี้พระเทวทัตนั้นก็ถึงความพินาศฉิบหายไปเอง
ในลำดับนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับอุปวาทกถาของภิกษุทั้งหลายด้วยทิพย์โสตญาณ จึงเสด็จอุฏฐาการจากอาสน์เสด็จพุทธลิลาศมาทรงประทับ ณ โรงธรรมสภา แล้วมีพระพุทธฎีกาตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายนั่งสนทนาถึงเรื่องอะไรกัน ครั้นภิกษุทั้งหลายทูลความตามที่ได้สนทนานั้นให้ทรงทราบ จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระเทวทัตจะได้คิดประทุษร้ายตถาคตแล้วและถึงความฉิบหายแต่ในชาตินี้เท่านั้น หามิได้ แม้ถึงในชาติปางก่อน พระเทวทัตก็ได้คิดประทุษร้ายตถาคตแล้ว และถึงความฉิบหายดุจชาตินี้ มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุเหล่านั้นจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงทูลอาราธนา พระพุทธองค์ก็ทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
/*84อตีเต ภิกฺขเว พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลเป็นอดีตล่วงแล้วพระราชาทรงพระนามว่าพรหมทัต ทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี ในกาลนั้นมีเศรษฐีผู้มีทรัพย์คนหนึ่งชื่อว่าโภควุฒิ ตั้งบ้านเรือนอยู่ในทิศบูรพาแห่งเมืองพาราณสี เศรษฐีนั้นเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยโภคทรัพย์สมบัติ และมีทรัพย์นับประมาณได้ ๗ โกฏิ ทั้งเป็นผู้มีบริวารมากมาย แต่ไร้บุตรคือยังหามีบุตรไม่ ครั้นอยู่นานมาโภคทรัพย์ที่มีอยู่นั้นก็ร่อยหรอไป ยังเหลืออยู่ประมาณสักเล่มเกวียนหนึ่งหย่อน ๆ เศรษฐีนั้นจึงประกอบการทำมาหากินด้วยตนสองคนกับภรรยา
ฝ่ายบิดาของเศรษฐีนั้น ตายไปเกิดเป็นพระอินทร์อยู่ในพิภพดาวดึงส์ ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์ของเราทั้งหลาย ก็ขึ้นไปอุบัติอยู่ในชั้นดาวดึงส์เหมือนกัน แต่ถึงคราวที่จะสิ้นอายุจุติแล้ว ขณะนั้นโภควุฒิเศรษฐีมีอายุได้ ๔๐ ปี เป็นผู้ยากจนลงโดยลำดับๆ มาที่นั้น บิดาที่ไปเป็นพระอินทร์จึงนึกขึ้นมาถึงเศรษฐีที่เป็นบุตรว่า บุตรของเราที่อยู่ในมนุษย์โลกเป็นอย่างไรหนอ ครั้นพิจารณาไปก็รู้ว่าบุตรนั้นยากจนลง จึงดำริเห็นว่า บุตรของเราผู้นี้จะดำรงวงศ์ตระกูลไว้ไม่ได้ ตระกูลของเราก็จะเสื่อมสูญเสีย อย่ากระนั้นเลย เราจะต้องปลูกหน่อตระกูลของเราขึ้น ให้สืบต่อประเวณีเชื้อสายของตระกูลต่อไป ครั้นดำริดังนี้แล้วจึงพิจารณาเลือกหาผู้ที่มีบุญญาธิการก็ได้เห็นพระโพธิสัตว์ผู้จะสิ้นอายุสังขารจุติอยู่แล้ว จึงไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์นั้น ยืนแทบประตูวิมานแล้วกล่าวว่า ดูกรท่านผู้เนียรทุกข์ตัวท่านจะสิ้นอายุจุติจากภพนี้แล้ว ขอท่านจงได้ไปเกิดในครรภ์ภรรยาของโภควุฒิเศรษฐีนั้น เทอญ
พระโพธิสัตว์นั้น รับคำเชื้อเชิญของท้าวสักกเทวราชแล้ว ครั้นเวลามัชฌิมยามกึ่งราตรี ก็จุติจากดาวดึงสเทวพิภพ ลงไปปฏิสนธิในครรภ์ภรรยาของโภควุฒิเศรษฐี
ในเวลากึ่งแห่งราตรีที่พระโพธิสัตว์ปฏิสนธินั้น ภรรยาของโภควุฒิเศรษฐีได้เห็นสุบินนิมิตว่า มีต้นจำปาต้นหนึ่ง ประดิษฐานเอารากหยั่งลงในอ่างทองทั้งสอง อันตั้งอยู่โดยลำดับกันในท่ามกลางเรือน เมื่อกาลล่วงไปได้ ๑๐ ปี อ่างทองใบที่หนึ่งก็แตกทำลาย ฝ่ายอ่างทองใบที่สองนั้น ครั้นกาลล่วงไปได้ ๑๕ ปีก็แตกทำลายอีก แต่ต้นจำปานั้นทะลึ่งสูงขึ้นไปในอากาศ แล้วกลับลงมาประดิษฐานอยู่ ณ ท่ามกลางพระนคร มีกิ่งและใบวรรณสัณฐานและออกอันงามวิจิตรยิ่งนัก ครั้นนางตื่นขึ้นแต่เช้าตรู่ จึงคิดรำพึงว่าสุบินนิมิตของเราจะดีร้ายอย่างไรหนอ คิดดังนี้แล้ว ก็ไปสู่สำนักพราหมณ์ผู้ทำนายสุบิน /*85จึงเล่าความตามนิมิตฝันนั้นให้ฟัง แล้วถามว่า สุบินนิมิตของข้าพเจ้านี้จะร้ายดีประการใด ขอท่านได้เมตตาพิจารณาตูให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด
พราหมณ์ผู้ทำนายสุบินนั้น ก็พิจารณาใคร่ครวญดูตามสุบินนิมิตแล้วทำนายว่า ดูกรนางผู้เจริญ ท่านจักได้บุตรผู้หนึ่งซึ่งมีบุญญาธิการมาก แต่ทว่าเมื่อบุตรนั้นมีอายุได้ ๑๐ ปี ตัวท่านผู้เป็นมารดาก็จักถึงซึ่งตวามตาย ครั้นต่อมาเมื่อบุตรนั้นมีอายุได้ ๑๕ ปี ท่านที่เป็นบิดาก็จักจะทำกาลกิริยาตาย ต่อไปเบื้องหน้าบุตรของท่านนั้นจักได้ครองราชสมบัติเป็นอิสรภาพในเมืองพาราณสีนี้
ภรรยาของโภควุฒิเศรษฐีได้ฟังคำทำนายดังนั้นก็มีความโสมนัสยินดีเป็นอันมาก จึงอำลาพราหมณ์ผู้ทายนิมิตกลับมาเรือนตนแล้วเล่าความที่ได้นิมิตฝัน และเล่าความตามที่พราหมณ์ผู้ทายสุบินได้ทำนายนั้น ให้สามีฟังถี่ถ้วนทุกประการ แต่นั้นมานางก็กระทำคัพภบริหาร คือระวังพิทักษ์รักษาครรภ์ไม่บริโภคของที่เผ็ดร้อนนักเป็นต้น จนครรภ์นั้นถ้วนทศมาส ลมกัมมัชวาตก็บังเกิดจลนาการป่วนปั่น นางก็คลอดบุตรเป็นชายมีผิวพรรณดุจทองคำกรรมชาติมารดาบิดาก็มีจิตพิศวาสยิ่งนัก จึงตั้งชื่อบุตรนั้นว่าพากุลกุมารดังนี้ เพราะถือเอาเหตุที่พราหมณ์ผู้ทายสุบินได้ทำนายไว้ว่า กุมารนี้จะได้เป็นอิสรภาพในตระกูลทั้งสองนั้น เป็นเนมิตกนาม และมารดาบิดานั้นก็มิได้มีความประมาท เพราะเหตุที่รู้ว่าตัวนั้นจักตายเป็นแน่ จึงตั้งหน้าบำเพ็ญทานรักษาศีลห้าและอุโบสถศีล ทั้งประคับประคองเลี้ยงรักษาบุตรนั้นโดยชอบธรรม
เบื้องหน้าแต่นั้น ครั้นพากุลกุมารอายุได้ ๑๐ ปี ฝ่ายมารดาก็ทำกาลกิริยาตาย ขึ้นไปบังเกิดในวิมานทองในดาวดึงสเทวพิภพ ครั้นพากุลกุมารมีอายุได้ ๑๕ ปี เศรษฐีผู้เป็นบิดาก็เกิดพยาธิป่วยไข้ เมื่อได้รับทุกขเวทนาเพราะพยาธิบีบคั้น จึงเรียกบุตรนั้นเข้ามาใกล้แล้วสั่งว่า ดูกรพ่อผู้เป็นลูกรัก บิดานี้เห็นจะตายเป็นแน่ ถ้าบิดาตายแล้วเจ้าอย่าเผาซากศพของบิดาเสียเลย จงนำซากศพของบิดาไปให้นอนหงายอยู่ในป่าช้า แล้วจงตั้งอ่างน้ำไว้ในใกล้ที่ศพนั้น บิดาตั้งใจจะให้เนื้อในสรีระเป็นทานแก่สัตว์ทั้งหลาย ก็เมื่อสัตว์ทั้งปวงกินเนื้อหมดเหลือแต่กระดูกแล้ว เจ้าจงนำเอากระโหลกศีรษะของบิดามารักษาไว้ ถ้าหากว่าเจ้าจะไถนาหว่านข้าวในที่ใด เจ้าจงเอาเชือกผูกกระโหลกศีรษะของบิดาลากไปในที่นั้น ถ้ากระโหลกศีรษะของบิดามิได้ติดข้องอยู่ในที่นั้น เจ้าจงอย่าทำไร่ไถนาในที่นั้นเลย /*86ถ้ากระโหลกศีรษะของบิดาติดข้องอยู่ในที่ตำบลใด เจ้าจงไถนาหว่านข้าวลงในที่ตำบลนั้น ครั้นเศรษฐีสั่งบุตรดังนี้แล้ว ก็กระทำกาลกิริยาตายไปเกิดในดาวดึงสพิภพ
ฝ่ายพากุลกุมารนั้น ครั้นบิดาตายแล้วก็ทำตามคำสั่งของบิดาแล้วเก็บกระโหลกศีรษะของบิดารักษาไว้ จำเติมแต่นั้นมาก็อยู่แต่ผู้เดียวไม่มีญาติและสหายเป็นเพื่อนสอง ครั้นอยู่มาอายุได้ ๑๖ ปี จึงคิดว่าตัวเรานี้เป็นคนผู้เดียวอยู่ครอบครองเรือนอันใหญ่โต มิได้มีผู้ใดเป็นเพื่อนสอง อย่ากระนั้นเลย เราจะไปแสวงหาสัตว์สักตัวหนึ่งมาเลี้ยงไว้เป็นเพื่อนเรา เมื่อเราลากกระโหลกศีรษะบิดาไปข้องอยู่ในที่ใด จะได้ไถนาหว่านข้าวลงในที่นั้น ครั้นคิดดังนี้แล้ว ก็ไปเที่ยวหาสัตว์ที่จะมาเลี้ยงไว้เป็นเพื่อน จึงเดินมาถึงเรือนหญิงหม้ายคนหนึ่ง
ฝ่ายหญิงหม้ายนั้นเลี้ยงนางสุนัขไว้ตัวหนึ่ง นางสุนัขนั้นคลอดลูกออกมาสามตัว ในลูกสุนัขสามตัวนั้น ตัวหนึ่งขาว ตัวหนึ่งเหลือง ตัวหนึ่งแดง
พากุลกุมารนั้น ครั้นไปถึงเรือนหญิงหม้ายก็ได้เห็นลูกสุนัขทั้งสามนั้น จึงขึ้นไปหาหญิงหม้ายแล้วพูดว่า ข้าแต่แม่ ข้าพเจ้าเป็นคนกำพร้าไม่มีญาติ ตั้งแต่มารดาบิดาตายแล้วข้าพเจ้าก็เป็นคนผู้เดียวแท้ ๆ ไม่มีใครเป็นเพื่อนสองเลย แม่จงขายลูกสุนัขให้ข้าพเจ้าสักตัวหนึ่ง ข้าพเจ้าจะซื้อไปเลี้ยงไว้เป็นเพื่อน
หญิงหม้ายได้ฟังดังนั้นก็มีความสงสารจึงพูดว่า ดูกรพ่อ เราไม่ต้องการที่จะซื้อขายเอามูลค่า พ่อจะต้องการตัวไหนก็จับเอาไปตามปรารถนาเถิด แต่ทว่า ตัวเรานี้ก็เป็นคนผู้เดียวมิได้มีบุตรธิดา เราปรารถนาจะตั้งท่านไว้ในที่เป็นบุตรเรา ท่านจงเป็นบุตรของเราแต่วันนี้ไป พูดดังนี้แล้ว ก็เข้าสวมกอดพากุลกุมารจูบเกล้าแล้ว ก็ให้อาบน้ำชำระกายและให้บริโภคโภชนาหาร จึงเตือนให้เลือกจับลูกสุนัขเอาตามชอบใจ
ในลำดับนั้น พากุลกุมารก็จับเอาลูกสุนัขตัวขาว แล้วลาหญิงหม้ายพาลูกสุนัขนั้นไปเลี้ยงไว้ที่เรือน ครั้นต่อมาถึงฤดูฝน มหาชนจะทำไร่ไถนา ต่างก็เที่ยวซื้อหาโคกระบือเป็นต้น บางคนก็ลงมือไถหว่านในที่นานั้น ๆ
ฝ่ายพากุลกุมารนั้นเอาเชือกผูกกระโหลกศีรษะของบิดาลากไปในที่นาต่าง ๆ ตามคำที่บิดาสั่งไว้ แต่ลากมาลากไปถึง ๓ วันล่วงแล้ว หัวกระโหลกบิดาก็มิได้ติดข้องอยู่ในที่นาใด ๆ พากุลกุมารก็ลากต่อไป จนถึงประเทศที่อันตอนสูงประมาณได้ ๑๐๐ วา หัวกระโหลกศีรษะบิดาก็ข้องอยู่ในที่นั้น พากุลกุมารจึงคิดว่า ประเทศที่นี้เป็นที่ราบสูงเกิน/*87ประมาณนัก เราไม่ควรจะถากไถทำไร่ข้าวสาลีเลย แต่ทว่าเราจะละทิ้งถ้อยคำของบิดาที่สั่งไว้ก็ไม่เป็นการสมควร เพราะฉะนั้นเราควรจะพากเพียรถากไถที่อันนี้และทำให้เป็นที่นา จนกว่าจะหว่านข้าวสาลีลงให้จงได้ คิดดังนี้แล้วจึงยกกระโหลกศีรษะบิดาขึ้นวางไว้ ณ ที่ข้างหนึ่ง จึงกระทำความเคารพกราบไหว้แล้วกลับมาเรือน ครั้นรุ่งขึ้นก็รีบบริโภคอาหารแต่เช้า จึงเรียกลูกสุนัขด้วยเสียงว่า หุหุ แล้วก็พาลูกสุนัขไปสู่ที่อันดอนสูงนั้น พอไปถึงที่ก็แผ้วถางถากทำที่นั้นสิ้นวันยังค่ำ แล้วก็กลับมาเรือนอาบน้ำบริโภคอาหารแล้วก็เข้าที่นอน รุ่งเช้าก็พาลูกสุนัขไปแผ้วถางที่นั้นอีก เวลาเย็นก็กลับบ้านกระทำอาการโดยนัยนี้อยู่สามวัน
ในกาลนั้น พิภพของท้าวสักกเทวราชก็แสดงความร้อนผิดปรกติ ท้าวสักกเทวราชจึงดำริว่า ผู้ใดที่จะทำเราให้เคลื่อนจากเทวสถานหนอ ครั้นพิจารณาดูแลเห็นพากุลกุมารหน่อพุทธางกูร ซึ่งประกอบการงานอยู่อย่างนั้น จึงพาเทพบริษัทลงไปสู่มนุษยโลกช่วยกันแผ้วถางชำระที่ดอนนั้นให้สำเร็จดีแล้วจึงเขียนหนังสือปักไว้ว่า เราคือท้าวสักกเทวราชได้มาชำระถากถางที่อันนี้ไว้สำหรับให้แก่พากุลกุมารผู้เดียว ปักหนังสือแล้วก็กลับไปยังเทวโลก
ปุนทิวเส ครั้นเวลารุ่งเช้า พากุลกุมารบริโภคอาหารแล้วจึงเรียกสุนัขไปสู่ที่นั้น ครั้นได้เห็นที่อันแผ้วถางเตียนเป็นอันดีก็เสียใจด้วยนึกว่ามีผู้มาชำระชิงครอบครองเสียแล้ว จึงแลดูไปในทิศต่างๆ ก็ได้เห็นหนังสือที่เขียนปักไว้ เข้าไปอ่านดูรู้ว่าท้าวสักกเทวราชมาชำระไว้ให้ ก็มีใจโสมนัสยินดีจึงกลับมาเรือน เมื่อต้นไม้ใบหญ้าที่แผ้วถางไว้นั้นแห้งดีแล้ว ก็เอาไฟไปจุดทำให้เตียนเป็นที่นา จึงหว่านข้าวเปลือกลงในที่นั้น แล้วก็กลับมาเรือนอีก จึงจัดแจงรวบรวมทรัพย์สิ่งของเก็บจำซ่อนฝังดีแล้ว ก็ไปยังที่นานั้นกับลูกสุนัขจึงปลูกเรือนเป็นกระท่อมลงในที่นานั้น แล้วอยู่เฝ้าข้าวเปลือกในนาของตน ครั้นข้าวในนานั้นเกิดผลมีรวงเต็มบริบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งกระโหลกศีรษะของบิดา ก็ทำการเก็บเกี่ยวกองเป็นลอมขึ้นไว้ ภายหลังพากุลกุมารโพธิสัตว์นั้นจะใคร่รักษาอุโบสถศีล จึงจัดแจงอาบน้ำชำระกายแต่เวลาเช้า แล้วสมาทานศีลพร้อมด้วยองค์แปดประการ ครั้นสมาทานถือมั่นแล้ว ก็พิจารณาใคร่ครวญดูศีลที่ตนรักษา เมื่อเห็นว่าศีลของตนบริสุทธิ์บริบูรณ์ดีแล้ว ก็เกิดความปีติโสมนัสจึงคิดว่า เรานี้อนาถาเป็นคนผู้เดียวหาญาติกามิได้ จะมาอยู่กลางทุ่งกลางป่าดังนี้ที่ไหนเราจะได้ภรรยากับเขาบ้าง คิดแล้วก็เกิดความสลดใจจึงปริวิตกต่อไปว่า โอ้ตัวของเรานี้เป็นคนผู้เดียวแท้ๆ มารดาบิดาและญาติสาโลหิตมิตรสหายก็มิได้มีเลย เรานี้มีแต่ลูกสุนัขตัวเดียวอยู่เป็นเพื่อน ถ้าเกิดพยาธิป่วยไข้หรือถูกอันตรายแต่เนื้อร้ายเป็นต้นมาเบียดเบียน/*88ก็จักถึงซึ่งความตายโดยแท้ อนึ่งเล่าเราก็ปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้า เพื่อจะได้เปลื้องสัตว์ทั้งปวงออกจากสังสารวัฏ ความปรารถนาของเรานี้จะสำเร็จหรือหนอ รำพึงถึงตัวดังนี้แล้ว ก็เกิดความทุกข์โทมนัสน้ำตาไหล
ในขณะนั้น ด้วยอานุภาพแห่งศึลและความปรารถนาของพากุลกุมารโพธิสัตว์ อาสนะของท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการอันร้อน แท้จริงในกาลก่อนหน้านั้น ท้าวสักกเทวราชได้ให้นางธิดาผู้หนึ่ง ซึ่งจวนจะสิ้นอายุจุติจากเทวโลก ไปบังเกิดในครรภ์ของนางอัครมเหสีของพระยาสัตตกุฏราชแล้ว เพราะฉะนั้นเมื่ออาสนะแสดงความร้อน ท้าวสักกเทวราชจึงพิจารณาดู ก็รู้ความปริวิตกของพากุลกุมารโพธิสัตว์นั้น จึงพิจารณาดูนางเทวธิดาต่อไป ก็รู้ว่านางไปเกิดเป็นธิดาของพระยาสัตตกุฏราช ซึ่งครองราชสมบัติอยู่ในสัตตกุฏนคร
แท้จริงเมืองสัตตกุฏนครนั้น ตั้งอยู่ในทวีปน้อยอันหนึ่งซึ่งเป็นบริวารของชมพูทวีปและเป็นเมืองขึ้นของเมืองพาราณสีด้วย แต่ไกลจากชมพูทวีปถึง ๕๓ โยชน์ โดยยาวและกว้างของเมืองนั้นได้ ๔ โยชน์ และเป็นเมืองดอนสูงกว่าชมพูทวีปถึง ๕๐๐ วา ทั้งเป็นมีสวนอุทยานและแม่น้ำ และสระโบกขรณีทั้งหลายแวดล้อม บริบูรณ์พร้อมไปด้วยไร่นาทั้งหลาย มีไร่เพาะปลูกและไร่นาข้าวสาลีเป็นต้น
พระยาสัตตกุฏราชซึ่งครองเมืองนั้น มีพระมเหสี ๗ คน พระมเหสีทั้ง ๗ นั้นมีธิดาคนละคนๆ รวมเป็นธิดา ๗ คนด้วยกัน แต่ฝ่ายนางเทวธิดาที่จุติจากโลกนั้น มายังเกิดในครรภ์นางอัครมเหสีที่หนึ่ง ครั้นนางเจริญวัยได้ ๑๖ ปี มีรูปทรงสัณฐานผิวพรรณอันงามอุดมอย่างยิ่ง เปรียบประดุจดังว่านางเทพอัปสรในสวรรค์
เมื่อท้าวสักกเทวราชส่องทิพเนตรเห็นนางนั้น จึงเสด็จลงจากเทวโลก แล้วไปสู่สำนักพระยาสัตตกุฏราช ประดิษฐานอยู่ ณ อากาศแสดงรูปสิริให้เห็นปรากฏ แล้วกล่าวสุนทรพจน์ว่า ดูกรพระยามนุษย์เรามาหาท่านบัดนี้เพื่อจะขอธิดาท่านคนหนึ่ง ท่านจงให้ธิดาคนที่เกิดในนางอัครมเหสีที่หนึ่งแก่เราเถิด เราจะพาเอาไปให้แก่มาณพหน่อพุทธางกูรผู้มีบุญญาธิการอันยิ่งใหญ่ ต่อไปมาณพหน่อพุทธางกูรนั้นจะได้ครองราชสมบัติในเมืองพาราณสี จักได้เป็นพระราชามีบุญญาธิการอันล้ำเลิศ ธิดาของท่านนั้นก็จักได้เป็นอัครมเหสี
/*89พระยาสัตตกุฏราชได้ทรงฟัง ก็ประคองอัญชลีมีพระหฤทัยจึงมีพระราชดำรัสตอบเทวโองการว่า ข้าแต่ท้าวมฆวานเทวราช ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า จงพาธิดาของข้าพเจ้าไปตามพระประสงค์ที่ได้ทรงเห็นชอบ แล้วจงทรงประกอบให้เป็นคุณเป็นประโยชน์นั้นเถิด
ท้าวสักกเทวราชได้รับอนุญาตแล้ว ก็เข้าอุ้มราชธิดานั้นเหาะมาโดยอากาศ ครั้นมาถึงที่นาของพากุลกุมารโพธิสัตว์ จึงนฤมิตไข่ฟองหนึ่งใหญ่ประมาณเท่าผลฝัก มีสัณฐานภายในอ่อนนุ่มดุจปุยนุ่นในภายในของไข่นั้น บริบูรณ์ด้วยอาภรณ์เครื่องประดับและชิ้นเนื้อโภชนาหารต่างๆ อันเป็นทิพย์เป็นต้น เมื่อราชธิดานั้นปรารถนาสิ่งใดก็ได้สิ่งนั้นสมดังปรารถนา ครั้นนฤมิตสำเร็จแล้วจึงให้ราชธิดาเข้าไปอยู่ในภายในไข่นั้น แล้วเอาไข่นั้นไปวางไว้ในที่นาของพากุลกุมาร จึงบันดาลให้ลูกสุนัขไปยืนเห่าไข่นั้นอยู่ แล้วท้าวสักกเทวราชก็เสด็จกลับไปเทวโลก
ฝ่ายพากุลกุมารได้ยินเสียงลูกสุนัขเห่าอยู่มิได้หยุด ก็นึกประหลาดใจยิ่งนัก จึงลงจากเรือนกระท่อมเดินไปดูก็ได้เห็นไข่วางอยู่ที่นั้น จึงหยิบเอาไข่นั้นมาเก็บไว้บนเรือนกระท่อมอันเป็นที่อยู่ ครั้นรุ่งขึ้นเช้าก็ไปทำการงานในที่อันเป็นไร่นา
ส่วนราชธิดาที่อยู่ในไข่นั้น เมื่อพากุลกุมารไปแล้วก็ออกจากไข่จึงทำการชำระล้างถูเก็บกวาด ทำเรือนกระท่อมนั้นให้หมดจดสะอาดเป็นอันดี แล้วก็จัดแจงตกแต่งโภชนาหารพร้อมทั้งคาวหวานตั้งไว้แล้วนางก็กลับเข้าไปอยู่ในไข่ตามเดิม
ฝ่ายพากุลกุมารทำการอยู่ในที่นา พอเย็นลงก็กำหนดในใจว่า เวลานี้เป็นเวลาบริโภคอาหารจึงเดินกลับมาแล้วขึ้นไปบนเรือนกระท่อมก็ได้เห็นโภชนาหารที่นางตกแต่งวางไว้จึงนึกว่า ใครหนอมาจัดแจงโภชนาหารไว้ให้เรา อาหารนี้ล้วนเป็นของดีประกอบด้วยโอชารสเลิศต่างๆ ประดุจดังว่าพระกระยาหารที่เขาตกแต่งถวายพระราชาฉะนั้น อย่ากระนั้นเลย ถ้าวันพรุ่งนี้มีผู้มาตกแต่งไว้อีก เราจึงจะคอยสอดแนมดูต่อไป คิดดังนี้แล้วก็บริโภคโภชนาหารนั้น แล้วเอาโภชนาหารที่เหลือจากบริโภคให้ลูกสุนัขกิน ถูกสุนัขนั้นครั้นได้กินอาหารทิพย์ก็เลยพูดภาษามนุษย์ได้ เพราะอานุภาพอาหารที่เป็นทิพย์นั้น
ครั้นรุ่งขึ้นเช้า พากุลกุมารตื่นขึ้นบ้วนปากล้างหน้าแล้ว ก็มิได้เก็บงำที่นอนหมอนมุ้งและของที่ใช้สอยทั้งปวง เปิดประตูไว้แล้วก็ไปทำการในที่นาของตน
/*90ฝ่ายราชธิดาก็ออกจากไข่ ไปเก็บงำสิ่งของทั้งปวงเรียบร้อยแล้ว ก็ตกแต่งโภชนาหารไว้ดุจกาลก่อน แล้วก็กลับเข้าไปอยู่ในไข่ตามเดิม
ส่วนพากุลกุมารทำการแล้ว ถึงเวลาก็กลับมาเรือน เห็นสิ่งของทั้งปวงเก็บอยู่เรียบร้อย จึงบริโภคอาหารที่นางตกแต่งไว้แล้วคิดในใจว่า เราจะคอยสอดแนมจับให้จงได้ ครั้นรุ่งขึ้นวันที่สามพากุลกุมารตื่นนอนบ้วนปากล้างหน้าแล้ว ก็ทำอาการเหมือนจะไปทำงานดุจวันก่อน จึงไปนั่งซ่อนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง เพื่อจะคอยดูว่าใครเป็นผู้มาจัดการบ้านเรือน และตกแต่งอาหารไว้ให้เราบริโภค
ส่วนราชธิดานั้น สำคัญว่าพากุลกุมารไปนาแล้ว จึงออกมาจากฟองไข่ ทำการเก็บกวาด และตกแต่งโภชนาหารดุจกาลก่อน ครั้นรู้ว่าพากุลกุมารออกไปซ่อนอยู่ภายนอก นางจึงคิดว่า เราก็คงเป็นภรรยาของพากุลกุมารโดยแท้ต่อไปภายหน้า พากุลกุมารคงจักได้เป็นพระราชาครองเมืองพาราณสี ตัวเราก็จักได้เป็นอัครมเหสีคู่ราชาภิเษก นางคิดดังนี้แล้วก็มิได้กลับเข้าไปอยู่ในฟองไข่อันเป็นที่อยู่ของตน เลยนั่งเป็นปรกติอยู่บนเรือนนั้น
พากุลกุมารเห็นนางนั่งอยู่เป็นปรกติแล้ว ก็ไปทำการงานที่ควรจะพึงกระทำในที่อันเป็นไร่นา ครั้นถึงเวลาเย็นกลับมาแลขึ้นไปบนเรือนก็ยังเห็นนางนั่งอยู่อย่างนั้น จึงขึ้นไปปิดประตูเรือนแล้วถามว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เจ้านี้มีนามชื่อไรมาแต่ไหน เจ้าเป็นหญิงมนุษย์หรือเป็นยักขินี หรือเป็นนางเทวธิดาองค์ใด เหตุไฉนจึงได้มาอยู่ในที่นี้ ราชธิดาจึงตอบว่าข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้านี้เป็นธิดาของพระยาสัตตกุฏราช ท้าวสหัสนัยผู้มีอำนาจพาข้ามาเพื่อจะให้ปฏิบัติท่าน อนึ่งท้าวสักกเทวราชนั้นได้ให้ไข่ฟองนี้ไว้ เพื่อสำหรับได้ซ่อนเร้นหนีภัยอันจะมาถึง เปลือกไข่นี้จะเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้าเมื่อเวลาต้องภัยได้ทุกข์ต่าง ๆ พากุลกุมารได้ฟังดังนั้นจึงหยิบเปลือกไข่มาดูแล้วส่งให้แก่นาง นางรับเปลือกไข่แล้วก็เอาไปเก็บไว้ จึงตกแต่งอาหารให้พากุลกุมารบริโภค ครั้นพากุลกุมารบริโภคเสร็จแล้ว นางก็บริโภคต่อภายหลัง แล้วให้โภชนะที่เหลือจากบริโภคแก่ลูกสุนัข
จำเดิมแต่นั้นมา ชนทั้งสองก็อยู่ร่วมสมัครสังวาสเป็นสามีภริยากัน และราชธิดานั้นก็ได้นามชื่อว่า นางสุขุมาอัณฑา เพราะเหตุที่นางได้อาศัยอยู่มาในฟองไข่
ฝ่ายชนชาวบ้านทั้งหลายที่ได้คุ้นเคยกับพากุลกุมารมาแต่ก่อน พากันเที่ยวไปมาอยู่ที่นั้น ครั้นเห็นสองสามีภริยาอยู่กินด้วยกัน ก็พูดซุบซิบกันว่า พากุลกุมารนี้เป็นคนทุคคตะ/*91ยากจนหาที่พึ่งมิได้กลับมาได้เมียมีรูปร่างงดงามน่าดูน่าชม ดุจนางเทพอัปสรในสวรรค์ พากุลกุมารนี่มีบุญเป็นอัศจรรย์หนอ กิติศัพท์ที่ชาวบ้านพูดกันนั้นก็เลื่องลืออื้ออึงไปตลอดบ้านตำบลนั้น
ฝ่ายคามโภชกขุนส่วย ผู้เก็บส่วยในบ้านตำบลนั้น เมื่อได้ฟังกิติศัพท์แต่ลูกบ้านของตน ก็มีความปรารถนาจะไปดูสองสามีภริยา จึงออกจากบ้านตรงไปยังที่นาของพากุลกุมาร ครั้นเห็นนางมีรูปทรงสัณฐานงามอุดม และประกอบไปด้วยลักษณะสิริวิสาส มีผิวพรรณอันงามบริสุทธิ์สะอาด ดุจดังว่านางเทพอัปสรในสวรรค์ ทั้งบริบูรณ์ไปด้วยสีลาจารวัตรอันดี จึงคิดว่า นางคนนี้มีลักษณะอันงามมิได้สมควรแก่พากุลกุมารอันเป็นคนเลวทรามนั้นเลย เพราะเหตุว่าพากุลกุมารนั้นเป็นยากจนอนาถา อนึ่งนางคนนี้ก็มิได้สมควรแก่อาตมาผู้เป็นคามโภชกชนเหมือนกัน เพราะเหตุว่านางนั้นมีรูปอันงามเลิศยิ่งนัก อย่ากระนั้นเลย เราจะเข้าไปเฝ้าพระราชาในเมืองพาราณสี ทูลให้ทรงทราบว่า พากุลกุมารคนนี้มาได้อิตถีรัตนะเป็นภรรยา แต่นางนั้นมิได้สมควรแก่พากุลกุมารเลย เพราะพากุลกุมารนั้นเป็นคนจนอนาถา ควรจะไปนำอิตถีรัตนะนั้นมาตั้งไว้ให้เป็นอัครมเหสีของพระองค์ ครั้นคามโภชกคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพาราณสีทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา บัดนี้พากุลกุมารผู้เป็นคนทุคคตะอนาถาได้หญิงแก้วมีนามชื่อว่าสุขุมาอัณฑาเป็นภรรยา ควรพระองค์จะไปนำหญิงแก้วนั้นมาแล้วตั้งไว้ในที่เป็นอัครมเหสีของพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีได้ทรงฟังดังนั้น จึงตรัสว่า ดูกรคามโภชกท่านอย่ากล่าวอย่างนี้ ถ้อยคำของท่านไม่สมควร เพราะว่าพากุลกุมารนั้นมิได้มีโทษและความผิดอันใดอันหนึ่ง ซึ่งจะให้เราไปชิงเอาภรรยาของเขามานั้น เป็นการมิได้สมควรเลย
คามโภชกจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทได้บอกกล่าวพากุลกุมารนั้นแล้วว่า ท่านจงไปเฝ้าพระราชาผู้เป็นพระมหากษัตริย์เจ้าขอพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่งเถิด เพราะว่าพระราชามหากษัตริย์นั้น พระองค์เป็นที่พึ่งของสรรพสัตว์ทั้งหลายทั่วไปมิได้เลือกหน้า เมื่อข้าพระบาทกล่าวอย่างนี้ พากุลกุมารนั้นก็มิได้มาเฝ้าฝ่าพระบาท พระเจ้าพาราณสีได้ทรงสดับก็ทรงนิ่ง มิได้มีพระดำรัสประการใด คามโภชกจึงกราบทูลต่อไปอีกว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ขอพระองค์ได้โปรดส่งคำสั่งไปถึงพากุลกุมารนั้นว่า ให้พากุลกุมารหาไก่ตัวหนึ่งมาชนกับไก่ของหลวง ถ้าว่าไก่ของพากุลกุมารนั้นแพ้ไก่ของหลวง/*92ก็ควรจะไปนำเอาภรรยาของพากุลกุมารนั้นมาแทนเงินค่าเดิมพันของไก่ที่แพ้นั้นเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีได้ทรงสดับอุบายดังนั้นก็ทรงรับว่าอุบายอันนี้ดี สามารถให้สำเร็จประโยชน์ได้ จึงตรัสบังคับราชบุรุษผู้หนึ่งว่า ดูกรพนายเจ้า จงไปหาพากุลกุมารซึ่งตั้งเคหสถานอยู่ ณ ที่นานั้น แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรพากุลกุมาร ท่านจงแสวงหาไก่ชนตัวหนึ่งไปชนกับไก่ของพระราชาในวันพรุ่งนี้ ราชบุรุษรับพระราชโองการแล้วก็ไปหาพากุลกุมาร บอกความตามมีพระราชโองการนั้น
พากุลกุมารได้ฟังดังนั้นจึงเข้าไปบอกภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ บัดนี้พระราชามีรับสั่งให้ราชบุรุษมาบอกว่า ให้พี่หาไก่ไปชนกับไก่ของพระราชาในวันพรุ่งนี้ ก็แต่ว่าเมื่อวันวานคามโภชกได้มายังเคหสถานของเรานี้ได้เห็นเจ้าผู้บริบูรณ์ด้วยรูปสิริอันงาม คงจะนำเอาความไปทูลพระราชาให้ทรงทราบเป็นแน่แต่เราทั้งสองจะคิดประการใด
นาวสุขุมาอัณฑาจึงกล่าวตอบว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามีท่านอย่าคิดวิตกกลัวไปเลย การที่จะแสวงหาไก่ไปชนนั้นเป็นภารธุระของดิฉันเอง ครั้นนางตอบดังนี้แล้วก็ไปยังที่อันเป็นที่เก็บซึ่งฟองไข่ จึงเอามือล้วงเข้าไปภายในกระเปาะแห่งฟอง จับเอาไก่ตัวหนึ่งมาส่งให้แก่สามี แล้วบอกว่า ข้าแต่ท่านผู้สามีท่านจงนำเอาไก่ตัวนี้ไปชนกับไก่ของพระราชา และข้าให้พรว่า ขอให้ท่านมีชัยชำนะเถิด
พากุลกุมารรับไก่แล้วก็มีจิตชื่นชมโสมนัส จึงอุ้มไก่นั้นเข้าไปเฝ้าพระราชา ครั้นถึงจึงถวายบังคมแล้วทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราช ข้าพระบาทได้ทราบเกล้าว่า พระองค์ส่งราชบุรุษไปถึงข้าพระบาท พระพุทธเจ้าข้า จึงมีพระราชดำรัสว่า เออดูกรพากุลกุมาร เราได้ส่งราชบุรุษให้นำข่าวสาสนไปถึงท่าน บัดนี้ท่านได้นำไก่มาชนหรือ ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทได้นำไก่มาแล้ว สุดแท้แต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีจึงมีพระราชดำรัสว่า ถ้ากระนั้น เราพากันไปที่หน้าพระลานท้องสนามหลวงเถิด มีพระราชดำรัสดังนี้แล้วก็เสด็จอุฏฐาการไปยังหน้าพระลาน พร้อมกับพากุลกุมารนั้น ครั้นถึงจึงทรงประทับ ณ ราชอาสน์ ตรัสบังคับอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ดูกรพนาย ท่านจงไปนำเอาไก่ที่จะชนนั้นมา
/*93อำมาตย์รับพระบัญชาแล้ว ก็ไปนำไก่ชนขนาดใหญ่มาตัวหนึ่ง ไก่นั้นสูงใหญ่กว่าไก่ของพากุลกุมารในราวสามสองหรือสองเอาหนึ่ง ครั้นมาถึงจึงปล่อยไก่นั้นให้พระราชาทอดพระเนตร
พระเจ้าพาราณสีทอดพระเนตรแล้ว จึงตรัสซ้อมว่า ดูกรพากุลกุมาร ถ้าหากว่าไก่ของท่านแพ้ไก่ของเราไซร้ ท่านจงให้ภรรยาของท่านแก่เรา ตรัสซ้อมดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้ปล่อยไก่ทั้งสองลงในสังเวียนเป็นที่ชนไก่ พากุลกุมารจึงปล่อยไก่ของตนลงในสังเวียน ข้างฝ่ายอำมาตย์ก็ปล่อยไก่หลวงลงในสังเวียนพร้อมกัน
ฝ่ายไก่ทิพย์นั้นก็ขันและปรบปีกยืนอยู่ ข้างฝ่ายไก่หลวงมิได้ปรบปีกและมิได้ขันเลย ขณะนั้นไก่ทั้งสองต่างก็เข้าจิกตีกันพัลวันไปมา ข้างไก่ทิพย์จึงลงเดือยแทงลูกตาทั้งสองของไก่หลวง แล้วเลยตีเตะเอาแข้งและปีกทั้งสองของไก่หลวงหักในทันใด ไก่หลวงก็ถึงอัปราชัยพ่ายแพ้ไก่ของพากุลกุมาร
ขณะนั้น มหาชนทั้งหลายมีมหาอำมาตย์เป็นประธาน ต่างก็พูดกันว่า น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยพบเคยเห็นไม่ควรจะเป็นก็เป็นไปได้ ไก่ตัวเล็กกลับชนะไก่ตัวใหญ่นั้นใหญ่กว่าราวสองเอาหนึ่งกลับอัปราชัย
ฝ่ายพระเจ้าพาราณสีนั้น มีพระหฤทัยประกอบด้วยความโทมนัสทั้งมีความละอายอดสูพวกราชบริษัทและมหาชนทั้งหลาย ทรงซบเซานิ่งอยู่ แล้วทอดพระเนตรดูหน้าคามโภชก ๆ ก็แลดูพระพักตร์พระเจ้าพาราณสี มิรู้ที่ว่าจะทำประการใด
ส่วนพากุลกุมารนั้น ครั้นไก่ชนของตนมีชัยชนะแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาพระเจ้าพาราณสี อุ้มไก่กลับมายังเรือนอันเป็นที่อยู่ของตน แล้วบอกความนั้นแก่ภรรยา
พระเจ้าพาราณสีนั้น ครั้นพากุลกุมารกลับไปแล้ว จึงตรัสปรึกษากับคามโภชกว่า ดูกรคามโภชก เราจะคิดอุบายอย่างไรต่อไปอีกเล่า
คามโภชกกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า พากุลกุมารนั้นเป็นคนทุคคตะอนาถา จักได้ม้ามาแต่ไหน โดยเหตุนี้ ขอพระองค์จงส่งราชทูตไปบอกว่า ให้พากุลกุมารหาม้าตัวหนึ่งมาวิ่งแข่งขันกับม้าหลวงในวันพรุ่งนี้ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีได้ทรงฟังก็เห็นชอบด้วย จึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษผู้หนึ่งไปบอกพากุลกุมาร ตามคำที่คามโภชกกราบทูลแล้วนั้น พากุลกุมารจึงบอกความตามที่ราชบุรุษ/*94มาบอกนั้นแก่นางสุขุมาอัณฑา ผู้เป็นภรรยา ๆ จึงไปล้วงเอาม้าตัวหนึ่งมีรูปอันงามดังสินธพชาติอาชาไนยออกจากกระเปาะฟองไข่ของตน แล้วมอบให้แก่พากุลกุมารผู้เป็นสามี
พากุลกุมารก็ขึ้นขี่อาชาไนยตรงไปยังราชตระกูล ครั้นถึงจึงลงจากอาชาเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพาราณสี ถวายบังคมแล้วทูลถามว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทได้ทราบเกล้าว่ามีรับสั่งให้ข้าพระบาทผู้ทุคคตะอนาถา นำอาชามาวิ่งแข่งขันกับม้าหลวงหรือพระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า เออจริงดังนั้นแหละ มีพระราชดำรัสตอบดังนี้แล้วจึงตรัสบังคับอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ดูกรพนายท่านจงไปนำเอาม้าของเรามาบัดนี้
อำมาตย์นั้นรับพระราชโองการแล้ว ก็ตรงไปยังโรงม้าหลวง เลือกได้อาชาตัวหนึ่งซึ่งพ่วงพีมีกำลังมาก แล้วนำมาถวายพระเจ้าพาราณสี ๆ จึงมีรับสั่งให้นายสารถีขึ้นขี่อาชาตัวนั้น แล้วให้พากุลกุมารขึ้นขี่ม้าที่นำมาจะวิ่งแข่งขัน แท้จริงเมืองพาราณสีนั้นโดยส่วนยาวได้ ๙ โยชน์ โดยส่วนกว้างประมาณ ๗ โยชน์ เพราะเหตุนั้นพระเจ้าพาราณสีจึงตรัสบังคับว่า ท่านทั้งสองจงควบอาชาแข่งกันไปตั้งแต่ต้นกำแพงเมืองข้างนี้ วงไปโดยรอบจนถึงที่สุดกำแพงข้างหน้า แล้วตรัสกำชับพากุลกุมารอีกว่า ถ้าม้าของท่านอัปราชัยท่านจะต้องให้ภรรยาของท่านแก่เรา ตรัสดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้ปล่อยม้าทั้งสองพร้อมกัน ม้าทั้งสองนั้นก็วิ่งแข่งเสมอกันไปหน่อยหนึ่ง
ฝ่ายม้าทิพย์เป็นสินธพอาชาไนย มีกำลังอันว่องไวรวดเร็วยิ่งนัก วิ่งไปพักหนึ่งครู่เดียวก็ถึงที่สุดกำแพงข้างหน้า พากุลกุมารโพธิสัตว์จึงลงจากอาชาเข้าไปถวายบังคมพระเจ้าพาราณสี แล้วนั่งอยู่ ณ ที่อันควรข้างหนึ่ง ฝ่ายม้าหลวงนั้นมีฝีเท้าอันช้ายิ่งนัก ต่อเวลาสายัณหสมัยจึงวิ่งไปถึงที่สุดกำแพงข้างหน้า พระเจ้าพาราณสีก็ถึงซึ่งความอัปราชัย มีพระหฤทัยประกอบไปด้วยความละอายและโทมนัส ข้างพากุลกุมารโพธิสัตว์ก็ถวายบังคมลา ขึ้นอาชาไนยกลับไปยังบ้านเรือนของตน
ลำดับนั้น พระเจ้าพาราณสีจึงตรัสปรึกษาคามโภชกอีกว่า ดูกรคามโภชก เราจะคิดอุบายอย่างไรต่อไปอีกเล่า คามโภชกกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า พากุลกุมารนั้นเป็นคนทุคคตะอนาถา จะได้ช้างงามาแต่ที่ไหน ข้าพระบาทเห็นด้วยเกล้าเช่นนี้ ขอพระองค์จงส่งราชบุรุษไป ให้บอกพากุลกุมารหาช้างงามาชนกับช้างหลวงในวันพรุ่งนี้ /*95พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าพาราณสีทรงเห็นชอบด้วย จึงส่งราชบุรุษให้ไปบอกพากุลกุมารเหมือนดังนั้น
พากุลกุมารโพธิสัตว์จึงบอกความนั้นแก่ภรรยา นางสุขุมาอัณฑาจึงไปยังที่เก็บฟองไข่ ตั้งสัตยาธิษฐานแล้วก็นำเอาคชสารตัวหนึ่งออกจากกระเปาะไข่ คชสารนั้นมีอวัยวะทั้งปวงอันขาวล้วนควรเป็นราชพาหนะ ทั้งบริบูรณ์ไปด้วยสรรผลักษณะอันอุดม มีงาทั้งสองอันงอนงามดูช้อยชด และมีเล็บเท้าทั้งหมดอันแดงดุจน้ำครั่ง ทั้งประกอบด้วยกำลังอันแกล้วกล้าสามารถ นางจึงพากุญชรชาตินั้นมา แล้วมอบให้แก่พระโพธิสัตว์ๆ ก็จับงากุญชรนั้นนำไปสู่ราชตระกูล ถวายบังคมพระเจ้าพาราณสีแล้วทูลถามว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทได้ทราบเกล้าว่ามีรับสั่งให้ข้าพระบาทนำช้างงามาชนกับช้างหลวง บัดนี้ข้าพระบาทได้นำมาแล้ว พุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีมีพระราชดำรัสว่า เออจริงดังนั้นแหละ แล้วบัญชาอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ดูกรพนาย ท่านจงไปนำเอาช้างหลวงมาเชือกหนึ่ง ครั้นอำมาตย์นั้นรับพระราชโองการแล้วก็ไปสู่โรงช้าง จึงนำเอาช้างหลวงตัวหนึ่งทั้งสูงทั้งใหญ่มาถวายให้ทอดพระเนตร จึงมีรับสั่งว่า ท่านทั้งสองจงไปให้ช้างชนกัน ณ สนามหน้าพระลาน ชนทั้งหลายก็กระทำตามพระราชโองการ ปล่อยคชสารทั้งสองออกให้สู้กัน ช้างหลวงนั้นมีรูปร่างอันสูงใหญ่มาก ช้างทิพย์นั้นมีร่างกายอันเล็กกว่า แต่มีกำลังอันแกล้วกล้าสามารถ
ช้างทิพย์นั้น ครั้นแลเห็นช้างหลวงก็กระทำโกญจนาท ดุจเสียงอัสนีบาตฉะนั้น ช้างหลวงได้ฟังเสียงโกญจนาทก็มีความสะดุ้งครั่นคร้ามกลัว จึงยกงวงขึ้นแล้วทำหางแข็งซื่อดุจท่อนไม้ ทำอาการหมุนออกเหมือนจะวิ่งหนี แล้วก็ล้มนอนอยู่ ณ ที่นั้น
พระเจ้าพาราณสีทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็มีพระหฤทัยโหมนัสยิ่งนัก ทั้งประกอบไปด้วยความละอายอดสูแก่หมู่ราชบริพาร ทั้งพวกมหาชนทั้งปวงก็ซ้องสาธุการให้พรแก่พากุลกุมารโพธิสัตว์ๆ ก็กราบถวายบังคมลาพระเจ้าพาราณสี พาทิพย์หัตถีกลับมายังที่นาของตน ในลำดับนั้น พระเจ้าพาราณสีจึงมีรับสั่งให้หาคามโภชกชนเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสปรึกษาว่า ดูกรคามโภชก พากุลกุมารนั้นได้หัตถีมีอวัยวะอันขาวล้วน มีงาอันงอนงามและมีเล็บเท้าอันแดง มาชนกับช้างหลวงของเรา ช้างของพากุลกุมารนั้นมีกำลังแกล้วกล้าและมีมหิทธิฤทธิยิ่งนัก ทำให้ช้างหลวงของเราพ่ายแพ้ เพราะเหตุนี้ท่านจะคิดอุบายอย่างไรต่อไปอีก
/*96คามโภชกกราบทูลว่าข้าแต่สมมติเทวราชเจ้าขอพระองค์อย่าทรงพระปริวิตกเลย ข้าพระบาทเห็นด้วยเกล้าว่า ควรให้ต้มน้ำให้ร้อนเดือดพล่านใส่ลงในอ่าง แล้วบังคับให้พากุลกุมารเอามือจุ่มลงในอ่างน้ำร้อนนั้น ถ้าพากุลกุมารขัดรับสั่งไม่ทำตาม ก็จะต้องรับราชทัณฑ์อันสาหัส เพราะเหตุนี้ ความปรารถนาของพระองค์ก็จะสำเร็จดังพระราชประสงค์ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีทรงเห็นด้วย จึงทำตามคำแนะนำของคามโภชก แล้วสั่งราชทูตให้ไปบอกพากุลกุมารมาเฝ้า ราชทูตจึงไปบอกพากุลกุมารว่า ดูกรพากุลกุมาร บัดนี้พระราชามีรับสั่งให้ท่านเข้าไปเฝ้า พากุลกุมารได้ฟังดังนั้นจึงบอกแก่ภรรยา นางสุขุมาอัณฑาจึงไปยังที่เก็บซึ่งฟองไข่ตั้งสัตยาธิษฐานแล้ว นำเอาผลหมากผลหนึ่งออกจากฟองไข่มาส่งให้พระโพธิสัตว์ แล้วบอกว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี ท่านจงถือเอาผลหมากนี้ไปเฝ้าพระราชา ถ้าหากพระราชาทรงบังคับให้ทำกิจการอันใด จงใส่ผลหมากนี้เข้าไปในปากก่อน แล้วจึงกระทำซึ่งกิจการอันนั้น ท่านอย่าสะดุ้งกลัวภัยอันหนึ่งอันใดเลย พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงถือเอาผลหมากนั้นเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ ณ ที่ควรข้างหนึ่ง
ในกาลนั้น ราชบุรุษทั้งหลายต้มน้ำไว้ให้เดือดพล่านแล้วใส่ลงในอ่าง เพราะฉะนั้น พระเจ้าพาราณสีตรัสบังคับพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพากุลกุมาร ท่านจงเอามือจุ่มลงในอ่างน้ำนั้น ถ้าท่านไม่ทำตามคำเรา เราจะให้ลงอาญาท่านถึงสาหัส
ในขณะนั้น พระโพธิสัตว์พากุลกุมารจึงใส่ผลหมากเข้าในปาก ตั้งสัตยาธิษฐานในใจว่า ถ้าต่อไปในอนาคตภายหน้าข้าพเจ้าจะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าไซร้ น้ำร้อนที่เดือดพล่านนี้จงกลับเป็นน้ำเย็น ตั้งสัตยาธิษฐานดังนี้แล้ว จึงเอามือจุ่มลงไปในอ่างน้ำร้อนนั้น ครั้นรู้ว่าน้ำร้อนนั้นเป็นน้ำเย็น จึงลงไปในอ่างอาบน้ำดำเกล้า แล้วจึงขึ้นจากอ่างมาถวายบังคมพระราชานั่งอยู่ พระเจ้าพาราณสีเห็นดังนั้น ก็มีความพิศวงประหลาดพระทัยยิ่งนัก ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็ถวายบังคมลากลับมายังที่นาของตน
ในลำดับนั้น พระเจ้าพาราณสีจึงทรงปรึกษากับคามโภชกว่า ดูกรคามโภชก ทีนี้เราจะทำอย่างไรต่อไป คามโภชกกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดาข้าพระบาทเห็นด้วยเกล้าว่า ควรให้ราชบุรุษคนหนึ่งเข้าไปอยู่ในกลองใหญ่ แล้วให้นำเอากลองนั้นไปวางไว้ ณ ที่เรือนของพากุลกุมาร ผัวเมียทั้งสองเห็นกลองนั้น ก็จะพูดปรึกษาหารือกันอย่างใดอย่างหนึ่ง /*97ราชบุรุษที่อยู่ในกลองได้ยินผัวเมียพูดกันอย่างไร ก็คงจะมาบอกตามคำที่พูดกันนั้น เมื่อได้ฟังคำพูดของผัวเมียทั้งสองก่อนแล้วจึงค่อยคิดอุบายต่อภายหลัง พระเจ้าพาราณสีได้ทรงฟังเห็นชอบด้วย จึงรับสั่งให้ราชบุรุษคนหนึ่งเข้าไปอยู่ในกลองใหญ่ แล้วตรัสบังคับอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ดูกรพนายท่านจงนำเอากลองใหญ่นี้ไปตั้งไว้ ณ เรือนของพากุลกุมาร อำมาตย์นั้นรับพระราชโองการแล้ว จึงให้คน ๘ คนยกเอากลองใหญ่ไปยังนาของพากุลกุมาร แล้วพูดว่า ดูกรพากุลกุมาร ถ้ากลองนันทเภรีใบนี้ตั้งอยู่ในเรือนของผู้ใด มาทว่าสักคืนเดียวเท่านั้น ผู้เจ้าของเรือนนั้นจักบริบูรณ์ด้วยบุตรและธิดา บัดนี้พระราชาทรงพระเมตตาท่าน มีรับสั่งให้เรานำเอากลองนี้มาตั้งไว้ในเรือนท่าน
พากุลกุมารได้ฟังดังนั้น จึงรับว่าเป็นการดีแล้ว ท่านจงให้ตั้งไว้ภายในเรือนของเราเถิด อำมาตย์ราชบุรุษก็ยกกลองขึ้นตั้งไว้ในเรือนของพากุลกุมาร แล้วก็พากันกลับยังบ้านเรือนของตนๆ
ฝ่ายสามีภรรยาทั้งสองนั้น มิทันที่จะได้พิจารณาดูกลองให้ถ้วนถี่ ครั้นเวลามัชฌิมยามก็ลุกขึ้นสนทนากัน นางสุขุมาอัณฑานั้นจึงพูดขึ้นก่อนว่า ข้าแต่สามี ถ้าหากว่าท่านบริโภคฟองไข่ของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงไซร้ ข้าพเจ้าก็จักมีความเร่าร้อน ไม่สามารถที่จะยืนจะนั่งนอนได้ เมื่อเป็นดังนี้ข้าพเจ้าก็จะต้องลาท่านไปบ้านเมืองของข้าพเจ้า ถ้าหากว่าท่านไม่บริโภคฟองไข่ของสัตว์ทั้งหลายมีไก่เป็นต้นไซร้ เราทั้งสองก็จะได้อยู่กินด้วยกันมีความสุขต่อไป เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจักขอพรอันนี้แต่ท่าน คือจำเดิมแต่นี้ไป ท่านจงอย่าได้บริโภคฟองไข่ทั้งปวงเลยเป็นอันขาด ครั้นผัวเมียทั้งสองสนทนากันดังนี้แล้วก็พากันเข้าที่นอนหลับไป
ส่วนราชบุรุษที่อยู่ภายในกลอง เมื่อได้ฟังถ้อยคำผัวเมียทั้งสองสนทนากัน ก็กำหนดจดจำไว้มั่นคงแล้วก็นอนอยู่ในกลองนั้น ครั้นรุ่งเช้าราชบุรุษทั้งหลาย ก็มานำเอากลองนั้นไปถวายพระราชา ๆ จึงตรัสถามราชบุรุษที่อยู่ในกลองว่า ผัวเมียทั้งสองนั้นมันพูดกันว่ากระไรบ้าง ราชบุรุษที่อยู่ในกลองก็ทูลความตามที่ได้ฟังนั้นให้ทรงทราบ คามโภชกได้ฟังดังนั้นจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทเห็นด้วยเกล้าว่าเมื่อไม่ได้ภรรยาของพากุลกุมารแล้ว ก็ควรจะกระทำให้ภรรยาของพากุลกุมารนั้นหนีไปเสีย หรือกระทำให้สองผัวเมียพลัดพรากจากกันไป พระพุทธเจ้าข้า
/*98พระเจ้าพาราณสีจึงตรัสถามว่า ดูกรคามโภชก ท่านจะกระทำประการใด จึงจะให้นางนั้นหนีไปได้ และจะกระทำอย่างไรจึงจะให้สามีภริยาทั้งสองมันพลัดพรากจากกันได้
คามโภชกกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทเห็นด้วยเกล้าว่าควรให้ตกแต่งภัตตาหารอันหมดจดสะอาดด้วย ควรให้ตกแต่งชาทนิยโภชนิยาหารอันเจือด้วยฟองไข่ด้วยแล้วจึงเชิญอำมาตย์ทั้งหลาย มีเสนาบดีเป็นต้นด้วย เขิญคฤหบดีทั้งหลาย มีเศรษฐีเป็นต้นด้วย ให้มาบริโภคพร้อมกันกับพากุลกุมาร พากุลกุมารนั้นก็จักบริโภคชาหนิยโภชนิยาหารอันเจือด้วยฟองไข่ ครั้นบริโภคแล้ว ภริยาของพากุลกุมารก็จักเกิดความเดือดร้อนหนีไป เมื่อเป็นดังนี้ ผัวเมียทั้งสองนั้นก็ต้องพลัดพรากจากกันเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้นไม่ควรจะให้เนิ่นช้า ขอพระองค์จงมีรับสั่งให้กระทำพิธีดังข้าพระบาทกราบทูลนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพาราณสีจึงมีรับสั่งให้พ่อครัวแต่งชาหนิยโภชนิยาหารอันเจือด้วยฟองไข่ แล้วให้เชิญอิสรชนทั้งหลายมีเสนาบดีและเศรษฐีเป็นต้น มาบริโภคพร้อมกันทั้งพากุลกุมารโพธิสัตว์ ตามคำของคามโภชกซึ่งกราบทูลแนะนำนั้น
ฝ่ายพากุลกุมารโพธิสัตว์ มิได้รู้ว่าโภชนาหารนั้นเจือไปด้วยฟองไข่ ก็บริโภคโภชนาหารตามความปรารถนา เมื่อบริโภคแล้ว นางสุขุมาอัณฑาก็ให้มีกายและจิตใจอันหวั่นไหวเร่าร้อน ไม่สามารถที่จะนั่งนอนให้เป็นสุขอยู่ได้ จึงเดินเที่ยวไปตลอดที่นาทั้งสิ้น แล้วเรียกสุนัขนั้นเข้ามาใกล้ เมื่อจะสั่งความให้บอกแก่สามี จึงกล่าวคาถาว่า
สุนขทาส วจนํ
มม สามิกํ วทตุ
มยฺหํ หทยปริฬาหา
อิธ วสิตุํ นาสกฺขึ
สเจ มํ อนุพนฺธิตุํ
อิมาย ปจฺฉิมาทิสาย
ตํ อุชุมคฺคํ คจฺฉตุ

ความว่า ดูกรสุนัขทาส เจ้าจงบอกถ้อยคำของเรากะสามีของเราว่า เรามีหทัยอันเร่าร้อนกระวนกระวายยิ่งนัก ไม่สามารถที่จะอยู่ในที่นี้ได้ ถ้าหากว่าสามีของเราจะไปตามเราไซร้ จงไปโดยหนทางอันตรงในทิศประจิมนี้
/*99เมื่อนางสุขุมาอัณฑาสั่งความถึงสามีดังนี้แล้ว จึงส่งแหวนหัว ๓ วงให้แก่ลูกสุนัขขาว แล้วบอกว่าเราจะขอลาไปบ้านเมืองของเรา ถ้าแม้ว่าสามีของเราปรารถนาจะไปตามเรา ก็จงไปตามที่เมืองเรานั้นเถิด แต่ในระหว่างทางที่ไปนั้น มีแม่น้ำใหญ่แห่งหนึ่งกว้างประมาณ ๑๐ โยชน์ขวางทางอยู่ ตั้งแต่เมืองพาราณสีนี้ไปถึงแม่น้ำนั้น ไกลประมาณสองแสนแปดสิบวา ตั้งแต่แม่น้ำนั้นไปถึงเมืองที่อยู่ของเรา ไกลประมาณ ๒๘ โยชน์ นางบอกดังนี้แล้วก็ไปโดยอานุภาพของเทวดา โดยปราศจากสรรพโรคาพาธทุกข์ มีแต่ความผาสุกสำราญนิราศภัยในมรรคา จนตราบเท่าถึงเมืองอันเป็นแคว้นของบิดาแห่งตน
ฝ่ายพากุลกุมารโพธิสัตว์นั้น บริโภคโภชนาหารมีรสอันเลิศต่างๆ แล้ว ครั้นเวลาเย็นก็กลับมายังที่นาของตน เมื่อไม่เห็นนางสุขุมาอัณฑาอันเป็นภรรยา ก็ประดุจดังว่ามีหทัยอันแตกได้ ๗ ภาค จึงถามลูกสุนัขขาวๆ นั้นก็บอกความตามที่นางสั่งไว้แล้ว คาบเอาแหวนหัว ๓ วง มาส่งให้แก่พระโพธิสัตว์ ๆ ได้ฟังดังนั้นก็รับเอาแหวนหัวแล้วเข้าไปในเรือนกระท่อม เมื่อระลึกถึงนางขึ้นมาก็ร้องไห้รำพันพิลาป มีหน้าอันอาบไปด้วยน้ำตา จึงกล่าวคาถาทั้งหลายว่า
สเจ สา จ นาภวิสฺส
โก จ มม ตาโณ โหติ
อิทานิ ปาโป ราชา จ
มม คนตฺวา ตาณา จ กา
ปุพฺเพปิ กุกฺกุฏยุชฺโฌ
อสฺสอภิธาวนโต จ
หตฺถิยุทธา มยฺหํ ตาณา
อุณฺโหทโกตารณฺจ
ตุยฺหานุภาเวน เจว
ปุฺสฺสานุภาเวน จ
ปาปโก ราชา น มม
ปสยฺหํ กาตุํ สกฺโกติ
อิโต จ มยฺหํ ตาโน โก
อนาถาหํ จ เอกโก
น สหาโย จ าติโก
น มาตาปิตุอุปฏฺโ
กา จ อมฺเหหิ สทฺธึว
นิสินฺโน วา สยโน วา
กา อมฺเหหิ สลฺลปนฺตา
ภุฺชนฺตาหํ เกหิ สทฺธึ
โภชนํ กา สมฺปาเทฺนฺตา
อโห อนาถาหํ เอโก
อฺโ สทฺธึ โส น มยฺหํ
มม หทยํ ผลิสฺสติ
/*100ความว่า ถ้านางสุขุมาอัณฑามิได้อยู่กับเราแล้ว ใครเล่าจะเป็นที่พึ่งของเรา อนึ่ง บัดนี้พระราชาก็เป็นผู้ลามกมักมาก เมื่อนางมาไปเสียจากเราแล้ว ใครเล่าเขาจะเป็นที่พึ่งแก่เราได้ แต่กาลก่อนนั้นพระราชาบังคับให้หาไก่ไปชน และให้หาม้าไปวิ่งแข่งขัน และให้หาช้างไปชนกันกับช้างหลวง และบังคับให้เอามือล้วงลงไปในอ่างน้ำอันเดือดพล่าน นางก็ได้เป็นที่พึ่งต้านทานเราไว้ พระราชาผู้ลามกไม่สามารถจะข่มแหงข่มขี่เราได้ ก็ด้วยอานุภาพของนางและบุญญานุภาพของนางนั้น แต่นี้ไปใครเล่าจะเป็นที่พึ่งต้านทานเรา อนึ่งเล่า เราก็เป็นคนผู้เดียวเปล่าเปลี่ยวอนาถาหาที่พึ่งมิได้ ทั้งสหายและญาติกามารดาบิดาก็มิได้มี เรานี้จะนั่งนอนเจรจาปราศรัยกับใครเล่า ใครจะหาสำรับกันข้าวให้เราบริโภค และเราจะบริโภคโภชนาหารกับใคร โอ้ตัวเรานี้อนาถาหาที่พึ่งมิได้ เป็นคนผู้เดียวแท้ ๆ มีแต่สุนัขเป็นเพื่อนสอง ผู้อื่นที่จะเป็นที่พึ่งปกครองเป็นที่อาศัยของเรามิได้มี หทัยของเรานี้น่าที่จะแตกทำลาย
เมื่อพระโพธิสัตว์ร่ำร้องไห้รำพันพิลาปอยู่อย่างนี้ จนสิ้นกำลังหยั่งลงสู่ความหลับ ครั้นรุ่งเช้าตื่นขึ้น ก็เก็บงำสรรพทรัพย์ของตนบรรดามี แล้วปิดประตูเรือนผูกทำให้มั่นคงเป็นอันดี จึงไปหามารดาเลี้ยงผู้ที่ให้ลูกสุนัข กับด้วยสุนัขซึ่งเป็นสหายของตน แล้วเล่าเหตุการณ์ตั้งแต่เบื้องต้นให้ฟังทุกประการ มารดาเลี้ยงได้ฟังก็สลดใจมีความสงสาร ร้องไห้พลางทางหาอาหารให้พระโพธิสัตว์บริโภค แล้วให้พักอยู่ในเรือนนั้นคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นเช้า พระโพธิสัตว์ก็อำลามารดาเลี้ยง จึงเอาแหวน ๓ วงนั้นผูกขอดชายผ้าแล้ว มีสุนัขเป็นเพื่อนสอง ผันหน้าเฉพาะทิศประจิมตรงไป ครั้นถึงแม่น้ำใหญ่ก็พาสุนัขข้ามแม่น้ำไปด้วยกัน
แท้จริง แม่น้ำนั้นใหญ่กว้างประมาณ ๑๐ โยชน์ แต่เป็นแม่น้ำอันตื้น บางแห่งก็ยืนพอเท้าถึงดิน บางแห่งก็ลึกยืนหยั่งเท้าไม่ถึง เพราะเหตุนั้น แม่น้ำนั้นจึงมีนามชื่อว่าอุตตานา เป็นแม่น้ำตื้นพอจะข้ามได้ แต่พระโพธิสัตว์ข้ามแม่น้ำนั้นไป ประมาณสามคืนสามวันจึงถึงฝั่ง
ฝ่ายสุนัขนั้นพยายามตามเจ้าของ มิได้หยุดยั้งยืนอยู่ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง ก็มีกายอันเหน็ดเหนื่อยทุพลภาพสิ้นกำลัง พอถึงฝั่งก็มีหทัยอันเที่ยวแห้งตายอยู่ ณ ที่นั้น
/*101พระโพธิสัตว์เห็นสุนัขทำกาลกิริยาตาย ก็ไม่สามารถที่จะอดกลั้นความโศกไว้ได้ ก็ร้องไห้ปริเทวนาการรำพันด้วยวาจา จึงกล่าววิลาปคาถาทั้งหลายว่า
อโห ทุกฺขํ โพ วตาหํ
อยํ สหาโย มมฺจ
อิทานิ โก สหาโย จ
กถํ โข เอโกว คจฺฉติ
สุนข มม สหาย
กุหึ เอกโก คโตสิ
อิทานาหํ คมิสฺสามิ
เกน มคฺเคน วิจรนฺโต
หทย ปริฬาโหหํ
กถํ หทยํ วูปสเม
ความว่า โอเรานี้ประกอบไปด้วยความทุกข์จริงหนอ สุนัขตัวนี้เป็นเพื่อนของเราด้วย ที่นี้ใครเล่าจะเป็นเพื่อนของเรา เราจะได้เป็นเพื่อนเดินทางในกลางมรรคา เราผู้เดียวเท่านั้นจะไปตามนางสุขุมาอัณฑาอย่างไรได้ ดูกรสุนัขผู้เป็นสหายของเรา เจ้ามาทิ้งเราไว้ไปแต่ผู้เดียวเจ้าไปอยู่ ณ ที่ไหน บัดนี้เราจะเที่ยวไปโดยหนทางอะไรเล่า เรานี้มีหทัยอันเร่าร้อนเหลือที่จะทนทาน ใครจะพึงระงับความกระวนกระวายของเราได้ เราเป็นคนอนาถาแท้ ๆ เที่ยวอยู่แต่ผู้เดียว ไม่มีใครเป็นเพื่อนในหนทางอันเปลี่ยวเลย
ฝ่ายหมู่ญาติทั้งหลายของพากุลกุมารโพธิสัตว์ ซึ่งตายไปอุบัติบังเกิดในดาวดึงสพิภพนั้นมีอยู่ เพราะเหตุฉะนั้น เทวบุตรผู้เป็นญาติองค์หนึ่ง เห็นพากุลกุมารร่ำปริเทวนาการอยู่อย่างนั้น ก็มีจิตอันประถอบไปด้วยความกรุณา จึงลงมาจากเทวโลก นฤมิตอัตตภาพเป็นแร้งบินไปสู่สำนักพากุลกุมาร ประดิษฐานอยู่ ณ ที่เฉพาะหน้าแล้วกล่าวพระคาถาว่า
มหาปุริส นิราหาโร
สุนขสฺส มํสํ ยาจามิ
ตุวํ เม เทหิ อาหารํ
อหํ เต มคฺคํ เทสฺสามิ ฯ
ความว่า ดูกรมหาบุรุษ เราเป็นผู้อดอาหารมีความหิวกระหายยิ่งนักจักมาขอเนื้อสุนัขท่านกิน ท่านจงให้เนื้อสุนัขนั้นเป็นอาหารแก่เราเถิด เราจะชี้บอกหนทางที่ท่านจะไปให้แก่ท่าน
พากุลกุมารโพธิสัตว์นั้น ก็อนุญาตเนื้อสุนัขให้เป็นอาหารแร้งเทวบุตรก็กระทำอาการเหมือนบริโภค แล้วก็พาพระโพธิสัตว์ไปสิ้นระยะทางได้ ๗ โยชน์ จึงกระทำอาการประหนึ่งว่าตายอยู่ในทางนั้น
/*102ในลำดับนั้นเทวบุตรผู้เป็นญาติอีกองค์หนึ่ง จึงลงมาจากเทวโลก นฤมิตกายเป็นกาเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ แล้วขอแร้งที่ตายนั้นว่า ดูกรมหาบุรุษ ท่านจงให้แร้งที่ตายนั้นแก่เราเถิด เราจะบอกหนทางที่จะไปให้แก่ท่าน พระโพธิสัตว์ก็อนุญาตแร้งตายนั้นให้กาเทวบุตรนั้นก็พาพระโพธิสัตว์ไปสิ้นระยะทางอีก ๗ โยชน์ ก็ทำประหนึ่งว่าตายอยู่ในที่นั้น
ในลำดับนั้น เทวบุตรผู้เป็นญาติอีกองค์หนึ่ง ลงมานฤมิตเป็นแมลงวันทอง เข้าไปขอกาที่ตายนั้นแก่พระโพธิสัตว์ๆ ก็อนุญาตให้ แมลงวันเทวบุตรนั้นก็พาพระโพธิสัตว์ไปสิ้นระยะทางได้ ๗ โยชน์ ก็ทำประหนึ่งว่าตายอยู่ ณ ที่นั้น
แต่พากุลกุมารโพธิสัตว์เดินทางไปโดยอานุภาพของเทวดาที่แปลงเพศมาดังกล่าวแล้วนั้น สิ้นระยะทางอันไกลได้ ๒๑ โยชน์เป็นประมาณ
ในลำดับนั้น ท้าวมัฆวานสักกเทวราชจึงลงมาจากสวรรค์นฤมิตทิพกายให้มีรัศมีพร้อยพรายประหนึ่งว่าหิ่งห้อย ไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ยืนอยู่ แล้วกล่าวคาถาว่า
มหาปุริส ตุมฺหฺจ
ภริยา มม อวทา
ตุวํ มคฺค วทตฺถาย
สตฺตกุฏํ คมิสฺสามิ
ความว่า ดูกรมหาบุรุษ ภรรยาของท่านเขาได้สั่งเราไว้เพื่อให้บอกหนทางแก่ท่าน บัดนี้เราจักไปยังเมืองสัตตกุฏนคร
ท้าวสักกเทวราชกล่าวคาถาดังนี้แล้ว จึงพาพระโพธิสัตว์ไปสิ้นระยะทางได้ ๗ โยชน์ ก็ถึงฝั่งสระโบกขรณีสระหนึ่ง ในสระโบกขรณีนั้นดาระดาษไปด้วยดอกประทุมและดอกกมุทและดอกอุบลทั้งหลาย ที่บริเวณสระนั้นประดับไปด้วยต้นไม้ทั้งหลาย อันมีดอกและผลต่าง ๆ กัน น้ำในสระนั้นมีกลิ่นอันหอมฟุ้งด้วยสุคนธชาติควรเป็นราชบริโภคและเทวบริโภค บุคคลอื่นที่เป็นสามัญไม่ควรบริโภคที่ขอบสระนั้นแวดล้อมไปด้วยต้นอโศกพฤกษ์ทั้งปวง และมีเรือนหลวงเป็นตำหนักตั้งอยู่หลังหนึ่ง เพราะเหตุนั้น เมื่อท้าวสักกเทวราชพาพระโพธิสัตว์พากุลกุมารไปถึง จึงให้พระโพธิสัตว์เข้าไปพักอยู่ ณ ตำหนักหลวงนั้น แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
อิธ วสตุ กุมาร
สฺเว ตโย ทาสี อาคมฺม
อุทกฺจ อาหริตุํ
ตฺวํ ตโย ปุจฺฉสฺสุ การณํ
/*103ความว่า ดูกรพากุลกุมาร ท่านจงอยู่ในตำหนักนี้ วันพรุ่งนี้ทาสีสามคนจักพากันมาตักน้ำในสระนี้ ท่านจงถามเหตุผลกะทาสีสามคนนั้นเถิด ท้าวสักกเทวราชสั่งดังนี้แล้ว ก็อันตรธานหายไปจากที่นั้น
เมื่อสมเด็จพระบรมโลกนาถ จะประกาศความนั้นให้แจ้งชัดจึงมีพระพุทธดำรัสเป็นพระคาถาว่า
เทวราชา สุชมฺปติ
สกฺโก ปุรินฺทโท พฺรวิ
อิติ โส วตฺวา พากุล
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
ความว่า ท้าวสุชัมบดีสักกเทวราชนั้น ครั้นบอกพากุมารโพธิสัตว์ดังนี้แล้ว ก็หลีกไปสู่สัคคเทวโลกอมรพิมาน
ฝ่านนางสุขุมาอัณฑานั้น เมื่อคมนาการไปด้วยอานุภาพแห่งเทพดา ครั้นถึงเมืองสัตตกุฏนครก็ไปเฝ้าพระราชบิดามารดา ถวายบังคมสองกษัตริย์แล้วนั่งอยู่
ในกาลนั้น พระเจ้าสัตตกุฏราชทอดพระเนตรเห็นพระราชธิดา จึงตรัสถามว่า ดูกรแม่ เจ้าไปอยู่กินกับสามีของเจ้าแล้ว เหตุไฉนเจ้าจึงกลับมาหาบิดาเล่า หรือตัวเจ้ามีทุกข์ร้อนเป็นประการใด จึงให้มาหาบิดาในกาลนี้
นางสุขุมาอัณฑาเทวีจึงทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระราชบิดาพากุลกุมารผู้เป็นสามีของหม่อมฉันนั้น เป็นบุรุษประกอบด้วยลักษณะและบุญญาธิการแต่บังเกิดในตระกูลมหาศาลอันก่อนเก่า บิดามารดาและญาติสักคนหนึ่งเล่าก็มิได้มีเลย เป็นผู้อนาถาทำนาเลี้ยงชีพอยู่แต่ผู้เดียว เพราะเหตุที่เป็นคนยากจนนั้นแหละ พระเจ้าพาราณสีผู้มีจิตบาปจึงทำการเบียดเบียนมีประการต่างๆ หม่อมฉันไม่สามารถจะอยู่กับสามีของหม่อมฉันได้ จึงหนีมาเฝ้าพระราชบิดาในกาลนี้ แล้วนางก็ทูลเล่าประพฤติเหตุทั้งปวง ให้พระราชบิดาทรงทราบถี่ถ้วนทุกประการ เมื่อนางสุขุมาอัณฑามาถึงสัตตกุฏนครได้สองสามวัน พากุลกุมารโพธิสัตว์นั้นก็มาถึงสระโบกขรณี
พระเจ้าสัตตกุฏราชได้ทรงฟังประพฤติเหตุทั้งปวง ก็มิได้ตรัสประการใดมีพระหฤทัยปรารถนาจะให้มีการสมโภชทำขวัญ ทั้งปรารถนาจะให้พระราชธิดานั้นสระพระเศียร จึงมีพระราชดำรัสสั่งทาสีสามคนว่า เจ้าทั้งสามจงไปนำเอาน้ำในสระโบกขรณีมาให้ธิดาเราอาบ เราจะมีการสมโภชทำขวัญธิดาของเรา ทาสีทั้งสามรับพระราชอาณัติแล้วก็พากันไปยังสระโบกขรณีปรารถนาจะตักน้ำในสระนั้น
/*104ฝ่ายพากุลกุมารโพธิสัตว์ แลเห็นพวกทาสีจึงเดินเข้าไปใกล้ เมื่อจะไต่ถามทาสีทั้งสามนั้นจึงกล่าวคาถาว่า
ภคินีโย ตรุณรูปา
อุทกภาชนหตฺถา
อาคตา หริตุทกํ
กิสฺสตฺถาย เม อาจิกฺขถ
ความว่า ดูกรน้องหญิงทั้งหลายผู้แรกรุ่น ผู้มีมือถือภาชนะสำหรับตักน้ำ ท่านทั้งหลายพากันมาตักน้ำเพื่อประโยชน์อะไร จงบอกให้เราทราบในกาลนี้
นางทาสีทั้งสามได้ฟังคำถามดังนั้น จึงบอกว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสัตบุรุษ พระราชธิดาผู้เป็นเจ้านายของเรากลับมา พระเจ้าสัตตกุฏราชผู้เป็นพระราชบิดาปรารถนาจะทำการสมโภช จึงมีพระราชดำรัสให้ข้าพเจ้าทั้งหลายมาตักน้ำ เพื่อจะให้พระราชธิดานั้นสรงสนานและสระพระเศียร
พากุลกุมารโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็มีความโสมนัส จึงดำริว่า ทำไฉนราชธิดานั้นจึงจะรู้ว่าเรามาอยู่ที่นี้ อย่ากระนั้นเลย เราควรจะตั้งสัตย์เสี่ยงบารมี ดำริดังนี้แล้วจึงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ถ้าในอนาคตกาลภายหน้า ข้าพเจ้าจะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าไซร้ ขออย่าให้ทาสีทั้งสามยกหม้อน้ำขึ้นได้
ในกาลนั้น ทาสีทั้งสามก็ไม่สามารถจะยกหม้อน้ำขึ้นได้ จึงพากันยกมือไหว้พระโพธิสัตว์แล้วบอกว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสัตบุรุษ ท่านจงช่วยยกหม้อน้ำให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด เมื่อพระโพธิสัตว์จะเข้าไปช่วยยกหม้อน้ำ จึงเอาแหวนหัววงหนึ่งใส่ลงในหม้อน้ำแล้วยกส่งให้ทาสีเหล่านั้นก็นำเอานำไปไห้พระราชธิดาสรงสนาน
ในขณะพระราชธิดาสรงสนานอยู่ แหวนหัวก็ตกลงจากหม้อน้ำสวมนิ้วพระหัตถ์ พระราชธิดาพิจารณาดูแหวนหัวนั้น ก็รู้ชัดว่าสามีของเราตามมาถึงแล้ว จึงถามทาสีทั้งสามว่า ดูกรแม่ทั้งหลายนี่แหวนหัวของใคร ทาสีทั้งสามจึงตอบว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าทั้งหลายมิได้ทราบเลย แต่ทว่าที่ใกล้สระโบกขรณีนั้น มีมาณพหนุ่มน้อยคนหนึ่ง มีรูปร่างผิวพรรณอันงามยิ่งนัก มาช่วยยกหม้อน้ำส่งพวกข้าพเจ้าๆ จึงได้นำน้ำนี้มาถวาย
พระราชธิดาได้ฟังดังนั้น จึงรีบไปเฝ้าพระราชบิดาถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า สามีของหม่อมฉันตามมาถึงเมืองนี้แล้ว บัดนี้พักอยู่ที่ตำหนักหลวงอันใกล้สระโบกขรณี ขอพระราชบิดาได้โปรดพระราชทานผ้าสาฎกไปสักคู่หนึ่งในกาลนี้
/*105พระเจ้าสัตตกุฏราชได้ทรงฟัง จึงพระราชทานคู่ผ้าสาฎกในมืออำมาตย์ผู้หนึ่ง แล้วตรัสว่า ดูกรพนาย ท่านจงนำผ้าสาฎกคู่นี้ไปที่สระโบกขรณี แล้วจงให้แก่บุรุษผู้หนึ่งซึ่งอยู่ในตำหนักหลวงให้บุรุษนั้นนุ่งห่มผ้าคู่นี้แล้วจงนำมาหาเรา
อำมาตย์นั้นรับพระราชโองการแล้ว ก็ถือเอาคู่ผ้าสาฎกไปให้พระโพธิสัตว์นุ่งห่ม แล้วนำมาเฝ้าพระเจ้าสัตตกุฏราชๆ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ก็บังเกิดความพิศวง จึงทรงพระราชดำริว่า ด้วยเราชมเชย บุรุษผู้นี้มีรูปร่างผิวพรรณงามยิ่งนัก บุรุษในพื้นปฐพีที่จะมีรูปร่างผิวพรรณอันงามเหมือนบุรุษผู้นี้ เรายังมิเคยเห็นเลย ทรงพระดำริดังนี้แล้ว เมื่อจะตรัสเชิญพระโพธิสัตว์ให้นั่ง ณ อาสนะจึงตรัสว่า ดูกรพ่อพากุลกุมาร ท่านจงนั่ง ณ อาสนะอันนี้แล้วจงบริโภคสุธาหารตามสบายเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น ก็มีพระหฤทัยโสมนัสยินดีเป็นที่ยิ่ง จึงถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่อันควรข้างหนึ่ง แล้วบริโภคโภชนาหารมีรสอันเลิศต่าง ๆ ครั้นพระโพธิสัตว์บริโภคเสร็จแล้ว พระเจ้าสัตตกุฏราชปรารถนาจะใคร่ทดลองให้รู้ว่า บุรุษผู้นี้จักบริบูรณ์ด้วยกำลังอิทธิฤทธิ์หรือไม่ จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ไปนำเอาสหัสสถามธนู (ธนูที่ต้องใช้กำลังบุรุษพันคนจึงจะยกหรือโก่งขึ้นได้) คู่เมืองมา อำมาตย์นั้นจึงพาบุรุษทั้งหลายพันคน ไปนำเอาสหัสสถามธนูมาวางลงหน้าที่นั่ง
ในกาลนั้น พระเจ้าสัตตกุฏราช จึงมีรับสั่งแก่พระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพากุลกุมาร เจ้าอาจยกสหัสสถามธนูนี้ขึ้นได้หรือไม่ ถ้าเจ้ามีกำลังสามารถอาจยกธนูนี้ขึ้นได้ ก็จงยกขึ้นให้เราเห็นประจักษ์ในกาลนี้
พระโพธิสัตว์จึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระองค์สามารถจะยกขึ้นถวายให้ทอดพระเนตรได้ ทูลดังนี้แล้วก็ถวายบังคมพระเจ้าสัตตกุฏราช จึงลุกขึ้นจากอาสน์ไปยกสหัสสถามธนูขึ้นดีดสายเสียงสนั่น เสียงสายธนูที่พระโพธิสัตว์ดีดนั้น ประดุจดังว่าเสียงอัสนีอันบันลือลั่นไปในอากาศ แล้วพระโพธิสัตว์ก็เอาลูกธนูขึ้นพาดยิงไป ลูกธนูนั้นแล่นไปตลอดจักรวาฬ แล้วก็กลับเข้ามาสู่แหล่ง
พระเจ้าสัตตกุฏราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็มีพระทัยโสมนัสเป็นอย่างยิ่ง และมีพระราชประสงค์จะทดลองบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์อีก จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์นำเอาเกวียนมาสองเล่ม แล้วให้เอาเมล็ดงามาบรรทุกลงในเกวียนเล่มหนึ่งให้เต็ม เกวียน/*106อีกเล่มหนึ่งนั้นทำให้ว่างเปล่า แล้วมีพระราชดำรัสแก่พระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพากุลกุมาร เจ้าจงนำเอาเมล็ดงาออกจากเกวียนเล่มนี้ แล้วบรรทุกลงในเกวียนเล่มที่ว่างเปล่าในกาลนี้
พระโพธิสัตว์ทูลฉลองพระราชโองการว่า ข้าพระองค์จะฉลองพระเดชพระคุณตามความสามารถ แล้วตั้งสัตยาธิษฐานในใจว่า ถ้าข้าพเจ้าจะได้ตรัสเป็นพระพุทธสัพพัญญูในอนาคตกาลภายหน้าไซร้ ขอให้เทพยดาทั้งหลายลงมาช่วยข้าพเจ้าในกาลนี้
ขณะนั้น ท้าวโกสีย์สักกเทวราชได้ทราบคำสัตยาธิษฐานด้วยทิพยโสต จึงพาเทพดาทั้งหลายลงมาจากดาวดึงสพิภพช่วยกันนำเอาเมล็ดงาออกจากเล่มเกวียนที่บรรทุก แล้วใส่ลงในเล่มเกวียนที่ว่างเปล่าให้เต็มในทันใด มิให้ชนทั้งหลายได้แลเห็นกายปรากฏ
ในกาลนั้น มหาชนทั้งหลายมีพระราชาเป็นประธาน ก็มีจิตเบิกบานโสมนัส พระเจ้าสัตตกุฏราชจึงมีพระราชดำรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพากุลกุมาร เจ้ารู้จักภรรยาของเจ้าหรือไม่ ครั้นพระโพธิสัตว์ทูลว่าข้าพระองค์รู้จักพระพุทธเจ้าข้า จึงมีรับสั่งให้ราชธิดาทั้งหลาย ๗ พระองค์ประดับกายมานั่งอยู่ภายในม่าน แล้วให้ยื่นนิ้วมือออกไปจากม่านทีละองค์ ๆ ตามลำดับกัน
ในขณะนั้น ท้าวสักกเทวราช จึงกล่าวกระซิบที่หูพระโพธิสัตว์ว่า เราจะเป็นแมลงวันทอง ถ้าเราไปจับอยู่ที่นิ้วมือที่ยื่นออกมานิ้วใด ท่านจงจับนิ้วมือนิ้วนั้น ครั้นกระซิบบอกแล้ว ก็แปลงเป็นแมลงวันไปจับอยู่ที่นิ้วมือของนางสุขุมาอัณฑาซึ่งยื่นออกมานั้น
พระโพธิสัตว์เห็นแมลงวันทองเป็นสำคัญ จึงจับนิ้วมือที่ยื่นออกมานั้นแล้วร้องว่า นิ้วนี้เป็นนิ้วมือภรรยาของข้าพระองค์ ฝ่ายนางสุขุมาอัณฑาก็คลานออกมาจากม่าน กราบลงแทบเท้าของพระโพธิสัตว์แล้วนั่งอยู่ ครั้นวันรุ่งขึ้นพระเจ้าสัตตกุฏราชก็อภิเษกชนทั้งสองให้ปกครองราชสมบัติ เป็นกษัตริย์สืบสันตติวงศ์ในสัตตกุฏนครนั้น
ฝ่ายพากุลกุมารโพธิสัตว์เสวยราชสมบัติได้ ๓ วัน ระลึกขึ้นมาถึงพระราชาในเมืองพาราณสี ก็มีพระหฤทัยโสมนัสยิ่งนัก จึงทรงดำริว่า เราจักไปเมืองพาราณสี จักไปดูหน้าพระราชาผู้ลามกมักมากในกาลนี้ ดำริดังนี้แล้ว จึงปรึกษากับนางสุขุมาอัณฑาผู้เป็นอัครมเหสี ๆ จึงทูลว่า ที่ทรงพระดำรินี้ดีแล้ว หม่อมฉันจักขอตามเสด็จไปด้วย กษัตริย์ทั้งสองปรึกษากันแล้ว ครั้นรุ่งขึ้นเช้า จึงพากันไปเฝ้าพระราชบิดา ทูลเหตุที่จะไปนั้นให้ทรงทราบ
/*107กษัตริย์ทั้งสองได้รับอนุญาตก็มีความยินดี จึงพร้อมกันถวายอภิวาทพระราชบิดามารดา แล้วพากันลงจากปรางค์ปราสาท จึงให้นำอัศวราชซึ่งมีกำลังกล้าหาญมาตัวหนึ่ง แล้วพากันขึ้นนั่งบนหลังอัศวราชอาชาไนย ขับอาชาไนยตรงไปยังเมืองพาราณสีสิ้นมรรคาวิถีประมาณ ๒๗ โยชน์ ก็ถึงเรือนกระท่อมในที่นาซึ่งเคยอยู่มาแต่ก่อน
แท้จริง พระยาอัสดรที่เป็นพาหนะนั้น ประกอบด้วยกำลังอันสามารถอาจไปสิ้นระยะทางได้ ๑๐๐ โยชน์ เพราะเหตุนั้น พอเพลาสายัณหสมัย จึงได้พาสองกษัตริย์ไปยังเมืองพาราณสี
ฝ่ายคามโภชกคนพาล เมื่อได้เห็นพากุลกุมารโพธิสัตว์อันมาในที่นั้น จึงนำความไปกราบทูลพระเจ้าพาราณสีว่า ข้าแต่สมมติเทวราช บัดนี้พากุลกุมารไปได้เครื่องอลังการแต่พระราชาองค์ใดองค์หนึ่งมา ประดับกายกับทั้งภรรยาพากันขึ้นอาชามาในเมืองนี้ ถ้าละทิ้งไว้ให้เนิ่นช้าพลนิกายของพระราชานั้น ก็จะยกมาแวดล้อมเมืองพาราณสีเป็นมั่นคง ขอพระองค์ทรงรีบไปจับพากุลกุมารฆ่าเสีย เอาเมียมาตั้งให้เป็นนางอัครมเหสี เมื่อทำได้ดังนี้ พลนิกายของพระราชานั้นก็จักไม่มาถึงเมืองนี้
พระเจ้าพาราณสีได้ทรงฟังก็ทรงเชื่อถือ จึงมีพระราชโองการให้ประชุมโยธาหาญอันประกอบด้วยองค์ ๔ ครั้นเหล่าจตุรงคเสนีโยธาหาญ ผูกสอดอาวุธยุทธภัณฑ์ประชุมกันพร้อมแล้ว พระเจ้าพาราณสีก็ทรงเครื่องอลังการวิภูสิตเสร็จสรรพ เสด็จขึ้นประทับ ณ คอคชสารพระที่นั่งต้นแวดล้อมไปด้วยหมู่พหลพลนิกร ยาตราทัพออกจากพระนครพาราณสี ส่วนคามโภชกก็ขึ้นขี่คอช้างตัวหนึ่งนำเสด็จไปในเบื้องหน้า ครั้นถึงที่นาของพากุลกุมาร พระเจ้าพาราณสีทอดทัศนาการเห็นพระโพธิสัตว์ อันยืนม้าอยู่ ณ ที่นานั้นจึงชี้พระหัตถ์ตรัสว่า ดูกรอ้ายพากุลกุมาร มึงได้เครื่องอลังการมาแต่กษัตริย์องค์ใด แล้วพากษัตริย์องค์นั้นมาล้อมเมืองกูหรือ กูจะไม่ไว้ชีวิตมึงละ จะจับมึงฆ่าเสียในวันนี้ แล้วจะริบเอาภรรยาของมึงเสียด้วย
พากุลกุมารโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวตอบว่า ดูกรพระยาอันธพาล ท่านได้คามโชกเป็นที่ปรึกษา ปรารถนาจะใคร่ได้ภรรยาเรา แล้วกระทำความข่มเหงข่มขี่เราด้วยอุบายต่างๆ บัดนี้ท่านปรารถนาจะมาฆ่าเราอีก เพราะเหตุนี้แหละ เราจะไม่ไว้ชีวิตท่านละ เราจะปลงชีวิตท่านเสียด้วยธนูนี้ พูดดังนี้แล้วก็ยกสหัสสถามธนูขึ้นเหนี่ยวสายดีดไป เสียงสายธนูที่พระโพธิสัตว์ดีดนั้น ก็ดังประดุจดังว่าเสียงอัสนีอันลั่นไปร้อยครั้ง
/*108ด้วยอานุภาพแห่งเสียงสายธนูนั้น พระเจ้าพาราณสีและคามโภชกก็ตกจากหลังคชสาร กระทำกาลกิริยาตายอยู่ ณ พื้นปฐพีดล บรรดาพวกหมู่พหลพลโยธาหาญบางพวกก็ตกจากหลังคชสารและหลังอาชา บางพวกก็ตกจากรถจากยานพาหนะต่าง ๆ พลโยธาพวกใดที่ตั้งใจจะฆ่าพากุลกุมารโพธิสัตว์ พลโยธาจำพวกนั้นก็วิบัติถึงชีวิตอันตราย พวกโยธาทั้งหลายที่มีชีวิตอยู่ ต่างก็มีความสะดุ้งกลัวต่อมรณภัย พากันทิ้งศัสตราวุธแล้วประคองอัญชลีทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช พระองค์จงโปรดพระราชทานชีวิตแก่ข้าพระบาททั้งปวงเถิด ข้าพระบาททั้งหลายขอถวายสิริราชสมบัติแก่พระองค์
ในกาลนั้นหมู่พหลจตุรงค์ราชโยธีอีกทั้งชาวพระนครพาราณสีสิ้นทั้งปวงก็พร้อมใจกัน อัญเชิญพระโพธิสัตว์และพระราชเทวีให้ขึ้นประทับ ณ หลังคชาธาร แล้วแห่ห้อมกษัตริย์ทั้งสองเข้าไปในเมืองพาราณสี ตั้งพิธีราชาภิเษกให้กษัตริย์ทั้งสองครองราชอาณาจักร แล้วถวายพระนามว่าพระเจ้าพากุลราช
จำเดิมแต่นั้นมา พระเจ้าพากุลราชก็ดำรงราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรม เมื่อถึงวันอัฏฐมีอุโบสถ และจาตุทสีอุโบสถและปัญจทสีอุโบสถ ก็มีรับสั่งให้มหาชนทั้งหลายมาประชุมกัน แล้วพระราชทานโอวาทสั่งสอนแนะนำและแสดงธรรมเทศนา มหาชนทั้งหลายทั้งปวงก็ตั้งอยู่ในศีล ๕ พากันกระทำบุญมีบริจาคทานเป็นต้น ครั้นสิ้นอายุก็กระทำกาลกิริยาตายไปเกิดในสวรรค์
ฝ่ายพระราชาโพธิสัตว์นั้น ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมจรรยาและทรงสงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ แล้วให้สร้างโรงทาน ๖ แห่ง ทรงบริจาคพระราชทรัพย์วันละ ๖ แสนสำหรับโรงทาน มีพระหฤทัยโสมนัสเบิกบานในมหาทานบริจาค พร้อมด้วยพระราชเทวีสุขุมาอัณฑา ครั้นสิ้นพระชนม์ชีพก็ขึ้นไปบังเกิดในดาวดึงสพิภพ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมนราสภผู้ศาสดาจารย์ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาตรัสประทานเทศนาแล้ว จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระเทวทัตนั้นได้พยายามที่จะฆ่าพระตถาคตแต่ในกาลนี้เท่านั้นหามิได้ แม้ถึงในชาติปางก่อน ก็ได้พยายามในกาลที่จะฆ่าพระตถาคตดังแสดงมาแล้วนี้ /*109มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้ว จึงทรงประชุมชาดกว่า คามโภชกในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระเทวทัตในกาลนี้ พระยาพาราณสีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือสุปปพุทธสักยราชในกาลนี้ บิดามารดาพากุลกุมารโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบิดาพุทธมารดาในกาลนี้ มารดาเลี้ยงของพากุลกุมารโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระนางโคตมีในกาลนี้ ลูกสุนัขขาวในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือราหุลกุมารพุทธชิโนรสในกาลนี้ เทพยดาที่เป็นแร้งในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคืออานนท์พุทธอุปัฏฐากในกาลนี้ เทพยดาที่เป็นกาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระโมคคัลลานะในกาลนี้ เทพยดาที่เป็นแมลงวันในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือกาฬุทายีภิกษุในกาลนี้ ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุทธสักยราชในกาลนี้ พระยาสัตตกุฏราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระสาริบุตรในกาลนี้ ราชธิดาหกคนในกาลนั้น กลับชาติมาคือ นางอุบลวรรณาเถรี ๑ นางวิสาขามหาอุบาสิกา ๑ นางเขมาภิกษุณี ๑ นางชนบทกัลยาณี ๑ นางสามาวดี ๑ นางชุชชุตตรา ๑ รวม ๖ คนในกาลนี้ นางสุขุมาอัณฑาในกาลนั้น กลับชาติมาคือพิมพายโสธรามารดาราหุลกุมารในกาลนี้ ฝ่ายพากุลกุมารโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น สืบขันธประวัติมาคือพระตถาคต ผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงจำทรงชาดกไว้โดยนัยที่ตถาคตแสดงมานี้แล
จบพากุลกุมารชาดก
ปัญญาสชาดก ปัจฉิมภาค
๑. โสนันทชาดก
กินฺนุ ตวํ อาคโต เสฏฺีติ อิทํ สตฺถา นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต จิฺจมาณวิกํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา เมื่อสมเด็จพระบรมศาสตาจารย์เสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ในนิโครธารามวิหาร ทรงพระปรารภนางจิณจมาณวิกาตรัสพระเทศนานี้ อันมีคาถาบาทต้นว่า กินฺนุ ตวํ อาคโต เสฏฺี ดังนี้เป็นอาทิ
เอกทิวสมฺหิ ความพิสดารว่า วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันในธรรมสภาว่า อาวุโส ดูกรผู้มีอายุทั้งหลาย นางจิญจมาณวิกายกโทษใส่พระบรมศาสดา แล้วถึงซึ่งความพินาศใหญ่ สมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับด้วยทิพโสต จึงเสด็จมายังธรรมสภาประทับนั่งบนธรรมาสน์แล้ว ตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งประชุมสนทนาเรื่องอะไรกัน ระหว่างที่พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันเรื่องอะไรไม่แจ่มแจ้งบ้าง เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงมีพุทธฎีกาดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นางจิญจมาณวิกาใส่โทษเราโดยอ้างว่าเป็นภรรยามิใช่แต่ในปัจจุบันชาตินี้ ตรัสฉะนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพอยู่ อันภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นกราบทูลอาราธนา จึงทรงนำอดีตนิทานนี้มา
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสิยํ นคเร เอโก ราชา ธมฺมมธุโร นาม รชฺชํ กาเรสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลยังมีพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าธรรมมธุรราช เสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระองค์มีโอรส ๗ พระองค์ องค์ใหญ่พระนามว่า/*111กบิลราชกุมาร องค์ที่ ๒ พระนามว่า โสนันทราชกุมาร องค์ที่ ๓ พระนามว่า สุนทรราชกุมาร องค์ที่ ๔ พระนามว่า สวาลยราชกุมาร องค์ที่ ๕ พระนามว่า เสนกราชกุมาร องค์ที่ ๖ พระนามว่า อภัยราชกุมาร องค์ที่ ๗ พระนามว่า ลักขณราชกุมาร
ตทา พาราณสิยํ ในกาลนั้นพระนครพาราณสีมีเศรษฐีผู้หนึ่ง มีสมบัติประมาณได้ ๘๐ โกฏิ ในบ้านท่านเศรษฐีมีบุรุษเข็ญใจผู้หนึ่งชื่อว่า มิตตทลิท ภริยาของเขาชื่อนางมิตตทลิททีและเขามีธิดาคนหนึ่งชื่อว่า นางสิปปธนี วันหนึ่งผัวเมียปรึกษากันว่าเรามีธิดาคนเดียว เพราะฉะนั้นควรต้องเก็บหอมรอมริบทรัพย์สมบัติไว้ ภริยาจึงว่า เราเป็นคนขัดสน ทำอย่างไรจึงจะได้ทรัพย์สมบัติมา ภทฺเท แน่ะนาง ในทิศด้านอุดรมีต้นตะเคียนใหญ่อยู่ ๒ ต้น ฉะนั้นเราทั้งสองจงช่วยกันตัดแล้วเลามาทำเป็นเรือเสร็จแล้วขายเสียลำหนึ่ง เอาไว้ลำหนึ่ง รวบรวมทุนรอนได้แล้วจึงประกอบการค้าขาย เมื่อสามีออกความเห็นฉะนี้แล้ว ภรรยาจึงกล่าวแย้งว่า เราจักได้ขวานที่ไหนเล่า สามีจึงชี้แจงว่า เราพากันไปหาเศรษฐีแล้วอ้อนวอนขอสิ่งที่ควรขอสักอย่างหนึ่ง ปรึกษากันแล้วก็พากันไปเรือนเศรษฐี กราบไหว้ท่านเรียบร้อยแล้ว จึงกล่าวว่ากระผมทั้งสองขอความกรุณา ขอยืมขวานที่พอใช้ได้สักเล่มหนึ่ง ท่านเศรษฐีจึงให้เขาหยิบยืมขวานไปเล่มหนึ่ง สามีภรรยาทั้งสองเมื่อรับขวานจากท่านเศรษฐีแล้วก็ไปสู่ป่า ช่วยกันตัดต้นตะเคียนได้ต้นหนึ่งแล้ว ถากทำเป็นเรือเสร็จ ต่อจากนั้นก็ช่วยกันตัดต้นที่สองและถากทำต่อไปอีก เผอิญขวานหลุดกระเด็นเข้าไปจมอยู่ในท้องละมั่งตัวหนึ่งซึ่งกำลังนอนหลับอยู่ สามีภรรยาพยายามค้นหาทุกหนทุกแห่ง เว้นแต่ที่ละมั่งนอนอยู่จึงไม่พบ พอกลับมาบ้านก็ไปแจ้งเหตุการณ์แก่ท่านเศรษฐี ๆ กล่าวว่า แน่ะมิตตทลิท เราจักรับคืนเฉพาะขวานของเรา ถ้าไม่ได้เล่มนั้นเราจักไม่ยอมรับคืน สามีภรรยาจึงพากันไปสู่ร้านตลาด หาซื้อขวาน แล้วได้เอาไปให้แก่ท่านเศรษฐี ๆ ไม่รับ แม้เขาพยายามหาซื้อมาให้ตั้ง ๒ เล่ม ๕ เล่ม ๘ เล่ม ๑๖ เล่ม ท่านเศรษฐีก็ไม่ยอมรับ ทวีขึ้นไปจนจำนวนขวานถึง ๑๐๐ เล่ม ก็ยังคงไม่ยอมรับอยู่นั่นเอง สามีภรรยาทั้งสองเกิดความทุกข์โทมนัส กลับมายังเรือนของตนแล้วไปสูป่านั้นอีก เที่ยวค้นหาขวานเดินไปถึงที่ที่ละมั่งนอนตาย เห็นเลือดสาดอยู่จึงกล่าวว่า เราช่วยกันเอาเนื้อนี้ไปย่างไว้ จึงสองคนสามีภรรยาช่วยกันเชือดช่วยกันชำแหละเนื้อ พบขวาน ต่างคนต่างดีอกดีใจ เอาขวานเล่มนั้นไปสู่เรือน แล้วได้เอาไปคืนให้แก่ท่านเศรษฐีพร้อมกับด้วยเนื้อ ๑ ก้อน ท่านเศรษฐีก็ยังกล่าวยืนคำว่า แน่ะมิตตทลิท ขวานเล่มนี้ก็มิใช่ของเรา เราไม่ยอมรับไว้
/*112อปรภาเค ครั้นกาลต่อมา ทารกคนหนึ่งอยู่ในเรือนของท่าน เศรษฐีเห็นทารกอื่นเคี้ยวกินข้าวตอก มีความใคร่เพื่ออันเคี้ยวข้าวตอกบ้าง จึงอ้อนวอนมารดาไม่ได้ก็ร้องไห้ดิ้นรน ท่านเศรษฐีได้ยินดังนั้นถึงถามว่า เจ้าร้องทำไม มารดาจึงเรียนท่านว่า ข้าแต่นาย เขามีความใคร่จะกินข้าวตอก ไม่ได้จึงร้องไห้ พึงคั่วข้าวตอกให้เสีย หาหม้อเก่า ๆ มาคั่ว เมื่อท่านเศรษฐีบัญชาดังนี้ ก็รับคำว่า ได้ค่ะ มารดาทารกหาหม้อเก่าๆ ไม่ได้ จึงไปสู่เรือนของบุรุษมิตตทลิท ขอยืมหม้อเก่า ๆ บุรุษมิตตทลิทก็ให้ยืมสั่งว่า ท่านอย่าทำหม้อแตกเสีย แม้มารดาของทารกนำหม้อนั้นมาคั่วข้าวตอกให้แก่บุตรเสร็จแล้ว เวลาเย็นไปอาบน้ำยังท่าน้ำ ทาสีคนหนึ่งเข้าไปสู่เรือนไผ เห็นหม้อเก่าใบนั้น จึงบ่นว่า ใครเอาหม้อเก่ามาวางไว้ในที่นี้ เลยฉวยเอาหม้อขว้างทิ้งเสีย หม้อแตก ท่านมหาเศรษฐีเห็นดังนั้น จึงด่าว่า ทุดเจ้า ทิ้งหม้อใบเก่าเสียทำไม จักเอาที่ไหนใช้มันเล่า แล้วใช้คนให้ไปบอกบุรุษมิตตทลิทมา ถึงเวลาเย็นบุรุษมิตตทลิทได้มายังเรือนของท่านเศรษฐี นางทาสีแม้นั้นจึงแจ้งเหตุที่หม้อแตกให้ทราบ บุรุษมิตตทลิทจึงคิดว่า จักทำตอบแทนเศรษฐีเสียบ้าง ครั้นแล้วจึงว่าเราจักรับคืนเฉพาะหม้อใบของเรา ถ้าไม่ได้เราจักไม่รับ นางทาสีได้ฟังดังนั้นจึงไปเรียนท่านเศรษฐี แม้ท่านเศรษฐีก็หาหม้อใหม่มาให้เป็นทวีคูณ จนจำนวนหม้อถึงพันหม้อหมื่นหม้อ บุรุษมิตตทลิทก็ไม่ยอมรับ ท่านเศรษฐีจึงเพิ่มนางทาสีให้อีก ๒ คน บุรุษมิตตทลิทก็ยังไม่ยอมรับ ท่านเศรษฐีไม่เห็นทางแก้ไข ก็เกิดความทุกข์โทมนัสใจ ฝ่ายบุรุษมิตตทลิทยังคงทวงถามอยู่เนืองๆ ท่านเศรษฐีจึงกล่าวว่า พ่อมหาจำเริญ หม้อเก่าของพ่อก็เพียงหม้อเดียว เราให้หม้อใหม่ตั้งพันหม้อหมื่นหม้อ ก็ยังไม่รับ เพิ่มทาสีให้อีก ๒ คนก็ยังไม่ยอม คราวนี้ฉันจะทำอะไร อย่ากระนั้นเลย เราทั้งสองเข้าไปเฝ้าพระราชา ทูลขอให้ทรงวินิจฉัย จึงชนทั้งสองไปสู่พระราชทวารเข้าเฝ้าพระราชาถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พระราชาทอดพระเนตรเห็นชนทั้งสองมา เมื่อจะตรัสถามท่านเศรษฐี จึงตรัสคาถานี้ว่า
กินฺนุ ตวํ อาคโต เสฏฺี
สนฺตรูโปว กุปิโต
ทุมฺมุโข โทมนสฺโส
เกน วณฺเณน อาคโต
ความว่า เศรษฐีท่านมาทำไม ดูซูบผอม ซีดเซียว หน้าตามัวหมองเศร้าใจ มีเรื่องอะไร จึงมานี่
/*113ตํ สุตฺวา เสฏฺีปิ แม้ท่านเศรษฐีได้ฟังพระดำรัสถามดังนั้นก็กระทำอัญชลีกรรม เมื่อจะกราบทูลเหตุให้ทรงทราบ ได้กล่าวคาถาที่ ๒ นี้ทูลว่า
มุโข เม ทุวณฺโณ โหติ
ทุกฺเขน ปีฬิโต มม
ทุมุขํ โธว โสวณฺณํ
อุภินฺนํ มยฺหํ อโสกํ กร
ความว่า หน้าของข้าพระองค์มีวรรณเศร้าหมอง ด้วยถูกความทุกข์เบียดเบียน ขอพระองค์ได้ทรงชะล้างหน้าอันเศร้าหมองให้มีวรรณสดใส ขอได้ทรงกระทำความไม่แห้งใจแก่ข้าพระองค์ทั้งสอง
โส ปน เสฏฺี จึงท่านเศรษฐีทูลเล่าเรื่องตั้งแต่ให้คนไปยืมหม้อเก่ามา จนกระทั่งยกนางทาสีเพิ่มให้อีก ๒ คน ถวายให้ทรงทราบตลอด แม้พระราชาก็ได้ตรัสถามบุรุษมิตตทลิทเหมือนกัน เขาจึงกราบทูลตั้งแต่ไปยืมขวานมา ถวายให้ทรงทราบจนตลอดเรื่อง พระราชาได้ทรงสดับดังนั้น จึงตรัสว่า มหาเศรษฐี ท่านเป็นคนก่อเหตุในเบื้องต้น ทุคคตบุรุษเป็นคนกระทำสนองในภายหลัง เพราะฉะนั้น คดีของท่านจึงยุ่งยาก เราจักวินิจฉัยตามโบราณประเพณี ครั้นแล้วจึงรับสั่งถามว่า มิตตทลิท บุตรและธิดาของเจ้ามีหรือไม่ ขอเดชะ ธิดาของข้าพระองค์มีอยู่ จึงรับสั่งถามท่านเศรษฐีว่า บุตรหรือธิดาของท่านมีอยู่หรือ เศรษฐีทูลว่า ขอเดชะ บุตรของข้าพระองค์มีอยู่ จึงรับสั่งว่า มหาเศรษฐี ถ้าเช่นนั้นท่านจงกระทำการวิวาหะบุตรของท่านกับด้วยนางสิปปธนีธิดาของบุรุษมิตตทลิท จงให้ทรัพย์ไว้ประมาณ ๔๐ ถ้าว่าบุตรของท่านไม่เคารพในมารดาบิดาของหญิง มารดาบิดาของหญิงกระทำการขับไล่บุตรของท่านได้ แล้วไม่ต้องคืนทรัพย์ ๔๐ ด้วย มหาเศรษฐีท่านจงกระทำความปรองดองกันเสีย ตรัสฉะนี้แล้ว ทรงส่งชนทั้งสองนั้นไป บุรุมิตตทลิทและท่านมหาเศรษฐีต่างมีความโสมนัสยินดี ถวายบังคมพระราชา ทูลลาแล้วมายังเรือนของตน กระทำการวิวาหมงคล แล้วได้ตั้งอยู่ในตำบลบ้านนั้น ตั้งแต่นั้นมา ครอบครัวทั้ง ๒ ก็ปรองดองรักใคร่กัน กาลล่วงมาภายหลัง นางสิปปธนีก็มีครรภ์ ครั้นถ้วนทสมาสวุฒกุมารผู้สามีโกรธเคืองด้วยกรณียเหตุอันใดอันหนึ่ง บริภาษว่า แน่ะนางสิปปธนีเจ้าได้เราเป็นสามีเพราะหม้อเก่าหม้อเดียว เจ้ามีสัญชาติเป็นคนชั้นทุคคตะอนาถา หาที่พึ่งบมิได้ อาศัยซึ่งทรัพย์ของเรา จึงได้นามว่าเป็นภรรยาเศรษฐี ถ้าไม่เช่นนั้น เจ้าจะเป็นผู้ที่ไร้ทรัพย์สมบัติขัดสน นางสิปปธนีได้ฟังคำผรุสวาทดังนั้น น้อยใจร้องไห้ร่ำไรดิ้นไปมา จึงตั้งสัตยาธิษฐานในราตรีกาลนั้นว่า บุตรก็ตาม ธิดาก็ตาม ในท้องของเรา ถ้าว่าจะมีบุญมีวาสนาก็จงอย่าอยู่/*114ในตระกูลนี้ อย่าได้คลอดออกทางทวารเบื้องต่ำ เหมือนสตรีอื่น จงออกโดยมุขทวาร ครั้นนางอธิษฐานแล้ว ก็ก้าวลงสู่ความหลับ ด้วยอานุภาพแห่งสัตยาธิษฐานแห่งนางสิปปธนี พิภพแห่งท้าวสักกะแสดงแล้วซึ่งอาการเป็นของร้อน แม้ท้าวสักกะทรงรำพึงถึงเหตุก็ทรงทราบ จึงเสด็จลงมาจากสักกะพิภพ แปลงพระองค์เป็นนกกางเขน เสด็จเข้าสู่ท้องแห่งนางสิปปธนีโดยฆานทวาร คาบเอาทาริกาในครรภ์ออกโดยมุขทวาร เสด็จไปยังป่าหิมพานต์ ทรงวางไว้ในครรภ์แห่งดอกประทุม มีเทพดำรัสให้เทพบุตรองค์หนึ่งทำการอารักขาทาริกา นั้นไว้แล้วเสด็จกลับไปสู่สักกะพิภพส่วนนางสิปปธนีตื่นขึ้นลูบคลำนาภีประเทศ ทราบเหตุว่าตนเป็นผู้ไม่มีครรภ์แล้ว เกิดความโสมนัสยินดีดำริว่า สัตยาธิษฐานของเราย่อมถึงซึ่งความสำเร็จ
ตทา ปน ก็ในกาลนั้น มีพระดาบสรูปหนึ่งชื่อว่า วิสุทธดาบส อาศัยอยู่ในอาศรมบทอันไม่ไกลจากสระโบกขรณีนั้นนัก ในวันนั้นวิสุทธดาบสไปสู่ท่าสระโบกขรณีเพื่อจะอาบน้ำชำระร่างกาย เห็นดอกประทุมขยายกลีบใหญ่ ทราบความที่ท้าวสักกะนำทาริกามาไว้ด้วยทิพยจักษุ จึงลงไปในสระโบกขรณี เก็บเอาประทุมดอกนั้นมาแล้วอภิบาลรักษาไว้ ทุก ๆ วัน พระดาบสไปเก็บเอาเกสรบัวมาโรยลงในอาศรม แล้วบอกนางทาริกาให้มานอน เลี้ยงดูทาริกานั้นมาด้วยองคุลี เลี้ยงดูด้วยประการอย่างไร คือให้นางทาริกานั้นกลืนกินรสน้ำนมนั้นซึ่งไหลออกจากองคุลี ๑ ให้บริโภคสุทธโภชนาหารซึ่งเกิดจากองคุลี ๑ ให้เคี้ยวกินกัทลีผล (กล้วย) ซึ่ง เกิดจากองคุลี ๑ ได้ขนานนามนางทาริกานั้นว่า นางปทุมาวดี แม้นางปทุมาวดีเมื่อเจริญวัยอายุขัยขึ้นถึง ๑๖ ปี ก็มีรูปทรงงดงาม มีส่วนเปรียบด้วยนางเทพอัปสร ในกาลนั้นพระดาบสจึงดำริว่า อันมาตุคามนี้ย่อมเป็นปฏิปักษ์แก่เพศบรรพชิต เหล่าเทวดาทั้งปวงรู้เห็นจักครหานินทาได้ เราจักได้เรือนที่ไหนให้แก่นาง ท้าวสักกเทวราชทรงทราบพฤติการณ์นั้น จึงรับสั่งหาเวสสุกรรมเทวบุตร มีเทพดำรัสว่า เวสสุกรรมเธอจงไปยังมนุษย์โลก นิรมิตเรือนให้แก่นางปทุมาวดีไว้แห่งหนึ่งในหิมวันตประเทศ แล้วจงนิรมิตสวนและสระโบกขรณีพร้อมด้วยข้าวสาลีที่เกิดเอง เสร็จแล้วจารึกอักษรไว้ แล้วจงขับไล่หมู่พาลมฤคและปักษีชาติไปเสีย เวสสุกรรมเทวบุตรทูลรับพระดำรัสแล้วได้มาจัดทำตามเทพโองการ วันรุ่งขึ้นวิสุทธดาบสออกจากอาศรมเพื่อประโยชน์แก่ผลาผลไม้ เข้าไปสู่ป่าเห็นเรือนหลังนั้น จึงคิดว่า นี้ของใคร เดินเข้าไปใกล้เห็นมีอักษรจารึกว่า ท้าวสักกเทวราชทรงให้เนรมิตเรือนหลังนี้ไว้เพื่อนางปทุมาวดี ครั้นทราบดังนี้แล้ว /*115จึงกลับมาอาศรมพานางปทุมาวดีไปให้อยู่ แม้นางปทุมาวดีไปอยู่ที่เรือนนั้น ถึงเวลากลางวันนางก็ไปอาศรมพระดาบส นำน้ำฉันน้ำใช้มาจัดตั้งไว้ กระทำวัตรปฏิบัติเสร็จแล้วกลับไปอยู่เรือนของตน
ปทุมาวดีกัณฑ์ จบ
---
ตทา ปน ก็ในกาลนั้นพระราชกุมารนามว่า กปิลราชผู้เป็นพระราชกุมารองค์ใหญ่ชวนพระโสนันทกุมารว่า เราจักไปล่าเนื้อในป่าด้วยกัน พระโสนันทกุมารรับคำชักชวนแสดงความยินดี จึ่งพระราชกุมารทั้ง ๒ ไปสู่สำนักพระชนกชนนี กราบทูลว่า ขอเดชะ หม่อมฉันทั้ง ๒ จักไปล่าเนื้อ พระเจ้าธรรมมธุรราชก็ทรงอนุญาต ทรงรับสั่งหานายพรานป่ามาให้เป็นผู้นำทางและเป็นผู้ตามรักษาพระโอรส พระราชกุมารแม้ทั้ง ๒ ถวายบังคมพระชนกชนนีแล้ว อันหมู่โยธาหาญและนายพรานป่าแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่ป่า ทรงแสวงหาซึ่งเนื้อทั้งหลาย ก็ในกาลนั้นมีเทพบุตรองค์ ๑ อยู่ในรุกขวิมานแห่งใดแห่งหนึ่งเห็นพระโสนันทกุมารมีผิวพรรณผ่องใสงดงามด้วยรูปสิริ จึงมาดำริว่าผู้นี้สมกับนางปทุมาวดี อย่ากระนั้นเลย เราจักพาบุรุษนี้ไปยังสำนักแห่งนางปทุมาวดี ตกลงใจฉะนี้แล้ว ละอัตตภาพแปลงเป็นกวางทอง แสดงตนวิ่งผ่านหน้าพระโสนันทกุมารไป พระโสนันทกุมารทอดพระเนตรเห็นกวางทองก็มีพระประสงค์จะใคร่ได้ จึงให้สัญญาแก่ม้าเสด็จตามไปอยู่ ก็ไม่สามารถจะวิ่งให้ทันกวางทองได้ ติดตามไปสิ้นวันยังค่ำ ม้าก็อ่อนกำลังลงไม่สามารถจะวิ่งต่อไปได้ พระโสนันทกุมารผู้พระโพธิสัตว์จึงทรงผูกม้าไว้ ณ ร่มไม้แห่งหนึ่ง ทรงดำเนินตามกวางทองไป โดยอันล่วงไปถึง ๑ วัน ก็บรรถุถึงบ้านแห่งนางปทุมาวดี รอยเท้ากวางทองก็หายไป จึ่งพระโพธิสัตว์เสด็จเข้าไปสู่อุทยาน เลือกเก็บนานาผลไม้มาเสวย เสด็จลงสรงเสวยในสระโบกขรณี แล้วเสด็จขึ้นมาประทับนั่งในอุทยานนั้น เมื่อทรงพักผ่อนสบายแล้ว ก็เสด็จเข้าไปภายในสวน ทอดพระเนตรเห็นเรือนนางปทุมาวดี จึงมีพระดำริว่า น่าอัศจรรย์ นี่เป็นที่อยู่ เป็นรัมณียสถาน พร้อมไปด้วยรั้วรอบขอบชิด กอปไปด้วยชาลชาลาเป็นหลั่น ๆ เรือนของใครมาตั้งอยู่ในป่าใหญ่ อย่ากระนั้นเลย เราจักเข้าไปไถ่ถามดูก็จักรู้ คิดฉะนี้แล้ว เมื่อจะถามได้ตรัสคาถานี้ว่า
/*116ทิสฺสติ ปวเน เคหํ
สชิโต กสฺส อาวาโส
รตนสุวณฺณขจิตฺโต
โก นามาวสเย อหุ
ความว่า เรือนย่อมปรากฏในป่าใหญ่ เป็นที่อยู่อาศัยของใคร พร้อมไปด้วยบริเวณ ดูขจิตรไปด้วยแก้วและทอง ในนั้นมีใครอยู่
นางปทุมาวดีอยู่ข้างในเรือน ได้ยินเสียงร้องถามดังนั้น จึ่งคิดว่า นี่เสียงใคร ช่างไพเราะจริง แต่คงมิใช่เสียงบิดา ใครมาจากไหน ครั้นแล้วจึงแลดูโดยช่องบัญชร เห็นพระโสนันทกุมารผู้มีรูปสิริอันงดงาม ก็มีความปฏิพัทธ์ในพระกุมาร แสดงกายครึ่งหนึ่ง พลางคิดว่า บุรุษผู้นี้ ถ้าว่าอาจเพื่อจะนำไปจากสำนักแห่งบิดาได้ เราติดต่อไว้คอยบิดาเสียเดี๋ยวนี้ คิดฉะนี้แล้ว เมื่อจะตอบคำถาม จึงกล่าวคาถานี้ว่า
วิสุทฺเธน ปสุตายํ
ธีตุยา จ มม ทินฺโน
รมฺมณียํ โน อาวาสํ
ตวฺจ ปสฺสสิ อีทิสํ
ความว่า ที่อยู่นี้อันพระวิสุทธดาบสขวนขวายให้ไว้แก่ดิฉันผู้เป็นธิดา ที่อาศัยของดิฉันเป็นรัมณียสถานรรื่นรมย์แต่ว่าที่อยู่เช่นนี้ท่านจะเห็น
ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต พระโพธิสัตว์เจ้าได้ทรงสดับดังนั้น ทรงพินิจดูรูปพรรณอันสะสวยด้วยสิริ ประหนึ่งพระจันทร์โผล่ออกจากกลีบเมฆ ก็มีพระทัยปฏิพัทธ์ในนางปทุมาวดี ทรงรำพึงว่า สตรีนี้เป็นนางกินนรีหรือว่าเป็นธิดาคนธรรพ์ เป็นนางเทพธิดาหรือเป็นนางนาคี หรือเป็นหญิงมนุษย์ ขณะนั้นนางปทุมาวดีคิดหลากใจว่า ท่านผู้นี้เป็นใคร และเป็นบุตรของใคร มาจากไหน ควรเราจะถามดู เมื่อจะถาม จึงกล่าวคาถานี้ว่า
ปุพฺพาหํ ปวเน วสึ
น เม ทิฏฺโ กิฺจิ อิธ
กสฺส นุ ปุตฺโต โก นาม
กุตาคโตธนุปตฺโต
กิสฺมิฺจิ ปวเน อิจฺฉสิ
มยา ปุฏโ อกฺขาถ มํ
ความว่า ดิฉันอยู่ในป่าใหญ่ก็นาน แต่ไม่เคยเห็นท่าน ท่านมีธุระอะไรในที่นี้ ท่านเป็นบุตรของใคร ชื่อไร มาจากไหนจึงมาถึงนี่ ท่านอยู่ในป่าไหน อันดิฉันถามแล้วขอได้บอกกะดิฉัน
/*ตโต โพธิสตฺโต อาห ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์จึ่งตรัสตอบว่า
ธมฺมมธุรรฺโ ปุตฺโต
สุนนฺโท นามโก อหํ
สุวณฺณมิคานุพนฺโธ
อิธนุปตฺโต ตวํ สนฺติเก
ความว่า ฉันเป็นโอรสของพระเจ้าธรรมมธุรราช นามว่า โสนันท์ ไล่ตามกวางทองมา จึ่งได้บรรลุถึงสำนักของท่านนี้
เอรฺจ ปน ครั้นพระโพธิสัตว์มีดำรัสอย่างนี้แล้ว จึงมีพระดำริว่า เราจักถามซึ่งความที่นางมีสามีหรือยังไม่มี ดำริฉะนี้แล้ว ได้ตรัสคาถานี้ว่า
เอกิกา ตวํ มยา ทิฏฺโ
เนว ทุติโย สหาโย
กสฺมา อิเธว เอกิกา
อทู กุหึ เต สหายา
กา นาม ตฺวํ กสฺส ธีตา
กสฺมา อิธ ปวเน วสิ
ความว่า ท่านเป็นผู้ผู้เดียวอันเราเห็นแล้ว สหายที่สองเรามิได้เห็น ไฉนท่านจึงเป็นผู้ผู้เดียวอยู่ในที่นี้ หรือว่าสหายของท่านไปไหน ท่านชื่อไร เป็นธิดาของใคร เป็นไฉนจึงได้มาอยู่ในป่าใหญ่นี้
เมื่อนางปทุมาวดีจะทูลแจ้งประวัติการณ์ของตน ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ปทุมคพฺเภ ชาตาหํ
วิสุทฺเธน ปริปาลิตา
ตสฺมา เอกาหํ อสามิ
สกฺกทตฺติเย ฆเร วสํ
ความว่า กระหม่อมฉันเกิดในครรภ์แห่งดอกประทุม อันพระวิสุทธดาบสอภิบาลรักษาไว้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นผู้ผู้เดียว หาสามีมิได้ อาศัยอยู่ในเรือนอันท้าวสักกะทรงให้เนรมิตให้
แม้พระมหาสัตว์ได้ทรงสดับคำตอบของนางปทุมาวดีแล้ว ก็ตรัสคาถานี้ว่า
สตฺตรตฺตินฺทิวาหํ
นิราหาโร นิทฺโทกฺกโม
กิลนฺตกายาหํ ตุวํ
นิสฺสาย เอกรตฺติฺจ
ความว่า ฉันอดอาหารและมิได้หลับนอนสิ้น ๗ คืน ๗ วัน มีกายอันเหน็ดเหนื่อย ขออาศัยท่านพักสิ้นราตรีหนึ่ง
/*118นางปทุมาวดีได้ฟังดังนั้นก็ลงจากเรือน กระทำการต้อนรับเมื่อจะเชื้อเชิญด้วยอาสนะ ด้วยเครื่องดื่มและผลไม้ ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ราชปุตฺต ปานสีตา
อาภตฺตา โปกฺขรณิยา
สเจ ตวํ อภิกฺขสิ
ภาชเน ปิตํ ปิว
อปิจ ปวาคตนฺเตปิ
อโถปิ อทุราคตํ
ราชปุตฺต อนฺโต อตฺถิ
นานามูลผลานิปิ
วนกทฺทลิปิยาลา
มทุเก กาสมาริโย
อามานิ ปกฺกานิ พหู
ราช ภุฺช วราวรํ
มฺจปิฏเ นิสีทตุ
นิปฺปชฺชตุ จ ปลฺลเก
ปจฺจุตฺถรเณ จ สนฺถเต
นิปฺปชฺชตุ ยถา สุขํ
ความว่า ข้าแต่พระราชบุตร น้ำเย็นอันกระหม่อมฉันนำมาแล้วแต่สระโบกขรณี ถ้าว่าพระองค์มีความจำนง ก็จงเสวยน้ำที่ในภาชนะ อนึ่งการมาดีมีมงคลย่อมมีแม้แก่พระองค์ ข้าแต่พระราชบุตรบ้างในย่อมมีมูลผลาผลไม้ต่าง ๆ เช่น กล้วยป่า มะหาด มะทราง มะปรางและแตงกวา มะม่วงที่งอม ๆ ก็มีมาก ขอพระองค์จงเลือกสรรเสวยแต่ที่ทรงปรารถนา ขอพระองค์ได้ประทับนั่งบนเตียงและตั่ง ได้บรรทมบนบัลลังก์และบรรจถรณ์ตามพระทัยปรารถนา
ด้วยประการฉะนี้แล พระโสนันทราชกุมารและนางปทุมาวดีต่างมีความปราโมทย์ ยามเสวยก็เสวยด้วยกัน ยามประทับนั่งนอนก็ด้วยกัน ต่างได้ส้องเสพซึ่งโลกียรส
จบอุภโตสัมปัตตกัณฑ์
---
ตโต ภายหลังเสนาโยธาหาญทั้งปวงมีพระกปิลราชกุมารเป็นประมุข เมื่อไม่เห็นพระโสนันทกุมาร ช่วยกันค้นหาข้างนี้ด้วย ๆ ก็มิพบเห็น ขณะที่เที่ยวหาตามชอกตามเขาตามพุ่มไม้ต้นไม้ตามชัฏแห่งป่าทั่วทุกหนทุกแห่งไ ปพบพาชีผูกติดอยู่ที่ต้นไม้แห่งหนึ่ง จึงจูงเอาม้านั้นพากันกลับ เดินทางมา ๗ วัน พักพลไว้ในประเทศแห่งหนึ่งแล้ว พระกปิลราชกุมารก็ทรงม้าเข้าไปยังพระนคร กราบทูลแด่พระชนกชนนีว่า ขอเดชะ โสนันทไล่ตาม/*119กวางทองหายสูญโดยอันล่วงไปแห่ง ๗-๘ วัน หม่อมฉันพร้อมด้วยอำมาตย์และโยธาหาญเที่ยวค้นหาก็มิได้เห็น พระชนกชนนีได้ทรงทราบดังนั้นทรงหวั่นไหวประหนึ่งว่าพระทัยจะแตกทำลาย ทรงโศกาลัยรำพัน ได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า
หาหา ปุตฺต เนตฺตวร
กี ตวํ มมํ ขหิสฺสสิ
กุหึ คโต โสนนฺโท จ
กิมฺมํ นิหริตฺวา คโต
อโห พาโล เยว ตาต
ทุมฺมนสฺสํ เกน กตํ
มม ตยา ทุกฺขํ ทินฺนํ
เอหิ ตฺวํ ทุกฺขํ นิพฺพาหิ
ปาปมิตฺโต ยกฺโข เยว
อุทาหุ ยกฺขิ เจว ตํ
วฺเจตฺวา นิหริตฺวา จ
ตฺวํ มํสํ อขาทสิ
อโห รกฺขโส อุทาหุ
ปิสาโจ เจว กุมฺภณฺโฑ
มม ปุตฺตํ วฺเจตฺวาว
คเหตฺวา นียเร วเน
ความว่า โอ้พ่อดวงนัยน์เนตร เหตุไหนมาละพ่อแม่ไปเสีย พ่อโสนันทเจ้าไปไหน ไฉนไม่มานำพ่อแม่ไปด้วย พ่อยังเยาว์ ความน้อยใจอันใครทำให้ ความทุกข์ทรมานอันเจ้าทำให้แก่เรา พ่อจงมาดับความทุกขเวทนาเสีย ปาปมิตรหรือยักษ์และยักษินีมาหลอกลวงเจ้านำไปเคี้ยวเนื้อกินเสีย น่าสังเวช หรือผีเสื้อปีศาจและกุมภัณฑ์มาหลอกลวงลูกของแม่พาไปไว้ในป่า
เมื่อสองกษัตริย์ทรงกรรแสงรำพันกระสับกระส่ายอยู่อย่างนี้ จะประทับนั่งหรือยืนก็ไม่เป็นปรกติ ทรงยกแขนทั้งสองขึ้นข้อนทรวงรำพันร่ำไรอยู่ เหล่าประชาราษฎร์และนางนาฏกัญญาพวกพ่อค้าและกุมาริกา ทั้งเสนาโยธามาตย์และพราหมณ์ปุโรหิตต่างก็พากันประคองพาหาขึ้นร่ำทรวง กลิ้งเกลือกไปมานอนสลบอยู่ในที่นั้นๆ ประหนึ่งว่าสาลวันไม้รังต้องลมพัดล้มระเนระนาดอยู่ในป่าใหญ่ฉะนั้น พวกประชาชนพากันกระทำพลีกรรมบวงสรวงเทวดา บนบานว่า ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ขอทวยเทพจงรับพลีกรรมและสักการบูชา แล้วตามรักษาซึ่งพระราชบุตร ส่วนพระราชมารดาทรงรักษาศีลบำเพ็ญทาน อุทิศส่วนกุศลหวังผลว่าขออานิสงส์ของบุญนี้ จงตามรักษาพระลูกเจ้า
จบวิลาปกัณฑ์
---
/*120โสนนฺทกุมาโร ปน ส่วนพระโสนันทกุมาร อยู่ร่วมกับนางปทุมาวดีโดยอันล่วงไป ๗ วัน ทรงระลึกถึงพระชนกชนนี ได้รำพึงในพระทัยว่า นี่พระชนกชนนีไม่ทรงทราบเหตุแห่งการที่มาที่นี่ จักไม่รู้ว่าจะตายหรือเป็นอย่างไร ย่อมจะทรงเศร้าโศก เสวยทุกขเวทนา เพราะฉะนั้นเราไม่ควรทำเนิ่นช้าดำริฉะนี้แล้วจึงบอกแก่นางปทุมาวดีว่า ภทฺเท แน่ะนางผู้เจริญ ฉันจักลาไปยังพระนครพาราณสี ทูลพฤติการณ์พระชนกชนนีแล้วจักจัดแจงบรรณาการกลับมาที่นี่ สู่ขอพระฤษีผู้เป็นบิดา กระทำการวิวาห์เสร็จแล้ว จักนำนางไปสู่พระนคร ตั้งแต่งไว้ในฐานะพระมเหสี แล้วตรัสปลอบว่า อย่าเศร้าโศกโทมนัสไปเลย ประมาณ ๑๐ วันฉันจักกลับมา นางปทุมาวดีได้ฟังดังนั้นเป็นดุจหทัยจะแตกทำลาย เข้ากอดบาทพระราชกุมารไว้ร่ำไรรำพันว่า ข้าแต่พระราชบุตร พระองค์อย่าชักช้านัก จงรีบกลับมารับกระหม่อมฉัน เมื่อพระโสนันทกุมารรับคำ นางก็จัดแจงเสบียงเดินทางถวาย ภทฺเท ดูกรนางผู้เจริญจงบอกทางไปยังพระนครพาราณสีแก่ฉันด้วย ลำดับนั้น นางปทุมาวดีจึงทูลว่า ข้าแต่พระราชบุตร พระสุทธดาบสผู้เป็นบิดาของกระหม่อมฉันบอกไว้ว่า ทางไปพระนครพาราณสีอยู่ทิศอุดรนี่ วิเทหนครอยู่ทิศบูรพา กัมโพชนครอยู่ทิศปัจฉิม มคธนครอยู่ทิศทักษิณ วันรุ่งขึ้นพระโสนันทกุมารเสวยโภชาหารเสร็จแล้ว ตรัสว่า ภทฺเท ดูกรนาง จงนำพระขรรค์ ลูกศรและธนูมา ฉันจักลาไป นางปทุมาวดีมีหน่วยเต็มไปด้วยน้ำตา หยิบพระขรรค์ลูกศรธนูและถุงเสบียงเดินทางถวาย พระโสนันทกุมารมิอาจเพื่อจะกลั้นความโศกคัลย์ไว้ได้ ทรงกรรแสง เสด็จลงจากเรือน พลางเหลียวหลังดูนางปทุมาวดี ส่วนนางปทุมาวดีมีหทัยหวั่นไหวอยู่ดุจแตกทำลาย ตามไปส่งเสด็จครึ่งทาง แสดงมรรคาอันมีภูเขามีชัฏป่าและแม่น้ำเป็นเครื่องหมายแล้วทูลสั่งว่า ข้าแต่พระราชบุตร พระองค์อย่าช้านัก ขอได้รีบเสด็จมาภายใน ๗ คืน ถ้าพระองค์ไม่เสด็จมา กระหม่อมฉันก็ไม่สามารถจะดำรงชีวิตอยู่ได้ จักถึงซึ่งความตาย พระโสนันทกุมารตรัสปลอบว่า นางจงรอ ๑๐ วันฉันจักกลับมา แล้วก็เสด็จตรงไปยังทิศอุดรตามระยะทางที่นางปทุมาวดีชี้แจงถวาย เสด็จไปโดยลำดับมรรคา ก็บรรลุถึงซึ่งพักพลเหล่าชนมีเสนาเป็นอาทิเห็นพระราชกุมารเสด็จกลับมา ต่างก็ดีอกดีใจ ส่งทูตล่วงหน้าไปกราบทูลว่า ขอเดชะ พระราชบุตรของพระองค์เสด็จกลับมาแล้ว พระชนกชนนีทรงทราบดังนั้น ก็โสมนัสตั้งพระทัยอยู่ว่าขอลูกเราจงมาถึงไวๆ ฝ่ายพระโสนันทกุมารเสด็จเข้าไปยังราชตระกูลถวายบังคมพระชนกชนนีแล้ว ประทับนั่งอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง /*121ทันใดนั้น พระชนนีเสด็จลุกขึ้นจากอาสนะเข้าไปประคองจุมพิตที่ศีรษะ แล้วตรัสถามว่า พ่อไปไหนมา หายไปสิ้นกาลนาน มารดาหทัยแทบจะแตกทำลาย พร่ำแต่ร้องไห้กินน้ำตาเจียนจะถึงซึ่งความตาย พระโสนันทกุมารก็ทรงเล่าเหตุการณ์ตั้งแต่ต้นจนปริโยสานถวายให้ทรงทราบ พระเจ้าธรรมมธุรราชได้ทรงทราบ ดังนั้น ก็เกิดความโสมนัสปรีดา รับสั่งหาเสนาบดีมาทรงบัญชา โดยคาถาประพันธ์ว่า
โยชยนฺตุ รเถ อสฺเส
เนคมา จ มํ อเนวนฺตุ
คจฺฉ สุณิสํ อคณฺหุ

โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉ สุณิสํ อคณฺหึ
หตฺถาโรหา อนึกตฺถา
รถิกา ปตฺติการกา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉ สุณิสํ อคณฺหึ
สมาคตา ชานปทา
เนคมา จ สมาคตา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉ สุณิสํ อคณฺหึ
ความว่า จงให้จัดรถและม้าเตรียมไว้ แล้วจงให้ชาวนิคมตามเราไปด้วย เราจะไปรับลูกสะใก้ พวกนางสนมในทั้งพวกกุมาราและพวกพ่อค้าพราหมณาทั้งหลายจงรีบจัดยานพาหนะไว้ เราจะไปรับลูกสะใภ้ พวกพลช้างพลม้าพลรถบทจรจงรีบจัดยานพาหนะไว้ เราจะไปรับลูกสะใภ้ พวกนิคมชนบทจงมาพร้อมกันรีบจัดยานพาหนะไว้ เราจะไปรับลูกสะใภ้
เอวํ ราชา พระเจ้าธรรมมธุรราชทรงให้ประชุมเสนา ๔ เหล่า เสนี ๑๘ เหล่า เป็นพลนิกายพร้อมสรรพด้วยประการฉะนี้ แล้วให้ถือเครื่องบรรณาการที่สมควรจะพึงจัดไป พระองค์พร้อมด้วยพลนิกาย ด้วยพระราชโอรส ๗ พระองค์ พระอัครมเหสี และพวกนางในเสด็จออกจากพระนครตรงไปยังอาศรมแห่งวิสุทธดาบส บรรลุถึงอาศรมโดยลำดับแล้ว รับสั่งให้พักพลไว้ในภายนอก
พระวิสุทธดาบสได้ยินเสียงแห่งหมู่ชนเหล่านั้นเช็งแซ่ ก็มิแน่ใจว่าเป็นเสีงอะไร จึงแลดูด้วยทิพจักษุ ก็รู้ว่า พระเจ้าธรรมมธุรราชเสด็จมารับนางปทุมาวดี แล้วท่านก็เรียกนางปทุมาวดีให้มาอยู่เสียภายในอาศรมของตน ส่วนพระราชาทั้งพระโอรสทั้งหลาย/*122ทรงนุ่งห่มผ้าสาฎกขาว ประนมอัญชลีกรเสด็จเข้าไปยังอาศรมบทแล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระเจ้าธรรมมธุรราชก็ทรงกระทำปฏิสัณฐารดำรัสถามข้อความ โดยบาทคาถาว่า
กิจฺุจิ นุ โภโต กุสลํ
กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุฺเฉน ยาเปถ
กจฺจิ มูลผลา พหู
กจฺจิ ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สิรึสปา
วเน พาลมิคากิณฺเณ
กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ
ความว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ความสุขสบายย่อมมีอยู่หรือหนอ พอจะยังอัตตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงและหรือ มูลผลาหารมีมากอยู่หรือ เหลือบยุงงูเล็กงูใหญ่ หมู่พาลมฤคไพรไม่บีฑาเบียดเบียนบ้างหรือ
ตํ สุตฺวา ตาปโส พระวิสุทธดาบสได้ฟังพระดำรัสถามดังนั้น เมื่อจะทูลแจ้งความสุขสำราญ ได้กล่าวคาถานี้ว่า
กุสลฺเจว เม ราช
อโถ ราช อนามยํ
อโถ อุฺเฉน ยาเปม
อโถ มูลผลา พหู
อโถ ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สีรึสปา
วเน พาลมิคาวกิณฺเณ
หึสา มยฺหํ น วิชุชติ
ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า อาตมาย่อมมีความสุขสำราญ พอจะยังอัตตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหา ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก อีกเหลือบยุงและงูเล็กงูใหญ่ หมู่พาลมฤคไพรก็ไม่บีฑา
เมื่อพระดาบสจะทูลถามเหตุการณ์เสด็จมาแห่งพระราชา ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ตุมฺเหปิ เกน วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อาคตาตฺถ พรฺหารฺํ
ตมฺเม มกฺขาล ปุจฺฉิตา
ความว่า แม้พระองค์เล่า ก็ด้วยเรื่องราวหรือเหตุการณ์เป็นไฉนจึงได้เสด็จมา อาตมาทูลถามกะพระองค์ผู้มหาราชเจ้า ขอได้ตรัสบอก
/*123ตํ สุตฺวา ราชา พระเจ้าธรรมมธุรราชได้ทรงสดับดังนั้น เมื่อจะตรัสขอนางปทุมาวดี ได้ตรัสคาถานี้ว่า
ยํ อิจฺฉิ รตนํ วิตฺตํ
สุวณฺณรชตโภคํ
ตํ สพฺพํ ตุยฺหฺจ ทมฺมิ
ธีตรํ เม เทถ ยาจิโต
ความว่า ท่านปรารถนาแก้วแหวนเงินทองข้าวของสิ่งใดๆ ข้าพเจ้าจะยอมถวายสรรพสิ่งของนั้นๆ แก่ท่านๆ อันข้าพเจ้าขอซึ่งธิดาแล้วจงยกให้
ตํ สุตฺวา ตาปโส พระดาบสได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถานี้ว่า
น วิกิเณยฺย ธีตรํ
ธเนหิ วา รตเนหิ
มา อวจ ราช อยุตฺตํ
อสปฺปุริโส ธนํ อิจฺฉิ
สปฺบุริโส อิจฺฉิ สจฺจํ
ตสฺมาหํ ตว สจฺจํ ยาจึ
ความว่า บุคคลไม่พึงขายธิดาด้วยเงินทองหรือแก้วแหวน ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์อย่าได้ตรัสคำมิควร อสัตบุรุษปรารถนาซึ่งทรัพย์ สัตบุรุษปรารถนาซึ่งความสัตย์ เพราะฉะนั้นอาตมาขอซึ่งความสัตย์กะพระองค์
ตํ สุตฺวา ราชา พระราชาได้ทรงสดับดังนั้น จึงตรัสว่า ภนฺเต ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ท่านปรารถนาสิ่งใด ข้าเจ้าขอถวายสิ่งนั้นแก่ท่าน แต่ท่านจงยกธิดาให้แก่ข้าพเจ้า
พระวิสุทธดาบสจึงทูลว่า พร ๔ ประการอันพระองค์ประทานแล้วแก่อาตมา ๆ จึงจักยกธิดาถวาย พระราชาจึ่งตรัสถามว่า พร ๔ ประการนั้นเป็นอย่างไร พระดาบสจึงทูลแจงพร ๔ ประการว่า พระองค์อย่าให้กระทำธิดาของอาตมาเป็นอนุภรรยา อนึ่ง หญิงอื่นกล่าวโทษแก่ธิดาของอาตมา พระองค์ต้องพิจารณาซึ่งโทษานุโทษ อนึ่งธิดาของอาตมาต้องโทษานุโทษ พระองค์จงประทานโอวาทสิ้นวาระที่ ๑ จงทรงบริภาษสิ้นวาระที่ ๒ จงประหารสิ้นวาระที่ ๓ อนึ่งพระองค์จงรักษาธิดาของอาตมา เมื่อพระองค์ทรงประทานพร ๔ ประการนี้แก่อาตมาได้ ก็จงนำไปซึ่งธิดาของอาตมา พระราชาได้ทรงทราบดังนั้น ก็ประทานพร ๔ ประการและเครื่องบรรณาการทรงประดับประดานางปทุมาวดี นมัสการพระดาบสแล้ว พานางปทุมาวดีเสด็จไปยังที่พักพล พระเจ้าธรรมมธุรราชทรง/*124สักการบูชาพระดาบส ถึงกำหนดวันที่ ๗ ก็ทรงพากษัตริย์เหล่านั้นไปนมัสการลาพระดาบส แล้วเสด็จมายังพระนครพาราณสี ทรงอภิเษกพระโสนันทกุมารกับด้วยนางปทุมาวดี แล้วรับสั่งให้อยู่ในปราสาทแห่งหนึ่ง นางปทุมาวดีเป็นที่โปรดปรานยิ่งของพระโสนันทกุมาร
จบอาวาหกัณฑ์
---
ตทา ปน ก็ในกาลนั้น ชายาของพระกปิลราชกุมาร อันมีนามว่านางกาลกัณณี รำพึงว่า กาลก่อนเราปรารถนาจะได้พระโสนันท์เป็นสามี แต่บัดนี้พระโสนันท์เป็นสามีของนางปทุมาวดีเสียแล้ว เรามาเป็นภริยาของกปิลราชกุมาร ก็กปิลราชย่อมเป็นที่รังเกียจ เป็นที่บาดใจเรา แต่ก็ช่างเถอะ เราจักฆ่าเธอเสีย แล้วเอาพระโสนันท์ ครั้นนางคิดฉะนี้แล้วก็แสวงหาซึ่งสารหนู ได้แล้วใส่ลงในขนมต้ม จัดขนมใส่ภาชนะไว้ ของเคี้ยวของบริโภคอย่างอื่นนางมิได้จัดหา ส่วนว่ากปิลราชกุมารทรงกีฬาที่สนามเสร็จแล้ว ถึงเวลาเย็นก็เสด็จกลับ ทรงถูกความหิวเบียดเบียนแล้ว รับสั่งหานางกาลกัณณีมาดำรัสว่า ภทฺเท แน่ะนางจงนำของเคี้ยวของบริโภคมา ฉันอันความหิวเบียดเบียนแล้วจะต้องบริโภค นางจึ่งทูลว่า ข้าแต่พระราชบุตร กิจอันหนึ่งย่อมมีแก่กระหม่อมฉัน ๆ จึงมิได้จัดหาขาทนียโภชนียอื่นไว้ถวาย มีแต่ขนมต้ม ขอพระองค์จงเสวยไปก่อน นางกาลกัณณีจึงนำขนมต้มมาถวายพระราชกุมาร พระราชกุมารเสวยขนมนั้นแล้ว ด้วยกำลังแห่งยาพิษ มีพระอาการกระวนกระวายวิงเวียน ล้มลง ณ ภาคพื้น ทรงกระสับกระส่ายสิ้นพระชนม์อยู่ ณ ที่นั้น แม้นางกาลกัณณีก็ร่ำไรรำพันไปยังสำนักแห่งพระราชากราบทูลว่า ขอเดชะ พระราชบุตรผู้สามีของกระหม่อมฉันสิ้นพระชนม์โดยปัจจุบันโรค พระเจ้าธรรมมธุรราชได้ทรงสดับดังนั้นก็ทรงกรรแสง ทรงปริเทวนาการรับสั่งหาพระราชกุมารทั้ง ๕ พระองค์มา ดำรัสสั่งว่า พ่อทั้งหลายจงเฝ้าศพพี่ชายของเจ้า แม้พระราชกุมารทั้ง ๕ พระองค์ก็ไปเฝ้าพระศพสิ้น ๕ วัน ลำดับนั้น นางกาลกัณณีไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ขอเดชะ พระราชกุมาร ๕ พระองค์เฝ้าพระศพอยู่สิ้น ๕ วันแล้ว วันนี้พระองค์จงอนุญาตเพื่อเฝ้าพระศพกะโสนันท์ แม้พระเจ้าธรรมมธุรราชก็ทรงรับสั่งหาพระโสนันทกุมาร มาดำรัสสั่งว่า พ่อ น้องชาย/*125ของเจ้าเฝ้าศพอยู่สิ้น ๕ วัน วันนี้เจ้าจงไปเฝ้า พระราชกุมารรับสั่งแล้ว ทรงพานางปทุมาวดีไปสู่ปราสาท ประทับอยู่พร้อมกับด้วยนางสนมในและพวกนางทาสี ถึงเวลาเที่ยงคืนพระโพธิสัตว์และพระเทวี ทั้งพวกนางทาสีและหญิงทั้งปวงก้าวลงสู่ความหลับสิ้น ยังแต่นางกาลกัณณีคนเดียวยังมิหลับ นางจึงตัดองคุลีแห่งพระศพไว้ ๑ องคุลี แล้วใส่เข้าในมวยผมแห่งนางปทุมาวดีแล้วก้าวลงสู่ความหลับ ถึงวันที่ ๒ พระราชาและมหาชนประชุมกันยกพระศพไปสู่กุฏาคาร เหล่าหญิงสะใภ้และนางในและพวกเฝ้าปราสาททั้งนางทาสีต่างก็สยายผมร้องไห้ ส่วนนางปทุมาวดีมิได้สยายผมร้องไห้ เพราะฉะนั้นนางกาลกัณณีจึงกราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ หญิงทั้งหลายต่างสผายผมร้องไห้ ส่วนนางปทุมาวดีลูกสะใภ้ของพระองค์หาได้สยายผมร่ำไรอย่างเขาไม่ พระราชาทอดพระเนตรดูนางปทุมาวดีแล้วตรัสว่า นางจงสยายผมเสีย นางปทุมาวดีจึ่งกราบทูลว่า ขอเดชะ กระหม่อมฉันไม่ทราบธรรมเนียม พึ่งทราบในบัดนี้ แล้วนางก็สยายผมร้องไห้ แม้องคุลีก็ตกนางกาลกัณณีเห็นดังนั้น จึ่งหยิบขึ้นแสดงแก่มหาชน ประกาศว่า ท่านทั้งหลายหญิงนี้เป็นรากษส ตัดเอาองคุลีนี้ใส่ไว้ในมวยผม ปรารถนาจะเคี้ยวกิน ฝ่ายพระราชาได้ทรงสดับดังนั้นก็ทรงดุษณีภาพอยู่ เพราะได้ยกพระศพไปเสียแล้ว ครั้นทำการฌาปนกิจเสร็จแล้ว นางกาลกัณณีจึงเข้าไปเฝ้าพระราชากราบฑูลว่า ขอเดชะ นางปทุมาวดีเป็นนางรากษส ย่อมเคี้ยวกินได้ซึ่งองคุลีแห่งพระศพ เพราะฉะนั้นพระองค์พึงให้ประหารชีวิตเสีย หรือพึงให้จับเนรเทศไปเสียจากพระนครแล้วให้ลอบฆ่าเสีย เมื่อมีพระราชดำรัสค้านว่า ให้ฆ่าเสียไม่ได้ จักต้องส่งคืนไปยังสำนักพระดาบส ฉะนี้แล้วนางกาลกัณณีทูลเตือนว่า ขอพระองค์ได้ทรงให้รีบจัดส่งไปเสีย พระเจ้าธรรมมธุรราชจึ่งรับสั่งหาอำมาตย์ทั้ง ๔ มีพระราชดำรัสว่า พนายจงพานางปทุมาวดีไปส่งยังสำนักพระวิสุทธดาบส แล้วจงเรียนให้ท่านทราบเหตุ อำมาตย์ทั้ง ๔ ทูลรับพระโองการแล้วไปสู่ปราสาทแห่งนางปทุมาวดีทูลเหตุการณ์กะพระโสนันทกุมารว่า ข้าแต่พระราชบุตร พระราชารับสั่งให้พวกข้าพระองค์พานางปทุมาวดีไปส่งยังสำนักพระดาบส พระโสนันทกุมารจึ่งอนุญาตว่า เมื่อมีรับสั่งมาอย่างไร พวกท่านก็จงทำอย่างนั้น นางปทุมาวดีได้ยินคำอนุญาตดังนั้น ก็ฟุบลงที่บาทพระสามีร้องไห้ร่ำไรไปต่าง ๆ นา ๆ แล้วทูลว่า พระองค์ยังมิทรงทราบความที่กระหม่อมฉันมีโทษหรือไม่มีโทษได้ในบัดนี้ ภายหลังจะทรงทราบครั้นแล้วก็ซบลงที่บาทพระสามีทูลขอขมาโทษ ทูลร่ำลา ส่วนพระโสนันทกุมารมีพระทัยหวั่นไหวทรงโสกาลัย ประหนึ่งว่าพระทัยจะแตกทำลายเข้ากอดชายาทรงปริเทวนาการ/*126ว่า ชาติก่อนเราทั้ง ๒ เคยทำการพรากผู้อื่น มาชาตินี้เราจึงต้องจากกันทั้งรัก ให้นางขมาโทษแล้วทรงส่งไป อำมาตย์ทั้ง ๔ กับนางปทุมาวดี ถวายบังคมพระราชกุมารทูลลา แล้วลงจากปราสาทออกจากพระนครเดินตรงไปสู่ป่า แม้พระโพธิสัตว์ถึงซึ่งการพรากจากชายาแล้ว ก็มีแต่ความทุกข์โหมนัสเศร้าโศกกรรแสงพร่ำไป ฝ่ายนางกาลกัณณีจึ่งกราบทูลความที่พระมหาสัตว์ทรงเศร้าโศกแด่พระราชา เพราะฉะนั้นพระราชาจึ่งมีดำรัสว่า หญิงใดทำความโศกของลูกเราให้สงบได้ เราจักทำการอาวาหะหญิงนั้นกับด้วยลูกของเรา
นางกาลกัณณีทูลรับว่า กระหม่อมฉันจักพยายามดู แล้วนางก็ขึ้นไปสู่ปราสาทพระโสนันทกุมาร ถวายบังคมแล้ว ปลอบโยนด้วยอาการต่าง ๆ ประเล้าประโลมด้วยมารยาหญิง อำมาตย์ทั้ง ๔ จึ่งพานางปทุมาวดีเข้าไปสู่ป่าสูง ถึงสถานที่แห่งหนึ่งทางประมาณกึ่งโยชน์ เป็นรัมมณียสถาน พากันนั่งพัก ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง นางปทุมาวดีจึงกล่าวว่า พ่อทั้งหลาย โทษย่อมไม่มีแก่ฉัน ภายหลังพวกท่านจักรู้ซึ่งโทษและใช่โทษ พวกท่านอย่าพาฉันไปสู่สำนักแห่งบิดาเสย ฉันจักอยู่ในที่นี้ พวกท่านจงพากันกลับพระนครเสียเถิด อำมาตย์เหล่านั้นจึงกล่าวว่า ข้าแต่แม่เจ้า พวกข้าพเจ้าอันพระราชาทรงบัญชามาแล้ว ไม่อาจเพื่อจะกลับ จักต้องไป นางได้ฟังดังนั้นจึงให้แหวนแก่อำมาตย์ทั้ง ๔ คน ๆ ละวง แล้วกล่าวว่า พ่อจงพากันกลับเสียเถิด ถ้าว่าพระราชารับสั่งถาม ก็จงกราบทูลว่า ขอเดชะ พวกข้าพระองค์ส่งมอบแก่ฤษีแล้ว ครั้นแล้วนางก็จัดส่งพวกอำมาตย์กลับ พวกอำมาตย์ไหว้นางปทุมาวดีกลับมายังพระนคร กราบทูลเหตุการณ์ให้ทรงทราบ แล้วนางกาลกัณณีได้ยินดังนั้นก็ดีใจ เปล่งอุทานว่า
สุสุขํ วต ชีวามิ
ปาปมิตฺตา วิมุตฺตาหํ
มหนฺตํ ปกติ ปาปํ
สุขํ สยามิ อิทานิ
ความว่า คราวนี้เราอยู่เป็นสุขละ เราพ้นจากศัตรูหมู่ร้ายแล้ว อุบายทุจริตอันใหญ่หลวงเรากระทำเสร็จไปแล้ว ต่อไปนี้เรานอนสบาย
ตโต ปฏฺาย ตั้งแต่กาลนั้นมา นางกาลกัณณีก็ได้เป็นภริยาพระโสนันทกุมาร ส่วนนางปทุมาวดีเทวีส่ง ๔ อำมาตย์กลับแล้ว เป็นผู้ผู้เดียวอยู่ในป่าสูง มีหน้าเฉพาะอาศรมพระวิสุทธดาบส ก้มศีรษะลงกระทำความเคารพ ๓ ครั้ง แล้วประคองอัญชลีขึ้น ณ เศียร นั่งยองกระทำสัตยาธิษฐานว่า ข้าแต่แม่ธรณี ขอจงเป็นทิพพยานของข้าเจ้า ถ้าว่า/*127ข้าเจ้าเป็นรากษสไซร้ ก็ขอแม่ธรณีจงให้ซึ่งช่องแก่ข้าเจ้า ถ้าว่ามิได้เป็นแล้วไซร้ ก็อย่าให้ซึ่งช่องเลย ครั้นอธิษฐานจบแล้ว ก็กระทำการอธิษฐานอีก ได้กล่าวคาถานี้ว่า
เยนาหํ น ทกรกฺขสี
น อสุภํ จ ขาทามิ
เตน สจฺเจน อิมํ านํ
อุยฺยานชาตํ อหุ
ตรุณรุกฺเขหิ สฺฉนฺนํ
ปุปฺผผเลหิ สพฺพถา
เย ปาปา ติตฺติกา ชาตา
เย ปุฺโวชฺชสมฺปนฺนา
มยฺหํ กายเทหํ อตฺถิ
อาสนเทโห จ โหตุ
เทฺว หตฺถา จ เทฺว ปาทา
เทหสฺส ถมฺภาโย โหตุ
ปตฺตลนาภิ จ มยฺหํ
ภูมตฺถรณํ สาลสฺส
ปิฏฺกฺกํ จ มยฺหํ
ฆรกณฺณิกํ จ ชาตํ
มยฺหํ ผาสุกฏฺิ ปน
ฆรโคปาณกา ชาตา
สีสกฏฺิ มยฺหํ เจว
กณิการนิวาตฺจ
เกสา โลมานิ จ มยฺหํ
กุสติณฺณฉทนฺจ
มํสตจนหารูนิ มยฺหํ
ภิตฺติ นิวรณานิ จ
เทฺว กณฺณกา สุวโปติกา
ทฺวากฺขีนิ เอกา สุวิกา
มม ปฏฺนา สมิชฺฌ
อิมินา สจฺเจน วตฺตตุ
ความว่า ข้าพเจ้ามิได้เป็นรากษสและมิได้เคี้ยวกินซี่งอสุภะด้วยความสัตย์นี้ ขอที่นี้จงเกิดเป็นสวน ดาดไปด้วยพรรณไม้ย่อม ๆ พร้อมไปด้วยดอกและผล ด้วยประการทั้งปวง ผู้ใดใจบาปลื้มรสเป็นขมขื่น ผู้ใดมีบุญลิ้มรสก็มีโอชะ ร่างกายของข้าเจ้า จงเป็นศาลาอาศัย คือมือและเท้าทั้ง ๒ จงเป็นเสาศาลา พื้นท้องและนาภีประเทศจงเป็นกระดานพื้น หลังและคอจงเป็นช่อฟ้า ซี่โครงและกระดูกจงเป็นกลอน กระโหลกศีรษะจงเป็นหน้าต่างป้องกันลม ผมและขนจงเป็นหญ้าคาปกคลุมหลังคา เนื้อหนังและเอ็นจงเป็นฝาป้องกันอันตราย หูทั้ง ๒ จงเป็นถูกนกแขกเต้าตัว ๑ ตาทั้ง ๒ จงเป็นแม่นกแขกเต้าตัว ๑ ขอความปรารถนาชอบข้าเจ้าจงสำเร็จ ขอจงเป็นไปด้วยความสัตย์นี้
/*128ตทา ในกาลนั้น ร่างนางปทุมาวดียังคงเป็นรูปเดิม และเป็นศาลาด้วย นกแขกเต้าทั้ง ๒ พูดภาษามนุษย์อยู่ทุกๆ วัน ก็กาลนั้น มหาชนเที่ยวสัญจรไปอยู่ เห็นสระสวนก็ขวนกันดื่มน้ำอาบน้ำ เที่ยวเก็บผลไม้ต่างพรรณกินได้ตามชอบใจ นั่งพักในศาลาฟังการปุจฉาวิสัชนาแห่งนกแขกเต้าทั้ง ๒
ลูกนกเมื่อจะถาม ได้กล่าวว่า อมฺม ข้าแต่แม่ นางปทุมาดีเป็นผีเสื้อน้ำหรือ แม่นกจึงกล่าวว่า ลูก นางปทุมมาวดีมิใช่เป็นผีเสื้อน้ำ เป็นหญิงที่มีบุญมากถึงพร้อมด้วยบุญฤทธิ์ ข้าแต่แม่ เป็นไฉนพระราชาจึงได้ทรงขับไล่เสียเล่า ลูกไม่รู้เหตุหรือ ขอแม่ได้แจ้งเหตุ เมื่อแม่นกจะแจ้งเหตุได้กล่าวว่า ลูกจงฟัง แม่จักเล่าเรื่อง เมื่อลูกนกรับคำแล้ว แม่นกจึงกล่าวว่า หญิงคนหนึ่งชื่อว่านางกาลกัณณีเป็นภริยาของกปิลราชกุมาร แต่นางไม่รักสามีของตน นางมีความรักใคร่พระโสนันทกุมารผู้เป็นสามีของนางปทุมาวดี เพราะฉะนั้น นางกาลกัณณีจึงยังสามีของตนให้ตายด้วยยาพิษ ครั้นนางฆ่าผัวแล้ว ปรารถนาอยู่ซึ่งพระโสนันทกุมาร จึ่งตัดองคุลีแต่พระศพใส่ไว้ในมวยผมแห่งนางปทุมาวดี ประกาศแก่มหาชนและกราบทูลพระราชาว่า นางปทุมาวดีนี้เป็นผีเสื้อน้ำ พระราชาทรงเชื่อถือถ้อยคำนางกาลกัณณี จึงรับสั่งให้อำมาตย์ทั้ง ๔ นำตัวนางมาส่งพระวิสุทธดาบส อำมาตย์ทั้ง ๔ รับพระโองการนำนางไปส่งแล้ว เรื่องจริงมีอยู่ฉะนี้แหละลูก จะว่านางปทุมาวดีเป็นผีเสื้ออย่างไร อมฺม ข้าแต่แม่นางปทุมาวดีมีบุญเป็นอย่างไร ลูก นางปทุมาวดีเป็นธิดาของนางสิปปธนี ตั้งอยู่ในครรภ์ ๑๐ เดือน ด้วยอานุภาพแห่งการอธิษฐานของนางสิปปธนี ท้าวสักกเทวราชแปลงพระองค์เป็นนกกางเขน บินเข้าสู่ครรภ์โดยฆานทวาร คาบสัตว์ในครรภ์ออกโดยมุขทวาร ไปสู่ป่าหิมพานต์ ทรงวางไว้ในดอกประทุมแล้วเสด็จไปสู่สวรรค์ พระวิสุทธดาบสไปพบเข้า จึ่งเอามาเลี้ยงไว้ในอาศรมครั้นอายุนางได้ ๑๖ ปี ท้าวสักกเทวราชก็เนรมิตเรือนไว้ให้ในป่า เพราะฉะนี้ เราจึ่งกล่าวว่านางมีบุญ ข้าแต่แม่ ด้วยประการอย่างไร นางปทุมาวดีจึงขึ้นชื่อว่ามีฤทธิ์เล่า แน่ะลูก สวนสระโบกขรณีและศาลานี้ เกิดขึ้นด้วยสัจจกิริยาของนางปทุมาวดี เพราะเหตุฉะนี้ แม่จึ่งว่านางมีฤทธิ์
ตํ สุตฺวา มหาชโน มหาชนได้ยินดังนั้น ไปสู่บ้านแห่งตนๆ แล้ว ต่างเล่าบอกแก่กัน เรื่องราวก็เล่าลือกันต่อ ๆ ไปจนถึงหูอำมาตย์ ถึงพระราชกุมารและนางใน ต่อจากนั้นพระเจ้าธรรมมธุรราช พระมเหสี พระราชกุมารและนางใน ต่างก็ปรารถนาจะไปทอดพระเนตรดูและฟังนกแขกเต้า จึงพระราชาพร้อมด้วยพระราชโอรส อันหมู่นางสนมและ/*129มหาชนแวดล้อมเสด็จไปแล้ว ครั้นถึงรับสั่งให้พักพลไว้ ณ ภายนอก ก็ในกาลนั้นชนทั้งหลายทั้งปวงพากันเข้าไปสู่สวน ชวนกันเก็บดอกไม้ผลไม้ต่างๆ มาเคี้ยวกิน ต่างซ้องสาธุการว่า น่าอัศจรรย์ ผลไม้มีรสหวาน ปานรสแห่งผลไม้ทิพด้วยเดชแห่งสัตยาธิษฐาน ผลไม้ทุกชนิดล้วนมีรสดุจผลไม้ทิพทั้งสิ้น แผ่รสไปทั่วสรรพางค์ เหล่านางในและพระกุมารทั้งหลายย่อมพากันบริโภค นางกาลกัณณีได้ยินคำชมเชยดังนั้น จึงหยิบผลไม้มากินรู้สึกมีรสขื่นขม จึงกล่าวติว่า ผลไม้นี้มีรสขมขื่น ขณะนั้นพระโพธิสัตว์ทรงพินิจอยู่ จึงทรงหยิบผลไม้ผลหนึ่งมาเสวยเองครึ่งผล ทรงรู้สึกว่ามีรสหวาน อีกครึ่งผลประทานให้แก่นางกาลกัณณี ๆ รับมาเคี้ยวกินกล่าวติพร้อมด้วยน้ำลายว่า ขมจัด มหาชนและพระราชกุมารได้ยินดังนั้น ก็กล่าวกันว่า นางกาลกัณณีนี้ชะรอยจะเป็นหญิงบาปหนาหาบุญมิได้
ลำดับนั้นพระเจ้าธรรมมธุรราช อันราชบริพารห้อมล้อม เสด็จเข้าไปสู่อุทยาน แล้วเข้าไปประทับนั่งภายในศาลา ก็เมื่อสกุณาทั้ง ๒ จะทูลเชิญเสด็จได้กล่าวคาถานี้ว่า
อนฺุโต สาลายํ ปลฺลงฺเก
ปติฏฺิต มหาราช
นิสีทถ ยถาสุขํ
นานาผลํ ปริภุฺช
ความว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์ได้ประทับนั่งบนบัลลังก์ภายในศาลา ขอได้เสวยผลไม้ต่าง ๆ ตามพระทัยปรารถนา
พระราชาได้ทรงสดับมธุรวาจาของนกทั้ง ๒ ดังนั้น ก็หลากพระทัย จึงตรัสถามว่า เจ้าทั้ง ๒ มาจากไหน มาจากป่าหิมพานต์ พระเจ้าข้า มาเพราะเหตุไร ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระองค์ทั้ง ๒ มาเพื่อจะประกาศเหตุ ๒ ประการ คือข่มขี่คนใจบาป ประการ ๑ ยกย่องคนมีบุญประการ ๑ ด้วยว่าข้าพระองค์ย่อมทราบความจริงแห่งหญิงทั้ง ๒ คือแห่งนางปทุมาวดีและนางกาลกัณณี ความจริงของหญิงทั้ง ๒ เป็นอย่างไร เจ้าจงแจ้ง จึ่งนกแขกเต้าทั้ง ๒ ก็ปุจฉา วิสัชนา ตามรูปเรื่องที่ได้กล่าวแล้วมา ณ เบื้องต้น ตั้งแต่ต้นจนอวสาน มหาชนมีมหาอำมาตย์เป็นต้นได้ฟังดังนั้น ต่างก็โกรธเคือง ช่วยกันด่าตีนางกาลกัณณี กาลนั้นพระราชากริ้ว ตรัสบริภาษว่า หญิงถ่อยเจ้าฆ่าลูกของเราหรือ นางกาลกัณณีสะดุ้ง นึกหวาดว่านกทั้ง ๒ นี้ชะรอยเป็นเทวดามาประกาศกรรมของเรา ถ้าเราไม่รับสารภาพ ศีรษะจักแตกทำลาย จึงกราบทูลรับว่า กระหม่อมฉันฆ่าเอง พระเจ้าธรรมมธุรราชก็กริ้วยิ่งขึ้น จึงตรัสถามว่า หญิงถ่อยแล้วเจ้าใส่โทษนางปทุมาวดีจริงหรือ จริง พระเจ้าข้า หญิงถ่อย /*130เจ้าประกอบยาพิษอย่างใดให้ลูกข้ากิน เจ้าจงแสดงยาพิษอย่างนั้นมาให้ดู นางกาลกัณณีจึงแสดงสารหนูถวาย แล้วกราบทูลว่า นี่พระเจ้าข้า แล้ววางไว้ ณ ที่เฉพาะพระพักตร์ พระราชาจึงตรัสว่า หญิงถ่อย เจ้าให้ถูกข้ากินโดยประการอย่างใด เจ้าก็ต้องกินโดยประการอย่างนั้นเหมือนกัน นางกาลกัณณีกลืนกินสารหนูแล้ว สลบล้มลงดิ้นตายในขณะนั้น แล้วไปเกิดในอเวจีมหานรก จึ่งพระเจ้าธรรมมธุรราชรับสั่งให้ยกศพนางกาลกัณณีไปทิ้งไว้ภายใต้วัจจกุฏี
เมื่อนกแขกเต้าทั้ง ๒ จะให้โอวาทแก่มหาชน ได้กล่าวคาถานี้ว่า
เย จ ปาโป พาโล เจว
ปาปกมฺมํ กตํ รโห
โอสธฺยาทิเทวตาโย
ตํ ปาปํ วิวรยนฺติ
โย จ ปมุตฺตา ปณฺฑิโต
ปาปกตํ ชานํ อหุ
ชิคุจฺฉํ ปาปํ น กรํ
กุสลํ ปสํสติ โส
ความว่า บาปกรรมอันคนพาลใจบาปกระทำแล้วในที่ลับ เหล่าเทวดามีโอสธิเทวดาเป็นต้น ย่อมเปิดเผยซึ่งบาปกรรมนั้น ผู้ใดเป็นบัณฑิตเพราะพ้นแล้ว รู้อยู่ซึ่งกรรมอันเป็นบาป ผู้นั้นย่อมไม่กระทำบาปอันน่าเกลียด ย่อมสรรเสริญกุศลกิจ ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งเทศนา มหาชนมีเสนาบดีเป็นประมุขย่อมยังสาธุการให้เป็นไป
ลำดับนั้น พระราชาจึ่งตรัสถามนกแขกเต้าว่า บัดนี้เราจะไปเชื้อเชิญนางปทุมาวดี ยังสำนักพระวิสุทธดาบส นางจะมาหรือไม่มา นกจึ่งกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ถ้าพระองค์ทรงปรารถนาเพื่อการมาแห่งนางในที่นี้ ขอพระองค์ได้ให้แต่งตั้งเครื่องปูลาดอาสนะและทรงจัดสรรพอาภรณ์ไว้ ทันใดนั้นนางปทุมาวดีผู้เป็นพระแม่เจ้าก็จักมา ณ ที่นี่ พระราชาได้ทรงสดับดังนั้นก็มีพระทัยโสมนัสยิ่ง รับสั่งให้ปูลาดอาสนะและจัดสรรพอาภรณ์ไว้ แล้วให้จัดเศวตฉัตรรองบาทและมงกุฎไว้ทรงกระทำสักการะ รับสั่งให้ดาดเพดานแวดวงด้วยม่าน เมื่อจะเชื้อเชิญนางปทุมาวดีเทวี ได้ตรัสคาถานี้ว่า
ขมาหิ ตฺวํ อมฺม มยฺหํ
โทสมากริ หทเย
อาคจฺฉ ตฺวํ เม สนฺติเก
ทมฺมิ รชฺเช อิสฺสรตํ
ความว่า ลูกรัก เจ้าจงอดโทษแก่พ่อ อย่าได้ผูกใจเจ็บ เจ้าจงมาในสำนักของพ่อ พ่อจะให้ความเป็นอิสระในรัชสมบัติ ฯ
/*131ในกาลนั้น ศาลา นกทั้งคู่และสวนก็อันตรธานสิ้น นางปทุมาวดีมาปรากฏอยู่บนอาสนะที่จัดตั้งไว้ พระโพธิสัตว์เห็นดังนั้นก็วิ่งเข้ากอดนางปทุมาวดี อันความโศกเศร้าเข้าครอบงำ ทรงถึงซึ่งวิสัญญีภาพ ลำดับนั้นพระราชาเห็นพระโอรสและพระสุณิสาถึงวิสัญญีภาพ จึ่งทรงหยิบพระเต้าทองมาหลั่งน้ำรดพระโอรสและพระสุณิสาๆ ได้สติก็ลุกขึ้นถวายบังคม พระเจ้าธรรมมธุรราชทรงกระทำการอภิเษกในที่นั้นแล้ว เสด็จกลับพระนคร ทรงมอบรัชสมบัติให้แก่พระโสนันทกุมาร ได้ประทานตำแหน่งอัครมเหสีให้แก่นางปทุมาวดี แล้วกระทำการสมโภชอยู่สิ้น ๗ วัน พระนางปทุมาวดีได้ทรงส่งไปแล้วซึ่งเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก เพื่อมารดาบิดา ตั้งแต่นั้นมามหาชนก็รู้ว่าพระนางปทุมาวดีเป็นธิดาของนางสิปปนี ภายหลังพระนางปทุมาวดีทรงมีครรภ์ ครั้นถ้วนทศมาสก็คลอดพระโอรสมีวรรณผ่องใสดุจทองคำ เสนามาตย์ทั้งหลายถวายพระนามว่า ปทุมโสนกุมาร เพราะถือเอาพระนามของพระชนกชนนี
อปรภาเค กาลเป็นส่วนอื่นอีก พระเจ้าธรรมมธุรราชรับสั่งกะช่างกัลบกว่า เจ้าเห็นผมที่ศีรษะเราหงอกเมื่อใด เมื่อนั้นเจ้าพึงบอกแก่เรา ต่อมาภายหลังช่างกัลบกเห็นพระเกศาขาว จึ่งกราบทูลให้ทรงทราบ พระราชารับสั่งให้เอาแหนบทองถอนมาวางไว้ที่พระหัตถ์ ทอดพระเนตรดูพระเกศาขาว ทรงเห็นชรา จึ่งมาทรงพิจารณาเห็นความตายประหนึ่งว่าตราอยู่ที่สุดพระนลาต มีพระดำริว่า กาลนี้เป็นกาลแห่งเราบวชแล้ว แล้วประทานบ้านส่วยแก่นายช่างกัลบก มีรับสั่งหาพระราชโอรส พระมเหสีและพระสุณิสามาทรงอำลาว่า ฉันจักบรรพชา ครั้นพระญาติทั้งหลายทูลถามถึงเหตุที่จะบวช เมื่อจะตรัสเหตุแก่พระญาติ ได้ตรัสคาถานี้ว่า
อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ
อิเม ชาตา วโยหรา
ปาตุภูตา เทวทูตา
ปพฺพชาสมโย มม
ความว่า ผมบนศีรษะเราเหล่านี้ถึงปูนเสื่อม เทวทูตปรากฏแล้ว ถึงสมัยบรรพชาของเรา
ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ก็ประทานโอวาทว่า พวกท่านพึงบวชด้วยอาการอย่างนี้ แล้วเสด็จออกจากพระนครเข้าไปสู่ป่าหิมพานต์ทรงผนวชเป็นราชฤษี ทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ ยังฌาน ๕ อภิญญา ๘ ให้เกิดแล้ว ในที่สุดแห่งพระชนมายุ ก็มีพรหมโลกเป็นที่เสด็จไป ณ เบื้องหน้า
/*132ฝ่ายพระเจ้าโสนันทราช เหตุพระองค์มีพระอัชฌาสัยในการบริจาคทาน จึ่งรับสั่งให้สร้างทานศาลาไว้ ๖ แห่ง คือที่ประตูเมือง ๔ แห่ง กลางเมืองแห่ง ๑ ที่ประตูพระราชวังแห่ง ๑ ยังมหาทานให้เป็นไป ที่ทานศาลาแห่งหนึ่ง ๆ ทรงบริจาคกหาปณะไว้แห่งละ ๗ พัน ได้พระราชทานกหาปณะประมาณ ๒ หมื่นทุกวัน ๆ ทรงสมาทานศีล ๕ เป็นเนืองนิตย์ ทรงสมาทานอุโบสถศีลในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำยังประชาชนให้สมาทานบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ทรงยกขึ้นสู่ทางอันจะไปสู่สวรรค์ ตรัสแสดงธรรมชี้แจงภัยในนรก เหล่าประชาราษฎร์ก็ตั้งอยู่ในพระราโชวาท พากันกระทำบุญทานการกุศล จุติจากอัตตภาพนั้นๆ แล้ว พากันไปบังเกิดในเทวโลก อันเทวโลกสถานปานประหนึ่งว่าจะเนืองแน่น นีริยโลกเป็นดุจว่างเปล่า ในกาลนั้นเทวดาเหล่าดาวดึงส์มาประชุมกัน ในสุธรรมาเทวสภา ต่างพรรณาคุณแห่งพระมหาสัตว์เจ้า
อปรภาเค กาลภายหลัง พระเจ้าโสนันทราชเมื่อช่างกัลบกกราบทูลความที่พระเกศาขาวให้ทรงทราบ ก็รับสั่งให้เอาแหนบทองถอนมาวางไว้ ณ พระหัตถ์ ทอดพระเนตร เห็นก็บังเกิดความสังเวชพระทัยจึงประทานบ้านส่วยให้แก่นายช่างกัลบก มีพระทัยใคร่จะทรงผนวชจึ่งรับสั่งหาพระกนิษฐาทั้งหลายมารับรัชสมบัติ เมื่อพระกนิษฐากราบทูลถามว่า เพราะเหตุไร พระองค์จึ่งจักทรงผนวชเสีย ก็รับสั่งถึงความที่พระองค์ทรงชรา ทรงแสดงพระเกศาขาวให้ดู ขอเดชะ เมื่อพระองค์ทรงผนวช พวกหม่อมฉันก็จักบวชตาม พระกนิษฐาทั้งหลายต่างมิได้รับราชสมบัติ พระเจ้าโสนันทราชจึงสั่งหาพระอัครมเหสีมามอบราชสมบัติ เมื่อพระนางไม่รับ รับสั่งหาพระโอรสมามอบ ครั้นพระโอรสทูลรับแล้ว ทรงกระทำการราชาภิเษก ประทานพระนามว่า พระปทุมโสนราชเจ้า
จึงหกกษัตริย์และพระนางปทุมาวดีเสด็จออกจากพระนครไปยังป่าหิมพานต์ ให้สร้างอาศรมในรัมมณียสถานแห่ง ๑ ทรงบรรพชาเป็นราชฤษี ทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ ยังฌานอภิญญาสมาบัติให้เกิดแล้ว ทรงฌานไม่เสื่อม ได้เสด็จเข้าถึงซึ่งพรหมโลก ส่วนพระโอรสพระนามว่า พระเจ้าปทุมโสนราช มิได้ยังกุศลธรรม ๑๐ ให้กำเริบ เสด็จดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรม ทรงสงเคราะห์ระชาราษฎร์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ทรงรักษาเบญจศีลเป็นนิตย์ รักษาซึ่งอุโบสถ ครั้นถึงกาลอายุขัย ก็มีสวรรค์เทวโลกเป็นที่เสด็จไป ณ เบื้องหน้า
/*133สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา พระบรมศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว มีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นางจิญจมาณวิกาใส่โทษเราแล้วก็ถึงซึ่งความพินาศ ใช่แต่ในกาลบัดนี้ก็หาไม่ แม้ในกาลก่อนก็ถึงซึ่งความพินาศนั้นเทียว ครั้นแล้วก็ทรงประชุมชาดกว่า พระชนกชนนีในกาลนั้นเป็นพุทธมารดาบิดา กปิลราชกุมารเป็นมหากัสสป สุนทรกุมารเป็นอานนท์ สวาลยกุมารเป็นอุปนนท์ เสนกกุมารเป็นศิริมานนท์ อภัยกุมารเป็นสารีบุตร ลักขณกุมารเป็นอุทายี ท้าวสักกะเป็นอนุรุธ วิสุทธดาบสเป็นโมคคัลลานะ เทวบุตรผู้แปลงตนเป็นกวางทองเป็นสิมพลี บุรุษมิตตทลิทเป็นเมณฑกเศรษฐี ส่วนเศรษฐีในกาลนั้นเป็นมิคารเศรษฐี วุฒกุมารเป็นวัฒนกุมารผู้บุตรเศรษฐี นางสิปปธนีเป็นนางวิสาขา นางกาลกัณณีเป็นนางจิญจมาณวิกา นางปทุมาวดีเป็นมารดาราหุล ปทุมโสนราชกุมารเป็นราหุล บริษัทที่เหลือเป็นพุทธบริษัท พระราชาโสนันทราชเป็นเรา ผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ท่านทั้งหลายจงทรงจำไว้ซึ่งชาดก
จบโสนันทชาดก
๒. สีหนาทชาดก
/*134อตีตกมฺมยุตฺโต ตโย โลกาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตีตกมฺมยุตฺตภิกขู อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงพระปรารภภิกษุผู้กอร์ปด้วยอดีตกรรมเป็นมูลเหตุได้ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อตีตกมฺมยุตฺโต ตโย โลกา ดังนี้เป็นอาทิ
หิ ดังมีความพิสดารในนิทานวจนะดังนี้ว่า วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายประชุมสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลายน่าเลื่อมใสนัก พระบรมศาสดาของเราทั้งหลาย พระองค์เป็นผู้สมควรที่บริษัทบูชาอย่างยิ่ง แท้จริงในกาลนั้นเมื่อพระบรมศาสดาได้ตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว สรรพเทพดาทั้งหลายมีอินทร์พรหมเป็นต้น บริษัทเหล่าอื่นมียักษ์และนาคครุฑวิชาธรเป็นต้น พากันบูชาพระศาสดาด้วยพวงมาลาดอกไม้และประทีปมีสีและกลิ่นหอมต่างๆ อันไพจิตร
ครั้งนั้นพระภควันตบพิตร เมื่อทรงประทับอยู่ ณ พระคันธกุฏีอันอบด้วยเครื่องหอมฟุ้งทั่วไป พระองค์ทรงสดับคุณกถาซึ่งภิกษุสนทนากันนั้นด้วยทิพโสตธาตุ จึงเสด็จยุรยาตรมาสู่โรงธรรมสภาด้วยพุทธอิริยาบทอันงามแล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอประชุมพูดกันด้วยเรื่องราวอะไร ข้าพระบาททั้งหลายประชุมพูดกันด้วยเรื่องราวอย่างนี้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราผู้ตถาคตได้บรรลุปรมาภิสัมโพธิแล้ว เป็นผู้ควรที่บริษัทจะพึงบูชาอย่างยิ่ง ข้อนี้ไม่เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์เลย ในกาลปางก่อนตถาคตยังแสวงหาอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณอยู่ เป็นผู้สมควรอันบุคคลบูชาแล้วยิ่ง คำข้อนี้สมจริงในกาลเมื่อตถาคตได้เกิดเป็นสีหนาทกุมาร สรรพเทพามีท้าวอินทราและพรหมเป็นต้น เกลื่อนกล่น/*135พากันมาแต่ฉกามาพจรและพรหมโลก พร้อมกันบูชาเราตถาคตด้วยเครื่องสักการะมีระเบียบของหอมเป็นต้น ทรงตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้จึ่งกราบทูลขอให้ทรงตรัสเทศนา พระองค์จึ่งทรงนำอดีตนิทานมาอ้างดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว สตสหสฺสาธิเก ฯลฯ สุฺกปฺโป อโหสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่ล่วงมาแล้วนาน คราวเมื่อตถาคตได้พยากรณ์แล้วล่วงมาได้สี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัลป คราวนั้นสุญกัลปอันหนึ่งปรากฏขึ้นในโลก มีพระเจ้าพรหมพัตองค์หนึ่งครองราชสมบัติอยู่ ณ พรหมวดีนคร ยังมีกุฎุมพีผู้หนึ่งมีทรัพย์สมบัตินับได้สิบแปดโกฏิ ภายหลังสมบัตินั้น ถึงความเสื่อมสิ้นหมดไปด้วยภัยต่างๆ ในที่สุดกุฎุมพีนั้นรักษาทรัพย์ไว้ได้ประมาณพันหนึ่ง ถึงความยากจนผู้คนบ่าวทาสกรรมกรก็พากันหลบหนีไปสิ้น ทนเลี้ยงชีพอยู่กับภรรยาสองคนเท่านั้น
ดูกรภิกษุทั้งหลาย มารดาบิดาของเราผู้ตถาคตเมื่อยังบำเพ็ญกุศลสมภารจะให้บริบูรณ์อยู่นั้นไปเกิดในเทวโลก ก็ฝ่ายพระพุทธบิดานั้นท่านไปเกิดเป็นพลาหกเทวบุตรอยู่ในเทวโลกชั้นปรนิมมิตวสวดี ส่วนพระพุทธมารดานั้นท่านสร้างสมกุศลตามพระพุทธบิดา ท่านไปเกิดในดุสิตเทวโลก ครั้นสิ้นอำนาจบุญแล้วจุติจากเทวโลกมาคือปฏิสนธิในครรภ์ภรรยาแห่งกุฎุมพีผู้นั้น คืนวันพระพุทธมารดาปฏิสนธินั้น ภรรยากุฎุมพีนิมิตฝัน เห็นว่ามีบุรุษผู้หนึ่งถือเอาถาดทองคำอันเต็มไปด้วยปลาและเนื้อและสูปพยัญชนะ ประคองเข้าไปยังสำนักแห่งกุฎุมพีภรรยาแล้วมอบถาดทองนั้นให้ กุฎุมพีภรรยานั้นพอรับเอาถาดทองไว้ก็ตกใจตื่นครั้นรุ่งขึ้นเช้าภรรยา กุฎุมพีนั้นจัดหาข้าวตอกดอกไม้แล้วไปยังสำนักท่านผู้รู้ทำนายฝัน เล่าความฝันให้ฟังแล้วก็ถามผลแห่งความฝัน ท่านผู้รู้ทำนายฝันตรวจลักษณะสุบินแล้วพยากรณ์ว่า ท่านจักมีครรภ์ทารกอยู่ในครรภ์นั้นจะเป็นหญิง หญิงนั้นคลอดแล้วเจริญรุ่นขึ้นเป็นกุมารี ท่านทั้งสองผู้เป็นบิดามารดาจักทำกาลตายไป เมื่อกุมารีธิดาของท่านมีอายุครบยี่สิบปีจักได้ลูกผู้ชายคนหนึ่งหาบิดามิได้ ลูกชายคนนั้นจักมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่สามารถจะครอบครองสากลทวีปเป็นเที่ยงแท้
ภรรยากุฎุมพีนั้นครั้นสดับทราบความ แล้วก็ลากลับมาเรือนของตน อุตส่าห์รักษาครรภ์ของตนไว้จนตลอดถึงสิบเดือนจึ่งคลอดธิดาออกมา มารดาบิดาจึ่งให้นามว่า/*136สุญภาคี เมื่อนางกุมารีมีอายุได้สิบปีสิบเอ็ดปีมีสรีระอินทรีย์งามอุดมลักษณะ แต่วาจานั้นหยาบคาย บุรุษชายคนใดเห็นแล้วก็ให้เสียวสยดสยอง ต่อนั้นมาบิดามารดาทั้งสองนั้นครั้นถูกโรคบีบคั้นแล้วก็ทำกาลตายไป นางสุญภาคีนั้นก็ถึงอนาถาหาที่พึ่งมิได้ ต่อกาลนานมานางนั้นมีอายุครบยี่สิบปี จึ่งไปอาศัยอยู่กับนายคามโภชก ๆ 1 ปราศจากความกรุณาบริภาษนางกุมารีด้วยวาจาหยาบช้าต่าง ๆ อยู่มาปีหนึ่งถึงฤดูจะไถนา นางสุญภาคีนั้นคิดขึ้นมาว่า เราอาศัยอยู่กับนายคามโภชกผู้หาความกรุณามิได้ ถูกด่าถูกว่าต่าง ๆ ทนอยู่มานานได้ถึงเพียงนี้ ถ้าหากว่าจะมีผู้ชายคนใดคนหนึ่งเขาจักมาขอเราเอาไปเป็นภรรยาไซร้ นายคามโภหกก็จะหาเหตุต่างๆ แกล้งข่มเหงเรา ถ้ากระไรเราจักขอยืมนาของนายคามโภชกทำสักกรีสหนึ่งหรือสองกรีส ภายหลังเราแสวงหาทรัพย์เป็นต้นทุนได้จึ่งจะคืนที่นานั้นให้นายคามโภชก คิดตกลงในใจแล้วก็ไปหานายคามโภชกบอกความว่า ข้าแต่นาย ดิฉันมาอาศัยท่านอยู่นับได้เก้าปีแล้ว บัดนี้ดิฉันจะยืมที่นาท่านทำสักกรีสหนึ่งหรือสองกรีสก่อน ภายหลังหาทรัพย์ต้นทุนได้จะคืนที่นาให้แก่ท่าน นายคามโภชกนั้นก็ยินดี ด้วยหวังใจจะให้นางสุญภาคีออกเสียจากเรือน เพราะว่าเป็นหญิงปากร้ายจึงพูดว่า ดีละแม่ เราจักให้ที่นาหนึ่งกรีสอันให้ผลเมล็ดข้าวราวยี่สิบลำเรือมาดแก่เจ้า แต่เจ้าต้องไปหาข้าวปลูกในสำนักคนอื่น เราจะช่วยทำการไถและหว่านให้แก่เจ้า นายคามโภชกพูดตกลงกันแล้ว จึ่งบอกให้ที่นาตำบลหนึ่ง ซึ่งเป็นที่สัญจรไปมาแห่งโคกระบืออยู่ใกล้ชายป่า นางสุญภาคีจึ่งลานายคามโภชกไปเที่ยวขอข้าวปลูกตามชาวบ้าน ได้ข้าวปลูกอันให้ผลตลอดปีบ้าง และข้าวปลูกให้ผลกลางปีบ้าง อันให้ผลปลายปีบ้าง อันให้ผลไม่เสมอกันบ้าง แล้วนางก็จัดการไถนาทำกระท่อมน้อย ๆ อยู่รักษามาแต่ผู้เดียว คราวครั้งนั้นในชมพูทวีป มีพวกปีศาจและพวกยักษ์ไปสู่สำนักท้าวเวสสวัณ พากันบำรุงท้าวเวสสวัณด้วยความอุตสาหะมากสิ้นกาลช้านาน ปีศาจและยักษ์บางพวกร้องขออาณาเขตในป่ากะท้าวเวสสวัณแล้ว จับสัตว์และมนุษย์ที่เที่ยวไปในอาณาเขตนั้นกินเป็นอาหาร ปีศาจและยักษ์บางพวกร้องขอกระดังเหล็ก2 กะท้าวเวสสวัณ สามารถจะ/*137ครอบสัตว์เป็นให้ตายกินเนื้อเป็นอาหาร ปีศาจและยักษ์บางพวกขอไม้เท้ามีฤทธิมากกะท้าวเวสสวัณ อันสามารถชี้ข้างต้นให้ตายชี้ข้างปลายให้เป็นปีศาจและยักษ์บางพวกขอกายของตนกะท้าวเวสสวัณ ให้สามารถเหิรไปในอากาศได้ และให้สามารถกระทบกายมนุษย์ตายกินเนื้อเป็นอาหาร ปีศาจและยักษ์บางพวกขอพรกะท้าวเวสสวัณไว้เพื่อให้มีสรีระกายใหญ่ยิ่ง สามารถอาจวิ่งไล่จับมนุษย์กินได้ง่าย
ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราช พิจารณาดูมนุษยโลกทั่วไปด้วยทิพจักษุ เห็นมนุษย์ในชมพูทวีปพินาศไปด้วยภัยต่างๆ เมื่อจะแสวงหาบุคคลผู้จะเป็นที่พึ่งแก่มนุษย์ชาวชมพูทวีปด้วยเมตตาจิต จึ่งคิดว่ามนุษย์คนอื่นนอกจากท่านที่เป็นหน่อพระพุทธเจ้าแล้ว ไม่อาจเป็นที่พึ่งแก่พวกมนุษย์ได้ เดี๋ยวนี้ไม่มีท่านพุทธังกูรมาเกิดในโลกนี้เลย ก็ท่านพุทธังกูรไปเกิดอยู่ที่ไหนเล่า ทอดพระเนตรเห็นพระมหาสัตว์เจ้าอยู่ในดาวดึงสเทวโลกจวนจะจุติแล้ว จึ่งค้นดูตระกูลบิดามารดาของพระมหาสัตว์ต่อไป เห็นวลาหกเทวบุตรผู้บิดาพระมหาสัตว์นั้น อันเกิดแล้วในชั้นปรนิมมิตวสวดี เห็นนางสุญภาคีอายุครบยี่สิบปีผู้มารดาพระมหาสัตว์เจ้า อาศัยบ้านนายคามโภชกอยู่ ณ ปัจจันตคาม ในแว่นแคว้นพรหมวดีนครในมนุษยโลก ท้าวสักกเทวราชก็เกิดโสมนัสแล้วปรารถนาจะให้พระโพธิสัตว์เกิดในครรภ์นางสุญภาคี จึงคิดว่าเดี๋ยวนี้มารดาบิดาของพระมหาสัตว์นั้น หาได้อยู่ร่วมในที่แห่งเดียวกันไม่ ถ้ากระไรเราจะใช้ให้วลาหกเทวบุตรนั้นเที่ยวไปใกล้ๆ ที่นาของนางสุญภาคี ด้วยเพศเป็นช่างป่า ทำอาการคล้ายจะย่ำที่นาเสียแล้วจะให้แสดงรอยเท้าช้างไว้ในที่นา แล้วจะให้ทำอาการหนีไปจากที่นั้น ครั้นนางสุญภาคีเห็นดังนั้นก็จักตามช้างไป ไม่เห็นแล้วก็จะกลับมามีกายาลำบากอยากจะกินน้ำ ครั้นเห็นน้ำในรอยเท้าช้างก็จะดื่มกิน ขณะนั้นเราจะเชิญท่านพุทธังกูรให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุญภาคีโดยทันที
ท้าวโกสีย์ดำริแล้วก็เสด็จไปยังสำนักวลาหกเทวบุตรแล้วตรัสว่า แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ ท่านจงไปยังมนุษยโลกแปลงกายเป็นกุญชรตัวใหญ่แล้วย่ำเหยียบที่นาของนางสุญภาคี แสดงรอยเท้าไว้ในที่นานั้นแล้วหนีไปเสียจากที่นั่น แล้วจงแสดงรอยเท้าไว้ที่ทางจะไปยังนครทั้ง ๕ คือ สังกัสนคร ๑ สหัสสนคร ๑ เชฏฐปูรนคร ๑ รัมมนคร ๑ พาราณสีนคร ๑ ทำเสร็จแล้วจงกลับมายังที่ตนเถิด ท้าวสักกเทวราชตรัสสั่งดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปยังสำนักพระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า แน่ะมหาบุรุษ กาลนี้เป็นกาลที่จะทรงบำเพ็ญบารมีแล้ว ขอเชิญท่านไปถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุญภาคีผู้อยู่ในเมืองพรหมวดีนั้น ท่านจะได้เป็นเอกราชเป็นใหญ่ยิ่งในโสฬสสนครในชมพูทวีปเที่ยงแท้ พระบรมโพธิสัตว์ก็/*138ยินดีรับคำเชิญของท้าวสักกเทวราชไว้ ท้าวสหัสนัยครั้นถือปฏิญาณของพระโพธิสัตว์แล้วก็เสด็จกลับยังที่อยู่ของพระองค์
ส่วนวลาหกเทวบุตรนั้น จึ่งนิรมิตรูปเป็นช้างใหญ่ไปเหยียบย่ำที่นาของนางนางสุญภาคีแสดงรอยเท้าไว้ให้ปรากฏ แล้วก็่แสดงรอยเท้าไว้อีกห้ารอย มีรอยเท้าทางจะไปเมืองสังกัสนครเป็นต้น เสร็จแล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของตน ครั้นรุ่งขึ้นเช้านางสุญภาคีนั้นเห็นที่นาอันช้างเหยียบย่ำทำให้เป็นรอยก็น้อยใจคิดไปว่า เราทำนาไว้ไร่หนึ่งเท่านี้ ยังมีช้างมาย่ำยีที่นาของเราเสีย เราจะได้อาหารที่ไหนกินเล่า เอาเถอะเราจักตามไปฆ่าช้างนั้นเสียให้ได้ นางก็ติดตามรอยเท้าช้างไปด้วยกำลังโกรธก็หาพบช้างนั้นไม่ เหนื่อยหอบบอบช้ำทั้งกระหายน้ำเป็นกำลังจึงหวนกลับมา เห็นวารีอันมีอยู่ในรอยเท้าช้างนางก็วักวารีนั้นดื่มกิน คราวนั้นพระโพธิสัตว์พิจารณาดูพระมารดาด้วยทิพจักษุแล้ว เห็นนางสุญภาคีเคยเป็นมารดาของพระองค์มา จึ่งจุติจากเทวโลกถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุญภาคี ในวันที่นางนั้นดื่มวารีในรอยเท้าช้างนั้น
ในราตรีวันนั้นนางสุญภาคีนิมิตฝันเห็นว่า มีลมกองหนึ่งพัดมาแต่ทิศทั้งสี่ พัดหอบเอานางสุญภาคีไปวางไว้ ณ ยอดภูเขาสรรพรุกขชาติ ภูเขานั้นก็วินาศลงด้วยกำลังลมพัด นางสุญภาคีตกใจตื่นขึ้นกลัวจนตัวสั่น ครั้นรุ่งขึ้นเช้าบริโภคอาหารแล้วถือเอาข้าวตอกดอกไม้เป็นต้นไปสู่สำนักท่านผู้รู้ทำนายฝัน เล่าความฝันที่ตนเห็นนั้นให้ท่านฟังแล้วก็นั่งอยู่ส่วนหนึ่ง ท่านผู้รู้ทำนายท่านจึ่งพยากรณ์ว่า ดูกรแม่สุญภาคี ท่านนี้มิได้สมัครสังวาสกับบุรุษคนไรแต่จะได้ลูกชายอันเลิศผู้หนึ่ง ลูกชายของท่านกับตัวท่านจักได้เป็นใหญ่ในสากลทวีปเที่ยงแท้ นางสุญภาคีทราบดังนั้นแล้วก็ลากลับมายังกระท่อมของตน คิดตรองไปว่า เราจะได้ทำสังวาสกับบุรุษคนใดก็หาไม่ ท่านผู้รู้มาบอกกะเราว่าจะได้ลูกผู้ชายดังนี้ ความข้อนี้น่าอัศจรรย์ใจนัก
จำเดิมตั้งแต่กาลนั้นล่วงไปได้เดือนหนึ่ง จึ่งนางสุญภาคีมีครรภ์ปรากฏแก่มหาชนทั่วไป นายคามโภชกเห็นนางสุญภาคีมีครรภ์จึ่งถามว่า ดูกรแม่สุญภาคี เจ้าทำสังวาสกิจกับบุรุษคนใด จงระบุชื่อบุรุษคนนั้นให้เรารู้จัก เราจักทำบุรุษคนนั้นให้เป็นผัวของเจ้าเสีย ณ เดี๋ยวนี้ ข้าแต่นาย ดิฉันไม่ได้ทำสังวาสกิจกับบุรุษคนใด ดิฉันไม่อาจจะบอกบุรุษคนนั้นให้ท่านรู้จักได้ นายคามโภชกนั้นโกรธเหลือเกินจึ่งบริภาษนางสุญภาคี/*139ด้วยวาจาหยาบว่า ดูกรหญิงถ่อย หญิงคนใดไม่ทำการสังวาสกับบุรุษ หญิงคนนั้นย่อมไม่มีครรภ์เลย เจ้ากล่าวมุสาวาทไม่สมควรจะอยู่ในบ้านเรือนของเรา เจ้าจงออกไปเสียให้พ้นจากบ้านเรือนของเรา
นางสุญภาคีสดับคำบริภาษดังนั้นก็ละอายขัดใจขึ้นมา จึ่งตอบว่า ท่านคามโภชกคนชั่วร้าย เมื่อดิฉันพูดจริงๆ ท่านก็ไม่เชื่อ ท่านแกล้งกล่าวว่าดิฉันทำชั่วร้ายแล้วขับไล่ดิฉัน ตัวท่านหาใช่เป็นสัปบุรุษไม่ พูดเท่านั้นแล้วก็ลุกขึ้นจากอาสน์ เก็บเครื่องใช้สอยของตนขนออกจากบ้านนายคามโภชก แล้วไปขออาศัยอยู่ ณ ที่อื่นต่อไป ผลข้าวกล้าของนางสุญภาคีที่ทำไว้นั้น ก็ให้สำเร็จบริบูรณ์เป็นปรกติดี มหาชนมีนายคามโภชกเป็นต้นเห็นผลข้าวกล้าของนางสุญภาคีดียิ่งนัก ก็พากันอัศจรรย์ใจเกินประมาณยิ่งหนักหนา
ส่วนนางสุญภาคีกุมารีนั้น ครั้นตั้งครรภ์ถ้วนสิบเดือนบริบูรณ์แล้วก็คลอดบุตรเป็นผู้ชาย เวลาคลอดนั้นก็สะดวกดายหามีทุกขเวทนาเหมือนหญิงๆ ไม่ ด้วยอำนาจบุญสมภารของพระโพธิสัตว์หากคุ้มครองรักษา มารดานั้นค่อยประคองเลี้ยงบุตรไว้เป็นอันดี บุตรนั้นหามีโรคไม่ ครั้นเจริญวัยก็สมบูรณ์ด้วยลักษณะราศีมีรูปโสภาน่าพึงชม เมื่อวันจะถือเอาชื่อกุมารนั้น มารดาให้ชื่อว่าหัตถิบุตตกุมาร เพราะอาศัยที่นางดื่มน้ำในรอยเท้าช้างเป็นนิมิตเครื่องหมาย
จำเดิมแต่นั้นมา หัตถิบุตตกุมารถึงความเจริญขึ้นโดยลำดับ ครั้นมีอายุครบเจ็ดปีเมื่อจะไปยังบ้านหรือนิคมหรือป่าไม้ ก็ได้ไปพร้อมกับมารดาเสมอไป วันหนึ่งหัตถิบุตตกุมารได้ไปป่า แสวงหารากไม้ผลไม้เป็นอาหาร ครั้นเห็นเถามันเถาหนึ่งจึงพูดกับมารดาว่า ข้าแต่มารดา เถามันนี้งอกงามนัก มารดาจงขุดบ่อลงตรงนี้เถิด ภายหลังข้าพเจ้าจักทำตามซึ่งมารดาขุดไว้ มารดาจึ่งเริ่มขุดบ่อก่อนตามคำบุตรบอก แล้วจึ่งบังคับบุตรให้ขุดตามต่อภายหลัง
เมื่อชนตั้งสองกำลังขุดคุ้ยมูลดินอยู่ ยักษ์ตนหนึ่งมาพบเข้าหวังจะกินชนทั้งสองนั้น จึงนิรมิตกายของตนให้สูงประมาณเท่าต้นตาลมีอาการพิลึกน่ากลัวเข้าไปยังที่นั้น ฝ่ายมารดตาพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ใกล้ปากบ่อ เห็นยักษ์มาดังนั้นจึ่งร้องเรียกบุตรว่า ดูกรพ่อ เดี๋ยวนี้ปีศาจตนหนึ่งรูปร่างกายาน่ากลัวเดินเข้ามา พ่อจงขึ้นมาจากบ่อเสียโดยเร็ว กุมารได้ยินมารดาร้องเรียกดังนั้น ก็รีบขึ้นมาเห็นยักษ์แล้วจะได้กลัวก็หาไม่ บอกกับมารดาว่า /*140ข้าแต่มารดา ปีศาจมหายักษ์ตนนี้จะมาจับเอาเราไปกินเป็นอาหาร มารดาอย่ากลัวเลย ข้าพเจ้าจักสำแดงฤทธิ์ไห้มารดาเห็นในวันนี้
ลำดับนั้นแล ปีศาจยักษ์เดินเข้ามาใกล้มารดาและบุตรนั้น พระโพธิสัตว์จึ่งประหารยักษ์ด้วยมือและบันลือสีหนาทว่า ดูกรยักษ์คนชั่วร้าย เจ้าเข้ามาใกล้เราเพื่อจะเอาอะไรหรือ มหายักษ์ครั้นสดับสีหนาทของพระโพธิสัตว์ดังนั้นก็ตกใจไม่อาจเข้าไปใกล้ ก็ยืนนิ่งอยู่ ณ ที่นั้น กุมารนั้นเห็นยักษ์ยืนอยู่จึ่งได้โดดขึ้นไปยืนอยู่บนบ่ามหายักษ์ ด้วยกำลังกายของตนจึงเอากรจับจิกผมแล้วขู่ว่า แน่ะยักษ์คนชั่วร้าย เจ้าทำอาการจะกินมารดาเรา เราจักต่อยศีรษะเจ้าให้แตกด้วยกำหมัดของเรา ณ บัดนี้ มหายักษ์ได้สดับดังนั้นให้สะดุ้งตกใจกลัวแล้ววิงวอนว่า ข้าแต่มหาบุรุษ ท่านจงอดโทษให้แก่ข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าไม่รู้จักหญิงผู้นี้ว่าเป็นมารดาของท่าน จำเดิมแต่ข้าพเจ้าเกิดมาจนมีอายุถึงสามสิบปีเข้านี่ ข้าพเจ้าเที่ยวไปในนานาประเทศ จับมนุษย์ฆ่ากินเป็นอาหารประมาณนับไม่ถ้วน ข้าพเจ้าไม่ได้พบบุคคลผู้มีฤทธิ์เดชานุภาพเหมือนท่านนี้เลย ขอท่านจงมีเมตตาให้ทานชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด
พระโพธิสัตว์สดับวาจามหายักษ์วิงวอนดังนั้นจึ่งพูดว่า แน่ะมหายักษ์ ถ้าหากว่าเจ้าขอชีวิตไว้ไซร้เราจะยกให้ แต่เจ้าอย่าฆ่ามนุษย์ในแว่นแคว้นพรหมวดีนครและแว่นแคว้นเมืองอื่นๆ เลย มหายักษ์นั้นก็ให้ปฏิญาณไว้แก่พระโพธิสัตว์ว่าจะไม่ฆ่ามนุษย์กินอีกต่อไป หัตถิปุตตกุมารนั้นจึ่งลงจากบ่ามหายักษ์แล้วนั่งอยู่ มหายักษ์ก็หมอบลงแทบบาทมูลพระโพธิสัตว์ อำลาไปยังป่าใหญ่ไกลที่อยู่หมู่มนุษย์สำเร็จวสนะกิจอยู่ในป่านั้น
พระโพธิสัตว์สองคนกับมารดา ถือมูลมันซึ่งขุดได้กลับไปยังบ้านเรือนของตน นางสุญภาคีจึ่งดำริว่าลูกของเรามีเดชใหญ่ แต่ก่อนเราก็ไม่เคยเห็น พึ่งมาเห็นวันนี้ เหตุเรื่องนี้ก็สมกับทำนายฝันที่เราได้เห็นแล้ว ลูกของเราจักเป็นอัครราชในสากลชมพูทวีปเที่ยงแท้ ดำริแล้วก็เกิดโสมนัส จึ่งผลัดชื่อลูกเสียใหม่ให้นามว่า สีหนาทกุมาร เมื่อสีหนาทกุมารมีวัสสายุกาลถ้วนสิบห้าปีจึ่งถามมารดาว่า ข้าแต่มารดา ทารกทั้งหลายในบ้านนี้เขามีบิดาทุกคน ก็เหตุไรเล่าตัวข้าพเจ้าจึงไม่มีบิดาเหมือนเขา แม่เจ้าจงบอกบิดาให้ข้าพเจ้ารู้จักบ้าง ดูกรพ่อ มารดามีอายุได้ยี่สิบปี มีช้างตัวใหญ่ตัวหนึ่งมาเหยียบย่ำที่นาของมารดาแล้วหนีไป มารดาขัดใจไล่ตามช้างนั้นไปหาทันไม่ มารดาเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเดินกลับมากระหายน้ำเต็มที่ เห็นวารีในรอยเท้าช้างสารจึ่งดื่มน้ำนั้นกินจนอิ่ม ตักนั้นมามารดาก็มีครรภ์จึ่งคลอดบุตร/*141คือตัวพ่อนี้ ข้าแต่มารดา ข้าพเจ้าก็เป็นลูกช้างกระนั้นหรือ เออพ่อเป็นลูกช้างแน่หละ ดูกรพ่อ เมื่อพ่อยังเป็นพาลทารกอยู่นั้นมารดาให้นามพ่อว่าหัตถิบุตตกุมาร เพราะอาศัยเหตุที่มารดาดื่มน้ำในรอยเท้าช้างกิน บัดนี้พ่อเจริญรุ่นขึ้นมามารดาจึ่งเปลี่ยนชื่อเดิมเสียให้นามใหม่ว่า สีหนาทกุมารกระนี้
พระโพธิสัตว์สดับความตามมารดาบอกดังนั้น ก็ถือมั่นในสันดานของตนว่าช้างนั้นเป็นบิดาจริง เพราะเหตุอันว่าบุญสมภารทำนิสัยในช้าง หากตักเตือนใจจึ่งพูดกับมารดาว่า ข้าแต่มารดา บัดนี้ข้าพเจ้าจักขอลามารดาไปเที่ยวแสวงหาช้างผู้เป็นบิดา ดูกรพ่อ พ่อจักไปเสาะหาบิดาก็หาพบไม่ ด้วยวารีที่รอยเท้าช้างซึ่งมารดาดื่มแล้วนานประมาณถึงสิบห้าปี บัดนี้รอยเท้านั้นจักศูนย์หมดแล้วเดี๋ยวนี้พ่อไม่อาจจะเห็นได้ชัดเจน ข้าแต่มารดา ถ้าหากว่ารอยเท้าช้างจักศูนย์หายเสียไซร้ มารดาจงกรุณาพาข้าพเจ้าไปให้ถึงที่ที่มารดาดื่มน้ำกินเถิด นางสุญภาคีมีความอาลัยในบุตรจึ่งพูดห้ามอีกว่า ดูกรพ่อ ถ้าว่ามารดาพาพ่อไปชี้รอยเท้าให้ในที่นั้น ถ้าว่าพ่อเห็นรอยเท้ายังปรากฏอยู่แล้วก็จักตามบิดาไป และจะทิ้งมารดาไว้คนเดียว มารดาหาที่พึ่งมิได้ต้องภัยต่างๆ มีปีศาจภัยเป็นต้นบีบคั้น นับวันมารดาจักหาชีวิตไม่ พ่ออย่าพอใจยินดีที่จะไปหาบิดานั้นเลย ข้าแต่มารดา ถ้าว่ามารดากลัวภัย ข้าพเจ้าจักพามารดาไปให้อยู่ในราชสำนักพระเจ้าพรหมทัต มารดาอย่าโทมนัสเลย ช่วยพาข้าพเจ้าไปให้ถึงที่รอยเท้าบิดาของข้าพเจ้าด้วยเถิด
นางสุญภาคีจึ่งพาพระโพธิสัตว์ไป ชี้ให้เห็นรอยเท้าพระยากุญชรที่ตนดื่มน้ำกิน พระโพธิสัตว์เห็นแล้วก็โสมนัสยินดี จึ่งพร้อมด้วยมารดากลับมาเรือน จึงอ้อนวอนมารดาขอลาเพื่อจะไปติดตามหาบิดา ครั้นมารดาอนุญาตแล้วก็พามารดาไปยังราชสำนักแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทขอทูลลาไปเสาะหาบิดา ขอฝากมารดาไว้ในสำนักพระองค์ด้วย พระเจ้าข้า พระโพธิสัตว์เฝ้าทูลฝากมารดาไว้ในสำนักของพระราชา ด้วยคุ้นเคยกันมาในกาลปางก่อน พระโพธิสัตว์กราบไหว้อำลามารดาแล้วสั่งว่า ข้าแต่มารดา ๆ จงอยู่ในราชสำนัก ข้าพเจ้าจักขอลาไป ณ บัดนี้ ดูกรพ่อ พ่อจักไปติดตามบิดาขอให้พ่อมีชัยชนะแก่หมู่ปัจจามิตรผู้คิดประทุษร้ายทั้งปวงเถิด ขอให้กอร์ปด้วยความสุขปราศจากทุกข์นิราศภัยทุกทิวาราตรีทั้งปวง ขอความมงคลใหญ่หลวงจงมีแด่พ่อ ขอให้พ่อมีอายุยืนยิ่งนาน และขอกุศลธรรมจงช่วยอุปถัมภ์ค้ำชูพ่อสิ้นกาลเนืองนิตย์ พระโพธิสัตว์ประคองหัตถ์ทำอัญชลีพระมารดาแล้ว ก็เสาะหารอยเท้าช้างไป
/*142นางสุญภาคีก็ได้อยู่ในราชสำนัก ระลึกถึงบุตรอยู่เป็นนิตย์ แต่หาได้มีจิตยินดีในฉันทราคเหมือนหญิงสามัญนั้นไม่ เพราะได้สั่งสมบุญสมภารไว้มาก กับทั้งเป็นสัตว์บริสุทธิ์อันมาแล้วแต่ดุสิตวิมานเมื่อพระโพธิสัตว์ไปติดตามรอยเท้าช้างอยู่นั้น มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น พากันปรารถนานางสุญภาคีไปเป็นบาทบริจาริกา พากันเล้าโลมนางสุญภาคีด้วยมธุรพจน์ นางสุญภาคีก็มิได้ยินดีในมธุรวาจาของมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นเหล่านั้น มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นก็ไม่อาจเข้าไปใกล้และทำข่มเหงนางสุญภาคีได้ เพราะเหตุบุญสมภารของพระโพธิสัตว์คุ้มครองรักษาไว้
พระโพธิสัตว์เจ้าติดตามรอยเท้าช้างไปตามลำดับ ล่วงพ้นแดนพรหมวดีนครไปจนถึงสังกัสนคร บุตรอำมาตย์ในนครนั้นนามว่าพลังกกุมาร อายุได้ยี่สิบปี มีกำลังมาก สามารถถอนกอไผ่และต้นไม้ได้ วันหนึ่งพระราชาสังกัส รับสั่งให้หาตัวพลังกกุมารเข้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า แน่ะเจ้ากุมาร ตัวเจ้าหนุ่มแน่นอยู่ เมื่อบิดาของเจ้าตายไปแล้ว เจ้าจักได้รับตำแหน่งที่ฐานันดรของปิดาเจ้า บัดนี้เจ้าจงไปถอนกอไผ่เอามาปลูกไว้ให้รอบกำแพงเมือง ถ้าหากว่าพวกข้าศึกมาล้อมเมืองเราไซร้ ก็จะไม่อาจเข้าไปภายในเมืองได้ พลังกกุมารรับโองการแล้วถวายคำนับไปป่าไผ่ ถอนพุ่มไม้ไผ่แล้วทำเป็นหาบๆ นำมาปลูกไว้ตามพระราชดำรัสทุก ๆ วัน
คราวนั้นสีหนาทกุมารเมื่อเดินตามรอยเท้าช้างไป ได้พบพลังกกุมารกำลังนำพุ่มไม้ไผ่อันหนึ่งด้วยหาบข้างหนึ่ง จึงคิดว่า บุรุษผู้นี้นำพุ่มไม้ไผ่อันหนึ่ง ๆ มาด้วยหาบ ทำอาการเหมือนว่าตนมีกำลังมากกว่าคนอื่น ผิวฉะนั้นบุรุษผู้นี้จักรู้จักอุบายของเราได้อย่างไร เราจักทำบุรุษนั้นให้แหงนหน้าขึ้นแล้วละอายใจด้วยอุบายอย่างนั้น คิดแล้วก็เข้าไปใกล้ กะตุกเอาปลายไม้ไผ่ของพลังกกุมารไว้ พลังกกุมารนั้นถูกพระโพธิสัตว์กะตุกปลายไม้ไผ่ไว้ดังนั้น จึ่งหงายหน้ามาเบื้องหลังด้วยอาการเหมือนจะเซชวนก็โกรธจนเหลือเกินแล้วถามว่า แน่ะน้องชาย ท่านมาฉุดคร่าหาบเราไว้อย่างนี้ จักอวดดีว่าตนมีกำลังมากกว่ากระนั้นหรือ แน่ะพี่ชาย เราจะมีกำลังก็ดีหรือไม่มีกำลังก็ดี ท่านอย่าพึ่งเข้าใจเอาด้วยตนเองเถิด แน่ะน้องชาย เราสองคนจักทำขันสู้กำลังต่อกันและกันเดี๋ยวนี้ (ก็จะรู้ว่าใครจะมีกำลังมากกว่าใคร) ถ้าหากว่าเราแพ้ไซร้ เราจะไปอยู่บำเรอเท้าท่าน แน่ะพี่ชาย ท่านจักทำความขันสู้กับเราจงทำเนาไว้ก่อน ธรรมดาบุรุษกล่าวคำใดไว้ถ้อยคำนั้นเป็นคำจริงหากลับกลอกไม่ /*143ท่านกล่าวคำเมื่อกี้นั้นเพราะท่านกำลังโกรธอยู่ ท่านจะทำถ้อยคำนั้นโดยจริงใจหรือ หรือว่าท่านจะทำตามอัธยาศัยของท่าน แน่ะน้องชาย เราหากลัวท่านไม่ เราหาทิ้งคำพูดของตนเสียไม่ บัดนี้เราจักจับตัวท่านกระแทกแผ่นดินก่อน ภายหลังท่านจงจับตัวเรากระแทกแผ่นดินทำเหมือนอย่างนั้นบ้าง เราสองคนก็จะเห็นกำลังแห่งกันและกัน
เอวฺจ ปน วตฺวา พลังกกุมารครั้นว่าขานอย่างนี้แล้วตรงเข้าจับสีหนาทกุมารเข้าไว้มั่นคงด้วยกำลังแรงแล้วกระแทกแผ่นดินลงไป สีหนาทกุมารจมแผ่นดินลงไปเพียงแข้ง ต่อนั้นสีหนาทกุมารเมื่อจะแสดงกำลังบ้าง จึ่งจับพลังกกุมารเข้าไว้ให้มั่นแล้วกระแทกลง ณ แผ่นดิน พลังกกุมารจมแผ่นดินลงไปเพียงเข่า พลังกกุมารนั้นรู้สึกสภาพสีหนาทกุมารว่ามีกำลังกว่าตน และสภาพที่ตนแพ้ด้วยแล้วพูดว่า แน่ะนาย ข้าพเจ้าท้าพนันกับท่านด้วยกำลังความโกรธ และเราจะทิ้งธรรมเนียมของผู้ชายเสียไม่ได้ เราถึงซึ่งสภาพเป็นทาสของท่านแล้ว ณ บัดนี้ ท่านจงหยุดยืนอยู่ที่นี่ก่อนคอยท่ากว่าข้าพเจ้าจะกลับมา ครั้นพูดอย่างนี้แล้วจึ่งนำพุ่มไม้ใส่หาบ นำเอาไปปลูกไว้ในที่เคยปลูกเสร็จแล้ว จึ่งไปสู่สำนักพระราชากราบทูลเรื่องราวนั้นให้ทราบทุกประการ พระราชาทรงสดับทราบความนั้นแล้ว หาทรงรับสั่งประการใดต่อไปไม่
พลังกกุมารกราบถวายบังคมพระราชากลับไปบ้าน ถือเอาเสบียงอาหารพอต้องการแล้วไปสู่สำนักสีหนาทกุมาร พระโพธิสัตว์พาพลังกกุมารไปเสาะหารอยเท้ากุญชร ล่วงแดนสังกัสนครไปถึงสหัสสบุรี มีอมัจจบุตรผู้หนึ่งนามว่าเตชกุมารมีวัสสายุกาลครบยี่สิบปีมีกำลังมาก เป็นอมัจจาบุตรของพระราชาเจ้าเมืองสหัสสบุรี วันหนึ่งพระราชารับสั่งหาตัวเตชกุมารเจ้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า แน่ะกุมาร เจ้าเป็นผู้มีกำลัง เมื่อบิดาของเจ้าทำกาลตายไปแล้ว เจ้าจะได้รับที่ฐานันดรของบิดาเจ้า บัดนี้เจ้าจงไปนำเอาก้อนหินมากองไว้ที่ประตูเมืองด้วย ที่ที่รักษาเมืองด้วย ถ้าหากว่าข้าศึกมาล้อมเมืองเรา พวากเราจะช่วยกันประหารข้าศึกเหล่านั้นให้พ่ายแพ้หนีไป อมัจจบุตรเตชกุมารรับพระราชดำรัสถวายบังคมแล้ว ไปถึงภูเขาใหญ่ทำก้อนหินใหญ่ ๆ เท่าตุ่ม ให้แตกออกเป็นก้อนใส่สาแหรกเข้าข้างหนึ่ง ๆ นำมาด้วยหาบแล้วทำให้เป็นกองๆ ไว้ที่ประตูเมืองบ้าง ที่ตามกำแพงเมืองบ้าง
/*144ครานั้นสีหนาทกุมารเดินตามรอยเท้ากุญชรไปกับด้วยพลังกกุมารได้พบเตชกุมารนำก้อนหินไปด้วยหาบ จึ่งพูดกับพลังกกุมารว่า แน่ะพี่ เราจะทำความเย้ยเล่นกับบุรุษผู้นั้น พูดเท่านั้นแล้วจึ่งเข้าไปใกล้เตชกุมารนั้น เอานิ้วก้อยเกี่ยวก้อนหินเข้าไว้แล้วคร่ามา เตชกุมารไม่ทันรู้ความหนักอันพระโพธิสัตว์คร่าไว้นั้น เหมือนดังว่าจะนอนหงายลงไป จึงรู้ซึ่งหินหนักนั้นอันพระโพธิสัตว์คร่าไว้ นึกเสียใจด้วยสำคัญว่าตนมีกำลังกว่าชนทั้งปวงซึ่งอยู่ในเมืองนั้น จึงพูดกับสีหนาทกุมารอย่างนี้ว่า แน่ะน้องชาย ท่านมาคร่าหินของเราให้หนักไว้สำคัญว่าตนมีกำลังกว่ากระนั้นหรือ แน่ะพี่ชาย เราจักมีกำลังหรือไม่มีกำลังก็ดี ข้อนี้ท่านจงรู้ด้วยปัญญาของตนเถิด ดูกรน้องชาย ถ้าหากว่าท่านมีกำลังไซร้ เราสองคนจักทำพนันกันด้วยเรี่ยวแรง ถ้าหากว่าผู้ใดแพ้ผู้นั้นต้องเป็นทาสของผู้ชนะ สีหนาทกุมารได้ฟังดังนั้นจึงเข้าใจว่า บุรุษผู้นี้ต้องการเราเป็นทาสจึ่งกล่าวท้าทายกะเรา ด้วยสภาพมาสำคัญตนว่ามีกำลังกว่าเข้าใจได้ดังนี้แล้วก็พูดตอบว่า แน่ะพี่ชาย ตัวท่านกล่าวอย่างนี้แล้วแม้เราก็ไม่ขัดอัธยาศัยท่าน แต่ถ้อยคำของท่านที่พูดนั้นมั่นคงแล้วหรือยังไม่มั่นคง เตชกุมารนั้นให้ปฏิญาณแก่สีหนาทกุมารรับว่ามั่นคงแล้ว จึ่งวางหาบไว้ตรงเข้าจับรวมพระโพธิสัตว์กระแทกลง ณ ปฐพี พระโพธิสัตว์จมลงในปฐพีเพียงแข้ง พระโพธิสัตว์จึ่งจับเตชกุมารทำให้จมลงไปในปฐพีเพียงโคนขา เตชกุมารถึงความพ่ายแพ้แต่หาละสัจจปฏิญาณเสียไม่แล้วพูดอย่างนี้ว่า แน่ะนาย ท่านเป็นนายข้าพเจ้าและข้าพเจ้าเป็นทาสของท่าน ข้าพเจ้าจักขอตามท่านไป พระโพธิสัตว์จึ่งพูดว่า แน่ะพี่ชาย ท่านไม่ละสัปปุริสธรรมจักไปกับข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านจงกลับไปยังราชสำนักทูลลาเสียก่อน จึงกลับมาไปกับข้าพเจ้าต่อภายหลัง
เตชกุมารรับถ้อยคำพระโพธิสัตว์นั้นแล้ว เชิญให้พระโพธิสัตว์รออยู่ในที่นั้น นำหาบหินด้วยบ่าของตนเองไปกองไว้ที่ใกล้ประตูเมืองเข้าเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทได้พนันกับบุรุษคนหนึ่งถึงความแพ้เขาโดยยอมเป็นทาส บัดนี้ ข้าพระบาทขอทูลลาไปกับบุรุษคนนั้น ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตให้ข้าพระบาทเถิดพระเจ้าข้า ทูลขอพระราชานุญาตแล้วก็ทูลเล่าเหตุผลโดยลำดับแต่ต้นเดิมมาถวายพระราชาให้ทรงทราบ พระราชาทรงฟังดังนั้นทรงพระอาลัยยิ่งนัก แต่ไม่อาจละประเพณีธรรมได้ จึ่งได้ตรัสว่า แน่ะเตชกุมาร เจ้าไม่อาจจะจักละปฏิญาณที่ตนให้แก่เขาไว้ ก็จงไปตามอัธยาศัยของเจ้าเราอนุญาตให้ละ เตชกุมารรับพระราชโองการแล้วทูลลามาเรือนของตน /*145ได้จัดขนเอาขาทนียโภชนียาหารพอควรเลี้ยงชีพแล้วไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ ๆ ได้พาเตชกุมารกับพลังกกุมารสองคน เที่ยวเสาะค้นรอยเท้ากุญชรไปโดยลำดับได้บรรลุถึงอาณาเขตยักษ์ตนหนึ่ง
กิร ดังได้ยินเล่ามาว่า ยักษ์ตนนั้นไปบำรุงท้าวเวสสวัณมีความชอบ จึ่งขออาวุธสองอย่างกะท้าวเวสสวัณคือ กระด้งเหล็ก1 มีฤทธิมากอาจครอบสัตว์ดิรัจฉานและมนุษย์ให้ตายอย่างหนึ่ง ไม้เท้าเหล็กมีฤทธิเดชานุภาพมากอาจชี้ข้างต้นทำให้ตาย และชี้ข้างปลายให้เป็นอย่างหนึ่ง ท้าวเวสสวัณก็ประทานให้แก่ยักษ์ตนนั้น ๆ ปกครองรักษาอาณาเขตอยู่ ณ ราวป่า คราวนั้นพระโพธิสัตว์เมื่อพาบุรุษสองคนไปเสาะหารอยเท้าคชสาร พอมาถึงที่แห่งนั้นความหิวบีบคั้นแล้วอยากจะบริโภคอาหาร ชนทั้งสองคือพลังกกุมารและเตชกุมารเดินไปพบขุยจรีส2 ตัวใหญ่ขุดเจาะภูเขาใหญ่อยู่ใกล้ ๆ ที่นั้น อยากจะกินจรีสเป็นอาหาร จึงช่วยกันตัดต้นไม้เอามาทำเป็นเครื่องขุด พากันจัดแจงขุดขุยจรีสขวางรูเข้าไปก็ได้พบขาจรีส พลังกกุมารจะฉุดคร่าขาจรีสออกมา จรีสนั้นประหาร (ดีด) พลังกกุมารด้วยขาของตน พลังกกุมารก็กระเด็นไปตกในที่ไกลได้ร้อยวา ถึงความเวทนามีกำลังกล้าไม่อาจฉุดคร่าเอาขาจรีสนั้นออกได้ เตชกุมารพูดกะพลังกกุมารว่า เราจักลองฉุดขาจรีสดูบ้าง พูดแล้วก็ถกเขมนโจงกระเบนให้มั่น ตรงเข้าไปใกล้จับขาจรีสคร่าออกมา จรีสนั้นประหาร (ดีด) เตชกุมาร ๆ ก็กระเด็นลอยไปตกในที่ไกลได้ร้อยยี่สิบวา ถึงความเวทนามีกำลังกล้า
สีหนาทกุมารเห็นสองกุมารมีอาการเป็นดังนั้น จึ่งเข้าไปฉุดคร่าขาจรีส ๆ ก็ดีดพระโพธิสัตว์ด้วยขาของตน พระโพธิสัตว์จับขาจรีสไว้ตัดขาให้ขาดออกไป แล้วส่งให้แก่สองกุมาร ๆ เที่ยวหาไฟเพื่อจะเผาจรีสกิน เห็นแสงไฟในศาลายักษ์ พลังกกุมารจึ่งไปยังศาลายักษ์ต้องการไฟ ยักษ์นั้นเห็นพลังกกุมารมายังศาลาของตนจับเอาไม้เท้าข้างต้นชี้ไปให้ตรงพลังกกุมารนั้น ด้วยอานุภาพแห่งไม้เท้านั้นพลังกกุมารก็ไม่อาจจะไหวกายได้นอนกลิ้งอยู่ในที่นั้น เว้นแต่ยังหายใจเข้าออกได้อยู่ ยักษ์จึ่งเอากระด้งเหล็กพลังกกุมารต้องการจะให้ตาย พลังกกุมารหาถึงความตายไม่ ด้วยอานุภาพบารมีพระโพธิสัตว์รักษาไว้ เตชกุมารนั่งคอยท่า ไม่เห็นพลังกกุมารกลับมา ก็ตามไปถึงศาลา ยักษ์นั้นก็ยกโคนไม้เท้าชี้ตรงเตชกุมาร ๆ หาถึงมรณะไม่ ด้วยอานุภาพบารมีพระโพธิสัตว์หากอุปถัมภนาการ
/*146จริงอยู่ สองกุมารนั้นเมื่อจะไปหาไฟ หาบอกกะพระโพธิสัตว์ไม่ พากันไปด้วยหมายใจว่าตนมีกำลังมาก ก็เมื่อสองกุมารตามพระโพธิสัตว์มาครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ยังหาได้ทำอิทธิฤทธิ์หน่อยหนึ่งให้ปรากฏไม่ เพราะเหตุนั้น สองกุมารจึ่งไม่ลามหาสัตว์ก่อนแล้วไป สีหนาทกุมารไม่เห็นสองกุมารกลับมาจึ่งดำริว่า มาณพสองคนเมื่อจะไปเที่ยวหาไฟหาบอกกะเราให้รู้ไม่ อาศัยอติมานของตนจึ่งพากันไป เมื่อครั้งก่อนไม่อาจฉุดคร่าขาจรีสออกได้ ถึงกับตัวเราต้องช่วยฉุดขาจรีสให้ มันหารู้จักว่าเราจะมีกำลังมากกว่าไม่ การที่ไปหาไฟคราวนี้ มาณพทั้งสองจะต้องถูกอันตรายสักอย่างหนึ่งแน่ ดำริแล้วก็เดินตามหาสองมาณพนั้นไป
ยักษ์ตนนั้นครั้นเห็นพระโพธิสัตว์เดินมาจึ่งคิดว่ามาณพผู้นี้จักมาเสาะหาสองมาณพแน่ จึ่งจับไม้เท้าเหล็กยืนอยู่เพื่อจะลองใจพระโพธิสัตว์ ๆ นั้นครั้นเดินมาใกล้ยักษ์ ๆ ชี้โคนไม้เท้าไปตรงพระโพธิสัตว์ต้องการจะให้ตาย สีหนาทกุมารหามีกายหวั่นไหวสักว่าหน่อยหนึ่งก็หาไม่ ยักษ์ตนนั้นจึงไปหยิบเอากระด้งเหล็กที่ครอบพลังกกุมารไว้ นำมาเพื่อจะครอบพระโพธิสัตว์ ๆ หาสะดุ้งกลัวไม่ เห็นยักษ์นำกระด้งมาจึ่งประหารกระด้งนั้นด้วยกำหมัด ทำให้พลัดตกจากมือยักษ์แตกเป็นจุณวิจุณไป เมื่อจะบันลือสีหนาท จึงพูดว่าแน่ะยักษ์คนชั่วร้าย ถ้าหากว่าท่านจับเอาสองบุรุษของเราไปไซร้ จงนำมาส่งให้เราเสียโดยดี ถ้าหากว่าท่านจับบุรุษทั้งสองของเราไปไม่นำมาส่งให้แก่เราไซร้ เราจะประหารศีรษะท่านให้แตกตายด้วยกำหมัด ณ บัดนี้
ยักษ์ได้ฟังดังนั้นกลัวจนตัวสั่นแล้วหมอบลงไป ประณมมือไหว้วิงวอนพระโพธิสัตว์ว่า มหาบุรุษ ข้าพเจ้ามีอายุได้สามร้อยปี เที่ยวกินสัตว์และมนุษย์ในชมพูทวีปมิใช่น้อย ยังไม่เห็นบุรุษแม้แต่คนหนึ่งซึ่งจะมีอานุภาพมากเหมือนท่านเลย บัดนี้มาณพสองคนถูกข้าพเจ้าเอาไม้เท้าทิพย์ชี้ให้นอนกลิ้งอยู่ในที่นั้น ท่านจงไปเอาไม้เท้าทิพย์ข้างปลายชี้ไปให้ตรงมาณพสองคน มาณพสองคนนั้นก็จะได้อัสสาสะและมีชีวิตคืนเป็นปรกติเหมือนดังเก่า เพราะเหตุว่าไม้เท้าทิพย์นี้ ท้าวเวสสวัณท่านเลื่อมใสในคุณของข้าพเจ้าประทานให้ไว้ ท้าวเวสสวัณท่านกรุณาต่อสัตว์โลก ทำไว้เพื่อจะให้ได้ชีวิตคืนด้วยปลายไม้เท้า ยักษ์ตนนั้นพรรณนาดังนี้แล้วจึงให้ไม้เท้าทิพย์แก่พระโพธิสัตว์แล้วบอกว่า ท่านจงถือไม้เท้าอันนี้ไปชี้บุรุษสองคนนั้นด้วยข้างปลาย อาจทำบุรุษนั้นให้ฟื้นขึ้นมา/*147ตามเดิม ไม้เท้าทิพย์อันนี้ข้าพเจ้ายกให้เป็นสิทธิแก่ท่านแล้ว ท่านจงนำเอาไปใช้ตามอัธยาศัยของท่านเถิด
พระโพธิสัตว์รับเอาไม้เท้าทิพย์แล้ว ก็ไปยังสำนักบุรุษสองคนทำปลายไม้เท้าให้ตรงสองบุรุษๆ ก็กลับได้สติฟื้นเป็นปรกติ พระโพธิสัตว์จึ่งพาตัวสองบุรุษไปสู่สำนักยักษ์ ๆ นั้นจึ่งกราบไหว้พระโพธิสัตว์แล้วกล่าวว่า ข้าแต่นาย ข้าพเจ้าเกิดเป็นยักษ์มาแล้วสองชาติ ท่านจงกรุณาช่วยทำข้าพเจ้าให้พ้นจากกำเนิดยักษ์ด้วยเถิด แน่ะพ่อยักษ์ ท่านประสงค์จะให้พ้นกำเนิดยักษ์ ท่านจงสมาทานศีลมีองค์ห้าแล้วท่านจักพ้นจากกำเนิดยักษ์ บัดนี้ท่านจงไปอาบน้ำชำระกายให้สะอาดแล้วกลับมาหาเรา ยักษ์นั้นรับว่าสาธุกระนี้แล้วก็ไปอาบน้ำชำระกายเสร็จแล้วกลับมานิรมิตธรรมาสน์อันประดับด้วยสรรพาภรณ์งามไพจิตร จึ่งเชิญพระโพธิสัตว์ให้ขึ้นนั่ง ณ ธรรมาสน์ พระโพธิสัตว์ขึ้นนั่งยังธรรมาสน์แล้วแสดงธรรมด้วยมคธภาษาดังนี้ว่า
ปาณา น หนฺตพฺพา อทินฺนาทาโน น อาทาตพฺโพ กาเมสุ มิจฺฉาจารา น กริตพฺพา มุสาวาทา น วตฺตพฺพา มชฺโช น ภุฺชิตพฺโพติ
ความว่า ท่านอย่าพึงฆ่าสัตว์มีชีวิต ๑ ท่านอย่าพึงถือเอาพัสดุสิ่งของอันเจ้าของเขาไม่ให้ ๑ ท่านอย่าพึงทำความประพฤติผิดในกาม ๑ ท่านอย่าฟังกล่าวคำเท็จไม่จริง ๑ ท่านอย่าพึงบริโภคน้ำอันทำให้ผู้ดื่มแล้วให้เมา ๑ (เจตนากรรมเครื่องงดเว้นห้าอย่างนี้ ชื่อว่า เบญจศีล)
ยักษ์นั้นครั้นถือเอาศีลในสำนักพระโพธิสัตว์แล้วกล่าวว่ามหาบุรุษ ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาสภาพเป็นยักษ์ ท่านจงฆ่าข้าพเจ้าผู้มีศีลเสียเถอะ ข้าพเจ้าจุติจากกำเนิดยักษ์ แล้วจักไปเกิดในสวรรค์ด้วยอานุภาพแห่งศีล แน่ะพ่อยักษ์ เราไม่ทำการฆ่าสัตว์ เราไม่อาจฆ่าตัวท่านได้ ข้าแต่นาย ถ้าท่านไม่อาจฆ่าข้าพเจ้าได้ไซร้ ท่านจงบังคับสองบุรุษนั้นว่าท่านจงชี้โคนไม้เท้าให้ตรงยักษ์ดังนี้ ข้าพเจ้าก็จะถึงความตาย กรรมหนักมีแก่ตัวท่านไม่ ยักษ์นั้นหยิบไม้เท้าทิพย์ส่งให้เตชกุมารวิงวอนว่า แน่ะมาณพ ท่านจงชี้โคนไม้เท้าให้ตรงข้าพเจ้า ๆ ก็จะตายไป บาปกรรมจะได้มีแก่ท่านหามิได้ เพราะเหตุว่าไม้เท้ามีฤทธิมากเอง เมื่อข้าพเจ้าตายแล้วท่านจงผ่าท้องออกก็จะเห็นกระดูกปรากฏมีต่าง ๆ กัน ทีนั้นท่านจงชี้ปลายไม้เท้าให้ตรงกระดูกเหล่านั้น กระดูกชนิดใดเป็นกระดูกมนุษย์ กระดูกชนิดนั้น/*148ก็จะเกิดเป็นมนุษย์ กระดูกชนิดใดเป็นกระดูกสัตว์เดียรัจฉาน กระดูกชนิดนั้นก็จะเกิดเป็นสัตว์เดียรัจฉาน มนุษย์และสัตว์เดียร์จฉานต้องการจะไปในที่ใด ท่านจงปล่อยให้เขาไปในที่นั้นตามความบระสงค์ของเขา
เตชกุมารนั้นหยิบไม้เท้าทิพย์ชี้ทางโคนให้ตรงยักษ์ๆ ทำกาลตายไปเกิดในดาวดึงสเทวโลกด้วยเดชแห่งศีล มาณพทั้งสองจึงช่วยกันผ่าท้องยักษ์ออกเห็นกระดูกทั้งหลาย จึ่งเอาปลายไม้เท้าชี้ให้ตรงกระดูกเหล่านั้น ด้วยอานุภาพไม้เท้าทิพย์ กระดูกทั้งหลายก็เกิดเป็นมนุษย์พากันไปยังประเทศของตน กระดูกทั้งหลายซึ่งเกิดเป็นสัตว์เดียรัจฉานก็พากันไปยังประเทศของตน สีหนาทกุมารจึ่งใช้ให้สองมาณพไปเอาไฟมาเผาจรีสบริโภคกับด้วยสองมาณพ สองมาณพรู้สึกว่าพระโพธิสัตว์มีมหิทธิและอานุภาพมากกว่าตน จึ่งกราบไหว้แล้วหมอบลงแทบเท้าพระโพธิสัตว์พูดว่า ข้าแต่นาย จำเดิมแต่นี้ไปท่านจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้าทั้งสอง ๆ ขอถึงท่านเป็นที่พึ่งอาศัยตราบเท่าสิ้นชีวิต
พระโพธิสัตว์จับถือไม้เท้าทิพย์ตามรอยเท้าช้างไปพร้อมด้วยสองมาณพต่อไป จนบรรลุถึงเชฏฐปูรนคร ในเชฏฐปูรนครมียักษ์ตนหนึ่งฆ่าฝูงมนุษย์ ให้ถึงวินาศทำมตฆาตกรรมกินเนื้อมนุษย์ที่ฆ่าตายแล้วดังนี้ประมาณเดือนหนึ่ง พวกมนุษย์ที่เหลือจากยักษ์กินนั้นพากันทิ้งบ้านเรือนหนีไปซ่อนเร้นอยู่ในป่าและทิศานุทิศ พระโพธิสัตว์กับสองมาณพเดินไปพบบ้านเรือนในเมืองเชฏฐบุรีว่างเปล่าหามีมนุษย์ไม่จึ่งพูดกันว่า เมืองนี้จะมีอันตรายเกิดขึ้น เราจะเสาะหาคนไต่ถามให้รู้ข้อความก็หามีมนุษย์อยู่ไม่ พระโพธิสัตว์จึ่งชวนสองมาณพนั้นเที่ยวเสาะค้นพามนุษย์ไปในพระนครและที่ต่าง ๆ ทั่วไป
คราวนั้นมีบุรุษคนหนึ่งเข้าไปซ่อนตัวอยู่ในกลองใหญ่ ได้ฟังถ้อยคำพระโพธิสัตว์พูดกับสองมาณพนั้น จึ่งคลานออกมาจากกลองแล้วแจ้งว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ยักษ์ตนหนึ่งมาที่เมืองนี้จับมนุษย์ฆ่ากินแล้วก็ไปสู่ป่า ท่านทั้งหลายปรารถนาจะไปในที่ใดจงรีบไปในที่นั้นเถิด มนุษย์ในเมืองนี้บางพวกก็ขุดหลุมซ่อนตัวอยู่ในแผ่นดิน บางพวกหนีไปซ่อนเร้นอยู่ตามซอกภูเขา บางพวกก็หนีไปซ่อนตัวอยู่ในป่ารักษาตนอยู่ในที่นั้นๆ แน่ะพ่อบุรุษ เราหากลัวยักษ์นั้นไม่ ยักษ์นั้นจะมาที่นี้ในเวลาใด ถ้าว่าตีกลองขึ้นมาเมื่อใด ยักษ์ได้ยินเสียงกลองแล้วจะมาที่นี้ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ใช้ให้พลังกกุมารตีกลองขึ้นสามครั้ง ยักษ์นั้นครั้นได้ยินเสียงกลองดังก็ผลุนผลันมาโดยเร็ว เมื่อกำลังวิ่งมามีกายาสูงใหญ่สี่ชั่วลำต้นตาล น่าพิลึกพึงกลัว เที่ยววิ่งเวียนค้นหามนุษย์จนรอบทั่วพระนคร
/*149สีหนาทกุมารเห็นยักษ์มาอย่างนั้นจึ่งดำริว่า ถ้าเราจะฆ่ายักษ์ตนนี้เสียไซร้ กรรมที่ฆ่ายักษ์เสียนี้หาควรแก่เราไม่ ถ้าว่าเราจะไม่ฆ่ายักษ์ตนนี้เสียไซร้ ยักษ์ตนนี้ก็จะทำอันตรายแก่มนุษย์มากนัก เราจักให้พลังกกุมารถือไม้เท้าทิพย์ไว้เสียเถิด พลังกกุมารต้องการทำอย่างใด จงทำตามชอบใจเถิด ดำริแล้วก็่มอบไม้เท้าทิพย์ให้พลังกกุมารถือไว้ พลังกกุมารจับไม้เท้าทิพย์ได้จึ่งฆ่ายักษ์นั้นตายด้วยอานุภาพไม้เท้าทิพย์
พระโพธิสัตว์เห็นยักษ์ตายแล้วจึ่งบังคับบุรุษผู้อยู่ในกลองนั้นว่า แน่ะบุรุษ เจ้าจงไปทูลพระราชาและบอกมหาชนซึ่งรักษาตนอยู่ในป่าเป็นต้นให้ทราบทั่วกัน บุรุษนั้นก็เที่ยวไปยังราวป่ากราบทูลพระราชาและบอกมหาชน แจ้งยุบลเรื่องราวให้ทราบทุกประการ พระราชาและมหาชนทราบว่ายักษ์ตายแล้ว ก็ดีใจพากันกลับเข้ามายังพระนคร เห็นพระโพธิสัตว์และมาณพทั้งสองแล้วไต่ถาม ทราบความว่ามหายักษ์ตายจริงยิ่งโสมนัส เชื้อเชิญพระโพธิสัตว์เพื่อให้เสวยราชสมบัติในพระนครนั้นต่อไป พระโพธิสัตว์จึ่งตอบว่า ท่านทั้งหลายผู้เจริญ เราเที่ยวมาเสาะหาบิดาของเรา เราจะรับราชสมบัติยังไม่ได้ ถ้าหากว่าเราพบบิดาแล้วจึ่งจะกลับมาเมืองนี้อีก ถ้าหากว่าท่านทั้งหลายยังกลัวภัยมหายักษ์ไซร้ เราจะให้พี่ชายของเราอยู่เฝ้ารักษาพระนครทั่วรัฐมณฑลให้พ้นภัย พระโพธิสัตว์จึ่งอภิเษกพลังกกุมารให้ครองราชสมบัติ ณ เชฏฐปูรนคร ให้โอวาทสั่งสอนให้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมแล้ว จึ่งพาเตชกุมารมาจนบรรลุถึงรัมมปูรนคร
รัมมปูรนครนั้น มียักษ์ตนหนึ่งจับมหาชนกินเสียเป็นอันมาก ทำอันตรายมาได้ประมาณเดือนหนึ่ง พระราชาและมหาชนเหลือจากยักษ์กินพากันหนีไปในป่าซ่อนเร้นอยู่ตามซอกภูเขาและราวไพร พระโพธิสัตว์กับเตชกุมารพอไปถึงเมืองนั้น ไม่เห็นมหาชน เห็นแต่เมืองว่างเปล่าจึ่งพูดกับเตชกุมารว่า ที่เมืองนี้เห็นจะมีอันตรายสักอย่างหนึ่งจึ่งไม่มีมนุษย์อยู่ บุรุษคนหนึ่งซึ่งซ่อนตัวอยู่ในกลองได้สดับคำพระโพธิสัตว์ดังนั้น จึงค่อยคลานออกมาจากกลองใหญ่ แจ้งความเหมือนนัยที่ได้กล่าวมาแล้ว ณ เบื้องหลังให้พระโพธิสัตว์ฟังทุกประการ พระโพธิสัตว์ให้เตชกุมารตีกลองขึ้นด้วยความนัดหมายบอกให้รู้ ยักษ์นั้นครั้นได้ยินเสียงกลองแล้วมีกายน่าพึงกลัวเหาะมาโดยอากาศด้วยกำลังฤทธิ
สีหนาทกุมารเห็นยักษ์เหาะมาจึงหยิบไม้เท้าทิพย์ส่งให้แก่เตชกุมาร ๆ รับเอาไม้เท้าทิพย์แล้ว ชี้ขึ้นไปเบื้องบนตรงกายยักษ์ด้วยอานุภาพไม้เท้าทิพย์ ยักษ์นั้นก็ชักดิ้น/*150หมุนคว้างพลัดตกลงเหนือแผ่นดิน ร้องเสียงดังดุจเสียงแผ่นดินจะถล่มทำลายไป เตชกุมารจึ่งผ่าห้องยักษ์ออกดูเห็นมีกระดูกอยู่มาก จึงเอาไม้เท้าข้างปลายชี้ให้ตรงกระดูก ด้วยอานุภาพไม้เท้าทิพย์ กระดูกในท้องยักษ์ก็ถลายเป็นรูปมนุษย์และรูปสัตว์เดียรัจฉาน พากันไปยังที่อยู่ของตนเหมือนนัยที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น
พระโพธิสัตว์เจ้าให้เชิญพระราชาและมหาชน ซึ่งหลบลี้ซ่อนตนอยู่ตามซอกเขาและราวไพร เมื่อบุรุษที่ซ่อนอยู่ในกลองนั้นไปบอกว่ายักษ์ตายแล้วให้มาประชุมพร้อมกัน ณ พระนคร มหาชนมีพระราชาเป็นต้นจึงเชิญพระโพธิสัตว์ครองราชสมบัติ ณ รัมมปูรนตรต่อไป พระโพธิสัตว์จึ่งห้ามว่าเราหาต้องการราชสมบัติเมืองนี้ไม่ ถ้าหากว่าท่านทั้งหลายกลัวภัยแต่มหายักษ์ไซร้ เราจะให้เตชกุมารรักษาพระนครนี้ตลอดทั่วรัฐมณฑล แล้วทำการอภิเษกเตชกุมารให้ครองราชสมบัติ ณ รัมมปูรนคร ให้โอวาทสั่งสอนและแนะนำให้ตั้งอยู่ในสุจริตรรรม พระโพธิสัตว์แต่ผู้เดียวออกจากรัมมปูรนครแล้ว ดำเนินไปตามรอยเท้ากุญชรตามลำดับบรรลุถึงเมืองพาราณสี ในกาลเมื่อพระโพธิสัตว์มีอายุได้สิบห้าปี ได้ออกจากเมืองพรหมวตีแล้วมาถึงเมืองพาราณสีนับปีได้ห้าปี รวมอายุพระโพธิสัตว์ได้ยี่สิบปีถ้วน
พระโพธิสัตว์ถึงเมืองพาราณสีแล้ว พบเรือนยายแก่คนหนึ่ง อยู่ในทักษิณทิสาภาคแห่งเมืองจึ่งแวะเข้าไปยังเรือนนั้น หญิงแก่เห็นพระโพธิสัตว์เจ้าจึงถามว่า หลานมาแต่ถิ่นฐานบ้านเมืองใดจึ่งมาถึงที่อยู่ของยาย หลานมาแต่เมืองพรหมวตีอันเป็นที่อยู่ของพระเจ้าพรหมทัต หลานจรมาไกลอย่าเที่ยวไปไหน จงอยู่กับยายที่นี่ วันนี้ยักษ์จะมากินมนุษย์ที่ศาลา ณ เวลากลางคืน ยักษ์นี้พระราชาอนุญาตให้กินมนุษย์มาได้แปดปีแล้ว พระโพธิสัตว์จึ่งไต่ถามเรื่องราวกับยายแก่นั้น ยายแก่จึงเล่าเรื่องราวให้พระโพธิสัตว์ฟัง ดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
ดูกรหลาน วันหนึ่งพระราชาของเราต้องพระประสงค์เนื้อในป่า จึงพร้อมด้วยพลโยธาเสด็จไบสู่ป่า พบเนื้อทรายที่พุ่มไม้ตัวหนึ่ง จึ่งรับสั่งให้พลโยธาล้อมพุ่มไม้นั้นโดยรอบแล้วตรัสว่า เนื้อทรายนี้หนีออกไปได้ข้างผู้ใดเราจะทำโทษแก่ผู้นั้นจงหนัก พวกอำมาตย์ตั้งใจระวังรักษาข้างด้านของตนๆ ไว้มิได้ประมาห เนื้อทรายเห็นพลโยธาเบาบางที่ด้านพระราชา ก็วิ่งหนีออกไปโดยข้างด้านพระราชาๆ ทอดพระเนตรเนื้อหนีออกไปดังนั้น พระองค์แต่ผู้เดียวเสด็จตามไปทัน ทรงฆ่าเนื้อนั้นแล้วแบกเนื้อดำเนินกลับมาถึงต้นไทรต้นหนึ่ง ทรงลำบากเหน็ดเหนื่อยนักจึงหยุดพักอยู่ ณ โคนต้นไทร
/*151คราวนั้นยักษ์ตนหนึ่งสิงสู่อยู่ ณ ต้นไทร เห็นพระราชาประทับนั่งอยู่ ณ ภายใต้ร่มรุกขมูล จึงแสดงกายให้ปรากฏแล้วพูดว่า ท่านเข้ามาใต้ต้นไม้เราจะกินท่านเสีย แน่ะพ่อ ตัวเราเป็นถึงพระราชาพาราณสี ท่านจะกินเรานี้ด้วยเหตุที่เราเข้ามาอาศัยร่มไม้ใด เหตุที่เราเข้ามาอาศัยร่มไม้นั้น หาสมควรที่ท่านจะกินเราไม่ ถึงว่าท่านเป็นพระราชาแล้วก็ตาม เราจะฆ่าท่านกินจริงๆ เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่าไม้ต้นนี้ท้าวเวสสวัณท่านมอบให้เป็นสิทธิแก่เรา ว่าถ้าว่ามนุษย์ก็ดีเดียรัจฉานก็ดี เข้ามาภายใต้เงาไม้ต้นนี้แล้ว ท่านจงฆ่ามนุษย์และเดียรัจฉานเหล่านั้นกินเถิด ดังนี้ เพราะเหตุนั้นเราจึ่งจะกินท่านเสีย
พระราชาทรงทราบเหตุนั้นแล้วสะดุ้งตกพระทัยยิ่งนักจึ่งตรัสว่า แน่ะพ่อยักษ์ ท่านอย่ากินเราเสียเลย ถ้าว่าท่านกินเราเสียแล้ว ท่านก็จะไม่ได้กินคนอื่นอีกต่อไป จงให้ชีวิตแก่เราเถิด เราจะพาท่านไปยังสำนักพลโยธาของเรา ท่านจงบอกเหตุเรื่องนี้ให้แจ้งชัดแก่สำนักพลโยธาทั้งหลาย เราจะให้โยธาสร้างศาลาให้ท่านอยู่ ณ นอกเมือง แล้วจะให้เขาส่งมนุษย์นักโทษกับโภชนะมาให้ท่านกินเป็นนิจกาล
ยักษ์นั้นรับพระราชดำรัสแล้วจึงตามเสด็จไปยังสำนักพลนิกายแล้วประกาศว่า แน่ะอำมาตย์ทั้งหลาย พระราชาของท่านประทานปฏิญาณแก่เราไว้ดังนี้ว่า เราจักสร้างศาลาให้อยู่ ณ ภายนอกเมืองแล้ว จะส่งมนุษย์นักโทษมาให้บริโภค เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายทั้งปวงจงทราบทั่วกันเถิด พระราชาจึ่งเล่าความตั้งแต่ต้นจนปลายให้อำมาตย์ทั้งหลายฟังแล้ว จึงเสด็จเข้าพระนครให้สร้างศาลาไว้ที่ใกล้นคร และได้จัดส่งมนุษย์นักโทษให้ยักษ์บริโภคทุกวันล่วงไปได้แปดปี ยักษ์นั้นจะได้อยู่ที่ศาลาเป็นนิจก็หาไม่ ยักษ์มายังศาลานั้นต่อเมื่อเวลาจะมาบริโภคมนุษย์เท่านั้น
ครั้นกาลนานมา มนุษย์นักโทษในเรือนจำก็หมดสิ้นไปแล้ว พระราชาเสด็จไปยังศาลาบอกแก่ยักษ์ว่า มนุษย์นักโทษไม่มีแล้วจะทำอย่างไร ถ้าว่ามนุษย์นักโทษไม่มีแล้วไซร้ พระองค์จงย่างเนื้อมนุษย์ที่ตายแล้วภายในสิบสี่สิบห้าปีส่งมาให้ข้าพเจ้า ๆ จะบริโภค พระราชาสั่งให้ย่างเนื้อมนุษย์ที่ตายแล้ว ส่งไปให้ยักษ์บริโภคเป็นนิจทุกวันไป ครั้นกาลต่อมากิจที่จะย่างเนื้อมนุษย์ที่ตายนั้นก็ไม่มีแล้ว มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น จึงทูลพระราชาว่า ข้าแต่เทวบพิตรยักษ์ติดตามพระองค์มาถึงที่นี้ ต้องการจะกินพระองค์ ๆ จัดส่งมนุษย์นักโทษบ้าง เนื้อมนุษย์ที่ตายทำให้สุกบ้างไปให้ยักษ์กินสิ้นกาลนานมาแล้ว สิ่งของที่จะ/*152ส่งไปให้ยักษ์กินก็หมดสิ้นลงแล้ว ภัยนั้นได้เกิดขึ้นก็เพราะอาศัยพระองค์เป็นต้นเหตุ ถ้าว่าพระองค์ทรงพระกรุณาข้าพระบาทราษฎรทั้งหลาย จงยอมสละพระองค์เองให้ยักษ์กินเถิด ยักษ์นั้นจะไม่กลับมาทำข่มเหงชาวพระนครอีกต่อไป พระราชาทรงฟังดังนั้น ทรงมหากรุณามหาชนปรารถนาจะสละพระองค์ให้แก่มหายักษ์กิน
ยายแก่เล่าเรื่องราวให้พระโพธิสัตว์ฟังจบตอนที่หนึ่งแล้วจึงเล่าต่อไปอีกว่า ดูกรหลาน พระราชานั้นมีพระราชธิดาองค์หนึ่งพระนามว่าสุวรรณพิมพา กอร์ปด้วยรูปลักษณะโสภายิ่งยอดนารีหาสตรีอื่นในเมืองจะเสมอเหมือนมิได้ พระชันษาพอครบถ้วนสิบหกปี ราชธิดานั้นครั้นสดับทราบว่าพระราชบิดาจะสละพระองค์ให้ยักษ์กิน จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชบิดากราบทูลว่า ข้าแต่พระปิตุราช กระหม่อมฉันจะใคร่สนองคุณพระองค์สละชีวิตแทน ปรารถนาเป็นนางภิกษุณีในศาสนาพระพุทธเจ้าซึ่งจะมาตรัสในกาลภายหน้า พระราชาตรัสว่า ถ้าหากว่าพระลูกยาปรารถนาเป็นนางภิษุณีไซร้ พระบิดาก็จะทำความปรารถนาของลูกยาให้สำเร็จตามประสงค์ แม้ตัวพระบิดาก็ได้ปรารถนาสาวกภูมิในอนาคตกาลเหมือนกัน
ยายแก่เล่าเรื่องให้พระโพธิสัตว์ฟังจบตอนที่สอง แล้วจึงสั่งกำชับว่า ดูกรหลาน วันนี้เวลาราตรี พระราชาจะส่งพระราชธิดาไปยังศาลาให้ราชธิดาคอยอยู่ในศาลานั้นแต่องค์เดียว เพื่อประสงค์จะให้ยักษ์บริโภคเป็นอาหาร หลานอย่าไปเที่ยวที่ไหน ๆ เลย จงอยู่ในเรือนของยายนี้ที่เดียว สีหนาทกุมารได้ยินยายแก่เล่าให้ฟังดังนั้นจึงพูดขึ้นว่า ข้าแต่ยายข้าพเจ้าหากลัวยักษ์นั้นไม่ ถึงว่ายักษ์นั้นจะมีฤทธานุภาพมากสักเท่าไร ข้าพเจ้าหาสะดุ้งตกใจกลัวไม่เลย ข้าพเจ้าอยากจะให้ชีวิตแก่พระราชธิดาๆ จะยอมให้อุปถัมภนาการหรือไม่หนอ ดูกรหลาน ยายยากที่จะรู้จักวาระน้ำจิตของพระราชธิดาได้ ราชธิดานั้นจะให้อุปถัมภนาการหรือไม่นั้น หลานจงตรองดูตามอัธยาศัยของหลานเถิด
พระโพธิสัตว์บริโภคอาหารเย็นในสำนักยายแก่นั้นแล้วจึ่งบอกว่า ข้าแต่ยาย ข้าพเจ้าจะลายายไปศาลาแห่งพระราชธิดา บอกลาแล้วถือเอาไม้เท้าทิพย์แล้วเดินไปใกล้ศาลา เห็นตุ่มน้ำกับผ้าเช็ดเท้าตั้งวางอยู่ที่ศาลา จึ่งทุบตุ่มน้ำและฉีกผ้าเช็ดเท้าเสีย แลไปพบหน้านางสุวรรณพิมพาเข้า พระนางสุวรรณพิมพาราชธิดาได้สดับเสียงทุบตุ่มน้ำและเสียงเท้าก้าวมา จึ่งคิดว่ายักษ์นั้นจะมากินเราแล้ว พระนางก็สิ้นสติสัมปชัญญะ พระโพธิสัตว์จึ่งถามว่า แน่ะกุมาริกา ท่านมาอยู่ทำไมในที่นี้เล่า นางราชธิดาฟังวาจา/*153มหาสัตว์ถามจะแลเห็นตัวก็หาไม่ จึ่งตอบไปด้วยหาสติมิได้ว่า พ่อยักษ์ เรามานั่งอยู่ที่นี้ จักให้ชีวิตต้องการตายแทนพระราชบิดา ท่านจงรีบมากินเราเสียเถิด อย่าทำให้เราประดักประเดิดทนทุกขเวทนาเลย พระโพธิสัตว์สดับดังนั้นจึ่งดำริว่า นางกุมาริกาผู้นี้ปราศจากสติสัมปชัญญะ หมายเราเหมือนยักษ์จะมากินตัว ดำริแล้วก็นึกสลดใจจึ่งพูดบอกว่า แน่ะกุมาริกาตัวข้าพเจ้าหาใช่ยักษ์ไม่ เป็นมนุษย์เช่นเดียวกับท่าน ราชธิดาสดับดังนั้นก็ยังไม่เชื่อจึ่งคิดว่า ยักษ์ตนนี้หวังจะลวงเราจึ่งพูดอย่างนี้ ถ้าหากว่าเราได้เห็นรูปยักษ์จะกลัวมากเราไม่แลดูเสียดีกว่า ราชธิดาเลยไม่แลดูพระโพธิสัตว์ สำคัญว่ายักษ์แล้วพูดว่า พ่อยักษ์ อย่ามาลวงฉันเลย จงมากินฉันแทนพระราชบิดาเสียเดี๋ยวนี้ พระโพธิสัตว์ดำริว่า กุมาริกาคนนี้สิ้นสติสมปฤตีทำตัวเราว่าเป็นยักษ์ ถ้ากระไรเราจะให้นางรู้ว่าเราเป็นชาติมนุษย์ คิดแล้วจึ่งยกมือขึ้นลูบปฤษฎางค์ราชธิดาแล้วพูดว่า แน่ะน้องหญิง พี่เป็นมนุษย์จริง อย่ากริ่งใจสงสัยว่ายักษ์เลย ราชธิดาพอถูกสัมผัสหัตถ์พระโพธิสัตว์อ่อนละมุนเหมือนดังปุยนุ่น จึงทราบชัดว่าผู้นี้หาใช่ยักษ์ไม่ นางก็ค่อยได้สติสมปฤดีขึ้นมา
ครั้นนางรู้ชัดแล้วจึงเหลียวหน้ามาแลดู เห็นรูปร่างพระโพธิสัตว์งามนักก็หายกลัวจึ่งพูดว่า แน่ะพี่ ดิฉันนี้ปรารถนาเป็นนางภิกษุณีในศาสนาพระพุทธเจ้าซึ่งจะมาตรัสในภายหน้า จึงได้สละชีวิตให้ยักษ์กินแทนพระราชบิดา แน่ะน้องหญิง ความจริงพี่จะมาช่วยอุปถัมภ์ให้นางน้องพ้นจากมรณะ นางน้องจะยินดีให้พี่ช่วยหรือไม่ยินดีให้ช่วย ข้าแต่พี่ พี่มีความกรุณาแก่น้องจงช่วยอุปถัมภ์ให้นางน้องพ้นจากมรณะตามอัธยาศัย ถึงว่าตัวน้องก็จะต้องสนองคุณพี่บ้าง เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่ายักษ์นี้ติดตามพระราชบิดามา พระราชบิดาสั่งจัดส่งเนื้อมนุษย์นักโทษบ้าง เนื้อมนุษย์ที่ตายแล้วสิบสี่สิบห้าปีบ้าง ไปให้ยักษ์กิน สิ้นกาลนานมาแล้วถึงแปดปี เดี๋ยวนี้เนื้อมนุษย์ที่ตายแล้วและมนุษย์นักโทษก็หมดไปไม่มีเนื้อจะส่งให้ยักษ์กิน พระราชบิดาของน้องกรุณาแก่มหาชนกลัวว่าจะพากันถึงความวินาศ จึ่งจะสละพระองค์เคงไห้ยักษ์ ตัวของน้องจะสนองคุณพระราชบิดาจึ่งมานั่งอยู่ ณ ศาลานี้ น้องจักให้ชีวิตแทนพระบิดาเพื่อให้ยักษ์กินตัวน้อง แน่ะน้องหญิง ยักษ์นั้นจะมากินน้องเมื่อไร ข้าแต่พี่ ยักษ์นั้นจะมาศาลานี้เมื่อเวลาดึกสงัดเงียบเสียงผู้คน เมื่อราชธิดาสนทนากับพระโพธิสัตว์อยู่ก็พอดีถึงเวลาดึกดื่นเที่ยงคืน
คราวนั้นถึงเวลาดึกแล้ว ยักษ์ตนนั้นออกจากที่อยู่ของตน เดินมาสู่ศาลานั้นเพื่อต้องการจะกินมนุษย์ พระโพธิสัตว์เห็นยักษ์ตนนั้นมาถึงศาลาก็จำได้แน่ว่า ยักษ์ตนนี้/*154เราเคยทรมานแล้ว ในกาลเมื่อเรามีอายุได้เจ็ดปี เราเที่ยวไปในป่ากับมารดาเพื่อแสวงหามูลผลาผล ยักษ์ตนนี้เราทรมานเสียแล้วยังหลบมาอยู่ที่นี้อีก พระโพธิสัตว์จึงร้องตวาดด้วยเสียงดังว่า แน่ะยักษ์คนชั่วร้าย เอ็งยังมาทำอาการอย่างนี้หาควรไม่ เราได้ขอปฏิญาณเอ็งไว้ว่าไม่ให้เอ็งทำกรรมฆ่ามนุษย์ เอ็งก็ให้ปฏิญาณแก่เราไว้ว่า ข้าพเจ้าจะไปอยู่ป่าจักไม่ฆ่ามนุษย์กินอีกต่อไป ก็บัดนี้ไฉนเอ็งจึ่งมาทำกรรมอันไม่สมควรอีกเล่า ข้าแต่เจ้า ข้าพเจ้าให้สัญญาไว้จำเพาะเขตแดนของท่าน ข้าพเจ้ามากินมนุษย์ในที่นี้ต่างหาก ถ้าว่าที่อันนี้เป็นอาณาเขตของท่านไซร้ ข้าพเจ้าต้องโทษแล้ว สมควรที่ท่านจะประหารชีวิตเสีย เชิญท่านฆ่าข้าพเจ้าเสียเดี๋ยวนี้เถิด
พระโพธิสัตว์สดับคำยักษ์พูดดังนั้นจึ่งตอบว่า แน่ะยักษ์ผู้ชั่วร้าย เราฆ่าสัตว์มีชีวิตไม่ได้ เรากลัวต่อเวรกรรมและกลัวแต่จะไปเสวยทุกข์ในอบายภูมิ ข้าแต่เจ้า บัดนี้ข้าพเจ้าหน่ายจากอัตตภาพยักษ์แล้ว ท่านจงฆ่าข้าพเจ้าเสียเถิด ข้าพเจ้ายกเวรกรรมให้แก่ท่าน แน่ะพ่อยักษ์ ถ้าว่าท่านต้องการจะตายไซร้ จงไปชำระกายเสียให้สิ้นมลทิน แล้วบูชาเราด้วยตอกไม้ จงตั้งใจฟังธรรม ณ สำนักเรา ยักษ์ตนนั้นจึงจัดการชำระกายและตกแต่งธรรมาสน์เสร็จ จึ่งเชิญพระโพธิสัตว์ให้แสดงธรรม
พระโพธิสัตว์ขึ้นนั่ง ณ ธรรมาสน์แล้ว จึ่งแสดงเบ็ญจศีลด้วยปัญญาของทนว่า สัตว์มีชีวิตท่านอย่าพึงฆ่า ๑ พัสดุสิ่งของที่เขาไม่ให้แล้วท่านอย่าพึงถือเอา ๑ ความประพฤติผิดในกามทั้งหลายท่านอย่าพึงทำ ๑ คำเท็จไม่จริงท่านอย่าพูด ๑ น้ำทำผู้ดื่มแล้วให้เมาท่านอย่าพึงกิน ๑
พระโพธิสัตว์แสดงลักษณะศีลแล้ว จึงแสดงอานิสงส์แห่งศีลต่อไปว่า แน่ะพ่อยักษ์ นรชนคนใดงดเว้นจากการฆ่าสัตว์มีชีวิตได้ นรชนคนนั้นเบื้องหน้าแต่ทำลายขันธ์แล้ว จะเกิดไปในจาตุมหาราชิกเทวโลกเสวยทิพยสมบัติอันยิ่งด้วยคุณแห่งศีล นรชนใดเป็นผู้งดเว้นจากเจตนาที่จะถือเอาพัสดุสิ่งของที่เขาไม่ให้แล้ว นรชนคนนั้นเบื้องหน้าแต่ทำลายขันธ์แล้ว จะไปเกิดในดาวดึงสเทวโลก เสวยทิพยสมบัติอันไพศาลด้วยกุศลนั้น นรชนคนใดเว้นจากประพฤติผิดในกามเสียได้ นรชนคนนั้นเบื้องหน้าแต่ทำลายขันธ์แล้ว จะไปเกิดในยามาเทวโลก เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ไพศาล นรชนคนใดงดเว้นจากวาจาเท็จเสียได้แล้ว นรชนคนนั้นเบื้องหน้าแต่ทำลายขันธ์ จะไปเกิดในสวรรค์/*155ชั้นดุสิต เสวยทิพยสมบัติใหญ่ นรชนคนใดงดเว้นจากการดื่มน้ำเมาได้แล้ว นรชนคนนั้นเบื้องหน้าแต่กายแตกแล้ว จะไปเกิดไปในสวรรค์ขั้นนิมมารดี เสวยทิพยสมบัติอันมโหหาร แน่ะพ่อยักษ์ ถ้าว่าท่านไม่ต้องการอยู่ในอัตภาพเป็นยักษ์ไซร้ จงจดจำทำศีลลักษณะไว้ในใจ จงอุตส่าห์รักษาศีลให้บริสุทธิ์เป็นอันดี ก็จะไปเกิดในเทวโลกตามซึ่งเราระบุบอกไว้แล้วนั้น
พระโพธิสัตว์ เมื่อจะแสดงโทษแห่งความที่ไม่รักษาศีลต่อไปจึงพูดว่า แน่ะยักษ์ บุคคลผู้ใดมักฆ่าสัตว์ไม่รักษาปาณาติปาตสิกขาบท ผู้นั้นครั้นจุติจากอัตตภาพนี้แล้วจะไปเกิดในสัญชีวนรกเสวยทุกข์เวหนาสิ้นกาลนาน ครั้นตายจากนั้นแล้วจะมาเกิดในมนุษยโลก จะมีอายุสั้นอายุน้อยปราศจากญาติพี่น้องไม่มีใครนับถือต้อนรับ ด้วยโทษปาณาติปาตให้ผล บุคคลผู้ใดยกอรปด้วยโลภลักขโมยทรัพย์สิ่งของเขาคนอื่น ไม่รักษาอทินนาทานสิกขาบท บุคคลผู้นั้นจุติจากมนุษยโลกนี้ไปแล้ว จะไปเกิดในกาลสุตนรถเสวยทุกขเวทนาสิ้นกาลนาน ครั้นพ้นทุกข์จากนรกแล้วจะมาเกิดในมนุษยโลก ก็จะเป็นผู้ไร้ทรัพย์ยากจนเข็ญใจ เพราะโทษอทินนาทาน บุคคลผู้ใดมีจิตผูกพันในภรรยาคนอื่นทำกามมิจฉาจาร ไม่รักษากาเมสุมิจฉาจารสิกขาบท บุคคลผู้นั้นจุติจากมนุษยโลกแล้วจงไปเกิดในโรรุวนรกเสวยมหันตทุกข์สิ้นกาลนาน ครั้นพ้นจากนรกนั้นแล้วจะมาเกิดในมนุษยโลก จะเป็นคนที่รูปวิกล ไม่เป็นที่รักของพวกมนุษย์ด้วยโทษกามมิจฉาจารให้ผล บุคคลผู้ใดกล่าวคำเท็จคำหยาบ ด่าส่อเสียดคำเหลวไหล ไม่รักษามุสาวาทสิกขาบทไว้ บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากมนุษยโลกนี้แล้วจะไปเกิดในมหาโรรุวนรกเสวยมหันตทุกข์อันใหญ่สิ้นกาลนาน ครั้นพ้นจากนรกนั้นแล้วจะเกิดในมนุษยโลก จะเป็นคนมีกลิ่นปากเหม็นเป็นที่น่าเกลียดแห่งพวกมนุษย์ บุคคลผู้ใดยินดีชอบใจดื่มสุราและเมรัย บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากมนุษยโลกไปแล้วจะไปเกิดในดาปนรกเสวยมหันตทุกข์สิ้นกาลนาน ครั้นพ้นจากนรกนั้นแล้วมาเกิดเป็นมนุษย์ จะเป็นคนป่าหาสติสัมปชัญญะมิได้ ด้วยโทษสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานให้ผล ด้วยประการฉะนี้แล
เมื่อจบธรรมเทศนาลง ยักษ์นั้นมาสมาทานศีลมั่นเป็นอันดี ประคองอัญชลีเหนือเศียรเกล้าแล้วกล่าวว่า ข้าแต่เจ้า บัดนี้ข้าพเจ้าสมาทานศีลบริบูรณ์ดีแล้ว ท่านจงฆ่าข้าพเจ้าเสียเถิด ข้าพเจ้าจะจุติจากอัตตภาพนี้ไปเกิดในเทวโลกด้วยผลแห่งเบ็ญจศีล เวรานุเวรจะหามีแก่ท่านไม่ เพราะเหตุว่าข้าพเจ้าอนุญาตแก่ท่านแล้ว พระโพธิสัตว์ดำริว่า ยักษ์ตนนี้มิได้มีจิตตูกเวรแก่เราสละชีวิตให้แก่เรา เราจักทำความสงเคราะห์ให้แก่ยักษ์ตนนี้ ดำริแล้วจึงหยิบไม้เท้าทิพย์ทำข้างโคนชี้ไปให้ตรงยักษ์ ยักษ์นั้นถึงสิ้นชีวิตแล้วไปเกิดเป็น/*156เทวบุตรในดาวดึงสเทวโลก ด้วยผลานิสงส์แห่งเบ็ญจศีล เมื่อยักษ์ตายนั้นเป็นเวลาปัจฉิมยามแห่งราตรี
ราชธิดาสุวรรณพิมพานั้น นั่งฟังตามธรรมเทศนาและเห็นยักษ์ตายไป มีหฤทัยพิศวงจึ่งดำริว่า มาณพผู้นี้มีบุญมากเป็นยอดเยี่ยมบุรุษหาผู้อื่นจะเปรียบมิได้ เรารักมาณพนั้นหนักหนา เราได้มาณพนั้นมาเป็นภัสดาแล้วจักกอปด้วยสิริสวัสดี คิดแล้วจึ่งเข้าไปใกล้ ยกหัตถ์ขึ้นไหว้หมอบลงแทบบาทมูลแล้วพูดว่า ท่านจงเป็นภัสดาของดิฉันเถิด ดิฉันขอยอมตัวเป็นบาทบริจาริกาของท่านต่อไป แน่ะภคินี พี่เป็นลูกคนจนอนาถาหาควรเป็นภัสดาของนางไม่ มารดาบิดาของพี่เกิดในตระกูลต่ำช้า พระนางจะมาผูกสิเนหากะพี่หาสมควรไม่ มนุษย์ที่เกิดในตระกูลเข็ญใจในโลกนี้ คิดปรารถนาหาความอิสระหาถูกต้องกับความเป็นคนเลวไม่ มนุษย์เหล่านั้นชื่อว่าหาปัญญามิได้ ถ้าพี่จะทำความผูกพันกับพระนางไว้ ชนทั้งปวงที่มีปัญญาเขาก็จักครหาติเตียนได้ เพราะอาศัยเหตุที่พระนางมาอยู่ร่วมกับตัวพี่ เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่าพระนางเกิดในอิสริยตระกูลแล้วจักมาอยู่กับพี่ผู้มีตระกูลอันต่ำช้า ข้าแต่พี่ ถ้อยคำของพี่ที่พูดนั้นก็ควรแล้ว ถึงกระนั้นตัวดิฉันจะเป็นภักษาหารของยักษ์แล้ว ดิฉันกลับมาไม่ได้เป็นภักษาหารของยักษ์ ก็เพราะอาศัยพี่ช่วยฆ่ายักษ์ให้ตายเสีย ดิฉันควรเป็นทาสีบำเรอเท้าของพี่ อนึ่งยักษ์ตนนี้ยังไม่ตาย ก็จักทำอันตรายแก่ชาวเมือง มีพระราชบิดามารดาเป็นต้นให้วินาศไป เดี๋ยวนี้พี่กำจัดยักษ์เสียแล้ว ยักษ์นี้จักไม่ทำอันตรายแก่ชาวเมืองอีกต่อไป ตัวพี่จักเป็นที่เลื่อมใสของชาวพระนครมีพระชนกชนนีเป็นต้น ความจริงเมื่อพระราชบิดานำดิฉันมาไว้ที่นี้ก็เพื่อจะให้ยักษ์กิน พระราชบิดานั้นตรัสว่า รุ่งเช้าพระองค์เสด็จมายังศาลานี้แล้วจักทรงทำการปลงศพดิฉัน พระองค์ทรงตรัสเป็นมั่นคง พอรุ่งเช้าพระราชบิดาจะเสด็จออกมาโดยแท้ พี่จงอยู่ที่ศาลานี้ก่อนกว่าพระราชบิดาจะเสด็จมาถึง
พระโพธิสัตว์เจ้าจึ่งดำริว่า นางกุมารีผู้นี้พูดจริง ถึงเรารู้ว่าจริงแล้ว แต่ก็ยังไม่รู้จักอัธยาศัยของพระราชา ดำริแล้วจึ่งพูดกับพระราชธิดาว่า เวลานี้ราตรีก็สว่างแล้ว พี่จะลาภคนีไปก่อน พี่จักฉีกชายผ้าให้ไว้เป็นสำคัญจักไปยังที่อยู่ของพี่ พระโพธิสัตว์พูดดังนั้นแล้วจึ่งฉีกชายผ้าห่มท่อนหนึ่งให้ราชธิดาไว้ ครั้นเมื่อแสงอรุณขึ้นมา พระโพธิสัตว์เห็นพระราชาเสด็จมาแต่ไกล จึ่งบอกกับราชธิดาว่า แน่ะภคนี พี่จักลาไป ณ บัดนี้ พระโพธิสัตว์เดินกลับแต่ที่นั้นไปยังที่อยู่แห่งยายแก่ที่อาศัยอยู่
/*157คราวนั้นพระราชาพร้อมด้วยมหาชน เสด็จไปยังศาลาทอดพระเนตรเห็นราชธิดาสุวรรณพิมพายังดำรงชีพอยู่ และทอดพระเนตรเห็นยักษ์ตายอยู่ที่นั้น ทรงพระเกษมสานต์จุมพิตพระราชธิดาตรัสถามว่า แน่ะแม่ ใครผู้ใดให้ชีวิตแก่ลูกยาและฆ่ายักษ์เสีย ข้าแต่บิดา มีมาณพผู้หนึ่งมาแต่ไหนไม่ทราบเกล้า มาณพผู้นั้นมายังศาลานี้ให้ชีวิตแด่กระหม่อมฉันและแสดงธรรมเทศนาให้ยักษ์ฟัง แล้วนางก็เล่าความทั้งปวงแต่ต้นจนปลายถวายให้พระราชาทราบทุกประการแล้วกราบทูลอีกว่า ข้าแต่บิดา กระหม่อมฉันเห็นคุณของมาณพ ร้องขอมาณพนั้นให้เป็นภัสดา มาณพนั้นก็ไม่ปรารถนาตัวหม่อมฉัน มาณพนั้นฉีกชายผ้าให้ไว้เป็นสำคัญ พึ่งไปจากศาสานี้ก่อนหน้าพระราชบิดาเสด็จมาถึงประเดี๋ยวนี้เอง
มหาชนมีพระราชาเป็นต้นทราบความนั้นแล้ว ก็มีความโสมนัสยินดีนำราชธิดากลับเข้าราชนิเวศนสถาน พระราชมารดากับฝ่ายราชวงค์และอนงค์นาฏกิตถี ทราบว่าพระนางสุวรรณพิมพาหาอันตรายมิได้ ก็พากันไปยังสำนักพระนางสุวรรณพิมพา นางนารีทั้งหลายบางพวกก็ร้องไห้ บางพวกก็ถวายบังคมแออัดยัดเยียดกันไป พระราชาจึ่งบังคับรับสั่งราชบุตรทั้งหลายว่า พวกเจ้าจงไปเที่ยวค้นหามาณพที่มีชายผ้าขาดมาให้เรา เราจักนำมาณพผู้นั้นมาเป็นภัสดาของสุวรรณพิมพาธิดาเรา ราชบุรุษรับสั่งใส่เกล้าแล้วเสาะหามาณพผู้มีชายผ้าขาดตามพระราชโองการตรัส
มาณพทั้งปวง เหล่าพวกที่เกิดในตระกูลทุคตะรู้เรื่องนั้นเข้า ต้องการจะได้ราชธิดามาเป็นบาทบริจาริกา จึ่งพากันฉีกผ้าของตนให้ขาดออกไป ราชบุรุษทั้งหลายนำตัวทุคตะเหล่านั้นไปสู่ราชสำนัก พระราชารับสั่งให้หาราชธิดาเข้ามาตรัสถามว่า บัดนี้แม่จงตรวจดูมาณพเหล่านี้เถิด มาณพเหล่านี้อยู่ในเมืองนี้ มาณพคนไรที่ให้ชีวิตแก่ลูกยาและได้ให้ชายผ้าไว้ ข้าแต่พระบิดา มาณพเหล่านี้เกิดในทุคตตระกูลเป็นคนอนาถาหาปัญญามิได้ มีชาติตระกูลต่ำช้าปรารถนาอิสระพากันฉีกชายผ้าเอาเอง มาณพนั้นจะเป็นเหมือนเช่นมาณพเหล่านี้หามิได้ มาณพนั้นกอร์ปด้วยรูปและลักษณะงาม ออกเดินไปยังทักษิณทิศแห่งเมืองนี้ พระองค์จงเสด็จตามไปยังทิศแห่งเมืองนี้ พระองค์จงเสด็จตามไปยังทิศนั้นก็จะทันมาณพ
พระราชาจึ่งทรงดำริต่อไปว่า มาณพคนนั้นให้สัญญาไว้กับราชธิดาเราเป็นมั่นแม่น ดำริแล้วพระราชาจึ่งเสด็จตามไปยังเบื้องทักษิณแห่งนคร บรรลุถึงเรือนยายแก่แล้วตรัสถามว่า แน่ะยาย ยายพบปะมาณพคนหนึ่งซึ่งอยู่ในบ้านนี้บ้างหรือไม่ ข้าแต่/*158พระมหาราช มาณพอยู่ในเรือนกระหม่อมฉันมีอยู่ผู้หนึ่ง ถ้าพระองค์จะใคร่ทอดพระเนตรมาณพนั้น ขอเชิญเสด็จขึ้นบนเรือนกระหม่อมฉันทอดพระเนตรตามพระอัธยาศัยเถิด พระเจ้าข้า พระราชาจึ่งเสด็จขึ้นเรือนยายแก่ทอดพระเนตรพระโพธิสัตว์ยกหัตถ์ไหว้ตรัสว่า แน่ะพ่อมาณพ เมื่อคืนวันนี้พ่อให้ชีวิตแก่ราชธิดาเราจริงหรือ ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาททำราชธิดาของพระองค์ไม่ให้สิ้นชีพ ณ ศาลาโน้น แน่ะมหาบุรุษ พ่อมีบุญมาก มีบารมีสมภารเต็มแล้ว สามารถอาจกำจัดยักษ์เสียได้ ถ้าหากว่าพ่อมิได้มาไซร้ราชธิดาของเราจะตายเสียในวันวานนี้ เราก็จะต้องตายในวันนี้ เรากับราชธิดาทั้งสองไม่ต้องถึงความตายก็เพราะอาศัยพ่อผู้มีฤทธิเดช บัดนี้พ่อมีคุณแก่เรามากนัก เราจะนำพ่อไปยังราชนิเวศน์ จะอภิเษกกับราชธิดาสุวรรณพิมพาของเรา ให้พ่อครอบครองราชสมบัติ ณ นครนี้
คราวนั้นเสนาบดีจึ่งนำเอาผ้าอันหาค่ามิได้มาผืนหนึ่ง ให้พระโพธิสัตว์ทรงผ้าผืนนั้นแล้ว พระราชาทรงนำสีหนาทกุมารกลับเข้าราชนิเวศน์ทำอภิเษกพระโพธิสัตว์กับด้วยพระราชธิดาเสร็จแล้ว ให้ครอบครองสมบัติในเมืองพาราณสี มีปริมณฑลได้สิบสองโยชน์ สีหนาทกุมารครั้นดำรงราชสมบัติแล้ว จึ่งบังคับสั่งราชบุรุษว่า พวกเจ้าจงพากันไปยังศาลา จงผ่าท้องยักษ์ออกดู นำเอากระดูกที่มีอยู่ในท้องทำให้เป็นกองไว้ที่เดียวกัน ราชบุรุษนั้นทั้งหลายนั้นพากันไปทำตามดำรัสสั่งแล้วมาทูลพระโพธิสัตว์ๆ จึ่งทรงไม้เท้าทิพย์เสด็จไปยังที่กองกระดูกแล้วจึงเอาปลายไม้เท้าชี้ให้ตรงกระดูก ๆ มนุษย์ก็เป็นรูปกายมนุษย์ กระดูกสัตว์เดียรัจฉานก็เป็นรูปกายสัตว์เดียรัจฉาน พากันไปยังที่อยู่ของตน ๆ พระโพธิสัตว์รับสั่งให้เผาศาลานั้นเสียสิ้น และให้ขนกเลวรของยักษ์ไปลอยน้ำเพื่อให้เป็นภักษาหารแห่งฝูงปลาด้วยประการฉะนี้
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์เสวยราชสมบัติสิ้นสามเดือน เตชราชาระลึกขึ้นมาถึงพระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากรัมมปูรนครมายังเชฏฐปูรนคร เข้าไปหาพลังกราชแล้วตรัสว่า แน่ะพลังกราชผู้สหาย สีหนาทกุมารผู้เป็นเจ้านายของเราไปแต่ผู้เดียวเที่ยวเสาะหารอยเท้ากุญชร จะพบก็ดีหรือมิพบก็ดีคงจะกลับมาหาเรา นี่แน่ะสหายได้ยินว่าราชธิดาของพระเจ้ากรุงพาราณสีองค์หนึ่งพระนามว่าสุวรรณพิมพา มีชันษาราวสิบห้าสิบหกปี กอร์ปด้วยอิตถีลักษณะ ทรงรูปโฉมงามเลิศหาสตรีนารีอื่นเสมอเหมือนมิได้ เราทั้งสองมาพากันยกจตุรงคเสนาไปเมืองพาราณสี ทูลขอราชธิดาพระเจ้ากรุงพาราณสีให้เป็น/*159อัครมเหสีแห่งสีหนาทกุมารผู้เป็นนายของเรา มาเถิดเราทั้งสองจักพากันไป ณ กาลบัดนี้ กษัตริย์ทั้งสองคือพระเจ้าเตชราชและพลังกราช ทำปฏิสัณฐารกันแล้วตกลงพร้อมใจกัน ตรวจตราจตุรงคเสนาเสร็จ พากันเสด็จออกจากพระนครโดยอนุกรมลำดับจนบรรลุถึงเมืองพาราณสี ให้หยุดตั้งกองทัพไว้ ณ ภายนอกเมืองก่อน
ครานั้นสีหนาหราช ทรงทราบว่าพระราชาทั้งสองนั้นเสด็จมา จึ่งเสด็จออกไปยังสำนักแห่งสองพระราชาๆ ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์เสด็จมา จึงทำการต้อนรับเชิญให้ประทับ ณ ราชาอาสน์ พระบรมโพธิสัตว์ตรัสถามว่า พระภาติกราชเสด็จมาถึงเมืองนี้ต้องประสงค์อะไรหรือ ข้าแต่เจ้า ข้าพเจ้าทราบข่าวว่าพระราชธิดาของพระเจ้ากรุงพาราณสีพระนามว่าสุวรรณพิมพาทรงรูปโฉมงามนัก ข้าพเจ้ามายังเมืองนี้เพื่อจะขอราชกุมารีให้เป็นอัครมเหสีของท่าน เดี๋ยวนี้พระนางสุวรรณพิมพาได้เป็นอัครมเหสีของข้าพเจ้าแล้ว พระบรมโพธิสัตว์จึงตรัสเล่าเรื่องราวทั้งปวงให้พระราชาทั้งสองทรงทราบ พระราชาทั้งสองพระองค์ทรงพระโสมนัสถวายราชบรรณาการเป็นอันมากแด่พระบรมโพธิสัตว์ เสด็จประทับแรม ณ เมืองพาราณสีสองสามวัน แล้วทูลลาพระบรมโพธิสัตว์กลับยังนครของพระองค์
ต่อนั้นมาพระราชาพรหมทัต เมื่อเสด็จอยู่ ณ พรหมวตีนคร ทรงพระอนุสรณ์ถึงพระบรมโพธิสัตว์ ตรัสให้เชิญนางสุญภาคีผู้มารดาพระโพธิสัตว์เข้ามาปรึกษาว่า สีหนาทกุมารบุตรของแม่สัญจรตามหาบิดาไปนานแล้วจวนจะมาถึง เราตั้งใจไว้จะให้ลูกของแม่ครองราชสมบัติของเรา เพราะว่าเราไม่มีราชบุตรที่จะรักษาวงค์ตระกูลของเราต่อไป บัดนี้เราจะพากันไปเมืองพาราณสีทูลขอราชธิดาของพระเจ้ากรุงพาราณสี พระนามว่าสุวรรณพิมพา เพื่อจะให้เป็นอัครมเหสีของสีหนาทกุมาร พระเจ้าพรหมทัตหารือแล้ว รับสั่งให้เตรียมจตุรงคเสนาแล้ว ส่งนางสุญภาคีผู้มารดาพระมหาสัตว์ล่วงหน้าไปก่อน ส่วนพระองค์มีหมู่จตุรงคเสนาแวดล้อมเสด็จตามไปเบื้องหลัง เสด็จไปจนกระทั่งถึงเมีองพาราณสี ให้หยุดพักกองทัพไว้ ณ ภายนอกเมือง
สีหนาทราชทรงทราบว่าพระเจ้าพรหมทัตเสด็จมา จึงเสด็จออกไปทรงต้อนรับพระเจ้าพรหมหัต แล้วทอดพระเนตรเห็นพระมารดามาพร้อมด้วยนางนารีห้าร้อย จึ่งเสด็จไปวันทนาพระมารดา นางสุญภาคีเห็นบุตรมาหาก็ดีใจ ทำการต้อนรับบุตรแลต่างปฏิสันฐาร พระบรมโพธิสัตว์จึ่งแจ้งอาการทั้งปวงให้มารดาทราบแล้วทูลถามพระเจ้าพรหมทัตว่า /*160พระองค์เสด็จมาเมืองพาราณสีนี้มีความประสงค์สิ่งไรหรือ ข้าพเจ้ากับมารดาจะมาขอพระราชธิดาพระเจ้ากรุงพาราณสี ให้เป็นอัครมเหสีของพ่อ และจะให้ครองราชสมบัติในเมืองพรหมวตี พระราชธิดานั้นได้เป็นอัครมเหสีของกระหม่อมฉันแล้ว กระหม่อมฉันถึงความเป็นอิสรภาพเสวยราชสมบัติ มีเครื่องบรรณาการนับเป็นโกฏิทุกวันทุกปี มีอำนาจแผ่ไปในพระนครพาราณสีมีมณฑลได้ ๑๒ โยชน์
พระเจ้าพรหมทัตทรงสดับดังนั้นจึ่งทรงพระดำริว่า สีหนาทกุมารนี้มีบารมีเต็มเปี่ยมแล้วจึ่งได้มหาสมบัติอย่างนี้ เมื่อก่อนเราประสงค์จะยกทรัพย์สมบัติของเราให้สีหนาทกุมาร ราชสมบัติของเรานั้นหาถึงเสี้ยวส่วนราชสมบัติเมืองพาราณสีนี้ไม่ เพราะเหตุว่าบรรณาการในเมืองเราน้อยนัก บรรณาการที่เก็บได้ถึงโกฏิหนึ่งต่อล่วงไปถึงสามปีหรือสี่ปีเราจึ่งได้ เราจะขอสีหนาทกุมารไปให้ครองราชสมบัติเมืองเรา ข้อนี้ยังหาสมควรไม่ ทรงดำริแล้วจึ่งตรัสว่า พ่อสีหนาทกุมาร เดิมข้าพเจ้าตั้งใจจะให้ราชสมบัติในเมืองของข้าพเจ้าแก่พ่อ ความปรารถนานั้นจะไม่เป็นผลสำเร็จ พ่อจงเป็นอิสระอยู่เมืองนี้เถิด ข้าพเจ้าขอยกราชสมบัติเมืองพรหมวตีให้แก่พ่ออีก พ่อจงกรุณาเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้าด้วย ถ้าหากว่าหมู่ปัจจามิตรจะมาแต่ที่ไหน พ่อจงช่วยป้องกันอย่าให้ปัจจามิตรทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าได้เลย พระเจ้าพรหมหัตขอปฏิญาณไว้ต่อพระมหาสัตว์แล้ว จึ่งมอบพระมารดาให้ไว้แล้วลากลับไปยังพระนครของพระองค์ พระบรมโพธิสัตว์รับพระมารดาไว้เชิญให้อยู่ในเรือนหลวง จึ่งนำหญิงที่เจริญวัยมาให้อยู่กับพระมารดาในพระราชนิเวศน์
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์นั้นดำรงราชย์แล้ว มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นในเมืองนั้น มีความเกษมสานต์ตั้งอยู่ในราโชวาชพระมหาสัตว์ต่างก็ไม่เบียดเบียนและมิได้พยาบาทซึ่งกันและกัน ทำใจให้เป็นที่รักใคร่เสมอหน้า มีแต่ความสุขสำราญนิราศอุปัทวันตราย ด้วยบุญสมภารแห่งพระมหาสัตว์เจ้า จำเดิมแต่นั้นมา พระราชาทั้ง ๒ คือ เตชราชและพลังกราช เสด็จกลับมายังเชฏฐปูรและรัมมปูร แล้วถึงปีใหม่ได้นำมหาบรรณาการมาถวายพระบรมโพธิสัตว์เสมอทุกปีไป เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ครองราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสีแล้ว คุณกิติศัพท์ก็เลื่องลือปรากฏไปในบ้านนิคมและราชธานีน้อยใหญ่ ชนทั้งหลายเหล่าใด ถูกยักษ์กินเนื้อเหลืออยู่แต่กระดูก ชนเหล่านั้นรอดชีวิตคืนมาด้วยอานุภาพไม้เท้าทิพย์ของพระโพธิสัตว์ พากันกลับไปยังที่อยู่ของตนมีราชธานีเป็นต้น เลื่อมใสต่อคุณพระโพธิสัตว์ จึ่งทำคุณให้ปรากฏทั่วไปในสากลชมพูทวีปด้วยประการฉะนี้
/*161คราวนั้นนั้นท้าวพระยาในโสฬสมหานคร พากันนำเครื่องมหาบรรณาการและดอกไม้เงินดอกไม้ทองมาถวายพระโพธิสัตว์เจ้า และตั้งอยู่ในราโชวาทมีหฤทัยอันสงบระงับ ด้วยบุญญานุภาพแห่งพระโพธิสัตว์ แล้วทูลลากลับไปยังนครของตน ๆ พวกยักษ์ทั้งหลายที่ได้พรมาแต่สำนักท้าวเวสสวัณ ก็ไม่อาจทำการข่มเหงมนุษย์ชาวเมืองนั้น ๆ ได้ เพราะตั้งอยู่ในโอวาทพระมหาสัตว์เจ้า พากันไปเฝ้าท้าวเวสสวัณ ถวายคืนพรนั้นเสียเลยมิได้เข่นฆ่าพวกมนุษย์ต่อไป
คราวนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงทราบเรื่องนั้นแล้วทรงโสมนัสให้สาธุการแก่พระมหาสัตว์ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ แล้วบอกแก่เทวดาในฉกามาวจรเทวโลกว่า มาริสา ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ ท่านจงมาเถิด เราจะไปสู่สำนักสีหนาทกุมารพุทธังกูร ท้าวสหัสสเนตรพาฉกามาวจรเทวดาไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ วิงวอนพระโพธิสัตว์ให้แสดงธรรม มิใช่ฉทามาวจรเทวดาจะไปแต่เท่านั้นก็หาไม่ โสฬสมหาพรหมก็ชวนกันมาฟังธรรมของพระบรมโพธิสัตว์ ๆ ยังเทวดาและท้าวมหาพรหมให้ตั้งอยู่ในโอวาทของพระองค์ และให้ตั้งอยู่ในเบ็ญจศีลครุฑรรม หมู่เทวดาแสะมหาพรหมตั้งอยู่ในโอวาทานุศาสนธรรมของพระบรมโพธิสัตว์แล้ว ก็พากันลากลับไปยังที่อยู่ของตน ๆ มนุษย์ชาวชมพูทวีปทั้งปวงมีพระราชาเป็นต้น บรรดาที่ตั้งอยู่ในโอวาทพระมหาสัตว์แล้ว ก็อยู่เป็นสุขสำราญปราศจากภยูปัทวะ
เตน การเณน ด้วยเหตุนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาทรงพระมหากรุณาแก่สัตว์ จึ่งทรงตรัสแสดงธรรมแก่บริษัทสี่มีภิกษุบริษัทเป็นต้นว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเล่าทำอกุศลด้วยไตรทวาร บุคคลเหล่านั้นจะได้เสวยทุกข์เวทนาในโลกนี้ เมื่อจุติจากโลกนี้ไปแล้วย่อมไปเสวยทุกข์ใหญ่ในอบายภูมิ นรชนดนใดตั้งอยู่ในกุศลธรรมมีทานและศีลเป็นต้น นรชนคนนั้นจะได้เสวยสุขทุกคืนวัน เมื่อทำลายขันธ์แล้วก็จะไปเสวยทิพยสมบัติในเทวโลก เหมือนมหาชนที่ตั้งอยู่ในโอวาทพระโพธิสัตว์แล้วฉะนั้น
ดูกรภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายเหล่าใดกอร์ปด้วยกุศลเจตนาพากันบำเพ็ญกุศลมีทานและศีลเป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายเหล่านั้นครั้นจุติจากมนุษยโลกนี้แล้ว ย่อมไปเกิดในเทวโลกและพรหมโลก ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลปางก่อน โลกสาม (คือ มนุษย์ ๑ เทวดา ๑ พรหม ๑ ) ย่อมมาประชุมในสำนักเราตถาตตโดยแท้แล
---
/*162อิทํ สีหนาทชาตกํ สตฺถา สมาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำสีหนาทชาดกนี้มาแล้วจึ่งทรงประกาศสัจจธรรม เมื่อจบสัจจธรรม แล้วทำจตุบริษัทให้ตั้งอยู่ในมรรคผล มีพระโสดาปัตติผลเป็นต้น พระทศพลจึงประมวลชาดกว่า กฎุมพีในครั้งนั้นได้เกิดเป็นเทวบุตร พระเจ้าพรหมทัตในครั้งนั้นกลับชาติมาคือจุลเถระ พระเจ้าสังกัสสราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสีวลีเถระ พระเจ้าสหัสสราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคืออุทายีเถระ พระเจ้ารัมมปูรราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือโกณฑัญญเถระ ยักษ์ที่เป็นเจ้าของไม้เท้าทิพย์นั้นกลับชาติมาคือพระองคุลิมาลเถระ พระเจ้าเตชราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระโมคคัลลานะ พลังกราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสาริบุตรเถระ ยักษ์ผู้รักษาเมืองพาราณสีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระฉันนเถระ ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระอนุรุทธ ยายแก่ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางกีสาโคตมี พระเจ้ากรุงพาราณสีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระอานนท์ พลาหกเทวบุตรในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระเจ้าสุทโธทนมหาราช นางสุญภาคีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระพิมพายโสธรา พระเจ้าสีหนาทราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือเราผู้ตถาคต เทียวแล
สีหนาทชาดกจบ
๓. สุวรรณสังขชาดก
สจฺจํ กิเรวมาหํสูติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อนาถปิณฺฑิกสฺสาราเม อตฺตโน วราย ปริสกนฺตํ เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อันเป็นอารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดี ทรงพระปรารภภิกษุเทวทัต ผู้ขวนขวายอยู่เพื่อจะปลงพระชนม์ของพระองค์เป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า สจฺจํ กิเรวมาหํสุ ดังนี้เป็นอาทิ ดำเนินความในนิทานวจนะว่า
กิร ดังได้สดับฟังมาว่า ภิกษุเทวทัตนั้นเป็นโอรสแห่งสุปพุทธสากยราช ครั้นบรรพชาในพุทธศาสนาแล้ว พยายามคอยจะฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้า คราวหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายประชุมสนทนากัน ณ โรงธรรมสภาดังนี้ว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเทวทัตเป็นผู้หยาบช้าสาหัสนัก คิดจักพยายามฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา สมเด็จพระศาสตาจารย์เจ้าเมื่อประทับอยู่ ณ คันธกุฏี ทรงสดับกถาเรื่องนั้นด้วยทิพโสตธาตุ จึ่งเสด็จออกจากคันธกุฏีไปประทับ ณ บวรพุทธาอาสน์แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมพูดกันด้วยเรื่องอะไร พระภิกษุทั้งหลายจึ่งกราบทูลว่า ข้าพระบาททั้งหลายประชุมพูดกันด้วยเรื่องเทวทัตพยายามจะฆ่าพระองค์อย่างนี้ จึ่งมีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเทวทัตจะได้พยายามฆ่าตถาคตแต่ในเดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ถึงในกาลปางก่อนเธอก็พยายามตามฆ่าตถาคตมาแล้ว ตรัสดังนี้แล้วจึ่งนำเรื่องราวที่ภพน้อยใหญ่กำบังไว้มาอ้าง ดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
/*164อตีเต ภิกฺขเว พฺรหฺมนคร ฯลฯ รชฺชํ กาเรสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่ล่วงมาแล้วนาน มีพระราชาองค์หนึ่งพระนามว่า พรหมทัต ดำรงราชสมบัติอยู่ ณ พรหมนคร พระเจ้ากรุงพรหมทัตนั้น มีราชกัญญาเป็นอัครมเหสีซ้ายขวาสององค์ มเหสีขวานั้นพระนามว่าจันทาเทวี มเหสีซ้ายนั้นยังไม่ปรากฏว่านามใด ราชกัญญาซ้ายขวานั้นเป็นที่โปรดปรานของพระราชายิ่งกว่านารีอื่นๆ คราวนั้นพระบรมโพธิสัตว์ยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏ จุติจากเทวโลกแล้วได้เกิดในครรภ์แห่งมเหสีขวาของพระเจ้ากรุงพรหมทัต
วันที่พระโพธิสัตว์มาปฏิสนธินั้น พระนางจันทาเทวีบรรทมหลับอยู่ ณ แท่นที่สิริไสยาสน์ พอเวลาจวนจะใกล้รุ่งสว่างนางทรงพระสุบินไปว่า พระอาทิตย์เปล่งรัศมีแผ่ไปในทุศานุทิศแล้ววนเวียนสิเนรุบรรพตสามรอบ มาตกต้องพระทรวงของพระนางจันทาเทวี ๆ ก็ตกพระทัยตื่น ครั้นเวลาราตรีสว่างแล้ว พระนางจันทาเทวีจึงสรงน้ำชำระกายเสร็จแล้วก็เข้าไปสู่ที่เฝ้า ถวายบังคมแล้วทูลเล่าความฝันนั้นให้ทรงทราบ ในคืนวันเดียวกันนั้น พระมเหสีซ้ายบรรทมหลับเหนือที่สิริไสยาสน์ พอเวลาจวนจะใกล้สว่างนางก็ทรงสุบินไปว่าท้าววาสพเจ้าพิภพดาวดึงส์ ทรงประทานดอกจำปาทองให้แก่นางเทวีแล้วก็เสด็จกลับไป นางเทวีรับดอกจำปาทองนั้นไว้แล้วก็เชยชมชื่นชูพระทัย นางเทวีตื่นขึ้นแล้วสรงน้ำชำระกายเสร็จแล้วจึ่งเข้าไปสู่ที่เฝ้า ถวายบังคมแล้วทูลเล่าเรื่องความฝันนั้นให้ทรงทราบ พระเจ้ากรุงพรหมทัตทรงสดับความฝันของราชเทวีทั้งสองนั้นแล้ว รับสั่งให้หาตัวเนมิตกาจารย์เข้ามาเฝ้า เล่าลักษณะความฝันสองเรื่องนั้นให้ฟัง เนมิตกาจารย์จึ่งพยากรณ์ถวายว่า ซึ่งพระนางจันทาเทวีฝ่ายขวา ฝันเห็นพระอาทิตย์เปล่งรัศมีวนเวียนสิเนรุบรรพตสามรอบ แล้วกลับมาตกต้องพระทรวงพระราชเทวี พระสุบินข้อนี้ส่อให้เห็นว่า พระราชเทวีนั้นจักได้ราชโอรส ทรงพระรูปโฉมงามเลิศหาผู้ใดจะเสมอมิได้ ก็ส่วนพระราชเทวีซ้ายนั้นฝันเห็นพระอินทร์ประทานดอกจำปาทองให้เทวี ความฝันข้อนี้ส่อให้เห็นว่า พระราชเทวีซ้ายจักได้พระราชธิดาทรงรูปสิริโสภาหานารีอื่นจะเสมอเหมือนมิได้ แต่นั้นมาพระราชเทวีซ้ายนั้น จึงมีนามปรากฏว่าสุวรรณจัมปากเทวี ด้วยประการฉะนี้แล
พระเจ้ากรุงพรหมหัตทรงพระโสมนัส ตรัสประทานเรือนหลวงเป็นที่สบายให้แก่ราชเทวีสององค์ ด้วยพระประสงค์จะให้ราชเทวีรักษาครรภ์ไว้ให้ดี ต่อนั้นมาพระเจ้ากรุงพรหมทัตมีพระประสงค์จะให้สร้างเบญจกกุธภัณฑ์ไว้ท่า สำหรับจะได้ทำราชาภิเษกพระราชบุตร (ต่อเมื่อมีชันษาอันสมควร) แล้วพระองค์รำพึงต่อไปอีกว่า /*165กุมารที่มาเกิดนี้จักได้สืบวงศ์สกุลต่อไป ทรงดำริแล้วจึงรับสั่งให้พนักงานจัดสร้างเบญจกกุธภัณฑ์ไว้พร้อมเสร็จทุกอย่าง
คราวนั้น สุวรรณจัมปากเทวีมเหสีฝ่ายซ้ายเมื่อได้สดับคำเนมิตกาจารย์ทำนายสุบินว่าตนจะได้ราชธิดา กลับมานอนตรึกตรองไปว่า ทำอย่างไรเราจะให้พระราชาขับไล่นางจันทาเทวีเสียได้หนอ เราคนเดียวไม่มีคู่คิดที่ไหนจะอาจคิดอุบายเรื่องนี้ให้สำเร็จได้ คิดแล้วจึ่งไปหาท่านปาลกเสนาบดีเล่าความเรื่องนั้นให้เสนาบดีฟังว่า เนมิตกาจารย์เขาทำนายไว้ว่านางจันทาเทวีตั้งครรภ์แล้ว สัตว์อยู่ในครรภ์นั้นจะเป็นราชโอรส ส่วนดิฉันตั้งครรภ์แล้วทารกซึ่งอยู่ในครรภ์นั้นจะเป็นราชธิดา ถ้าว่าเป็นจริงเหมือนดังว่านี้ไซร้ พระราชาจักทำความรักใคร่นางจันทาเทวีมากกว่าดิฉันถึงร้อยเท่าพันเท่า ดิฉันจักไม่เป็นที่เอิบอาบพระหฤทัยของพระราชา ดิฉันจักทำอุบายอย่างไรดีจึงจะตั้งอยู่ในขัตติยวงศ์และดำรงอยู่ในราชสมบัติ เมื่อใดดิฉันจักมีอิสริยยศปรากฏแล้ว เมื่อนั้นตัวท่านก็จักได้เป็นมหาเสนาบดี ท่านจงช่วยคิดหาอุบายให้ดิฉันด้วย ทำไฉนจักให้พระราชาขับไล่นางจันทาเทวีไปเสียจากราชนิเวศน์ได้ ดิฉันได้เป็นอิสระในขัตติยวงศ์แล้ว ดิฉันจักอุปถัมภ์ให้ท่านได้ยศและกิตติศัพท์อย่างสูงสุด ปาลกเสนาบดีจึงทูลสนองราชเทวีฝ่ายซ้ายว่า พระนางเธออย่าพรั่นพรึงเลย ข้าพเจ้าจะหาอุบายไห้พระราชาขับไล่นางจันทาเสียให้ได้ การที่จะขับไล่นางจันทานี้ไม่ยากเลย เรื่องนี้เป็นภารธุระของข้าพเจ้าเอง นางสุวรรณจัมปากเทวีปรึกษาตกลงกันแล้วจึงกลับมายังที่อยู่ของตนตามเดิม
อยู่มาวันหนึ่ง ท่านปาลกเสนาบดีเข้าไปสู่ที่เฝ้าพระเจ้าพรหมหัตถวายบังคมแล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระนางจันทาเทวีจะมีใจซื่อตรงต่อพระองค์ก็หาไม่ ย่อมไปเสพกามคุณกับชนชาติต่ำช้า พระนางจันทาเทวีนั้นประพฤติการณ์การหาสมควรไม่ เมื่อลับหลังพระองค์ไปแล้วประพฤติอนาจารเหมือนหญิงรุ่น ๆ สาวบ้าง เหมือนหญิงหม้ายบ้าง และหาเกรงกลัวพระราชอาญาฝ่าพระบาทไม่ เห็นว่าพระนางจันทานั้นไม่ควรจะให้อยู่ในราชนิเวศน์ต่อไป เมื่อท่านปาลกเสนาบดีทูลยุยงอย่างนี้แล้วก็กลับไป พระนางสุวรรณจัมปากเทวีจึ่งสวนเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วทูลยุยงเสริมคำเสนาบดีอีกว่า ข้าแต่พระมหาราช ถ้อยคำของปาลกเสนาบดีที่กราบทูลนั้นหาเหลวไหลไม่จริงทีเดียว นางจันทาเทวีนั้นจะตั้งใจบำเรอพระองค์ตามธรรมดาหามิได้ มักทำกรรมลามกด้วยบุรุษคนเลว นางจันทาเทวีมีครรภ์นั้น จะได้เกิดด้วยอำนาจสัมภวของพระองค์/*166เดียวหามิได้ ย่อมสาธารณ์ทั่วไปกับบุรุษชาวเมืองด้วยกัน พระเจ้ากรุงพรหมทัตทรงสดับถ้อยคำปาลกเสนาบดีและนางสุวรรณจัมปากเทวีทูลบรรยายนั้น หาทรงวิจารณ์โทษของนางจันทาเทวีให้ได้ความเท็จจริงก่อนไม่ ทรงกริ้วกราดเป็นกำลัง จึ่งรับสั่งให้ขับไล่นางจันทาเทวีไปให้เสียจากนิเวศน์เรือนหลวง
พระนางจันทาเทวีนั้นหาที่พึ่งบ่มิได้ ดำเนินพลางทางกรรแสงไห้ว่า แต่ก่อนเราทำอกุศลกรรมสิ่งใดไว้ จึงได้มาเสวยความทุกข์อย่างใหญ่ฉะนี้ พวกนักสนมและพนักงานทั้งหลาย สดับฟังสำเนียงพระนางจันทาเทวีปริเทวนาดำเนินจากอิฏฐคารกาลครั้งนั้น พากันร้องไห้ล้มกลิ้งเกลือกอยู่ไปมา เหมือนไม้รังอันถูกลมยุคันธวาตพัดผันให้ล้มระเนนไปฉะนั้น พระนางจันทาเทวีจึ่งทำอัญชลีกรแก่เทพดาผู้รักษาราชนิเวศน์แล้ว จึ่งมีเสาวนีย์ตรัสแก่พวกหญิงผู้สัมพันธวงศ์ของตนว่า ท่านทั้งหลายจงอยู่ดีกินดีและอย่ามีความประมาท ดิฉันขอลาท่านทั้งหลายไปเสวยมหันตทุกข์ตามกรรมที่เราทำไว้ นางกล่าวรำลาดังนี้แล้วดำเนินไปแต่ผู้เดียวอนาถาหาที่พึ่งและเพื่อนมิได้
น่าสมเพชเวทนาพระนางจันทาเทวี เมื่อครั้งยังอยู่ในราชนิเวศน์อันสะพรั่งพร้อมด้วยอิฏฐาคาร พระนางเธอเคยทรงสุวรรณปาทุกาและสีวิกากาญจน์ อนึ่งเล่า พระนางเธอเคยประพรมสรีรกายด้วยน้ำหอมและจุณจันทร์ และเสยสางพระเกศด้วยน้ำมันหอมประดับกายงามสง่า ตั้งแต่นางถูกขับไล่ออกมา หามีเครื่องหอมประปรุงไม่ มีกายอันเหม็นสาบเหงื่อไหลอาบทั่วสรีราพยพ ขมุกคะมอมไปด้วยละอองผงธุลี ดำเนินพลางปริเทวนาไปจนได้พบตายายสองคนเข้า
ตายายสองคนนั้นครั้นเห็นพระนางจันทาเทวี จึงพากันเข้าไปใกล้ไต่ถามว่า แน่ะนางผู้เจริญ แม่อยู่ที่ไหนทำไม่จึ่งอนาถามาคนเดียวนี่จะไปไหนต่อไป พระนางจันทาเทวีจึงบอกว่า ข้าแต่ท่านตายายดิฉันเป็นมเหสีฝ่ายขวาของพระเจ้าพรหมทัต ๆ โปรดปรานข้าพเจ้ามาก นางสุวรรณจัมปากเทวีฝ่ายซ้าย เห็นดิฉันเป็นที่โปรดปรานของพระราชา แกล้งทูลยุยงให้พระราชาขับไล่ดิฉันเสียจากราชนิเวศน์ ตายายทราบเหตุแล้วนึกสมเพชและนึกดีใจ จึ่งพาพระนางจันทาเทวีมาเลี้ยงไว้ยังเรือน พระนางจันทาเทวีอาศัยตายายอยู่ต่อมาจนทรงครรภ์ได้หกเดือน
/*167ครั้งนั้นแล พระบรมโพธิสัตว์เมื่ออยู่ในครรภ์พระมารดาพิจารณาดูมารดา เห็นพระมารดาเสวยความทุกข์มากนัก จึ่งดำริว่าพระมารดาของเราพลัดพรากจากเมืองมาเป็นผู้อนาถาหาญาติพี่น้องมิได้น่ากรุณานัก ถ้าหากว่าเราจะพึงเกิดด้วยสัณฐานเป็นรูปทองไซร้ พระมารดาจักเลี้ยงเราลำบากกว่าก่อนได้ร้อยเท่าพันเท่าส่วน ถ้ากระไรเราควรจักแปลงกายให้เป็นรูปหอยสังข์เสียเถิด คิดแล้วก็ทำสัจจาธิษฐานกลายไปเป็นรูปสังข์ทอง เมื่ออยู่ในครรภ์มารดาครบสิบเดือน รูปสังข์ทองนั้นจึ่งออกจากครรภ์มารดางดงามยิ่งนัก พระนางจันทาเทวีจึงชำระคัพมลทินด้วยวารีแล้ว จึ่งรักษาพระมหาสัตว์อยู่สิ้นกาลนาน
วันหนึ่งจึ่งพระนางจันทาเทวีเสด็จไปสู่ป่าด้วยกิจอันหนึ่ง พระสุวรรณสังข์โพธิสัตว์ออกจากรูปหอยสังข์แล้ว ทำการปัดกวาดเรือนและที่นอนของมารดาแล้วก็เข้าไปยังที่อยู่แห่งรูปหอยสังข์ตามเดิม ครั้นพระนางจันทาเทวีกลับจากป่า เห็นเรือนอันกวาดปัดไว้ดีมีจิตโสมนัสจึงกำหนดนิ่งไว้ในหทัย หาได้บอกให้ใคร ๆ รู้ไม่ วันหนึ่งจึงนางจันทาเทวีเสด็จไปป่าด้วยกิจอันหนึ่งอีก พระบรมโพธิสัตว์จึ่งออกจากรูปหอยสังข์ปัดกวาดที่นอนในห้องเรือนและเก็บจำสิ่งของที่กระจาย ลำดับไว้ในที่อันสมควรแล้วก็กลับเข้าไปยังที่อยู่ของตน พระนางจันทาเทวีเมื่อกลับมาเห็นดังนั้นก็อัศจรรย์ใจ ไม่รู้จักเหตุที่โอรสกระทำไว้ให้จึ่งดำริว่า นี่อัศจรรย์นักอะไรจักมีแก่เรา คิดแล้วก็หาได้บอกให้ใครรู้ไม่ วันหนึ่งจึ่งพระนางจันทาเทวีทำอาการเหมือนจะไปป่า แง้มประตูเรือนไว้หน่อยหนึ่งแล้วก็ไป แล้วนางหวนกลับมาซ่อนตัวอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง เพื่ออยากจะรู้ซึ่งเหตุนั้น
คราวนั้นพระสุวรรณสังข์เห็นมารดาไปแล้ว จึ่งออกจากที่อยู่ของตนไปปัดกวาดเรือนและที่นอนของมารดา พระนางจันทาเทวีเห็นโอรสออกจากรูปสังข์แล้วกวาดที่เรือนอยู่ ทรงรูปโฉมงามยวดยิ่งหาคนอื่นเสมอมิได้ เกิดความดีใจวิ่งมาโดยเร็ว ตรงเข้ากอดจุมพิตโอรสแล้วตรัสว่า พ่อสุวรรณสังขกุมาร พ่อเป็นโอรสของพระราชา พระราชบิดาของพ่อมีมเหสีสองนาง พระราชเทวีมารดาเลี้ยงนั้นอิจฉามารดา ทูลยุยงให้พระราชาขับไล่มารดาเสียจากราชนิเวศน์ พระนางจันทาเล่าเรื่องราวให้โอรสฟังแล้วดำริว่า ถ้าหากว่าโอรสของเราจักเป็นหอยสังข์อยู่อย่างนี้ คนเราจักพูด ๆ กันไปต่าง ๆ นานา คิดแล้วจึงเอาหอยสังข์นั้นทุบเสียให้แตก เก็บเอาเปลือกหอยเผาไฟเสีย
/*168พระสุวรรณสังขกุมารเห็นมารดาทำอย่างนั้น จึ่งพูดว่า ข้าแต่พระมารดาเหตุไร พระมารดาจึ่งทุบหอยสังข์ซึ่งมีของทิพย์อยู่ภายในเสียเล่า ถ้าหากว่าภัยจักมีแก่ข้าพเจ้าไซร้ ใครจักเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้าได้ พระนางจันทาจึ่งชี้แจงเรื่องราวให้โอรสฟังว่า พ่อบุตรสุดที่รักของมารดา ตัวพ่อพร้อมด้วยรูปลักษณะมีบุญมากนัก ใคร ๆ จักไม่อาจผจญพ่อได้ เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่าเมื่อแรกพ่อมาปฏิสนธิมารดาได้ฝันเห็นเป็นเครื่องมั่นใจ นางจึ่งเล่าความฝันตั้งต้นจนถึงเนมิตกาจารย์ทำนายไว้แล้ว พระนางเธอจึงตรัสปลอบเอาใจโอรสว่าพ่อมีรูปงามสูงสุดเป็นยอดเยี่ยม มนุษย์ใคร ๆ จักไม่ชนะพ่อไปได้ จำเดิมแต่นั้นมา พระนางจันทาเทวีก็ตั้งใจถนอมเลี้ยงพระบรมโพธิสัตว์ไว้มิให้อนาทร
คราวนั้นประชาราษฎร เห็นสังขราชกุมารผู้รูปงามหาคนอื่นจะเหมือนมิได้ พากันสรรเสริญยกย่องว่าประเสริฐในโลก กิตติศัพท์นั้นก็เลื่องลือไปถึงพระกรรณพระเจ้ากรุงพรหมหัต ๆ ทรงพระโสมนัสจึ่งตรัสบังคับพวกอำมาตย์ว่า ท่านทั้งหลายจงประดับม้าสินธพด้วยสรรพากรณ์ แล้วพร้อมด้วยพลนิกรออกไปรับโอรสกับราชเทวีของเราเข้ามา ณ บัดนี้ อำมาตย์ทั้งหลายจึ่งพากันออกไปจัดการเสร็จตามกระแสรับสั่ง พระนางจันทาเทวีเสด็จมาถึงพร้อมด้วยพระสุวรรณสังข์ ก็เสด็จประทับอยู่ ณ ราชวังเหมือนดังก่อนเก่า พระเจ้ากรุงพรหมหัตรับสั่งให้เชิญพระสุวรรณสังข์เข้ามาเฝ้า ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ ทรงกอดและให้ประทับบนพระเพลา จุมพิตเศียรเกล้าแล้วภิรมย์ขมเชยยิ่งนักหนา
ส่วนสุวรรณจัมปากเทวี เห็นพระราชาทรงปรีดาภิรมย์ด้วยราชโอรส นางก็มีจิตริษยาตั้งหน้าพยายามแสวงหาโทษแก่พระโพธิสัตว์และนางจันทาเทวี ประสงค์จะให้ถึงความพินาศ วันหนึ่งนางสุวรรณจัมปากเทวีทราบว่าพระโพธิสัตว์เกิดภายในหอยสังข์ นางนึกขึ้นได้ว่าได้อุบายเรื่องนี้มีแก่เราหละ แล้วนางก็เข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่เทวดา นางจันทาเทวีเป็นหญิงกาลกัณณีออกลูกเป็นหอยสังข์ ฝ่ายปาลกเสนาบดีก็ทูลซ้ำใส่โทษต่าง ๆ แก่พระนางจันทาเทวีต่อหน้าพระที่นั่งอีก
พระเจ้ากรุงพรหมทัตหามีปรีชาไม่ หลงเชื่อถ้อยคำเสนาบดีและนางสุวรรณจัมปากเทวี ทรงพระพิโรธอย่างใหญ่จึ่งบังคับรับสั่งอำมาตย์ว่า พวกอำมาตย์จงช่วยกันผูกแพให้ใหญ่ เอานางจันทากับกุมารใส่ไว้ในแพไปลอยเสียในแม่น้ำคงคา ฝ่ายพระนางจันทาเทวีและชนชาวบุรีทราบเหตุนั้นแล้วก็พากันร่ำร้องไห้ยกใหญ่
/*169เตน วุตฺตํํ เพราะเหตุนั้น พระบรมศาสดาพระองค์ได้ถึงสัมโพธิญาณแล้ว จึ่งนำเหตุเรื่องนั้นมาแสดงธรรมแก่พระสารีบุตรอันมีใจจริยาปิฎกปกรณ์ว่า1 ดูกรธรรมเสนาบดีสารีบุตร เมื่อกาลครั้งก่อนเราผู้ตถาคตยังเสวงหาพระโพธิญาณอยู่ ได้เกิดเป็นราชโอรสแห่งพระเจ้าพรหมทัต ณ พรหมบุรีนคร พระราชานั้นหลงเชื่อถ้อยคำราชเทวีผู้ใจบาป นำเราตถาคตกับพระมารดาไปลอยแพเสียในกระแสน้ำคงคา คราวนั้นพวกอำมาตย์และราษฎรทั้งหลายประชุมกัน ณ หน้าพระลานหลวง พากันทูลขอพระบรมโพธิสัตว์ไว้ พระราชาก็มิได้ประทานให้ พากันร้องไห้ล้มลง ณ ปฐพี เหมือนป่ารังอันถูกลมยุคันธวาตพัดให้ล้มลงฉะนั้น กาลเมื่อใดพวกอำมาตย์เข้าจับเราตถาคตกับมารดาใส่เข้าไว้ในแพใหญ่ กาลเมื่อนั้นมหัศจรรย์ก็เกิดเป็นโกลาหล เมทนีดลอันหน้าได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ก็เกิดหวั่นไหวปานประหนึ่งว่าจะโศกเศร้า พระยาเขาสิเนรุเป็นที่พึ่งของโลกก็อ่อนเอนอยู่ไปมา เปรียบดังยอดหวายฉะนั้น ฝนก็ตกลงมาแต่เบื้องบน สาครก็คำรณร้องก้องสนั่น เหมือนดังช้างอันเมามันฉะนั้น บรรดาหมู่สัตว์ดิรัจฉานทั้งปวงก็เกิดความกรุณาใหญ่ ด้วยประการฉะนี้
โส อุลุมฺโป ความว่าแพนั้นลอยไปตามกระแสน้ำคงคาช้านานด้วยบุรพกุศลกรรมของพระราชเทวีและพระโพธิสัตว์ มีลมพายุใหญ่พัดทำให้แพแตกออกไป พระนางจันทาเทวีได้ไม้ที่แพแตกนั้นท่อนหนึ่งเกาะลอยไป ทอดพระเนตรเห็นไม้ต้นหนึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งมียอดประลงมาใกล้น้ำ นางจึงพยายามว่ายไปด้วยกำลังแรง จับยอดไม้นั้นไว้ได้มั่นค่อย ๆ ไต่ขึ้นไปถึงคบไม้ นั่งนึกถึงโอรสแล้วทรงโสกายกใหญ่ นางก็เลยนั่งอยู่ ณ ต้นไม้ที่ฝั่งคงคาใกล้มัททราชบุรี
คราวนั้น เศรษฐีคนหนึ่งนามว่าธนญชัยมีสมบัติมากอยู่ในมัททราชบุรี วันนั้นทาสีของธนญชัยเศรษฐี ไปเที่ยวตามฝั่งคงคาด้วยกิจธุระอย่างหนึ่ง ไปพบพระนางจันทาเทวีร้องไห้อยู่บนคบไม้ จึงเดินเข้าไปใกล้ร้องถามว่า แม่ทำไมจึ่งนั่งร้องไห้อยู่ที่นี้ แน่ะแม่ดิฉันเป็นมเหสีของพระเจ้าพรหมทัตเจ้าเมืองพรหมบุรี นางเทวีจึงเล่าเรื่องราวทั้งปวงให้ทาสีนั้นฟังตามลำดับแต่ต้นมา ทาสีนั้นทราบเรื่องราว จึ่งรับพระราชเทวีนำมายังมัททราชบุรี ครั้นถึงจึ่งเล่าเรื่องราวให้ธนญชัยเศรษฐีนายของตนฟัง ธนญชัยเศรษฐีสดับทราบความ/*170แล้วบอกให้ทาสีพาตัวพระราชเทวีมาแล้วทำความต้อนรับด้วยวาจาน่ารักใคร่ ชวนให้พระราชเทวีอยู่ด้วยกันกับตน พระนางจันทาเทวีรับรองว่าสาธุแล้วก็อยู่ในเรือนเศรษฐีนั้นต่อไป ธนญชัยเศรษฐีจึงตั้งพระราชเทวีให้เป็นแม่ครัวของตน แต่นั้นมาพระนางจันทาเทวีอาศัยเศรษฐีนั้นเลี้ยงชีพอยู่เป็นสุขทุกทิวาราตรี
คราวนั้น พระโพธิสัตว์หน่อพระพุทธเจ้า เมื่อลอยมากับแพถูกลมร้ายพัดแพแตกแล้ว ได้พลัดจากกันกับมารดาเสวยทุกขเวทนาอยู่ในมหาสมุทร ด้วยเดชบุญของพระมหาบุรุษนั้น นาคพิภพแสดงความร้อนปรากฏขึ้น พระยานาคเจ้าของพิภพขึ้นจากนาคพิภพไปยังมหาสมุทร นิรมิตเรือทองขึ้นลำหนึ่งจัดแจงแต่งเรือนมียอดเจ็ดยอด (บุษบก) ไว้ในท่ามกลางเรือทอง นำเรือนั้นไปใกล้พระมหาสัตว์ อุ้มพระมหาสัตว์ขึ้นเรือได้ให้นั่งอยู่ในกูฎาคาร แล้วปล่อยให้เรือนั้นลอยไป สุวรรณนาวาลอยไปถึงเกาะแห่งหนึ่ง เกาะนั้นมีต้นไม้ดกดาดไปด้วยดอกและผลน่ารื่นรมย์ ระงมไปด้วยเสียงมยุรโกญจาเสนาะเพราะจับใจ อาจเปลื้องความโศกออกเสียได้เมื่อมีผู้มาเห็น
พระสุวรรณสังขกุมารขึ้นจากสุวรรณนาวาได้แล้ว ดำเนินชมไม้ต่าง ๆ ออกจากที่นั้นไปเห็นสระแห่งหนึ่ง สะพรั่งไปด้วยบัวแดงและบัวขาว ฝูงเต่าปลาแหวกว่ายอยู่คลาคล่ำ ชมดอกไม้ที่ริมฝั่งนทีแล้วดำเนินแต่นั้นไป จึงได้พบพระฤษีองค์หนึ่งนั่งเจริญจตุพรหมวิหารอยู่ ณ อาศรม จึ่งดำเนินเข้าไปใกล้ยกหัตถ์ไหว้นั่งอยู่ส่วนหนึ่ง พระฤษีนั้นครั้นเห็นสุวรรณกุมารก็ดีใจจึ่งซักถามว่า พ่อมาณพคนเดียวโดดอนาถามาธุระสิ่งไรหรือ พระโพธิสัตว์ทำการปราศรัยแล้วแจ้งว่า ข้าแต่พระฤษีผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นราชโอรสพระเจ้าพรหมทัต ณ พรหมบุรีนคร พระราชานั้นจับข้าพเจ้ากับมารดาใส่ในแพใหญ่ลอยเสียในคงคา เมื่อแพลอยมาถูกลมพัดแพแตก พลัดกับมารดาลอยมาตามกระแสคงคา พญานาคมีความกรุณามายกข้าพเจ้าขึ้นไว้ในเรือทอง ข้าพเจ้ามาถึงสำนักพระผู้เป็นเจ้าด้วยเรือทองลำนั้น ถ้าหากว่ามรรคาที่จะเดินไปยังเมืองทั้งปวงมีอยู่ไซร้ พระผู้เป็นเจ้าจงโปรดบอกมรรคานั้นให้แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด
พระดาบสจึ่งพูดว่า ถ้าหากว่าพ่อจักไปทางเมืองพาราณสีมรรคาก็มีไป แต่มรรคานั้นเป็นที่อยู่ของหมู่ยักษ์ พระดาบสผู้เจริญ ถ้ามรรคาใดไปสวัสดีไซร้ ขอท่านบอกมรรคานั้นให้ข้าพเจ้า พ่อมาณพผู้เจริญ ถ้าหากว่าพ่อจะไปเมืองพาราณสีไซร้ พ่อจงไปตาม/*171ทางกระแสน้ำก่อนแล้ว พ่อจักไปพบเมืองยักษินีในระวางทาง ยักษินีเหล่านั้นพบพ่อแล้วจักลงมาจับเอาพ่อไป แต่ไม่อาจทำอันตรายแก่พ่อได้ บอกแล้วจึ่งพร้อมด้วยพระโพธิสัตว์ไปถึงเรือทองซึ่งจอดอยู่ท่าน้ำให้พระโพธิสัตว์นั่งในกูฎาคารแล้วปล่อยลอยไปตามกระแสคงคา ไม่นานนักก็บรรลุถึงเมืองยักษ์ ในรัฐประเทศนั้นพญายักษ์เจ้านายของพวกยักษ์ทำกาลกิริยาไปแล้ว นางยักษินีผู้เทวีได้รักษาเมืองอยู่กับยักษินีบริวาร พวกยักขินีเหล่านั้นพบพระโพธิสัตว์ลอยมาตามกระแสคงคา จึ่งพากันลงน้ำเพื่อจะจับเอาพระโพธิสัตว์มากิน แต่หาอาจกินพระโพธิสัตว์ได้ไม่ มหานทีก็กำเริบเป็นคลื่นใหญ่ ท่วมทับยักษินีทั้งหลายให้กระเด็นไปไกลได้พันวา (ถึงแก่ความตายเสียเป็นอันมาก) นางยักษินีพวกที่เหล็กจากตายสะดุ้งตกใจกลัวนัก พากันไปสู่สำนักยักขเทวีแล้วบอกเล่า พระแม่เจ้า สุวรรณนาวากับกุมารน้อยลอยมาในคงคา พวกข้าพเจ้าทั้งปวงรีบลงน้ำจะไปจับกุมารนั้นมาปรารถนาจะให้แก่แม่เจ้า น้ำในคงคากำเริบเป็นคลื่นใหญ่ นางยักษินีจมน้ำตายเสียเป็นอันมากด้วยกำลังน้ำพัดไป
ยักษินีเทวีนั้นครั้นได้ฟังแล้วจึงคิดว่า เมื่อก่อนๆ ราชสามีของเรายังครองราชสมบัติอยู่ ไม่เคยมีอัศจรรย์เลย เมื่อราชสามีทิวงคตไปแล้วมีอัศจรรย์ขึ้นได้ ควรเราจักไปที่ท่าน้ำตรวจเหตุการณ์นั้นดู คิดแล้วก็ไปยังท่าน้ำเห็นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ ณ กูฎาคาร สมบูรณ์ด้วยสิริวิลาสเลิศหาผู้อื่นจะเสมอมิได้ นางยักษินีมีความรักใคร่เหมือนลูกอันเกิดในอุทร จึ่งโดดลงไปในคงคารับเอาพระโพธิสัตว์นำมาเลี้ยงไว้ในราชนิเวศน์สิ้นกาลช้านาน
วันหนึ่ง ยักขเทวีเคล้าคลึงบุตรเลี้ยงให้นั่งเหนือตักแล้วปลอบว่า พ่อลูกรักของมารดา มารดาเลี้ยงพ่อไว้ให้ประดับเครื่องประดับเหล่านี้ และจะให้สตรีพันนางอภิบาลพ่อไว้ในราชนิเวศน์เป็นนิจมิได้คิดจะให้พ่อไปที่อื่น พูดดังนี้แล้วจึ่งเก็บสมบัติทั้งปวงที่มีอยู่ ณ ปราสาทซ่อนไว้เสียให้ดี จึ่งส่งสุวรรณวลัยกับแหวนก้อยให้พระโพธิสัตว์ประดับแล้วกล่าวว่า พ่อลูกรักของมารดา พ่อจงเจริญสิริสวัสดิ์อยู่ในเมืองยักษ์จนถึงอายุได้ร้อยยี่สิบปีเถิด มารดาไม่เห็นคนอื่นนอกพ่อผู้เดียวแล้วที่จะรับกเลวรของมารดาไว้ได้ แต่นั้นมายักขเทวีให้โอวาทแก่พระโพธิสัตว์ว่า พ่อลูกรักของมารดา พ่ออย่าไปภายนอกปราสาทและมรรคาสวนทิศอุดร พ่ออย่าจรไปเล่น ณ ปราสาทชั้นบนเลยเป็นอันขาด แล้วเรียกสตรีทั้งหลายมาสั่งว่า เราจักไปป่าพวกเจ้าอยู่ข้างหลังจงระวังลูกเราให้ดี สั่งแล้วก็ลงจากปราสาทไปสู่ป่าจับสัตว์ต่าง ๆ กินเป็นอาหาร
/*172พระสุวรรณสังขกุมาร เมื่อยักขเทวีผู้มารดาเลี้ยงไปแล้วจึงดำริว่า มารดาเราห้ามไม่ให้เราไป ณ ปราสาทชั้นบนด้วยเหตุอย่างไร กับสั่งไว้ไม่ให้เราไปสวนด้วยเหตุอย่างไร คิดดังนี้แล้วครั้นถึงเวลาเย็นก็ดำเนินไปชมสวนเล่น เห็นกระดูกที่ยักษินีกินเนื้อแล้วกองอยู่เกลื่อนกลาดก็เกิดความสลดจิตยิ่งนัก พระโพธิสัตว์กลับจากสวนแล้วก็เลยขึ้นไปยังปราสาทชั้นหน เห็นบ่อเงินบ่อทองล้วนเป็นน้ำทิพย์ใส และได้เห็นเกือกทองทั้งคู่กับเกราะรูปคนป่า (รูปเงาะ) อันน่าเกลียดน่ากลัว กับเห็นพระขรรค์ด้ามแก้ว แล้วคิดว่า ทิพาภรณ์ที่เราประดับนี้เป็นของเลว คิดแล้วจึงสวมรูปเงาะป่าเข้ากับกาย แล้วเหน็บพระขรรค์เข้ากับเอวเอาเกือกทองสวมเข้ากับเท้า ทำเหมือนท่ากุมารเหาะเล่นในปราสาทนั้น เมื่อจะกลับจึ่งเปลื้องเครื่องประดับเสียแล้วเดินออกมาทางเก่า จึ่งเอานิ้วก้อยจุ่มลงในบ่อน้ำทอง นิ้วก้อยนั้นก็เป็นสีทองไป ขัดสีเท่าใดก็หาหายสีทองไม่ ยิ่งถูก็ยิ่งผ่องหนักไป พระโพธิสัตว์จึ่งเอาผ้าขี้ริ้วพันนิ้วก้อยไว้ประสงค์จะไม่ให้คนอื่นรู้ แล้วก็ลงจากปราสาทชั้นบนไปยังที่อยู่ของตน
ครั้นถึงเวลาเย็น ยักขเทวีกลับมาแต่ป่าจึงถามสตรีพี่เลี้ยงว่า แน่ะพวกสาวใช้ เมื่อเราไปแล้วกุมารถูกของเราเขาไปเที่ยวที่ไหนบ้างหรือไม่ ข้าแต่แม่เจ้า กุมารนี้กล้าหาญนัก ตั้งแต่แม่เจ้าไปแล้วก็เที่ยวไปในที่ต่าง ๆ กุมารนี้เกรงกลัวแม่เจ้าผู้เดียวเท่านั้น พวกข้าพเจ้าห้ามเท่าไรก็ไม่ฟังเสียง นางยักขเทวีจึงเรียกพระสุวรรณสังข์เข้ามา เห็นนิ้วก้อยพันผ้าขี้ริ้วอยู่จึ่งถามว่า เหตุไรพ่อจึ่งเอาผ้าขี้ริ้วพันนิ้วก้อยไว้ นิ้วของข้าพเจ้าถูกมีดน้อยบาด จึงเอาผ้าขี้ริ้วพันไว้ ไหนจงแก้ออกดูที ความทุกขเวทนาอันใดมีเราจักพิจารณาดูทุกขเวทนานั้น พูดแล้วนางยักขเทวีจึ่งแก้ผ้าพันออกเห็นนิ้วก้อยนั้นมีสีเป็นทอง นางจึ่งถ่มน้ำลายรดนิ้วก้อย ๆ ที่มีสีทองนั้นก็หายไปทันที
ตั้งแต่นั้นมา นางยักขเทวีพร่ำสอนพระโพธิสัตว์ให้ตั้งอยู่ในโอวาท และตั้งใจอภิบาลทำรุงไว้สิ้นกาลนานนักหนา จนนางมีกายาซูบผอมเพราะอดอยากลำบากด้วยไม่ค่อยได้เนื้อสดมากิน วันหนึ่งจึ่งยักขเทวีเรียกพระโพธิสัตว์มาสั่งว่า พ่อลูกรักของมารดา ๆ จะไปป่าเที่ยวหาอาหาร พ่อจงอยู่เป็นสุขเถิดหนา พ่ออย่าเที่ยวซนไป สอนสั่งแล้วก็ไปป่าแสวงหาเนื้อเพื่อเป็นอาหาร
คราวนั้น พระโพธิสัตว์เมื่อยักขินีไปป่าแล้วจึ่งคิดว่า เมื่อเราอยู่ที่นี้จะมีประโยชน์อะไร เราจักประดับกายด้วยทิพาภรณ์แล้วหนีมารดาเลี้ยงไปเสียดีกว่าอยู่ /*173คิดแล้วจึ่งขึ้นไปบนปราสาทชั้นบนลงอาบน้ำทิพย์ในบ่อทอง สกลกายก็ผุดผ่องเป็นทองไปหมด แล้วสวมเกราะรูปเงาะป่าเข้ากับกาย เหน็บพระขรรค์ด้ามแก้วแล้วสอดเท้าเข้าในเกือกทอง จึ่งเหาะออกไปตามช่องสีหบัญชรลอยไปในอากาศ จนบรรลุถึงแว่นแคว้นแดนเมืองตักสิลา ได้เห็นบรรณศาลาหลังหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่นอกเมือง ณ ฝั่งฝากโน้นใกล้แม่น้ำแห่งหนึ่งจึงเหาะข้ามนทีไปอาศัยอยู่ ณ บรรณศาลานั้น
นางยักขเทวีแสวงหาอาหารในป่า ถึงเวลาเย็นก็กลับมายังปราสาทของตน ไม่เห็นสุวรรณสังข์บุตรเลี้ยงแล้วถามว่า แน่ะสาวใช้ ลูกของเราหายไปไหน ข้าแต่แม่เจ้า พวกข้าพเจ้าไม่รู้ว่ากุมารไปข้างไหน ยักขเทวีสดับคำสาวใช้บอกดังนั้น มีหฤทัยเร่าร้อนไม่อาจดำรงกายอยู่ได้ ร้องไห้หาไปในอุทยานแล้วกลับขึ้นมาค้นที่ปราสาทชั้นบนก็มิได้เห็น นางนึกว่าลูกของเราเห็นจักหนีเราไปแล้ว นางจึ่งตรวจดูของทิพย์สามอย่าง คือ เกราะรูปเงาะป่า ๑ เกือกทองทั้งคู่ ๑ พระขรรค์ด้ามแก้ว ๑ หายไปมิได้เห็น จึงเข้าใจชัดว่าลูกรักของเราหนีไปจริงแล้ว นางทั้งรักทั้งแค้นแสนอาลัยร้องไห้หาแล้วเหาะติดตามมาทางอากาศจนถึงนที (คือฟากนี้เป็นแดนของยักษ์) นางมองไปเห็นพระสุวรรณสังข์เธอนั่งอยู่ศาลาฝั่งน้ำโน้น (คือฝั่งโน้นเป็นแดนมนุษย์เมืองตักสิลา) ยักขเทวีก็มิอาจเหาะข้ามแม่น้ำนั้นได้ นั่งอยู่ในฝั่งนทีฟากนี้แล้วปลอบลูกด้วยปิยวาจาว่า พ่อลูกรักของแม่ดังดวงใจ เชิญพ่อกลับไปกับมารดาเถิด พ่อโกรธเคืองมารดาด้วยข้อไรจึงได้หนีมา มารดาตั้งใจจะรับรองกเลวระของพ่อไว้ และตั้งใจจะยกสรรพสมบัติและสาวใช้ทั้งปวงให้แก่พ่อ พ่อจะได้ดำรงวงศ์ประเพณีของมารดาต่อไป
ในที่นี้มีคำถามเข้ามาว่า ยักขเทวีมีฤทธิ์มาก เหตุไรจึ่งไม่อาจเหาะข้ามนทีไปได้ มีคำแก้ว่า ยักขเทวีนั้นเหาะไปได้เท่าที่เขตแดนของตนเท่านั้น ไม่อาจเหาะไปนอกเขตแดนของตนได้ นางจึ่งนั่งร้องไห้อยู่ที่ฝั่งนทีฟากนี้ พระสุวรรณสังขกุมาร ได้สดับเสียงยักขมารดาร้องไห้และวิงวอนให้พระองค์กลับ พระองค์จึ่งร้องตอบว่า ข้าพเจ้าไม่อาจอยู่กับมารดาได้ เชิญมารดากลับเสียเถิด ข้าพเจ้าเคยมาเป็นบุตรของมารดาเท่านี้เอง ถ้าหากว่าข้าพเจ้ากลับไปก็จักได้ความละอายในสำนักพวกสาวใช้ มารดาจงกลับไปเสวยสมบัติปกครองชาวรัฐวาสีให้เป็นสุขสำราญเถิด ข้าพเจ้าจักไม่กลับไปกับมารดาจริงแล้ว พ่อลูกรักของแม่ ถ้าหากว่าพ่อไม่กลับไปกับแม่ไซร้ แม่ก็จักตายอยู่ที่นี้ พ่อจงมาเรียนเอาทิพมนต์ไป แม่จะให้ทิพมนต์แก่พ่อ จะได้เอาไปไว้เป็นที่พึ่งต่อไปภายหน้า
/*174พระสุวรรณสังขกุมาร สดับฟังมารดาบอกให้เรียนทิพมนต์ก็ดีใจ จึ่งให้ยักขเทวีบอกคัมภีร์มนต์เรียนได้แล้วจึ่งถามว่า มนต์นี้มีประโยชน์อย่างไร ดูกรพ่อ มนต์นี้มีอิทธิวิธีวิเศษนัก ถ้าหากว่าพ่อต้องการปลาหรือเนื้อไซร้ พ่อจงร่ายมนต์เป่าไปอย่างนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายเหล่าใด จะเป็นปลาก็ดีเนื้อก็ดีบรรดามีในน้ำและในป่า สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ถ้าว่ามีกรรมได้ทำไว้แล้วจงมาสู่สำนักเรา ถ้าว่าไม่ได้ทำกรรมไว้และไม่ควรจะตายจงพากันหนีไปเสียที่อื่น พระสุวรรณสังขกุมารเรียนมนต์ได้ก็บอกลายักขเทวีผู้มารดาว่า ข้าแต่มารดา เชิญมารดากลับไปเมืองจงมีอายุเจริญยิ่งนาน ข้าพเจ้าจักพรากจากมารดาแล้ว แต่นี้ไปนานลูกแก้วจักไม่ได้กลับมาเห็นมารดาอีกต่อไป พระสุวรรณสังขกุมารลามารดาแล้วก็เหาะลอยไปในอากาศ
ยักขเทวีเห็นพระสุวรรณสังข์กำลังเหาะไป เกิดความโศกใหญ่จนถึงตายไปในที่นั้น ครั้นตายแล้วก็ได้ไปเกิดในวิมาน ณ ดาวดึงส์สถานเทวโลก ในที่นี้มีคำถามว่า ยักขเทวีนั้น ประพฤติลามกฆ่าสัตว์กินจนตลอดชีวิต ตายแล้วได้ไปเกิดในเทวโลกเพราะเหตุไร พระอรรถถถาจารย์กล่าวแก้ว่า ยักขเทวีนั้นมีบุญได้ทำไว้ในปางก่อน และได้มาสโมสรกับพระโพธิสัตว์ผู้เป็นสาธุสัปบุรุษผู้บำเพ็ญบารมี และยักขเทวีผูกพันฉันทสิเนหากับพระโพธิสัตว์มั่นจนถึงวันตาย เพราะเหตุนั้น ยักขเทวีจุติจากอัตตภาพยักษ์แล้วจึงไปบังเกิดในดาวดึงส์เทวโลกด้วยประการฉะนี้
คราวนั้น พระโพธิสัตว์เห็นยักขินีมารดาตายแล้ว จึ่งกลับมาดูรู้ว่าตายจริง จึงเก็บเอาฟืนทำจิตรกรยกศพมารดาขึ้นบนจิตรกรแล้วจึ่งเอาไฟเผากเลวระของมารดาจนไหม้ ทำปทักษิณสามรอบเสร็จก็เสด็จลอยไปในอากาศ ทรงตรวจดูเมืองน้อยเมืองใหญ่ เห็นเมืองพาราณสีเกษมสุขด้วยโภชนาหารดี จึ่งลงจากอากาศดำเนินไป ถึงบ้าน ๆ หนึ่งซึ่งอยู่ใกล้ ๆ เมืองพาราณสี เข้าไปหานายคามโภชกในบ้านนั้น นายคามโภชกเห็นพระโพธิสัตว์มีรูปเหมือนเงาะป่าจึงถามว่า แน่ะหลานน้อย พ่อมาแต่ไหน ข้าแต่นายคามโภชก ข้าพเจ้าหาที่พึ่งมิได้เที่ยวมาหาเลี้ยงชีพ แน่ะหลานน้อย พ่ออย่าไปที่อื่นเลย จงอยู่กับเรา ๆ จะรับเลี้ยงพ่อไว้ นายคามโภชกจัดแจงโภชนะให้พระโพธิสัตว์บริโภคแล้ว จึ่งห่อข้าวให้กับพระสุวรรณสังขกุมารห่อหนึ่ง แล้วให้ไปเลี้ยงโคกับเด็กเลี้ยงโคทุกวัน พวกเด็กเลี้ยงโค/*175เห็นพระสุวรรณสังขกุมาร รูปแปลกเหมือนเงาะป่า บางคนก็หมิ่นประมาท บางคนก็กล่าวท้าทายว่า เจ้ามาณพรูปชั่วช้า เจ้าจงมาเล่นขลุบกับพวกเรา พวกเด็กเลี้ยงโคเล่นขลุบอยู่กับพระโพธิสัตว์ แม้แต่คนหนึ่งก็ไม่อาจทำให้พระโพธิสัตว์แพ้ได้ ครั้นเวลาเย็นพากันกลับมาบ้านแล้ว ไปชวนพระโพธิสัตว์เล่นขลุบอีก ต้องการจะให้พวกตนชนะ เมื่อเล่นขลุบกันก็ไม่อาจทำให้พระโพธิสัตว์แพ้ได้ ก็เกิดโทมนัสน้อยใจทุกคน
วันหนึ่งพวกเด็กเลี้ยงโคไปหาพระโพธิสัตว์พูดว่า เจ้าฉลาดในการเล่นขลุบ ขอให้พวกเราเรียนบ้าง พวกเราเรียนได้ชำนาญแล้ว แต่นี้ไปเราไปเลี้ยงโคแล้วจะให้ข้าวห่อเจ้ากินทุกวันๆ พระโพธิสัตว์นั้นยอมให้โคปาลทารกเรียนวิชาเล่นขลุบ ทำให้ฉลาดดี โคปาลทารกก็ดีใจ เมื่อไปยังที่เลี้ยงโคแล้วจึ่งแบ่งห่อข้าวของตนให้เป็นสองส่วน แล้วให้พระโพธิสัตว์บริโภคส่วนหนึ่งทุก ๆ วัน
คราวนั้นแล พระราชาองค์หนึ่งครองราชสมบัติอยู่ ณ เมืองพาราณสี สมบูรณ์ด้วยเกียติยศและบริวารยศหาพระราชาองค์อื่นจะเสมอมิได้ พระราชานั้นมีพระราชธิดาเจ็ดนางทรงรูปโฉมงามเลิศล้ำนารี พระเชฏฐาชธิดาหกนางนั้นมีภัสดาแล้ว แต่พระกนิษฐาธิดาสุดท้องนั้นยังหามีภัสดาไม่ พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงดำริว่า ธิดาของเราหกนางมีภัสดาไปหมดแล้ว แต่นางคันธาเทวีลูกสุดท้องของเรายังหามีภัสดาไม่ เราจักทำอาวาหมงคลให้นางคันธาเสียและจักทำชนชาวนครชนบทปราศจากมลทิน (คือจะไม่ให้ใครนินทาต่อไปในภายหน้าได้ ) ดำริแล้วจึ่งรับสั่งให้หาตัวมหาเสนาและราชโอรสนัดดาท้าวพระยา บรรดาอยู่ในราชอาณาจักรมาประชุมกันแล้วจึ่งดำรัสว่า ท่านทั้งหลายจงประดับกายให้เหมือน ๆ กัน พาพวกเสนาพลนิกายออกจากนครต่างๆ มาประชุมกัน ณ หน้าพระลานที่เมืองนี้ (เราจักให้ราชธิดาเลือกภัสดาเอาตามชอบใจ)
มหาชนมีราชโอรสเป็นต้น ก็มีความโสมนัสหรรษาปรารถนาจะได้ราชเทวีเป็นมเหสี ต่างก็ตกแต่งประดับกายแล้วมาประชุมกัน ณ หน้าพระลานหลวง พระเจ้ากรุงพาราณสีให้เชิญราชธิดาคันธาเทวีมากับนารีบริวารแล้วรับสั่งให้เลือกสามีตามชอบใจ ราชธิดาคันธาเทวีเมื่อจะเลือกสามีนั้น เห็นมหาชนมีราชโอรสเป็นต้นก็ไม่ชอบใจตน จึ่งทูลพระราชบิดาว่า ข้าแต่เทวดา มหาชนบรรดาที่มาประชุมกันเหล่านี้ หาเป็นที่รักใคร่อาบใจของหม่อมฉันไม่ พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงได้ฟังดังนั้น ก็กริ้วยกใหญ่ตรัสตวาดว่า /*176อีหญิงทมิฬหีนชาติ เราปรารถนาจะทำอาวาหมงคลให้ ได้เรียกมหาชนมีราชโอรสเป็นต้น มีรูปร่างโสภณมามากมาย เจ้าจะเลือกเอาสักคนหนึ่งก็ไม่ได้เจียวหรือ
พระเจ้ากรุงพาราณสีจึ่งตรัสถามพวกชาวเมืองว่า พวกชาวเมืองได้เห็นและได้รู้ว่าบุรุษคนใดหนึ่ง ซึ่งมาแต่ที่อื่นมาอยู่เมืองนี้มีข้างหรือไม่ ข้าแต่พระมหาราช มีทุคตบุรุษคนหนึ่งรูปผิดมนุษย์ธรรมดา สกลกายาวิกลน่าชังรูปเหมือนเงาะป่า บัดนี้อาศัยนายคามโภชกเลี้ยงชีวิตด้วยกิจรับจ้างเลี้ยงโค พระเจ้ากรุงพาราณสีจึ่งตรัสบอกกะราชธิดาว่า ดูกรคันธาเทวี เดี๋ยวนี้มีบุรุษคนหนึ่งรูปร่างพิกลน่าชังอาศัยนายคามโภชกเลี้ยงชีวิต ถ้าเจ้าไม่ขอบใจมหาชนมีราชโอรสเป็นต้นไซร้ เราจะให้นำเจ้าเงาะป่านั้นมาทำให้เป็นภัสดาของเจ้าจะเอาหรือไม่ ราชธิดาคัณธาเทวีสดับโองการดังนั้น ให้มีจิตรักใคร่ในพระโพธิสัตว์จึงตอบโองการว่า ขอพระองค์จงให้รับตัวเจ้าเงาะป่ามาเถิดพระเจ้าข้า พระราชาจึ่งสั่งอำมาตย์ว่า พวกเจ้าจงไปนำเอาตัวเจ้าเงาะป่ามาให้เรา ณ บัดนี้ อำมาตย์ถวายบังคมแล้วก็พากันไป
ในกาลเมื่ออำมาตย์จะไปรับเอาตัวพระโพธิสัตว์มา คืนวันนั้นเวลาจะใกล้รุ่ง พระโพธิสัตว์ฝันเห็นว่าพระองค์ได้ลงไปอาบน้ำในสระอโนดาต พระโพธิสัตว์ตื่นขึ้นแล้วก็คิดว่า ความฝันที่เราเห็นแล้วนี้เป็นมงคลดีนักหนา พวกอำมาตย์พากันไปถึงบ้านนั้นแล้วจึ่งเข้าไปหานายคามโภชกแจ้งว่า แน่ะนายคามโภชก พระราชารับสั่งให้นำตัวเจ้าเงาะป่าลูกจ้างของท่านไป จะทรงให้ราชธิดาเลือกหาสามีเอาตามชอบใจ ใช่จะให้ตัวเงาะป่าไปแต่คนเดียวก็หาไม่ ชาวเมืองนี้และราชโอรสราชนัดดาท้าวพระยาทั้งปวง ก็รับสั่งให้ไปประชุมเลือกด้วย
พระสุวรรณสังขกุมารได้ฟังอำมาตย์พูดดังนั้นจึ่งตอบว่า ข้าพเจ้าผู้อนาถาถึงซึ่งความอันผู้อื่นจะกรุณา และหามารดาบิดา ญาติสาโลหิตบ่มิได้ ทั้งรูปร่างก็พิกลเหลือเดนมนุษย์ ไม่ควรจะเอาไปเข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดิน ดูกรพ่อรูปทุรพล ชื่อว่าพระราชามีอำนาจร้ายกาจนัก ท่านไม่ควรจะปฏิเสธว่าตัวเป็นเดนบุรุษดังนี้ ท่านจงมาไปกับพวกเราเถิด พระโพธิสัตว์นึกถึงความฝันแล้วดำริว่า ภัยหน่อยหนึ่งหามีแก่เราไม่ ดำริแล้วก็รับคำว่าจะไปกับพวกอำมาตย์ นายคามโภชกร้องห้ามพระโพธิสัตว์ไว้ว่า พ่อรูปทุรพล พ่อไปกับเขาแล้วเขาก็จักไม่ทำประโยชน์ให้แก่พ่อได้ เมื่อพ่ออยู่ในที่นี้จักเลี้ยงชีพให้เป็นสุข/*177ด้วยรับจ้างเลี้ยงโค พระสุวรรณสังขกุมารจะได้ฟังคำคามโภชกก็หาไม่ แล้วไปยังนครกับด้วยพวกอำมาตย์
ครานั้นเป็นเวลาราตรีกาล นางคันธาราชเทวีไสยาสน์หลับไปได้ฝันเห็นว่า มีเทพบุตรองค์หนึ่งนำเอาผลไม้ทิพย์มาให้ราชเทวี ผลไม้ทิพย์นั้นมีกลิ่นหอมแค่นๆ ไม่เป็นที่พอใจของนรชน ราชเทวีจึ่งผ่าทิพย์ผลด้วยมีด ทิพย์ผลนั้นก็ปรากฏเป็นแก้วเจ็ดประการ ราชเทวีจึ่งนำเอาแก้วนั้นมาประดับกาย ราชเทวีตื่นแล้วก็สรงพักตร์แล้วเสวยกระยาสุทธาโภชนะพินิจนึกถึงเรื่องฝันว่า น่าอัศจรรย์ความฝันข้อนี้จักให้สำเร็จผลแก่เราแน่ คิดแล้วก็เผยพระแกลแลไป เห็นรูปเงาะเดินตามอำมาตย์มา ณ หน้าพระลานหลวง ทรงสำรวลหน่อยหนึ่ง จึงเกิดความเยื่อใยในพระโพธิสัตว์เหลือเกิน
ในกาลครั้งนั้น พระโพธิสัตว์เหลือบแลไปเบื้องบนปราสาทเห็นนางคันธาเทวี ก็มีจิตรักใคร่ทำยิ้มย่องต้องหฤทัย แท้จริงในกาลปางก่อน พระโพธิสัตว์ได้บำเพ็ญกุศลร่วมกับนางคันธาเทวีไว้มากแล้ว แต่พอมาเห็นซึ่งกันและกันเข้าก็มีจิตปฏิพัทธต่อกัน นางคันธาเทวีนั้นเห็นพระโพธิสัตว์แล้วจึ่งดำริว่า คืนนี้เราฝันไปเราจักได้กราบสามีอันรอบรู้ศิลปศาสตร์หาผู้อื่นจะเทียมถึงบ่มิได้ พระโพธิสัตว์ดำเนินมาถึงหน้าพระลานหลวงแล้ว จึ่งถวายบังคมพระราชา ๆ ตรัสว่า วันพรุ่งนี้เช้าเจ้าจงมารับพวงมาลาที่นี้แล้วจึงตรัสถามต่อไปว่าเจ้ามาณพมาแต่ไหน ประมาณกี่วันจึ่งถึงเมืองเรา ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทมาไกลประมาณเดือนหนึ่งจึ่งมาถึงเมืองของพระองค์ พระโพธิสัตว์กราบทูลแล้วก็ถวายบังคมลาไปยังที่ตนอยู่
คราวนั้น พระราชารับสั่งกะอำมาตย์ทั้งหลายว่า พวกท่านจงให้พนักงานเอานันทเภรีไปตีประกาศว่า วันพรุ่งนี้เช้าพระราชาจะให้นางคันธาเทวีโยนพวงมาลาเสี่ยงทายหาราชสามี ถ้าหากว่าพวกมาลานั้นลอยไปสวมมือบุรุษคนใด พระราชาจะอภิเษกบุรุษคนนั้นกับราชธิดา ให้เป็นราชภัสดาและพระชายาซึ่งกันและกัน พวกอำมาตย์รับราชดำรัสแล้วก็พากันไปจัดการเสร็จตามกระแสรับสั่ง ครั้นรุ่งเช้าชาวนครทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้น พากันจัดแจงแต่งตนด้วยสรรพาภรณ์ออกจากเรือนของตน ไปประชุมพร้อมกัน ณ หน้าพระลานหลวง
พระราชารับสั่งให้หาตัวนางคันธาเทวีมาแล้วตรัสว่า แน่ะแม่ลูกรักของบิดา เธอจงโยนพวงมาลาไปในอากาศ ถ้าหากว่าในกาลปางก่อน บุรุษคนใดเคยได้ทำบุญสมภาร/*178ไว้กับเธอ ขอให้พวงมาลานั้นไปสวมในมือของบุรุษคนนั้น บิดาจักทำอภิเษกบุรุษคนนั้นกับเธอให้เป็นภัสดาและชายาซึ่งกันและกัน นางคันธาเทวีรับราชดำรัสว่า สาธุกระนี้แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่อันสมควร ส่วนพระโพธิสัตว์รูปเหมือนเงาะป่าเข้ามานั่งเฝ้าพระราชาอยู่ส่วนหนึ่ง จึงพวกมหาชนทั้งหลายพากันตวาดพระโพธิสัตว์ว่า เจ้าอย่ามานั่งตรงนี้ที่ตรงนี้เราจะนั่ง พระราชเทวีเธอจักโยนพวงมาลา ถ้าหากว่าพระราชเทวีเห็นเจ้าแล้ว เธอจักทรงพระสรวลและจักไม่ทำสัจจาธิษฐาน เจ้าจงหลีกไปนั่งเสียที่อื่น พระโพธิสัตว์ถูกมหาชนบ่นด่าว่าดังนั้นเธอก็นั่งนิ่งอยู่ในที่นั้น
พระนางคันธาเทวีจึงทำสัจจาธิษฐานต่อหน้าพระที่นั่งและต่อหน้ามหาชนว่า ข้าแต่ฝูงเทพดาผู้เจริญ ท่านทั้งหลายคือคนธรรพ์และนาคครุฑก็ดี ท้าวโกสีย์และมหาพรหมก็ดี เทพดาผู้รักษาแผ่นดินและรักษาพระนครก็ดี จงมาพร้อมกันสดับฟังสัจจกิริยวาจาของข้าพเจ้า ๆ จักทำเสี่ยงทายด้วยพวงมาลานี้ ถ้าหากว่าบุรุษคนใดเคยได้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้ามาในกาลปางก่อนไซร้ ขอให้พวงมาลานี้จงลอยไปสวมหัตถ์ของบุรุษคนนั้นเถิด นางทำสัจจกิริยาแล้วก็ยกพวงมาลาขึ้นทูลเศียรแล้วก็โยนไปในอากาศ พวงมาลานั้นลอยไปทำปทักษิณปราสาทสามรอบแล้ว ก็ลอยลงจากอากาศเข้าไปสวมหัตถ์ขวาของพระมหาสัตว์ด้วยประการฉะนี้ มหาชนทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้น เห็นพวงมาลาลอยมาสวมพัตถ์พระโพธิสัตว์ดังนั้น พากันเข้าไปจะแย่งเอาพวงมาลานั้นก็ไม่อาจแย่งเอาไปได้ พากันร้องติเตียนพระนางคันธาเทวีว่า พวงมาลานี้สวมมือเจ้าเงาะป่าเสียแล้ว ในชาติปางก่อน พระราชเทวีอาศัยกรรมที่เธอทำไว้จึ่งมาได้สามีรูปทุรพล
พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวงมาลามาสวมหัตถ์พระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า ตามบุญตามกรรมของลูกเราเขาทำไว้แล้วในกาลปางก่อน พระองค์จึงให้เตรียมพิธีสรงน้ำราชาภิเษกตามเยี่ยงอย่างที่เคยมีมาแล้ว จึ่งบังคับพระโพธิสัตว์จะให้สรงน้ำราชาพิเษก พระโพธิสัตว์จึ่งดำริว่า ถ้าเราจักสรงน้ำราชาภิเษกไซร้ มหาชนเห็นร่างกายของเราเป็นสีทองแล้วก็จักรู้ว่าเรามีบุญสมภารมาก ดำริแล้วก็มิได้สรงน้ำราชาภิเษก ถึงพระราชาจะอ้อนวอนสักเท่าใดก็ไม่สรง พระราชาทรงกริ้วยกใหญ่จึ่งขับไล่สองกษัตริย์นั้นไปเสีย
คราวนั้น พระนางคันธาเทวีกับพระโพธิสัตว์ไม่อาจขัดรับสั่งพระราชาได้ ชวนกันออกไปจากนครหาทาสและทาสีที่จะตามไปบ่มิได้ ไปอาศัยที่แห่งหนึ่งอยู่/*179ส่วนหนึ่งต่างหาก พระโพธิสัตว์กับนางคันธาเทวีเมื่ออยู่ในที่นั้น ชาวเมืองทั้งหลายไม่มีใครไปหาเลย พระสุวรรณสังขกุมารกับนางคันธาเทวีอยู่ด้วยกันสองคนเท่านั้น เหมือนมนุษย์ผู้อนาถาหาที่พึ่งมิได้
คราวนั้น ภัสดาของราชธิดาทั้งหกพากันติเตียนด้วยเหตุต่าง ๆ ว่า บุรุษผู้นี้รูปร่างชั่วช้าลามกไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของมหาชนทำความครหาให้เกิดขึ้นแก่พวกเราท้าวสามนตราชทั้งหลาย พากันนำดอกไม้เงินทองมาถวายพระราชาของเรา เขาเห็นบุรุษทรพลคนนี้เข้าเอาจักติเตียนได้ กิตติศัพท์ก็จักระบือไปต่าง ๆ แม้พระนครก็จักถึงความพินาศไป พากันติเตียนดังนี้แล้วก็ชวนกันไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ผัวของนางคันธาเทวี รูปชั่วช้าลามกไม่เหมือนคนเมืองนี้เลย (เป็นกาลกิณี) แม้พระนครจักถึงความพินาศไปเพราะผัวนางคันธาเทวี
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า พ่อเขยทั้งหก เราจักคิดทำอย่างไรกะเจ้าบุรุษรูปพิกลผัวลูกสาวของเรา ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์จงขับไล่ผัวเมียสองคนไปอยู่เสียไกล ๆ พระราชาก็ให้ขับไล่พระโพธิสัตว์กับนางคันธาเทวีไปตามถ้อยคำอำมาตย์กราบทูล กษัตริย์ภัสดาและชายาทั้งสองพากันไปอยู่ที่ไกลเมืองออกไปมาก เมื่ออาศัยอยู่ที่นั้นได้ความคับใจและถึงทุกขเวทนามากนัก พระโพธิสัตว์จึ่งปลอบนางคันธาเทวีด้วยปิยวาจาว่า แน่ะท้าวนางผู้เจริญ พระนางอย่าโทมนัสน้อยใจเลย พระนางเสวยทุกขเวทนาก็เพราะอาศัยกุสลากุสลกรรมที่ทำไว้ พี่หาใช่คนชั่วช้าลามกไม่ พี่สมบูรณ์แล้วด้วยบุญญาธิการ มหาชนทั้งปวงหารู้จักเราไม่
ครั้งนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีนึกถึงพระโพธิสัตว์ขึ้นมาให้ละอายพระทัยนัก จึ่งดำริว่า มาณพรูปทรพลคนชั่วช้าผู้นี้ เมื่อยังอยู่กับธิดาของเรา ๆ ขายหน้าประชาชนนัก ถ้าเราจักฆ่ามันเสียเงียบ ๆ ความครหาก็จักมีแก่เรา เราจักทำอุบายให้โทษผิดปรากฏขึ้นแล้วจึงฆ่าเสีย ดำริแล้วจึ่งปรึกษากับราชบุตรเขยทั้งหกว่า เราจักคิดหาอุบายแกล้งฆ่าเจ้าเงาะป่าเสีย ท่านทั้งหลายจะเห็นอย่างไร ข้าแต่สมมติเทวดา พระองค์จงทำพวกข้าพระบาทเหมือนจะไม่ปรานีเช่นดังเจ้าเงาะป่า จึ่งจะพ้นความครหา พระราชาทรงฟังดังนั้นจึ่งรับสั่งให้หาตัวเงาะป่าเข้ามาเฝ้า แล้วบังคับราชบุตรเขยทั้งเจ็ดว่า เราอยากจะกินเนื้อมฤค ท่านทั้งเจ็ดจงไปจับเนื้อมาให้เราคนละตัว ถ้าหากว่าท่านทั้งเจ็ดหาเนื้อมาให้เรา/*180ไม่ได้ไซร้ เราจะฆ่าเสียสิ้น ฝ่ายราชบุตรเขยทั้งเจ็ดรับราชดำรัสว่าสาธุแล้ว ถวายบังคมลามาบ้านเรือนของตน บุตรเขยหกคนนั้นหารือกันว่า พวกเรามีบริวารมากทั้งอาวุธก็มีพร้อมจักหาเนื้อได้ดี หารือกันแล้วก็ชวนกันไปป่า เที่ยวเสาะหาเนื้อสิ้นวันยังค่ำก็ไม่พบเนื้อ เหน็ดเหนื่อยเข้าแล้วจึ่งชวนกันหยุดพักเสวยอาหารแล้วหารือกันอีกว่า ถ้าหากว่าพวกเราไม่ได้เนื้อไปถวายพระราชาไซร้ พระราชาจักฆ่าพวกเราเสีย (เราจักแก้ไขอย่างไรดี)
พระโพธิสัตว์กลับจากเฝ้าแล้วเดินนึกไปว่า เราจักหาเนื้อถวายพระราชาให้จงได้ ครั้นมาถึงที่พักแล้วจึ่งบอกกะคันธาเทวีว่า บัดนี้พระราชบิดารับสั่งหาตัวพี่ไปเฝ้าบังคับให้พี่หาเนื้อถวาย พระบิดาจะพระราชทานทรัพย์ให้เป็นรางวัล ถ้าหากว่าพี่หาเนื้อถวายไม่ได้พระราชบิดาจักให้ฆ่าพี่เสีย พี่จะลาน้องไปป่าเที่ยวหาเนื้อถวายพระราชบิดาให้ได้ ข้าแต่ภัสดา พระภัสดาจักไปป่าองค์เดียวกระไรได้ ธรรมดาว่าป่ามากไปด้วยเสือและช้างภูตปีศาจ อันตรายก็มีมาก หม่อมฉันขอตามพระองค์ไปเป็นเพื่อนด้วย นางน้อยอย่าไปกับพี่เลย พี่จะได้กลัวเสือช้างภูตปีศาจก็หาไม่ พระน้องอย่าไปกับพี่เลยฟังพี่ว่า
เมื่อพระโพธิสัตว์ห้ามดังนี้แล้ว จึงทรงฉลองพระบาททองและพระขรรค์แก้ว แล้วสวมเกราะรูปเงาะป่ากับกายเหาะไปในอากาศงามราวกะว่าสุวรรณราชหงส์เสด็จไปถึงป่า จึงลงประทับนั่งเหนือแผ่นศิลาแห่งหนึ่ง เปลื้องรูปเงาะป่าออกวางไว้ พระฉวีวรรณสรีระกายงามผ่องใสดุจทองคำ รัศมีนั้นแผ่ข่านสว่างไปทั่วป่า ทรงร่ายทิพมนต์ซึ่งนางยักขินีมารดาเลี้ยงให้ไว้ เรียกฝูงเนื้อทั้งหลายมาประชุมกันแล้วอธิษฐานว่า เนื้อเหล่าใดยังไม่ถึงอนิจกรรมเนื้อเหล่านั้นจงหนีไปเสีย เนื้อเหล่าใดถึงอนิจจมรณะแล้วเนื้อเหล่านั้นจงตายเฉพาะหน้าเรา ครั้นนั้นเนื้อเหล่าใดยังไม่ถึงมรณะเนื้อเหล่านั้นก็พากันหนีไป เนื้อเหล่าใดถึงอนิจจมรณะแล้วเนื้อเหล่านั้นก็ถึงมรณะเฉพาะหน้าพระโพธิสัตว์ ด้วยอำนาจอธิษฐานบารมี
ทีนั้นราชบุตรเขยหกองค์เที่ยวเสาะหามฤคไปในป่า จะได้พบเนื้อแม้ตัวหนึ่งก็หาไม่ เที่ยวค้นไปข้างทิศอุดรเห็นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ ณ แผ่นศิลา เปล่งรัศมีงามดุจทองคำก็พากันสะดุ้งตกใจกลัวปรึกษากันว่า ผู้นี้หาใช่มนุษย์ไม่จักเป็นเทพดาแน่ทีเดียว ปรึกษา/*181กันแล้ว จึงเข้าไปหาพระโพธิสัตว์กราบไหว้แล้วถามว่า ท่านเป็นพรหมมินทรหรือครุฑนาคและคนธรรพ์ ไฉนท่านมาอยู่ที่นี้เล่า ท่านจงกรุณาให้เนื้อแก่พวกข้าพเจ้าคนละตัวเถิด ข้าพเจ้าทั้งหลายจะนำไปถวายพระราชา ถ้าหากว่าได้เมตตาให้เนื้อแก่ข้าพเจ้า ๆ จักได้รางวัลเป็นอันมากแต่ราชสำนัก ถ้าหากว่าท่านไม่เมตตาให้เนื้อแก่พวกข้าพเจ้า ๆ จักถึงซึ่งความตายเที่ยงแท้
พระโพธิสัตว์จึ่งตรัสว่า ตัวเราหาใช่ท้าวสักกะหาใช่คนธรรพ์ไม่ เราเป็นมนุษย์อยู่แว่นแคว้นเมื่อพาราณสี พวกท่านมาขอเนื้อกะเรา ๆ จักให้แก่พวกท่าน ๆ จักบูชาเราด้วยสิ่งอันใด พวกข้าพเจ้าจะบูชาท่านด้วยแก้วเจ็ดประการบ้าง ด้วยโคและกระบือทั้งหลายบ้าง เราไม่ต้องการสิ่งของเหล่านั้น เราต้องการใบหูของท่านคนละหน่อย ท่านจะให้พวกข้าพเจ้าตัดใบหูบูชา พวกข้าพเจ้าไม่อาจอดกลั้นทุกขเวทนาได้ ถ้าหากว่าพวกท่านทำไม่ได้อย่างนั้นไซร้ เราก็ให้เนื้อแก่พวกท่านไม่ได้เหมือนกัน กุมารราชบุตรเขยทั้งหกจึ่งปรึกษากันว่า ถ้าหากว่าพวกเราไม่ให้ใบหูแก่เขาๆ ก็ไม่ให้เนื้อแก่พวกเรา เราพร้อมยอมกันให้ใบหูแก่เขาเถิด ปรึกษากันแล้วก็ตัดใบหูออกคนละหน่อยส่งให้พระโพธิสัตว์ ๆ ก็ปล่อยฝูงเนื้อให้กุมารทั้งหก ๆ ได้เนื้อแล้วนำมาถวายพระราชา
พระเจ้ากรุงพาราณสี ทอดพระเนตรกุมารทั้งหกนำเนื้อมาถวายแล้วตรัสถามว่า พวกท่านทั้งหกได้เนื้อที่ไหนมา ข้าแต่สมมติเทวดา พวกข้าพระพุทธเจ้าเที่ยวเสาะหาเนื้อไปในป่าทางทิศอุดรพบพระอินทรนั่งอยู่ ณ แผ่นศิลา พร้อมกันขอต่อพระอินทร ๆ ท่านประทานเนื้อให้คนละตัว พวกข้าพระพุทธเจ้าจึงได้เนื้อมาถวายพระองค์ พระราชาทรงทราบแล้วก็โสมนัส ตรัสชมเชยกุมารทั้งหกโดยอเนกปริยาย
ฝ่ายพระโพธิสัตว์นึกแต่ในใจว่า บัดนี้หกกษัตริย์จักไปถึงพระนครเข้าเฝ้าพระราชา เราจักไปเฝ้าพระเจ้ากรุงพาราณสีบ้าง นึกแล้วจึ่งใส่รองพระบาททองสวมเกราะรูปเงาะเหน็บสอดพระขรรค์ แล้วร่ายมนต์เรียกผูงเนื้อให้มาสู่สำนักของตน ฝูงเนื้อก็พากันไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ๆ จึงเลือกคัดจับตัวหนึ่งผูกมั่นคงแล้วจูงมายังพระนคร ผูกไว้ในที่ใกล้ปราสาทแล้วเข้าเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทได้เนื้อตัวหนึ่งมาถวายผูกไว้ใกล้ปราสาท พระองค์จงโปรดให้ราชบุรุษไปผูกเสียให้มั่นคง พระโพธิสัตว์ก็ถวายบังคมลากลับไปยังที่อยู่ของตน
/*182พระเจ้ากรุงพาราณสีสดับคำพระโพธิสัตว์ทูลดังนั้นนึกอัศจรรย์พระทัย รับสั่งให้อำมาตย์ไปตรวจดูเนื้อที่พระโพธิสัตว์นำมาถวายนั้น อำมาตย์ทั้งหลายพากันไปตรวจดูตามกระแสรับสั่ง เนื้อตัวนั้นเห็นราชบุรุษมากมายก็ตื่นตกใจกลัว เพราะไม่เคยเห็นพวกมนุษย์ จึงโดดทะลึ่งด้วยกำลังแรงเชือกที่ผูกไว้ก็ขาดเลยวิ่งหนีเข้าป่าใหญ่ไปได้
พระเจ้ากรุงพาราณสีแกล้งใส่โทษแก่พระโพธิสัตว์ไม่ได้แล้วจึ่งคิดหาอุบายอีกต่อไป เราจักฆ่าเจ้าเงาะป่าด้วยอุบายบังคับให้หาสุกรมาให้เราเถิด ดำริแล้วจึงรับสั่งให้หาหกกษัตริย์ (คือบุตรเขยทั้งหก) เข้ามาบังคับว่า เธอทั้งหกจงไปหาสุกรให้เราคนละตัว ถ้าหากว่าหามาให้เราไม่ได้ไซร้ เราจะให้ลงราชอาชญาแก่พวกเธอ ตรัสกับหกกษัตริย์แล้วจึ่งรับสั่งให้ราชบุรุษไปบอกแก่พระโพธิสัตว์ เหมือนกับที่บังคับหกกษัตริย์ไว้แล้วนั้น หกกษัตริย์เรียกบริวารมาพร้อมแล้วผูกสอดเบ็ญจาวุธเสร็จเสด็จไปสู่ป่า ก็ไม่พบสุกรที่จะนำไปถวายแต่สักตัวหนึ่งเลย
พระโพธิสัตว์นึกว่าเวลานี้เป็นเวลาควรที่เราจะไปป่า จึ่งทรงปาทุกาและพระขรรค์แก้วแล้วเหาะไป ครั้นถึงป่าใหญ่ได้ลงนั่งประทับเหนือแผ่นศิลา งามโสภาเหมือนรูปหล่อด้วยทองคำทั้งแท่งสังวัทธผายมนต์อันวิเศษชื่อมณีจินดา เรียกฝูงสุกรให้มาสู่สำนักของตน ฝูงสุกรก็พากันมาสู่สำนักพระโพธิสัตว์พร้อมกัน พระโพธิสัตว์จึงทำสุกรเป็นและสุกรจะตายให้อยู่เป็นแผนกกัน ด้วยอำนาจสัจจกิริยาเหมือนนัยดังกล่าวมาแล้วนั้น
หกกษัตริย์ (คือหกเขย) เหล่านั้นครั้นเที่ยวหาสุกรไปตามป่าได้พบพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ ณ แผ่นศิลาเปล่งรัศมีงามดุจทองคำ จึงพากันเข้าหาพระโพธิสัตว์กราบไหว้วิงวอนขอสุกร พระโพธิสัตว์ถามหกกษัตริย์ว่า ท่านทั้งหลายอยากได้สุกรไปทำอะไร ข้าแต่เทวดา ข้าพเจ้าทั้งหลายอยากได้สุกรไปถวายพระราชา พระราชาต้องประสงค์จะฆ่าเจ้าเงาะป่า ทรงบังคับข้าพเจ้าทั้งหลายให้มาหาสุกรกับเจ้าเงาะป่า เมื่อพวกข้าพเจ้าไม่ได้สุกรไปถวายพระราชา พระราชาจักฆ่าพวกข้าพเจ้าเสีย ถ้าหากว่าพวกท่านต้องการสุกรไซร้เราจักให้สุกรแก่พวกท่าน พวกท่านจักบูชาเราด้วยสักการะอะไร ท่านต้องการสิ่งใดพวกข้าพเจ้าจักบูชาท่านด้วยสิ่งนั้น เราต้องการนิ้วมือของท่านทุกคน หกกษัตริย์ปรึกษาเห็นพร้อมกันยอมให้นิ้วมือของตน จึ่งตัดนิ้วมือของตนคนละหน่อยทำบูชาพระโพธิสัตว์ ๆ ก็ให้สุกรแก่หกกษัตริย์ไปตนละตัว หกกษัตริย์นำสุกรไปถวายพระราชา
/*183เมื่อหกกษัตริย์ไปแล้ว พระโพธิสัตว์จึ่งนำเอาสุกรซึ่งตายแล้วตัวหนึ่ง ไปทูลถวายพระราชายังนครที่หลังหกกษัตริย์ พระราชาตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า เจ้าได้สุกรมาด้วยอาการอย่างไร ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพระบาทเที่ยวไปในป่า พบสุกรตัวนี้เข้าจึงนำเอามาถวายพระองค์ พระโพธิสัตว์กราบทูลลาแล้วก็ทูลลากลับไป ในที่นี้มีคำถามว่า เหตุไรพระโพธิสัตว์จึ่งกราบทูลพระราชาง่ายดายอย่างนี้เล่า มีคำแก้ว่า พระโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาง่ายดายอย่างนี้ ก็เพื่อจะให้เห็นบุญสมภารของพระองค์มีมาก ด้วยประการฉะนี้
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงรำพึงไปว่า เราคิดอุบายจะให้เจ้าเงาะป่าตายถึงสองครั้งแล้วก็ไม่สมประสงค์ ที่นี้เราจะบังคับให้เจ้าเงาะป่าไปหาปลา ความปรารถนาของเราจักสำเร็จแน่ เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่าเจ้าเงาะป่าไม่รู้จักดำน้ำหาปลา ครั้นรุ่งขึ้นเช้าหกกษัตริย์มาเข้าเฝ้าจึงบังคับว่า วันนี้เธอทั้งหกจงไปหาปลาให้ได้คนละมากๆ มาให้เรา ถ้าหากว่าพวกเธอไม่ได้ปลามาให้เรา เราจักลงราชอาชญาแก่พวกเธอ ตรัสกับหกกษัตริย์แล้วจึ่งรับสั่งให้ราชบุตรนำราชดำรัสไปบอกแก่พระโพธิสัตว์ เหมือนนัยที่กล่าวมาแล้ว
ฝ่ายหกกษัตริย์รับราชดำรัสแล้ว พร้อมด้วยบริวารมากด้วยกันไปยังนทีแห่งหนึ่ง จึ่งเที่ยวเสาะหาปลาในทิศานุทิศตามลำนทีสิ้นวันยังค่ำก็หาพบปะปลาไม่ จึ่งได้ประชุมกันในที่หนึ่ง ทำพลีกรรมแก่เทวดาว่า ข้าแต่เทวราช ขอเทวราชจงประทานปลาให้พวกข้าพเจ้าเถิด
ฝ่ายพระโพธิสัตว์รับราชดำรัส ถึงเวลาอันสมควรก็ด่วนแต่งกายด้วยสรรพาภรณ์เสร็จ เหาะไปตามฝั่งนทีลงประทับนั่ง ณ ศิลาปัฏน์ใกล้ๆ หกกษัตริย์ ร่ายมหาจินดามนต์กระชิบเรียกฝูงปลาและอธิษฐานว่า ปลาเหล่าใดยังไม่ถึงอนิจจภาพความตาย ปลาเหล่านั้นจงหนีไปเสียให้พ้น ปลาเหล่าใดควรถึงความตายแล้ว ปลาเหล่านั้นจงมาตายอยู่ในที่นี้ หกกษัตริย์เที่ยวหาปลาไปตามกระแสน้ำข้างบน พบพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ ณ ศิลาปัฏน์ริมฝั่งนทีเปล่งรัศมีงามดุจทองคำ นึกแปลกใจว่า บุรุษผู้นี้เป็นพระอินทร์แน่ เมื่อคราวก่อนเคยให้เนื้อสุกรแก่พวกเรา พวกเราจักขอปลาต่อพระอินทร์อีกจะดี คิดตกลงกันแล้วจึ่งเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ กราบไหว้วิงวอนขอปลา พระโพธิสัตว์ถามหกกษัตริย์ว่า เราจะให้ปลาแก่พวกท่านๆ จะให้อะไรแก่เราบ้าง ท่านต้องการสิ่งใดพวกข้าพเจ้าจะให้สิ่งนั้นแก่ท่าน เราต้องการนาสิกของพวกท่านคนละนิด พวกท่านจะพร้อมใจกันให้ได้หรือไม่
หกกษัตริย์พร้อมใจยอมตัดปลายนาสิกของตนคนละนิดให้พระโพธิสัตว์ แล้วหาบเอาปลากลับมายังนครทูลถวายปลาแก่พระเจ้าพาราณสี
/*184พระเจ้าพาราณสีทรงตรัสถามหกกษัตริย์ว่า เธอได้ปลามาแต่ที่ไหน ข้าพระพุทธเจ้าขอต่อพระอินทร์จึงได้ปลามาถวาย พระอินทร์ได้ประทานเนื้อและสุกรกับปลาแก่พวกข้าพระพุทธเจ้าทั้งสามครั้ง พระราชาทรงฟังก็โสมนัสตรัสสรรเสริญหกกษัตริย์ว่า บุตรเขยของเราทั้งหกมีบุญได้ไปพบท้าวอินทราทั้งสามหน ครั้งนั้นราชธิดาหกนางเห็นหกกษัตริย์มีใบหูและนิ้วมือและปลายจมูกขาดไป หาได้ถามกับตัวหกกษัตริย์เองไม่ ไพล่ไปถามพวกอำมาตย์เมื่อไปตามหกกษัตริย์มาว่า หกกษัตริย์ถูกตัดใบหูและนิ้วหัตถ์และนาสิกด้วยเหตุอะไร ข้าแต่แม่เจ้า หกกษัตริย์ภัสดาของแม่เจ้า เมื่อไปหาเนื้อก็ถูกตัดใบหูครั้งหนึ่ง เมื่อไปหาสุกรก็ถูกตัดนิ้วหัตถ์มาครั้งหนึ่ง เมื่อไปหาปลาก็ถูกตัดนาสิกมาครั้งหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นทั้งสามครั้ง แต่ไม่ทราบต้นสายปลายเหตุเป็นอย่างไร
คราวนั้นหกกษัตริย์กลับจากหาปลาแล้ว พระโพธิสัตว์หาบเอาปลาไปถวายพระราชาเหมือนกับหกกษัตริย์ แล้วก็กลับไปยังที่พักของตน พระเจ้ากรุงพาราณสีจึงปรึกษากับอำมาตย์ว่า เราบังคับให้เจ้าเงาะหาเนื้อหาสุกรหาปลามาให้ เจ้าเงาะก็หามาได้ทุกอย่างสมประสงค์ของเรา บัดนี้เราจักฆ่าเจ้าเงาะป่าด้วยอุบายอย่างไรดี อำมาตย์ก็ไม่รู้จะทูลอย่างไร
คราวครั้งนั้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์แห่งท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการร้อนผิดปรกติ ท้าวเทวราชทรงใคร่ครวญก็รู้เหตุนั้นสิ้น จึ่งทรงดำริว่า พระเจ้ากรุงพาราณสีหาอุบายจะใคร่ฆ่าพระโพธิสัตว์ ถ้ากระไรเราจะไปมนุษยโลกแล้วถามปัญหากับพระราชา จะข่มขี่พระราชาเสียแล้วยกย่องพระโพธิสัตว์แล้วจึงกลับมา ดำริแล้วออกจากวิมานมาประดิษฐานอยู่ ณ อากาศ ใกล้สีหบัญชรของพระราชา ถามปัญหาสองข้อกับพระราชาดังนี้ว่า ข้าพเจ้าคือท้าวอินทรา จักถามปัญหาแก่พระองค์สองข้อ ข้อที่หนึ่ง แสงสว่างอย่างยิ่งจะได้แก่สิ่งอะไรในโลกนี้ ข้อที่สอง ความมืดมัวอย่างยิ่งจะได้แก่สิ่งอะไรในโลกนี้ พระองค์จงแก้ปัญหาสองข้อนี้ให้ได้ภายในเจ็ดวัน ถึงวันคำรบเจ็ดพระองค์จักเหาะมาตีคลีกับข้าพเจ้ากลางอากาศ ถ้าหากว่าพระองค์ไม่อาจแก้ปัญหาสองข้อได้ และไม่อาจตีคลีกับข้าพเจ้ากลางอากาศได้ไซร้ พระองค์จงเสาะหาคนอื่นให้เขาแก้ปัญหาและตีคลีแทนพระองค์ให้จงได้ ถ้าหากว่าพระองค์เองไม่อาจแก้ปัญหาและตีคลีกลางอากาศได้ไซร้ ในวันคำรบเจ็ดเวลาตะวันเที่ยง ข้าพเจ้าจักประหารพระเศียรพระองค์ด้วยฆ้อนเหล็ก ท้าวสักกเทวราชขู่ตวาดพระราชาแล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของพระองค์
/*185พระเจ้ากรุงพาราณสี สดับเทวราชดำรัสแล้วสะดุ้งตกพระทัยยิ่งหนักหนา ครั้นรุ่งขึ้นเช้าจึงรับสั่งให้หาตัวเสนาคุตอำมาตย์และราชกุมารทั้งหกเข้ามาเฝ้า ตรัสเล่าเรื่องราวทั้งปวงนั้นให้ราชเสวกมีหกกษัตริย์เป็นต้นฟังแล้วตรัสถามว่า ใครจะอาจเหาะไปแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์ในอากาศได้บ้าง ราชเสวกมีหกกษัตริย์เป็นต้นกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ใครๆ ก็ไม่อาจแก้ปัญหาสองข้อนี้ได้เลย เพราะอะไรจึงไม่มีใครแก้ปัญหานี้ได เพราะเหตุว่าชนทั้งปวงยังหนาแน่นอยู่ด้วยกิเลศกามและวัตถุกามมากนัก เพราะเหตุนั้นจึงจักไม่มีใครแก้ปัญหานี้ได้ เว้นไว้ก็แต่บรรพชิตท่านผู้ลุฌานวิเศษแล้ว นั่นแหละท่านอาจเหาะไปแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์บนอากาศได้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะสนองพระเดชพระคุณได้ก็เพียงชั้นพื้นดินเท่านั้น พระเจ้าข้า
พระเจ้ากรุงพาราณสี สดับถ้อยคำราชเสวกมีอำมาตย์เป็นต้นทูลดังนั้น มีหฤทัยเร่าร้อนเหมือนถูกไฟเผา จึ่งรับสั่งให้อำมาตย์นำเนื้อความไปบอกแก่ชาวนครและชาวนิคมชนบท ให้รู้ทั่วกันดังนี้ว่า ใครคนใดเหาะไปแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์บนอากาศได้ เราจะให้ราชสมบัติแก่ผู้นั้นทั้งหมด อำมาตย์ได้จัดการตามรับสั่งแล้ว จะหาใครคนหนึ่งอาจเข้ามารับอาสาก็มิได้มี พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงทราบว่าหาคนรับอาสาไม่ได้ก็เศร้าพระหฤทัย จึงไปปรับทุกข์กับอัครมเหสีว่า ถึงวันคำรบเจ็ดพี่ก็จักต้องตาย เพราะเสาะหาคนที่จะแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์บนอากาศไม่ได้ ตรัสแล้วก็ทรงพิลาปร่ำไรอยู่ในปราสาท
พระราชเทวีจึงกราบทูลพระราชสามีว่า ข้าแต่สมมติเทวา พระองค์ทรงพิลาปไปทำไมหาควรไม่ พระองค์ให้ไปเรียกตัวเจ้าเงาะป่าเข้ามาหารือดู เจ้าเงาะป่านั้นเขามีบุญฤทธิจริงๆ พระองค์ทรงบังคับให้เขาเอาเนื้อและสุกรและปลามาให้ เจ้าเงาะป่าตัวคนเดียวเขายังหามาถวายได้ เจ้าเงาะป่าเขาฉลาดในอุบายปัญหา สามารถจะแก้ปัญหาและรบกับพระอินทร์ได้แท้ หกกษัตริย์และพวกอำมาตย์ก็พากันหัวเราะแล้วทูลทัดทานขึ้นต่อหน้าพระที่นั่งว่า พระแม่เจ้าข้า เจ้าเงาะป่าเป็นมนุษย์เหมือนรูปหุ่น ไม่สามารถจะแก้ปัญหาและรบกับพระอินทร์ได้เลย พระราชเทวีมีเสาวนีย์ตรัสว่า พ่อพวกอำมาตย์เจ้าเงาะป่ามีฤทธิ์มาก ท่านอย่าห้ามไว้เลยจงรีบไปตามตัวมาประชุมเดี๋ยวนี้ พระราชาทรงฟังเสาวนีย์เทวีตรัสดังนั้น จึ่งบังคับพวกอำมาตย์ว่า พวกท่านจงไปเรียกตัวเงาะป่ามาให้พร้อมกับนางคันธาเทวี ณ บัดนี้ พวกอำมาตย์รับราชดำรัสแล้ว ก็รีบไปนำตัวพระโพธิสัตว์กับนางคันธาเทวีมาถวายพระราชา
/*186พระราชากับราชเทวี ทอดพระเนตรพระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า ดูกรลูกรักของบิดา บิดาไม่มีความสุขเลยเพราะเหตุพระอินทร์มาถามปัญหาและท้าให้บิดาตีคลีกันบนอากาศ บิดาและประชาชนก็หมดความสามารถที่จะแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์ได้ ถึงวันคำรบเจ็ดพระอินทร์ก็จะเสด็จมาตีศีรษะบิดาด้วยฆ้อนเหล็ก พระราชาเล่าเนื้อความของปัญหาสองข้อ และเหตุการณ์ทั้งปวงให้พระโพธิสัตว์ฟังถ้วนถี่ทุกประการแล้วตรัสว่า ถ้าหากพ่อช่วยเปลื้องเหตุการณ์ที่บิดาเล่าให้ฟังนี้ได้ไซร้ บิดาจะยกราชสมบัติให้พ่อ พระราชายังดูหมิ่นพระโพธิสัตว์อยู่ แต่รับสั่งอย่างนี้ด้วยยำเกรงต่อพระราชเทวีเท่านั้น พระโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่มหาราช ถ้าหากว่าใครๆ เขาไม่อาจทำปฏิการแด่พระองค์ได้ไซร้ ข้าพระบาทอาจแก้ปัญหาและเหาะไปตีคลีกับพระอินทร์บนอากาศสนองพระคุณได้ พระองค์อย่าทรงวิตกไปเลย วันนั้นเป็นวันคำรบหกเวลาเย็น พระโพธิสัตว์จึ่งถวายบังคมลากลับไปยังที่พักของตนก่อน ฝ่ายหกกษัตริย์กับมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นพากันกล่าวว่า เจ้าเงาะป่ากล้ารับอาสาแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์ได้น่าอัศจรรย์นัก แล้วพากันสรรเสริญพระโพธิสัตว์โดยประการต่าง ๆ ด้วยประการฉะนี้
ครั้นรุ่งขึ้นเช้าเป็นวันที่เคารบเจ็ด พระเจ้ากรุงพาราณสีมีหฤทัยหวาดเสียวราวกับว่าจะแตกออกไปได้เจ็ดภาค จึ่งบังคับอำมาตย์ผู้หนึ่งให้ไปเรียกเจ้าเงาะมาเร็วๆ อำมาตย์ผู้นั้นรับราชดำรัสแล้วก็ไปบอกพระโพธิสัตว์ว่า พระราชารับสั่งให้หาตัวท่านไปเดี๋ยวนี้ พระโพธิสัตว์คิดว่า เวลานี้ควรเราจะเข้าไปเฝ้าพระราชา จึงบอกกับนางคันธาเทวีว่า เวลานี้พี่จะไปเฝ้าพระราชา จึ่งพานางคันธาเทวีมาเฝ้าด้วยกัน แล้วนั่งอยู่ ณ ที่อันสมควรส่วนหนึ่ง พระเจ้ากรุงพาราณสีทอดพระเนตรพระโพธิสัตว์นั่งอยู่พร้อมกับนางคันธาเทวีแล้วตรัสว่า พ่อเงาะจงแก้ปัญหาและตีคลีกับพระอินทร์แทนเรา ถ้าพ่อยังช้าเกินเวลาไปอีกนิดเดียวบิดาก็จักตายเดี๋ยวนี้
พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ถ้าว่าพระองค์ทรงบังคับให้ข้าพระพุทธเจ้าแก้ปัญหา และตีคลีกับพระอินทร์ไซร้ พระองค์จงบอกให้พวกอำมาตย์และประชาชนให้มาประชุมพร้อมกัน ณ ที่นี้ก่อน พระราชาจึ่งให้พนักงานเอาเภรีไปตีประกาศให้พวกอำมาตย์และประชาชนมาประชุมพร้อมกันตามคำพระโพธิสัตว์ เมื่อพวกอำมาตย์และประชาชนประชุมกันแล้ว พระโพธิสัตว์จึงร้องประกาศแก่พวกอำมาตย์และประชาชนว่า /*187บัดนี้ไม่มีผู้ใดอาจจะรับธุระแทนพระราชาได้ พระราชาทรงเจาะจงตัวเราให้ช่วยทำธุระแทนพระองค์ ถ้าหากพระอินทร์แพ้เราไซร้ พระราชาจะยกราชสมบัติให้แก่เราสิ้น มหาชนจงรู้เห็นเป็นพยานแก่เราด้วย ประกาศแล้วก็ถอดรูปเงาะป่าออกจากกาย ทรงฉลองพระบาททิพยรัตน์และทรงจับพระขรรค์แก้วด้วยหัตถ์เบื้องขวา เหาะขึ้นบนอากาศงามโอภาสดังสุวรรณราชหงส์ ทรงประทับลอยอยู่ท่ามกลางอากาศ พวกอำมาตย์และอาณาประชาราษฎรทั้งปวง เห็นพระโพธิสัตว์ทำอาการอย่างนั้น พากันประณมมือและให้สาธุการชมเชยพระโพธิสัตว์โดยอเนกปริยาย
ท้าวมัฆวานจึ่งเข้าใกล้พระโพธิสัตว์ถามปัญหาว่า แน่ะพ่อปราชญ์ สภาวธรรมสิ่งไรย่อมทำให้มืดในโลกนี้และโลกหน้า พ่อปราชญ์จงวิสัชนาความข้อนี้ให้แจ้งชัดแก่พวกเทวดาและมนุษย์ซึ่งมาประชุมกัน ณ พื้นดินถึง ณ พื้นอากาศ พระโพธิสัตว์เมื่อจะกล่าวแก้ปัญหาจึ่งทูลว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช บุคคลผู้ใดทำโทษแก่ผู้อื่นที่ไม่มีความผิด ทำคนอื่นให้วิวาทซึ่งกันและกันและทำปัญจานันตริยกรรม มีฆ่ามารดาเป็นต้น ไม่ฟังธรรมคำสอนของปราชญ์กอร์ปด้วยบาปจิต บุคคลผู้นั้นชื่อว่าทำความมืดในโลกนี้และโลกหน้า ข้าแต่เทวราช พระองค์จงทราบเนื้อความอย่างนี้แล ทีนั้นสรรพเทวามีท้าวสักกะเป็นต้น ทำบูชาพระโพธิสัตว์ด้วยข้าวตอกและดอกไม้ และให้สาธุการเสียงสนั่นหวั่นไหว
ท้าวสหัสสนัยจึ่งถามปัญหาที่สองว่า แน่ะพ่อปราชญ์ สภาวธรรมสิ่งไรเป็นแสงสว่างในโลกนี้และโลกหน้า พ่อปราชญ์จงวิสัชนาความข้อนี้ให้แจ้งชัด พระโพธิสัตว์จึ่งทูลว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช บุคคลผู้ใดตั้งอยู่ในศีลห้าศีลแปดและบริจาคทานแก่ยาจก หมั่นสดับธรรมคำสอนของนักปราชญ์ มีจิตเมตตาปรานีแก่สัตว์ทั่วไป ตั้งอยู่ในคุณพระรัตนตรัยตลอดถึงมรรคผล บุคคลผู้นั้นชื่อว่าสว่างไฟโรจน์ในโลกนี้และโลกหน้า อนึ่งบุคคลผู้ใดเจริญจตุพรหมวิหารได้เป็นนิตย์ มิได้ปลงชีวิตสัตว์ให้ตกไป บุคคลผู้นั้นชื่อว่าสว่างไพโรจน์ในโลกทั้งสองคือโลกนี้และโลกหน้า เมื่อพระโพธิสัตว์แก้ปัญหาทั้งสองจบลงครั้งนั้น เทพดาและมนุษย์ทำบูชาและให้สาธุการเหมือนนัยหนหลัง
พระโพธิสัตว์วิสัชนาสองข้อเสร็จแล้ว จึงตีคลีกับพระอินทร์ ณ อากาศ รัศมีแห่งท้าวสักกเทวราชและพระโพธิสัตว์ทั้งสอง ก็แผ่ซ่านสว่างทั่วไปทั้งอากาศ เหมือนดังหยาดน้ำตาอันไหลจากนัยนาฉะนั้น สรรพเทพดาและมนุษย์เห็นแล้ว ก็ทำเสียงสาธุการ/*188แก่พระโพธิสัตว์เป็นโกลาหล โถมนาการชมเชยตลอดถึงพรหมโลกเป็นที่สุด ท้าวสุชัมบดีตีคลีกับพระโพธิสัตว์แพ้แล้วก็หนีไปยังเทวโลก พระโพธิสัตว์ไล่ตามพระอินทร์ไปหน่อยหนึ่ง จึงกลับลงมาถวายบังคมพระราชา ประชาราษฎรและอำมาตย์ราชกุมารทั้งหก ได้เห็นพระโพธิสัตว์กอร์ปด้วยสิริวิลาศ มีอังคาพยพงามโอภาสเหมือนรูปหล่อด้วยทองคำทั้งแท่ง จึงซุบซิบพูดกันว่า เงาะป่ารูปร่างน่าเกลียดชังนัก กลับมีบุญญานุภาพมากได้ เงาะป่านี้หลอกลวงพวกเราเพื่อจะเอาราชสมบัติของพระราชา
พระโพธิสัตว์สดับพจนกถาหกกษัตริย์จึ่งตรัสว่า แน่ะท่านหกกษัตริย์ เมื่อพระราชบิดารับสั่งให้พวกเราไปหาเนื้อถวาย ท่านทั้งหกพบเรานั่งอยู่ ณ แผ่นศิลาขอเนื้อกับเรา แล้วตัดใบหูบูชาเราคนละหน่อย เราก็ให้เนื้อแก่พวกท่านคนละตัว วันหนึ่งท่านทั้งหกไปหาสุกรในป่าพบเราเข้าอีก ได้ตัดนิ้วมือคนละหน่อยบูชาเรา ๆ ก็ให้สุกรแก่พวกท่านคนละตัว วันหนึ่งท่านทั้งหกไปหาปลาพบเราเข้า ได้ตัดปลายจมูกคนละหน่อยบูชาเรา ๆ จึงให้ปลาแก่พวกท่าน ข้อเหล่านี้จริงหรือไม่ ข้าพเจ้าทั้งหกได้บูชาแก่ท่านจริง พระโพธิสัตว์จึ่งนำใบหูและนิ้วมือและจมูกออกให้ดูแสดงให้ปรากฏแก่พระราชา และราชกุมารทั้งเสนาบดี
พระเจ้ากรุงพาราณสีทอดพระเนตรสิ่งของมีใบหูเป็นต้น ทรงกริ้วหกกษัตริย์ยกใหญ่ขู่ว่า เมื่อก่อนเธอทั้งหกบอกแก่เราว่าไปพบพระอินทร์ พระอินทร์ท่านประทานเนื้อและสุกรกับปลาให้จึ่งได้นำมาให้เรา เธอทั้งหกช่างหน้าด้านหาความละอายมิได้ ราชธิดาหกนางสดับคำพระโพธิสัตว์แล้วก็อายใจ ขึ้งโกรธภัสดาของตนแล้วต่อว่าเธอทั้งหกเป็นอันธพาล ลวงหม่อมฉันด้วยเหตุต่างๆ พากันทำได้ช่างไม่อับอายขายหน้าบ้างเลย หกกษัตริย์สดับวาจาปราศรัยก็ยิ่งอายใหญ่ พากันหมอบลงแทบบาททูลพระโพธิสัตว์ขอสมาโทษโดยนัยต่าง ๆ
พระโพธิสัตว์มากด้วยความกรุณา ให้โอวาทสั่งสอนแก่มหาชนมีพระราชาและอำมาตย์เป็นต้นซึ่งประชุมกันอยู่ที่นั้นว่า แน่ะท่านทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงทำจิตใจให้เลื่อมใสในกุศลธรรมมีทานและศีลเป็นต้น จงเป็นผู้เคารพนับถือผู้ใหญ่ในตระกูลที่ควรเคารพมีมารดาบิดาเป็นอาทิ บุญกุศลย่อมให้สำเร็จผลในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า อนึ่งนรชนเหล่าใดสมาทานศีล ๕ มั่น นรชนเหล่านั้นย่อมมีสวรรค์เป็นเบื้องหน้า มหาชน/*189มีพระราชาและเสนาบดีเป็นต้น สดับธรรมของพระโพธิสัตว์มีจิตโสมนัสเลื่อมใสยกมือไหว้ ให้สาธุการชมเชยโดยอเนกนัย
พระเจ้ากรุงพาราณสีรับสั่งให้มหาเสนาและราชปุโรหิตเป็นต้น มาประชุมพร้อมกัน ณ ปราสาท จึ่งเชิญพระโพธิสัตว์กับนางคันธาเทวีให้ขึ้นนั่งเหนือรัตนราสีกองแก้ว แล้วสรงน้ำมุรธาภิเษกมอบราชสมบัติแล้วอวยพรชัยว่า เธอทั้งสองผู้มีบุญมากจงเป็นอิสรภาพทั่วสากลทวีป และจงขอให้มีชนมายุยืนนานนิราศโรคภัย บิดามารดาจะขออาศัยพึ่งโพธิสมภารอยู่เป็นสุขต่อไป พระโพธิสัตว์ได้ดำรงราชสมบัติ ณ พาราณสีนคร พระนามปรากฏว่าสุวรรณสังขราชา มีเกียรติยศและเกียรติคุณแผ่ไปในสากลทวีป ตั้งแต่ครั้งนั้นมาเมืองพาราณสีบริบูรณ์ไปด้วยวัตถาภรณ์ อุดมไปด้วยข้าวกล้าฝนฟ้าก็ตกตามฤดูกาล ทั้งบริบูรณ์ด้วยแก้วเจ็ดประการ ทวยราษฎร์ก็เบิกบานอยู่เป็นสุข มีการมหรสพครึกครื้นทุกคืนวัน
เมื่อพระมหาสัตว์ครองราชสมบัติอยู่เป็นสุขสำราญ ทรงระลึกถึงพระมารดาขึ้นมาจึงดำริว่า เราพลัดพรากจากมารดามานาน ยังไม่ทราบเหตุว่ามารดายังชนม์ชีพอยู่หรือสิ้นชนม์ชีพเสียแล้ว ถ้ากระไรเราจักไปสืบถามตามนิคมและราชธานี เมื่อพบปะพระชนนีแล้ว จะได้รับกลับมาเสวยราชย์เป็นสุขต่อไป ดำริแล้วจึ่งตรัสกะนางคันธาเทวีว่า บัดนี้พี่กับน้องนางเถวยราชสมบัติอยู่เป็นสุขแล้ว แต่พระมารดาของพี่ท่านจะสิ้นชีพเสียแล้วหรือยังจะอยู่ที่ไหนพี่ไม่ทราบเลย พระน้องนางจงอยู่เสวยราชสมบัติไปก่อน พี่จะขอลาไปสืบหาพระมารดาพบแล้วจะได้พาท่านกลับมาเสวยราชสมบัติ ณ เมืองนี้ด้วยกัน พระโพธิสัตว์ลาพระนางคันธาเทวีแล้ว เสด็จลงจากปราสาทไปเฝ้าพระเจ้าพาราณสีทูลเล่าเหตุนั้นให้ทราบแล้ว ทูลลาออกจากนครสัญจรไปตามมรรคาจนบรรลุถึงมัททราชธานี พระองค์เสด็จเข้าไปในนครสืบถามชาวเมืองก็หาได้ความไม่ จึงดำเนินต่อไปถึงบ้านธนญชัยเศรษฐี ธนญชัยเศรษฐีเห็นพระโพธิสัตว์เจ้าผู้กอร์ปด้วยสิริวิลาศนึกประหลาดใจจึ่งถามว่า พ่อมาณพรูปงาม พ่อมาแต่ไหนจึงได้มาถึงบ้านข้าพเจ้าจะต้องการอะไรหรือ ท่านมหาเศรษฐี ข้าพเจ้ามาหาท่านประสงค์จะพบพระนางจันทาเทวีมารดาข้าพเจ้า ท่านรู้จักตัวพระนางจันทาเทวีบ้างหรือไม่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักพระนางจันทาเทวีเลย ธนญชัยเศรษฐีนึกแต่ในใจว่ามาณพผู้นี้รูปร่างดีหาใช่คนเลวไม่จักเป็นคนมีตระกูล จึ่งบอกกับแม่ครัวว่าท่านจงจัดแจง/*190หาโภชนาหารมาให้มาณพนี้บริโภค พวกแม่ครัวมีพระนางจันทาเทวีเป็นหัวหน้าพากันจัดแจงอาหารเสร็จแล้ว ยกออกมาให้เศรษฐี ๆ จึ่งเชิญให้พระโพธิสัตว์เสวยอาหาร พระโพธิสัตว์เสวยอาหารมีโอชารสกลิ่นหอมฟุ้งเหมือนทิพาหารพระองค์จึ่งสันนิษฐานว่า พระมารดาของเราจักเป็นแม่ครัวอยู่ในเรือนเศรษฐีนี้แน่แล้วถามเศรษฐีนั้นว่า ใครเป็นผู้สำหรับจัดแจงอาหารให้ท่าน อาหารชนิดนี้น่าจักเป็นของอันคนอิสรภาพบังคับให้ทำ อาหารอย่างนี้จึ่งมีโอชารสยิ่งนักหนา พ่อมาณพรูปงามหญิงผู้หนึ่งมาแต่อื่นได้อาศัยอยู่กับข้าพเจ้า ๆ ให้เขาเป็นแม่ครัวจัดหาอาหารให้ ท่านมหาเศรษฐี ข้าพเจ้าอยากเห็นตัวแม่ครัวของท่าน ธนญชัยเศรษฐีให้หาตัวแม่ครัวผู้มารดาของพระโพธิสัตว์นั้นมาให้พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตร
พระโพธิสัตว์เห็นพระมารดานั่งอยู่ก็จำไม่ได้ เพราะพลัดพรากจากกันมานานแต่เมื่อพระองค์ยังเด็กเล็กนัก พระองค์จึ่งถามว่าแม่อยู่เมืองไหน จึ่งได้มาเป็นแม่ครัวของเศรษฐี พระนางจันทาเทวีจึ่งเล่าความหลังให้ฟังว่า พ่อมาณพรูปงาม ตัวดิฉันอยู่เมืองพรหมบุรี เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าพรหมทัต มีโอรสนามปรากฏว่าสุวรรณสังข์ นางสุวรรณจัมปากมเหสีฝ่ายซ้าย คบคิดกับปาลกเสนาบดีแกล้งทูลยุยงแต่พระราชาว่า ราชโอรสเป็นอุบาทว์เมืองไม่สมควรจะให้อยู่ในเมือง ให้เอาโอรสใส่แพกับมารดาลอยน้ำเสีย พระเจ้าพรหมหัตหลงเชื่อจึ่งเอาตัวดิฉันกับโอรสใส่แพลอยน้ำไป ภายหลังแพก็แตกดิฉันกับโอรสก็พลัดกัน ดิฉันขึ้นฝั่งน้ำได้แล้วจึ่งเลยมาเป็นแม่ครัวของเศรษฐีอยู่ที่นี้ แต่สุวรรณสังขกุมารโอรสนั้น จะเป็นหรือจะตายดิฉันไม่ทราบเลย
พระสุวรรณสังขราชาทราบชัดว่าเป็นมารดาของพระองค์แน่แล้วจึ่งตรัสว่า พระมารดาเจ้าข้า หม่อมฉันนี่แหละเป็นโอรสของมารดามีนามว่าสุวรรณสังข์ พระนางจันทาเทวีทรงฟังดังนั้นก็ตรงเข้าสวมกอดพระโอรสไต่ถามถึงความทุกข์ยากแล้วพิลาปร่ำไร เมื่อสองกษัตริย์บรรเทาความโศกเสียได้แล้ว พระสุวรรณสังขราชาจึ่งรับสั่งกับเศรษฐีว่า ท่านมหาเศรษฐี เราจะขอลาเอามารดาของเราไปให้ท่านเสวยราชสมบัติในเมืองพาราณสี ข้าแต่พระสุวรรณสังขราช พระมารดาของพระองค์มาอยู่กับข้าพระบาท ๆ มิได้รู้ว่าเป็นพระมารดาของพระองค์เลย พระองค์จงรับพระมารดาไปตามพระทัยประสงค์เถิด พระเจ้าข้า พระสุวรรณสังขราชาอำลาเศรษฐีแล้วพาพระมารดามาจนถึงเมืองพาราณสี ทรงเสวยราชสมบัติกับพระราชมารดาเป็นบรมสุข ด้วยประการฉะนี้
/*191พระเจ้ากรุงพาราณสีทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์พาพระมารดามาถึงแล้ว ทรงพระโสมนัสตรัสเรียกอำมาตย์และเสนาบดีปุโรหิตมาสั่งว่า บัดนี้สุวรรณสังขราชกุมารโอรสของเรา เขาตามหามารดาพบแล้วพามาถึงราชธานี บัดนี้เราจักอภิเษกพระนางจันทาเทวีสถาปนาให้เป็นพระราชชนนีพันปีหลวง ดำรัสแล้วจึ่งพร้อมด้วยพระโพธิสัตว์ ให้พระนางจันทาเทวีสรงน้ำมุรธาภิเษกสถาปนาไว้ในอัครสถานที่ราชชนนีพันปีหลวง
พระสุวรรณสังขราชาเสวยราชสมบัติเป็นสุขสถาพร ทรงสั่งสอนมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นให้ตั้งอยู่ในสุจริตธรรม มหาชนตั้งอยู่ในราโชวาททรงไว้ซึ่งจตุพรหมวิหารธรรม และกุเลเชฏฐาปจายิกธรรมมิได้ละเลยล่วงราโชวาท พระสุวรรณสังขราชาครองราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสีประเสริฐเลิศยิ่งกว่าพระราชาอื่น ๆ ในพื้นชมพูทวีป พระนครพาราณสีนั้นเกษมรื่นรมย์ อุดมไปด้วยหิรัญสุวรรณรัตนะเสมอด้วยสมบัติในเทวนคร ฝูงอาณาประชาราษฎรทุกถ้วนหน้าพากันสรรเสริญคุณของพระราชา กิตติศัพท์กถาก็ปรากฏไปถึงพรหมบุรีของพระเจ้าพรหมทัตซึ่งเป็นพระราชบิดาของพระสุวรรณสังขราชา
ประชาชนชาวเมืองพรหมบุรีทราบเหตุนั้น แล้วคิดปรึกษากันว่า พระสุวรรณสังขราชกุมารยังไม่สิ้นชีพ กลับได้เป็นยอดกษัตริย์ครองราชสมบัติเมืองพาราณสี ถ้าหากว่าพวกเราขืนอยู่เมืองนี้ต่อไปไซร้ก็จักถึงวินาศไม่ต้องสงสัย พระราชาหาตั้งอยู่ในราชธรรมไม่ ช่างเอาพระปิโยรสของพระองค์ลอยแพเสียได้ พวกเราไม่ควรอยู่ด้วยเลย พวกเราพากันหนีไปเสียจากเมืองนี้เถิด ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วก็พาบุตรภรรยาไปเมืองพาราณสี อาศัยพึ่งโพธิสมภารของพระโพธิสัตว์อยู่เป็นสุขทุกทิวาราตรี
ยังมีอำมาตย์ข้าละอองพระบาทของพระเจ้าพรหมทัตผู้หนึ่งเที่ยวตรวจตราพระนคร เห็นประชาราษฎรร่วงโรยน้อยไปจึงนึกว่าพระนครพรหมบุรีนี้ปราศจากสิริสุขสมบัติด้วยเหตุไร ด้วยเหตุว่าพระราชาหลงเชื่อถ้อยคำปาลกเสนาบดีและนางจัมปากเทวีมเหสีซ้าย ทูลยุยงปรักปรำว่าพระสังราชกุมารเป็นกาลกิณี จึงเอาพระโอรสกับมารดาใส่แพลอยน้ำเสีย แต่นั้นมาพระนครพรหมบุรีจึ่งเสื่อมโทรมไปมีมนุษย์อยู่น้อยนักไม่เหมือนแต่ก่อน พระนครน่าจักวินาศเสียเป็นแน่ เราจะไปทูลเรื่องนี้กะพระราชา ให้ไปรับพระราชกุมารกลับมาให้เสวยราชสมบัติที่เมืองนี้ๆ ก็จะเจริญรุ่งเรืองเหมือนดังแต่ก่อน คิดแล้วก็เข้าไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทไปตรวจการทั่วไปได้เห็นพระนครเกือบจะพินาศ/*192เสียแล้ว เพราะเหตุไร เพราะเหตุพระองค์ให้เอาพระโอรสใส่แพลอยน้ำเสีย พระโอรสนั้นก็หาถึงสิ้นพระชนม์ไม่ บัดนี้ได้เสวยราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสี หามีพระราชาองค์อื่นจะเสมอมิได้ คนชาวเมืองนี้ชักชวนกันไปเมืองพาราณสีเสียมากนักหนา บัดนี้เมืองพาราณสีคับคั่งไปด้วยหญิงชายมากมายนัก ขอเชิญพระองค์เสด็จไปเมืองพาราณสี รับเอาพระโอรสกลับมาให้เสวยราชสมบัติเมืองนี้เถิด พระนครของพระองค์ก็จะเกิดเกียรติยศเกียรติคุณอยู่เกษมสุข ด้วยเดชานุภาพบุญสมภารแห่งพระโอรส
อำมาตย์นั้นเมื่อจะปลอบพระราชาให้ชอบพระหฤทัย จึงทูลพรรณนาให้ยิ่งขึ้นไปว่า ข้าแต่พระมหาราช ถ้าหากว่าพระองค์ปราศจากพระโอรสเสียแล้วไซร้ ชื่อเสียงอันดีก็จะไม่ปรากฏทั่วไป อุปมัยเหมือนแม่น้ำอันปราศจากวารี ก็หาเป็นที่พึ่งแห่งชายหญิงไม่ได้ ถ้าพระองค์ปราศจากพระโอรสเสียแล้ว พระราชอาชญาก็หาปรากฏไม่ อุปมัยเหมือนฝูงช้างอันปราศจากพระยามาตังคกุญชรแล้ว ก็ไม่อาจจะย่ำยีหมู่ปัจจามิตรได้ฉะนั้น ถ้าหากว่าพระองค์ไม่ทำตามดังกราบทูลนี้แล้ว พระนครของพระองค์ก็จักศูนย์สิ้นไป พระองค์ไม่ได้ดำรงอยู่ในราชสมบัติแล้ว หรือเสด็จทิวงคตเสียแล้วก็ดี ก็จักหามีใครสืบต่อราชสันตติวงศ์ไม่
อนึ่งข้าแต่พระมหาราช พระสุวรรณสังขราชโอรสเกิดแต่อุระของพระนางจันทาเทวีแท้หาใช่เกิดโดยผู้อื่นไม่ พระองค์จงวินิจฉัยนึกถึงต้นเหตุก่อน เดิมพระองค์หวังจะหาโอรสตั้งพระทัยไว้ว่าถ้าพระโอรสเกิดแต่พระเทวีไซร้ เราจะยกราชสมบัติให้แก่พระโอรสองค์นั้น ครั้นพระราชโอรสไม่เกิดดังพระประสงค์ พระองค์กับพระนางจันทาเทวีทรงสมาหทานศีล ๕ อธิษฐานขอให้ได้พระโอรส พระนางจันทาเทวีบรรทมหลับไปในราตรีทรงพระสุบินว่า พระสุริยะลอยมาตกต้องพระกายาพระนางจันทาเทวีๆ ตื่นบรรทมแล้วจึ่งทูลเล่าพระสุบินให้พระองค์ทรงฟัง พระองค์รับสั่งให้เนมิตกาจารย์พยากรณ์ ๆ ว่าพระนางจันทาเทวีจะได้พระราชโอรสอันประเสริฐเลิศในสากลทวีปดังนี้ พระองค์ยังมาหลงเชื่อว่าพระราชโอรสเป็นกาลกิณีอย่างไรได้
พระเจ้าพรหมหัตทรงสดับดังนั้น เกิดความเยื่อใยในราชโอรสขึ้นมา ทรงปริเทวนายกใหญ่ ครั้นบรรเทาความโศกเสียได้จึ่งตรัสตอบขอบใจอำมาตย์นั้นว่า แน่ะพนาย ท่านมาพูดทักท้วงขึ้นนี้ขอบคุณของท่านนักหนาหาที่เปรียบมิได้ เราจะให้ไปรับโอรสมาให้ครองราชสมบัติในเมืองนี้ตามคำของท่าน ครั้นรุ่งเช้าพระเจ้าพรหมทัต/*193รับสั่งให้เรียกอำมาตย์ราชปุโรหิต เข้ามาปรึกษาว่า จะให้เสนาบดีผู้ใหญ่ไปเมืองพาราณสี ขอรับเอาราชโอรสกับอัครมเหสี มาให้ครองราชสมบัติ ณ พรหมบุรี อำมาตย์ราชปุโรหิตทั้งปวงยินดีพร้อมกันทุกถ้วนหน้า พระราชาจึ่งให้พนักงานเอาเภรีไปตีประกาศให้ข้าทูลละอองพระบาทและราษฎรให้ทราบทั่วกัน เราจักให้ไปรับราชโอรสมาครองราชสมบัติ ณ เมืองนี้ และว่าให้พนักงานเตรียมจตุรงคเสนาสี่เหล่ากับเครื่องราชาภิเษกไว้ให้เสร็จ กับให้จัดหาเครื่องบรรณาการไปถวายพระเจ้ากรุงพาราณสี มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นมีความโสมนัส พากันจัดจตุรงคเสนาและจัดหาบรรณาการ ที่จะถวายพระราชาไว้เสร็จทุกสิ่งสรรพ
ครั้นถึงวันกำหนดที่จะไปรับราชโอรส พระราชาจึ่งรับสั่งให้หาเนมิตกาจารย์มาคำนวณสุภฤกษ์แล้ว จึ่งรับสั่งให้มหาเสนาบดีเป็นประธานกำกับไป มหาเสนาบดีรับราชดำรัสแล้วก็ให้พวกพลนิกายถือบรรณาการเคลื่อนจากนครไปจนกระทั่งถึงเมืองพาราณสี จึ่งเข้าเฝ้าถวายราชบรรณาการพระเจ้าพาราณสีแล้ว ต่างทำปฏิสันฐารรับตอบซึ่งกันและกันตามประเพณี เมื่อเสร็จการต้อนรับกันแล้วพระเจ้าพาราณสีรับสั่งให้หาพระโพธิสัตว์มา พร้อมกับพระราชชนนีจึ่งรับสั่งถามเสนาบดีว่า ท่านมาครั้งนี้เพื่อประสงค์อะไร มหาราชพระเจ้าพรหมหัตราชบิดาของพระสุวรรณสังขราชกุมาร รับสั่งใช้ให้ข้าพระพุทธเจ้านำราชบรรณาการมาถวายพระองค์ ประสงค์จะให้ข้าพระพุทธเจ้าขอรับราชกุมารกับทั้งราชมารดาไปจะให้ครองราชสมบัติ ณ พรหมบุรี ขอพระองค์ได้ทรงโปรดประทานให้เถิดพระเจ้าข้า สุวรรณสังขราชกุมารและพระนางจันทาเทวีนี้เป็นกาลกัณณีพระราชาของท่านขับไล่เสียแล้ว เหตุไรจะให้มารับเอาไปอีกเล่า เราให้สองกษัตริย์นี้ไปไม่ได้ เราจักให้ครองราชสมบัติอยู่เมืองเรา มหาเสนาบดีผู้นั้นฉลาดในการทูลตอบจึ่งทูลว่า พระมหาราชถ้าหากพระองค์ไม่ยอมส่งสองกษัตริย์ให้ไปกับข้าพระพุทธเจ้า ๆ จักกลับไปแต่ผู้เดียว ถ้าว่าพระราชบิดามิได้เห็นพระโอรส ก็จักทรงพระกำสรดโศกาลัย พระหฤทัยจักแตกออกเป็นสองภาคทิวงคตไป เมื่อพระราชาของข้าพระพุทธเจ้าทิวงคตไปด้วยความสิเนหาในพระโอรสอย่างนี้ บาปกรรมอันนั้นก็จักติดตามพระองค์ไปในปรโลกเป็นแน่
พระเจ้ากรุงพาราณสีสดับคำเสนาบดีทูลดังนั้น มีพระกรุณาเป็นกำลังต่อพระเจ้าพรหมทัตจึ่งตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นเราจะยอมให้สองกษัตริย์ไปกับท่าน มหาเสนาบดี/*194มีความโสมนัสจึ่งทูลสองกษัตริย์ว่า สมมติเทวา บัดนี้พระราชบิดาใช้ให้ข้าพระพุทธเจ้ามาเชิญพระองค์เสด็จไปและจะให้ครองราชสมบัติ ท่านมหาเสนาบดี พระราชบิดาของเรายังทรงพระสำราญนิราศโรคาพาธ และอาณาประชาราษฎรยังบริบูรณ์หรือประการใด สมมติเทวา พระราชบิดาของพระองค์ทรงพระสำราญหาโรคาพาธมิได้ แต่ทรงพระอาลัยระลึกถึงพระองค์ทรงปริเทวนาการเป็นนิจทุกวันมิได้ขาด สองกษัตริย์ทรงฟังดังนั้นก็ทรงรับว่าจะเสด็จไปด้วยเสนาบดี
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงโสมนัส จึ่งรับสั่งพนักงานให้จัดพาหนะมีช้างม้าเป็นต้นแล้วมอบให้สองกษัตริย์เสด็จ คราวนั้นกษัตริย์สามพระองค์คือพระนางจันทาเทวีและพระสุวรรณสังข์กับพระนางคันธาเทวีจึงพร้อมกันกราบทูลถวายบังคมลาพระเจ้าพาราณสี ๆ ทรงพระอาลัยในสองโอรสนักมิใคร่จักให้จากไป ทรงพิลาปร่ำไรแล้วประทานพรชัยว่า พระโอรสจงเสด็จไปครองราชสมบัติให้เป็นสุขแก่ชาวรัฐวาสี และรักษาขัตติยประเพณีโดยสุจริตเถิด สามกษัตริย์รับพรชัยแล้วถวายบังคม ออกมาบอกลามหาชนมีข้าหลวงชาวอภิรมย์เป็นต้นบรรดาที่มาคอยส่งเสด็จ ครั้นถึงฤกษ์งามตามเนมิตกาจารย์คำนวณถวายแล้ว จึ่งพร้อมกันเสด็จขึ้นประทับ ณ ราชอาสน์ เหล่าเสนามาตย์เหล่าจตุรงคเสนามีมหาเสนาบดีเป็นต้น พร้อมกันแห่นำตามเสด็จเป็นขบวนหน้าและหลัง โดยเสด็จแต่เมืองพาราณสีไปกระทั่งถึงพรหมบุรีรัฐ จึงได้ให้หยุดพวกพลนิกรจัดทำราชนิเวสนาสส์เสด็จประทับอยู่ในที่นั้น
ครั้นแล้วมหาเสนาบดีจึ่งเข้าไปเฝ้ากราบทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า พระมหาราช บัดนี้พระราชโอรสของพระองค์เสด็จมาถึงรัฐประเทศนี้แล้วพระเจ้าข้า พระเจ้าพรหมทัตทรงพระโสมนัสดำรัสสั่งให้พนักงานเอาเภรีไปตีประกาศว่า บัดนี้พระสุวรรณสังขกุมารโอรสของเรามาถึงนครรัฐแล้ว เราจักออกไปรับโอรสให้เข้ามาครองราชสมบัติ ณ เมืองนี้ ชาวเมืองพรหมบุรีจึ่งพากันประดับมรรคาซึ่งจะเสด็จมา ด้วยพวงดอกไม้เงินทองและพวงสุคนธมาลา สองฟากมรรคาก็ปักธงและแผ่นผ้ากับทั้งต้นกล้วยและอ้อยลำ ผูกขัดจัดประจำตามระวางเป็นจังหวะแลไสว ครั้นแล้วพระเจ้าพรหมทัตพร้อมด้วยราชบริวารเสด็จออกไปต้อนรับสามกษัตริย์ยังที่ประทับ ณ พลับพลา สามกษัตริย์ทอดพระเนตรพระราชาเสด็จมาถึงพร้อมกันต้อนรับแล้วถวายบังคม
/*195สี่กษัตริย์คือ พระราชาพรหมทัต พระสุวรรณสังขราช พระนางจันทาเทวี และนางคันธาราชบุตรี มาพร้อมกันแล้วก็ทรงพระกรรแสงไห้ ครั้นระงับความโศกได้แล้วก็ชวนกันเสด็จกลับเข้าพระนครแล้วประทับ ณ มหาปราสาท พระเจ้าพรหมหัตจึงดำรัสสั่งอำมาตย์ให้เอานั้นทเภรีไปตีประกาศให้ชาวประชาราษฎรทราบทั่วกันว่า อำมาตย์และราษฎรทั้งหลายจงมาพร้อมกัน เราจักทำอภิเษกราชกุมารกับนางคันธาเทวีให้ครองราชสมบัติ ณ เมืองนี้ ครั้นมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นมาประชุมพร้อมกันแล้ว เมื่อถึงยามศุภนักษัตรพระเจ้าพรหมทัตจึ่งอภิเษกสองกษัตริย์ และอวยพรชัยให้ขึ้นครองราชสมบัติแทนพระองค์
เมื่อเสร็จการมังคลาภิเษกแล้ว พระนางจันทาเทวีจึ่งกราบทูลพระราชสามีว่า พระมหาราช หม่อมฉันจักขออนุญาตอยู่ผู้เดียวกับราชโอรส พระองค์อย่าทรงอภิเษกหม่อมฉันเลย หม่อมฉันไม่ขอเป็นมเหสีของพระองค์ต่อไปอีกแล้ว พระท้าวนางผู้เจริญ พี่ได้ล่วงเกินผิดไปแล้วหาทันที่จะพิจารณาไม่ พระน้องนางว่าถือโทษโกรธพี่เลย แต่นี้ต่อไปพี่จะไม่ทำโทษสิ่งไรให้เป็นขาด ซึ่งฝ่าพระบาทตรัสประภาษมานี้พระบารมีเป็นที่ยิ่ง ถึงกระนั้นถ้าหากว่าหม่อมฉันตายเสียได้วันนี้ นับว่าดีกว่าอยู่สู้ทนให้คนนินทาว่าเป็นกาลกัณณีต่อไป
พระเจ้าพรหมทัตทรงฟังดังนั้น จึงตรัสถามนางจัมปากเทวีซ้ายว่า สุวรรณสังขราชกุมารและนางจันทาเทวีใครทีโทษและไม่มีโทษ นางจันทาเทวีนี้แหละมีโทษเป็นกาลกัณณี นางจันทาเทวีสดับคำนางจัมปากเทวีทูลดังนั้น ทรงเสียพระทัยยิ่งนักหนา จึ่งทูลว่า พระมหาราช หม่อมฉันหาเป็นกาลกัณณีไม่ ใครเล่าอยากจะเห็นความสัตย์จริงกับหม่อมฉันบ้าง ถ้าหากพระองค์จะทรงเห็นความชั่วร้ายของผู้ใดไซร้ จงรับสั่งให้ผู้นั้นแสดงโทษของตนด้วยวิธีลุยไฟเป็นทิพย์พยาน ณ กาลบัดนี้ พระเจ้าพรหมทัตจึ่งตรัสใช้อำมาตย์ให้ก่อกองไฟขึ้น ณ หน้าพระลาน รับสั่งกับนางจันทาเทวีว่า พระนางน้องจงอธิษฐานสัจจกิริยาแล้วเข้าไปในกองเพลิง ทำให้ปรากฏแก่ตามหาชน พระนางจันทาเทวีสดับโองการตรัสดังนั้น จึงถวายบังคมบาทพระราชสามีแล้ว เมื่อจะประกาศแก่เทวดาจึ่งทำสัจจธิษฐานว่า ข้าแต่เทพดารักษาเศวตฉัตร และเทพดาซึ่งสถิตอยู่ ณ ต้นไม้และหย่อมหญ้า ขอเทพดาทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า ถ้าข้าพเจ้าเป็นกาลกัณณีสมจริงของนางจัมปากว่าไซร้ ขอเทวดาทั้งหลายจงอย่ารักษาชีวิตข้าพเจ้าไว้เลย /*196ขอให้ข้าพเจ้าตายเสียในขณะลุยไฟ ถ้าหากว่าข้าพเจ้าไม่ได้เป็นกาลกัณณีไซร้ ขอให้เทวดารักษาข้าพเจ้าไว้ให้ปราศจากชีวิตอันตราย นางอธิษฐานแล้วก็เข้าไปนั่งในกองไฟ ทันใดนั้นมีดอกบัวทองผุดขึ้นมารองรับพระนางจันทาเทวีไว้ เปลวอัคคีก็มิได้ไหม้สรีรกายา อุปมาเหมือนนั่งอยู่ ณ ปราสาท นั่งตรัสประภาษอยู่กับหมู่อำมาตย์ดูก็เป็นที่น่าประหลาดใจ พระเจ้าพรหมทัตทรงพระโสมนัสตรัสเรียกให้พระนางจันทาเทวีออกมาเสียจากกองอัคคี พระราชเทวีก็ออกมานั่งอยู่ ณ ปัญญัตตาอาสน์โดยผาสุกภาพ ทีนั้นอกุศลเข้าดลใจนางจัมปากเทวีให้นางดีใจอยากจะลุยไฟ จึ่งตั้งสัจจาธิษฐานเหมือนพระนางจันทาเทวี แล้วเข้าไปยังกองอัคคี ๆ ก็เผาผลาญทำกาลตายไปเกิดในอเวจีนรก นางกระทำการลามกเห็นประจักษ์แก่ตามนุษย์ทั้งหลาย นางจันทาเทวีก็พ้นความครหาว่าชั่วร้าย
เตน วุตฺตํ เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ท่านจึ่งได้กล่าวไว้ว่า บุคคลผู้ใดกล่าวคำเท็จไม่จริงด้วยตน และยังคนอื่นให้กล่าวคำเท็จเพื่อจะแกล้งเขาให้ตาย บุคคลผู้นั้นย่อมจะถึงความพินาศและจะไปเสวยมหาทุกขเวทนาในอเวจีนรก ด้วยผลแห่งวจีทุจริตกรรมเหมือนนางจัมปากเทวีฉะนั้น
เมื่อนางจัมปากเทวีทำกาลตายไปแล้ว พระเจ้าพรหมทัตจึ่งตั้งนางจันทาเทวีไว้ในที่อัครมเหสี พระสุวรรณสังขราชกุมารและพระนางจันทาเทวี ได้ครองราชสมบัติ ณ เมืองพรหมบุรีนครเป็นบรมสุขสถาพรยิ่งนัก พระสุวรรณสังขราชาจึ่งทูลเล่าความทุกข์วิโยคถวายพระราชบิดาว่า พระมหาราช เมื่อพระองค์ได้เอาข้าพระพุทธเจ้ากับพระมารดาใส่แพลอยไปในคงคา แพนั้นครั้นถูกลมพัดกล้าก็แตกกระจายไป ข้าพระพุทธเจ้ากับมารดาก็พลัดกัน พระมารดานั้นเกาะไม้ได้ท่อนหนึ่งลอยไปถึงฝั่งน้ำเขตมัททราชธานี พระชนนีขึ้นฝั่งได้เซซังไปรับจ้างทำครัวอยู่กับธนญชัยเศรษฐี พระมหาราช ส่วนข้าพระบาทอาศัยเรือพญานาคนิรมิต แล้วลอยไปพบพระดาบสองค์หนึ่งท่านกรุณาพาส่งข้ามไปฝั่งอื่น ข้าพระพุทธเจ้าลอยเรือเลียบตามฝั่งนั้นมาพบยักขินีตนหนึ่งริมฝั่งนที ยักขินีนั้นพามาเลี้ยงไว้เป็นบุตรบุญธรรม ข้าพระพุทธเจ้าหนีจากเมืองยักษ์มาถึงบ้านคนเลี้ยงโคแห่งหนึ่ง จึ่งอาศัยอยู่กับนายคามโภชกรับจ้างเขาเลี้ยงโคเลี้ยงชีพอยู่ที่นั่นนาน ภายหลังจึ่งได้ราชบุตรีพระเจ้าพาราณสีเป็นชายา ต่อเมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้เป็นลูกเขยพระเจ้าพาราณสีจึงมีความสุขมาก ข้าพระพุทธเจ้าระลึกถึงพระมารดาขึ้นมา จึ่งเที่ยวติดตามถามหาได้พบพระมารดาที่/*197เรือนธนฤชัยเศรษฐี จึงรับพระมารดามาเสวยรัชชสุข ณ เมืองพาราณสี อยู่ตราบเท่าพระองค์ส่งมหาเสนาบดีให้ไปรับมา ความวิโยคทุกข์ยากของลูกกับพระมารดาหากเป็นถึงเพียงนี้ นี่หากว่ากุศลหนหลังยังมีจึ่งได้มาประสบพบฝ่าพระบาทราชบิดา
พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสปลอบว่า บิดาหลงเชื่อคำคนอันธพาลทำโทษให้พ่อเป็นนักหนา พระโอรสอดโทษให้บิดาผู้หาวิจารณปัญญามิได้ พระโพธิสัตว์อดโทษให้พระราชบิดาแล้ว แต่นั้นมาพระองค์ได้เสวยสมบัติเป็นอัครราชา ตั้งอยู่ในทสธรรมชักนำประชาชนให้ตั้งอยู่ทสกุศลกรรมบถและศีลห้าเป็นต้น
ทีนี้จะกล่าวถึงปาลกเสนาบดีต่อไปใจความว่า เมื่อสุวรรณสังขราชกุมารเสด็จเข้ามาถึงพรหมบุรี ปาลกเสนาบดีนึกสะดุ้งจิตคิดไปว่า พระสุวรรณสังขราชกุมารได้ผ่านราชสมบัติ ณ เมืองนี้ จักทรงพิโรธทำโทษแก่เรา ๆ จักหนีไปเสีย ณ เมืองอื่น จักพาเอาพลโยธามาจับพระสุวรรณสังขราชกุมารกับพระมารดาฆ่าเสียให้จงได้ ปาลกเสนาบดีคิดเสร็จแล้วก็หนีไปเมืองปัญจาลธานี เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปัญจาคราชทูลด้วยปิสุณาวาทว่า สมมติเทวา บัดนี้พระสุวรรณสังขราชกุมารผ่านราชสมบัติเป็นเอกราชแล้ว จัดเตรียมโยธาไว้มากมาย จักยกมาตีเมืองพระองค์แบ่งสมบัติเมืองนี้อีกข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้าแล้ว จึ่งมาเฝ้ากราบทูลให้ทรงทราบฝ่าพระบาท
พระเจ้าปัญจาตราชทรงฟังดังนั้นสำคัญว่าจริง ทรงพระโกรธาเป็นอันมาก จึ่งรับสั่งอำมาตย์ให้เอาเภรีไปตีประกาศให้พลเมืองมาประชุมพร้อมกัน ณ หน้าพระลานหลวง พระราชาทรงเล่าความทั้งปวงให้มหาชนมีมหาอำมาตย์เป็นต้นฟัง แล้วจัดปาลกเสนาบดีผู้รับอาสาให้คุมเสนาพยุหเป็นทัพหน้ายกไปก่อน จึ่งจัดหาอำมาตย์ของพระองค์เป็นแม่ทัพใหญ่ให้คุมเสนาพยุหยกตามไปภายหลัง แม่ทัพนายกองได้เดินกองทัพไปถึงพรหมบุรีตามลำดับ เสนาเจ็ดอโขเภณีจึงพร้อมกันล้อมเมืองเข้าไว้ถึงเจ็ดชั้น เสียงโยธาโห่สนั่นหวั่นไหวปานประหนึ่งว่าปฐพีและพระนครจะทรุดหักทำลายไป โยธาบางพวกก็พากันร้องว่า พวกเราจงช่วยกันพังกำแพงเมืองเข้าไป โยธาบางพวกก็็พากันร้องว่า พวกเราจงช่วยกันจับพระเจ้าพรหมทัตกับสุวรรณสังขราชาฆ่าเสียให้ได้
คราวนั้นชาวนครพรหมบุรี ได้ฟังเสียงมหาโยธามีหัตถานิกเป็นต้น ก็เกิดขนผองสยองเกล้าปรึกษากันว่า เมื่อปัจจามิตรมาติดเมืองอยู่มากมายนัก บัดนี้พวกเราจักคิดอย่างไรจึ่งจะพ้นภัยได้ พระสุวรรณสังขราชกุมารก็ตกพระหฤทัยกลัวต่อข้าศึก /*198จึงนึกถึงนางยักษินีว่า นางยักษินีมารดาเลี้ยงของเราเดี๋ยวนี้ไปเกิดที่ไหน ดำริแล้วจึ่งร่ายทิพมนต์ที่มารดาให้ไว้ ก็ทราบชัดว่านางยักษินีนั้นไปเกิดในชั้นจาตุมหาราชิกเทวโลก พระองค์จึงทรงฉลองพระบาททองเหาะไปสู่สำนักเทวธิดาทำอภิวันทน์แล้วบอกว่า พระแม่เจ้าข้า เดี๋ยวนี้พวกข้าศึกมาล้อมเมืองไว้แน่นหนา ข้าพเจ้าไม่เห็นใครจะเป็นที่พึ่งได้ เห็นอยู่แต่มารดาผู้เดียวจะเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้า พระมารดาเจ้าจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้ากับทั้งพวกชาวเมืองด้วยเถิด
นางเทวธิดานั้นครั้นสดับทราบความแล้ว ก็ให้มีความเมตตากรุณาต่อพระสุวรรณสังขราชกุมาร จึ่งประทานพระขรรค์ทิพย์ชื่อสิริชัยให้แก่พระสุวรรณสังขราชกุมาร แล้วบอกว่า พ่อจงรับเอาพระขรรค์แก้วแล้วด้วยเทวฤทธิ์ที่มารดาให้นี้ไป ถ้าหากว่าปัจจามิตรมาข่มเหงแย่งราชสมบัติของพ่อไซร้ พ่อจงเหาะขึ้นบนอากาศแล้วเอาพระขรรค์แก้วแกว่งบนศีรษะของพ่อไว้ หมู่ปัจจามิตรจะพ่ายแพ้กลับไปด้วยอำนาจรัตนขรรคาวุธ พ่อราชบุตรจงทำตามมารดาสั่งดังนี้
พระสุวรรณสังขราชกุมารรับเอารัตนขรรคาวุธอันให้สำเร็จความปรารถนาจากเทวธิดาแล้ว ก็อำลากลับมายังสำนักราชบิดามารดา จึ่งพร้อมด้วยพลเสนาเสด็จออกจากพระนครเหาะขึ้นบนอากาศ แล้วแกว่งทิพยรัตนขรรคาวุธตามที่นางเทวธิดาบอกไว้ รัศมีพระขรรค์แก้วก็ลุกโพลงตกลงมาเสียงดังประเปรี้ยงเหมือนเสียงอสนี ประหนึ่งว่าจะทำมหาโยธาข้าศึกให้ตายไปหมดด้วยกัน พวกเสนานับได้เจ็ดอโขเภณี ประหนึ่งว่าจะมีศีรษะแตกออกไป พากันร้องขอชีวิตต่อพระโพธิสัตว์ว่า พระมหาราช ข้าพระบาททั้งหลายจะไม่คิดประทุษร้ายต่อพระองค์ ๆ จงประทานชีวิตให้เถิดพระเจ้าข้า
ฝ่ายปาลกเสนาบดีก็ไม่อาจดำรงตนอยู่ได้ ด้วยอานุภาพแห่งพระขรรค์แก้วสิริชัยจึงพลัดจากคอช้างตกลงไป ณ ปฐพี วิบากแห่งอกุศล ความอกตัญญูให้ผลปฐพีดลอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ก็เปิดช่องให้ ปาลกเสนาบดีก็จมลงไปไหม้อยู่ในอเวจีนรก
เตน วุตฺตํ เพราะเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ท่านได้กล่าวสอนไว้แล้วว่า บุคคลผู้ใดกล่าวมุสาวาทใส่โทษแก่ผู้อื่นก็ดี แก่ญาติเผ่าพันธุ์มิตรสหายก็ดี หรือใส่โทษแก่ครูอาจารย์และท่านผู้มีคุณแก่ตนก็ดี บุคคลผู้นั้นครั้นตายแล้ว ก็จักไปเกิดในอเวจีนรก เหมือนปาลกเสนาบดีฉะนั้น
/*199พระโพธิสัตว์ทรงพระกรุณาแก่มหาชนเป็นอันมาก จึ่งตรัสว่า พวกมหาโยธาทั้งหลาย พระเจ้ากรุงปัญจาลราชทรงเชื่อคำปาลกเสนาบดีคนลามก ให้ยกกองทัพมาทำสงครามกับเราผู้หาความผิดมิได้ และละสัปปุริสธรรมแล้วทำซึ่งอธรรมทางอบาย แต่นี้ไปท่านทั้งหลายจงอย่าทำบาปกรรมเช่นนี้ต่อไปเป็นอันขาด ทรงให้โอวาทต่อไปอีกว่า บุคคลผู้ใดฆ่าสัตว์ลักทรัพย์ทำปรหารกรรมกล่าวปดเสพย์สุราเมรัย บุคคลผู้นั้นจักถึงความพินาศเหมือนปาลกเสนาบดี อนึ่งฝ่ายกุศลกรรมคือศีลทานธรรมสวนะและเมตตาภาวนากุเลเชฏฐาปจายิกธรรมเหล่านี้มีคุณยิ่งใหญ่ ผู้ใดไม่ประมาทในธรรมที่เราสอนแล้วนี้ ผู้นั้นจุติจากโลกนี้แล้วจักไปเกิดในสวรรค์ด้วยกุศลกรรมอันนั้น ทรงให้โอวาทแล้วก็ส่งพลโยธาให้กลับไปยังปัญจาลนคร ส่วนพระองค์ก็เสด็จคืนเข้าพระราชฐานของพระองค์
ฝ่ายพวกเสนาโยธากลับมาถึงปัญจาลนครแล้ว จึ่งเข้าเฝ้าพระราชากราบบังคมทูลว่า พระมหาราช ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าโยธามีปาสกเสนาบดีเป็นต้นซึ่งพระองค์ส่งไป ได้พร้อมกันเข้าล้อมเมืองไว้ถึงเจ็ดชั้น พระสุวรรณสังขราชกุมารมีบุญญาธิการมากนัก เหาะขึ้นบนอากาศ ทรงแกว่งพระแสงขรรค์แก้ว ณ ท่ามกลางโยธา ด้วยอานุภาพขรรคาวุธเกิดเป็นแสงสว่างตกลงมาดังประเปรี้ยงเพียงดังสายฟ้า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมืดหน้ามัวตาหาสติมิได้ถึงปราชัยพ่ายแพ้ แต่ปาลกเสนาบดีพลัดจากคอช้างตกถึงแผ่นดิน ๆ ได้สูบปาลกเสนาบดีผู้อกตัญญูไม่รู้จักคุณเจ้านายของตนไปทั้งเป็น พระสุวรรณสังขราชกุมารเสด็จลงจากอากาศประทานโอวาทแก่ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าโยธา แล้วส่งให้กลับมาเมืองนี้ ขอพระองค์ทรงทราบด้วยประการฉะนี้ พระเจ้ากรุงปัญจาลราชทรงฟังดังนั้น ทรงพระเกษมสันต์และสรรเสริญพระสุวรรณสังขราชกุมาร รับสั่งให้จัดเครื่องบรรณาการไปถวายเป็นอเนกประการ
พระสุวรรณสังขกุมาร ทรงทรมานพวกปัจจามิตรเสร็จจึ่งเสด็จเข้าพระนคร ยังราษฎรให้ตั้งอยู่ในราโชวาท ดำรงราชสมบัติโดยชอบธรรม มีพระเดชานุภาพและเกียรติยศปรากฏไปในนานาประเทศ มหาชนมีพระราชาเป็นต้นในนานาประเทศ น้อมนำเครื่องบรรณาการ มาถวายพระสุวรรณสังข์เป็นเนืองนิตย์ มหาชนมีพระราชาเป็นต้น ตั้งอยู่ในราโชวาทแล้วก็ปราศจากภยุปัทวันตรายและพากันทำบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุของตนก็ได้ไปเกิดในเทวโลก ส่วนพระโพธิสัตว์เมื่อก่อสร้างโพธิสมภารอยู่ ได้บำเพ็ญกุศลมีทานศีลเป็นต้น สิ้นพระชนม์แล้วไปอุบัติในเทวสถาน ด้วยประการฉะนี้
/*200สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว เมื่อจะให้ภิกษุรู้แจ้งซึ่งกรรมที่พระองค์ทรงทำไว้ในชาติก่อนจึ่งตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราตถาคตยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร เกิดเป็นสุรรรณสังขราชกุมารโอรสพระเจ้าพรหมทัต ได้เสวยทุกขเวทนาสาหัสด้วยอกุศล ๆ ดลบันดาลให้พระเจ้าพรหมทัตราชบิดาเรา หลงเชื่อถ้อยคำปาลกเสนาบดีให้เอาเราใส่แพลอยคงคาเสีย ก็ด้วยอกุศลกรรมที่เราทำไว้ในชาติก่อน พระภิกษุทั้งหลายยังไม่ทราบเรื่องเบื้องบุพพกรรม จึ่งกราบทูลขอให้พระองค์ทรงตรัสอดีตนิทาน พระบรมศาสตาจารย์ทรงนำเรื่องราวซึ่งภพในระหว่างปิดบังไว้ มีความปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว ตถาคโต ทุคฺคตกุเล ชาโต ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงมานานแล้ว พระตถาคตเกิดเป็นทุคตะ บุรุษในตระกูลทุคตะ หาญาติพงศ์พันธุ์มิได้ วันหนึ่งทุคตะบุรุษนั้นลงไปอานน้ำที่ท่านที เห็นรูปเข้าเอามือล้วงลงไปจับปูขึ้นมาได้ จึ่งแงะเอาดินเหนียวมาก้อนหนึ่ง ทำเป็นโพรงแล้วเตาปูนั้นใส่ไว้ในอุโมงค์ วางไว้บนแพปล่อยให้ลอยไปในมหาสมุทร เมื่อปูนั้นลอยไปยังหาทันตายไม่ แพนั้นลอยไปติดอยู่ริมฝั่งสมุทร อุโมงค์ดินนั้นครั้นถูกน้ำเปียกแล้วก็ละลายไป ปูตัวนั้นก็ไต่ขึ้นฝั่งไปได้ ด้วยผลกรรมอันนั้น ตถาคตจึ่งปรากฏอยู่ในหอยสังข์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าพรหมหัตเชื่อคำนางจัมปากเทวีและปาลกเสนาบดี จับเราตถาคตใส่แพลอยไปในมหาสมุทรนั้น ด้วยกรรมที่ตถาคตจับปูใส่แพลอยน้ำ ปูตัวนั้นยังหาถึงความตายไม่ กรรมอันนั้นจึงไม่ทำให้เราตถาคตตาย เราตถาคตได้เสวยทุกขเวทนาแสนสาหัส ดูกรภิกษุบริษัท ข้อซึ่งเราตถาคตยินดีอยู่ในรูปหอยสังข์และรูปเงาะนี้ เป็นกรรมที่ตถาคตจับปูใส่ไว้ในอุโมงค์ดิน ข้อซึ่งหกกษัตริย์ลูกเขยพระเจ้าพาราณสีเห็นรูปเงาะตถาคตแล้วติเตียนนี้ เป็นเวรกรรมที่ตถาคตทำไว้ในชาติก่อน ดังมีอุทาหรณ์ดังนี้ว่า
อหํ ภิกฺขเว ปุพฺเพ พาราณสิราชา อโหสิ ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลปางก่อนตถาคตเกิดเป็นพระราชาพาราณสี พระราชาพาราณสีนั้นประสงค์จะถวายผ้าแก่ภิกษุสงฆ์ ทรงทราบว่าพวกพ่อค้าเขาเอาผ้าเนื้อดี ๆ มาจำหน่ายที่พระนครของพระองค์ จึ่งทรงตรัสใช้ให้อำมาตย์ไปซื้อผ้ามาจากพ่อค้า ผ้าผืนหนึ่งราคาถึงแสนกหาปณะ พระราชาทอดพระเนตรผ้าผืนนั้นแล้วทรงซื้อไว้ ประทานราคาให้เท่าน้ำหนักทองคำหนักหนึ่ ง/*201พวกพ่อค้าจึ่งปรึกษากันว่าพระราชาพระราชทานให้ราคาเท่าน้ำหนักทองคำหนักหนึ่งนี้หาคู่ควรแก่ราคาผ้าผืนนี้ไม่ พวกเราจักขอให้พระราชาประทานราคาให้สมควรแก่ผ้าผืนนี้ พระราชาทรงทราบความข้อนั้นแล้วก็ทรงกริ้วพวกพ่อค้ามาก พวกพ่อค้าผ้ารู้ว่าพระราชากริ้วก็ไม่อาจขอขึ้นราคาผ้าอีกได้ จึงพากันกลับไปยังเมืองที่อยู่ของตน พระเจ้าพาราณสีนั้นครั้นจุติจากอัตตภาพนั้นแล้ว ได้มาเกิดเป็นสุวรรณสังขกุมารและได้เป็นลูกเขยแห่งพระเจ้าพาราณสี พวกพ่อค้าผ้านั้นครั้นจุติจากอัตตภาพนั้นแล้วได้มาเกิดเป็นหกกษัตริย์ลูกเขยพระเจ้าพาราณสี กษัตริย์นั้นชวนกันประทุษร้ายตถาคต ทูลยุยงให้พระราชาฆ่าตถาคต ด้วยบาปกรรมที่ตถาคตข่มเหงเขาซื้อผ้าลดราคา ด้วยประการฉะนี้
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึ่งประชุมชาดกว่า พญานาคเอาเรือมารับสุวรรณสังขกุมารนั้น กลับชาติมาคือองคุลิมาลเถระ พระดาบสช่วยสุวรรณสังขกุมารไว้ ได้กลับชาติมาคือพระสาริบุตรเถระ นางยักษินีมารดาเลี้ยงสุวรรณสังขกุมารนั้น กลับชาติมาคือนางอุบลวรรณาเถรี ท้าวสักกเทวราชผู้อุปถัมภ์สุวรรณสังขกุมาร กลับชาติมาคือพระอนุรุทธเถระ มหาเสนาบดีผู้ไปเชิญเสด็จพระนางจันทาเทวีและสุวรรณสังขกุมารให้มาครองราชสมบัติ ณ พรหมบุรีนั้น กลับชาติมาคือพระโมคคัลลานเถระ ธนญชัยเศรษฐีผู้ให้พระนางจันทาเทวีอยู่ด้วยนั้น กลับชาติมาคือพระสีวลีเถระนั้น นางสุวรรณจัมปากเทวีแกล้งใส่โทษแก่พระนางจันทาเทวี กลับชาติมาคือนางจิญจมาณวิกา ปาลกเสนาบดีผู้ผูกอาฆาตต่อสุวรรณสังขกุมาร กลับชาติมาคือภิกษุเทวทัต พระเจ้าพรหมทัตราชบิดาสุวรรณสังขกุมาร กลับชาติมาคือสุทโธทนพุทธบิดา พระนางจันทาเทวี กลับชาติมาคือนางสิริมหามายาพุทธมารดา พระนางคันธาเทวีอัครมเหสีของสุวรรณสังขกุมาร กลับชาติมาคือยโสธราพิมพาเทวี บริษัทซึ่งสวามิภักดิ์ต่อพระโพธิสัตว์ กลับชาติมาคือพุทธบริษัท สุวรรณสังขราชา กลับชาติมาคือเราตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงประการฉะนี้
จบสุวรรณสังขชาดก
---
๔. สุรัพภชาดก
ทิชา ทสฺเสนฺติ มม ปฺหนฺติ อิทํ สตฺถา ราชคหฺจ โกสมฺพิยฺจ อนฺตรา โฆสิตาราเม วิหรนฺโต อตฺตปสํสนํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ โฆสิตารามอันเป็นระวางเมืองราชคฤห์และเมืองโกสัมพีต่อกัน ทรงพระปรารภความสรรเสริญของพระองค์ เป็นมูลเหตุตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า ทิชา ทสฺเสนฺติ มม ปฺหํ ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิในเรื่องนี้ มีนิทานวจนะดังต่อไปว่า
วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลายประชุมพูดกันในโรงธรรมสภา สรรเสริญคุณพระบรมศาสดาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระบรมศาสดาของเราทั้งหลาย พระองค์ทรงปัญญามาก ทรงพระปัญญาว่องไวหลักแหลมแกล้วกล้าและลึกซึ้ง อาจย่ำายีถ้อยคำของนักปราชญ์อื่น ๆ เสียได้ พระองค์ทรงทรมานพราหมณ์ทั้งหลายมีกูฏทันตเป็นต้น ทรงทรมานปริพพาชกมีฉัพพิยเป็นต้น และทรงทรมานมหายักษ์มีอาฬวกเป็นต้น กับทรงทรมานเทพดาและพรหมมีท้าวสักกะและท้าวพกาเป็นต้น ให้เสื่อมพยศลดละมานะเสียได้ และให้ตั้งอยู่ในมรรคและผล สมเด็จพระทศพลของเราทั้งหลาย ทรงพระปัญญามากมายอย่างนี้
สมเด็จพระสุคตมุนี ทรงสดับคุณกถานั้นด้วยทิพโสตธาตุแล้วเสด็จมาประทับ ณ ธรรมาสน์ตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมพูดเรื่องอะไรกันอยู่บัดนี้ พระภิกษุทั้งหลายกราบทูลตามมูลเหตุที่สนทนาให้ทรงทราบแล้ว พระพุทธองค์จึงตรัสว่า ตถาคตจะได้มีปัญญาแต่ในกาลเดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ถึงในกาลปางก่อน เมื่อตถาคตยังแสวงหาโพธิญาณอยู่ก็มีปัญญายิ่งเหมือนกัน พระภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลขอให้ตรัสเทศนาอดีตนิทาน พระองค์จึงนำซึ่งอดีตนิทานมาอ้าง ดังปรากฏต่อไปว่า
/*203อตีเต กาสิกรฏฺเ เถยฺยนคเร โสเรยฺยราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วนาน พระราชาทรงพระนามว่าโสไรย ดำรงราชสมบัติ ณ ไถยนครกาสิกราษฎ์ พระเจ้าโสไรยนั้นมีราชโอรสสองพระองค์ เชฏฐโอรสองค์พี่พระนามว่าสุรัพภ กนิฎฐโอรสองค์น้องพระนามว่าอสุรัพภ พระโพธิสัตว์ได้อุบัติเป็นสุรัพภกุมารผู้เชษฐา พระเจ้าโสไรยประทานตำแหน่งอุปราชให้เชฏฐโอรส และประทานตำแหน่งเสนาบดีให้กนิฏฐโอรส ทรงครองราชสมบัติเกษมสุขสำราญ
ครั้นต่อมานาน พระโพธิสัตว์สุรัพภนั้น ทรงพิจารณาเห็นโทษกามคุณ เห็นอานิสงส์แห่งบรรพชา เกิดสังเวชสลดใจจึ่งได้เปล่งอุทานคาถาดังนี้ว่า
อนิจฺจ วต สงฺขารา
อุปฺปาทวยธมฺมิโน
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺณนฺติ
เตสํ วูปสโม สุโข
ความว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความเข้าระงับสังขารเหล่านั้นเสียได้แล้ว ย่อมเป็นสุขจริงแท้
ครั้นเปล่งอุทานคาถานี้แล้วดำริต่อไปว่า เราจะหาอุบายอย่างไรจึงจะออกได้จากสังขารและสังสารวัฏ ธรรมอย่างอื่นจะไม่อาจปลดให้ออกจากสังขารได้ บรรพชาสิ่งเดียวนี้แหละอาจจะปลดให้เราออกจากสังขารได้ เพราะบรรพชามีคุณอานิสงส์มากนัก เราจักบรรพชาเสียเถิด พระองค์ทรงเห็นนักสนมเหมือนเห็นยักขินี ทรงเห็นปราสาทเหมือนเห็นนรก ให้สลดรันทดพระทัยใคร่จะบรรพชาโดยจริงแท้
วันหนึ่ง พระโพธิสัตว์สุรัพภ เข้าไปเฝ้าพระราชบิดากราบทูลว่า พระมหาราช ข้าพระบาทขออนุญาตถามปัญหาพระองค์สักข้อหนึ่ง พ่อจงถามตามชอบใจ บิดาให้อนุญาตแล้ว พระมหาราช พระสุริยะสองดวงเกิดขึ้นในจักรวาฬอันเดียวกัน จะให้คุณและให้โทษอย่างไร ดูกรพ่อ พระอาทิตย์สองดวงเกิดขึ้นในจักรวาฬอันเดียวกัน สรรพสัตว์ทั้งหลายจะถึงความร้อนใหญ่ ฝนก็จะไม่ตกน้ำก็จักแห้งไป มหาชนก็จะถึงความร้อนใหญ่ พากันมหาวินาศเที่ยงแท้
/*204พระโพธิสัตว์ทูลถามพระราชบิดาอีกว่า พระมหาราช ช้างสองตัวอยู่ร่วมโรงเดียวกัน จะแสดงคุณและโทษอย่างไรบ้าง ดูกรพ่อ ถ้าว่าช้างสองตัวอยู่ร่วมโรงเดียวกันไซร้ ช้างสองตัวนั้นก็จะประสานงาแทงกัน ช้างตัวหนึ่งจะทำช้างตัวหนึ่งให้ถึงเวทนาและความพินาศ พระมหาราช สตรีคนเดียวมีผัวสองคน จะให้ถึงคุณและโทษอย่างไรบ้าง สตรีคนเดียวมีผัวสองคน ๆ ก็จะทะเลาะวิวาทผูกเวรกัน แย่งชิงซึ่งกันและกัน พระมหาราช ในบ้าน ๆ หนึ่งมีนายคามโภชกสองคน จะให้ถึงซึ่งคุณและโทษอย่างไรบ้าง ดูกรพ่อ ในบ้าน ๆ หนึ่งมีนายคามโภชกสองคน ๆ1 นั้นก็จะทำความทะเลาะวิวาท เพราะหวงบริษัทกันบ้าง เพราะแย่งชิงที่ไร่ที่นาและส่วยกันบ้าง พระมหาราช สัตว์สองตัว คือหนูกับพังพอนอยู่ร่วมปล่องเดียวกัน ย่อมจะให้ถึงซึ่งคุณและโทษอย่างไรบ้าง ดูกรพ่อ สัตว์สองตัวคือหนูกับพังพอนอยู่ร่วมปล่องเดียวกัน ๆ นั้นย่อมกัดซึ่งกันและกัน
พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลถามพระราชบิดาต่อไปว่า พระมหาราช ผู้ชายคนหนึ่งมีบุญน้อย มีทรัพย์สมบัติและผู้คนใช้สอยน้อยแต่มีเมียสองคน คุณและโทษจะมีอย่างไรบ้าง ดูกรพ่อ ผู้ชายคนหนึ่งมีบุญน้อย มีทรัพย์สมบัติและผู้คนใช้สอยก็น้อย แต่มีเมียสองคน ๆ นั้นจะทะเลาะวิวาทผูกอาฆาตตีกัน ผัวนั้นรักเมียไหนมาก เมียหนึ่งก็จะถากด้วยวาจาบริภาษมาให้เจ็บใจ ถ้าว่าไม่กล้าด่าได้ต่อหน้า ก็จะนินทาด่าว่าเล่นลับหลัง พระมหาราช ในพระนครหนึ่งมีพระราชาสององค์จะมีคุณและโทษอย่างไรบ้าง ดูกรพ่อ ในพระนครหนึ่งมีพระราชาสององค์ทรงอิสรภาพมาก ย่อมกระด้างด้วยขัตติยชาติและขัตติยมานะ พวกอำมาตย์ของพระราชาทั้งสองฝ่ายต่างก็ถือว่าเป็นเจ้านายของตน ฝ่ายหนึ่ง ๆ พระราชาทั้งสองก็จะหาปรองดองกันไม่ พลโยธาทั้งหลายต่างก็จะรบพุ่งฆ่าฟันซึ่งกันและกัน ถึงมหาวินาศมีประการต่างๆ พระมหาราช กษัตริย์สองฝ่ายทำยุทธนาการจนมหาชนวินาศไป ชนทั้งปวงตายแล้วจะไปเกิดที่ไหน ดูกรพ่อ ชนทั้งปวงตายแล้วย่อมไปเกิดในนรก
พระโพธิสัตว์สดับราชดำรัสดังนั้น ทรงเศร้าพระทัย จึงกราบทูลพระราชบิดาว่า พระมหาราช ข้าพระบาทใคร่จะบวชไปรักษาศีลยังป่าหิมพานต์ ขอพระองค์จงประทาน/*205พระอนุญาตให้ข้าพระบาทบวชตามประสงค์เถิด พระเจ้าโสไรยราชไม่พอพระทัยที่จะให้พระโพธิสัตว์บวช จึงตรัสห้ามด้วยประการต่าง ๆ พระโพธิสัตว์กราบทูลวิงวอนอยู่ร่ำไปขัดไม่ได้จึงตรัสว่า พ่อไม่ฟังบิดาห้ามแล้วจะบวชให้ได้ก็ตามใจ แต่ว่าเมื่อบิดาทิวงคตแล้ว พ่อจงสึกมาครองราชสมบัติ ณ เมืองนี้ให้ได้ พระโพธิสัตว์ดีพระทัยเหลือเกิน รับพระราชดำรัสว่า สาธุ แล้วถวายบังคมลากลับมายังนิเวศน์ของพระองค์ มิได้ทรงบอกให้ใครรู้ลงจากปราสาทแล้วออกจากนคร ดำเนินไปล่วงมรรคาไกลได้เจ็ดโยชน์ บรรถุถึงเมือง ๆ หนึ่ง ชื่อว่าสังคามนคร จึงหยุดพักอยู่ ณ ศาลาหลังหนึ่ง ทรงรำพึงเห็นว่าธรรมเนียมบรรพชิต เมื่ออยู่ใกล้ทางมนุษย์ย่อมไม่อาจทำสมณธรรมให้สะดวกได้ เราจักไปยังหิมพานต์ดีกว่า ดำริแล้วเดินจากเมืองสังคามนครมุ่งไปทางหิมพานต์ ครั้นดำเนินนานเข้าก็เมื่อยล้า ทอดพระเนตรเห็นต้นไทรต้นหนึ่งซึ่งตั้งอยู่ข้างทางเดิน จึงดำริว่า เราเดินทางมาไกลมากลำบากมากกายเหนื่อยนัก เราจักหยุดพักอยู่ที่นี่สักราตรีหนึ่งแล้วจึ่งเดินต่อไป คิดแล้วก็หยุดพักอยู่ที่ต้นไทรนั้น
ในที่ใกล้ต้นไทรนั้นมีสระใหญ่อยู่สระหนึ่งมีปลาและเต่าอยู่มากมาย ขณะนั้นพวกฆ่าปลาปรึกษากันว่า เราชวนกันเอาข่ายไปตักปลาในสระด้วยกัน ปรึกษาตกลงกันแล้ว ถือเอาข่ายไปถึงสระแล้วนั่งประชุมอยู่ที่ขอบสระนั้นก่อนจึงปรึกษากันอีกว่า ในสระนี้มีปลาและเต่าเป็นอันมาก เมื่อพวกเราเดินไปตามทางจะลำบากมากนักพากันหยุดพักเสียคืนหนึ่งก่อน ต่อรุ่งเช้าพวกเราจึงจะเอาข่ายลงไปดักจับปลา ปรึกษากันตกลงแล้วก็พากันพักอยู่ที่ตามสมควร
ครั้งนั้น ปลาและเต่าเป็นต้นรู้ว่าอันตรายจะเกิดมีแก่ตนจึงประชุมหารือกันว่าใครจักให้ชีวิตแก่พวกเราได้ แล้วพากันไปหาเต่าตัวหนึ่งพูดว่า พ่อเต่าใหญ่ บัดนี้พวกฆ่าปลาพากันเอาข่ายมาจักทำอันตรายชีวิตพวกเรา เหตุดังนั้น ท่านจงช่วยไปเฝ้ากราบทูลพระยานาคว่า พระองค์จะทรงกรุณาประทานชีวิตแก่ญาติของข้าพระพุทธเจ้า บัดนี้พวกฆ่าปลาพากันมาเพื่อจะฆ่าปลาและเต่า พระองค์ห้ามชีวิตอันตรายไว้ได้ ปลาและเต่าเป็นต้น จะยอมเป็นทาสและจักยกสระนั้นถวายพระองค์ ครั้นพระยานาครับว่าจะช่วยแล้วเต่าใหญ่นั้นก็ดีใจ กลับมาบอกแก่พวกปลาและเต่า พระยานาคก็มาคอยรักษาสระนั้นไว้ตั้งแต่เวลาราตรี
/*206ครั้นรุ่งเช้าพวกฆ่าปลา พากันเอาข่ายมากองไว้ที่ขอบสระปรารถนาจะดักจับปลา พระยานาคเห็นแล้วก็นฤมิตศีรษะให้เป็นเจ็ดศีรษะ เพิกพังพานทั้งเจ็ดเศียร แสดงให้เห็นกายใหญ่ยาวลอยอยู่ในสระนั้น พวกฆ่าปลาเห็นพระยานาคทำอิทธิฤทธิ์ดังนั้นคิดหารือกันว่า ในสระนี้จักมีผีเสื้อน้ำรักษาแน่ ก็พากันตกใจกลัวตัวสั่นแล้วหลบไป ถึงกระนั้นพวกฆ่าปลายังคอยรอดูอยู่ อีกวันหนึ่งจึงปรึกษากันอีกว่า ผีเสื้อน้ำจะทำอันตรายจริงเทียวหรือถ้าหากว่าไม่ทำอันตรายจริงไซร้ วันพรุ่งนี้เช้าพวกเราจักเอาข่ายลงดักจับปลาแล้วก็พากันอยู่ที่นั้น
พระยานาคนั้นเมื่อจะประกาศอิทธิฤทธิของตน จึงทำน้ำให้เป็นลูกคลื่นน้ำนั้นสะท้านทั่วและขุ่นมัวไปสิ้น เหตุดังนั้นปลาและเต่าเป็นอันมากก็พากันติเตียนพระยานาคว่า พระยานาคหาทำที่พึ่งให้พวกเราไม่ กลับมาทำลูกและฝูงญาติให้ถึงทุกขเวทนา ก็พวกเราต้องการจะให้มีชีวิตเป็นอยู่ มิรู้ว่าจะมาพากันทำกาลเสียแล้ว พระยานาคได้ฟังพวกเต่าและปลาครหาดังนั้นก็น้อยใจ โกรธจนยกใหญ่ก็กลับไปหามาอีกไม่ พวกฆ่าปลาพากันเอาข่ายมากองไว้ที่ขอบสระแต่เช้ามืด พวกเต่าปลาหาที่พึ่งมิได้พากันร้องขอชีวิตไว้ พวกฆ่าปลาก็หาฟังไม่ พากันโดดลงไปในสระพร้อมกัน
พระโพธิสัตว์นั้นดำเนินไปถึงโคนไทร ทรงประดับสรรพาภรณ์และราชกกุธภัณฑ์ ทรงพระแสงขรรค์เสร็จ เสด็จไปยืนอยู่ขอบสระส่งพระสุรเสียงอันดัง พวกฆ่าปลาฟังเสียงดังอย่างนั้น พากันแลไปเห็นพระโพธิสัตว์ก็ตกใจกลัว สำคัญว่าผีเสื้อน้ำจะมาจับเอาไปกิน ต่างก็พากันหนีไปหมดสิ้น แต่วันนั้นมาพวกฆ่าปลาก็ไม่มาสระนั้นอีกเลย พระโพธิสัตว์ดำเนินแต่โคนไทรไปถึงศาลาหลังหนึ่ง จึงแวะไปอาศัยอยู่ในศาลานั้น เพื่อจะระงับความร้อนกายที่ลำบากมา
คราวนั้นมีบุรุษคนหนึ่ง ถือธนูเดินไปตามระวางทางพบนกยางตัวหนึ่ง จึงยิงนกยางนั้นตายด้วยธนู จึงผูกขานกยางห้อยไว้กับคันธนูแล้วเดินมา มีบุรุษอีกคนหนึ่งเดินมาพบบุรุษคอนนกยางนั้นเข้า อยากจะได้นกยางไปกินจึงท้วงขึ้นว่า แน่ะท่าน ไฉนท่านมาฆ่าพ่อของเราเสียเล่า แน่ะท่าน นี่นกยางแท้ๆ หรือว่านกยางนี้เป็นพ่อของท่าน เออ นกยางตัวนี้แหละเป็นพ่อของเรา นกยางพ่อของท่านกินปลาแม่ของเรา เพราะเหตุนั้นเราจึงฆ่านกยางพ่อของท่านเสีย บุรุษสองคนเดินทุ่มเถียงทะเลาะกันมาจนถึงประตูศาลา /*208เห็นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ที่นั่น พากันเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ แล้วบอกความตามที่วิวาทกันแต่ต้นจนปลาย บรรยายให้พระโพธิสัตว์ฟัง
พระโพธิสัตว์สดับความนั้นแล้วดำริว่า คนสองคนนี้ชมตัวว่ามีปัญญาฉลาด ทำความวิวาทให้ทวีขึ้นด้วยถ้อยคำมารยา บุรุษโจทก์ผู้นี้มีความโลภคิดเห็นว่า เรามีปัญญาว่องไวฉลาดในอุบาย จึงโจทก์ใส่โทษแก่บุรุษจำเลยนั้น แต่หาเห็นโทษของตนเองไม่ เพราะว่าโจทก์กอบด้วยโทษสอง คือ มุสาวาทและเปสุญวาท ฝ่ายจำเลยก็ทำความวิวาทด้วยสันนิษฐานว่า เรามีปัญญาฉลาดอธิบายแก้ไข แต่ก็หาเห็นโทษทั้งสองคือปาณาติปาตและมุสาวาทของตนไม่เพราะเหตุนี้แหละ เราจักข่มใจเจ้าสองคนนี้เสียให้ได้ คิดแล้วจึงถามโจทก์จำเลยว่า ท่านทั้งสองยังจะตั้งอยู่ในคำตัดสินของเราและหรือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองจักตั้งอยู่ในความวินิจฉัยของท่านจริงหละ ก็แต่ขออย่าให้ท่านตัดสินโดยเห็นแก่หน้าบุคคลเลย
พระโพธิสัตว์สดับความยินยอมของโจทก์จำเลยแล้วจึงตรัส ถ้ากระนั้นเราพากันไปตัดสินคดีนี้ที่ฝั่งน้ำ แล้วพระองค์ก็พาตัวโจทก์จำเลยไปที่ฝั่งนทีถามโจทก์ก่อนว่า นกยางตัวนี้เป็นพ่อของโจทก์จริงหรือ โจทก์ให้การรับว่าเป็นพ่อของโจทก์จริง พระโพธิสัตว์จึงถามฝ่ายจำเลยว่านกยางตัวนี้กินปลาแม่ของจำเลย ๆ เป็นลูกปลาจริงหรือ จำเลยให้การว่าเป็นลูกปลาและนกยางนี้กินปลาแม่จำเลยจริง พระโพธิสัตว์เมื่อจะตัดสินความเรื่องนั้นจึงตรัสว่า ประเพณีแบบอย่างของสรรพสัตว์ในโลกนี้ย่อมมีอยู่เป็นธรรมดา บุตรและธิดาย่อมถือเอากิริยาอาการของบิดามารดาเป็นประมาณ ถ้าเช่นนั้นโจทก์อ้างว่าเป็นลูกนกยาง ก็จงโดดขึ้นบนอากาศบินไป ฝ่ายจำเลยอ้างว่าเป็นลูกปลาก็จงดำน้ำว่ายไป ถ้าว่าโจทก์ไม่ใช่ลูกนกยางก็ไม่อาจบินได้ ถ้าจำเลยไม่ใช่ลูกปลาก็ไม่อาจดำน้ำหายไป ถ้าว่าโจทก์บินได้จำเลยก็มีความผิด ถ้าว่าจำเลยดำน้ำว่ายได้โจทก์ก็มีความผิด ด้วยประการฉะนี้ บุรุษสองคนก็จนใจไม่สามารถทำตามคำตัดสินได้พากันกราบไหว้พระโพธิสัตว์แล้วพูดว่า ข้าพเจ้าสองคนเป็นพาลเขลาหาปัญญามิได้ มาวิวาทกันขึ้นก็เพราะความโลภโกรธหลง เพราะเหตุนั้น ขอท่านกรุณาอดโทษานุโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด พระโพธิสัตว์จึงให้โอวาทว่าอย่าทำความวิวาทกันต่อไป อนึ่งชนเหล่าใดพูดเท็จไม่จริง ชนเหล่านั้นจะไม่เป็นที่รักและสรรเสริญของมนุษย์และเทพยดาทั้งหลาย ชนเหล่าใดพูดส่อเสียดเขา ชนเหล่านั้น/*208ย่อมจะถึงความพลัดพรากและทุกข์โศกโทมนัส ชนเหล่านั้นครั้นตายแล้วก็จะไปสู่อบาย ชนเหล่าใดทำบาปฆ่าสัตว์มีชีวิต ชนเหล่านั้นจะมีอายุสั้นและมีโรคมาก ตายไปแล้วย่อมจะเกิดในนรก เพราะเหตุนั้นท่านทั้งหลาย จงเว้นการฆ่าสัตว์และลักทรัพย์ เว้นการทำปรทารกรรมและมุสาวาทและเสพย์สุราเมรัย พระโพธิสัตว์ให้คนทั้งสองนั้นสมาทานศีลห้ามั่นด้วยประการฉะนี้
พระโพธิสัตว์ตัดสินความคนทั้งสองเสร็จแล้ว ระลึกถึงความทุจริตของคนสองคนขึ้นมาเกิดความสลดจิตจึงคิดว่า โอ คนพาลย่อมตรึกแต่อารมณ์ที่ไม่ดี และย่อมพูดแต่วาจาที่ไม่ดี พาลชนยังทำการงานอยู่ย่อมจะทำทุจริตได้ ดำริแล้วเมื่อจะเปล่งอุทานวาจา จึงตรัสปฐมคาถาดังนี้ว่า
ทิชา ทสฺเสนฺติ มม ปฺหํ
อนตฺถกํ ปพฺพชามตฺตํ
กโรติ กมฺมํ วิวิธํ
ทุจินฺติตํ ทุภาสิตํ
ความว่า ชายสองคนมาแสดงความขัดข้องให้แก่เรา กรรมต่างๆ มักคิดไม่ดีและพูดไม่ดี ย่อมทำมาตรว่าบรรพชาไม่ให้มีประโยชน์ได้เลย
เมื่อพระโพธิสัตว์จะให้โอวาทยิ่งขึ้นไปจึงตรัสคาถานี้ว่า
อเสวนา จ พาลานํ
ปณฺฑิตานฺจ เสวนา
ปูชา จ ปูชนียานํ
เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ
ความว่า ความไม่คบคนพาลด้วย ความคบบัณฑิตด้วย ความบูชาคนควรบูชาด้วย คุณสามข้อนี้เป็นมงคลสูงสุด จริงอยู่ความคบคนพาลย่อมให้ถึงความพินาศในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ข้อนี้มีตัวอย่างเป็นที่อ้างดังต่อไปว่า
มีบัณฑิตบุรุษผู้หนึ่ง ตั้งคนพาลสี่คนไว้สำหรับประกอบการงานของตน คนพาลคนหนึ่งสำหรับเลี้ยงเด็ก คนพาลคนหนึ่งสำหรับเฝ้าประตูบ้าน คนพาลคนหนึ่งสำหรับติดหน้าตามหลังตน คนพาลผู้หนึ่งสำหรับทำครัว วันหนึ่งจึงบัณฑิตบุรุษนั้น ไปอาบน้ำที่ท่าน้ำกับจุลุปัฏฐาก ผลัดผ้านุ่งกองไว้บนตลิ่งแล้วลงไปอาบน้ำในนที ลมพัดเอาผ้านุ่งที่กองไว้พลัดจมน้ำลงไป บัณฑิตบุรุษนั้นครั้นเห็นแล้วก็รีบดำน้ำค้นหาผ้านุ่ง จุลุปัฏฐาก/*209คนพาลเห็นบัณฑิตนั้นดำน้ำนานนักหนาสำคัญว่านายจมน้ำตายแล้ว จึงวิ่งไปบอกภรรยาของบัณฑิตบุรุษว่า แน่ะแม่ นายจ้างของฉันซึ่งเป็นผัวของท่านจมน้ำตายแล้ว
ภรรยาบัณฑิตบุรุนั้นทราบความแล้ว มีความเสียใจร้องไห้ไปบอกคนเฝ้าประตูก่อนว่า นายจ้างของท่านจมน้ำตายจงรีบมาไปช่วยกัน พาลโทวาริกนั้นปราศจากปัญญาหาปิดประตูบ้านไม่ จึงรีบไปกับบัณฑิตภรรยาๆ จึงเลยไปบอกคนเลี้ยงทารกอีก คนเลี้ยงเด็กนั้นตอบว่าใครจะดูทารกเล่า เจ้าจงปล่อยทารกนั้นไว้ในสำนักทารกที่หนุ่มกว่า คนเลี้ยงทารกนั้นจึงคิดว่า ถ้าเราปล่อยทารกนั้นไว้ในสำนักดรุณทารกๆ ก็จักพาเที่ยวไปในที่อื่นเสีย คิดแล้วก็เอาทารกนั้นใส่เข้าไว้ในบ่อน้ำแล้วก็ไปกับบัณฑิตภรรยา ๆ ก็เลยไปบอกพ่อครัวอีก พ่อครัวนั้นกำลังเอาฟืนแห้ง ๆ ก่อไฟเพื่อจะให้ไฟลุกติดเร็ว ได้ฟังคำบัณฑิตภรรยาบอกก็ตกใจรีบไปกับบัณฑิตภรรยา ๆ มีความโศกเข้าครอบงำหาทันทีว่าจะตรวจตราบ้านเรือนไม่พาคนห้าคนรีบไปถึงท่าน้ำ บัณฑิตบุรุษเห็นคนหกคนทั้งภรรยามาจึงถามว่า ท่านทั้งหลายพากันมาด้วยเหตุไร บัณฑิตภรรยาตอบว่า จุลุปัฏฐากคนนี้ไปบอกว่าท่านจมน้ำตาย ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงพากันมาด้วยเหตุตัวท่าน
ครั้นคนหกคนทิ้งบ้านเรือนมาเสียหมด อยู่ข้างหลังไฟก็ลุกโพลงไหม้เรือนจนสิ้น ทารกที่คนเลี้ยงทิ้งลงไว้ในบ่อนั้นก็ถึงความตาย โจรทั้งหลายก็เข้าทางประตูเรือนซึ่งเปิดไว้ พากันขนทรัพย์สมบัติทั้งปวงไปหมด ชนทั้งหลายพากันกลับมาถึงบ้าน เกิดโทมนัสมีความโศกเข้าครอบงำแล้ว พากันถึงความพินาศใหญ่ ถึงซึ่งเป็นคนอนาถา
ตสฺมา เพราะเหตุนั้น บุคคลทั้งหลายย่อมถึงซึ่งความวินาศใหญ่ในปัจจุบันนี้ ก็เพราะเข้าไปคบคนพาลเป็นเหตุแรงกล้าจะว่าไปไย ถึงในอนาคตกาล ความคบคนพาลย่อมให้ถึงความพินาศใหญ่มิพักสงสัย เพราะเหตุกระนี้พระบรมสุคตมุนีจึงตรัสว่า ความไม่คบคนพาลเป็นอุดมมงคลกระนี้ อนึ่งความคบนักปราชญ์ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ตนและประโยชน์คนอื่นด้วย ทั้งจะนำมาชี่งประโยชน์ทั้งสองคือประโยชน์ชาตินี้และประโยชน์ชาติหน้า เหมือนดังเรื่องราวพระเจ้าพาราณสี มีข้อความพิสดารดังแจ้งต่อไปนี้ว่า
มีพระราชาองค์หนึ่งครองสมบัติอยู่ ณ เมืองพาราณสี นางกษัตริย์นามว่าเขมา ได้เป็นอัครมเหสีเป็นใหญ่กว่าสนมนารีหมื่นหกพัน พระนางเขมานั้นประพฤติอนาจารกับเสนาบดี พระเจ้าพาราณสีนั้นใคร่จะหนีไปอยู่เสียเมืองอื่น จึงรับสั่งให้พราหมณ์ปุโรหิต/*210มาถามว่า เราใคร่จะเที่ยวไปเมืองอื่นจะควรชวนเอาบุรุษชนิดไรไปด้วยจึงจะเลี้ยงชีพอยู่เป็นสุข พราหมณ์บุโรหิตสดับราชดำรัสดังนั้น แล้วคิดตรึกตรองแต่ในใจจึงได้รู้ว่าพระราชาองค์นี้ทรงทราบว่า อัครมเหสีประพฤติอนาจาร พระองค์ประสงค์จะหนีไปเสีย จึงกราบทูลพระราชาว่า พระมหาราช ถ้าว่าพระองค์ต้องพระประสงค์จะเสด็จเที่ยวไปเมืองอื่น พระองค์พาเอาคนสี่คนคือ บุรุษมีกำลังมาก ๑ นายช่างทอง ๑ บุรุษผู้พิจารณาความ ๑ บุรุษผู้มีปัญญารู้ทางได้ทางเสีย ๑ เหล่านี้ไปได้แล้ว จักดำรงชีพอยู่เป็นสุขทุกเมื่อ
พระเจ้าพาราณสีนั้น ทรงเลือกอำมาตย์สี่คนได้แล้ว เสด็จพาไปถึงบ้านไร่ ก็พอหมดเสบียงอาหารลง ในบ้านไร่นั้นมียายแก่คนหนึ่ง ไม่มีแรงที่จะผ่าฟืนได้ พลวบุรุษนั้นจึงช่วยผ่าฟืนให้ยายแก่เป็นกองใหญ่ ยายแก่นั้นดีใจจึงให้เสบียงอาหารเป็นอันมากแก่พลวบุรุษๆ ได้เสบียงอาหารมาเลี้ยงคนสี่คนกับพระราชาๆ กับชนสี่คนออกเดินแต่บ้านไร่ ไปถึงเมืองหนึ่ง จึงนายช่างทองรับจ้างเขาทำทองได้เงินค่าจ้างมากแล้วจ่ายซื้ออาหารเลี้ยงกันต่อไป เดินทางแต่เมืองนั้นไปถึงมหานครหนึ่ง จึงแวะเข้าอาศัยอยู่ ณ ศาลาใกล้ประตูบ้านเสนาบดี
ก็คราวนั้นแล ได้ยินว่าบุรุษคนหนึ่งถือห่อข้าวกับถุงทรัพย์พันหนึ่ง เดินทางมาถึงแม่น้ำลึกแห่งหนึ่ง จึ่งคิดว่าเราจักเดินข้ามน้ำไปให้ได้ จึงโดดลงน้ำ เดินข้ามไปถึงกลางนที เหนื่อยและหนักมาก ก็ไม่อาจจะข้ามไปได้ ร้องเรียกคนที่อยู่บนตลิ่งให้ช่วยด้วยวาจาว่า พ่อเจริญ ในมือข้าพเจ้ามีห่อข้าวห่อหนึ่งกับถุงทรัพย์พันกหาปณะถุงหนึ่ง ผู้ใดอาจช่วยข้าพเจ้าให้ข้ามถึงฝั่งน้ำได้ ผู้นั้นจงลงมาช่วยข้าพเจ้าเถิด ของสองอย่างนี้อย่างใด ชอบใจข้าพเจ้า ๆ จักให้อย่างนั้นแก่ท่านผู้ช่วย
ลำดับนั้น พลวบุรุษนุ่งผ้าแน่นดีแล้วโดดลงน้ำไปฉวยแขนบุรุษคนนั้นได้ พาข้ามไปส่งถึงฟากฝั่งแม่น้ำโดยสวัสดี พลวบุรุษจึงพูดว่าท่านจะให้ทรัพย์ที่ควรให้แก่เรา เดิมเราพูดว่าของสิ่งใดชอบใจเราๆ จักให้ของสิ่งนั้น ห่อข้าวนี้เราชอบใจหละ เพราะเหตุนั้นท่านจงรับเอาห่อข้าวนี้ไป เออ เรามิได้อาลัยต่อชีวิตเรา ๆ จึงช่วยท่านให้ข้ามถึงฝั่งได้ เราไม่ต้องการห่อข้าว ท่านจงให้ถุงกหาปณะแก่เราทั้งหมด เดิมเราไม่ได้พูดว่าจะให้กหาปณะแก่ท่าน เราได้พูดว่าของสิ่งใดชอบใจเรา เราจะให้ของสิ่งนั้นดังนี้ต่างหาก เพราะฉะนั้นท่านจงถือห่อข้าวนี้ไป
/*211ฝ่ายพลวบุรุษนั้นก็ไม่ยอม จึงพาตัวบุรุษเจ้าของทรัพย์ไปหาอำมาตย์ผู้ตัดสินความ ๆ นั้นฟังความตลอดแล้ว จึงบังคับให้พลวบุรุษนั้นให้รับเอาห่อข้าวไป พลวบุรุษนั้นก็ไม่ยอมแล้วไปร้องแก่เสนาบดีๆ ก็ไม่อาจตัดสินความเรื่องนั้นได้ งดการพิจารณาความไว้สองสามวัน จึงคิดขึ้นได้ว่าบุรุษห้าคนอาศัยพักอยู่ที่ศาลาข้างบ้านเรา เขาจักรู้จักตัดสินความเรื่องนี้ได้บ้างกระมัง เหตุนั้นเราจักไปถามดูให้รู้แน่ คิดแล้วก็ไปหาบุรุษห้าคนทำปฏิสันถารแล้วจึงถามว่า ท่านทั้งหลายอาจจะตัดสินความได้บ้างหรือไม่ บุรุษผู้วินิจฉัยความเป็นจึงตอบว่า ตัวข้าพเจ้าตัดสินความได้ เสนาบดีให้เรียกบุรุษสองคนมาแล้ว มอบให้วินิจฉัยบุรุษตัดสินความต่อไป
วินิจฉัยบุรุษนั้นถามข้อความมาตั้งแต่ต้น บุรุษผู้ข้ามน้ำนั้นให้การว่า เมื่อข้าพเจ้าเดินข้ามน้ำไปถึงกลางนทีได้พูดว่า ของสิ่งใดเราชอบใจเรา ๆ จักให้ของสิ่งนั้น หาได้พูดว่าจะให้กหาปณะไม่ เพราะเหตุนั้นห่อข้าวห่อนี้ชอบใจข้าพเจ้าๆ จักให้ห่อข้าวนั้น วินิจฉัยบุรุษนั้นจึงถามพลวบุรุษผู้ช่วยว่า ท่านได้ยินอย่างนี้จริงหรือไม่ พลวบุรุษนั้นรับว่าได้ยินอย่างนี้จริง วินิจฉัยบุรุษจึงเอาห่อข้าวกับถุงทรัพย์มาวางเรียงลำดับกันไว้ตรงหน้าบุรุษสองคนแล้วบังคับว่าท่านเจ้าของต้องการสิ่งใดก็จงหยิบเอาสิ่งนั้นไป บุรุษผู้เจ้าของตอบว่าข้าพเจ้าต้องการถุงทรัพย์นี้ วินิจฉัยบุรุษตอบว่า ถ้าเช่นนั้นท่านจงหยิบเอาตามชอบใจเถิด บุรุษผู้เจ้าของก็หยิบถุงทรัพย์พันหนึ่งนั้นไป เมื่อบุรุษเจ้าของถือถุงทรัพย์ไปหน่อยหนึ่ง วินิจฉัยบุรุษจึงให้เรียกบุรุษหิ้วถุงทรัพย์กลับมาแล้วถามอีกว่า กหาปณะท่านชอบใจหละหรือ บุรุษเจ้าของรับว่าชอบใจหละ ผู้ตัดสินถามอีกว่า เดิมท่านพูดหรือไม่ว่า ของสิ่งใดชอบใจเรา ๆ จักให้ของสิ่งนั้น บุรุษเจ้าของตอบว่า ข้าพเจ้าพูดจริง ถ้าเช่นนั้นท่านจงให้ถุงกหาปณะแก่บุรุษผู้เขาช่วยไป บุรุษผู้เจ้าของทรัพย์ก็แพ้ความเดินร้องไห้กลับไป
ขณะนั้น พระราชาและเสนาบดีพวกอำมาตย์ ก็พากันชื่นชมให้สาธุการแก่วินิจฉัยบุรุษ ฝ่ายบุรุษผู้ชนะความดีใจเหลือเกินได้แบ่งกหาปณะออกเป็นสองส่วน ให้แก่ผู้ตัดสินความภาคหนึ่ง รับเอาไปเป็นประโยชน์ตนภาคหนึ่ง วินิจฉัยอำมาตย์นั้นครั้นได้ทรัพย์มาแล้วก็ได้จ่ายซื้อเลี้ยงพวกกัน มีพระราชาเป็นต้น
ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง เสนาบดีเข้าไปเฝ้าพระราชา พระราชารับสั่งถามเสนาบดีว่า แน่ะเสนาบดี ช้างตัวนี้จะมีน้ำหนักสักเท่าไรทำไฉนเราจักรู้ได้ ท่านจงชั่งน้ำหนักช้างตัวนี้ดู/*212ให้รู้ว่าหนักเท่าไร เมื่อเสร็จการเฝ้าแล้วเสนาบดีกลับมาถึงเรือนนั่งตรึกตรองว่าจะรู้น้าหนักช้างได้ด้วยอย่างไร นึกถึงคนห้าคนที่อาศัยอยู่ศาลาขึ้นมาได้ว่าเราจักลองถามพวกนั้นดู จึ่งไปสู่สำนักคนทั้งห้าทำปฏิสันถารแล้วถามว่า ท่านทั้งหลายมาแต่ไหน ข้าพเจ้าทั้งหลายมาแต่เมืองพาราณสี ต่อแต่นี้ไปท่านทั้งหลายจักไปไหนอีกหรือไม่ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะพากันไปเมืองอื่นต่อไป ท่านทั้งหลายจักรู้จักอุบายแยบคายอย่างไรบ้าง บัดนี้พระราชาของเรารับสั่งกับเราว่า ให้เราชั่งมงคลหัตถีให้รู้ว่ามีน้ำหนักเท่าไร เราไม่รู้จักอุบายที่ว่าจะชั่งได้อย่างไรเลย
บัณฑิตามาตย์จึงแจ้งว่า ตัวข้าพเจ้านี้รู้จักอุบายชั่งมงคลหัตถี ท่านรู้จักชั่งด้วยพิธีอย่างไร ท่านจงใช้บุรุษทั้งหลายให้เอาไม้ไผ่มาต่อเป็นแพเข้า จึงเอามงคสหัตถีให้ขึ้นอยู่บนแพไม้ไผ่ แพไม้ไผ่นั้นจมน้ำลงไปเพียงไรแล้วให้วัดไว้ แล้วให้ช้างนั้น
ขึ้นเสียจากแพ และให้มหาชนขนเอาก้อนศิลามาบรรทุกแพลงไป ให้พอดีเท่ากับน้ำหนักช้างที่วัดได้ จึงเอาก้อนศิลามาขึ้นตราชั่งชั่งไปจนหมดก้อนศิลา เท่านี้และก็อาจรู้ว่าช้างหนักเท่านั้น ๆ ได้ดังนี้ เสนาบดีก็ทำตามคำบัณฑิตามาตย์ ก็รู้น้ำหนักช้างได้ชัดเจน
เสนาบดีจึงไปเฝ้าพระราชา ๆ ครั้นรุ่งเช้า ตรัสถามเสนาบดีว่า ท่านชั่งช้างรู้ประมาณน้ำหนักแล้วหรือ ข้าแต่เทวดา ทราบน้ำหนักแล้วพระเจ้าข้า ท่านชั่งช้างอย่างไรได้ เสนาบดีจึงกราบทูลตามคำที่บัณฑิตามาตย์บอกให้นั้น พระราชาชมเชยเสนาบดีว่ามีปัญญาจริง ทรงเลื่อมใสประทานรางวัลให้มากมาย คือทรัพย์ที่มีวิญญาณมีช้างม้าโคกระบือเป็นต้น ทรัพย์ที่ไม่มีวิญญาณมีเงินและทองเป็นต้น
เสนาบดีมีธิดาผู้หนึ่งอายุได้สิบหกปี เพราะเหตุนั้นท่านเสนาบดีกลับมาถึงเรือนแล้วจึงคิดว่า บัณฑิตบุรุษผู้นี้มีปัญญายิ่ง บุรุษได้มีอุปการแก่เรามากนัก เราจักให้โภคสมบัติและธิดาแก่บัณฑิตบุรุษนั้น แม้ต่อไปภายหน้า สรรพอันตรายจะมีแก่เรา เขาจักช่วยปลิดเปลื้องเราให้พ้นอันตรายได้ คิดแล้วให้นำเอาช้างมาห้าเชือก ขนเอาทรัพย์สมบัติขึ้นวางไว้บนหลังช้าง เชิญนางธิดาให้ขึ้นประจำคอช้างแล้วมอบให้แก่บัณฑิตบุรุษๆ นั้นคิดว่า พระราชาของเราพระองค์อนาถานัก แม้หญิงสักคนหนึ่งก็ไม่มีทำเวยยาวัจกรรม เราจักถวายธิดาเสนาบดีแด่พระราชา คิดแล้วก็ยกธิดาเสนาบดีถวายพระราชาเสีย
ครั้นอยู่ต่อมา พระราชาในพระนครนั้นถึงทิวงคตล่วงไปพระราชโอรสของพระราชาหามีไม่ มีแต่ราชธิดาองค์หนึ่ง ชาวเมืองมีเสนาบดีเป็นต้น ช่วยกันทำการปลงศพ/*213เสร็จแล้วจึงปรึกษากันว่า พระนครใดไม่มีพระราชาครอบครอง พระนครนั้นหามีความผาสุกสำราญไม่ พระราชโอรสของพระราชาพวกเราหามีไม่ มีราชธิดาอยู่องค์หนึ่ง ชื่อว่าสตรีมีใจอ่อนแอไม่ควรจะให้ครองราชสมบัติ พวกเราจะได้พระราชาที่ไหนเล่า เสนามาตย์บางพวกพูดกันต่างๆ ว่าจะให้อภิเษกเสนาบดีเป็นพระราชา บางพวกจะอภิเษกปุโรหิตและผู้รักษาคลังให้เป็นพระราชาหาตกลงกันไม่ ปุโรหิตจึงปรึกษาพร้อมกันว่า ควรปล่อยปุสสรถไป คนใดมีบุญปุสสรถก็จะไปถึงคนนั้น เราจักพร้อมกันอภิเษกผู้นั้นให้เป็นพระราชา ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วก็ปล่อยปุสสรถไป
ปุสสรถทำปทักษิณมณเฑียรแล้ว แล่นไปหยุดที่บาทมูลบัณฑิตามาตย์ ณ ศาลานั้น บัณฑิตามาตย์คิดว่าพระราชาของเรายังมีอยู่ เราจะยังไม่ขึ้นครองราชสมบัติ เราจักเชิญพระราชาให้เสด็จขึ้นปุสสรถไป คิดแล้วก็เชิญพระราชาให้เสด็จขึ้นปุสสรถไปยังราชนิเวศน์ มหาชนทั้งปวงพร้อมกันอภิเษกพระราชา กับราชธิดาและเสนาปติธิดาให้เป็นอัครมเหสี พระราชาทรงตั้งบัณฑิตามาตย์ให้เป็นเสนาบดี ให้นายช่างทองเป็นตำแหน่งที่ผู้รักษาพระคลัง ตั้งพลวามาตย์เป็นแม่ทัพบังคับกองพลโยธา
ตสฺมา เพราะเหตุการณ์ดังนั้น ความคบผู้เป็นบัณฑิตย่อมให้ได้ประโยชน์กิจสองอย่าง คือประโยชน์ตนและประโยชน์คนอื่น อนึ่งความคบคนผู้มีปัญญา ย่อมจะนำมงคลสองสถานคือมงคลชาตินี้และมงคลชาติหน้ามาให้ ผู้ใดคบบัณฑิตอยู่ คุณคือคบบัณฑิตย่อมนำซึ่งความสุขมาให้แก่ผู้นั้น เหมือนกันกับโชติมาณพและพหลราชา เรื่องราวพหลราชนี้พระโบราณาจารย์ท่านกล่าวไว้ดังต่อไปนี้ว่า
ได้ยินว่าในกาลปางก่อน มีพราหมณ์ผู้หนึ่งชื่อวิธูรมีปัญญาแหลมหลัก วิธูรพราหมณ์มีบุตรคนหนึ่งชื่อโชติมาณพแต่ยังหนุ่มนัก ชาติภูมิของวิธูรพราหมณ์อยู่เมืองโกไสย วิธูรพราหมณ์เป็นพ่อค้าเรือสำเภา เป็นใหญ่กว่าพวกพาณิชห้าร้อย ได้พร้อมกับพาณิชห้าร้อยไปค้าขายยังนานาประเทศ คราวหนึ่งเรือสำเภาห้าลำแล่นหลงไปถึงปากน้ำพหลนครจอดอยู่ที่ท่าพร้อมกันทั้งห้าลำ วิธูรบัณฑิตมีโรคเกิดขึ้นในระวางนั้น
ชาวเมืองพหลนครเห็นเรือพ่อค้ามาจอดอยู่ดังนั้น ปรึกษากันว่า เรือมาจอดอยู่มาก พวกชาวเรือจะมาทำให้พวกเราลำบากมาก เมืองเราก็จะถึงความคับแค้นมีข้าวแพงเป็นต้น ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วจึงเข้าเฝ้ากราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่เทวดา พวกนาวาทั้งปวงน่าจะเป็นปัจจามิตรต่อพระองค์ ๆ จงบังคับคนในเรือขึ้นเสียให้หมดทิ้งไว้แต่เรือเปล่า/*214เถิดพระเจ้าข้า พระราชาจึงรับสั่งให้คนขึ้นเสียจากเรือ และให้ปล่อยเรืออยู่เปล่า ๆ ตามคำชาวเมืองกราบทูลฉะนั้น
ครั้นอยู่ต่อแต่นั้นมา วิธูรบัณฑิตนั้นหายอาพาธแล้วรำพึงไปว่า เราจักคิดอุบายรวบรวมทรัพย์ของเราเอามาซื้อขายให้จนได้ คิดแล้วจึงสั่งบุรุษคนหนึ่งว่า ท่านจงพาภรรยาของเราพร้อมทั้งเครื่องแต่งตัวราคาประมาณพันกหาปณะ ไปปล่อยไว้ในเขตที่พราหมณ์คนหนึ่ง แล้วจึงเปลื้องเครื่องแต่งตัวซ่อนไว้ในที่มีหญ้าขึ้นรก ๆ บุรุษคนใช้นั้นก็ได้จัดการเสร็จตามคำวิธูรบัณฑิตสั่งทุกอย่าง
วิธูรบัณฑิตคิดอุบายเสร็จแล้ว จึงเข้าไปเฝ้ากราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่เทวดา ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นพ่อค้ามาค้าขายยังเมืองของพระองค์ ประสงค์จะให้บ้านเมืองสมบูรณ์ด้วยทรัพย์อันเกิดแต่ผลสินค้า บัดนี้ภรรยาข้าพระพุทธเจ้าไปอาบน้ำที่ท่านทีก็หายไป ข้าพระพุทธเจ้าเที่ยวค้นหานักแล้วก็ยังไม่พบ คิดด้วยเกล้าว่าจะมีผู้ชายลักพาภรรยาข้าพระพุทธเจ้าไป พระองค์จงทรงพระปรานีได้โปรดให้ช่วยค้นหาเพื่อจะได้ภรรยาข้าพระพุทธเจ้า
พระราชาพหลทรงสดับดังนั้นจึงรับสั่งว่า พ่อพราหมณ์เราไม่รู้เลยว่าพ่อมาค้าขายโดยตรง ชาวเมืองเขาบอกกับเราว่า พวกเจ้าเป็นปัจจามิตร เราคิดว่าพากเจ้าจะมาชิงเอาเมืองของเราจริง เราจึงให้เขาขนของที่จะต้องซื้อขายและสรรพทรัพย์ขึ้นจากเรือ เอาไปฝากไว้ในพระคลังหลวง ถ้าหากว่าเจ้าทั้งปวงเป็นพาณิชจริงไซร้ เราจักคืนของที่ซื้อขายและทรัพย์ทั้งปวงให้แก่พวกท่านไป
ทรงตรัสอย่างนี้แล้วจึงรับสั่งแก่อำมาตย์ว่า ท่านทั้งหลายจงขวนขวายหาภรรยาของนายสำเภาให้จงได้ พวกอำมาตย์แยกย้ายกันไปตามหา ได้พบนาวิกภรรยาที่เขตที่มีหญ้ารกๆ จึงพากันนำตัวมาถวายพระราชา ๆ ตรัสถามวิธูรบัณฑิตว่า ภรรยาของเจ้าเอาอะไรติดตัวไปบ้าง พระมหาราช ภรรยาข้าพระพุทธเจ้าแต่งเครื่องสุวรรณาลังการราคาประมาณพันกหาปณะไปด้วย พระราชาตรัสถามนาวิกภรรยาว่า ใครพาเจ้าไปรู้จักตัวหรือไม่ พระมหาราช หม่อมฉันไม่ทราบเกล้า พระราชาจึงตรัสถามอำมาตย์ว่า ท่านไปได้ตัวนาวิกภรรยาที่ตรงไหน พระมหาราช ข้าพระบาทไปพบตัวนาวิกภรรยาที่หญ้ารก ๆ เขตที่ของพราหมณ์คนหนึ่ง จึงรับสั่งให้หาตัวพราหมณ์นั้นมาตรัสถามว่า เจ้าพาตัวนาวิกภรรยาไป/*215หรือ พระมหาราช หามิได้ ที่ตรงนั้นเป็นเขตที่ของข้าพระพุทธเจ้า เออถ้ากระนั้นเจ้าหาพ้นจากโทษผิดไม่ เมื่อพระราชาหาตัวผู้ลักพาหญิงผู้นั้นไปไม่ได้ ได้พราหมณ์ผู้เจ้าของที่มาไต่สวน เมื่อจะทรงตัดสินความเรื่องนั้นจึงตรัสว่า ถึงแม้ว่ามีบุรุษลักพานาวิกภรรยาไปซ่อนไว้ในเขตที่ของผู้ใด ผู้นั้นไม่ปรากฏว่าเป็นผู้ลักพา คงได้ความว่าเจ้าของที่ไม่รู้เหตุการณ์ถ้วนถี่ ความข้อนี้ควรปรับเจ้าของที่ให้ใช้ทรัพย์ห้าร้อยกหาปณะเป็นสินไหม เพราะเจ้าของที่ไม่เอาใจใส่รักษาดูแลที่ของตนไว้ให้ดี เจ้าของที่ไม่เป็นโจรก็เหมือนเป็นโจรดุจเดียวกัน จงให้สินไหมนี้แก่นายสำเภารับไป อนึ่งอำมาตย์และราษฎรผู้ใส่โทษพวกพาณิชว่าเป็นปัจจามิตรและโจร ขนเอาทรัพย์สิ่งของเขาขึ้นเสียจากเรือ ความข้อนี้ควรปรับอำมาตย์และราษฎรพวกที่ยกโทษเขาเป็นสินไหมทวีคูณ จงให้ทรัพย์ทวีคูณแก่นายสำเภารับไป เพราะเหตุว่ายกโทษเขาโดยไม่มีความผิด ทรงวินิจฉัยเด็ดขาดแล้วจึงให้ขนทรัพย์และสิ่งของซื้อขายที่เก็บรักษาไว้ในพระคลังนั้น มอบให้นายสำเภาตรวจนับรับเอาไปถ้วนทุกสิ่ง
กิร ดังได้สดับมาว่า พระเจ้ากรุงพหลราษฎร์มีพระราชธิดาอยู่ห้าพระองค์ ทรงรูปวิลัยลักษณเลิศนารี เป็นที่พึงพอใจของท้าวพระยานานาประเทศ กิตติศัพท์ของพระราชธิดาทั้งห้านั้นเล่าลือทั่วไป มีพระราชาดำรงราชสมบัติอยู่ ณ พระนครอื่นพระองค์หนึ่ง ทรงสดับกิตติศัพท์ราชธิดาทั้งห้าว่างามนักประสงค์จักใคร่ได้มาเป็นมเหสี จึงให้ยกจตุรงคเสนีเป็นกระบวนทัพ เสด็จออกจากพระนครไปถึงประเทศแห่งหนึ่ง จึงให้หยุดกองทัพตั้งค่ายมั่นไว้ดีแล้ว จึงรับสั่งให้จับจะขาบตัวผู้มาตัวหนึ่ง จะขาบตัวเมียมาตัวหนึ่ง จึงให้เอาจะขาบทั้งสองใส่สมุคค์ทองปิดฝาตีตราประจำเสร็จแล้ว จึงทรงศุภอักษรกับสมุคค์ทองไปถวายพระเจ้ากรุงพหล สำเนาศุภอักษรสาส์นนั้นมีความดังนี้ว่า พระเจ้าพหลราช ถ้าหากว่าพระองค์ทรงพระปรีชาไซร้ เชิญพระองค์แก้สตปทิกปัญหาของเราให้ได้ บัดนี้เรายกจตุรงคเสนีมาล้อมเมืองไว้มากมายนัก ถ้าพระองค์แก้ปัญหาของเราได้ เราจักทำบูชาแด่พระองค์ถ้าพระองค์แก้ปัญหาของเราไม่ได้ เราจักยกกองทัพเข้าตีเมืองให้แหลกทำลาย ให้พระองค์ทรงวินิจฉัยให้รู้ชัดว่า จะขาบตัวนี้เป็นตัวผู้ จะขาบตัวนี้เป็นตัวเมีย จะขาบตัวนี้เป็นพี่จะขาบตัวนี้เป็นน้อง
ราชทูตรับราชสาส์นกับสมุคค์ทองคำแล้วเข้าไปในพระนครแจ้งความให้อำมาตย์กราบทูลพระราชาๆ ประทานโอกาสให้ราชทูตเฝ้าแล้วตรัสถามว่า แน่ะราชทูต /*216ท่านมาแต่ไหน มหาราช ข้าพระบาทเป็นราชทูตมาแต่เมืองอื่น ท่านมาเพื่อประโยชน์อะไร ราชทูตนั้นจึงถวายราชสาส์นแต่พระราชาๆ ทรงต่อยตราออกแล้วทรงอ่านศุภอักษร ทราบความตลอดแล้วก็หาทรงทราบสตปทิกปัญหาไม่ จึงรับสั่งให้อำมาตย์มาประชุมพร้อมกัน แล้วตรัสถามสตปทิกปัญหานั้น อำมาตย์ทั้งหลายพากันคิดตรึกตรองอยู่สองสามวันก็หารู้ความไม่ พระราชาจึงเรียกมหาชนมีพวกแก่ๆ เฒ่าๆ เป็นต้นมาประชุมให้คิดแก้ปัญหาอยู่ถึงเจ็ดวัน ก็ไม่มีใครผู้ใดอาจแก้ปัญหานั้นได้
พระเจ้ากรุงพหลทรงตรึกตรองไป ระลึกถึงวิธูรบัณฑิตนายสำเภาขึ้นมาได้ว่า วิธูรบัณฑิตมีปัญญามากนักเราจักถามวิธูรบัณฑิตดู ดำริแล้วจึงรับสั่งให้หาตัววิธูรบัณฑิตมาแล้วตรัสถามว่า พระราชาองค์หนึ่งส่งราชสาส์นมาถามสตปทิกปัญหาว่า จะขาบตัวไหนเป็นตัวผู้ ตัวไหนเป็นตัวเมีย และจะขาบตัวไหนเป็นพี่ตัวไหนเป็นน้อง เราไม่รู้จะแก้ปัญหาข้อนี้อย่างไร พ่อบัณฑิตอาจแก้ได้หรือไม่ ข้าแต่เทวดา ข้าพระพุทธเจ้าอาจแก้ได้ เรายังเชื่อไม่ได้ เพราะไม่มีพยานหลักฐาน ถ้ากระนั้นพระองค์จงให้ทำพลีกรรมและบูชาสักการทำให้เทวดาเป็นพยานก่อน ข้าพระพุทธเจ้าจึงจะกราบทูลถวายต่อภายหลัง พระราชาก็รับสั่งให้ทำตามคำวิธูร
วิธูรบัณฑิตพราหมณ์ เมื่อจะขอให้เทวดามาเป็นสักขีทิพย์พยานจึงกล่าวว่า ข้าแต่เทพดาเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ขอเชิญเทพดาผู้รักษาเศวตฉัตรและรักษามหาปราสาท ขอจงเป็นทิพย์พยานแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด ข้าพเจ้ากล่าวคำสัตย์จริงแล้ว ขอเทพดาทั้งหลายจงให้สาธุการพร้อมกัน ถ้าหากว่าข้าพเจ้ากล่าวคำไม่จริงแล้ว ขอเทพดาทั้งหลายจงทำโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด กล่าวดังนี้แล้วจึงต่อยตราประจำเปิดสมุคค์ทองแล้วปล่อยจะขาบสองตัวออกมา วิธูรบัณฑิตตรวจตราแล้วจึงกราบทูลว่า พระมหาราช จะขาบตัวนี้ศีรษะและหางใหญ่ กลางตัวลีบเป็นตัวผู้ จะขาบตัวนี้ศีรษะและหางลีบกลางตัวใหญ่เป็นตัวเมีย พระมหาราช จะขาบตัวที่เดินไปหน้าเป็นพี่ จะขาบตัวที่เดินไปทีหลังเป็นน้อง เอานิ้วมือชี้ให้พระราชาทอดพระเนตรเห็นปรากฏทั่วกัน ขณะนั้นเทพดาทั้งหลายมีเทพดารักษาเศวตฉัตรเป็นต้น ก็โปรยนานารัตนบุปผาและให้สาธุการเป็นโกลาหล ราชทูตเห็นอัศจรรย์ดังนั้นแล้ว ก็ถวายบังคมลากลับมายังกองหัพ กราบทูลข้อความทั้งปวงให้พระราชาของตนทรงทราบ พระราชานั้นจึงส่งทองคำห้าร้อยไปประทานแก่วิธูรบัณฑิตแล้ว ก็ให้ยกกองทัพเสด็จกลับไปยังพระนครของพระองค์
/*217พระเจ้ากรุงพหลราษฎร์ประทานทองคำพันหนึ่งแก่วิธูรบัณฑิตแล้วตรัสถามว่า พ่อนายสำเภา เจ้ารู้จักความข้อเหล่านี้ได้ด้วยอย่างไร พระมหาราช ข้าพระบาทรู้ตามโบราณธรรม โบราณธรรมนั้นเป็นอย่างไร เรื่องราวนิทานเก่าแก่มีอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าจะเล่าถวายให้ทรงฟังดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต เอโก ราชา โกรพฺโย นาม โกรพฺยนคเร รชฺชํ กาเรสิ ในการที่ล่วงมาแล้วแต่หนหลัง ยังมีพระราชาองค์หนึ่งพระนามว่าโกรพย ดำรงราชสมบัติอยู่ ณ โกรพยนคร ทรงเห็นโทษกามคุณทั้งหลายใคร่จะทรงผนวช ทรงรับสั่งหาตัวราชโอรสสองพระองค์มาแล้ว ใคร่จะมอบราชสมบัติไห้เชฏฐโอรส ทรงสั่งสอนโอรสทั้งสองว่า พ่อทั้งสองจะไปบ้านเมืองใด ผู้พี่จะเดินไปข้างหน้า ผู้น้องจงเดินไปตามเบื้องหลัง ผู้พี่เมื่อจะนั่งจงนั่งเบื้องหน้า ผู้น้องจงนั่งอยู่เบื้องหลัง ผู้พี่จงครองราชสมบัติก่อน โบราณปเวณีธรรมข้อนี้และพ่อพึงรักษาไว้ให้ดีอย่าละทิ้งเลยเป็นอันขาด พระราชาทรงสั่งสอนสองราชโอรสแล้ว ก็เสด็จออกแต่พระนครไปป่าหิมพานต์ทรงผนวชเป็นดาบส ข้าพระพุทธเจ้าได้สดับปเวณีธรรมมาอย่างนี้ จึงทราบเกล้าในปัญหาข้อนี้ วิธูรบัณฑิตกราบทูลถวายอย่างนี้แล้วจึงนำอุทาหรณ์อื่นมาเล่าถวายอีก มีความดังแจ้งต่อไปนี้ว่า
อตีเต เอโก มาณโว ฯลฯ ปพฺพชฺชิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่ปางหลังยังมีมาณพคนจนผู้หนึ่ง เมื่อบิดามารดาถึงกาลล่วงไปหมดแล้วออกไปป่าหิมพานต์ สร้างอาศรมไว้ใกล้สระโบกขรณีหลังหนึ่งจึงบวชเป็นดาบสเจริญพรตพรหมวิหารอยู่ที่นั้น มีจะขาบท้องแก่ตัวหนึ่ง ต่ายไปตามริมขอบสระพลัดตกลงไปในน้ำ ปูตัวหนึ่งพบเข้าเอาก้ามหนีบจะขาบนั้นไว้ ต้องการจะกินเป็นอาหาร จะขาบนั้นเห็นพระดาบสยืนบ้วนปากอยู่ที่ขอบสระจึงร้องให้ช่วย ด้วยถ้อยคำว่า พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ขอผู้เป็นเจ้าจงให้ชีวิตทานแก่ข้าพเจ้าด้วย พระดาบสเห็นปลาตายลอยอยู่ตัวหนึ่ง จึงจับปลาตายนั้นโยนให้ปู ปูนั้นละจะขาบเสียหนีบเอาปลาตายเข้าไว้ พระดาบสจึงเอาจะขาบนั้นไปเลี้ยงไว้ที่อาศรม จะขาบนั้นมีท้องแก่จวนลูกจะออกจึงบอกพระดาบสว่า พระผู้เจ้าจงกรุณาหาไม้กระบอกให้ข้าพเจ้าสำหรับจะได้ออกลูกสักอันหนึ่งเถิด พระดาบสจึงเอาไม้ไผ่ทำกระบอกให้จะขาบ จะขาบออกลูกมาสองตัว เป็นตัวผู้ตัวหนึ่งตัวเมียตัวหนึ่ง จะขาบแม่นั้นพาลูกสองตัวไปหาอาหารกิน ณ สำนักพระดาบสๆ จึงถามแม่จะขาบว่า ลูกตัวไหนเป็นพี่ตัวไหนเป็นน้อง แม่จะขาบบอกพระดาบสว่า ลูกที่เดินหน้านี้เป็นพี่ มีศีรษะและหางโตกลางตัวลีบเป็นตัวผู้ ลูกที่เดินหลังเป็นน้องมีศีรษะและหางลีบ กลางตัวป่องเป็นตัวเมีย
/*218วิธูรบัณฑิตกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้าโบราณปเวณีธรรมมาอย่างนี้ แล้วจึงถวายบังคมลากลับออกไป ชาวพระนครมีอำมาตย์เป็นต้นก็ให้สาธุการเสียงสนั่นหวั่นไหว พวกพาณิชพากันขายสินค้าและรวบรวมทรัพย์ได้แล้ว จึงเคลื่อนนาวาออกจากปากน้ำนั้น แล่นเรือไปยังนครที่อยู่ของตน เมื่อวิธูรบัณฑิตกลับไปถึงบ้างเมืองของตนแล้ว อยู่อีกไม่นานเท่าไรพยาธิได้เบียดเบียนใกล้จะตาย จึงเรียกลูกชายยอดรักชื่อโชติกุมารเข้ามาสั่งว่า พ่อลูกรักของบิดาๆ จักตายแน่หละ พ่ออยู่ภายหลังยังทำพาณิชย์กรรมอยู่ จงไปค้าขายยังเมืองอื่น ๆ พ่ออย่าไปเมืองพหลเลยเป็นอันขาด ชาวเมืองพหลมีมารยามาก โกงก็มากทำการโกหกมาก อนึ่งพระเจ้ากรุงพหลมีพระราชธิดาหลายพระองค์ ล้วนทรงรูปสิริวิลัยงามเลิศหนักหนา ท้าวพระยาอื่น ๆ ต้องพระประสงค์องค์ราชธิดา ส่งราชสาส์นไปถามปัญหาอยู่ไม่ขาด เพราะเหตุนั้นพ่อยังหนุ่มแน่นอยู่จำคำบิดาไว้ พ่ออย่าไปเลย วิธูรบัณฑิตสั่งสอนลูกชายด้วยประการฉะนี้แล้วก็ทำลายขันธ์ล่วงไป
ครั้นอยู่ต่อมา โชติมาณพนั้นเจริญวัยใหญ่กล้าถึงความเป็นบัณฑิตแล้ว ได้เป็นนายพ่อค้าสำเภาใหญ่จึงคิดขึ้นได้ว่า บิดาของเราเมื่อใกล้จะตายสั่งเราไว้ว่า เจ้าจะไปค้าขายยังเมืองอื่นก็จงไปเถิดยกเสียแต่เมืองพหลเจ้าจงอย่าไปเลย ก็เมืองพหลนั้นมันเป็นอย่างไร เราจักลองไปดูให้รู้แน่ด้วยตนเอง โชติมาณพจึงให้จัดแจงนาวาบรรทุกสินค้าเต็มแล้วแล่นนาวาไปจนถึงเมืองพหลหยุดนาวาจอดไว้ที่ท่าเรียบร้อยดี ก็ในกาลคราวนั้น นกยางเท้าแดงตัวหนึ่งเดินเลียบริมฝั่งนทีมาเที่ยวหาอาหาร โชติมาณพยิงนกยางนั้นด้วยลูกศรตาย จึงเอานกยางนั้นมาใส่ไว้ในเรือ มีบุรุษผู้หนึ่งฉลาดพูด เห็นโชติมาณพยิงนกยางตายเอาใส่ไว้ในเรือ จึ่งวิ่งมาโจทก์โชติมาณพว่า เหตุไรท่านจึงมายิงนกยางบิดาของเราตาย ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งเข้าไปหาโชติมาณพแล้วถามว่า แน่ะนายสำเภา ท่านเป็นลูกของไคร เราเป็นลูกวิธูรบัณฑิต เออดีหละ แน่ะนาวิกะ บิดาของท่านได้ขุดบ่อทรายแล้วยืมเอาแก้วมณีของเราซึ่งฝังทรายไว้ไป แก้วมณีนั้นราคาค่าควรเมืองหนึ่ง ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งเข้าไปหาโชติมาณพแล้วโจทก์อีกว่า เรามีลูกสุกรขาวอยู่ตัวหนึ่งบิดาของท่านเห็นลูกสุกรนั้นเข้าพูดกะเราว่า แน่ะสหาย เราจะขอยืมลูกสุกรขาวตัวนี้ไปประสมกับสุกรป่าที่เกาะโน้น ภายหลังจะกลับเอาลูกสุกรขาวมาคืนให้ ลูกสุกรขาวของเรา/*219ตัวนั้นราคาค่าควรเมืองหนึ่ง บัดนี้บิดาของท่านทำลายขันธ์เสียแล้วไม่กลับมาเมืองนี้ได้ ก็ตัวท่านเป็นลูกชายเหตุไรท่านจึงไม่เอาสุกรขาวตัวนั้นมาให้เรา เราจะจับตัวท่านไว้ ลำดับนั้น มีบุรุษตาบอดข้างหนึ่งไปหาโชติมาณพโจทก์เข้ามาอีกว่า บิดาของท่านยืมเอาจักษุของเราไปข้างหนึ่ง เหตุไรบิดาท่านจึงไม่มาเล่า ก็ตัวท่านเป็นลูกชายมาแทนตัวดีแล้ว เราจักเอาจักษุของเรา ท่านจงให้จักษุของท่านแก่เรา ณ กาลบัดนี้
บุรุษสี่คนจึงพากันไปเฝ้าพระราชา กราบทูลเล่าความทั้งปวงถวายพระราชาให้ทรงทราบ
พระเจ้ากรุงพหลสดับแล้วดำริว่า วิธูรบัณฑิตบิดาโชติมาณพนั้นมีอุปการะแก่เรามาก ได้ช่วยแก้สตปทิกปัญหาไว้ครั้งหนึ่ง ถ้าหากว่าวิธูรบัณฑิตมิได้ช่วยแก้สตปทิกปัญหาไซร้ บ้านเมืองเราก็จะถึงความวินาศแหลกทำลายไป ฝ่ายโชติมาณพเล่า ก็คิดขึ้นได้ว่าถ้อยคำของบิดาเราสั่งไว้นั้นจริงทีเดียว ก็เมื่อเป็นเช่นนี้เราจักสำแดงซึ่งความที่เราเป็นบัณฑิตให้จนได้
ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้หาตัวโชติมาณพเข้ามาแล้วตรัสถามว่า มาณพ เจ้าชื่อไร ข้าแต่เทวดา ข้าพระพุทธเจ้าชื่อโชติมาณพ เจ้าเป็นลูกใคร ข้าพระพุทธเจ้าเป็นลูกวิธูรพราหมณ์ บิดาของเจ้าเขาไปไหนจึงไม่มา บิดาข้าพระพุทธเจ้าทำลายขันธ์เสียแล้ว ก็และในกาลเมื่อบิดาใกล้จะตายนั้น บิดาข้าพระพุทธเจ้าสั่งไว้ว่า ไม่ให้ข้าพระพุทธเจ้ามาค้าขายที่เมืองนี้เป็นอันขาด ข้าพระบาทมาครั้งนี้เพื่อจะสอบสวนดูว่าเป็นอย่างไร
พระเจ้ากรุงพหลจึงตรัสถามว่า แน่ะโชติมาณพ บุรุษผู้นี้เป็นโจทก์ฟ้องเจ้าว่าฆ่านกยาง เจ้าฆ่านกยางเท้าแดงจริงหรือ ข้าแต่เทวดา ข้าพระพุทธเจ้าฆ่านกยางจริง บุรุษผู้โจทก์เขาว่านกยางนั้นเป็นบิดาของโจทก์ เหตุไรเจ้าจึงฆ่านกยางผู้บิดาโจทก์เสียเล่า พระมหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าฆ่าจริงแต่หาได้กินนกยางนั้นไม่ เจ้าฆ่านกยางนั้นด้วยเหตุอย่างไร นกยางนั้นเป็นบิดาของโจทก์ก็ดีหละ แต่นกยางนั้นกินบิดาของข้าพระพุทธเจ้าก่อน โจทก์ทำไมไม่ห้ามเล่า ข้าพระพุทธเจ้าฆ่าสัตว์เดร็จฉาน นกยางผ่ามนุษย์ผิดกัน พระองค์จงปรับเอาราคานกยางกะข้าพระพุทธเจ้า นกยางฆ่าบิดาข้าพระพุทธเจ้า พระองค์จงปรับราคามนุษย์แก่บุตรนกยางให้ข้าพระพุทธเจ้า
/*๒๒๐พระเจ้ากรุงพหลจึงตรัสถามโชติมาณพว่า นกยางนั้นกินบิดาของเจ้า ใครรู้เห็นเป็นพยานบ้าง ข้าแต่เทวดา ความเรื่องนี้อาศัยโจทก์จึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จงถามพยานฝ่ายโจทก์ก่อน พระราชารับสั่งว่าจริงแล้วตรัสถามโจทก์ว่า โจทก์กล่าวว่านกยางเป็นบิดาโจทก์ ๆ มีพยานหลักฐานอย่างไร โจทก์ก็นิ่งไปไม่อาจจะทูลต่อไปได้ พระราชาจึงถามโชติมาณพว่า เจ้ากล้าว่านกยางนั้นกินบิดาของเจ้า ใครเล่าเป็นพยานรู้เห็นเจ้าจงบอกแก่เรา พระมหาราช บิดาข้าพระบาททำความสิเนหต่อพระองค์ จำนงจิตผูกพันอยู่ในเมืองนี้ ครั้นจุติจิตแล้วมาเกิดเป็นปลาอยู่ที่ท่าเรือจอดเมืองนี้ นกยางตัวนี้กินปลาผู้บิดาข้าพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเสียใจจึงฆ่านกยางนั้นเสีย อาศัยเรื่องนี้เป็นมูลเหตุ ข้าพระพุทธเจ้าจึงกล่าวว่านกยางนี้กินบิดาข้าพเจ้า ด้วยประการฉะนี้
ราชา ตํ อฏฺฏํ วินิจฺฉิตฺวา1 พระเจ้ากรุงพหลจึงทรงตัดสินความเรื่องนั้นว่า ดูกรบุรุษโจทก์ ท่านกล่าวจำโนดโจทนาหาโทษเอาเท็จมาใส่แก่โชติมาณพ ด้วยมีมุฬหจิตเหตุด้วยโลภเจตนาปรารถนาจะใคร่ได้สินไหม จึงประกาศแก่ข้าราชการว่า ดูกรเสนามหาอำมาตย์ ท่านจงพิกัดกฎหมายไว้ ถ้าบุคคลฟ้องร้องโจทนาเหมือนความคู่นี้ ถ้าและมาณพประหารชีวิตบิดาผู้นี้เป็นมนุษย์จริงจึงให้มาณพใช้บิดาเจ็ดคน อนึ่งจะได้บิดามาแต่ที่ดังรือเล่า ให้ปรับเอาทรัพย์เป็นมูลราคาบุรุษเจ็ดเท่า บัดนี้คำโจทก์ว่านกยางเป็นบิดา ถ้ามีสักขีพยานจริงอันมาณพนั้นยิงให้ถึงกาละ ให้ปรับเป็น ๔ เท่าคือ เป็นสินไหมสองเท่า เป็นพินัยสองเท่า ถ้านกและสัตว์กลางป่าใช่สัตว์เลี้ยง ให้ปรับเอาผู้โจทก์ส่วนหนึ่งตามราคาแห่งสัตว์น้อยตามน้อยใหญ่ตามใหญ่ ถ้าสัตว์เลี้ยงคือเป็ดไก่และสุกรอัสดรช้างโคกระบือเป็นอาทิ ให้ปรับเอาสินไหมสี่ส่วนพินัยสี่ส่วนสมควรแก่ราคา บัดนี้บุรุษผู้นี้กล่าวว่านกยางเป็นบิดา และมีผู้มาฆ่านกยางผู้บิดาเสีย จึงสืบสักขีทิพย์พยานก็ไม่ได้ ให้ปรับเอาราคามนุษย์นั้นตั้งปรับเป็นสินไหมแปดส่วนพินัยแปดส่วน สินไหมนั้นให้แก่โชติมาณพ อนึ่งซึ่งโชติมาณพยิงนกยางเสียจริง ให้โชติมาณพนั้นใช้ราคานกยางแก่บุรุษโจทก์ คิดเป็นราคาไพให้กำหนดกฎไว้เป็นกติกา เพื่อจะรักษาแผ่นดินสืบไป
/*221พระเจ้ากรุงพหลทรงตัดสินความดังนี้แล้ว จึงทรงตรัสพระคาถานี้ว่า
ทาสกํ เวยฺยาวจฺจา
หตฺถิอสฺสโคณมหิสา
ทฺวิคุณํ สิฺจํ คณฺหตุ
เจ อฺสฺส มาตา ปิตา
สมณพฺราหฺมณา สีลวา
ตสฺส ชีวํ คณฺหาตุ
เจ ชีวิตํ อาลยา จ
สหสฺสกหาปณ์ คณฺหาติ
ความว่า บุคคลผู้ใดฆ่าทาสและคนใช้ของเขา หรือฆ่าช้างม้าโคกระบือของเขา ให้ปรับผู้ฆ่านั้นเอาราคาทาสคนใช้และราคาช้างม้าโคกระบือนั้นตั้งปรับเป็นสินไหมสองเท่า ถ้าหากว่าผู้ใดฆ่ามารดาบิดาของผู้อื่น และสมณพราหมณ์ผู้มีศีลไซร้ ให้ประหารชีวิตผู้ฆ่านั้นเสีย ถ้าหากว่า ผู้ที่ต้องประหารชีวิตนั้นยังอาลัยต่อชีวิตอยู่ไซร้ ให้ปรับเอาทรัพย์พันกหาปณะเรียงตัวไป
ต่อแต่นั้นไป พระเจ้ากรุงพหลเมื่อจะทรงถามความเรื่องอื่นต่อไปจึงตรัสว่า แน่ะนายสำเภา บุรุษคนนี้เขาโจทก์ว่าบิดาของเจ้ายืมเอาแก้วมณีที่โจทก์ฝังไว้ที่หลุมทรายมีน้ำไป หานำมาคืนให้โจทก์ไม่ เรื่องนี้เป็นอย่างไรกัน โชติมาณพจึงกราบทูลแก้ว่า พระมหาราช บิดาข้าพระบาทเอาแก้วมณีที่สายน้ำพัดไปต่างหาก บุรุษโจทก์ผู้นี้อ้างว่าเป็นเจ้าของแก้ว แล้วจงวิดน้ำให้แห้งหมดก่อน เมื่อวิดกระแสน้ำแห้งได้ ข้าพระพุทธเจ้าจักเอาแก้วให้โจทก์ต่อภายหลัง พระราชาทรงฟังแล้วจึงบังคับโจทก์ว่า เจ้าจงไปวิดกระแสน้ำให้แห้งเสียก่อน โจทก์ก็ไปพยายามวิดกระแสน้ำ ก็มิอาจจะให้น้ำแห้งได้จึงกลับมาทูลพระราชาว่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถวิดน้ำให้แห้งได้ ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวคำเท็จมิจริงพระเจ้าข้า
พระเจ้ากรุงพหลทรงตรัสบริภาษโจทก์ว่า เจ้าคนพาลหาปัญญามิได้ อยากจะได้ทรัพย์เขาด้วยโลภเจตนา หารู้จักประมาณตนไม่ รู้แต่จะใส่โทษให้ผู้อื่นฝ่ายเดียว หารู้จักโทษซึ่งจะมาถึงแก่ตนไม่ แล้วพระองค์จึงดำรัสสั่งเสนามาตย์ให้จารึกพระราชกติกากำหนดกฎหมายว่า1 ถ้าผู้ใดจำโนดโจทนาว่ากล่าวหาโทษท่านด้วยวัตถุสิ่งของทองเงินแก้วแหวนอันใดก็ดี จงเอาวัตถุที่หาตั้งปรับเป็นทวีคูณ ถ้าเป็นสัจดังโจทก์หาให้จำเลยใช้เป็นทวีคูณ แล้วปรับเป็นพินัยหลวงเป็นทวีคูณ คิดเข้าแล้วสี่เท่าด้วยกัน อนึ่งบุรุษผู้ฟ้องร้องหาโทษโชติมาณพต่อค่าควรด้วยเมืองเรา โชติมาณพเป็นทุคตเข็ญใจจะได้เมืองไหนมา ถ้าจะให้เอา/*222แก้วจะได้แก้วไหนมา จงให้บุรุษโจทก์นี้ไปกราบแทบเท้าโชติมาณพ อภิวันทน์คำรพอ้อนวอน ขอโทษ แล้วให้ปรับเอาสินไหมแต่เครื่องเงินควรราคาพันเงินหนึ่ง เครื่องทองควรราคาพันทองหนึ่ง เครื่องนาคควรราคาพันนาคหนึ่ง เครื่องแก้วควรราคาพันทองหนึ่ง ถ้าไม่ได้ของดังนี้ ให้ยอมลงเป็นทาสแห่งโชติมาณพทั้งมารดาบิดาพี่น้องกับทั้งตัวผู้โจทก์
พระเจ้ากรุงพหลทรงตัดสินความดังนี้แล้ว จึงทรงตรัสพระคาถานี้ว่า
โย ปรโทสํ โจเทติ
ตสฺส วจนํ อสจฺจํ
ตํ วตฺถุํ กปิตํ โหติ
ทฺวิคุณํ สิฺจนํ คณฺหาติ
ความว่า ผู้ใดโจทก์กล่าวโทษผู้อื่น ด้วยวัตถุสิ่งของอันใดก็ดี คำหาของโจทก์นั้นหาจริงไม่ ให้เอาวัตถุสิ่งของที่หานั้นตั้งปรับเป็นสินไหมทวีคูณให้แก่จำเลย
ต่อแต่นั้นมา พระเจ้ากรุงพหลเมื่อจะทรงถามความเรื่องอื่นต่อไปจึงตรัสถามโชติมาณพว่า แน่ะนายสำเภา บุรุษผู้นี้โจทก์ว่า บิดาของเจ้ายืมเอาจักษุของโจทก์ไปข้างหนึ่ง แล้วหาเอากลับมาคืนให้โจทก์ไม่ ความข้อนี้จริงหรือหาไม่ พระมหาราช ถ้าหากว่าบิดาข้าพระบาทเอาจักษุข้างหนึ่งของโจทก์ไปจริงไซร้ ข้าพระบาทผู้เป็นบุตรจะใช้จักษุให้โจทก์แทนบิดา ก็แต่ว่าพระองค์จงให้โจทก์ควักจักษุเก่าของตนออกมาวางไว้ก่อน ข้าพระบาทจักเอาจักษุทั้งสองของข้าพระบาทใส่ในจักษุรูปแห่งโจทก์ให้ บิดาข้าพระบาทเอาจักษุไปข้างเดียว ข้าพระบาทจะให้จักษุสองข้างแก่โจทก์ พระราชาจึงบังคับโจทก์ว่า แน่ะโจทก์ จักษุของเจ้ามีข้างเดียว อีกข้างหนึ่งหามีไม่ เบ้าตาของเจ้าจึงตื้น เพราะเหตุนั้น เจ้าจงควักจักษุทั้งสองของเจ้าออกมาวางไว้ตรงหน้า โจทก์ตาบอดนั้นก็สะดุ้งกลัวจึงกราบทูลว่า พระมหาราช ข้าพระบาทไม่อาจควักจักษุของข้าพระบาทได้ ไหนโจทก์กล่าวว่าได้ควักจักษุของตัวข้างหนึ่งให้วิธูรบัณฑิตบิดาจำเลยไป พระมหาราช ข้าพระบาทเป็นพาลกล่าวมุสาวาทแกล้งยกโทษใส่จำเลยถ้อยคำนั้นหาจริงไม่
พระราชาทรงฟังดังนั้น ทรงกริ้วใหญ่ได้บริภาษด่าว่า เจ้าโจทก์ตาบอดคนชั่วร้าย เจ้าตาบอดข้างหนึ่งก็เพราะบาปกรรมที่ตัวทำไว้ในชาติก่อน มาชาตินี้ยังซ้ำใส่โทษเขาเจ้าจะมิเสวยบาปกรรมมากขึ้นอีกหรือ การที่เจ้าเอาโทษใส่เขาเช่นนี้ก็เพราะอยากได้สินไหมเท่านั้น แล้วพระราชาจึงประกาศแก่เสนามาตย์ว่า บุรษโจทก์ผู้นี้กล่าวโทษ/*223ใส่โชติมาณพผู้หาความผิดมิได้ ข้อนี้เป็นครุกรรมหนัก ธรรมดาจักษุใช่จะไม่เป็นที่รักใคร่และจะไม่เป็นที่ชอบใจของใครเป็นอันไม่มี ล้วนเป็นที่รักที่ยินดีชอบใจด้วยกันหมดทุกคน เพราะเหตุนั้น ท่านจงปรับโจทก์เป็นสินไหมทวีคูณ คือให้ตีราคานัยน์ตาสองข้างเป็นทรัพย์ข้างละพัน เพราะเหตุนั้น ให้บุรุษโจทก์ให้สินไหมสองพันแก่โชติมาณพ กับให้โจทก์เสียทรัพย์อีกสองพันเป็นพินัยหลวง ให้เสนามาตย์ทั้งปวงจารึกกำหนดกฎไว้เป็นราชกติกา เพื่อจะรักษาแผ่นดินต่อไป
ต่อแต่นั้น พระราชาเมื่อจะตรัสถามความเรื่องอื่นต่อไปจึงตรัสถามโชติมาณพว่า แน่ะนายสำเภา บุรุษคนนี้เอาโจทก์กล่าวโทษบิดาเจ้าว่าวิธูรพราหมณ์ยืมเอาลูกสุกรเผือกตัวหนึ่งของโจทก์ไปนานแล้ว จนบัดนี้วิธูรพราหมณ์ก็หาเอาสุกรมาส่งให้โจทก์ไม่ ความข้อนี้ยังจะเท็จจริงฉันใด โชติมาณพจึงกราบทูลว่า พระมหาราช บิดาข้าพระบาทเอาสุกรเผือกของโจทก์นี้ไป ใคร ๆ จักได้รู้เห็นเป็นพยาน พระราชาจึงตรัสถามโจทก์ว่า ใครเป็นพยานของเจ้ามีบ้างหรือไม่ โจทก์กราบทูลว่า คนอื่นไม่มีใครรู้เรื่องนี้ภรรยาข้าพระพุทธเจ้ารู้แต่ผู้เดียว พระเจ้าข้า โชติมาณพจึงกราบทูลว่า เมียจะเป็นพยานผัวไม่ควร ผัวจะเป็นพยานเมียก็ไม่ควร ปเวณีธรรมบังคับห้ามไว้ผัวเมียเป็นพยานกันไม่ได้ เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าผัวเมียย่อมปรึกษาหารือกันอยู่เสมอไป ฝ่ายโจทก์ก็จนใจนั่งนิ่งอยู่ โชติมาณพจึงกราบทูลพระราชาว่า พระมหาราช โจทก์ไม่มีพยานข้อนั้นจงงดไว้ก่อน แม่และพ่อลูกสุกรเผือกมีอยู่หรือไม่มี พระราชาจึงตรัสถามโจทก์ว่า แม่และพ่อลูกสุกรเผือกมีหรือไม่มี โจทก์ตอบว่าไม่มี พระราชาจึงซักถามโจทก์ว่า ถ้าเช่นนั้นเจ้าก็หาความใส่เขาไม่จริงนั่นแหละซี โจทก์ก็รับสารภาพแล้วนิ่งอยู่
พระราชาจึงทรงตัดสินความเป็นเด็ดขาดว่า บุรุษคนนี้ไม่ใช่โจรเหมือนโจรใคร่จะได้สินไหมถ่ายเดียว จึงเป็นโจทก์ฟ้องร้อง กล่าวโทษผู้อื่นอันหาความผิดมิได้ ดูกรเสนามาตย์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงปรับสินไหมแก่โจทก์ผู้นี้เสีย เพราะเหตุว่า สุกรเผือกหามีในตระกูลคนเข็ญใจไม่ ย่อมมีในตระกูลกษัตริย์หรือในตระกูลคนฝั่งมีทรัพย์เป็นต้น สุกรเผือกนับว่าเป็นสัตว์มงคลหาราคามิได้ให้เอาราคาสุกรตั้งปรับไหมเท่าราคาทรัพย์นับแสนกหาปณะแห่งทองคำ แต่ ณ บัดนี้ให้ปรับสินไหมโจทก์เป็นทรัพย์ทวีคูณ และจารึกถ้อยคำของเราไว้ให้เป็นพระราชกติกาเพื่อจะได้เป็นแบบรักษาแผ่นดินต่อไป ด้วยประการฉะนี้
/*224ในกาลครั้งนั้นแล เมื่อโชติมาณพยังอยู่เมืองพหลธานี มีกษัตริย์ประเทศราชสามองค์ ทรงทราบว่าพระราชธิดาพระเจ้ากรุงพหลสามองค์ทรงพระรูปร่างงามนัก พอพระหฤทัยจะใคร่ได้มาเป็นพระมเหสีนางละองค์ พระราชาพระองค์หนึ่งประสงค์จะส่งมุทธิกปัญหากับพระธำมรงค์สามวงไปถวายพระเจ้าพหล พระธำมรงค์วงหนึ่งศีรษะฝังแก้วอันเกิดแก่ฝั่งสมุทร พระธำมรงค์วงหนึ่งศีรษะฝังแก้วอันเกิด ณ ท่ามกลางสมุทร พระธำมรงค์วงหนึ่งศีรษะฝังแก้วอันเกิดในป่าใหญ่ พระธำมรงค์สามวงนั้นราคาถึงแสนตำลึงทองคำ แล้วทรงลิขิตมุทธิกปริศนาลงในแผ่นกระดาษ ใจความมุทธิกปัญหานั้นมีดังนี้ว่า
แน่ะท้าวพหลราช บัดนี้เราผู้ประเทศราชได้ยกกำลังจตุรงคเสนาจะมารบเอานครของพระองค์ๆ จงวินิจฉัยทายแก้วหัวแหวนสามวงให้รู้ชัดว่าชาติภูมิของแก้วเกิดที่ไหน ถ้าทรงวินิจฉัยไม่ได้ก็ให้ส่งราชธิดามาให้เราคนหนึ่ง ถ้าและขัดขืนไม่ยอมส่งราชธิดามาให้เรา เราจักให้พวกพลโยธาและจาตุรงคเสนาเข้าโจมตีนครของพระองค์ให้ถึงมหาวินาศ แม้พระองค์ทรงทราบแก้วหัวแหวนได้ชัดเจนไซร้ เราจักทำบูชาสักการะแก่พระองค์ ทรงลิขิตราชสาส์นแล้วจึงประทับราชลัญจกรมอบราชสาส์นกับพระธำมรงค์สามวงให้ราชทูตไป ราชทูตรับแล้วก็เข้าไปยังนครพหลธานี
มีกษัตริย์ประเทศราชองค์หนึ่ง จึงทรงลิขิตมุทธิกปัญหาส่งไปถวายพระเจ้ากรุงพหลบ้าง สำเนาความในราชสาสนนั้นก็เหมือนกันกับพระราชาองค์ก่อน เว้นแต่แก้วศีรษะธำมรงค์นั้นต่างกันดังนี้คือ แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในวิบุลบรรพต แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในนาคพิภพ แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในสะดือแผ่นดิน แก้วศีรษะธำมรงค์ทั้งสามนั้นมีราคาถึงแสนตำลึงทองคำ ชาติภูมิของแก้วต่างกันอย่างนี้
มีกษัตริย์ประเทศราชอีกองค์หนึ่ง จึงทรงลิขิตมุทธิกปริศนาไปถวายพระราชาพหลบ้าง สำเนาความในราชสาส์นนั้นก็เหมือนกันกับพระราชาองค์ก่อน เว้นแต่แก้วศีรษะธำมรงค์นั้นแปลกกันดังนี้คือ แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในสิเนรุบรรพต แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในสุวรรณบรรพต แก้วศีรษะธำมรงค์วงหนึ่งเกิดในคิรินาถบรรพต แก้วแต่ละอย่าง ๆ มีราคาถึงแสนตำลึงทองคำ ชาติภูมิของแก้วต่างแปลกกันอย่างนี้
ตโย ทูตา ราชทูตทั้งสามพากันไปถึงพระทวารราชวังแล้วจึงให้อำมาตย์กราบทูลพระราชาพหลให้ทรงทราบ พระราชาพหลทรงอนุญาตให้ราชทูตเฝ้าแล้ว /*225ราชทูตเหล่านั้นถวายบังคมทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงถวายราชสาส์นมุทธิกปัญหากับธำมรงค์แก่ท้าวพหลราช ๆ ทรงรับราชสาส์นแล้วให้ทำสักการะราชทูตและให้ส่งกลับไป จึงเสด็จเข้าในราชนิเวศน์รับสั่งให้อำมาตย์มาประชุมปรึกษากันว่า ใครรู้จักชาติภูมิแก้วหัวแหวนเหล่านี้บ้าง อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่าไม่รู้จักทั้งสิ้น แล้วทรงถามตลอดไปจนถึงหญิงชายชาวบ้าน ๆ ก็หามีใครรู้จักไม่ พระราชาพหลทรงพระโทมนัสวิประลาปว่าเมืองเราจักพินาศเสียแล้ว เฝ้าแต่ปรึกษาหารือกันล่วงไปสามวันแล้ว ก็หาได้อุบายคิดแก้ปัญหานั้นไม่
คราวนั้น พระเชษฐาราชธิดาองค์ใหญ่พระนามว่าโชติเทวีมีมีปัญญามากกว่า เห็นพระราชบิดาทุกข์โทมนัสจึงทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เทวดา พระองค์ได้ทรงถามโชติมาณพแล้วหรือ พระเจ้าข้า แล้วพระนางเธอจึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อิเม ทณฺฑา
ทุปฺชาติกา
กุโต ชานิสฺสนฺติ
อุปายํ วรํ
โชตินามํ กุมารํ
นาวิกํ
รูปปฺาสมฺปนฺนํ
ปุจฺฉสฺสุ
ความว่า คนชาติปัญญาโง่เขลาเหล่านี้ ที่ไหนจักรู้จักอุบายแยบคายลึกซึ้งได้ ขอพระองค์จงถามโชติกุมารนายสำเภา ผู้มีรูปงามนามเพราะมีปัญญาแหลมนัก นั่นแหละเขาอาจจะแก้ปัญหาเหล่านี้ได้พระเจ้าข้า
พระเจ้ากรุงพหลทรงสดับราชธิดาทูลดังนั้นจึงนึกขึ้นได้ว่า เออวิธูรบัณฑิตบิดาโชติมาณพนั้น เขาก็ได้พยากรณ์สดปทิกปัญหาครั้งหนึ่งแล้ว โชติมาณพผู้นี้เป็นบุตรวิธูรพราหมณ์ จักรู้แก้มุทธิกปัญหานี่ได้แน่ทีเดียว ทรงดำริแล้วจึงเสด็จออกประทับนั่ง ณ ราชบัลลังก์ จึงรับสั่งกับอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า เจ้าจงรีบไปที่ท่าเรือเรียกตัวโชติมาณพให้มาหาเรา ณ บัดนี้ อำมาตย์ผู้นั้นก็ไปพาเอาตัวโชติมาณพมาถวายพระเจ้าพหลราช ๆ จึงตรัสกับโชติมาณพว่า แน่ะนายสำเภา บัดนี้มีพระราชาสามองค์ส่งมุทธิกปัญหามาถามเราว่า ถ้ารู้ที่เกิดแห่งแก้วหัวแหวนได้หรือไม่รู้ก็ให้ตอบไป ถ้าไม่รู้เขาจักยกจตุรงคเสนาเข้ารบเอาเมืองเรา เจ้ารู้จักหรือไม่ ถ้ารู้จักจงบอกแก่เราผู้ไม่รู้ด้วยช่วยกู้เมืองของเราไว้ โชติมาณพจึงกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้ารู้แต่ว่าหามีใครเป็นพยานไม่ เพราะเหตุนั้น พระองค์จงให้จัดแจงเครื่องสักการะให้มากบูชาเทวดาด้วยเครื่องพลีกรรมแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงจะ/*226ทำเทวดาให้เป็นพยานก่อน แล้วพยากรณ์แก้ปัญหาถวายต่อภายหลัง พระราชาทรงฟังแล้วก็ให้จัดแจงแต่งเครื่องพลีกรรมตามโชติมาณพทูลทุกอย่าง
ฝ้ายโชติมาณพทำบูชาสักการะเสร็จแล้ว จึงนมัสการทิศทั้งสี่ประกาศเทวดาว่า ข้าแต่ฝูงเทพดาผู้เจริญทั้งหลาย เทพดาอยู่ในสี่ทิศเชิญมาเป็นพยานข้าพเจ้า และจงคอยฟังถ้อยคำข้าพเจ้าๆ จักแก้ปัญหาให้ฟัง ถ้าหากว่าข้าพเจ้ากล่าวแก้ปัญหาวิปริตผิดไป ขอเทพดาจงตำหนิโทษข้าพเจ้า ถ้าหากว่าข้าพเจ้ากล่าวแก้ปัญหาถูกต้อง ขอเทพดาจงให้ซร้องสาธุการประกาศคุณและโทษของข้าพเจ้าให้ปรากฏแก่ชาวพระนคร
เมื่อเสร็จคำประกาศของโชติมาณพแล้ว พระเจ้ากรุงพหลจึงให้เอาธำมรงค์ฝังแก้วออกจากสมุคค์ทอง มาตั้งไว้ตรงหน้าโชติมาณพ รับสั่งให้ราชทูตและอำมาตย์มาประชุมคอยฟังพร้อมกัน โชติมาณพนั้นหยิบธำมรงค์วงหนึ่งพลิกดูก็รู้ชัดแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เทวดา แก้วนี้เกิดในฝั่งสมุทร แล้วหยิบธำมรงค์วงอื่นพลิกดูก็รู้ชัดจึงทูลว่า แก้วนี้เกิดในท่ามกลางสมุทร แล้วหยิบธำมรงค์วงอื่นพลิกดูก็รู้ชัดจึงทูลว่า แก้วนี้เกิดในภูเขาหิมพานต์ แก้วแต่ละดวงนี้มีราคาถึงแสนตำลึงทองคำ อนึ่งในแก้วสามดวงเหล่านี้ แก้วดวงที่เกิดในท่ามกลางสมุทร เป็นแก้วประเสริฐมีคุณล้ำเลิศกว่าแก้วเหล่านั้น เทพดาทั้งหลายก็โปรยนา ๆ ทิพรัตน์บุปผาและให้สาธุการ มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นก็โถมสาธุการเป็นโกลาหล พระเจ้ากรุงพหลจึงตรัสถามราชทูตว่า ถ้อยคำของโชติมาณพนั้นสมหรือไม่ ถ้อยคำของโชติมาณพนั้นสมทุกอย่างแล้ว พระเจ้ากรุงพหลจึงทรงนำธำมรงค์อื่นมาวางลงตรงหน้าโชติมาณพแล้วตรัสว่า แน่ะนายสำเภา เจ้าจงพิจารณาดูธำมรงค์สามวงนี้อีก โชติมาณพหยิบธำมรงค์พลิกดูทีละวง ก็รู้ชาติภูมิของแก้วศีรษะแหวนแล้วทูลว่า พระมหาราช แก้วดวงนี้เกิดในวิบุลบรรพต แก้วดวงนี้เกิดในนาคพิภพ แก้วดวงนี้เกิดในสะดือแผ่นดิน แก้วแต่ละดวงนี้มีราคากึ่งแสนตำลึงทองคำ แต่แก้วซึ่งเกิดในสะดือแผ่นดิน เป็นแก้วสำคัญมีคุณมากกว่าแก้วเหล่านั้นด้วยประการฉะนี้แล
ลำดับนั้น ราชทูตจึงถามโชติมาณพว่า เหตุไรท่านจึงกล่าวว่าแก้วเกิดในสะดือแผ่นดินมีคุณยิ่งใหญ่ แน่ะราชทูต แก้วชนิดใดเกิดในระวางวิบุลบรรพต แก้วชนิดนั้นเป็นแก้วประเสริฐเกิดประดับบุญของเจ้าจักรพรรดิ แต่แก้วดวงนี้เกิดในพหลกบรรพตหาสมควรจะนับว่าประเสริฐเกิดประดับบุญของเจ้าจักรพรรดิได้ไม่ เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าแก้วนี้ต้องถูกแดดและฝน แก้วดวงใดเกิดด้วยทิพย์เป็นเครื่องประดับของนาคราช แก้วดวงนั้น/*227มีคุณมากก็จริง แต่แก้วนี้เกิดด้วยพืชศิลาหานับว่าประเสริฐแท้ไม่ แก้วซึ่งเกิดด้วยพืชทรายทองในสะดือดิน เป็นแก้วหินอยู่ลึกมิได้ต้องลมและฝนแดดมีคุณบวรโอฬารยิ่งนัก เพราะเหตุนั้นเราจึงกล่าวว่า แก้วที่เกิดในสะดือดินนี้ มีคุณบวรดิเรกเป็นแก้วอย่างเอกที่สุด สพฺเพ เทวา เทพดาทั้งปวงจึงโปรยนานาทิพรัตนบุปผาให้สาธุการมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น และราชทูตทั้งหลาย ให้สาธุการและปรีดาปราโมทย์ทุกถ้วนหน้า
พระราชาพหลจึงทรงเปิดสมุคค์ทองใบอื่นออกให้โชติมาณพดูธำมรงค์สามวง โชติมาณพจับธำมรงค์พลิกดูทีละวงก็รู้ชัดชาติภูมิของแก้วแล้วกราบทูลว่า พระมหาราช แก้วดวงนี้เกิดเชิงภูเขาสิเนรุ แก้วดวงนี้เกิดในสุวรรณบรรพต แก้วดวงนี้เกิดในคิรินาถบรรพต แก้วแต่ละดวงนั้นมีราคาถึงแสนตำลึงทองคำ อนึ่งแก้วซึ่งเกิดในคิรินาถบรรพตนี้ มีคุณประเสริฐเลิศกว่าแก้วเหล่านั้น
ราชทูตจึงถามโชติมาณพว่า แก้วซึ่งเกิดในคิรินาถบรรพตนี้มีคุณยิ่งใหญ่ด้วยเพราะเหตุโด โชติมาณพจึงตอบว่า ท่านจงตั้งใจฟัง มีเรื่องราวกล่าวไว้ดังนี้ สิเนรุบรรพตเป็นที่เกิดแห่งแก้วต่าง ๆ สุวรรณบรรพตเป็นที่เกิดแห่งทองคำงดงามนักหนา แต่ว่าภูเขาทั้งสองนั้นมีเทพดาอยู่มากมาย หาเหมือนสุวรรณคิรินาถบรรพตไม่ เพราะเหตุไรเล่า เพราะเหตุว่ามีโบราณธรรมเกิดมีขึ้นก่อน ก็โบราณธรรมนั้นเป็นอย่างไร จะเล่าให้ฟังต่อไปนี้ว่า
แท้จริงในกาลปางก่อนมีโชติมาณพคนหนึ่งอยู่ในเมืองราชคฤห์ สมัยกาลครั้งหนึ่งจึงโชติมาณพนั้นถือเอาแล่งธนูไปสู่ป่าเพื่อจะหาเนื้อกิน เที่ยวไปไกลจนหลงทางไปได้เจ็ดวัน ครั้นกลับมาไม่ได้เนื้อเที่ยวเซซังไปถึงคิริบรรพต เสือโคร่งตัวหนึ่งพบเข้าก็แผดเสียงโดดมาจะกัดโชติมาณพ แต่ยังหาทันจะกัดได้ไม่ โชติมาณพตกใจวิ่งหนีไปถึงยอดภูเขานั่งอยู่ที่นั่น เสือโคร่งตัวนั้นก็นอนคอยสะกัดทางอยู่ โชติมาณพนั่งร้องไห้ร่ำไรอยู่บนยอดภูเขา ขณะนั้นฝูงภูตทั้งหลายได้ยินเสียงโชติมาณพร้องไห้ ได้กรุณาช่วยขับไล่ให้เสือไปเสีย เทพดาบางองค์ก็ส่งทิพพาหารมาให้ เทพดาบางองค์ก็ส่งผลาผลไม้ต่างๆ และทิพพาสนะให้โชติมาณพ และช่วยกันอภิบาลรักษาโชติมาณพไว้ ครั้นวันรุ่งเช้าเทพดาจึงพาโชติมาณพไปปล่อยไว้ ณ มงคลศิลาบัฏ ในราชอุทยานใกล้เมืองราชคฤห์ ให้แก้วเจ็ดอย่างแล้วสั่งไว้ว่า แน่ะมาณพ ใครเขามาพบไต่ถามท่านว่ามาแต่ไหน ท่านจงบอกกับเขาว่าเทวดานำมาไว้ที่นี้ เทพดาพากันส่งและสั่งแล้วก็อันตรธานหายไป
/*228คราวนั้นแล พระเจ้ากรุงพาราราชคฤห์ถึงทิวงคตล่วงไป อำมาตย์ทั้งหลายจึงปรึกษากันว่า พระราชาของเราหาราชโอรสที่สืบกษัตริย์มิได้ นครใดไม่มีพระราชาปกครองแล้ว ประชาชนในนครนั้นจักถึงมหาวินาศใหญ่ เราควรจักเสี่ยงทายปล่อยปุสสรถไปปรึกษากันตกลงแล้วก็ปล่อยปุสสรถไป ปุสสรถทำปทักษิณมนเทียรบ่ายหน้าแล่นไปถึงราชอุทยาน ทำปทักษิณศิลาบัฏแล้วทำอาการจะเกยขึ้นและหยุดอยู่ ณ บาทมูลโชติมาณพ ปุโรหิตเห็นดังนั้นจึงบอกมหาชนว่า มีบุรุษคนหนึ่งนอนหลับอยู่ศิลาบัฏ ท่านทั้งหลายจงประโคมดุริยดนตรีขึ้นเถิด ถ้าหากว่าบุรุษคนนั้นเป็นคนกาลกิณีก็คงจะหนีไป ถ้าเป็นคนมีบุญก็จะไม่ตกใจกลัวหยุดอยู่ตามปรกติของตน มหาชนก็ประโคมดุริยดนตรีขึ้นทันที โชติมาณพนั้นมิได้ตกใจกลัวสักนิด ปุโรหิตจึงเข้าไปใกล้ยกมือไหว้แล้วถามว่าท่านมาแต่ไหน โชติมาณพก็บอกความที่เทวดาสั่งไว้
อำมาตย์ทั้งหลายมีปุโรหิตเป็นต้น จึงพร้อมกันเชิญโชติมาณพให้ขึ้นปุสสรถแล้ว นำมายังพระนครทำราชาภิเษกกับราชธิดาพระนามว่าโชติเทวีให้ครองราชสมบัติต่อไป ต่อแต่นั้นมาโชติราชาทรงประพฤติทศพิธราชธรรม และสงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุสี่ประการ พระเจ้าโชติราชทรงระลึกถึงคุณเทพดาแล้ว จึงทรงตั้งมหาชนชาวมหาคามใกล้ศิริบรรพต ไว้ให้พิทักษ์รักษาคิริบรรพต แล้วให้ทำสักการบูชาแก่เทพดาทุกๆ ปีไป ต่อแต่นั้นมาบรรพตจึงมีนามปรากฏว่าคิรินาถกระนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านราชทูต เราจึงกล่าวอย่างนี้ว่าแก้วที่เกิดในคิรินาถบรรพตจึงมีคุณเลิศประเสริฐสุดยิ่งใหญ่ดุจนัยที่กล่าวมา เทพดาทั้งหลาย มีเทวดาผู้รักษาเศวตฉัตรเป็นต้น จึงโปรยดอกไม้เงินทองและดอกไม้แก้วแล้วให้สาธุการ ราชทูตถวายบังคมลากลับไปยังขันธวาร กราบทูลพระราชาเจ้าของตนให้ทรงทราบถ้วนถี่ พระราชาทั้งสามพระองค์ทรงยินดีแล้วยกกองทัพกลับไป ภายหลังได้จัดทองคำสามพันส่งให้ราชทูตมาประทานให้แก่โชติมาณพเป็นรางวัล
พระเจ้ากรุงพหลนั้นทรงทราบก็โสมนัสจึงดำริว่า วิธูรบัณฑิตพราหมณ์บิดาของโชติมาณพนั้น ได้มีคุณปการแก่เรามากและช่วยแก้สตปทิกปัญหากู้เมืองเราไว้ หาไม่เมืองเราก็จักถึซึ่งพินาศไป มาบัดนี้โชติมาณพลูกชายวิธูรพราหมณ์ก็ได้แก้มุทธิกปัญหาได้อีก ถ้าว่าไม่ได้โชติมาณพแล้วพระนครของเราจักถึงความพินาศใหญ่ แม้ถ้าว่าโชติมาณพนั้นไปเสียจากเมืองนี้แล้ว แม้พระราชาองค์อื่นจักส่งปัญหามาอีกเล่า เราจักได้ใครมาช่วยแก้ปัญหาต่อไป โชติมาณพจักไปจากเมืองนี้ไม่ได้ด้วยอุบายอย่างไร /*229เราจักทำโชติมาณพไม่ให้ไปด้วยอุบายอย่างนั้น เพราะเหตุอย่างนี้เราจักผูกโชติมาณพนั้นไว้ด้วยธิดาของเรา ดำริแล้วจึงทำวิวาหมงคลยกธิดาชื่อโชติเทวีให้แก่โชติมาณพ ครั้นต่อมาพระเจ้าพหลทรงมอบราชสมบัติให้ราชธิดาทั้งหมด ไม่นานเท่าไรก็ทิวงคตล่วงไป อำมาตย์ทั้งหลายปลงพระศพเสร็จแล้วจึงทำราชาภิเษกแก่โชติมาณพ ต่อแต่นั้นมาโชติมาณพจึงมีนามปรากฏว่าโชติราชาๆ จึงรับสั่งให้อำมาตย์ประชุมกันแล้ว เมื่อจะทรงสั่งสอนอาณาประชาราษฎรจึงตรัสพระอาทิคาถาดังนี้ว่า
ยาวนฺตา นิสาเมถ โภ
โปราเณติ คติ ภตฺตา
ยา อุปฺปนฺนา ปฺหา ยตฺถ
ตํํ วิจินิตฺวา วิสชฺเชติ
ความว่า ดูกรท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายประมาณเท่าไรคนย่อมจะได้ยินได้ฟังคติอันท่านโบราณจำแนกไว้แล้วว่า ปัญหาข้อใดเกิดขึ้นแล้ว ณ ที่ไรบุคคลย่อมตรึกตรองแล้ววิสัชนาปัญหานั้นได้ ดูกรอำมาตย์ทั้งหลายผู้เจริญ ปัญหาข้อใดเกิดขึ้นแล้ว ณ ทีไร ผู้มีปัญญาเมื่อจะวิสัชนาปัญหาข้อนั้น ย่อมพินิจพิจารณาหาเหตุผลเสียก่อนแล้ววิสัชนาซึ่งปัญหาข้อนั้นได้ถ้วนถี่ อนึ่งเล่าชนเหล่าใดทำการฉ้อโภงและฉกลักของผู้อื่น ชนเหล่านั้นครั้นตายไปแล้วย่อมไปเกิดในนรก กินก้อนเหล็กแดงและดื่มน้ำทองแดง ไฟนรกย่อมเผาผลาญให้ยับย่อยเป็นจุณไป ครั้นพ้นจากนรกแล้วจะไปเกิดในเปตวิสัยเสวยทุกขเวทนาสิ้นกาลช้านาน ครั้นพ้นจากเปตวิสัยแล้ว จะไปเกิดเป็นมนุษย์กำพร้า ทุคตะเข็ญใจแต่จะได้อาหารพออิ่มท้องก็ยากนักหนา
อนึ่งเล่า ชนเหล่าใดกล่าวคำเท็จกล่าวคำส่อเสียดกล่าวคำหยาบ ชนเหล่านั้นครั้นตายไปแล้ว ย่อมจะไปเกิดในนรกกินมูตคูถเป็นอาหารสิ้นกัลป์หนึ่ง และย่อมดื่มกินน้ำทองแดงไฟนรกย่อมเผาผลาญให้เป็นจุณไป ครั้นพ้นจากนรกแล้วก็จะไปเกิดในเปตวิสัย ปากเปื่อยเน่ากลิ่นเหม็นยิ่งนัก ครั้นพ้นจากเปตวิสัยแล้ว จะไปเกิดเป็นมนุษย์กำพร้าอนาถา คนทั้งปวงย่อมจะแช่งจะด่าหาความสุขมิได้ ทั้งภัยอันตรายต่าง ๆ ก็ย่อมจะเกิดขึ้นร่ำไป
ชนเหล่าใดได้รักษาศีลห้าและสมาทานอุโบสถศีลและให้ทานทำบุญเป็นต้น ชนเหล่านั้นครั้นตายไปแล้วย่อมจะไปเกิดในสวรรค์ /*230เพราะเหตุดังนั้น ท่านทั้งหลายจงทำเถิดซึ่งการบุญ จงเว้นเสียซึ่งการบาปให้ห่างไกล จงละเสียซึ่งความทุจริตความประพฤติชั่วด้วยภายวาจาใจ จงรักษาสุจริตด้วยไตรทวารไว้ให้มั่นคง
พระเจ้าโชติราชท้าวเธอทรงอนุสาส์นอย่างนี้แล้ว ส่วนพระองค์ก็ได้ดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรม ทรงพระกรุณาสงเคราะห์ชาวประชาด้วยสังคหวัตถุสี่ประการ พระเกียรติคุณของพระเจ้าโชติราชนั้นก็ลือชาปรากฏทั่วไปในนานาประเทศ ท้าวพระยาในสากลทวีปทั้งปวง ทรงสดับกิตติศัพท์กิตติคุณแล้ว จึงจัดแจงแต่งเครื่องราชบรรณาการส่งไปถวายพระเจ้าโชติราชมิได้ขาด ต่อแต่นั้นมาพระนครพหลราชธานีก็คับคั่งไปด้วยมหาชนเหลือประมาณ ทั้งภิกษาหารก็หาง่ายและปราศจากอันตรายเกษมสุขยิ่งนักหนา
อิติ สุรพฺโภ โพธิสตฺโต พระสุรัพภโพธิสัตว์นำเรื่องราวมาแสดงอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ความไม่เสพย์คนพาลด้วย ความเสพย์คนเป็นบัณฑิตด้วย สองข้อนี้เป็นอุดมมงคล พระพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่าเลิศล้น อาจจะให้พ้นอันตรายทั้งปวงได้ เหมือนกะพหลนครซึ่งเสวนะกับวิธูรบัณฑิตและโชติบัณฑิต จึงนิราศปราศจากปัจจามิตรดำรงอยู่เป็นเขมสุขยิ่งใหญ่ พระโพธิสัตว์ตรัสอย่างนี้แล้ว จึงตรัสคาถาที่นักปราชญ์ได้ชำระแล้วดังนี้ว่า
พาลานฺจ เสวนา จ
อหิตา รหิตคุณา
ปณฺฑิตานฺจ เสวนา จ
หิตสุขาวหา โหติ
ความว่า ความเสวนะคนพาลหาประโยชน์คุณมิได้ ความเสวนะคนผู้บัณฑิตย่อมนำซึ่งประโยชน์และความสุขมาให้ บุคคลผู้บัณฑิตนั้นย่อมทำบุคคลผู้คบตนให้ถึงประโยชน์ตนและประโยชน์คนอื่นด้วย และย่อมทำบุคคลผู้คบนั้นให้ถึงสุขในโลกนี้และโลกเบื้องหน้าด้วย แม้นารีผู้ใดมีปัญญาหลักแหลมฉลาดในเชิงพูด นารีผู้นั้นบุรุษพึงคบไว้ มีตัวอย่างเหมือนนางสนมของพระราชาผู้โหดร้ายองค์หนึ่ง จริงอยู่นางนักสนมนั้น มีปัญญาเฉลี่ยวฉลาดในเชิงพูด นางทรมานพระราชาผู้เหี้ยมโหดดุร้ายเสียได้ ดังมีเนื้อความแจ้งต่อไปนี้ว่า
อตีเต กิร อฺตรสฺมึ นคเร ฯลฯ รชฺชํ กาเรสิ ดังได้สดับมาว่า มีพระราชาดำรงราชสมบัติในเมืองหนึ่งเหี้ยมโหดร้ายกาจนักฆ่านักสนมเสียมากคน แท้จริงหญิง/*231ทั้งหลายเข้าสู่ที่เฝ้าแล้ว บำเรอด้วยเบญจกามถูกพระทัยบ้างมิถูกพระทัยบ้าง บางครั้งกริ้วมากฆ่านารีนั้นเสียคนหนึ่งบ้างสองคนบ้างทุกวัน ๆ วันหนึ่งถึงเวรนาฏกิตถีคนหนึ่งจะขึ้นเฝ้า นางนั้นมีปัญญาฉลาดในเชิงพูด จึ่งคิดว่า เราจักทำอย่างไรจักพูดอย่างไรจึงจะรักษาชีวิตไว้ได้ ถ้ากระไรเราจักเล่านิทานถวายเห็นจะดี ครั้นถึงเวลาปฐมยามนางก็ขึ้นเฝ้า จึงเล่านิทานถวายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เทวดา หม่อมฉันได้ยินเขาเล่านิทานเรื่องหนึ่งหม่อมฉันจะเล่าให้ทรงฟัง นิทานนั้นเป็นสุภาษิตกถาราชานุสาส์น โบราณราชได้สดับแล้วย่อมตั้งอยู่ในโบราณปเวณี ย่อมทรงชุบเลี้ยงอำมาตย์ไว้ดีได้ทุกองค์มา
แท้จริงพระราชาทรงพิเคราะห์พวกอำมาตย์เสียก่อนว่า อาจจะเลี้ยงได้หรือมิได้ ผู้ใดใจอ่อนน้อมและซื่อตรงกตัญญูรู้จักรักเจ้านายและไม่ประทุษร้ายต่อใครๆ ผู้นั้นแหละสมควรจะตั้งไว้ในตำแหน่งอำมาตย์ เหมือนดังพระเจ้าเวชมาทิตราชทรงชุบเลี้ยงอำมาตย์ซื่อตรงฉะนั้น พระราชาทรงเลี้ยงอำมาตย์ผู้ทรยศคิดคดไม่รักเจ้านาย ความทุกข์โทมนัสก็จะเกิดขึ้นภายหลัง เหมือนดังพระเจ้าเวชราชเลี้ยงอำมาตย์ไม่ซื่อตรงฉะนั้น อนึ่งพระราชาควรจะหามเหสีให้เหมือนดังนางกัลยาณีเทวีมาตั้งไว้ หญิงใดใจโหดดุร้าย หญิงนั้นไม่สมควรจะตั้งไว้ในที่มเหสีเลยเป็นอันขาด พระราชาร้ายกาจนั้นตรัสถามว่า นิทานเรื่องนางกัลยาณีนั้นเป็นอย่างไร หญิงนั้นเมื่อจะเล่านิทานถวายจึงกราบทูลว่า
อตีเต เอโก ราชา เวชมาทิโต นาม อโหสิ ในอดีตกาลมีพระราชาพระนามว่า เวชมาทิต มีราชธิดาอยู่องค์หนึ่งกอร์ปด้วยเบญจกัลยาณี มีรูปงามเพียงดังเทพอัปสร พระราชมารดาบิดรจึงให้นามว่ากัลยาณี ราชธิดานั้นครั้นมีชันษาได้สิบหกปี มีปัญญาเฉลียวฉลาดเฉียบแหลมนักหนา พระราชบิดาทรงโปรดปรานมากคิดจะหาภัสดาให้ ได้ปรึกษากับราชธิดาว่าบิดาจะหาภัสดาให้ลูกยา ราชธิดากัลยาณีทราบดังนั้นแล้วดำริว่า ราชกุมารในสากลทวีปจะมีปัญญาเสมอเราหาไม่ได้เลย บุรุษผู้ทรามปัญญาโง่เขลาหาควรเป็นภัสดาเราได้ไม่ ดำริแล้วก็เลยนิ่งไปแต่นั้นมาหาปราศรัยกับบุรุษไม่
พระเจ้าเวชมาทิตราชสั่งให้อำมาตย์แต่งราชสาส์นส่งไปถวายพระราชาสากลทวีป สำเนาความราชสาส์นนั้นมีดังนี้ว่า โอรสของพระราชาองค์ใดมี พระราชาองค์นั้นจงให้แต่งโอรสส่งไป โอรสองค์ใดประโลมธิดาของเราให้พูดด้วยได้ เราจักยกให้และอภิเษกโอรสนั้น ให้ครองราชสมบัติด้วย ทรงลิขิตราชสาส์นประทับตราแล้ว สั่งให้ราชทูตแยกกันนำไปถวาย/*232พระราชานานาประเทศๆ ทรงทราบราชสาส์นแล้ว จัดราชโอรสมาเมืองละองค์รวมเป็นราชกุมารร้อยเอ็ดพระองค์ๆ เหล่านั้น ครั้นได้รับราชานุญาตแล้วก็เข้าไปชักชวนให้ราชธิดาพูดด้วยวิธีการต่างๆ นางหาพูดกับราชกุมารองค์ใดไม่ พระราชกุมารร้อยเอ็ดพยายามอยู่ตั้งเดือน ก็หาสามารถจะให้ราชธิดานั้นยิ้มแย้มได้ จนพระทัยก็ทูลลาพระราชากลับไปยังพระนครของตน
ก็ในกาลคราวนั้น พระราชาครองราชสมบัติในเมืองหนึ่ง มีราชโอรสองค์หนึ่งนามว่าเวชกุมาร ทรงศึกษาศิลปวิทยาการสำเร็จมาใหม่ๆ ได้ทราบข่าวสาส์นว่าเวชมาทิตราชธิดารูปโสภาแต่หาพูดกับบุรุษไม่ จึงคิดแต่ในใจว่ามนต์ถอดจิตบทหนึ่งเรายังหาได้เรียนไม่ มนต์บทนั้นทำจิตให้แยกออกแล้ว แบ่งเอาจิตครึ่งหนึ่งไปใส่ไว้ในต้นไม้ใด ต้นไม้นั้นเจรจากับคนได้ ก็ใครเล่ารู้จักมนต์อย่างนั้น อ้อได้ยินว่าดาบสองค์หนึ่งอยู่ในป่าหิมพานต์ ท่านรู้มนต์บทนั้น เราจักไปขอเรียนต่อพระดาบสได้แล้วจะไปยังสำนักกัลยาณีราชธิดา จักได้สำเร็จความปรารถนาของเราแน่นอน จึงถวายบังคมลาพระราชบิดามารดา พาเอาลูกอำมาตย์ไปด้วยคนหนึ่ง พากันไปจนถึงอาศรมพระดาบส พักอยู่สองสามวันก่อน แล้วเข้าไปขอเรียนมนต์กะดาบส ๆ เต็มใจจะให้พระเวชกุมารเรียนแต่องค์เดียวเท่านั้น ดาบสท่านขัดอ้อนวอนเวชราชกุมารไม่ได้ จึงยอมให้ลูกอำมาตย์เรียนด้วยอีกคนหนึ่ง
พระเวชกุมารกับอมัจจบุตรเรียนมนต์ถอดใจได้สำเร็จแล้ว จึงลาพระดาบสกลับยังเมืองของตนแล้ว ถวายบังคมลาพระราชบิดามารดาๆ ทรงอนุญาตแล้ว ทรงเครื่องกกุธภัณฑ์เสร็จเสด็จพร้อมด้วยจตุรงคเสนี ทรงรถพระที่นั่งแต่เมืองที่อยู่ไปถึงเขตแดนเมืองเวชมาทิต จึงให้หยุดตั้งกองทัพและพลับพลาเสร็จ จึงแต่งราชสาส์นให้ราชทูตนำไปถวายเวชมาทิตราช ความในราชสาส์นนั้นบอกพระนามและเหตุการณ์ชึ่งมาจะขอเฝ้าพระเจ้าเวชมาทิต ครั้นอำมาตย์นำความขึ้นกราบทูลแล้ว ทรงอนุญาตให้นำราชทูตเข้าเฝ้า และทรงรับราชสาส์นอ่านทราบความแล้ว จึงตรัสแก่ราชทูตว่าให้เชิญเวชกุมารเข้ามาหาเรา ราชทูตจึงกลับไปทูลกะเวชกุมารๆ ทรงเครื่องอลังการเสร็จ เสด็จไปเฝ้าถวายบังคมประทับอยู่ส่วนหนึ่ง เวชมาทิตราชทอดพระเนตรเวชกุมารแล้วพิศวงพระทัยว่า กุมารองค์นี้รูปร่างดี อุดมสมลักษณะงามดุจเทพบุตร แล้วพระองค์ทรงปฏิสัณฐารอนุญาตให้เข้าไปในปราสาทราชธิดากัลยาณี
/*233เวชกุมารถวายบังคมขึ้นไปยังปราสาทราชธิดาจึงคิดว่าเราจักเจรจาด้วยวิธีไร ได้ทอดพระเนตรเห็นกระจกทองเข้า จึงร่ายมนต์แบ่งจิตใส่เข้าไว้ในบานกระจกทองคำ พร่ำบ่นว่า แม่กระจกทอง เราใคร่จะพูดกับนางกัลยาณีพี่กลัวเธอจะไม่พูดด้วย แม่กระจกทองพี่ใคร่จะพูดกับน้อง แม่กระจกทองจักพูดด้วยพี่หรือไม่ ข้าแต่เจ้าพระองค์จักปราศรัยและไต่ถามข้อสิ่งไร เชิญถามเถิดหม่อมฉันจักทูลถวาย แม่กระจกทองพี่จะเล่านิทานให้ฟัง จงตั้งใจฟังนะ ตรัสดังนี้แล้วจึงนำนิทานเก่ามาเล่าให้ฟังดังต่อไปนี้ว่า
ปุพฺเพ จตฺตาโร มาณวา ฯลฯ ปเทเส วสนฺติ
ในกาลปางก่อน มีมาณพสี่คนเรียนศิลปได้คนละอย่าง พร้อมกันกลับแต่เมืองตักกสิลามาหยุดพักอยู่ประเทศหนึ่ง ใกล้มหานทีระหว่างทางมาณพผู้หนึ่งเรียนตำราโหรมาจึงพูดขึ้นว่า ประเดี๋ยวจะมีนกอินทรีตัวหนึ่งพาราชธิดาบินมาในอากาศจะมาถึงที่พวกเราอยู่นี้ มาณพผู้หนึ่งเรียนศิลปธนูได้มาจึงพูดว่า ถ้านกคาบเอาราชธิดามาจริง เราจะยิงให้พลัดตกลงมา พูดกันไม่ทันจะขาดคำนกอินทรีก็คาบราชธิดาบินมาถึงที่นั้น มาณพรู้วิชายิงธนูนั้นก็ยิงลูกไป นกนั้นตกใจก็ปล่อยราชธิดานั้นเสียแล้วบินไป นารีผู้นั้นตายตกจมลงไปในท่ามกลางมหานที มีมาณพผู้หนึ่งเรียนวิชาดำนำได้มา จึงโดดลงในนทีดำน้ำค้นหาพบราชธิดาจึงอุ้มขึ้นมาจากน้ำ มาณพผู้หนึ่งจึงเสกเป่ามนต์ให้นางนั้นมีชีวิตคืนเป็นมาได้
พระเวชกุมารตรัสถามบานกระจกว่า แม่กระจกทอง มาณพสี่คนอยากได้นางนั้นด้วยกันทุกคน ก็มาณพคนไรควรจะได้แท้ พระราชกุมาร หม่อมฉันอยากจะให้นารีนั้นแก่มาณพผู้ทำให้กลับเป็นขึ้นมา แม่บานกระจกทอง คำของน้องพูดควรแล้วหรือ นางกัลยาณีราชธิดาเคาะบานกระจกแล้วพูดว่า แม่บานกระจกทอง เจ้าพูดอย่างไร มาณพคนใดดูฤกษ์ในอากาศ มาณพคนนั้นเหมือนเป็นบิดาของนารีนั้น มาณพคนใดยิงนกให้หนีไป มาณพคนนั้นเป็นเหมือนมารดาของนารีนั้น มาณพคนใดปลุกเสกให้เป็นขึ้นได้ มาณพคนนั้นเป็นเหมือนพี่ชายของนารี มาณพคนใดดำน้ำไปอุ้มขึ้นจากน้ำได้ มาณพคนนั้นเป็นภัสดานารีแท้ เพราะเหตุได้สำผัสถูกตัวนารีก่อนมาณพทั้งปวง นางกัลยาณีพูดเท่านี้แล้วนิ่งไป
พระเวชกุมารถอดจิตจากบานกระจก แล้วใส่เข้าไว้ในขันทองคำแล้วพูดว่า
แน่ะพี่ขันทอง น้องจะถามปัญหากะพี่ พระราชบุตร พระองค์จะถามสิ่งใดจงถามเถิด/*234แน่ะพี่ขันทอง มีมาณพสี่คนเรียนศิลปได้แล้ว ชวนกันออกจากเมืองตักกสิลา มาหยุดอยู่ ณ ประเทศแห่งหนึ่งในระหว่างทาง มีเสือโคร่งตัวหนึ่งนอนเขม้นดูอยู่ มาณพเหล่านั้นไม่อาจจะนอนหลับได้ มาณพคนหนึ่งจึงเอาไม้มาถากทำเป็นรูปนารีตั้งไว้ มาณพคนหนึ่งจึงเป่ามนต์ยังอาการสามสิบสองมีขนผมเป็นต้นให้เกิดขึ้น มาณพคนหนึ่งจึงอำอายตนะมีจักษุเป็นต้นให้นารีนั้น มาณพคนหนึ่งจึงเป่ามนต์ทำชีวิตจิตใจให้เกิดขึ้น สรีระกายาของนารีนั้นก็อ่อนไหวทั่วอินทรีย์
พระเวชกุมารตรัสถามขันทองว่า มาณพทั้งสี่เห็นนารีนั้นอยากได้ทุกคน ก็มาณพคนใดสมควรจะได้นารี พระราชกุมาร ข้าพระบาทจักให้นารีนั้นแก่มาณพผู้ให้ชีวิตแก่นารี นางกัลยาณีราชธิดาจับขันทองแล้วพูดว่า ดูกรทอง ถ้อยคำที่ท่านพูดนั้นหาควรไม่ มาณพคนใดทำผมขนเป็นต้นให้นารี มาณพคนนั้นเหมือนเป็นพี่ชาย มาณพคนใดทำอิตถีภาพคือจักษุโสตลิ้นนมให้นารี มาณพคนนั้นเป็นสามีแท้ มาณพคนใดให้ชีวิตแก่นารี มาณพคนนั้นสมควรตั้งอยู่ฐานเป็นมารดาของนารี นางกัลยาณีพูดเท่านี้แล้วนิ่งเสีย
พระเวชกุมารถอดจิตจากขันทอง เอาใส่เข้าในหมอนทองต่อไป จึงตรัสว่าจะถามปัญหากะหมอนทองแล้วเล่านิทานว่า มีบุรุษคนหนึ่ง ทำชั่วร้ายพระราชาบังคับให้เสียบหลาวไว้ที่ประตูเมือง หญิงนครโสภินีสี่คนพบบุรุษนั้นรูปงามมีความรักใคร่ หญิงคนหนึ่งจึงเอาทองพันหนึ่งไปถวายพระราชา ขอถ่ายโทษให้บุรุษนั้นพ้นความตาย หญิงผู้หนึ่งนำข้าวนำน้ำและผลไม้มาให้บุรุษนั้นกิน หญิงคนหนึ่งหายารักษาแผลมาให้บุรุษคนนั้น หญิงคนหนึ่งต้มน้ำร้อนให้อาบนวดมือและเท้าและให้ของเครื่องขบเคี้ยวกับโภชนาหาร ทำการปฏิบัติแก่บุรุษนั้น แน่ะหมอนทอง หญิงคนไรควรจะได้เป็นภรรยาของบุรุษนั้น พระราชบุตร หญิงที่เอาทองพันหนึ่งไปถ่ายเอาบุรุษนั้นมาให้รอดความตายนั่นแหละ ควรได้เป็นภรรยาบุรุษนั้น นางกัลยาณีราชธิดาจึงจับหมอนพลิกไปมาแล้วตอบว่า แน่ะหมอน ให้เจ้าอยู่สำนักเราเจ้าพูดอะไรอย่างนี้หาถูกไม่ หญิงคนใดให้ชีวิตบุรุษนั้น หญิงคนนั้นเป็นเหมือนบิดา หญิงคนใดนำเอาโภชนาหารและผลไม้มาให้บุรุษนั้น หญิงคนนั้นเป็นเหมือนมารดา หญิงคนใดหายามาใส่แผลให้ หญิงคนนั้นเป็นเหมือนพี่สาว หญิงคนใดหาน้ำเย็นน้ำร้อนมาทำวัตรปฏิบัติบุรุษคนนั้น หญิงคนนั้นสมควรเป็นภรรยาบุรุษนั้นโดยแท้ พูดดังนี้แล้วนิ่งไป
/*235พระเวชกุมารถอดจิตจากหมอนทอง เอาใส่เข้าไว้ในผ้าห่มของนางกัลยาณี แล้วตรัสว่า แน่ะผ้าห่มดังสาวใช้ จะเล่านิทานให้ฟัง มีหญิงสี่คนต้องการจะหาสามี พบบุรุษสี่คนเที่ยวหาภรรยา จึงสนทนาปราศรัยซึ่งกันและกัน บุรุษคนหนึ่งถามหญิงคนหนึ่งว่า แม่อยู่บ้านไหน หญิงนั้นเอามือลูบที่ตรงคอบอกว่านี้แหละบ้านฉัน บุรุษคนหนึ่งถามหญิงคนหนึ่งว่าแม่อยู่บ้านไหน หญิงนั้นเอามือลูบศีรษะแล้วบอกว่าบ้านของฉันอยู่ตรงนี้ บุรุษคนหนึ่งถามหญิงคนหนึ่งว่าแม่อยู่ที่ไหน หญิงนั้นเอามือลูบที่เครื่องหอมแล้วบอกว่าบ้านของฉันอยู่ตรงนี้ บุรุษคนหนึ่งถามหญิงคนหนึ่งว่าแม่อยู่ที่ไหน หญิงนั้นเอามือลูบถันแล้วบอกว่าบ้านฉันอยู่ตรงนี้ หญิงสี่คนนั้นบอกตำบลบ้านเป็นปริศนาแล้วก็พากันไป
บุรุษสี่คนคิดค้นปรึกษากันก็หารู้จักบ้านหญิงนั้นไม่ เดินไปพบบุรุษนักโทษคนหนึ่งอยู่ในป่า ซึ่งพระราชาบังคับให้เอาไปเสียบหลาวไว้ บุรุษนักโทษนั้นได้ยินบุรุษสี่คนหารือถามปัญหา จึงพูดขึ้นว่า ท่านทั้งหลาย จงไปหาน้ำมาให้เรากินก่อน เราจักบอกความปริศนาให้แก่พวกท่าน บุรุษสี่คนนั้นจึงตักน้ำมาให้บุรุษนักโทษนั้นกิน สูรถิตนักโทษจึงถามว่าหญิงสี่คนนั้นพูดอย่างไร บุรุษสี่คนก็เล่าความตามซึ่งหญิงที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ พูดนั้น ให้บุรุษนักโทษฟังถ้วนถี่
บุรุษนักโทษจึงบอกว่าบ้านของหญิงที่ ๓ นั้น มีกอถั่วคิ้วนางเป็นเครื่องหมาย ท่านที่ ๑ จงไปดูกอถั่วคิ้วนางซึ่งขึ้นอยู่ใกล้เรือนหญิงนั้นทางทิศอุดรก็จะได้เห็น บ้านของหญิงที่สองนั้นมีไร่ข้าวสาลีเป็นสำคัญ ไร่ข้าวสาลีนั้นมีอยู่ในทิศบูรพาแห่งเรือน ท่านที่ ๒ จงไปก็จะได้เห็น บ้านของหญิงที่ ๓ นั้นมีต้นจันทน์ผลดกอยู่ทักษิณทิศแห่งเรือน เมื่อท่านที่ ๓ เดินไปก็จะได้เห็นเป็นแน่ บ้านของหญิงที่ ๔ นั้น มีต้นตีนเป็ดอยู่ปัจฉิมแห่งเรือน ท่านที่ ๔ เมื่อเดินทางนั้นก็จะได้เห็นเป็นแน่
บุรุษสี่คนจึงพากันไปตามคำนักโทษบอก ก็ได้ประสบพบหญิงหมดทุกคน หญิงเหล่านั้นถามบุรุษสี่คนว่าใครบอกบ้านให้จึงได้มากันถูก บุรุษสี่คนก็บอกความจริงว่าบุรุษนักโทษที่นั่นบอกให้ หญิงสี่คนสละบุรุษสี่คนนั้นเสียพากันไปหาบุรุษนักโทษ ช่วยกันยกนักโทษคนนั้นลงจากหลาวแล้ว หญิงคนหนึ่งจึงให้ผ้านุ่งผ้าห่ม หญิงคนหนึ่งหาน้ำมาให้อาบ หญิงคนหนึ่งหาข้าวมาให้กิน หญิงคนหนึ่งหาอาสนะมาให้นั่งนอน แน่ะผ้าห่มต่างสาวใช้ ในหญิงสี่คนนั้นหญิงคนไรจะได้เป็นภรรยาคนใหญ่ หญิงคนไรจะได้เป็นภรรยาที่สองและที่สามที่สี่ของบุรุษนั้น พระราชบุตร หญิงคนใดตักน้ำมาให้อาบ หญิงคนนั้นลำบากมาก /*236ควรตั้งให้เป็นภรรยาใหญ่ นางกัลยาณีราชธิดาจึงตอบว่าคำที่เจ้าว่ามานั้นหาควรไม่ หญิงคนใดให้ผ้าห่ม หญิงคนนั้นพึงตั้งไว้ให้เป็นภรรยาใหญ่ หญิงคนใดให้อาสนะ หญิงคนนั้นพึงตั้งไว้ให้เป็นภรรยาที่สอง หญิงคนใดแต่งโภชนะให้บริโภค หญิงคนนั้นพึงตั้งให้เป็นภรรยาที่สาม หญิงคนใดตักน้ำมาให้อาบ หญิงคนนั้นพึงตั้งให้เป็นภรรยาที่สี่ นางกัลยาณีราชธิดากล่าวเท่านี้แล้วก็เลยนิ่งไป
ฝ่ายพระเวชกุมารจึงตะคอกขู่ว่า แน่ะผ้าห่มต่างสาวใช้ ราชธิดานายของเจ้านี้หาความอายมิได้ น่าจะเป็นบ้าหรือกาลิณีหามีวัตรกิริยาไม่ หำไมจึงไม่พูดกับบุรุษเช่นตัวเรา แต่บานกระจกทองและขันทองหมอนทองเป็นของหาจิตวิญญาณมิได้เขายังพูดกับเรา ก็ราชธิดานี้มีจิตวิญญาณยังไม่รู้จักบุรุษเช่นตัวเรา นางจะหาสามีที่ดีกว่าเราไปจะได้ที่ไหน และเธอไม่พูดกับเราก็ช่างเถอะ เธอจงอยู่ให้สบายเราจักไปหละ ตรัสดังนี้แล้วก็แสดงอาการทำทีจะลุกไป
นางกัลยาณีราชธิดาจึงดำริว่า พระราชกุมารองค์นี้มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ทั้งรูปก็งาม สตรีจักหาบุรุษให้เลิศกว่าราชกุมารนี้ไป ตายเสียเปล่าก็หาไม่ได้เป็นแน่แท้ ดำริแล้วก็อุฏฐาการตรงเข้ากอดพระบาทราชกุมารไว้ทูลว่า หม่อมฉันคอยหามานานไม่พบพระองค์เลย พึ่งได้ประสบพบกัน ณ วันนี้ แล้วจึงเชิญให้ราชกุมารประทับนั่ง ณ ปัญญัตตาสนะ ขณะนั้นนางกุมาริกาสาวใช้พากันไปกราบทูลพระราชบิดาให้ทรงทราบ พระเจ้าเวชมาทิตทรงพระโสมนัส จึงจัดการราชาภิเษกยกราชธิดานั้นให้เวชกุมารและทรงมอบราชสมบัติทั้งหมดให้สิทธิขาด พระเจ้าเวชราชได้ดำรงราชัยแล้วจึงตั้งอมัจจบุตรซึ่งไปเรียนมนต์ด้วยกันมาให้เป็นเสนาบดี พระองค์ดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรมสงเคราะห์ราษฎรด้วยสังคหวัตถุสี่
ครั้นอยู่จำเนียรกาลมา เวชราชาประสงค์จะเสด็จไปประพาสป่า จึงให้เตรียมจตุรงคเสนาโยธามีเสนาบดีเป็นประมุขเสร็จแล้วเสด็จไป ครั้นเสด็จถึงประเทศตำบลหนึ่ง จึงร่ายมนต์ถอดจิตจากกายของพระองค์ใส่ในกายเนื้อตาย สรีรกายพระราชาก็นอนกลิ้งอยู่ ณ ปฐพี เนื้อตายนั้นก็กลับเป็นลุกเล่นไปป่าเที่ยวไปยังที่อื่นๆ เสนาบดีเห็นอาการของพระราชาเป็นเช่นนั้น จึงร่ายมนต์ถอดจิตจากกายของตนใส่เข้าไปในกายพระราชา ทิ้งร่างกายของตนไว้ในป่าแล้วบังคับอำมาตย์ให้ยกพลเสนากลับยังพระนคร เลยขึ้นยังราชนิเวศน์แสดงอาการวิปริตพูดก็ผิด จะทำอะไรก็หยาบคายแปลกกว่าพระเจ้าเวชราช
/*237ฝ่ายพระนางกัลยาณีเทวี เห็นอาการกิริยาของพระราชานั้นวิปริตผิดไป นึกสงสัยขึ้นมาจึงถามอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า เสนาบดีมาหรือเปล่า พระแม่เจ้าข้า สริรกายของเสนาบดีนั้นเห็นนอนกลิ้งอยู่ที่ป่า แต่ข้าพระบาทหารู้เรื่องราวไม่ พระนางกัลยาณีเทวีดำริว่า พระราชาจะถอดจิตไปไว้เสียที่ร่างอื่น เสนาบดีจึงถอดจิตของตนใส่กายพระราชา ทิ้งกายาของตนไว้พาโยธากลับมาละทิ้งพระราชาเสีย เสนาบดีผู้นี้เป็นคนอกตัญญู นางนึกรู้แล้วก็ไม่ไปยังราชูปัฏฐาก แม้ถึงพระราชาปลอมมาหานาง ๆ ก็ไม่พูดด้วย
ฝ่ายพระราชากายาเป็นเนื้อ เมื่อสัญจรไปได้ความลำบากเกิดอยากน้ำขึ้นมา พบสระน้ำแห่งหนึ่งจึงลงไปกินน้ำในสระพบนกสุวโปฎกตายตัวหนึ่งจึงร่ายมนต์ถอดจิตไปใส่กายสุวโปฎก พระราชาก็กลายเป็นสุวโปฎกบินไปโดยอากาศ ได้มาจับอยู่ ณ บัญชรปราสาทของนางกัลยาณีเทวี ๆ ทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงนั่งจ้องดูสุวสกุณอยู่ด้วยคิดว่าจิตพระราชาเข้าสิงในกายนกนี้แล้ว สุวสกุณราชตรัสคาถาด้วยภาษามนุษย์ดังนี้ว่า
อมิตฺตสฺส จ สุนฺทรํ
อิตฺถิยา วจนํ สจฺจํ
เทฺว ธมฺมา น สทฺธเหตพฺพา
อิตฺถิยา หิ มนํ วงฺกํ
อมิตฺตสฺส จ อธฺวํ
เทฺว ชนา น เสวิตพฺพา
ความว่า ใจของอมิตรว่าดี ถ้อยคำสตรีว่าจริง ธรรมสองสิ่งว่าไว้กระนี้ ใคร ๆ อย่าพึงเชื่อถือเลย เพราะใจของสตรีมีแต่คิดคดไม่ซื่อตรง ใจของอมิตรเล่าก็ไม่ยั่งยืน ชนสองจำพวกนี้อย่าพึงคบเลย
นางกัลยาณีเทวีสดับสุวราชดำรัสดังนั้นดำริว่า สุวสกุณนี้เป็นสามีของเราแน่ จึงตรัสตอบสุวโปฏกว่า หญิงคนอื่นจงยกไว้ หญิงเช่นหม่อมฉันใจคดอย่างไร รูปกายก็เป็นภัสดาแต่จิตนั้นเป็นของผู้อื่นไป หม่อมฉันเข้าไปใกล้ผู้ใดก็มิได้เจรจากับผู้นั้นเลย เมื่อนางจะเชิญสุวราชาให้ลงมาจึงตรัสคาถานี้ว่า
สุวราช นิวตฺตสฺสุ
ตว อาสเน ปลฺลงฺเก
วิจิตฺตสณฺเร จาปิ
นิสีทถ นิปฺปชฺชถ
ความว่า ข้าแต่สุวราช เชิญพระองค์เสด็จกลับลงมาประทับนั่งและบรรทม ณ บัลลังก์อาสน์ราชไพจิตรบรรจฐรณ์ ซึ่งพระองค์เคยทรงประทับเถิดพระเจ้าข้า
/*238สุวราชาจึงเสด็จเข้าไปในปราสาทประทับ ณ ราชบัลลังก์ นางกัลยาณีเทวีจึงจัดข้าวตอกกับนำผึ้งถวาย ทำการต้อนรับเสด็จแล้วคิดว่า เราจักหารูปเดิมของภัสดามาให้ใส่จิตจนได้ ดำริแล้วก็ถามสุวราชว่า พระองค์เสด็จมาแต่ที่ไหน เรามาแต่ป่า พระองค์เสด็จมาแต่ไหนก่อนจึงไปป่า สุวราชจึงตรัสว่า เราออกแต่เมืองนี้ก่อนจึงไปป่า ได้เห็นเนื้อตายตัวหนึ่งจึงร่ายมนต์ถอดจิตเข้าสิงกายเนื้อตาย แล้วจึงกลายเป็นเนื้อไปป่า ครั้นกลับมาก็มิได้เห็นพวกโยธา เที่ยวไปพบกายเสนาบดีก็จำได้ นึกว่าเสนาบดีอกตัญญูต่อเราแล้ว ต่อนั้นไปได้พบรูปสุวตาย จึงร่ายมนต์ถอดจิตให้เข้าสิงในกายสุวสกุณ เรากลายเป็นสุวสกุณมาสู่สำนักของเธอ อนึ่งเธอได้เห็นภัสดาของเธอมีอาการวิปริตหรือไม่เล่า ข้าแต่สุวราชา หม่อมฉันนึกรู้แล้วว่า พระราชสามีของหม่อมฉันจะถอดจิตใส่ร่างรูปอื่นเสด็จไป เสนาบดีจึงถอดจิตเข้ารูปพระราชามาแน่ทีเดียว หม่อมฉันคิดไว้ว่าจะหารูปกายมาให้พระราชสามีเหมือนนางสิริโสภาเทวี เที่ยวหาจิตมาให้ภัสดาฉะนั้น เออ เรื่องราวนางสิริโสภาเทวีหาจิตมาให้พระราชสามีนั้นเป็นอย่างไร นางกัลยาณีเทวีจึงนำตัวอย่างมาเล่าให้สุวสกุณราชฟัง ดังมีเนื้อความต่อไปนี้ว่า
มีพระราชาสามนต์องค์หนึ่ง ครองราชสมบัติ ณ พระนครหนึ่ง อัครมเหสีของพระราชาสามนต์นามว่าสิริโสภา ครั้นอยู่มานานพระราชานั้นทิวงคตล่วงไป นางสีริโสภาเทวีจึงเอาสริรศพใส่หีบเก็บไว้แล้วสั่งอำมาตย์ว่า เราจะไปเที่ยวหาชีวิตมาให้พระราชสามี เมื่อเรายังไม่กลับมาท่านทั้งหลายอย่าได้เผาพระศพเลยเป็นอันขาด สั่งแล้วก็ลงจากปราสาทไป เที่ยวเสาะถามสมณพราหมณ์ผู้บัณฑิตทั่วไป ถึงเมือง ๆ หนึ่ง พระราชาเมืองนั้นสวมฉลองพระบาททิพย์เหาะไปในอากาศได้ อนึ่งผู้ใดทำกาลตายไป พวกญาติให้อสุภนั้นอาบน้ำรองบาททิพย์แล้ว ผู้นั้นก็ได้ชีวิตคืนเป็นอย่างเติม นางสิริโสภาเทวีไปถึงเมืองนั้นแล้ว ไปขออาศัยยายแก่เฝ้าสวนดอกไม้อยู่ด้วย ยายแก่นั้นหามีลูกหลานไม่จึงรักใคร่นางสีริโสภาเทวีนัก นางสิริโสภาไปเลือกเก็บดอกไม้มาร้อยพวงมาลาให้ยายแก่พวงหนึ่ง จึงยายแก่เอาพวงมาลานั้นไปถวายพระราชาๆ ทอดพระเนตรเห็นโปรดชมว่าดี จึ่งถามยายแก่ว่าพวงมาลานี้ไครร้อยให้ พระมหาราช นางสิริโสภาธิดาเกล้าหม่อมฉันเขาร้อยให้ ยายได้ธิดามาแต่ไหน แต่ก่อนร่อนไรไม่เห็นมีบุตรธิดาเลย เดี๋ยวนี้จึงมีธิดาขึ้นเล่า ข้าแต่เทวดา ธิดานั้นพลัดมาแต่เมืองอื่น เป็นหญิงเกิดในขัตติยตระกูลรูปก็งามนามก็เพราะ สำเนียงไพเราะ เจรจาน่ารักนัก พระราชาสดับยายแก่บอกดังนั้น ทรงพระโสมนัสจึงตรัสกับพวกเฒ่าแก่ว่า /*239ท่านเฒ่าแก่ชาวแม่จงพากันตรวจดูอิตถีลักษณะ ถ้าว่าธิดานั้นสมบูรณ์ด้วยอิตถีลักษณะจริงไซร้ เราจะให้เอาวอไปรับนางมา พวกเฒ่าแก่ชาวแม่จึงออกไปดูเห็นธิดานั้นสมบูรณ์ด้วยอิตถีลักษณะ จึงเชิญจะให้ขึ้นวอมา ธิดานั้นหามาไม่ พระราชาใช้ให้เฒ่าแก่ไปรับอีกสองสามครั้งนางก็ไม่มา พระราชาต้องเสด็จไปเอง แล้วรับนางธิดามาให้ขึ้นยังปราสาท
นางสิริโสภาเทวีขึ้นยังปราสาท แล้วเที่ยวตรวจตราดูทั่วไป พบพระบาททิพย์แขวนอยู่ที่สูงจึงทูลว่า ข้าแต่เทวดา เหตุไรพระองค์จึงเอารองพระบาทแขวนไว้ ณ ที่สูง ทรงทำอย่างนี้ หาควรไม่ พระราชาตรัสว่า รองบาททิพย์นี้มีคุณมาก สรีระของคนตายแล้วมีอยู่ ได้เอารองบาททิพย์นี้ใส่ลงในขันนำทองตั้งบูชาไว้ จึงเอาน้ำอาบรูปคนตาย ๆ นั้นจักได้ชีวิตเป็นขึ้นมาเหมือนเก่า นางสิริโสภาฟังพระราชาเล่าดังนั้นดำริว่า เราจักเอารองบาหนี้ไปให้ได้ แล้วนางจึงทูลว่า พระองค์สำคัญว่าแขวนไว้บนเป็นมงคลหรือ หม่อมฉันเห็นว่าแขวนไว้บนเป็นอวมงคล พระองค์จงเอารองบาทแขวนไว้ ณ ที่ต่ำจึงควร พระราชาจึงปลดรองบาททิพย์วางไว้ ณ ที่ต่ำ นางทำมารยาทูลว่าพระองค์ทรงพาหม่อมฉันมาด้วยทำความข่มเหงหาเกรงยายผู้ปกครองไม่ อวมงคลจะมีแก่หม่อมฉัน เพราะฉะนั้นพระองค์จะส่งเครื่องบรรณาการไปให้แก่ยาย ๆ อนุญาตแล้ว ความสวัสดิมงคลจึงจะมีแก่หม่อมฉัน เออยายนั้นแกเป็นบ่าวของเรา ยายแก่เป็นบ่าวพระองค์ก็จริงแล แต่พระองค์ส่งบรรณาการไปให้นั้นย่อมเป็นประเวณีธรรมส่วนหนึ่ง พระราชากำลังสั่งให้ผงกเฒ่าแก่จัดเตรียมบรรณาการจะส่งไป นางสิริโสภาเทวีเห็นพระราชาเผลอแล้ว สวมรองบาททิพย์เหาะไป ณ อากาศไปถึงปราสาทของนาง จึงเอารองบาททิพย์นั้นใส่ในขันน้ำทองยกเอาอสุภมาอาบน้ำในขัน อสุภนั้นก็งามผุดผ่อง ได้ดำรงชีพคืนมาเหมือนดังเก่า
นางกัลยาณีเทวีนำอุทาหรณ์มาเล่าอย่างนี้แล้วรับสั่งว่า ข้าแต่สุวราช นางสิริโสภาเที่ยวหาชีวิตถวายพระภัสดาๆ ได้ดำรงชีพคืนมาฉันใด หม่อมฉันจะหาชีวิตถวายพระราชสามีเหมือนดังนางสิริโสภาฉะนั้น ข้าแต่สุวราช หม่อมฉันจักทำจิตเสนาบดีให้ตายด้วยอุบายอันหนึ่งมีอยู่ แล้วนางก็สรงน้ำ ทรงประดับเครื่องอลังการเข้าไปยังสำนักเสนาบดีรับสั่งว่า มหาราช พระองค์จงแสดงอิทธิฤทธิให้หม่อมฉันดูบ้าง เสนาบดีหารู้จักอุบายไม่เทียว จึงบังคับให้พวกอำมาตย์หาสัตว์ตาย ๆ มา พวกอำมาตย์ไปหาได้แพะตายมาถวายตัวหนึ่ง เสนาบดีจึงร่ายมนต์ถอดจิตใส่ในกายแพะตาย สุวราชจึงร่ายมนต์ถอดจิตใส่ในรูปของพระองค์ แล้วรับสั่งอำมาตย์ให้ฆ่าแพะนั้นเสีย จิตเสนาบดีสิงอยู่ในกายแพะก็ดับไป ตั้งแต่นั้นมาพระเจ้าเวชราชและนางกัลยาณีเทวี ก็ได้ดำรงราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรมต่อไป
/*240นางนารีมีปัญญานำนิทานมาเล่าถวายพระเจ้าจัณฑราช แล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ผู้เทวดา พระราชาองค์ใดรักษาประเวณีธรรมไว้ได้ พระราชาองค์นั้นพึงเลือกสตรีสมควรเป็นมเหสี สตรีผู้ใดซื่อตรงมีปัญญาเหมือนดังนางกัลยาณีเทวี และนางสิริโสภาเทวี พระราชา ควรตั้งสตรีนั้นไว้ในที่อัครมเหสี เมื่อได้หญิงแก้วแล้วอย่างนี้ พึงทรงเลือกบุคคลที่ตั้งไว้ในที่อำมาตย์ อย่าพึงทรงตั้งบุคคลไม่ดีไว้ในฐานันดร เหมือนดังเสนาบดีนั้นเลย นางนารีนั้นนำนิทานมาเล่าถวายพระเจ้าจัณฑราชแต่ประถมยามจนถึงมัชฌิมยาม พระเจ้าจัณฑราชจึงรับสั่งถามต่อไปว่า ก็พระเจ้าเวชมาทิตทรงตั้งอำมาตย์กตัญญูผู้ซื่อตรงไว้ในฐานันดร เรื่องราวนั้นเป็นอย่างไร นางนารีนั้นจึงนำอุทาหรณ์มาเล่าถวาย ดังแจ้งต่อไปนี้ว่า
ในกาลปางก่อนมีพระราชานามว่าเวชมาทิต ครอบครองราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี พระราชาพาราณสีนั้นตั้งแต่ประสูติจากครรภ์พระมารดามา ทรงตั้งอยู่ในเอกันตบรมสุข หาทราบความทุกข์ลำบากว่าเป็นอย่างไรไม่ เฝ้าแต่ถามพวกอำมาตย์อยู่บ่อย ๆ ว่า อะไรเป็นทุกข์ อะไรเป็นเวทนา อะไรทำให้กายเร่าร้อน มีอำมาตย์ผู้หนึ่งคิดจะให้พระราชาทราบความลำบาก จึงให้นายเนสาทจับเนื้อป่ามาตัวหนึ่ง แล้วประดับด้วยอัสสาภรณ์ ผูกไว้เสร็จ จึงเข้าไปกราบทูลพระราชาว่าพระองค์จะใคร่ทรงทราบทุกขเวทนา เชิญพระองค์ทรงหลังเนื้อไปเถิด พระเจ้าข้า พระราชาพาราณสี เสด็จขึ้นประทับบนหลังมฤคี ๆ นั้นก็วิ่งแล่นพาเข้าป่าไปหลายวัน เนื้อและพระราชานั้นอ่อนกำลังลงเดินเซซังไปถึงเมือง ๆ หนึ่ง พระราชาหิวหอบบอบกายเสด็จจากหลังมฤคเข้าอาศัยบ้านหนึ่งอยู่ในเมืองนั้น มีหญิงนครโสเภณีรูปสวยคนหนึ่ง บุรุษใดไปร่วมภิรมย์ด้วยนางนครโสเภณีนั้นคืนหนึ่ง บุรุษคนนั้นต้องให้ทรัพย์พันหนึ่งทุกคืนไป นางนครโสเภณีคนนั้น เห็นพระราชารูปงดงามนางคิดว่าบุรุษผู้นี้ลักษณะดี หาใช่คนเลวทรามไม่ นางให้นึกรักใคร่ได้นำกระยาหารมาถวาย และชวนให้นอนด้วย นางก็บำเรอพระราชาด้วยกามคุณทั้งสิ้นราตรีหนึ่ง พอรุ่งเช้าพระราชาใคร่จะเสด็จไป หญิงนั้นก็ห้ามไม่ให้ไปทวงจะเอาทรัพย์พันหนึ่งกับพระราชาๆ ก็ไม่มีทรัพย์ให้ นางจึงกักตัวไว้ แล้วคิดว่าดีร้ายบุรุษนี้น่าจะเป็นพระราชา ต่อแต่นั้นมาพระราชาจะประทับประทมสรงเสวยก็แสนลำบาก ทรงคิดได้ว่าเรารู้จักทุกขเวทนาหละคราวนี้
/*241ครั้งนั้นแลอำมาตย์ผู้จัดให้พระราชาทรงหลังมฤคไปนั้นคิดว่า เราจักไปติดตามหาพระราชา ๆ เสด็จไปนานนักหนา บัดนี้จะเสด็จประทับอยู่ที่ไหน อนึ่งเราจะไปมือเปล่าหาควรไม่ เราจักเอาอะไรไปก็จะรุงรัง ควรจะเรียนศิลปติดตัวไป เมื่อคับแค้นจะได้ใช้แก้ไข คิดแล้วไปสู่ป่าเข้าไปหาพระดาบสองค์หนึ่ง ขอเรียนคุลศิลป คุลศิลปะนั้นคือเอาดินและหินเป็นต้น ใส่คลุกด้วยกันปั้นไป ก็กลายเป็นทองคำด้วยอำนาจคุลศิลป อำมาตย์นั้นครั้นเรียนคุลศิลปได้แล้ว จึงลาพระดาบสไปป่าเที่ยวไปถึงสระน้ำแห่งหนึ่ง จึงซ่อนตัวอยู่ที่ริมขอบสระน้ำ
คราวนั้น มีกินรีมาที่สระน้ำนั้นเปลื้องสรรพาภรณ์ไว้แล้วเข้าไปใกล้ต้นไม้ต้นหนึ่ง จึงถากเปลือกไม้นั้นกิน กินรีนั้นก็กลายเป็นช้างพังไป แล้วลงเล่นน้ำอยู่จนเวลาเย็น ช้างพังนั้นจึงเข้าไปใกล้ต้นไม้ต้นหนึ่ง กัดเอาเปลือกไม้กิน ก็กลับเป็นกินรีขึ้นมาอีกแต่ยังพูดไม่ได้ กินรีนั้นเข้าไปใกล้ต้นไม้อื่นกัดเปลือกไม้นั้นกิน กินรีนั้นก็พูดและร้องรำทำเพลงได้บินไปทางอากาศกลับไปยังที่อยู่ของตน
อำมาตย์นั้นครั้นเห็นกิริยาอย่างนั้น จึงไปถากเอาเปลือกไม้ใส่กะทอเที่ยวหาพระราชาต่อไป เที่ยวตามป่าน้อยใหญ่อีกนานจึงถึงบ้านนั้นเข้า พบพระราชแล้วถวายบังคมทูลว่า พระองค์ทรงทราบทุกข์น้อยใหญ่และเวทนาน้อยใหญ่หรือยัง เรารู้ดีหละ ถ้ากระนั้นเชิญเสด็จไปเมืองของพระองค์เถิด เราจักไปไม่ได้ เราเป็นหนี้ทรัพย์พันทองของหญิงแพศยาอยู่ อำมาตย์นั้นจึงเอาดินกับหินคลุกเข้าด้วยกันปั้นไป ดินกับหินก็กลายเป็นทองคำมากมาย อำมาตย์ก็เอาทองนั้นไปให้แก่หญิงแพศยานั้น พระราชาก็พ้นจากความเป็นหนี้นางนครโสเภณี
อำมาตย์นั้นเอาเปลือกยาใส่ในบ่อน้ำ นางนครโสเกณีดื่มน้ำแล้วก็กลายเป็นช้างพังวิ่งเข้าไปหาพระราชา ๆ จึงตรัสกับอำมาตย์ว่า ท่านจงทำช้างพังให้เป็นหญิงมนุษย์เสีย หาไม่บาปกรรมจะมีแก่ตัวเรา อำมาตย์จึงเอาเปลือกยาอื่นใส่ในบ่อน้ำ ช้างพังนั้นดื่มน้ำในบ่อก็กลายเป็นหญิงมนุษย์แต่ยังพูดไม่ได้ พระราชารับสั่งกับอำมาตย์ว่าจงทำให้เขาพูดเสียให้ได้ ข้าแต่เทวดา นางนี้พูดได้แล้วก็จักไปทูลฟ้องพระราชาเมืองนี้ เพราะฉะนั้นข้าพระพุทธเจ้ากับพระองค์จงเตรียมหนีไปเสียเถิด เออดีหละ อำมาตย์นั้นจึงเอาเปลือกยาอื่นใส่ไว้ในบ่อน้ำแล้วก็ไป พระเจ้าเวชมาทิตกับอำมาตย์หนีไปคืนยังรุ่ง ล่วงพ้นเขตแดน/*242เมืองนั้นไปไกล ครั้นรุ่งเช้าหญิงแพศยานั้นดื่มน้ำกินแล้วก็พูดได้ จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาเจ้าเมืองนั้นกราบทูลเหตุผลต้นปลายให้ทรงทราบทุกประการ พระราชาเจ้าเมืองนั้นครั้นสดับแล้วรับสั่งให้อำมาตย์ตามจับพระเจ้าเวชมาทิต อำมาตย์พากันตามจับก็หาพบไม่จึงกลับมา
พระเจ้าเวชมาทิตกับอำมาตย์ เสด็จล่วงเลยป่าน้อยใหญ่ไปถึงเมือง ๆ หนึ่ง จึงหยุดพักอาศัยอยู่ศาลาหลังหนึ่ง ในเมืองนั้นมีหญิงนครโสเภณีรูปสวยคนหนึ่ง ถ้าว่าบุรุษไปสู่สำนักหญิงแพศยาแล้ว ยังมิได้หลับนอนด้วยกันหญิงนั้นก็เรียกเอาทรัพย์พันหนึ่งก่อน หญิงแพศยานั้นต่อเตียงใหญ่ไว้เตียงหนึ่งทำกระดานยนต์ไว้ภายใน ถ้าบุรุษนั่งถูกข้างกระดานยนต์แล้วก็พลัดตกเตียงลงไป พวกทาสีพากันจับคอบุรุษนั้นลากส่งไปเสีย บางครั้งบุรุษขึ้นนั่งถูกข้างกระดานข้างยนต์แล้วตกเตียงออกไปข้างล่างเลยไปทางอื่นเสีย บุรุษหาได้ถึงที่สุดตามประสงค์ไม่
คราวนั้น พระเจ้าเวชมาทิตทรงสดับรูปสมบัติของหญิงแพศยาจึงรับสั่งกับอำมาตย์ว่า เราจักไปหาหญิงแพศยาคนนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เทวดา พระองค์อย่าเพิ่งเสด็จไปเลยรอดูอยู่สักหน่อย ข้าพระพุทธเจ้าจักไปตรวจดูให้รู้กิริยาอาการเสียก่อน พระองค์จงเสด็จไปภายหลัง อำมาตย์ก็ไปยังสำนักหญิงนครโสเภณี นั่งบริโภคขัชโภชนาหารอันหญิงนั้นจัดให้ หญิงนครโสเภณีก็ทวงเอาทรัพย์พันหนึ่งกับอำมาตย์ ๆ ก็ยอมให้แล้วพูดว่า เราจักขอเข้าไปดูห้องนอนสักหน่อย นางก็อนุญาตให้อำมาตย์เข้าไปในห้อง อำมาตย์จึงขึ้นนั่งบนเตียงยนต์พลัดตกเตียงลงไป ทาสีทั้งหลายจึงจับคออำมาตย์ฉุดลากออกมา อำมาตย์กลับมาเฝ้าพระราชากราบทูลว่า พระมหาราช พระองค์จักเสด็จไปจงอย่าขึ้นประทับเตียงข้างซ้ายให้พระองค์เสด็จขึ้นข้างขวา นางแพศยาขึ้นข้างซ้ายก็จะตกเตียงไป พระองค์จงกอดนางไว้ก็จะได้สำเร็จความประสงค์ทุกอย่าง
พระราชาเวชมาทิตสดับฟังอำมาตย์บอกดังนั้น ทรงกำหนดจดจำไว้ถ้วนถี่ จึงเสด็จไปหานางนครโสเภณี เสวยโภชนาหารที่นางจัดถวายเสร็จเสด็จเข้าไปยังห้องใน ซึ่งนางห้อยดอกไม้และประดับด้วยนานาลังการงาม พระองค์จึงเสด็จขึ้นเตียงเบื้องขวา กอดเอานางแพศยาขึ้นเตียงเบื้องซ้ายไม่ให้หนีไป ได้เสวยกามรสสมความปรารถนา พระราชาเลยอยู่กับหญิงแพศยาต่อมาอีกได้เจ็ดเดือนหญิงแพศยานั้นก็ตั้งครรภ์ /*243พระราชาประทานธำมรงค์ให้นางไว้วงหนึ่ง รับสั่งว่า ถ้าลูกเราเป็นผู้ชาย เธอจงให้ธำมรงค์นี้แก่โอรสแล้วส่งไปให้ถึงเมืองเรา ถ้าลูกเราเป็นหญิงเธอจงให้ธำมรงค์แก่ธิดา บำรุงเลี้ยงรักษาให้จงดี รับสั่งแล้วจึงพร้อมด้วยอำมาตย์เสด็จกลับยังนคร เสวยราชสมบัติโดยยุติธรรม จึ่งทรงตั้งอำมาตย์ผู้นั้นไว้ในที่เสนาบดี
บัณฑิตนารีนำนิทานนี้มาเล่าถวายพระราชาจัณฑราชแล้วทูลว่า พระมหาราช พระราชาทั้งหลายย่อมทรงเลือกตั้งอำมาตย์ และเสนาบดีล้วนแต่ซื่อตรงและกตัญญูกตเวที เหมือนอำมาตย์ของพระเจ้าเวชมาทิตราชฉะนั้น พระราชาจัณฑราชจึงตรัสถามต่อไปว่า กุมารที่ตั้งอยู่ในครรภ์นางนครโสเภณีนั้นคลอดเป็นชายหรือหญิง ข้าแต่เทวดา เป็นชาย พระเจ้าข้า ลูกชายทำกิริยาอาการอย่างไรไหนเล่าให้ฟังบ้าง บัณฑิตนารีนำนิทานเรื่องนั้นมาเล่าถวายอีก ดังแจ้งต่อไปนี้ว่า พระมหาราช นางนครโสเภณีมีครรภ์ครบสิบเดือนแล้วก็คลอดโอรส เมื่อเจริญวัยชันษาได้สิบหกปีจึงถามมารดาว่า ใครเป็นบิดาข้าพเจ้า บิดาของพ่อเป็นพระราชาพระนามว่าเวชมาทิตราช ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองหนึ่ง ข้าแต่มารดา ข้าพเจ้าไม่เชื่อมารดาอยู่เมืองนี้ บิดาสิอยู่เมืองหนึ่งไกลกันหนักหนา ถ้อยคำของมารดาบอกนั้นน่าแปลกใจ แน่ะพ่อบุตรสุดรักของมารดา บิดาของพ่อครองราชสมบัติอยู่เมืองหนึ่ง เที่ยวทรงประพาสป่ากับอำมาตย์หลงทางมาเมืองนี้ พระองค์ได้เป็นสามีมารดา ยังประทานธำมรงค์ไว้วงหนึ่งจึงเสด็จแต่เมืองนี้ไป ถ้าว่าพ่อใคร่จะเห็นบิดาจงใส่ธำมรงค์วงนี้ไป
ราชกุมารนั้นครั้นสดับทราบความแล้วก็โสมนัส จึงขอธำมรงค์กับทองคำแสนหนึ่งต่อมารดาได้ กราบไหว้มารดาลาออกจากเรือนไปองค์เดียว เทียวไปตามป่าน้อยใหญ่ ไปถึงบ้านโจรแห่งหนึ่งอาศัยอยู่ในบ้านนั้น นายคามโภชกปกครองบ้านนั้นเป็นมหาโจร เห็นทองแสนหนึ่งก็อยากได้จึงพูดว่า แน่ะมาณพ ผู้ใดไม่รู้จักโจรศิลป ผู้นั้นจะไปที่ใดย่อมจะถึงความวินาศ เพราะเหตุนั้น พ่อจงเรียนโจรศิลปศาสตร์ไว้ ถ้าหากว่าพ่ออาจเรียนได้ จงให้ทองแสนหนึ่งแก่เราๆ จะบอกโจรศิลปให้พ่อ ราชกุมารก็ยอมให้ทองแสนหนึ่งแก่มหาโจร ๆ ก็บอกโจรศิลปให้ราชกุมารรู้โดยเร็ว ราชกุมารเรียนโจรศิลปได้แล้วออกจากโจรคาม หนีไปจนถึงเมืองราชบิดา อาศัยเรือนยายแก่คนหนึ่งอยู่
/*244ต่อนั้นมาถึงเวลาพลบค่ำ ราชกุมารเที่ยวไปตามนานาวิถีลักเอาผ้าและอาภรณ์กับเงินทองของคนอื่นมาซ่อนไว้ในประเทศแห่งหนึ่งแล้วจึงกลับมาอยู่ที่เรือนยายแก่นั้น บางคราวราชกุมารขึ้นเรือนเสนาบดีและเศรษฐานุเศรษฐี นำเอาสรรพทรัพย์มาซ่อนไว้ในประเทศนั้น ประชาชนพากันไปยังราชสำนักกราบทูลไห้พระราชาทรงทราบ พระราชาก็ยังทรงนิ่งเฉยอยู่ อำมาตย์และราษฎรพากันกราบทูลเรื่องโจรกรรมแก่พระราชาแทบทุกวัน พระราชานั้นรับสั่งให้จับก็หามีใครจับได้ไม่ จึงรับสั่งให้เกณฑ์ราชโยธาไปรักษาตามนานาวิถีและประตูบ้านเมืองโดยกวดขัน
วันหนึ่งราชกุมารต้องการจะตัดผม ไปพาเอาทาริกาลูกนายประตูไปได้คนหนึ่ง จึงให้ทาริกานั้นแก่ช่างตัดผมแทนเงินค่าจ้าง ช่างตัดผมก็รับทาริกาไว้ ครั้นตัดผมแล้วราชกุมารบอกกับช่างตัดผมว่า ท่านจงรับเอาทาริกานี้ไว้ก่อน เราจะไปเอาทองที่บ้านเรากลับมาถ่ายทาริกาคืนไป พูดเท่านั้นก็ไป คราวนั้นนายประตูไม่รู้ว่าใครพาลูกของตัวไป เที่ยวตามหาจนทั่วไปก็ยังไม่พบ ถึงเวลาจวนพลบจึงไปพบลูกของตัวอยู่ที่เรือนช่างตัดผม นายประตูถามช่างตัดผมว่าเหตุไรท่านลักเอาถูกของเรามา ข้าไม่ได้ลักเอาลูกของท่านมา มาณพหนุ่มคนหนึ่งพามาให้แทนค่าจ้างตัดผมแก่เรา ก็มาณพนั้นเดี๋ยวนี้อยู่ไหน ดรุณมาณพนั้นไปยังไม่กลับมา ท่านจงชี้ตัวดรุณมาณพให้แก่เรา ถ้าชี้ตัวคนพามาไม่ได้ ท่านก็เป็นโจรนั่นเอง
ชนทั้งสองทุ่มเถียงไม่ตกลงกันแล้วไปหาอำมาตย์ผู้ชำระความเล่าความทั้งปวงให้ฟัง อำมาตย์ชำระความนั้นถามช่างตัดผมก่อนว่า จำเลยได้ทาริกามาแต่ไหน ช่างตัดผมให้การว่าดตรุณมาณพผู้หนึ่งมาจ้างให้ข้าพเจ้าตัดผมให้ ได้ให้ทาริกาไว้แทนเงินค่าจ้างตัดผมแก่ข้าพเจ้าส่วนหนึ่ง จำเลยถามดรุณมาณพหรือไม่ว่าทาริกานี้เป็นลูกของใคร ข้าพเจ้าหาได้ถามเขาไม่ เหตุไรจึงไม่ถามเขา ข้าพเจ้าเผลอไป เข้าใจเสียว่าทาริกานี้จะเป็นน้องหรือหลานของดรุณมาณพจึงรับไว้ จำเลยมีพยานหรือไม่ พยานของข้าพเจ้ามี ชายชื่อนั้นหญิงชื่อนี้เป็นพยานรู้เห็น โวหาริกามาตย์ให้เรียกพยานมาแล้วถามพยาน ๆ ให้การเป็นปากเดียวกันสมคำจำเลยให้การไว้ โวหาริกามาตย์พิจารณาแล้วเห็นว่าช่างตัดผมหาเป็นโจรไม่ ข้าพเจ้าไม่สามารถนำโจรมาได้ นำมาไม่ได้เพราะเหตุไร ข้าพเจ้าไม่รู้จักบ้านเรือนและบิดามารดาของโจร ถ้าเช่นนั้นจำเลยก็เป็นโจรนั่นซิ
/*245โวหาริกามาตย์จึงพาตัวโจทก์จำเลยไปเฝ้าพระราชากราบทูลคดีความเรื่องนั้นให้ทรงทราบ พระราชาทรงฟังคำหาคำให้การโจทก์จำเลยแล้วดำริว่า ช่างตัดผมหาใช่เป็นโจรไม่แต่ก็เหมือนเป็นโจร เพราะจำเลยไม่อาจชี้ตัวโจรให้เห็นจริงได้ จึงรับสั่งให้หาตัวโวหาริกามาตย์เข้ามาตรัสว่า ท่านจงประกาศราชกติกาเป็นกำหนดกฎหมายไว้ว่า โจรลักพัสดุสิ่งของทองเงินอย่างใดได้ไป เจ้าของพัสดุเขาติดตามพบพัสดุนั้นทิ้งอยู่ในบ้านหรือเขตที่ของผู้ใด เจ้าของที่บ้านนั้นชี้ตัวโจรหรือนำจับโจรได้ ผู้นั้นก็หาความผิดมิได้ ถ้าว่าเจ้าของที่บ้านนั้นไม่อาจชี้ตัวโจรและนำให้จับโจรได้เจ้าของที่บ้านนั้นให้นับว่าเป็นตัวโจร อนึ่งช่างตัดผม ถ้าหากว่าเป็นโจรก็จะพาเอาทาริกาไปซ่อนไว้เสียที่อื่น บัดนี้ช่างตัดผมหาได้ซ่อนทาริกาไว้ไม่ ให้ทาริกาอยู่ในเรือนที่เปิดเผย อนึ่งช่างตัดผมให้การว่าทาริกาคนนี้โจรมาณพนำมาให้แทนทรัพย์ค่าจ้างตัดผม คำนี้สมจริงของช่างตัดผมมีอยู่เป็นหลัก ช่างตัดผมย่อมจะรู้จักโจรได้ดี เพราะฉะนั้นให้ช่างตัดผมนั้นสืบจับตัวโจรมาแสดงแก่เรา ถ้าช่างตัดผมนำโจรมาแสดงให้เห็น ราชอาชญายังมีติดตัวแก่ช่างตัดผมอยู่ ทรงประกาศดังนี้แล้วจึงบังคับอำมาตย์ทั้งหลายให้ประชุมกันจับโจรให้ได้
คืนวันนั้นเอง ราชกุมารเห็นกองเพลิงสว่างทั่วไป มหาชนมีอาวุธครบมือพากันนั่งล้อมนิเวศน์เสนาบดีอยู่ จึงปลอมเข้าไปนั่งกับมหาชนพูดหลอกว่า ที่ตรงโน้นโจรหนุ่มคนหนึ่งรูปร่างเหมือนข้าพเจ้าตามหลังข้าพเจ้า ๆ จึงหนีมาหาที่นี้ มหาชนถามว่าอยู่ไหนเล่า จึงชี้บอกว่าอยู่ตรงโน้น มหาชนตกตะลึงวิ่งตามไปก็ไม่เห็น ราชกุมารนั้นจึงฉวยได้ผ้าและทรัพย์เป็นอันมากวิ่งหนีไป มหาชนกลับมาไม่เห็นสิ่งของจึงว่าคนนี้เองเป็นโจร พากันค้นหาต่อไปก็ไม่เห็น
ครั้นต่อมาพระราชารับสั่งพาโหรมาตรัสถามว่า วันนี้โจรนั้นไปอยู่ที่ไหน โหรกราบทูลว่าวันนี้โจรไปอยู่ทางทิศอุดร ให้ไปตรวจดูที่ริมขอบสระน้ำ พระราชารับสั่งให้โยธาไปคอยจับ พวกโยธาพากันไปล้อมสระไว้และซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้ ราชกุมารแปลงตัวไม่ให้ใครรู้จัก ถือเอาดินสีพองกับลูกมะขามป้อมไปยังสระน้ำวางสิ่งของไว้บนขอบสระแล้ว ลงไปก้มศีรษะลงล้างผมในสระนั้น พวกโยธาเห็นแล้วพากันเอาผ้าและอาวุธวางไว้ ตามลงไปในสระทำบ้วนปากล้างหน้ายืนอยู่ ราชกุมารเห็นพวกโยธาตามลงไป จึงรีบขึ้นมาฉวยผ้าและอาวุธได้วิ่งหนีไป พวกโยธาร้องว่าจับตัวให้ได้ ๆ ตามไปหน่อยหนึ่งก็ไม่เห็นตัว
/*246อยู่ต่อมา พระราชารับสั่งถามโหรอีกว่าวันนี้โจรไปทิศทางไหน โหรกราบทูลว่าวันนี้โจรไปทางทิศบูรพา จึงรับสั่งให้คนฟอกผ้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า พวกเจ้าจงเอาผ้าไปซักที่แม่น้ำโน้นแล้วเอามาขึงตากไว้แล้วนั่งเฝ้าอยู่รอบนอก พวกฟอกผ้ากับโยธาพากันไปที่แม่น้ำในทิศบูรพา พากันฟอกผ้าแล้วตากไว้พวกโยธารักษาอยู่รอบนอก ตกเวลาเย็นพวกช่างฟอกเห็นผ้าแห้งดีแล้ว จึงเก็บพับทำเป็นห่อ ๆ วางไว้ พวกโยธากับช่างฟอกหารือกันว่า เวลานี้เย็นนักหนาโจรไม่มาแล้วพวกเราพากันไปบ้านเถิด ขณะนั้นราชกุมารเตินเข้าไปนั่งอยู่ในที่ประชุมหามีใครรู้จักไม่ จึงไถลถามว่าห่อผ้าเหล่านี้หนักหรือเบาข้าพเจ้าจะยกไหวหรือไม่ ราชกุมารจึงยกห่อผ้าขึ้นบ่าแล้ววิ่งหนีไป มหาชนตามไปหาทันไม่แล้วกลับมานั่งอยู่ ราชกุมารเอาผ้าไปซ่อนไว้แล้วเปลี่ยนผ้านุ่งห่มเสียใหม่ ได้กลับมานั่งอยู่ในที่ที่ประชุมนั้นอีก เห็นพวกเหล่านั้นเผลอตัวไปฉวยอาวุธที่วางไว้วิ่งหนีอีก พวกโยธาพากันติดตามไปจับหาได้ไม่ พากันไปเฝ้าทูลเล่าความถวายพระราชา
พระราชารับสั่งถามโหร ๆ กราบทูลว่า วันนี้โจรไปในทิศทักษิณ เสนาบดีคิดจักไปจับเองจึงพาโยธาไปมากมาย ซ่อนซุ่มอยู่ตามพุ่มไม้คอยจับอยู่แต่เวลาเช้าจนถึงเวลาเที่ยง ครั้นถูกแดดร้อนเข้าเสนาบดีสั่งให้พวกโยธาไปคอยดักอยู่ท้ายน้ำ ส่วนตนก็ไปคอยดักอยู่เหนือน้ำ ราชกุมารได้ย่องเข้าไปฉวยผ้าและอาภรณ์ซึ่งวางกองไว้แล้ว เดินเลียบฝั่งหนีไปร้องตะโกนนอกพวกโยธาว่า บัดนี้เสนาบดีรบกับโจรอยู่ท่านทั้งหลายจงรีบขึ้นมาช่วยกัน พวกโยธาฉวยอาวุธได้วิ่งไล่ไปทิ้งบริขารทั้งปวงไว้ ราชกุมารย้อนกลับมาเอาบริขารของโยธาวิ่งหนีไป เสนาบดีเห็นโยธาวิ่งมาจึงถามว่า เหตุไรจึงพากันวิ่งมา โยธาแจ้งว่ามาณพคนหนึ่งเป็นบ่าวของท่านร้องบอกว่า เสนาบดีรบกับโจรอยู่ ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงพากันวิ่งพรูมา เสนาบดีขึ้นจากน้ำมาหาเห็นผ้าและอาภรณ์ไม่ จึงเข้าใจว่าโจรลักเอาไป เสนาบดีกลับมาเวลาเย็นเข้าไปเฝ้าทูลเล่าให้ทรงทราบ
พระราชารับสั่งว่าใครคนอื่นไม่อาจจับโจรได้ เราจักออกไปจับโจรนั้นให้ได้ จึงตรัสถามโหรว่าคืนวันนี้โจรจะไปทางไหน โหรกราบทูลว่าคืนวันนี้โจรจักอยู่ในทิศปัจฉิม พระราชารับสั่งให้หาตัวหญิงแพศยามาสั่งว่า แน่ะสาวใช้ เจ้าจงเทียวหาโจรพบตัวแล้วเกลี้ยกล่อมไว้ เวลาจวนจะสว่างเราจักให้โยธาไปล้อมบ้านจับโจรนั้นให้ได้ หญิงแพศยานั้นรับว่าสาธุแล้วเทียวเสาะหาไปจนพบราชกุมาร จึงชวนมาบำเรอด้วยกามคุณไว้แต่/*247ปฐมยามจนถึงปัจฉิมยาม ราชกุมารรู้ว่าจะสว่างแล้วใคร่จะเสด็จกลับไป นางก็กอดรัดราชกุมารไว้ไม่ปล่อยให้ไป ราชกุมารจึงปราศรัยว่า เราทนความร้อนไม่ไหวจะขอไปอาบน้ำที่บ่อโพงแล้วจะมา หญิงแพศยาเข้าใจว่าจริงจึงไปกับราชกุมารจนถึงบ่อโพง บังเอิญไม้คันโพงทางข้างหนักสำหรัพผูกภาชนะตักน้ำหามีไม่ ราชกุมารจึงให้หญิงแพศยานั่งลง เอาเชือกผูกหญิงนั้นเข้ากับไม้คันโพงแขวนไว้หนีไปได้ ต่อรุ่งสว่างมีคนอื่นมาตักน้ำพบเข้าจึงช่วยกันแก้หญิงแพศยา ๆ เข้าไปเฝ้ากราบทูลพระราชา
พระราชารับสั่งว่าเราต้องไปจับเอง แล้วดำรัสถามโหรๆ กราบทูลว่า ในคืนวันนี้โจรนั้นจักเข้ามาในเมือง พระราชาทนรอท่าอยู่แต่เช้าจนค่ำ จึงทรงพระแสงขรรค์เสด็จไปค้นพบราชกุมารที่ภายในเมือง ราชกุมารนั้นหาบข้าวต้มเดินร้องขายมาตามถนน พระราชาพบเข้าตรัสถามว่า แน่ะมาณพ เหตุไรเจ้าจึงขายข้าวต้มขนมกลางคืน ข้าแต่ท่านลุง ชาวเมืองเขาชอบเอาเงินทองแก้วแหวนมาแลกขนมกินกลางคืน แน่ะมานพ เราจักไปกับเจ้าด้วยคนหนึ่ง ข้าแต่ลุง ถ้าว่าข้ากับลุงไปสองคน มหาชนเห็นแล้วก็จะกระดากไม่กาจซื้อด้วยเงินทองแก้วแหวน เพราะฉะนั้น ลุงอย่าไปเลย แน่ะมาณพ เราจะไปกับเจ้าได้ด้วยวิธีอย่างไร ถ้าลุงจะไปให้ได้ เชิญเข้าไปในกระสอบซ่อนตัวเสีย ชาวเมืองจึงจะเอาเงินทองแก้วแหวนมาซื้อขนมกิน พระราชานึกว่าดีจึงเข้าไปในกระสอบ ราชกุมารจึงเอาเชือกผูกปากกระสอบแขวนไว้ที่เสารั้วบ้านแล้วหนีไป กว่าอรุณจะขึ้นมาพระราชาหารู้เห็นอะไรไม่ มหาชนเดินมาพบเข้านึกสงสัยว่าจะเป็นกระสอบของใครลืมไว้ก็มิได้แก้ดู อำมาตย์มีเสนาบดีเป็นต้นไม่เห็นพระราชากลับมา พากันตกใจเทียวค้นหาไปพบกระสอบเข้า ร้องถามว่า กระสอบของใคร พระราชารับสั่งตอบว่าเราเอง จึงรู้จักว่าเป็นพระราชา จึงให้เอาช้างมายกกระสอบพระราชาขึ้นบนหลังช้างนำไปยังราชฐาน แก้กระสอบออกแล้วเชิญให้พระราชาเสด็จลง
พระราชาทรงรับสั่ง โจรนั้นหนุ่มๆ ผิวพรรณดีเราจำได้ถนัดแน่ กลางวัน ๆ นี้และจักตัดศีรษะโจรให้ได้ แล้วเสด็จขึ้นปราสาทเสวยพระกระยาหารเสร็จจึงเสด็จเข้าที่บรรทม ถึงเวลาเที่ยงเสด็จลุกขึ้นจับพระแสงขรรค์เสด็จลงมาถามโหรๆ กราบทูลว่า วันนี้โจรนั่งตกเบ็ดอยู่ที่แม่น้ำโน้น พระราชาทรงทราบแล้ว จึงทรงม้าพระที่นั่งเสด็จไปถึงแม่น้ำนั้น ทรงม้าเลียบไปตามฝั่งนที เห็นราชกุมารนุ่งผ้าดำนั่งตกเบ็ดอยู่ จึงเสด็จลงจากหลังม้าไปยืนอยู่ใกล้ราชกุมาร ๆ เห็นพระราชาแล้วนึกว่า บุรุษผู้เป็นราชบิดาของเราแน่ พระราชาก็บังเอิญให้นึกอยากตกปลาจึงตรัสว่า แน่ะมาณพ เจ้าจงส่งคันเบ็ดมาให้เรา เราจักขอตกเบ็ด/*248กะเจ้าบ้าง ราชกุมารก็ถวายคันเบ็ดแก่พระราชา ๆ เมื่อตกเบ็ดอยู่ปลาก็หากินเบ็ดไม่ พระราชาตรัสถามราชกุมารว่า แน่ะมาณพ เหตุไรปลาจึงไม่กลืนเบ็ด พระองค์จงเปลื้องวัตถาภรณ์ออก แล้วทรงผ้าดำของข้าพระบาท ปลาจึงจะกลืนเบ็ด พระราชาทรงสดับดังนั้นสำคัญว่าจริง เปลื้องวัตถาภรณ์ของพระองค์ส่งให้ราชกุมาร ๆ ก็เปลื้องผ้าดำของตนถวายพระราชา ๆ ทรงผ้าดำตกเบ็ดอยู่ ราชกุมารจึงประดับราชวัตถาภรณ์แล้ว ฉวยพระขรรค์โดดขึ้นหลังม้าควบวิ่งไปเข้าราชทวาร จึ่งสั่งนายประตูไว้ว่าถ้าเห็นบุรุษนุ่งผ้าดำ จงห้ามไว้อย่าให้เข้า สั่งแล้วก็เข้าไปในราชฐานเสด็จขึ้นยังมหาปราสาท พระราชาทิ้งคันเบ็ดแล้วเสด็จตามไปหาทันไม่ จึงได้เสด็จกลับมาถึงราชทวาร เสด็จขึ้นประทับมหาดลสถาน อำมาตย์ทั้งหลายเห็นราชกุมารแล้วพากันร้องว่า คนนี้เป็นโจรประดับราชอาภรณ์มาแล้วพากันถอยกลับ ภายหลังจึงเห็นพระราชาทรงผ้าดำมาจึงปรารภจะจับราชกุมาร ๆ เข้าไปหาพระราชาหมอบลงแทบราชบาทาแล้วทูลว่า ข้าพระบาทเป็นราชโอรสของพระคงค์ พระราชาก็มิได้เชื่อตรัสว่าลูกเต้าของเราไม่มี เจ้าเป็นโจรมิใช่หรือ ราชกุมารกราบทูลว่าข้าพระบาทเป็นบุตรนางนครโสเภณีที่เมืองโน้น พระองค์จึงเป็นบิดาข้าพระบาท ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อ จงทอดพระเนตรธำมรงค์วงนี้ ๆ มารดาให้มาบอกว่าพระราชาเวชมาทิตเป็นพระบิดา เพราะฉะนั้นข้าพระบาทจึงมาเพื่อจะเห็นพระราชบิดา พระราชาทอดพระเนตรธำมรงค์ก็จำได้แกล้งไถลถามเสนาบดีว่า ท่านจำธำมรงค์วงนี้ได้หรือไม่ เสนาบดีรับเอามาตรวจดูแล้วทูลว่าเป็นธำมรงค์ของพระองค์จริง
พระราชาจึงตรัสถามราชกุมารว่า ทำไมจึงไม่มาตรง ๆ ต้องทำโจรกรรมด้วยเล่า พระมหาราชเจ้า ถ้าว่าข้าพระพุทธเจ้ามาตรง ๆ แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้เข็ญใจไม่มีผ้าดี ๆ นุ่งห่ม ร่างขมุกขมอม จะบอกกะเขาว่าเป็นราชโอรสของพระองค์ใครเขาจะเชื่อ เมื่อไม่มีใครเขาเชื่อแล้ว นายประตูและอำมาตย์ราชองครักษ์เขาจะพากันด่าตี เพราะเหตุนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงทำโจรกรรมเพื่อแสดงศิลปให้ปรากฏ พระมหาราช สรรพพัสดุมีทองเงินเป็นต้นของมหาชนที่หายไป ข้าพระพุทธเจ้าเอาไปซ่อนไว้ที่โน้น ๆ ของผู้ใดถูกโจรลักไปผู้นั้นจงไปตรวจดูจำได้ก็ให้รับเอาไปเถิด พระราชาทรงโสมนัสตรัสใช้ให้อำมาตย์ประกาศให้ชาวเมืองทราบ ชาวเมืองทั้งหลายก็พากันไปรับพัสดุซึ่งถูกต้องเป็นของตนมา พระราชาเวชมาทิตราชจึงทรงตั้งราชกุมารนั้นไว้ในที่เสนาบดี
/*249บัณฑิตนารี นำนิทานทั้งปวงมาเล่าถวายพระเจ้าจัณฑราชาก็พอเวลาครบสี่ยามจึงจบเรื่องเล่านิทาน พระราชาผู้เหี้ยมโหดร้ายกาจนั้นก็มีหฤทัยอ่อนน้อมดี จึงอภิเษกบัณฑิตนารีตั้งไว้ในที่มเหสีตั้งแต่นั้นมา พระราชาจัณฑราชนั้นตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม เพราะอาศัยมเหสีนั้นแนะนำ ทรงสงเคราะห์มหาชน และทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้น สิ้นพระชนม์แล้วก็ได้ไปเกิดในสวรรค์
พระสุรัพภโพธิสัตว์ นำเอาเรื่องราวเหล่านั้นมาเล่าให้คนทั้งสองฟัง เพื่อจะทำความวิวาทของคนทั้งสองนั้นให้สำเร็จแล้วกันไปด้วยคาถาพุทธภาษิตว่า
อเสาวนา จ พาลานํ
ปณฺฑิตานฺจ เสวนา
ปูชา จ ปูชนียานํ
เอตมฺมงฺคลมุตฺมมํ
ความว่า ความไม่คบคนพาลด้วย ความคบบัณฑิตด้วย ความบูชาคนควรบูชาด้วย ความสามข้อนี้เป็นอุดมมงคล ชนทั้งสองนั้นสดับธรรมของสุรัพภโพธิสัตว์แล้ว ก็มีพยศเสื่อมหายแล้วลาพระโพธิสัตว์กลับไปยังบ้านของตน
พระโพธิสัตว์จึงเสด็จแต่บรรณศาลาดำเนินต่อไป ได้บรรลุถึงเมือง ๆ หนึ่ง ข้างทักษิณทิศแห่งเมืองนั้น มีอารามแห่งหนึ่งชื่อ อัมพลิตถิ มีอัมพลิตถิคามตำบลหนึ่งอยู่ใกล้อารามนั้น ในบ้านนั้นมีกุฎุมพีคนหนึ่งชื่อสุจินเป็นคนอุปัฏฐากอาราม ในอารามนั้นมีภิกษุรูปหนึ่งนามว่า สุทัต คราวหนึ่งพระสุทัตภิกษุใคร่จะไปเยี่ยมญาติยังบ้านไกล จึงเรียกสุจินกุฎุมพีมาบอกว่า เราจะไปเยี่ยมญาติที่บ้านไกลจะขอฝากหีบใบนี้ไว้ในเรือนท่านๆ จงเอาไปรักษาไว้กว่าเราจะกลับมา สุจินกุฎุมพีถามว่าหีบใบนี้ใส่อะไรไว้ สุทัตภิกษุบอกว่า เราเอาเครื่องยามีรากไม้เปลือกไม้เป็นอาทิใส่ไว้ในหีบ ฝ่ายสุจินกุฎุมพีรับเอาหีบนั้นไปถึงบ้าน แท้จริงหีบใบนั้นสุทัตภิกษุเอาทองคำแสนหนึ่งใส่ไว้ และได้เอาเครื่องยาวางทับไว้ข้างบนแต่หาบอกว่าทองคำมีไม่ สุจินกุภุมพีครั้นไปถึงบ้านแล้วนึกสงสัยว่าทำไมหีบจึงหนักนัก เปิดหีบรื้อเครื่องยาออกเห็นทองคำมีแสนหนึ่งจึงคิดว่าทองคำนี้สุทัตภิกษุหาบอกเราให้รู้ไม่ เราจะเอาเสียสุทัตภิกษุจะทวงกะเราอย่างไรได้ จึงหยิบเอาทองออกไว้ข้างนอก นำเอาทองแดงใส่แทนและเอาเครื่องยาปะไว้ข้างบนเก็บไว้ดังเก่า
/*250สุทัตภิกษุนั้นครั้นเยี่ยมญาติแล้วพักอยู่ตามสบาย ภายหลังกลับมายังอารามอยู่ได้สองสามวัน จึงบอกกุฎุมพีให้เอาหีบใบนั้นมาส่ง เปิดหีบรื้อเครื่องยาออกเห็นมีแต่ทองแดงไม่เห็นทองคำ คิดว่ากุฎุมพีเอาทองคำไปเอาทองแดงใส่แทนไว้ ถ้าเราจักถามก็คงไม่รับ เพราะฉะนั้นเราจักไม่ถามคิดทำอุบายดีกว่า ให้เรียกตัวกุฎุมพีนั้นมาแล้วพูดว่า ดูกรอุบาสก เราใคร่จะไปเยี่ยมญาติที่บ้านโน้น ท่านจงกรุณาให้ทารกของท่านไปกับเราด้วย สองสามวันเราจะกลับมา และเราขอฝากหีบใบนี้ไว้กับท่านภายหลังจักมาเอาไป สุจินกุฎุมพีหาสงสัยไม่ รับเอาหีบไปแล้วจึงพาบุตรของตนมามอบให้สุทัตภิกษุ สุทัตภิกษุพากุมารลูกกุฎุมพีนั้นไปถึงบ้านญาติ บอกความทั้งปวงให้ญาติฟังจึงฝากกุมารนั้นไว้ ไปจับวานรมาตัวหนึ่งหัดให้พูดภาษามนุษย์ได้แล้วกลับไปยังอาราม ให้เรียกกุฎุมพีมาแล้วพูดว่า ดูกรอุบาสก เราพาลูกของท่านไปถึงป่าโน้น ลูกทองท่านเห็นผลไม้ต่าง ๆ เลือกเก็บกินเข้าไป บัดนี้ลูกของท่านกลายเป็นวานรไป เราจึงรีบพาลูกของท่านมาบอกท่านให้รู้ ณ บัดนี้ สุจินกุฎุมพีสดับคำภิกษุบอกดังนั้นก็สลดใจจึงตอบว่า ลูกของข้าพเจ้าเป็นมนุษย์แท้ ๆ กลายเป็นวานรไปได้อย่างไร ดูกรอุบาสก มนุษย์ก็จริง ถ้าอกุศลเข้าอุปถัมภ์แล้วก็กลายเป็นสัตว์เดรัจฉานได้ ถ้าไม่เชื่อจงถามวานรนั้นดู กุฎุมพีจึงถามวานรว่า เจ้าเป็นลูกเราหรือ ข้าพเจ้าเป็นลูกท่านจริงท่านเป็นบิดาข้าพเจ้า สุจินกุฎุมพีก็หายสงสัยสำคัญว่าลิงเป็นลูกของตนจริง เสียใจร้องไห้ประหนึ่งจะสลบลงไป ครั้นได้สติแล้วจึงพูดกะสุทัตภิกษุว่า บุตรของข้าพเจ้าได้แปลเพศไปด้วยอกุศลกรรม แพทย์ผู้รู้จักลัพธิทำให้กลับเพศเป็นมนุษย์มีที่ไหนบ้าง พระผู้เป็นเจ้ารู้จักแล้วจงบอกแก่ข้าพเจ้าด้วย
เมื่อกุฎุมพีกับสุทัตภิกษุพูดกันอยู่ สุรัพภโพธิสัตว์เดินมาถึงอารามนั้นเข้านั่งอยู่ ณ พฤกษมูลต้นหนึ่ง ได้ยินเสียงกุฎุมพีร้องไห้จึงเข้าไปหาภิกษุนั้น นมัสการแล้วนั่งอยู่ สุทัตภิกษุนั้นเห็นพระโพธิสัตว์กอร์ปด้วยปุริสลักษณะจึงคิดว่า มหาบุรุษนี้อินทรีย์งดงามเป็นบัณฑิตแท้ จักพิจารณาความของเราได้ดี แล้วจึงพูดกับพระโพธิสัตว์ว่า ท่านมหาบุรุษ ท่านช่วยพิจารณาความให้รูปสักเรื่องหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงถามกุฎุมพี ๆ นั้นก็เล่าความนั้นให้ฟัง พระโพธิสัตว์จึงดำริว่ามนุษย์กลายเป็นดิรัจฉานยังไม่เคยมี ข้อนี้แปลกใจนักหนา จึงหันมาถามภิกษุนั้นต่อไป ภิกษุนั้นก็เล่าเรื่องให้พระโพธิสัตว์ฟังตั้งแต่ต้นเป็นลำดับมา พระโพธิสัตว์พิจารณาด้วยปัญญาแล้วกล่าวพระคาถานี้ว่า
/*251อุชุกํ อุชุกฺเจว
วงฺกสฺส วงฺกเมจ จ
สุวณฺณํ ตามฺพกฺเจว
มนุสฺสํ มกฺกฏํ ภเว
ความว่า ไม้ตรงก็ตรงเอง ไม้คดก็คดเอง ทองคำกลายเป็นทองแดงได้ มนุษย์ก็กลายเป็นวานรได้เหมือนกัน พระโพธิสัตว์ตรัสพระคาถานี้แล้วหันมาถามกุฎุมพีว่า เรารู้จักมนต์เสกวานรให้เป็นมนุษย์ได้ ท่านรู้จักเสกทองแดงให้เป็นทองคำได้เหมือนกัน ถ้าว่าท่านทำทองแดงของพระเถระให้เป็นทองคำได้ เราจะทำลูกของท่านชึ่งเป็นวานรให้เป็นทารกมนุษย์ได้ ถ้าว่าทองแดงให้เป็นทองคำไม่ได้ เราก็ทำวานรให้เป็นมนุษย์ไม่ได้
กุฎุมพีสดับความนั้นแล้ว กลับไปบ้านเล่าความให้ภรรยาฟัง ๆ แล้วก็เสียใจร้องไห้ ครั้นได้สติแล้วพูดกับสามีว่าลูกของเราเป็นมนุษย์แท้แต่กลายเป็นวานรไป ด้วยอกุศลกรรมที่เราลักเอาทองของพระเถระไป เพราะฉะนั้นท่านจงเอาทองใส่ไว้เสียในหีบรื้อเอาทองแดงออกเสีย ลูกของเราก็จักเป็นมนุษย์ดังเก่า กุฎุมพีจึงทำตามภรรยาบอก แบกเอาหีบมายังอารามมอบให้แก่ภิกษุนั้นสุทัตภิกษุเปิดหีบดูเห็นทองคำแล้วก็กล่าวคาถานี้ว่า
วงฺกานุภาเวน สุวณฺณํ
ตามฺพโลหุปฺปนฺนํ โหติ
อุชุกานุภาเวน ตามฺพํ
สุวณฺณุปฺปนฺนํ โหติ
ความว่า ทองคำกลายเป็นทองแดงไป ด้วยอานุภาพแห่งความคด ทองคำกลายเป็นทองแดงไป ด้วยอานุภาพแห่งความซื่อตรง
สุทัตภิกษุเมื่อจะสรรเสริญพระโพธิสัตว์เจ้า จึงกล่าวคาถานี้ว่า
สาหุทสฺสนมริยานํ
สนฺนิวาโส สทา สุโข จ
อทสฺสเนน พาลานฺจ
นิจฺจเมว สุขี สิยา จ
ความว่า ความพบเห็นพระอริยทำประโยชน์ให้สำเร็จดี ความอยู่ร่วมกับพระอริยย่อมเป็นสุขทุกเมื่อ ด้วยความที่ไม่ได้เห็นคนพาล ความสุขสำราญจะพึงมีเป็นนิตย์เที่ยงแท้
พระโพธิสัตว์อำลาพระสุทัตมุ่งต่อทิศทางหิมพานต์ดำเนินไป ครั้นรุ่งเช้าสุทัตภิกษุนั้น จึงเอาวานรปล่อยเสียยังป่าใหญ่ ไปยังบ้านญาตินำเอากุฎุมพิกบุตรมาส่งกุฎุมพี
/*252ด้วยอานุภาพพระโพธิสัตว์ พิภพของท้าวเทวราชก็แสดงอาการร้อนให้ปรากฏ ท้าวเทวราชใคร่ครวญดูรู้แจ้งแล้วจึงบังคับวิสสุกรรมเทวบุตรว่าพระสุรัพภโพธิสัตว์ผู้พุทธังกูรใคร่จะบรรพชา ท่านจงไปนิรมิตบรรพชิตบริขารและบรรณศาลาให้พระโพธิสัตว์แล้วกลับมา พระวิสสุกรรมเทวบุตรรับเทวบัญชาลงมาจากสวรรค์ แล้วนิรมิตอาศรมไว้ในถ้ำหิมพานต์ นิรมิตที่นั่งนอนกลางวันและราตรี นิรมิตสระโบกขรณีทำอกาลผลพฤกษ์ให้มีผลบริบูรณ์ นิมิตที่จงกรมกว้างยาวประมาณยี่สิบสี่ศอกไว้ใกล้บรรณศาลาแล้ว เรี่ยรายทรายสีแก้วผลึก ณ ที่จงกรม นิมิตบรรพชิตบริขารเสร็จ จึงจารึกอักษรไว้ในฝาศาลามีความดังนี้ว่า ใคร ๆ ใคร่จะบรรพชา ผู้นั้นจงมาถือบรรพชิตบริขารเหล่านี้บวชเถิดแล้วก็กลับไป
ในขณะนั้น พระสุรัพภโพธิสัตว์เจ้า ดำเนินไปตามมรรคาสิ้นเวลาหนึ่งเห็นอาศรมบทแล้วก็ดีพระทัย จึงเปิดทวารบรรณศาลาเข้าไปทอดพระเนตรอักษรที่จารึกไว้อ่านดูก็รู้แจ้ง ทรงเปลื้องเครื่องสรรพาภรณ์และทรงผ้าคากรอง มุ่นชฎาทำผ้าหนังสือเหนืออังษาและทรงไม้เท้าสำหรับคนแก่ออกจากบรรณศาลา เดินจงกรมไปมาจึงเปล่งอุทานวาจาว่า สุขนี้หนอเป็นบรมสุขอย่างยิ่ง จึงนั่งประทับระลึกถึงราชสมบัติและบรรพชิตคุณ แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
ปุพฺเพจาหํ อนุภวามิ
ราชสุขํ วรุตฺตมํ
อนาทีนวํ ปพฺพชิตํ
พฺรหฺมธมฺโมว รุจฺจติ
ความว่า เมื่อครั้งก่อนเราเสวยราชย์สุขประเสริฐเลิศอยู่ (แต่ยังกอร์ปด้วยโทษ) การบรรพชาหาโทษมิได้ เป็นธรรมอันประเสริฐแท้ เราขอบใจนัก ตรัสคาถานี้แล้วปรารภสมาธิวิริยะเป็นประธาน เจริญวิปัสสนาและพรหมวิหาร ทำฌานสมบัติให้เกิดแล้วอยู่ด้วยฌานสุขคุณคือความเป็นบัณฑิต ก็ปรากฏทั่วไปในหิมพานต์และมนุษยโลกกับทั้งเทวโลกดังนี้ว่า พระสุรัพภโพธิสัตว์เป็นพุทธังกูรแท้
เมื่อพระสุรัพภโพธิสัตว์อยู่ ณ หิมวันตประเทศ มีตระกูลพวกพรานแหห้าร้อย อยู่ในธัญญคามใกล้หิมวันต์ อยู่มาวันหนึ่งพวกพรานแหใคร่จะไปหาปลา ถือเอาเครื่องมือจับสัตว์น้ำมีข่ายและแหเป็นอาทิ พากันไปยังแม่น้ำเวตังกุร นายเกวัฏคนหนึ่งเอาข่ายขึงลงในน้ำ ได้ปูทองตัวใหญ่ตัวหนึ่งเรียกเพื่อนกันมาให้ช่วยยกขึ้นเรือแล้วก็กลับบ้าน ได้บอกให้/*253คนที่ชอบพอกันมาดูปูทอง พวกชาวบ้านก็พากันมาดูพูดว่า ปูทองเช่นนี้ไม่เคยเห็นสักครั้งหนึ่งเลย ขณะนั้นคนไถนาคนหนึ่งมาดูปูทองมีความรักเหมือนลูกของตัว จึงให้เงินบาทหนึ่งขอซื้อปูทองกับนายเกวัฏ ได้แล้วก็เอามาปล่อยไว้ในสระ ณ บ้านของตน ปูทองอยู่ในสระนั้นก็ปราศจากโรคภัยหาอันตรายมิได้ บุรุษไถนาใคร่จะไปไถนาจึงพาปูทองไปปล่อยไว้ในประเทศหนึ่งแล้วจึงไถนา ปูทองนั้นคลานไปเที่ยวหาอาหารกินตามความพอใจ
คราวนั้นกาตัวหนึ่งมาพบปูทองเข้าจึงโผเข้าใกล้ปูทอง ๆ จึงอ้าก้ามทั้งสองป้องกันตัวไว้ บุรุษไถนาเห็นดังนั้นฉวยท่อนไม้ขว้างไล่กา ๆ บินไปแล้ว จึงจับปูทองมาปล่อยไว้ใกล้ตัวแล้วสอนว่า แน่ะพ่อ เจ้าอย่าเทียวไปไกล ถ้าเจ้าไม่ฟังคำบิดา เจ้าจะถึงความเป็นภักษาของกา ข้าแต่บิดา กาบินมาข้าพเจ้ารู้ไซร้ กาไม่อาจทำอันตรายได้ ว่าแล้วก็คลานลงไปในบ่อน้ำ กาตัวอื่นบินมาลงบ่อนั้นเห็นปูทองเข้า จึงยกเท้าเสียข้างหนึ่งเหยียบดินด้วยเท้าข้างหนึ่ง หลับตาไว้ข้างหนึ่งยืนอ้าปากจะใคร่จิกปูทองกิน ปูทองเห็นกาทำอาการดังนั้นจึงคิดว่า กาตัวนี้ยกเท้าขึ้นข้างหนึ่งหลับตาข้างหนึ่งอ้าปากไว้ จักเล่นเราท่าไหน เราจักถามดูให้รู้แน่ คิดแล้วก็กล่าวคาถานี้ว่า
กาก ตฺวํ กึ กริสฺสสิ
เอกปาทํ อุกฺขิปิโต
เอกจกฺขุํ นิมิลิโต
มุขํ วิวโธ กึ กาโมสิ
ความว่า แน่ะกา ท่านยืนหลับตาอ้าปากยกเท้าขึ้นข้างหนึ่ง ใคร่จักทำอะไรหรือ (จักเล่นกันท่าไหน)
กาได้ฟังปูทองถาม เมื่อจะทำความมุสาวาท จึงกล่าวบาทคาถาดังนี้ว่า
ภาคิเนยฺย กรุณายาหํ
ตวํ อิธ วาโส วินสฺสิ
ตํ ทิสฺวา กสโก ฆาฏยิ
ตํ ปจฺจิตฺวา ขายิสฺสติ
อหํ ตุวฺจ อาทาย
หิมวนฺตํ อานยิสฺสํ
วสาหิ ตตฺถ พหุสุขํ
นิรูปทฺทวํ เขมํ อสุ
ความว่า แน่ะหลาน เรากรุณาเห็นว่าเจ้าอยู่ในที่นี้จักพินาศด้วยภัย คนไถนามาพบเจ้าเขาจะฆ่าหลานแกงกินเสีย เราจักพาหลานนำไปสู่ป่าหิมพานต์ หลานจงอยู่ในป่าหิมพานต์นั้นให้เป็นสุขที่ป่าหิมพานต์นั้น เป็นที่เกษมสุขปราศจากอุปัทวันตราย
/*254ปูทองสดับคาถานั้นแล้วก็เชื่อคำกา จึงกล่าวคาถาตอบดังนี้ว่า
ตว วจนํ เนวา สมํ
โส มยฺหํ ปิตาว ปาเลติ
กสฺมา อาฆาฏยิ มมํ
มา อาวจ ตถารูปํ
เจ สจฺจํ มํ อภาสสิ
กโรมาหํ ตว วาจํ
มา อลิกํ ปิ มํ วฺจ
หิมวนฺตํ ทสฺสิสฺสามิ
ความว่า ถ้อยคำที่ท่านพูดนั้นไม่สมควรแท้ คนไถนานั้นเป็นดังบิดาเลี้ยงข้าพเจ้าไว้ เหตุไรเขาจะฆ่าข้าพเจ้าท่านอย่ากล่าวคำนี้ต่อไป ขออย่าพูดหลอกลวงข้าพเจ้า ๆ อยากเห็นป่าหิมพานต์จริงแท้
กานั้นจึงพูดตอบว่า แน่ะหลาน เราจะเป็นพาลเหมือนผู้อื่นก็หาไม่ เจ้าอยู่ในที่นี้คับแคบเหลือเกินนัก จนทนทุกขเวทนาลำบากมาก เพราะเหตุนั้น เราจะพาหลานไปให้อยู่สระใหญ่ หลานอย่ากลัวและอย่าสงสัยไปเลย ปูทองฟังกาว่าดังนั้นจึงตอบว่า ถ้าท่านพูดจริงข้าพเจ้าจะไปป่าหิมพานต์กับท่าน อนึ่งข้าพเจ้าจักขอถามปัญหากับท่านสักยี่สิบข้อ ท่านมีปัญญาจงแก้ปัญหาให้ข้าพเจ้าฟังก่อน กานั้นจึงตอบว่า มนุษย์ผู้มีปัญญาปรีชาฉลาดกล่าวแก้ปัญหาได้ฉันใด เราผู้เดรัจฉานก็มีปัญญาปรีชาจักแก้ปัญหาได้เหมือนมนุษย์ฉันนั้น เจ้าจักถามข้อไรจงถามไปเถิด ปูทองจึงพูดว่า ท่านจงคอยท่าอยู่นี่ก่อน ข้าพเจ้าจะย้อนไปบอกบิดาให้รู้ ปู่ทองก็ไปบอกคนไถนาว่า กาเขาจะพาข้าพเจ้าไปป่าหิมพานต์ ข้าพเจ้าอยากไปเห็นป่าหิมพานต์กับกา แต่ข้าพเจ้าจักถามปัญหากับกาก่อน ถ้ากานั้นแก้ได้จึงจะไปด้วย ถ้าว่าแก้ปัญหาไม่ได้ข้าพเจ้าก็จักไม่ไปด้วยกา บุรุษไถนาบอกแก่ปูทองว่าเจ้าจงไปเป็นสุขเถิด เจ้าปรารถนาสิ่งใดสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่เจ้า และให้เจ้าไปมีโชคชัยพ้นอันตรายทั้งปวงเถิด ปูทองนั้นครั้นบุรุษไถนาอนุญาตแล้วจึงไปหากาพูดซ้ำอีกว่า ถ้าท่านแก้ปัญหาของเราได้เราจะไปด้วยท่าน ถ้าท่านแก้ปัญหาของเราไม่ได้ เราจักไม่ไปด้วยท่าน ดูกรปูทอง เจ้าจะถามปัญหาข้อไรจงถามมาเถิด เสร็จแล้วจักได้พากันไปป่าหิมพานต์
ปูทองเมื่อจะถามปฐมปัญหาจึงกล่าวคาถานี้ว่า1
/*255ยํ อุตฺตรึ อติทุกขํ
สเทวเก โลเก วิเสสํ
ยํ ทุกฺขํ ทุกฺเขหิ วรํ
ตญฺจ อติทุกฺขนฺนาม
โย ฉินฺนปตฺโต ฉินฺนปาโท
โส อนาโถ รหิตสุโข
อุตฺตริวิเสโส ทุกฺโข
โส จ อติทุกฺโข นาม
อิธ ปรโลเกเจว
อิติ ชานํ สจฺจํ ภณามิ
ความว่า ในปัญหาคาถาที่ ๑ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ยิ่งเหลือทนในมนุษยโลกกับเทวโลก ทุกข์อย่างใดนั้นได้ชื่อว่าเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ทั้งปวง
ปัญหาคาถาที่ ๑ ซึ่งกากล่าวแก้มีความว่า สกุณชาติตัวใดมีปีกหักและเท้าด้วนแล้ว สกุณชาติตัวนั้นอนาถาหาความสุขมิได้ และมีความลำบากอย่างสาหัส ก็นั่นแหละจักได้ชื่อว่าเป็นทุกข์เหลือเกินในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า เรารู้แก้ไขได้อย่างนี้เป็นความจริง
ปูทองสดับคำกาแก้ปัญหาที่ ๑ จึงพูดว่า ท่านไม่รู้ทีเดียว แต่เราบอกว่ารู้ได้ ข้อนี้จงยกไว้เราจักถามปัญหาที่ ๒ ต่อไป แล้วปูทองก็กล่าวคาถาดังนี้ว่า
อฺเหิ อุตฺตรุตฺตโร
อิธ ปรโลเกเจว วโร
โสปิ อติสุโข นาม
ตวฺจ เม ทสฺเสหิ ปฺหํ
ยํ โอชสมฺปนฺนํ โภชํ
มจฺฉมํสสาลิขชฺชํ
กุจฺฉิปุรํ ขาทนฺโต โย
ขุธมฺปิปาสํ สมติ
ชานามิหํ อติสุโข

ในปัญหาคาถาที่ ๒ ซึ่งปูทองถามมีความว่า สุขใดเป็นสุขยิ่งๆ กว่าสุขอย่างอื่น แม้สุขนั้นจักได้ชื่อว่าเป็นสุขยิ่งใหญ่ในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ท่านจงแสดงปัญหาข้อนี้ให้เราฟัง
ในปัญหาคาถาที่ ๒ ซึ่งแก้นั้นมีความว่า นรชาติผู้ใดกินโภชนะโอชารส และขบเคี้ยวข้าวสาลีอันเจือปนด้วยมัจฉมัยสากินจนอิ่มท้อง นรชาติผู้นั้นย่อมระงับเสียซึ่งความอยากข้าวและน้ำได้ เรารู้อยู่ว่านรชาตินั้นเป็นสุขเหลือเกิน ท่านพึงรู้ด้วยประการฉะนี้
ปูทองสดับคำกาแก้อย่างนั้นจึงพูดว่า ท่านยังไม่รู้อะไรแท้ ๆ รู้แต่ว่าจะกินอย่างเดียว แน่ะกา เราจักถามปัญหาที่ ๓ กับท่านต่อไป แล้วปูทองก็กล่าวคาถาดังนี้ว่า
/*256ยํ ปิปาสุตฺตริตรํ
ยฺจ ภุฺชิ อติภุฺชิ
ฆาสวินยํ นาสกฺขิ
ยํ ปสฺสสิ อกฺขาหิ เม
โย อาหารุปจฺเฉโท จ
ปริเยสนฺโต นาลพฺภติ
ปรํ ภุฺชนฺตํ ปสฺสติ
โส อติจฺฉาโต ปิปาโส
ปัญหาคาถาที่ ๓ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามมีความว่า สิ่งไรเป็นความอยากอย่างยิ่ง บุคคลกินสิ่งไรแล้วและกินอีก สิ่งของที่บุคคลกินแล้วนั้นไม่สามารถจะบรรเทาความอยากได้ ท่านเห็นอย่างไรจงพูดไป
ปัญหาคาถาที่ ๓ ซึ่งกากล่าวแก้มีความว่า บุคคลผู้ใดมีอาหารขาดแคลนลง เที่ยวแสวงหาอยู่ก็ไม่ได้อาหารกินและดูผู้อื่นเขากินอยู่ บุคคลผู้นั้นชื่อว่าหิวข้าวอยากน้ำยิ่งนักหนา
ปูทองได้ฟังกาแก้ปัญหาอย่างนั้นจึงพูดกะกาว่า ท่านรู้แต่กิจของโลกอย่างเดียวเท่านั้น หารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ เมื่อปูจะถามปัญหาที่ ๔ ต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อฺเสํ โสภานํ วณฺณา
อุตฺตริตรา โสภาปิ
สเทวเก โลเก อสมา
รุจิรา เจว อโหสิ
อิมํ ชาน วิสชฺเชหิ
อยํ ปฺโห ตว ปตฺโต
อาทิตฺยรํสี นิกฺขมิ
วิปฺปา ตนฺติยา วิสชฺเชนฺติ
นานิวิลา นิมลรหา
วิสุทฺธากาเส โอภาสติ
ปัญหาคาถาที่ ๔ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามมีความว่า บรรดาสีงามอื่น ๆ มีอยู่มาก สีงามอะไรในโลกนี้กับเทวโลกไพโรจน์งามยิ่งกว่าหาสีงามอื่นเสมอมิได้ ท่านรู้ความข้อนี้อยู่จงวิสัทนาไป ปัญหาข้อนี้มาถึงท่านแล้ว
ปัญหาคาถาที่ ๔ ซึ่งกาวิสัชนาแก้มีความว่า รัศมีพระอาทิตย์แรกอุทัยฉาย แสงออกจากสายฟ้าหามลทินมิได้ ย่อมโอภาสในอากาศอันปราศจากเมฆหมอก นั่นแหละสีงามกว่าหาสีงามอื่นเสมอมิได้
ปูทองได้สดับกาแก้ปัญหานั้นจึงพูดว่า ท่านรู้ได้เท่าที่ตาเห็นนี้หารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๕ ต่อไป จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
/*257นรโสภา อติทุวณฺโณ
อิธ โลกปรโลเก
ลามกวณฺณสณฺาโน
กตมํ ปสฺเส อกฺข
โย นิราหาโรว สตฺโต
อาหารุปฺปจฺเฉโท เจ
โส ทุวณฺโณ นิลินฺทฺริโย
สุกฺขกาโย ทุวณฺโณ
ปัญหาคาถาที่ ๕ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามว่า คนชนิดไรที่มีสีกายชั่วเลวและทรวดทรงลามกกว่าคนในโลกนี้และปรโลก ท่านรู้เห็นอย่างไรจงบอกแก่เราไป
ปัญหาคาถาที่ ๕ ซึ่งกาวิสัชนามีความว่า สัตว์ใดหากว่าปราศจากอาหารและมีอาหารขาดแคลน สัตว์นั้นมีสีกายอินทรีย์ชั่วช้าเหี่ยวแห้งไป สัตว์นั้นแหละมีสีกายชั่วเลวกว่าสัตว์ทั้งปวงในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า
ปูทองสดับกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านรู้แต่จะกินอย่างเดียวเท่านั้น หารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๖ ต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อฺเสัป มหนฺตานํ
มหนฺโต โส สพฺพโลเก
อติมหนฺโต นาม โหติ
ตมฺเม อกฺข มม กาเก
มหนฺโต ปพฺพโตเจว
อสุสิโร เอกฆโน
อติมหนฺโต นาม จ
สพฺเพปิ น สเมติ โลเก
ปัญหาคาถาที่ ๖ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า สภาวะอันใดที่เป็นของใหญ่กว่าของใหญ่อื่น ๆ สภาวะนั้นชื่อว่าใหญ่เกินมีอยู่ในโลกทั้งปวง (มีบ้างหรือไม่) ดูกรกา ท่านจงบอกความข้อนั้นแก่เรา
ปัญหาคาถาที่ ๖ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า สภาวะที่ใหญ่ได้แก่ภูเขาอย่างเดียว บรรพตมีศิลาทึบไม่เป็นโพรงนั่นแหละชื่อว่าใหญ่เกิน แม้สิ่งทั้งปวงหาใหญ่เท่าบรรพตไม่ ย่อมมีอยู่ในโลกนี้
ปูทองสดับกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านไม่รู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์จริง ๆ ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๗ กะกาอีกต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อุจฺโจ จ โส อุจฺจตโร
อฺโ น สโม อโหสิ
โส จ อติอุจฺโจ นาม
กตมํ ปสฺเส อกฺขาหิ
/*258อฺเสํ อุจฺจานํ จาปิ
อากาโส อุจฺจตโร นาม
สเทวเก โส อสโม
เอวํ กกฺกฏ ชานาหิ
ปัญหาคาถาที่ ๗ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า สภาวะใดที่สูง สภาวะนั้นสูงมากหาของอื่นจะเทียมเท่ามิได้ ก็สภาวะนั้นได้นามว่าสูงเกิน (มีหรือไม่) ท่านรู้เห็นอย่างไรจงบอกแก่เราไป ณ บัดนี้
ปัญหาคาถาที่ ๗ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า อากาศได้นามว่าสูงกว่าสภาวะที่สูงอย่างอื่น อากาศนั้นหาสภาวะอย่างอื่นจะสูงเทียมมิได้ ดูกรปู ท่านจงรู้ตามอธิบายอย่างนี้
ปูทองสดับกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านหารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๘ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อุณฺหสโมปิ นตฺถิ
โสปิ อติอุณฺโห นาม
อิธ โลกปรโลเก
วิชานาสิ กตมตฺถํ
ยา วิริเยน ชาตา
เนว นิริยคฺคีหิ อุณฺหา
น สร กปฺปคฺคินา สมา
สา จ อติอุณฺหา นาม
ปัญหาคาถาที่ ๘ ซึ่งปูทองยกยึ้นถามกามีความว่า สภาวะอันใดจะเสมอด้วยดวามร้อนย่อมไม่มี สภาวะแม้นั้นชื่อว่าร้อนเกินไปโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ท่านจะรู้เนื้อความนี้เป็นอย่างไร
ปัญหาคาถาที่ ๘ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า ไฟอันโดในโลกนี้ที่เกิดแล้วด้วยความเพียรของบุคคลทำให้เกิดขึ้น ไฟนั้นหาร้อนกว่าไฟในนรกไม่ และหาเสมอไฟประลัยกัลป์ไม่ ก็ไฟนั้นชื่อว่าร้อนเกิน
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงพูดว่า ท่านหารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๙ ต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อฺํ สีตํ อิธ โลเก
ปรโลเก จาปิ อตฺถิ
สา จ อติสีตํ นาม
กตมํ ปสฺเส วิสชฺเชติ
ยงฺกิฺจิ สีตํ โลกสฺมึ
วาตาสีตาทิ น สเม
อุทกํ อติสีตํ นาม
เอวํ วิชานาหิ กกฺกฏ
/*259ปัญหาคาถาที่ ๙ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า ความเย็นอื่น ๆ ย่อมมีอยู่ในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ก็แต่ว่าความเย็นนั้นอะไรชื่อว่าเย็นเกิน ท่านเห็นอย่างไรจงวิสัชนาไปให้แจ้ง ณ กาลบัดนี้
ปัญหาคาถาที่ ๙ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า ความเย็นอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ ความเย็นแห่งลมเป็นต้นก็เย็นไม่เสมอ น้ำสิ่งเดียวนี้แหละชื่อว่าเย็นเกิน ดูกรปู ท่านจงรู้ตามอธิบายมาฉะนี้
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงพูดว่า ดูกรกา ท่านมีปัญญาน้อยและโง่เขลานัก หารู้จักปัญหาของเราไม่ เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๐ ต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
กึ อติสุขุมํ โลเก
อฺฺจ สุขุมํ โลเก
เทเว จ สมารเก จ
กึ ปสฺเส กาเก วิสชฺช
อฺานิ สุขุมานิ โลเก
สเทวเก สมารเก
วายุนา สโม โหติ
โส จ อติสุขุโม นาม
ปัญหาคาถาที่ ๑๐ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามมีความว่า ความละเอียดอย่างอื่นมีอยู่ในโลกนี้และเทวโลกกับทั้งมารโลกถมไป ก็อะไรเป็นของละเอียดยิ่งในโลกนี้ ดูกรกา ท่านเห็นอย่างไรจงวิสัชนาไป
ปัญหาคาถาที่ ๑๐ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า ความละเอียดอย่างอื่นในโลกนี้กับทั้งเทวโลกและมารโลก จะหาเสมอด้วยลมไม่มี ความละเอียดของลมนั่นแหละชื่อว่าละเอียดเกิน
ปูทองได้สดับกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ดูกรกา ท่านแก้ปัญหาของเราหาสมเนื้อความไม่ เราจักไม่ไปด้วยท่านๆ มีปัญญาน้อยและโง่เขลา ดีแต่จะลวงเขา หารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ เราจักไปกับท่านได้ด้วยอย่างไร กานั้นตอบว่าท่านจงถามปัญหาข้ออื่นต่อไปเถิด ถึงเราจักวิสัชนาสมก็ดีหรือมิสมก็ดี เราจักวิสัชนาไปตามรู้ตามเห็น
ปูทองเมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๑ ต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
ตโม โลเก สเทวเก
อฺเ ตมา น สเมนฺติ
อติตโม นาม กึ ปสฺส
วิสชฺเชหิ มม ปฺหํ
รตฺติยํ อติอนฺธโก
กาฬปกฺเข เมโฆฏฺหิ
จนฺทรอาภา รหิโต
อยํ อติตโม นาม
/*260ปัญหาคาถาที่ ๑๑ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า ความมืดในโลกนี้กับเทวโลก ความมืดอย่างอื่นย่อมไม่เสมอเหมือน ความมืดชนิดไรชื่อว่ามืดเกิน ท่านเห็นอย่างไรจงวิสัชนาปัญหาข้อนี้ให้แก่เราฟัง
ปัญหาคาถาที่ ๑๑ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า เมฆตั้งขึ้นในกาฬปักษ์ข้างแรมกลบแสงพระจันทรเสีย กลางคืนจึงมืดจัด ความมืดในราตรีนี้ชื่อว่ามืดเกินกว่ามืดทั้งปวง
ปูทองได้ฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงพูดว่า ท่านไม่รู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์แท้ ๆ ยังโง่อยู่มากทีเดียว เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๒ กะกานั้นต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อิมสฺมึ โลเก สเทเว
สมารพฺรหฺมเก เจว
โก จ โรจติ อาภาติ
กึ ปสฺส อติรุจฺจติ
ทิวา อาทิจฺโจ วิโรจติ
รตฺติยํ จนฺโท อติรุจฺจติ
อุโภ ว อติโรจติ
เอวํ วิชานาหิ กกฺกฏ
ปัญหาคาถาที่ ๑๒ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า อะไรย่อมไพโรจน์สว่างทั่วไปในโลกนี้กับทั้งเทวโลกและมารพรหมโลก ท่านเห็นว่าอะไรไพโรจน์เกิน
ปัญหาคาถาที่ ๑๒ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า พระอาทิตย์ย่อมโพโรจน์ในกลางวัน พระจันทรย่อมไพโรจน์ในราตรี พระอาทิตย์และพระจันทรทั้งสองนี้ชื่อว่าสว่างเกิน ดูกรปู ท่านจงรู้ตามนัยอธิบายมาอย่างนี้เถิด
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงพูดว่า ถ้อยคำของท่านหาสมจริงไม่ ท่านเป็นพาลทีเดียวหารู้จักประโยชน์ไม่ เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๓ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
เตสุ สารเผคุตจ
ปณฺณปุปฺผผลคนฺเธสุ
โย อติสุคนฺโธ นาม
กึ ปสฺสสิ อติคนฺธํ
เตสุ สารคนฺธาทีสุ
เนว วายติ ทิสาสุ
มจฺฉมํสาทิคนฺโธว
สตฺตานํ อติมนาโป
ตสฺมา มจฺฉมํสาทิโก
อติสุคนฺโธติ วุจฺจติ
/*261ปัญหาคาถาที่ ๑๓ ซึ่งปูทองถามกามีความว่า บรรดากลิ่นไม้แก่นและกระพี้เปลือกใบดอกผลมีอยู่ ก็กลิ่นหอมอย่างไรชื่อว่าหอมเกินเปรียบ ท่านเห็นว่ากลิ่นหอมอะไรเป็นกลิ่นหอมเกิน
ปัญหาคาถาที่ ๑๓ ซึ่งกาวิสัชนามีความว่า กลิ่นหอมทั้งหลาย มีกลิ่นหอมแห่งไม้แก่นเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมหอมฟุ้งไปในทิศทั้งปวงไม่ได้ กลิ่นแห่งปลาและเนื้อเป็นต้นอย่างเดียว เป็นที่เอิบอาบใจของสัตว์ยิ่งนักหนา เพราะเหตุนั้น กลิ่นปลาและเนื้อเป็นอาทิ เรากล่าวว่าเป็นเป็นกลิ่นหอมเหลือเกิน ดูกรปู ท่านจงรู้ดังอธิบายมานี้
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านหารู้จักประโยชน์สิ่งไรไม่แท้ รู้แต่จะกินสิ่งเดียวเท่านั้น เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๔ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
ทุคนฺธชาตานํ วาปิ
ปูติ วายติ ทุคนฺโธ
อติทุคนฺโธ นาม โก
กึ ปสฺส กาก วเทหิ
อสุจิ หิ ทุคนฺโธ จ
มนุสสฺส คูโธ เอว
อติวิย ทุคนฺโธปิ
อติทุคนฺโธ นาม โหติ
ปัญหาคาถาที่ ๑๔ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า แม้ทุคันธชาติทั้งหลายเน่าแล้วกลิ่นเหม็นย่อมฟุ้งไป ก็กลิ่นเหม็นอะไรชื่อว่ากลิ่นเหม็นเกิน ท่านเห็นอย่างไรจงพูดไปเราจะขอฟัง
ปัญหาคาถาที่ ๑๔ ซึ่งกาวิสัชนามีความว่า แท้จริง อสุจิกลิ่นเหม็นนัก คูถของมนุษย์อย่างเดียวเหม็นแท้ คูถของมนุษย์ชื่อว่ากลิ่นเหม็นร้ายแรง ดูกรปู ท่านจงรู้โดยอาการยย่างนี้เถิด
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านหารู้จักแก้ปัญหาของเราไม่ เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๕ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
ยํ พลานํ พลสมฺปนฺนํ
มหนฺตํ พลํ พหุพลํ
อติวิย พลํ วตฺถุํ
ตํ อติพลํ นาม กึ
สพฺเพ เทวา มหพฺพลา
นารายนสฺส พเลหิ
สงฺขฺยํ น อุเปติ เจว
นารายโน อติพโล
ปัญหาคาถาที่ ๑๕ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า บรรดากำลังทั้งหลาย กำลังอย่างใดคือกำลังใหญ่คือกำลังมาก ก็กำลังนั้น ๆ /*262กำลังอย่างไรชื่อว่ามีกำลังยิ่งกว่ากัน
ปัญหาคาถาที่ ๑๕ ซึ่งกาแก้นั้นมีความว่า สรรพเทวดาทั้งหลายมีกำลังมาก แต่ยังไม่เทียมเท่ากำลังพระนารายณ์ ๆ นั้นชื่อว่ามีกำลังยิ่งกว่ากำลังเทวดา
ปูทองจึงตอบว่าคำที่ท่านกล่างหาสมกับปัญหาไม่ เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๖ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อติทูโร นาม โก จ
น จ อฺโ สโม โหติ
กึ อติทูโรติ วุจฺจติ
กึ ปสฺเส มม อกฺขาหิ
จกฺกวาฬํ อติทูรํ
มจฺเจหิ จ ปกฺขิเกหิ
ทูรคนฺตพฺพํ ทูรปตฺตํ
ตสฺมา อติทูรํ นาม
ปัญหาคาถาที่ ๑๖ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า สภาพอันใดชื่อว่าไกลเกิน สภาพอันนั้นไม่มีสิ่งอื่นที่จะไกลเสมอเท่าถึง อะไรแน่ที่นักปราชญ์กล่าวว่าไกลเกิน ท่านเห็นอย่างไรจงบอกแก่เรา
ปัญหาคาถาที่ ๑๖ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า จักรวาฬเป็นของที่ไกลเกิน สัตว์สี่เท้าและสัตว์สองเท้าที่มีปีกบินได้ จะพากันไปให้ถึงนั้นยากนักหนา เพราะฉะนั้นเราจึงว่าจักรวาฬไกลเกิน
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงตอบว่า ท่านหารู้จักข้อปัญหาไม่ รู้แต่จะกินสิ่งเดียวเท่านั้น เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๗ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถาดังนี้ว่า
โย วา ปน ธมฺโม โหติ
อติวิย สิงฺฆา ชวติ
อติวิย ลหุโก จ
โก อติชโวติ วุจฺจติ ฯ
วายุ เจ สินฺธโว โหนฺติ
อติชเวน ชวนฺติ
เต อติชโวติ วุจฺจนฺติ
เอวํ วิชานาหิ กกฺกฏ
ปัญหาคาถาที่ ๑๗ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า ธรรมสภาพสิ่งใดเป็นเร็วพลัน ธรรมสภาพสิ่งนั้นอะไรกล่าวกันว่าเร็วเกินกว่า
ปัญหาคาถาที่ ๑๗ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า ลมอย่างหนึ่ง ม้าสินธพอย่างหนึ่งย่อมเร็วกว่า ลมและม้าสินธพทั้งสองนั้นกล่าวกันว่า เร็วเกินกว่าสภาพที่เร็วทั้งปวง ดูกรปู ท่านจงรู้ดังอธิบายอย่างนี้
/*263ปูทองฟังกาแก้ปัญหาแล้วจึงพูดว่า ท่านหารู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์ไม่ ดีแต่พูดล่อลวงเขาเล่นอย่างเดียว เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๘ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
โย เสฏฺโ เสฏฺานํ
วโร ปวโร อโหสิ
โส อติเสฏฺตโร นาม
กึ ปสฺเส กาก อิมสฺมึ
โย จ เทวตานํ อินฺโท
เสฏฺโ วรตโร เจว
โส เทวานมินฺโท สกฺโก
อติปวรตโร นาม
ปัญหาคาถาที่ ๑๘ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า สภาพสิ่งใดเป็นของประเสริฐเลิศกว่าของประเสริฐทั้งหลาย สภาพสิ่งนั้นอะไรชื่อว่าประเสริฐยิ่งกว่า ท่านเห็นอย่างไรในปัญหาข้อที่ถามนี้
ปัญหาคาถาที่ ๑๘ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า เทพดาองค์ใดเป็นใหญ่กว่าเทพดาทั้งหลาย ชื่อว่าประเสริฐเลิศแท้
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วจึงพูดว่า ท่านผู้พาลแท้หารู้จักแก้ปัญหาข้อนี้ได้ไม่ เมื่อจะถามปัญหาที่ ๑๙ กะกาต่อไป จึงกล่าวคาถานี้ว่า
โย สาโร รุกฺขสาราทีหิ
อฺสาเรหิ ปวโร
โส จ อติสาโร นาม
กึ ปสฺสสิ ตมฺเม วทาหิ
ปทวีธาตุ สิลา จ
วาตาตปฺเปหิ วายูหิ
เนว วินสฺเสนฺติ กกฺกฏ
ตสฺมา อติสาโร นาม
ปัญหาคาถาที่ ๑๙ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า สภาพอันใดเป็นแก่นสารประเสริฐกว่าสารอื่นมีแก่นไม้เป็นอาทิ สภาพอันนั้นอะไรชื่อว่าเป็นแก่นสารเกินกว่า ท่านเห็นอย่างไรจงตอบแก่เราไป
ปัญหาคาถาที่ ๑๙ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า ดูกรปู แผ่นดินและก้อนหินก็ดี เหล่านี้ย่อมไม่พินาศไปด้วยแดดและลม เพราะฉะนั้นแผ่นดินและหินชื่อว่าเป็นแก่นสารเกินกว่าของทั้งปวง
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วพูดว่า ท่านหารู้จักแก้ปัญหาได้ไม่ รู้แต่จะกินสิ่งเดียวเท่านั้น เมื่อจะถามปัญหาที่ ๒๐ กับกาต่อไป จึงกล่าวคาถาดังนี้ว่า
/*264โย มธุรสานํ รโส
ปวโร เสฏฺโ อุตฺตโม
โส อติมธุโร นาม
กึ ปสฺสสิ อตฺถํ กาก
มํสสาลินโมทนานํ
โย จ รโส อุตฺตโมโช
โส จ รสานํ ปวโร
อติมธุรโส นาม
ปัญหาคาถาที่ ๒๐ ซึ่งปูทองยกขึ้นถามกามีความว่า รสอย่างใดเป็นรสประเสริฐเลิศกว่ามธุรสทั้งหลาย รสนั้นอะไรชื่อว่าอติมธุรส ดูกรกา ท่านเห็นความข้อนี้เป็นอย่างไร
ปัญหาคาถาที่ ๒๐ ซึ่งกายกขึ้นวิสัชนามีความว่า รสแห่งข้าวสาลีอันเจือปนด้วยมังสะมีโอชาอันอุดมอันใด รสนั้นนั่นแหละชื่อว่าอติมธุรสประเสริฐกว่ารสทั้งหลาย ท่านจงรู้อย่างนี้
ปูทองฟังกาแก้ปัญหานั้นแล้วตอบว่า ดูกรกาพาล ตัวท่านหาปัญญามิได้ ฉลาดแต่ช่างพูดเท่านั้น ถ้อยคำที่ท่านกล่าวแก้ปัญหาหาสมกันไม่ เราจักไม่ไปกับท่าน ๆ จงไปผู้เดียวเถิด ดูกรปู ถึงเราไม่รู้จักแก้ปัญหาของท่านได้ก็จริงแล แต่ว่าสหายของเราเขามีปัญญาฉลาดแก้ปัญหา ท่านมาไปกับเราๆ จักไปถามปัญหากับสหายจักได้รู้เนื้อความชัดเจน ถ้าว่าท่านพูดจริงๆ เราจะไปด้วยท่าน กานั้นก็ดีใจนึกว่าปูทองนี้หลงในถ้อยคำเราล่อลวง แล้วเราจักพาไปให้พบสหายเราก่อน ให้ปูทองถามปัญหากันแล้วจึงจะพาไปให้เห็นสระใหญ่ แล้วพากลับไปฉีกเนื้อกินเสียให้จงได้
ปูทองจึงเตือนกาว่าถ้าเช่นนั้น เราพากันไปหาสหายของท่านด้วยกัน ดูกรปู สหายของเรา มีอยู่ ๗ สหาย ดูกรกา สหายของท่านเหล่านั้นคือใครบ้าง ดูกรปู สหายของเราคือ กระต่าย ๑ พรานป่า ๑ นกยูง ๑ วานร ๑ เสือโคร่ง ๑ กินนร ๑ เทวดา ๑ ดูกรกา เราได้หนีบคอของท่านด้วยก้ามทั้งสองของเราจึงจักไปกับท่าน ถ้าเราไม่ได้หนีบคอท่านด้วยก้ามทั้งสองแล้วก็จักไม่ไปกับท่าน กานั้นรับถ้อยคำปูทองแล้วก็เหยียดคอก้มศีรษะลง ปูทองจึงหนีบคอกาเข้าไว้ให้มั่นด้วยก้ามของตน กาจึงพาปูทองบินขึ้นบนเวหา นำไปหากระต่ายก่อน ปูทองถามปัญหายี่สิบข้อกะกระต่ายๆ ก็พยากรณ์เหมือนกับกาดังกล่าวมาแล้ว ปูทองก็ไม่พอใจให้กาพาไปหาสหายอื่นอีก กาจึงพาปูทองไปหา พรานป่า, นกยูง, วานร, เสือโคร่ง, กินนร, เทวดา สหายของกาเหล่านั้นพากันแก้ปัญหายี่สิบข้อเหมือนกับกาหาถูกใจปูทองไม่ ปูทองก็ติเตียนสหายของกามีประการต่าง ๆ
/*265สหายของกาทั้งเจ็ดมีกระต่ายเป็นอาทิ จึงพาปูทองไปให้ถามปัญหากับพระยาแร้ง ๆ ก็วิสัชนาเหมือนกันกับสหายทั้งปวง ปูทองพูดว่าท่านทั้งแปดหารู้จักเนื้อความปัญหาไม่ แล้วถามพญาแร้งว่า แน่ะพญาแร้ง ท่านเห็นบรรพชิตผู้มีปัญญามีอยู่ที่ไหนบ้าง ดูกรปูผู้สหาย ได้ยินว่าราชโอรสของพระเจ้าโสไรยองค์หนึ่ง เป็นนักปราชญ์มีปัญญามาก ละเบ็ญจกามคุณไปบวชเป็นดาบสอยู่ที่ป่าหิมพานต์ เพราะฉะนั้นเราทั้งหลายพากันไปหาดาบสเถิด พญาแร้งพูดดังนั้นสหายทั้งหลายเห็นพร้อมกัน พาปูทองนั้นไปยังสำนักพระดาบสขณะนั้น ภูมเทวดาและรุกขเทวดาเป็นอาทิก็พากันตามไปเพื่อจะฟังปัญหาพยากรณ์
สัตว์ทั้งหลายมีกาเป็นต้น ครั้นพาปูทองไปอาศรมพระดาบสแล้วก็นั่งอยู่ที่ควรส่วนหนึ่ง พระสุรัพภโพธิสัตว์เจ้าเห็นสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นจึงทำยิ้ม ๆ นึกในใจว่า แต่ก่อนสัตว์เหล่านี้เป็นข้าศึกต่อกัน บัดนี้กลับมาเป็นมิตรสนิทสนมกลมเกลียวดี น่าจะมีเหตุประหลาดเกิดขึ้นอย่างไรเป็นแน่ เมื่อจะถามความนั้นให้แจ้งชัดจึงจรัสพระคาถานี้ว่า
อฏฺ ชนา สมาคตา
กินฺนุ อาคตา อสฺสเม
กถํ กลหํ กโรนฺตา
วิวาทปตฺตา อาคตตฺถ
ความว่า ท่านแปดพร้อมกันมาถึงอาศรมเราด้วยกิจสิ่งไร หรือทำความทะเลาะวิวาทกันอย่างไรจึงพากันมาหาเราถึงที่นี้
สัตว์เหล่านั้นจึงแจ้งแก่พระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ กาดำกับปูทองทั้งสองนี้เกิดวิวาทกัน ปูทองเป็นผู้ถามปัญหา กาเป็นผู้แก้ปัญหา ทุ่มเถียงไม่ตกลงกัน เพราะฉะนั้นพวกข้าพเจ้าจึงพาปูทองและกามาหาพระผู้เป็นเจ้า พระดาบสจึงถามปูทองว่า แน่ะปู่ทอง ท่านถามปัญหาอะไรกับกาเล่า ปู่ทองจึงเปล่งอุทานวาจาบอกว่า ข้าพเจ้าถามปัญหายี่สิบข้อกับกาว่า สิ่งไรเป็นทุกข์ สิ่งไรเป็นสุข สิ่งไรยากมาก สิ่งไรสีงาม สิ่งไรใช่สีงาม สิ่งไรใหญ่ สิ่งไรสูง สิ่งไรร้อน สิ่งไรเย็น สิ่งไรละเอียด สิ่งไรมืด สิ่งไรสว่าง สิ่งไรกลิ่นหอม สิ่งไรกลิ่นเหม็น สิ่งไรกำลังมาก สิ่งไรไกล สิ่งไรเร็วมาก สิ่งไรประเสริฐมาก สิ่งไรเป็นแก่นสาร สิ่งไรเป็นรสอร่อย ข้าพเจ้าถามกาอย่างนี้
พระสุรัพภโพธิสัตว์จึงตรัสถามว่า ดูกรกา ท่านวิสัชนาแก้ปัญหาเขาว่ากระไร กาจึงแจ้งความแก่พระโพธิสัตว์ว่า สัตว์มีปักหักและเท้าขาดเป็นทุกข์ ได้กินข้าวเสมอเป็นสุข อาหารขาดท้องแล้วถือยากเป็นใหญ่ พระอาทิตย์แรกอุทัยสีงาม อดอาหารตั้งสิบวันสีก็ไม่งาม /*266เมรุบรรพตใหญ่กว่า อากาศชื่อว่าสูงกว่า ไฟไหม้ป่าชื่อว่าร้อน น้ำชื่อว่าเย็น ลมชื่อว่าละเอียด เมฆตั้งขึ้นในกลางคืนข้างแรมชื่อว่ามืด แสงพระอาทิตย์พระจันทร์ชื่อว่าสว่าง ปลาและเนื้อกับข้าวสุกชื่อว่ากลิ่นหอม คูถมนุษย์ชื่อว่ากลิ่นเหม็น กำลังพระนารายณ์ชื่อว่ามีกำลังมาก จักรวาฬชื่อว่าไกล ลมกับม้าสินธพชื่อว่าเร็วเกิน ท้าวสักกเทวราชชื่อว่าประเสริฐ ภูเขาหินชื่อว่าเป็นสาร รสปลาและเนื้อกับข้าวสุกเป็นรสอร่อย ข้าพเจ้าตอบอย่างนี้
พระสุรัพภโพธิสัตว์ เมื่อจะวิสัชนาข้อปัญหาซึ่งกาแก้นั้นให้ถูกต้องเสียใหม่ จึงตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำของเราแล้วจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ชาติปิ ทุกขา ชราปิ ทุกฺขา พยาธิปิ ทุกฺขา มรณมฺปิ ทุกฺขํ
ปิเยหิ วิปฺปโยโคปิ ทุกฺโข อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข
ความว่า ความเกิดและความแก่แห่งปัญจขันธ์เป็นทุกข์ ความเจ็บป่วยและความดับแตกแห่งปัญจขันธ์ก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากพัสดุสังขารอันเป็นที่รักใคร่ก็เป็นทุกข์ ความอยู่ร่วมด้วยสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักชอบใจก็เป็นทุกข์ ความประสงค์สิ่งใดไม่ได้สมประสงค์ก็เป็นทุกข์ ความทุกข์โดยย่อก็รวมลงในขันธ์ห้านี้เอง ความทุกข์แปดอย่างนี้ชื่อว่าเป็นทุกข์อย่างยิ่ง
อนึ่งความทุกข์ในอบายสี่ก็ชื่อว่าเป็นทุกข์อย่างยิ่ง ความทุกข์ในอบายสี่นั้นคือ ๑ ความทุกข์ในเปตวิสัย จริงอยู่เปตสัตว์ทั้งหลายบางพวกไม่ได้กินอาหารสิ้นกาลพุทธันดรหนึ่งบ้าง สองพุทธันดรบ้าง บางทีมีอาวุธตกลงมาแต่อากาศประหารแทงกายของเปตสัตว์บางพวกก็มี เปตสัตว์ย่อมเสวยทุกข์มากต่าง ๆ อย่างนี้ ๒ ความทุกข์พวกอสุรกายก็มีต่าง ๆ กัน พวกอสุรกายย่อมไม่ได้กินอาหารอันสะอาดเลย อสุรกายบางพวกได้กินครรภมลทินอันโสโครกบ้าง บางพวกได้ถินน้ำมูตรและก้อนคูถบ้าง บางพวกมีกายซูบผอมมีมังสะและโลหิตน้อย ทนทุกขเวทนาสาหัสอย่างนี้ ๓ ความทุกข์ในนรก สัตว์เกิดในนรกย่อมเสวยทุกข์ใหญ่เปลวไฟเกิดขึ้นในท้องในปากดื่มกินซึ่งน้ำทองแดงและเคี้ยวก้อนเหล็กแดงกินเป็นอาหาร เสวยทุกขเวทนาต่างๆ มีอย่างนี้เป็นต้น ๔ ความทุกข์แห่งสัตว์เดรัจฉานก็มีหลายประการ สัตว์เดรัจฉานจะได้กินได้นอนและเดินไปก็แสนลำบาก และจะได้อาหารแต่พอเต็มท้องวันหนึ่งก็ทั้งยาก ไหนจะต้องถูกเพื่อนกันที่มีกำลังมากข่มเหงชิงกินเสียบ้าง บางทีก็ถูกเขาทิ่มแทงตีฟันและฆ่ากินเป็นอาหารก็มากมาย ทุกข์ทั้งหลายเหล่านี้เป็นต้น จัดเป็นทุกข์/*267อย่างยิ่งด้วยประการฉะนี้ ดูกรท่านทั้งหลาย กองทุกข์ในอบายสี่นี้ชื่อว่าเป็นทุกข์เหลือเกินกว่าทุกข์ในโลกนี้ สัตว์ทั้งหลายมีปูทองเป็นอาทิก็ทำสาธุการ สรรพเทวดาก็ให้สาธุการเป็นโกลาหล
ปูทองจึงถามปัญหาที่ ๒ ว่าอะไรชื่อว่าสุขอย่างยี่ง พระสุรัพภโพธิสัตว์ เมื่อจะวิสัชนาทุติยปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
สุโข วิเวโก ตุฏสฺส
สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต
สุขํ อพฺยาปชฺชํ โลเก
ปาณภูเตสุ สฺโม
สุขา วิราคตา โลเก
กามานํ สมติกฺกโม
อสฺมิมานสฺส วินโย
เอตํ เว ปรมํ สุขํ
ความว่า วิเวกธรรมคือพระนิพพาน นำมาซึ่งความสุขแก่อริยบุคคลผู้มีสัจธรรมอันตนสดับแล้ว และยินดีพิจารณาอยู่ซึ่งปฏิเวธธรรม ความที่ไม่มีพยาบาทและความสำรวมไตรทวาร มิได้เบียดเบียนสัตว์มีชีวิต ย่อมนำความสุขมาให้แก่สัตว์โลก ความปราศจากราคะกำหนัดรักใคร่ในขันธาทิโลกนำความสุขมาให้ ความก้าวล่วงคือละเสียได้ซึ่งกามทั้งหลาย นำความสุขมาให้ พระอริยมรรคทำอัสมิมานะวินาศไปนำความสุขมาให้ คุณชาติมีวิเวกเป็นต้นนี้ชื่อว่าเป็นบรมสุขเที่ยงแท้ ข้อนี้แหละเรียกว่าสุขยิ่ง
ปูทองเมื่อยังสาธุการให้เป็นไปแล้วถามปัญหาที่ ๓ ว่า ความอยากอะไรชื่อว่าความอยากยิ่ง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาตติยปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
โย จ พาโล อสปฺปุริโส
ปาปกมฺมํ ปิปาสติ
กามคุณํ ปฏิเสวติ
อติตฺตํ น คจฺฉติ
กามาลยํ อาลยติ
กามรตฺตึ รฺชติ
โส จ อิโต จุโต เจว
อปาเยสุ นิพฺพตฺติ
สํสาเรปิ ปปฺเจติ
อิทมฺปิปาสตรํ นาม
โย จ สปฺปุริโส โหติ
ปญฺจวิเธ เวราตีโต
นากุสลํ กโรติ โส
ปญฺจอฏฺสีลสมาทาโน
/*268ปุฺาภิวฑฺฒนากาโร
ปุฺาภิปิปาสิโต โส
สพฺพากุสลวิรโต
อิโต จุโต โส สคฺเค จ
มานุเส จ สมฺปตฺยํ
อนุภวนฺติ สพฺพทา
ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ
อิทมฺปิปาสตรํ นาม
ความว่า ผู้ใดเป็นพาลหาใช่สัปบุรุษไม่ อยากแต่จะทำบาปกรรมและเสพกามคุณ ย่อมไม่อิ่มไม่เบื่อเลย ผู้นั้นครั้นจุติจากอัตตภาพนี้แล้ว ย่อมไปเกิดในอบายภูมิ ทำตนให้เนิ่นช้าอยู่ในสังสารวัฏ ข้อนี้แหละจัดชื่อว่าความอยากยิ่งเกิน ก็ผู้ใดเป็นสัปบุรุษงดเว้นเบญจวิธเวรเสียได้ ผู้นั้นไม่ทำอกุศล สมาทานศีลห้าศีลแปดมั่น มีแต่ทำบุญให้เจริญยิ่ง ๆ และอยากดื่มกินซึ่งการบุญร่ำไป และกดเว้นไกลจากสรรพอกุศล ผู้นั้นเมื่อทำลายขันธ์แต่โลกนี้แล้ว ก็จะได้ไปเกิดในโลกสวรรค์ ครั้นจุติจากสวรรค์แล้วจะเกิดในมนุษย์โลกเสวยสุขสมบัติทุกทิวาราตรี เพราะเหตุดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ความอยากทำบุญกุศลข้อนี้ชื่อว่าความอยากยิ่ง
สรรพเทพดาทั้งหลายฟังธรรมบรรยายนั้นแล้วก็โสมนัส โปรยทิพย์รัตนบุปผา และทำสาธุการอนุโมทนา ปูทองก็ให้ซ้องสาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๔ ว่า อะไรชื่อว่าสีงามยิ่งกว่าสีทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาจตุตถปัญหา ตรัสพระคาถานี้
ทิวา ตปฺปติ อาทิจฺโจ
จนฺทิมาภาติ รตฺติยํ
เต อุโภ อิธ อาภาติ
โน จ เทวาโลเก โชติ
พุทฺโธ ธมฺโม นิจฺจเมว
สพฺพทิวรตฺตีสุ จ
อิธ เทเวสุ พฺรหฺเมสุ
อาภาติ สพฺพทิสาสุ
พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ นิจฺจํ
ชนสฺส ภยํ นิวาเรติ
สํสารทุกฺขํ ยาเปติ
อิทมฺปิ อาภาติ นาม
อปิ อิมสฺมึ กาเย จ
ปุฺา ยสฺส ชายเรปิ
โสปิ คุณาคุเณ ปสฺเส
อคุเณ ปหายนฺโต ว
คุเณ วฑฺฒยนฺโต โหติ
ติลกฺขเณ โอภาเสนฺโต
วณุณวนฺตานํ ปวโร
ปรมวณฺณวา โหติ
อิทมฺปิ สุวณฺณกกฺกฏ
อติวณฺณวนฺโต นาม
/*269ความว่า พระอาทิตย์ย่อมสว่างในเวลากลางวัน พระจันทร์ย่อมสว่างในราตรี พระอาทิตย์พระจันทร์ทั้งสองนั้น ย่อมส่องแสงสว่างแต่ในโลกนี้ หาส่องสว่างในเทวโลกได้ไม่ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ย่อมสว่างรุ่งเรืองทั่วไปในสรรพทิวาราตรีอยู่เป็นนิจ และย่อมสว่างทั่วไปในโลกนี้กับทั้งเทวโลกและพรหมโลกตลอดสรรพทิศา พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ย่อมห้ามเสียได้ซึ่งภัยอันจะเกิดแก่นรชนอยู่เนืองนิจ และยังสังสารทุกข์ให้สิ้นไป คุณชาติแม้ข้อนี้ชื่อว่าย่อมสว่างยิ่ง
อนึ่งปัญญาย่อมเกิดแก่ผู้ใดในสัตตนิกายนี้ ผู้นั้นย่อมเห็นซึ่งคุณและโทษใช่คุณ ย่อมละเสียได้ซึ่งโทษใช่คุณ ยังคุณความดีให้เจริญยิ่งขึ้นไป เมื่อผู้นั้นทำไตรลักษณ์ให้ใสสว่างอยู่เป็นผู้ประเสริฐกว่าคนผู้มีสีกายอันงาม ดูกรปูทอง คุณสมบัติแม้ข้อนี้ชื่อว่ามีสีงามเกินกว่าสีทั้งปวงด้วยอย่างนี้
สรรพเทพดาทั้งหลายยังสาธุการให้เป็นไป และโปรยปรายทิพย์รัตนบุปผาให้ตกลง ปูทองให้ซ้องสาธุการแล้วจึงถามปัญหาที่ ๕ ว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ สภาพอะไรชื่อว่าสีชั่วเลวทรามกว่าสีทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญจมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
ทุสีลา จ เย ลามกา
สพฺพบปาเปภิรมนฺติ
ปาปํ กโรนฺตา โมทนฺติ
ปุฺานิ ชิคุจฺฉนฺติ วิย
อิเม มลา จ กิเลสา
สติยา มลา จ โมหา
ขนฺติยา จ โทสา มลา
ทานสฺส มจฺฉริยานิ
สีลสฺส อหิริโนตฺตปฺปํ
กุสลสฺส อกุสลํ
อิธ มลํ โหติ สทา
อิทมฺปิ ทุวณฺณํ นาม
ความว่า นรชนเหล่าใดใจบาปลามกทุศีล ยินดีในการบาปทั้งปวง นรชนเหล่านั้นทำบาปกรรมอยู่ย่อมรื่นเริงบันเทิงใจ ประหนึ่งว่าจะเกลียดต่อการบุญกุศล (เพราะกิเลสเครื่องเศร้าหมองใจ) ก็กิเลสเหล่านี้เป็นดุจสนิมเหล็กคือ โมหะความหลงเป็นฝ้าสนิมของสติ โทสะความประทุษร้ายเป็นฝ้าสนิมของขันติ ความตระหนี่เป็นฝ้าสนิมของการให้ทาน ความไม่ละอายและความไม่สะดุ้งใจเป็นฝ้าสนิมของศีล อกุศลเป็นฝ้าสนิมของกุศลทุกเมื่อ กิเลสารทิชาติแม้นี้ชื่อว่าสีไม่งามเลวทรามกว่าสีทั้งปวง ด้วยอาการอย่างนี้
/*270สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลายฟังพระโพธิสัตว์แก้ปัญหานั้นแล้ว จึงโปรยปรายทิพย์รัตนบุปผาให้ตกลงมาเกลื่อนกลาดยังเสียงสาธุการให้เป็นไป ฝ่ายปูทองก็ให้เสียงสาธุการแล้วจึงถามปัญหาที่ ๖ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ อะไรชื่อว่าเป็นของใหญ่กว่าของใหญ่ทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาฉัฏฐมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
สพฺเพสํ สตฺตานํ มโน
โส อติมหนฺโต นาม
อิธ สเทวเก จ โลเก
สพฺพมหนฺตานํ ธมฺมานํ
พาลานํ หิ มโน โลเก
โลภราควเสน จ
ปาปเก ปติฏิโต โหติ
อิติ มโน อติมหนฺโต
เจ วลิชาติ โลโภ จ
เอกจกฺกวาฬคพฺเภ
อติวิย สมฺพาเธ
วิปฺผาริย ปริปูเรติ
วฑฺฒนฺโต จ โลภวลิ
อเนกสาขา มหาปุปฺผิ
อเนกผลา มหาขนฺธา
อเนกวณฺณา มหามูลา
สพฺเพสํ วลีนํ โลเก
อติมหา โลภวลิ
อติมหนฺโต นาม โส เก
เอวํ กกฺกฏ วิชานาหิ
ความว่า ใจของสรรพสัตว์ทั้งหลายนั่นแหละชื่อว่าใหญ่เกินกว่าธรรมบรรดาที่ใหญ่ทั้งปวง ในโลกนี้กับเทวโลกด้วย จริงใจของคนพาลตั้งอยู่แล้วในการบาปด้วยความสามารถแห่งความยินดีในโลก เพราะเหตุนี้ ใจของสรรพสัตว์จัดได้ชื่อว่าใหญ่เกิน ถ้าหากว่าโลภเป็นดังเถาวัลย์ก็เถาวัลย์คือโลภเมื่องอกงามเจริญขึ้น ก็จะแตกกิ่งน้อยใหญ่ผลิดอกออกผลลำต้นจะโตใหญ่และมีรากมาก มีพรรณมิใช่น้อย เพราะเหตุนี้ เถาวัลย์คือมหาโลภนั้นชื่อว่าใหญ่ยิ่งกว่าบรรดาเถาวัลย์ทั้งปวงในโลกนี้ ดูกรปู ท่านจงรู้อย่างนี้
ดูกรปู โลภธรรมนี้เปรียบดังไม้ตนหนึ่ง มีอภิชฌาเป็นยอดธรรมสีกองมีสัญญาเป็นอาทิเป็นสาขายื่นไปในสี่ทิศ มีโมหะความหลงเป็นรากใหญ่ มีเวรห้ามีปาณาติบาตเป็นอาทิเป็นดอกไม้ มีวิบากทุกข์เป็นผลไม้อันเกิดแต่อกุศลใหญ่ ดูกรปู แม่น้ำน้อยนับตั้งร้อยพันและหมื่นแสน มีกระแสน้ำไหลไปสู่มหาสมุทรทั้งสิ้น ถึงฝนตกลงมาสักเท่าใดมหาสมุทรนั้นก็หาเต็มด้วยน้ำไม่ ข้อนี้ก็ฉันนั้นเพราะเหตุว่า อติโลภราคะเป็นสภาพกว้างใหญ่และ/*271ลึกล้ำเหลือยิ่งนักหนา เพราะว่าราคะย่อมไม่ถึงซึ่งความอิ่มความจืดจางได้ ถ้าหากว่าได้อย่างหนึ่ง ก็อยากจะได้สองและสามสี่ต่อไปไม่มีที่สุด เพราะฉะนั้นจึงว่าราคะเป็นสภาพธรรมใหญ่ยิ่งเกิน ด้วยประการฉะนี้
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลายพากันทำเสียงสาธุการ และโปรยทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ส่วนปูทองให้สาธุการแล้วจึงถามปัญหาที่ ๗ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ก็อะไรเป็นสภาพที่สูงเกิน พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาสัตตมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
อปาเยหิ อยํ โลโก
อิธโลถา เทวโลโก
เทวโลเกหิ มาโร จ
มารโลกา พฺรหฺมโลโก
ยถากฺกมฺมํ อุจุตฺตโก
กามาวจเรหิ อุจฺโจ
รูปาวจโร ตมฺหา จ
อรูปาวจรโลโก
น นิพฺพาเนน สเมติ
นิพฺพานมคฺโค อคฺคุจฺโจ
โย นิพฺพานํ คนฺตุกาโม
อฏฺงฺคิเกน มคฺเคน
ปฏิปนฺโน คจฺฉตุ
โส หิ นิพฺพานสฺส มคฺโค
อฏฺจสุ ทิสาสุ ิโต
อฏฺงฺคิโก มคฺโค โหติ
ความว่า มนุษย์โลกนี้สูงกว่าอบายโลก เทวโลกสูงกว่ามนุษยโลกนี้ มารโลกสูงกว่าเทวโลก พรหมโลกสูงกว่ามารโลก รูปาวจรโลกสูงกว่ากามาวจร อรูปาวจรสูงกว่ารูปาวจร สูงกว่ากันตามลำดับชั้น แต่ถึงกระนั้นจะสูงเสมอพระนิพพานหามิได้ ทางพระนิพพานสูงที่สุด ผู้ใดใคร่จะไปพระนิพพาน ผู้นั้นจงดำเนินไต่ไปตามอัฏฐังคิกมรรค จริงอยู่พระอัฏฐังคิกมรรคนั้นเป็นทางของพระนิพพาน มรรคมีองค์อวัยวะแปดตั้งอยู่ในทิศทั้งแปด เหตุนี้นิพพานมรรคชื่อว่าสูงเกินยิ่งนัก
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลายสดับปัญหาพยากรณ์นั้นแล้ว พากันให้สาธุการและโปรยนานารัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็ยิ่งโสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๘ ต่อไปว่า ความร้อนอะไรชื่อว่าร้อน พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาอัฏฐมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
/*272ปกติอคฺคิโต อุณฺโห
นิริยคฺคิสนฺตาโป จ
ตโต อนฺโตอคฺคิสนฺตาโป
โส จ อติอุณฺโห นาม
กตโม จ อนฺโตอคฺคิ
ราคโทสโมหวเสหิ
ติวิธคฺคิ อนฺโตโชติ
ฌาปยนฺโต จิตฺตํ กมฺเปติ
โทสคฺคิ ทุมนสฺสสฺส
อุปฺปนฺนํ วิวาทาเปติ
กมฺปยนฺโต ทุมโน จ
ปาณาติปาตาทินฺนาทานํ
ผรุสํ เปสุฺํ กาโร
โทสคฺคินวเสน จ
วิหึสา จ พฺยาปาทฺจ
กุกฺกุจฺจฺจ อุปาทิยติ
ราคโมหคฺคิวเสน
กาเมสุ มิจฺฉาจารฺจ
อทินฺนาทานสุราปานํ
ปาณาติปาตํ อการยิ
มุสาวาทํ ผรุสฺจ
วจีทุจฺจริตํ วาทิ
โลภาภิชฺณามจฺฉริยํ
มโนกมฺมํ วิจินฺตยิ
ความว่า ความแผดเผาแห่งไฟในนรกร้อนกว่าไฟปรกติ ความร้อนภายในร้อนกว่าไฟในนรก ก็ความร้อนไฟภายในนั่นแหละ ชื่อว่าร้อนกว่าความร้อนทั้งปวง ก็ไฟภายในนั้นคือสิ่งอันใด ไฟสามกองด้วยสามารถแห่งราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าโพลงอยู่ภายใน ย่อมเผาจนจิตของสัตว์ให้หวั่นไหว ไฟคือโทสะยังโทมนัสให้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมทำให้วิวาทซึ่งกันและกัน บุคคลเมื่อมีใจชั่วกำเริบอยู่มักทำปาณาติบาตอทินนาทานและกล่าวผรุสวาจาและเปสุญวาท และทำวิหิงสาพยาบาทกุกกุจจะให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจไฟคือ โทสะบุคคลได้ทำการฆ่าสัตว์ลักทรัพย์ประพฤติผิดในกามและกล่าววจีทุจริต คือ มุสาวาทผรุสวาท และตรึกคิดมโนกรรม คือ โลภอภิชฌามัจฉริยก็ด้วยอำนาจไฟ คือ ราคะ โทสะ โมหะ เหตุนี้ไฟภายในคือ ราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าร้อนเกินกว่าไฟอื่น
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็ยิ่งโสมนัสทำสาธุการ จึงถามปัญหาที่ ๙ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ความเย็นอะไรชื่อว่าเย็นเกินกว่าความเย็นทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนานวมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
/*273อิธตฺถิ ยงฺกฺจิ โลเก
จาตุทกาทิอุตุชฺชํ
เนว พุทฺธภาสิตาหิ
ธมฺมสีตาหิ สเมติ
(ยถาห) มาตาเปติภรํ ชนตุํ
กุเล เชฏฺาปจายินํ
สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ
เปสุเณยฺยปหายินํ
มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ
สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ
อติสีตํ นาม ชาตํ
ชนสฺส สิเนหตา จ
อมิตฺตสฺส อภาวตา
ภยูปทฺทวา น โหนฺติ
นิรทุกฺขา เขมา เจว
ความว่า ความเย็นเกิดแต่ฤดูมีลมและน้ำเป็นอาทิอันใดอันหนึ่งซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ ที่จะเย็นเสมอด้วยความเย็นคือธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วหาบมิได้ เพราะเหตุดังนั้นพระธรรมสังคาหกาจารย์จึงกล่าวความข้อนี้ไว้ว่า เทพดาทั้งหลายย่อมสรรเสริญนรชนผู้บำรุงเลี้ยงมารดาบิดาผู้เคารพผู้ใหญ่ในตระกูล กล่าววาจาอ่อนหวานเสมอดังสหายผู้ละเสียซึ่งวาจาส่อเสียด ผู้ปราศจากความตระหนี่ มีวาจาสัจจริง มีปรกติบรรเทาเสียซึ่งความโกรธ ชื่อว่าเย็นเกินนั่นเทียว เพราะเหตุนำความรักของมหาชนมาให้ด้วย เพราะจะให้ไม่มีพวกอมิตรที่จะคิดทำร้ายด้วย ทั้งภัยตุปัทวะก็จะไม่มี ผู้นั้นจะนิราศปราศจากทุกข์อยู่เย็นเป็นเกษมสุขทุกเมื่อทีเดียว
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาและปูทองให้เสียงสาธุการทำความชมเชยแล้ว ปูทองจึงถามปัญหาที่ ๑๐ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ความละเอียดสิ่งไรชื่อว่าละเอียดกว่าความละเอียดทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์ เมื่อจะวิสัชนาทสมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
อุทกวาตาตปานํ วา
สุขุโม ตโต วสฺสานํ
ตโต สีทนฺตรสมุทฺเท
อุทกานํ สุขุโม จ
ตโต พุทฺธภาสิโต จ
ธมฺโม อติสุขุโม จ
อติคมฺภีโร ฆโต จ
ทุรทสฺโส ทุรสุโณ
ทุรานุโพโธ นิปุณฺโณ
อตกฺกาวจโร โหติ
/*274ปณฺฑิตเวทนิโย จ
พาเลหิ ทุรากฺขฺยาโต จ
ปณฺฑิเตเหว สฺวากฺขฺยาโต
อติสุนฺทโร นาม โส
อิติ อติสุขุโม ว
พาลา หิ เนว ชาเนยฺยํ
เย จ ปุฺานิ สฺจิตา
ทานสีลาทิปูริตา
สตกปฺปสหสฺสา จ
เต ตํํ ธมมํ ชานิสฺสนฺติ
โน เจ าตุํว สกฺโกติ
ตสฺมา ทุปฺา ทณฺฑกา
ทุรากฺขฺยาตา ทุรานุโพธา
ปณฺฑิเตหิ สุวิทิตา
ความว่า ความละเอียดของน้ำลมและแดดย่อมมีอยู่ ก็ความละเอียดของน้ำฝนละเอียดกว่าน้ำทั้งปวงนั้น ความละเอียดของน้ำในสีทันดรสมุทรละเอียดกว่าน้ำฝน ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้แล้วชื่อว่าละเอียดกว่าน้ำในสีทันดรสมุทร พุทธภาสิตธรรมนั้นเป็นประดุจดังห้วงน้ำอันลึกเกิน ยากที่สัตว์จะได้เห็น ยากที่สัตว์จะได้ฟัง เป็นธรรมละเอียดโดยไม่เหลือ สัตว์ตรัสรู้ยากและเป็นธรรมไม่เป็นที่เทียวลงสู่ความตรึกเป็นธรรมอันลึกนักปราชญ์รู้ได้แจ้งชัด คนพาลกล่าวได้ยากนักปราชญ์กล่าวได้ดี พุทธภาสิตธรรมนั้นชื่อว่าดีเกิน ชื่อว่าสุขุมเกิน คนพาลไม่พึงรู้ได้โดยแท้แล
ก็ชนเหล่าใดได้ส่ำสมการบุญมีทานและศีลเป็นอาทิให้บริบูรณ์แล้วสิ้นแสนกัลป ชนเหล่านั้นจึงจักรู้ซึ่งธรรมนั้นได้ดี ก็ถ้าหากว่าผู้ใดไม่สามารถส่ำสมการบุญมีทานศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์สิ้นแสนกัลปได้ ผู้นั้นก็ไม่อาจจะรู้ซึ่งธรรมนั้นให้ตลอดไป เหตุนั้นคนผู้ทรามปัญญาโง่เขลายากจะว่ากล่าว ยากจะตรัสรู้ธรรมนั้นได้ ฝ่ายบัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้แจ้งชัดซึ่งธรรมนั้นได้ดี
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ได้ฟังปัญหาพยากรณ์นั้นแล้ว จึงให้สาธุการและโปรยทิพย์รัตนบุปผาโถมนาการพระโพธิสัตว์ ปูทองก็ให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๑ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ความมืดสิ่งใดจะมืดกว่าความมืดทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาเอกาทสมปัญหา จึงตรัสพระคาถาว่า
/*275กาฬปกฺเข จ รตฺติยํ
รหิตจนฺทิมา รวิ
ตโม โหติ เนว อตฺถิ
ตโต โลกนฺตนิริเย
อติตโม นาม โหติ
อวิชฺชา จ อติตโม
โมหนฺธโก อติตโม
ตโย อติตโม นาม
โย หิ พาโล อปฺปฺโ จ
อวิชฺชาย ปริโยนทฺโธ
ปาณาติปาตํ กกฺขลํ
อทินฺนาทานฺจ เวรํ
กาเมสุ มิจฺฉาจารฺจ
กายทุจฺจริตํ กโรติ
วจีกมฺมํ กโรติ โส
มุสาวาทํ เปสุฺฺจ
ผรุสวาจํ ภณติ
สุราเมรยํ ปิวติ
กายวจีจิตฺตกมฺมํ
ติวิธํ ทุจฺจริตมุปิ
าณจกฺขุรหิตตฺตา
โย หิ อวิชฺชาย นทฺโธ
มหาโมหตโมนทฺโธ
มาตุฆาฏาทิอนนฺตํ
ทุสกนฺตํ กโรติ โส
อิโต จุโต โลกนฺตมฺหิ
นิริเย นิพฺพตฺติ โส
ตสฺมา อติตโม นาม
ความว่า พระจันทร์ปราศจากแสงในราตรีข้างแรมก็มีความมืด พระอาทิตย์บางคราวก็มีความมืด พระจันทร์พระอาทิตย์จะได้ชื่อว่ามืดแท้หามิได้ ความมืดในโลกันตนรก ๑ ความมืดคืออวิชชา ๑ ความมืดคือโมหะ ๑ ความมืดสามอย่างนี้ ชื่อว่ามืดเกินความความมืดแห่งพระจันทร์พระอาทิตย์ เพราะว่าผู้ใดเป็นพาลหาปัญญามิได้ อวิชชาเข้ารึงรัดไว้แล้วผู้นั้นย่อมทำกายทุจริตคือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร กล่าวมุสาวาท เปสุญวาท ผรุสวาท ดื่มสุราและเมรัย ทำทุจริตสามอย่างด้วยกายวาจาใจแท้จริง ผู้ใดอันอวิชชาและความมืดคือโมหะใหญ่รุมรัดแล้ว ย่อมทำอนันตริยกรรมมีฆ่ามารดาเป็นอาทิ มีทูสกรรมเป็นที่สุด เพราะตนปราศจากญาณจักษุ ผู้นั้นครั้นจุติแล้วก็ย่อมไปเกิดในโลกันตนรก เพราะฉะนั้นความมืดสามอย่างมีความมืดในโลกันตนรกเป็นต้น ชื่อว่ามืดเกินกว่ามืดทั้งปวง
/*276สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการจึงถามปัญหาที่ ๑๒ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ความสว่างอย่างไรชื่อว่าสว่างเกินกว่าความสว่างทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาทวาทสมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
จนฺทิมสุริยาหิ จ
ปฺวา อติชลติ
เย จ อมจฺจา วา เสฏฺี
พฺราหมณปุโรหิตา วา
สุททา เวสี เคหปตี
ติปิฏกํ อคฺคณฺหิตฺวา
พหุสุตา นาม อิธ
ปรโลเก ปชลนฺติ
เย จ สมาทานสีลา
จตุปฏิสมฺภิทธรา
ปุจฺฉาวิสชฺชนกุสลา
ธมฺมวาทิสุนฺทรวาจา
เต จ ปชลนฺติ โลเก
เทวมนุสฺเสหิ ปูชิตา
โชติปรายโน โหติ
อติโชติปรายนา นาม
ความว่า ผู้มีปัญญาย่อมสว่างรุ่งเรืองกว่าแสงสว่างพระจันทร์และพระอาทิตย์ ก็ชนเหล่าใดคืออำมาตย์และเศรษฐีก็ดี คือพราหมณ์และปุโรหิตก็ดี คือพ่อครัวพ่อค้าคหบดีก็ดี ได้เล่าเรียนพระไตรปิฎกจำทรงขึ้นใจ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นพหุสูต ย่อมสว่างรุ่งเรืองในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ก็ชนเหล่าใดสมาทานศีลมั่น ทรงไว้ได้ซึ่งปฏิสัมภิทาสี แสดงธรรมอันไพเราะจับใจชนเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองในโลกนี้เทวดาและมนุษย์บูชานับถือมาก เป็นผู้รุ่งเรืองต่อไปในภพหน้า ชื่อว่า อติโชติปรายนา
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการแล้วจึงถามปัญหาที่ ๑๓ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ กลิ่นหอมอะไรชื่อว่าหอมกว่ากลิ่นทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาเตรสมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
อิธ ทส สุคนฺธา จ
กาฬานุสาริยา มูลํ
ตคฺครจนฺหาทิสารํ
สาริทา1ทิสารคนฺโธ
/*277ปวลกาทิตจคนฺโธ
มรุ2กาทิยูสคนฺโธ
ตมาลาทิปตฺตคนฺโธ
นาคกุสุมาทิปุปฺผํ
จนฺทผลาทิผลคนฺโธ
โคสิต1จนฺทาทิรโส
กปิฏฺาทิป2ปฺปคนฺโธ
อิเม ทส สุคนฺธา นาม
อิธ โลเก จ ปากฏา
เทวโลเก จ ทิพฺพคนฺธา
วายนฺตา สุปากฏา จ
เนว อติสุคนฺธา จ
สารคนฺธาทิสุคนฺธา
เนว ปฏิวาตํ เอกํ
เทวพฺยามมตฺตํ วายนฺติ
ปฺจพฺยามมตฺตํ วาปิ
สตฺตอฏฺนวทสํ วา
อนุวาตํ วายนฺติ จ
ทิพฺพสุคนฺธา วายนฺติ
มนฺทารปาริฉตฺตปุปฺผาทิ
โยชนมฺปิ ปติวาตํ
อนุวาตํ วายนฺติ จ
ทสสหสฺสํ โยชนํ
อนุวาตฺจ วายนฺติ
ตถา อุปริ อากาสํ
เนว อุตฺตรึ วายนฺติ
สีลคนฺธา จ ปน
อปฺปริมานฺจ เขตฺตฺจ
อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ
อนุวาตํ วายนฺติ จ
อุทฺธมฺปิ ยาวภวคฺคา
อโธ ยาวโลกนฺตา ว
ติริยํ ยาวจกฺกวาฬา
อิติ อิเม สีลคนฺธา
อติ จ สุคนฺธา นาม
อติวิย สุปากฏา
ความว่า กลิ่นหอม ๑๐ อย่างนี้มีในโลกนี้ คือ รากแห่งกระลำภัก ๑ แก่นแห่งกฤษณาและไม้จันทน์เป็นต้น ๑ กลิ่นหอมแก่นไม้มีประยงค์เป็นต้น ๑ หอมเปลือกไม้มีปวลก3 เป็นต้น ๑ หอมเยื่อไม้4มุรุกเป็นต้น ๑ หอมใบไม้มีพิมเสนเป็นต้น ๑ หอมดอกไม้มีจำปาและคำเป็นต้น ๑ หอมผลไม้มีผลจันทร์เป็นต้น ๑ หอมรสมีจันทร์แดงหรือจันทร์เทศเป็นต้น ๑ หอมปุ่มไม้มีมะขวิดเป็นต้น ๑ กลิ่นไม้ ๑๐ อย่างเหล่านี้ชื่อว่าหอมดีมีปรากฏในโลกนี้ กลิ่นหอมของทิพย์ก็มีปรากฏอยู่ในเทวโลก/*278ส่วนหนึ่ง กลิ่นหอมในมนุษย์โลกและเทวโลกนั้น ๆ จะได้ชื่อว่าหอมเกินทีเดียวยังไม่ได้ กลิ่นหอมมีหอมแก่นไม้เป็นอาทิ จะได้หอมหวนลมขึ้นไปเพียง ๑ วา ๒ วา และ ๕ วา ก็หาไม่ จะหอมไปได้ก็แต่ตามลมอย่างไกลที่สุดแต่ ๑ วา ถึง ๑๐ วาเท่านั้น
ส่วนทิพย์สุคนธา มีดอกมณฑาและปาริกฉัตรเป็นอาทินั้นเล่า จะหอมทวนลมไปได้ก็แต่เพียง ๑ โยชน์เท่านั้น ทิพย์สุคนธ์นั้นย่อมหอมตามถมไปไกลถึงหมื่นโยชน์ แต่ถึงกระนั้นก็ยังหาหอมฟุ้งขึ้นเบื้องบนอากาศได้ไม่ ก็แหละฝ่ายกลิ่นศีลนั้นย่อมหอมฟุ้งไปได้ไม่มีที่กำหนด หอมทั่วไปหมดทั้งตามลมและทวนลม หอมไปในเบื้องบนเบื้องล่างและด้านขวาง หอมไปในเบื้องบน ตลอดถึงภวัคคพรหม หอมไปในเบื้องล่างตลอดถึงโลกันต์ หอมไปในด้านขวางตลอดถึงขอบจักรวาฬ กลิ่นศีลนี้ชื่อว่าหอมเกิน ชื่อว่าหอมสนิทดียิ่งนักหนา ชื่อว่าหอมกว่ากลิ่นหอมทั้งปวง
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการแล้วจึงถามปัญหาที่ ๑๔ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ กลิ่นเหม็นอะไรจะเหม็นกว่ากลิ่นเหม็นทั้งปวง พระศุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาจุททสมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
ทุคฺคนฺธา จ อกฺสลา
สพฺพทิสาสุ วายนฺติ
ปูติปูติ คูถคนฺโธ
อนุวาตํปิ วายติ
เนว ปฏิวาตํ ติวิธํ
กายวาจาจิตฺตวเสน
ทุจฺจริตํ นาม โหติ
เต จ อติทุคฺคนฺธา นาม
จูทสอกุสลจิตฺตํ
โมหาหิริกาโนตฺตปฺปํ
โลภุทฺหจฺจํ ทิฏฺิมาโน
โทสาอิสฺสามจฺฉริยํ
กุกฺกุจฺจฺจ ถีนมิทฺทํ
วิจิกิจฺฉาติ จูทส
อิเม ทุจฺจริตจิตฺตา
ทุคนฺธชาติกา นาม
กายทุจฺจริตํ นาม
มิจฺฉากมฺมนฺตาชีวฺจ
ปาณฆาฏโจรกมฺมํ
ปรทารํ ทุคนฺธํ นาม
/*279ความว่า อกุศลทั้งหลายชื่อว่ากลิ่นเหม็น ย่อมฟุ้งไปในทิศทั้งปวง ก็กลิ่นของเน่าของบูดและคูถ ย่อมเหม็นฟุ้งไปตามลมหาฟุ้งทวนลมไปไม่ได้ อกุศลสามอย่างชื่อว่าทุจริตด้วยสามารถแห่งกายวาจาใจ อกุศลโทษทุจริตเหล่านั้น ชื่อว่ากลิ่นเหม็นเกินกว่ากลิ่นเหม็นทั้งปวง
อนึ่ง อกุศลจิต ๑๔ ดวงคือ โมหะความหลง ๑ อหิริกะความไม่ละอาย ๑ อโนตตัปปะความไม่สะดุ้งกลัว ๑ โลภะความโลภอยากได้ ๑ อุททัจจะความฟุ้งสร้านใจ ๑ ทิฏฐิความเห็นผิดแผก ๑ มานะความถือตัวตน ๑ โทสะความประทุษฐร้าย ๑ อิสสาความริษยา ๑ มัจฉริยะความตระหนี่ ๑ กุกกุจจะความรำคาญใจ ๑ ถีนะความหาวนอน ๑ มิทธะความหลับ ๑ วิจิกิจฉาความสงสัยใจ ๑ ทุจริตจิต ๑๔ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่ากลิ่นเหม็นร้ายกาจแล ชื่อว่ากายทุจริตเป็นต้นคือ กอบการงานผิดและเลี้ยงชีพผิดทาง หรือฆ่าสัตว์ลักทรัพย์ทำปรทารกรรมเป็นต้น กายทุจริตเป็นอาทินั้น ชื่อว่ากลิ่นเหม็นกว่ากลิ่นเหม็นทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยนาๆ รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๕ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ สิ่งไรชื่อว่าเป็นกำลังยิ่งกว่ากำลังทั้งปวง พระศุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญจทสมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
โลเก เตสํ พาลานฺจ
อติพลา นาม มจฺจุ
ยสฺส หิ รฺโ โยธา พหู
หตฺถานิกา กมมฺกรา
อเนกา ปตฺติกา เสนา
ถามพลปรกฺกมา
ยุชฺฌิตุกุสลา โหนฺติ
โส ชราย อนุพนฺโธ
พฺยาธินา อภิภูโตว
โส จ มจฺจุปรายโน
มจฺจุนาพฺภาหโต สตฺโต
นเตฺว ว วิรมสฺสํ มจฺเจ
ชรา พฺยาธิ มจฺจุ จ
ปาณิโน อภิมทฺทนฺติ
เย สหายมิตฺต พนฺธวา
มหาธโน เสฏฺิปิ วา
ยสสฺสิโน จ กิตฺติมา
ปัฺวนฺตา อปฺปปฺา
อปฺปโภคา ทลิทฺทา วา
มจฺจุโน พเลหิ นาเสนฺติ
/*280สพฺเพปิ ขตฺติยาโย จ
มหาสมฺมตอาทโย
มหาปุฺา มหายสา
มหาถามา มหาปรกฺกมา
พลวนฺตา สมฺปนฺนา จ
มจฺจุพเลน ปราเชนฺติ
จกฺกวตฺติราชาโน จ
พลวนฺโต ยสสฺสิโน
ชมฺพูทีเป เอกิสฺสโร
อากาเส จาณาปวตฺติ
สตฺตรตนสมฺปนฺโน
หตฺกสฺสรถาปตฺตีหิ
พหุพเลหิ ปวุตฺโต
สมุทฺทกุจฺฉิยํ คนฺตุํ
ปริวาเรหิ สทฺธึ จ
จกฺกรตนานุภาเวน
สคฺคมคฺคํ คนฺตุํ สกฺโกติ
อเนกาจฺฉริเยหิ จ
ปุฺเหิ สมฺปนฺโน
มจฺจุพลํ ปราเชติ
จตุโร จ ติทิโว จ
อิเม เทวา มหิทฺธิกา
มจฺจุพลํ ปราเชนฺติ
ตสฺส ชินิตุํ น สกฺกา
มหาเตโช วสวตฺตี
มหิทฺธิโก มหานุภาโว
กามาวจรสคฺเคสุ
อิสฺสโร จ สมตฺโถ โส
สกามิทฺธิยา ชิเนตุํ
มจฺจุพลสฺส ปราเชติ
อปิจ มหาพฺราหฺมาโน
สพฺพโลเกหิ ปูชิโต
เตหิ อคฺโคติ สมฺมโต
มจฺจุพลสฺส ปราเชติ
ตสฺมา เอวํ วทามิ
มจฺจุโน อติพลํ จ
ความว่า มัจจุคือความตายชื่อว่ามีกำลังยิ่งกว่ากำลังทั้งหลายนั้นในโลกนี้เพราะว่าพระราชาองค์ใด จะมีพลโยธาเสนาสี่เหล่าล้วนมีกำลังแกล้วกล้าฉลาดในการรบศึกมากมายสักเท่าใด ก็มีมากเสียเปล่า พระราชาองค์นั้นครั้นถูกชราพยาธิตามเบียดเบียนแล้ว ก็จะมีแต่มรณะเป็นเบื้องหน้า พลโยธาหาช่วยรบได้ไม่ มัจจุราชจะได้งดเว้นสัตว์คนใดไว้หามิได้ ชราพยาธิมรณะย่อมย่ำยีสัตว์ทั่วไป ผู้ใดพร้อมด้วยมิตรสหายวงศ์วานก็ดี หรือมั่งมีทรัพย์มากเป็นเศรษฐีและมียศชื่อเสียงปรากฏมีปัญญามากสักเท่าใด หรือผู้ไร้ทรัพย์ยากจนไม่ว่าคนชนิดไร ผู้ที่ต่างชาติและต่ำสูงศักดิ์เหล่านั้น ย่อมพินาศไปด้วยกำลังมัจจุราชทั้งสิ้น
/*281ถึงแม้บรมกษัตริย์มีพระเจ้ามหาสมมติวงศ์เป็นต้น ทรงบุญญาภินิหารศักดาเดชมาก และทรงพระกำลังกายกำลังพระปรีชามากสักเท่าใด ก็ย่อมพ่ายแพ้แก่กำลังมัจจุราชหมดความสามารถที่สู้รบกับมัจจุราชได้ อนึ่ง ถึงพระเจ้าจักรพรรดิราชเลิศด้วยพระเกียรติยศ เป็นอิสระยิ่งกว่าพระราชาทั้งหมดในชมพูทวีป สมบูรณ์ด้วยแก้วเจ็ดประการ สามารถจะเสด็จไปในท้องมหาสมุทร พร้อมด้วยพลนิกรมีกุญชรอัสดรและพลเดินเท้าเป็นต้นได้ไม่ขัดขวาง และสามารถอาจเสด็จย่างไปทางสวรรค์ได้ด้วยอานุภาพจักรแก้วเป็นที่น่าอัศจรรย์ ถึงจะมีบุญยิ่งอย่างนั้นก็ยังพ่ายแพ้แก่กำลังมัจจุราชไม่อาจราญรอต่อมฤตยูได้
อนึ่ง ท้าวจาตุมหาราชิกาและเทพดาในติทสาลัยก็ดี เทพดาเจ้าเหล่านี้ล้วนมีมเหศรศักดานุภาพใหญ่ แต่ถึงกระนั้นก็ยังแพ้กำลังมัจจุราชไม่อาจจะชนะมฤตยูได้เลย ท้าววสวดีมารผู้มีฤทธิ์มีเดชานุภาพมากล้นพ้นสามารถที่จะผจญเทพดาในกามาวจรสวรรค์ด้วยฤทธิ์ของตนได้ ถึงอย่างนั้นท้าววสวดีมารก็ยังต้องแพ้กำลังมัจจุราช อนึ่งท้าวมหาพรหมโลกทั้งหลายนับถือบูชา สมมติว่าประเสริฐเลิศกว่าเทวดาทั้งปวง ก็ยังต้องแพ้กำลังฤทธิ์เดชมัจจุราชไปได้ เพราะเหตุนี้ เราจึงกล่าวว่ากำลังมัจจุราชนี้แหละชื่อว่ามีกำลังยิ่งมากกว่า
สรรพเทพดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยนานารัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองยิ่งโสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๖ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ อะไรที่ชื่อว่าไกลกว่าทางไกลทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาโสฬสปัญหาจึงตรัสพระคาถานี้
มหานครํ นิพฺพานํ
ปณฺฑิเตหิ ปสฺสิตพฺพํ
อฺเหิ เนว ทสฺสนํ
ตํเยว อติทูรฺจ
เย นิพฺพานํ คมิตุกามา
เนว หตฺถิยาเนหิ จ
อสฺสรถสีวิกาหิ
ตํ ปาเลตุํ คมิสฺสนฺติ
เย ชนา คจฺฉนฺตาว
สตวสฺสจฺจเยน วา
สหสฺสทสสหสฺสํ
สตหสสหสฺสฺจ
เนว ปาปุณิตุํ สกฺโก
ตสฺมา อติทูรํ นาม
เย นิพฺพานํ ปตฺถยนฺตา
ทสปารมิโย ปูเรตฺวา
กปฺปสตสหสฺสฺจ
เอกจฺจา สตสหสฺสา
ธิการเอกอสํเขยฺยํ
เอกจฺจา สตสหสฺสา
/*282ธิกา เทฺวอสำเขยฺยฺจ
เอกจฺจา สตสหสฺสา
ธิกา จตุอสํเขยฺยํ
เอกจฺจา สตสหสฺสา
ธิกา อฏฺอสํเขยฺยํ
เอกจฺจา สตสหสฺสา
ธิกา โสฬสาสํเขยฺยํ
ทสปารมิโย ปูเรตฺวา
ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ
ตโต โอรํ น สกฺชิสฺสนฺติ
ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ
นิพฺพานํ อติทูรํ นาม
ความว่า พระนครใหญ่คือพระนิพพาน นักปราชญ์ทั้งหลายท่านสรรเสริญไว้ว่า คนอื่นนอกจากบัณฑิตแล้วไม่พึงเห็นได้ พระนิพพานนั้นสิ่งเดียวชื่อว่าไกลเกินกว่าทางไกลทั้งปวง ผู้ใดใคร่จะไปยังพระนิพพาน ผู้นั้นจะไปให้ถึงพระนิพพานนั้น ด้วยยานพาหนะคือช้างม้าและรถหรือคานหามก็หาถึงไม่ ชนเหล่าใดไปอยู่ด้วยพาหนะนานนับด้วยร้อยปีพันปีหมื่นปีแสนปี ชนเหล่านั้นก็ไม่อาจไปให้ถึงพระนิพพานได้ เพราะฉะนั้นพระนิพพานจึงชื่อว่าไกลเกิน ชนเหล่าใดปรารถนาจะไปให้ถึงพระนิพพาน ชนเหล่านั้นพึงบำเพ็ญบารมีสิบทัศให้เต็มก่อนจึงจะไปถึงพระนิพพานได้ ชนบางพวกท่านสร้างบารมีสิบทัศสิ้นอสงขัยหนึ่งยิ่งด้วยแสนกัลปบ้าง บางพวกท่านส่ำสมบารมีสิบทัศสิ้นสองอสงขัยยิ่งด้วยแสนกัลปบ้าง บางพวกท่านก่อสร้างบารมีสิบทัศสิ้นสี่อสงขัยยิ่งด้วยแสนกัลปบ้าง บางพวกท่านบำเพ็ญบารมีสิบทัศสิ้นแปดอสงขัยยิ่งด้วยแสนกัลปบ้าง บางพวกท่านบำเพ็ญบารมีสิบทัศสิ้นสิบหกอสงขัยยิ่งด้วยแสนกัลปบ้าง จึงจะอาจไปถึงพระนิพพานนั้นได้ ถ้าชนพวกใดบำเพ็ญบารมีสิบทัศไม่เต็มหย่อนกว่าที่กำหนดไว้นี้ ชนเหล่านั้นไม่อาจไปให้ถึงพระนิพพานนั้นได้ เพราะฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าพระนิพพานไกลกว่าไกลทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้แล
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยนานารัตนบุปผชาติบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็ยิ่งโสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๗ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ สิ่งอะไรชื่อว่าเร็วยิ่งกว่าสิ่งอื่น พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาสัตตรสมปัญหาจึงตรัสพระคาถานี้
/*283จิตฺตํ นาม สิงฺฆ์
ลหุ ปริวตฺตนมฺปิ
วิถิยํ อติชวติ
เอวํ วิชานาหิ กกฺกฏ
ความว่า ดูกรปูทอง ดวงจิตของสรรพสัตว์ชื่อว่าเร็วเกินกว่าของเร็วทั้งปวง เพราะดวงจิตย่อมกลับกลอกแล่นไปในวิถีทั้งปวงหาหยุดยั้งไม่ ท่านจงรู้แจ้งดังแสดงมาอย่างนี้
สรรพเทวดาให้สาธุการและโปรยนานาบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๘ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ สิ่งอะไรชื่อว่าประเสริฐเลิศกว่าสิ่งทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาอัฏฐารสปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
โลหชาโต เสฏฺํ รชฏํ
รชโฏ กงฺสํ อคฺคํ
กงฺสโต สุวณฺณํ เสฏฺํ
สุวณฺณโต จ รตนํ
ตโต จกฺกรตนฺจ
อสฺสหตฺถิ รตนํ
อิทํ เสฏฺตรํ โหติ
สตฺตอริยธนํ อคฺคํ
กตมฺจ กตมฺจ
สทฺธาธนํ1 จาคธนํ
สีลธนํ ปฺาธนํ
วิริยธนํ หิโรตฺตปฺปํ
สมาธิธนํ อติอคฺคํ
พุทฺธาทีหิ ปสฏฺฺจ
อติวรํ อติเสฏฺํ

ความว่า เงินประเสริฐกว่าโลหะ ทองสัมฤทธิ์เลิศกว่าเงิน ทองคำประเสริฐกว่าทองสัมฤทธิ์ แก้วประเสริฐกว่าทองคำ จักรแก้ว ม้าแก้ว ช้างแก้ว แก้วมณี ประเสริฐยิ่งกว่าแก้วทั้งปวงนั้น อริยทรัพย์เจ็ดชื่อว่าเลิศประเสริฐกว่า จักรแก้ว, ม้าแก้ว, ช้างแก้ว, แก้วมณี ก็อริยทรัพย์เจ็ดนั้นคือ ทรัพย์คือสัทธาความเชื่อ ๑ ทรัพย์คือความบริจาค ๑ ทรัพย์คือสมาทานศีล ๑ ทรัพย์คือปัญญา ๑ ทรัพย์คือความเพียร ๑ ทรัพย์คือหิริโอตัปป ๑ ทรัพย์คือสมาธิ ๑ อริยทรัพย์เจ็ดนี้พระอริยทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น สรรเสริญแล้วว่าประเสริฐเลิศยิ่งกว่าสิ่งทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยนานารัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสทำสาธุการแล้วถามปัญหาที่ ๑๙ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ /*284สิ่งอะไรชื่อเป็นแก่นสารยิ่งกว่าแก่นสารทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาเอกูนวีสติมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้
ทานสีลภาวนา จ
สพฺเพสฺจ เสฏฺตรํ
ปวิปพฺพตสารา จ
สุวณฺณสาราทโย จ
กปฺปคฺคีหิ วินสฺเสนฺติ
กปฺปวาตปาณีหิ จ
ทานาทิกุสลา เจว
น กปฺปคฺคีหิ นสฺเสนฺติ
น กปฺปวาตปาณีหิ
อนุพนฺธนฺติ ชาติยํ
ชาติยํ อนุรกฺขนฺติ
ยาว นิพฺพานสมฺปตฺตา
ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ
ปุฺํ อติสารํ นาม
ความว่า ทานการให้พัสดุแก่ปฏิคาหก ศีลความสำรวมกายวาจาภาวนา ทำปัญญาพระไตรลักษณ์ให้เจริญ นี่แหละชื่อว่า เป็นแก่นสารอันประเสริฐกว่าสิ่งทั้งปวง แผ่นดินและภูเขาหรือสิ่งทั้งปวงมีทองคำเป็นต้นก็ดี ธรรมชาติเหล่านี้โลกนับถือกันว่าเป็นสาระ ถึงกระนั้นก็ยังวินาศไปด้วยไฟประลัยกัลป และด้วยลม ด้วยน้ำประลัยโลกหาดำรงอยู่ตามที่ไม่ ก็ฝ่ายกุศลมีทานศีลเป็นต้น ย่อมไม่วินาศด้วยไฟ ด้วยลม ด้วยน้ำประลัยกัลปเลยเป็นอันขาด ทานาทิกุศลย่อมจะตามรักษาบุคคลผู้บำเพ็ญนั้นไปทุกๆ ชาติ กว่าจะสำเร็จแก่พระนิพพาน เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวอย่างนี้ว่าบุญเป็นแก่นสารยิ่งกว่าสิ่งอื่น
สพฺเพ เทวา สรรพเทพดาทั้งหลาย ให้สาธุการและโปรยนานาทิพย์รัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ ปูทองก็โสมนัสให้สาธุการแล้วถามปัญหาข้อที่ ๒๐ ต่อไปว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ รสสิ่งไรชื่อว่าเป็นรสอร่อยยิ่งกว่ารสทั้งปวง พระสุรัพภโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาวีสติมปัญหา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ธมฺมรโส สพฺพรสํ ชินาติ
ธมฺมรสํ อติมธุรํ
ธมฺมรสํ ชเนหิ ปิวิตพฺพํ
ตํ ตณฺหาขยํ ปปุบุณิสฺสติ
ปณฺฑิโต หิ ธมฺมํ สุตฺวา
เนว ติตฺตึ ปาปุณาติ
มหตานิสํสตฺตา จ
หิตสุขํ อาวหติ
โย จ รสธมฺมํ สุตฺวา
สพฺพสฺมึ ชินสาสเน
กปฺปานิ สตสหสฺสานิ
ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ
/*285ความว่า รสพระธรรมย่อมชนะเสียชี่งรสทั้งหมด ธรรมรส ชื่อว่าเป็นรสอร่อยยิ่ง ชนผู้ดื่มซึ่งธรรมรสจักถึงซึ่งความสิ้นไปแห่งตัณหา นักปราชญ์ผู้มีปัญญาได้ฟังธรรมแล้วย่อมไม่เบื่อไม่จืดจางเลย เพราะการฟังธรรมมีอานิสงส์ใหญ่และนำซึ่งประโยชน์และความสุข มาให้เป็นผล ก็บุคคลผู้ใดได้ฟังธรรมในศาสนาของพระชินเจ้าทั้งมวลแล้ว บุคคลผู้นั้นย่อมไม่ไปยังทุคติเลยสิ้นแสนกัลป เหตุนี้ธรรมรสจึงได้ชื่อว่าเป็นรสอร่อยยิ่งกว่าสรรพรสทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้
สพฺเพ เทวา สรรพเทวดาทั้งหลาย ประคองหัตถ์นมัสการทำเสียงสาธุการและโปรยนานารัตนบุปผาบูชาพระโพธิสัตว์ แล้วกลับไปยังที่อยู่ของตน ๆ ปูทองก็ให้ซ้องสาธุการนั่งอยู่เฉพาะหน้าพระโพธิสัตว์ ๆ จึงให้กาสมาทานศีลห้าแล้วจึงตรัสบอกแก่ปูทองว่า ดูกรปูทอง เจ้าอย่าไปยังแดนมีหมู่มนุษย์เลย จงอยู่กับเราเสียในที่แห่งนี้เถิด แดนเป็นที่อยู่ของหมู่มนุษย์มีภัยอันตรายมาก มนุษย์ทั้งหลายเห็นเข้าแล้วก็จะทำอันตรายแก่เจ้า ๆ อย่าไปเลย ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ บุรุษชาวนาผู้หนึ่งเลี้ยงข้าพเจ้าไว้ รักใคร่ข้าพเจ้าเหมือนลูกเกิดแต่อุทรของตน เมื่อข้าพเจ้าจะมากับกายังที่นี้ บุรุษชาวนาสั่งข้าพเจ้าไว้ว่า ให้ข้าพเจ้ากลับไปอยู่กับเขาอีก เพราะเหตุดังนั้น ข้าพเจ้าจักไปลาบุรุษชาวนานั้นเสียก่อน
พระสุรัพภโพธิสัตว์จึงบอกกะกาว่า เจ้าจงพาปูทองนี้ไปส่งยังสำนักบุรุษชาวนา การับว่าสาธุแล้วก็ลาพระดาบสพาปูทองไปถึงบ้านคนไถนาแล้วก็วางไว้ บุรุษไถนาก็ให้ปลาและเนื้อแก่กาๆกินอิ่มท้องก็อำลาคนไถนากลับไปยังที่ของตน พระสุรัพภดาบสหน่อพระทศพลบำเพ็ญฌานให้เจริญมิได้เสื่อมถอย เมื่อสิ้นชนมายุแล้วก็ได้ไปเกิดในพรหมโลกสถาน
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลปางก่อนตถาคตมีปัญญามากอย่างนี้ ใช่จะมีปัญญามากในกาลบัดนี้ก็หาไม่ แล้วพระองค์ทรงประกาศอริยสัจจกถา มหาชนเป็นอันมากได้ดำรงอยู่ในมรรคผลมีโสดาเป็นต้น แล้วพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า ปูทองในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระราหุล กาสหายปูทองในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระกาลุทายีเถระ /*286นายพรานในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระจันทเถระ เสือโคร่งในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระองคุลิมาล รุกขเทวดาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางเขมาภิกษุณี นกยูงในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือกัจจายนะ วานรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือโลลุทายิเถระ กินนรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระกัสสปเถระ ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุธ วิสสุกรรมเทวบุตรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระจุนทเถระ พระยาแร้งในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระโมคคัลลานะ พระราชบิดามารดาของพระสุรัพภในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือมหาราชสกุล พระอสุรัพภกนิฏฐาของพระสุรัพภในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานันทเถระ พระสุรัพภดาบสในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือเราผู้ตถาคตสัมมาสัมพุทธนั่นเทียวแล
จบสุรัพภชาดก
๕. สุวรรณกัจฉปชาดก
อกตฺูปิ ปุริโสติ อิทํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต เอกํ อฺตรํ เสฏฺึ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะเสด็จประทับอยู่ ณ พระเวฬุวนาราม ทรงพระปรารภเศรษฐีผู้หนึ่ง ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อกตฺูปิ ปุริโสติ เป็นอาทิ
กิร ดังได้สดับฟังมาว่า ในเมืองราชคฤห์มีเศรษฐีผู้หนึ่งมีทรัพย์สมบัติเจ็ดสิบโกฏิแต่หามีบุตรและธิดาไม่ ได้ขอลูกคนเข็ญใจผู้หนึ่งมาเลี้ยงไว้ในเรือน ตั้งไว้ให้เหมือนลูกรักของตน ฝ่ายญาติสาโลหิตผู้มีปัญญาของมหาเศรษฐีจึงห้ามว่า ท่านมหาเศรษฐีทารกคนนี้มีบุญน้อยและญาติน้อย เป็นคนใจบาปหยาบช้าจึงมาเกิดในตระกูลต่ำ และเป็นคนสอนยาก หาสมควรจะรักษาสิริไว้ไม่ คนกาลกรรณีมีอยู่ที่เรือนของผู้ใด ทรัพย์เป็นอันมากของผู้นั้นก็จักพลันวินาศไป และจักถึงซึ่งภัยใหญ่ ท่านอย่าเลี้ยงทารกนี้ไว้เลย ถ้าว่าท่านต้องการบุตรเลี้ยงจงหาทารกที่เกิดในตระกูลเสมอกันมาเลี้ยงไว้ จึงจะสมควรรักษาประเพณีสกูลและสิริไว้ได้ มหาเศรษฐีนั้น ครั้นญาติห้ามปรามก็ทำเหมือนไม่ได้ยิน มิได้เชื่อฟังยังขืนเลี้ยงทารกนั้นไว้ในฐานเป็นบุตรต่อไป
ครั้นต่อกาลนานมา ทารกนั้นเจริญวัยใหญ่ขึ้นตามอายุกาลก็ประพฤติเป็นพาลว่ายากมักทำบาปกรรม และไม่อาจรักษาตระกูลเศรษฐีและสิริสมบัติไว้ได้ และไปคบคนชาติเลวทรามทำแต่ความชั่วเสพสุราทำปรทารกรรมโจรกรรมจนถึงต้องราชทัณฑ์ถึงมหาวินาศใหญ่ ชนทั้งหลายมีทาสกรรมกรเป็นต้น พากันขนทรัพย์สมบัติหลบหนีไปสิ้น ภายหลังมาณพบุตรเลี้ยงมหาเศรษฐีนั้น ต้องราชทัณฑ์แล้วถูกขังอยู่เรือนจำ สองผัวเมียคือเศรษฐีและภรรยาเศรษฐีนั้น ครั้นสมบัติหมดไปแล้วก็ยากจนอนาถาหาที่พึ่งมิได้ จำหน่ายที่บ้านและไร่นาเที่ยวภิกขาจารไป บางคาบก็ได้ทำการรับจ้างเขาเลี้ยงชีพโดยประการฉะนี้
/*288คราวนั้น พระภิกษุทั้งหลายทราบความเรื่องนั้นของมหาเศรษฐี กลับจากบิณฑบาตแล้วไปสู่วิหาร ประชุมพูดกันถึงเรื่องนั้น ณ โรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย มหาเศรษฐีนั้นไม่เชื่อคำตักเตือนของหมู่ญาติผู้มีปัญญา บัดนี้มาถึงมหาวิบัติวินาศอย่างใหญ่เสียแล้ว สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จอยู่ ณ พระคันธกุฎี ทรงพระดำริว่ากาลนี้ควรตถาคตจะไปยังโรงธรรมสภา จักให้ประกาศบุพพจริยาของเราตถาคต ทรงดำริแล้วจึงเสด็จไปยังโรงธรรมสภา ทรงประทับ ณ บวรปัญญัตตาสนะแล้วดำรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมพูดถึงเรื่องอะไร ณ บัดนี้ ภิกษุทั้งหลายถวายอภิวาทแล้วกราบทูลให้ทรงทราบตามที่ตนสนทนา จึงมีพระพุทธดำรัสว่า เศรษฐีสองผัวเมียนี้มิได้เชื่อคำนักปราชญ์แล้วถึงวินาศใหญ่แต่ในกาลเดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ถึงกาลปางก่อนก็เคยเป็นเหมือนเช่นนี้มาแล้ว ทรงดำรัสดังนี้แล้วจึงนำอดีตนิทานมาอ้างดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วนาน พระราชาทรงพระนามว่าพรหมหัต ครองราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสี คราวนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าของเราได้เกิดในกำเนิดเต่าทอง อาศัยอยู่ ณ ป่ามหาวัน นอกเมืองพาราณสีออกไปนั้น มีบ้านตำบลหนึ่ง สองคนตายายอยู่ในบ้านนั้นหามีบุตรและธิดาไม่ ตายายนั้นใคร่จะได้บุตรจริง ๆ จึงปรึกษากันว่า ทำไฉนเราจักได้บุตรสักคนหนึ่ง เมื่อไม่ได้ลูกมนุษย์แท้แล้ว เราจักจับเอาลูกสัตว์เดียรัจฉานมาเลี้ยงไว้เป็นลูกบุญธรรม
อยู่มาวันหนึ่งเป็นเวลาราตรีกาล ตาแก่นั้นนอนหลับไปได้ฝันเห็นว่า มีพระดาบสองค์หนึ่งจับเต่าทองมาส่งให้ในมือตาแก่แล้วก็กลับไป ตาแก่นั้นตื่นขึ้นยังจำความฝันไว้ได้ แล้วนึกไปว่า เราต้องการจะได้บุตรคราวนี้เราจักได้หละ ตาแก่นั้นดีใจได้ปลุกภรรยาให้ตื่นขึ้นแล้วเล่าความฝันนั้นให้ฟัง ครั้นรุ่งขึ้นเช้า สองตายายบริโภคอาหารแล้ว ส่วนตาจึงเอาพร้าเหน็บหลังเดินเที่ยวไปหาผักและฟืนในป่า เดินไปถึงที่อยู่แห่งพระโพธิสัตว์ พบเต่าทองแล้วดีใจนึกว่าเราได้เต่านี้เป็นลูกสมความฝัน จึงจับเอาเต่าทองนั้นมาถึงเรือนส่งให้ภรรยา ๆ ก็ดีใจจึงเลี้ยงไว้ แสวงหานานาอาหารมีผลกล้วยเป็นต้น มาให้เต่าทองบริโภคทุก ๆ วัน
เต่าทองตัวนั้นเป็นหน่อพระพุทธเจ้า รู้จักสรรพนักษัตรและพูดภาษามนุษย์ได้ ด้วยตนได้ก่อสร้างกุศลไว้มาก เต่าทองนั้นตั้งอยู่ในกตัญญู แสวงหาประโยชน์และความสุขให้ตายายอยู่เป็นนิจกาล คืนวันหนึ่งเต่าทองหมอบอยู่ระเบียงนอกเรือนกับตายาย ชูคอ/*289แหงนดูอากาศเห็นอุทกนักษัตรจึงบอกแก่ตายายว่าเมืองพาราณสีนี้จะวินาศไปด้วยน้ำท่วม ดูกรพ่อเต่าทอง เหตุไรพ่อจึงพูดอย่างนี้ ข้าแต่มารดาบิดา ในเดือนนี้จะมีมหาเมฆตั้งขึ้นทั่วทิศ มหาเมฆจักมาท่วมทับเมืองนี้ ชาวเมืองใจบาปและบุญน้อยจักวินาศไปด้วยน้ำ คนจักตายมากที่จักรอดตายน้อยนัก ถ้าเช่นนั้นเราจักทำอย่างไรจึงจะพ้นความตาย ข้าแต่มารดาบิดา อย่าช้าเลยจงไปป่าตัดไม้ไผ่และหวายมาให้มาก ผูกแพเข้าแล้วเอาหวายทำพวนผูกรั้งไว้ให้มั่น เมื่อมหาเมฆมีมาแล้วเราทั้งหลายจักขนของขึ้นไว้บนแพ แล้วพากันอาศัยอยู่ นั่นแหละ จึงจะรอดความตาย
สองตายายพากันไปป่า ตัดไม้ไผ่และหวายมาได้มากแล้วผูกมัดเป็นแพบวบ แล้วเอาเชือกผูกล่ามไว้แน่นแฟ้นดีแล้ว ทีนั้นมหาเมฆตั้งขึ้นในสี่ทิศ ยังฝนลูกเห็บให้ตกลงมาแต่ฝนตกคราวนั้นนานถึงเดือนหนึ่ง มหาเมฆยังฝนให้ตกท่วมทั่วเมืองพาราณสีหามีที่ว่างเว้นไม่ ชาวเมืองทั้งหลายถูกน้ำพัดถึงความตายลอยไปสู่มหาสมุทร มนุษย์บางพวกขึ้นเรือได้และอาศัยแพบ้าง บางพวกขึ้นอาศัยอยู่บนต้นไม้และภูเขาจึงรอดความตาย สองตายายนั้นก็ได้อาศัยแพบวบไม้ไผ่อยู่กับสุวรรณกัจฉปเต่าทอง
ฝ่ายเต่าทองนั้นจึงคิดว่า สัตว์น้ำเหล่าอื่นมาถึงที่นี้แล้ว จักกัดเชือกใหญ่ซึ่งผูกล่ามแพไว้ให้ขาดไป และจักทำอันตรายแก่สองตายาย เพราะฉะนั้นเราจักลงน้ำไปรักษาเชือกไว้ คิดแล้วจึงบอกกับตายายว่า ข้าแต่มารดาบิดา ๆ จงพากันอยู่บนแพนี้ ตัวข้าพเจ้าจักลงน้ำไปคอยรักษาเชือกไว้ ถ้าหากว่าผู้อื่นลอยมาจักขออาศัยแพนี้อยู่กับมารดาบิดาไซร้ ถ้าว่าเป็นสัตว์เดียรัจฉานมาขออาศัยจงให้อยู่เถิด ถ้าว่าเป็นมนุษย์มาขออาศัยจงอย่าให้อยู่เลย ธรรมดาสัตว์เดียรัจฉานมีสันดานซื่อตรงใจคิดอย่างไรปากก็พูดอย่างนั้น พวกมนุษย์ปากพูดอย่างหนึ่งใจคิดไปอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้นมนุษย์ผู้ใดมาขออาศัยแพอยู่ด้วยบิดามารดา จงอย่าได้ให้มนุษย์ผู้นั้นอยู่เลย ถ้ามีเหตุสิ่งใดเกิดขึ้นมารดาบิดาจงกระตุกเชือกขึ้น ข้าพเจ้าจักขึ้นมาแล้วจักได้รู้เหตุการณ์สิ่งนั้น สั่งตายายแล้งก็ลงน้ำไปรักษาเชือกผูกแพไว้
คราวนั้นมีเสือโคร่งตัวหนึ่ง งูเห่าตัวหนึ่ง และวานรตัวหนึ่ง ครั้นมหาเมฆพัดให้สอยไปถึงแพตายาย สามสัตว์ก็วิงวอนตายาย ขออาศัยแพอยู่ด้วย ตายายจึงตอบว่า ท่านทั้งหลายจงรอประเดี๋ยวหนึ่งเราจักบอกให้ลูกของเราหรือวัยก่อนแล้วตายายก็กระตุกเชือกให้เป็นสำคัญ เต่าทองตัวนั้นก็ขึ้นจากน้ำมา เห็นเสือและงูเห่าและวานรแล้วก็พูดกับ/*290ตายายว่า เสือและงูเห่าเป็นสัตว์ที่ดุร้ายก็จริงแล แต่เป็นสัตว์กตัญญูและพูดจริง มารดาบิดาจงให้เสือและงูเห่ากับลิงอาศัยแพอยู่เถิด เต่าทองอนุญาตให้สามสัตว์อาศัยแพแล้วจึงสาตายายดำน้ำลงไปรักษาเชือกอยู่ตามเติม
คราวนั้นแล มีอำมาตย์นายหนึ่งลอยมาตามกระแสน้ำไหล ได้มาถึงแพสองตายายแล้ววิงวอนขออาศัยแพอยู่ด้วย สองตาผายแต่พอเห็นอำมาตย์นั้น ก็ให้นึกเอ็นดูกรุณา หาบอกแก่เต่าทองให้รู้ไม่ อนุญาตให้อำมาตย์นั้นอยู่บนแพ ครั้นภายหลังเต่าทองนึกขึ้นมาได้ว่าคราวนี้นานนักหนามารดาบิดาของเราทำไมจึงไม่กระตุกเชือกบอกเหตุการณ์ให้เรารู้บ้าง คิดแล้วก็ขึ้นมาบนแพแลเห็นอำมาตย์นั้นแล้วจึงนึกในใจว่า บุรุนผู้นี้ใจไม่ซื่อตรงเป็นคนใจคดและอกตัญญู ภายหลังจักทำโทษความชั่วร้ายแก่มารดาบิดาของเรา คิดแล้วจึงต่อว่าตายายว่า เดิมพูดจาสัญญาไว้ว่าถ้าใครมาขออาศัยแพอยู่ จงบอกให้ข้าพเจ้ารู้ก่อน บัดนี้มารดาบิดาหาบอกให้ข้าพเจ้าทราบไม่ คนนี้ใจบาปหยาบช้านานไปจะทำทุกข์โทษแก่มารดาบิดาๆ จักถึงทุกข์โศกอย่างมาก เมื่อเต่าทองจะกล่าวสอนตายาย ได้กล่าวคาถาทั้งหลายนี้ว่า
อกตฺูปิ ปุริโส
ทุพฺพจฺโจ จ สาหสิโก
อนุชุกจิตฺโต มาโน
อคุณํ อาวหิสฺสติ
โย จ ปาปกรูโป จ
จกฺขุมุขวิกลฺโล จ
วิกลฺลเกโส โหติ
หตฺถปาทวิกลฺโก จ
ลามกสริโร เจว
หริตเกโส ปิงฺคโล
โส จ ปาปโก ทุถโส
ลามโก น เสวิตพฺโพ
โย หิ ตํ เสวิตฺวา นรํ
อิธ โลกปรโลเก
พหุทุกฺเข อนุปตฺโต
อติโสโก ปวตฺตติ
ปฺวนฺตา หิ ทุพฺพลา
สเตสุ สหสฺเสสุ วา
เอโก ปฺวนฺโต นตฺถิ
ตสฺมา ทุลพฺโพติ วุจฺจติ
โย ปฺวนฺตํ เสวิตฺวา
อตฺต ปรถานหิตํ
สมฺปตฺวา โส คุณกาโร
กาลํ กตฺวา สคฺคปตฺโตติ
/*291ความว่า บุรุษผู้อกตัญญูหยาบช้าสาหัสว่ายากสอนยาก ใจคอไม่ซื่อตรงมีมานะมาก จักนำโทษทุกข์มาให้มากมาย ก็บุคคลผู้ใดรูปร่างลามกคือ หน้าตาวิกลผิดปรกติ มีผมวิกล (หยักโสก) และมีผมเขียวเหลือง มือเท้าวิกลพิการ บุคคลผู้นั้นเป็นบาปลามก ไม่ควรคบหาสมาคมเลย จริงอยู่ บุคคลผู้ใดคบหาสมาคมนรชนนั้นแล้ว บุคคลผู้นั้นก็จะถึงซึ่งทุกข์มาก และความเศร้าโศกยิ่งใหญ่ก็จะเป็นไปแก่ผู้นั้น ในโลกนี้และทั้งโลกเบื้องหน้า เพราะว่าผู้มีปัญญาหาได้ยากนัก คนๆ หนึ่งซึ่งมีปัญญา จะไม่มีอยู่ในหมู่คณะแห่งคนตั้งร้อยตั้งพัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่าคนมีปัญญาหายากนัก ก็บุคคลผู้ใดได้คบหาสมาคมผู้มีปัญญาแล้ว ผู้มีปัญญาก็จะพาให้ถึงซึ่งประโยชน์เกื้อกูลควรแก่ฐานะแห่งตนและคนผู้อื่น บุคคลผู้นั้นได้ทำคุณความดีส่วนชอบไว้ เมื่อทำลายขันธ์ก็จะถึงสวรรค์สุคติ
สองตายายได้ฟังคำลูกชายเต่าทองพูดดังนั้นจึ่งตอบว่า พ่อเต่าทองผู้ธรรมบุตร พ่ออย่าครหาเราเลย เราหาปัญญามิได้ ได้รับเขาเสียแล้วก็ต้องให้เขาอยู่ต่อไป พ่อจงไปรักษาเชือกผูกแพให้ดีเถิด เต่าทองนั้นจึงพิจารณาดูประเพณีพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย แล้วดำริว่า แท้จริง พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลาย กอร์ปด้วยกตัญญูย่อมสนองคุณท่านบุพพการีบุคคล ท่านได้บริจาคปัญจมหาทานแล้วจึงจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าต่อภายหลัง เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้นี้จะทำอันตรายแก่สองตายายผู้ตั้งอยู่ในฐานเป็นมารดาบิดาของเรา เราจะรับอันตรายนั้นไว้ และจะไม่อาลัยต่อชีวิตสละชีวิตตายแทนสองตายาย ดำริแล้วจึงกินอาหารลงน้ำไปรักษาต้นเชือกที่ผูกแพ จนกว่าน้ำจะแห้งสนิทดี
ครั้นอยู่ต่อมาได้ ๘ วัน มหาเมฆก็สงบเหือดแห้งหายเป็นปรกติ สามสัตว์คือ เสือ ๑ วานร ๑ งูเห่า ๑ จึงพูดกะตายายว่า ข้าแต่แม่และพ่อ บัดนี้น้ำก็แห้งสนิทแล้ว ข้าพเจ้าจะลาไปสู่ไพรสณฑ์แห่งโน้นๆ ถ้าว่าท่านต้องการสิ่งใดๆ จงไปที่ไพรสณฑ์นั้นบอกให้ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าจะทำสิ่งต้องการนั้นให้ถึงสำเร็จผลที่สุดแก่ท่านทั้งปวง ก็ฝ่ายอำมาตย์นั้นจึงพูดกับตายายว่า เราเป็นอำมาตย์ของพระราชา มีราชการและกิจที่จำต้องทำมากนัก เราจักไม่อาจมาเยี่ยมเยือนท่านทั้งสองได้ ถ้าว่าท่านมีกิจสิ่งใดจงไปหาเราเถิด กล่าวดังนี้ก็ไปยังสถานที่ตนเคยอยู่ ส่วนเต่าทองก็ยังอยู่กับตายายต่อมาด้วยประการฉะนี้
/*292ครั้นกาลนานมา สองสามีภรรยาเข้าไปสู่ป่าจึงไปหาวานรและไปหาเสือและงู ได้อาศัยอยู่กับงูและวานรแห่งละ ๒-๓ วัน วานรนั้นนำผลไม้มาให้ตายาย ฝ่ายงูก็นำเอาแก้วมณีดวงหนึ่งมาให้ ฝ่ายเสือดีใจไปฆ่าสุกรป่ามาให้ตายาย ตายายต้มแกงเผาเนื้อสุกรกินตามสบาย สองตายายได้อยู่ในสำนักเสือนั้นต่อมาอีกหลายวัน เพราะเหตุนั้นเสือจึงไปหาเนื้อและสุกรมาให้ตายายนั้นทุกวัน เสือนั้นได้เนื้อหรือสุกรแล้วจึงวางไว้ให้ในที่แห่งหนึ่งแล้วก็ไป
คราวนั้นพระเจ้ากรุงพาราณสี ทรงเบ็ญจาวุธพร้อมด้วยราชบริวารเสด็จออกไปประพาสล่าเนื้อในราวไพร ได้ทอดพระเนตรเห็นฝูงสูกรมีมาก ณ ประเทศตำบลหนึ่ง จึงรับสั่งให้ราชบุรุษล้อมจับสุกรเอาไปให้ได้ ส่วนพระองค์ก็เลยเสด็จกลับเข้าไปยังพระนคร คราวนั้น ราชบุรุษพนักงานเครื่องต้นคนหนึ่ง เอาเตียบทองคำใส่เครื่องพระกระยาหารเต็มแล้วเชิญเครื่องตามพระราชาไป พลัดหนทางหลงไปในป่าไปถึงที่อยู่เสือตัวนั้น เสือตัวนั้นเห็นภัตตการบุรุษแล้วจึงกัดกินเนื้อเสียจนเต็มท้อง แล้วนึกว่าเรายังมิได้ให้เงินของตอบแทนคุณตายายเลย บัดนี้เราจักเอาเตียบทองคำใบนี้ไปให้ตายาย คิดแล้วจึงประคองคาบเตียบใส่พระกระยาหาร ไปวางไว้ตรงที่เคยวางเนื้อให้แล้วก็ไปยังที่ตนเคยอยู่
ครั้นรุ่งเช้า สองตายายออกจากที่พักเดินไปหมายใจจะไปเอาเนื้อที่เสือเคยให้ ครั้นไปถึงจึงเห็นเตียบทองใส่พระกระยาหารก็ดีใจ เมื่อจะสรรเสริญคุณเสือนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
โย จ ปฏิเสวนฺโต ว
อุชุกํ กตฺุุชนํ
พฺยคฺฆํ วิย มํ ครุกํ
โส จ วฑฺฒนํ ปาปุเณติ
อยํ พฺยคฺโฆ มยฺหํ คุณํ
ปุพฺเพ กตสฺส ชานิตฺวา
ทิวํ ทิวํ มํสํ เทติ
อิทานิ สุวณฺณสรกนฺติ
ความว่า บุคคลผู้ใดสมาคมคบหาชนกตัญญูผู้ใจซื่อตรงไว้เหมือนพยัคฆ์ผู้เคารพนับถือเราจริง บุคคลผู้นั้นก็จะพึงถึงซึ่งความเจริญฝ่ายเดียว เสือตัวนี้รู้จักคุณเราซี่งทำไว้ก่อนแล้ว จึงนำเอาเนื้อมาให้เรากินทุกวัน ๆ บัดนี้เสือนั้นยังนำเตียบทองคำ (ขันทอง) มาให้เราอีก สองตายายกล่าวสรรเสริญเสือแล้ว จึงถือเอาเตียบทองนั้นไปทำเครื่องใช้ยังที่อยู่ของตน
/*293ครั้นกาลนานมา ในเมืองพาราณสีเกิดข้าวแพงประชาชนชาวเมืองถึงความทุกข์อย่างใหญ่ด้วยทุพภิกขภัย หาอาหารกินได้ยากบางครั้งก็ได้บางคราวก็ไม่ได้ พากันล้มตายด้วยฉาตกภัย อำมาตย์ผู้นั้นพลัดกันกับภรรยา เที่ยวตามหาภรรยาไปได้ความลำบากเข้า จึงคิดว่า เราจักไปหาสองตายายอาศัยเลี้ยงชีพเถิด คิดแล้วก็ไปหาตายายกราบไหว้แล้วนั่งอยู่ สองตายายเห็นอำมาตย์ผู้นั้นมาจึงจัดแจงโภชนาหารใส่เตียบทองใบนั้น ยกมาวางไว้เชิญให้อำมาตย์นั้นบริโภคอาหาร อำมาตย์นั้นเห็นสุวรรณภาชนะนั้นก็จำได้ คิดว่าตายายฆ่าภัตตาการบุรุษคนเครื่องต้น แล้วเอาเตียบทองของพระราชามาใช้เป็นของส่วนตัว เราจักจับตายายนี้ไปถวายพระราชา คิดแล้วจึงขู่ว่า ตายายเป็นโจรฆ่าบุรุษคนเครื่องต้น เอาเตียบทองของพระราชามาใช้ เราจักไปกราบทูลพระราชาให้ทรงทราบ สองตายายจึงตอบว่า แน่ะอำมาตย์ ตัวท่านอกตัญญูหารู้จักคุณเราไม่ เหตุไฉนท่านจึงแกล้งยกโทษหาว่าเราเป็นโจรฆ่าภัตตาการบุรุษของพระราชา ท่านพูดมุสาวาทหาจริงไม่ เราไม่ได้เป็นโจรดุจคำท่านกล่าวหา อำมาตย์โกรธใหญ่ขู่ตะคอกว่าจะให้พระราชาตัดศีร์ษะเสียให้ได้ แล้วก็รีบเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพาราณสี ถวายอภิวาทแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่เทวดา สองตายายอยู่ในป่าได้ฆ่าภัตตาการบุรุษ แล้วนำเอาเตียบทองของพระองค์ไว้ใช้สอยอยู่ที่เรือนของตน
พระเจ้ากรุงพาราณสีพรงฟังแล้วก็กริ้วใหญ่ จึงรับสั่งกับอำมาตย์ให้ไปจับตัวตายายเฆี่ยนด้วยหวาย แล้วส่งเข้าไปขังไว้ในเรือนจำ อำมาตย์รับพระราชดำรัสแล้วก็ไปจัดการตามพระกระแสรับสั่ง สองตายายต้องจำขังอยู่ ณ เรือนจำ ทนทุกขเวทนาแสนสาหัส ปริเทวนาร่ำไรระลึกถึงคำของเต่าทองขึ้นมาได้จึงบ่นว่า พ่อเต่าทองของมารดาบิดา ๆ ไม่เชื่อฟังคำของพ่อที่พูดไว้ บัดนี้จึงได้ถึงมหันตทุกข์ เมื่อจะปรารภเต่าทองธรรมบุตรของตน จึงกล่าวนิพนธคาถาดังนี้ว่า
หาหา ตาต ปิยปุตฺต
อชฺช ยสฺส วสสิ ตฺวํ
กถํ มม ทุกฺขํ ชานิสฺส
อิทานิ มยํ ทุกฺขํ ปตฺตา
โก เต มม ทุกฺขภาวํ
อนาถํ ทนิ วกฺขิสสติ
ความว่า ดูกรพ่อปิยบุตรสุดที่รักของมารดาบิดา หาหา วันนี้หนอพ่อจะอยู่ ณ ที่ไหน ทำอย่างไรเล่า พ่อเจ้าจักรู้ความลำบากของมารดาบิดา /*294บัดนี้มารดาบิดาทนทุกขเวทนาแทบบรรดาตาย คราวนี้จะมีใครไปบอกเล่าความทุกข์ร้อนอนาถาของเราให้เจ้ารู้ (เป็นอันไม่มี)
สองตายายระลึกถึงเต่าทองด้วยประการฉะนี้แล้ว จึงระลึกถึงงูเห่าขึ้นมา จึงกล่าวคาถานี้ว่า
กณฺหสปฺป กตฺุ
ตฺวํ มยฺหํ ทุกขปฺปตฺตํ เนว
ชานิสฺส นิโทสภาวํ
โทสํ อุกฺขิปิตฺวามจฺโจ
โจรฆาฏา มยฺหํ ปหตา
เนว ชีวนฺตา อิทานิ
ปฺจพนฺเธหิ พนฺธิตฺวา
พนฺธนาคาเร สยนฺติ
ความว่า ดูกรงูเห่า ท่านผู้กตัญญู ยังไม่รู้เราผู้หาโทษมิได้กลับมาต้องความลำบากเสียแล้ว อำมาตย์มายกโทษโส่เราผู้หาโทษผิดมิได้ นายโจรฆาตทั้งหลายเฆี่ยนตีเรา เราเห็นจะไม่พ้นความตายแน่นอน เดี๋ยวนี้นายโจรฆาตเขาจองจำเราด้วยเครื่องจำห้าประการให้นอนอยู่ในเรือนจำ
เมื่อสองตายายรำพันอยู่อย่างนี้ แล้วร้องไห้พลางระลึกถึงงูเห่าๆ รู้ความตลอดแล้ว เลื้อยออกจากจอมปลวกไปยังป่ามหาวัน จึงกัดเอาต้นยาต้นหนึ่งปลีกเอาแต่น้อย ถึงเวลาเที่ยงคืนงูเห่าก็เข้าไปภายในเมือง ตรงเข้าไปยังเรือนจำแล้วส่งต้นยาให้ตายายแล้ว พูดว่า ข้าแต่แม่และพ่อ อย่าโศกเศร้าทุกข์ร้อนไปเลย ข้าพเจ้าจะเข้าไปภายในประสาท จะทำพระราชธิดาผู้บรรทมหลับให้เนตรบอดด้วยลมจมูกแล้วพระราชาก็จักป่าวร้องว่า ผู้ใดจะรักษาตาธิดาของเราได้บ้างดังนี้ ท่านจงรับรักษาถือเอาต้นยานี้ฝนกับน้ำหยอดจักษุพระราชธิดา นัยน์ตาของพระราชธิดาก็จักเห็นปรกติดี ทีนั้นท่านก็จักพ้นจากราชทัณฑ์
งูเห่าสั่งแล้วก็เลื้อยขึ้นไปยังปราสาททำจักษุทั้งสองของพระราชธิดาให้มืดไปด้วยลมจมูกของตนแล้วหนีไป
ฝ่ายพระราชธิดานั้น ครั้นตื่นบรรทมแล้วทราบว่าจักษุของตนมืดไป ทรงรำคาญพระทัยเสวยทุกขเวทนาแล้วกรรแสงไห้ ได้บอกเล่าเหตุนั้นแก่เหล่านางบริจาริกาๆ พากันตรวจดูพระเนตรพระราชธิดาแล้วร้องไห้ ได้นำความไปกราบทูลพระราชาๆ เสด็จมาทอดพระเนตรแล้วทรงพระโศกา ดำรัสถามพระราชธิดาว่า เหตุเรื่องนี้เป็นอย่างไรขึ้นก่อน พระราชธิดาจึงกราบทูลเล่าถวายว่า ข้าแต่พระบิดา หม่อมฉันนอนหลับไปเกิดปวดนัยน์ตา/*295ขึ้นมา เหมือนมีคนเอาหลาวแหงถูกที่ลูกตาสะดุ้งตื่นขึ้นมาแลดูละไรก็ไม่เห็น เหตุบังเกิดเป็นขึ้นอย่างนี้
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงทราบดังนั้นแล้ว เสด็จออกประทับยังมหาตลาสนะ รับสั่งหาตัวแพทย์เข้ามาแล้วรับสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงไปตรวจดูจักษุพระราชธิดาของเราให้รู้ว่ามืดไปด้วยเหตุอย่างไร แพทย์หลวงทั้งหลายรับพระราชดำรัสแล้ว ไปตรวจๆ ดูก็รู้ว่าจักษุทั้งสองพระราชธิดาถูกต้องลมพิษ แล้วพากันกลับมากราบทูลพระราชาว่า พระเจ้าข้า จักษุทั้งสองของพระราชธิดาหามีพยาธิเบียดเบียนไม่ เป็นด้วยถูกลมพิษ แพทย์ทั้งหลายได้ประกอบพระโอสถหยอดถวายก็หาหายไม่ พระราชธิดานั้นทนทุกขเวทนาอย่างที่สุด ดุจมีผู้แทงด้วยหลาวก็ปานนั้น พระนางเธอยิ่งทรงกรรแสงไห้มิได้วายอัสสุธารา
พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระราชธิดาเสวยทุกขเวทนานักทรงพระโทมนัสซบเซาอยู่ มิรู้ที่ว่าจะทำประการใดได้ พระราชเทวีก็มีพระหฤทัยประหนึ่งว่าจะทำลายไป เฝ้าทูลเซ้าซี้พระราชสามีว่า ถ้าทิ้งไว้ไม่รักษาพระราชธิดาก็จักทำกาลกิริยาไปข้าแต่พระมหาราช ชาวเมืองมีอยู่มากมายต่างจะมีวิชาความรู้และความคิดแปลก ๆ กันเพราะฉะนั้นพระองค์จงให้ราชบุรุษนำกลองไปตีป่าวร้องหาแพทย์รักษาบางทีก็จักได้หมอวิเศษมาเยียวยา
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงฟังดังนั้น จึงดำรัสเรียกอำมาตย์เข้ามาพระราชทานทรัพย์ให้พันกหาปณะแล้วตรัสว่า ท่านอำมาตย์จงนำเภรีไปตีประกาศว่า ผู้ใดรู้จักยารักษาจักษุมืดของพระราชธิดาให้หายคืนปรกติได้ ผู้นั้นจงมารับทรัพย์พันหนึ่งไป อำมาตย์รับพระราชดำรัสแล้วนำเภรีไปตีประกาศทั่วไปในเมืองและนอกเมือง สิ้นกาลล่วงไปได้ ๑ วัน ๒ วัน ๓ วัน ก็หาได้แพทย์แม้แต่คนหนึ่งไม่ อำมาตย์ทั้งหลายก็กลับมาเฝ้ากราบทูลพระเจ้าพาราณสี
คราวนั้น มหาชนได้สดับเสียงอำมาตย์ป่าวร้องดังนั้น ก็พากันเล่าลือพูดต่อๆ ไป ฝ่ายสองตายายคยู่ ณ เรือนจำได้ยินคนเขาพูดกันจึงไต่ถามได้ความถ้วนถี่แล้วจึงพูดว่า เวลานี้ข้าพเจ้าต้องโทษอยู่ ณ เรือนจำ ถ้าว่าพ้นโทษจากเรือนจำได้แล้วอาจจะรับรักษาจักษุของพระราชธิดาได้ อำมาตย์ผู้หนึ่งได้ฟังตายายพูดดังนั้น จึงรีบไปเฝ้ากราบทูลถ้อยคำตายายนั้นให้พระราชาทรงทราบ พระราชารับสั่งอำมาตย์ให้ไปเบิกตัวตายายสองคนนั้นมา พระราชาทรงไต่ถามถึงการรักษาตา สองตายายรับรองมั่นคง จึงทรงให้พาตายายไปยังสำนักพระราชธิดา สองตายายได้เอาต้นยาฝนกับน้ำท่าหยอดในจักษุพระราชธิดา แต่พอ/*296ยาแล่นไปในจักษุพิษงูนั้นก็ถอยคลายหายเป็นปรกติเหมือนน้ำที่ตกต้องใบบัวแล้วกลิ้งกลับตกไปฉะนั้น
พระราชาทรงเห็นแล้วพระโสมนัสตรัสถามว่า คุณยาของตายายดีวิเศษนัก เหตุไรยายตาจึงฆ่าคนทำครัวของเราเล่า พระเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าหาได้ฆ่าพ่อครัวของพระองค์ไม่ เออก็เหตุไรเตียบทองคำ (หรือลุ้งทองคำ) ของเราจึงตกตยู่ที่เรือนของตายายเล่า ข้าแต่เทวมหาราช เมื่อครั้งน้ำท่วมเมืองยกใหญ่ อำมาตย์ ๑ กับ ๓ สัตว์คือ เสือ ๑ วานร ๑ งูเห่า ๑ ได้อาศัยแพข้าพระพุทธเจ้าอยู่ ครั้นน้ำแห้งสนิทแล้ว งูเห่ารู้จักคุณนำแก้วมณีมาให้ วานรนำนานาผลไม้มาให้ เสือนำนานาหารมาให้ข้าพระพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นเสือได้นำเตียบทอง (หรือลุ้งทอง) มาให้ข้าพระพุทธเจ้าไว้ ข้าพระพุทธเจ้าหาได้เป็นโจรไม่
อนึ่งเมื่อเกิดข้าวแพงครั้งหลังอำมาตย์ผู้นี้ไปหาข้าพระพุทธเจ้าอาศัยบริโภคอาหารอยู่กับข้าพระพุทธเจ้าเป็นนิตย์ บัดนี้เขาคิดทำอุปการะตอบแทนคุณข้าพระพุทธเจ้า และให้นำข้าพระพุทธเจ้ามาขังไว้ ณ เรือนจำ จนได้ประกอบโอรสถวายพระราชธิดา แน่ะตายาย เราเข้าใจว่าตายายเป็นโจรจริงตามคำเขาบอกเล่าเราทำโทษแก่ตายายผิดไป ตายายจงให้อภัยแก่เราเสียเลิด ตรัสแล้วจึงรับสั่งให้ตายายอาบน้ำชำระกายด้วยน้ำหอม แล้วประทานผ้าราคามากให้นุ่งห่ม ถอดอำมาตย์ผู้นั้นทำให้เป็นทาสของตายาย ประทานบ้านส่วยช้างม้าและรถให้เป็นรางวัล แล้วทรงตั้งตานั้นไว้ในตำแหน่งเสนาบดี มีราชทินนามว่าบุณกเสนาบดี ๆ ก็ได้ไปพาเอาเต่าทองมาเลี้ยงไว้ในเรือนของตน
เต่าทองนั้นเมื่อจะให้โอวาทความสั่งสอนบุณกเสนาบดีกับภรรยาจึงกล่าวว่า ทานควรจะให้ศีลควรจะพึงรักษา แล้วกล่าวพระคาถาทั้งหลายนี้ว่า
ทานฺจ สคฺคโสปาณํ
ทานํ อปายนิวารณํ
ทานํ สมฺปตฺติทายกํ
ปติฏฺาธ โหติ ทานํ
ทาเนน เทวตํ ลพฺเภ
ทาเนน จกฺกวตุติฺจ
ทาเนน มนุสฺสสมฺปตฺตึ
ทาเนน มรสมฺปตฺตึ
ทานํ มหปฺผลํ โลเก
ทานํ มหานิสํสฺจ
ปติฏฺา สพฺพปาณีนํ
โลกิยสมฺปตฺตึ ลเภ
อุตฺตรสมฺปตฺตึ ปตฺเต
อติทาเนน วิสุชฺฌติ1
/*297ความว่า ทานการให้เป็นบันไดแห่งสวรรค์ และเป็นเครื่องป้องกันปิดประตูอบาย ทานอันจักให้ซึ่งสมบัติ และย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ในโลกนี้ ผู้ที่จะได้ซึ่งความเป็นเทวดาหรือจักรพรรดิราชาก็ดี และได้มนุษยสมบัติและมารสมบัติก็ดีก็ได้ด้วยผลทาน ทานย่อมมีผลใหญ่มีอานิสงส์ใหญ่ในโลก ทานเป็นที่อาศัยของสรรพสัตว์ ให้ได้โลกียสมบัติและให้ถึงสมบัติยิ่ง ๆ ขึ้นไป สรรพสัตว์ย่อมจะบริสุทธวิเศษก็ด้วยทานอันยิ่ง ๆ ตามลำดับชั้น
อนึ่งการให้ข้าวน้ำเป็นทานเป็นเหตุทำทายกผู้ให้ๆมีอายุยืนให้ปราศจากภยุปัททวะ และให้มีมหาเดชมหาพละมหตานุภาพ อันนี้เป็นผลอานิสงส์แห่งอันนปานทาน การให้ยานพาหนะเครื่องอุปการะสำเร็จในการไปมีรองเท้าเป็นต้น ทายกผู้ให้จะได้เจริญอยู่ในความสุขทุกอิริยาบถ คือ จะนอนจะนั่งจะยืนจะเดินก็เป็นสุข ปราศจากความทุกข์ทั้งปวง อันนี้เป็นผลอานิสงส์แห่งอุปาหนาทิทาน การให้อลังการมีผ้าเป็นอาทิ เป็นเหตุให้ทายกผู้ให้มีรูปงามพร้อมด้วยลักษณะเป็นที่รักนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้ได้เห็นเละจะเป็นผู้มีหัตถาทิวัยวะไม่ยาวไม่สั้นเกินไป และจะมีผิวกายไม่ดำไม่ขาวเกินไป เทพดาและมนุษย์ย่อมยกย่องสรรเสริญทุกทิวาราตรี อันนี้เป็นผลอานิสงส์แห่งวัตถาทิทาน
อนึ่ง การให้เสนาสนะมีฟูกหมอนเป็นอาทิ ทายกผู้ให้ย่อมจะได้วิมานทิพย์เป็นผล ทายกชนนั้นจะอยู่ ณ ประเทศได ก็จะได้เป็นที่พึ่งของชนในประเทศนั้น มหาภัยมีราชภัยเป็นอาทิ ก็จักไม่มีมาถึงแก่ทายกผู้นั้นเลย อันนี้เป็นผลอานิสงส์แห่งเสนาสนทาน ทายกผู้ใดพึงให้ที่บ้านเรือนและที่ไร่นาแก่ปฏิคาหกผู้ต้องการทายกผู้นั้นจะได้ทิพย์วิมานและทิพาหาร และจะได้ทิพย์สุขปราศจากทุกข์ภัยยันตรายโจรทั้งหลายก็จักไม่ฉกลักทรัพย์สมบัติไปได้ อันนี้แลเป็นผลอานิสงส์วัตถุทาน การบริจาคเงินทองเป็นต้น ย่อมมีผลและอานิสงส์ใหญ่ บุคคลผู้บริจาคทานไว้ จะพึงได้อานิสงส์แห่งบุญในปัจจุบันและอนาคตและย่อมจะได้เสวยสมบัติทั้งมวลด้วยประการฉะนี้
สุวรรณกัจฉปโพธิสัตว์เจ้า เมื่อจะสั่งสอนให้ยิ่งๆ ขึ้นไปได้กล่าวพระคาถาทั้งหลายนี้ว่า
ปาณาติปาตา เวรมณี
เนว สตฺเต หนนฺติ เย
น ฆาเฏนฺติ น มาเรนฺติ
เต น มุฬฺหา กาลํ กโรนฺติ
/*298เทวโลเก อุปฺปชฺชเร
เนวานุโภติ มหาทุกฺเข
อิธ มนุสฺสสมฺปตฺตึ
มนุสฺสโลเก อุปฏฺิเต
องฺคปจฺจางฺคสมฺปนฺโน
อาโรหปรินาหวา
ชวนพลสมฺปนฺโน
โส จ สุปติฏฺิตปาโท
สุปารุโต วณฺณวนฺโต
นิโรโค นิรุปทฺทโว
สุวณฺณตา มหาพลวา
โลกปิยา อฉมฺภิตา
สุรตา อเภษชฺชปุริสา
อนนฺตปริวาริตา
อปฺปาตงฺคา อโสกิยา
ปิยา มนาปาวิโยคา
ทีฆายุกา มหปฺผลา
ปาณาติปาตา วิรมา
อิติ มหปฺผลานิสํสา
อิทมฺปิ ปมสีลนฺติ1
ความว่า นรชนเหล่าใดเว้นจากปาณาติบาต ไม่ฆ่าสัตว์ด้วยตนเองและไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า นรชนเหล่านั้น ย่อมไม่หลงทำกาลกิริยาตาย เมื่อตายแล้วย่อมไปเกิดในเทวโลก ถึงอยู่ในมนุษย์โลกนี้ ก็จะได้เสวยมนุษย์สมบัติเป็นผาสุกปราศจากทุกข์ทั้งหลาย อนึ่งนรชนผู้นั้น จะสมบูรณ์ด้วยสริราพยพงามผ่องผุดดุจทองคำ ทั้งมีกำลังว่องไวจะย่างเหยียบก็แคล่วคล่องไม่ขัดขวาง และปราศจากโรคอุปัททวะและเป็นที่รักของชนทั่วโลกและจะเป็นผู้องอาจมีบริวารมากไม่ร้าวรานสมัครสมานยินดีสวามิภักดิ์ ทั้งจะไม่มีความโศกวิโยคจากของที่รักเจริญใจ กับจะมีอายุยืนยาวนาน การเว้นจากปาณาติบาต ย่อมมีผลอานิสงส์ใหญ่อย่างนี้แล อันนี้เป็นผลแห่งศีลที่หนึ่ง
ผู้มีวิรติเจตนาเว้นจากอทินนาทาน คือไม่ถือเอาทรัพย์และพัสดุของผู้อื่นซึ่งเขามิได้ให้นั้น ย่อมมีอานิสงส์ใหญ่คือทรัพย์สมบัติจะมั่งคั่งมีมาก ทรัพย์สมบัติที่ยังไม่เกิดก็จะเกิดมีขึ้น ที่เกิดมีแล้วก็จะตั้งมั่นมิได้เสื่อมถอย รูปเสียงกลิ่นรสโผฏฐัพพารมณ์ที่เป็นของพึงใจ ย่อมจะเกิดมีแก่บุคคลผู้นั้น ผู้เว้นจากอทินนาทานปรารถนาสิ่งใดในโลก ความปรารถนาเหล่านั้นก็จะสำเร็จเร็วพลัน ทรัพย์สมบัติมีอยู่เมื่อมิได้ให้แก่ผู้ใด ผู้นั้นก็นำ/*299เอาไปไม่ได้ โจรก็ไม่อาจลักเอาไป ไฟก็ไม่ไหม้ทรัพย์สมบัติ ราชภัยและอุทกภัยและภัยอันจะเกิดแต่อมิตรและปาปมิตรก็ไม่เกิดขึ้นได้ ปีศาจหรืออมนุษย์ไม่อาจประทุษฐร้ายบีฑาได้ ทรัพย์สมบัติจะไม่สาธารณ์ศูนย์หายด้วยภัยแปดอย่าง และจะดำรงอยู่ตามปรกติสิ้นกาลทุกเมื่อ ผู้เว้นจากอทินนาทาน จะเป็นผู้มีโภคมั่งคั่งและตั้งอยู่ในความสุขพรักพร้อมด้วยบริวารชน บุตรภรรยาของตนก็จะว่านอนสอนง่าย เมื่อจะทำลายขันธ์จิตก็จะไม่ฟั่นเฟือนหลงไหล เมื่อตายไปแล้วก็จะเกิดในสุคติสวรรค์บริบูรณ์ด้วยทิพย์สมบัติ อันนี้ก็เพราะอทินนาทานวิรัตเพิ่มพูนผลให้อันนี้เป็นผลแห่งศีลที่สอง
วิรติเจตนาเครื่องงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ย่อมมีผลใหญ่มีอานิสงส์ใหญ่กล่าวคือ ผู้เว้นกาเมสุมิจฉาจาร จะปราศจากข้าศึกและจะเป็นที่รักอาบใจของหมู่โลกทั่วไป จะมีโภคบริบูรณ์มากมี ญาติมากมีบริวารมาก เทพดาย่อมจะอภิบาลรักษาอยู่ทุกเมื่อ ผู้เว้นกาเมสุมิจฉาจารจะปราศจากความทุกข์โศกอุปัททวะ จะมีเดชและยศใหญ่ และจะมีเพศไม่กลับกลายมีเป็นกระเทยเป็นอาทิ และจะไม่พลัดพรากจากของที่รักไป จะเป็นผู้ที่สกลกายอันบริบูรณ์ด้วยสุภลักษณะ จะมีน้ำใจมั่นคงปรุโปร่ง อายตนะทั้งหกมีจักษุเป็นต้นก็จะโสณงามผ่องใส และจะเป็นที่รักใคร่เอิบอาบจับใจของเทพดาและมนุษย์ทั้งหลาย อันนี้เป็นผลแห่งศีลที่สาม
วิรติเจตนาเครื่องงดเว้นจากมุสาวาท ย่อมมีผลใหญ่มีอานิสงส์ใหญ่กล่าวคือ ผู้เว้นจากมุสาวาทนั้นจะเป็นผู้ฉลาดพูด เสียงที่พูดนั้นก็ไพเราะจับใจ และจะมีมุขมณฑลอันไม่พิกลพิการ จักษุโสตมานชิวหากายมนะหกประการ ก็จะโสภณไม่แปรผัน วาจาที่พูดนั้นก็อ่อนละเอียดมั่นคงมีคนนับถือ จะพูดถ้อยคำใดถ้อยคำนั้นล้วนเป็นประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น และเป็นวาจาเที่ยงธรรมปราศจากโทษ เป็นที่โปรดปรานของเทวดาและมหาชน กลิ่นหอมดังกลิ่นสุคนธ์ก็ซ่านออกจากปาก จะมีญาติกานับถือบูชามาก และมากไปด้วยบุตรภรรยา จะมีทาสกรรมกรก็จะว่าง่าย ทั้งจะมีโคควายช้างม้าใช้สอยมากเหลือล้น อันนี้เป็นผลแห่งศีลที่คำรบสี่
นรชนหญิงชายทั้งหลาย ผู้งดเว้นจากการดื่มน้ำเมากล่าวคือสุราและเมรัย ย่อมจะได้ซึ่งผลอานิสงส์ใหญ่ ในปัจจุบันและอนาคตกาล คือจะมีสติและปรีชาญาณไม่พิการเสียจริต จะเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะไม่ฟั่นเฟือนหลงไหล และจะไม่บ้าใบ้ไม่เจรจาส่อเสียดหรือวาจาเหลวไหลและถ้อยคำหยาบคาย และจะเป็นผู้กอร์ปด้วยกตัญญูและกตเวที จะเป็น/*300ผู้ไม่ตระหนี่มีปรกติบริจาคทาน จะมีสันดานซื่อตรงหนักแน่นน้อยความโกรธ อันนี้เป็นผลแห่งศีลที่คำรบห้า
สุวรรณกัจฉปโพธิสัตว์ สั่งสอนบิดามารดาและให้ตั้งอยู่ในทานและศีลด้วยประการฉะนี้แล้ว จึงดำริว่าเราเป็นเดียรัจฉาน เมื่ออยู่ในพระนครนี้หาได้ความสุขจิตไม่ เราจักไปอยู่เสียยังราวป่าดีกว่า คิดแล้วจีงลาบิดามารดาๆ ให้อนุญาตแล้วก็ไปยังป่าได้อยู่ตามสบายใจในที่แห่งหนึ่ง
ต่อแต่กาลนั้นมา ท่านบุญกเสนาบดีกับภรรยาตั้งอยู่ในโอวาทแห่งพระโพธิสัตว์ ได้สมาทานนิจศีลบำเพ็ญกุศลมีทานเป็นต้น ให้สร้างโรงทานบริจาคทรัพย์วันละพันกหาปณะ บำเพ็ญมหาทานแก่ยาจกวณิพกและสมณพราหมณ์เสมอมา
สกฺโก เทวราชา คราวนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงดำริว่า พระโพธิสัตว์ของเราไปเกิดในกำเนิดเต่า คุณความดียังหามีปรากฏทั่วแก่มหาชนไม่ เราจักไปยังมนุษยโลกถามปัญหากะพระเจ้าพาราณสี ดำริแล้วครั้นถึงเวลาเที่ยงแห่งราตรี จึงเสด็จเข้าไปยังปราสาทพระราชาพาราณสี เปล่งพระรัศมีให้โอภาสบรรลือสีหนาทตรัสว่า พระมหาราช ข้าพเจ้าจักถามปัญหากะพระองค์ ณ บัดนี้ พระเจ้าพาราณสีสะดุ้งตื่นขึ้นแล้ว ประณมหัตถ์เมื่อจะตรัสถาม จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
โก นาม ตฺวํ นาโค วาปิ
อุทาหุ ยกฺโข สุปณฺโณ
อุทาหุ โลกปาโล จ
อุทาหุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ
ความว่า ท่านชื่อใดเป็นนาคหรือยักษ์หรือเป็นสุบรรณหรือเป็นท้าวโลกบาลหรือท้าวสักกปุรินททประการใด แน่ะชนินทมหาราช ข้าพเจ้าหาใช่นาคหาใช่ยักษ์ใช่สุบรรณใช่ท้าวโลกบาลไม่ ข้าพเจ้าคือท้าวสักกปุรินททเทวราช พระองค์เสด็จมาเพราะเหตุไรเล่า ข้าพเจ้ามาเพื่อจะถามปัญหากะพระองค์ พระองค์จะถามปัญหาข้อไร
ท้าวสหัสสนัยน์เมื่อจะถามปัญหา ๕ ข้อ แต่โดยยกปัญหาข้อที่ ๑ ขึ้นถามก่อน จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ปถมฺเจว ปฺหัปิ
ขุทฺทกปริวตฺตนํ
มหนฺตเมว อิธ โลเก
กตมํ ปสฺเสสิ ราชา
/*301ความว่า ธรรมชาติมากแล้วกลับน้อยลงมีอยู่ในโลกนี้จะได้แก่สิ่งไร พระองค์จะทรงเห็นความข้อนี้เป็นไฉน พระเจ้าพาราณสีทรงแก้ไม่ได้ ท้าวสหัสสนัยน์จึงถามปัญหาที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ เป็นลำดับไป พระเจ้าพาราณสีก็หาทรงแก้ได้ไม่ ท้าวสหัสสนัยน์จึงตรัสคาดคั้นว่า ถ้าพระองค์ทรงแก้ปัญหา ๕ ข้อนี้ไม่ได้ ข้าพเจ้าจะต่อยพระเศียรพระองค์ด้วยฆ้อนเหล็ก ถ้าทรงแก้ได้จะบูชาพระองค์ด้วยสัตตรตะ พระเจ้าพาราณสีจึงทูลขอผลัดว่า ข้าพเจ้าจะขอหารือปุโรหิตสักวันหนึ่ง ต่อวันรุ่งเช้าจึงจะแก้ถวาย ท้าวสหัสสนัยน์ให้อนุญาตแล้วก็เสด็จกลับไป
ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่ พระเจ้าพาราณสีทรงสรงและเสวยเสร็จแล้ว เสด็จออกประทับ ณ มหาตลราชาสนะ จึงรับสั่งให้อำมาตย์และปุโรหิตมาประชุมพร้อมกัน ตรัสเล่าความตามซึ่งท้าวสักกเทวราชถามปัญหา ๕ ข้อให้ฟังดังกล่าวมาแล้ว จึงดำรัสว่าท่านทั้งหลายจงช่วยกันตรึกตรองแก้ปัญหา ถ้ารู้ความแล้วจงบอกแก่เรา อำมาตย์และปุโรหิตพากันคิดแก้ปัญหาก็หารู้ความประการใดไม่ ได้พากันกราบทูลพระราชาว่า ข้าพระบาททั้งหลายไม่สามารถจะแก้ปัญหา ๕ ข้อถวายได้ พระราชาทรงเศร้าพระหฤทัยจึงตรัสถามต่อไปว่า ท่านทั้งหลายไม่รู้แก้ปัญหาได้ ยังจะรู้เห็นและได้ยินได้ฟังว่า ใครๆ จะเป็นมนุษย์ก็ตาม หรือเป็นเดียรัจฉานก็ตาม ที่มีปัญญารู้เห็นอุบายจะแก้ไขได้มีอยู่ที่ไหนบ้าง
ในที่ประชุมนั้น มีอำมาตย์ผู้หนึ่งนึกถึงเต่าทองขึ้นได้จึงกราบทูลว่า พระมหาราช เต่าทองของบุญกเสนาบดีมีอยู่ตัวหนึ่งกล่าวธรรมไพเราะ เต่าทองนั้นมีปัญญาอาจวิสัชนาแก้ปัญหาได้ ดูกรอำมาตย์ เต่าทองนั้นท่านเห็นด้วยตนเองหรือได้ยินคนอื่นเขาเล่าให้ฟัง ข้าพระบาทได้เห็นด้วยตนเอง ถ้าเช่นนั้นจงไปเรียกบุญกเสนาบดีมาหาเรา อำมาตย์ผู้นั้นจึงไปเชิญบุญกเสนาบดีให้เข้ามาเฝ้าตามกระแสรับสั่ง พระราชาทรงตรัสถามบุญกเสนาบดี ได้ความว่าเต่าทองกล่าวธรรมได้มีจริงตามอำมาตย์กราบทูลไว้ จึงให้บุญกเสนาบดีนำเต่าทองนั้นเข้ามาจะทอดพระเนตร บุญกเสนาบดีกราบทูลว่า บัดนี้เต่าทองนั้นลาไปอยู่ป่าเสียแล้ว จึงรับสั่งว่าถ้าเช่นนั้นท่านจงนำสุวรรณสีวิกาออกไปรับเต่าทองเข้ามาให้ได้
อำมาตย์กับบุญกเสนาบดี จึงรีบเร่งพากันไปป่าแสวงหาเต่าทองพบแล้วจึงบอกว่า บัดนี้ท้าวโกสีย์เสด็จมายังมนุษยโลกถามปัญหากะพระราชาๆ ทรงแก้ไม่ได้ เรามา/*302หาเพื่อจะพาพ่อไป ถ้าพ่ออาจแก้ได้จงขึ้นคานหามทองนี้ไป เต่าทองนั้นจึงตอบว่า ข้าแต่บิดา พระอินทร์องค์เดียวเท่านั้นจงยกไว้ แม้ถึงเทวดาในจักรวาฬทั้งสิ้นถามปัญหา ข้าพเจ้าก็อาจแก้ได้ บุญกเสนาบดีอุ้มสุวรรณกัจฉปนั้นวางบนคานหามทอง แล้วนำมายังราชสกุลถวายให้พระราชาทอดพระเนตร ๆ แล้วทรงโสมนัสประหนึ่งว่าโอรสของพระองค์ ทรงรับสั่งให้ชำระกายด้วยคันโธทกวารี แล้วให้นั่งเหนือพระเพลาทรงลูบหลังแล้วรับสั่งว่า พ่ออาจแก้ปัญหาของท้าวอินทราได้หรือ ข้าพระบาทอาจแก้ได้ พระราชาจึงประทานนานาอาหารให้เต่าทองบริโภค พระโพธิสัตว์บริโภคแล้ว เมื่อจะทำปฏิสัณฐารกะพระราชา จึงกล่าวนิพนธคาถาเหล่านี้ว่า
กจฺจิ นุ ราช กุสลํ
กจฺจิ ราช อนามยํ
กจฺจิ เต ราช กฺาโย
อโรคา จ เต มเหสี
กจฺจิ อมชฺชโป ราช
กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ
กจฺจิ สจฺเจ ราชธมฺเม
ทาเน เต รมติ มโน
กจฺจิ อโรคํ โยคนฺเต
กจฺจิ วหติ พาหนํ
กจฺจิ เต พฺยาธิโย นตฺถิ
สริรสฺสุปตาปิยา
กจฺจิ อนฺโต จ โว ผิตา
มชฺเฌ จ พหลาตรา
โกฏฺาคารฺจ โกสฺจ
กจฺจิ เต ปฏิสนฺธิตํ
ความว่า ข้าแต่พระมหาราช ดังข้าพระบาทขอถาม พระองคยังทรงพระสำราญไร้โรคาพาธแลหรือ ราชกัญญานารีและพระมเหสีของพระองค์ ก็ยังทรงผาสุกนิราศโรคาพาธแลหรือ อนึ่งพระองค์มิได้ทรงยินดีชอบเสวยน้ำจัณฑ์ และมีพระหฤทัยมั่นในสัจจและราชธรรมหรือประการใด อนึ่งผู้คนพลพาหนะของพระองค์ ยังทรงใช้สอยแคล่วคล่องว่องไวไม่มีโรคและไม่มีพยาธิมาเบียนสรีระให้เร่าร้อนหรืออย่างไร รัฐประเทศของพระองค์ยังปกแผ่กว้างขวางแน่นหนาทั่วถึงตลอดชั้นในและท่ามกลางแลหรือประการใด ทั้งยุ้งฉางและท้องพระคลัง ยังเต็มไปด้วยข้าวปลาและหิรัญสุวรรณรัตนะแลหรือ พระเจ้าข้า
/*303อำมาตย์และราชกัญญาทั้งมวล ได้ฟังเต่าทองทูลปฏิสัณฐารกถา พากันชื่นชมโสมนัสสรรเสริญว่า เต่าทองนี้ฉลาดพูดด้วยถ้อยคำไพเราะจับใจเป็นนักปราชญ์ได้ดีทีเดียว พระเจ้ากรุงพาราณสีเมื่อจะกล่าวคำปฏิสัณฐารพระโพธิสัตว์ จึงตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า
กุสลฺเจว เม ปตฺต
อโถ ปุตฺต อนามยํ
สพฺพา มยฺหํ ราชกฺาโย
อโรคา มยฺหํ มเหสี
อมชุชโป จาหํ ปุตฺต
อโถ เม สุรมปฺปิยํ
อโถ สจฺเจ ทสธมฺเม
ทาเน เม รมติ มโน
อโรคํ อโยคมฺเม เจว
อโถ วหติ พาหนํ
อโถ เม พฺยาธิโย นตฺถิ
สริรสฺสุปตาปิยา
อโถ อนฺโต จ เม ผิตา
มชฺเฌ จ พหลา มม
โกฏฺาคารฺจ โกสฺจ
สพฺพํ เม ปฏิสนฺธิตํ
ความว่า ดูกรบุตร เรายังสำราญไร้โรคาพาธ และทั้งราชกัญญานารีและพระมเหสีของเรา เขาก็ผาสุกนิราศโรคาพาธ อนึ่งเราก็มิได้ปรารถนาเสพสุราเมรัย และมีใจมั่นดำรงอยู่ในสัจจะและทศธรรม อนึ่งผู้คนพลพาหนะของเรา ยังใช้ได้แคล่วคล่องว่องไวไม่มีโรคเบียดภายให้เร่าร้อน ทั้งพระนครภายในและท่ามกลางก็แผ่กว้างแน่นหนาตลอดทั่วไป ยุ้งฉางและท้องพระคลังก็ยังเต็มไปด้วยข้าวปลาอาหาร และหิรัญสุวรรณรัตนะอเนกนับมิถ้วน
พระเจ้ากรุงพาราณสีทรงตรัสดังนี้แล้ว จึงขอเต่าทองกะบุญกเสนาบดีตั้งไว้ในที่เป็นบุตรบุญธรรม ทรงประทานช้างร้อยหนึ่ง ม้าร้อยหนึ่ง โคร้อยหนึ่ง ทาสร้อยหนึ่ง ทาสีร้อยหนึ่ง เงินและทองสิ่งละร้อย ให้แก่บุญกเสนาบดีแลกเปลี่ยนเอาเต่าทองนั้นไว้ แล้วทรงยกเต่าทองวางไว้ ณ สุวรรณภาชนะ เมื่อจะทรงถามสักกปัญหาจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ปถมฺเจว ปฺหํป
ขุทฺทกปริวตฺตนํ
มหนฺตเมว อิธ โลเก
กตมํ ปสฺเสสิ ตาต
ความว่า ปัญหาข้อที่หนึ่งถามว่า สภาพที่มากแล้วกลับน้อยลงมีอยู่ในโลกนี้ จะได้แก่สิ่งไร พ่อเห็นอย่างไรจงวิสัชนาไป ณ บัดนี้
/*304พระโพธิสัตว์สดับข้อสักกปัญหา ก็มีปัญญาเห็นแจ้งดุจแสงพระจันทรในอัมพรฉะนั้น เมื่อจะวิสัชนาปัญหาถวายพระราชา จึงประกาศแก่เทพดาและมนุษย์ทั้งหลายว่า ขอเทพดามีภูมเทวดาเป็นอาทิและมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น จงคอยฟังปัญหาพยากรณ์ของข้าพเจ้าว่าจะควรและไม่ควรอย่างไร ประกาศดังนี้แล้วเมื่อจะพยากรณ์แก้ปัญหา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
โย ขตฺติยกุเล ชาโต
อุปโภคปริปุณฺโณ
ปริวาเรหิ สหิโต
โส มหนฺโต นามเจว
โย เอวํ มหากุเลสุ
น ทานาทิปุฺานิ จ
น สีลภาวนานิ จ
ปุเรนฺโต โส อิโต จุโต
อปายทุกฺเข ชาโต
มนุสฺสทุกฺเข ขุทฺทโก นาม
ความว่า บุคคลใดเกิดแล้วในขัตติยตระกูล บริบูรณ์ด้วยอุปโภคสมบัติและบริวารสมบัติ บุคคลผู้นั้นชื่อว่าเป็นใหญ่เทียวแล บุคคลผู้โดเกิดในมหาตระกูลอย่างนี้แล้ว หาทำบุญมีทานเป็นต้นและหาทำศีลและภาวนาให้บริบูรณ์ไม่ บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากโลกอันนี้แล้ว จะไปเกิดในอบายทุกข์และมนุษยทุกข์ อันนี้แหละชื่อว่าน้อยลง ข้าแต่พระมหาราช ปฐมปัญหาว่าธรรมชาติใหญ่แล้วกลับน้อยลง มีปริยายดังทูลถวายมาฉะนี้
มหาชนมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้น มีพระราชาเป็นประมุขได้สดับปฐมปัญหาพยากรณ์ดังนั้น จึงยังเสียงสาธุการให้เป็นไปนับตั้งพัน สรรพเทวดามีท้าวอินทราเป็นอาทิ ก็โปรยนานาบูชาสักการะให้ซ้องสาธุการ จอมมหิบาลพาราณสีทรงโถมนาการแล้ว เมื่อจะตรัสถามทุติยปัญหา จึงตรัสคาถาตามลำดับต่อไปนี้ว่า
ทุติยํ ปน ปฺหฺจ
มหนฺตํ ปริวตฺตนํ
ขุทฺทกเยว โลเก จ
กตมํ ลพฺภติ ตาต
ความว่า ดูกรพ่อเต่าทอง ปัญหาคำรบที่ ๒ ว่า ธรรมชาติน้อยกลับมากนั้นเป็นอย่างไร จะได้แก่สิ่งอะไร
/*305พระโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนาปัญหาถวายพระราชาจึงกราบทูลว่าข้าแต่พระมหาราช พระองค์จงฟังถ้อยคำข้าพระพุทธเจ้า กราบทูลแล้วจึงกล่าวพระคาถาว่า
โย จ ปุพฺเพ อกตปุฺโ
อาติโก อนาโถ จ
นีจกุเล หีเน ชาโต
โสจาปี ขุทฺทโก นาม
โส จ อตฺตกมฺเม วิวิจฺจ
ปุพฺเพ เม อกุสลํ กตํ
ปุฺํ มยา น กตพฺพํ
อิทานานํ ทุคฺคตโช
อิติชานิตฺวาน โส จ
กุสลานิปิ กโรติ
ปฺจาฏฺสีลํ สมาทยิ
ภาวนํ วิภาเวติ โส
โส จุโต โลกา จ สคฺเค
ทิพฺพวิมาเน อุปปชฺชติ
เทวกฺาหิ ปริวุตฺโต
ตโต โส อิธุปฺปนฺโน
มหทฺธเน ขตฺยาทิเก
อคฺคกุเล อุปปชฺช
อิทํ มหนฺตํ ปริวตฺตนํ
ขุทฺทเยว โลเก
ความว่า บุคคลผู้ใดมิได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน ได้มาเกิดในตระกูลต่ำเลวทราม ไร้ญาติอนาถาหาที่พึ่งบมิได้ บุคคลผู้นั้นชื่อว่าน้อย ขุททกบุคคลนั้นครั้นพิจารณาถึงกรรมของตนดังนี้ว่า เราทำอกุศลไว้และมิได้ทำบุญไว้ในกาลปางก่อน บัดนี้เราจึงเกิดในกำเนิดทุคตะเข็ญใจ บุคคลผู้นั้นครั้นรู้สึกตนดังนี้แล้ว จึ่งบำเพ็ญกุศลสมาทานศีลห้าศีลแปดและเจริญภาวนา บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากโลกนี้แล้ว ย่อมจะไปเกิดในทิพย์วิมาน ณ เมืองสวรรค์มีนางเทวกัญญาเป็นบริวาร ครั้นจุติจากสวรรค์แล้วได้มาเกิดในมนุษยโลกนี้อีก บุคคลผู้นั้นก็จะมาเกิดในตระกูลผู้มีทรัพย์มาก หรือในตระกูลสูงมีตระกูลกษัตริย์เป็นอาทิ อันนี้เรียกว่าธรรมชาติน้อยกลับมากด้วยประการฉะนี้
มหาชนมีพระราชาเป็นต้น ได้สดับทุติยปัญหาพยากรณ์แล้ว จึ่งพากันปรบมือให้เสียงสาธุการ เทพดามีท้าวมัฆวานเป็นอาทิ ก็โปรยนานาทิพย์รัตนบุปผาให้สาธุการ จอมมหิบาลพาราณสี เมื่อจะตรัสถามตติยปัญญา จึงตรัสพระคาถาเป็นลำดับไปดังนี้ว่า
/*306ตติยํ ตาต ปฺหมฺปิ
มหนฺตํ มหนฺตตรํ
ตาต ตฺวํ กินฺนาม ปสฺสสิ
ชานํ อกฺขาหิ ชานโต
ความว่า ดูกรพ่อเต่าทอง ปัญหาคำรบที่ ๓ ความว่า ธรรมชาติมากแล้วกลับมากยิ่งขึ้นไป พ่อจะเห็นว่าได้แก่สิ่งไร เมื่อพ่อรู้จงบอกไปตามความรู้
พระโพธิสัตว์เมื่อจะวิสัชนา ตติยปัญหาถวายพระราชา ณ กาลครั้งนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
โย จ อคฺุคกุเล ชาโต
โส ทานาทิปุฺานิ จ
ปฺจ อฏฺ สีลานิปิ
สมาทยนฺโต รกฺขนฺโต
ภาวนํ วิภาเวนฺโต จ
อิโต จุโต สคฺเค ชาโต
ทิพฺพสมฺปตฺติปริปุณฺโณ
เทวกฺาหิ ปริวุตฺโต
ตโต จุโต อิธ โลเก
ขตฺติยพฺราหฺมณกุเล
คหปติมหาสาเร
อคฺคกุเล ชายติ โส
อยํ ปน มหนฺโต จ
อติมหนฺตตโร จ
ความว่า บุคคลผู้ใดเกิดในตระกูลสูง บุคคลผู้นั้นได้บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น และได้สมาทานรักษาศีลห้าศีลแปดและเจริญภาวนา ครั้นจุติจากโลกนี้แล้วย่อมจะไปเกิดในสวรรค์และจะบริบูรณ์ด้วยทิพย์สมบัติ มีเทวกัญญาเป็นบริวาร ครั้นจุติจากเทวสถานแล้วจะมาเกิดในโลกนี้ ผู้นั้นก็จะมาเกิดในตระกูลสูง คือขัตติยมหาศาสพราหมณมหาศาลศหบดีมหาศาล อันนี้แหละเรียกชื่อว่าธรรมชาติมากแล้วกลับมากยิ่ง ๆ ด้วยประการฉะนี้
อำมาตย์และมหาชนมีพระราชาเป็นต้น ได้สดับตติยปัญหาพยากรณ์แล้วพากันปรบมือให้สาธุการ เทพดามีท้าวมัฆวานเป็นอาทิ ก็ให้เสียงสาธุการกึกก้องโกลาหล พระเจ้าปฐพีดลเมื่อจะตรัสถามจตุตถปัญญา จึงตรัสคาถานี้ว่า
จตุตฺถํ ปฺหํ ปุจฺฉามิ
ทหรํ ปริวตฺตนํ
มหลฺลกํ เจว โลเก
กึ ปสฺสสิ วิสชฺเชหิ
ความว่า เราขอถามปัญหาคำรบ ๔ มีความว่า ในโลกนี้ คนแก่แปรกลับเป็นเด็ก มีอาการเป็นไฉน พ่อเห็นอย่างไร จงวิสัชนาไป ณ กาลบัดนี้
/*307พระโพธิสัตว์เมื่อวิสัชนาจตุตถปัญหาถวายพระราชา ในกาลครั้งนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
โย จายุนา มหลฺลโก
มหลตฺตํ น ชานาติ
โส พหุปาปํ กโรนฺโต
ทหรกุมาเรหิ จ
สมาคมมฺปิ คจฺฉติ
ปาปกมฺมานิ กโรติ
ปาณาติปาตํ กโรติ
อทินฺนาทานํ คณฺหติ
มิจฺฉจารฺจ จรติ
มุสาวาทฺจ ภณติ
ปิสุณาวาจํ ผรุสํ
สมฺผปฺปลาวาจํ วทติ
โส อิโต โลกา จวิตฺวา
จตูสุ อปาเยสุ จ
มหาทุกขานุภุยฺยติ
ทีฆมทฺธานํ น สุขํ
ตโต จุโต โส โลกสฺมึ
กปฺปนยาจกกุเล
ทุคฺคตกุเล จ ชาโต
โส จ มหลฺลโก เจว
ทหโร นาม กุมาโรติ

ความว่า บุคคลผู้ใตแก่ด้วยอายุหารู้จักความที่ตนแก่แล้วไม่ บุคคลผู้นั้นยังทำบาปกรรมมากอยู่ และขอบสมาคมกถับคนหนุ่ม เด็กๆ ย่อมทำปาปกรรมทั้งหลาย คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กามมิจฉาจาร และกล่าวมุสาวาท ปิสุณาวาท ผรุสวาท สัมผัปปลาวาท บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากโลกนี้ไปแล้ว ย่อมไปเกิดในอบายภูมิสี่มีนรกเป็นต้น และย่อมเสวยผลมหาทุกข์หาความสุขบมิได้สิ้นกาลช้านาน บุคคลผู้นั้นครั้นจุติจากอบายสี่แล้ว จะมาเกิดในโลกนี้ ก็จะเกิดในตระกูลคนกำพร้าและยากจนทุคตเข็ญใจ บุคคลผู้นั้นชื่อว่าแก่แล้วกลับเป็นเด็ก โดยปริยายอย่างนี้แล
มหาชนมีพระราชาเป็นประธาน เทพดามีท้าวอินทราเป็นต้น พากันปรบมือให้เสียงสาธุการ พระเจ้าพาราณสี เมื่อจะถามปัญจมปัญญา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ปฺจมปฺหํ ปุจฺฉามิ
มหลฺลกํ ปริวตฺตนํ
ทหรทารกํ เจว
กึ ปสฺสสิ วิสชฺเชหิ
ความว่า เราขอถามปัญหาคำรบ ๕ มีความว่า คนที่เป็นเด็กทารกแล้วกลับเป็นคนแก่ ด้วยอาการเป็นไฉน ท่านเห็นอย่างไร จงวิสัชนาไป ณ กาลบัดนี้
/*308พระโพธิสัตว์เมื่อวิสัชนาปัญจมปัญหาถวายพระราชา จึงกราบทูลด้วยพระคาถานี้ว่า
โย จ ปุคฺคโล ทหโร
อายุนา สตฺตวสฺสิโก
ปฺวา เมธาวี เจว
ปณฺฑิโต จ พหุสุตฺโต
สพฺพสิปฺเป โกวิโท จ
การณาการณชาโน
สทฺธาสติปฺาสมฺปนฺโน
อตฺตปรตฺถํ ชานนฺโน
ทานานิ จ ททนฺโต โส
สีลานิ จ รกฺขนฺโตว
เมตฺตาภาวนํ ภาเวนฺโต
ปาปมิตฺตํ ปหานาย
กลฺยาณมิตฺตํ เสวนฺโต
ปาณฆาฏา ปติวิรโต
ปรธนํ อคณฺหนฺโต
ปรทารํ น ผุสฺสติ
มุสาวาทํ น ภณติ
มชฺชปานํ น ปิวติ
โส จ อายุนา ทหโร
ปฺามหลฺลโก เจว
อิมมฺหา โลกา จวิตฺวา
สคฺเค โส อุปปชฺชติ
ทิพฺพสมฺปตฺตึ ภุยฺยติ
ตโต จุโต อิมสฺมึ จ
มนุสฺสโลเก อุปชฺช
รตนิตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ
ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปติ
อคฺคกุลมฺหิ ชาโตว
อิมสฺมึ ปุฺานิ กตฺวา
สํสาเร จ สัสรนฺตา
ปจฺฉา นิพฺพานมุตฺตมนฺติ

ความว่า บุคคลผู้ใดเป็นเด็กอายุเจ็ดปี เป็นผู้มีปัญญาเป็นนักปราชญ์เป็นพหูสูต และฉลาดรอบรู้ในศิลปะทั้งปวง รู้จักเหตุที่ควรและไม่ควร มีศรัทธาสติและปัญญารู้จักประโยชน์ตนและคนอื่น บริจาคทานรักษาศีลเจริญภาวนา ละเสียซึ่งชนปาปมิตร คบหาแต่กัลยาณมิตร และไม่ฆ่าสัตว์ไม่ลักทรัพย์ไม่ทำปรทารกรรมไม่พูดปดไม่ดื่มน้ำเมา บุคคลผู้นั้นเป็นเด็กโดยอายุ เป็นผู้แก่ด้วยปัญญาโดยแท้ ก็และผู้นั้นครั้นจุติจากโลกนี้ไปแล้ว ย่อมจะไปเกิดในสวรรค์เสวยทิพย์สมบัติอันโอหาร ครั้นจุติจากสวรรค์แล้ว เมื่อจะมาเกิดในมนุษยโลกนี้ ก็จะเกิดในตระกูลสูงสุดถือปฏิสนธิในครรภ์แห่งหญิงแก้ว แล้วบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อยังท่องเที่ยวในสังสารวัฏ ก็ได้เสวยสุขสมบัติแสนสำราญ ภายหลังจะถึงซึ่งพระนิพพานเป็นที่สุดชาติ
/*309พระโพธิสัตว์วิสัชนาปัญหา ๕ ข้อเสร็จ แล้วก็หมอบอยู่ตรงพระพักตร์พระราชา ท้าวเทวราชและเทพบุตรธิดาสถิตอยู่ ณ อากาศ ให้สาธุการเชยชมและบูชาสักการะด้วยรัตนะและดอกไม้เงินทองต่างๆ พระราชาและข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในตลอดทั่วไป ทั้งชาวพระนครพากันประณมกรกราบไหว้ให้สาธุการนับตั้งแสน พระโพธิสัตว์เมื่อจะถวายโอวาทแก่พระราชาให้ยิ่งขึ้นไป ได้กล่าวพระคาถานี้ว่า
อลโส คีหิ กามโภคี
อสฺฺโต ปพฺพชิโต
อนิสมฺมการี ราชา
ปณฺฑิโต โกธวสิโก
อิเม จตฺตาโร ปุคฺคลา
น หิ สาธุ โลกสฺมึ จ
โย จ ราชา อธมฺมิโก
อมจฺจา จ อธมฺมิกา
อถ นครวาสิโน
ตถา ภุมฺมจกาสเทวา
อถ สมณพฺราหฺมณา
สพฺเพ อธมฺมิกา โหนฺติ
มธุรผลา อปฺปรสา
ทุวุฏฺิกา ทุภิกฺขา จ
พหู โจรกมฺมา กโรนฺติ
ปาปกา ลามกา ชนา
อปิ โย ราชา ธมฺมิโก
สีลวา สทฺธาสมฺปนฺโน
ทสราชธมฺเม สจฺเจ
อโกเปตฺวา โลภเหตุ
ตถา อมจฺจาทโย จ
พฺราหฺมณคหปติกา
นครวาสิโน ปิจ
พหู ชนา ธมฺมิกา ว
อถ เทวตาภุมฺมฏฺา
อากาสรุกฺขวิมานฏฺา
ยาว จาตุมหาราชิกา
ตถา อธมฺมิกา เต โหนฺติ
จนฺทสุริยนกฺขตฺตา
น อตฺตโต ราสิยฺจ
วิถิยฺจ วิชหิตฺวา
เทโว จ สมฺมาวสฺสติ
สสฺสานิ จ สมฺปชฺชนฺติ
สาลีนํ คนฺธวสานิปิ
ผลานํ รโส ปากโฏ
มนุสฺสา สุพจฺจา พหู
จตุปาทา เมตฺตจิตฺตา
ทฺวิปาทาปิ ตถาปิจ
อฺมฺํ สุมานสา
มนุสฺสภาสาย วุตฺตา
ความว่า ผู้ครองเรือนบริโภคกามเป็นผู้เกียจคร้าน บรรพชิตผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ พระราชาไม่ทรงพิจารณาและทำไป บัณฑิตผู้ลุอำนาจแห่ง/*310ความโกรธ บุคคลสี่จำพวกเหล่านี้เป็นผู้ไม่ดีไม่งามในโลกทีเดียว อนึ่งพระราชาองค์ใดไม่เป็นธรรม อำมาตย์ก็ไม่เป็นธรรม ครั้นพระราชาและอำมาตย์ไม่เป็นธรรมแล้ว ประชาชนตลอดถึงภูมเทวดาอากาศเทวดา และสมณพราหมณ์ทั้กปวง ก็พลอยไม่เป็นธรรมไปตามกัน ทีนั้นผลไม้ที่มีรสหวานก็จะคลายรสไป ฝนก็จะไม่ตกต้องตามฤดูกาล ข้าวปลาอาหารก็จะหากินยาก คนบาปลามกก็จะทำโจรกรรมมากมาย
อนึ่ง แม้พระราชาองค์ใดผู้ทรงธรรม กอร์ปด้วยศรัทธาและศีล ไม่ทำทศราชธรรมและสัจธรรมให้กำเริบ (คือไม่ละทศธรรมและสัจจะเสีย) เพราะเหตุแห่งความโลภ พราหมณ์และคหบดีมีอำมาตย์เป็นต้น ตลอดจนถึงประชาชนเป็นอันมาก ก็จะพลอยเป็นธรรมไปด้วยกันทั้งหมด ทีนั้นเทพดาที่อยู่ ณ ภาคพื้นและอากาศและรุกขวิมาน ตราบเท่าถึงจาตุมหราราชิกเทวดาก็จะพากันเป็นธรรมไปเหมือนกัน พระจันทร์พระอาทิตย์และดาวนักษัตรก็จะรักษาราศีและวิถีของตนไว้มิได้ละให้ห่างไกล ฝนฟ้าก็จะตกต้องตามฤดูกาล ข้าวกล้าธัญญาหารก็จะบริบูรณ์พูนผล คันธรสแห่งข้างสาลีก็จะมีกลิ่นหอมโอชา ผลาผลก็จะปรากฏรสเอมโอช อนึ่งโสดมนุษย์ทั้งหลายก็จะว่าง่ายสอนง่าย สัตว์จตุบาททวิบาททั้งหลายก็จะมีเมตตาจิตโสมนัสต่อกันและกัน ประหนึ่งว่าจะพูดภาษามนุษย์ได้
เมื่อจบเทศนาลงครั้งนั้น มหาชนมีพระราชาเป็นประมุขก็ชื่นชมโสมนัส พากันสมาทานเบญจศีลและเจริญเมตตาภาวนา บำเพ็ญการกุศลและทานเป็นต้น และตั้งเต่าทองไว้ในที่เป็นอาจารย์ของตนๆ มหาชนผู้ตั้งอยู่ในโอวาทแห่งพระโพธิสัตว์ได้ทำกุศลวัตรมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุของตนแล้วได้ไปเกิดในสุคติสวรรค์ พระราชาและพระราชกัญญาทั้งหลาย ได้บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นชนมายุแล้วได้ไปเกิดในเทวโลก เต่าทองนั้นรักษาศีลเป็นนิจ เมื่อจุติจิตแล้วได้ไปเกิดในเทวโลกสรรค์
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงตรัสว่า สองคนผัวเมียนั้นมิได้ตั้งอยู่ในโอวาทของนักปราชญ์ จึงถึงความวินาศอย่างใหญ่ ภายหลังได้ตั้งอยู่ในบัณฑิโตวาท จึงถึงซึ่งความบริบูรณ์ด้วยสมบัติ แล้วพระองค์ตรัสประกาศอริยสัจจกถา ครั้นจบอริยสัจจเทศนาลง มหาชนเป็นอันมากก็ได้บรรลุถึงมรรคและผลมีโสดาเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า สองคนผัวเมียในกาลครั้งนั้น/*311กลับชาติมาคือเศรษฐีตระกูลสองคนนี้ อำมาตย์ผู้สอนยากในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือกุลบุตรสอนยาก ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุธ พระเจ้ากรุงพาราณสีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระสารีบุตร พระราชบุตรีมเหสีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางเขมาภิกษุณี พยัคฆเสือสีห์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานนทเถระ งูเห่าในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอุบาลีเถระ วานรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระโมคคัลลานเถระ บริษัทนอกจากนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท เต่าทองในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้าเทียวแล
จบสุวรรณกัจฉปชาดก
๖. เทวันธชาดก
/*312เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ภิกฺขโวติ ภทฺทนฺเตติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ
คำว่า เอวมฺเม สุตํ นี้ ตามหลักฐานที่มาเป็นคำของพระอานนท์ปฏิญาณตนว่า พระสูตรนี้ชาดกนี้ตนได้สดับมาแต่สำนักพระผู้มีพระภาค หาได้ตรัสรู้ด้วยตนเองไม่ ในเทวันธชาดกนี้มีนิทานวจนะว่า สมัยกาลครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อันเป็นอารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดีสร้างถวายใกล้กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพระภิกษุทั้งหลายด้วยคำว่า ภิกฺขโว ดังนี้ พระภิกษุทั้งหลายรับพุทธฎีกาว่า ภทฺทนฺเต ดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรื่องราวได้เคยมีมาแล้วอย่างนี้ มีพระราชากาสิกองค์หนึ่งดำรงราชสมบัติ ณ พระนครพาราณสีโดยทศพิธราชธรรม พระเจ้ากาสิกราชนั้นมีพระสนมประมาณหมื่นหกพัน พระสนมเหล่านั้น แม้แต่คนหนึ่งก็หาได้มีโอรสและธิดาไม่ พระราชาใคร่จะได้โอรสซึ่งจะได้สืบราชวงศ์ต่อไป จึงรับสั่งแก่พระสนมให้ช่วยกันตั้งใจหาโอรสและธิดา พระสนมทั้งหมื่นหกพัน ชวนกันบวงสรวงเทวดามีพระจันทร์พระอาทิตย์เป็นต้นขอให้ได้โอรสและธิดา ก็หาได้สมปรารถนาไม่
ฝ่ายพระอัครมเหสีพระนามว่าวิมลาเทวี มีสีลสัมปทาและปัญญาดี ตามวันปรกติพระนางเธอสมาทานเบญจศีลเป็นนิตย์ ถึงวันอุโบสถทรงสมาทานอุโบสถศีลแล้วจึงพิจารณาดูศีลของตนอันมิได้ขาดบกพร่อง พระนางเธอทำสัจจาธิษฐานว่า ด้วยเดชศีลที่ข้าพเจ้ารักษานี้ ขอให้โอรสและธิดาจงมาเกิดในอุทรข้าพเจ้า คราวนั้นด้วยอำนาจปาริสุทธศีลแห่งพระนางวิมลาเทวี พิภพแห่งท้าวโกสีย์ก็แสดงอาการร้อนขึ้นเป็นนิมิต ท้าวเทวราชพิจารณาก็รู้ว่านางวิมลาปรารถนาจะได้บุตรและธิดา เวลานั้นเป็นคราวที่พระบรมโพธิสัตว์จะ/*313สิ้นอายุแล้ว ท้าวเทวราชจึงวิงวอนเชิญพระบรมโพธิสัตว์ให้ถือปฏิสนธิในครรภ์พระนางวิมลา พระบรมโพธิสัตว์รับเทวบัญชาจุติมาเกิดในครรภ์พระนางวิมลาเทวี พระครรภ์พระนางวิมลามีอาการเหมือนจะเต็มไปด้วยแก้ววิเชียร
ในราตรีที่พระโพธิสัตว์มาปฏิสนธินั้น พระนางวิมลาทรงสุบินนิมิตว่า เทวบุตรองค์หนึ่งนำแก้ววิเชียรมาให้พระนางก็รับไว้ มีอันธกเทวบุตรองค์อื่นมาแย่งเอาแก้ววิเชียรนั้นไปเสีย ภายหลังแก้ววิเชียรนั้นฆ่าอันธกเทวบุตรเสีย แล้วกลับมาเอาเปล่งรัศมีอยู่ ณ สำนักพระนางวิมลาเทวีๆ ตื่นขึ้นแล้วจึงเข้าเฝ้าทรงเล่าพระสุบินถวายพระราชาๆ รับสั่งให้หานิมิตปาทกาจารย์มาให้ทำนายฝัน นิมิตปาทกาจารย์นั้นคำนวณถวายพยากรณ์ว่า พระนางวิมลาเทวีจะทรงพระครรภ์ราชกุมารนั้นจะเป็นโอรส เมื่อพระโอรสประสูติแล้วทรงพระเจริญรุ่นขึ้น จะมียักษ์ตนหนึ่งมาเบียดเบียนพระนคร พระราชกุมารนั้นจะหนีจากพระนครนี้ไปยังนานาประเทศ ภายหลังจะได้มหิทธิเดชานุภาพใหญ่ฆ่ายักษ์นั้นตายแล้วจะได้เป็นเอกราช หาพระราชาอื่นจะเสมอมิได้ ด้วยประการฉะนี้
พระนางวิมลาเทวีทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาสแล้ว จึงประสูติพระโอรสอันกอร์ปด้วยบุญลักษณะ ก็เมื่อวันประสูติพระราชโอรสนั้น ฝนตั้งมืดคลุ้มทั่วไปในทิศทั้งปวง เพราะเหตุดังนั้น พระราชบิดามารดาจึงประทานนามโอรสนั้นว่า เทวันธกุมาร ด้วยประการฉะนี้ ครั้นเมื่อเทวันธกุมารเสด็จดำเนินย่างเหยียบได้คล่อง พระนางวิมลาก็ประสูติพระธิดาองค์น้องอีกองค์หนึ่ง ทรงรูปลักษณะงามและสรีรกายหอมประหนึ่งว่าอบด้วยกลิ่นจันทร์ อาศัยเหตุนั้นจึงมีพระนามว่า จันทนเทวี พระนางจันทนเทวีทรงพระเจริญวัยได้มีรูปงดงาม เปรียบดังเทพอัปสรสาวสวรรค์ กลิ่นกายนั้นหอมดังกลิ่นจันทร์แดง
เกน อานิสํเสน จึงมีคำถามว่าพระนางจันทนเทวีมีกายินทรีย์หอมนั้นด้วยอานิสงส์อะไร มีคำวิสัชนาแก้ว่าพระนางจันทนเทวีมีกายินทรีย์หอมนั้น ด้วยอานิสงส์ที่ได้สร้างพระเจดีย์น้อยองค์หนึ่ง จริงอยู่ในกาลปางก่อนครั้งศาสนาพระโกนาคมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว มีธิดาเศรษฐีคนหนึ่งบำเพ็ญกุศลมีทานและศีลเป็นต้น และมีศรัทธาสร้างพระเจดีย์น้อยด้วยไม้จันทร์องค์หนึ่งจึงเอาพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งบรรจุไว้ในพระเจดีย์นั้น ครั้นสำเร็จแล้วก็ทำการฉลองเป็นการบูชาใหญ่ เศรษฐีธิดาทำกาละแล้วได้มาเกิดเป็นพระนางจันทนเทวี ๆ จึงมีสรีรอินทรีย์งามและกลิ่นหอมดังกลิ่นจันทร์ พระเทวันธกุมารกับพระนางจันทนเทวีเจริญรุ่นขึ้นตามลำดับทรงพระรูปงามเลิศดุจดรุณเทพดา
/*314ครั้นอยู่ต่อมา พระราชากาสิกพระราชบิดา ปรารถนาจะเสด็จไปประพาสป่า รับสั่งอำมาตย์ให้เตรียมพลโยธาไว้พร้อมเสร็จแล้ว จึงพร้อมด้วยมหันตบริวารยศเสด็จออกจากนครไปยังมหาวัน ทอดพระเนตรมฤคีอยู่หลายวันก็หาพบปะมฤคและสัตว์อื่นๆ ไม่ คราวนั้นนันทยักษ์ตนหนึ่งอยู่ในไพรสณฑ์นั้น ได้อุปฐากท้าวเวสสุวรรณๆ ประทานพรให้ว่า มนุษย์เหล่าใดเข้าไปในไพรสณฑ์มีมณฑลได้โยชน์หนึ่ง ท่านจงถามอมละธรรมกะมนุษย์จำพวกนั้นก่อน มนุษย์คนใดรู้จักอมละธรรมท่านอย่าได้กินมนุษย์คนนั้น มนุษย์คนใดไม่รู้จักอมละธรรมท่านจงกินมนุษย์คนนั้นเสียเถิด เพราะเหตุนั้น นันทยักษ์เมื่อเที่ยวไปในไพรสณฑ์นั้นได้พบพระราชาปรารถนาจะกินเป็นอาหาร จึงนฤมิตตนให้เป็นเนื้อทองย่องหยัดผ่านพระพักตร์พระราชาหลบเข้าไปในพุ่มไม้
พระเจ้ากาสิกราชทอดพระเนตรมฤคยักษ์แปลงนั้น จึงรับสั่งให้พวกอำมาตย์พากันล้อมพุ่มไม้รักษาเนื้อนั้นไว้ให้ได้ ถ้าเนื้อออกจากพุ่มไปหน้าที่ของผู้ใด อาชญาจักมีแก่ผู้นั้น อำมาตย์ทั้งหลายพากันล้อมพุ่มไม้ไว้โดยกวดขันมั่นคง และส่งเสียงบอกกันต่อ ๆ ไป สุวรรณมฤคนั้นยกเท้าก้าวจ้องมองหาทางที่จะหนีไป ได้โดดออกตรงพระพักตรพระราชาหนีไป พระราชาจึงเสด็จขึ้นประทับหลังม้าไล่ตามไปสิ้นวันยังค่ำก็มิได้พบสุวรรณมฤค เสด็จตามจนถึงเวลาเย็นเลยเข้าไปในเขตแดนนันทยักษ์ บรรลุถึงต้นไทรใหญ่ตนหนึ่ง จึงเสด็จลงจากหลังม้าเหนื่อยล้าอยู่กับม้าในที่นั้น นันทยักษ์จึงแปลงกายจากสุวรรณมฤคให้เห็นเป็นยักษ์ใหญ่โต ตรงเข้าจับพระราชากับม้าไว้แล้วถามอมละธรรมกะพระราชา ๆ แก้ไม่ได้ นันทยักษ์จึงกินพระราชาเสียแล้วใคร่จะกินม้านั้นอีกจึงจับม้าเข้าไว้ให้มั่น
ม้านั้นจึงดำริว่าเราก็จักเป็นภักษาของมหายักษ์เช่นเดียวกับพระราชา แต่เราจักรักษาชีวิตไว้ให้ได้ด้วยอุบาย ดำริแล้วจึงพูดกับนันทยักษ์ว่า ท่านกินพระราชาแล้วจักกินเราบัดนี้อีก ถ้าท่านกินเราท่านจะอิ่มท้องไปได้วันเดียวเท่านั้น วันหลังต่อไปท่านจะได้อาหารที่ไหนกิน ถ้าหากว่าท่านไม่กินเราเสีย ท่านก็จักได้อาหารกินทุกๆ วันไป ท่านจงแปลงกายให้เหมือนพระราชา ขึ้นนั่งบนหลังข้าพเจ้าเข้าไปสู่พระนครกับข้าพเจ้าแล้วครองราชสมบัติ ท่านก็จักได้กินมนุษย์และสัตว์เสมอทุกวันไป
นันทยักษ์เชื่อม้าบอกแล้วนฤมิตตนให้เหมือนพระราชา ขึ้นหลังม้าไปยังสำนักโยธาลงจากหลังม้าขึ้นนั่งบนรถแล้ว พร้อมด้วยมหันตบริวารเข้าไปยังนครขึ้นยังมณเฑียรนั่ง ณ ราชาอาสน์ นางนักสนมทั้งหลายมีพระวิมลาราชเทวีเป็นประธาน พากันเข้าไปยัง/*315ราชูปัฏฐากด้วยสำคัญว่าพระราชสามีของตน หาได้มีความสงสัยไม่ ได้บำรุงนันทยักษ์นั้นเป็นอันดี พระวิมลาเทวีก็ขึ้นประทับบรรหมกับนันทยักษ์เป็นนิจทุกวัน นันทยักษ์นั้นมีรูปกายและอากัปกิริยาก็เหมือนพระเจ้ากาสิกราชหาแปลกเปลี่ยนไปไม่ ถึงเวลาราตรียักษ์นั้นจับมนุษย์กินเสียคนหนึ่งบ้าง บางครั้งลอบไปกินมนุษย์นักโทษที่ต้องตัดสินแล้วให้เอาไปเสียบหลาวไว้ก็มี ยักษ์นั้นทำอาการอยู่อย่างนี้เสมอมา
ครั้นกาลนานมาเจ้ายักษ์คิดขึ้นมาว่า คนอื่นนอกจากม้าผู้เดียวแล้วไม่รู้จักเราเลย ก็ถ้าหากว่าม้าจักบอกแก่ใครๆ เขาว่าเราเป็นยักษ์ ผู้นั้นรู้จักเราแล้วก็จะบอกให้รู้กันต่อไป ความลับของเราก็จักแพร่หลายปรากฏทั่วไปในสากลทวีป ท้าวเวสสวรรณมหาราชถ้ารู้เข้า ท่านจักโกรธทำโทษแก่เราและคืนเอาบริเวณที่ประทานให้ไว้ไปเสีย เพราะฉะนั้นเราจักให้จับม้าไปขังไว้ในเรือนจำห้ามมิให้เขาส่งข้าวและน้ำให้แก่ม้า ม้านั้นเมื่อไม่ได้อาหารกินก็จักสิ้นชีวิต ถ้าหากว่าม้านั้นตายเสียได้เราจักอยู่เป็นสุขสบายต่อไปนาน เจ้ายักษ์คิดแล้วก็สั่งอำมาตย์ให้จับม้านั้นไปขังเสีย อำมาตย์ก็ไปยังโรงม้าจับเฆี่ยนตีผูกมัดไว้แน่นหนา ม้านั้นถึงซึ่งทุกขเวทนาใหญ่ มีความน้อยใจคิดว่า โทษผิดสิ่งไรของเราก็ไม่มี เหตุไรเจ้ายักษ์จึงมาทำโทษเรา หรือว่าเจ้ายักษ์กลัวว่าเราจะบอกแก่คนอื่น จึงให้มัดผูกและไม่ให้อาหารเรากิน ทำไฉนเราจักได้บอกความเรื่องนี้แก่พระราชกุมารอยู่ ม้านั้นอดทนทุกขเวทนา คอยหาโอกาสจะพบพระราชกุมารอยู่
เจ้านันทยักษ์ถึงเวลาเที่ยงคืนเที่ยวจับมนุษย์กินเสมอเป็นนิตย์ บางทีแกล้งใส่โทษผิดแก่อำมาตย์ให้ฆ่าแล้วลอบไปกินทรากศพเสีย มหาชนเห็นอาการเจ้ายักษ์ทำอย่างนั้นพากันปรับทุกข์ว่า แต่ก่อนพระราชาของเราเป็นพระเจ้าทรงธรรม กอร์ปด้วยเมตตากรุณาสัจวาทีและขันติธรรม จำเดิมแต่วันที่พระราชาเสด็จไปประพาสป่าฆ่าสุวรรณมฤคแล้วกลับมา ทรงประพฤติหยาบช้าทารุณพาหุลโทษหาเหมือนเช่นก่อน ๆ ไม่ หรือว่ายักษ์จักกินพระราชาเสียแล้วแปลงกายให้เหมือนพระราชาปลอมมาครองราชสมบัติ ทำไฉนพวกเราจักรู้ชัดได้ เราทั้งหลายจักพากันเข้าไปใกล้และทดลองดูอาจรู้ได้ดี
ปรึกษากันแล้วมหาชนมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้น ถึงเวลาเช้าเย็นก็พากันไปเฝ้าคอยสอดแนมและสอบสวนดูก็มิอาจรู้ความเท็จจริงได้
คราวนั้น พระเทวันธกุมารและพระนางจันทนกุมารีก็สำคัญนันทยักษ์นั้นว่าเป็นพระราชบิดา พากันเข้าเฝ้าประทับเหนือเพลาเจ้ายักษ์ๆ ก็แสดงความเสน่หารักใคร่เหมือน/*316ดังบุตรของตน วันหนึ่งจึงพระราชกุมารกุมารีทูลลาเจ้ายักษ์ไปยังโรงม้าก็ไม่เห็นมีม้า จึงเสด็จไปถึงโรงที่จำม้านั้น เห็นม้าต้องจองจำด้วยโซ่จึงถามม้าว่า แน่ะพี่ม้า ท่านทำผิดสิ่งไรหรือจึงต้องถูกจองจำด้วยโซ่อย่างนี้ ข้าแต่พระลูกเจ้า เชิญเสด็จเข้ามาให้ใกล้ข้าพระพุทธเจ้าจะเล่าเรื่องราวถวาย พระราชกุมารกุมารีเข้าไปประทับอยู่ใกล้ม้า ๆ จึงทูลเหตุของยักษ์ว่า ข้าแต่พระลูกเจ้า พระราชานี้หาใช่พระราชบิดาของพระองค์ไม่ ยักษ์กินพระราชบิดาของพระองค์เสียแล้วแปลงเพศให้เหมือนพระราชบิดาขึ้นหลังข้าพระบาทมา ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อไซร้ จงคอยสังเกตดูด้วยเหตุเหล่านี้ คือนัยน์ตาไม่กระพริบอย่างหนึ่ง และนัยน์ตาแดงจัดอย่างหนึ่ง กิริยาอาการบุ่มบ่ามหนึ่ง สกลกายไม่มีเงาหนึ่ง ปราศจากความกรุณาหนึ่ง พระองค์จะรู้ว่าพระราชาเป็นยักษ์ด้วยอาการอย่างนี้ อนึ่งพระองค์จงให้พระราชาอ้าปากออกแล้วก็จะได้เห็นควันไฟมีในปาก เพราะฉะนั้น พระองค์จงคอยดูพระราชานั้นให้จงได้
พระเทวันธกุมารและพระนางจันทนกุมารียังไม่ทรงเชื่อม้าบอก จึงเสด็จกลับจากโรงม้าขึ้นประทับ ณ ปราสาท ครั้นรุ่งเช้าพระเทวันธกุมารและพระนางจันทนกุมารีปรึกษากันว่า เราจักไปตรวจดูให้รู้แน่ว่าพระราชบิดาจะเป็นยักษ์จริงดังม้าบอกหรือไม่ ปรึกษากันแล้วจึงแต่งพระองค์ทรงเครื่องประดับเสร็จ เสด็จเข้าไปเฝ้าเจ้ายักษ์คอยจ้องเพ่งดูกิริยาเจ้ายักษ์ก็เห็นอาการทั้งปวงสิ้น แต่ยังหาได้เห็นควันไฟในปากเจ้ายักษ์ไม่ จึงทูลเจ้ายักษ์ว่า พระมหาราช ข้าพระบาทขอรับประทานชันหมากในปากของพระองค์ เจ้ายักษ์จึงอ้าปากออกหยิบชันหมากส่งให้พระราชกุมารีๆ ทรงเห็นควันไฟมีในปากก็ตกพระทัยกลัว จึงอุฏฐาการจากอาสน์กลับไปหาม้าแล้วตรัสว่า แน่ะพี่ม้า ถ้อยคำพี่ม้าบอกเล่านั้นสมจริงทุกข้อ แน่ะพ่อเราทั้งหลายจักคิดอ่านอย่างไรดี
ฝ่ายม้านั้นครั้นสดับคำหารือของพระราชกุมารกุมารีจึงทูลว่า พระองค์จงไปยังสำนักเจ้ายักษ์ทำกิริยาอย่าให้สงสัยแล้วทูลว่า แต่ก่อนๆ พระองค์เคยประทานม้าให้ขี่ ข้าพระบาทได้ไปเที่ยวเล่นกับม้าย่อมมีความสุขสำราญ เหตุไรพระองค์จึงจับม้าผูกขังไว้มิได้ประทานให้ข้าพระบาท ๆ เมื่อไม่ได้ขี่ม้าไปเที่ยวเล่นก็เป็นอันไม่ได้ความสุขเลย พระองค์ทรงขอตัวข้าพระบาทได้แล้วจงเสด็จกลับมาปรึกษากันอีกต่อไป พระเทวันธกุมารและพระนางจันทนกุมารีสดับคำม้าบอกวิธีอย่างนั้น จึงชวนกันไปเฝ้าเจ้ายักษ์ทูลวิงวอนขอม้าตามถ้อยคำม้าบอกนั้นทุกประการ จึงประทานอนุญาตให้ม้าแก่พระเทวันธกุมารและพระนางจันทนกุมารี ๆ จึงเสด็จกลับมาหาม้า แก้ม้าออกแล้วก็ขี่ขับเล่นเป็นผาสุกสบาย
/*317ฝ่ายว่าม้าจึงสอนพระราชกุมารกุมารีว่า พระองค์จงเฝ้าเจ้ายักษ์ทูลขออนุญาตว่า ข้าพระบาทขอลาไปเที่ยวเล่นยังสวนอุทยาน เมื่อเจ้ายักษ์อนุญาตให้ไป พระองค์กับข้าพระบาทจักขนอาหารออกไปไว้ในป่า จักได้รู้จักหนหางที่จะไปยังประเทศอื่น ครั้นรู้ทางช่ำชองดีแล้วจะได้พากันหนีไปยังประเทศอื่นต่อไป พระราชกุมารกุมารีรับว่าสาธุแล้วก็เข้าไปเฝ้าเจ้ายักษ์ทูลลาขออนุญาตไปเที่ยวเล่นยังสวนอุทยาน เจ้ายักษ์ก็ประทานอนุญาตให้ พระราชกุมารกุมารีจึงไปทูลขอเสบียงอาหารกะพระมารดาได้แล้ว จึงเสด็จไปหาม้าขึ้นประทับหลังม้าไปยังอุทยาน แล้วเลยไปยังป่าเก็บซ่อนอาหารไว้ในที่ไกลได้โยชน์หนึ่ง จึงกลับมาเฝ้าเจ้ายักษ์ทูลขออนุญาตว่า ข้าพระบาทได้ไปชมเนื้อและนกกับหมู่พรรณมิ่งไม้ในอุทยานมีความสุขสำราญยิ่งนัก ต่อแต่นี้ไปข้าพระบาทขออนุญาตลาไปชมสวนเล่นทุก ๆ วัน เจ้ายักษ์นั้นก็ประทานอนุญาตให้
พระราชกุมารกุมารีขนเอาอาหารบรรทุกหลังม้า เสด็จไปกับม้าโดยระยะทางไกลได้โยชน์หนึ่งๆ จึงเก็บซ่อนอาหารไว้ทุกระยะหนึ่งโยชน์ จนตราบเท่าถึงร้อยโยชน์เป็นที่สุด ฝ่ายว่าม้าจึงทูลนัดหมายพระราชกุมารกุมารีว่า พระองค์จงจัดแจงอาหารไว้ให้มาก วันพรุ่งนี้เช้าข้าพระพุทธเจ้าจักพาพระองค์หนีไป พระราชกุมารกุมารีรับว่าสาธุแล้ว เสด็จไปยังปราสาทของพระองค์ทรงเสวยพระกระยาหารเย็นแล้ว เมื่อจะเสด็จบรรทมจึงปรารภถึงพระราชมารดาว่า พระมารดาจงอยู่เป็นสุขเถิด ลูกทั้งสองจักขอลาพระมารดารักษาชีวิตของลูกไว้ ด้วยอานุภาพคุณของพระมารดา ขอเจ้ายักษ์อย่าได้เบียดเบียนและจงมีเมตตากรุณาแก่พระมารดา ด้วยลูกทั้งสองจักอนาถาพลัดพรากจากมารดาไปป่าใหญ่ เมื่อมีชีวิตอยู่ก็จะได้กลับมาเห็นหน้าพระมารดา สองราชกุมารกุมารีปรารภถึงพระชนนีทรงพระโศกาบรรทมหลับไป ครั้นตื่นขึ้นในเวลาเที่ยงคืนทรงรวบรวมเก็บอาวุธและอาภรณ์เสร็จ จึงซบพระพักตร์ลงตรงที่ประทับพระมารดาถวายบังคมลา พาพระกนิษฐาลงจากปราสาท เสด็จไปหาม้าขึ้นประทับบนหลังม้าเสร็จไปยังป่าใหญ่ ดำเนินไปวันหนึ่งสิ้นมรรคาสามสิบโยชน์ ครั้นถึงเวลาเย็นเสด็จเข้าไปอาศัยร่มไม้ไทรต้นหนึ่งจึงเสวยพระกระยา เมื่อปรารภถึงพระมารดาได้ตรัสคาถานี้ว่า
กึ ภวิสฺสติทานิ อมฺมา
กุหึ มํ ปริเยสติ
มยํ อมฺมํ อทิสฺวาน
มฺเ เหสฺสาม ชีวิตํ
อมฺมา จ อชานนฺตาว
เสฺว มมํ อทิสฺวา สํวิคฺคา
/*318โรทนฺตี จ สุสิสฺสนฺติ
ปริเทวนฺตี มริสฺสติ
กถํ อมฺมา มมํ อทิสฺวา
โสเกน สมปฺปิตา ว
นิราหารา โรทมานา
อสฺสูนิ ภุฺชนฺตา มริสฺส
ความว่า พระชนนนีป่านนี้จักเป็นอย่างไร พระมารดาจะตามหาเราที่ไหนจะได้พบ เราสองราไม่ได้ประสบพบพระมารดาแล้วเห็นจะวอดวายตายเป็นมั่นคง รุ่งเช้าพระมารดาเจ้าเมื่อไม่รู้เห็นว่าเราไปทางไหน ก็จะสลดรันทดพระหฤทัยทรงกรรแสงไห้ก็จักซูบผอมตรอมหฤทัยสิ้นพระชนม์ชีพ ทำไฉนเล่า พระมารดาเจ้ามิได้เห็นเราพี่น้องสองราก็มีแต่ว่าจะเพิ่มพูนไปด้วยความโศกศัลย์ มิเป็นอันที่ว่าจะเสวยพระกระยาหาร ไฉนจะทนทานดำรงชีพอยู่ต่อไปได้ สองราชกุมารกุมารีทรงพิลาปถึงพระชนนีด้วยประการฉะนี้แล้วก็หลับไป ฝ่ายม้านั้นเที่ยวหาหญ้ากินอยู่ที่ไกล ๆ สองราชกุมารกุมารี แล้วกลับมานอนเฝ้าอยู่ข้างบาทราชกุมารกุมารี ครั้นตื่นขึ้นแล้วจึงปลุกพระราชกุมารกุมารี เชิญให้ขึ้นประทับหลังนำเสด็จไปในป่าสิ้นมรรคาไกล จะได้พบปะมนุษย์อื่นหรือพเนจรหรือสิทธาจารย์หมู่บ้านและนิคมพระนครอย่างใดก็หาไม่ นำเสด็จราชกุมารกุมารีไปในป่า สิ้นเวลาล่วงไปได้ห้าเดือนโดยนิยมดังนี้
ปุนทิวเส ครั้นวันรุ่งเช้า เหล่าแม่นมและทาสีมิได้เห็นสองราชกุมารกุมารีมีความตกใจกลัวความผิดจึงพากันเที่ยวค้นหาไปสู่โรงม้าก็ไม่เห็นม้าแล้วพากันทูลพระราชมารดา เจ้ายักษ์ทราบความแล้วจึงให้อำมาตย์ไปให้เที่ยวหาก็หาพบสองราชกุมารกุมารีไม่ พวกอำมาตย์ จึงกลับมาทูลเจ้ายักษ์ ๆ ดำริว่า ม้าจักพาไปไกลได้ร้อยโยชน์ก็หาพ้นมือเราไม่ เราจักตามไปจับให้จนได้ คราวนั้นพระนางวิมลาเทวีทรงทราบว่าไม่ได้พระราชกุมารกุมารีมาทรงพระโสกากรรแสงไห้ จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
หาหา ปุตฺตา กุหึ คตา
มา มํ อนาถํ กโรถ
ปูตฺเตทานิ น ปสฺสามิ
หทยํ เม ผลิสฺสติ
ความว่า ดูกรลูกรักของมารดา เจ้าพากันไปเสียข้างไหน ช่างมาทำมารดาให้อนาถาหาที่พึ่งมิได้ มารดามิได้เห็นลูกรักทั้งสองราหัวใจของมารดาก็จักแตกทำลายไป ณ บัดนี้
/*319ฝ่ายเจ้ายักษ์จึงตรัสเรียกพระนางวิมลาเทวีมาสั่งว่า ขอเธออย่าเศร้าโศกไปเลย พวกอำมาตย์ตามไม่พบเราจะไปยังป่าเที่ยวค้นหาอย่างช้าเจ็ดวันก็จะพบสองราชกุมารกุมารี เธอจงอยู่ดูแลรักษาพระนครไว้ สั่งแล้วก็ลงจากปราสาทออกจากพระนคร สัญจรไปในป่าขึ้นไปยังยอดภูเขาสูงใหญ่ นฤมิตกายให้สูงเพ่งดูไปในทิศทั้งสี่ เห็นสองราชกุมารกุมารีกับม้าจึงลงจากภูผาแล่นไล่ตามไป ด้วยอานุภาพกำลังเจ้ายักษ์สรรพพฤกษาก็เอนอ่อนลู่ล้ม ประหนึ่งว่าลมยุคันธวาตพัดถูกต้องฉะนั้น เสียงมหายักษ์ร้องสนั่นหวั่นไหว สรรพสัตว์มีราชสีห์และเสือเป็นอาทิ ตกใจกลัวหนีไปสิ้น
ฝ่ายว่าม้าได้ยินเสียงเจ้ายักษ์จึงหันกลับมาเห็นเจ้ายักษ์แล้วก็รีบถีบทะยานไปโดยเร็ว เห็นว่าจะหนีไม่พ้นจึงทูลราชกุมารกุมารีว่า ข้าพระพุทธเจ้าอ่อนเพลียกำลังแล้ว เชิญพระองค์ลงจากหลังเข้าไปซ่อนเร้นเสียที่ใดที่หนึ่งเถิด ข้าพระพุทธเจ้าจะรีบหนีไปให้พ้นยักษ์ พระราชกุมารกุมารีจึงเสด็จลงจากหลังม้าหนีไปอาศัยอยู่ใต้ร่มไทรแล้วอธิษฐานว่า ข้าแต่พฤกษเทวดา ขอได้กรุณาข้าพเจ้าด้วยช่วยอภิบาลข้าพเจ้าไว้อย่าให้ยักษ์ทำร้ายได้ ด้วยกำลังอธิษฐานของสองราชกุมารกุมารี นิโครธพฤกษเทวดาจึงนิรมิตต้นไทรให้เป็นโพรง ราชกุมารกุมารีจึงเสด็จเข้าไปซ่อนอยู่ในโพรงไม้ไทร ม้านั้นก็วิ่งแล่นเร็วไปเกินกว่าโยชน์หนึ่ง จึงอ่อนกำลังล่าช้าลงทุกที เจ้ายักษ์กำลังเร็วกว่าตามไปทันม้าจับหักคอกินหัวม้าเสีย ทิ้งสรีระม้าไว้เที่ยวค้นหาสองราชกุมารกุมารีต่อไปหาพบไม่ จึงแปลงกายให้เหมือนพระราชาดังเก่า กลับเข้ายังพระนครขึ้นยังราชนิเวศนสถาน
มหาชนมีอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น ทราบว่าพระราชากลับมาถึงแล้วพากันเข้าเฝ้าทูลถาม ทราบความว่าพระราชาตามหาสองราชกุมารกุมารีหาพบไม่ พากันระลึกถึงรำพึงแล้วก็ปริเทวนาการน่าสงสารหนักหนา เจ้ายักษ์จึงปลอบมหาชนมีพระนางวิมลาเทวีเป็นต้นว่า ท่านทั้งหลายอย่าร้องไห้ไปนักเลย อีกไม่ช้าลูกยาของเราเขาคงจักเรียนศิลปะแต่สำนักพระฤษีได้แล้วก็จะกลับมา จงระงับดับความโสกาเสียเถิด
เมื่อเจ้ายักษ์กลับไปถึงนครแล้ว นิโครธพฤกษเทวดาจึงเปิดโพรงไม้ไทรให้สองดรุณราชกุมารออกมา สองดรุณราชกุมารกุมารีจึงเสด็จเที่ยวตามหาม้า ได้เห็นม้านั้นตายหาศีร์ษะไม่ ทรงกรรแสงร่ำไห้รำพันว่า เราพี่น้องสองรามาฉิบหายเสียแล้ว บัดนี้ชีวิตของเราจะหามีต่อไปไม่ ได้มาพลัดพรากจากม้าเสียแล้ว ใครเล่าเขาจะพาเราไป เราจักไป/*320ที่ไหนดี ณ ครั้งนี้ แม้ถึงเราจะดั้นด้นไปก็มิรู้จักทิศทางจะไปในป่าหรือชนบท ชีวิตก็จะปลิดปลงลงในป่านี้เอง สองราชกุมารกุมารีทรงกรรแสงด้วยเสียงอันดังอย่างนี้ ก็พากันถึงวิสัญญีภาพสลบลง
ด้วยบุญญานุภาพของสองราชกุมารกุมารี พิภพแห่งท้าวโกสีย์ก็แสดงอาการร้อนขึ้นทันได ท้าวสหัสสนัยใคร่ครวญดูก็รู้เหตุสิ้น องค์อมรินทร์ทรงน้ำอมตวารีรดสรีระอินทรีย์สองราชกุมารกุมารีๆ ได้พระสติคืนมาทอดพระเนตรเทวราชาพากันหมอบลงแทบบาทเทวราชๆ ตรัสถามสองราชกุมารกุมารีว่า มาแต่ไหนและเหตุไรจึงมาสลบอยู่ ณ ที่นี้ สองราชกุมารกุมารีจึงทูลเล่าความแต่ต้นจนถึงยักษ์ตามมากินศีร์ษะม้าเสีย แล้วทูลว่า บัดนี้ข้าพเจ้ามิอาจจะไปประเทศใดได้น่าจักตายอยู่ที่นี้เอง
ท้าวเทวราชตรัสประภาษว่า เราจักให้ชีวิตแก่ม้า ท่านจงพากันไปหาศีร์ษะม้ามาให้เรา ถ้าหากว่าท่านไปหาศีร์ษะม้าไม่ได้ พบกเลวระสัตว์ชนิดใดที่ตายใหม่ ๆ แล้วจงตัดเอาศีร์ษะสัตว์ชนิดนั้นมาให้เรา ๆ จะต่อให้ ราชกุมารกุมารีเที่ยวหาศีร์ษะม้านั้นไม่เห็น จึงเที่ยวไปในป่าพบราชสีห์ตัวหนึ่งตายใหม่ๆ จึงตัดเอาศีร์ษะราชสีห์นั้นมาส่งให้ท้าวสักกะ ๆ จึงเอาศีร์ษะราชสีห์ต่อเข้ากับคอม้า แล้วรดด้วยน้ำอมตวารี ม้าก็กลับเป็นขึ้นมามีศีร์ษะเป็นราชสีห์มีกายเป็นม้า มีกำลังเดชานุภาพใหญ่ว่องไวกว่าเก่า สองราชกุมารกุมารีเห็นม้าเป็นขึ้นมาก็ดีใจ ได้หมอบลงแทบบาทเทวราช
ท้าวเทวราชจึงตรัสว่า แน่ะพ่อเทวันธกุมาร เราจักให้พรแก่พ่อไว้ พ่อต้องการพรสิ่งใดจงรับพรนั้นไว้เถิด พระเทวันธกุมารเมื่อจะรับพระท้าวสักกเทวราช จึงตรัสบาทคาถานี้ว่า
วรฺเจ เม อโท สกฺก
สพฺพภูตานมิสฺสร
อมิตฺตา มํ อนฺตรายํ
เนว กริสฺสนฺติ มยฺหํ
อปิจาหํ อติพโล
อโรโค อนตฺรา น มเร
นนฺทสฺส ชโย จ โหมิ
ปิตุรชฺชํ กาเรสุสามิ
เย มหุตฺตมตมฺปตฺตา
มยฺหํ สิฺจิโตทเกน
เต ชีวิตํ ลพฺภนฺตุ ขเณ

/*321ความว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราชทรงอำนาจยิ่งใหญ่กว่าสรรพภูตสัตว์ ถ้าพระองค์จะทรงประทานพรให้แก่ข้าพเจ้าไซร้ ข้าพเจ้าขอยินดีรับพรเหล่านี้ไว้คือ ขออย่าให้พวกอมิตรทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าได้ ๑ ขอให้ข้าพเจ้ามีกำลังยิ่งปราศจากโรค และขออย่าให้ข้าพเจ้าตายในระวางยังไม่สิ้นอายุขัย ๑ ขอให้ข้าพเจ้ามีชัยชนะนันทยักษ์และดำรงราชสมบัติของพระราชบิดา ๑ สัตว์เหล่าใดตายแล้วครู่หนึ่ง ขอสัตว์ตายเหล่านั้นจงได้ชีวิตคืนมาด้วยน้ำที่ข้าพเจ้ารดให้ในทันใดนั้น ๑ ท้าวสักกเทวราชจึงประสาทพร ๕ ประการให้พระเทวันธกุมารแล้วตรัสว่า พระองค์จงอย่าได้ทรงประมาทเลย แล้วเสด็จกลับยังโลกสวรรค์
สองราชกุมารกุมารีนั้น เสด็จขึ้นประทับบนหลังม้า ๆ พาเหาะไปในอากาศบรรลุถึงเมือง ๆ หนึ่งจึงเสด็จลงทอดพระเนตรเห็นแต่ปราสาทเปล่า หาเห็นมนุษย์และสัตว์สองเท้าสี่เท้าไม่ เสด็จเข้าไปภายในปราสาทเห็นแต่เงินทองและแก้วตกอยู่เกลื่อนกลาด ทรงประหลาดพระทัยจึงดำริว่า เหตุไรนครนี้จึงไม่มีมนุษย์อยู่ จะมีเหตุสักอย่างหนึ่งเป็นแน่ จึงปรึกษากับพระราชกนิษฐาว่า เราจักอาศัยเมืองนี้อยู่จักได้รู้เหตุอะไรต่อไป ปรึกษากันตกลงแล้วก็เสด็จอยู่ ณ ปราสาทนั้น
ครั้นรุ่งเช้า ม้านั้นจึงทูลพระเทวันธกุมารว่า พระมหาราช ข้าพระบาทจะพาพระองค์เสด็จไปหาผลาผลไม้ต่างๆ ในป่า จงให้พระราชภคินีอยู่ ณ ปราสาทนี้ พระเทวันธกุมารรับถ้อยคำม้าว่าสาธุ แล้วเสด็จขึ้นหลังม้ารับสั่งให้พระนางจันทนกุมารีอยู่ที่ปราสาท ม้าจึงพาเสด็จไปในอากาศจนบรรลุถึงป่าหิมพานต์ พระเทวันธกุมารเสด็จลงจากหลังม้าเลือกเก็บนานาผลาผลเสวยแล้ว จึงเสด็จลงสรงเสวยน้ำในคงคา ครั้นเวลาเย็นจึงขึ้นหลังม้าเสด็จกลับมาประทานผลาผลไม้ให้พระกนิษฐา ต่อแต่นั้นมา พระเทวันธกุมารเสด็จป่าหิมพานต์กับม้าทุกวัน และให้พระกนิษฐาอยู่เฝ้ารักษาปราสาทแต่พระองค์เดียว
ถ้าหากว่ามีคำถามว่า พระนครนั้นเหตุไรจึงไม่มีมนุษย์อยู่พึงวิสัชนาแก้ว่า มีนกอินทรีตัวหนึ่งกินมนุษย์ชาวเมืองเสียมากมาย ชนทั้งหลายอื่นเห็นมหาชนตายด้วยเหตุนกอินทรีจับกิน จึงพากันหนีไปยังประเทศอื่นสิ้น ชนบางพวกที่ไม่ไปประเทศอื่นอยู่รักษาบ้านเรือนก็ถึงเป็นอาหารของนกอินทรี เพราะเหตุนี้พระนครนั้นจึงว่างเปล่าหามีมนุษย์อยู่ไม่ ด้วยอาการอย่างนี้แล
/*322แม้พระเจ้าเหมันตราชเจ้าเมืองนั้น ได้ให้เอากลองใหญ่ใบหนึ่งมาให้พระอภัยราชกุมารโอรสของพระองค์เข้าไปอยู่ภายในกลองใบนั้น จัดหาโภชนาหารและปัญจโครสใส่ไว้ในกลอง ให้พอพระราชโอรสเสวยแล้วก็ให้เอากลองนั้นวางไว้ ณ ปราสาท นกอินทรีก็มาทุกๆ วัน จับมนุษย์และสัตว์กินจนหมด ที่สุดแต่สุนัขสุกรและไก่แมวเป็นต้นก็ดี ช้างม้าโคมหิงษาเป็นต้นก็ดี ก็หามีเหลืออยู่ไม่ เพราะเหตุนั้น พระราชาและพระมเหสีก็ถูกนกอินทรีจับกินเสียสิ้น ฝ่ายพระอภัยราชกุมารนั้น ได้อยู่ในภายในกลองใหญ่ คอยท่าพระราชบิดามารดาอยู่ที่นั้น ครั้นกาลนานมานกอินทรีก็หายไปหาได้มาอีกไม่ เพราะเหตุนั้นพระราชกุมารกุมารีกับม้ามาอยู่ที่ปราสาทเมืองนั้น จึงเป็นสุขสบายหามีอันตรายไม่
ครั้นวันอื่น ๆ ต่อมา พระเทวันธกุมารขึ้นประทับบนหลังม้าเสด็จไปป่าหิมพานต์ ทรงเลือกเก็บนานาผลาผลและนานาบุปผาอยู่ในมหาวัน คราวนั้นพระนางจันทนกุมารีอยู่ที่ปราสาทแต่องค์เดียว เที่ยวตรวจดูในห้องปราสาทเห็นกลองใหญ่นั้นเข้าดำริว่า ชัยเภรีใบนี้ใหญ่โตเทียวหนอ ดำริแล้วเสด็จเข้าใกล้ลูบคลำดูและเคาะกลองด้วยพระหัตถ์ เห็นมีบานประตูปิดอยู่จึงเปิดประตูออกพบพระอภัยราชกุมารอยู่ในกลองนั้น
พระอภัยราชกุมารเห็นพระนางจันทนกุมารีนึกแต่ในใจว่า โอประหลาดใจจริง นี่จะเป็นมนุษย์หรือเทพธิดาหรือนาคมานวิกาและยักขินีประการใด แล้วถามว่า แน่ะนางผู้สุนทรพักตรา เธอมาแต่ที่ไหน เราเดินดินมา มาผู้เดียวหรือมากับผู้ใด เราพลัดเมืองมากับพระเทวันธกุมารพี่ชายและกับม้า เหตุไรเธอจึงพลัดเมืองมาถึงที่นี่ นางจันทนกุมารีจึงแสดงตนว่าเป็นพระราชธิดาของพระเจ้ากาสิกราช แล้วเล่าความแต่ต้นจนถึงม้าพามาถึงนครนี้ ให้อภัยราชกุมารฟังถ้วนถี่
พระนางจันทนกุมารีจึงถามพระอภัยกุมารว่า เหตุไรท่านมาอยู่ที่ปราสาทแต่องค์เดียวเล่า ญาติและอำมาตย์ชาวประชาเขาพากันไปไหนหมด เหตุไรพระนครจึงว่างเปล่าหามีหมู่มนุษย์ไม่ ก็และเหตุไรท่านจึงต้องเข้าอยู่ในกลองชัยเภรีนี้ พระอภัยราชกุมารจึงเล่าความตามนัยที่ได้กล่าวมาแล้วให้พระนางจันทนกุมารีฟังแต่ต้นจนอวสาน พระอภัยราชกุมารและพระนางจันทนกุมารีสนทนาปราศรัยซึ่งกันและกัน ต่างก็มีจิตคิดรักใคร่ได้ถึงซึ่งสังวาสกิจต่อกันและกันเพราะเหตุดังนั้น ธรรมดาของโลกจึงกล่าวไว้ดังนี้ว่า ชายหนุ่มหญิงสาวอยู่ในที่ลับสองต่อสองแล้ว เมื่อเพ่งซึ่งกันและกันด้วยราคฤคีย่อมมีความเยื่อใยเกิดขึ้น/*323ด้วยเห็นกันบ่อยๆ เพราะเหตุดังนั้นพระอภัยราชกุมารกับพระนางจันทนกุมารี จึงมีความรักใคร่ได้ร่วมอภิรมย์ด้วยโลกธรรมต่อกันและกัน
พระนางจันทนกุมารีนั้นอาศัยร่วมสังวาสกับพระอภัยราชกุมารก็มีพระครรภ์ปรากฏขึ้น วันหนึ่งนางจึงไปหาพระอภัยราชกุมาร และบอกว่าบัดนี้หม่อมฉันมีครรภ์ขึ้นแล้ว ถ้าหากว่าพระเชษฐารู้เข้าก็จักทำชีวิตเราให้ถึงความพินาศ เราจะคิดอ่านประการใดดี แน่ะภคินีอุบายของพี่มีอยู่ข้อหนึ่ง อุบายของพี่มีอยู่อย่างไร แน่ะภคินี ในป่าหิมพานต์มีดงอ้อยล้วนลำงามสะอาดแลสลอน มีฝูงวานรดำตัวใหญ่ๆ มีกำลังมากหากรักษาป่าอ้อยอยู่ เธอจงบอกพระเชษฐาของเธอดังนี้ว่า หม่อมฉันฝันเห็นว่าที่ป่าหิมพานต์แห่งโน้น มีดงอ้อยลำใหญ่เท่าต้นหมาก ในฝันว่าหม่อมฉันได้ดื่มน้ำอ้อยมีรสหวานนักหนา เหตุดังนั้นขอพระเชษฐาจงไปเอาอ้อยนั้นมาประทานให้หม่อมฉัน ถ้าหากว่าพระเชษฐาของเธอนั้นไปถึงป่าอ้อยแล้วไซร้ พวกวานรจักกัดอัสดรกับพระเชษฐาให้ถึงความตาย เราทั้งสองก็จะอยู่สบายต่อไป พระนางจันทนกุมารีรับถ้อยคำสามีแล้ว จึงไปคอยท่าพระเชษฐาอยู่ยังที่อยู่ของตน
ครั้นถึงเวลาเย็นพระโพธิสัตว์เจ้าประทับนั่งบนหลังม้าเสด็จกลับมาถึงปราสาทประทานผลาผลไม้ให้พระภคินีนาฏเสวยเสร็จแล้วก็ไสยาสน์หลับไป ครั้นรุ่งเช้าพระนางจันทนกุมารีเข้าไปยังที่อุปฐากพระเชษฐาทำวัตรปฏิบัติเสร็จแล้วจึงทูลว่า เมื่อคืนวันนี้หม่อมฉันฝันเห็นว่า ได้กินอ้อยหิมพานต์มีรสหวานยิ่งนัก เหตุดังนั้นพระเจ้าพี่ได้ปรานีหม่อมฉัน เสด็จไปเอาอ้อยหิมพานต์มาประทานให้น้องเถิด พระเจ้าข้า
พระโพธิสัตว์รับถ้อยคำพระนางจันทนกุมารีแล้ว จึงรับสั่งเรียกม้ามาขึ้นประทับหลังม้า เสด็จไปถึงดงอ้อยปรารภจะตัดเอาอ้อยมา ฝูงวานรทั้งหลายตัวใหญ่ๆ เสมอเท่ากระบือรักษาป่าอ้อยอยู่ รู้เข้าก็ตรูกันออกมาห้ามพระโพธิสัตว์กับม้าไว้ ม้าศีร์ษะราชสีห์เห็นวานรมามากมาย จึงบันลือเสียงสีหนาทตวาดออกไป วานรทั้งหลายได้ยินสีหนาทก็ถึงสภาพสลบไป พระเทวันธกุมารหาสลบไม่ด้วยผลแห่งกุศลที่ได้อบรมมามาก พระองค์จึงตัดอ้อยได้แล้วก็เสวยบ้างให้ม้ากินบ้าง แล้วจึงไปหาน้ำมารดสรีรกายวานรทั้งหลายๆ ก็ฟื้นได้สติคืนมาจึงทูลพระราชกุมารว่าตั้งแต่วันนี้ไป ข้าพเจ้าทั้งหลายยอมเป็นหาสของท่าน และยอมยกป่าอ้อยนี้ให้แก่ท่าน กับทั้งจะนำอ้อยไปให้แก่ท่านทุกเจ็ดวัน พระโพธิสัตว์นั้นถือเอาอ้อยลำขึ้นหลังม้าเหาะมาถึงปราสาท พระนางจันทนกุมารีทรงต้อนรับแล้วได้เสวยอ้อยซึ่งพระโพธิสัตว์ประทานให้
/*324ครั้นรุ่งเช้าพระโพธิสัตว์เจ้าขึ้นหลังม้าเสด็จยังราวไพรแล้ว พระนางจันทนกุมารีจึงไปหาพระอภัยราชกุมารแจ้งอาการนั้นให้ฟังถ้วนถี่ พระนางจันทนกุมารีจึงหารือว่า บัดนี้เราจะคิดอ่านประการใดต่อไป พระอภัยราชกุมารจึงแจ้งว่า เธออย่าวิตกไปเลย อุบายอื่นยังมีอีก ในป่าหิมพานต์มีผึ้งหลวงมากมาย ฝูงหมีทั้งหลายรักษารังผึ้งอยู่ หมีเหล่านั้นดุร้ายกาจนัก เห็นมนุษย์และสัตว์เดียรัจฉานแล้วย่อมกัดตายสิ้น เหตุดังนั้นเธอจงบอกพระเชษฐาของเธอว่า หม่อมฉันอยากกินน้ำผึ้งหลวงๆ มีอยู่ที่ป่าหิมพานต์ พระเชษฐาจงกรุณาไปหาผึ้งมาประทานให้หม่อมฉัน
ครั้นรุ่งเช้า พระนางจันทนกุมารีจึงนำความแจ้งแก่พระโพธิสัตว์เหมือนดังพระอภัยราชกุมารสั่ง พระโพธิสัตว์ทรงฟังดังนั้น จึงบอกแก่ม้าๆ จึงพาพระโพธิสัตว์ไปถึงที่มีผึ้งหลวง พวกหมีทั้งปวงเห็นพระโพธิสัตว์กับม้าก็โกรธาตรงเข้าจะกัดม้า ม้าศีร์ษะราชสีห์จึงแผดเสียงสีหนาท หมีทั้งหลายก็ขาดใจตายอยู่เกลื่อนกลาดปฐพี พระโพธิสัตว์มีกรุณาจึงหาวารีมารดสรีระหมีเหล่านั้น ๆ ได้สติฟื้นคืนมาพากันมอบตนเป็นทาสและให้ปฏิญญาณว่าจะนำน้ำผึ้งไปถวายเสมอทุก ๆ เจ็ดวัน หมีเหล่านั้นหาน้ำผึ้งมาถวายพระโพธิสัตว์ ๆ ได้น้ำผึ้งแล้วเสด็จขึ้นหลังม้าเหาะถึงเมืองเหมันตนคร ประทานน้ำผึ้งให้พระภคินีเสวย
ครั้นรุ่งเช้าพระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จไปยังหิมวันต์แล้ว พระนางจันทนกุมารีจึงไปยังสำนักพระอภัยราชกุมาร บอกอาการพระเชษฐาว่าหาตายไม่ นางจึงหารือว่าบัดนี้เราจะทำอย่างไรต่อไป พระอภัยราชกุมารจึงตอบว่า ในหิมวันตประเทศมีสระน้ำอยู่แห่งหนึ่ง เป็นน้ำสำหรับบริโภคใช้สอยของท้าวเวสสวรรณ สระน้ำนั้นสะพรั่งไปด้วยเบญจประทุมดอกโตเท่าจักรรถ และมีกระจับประมาณเท่าศีรษะกระบือ มีกุมภัณฑ์ยักษ์เฝ้ารักษาสระนั้นอยู่สี่ตน ถ้าว่ากุมภัณฑ์สี่ตนนั้นเห็นม้าและพระเชษฐาแล้วก็จงจะฆ่าตายเราทั้งสองก็จะอยู่เป็นสุขสบาย ด้วยเหตุนี้พระน้องจงบอกพระเชษฐาของเธอว่า หม่อมฉันฝันเห็นว่าที่หิมวัตประเทศโน้นมีสระน้ำอยู่แห่งหนึ่ง สะพรั่งไปด้วยเบญจประทุมห้าประการ หม่อมฉันอยากได้ดอกและฝักประทุมที่สระนั้น ขอพระเชษฐาจงกรุณาไปหามาประทานให้หม่อมฉัน พระนางจันทนกุมารีรับคำสามีแล้วจึงไปคอยท่าพระเชษฐาอยู่ ณ ปราสาทของตน
ครั้นถึงเวลาเย็น พระโพธิสัตว์เจ้าทรงประทับหลังม้าเสร็จกลับมาถึงปราสาท พระนางจันทนกุมารีนาฏจึงทำการต้อนรับและทำวัตรจริยาตามเคย ต่อเวลารุ่งเช้าพระนาง/*324จันทนกุมารีจึงทูลความตามที่พระอภัยราชกุมารบอกนั้นให้พระโพธิสัตว์เจ้าฟัง พระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นหลังม้าบอกสัญญาแก่ม้าๆ ก็พาเหาะไปในอากาศ จนบรรลุถึงสระน้ำนั้นแล้วเสด็จลงไปในสระ ในเวลานั้นพวกกุมภัณฑ์หาอยู่ไม่ พากันไปหาอาหารยังมิทันจะกลับมา พระโพธิสัตว์ทรงเก็บเง่าบัวและเสวยกระจับ แล้วเลือกเก็บดอกบัวอยู่ ณ ขณะนั้น พวกกุมภัณฑ์สี่ตนกลับมาถึงสระ จึงพากันจับม้าและพระโพธิสัตว์ไว้ กุมภัณฑ์ตนหนึ่งจึงพูดว่า เจ้ามาลักเง่าบัวและกระจับของเรากิน เราจะกินเจ้าเป็นอาหาร กุมภัณฑ์ตนหนึ่งจึงร้องห้ามว่าอย่าเพ่อกินเลย ควรเราจักถามเขาดูว่าเขารู้จักธรรมและอธรรมหรือไม่ ถ้าว่ามาณพนั้นเขารู้จักธรรมเราก็ไม่ควรกินเขา กุมภัณฑ์ตนหนึ่งจึงถามพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรมาณพ ท่านรู้จักธรรมและอธรรมหรือไม่ เรารู้จักซึ่งธรรมแสะอธรรม ถ้าท่านรู้จักธรรมและอธรรมจงกล่าวให้ฟัง ณ บัดนี้ พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า ธรรมเนียมผู้บัณฑิตเมื่อจะแสดงธรรมต้องได้นั่งอาสนะอันสมคาวร จึงจะแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ควรฟัง บัดนี้อาสนะหาควรแก่เราไม่ บุคคลก็หาควรจะฟังธรรมของเราไม่ เพราะเหตุนั้นเราไม่ควรจะแสดงธรรมให้พวกท่านฟัง กุมภัณฑ์ทั้งหลายถามว่าก็ควรที่พวกข้าพเจ้าจะทำอย่างไร พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า ท่านทั้งหลายจงตบแต่งธรรมาสน์ด้วยดอกไม้และบูชาด้วยเครื่องสักการะมีกลิ่นหอมเป็นต้น พวกกุมภัณฑ์จึงทำตามพระโพธิสัตว์อย่างนั้นเสร็จแล้ว จึงตักวารีมาสรงพระโพธิสัตว์ และให้ประดับด้วยวัตถาภรณ์และเชิญให้ขึ้นนั่งยังธรรมาสน์ จึงอาราธนาว่าท่านจงแสดงธรรมเถิด ณ บัดนี้
พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า บัดนี้อาสนะก็สมควรแก่เราแล้ว แต่บุคคลผู้ฟังยังหาสมควรไม่ แน่ะ มาณพ บุคคลผู้จะฟังยังไม่ควรนั้นด้วยเหตุไรเล่า ท่านทั้งหลายจงสมาทานศีลเสียก่อน ท่านทั้งหลายสมาทานศีลแล้วจึงจะชื่อว่าเป็นผู้ควรฟังธรรม ถ้าเช่นนั้นท่านจงให้ศีลแก่พวกข้าพเจ้า พระโพธิสัตว์เมื่อจะให้ศีล ๕ จึงตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงงดเว้นการฆ่าสัตว์ ๑ จงงดเว้นการลักพัสดุที่เขาไม่ยอมให้ ๑ จงงดเว้นการประพฤติผิดในกาม ๑ จงงดเว้นจากวาจาเท็จ ๑ จงงดเว้นจากเหตุเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือดื่มน้ำทำผู้ดื่มแล้วให้เมากล่าวคือสุราและเมรัย ๑
พระโพธิสัตว์เจ้าทรงให้ศีล ๕ แล้ว เมื่อจะทรงแสดงอธรรมและธรรมต่อไป จึงตรัสว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายแต่ก่อนเคยเกิดเป็นมนุษย์ ประพฤติทุจริต/*326ด้วยกายวาจาและน้ำใจ จึงได้มาเกิดในกำเนิดยักษ์ด้วยทารุณกรรมสมาทาน บัดนี้ท่านทั้งหลายยังเป็นผู้หยาบช้าร้ายกาจอยู่เช่นนี้ ตายจากอัตตภาพเป็นยักษ์แล้วก็จักไปเกิดในนรก เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงละทุจริต ๓ อย่างเสียและจงถือเอาซึ่งสุจริต ๓ อย่างไว้ให้มั่น ทุจริต ๓ อย่างนั้นชื่อว่าอธรรม
ทุจริต ๓ อย่างนั้น คือกายทุจริต ๑ วจีทุจริต ๑ มโนทุจริต ๑ กายทุจริตนั้นคือประพฤติชั่วทางกายมีอาการเป็น ๓ อย่าง คือฆ่าสัตว์มีชีวิต ๑ ลักทรัพย์พัสดุของเขา ๑ ประพฤติผิดในกาม ๑ เหล่านี้สำเร็จด้วยกายจึงชื่อว่ากายทุจริต วจีทุจริตนั้นคือความประพฤติชั่วทางวาจามีอาการเป็น ๔ อย่าง คือกล่าวคำเท็จไม่จริง ๑ กล่าวคำหยาบ ๑ กล่าวคำส่อเสียด ๑ กล่าวคำเพ้อเจ้อโปรยเสียซึ่งประโยชน์ ๑ เหล่านี้สำเร็จด้วยวาจาจึงชื่อว่าวจีทุจริต มโนทุจริตนั้นคือประพฤติชั่วทางใจมีอาการเป็น ๓ อย่าง คือเจตสิกธรรมชาติอันเกิดแต่โลภวิการ เป็นเหตุให้ทำทุจริต มีปาณาติปาตเป็นต้น เรียกว่าอภิชฌา ๑ ความปองร้ายผูกอาฆาตจองเวรอันเกิดแต่โทสวิการ เรียกว่าพยาบาท ๑ ความเห็นผิดคลองธรรมอันเกิดแต่โมหวิการ เรียกว่ามิจฉาทิฏฐิ ๑ เหล่านี้สำเร็จมาทางใจจึงชื่อว่ามโนทุจริต ความประพฤติชั่วเป็นไปในไตรทวารนี้ เรียกว่าอธรรม
ก็ผู้ใดเสพทุจริตและทำทุจริตให้เจริญมากแล้ว ผู้นั้นก็เป็นไปในฝ่ายแห่งความไม่เจริญ เมื่อตายจากโลกนี้แล้วย่อมจะไปเกิดในนรก ผู้ใดละเสียได้ซึ่งทุจริตแล้ว และเสพสุจริตทำสุจริตให้เจริญมาก ผู้นั้นครั้นตายจากโลกนี้แล้วจักไปเกิดในสวรรค์ และจักได้ซึ่งไตรพิธสมบัติ ๓ ประการ เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงละเสียซึ่งอธรรมทุจริต และถือเอาซึ่งธรรมสุจริต ๓ อย่างฝ่ายข้างส่วนดีเถิด
ก็แหละสุจริต ๓ อย่างนั้นเป็นไฉน สุจริต ๓ อย่างนั้นคือ กายสุจริต ๑ วจีสุจริต ๑ มโนสุจริต ๑ ความที่ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ประพฤติผิดในกาม ๓ อย่างนี้สำเร็จมาแต่ความประพฤติได้ด้วยกายจึงชื่อว่ากายสุจริต ความที่ไม่พูดเท็จไม่พูดหยาบไม่พูดส่อเสียด ไม่พูดเพ้อเจ้อ ๔ อย่างนี้สำเร็จมาแต่ความประพฤติดีทางวาจาจึงชื่อวจีสุจริต ความที่ไม่เพ่งเล็งน้อมเอาพัสดุของเขา ความที่ไม่ผูกอาฆาตปองร้ายเขา ความที่เห็นตรงต่อธรรมความชอบ ๓ อย่างนี้สำเร็จมาแต่ความประพฤติดีทางใจ จึงชื่อมโนสุจริต ความประพฤติดีด้วยกายวาจาใจ ๓ อย่างนี้ เรียกว่า ธรรมความชอบ
/*327พระโพธิสัตว์ตรัสแสดงอธรรมและธรรม ๒ ประการนี้แล้ว จึงแสดงโทษแห่งอธรรมทุจริตว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดเสพกายทุจริตทำกายทุจริตให้เจริญมากแล้ว ผู้นั้นครั้นจุติจากโลกนี้แล้วจักไปเกิดในนรก ถ้ามาเกิดยังมนุษย์โลกไซร้ ผู้นั้นจะมีอายุน้อยอายุสั้นมีโรคมีทุกข์มากมีเวรมาก เพราะโทษแห่งปาณาปิปาตกรรม และจะเป็นผู้กำพร้าอนาถาหาข้าวน้ำกินยาก จะพินาศไปด้วยราชภัยเป็นต้น เพราะโทษอทินนาทานให้ผล และบุคคลผู้นั้นจะเป็นผู้มีรูปกายทรพลถูกเขาติเตียนเป็นเบื้องหน้า และจะถึงซึ่งความเป็นเพศกระเทยและบัณเฑาะก์และสตรีเป็นต้น เพราะโทษแห่งกามมิจฉาจารให้ผล เหล่านี้โทษแห่งกายทุจริต
ผู้ใดเว้นเสียได้จากปาณาติบาตและอทินนาทาน กามมิจฉาจาร ผู้นั้นครั้นตายจากโลกนี้แล้ว จักไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ถ้ามาเกิดเป็นมนุษย์จะเป็นผู้มีอายุยืน ปราศจากผู้เป็นเวร จะมีมิตรสหายมาก เพราะอานิสงส์กุศลวิบากแห่งการเว้นปาณาติบาตให้ผล และจะเป็นคนมั่งคั่งมีโภคทรัพย์มากมายและปราศจากอันตรายมีราชภัยเป็นต้น เพราะอานิสงส์ผลแห่งการเว้นจากอทินนาทานอุปถัมภ์ กับจะเป็นผู้มีรูปงามเป็นที่รักใคร่ของผู้ที่ได้พบเห็นเป็นต้น เพราะอานิสงส์ผลที่ตนเว้นจากกามมิจฉาจารตามอุดหนุน คุณเหล่านี้เป็นอานิสงส์แห่งกายสุจริต
ก็โทษแห่งวจีทุจริตและอานิสงส์แห่งวจีทุจริตนั้นเป็นไฉน ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดกล่าวคำเท็จไม่จริง คำส่อเสียด คำหยาบคาย คำเพ้อเจ้อโปรยเสียซึ่งประโยชน์ ผู้ใดเสพและทำให้มากแล้วผู้นั้นจะเป็นไปเพื่อเกิดในอบาย ถ้าเกิดเป็นมนุษย์ก็จะไม่เป็นที่รักใคร่ขอบใจของมนุษย์และเทวดา พูดสิ่งใดก็จะไม่มีคนเชื่อและนับถือ แม้จะพูดจริงก็หากให้เห็นเป็นเท็จไป มักจะมีผู้แกล้งใส่ความผิดให้ต่าง ๆ เทวดาและมนุษย์ย่อมรังเกียจเกลียดชัง และจะมีกลิ่นปากเหม็น เป็นอาทิ อันนี้เป็นโทษแห่งวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น
ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดกล่าวคำสัจจริง กล่าวคำสมานไมตรีจิต กล่าวคำสุภาษิต กล่าวคำนำมาซึ่งประโยชน์ หมั่นเสพและหมั่นทำให้มากแล้ว ผู้นั้นก็จะเป็นไปเพื่อให้เกิดในสุคติโลกสวรรค์ ถ้าเกิดเป็นมนุษย์จะเป็นที่รักใคร่ชอบใจของมนุษย์และเทวดา พูดสิ่งใดก็จะมีแต่คนเชื่อและนับถือ ปราศจากผู้แกล้งใส่โทษความผิด เทวดาและมนุษย์ย่อมคุ้มครองรักษา และจะมีกลิ่นปากหอมเป็นอาทิ อันนี้อานิสงส์แห่งวจีสุจริตมีสัจจะเป็นต้น
/*328ก็โทษแห่งมโนทุจริตและอานิสงส์แห่งมโนสุจริตเป็นไฉน ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ความโลภเกินประมาณ ความปองร้ายผูกอาฆาต ความเห็นผิดจากคลองธรรม ผู้ใดเสพและทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้ผู้นั้นประพฤติชั่วทางกายวาจา วิบากทุกข์อันเป็นผลเกิดทางกายทางวาจาเหล่านี้ เป็นโทษเนื่องมาแต่เหตุคือมโนทุจริตนั้นเอง
ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ความไม่โลภเกินประมาณ ความไม่ปองร้ายผูกอาฆาต ความเห็นถูกต้องตามคลองธรรม ผู้ใดเสพและทำให้มากแล้ว เป็นเหตุให้ผู้นั้นประพฤติดีทางกายทางวาจา วิบากสุขอันเป็นผลเกิดทางกายทางวาจาเหล่านี้ เป็นอานิสงส์เนื่องมาแต่มโนสุจริตนั้นเอง เพราะเหตุดังนั้น ท่านทั้งหลายจงละเสียซึ่งมโนทุจริต และสมาทานถือมั่นซึ่งมโนสุจริตเถิด
ฝ่ายกุมภัณฑ์ยักษ์สี่ตน ได้ฟังธรรมเทศนาของพระมหาสัตว์ แล้วพากันทำนานาบูชาสักการะแล้วทูลว่า พระราชกุมาร ๆ เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้าๆ เป็นศิษย์ของพระราชกุมาร ต่อแต่นี้ไปข้าพเจ้าจักทำความขวนขวายถวาย พระราชกุมารต้องการอะไรจงบอกให้ทราบเถิด พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรกุมภัณฑ์ เราเป็นผู้พลัดเมืองมาอาศัยอยู่ ณ เมืองเปล่ากับน้องสาวผู้หนึ่ง ญาติมิตรผู้อื่นหามีไม่ ท่านทั้งหลายจงกรุณาหาอาหารให้เราบริโภคด้วย กุมภัณฑ์รับวาจาว่าสาธุแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ทรงประทับหลังม้าเหาะไปถึงปราสาท ประทานประทุมชาติทั้งดอกและฝัก และกระจับให้พระภาคีนีเสวยและชมสมประสงค์ กุมภัณฑ์สองตนอยู่บำรุงเลี้ยง อีกสองคนนั้นลากลับไปรักษาสระน้ำ ต่อแต่นั้นมาพระโพธิสัตว์บางคราวก็เสด็จไปป่าหิมวันต์ บางครั้งก็หาเสด็จไปป่าหิมวันต์ไม่ ก็คราวนั้นพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่ ณ ปราสาทกับกุมภัณฑ์มาณพสองตนสิ้นกาลประมาณสามวัน คราวนั้นพระนางจันทนกุมารีจะไปหาสามีก็ไม่ได้ เกิดโทมนัสขุ่นแค้นใจตรึกตรองไปว่า เราจะทำอย่างไรดีหนอ พระนางคิดไปก็เห็นอุบายจะให้พระเจ้าพี่ไปหาผลมะม่วงในป่า พระนางจึงไปหาพระโพธิสัตว์ แกล้งทูลว่าเมื่อคืนนี้น้องเห็นสุบินนิมิตอันหนึ่งว่า พระองค์ประทานผลมะม่วงหิมพานต์ให้หม่อมฉัน เพราะเหตุนั้นขอพระเจ้าพี่ได้ปรานีหาผลมะม่วงหิมพานต์มาประทานให้หม่อมฉันเถิด พระโพธิสัตว์ทรงอาลัยในพระกนิษฐภคินีมาก เสด็จขึ้นหลังม้าไปหาผลมะม่วงได้ผลหนึ่ง จึงเสด็จไปยังนทีลงสรงน้ำอยู่ที่นั้น
เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จไปแล้ว พระนางจันทนกุมารีจึงเสด็จไปหาสามีทูลว่า พระลูกเจ้า บัดนี้เราจะทำอย่างไรดี พระเจ้าพี่ของหม่อมฉันมีบุญมากนักหนา เราส่งไปให้/*329วานรกัดครั้งหนึ่ง และส่งไปให้หมีกัดอีกครั้งหนึ่ง และส่งไปให้กุมภัณฑ์ฆ่าเสียก็อีกครั้งหนึ่ง วานรและหมี กุมภัณฑ์เหล่านั้นก็กลับยอมตนเป็นทาสให้พระเจ้าพี่ใช้ทั้งหมด พระเจ้าพี่นั้นต่อหลายวันจึงจะไปป่าหิมพานต์สักครั้งหนึ่ง เพราะฉะนั้นหม่อมฉันจึงมาหาท่านไม่ได้ บัดนี้หม่อมฉันขอผลมะม่วงหิมพานต์กับพระเจ้าพี่ วันนี้พระเจ้าพี่ไปหาผลมะม่วงแล้วหม่อมฉันจึงมีโอกาสมาหาได้ ทีนี้เราจะคิดอ่านประการใด
พระอภัยราชกุมารผู้ภัศดา จึงตอบว่าเรามีหลาวอยู่หลายเล่ม เราจะทำกระดานยนต์ไว้ที่สรงน้ำแล้วจึงเอาหลาวทั้งหลายปักรายไว้ใต้กระดานยนต์ แล้วเอาเชือกผูกหัวต่อแผ่นกระดานไว้ให้ดี จึงเอาเชือกผูกโยงหย่อนหัวเงื่อนเข้าไปไว้ในกลอง เมื่อพระเชษฐาของเธอขึ้นประทับนั่ง ณ ที่สรงน้ำเมื่อใด เมื่อนั้นเธอจงให้สัญญาด้วยเสียงดัง เราจะกระตุกเงื่อนเชือกให้กระดานหก พระเชษฐาก็จะพลัดตกถูกหลาวตาย เราทั้งสองก็จะอยู่สบายต่อไป
พระอภัยราชกุมารคิดกันแล้วจึงเตรียมการที่คิดเสร็จแล้วเสด็จเข้าไปในกลอง
ครั้นเวลาเย็น พระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จขึ้นบนหลังม้าเหาะมาทางอากาศ ถึงปราสาทแล้วประทานอัมพผลแก่พระนางจันทนกุมารีๆ เชิญให้ผลัดภูษานำพระเชษฐาเข้าไปสู่ที่สรงให้ประทับ ณ แผ่นกระดานยนต์ซึ่งแต่งไว้ พระนางเธอจึงให้สัญญาซึ่งพระอภัยราชกุมารนัดหมายไว้ด้วยสำเนียงอันดัง พระอภัยราชกุมารนั้นจึงกระตุกเงื่อนเชือกที่ผูกไว้ พระโพธิสัตว์ก็พลัดตกลงไปใต้แผ่นกระดานยนต์ ณ ขณะนั้น เทพดารักษามหาปราสาทจึงผลักหลาวให้ลู่ล้มไป พระโพธิสัตว์หาถึงอันตรายต่อชีวิตไม่
พระโพธิสัตว์ลุกขึ้นยืนทอดพระเนตรเห็นหลาวมีมากมาย จึงดำรัสสั่งว่าปัจจามิตรคนใดทำกระดานยนต์และเอาไม้หลาวปักไว้ ดูกรมาณพ ท่านจงค้นต้นเชือกให้พบสาวไปจับตัวปัจจามิตรให้ได้ กุมภัณฑ์มาณพรับๆ สั่งแล้วจึงพากันไปตามเส้นเชือกไปจนถึงที่สุด เห็นเส้นเชือกเข้าไปในกลองใหญ่ เปิดประตูเข้าไปพบตัวพระอภัยราชกุมาร จึงซักถามพระอภัยราชกุมารให้การรับสารภาพตามความจริง กุมภัณฑ์มาณพจึงจับตัวพระอภัยราชกุมาร มาส่งยังสำนักพระมหาสัตว์ ทูลความนั้นให้ทรงทราบ
พระโพธิสัตว์ทรงถามด้วยพระองค์เองว่า แน่ะมาณพ ท่านมาแต่ไหน ข้าพระบาทอยู่ในประเทศชาติภูมินี้เอง ท่านอยู่ที่ตรงไหนทำไมเราจึงไม่เห็น ข้าพระบาทอยู่ ณ ภายในกลองใหญ่ เหตุไรท่านจึงอยู่แต่ผู้เดียวเล่า ข้าแต่เทวดา มีนกอินทรีมาแต่หิมวันต์/*330คาบเอามหาชนไปกินเสียสิ้น ชนบางพวกหนีไปได้ก็มี แต่พระราชบิดาของข้าพระบาททรงพระเมตตาให้ข้าพระบาทเข้าอยู่ในกลองใหญ่ ขนโภชนาหารใส่ไว้ให้บริโภค แล้วถูกนกอินทรีกินเป็นภักษา เหตุดังนั้นข้าพระบาทจึงรอดตายเหลืออยู่ผู้เดียวเท่านี้ ก็เหตุไรท่านจึงคิดอุบายฆ่าตัวเรา ข้าแต่เทวดา ข้าพระบาทมีความผิดทำอสัทธรรมกิจกับพระราชภคินีของพระองค์ๆ ทรงพระครรภ์ขึ้นมา ด้วยเกรงกลัวพระอาชญาของพระองค์ จึงคิดอุบายจะปลงพระชนม์พระองค์เสียดังนี้ ขอพระองค์จงอดโทษแก่ข้าพระบาทผู้อันธพาลประทานชีวิตไว้ ข้าพระบาทขอเป็นบาทบริจาริกาของพระองค์ต่อไป
พระโพธิสัตว์จะได้กริ้วโกรธก็หาไม่ รับสั่งว่า แน่ะมาณพ ท่านเป็นอันธพาลแท้ ด้วยอกุศลกรรมที่ทำไว้จึงได้พลัดพรากมารดาบิดาและญาติเป็นต้นเหตุไรจึงก่อกรรมทำอกุศลอีกเล่า ต่อแต่นี้ไปท่านอย่าได้ทำอกุศลอีกเลย พระโพธิสัตว์ทรงประทานศีล ๕ แล้วสั่งสอนโดยดีหาได้ทำโทษไม่ ตั้งแต่นั้นมากษัตริย์ทั้งสามองค์ทรงอยู่สมัครสังวาสพร้อมเพรียงกันเป็นปรกติดี
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ทรงรำพึงถึงพระราชมารดาว่า อโห วต น่าใจหายจริง พระมารดาของเราคงอนาถา จะเป็นภักษามหายักษ์หรือจักอยู่เป็นสุขประการใดไม่รู้ที่
ปานฉะนี้พระชนนีระลึกถึงลูกแก้วไม่เห็นแล้วก็จะทรงพระโสกี จะอยู่ดีด้วยยักษ์และยังปฏิบัติให้ถูกใจยักษ์หรือไม่ หรือยักษ์โกรธลงโทษพระมารดาเสียแล้วหรืออย่างไร อาตมะจักกลับไปเยี่ยมเยือนดู แต่ก่อนอาตมะได้ม้าเป็นเพื่อนสองเท่านั้น บัดนี้ก็มีบริวารมากขึ้นคือวานรและหมีทั้งกุมภัณฑ์ เราอาจจะรบกับยักษ์ได้ด้วยบริวารเท่านี้ ดำริแล้วจึงดำรัสสั่งสองกุมภัณฑ์ว่า ดูกรมาณพ เราถูกยักษ์ทำให้พลัดพรากจากพระราชมารดา พระบิดาของเราก็ถูกยักษ์มันฆ่าตาย บัดนี้ยักษ์นั้นแปลงเพศเหมือนพระราชบิดา อยู่ร่วมเรียงกับพระมารดาของเรา ด้วยเหตุนี้ยักษ์นั้นจึงเป็นไพรีแก่เรา ท่านจงไปป่าหิมพานต์พาตัวสหายมาหาเรา เราจักยกพลไปรบกับมหายักษ์แก้แค้นให้จงได้
กุมภัณฑ์มาณพสองตนรับว่าสาธุดังนี้แล้ว จึงไปพาเอากุมภัณฑ์สองตนที่เฝ้าสระนั้นมา พวกกุมภัณฑ์จึงทูลว่า พระองค์อย่าทรงวิตกเลย ข้าพระบาทเป็นทาสของพระองค์ จักขอรับอาษาเป็นโยธาต่างพระบาทและพระหัตถ์ของพระองค์ ออกไปจับตัวนันทยักษ์ฆ่าเสียให้จงได้ พระโพธิสัตว์ดีพระทัยแล้วเรียกม้าเข้ามาสั่งว่า แน่ะพี่ม้าน้องจักไปยัง/*331พระนครบ้านเกิดเมืองนอนของเรา พี่ม้าจงไปทำหิมพานต์แจ้งอาการเรื่องนี้แก่พระยาวานรและพระยาหมี ตามคำของน้องสั่งไปดังนี้ว่า บัดนี้เราผู้เทวันธกุมารใคร่จะกลับไปยังนคร จักไปทำสงครามกับนันทยักษ์ ขอพระยาวานรพระยาหมีทั้งสอง จงพาพวกบริวารไปยังสำนักแห่งเรา จักพร้อมกันยกไปทำสงครามกับนันทยักษ์
ฝ่ายว่าสีหศีรษะพาชีนั้น รับ ๆ สั่งแล้วก็ไปยังป่าหิมพานต์ แจ้งอาการนั้นให้พระยาวานรและพระยาหมีทราบตามคำพระโพธิสัตว์สั่งไป พระยาวานรินทร์เรียกวานรบริวารหกสิบหมื่นมาสั่งเสร็จแล้วยกไปยังเมืองเหมันตธานีที่ประทับอยู่แห่งพระโพธิสัตว์ ฝ่ายพระยาหมีเรียกหมีบริวารประมาณสี่สิบหมื่นมาสั่งเสร็จแล้วยกไปยังเหมันตธานีที่ประทับอยู่แห่งพระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์จึงรับสั่งกำชับพวกวานรและหมีไว้ว่า ถ้าพวกมนุษย์เขาจักรบพวกเจ้าๆ จงจับพวกมนุษย์นั้นมัดไว้อย่าได้ฆ่าเลย จงจับแต่ยักษ์และบริวารยักษ์ผูกมัดและฆ่าเสีย พระองค์ทรงตรวจพลบริวารเสร็จจึงเสด็จขึ้นหลังม้า ให้พระราชกนิษฐภคินีขึ้นขี่หลังพระยาหมี ให้พระชามาตรกนิษฐ์ขึ้นสถิตบนหลังพระยาวานรินทร์ แล้วรับสั่งกะท้าวกุมภัณฑ์ว่า ให้บังคับพวกวานรและพวกหมี ให้พากันขนเอาเงินและทองแก้วและทรัพย์อย่างอื่นไปให้มาก เราจักบริจาคทานแก่พวกมนุษย์ ท้าวกุมภัณฑ์ได้บอกกับพวกวานรและพวกหมีให้จัดการเสร็จตามรับสั่งพระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์เสด็จแต่เหมันตนครพร้อมด้วยมหันตบริวารดำเนินไปได้หลายวัน จึงบรรลุถึงปัจจันตประเทศอันเป็นเขตแดนของมนุษย์ พระมหาบุรุษจึงบังคับพวกวานรและหมีว่า พวกเจ้าทั้งหลายอย่าได้เบียดเบียนพวกมนุษย์ๆ พวกใดเบียดเบียนพวกเจ้าๆ จงจับมนุษย์พวกนั้นมัดไว้อย่าได้ฆ่าเลยเป็นอันขาด มนุษย์ชาวปัจจันตประเทศเหล่านั้น ครั้นเห็นพวกวานรและหมีมามากมาย ต่างก็ตระหนกตกใจกลัวหนีไปซุกซ่อนอยู่ตามภูเขาและราวไพร พระโพธิสัตว์จึงบังคับท้าวกุมภัณฑ์สี่ตนว่า ท่านจงแปลงเพศเป็นมาณพไปประกาศตามบ้านและนิคมว่า อย่าพากันตกใจหนีไปเลย บัดนี้พระราชโอรสของพระเจ้าพาราณสีมีนามว่าเทวันธกุมารกลับมาจะเสวยราชสมบัติต่อไป ท้าวกุมภัณฑ์รับๆ สั่งแล้วก็ไปป่าวร้องตามรับสั่ง มนุษย์ชาวบ้านได้ฟังก็โสมนัส จัดนานาบรรณาการมาถวายพระโพธิสัตว์
/*332เมื่อพระโพธิสัตว์ยกพลมีหมีและวานรออกจากนครเหมันต์มาได้เจ็ดเดือนจึงถึงเมืองพาราณสี พระองค์จึงให้หยุดกองพลโยธีลงไว้ ณ ภายนอกพระนคร แล้วทรงอักษรสาส์นไปถึงเจ้ายักษ์ มีสำเนาความว่า แน่ะนันทยักษ์ เราผู้ชื่อเทวันทกุมารมาถึงแล้ว ท่านต้องการจะรบจงออกมารบกัน ถ้าว่ากลัวเราจงออกมาวันทาเราเสีย ทรงอักษรสาส์นเสร็จแล้วมอบให้กุมภัณฑ์ตนหนึ่งรับไป กุมภัณฑ์นั้นแปลงเพศเป็นมาณพรับอักษรสาส์นแล้ว นำเข้าไปแจ้งแก่อำมาตย์ๆ พาตัวราชทูตเข้าไปเฝ้าและได้ถวายอักษรสาส์นแก่เจ้ายักษ์ ๆ ให้อำมาตย์อ่านราชสาส์นทราบความตลอดแล้ว เจ้ายักษ์กริ้วโกรธใหญ่เผลอสติไป สรีรกายกลายเป็นมหันตยักษ์ใหญ่โต
ประชาชนมีอำมาตย์เป็นต้น เห็นแล้วก็พากันตกใจลุกแล่นหนีไป มหาชนบางพวกบอกกันว่าพระราชาเป็นยักษ์แล้วหนีเข้าสู่ปราสาทและเคหสถานปิดทวารบานหน้าต่างซ่อนเว้นมิให้เห็นตน ฝ่ายอันเตบุริกนารีมีพระมเหสีเป็นประธาน ทราบอาการนั้นแล้ว ร้องหวีดหวาดพากันปิดทวารและบัญชรปราสาทปรึกษากันว่า แต่ก่อนเรามิรู้เลยสำคัญว่าเป็นพระราชาแท้ บัดนี้เรารู้แน่ว่าเป็นยักษ์ด้วยเคยกินมนุษย์เสียทุกวัน อันที่จริงพระเทวันธกุมารกับพระนางจันทนกุมารีและม้า คงรู้ความเรื่องนี้มาก่อนจึงพากันหนีไป บัดนี้พระองค์พาวานรและหมีมาถึง พระองค์จักเป็นที่พึ่งของพวกเรา
ก็คราวครั้งนั้น เจ้ายักษ์เห็นหมู่อำมาตย์ปลาสนาหนีไปกริ้วโกรธยิ่งนัก จับไม้ตะบองใหญ่ไล่ต้อนมหาชน แกว่งไม้ตะบองและร้องเสียงดัง ว่าจงกลับหลังมาดูฤทธานุภาพของเรา เราจักจับตัวราชทูตฆ่าเสีย ณ บัดนี้ ฝ่ายท้าวกุมภัณฑ์ซึ่งจำแลงเป็นราชทูตนั้น จึงแปลงกายกลับกลายเป็นมหายักษ์ปรารภจะรบกับเจ้ายักษ์ แล้วคิดขึ้นมาได้ว่าเราจักรบพุ่งชิงชัยในภายในพระนคร ราษฎรก็จักวอดวายตายเสียหมด เราควรงดการรบภายในนครไว้ก่อน ถ้าว่าเจ้ายักษ์ออกไปนอกเมืองแล้วเราจักจับฆ่าเสีย คิดแล้วก็แล่นหนีออกนอกพระนครไป
เจ้ายักษ์จึงไล่ตามออกไปนอกนครท้าวกุมภัณฑ์อีกสามตนเห็นนันทยักษ์ตามมาจึงแปลงกายเป็นยักษ์ใหญ่ฉวยอาวุธได้ตรงเข้ารบกัน นันทยักษ์กับท้าวกุมภัณฑ์รบซึ่งกันและกันเสียงดุจดังฟ้าลั่น ม้านั้นบรรลือสีหนาทเผ่นขึ้นบนอากาศ เอาเท้าหน้าถีบอกนันทยักษ์ เอาปากกัดศีรษะ พวกหมีและวานรก็กลุ้มรุมกัดกัน ท้าวกุมภัณฑ์ก็ช่วยกันตีซ้ำจนทั่วกาย นันทยักษ์ถึงความตาย ณ ที่นั้น
/*333นนฺทยกฺเข กาลกเต เมื่อนันทยักษ์ตายไปแล้ว พระโพธิสัตว์ส่งข่าวสาส์นไปถึงชาวเมืองว่า เจ้านันทยักษ์ของพวกท่านตายไปแล้ว บัดนี้ท่านทั้งปวงใคร่จะรบกับเราจงพากันออกไปรบข้างนอกเมือง ถ้าว่าไม่สู้รบจงให้ราชสมบัติแก่เรา และจงจัดหาผลไม้ต่างๆ ปลาสดเนื้อสดส่งไปให้พอแก่พลโยธาของเราแสนหนึ่ง ชาวพระนครมีอำมาตย์เป็นต้น นำความขึ้นกราบทูลพระนางวิมลาราชเทวี ๆ ทรงทราบแล้วก็โสมนัส อำมาตย์ทั้งหลายได้เรียกประชาชนมาประชุมกันแล้ว ให้นำเครื่องบรรณาการมากองไว้ ณ ชานชาลาหลวง มหาชนทั้งปวงประชุมคอยเฝ้าอยู่ ณ ที่นั้น
พระโพธิสัตว์จึงจัดให้ภคินีขึ้นประทับหลังพระยาหมี ให้พระอภัยราชกุมารขึ้นประทับหลังพระยาพานรินทร์ ส่งพระภัศดากับพระชายาให้เสด็จเข้าไปก่อน พระอภัยราชกุมารมีหมู่วานรเป็นบริวารเสด็จไป ณ เบื้องหน้า พระภคินีมีหมู่หมีเป็นบริวารเสด็จตามไปเบื้องหลัง ส่วนพระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นคอท้าวกุมภัณฑ์ตนหนึ่ง จึงท้าวกุมภัณฑ์อีกสามตนถืออาวุธคุมกำกับแล้วเสด็จตามเข้าไป ฝ่ายสีหศีรษะพาชีจึงเดินตามเสด็จพระโพธิสัตว์ไปเบื้องหลัง พระโพธิสัตว์เจ้าทรงมหันตยศและเดชานุภาพใหญ่ เสด็จเข้าไปถึงนครโดยมหันตอิสริยภาพ บ่ายพระพักตร์ตรงต่อพระราชมณเทียรแล้วดำเนินไปในขณะนั้น ประชาชนชาวพระนครต่างพากันยกธงและแผ่นผ้าชูสลอน ให้ซ้องสาธุการสรรเสริญพระคุณอยู่เซ็งแซ่และพรั่งพรูแทรกเสียดเบียดกันดูตามไปในมหาวิถี
พระเทวันธกุมารเสด็จถึงราชฐานแล้ว เสด็จขึ้นยังปราสาทประทับ ณ ราชบัลลังก์ พระกนิษฐาและพระอภัยราชกุมารก็เสด็จประทับเฝ้าอยู่ ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง พระโพธิสัตว์กับพระกนิษฐาพากันเสด็จไปยังปราสาทพระชนนี ถวายบังคมฝ่าพระบาทพระชนนีแล้วกลิ้งเกลือกทรงพระกรรแสงไห้ พระชนนีทรงประคองสองโอรสและธิดาทรงพิลาปร่ำไร กษัตริย์ทั้งสามอันความโศกท่วมทับแล้วถึงซึ่งภาวะสลบลง อันเตปุริกานารีทั้งมวลอดกลั้นความโศกไม่ได้พากันร้องไห้ ถึงซึ่งวิสัญญีหาสัญญามิได้ ชายหญิงทั้งหลายบรรดาที่สลบไปนั้น แม้แต่คนหนึ่งก็หาดำรงสติไว้ได้ไม่ เพราะฉะนั้นกุมภัณฑ์สองตนจึงชวนกันไปตักน้ำในสระที่ป่าหิมพานต์มารดให้ ชายหญิงเหล่าพั้นก็ตื่นฟื้นสติขึ้นมาแล้วร้องเชื้อเชิญว่า พระมหาราช ขอพระองค์จงครอบครองราชย์สมบัติของพระราชบิดาเถิด พระเจ้าข้า
ต่อแต่นั้นมา พระโพธิสัตว์ตรัสเรียกพระยาพานรินทร์และพระยาอัจฉราชเข้ามาสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงพากันกลับไปอยู่หิมพานต์ ต่อนานถึงสามเดือนจงมาเยือนเราครั้งหนึ่ง /*334พระโพธิสัตว์ส่งพระยาวานรและพระยาหมีไปแล้ว จึงรับสั่งเรียกท้าวกุมภัณฑ์มาสั่งว่า ท่านทั้งสี่จงกลับไปอยู่ที่เคยอยู่เถิด ต่อถึงสิ้นเดือนหนึ่งจึงค่อยมาเยี่ยมเรา ท้าวกุมภัณฑ์รับว่าสาธุแล้วก็ลากลับไป ครั้นถึงวาระสามเดือนแล้ว พระยาวานรจึงใช้ให้วานรนำอ้อยหิมพานต์มาถวาย หมีทั้งหลายนำเอาน้ำผึ้งหลวงมาถวายพระโพธิสัตว์ ท้าวกุมภัณฑ์ได้นำเง่าบัวและกระจับหิมพานต์อันมีโอชาดังเบญจโอรสมาถวายพระโพธิสัตว์เสมอทุกๆ เดือนไป
คราวนั้น ประชาชนมีอำมาตย์และพราหมณ์ปุโรหิตเป็นต้นใคร่จะอภิเษกพระโพธิสัตว์ จึงแต่งอักษรสาส์นไปถวายพระราชาร้อยเอ็ดมีสำเนาความว่า บัดนี้จะอภิเษกพระเทวันธกุมาร พระราชาร้อยเอ็ดทราบความแล้วจึงส่งราชธิดาของตนๆ ไป ณ เมืองพาราณสี อำมาตย์มีปุโรหิตเป็นอาทิพากันตรวจอิตถีลักษณะคัดไว้แผนกหนึ่ง พระโพธิสัตว์ทรงพิจารณาราชธิดาซึ่งปุโรหิตตรวจคัดเลือกไว้นั้น หาพอพระทัยในราชธิดาเหล่านั้นไม่ จึงดำริว่าควรเราจะเที่ยวหาสตรีอันสมบูรณ์ด้วยลักษณะด้วยตนเอง ดำริแล้วเข้าไปเฝ้าพระราชมารดา ทรงมอบราชสมบัติให้พระราชมารดาแล้วทูลว่า ข้าพระองค์จักขอลาไปเที่ยวหาสตรีมีลักษณะอันสมบูรณ์ได้พอใจแล้วในไม่ช้าก็จะกลับมา
พระโพธิสัตว์นั้น อันพระมารดาห้ามสักเท่าใดก็ไม่ฟัง จึงถวายบังคมลาพระมารดาแล้วตรัสสั่งอำมาตย์ว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันรักษาพระนครของเราไว้ เราจักไปไม่ช้าก็จะกลับมา ตรัสแล้วจึงเสด็จขึ้นสู่หลังม้าเสด็จออกจากพระนคร สัญจรไปในบ้านและนิคมชนบทตรวจดูอิตถีลักษณะในตระกูลเศรษฐีเป็นต้นหาได้ไม่ จึงเสด็จไปถึงหิมวันตประเทศสิ้นระยะทางได้แปดสิบโยชน์ พบอาศรมแห่งอสังเขยยดาบสองค์หนึ่ง จึงเสด็จลงจากหลังม้าเข้าหาพระดาบสนมัสการแล้ว เมื่อจะทำปฏิสัณฐารจึงกล่าวคาถานี้ว่า
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ
กจฺจิ นุ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุฺเฉน ยาเปถ
กจฺจิ มูลผลา พหู
กจฺจิ ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สิรึสปฺปา
วเน พาหมิคากิณฺเณ
กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ
ความว่า ข้าพเจ้าขอถาม พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระคุณเจ้ามีสภาวะปราศจากเจ็บไข้แลหรือ ทั้งทุกข์ภัยพาฬมฤคอันอาเกียรณ์เดียรดาษอยู่ในราวป่า ทั้งงูเด็กงูใหญ่ยังมิได้มาเบียนบ้างแลหรือ อนี่งพระคุณสิอาศัยซึ่งผลาผลจึงได้เลี้ยงชีพแห่งตน มูลผลาผลนั้นยังมีมากพอหาได้อยู่แลหรือ พระเจ้าข้า
/*335ลำดับนั้นท่านอสังเขยยดาบสได้สดับคำปฏิสัณฐารนั้นแล้วจึงถามว่าพระมหาราช พระองค์เสด็จมาแต่ไหน ข้าพเจ้ามาแต่เมืองพาราณสี พระดาบสมุนีเมื่อจะตอบพระโพธิสัตว์เจ้า จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
กุสลฺเจว โน ราช
มหาราช อนามยํ
ราช อุฺเฉน ยาเปมิ
อโถ มูลผลา พหู
เนว ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สิรึสปฺปา
วเน พาฬมิคากิณฺเณ
หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ
ความว่า พระมหาราช ข้อซึ่งพระองค์ไต่ถามด้วยทุกข์โศกโรคภัยไข้เจ็บ และเหลือบยุงบุ้งร่านริ้นดุร้าย ทั้งแรดช้างโคควายจะได้ย่ำยีก็หาไม่ ทั้งมูลผลาก็หาง่ายไม่ขัดสนมีอยู่ถมไป
พระอสังเขยยดาบสเมื่อจะเชื้อเชิญพระโพธิสัตว์ให้เสวยผลาผล จึงกล่าวนิพนธคาถาเหล่านี้ว่า
สุวาคตนฺเต มหาราช
อโถ เต อทุราคตํ
อนฺโต ปวีส ภทนฺเต
ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต
ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ
มธุเก กาสมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ
มหาราช ภุฺช วรํ
อิทํปิ ปานิยํ สีตํ
อาภตํ คิริคพฺภรา
ตโต ปิว มหาราช
สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ
อถ เกน ตฺวํ วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตฺโต มหาวนํ
ตมฺเม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
ความว่า พระมหาราช พระเสด็จมานี้ชื่อว่ามาแล้วดี อนึ่งถึงจะมาแต่ไกลก็เหมือนหนึ่งว่ามาแต่ที่ใกล้ จะช้าอยู่ไยขอเชิญเสด็จเข้าไปชำระพระบาทเสียให้สะอาด แล้วเชิญเสวยผลไม้สารพัน จะมีมะพลับทองมะหาดมะทรางมะม่วงมะปราง ทั้งกลิ่นหอมหวานรสอร่อยเหลือดี ทั้งวารีใสสะอาดก็ได้ตักไว้ในตุ่มเต็ม ตามแต่จะปรารถนา ผิว์อยากเสวยจงเสวยนะบพิตร อนึ่งดังอาตมาขอถามพระองค์พยายามเสด็จมาถึงมาหาวันนี้ด้วยกิจธุระประสงค์สิ่งไร บพิตรจงแจ้งความให้อาตมาทราบ ณ บัดนี้
/*336พระโพธิสัตว์เจ้าจึงแจ้งความว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ มหาชนมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้น เขาพร้อมใจกันจะอภิเษกให้ข้าพเจ้ามีเอกอัครมเหสี ได้นำราชสกุลนารีมาถวายถึงร้อยเอ็ดนางจะอภิเษกให้ข้าพเจ้า ๆ เห็นแล้วมิชอบใจ จึงได้เที่ยวมาหาสตรีอันสมบูรณ์ด้วยลักษณะและศีลาจาร พระผู้เป็นเจ้าเห็นมีที่ไหนจงกรุณาบอกให้ข้าพเจ้าทราบ พระมหาราช พระองค์จงอยู่ด้วยกันสักสองสามวันที่นี่ก่อน อาตมาเห็นสตรีมีลักษณะแล้ว จึงจะทูลให้ทราบ พระโพธิสัตว์เสด็จอยู่กับพระดาบสสิ้นสองวันแล้วจึงถามดาบสอีก
พระดาบสเมื่อจะบอกมรรคาที่จะเสด็จไปจึงทูลว่า พระมหาราช พระองค์เสด็จไปที่นี้ล่วงมรรคาได้สามสิบโยชน์ จะพบนครหนึ่งนามว่าโกสัยรัฏฐ์ พระราชานามว่ายสบดีครองราชสมบัติในนครนั้น พระราชธิดาของพระเจ้ายสบดีมีองค์หนึ่งนามว่าสุวรรณเกสรา ทรงรูปโสภางามนักหนาเปรียบดังนางเทพอัปสรกัลยา กอร์ปด้วยเบญจกัลยาณีมีชันษาได้สิบหกปี อนึ่งเมื่อพระองค์เสด็จแต่ที่นี้ไปจักได้บรรลุถึงภูเขาสูงใหญ่จงข้ามภูเขานั้นไปแล้วจะถึงสระน้ำใหญ่แห่งหนึ่ง จงลงสรงน้ำและเสวยให้สำราญพระทัย แล้วทรงดำเนินต่อไปจนถึงมหาวันอันเป็นที่อยู่ของหมู่ยักขินี พระองค์จงอย่าดูรูปฟังเสียงดมกลิ่นลิ้มรสอะไร ๆ เลย ถ้าว่าพระองค์ทรงยินดีรูปเสียงกลิ่นรสของยักขินีแล้วจักถึงวินาศใหญ่ พระองค์ทรงดำเนินพ้นมหาวันไปแล้ว จักบรรลุถึงมหาคงคากว้างใหญ่ ในมหาคงคานั้นมีปลานวลจันทร์และจรเข้มังกรอยู่มากนักหนา กับมีปลาโลมาตัวหนึ่งใหญ่ ผู้ใดลงไปในคงคาปลาโลมากัดกินผู้นั้นเสีย เพราะเหตุนั้นพระองค์จงเรียนมนต์ชื่อมณีจินดาไปสำหรับองค์ เมื่อทรงเสกมนต์บทนี้ไว้แล้ว มนุษย์ทั้งสัตว์นำสัตว์บกทั้งหลาย ก็จักเกิดเมตตารักษาพระองค์ไว้มิได้ทำอันตราย พระองค์ทรงดำเนินพ้นมหาคงคานั้นไปได้เจ็ดราตรี จักบรรลุถึงบุรีโกสัยรัฏฐ์ ครั้นถึงแล้วพระองค์จงเสด็จเข้าไปสู่สวนอุทยานขออาศัยเรือนสองคนผัวเมียอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นพระอสังเขยยดาบสบอกเล่าเสร็จแล้ว จึงให้พระโพธิสัตว์เรียนมนต์มณีจินดา
พระโพธิสัตว์จำระยะมรรคาได้ถ้วนถี่ เรียนมนต์มณีจินดาจำได้เจนปากเจนใจแล้ว จึงนมัสการลาพระฤษีขึ้นประทับหลังพาชีควบขี่ขับไปถึงมหาบรรพต ข้ามพ้นมหาบรรพตนั้นไปแล้ว จึงถึงสระน้ำใหญ่เสด็จลงเสวยและสรงวารีที่สระนั้นเสร็จ ได้เสด็จประทับแรมอยู่ที่นั้นสิ้นราตรีหนึ่ง จึงเสด็จแต่สระนั้นต่อไปบรรลุถึงที่อยู่แห่งนางยักขินี ๆ เห็นพระโพธิสัตว์/*337เสด็จมาถึงจึงล่วงหน้าไปนฤมิตศาลาหลังหนึ่งไว้ให้มีพร้อมทั้งข้าวปลาอาหารและของขบเคี้ยว แล้วนางยักขินีจึงเชิญพระโพธิสัตว์ให้เสวยพระกระยาหาร พระเทวันธกุมารมิได้ทรงแลดูยักขินีควบขับพาชีเลยไป นางยักขินีได้ล่วงหน้าไปนฤมิตศาลาไว้อีกหลังหนึ่งมีทั้งเครื่องปูลาดและอาสนะที่นั่งนอนงามบวรวิจิตรบรรจงแวดวงไปด้วยม่านทองอันโสภณ นางจึงนฤมิตตนให้เป็นนารี มีรูปงามดังเทพอัปสรสุรางค์นางสวรรค์ แล้วเชิญให้พระเทวันธกุมารหยุดประทับไสยาสน์ พระโพธิสัตว์ก็มิได้เอื้อเฟื้อเยื่อใยควบขับพาชีเลยไป นางยักขินีล่วงหน้าไปนิรมิตศาลาหลังหนึ่งไว้ ประกาศตนเป็นดรุณิตถีสตรีฟ้อนรำขับร้องเสียงเสนาะเพราะจับใจปานดังทิพยดุริยดนตรี พระโพธิสัตว์ก็มิได้ยินดีทรงฟัง ควบขับพาชีหนีไปจนกระทั่งถึงฝั่งมหาคงคา
มหาคงคานั้นกว้างใหญ่ จวนจะหมดเขตแห่งนางยักขินี เพราะเหตุนั้นนางยักขินีจึงคิดว่า มนุษย์ผู้นี้จะพ้นเขตแดนของเราไป เราจักไม่ให้พ้นแดนเราไปได้ คิดแล้วจึงนฤมิตกายให้เป็นรูปยักษ์ใหญ่ติดตามพระโพธิสัตว์ไป ทำต้นไม้ให้ลู่ล้มราบด้วยอานุภาพของตน คำรณร้องก้องสนั่นไพรดังหนึ่งสายอสนีบาต อัศวราชได้สดับเสียงยักษ์เหลียวหน้ามาเห็นเข้าจึงทูลว่า พระมหาราช พระองค์จงเสด็จลงจากหลังข้าพระบาท ยักขินีมันตามมาใกล้แล้ว พระโพธิสัตว์เสด็จลงจากหลังพาชียืนประทับ จับพระแสงดาบแกว่งป้องกันไว้ ยักขินีก็มิอาจเข้าใกล้พระโพธิสัตว์ได้ จึงตรงเข้าจับม้าไว้หมายใจจะฆ่าพาชี
พาชีนั้นจึงทำสีหนาทเผ่นผยอง เอาเท้าหน้าทั้งสองถีบอกนางยักขินี ๆ มีโลหิตไหลโทรมกายยิ่งโกรธใหญ่ วิ่งขึ้นไปยังมหาบรรพตเอาก้อนศิลาขว้างปาพระโพธิสัตว์ เทพดาพากันรักษาพระมหาสัตว์ป้องปัดก้อนหินไว้ให้ไปตกเสียที่ไกล ฝ่ายพาชีจึงตามไปทำยุทธกับยักขินีเอาปากกัดจนกายยักขินียับเยิน พระโพธิสัตว์เจ้าจึงเอาพระแสงดาบฟันกายยักขินีๆ ก็ล้มลงขาดใจตาย ณ ริมฝั่งนที พระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จลงสรงวารี ณ มหาคงคา แล้วร่ายมนต์มณีจินดาเรียกฝูงปลา ฝูงปลาตัวใหญ่มีโลมาและมังกรเป็นอาทิ พากันมาแวดล้อมพระโพธิสัตว์เชื้อเชิญให้ขี่หลัง พระโพธิสัตว์ทรงขี่หลังปลาตัวใหญ่มีฝูงปลาแวดล้อมพระองค์ ก็เสด็จไปถึงฝั่งน้ำฟากโน้นพ้นแดนยักขินี ส่วนพาชีจึงเผ่นเหาะตามพระมหาสัตว์ไปรับยังฟากนทีโน้น พระโพธิสัตว์เสด็จจากนทีขึ้นประทับหลังพาชีไปตามลำดับ จนบรรลุถึงราชอุทยานโกสัยนคร เสด็จเข้าไปขออาศัยเรือนยายแก่ผู้หนึ่งอยู่ ณ ราชอุทยานนั้นแล
/*338แม้ยายแก่ผู้เฝ้าราชอุทยานนั้น เคยเก็บดอกไม้ต่างๆ ไปถวายพระราชธิดาทุกๆ วัน เมื่อพระโพธิสัตว์อาศัยยายแก่อยู่นั้นสิ้น ๒-๓ วัน พระองค์จึงรับสั่งกะยายแก่ว่า ข้าแต่ยาย ยายจงนำดอกไม้ต่าง ๆ มาให้ฉัน ฉันจักร้อยกรองพวงมาลาให้ยายนำไปถวายพระราชธิดา ยายก็ยินยอมให้พระโพธิสัตว์ร้อยพวงมาลา ครั้นพระองค์ทรงร้อยพวงมาลา แล้วทรงร่ายมนต์แล้วอธิษฐานว่า ถ้าหากว่าพระราชธิดาคู่ควรแก่เราไซร้ พระราชธิดานั้นเห็นพวงมาลานี้แล้วจงรักใคร่เรา อธิษฐานแล้วจึงส่งให้ยายแก่ ๆ รับพวงมาลาแล้วก็ไปสู่พระราชฐานถวายพวงมาลาแด่พระราชธิดา พระนางสุวรรณเกสราราชธิดาทรงรับพวงมาลาตรวจดูก็ชอบพระทัย จึงถามยายแก่นั้นว่า แน่ะยาย ดอกไม้พวงนี้ใครร้อยให้ ข้าแต่พระแม่เจ้า หม่อมฉันร้อยกรองถวายพระองค์ด้วยตนเอง พระราชธิดามิได้ทรงเชื่อ จึงประทานพวงมาลานั้นให้หญิงผู้อื่นสวมแล้วฟอกถามยายแก่ว่า แน่ะยายจงพูดเสียตามความจริง ฉันรู้จักฝีมือยายร้อยมาลามาแล้ว นี่หาใช่ยายร้อยไม่ ยายแก่นั้นจึงขออภัยแล้วทูลว่า พระแม่เจ้าดรุณมาณพผู้หนึ่งมาแต่เมืองอื่น ได้มาอาศัยอยู่ที่เรือนหม่อมฉัน ดรุณมาณพนั้นเขาร้อยให้ ดรุณมาณพนั้นเขาชื่อไร ดรุณมาณพนั้นเขาชื่อพระเทวันธกุมาร พระนางสุวรรณเกสราพอได้สดับนามดังนั้นก็มีจิตผูกพันรักใคร่เป็นกำลัง จึงรับสั่งว่า แน่ะยาย ๆ จงกลับไปบ้านของยายเถิด ฉันจักออกไปดูให้รู้จักตัว ยายแก่นั้นจึงถวายบังคมลาไปบ้านของตน
ฝ่ายพระนางสุวรรณเกสราราชธิดานั้นใคร่จะเห็นพระโพธิสัตว์ จึงเข้าไปเฝ้าพระราชบิดากราบทูลว่า หม่อมฉันใคร่จะไปชมสวนเล่น ขอพระบิดาจงทรงพระอนุญาตด้วยเถิด ครั้นพระราชบิดาทรงอนุญาตแล้ว พระนางเธอจึงพร้อมด้วยพี่เลี้ยงและสาวใช้เสด็จไปโดยมหันตอิสริยยศ ถึงสวนราชอุทยานแล้วทรงเลือกเก็บนานาบุปผาและเสด็จลงสรงวารีในสระโบกขรณี ทรงเลือกเก็บนานาประทุมบุปผาเป็นต้น หลงเล่นจนลืมความเดิมซึ่งคิดไว้ว่าจะใคร่ดูผู้ชายที่ยายบอกนั้นเสีย ภายหลังนึกขึ้นได้ สอดพระเนตรมองหาพระโพธิสัตว์เห็นเรือนยายแก่แล้วดำริว่า ทำไฉนจะได้เห็นผู้ชายที่ยายบอกไว้ จึงทำอุบายชวนเหล่าสาวใช้เล่นปิดตาซ่อนหากัน จึงให้หญิงเหล่านั้นปิดตาเสียหมดทุกคน ส่วนตนก็หลบเข้าไปซ่อนอยู่ข้างเรือนยายแก่ เหลือบเนตรชะแง้หาพระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์เปิดหน้าต่างเรียนแลลงมา พระเนตรต่อพระเนตรก็ได้ประสบซึ่งกันและกัน สองกษัตริย์นั้นต่างมีความรักใคร่ พระโพธิสัตว์ได้พิจารณาดูอิตถีลักษณะ/*339เห็นบริบูรณ์ดีทุกสิ่ง แต่ยังทรงกริ่งพระทัยว่านางจะมีปัญญาหรือไม่ ถ้าหากว่านางมีปัญญาเราจักพานางไป ถ้าหากว่าหาปัญญามิได้เราจักทิ้งไว้ไม่พ้องพาน ทรงจิตนาการแล้วทรงหยิบดอกประทุมเก่าๆ ดอกหนึ่งโยนไปให้พระราชธิดา กิริยาที่พระโพธิสัตว์โยนดอกประทุมไปนั้น คือหมายความคิดจะถามพระราชธิดาว่า นางมีภัสดาแล้วหรือไม่ ถ้าหากว่านางมีภัสดาแล้วก็เปรียบเหมือนดอกประทุมเก่า เมื่อเป็นเช่นนี้เราก็จักไม่ปรารถนา
นางสุวรรณเกสราเห็นอาการดังนั้น นึกสำคัญรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ชายผู้นี้ผูกปฤษณามาถามเราว่า เธอมีภัสดาหรือหาไม่ดังนี้ พระราชธิดาจึงหยิบดอกประทุมตูมดอกหนึ่งซึ่งมีอยู่ ณ ที่นั้นโยนตอบไป หมายความบอกว่า ฉันหาภัสดามิได้เปรียบดังดอกประทุมฉะนั้นดังนี้ แล้วพระราชธิดาเสด็จอุฏฐาการดำเนินไป พระนางสุวรรณเกสรานั้นเมื่อจะเสด็จไปยังราชฐานจึงทรงจินตนาการว่า ถ้าหากว่าชายผู้นี้มีปัญญาไซร้ ก็จักตามเราไปด้วยความหมายรู้ แล้วนางจึงเอาใบบัวและเกสรบัวรายไว้ตามมรรคาจนถึงปราสาท
พระมหาบุรุษเจ้าทอดพระเนตรเห็นอาการดังนั้นทรงดำริว่า ราชธิดาผู้นี้มีปัญญาแหลมนัก ได้รายใบบัวเกสรบัวไว้ทั่วทางนางหวังจะให้เราตามไป เราควรจะตามไปหา ณ เวลาคืนนี้ แล้วเรียกพาชีมาสั่งว่า พี่ม้าวันนี้เราจักพาพระราชธิดาขึ้นหลังพี่ไปเมืองของเรา พี่ม้าจงเตรียมตัวไว้อย่าได้ประมาท แต่เราจะเข้าไปพาพระราชธิดาเดี๋ยวนี้ยังไม่ได้ ดำรัสสั่งพาชีแล้วถึงเวลาพลบค่ำบรรทมหลับไป ตื่นบรรทมขึ้น ณ เวลาเที่ยงคืนแล้วนัดกับม้าไว้ จึงร่่ายมนต์จินดามณี เสด็จเข้าไปในพระนคร
ณ เวลานั้นพนักงานเฝ้าพระทวารและปราสาท พากันนอนหลับสนิทหามีเสียงไอจามไม่ เทพดานำมรรคาไปให้เปิดทวารถวายโอกาสโดยสวัสดี พระโพธิสัตว์ดำเนินไปถึงปราสาทพระราชธิดาซึ่งทรงเปิดทวารไว้ เสด็จเข้าไปถึงห้องบรรทมทอดพระเนตรนางเทวี มีบวรอินทรีย์งามอุดมสมลักษณะอันไพจิตร กำลังหลับสนิทนิ่งมิได้ไหวติงกาย พระโพธิสัตว์ มีความกำหนัดสิเนหายิ่งใหญ่ จึงเสด็จเข้าแนบชิดแล้วสะกิดปลุกด้วยพระวาจาว่า พี่มาแล้วนางแก้วเกสราจงตื่นเถิด
พระโพธิสัตว์ตรัสเรียกคำเดียวเท่านั้น พระราชธิดาก็ตื่นขึ้นทันที ลืมพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ก็จำได้ จึงลดองค์ลงไหว้หมอบอยู่กับบาทมูลแล้วถามว่า เธอมาแต่ไหน พระโพธิสัตว์บอกว่าไม่รู้ พระราชธิดาถามอีกว่า นี่เธอจะไปไหนอีกเล่า พระโพธิสัตว์เจ้า/*340ตอบว่าไม่รู้ พระราชธิดาจึงชักถามต่อไปว่า ฉันถามว่าเธอมาแต่ไหนเธอบอกว่าไม่รู้ ข้อนี้เพราะเหตุอย่างไร พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า พี่ไม่รู้ว่าจุติจากนรกหรือสวรรค์จึงมาเกิดเป็นมนุษย์ เพราะเหตุนั้นพี่จึงบอกว่าไม่รู้ เพราะไม่รู้ว่ามาแต่กำเนิดใด พระราชธิดาจึงถามต่อไปว่า ฉันถามว่าเธอไปไหนอีกต่อไป เธอบอกว่าไม่รู้ ข้อนี้เพราะเหตุไรเล่า พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า พี่ไม่รู้ว่าจุติจากอัตตภาพนี้แล้วจักไปนรกหรือสวรรค์ เพราะฉะนั้นพี่จึงบอกว่าไม่รู้ เพราะไม่รู้ว่าจะไปสู่กำเนิดใด
พระนางสุวรรณเกสราสดับอรรถดังนั้นก็ยินดี จึงเชิญให้พระโพธิสัตว์เสวยพระกระยาสุทธาโภชน์แล้วถามว่า เธอมาแต่เมืองไหนเป็นบุตรของผู้ใด นามกรเธอชื่อไร และมาด้วยกิจธุระสิ่งใด พี่มีนามว่าเทวันธกุมาร เป็นโอรสแห่งพระเจ้ากรุงพาราณสีกาสิกะ พี่มาแต่เมืองพาราณสี มาครั้งนี้เพื่อเหตุต้องประสงค์ตรงตัวน้อง เหตุไรพระเจ้าพี่จึงรู้จักหม่อมฉัน พระน้องผู้เจริญ พระราชมารดาของพี่และเสนาบดีปุโรหิต ใคร่จะทำราชาภิเษกตัวพี่ ได้นำราชกุมารีร้อยเอ็ดนางให้พี่เลือกตั้งเป็นมเหสี พี่มิได้ชอบใจแต่สักคนเดียว พี่จึงขึ้นมาเที่ยวเสาะหาตามชอบใจ ได้พบฤษีชีไพรท่านบอกบ่งมาตรงพระน้องนาง ต่อนั้นมาพี่ได้ทำยุทธกับยักขินีพี่ฆ่าตายแล้ว ดำเนินมาถึงมหาคงคา ปลาตัวใหญ่ได้ช่วยพี่ให้ขี่หลังข้ามส่งถึงฝั่งคงคา บัดนี้พี่จึงได้มาพบประสบกับน้องนางสมดังปรารถนา พี่จักพาน้องไปยังนครของพี่ พระน้องนางจะยินดีไปด้วยหรือไม่
พระนางสุวรรณเกสรา ได้สดับอนุสนธิกถาพระมหาสัตว์แล้วรับคำว่าสมัครจักไปด้วยพระองค์ พระนางเธอหวนระลึกถึงพระชนกชนนีแล้วทูลว่า ทำไฉนจักให้พระราชบิดามารดาทรงทราบได้ ถ้าหากว่าพระชนกชนนีมิได้ทราบว่าหม่อมฉันไปกับพระองค์ มิได้ทรงเห็นแล้วก็จักกรรแสงไห้ไม่มีสมปฤดี น่าจักถึงซึ่งทิวงคตเสียเป็นมั่นคง ทำไฉนจักให้ท่านทรงทราบว่าหม่อมฉันไปกับพระองค์เล่า นี่แน่ะ นางนงเยาว์พระน้องเจ้าจงเขียนหนังสือไว้ว่า หม่อมฉันสุวรรณเกสรา ขอถวายบังคมฝ่าบาทราชบิดามารดา ทูลลาไปกับภัศดาพระนามว่าเทวันธกุมาร ไปคราวนี้ค่อนจะนานถึงเจ็ดปีจึงจักกลับมาเฝ้าพระราชบิดามารดา พระนางสุวรรณเกสรารับว่าสาธุแล้ว จึงทรงพระอักษรตามพระโพธิสัตว์บอกให้เสร็จ จึงพับเก็บวางไว้ข้างพระที่ไสยาสน์ของตน
ครั้นยามสามแห่งราตรีล่วงไปแล้ว ม้าทรงขององค์โพธิสัตว์เจ้ารู้เวลาที่พระมหาสัตว์สั่งไว้ จึงเหาะไปหยุดที่ธรณีปราสาทร้องทูลเตือนพระโพธิสัตว์ว่าได้เวลาแล้ว /*341พระโพธิสัตว์จึงเชิญพระราชธิดาให้ประทับบนหลังม้ากับด้วยพระองค์ ทรงกำชับม้าให้รีบเหาะไปโดยเร็วพลัน ม้าพาเหาะไปวันหนึ่งถึงเวลาเย็นก็บรรลุเขตเมืองพาราณสี ทอดพระเนตรเห็นต้นไทรใหญ่ไพศาล จึงให้ม้าหยุดลงจากอากาศเวหา สองกษัตริย์เสด็จจากหลังม้าเข้าอาศัยอยู่ใต้รัมนิโครธพฤกษมูล ทรงเสวยพระกระยาหารประทับสำราญหฤทัย ม้านั้นก็ไปหาน้ำและหญ้ากินแล้วก็กลับมาคอยฟังกระแสรับสั่ง
คราวครั้งนั้นแล พระโพธิสัตว์จึงทรงพระดำริว่า เราจักไปยังนครก่อน ต่อรุ่งเช้าเราจักมาด้วยมหันตยศแล้วรับพระนางสุวรรณเกสราเข้าไปด้วยมหันตยศ อิสริยยศจึงจะปรากฏแก่พระนางสุวรรณเกสรา ด้วยอกุศลกรรมวิบากหากเตือนพระทัยพระโพธิสัตว์ ๆ จึงทรงคิดเขวไป เพราะฉะนั้นพระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า พระน้องจงพักอยู่ที่นี่พี่จักเข้าไปในเมืองก่อน ถ้าพระน้องจักไปผู้เดียวไซร้ ประชาชนเขาจักนินทาว่าน้องตามผู้ชายมา เพราะฉะนั้นคืนนี้พี่จักไปยังนคร ตอนรุ่งเช้าพี่จักกลับมารับไป รับสั่งแล้วจึงอุ้มองค์ราชธิดาขึ้นไปให้ประทับอยู่บนต้นไทรแล้วมอบฝากรุกขเทวดาว่า พระเทวราชเจ้าขอช่วยพิทักษ์รักษาภรรยาของข้าพเจ้าไว้ด้วย แล้วพระองค์เสด็จลงจากต้นไทร ได้ขึ้นประทับหลังม้า ๆ พาเหาะไปยังราชมนเทียร แล้วเสด็จไปเฝ้าถวายบังคมพระราชมารดา
พระนางวิมลาเทวีราชมารดา ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ก็ทรงโสมนัส สวมกอดพระโพธิสัตว์จุมพิตแล้วตรัสถามว่า พ่อได้อัครนารีมาแล้วหรือ พระโพธิสัตว์จึงทูลความตั้งแต่ต้นจนอวสานให้พระราชมารดาฟัง แล้วเสด็จออกประทับ ณ ราชบัลลังก์ รับสั่งกะพวกอำมาตย์ว่าให้เตรียมราชยานไว้ให้พร้อมเสร็จ รุ่งเช้าเราจักเสด็จไปรับพระเทวีของเราเข้ามา อำมาตย์ทั้งหลายจึงออกไปสั่งพนักงานให้เตรียมม้าและรถทั้งไว้เสร็จแล้วจึงทูลให้ทรงทราบ พระโพธิสัตว์ทรงพระโสมนัสตรัสเรียกพระสนมนางในมาสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงแต่งตัวให้งามๆ แล้วจงคอยตามเราไปให้พร้อมกัน
คราวนั้น มียักขินีตนหนึ่งมักมากด้วยราคฤคี เที่ยวแสวงหาสามีไปในป่าใหญ่ เดินมาถึงต้นไทรนั้นแล้วหยุดพักอาศัยอยู่ใต้ต้นไทร ได้เห็นพระนางสุวรรณเกสรานั่งอยู่ที่ค่าคบไม้จึงถามว่านั่นคือใคร พระราชธิดาได้ฟังนางยักชินีถามสำคัญว่าเป็นหญิงมนุษย์ จึงตอบว่า เราชื่อว่าสุวรรณเกสราเทวี เหตุไรท่านจึงมาอยู่ ณ ที่นี้ เรามากับพระเทวันธราชาภัสดาของเรา แล้วพระนางเล่าความหลังตั้งแต่ต้นให้ยักขินีฟังๆ แล้วจึงคิดว่า เราจักฆ่านางเทวีผู้นี้เสียแล้วนฤมิตรูปของเราให้เหมือนนางเทวีไปอยู่ร่วมราคฤคีกับพระเทวันธราชา /*242อาตมาจักได้เป็นมเหสีมีอิสรยิ่งกว่านาฏกิตถี นางยักขินีคิดแล้วจึงขึ้นไปบนต้นไทร ได้ทุบถองโบยตีบริภาษตัดพ้อว่า ไฉนเจ้าจึงมาแย่งเอาผัวเรา นางสุวรรณเกสราเทวีถูกยักขีนีประหารตีด่าว่าเสวยทุกขเวทนากรรแสงไห้ได้ร้องขอโทษแล้วสลบลง นางยักขินีสำคัญว่านางเทวีถึงกาละแล้วจึงลากไปทิ้งเสียในคงคา นางยักษ์ก็กลับมานฤมิตกายให้เหมือนพระเทวีนั่งอยู่ที่ต้นไทร
ในที่นี้มีคำถามเข้ามาว่า นางสุวรรณเกสราเทวีเหตุไรจึงต้องถูกนางยักขินีโบยตีด่าว่า มีคำวิสัชนาแก้ว่าในชาติก่อนนางสุวรรณเกสราได้ทำอกุศลกรรม นางจึงได้ถูกนางยักขินีประหารด่าว่า แท้จริงในชาติปางก่อนนางสุวรรณเกสรานั้น ได้เกิดเป็นธิดาเศรษฐีมีนามว่าอมิตตกุมารี ๆ นั้นได้เป็นภรรยาแห่งพระโพธิสัตว์นามว่าชฎิลเศรษฐี ๆ นั้นครั้นอยู่นานมาเห็นโทษในฆราวาส ได้ไปบรรพชาเป็นดาบสอยู่ในป่าแห่งหนึ่ง จึงนางอมิตตาภรรยาเก่าเวลาเช้า ๆ นำเอาถาดใส่ภัตรไปถวายพระโพธิสัตว์ ทำวัตรปรนนิบัติแล้วถึงเวลาเย็นก็กลับบ้านเป็นนิตย์ทุกวัน
ณ สมัยนั้น กินนรีตนหนึ่งเที่ยวไปได้พบพระดาบส จึงประณตกราบไหว้บาทยุคลแล้วนั่งอยู่ ฝ่ายนางอมิตตากุมารีนำเอาถาดใส่อาหารไปถวายพระดาบส เห็นกินนรีนั่งอยู่ใกล้นึกแต่ในใจว่า พระดาบสองค์นี้เดิมทีบอกเราว่าเห็นโทษทางฆราวาสจะขอบรรพชา ครั้นบรรพชาแล้วเราก็มาทำการปรนนิบัติอยู่ทุกวันๆ พระดาบสนั้นหาพูดจาปราศรัยแก่เราไม่ บัดนี้ได้ทำการปราศรัยกับกินนรี พระฤษีนี้จักทำภาวนาและรักษาศีลอย่างไรได้ นางมากไปด้วยริษยาตรงเข้าจับกินนรีประหารตบตีด่าว่าต่างๆ แล้วนางก็ขับไล่ให้กินนรีนั้นไปเสียจากที่นั้น กินนรีนั้นถึงทุกขเวทนาลำบากกาย เลยหนีไปหากลับมาอีกไม่ ส่วนนางอมิตตากุมารีได้มาเกิดเป็นราชธิดานามว่าสุวรรณเกสรา เศษกรรมนั้นตามมาให้ผล ยักขินีจึงฉุดคร่าประหารตบตีให้ถึงภาวะสลบไป แล้วได้ลากโยนน้ำเสียด้วยประการฉะนี้แล
แม้ขณะนั้น เทวดารักษาสมุทรมีความกรุณา นำเอาหญ้าและกิ่งไม้มารองรับรักษาพระนางสุวรรณเกสราไว้ นางได้ลอยไปปะอยู่ที่สะพานน้ำหน้าบ้านแห่งหนึ่ง ด้วยเทวานุภาพช่วยอภิบาลรักษาพระนางสุวรรณเกสราได้สติขึ้นมาแล้วร้องเสียดัง มีสองคนผัวเมียอยู่ในบ้านนั้นหามีบุตรไม่ คืนนั้นพากันจะไปอาบน้ำที่สะพาน ได้ยินเสียงพระนางเกสราร้องดังนั้นจึงร้องถามไปว่าใครร้องเรียก พระนางสุวรรณเกสราเทวีจึงบอกว่า ฉันเป็น/*343มนุษย์ผู้หญิง ถูกอมนุษย์โบยตีทิ้งน้ำลอยมา สองสามีภรรยานั้นมีความกรุณา ช่วยกันอุ้มขึ้นจากน้ำ แล้วจึงให้อาบน้ำร้อนทายาให้หายเมื่อยและเจ็บขัดแล้วถามว่า นี่แม่มาแต่ไหน พระนางสุวรรณเกสราจึงเล่าความตั้งแต่ต้นจนปลายให้สองตายายนั้นฟัง สองคนผัวเมียนั้นนึกสงสารจึงเลี้ยงเอาไว้
ทีนี้จะกล่าวถึงพระโพธิสัตว์ต่อไป ใจความว่าครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า พระโพธิสัตว์เจ้าทรงตรัสให้จัดเตรียมราชยานไว้พร้อมเสร็จ จึงเสด็จออกจากพระนครโดยมหันตบริวารยศ ครั้นถึงนิโครธพฤกษ์นั้นแล้ว จึงเชิญยักขินีแปลงนั้นลงจากต้นไทร ให้ประทับ ณ สีวิกา เสด็จพากลับเข้ายังราชฐาน ให้ยักขินีแปลงนั้นถวายบังคมพระราชมารดาแล้ว เสด็จขึ้นสู่มหาปราสาทประทับร่วมกับยักขินีแปลงนั้น
ทีนี้จะกล่าวถึงพระราชบิดามารดาของพระนางสุวรรณเกสราต่อไป ใจความว่าเหล่าพนักงานมีทาสและทาสีเป็นต้นของพระนางสุวรรณเกสรานั้น ครั้นตื่นขึ้นมิได้เห็นพระราชธิดาก็พากันร้องไห้เที่ยวค้นคว้าหาทั่วแล้วก็มิได้เห็น จึงเข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า พระราชธิดาของพระองค์หายไปเสียแล้วพระเจ้าข้า พระราชาจึงตรัสถามว่า เมื่อวานนี้พวกเจ้าไปชมสวนกับลูกของเราได้พบผู้ชายแปลกหน้ามาบ้างหรือไม่ ข้าแต่พระมหาราช เกล้ากระหม่อมฉันทั้งหลายหาเห็นผู้ชายแปลกหน้ามาไม่ ฝ่ายพระราชมารดาทรงทราบความก็ปริเทวนาการ เสด็จไปยังปราสาทพระนางสุวรรณเกสราแล้วตรัสคาถานี้ว่า
ยสฺสา ปุพฺเพ กุมาริโย
กณิการา ปุปฺผิตา
คจฺฉนฺตมนุยายนฺติ
สาชฺเชกา กุหึ คจฺฉติ
ยสฺสา ปุพฺเพ วณฺณทาสิโย
กณิการา ว ปุปฺผิตา
คจฺฉนฺตมนุยายนฺติ
สาชฺเชกา กุหึ คจฺฉติ
ยสฺสา ปุพฺเพ กุลธิตาโย
กณิการา ว ปุปฺผิตา
คจฺฉนฺตมนุยายนฺติ
สาชฺเชกา กุหึ คจฺฉติ
ยสฺสา มุทุตลา หตฺถา
จลนา ว สุขสมฺผสฺสา
สา กถชฺช อนุจงฺคี
กุหึ คจฺฉติ เอกิกา
ยสฺสา มุทุตลา ปาทา
จลนา ว สุขสมฺผสฺสา
สา กถชฺช อนุจงฺคี
กุหึ คจฺฉติ เอกิกา
/*344สกุณี หตปุตฺตา ว
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จีรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
สุฺํ อาคมฺมิมํ ปูรํ
สกุณี หตปุตฺตา ว
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
กีสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ
ปิยธีตรํ อปสฺสํ
ทุรุรี ว หตจฺฉาปา
จากวาคี ว หตปุตฺตา
จีรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
สุฺํ อาคมฺมิมํ ปูรํ
อิติ สา วิลปนฺตี จ
อนฺเตปุรกา จ นารี
พาหา ปคยฺห ปกณฺฑุํ
เทวิยา อนฺตรหิตายา
ความว่า เจ้าแก้วสุวรรณเกสราของมารดา ในกาลปางก่อนเมื่อเจ้ายังครองโกสัยนครราชธานี จะมีที่เสด็จด้าวแดนใดก็ดีย่อมมีหมู่สนมนางกุมารี เหล่าพวกวรรณทาสีและกุลธิดาแห่หน้าและหลัง ล้วนรูปร่างเปล่งปลั่งอร่ามงามดุจดังดอกกรรณิกา คราวนี้แลลูกรักของแม่เจ้าจะเดินผู้เดียวดายไม่มีเพื่อน พระลูกยาจะไปได้หรืออย่างไรไม่รู้ที่ อนึ่งเล่าเจ้าสุวรรณเกสราสิมีหัตถบาทานุ่มนิ่มดังเนื้อนุ่มละเอียดอ่อน เจ้าจะบทจรไปแต่ผู้เดียวอย่างไรได้ เจ้าสิเป็นหญิงยิ่งมากด้วยความกลัว จะร้องไห้รักตัวอยู่ไม่วายวัน ฝ่ายแม่นี้อยู่ข้างหลัง มาได้เห็นแต่ราชวังอันเงียบสงัดวังเวงใจ แม่มิได้ได้เห็นพระลูกยา ก็จะทรงโสกาไม่วายน้ำพระเนตร ตั้งแต่จะหนทุกขเทวศไม่วายโศกด้วยวิปโยคจากสุวรรณเกสรา อุปมาเหมือนแม่นกอันนายพรานเจ้ากรรมนำเอาลูกไป เห็นแต่รังเปล่าก็ร้องไห้เป็นเบื้องหน้า แม่มิเห็นพระลูกยายอดรักก็จักซูบผอมตรอมใจตาย เหมือนแม่นกออกและแม่นกจากพราก อันปราศจากลูกอ่อนอันพลันจะถึงม้วยมรณ์ไปฉะนั้น เมื่อพระราชมารดาทรงโสกาพิลาปรำพันโดยนัยคาถานี้ ฝ่ายนางพระสนมฝ่ายในต่างคนต่างพากันกลั้นความโศกมิได้ ยกมือขึ้นข้อนทรวงร่ำไห้เสียงระงมไปทั่วราชฐาน ด้วยประการฉะนี้
พระเทวีราชมารดานั้นกรรแสงพลางทางก็ค้นหาไป ได้ทอดพระเนตรเห็นหนังสือฉบับหนึ่งซึ่งวางไว้ข้างไสยาสน์ นางทรงอ่านดูก็รู้ว่านางสุวรรณเกสราตามไปกับพระเทวันธกุมาร ทรงบรรเทาความโศกเสียได้แล้วนำหนังสือนั้นไปถวายพระราชา ๆ ทรงอ่านทราบความแล้วระงับความโศกไว้และมิได้ตรัสต่อไป
/*345ทีนี้จะกล่าวถึงพระโพธิสัตว์ ใจความว่าเมื่อพระโพธิสัตว์ทรงรับนางยักขินีแปลงมาไว้แล้ว คราวนั้นแลพวกชาวพระนครมีเสนาบดีและปุโรหิตอำมาตย์เป็นต้นจึงปรึกษากันว่า พระราชาของพวกเราได้หญิงแก้วมาแล้ว พวกเราควรจะพร้อมใจกันอภิเษกหญิงแก้วนั้นให้เป็นมเหสีเถิด ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วจึงนำความขึ้นกราบทูลพระโพธิสัตว์ แท้จริงพระโพธิสัตว์จำเดิมแต่ได้นางยักขินีแปลงมาแล้วหาได้ทรงมีสุขไม่ นึกแคลงพระทัยไปว่าสตรีผู้นี้หาใช่พระนางสุวรรณเกสราแท้ไม่ จะเป็นยักขินีแปลงตัวให้เหมือนนางสุวรรณเกสราเมื่อเวลาที่อยู่ต้นไทรนั้น เพราะนางนี้มีกิริยาหยาบและเงาก็ไม่มี ทั้งนัยน์ตาก็แดงและไม่กระพริบด้วย ทรงระแวงพระทัยแล้วไม่อาจเข้าใกล้ไปสมาคมกับนางยักขีนี และหาได้ทรงปราศรัยให้ผู้อื่นรู้ไม่ เพราะเหตุนั้นพระองค์ได้ทรงฟังคำอำมาตย์กราบทูลถึงเรื่องราชาภิเษกจึงทรงห้ามไว้ว่า ช้า ๆ ก่อนเรายังไม่สบายใจ รับสั่งแล้วจึงเสด็จเข้าห้องใน ทรงเศร้าพระทัย บนเพ้อถึงพระนางสุวรรณเกสรา แล้วตรัสนิพนธ์คาถานี้ว่า
วิสกณฺเน วิทฺโธ มํ
วิผลิสฺสํ หทยฺจ
กุหึ คตา ราชปุตฺตี
น ทิสฺสเร ตว มุขํ
กุหึ ภทฺเท ตฺวํ วสิ
กถํ ตุวํ ปริสฺสามิ
มตา นูน ราชปุตฺตี
น เมทานิ ปทิสฺสติ
กึ สีโห พยคฺโฆ ทีปิ จ
อฺเ วาปิ พาฬมิคา
ตํํ วธิตฺวาว ขาทนฺติ
กถํ ยกฺขินีหิ หตา
ตว วณฺเณน อาคตา
กากา คิชฺฌา อุลุกา จ
เย จฺเ จ ปกฺขิโน
ฑํสิตฺวา มํสํ ขาทิตา
กุหึ คตา ราชปุตฺตี

ความว่า หัวใจของพี่จักแตกแยกออกไป อุปไมยเหมือนถูกยิงด้วยลูกศรอันอาบด้วยยาพิษฉะนั้น พระราชบุตรีเธอหนีไปไหน ไม่ให้พี่เห็นหน้าบ้างเลย พระน้องเอ๋ยเธอไปอยู่ที่ไหนทำไมจะได้เห็นน้องแก้ว หรือว่าสิ้นชีพเสียแน่แล้วพี่จึงไม่เห็น ณ กาลบัดนี้ หรือว่าสีหพยัคฆทีบีและพาฬมฤคแรงร้ายมันราวี จะเป็นยักขินีผีป่ามันมาปลงชีวิตแล้วนฤมิตกายให้เหมือนนางหรือไฉน จะเป็นนกออกและแร้งกามันพาน้องบินไปพากันจิกสับฉีกเนื้อกินเสียสิ้นแล้วหรือไร หรือราชบุตรียังมิสิ้นชีพิตักษัยจะดำเนินดั้นด้นไปหนไหนไม่รู้เลย พระโพธิสัตว์ตรัสรำพันดังนี้แล้วก็เคลิ้มพระสติม่อยไป
/*คราวครั้งนั้น เทพดารักษาเศวตฉัตร เข้าดลพระทัยให้พระโพธิสัตว์ทรงสุบินเห็นเป็นเทวดามาบอกว่า พระมหาราชพระองค์จะใคร่พบพระนางสุวรรณเกสรา จงรับสั่งให้สตรีชาวเมืองมาแสดงธรรมให้พระองค์ฟัง นั่นแหละพระองค์จักได้พบพระนางสุวรรณเกสรา พระมหาสัตว์เจ้าตื่นบรรทมแล้วเสด็จเข้าที่สรงแล้วเสวยเสร็จเสด็จออกประทับ ณ มหาตลาสน์ จึงให้เรียกอำมาตย์เข้ามาเฝ้ารับสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงสร้างศาสาใหญ่หลังหนึ่งให้เราๆ จะทรงธรรม ณ ศาลานั้น อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชดำรัสแล้ว จัดการก่อสร้างศาลาใหญ่ขึ้นหนึ่งหลัง ดาดผ้าและปักธงประดับด้วยอลังการ และจัดตั้งธรรมาสน์ไว้ ณ ท่ามกลางศาลา และปูลาดอาสนะแวดวงด้วยผ้าม่านเป็นชั้นใน ให้โปรยปรายและประพรมด้วยดอกไม้และของหอมต่างๆ ภายนอกม่านให้จัดตั้งอาสนะสำหรับเป็นที่นั่งของข้าราชการมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้น แล้วให้จัดตั้งราชาสนะและนาฏกาสนะไว้ส่วนหนึ่ง ๆ ครั้นทำสรรพกิจเสร็จแล้ว จึงนำความขึ้นทูลพระมหาสัตว์เจ้าให้ทรงทราบ
พระมหาสัตว์เจ้าจึงรับสั่งให้พนักงานเภรีเอากลองไปตีประกาศป่าวร้องว่า หญิงชายคนใดรู้ธรรม หญิงชายคนนั้นจงมารับเอาถุงทรัพย์พันหนึ่งไป แล้วจงไปแสดงธรรมถวายพระราชา อำมาตย์ทั้งหลายรับกระแสดำรัสแล้ว ให้พนักงานเภรีนำกลองไปตีประกาศตามรับสั่งสิ้น ๗ วันแล้ว หามีหญิงชายคนใดอาจเข้ามารับถุงทรัพย์ไม่ จึงพากันกลับมากราบทูลพระมหาสัตว์เจ้าๆ ทรงพระดำริว่า พระนางสุวรรณเกสราเห็นจักไปอยู่นอกเมือง ดำริแล้วจึงรับสั่งให้พนักงานเภรีเอากลองไปตีประกาศ ณ ภายนอกเมือง พนักงานเภรีเที่ยวตีกลองไปถึง ๖ วันแล้วหามีใครอาจรับเอาถุงทรัพย์ไม่ จึงเที่ยวตีกลองไปในวาระที่ครบ ๗ วัน ไปถึงบ้านสองคนผัวเมียซึ่งพระนางสุวรรณเกสราอาศัยอยู่นั้น พระนางสุวรรณเกสราทราบความแล้วจึงดำริว่า บัดนี้พระราชาได้ตามหาตัวเรา จึงบอกกับยายภรรยาของตาว่า ยายจงไปรับเอาทองพันหนึ่งข้าพเจ้าจักไปแสดงธรรมถวายพระราชาแทนท่าน ยายแก่นั้นทวนถามยืนยันกับพระนางสุวรรณเกสรามั่นคง จึงลงเรือนไปบอกแก่อุโฆสนามาตย์ว่า ท่านจงให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ข้าพเจ้า ธิดาของข้าพเจ้าเขารู้ธรรมเขาอาจแสดงธรรมถวายพระราชาได้ดี อุโมสนามาตย์ทราบความแล้วตามไปดูราชธิดาถึงเรือนยายแก่กำหนดจดจำตัวได้แน่นอน แล้วจึงให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ราชธิดาไว้แล้วได้พากันกลับมากราบทูลแด่พระราชาให้ทราบ
/*347พระมหาสัตว์เจ้าทรงทราบความนั้นแล้ว จึงให้ประกาศป่าวร้องชาวพระนครให้มาประชุมกันฟังธรรม ครั้นรุ่งเช้าพระมหาสัตว์เจ้าให้หาพนักงานเฒ่าแก่มาสั่งว่า ให้นำราชยานออกไป ให้ราชธิดาประทับ ณ ราชยานนำมาในศาลานั้น พนักงานเฒ่าแก่จึงให้ราชธิดาสรงวารีและประทับกายอินทรีย์ด้วยอิตถีลังการแล้ว ให้เสวยพระกระยาหารเสร็จ จึงให้เสด็จประทับ ณ ภายในม่านซึ่งกั้นไว้
คราวนั้นแล ชาวพระนครมีอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น ทั้งเศรษฐีและคฤหบดีแม่เจ้าเรือนทั้งหลาย จึงพร้อมกันมาประชุม ณ มหาศาลานั่งรอท่าดูพระราชาจะเสด็จมา พระมหาสัตว์เจ้าสรงพระกายาแล้วเสวยพระกระยาหารแล้ว ทรงเครื่องสรรพาภรณ์เสร็จ เสด็จลงจากปราสาทไปประทับ ณ ราชาสนะที่มหาศาลา พระนางสุวรรณเกสราเทวีประทับอยู่ภายในม่าน ทราบอาการว่าพระราชาเสด็จมาถึงแล้ว พนักงานแจ้งเวลากาลให้ทราบแล้ว นางจึงอุฎฐาการขึ้นประทับ ณ ธรรมาสน์จับวิชนี เมื่อจะทรงแสดงพระธรรมเทศนา จึงตรัสสมิตตคาถาเหล่านี้ว่า
โย จ ธมฺมํ จรติธ
มาตาปิตูสุ ขตฺติย
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
มิตฺตาติสุหเขสุ
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
พาหนพเลสุ จาปิ
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
คามนิคเมสุ จาปิ
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
รฏฺเสุ ชนปทสุ จ
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
สมณพฺราหฺมเณสุ จ
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
/*348โย จ ธมฺมํ จรติธ
มิคปกฺเขสุ ขตฺติย
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
นครคาหเก เทเว
โย จ ธมฺมํ จรติธ
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
โย จ ธมฺมํ จรติธ
สพฺพปาเณสุ ขตฺติย
อิติ ธมฺมํ จริตฺวาน
สคฺคํ โส อุปชิสฺสติ
ธมฺมํ จร มหาราช
อินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา
สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา
มา ธมฺมํราช ปชฺชหาติ
โย จ มาตรํ ปิตรํ
ธมฺเมน โปเสติ มจฺโจ
สพฺเพ เทวา นํ รกฺขนฺติ
มาตาเปติ ภรํ นรํ
โย มาตรํ ปิตรํ วา
มจฺโจ ธมฺเมน โปเสติ
อิเธว นํ ปสํสนฺติ
เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ
ความว่า ข้าแต่พระองค์จอมขัตติย บุคคลผู้ใดในโลกนี้มาประพฤติธรรมความชอบในมารดาบิดาทั้งหลาย ๑ ในบุตรภรรยาทั้งหลาย ๑ ในหมู่ญาติและมิตรผู้มีไมตรีจิต ๑ ในพลพาหนะทั้งหลาย ๑ ในชนชาวบ้านและนิคม ๑ ในชนชาวรัฏฐประเทศและชนบท ๑ ในสมณะพราหมณ์ทั้งหลาย ๑ ในหมู่เนื้อและนกทั้งหลาย ๑ ในเทพดาผู้รักษาพระนคร ๑ ในหมู่สรรพสัตว์ทั้งหลาย ๑ บุคคลผู้นั้นครั้นประพฤติธรรมความชอบ ๑๐ อย่างดังนี้ไว้ได้แล้ว ย่อมจะเข้าไปถึงซึ่งสุคติโลกสวรรค์
เพราะเหตุนั้น พระมหาราช พระองค์จงบำเพ็ญทศมิตรธรรม ๑๐ อย่างนี้ไว้ให้ได้ เทพดาทั้งหลายทั้งอินทรพรหม ได้ถึงแล้วซึ่งทิพย์สมบัติก็ได้ด้วยกุศลวัตรที่ประพฤติธรรมความชอบไว้อย่างนี้ พระมหาราชพระองค์จงอย่าได้ประมาทซึ่งสุจริตมิตรธรรมเลย ก็นรชนคนใดได้บำรุงเลี้ยงมารดาบิดาโดยธรรมความชอบสรรพเทวดาในโลกนี้ มนุษย์และเทพดาทั้งหลาย ย่อมสรรเสริญผู้เลี้ยงมารดาบิดานั้นทุกทิวาราตรี เมื่อผู้นั้นทำลายชีวิตอินทรีย์แต่โลกนี้แล้ว ก็จะบันเทิงรื่นรมย์ในโลกสวรรค์
/*349ครั้นพระนางสุวรรณเกสราแสดงธรรมเทศนาจบลงแล้ว มหาชนยังเสียงสาธุการให้เป็นไป และได้ทำนานาบูชาสักการะแก่พระนางสุวรรณเกสรา พระมหาสัตว์เจ้าตั้งต้นแต่ได้สดับเสียงแสดงธรรมแล้วให้นึกแคลงพระทัยไปว่า สำเนียงนี้คล้ายเสียงพระนางสุวรรณเกสรา ทรงธรรมอยู่จนจบเมื่อจบเทศนาแล้วพระนางสุวรรณเกสราจึงลงจากธรรมาสน์ประทับอยู่ภายในม่าน พระมหาสัตว์เจ้าจึงเลิกม่านทอดพระเนตรดู ก็ยังแคลงพระทัยเพราะว่าพระองค์ทรงเห็นครั้งแรกนั้นเป็นเวลาราตรีจึงตรัสถามว่า เธอนี้มีนามชื่อไร หม่อมฉันนามว่าสุวรรณเกสรา เธอพลัดภัสดามาแต่ไหนจึงได้มาอยู่กับตายาย พระภัสดาพาหม่อมฉันมาแต่นครโกสัยรัฏฐ ณ เวลาราตรี ได้ให้หม่อมฉันพักอยู่ที่บนต้นไม้แล้วเสด็จไป มียักขินีตนหนึ่งมาถึงต้นไม้ที่หม่อมฉันอาศัย ได้ตีตบจนหม่อมฉันสลบแล้วเอาไปลอยน้ำเสียยังนที หม่อมฉันนี้ลอยไปติดอยู่ที่เสาสะพานบ้านแห่งหนึ่ง จึงสองตายายได้ช่วยอุ้มหม่อมฉันขึ้นจากน้ำนำมาเลี้ยงไว้ เพราะฉะนั้นหม่อมฉันจึงได้รอดตลอดมาจนกาลบัดนี้ เดี๋ยวนี้ยักขินีอยู่ที่ปราสาทของพี่ พี่เห็นแล้วก็รู้ได้ว่าเป็นยักขินี แต่พี่ไม่อาจพูดได้จึงนิ่งไว้ในใจ
พระนางสุวรรณเกสราเทวีจำพระราชสามีได้ถนัดแล้ว จึงตรงเข้ากอดพระบาทเกลือกกลิ้งจนถึงภาวะสลบไป พระองค์โพธิสัตว์ก็ทรงกอดรัดพระราชเทวีพิลาปร่ำไห้ได้สลบลงกับพระชายา มหาชนทั้งหลายได้เห็นสองกษัตริย์สลบไป พากันกระหนกตกใจไม่ได้สติสมประดี ก็คราวนั้นกุมภัณฑ์ ๔ ตนพากันขนเอาของป่ามีเง่าบัวต่างๆ เป็นอาทิ มาถวายเฝ้าเยี่ยมเยือนพระโพธิสัตว์ได้เห็นสองกษัตริย์สลบอยู่ดังนั้น จึงพากันกลับไปตักเอาน้ำที่สระหิมพานต์มาสรงให้ กษัตริย์ทั้งสององค์ได้พระสติแล้ว บังคับกุมภัณฑ์ให้ไปจับยักขินีผูกเฆี่ยนตีฆ่าเสีย ชาวพระนครทั้งอำมาตย์และเสนาบดีต่างพากันนึกสงสัยว่ายักขินีที่ไหน
ฝ่ายว่ากุมภัณฑ์ ๔ ตน รับดำรัสพระโพธิสัตว์ว่าสาธุแล้ว พากันไปราชตระกูลจับยักขินีผูกมัดเฆี่ยนตีแล้วผูกคอลากตัวมาถวายพระโพธิสัตว์ ยักขินีนั้นกายสูงใหญ่ เขี้ยวงอกออกจากปากตาแดงดังแสงไฟได้ปรากฏแก่ตามหาชนๆ จึงรู้ชัดว่าเทวีเป็นยักขินี พระโพธิสัตว์ตรัสให้ท้าวกุมภัณฑ์ไต่สวนถามยักขินีๆ ก็รับสารภาพตามความจริงทุกประการ พระโพธิสัตว์ทรงกริ้วใหญ่บังคับให้ท้าวกุมภัณฑ์นำยักขินีไปฆ่าเสีย ยักขินีจึงวิงวอนขอประทานชีวิตไว้ พระโพธิสัตว์จึงมอบยักขินีให้แก่ท้าวกุมภัณฑ์ทั้ง ๔ ตน ๆ รับยักขินีไปไว้เป็นภรรยา นางยักขินีได้กุมภัณฑ์ทั้ง ๔ เป็นสามี
/*350พระมหาสัตว์เจ้าจึงบังคับอำมาตย์ทั้งหลายว่า พวกท่านจงพร้อมกันอภิเษกพระเทวีตามประสงค์เถิด อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชดำรัสว่าสาธุแล้ว ได้พร้อมกันอภิเษกพระนางสุวรรณเกสราในที่มเหสี ต่อแต่นั้นมาพระมหาสัตว์เจ้าทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม สงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหวัตถุ และแสดงธรรมสั่งสอนประชุมชนให้รู้คุณทานและศีลภาวนา เมื่อสิ้นอายุแล้วได้ไปเกิดในสวรรค์ พระมหาสัตว์เจ้านั้น ให้สร้างศาลาโรงทานที่ใกล้พระทวารวัง ๔ แห่ง และที่ท่ามกลางพระนครแห่งหนึ่ง ณ ที่ใกล้พระทวารราชนิเวศน์แห่งหนึ่ง ทรงบริจาคทรัพย์วันละหกแสนบำเพ็ญทานทุกๆ วัน ฝ่ายพระราชมารดาพระมหาสัตว์นั้นดำรงพระชนม์ชีพอยู่ถ้วนอายุขัยได้ถึงทิวงคตล่วงไป พระมหาสัตว์เจ้าจึงทรงตั้งพระอภัยราชกุมารไว้ในที่อุปราชา ด้วยประการฉะนี้
ครั้นกาลนานล่วงไปไว้ ๗ ปี พระนางสุวรรณเกสราเทวีมีพระครรภ์ขึ้นมาได้ ๖ เดือนครึ่ง นางจึงระลึกถึกพระชนกชนนีขึ้นมา จึงเข้าไปเฝ้าพระมหาสัตว์เจ้ากราบทูลว่า พระมหาราช หม่อมฉันพลัดพรากจากพระราชมารดาบิดามาได้ถึง ๗ ปี บัดนี้หม่อมฉันประสงค์จะไปเยี่ยมเยือนพระมารดาบิดา พระองค์จงได้กรุณาพาไปยังโกสัยนคร พระมหาสัตว์เจ้าทรงรับรองแล้วจึงตรัสว่าพระน้องผู้เจริญเราจักดำเนินไปพร้อมกับมหันตโยธาเป็นอันมาก ก็ยากที่จะข้ามมหานทีกันดารไปได้ เราจักต้องไปด้วยนาวาจึงสะดวกดี แล้วพระองค์จึงรับสั่งให้ช่างต่อนาวา ๕๐๐ ลำ ช่างทำอยู่ประมาณ ๓ เตือนจึงแล้วเสร็จ
พระมหาสัตว์เจ้าจึงแจ้งการที่จะเสด็จไปให้พระราชเทวีทราบ แล้วรับสั่งให้พนักงานขนหิรัญสุวรรณรัตนากรณ์ และเครื่องนานาบรรณาการบรรทุกลงในลำนาวา ๕๐๐ เสร็จ ส่วนพระองค์กับพระราชเทวีเมื่อจะเสด็จสู่มหานาวาลำใหญ่ ได้ทรงมอบราชสมบัติให้พระอภัยราชกุมาร ว่าเราไปคราวนี้นานจะได้กลับมา จงรักษารัฏฐประเทศไว้ให้ดี รับสั่งเสร็จจึงเสด็จอู่มหานาวาพร้อมด้วยพระราชเทวี มีหมู่เสวกามาตย์ห้าหมื่นเป็นบริวาร แล้วให้พนักงานประจำเรือเคลื่อนนาวาออกจากท่า แล่นข้ามมหาสมุทรไปนับเวลาได้ ๑๕ วัน
ครั้นนาวาแล่นมาถึงกลางมหาสมุทร พระราชเทวีมีอาการให้ปวดพระครรภ์ลมกัมมัชชวาตก็พัดผันป่วนปั่น พระนางเธอจึงแจ้งอาการนั้นแก่พระมหาสัตว์เจ้า ๆ รับสั่งให้พราหมณ์โหรามาตรวจดู พราหมณ์โหราจึงกราบทูลว่า พระราชโอรสในครรภ์พระราชเทวี บัดนี้จักประสูติแล้วพระเจ้าข้า พระมหาสัตว์เจ้าจึงสั่งให้ชาตแพทย์ทั้งหลายเข้าประคองพระครรภ์ และให้จัดทำวิชยายนวิธีตามประเพณี พะราชเทวีได้ประสูติพระราชโอรส ณ /*351สมุทรสาครงามบวรดุจสุวรรณ เพราะฉะนั้นพระมหาสัตว์เจ้าจึงประทานพระนามแก่พระโอรสว่าสาครกุมาร ต่อแต่นั้นมานาวาทั้งหลายแล่นไปได้เดือนหนึ่งจึงถึงโภสัยราชธานี ให้จัดเรือไว้เรียบร้อยดี
ทีนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงส่งราชทูตให้ถือราชสาส์นเข้าไปถวายพระเจ้ากรุงโกสัยราช สำเนาความในราชสาส์นนั้นมีดังนี้ว่า ถวายบังคมฝ่าพระบาท ข้าพระบาทชามาตราชนามว่าเทวันธกุมารได้มาเฝ้าถวายบังคมฝ่าพระบาท อนึ่งพระราชธิดานามว่าสุวรรณเกสราเทวีซึ่งพลัดพรากจากไปนานนั้น บัดนี้ได้พร้อมด้วยโอรสมาถวายบังคมฝ่าพระบาทด้วยแล้ว ขอพระองค์จงประทานโทษความผิด ซึ่งข้าพระบาททั้งสองทำละเมิดพากันหนีไปนั้นด้วยเถิด พระเจ้าข้า ราชทูตนั้นครั้นรับราชสาส์นแล้ว ให้บริวารชนขนเครื่องบรรณาการตามไปถึงพระนครแล้วจึงแจ้งให้ราชอำมาตย์ทราบ ราชอำมาตย์จึงนำความกราบทูลพระเจ้าโกสัยราชๆ ทรงอนุญาตให้นำราชทูตเข้ามาเฝ้า ราชทูตนั้นจึงถวายบังคมแล้วถวายพระราชสาส์น จึงรับสั่งให้อำมาตย์อ่านราชสาส์นทราบความแล้ว ทรงพระโสมนัส เมื่อจะทรงให้แต่งราชมรรคารับเสด็จพระเจ้าลูกยาเข้ามา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตคฺครสิลานิ หรนฺตุ
กณฺ กถลาทโย จ
วิสมํ สมํ กโรนฺตุ
สมฺมชฺชนฺตุ จ สาธุกํ
เสตมุตฺตามยภาสา
โอกิริตฺวาน วาลุกา
อุสฺสาเปนฺตุ ธชปฏานิ
ทุสฺสโตรณปนฺติโย
ชาลา โอโลกิยา ปุปฺผา
มาลาคนฺธวิเลปนา
อคฺฆิยานิ ปติฏฺนฺตุ
เยน มคฺเคน เอหีติ
คาเม คาเม สตํ กุมฺภา
เมรยสฺส สุราย จ
มคฺคมฺหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน เอหีติ
มํสา ปุวา จ สงฺกุลฺยา
กุมฺมาสา มจฺนฉสํยุตฺตา
มคฺคมฺหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน เอหีติ
สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ
กงฺคุปิฏฺา พหู สุรา
มคฺคมฺหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน เอหีติ
อาฬาริกา จ สูทา จ
นฏฺฏนาฏกคายิกา
ปาณิสฺสรา กุมฺภถูนิโย
มุทฺทิกา จ โสกชฺฌายิกา
/*352อาหยนฺตุ สพฺพวีณาโย
เภริโย ทินฺทิมานิ จ
ขรมุขานิ ธมนฺตุ
นทนฺตุ เอกโปกฺขรา
มุทิงฺคา ปณฺฑวา สงฺขา
โคธา ปริวเทนฺติกา
ทินฺทิมานิ จ หฺนฺตุ
กฏุมฺภา ทินฺทิมานิ จ
ความว่า ในพิธีอันพระเจ้าโกสัยรับสั่งให้ตกแต่งราชมรรคา ตั้งแต่กรุงโกสัยจนถึงท่านที ให้ขนก้อนกรวดและก้อนหินไปถมทิ้งในที่ลุ่ม ปราบพื้นให้ราบเสมอปัดกวาดหนามให้สะอาดตา ให้ห้อยย้อยซึ่งพวงมาลาไว้ และประพรมไปด้วยน้ำอบอันปรนปรุงด้วยคันธชาติ มีข้าวตอกเป็นคำรบห้าแล้วมีรับสั่งให้ตั้งไว้ซึ่งตุ่มใหญ่ อันเต็มไปด้วยสุราและเมรัยทุกหน้าบ้าน อีกทั้งขนมนมเนยและของกินและมัจฉมังสา ให้มีโรงวิเสทรายทางสำหรับเลี้ยงขุนนางและบ่าวไพร่ ให้เล่นโขนละครรายๆ ไปตลอดทาง ปาณิสฺสรา มุทฺทิกา ให้เล่นปรบไก่และขับเสภา พวกมโหรีปี่ขวาจงประโคมซึ่งบัญจางคดุริยดนตรี เภริโย ให้ประโคมซึ่งกลองใหญ่กลองน้อย ให้มีพร้อมทั้งตะโพนและบัณเฑาะว์ทั้งแตรสังข์ อันว่าพระเทวันธราชาจักเสด็จมาโดยมรรคาใด ในมรรคานั้นไซร้ให้เสนาบดีผู้ใหญ่จงเอาใจใส่จัดให้ครบดังกระแสรับสั่ง ณ กาลบัดนี้
อิติ โส ราชา ราชมคฺคํ วิจาเรตฺวา พระเจ้าโกสัยราชนั้นครั้นทรงตรวจตราราชมรรคาเสร็จด้วยประการฉะนี้แล้ว เมื่อจะทรงวิจารณ์หมู่เสนาโยธาต่อไปได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
เนคมา จ ชานปทา
พฺราหฺมณา จ ปุโรหิตา
อมจฺจา คหปตโย
โยธิโน จารุทสฺสนา
นานาวณฺเณหิ อลงฺกตา
นาสาภรเณหิ ภูสิตา
นีลวตฺถาธราเนเก
นีลนิวาสนวตฺถา
นีลาภรณภูสิตา
นีลธชปฏากหตฺถา
ปีตวตฺถาธราเนเก
ปีตนิวาสนวตฺถา
ปีตาภรณสํยุตฺตา
ปีตธชปฏากหตฺถา
รตฺตวตฺถาธราเนเก
รตฺตนิวาสนวตฺถา
รตฺตาภรณภูสิตา
รตฺตธชปฏากหตฺถา
/*353เสตวตฺถาธราเนเก
เสตนิวาสนวตฺถา
เสตาภรณสํยุตฺตา
เสตธชปฏากหตฺถา
สามวตฺถาธราเนเก
สามนิวาสนวตฺถา
สามาภรณสํยุตฺตา
สามธชปฏากหตฺถา
จิตฺรวตฺถาธราเนเก
จิตฺรนิวาสนวตฺถา
จิตฺราภรณภูสิตา
จิตฺรธชปฏากหตฺถา
ขิปฺปมายนฺตุ อมจฺจา
นานาวตฺเถหิ อลงฺกตา
นานาภรเณหิ ภูสิตา
สพฺเพว สมาคจฺฉนฺตุ
ตโต สตสหสฺสานิ
โยเชนฺตุ คชานิ จ
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค
เหมกปฺปนิวาสเส
อารุฬฺเห คามนิเยภิ
โตมรงฺกุสปาณิภิ
ขิปฺปมายนฺตุ เสนิโย
หตฺถิขนฺเธหิ ทสฺสิตา
ตโต สตสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ หยานิ จ
อรชานิยา จ ชาติยา
สินฺธวา สิงฺฆวาหนา
อารุฬฺเห คามนิเยภิ
อินฺทิยาจาปธาริภิ
ขิปฺปมายนฺตุ อสฺสา จ
อสฺสปิฏฺเ ทสฺสิตา
ตโต สตสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ รถานิ จ
อโยสุกตเนมิโย
สุวณฺณจิตฺรโปกฺขเร
อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ
จมฺมานิ กวจฺจานิ จ
ขิปฺปมายนฺตุ รถานิ
รเถสุ รถชีวิโน
อุทริยนฺตุ สงฺขปณฺฑวา
นทนฺตุ เอกโปกฺขรา
นทนฺตุ เภริสนฺนทฺธา
วคฺคู นทนฺตุ ทุนฺทภี
โอโรธา จ กุมารา จ
วสฺสวรา จ ราชีโน
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉํ ปุตฺติยาสนฺติเก
ความว่า ดูกรโยธา กรมช้างกรมม้าและเสนาเกเสนาบทจรเดินเท้า พรุ่งนี้เช้าเจ้าจงเร่งรัดจัดแจงแต่งตัวมาประชุมให้พร้อมกัน เราจักไปรับพระเทวันธราชากับราชธิดาของเรานั้น จงบอกกันให้พร้อม ทั้งชาวนิคมชนบท ทั้งอำมาตย์ คหบดี และพราหมณ์ปุโรหิต ให้เร่งรัดกันตามติดเราไป/*354พร้อมกัน เสนาพลเดินเท้านั้น ให้จัดเอาสหชาตโยธา (๑๐๐,๐๐๐) จึงโยธาเหล่านี้ให้นุ่งห่มผ้าและประดับอาภรณ์ให้งาม มีสีให้ต่างกัน โยธาพวกเหล่านี้นั้นให้นุ่งห่มผ้าสีเขียว และให้ประดับอาภรณ์สีเขียวมือถือธงก็ล้วนแต่สีเขียวพวกหนึ่ง สีเหลืองนั้นพวกหนึ่ง สีแดงพวกหนึ่ง สีขาวพวกหนึ่ง สีทองคำพวกหนึ่ง สีผ้านุ่งห่มและเครื่องประดับสลับไพจิตรพวกหนึ่ง อำมาตย์ทั้งหลายจงเร่งรัดให้จัดแจงแต่งกายให้มีสีต่าง ๆ พวกละอย่าง ๆ ดังนี้ แล้วให้มาประชุมพร้อม ณ ชานชาลา
ในลำดับต่อพวกเสนาเดินเท้านั้น จึงถึงเสนาช้าง จงเร่งผูกซึ่งช้างให้ครบจำนวนถ้วนแสน ให้ผูกด้วยสายตะพัตรัดประคนทองผ้าปกกระพองพัดงา มีหมอและควาญขึ้นขี่ประจำ เลือกแต่คนที่ดีๆ ถือทั้งหอกขึ้นขี่ขับ ลำดับขนัดช้างจึงถึงขนัดผ้า ทหารกรมม้าจงเร่งรัดตระเตรียมพลม้าให้ครบแสน จงเลือกสรรค์กลั่นเอาแต่ชาติอาชาไนยแต่ล้วนสินธพเป็นพาหนะอันว่องไว นายผู้จะขึ้นขี่นั้นให้ถือแส้และธนูศรเกาทัณฑ์ทุก ๆ คน ลำดับ เสนาม้านั้นไปถึงขนัดเสนารถแสนคัน ให้เลือกเอาแต่รถที่มั่นคง มีกำกงอันหุ้มไปด้วยเหล็กมีเรือนรถอันวิจิตร คือปิดทองทึบทั่วไปทุก ๆ หลัง ให้นายขมังธนูที่มือแม่นใส่เกราะนวมให้แน่น ๆ ขึ้นขี่ขับ แล้วให้มีช่างรถกำกับไปทุก ๆ คัน พวกจตุรงคเสนาจงเร่งรัดอย่าช้า เราจักเสด็จไปในวันที่ ๗
อำมาตย์ทั้งหลายเหล่านั้น ได้จัดการเสร็จแล้วทุกประการ
สตฺตเม ทิวเส สมฺปตฺเต ครั้นเมื่อถึงวาระกำหนดวันที่ ๗ อันว่าจตุรงคโยธีทั้ง ๔ หมู่ จึงพร้อมกันยกกระบวนแห่แต่พระนครไปถึงท่าจอดนาวา ได้พากันทูลเชื้อพระเทวันธราชาและพระราชเทวีตามพระราชบัญชาให้ออกมารับเสด็จเข้าไป พระเทวันธราชาและพระนางสุวรรณเกสราจึงเสด็จประทับ ณ ราชยานพร้อมด้วยมหันตบริวาร เสด็จไปถึงพระนครขึ้นประทับยังราชมนเทียร แล้วถวายบังคมพระสัสสุรราชาและพระสัสสุรราชินี แล้วประทับอยู่ส่วนหนึ่ง เมื่อจะกราบทูลปฏิสัณฐารกถา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ
กจฺจิ ตาต อนามยํ
กจฺจิ นุ ตาต เม มาตุ
จกฺขุ น ปริหายติ
/*355กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต
กจฺจิ วหติ วาหนํ
กจฺจิ ผิโต ชนปโท
กจฺจิ วุฏฺิ น ฉิชฺชติ
ความว่า พระเจ้าข้า ข้าแต่พระบิดา ข้าพระพุทธเจ้าขอถาม อันว่าสภาวะแห่งพระองค์นี้มิได้มีพระโรคาพาธแลหรือ หนึ่งสมเด็จพระชนนีของลูกนี้ จะมีแต่ความโสกีไม่วายอัสสุธารา พระเนตรทั้งสองซ้ายขวาก็มิฟกช้ำเคืองระคายหรือพระเจ้าข้า อนึ่งเหล่ายวดยานพาหนะทั้งปวงนั้น จะมิหักพังคร่ำคร่าชำรุดไปหมด ทั้งชนบทประเทศขอบเขตขัณฑเสมา ยังค่อยวัฒนามังคั่งอยู่หรือประการใด พระเจ้าข้า
พระเจ้ายสบดีโกสัยราช ได้สดับปฏิสัณฐารกถาของสองกษัตริย์แล้วตรัสตอบด้วยพระคาถานี้ว่า
กุสลฺเจว เม ปุตฺต
อโถ ปุตฺต อนามยํ
อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ
จกฺขุ น ปริหายติ
อโถ อโรคํ โยคฺคมฺเม
อโถ วหติ วาหนํ
อโถ ผิโต ชนปโท
อโถ วุฏฺิ น ฉิชฺชติ
ความว่า พระลูกเอ๋ย ข้อความซึ่งลูกถามนั้น พระบิดาหาโรคาพาธมิได้ อนึ่งไซร้ยวดยานมาศราชพาหนะนั้นยังบริบูรณ์อยู่หมด ทั้งชนบทก็เพิ่มพูนไปด้วยโภชนาหาร ฟ้าฝนก็ตกต้องตามฤดูกาลมิได้ขาดตามประเพณี
พระเจ้ายสบดีโกสัยราช ตรัสประภาษปฏิสัณฐารเสร็จแล้ว จึงรับสั่งกับพวกอำมาตย์ว่า พวกท่านทั้งหลายจงจัดทำโรงราชาภิเษกมาลกให้แล้วภายใน ๗ วัน เราจักอภิเษกสองกษัตริย์นั้นให้ครองราชสมบัติ ณ ราชธานีนี้ อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชดำรัสแล้ว ช่วยกันจัดทำโรงราชาภิเษกมาลกเสร็จในกำหนด ๗ วัน ฝ่ายพระเจ้ายสบดีนั้นจึงเชิญกษัตริย์ทั้งสองให้นั่งเหนือกองแก้ว แล้วทำราชาภิเษกราชสมบัติแก่พระโพธิสัตว์ แล้วตรัสบังคับไม่ให้พระโพธิสัตว์เสด็จกลับไปเมืองพาราณสี
ตั้งแต่นั้นมา พระเกียรติยศของพระโพธิสัตว์ได้ปรากฏทั่วไปในสกลชมพูทวีป ท้าวพระยาในสกลทวีปจัดราชธิดาของตนส่งมาถวายพระโพธิสัตว์ เพื่ออยู่เฝ้าทำราชปฏิบัติแก่พระมหาสัตว์เจ้าๆ จึงดำรัสเรียกอำมาตย์บรรดาที่ตามเสด็จมาแต่เมืองพาราณสีมาสั่งว่า /*356ท่านทั้งหลายจะระลึกถึงบุตรภรรยาจงพากันกลับไปเถิด พวกท่านจะกลับไป จงรับเอาคำสั่งของเราไปบอกแก่พระอภัยราชกุมารและภคินีว่า เราอยู่เป็นสุขสำราญปราศจากโรคาพาธ ขอให้พระอภัยราชกุมารจงปกครองอาณาประชาราษฎรโดยยุติธรรมเทอญ อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชดำรัสว่าสาธุแล้ว จึงถวายบังคมลาพากันกลับไปยังเมืองพาราณสี และกราบทูลให้พระอภัยราชกุมารทรงทราบทุกประการ
จำเดิมแต่นั้นมา ประชาชนชาวเมืองทั้งสองนั้น ได้เป็นญาติสัมพันธมิตรทำวานิชกรรมไปมาค้าขายติดต่อถึงกัน ฝ่ายพระเทวันธราชาทรงพระราชศรัทธา ให้สร้างศาลาโรงทานไว้ถึง ๖ แห่ง บริจาคทรัพย์วันละหกแสนบำเพ็ญมหาทานเป็นนิจกาล พระเทวันธราชา ทรงเสวยราชสมบัติโดยผาสุกสำราญ มีหมู่นาฏกิตถีหนึ่งแสนเป็นบริวาร เปรียบปานดังท้าวสักกเทวราช ณ ติทสาลัย
ครั้นกาลนานมา พระนางสุวรรณเกสราเทวีทรงได้พระโอรสอีกองค์หนึ่ง ในกาลเมื่อโอรสนั้นจักประสูติจากครรภ์พระราชเทวี ท้าวสุชัมปติได้เสด็จลงมาประทานพระแสงศรองค์หนึ่งไว้ในฝ่าพระหัตถ์พระราชกุมาร แล้วเสด็จกลับยังทิพวิมาน เพราะเหตุที่พระราชกุมารถือศรพระอินทร์ประทานให้ไว้ พระเทวันธราชาจึงประทานนามพระราชกุมารนั้นว่าสหัสสระดังนี้ พระเทวันธราชาทรงประทานพระพี่เลี้ยงถวายถันธาราหกสิบสี่นาง กับรับสั่งให้เลือกกุมารน้อยๆ พันคน ประทานให้เป็นบริวารของสหัสสระกุมาร
ครั้นกาลนานต่อมา พระราชกุมารา ๒ องค์พี่น้องทรงเจริญวัยพระชนม์ได้ ๗ พรรษา เที่ยวแผลงศรไปในนานาประเทศ ทรงประสงค์สิ่งใดก็ได้สมพระประสงค์ทุกอย่าง บางคราวต้องการขนมและของขบเคี้ยวและนานาวัตถาลังการ หรืออาวุธยุทธภัณฑ์สิ่งใดๆ แผลงศรไปก็ได้สิ่งของที่ต้องประสงค์นั้นทุกอย่าง กิตติศัพท์กิตติคุณของพระราชกนิฏฐ์นั้นก็ปรากฏทั่วในนานาประเทศ ครั้นอยู่ต่อมาพระราชอัยกาและอัยยิกาได้ทิวงคตล่วงไป พระเทวันธราชาทรงดำริว่า โอรสทั้ง ๒ ของเรารู้จักศรศิลปะอย่างเดียว หารู้จักศิลปะอย่างอื่นไม่ เราจักส่งไปให้ศึกษาศิลปะอย่างอื่นอึกต่อไป ดำริแล้วรับสั่งกับพระราชกุมารแล้ว ส่งให้ไปเรียนศิลปะในสำนักทิศาปาโมกขาจารย์ ณ เมืองตักสิลา ด้วยประการฉะนี้
พระสมุทรสาครและพระสหัสสระกุมาร ๒ พระองค์ ทรงดำเนินไปตามลำดับแห่งบ้านและนิคมชนบท กำหนดเดือนหนึ่งจึงถึงเมืองตักสิลา จึงเข้าไปหาทิศาปาโมกข์ /*357ทำวัตรปรนนิบัติและขดศึกษาศิลปะ ท่านทิศาปาโมกย์เห็นสองราชกุมารนั้นแล้ว ให้มีความเอ็นดูกรุณาเหมือนดังว่าบุตรของตน จึงถามตำบลที่อยู่อาศัยและชาติสกุล ครั้นอาจารย์ทิศาปาโมกย์ทราบความตามที่พระราชกุมารบอกให้ มีความดีใจจึงรับสอนนานาศิลปะให้ทุกอย่างมิได้อำพราง
สองดรุณรายกุมารทรงศึกษาเล่าเรียนศิลปะได้ ๑๘ อย่างแล้ว จึงอำลาอาจารย์กลับดำเนินไปในป่าน้อยใหญ่ ได้หลงหนทางไปถึงอาศรมพระดาบสองค์หนึ่ง แต่หาพบพระดาบสไม่ ได้ประทับนั่งอยู่โคนไม้แห่งหนึ่ง ครั้นถึงเพลาเย็น พระดาบสเก็บผลไม้ที่ในป่าได้พอแล้วก็กลับมายังอาศรม ลงสรงน้ำชำระกายสบายดีแล้วก็นั่งอยู่หน้าศาลา สองราชกุมารทราบอาการว่าพระดาบสมาถึง จึงเข้าไปนมัสการพระดาบส เมื่อจะทำปฏิสัณฐาร จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
กจฺจิ นุ โภโต กุสฺลํ
กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุฺเฉน ยาเปล
กจฺจิ มูลผลา พหู
กจฺจิ ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สิรึสปา
วเน พาฬมิคากิณฺเณ
กจฺจิ หึสา น วิชฺชติ
ความว่า พระเจ้าข้าดังข้าพเจ้าขอถาม พระคุณเจ้านี้มีสภาวะปราศจากโรคเจ็บไข้แลหรือ ทั้งทุกข์ภัยพาฬมฤคอันอาเกียรณ์อยู่ในราวป่าสิรึสปา ทั้งงูเล็กงูใหญ่มิได้มาบีฑาบ้างแลหรือ อนึ่งพระคุณสิอาศัยผลาผลจึงได้เลี้ยงชีพแห่งตน มูลผลาผลนั้นมีมากพอหาได้อยู่แลหรือพระเจ้าข้า
พระดาบสได้สดับคำปฏิสัณฐารกถาของพระราชกุมาร มีจิตชื่นบานโสมนัส แล้วไต่ถามถึงจึงถามตำบลที่อยู่อาศัยและชาติสกุล ครั้นพระดาบสทราบความที่พระราชกุมารบอกให้ แล้วได้ทูลปราศรัยด้วยพระคาถานี้ว่า
กุสลฺเจว กุมาเร
อโถ มยฺหํ อนามยํ
อโถ อุฺเฉน ยาเปมิ
อโถ มูลผลา พหู
อโถ ฑํสา จ มกสา
อปฺปเมว สิรึสปา
วเน พาฬมิคากิณฺเณ
หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ
พหูนิ วสฺสปูคานิ
อสฺสเม สมฺมโต มม
/*358กุมาเร นาภิชานามิ
อาพาธํ อมโนรมฺมํ
สุวาคตนฺเต ราชกุมาเร
อโถ เต อทุราคตํ
อนฺโต ปวีส ภทฺทนฺเต
ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต
ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ
มธฺเก กาสมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ
ภุฺชถ กุมาเร วรํ
อิทํปิ ปานิยํ สีตํ
อาภตํ คิริคพฺภรา
ตโต ปิวถ กุมาเร
เจ ตุมฺเห อภิกงฺขถติ
ตุมฺเห จ เกน วณฺเณน
เกน วาปน เหตุนา
อนุปตฺตถ พฺราหารฺํ
ตํ เม อกฺขาถ ปุจฺฉิตา
ความว่า พระราชกุมาร ข้อซึ่งทรงถามไถ่ถึงทุกข์โศกโรคภัยไข้เจ็บขันธมาร เหลือบยุงบุ้งร่านริ้นดุร้าย ทั้งแรดช้างโคควายไม่ย่ำยี ถึงว่าพระราชกุมารทั้งสองนี้จะอยู่ด้วยก็อยู่ได้ ที่จะขัดสนด้วยผลนั้นเป็นอันไม่มี แต่อาตมะอยู่ที่นี่ถ้าจะนับเดือนปีก็มากหลายมิได้รู้เจ็บรู้ไข้ ความรำคาญอกรำคาญใจก็มิได้มี พระราชกุมารมานี้ ชื่อว่ามาดีหามีเหตุร้ายไม่ อนึ่งถึงจะมาไกลก็เหมือนกับมาแต่ที่ใกล้ จงเชิญเข้าไปชำระบาทเสียให้สบาย แล้วเชิญเสวยผลไม้สารพันจะมีมะพลับทองมะหาดมะทรางมะปรางมะม่วง เชิญเสวยชิมดูเถิดทั้งหอมหวานอร่อยเหลือ ถ้าไม่เชื่อจงเสวยดูเถิด แล้วพระดาบสถึกถามถึงเหตุที่เสด็จมา
ฝ่ายสองดรุณราชกุมาร ได้สดับปฏิสัณฐารกถาของพระดาบสจึงประณตน้อมพระเศียรลงกราบไหว้แล้วตรัสว่า พระเจ้าข้า ข้าพเจ้าสองพี่น้องหลงหนทางมา ไม่รู้ว่าจะไปในทิศใด ขอพระเจ้าตาได้กรุณาบอกมรรคาทางที่จะไปให้ถึงโกสัยราชธานี แด่ข้าผู้หลานนี้ด้วยเถิด พระเจ้าข้า แน่ะพระราชกุมาร หลานจงอยู่กับตาราตรีหนึ่งก่อน ต่อรุ่งเช้าอาตมะจึงจะชี้มรรคาให้เสด็จไป พระราชกุมารรับคำพระฤษีแล้วประทับแรมอยู่สิ้นราตรีหนึ่ง ครั้นรุ่งเช้าพระดาบสเจ้า จึงพาพระราชกุมารไปประดิษฐานยังต้นมรรคา จึงยกมือข้างขวาขึ้นชี้ เมื่อจะบอกวิถีทางที่จะไปยังโกสัยรัฐ จึงทูลด้วยบาทพระคาถานี้ว่า
เอส เสโล เอกคโณ
ปพฺพโต กูฏนฺโต นาม
ยตฺถ กูฏนฺตนิวาโส
ยกฺขนิเสวโน โหติ
/*359เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ
นานา ผลธรา รุกฺขา
ปพฺพตคฺเคว รุยฺหนฺติ
ทิสฺสนฺติ อพฺรากูฏาว
ความว่า แน่ะพระราชกุมาร จงแลไปดูเถิดหนาตรงมืออาตมะชี้นั่น คือสิงขรเขากูฏันตล้วนเนินศิลาหลากหลายอย่างต่างๆ กัน กูฏันตยักขราชาผู้ปกครองหมู่ยักษ์สำนักอยู่ ณ ประเทศใด ในประเทศนั้น สารพันทุมาชาติทรงดอกออกผล แต่ละต้นๆ สูงตระหง่านว่ายเวหา แลเห็นแต่ไกลเขียวชะอุ่ม ดูเป็นพุ่มราวกับจอมเมฆในนภากาศ อธิบายความในพระคาถานี้ว่า ที่ภูเขานั้น มีพระราชานามว่า กูฏันตยักษ์ มียักษ์เสนาบดีเป็นบริวารมากมาย ได้เสวยราชสมบัติ ณ กูฏันตนคร เพราะเหตุนั้น พระดาบสจึงทูลสองดรุณราชกุมารว่า อย่าได้เสด็จไปทางทิศกูฏันตนครนั้นเลยเป็นอันขาด ก็และโกสัยราชธานีมีอยู่ด้านอนุทิศตรงมืออาตมาะชี้นี้ ขอเชิญพระองค์จงดำเนินไปตามมรรคาซึ่งอาตมาะบอกนี้เถิด
พระราชกุมารสองพระองค์ทรงพระโสมนัส จึงนมัสการลาพระดาบสดำเนินไปตามคำดาบสบอกให้ ทรงดำเนินไปหลายวันแล้วจึงบรรลุถึงมหานิโครธต้นหนึ่งใหญ่ มีกิ่งและใบร่มชิดน่ารื่นรมย์นักหนา สองดรุณราชกุมารก็เสด็จประทับอยู่ ณ นิโครธมูลนั้น ครั้นเสวยมูลผลาผลแล้ว ถึงเวลาพลบค่ำก็เลยบรรทมหลับอยู่ที่นั้น
คราวนั้น กูฏันตยักขราชาเที่ยวแสวงหาอาหารไปในป่าเดินมาถึงที่นั้น เห็นสองดรุณราชกุมารแล้วให้รักใคร่จึงคิดว่า มนุษย์หนุ่มน้อยสองคนนี้รูปร่างงามนักหนา นางอสุรินทาราชธิดาของเราสมควรเป็นชายาเจ้ามนุษย์หนุ่มๆ นี้ได้ เราจักอุ้มเอาไปให้ราชธิดา ณ กาลบัดนี้ คิดแล้วยักขราชาจึงเป่ามนต์สะกดจิตให้สองดรุณราชหลับสนิทแล้ว จึงอุ้มเหาะไปถึงนครของตน แล้ววางสองดรุณราชไว้บนทิพย์ไสยาสน์ ณ สุวรรณปราสาท จึงให้หาราชธิดาอสุรินทานารีมาแล้วบอกว่า บิดาได้พาสองดรุณราชกุมารรูปงาม ๆ มาให้เจ้า เจ้าจงเข้าในห้องมองดูแล้วเลือกเอาตามชอบใจ
นางอสุรินหายักขราชธิดา ได้ฟังดังนั้นก็ดีใจยิ่งนักหนา จึงเข้าในห้องมองดูสองราชกุมารนั้น เห็นพระสมุทรสาครราชกุมารแล้วนึกชอบใจตรงเข้ากอดรัดและจุมพิตร่วมภิรมย์สมสนิทบันเทิงใจ ฝ่ายพระสมุทรสาครราชกุมารตื่นขึ้น ทอดพระเนตรเห็น/*360นางอสุรินทารูปโสภางามดังเทพอัปสร ทั้งปราสาทอันบวรและบรรจถรณ์สุวรรณมัย อันขจิตรไปด้วยแก้วต่าง ๆ กับทอดพระเนตรเห็นเพดานประดับไปด้วยดาวทองและดาวแก้ว ทรงเห็นแล้วก็ให้พิศวงสงสัย เหลือบพระเนตรแลไปไม่เห็นมีผู้ใดอยู่ ณ ที่นั้น จึงตรัสถามนางอสุรินทาว่า แม่ภคินี พี่สองคนกับน้องนอนอยู่ที่โคนต้นไทร เหตุไรจึงได้มาอยู่ปราสาทนี้ นางอสุรินทาจึงทูลความตามพระราชบิดาบอก แล้วพระสมุทรสาครจึงถามว่า ภคีนีมีนามชื่อไร หม่อมฉันชื่ออสุรินทาเทวี พระบิดาของภคินีมีนามชื่อไร พระราชบิดาของหม่อมฉันพระนามว่ากูฏันตราชา ก็เมืองนี้มีนามชื่อใด เมืองนี้ชื่อว่ากูมันตนคร พระสมุทรสาครได้ร่วมกับนางอสุรินทาเทวี
ครั้นรุ่งเช้า กูฏันตยักขราชา เรียกยักขเสนาบดีมาสั่งว่า ให้พนักงานเภรีเอากลองไปตีประกาศห้ามเด็ดขาด ไม่ให้ยักษ์ตนใดแสดงรูปยักษ์และเสียงยักษ์ ให้ราชกุมารสององค์ทรงเห็นและทรงฟัง ชาวเมืองทั้งหลายจงแปลงกายให้เหมือนรูปมนุษย์จงทุกคน กับอนึ่งให้ตบแต่งอลังกตปราสาท และสุวรรณปราสาท มณีปราสาท และจลนฤมิตบ้านเมืองกับถนนหนทาง ทั้งอุทยานและโบกขรณี ให้งามเหมือนเมืองมนุษย์และเทวนคร ชาวนครมียักขเสนาบดีเป็นต้น ก็ได้พากันจัดทำตามบัญชาของพระยายักษ์ทุกประการ
สองดรุณราชกุมารเสวยสุขสำราญหาทรงทราบว่าเป็นเมืองยักษ์ไม่ ล้วนแต่มีหมู่ยักขมาณพเป็นบริวาร บางครั้งก็ได้เสด็จไปชมสวนอุทยานและสรงวารีในสระโบกขรณี เสวยทิพย์โภชาหารและทรงประดับองค์ทิพพาลังการ งามเปรียบปานดังเทพบุตร ณ เมืองสวรรค์ พระเกียรติยศพระราชกุมารทั้งสองนั้น ก็ปรากฏเล่าลือไปในยักขนครทั้งมวล
ครั้นกาลนานมา พระสมุทรสาครผู้เชษฐาทรงเพลิดเพลินเป็นบรมสุข หาระลึกถึงพระราชชนกชนนีไม่ ฝ่ายพระสหัสสระผู้กนิษฐานั้น ระลึกถึงพระราชบิดามารดาขึ้นมา จึงชวนพระเชษฐาให้กลับไปเมืองโกสัย พระสมุทรสาครห้ามไว้ว่าอย่าเพ่อไปก่อน รออยู่ที่นี่อีกปีหนึ่งจึงค่อยกลับไปเมืองโกสัย ทรงปลอบให้ชอบพระทัยและชวนให้ไปประพาสป่า บางคราวพาไปประพาสอุทยานให้สำราญพระทัย ให้พระกนิษฐาคลายคิดถึงพระชนกชนนี แล้วให้อยู่ที่เมืองยักษ์นั้นต่อไป
ก็และในกาลคราวนั้น มีสัจจพันธยักขราชาองค์หนึ่ง ครองสมบัติอยู่ ณ สัจจพันธบูรีนครใกล้สิงขรสัจจพันธ์ พระยายักษ์สัจจพันธ์นั้นได้เป็นสัมพันธมิตรกับ/*361กูฏันตยักขราชา ครั้นทราบว่าท้าวกูฏันต์ยกนางอสุรินทาราชธิดาให้แก่ดรุณมนุษย์ จึงแค้นใจท้าวกูฏันต์เป็นนักหนา คิดถึงความหลังว่าเมื่อก่อนเราได้ขอธิดาของท้าวกูฏันต์ให้แก่ลูกของเราท้าวกูฏันต์มิได้ยินยอมให้ บัดนี้ท้าวกูฏันต์เห็นแก่อ้ายมนุษย์เสียแล้วเขาไม่เหลียวแลดูเรา ชั่งเถอะเรากับท้าวกูฏันต์ขาดไมตรีกันแต่วันนี้ไป เราจักไปทำศึกสงครามกับกูฏันต์แก้แค้นให้จงได้ ดำริแล้วก็โกรธใหญ่และมากไปด้วยริษยา จึงเรียกยักขเสนามาบัญชาว่า ดูกรยักขเสนาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเกณฑ์กันนับตั้งแสนขึ้นไป จงพร้อมกันแปลงอวัยวะให้แลกเปลี่ยน คือให้มีศีรษะและวรรณสัณฐานต่างๆ ถืออาวุธให้ครบมือกัน เราจักยกกองทัพไปล้อมกูฏันตนคร ทำสงครามกับท้าวกูฏันต์
ยักขพลเสนาเหล่านั้นรับบัญชาพระยายักษ์แล้ว พากันจำแลงแปลงกายเป็นเพศต่างๆ บางพวกตัวเขียวตัวแดงตัวขาว บางเหล่าตัวเหลืองตัวดำและน่าชัง บางพวกตัวเป็นนาคหัวเป็นมนุษย์ บางพวกตัวเป็นครุฑหัวเป็นนาค บางพวกตัวเป็นเสือหัวเป็นโคกระทิง ตัวเป็นโคกระทิงหัวเป็นเสือ บางพวกตัวเป็นสีหศีรษะเป็นเสือ บางพวกตัวเป็นเสือศีรษะเป็นสีห มารเสนาทั้งหลายนิรมิตกายให้เป็นศีรษะวานรและม้าให้เป็นศีรษะวัวควายและแร้งกานกออก และนฤมิตให้เป็นศีรษะงูเล็กงูใหญ่มีงูเหลือมเป็นต้น มารพลเสนาล้วนตาเหลือกเหลืองเขี้ยวออกนอกปาก บางพวกเขี้ยวแดงหนวดแดงมีสัณฐานต่าง ๆ ถืออาวุธครบมือกันทุกคนคำรณร้องก้องสนั่นไป อุปมัยเหมือนสายฟ้าฟาดปฐพี และเหมือนจะย่ำยีมหันตจักรวาฬให้ถล่มทำลายไป
ฝ่ายท้าวสัจจพันธ์ถือมหันตคธาวุธอันลุกเป็นเปลวไฟ กวัดแกว่งขับต้อนพลมารเสนาให้รีบยกออกไป มารเสนาทั้งหลานล้วนเข้มแข็งสามารถทุกหมู่เหล่า ถือเอาดาบหอก ธนู ศร โตมร ฉมวก และจักรสิงข์ ทั้งอังกุส ขอ ง้าว หลาว เหล็ก พร้า มีด และ กฤช เป็นต้น คำรณร้องวิ่งตรูกันไป อุปมัยเหมือนจะยังมหันตบรรพตให้ถึงซึ่งอาการแยกแหลกกระจาย จึงพร้อมกันล้อมกูฏันตนครไว้ได้ แสดงยักขฤทธีมีประการต่างๆ
คราวนั้น ท่านท้าวกูฏันต์ทราบว่าสัจจพันธ์ยักขราชายกมารพลมา จึงประกาศสั่งยักขเสนาให้นฤมิตกายต่างๆ กัน และให้ถืออาวุธยุทธภัณฑ์ให้ครบมือ แล้วช่วยกันทำยุทธจับข้าศึกฆ่าเสียให้จนได้ ยักขเสนาทั้งหลายรับบัญชายักขราชาแล้วพากันจัดการยุทธวิธีเสร็จทุกประการ สองราชกุมารคือพระสมุทรสาครและพระสหัสสระประทับอยู่ใกล้ท้าวกูฏันตราช จึงทรงทราบว่าท้าวกูฏันต์นั้นเป็นยักษ์ แต่พระองค์หาทรงพรั่นพรึงไม่ ได้ทูลว่า พระมหาราช /*362ข้าพระบาทสองพี่น้องจักขอรับอาสารบข้าศึกถวาย ท้าวกูฏันต์ตรัสห้ามว่าพ่อเป็นมนุษย์ ไม่อาจจะทำยุทธกับพวกยักษ์ได้ เพราะฉะนั้นการทำสงครามเป็นพนักงานของเราเอง
ท้าวกูฏันต์ตรัสดังนั้นแล้ว จึงพร้อมด้วยมหันตบริวารกับทั้งสองราชกุมาร เสด็จออกนอกพระนครแล้วนฤมิตตนเป็นยักษ์ใหญ่ ถือตระบองเพชรกวัดแกว่งบนพระเศียร ตวาดด้วยสุรเสียงอันดังขับมารเสนาไปเบื้องหลัง สะพรั่งพร้อมด้วยยักขเสนาเข้าทำยุทธต่อกันและกัน พวกโยธาต่อพวกโยธาทั้งหลายนั้น ต่างฆ่าฟันกันด้วยหอกดาบ และยิงธนูศร ตะลุมบอนเป็นพวกๆ ไป ฝ่ายพระสมุทรสาครและพระสหัสสระราชกุมารจึงโก่งธนูพาดลำศรยิงไปครั้งนั้นราวกะว่าเสียงฟ้าลั่น ลูกศรนั้นถูกสัจจพันธยักษ์ข้างหน้าทะลุออกข้างหลัง ท้าวสัจจพันธ์ก็ถึงกาลกิริยาตาย
ฝ่ายพระสหัสสระกุมารจึงยิงศรกระหน่ำซ้ำไป ศรนั้นกลับกลายเป็นนาคราชนับได้แสนหนึ่ง จึงรวบรัดมัดเอายักขเสนาให้ล้มกลิ้งอยู่ ณ ปฐพี พวกยักษ์ที่เหลือจากนาคราชจับมัดไว้นั้น ไม่อาจสู้ได้พากันหนีไปหมดสิ้น ท้าวกูฏันต์ได้ถึงชัยชนะแล้วทรงโสมนัส ทรงสวมกอดสองดรุณราชกุมารแล้วเสด็จกลับเข้าภายในวัง จึงรับสั่งให้ทำการราชาภิเษกทำนางอสุรินทาราชธิดาให้เป็นอัครมเหสีของพระสมุทรสาคร ให้ครอบครองราชสมบัติต่อไป สองราชกุมารได้เสวยทิพย์สุขสำราญยิ่งใหญ่ ด้วยประการฉะนี้
ครั้นอยู่ต่อมา พระสหัสสระกุมารทรงระลึกถึงพระราชมารดาบิดา จึงทูลวิงวอนพระบรมเชษฐาว่า พระเชษฐากับหม่อมฉันพากันเสวยทิพย์สุขอยู่เมืองนี้มานานแล้ว ฝ่ายพระราชมารดาปิดาเมื่อไม่ได้เห็นพระเชษฐากับน้องยา จะเสวยทุกขเวทนาเป็นอันมากนัก เชิญเสด็จไปยังราชสำนักพระราชมารดาบิดาเถิด พระสมุทรสาครรับว่าจักไป แล้วพาพระสหัสสระไปเฝ้าท้าวกูฏันต์ทูลลาจะไปเฝ้าพระราชมารดาบิดา ท้าวกูฏันต์ตรัสว่าเราจักไปด้วย แล้วบัญชาสั่งยักขเสนาว่าให้เตรียมพลโยธาไว้ให้พร้อม เราจักเสด็จไปเมืองโกสัย แต่อย่าให้ถือเพศเป็นยักษ์ จงแปลงเพศให้เหมือนเทพบุตรในดาวดึงส์ ยักขเสนาได้จัดการเสร็จตามท้าวกูฏันต์บัญชาทุกประการ
พระสมุทรสาครราชากับพระสหัสสระและท้าวกูฏันต์กับนางอสุรินทาเทวี พร้อมด้วยยักขเสนาบริวารเสด็จแต่กูฏันต์ยักขธานีไป นับได้ ๓ วันจึงบรรลุถึงเมืองโกสัย ได้ส่งสาส์นเข้าไปกราบทูลพระเทวันธราชาว่า พระมหาราช ข้าพระบาทผู้โอรสทั้งสองของ/*363พระองค์นามว่าสมุทรสาครกับสหัสสระกุมาร บัดนี้ได้มาพร้อมกับกูฏันตราชาผู้สัสสุระ เพื่อจะถวายอภิวาทฝ่าพระบาทพระราชชนกชนนี
พระเทวันธราชาทรงทราบแล้วก็โสมนัสดำรัสบอกแก่พระนางสุวรรณเกสราเทวี แล้วตอบอักษรสาส์น อนุญาตให้ราชโอรสเข้าไปในพระราชฐาน สี่กษัตริย์คือท้าวกูฏันต์ราชา พระสมุทรสาครราชา นางคสุรินทาเทวี สหัสสระกุมาร เมื่อคมนาการเสด็จเข้าไปยังพระนครพร้อมด้วยยักขเสนาและยักขทาสีบรรลุถึงราชตระกูลครั้งนั้น งามปรากฏดุจหนึ่งเทพดาในสวรรค์ มหาชนทั้งหลายนั้นเห็นอิสริยยศของสี่กษัตริย์แล้ว ก็บังเกิดพิศวงโจษกันว่า พระลูกเจ้าของพวกเราเธอได้นางเทวธิดาเสด็จมาถึงแล้ว
พระเทวันธราชากับพระนางสุวรรณเกสรา จึงพร้อมกันทรงทำการต้อนรับยักขราชาเชิญให้ประทับ ณ บัญญัตตาสนะ กษัตริย์ทั้งสามองค์ทรงถวายอภิวาทพระราชมารดาบิดา พระนางสุวรรณเกสราทอดพระเนตรเห็นราชสุณิสาแล้วทรงโสมนัส ตรัสชมว่ากษัตริย์ทั้งสองช่างงามสมเหมาะเจาะกันนักหนา เมื่อกษัตริย์ทั้งหลายเสด็จประทับแรมโดยผาสุกสำราญ แล้วพระโพธิสัตว์เทวันธราชาทูลถามยักขราชาว่า พระองค์จะประทานนางอสุรินหาเทวีให้อยู่เมืองนี้ หรือจะรับกลับไปยังเมืองของพระองค์ หม่อมฉันจะขอลาพาเอานางอสุรินทากับพระสมุทรสาครไปด้วย พระโพธิสัตว์ก็ทรงอนุญาตให้กษัตริย์ทั้งหลายมีท้าวกูฏันต์เป็นอาทิ เสด็จอยู่ ณ เมืองโกสัยสิ้น ๓ เดือนแล้ว จึงทูลลาพระโพธิสัตว์พานางอสุรินทากับพระสมุทรสาครไปยังกูฏันตธานี พระโพธิสัตว์ได้ประทานตำแหน่งอุปราชาให้แก่พระสหัสสระราชกุมาร ๆ ได้เสวยรัชสุขอยู่กับพระโพธิสัตว์ต่อไป
ครั้นอยู่ต่อมา พระนางสุวรรณเกสราเทวีได้พระราชธิดาอีกองค์หนึ่ง พระราชธิดานั้นทรงบวรกายงดงามเปล่งปลั่งดุจดังสีทองคำ เพราะเหตุนั้นจึงทรงพระนามว่าสุวรรณประภา มีคำปุจฉาว่า รัศมีสรีรกายของพระราชธิดางามดังสีทองนั้น เกิดขึ้นด้วยอานิสงส์บุญอย่างใด มีวิสัชนาว่า ในชาติปางก่อนพระราชธิดานั้นเกิดเป็นเศรษฐีธิดา กอร์ปด้วยศีลาจารเป็นอันดี วันหนึ่งเศรษฐีธิดานั้นไปเห็นพระพุทธรูปองค์หนึ่งเขายังมิได้ปิดทองไว้ นางเกิดศรัทธาเลื่อมใสได้เอาทองคำปิดพระพุทธรูปองค์นั้นทั่วทั้งองค์ แล้วทำบูชาสักการะเคารพด้วยจิตยินดี ด้วยอานุภาพปิดทองพระพุทธรูปนั้นตามสนอง รัศมีทองจึงซ่านออกจากกายแห่งนางสุวรรณประภา ด้วยประการฉะนี้แล
/*364ครั้นกาลนานมา พระเทวันธราชาและพระนางสุวรรณเกสรา ทอดพระเนตรเห็นขันธปัญจกมีพระสกหงอกเป็นอาทิ แล้วทรงสลดพระหฤทัย ได้ประทานราชสมบัติให้แก่พระสหัสสระอุปราชา กษัตริย์ทั้งสององค์เสด็จไปยังป่าหิมพานต์ ทรงบรรพชาเป็นดาบสและดาบสินี บำเพ็ญอภิญญาห้าสมบัติแปดให้เกิดมี เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วมีพรหมโลกเป็นเบื้องหน้า
ก็ฝ่ายพระสุวรรณประภาราชธิดานั้น ในกาลเมื่อเธอมีพระชันษาได้ ๑๖ ปี ทรงพระรูปสิริโสภางามเลิศเปรียบดังเทพอัปสรกัลยา รูปสัมปทาก็ปรากฏฟุ้งไปในสากลทวีป ท้าวพระยาทั่วสากลรัฐครงทราบกิตติศัพท์แล้วก็พอพระหัยจะใคร่ได้นางสุวรรณประภา ต่างองค์ก็ยกจตุรงคเสนาไปล้อมเมืองโกสัยไว้ถึง ๓ ชั้น ๔ ชั้น ต่างก็หมายจะชิงเอานางสุวรรณประภาด้วยอำนาจของตนๆ เสียงพลนิกายทั้งหลายโห่ลั่นหวั่นไหว ดุจดังจะยกพื้นพสุธาให้แหลกเป็นผงธุลี ถึงเวลาราตรีพลนิกายทั้งหลายถือคบเพลิงนับตั้งหมื่นแสน แสงไฟสว่างทั่วไป อุปมัยเหมือนหมู่ดาราในอากาศ ทั้งแสงอาวุธหอกดาบก็ปลาบแปลบประดุจดังสายฟ้าแลบแลละลานตา
สพฺเพ นาครา ฝ่ายประชาชาวเมืองโกสัยได้เห็นแล้วก็่พากันตระหนกตกใจร้องไห้ระเบ็งเซ็งแซ่ไป พระสหัสสระราชาจึงรับสั่งพนักงานเภรีให้เอากลองไปตีป่าวร้องว่า ชาวเมืองทั้งหลายจงพากันประดับกายเล่นมหรสพให้สบาย มหาชนทั้งหลายพากันดีใจประดับกายและดื่มกินอาหารต่าง ๆ บางพวกขับร้องฟ้อนรำทำเพลงเป็นหมู่ ๆ บางพวกก็ปรบมือชูเชิดร่าเริงกันยกใหญ่ ฝ่ายพระราชาข้าศึกทั้งหลายได้สดับดังนั้น จึงรับสั่งถามว่า พวกเรายกโยธามาล้อมเมืองไว้แน่นหนา เหตุไรชาวนครจึงหากลัวไม่ ยังกลับมาเล่นการมหรสพกันยกใหญ่ แน่ะพระยาข้าศึกทั้งหลาย พระสหัสสระราชาท้าวเธอทรงปรารถนาไว้ ตั้งแต่วันที่พระองค์เสด็จสมภพแล้วมาว่า ท้าวพระยาในสากลทวีปจงยกพลมาล้อมเมืองเราเถิด เราจักเล่นการมหรสพทำปทักษิณนครดังนี้ เพราะเหตุนั้นชาวเมืองจึงเล่นการมหรสพกันใหญ่ในกาลบัดนี้
พระยาข้าศึกทั้งหลายทรงสดับดังนั้นยิ่งกริ้วกราดใหญ่ รับสั่งพวกโยธาให้รีบเร่งทำลายประตูเมืองและพังกำแพงเข้าไปให้จงได้ พวกโยธาทั้งมวลพากันไสช้างเข้าไปเพื่อจะทำลายทวารปราการ พวกนครภิบาลและโยธาบรรดาอยู่ภายในเมือง พากันรำนานาวุธไต่เล่นบนสันกำแพงบ้าง บางพวกก็หยุดยืนจ้องมองดู บางหมู่ก็เอาทรายและกรวดกับ/*365ดีบุกที่คั่วร้อน ๆ ทุ่มเทสาดออกไป และพุ่งนานาวุธให้ถูกกายคชสาร ๆ ไม่อาจจะทนทานได้ก็ร้องโกญจนาท ทั้งมนุษย์ต้องศัตราวุธมีบาดเจ็บนักแล้ว ก็ระย่อท้อถอยกลับออกไปสิ้น
พระสหัสสระราชา แต่งพระองค์ทรงเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์อันราชภัฏกางกั้นเศวตฉัตร ณ เบื้องบน มีหมู่พลสุรเสนาแวดล้อมเสด็จดำเนินไป งามวิไลเล่ห์ดังท้าวเทวราช มีเทวบุตรเป็นบริวารก็ปานกัน แล้วรับสั่งให้เผยพระทวารเสด็จออกไป ได้ทอดพระเนตรพลโยธาเหล่าข้าศึกทั้งหลาย จึงยกลำศรขึ้นพาดสายแล้วแผลงไป เสียงศรที่แผลงไปนั้นดังสนั่นเหมือนฟ้าลั่นลงมาได้แสนครั้ง จาตุรงคเสนานิกรมีกุญชรและอัสดรเป็นต้น ไม่อาจจะยั้งตนอยู่ได้ พากันล้มกลิ้งนิ่งไปเหนือพสุธา
พระสหัสสระราชาจึงอธิษฐานแผลงศรไป ลูกศรก็กลับกลายเป็นสัตว์นิกายต่างๆ คือสีหะและพยัคฆแรดช้างเป็นต้น วิ่งสับสนไล่จับพลโยธาฆ่ากินเสียบ้าง ฟาดฟันกันให้บาดเจ็บป่วยลำบากเวทนา พระราชาบางองค์ถูกนาคราชรึงรัดด้วยขนดหางแล้วนำไปถวายพระเจ้าสหัสสระ พวกพลนิกายก็ตื่นแตกหลบหนีไป บางพวกก็ตาย บางพวกก็รอดตาย พระราชาข้าศึกทั้งหลายขอชีวิตไว้ มอบตนให้ใช้ต่างทาส พระสหัสสระราชทรงโปรดประทานโทษให้ แล้วส่งให้กลับไปยังนครของตนๆ กษัตริย์ทั้งหลายถวายอภิวาทลากลับไปยังสกราชธานี ได้จัดส่งส่วยและบรรณาการมาถวายพระเจ้าสหัสสระเสมอทุก ๆ ปีไป
จำเดิมตั้งแต่นั้นมา พระเกียรติยศของพระเจ้าสหัสสระ ก็ลือชาปรากฏทั่วไปในสากลทวีป ชาวพระนครทั้งหลายมีปุโรหิตามาตย์เป็นอาทิจึงปรึกษากันว่า พระราชาของพวกเราท้าวเธอยังหามีพระมเหสีไม่ แม้ถึงพระราชกนิษฐาแห่งพระราชาของเราก็ยังหามีพระราชภัสดาไม่ กษัตริย์อื่นก็หาคู่ควรแก่พระราชกนิษฐาไม่ เราทั้งหลายจักอภิเษกสองกษัตริย์นี้เถิด ปรึกษากันแล้วจึงนำความกราบทูลพระสหัสสระราชาและพระราชกนิษฐาให้ทรงทราบ ครั้นอำมาตย์ได้รับพระอนุญาตแล้ว จึงอภิเษกสองกษัตริย์ให้ร่วมเศวตฉัตร เป็นพระราชภัศดาและพระมเหสี
กษัตริย์ทั้งสองครองราชสมบัติต่อมา จึงได้พระราชโอรสองค์หนึ่ง ครั้นภายหลังกษัตริย์ทั้งสององค์ทรงพระชราภาพแล้วจึงมอบราชสมบัติให้แก่พระโอรสาธิราชแล้ว เสด็จออกทรงผนวชเป็นดาบสและดาบสินี ณ ป่าหิมพานต์ บำเพ็ญฌานสมาบัติให้เกิดเต็มที่มิได้เสื่อมถอย เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วก็มีพรหมโลกเป็นเบื้องหน้า
/*366 สตฺถา อิม ธมฺมเทศสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตจะได้ทรมานมนุษย์และยักษ์ให้เสื่อมพยศอันร้ายแต่เดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ถึงในกาลปางก่อนตถาคตก็ได้ทรมานมนุษย์และยักษ์ทั้งหลายให้เสื่อมพยศ และได้สมาทานศีลบำเพ็ญทานมาแล้วอย่างนี้ แล้วพระองค์ทรงประกาศอริยสัจจะทั้งสี่ในที่สุดจบชาดกเทศนา ครั้นจบอริยสัจจกถาแล้วจึงประชุมชาดกว่า นันทยักษ์ในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือภิกษุเทวทัต นางยักขินีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางจิญจมาณวิกา พระยาอัจฉราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอุบาลี พระยาพานรินท์ในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสีวลีเถระ ท้าวกุมภัณฑ์สี่ตนในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระสุนักขัตเถระ ๑ พระนาคเสนเถระ ๑ พระกัจจายนเถระ ๑ พระมหานามเถระ ๑ พระดาบสในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสารีบุตรเถระ พระอภัยราชกุมารในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระนนทเถระ พระนางจันทาเทวีราชกนิษฐาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางชนบทกัลยาณี ท้าวโกสีย์ในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระอนุรุทธเถระ กูฏันตยักขราชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระโมคคัลลานเถระ มหัลลกบุรุษเฝ้าสวนในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระกัสสปเถระ นางมหัลลิกาสตรีเฝ้าสวนในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ นางภัททกาปิลานี พระสมุทรสาครในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานนทเถระ พระสหัสสระในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระราหุลเถระ พระนางสุวรรณประภาเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางอุบลวรรณาเถรี นางอสุรินทาเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางเขมาเถรี พระเจ้ายสบดีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือสุปพุทธราชา พระสุวรรณเกสราเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพิมพายโสธรา พระชนกชนนีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือมหาราชตระกูล บริษัทนอกนั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเทวันธราชา ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือเราผู้ตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้แล
จบเทวันธชาดก
๗. สุบินชาดก
/*367กุโต นุ อาคโต ภเณติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ปุฺสมฺภารํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงพระปรารภบุญสมภารของพระองค์เป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า กุโต นุ อาคโต ภเณ เป็นอาทิ
หิ ดังมีความพิสดารในปัจจุบันนิทานว่า วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายประชุมกัน ณ โรงธรรมสภา พรรณนาถึงบุญสมภารของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแก่พระปรมาภิสัมโพธิญาณ ก็ด้วยการสั่งสมกองบุญมีทานและศีลเป็นต้นไว้น่าเลื่อมใสจริง ๆ บุญสมบัติที่พระองค์สั่งสมแล้วอาจสามารถให้พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงความสำเร็จมโนรถ และเป็นปฏิสรณของพระองค์ทุกประการ
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ ได้ทรงสดับกถาเรื่องนั้นด้วยทิพย์โสตแล้วทรงพระดำริว่า เราตถาคตควรจะไปยังที่สงฆสันนิบาต จักได้ประกาศบุรพจริยาของเราตถาคตให้ปรากฏ พระองค์จึงเสด็จไปยังโรงธรรมสภา ประทับนั่ง ณ ธรรมาสนะแล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมสนทนากันด้วยกถาเรื่องอะไร พระภิกษุทั้งหลายถวายอภิวาทแล้วกราบทูลข้อความที่ตนสนทนาให้ทรงทราบทุกประการ จึงมีพุทธบรรหารตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ใดได้สั่งสมกุศลมูลไว้และปรารถนาสมบัติใด ๆ บุคคลผู้นั้นได้ทำบุญมีทานเป็นต้นไว้ ก็จะได้สมบัตินั้นสมตามความประสงค์
/*368อนึ่งบุคคลผู้ไม่มีบุญได้ทำไว้แล้ว ถึงว่าจะได้พัสดุอันบริบูรณ์ด้วยคุณมีอานุภาพ เป็นอาทิก็ดี ก็กลับจะได้ซึ่งความทุกข์ ฝ่ายบุคคลผู้มีบุญได้ทำไว้แล้ว มีแต่จะได้ซึ่งความสุขเป็นลำดับไป อกตบุญบุคคลไม่อาจจะรักษาสิริที่ผู้อื่นเราให้แก่ตนไว้ได้ สิรินั้นกลับจะไปตกอยู่แก่ผู้มีบุญ โบราณกบัณฑิตผู้มีบุญได้ทำไว้ในกาลก่อนแล้ว แม้ผู้อื่นจะให้สิริแต่เล็กน้อย ก็ย่อมจะได้สิริอันสมบูรณ์ยิ่ง ๆ ต่อไป มีพระพุทธดำรัสฉะนี้แล้ว จึงนำอดีตนิทานมาอ้าง ดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต โกสมฺพิยํ ปรนฺตโป นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในอดีตสมัยเป็นไปล่วงแล้วนาน มีพระราชาพระนามว่าปรันตปะ ครองราชสมบัติ ณ เมืองโกสัมพี พระมเหสีของพระเจ้าปรันตปะนั้นพระนามว่าเกสมาลี ได้เป็นใหญ่กว่าสนมนารีหมื่นหกพัน แต่พระมเหสีและสนมนารีเหล่านั้นหามีโอรสและธิดาไม่ คราวนั้นโกสัมพิกะเศรษฐีผู้หนึ่งมีภรรยานามว่าสุมนา โกสัมพิกเศรษฐีนั้นมีทรัพย์สมบัติมากประมาณแปดสิบโกฏิ แต่มีมัจฉริยะตระหนี่เป็นปรกติธรรมดา ภรรยาของเศรษฐีนั้นตั้งครรภ์ได้สิบเดือนแล้ว คลอดบุตรชายคนหนึ่งรูปร่างงาม
ตั้งแต่วันแรกคลอดทารกนั้นได้ ๑ วัน ทารกนั้นบริโภคอาหารได้ ๑ ทัพพี ครั้นต่อไปวันที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ที่ ๖ ที่ ๗ ทารกนั้นบริโภคอาหารทวีขึ้นไป ๒ ทัพพี และ ๓ ทัพพี ตามลำดับวันที่เกิดเสมอไป ฝ่ายเศรษฐีผู้บิดาเห็นบุตรของตนบริโภคอาหารแปลกกว่าทารกทั้งหลายจึงปรึกษากับภรรยาว่า ทารกคนนี้จะไม่ใช่ลูกของเราจริง ทารกคนนี้เกิดมาจะขายเราให้พินาศ เราจักเอาทารกนี้ไปทิ้งเสียที่ป่าช้าใกล้พระอาราม ปรึกษาตกลงกับภรรยาแล้ว ถึงเวลาราตรีจึงนำทารกนั้นไปทิ้งไว้ในป่าช้า
ก็และในพระอารามใกล้ป่าช้านั้น มีพระโสสานิกเถระองค์หนึ่ง ครั้นถึงเวลาเที่ยงคืน พระผู้เป็นเจ้าเข้าไปยังป่าช้าเจริญอสุภกรรมฐาน เที่ยวเดินพิจารณา กเลวรทรากศพ และร่างกระดูกและผม กำหนดเอาเป็นอารมณ์เจริญพระกรรมฐานทุก ๆ วัน ในวันนั้นครั้นปฐมยามล่วงไปแล้ว ย่างเข้าทุติยยามพระเถระนั้นหยั่งลงสู่ความหลับ จึงเห็นสุบินนิมิตดังนี้ว่า มีลูกช้างน้อยตัวหนึ่งเผือกผู้มาอยู่ในอาราม ลูกช้างเผือกนั้นมหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น จนตลอดพระราชาพากันนับถือบูชามากมาย ลูกช้างเผือกนั้นมีฤทธิ์เดชา/*369และปัญญามากนัก พระเถระฝันเห็นอย่างนี้แล้ว ครั้นตื่นขึ้นแต่เข้าล้างหน้าบ้วนปากแล้วคลุมจีวรออกจากกุฏิ ลงไปกวาดอารามแล้วเลยเข้าไปในป่าช้า ได้เห็นทารกแล้วดีใจนึกว่า ทารกนี้มารดาบิดานำมาทิ้งไว้ เราได้ลูกบุญธรรมนี้ดีนักหนา พระเถระนั้นจึงนำมาไว้ให้นอนอยู่ ณ กุฏิ
แท้จริงพระเถระองค์นั้นเป็นราชกุลุปก ถึงเวลาเช้าจึงเข้าไปบริโภคบิณฑบาตในราชตระกูล พระราชาทรงอังคาสด้วยปณีตาหารเสร็จแล้ว พระเถระจึงถวายพระพรว่า พระมหาราชบพิตร วันนี้อาตมภาพได้ดรุณทารกคนหนึ่ง ซึ่งมารดาบิดาเขานำมาทิ้งไว้ในป่าช้า อาตมภาพนำเอาไปไว้ในกุฏิแล้วก็มา พระราชาทรงทราบแล้ว จึงรับสั่งให้จัดแม่นมไปเลี้ยงทารกนั้นไว้ พระเถระนั้นจึงให้นามทารกนั้นชื่อว่าสุบินกุมาร อาศัยเหตุที่พระเถระได้เห็นสุบิน
สุบินกุมารมีวัสสายุกาลได้ ๗ ปี ได้บรรพชาเป็นสามเณร เล่าเรียนพระไตรปิฎกในสำนักพระเถระนั้น จำทรงพระไตรปิฎกเป็นนักปราชญ์ฉลาดเฉียบแหลมยิ่งนัก ครั้นต่อมาสุบินสามเณรมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์สมควรจะอุปสมบทได้ พระเถระท่านจึงไปถวายพระพรพระราชาให้ช่วงสงเคราะห์จัดหาบาตรไตรจีวรและบริขารอย่างอื่นให้ พระราชาทรงพระกรุณาจัดหาบาตรไตรจีวรและบริขารอย่างอื่นมอบให้พระเถระเสร็จ ภิกษุสงฆ์มีพระเถระเป็นประมุข ก็ให้อุปสมบทแก่สุบินสามเณรเป็นภิกษุภาวะในพระพุทธศาสนา ต่อแต่นั้นมา พระสุบินภิกษุนั้นทรงปริยัติธรรมเป็นพหูสูต และเป็นธรรมกถึกกึกก้องด้วยคุณต่าง ๆ เทพดาและมนุษย์ย่อมนับถือบูชามาก พระราชาก็ได้เป็นราชกุลุปัฏฐากเสมอทุกวัน
ครั้นเมื่อสุบินภิกษุอุปสมบทแล้วได้ห้าพรรษาย่างเข้าพรรษาที่หก คืนวันหนึ่งพระผู้เป็นเจ้านอนหลับไป ได้ฝันเห็นว่าพระผู้เป็นเจ้านั้นยืนอยู่ ณ หิมวันตบรรพต เหยียดมือขวาไปทางทิศทักษิณ เอื้อมจับเอาสุริยเทวบุตรมาวางไว้ที่ฝ่ามือเบื้องขวา แล้วเหยียดมือซ้ายไป เอื้อมเอาจันทมณฑลมาวางไว้ที่ฝ่ามือเบื้องซ้าย คราวนั้นมหาชนทั่วสากลทิศา มีพระราชาและมหาอำมาตย์เป็นต้นเกลื่อนกล่นอันน้อมนำเครื่องบูชามาพร้อมพรั่ง หมอบอยู่แทบบาทมูลแห่งสุบินภิกษุ
พระสุบินภิกษุนั้นตื่นขึ้นเวลาเช้า พระผู้เป็นเจ้าล้างหน้าบ้วนปากแล้ว ไปทำอุปัธยาจริยาวัตรเสร็จแล้วจึงเล่าความฝันให้อุปัธยาจารย์ฟัง พระอุปัธยาจารย์คำนวณดู/*370ความฝันนั้นแล้วจึงดำริว่า สุบินภิกษุนี้จะได้ราชสมบัติเป็นเอกราช คิดแล้วจึงพาตัวสุบินภิกษุไปยังราชสกุลบริโภคภัตตาหารแล้ว จึงถวายพระพรเล่าความฝันของสุบินภิกษุนั้นให้พระราชาทรงทราบทุกประการ พระเจ้าปรันตปะรับสั่งให้สุบินปาทกาจารย์คำนวณความฝัน สุบินปาทกาจารย์คำนวณแล้วพยากรณ์ถวายว่า ข้าแต่พระมหาราช สุบินภิกษุนี้จะมีมหิทธิฤทธิเป็นเอกิสรราชในสกลชมพูทวีป สรรพเทพดาและมนุษย์จะนับถือบูชา ทั้งท้าวพระยานานาประเทศย่อมเกรงเดช ระย่อยอมถวายเมืองห้อมนำเครื่องบรรณาการมาพร้อมพรั่ง
พระราชาได้ทรงฟังแล้วพินิจนึกว่า สุบินภิกษุนี้จะฆ่าเราชิงเอาสมบัติเราเสีย เราจักให้จับตัวสุบินภิกษุไปขังไว้ในเรือนจำก่อน ดำริแล้วจึงรับสั่งกับอำมาตย์ว่า ท่านจงจับสุบินภิกษุสึกเสีย แล้วจำจองด้วยโซ่ตรวนนำไปขังไว้ในเรือนจำ พวกอำมาตย์ก็พากันไปจัดการตามรับสั่ง
ครั้นอยู่ต่อมาพระราชาใคร่จะเสด็จทรงกีฬาในนที จึงพร้อมด้วยสนมนารีฝ่ายใน และเสนามาตย์ เสด็จยาตราจากพระนครถึงมหานทีธาร พนักงานประดาน้ำจึงนำข่ายขึงข้างเหนือน้ำและท้ายน้ำแห่งนที พระราชโกสัมพีเสด็จทรงอุทกกีฬาพร้อมด้วยนาฏกิตถี ครั้นถึงเวลาสายัณห์จึงเสด็จขึ้นจากนทีกีฬา เสด็จกลับยังพระนครประทับ ณ ราชมนเทียรสถาน
พนักงานพวกประดาน้ำจึงเลิกข่ายขึ้นจากน้ำ ได้เห็นกลุ่มมาลาติดข่ายขึ้นมาพวงหนึ่ง แต่หารู้ว่าเป็นของหญิงคนไหนไม่ จึงนำกลุ่มมาลานั้นขึ้นทูลเกล้าถวายพระราชา ๆ ทรงสอบถามหามีใครทราบความไม่ จึงรับสั่งให้หาพวกพรานไพรมาเฝ้า แล้วตรัสถามว่า กลุ่มพวงมาลัยนี้น่าจะเป็นของสตรีผู้มีบุญใหญ่ ข้างเหนือน้านี้ขึ้นไปนิคมหรือชนบทและมหาตระกูลเห็นมีอยู่บ้างหรือ ข้าแต่สมมติเทวดา มีพระเจ้าข้า พระราชาจึงบังคับอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ท่านจงไปกับวนจรกเที่ยวตรวจค้นดูกุมารีที่รูปงามตามราชธานีและนิคมน้อยใหญ่ ถ้าว่าบุตรีของฤษีชีไพรมีอยู่ไซร้ จงค้นดูให้ทั่วไป
อำมาตย์นั้นรับพระราชดำรัสแล้วถวายบังคมลาพานายพรานไพรไปด้วยกัน เที่ยวสืบสวนตามนิคมชนบทนานาประเทศและแถวแนวเขตพนาสณฑ์ ก็หาได้เห็นหาได้ฟังว่าสตรีรูปงามมีที่ไหนไม่ จึงเที่ยวต่อไปจนบรรถุถึงที่อยู่ของพระยาวานรเผือก
แท้จริง พระยาวานรเผือกนั้นมีวานรแปดหมื่นเป็นบริวาร อภิบาลรักษาต้นมะม่วงซึ่งขึ้นอยู่ใกล้ฝั่งคงคาในหิมวันประเทศ อัมพพฤกษ์ทั้งหลายอาศัยฝั่งคงคา จึงมีกิ่งก้านสาขา/*371ใบดอกผลบริบูรณ์ ใบนั้นหนาทึบร่มชิดสนิทเป็นพุ่มเขียวราวกะยอดมณีบรรพต ผลมะม่วงเหล่านั้นมีรสอร่อยหวานปานดังทิพย์คันธรส ผลโตเท่าหม้อกรันขนาดใหญ่ ผลมะม่วงสามกิ่งย่อมตกลงบนบก ผลมะม่วงกิ่งหนึ่งตกลงในคงคา ผลมะม่วงนอกจากนั้นตกลง ณ โคนต้นทั้งสิ้น พระยาพานรินทร์พาฝูงวานรบริวารไปกินผลมะม่วงกิ่งที่ตกลงในคงคา ด้วยคิดเห็นว่าภัยข้างหน้าจักเกิดมีแก่เราและพวกวานร อาศัยผลมะม่วงกิ่งที่ตกลงในน้ำเป็นมูลก่อน เพราะเหตุนั้นเราจักทำมะม่วงกิ่งนี้ให้ร่วงหล่นและจักทำผลไม่ให้เหลืออยู่ได้ ในกาลเมื่อออกดอก หรือในกาลเมื่อมีผลยังดิบ ๆ คิดแล้วจึงใช้ฝูงวานรให้กัดผลมะม่วงให้ร่วงหล่น พระยาวานรรักษาอัมพพฤกษ์ด้วยวิธีมีอาการอย่างนี้แล
อำมาตย์กับพรานไพรสองคน พากันไปถึงตำบลที่อยู่แห่งพระยาวานรนั้น ชวนกันเข้าไปในรุกขมูลนั้นแล้วนั่งอยู่ พระยาวานรเห็นอำมาตย์กับนายพรานนั้นแล้ว เมื่อจะไต่ถามถึงเหตุที่มาจึงกล่าวคาถานี้ว่า
กุโต นุ อาคโต ภเณ
เกน วณฺเณน เหตุนา
อุสฺสาเหน วิจรนฺโต
ยํ อิธตฺถิ ปเวถิโต
ความว่า แน่ะพนาย ดังเราขอถามท่าน ท่านพากันมาแต่ที่ไหนด้วยเหตุผลอย่างไร จึงอุตสาหะมาถึงที่นี้ มีกิจธุระประสงค์สิ่งไร จงบอกแก่เราไป ณ กาลบัดนี้
อำมาตย์นั้นได้ฟังพระยาวานรถาม เมื่อจะแจ้งความแก่พระยาวานร จึงกล่าวคาถานี้ว่า
รูปวตึ กุมาริฺจ
วเน จรึ คเวสิตุํ
รูปาวตี กุมารี สา
ยตฺถ อตฺถิ มยฺหาจิกฺข
ความว่า ข้าพเจ้าเที่ยวไปในป่า เพื่อแสวงหากุมารีรูปงาม กุมารีรูปงามนั้นมีอยู่ที่ไหนบ้าง ท่านจงบอกให้ข้าพเจ้าทราบ
อำมาตย์นั้นจึงเล่าความตามมูลเหตุ ซึ่งพระเจ้าโกสัมพีได้กลุ่มมาลาและรับสั่งใช้ให้มาแสวงหากุมารีให้พระยาวานรฟังตามลำดับแต่ต้นมา
/*372พระยาวานรินทร์จึงตอบว่า แน่ะพนาย เราจะบอกแก่ท่านตามที่ได้ฟังและที่ได้เห็นดังนี้ว่า ราชธิดาของพระราชาองค์หนึ่งกอร์ปด้วยเบญจกัลยาณี และบริบูรณ์ด้วยลักษณะหกสิบสี่ประการ ทรงพระรูปโฉมงดงามนักหนา มีบุญวาสนามาก มีนารีหกหมื่นเป็นบริวาร ประดิษฐานอยู่ ณ ปราสาทเจ็ดชั้น ราชบุรุษรักษากวดขันชั้นนอกนับตั้งหมื่นแสน ยากที่ใคร ๆ จะได้แลเห็น แน่ะท่านวานร พระนครนั้นนามใด พระนครนั้นนามว่า โขมรัฐ ก็พระราชธิดานั้นนามอะไร พระราชธิดานั้นนามว่าประทุมาวดี พระราชบิดามารดาของราชธิดาพระนามว่ากระไร พระราชบิดาพระนามว่ามัลลราชา พระราชมารดาพระนามว่าประทุมเกสราเทวี
พระยากระบี่เมื่อจะบอกวิถีทางไปเมืองโขมรัฐแก่อำมาตย์จึงแนะนำว่า แน่ะท่านอำมาตย์ ถ้าหากว่าท่านจะพึงไปโดยสถลมารคจะพึงลำบาก ทางกันดารมาก อันตรายก็มีมาก อัตคัดขัดสนด้วยเสบียงอาหาร ถ้าหากว่าท่านจะพึงไปให้สะดวกดาย จงข้ามมหาสมุทรไปโดยมหานาวา แต่เวลานี้พระราชาร้อยเอ็ดนำเครื่องบรรณาการมาถวายพระเจ้ามัลลราช และพากันอยู่พิทักษ์รักษาเมืองโขมรัฐโดยกวดขัน ถ้าหากว่าพระราชาร้อยเอ็ดนั้นทอดพระเนตรเห็นคนอื่นไปแล้วก็จะรบพุ่งเอาให้ได้ความเดือดร้อน เพราะฉะนั้นท่านจงตระเตรียมนานาวุธยุทธภัณฑ์ให้พร้อมแล้วจึงไป อำมาตย์กำหนดจดจำถ้อยคำพระยาวานรินทร์ได้สิ้นแล้ว จึงพาพรานป่ากลับมายังเมืองโกสัมพี เข้าเฝ้าพระราชากราบทูลข้อความตามที่พระยาวานรบอกนั้นให้ทรงทราบถ้วนถี่
พระเจ้าโกสัมพีมีพระหฤทัยจะใคร่ได้สตรีรูปงาม จึงรับสั่งให้ช่างต่อนาวาขึ้นเจ็ดลำ และให้บรรทุกนานาภัณฑ์และนานาวุธเต็มนาวา แล้วรับสั่งให้โยธากำกับนาวาลำละห้าร้อยคนทุก ๆ ลำ แล้วส่งไปนาวาเจ็ดลำแล่นไปตามมหาสมุทร สิ้นเวลาสามเดือนจึงถึงปากอ่าวเมืองโขมรัฐ แล้วจอดนาวาอยู่ที่นั้น กษัตริย์ร้อยเอ็ดทั้งปวงทอดพระเนตรเห็นนาวาเจ็ดลำจอดอยู่นั้น จึงรับสั่งให้หาตัวนายเรือมาตรัสถามว่านายเรือมาแต่ไหน ข้าพระบาทเป็นราชทูตถือราชสาส์น ของพระเจ้าโกสัมพีมายังเมืองนี้ ราชสาส์นนั้นมีเนื้อความเป็นอย่างไร โยธาที่เป็นนายนาวาจึงทูลความตามจริงว่า พระราชาของข้าพระบาทรับสั่งใช้ให้มาดูราชธิดาทรงเบญจกัลยาณี แล้วให้ขอไปถวายพระองค์
/*373กษัตริย์ร้อยเอ็ดทรงทราบเรื่องนั้นแล้วก็กริ้วใหญ่ จึงรับสั่งพวกโยธาทั้งหลายฝ่ายพระองค์ให้ถืออาวุธครบมือกัน แล้วให้รบกับพวกนาวา พวกโยธาในนาวาเจ็ดลำเห็นโยธาฝ่ายกษัตริย์ร้อยเอ็ดมากมาย ก็พากันตกใจ ถอยเรือกลับแล่นไปยังมหาสมุทรหนีไปยังโกสัมพีนคร ครั้นแล้วพวกโยธาจึงพากันไปกราบทูลความปราชัยให้พระราชาทรงทราบทุกประการ พระเจ้าโกสัมพีทรงทราบแล้ว ทรงพระโทมนัสน้อยพระหฤทัย ซบเซาราวกะว่าจะถึงซึ่งวิมุฬจิตเคลิ้มพระสติไป
คราวนั้น พระนางเกสมาลีเทวี ทรงเห็นอาการพระราชสามีเป็นเช่นนั้น พระนางเธอก็ทราบชัดแล้ว แต่ทรงดำริว่า เราควรต้องทูลถามอีก ดำริแล้วจึงทูลถามด้วยคาถาว่าดังนี้
กินฺนุ วิมโน ราช
กตมํ โทสํ มยา กตํ
กินฺนุ จินฺตย ทุมโนสิ
อปราโธ โก อตฺถิ เม
ความว่า ข้าแต่พระราชสาม ดังเกล้ากระหม่อมฉันทูลถาม พระองค์ทรงซบเซาเศร้าพระทัยเป็นอย่างไรไป หรือหม่อมฉันได้ทำโทษให้พระองค์ทรงโกรธประการใด หรือทรงคำนึงถึงสิ่งอะไร จึงได้ทรงโทมนัสจิต หรือความผิดข้อไรของหม่อมฉันมีอยู่บ้างพระเจ้าข้า
พระเจ้ากรุงโกสัมพีสดับเสาวนีย์พระราชเทวีถามดังนั้น จึงทรงดำริว่า ธรรมดามาตุคามมักมีความคิดหลักแหลม เราควรจะบอกความเรื่องนี้ให้เธอทราบ ดำริแล้วจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
มม ทุกฺขํ กเถสฺสามิ
ภทฺเท เอหิ มมนฺติเก
ปราชยา มยฺหํ โยธา
มยฺหํ นาวา ปลายนฺตา
ความว่า แน่ะ พระน้องผู้เจริญ พี่จักบอกความทุกข์ร้อนของพี่ให้ฟัง เชิญพระน้องเข้ามานั่งใกล้ ๆ พี่ บัดนี้โยธาของพี่แพ้ข้าศึกมา ทั้งนาวาของพี่ก็แล่นหนีกลับมาหมด พี่จึงกำสรดโศกด้วยอาการอย่างนี้
อธิบายความแห่งพระคาถานี้ว่า แน่ะ พระน้องผู้เจริญ พี่ใช้โยธาคุมนาวาเจ็ดลำให้ไปจินตนครแคว้นมคธ ต้องการจะได้นารีรัตน์และต้องการจะได้ทรัพย์สมบัติเกิดไพบูลย์ พระราชาร้อยเอ็ดเห็นนาวาของพี่แล้ว พากันยิงด้วยธนูศรเข้าปล้นตีนาวา ๆ ของพี่ก็หนีแตกยับเยินกลับมา เพราะฉะนั้นพี่ได้ความอับอายเขามาก พี่จึงทุกข์ร้อนเศร้าเสียใจไม่รู้จะคิดอุบายอย่างไร
/*374พระราชเทวีเกสมาลีจึงทูลว่า อุบายของหม่อมฉันมีอยู่อย่างหนึ่ง อุบายของพระน้องเป็นอย่างไร ข้าแต่พระมหาราช สุปินกนั้นมีบุญมีปัญญามาก มีความคิดลึกซึ้งและเป็นนักปราชญ์รอบรู้อัตถธรรม เป็นคนพูดจริง แม้พระองค์ทรงใคร่จะได้หญิงแก้วแล้ว จะพึงใช้คนอื่นตั้งร้อยตั้งพันก็หาได้หญิงแก้วนั้นไม่ ถ้าพระองค์จัดส่งสุปินกไปก็จักได้อิตถีรัตน์
พระบรมกษัตริย์ทรงสดับเสาวนีย์พระราชเทวี แล้วทรงดำริว่า ถ้าเราใช้ให้สุปินกไปได้นารีรัตน์มาแล้ว ภายหลังเราจักให้ฆ่าสุปินกเสีย ดำริแล้วจึงรับสั่งอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า จงไปถอดสุปินกจากเครื่องจำนำมาถวายพระราชา ๆ จึงรับสั่งปลอบและขอขมาโทษ แล้วให้อาบน้ำชำระกายให้หายกลิ่นด้วยน้ำหอม จึงประทานสรรพาภรณ์ให้แต่งกาย และให้บริโภคโภชนาหารอันโอชารส ทรงทำบูชาสักการะอย่างใหญ่แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อสุบิน พ่อจงรับอาสาบิดาไปเมืองจินตปูรแคว้นมคธ นำราชธิดามาให้ได้ด้วยอุบายปัญญาของพ่อ แล้วทรงตรัสเล่าความหลังให้ฟังจึงตรัสว่า คนอื่นมีบุญน้อยไม่อาจไปได้ ตัวพ่อมีบุญมากฉลาดมาก ประโลมล่อเอาราชธิดามาได้ พ่อจงช่วยทำความอุดหนุนแก่บิดาสักครั้ง
สุปินกได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้นจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ทรงเป็นแต่บิดาเลี้ยง ก็เสมอเพียงดังพระราชชนกของข้าพระพุทธเจ้า ๆ จักทำปัจจุปการสนองพระเดชพระคุณแด่พระองค์ กราบทูลแล้วก็ทูลลาไปยังอาราม ไปหาท่านอุปัธยาจารย์ นมัสการแล้วเล่าความตามที่พระราชาทรงบังคับนั้นให้พระอุปัธยาจารย์ทราบถ้วนถี่ทุกประการ พระอุปัธยาจารย์พิจารณาดูด้วยทิพย์จักษุก็ทราบชัดว่า สุบินผู้นี้เป็นพุทธังกูร รับอาสาพระราชาไปคราวนี้จักได้อิตถีรัตน์แล้วจักพลัดกัน จักได้ทำสามัคคีกับพระยาวานรเผือก ๆ จักบอกอุบายให้สุบินทำตามอุบายของพระยาวานรินทร์แล้ว จักเป็นผู้มีอานุภาพใหญ่และจะได้เป็นเอกอัครราชา พระอุปัธยาจารย์จึงอนุญาตให้สุบินไป แล้วให้พรว่า ท่านจงมีความสุขปราศจากทุกข์โรคภัยสรรพอันตราย และขอให้ไปได้สมความปรารถนาทุกประการเถิด
ส่วนสุปินกรับพรของพระเถระแล้ว ถวายอภิวาทลากลับไปได้พร้อมด้วยมหาชนลงสู่มหานาวา พระราชาส่งสุปินกลงเรือไปแล้วจึงรับสั่งอำมาตย์คนสนิทผู้หนึ่งให้เข้ามาเฝ้าในที่ลับ รับสังว่า ถ้าว่าสุปินกเขาได้หญิงแก้วแล้ว พาขึ้นนาวาแล่นมาถึงท้องมหาสมุทร ท่านจงจับสุปินกฆ่าเสีย โยนลงในท่ามกลางมหาสมุทร วัลลัพภามาตย์รับพระราชดำรัสแล้ว ถวายบังคมลาไปลงมหานาวากับด้วยบุรุษพวกของตน
/*375นาวาทั้งหลายเจ็ดลำแล่นตามกันไป อันตรายคือลมและคลื่นแรงร้าย เต่าปลาทั้งหลายอย่างดุร้ายก็หามีไม่ ด้วยบุญญานุภาพแห่งสุปินก ด้วยเหตุนั้นนาวาทั้งหลายข้ามพ้นอันตรายเป็นผาสุกสบาย แล่นไปประมาณสองเดือนก็บรรลุถึงโขมรัฐ กษัตริย์ร้อยเอ็ดองค์ก็หาทรงปรารภที่จะรบไม่ อาศัยด้วยบุญญานุภาพแห่งสุปินก หากบันดาลให้เป็นไป ฝ่ายนายเรือพวกของกษัตริย์ร้อยเอ็ดจึงถามสุปินกว่า ชาวนาวาพากันมาเมืองนี้ด้วยกิจสิ่งไร ชาวนาวาพากันมาเมืองนี้เพื่อจะจำหน่ายสินค้า ชาวนาวาเหล่านี้มาแต่เมืองไหน ชาวนาวาทั้งสองฝ่ายต่างทำปฏิสันฐารซึ่งกันและกันแล้วชวนกันชื้อขายสินค้าต่าง ๆ อย่างธรรมเนียมพ่อค้าทั้งปวง
คราวนั้นสุปินกจึงให้สัญญานัดหมายกะพวกอำมาตย์ว่า แน่ะท่านอำมาตย์ ท่านจงรักษานาวาของข้าพเจ้าไว้ ข้าพเจ้าผู้เดียวจะเที่ยวไปยังพระนคร แสวงหาอุบายจะเห็นและได้ให้นารีรัตน์ ถ้าข้าพเจ้าได้นารีรัตน์แล้วจักกลับมา ถ้าว่ายังไม่ได้ก็จักยังไม่มา สุปินกสั่งแล้วลงจากนาวาตรงไปยังพระนคร สัญจรไปตามทิศานุทิศ มหาชนประชุมกัน ณ ที่แห่งใด ก็เข้าไปในที่ประชุมแห่งนั้น คอยสดับตรับฟังคำที่เขาพูดกัน สุปินกนั้นเที่ยวไปทั่วเมืองแล้วนาน ก็ยังหาได้โอกาสประสบพบปะราชธิดาไม่
อยู่มากาลวันหนึ่ง สุปินกได้ฟังคำมหาชนเขาพูดกันว่า ท่านทั้งหลายจงเตรียมหาเครื่องแต่งตัวไว้ให้พร้อมกัน อีกเจ็ดวันพระราชธิดาจักยาตราไปสวนอุทยาน เพื่อทรงสรงสนานอุทกกีฬาและทอดพระเนตรนานาพฤกษ์ สุปินกจึงเข้าไปถามมหาชนว่า สวนอุทยานอยู่ ณ สถานที่แห่งทิศใด แน่ะมหาบุรุษ อุทยานอยู่ ณ สถานแห่งทิศอุตรา ก็ระยะทางแต่นี้ไปไกลสักเท่าใด แน่ะมหาบุรุษ ระยะแต่ที่นี้ไปไกลประมาณห้าโยชน์ สุปินกนั้นทราบความแล้วจึงดำริว่า เราจักรีบไปสวนก่อนคนซ่อนตนอยู่ที่พุ่มไม้ให้มิดชิดแล้วจักคอยดูรูปร่างพระราชธิดาให้จนได้ ดำริแล้วเดินออกจากนครบ่ายหน้าเฉพาะต่อทิศอุตรา ไปถึงสวนแล้วเลยแวะเข้าไปที่ฝั่งนทีก่อนได้พบพระยาวานรเผือกตัวหนึ่ง
แท้จริง พระยาวานรเผือกนั้นมีวานรห้าร้อยเป็นบริวาร อาศัยสวนอุทยานนั้นอยู่ เสตวานรราชาได้เห็นสุปินกเดินมามีเมตตาจิตแล้วปราศรัยว่า แน่ะมหาบุรุษผู้สหาย เชิญมานั่งบริโภคนานาผลาผลที่นี้ด้วยกัน พระโพธิสัตว์นั้นจึงดำริว่า พระยาวานรนี้พูดจาปราศรัยไพเราะเป็นทำนองของสัปบุรุษ เราควรจะคบไว้ การที่เราคบคงจะประสบคุณอานิสงส์สัก/*376สิ่งหนึ่งแน่ ดำริแล้วขยับเข้าไปยืนแลดูใกล้ ๆ ให้เกิดความรักใคร่เหมือนได้เคยเป็นเพื่อนกันมาแต่ก่อน จึงถามพระวานรว่า แน่ะสัมมวานรินทร์ ท่านมาอยู่ถิ่นนี้นานแล้วหรือ แน่ะสัมมมหาบุรุษ ชาติภูมิของข้าพเจ้าเกิดที่นี่ ข้าพเจ้าอยู่ที่นี้มานมนานแล้ว ก็ตัวท่านมาแต่ที่ไหน ข้าพเจ้ามาแต่เมืองโกสัมพี ท่านมาครั้งนี้ด้วยกิจสิ่งไร พระราชบิดาใช้ให้ข้าพเจ้ามา พระโพธิสัตว์เมื่อจะบอกความนั้นให้แจ้งชัดจึงกล่าวคาถานี้ว่า
อิตฺถิรตนปวุตฺตึ
สุตฺวา อติโลภโก จ
ราชา ตมตฺถาย มํ อาณโต
ตสฺมาหํ ตวนฺติเก อาคโต
ความว่า พระราชาโกสัมพีทรงสดับข่าวอิตถีรัตน์ว่ามีอยู่เมืองนี้ ทรงยินดีอยากได้ยิ่งนักหนา จึงรับสั่งใช้ให้ข้าพเจ้าดูอิตถีรัตน์ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงได้มาหาท่าน ขอท่านเอ็นดูช่วยเป็นธุระด้วย
พระยาพานรินทร์ทราบความแล้ว จึงใช้ให้วานรไปนำนานาผลไม้ที่สวนราชอุทยานมาให้พระโพธิสัตว์บริโภค แล้วพักอยู่ ณ รุกขมูล แล้วปรารภจะนอนที่นั่น พระยาวานรใช้ให้พวกวานรไปหักกิ่งไม้มาปูลาดรองให้นอน วานรบางพวกก็พัดโบกด้วยกิ่งไม้มีใบ บางพวกก็ทำวัตรปฏิบัตินวดหัตถบาทาให้พระโพธิสัตว์นิทราโดยผาสุกภาพตลอดราตรี ครั้นรุ่งเช้า พระโพธิสัตว์วิงวอนถามพระยาวานรว่า จะทำอย่างไรข้าพเจ้าจึงจะได้เห็นพระราชธิดา แน่ะมหาบุรุษ ท่านต้องการจะเห็นพระราชธิดาจงอยู่ที่นี่ก็จะได้เห็นราชธิดา เมื่อเสด็จมาชมสวนอุทยาน พระราชธิดาจักเสด็จมาเมื่อใด พระราชธิดาจักเสด็จมาชมสวนอุทยานและสรงสนานกับพวกนาฏกบริวารในเดือนนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจงอยู่ ณ ที่นี้ จักได้เห็นพระราชกุมารี พระโพธิสัตว์ก็อยู่ ณ รุกขมูลนั้นสิ้นสองสามวัน
คราวนั้น นางปทุมาวดีราชธิดา พร้อมด้วยอันเตปุริกานารีและบุรุษบริษัท ยาตราจากพระนครถึงสวนราชอุทยานแล้วให้ราชบุรุษตั้งกองรักษาโดยกวดขันอยู่กำแพงชั้นนอก กำแพงชั้นในหามีบุรุษอยู่รักษาไม่ พระโพธิสัตว์ได้เข้าไปอยู่ในกำแพงชั้นในก่อน ซ่อนตัวอยู่ที่พุ่มไม้แห่งหนึ่งซึ่งเป็นที่ลี้ลับ คอยจับตาดูพระราชธิดา เมื่อเธอเสด็จมา ได้เห็นพระราชธิดางามโสภาดังพระจันทราลีลาลงจากโลกสวรรค์ มีความเสียวกระสันเกิดความรักใคร่ยิ่งนักหนา
นางปทุมาวดีราชธิดานั้น ครั้นเสด็จถึงสวนราชอุทยานแล้ว จึงเปลื้องเครื่องสรรพาภรณ์ ค่อย ๆ บทจรไปตามปรกติของพระเทวี เสด็จลงสรงวารีในสระโบกขรณี แล้ว/*377เลือกเก็บนานาบุปผาชาติประดับพระองค์ แล้วทรงกีฬากับพวกบริวาริตถี พวกสนมนารีวิ่งแล่นไล่ในทิศต่าง ๆ ลางนางก็ผ้าห่มลุ่ยหลุดหาย ลางนางก็กอดก่ายขยี้ขยำแล้วแย้มสรวล ลางนางก็ชวนกันเล่นล่อผัด พากันเล่นเป็นขนัดเป็นหมู่ ๆ ดูเป็นที่น่าสำเริงบันเทิงใจ ส่วนนางปทุมาวดีราชธิดาทรงประคองสรีรกายา มิให้พระภูษาลุ่ยหลุดหาย ทรงเยื้องกรายยิ้มย่องทั้งสองปราง ทรวดทรงสรรพางค์งามละม่อมพร้อมทั้งสี่อิริยาบถ สมพระยศยิ่งขัตติยนารี
เตน วุตฺตํ เพราะเหตุดังนั้น ท่านผู้รจนาจารย์จึงได้กล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า
นาริคณปุรกฺขิตํ
สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ
สพฺพงฺคโสภณํ นารึ
โส ทิสฺวา สิเนหยติ
สา จ สพฺพงฺคโสภณา
โกเสยฺยวตฺถมิวาสินี
ชาตรูปสุเมขลา
สุรุตฺตปาทา กลฺยาณี
โกสุมฺภผลกสุโสนี
หํสตตรสภาณินี
ปาเรวตคฺขี สุตนู
พิมฺโภตฺถา ตนฺมชฺฌิมา
สุวณฺณมณิเมขลา
สุชาตา ภุชคลตฺถี
เทวีว ตนุมชฺฌิมา
ทีฆา สา อสิตา เกสา
อีสอคฺคปเวลิตา
สุชาตา มิคฉาปิว
เหมนฺตคฺคิสิขาริว
นทีว คิริทุคฺเคสุ
สฺชนา ขุทฺทเวลูภิ
นาคนาสุรู กลฺยาณี
ปถมา ติมฺพรุตฺถนี
นาติทีฆา นาติรสา
นาติโจธาตา นาติโลมา

ความว่า พระสุบินโพธิสัตว์นั้น ครั้นเห็นขัตติยนารีมีศรีสรรพางค์งามระยับ ล้วนประดับไปด้วยทองคำ มีเหล่าคณานารีนำและตามเสด็จเป็นหมู่ ๆ พระโพธิสัตว์เพ่งพิศแลดูแล้วก็ให้นึกรักใคร่สิเนหา
สา จ สพฺพงฺคโสภณา แท้จริง พระนางปทุมาวดีศรีสรรพโสภางค์ พระนางเธอทรงภูษาผ้าโกไสยพัสตรมีสัมผัสละเอียดอ่อนดังใยสำลี ทรงสอดใส่สะอิ้งรัดประทุมถันพิรัญรูจี มีสีพระบาทาอันแดงงามพรรณราย มีตะโพกงามผึ่งผายดังโกสุมพึ่งแย้มบาน /*378พระสุรสำเนียง ก็ไพเราะดังราชหงส์ มีโขนงเนตรงามแน่งน้อยดังนัยนานกพิราบ ทั้งวรโอษฐ์์เอี่ยมอำไพ มีพรรณดังผลไทรที่สุกสด ลำศอก็งามปรากฏประดับด้วยสังวาลล้วนแก้วแกมสุวรรณ ท่ามกลางเอวองค์นั้นงามละมุนละไมดังไพรที พระเกศานั้นยาวมิได้กระจายมีปลายงอนช้อยขึ้นดุจผมลูกเนื้ออ่อน หรือดุจเปลวอัคคีที่หลอมทองฉะนั้น อนึ่งพระนางปทุมาวดี มีพระอูรูงามดังงวงไอยรา พึ่งเจริญรุ่นแรกปฐมวัย มีสรีรกายมิได้ยาวสั้นเกินไป และมิได้ขาวมิได้ดำนัก
เพราะฉะนั้น พระโพธิสัตว์เห็นแล้วนึกรักใคร่มิรู้วาย จึงนึกว่าเราจักแสดงรูปของเราให้นางเห็นทดลองดูให้รู้แน่ว่า พระราชธิดาเห็นรูปของอาตมาแล้วจะรักหรือหาไม่ ดำริแล้วจึงเสี่ยงอธิษฐานบารมีว่า เราได้ปรารถนาพุทธภูมิและบำเพ็ญทานรักษาศีลเจริญภาวนาอยู่เนืองนิตย์ ด้วยกำลังอธิษฐานแห่งพุทธภาพนี้ ขอให้พระราชธิดาองค์เดียวจงเห็นรูปของอาตมา และอย่าให้คนอื่นเห็นรูปของอาตมาเลย ดำริแล้วจึงแสดงรูปให้ปรากฏแก่พระราชธิดา ๆ ทรงทอดพระเนตรเห็นรูปพระโพธิสัตวแล้วทรงเยื่อใยรักใคร่ ความรักนั้นดุจตัดหนังเนื้อเข้าไปจดเยื่อกระดูกผูกพันไว้
เตน วุตฺตํ เพราะเหตุการณ์ดังนั้น ท่านคันถรจนาจารย์ จึงได้กล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน
ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา
อุปฺปนฺนํ ชายเต เปมํ
อุปลํว ยโถทเก
ความว่า ความรักใคร่อันเกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น (ด้วยเหตุสองประการคือ) ด้วยความที่เคยอยู่ร่วมกันมาในปางก่อน ๑ ด้วยเหตุเกื้อกูลในปัจจุบัน ๑ อุปมาเหมือนอุบลชาติอันเกิดแล้ว (ต้องอาศัยด้วยเหตุสองประการคือ น้ำ ๑ เปือกตม ๑)
นางปทุมาวดีราชธิดานั้น ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์แล้วทรงดำริว่า ชายผู้นี้มีลักษณะบริบูรณ์ หาใช่คนเลวทรามต่ำช้าไม่ ชายผู้นี้น่าที่จะมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ ควรอาตมะจะอยู่ร่วมเรียงกับชายผู้นี้ ๆ จะมีปัญญาหรือหาไม่ ดำริแล้วจึงหยิบดอกประทุมดอกหนึ่งจุมพิตแล้วคลึงเคล้า เอาเวียนบนพระเศียรเจ็ดหน แล้วจุมพิตอีกครั้งหนึ่งจึงวางดอกอุบลไว้บนชายพกแห่งยายแก่ผู้หนึ่ง พระโพธิสัตว์สุบินกะเห็นพระราชธิดาผูกปัญหานั้นแล้วก็ทราบความชัดว่า พระราชธิดานี้มีความรักใคร่ในตัวอาตมา
/*379ครั้นเวลาสายัณหสมัย พระราชธิดาปทุมาวดีมีเสาวนีย์ดำรัสสั่งสาวใช้ว่า เราจักกลับไปยังพระนครจงบอกให้เตรียมตัวจงพร้อมกัน พวกนารีสาวใช้ทั้งหลายนั้นเตรียมการแล้วนำสีวิกามาเชิญพระราชธิดาให้ขึ้นประทับ พระราชธิดาทรงทัศนาพระโพธิสัตว์แล้วทรงหยิบดอกประทุม และผ้ารัดกัมพลทิ้งลง ณ ทางที่จะเสด็จไปให้เป็นสำคัญแล้วเสด็จไป เมื่อพระราชธิดาเสด็จกลับไปมิได้นาน พระโพธิสัตว์จึงดำเนินออกจากป่า ตรงไปหาพระยาวานรนั่งพักอยู่ที่โคนไม้ต้นนั้น
พระยาวานรเผือกเห็นพระโพธิสัตว์มาถึง จึงลงจากต้นไม้นั่งอยู่ ณ พื้นดินด้วยเคารพต่อพระโพธิสัตว์ แล้วถามว่า มหาบุรุษได้เห็นนางปทุมาวดีหรือไม่ ข้าพเจ้าได้เห็นนางปทุมาวดีแล้ว นางปทุมาวดีนั้นสวยงามหรือไม่ นางปทุมาวดีสวยงามยิ่งนักหนา นางปทุมาวดีได้เห็นตัวท่านหรือไม่ พระโพธิสัตว์จึงเล่าความแต่ต้นมาให้พระยาพานรินทร์ทราบสิ้น พระยาพานรินทร์จึงถามว่าท่านรู้จักอุบายแยบคายหรือไม่ ข้าพเจ้ารู้จักยลแยบคายแล้ว ท่านรู้จักนั้นคือรู้ว่าอย่างไร
พระโพธิสัตว์จึงบอกพระยาวานรว่า นางปทุมาวดีพอได้เห็นข้าพเจ้า ทรงหยิบเอาดอกประทุมดอกหนึ่งจุมพิตแล้วคลึงเคล้า ข้อนี้คือนางเธอบอกรักใคร่ในตัวข้าพเจ้า อนึ่งเล่านางเอาอุบลเวียนบนพระเศียรเจ็ดหน ข้อนี้นางเธอบอกว่าอยู่บนปราสาทเจ็ดขั้น อนึ่งนางนั้นจุมพิตดอกอุบลอีก แล้ววางไว้บนชายพกยายแก่แล้วจุมพิตครั้งหลัง ข้อนี้คือนางเธอบอกว่า ให้ไปยังปราสาทของเธอ และให้ไปอาศัยยายแก่ก่อนจึงจะได้เข้าไปภายในปราสาท จักได้ร่วมภิรมย์สมสนิทกับนาง อนึ่งพระราชธิดาทรงทิ้งดอกประทุมและผ้ากัมพลให้ตกลง ณ พื้นปฐพี ข้อนี้คือนางเธอให้ข้าพเจ้าไปคอยอยู่ที่ทางแยกตรงสีหบัญชร ข้าพเจ้ารู้ด้วยอาการอย่างนี้แล
พระยาวานรเผือกนั้นจึงตอบว่า ถ้าเช่นนั้นท่านจงไปยังสำนักพระราชธิดา ถ้าว่าท่านไปจะได้ราชธิดาหรือมิได้ก็ดี อันตรายจะมีแก่ท่านอย่างหนึ่ง ท่านจงรีบกลับมาหาข้าพเจ้า กล่าวดังนี้แล้วก็ส่งพระโพธิสัตว์ไปแล้วสั่งวานรบริวารว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยขวนขวายหาเรือให้ได้สักหนึ่งลำ นำมาจอดไว้ในสำนักของเรา แล้วชาวเจ้าจงไปนำนานาผลาผลไม้ในป่ามาบรรทุกไว้ในลำนาวา ฝูงวานรบริวารได้นำตัมพนาวามาลำหนี่งจอดไว้สำนักพระยาวานร แล้วนำนานามูลผลาผลไม้มาบรรทุกไว้ในลำนาวานั้น
/*380คราวนั้น พระสุบินกโพธิสัตว์อำลาพระยาวานรแล้ว บ่ายหน้ามุ่งต่อพระนครสัญจรไปจนถึงพระทวารวัง ขออาศัยเรือนนายประตูอยู่คืนหนึ่ง ครั้นรุ่งเช้าจึงเข้าไปในพระนคร ไปถึงเรือนยายแก่คนนั้นแล้วจึงวิงวอนยายแก่ว่า ข้าพเจ้าพลัดบ้านเมืองมา ถ้ายายไม่มีความหนักใจ ข้าพเจ้าจะขออาศัยยายอยู่สักสองสามวัน ยายแก่นั้นก็อนุญาตให้พระโพธิสัตว์อาศัยอยู่ แล้วให้ทาสีทำวัตรปรนนิบัติพระโพธิสัตว์ทุกอย่างตลอดจนอาหารการบริโภค พระโพธิสัตว์บริโภคอาหารเสร็จแล้ว ยายแก่จึงถามว่า พ่อมาแต่ไหน ข้าพเจ้ามาแต่เมืองโกสัมพี พ่อนี้มาไกล มาคนเดียวหรือมากับคนอื่นอีก พระโพธิสัตว์จึงบอกความจริงทุกประการแล้วพูดดังนี้อีกว่า เมื่อวันวานข้าพเจ้าอยู่สวนอุทยาน พระราชธิดาได้เห็นข้าพเจ้า ณ สวนอุทยาน ทำปริศนาบอกอุบายให้ข้าพเจ้าเข้ามาหาพระราชธิดา ความข้อนี้ยายก็รู้อยู่เต็มใจ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงเข้ามาหายาย
พอยายแก่นั้นรู้ความตลอดถ้วนถี่ จึงเข้าไปเฝ้าพระนางปทุมาวดี ทูลความเรื่องนี้ให้ทรงทราบ พระนางปทุมาวดีมีความโสมนัสยินดี ครั้นถึงเวลาราตรีจึงให้ยายแก่นั้นรับพระโพธิสัตว์เข้าไปยังปราสาท ทรงปราศรัยปิยกถาตามประเพณีโลก แล้วสำเร็จสัยกิจกับพระโพธิสัตว์ ครั้นเวลาเที่ยงราตรี พระโพธิสัตว์จึงชวนพระราชธิดาพาไปถึงท่าซึ่งนาวาจอด เมื่อพระราชธิดาตามพระโพธิสัตว์มานั้น ได้เก็บรวบรวมนานารัตนะมีราคามากไปด้วย พระโพธิสัตว์จึงพาพระราชธิดาไต่ขึ้นตามบันไดไปลงนาวา นางเธอเผลอไปพลาดองค์ลงห่อรัตนะนั้นก็พลัดตกน้ำไป พระโพธิสัตว์จึงดำน้ำปรารภจะค้นหารัตนภัณฑ์
พวกอำมาตย์ที่เป็นนายเรือเหล่านั้น ครั้นได้พระราชธิดาแล้ว จึงถอยเรือหนีพระโพธิสัตว์ไปโดยเร็ว เหล่าว่าอำมาตย์เหล่านั้นได้ตระเตรียมนาวาบริภัณฑ์ มีเสาเพลาใบเป็นอาทิไว้เป็นนิจแต่พอพระราชธิดาเสด็จถึงเรือแล้วจึงตีระฆังเป็นเครื่องหมายรีบแล่นเรือหนีไป พระโพธิสัตว์ไม่ทันที่จะขึ้นนาวาได้ พวกอำมาตย์นายเรือทั้งหลายแล่นเรือไปสิ้นสามเดือนจึงถึงเมืองโกสัมพี
พระโพธิสัตว์ดำน้ำหาได้รัตนภัณฑ์แล้วจึงขึ้นจากน้ำได้เห็นนาวาแล่นไปไกลจึงดำริว่า พระราชาบังคับอำมาตย์ทั้งหลายนี้ให้มาทำการล่อลวงเราแน่ แต่เราจักตามไปแก้แค้นให้จงได้ ดำริแล้วจึงไปหาพระยาวานรเผือกนั่งคอยอยู่ที่โคนไม้ ต่อรุ่งเช้าพระยาวานรเผือกเห็นพระโพธิสัตว์กลับมาจึงถามว่า มหาบุรุษเหตุไรจึงกลับมาอีกเล่า พระโพธิสัตว์จึงบอกความทั้งปวงแต่ต้นให้พระยาพานรินทร์ทราบสิ้นทุกประการ
/*381พระยาพานรินทร์จึงชี้แจงว่า มหาบุรุษอย่าทุกข์ร้อนรันทดใจเลย ด้วยข้าพเจ้ารู้อยู่แต่เดิมว่าอันตรายจะมีแก่ท่าน บัดนี้ข้าพเจ้าหาเรือมาได้หนึ่งลำ ท่านลงเรือแล่นออกปากอ่าวไปทางทิศบูรพา ไปถึงเกาะไม้มะเดื่อจงขึ้นจากเรือ ไปซุ่มซ่อนตัวอยู่บนต้นอุทุมพร มหาสุกรตัวหนึ่งจักคาบมณีรัตนะดวงหนึ่ง เดินบนหลังน้ำไปถึงเกาะด้วยอานุภาพมณีรัตน์ คายมณีรัตน์ไว้กินผลมะเดื่ออิ่มแล้วนอนหลับอยู่บ้าง เที่ยวเดินไปบ้าง ท่านจงคิดอุบายเอามณีรัตน์นั้นให้ได้ ถ้าว่าท่านได้มณีรัตน์นั้นแล้ว จงเดินบนหลังน้ำไปทางอนุทิศทักษิณเข้าไปยังปากอ่าว จักบรรลุถึงนครนามว่าทัณฑกะ ต่อนั้นไปจะถึงเมืองกุมภิคหนะ ต่อไปจักถึงเมืองเภริตลนคร ต่อนั้นไปจักถึงเมืองอสิปัตนะ เมืองสี่เมืองเหล่านี้ล้วนมีสิ่งของวิเศษ มีไม้เท้าทิพย์ เป็นอาทิ เหมือนนามเมือง ท่านจงคิดอุบายเอาของวิเศษสี่อย่างให้ได้ เมื่อไปถึงเมืองโกสัมพีแล้วจักได้เสวยราชสมบัติเป็นเอกราช พระยาพานรินทร์บอกความถ้วนถี่แก่พระโพธิสัตว์ ด้วยประการฉะนี้
พระสุปินกโพธิสัตว์จึงอำลาพระยาวานร ลงนาวาอันเต็มด้วยนานาผล แล่นไปยังมหาสมุทร ล่วงมรรคาไกลได้สามสิบโยชน์ วันหนึ่งถึงเกาะอุทุมพร ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ครั้นถึงจึงขึ้นจากนาวาเก็บผลมะเดื่อที่โคนต้นบริโภค แล้วนอนอยู่บนคาบไม้ในราตรี ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า มหาสุกรคาบมณีรัตน์เดินบนหลังมหาสมุทรมาถึงเกาะอุทุมพร มหาสุกรจึงคายมณีรัตน์ไว้ใต้ต้นมะเดื่อ เลือกกินอุทุมพรผลจนอิ่ม ทำมณีรัตน์ไว้เบื้องหน้าแล้วนอนหลับอยู่ ณ ที่นั้น
ครั้นพระโพธิสัตว์เห็นมหาสุกรนอนหลับสนิทแล้ว จึงค่อยย่องลงมาคว้าเอามณีรัตน์นั้นได้ มีกายอันเบาเหาะขึ้นไปนั่งอยู่ ณ อุทุมพรสาขา แล้วจินตนาว่า สุกรตัวนี้เดินบนหลังน้ำได้ด้วยอานุภาพแห่งมณีรัตนะ จึงได้มาในเกาะอุทุมพรนี้ได้ เราจะฆ่าสุกรนี้กินเนื้อเสียและไป ดำริแล้วจึงหักกึ่งไม้แห้งท่อนหนึ่ง ขว้างไปให้ถูกศีรษะมหาสุกร ๆ สะดุ้งตื่นขึ้นเที่ยวค้นหามณีรัตน์ก็หาเห็นไม่ พระโพธิสัตว์จึงทำเสียงไอให้สุกรได้ยิน สุกรเห็นพระโพธิสัตว์แล้วก็รู้ว่าบุรุษผู้นี้ลักมณีรัตน์ไป มีความเสียใจ ได้เอาศีรษะฟาดกับต้นมะเดื่อ ศีรษะแตกเลือดไหล ขาดใจตายอยู่ในสถานที่นั้น
พระสุปินกโพธิสัตว์จึงลงจากต้นอุทุมพร ก่อไฟให้ติดฟืนด้วยไม้สีไฟ เผาเนื้อสุกรบริโภคพอประโยชน์แล้ว เดินน้ำข้ามมหาสมุทรไปวันหนึ่งได้สามสิบโยชน์ ถึงปากอ่าว/*382แม่น้ำแห่งหนึ่งจึงแวะเข้าไป ได้เดินน้ำไปถึงบ้านและนิคมจนตราบเท่าถึงทัณฑกนคร ชาวประชาราษฎร์เห็นแล้วก็เกิดอัศจรรย์ใจ พากันสรรเสริญคุณพระโพธิสัตว์เสียงมี่สนั่น พระนครนั้นก็เอิกเกริกกึกก้องเป็นโกลาหล ราวกะว่าอสุรินทราหูเข้าไปสู่เทวนคร ฉะนั้น
เมื่อชาวพระนครทำเสียงโกลาหลอยู่ ราชอำมาตย์คนหนึ่งจึงเข้าไปยังสำนัก กราบทูลเรื่องราวนั้นแก่พระเจ้าทัณฑกะราชว่า พระมหาราช จะเป็นเทวดาหรือคนธรรพและยักษ์หรือนาคราช หรือมนุษย์ประการไดไม่ทราบเกล้า เดินน้ำเข้ามายังพระนครของพระองค์ พระราชาทรงฟังดังนั้น แล้วทรงประทับยืน ณ พื้นปราสาท ทอดพระเนตรเห็นมหาบุรุษผู้บริบูรณ์ด้วยลักษณะแล้วดำวิว่า บุรุษคนนี้เป็นมนุษย์อัศจรรย์นัก จักได้ของอะไรมาสักสิ่งหนึ่งจึงเดินน้ำได้ ทรงดำริแล้วเสด็จอุฎฐาการทรงธารพระกรทิพย์ทัณฑ์ เสด็จไปประทับยืนอยู่ ณ ริมฝั่งนที มีพระดำรัสเรียกพระโพธิสัตว์ ๆ ก็ยืนอยู่ ณ หลังน้ำท่ามกลางนที จึงมีรับสั่งถามว่า แน่ะสหายท่านผู้มีฤทธิ์ยืนบนหลังน้ำได้ด้วยอานุภาพถิ่งไร พระสุปินกโพธิสัตว์แสดงมณีรัตน์ให้ทรงเห็นแล้วกราบทูลว่า ข้าพระบาทยืนบนหลังน้ำได้ด้วยอานุภาพมณีรัตน์นี้
พระเจ้าทัณฑกะราชทอดพระเนตรเห็นมณีรัตน์มีรัศมีโพลงงามมีความอยากได้ จึงตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า มณีรัตน์ดวงนี้มีคุณานิสงส์เป็นอย่างไร พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ บุคคลผู้นั้นไม่ต้องบริโภคอาหารอื่นอยู่ได้สามเดือน อันนี้คุณที่หนึ่ง บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ แม้จะเหยียบน้ำมันเหล็กและทองแดงอันร้อนลุกเป็นเปลวไฟ บุคคลผู้นั้นก็มิได้รู้จักร้อนเลย อันนี้คุณที่สอง บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ ช้างม้าโคมหิงสาสีหพยัคฆทีปินาคทั้งหลายไม่อาจจะทำร้ายบุคคลผู้นั้นได้เลย อันนี้คุณที่สาม บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ บุคคลผู้นั้นก็มิได้เป็นอันตรายด้วยน้ำด้วยไฟด้วยศัสตราวุธ จิตของผู้นั้นก็จะตั้งมั่นไม่หวั่นไหว อันนี้คุณที่สี่ บุคคลผู้ใดทรงมณีนี้ไว้ บุคคลผู้นั้นอาจจะเดินไปบนหลังน้ำได้ อันนี้คุณที่ห้า บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ บุคคลผู้นั้นอาจจะไปบนอากาศได้ อันนี้คุณที่หก บุคคลผู้ใดทรงแก้วมณีนี้ไว้ บุคคลผู้นั้นย่อมจะเป็นที่รักของมนุษย์และเทพดาทั้งหลายเป็นอันมาก มนุษย์และเทพดาย่อมจะเคารพนับถือบูชาทุกทิวาราตรี อันนี้คุณที่เจ็ด พระโพธิสัตว์แสดงคุณมณีรัตน์ว่ากอร์ปด้วยสมบัติเจ็ดอย่างด้วยประการฉะนี้
พระเจ้าทัณฑกะราชทรงฟังดังนั้น จะใคร่ได้แก้วมณีนั้นยิ่งนัก จึงตรัสว่า แน่ะสหาย ท่านจงให้แก้วมณีแก่เราเถิด เราจะให้ทิพย์ทัณฑ์แก่ท่าน ทิพย์ทัณฑ์ของพระองค์มีคุณและอานิสงส์/*383อย่างไร แน่ะสหาย มนุษย์และสัตว์เดียรัจฉานก็ดี นาคครุฑและยักษ์ก็ดี แต่บรรดาเป็นข้าศึกคิดจะทำร้ายตัวเรา เราชี้มนุษย์สัตว์นั้นด้วยปลายไม้เท้า มนุษย์และสัตว์นั้น ๆ ก็จะถึงกาลกิริยาตายไป แม้เราเห็นสรีระแห่งมนุษย์และสัตว์อันตายแล้วใหม่ ๆ เรามีจิตคิดกรุณาเอาไม้เท้าข้างต้นชี้ไป มนุษย์และสัตว์อันตายแล้วนั้น ย่อมได้ชีวิตคืนมาเป็นปรกติดังเก่าไม้เท้าของเรามีคุณอย่างนี้ เราทั้งสองต่างแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกันเถิดนะสหาย
พระสุปินกโพธิสัตว์กราบทูลว่า พระมหาราช ที่อันนี้เป็นเขตของพระองค์ ๆ มีราชบริวารมาก ข้าพระบาทจรมาแต่ผู้เดียว ไม่อาจจะถวายแก้วมณีแด่พระองค์ได้ พระองค์จงทรงธารพระกรนี้ไปจากที่นี่แล้วจึงทำการแลกกัน กราบทูลแล้วก็เดินเลียบฝั่งน้ำไปถึงป่ามหาวัน พระราชานั้นโลภอยากได้แก้วมณี ทรงธารพระกรเสด็จตามไปแต่องค์เดียวถึงป่ามหาวัน แล้วพระโพธิสัตว์กราบทูลว่า พระมหาราช พระองค์จะประทานทิพย์ทัณฑ์แก่ข้าพระบาท พระเจ้าทัณฑราชทรงประทานทิพย์ทัณฑ์แก่พระโพธิสัตว์ ๆ รับแล้วก็นิ่งเสียมิได้ถวายแก้วมณี พระราชาทรงเตือนว่า จงให้แก้วมณีแก่เรา ข้าพระบาทรักแก้วมณีนัก ถวายไม่ได้ ท่านไม่ให้แก้วมณีแก่เรา จงเอาทิพย์ทัณฑ์คืนมา ข้าพระบาทถวายคืนไม่ได้ ถ้าพระองค์จักเอาคืนให้ได้ ข้าพระบาทจักปลงพระชนม์พระองค์เสียด้วยปลายไม้ทิพย์ทัณฑ์ เพราะฉะนั้นพระองค์จงเสด็จกลับยังพระนครเสียเถิด พระราชาไม่ได้อะไรก็เสด็จกลับไปยังพระราชฐาน
พระโพธิสัตว์ดำเนินต่อนั้นไป ล่วงมรรคาไกลได้สามสิบโยชน์จึงบรรลุถึงเมืองกุมภิกนคร พระโพธิสัตว์ดำเนินไปบนหลังน้ำมหานทีตรงเข้าไปยังพระนคร ประชาราษฎรเห็นแล้วก็พากันโจษเป็นโกลาหล อำมาตย์คนหนึ่งจึงเข้าไปเฝ้ากราบทูลเหตุนั้นแด่พระเจ้ากุมภกราช ๆ ทรงทราบแล้วเสด็จไปทอดพระเนตรพระโพธิสัตว์ ณ ฝั่งคงคา รับสั่งถามว่า มหาบุรุษ ท่านมีฤทธิ์เดินบนหลังน้ำได้ ท่านได้ของวิเศษอะไรไว้หรือ พระโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงคุณมณีรัตน์จึงทูลว่า พระมหาราช ข้าพระบาทมีฤทธิ์เพราะอำนาจมณีรัตน์ดวงนี้ (คือมีคุณเจ็ดอย่างดังกล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น)
พระเจ้ากุมภิกราชทอดพระเนตรมณีรัตน์อันมีรัศมีงาม มีความประสงค์จะใคร่ได้ จึงตรัสว่า แน่ะสหาย ท่านจงให้แก้วมณีแก่เรา เราจะให้หม้อใบหนึ่งแก่ท่าน หม้อของพระองค์มีคุณอย่างไร แน่ะสหาย บุคคลผู้ใดใคร่จะดื่มน้ำกิน พึงหมุนหม้อใบนี้เข้า บุคคลผู้นั้นจักได้น้ำภายในหม้อ บุคคลผู้ใดใคร่จะข่มขี่หมู่ปัจจามิตร บุคคลผู้นั้นหมุนหม้อให้เกิดน้ำร้อนแล้วคว่ำหม้อลง หม้อนั้นจักยังห้วงมหานทีให้ท่วมทับหมู่ปัจจามิตรพึงพินาศไป /*384มหาราช ข้าพระบาทจักแลกเปลี่ยนกันในที่นี้มิได้ ถ้าพระองค์ทรงอยากได้มณีรัตน์เชิญเสด็จไปแลกกัน ณ ป่ามหาวัน พระองค์กับข้าพระบาทควรจะไปแลกกันตัวต่อตัว พระโพธิสัตว์เชิญเสด็จพระราชาไปด้วยกันถึงป่ามหาวัน จึงเอาไม้เท้าทิพย์ข้างปลายชี้พระราชา ๆ ก็ทิวงคตอยู่ ณ ที่นั้น แล้วก็ถือเอาหม้อทิพย์ใบนั้นไปเสีย
พระโพธิสัตว์ได้หม้อทิพย์แล้ว ก็ดำเนินไปจนบรรลุถึงพระนครนามกรว่าเภรีตละ เดินบนหลังน้ำเข้าใกล้พระนคร ประชาราษฎรเห็นแล้วก็โจษกันเป็นโกลาหล มีอำมาตย์คนหนึ่งจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเภรีตละราชา กราบทูลความนั้นให้ทรงทราบแล้ว พระราชาทรงถือทิพย์เภรีเสด็จออกจากพระราชฐาน ไปประทับ ณ ริมฝั่งนที ใกล้พระโพธิสัตว์ ทรงดำรัสถามถึงการเดินน้ำได้กะพระโพธิสัตว์ ๆ จึงทูลพรรณนาคุณสมบัติแห่งแก้วมณี ดุจเนื้อความที่ได้กล่าวมาแต่หนหลัง
พระราชาทรงฟังแล้วก็อยากได้แก้วมณี จึงชวนพระโพธิสัตว์ให้เอาแก้วมณีแลกกับทิพย์เภรี พระโพธิสัตว์จึงลวงพระราชาให้เสด็จไปแลกกันสองต่อสองที่ป่ามหาวัน ครั้นพระราชาเสด็จไปถึงป่ามหาวันแล้ว พระโพธิสัตว์ทูลถามว่าเภรีของพระองค์มีคุณอย่างไร พระราชาตรัสบอกว่าหน้ากลองข้างนี้ตีแล้ว พวกข้าศึกทั้งหลายไม่อาจทำร้ายได้ พากันหนีไป หน้ากลองข้างนี้ถ้าตีแล้วจะปรารถนาสิ่งใด ๆ ก็ได้สมปรารถนาทั้งสิ้น ถ้าเช่นนั้นพระองค์จงประทานแก่ข้าพระบาทเถิด ถ้าพระองค์ไม่ทรงประทานกลองให้ ข้าพระองค์จะชี้พระองค์ด้วยไม้เท้าข้างปลาย พระองค์ก็จักวอดวายสิ้นพระชนม์ แล้วพระโพธิสัตว์ก็ชี้ต้นไม้ต้นหนึ่งให้พระราชาทอดพระเนตร ต้นไม้นั้นก็มีใบเหี่ยวหล่นลงทันที พระเจ้าเภรีตลราชก็สะดุ้งตกพระทัย ยอมให้ทิพย์เภรีแก่พระโพธิสัตว์แล้วหนีไป
พระโพธิสัตว์ได้ทิพย์เภรีแล้วก็ดำเนินต่อไปจนบรรลุถึงเมืองอสิปตนคร ดำเนินบนหลังน้ำด้วยเท้าเข้าไปตามลำนที มหาชนเห็นแล้วก็โจษกันเป็นโกลาหล อำมาตย์คนหนึ่งจึงเข้าไปกราบทูลพระเจ้าอสิตนราช ๆ ทรงถือพระแสงดาบทิพย์เสด็จไปประทับ ณ ฝั่งนที ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์แล้วตรัสถามว่า ท่านถืออะไรไว้จึงเดินน้ำมาได้ พระโพธิสัตว์แสดงมณีรัตน์ให้ทอดพระเนตรแล้วทูลว่า พระมหาราช พระแสงดาบของพระองค์ทรงคุณวิเศษอย่างไร แน่ะสหาย ชนเหล่าใดเป็นข้าศึกต่อเรา เราใช้ให้ดาบเล่มนี้ไปฆ่าเสียให้ตายให้หมด เพราะฉะนั้นท่านจงเอาแก้วมณีแลกกับดาบของเรา พระมหาราชพระองค์มีบริวารมากนัก /*385ข้าพระบาทมาคนเดียว สมควรจะแลกกันที่ป่าชัฏสองต่อสอง พระมหาราชยอมตกลงจึงเสด็จไปยังป่าพร้อมด้วยพระโพธิสัตว์ ๆ จึงเอาไม้เท้าทิพย์ข้างปลายชี้ตรงองค์พระราชา ๆ ก็ถึงสิ้นพระชนม์ในขณะนั้น
พระโพธิสัตว์ได้พระแสงดาบเล่มนั้นแล้วก็เดินต่อไป ล่วงมรรคาได้สามสิบโยชน์จึงบรรลุถึงเมืองโกสัมพี จึงแวะเข้าไปหาพระเถระผู้อุปัธยาจารย์ ถวายนมัสการโดยสัจเคารพ พระเถระผู้อุปัธยาจารย์จึงถามว่า พ่อสุปินกทะได้อิตถีรัตน์มาแล้วหรือ พระสุปินกะจึงเล่าความแต่ต้นจนถึงได้ของวิเศษห้าอย่างมาให้พระเถระผู้อุปัธยาจารย์ฟังถ้วนถี่ทุกประการ พระเถระผู้อุปัธยาจารย์ได้ฟังดังนั้นก็นิ่งอยู่
ในวันที่พระโพธิสัตว์มาถึงนั้น นาวาเจ็ดลำที่นำนางปทุมาวดีมาก็พอมาถึงท่าเรือจอดพร้อมกัน พวกอำมาตย์และนายนาวาได้พานางปทุมาวดีเข้าเฝ้าพระราชา ๆ ทอดพระเนตรแล้วก็มีพระหฤทัยโสมนัส ดำรัสสั่งให้นางปทุมาวดีอยู่ในสุวรรณปราสาท แล้วตรัสถามถึงเหตุที่สุปินกมิได้กลับมา อำมาตย์และนายนาวาจึงกราบทูลให้ทรงทราบความตามนัยดุจกล่าวมาแล้วแต่หนหลัง
แท้จริง จำเดิมแต่นางปทุมาวดีพลัดกับพระโพธิสัตว์มาทางนาวา นางเธอโศการ่ำไห้ถามถึงว่าสามีของนางไปไหน พวกอำมาตย์ลวงหลอกบอกว่า สามีของเธอตามมาอยู่เรือลำหลังโน้น ครั้นนางปทุมาวดีขึ้นจากเรือเข้าเฝ้าพระราชา นางนึกแปลกใจจึงถามอำมาตย์อีกทีว่า สามีของเราอยู่ที่ไหนไม่เห็นมา พวกอำมาตย์ลวงหลอกบอกว่า พระราชานี่แหละเป็นสามีของเธอ นางปทุมาวดีได้ฟังดังนั้นจึงดำริว่า พระราชานี้หาใช่ภัสดาเราไม่ ภัสดาของเราหายไปไหน นางโศการ่ำไห้แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
ฉินฺนา วต มยฺหํ อาสา
วินาสฺสมฺเม มโนรถํ
อุปฺาหํ สามิกํ วินา
มยฺหํ ชีวิเตน กิมตฺโถ
กสฺมา สามินา วิโยคา
ปุพฺเพ กึ กมฺมํ กตมฺเม
มิคปกฺขึนํ อาฆาฏาหํ
สามิกํ อปสฺสํ ทานิ
อนาถา วต อิทานิ
มหาสมุทฺทํ ตรามิ
น ปสฺสามิ สามิกํ
มม หทยํ ผลิสฺสติ
ยํ ปาปํ ปกตํ ปุพฺเพ
พหุพุกฺขํ อนปฺปกํ
/*386กสฺมา วิโยคํ ตํํ วินา
น ปสฺสามิ ตุวํ ทานิ
กสฺมา มมํ วเชสฺสติ
สามิโก เกน ปราเธน
มมํ หิตฺวา กุหึ คโต
กถ๊ กตฺจ ปสิสฺสามิ
ความว่า ความหวังของเรามาขาดพินาศไปไม่สมประสงค์เสียแล้วหนอ เราหามีบุญไม่จึงได้พลัดพรากจากสามี เรามีชีวิตอยู่นี้หามีประโยชน์ไม่ เหตุไรเราจึงต้องวิโยคจากภัศดา หรือชาติปางก่อนเราได้ก่อกรรมไว้ ได้พรากลูกเนื้อและลูกนกให้ตกตายไป ผลวิบากหากติดตามมาทัน ทำให้เรานั้นมิได้ประสบพบสามี คราวนี้เราหาที่พึ่งมิได้แน่แท้ จะข้ามมหาสมุทรไปก็จะไม่พบสามี หัวใจของเรานี้จักแตกทำลายไป บาปกรรมสิ่งใดซึ่งเราทำไว้ในปางก่อน จึงได้มารับความทุกข์ร้อนมากนัก เหตุไรสามีจึงทิ้งเราเสียได้ หรือด้วยโทษกรณ์สิ่งใดมี ภัศดาจึงทิ้งอาตมะนี้แล้วหนีไป ทำไฉนจะได้พบประสบกัน ณ ครั้งนี้
นางปทุมาวดีระลึกถึงสามีพลางทางก็ปริเทวนา เมื่อมาระลึกถึงพระราชมารดาก็ยิ่งเศร้าพระหฤทัย ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
อมฺม เม กึ ภวิสฺสติ
กถํ ปสฺสามิ มาตรํ
ทุติยฺจ ทุกฺขํ มม
ชเหสฺสามิ ชีวิตํ
ความว่า พระมารดาเจ้าข้า ป่านนี้พระชนนีจักเป็นไฉนไม่รู้ที่ ทำไฉนจะได้เห็นหน้าพระมารดาบ้าง เมื่อแรกลูกได้พลัดพระมารดามา ชื่อว่าเป็นทุกข์ครั้งหนึ่งแล้ว ครั้งนี้ลูกแก้วกลับมาพลัตภัศดาเป็นสองซ้ำ หัวอกลูกจะระกำตรอมใจตาย ณ บัดนี้ นางปทุมาวดีทรงโสกีร่ำไรอยู่ในสุวรรณปราสาท
ครั้งนั้น พระเจ้าโกสัมพีเสด็จไปยังปราสาทนางปทุมาวดี เข้าประทับนั่งใกล้จะใคร่ถูกต้องนางปทุมาวดี ๆ มีความเดือดร้อน เมื่อจะค่อนบริภาษ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
มยฺหฺจ ปาเท มา ผุสฺส
ตุยฺหํ หตฺถฺจ สีสฺจ
อหํ กุสริราว กายา
เนว ตยา ผุสฺสิตุํ ยุตฺตํ
/*387ความว่า พระองค์อย่าให้พระหัตถ์และพระเศียรของพระองค์มาถูกต้องบาทาของหม่อมฉันเลย หม่อมฉันมีสรีรกายอันลามกต่ำช้า พระองค์ไม่สมควรจะถูกต้องเลยทีเดียว พระราชาทรงฟังนั้นมีกายและจิตกระสับกระส่าย เสด็จถอยออกไปประทับ ณ ภายนอกปราสาท ไม่อาจจะเข้าไปใกล้ถูกต้องกายนางปทุมาวดีได้ด้วยบุญญานุภาพแห่งนางปทุมาวดีหากคุ้มรักษาไว้
ฝ่ายว่าพระสุปินกโพธิสัตว์ เมื่ออยู่ ณ พระอารามนั้น เล่นสะกาและหมากรุกกับพวกนักเลงอยู่ที่ศาลฟังธรรม ครั้งนั้นอำมาตย์ผู้หนึ่งขึ้นจากเรือเดินเที่ยวไปยังอารามนั้น เห็นพระโพธิสัตว์นั่งเล่นสะกาหมากรุกอยู่จึงคิดว่า นายสุปินกนี้พวกเราพากันทิ้งเสียแล้ว เหตุไรจึงมาถึงก่อนพวกเรา แล้วเข้าไปใกล้ไต่ถามว่า แน่ะนายสุปินก ท่านมาถึงเมืองนี้เมื่อไร เรามาถึงได้สองสามวันแล้ว ท่านมาทางไหน เราเดินมาด้วยเท้า ท่านเข้าเฝ้าพระราชาแล้วหรือยัง เราไม่รู้จักกับพระราชา เราจะต้องไปเฝ้าท่านทำไม
อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นก็นึกแปลกใจ จึงกลับเข้าไปยังราชสำนัก กราบทูลพระราชาว่า พระมหาราช บัดนี้สุปินกมาเล่นหมากรุกอยู่ที่พระอาราม ข้าพระพุทธเจ้าถามว่ามาเฝ้าพระองค์แล้วหรือ สุปินกตอบว่าเขาไม่รู้จักพระองค์ เพราะฉะนั้น สุปินกจักเป็นข้าศึกต่อพระองค์ พระราชาทรงรับสั่งว่าเจ้าจงกลับไปเรียกตัวสุปินกเข้ามาหาเรา อำมาตย์นั้นรับพระราชดำรัสแล้วไปยังพระอาราม จึงบอกพระโพธิสัตว์ว่า พระราชารับสั่งให้หาตัวท่านเข้าไปเฝ้า ณ กาลบัดนี้ แน่ะสหาย ถ้าว่าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรมไซร้ เราจักไปเฝ้า เดี๋ยวนี้พระราชานั้นหาทรงธรรมไม่ เราก็จักไม่ไปเฝ้า ฯ ถ้าเช่นนั้นท่านก็เป็นข้าศึกต่อพระราชาละซิ อำมาตย์พูดต่อดังนั้น จึงพร้อมด้วยบริวารของตน ตรงเข้าช่วยกันฉุดคร่าห์พระโพธิสัตว์ก็ไม่สามารถจะทำให้เคลื่อนไปจากที่ได้ จึงกลับไปยังราชสำนัก กราบทูลเหตุนั้นแต่พระราชาให้ทรงทราบทุกประการ
พระราชาทรงกริ้วใหญ่ รับสั่งอำมาตย์ทั้งหลายให้เกณฑ์พวกโยธาไปจับมัดผูกคอสุปินกเอาตัวไปขังไว้ในเรือนจำ อำมาตย์ทั้งหลายนั้นก็พากันไปจับตัวพระโพธิสัตว์ ๆ จึงเอาไม้ทิพย์ข้างปลายชี้พวกอำมาตย์และโยธาทั้งหลาย ๆ ก็ล้มลงถึงกาลกิริยาตาย เว้นอำมาตย์คนหนึ่งไว้ พระโพธิสัตว์ไม่ชี้ให้ตาย อำมาตย์ผู้นั้นวิ่งหนีไปกราบทูลพระราชา ๆ รับสั่งให้เสนาบดีเป็นหัวหน้า คุมโยธาขี่ช้างม้าสามพันคนไปจับสุปินกฆ่าเสียให้ได้ พวกโยธามีเสนาบดีเป็นประธาน ก็พากันยกไปล้อมรอบพระอารามหมายจะจับตัวพระโพธิสัตว์
/*388พระโพธิสัตว์จึงหยิบทิพย์เภรีตีหน้าที่สอง แล้วอธิษฐานว่า ขอให้พระอารามนี้กลับกลายเป็นพระนครหลวง ให้มีสรรพสิ่งทั้งปวงพร้อมทั้งค่ายคูประตูหอรบกับปราสาทราชมณเทียร ในขณะนั้น พระอารามก็กลายเป็นพระนครหลวง มีสรรพสิ่งทั้งปวงคือมีกำแพงล้อมเจ็ดชั้น มีซุ้มประตูสี่ด้าน และมีถนนน้อยใหญ่ภายในมีพระราชมนเทียรวิจิตรด้วยกูฏาคาร ประดับด้วยอลังการล้วนแล้วด้วยแก้วแกมสุวรรณ งามปรากฏดุจเวชยันตรถแห่งท้าววชิรปาณี ดูนี่ก็น่าอัศจรรรย์นักหนา
พวกเสนาโยธามีเสนาบดีเป็นต้น ได้เห็นพระนครใหม่งามสุกใสก็พิศวงในใจว่า สุปินกมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ ไฉนพวกเราทั้งหลายจักรบรันกับผู้มีบุญได้ คิดกันแล้วก็พากันอ่อนใจ ครั้นจะกลับไปก็เกรงพระราชอาญา จึงพากันเข้าไปยืนเรียงอยู่ใกล้พระนครใหม่ ร้องประกาศว่า ท่านจงรบข้างเดียวเถิด พวกข้าพเจ้าไม่ขอต่อสู้ท่านแล้ว พระโพธิสัตว์จึงหยิบไม้เท้าทิพย์ชี้พวกโยธา ๆ กับช้างม้าก็พากันล้มตายกลิ้งไป เว้นไว้แต่เสนาบดีคนหนึ่งพระโพธิสัตว์หาได้ชี้ให้ตายไม่ เสนาบดีนั้นก็หนีไปกราบทูลพระราชา
พระราชาทรงทราบแล้วก็กริ้วใหญ่ จึงให้อำมาตย์กับพวกโยธาพิพักษ์รักษาพระอัครมเหสี และนางปทุมาวดีกับนาฏกิตถีไว้ในที่แห่งหนึ่ง จึงรับสั่งเสนามาตย์และอุปราชให้เตรียมพลโยธาสิบแปดอักโขเภนีพร้อมเสร็จ พระองค์เสด็จพยุหยาตราออกจากนคร พวกโยธานิกรก็โห่ลั่นสนั่นหวั่นไหวเดินกระบวนทัพไปล้อมนิมิตนครเข้าไว้ พระราชาตรัสคุกคามว่า แน่ะสุปินก เราให้โยธาล้อมเมืองไว้มากมายถึงเพียงนี้ ท่านจะหนีไปจากเมืองนี้ได้เป็นอันไม่มี เราอยากจะเห็นอานุภาพของท่านว่าจะไปทางไหนได้ พระราชาทรงตวาดอย่างนี้แล้ว ลงพระแสงขอเตือนช้างเร่งพลเสนาให้ไสช้างเข้าทำลายกำแพงเมืองเข้าไป พวกโยธาทั้งหลายก็ตรงเข้าไปอุปมัยดังจะทำลายนิมิตนครให้ถล่มทำลายลง
ฝ่ายสุปินกโพธิสัตว์จะได้สะดุ้งหวาดเสียวหามิได้ อุฏฐาการจากสิริสยนาสน์และชำระกาย นุ่งห่มทิพย์วัตถามีราคานับได้แสนกหาปณะ ถือดาบทิพย์ด้วยหัตถ์เบื้องขวา ถือไม้เท้าทิพย์ด้วยหัตถ์เบื้องซ้าย สวมรัตนปาทุกามีนางกัลยานารีงามดังเทพอัปสรพัดโบกอยู่เนืองแน่น สถิตเหนือแท่นที่บัญชรแห่งอลงกตปราสาท เมื่อจะแสดงตนให้พระราชาเห็น จึงดำเนินเยื้องกรายไปมาดุจลีลาแห่งท้าวเทวราช และได้แสดงมุขนลาฏอันผ่องใสราวกับว่ากระจกทองให้ปรากฏแด่พระราชา แล้วเปล่งมธุรสกถาทำความเยาะเย้ยพระราชา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
/*389กินฺนู สนฺตรมาโนว
นาคํ เปสิ กุฺชรํ
ปหตฺถรูโป อาคโตสิ
ชโยหมสฺมีติ มฺสิ
โอหาเรตุ ธนุจาปํ
ขิปฺปิ สรํ ปฏิสํหร
โอหาเรตุ สภํ จมฺมํ
เวฑุริยมณิสนฺนิภํ
ความว่า พระองค์ทรงร่าเริงรีบเร่งไสนาคกุญชรเข้าย่ำยี พระองค์สำคัญกระนี้ว่าจะเอาชนะกระนั้นหรือ พระองค์จงให้พวกพลปลดลดธนูลงวางไว้ รีบเก็บลูกศรทั้งเบาะอานและโล่เขนงามคล้ายถ้วยแก้วไพพูรย์ไว้เสียให้ดี แล้วกลับไปเถิด ณ กาลบัดนี้
พระเจ้าโกสัมพีทรงสดับดังนั้นจึงดำริว่า สุปินกทำความเยาะเย้ยเรา เราจักให้รู้สึกซึ่งกิจที่เราจะพึงทำแก่สุปินก ณ วันนี้ เมื่กจะคุกคามพระโพธิสัตว์จึงตรัสพระคาณานี้ว่า
สิตปุพฺพฺจ ภาสิตํ
ปสนฺนมุขํ โสภติ
อีทิสวณฺณสมฺปทา
มรณกาเล โข โหติ
ความว่า หน้าของ ท่านดูสดใส ได้กล่าวคำแย้มสรวลเราก่อน กิริยาที่นวลขึ้นหน้าเช่นนี้ ตำราเขาว่าคนนวลขึ้นหน้าถึงเวลาจะตาย
พระสุปินกโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้นจึงดำริว่า พระราชาหารู้จักว่าเราเป็นสุปินกไม่ เราจักยังไม่แสดงให้พระราชาตายก่อน เมื่อจะทำความเยาะเย้ยให้ร่าเริงต่อไป ได้ภาษิตพระคาถานี้ว่า
โมฆนฺเต คชฺชิตํ มุขํ
ภินฺนมนฺโตสิ โน ลชฺชิ
ทุคณฺหํ มมํ คณฺหสิ
ตวมฺปิ มรณํ ปตฺโตสิ
ความว่า พระองค์คำรามแต่ปากเปล่า ๆ พระองค์จะมีปัญญาแตกฉานสักเท่าใด จะต้องอายแก่ข้าพเจ้า พระองค์จะจับตัวข้าพเจ้าได้นั้นยากนัก พระองค์จักต้องตายเสียเป็นแน่
พระเจ้าโกสัมพิกราช สดับวาจาองอาจของพระโพธิสัตว์ดังนั้นยิ่งกริ้วใหญ่ เมื่อจะบังคับให้จับพระโพธิสัตว์ลงโทษกรรมกรณ์จึงตรัสพระคาถาว่า
อิมสฺส หตฺเถ ปาเท จ
กณฺณนาสฺจ ฉินฺทถ
อิมสฺส มํสํ ปาตพฺยํ
สุเลสุ กตฺวา ปจฺจนฺตุ
/*390ยถาปิ อุสภํ จมฺมํ
ปถพฺยา วิตุนิยติ
ยถา สีหพยคฺฆสฺส โหตุ
องฺกุเสน อากฒิกํ
เอวนฺตสฺส จมฺมํ วิตุณิ
สงฺกุนา อากฒิยิตฺถ
ความว่า พวกโยธาจงช่วยกันตัดมือตัดเท้าและหูจมูกแห่งสุปินกนี้ให้ได้ จงแล่เนื้อออกเอาเสียบไม้แหลมปิ้งกินเสีย ณ กาลบัดนี้ อนึ่งเขาเอาหนังโคตอกขึง ณ ปฐพีฉันใด เขากรีดลอกหนังสีหพยัคผ์ด้วยอาวุธขอฉันใด พวกโยธาทั้งหลายจงแล่เนื้อเถือหนังสุปินกนั้นลอกออกด้วยอาวุธขอฉะนั้น
พวกโยธามาตย์ทั้งหลายสดับพระราชาดำรัสแล้ว จึงพากันวิ่งชุลมุนกรูเข้าไปเหมือนจะทำลายกำแพงให้พินาศลง ฝ่ายพระโพธิสัตว์เห็นดังนั้นจึงเอาไม้เท้าทิพย์ข้างปลายชี้ไปตรงพวกเสนามาตย์ ณ ด้านแห่งปุริมทิศและทักษิณทิศ และอุตรทิศปัจฉิมทิศ พวกโยธามาตย์กับช้างม้าทั้งหลาย ได้ล้มลงถึงกาลกิริยาตายในที่นั้น เว้นไว้แต่พระราชากับเสนาบดีและปุโรหิต หาได้ชี้ให้ตายไม่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นพลโยธาล้มตายดังนั้น ก็สะดุ้งตกพระทัย พระสรีรกายนั้นสั่นประหนึ่งว่าจะพลัดตกลงจากคอคเชนทรทรงประณมพระกรขอชีวิตแก่พระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์เห็นพระราชาทรงทำอาการอย่างนั้น อันพระกรุณาหากเตือนใจ เพราะตั้งอยู่ในกตัญญูตาคุณจึงดำริว่า พระราชานี้มีความลำบากนัก ถ้าหากว่าเราจักไม่ปลอบพระราชาให้ได้ความชื่นบานไซร้ ท้าวเธอก็จักมีหฤทัยแตกทำลาย ณบัดนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์จะปลอบพระราชา จึงกล่าวว่า
ข้าแต่พระมหาราช ผู้เป็นใหญ่ในรัฐธานี พระองค์อย่าทรงกลัวภัยเลย ข้าพระบาทจักไม่ปลงพระชนม์พระองค์เลยเป็นอันขาด ข้าพระบาทเป็นบุตรบุญธรรมของพระองค์ พระองค์เป็นบิดาข้าพระบาท มีพระเดชพระคุณหาที่เปรียบมิได้
พระราชาและเสนาบดีปุโรหิต สดับสุนทรพจน์พระมหาสัตว์ดังนั้น พากันยินดีปรีดายิ่งนัก พระโพธิสัตว์เมื่อจะเชิญพระราชาให้เข้าไปยังนครนิรมิต จึงภาษิตพระคาถานี้ว่า
อิงฺฆ ปสฺส มหาราช
สาธุ มาปิตํ นครํ
สอนฺเตปุรํ ปาสาทํ
สุวณฺณรตเนหิ รุจึ
ปวีสถ มหาราช
มม นครํ สุรมฺมํ
ปาสาเทหิ สุวิภตฺตํ
กุฏาคาเรหิ สมฺปนฺนํ
/*391ความว่า ข้าแต่พระมหาราช ดังข้าพระบาทขอทูลเตือน เชิญเสด็จเข้าไปยังพระนครของข้าพระบาท ซึ่งนิรมิตไว้แล้วดี ทั้งภายในบุรีมีปราสาทอันขจิตรไปด้วยทองและแก้ว งามเพริศแพร้วเป็นที่จับใจ กอร์ปไปด้วยเรือนยอดเป็นถ่องแถวตามแนวปราสาท ขอเชิญพระมหาราชเสด็จเข้าไปเถิดพระเจ้าข้า
ลำดับนั้น พระราชากับเสนาบดีและปุโรหิตเสด็จลงจากคอคชสารคมนาการเข้าไปยังนิรมิตนคร พระโพธิสัตว์จึงลงจากปราสาททำการต้อนรับ ถวายคำนับแล้วเชิญพระราชาให้เสด็จขึ้นยังมหาปราสาท พระราชาเสด็จขึ้นปราสาทแล้วประทับเหนือรัตนบัลลังก์อันงามดุจอลงกตทิพย์วิมานเมื่อจะทรงโถมนาการต่อพระโพธิสัตว์จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อติลาโภ มหาปุฺโ
สพฺพาสํ ชโย โหตุ จ
มโนรถํ ปาปเยติ
ยถา ตว ปุฺโ สุปิโน
ความว่า แน่ะพ่อสุบิน บุญลาภยิ่งใหญ่และชัยชนะแก่สรรพสิ่งทั้งหมด และยังมโนรถให้บริบูรณ์เต็มที่ พ่อนี้มีบุญจริง ๆ
พระโพธิสัตว์จึงทูลถามพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ราชสมบัติในสกลชมพูทวีปเป็นของใคร พระราชาตะลึงพระหฤทัยตรัสว่า ราชสมบัติในสกลชมพูทวีปเป็นของพ่อสุบินทั้งสิ้น พ่อสุบินจงให้อภัยแก่เราเถิด ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทหาจงใจจะปลงพระชนม์พระองค์ไม่ ตั้งใจจักแสดงบุญญานุภาพของข้าพระบาทให้พระองค์เห็นเท่านั้น พระโพธิสัตว์จึงยื่นด้ามดาบถวายพระราชา แล้วทูลว่า ถ้าพระองค์ประสงค์จะฆ่าข้าพระบาทไซร้ พระองค์จงฆ่าข้าพระบาทด้วยดาบเล่มนี้เสีย ณ กาลเดี๋ยวนี้ ถ้าทรงกรุณาจะให้อภัย จงประทานอภัยให้แก่ข้าพระบาทเถิด แน่ะพ่อสุบิน เราให้อภัยแก่ท่านแล้ว ท่านอย่าได้คิดวิตกเลย พระราชากับพระโพธิสัตว์ทั้กสองจึงปรองดองทำความสบถซึ่งกันและกัน
ครั้นทำสาบานกันเสร็จแล้ว พระราชาจึงรับสั่งว่า นางปทุมาวดีมีความระลึกถึงท่านร้องไห้มิได้วายอัสสุธารา เราปลอบสักเท่าไรก็หายินดีด้วยเราไม่ ท่านจงไปรับนางปทุมาวดีทำราชาภิเษกเสวยราชสมบัติเถิด อนึ่งมหาชนมีอำมาตย์และเสนาเป็นต้น ถึงกาลกิริยาตายมากนักหนา ท่านจงให้ชีวิตแก่มหาชนทำให้กลับเป็นเสียแต่ ณ กาลบัดนี้เถิด พระโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงฤทธิแห่งหม้อทิพย์ จึงหยิบหม้อนั้นมาคว่ำลงในถาดทอง บัดเดี๋ยวใจ/*392น้ำก็หลั่งไหลออกมาเต็มถาดทอง พระโพธิสัตว์จึงใช้ให้เสนาบดีและปุโรหิตตักเอาน้ำนั้นไปรดพวกมหาชนที่ถึงกาลกิริยาตาย มหาชนทั้งหลายมีเสนามาตย์เป็นต้นก็ได้ชีวิตคืนมา แล้วพากันมานั่งอยู่ยังสำนักพระโพธิสัตว์พระราชาทอดพระเนตรแล้วทรงพระโสมนัสจึงดำรัสว่า แน่ะพ่อสุบิน เราจักไปยังพระนคร จะได้อภิเษกพ่อภับนางปทุมาวดี ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทจักไม่ไปในพระนคร ขอพระองค์จงอภิเษก ณ ที่นี้เถิด พระโพธิสัตว์จึงอธิษฐานแล้วตีทิพย์เภรีหน้าที่สองขึ้น
คราวนั้น รัตนมาลกอันประกอบด้วยนานาลังการมีม่านและเพดานเป็นอาทิก็ดี กองทองกองเงินและกองแก้วทั้งหลายก็ดี ได้บังเกิดมีขึ้นเป็นอเนกประการ พระราชาทอดพระเนตรรัตนมาลางามคล้ายเทวสภา จึงรับสั่งกะปุโรหิตว่า ท่านจงไปเชิญนางปทุมาวดีมา เราจะอภิเษกกับสุบินในกาลบัดนี้ ปุโรหิตนั้นจึงไปทูลนางปทุมาวดี แล้วเชิญให้ขึ้นไปประทับยังสีวิกา นำมายังนิรมิตนครพร้อมกับหมู่ทาสี นางปทุมาวดีดำเนินขึ้นมนเทียรสถานเห็นพระโพธิสัตว์ก็จำได้ กราบไหว้แล้วตรงเข้ากอดรัดและร่ำไห้ ครั้นแล้วพวกอำมาตย์และเสนาบดีปุโรหิตเป็นต้น จึงพร้อมกันอัญเชิญสองกษัตริย์ให้ประทับเหนือกองแก้ว แล้วทำมุทธาภิเษกถวายชัยมงคล
ต่อแต่นั้นมา พระโพธิสัตว์มีนามว่าสุบินราชา ได้ปรากฏทั่วไปในสกลชมพูทวีป นางปทุมาวดีเทวีก็ได้เป็นยิ่งใหญ่ยิ่งกว่าหญิงหมื่นหกพัน พระสุบินราชานั้นตั้งพระเจ้าโกสัมพีไว้ในที่เป็นพระราชบิดา ทรงทำวัตรปรนนิบัติพระเจ้าโกสัมพีโดยเคารพ และพระองค์ได้ทรงสั่งสอนประชาราษฎรและเสนามาตย์เป็นต้น ชักนำให้ให้ทานและรักษาศีล เจริญเมตตาภาวนา มหาชนมีเสนามาตย์เป็นต้นได้ตั้งอยู่ในราโชวาทเมื่อสิ้นอายุของตนแล้วก็ได้ไปเกิดในสวรรค์
เตน วุตตํ เพราะเหตุดังนั้น พระโบราณาจารย์จึงได้กล่าวพรรณนาเมืองโกสัมพีว่าเป็นที่รมณียสถาน ตระการด้วยนานาพิธสมบัติพร้อมพรั่ง บ้านเมืองมั่งคั่งผาสุกทั่วทุกตำบล งามโสภณเปรียบปานดังเทพบุรี ท้าวพระยาทุกธานีก็นำเครื่องบรรณาการมาถวายพระสุบินราชา ๆ ตั้งอยู่ในทสธรรมและสังคหกรรมเป็นอาทิ
(ตอนนี้จะกล่าวถึงพระราชชนกชนนีของพระนางปทุมาวดีต่อไป)
ใจความว่า อันเตปุริกานารีซึ่งอยู่เฝ้าปราสาทพระราชธิดาปทุมาวดี ตื่นขึ้นแต่เวลาเช้ามิได้เห็นพระนางปทุมาวดีราชธิดาก็พากันตกใจเที่ยวค้นหามิได้เห็นก็ใจหาย /*393พากันร้องไห้วิ่งไปกราบทูลพระราชา พระราชบิดามารดาทรงทราบว่าราชธิดาหายไป จึงรับสั่งใช้อำมาตย์ทั้งหลายให้ไปเที่ยวค้นหา ตามทางนาวาและป่าชัฏ ตามบ้านและนิคมทั่วไปก็มิได้พบพระราชธิดา พวกอำมาตย์ไปดูเรือพ่อค้าเจ็ดลำซึ่งจอดอยู่นั้นหายไป นึกสงสัยจึงไปกราบทูลพระราชาว่า เรือพ่อค้าเจ็ดลำบัดนี้หายไป พระราชธิดาน่าจะไปกับพ่อค้านายเรือหรืออย่างไรไม่ทราบเกล้า พระเจ้ากรุงโขมรัฐราชจึงรับสั่งใช้อำมาตย์กับพระราชาร้อยเอ็ดองค์ให้ลงเรือร้อยเอ็ดลำแล่นตามเรือพ่อค้าเจ็ดลำนั้นไป อำมาตย์และพระราชาร้อยเอ็ดแล่นเรือตามไปก็หาพบปะไม่จึงได้พากันกลับมา
พระราชาจึงรับสั่งให้หาพวกพ่อค้าที่เมืองนั้นมาสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงแยกย้ายกันไปค้าขายคนละเมือง ๆ ผู้ใดทราบเรื่องราวลูกของเราว่าตกอยู่ ณ เมืองใด เราจักทำมหันตสักการะผู้นั้นโดยยวดยิ่ง พวกพ่อค้ารับพระราชทานดำรัสแล้วก็แยกย้ายกันไปค้าขายในทิศต่าง ๆ เที่ยวสืบถามตามชาวเมืองทั่วไป ครั้งนั้นพาณิชผู้หนึ่งไปถึงเมืองโกสัมพีกับพวกพาณิชห้าคน ได้ทราบยุบลเหตุว่า พระนางปทุมาวดีได้ราชาภิเษกกับพระสุบินราชา จึงจัดหาเครื่องมหัคฆรัตนบรรณาการไปถวายพระราชเทวี แล้วกราบทูลมูลคดีซึ่งพระราชบิดาดำรัสสั่งมาให้ทรงทราบ
พระราชเทวีปทุมาวดีทราบความแล้ว จึงนำความไปกราบทูลพระสุบินราชาราชภัสดา ๆ จึงตระเตรียมมหัคฆบรรณาการและพระราชสาสน์มอบให้พาณิชนำไปถวายพระเจ้ากรุงโขมรัฐราช ในสำเนาพระราชสาส์นนั้นมีความดังนี้ว่า ข้าแต่พระราชบิดามารดา ข้าพระบาทนามว่าสุบินราชา เป็นชามาตรราชของพระองค์ ขอถวายบังคมบรมบาทด้วยเศียรเกล้า ซึ่งข้าพระบาทบังอาจพาพระนางปทุมาวดีราชธิดาของพระองค์มาหาทูลให้ทรงทราบไม่ ข้อนี้ก็นับว่าเป็นมหันตโทษ ขอพระองค์จงทรงกรุณาโปรดประทานโทษแด่ข้าพระบาทเถิดพระเจ้าข้า อนึ่งเล่าเกล้ากระหม่อมนามว่าปทุมาวดีราชธิดาของพระองค์ ขอน้อมเศียรถวายบังคมฝ่าพระบาทพระราชบิดามารดา ซึ่งหม่อมฉันละเมิดจิตติดตามภัศดามาอันนี้ ก็ล่วงพระราชอาชญาฝ่าละออง ขอพระราชชนกชนนีทั้งสองได้กรุณาปราณี ประทานโทษให้หม่อมฉันปทุมาวดีสักครั้งหนึ่ง ซึ่งหม่อมฉันวิโยคจากพระราชบิดามารดามาได้ตกระกำลำบากเพียงชีวิตจะวอดวาย บัดนี้รอดจากความตาย ได้ราชาภิเษกกับพระสุบินราชา ณ เมืองโกสัมพี เมื่อถึงกาลกำหนดเจ็ดปีแล้ว หม่อมฉันจักมาถวายบังคมบรมบาทพระราชบิดามารดา สำเนาพระราชสาส์นมีเนื้อความดังพรรณนามาฉะนี้
/*394พวกพาณิชรับพระราชสาส์นแล้วถวายบังคมลา พากันเที่ยวค้าขายไปตามลำดับจนบรรลุถึงโขมรัฐบุรี จึงเข้าเฝ้าพระเจ้าโขมรัฐราช แล้วถวายราชสาส์นกับราชบรรณาการ พระเจ้ากรุงโขมรัฐทรงทราบความตลอดแล้วก็กริ้วใหญ่รับสั่งว่าพระสุบินราชาผู้นี้ดูถูกเรามากนัก เราจักใช้โยธาพลนิกายให้ไปรบกับพระสุบินราชา พวกพาณิชจึงกราบทูลว่า พระมหาราช พระสุบินราชามีบุญญานุภาพฤทธิ์เดชมากนักหนา อย่าว่าแต่มนุษย์เลย ถึงเทวดาก็หาอาจจะรบกับท้าวเธอได้ไม่ เพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าท้าวเธอมีอาวุธวิเศษห้าอย่าง คือไม้เท้าทิพย์มีอานุภาพชี้คนและสัตว์ให้ตายและให้เป็นได้ ๑ แก้วมณีมีอานุภาพเดินน้ำและเหาะไปในอากาศได้ ๑ กลองทิพย์ตีหน้าหนึ่งขึ้นพวกไพรีหนีไปหมด ตีหน้าที่สองขึ้นปรารถนาสิ่งใดก็ได้สมปรารถนาทุกอย่าง ๑ ดาบทิพย์มีอานุภาพใช้ไปปราบข้าศึกและใช้ให้ตัดสิ่งใด ๆ ก็ได้ ๑ หม้อทิพย์มีอานุภาพคือต้องการภัตรและสูปะก็ให้ได้สมประสงค์ ถ้าคนตายด้วยโรคหรือถูกอาวุธถูกยาพิษ รินเอาน้ำในหม้อรดคนที่ตายก็กลับเป็นขึ้นได้หมด ๑ โดยเหตุนี้ ข้าพระบาทจึงกราบทูลว่า พระองค์ประสงค์จะรบกับพระสุบินราชานั้น ไม่อาจจะรบกับท้าวเธอได้เป็นอันขาด ฝ่าพระบาทจงทราบเถิด พระเจ้าข้า
พระราชาทรงฟังดังนั้นแล้วจึงปรึกษากะอำมาตย์ว่า ทำอย่างไรเราจักได้พบปะราชธิดาของเราเล่า ข้าแต่สมมติเทวดา ขอพระองค์จงอย่าโกรธาไปเลย ข้าพระบาทเห็นควรจักส่งราชสาส์นทำทางพระราชไมตรีกับพระสุบินราชาจะดีกว่า เพราะว่าพวกพาณิชฝ่ายข้างเราและฝ่ายข้างพระสุบินราชาย่อมไปมาค้าขายติดต่อกันอยู่ ฝ่ายเราก็จักทราบสาส์นต่อกันและกัน พระราชาทรงฟังอำมาตย์กราบทูลดังนั้นก็โสมนัส จึงจัดส่งมิตรสาส์นไปยังพระสุบินราชา มีสำเนาความดังนี้ว่า พ่อสุบินราชา เราหามีโอรสและธิดาที่จะสืบต่อราชตระกูลวงศ์ไม่ ถ้าพ่อมีโอรสแล้วไซร้ พ่อจงส่งโอรสแห่งนางปทุมาวดีไปให้เรา ตั้งแต่นั้นมาพระสุบินราชาและพระเจ้าโขมรัฐราชก็ได้ส่งมิตรสาส์นไปมาถึงกันเสมอมิได้ขาด
ครั้นกาลต่อมา พระนางปทุมาวดีก็ทรงพระครรภ์ พระราชเทวีนั้นจึงทรงพระดำริว่า เรามาอยู่เมืองนี้แต่ผู้เดียวเปลี่ยวใจหมู่ญาติของเราก็อยู่ไกลนัก กาลเมื่อเราจักประสูติกุมารและกุมารีก็มีแต่พวกสตรีฝักใฝ่ข้างภัสดาฝ่ายเดียวเท่านั้น เกลือกว่าเขาจะทำอันตรายแก่เราก็ทำได้ง่าย ๆ เพราะฉะนั้นเราจะทูลลาพระภัศดาไปประสูติยังสำนักพระราชบิดามารดาของเราเถิด วันหนึ่งพระนางเธอจึงไปเฝ้าพระภัศดา ถวายอภิวาทแล้วทูลว่าพระมหาราช /*395หม่อมฉันพลัดมาอยู่เมืองนี้ถึงเจ็ดปี หม่อมฉันระลึกถึงพระชนกชนนียิ่งนัก จักขอทูลลาไปยังสำนักพระราชบิดามารดา ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตด้วยเถิด
พระสุบินราชาจึงรับสั่งว่า ถ้ากระนั้นพี่จักไปด้วย แล้วจึงทรงพระดำริต่อไปว่า ถ้าหากพวกโยธาของเราจักไปทางทะเลไซร้ พวกโยธาก็จักพากันลำบากด้วยลมและคลื่นอันแรงร้าย เมื่อพวกโยธาพากันไปทางบกจะสะดวกดีและจักไม่มีอันตราย โยธาทั้งหลายจักไม่ลำบากด้วยประการใด เราจักทำความสุขให้แก่โยธา ณ ระวางทางด้วยประการนั้น ดำริแล้วจึงแจ้งแก่พระราชเทวีว่า เราจักพากันไปทางบกเถิด ทรงนัดหมายกับพระราชเทวีเสด็จแล้วจึงให้หาอำมาตย์และเสนาบดีเข้ามาสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงจัดแจงเตรียมพลโยธาทั้งเสบียงอาหารไว้ให้พร้อมเสร็จ เราจักพาพระเทวีเสด็จไปยังโขมรัฐบุรี อำมาตย์และเสนาบดีจึงเตรียมโยธาพลนิกายไว้พร้อมทั้งเสบียงอาหารตามพระโองการสั่งเสร็จโดยเร็วพลัน
พระสุบินราชานั้นจึงใช้พระแสงดาบทิพย์ให้ไปชำระราชมรรคา โดยกว้างอุสุภหนึ่ง ยาวร้อยยี่สิบโยชน์ตรงไปยังโขมรัฐบุรี ทิพย์อสีนั้นราวกะว่ามีจิตวิญญาณ ได้จัดการตัดฟันต้นไม้ถากถางดินและศิลา ที่สูงเกลี่ยลงมาถมที่ลุ่ม ทำให้ราบคาบสม่ำเสมอกันปานประหนึ่งว่าหน้ากลอง แลดูเตียนโล่งตลอดไป แล้วก็กลับมายังสำนักพระราชา ๆ ทรงทราบว่าราชมรรคาสำเร็จเรียบร้อยดี จึงรับสั่งให้พนักงานเภรีตีกลองประกาศว่า บรรดาประชาชนชาวเมืองจงตั้งร้านขายของเรียงรายเป็นระยะ ๆ ตั้งแต่เมืองโกสัมพีนี้ตลอดไปจนถึงโขมรัฐบุรี อีกเจ็ตราตรีพระราชาจักเสด็จจากนคร ประชาชนก็พากันจัดทำตามประกาศทุกประการ
ครั้นสัตตมวารล่วงไปย่างถึงอัฏฐมวาร พระสุบินราชาจึงเสด็จขึ้นประทับพระที่นั่งมงคลหัตถี เชิญพระราชเทวีให้ขึ้นประทับ ณ มงคลราชรถแล้วให้เคลื่อนจตุรงค์พลนิกายจากพระนคร สัญจรไปตามราชมรรคา พวกโยธามาตย์ราชบริพารทั้งหลายจะได้ลำบากด้วยโภชนะและปานะก็หาไม่ พากันกินพากันดื่มและเดินนอนเป็นสุขทุกคนเหมือนดังว่าทำการงานอยู่ที่บ้านของตนฉะนั้น
มีคำปุจฉาถามว่า อำมาตย์และจตุรงคนิกายได้ความสุขสบายด้วยเหตุไร มีคำวิสัชนาแก้ว่า ในกาลเมื่อจะบริโภคอาหารนั้น พระราชาจึงให้ตีเภรีหน้าที่สอง ถาดภาชนะสำหรับใส่สิ่งของก็เกิดมูลมองมา ให้ถึงพระราชาและอุปราชามาตย์เป็นต้น พนักงานจัดการเลี้ยงจึงคดข้าวในหม้อทิพย์แจกให้โยธาพลนิกาย ๆ ประมาณยี่สิบห้าอักโขเภนี พากัน/*396บริโภคอาหารในหม้อเดียว ๆ นั้นจะได้หมดสิ้นไปก็หาไม่ อนึ่งในกาลเมื่อจะดื่มน้ำนั้น พระแสงดาบทิพย์จึงเจาะปฐพีลงไป บัดเดี๋ยวใจนำก็พลุ่งจากปฐพีขึ้นมา พวกโยธาพลนิกายพากันดื่มและอาบตามสบาย เพราะเหตุนั้น โยธพลนิกายจึงดื่มน้ำและบริโภคอาหารเป็นสุขสำราญ อนึ่งถึงคราวจะนอนนั้น เมื่อตีทิพย์เภรีหน้าที่สองขึ้นแล้ว บ้านโรงเรือนศาลาและเครื่องปูลาดเป็นต้นก็บังเกิดขึ้นพอแก่สรรพโยธา ๆ ย่อมนอนเป็นสุขอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นจึงว่าพวกโยธาหาลำบากไม่ ได้ความสุขทุกคน ๆ
เตน วุตตํ เหตุดังนั้น ท่านโบราณาจารย์จึงประพันธ์คาถาว่า
ปวเน ทสโฆเสน
อุนฺทฺริเยน อโฆสถ
โกฺจํ ททนฺติ วารณา
อาชานิยา หสิสฺสนฺติ
รถเนมิโฆสา โหนฺติ
สมฺปติจฺฉปโกสานํ
สงฺขปณฺฑวมฺทิงฺคานํ
กุมฺภถูนีนํ สทฺโท
เภรีนํ ทณฺติมานฺจ
เอกโปกฺขรานํ สทฺโท
ปถวิภิชฺชกาโลว
มหติโฆโสว โหติ
นภํ รโช อจฺฉาเทติ
สุริยาตปฺปํ อภิภวิ
มหติเมฆํว อนฺเวติ
อนฺธการสมนฺตโต
เต ปาวึสุ พฺรหารฺํ
มโหทกํ พหุปาณํ
ปุปฺผผลทุเมหิ จ
อนฺนปาเนหิ สมฺปนฺนํ
วเน วินฺทุสฺสรา วคฺคู
นานาวณฺณา พหุพิชา
กุชฺฌนฺตมุปกุชฺฌนฺติ
อุตุสํปุปฺผผลคฺเค
เตปิ คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ
ตโยมาสานมจฺจเย
นานานิคมาติกฺกนฺตา
โขมรฏฺํ อุปาคฺฉุํ
ความว่า ในพนมไพรกึกก้องไปด้วยสำเนียงสิบประการคือ1 พระยาคชสารก็บันลือโกญจนาท พระยาอัศวราชก็เริงร้องก้องหฤหรรษ์ เสียงกงรถก็เลื่อนลั่นสนั่นเสนาะ เสียงสังข์และบัณเฑาะว์กับตะโพนและ/*397กลองยาว เสียงกลองน้อยและกลองใหญ่และกลองหน้าเดียว เกี่ยวประสานเสียงฟังเสนาะสนั่น สำเนียงบันลือลั่นดังว่าแผ่นดินจะทรุดไป ในอากาศเป็นควันหมอกบังซึ่งท้องฟ้า อันว่ากษัตริย์สองพระองค์ทรงกรีฑาพลเสนาล่วงเข้าป่าใหญ่ เดียระดาษไปด้วยรุกขชาติอันมีดอกและออกผล ทุกกิ่งก้านและลำต้นสองข้างทางมีระยะข้าวน้ำเรียงรายห่างๆ ไม่ขัดสน ต้นไม้ในพนมวันมีนกหลากหลายพรรณจับประจำส่งสำเนียงหวาน ข้างเข้าเคล้าคู่แล้วคูประสานเสียงฟังจับใจ คราวเมื่อยกพลนิกายไปนั้น ก็เป็นฤดูอันบานแห่งดอกไม้น่ารโหฐาน สองกษัตริย์คมนาการเสด็จไปครั้งนั้นนับคืนวันได้สามเดือนก็ถึงซึ่งโขมรัฐราชธานี
พระโพธิสัตว์กับพระนางปทุมาวดีราชเทวีเสด็จถึงโขมรัฐสีมาแล้ว จึงให้หยุดพลเสนาและให้ตั้งพลับพลาเสร็จ จึงให้ราชทูตเชิญพระราชสาส์นเข้าไปถวายพระเจ้าโขมราว่า ข้าพระบาทนามว่าสุบินราชผู้ภัศดาแห่งพระนางปทุมาวดี ได้มากับพระนางปทุมาวดี จะขอถวายบังคมบรมบาท ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดประทานโทษที่ข้าพระบาทพาพระนางปทุมาวดีหนีพระองค์นั้นด้วยเถิด พระเจ้าข้า ราชทูตรับพระราชสาส์นแล้วตรงเข้าไปยังพระนคร แจ้งความให้อำมาตย์กราบทูลว่า พระสุบินราชาเสด็จมาถึงแล้วจะขอเฝ้า ครั้นพระเจ้าโขมราชทรงพระอนุญาตแล้ว ราชทูตจึงเข้าเฝ้าถวายบังคมแล้วก็ถวายพระราชสาส์นแด่พระเจ้าโขมราช
พระเจ้าโขมราชทรงทราบแล้วก็โสมนัส ดำรัสสั่งเสนาบดีให้จัดปัจจุคมนพิธีต้อนรับพระราชบุตรี ฝ่ายเสนาบดีรับพระราชดำรัสแล้ว ให้จัดการแต่งสถานที่ในเมืองและนอกเมือง ประดับด้วยเครื่องอลังการงามเสมอเหมือนเทพนคร สั่งหญิงชายราษฎรและพ่อค้าทั้งพวกพราหมณ์กับเสนามาตย์ ให้นุ่งห่มผ้าขาวสะอาดถือมาลาคันธสักการะผูกธงและแผ่นผ้าขาว คอยทำการต้อนรับเสด็จพระราชบุตรี ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง จึงนางปทุมาวดีขึ้นประทับรถสุวรรณ มีหมู่นางสนมกำนัลหมื่นหกพันขึ้นรถแห่นำตามเสด็จไปเป็นกระบวนหน้า พระโพธิสัตว์พร้อมด้วยพระราชาร้อยเอ็ดองค์และอำมาตย์แสนหนึ่ง กับพลโยธายี่สิบห้าอักโขเภนีเสด็จตามพระนางปทุมาวดีไปเป็นกระบวนหลังถึงพระราชวังวรสถาน
ฝ่ายนาครประชาบาลก็ปีติโสมนัส ทำบูชาสักการะกล่าวสรรเสริญด้วยนานางจนะกถา เมื่อสองกษัตราเสด็จเข้าไปยังราชตระกูลแล้ว จึงพร้อมกันถวายบังคมพระเจ้าโขมราช/*398และพระนางปทุมเกสราราชเทวี กษัตริย์ทั้งสี่ก็รื่นเริงบันเทิงพระหฤทัยตรัสปราศรัยปิยกถาต่อกันและกัน พระเจ้าโขมราชนั้นจึงรับสั่งให้พนักงานทำโรงราชาภิเษกมาลก แล้วทรงราชาภิเษกพระสุบินราชากับพระนางปทุมาวดี มอบราชสมบัติให้พระโพธิสัตว์ในวันเสร็จแห่งราชาภิเษกมงคลพิธี พระโพธิสัตว์จึงประทานราโชวาทยังหมู่อำมาตย์และราษฎรให้ตั้งอยู่ในศีล และให้บำเพ็ญทาน ทำการปรนนิบัติสมณพราหมณ์และมารดาบิดา
ครั้นกาลนานต่อมา พระนางปทุมาวดีได้ประสูติพระโอรสงามปรากฏดังสีสุวรรณ เมื่อเวลาประสูตินั้น พระประยูรญาติทั้งหลายได้รับรองพระโอรสนั้นด้วยหนังราชสีห์ จึงพร้อมกันถวายพระนามพระโอรสว่าสีหนรกุมาร พระสุบินโพธิสัตว์เมื่อระลึกถึงพระยาเสตวานรซึ่งมีอุปการะแด่พระองค์ไว้ก่อน จึงทรงทำมหันตสักการะแต่พระยาเสตวานรกับทั้งบริวาร ทรงประทานอภัยมอบสวนอุทยานและสระโบกขรณีให้เป็นที่อยู่แต่หมู่วานรทั้งพระยาเสตพานรินทร์
ในกาลเมื่อพระสีหนรกุมารทรงวัฒนาการย่างเหยียบพระบาทได้คล่องแล้ว พระนางปทุมาวดีก็ประสูติพระโอรสอีกพระองค์หนึ่ง วันเมื่อจะประสูตินั้น มีช้างพังตัวหนึ่งท้องแก่มาทางอากาศได้ออกลูกตัวหนึ่งทิ้งไว้ใกล้มหาปราสาทก็กลับไปยังหิมวันต์ เพราะเหตุนั้นวันเมื่อจะถวายพระนามพระโอรส ได้กำหนดช้างพังออกถูกทิ้งไว้เป็นนิมิต จึงถวายพระนามพระโอรสนั้นว่า กุญชรกุมาร
พระสีหนรกุมารโอรสองค์ใหญ่พระชนม์ได้สิบหกพรรษา ทรงปรีชารอบรู้สรรพศิลปะวิทยาศาสตร์ทั้งปวง เมื่อพระกนิษฐกุมารมีพระชนม์ได้แปดพรรษา พระสุบินราชากับพระนางปทุมาวดีทูลลาพระราชบิดามารดาจักขอกลับไปยังนครโกสัมพี สองชนกชนนีจึงตรัสว่าขอให้อภิเษกสีหนรกุมารเสียก่อนแล้วจึงไป สีกษัตริย์จึงพร้อมกันนำขัตติยกุมารีมีนามว่า สิริมา องค์หนึ่งมาแล้วอภิเษกสีหนรกุมารกับนางสิริมา มอบราชสมบัติไห้เสวยต่อไป พระสุบินราชากับพระนางปทุมาวดี จึงทูลลาพระราชบิดามารดาแล้วพากุญชรกุมารกลับไปยังนครโกสัมพี ทรงเสวยราชสมบัติเป็นเอกราช ณ เมืองโกสัมพีนั้น
ครั้นกาลต่อมา พระกุญชรกุมารทรงวัฒนาการมีพระชนม์ได้สิบหกพรรษา มาดำริว่าพระราชบิดาของเราท่านเสด็จไปเที่ยวหาอิตถีรัตน์ ล่วงมรรคาลัยไกลถึงร้อยยี่สิบโยชน์ จึงได้อิตถีรัตน์คือพระราชมารดาของเรานี้ ก็ตัวเราไม่ได้อิตถีรัตน์จริงแท้แล้ว เราก็จักไม่เสวยราชสมบัติเป็นอันขาด ดำริแล้วจึงไปเฝ้าพระราชบิดา พระสุบินราชาทอดพระเนตร/*399แล้วทรงดำริว่า เราควรจะอภิเษกกุญชรกุมารได้แล้ว พระองค์จึงส่งพระราชสาสนไปถึงพระราชาร้อยเอ็ดว่า ให้พระราชาร้อยเอ็ดจัดราชธิดามาให้ จะได้อภิเษกกับกุญชรกุมารราชโอรส พระราชาร้อยเอ็ดทราบพระราชสาส์นแล้ว จึงให้ราชธิดาองค์ละองค์ประดับอลังการแล้วส่งมาถวาย บรรดาพระราชธิดามาถึงแล้วก็รวมอยู่ในที่แห่งเดียวกัน
กุญชรกุมารนั้น ครั้นทอดพระเนตรเลือกดูหมดแล้วก็มิได้ชอบพระทัย จึงกราบทูลพระชนกว่า ข้าแต่พระบิดา ข้าพระบาทเลือกดูรูปและลักษณะพระราชธิดาทั่วแล้วมิได้ต้องใจ ข้าพระบาทจักขออนุญาตไปหารัตนะนารีเอาตามปรารถนา พระชนกทรงอนุญาตแล้วจึงประทานหม้อทิพย์กับพระแสงดาบทิพย์ให้แก่กุญชรกุมารโอรส ๆ ถวายบังคมลาพระราชบิดามารดา เสด็จจากพระนครสัญจรเที่ยวเลือกดูธิดาแห่งนานาสกุลตามบ้านและนิคมราชธานี ก็ยังมิได้พบธิดากุมารีที่พึงพอพระทัย จึงเสด็จเที่ยวเสาะหาไปยังหิมวันต์
คราวครั้งนั้น พราหมณ์ในเมืองพาราณสีผู้หนึ่ง เห็นโทษแห่งการอยู่ครองเรือน จึงสละบุตรภรรยาไปบรรพชาเป็นดาบสอยู่ ณ ป่าหิมพานต์ สร้างอาศรมอยู่ใกล้ขอบสระน้ำแห่งหนึ่ง คราวนั้น มีกุญชรตัวหนึ่งเดินไปเหยียบตอไม้เข้า ไม้หักคาเท้า เดินไม่ถนัดขาหนึ่ง พอดีเดินไปถึงอาศรมแห่งพระดาบสนั้น ทนความเจ็บไม่ไหว ไม่อาจจะเดินต่อไปได้ ลงนอนนิ่งอยู่ ณ ที่นั้น พระดาบสเห็นแล้วก็มีความกรุณา จึงเอามีดผ่าเท้าฉุดไม้ที่ตำออกได้ ล้างแผลด้วยน้ำร้อนและชะแผลด้วยน้ำเกลือ แล้วใส่ยารักษากุญชรให้หายสบายดี
นาคหัตถีนั้นครั้นสบายหายโรคแล้ว ได้อยู่ทำวัตรปรนนิบัติพระดาบสนั้นต่อมา คือเวลาเช้าเข้าไปหาฟืนแห้ง ๆ มาก่อไฟแล้วไปตักน้ำล้างหน้ามาด้วยคนโทน้ำใส่ไว้ในภาชนะ แล้วไปสู่ป่านำนานามูลผลาผลไม้ใหญ่น้อยและลำอ้อยมาตั้งไว้ แล้วถือภาชนะตักน้ำไปสู่ท่าน้ำ ตักน้ำอาบมาให้พระฤษี กุญชรหัตถีทำวัตรปรนนิบัติแก่พระดาบสอย่างนี้ทุก ๆ วัน ครั้นกาลนานมากุญชรนึกขึ้นมาว่าเวลานี้เราก็แก่มากไม่อาจจะทำการปรนนิบัติพระดาบสให้เรียบร้อยได้ เราจักไปพาเอาลูกของเรามาให้อยู่ปรนนิบัติพระดาบสแทนเราเถิด คิดแล้วจึงไปพาเอาลูกของตนมาให้อยู่ปรนนิบัติพระดาบสดังที่คิดไว้
ก็และที่ภูเขาคันธมาทน์ มีกินนรีตนหนึ่งมักมากไปด้วยราคฤดี เห็นเพื่อนกันเขามีสามีใคร่จะมีบ้าง จึงเที่ยวไปในนานาประเทศเพื่อจะหาผัว ไปถึงสระน้ำที่พระดาบสอยู่ /*400ได้ดื่มน้ำสุกะอันไหลออกกับน้ำมูตรของพระฤษีนางก็มีครรภ์ ครั้นถึงกำหนดนางกินนรีนั้นจึงไข่ทิ้งไว้ใกล้อาศรมพระดาบสแล้วก็ไป ในฟองไข่นั้นเป็นนางกุมารี ๆ ทำลายกะเปาะไข่ออกแล้วได้ร้องเป็นเสียงกุมารี พระฤษีออกไปจากอาศรมเห็นแล้วก็รักใคร่เหมือนธิดาของตนจึงมาเลี้ยงไว้ เอานิ้วมือใส่ในปากทาริกา น้ำนมก็ไหลออกมา ทาริกานั้นจึงได้นามว่า ปาลิตาเทวี เพราะเหตุที่พระฤษีเลี้ยงไว้ นางปาลิตาเทวีมีวัยอันเจริญรุ่นแล้ว ได้ไปป่ากับกุญชรเก็บดอกไม้และผลไม้ได้มาเลี้ยงพระดาบสผู้บิดา และนางทาริกานั้นได้ร้อยพวงมาลัยแขวนไว้บนยอดไม้แล้วอธิษฐานว่า บุรุษใดจะคู่ควรเป็นสามีของเรา ขอให้บุรุษผู้นั้นจงมาพาเราไปยังถิ่นที่มีมนุษย์เถิด นางปาลิตาเทวีได้ทำอาการอย่างนี้เสมอเป็นนิจทุกวัน
ครั้งนั้น พระกุญชรราชกุมารไปถึงป่าดำเนินไปตามริมฝั่งนที เห็นพวงมาลัยแขวนอยู่บนยอดไม้ มั่นพระทัยว่า เบื้องอุตรทิศแห่งนทีคงจักมีหญิงมีบุญแน่ คิดแล้วดำเนินไปตามฝั่งนที พบทางเดินแห่งโปฏกหัตถี แล้วดำเนินไปจนบรรลุถึงอาศรมแห่งพระดาบสจึงกำหนดแน่ว่า พวงมาลัยที่แขวนอยู่บนยอดไม้จักเป็นของธิดาพระดาบสองค์นี้ คิดแล้วก็เข้าไปหาพระดาบสยกพระหัตถ์ประณตแล้วนั่งอยู่ พระดาบสทำปฏิสัณฐานแล้วถามว่า พ่อมาแต่ไหน ข้าพเจ้ามาแต่นครโกสัมพี พ่อมาด้วยธุรกิจสิ่งไร ข้าพเจ้ามาเที่ยวหาอิตถีรัตน์ พ่อเป็นชาติอะไร และเป็นบุตรของใคร ข้าพเจ้าเป็นเชื้อกษัตริย์ เป็นโอรสแห่งพระเจ้าสุบินราช พระดาบสทราบเรื่องแล้วจึงคิดว่า ราชุมารองค์นี้สมบูรณ์ด้วยชาติสกุล สมควรอย่างยิ่งแก่ธิดาของเรา ผู้เป็นเจ้าจึงให้นานาผลาผลแด่พระกุญชรราชกุมารเสวย
ก็และในขณะนั้น นางปาลิตาขึ้นหลังโปฎกหัตถีมาถึงแล้ว จึงนำนานาผลาผลเก็บไว้จึงลงไปอาบน้ำ และนำเอาอุทกภาชนะตักน้ำมาใส่ไว้ ณ ซุ้มน้ำแล้วจึงกราบบาทดาบส ทำกิจวัตรทั้งมวลเสร็จแล้วกลับออกมาได้เห็นราชกุมารนั่งอยู่ใกล้พระดาบสผู้บิดา ยังอติสิเนหาให้เกิดขึ้นแล้วดำริว่า มาณพผู้นี้สมควรเป็นสามีเราได้ แล้วเพ่งดูราชกุมารอยู่ พระกุญชรราชกุมารเห็นแล้วก็นึกรักใคร่เหมือนกัน พระดาบสนั้นจึงถามราชกุมารว่า พ่อรักใคร่อยากได้ธิดาของอาตมะหรือ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ธิดาของพระผู้เป็นเจ้าเป็นที่รักใคร่ของข้าพเจ้ายิ่งนัก ถ้ากระนั้นอาตมะจักทำมุทธาภิเษกยกให้ พระดาบสจึงรดน้ำมนต์บนเศียรแห่งราชกุมารและกุมารี กาลเมื่อทำมงคลพิธีอยู่คู่ราชกุมารและกุมารีได้เกี่ยวหัตถ์ซึ่งกันและกันไว้
/*401เมื่อเสร็จมงคลพิธีการ พระราชกุมารและกุมารีพากันเข้ายังอาศรมที่อยู่ส่วนตน ไต่ถามนามและสกุลซึ่งกันและกันและปราศรัยปิยกถาตามธรรมดาโลก ต่างมีความเยื่อใยได้สำเร็จโลกสันนิวาสกิจ สถิตในสำนักพระดาบสิ้นเจ็ดแปดวัน พระราชกุมารกับนางปาลิตาเทวีนั้นจึงกราบลาพระดาบสจากกันไป พระดาบสจึงอนุญาตให้โปฎกหัตถีไปด้วย พระราชกุมารกับนางปาลิตาเทวีมีโปฎกหัตถีเป็นพาหนะแล้วก็พากันไปโดยลำดับจนบรรลุถึงนครพาราณสี
ประชาชนชาวเมืองพาราณสีเห็นจิตตหัตถีงามประหลาดจึงถามพระราชกุมารกุมารีว่า ท่านได้จิตตหัตถีตัวนี้มาแต่ไหน จิตตหัตถีตัวนี้ดาบสผู้บิดาท่านให้เรามา ช้างตัวนี้หาคู่ควรแด่ท่านทั้งสองจะขี่ไม่ ท่านควรจะถวายพระราชาของเรา เราถวายพระราชาไม่ได้ เราจักขี่ไปบ้านเมืองของเรา ชาวนครทั้งหลายจึงไปแจ้งความแก่อำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ทุคตบุรุษคนหนึ่งพาสตรีรูปร่างงดงามขึ้นหลังมงคลหัตถีมา ควรพวกเราจะแย่งชิงเอาผู้หญิงกับช้างไว้ อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงพาพวกบุรุษยี่สิบสามคนไปปรารภเพื่อจะชิงหญิงและช้างนั้น
ครั้นพระกุญชรราชกุมารเห็นอาการดังนั้น จึงใช้ให้พระแสงดาบทิพย์ไปฆ่าอำมาตย์กับบุรุษบริวารตายหมดด้วยกัน ชาวเมืองคนอื่นเห็นอาการดังนั้นชวนกันไปเฝ้าพระเจ้าพาราณสี กราบทูลว่าข้าแต่พระมหาราชมีทุคตบุรุษแปลกประหลาดคนหนึ่ง พาอิตถีรัตน์ขี่ช้างมาถึงเมืองนี้ อำมาตย์ผู้โน้นชวนกันจะใคร่จับตัวไว้ ทุคตบุรุษนั้นได้ฆ่าอำมาตย์กับบริวารตายหมดด้วยกัน พระเจ้าข้า
พระเจ้ากรุงพาราณสีจึงรับสั่งเสนาบดีให้ไปจับตัวบุรุษนั้นมา เสนาบดีรับพระราชดำรัสรีบจัดพลเสนาห้าพันออกไปล้อมหมายจะจับพระกุญชรราชกุมาร ๆ จึงหยิบหม้อทิพย์คว่ำลงกับพสุธา บัดเดี๋ยวใจห้วงน้ำใหญ่ก็บันดาลไหลมา พวกพลโยธาถูกน้ำท่วมพัดพาไป ต่างตกใจร้องโวยวายวิ่งกลับมา พระราชาทรงทราบแล้วก็โกรธใหญ่นึกแค้นพระทัยว่าทุคตบุรุษสองคนกับภรรยาเท่านั้น เรามีพลโยธาตั้งร้อยตั้งพัน ทำไมจึงจับคนเดียวไม่ได้ จึงรับสั่งให้เกณฑ์จตุรงคนิกาย แล้วพระองค์ทรงเป็นประธานเสด็จออกไปล้อมจับพระราชกุมารๆ จึงให้สัญญาแก่มงคลหัตถี ๆ ก็ยกศีรษะขึ้น เปล่งเสียงโกญจนาท ๆ นั้นดังสนั่นเหมือนฟ้าลั่นตั้งแสนที ด้วยอานุภาพมงคลหัตถี พวกจตุรงคเสนีไม่อาจดำรงตนได้ พากันทิ้งอาวุธวางไว้ แล้วหมอบราบลงกับพื้นพสุธา
/*402พระกุญชรราชกุมารจึงใช้พระแสงดาบทิพย์ให้ไปจับมัดพระราชาได้มาแล้ว จึงพร้อมด้วยนางปาลิตาเทวีประทับหลังมงคลหัตถี เสด็จไปจนตราบเท่าถึงนครโกสัมพี ฝ่ายพวกพลโยธาของพระเจ้าพาราณสี ได้สติฟื้นขึ้นมาไม่เห็นพระราชาแล้วพากันติดตามไป เมื่อไม่ทันแล้วก็พากันกลับไปตั้งกองทัพรออยู่ภายในเขตนครของตน พระกุญชรราชกุมารจับพระราชามาได้สิบองค์ ครั้นถึงนครโกสัมพีจึงเข้าไปกราบทูลพระราชบิดามารดาว่าได้อิตถีรัตน์มาแล้ว พระสุบินราชากับพระราชเทวีทรงยินดียิ่งนัก จึงรับสั่งกะอำมาตย์ให้สั่งพนักงานเภรี เอากลองไปตีประกาศว่า เราจักราชาภิเษกพระกุญชรราชกุมารโอรสของเรา ให้ชาวประชาชนประดับกาย มีการมหรสพทั่วไปทุกวิถีทาง และอย่าฆ่าสัตว์ จงแก้สัตว์ที่ผูกมัดไว้และปล่อยให้พ้นไปจากคุมขัง แล้วรับสั่งให้สร้างราชาภิเษกมาลก อภิเษกกุญชรกุมารกับนางปาลิตาเทวี มอบให้เสวยราชสมบัติในกรุงโกสัมพีต่อไป
ต่อแต่นั้นมา พระกุญชรราชาจึงได้สร้างสุวรรณปราสาท แล้วให้ทำการมงคลสมโภชช้าง ทรงประทานนามช้างนั้นว่า สุวรรณกุญชรหัตถี แล้วให้เข้ายืนโรง ณ สุวรรณปราสาท ครั้นเสร็จหัตถีมงคลแล้วจึงรับสั่งหาตัวพระราชาพาราณสีเป็นอาทิ แล้วสั่งสอนว่า ผู้ใดได้เป็นพระราชาผู้นั้นจงทำตนให้เหมือนเป็นบิดาของประชาชนจริงๆ และอย่ารักใครและชังใครจนเกินไป บุคคลผู้ใดทำคุณไว้ต่อพระราชา ๆ จงทำตอบแทนคุณูปการแก่บุคคลผู้นั้น บุคคลผู้ใดทำทุกข์โทษให้พระราชา ๆ จงลงอาชญาผู้นั้นตามควรแก่โบราณราชประเพณี จงทรงพิจารณาคุณและโทษอย่างนี้ ๆ จงละเสียซึ่งอิจฉาพยาบาทโทสะ โมหะ จงสงเคราะห์หมู่ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ และอย่าทำทศพิธราชธรรมให้กำเริบร้าวราน จงอภิบาลเลี้ยงชาวประชาอย่าให้เดือดร้อน ประทานโอวาทสั่งสอนอย่างนี้แล้ว จึงให้พระราชาทั้งหลายสาบานตัวแล้วส่งให้กลับไป
พระราชาทั้งมวลมีพระราชาพาราณสีเป็นต้น ทูลลาพระกุญชรราชาแล้วพากันไปยังนครของตน ๆ พบพวกพลบริษัทจัดตั้งกองคอยรับอยู่ จึงพาหมู่บริวารกลับเข้าเมืองของตน มีเมืองพาราณสีเป็นต้น ครั้นแล้วได้จัดเครื่องบรรณาการกับราชธิดาส่งมาถวายพระกุญชรราชา ๆ มีพระเกียรติยศปรากฏทั่วไปในสากลชมพูหวีป ต่อแต่นั้นมา พระกุญชรราชาให้สร้างศาลาโรงทานสิบหกตำบล บริจาคทรัพย์วันละสิบหกแสนบำเพ็ญพระกุศล เมื่อสิ้นพระชนม์แล้วก็เสด็จไปสู่โลกสวรรค์ ฝ่ายพระเจ้าสุบินราชบิดานั้น ทรงบำเพ็ญพระกุศลมีศีลทานเป็นต้น สิ้นพระชนม์แล้วก็เสด็จไปสู่เทวสถาน
/*403สตฺถา อิมํ ชาตกํ อาหริตฺวา สมเด็จพระศาสดาจารย์ทรงนำชาดกนี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดได้ทำบุญไว้และปรารถนาสิ่งใด ผู้นั้นย่อมจะได้สิ่งนั้นสมความประสงค์ ผู้ใดไม่ได้ทำบุญไว้และปรารถนาสิ่งใด ผู้นั้นหาได้สิ่งนนั้นสมปรารถนาไม่ แล้วพระองค์ทรงประกาศอริยสัจจกถา เมื่อจบอริยสัจจเทศนาลง จึงทรงประมวลชาดกว่า เศรษฐีภรรยาผู้มารดาแห่งสุบินกในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางมาคันธิยาเทวี เศรษฐีผู้บิดาของพระสุบินในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือภิกษุเทวทัต พระราชาเลี้ยงแห่งพระสุบินในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสุทโธทนะพุทธบิดา พระยาวานรเผือกในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระโมคคัลลานเถระ โขมรัฐราชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือสุโกทนราชา นางปทุมเกสราเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางเขมาภิกษุณี ยายแก่หลังค่อมในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางขุชชุตราทาสี พระสีหนรกุมารราชโอรสองค์ใหญ่ในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระอานนทเถระ พระเจ้าพาราณสีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระเจ้าพิมพิสาร นางปาลิตาเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางอุบลวรรณาเถรี พระกุญชรราชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระราหุลพุทธธิโนรส พระนางปทุมาวดีราชเทวีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระราหุลมารดา พระสุบินราชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมา คือเราตถาคตนี้เทียวแล
จบสุบินชาดก
๘. สุวรรณวงศชาดก
/*404สกุณี หตปุตฺตาวาติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรนฺโต สุปฺปพุทฺเธน กตอาฆาฏํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ เชตวันใกล้กรุงสาวัตถี ทรงพระปรารภสุปปพุทธสากยราชผูกอาฆาตในพระพุทธองค์เป็นมูลเหตุ ตรัสธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า สกุณี หตปุตฺตาว เป็นอาทิ (มีความพิสดารในนิทานวจนะว่า)
วันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายประชุมกัน ณ โรงธรรมสภา กล่าวโทษสุปปพุทธว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย สุปปพุทธสากยราชผูกอาฆาตในพระบรมศาสดามาคำนึงไปว่า พระมหาสมณะละทิ้งนางพิมพาธิดาของเราออกมหาภิเนกษกรม ธิดาเราเฝ้าทุกข์ระทมปริเทวนานัก อีกเทวทัตลูกรักของเราก็ไปบรรพชาในศาสนา ซ้ำกลับมาตั้งอยู่ในฐานเป็นเวรกับพระสมณะ ๆ ทำให้แผ่นดินสูบเทวทัตไป เราจักทำอันตรายแก่พระสมณะแก้แค้นให้ได้ คราวหนึ่งจึงสุปปพุทธพาอำมาตย์พวกของตนไปดื่มสุราขวางถนนใหญ่ไว้ เห็นพวกทายกถือยาคูและภัตรมามาก ช่วยกันฉุดกระชากเททิ้งเสียหมด และทำอันตรายแก่พระสุคตมิให้ดำเนินไปได้ พระบรมศาสดาจึงพาภิกษุสงฆ์กลับยังวิหาร แล้วพระองค์ทรงพยากรณ์ไว้ว่า อีก ๗ วันข้างหน้าพสุธาจะสูบสุปปพุทธจมลงไป ณ บันไดปราสาทของตน คนที่อยู่ใกล้ได้ทราบเหตุแล้วนำมาบอกแก่สุปปพุทธ ๆ จึงคิดว่า พระมหาสมณะตรัสพระวาจาจริงไม่แปรผัน เพราะฉะนั้นสุปปพุทธสากยราชจึงหนีขึ้นไปอยู่บนปราสาท ๗ ชั้น สั่งบริวารให้รักษาไว้มั่นคงคอยห้ามไม่ให้ลงจากปราสาท ครั้นถึงวันคำรบ ๗ อัศวราชของสุปปพุทธหลุดออกจากโรงไป คนอื่นนอกจากสุปปพุทธแล้วไม่มีใครจับได้ สุปปพุทธจึงลงไปจับอัศวราชเลยจมแผ่นดินแล้วไปเกิดในมหานรก
/*405สมเด็จพระบรมศาสดาทรงสดับกถาเรื่องนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังโรงธรรมสภา ทรงตรัสถามทราบความแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สุปปพุทธได้พยายามฆ่าตถาคตและไม่อาจจะฆ่าได้ เลยจมแผ่นดินไปเกิดในนรกเอง แต่ในปัจจุบันชาตินี้หามิได้ แม้ในกาลปางก่อนตถาคตมีปัญญายังอ่อนอยู่ สุปปพุทธได้เคยทำเหมือนเช่นอย่างนี้มาแล้ว ทรงตรัสเท่านั้นก็นิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้จึงทูลอาราธนา พระบรมศาสดาทรงนำอดีตนิทานมาอ้าง ดังต่อไปว่า
อตีเต เชยฺยวงฺสนคเร มหาวงฺสราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลล่วงแล้วนานมา มีพระราชาพระนามว่ามหาวงศ์ ทรงเสวยราชสมบัติ ณ ไชยวงศนครธานี พระมเหสีของมหาวงศราชาพระนามว่าสุวรรณวงศาเทวี พระราชกษิษฐ์ของพระเจ้ามหาวงศ์พระนามว่าจิตตวงศ์ได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งพระอุปราช พระมเหสีแห่งอุปราชาจิตตวงศ์พระนามว่าสมุททาเทวี พระสมุททาเทวีมีพระราชธิดานามว่า สุจิตตาเทวี ส่วนพระเจ้ามหาวงศ์นั้นหามีราชโอรสและธิดาไม่ พระนางสุวรรณวงศาเทวีศีลสมาจารเป็นอันดี ถึงวันอุโบสถแล้วทรงสมาทานอุโบสถศีลเป็นนิจ ตั้งจิตจะใครได้พระโอรสสักองค์หนึ่ง
ด้วยอำนาจศีลแห่งพระนางสุวรรณวงศาเทวี พิภพแห่งท้าวโกสีย์ก็แสดงอาการร้อนผิดประหลาด ท้าวสักกเทวราชใคร่ครวญดูทรงรู้ชัดว่า พระนางสุวรรณวงศาเทวีสมาทานศีลมั่นหวังพระหฤทัยจะใคร่ได้โอรส ทรงกำหนดนึกว่าพระนางสุวรรณวงศาเทวีควรจะได้โอรสที่สมควรอย่างดี ท้าวโกสีย์เห็นพระโพธิสัตว์อยู่ ณ ดาวดึงสพิภพจวนจะสิ้นอายุแล้ว จึงไปยังสำนักพระโพธิสัตว์เชื้อเชิญว่า ท่านควรจะลงไปปฏิสนธิในครรภ์แห่งพระนางสุวรรณวงศาเทวี ณ มนุษยโลก ท่านจักได้บำเพ็ญสมดึงสบารมีให้บริบูรณ์แก่กล้าแล้วจักได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ท้าวโกสีย์ให้พระโพธิสัตว์รับอาราธนาแล้วก็เสด็จกลับไป
ครั้นถึงเวลาปัจจุสสมัย พระโพธิสัตว์ก็จุติลงไปถือปฏิสนธิครรภ์แห่งพระสุวรรณวงศาเทวี พระนางสุวรรณวงศาเทวีทราบว่าตนมีครรภ์ จึงนำเหตุนั้นไปกราบทูลพระมหาวงศราชาราชภัสดาให้พระราชาประทานคัพภบริหารไว้เป็นอันดี ครั้นถ้วนกำหนดทศมาสแล้ว พระนางสุวรรณวงศาเทวีก็ประสูติพระโอรสงามปรากฏดังสีสุวรรณ วันเมื่อทำมงคลนามกรพระราชกุมารนั้น พระราชากับประยูรญาติพร้อมกันประทานนามว่า สุวรรณวงศกุมาร
/*406พระสุวรรณวงศกุมารทรงวัฒนาการมีพระชนม์ได้ ๑๖ พรรษา ทรงปรีชารอบรู้สรรพศิลปะทั้งมวล กอร์ปด้วยศีลตั้งอยู่ในธรรมเป็นที่นิยมรักใคร่แห่งมหาชน บำเพ็ญกุศลบริจาคทานแก่สมณพราหมณ์ทุก ๆ วัน สมาทานมั่นซึ่งอุโบสถตามกาลตามสมัย ทรงวินิจฉัยถ้อยความตามธรรมสม่ำเสมอ ครั้นต่อมาพระราชบิดาทิวงคตแล้ว มหาชนมีปุโรหิตามาตย์เป็นต้น ทำการปลงพระศพถวายเพลิงเสร็จแล้ว พร้อมกันจะใคร่อภิเษกพระโพธิสัตว์ ๆ ตรัสห้ามเสียมิได้ยอมรับ กลับแนะนำมหาชนให้พร้อมกันอภิเษกจิตตวงศอุปราชาซึ่งเป็นพระเจ้าอาว์ ให้ได้เสวยราชสมบัติต่อไป พระเจ้าจิตตวงศ์ทรงทราบว่า พระภาคินัยเต็มใจยกราชสมบัติให้ พระองค์ก็ทรงพระโสมนัสจึงประทานตำแหน่งที่อุปราชาให้พระโพธิสัตว์
พระเจ้าจิตตวงศ์หาทรงตั้งอยู่ในยุติธรรมไม่ พระอัธยาศัยกอร์ปไปด้วยอิสสาหาประพฤติบุราณธรรมตามราชประเพณีไม่ ส่วนพระโพธิสัตว์ประพฤติอยู่ในบุราณธรรม และย่อมแนะนำสั่งสอนประชาชนให้รู้จักประโยชน์และใช่ประโยชน์เป็นอันมาก ครั้นอปรภาคกาลต่อมา พระโพธิสัตว์จึงทูลลาพระเจ้าอาว์พามหาชนเที่ยวไปในป่า แสวงหามงคลหัตถี เมื่อยังไม่ได้ก็อยู่ในไพรนั้นสิ้น ๓ เดือน
คราวครั้งนั้น พระราชาทรงพระนามว่ายสกะองค์หนึ่ง เสวยสิริราชสมบัติ ณ อริฏฐมหานครบุรี พระมเหสีของพระเจ้ายสกราชนั้นพระนามว่าสีลวดีเทวี พระนางสีลวดีเทวีนั้นมีพระราชธิดาพระนามว่าปูรณีอยู่องค์หนึ่ง พระเจ้ายสกราชนั้นเสวยสุราบานเป็นนิจกาล เมื่อเสด็จออกประทับ ณ ท่ามกลางหมู่อำมาตย์ ได้ให้พระราชธิดานั่งบนพระเพลาของพระองค์ ทรงอภิรมย์ด้วยพระราชบุตรีประทับวินิจฉัยความ พระราชบุตรีมีชันษาได้สิบห้าสิบหกปี มีผิวพรรณงดงามดังสีสุวรรณ พระราชธิดานั้นอยู่ในสำนักพระราชบิดาจนถึงเวลาดึก ครั้นถึงเวลาปัจจุสสมัยจึงได้กลับไปบรรทมยังปราสาทของเธอ ทรงบรรทมหลับไปจนตะวันสายหาตื่นไม่ พวกทาสีสนมนารีพระพี่เลี้ยงก็พากันนอนหลับไปหมดด้วยกัน
วันนั้นพระราชาเสวยสุราเมานักแล้ว เมื่อไม่เห็นพระราชธิดาขึ้นมาเฝ้าก็กริ้วใหญ่ ฉวยพระแสงดาบได้เสด็จไปถึงปราสาทราชธิดา เปิดทวารเข้าไปทอดพระเนตรพวกสาวใช้ยังหลับอยู่ ตรัสปริภาษพวกทาสีตกใจตื่นขึ้นกลัวพระอาชญาก็พากันหนีไป พระราชธิดาตื่นบรรทมแล้วเห็นพระราชบิดาทรงโกรธา ก็หมอบลงถวายบังคมบาทพระราชบิดา ๆ จึงประหารราชธิดาด้วยฝ่าบาท แล้วบริภาษรับสั่งขับไล่ว่า เจ้าเป็นหญิงชั่วร้ายกาลกรรณี เจ้าไม่ใช่ลูกของเราเจ้าเป็นลูกพวกโจรไพรเจ้าจงไปสู่สำนักพวกโจรเถิด
/*407ฝ่ายนางปูรณีราชธิดาถูกพระราชบิดาประหารและปริภาษขับไล่ เธอก็คิดโทมนัสน้อยพระทัยว่า พระราชบิดาหาสิเนหาเราไม่ ได้โบยตีปริภาษเราถึงเพียงนี้ เราจะทนอยู่ต่อไปทำไมให้อายเขา เราจักไปยังราวป่าตายเสียประเสริฐกว่า ดำริแล้วจึงเก็บเครื่องแต่งองค์และแก้วแหวนห่อเข้าดิบดี จึงหาสรีรอินทรีย์ให้ขมบขมอมปลอมกายาออกไปสู่ป่า แต่เที่ยวซอกซอนไปในพนมวันนับได้ ๓ เดือน แล้วดำเนินไปบรรลุถึงสำนักพระดาบสองค์หนึ่ง เธอก็เข้าไปหาพระดาบสแจ้งความแต่ต้นมาให้ดาบสฟัง แล้วขออาศัยยั้งอยู่ ณ สำนักพระดาบส ๆ ก็รับเลี้ยงไว้ หานานาผลาผลมาให้เสวยมิได้ให้ขัดสน
นางปูรณีราชธิดาอยู่ในสำนักพระดาบสกำหนดได้ปีหนึ่งจึงนึกขึ้นมาว่า เราเป็นมาตุคามย่อมเป็นมลทินแก่บรรพชิต เพราะฉะนั้น เราจักลาพระดาบสไปยังถิ่นที่มีมนุษย์ดีกว่า คิดแล้วก็เข้าไปบอกลาพระดาบส พระดาบสจึงคิดว่านางปูรณีนี้เป็นชาติมาตุคาม มักจักมีความอันตรายมากนัก เราจักให้มนต์จินดามณีกับพระขรรค์ทิพย์แก่เธอไป เพื่อป้องกันอันตรายภายหน้า คิดแล้วก็ให้นางปรณีเรียนมนต์จินดามณีแล้วมอบพระขรรค์ให้ไป
ในที่นี้หากจะมีคำถามว่า พระดาบสได้พระขรรค์ทิพย์ไว้ด้วยอย่างไร พึงวิสัชนาแก้ว่าวิชาธรผู้หนึ่งอยู่คันธมาทนบรรพต พาภรรยาไปเที่ยวยังป่านารีวัน วิชาธรผู้หนึ่งอยู่สุทัสสนบรรพตเหาะไปในเวหา พบวิชาธรกับภรรยานั้นเข้าคิดจักแย่งเอาภรรยาวิชาธรผู้นั้น จึงตรงเข้ารบกันกับคันธมาทนวิชาธร สุทัสสนวิชาธรอ่อนกำลังพลัดตกจากอากาศแพ้ฤทธิ์คันธมาทนวิชาธร สุทัสสนวิชาธรหลบหนีไปอาศัยอยู่สำนักพระดาบส ๆ จึงรักษาด้วยรากไม้ใบยาและน้ำร้อน สุทัสสนวิชาธรนั้นสบายหายโรคแล้วจึงถวายพระขรรค์ทิพย์เล่มนั้นแก่พระดาบส ๆ รับไว้แล้วถามว่า คุณของพระขรรค์เล่มนี้มีอย่างไรบ้าง สุทัสสนวิชาธรแจ้งว่าพระขรรค์เล่มนี้มีคุณมากมาย แม้ผู้ใดโกรธจักทำอันตราย พระผู้เป็นเจ้าจงหยิบพระขรรค์แกว่งไป ผู้นั้นจะล้มลง ณ ปฐพี แล้วหนีไป ก็ผู้ใดพยาบาทมาดร้ายจะใคร่เข่นฆ่าพระผู้เป็นเจ้าๆ จงแกว่งพระขรรค์ไป ผู้นั้นจักถึงความตาย ถ้าหากว่าพระผู้เป็นเจ้าต้องการจะไปนาคพิภพและสวรรค์ หรือใคร่จะไปยังที่ใด ๆ พระผู้เป็นเจ้าจงถือเอาพระขรรค์นี้ไปถึงได้ซึ่งที่นั้นนั้น สุทัสสนวิชาธรชี้แจงดังนี้แล้วก็นมัสการลาดาบสไป
ฝ่ายนางปูรณีราชธิดารับพระขรรค์เล่มนั้นมา จึงนมัสการลาพระดาบส กำหนดทิศทางที่จะไปเมืองของตนแล้วดำเนินไป นางปูรณีราชธิดานั้นเที่ยวซอกซอนไปตามภูเขา/*408และเนาไพร จนไปถึงที่อยู่แห่งหมู่ยักษ์แห่งหนึ่ง นางไม่รู้จักจะไปทางไหนจึงนั่งอยู่ที่โคนไม้ระวางแดนแห่งหมู่ยักษ์
คราวนั้น มียักษ์สองตนพี่น้องเดินไปพบนางปูรณีราชธิดา ยักษ์พี่ชายพูดว่าเราจักจับหญิงนี้ฆ่ากินเสีย ยักษ์น้องชายพูดว่าข้าจักเอาไปเป็นเมีย ยักษ์สองตนรีบร้อนเข้าไปปรารภจะจับนางปรณีราชธิดา ๆ จึงหยิบพระขรรค์ขึ้นแกว่งไปแกว่งมา ยักษ์พี่ชายก็ถึงความตายด้วยอำนาจพระขรรค์ทิพย์ แต่ยักษ์น้องชายนั้นวิ่งหนีไปได้ นางปูรณีราชธิดาพ้นภัยแล้วดำเนินไปในวนาวัน ครั้นล่วงไปได้สามเดือนจึงบรรลุถึงเขตไชยวงศนคร นางจึงเข้าหยุดระงับร้อนนอนหลับอยู่ ณ โคนต้นไทรแห่งหนึ่ง
ในขณะนั้น พฤกษเทวดาเห็นนางปูรณีราชธิดาประกอบด้วยบุญลักษณะแล้วคิดว่า นางกุมาริกาผู้นี้มีบุญหาใช่หญิงเลวทรามไม่ สมควรจะเป็นมเหสีแห่งพระสุวรรณวงศ์ราชกุมารได้ คิดแล้วจึงแปลงเพศเป็นเนื้อทรายทอง วิ่งสะบัดหยัดย่องผ่านพักตร์พระสุวรรณวงศ์ไป พระสุวรรณวงศ์ทรงเห็นแล้วอยากได้โดดขึ้นหลังม้าควบขับตามไปถึงที่นางปูรณีนอนหลับอยู่นั้น เห็นนางปูรณีมีศรีโสภาโชติช่วงดังดวงพระจันทร์อันตกติดอยู่กับปฐพี นึกยินดีรักใคร่ ตรงเข้าไปใกล้เห็นพระขรรค์วางอยู่ข้างองค์นาง จึงหยิบพระขรรค์นั้นมาถือไว้แล้วปลุกนางปูรณี ๆ ตื่นขึ้นเห็นพระสุวรรณวงศ์แล้วเหลียวหาพระขรรค์ไม่เห็นจึงถามว่า เธอเอาพระขรรค์ของข้าไปหรือ เออ พี่เอามาเอง แน่ะนางผู้เจริญ เธอมีภัสดาแล้วหรือยัง ดิฉันหลงทางมาอยู่กลางป่า จะได้ภัสดามาแต่ที่ไหน แน่ะนางผู้เจริญ นี่จะเดินไปไหนต่อไป และมาแต่ที่ไหนเล่า นางปูรณีจึงเล่าความแต่ต้นจนปลายให้พระสุวรรณวงศ์ทรงทราบ พระสุวรรณาวงศ์ทรงทราบแล้วก็โสมนัส จึงรับนางปูรณีราชธิดาให้ขึ้นหลังม้า แล้วพาไปถึงที่พลนิกายตั้งทัพรั้งอยู่นั้น ครั้นแล้วจึงเสด็จกลับยังนคร ทูลความให้พระมารดาทราบ แล้วอภิเษกนางปูรณีตั้งไว้ในที่พระมเหสี
(ต่อนี้ไปจะกล่าวถึงฝ่ายพระราชบิดามารดาของนางปูรณี)
ใจความว่า พระเจ้ายสกราชบิดาของนางปูรณีนั้น ครั้นสว่างเมาสุราแล้วระลึกถึงราชธิดาขึ้นมา เสด็จไปหาถึงปราสาทราชธิดา เมื่อมิได้เห็นจึงถามพวกทาสีว่า ธิดาของเราหายไปข้างไหน พวกทาสีจึงกราบทูลพระราชาว่ามิได้เห็น พระราชาจึงพร้อมด้วยมหาชนให้แยกย้ายกันไปเที่ยวค้นหาตามราชนิเวศน์ และประเทศราชอุทยานตลอดทั่วไปภายในสกลนครก็มิได้พบ เที่ยวเวียนตลบหาไปในทิศทั้งสี่ ฝ่ายพระชนนีเสด็จกับอันเตบุริกานารีทรงโสกีเสด็จขึ้นบนปราสาทราชธิดา ทอดพระเนตรนานาสนะแล้วตรัสวิลาปคาถาดังนี้ว่า
/*409สกุณี หตปุตฺตา ว
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
สุฺํ อาคมฺมิมํ ปุรํ
สกุณี หตปุตฺตา ว
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
ราชธีตรํ อปสฺสตี
กุรุรี ว หตจฺฉาปา
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
สุฺํ อาคมฺมิมํ ปุรํ
กุรุรี ว พตจฺฉาปา
สุฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
ราชธีตรํ อปสฺสตี
สา นูน จากวากี ว
ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
สุฺํ อาคมฺมิมํ ปุรํ
สา นูน จากวากี ว
ปลฺลสฺมึ อนูทเก
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ
ราชธีตรํ อปสฺสตี
กมฺมารานํ ยถา อุกา
อนฺโต ฌายติ โน พหิ
เอวํ ฌายามิ โสเกน
ราชธีตรํ อปสฺสตี
ความว่า แม่อยู่ข้างหลังเห็นแต่ราชวังวิเวกสงัด แม่ไม่เห็นหน่อกษัตริย์ราชธิดา แม่ก็ตั้งจะโสกาไม่วายน้ำพระเนตร ตั้งแต่ทนทุกข์เทวษไม่วายโศก ด้วยบุตรวิโยคหากรันทด อุปมาเหมือนแม่นก อันนายพรานเจ้ากรรมนำเอาลูกไป เห็นแต่รังเปล่าเข้าทีไร ก็มีแต่จะร้องไห้นั้นเป็นหัวหน้า ก็มีอุปมาเหมือนอกแม่ โอ้ตั้งแต่นี้แลแม่จะไม่วายทุกข์เลยสักเวลา ไหนชีวิตของมารดาจะรอดอย่าสงสัย เมื่อมารดามาเห็นแต่ราชฐานเปล่า มิได้เห็นราชธิดาเจ้า ก็จะซบเซาระทมทุกข์ทรมานอยู่นาน เปรียบปานดังแม่นกจากพราก อันติดหล่มปราศจากวารี มีแต่ว่าจะสิ้นสูญชีวิตไป อนึ่ง อุปมัยเหมือนเบ้าของช่างทองเขาหลอมสุวรรณ ย่อมรุ่มร้อนละลายคว้าง เป็นควันเปลวอัคคี ก็อุปมาเหมือนอกแม่ นับวันแต่จะหมองไหม้ไปด้วยความโศก กว่าจะสิ้นชีพทำลายไป
คราวนั้น บรรดานางสนมกำนัลในแต่สักคนหนึ่งก็มิได้อาจดำรงกายอยู่ได้ พากันร้องไห้ล้มกลิ้งทิ้งกายา อุปมาเหมือนสาลวันอันลมยุคันธวาตหากพัดผันให้ล้มลงฉะนั้น /*410พระเจ้ายสกราชทรงพระโศกาดูรมิได้วาย พาพวกสนมนารีพี่เลี้ยงทั้งหลายข้อนพระทรวงพลางทางเสด็จไปยังเรือนจำคุมขังนักโทษ จึงตรัสโปรดว่าให้ปล่อยนักโทษไปกว่าเราจักได้พบราชธิดาของเรา
(ตอนนี้จะกล่าวถึงพระราชาจิตตวงศ์ต่อไป)
ใจความว่า พระราชาจิตตวงค์พระเจ้าอาว์ของพระโพธิสัตว์ ทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์ได้นางรัตนกุมารีมาไว้ ใคร่จะทอดพระเนตรนางรัตนกุมารี รับสั่งให้หาตัวนางปูรณีเทวีมาเฝ้าทอดพระเนตรแล้วทรงปฏิพัทธ อันความกำหนัดเข้ากระตุ้นเตือนพระหฤทัย ทรงดำริหาอุบายจะให้ได้นางปูรณีเทวีว่า เราฆ่าพระสุวรรณวงศ์เสียได้แล้ว ก็จักได้นางปูรณีมิต้องสงสัย ดำริแล้วจึงประทานเครื่องนานาสังการให้นางปูรณีเทวีแล้วรับสั่งให้ส่งนางปูรณีกลับไป นางปูรณีถวายบังคมลากลับมาถึงปราสาทของตนแล้ว จึงทูลเล่าความนั้นถวายพระสุวรรณวงศ์อุปราชา ครั้นพระสุวรรณวงศ์อุปราชาเข้าเฝ้าพระเจ้าจิตตวงศ์ ๆ ทรงตรัสว่า ท่านสุวรรณวงศ์จงให้นางปูรณีเทวีแก่เรา เราจะอภิเษกนางสุจิตตาเทวีธิดาของเราให้แก่ท่าน พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลว่า พระมหาราช ซึ่งพระองค์ทรงบริภาษมา ทั้งนี้ยังหาควรไม่ พระเจ้าจิตตวงศ์ก็ทรงนิ่งไป
ครั้นอปรภาคสมัยต่อมา พระจิตตวงศ์ราชาคิดอุบายได้อย่างหนึ่ง จึงรับสั่งให้หาพระโพธิสัตว์มาเฝ้าแล้วตรัสว่า ท่านสุวรรณวงศ์ เทพยดารักษาพระนครโกรธตัวท่านใหญ่ได้ทำนางสุจิตตาเทวีลูกของเราให้เป็นไข้มากแล้วบอกกะเราว่า ที่เมืองพระยานาคมีดอกกมุทมากมาย พระองค์จงใช้พระสุวรรณวงศ์ให้ไปนำดอกกมุทนั้นมาบูชาข้าพเจ้าผู้เทวดาเสีย ถ้าว่าพระสุวรรณวงศ์ นำดอกกะมุทมาบูชาไม่ได้ไซร้ ราชธิดาของพระองค์ก็จักสิ้นพระชนม์ไป เทพยดาบอกแก่เราไว้อย่างนี้ ถ้าว่าธิดาของเราถึงกาลกิริยาแล้วชีวิตของท่านก็จะล่วงไปตามกัน เพราะฉะนั้น ท่านจงไปยังนาคพิภพ นำดอกกมุทมาบูชาเทพยดาเสียให้ได้
พระโพธิสัตว์สดับพระราชดำรัสแล้วก็รู้ชัดว่าพระราชาคิดหาอุบายจักเอาภรรยาของเรา แล้วทูลตอบว่า ขอพระองค์จงรอไว้สัก ๗ เดือนก่อน ข้าพระบาทจะไปนำดอกกมุทมาให้ได้ แล้วพระองค์ก็เสด็จมายังปราสาทของพระองค์ ทรงตรัสบอกความเรื่องนั้นแก่นางปูรณีเทวี ๆ จึงทูลว่า พระมหาราช พระองค์จงถือเอาพระขรรค์เล่มนี้ไปเป็นคู่หัตถ์ แล้วนางจึงทูลบรรยายคุณของพระขรรค์ให้พระโพธิสัตว์ทรงทราบ พระโพธิสัตว์รับพระขรรค์ทิพย์ไว้แล้ว /*411เสด็จไปทูลลาพระราชมารดา ๆ โกรธพระราชายกใหญ่ ได้บริภาษพระราชาแล้วตรัสประพันธ์คาถานี้ว่า
อเร ทุฏฺ กลิราช
กสฺมา ปุตฺตํ อเปสยิ
นาคภวนํ กมุทฺทฺจ
กุโต อคณฺหสิ ตวฺจ
ความว่า พระราชาผู้โหดร้ายกาลี ไฉนนี่มาแล้วใช้ให้ลูกของเราไปยังนาคพิภพเล่า พระลูกเจ้าจะไปเอาดอกกมุทมาแต่ที่ไหน พระนางทรงกรรแสงพลางทางประทานพรแก่พระโพธิสัตว์ พ่อจงไปให้มีความสุขสำราญ ภัยพาลทั้งหลายคือยักษ์และปีศาจทั้งนาคครุฑ จงอย่าประทุษฐ์ทำอันตรายแก่พ่อได้ สรรพสัตว์มีราชสีห์เป็นอาทิ เห็นพ่อแล้วจงแคล้วคลาดปลาดหนีไป ขออย่าได้มากล้ำกลายประสบพักตร์ลูกรักของแม่เลย ประทานพรแล้วก็ส่งพระโพธิสัตว์ไป
ฝ่ายนางปูรณีเทวีนั้นทรงครรภ์มาได้ ๕ เดือนแล้ว พระโพธิสัตว์จึงทูลฝากพระมารดาว่า ขอพระมารดาจงกรุณารักษานางปูรณีผู้มีครรภ์ด้วยช่วยป้องกันอย่าให้เป็นอันตราย แล้วพระองค์ถวายบังคมลาเสด็จออกนอกพระนคร มุ่งหมายทางหิมวันต์ หมู่อำมาตย์ทั้งหลายนั้นชวนกันตามไปส่งถึงมหาวัน พร้อมกันแวดล้อมพระโพธิสัตว์ด้วยความอาลัย
พระโพธิสัตว์จึงให้พวกอำมาตย์กลับแล้วก็ดำเนินไปแต่พระองค์เดียว เที่ยวไปในพนาวันและซอกภูเขาเนานทีธาร นับประมาณได้เดือนหนึ่ง ถึงเมืองร้างเข้าเมืองหนึ่งจึงแวะเข้าไปตรวจดู เห็นบ้านและร้านตลาดทั้งธัญชาติทิ้งเกลื่อนกลาดอยู่ แต่หามีผู้คนและสัตว์เดียรัจฉานไม่ พระองค์นึกสงสัยว่าน่าอัศจรรย์จริง แล้วเสด็จขึ้นบนราชฐานเปิดประตูห้องเข้าไป เห็นสุวรรณมัญจาแท่นหนึ่งจึงตรวจดู เห็นมีประตูยนต์สำหรับเปิดปิดได้ จึงผลักประตูเข้าไปได้เห็นนางนารีรูปงามมีนามว่า สุวรรณมัญจา จึงรับสั่งเรียกให้ออกมานั่งภายนอกแล้วถามว่า แน่ะนางน้อง เหตุไรน้องจึงมาอยู่ในที่นี้แต่ผู้เดียวเล่า
นางสุวรรณมัญจานารีทำอภิวันทน์แล้วแจ้งว่า ที่เมืองนี้มีผีเสื้อน้ำอยู่ ณ สระโบกขรณีที่ป่ามหาวัน มนุษย์หรือสัตว์เดียรัจฉานเหล่าใดไปดื่มน้ำและเก็บเอาเง่าบัวในสระไปกิน ผีเสื้อน้ำนั้นก็จะจับเอามนุษย์และสัตว์เดียรัจฉานเหล่านั้นกินเสียสิ้น เมื่อสมัยกาลคราวหนึ่ง พระอัยกาของหม่อมฉันท่านดำรงตำแหน่งเป็นพระราชา ณ เมืองนี้ เสด็จไป/*412ประพาสป่าเที่ยวล่าเนื้อ ติดตามเนื้อไปแต่องค์เดียว ครั้นถึงเวลาเที่ยงวันถึงสระตำบลนั้นเข้า พระอัยกาเจ้าสรงเสวยวารีและเก็บเล่าบัวฝักบัวเสวยผีเสื้อน้ำนั้นจักจับพระอัยกากินเป็นภักษา พระอัยกาขอชีวิตไว้ รับรองว่าจะส่งมนุษย์ไปให้กินวันละคนทุก ๆ วัน ผีเสื้อน้ำนั้นถือเอาคำมั่นสัญญาแล้วปล่อยพระอัยกามา ต่อแต่นั้นพระอัยกาจึงจัดส่งนักโทษไปให้ผีเสื้อน้ำกินวันละคนจนสิ้นรัชกาลพระอัยกาแล้ว พระชนกของหม่อมฉันท่านได้เป็นพระราชาหาได้ส่งส่วยไปให้แก่ผีเสื้อน้ำไม่ ผีเสื้อน้ำนั้นจึงมาจับเอามนุษย์และสัตว์กินแล้วก็ไปอยู่ในสระโบกขรณี พระราชบิดาของหม่อมฉันถามโหราจารย์ว่า ทำอย่างไรพวกเราจึงจะฆ่าผีเสื้อน้ำได้ โหราจารย์คำนวณคัมภีร์โหราศาสตร์แล้วกราบทูลว่าพระราชธิดาของพระองค์จักได้ภัสดามีฤทธิ์มากผู้หนึ่งจึงจักฆ่าผีเสื้อน้ำนั้นได้ แล้วจักควักเอาแก้วมณีในท้องผีเสื้อน้ำ นำสุคนธวารีมารดกระดูกมนุษย์และสัตว์ผีเสื้อน้ำกินไว้ในห้อง กระดูกทั้งหลายก็จักกลายเป็นมนุษย์และสัตว์ตามสภาพของตน เพราะฉะนั้นพระราชบิดาจึงเอาหม่อมฉันใส่เข้าไว้ในสุวรรณมัญจา แล้วถึงทิวงคตไป มหาชนบางพวกหลบหนีไปนานาทิศรอดชีวิตไปก็มี บางพวกอาศัยอยู่ด้วยที่ไร่นาบ้านเรือนของตนก็พากันม้วยมรณ์เป็นภักษาแห่งผีเสื้อน้ำอย่างนี้
นางสุวรรณมัญจาเล่าความถวายพระโพธิสัตว์ แล้วถามว่าอาจจักฆ่าผีเสื้อน้ำนั้นได้หรือไม่ พระโพธิสัตว์จึงตรัสตอบว่า แน่ะน้องพี่อาจจักฆ่าผีเสื้อน้ำได้ แล้วพระองค์ประโลมนางสุวรรณมัญจาให้ชื่นชอบหฤทัย สองกษัตริย์ก็ได้ถึงโลกราคฤดี ต่างสนทนากันอยู่จนถึงเวลาพลบค่ำ
คราวนั้น ครั้นผีเสื้อน้ำตื่นขึ้นแล้วแสดงรูปกายให้เป็นที่น่าพึงกลัว เที่ยวไปได้เห็นสองกษัตริย์แล้วหมายจะจับกินเสีย นางสุวรรณมัญจาเห็นผีเสื้อน้ำมาก็ตกใจ หลบเข้าไปในสุวรรณมัญจา พระโพธิสัตว์จึงแกว่งพระขรรค์แก้วป้องกันไว้ เสียงพระขรรค์แก้วบันลือสนั่นดุจดังเสียงฟ้าเข้าไปผ่าเอาหัวใจผีเสื้อน้ำ ๆ ทำกาลกิริยาตายไป พระโพธิสัตว์จึงเรียกนางสุวรรณมัญจาให้ออกมาดู นางสุวรรณมัญจาออกมาเห็นผีเสื้อน้ำตายแล้วก็โสมนัส แล้วเตือนให้พระโพธิสัตว์ผ่าท้องผีเสื้อน้ำออกดู พระโพธิสัตว์รับคำนางสุวรรณมัญจาแล้วจึงผ่าท้องผีเสื้อน้ำด้วยพระขรรค์แก้ว พบรัตนมณีมีอยู่ในท้อง แล้วเลือกกระดูกออกมากองเป็นส่วน ๆ จึงเอาแก้วมณีแช่ลงในสุคนธวารี เอาวารีนั้นรดกระดูกทั้งหลาย กระดูกมนุษย์ก็กลายเป็นรูปมนุษย์ กระดูกสัตว์ก็กลายเป็นรูปสัตว์ ดูเป็นที่น่าอัศจรรย์นักหนา
/*413พระราชบิดามารดาของนางสุวรรณมัญจา ได้พระชนม์ชีพคืนมาทรงพระโสมนัส ตรัสสรรเสริญคุณพระโพธิสัตว์แล้วถามว่า ท่านมาแต่ไหน มาแต่เมืองไชยวงศ์ มาถึงที่นี้มีกิจสิ่งไร พระโพธิสัตว์จึงทูลเล่าความแต่ต้นจนอวสานให้ทรงทราบทุกประการ พระราชบิดามารดาของนางสุวรรณมัญจาจึงตรัสว่า เราจะใคร่อภิเษกท่านให้เป็นพระราชาดำรงราชสมบัติต่อไป พระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์อย่าทรงอภิเษกข้าพระบาทเลย ข้าพระบาทจะไปยังนาคพิภพหาดอกกมุทได้แล้วจึงจะกลับมาเฝ้าฝ่าพระบาท แล้วมอบนางสุวรรณมัญจาไว้กับพระราชา ทูลลาออกจากนครสัญจรไปในมหาวัน ดำเนินไปครั้งนั้นได้ประมาณเดือนหนึ่งถึงเมืองร้างหนึ่งเข้า พระโพธิสัตว์เจ้าดำเนินเข้าไปภายในนคร มิได้เห็นมนุษย์นิกรและหมู่สัตว์นึกแปลกหฤทัย แล้วดำเนินขึ้นไปบนปราสาท เห็นสุวรรณเภรีมีประตูยนต์ปิดอยู่ จึงเปิดเข้าไปได้พบนางกุมารีงามโสภานามว่าสุวรรณเภรี แล้วพระองค์ทรงไถ่ถามเหตุทั้งมวลกะนางสุวรรณเภรี ๆ จึงถามนามและสกุลพระโพธิสัตว์แล้วทูลว่า ข้าแต่เทวดา มีนกหัสดีถึงค์ตัวหนึ่งมายังเมืองนี้ เที่ยวไล่จับมนุษย์กินเป็นภักษา มนุษย์บางพวกก็ถึงความตาย บางพวกก็หนีรอดชีวิตไปได้ เพราะฉะนั้นพระราชบิดาของหม่อมฉันได้ถามพวกโหราจารย์ ๆ พยากรณ์ถวายไว้ว่า พระองค์จงทำกลองลูกหนึ่งไว้ แล้วให้พระราชกุมารีเข้าไปอยู่ในกลอง พระราชกุมารีนั้นจักได้ภัสดามีฤทธานุภาพมาก ภัสดาของราชธิดาจักฆ่าสกุณนั้นตาย แล้วจักแหวะเอาแก้วมณีในศีรษะนกนั้นให้ชีวิตแก่พระราชธิดา เพราะฉะนั้น พระราชบิดาของหม่อมฉัน จึงให้หม่อมฉันเข้าซ่อนอยู่ในกลองใบนี้ ข้าแต่พระลูกเจ้า พระองค์จักอาจฆ่านกนั้นได้หรือไม่ พี่อาจฆ่านกนั้นได้ นางสุวรรณเภรีมีความดีฤทัย นางได้ยอมองค์เป็นบาทบริจาริการ่วมภิรมย์ตามโลกธรรมดา
พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่า เมื่อไรนกหัสดีลึงค์จักมา เมื่อใดเราก่อไฟให้มีควันปรากฏขึ้น เมื่อนั้นนกหัสดีลึงค์เห็นควันไฟแล้วก็จักบินมา ครั้นรุ่งเช้าอีกวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงก่อไฟให้มีควันพลุ่งขึ้นมาก นกตัวนั้นเห็นควันไฟพลุ่งขึ้นแล้วก็โผผินบินมาร่อนอยู่บนอากาศ พระโพธิสัตว์เห็นแล้วทรงแกว่งพระขรรค์แก้วตรงต่อนกนั้น พระขรรค์แก้วส่งสำเนียงดังลั่นสนั่นใหญ่ นกตัวนั้นมีหัวใจแตกออกไป ทำกาลกิริยาตายด้วยอานุภาพพระขรรค์แก้ว แล้วพระโพธิสัตว์จึงผ่าศีรษะนกนั้นแล้วควักเอาแก้วมาได้ดวงหนึ่ง จึงผ่าท้องนกเก็บเอากระดูกมหาชนนีพระราชาเป็นต้นมากองไว้ แล้วทำให้มีชีวิตเป็นมนุษย์ขึ้นมาดังเก่า
/*414มหาชนมีพระราชาเป็นต้นกลับได้ชีวิตเป็นขึ้นแล้ว พากันสรรเสริญคุณพระโพธิสัตว์ ใคร่จะให้ครองราชสมบัติอยู่เมืองนั้น พระมหากษัตริย์จึงตรัสถามว่า ท่านมาแต่ธานีบุรีใด และจะไปไหนต่อไป พระโพธิสัตว์เมื่อจะทูลความทั้งปวงถวายพระราชาจึงทูลว่า ข้าแต่มหาราช พระเจ้าอาว์ของข้าพระบาทเสวยราชสมบัติ ณ เมืองไชยวงศ์บุรี รับสั่งใช้ให้ข้าพระบาทไปเอาดอกกมุทที่นาคพิภพไปบูชาเทวดารักษาพระนคร เพราะฉะนั้น ข้าพระบาทจึงสัญจรมาถึงเมืองนี้พระเจ้าข้า
พระโพธิสัตว์จึงทูลลาพระราชาออกจากนคร สัญจรไปในป่ามหาวันนับได้อีกเดือนหนึ่ง บรรลุถึงสระโบกขรณีแห่งหนึ่ง จึงแวะเข้านั่งพักอยู่โคนต้นไทรใกล้ขอบสระ ทรงเก็บนานามูลผลาเสวยตามสบายพระทัย คราวนั้น พระยาวรุณนาคราชมีหมู่นางนาคมาณวิกาแวดล้อม ออกจากนาคพิภพพากันเล่นน้ำในสระนั้นตั้งแต่เวลาเช้าจนถึงเวลาเย็น คราวนั้นมีพระยาครุฑตัวหนึ่งบินมาทางอากาศ เห็นฝูงนาคทั้งหลายหมายจะโฉบเอาไปกินเป็นภักษา ฝูงนาคมาณวิกาเห็นแล้วก็ตกใจ พากันด้นแผ่นดินหนีไปยังนาคพิภพ ท้าววรุณนาคราชยังมิทันเห็นพระยาครุฑจึงหาหนีไปไม่ พระยาครุฑจึงทำเสียงปีกโผมาปรารภจะจับพระยาวรุณนาคราช พระโพธิสัตว์เห็นดังนั้นจึงแกว่งพระขรรค์แก้ว ทำให้เป็นแสงแวววาว และให้บันลือเสียงดัง พระยาครุฑได้ฟังเสียงลั่นสนั่นผันหน้าแลไป แสงแก้วบาดนัยน์ตาพระยาครุฑก็พลัดตกลงจากอากาศ มีความโกรธผูกอาฆาตหมายมาดจะประหารพระโพธิสัตว์ ๆ ก็แกว่งพระขรรค์ให้แสงสัมผัสพระยาครุฑ ๆ ก็ล้มกลิ้งขาดใจตายลงในที่นั้น
ท้าววรุณนาคราชเลื่อมใสในพระโพธิสัตว์แล้วดำริว่า มนุษย์ผู้นี้ช่วยชีวิตเราไว้ เราควรจะตอบแทนมนุษย์ผู้นี้บ้าง ดำริแล้วจึงจำแลงแปลงกายเป็นดรุณมาณพ เข้าไปทำความเคารพพระโพธิสัตว์ แล้วถามว่า ท่านมหาบุรุษ ท่านจะไปข้างไหนหรือ พระโพธิสัตว์ตรัสว่า ท่านนาคราช เราจักไปนาคพิกพ จักไปหาดอกกมุท ได้แล้วจะนำไปถวายพระเจ้าอาว์ของเรา ถ้ากระนั้นท่านมาไปกับข้าพเจ้าจะพาไป ท้าววรุณนาคราชจึงพาพระโพธิสัตว์ไปถึงนาคพิภพ แล้วจึงยกนางสุวรรณนาคีธิดาของตนให้เป็นบาทบริจาริกา แล้วให้ทิพย์วัตถาลังการแก่พระโพธิสัตว์ ๆ อยู่ในนาคบาดาลประมาณเดือนหนึ่งจึงทูลลาท้าววรุณนาคราชว่า ข้าพเจ้าจักขอลาไปยังไชยวงศ์นครธานี ท่านจงให้ดอกทิพย์กมุทแก่ข้าพเจ้าเถิด ท้าววรุณราชจึงให้ดอกทิพย์กมุทแก่พระโพธิสัตว์แล้วถามว่าท่านจักพานางสุวรรณนาคีบาทบริจาริกาไปด้วยหรือไม่ /*415ข้าแต่นาคราช นางสุวรรณนาคีพอใจจะไปก็จงไป ถ้าและไม่เต็มใจไปก็จงอย่าไปเลย ท้าววรุณนาคราชจึงถามนางสุวรรณนาคีว่า เจ้าจักเต็มใจไปด้วยภัสดาหรือไม่ หม่อมฉันจักไปด้วยราชภัสดา ท้าววรุณนาคราชจึงยอมอนุญาตให้นางสุวรรณนาคีไปกับพระโพธิสัตว์ ๆ กับนางสุวรรณนาคีทูลลาพระบิดามารดาแล้วถือเอาแก้วต่าง ๆ ขึ้นจากนาคพิภพมาถึงแดนมนุษย์ จึงหยุดพักเล่นน้ำในสระโบกขรณี ครั้นถึงเวลาสายัณห์ จึงพร้อมกันไสยาสน์อยู่ใต้ร่มพฤกษา แล้วปรึกษากันว่าเราจักพากันไปยังป่าหิมวันต์ เที่ยวชมนานาบรรพตและสัตว์จตุบาททวิบาทนานารุกขชาติเสียก่อนแล้งจึงค่อยไป ครั้นรุ่งเช้าอีกวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงพานางสุวรรณนาคี เสด็จไปยังหิมวันต์ ทอดพระเนตรภูเขาและสระน้ำ และสรรพสัตว์ต่าง ๆ ตามความสำราญหฤทัย
แท้จริง หิมวันตบรรพตนั้นสูงได้ห้าร้อยโยชน์ กว้างและยาวได้สามพันโยชน์ ประดับไปด้วยยอดแปดหมื่นสี่พัน มีสุทัศศนกูฏ เป็นต้น บนหิมวันตบรรพตนั้นมีสระใหญ่เจ็ดสระ มีสระอโนดาตเป็นอาทิ กว้างและลึก มีปริมณฑลได้ร้อยยี่สิบห้าโยชน์ สระอโนตดาตนั้นมีภูเขาห้าลูกคือ สุทัศศนภูฏ ๑ จิตตกูฏ ๑ กาลากูฏ ๑ คันธมาทนกูฏ ๑ เกลาสกูฏิ ๑ ล้อมโอบรอบอยู่ชั้นนอก สุทัสสนกูฏนั้น เป็นที่เกิดแห่งทองคำ จิตตกูฎนั้นเป็นที่เกิดแห่งแก้วเจ็ดอย่าง กาลกูฏนั้นเป็นที่เกิดแห่งแก้วสีดอกอัญชันและแก้วอินทนิล คันธมาทนกูฏนั้นเป็นที่เกิดแห่งแก้วลาย และมีต้นไม้หอมวิเศษสิบประการ ไม้บางต้นหอมราก บางต้นหอมแก่นหอมกระพี้ ไม้บางต้นหอมปุ่มสะเก็ด และหอมรสยาง ไม้บางต้นหอมใบหอมดอกหอมผล ไม้บางต้นมีกลิ่นหอมพร้อมทุกอย่าง แลดูสล้างด้วยต้นยามีนานัปการ ที่ภูเขานั้นล้วนศิลาลายโชตช่วงดุจดวงอาทิตย์ส่องแสงในราตรีแห่งกาฬปักขอุโบสถฉะนั้น
ที่ภูเขาคันธมาทน์นั้นมีเงื้อมเขานามว่านันทมูลกเป็นที่อาศัยอยู่ของหมู่ปัจเจกพุทธเจ้า ที่เงื้อมเขานันทมูลกนั้นมีถ้ำอยู่สามแห่งคือ ถ้ำทอง ๑ ถ้ำแก้ว ๑ ถ้ำเงิน ๑ ที่ปากถ้ำแก้วนั้นมีต้นไม้ต้นหนึ่ง เรียกว่ามัญชุสัก (น่าจะแปลว่าไม้สักงาม) มียอดและสาขาแผ่ไปได้โยชน์หนึ่ง ข้างหน้าต้นมัญชุสักออกไปนั้นมีเรือนแก้วอยู่หลังหนึ่ง ที่บริเวณรัตนมาลกนั้นมีลมกองหนึ่งพัดกวาดเอาหยากเยื่อไปทิ้งเสีย ลมกองหนึ่งพัดเอาทรายเงินมารายไว้ให้เสมอดุจหน้ากลอง ลมกองหนึ่ง จึงหอบเอาน้ำแต่สระอโนดาตมารดทรายเงินให้ชุ่มชื้นทั่วไป ลมกองหนึ่งพัดพาเอาของหอมมาโรยไว้ที่เรือนแก้ว แล้วลมกองหนึ่งจึงพัดเลือกเก็บเอาดอกไม้มากองไว้ ลม/*416กองหนึ่งจึงลำดับเรียบเรียงดอกไม้นั้นไว้เป็นอันดี และมีปัญญัตตาสนะตั้งอยู่ ณ รัตนมาลกะนั้นเป็นที่รโหฐานยิ่งหนักหนา พระโพธิสัตว์กับพระชายาพากันเที่ยวชมนกชมไม้แล้ว ได้อาศัยพักนั่งและไสยาสน์ในมาลกะปัญญัตตาสนะนั้น
ส่วนว่าภูเขาไกรลาสรชตมัยนั้น เป็นที่อยู่ของหมู่กินนรทั้งหลาย ภูเขาห้าลูกซึ่งล้อมสระอโนดาตนั้น เป็นที่อยู่ของหมู่เทวดาและท้าวกุมภัณฑ์ พวกนิกรและมหาภูตทั้งหลาย ที่สระอโนดาตนั้น มีบันไดเงินสำหรับขึ้นลงประจำท่าน้ำทุก ๆ ท่า ที่ท่าน้ำตบแต่งทำเรียบร้อยดี มีอุทกวารีอันเย็นใสดังสีแก้วผลึก ท่าน้ำแห่งหนึ่ง สำหรับพระปัจเจกพุทธและพระขีณาสพและดาบสลงอาบ ท่าน้ำแห่งหนึ่งสำหรับพวกยักษ์และท้าวกุมภัณฑ์และภูตลงอาบเล่น ท่าน้ำแห่งหนึ่งสำหรับภูมเทวดารุกขเทวดาอากาสเทวดาลงอาบ ท่าน้ำแห่งหนึ่งสำหรับจาตุมหาราชลงอาบ ท่าน้ำแห่งหนึ่งสำหรับฉกามาวจรเทวดาลงอาบ
สี่ด้านแห่งสระอโนดาตนั้น มีแม่น้ำอันไหลออกจากปากสีหราชแห่ง ๑ ไหลออกจากปากคชสารแห่ง ๑ ไหลออกจากปากม้าแห่ง ๑ ไหลออกจากปากอุสุภราชแห่ง ๑ ฝั่งฟากนทีที่ไหลออกปากสีหราชมีราชสีห์อยู่มากมาย ฝั่งฟากนทีที่ไหลออกจากปากคชสารมีช้างอยู่เกลื่อนกล่น ฝั่งฟากนทีที่ไหลออกจากปากม้านั้น มีฝูงม้าอยู่มากมาย ฝั่งฟากนทีที่ไหลออกจากปากอุสุภราชนั้น มีฝูงโคอยู่มากมาย นทีธารอันไหลออกจากทิศทั้งสี่แล้วปทักษิณสระอโนดาต จึงไหลไปสู่ทางมนุษย์และอมนุษย์แล้วไหลไปสู่มหาสมุทร พระมหาบุรุษกับพระชายา เสด็จเที่ยวชมนานาสถานเล่นตามสำราญหฤทัย แล้วดำเนินไปสู่ฉันทันตสระ
ก็ในท่ามกลางฉัททันตสระนั้น กว้างยาวประมาณสิบโยชน์ จะได้มีสาหร่ายและแหนหาบมิได้ น้ำใสสะอาดดุจดังสีแก้วมณี ระหว่างฉัททันตสระนั้นออกไป มีสุทธกาลหารวันอยู่ ๑ ต่อนั้นไปมีป่าอุบลเขียว ๑ ป่าอุบลแดง ๑ ต่อนั้นไปมีป่าประทุมแดง ๑ ป่าประทุมขาว ๑ ต่อนั้นไปมีป่ากมุทแดง ๑ ป่ากมุทขาว ๑ ต่อนั้นไปมีโอมิสกวันแห่ง ๑ มีรัตตสาลิวัน ๑ ต่อนั้นไปมีป่าไม้กอเล็ก ๆ อาเกียรณ์ไปด้วยโกสุม มีสีเขียวเหลืองแดงขาวกลิ่นหอมฟุ้งขจร ๑ ป่าไม้มีดอกสิบประการเหล่านี้ กว้างได้โยชน์หนึ่ง ๆ ล้อมฉัททันตสระอยู่รอบนอก
ริมรอบของสระฉัททันต์นั้น มีดงถั่วขาวเล็กและถั่วขาวใหญ่ ต่อนั้นไปถึงดงแตงกวาและน้ำเต้าและเถาฟักเขียวฟักทอง ต่อนั้นไปถึงป่าอ้อยลำโตเท่าต้นหมาก ต่อนั้นไปถึงดงกล้วยมีผลใหญ่เท่างาช้าง ถัดนั้นไปถึงป่าสาลวัน ต่อแต่นั้นถึงป่าไม้ขนุน/*417มีผลโตเท่าตุ่มใหญ่ ๆ ต่อนั้นไปถึงป่าไม้มะม่วงมีรสหวาน และถึงป่ามะขามรสโอชามีฝักใหญ่เท่าดุมรถ ถัดนั้นไปถึงป่าไม้มะขวิดและป่าโอมิสกวัน ต่อแต่นั้นไปถึงป่าไม้ไผ่มีหมู่งูพิษประจำอยู่มากมาย ป่าไม้ทั้งหลายเหล่านี้ล้อมสระฉัททันต์อยู่รอบนอกเป็นหลั่นชั้นกันไป ด้วยประการฉะนี้
ต่อแต่วันสถานออกไปมีภูเขาเจ็ดลูกล้อมอยู่ภายนอก คือจุลกาลบรรพตที่หนึ่ง อยู่ระหว่างภูเขาหกลูก แล้วถึงมหากาลบรรพตที่สองแล้วถึงอุทกปัสสบรรพตที่สาม ถึงจันทปัสสบรรพตที่สี่ ถึงสุริยปัสสบรรพตที่ห้า แล้วถึงมณิปัสสบรรพตที่หก ถึงสุวรรณปัสสบรรพตที่เจ็ด ที่สระฉัททันต์นั้น มีไม้ไทรใหญ่อยู่ต้นหนึ่ง ลำต้นนั้นโตกลมได้ห้าโยชน์ สูงแต่เรือนพุ่มขึ้นไปได้ร้อยโยชน์ สูงแต่รากถึงเรือนพุ่มได้สามโยชน์ สาขาที่ยื่นออกไปในสี่ทิศยาวกิ่งละหกโยชน์ กิ่งยอดที่ตั้งตรงขึ้นไปก็อีกหกโยชน์ ร่วมเรือนแห่งกิ่งโดยรอบนับได้สิบสองโยชน์ ประดับด้วยย่านแปดพัน ห้อยย้อยดูงามงดดุจดังมณีบรรพต พระสุวรรณวงศ์โพธิสัตว์กับพระชายา พากันดำเนินไปชมวันพฤกษาในนานาทิศแล้ว ต่อถึงเวลาพลบค่ำก็มาประทับบรรทมอยู่ในสุวรรณคูหานั้น
ก็ในสมัยกาลคราวนั้น มีวิชาธนตนหนึ่งมาโดยอากาศลงอาบน้ำสระฉัททันต์นั้น ครั้นอาบแล้วจึงเข้าไปในสุวรรณคูหา เห็นพระโพธิสัตว์กับพระชายานิทราหลับอยู่ มองไปดูเห็นพระขรรค์แก้วแล้วก็ลักเอาไปเสีย พระโพธิสัตว์กับพระชายาตื่นจากนิทราไม่เห็นพระขรรค์แก้วแล้วปริเทวนาว่า พระขรรค์ของเราหายเสียแล้ว ที่นี้เราจักคิดทำอย่างไร นางสุวรรณนาคีเทวีกลิ้งเกลือกที่บาทราชสามีพลางทางก็กล่าวคาถาว่า
สามี มยํ กหํ คตา
ทิสาทิสา น ชานาม
โก โน มคฺคํ กเถสฺสติ
กถํ จรามิ วเน จ
พาลมิเคหิ เสวิเต
นิสฺสยํ มริสฺสาม
สาปิ ปุพฺเพหฺ สุขิตา
ปาสาเท วเสยฺยํ สทา
กถฺจ กนฺตารมคฺคํ
พาเลหิ ยุตฺตํ จเรม
มุทุตลา ปาทหตฺถา
กถํ คจฺฉนฺติ ปติตฺกา
พหุยกฺขา ปิสาจาปิ
เสวนฺติ มหาวเนปิ
ยํ ปุพฺพกมฺมํ เม กตํ
อกฺโกสนฺตา สีลธรํ
เตน มยฺหํ อาคูทานิ
ปสฺสวนฺตี พหุทุกฺขนฺติ
/*418ข้าแต่พระราชสามี เราทั้งสองนี้ไม่รู้จักทิศทางว่าเจะไปข้างไหน ใครเล่าเขาจักบอกหนหางให้แก่เรา เรามิต้องเที่ยวด้นดั้นอยู่ในไพรสณฑ์ อันพาลมฤคเสพอาศัยอยู่เนืองนอง เราทั้งสองจักวอดวายเป็นมั่นคงในดงดอน
พระคุณเจ้าเอ๋ย แต่ก่อนสิเราเคยนั่งนอนในปราสาทแสนสุขสำราญ ไฉนเล่าเรามาต้องเที่ยวทุเรศแรมทางกันดาร อันกอร์ปด้วยภัยพาลอันร้ายกาจ อนึ่ง ฝ่าพระบาทและหัตถาก็อ่อนดังเนื้อนุ่ม ที่ใดเป็นหลุมลุ่มดอนเราจักเดินไปได้หรือไร อนึ่ง ในป่าพนมวันสารพันภูตยักษ์ปีศาจ เข้าสิงเสพอาศัยอยู่ดูก็น่าเสียวสยอง เออเราทั้งสองแต่ก่อนได้ทำกรรมสิ่งไรไว้ หรือได้พลั้งพลาดบริภาษด่าว่าท่านผู้ทรงศีลมั่นด้วยผลกรรมอันนั้น จึงซัดให้ได้มาเสวยมหันตทุกข์ถึงเพียงนี้
เมื่อสองกษัตริย์ทรงพิลาปพลางทางก็ดำเนินจากที่นั้น เที่ยวด้นดั้นไปยังภูเขาและเนาไพร ได้หยุดพักอาคัยอยู่ใต้ร่มรุกขมูลแห่งหนึ่ง ในกาลครั้งนั้น มีพระยาสุบรรณตัวหนึ่งบินมาทางอากาศ นางสุวรรณนาคีเห็นแล้วก็ตกใจแทรกแผ่นดินหนีไปยังนาคพิภพ พระโพธิสัตว์มิได้เห็นนางสุวรรณนาคี ความโศกก็ทวีมากขึ้น ทรงกรรแสงพลางก็ดำเนินไปในนานาทิศแต่พระองค์เดียว
คราวนั้น ด้วยอำนาจบุญของพระโพธิสัตว์เจ้า พิภพแห่งท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการร้อนขึ้นให้ปรากฏ ท้าวเทวราชใคร่ครวญดูก็รู้ชัดว่า พระสุวรรณวงศ์พุทธังกูรอนาถอยู่ผู้เดียวเที่ยวอยู่ในป่า วิชาธรได้ลักเอาพระขรรค์แก้วไปเสีย และนางสุวรรณนาคีเห็นพระยาครุฑบินมา นางก็หนีไป ท้าวสหัสสนัยจึงดำริว่า เราจักไปนำเอาพระขรรค์แก้วมาให้พระโพธิสัตว์ ดำริแล้วจึงไปสู่สำนักวิชาธรบริภาษแล้วบังคับให้ส่งพระขรรค์แก้วแก่พระองค์ จึงเสด็จกลับมายังสำนักพระโพธิสัตว์ ส่งพระขรรค์แก้วให้พระโพธิสัตว์แล้วก็กลับยังสถานของตน พระโพธิสัตว์รับพระขรรค์แก้วแล้วอภิวาทท้าวเทวราช ทรงดำเนินไปในวนาวันและบรรพต ครั้นถึงวันอุโบสถวันหนึ่ง พระองค์จึงสมาทานกอุโบสถศีลรำงับสติการมณ์เป็นอันดี
ด้วยอำนาจศีลบารมีแห่งพระโพธิสัตว์เจ้า พิภพของท้าวเทวราชก็แสดงอาการร้อนให้บังเกิดมี ท้าวโกสีย์ใคร่ครวญดูก็รู้เหตุนั้นแจ้งชัด จึงดำริว่า พระสุวรรณวงศ์พุทธังกูรอนาถาอยู่ผู้เดียว เราจักแปลงเพศเป็นพาชี ลงไปให้พระสุวรรณวงศ์ทรงแสดงธรรม แล้วจักนำวิมานแก้วมาให้ แล้วจักให้ได้เทวธิดาเป็นบริจาริกา ดำริแล้วก็กลับกลายเป็นพาชี/*419เข้าไปยืนอยู่ตรงพระพักตรพระโพธิสัตว์ แล้วตรัสถามว่า มหาบุรุษท่านมาแต่ไหนและจะไปไหนต่อ แน่ะพี่พาชี เรานี้หลงหนทางมา และจักไปยังไชยวงศ์ธานี ท่านมาอยู่ที่นี่ด้วยเหตุไรเล่า พระโพธิสัตว์เจ้าจึงเล่าความแต่ต้นมาให้พาชีทราบทุกประการ ท้าวโกสีย์พาชีแปลงจึงถามว่า ท่านรู้ธรรมบ้างหรือไม่ ถ้าหากว่าท่านรู้ธรรมไซร้ จงกรุณาแสดงให้ข้าพเจ้าฟัง ข้าพเจ้าฟังธรรมแล้วจะให้ท่านได้เสวยทิพยสุข แน่ะพี่พาชี เรานี้รู้ธรรมจริง ๆ ถ้ากระนั้นท่านจงแสดงให้ข้าพเจ้าฟัง ท้าวโกสีย์พาชีแปลงจึงไปสู่ป่านำนานาบุปผามาบูชาพระโพธิสัตว์ ๆ เมื่อจะแสดงธรรมให้ท้าวโกสีย์พาชีแปลงฟัง จึงกล่าวประพันธ์คาถานี้ว่า
จตุพฺพิธฺเจว กมฺมํ
ปาปํ อกุสลฺจ
อติภาริยํ ผลํ เทติ
อปายทุกฺขํ สํเวเทติ
กตมฺจ จตุพฺพิธํ
ครุกํ พหุลกมฺมํ
อาสนฺนกมฺมํ กตตฺตา
อิติ จตฺตาโร ปาปกาติ
บาปกรรมอกุศลให้ผลเผ็ดร้อนหนักเกิน และย่อมทำผู้กระทำนั้นให้เสวยความทุกข์ในอบาย มีประเภทเป็น ๔ สถาน ก็อกุศลกรรม ๔ ประการนั้นเป็นอย่างไร อกุศลกรรมที่เป็นบาป ๔ อย่างนั้นคือ ครุกรรม ๑ พหุลกรรม ๑ อาสันนกรรม ๑ กตัตตากรรม ๑ เป็น ๔ ประการ ฉะนี้
อธิบายความว่า กรรมอันใดมีโทษมากเหลือเกิน (คือ ปัญจานันตริยกรรม) อันกุศถกรรมอย่างอื่นไม่อาจห้ามและกลบเกลื่อนเสียได้ กรรมอันนั้นเรียกว่า ครุกรรม คือ กรรมมีน้ำหนักมาก ๑ อกุศลกรรมอันใดมีน้ำหนักเบา อันบุคคลทำแล้วคราวเดียวหรือส้องเสพทำแล้วบ่อย ๆ ก็ดี อกุศลกรรมอันนั้นเรียกว่า พหุลกรรม คือกรรมอย่างเบา ๑ บุคคลทำอกุศลกรรมสิ่งใดไว้แล้วและระลึกขึ้นในกาลเมื่อใกล้จะตายก็ดี กรรมนั้นเรียกว่า อาสันนกรรม ๑ อกุศลกรรมอันใดที่มิได้ระบุชื่อกรรม มีครุกรรมเป็นต้น บุคคลทำโดยไม่มีเจตนา อกุศลกรรมนั้นเรียกว่า กตัตตากรรม ๑
ครุกรรม พหุลกรรม อาสันนกรรม กตัตตากรรม ๔ อย่างนี้ที่เป็นส่วนอกุศล บุคคลผู้ใดทำไว้แล้ว บุคคลผู้นั้นย่อมจะไปตกในนรกขุมใหญ่ก่อนเสวยทุกขเวทนามาก ครั้นพ้นจากมหานิรยสถานแล้วย่อมจะไปตกในอุสุทนรกเสวยทุกขเวทนาอยู่เนื่อง ๆ สรรพสัตว์ทั้งหลายที่ไปเสวยมหันตทุกข์อยู่ในนรกบ่อย ๆ ก็เพราะมีอกุศลจิตสิบสองดวง กล่าวคือ/*420โลภะโทสะโมหะเป็นมูลเหตุ เพราะฉะนั้น สภาวธรรมทั้งหลายหาใช่สัตว์ใช่บุคคล เป็นอกุศลกอร์ปด้วยโทษมากมีทุกขวิบากเป็นลักษณะอย่างนี้
พระโพธิสัตว์เจ้าแสดงวิบากแห่งอกุศลแล้ว เมื่อจักแสดงผลแห่งบุญกุศล จึงตรัสนิพนธ์คาถานี้ว่า
สีเลน สุคตึ ยนฺติ
สีเลน โภคสมฺปทา
สีเลน นิพฺพุตึ ยนฺติ
ตสฺมา สีลํ วิโสธเย
สีลํ สคฺคสฺส โสปาณํ
สีลํ โมกฺขปทํ วรํ
สีลํ อปายสฺฉนฺนํ
สีลํ นิพฺพานปาปุณนฺติ
บุคคลจะไปสู่สุคติได้ก็เพราะศีล ความที่เพียบพูนไปด้วยโภคทรัพย์ก็เพราะศีล บุคคลจะไปสู่พระนิพพานได้ก็ต้องอาศัยศีล เพราะฉะนั้น การที่บุคคลพึงชำระศีลของตนให้บริสุทธิ์ผุดผ่อง ศีลย่อมเป็นบันไดสำหรับขึ้นไปยังสวรรค์ ศีลนั้นเป็นอุบายจะให้ข้ามพ้นจากโอฆสงสาร ศีลเป็นเครื่องปกปิดเสียซึ่งอบาย ศีลเป็นอุบายจะให้ถึงซึ่งพระนิพพาน
นรชนเหล่าใดงดเว้นจากปาณาติบาต นรชนเหล่านั้นย่อมจะได้อานิสงส์คุณไม่ต่ำกว่ายี่สิบประการ คือจะมีทรวดทรงสัณฐานงดงาม กอร์ปด้วยกำลังวังชาว่องไว มีอายุยืนนาน มีวาจาอ่อนหวาน เป็นที่กระหยิ่มใจของมนุษย์และเทพดา และจะมีอาพาธน้อย จะไม่พลัดพรากจากของรักเจริญใจ และมากไปด้วยบริวารไม่รานร้าวแตกกัน สรรพไพรีก็จะไม่มีมารบกวน แม้ถึงจะตายก็จะมิตายด้วยผู้อื่นเพียรทำให้ตาย จะมีบริวารทั้งหลายช่วยป้องกันรักษา
นรชนคนใดเว้นจากอทินนาทาน นรชนคนนั้นจะได้อานิสงส์คุณไม่ต่ำกว่ายี่สิบประการคือ ผู้นั้นจะมีทรัพย์และธัญญาหารมาก จะมีโภคสมบัติมาก ทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็จะเกิดขึ้น ที่เกิดแล้วก็จะถาวรตั้งมั่นไม่เสื่อมถอย จะปรารถนารูปเสียงกลิ่นรสโผฏฐัพพธรรมารมณ์สิ่งใดก็จะได้สิ่งนั้น ๆ สมประสงค์ทุกอย่าง จะปราศจากราชภัยโจรภัยและพยาธิภัยอันไม่เป็นที่รัก ไฟก็จักไม่ไหม้โภคสมบัติ จักมีความสุขสวัสดิ์ปราศจากอุปัทวันตราย ผู้นั้นจะได้อานิสงส์ทั้งหลายนี้ในอัตตภาพเป็นมนุษย์และเทพดา
/*421นรชนคนใดเว้นจากกามมิจฉาจาร นรชนคนนั้นจะได้อานิสงส์คุณไม่ต่ำกว่ายี่สิบประการคือ จะไม่มีข้าศึกศัตรูปองร้าย จะเป็นที่รักแก่ชนทั้งหลายทั่วโลก จะบริบูรณ์ด้วยข้าวน้ำทั้งผ้าและอาภรณ์ที่นั่งที่นอนทั้งหลาย จะยืนเดินนั่งนอนก็เป็นสุขสบายทุกอิริยาบถ จะปลดเปลื้องอบายภัยเสียได้ และจะไม่มีความโศกเศร้า เวรภัยแต่ที่ไหน ๆ ก็จะมิได้มี จะเป็นที่เปรมปรีดิ์ด้วยญาติและมิตรทั้งอันโตชนและพาหิรชน จะมีสกลกายบริบูรณ์ด้วยศุภลักษณ์ จักเป็นผู้ไร้โรคาพาธ เป็นบุรุษอันวิเศษ จักไม่เป็นเพศสตรีและกะเทย ปรารถนาจะเสวยความสุขใด ๆ ผู้นั้นก็จักได้ตามประสงค์ทุกสิ่งสรรพ์ ผู้นั้นย่อมได้อานิสงส์อย่างนี้แล
นรชนคนใดเว้นจากมุสาวาท นรชนคนนั้นย่อมจะได้อานิสงส์คุณไม่ต่ำกว่ายี่สิบประการคือ ผู้นั้นจะมีสกลกายไพบูลย์ด้วยจักษุโสต ฆานชิวหากายมนะไม่บกพร่อง จะพูดจาถ้อยคำสำเนียงก็ไพเราะจับใจ จะเป็นผู้สำรวมกายวาจาใจเรียบร้อยดี จะมีกายินทรีย์ไม่อ้วนไม่ผอมไม่ยาวไม่สั้นเกินไป จะพูดจาคำใดล้วนเป็นสุภาษิตกลิ่นปากก็หอมตระหลบอบอวน มหาชนชวนกันสรรเสริญเชื่อถ้อยคำ เป็นผู้ฉลาดในธรรมอัตถพยัญชนะ มีความดำริคิดอ่านไม่ย่อหย่อน ผู้นั้นย่อมเสวยอานิสงส์ทั้งหลาย ในอัตตภาพเป็นมนุษย์และเทพดาอย่างนี้
นรชนคนใดเว้นจากสุราบาน นรชนคนนั้นย่อมจะได้อานิสงส์คุณไม่น้อยกว่าสามสิบหกประการคือ จะเป็นปัจจัยไม่ให้ผู้นั้นอยากดื่มน้ำเมาในกาลทั้งสามคืออดีตอนาคตปัจจุบัน เป็นเหตุให้ผู้นั้นรอบรู้ศิลปะทั้งปวงโดยรวดเร็วและผู้นั้นจะเป็นผู้มีสติไม่ฟั่นเฟือนไม่เป็นบ้า จะมีปัญญาหลักแหลมไม่มัวเมาหลงไหล จะไม่เป็นใบ้บ้าน้ำลาย จะไม่พูดเลอะเทอะเหลวไหล จะไม่พูดส่อเสียดและคำหยาบคาย จะไม่ประสบสิ่งอนัตถพินาศ จะเป็นผู้มั่นคงดำรงอยู่ในกตัญญูกตเวทิตาทุกทิวาราตรี จะเป็นผู้ไม่ตระหนี่มีศีลเป็นนิตย์ มีจิตกอร์ปด้วยขันตี มีวิสารทปัญญาแกล้วกล้ากอร์ปด้วยหิริโอตัปปะธรรม เป็นผู้องอาจไม่ครั่นคร้าม มีความรู้เป็นพหูสูต และเป็นสัจจาทีชนกอร์ปไปด้วยยศและความสุขอันไพศาล นรชนคนนั้นย่อมจะได้อานิสงส์อย่างนี้ ในอัตตภาพเป็นมนุษย์และเทพดา
พระโพธิสัตว์เจ้า แสดงธรรมแก่ท้าวโกสีย์พาชีแปลงแล้วจึงตรัสว่า แน่ะพี่พาชี พี่จงกรุณาช่วยพาน้องไปส่งให้ถึงถิ่นฐานมนุษย์ด้วยเถิด ท้าวโกสีย์พาชีแปลงจึงน้อมหลังลงให้พระโพธิสัตว์ขึ้นประทับแล้ว พระโพธิสัตว์จึงสั่งกำชับว่า พี่ม้าจงพาน้องไปส่งยังนครของน้อง ท้าวโกสีย์พาชีแปลงก็พาพระโพธิสัตว์เหาะไปยังเวหา ล่วงมรรคาไปได้สามร้อยโยชน์ /*422สิ้นวันหนึ่งบรรถุถึงรัตนวิมานแห่งหนึ่ง ซึ่งว่างเปล่าหามีเทวดาอยู่รักษาไม่ ท้าวสหัสนัยพาชีแปลงจึงวางพระโพธิสัตว์ไว้ในรัตนวิมานนั้นแล้วก็กลับไป
ในราตรีวันนั้น นางเทพอัปสรองค์หนึ่งจุติจากดาวดึงสพิภพ ลอยมาเกิดอยู่ในรัตนวิมานนั้น นางเทพอัปสรกัลยานั้นรูปร่างสวยงามเพริศพริ้งดุจดังหญิงอายุสิบหกปี พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรแล้วถามว่า แน่ะแม่จำเริญ แม่มาแต่ไหน ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันจุติจากดาวดึงส์มาเกิดในวิมานนี้ ข้าแต่มหาราช เหตุไรพระองค์เสด็จมาในที่นี้แต่พระองค์เดียวเล่า พระโพธิสัตว์จึงเล่าความแต่ต้นให้นางอัปสรนั้นฟัง พระโพธิสัตว์กับนางเทพอัปสรต่างปราศรัยให้เกิดความรักใคร่ ได้ร่วมสมัครสังวาสต่อกันเสวยทิพย์สมบัติอยู่ที่รัตนวิมานนั้น
จะกล่าวถึงนางนาคมาณวิกาสุวรรณนาคี เมื่อไปยังนาคพิภพแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระบิดา อภิวาทแล้วนั่งอยู่ นาคราชาจึงถามนางสุวรรณนาคีว่า สามีของเจ้าไปไหน เหตุไรเจ้าจึงมาเสียในที่นี้เล่า ข้าแต่พระบิตุราช หม่อมฉันไปกับสามีถึงมนุษยโลกแล้ว ไปถึงป่าหิมพานต์ก่อน พากันจรเที่ยวชมภูเขาและพนมวัน ชวนกันไสยาสน์อยู่ในสุวรรณคูหา พระขรรค์แก้วของภัสดาได้หายไป หม่อมฉันกับภัสดาพากันเดินเซซังต่อไป หม่อมฉันได้เห็นครุฑตัวหนึ่งบินมา มีความกลัวมรณภัยจึงหนีภัสดามาในนาคพิภพนี้
นาคราชสดับทราบความแล้วก็โกรธายกใหญ่ บริภาษแล้วขับไล่นางสุวรรณนาคีว่า เจ้าคนชั่วถ่อย ไฉนจึงหนีภัสดาเขามาเสียเล่า เจ้าจงรีบกลับไปตามผัวเจ้า ถ้าว่าเจ้าไปตามผัวไม่พบผัวของเจ้าไซร้ เจ้าอย่าได้กลับมาที่นี้อีกเลย นางสุวรรณนาคีถูกนาคราชาบริภาษขับไล่ จึงทูลลาออกจากนาคพิภพ ตามไปถึงป่าหิมพานต์ ปริเทวนาการเที่ยวค้นหาพระโพธิสัตว์ไปจนบรรลุถึงรัตนวิมานที่พระโพธิสัตว์อยู่นั้น
พระโพธิสัตว์กับรัตนวิมานเทวีสถิตอยู่ริมรัตนวิมาน ทอดพระเนตรเห็นนางสุวรรณนาคีดำเนินมาก็จำได้ จึงเรียกว่า แม่สุวรรณนาคีจงมานี่ นางสุวรรณนาคีได้ยินเสียงร้องเรียกดังนั้นนิ่งนึกในใจว่าใครเรียก จึงเหลียวหน้ายืนแลดูรัตนวิมานอยู่ พระโพธิสัตว์จึงเผยสีหบัญชรแสดงให้เห็นพระวรกายครึ่งหนึ่ง จึงตรัสเรียกว่า แม่สุวรรณนาคีจงมาหาพี่ตรงนี้ นางสุวรรณนาคีเห็นแล้วก็จำได้ ดีใจยิ่งนัก จึงตรงเข้าวันทนาแล้วกอดรัดบาทยุคลพระโพธิสัตว์ แล้วทรงโศกา จำเดิมแต่วันนั้นมา พระชายาทั้งสองก็ได้ปรองดองบำรุงพระโพธิสัตว์มิให้เคืองขัดพระหฤทัย
/*423จะกล่าวถึงราชาจิตตวงศ์ เมื่อส่งพระโพธิสัตว์ให้ไปหาดอกกมุทแล้วนั้น ครั้นนานมาพระราชจิตตวงศ์ประสงค์จะใคร่ได้นางเอกปูรณีจึงดำริว่า บัดนี้พระสุวรรณวงศ์กุมารไปนานได้ห้าเดือนแล้ว เห็นจักตายเสียในกลางป่าแน่ทีเดียว ครั้นรุ่งขึ้นวันหนึ่ง จึงรับสั่งใช้นางสนมให้พาตัวนางเอกปูรณีชายาพระสุวรรณวงศ์ขึ้นมาเฝ้า นางเอกปูรณีทราบความจากนางสนมนารีแล้วดำริว่า พระราชาองค์นี้เป็นอธรรมสันดานมากด้วยบาป แกล้งใช้ให้ภัสดาเราไปยังนาคพิภพ บัดนี้รับสั่งให้เราไปเฝ้า เราไปเฝ้าแล้วก็จักข่มเหงเรา คิดแล้วจึงบอกกะนางสนมว่า บัดนี้เรามีครรภ์แก่ ไม่อาจไปเฝ้าได้ ท่านทั้งหลายจงรับอภิวาทน์ของเราไปกราบทูลแก่พระราชาด้วยเถิด พวกนางสนมทั้งหลายรับถ้อยคำของนางเอกบูรณี แล้วกลับมากราบทูลให้ทรงทราบตามถ้อยคำของนางเอกปูรณีนั้น พระราชาทรงฟังแล้วก็นิ่งอยู่หาตรัสประภาษอย่างใดไม่
ฝ่ายนางเอกปูรณีส่งนางสนมนารีกลับไปแล้วจึงดำริว่า พระราชาองค์นี้มีความอิจฉาและโกรธาจักทำโทษเรา ถ้ากระไรเราจักหลบหนีไปอยู่ป่า ถ้าว่าภัสดาของเรามีชีวิตดำรงอยู่กลับมาแล้วไซร้ เราจึงจักมาหาต่อภายหลัง ถ้าว่าภัสดาของเราทำกาลกิริยาเสียแล้วไซร้ เราจักไม่กลับมาเลย บวชอยู่ในป่ามหาวัน นางคิดแล้วจึงเขียนอักษรไว้ในแผ่นทองมีเนื้อความว่า ถ้าภัสดากลับมามิได้เห็นหม่อมฉันแล้วไซร้ ขอเชิญเสด็จตามไปในปัจฉิมทิศ ถ้าว่าพระองค์ ไม่ทรงอาลัยก็อย่าเสด็จตามไปเลย แล้วนางก็เอาสุวรรณบัตรจารึกอักษรวางไว้ ณ รัตนมัญจาสนะ จึงเก็บเอารัตนะล้วนราคามากได้แล้ว ดำเนินจากพระนครสัญจรมุ่งไปยังปัจฉิมทิศ ตราบเท่าถึงฝั่งมหานที นางได้หยุดพักอาศัยอยู่ใต้ต้นไม้ใหญ่แห่งหนึ่ง
นางเอกปูรณีนั้นมีครรภ์แก่ ครบกำหนดสิบเดือนแล้วก็บังเกิดลมกรรมมัชวาตผัดผัน นางจึงผินหลังเข้าพิงโคนไม้ ได้คลอดบุตรงามดุจทอง โดยแคล่วคล่องสะดวกดาย หามีทุกข์อุปัทวันตรายไม่ ขณะเมื่อนางคลอดบุตรแล้ว มียักขินีสี่ตนเที่ยวแสวงหาอาหารมาถึงที่นางเอกปูรณีคลอดบุตร เห็นแล้วก็พากันดีใจ จะใคร่กินนางเอกปูรณีกับบุตร แสดงนานาการกรูเข้าไปใกล้นางเอกปูรณี ๆ เห็นยักขินีแล้วก็ตกใจตัวสั่นหวั่นไหว นางตั้งใจระลึกถึงคุณมารดาบิดาและสามีกับทั้งพระฤษี น้อมเศียรกราบไหว้ไป ณ ทิศทั้งสี่ แล้วร่ายมนต์มณีจินดาซึ่งพระดาบสให้มา แล้วอธิษฐานว่าด้วยอานุภาพคุณแห่งมารดาบิดาเป็นต้นเหล่านั้น ขออย่าให้ยักขินีทั้งหลายทำอันตรายข้าพเจ้าและบุตรได้เลย ขอให้เหล่ายักขินีมีเมตตาจิตปกปักรักษาข้าพเจ้าและบุตรของข้าพเจ้าไว้ด้วยเถิด
/*424ครั้นเสร็จคำอธิษฐานดังนี้แล้ว ยักขินีตนหนึ่งจึงรับเอาบุตรนั้นไปชำระกายที่ท่าน้ำ ยักขินีตนหนึ่งจึงช่วยตกแต่งปูที่นั่งที่นอนให้ ยักขินีตนหนึ่งจึงไปตักน้ำมาให้นางเอกปูรณีอาบ ยักขินีตนหนึ่งจึงช่วยปรนนิบัติต้มน้ำร้อนให้ ต่อแต่นั้นมา ยักขินีสี่ตนผัดเปลี่ยนกันทำกิจต่าง ๆ บำรุงเลี้ยงนางเอกปูรณีและบุตรมิให้อนาทรร้อนใจ นางเอกปูรณีก็อุตส่าห์ระมัดระวังกายประคับประคองเลี้ยงบุตรของตนอยู่ในป่านับเวลาล่วงมาแล้วได้เดือนหนึ่ง
ก็และเมื่อนางเอกปูรณีหนีมาวันนั้น พระโพธิสัตว์ไสยาสน์อยู่ณรัตนวิมานนิมิตฝันไปว่า มีกาตัวหนึ่งอยู่ที่ราชมนเทียร มาที่ปราสาทนางเอกปูรณีแล้วคาบเอานางไป นางเอกปูรณีตกใจดิ้นหลุดจากปากกาได้แล้วหนีลงปราสาทไป พระโพธิสัตว์ตื่นขึ้นแล้วพิจารณาดูความฝัน ก็ทราบชัดว่าพระเจ้าอาว์ของเราจักทำอันตรายแก่นางเอกปูรณี แล้วทรงดำริว่า เราจะนิ่งอยู่ช้าไม่ได้ จำเราจะต้องรีบไปหานางเอกปูรณีจงได้
ในระหว่างที่พระโพธิสัตว์ดำริอยู่นั้น ท้าวสักกเทวราชทรงทราบวาระน้ำจิตของพระโพธิสัตว์แล้ว จึงทรงถือพิณทิพย์ลงมากระซิบบอกแก่พระโพธิสัตว์ว่า แน่ะท่านสุวรรณวงศ์กุมาร ท่านจงรับพิณอันนี้ไว้ ท่านดีดสายที่ ๑ ก่อน รัตนวิมานก็จะลอยขึ้นไปบนอากาศ ท่านดีดสายที่ ๒ รัตนวิมานก็จะแล่นไปถึงที่ ๆ ท่านปรารถนา แม้ว่าท่านดีดสายพิณที่ ๓ รัตนวิมานก็จะเลื่อนลงประดิษฐาน ณ ปฐพี ท้าวโกสีย์สั่งเสร็จก็เสด็จกลับไปยังสวรรค์
พระโพธิสัตว์นั้นรับเอาพิณทิพย์ไว้แล้ว จึงดีดสายพิณที่ ๑ พื้นรัตนวิมานก็หลุดลอยขึ้นบนอากาศ เมื่อดีดสายพิณที่ ๒ ขึ้น ปรารถนาจะไปยังสุวรรณเภรีนคร รัตนวิมานก็เลื่อนลอยไปถึงเมืองสุวรรณเภรี เมื่อดีดสายพิณที่ ๓ ขึ้น รัตนวิมานก็เลื่อนลงมาประดิษฐาน ณ พื้นปฐพี พระโพธิสัตว์ลงจากรัตนวิมานไปถวายบังคมพระราชา ขอรับนางรัตนมัญจาเทวีให้ขึ้นยังรัตนวิมานๆ ก็ลอยไปถึงเมืองไชยวงศ์ ประดิษฐานอยู่บนอากาศท่ามกลางพระนคร
ชาวพระนครทั้งหลาย และเศรษฐีคหบดี มีอำมาตย์เป็นต้น เห็นรัตนวิมานลอยอยู่บนอากาศนึกประหลาดใจ ประชุมชวนกันพูดว่า โอน่าอัศจรรย์จริง แต่ก่อนไม่เคยเห็นรัตนวิมานมาลอยอยู่อย่างนี้เลย พระโพธิสัตว์โผล่พระองค์กึ่งหนึ่งแต่สิงหบัญชรให้มหาชนเห็นแล้วตรัสว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเอาบันไดพาดขึ้นมารับเราด้วย มหาชนเห็นแล้วก็จำได้พากันดีใจแล้วพูดว่า โอรัตนวิมานนี้เป็นของพระราชาพวกเรา อำมาตย์ทั้งหลายเห็นอุปราชาแล้วก็จำได้ พากันไปกราบทูลพระราชาจิตตวงศ์ว่า ข้าแต่เทวดา พระอุปราชาเสด็จมาแล้ว มีหมู่สุรกัญญารูปงามแวดวงทรงอยู่ ณ รัตนวิมานอันลอยอยู่บนอากาศ /*425พระเจ้าจิตตวงศราชทรงสดับแล้วใคร่จะทอดพระเนตรพระโพธิสัตว์ จึงเสด็จขึ้นไปยังรัตนวิมาน ทัศนาการเห็นนางสุรกัญญานารีรูปร่างสวยดีงามมีความอยากได้แล้วดำริว่า ทำไฉนเราจักฆ่าอุปราชานี้เสียได้เล่า แต่พอดำริเท่านั้น ก็พลัดตกวิมานลงมานอนนิ่งเหนือปฐพี แล้วจมลงไปในแผ่นดิน สิ้นพระชนม์แล้วไปเกิดในมหานรกใหญ่ ด้วยประการฉะนี้
พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรแล้วก็สลดรันหดพระทัย เกิดโลมชาติชูชัน จึงเสด็จลงจากวิมานพร้อมด้วยนารีสี่เหล่า กับทั้งเสนามาตย์และนางนาฏกิตถีอันเตปุริกนารี เสด็จเข้าไปยังท่ามกลางพระนครองอาจดังพระราชาจักรพรรดิ ขึ้นสู่ปราสาทราชมารดาอภิวาทแล้วทูลถามว่า นางเอกปูรณีมีครรภ์แก่คลอดบุตรแล้วหรือยัง พระราชมารดาจึงตรัสบอกว่านางเอกปูรณีมีครรภ์แก่แล้ว พระราชาจิตตวงศ์รับสั่งหาตัวนางเอกปูรณี ๆ ได้หนีไปเสียแล้ว มารดาให้คนเที่ยวตามไปทั่วทุกทิศานุทิศก็มิได้เห็น มารดาไม่รู้ว่านางเอกปูรณีจักไปทางไหน ตรัสแล้วทรงกรรแสงไห้ ตรงเข้าสวมกอดพระโอรส
พระโพธิสัตว์สดับแล้วก็สลดพระทัย เหมือนดังคนมาเด็ดเอาดวงหฤทัยไปฉะนั้น ทรงรำพันแล้วเสด็จไปยังปราสาทนางเอกปูรณีเทวี ทอดพระเนตรภูษาและสยนาสนะแล้วกรรแสงไห้ และได้ทอดพระเนตรเห็นสุวรรณบัตรอันจารึกอักษรไว้ ทรงอ่านทราบความว่านางเอกปูรณีหนีไปเพราะกลัวพระเจ้าอาว์จะรังแก พระองค์หาทรงบอกให้ผู้อื่นรู้ไม่ ฉวยได้พระขรรค์ไชยเล่มหนึ่งแล้วเสด็จลงจากปราสาทดำเนินแต่พระนครไป บ่ายพระพักตร์มุ่งสู่ทางปัจฉิมทิศ ดำเนินไปได้หนึ่งวันสองวันสามวันก็ยังมิได้พบประสบนางเอกปูรณี เสด็จตามต่อไปอีกสี่ห้าวันจึงบรรลุถึงมหานที เสด็จเลียบไปตามฝั่งมหานทีธาร ได้พบบุรุษจับสัตว์น้ำคนหนึ่งแล้วตรัสถามว่า ท่านได้เห็นหญิงท้องแก่มาทางนี้บ้างหรือไม่ บุรุษจับสัตว์น้ำหารู้จักอุปราชาไม่จึงตอบว่า ข้าแต่นาย เมื่อวันวานข้าพเจ้าเห็นหญิงคนหนึ่งอุ้มลูกอ่อนเดินลงมาอาบน้ำที่ท่าน้ำตรงโน้น ดูกรท่านเกวัฏ แต่ที่นี่ไปถึงที่ท่านเห็นหญิงลูกอ่อนนั้นไกลใกล้ประมาณสักเท่าไร ข้าแต่นาย แต่ที่นี่ไปถึงที่ข้าพเจ้าพบหญิงลูกอ่อนนั้นประมาณได้สักห้าโยชน์
พระโพธิสัตว์ทรงสดับแล้วมีความโสมนัส จึงประทานธำมรงค์วงหนึ่งแก่นายเกวัฏ แล้วเสด็จกลับแต่ที่นั้นเที่ยวค้นหาต่อไปจนเวลาอัสดงคต จึงบรรลุถึงที่ที่นางเอกปรณีอาศัยอยู่นั้น พระโพธิสัตว์จึงดำริว่า ถ้าหากเราจะเที่ยวค้นไปในราตรีก็จักหาพบนางเอกปูรณีไม่ /*426เราจักอาศัยนอนอยู่ ณ ที่นี้ก่อน ดำริแล้วก็บรรทมอยู่ใต้โคนต้นไม้ริมฝั่งนที เมื่อตื่นขึ้นได้ยินเสียงกุมารร้องไห้ จึงดำเนินไปตามทางเสียงกุมารนั้นร้อง ได้เห็นพระเทวีแล้วจำไม่ได้ และหาได้สดับสำเนียงแห่งพระเทวีไม่ พระองค์ประทับใคร่ครวญดูอยู่ ต่อเวลาอรุณขึ้นมาแล้วเห็นพระเทวีถนัดชัดเจนก็จำได้ จึงเสด็จเข้าไปสู่สำนักนางเอกปูรณีเทวี
นางเอกปูรณีเห็นพระโพธิสัตว์ก็จำได้ วางโอรสไว้แล้วก็แล่นไปกอดบาททั้งสองแล้วร่ำไห้ ทูลพระราชสามีว่า พระเจ้าอาว์ของพระองค์ทรงทำข่มเหงหม่อมฉัน เพราะฉะนั้นหม่อมฉันจึงหนีมาอยู่ที่นี้แต่ผู้เดียว พระสุวรรณวงศ์อุปราชาจึงตรัสว่า ดูกรแม่น้องผู้จำเริญใจ ตัวพี่ได้อยู่ในรัตนวิมาน ณ ท่ามกลางพระนคร พร้อมด้วยสนมนารีสี่เหล่า ฝ่ายพระเจ้าจิตตวงศราชาเสด็จมาขึ้นรัตนวิมานของพี่ พลัดตกรัตนวิมานถึงทิวงคตเสียแล้ว เชิญแม่น้องมาไปยังพระนครกับพี่เถิด ตรัสดังนี้แล้วพระองค์อุ้มพระโอรสขึ้นบนพระเพลาแล้วเอาพระธำมรงค์ฝังเพชรหนี่งวงผูกพระหัตถ์พระโอรส ทำมิ่งสิ่งขวัญให้ด้วยพระทัยกรุณา นางเอกปูรณีจึงนำนานามูลผลาผลไม้ของป่ามาถวายพระโพธิสัตว์ให้เสวย สองกษัตริย์ก็ประทับแรมอยู่ที่นั้นคืนหนึ่ง
ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง จึงนางเอกปูรณีอุ้มราชโอรส แล้วใคร่จะตามพระราชสามีไปยังพระนคร สัญจรไปตามฝั่งมหานที ครั้นถึงเวลาเที่ยงวัน จึงชวนกันประทับระงับร้อน ณ รุกขมูล ครั้นเวลาเย็นเป็นเวลาแดดร่ม สองกษัตริย์จึงผลัดกันอุ้มโอรสบทจรไปตามฝั่งนที คราวนั้น มีนางผีเสื้อน้ำตนหนึ่งเห็นพระโพธิสัตว์ให้นึกรักใคร่อยากจะได้มาเป็นสามี จึงนฤมิตตนให้เป็นรูปหญิงมนุษย์คนแก่ นั่งท้ายเรือลำหนึ่งพายมา พระโพธิสัตว์เห็นแล้วสำคัญว่าเป็นหญิงมนุษย์จึงร้องเรียกว่า แน่ะแม่แก่ ข้าพเจ้าทั้งสองคนกับบุตรอ่อนจักขอโดยสารเรือไปด้วย เพราะภรรยาของข้าพเจ้าลูกอ่อนไม่สามารถจะเดินไปได้ แม่แก่จงกรุณารับข้าพเจ้าไปด้วยเถิด นางผีเสื้อน้ำจึงแวะเรือเข้ามารับ ให้พระโพธิสัตว์นั่งอยู่กลางเรือ แล้วก็พยายามพายเรือต่อไป
ในขณะนั้น มีลมและมหาเมฆใหญ่มืดมาแต่สี่ทิศ เสียงลมและมหาเมฆดังครื้นครั่นหวั่นไหว ยักขินีเห็นได้ทีจึงจับพระราชเทวีโยนน้ำไปเสีย แล้วแปลงตัวให้เหมือนเทวีทูลพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่มหาราช ยายแก่นั้นตกน้ำตายเสียแล้ว พระเจ้าข้า พระโพธิสัตว์คลำดูพระโอรสเห็นอยู่แล้วก็นิ่งไป ฝ่ายเทวดารักษาสมุทรเห็นพระราชเทวี/*427ตกน้ำลอยไปจึงกรุณารับพระราชเทวีขึ้นไปวางไว้ที่ฝั่งนที พระราชเทวีหาเป็นอันตรายไม่ ทรงกรรแสงไห้ถึงพระราชสามีและโอรสอยู่สถานที่นั้น
พระโพธิสัตว์ไปถึงพระนครของพระองค์แล้ว หาสงสัยว่านางยักขินีแปลงเป็นพระราชเทวีไม่ พระองค์พานางยักขินีแปลงกับโอรสไปถวายบังคมพระราชมารดา ๆ ทอดพระเนตรนางยักขินีแปลงแล้วตรัสว่า ดูกรแม่เอกปูรณี เมื่อเธอจะไปเหตุไรจึงไม่บอกให้มารดารู้ นางยักขินีแปลงทูลว่า หม่อมฉันกำลังตกใจหาได้ทูลให้พระมารดาทรงทราบไม่ พระราชมารดาทรงอุ้มราชกุมารและกอดรัดแล้วจึงประทานราชกุมารคืนให้นางยักขินีแปลง พระราชกุมารแต่พอถูกมือนางยักขินีแปลงก็ร้องไห้ ครั้นพระอัยกีรับเอามาก็หายร้องไห้ เพราะเหตุดังนั้นพระอัยกีท่านจึงรับเลี้ยงราชกุมารนั้นต่อมา
คราวนั้น พระราชเทวีสี่องค์ของพระโพธิสัตว์ เสด็จมาวันทนาพระโพธิสัตว์แล้ว ได้เห็นนางยักขินีแปลงก็หาทำวันทนายักขินีนั้นไม่ เพราะเหตุไรพระราชเทวีทั้งหลายจึงรู้ว่าเป็นยักขินีผีเสื้อน้ำ เพราะเหตุว่า ในหมู่พระราชเทวีสี่นางนั้น พระราชเทวีองค์หนึ่งเป็นนางนาคมาณวิกา นามว่าสุวรรณนาคี เธอเห็นแล้วก็รู้ว่าเป็นยักขินีผีเสื้อน้ำ นางสุวรรณนาคีนั้นบอกเล่าแก่พระราชเทวีสามองค์ แต่นางไม่กล้าทูลให้ทรงทราบ ด้วยเกรงพระราชสามีจะไม่ทรงเชื่อ เพราะเหตุดังนั้น พระราชเทวีทั้งสี่มิได้อภิวาทนางยักขินีแปลง
พระสุวรรณวงศ์อุปราชา ทอดพระเนตรเห็นอาการของพระราชเทวีทั้งสี่นั้นแล้ว ทรงกริ่งพระทัยไม่อาจจะต่อว่าพระราชเทวีด้วยกลัวแต่ความครหาจะมีแด่พระราชเทวี จึงทรงนิ่งไว้ในหฤทัย คอยพิจารณากิริยาของนางเอกปูรณียักขินีแปลงต่อไป ครั้นถึงสมัยเที่ยงแห่งราตรี มีเทวดารักษามหาสมุทรมายังปราสาทพระอุปราชาแล้วกระซิบทูลที่พระกรรณว่า ข้าแต่มหาราช เทวีผู้นี้หาใช่นางเอกปูรณีไม่ เป็นยักขินีผีเสื้อน้ำแท้ๆ ก็และเมื่อวันนั้นนางผีเสื้อน้ำจำแลงกายเป็นยายแก่ นั่งท้ายเรือพายมาตรงพระพักตร์พระองค์ เมื่อพระองค์กับพระเทวีและบุตรเสด็จโดยสารเรือมาแล้วเผลอไป ผีเสื้อน้ำนั้นจับพระเทวีเอกปูรณีโยนน้ำเสีย แล้วแปลงกายให้เหมือนพระเทวีเอกปูรณี แล้วทูลว่า ยายแก่พลัดตกเรือไปแล้ว เพราะฉะนั้น พระองค์จงจับนางยักขินีแปลง บังคับให้มันบอกความจริงแล้วฆ่ามันเสีย สมุทรรักขิตเทวดากระซิบทูลดังนี้แล้วก็อันตรธานหายไป
ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงรับสั่งเรียกอำมาตย์ทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ให้พวกอำมาตย์ช่วยกันจับนางเอกปูรณีเทวีจำจองด้วยเครื่องจำห้าประการ แล้วเอาใส่ไว้ใน/*428เรือลำใหญ่ เสร็จแล้วจึงมาบอกแก่เรา อำมาตย์ทั้งหลายได้ทำตามรับสั่ง เสร็จแล้วกลับมากราบทูล พระราชา ๆ ทรงเหน็บพระขรรค์เสร็จเสด็จลงมหานาวา แล่นเรือไปทางอุตรทิศได้สามวันจึงบรรลุถึงที่นางเอกปูรณีอาศัยอยู่นั้น ทรงรับนางเอกปูรณีลงเรือแล้วฆ่านางผีเสื้อน้ำนั้นเสีย จึงแล่นเรือกลับมายังพระนครของพระองค์ ทรงอภิวาทพระราชมารดาแล้วทูลความให้ทรงทราบ ฝ่ายพระเทวีเอกปูรณีเห็นราชโอรสของพระองค์ ทรงอุ้มจุมพิตแล้วให้ดื่มถันธารา ทรงพระโศกาโดยนานัปปการ
ฝ่ายพระราชเทวีสี่นางก็พากันมายังสำนักพระเทวีเอกปูรณี ต่างทำอภิวาทไต่ถามเหตุผลทั้งปวงแก่นางเอกปูรณีเทวี พระราชมารดาพระมหาสัตว์ตรัสถามพระราชเทวีทั้งสี่นางว่า เหตุใดท่านทั้งหลายจึงไม่ไหว้นางผีเสื้อน้ำ ท่านทั้งหลายรู้จักนางผีเสื้อน้ำด้วยอาการอย่างไร นางสมุทรชาสุวรรณนาคีจึงทูลว่า หม่อมฉันรู้ว่าเป็นยักขินีผีเสื้อน้ำด้วยอาการอย่างนี้ คือ ในนัยน์ตาไม่หลับอย่างหนึ่ง นัยน์ตาแดงจัดอย่างหนึ่ง ไม่ทำอัสสาสะปัสสาสะเหมือนอย่างมนุษย์หนึ่ง พระราชมารดาพระมหาสัตว์ทรงโสมนัสตรัสชมปัญญานางสมุทรชาเทวี ตั้งแต่นั้นมา พระราชเทวีทั้งห้านางต่างสมัครสโมสรพร้อมเพรียง หาวิวาทบาดหมางกันประการใดไม่
ประชาชนทั้งหลาย มีอำมาตย์และราชปุโรหิตเป็นต้น คิดปรึกษากันว่า เวลานี้พระอุปราชาทรงผาสุกสำราญแล้ว พวกเราควรจะพร้อมกันอภิเษกพระอุปราชาขึ้นเป็นพระราชาเถิด คิดกันแล้วจึงนำความกราบทูลพระอุปราชา ๆ รับสั่งว่า เดิมพระเจ้าอาว์ได้ประทานนางสุจิตราเทวีราชธิดาให้แก่เราไว้ เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงนำนางสุจิตราเทวีมาอภิเษกกับเรา อำมาตย์และราชปุโรหิตทั้งหลายจึงพร้อมกันจัดการอภิเษกพระโพธิสัตว์กับนางสุจิตราเทวี พระโพธิสัตว์ได้พระนามบัญญัติว่า พระสุวรรณวงศ์ราชาด้วยประการฉะนี้ ตทา เอกสตราชาโน คราวนั้นพระราชาร้อยเอ็ดทราบคุณสมบัติแห่งพระขรรค์และมณีรัตนะของพระสุวรรณวงศ์ราชา พากันเกรงเดชานุภาพแล้วนำราชบรรณาการมาถวายพระสุวรรณวงศ์ราชายอมตนเป็นบาทมูลิกาทุก ๆ พระองค์
ครั้นเมื่อวันจะทำมงคลนามกรแห่งพระราชกุมาร หมู่ประยูรญาติทั้งหลายมีพระราชมารดาเป็นประธาน พร้อมกันทำมงคลพิธีสมโภชพระราชกุมารแล้ว จึงถือเอาพระนามฝ่ายพระราชมารดาและบิดา ถวายพระนามว่าปูรณวงศ์กุมาร เมื่อพระปูรณวงศ์กุมาร/*429ทรงเจริญวัยได้ห้าพรรษา มีพระอัธยาศัยกอร์ปไปด้วยธรรม ดำรงคยู่ในศีลห้าและอุโบสถศีล ทรงยินดีบำเพ็ญทานทุก ๆ วันและทรงเคารพต่อท่านผู้วุฑฒบุคคล ทำสักการบูชาแก่สมณพราหมณ์ เป็นที่อิ่มเอิบหฤทัยของพระราชมารดาบิดา
ครั้นกาลต่อมา พระนางเอกปูรณีเทวีมีความระลึกถึงพระชนกชนนีขึ้นมาจึงดำริว่า บัดนี้พระราชบิดาจักยังกริ้วโกรธแก่เราอยู่หรือว่าจักทรงพระเมตตากรุณาในเรา ถ้ากระไรเราจักไปเฝ้าเยี่ยมดู ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง จึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันระลึกนึกถึงพระราชบิดามารดา จักถวายบังคมลาไปเฝ้าเยี่ยมสักครั้ง พระราชาทรงฟังแล้วรับสั่งว่าพี่จักไปด้วย ก็การที่จะไปนั้นเราจักไปทางอากาศด้วยวิมานดีหรือ หรือว่าจักไปทางสถลมารคด้วยพลโยธาดี พระราชเทวีจึงกราบทูลว่า หม่อมฉันไม่ทราบพระราชหฤทัยพระราชบิดาว่า ยังทรงกริ้วอยู่หรือหายกริ้วแล้วประการใต พระองค์จงเสด็จไปพร้อมด้วยพลโยธาดีกว่า พระองค์จงทำเป็นเหมือนข้าศึก ให้พลโยธาทำที่ประหนึ่งว่าจะย่ำยีนครให้ทำลายไป ฝ่ายหม่อมฉันจะแปลงตนเป็นหญิงเข็ญใจเข้าไปทดลองดูให้รู้วาระน้ำจิตพระราชบิดาว่าจะเป็นอย่างไร พระราชาทรงเห็นชอบด้วยพระราชเทวี จึงดำรัสเรียกเสนาบดีมา สั่งให้เกณฑ์พลโยธาให้พร้อมกัน แล้วพระองค์เมื่อจะทรงตรวจพลโยธา จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตโต สุวณฺณวงฺสราชา
เสนาโย อชฺฌาภาสถ
หตฺถิ อสฺสา รถา ปติ
เสนา สนฺนาหยนฺตุ มํ
เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ
พราหฺมณา จ ปุโรหิตา
ตโต สตสหสฺสานิ
โยธิโน จารุทสฺสนา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
นานาวณฺเณหิลงฺกตา
นีลวตฺถธราเนเก
ปิตาเนเก นิวาสิตา
อฺเ โลหิตอุณฺหีสา
สุทฺธาเนเก นิวาสิตา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
นานาวตฺเถหิลงฺกตา
นาคสตสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค
เหมกปฺปนิวาสเส
อารุฬฺเห คามณีเยภิ
โตมรํ กุสปาณิภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
หตฺถิกฺขนฺเธหิ ทสฺสิตา
/*430สตอสฺสสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อาชานิเย จ ชาติเย
สินฺธเว สีฆวาหเน
อารุฬฺเห คามณีเยภิ
อินฺทิยาจาปธาริภิ
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
อสฺสปิฏฺเ อลงฺกตา
สตรถสหสฺสานิ
โยชยนฺตุ จตุทฺทส
อโยสุกตเนมิโย
สุวณฺณจิตฺรโปกฺขเร
อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ
จมฺมานิ กวจานิ จ
วิปฺผาเลนฺตุ จ จาปานิ
ทฬฺหธมฺมา ปหาริโน
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
รเถสุ รถชีวิโนติ
ในลำดับนั้น พระสุวรรณวงศ์ราชามีพระกมลหฤทัยเบิกบานหรรษา จึงผินพักตร์มาสั่งจาตุรงคเสนาทั้งสี่เหล่าว่า ดูกรโยธา กรมช้างกรมม้าและเสนารถบทจรเดินเท้า พรุ่งนี้เช้าเจ้าจงเร่งรัดเตรียมตัว ประชุมให้พร้อมกัน อีกเจ็ดวันเป็นกำหนด เราจะยกไปยังนครอริฏฐบุรี บอกกันให้พร้อมทั้งชาวนิคมพราหมณ์ปุโรหิตให้เร่งรัดตามติดเราไปพร้อมกัน เสนาพลเดินเท้านั้น ให้จัดเอาพวกโยธาให้ได้แสนหนึ่ง โยธาเหล่านี้ได้ประดับประดานุ่งผ้าห่มผ้าให้มีสีต่างกัน คือให้นุ่งห่มผ้าสีเขียวพวกหนึ่ง สีเหลืองพวกหนึ่ง สีแดงพวกหนึ่ง สีขาวพวกหนึ่ง เสนาพวกนี้แต่งตัวให้งามน่าใคร่ดูใคร่ชม เครื่องประดับจงประดับให้แปลก ๆ กัน
ต่อพลเสนาเดินเท้าไปนั้น จึงถึงพวกเสนาช้าง ให้กรมช้างเร่งผูกช้างให้ครบจำนวนถ้วนถึงแสน ให้ผูกสายตะพดรัดประคนทอง ผ้าปกกระพองทองรัดงา มีหมอและควาญขึ้นขี่ประจำ เลือกเอาแต่คนที่ดี ๆ ถือหอกขึ้นขี่ขับ
ต่อขนัดกระบวนช้างไปนั้น จึงถึงพวกกระบวนม้า ให้กรมม้าจงเร่งรัดจัดเตรียมพลม้าให้ครบแสนหนึ่ง จงเลือกสรรกลั่นเอาแต่ชาติอาชาไนย ล้วนเป็นสินธพพาหนะอันว่องไว นายสารถีผู้จะขึ้นขี่นั้น ให้ถือทั้งธนูศรเกาทัณฑ์ทุก ๆ คน
ต่อขนัดกระบวนม้าไปนั้น จึงถึงกระบวนเสนารถ ให้กรมพาหนะเร่งรัดจัดเตรียมพลรถให้ครบแสนหนึ่ง ให้เลือกสรรกลั่นเอาแต่รถที่มั่นคง มีกำกงอันหุ้มไปด้วยเหล็ก มีเรือนรถอันวิจิตร คือปิดทองทึบทั่วไปทั้งเรือน ให้นายขมังธนูฝีมือแม่นใส่เกราะนวมให้แน่นแล้วขึ้นขี่ขับ แล้วก็ให้มีช่างรถกำกับไปด้วยทุกๆ เล่ม พวกจาตุรงคเสนาจงเร่งรัดจัดไว้อย่าได้ช้า อีกเจ็ดทิวาเราจะยกออกไปด้วยประการฉะนี้
/*431พระเจ้าสุวรรณวงศ์ราชา รับสั่งให้จัดเตรียมพลโยธาสิบหกอักโขเภนีแล้ว เมื่อจะทรงบังคับให้พนักงานจัดเสบียงอาหารต่อไป จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
คาเม คาเม สตํ ภุมฺภา
เมรยสฺส สุราย จ
มคฺคมฺหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน คจฺเฉยฺยํ
มํสา ปุวา จ สงฺกุลฺยา
กุมฺมาสา มจฺฉสํยุตฺตา
มคฺคมหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน คจฺเฉยฺยํ
สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ
กงฺกุปิฏฺา พหู สุรา
มคฺคมฺหิ ปติตา นฺตุ
เยน มคฺเคน คจฺเฉยฺยนฺติ
พระสุวรรณวงศ์ราชามีรับสั่งให้ตั้งไว้ซึ่งตุ่มใหญ่ อันเต็มไปด้วยสุราและเมรัยทุกหน้าบ้าน อีกทั้งขนมและของกินและมัจฉมังสา ให้มีโรงวิเสทรายทางสำหรับเลี้ยงขุนนางและบ่าวไพร่ ให้มีพร้อมทั้งเนยใสและน้ำมันนมส้มและนมสด อีกสุราอันทำด้วยแป้งข้าวฟ่างเรียงรายไว้ให้มากมายตามทางที่เราจะพึงไป
อำมาตย์ทั้งหลายเรียกจตุรงคเสนีสี่เหล่าให้มาประชุมตั้งกระบวนทัพณหน้าพระลานหลวง เสร็จแล้วจึงกราบทูลพระราชให้ทรงทราบ พระสุวรรณวงศ์ราชาเสด็จไปทูลลาพระราชมารดาแล้วพาอัครมเหสีและสนมนารีแสนหนึ่งกับพระราชกุมาร ให้ยกพยุหยาตราแต่พระนครเข้าไปยังมหาวัน กระบวนทัพนำเสด็จไปครั้งนั้นนับได้สามเดือนจึงถึงอริฏฐบุรี รับสั่งให้หยุดจตุรงคเสนีตั้งกองทัพเสร็จแล้วจึงแต่งราชทูตให้นำราชสาส์นไปถวายพระเจ้ายสกราช สำเนาราชสาส์นนั้นมีความว่า แน่ะ ท้าวยสกราช เรานามว่าสุวรรณวงศ์ ยกพลนิกายมาถึงสิบหกอักโขเภนี พระองค์จะใคร่รบก็เชิญยกพลนิกายออกมารบกับเรา ถ้าจะไม่รบจงยกราชสมบัติให้เราเสียโดยดี
คราวนั้น พระเจ้ายสกราชและเสนามาตย์ชาวพระนครเป็นต้นได้ทราบความแล้วก็พากันตระหนกตกใจกลัว โจษกันอื้ออึงคะนึงไป ฝ่ายพระนางเอกปูรณีจึงทูลพระสุวรรณวงศ์ราชสามีว่า หม่อมฉันจักไปสอบสวนวาระน้ำจิตของพระราชบิดาดูก่อน ครั้นพระสุวรรณวงศ์ราชาทรงอนุญาตแล้ว พระนางเธอก็แปลงเพศเป็นสตรีเข็ญใจ เข้าไปภายในนครประดิษฐานอยู่ชานชาลาหลวง
ฝ่ายอันเตปุริกนารีและทาสีทั้งปวง เห็นนางเอกปูรณีก็จำได้ พากันตรงเข้าสวมกอดบาทยุคลแล้วร้องไห้ บางพวกก็รีบไปกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา /*432พระนางเอกปูรณีเทวีเสด็จกลับมาแล้ว เออ เดี๋ยวนี้ลูกเราอยู่ไหน เสด็จอยู่ที่ชานชาลาหลวง พระราชาสดับแล้วทรงพระโสมนัส จึงเสด็จไปหานางเอกปูรณีเทวี ทรงกอดรัดและจุมพิต แล้วพาเสด็จไปยังปราสาทแล้วตรัสถามว่า แม่เอกปูรณีหนีบิดาไปแล้วไปอยู่ที่ไหน ข้าแต่พระบิดา พระองค์ประหารขับไล่หม่อมฉันแล้ว หม่อมฉันหาที่พึ่งมิได้ เที่ยวซัดเซไปอาศัยอยู่ในปัจจันตคาม จะหาอาหารเลี้ยงท้องก็ทั้งยาก ต้องลำบากด้วยการทำนาบ้าง ค้าขายกินบ้างและทำการอื่น ๆ เลี้ยงชีวิตบ้าง ภายหลังหม่อมฉันได้พรานป่าคนจนเป็นสามี บัดนี้หม่อมฉันทราบว่าข้าศึกมาติดเมือง หม่อมฉันกลัวเหลือเกินจึงรีบมาเฝ้าพระราชบิดา เดี๋ยวนี้สามีของลูกอยู่ที่ไหน สามีของหม่อมฉันเป็นพรานป่าเงอะงะไม่กล้าเข้ามาเมืองนี้ บัดนี้เขาทิ้งหม่อมฉันเสียแล้วหนีเข้าป่าไป หม่อมฉันผู้เดียวจึงเซซังมา ณ เมืองนี้ แน่ะแม่เอกปูรณี สามีของลูกเป็นผู้ชำนาญศิลปยิงธนูแม่นดีนัก ลูกรักจงรีบไปติดตามรับเข้ามา บิดาจะให้รบกับพวกข้าศึกคราวนี้ ข้าแต่พระบิดา ถ้ากระนั้นขอพระองค์จงให้หมู่มหาชนไปกับหม่อมฉันเดี๋ยวนี้
พระเจ้ายสกราชจึงให้หาเสนาบดีมาสั่งว่า ให้รีบจัดพลโยธาให้มาก ไปพร้อมกับลูกของเรา ออกไปรับสามีของเขาเข้ามาหาเราที่นี้ เสนาบดีรับพระราชดำรัสแล้ว จึงให้จัดจตุรงคเสนีสี่เหล่าคือ เสนาช้าง เสนาม้า เสนารถ เสนาบทจรเดินเท้า พร้อมเสร็จแล้วจึงกราบทูลให้ทราบ พระราชาเชิญพระราชธิดาให้สรงและให้ทรงเครื่องสำอาง ให้เสวยพระกระยาหารนานารส เสร็จแล้วรับสั่งให้สนมนารีและวรรณทาสีตามเสด็จนางเอกปูรณี ให้ประทับ ณ มงคครถส่งไปพร้อมกับโยธาทั้งหลาย
พระนางเอกปูรณีเทวี เสด็จไปถึงสำนักพระราชสามีแล้วจึงทูลสภาพที่พระราชบิดามีพระหฤทัยดีแล้วให้ทรงทราบ แล้วทูลว่า บัดนี้พระราชบิดาจัดพลโยธาให้มารับพระองค์เข้าไปเฝ้า และพระนางก็จัดการเลี้ยงพวกโยธาบรรดาที่มากับพระนาง และพวกโยธาบรรดาที่มากับพระราชสามี ให้อิ่มหนำด้วยข้าวน้ำมัจฉมังสาและสุราบาน เสร็จจึงเชิญเสด็จพระราชสามีให้เข้าไปเฝ้าพระเจ้ายสกราชบิดา พระสุวรรณวงศ์ราชาพร้อมด้วยมเหสีหกนางกับพระเจ้าปูรณวงศ์โอรส ขึ้นประทับมงคลคชาเสด็จโดยพระเกียรติยศ สง่างามปรากฏดังท้าวสักกเทวราช อันสะพรึบพร้อมล้อมด้วยนางเทพอัปสรฉะนั้น ครั้นเสด็จถึงประตูราชนิเวศน์แล้ว จึงเสด็จลงจากหลังคชาดำเนินเข้าไปเฝ้าถวายอภิวาท พระเจ้ายสกราชและอัครมเหสีสีลวดีเทวี พระราชมเหสีหกนางของพระสุวรรณวงศ์กับพระปูรณวงศ์โอรส ก็พากันประณตน้อมเคียรถวายบังคมพระเจ้ายสกราชและพระสีลวดีเทวี
/*433พระเจ้ายสกราชและพระสีลวดีทรงอุ้มพระราชนัดดาแล้วประทานพรว่า พระนัดดาจงอย่ามีโรคาพาธและขอให้พ่อจงมีอายุยืนเถิด แล้วทรงดำรัสถามพระนางเอกปูรณีว่า แม่เอกปูรณี ไฉนแม่จึงได้อัครราชสามีและได้ที่อัครมเหสีเล่า พระนางเอกปูรณีจึงทูลความตามลำดับแต่ต้นมาว่า ข้าแต่พระราชบิดา หม่อมฉันรับราชอาญาของพระราชบิดาแล้ว พลัดพรากจากพระราชบิดามารดาอนาถาแต่ผู้เดียว เที่ยวไปยังมหาวัน นับได้สามเดือนจึงบรรลุถึงป่าหิมพานต์ หม่อมฉันได้อาศัยอยู่ในสำนักพระดาบสได้ปีหนึ่ง จึงพระดาบสท่านกรุณาให้เรียนมนต์มณีจินดา และให้พระขรรค์แก้วเล่มหนึ่ง ครั้นอยู่ต่อมา หม่อมฉันระลึกถึงพระชนกชนนีจึงลาพระฤษีจรลีไปยังวนาวัน ไปถึงภูเขาใหญ่แห่งหนึ่งจึงเข้านั่งพักร่่มไม้พอเย็นใจ มียักษ์สองตนรูปร่างน่ากลัวจะจับหม่อมฉัน ๆ จึงจับพระขรรค์ขึ้นกวัดแกว่งป้องกันไว้ด้วยอำนาจพระขรรค์คุ้มครอง ยักษ์ทั้งสองก็พากันหลบหนีไป ต่อแต่นั้นหม่อมฉันจรไปยังนานาวัน หลงทางไปถึงแดนเมืองไชยวงศ์บุรี นอนหลับอยู่ที่ใต้ต้นไทร พระราชสามีองค์นี้พร้อมด้วยมหาโยธา เสด็จมาตั้งกองทัพหยุดอยู่นอกเมือง ทรงม้ามาแต่องค์เดียวเที่ยวประพาสไป ได้พบหม่อมฉันแล้วพาไป ตั้งหม่อมฉันไว้ในที่อัครมเหสี คราวนี้หม่อมฉันก็มีความสุข
คราวนั้น พระราชาจิตตวงศ์พระเจ้าอาว์ของพระราชสามีประทานสรรพาภรณ์ให้หม่อมฉัน ทรงขอตัวหม่อมฉันให้เป็นสิทธิของพระองค์ พระราชสามีไม่ยอมอนุญาตให้ ภายหลังคิดกลอุบายใช้ให้พระราชสามีไปยังนาคพิภพ เพื่อให้ไปเอาดอกกมุท พระราชสามีทิ้งหม่อมฉันไว้แล้วไปยังนาคพิภพ กลับไปได้นารีสี่นางมาอีก คือ นางสุวรรณมัญจา ๑ นางสุวรรณเภรี ๑ นางสุวรรณนาคี ๑ นางรัตนวิมานเทวี ๑ เมื่อพระราชสามีไปยังมิได้กลับ พระราชาจิตตวงศ์รับสั่งหาตัวหม่อมฉันให้ไปเฝ้า หม่อมฉันกลัวแต่ชาติสัมเภท จึงหนีจากนิเวศน์อนาถามาแต่ผู้เดียวเที่ยวไปยังมหาวัน หม่อมฉันอาศัยประสูติโอรสอยู่ริมฝั่งมหานที มียักขินีสี่ตนมาพบเข้าจะจับหม่อมฉันกับโอรสกิน หม่อมฉันระลึกถึงคุณพระชนกชนนีและคุณพระฤษีและร่ายมนต์มณีจินดา ยักขินีสี่ตนก็กลับมีจิตกรุณาช่วยพิทักษ์รักษาผลัดเปลี่ยนกันบำรุงเลี้ยงหม่อมฉันกับโอรสต่อมาอีกเดือนครึ่ง
ทีนั้นพระราชสามีตามมาพบหม่อมฉัน ทรงรับหม่อมฉันกับโอรสดำเนินกลับแต่ที่นั้น มาพบยายแก่นั่งพายเรือมา พระราชภัสดาขอโดยสารเรือยายแก่มาพร้อมกับโอรสและ/*434หม่อมฉัน ครั้นถึงเวลาราตรีมืดจัดนักแล้ว ยายแก่นั้นผลักหม่อมฉันให้พลัดจากเรือลอยน้ำไป สมุทรเทวดารักษาหม่อมฉันไว้ ช่วยพาขึ้นไปวางไว้ยังฝั่งนที ในระวางนี้หารู้ว่ายายแก่เป็นยักขินีไม่ ครั้นต่อมา อีกเจ็ดแปดวัน พระราชสามีจับมัดยักขินี (คือยายแก่นั้น) พาไปถึงที่หม่อมฉันพักอยู่จึงรู้ว่ายายแก่นั้นเป็นยักขินี พระราชสามีฆ่ายักขินีเสียแล้วรับหม่อมฉันกลับยังพระนครจึงตั้งหม่อมฉันไว้ในที่มเหสี
พระราชบิดามารดาและข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ทราบความแล้วพากันสลดรันทดปริเทวนาร่ำไห้ และพากันเบิกบานหรรษาได้ให้จัดการเลี้ยงพลโยธา และประทานปราสาท ให้กษัตริย์ประทับทรงทำมหันตสักการยิ่งใหญ่ กษัตริย์ทั้งหลายประทับแรมอยู่ ณ อริฏฐบุรีได้ปีหนึ่งจึงทูลลาพระราชบิดามารดากลับไป พระเจ้ายสกราชจึงรับสั่งแก่นางเอกปูรณีราชธิดาว่า เธอจงกรุณาให้ปูรณวงศ์กุมารแก่บิดา พ่อปูรณวงศ์จงอยู่ ณ สำนักอัยกีอัยกาเถิด นางเอกปูรณีจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระราชบิดา พ่อปูรณวงศ์นั้นยังเด็กเล็กมากนัก จงให้อยู่กับหม่อมฉันไปก่อน ต่อเมื่อเธอมีชันษาเติบโตแล้วหม่อมฉันจักส่งมาถวาย ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดเถิดพระเจ้าข้า
เมื่อนางเอกปูรณีกราบทูลฉะนี้แล้ว กษัตริย์ทั้งหลายมีพระสุวรรณวงศ์เป็นอาทิ พร้อมกันถวายบังคมลาเสด็จจากอริฏฐบุรีไปยังพระนครของพระองค์ ตั้งแต่นั้นมาชาวพระนครทั้งสองก็ปรองดองสามัคคีหามีวิวาทบาดหมางกันไม่ ได้ไปมาค้าขายติดต่อกันมิได้มีภยันตราย อยู่เย็นเป็นผาสุกสบายทั่วกัน ฝ่ายพระเจ้ายสกราชและเภริยราชทั้งสองนั้น ได้แต่งราชบรรณาการส่งไปถวายพระสุวรรณวงศ์ราชาโพธิสัตว์เสมอทุกๆ ปี
ครั้นอปรภาคสมัยต่อมา พระนางสุวรรณมัญจาเทวี และพระนางสุรรรณเภรีเทวี ได้ประสูติราชโอรสนางละองค์ เมื่อพระราชกมุารเติบใหญ่แล้ว พระราชบิดามารดาก็ได้ส่งพระราชโอรสไปยังสำนักพระอัยกา ฝ่ายพระนางสุวรรณนาคีเทวีและพระนางรัตนวิมานเทวีก็ได้ประสูติพระราชโอรสและธิดา ส่วนพระนางปูรณีก็ได้พระราชโอรสอีกองค์หนึ่ง จึงประทานพระนามว่าบูรณสุวรรณ พระเจ้าสุวรรณวงศ์จึงจัดส่งพระปูรณวงศ์โอรสองค์ใหญ่ไปยังสำนักพระอัยกาอัยกี ณ พระนครอริฏฐบุรี ฝ่ายพระนางสุจิตราเทวีได้ประสูติพระราชธิดาองค์หนึ่ง จึงประทานพระนามว่าสุวรรณจิตรา นางสุวรรณจิตรานั้นรูปร่างสวยงามเปรียบดังนางเทพอัปสรสวรรค์
/*435จำเดิมแต่พระเจ้าสุวรรณวงศ์โพธิสัตว์ ได้ดำรงสิริราชสมบัติมาแล้วนั้น พระองค์ทรงบำเพ็ญมหาทานแก่สมณพราหมณ์และวณิพกยาจก บริจาคพระราชทรัพย์บำเพ็ญทานวันละหกแสนทุกวัน ครั้นภายหลังทอดพระเนตรพระสกขาวแล้ว จึงมอบราชสมบัติให้แก่พระราชโอรสปูรณสุวรรณ ส่วนพระองค์นั้นทรงผนวชเป็นฤษี บำเพ็ญฌานาภิญญาให้เกิดเต็มที่มิได้เสื่อม ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้ว ก็ได้เสด็จไปสู่พรหมโลกวิมานสวรรค์
ฝ่ายว่าพระราชโอรสปูรณวงศ์นั้น เมื่อเสด็จอยู่กับพระอัยกา มีพระชนม์พรรษาได้สิบหกปีแล้วทรงดำริว่า เรายังมิได้ศึกษาศิลปะให้เชี่ยวชาญแล้วจะครองราชสมบัติหาควรไม่ เราจักทูลลาพระอัยกาไปสู่ป่า เสาะหาพระดาบสขอเรียนศิลปะจึงจะดี ดำริแล้วจึงไปทูลความดำรินั้นให้พระอัยกาทรงทราบ พระอัยกาทรงอนุญาตแล้ว พระปูรณวงศ์ก็ถวายบังคมลา ทรงพระขรรค์แก้ว แล้วก็เสด็จไปแต่พระองค์เดียว บรรลุถึงบริเวณอาศรมพระดาบสองค์หนึ่ง
แท้จริง พระดาบสนั้นอยู่ ณ อาศรมริมสระโบกขรณี วันหนึ่งพระดาบสนั้นได้เห็นดอกเกตดอกหนึ่งแปลกตา จึงเก็บเอามายังอาศรมพบนางกุมาริกาอยู่ในดอกเกตนั้นคนหนึ่ง ก็ดีใจจึงเลี้ยงนางกุมาริกานั้นไว้ ได้เอานิ้วมือใส่ในปากนางกุมาริกาขีรธาราก็บังเกิดมีขึ้น นางกุมาริกาก็เป็นอยู่ด้วยองคุลิธารา พระดาบสให้ชื่อนางกุมาริกานั้นว่าสุวรรณเกตกา นางสุวรรณเกตกามีอายุได้สิบหกปี ได้ไปเก็บนานาบุปผาในป่ามาร้อยเป็นพวงมาลา ห้อยไว้ ณ ยอดไม้บ้าง ตามกิ่งไม้บ้าง นางได้ทำดังนี้ด้วยมาคิดว่า มาตุคามมาอยู่กับฤษีหาควรไม่ ถ้าว่าบุรุษคนไรมาถึงที่นี้แล้ว เห็นพวงมาลาที่ห้อยไว้ รู้ได้ว่าสตรีจักมีอยู่แน่แล้ว จักไปหาพระดาบส ขอเราได้พาไปเถิด
เมื่อพระปูรณวงศ์เสด็จไปถึงที่นั้นแล้ว ทอดพระเนตรเห็นพวงมาลาแล้วดำริว่าสตรีแก้วจักมีอยู่แถวนี้ ทรงดำเนินไปตามทางจนถึงอาศรมพระดาบส ครั้นถึงเวลาเย็นพระดาบสกลับจากป่ามานั่งพักอยู่หน้าชานอาศรม พระราชกุมารก็คลานเข้าไปใกล้ยกหัตถ์กราบไหว้พระฤษี ๆ จึงถามว่า พ่อหนุ่มน้อยมาแต่ไหน ข้าพเจ้ามาแต่อริฏฐบุรี จะมาขอเรียนศิลปะในสำนักพระมุนี ได้แล้วก็จักกลับไปเมืองนั้นอีก พระดาบสก็รับพระราชกุมารนั้นไว้ ให้อยู่ศึกษาศิลปะจนสำเร็จตลอดถึงที่สุดจบหมดหาเศษบมิได้
ก็คราวนั้น มีนางม้าตัวหนึ่งมาทางอากาศ นำเอาลูกม้าตัวหนึ่งมาปล่อยไว้ใกล้อาศรมพระดาบส แล้วกลับไปยังหิมพานต์ที่ตนเคยอยู่มิได้กลับมา ลูกม้าตัวนั้นก็ได้/*436เล่นด้วยกันกับพระราชกุมารเลยเป็นคู่ร่วมชีวิตกันต่อไป พระราชกุมารทรงศึกษาศิลปะได้เสร็จแล้วจึงอำลาพระดาบสว่าจะกลับไปยังนครของพระองค์ พระดาบสจึงให้นางสุวรรณเกตกาเทวี ๑ ลูกม้าตัวหนึ่ง พระขรรค์เล่มหนึ่งแก่พระราชกุมารไป
พระปูรณวงศ์ราชกุมารนั้น นมัสการลาพระดาบสแล้วเชิญนางสุวรรณเกตกาขึ้นประทับหลังม้าพร้อมกับพระองค์ อัศดรก็พาเหาะไป ณ อากาศ เมื่อพระราชกุมารเสด็จไปครั้งนั้นสิ้นวันยังค่ำ ทรงลำบากอ่อนเพลียลงมาก ทอดพระเนตรเห็นมหานิโคธรต้นหนึ่งเป็นที่ร่มเย็น จึงตรัสแก่ม้าว่า พี่ม้า พี่จงพาน้องหยุดที่ใต้ต้นไทรนี้ ข้าแต่พระมหาราช ที่ตรงนี้เป็นที่ใกล้ชิดติดต่อเขตแดนของกาฬยักษ์ พระองค์อย่าได้หยุดพักเลย พระเจ้าข้า พี่ม้า น้องหากลัวยักษ์ไม่ ม้านั้นจึงลงจากอากาศ แล้วให้พระราชกุมารและพระเทวีหยุดพักตามประสงค์ พระปูรณวงศ์กับพระเทวีทรงประทับเสวยนานาหาร แล้วบรรทมหลับอยู่ ณ ที่นั้น ม้านั้นก็เที่ยวไปหาอาหารยังหาทันที่ว่าจะกลับมาไม่
คราวนั้น ท้าวกาฬยักษ์เสวยสมบัติอยู่ ณ ยักขนครริมภูเขากาลกูฏบรรพต ราชธิดาของท้าวกาฬยักษ์นั้นนามว่าสุวรรณคิรี มีรูปสวยงามเปรียบนางอัปสร ณ คืนวันนั้นกาฬยักขราชไปป่าหิมพานต์กับยักขเสนา เวลาใกล้สว่างจึงกลับมาถึงต้นนิโครธนั้น ได้เห็นสองกษัตริย์บรรทมหลับอยู่ใต้ต้นไทร นึกในใจว่าดรุณมนุษย์เหล่านี้มาแต่ไหน จึงมานอนหลับอยู่ที่นี้ คิดแล้วก็เข้าไปใกล้ได้เห็นนางสุวรรณเกตกาเทวีมีจิตรักใคร่ จึงเป่ามนต์พ่นยาให้ต้องกายาเทวี เห็นว่าหลับสนิทดีจึงอุ้มนางสุวรรณเกตกาเทวี พาเหาะไปยังกาลกูฏบรรพต วางนางลงไว้ในปราสาทของตน
ครั้นรุ่งสางสว่างแล้วดี พาชีนั้นกลับมาถึงจึงเห็นพระปูรณวงศ์ทรงหลับอยู่องค์เดียว มิได้เห็นนางสุวรรณเกตกาเทวีก็ตกใจ จึงปลุกให้พระราชกุมารตื่นจากนิทรา พระราชกุมารมิได้เห็นนางสุวรรณเกตกาเทวีจึงตรัสถามพาชีว่า แม่สุวรรณเกตกาหายไปไหน หม่อมฉันไม่รู้ เออถ้าเช่นนั้นเรามาช่วยกันตามให้พบ ตรัสดังนี้แล้วพระราชกุมารกับพาชีเที่ยวตะโกนเรียกหาไปก็หาได้ฟังคำขานรับไม่ เธอจึงปรึกษากันว่า ชะรอยกาฬยักษ์จะลักเอาไปแน่ พาชีจึงทูลว่า หม่อมฉันจะขอรับอาสาตามไปพบจักรบกับยักษ์ แล้วนำนางเทวีมาถวายให้จงได้
พระปูรณวงศ์กุมารจึงขึ้นประทับ ณ หลังพาชี เหาะไปถึงกาลกูฏบรรพตเมืองยักษ์ ประดิษฐานอยู่บนอากาศแล้วประกาศแก่กาฬยักษ์ว่า แน่ะท่านกาฬยักษ์ ทำไมท่านไปลักเอา/*437เมียของเรามา ท่านจงรีบส่งเมียของเราให้เสียโดยดี ถ้าท่านไม่ส่งเมียของเรามาให้แล้วไซร้ ชีวิตของท่านจักบรรลัยลง ณ กาลบัดนี้ กาฬยักษ์สดับคำปกาสิตดังนั้นจึงตอบว่า ท่านบังอาจเข้ามาในเขตแดนของเรา หาได้บอกแก่เราผู้เจ้าของเขตแดนไม่ เราไม่ฆ่าท่านเสียนั้นดีนักหนา กล่าวดังนี้แล้วก็หยิบกล้องทองเดินออกปราสาทไป
ฝ่ายนางสุวรรณเกตกาเทวี ได้ยินเสียงพระราชสามีก็ตกใจ ตื่นขึ้นรู้สึกตนว่าเรามาอยู่ในอำนาจของยักษ์ นางจึงสวมแหวนก้อยเข้ากับองคุลีเหาะไปสู่สำนักพระราชสามี แท้จริงแหวนก้อยวงนั้นเป็นของเกิดกับสำหรับนางสุวรรณเกตกา มีคุณานุภาพมาก ถ้าหากนางสุวรรณเกตกาปรารถนาจะเหาะไปยังอากาศไซร้ นางสวมใส่เข้าแล้วต้องการจะไปที่ไหน แหวนก้อยนั้นก็พาไปให้ถึงที่นั้น ถ้าหากว่าข้าศึกเหล่าใดยกมารบไซร้ นางต้องการจะรบกับข้าศึกเหล่านั้น ปรารถนาจะให้ตายหรือจะมิให้ตาย ก็ใช้ให้แหวนนั้นไปรบตามประสงค์ได้ทุกอย่าง ถ้าหากว่านางต้องประสงค์เงินทองเป็นต้นไซร้ ถ้าเอาน้ำหอมรดแหวนนั้นแล้ว เงินและทองเป็นต้นก็เกิดมีขึ้นให้ได้สมประสงค์ เพราะเหตุดังนั้นนางสุวรรณเกตกานึกว่าเราจักขว้างแหวนไปให้ฆ่ายักษ์ เกรงว่าพระราชสามีจะลำบาก ด้วยกำลังยักษ์พัวพันกันอยู่กับพระราชสามี นางคิดดังนี้จึงงดรอช้าอยู่ด้วยประการฉะนี้
ขณะนั้น พาชีจึงเชิญให้พระราชกุมารเสด็จลงจากหลังของตนแล้ว เผ่นเข้าทำยุทธกับยักษ์ตัวต่อตัว ตรงเข้าถีบยักษ์ด้วยเท้าหน้า ยักษ์คว้าตะบองเหล็กตีพาชี ถ้อยทีต่างรบรับกันหาแพ้และชนะกันไม่ พระปูรณวงศ์กุมารนึกว่า ถ้าหากยักษ์จับบังเหียนม้าได้ไซร้ ม้าของเราก็จักพ่ายแพ้ยักษ์ ทันใดนั้นยักษ์ก็จับบังเหียนม้าไว้ได้ดังพระทัยนึก พระราชกุมารจึงสะอึกออกแผลงศรไปให้เฉพาะถูกกาฬยักษ์ ลูกศรถูกกายซีกซ้ายทะอุออกทางข้างขวา โลหิตยักษ์ไหลอาบนองไปแต่ยักษ์หาปล่อยบังเหียนม้าไม่ พระราชกุมารตรัสกับพระเทวีว่า เธอจงช่วยมัดยักษ์นั้นด้วยนาคบาศ ณ กาลบัดนี้
นางสุวรรณเกตกาเทวีจึงอธิษฐานขว้างแหวนไปว่า แหวนของเราจงกลายเป็นนาคบาศจับยักษ์มัดเสีย ณ บัดนี้ แหวนนั้นกลายเป็นนาคบาศจับยักษ์มัดไว้ แต่ยักษ์ยังหาปล่อยบังเหียนม้าไม่ จนยักษ์ถึงความเวทนามากอ่อนกำลังลง เมื่อจะอ้อนวอนขอชีวิตไว้จึงพูดว่า ข้าแต่พ่อ พ่อจงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด อย่าได้ฆ่าข้าพเจ้าเสียเลย ข้าพเจ้าจักยอมยกนางสุวรรณคิรีธิดาของข้าพเจ้าให้แก่ท่าน พระปูรณวงศ์กุมารสดับคำยักษ์วิงวอนขอโทษดังนั้น ก็มีพระหฤทัยกรุณาตรัสแก่พระราชเทวีว่า เธอจงให้ชีวิตแก่ยักษ์เถิด นางสุวรรณเกตกาเทวี/*438จึงตรัสเรียกให้แหวนก้อยนั้นกลับมา อังคุลิมุทธิกาก็กลับมาสวมนิ้วหัตถาพระเทวี กาฬยักษ์พ้นจากชีวิตอันตราย
กาฬยักขราชาจึงเชิญพระราชกุมารกับพระเทวีให้ขึ้นประทับ ณ ยักขราชบัลลังก์ พระราชกุมารตรัสสั่งพาชีว่า พี่พาชี พี่จงไปหาอาหารกินตามสบายก่อนแล้วจึงกลับมา พาชีนั้นก็ลาไปยังที่มีหญ้าและน้ำตามผาสุกของตน ฝ่ายกาฬยักขราชาจึงให้หาตัวนางสุวรรณคิรีธิดามาแล้วให้อภิวาทพระราชกุมาร อภิเษกให้เป็นชายาของพระราชกุมารแล้ว ยกราชสมบัติกึ่งหนึ่งถวายพระราชกุมาร แล้วมอบยักขกุมารีห้าร้อย กับทิพย์ปราสาทถวายแก่นางสุวรรณเกตกาเทวี พระปูรณวงศ์กุมารกับพระราชเทวีเสวยทิพย์สุขอยู่ที่เมืองกาฬยักษ์สิ้นสามเดือน
ก็คราวนั้น พาชีเที่ยวไปป่าหิมพานต์เพลิดเพลินไป ครั้นระลึกถึงพระราชกุมารีจึงกลับมาเฝ้าแล้วทูลเตือนว่า ข้าแต่สมมติเทวา พระองค์เสวยทิพย์สุขอยู่เมืองยักษ์นี้นานแล้ว พระอัยกีอัยกาน่าจะระลึกถึงพระองค์ พระปูรณวงค์จึงตรัสว่า ฉันก็คิดถึงพระอัยกีพระอัยกา แต่หากรอคอยท่าพี่พาชีอยู่ว่ามาเมื่อไรก็จะพากันกลับไป ตรัสแล้วก็เสด็จไปยังสำนักกาฬยักษ์ราชจึงทูลว่า ข้าแต่เทวราช บัดนี้หม่อมฉันระลึกถึงพระอัยกีพระอัยกา ไม่ทราบว่าความสุขทุกข์ของท่านจะเป็นอย่างไร หม่อมฉันจักทูลลาไปเยี่ยมพระอัยกีพระอัยกา พระยากาฬยักษ์จึงตอบว่า ดูกรพ่อ พ่อจงพาพลโยธา และบริจาริกาทั้งหลายไปโดยทางปฐพี แล้วดำรัสสั่งยักขเสนาบดี ให้เกณฑ์พลนิกายแสนหนึ่งให้มาประชุมพร้อมกัน ณ ที่สมาคม ยักขเสนาบดีจึงรีบรัดจัดพลนิกายตามบัญชาพระยายักษ์ ให้มาประชุมพร้อมกัน ณ ยักขสมาคม เสร็จแล้วพระยากาฬยักษ์จึงประกาศสั่งพลโยธามียักขเสนาบดีเป็นต้นว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านทั้งหลายไปกับพระเจ้าลูกเราคราวนี้ ขออย่าได้แสดงรูปกายและกิริยาอาการเป็นยักษ์เลย จงพากันแปลงกายให้ละม้ายเหมือนเทวดา จงประดับกายาด้วยนานาภรณวิภูสิต จงทำให้เหมือนเทวดาอันย่างออกจากดาวดึงส์พิภพฉะนั้น ยักขโยธาทั้งหลายคำนับรับทำตามบัญชาพระยากาฬยักษ์ทุกประการ
ฝ่ายปูรณวงศ์กุมาร อภิวาทพระยากาฬยักษ์เสร็จ จึงเสด็จพร้อมด้วยนางสุวรรณเกตกาเทวี มีหมู่ยักขเสนาและยักขบริจาริกานาฏกิตถีและยักขวรรณทาสีแวดล้อมเป็นบริวาร คมนาการจากยักขนคร พระองค์ทรงประทับ ณ หลังอัสดรเสด็จไป/*439เบื้องหน้า สองพระมเหสีขึ้นประทับ ณ กุฏาคารร่วมหลังเดียวกัน เสด็จไป ณ เบื้องหลัง สามกษัตริย์เสด็จไปครั้งนั้นสิ้นสามราตรีจึงบรรลุถึงกรุงอริฏฐบุรี พระปูรณวงศ์จึงตรัสสั่งให้หยุดตั้งกองพลโยธายักษ์อยู่ ณ ภายนอกนคร พระองค์ทรงพามเหสีทั้งสองกับยักขนาฏกิตถี เสด็จเข้าไปบุรีจนกระทั่งถึงพระลานหลวง ชาวพระนครทั้งปวงเห็นรูปหญิงงามเพริศพริ้งดุจดังเทวธิดา ต่างก็พากันตามมาพรั่งพรูดูไม่อิ่มตาเลย พระปูรณวงศ์ทรงพาสองมเหสีเสด็จขึ้นยังปราสาทพระอัยการาช ถวายอภิวาทแล้วประทับอยู่ จึงให้สองพระมเหสีถวายอัญชลีพระอัยกาอัยกี แล้วทูลว่าข้าแต่สมมติเทวดา นางที่ถวายบังคมองค์นี้มีนามว่าสุวรรณเกตกา นางที่ถวายบังคมบาทองค์นี้นามว่าสุวรรณคีรี
ฝ่ายพระอัยกีทรงปรามาสปฤษฎางค์นางเทวีทั้งสององค์แล้วดำรัสว่า พระนัดดาสองราอุตสาหะติดตามราชสามีมาถึงนี่ดีนักหนา แล้วประทานพรแก่สองนัดดา ส่วนพระอัยกาจึงดำรัสถามพระปูรณวงศ์ว่า ดูกรหลานรักสองเทวีนี้เป็นบุตรีของใคร หลานทำอย่างไรจึงได้พามา ณ บัดนี้ พระปูรณวงศ์จึงกราบทูลพระอัยกาว่า นางสุวรรณเกตกานี้พระดาบสมุนีท่านเลี้ยงไว้ ท่านยกให้หม่อมฉัน นางสุวรรณคิรีองค์นี้เป็นราชธิดาพระยากาฬยักษ์ ๆ ประทานให้เป็นชายา หม่อมฉันจึงพามาถวายบังคมบาทยุคลพระอัยกา
พระเจ้ามหาวงศ์อัยกาจึงตรัสว่า อัยกาจะอภิเษกหลานและตั้งสองเทวีไว้ในที่มเหสี มอบราชสมบัติให้แก่หลาน แล้วตรัสสั่งเสนาบดีว่าให้เสนาบดีจัดสร้างโรงราชาภิเษกมาลก เราจะทำการราชาภิเษกพระเจ้าหลานของเรา เสนาบดีรับพระราชดำรัสรีบให้จัดราชาภิเษกมาลกแล้วเสร็จตามพระราชประสงค์ ฝ่ายพระเจ้ามหาวงศ์จึงตรัสถามพระปูรณวงศ์ว่ายักขเสนาตามหลานมาบ้างหรือไม่ ข้าแต่พระมหาราช พวกยักขเสนาตามหม่อมฉันมามากมาย หม่อมฉันให้พวกยักขเสนาทั้งหลายพักอยู่นอกเมือง ถ้ากระนั้น เราควรจักจัดที่ให้เขาพักแล้วบำรุงเลี้ยงเขาให้อิ่มหนำสำราญ ด้วยอันนปานาหารและมัจฉมังสทั้งสุราบาน ข้าแต่พระมหาราช พวกยักขเสนาหาบริโภคอาหารของมนุษย์ไม่ เพราะฉะนั้น ฝ่ายเราไม่ต้องเลี้ยงพวกยักขเสนาเลย
พระนางสุวรรณเกตกาเทวีจึงทูลพระราชสามีว่า เหตุไรพระองค์จึงทูลดังนี้ พวกยักขเสนาเขาจะพากันติเตียนได้ว่า พวกเราไปถึงอริฏฐบุรี หาได้บริโภคอะไรแต่สัก/*440สิ่งหนึ่งไม่ เพราะฉะนั้น พระองค์จงตรัสสั่งให้ปลูกปานมาลกสักหลังหนึ่งไว้ การเลี้ยงดูอาหารพวกยักขเสนา จงเป็นภาระธุระของหม่อมฉัน ๆ จะจัดการให้เรียบร้อย มิให้พวกยักขเสนานินทาติเตียนได้
พระเจ้ามหาวงศ์ทรงดำริว่า นางสุวรรณเกตกาเจรจานี้ถูกต้องสมควรนักหนา จึงตรัสสั่งอำมาตย์ทั้งหลายให้ระดมกันปลูกโรงปานมาลกขึ้นหลังกว้างใหญ่ ให้แวดวงด้วยม่านลายต่าง ๆ ให้ปูลาดด้วยนานาปัจถรณะ และให้จัดแจงนานาบรรณาการเสร็จแล้ว รับสั่งให้ยักขเสนามานั่งประชุมพร้อมกันในโรงปานมาลก คราวนั้นนางสุวรรณเกตกาเทวีจึงถอดธำมรงค์จากองคุลีประพรมด้วยน้ำหอมแล้ว นางจะนึกเอาสิ่งใดสิ่งที่นึกนั้นก็ปรากฏมีขึ้นทุกสิ่ง สิ่งของเครื่องบริโภคเป็นต้นก็เพียงพอแก่พวกยักขเสนามนุษย์เสนาและยักขบริษัทมนุษย์บริษัทมิได้ขัดข้องเลย บริษัททั้งหลายมียักขเสนาเป็นต้น พากันอยู่เย็นเป็นผาสุก ตั้งใจระวังรักษาพระราชกุมารและพระเทวีมิให้อนาทรร้อนพระหฤทัย พระอัยกาจึงอภิเษกพระปูรณวงศ์พร้อมด้วยสองเทวีแล้วทรงมอบราชสมบัติแก่พระปูรณวงศ์ ๆ ทรงพระนามปรากฏว่า ปูรณวงศ์ราชาตั้งแต่นั้นมา
พระปูรณวงศ์ราชาทรงอนุสาสน์มหาชน ให้บำเพ็ญทานและให้ตั้งอยู่ในศีล ภายหลังจึงส่งยักขเสนาและยักขินีให้กลับไปยังกาลกูฏบรรพตาบุรี ส่วนพระองค์ทรงระลึกถึงพระชนกชนนีแล้วทูลลาพระอัยกีอัยกาพาสองราชมเหสีกลับไปยังไชยวงศ์นคร จึงพร้อมด้วยสองมเหสีถวายบังคมพระราชชนกชนนี รับมาตุปิตุราโชวาทแล้วทูลลาพาสองมเหสีกลับยังอริฏฐบุรี เสวยราชสมบัติโดยธรรมโดยเสมอ และทรงบำเพ็ญทานสมาทานศีลเป็นพลเหตุแรงกล้า เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปภายหน้า
---
สตฺถา อิม๊ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายสุปปพุทธราชาใคร่จะฆ่าตถาคต แต่ไม่อาจจะฆ่าตถาคตได้หาใช่แต่ชาตินี้ไม่ แม้ในชาติก่อนก็ใคร่จะฆ่าตถาคต แต่ไม่อาจจะฆ่าได้ดังนี้ แล้วพระองค์จึงประกาศอริยสัจสี่ เมื่อจบอริยสัจแล้วบริษัทมีภิกษุเป็นต้น ได้เกิดธรรมจักษุลุมรรคผลมีพระโสดาปัตติผลเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า พระเจ้าจิตตวงศราชา/*441ในกาลนั้นมาเป็นสุปปพุทธราชา นางสุจิตราเทวีในกาลนั้นได้มาเป็นนางชนบทกัลยาณี นางสุวรรณมัญจาเทวีในกาลนั้นได้มาเป็นนางรูปนันทาเทวี พระราชบิดาของนางสุวรรณมัญจาเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นพระเจ้าอมิโตทนะ นางสุวรรณเภรีเทวีในกาลนั้นได้มาเป็นนางสิริมา พระราชบิดาของนางสุวรรณเภรีในกาลนั้นได้มาเป็นพระเจ้าสุโกทนะ นางสุวรรณนาคีเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นนางสุมนาเทวี วรุณนาคราชาในกาลนั้นได้มาเป็นกาลุทายี พระยาครุฑในกาลนั้นได้มาเป็นภิกษุเทวทัต วิชาธรมในกาลนั้นได้มาเป็นโกกาลิกภิกษุ รัตนวิมานเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นนางวิสาขา ยสกราชาในกาลนั้นได้มาเป็นท้าวมหานาม สีลวดีเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นมหาปชาบดีโคตมี ปูรณวงศ์ราชาในกาลนั้น ได้มาเป็นมหาโมคคัลลานะ พระดาบสผู้เลี้ยงนางเอกปูรณีในกาลนั้น ได้มาเป็นพระสารีบุตร นางสุวรรณเกตกาเทวีในกาลนั้นได้มาเป็นนางอุบลวรรณา พระดาบสผู้เลี้ยงนางสุวรรณเกตกาในกาลนั้น ได้มาเป็นพระมหากัสสปเถระ กาฬยักขราชาในกาลนั้น ได้มาเป็นพระมหากัจจายนะ นางสุวรรณคิรีเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นนางสุปปวาสา นางผีเสื้อน้ำในกาลนั้น กลับมาเป็นนางจิญจมาณวิกา พระโอรสของสุวรรณมัญจาเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นพระอานนทเถระ พระโอรสของนางสุวรรณเภรีเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นพระอุปนนท์ ปูรณวงศ์ราชาในกาลนั้น ได้มาเป็นพระราหุล ห้าวสักกเทวราชในกาลนั้น ได้มาเป็นพระอนุรุทธเถระ นางเอกปูรณีเทวีในกาลนั้น ได้มาเป็นมารดาพระราหุล พระราชมารดาบิดาในกาลนั้น ได้มาเป็นพุทธมารดาบิดา บริษัทนอกจากนั้น ได้มาเป็นพุทธบริษัท พระสุวรรณวงศ์ราชาในกาลนั้น ได้มาเป็นเราตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบสุวรรณวงศ์ชาดก
๙. วรนุชชาดก
กุโต อาคจฺฉติ ภทฺเทติ สตฺถา เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺสาราเม วิหรนฺโต อตฺตโน กตฺุตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันอันเป็นอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดีสร้างถวาย ทรงพระปรารภความที่พระองค์ทรงกตัญญูเป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า กุโต อาคจฺฉสิ ภทฺเท ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิในเรื่องนี้มีความดังกล่าวต่อไปนี้ว่า
วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนาถัน พรรณนาถึงความกตัญญูของพระผู้มีพระภาค อยู่ ณ โรงธรรมสภามณฑลว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตเจ้าทรงตั้งอยู่ในกตัญญูภาพจริง ๆ ทรงพระอุตสาหะเสด็จไปยังดาวดึงสพิภพ แสดงพระอภิธรรมสิ้นไตรมาส เพื่อปัจจุปการแก่สมเด็จพระพุทธมารดา ทรงประทานโลกุตตรสมบัติโดยพระกตเวทิตา ยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้น ด้วยพระกตัญญูภาพ พระคุณข้อนี้ยากที่ผู้อื่นจะทำได้น่าเลื่อมใสยิ่งนักหนา
สมเด็จพระบรมศาสดาทรงสดับด้วยทิพยโสตแล้ว จึงเสด็จยังโรงธรรมสภาประทับ ณ ธรรมาสน์แถ้ว ตรัสถามถึงสัลลาปกถากับภิกษุสงฆ์ ครั้นพระองค์ทรงทราบแล้วจึงดำรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้ตถาคตจะได้ตั้งอยู่ในกตัญญูภาพในชาตินี้ก็หาไม่ ถึงกาลปางก่อนเมื่อตถาคตยังเป็นโพธิสัตว์อยู่นั้น ตถาคตก็ได้ทำปัจจุปการต่อพระมารดาด้วยความเป็นผู้กตัญญูมาแล้วเหมือนกัน ครั้นภิกษุทั้งหลายทูลวิงวอนขอให้ตรัสเทศนา พระองค์จึงนำอดีตนิทานมาอ้างดังว่านี้
/*443อตีเต เกลาสปพฺพเต อุปลมหานคเร อุทุมฺพรา นามกินฺนรราชา รชฺชํ กาเรสิ ในอดีตสมัยเป็นไปล่วงแล้วนานมา มีกินนรราชาพระนามว่าอุทุมพร ผ่านสมบัติ ณ อุบลมหานครใกล้ภูเขาไกรลาส พระมเหสีของพระอุทุมพรราชนั้นพระนามว่าสุนทรี เป็นใหญ่ยิ่งกว่านาฏกินนรีนับตั้งแสน
นางกินนรีผู้ภคินีของพระอุทุมพรราชานางหนึ่ง นามว่า สุภัททา แต่นางนั้นยังหามีภัสดาไม่ นางกระสันกลัดกลุ้มไปด้วยกามรดี วันหนึ่งจึงทูลลาพระเชษฐาขออนุญาตไปเที่ยวป่าหิมพานต์ ครั้นพระอุทุมพรราชอนุญาตแล้ว ได้ประดับกายสวมปีกหางแล้วบินขึ้นบนอากาศ ร่อนไปตามลำดับบรรลุถึงสระบัวใหญ่แห่งหนึ่ง เห็นต้นไม้ริมขอบสระร่มรื่นล้วนมีดอกออกผล นางก็ร่อนลงเปลื้องเครื่องสรรพาภรณ์วางไว้ที่ขอบสระนั้น แล้วลงไปเก็บนานาบุบผามาประดับกายา ฟ้อนรำขับร้องตามทำนองของกินนรีสรงวารีอยู่ที่สระปทุมนั้น
คราวนั้น มีพรานป่าผู้หนึ่งเที่ยวยิงเนื้อตามมหาวัน ได้มาถึงสระตำบลนั้น นางกินนรีเห็นพรานป่าแล้วกลัวตัวสั่น หนีเข้าซ่อนอยู่ในพุ่มไม้มิให้พรานเห็น พรานป่าเดินตรวจตราไปรอบสระแล้ว เห็นเครื่องอลังการของนางกินนรีที่วางไว้นึกในใจว่า อลังการมีปีกหางเป็นอาทินี้นางกินนรีคงมาวางไว้ แล้วก็หยิบเอาไปเสีย เที่ยวค้นหาเจ้าของไม่เห็นแล้ว จึงอาบน้ำชำระกายขึ้นมาพาเอาอลังการของนางกินนรีนั้นไปเสียด้วย
เมื่อพรานป่าไปแล้ว นางสุภัททากินนรีขึ้นจากสระแล้ว ปีนขึ้นไปนั่งอยู่บนคบไม้ร้องไห้คร่ำครวญว่าเราจักไปที่ไหน ใครเล่าเขาจักไปทูลพระเชษฐาให้ทรงทราบ ใครเล่าเขาจักกรุณาช่วยสงเคราะห์เรา เราจักตกอยู่ในสำนักของใคร นางนั่งร้องไห้อยู่ตั้งแต่ปฐมยามจนถึงเวลาอรุณขึ้นมาใหม่
ในขณะนั้น พฤกษเทวดาองค์หนึ่งนึกรำพึงว่า นางสุภัททาเทวีผู้นี้รูปร่างสวยงามดี และมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ สมควรจะได้เป็นมเหสีของกษัตริย์ผู้มีบุญ เพราะฉะนั้น จำอาตมาจะช่วยสงเคราะห์ให้แก่ฐานันดรของนาง ณ บัดนี้
และคราวนั้น ที่เมืองวิเทหแคว้นเจตราฐ มีพระราชาผู้มีบุญใหญ่องค์หนึ่ง พระนามว่าเจตราช ครองราชสมบัติได้เป็นใหญ่ยิ่งกว่ากษัตริย์ร้อยเอ็ด พระมเหสีของพระราชาเจตราชนั้น พระนามว่าเขมาเทวี ได้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าสนมนารีหมื่นหกพัน และเป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าเจตราช ๆ ทรงทศพิธราชธรรม และสมาทานเบ็ญจศีลดำรงอยู่ในสุจริตธรรม ทรงพระเมตตามหาชนทุกถ้วนหน้า
/*444
เพราะเหตุดังนั้น พฤกษเทวดาจึงดำริว่า นางสุภัททาเทวีนี้คู่ควรแก่พระเจ้าเจตราชแท้ พฤกษเทวดาจึงไปเฝ้าพระเจ้าเจตราช กระซิบทูลที่พระกรรณว่า ข้าแต่พระมหาราช เชิญตื่นจากนิทรา เสด็จออกไปสู่ป่าจักได้นารีรัตน์ บรมกษัตริย์ผวาตื่นแล้วได้ยินเทวดาบอกความดังนั้น จึงด่วนเสด็จออกยังโรงวินิจฉัยศาลารับสั่งหาตัวเสนาบดีเข้ามาแล้วตรัสว่า ดูก่อนพนาย วันพรุ่งนี้เช้าเราจักไปเที่ยวป่า ท่านจงให้จตุรงคเสนามาคอยพร้อมกัน ณ หน้าพระลาน เสนาบดีรับราชบรรหารแล้วจึงรีบรัดให้จตุรงเสนามาคอยพร้อมกันตามกระแสรับสั่ง
ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า พระเจ้าเจตราชพร้อมกับพวกจตุรงคเสนาเสด็จแต่พระนครไปสู่ป่ามหาวัน ให้หยุดกองพลประทับแรมอยู่ ณรัมมประเทศตำบลหนึ่ง ฝ่ายพฤกษเทวดาองค์นั้นได้แปลงกายเป็นเนื้อทองวิ่งสะบัดหยัดย่องผ่านพระพักตร์พระเจ้าเจตราชมา พระราชาทอดพระเนตรแล้วก็ปลื้มพระหฤทัย จึงทรงม้าพระที่นั่งไล่ตามสุวรรณมฤคไปถึงสระบัวใหญ่ มิได้เห็นตัวเนื้อเห็นแต่รอยเท้า ทรงดำเนินทอดพระเนตรค้นไปจนถึงต้นไม้ใหญ่ต้นนั้น เหลือบพระเนตรแลไปพบนางรัตนนารีอยู่ที่คบไม้ ทรงดีพระทัยยิ่งนักหนา จึงดำริว่า เมื่อคืนนี้เทวดาบอกกะเราไว้คำใด คำนั้นก็สมจริงเที่ยงแท้ทีเดียว แล้วพระองค์ก็เสด็จเข้าไปใกล้ เมื่อจะถามให้ได้ความแจ้งชัดจึงตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
กุโต อาคจฺฉสิ ภทฺเท
กสฺมา เอกิกา ติฏฺสิ
กุโต ชาตินครํ ตว
กสฺส ธิตาธ รุกฺขสฺมินฺติ
ดูก่อนแม่เจริญ แม่มาแต่ไหน เหตุไรจึงมาอยู่ที่ต้นไม้นี้แต่คนเดียวเล่า บ้านเกิดเมืองนอนของหล่อนอยู่ที่ไหน และเป็นบุตรีของผู้ใด
นางสุภัททากินนรี ได้สดับราชวาทีถามดังนั้น เมื่อนางจะทูลความให้แจ้ง จึงแสดงวจนะประพันธคาถาดังนี้ว่า
อุทุมฺพรรฺโหฺจ
กนิฏฺา อิธ อาคตา
วนรุกฺขปพฺพตนทึ
โอโลกิตุํ อิจฺฉามิหนฺติ
หม่อมฉันเป็นกนิษฐาของพระเจ้าอุทุมพรราช ปรารถนาจะใคร่ชมป่าไม้และบรรพตและนที จึงได้มาอยู่ที่ต้นไม้ต้นนี้ นางสุภัททากินนรีจึงเล่าความแต่ต้นทูลถวายให้ทรงทราบทุกประการ
/*445จอมมหิบาลเจตราชตรัสประภาษว่า ดูก่อนแม่เจริญ แม่อย่าโศกเศร้าเสียใจไปเลย เราจะรับเจ้าไปในนคร จะตั้งไว้ให้เป็นอัครมเหสี จะทำให้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าสนมนารีหมื่นหกพัน ดำรัสดังนั้นแล้วจึงให้นางกินนรีลงจากต้นไม้ ทรงประคองให้ขึ้นหลังอาชาไนย เสด็จพาไปถึงที่พักกองพลโยธา แล้วให้เคลื่อนจตุรงคเสนากลับคืนเข้าพระราชสถาน ทรงทำอภิสิญจนาการพิธีอภิเษกนางสุภัททาเทวีเป็นอัครมเหสี พระนางสุภัททากินนรีนั้นก็ได้เป็นที่โปรดปรานยิ่งของพระเจ้าเจตราช ๆ ก็มิได้เหลียวแลอาลัยแต่สนมนารีเหล่าอื่นเลย
สนมนารีเหล่าอื่นมีนางเขมาเทวีเป็นต้นปรึกษากันว่า นางสุภัททาเทวีผู้นี้มาแย่งพระราชสามีของพวกเรา เขาทำพระราชสามีให้อยู่ในอำนาจของเขาได้ ไฉนหนอพระราชามายินดีรักใคร่นางสุภัททาเป็นนักหนา น่าสงสัยนัก นางสุภัททาหาสิริบมิได้ ทั้งเป็นคนผู้เดียวเที่ยวกลางป่าอนาถาหามีญาติไม่ ทำไมพระราชารักใคร่มาก พวกเราทั้งหลายช่วยคิดอุบายทำลายให้แตกร้าวกันเสียให้ได้
พระนางเขมาเทวีจึงหาพราหมณ์โหราจารย์มา แล้วประทานทรัพย์ให้พันหนึ่งจึงบอกว่า ข้าแต่ท่านลุง ถ้าหากว่าท่านอาจยังความปรารถนาของฉันให้สำเร็จได้ไซร้ ฉันจักบูชาท่านให้ยิ่งกว่านี้อีก ข้าแต่พระแม่เจ้า จะให้ข้าพระบาททำอย่างไรหรือ ข้าแต่ท่านลุง ท่านไม่เห็นดอกหรือเล่า พระภัสดาเจ้าของฉันท่านหลงเล่ห์นางสุภัททาเสียแล้ว ท่านหลงรักนางสุภัททาแต่ผู้เดียว ฉันจะทำอย่างไรจักให้พระราชารักฉันได้บ้าง ถ้าว่าท่านทำพระราชาให้รักฉันได้ จนพระราชาละทิ้งนางสุภัททาเสียได้ไซร้ ฉันจักบูชาท่านให้ยิ่งกว่าทรัพย์ที่ให้ท่านนี้อีกหลายเท่า
ท่านพราหมณ์โหราทูลว่า ข้าพระบาทจักคิดอุบายถวาย ทูลแล้วก็รับเอาทรัพย์สินบนนั้นลาไป ครั้นไปถึงบ้านเรือนของตน จึงแจ้งยุบลเรื่องนั้นแก่นางพราหมณีผู้ภรรยา ๆ จึงบอกว่า ฉันคิดเห็นอุบายอย่างหนึ่งมีอยู่ คือว่าเมื่อนางสุภัททาเทวีมีครรภ์ขึ้นมาแล้ว เราแกะไม้ให้เป็นรูปทารกซ่อนไว้ข้างหลัง นางสุภัททาประสูติกุมารเวลาไร เราให้จับกุมารนั้นไปทิ้ง ณ มหาวัน แล้วเอาโลหิตทารูปทารกซึ่งทำด้วยไม้ นำไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระราชาก็จักพิโรธรับสั่งให้ขับไล่นางสุภัททาไป
ท่านพราหมณ์โหราได้ฟังภรรยาบอกอุบายนั้นแล้ว จึงไปทูลแต่พระนางเขมาเทวี ๆ ดีพระทัยยิ่งนักหนา จึงรับสั่งให้ทาสีเข้ามาประทานทรัพย์สินบนให้แล้วดำรัสว่า แน่ะแม่สาวใช้ เจ้ารู้ว่านางสุภัททาเทวีมีครรภ์แล้วจงมาบอกแก่เราให้รู้ด้วย นางรับเสาวนีย์ว่าสาธุ แล้วก็คอยตรวจตราหาโอกาสอยู่ทุกวัน
/*446ครั้นอยู่ต่อมานานประมาณได้สิบสองปี นางสุภัททาเทวีก็มีพระครรภ์ พวกทั้งหลายนั้นรู้ว่านางสุภัททาเทวีมีครรภ์แล้ว จึงนำความไปทูลแต่พระนางเขมาเทวี ๆ มีเสาวนีย์ให้คนสนิท แกะรูปทารกด้วยไม้ซ่อนไว้แล้วรับสั่งว่า แน่ะสาวใช้ เจ้าเห็นนางสุภัททาเทวีมีลมกรรมมัชวาตพัดผันป่วนปั่นแล้ว จงรีบมาบอกเราให้จงได้ ครั้นเมื่อนางสุภัททาเทวีมีครรภ์ได้สิบสองเดือนแล้ว ลมกรรมมัชวาตก็ปั่นป่วนจะประสูติกุมาร พวกทาสีจึงนำอาการไปทูลแต่พระนางเขมาเทวี คราวนั้น พอดีพระเจ้าเจตราชเสด็จไปประพาสสวน ยังหาทันที่ว่าจะเสด็จกลับพระราชวังไม่
พระนางเขมาเทวีได้โอกาสอันดีแล้ว จึงเสด็จไปยังสำนักนางสุภัททาเทวี เล้าโลมทำมิให้กินแหนงแคลงใจ นางสุภัททาเทวีเสวยมหันตเวทนา ประสูติพระโอรสมาคู่หนึ่งนางก็ถึงวิสัญญีภาพ ในขณะนั้น พระนางเขมาเทวีจึงเอาโอรสองค์หนึ่งใส่ลงในหีบแล้วใช้ให้ทาสีผู้หนึ่งนำเอาไปทิ้งเสีย ณ ป่ามหาวัน แล้วเอาโอรสองค์หนึ่งใส่ลงในหม้อใบหนึ่ง แล้วบังคับให้ทาสีผู้หนึ่งนำเอาไปลอยน้ำเสียที่มหานที ฝ่ายทาสีทั้งสองรับเสาวนีย์แล้วก็พากันแยกไปจัดการตามเสาวนีย์พระนางเขมาเทวี
นางเขมาเทวีจึงให้เอาโลหิตทารูปท่อนไม้ตั้งไว้ ณ สุวรรณภาชนะ แล้วรับสั่งว่านางสุภัททาเทวีคลอดลูกเป็นท่อนไม้ เมื่อนางสุภัททาได้สติฟื้นขึ้นมา นางเขมาเทวีจึงบอกว่า แน่ะแม่สุภัททาท่านจงดูลูกของท่าน นางสุภัททาเห็นลูกเป็นท่อนไม้ก็ตกใจ ถามว่านี่เป็นอย่างไร แล้วทรงกรรแสงไห้พลางทางก็ตรัสว่า พ่อลูกรักของมารดา เมื่อพ่ออยู่ในครรภ์ก็ยังไหวกายได้ นี่ทำไมจึงมากลายเป็นรูปไม้ไปเล่า ช่างเป็นเวรกรรมของเราจริงหนอ
ครั้นเวลาสายัณหสมัย พระเจ้าเจตราชพร้อมด้วยราชบริวารเสด็จกลับแต่ราชอุทยานแล้วเสด็จขึ้นยังปราสาท ประทับ ณ ราชบัลลังก์ ครั้งนั้นฝ่ายนางเขมาเทวี จึงเอารูปท่อนไม้ใส่สุวรรณภาชนะ นำไปถวายพระเจ้าเจตราชทอดพระเนตรแล้วทูลว่า พระมหาราชนี่โอรสของพระองค์ช่างสวยงามนักหนา พระราชาตรัสถามว่า นี่อะไร พระมหาราช นางสุภัททาเทวีคลอดลูกเป็นท่อนไม้กระนี้ ไฉนหญิงมนุษย์จะคลอดบุตรเป็นท่อนไม้ไปได้ พระมหาราช พระองค์จงถามโหราจารย์ดู
พระราชารับสั่งหาตัวโหราจารย์มาแล้วตรัสถามว่า หญิงมนุษย์คลอดบุตรเป็นท่อนไม้ อันตรายสิ่งไรจักมีหรือไม่ ข้าแต่พระมหาราช หญิงมนุษย์คนใดคลอดบุตรเป็นท่อนไม้ก็ดี /*447เป็นสัตว์เดียรัจฉานก็ดี หญิงมนุษย์คนนั้นเป็นกาลกัณณีแท้ หญิงมนุษย์คลอดบุตรเป็นสุกรหรือเป็นช้างเป็นสุนัข ณ บ้านใด อุปัททวะจักมีในบ้านนั้น ดูก่อนอาจารย์ เรื่องนางสุภัททาคลอดลูกมาเป็นท่อนไม้ เราจะคิดอ่านทำอย่างไรดี ข้าแต่พระมหาราช ควรพระองค์พึงใส่นางสุภัททาลอยแพไปเสีย พระราชาทรงเชื่อคำโหราจารย์ รับสั่งให้อำมาตย์ต่อและให้เอาขาทนียโภชนียาหารใส่แพ แล้วให้เอานางสุภัททาใส่แพลอยไปตามคำโหราจารย์ นางสุภัททาเทวีขอทุเลา จะขอเฝ้าพระราชาก่อน พวกอำมาตย์ก็มิให้โอกาสเฝ้า พากันยกนางสุภัททาขึ้นสู่แพแล้วก็เสือกไสให้แพนั้นลอยไปในนที
นางสุภัททาเทวีปริเทวนาลอยไปตามกระแสน้ำ ณ มหาสมุทรบรรลุถึงเกาะกลางสมุทรแห่งหนึ่ง นางจึงขึ้นอาศัยอยู่บนเกาะนั้น เทพยดาผู้รักษาเกาะเห็นนางสุภัททาแล้วมีความกรุณา จึงนฤมิตอาศรมและนานาผลาผลให้นางอาศัยบริโภคเป็นผาสุก นางสุภัททาก็รู้ชัดว่าสิ่งสมบัติทั้งปวงนี้เทพยดาทำให้เรา นางก็บรรพชาเป็นดาบสินีอยู่ที่อาศรม ณ เกาะนั้นต่อไป
เบื้องว่าโอรสทั้งสองของนางสุภัททาเทวีนั้น คือโอรสผู้พี่อันทาสีใส่ไว้ในหีบ ทาสีนั้นนำเอาไปฝังไว้ ณ โคนไม้ใหญ่ที่ป่ามหาวัน แล้วก็กลับไป เทพบุตรผู้สิงอยู่ ณ ต้นไม้ได้เห็นแล้วจึงดำริว่า ทาสีผู้นี้นำเอาหีบใส่อะไรมาฝังไว้ คิดแล้วลงจากวิมานคุ้ยดินซึ่งกลบไว้ เปิดหีบดูเห็นดรุณทารกนั้นงามเหมือนทองคำ จึงพิจารณาดูด้วยทิพย์จักษุก็ทรงทราบชัดว่า ดรุณทารกนี้เป็นโอรสแห่งนางสุภัททา นางเขมาริษยาทำรูปท่อนไม้ให้เป็นโอรสของนางสุภัททา เปลี่ยนเอาดรุณทารกนี้ใส่หีบให้ทาสีนำมาฝังไว้ แล้วเทพบุตรจึงอุ้มทารกนั้นขึ้นไว้บนวิมานของตน ได้บำรุงเลี้ยงไว้ด้วยเมตตา ให้ดื่มขีรรสธาราอันไหลออกแต่องคุลีของเทพบุตร ครั้นกาลนานมาดรุณทารกนั้นมีวัยอันเจริญขึ้นแล้ว ย่อมแป็นที่รักใคร่อาบใจของเทพบุตรดุจดวงเนตร ด้วยเหตุนั้นเทพบุตรจึงขนานนามดรุณกุมารนั้นให้ชื่อว่าวรเนตร
ฝ่ายว่าโอรสองค์น้องของนางสุภัททา อันนางเขมาใส่ไว้ในหม้อให้ทาสีนำไปลอยน้ำเสียนั้น ครั้นลอยไปตามกระแสน้ำ ๆ พัดไปถึงท่าน้ำตรงอาศรมพระอัคคิเนตดาบส ๆ กลับแต่ป่าลงอาบน้ำที่ท่าน้ำเห็นหม้อนั้นลอยวนอยู่ จึงจับเอาหม้อนั้นเปิดดูเห็นดรุณทารกแล้ว ก็อุ้มเอาไปเลี้ยงไว้เหมือนลูกของตน และให้ดรุณทารกนั้นดื่มขีรรสธาราอันไหลมาแต่องคุลี พระฤษีจึงพิจารณาดูก็รู้ความแต่ต้นมาทุกประการ พระดาบสถึงขนานนามอนุชานั้นชื่อว่าวรนุช กระนี้แล
/*448คราวนั้นมีกัสสปดาบสองค์หนึ่ง สร้างอาศรมอยู่ที่ขอบสระแห่งหนึ่ง ณ หิมวันตประเทศ มีเทวธิดาองค์หนึ่งจุติแต่ดาวดึงสพิภพแล้วปฏิสนธิในห้องประทุมดอกหนึ่ง ณ สระโบกขรณีนั้น วันหนึ่งจึงกัสสปดาบสนั้นลงอาบน้ำที่สระเห็นดอกประทุมดอกใหญ่ นึกในใจว่าดอกประทุมนี้ใหญ่กว่าทุกดอก เหตุอะไรจะมีแน่ จึงลงไปเด็ดดอกประทุมนั้นขึ้นมายังอาศรม เห็นนางกุมารีมีในดอกประทุมนั้นก็มีความยินดี จึงเลี้ยงกุมารีนั้นไว้ ให้ดื่มขีรรสธาราโดยใส่องคุลีให้เข้ายังปากนางกุมารี ขีรรสก็เกิดมีขึ้น นางกุมารีนั้นครั้นเจริญวัยอายุได้ ๑๖ วรรษา มีรูปร่างงามโสภาดุจดังนางเทพอัปสร พระดาบสจีงขนานนามกรแก่นางกุมาริกานั้นชื่อว่าบุษบา
ครั้นกาลนานมา มีแม่ม้าอัสดรตัวหนึ่งกำลังตั้งท้องมาแต่วลาหกตระกูล บรรลุถึงอาศรมกัสสปดาบสคลอดลูกทิ้งไว้ แล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของตน พระกัสสปดาบสจึงเลี้ยงอัสสโปดกนั้นไว้ ให้เล่นอยู่กับนางบุษบาเทวี ๆ ขึ้นหลังพาชีไปเที่ยวเก็บนานาบุปผาและนานาผลาผลในป่า แล้วก็กลับมาอาบน้ำและตักน้ำอาบน้ำใช้ถวายพระดาบสมุนี
ฝ้ายเทพบุตรผู้เลี้ยงวรเนตรกุมารไว้ จนกุมารเติบใหญ่อายุได้ ๑๖ วรรษา วรเนตรกุมารจึงถามเทวบุตรนั้นว่า ข้าแต่บิดามารดาของฉันอยู่ที่ไหน ฉันไม่รู้ไม่เห็นมารดาเลย อนึ่งบิดาเป็นเทวบุตร ตัวฉันเป็นมนุษย์ เหตุไรจึงมาเป็นบุตรของบิดาเล่า เทวบุตรบอกความจริงว่า พระเจ้ากรุงเจตราชเป็นพระราชบิดาของพ่อ พระราชมารดาของพ่อพระนามว่าสุภัททาเทวี ผ่านราชสมบัติอยู่ ณ วิเทหบุรี คราวเมื่อพ่อประสูตินั้น พระนางเขมามเหสีของพระราชาเอาพ่อใส่ลงในหีบแล้วเอารูปท่อนไม้เปลี่ยนไว้แสดงให้ปรากฏ แล้วทูลพระราชาว่ารูปท่อนไม้เป็นโอรสของนางสุภัททาเทวี นางทาสีนำพ่อมาฝังไว้ที่รุกขวิมานนี้ พระราชบิดาของพ่อทรงพระพิโรธ เอาพระมารดาของพ่อใส่แพลอยน้ำเสีย พระมารดาของพ่อถูกกระแสน้ำพัดไปติดอยู่ที่เกาะกลางมหาสมุทร นางบรรพชาเป็นดาบสินีอยู่ที่เกาะนั้น
พระวรเนตรกุมารทราบความดังนั้นแล้วก็สลดพระทัย ใคร่จะไปพบพระมารดาจึงถามเทวบุตรว่า ข้าแต่เทวราช ทำไฉนข้าพเจ้าจักได้ไปพบพระมารดา ดูก่อนพ่อ ถ้าพ่อจะใคร่พบพระมารดาไซร้ พ่อจงถือเอาอาวุธศรนี้ไปทางอุตตรทิศ จะได้พบกัสสปดาบสที่ป่าหิมพานต์ พระกัสสปดาบสท่านทราบเรื่องแล้ว ท่านจะให้ธิดาของท่านแก่พ่อ พ่อจงขอเรียนศิลปะอยู่ณสำนักท่านกัสสปมุนี พ่อเรียนรอบรู้ศิลปะแล้วจงค่อยไปยังสำนักพระมารดาต่อภายหลัง
/*449เทพบุตรนั้นสั่งดังนี้แล้ว จึงให้อลังการและทิพสูลของตนแก่พระวรเนตรกุมาร แล้วจึงเรียกพระยาหงส์ผู้สหายของตนตัวหนึ่งซึ่งอยู่ใกล้พฤษวิมานนั้นมาสั่งว่า ดูก่อนหังสราชผู้สหาย ท่านจงกรุณาแก่บุตรของเราผู้นี้ ช่วยให้บุตรนี้ขึ้นขี่หลังท่าน ๆ จงช่วยพาไปส่งให้ถึงสำนักท่านกัสสปดาบส สั่งดังนี้แล้วก็กลับยังวิมานของตนแล้วจุติไปเกิดในดาวดึงสพิภพ
ฝ่ายพระยาหงส์รับคำเทพบุตรแล้ว เชิญพระวรเนตรกุมารให้ประทับ ณ หลังของตน บินไปโดยอากาศนับได้สามวันจึงถึงอาศรมพระกัสสปดาบส พระยาหงส์จึงลงหยุดอยู่ที่ใกล้ๆ พระวรเนตรเข้าไปหาพระกัสสปดาบส แถลงแจ้งความให้ฟังตั้งแต่ต้นมา หังสราชจึงนมัสการลาพระกัสสปดาบสกลับไปยังที่ของตนเคยอยู่ ด้วยประการฉะนี้
คราวเมื่อหังสราชาพาวรเนตรไปถึงสำนักกัสสปดาบสนั้น นางบุษบาและม้านั้นไปป่าหิมพานต์ยังหาทันกลับมาถึงไม่ ท่านกัสสปมุนีก็ดีใจจึงปราศรัยว่า ดูก่อนพ่อ เราจักยกธิดาของเราให้แก่พ่อ พ่อจงพาเอาไปยังทางมนุษย์ตามชอบใจ
ครั้นเวลาสายัณหสมัย นางบุษบาเทวีเก็บนานามูลผลาผลได้แล้ว นางขึ้นหลังพาชีกลับมาถึงอาศรมบท ได้เห็นพระวรเนตรกุมารก็ให้นึกรักใคร่ นางได้นำนานามูลผลาผลลงจากหลังม้า แล้วหิ้วหม้อน้ำลงไปอาบน้ำกับม้าอัสดร แล้วก็ขึ้นมาอภิวาทน์พระดาบส ถวายนานาผลาผล ทำวัตตปฏิบัติทั้งปวงเสร็จแล้ว ดูพระวรเนตรด้วยความละอาย พระวรเนตรทำเมินเสียมิได้แลดูนางบุษบาด้วยคารวะต่อพระฤษี นางบุษบาเทวีทำวัตตปฏิบัติพระมุนีแล้วก็ไปยังอาศรมที่อยู่ของตน
ในคืนวันนั้น พระกัสสปดาบสตั้งสัจจาธิษฐานว่า สรรพเทพยดา มีท้าวสักกเทวราชเป็นต้น ขอเชิญมาประชุมถัน ณ ที่นี้ ด้วยเดชแห่งอธิษฐานของพระกัสสปฤษี ท้าวมหาราชทั้งสี่และท้าวโกสีย์ก็ได้มาประชุมกัน ณ อาศรมบท พระกัสสปดาบสถวายพระพรว่า เทวราช บัดนี้อาตมาจักทำวิวาหมงคลแก่วรเนตรและนางบุษบา ขอพระองค์จงช่วยอุปถัมภ์แก่อาตมาด้วย
มหาราชทั้งสี่มีท้าวสักกเทวราชเป็นต้น รับถ้อยคำพระฤษีว่า สาธุ ดังนี้ แล้วลุกออกไปนอกอาศรม นฤมิตโรงพิธีมงคลแขวนพวงดอกไม้ต่าง ๆ แล้วปูลาดนานาปัจจัตถรณ์ และทำรัตนราสีตามประทีปแก้วประทีปด้าม ตกแต่งนานาประการไว้พร้อมเสร็จทุกสิ่งสรรพ์
/*450ลำดับนั้น สรรพเทวธิดามีนางสุชาดาเป็นประมุขมาสู่อาศรมกัสสปฤษี ช่วยประดับนางบุษบาเทวีด้วยสรรพาลังการ ทำให้สวยงามดุจเทพอัปสร แล้วจูงกรนางบุษบามาสู่โรงมงคลพิธี เชิญให้นางขึ้นนั่งเหนือรัตนราสี ฝ่ายท้าวสุชัมบดีทรงประดับวรเนตรกุมารด้วยสรรพลังการ ทำให้สวยงามดังดรุณเทพบุตร แล้วพามายังโรงมงคลพิธี เชิญให้นิสีทนาการเหนือรัตนราสี
ครั้นฤกษ์งามยามดีแล้ว พระวรเนตรกุมารจึงเกี่ยวหัตถานางบุษบาหย่อนลงในถาดน้ำมงคล เทพยดาทั้งหลาย เมื่อจะอวยพรแก่สองกุมารกุมารีจึงพร้อมกันกล่าวว่า ดูก่อนพ่อและแม่ทั้งสอง ขอให้ท่านทั้งสองอยู่เย็นเป็นสุขปราศจากโรค และขออย่าถึงชราพยาธิเลย ดังนี้ แล้วก็พากันกลับไปยังที่ตนเคยอยู่
ฝ่ายว่าพระวรเนตรกุมารได้อยู่สมัครสังวาสกับนางบุษบาเสวยมหันตสุขณบรรณศาลา ได้ศึกษาศิลปะ ณ สำนักกัสสปดาบส ถึงกำหนดเจ็ดปีล่วงแล้วก็ให้ระลึกถึงพระมารดา แล้วทรงโศกากรรแสงไห้ นางบุษบาเทวีจึงถามพระสามีว่า ราชบุตร เหตุไรท่านจึงเศร้าโศกร้องไห้ พระวรเนตรจึงแจ้งเหตุที่ระลึกถึงพระมารดาแล้วพูดว่า แน่ะแม่เจริญใจ พี่ระลึกถึงพระมารดา บัดนี้พระมารดาจะเสวยทุกขเวทนาอยู่ที่ไหนไม่รู้เลย เหตุนี้พี่จะลาน้องยาไปตามหาพระมารดา พระราชบุตร หม่อมฉันจักขอไปด้วยกับพระภัสดา
ครั้นรุ่งเช้า พระวรเนตรกับนางบุษบา พากันไปทำวัตตปฏิบัติพระดาบสเสร็จแล้วจึงพูดว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองจะขอลาไปตามหาพระมารดา ขอพระผู้เป็นเจ้าช่วยบอกทิศที่พระมารดาอยู่แก่ข้าพเจ้าด้วย พระกัสสปดาบสเรียกอัสดรมาสั่งว่า พ่ออัสดร พ่อจงช่วยพาสองกุมารกุมารีนี้ไป จงไปในอุตตรทิศและอย่าพากันประมาทนะ พ่อจงไปเป็นสุขสำราญเถิด
พระวรเนตรกับนางบุษบา อภิวาทน์พระดาบสทำปทักษิณแล้วทรงศรทิพย์และพระแสงดาบ ขึ้นประทับหลังอัสดรพร้อมด้วยพระชายา ม้าอัสดรก็บ่ายหน้าต่ออุตตรทิศ พาเหาะขึ้นอากาศไปถึงหิมวันตบรรพต จึงลงหยุดพักอยู่ที่ยอดภูเขานั้น พระวรเนตรกับนางบุษบาเทวีลงจากหลังพาชีแล้วปล่อยพาชีไป อาชาไนยจึงทูลพระราชบุตรและชายาว่า ข้าแต่แม่และพ่อ ถ้าหากอันตรายมีมาไซร้ ขอให้ระลึกถึงหม่อมฉัน แล้วทูลลาไปยังที่มีหญ้าและน้ำ พระวรเนตรราชบุตรกับนางบุษบาเที่ยวเลือกเก็บนานาบุปผาบนยอดเขา เอามาประดับสรีรกายชมชื่นตามสบายหฤทัย
/*451แท้จริง หิมวันตบรรพตนั้น กว้างขวางสูงเหลือเกิน ประดับด้วยยอดนับได้แปดหมื่นสี่พัน วิจิตรด้วยปัญจมหานทีมีกระแสน้ำไหลรอบ ประดับด้วยสระใหญ่เจ็ด มีสระอโนดาตเป็นต้น แต่สระอโนดาตนั้น มีปัญจบรรพตล้อมรอบ คือสุทัสสนกูฏ ๑ จิตตกุฏ ๑ กาลกูฏ ๑ คันธมาทนกูฏ ๑ เกลาสกูฏ ๑
สุทัสสนบรรพตนั้นล้วนแล้วด้วยทองคำ ยอดภูเขาหน้าในคดค้อมสัณฐานดังปากกาปกคลุมสระอโนดาตนั้นตั้งอยู่ จิตตกูฎบรรพตประดับด้วยสัตตรัตน์ มีสัณฐานเหมือนสุทัสสนบรรพตนั้น กาลกูฏบรรพตล้วนแล้วด้วยแก้วอินทนิล และแก้วสีดอกอัญชัน คันธมาทนกูฏบรรพตล้วนแล้วด้วยแก้วลาย หน้าภูเขาข้างในเป็นป่าหอมฟุ้งด้วยกลิ่น ๑๐ อย่าง คือกลิ่นรากไม้มีกะลำภักเป็นต้น ๑ กลิ่นแก่นไม้มีแก่นจันทน์เป็นต้น ๑ กลิ่นกะพี้ไม้มีสนหรือมะสังเป็นต้น ๑ กลิ่นเปลือกไม้มีสมุลแว้งเป็นต้น ๑ กลิ่นยางไม้ (หรือปุ่มไม้) มีมะขวิดเป็นต้น ๑ กลิ่นรสมีกำยานเป็นต้น ๑ กลิ่นใบไม้มีหมาก (หรือคูณ) เป็นต้น ๑ กลิ่นดอกไม้มีดอกบุนนากเป็นต้น ๑ กลิ่นผลไม้มีลูกจันทน์เป็นต้น ๑ กลิ่นต้นไม้หอมทั่วทั้งต้น ๑ อนึ่งป่านั้นดาษดื่นไปด้วยต้นยาต่าง ๆ ถึงเวลาราตรีที่ป่านั้นลุกเป็นแสงเรือง ๆ เหมือนแสงอาทิตย์และแสงไฟถ่านฉะนั้น ภูเขาคันธมาหนนั้นมีถ้าอยู่ ๓ ถ้ำ คือ ถ้ำทอง ๑ ถ้ำเงิน ๑ ถ้ำแก้วมณี ๑ ภูเขาคันธมาทน์นี้เป็นที่อผู่ของหมู่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาไกรลาสย่อมดารดาษไปด้วยเงิน บรรพตทั้ง ๓ มีสุทัสสนะเป็นอาทิ แวดวงสระอโนดาตนั้นไว้ ย่อมรุ่งเรืองไปด้วยเทวานุภาพ และนาคานุภาพทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล
อนึ่ง มหานทีมีกระแสน้ำไหลเข้ามาถึงสระอโนดาต มีท่าสะอาดน่ารื่นรมย์ มีบันไดแก้วอยู่ ๒ แห่ง ดุจบุคคลมาแสร้งทำไว้ท่าหนึ่งเป็นท่าอาบของพระปัจเจกพุทธเจ้าและสาวกขีณาสพผู้มีฤทธิทั้งหลาย ท่าหนึ่งเป็นท่าอาบเล่นของผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย มีเทวดาและยักษ์กินนรเป็นอาทิ
ฝ่ายพระวรเนตรกุมารกับนางบุษบาเทวี เที่ยวเลือกเก็บนานาบุปผามาประดับกายา แล้วปรารถนาจะไปยังบรรพตอื่นอีก จึงนึกถึงอัสดรนั้น ๆ ก็มาเชิญให้พระราชบุตรกับนางบุษบาขึ้นบนหลังแล้วนำไปส่งถึงภูเขาอื่น ๆ ต่อไป พระราชบุตรกับนางบุษบาเที่ยวชมนานาบรรพตจนบรรลุสระฉัททันต์
แท้จริง สระฉัททันต์นั้น มีป่า ๑๐ ป่า มีบรรพต ๗ แวดวงโดยรอบ จุลกาลบรรพตเป็นที่ ๑ มหากาลบรรพตเป็นที่ ๒ อุทกบรรพตเป็นที่ ๓ จันทปัสสบรรพตเป็นที่ ๔ /*452สุริยปัสสบรรพตเป็นที่ ๕ มณิปัสสบรรพตเป็นที่ ๖ สุวรรณปัสสบรรพตเป็นที่ ๗ จุลกาลบรรพตนั้นตั้งอยู่นอกห่างภูเขาทั้งปวง สูง ๕ โยชน์ กว้าง ๑๕ โยชน์
ป่าทั้งหลาย ๑๐ ป่านั้น คือป่าถั่วราชมาสเล็ก ๆ ๑ ป่าเถาแตงกวา ๑ ป่าเถาน้ำเต้าและฟักแฟง ๑ ป่าอ้อยลำเท่าต้นหมาก ๑ ป่ากล้วยผลเท่างาช้าง ๑ ป่าขนุนผลเท่าตุ่ม ๑ ป่ามะม่วง ๑ ป่ามะขามฝักเท่ากงเกวียน ๑ ป่ามะขวิดผลเท่าหม้อ ๑ มิสสกวัน ๑ ป่า ๑๐ อย่างนี้ ตั้งอยู่เป็นชั้น ๆ ห่างกันโยชน์หนึ่ง ๆ
ยังป่าไม้ที่เกิดในน้ำมี ๑๐ อย่าง คือ ป่าบัวเขียว ๑ ป่าบัวขาว ๑ อุบลแดง ๑ อุบลขาว ๑ ประทุมแดง ๑ ประทุมขาว ๑ กมุทแดง ๑ กมุทขาว ๑ ป่าผักบุ้งร้วม ๑ มิสสกวัน ๑ ป่าทั้ง ๑๐ นี้ตั้งอยู่โดยรอบเป็นชั้น ๆ กัน
พระวรเนตรกับนางบุษบาเทวี เที่ยวชมนทีและสระศรีเพลิดเพลินไปเลยลืมนึกถึงพระมารดาเสียสิ้น ได้เที่ยวอยู่ ณ ป่าหิมพานต์นานถึง ๓ วัน ครั้นถึงเวลาพลบค่ำก็พากันเข้าสู่ถ้ำสุวรรณคูหา นิทราอยู่ ณ สุวรรณบัลลังก์
ก็ในราตรีวันนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ นิทราหลับสนิทนิมิตฝันเห็นว่ามีกาลยักขินีตนหนึ่ง มาผ่าอุระควักเอาไส้แล้วก็ไปเสียนาน ครั้นแล้วนางยักขินีนั้น กลับมาเอาไส้ยัดในอุระอีกแล้วก็ไป อุทรของพระมารดาโพธิสัตว์นั้นก็หายแผลสนิทติดเป็นปรกติดีเหมือนเก่า นางสุภัททาดาบสินีสะดุ้งตื่นจากนิทราใคร่ครวญแล้วนึกสงสัยว่าจะมีเหตุอะไรหนอ ก็ไม่อาจจะถามใครได้
ในคืนเดียวกันวันนั้น พระวรเนตรกับชายานิทราหลับอยู่ในสุวรรณคูหา คราวนั้นไพรพฤกษเทวบุตรองค์หนึ่งจึงเล็งดูด้วยทิพยจักษุแล้วดำริว่า พระวรเนตรนี้เดิมทีมาหมายจะแสวงหาพระมารดา กลับมาหลงเล่นเพลินไป เลยไม่ระลึกถึงพระมารดา ที่ไหนจะได้ประสบกับพระมารดาเล่า จำเราจะอนุเคราะห์พระวรเนตรให้ไปประสบพบพระมารดาจนได้ ดำริแล้วจึงโอบอุ้มพระวรเนตรกับนางบุษบาพาเหาะไปทางอากาศถึงอาศรมมารดาพระมหาสัตว์ แล้ววางพระราชโอรสกับชายาไว้ ณ โคนต้นไม้ต้นหนึ่งแล้วจึงกลับไป
ฝ่ายนางสุภัททาดาบสินี ตั้งแต่ตื่นขึ้นเมื่อเวลาฝันแล้วนั้น นางนั่งนึกถึงความฝัน ให้อัดอั้นตันพระทัยไม่รู้เนื้อความว่าจะเป็นอย่างไร ให้เป็นทุกข์เป็นร้อนรำคาญใจยิ่งนัก พอเวลารุ่งสว่างขึ้นมา นางก็ดำเนินออกจากอาศรมบท ได้เห็นสองปิโยรสกำลังนิทราอยู่ /*453จึงค่อยย่องเข้าไปใกล้เห็นศรและดาบวางไว้ นางก็หยิบเอาไปซ่อนเสีย ณ พุ่มไม้ แล้วก็กลับไปยังอาศรม นั่งแลดูกิริยาอาการสองกุมารกุมารีอยู่
ครั้นอรุณแสงแจ้งแล้ว พระวรเนตรกุมารปพุชฌนาการขึ้นแลดูสรรพทิศทั้งปวง เห็นแปลกไป นึกสงสัยว่า ไฉนจึงได้มาอยู่ที่นี่ จึงปลุกนางบุษบาเทวีให้ตื่นขึ้นแล้วดำรัสว่า ดูก่อนน้องผู้เจริญ เชิญลุกขึ้นเถิด เดิมเรานอนอยู่ในสุวรรณคูหา ไฉนจึงมาอยู่ที่นี้เล่า (แปลกใจนัก) สองพระกุมารกุมารีสวมกอดกันแล้ว โสกีร่ำไห้ว่าเราจักไปทางไหนดี ซ้ำมิได้เห็นพระแสงศรและดาบหายไป ก็ยิ่งปริเวทนาร่ำไห้มีประการต่างๆ
นางสุภัททาทัศนากิริยาอาการแห่งสองกุมารกุมารี มีความสังเวชแล้วเข้าไปใกล้ ๆ ถามว่า ท่านทั้งสองมาแต่ไหน และจักไปไหนต่อไป ข้าแต่แม่ ข้าพเจ้าทั้งสองมาแต่อาศรมกัสสปดาบส และจะไปตามหาพระมารดา มารดาของท่านอยู่ที่ไหน ข้าพเจ้าทั้งสองนี้ยังไม่รู้จักที่อยู่ของพระมารดาเลย มารดาของห่านชื่อไร พระมารดาของข้าพเจ้านามว่าสุภัททา บิดาของท่านชื่ออะไรเล่า บิดาของข้าพเจ้าพระนามว่าเจตราช ก็เหตุผลเป็นอย่างไร ท่านจึงพลัดพรากจากมารดาบิดา จงเล่าให้เราฟังบ้าง พระวรเนตรกุมารจึงเล่าความตามลำดับแต่ต้นจนอวสาน โดยนัยที่เทพยดาบอกไว้ให้นางสุภัททาดาบสินีทราบทุกประการ
นางสุภัททาดาบสินี ได้สดับวาทีแล้วก็ตกตะลึง ตรงเข้ากอดและจุมพิตพระวรเนตรแล้วบอกว่า ดูก่อนพ่อ ฉันเองเทียวละเป็นมารดาของพ่อ แล้วปริเทวนาร่ำไห้ได้กล่าวคาถานี้ว่า
หา หา ปิยปุตฺตุตฺตม
เกน กมฺเมน วิโยคา
มยฺหํ คพฺโภ จลิยติ
วิชาขเณ สุตฺวา สทฺทํ
กถํ กฏฺํ รูปชาตํ
สํสยชาตาหํ เนว
อฺํ ปุจฺฉิตุํ สกฺโกมิ
เอกิกาหํปิ โรทามิ
อกุสลํ ขีณํ ภวิสฺส
มยฺหํ ปุฺมฺหิ สมฺปตฺตํ
อฺมฺํ  ปสฺสิสฺสาม
มาตา ปุตตํ โอรสํ ปสฺสิ
สจฺจํ มยหํ สูปินํ ว
ปุตฺตทสฺสํ ลภิสฺสํ
โสกํ เม วิคจฺฉติชฺช
น ตวตฺถิกํ ชีวิตํ
มโตติ มฺามิ นูน
ตว ปิตา จ โอหาย
กฏปุตฺโตติ วาโท จ
อุลมฺปเน วาหยติ
มยฺหํ ปุฺเนิธ ปตฺโต
เทเวน สงฺคโห โหมิ
/*454อภพฺพาหํ อิธ ชาติยํ
เนว ปุตฺตํ ปาเลยฺยามิ
อิโต ปฏฺาย ตวฺจาปิ
อชรามโร อพฺยาธิโก
ทีฆายุโก มา วิคโตติ

ฮือ ฮือ ดูก่อนปิยบุตรสุดที่รักของมารดา กรรมสิ่งใดมาทำให้พลัดพรากจากกัน เมื่อพ่ออยู่ในครรภ์มารดาก็ยังไหวกายได้ ขณะเมื่อคลอดก็ได้ยินเสียงพ่อร้องไห้ ไฉนจึงกลายเป็นรูปท่อนไม้ไป มารดานี้สงสัยนักหนา แต่ไม่กล้าจะถามผู้อื่นเขาได้ มารดาก็ร้องไห้อยู่ผู้เดียว (ไม่รู้ว่าจะเหลียวพึ่งใคร) คราวนี้สิ้นอกุศลกรรมแล้ว บุญของมารดามาถึงจึงได้ประสบพบโอรสร่วมหทัย
มารดาได้ประสบพบโอรส ก็ปรากฏสมจริงดังมารดาฝัน วันนี้มารดาก็คลายหายความโศกศัลย์ อนึ่งเล่า มารดาสำคัญว่าลูกเจ้าวอดวายตายแล้วแน่นอน ก็สมเด็จพระบิดรของพ่อท่านทรงพิโรธ กล่าวโทษว่ามารดาออกลูกเป็นท่อนไม้ ได้เอามารดาใส่แพลอยเสียในนที บุญของมารดาด้วยเทวดาสงเคราะห์ให้มาถึงที่ตรงนี้ มารดานี้อาภัพพลัดมาอยู่เสียที่นี้ มิได้เลี้ยงพระเจ้าลูกเลยตั้งแต่วันพ่อเกิดมา ต่อแต่นี้ไป พ่อจงอย่ารู้แก่ชราพยาธิมรณะ จงมีอายุยืนยาวนาน และอย่ารู้พลัดพรากจากกันเลย
ฝ่ายพระราชบุตรวรเนตร จึงเล่าความหลังให้พระมารดาฟังว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า เมื่อหม่อมฉันเจริญวัยใหญ่กล้า เทวดาบอกว่าตัวหม่อมฉันทาสีนำมาฝังไว้ที่โคนไม้ เทวดาได้เลี้ยงไว้เป็นบุตร ส่วนพระมารดาพระราชบิดาลอยแพเสีย ณ นที ได้บวชเป็นดาบสินีอาศัยอยู่ที่เกาะกลางมหาสมุทร เมื่อหม่อมฉันทราบความใคร่จะตามหาพระมารดา เทวดานั้นท่านจึงบอกให้หม่อมฉันไปเรียนศิลปะในสำนักท่านกัสสปฤษีก่อน แล้วจึงค่อยจรไปตามหาพระมารดา ท่านเมตตาให้ทิพพาลังการและทิพพาวุธแก่หม่อมฉัน และท่านนั้นได้วานพระยาสุวรรณหงส์ ให้หม่อมฉันขี่หลังพาไปส่งกระทั่งถึงอาศรมกัสสปฤษี ๆ ท่านมีความเมตตา ทำวิวาหมงคลยกนางบุษบาธิดาของท่านให้เป็นภรรยาของหม่อมฉัน ๆ อยู่เรียนศิลปะได้ชำนาญดีแล้ว ระลึกถึงพระมารดาจะใคร่ตามหา
ครั้นหม่อมฉันแจ้งความแก่พระฤษี ๆ ท่านให้อัสดรตัวหนึ่งเป็นพาหนะแล้วบอกทิศให้ หม่อมฉันกับภรรยาขึ้นหลังม้า ๆ ก็พาเหาะไปถึงหิมวันตบรรพต พากันหยุดพักเที่ยวชม/*455ภูเขาและเนาไพรเพลิดเพลินไปถึง ๗ วัน ก็วันวานนี้ได้เที่ยวดูสระฉัททันต์ ลงอาบน้ำกลับขึ้นมานอนหลับอยู่ที่นั้น บัดนี้หม่อมฉันตื่นขึ้นมาปรากฏอยู่ที่นี้ หม่อมฉันมิได้รู้สึกตัวเลย ข้าแต่พระแม่เจ้า ทิพย์ศรก็หายไป ม้าอัสดรก็มิได้รู้ว่าจะมาตามหาหม่อมฉันที่ไหน อัสดรก็จะร้องไห้น่าจะมีหัวใจแตกทำลายเป็นเที่ยงแท้ ข้าแต่พระแม่เจ้า ทำอย่างไรหม่อมฉันจักได้ทิพย์ศรเล่า นางสุภัททดาบสินีตอบว่า ศรของพ่อยังอยู่ มารดาเก็บซ่อนไว้ที่พุ่มไม้ นางจึงลุกไปหยิบศรนั้นส่งให้พระวรเนตรกุมาร ๆ ทรงสอดศรแล้วอธิษฐานว่า ขอให้พระนครใหญ่เหมือนดาวดึงสพิภพจงปรากฏมีขึ้นที่ป่านี้ ทรงอธิษฐานแล้วก็แผลงศรไป
ด้วยกำลังอธิษฐานของพระวรเนตร มหานคเรศร์ก็ปรากฏมีขึ้น ภายในพระนครมีปราสาทเป็น ๓ องค์ สำหรับประทับของพระมารดา องค์ ๑ สำหรับเป็นที่อยู่ของนางบุษบาเทวี องค์ ๑ สำหรับเป็นที่ประทับของพระวรเนตร องค์ ๑ นางสุภัททามารดาก็ลาสึกจากเพศดาบสินี ประทับอยู่ ณ ปราสาทซึ่งราชโอรสมอบให้
ก็กาลคราวนั้น มหาชนเที่ยวมาแต่จาตุรทิศ ได้เห็นพระนครนั้นงามไพจิตรน่ารื่นรมย์ จึงพาบุตรภรรยาของตนและชักชวนมิตรและวงศ์ญาติมาอาศัยอยู่ ณพระนครนั้น ด้วยเหตุดังนั้นพระคันถรจนาจารย์จึงประพันธ์คาถาไว้ มีนัยดังต่อไปนี้ว่า
ตํ ปน สาคลํ นาม นครํ
อุยฺยานนทิปพฺพตโสภิตํ
จตุวิถิเคหสาสลาหิ รมฺมณิยํ
ตฬากอารามวนสมฺปนนํ
วิวิธอุจฺจมณฺฑลโกฏฺกํ
ปริกฺขิตฺตปาการโตรณฺจ
อนฺเตปุรํ สุวิภตฺตโสภีตํ
วิถิรจฺฉจตุกสิงฺฆาฏกํ
อนฺตราปณสุวิกตฺตํ นิมิตฺตํ
สหสฺสวิภวนิเวสนํ
ปวรนารินรนารีหิ สฺฉนฺนํ
วิวิธตุริยสทฺทสงฺฆุฏฺํ
วิจิตฺรวณฺณปกฺขิคณาหิ ยุตฺตํ
/*456นีหตภยูปทวนฺตรายฺจ
คชสฺส รถยานสมากุลํ
อภิรูปนรนารีคเณหิ
ธมฺมิกํ สมเณหิ อนุสฺสริตํ
นานากุลเวสฺสสูหาทิเสวิตํ
โกเสยฺยกาสิโกทุมฺพรฉาทนํ
วิวิธวณฺณกมฺพลาทิสมฺปนฺนํ
นานาภณฺฑโกสโกฏฺาคาราหิ
อาคารเคหสาลาหิ ปูริตํ
มธุรสนฺนปานโภชนาหิ
นานามูลผลปุปฺผาหาเรหิ
ปหุตาสิตปีเตหิ จ สฺฉนฺนํ
รชตสุวณฺณรตนปริปูรํ
ปหุตวตฺถเสนาสเนหิ อฏฺนฺนํ
ปุปฺผรุกฺขผลรุกฺเขหิ จูภยํ
สิงฺคารวานิชคณานุจริตํ
กหาปณรชตสุวณฺณกํ
สุปตฺถรปูรํ ปโชตนิเกตํ
ธนธฺมจฺฉมํสพหุตรํ
ปริปุณฺณโกสโกฏฺาคารฺจ
ปหุตอนฺนปานขชฺชโภชนํ
ปยสานิยํ ปยปานิยํ จ
อุตฺตรกุรุสทิสํ รมฺมณิยํ
สสฺสมุลผลปุปฺผสมฺปนฺนํ
อาลกมณฺฑา วิย เทวปุรํ
พหุชนมนุสฺสเสวิตํ
อทฺธํ มหทฺธนํ มหาโภคํ
สพฺพุปการณุปโภคปริปุณฺณํ
/*457พระนครนั้นมีนามว่าสาคละ โสภณไปด้วยสวนอุทยานและนทีธารทั้งบรรพต มีถนนสี่แจงและเคหถานศาลาน่ารื่นรมย์ อุดมด้วยสระศรีมีอยู่ในสวน ย่อมชวนใจให้ยินดี อนึ่ง ภายในบุรีมีกำแพงล้อมและค่ายคูประตูหอรบหลายหลาก สูงตระหง่านสง่างามแลลานตา และมีร้านตลาดงามโสภา วิจิตรด้วยวิถีสี่แจงประจงจัดประจำตรอกทุกถิ่นที่ ล้วนผู้ดีมีทรัพย์นับตั้งพันอยู่เนืองแน่น สะพรั่งพร้อมด้วยแสนสาวบวรนารี บรรเลงดุริยดนตรีสำเนียงเสนาะน่าจับใจ ภายในราชฐานตระการด้วยคชสารม้ารถและยานพาหนะ มีธรรมิกสมณะย่อมสัญจรไปมาเนือง ๆ เป็นที่เสพอาศัยอยู่ของหมู่เวสสชาติและสูทชนต่าง ๆ เป็นอาทิ และมีโกฏฐาคารอันเต็มไปด้วยสรรพนานาภัณฑ์ คือคลังผ้าโกเสยพัสตร กาสิกพัสตร อุทุมพรพัสตร และผ้ากัมพลสีต่าง ๆ เป็นต้น และอุดมด้วยคลังเงินคลังทองคลังแก้ว ทั้งธัญญะมัจฉมังสอันนะขัชชปานาหาร ก็บริบูรณ์พูนทุกสิ่งสรรพ เป็นที่รื่นรมย์แสนสนุกสบาย คล้ายอุตตรกุรูทวีปและเทพบุรีชื่อว่าอาลกมัณฑาฉะนั้น
พระวรเนตรกุมารพระองค์ทรงทำปราบดาภิเษกแล้ว พระนามปรากฏว่าวรเนตรราชา ทรงตั้งนางบุษบาเทวีให้เป็นอัครมเหสี ทรงตั้งพระชนนีไว้ในที่เป็นดุจเทพดา ทรงทำสักการบูชาเป็นนิจทุกวัน อนึ่งทรงตั้งมหาชนอันมาแต่จาตุรทิศ ไว้ในที่ฐานันดรตำแหน่งอำมาตย์และพราหมณ์ปุโรหิต เพราะความที่มหาชนจรมาแต่สกลทิศเป็นมูลเหตุ พระวรเนตรราชาจึงเปลี่ยนนามเมืองเสียใหม่ ให้ชื่อว่าสากลนครดังนี้
พระวรเนตรบรมกษัตริย์ ครองราชสมบัติในสากลนครสงเคราะห์ราษฎรด้วยสังคหวัตถุสี่ ดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรม มีอเนกนารีเป็นบริวารเสด็จอยู่ ณ กนกปราสาท เปรียบดังท้าวสักกเทวราชในเวชยันตวิมานก็ปานกัน ฝ่ายนางบุษบาเทวีนั้นได้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าหญิงแปดหมื่นสี่พัน มีลีลาจารวัตต์เป็นอันดี ทำอุปัฏฐากพระราชสามีแล้ว ไปทำอุปัฏฐากพระราชมารดาพระมหาสัตว์เจ้าทุกๆ วัน สองกษัตริย์ได้เสวยมหันตสุขโดยนัยฉะนี้
ทีนั้น พระวรเนตรราชานึกถึงอัสดรขึ้นมา รับสั่งให้สร้างโรงม้าขึ้นหนึ่งโรง ทำงดงามเหมือนเทววิมาน ทำเพดานเหมือนจันทรมณฑลอันวิจิตรด้วยดวงดาวต่าง ๆ และกั้นม่านล้วนลายอันสะอาด แล้วปูลาดบรรจฐรณ์ ณ พื้นปฐพี แล้วจัดตั้งที่มหาสยนะไว้ ณ ภายใต้เศวตฉัตรสำหรับอัสดรอยู่
/*458ก็คราวนั้น ฝ่ายว่าอัสดรจรจากโคจรสถานเข้าไปถึงสระฉัททันต์มิได้เห็นพระวรเนตรกับนางบุษบาก็เสียใจ เที่ยวดั้นด้นค้นหาไปทั่วทุกสถาน ตะโกนกู่เรียกสักเท่าไรก็มิได้วี่แวว แล้วปริเทวนา ได้กล่าวพระคาถาเหล่านี้ว่า
เห ปุสฺสป อยฺยปุตฺต
กุหึ วสถ อิทานิ
กึ โทเสน โทมนสฺสา
มํ ปลาตา นิลิยึสุ
กถํ มมํ วิมงฺสนา
มา มํ อกุธา อาคตา
กถํ ตุมฺหฏฺานํ
ชีวนฺตา อุทาหุ มตา
ยตฺถ ปุพฺเพ วิจรึสุ
เต กุมารา น ทิสฺสเร
โภนฺโต เทวสงฺฆาโย จ
มมฺจ อนุกมฺปถ
ยตฺถ กุมารา คจฺฉนฺติ
ตเมว มํ อาจิกฺขถาติ
ฮือ พระอัยยบุตรและนางบุษบา บัดนี้ไปอยู่ ณ ที่ไหน ทรงโทมนัสขัดเคืองด้วยโทษทัณฑ์สิ่งไร จึงละทิ้งหม่อมฉันไปซ่อนเสีย หรือสัพยอกหลอกเล่นเป็นไฉน อย่าทรงโกรธา เชิญมาหาหม่อมฉันเถิด ทำไฉนจึงจะรู้จักที่อยู่ของพระลูกเจ้าเล่า พระลูกเจ้ายังดำรงชีพอยู่หรือสิ้นชีพตักษัยแล้วประการใด แต่ก่อนร่อนไรพระกุมารเที่ยวไปที่ใด เมื่อตามไปก็ได้พบทุกครั้ง มาครั้งนี้มิได้เห็นพระกุมารเลย ฝูงเทพยดาเจ้าเอ๋ย เอ็นดูด้วยขอช่วยกรุณาบอกให้ข้าพบพระกุมารด้วยเถิด พระเจ้าข้า
อัสดรปริเทวนาด้วยประการฉะนี้แล้ว จึงคิดว่าเราจักต้องกลับไปถามพระกัสสปดาบสดู แล้วเหาะไปจนถึงอาศรมพระกัสสปฤษี ๆ เห็นพาชีกลับมาจึงถามว่า เหตุไรพ่ออัสดรทิ้งเจ้านายของตัวมาเสียเล่า ข้าแต่พระเจ้าตา ข้าพาสองกุมารกุมารีไปถึงสระฉัททันต์แล้วก็เที่ยวไป สองกุมารกุมารีเที่ยวเพลิดเพลินอยู่ ณ สุวรรณคูหา ครั้นข้าไปหาหญ้ากินสิ้น ๗ วัน แล้วกลับมาหาเห็นสองกุมารกุมารีไม่ เที่ยวค้นหาตามป่าและภูเขาเนาไพรอยู่ถึง ๗ วัน ครั้นมิได้เห็นจึงกลับมาหาพระเจ้าตา
พระกัสสปดาบสฟังความอัสดรบอกแล้วเล็งแลดูด้วยทิพย์จักษุ เห็นสองกุมารกุมารีได้ประสบพบพระชนนีอยู่ที่นครใหญ่ จึงบอกอัสดรว่า พ่ออัสดร ไพรพฤกษเทพยดาอุ้มสองกุมารกุมารีไปส่งไว้ยังอาศรมพระมารดา ๆ ได้พบกับสองกุมารกุมารี ๆ ได้สร้างพระนครอยู่ ณ ปราสาท ถ้าว่าพ่ออัสดรจักตามไปไซร้ จงหยุดอยู่ภายนอกนครก่อน มนุษย์ราษฎรได้เห็นพ่ออัสดรแล้ว เขาก็จักไปทูลแก่พระกุมารกุมารี ๆ ก็จักออกไปหาถึงสำนักพ่ออัสดร
/*459อัสดรสดับความแล้วลาพระดาบส เหาะไปตามทิศซึ่งดาบสบอกให้ ไปถึงพระนครนั้น จึงลงจากอากาศหยุดอยู่ภายนอกนคร มนุษยนิกรทั้งหลายเห็นแล้วก็ดีใจปรึกษากันว่า เดียรัจฉานพาหนะของเจ้านายเรายังหามีไม่ พวกเราช่วยกันจับอัสดรนี้ไปถวายเจ้านายของเราเถิด ปรึกษากันแล้วก็พากันไล่ต้อนจับอัสดร ๆ นั้นดุร้ายกาจ ประหารและกัดพวกมนุษย์ที่จับด้วยเท้าและปาก พวกมนุษย์ได้ความลำบากไม่อาจจับได้ จึงพากันไปกราบทูลพระวรเนตรราชาให้ทรงทราบ
พระวรเนตรราชาทรงโสมนัส เสด็จออกไปพร้อมด้วยมหาชน จนถึงสำนักอัสดร ๆ เห็นพระวรเนตรราชาแล้วก็ดีใจ แล่นโลดเข้าไปใกล้ฟุบหมอบลงแทบบาทมูลพระราชา มหาชนเห็นดังนั้นก็พากันหลีกไป พระวรเนตรราชรับสั่งกับอัสดรว่า พี่พาชี น้องนี้นึกถึงพี่แล้วร้องไห้ทุกวัน บุญของน้องนี่นักหนา น้องได้มาพบกับพี่ ม้าพาชีจึงทูลบรรยายถึงเหตุที่ตนเที่ยวหาและเหตุที่ปริเทวนาร่ำไร และเหตุที่ตนกลับไปถามพระกัสสปดาบส ให้พระวรเนตรทรงทราบถี่ถ้วน
พระวรเนตรจึงชวนอัสดรเข้าไปในบุรี ให้พาชีอยู่ ณ อัสสมงคลสถาน เสด็จไปแจ้งอาการนั้นแก่นางบุพบาเทวี ๆ เสด็จจรลีไปยังสำนักอัสดร ทรงปราศรัยไถ่ถามตามสมควรแล้วก็กลับไป พระวรเนตรราชาทรงอภิเษกม้านั้นให้เป็นพระยาอัสดร และประทานมนุษยนิกรให้เป็นส่วยหญ้าส่งมาบริโภคทุกวัน อัสดรราชนั้น ครั้นถึงเวลาราตรีเหาะขึ้นไปยังอากาศ เที่ยวประกาศป่าวร้องทั่วไปในบ้านและนิคมราชธานีว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าหากว่าพวกท่านอยู่ที่นี่ไม่มีความสบายไซร้ เราจะบอกให้ ทิพย์นครหนึ่งมีอยู่ทิศนี้ ๆ มีพระราชาพระนามว่าวรเนตรองค์หนึ่ง ผ่านสมบัติโดยยุติธรรม ท่านทั้งหลายจงพากันไปอาศัยอยู่ที่ทิพย์นครนั้นเถิด ก็จะเกิดความสุขสำราญ มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังอุโฆสนาการแล้ว พากันนึกว่า คืนนี้มีเทพยดามาป่าวร้องพวกเราแล้วชวนกันยกครอบครัวไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่สากลนคร ๆ นั้น จึงบริบูรณ์ด้วยอันนปานมากมูล ทั้งหมู่มนุษย์ก็มั่งคั่งด้วยทรัพย์สรรพสมบัติมากมาย ธรรมิกสมณะทั้งหลายทราบความแล้ว ก็ถือบริขารของตนไปอาศัยอยู่ที่สากลธานี
พระวรเนตตาธิบดีราช ทรงสงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหวัตถุสี่ประทานโอวาทานุสาสน์แก่พวกมนุษย์ว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท จงให้ทานแก่สมณพราหมณาจารย์ และจงสมาทานซึ่งศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น สากลนครจึงเป็นที่น่ารื่นรมย์ ทั้งอุดมดื่นด้วยมหาชนและสรรพศฤงคาร เปรียบปานดังเทพยนครสถาน
กล่าวด้วยเรื่องพระวรเนตรราชาก็ยุติแต่เพียงนี้
/*560บัดนี้จะกล่าวถึงพระอนุชานามว่าวรนุชต่อไป ใจความว่า พระวรนุชราชกนิษฐ์พระอัคคิเนตรดาบสเลี้ยงไว้ได้ปีหนึ่ง มียักขราชานามว่า อัคคิสิขะ ผู้เป็นสหายของอัคคิเนตรดาบสนั้น มเหสีของยักขราชาเป็นธิดาของท้าวอสูร นามว่าราชบุตรี
วันหนึ่ง อัคคิสิขยักขราชานึกถึงอัคคิเนตรดาบสขึ้นมา จึงพามเหสีไปหาพระดาบส พากันอภิวาทแล้วเห็นพระวรนุชกุมารเข้า จึงถามพระดาบสว่า ท่านได้ดรุณกุมารมาแต่ไหน ถวายพระพร เทวราชดรุณกุมารนี้เขาใส่หม้อลอยน้ำมาปะอยู่ที่ท่าน้ำตรงหน้าอาศรม อาตมาเห็นเข้าจึงรับเอามาเลี้ยงไว้ ราชบุตรีมเหสีจึงวอนขอพระกุมารกับดาบสว่า ดิฉันไม่มีบุตรและธิดาเลย ดิฉันขอกุมารนี้ไปเลี้ยงไว้ต่างบุตร อัคคิเนตรดาบสก็ยอมอนุญาตให้ ราชบุตรีมเหสีก็รับเอาไปเลี้ยงไว้เป็นบุตรบุญธรรม
พระวรนุชกุมารเมื่อมีพรรษายุกาลได้สิบหกปี มีสรีรอินทรีย์สวยงามเปรียบปานดรุณเทวบุตร เพราะอาศัยเสพรสทิพพาหารและเป็นที่อิ่มอาบใจของพระมารดาบิดาเลี้ยง ฝ่ายท้าวอัคคิสิขยักขราชประทานสนมนารีมากกว่าพันให้พิทักษ์รักษา และประทานอลังการมากมายเลี้ยงไว้โดยชอบธรรม พระวรนุชกุมารนั้น เมื่ออยู่ในยักขนคร จะได้รู้จักว่าเป็นเมืองยักษ์ก็หาไม่ เพราะเหตุว่า ยักขราชาประกาศห้ามพวกยักษ์ไม่ให้แสดงรูปยักษ์ให้พระกุมารเห็น เพราะฉะนั้น พระวรนุชจึงสำคัญว่าเทวนครหารู้จักว่าเป็นเมืองยักษ์ไม่
อยู่มาวันหนึ่ง พระวรนุชกุมารเข้าไปหามารดาเลี้ยงแล้วถามว่า ข้าแต่พระมารดา พระมารดาเป็นเทพธิดา พระบิดาก็เป็นเทวบุตร เหตุไรตัวลูกจึงเป็นมนุษย์เล่า ดูก่อนพ่อ ตัวพ่อเป็นลูกท่านอัคคิเนตรฤษี แม่นี้ขอท่านมาเลี้ยงไว้ เพราะฉะนั้น ตัวพ่อจึงเป็นเพศมนุษย์ พระวรนุชได้สดับดังนั้นก็เฉยเป็นกลางอยู่ วันหนึ่งจึงพระวรนุชทูลพระมารดาเลี้ยงว่า หม่อมฉันอยากจะไปพบพระดาบสสักครั้ง ดูก่อนพ่อ เวลานี้พ่ออย่าเพ่อไปเลย ต่อถึงวันฤกษ์ดีมารดาจะพาพ่อไปพร้อมกับบิดา
พระวรนุชกุมารตรึกตรองต่อไปว่า ใครหนอเป็นมารดาบิดาของเราแน่ ด้วยอานุภาพกตัญญูของพระวรนุชกุมาร พิภพท้าวมัฆวานก็แสดงอาการร้อนขึ้นมา ท้าวอินทราพิจารณาดูก็รู้ชัดว่า พระวรนุชตั้งอยู่ในกตัญญู อยากจะใคร่รู้จักมารดาบิดาของตนให้นึกฉงนสงสัย บัดนี้ใคร่จะให้เราไปบอกให้ ท้าวสหัสนัยทราบแล้วก็ไปยังมนุษย์โลก แปลงกายเป็นนกสาลิกา แล้วไปจับอยู่ ณ สีหบัญชรปราสาทพระวรนุชกุมาร ส่งภาษาว่า ดูก่อนพ่อวรนุช ข้าจะบอก/*461มารดาบิดาให้จะแจ้ง พ่อต้องการจะรู้หรือไม่ พระวรนุชก็ดีใจตอบนกสาลิกาว่า ข้าต้องการอยากรู้หนักหนา เชิญนกสาลิกาจงบอก ณ บัดนี้ ท้าวโกสีย์สาลิกาแปลงจึงแจ้งความตามลำดับมาแต่ต้นว่านางสุภัททาเทวีเป็นมารดาของท่านพระเจ้ากรุงเจตราชเป็นบิดาของท่าน พระเจ้าเจตราชมีมเหสีสององค์ คือนางเขมา ๑ นางสุภัททามารดาของท่าน ๑ เมื่อวันท่านประสูตินั้น พระราชบิดาเสด็จไปสวนอุทยาน พระมารดาประสูติพระเชษฐาก่อน นางเขมาให้เอาพระเจ้าพี่ไปฝังในป่า ครั้นท่านประสูติมาทีหลัง นางเขมาเอาท่านใส่หม้อให้ทาสีลอยน้ำเสีย ส่วนพระเชษฐาเทวดาเลี้ยงไว้นามว่าวรเนตร ส่วนท่านพระฤษีเลี้ยงไว้ ท้าวอัคคิสิขยักขราชขอท่านมาเลี้ยงเป็นลูกบุญธรรม
อนึ่ง พระเจตราชเจ้าผู้บิดากลับแต่อุทยานแล้ว นางเขมาเอารูปท่อนไม้ทาโลหิตแกล้งทูลใส่ความว่า นางสุภัททาออกลูกมาเป็นท่อนไม้ พระราชบิดากริ้วใหญ่ ให้เอามารดาท่านใส่แพลอยน้ำเสีย บัดนี้พระมารดาของท่านบวชเป็นดาบสินีอยู่ที่เกาะกลางมหาสมุทร อนาถาน่าเวทนาอยู่ผู้เดียว ถ้าท่านเที่ยวไปหาพบมารดาแล้วจงเลี้ยงไว้ ท่านจักได้บุญญานิสงส์มากมาย ท้าวอินทราสาลิกาแปลงบอกจะแจ้งดังนั้นแล้วก็หายไป
ต่อแต่นั้นมา พระวรนุชกุมารให้คิดร้อนใจว่า ทำไฉนเราจักรู้จักที่อยู่ของมารดาเจ้า ให้ทุรนทุรายไม่เป็นอันเล่นร่าเริงดังแต่ก่อน ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงทั้งหลาย เห็นพระวรนุชกุมารมีอาการเป็นทุกข์ จึงนำอาการนั้นกราบทูลพระยาอัคคิสิขยักษ์ ๆ รับสั่งบังคับไว้ว่า ท่านทั้งหลายจงรักษาลูกเราไว้ให้ดี ถ้าลูกของเราหนีไปได้แล้วไซร้ ชีวิตของพวกท่านก็จะมิได้มีต่อไป
ด้วยอานุภาพความกตัญญูของพระวรนุชกุมาร พิภพท้าวมัฆวานก็แสดงอาการร้อนขึ้นมา ท้าวอินทราใคร่ครวญดูก็รู้ชัดว่าพระวรนุชโอรสกษัตริย์นี้ ระลึกถึงพระชนนียิ่งนัก เราควรจักอนุเคราะห์เธอให้ไปพบพระมารดา จึงดำรัสใช้ให้วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงกายเป็นนกยูงใหญ่ให้พาพระวรนุชไปส่งถึงที่อยู่พระอัคคิเนตรฤษี
ครั้นถึงเวลาราตรี วิสสุกรรมเทพแปลงกายเป็นสุวรรณโมรสกุณ แล้วไปสู่สำนักพระวรนุช นัดหมายจะให้พระกุมารขึ้นนั่งบนหลัง และจะนำไปส่งกระทั่งถึงอาศรมพระฤษี พระวรนุชก็ยินดี เมื่อยักขนารีพี่เลี้ยงหลับสนิท จึงขึ้นสถิตหลังสุวรรณโมรราช แล้วประกาศสั่งว่า พี่เลี้ยงทั้งหลาย ท่านจงอยู่เป็นสุขสบายด้วยกัน ตัวเราขอลาไปหาพระมารดา พบแล้วจะกลับมาที่นี่อีก ครั้นแล้วสุวรรณโมรราช จึงพาพระวรนุชเหาะไปทางอากาศ สิ้นเวลา/*462ราตรีหนึ่งถึงอาศรมอัคคิเนตรดาบส พระวรนุชราชโอรสลงจากหลังพญานกยูง แล้วเข้าไปอภิวาทพระฤษี
พระอัคคิเนตรมุนีเห็นแล้วก็จำไม่ได้จึงไต่ถาม ครั้นทราบความตามพระกุมารบอกจึงนึกได้แล้วไต่ถามว่า ดูก่อนพ่อ บิดาของพ่อเขาโกรธขับไล่เสียหรือ ๆ ว่าพ่อระลึกถึงเรา พระลูกเจ้าจึงกลับมาหา พระวรนุชกุมารจึงบอกตามความจริง ว่าข้าพเจ้านึกกริ่งใจไปว่าใครเป็นมารดาบิดาเดิมแน่ดังนี้ มีนกสาลิกาตัวหนึ่งบอกว่า พระเจ้าเจตราชเป็นบิดาเดิม นางสุภัททาเทวีเป็นชนนีเดิม แล้วพระกุมารก็เล่าความตามมูลเหตุซึ่งนกสาลิกาบอกนั้นให้พระอัคคิเนตรดาบสฟังถ้วนถี่แล้วพูดกับพระฤษีว่า ข้าพเจ้าใคร่จะไปเห็นพระมารดาจึงได้กลับมาหา ขอพระเจ้าตาช่วยบอกทิศทางที่อยู่ของมารดาด้วยเถิด พระเจ้าข้า
พระอัคคิเนตรดาบสสดับความนั้นแล้วพูดว่า ราชบุตร พ่อยังไม่รอบรู้ศิลปศาสตร์ จงอยู่เรียนศิลปะเสียที่นี่ก่อน เมื่อเรียนได้ชำนาญแล้วจึงไปต่อภายหลัง พระวรนุชได้ฟังแล้วเรียกโมรราชมาสั่งว่า โมรราช ท่านจงกลับไปบอกข่าวแก่พระราชบุตรีว่า ข้าขอลาไปเสาะหาพระมารดา พบแล้วจักกลับมาอีก ดังนี้แล้วก็ส่งโมรราชให้กลับไป ก็เมื่อราตรีคืนที่สุวรรณโมรราชพาพระวรนุชกุมารไปนั้น ฝ่ายพี่เลี้ยงและสาวใช้ทั้งหลายตื่นขึ้นมิได้เห็นพระราชกุมารก็ตกใจ ปลุกเพื่อนให้ลุกขึ้นถามกันว่า พระราชกุมารหายไปไหน พากันเที่ยวค้นหาทั่วไปในปราสาท ครั้นไม่เห็นแล้วไปทูลแก่พระราชบุตรี ๆ มีหฤทัยราวกับจะแตกตาย ปริเทวนาแล้วกล่าวคาถานี้ว่า
หา วรนุช กุมาร
กถํ มมํ โอหายิตฺวา
กถํ มํ อนาถํ กตฺวา
เอกโก ตฺวํ กหํ คจฺฉิ
อโห เม พลฺตรํ กมฺมํ
มยา กตํ ปุราณํ ว
อุทาหุ ตว มรณํ
อุทาหุ เกน นีโต ตฺวํ
กสฺส ธีตรํ ปิยาย
กถํ มมํ อนาจิกฺขิ
กุหึ คโตสิ วรนุช
ตว สนฺติกํ อาคฺตาสฺมิ
ดูก่อนวรนุชผู้ยอดรักของมารดา ไฉนพ่อจะมาทิ้งแม่ไว้ให้อนาถา เจ้าผู้เดียวจะเที่ยวไปที่ไหนได้ โอ้ว่ากรรมมากแท้ แม่ได้ทำไว้เก่าก่อน หรีกพ่อม้วยมรณ์แล้วอย่างไร หรือใครมาชวนชักลวงล่อนำพ่อไป หรือพ่อไปรักลูกสาวของผู้ใด ทำไมไม่บอกกับแม่บ้างพ่อวรนุช /*463เจ้าจะเซซังไปทางไหน แม่ได้มาหาพ่อก็ไม่เห็น จะตายหรือเป็นไม่รู้ที่ พระราชบุตรีโสกีพลางนางก็ไปทูลพญายักษ์ ๆ ก็เศร้าเสียพระหฤทัย พากันปริเทวนาร่ำไห้ทั่วไปทั้งพารา จนตราบเท่าอรุณขึ้นมา
อัคคิสิขยักขราชาจึงไต่สวนสอบถามพี่เลี้ยงทั้งปวงว่า วรนุชบุตรของเราหายไปเวลาไรรู้บ้างหรือไม่ และได้ยินสำเนียงเป็นนิมิตบ้างหรือไฉน กริ้งพลางทางก็ปริภาษนา คราวนั้น ดรุณิตถีคนหนึ่งทูลว่า พระเทวราช เมื่อเที่ยงคืนหม่อมฉันได้ยินสำเนียงแว่ว ๆ ว่า ข้าบาทขออภิวาทลาพระมารดาบิดา ไปไม่นานนักแล้วจักกลับมา ขอให้พระมารดาบิดาจงอยู่เป็นผาสุก ปราศจากโรคาพยาธิ ข้าบาทไปพบมารดาแล้วจักกลับมาอีก ดังนี้
อัคคิสิขยักขราชค่อยคลายความโศกเศร้า คิดว่าลูกของเราจักไปหาพระอัคคิเนตร เหตุนี้เราจักตามไปยังอาศรมฤษี เมื่อราชบุตรีและยักขนารีร่ำไรอยู่ สุวรรณโมรราชบินมาเฝ้าท้าวยักขราชทูลว่า พระเทวราช พระองค์อย่าทรงเศร้าโศกไปเลย ราชกุมารนั้นอยู่ที่สำนักอัคคิเนตรฤษี ขอเรียนศิลปะได้แล้วไปตามพบพระมารดาแล้วจักกลับมา
อัคคิสิขยักขราชาทราบประจักษ์แจ้งแล้ว ก็คลายหายโศกเศร้า จึงชวนราชบุตรีไปยังสำนักดาบส ประณตนมัสการแล้ว เห็นพระวรนุชก็ตรงเข้าสวมกอดจุมพิตแล้วตรัสว่า เหตุไรพ่อช่างไม่บอกเล่ารำลา หนีมารดาบิดามาเสียได้ ทรงกรรแสงไห้แล้วตรัสว่า นี่หากสุวรรณโมรราชไปบอกออกความ มารดาบิดาจึงตามมาหา พระวรนุชกุมารทูลว่า ถ้าข้าบาททูลลากลัวว่าจะถูกห้ามปราม ขอพระองค์จงกรุณาประทานโทษที่ไม่ได้ทูลลาแด่ข้าบาทเถิด พระเจ้าข้า บัดนี้ข้าบาทขอนุญาตอยู่ศึกษาศิลปะ ณ สำนักพระเจ้าตาต่อไป อัคคิสิขยักขราชทรงโสมนัสอนุญาตแล้ว จึงประทานม้ามโนมัยตัว ๑ พระแสงขรรค์ ๑ พระแสงศร ๑ แก่พระวรนุชแล้วตรัสว่า ถ้าพ่อใคร่จะไปหาพระมารดาจงเอาม้ามโนมัยขี่ไปเป็นเพื่อน แล้วคลึงเคล้าจุมพิตพระลูกเจ้า แล้วก็ลาพระดาบสกลับไปยังที่อยู่ของพระยายักษ์
ฝ่ายพระวรนุชกุมาร อยู่ ณ สำนักพระอัคคิเนตรฤษีได้ปีหนึ่ง เรียนสรรพศิลปะได้ชำนาญแล้ว จึงกราบลาพระดาบสว่า ข้าแต่พระเจ้าตา ข้าจะขอลาไปตามหาพระมารดา พระเจ้าตาจงกรุณาบอกที่อยู่ของพระมารดาให้ข้าทราบด้วยเถิด พระอัคคิเนตรดาบสเล็งดูด้วยทิพย์จักษุแล้วบอกว่า พ่อวรนุช พ่อจงไปทางทิศบูรพานี้ พระวรเนตรเจ้าพี่ของพ่อมีฤทธานุภาพมาก สร้างนครใหญ่ขึ้นไว้ได้ครองราชสมบัติแล้วทรงตั้งพระมารดาไว้ในปูชนียฐาน /*464ถ้าพ่อไปถึงแล้วไซร้ จงปล่อยมโนมัยให้ไปปราศัยกับพาชีของพระเจ้าพี่ ๆ กับพระชนนีทราบแล้วก็จักออกไปแล้วได้พบกัน สั่งดังนั้นแล้วก็ส่งพระวรนุชกับมโนมัยไป
พระวรนุชกุมารสอดพระขรรค์ศรเสร็จ เสด็จขึ้นหลังม้ามโนมัยเหาะลอยไปทางอากาศเวหา ไปแต่เวลาเช้าถึงเวลาเย็น เห็นสระใหญ่แห่งหนึ่ง จึงลงหยุดพักอยู่ ณ สระน้ำนั้น ลงสรงเสวยวารีถอนภึสมูลเสวยสำราญพระทัย ฝ่ายมโนมัยลาพระวรนุชไปหาน้ำและหญ้าบริโภค แล้วรับสั่งว่า ถ้าอันตรายมีขึ้นไซร้ พระองค์จงระลึกถึงหม่อมฉันเถิด พระวรนุชเสวยภึสมูลแล้วก็นิทราหลับไป
คราวครั้งนั้น ท้าววรุณนาคราช ครองสมบัติอยู่ในนาคพิภพกับนางวิมลาเทวี ท้าววรุณนาคราชนั้นมีราชธิดาองค์หนึ่ง นามว่า สมุททชา รูปร่างงามโสภาชันษาได้สิบหกปี มีลักษณะดังเทพอัปสรสวรรค์ ท้าววรุณนาคราชนั้น ออกจากนาคพิภพไปเที่ยวเล่นน้ำที่สระนั้น ครั้นแล้วเลือกเก็บดอกไม้ใคร่จะเอาไปฝากราชธิดา เหลือบไปพบพระวรนุชกำลังนิทราอยู่ แล้วดำริว่า ดรุณกุมารผู้นี้รูปงามสวยดี ผิวพรรณดังทองดำ งามเลิศล้ำน่ารักใคร่ สมควรเป็นภัสดาธิดาของเราได้ เราจักพาไปนาคพิภพ ทำอภิเษกกับธิดาของเรา ดำริแล้วก็อุ้มองค์พระวรนุชกับพระขรรค์ศรอาวุธ ไปวางไว้ ณ วิมานของตน แล้วแจ้งยุบลแก่นางวิมลาเทวีมเหสีว่า พี่ไปในมนุษย์โลกพบมาณพผู้หนึ่ง นอนหลับอยู่ที่ขอบสระน้ำ พี่ได้พามาหวังจะอภิเษกกับธิดาของเรา พระน้องเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร
นางวิมลาเทวีมเหสี ได้สดับคำราชสามีบอกดังนั้น เมื่อนางจะครหาภัสดา จึงกล่าวคาถานี้ว่า
เทว ตสฺส ชาติกุลํ
นามโคตฺตํ น ชานาถ
อทฺโธ วา ทลิทฺโท วา โส
กถํ ตฺวํ ตํ อาหรถ
ปริสา มํ ครหนฺติ
ลชฺชา อมฺหากํ ภวิสฺสามีติ
พระเทวราช พระองค์ยังไม่ทรงรู้จักชาติสกุลนามและโคตรของมาณพนั้นว่าจะเป็นอย่างไร มาณพนั้นจะเป็นคนมั่งมีหรือยากจนชนิดใด ไฉนพระองค์ทรงนำมาณพนั้นมาได้ หน่อยบริษัททั้งหลายจะพากันติเตียนได้ ความละอายก็จักมีแด่พระองค์และตัวหม่อมฉัน
/*465ท้าววรุณนาคราชนั้นจึงตอบมเหสีว่า ธรรมดามนุษย์บุญน้อย รูปร่างก็ไม่งามและไม่เกิดในมหาสกุล เพราะเหตุฉะนั้น เราจักปลุกมาณพนั้นให้ตื่นขึ้นไต่ถามดู ปรึกษากันแล้วจึงปลุกพระวรนุชให้ตื่นนิทรา พระวรนุชตื่นขึ้นมาแลดูทิศานุทิศแล้วดำริว่า โอเรานี่หลงเสียแล้ว เดิมเรานอนอยู่คนเดียวที่พนมไพร ไฉนได้มาถึงที่นี้ นี่เขาเรียกว่าเมืองอะไร คิดแล้วก็ถามนาคราชว่า เทวราช เมืองนี้ชื่อเมืองอะไร ดูก่อนพ่อกุมาร นี่เขาเรียกว่านาคพิภพ เราพาพ่อมาเอง พ่อชื่อไร เทวราช หม่อมฉันนามว่าวรนุช เป็นบุตรท้าวอัคคิสิขราช พระมารดานามว่าราชบุตรีมเหสี เหตุไรพ่อนอนอยู่ในป่าคนเดียว พ่อจะเที่ยวไปข้างไหนหรือ พระวรนุชก็ทูลความแต่ต้นจนปลาย ถวายนาคราชกับมเหสีให้ทราบทุกประการ นาคราชาและวิมลาเทวีทราบความถ้วนถี่แล้วให้สงสารนักหนา ปริเทวนาร่ำไรแล้วปราศรัยว่า ดูก่อนพ่อ อย่าทุกข์ร้อนโศกเศร้า เราจักยกธิดาของเราให้พ่อ แล้วดำรัสเรียกนางสมุททชาธิดามาแล้ว บอกความหนหลังให้ฟัง แล้วทำอภิเษกพระวรนุชกับนางสมุททชา ให้เป็นภัสดาและชายากันและกัน
จำเดิมตั้งแต่นั้นมา พระวรนุชกุมารเสวยทิพย์สมบัติอยู่ในนาคพิภพ เลยลืมนึกถึงพระมารดาและม้ามโนมัย ครั้นอยู่ไปได้สามเดือนแล้ว เที่ยงคืนวันหนึ่ง จึงหวนระลึกถึงพระมารดาขึ้น ทรงปริเทวนาพิลาปยกใหญ่ นาคมาณวิกาสมุททชา ตื่นขึ้นมาเห็นพระวรนุชกรรแสงไห้แล้วถามว่า พระลูกเจ้า เหตุไรทรงกรรแสงไห้ หรือใครเขากล่าวใส่โทษพระองค์ หรือทรงโทมนัสขัดเคืองหม่อมฉันด้วยโทษทัณฑ์ความผิดสิ่งใด พระวรนุชกุมารก็นิ่งเสียหาแจ้งความแก่นางสมุททชาไม่ นางสมุททชาก็เฝ้าพิไรถามอยู่เนือง ๆ พระวรนุชกุมารขัดไม่ได้จึงบอกความตามจริงว่า ดูก่อนนางน้องผู้เจริญใจ พี่ระลึกถึงพระมารดาจึงร้องไห้ พระมารดาของภัสดาอยู่ที่ไหน พระนามชื่อใด พระวรนุชกุมารเล่าความหลังให้ชายาฟังว่า พระมารดาของพี่นามว่าสุภัททา เป็นอัครมเหสีพระเจ้าเจตราช เมื่อพระมารดาคลอดพี่นางเขมาเทวีริษยาเอาพี่ใส่หม้อให้ลอยน้ำไปเอารูปท่อนไม้เปลี่ยนใส่ใคล้หาว่ามารดาออกลูกเป็นท่อนไม้ พระราชบิดาเห็นว่าเป็นกาลกรรณี จับเอามารดาของพี่ลอยน้ำเสีย ส่วนตัวพี่อัคคิเนตรฤษีท่านเลี้ยงไว้ ภายหลังอัคคิสิขยักขราชขอพี่ไปเป็นลูกบุญธรรม ข้อความเหล่านี้พี่รู้จากนกสาลิกาบอกให้ พี่มิได้รู้ว่ามารดามีชีวิตหรือตายแล้วประการใด นกสาลิกาบอกว่า มารดายังอยู่บวชเป็นดาบสินีอยู่ที่เกาะกลางสมุทร พี่หนีพระมารดาบิดาเลี้ยงไปถามพระดาบสอัคคิเนตร ท่านแจ้งเหตุให้พี่ไปทางทิศปุริมทิศ พี่ลาพระดาบสมากับมโนมัย ถึงสระใหญ่กลางป่าหยุดพักนอนอยู่ผู้เดียว ม้านั้นก็เที่ยวไปหาน้ำและหญ้ากิน พระราชบิดาของน้องนี้พาพี่มาในนาคพิภพ เมื่อพระวรนุชปรารถถึงม้าก็ร้องไห้อีกพักใหญ่
/*466นางสมุททชาฟังภัสดาเล่าดังนั้น ก็สลดรันทดใจ แล้วพูดว่า ข้าแต่พระลูกเจ้า ถ้าภัสดาจักไปตามหาพระมารดาไซร้ หม่อมฉันจักขอตามไปกับพระองค์ด้วย พระวรนุชกุมารก็ตรัสห้ามมิให้นางสมุททชาไป นางสมุททชานำความไปทูลแก่พระราชมารดาบิดาว่า พระภัสดาระลึกถึงมารดา คิดจะไปตามหาพระมารดา หม่อมฉันจักขอติดตามพระภัสดาไปด้วยกัน พระราชมารดาบิดาทั้งสองนั้นก็ตรัสห้ามเสียมิให้พระวรนุชกับชายาไป
ครั้นต่อมาอีกสองสามวัน พระวรนุชกุมารนั้นนิทราหลับไปในเวลาเที่ยงคืน ทรงสุบินนิมิตฝันไปว่า พระอัคคิเนตรดาบสเข้าไปในปราสาท ยืนอยู่เบื้องบนเขนยหนุนเศียรแล้วบอกว่า ดูก่อนพ่อวรนุชกุมาร พ่อมานอนสบายเสียกับชายา เลยไม่ระลึกถึงพระมารดาทีเดียว แม้พ่อหลอกลวงอัคคิสิขราชและตัวเรา ว่าจะมาตามหาพระมารดา กลับมาหลงรักนางนาคมาณวิกาเสีย (สมกับคำว่าได้เมียลืมแม่) ดังนี้แล้วก็หายไป
พระวรนุชกุมารตื่นจากนิทรา เหลียวแลดูพระดาบสก็มิได้เห็น แล้วกรรแสงไห้ว่า โอ พระเจ้าตาดาบสรักใคร่เรานักหนา อุตสาหะตามมาอนุสาส์นสอนถึงที่นี้ พระองค์เห็นนางสมุททชาเทวีกำลังหลับสนิท จึงทรงสอดพระแสงศรเสด็จจากวิมาน แกว่งพระขรรค์ไปเบื้องหน้าให้แผ่นดินแหวกให้เป็นช่องทางออกไป ดำเนินตามช่องปฐพีขึ้นมาถึงมนุษย์โลกหาเห็นทางเก่าไม่ ไพล่ไปเสียทางอื่น และทั้งไม่ประสบพบมโนมัยสินธพ ทรงปรารภถึงมโนมัย กรรแสงไห้ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
ชีวิตํ มยฺหํ วินฏฺา
ชีวิตํ โน ชเหสฺสามิ
มโนมยวินา เหตุ
กถํ จริสฺสามิ วเน
โก มํ คเหตฺวา อรฺํ
โก ทิสํ ทสฺเสติ มม
มโนมยวินา หุตฺวาหํ
กถํ จรามิ พฺรหาวเนติ
ชีวิตของเราจักวินาศขาดศูนย์ไป เพราะเหตุคือมาพลัดกันกับมโนมัย จะเที่ยวไปในป่าอย่างไรได้ ใครเล่าเขาจะพาเราไปป่าและชี้ทิศทางให้แก่เราไป เราปราศจากมโนมัยแล้ว ไฉนจะไปในมหาวันได้ พระวรนุชกุมารกรรแสงให้ดำเนินไปในป่า ถึงเวลาราตรี ก็ไสยาสน์อยู่ ณ รุกขมูลแห่งหนึ่ง
/*467คราวครั้งนั้น นางสมุททชาเทวีตื่นขึ้นมิได้เห็นสามี นางเห็นประตูเปิดไว้ จึงตามรอยไปถึงปฐพีก็มิได้เห็นสามี ไต่ถามตามพวกก็ไม่ได้ความ เที่ยวค้นหาทั่วไปไม่เห็นแล้ว จึงไปทูลท้าววรุณนาคราชากับนางวิมลาเทวีและนางสมุททชา ปริเทวนาการติดตามไปนานาทิศาก็มิได้พบพระวรนุชกุมาร ๆ ดำเนินไปในป่า ได้ความลำบากมากจึงระลึกถึงม้ามโนมัย ๆ ก็ทุรนทุราย นึกว่าอันตรายจักมีแก่พระราชกุมาร เผ่นทะยานเที่ยวตามหาจนทั่วสกลหิมวันต์ก็มิได้พบ จึงตลบกลับไปยังสำนักท่านอัคคิเนตรดาบส บอกเนื้อความพลางก็ร้องไห้อยู่ ณ สำนักดาบสนั้น
อยู่มาวันหนึ่ง จึงพระวรนุชกุมารดำเนินไปในมหาวัน ครั้นเวลาเย็นเห็นนิโครธต้นหนึ่ง จึงเข้าไปอาศัยเสวยนานาผลแล้วนิทราอยู่ที่นั่น คราวนั้น มีพฤกษเทวดาสี่องค์ปรึกษากันว่า ที่กาลคิรีบรรพตพระยายักษ์ตนหนึ่งนามว่าสิงหกัณณะ ดุร้ายกาจนัก ข่มเหงเราและเหล่าเทวดาอื่น พวกเราได้รับความลำบากมากนัก ก็พระราชกุมารองค์นี้มีบุญญานุภาพอิทธิใหญ่ สามารถจะให้เข่นฆ่าพระยายักษ์นั้นได้ พวกเราช่วยกันอุ้มเอาพระราชกุมารนี้ไปวางไว้ในปราสาทแห่งนางสุวรรณคันธาธิดาพระยายักษ์นั้น ครั้นพระราชกุมารตื่นขึ้นแล้ว ก็จะทำสมัครสังวาสกับนางสุวรรณคันธา พระยายักษ์ผู้บิดาทราบเรื่องแล้วจักโกรธใหญ่ จักได้ทำยุทธนาการกับพระราชกุมาร ๆ จักผลาญชีพพระยายักษ์ให้ม้วยมรณ์ด้วยทิพย์ศรอาวุธ ปรึกษากันแล้วจึงช่วยกันอุ้มองค์พระวรนุชกับพระแสงศรไปวางไว้ ณ สิริสยนะในปราสาทแห่งนางสุวรรณคันธา แล้วก็พากันกลับไปยังที่อยู่ของตน
คราวครั้งนั้นแล นางสุวรรณคันธาตื่นขึ้นพลิกกายาเสียดสีพระวรนุชกุมารอุฏฐาการขึ้นแลดู ถามทาสีว่านี่ใครสามารถอาจมานอนร่วมเราได้ เหล่าทาสีก็ตกใจ กรูกันเข้าไปภายในห้อง เห็นพระวรนุชนิทราอยู่ดังนั้นจึงพูดกันว่า นี่เห็นจะเป็นเทวดาหรือนาคกุมภัณฑ์ผู้มีมหิทธิฤทธิ์ มาร่วมรักกับราชธิดา นางสุวรรณคันธาจึงใช้ทาสีปลุกให้ตื่นขึ้นแล้วไต่ถามว่า ดูก่อนเทวดา ท่านมาแต่ไหน พระวรนุชเหลียวซ้ายแลขวา เห็นปราสาทรุ่งเรืองงามอร่ามนึกว่านี่หาใช่รุกขมูลไม่ และหาใช่นาควิมานไม่ เหตุไรเราจึงมาถึงนี่ นางสุวรรณคันธาเทวีจึงถามอีกว่า ท่านมาแต่ไหน ท่านคือใคร เป็นเทวดาหรืออินทรานาคครุฑ หรือผู้มีฤทธิ์อื่น ๆ ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์ หลงทางมานอนอยู่ ณ ใต้ต้นไม้ เหตุไฉนข้าพเจ้าได้มานอนอยู่ที่นี้ ก็เหตุไรท่านจึงได้หลงทางมา ข้าพเจ้าเดินเที่ยวหาพระมารดา ก็มารดาของท่านมีอยู่ในปราสาทนี้หรือ ความจริงข้าพเจ้าไม่ได้มาที่นี้ได้เอง เดิมข้าพเจ้านอนอยู่ ณ โคนไม้/*468ในป่า หลับไปไม่รู้ว่าเหตุไรได้มาถึงที่นี้ นางสุวรรณคันธาจึงดำริว่า บุรุษผู้นี้มีบุญมาก เทวดาหากเลี้ยงไว้ ได้นำมาไว้ในที่นี้จะให้เป็นสามีเรา คิดแล้วจึงบอกให้ทาสีทั้งหลายหลีกไปเสียจากที่นั้น
ครั้นแล้วนางจึงพิไรถามพระวรนุชว่า พระลูกเจ้า ใครในเมืองนี้เป็นญาติสาโลหิตของท่านมีอยู่หรือ ท่านจึงมาเมืองนี้ ญาติมิตรของฉันแต่สักคนหนึ่ง ซึ่งจะได้มีที่เมืองนี้ก็หาไม่ อนึ่งนครนี้มีนามชื่อไรเล่า นครนี้มีนามว่าสีหกูฏนคร พระราชาครองราชสมบัติในนครนี้ทรงพระนามว่ากระไร พระราชาทรงพระนามว่าสิงหกูฏันตยักษ์ ก็ตัวของเธอนามชื่อไร ฉันชื่อสุวรรณคันธา ฉันหลงมาถึงที่นี่ เธอจงปรานีขมาโทษให้ฉันด้วยเถิด
นางสุวรรณคันธาดำริไปอีกว่า จำเราจักลองใจดูอีกแล้วพูดว่าใครเล่าเขาจะเป็นภรรยาของท่าน ท่านรู้จักหรือไม่ ฉันหลงมา หารู้ว่าใครจะเป็นภรรยาไม่ ถ้ากระนั้น ท่านจงไปเสียจากที่นี้ ถ้าว่าพระราชบิดาและกนิษฐภาติกะของเราท่านมาพบเข้า ชีวิตของพระลูกเจ้าจะไม่มี ดูก่อนภคินี จงปรานีฉันด้วย ช่วยบอกหนทางที่จะไปต่อไปข้างหน้า ก็ท่านมาทางใดท่านจงไปตามทางนั้น
พระวรนุชกุมาร เมื่อจะลองใจนางสุวรรณคันธบ้าง จึงพูดว่า ถ้ากระนั้นฉันจะขอลาไปก่อน ทรงทำอาการดุจลุกขึ้นจรไป นางสุวรรณคันธาเห็นอาการพระกุมารจะไป มีหฤทัยประหนึ่งจะแตกตาย จึงปราศรัยตอบว่า แน่ะพระลูกเจ้า ธรรมดาพระราชาก็ดี หัตถีก็ดี สมณะก็ดี สตรีก็ดี รีบร้อนเดินเร็วก็หางามไม่ อนึ่ง ผู้ชายใจด่วนเร็วก็ไม่งามเหมือนกัน เพราะฉะนั้นอาการที่จะก่อเกิดมงคลย่อมไม่มีแก่ผู้มีกายใจรวดเร็ว พระวรนุชหยุดนั่งหน่อยหนึ่ง จึงสนทนาปราศรัยเลยได้สมัครสังวาสกับนางสุวรรณคันธา
จำเดิมแต่พระวรนุชราชกุมารมาอยู่ด้วยนางสุวรรณคันธา ยักขทาสีได้นำภัตตาหารและคันธมาลามาถวายเพิ่มขึ้นอีกส่วนหนึ่ง และหาบอกแพร่งพรายแก่ใครไม่ ส่วนนางสุวรรณคันธาก็หาขึ้นเฝ้าพระราชบิดาไม่ ถึงกึ่งเดือนล่วงไป พระวรนุชกุมารก็เพลิดเพลินไปด้วยทิพย์โภชน์ และทิพย์สยนะและทิพย์ราคะ เลยลืมนึกถึงอนาคตภัย ได้สมัครสังวาสอยู่ในปราสาทกับนางสุวรรณคันธาสิ้นกึ่งเดือนล่วงไป
ท้าวสิงกูฏันตยักษ์ราชาไม่เห็นธิดามาเฝ้ากึ่งเดือนแล้ว จึงถามพวกทั้งหลายว่า ธิดาของเราเขาหายไปไหน จะมีโรคาพยาธิเป็นอย่างไรหรือ ทาสีทั้งหลายทำประหนึ่งว่า/*469มิได้รู้ พากันนิ่งอยู่หาทูลว่ากระไรไม่ ครั้นถึงเวลาพลบค่ำ มหิสกรรณยักษ์ผู้เป็นกนิษฐ์แห่งนางสุวรรณคันธาเข้าเฝ้าท้าวสิงหกูฏันตยักษ์ผู้บิดา ๆ จึงตรัสถามว่า เชษฐภคินีพี่สาวของเจ้าเขาเจ็บไข้ไปหรือจึงไม่มาหาบิดา ข้าแต่เทวดา หม่อมฉันมิได้รู้ ถ้ากระนั้น เจ้าจงไปดูให้รู้แน่ ยักขกุมารอภิวาทแล้วไปยังปราสาทนางสุวรรณคันธา รับสั่งเรียกทาสีให้เปิดทวารให้ พวกยักขทาสีกระซิบพูดกันว่าพระกนิษฐาเสด็จมา ทาสีคนหนึ่งจึงรีบเข้าไปทูลแก่สุวรรณคันธาว่า พระกนิษฐาของพระองค์มาแล้ว พระวรนุชกุมารได้ฟังดังนั้น ฉวยพระขรรค์ทิพย์หลบอยู่ข้าง ๆ หนึ่ง ยักขกุมารมาถึงนั่งบนสยนอาสน์ จึงหาเห็นพระวรนุชไม่ ได้เห็นเชษฐภคินีมีอินทรีย์เศร้าหมองไม่ผ่องไส จึงไต่ถาม พระเจ้าพี่มีโรคอย่างใดหรือ ดูก่อนพ่อกนิษฐ์ โรคลมปวดศีรษะเกิดแก่พี่ พระราชบิดาปรารภถึงจึงรับสั่งใช้ให้น้องมาเยือนดู น้องรู้แล้วจะไปทูลพระราชบิดา ให้ท้าวเธอทราบ ยักขกุมารลงจากปราสาทไปทูลอาการโรคของนางสุวรรณคันธาให้พระราชบิดาทราบทุกประการ
คราวนั้น พวกยักขทาสีได้ปรึกษากันว่า ถ้าพวกเราปิดบังอำพรางไว้ไซร้ พระราชาทรงทราบความที่ธิดาสังวาสกับกุมารนี้แล้ว จักทำอะไรแก่กุมารเข้า ชีวิตพวกเราก็จะไม่มีต่อไป เพราะฉะนั้นไซร้ พวกเราควรจะทูลพระราชาให้ทราบเสียดีกว่า ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วจึงพากันไปทูลพระยายักษ์ว่า พระเทวราช มีมนุษย์มาณพผู้หนึ่งเจริญรุ่น มีมหิทธิมหานุภาพยิ่งใหญ่ ได้มาอยู่ในปราสาทพระราชธิดาของพระองค์ มาณพมนุษย์เป็นบุตรของใคร นามกรชื่อไร มันมาแต่ไหน พระเทวราช ข้าพระบาทหาได้รู้จักภูมิประเทศและสกุลวงศ์มารดาบิดาของมนุษย์นั้นไม่ แต่มนุษย์นั้นไซร้นามว่าวรนุช ดังนี้พระเจ้าข้า
ยักขราชาโกรธาใหญ่ อุปไมยดังนาคราชมีผู้มีมาตีที่ขนดหางฉะนั้น แล้วดำริว่า มนุษย์หนุ่มน้อยนี้มีฤทธิ์มากไซร้ไฉนมาคนเดียวเล่า คิดแล้วรับสั่งให้หาตัวมหิสกรรณมาถามว่า เจ้ามหิสกรรณ เจ้าไปถึงปราสาทเชษฐภคินีแล้ว ได้เห็นอะไรแปลก ๆ บ้าง พระเทวราช ข้าพระบาทมิได้เห็น ยักขราชาจึงบอกความตามที่ยักขทาสีทูลนั้นแก่พระมหิสกรรณให้รู้แจ้ง แล้วจึงดำรัสว่า ดูก่อนเจ้ามหิสกรรณ เจ้าจงเอากล้องนี้ไปเป่าควันยา ในกาลเมื่อมนุษย์นิทราหลับอยู่ให้สลบไป แล้วจงเอาไปใส่กรงเหล็กขังไว้ให้ดี มหิสกรรณรับราชาณัติแล้วก็ไปจัดการเสร็จตามยักขราชาสั่ง แล้วกลับมาทูลยักขราชาว่า พระเทวราช โจรนั้นข้าพระบาทจับขังไว้ในกรงเหล็กแล้ว พระเจ้าข้า
/*470ยักขราชาสดับแล้วมีความโสมนัสจึงดำรัสว่า วันรุ่งพรุ่งนี้เช้าเราจักไปดูให้รู้ว่าจะพึงทำแก่มนุษย์นั้น ดำรัสแล้วก็ทรงเฉยอยู่ ฝ่ายยักขกุมารจึงจับหัวหน้าทาสีที่พิทักษ์ปราสาทนางสุวรรณคันธาผูกมัดจำขังไว้ในที่แห่งหนึ่ง พระวรนุชกุมารเมาควันยาหารู้สึกพระองค์ไม่ ขณะนั้นไพรพฤกษเทวดาสี่องค์เล็งแลดูก็รู้ชัดว่าพระวรนุชถูกยักษ์จับมัดขังไว้ จึงได้ปรึกษาหารือกันว่า ควรพวกเราจะช่วยอุปถัมภ์พระวรนุชกุมาร ปรึกษาแล้วพากันไปสู่สำนักพระวรนุช เมื่อยักษ์ผู้รักษาพากันหลับสนิทอยู่ เทวดาสององค์ช่วยกันยกพระวรนุชกุมารทั้งกรงเหล็ก เทวดาองค์หนึ่งหยิบพระขรรค์และพระแสงศรไป เทวดาองค์หนึ่งจึงอุ้มนางสุวรรณคันธากับทั้งบัลลังก์ นำไปวางไว้ใกล้อาศรมพระอัคคิเนตรดาบสแล้วก็พากันกลับไป
ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า พระดาบสลุกออกไปนอกอาศรมบท เห็นกรงเหล็กนั้นตั้งอยู่แล้วนึกว่านี่อะไร เดินเข้าไปใกล้ได้เห็นพระวรนุชกุมารกับทั้งชายา จึงปลุกให้พระวรนุชตื่น พระวรนุชเมาควันยามากก็หาตื่นไม่ หลับไปสิ้นวันยังค่ำจึงตื่นขึ้น แล้วเหลียวซ้ายแลขวา นึกว่านี่อย่างไรหนอ แล้วปลุกให้นางสุวรรณคันธาตื่นขึ้น นางสุวรรณคันธาแลดูทิศานุทิศแล้วร้องเสียงดังว่า ไฉนเล่าเราจึงพากันมาอยู่ที่นี้ พระฤษีจึงมาเปิดประตูกรงให้ พระราชกุมารกับชายาเห็นพระเจ้าตาแล้วกราบไหว้ พระดาบสไต่ถามว่า เหตุไรท่านทั้งสองรามาถึงวิปปการะ ฉะนี้ พระราชกุมารกับชายาบอกว่าไม่รู้เลย แล้วเล่าความแต่ต้นจนไปถึงปราสาทของนางสุวรรณคันธาให้พระเจ้าตาดาบสฟังถ้วนถี่
เทพยดาสี่องค์เหล่านั้น จึงพากันมาบอกพระดาบสว่า ข้าแต่ดาบสผู้เจริญ ยักขราชาบิดาของนางสุวรรณคันธา รู้เรื่องว่าพระวรนุชเป็นภัสดาของนางสุวรรณคันธาก็โกรธใหญ่ ให้เป่าควันยาทิพย์ต้องพระวรนุช ๆ เมาหลับไป และให้จับขังไว้ในกรงเหล็ก รุ่งเช้าจะฆ่าเสีย เพราะฉะนั้น พวกข้าพเจ้าช่วยกันพาพระราชกุมารกับชายามาไว้ใกล้อาศรมพระผู้เป็นเจ้า บัดนี้เล่า ในยักขนครก็เอิกเกริกเป็นโกลาหล ยักขราชาให้จับพวกยักขทาสีพี่เลี้ยงมัดแขนไพล่หลังไว้และจักให้ฆ่าเสีย ดังนี้ แล้วเทวดาก็พากันหายไป
คราวครั้งนั้น ยักขบริษัททั้งหลายที่รักษาเรือนจำ ไม่เห็นพระราชกุมารกับกรงขังก็หายไป ตกใจปลุกเพื่อนกันขึ้น ต่างถามกันว่ากุมารหายไปไหน แล้วพากันเที่ยวแสวงหาทั่วไปในสรรพทิศจนตราบเท่าอรุณขึ้นมาก็หาไม่เห็น จึงพากันไปทูลแก่มหิสกรรณยักษ์ๆ ก็ตกใจ /*471ไปเที่ยวค้นยังปราสาทนางสุวรรณคันธาก็ไม่พบ จึงกลับมาทูลความนั้นแก่พระยายักษ์ผู้บิดาว่า พระมหาราช กุมารกับนางเทวีหนีไปได้แล้ว ยักขราชาโกรธใหญ่ สั่งให้จับยักษ์ผู้รักษาฆ่าเสีย แล้วบังคับยักขเสนาว่า พวกเจ้าจงพากันไปค้นหาในทิศานุทิศ ถ้าพบแล้วกลับมาบอกเรา เหล่ายักขเสนาพากันตามไป จนถึงอาศรมบทพระอัคคิเนตรฤษี พบพระราชกุมารกับชายาอยู่ที่นั้น แล้วชวนกันมาทูลแก่ยักขราชา
พระยายักษ์ก็โกรธใหญ่ประกาศสั่งว่า พวกเจ้าทั้งหลายจงเนรมิตกายและศีรษะให้ต่างกัน รีบไปจับผูกพันมันฆ่าเสียให้ได้ เราจะติดตามไปเบื้องหลัง ครั้นยักขเสนาแปลงกายาสอดสวมนานาสราวุธแล้ว มาถวายบังคมพระยายักษ์อยู่พร้อมกัน พระยายักษ์นั้นตรวจพลยักขเสนาแล้วก็ให้ยกออกไป เสียงยักขโยธานั้นสนั่นหวั่นไหว อุปไมยดังเสียงลมยุคันธวาต ยักขเสนามาตย์ ก็ยกกองทัพล่วงหน้าไป จนถึงที่ใกล้อาศรมพระฤษี ร้องประกาศตวาดด้วยเสียงอันดังว่า พวกเราช่วยกันจับเจ้าวรนุชกุมารประหารตายแล้วจึงจักกลับมา
เสียงพวกกองทัพยักขเสนานั้น ดังสนั่นลั่นถึงอาศรมพระดาบส พระวรนุชราชโอรสได้สดับแล้วรับสั่งกับนางสุวรรณคันธาว่า ยักขโยธายกมามากหลาย เราจักคิดอ่านทำอย่างไรดี นางสุวรรณคันธาเทวีทูลว่า ข้าแต่เทวดา พระองค์ทรงเห็นอย่างไร จงทำตามอัธยาศัยของพระองค์เถิด พระวรนุชจึงอนุสรถึงอัสดรมโนมัย บัดเดี๋ยวใจมโนมัยก็มาถึง เห็นแล้วก็ดีใจไต่ถามว่า ข้าแต่เทวดา พระองค์เสด็จไปไหนมา กระหม่อมเที่ยวตามหาทั่วไปก็ไม่พบ พระวรนุชกุมารแจ้งว่า วันที่เรานิทราอยู่ขอบสระน้ำ นาคราชาพาเราไปนาคบาดาล ประทานลูกสาวของท่านให้เรา บัดนี้เราหนีแต่นาคพิภพมา เทวดาคุ้มเราทั้งหลับไปวางไว้ในปราสาทแห่งนางสุวรรณคันธาผู้นี้ เดี๋ยวนี้ยักขราชาผู้บิดาโกรธใหญ่ ให้จับเรากำลังหลับขังเรือนจำทำด้วยเหล็ก (กรงเหล็ก) ไว้แน่นหนา เทวดากรุณาช่วยยกกรงเหล็กกับตัวเราเอามาวางไว้ในสำนักพระดาบสผู้อัยกา ยักขราชาตามเรามาพร้อมด้วยยักขเสนามากมาย เราจึงเรียกให้พี่อัศดรมาหาดังนี้
พาชีได้ฟังดังนั้นทูลว่า พระองค์อย่าทรงวิตกย่นย่อเลย กระหม่อมฉันจักรบเอง ทูลแล้วก็เชิญพระวรนุชให้ขึ้นหลังของตน พาเหาะขึ้นบนเวหา ตรวจดูยักขเสนาเห็นมามากมาย แล้วทูลว่า ข้าแต่เทวดา ยักขบริษัทมามากเหลือล้น เราจะหลบให้พ้นไปที่ไหนดี พระวรนุชกุมารแกว่งพระขรรค์อธิษฐานว่า ถ้าว่าเราจักถึงชัยชนะไซร้ ขอให้มีภูเขาใหญ่เกิดขึ้น ณ บัดนี้ /*472ขณะนั้นบรรพตลูกหนึ่งสูงสามโยชน์ก็ปรากฏขึ้นตั้งขวางอยู่เบื้องพักตรา ม้ามโนมัยก็ลงหยุดยืนบนยอดภูเขา พระราชกุมารเจ้าก็ลงจากหลังมโนมัย และได้ทรงแกว่งพระขรรค์อธิษฐานไปอีกว่า ขอให้กำแพงทิพย์ใหญ่จงเกิดล้อมรอบบรรพตไว้ให้แน่นหนา ทิพย์ปราการสูงตระหว่างถึงยอดบรรพตก็เกิดปรากฏขึ้นทันที
ยักขเสนาโยธาทั้งหลาย พากันเนรมิตกายเป็นมนุษย์ ศีรษะนั้นต่าง ๆ กัน คือ ศีรษะเป็นช้างม้าบ้าง เป็นศีรษะเสือและแรดสุนัขบ้าง เป็นศีรษะสุกรและวัวควายบ้าง มือถืออาวุธศรโตมรก้อนหิน และสากเหล็กฆ้อนเหล็ก มาทางอากาศพุ่งหัดศัสตราวุธไปเบื้องหน้า นานาวุธยุทธภัณฑ์เหล่านั้นไปกระทบถูกกำแพงทิพย์แล้วก็ตกลง ไม่อาจจะล่วงเลยพ้นกำแพงทิพย์ไปได้ พวกยักขบริษัทไม่อาจทำอันตรายแก่พระราชกุมารได้ และไม่สามารถจะปีนป่ายขึ้นไปถึงยอดบรรพต
ฝ่ายยักขราชาเนรมิตกายได้คาพยุตหนึ่ง จึงเนรมิตศีรษะสิบเศียร หน้าสิบหน้า พาหายี่สิบ ขึ้นนั่งบนคอนาฬาคิริหัตถีกรกุมนานาวุธมีดาบหอกธนูเป็นต้น คำรณร้องประกาศสั่งกองทัพว่า สูเจ้าจงช่วยจับผ่าอกและตัดมือเท้าเจ้าวรนุชขว้างมหาสมุทรเสียจงได้ ยักขราชากู่ก้องร้องมาทางอากาศ ดุจเสียงอสนีบาตนับได้แสน เห็นพวกยักขเสนาไม่กล้าเข้าใกล้ นึกแค้นใจจึงบันดาลให้เกิดลมและฝน ดุจดังยอดบรรพตให้ทลายลงไป ลมและฝนก็ระดมประดังพัดถอนกอไม้ไพรชัฏมาทั่วทั้งสี่ทิศ พระวรนุชยกทิพย์ศรและพระขรรค์แผลงต้านทานไว้ หอบลมฝนไปทิ้งเสียนอกจักรวาฬ
พระยายักษ์ยิ่งเดือดดาลใจ จึงเนรมิตมหาเมฆให้ตั้งขึ้นทำให้มืดมัวทั่วทิศ และเนรมิตฝนเป็นก้อนหินศิลา ฝนถ่านไฟและเท่ารึง เนรมิตเป็นนาคบ้างเป็นครุฑบ้าง ยักย้ายเป็นหลายท่าหลายทางน่าสยดสยอง พระวรนุชกุมารก็แผลงทิพย์ศรร่อนรบรับต้านทานไว้ได้ทุกอย่าง จนพระยายักษ์นั้นอ่อนใจลง พระวรนุชกุมารทรงเสี่ยงศรแผลงไปว่า ศรนี้จงไปผ่าอกพระยายักษ์ให้ม้วยมรณ์กาลบัดนี้ ศรก็ร่อนรำไปบนอากาศ ร้องประกาศก้องแล้วตรงรี่เข้าประหารอุระพระยายักษ์ ๆ ชักศรหาออกไม่ หนีกลับเข้าไปในนครนอนเหนือบัลลังก์ถึงซึ่งมรณาสัญ ยักขบริษัททั้งหลายนั้น บางพวกหนีไปยังหิมพานต์ บางพวกก็ทะยานเหาะขึ้นยอดภูเขา บางเหล่าก็หนีไปซ่อนอยู่ตามไพรวันและซอกบรรพต บางพวกก็หนีเข้าซ่อนอยู่ในห้องของตน ๆ ในกาลเมื่อยักขราชาสิ้นชีวาแล้ว พระขรรด์ศรก็กลับยัง/*473สำนักพระวรนุชกุมาร ๆ เผ่นขึ้นหลังม้าไปยังอาศรมพระฤษี แจ้งความที่มีชัยให้นางสุวรรณคันธาเทวีทราบทุกประการ
มหิสกรรณยักขกุมาร เห็นพระบิดาปราชัยน้อยใจนักหนา จึงไปหานางเกสมาลีผู้ราชมารดาทูลว่า พระแม่เจ้า ผัวนางสุวรรณคันธาเทวีมีฤทธาศักดาเดชมากหัก บังอาจฆ่าพระยายักษ์ผู้บิดาของข้าบาทเสียได้ ลูกแค้นใจนักจักขอทำยุทธกับผัวนางสุวรรณคันธา นางเกสมาลีห้ามมหิสกรรณไว้ว่า ดูก่อนพ่อ พ่ออย่างโทโสโกรธาไปเลย จงปลงศพพระบิดาของพ่อให้เสร็จไป พ่อจงเกณฑ์ยักขเสนาให้ทำนานาสักการและจิตตกรณ์แล้ว ไม่อาจจะยกอสุภพญายักษ์นั้นขึ้นได้ ยักษเสนาและหมู่ญาติทั้งหลาย มาช่วยกันยกอสุภก็ยกขึ้นไม่ไหว นางเกสมาลีมเหสีจรลีไปเชิญอสุภว่า พระเทวราชเชิญพระองค์เสด็จขึ้นจิตกรณ์เถิด พระเจ้าข้า อสุภพญายักษ์ก็หาสะเทือนไหวไม่ นางเกสมาลีมเหสีมีเสาวนีย์สั่งมหิสกรรณว่า พ่อจงรีบไปเชิญนางสุวรรณคันธาให้มาช่วยยกอสุภพระราชบิดา มหิสกรรณก็ไปเชิญนางสุวรรณคันธาเทวีตามเสาวนีย์พระมารดาสั่ง
นางสุวรรณคันธาเทวีจึงทูลพระวรนุชว่า ข้าแต่เทวดา พระราชบิดาของหม่อมฉันสิ้นชีวาลัย พระราชมารดารับสั่งให้หาหม่อมฉันไปเฝ้าพระลูกเจ้าจักเสด็จไปด้วยหม่อมฉันหรือไม่ พระวรนุชกุมารตรัสว่าพี่จักไปด้วย แล้วระลึกถึงม้ามโนมัย ๆ ก็เผ่นมาหาพระวรนุชกุมาร แจ้งอาการแก่มโนมัยแล้ว ทรงพระแสงขรรค์ศร ประทับหลังอัสดรกับนางสุวรรณคันธา เหาะไปทางอากาศถึงยักขนคร แล้วลงจากหลังอัสดรเสด็จขึ้นปราสาทพระราชมารดา ๆ ออกมาต้อนรับ เห็นธิดาของเธอแล้วตรงเข้ากอดรัดปริเทวนา นางสุวรรณคันธากอดบาทาราชมารดาโศการ่ำไห้ พระวรนุชกุมารอภิวาทแล้วประทับอยู่ หมู่ยักขเสนาและมหิสกรรณกนิษฐ์เห็นแล้วก็ตกใจกลัว พากันอภิวาทพระราชกุมารและนางสุวรรณคันธา
นางเกสมาลีดำรัสแก่นางสุวรรณคันธาเทวีว่า แม่จงเข้าไปยกศพพระบิดา นางสุวรรณคันธาเทวีก็ไปถวายอภิวาทบาทยุคลพระราชบิดาขอขมาโทษ แล้วจึงยกพระศพราชบิดา ๆ ก็หาเคลื่อนเขยื้อนไม่ พระวรนุชกุมารจึงเข้าไปอภิวาทพระศพว่า พระบิดาได้ผูกเวรในข้าพระองค์ไว้ โทษผิดนั้นยังมีอยู่ ขอพระองค์จงอดโทษนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ขมาศพแล้วก็ยกพระศพนั้นขึ้นใส่ในโกศได้ แล้วให้เคลื่อนพระโกศไปตั้งไว้ ณ จิตตกรณ์ พวกยักษ์ที่มาสโมสรมีอัครมเหสีเป็นอาทิก็ปีติโสมนัสชมเชย ชมพระวรนุชว่ามีมหิทธิสมควรจะครองราชสมบัติเมืองนี้ได้ จึงพร้อมกันประชุมเพลิง ณ จิตตกรณ์
/*474เมื่อเสร็จการฌาปนกิจแล้ว นางเกสมาลีมเหสีเรียกยักขเสนามาปรึกษาว่า เราจักยกราชสมบัติให้ผู้ใดปกครองต่อไป ในที่ประชุมยักขเสนาทูลว่า ราชสมบัตินี้เป็นของพระแม่เจ้า ๆ เห็นผู้ใดสมควรแก่ราชสมบัติแล้ว จงประทานให้แก่ผู้นั้นได้ไม่ขัดขวาง นางเกสมาลีมีเสาวนีย์ว่า พระวรนุชกุมารภัสดาของนางสุวรรณคันธาเขามายกอสุภขึ้นจิตตกรณ์ได้ เราจักให้ราชสมบัติแก่พระวรนุช พวกท่านจะเห็นเป็นอย่างไร ยักขเสนาและยักษ์ญาติทั้งหลายพร้อมใจกันทุกตนรับรองว่าชอบว่าควรแล้ว
นางเกสมาลีมเหสีจึงให้ทำโรงมงคลพิธี และให้ประดับด้วยนานาลังการ ให้ปูลาดอาสนะกั้นม่านงามไพจิตรติดเพดานดาวล้อมเดือนงามพราวแพรว และให้ขนแก้วและเงินทองมากองไว้ ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่ หมู่เทพยดาและยักษ์ก็พากันมานั่ง ณ อาสนะอันสมควร ส่วนราชมารดาพาสองกษัตริย์มาให้สถิตเหนือรัตนราสี ทำมุทธาภิเษกพิธีอวยพรชัย มอบราชสมบัติให้สองกษัตริย์เสร็จ ตั้งแต่นั้นมาพระราชกุมารจึงมีพระนามว่าวรนุชราชา นางสุวรรณคันธาเทวีก็ได้ดำรงอยู่ในที่อัครมเหสีเป็นใหญ่ยิ่งกว่านารีหมื่นหกพัน พระวรนุชราชานั้นครองราชสมบัติเสวยทิพย์สุขกับราชเทวีสิ้นสามปีแล้วเลยลืมนึกถึงพระราชมารดาไป
ฝ่ายม้ามโนมัยเห็นพระวรนุชราชาหลงใหลอยู่กับนางสุวรรณคันธา วันหนึ่งจึงทูลเตือนพระวรนุชราชาว่า ข้าแต่เทวดา พระองค์ทรงเสวยทิพยสุขเพลิดเพลินไป ช่างไม่ระลึกถึงพระมารดาบ้างเลย พระวรนุชราชาได้ฟังคำม้าทูลดังนั้นแล้วดำริว่าม้าพาชีเขาพูดจริงทีเดียว เราควรจะไปหาพระมารดา ดำริแล้วจึงทูลและแจ้งเหตุที่จะไปแก่นางเกสมาลีราชมารดาและนางสุวรรณคันธาเทวี ๆ มีหฤทัยดังหนึ่งจะทำลายไป จึงวิงวอนห้ามไว้จะมิให้เสด็จไป พระวรนุชราชาทูลนางเกสมาลีว่า ข้าแต่มารดา หม่อมฉันหนีพระยาอัคคิสิขยักษ์พระราชบุตรีผู้บิดามารดาเลี้ยงมา หวังว่าจักไปให้พบพระมารดาผู้บังเกิดเกล้า เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจักทูลลาพระมารดาและขอฝากนางสุวรรณคันธาไว้ จะไปกับม้า ได้พบพระมารดาแล้วก็จะกลับมาต่อภายหลัง นางสุวรรณคันธาได้ฟังแล้วทูลขอตามไปด้วย พระวรนุชราชาห้ามว่าอย่าไปเลย ทางไปในมหาวันลำบากมากด้วยภยันตราย เมื่อใดพี่ไปพบพระมารดาแล้ว เมื่อนั้นพี่จักกลับมารับน้องไปเฝ้าพระมารดา
พระวรนุชราชาปลอบนางสุวรรณคันธา บังคมพระมารดาแล้วพระกรกุมพระขรรค์ศรไปสู่สำนักอัสดร แล้วตรัสว่า แน่ะพี่ม้า ข้าจักไปเสาะหาพระมารดา ยังม้าให้กำหนด/*475ทิศทางแล้วรับสั่งกะพวกยักขเสนาว่า ท่านทั้งหลายจงอย่าประมาท จงช่วยกันพิทักษ์รักษาพระราชมารดาและมหิสกรรณกับนางสุวรรณคันธาเทวีของเราไว้ให้ดี รับสั่งดังนี้เสร็จก็เสด็จขึ้นหลังม้า ม้าก็พาเหาะขึ้นอากาศภิมุขหมายต่อทิศบูรพา ถึงเวลาเย็นก็ลงหยุดประทับแรมที่รุกขมูล ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่จึงทรงม้า เสด็จต่อ ๆ ไปนับได้ ๗ ทิวาราตรี ฝ่าลมและแดดฝน ข้ามพ้นนานาวันและบรรพตนานานที จนกระทั่งถึงนครธานีของพระราชมารดา จึงกำหนดจิตคิดว่านี่เป็นเมืองของมารดาแน่ละ
พระวรนุชราชาสนทนาปราศรัยกับม้าว่า เมืองนี้งดงามดี มีมหานทีล้อมอยู่ชั้นนอก ชั้นในระยับไปด้วยรัตนปราสาท มีสวน สระและถนน บริบูรณ์ด้วยไม้ผลและไม้ดอกออกดาษดื่นระดะอุดมดูก็น่าสมคำพระเจ้าตาดาบสบอกไว้ว่าพระเชษฐาสร้างนครใหญ่ไว้ให้เป็นที่อยู่ของพระชนนี นี่จักเป็นนครของพระมารดาเราแน่ละ เราจักลงหยุดอยู่ภายนอกนครคอยรอถามมหาชนเขาดูก่อน แล้วให้อัสดรลงจากอากาศแล้วประทับอยู่ที่ศาลาหลังหนึ่ง ณ ภายนอกพระนคร
มหาชนสัญจรไปนั่งพูดกันเล่นที่ศาลา พระวรนุชราชาตรัสถามมหาชนว่า นครนี้เขาเรียกว่าเมืองอะไร ดูก่อนพ่อ นครนี้เป็นนครใหม่ พระวรเนตรนรินทรสร้างถวายพระราชมารดา มีนามว่าสากลนคร ก็พระราชมารดานั้นพระนามว่ากระไร พระราชมารดาพระนามว่าสุภัททเทวี นางสุภัททเทวีนั้นเดิมท่านอยู่ที่ไหน และได้มาอยู่ที่เมืองนี้แต่ครั้งไร มหาชนก็เล่าความลำดับแต่ต้นมาว่า นางสุภัททาเทวีเป็นราชบุตรีกินนรี ได้เป็นมเหสีท้าวเจตราช ประสูติโอรสคราวเดียวกัน ๒ องค์ มเหสีองค์อื่นแกล้งใส่โทษ ให้เอารูปท่อนไม้เปลี่ยนแทนไว้ แล้วเอาโอรสใส่หีบฝังเสียองค์ ๑ เอาโอรสใส่หม้อลอยน้ำเสียองค์ ๑ โอรสองค์ที่ถูกฝังเทวดาเลี้ยงไว้ให้ขนานนามว่าวรเนตร ส่วนนางสุภัททาเทวีต้องหาว่าเป็นกาลกรรณี ถูกพระราชาให้ใส่แพลอยน้ำเสีย เทวดาเก็บเอาไว้ให้อยู่ที่เกาะกลางสมุทร พระราชบุตรวรเนตรครั้นเจริญวัยได้ตามมาพบพระราชมารดาถึงที่นี้ จึงสร้างนครขึ้นถวายพระราชมารดา พระกุมารผู้เชษฐาจึงมีนามปรากฏว่าวรเนตรราชา
พระวรนุชราชาสดับความแล้วตรัสว่า โอรสที่ถูกใส่หม้อลอยน้ำนั้นคือตัวเรานี่เอง ทำไฉนเล่าเราจักได้พบพระมารดา ข้าแต่เทวดา ถ้าพระองค์ใคร่จะพบพระมารดาไซร้ จงไปหาอำมาตย์ เล่าให้เขาฟังเถิดพระเจ้าข้า พระวรนุชราชาได้ประทับแรมอยู่ที่ศาลานั้นราตรีหนึ่ง /*476ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง ม้ามโนมัยก็เที่ยวไปในทิศต่าง ๆ มหาชนเห็นม้ามโนมัยช่วยกันไล่ตามจับ ก็หามีใครสามารถจับมโนมัยนั้นได้ไม่ มหาชนก็รีบไปทูลแก่พระวรเนตรราชาว่า ข้าแต่เทวดา ม้าตัวหนึ่งเที่ยวอยู่นอกเมือง ชนหลายคนไม่อาจจับได้ พระวรเนตรราชารับสั่งว่า ถ้ากระนั้นให้นายอัสสาจารย์ปล่อยอัสดรของเราไปฟังดู มหาชนรับราชดำรัสแล้วไปสู่โรงม้า บอกเนื้อความนั้นแก่นายอัสสาจารย์ ๆ บอกเนื้อความนั้นแก่อัสดร
ม้าอัสดรนั้นออกไปนอกเมืองพบม้ามโนมัยแล้วถามว่า ข้าแต่พี่ พี่มาแต่ไหน ฉันมาแต่เมืองยักษ์ พี่มากับใคร มาด้วยกิจธุระสิ่งไร ฉันมากับเจ้านายของฉัน ๆ นั้นพลัดมารดา มาเที่ยวตามหาพระมารดา ก็เจ้านายของพี่นั้นนามชื่อไร ชื่อวรนุชกุมาร พระมารดาของวรนุชกุมารนั้นพระนามชื่อไร พระนามว่าสุภัททาเทวี เหตุไรพระวรนุชกับพระมารดาจึงพลัดกันเล่า ม้ามโนมัยได้เล่าความแต่ต้นจนปลายให้ม้าอัสดรฟังถ้วนถี่
อัสดรพาชีตอบว่า ถ้ากระนั้น เจ้านายของพี่คงจักเป็นโอรสเจ้านายของข้าพเจ้า เดี๋ยวนี้ท่านอยู่ที่ไหนเล่า อยู่ ณ ศาลาโน้น ถ้ากระนั้นท่านจงไปบอกเจ้านายของท่าน แม้ข้าพเจ้าก็จักไปบอกเจ้านายของข้าพเจ้า พูดกันแล้วจึงกลับเข้าไปยังนคร ตรงไปสู่โรงม้าบอกแก่อำมาตย์ผู้เลี้ยงม้าว่า ข้าแต่อำมาตย์ผู้เจริญ ท่านจงไปยังราชสำนักกราบทูลพระราชาว่า เดี๋ยวนี้มีราชบุตรนามว่าวรนุชกุมาร เสด็จมาไกลเที่ยวค้นหาพระมารดา นามพระมารดานั้นคล้ายกับนามพระราชมารดาของพระราชาของเรา เหตุที่พลัดพรากจากกันนั้นก็คล้ายกับวิโยคของเจ้านายของเรา พูดดังนี้แล้วจึงส่งให้อำมาตย์นั้นไป
อมัจจปาลนั้นเข้าไปเฝ้าพระราชา กราบทูลให้ทรงทราบตามคำม้าอัสดรนั้นบอกเล่า พระวรเนตรราชาดำรัสถามว่า ราชบุตรอยู่ที่ไหน รีบเสด็จไปยังสำนักอัสดรดำรัสถามม้าว่า แน่ะพี่พาชี เดี๋ยวนี้ราชบุตรเสด็จมาอยู่ที่ไหน ข้าแต่เทวดา พระวรนุชกุมารราชกนิษฐาประทับอยู่ ณ ศาลาแห่งหนึ่ง เพื่อคอยหาพระองค์กับพระราชมารดา ถ้ากระนั้น พี่พาชีจงพาเราไปเดี๋ยวนี้ รับสั่งแล้วให้ประดับอัสสาภรณ์เสร็จ เสด็จประทับยังหลังม้าอันหมู่อำมาตย์แวดล้อม ออกนอกพระนครถึงศาลานั้นแล้ว เสด็จลงจากหลังม้าปรารภจะเข้าไปในศาลา
พระวรนุชกุมารทอดพระเนตรพระเชษฐาแล้วดำริว่า ผู้ที่ขี่ม้ามานี้จักเป็นพระภาติกราชของเราแน่ แล้วอฏฐาการเสด็จไปหมอบลงแทบบาทมูลพระวรเนตรราชา ๆ ให้พระสิเนหาในราชกนิษฐาเกิดขึ้นแล้วตรัสถามว่า แน่ะราชบุตร เธอชื่อไร ข้าแต่เทวดา /*477หม่อมฉันนามว่าวรนุชกุมาร พระมารดาของเธอพระนามชื่อไร พระนามสุภัททาพระเจ้าข้า พระภาติกะของเธอนามชื่อไร พระนามว่าวรเนตร เทวดาเลี้ยงไว้ ก็เธอใครเลี้ยงเล่า พระวรนุชกุมารจึงทูลความแต่ต้นมาแล้วกรรแสงไห้ พระวรเนตรราชาทราบว่าเป็นราชกนิษฐาแล้วตรงเข้าสวมกอด ทรงกรรแสงมีประการต่าง ๆ แล้วพาราชกนิษฐาไปยังปราสาทราชมารดา ทูลเหตุการณ์ทั้งปวงให้ทรงทราบทุกประการ
พระนางสุภัททาราชมารดา ทอดพระเนตรวรนุชกุมารแล้วมั่นพระทัยว่า พระกุมารทั้งสององค์มีรูปทรงสัณฐานก็ปานกัน เป็นโอรสของเราแน่ทีเดียว แล้วสวมกอดสองราชโอรสกำสรดปริเทวนาว่า เราเทียวแหละเป็นกาลกรรณี แต่มีโอรสเทวดาเลี้ยงไว้ ได้มาพบเห็นกัน ณ บัดนี้ พระวรเนตรราชาทรงแผลงศรทิพย์ไปแล้วอธิษฐาว่า ขอทิพยวิมานองค์หนึ่งจงบังเกิดขึ้น ทิพยวิมานองค์ซึ่งเป็นที่รื่นรมย์ก็เกิดขึ้น พระวรเนตรราชาประทานทิพยวิมานนั้นแก่พระวรนุช และอภิเษกพระวรนุชในตำแหน่งอุปราชา
ครั้นกาลนานมา พระวรนุชกุมารนั้นดำริว่า เราจากนางสมุททชาเทวีมานานนัก จักไปพานางสมุททชานั้นให้มาปรนนิบัติพระราชมารดาก่อน ครั้นแล้วจะไปรับนางสุวรรณคันธามาภายหลัง ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง จึงพระวรนุชเสด็จไปเฝ้าพระราชมารดาทูลว่า หม่อมฉันได้นารีไว้ ๒ นาง นางหนึ่งชื่อสมุททชา เป็นราชธิดาพระยานาค อยู่ ณ นาคพิภพ หม่อมฉันหนีเขามา อีกนางหนึ่งชื่อสุวรรณคันธาเป็นราชธิดาพระยายักษ์ หม่อมฉันฝากพระยายักษ์ไว้ บัดนี้หม่อมฉันจักขอลาไปรับนางสมุททชาให้มาปรนนิบัติพระมารดา ครั้นพระราชมารดาและพระภาติกราชอนุญาตแล้ว ทรงศรทิพย์เสด็จไปยังโรงม้า มิได้เห็นมโนมัย แท้จริงมโนมัยนั้นเร่าร้อนด้วยราคะ ออกจากโรงไปยังหิมวันตประเทศ เที่ยวอยู่กับหมู่อัสดรด้วยกัน พระวรนุชกุมารนั้นทรงโทมนัสดำริว่า เราผู้เดียวจะไปอย่างไรได้
คราวครั้งนั้น มีเศวตหัตถีตัวหนึ่งออกจากตระกูลอุโบสถเที่ยวมาตามลำดับ ได้มาอาศัยอยู่นอกพระนคร เมื่อพระวรนุชกุมารทรงดำเนินออกจากนครครั้งนั้น เศวตกุญชรเห็นแล้วก็ดีใจตรงเข้าไปใกล้แล้วถามว่า ข้าแต่เทวดาพระราชกุมารจะเสด็จไปไหน ดูก่อนพี่กุญชร เราจักไปยังนาคพิภพ ถ้ากระนั้นเชิญขึ้นประทับหลังข้าพระองค์ๆ จักพาพระองค์ไป พระยาคชสารน้อมหลังลงให้พระราชกุมารทรงประทับแล้ว จึงแหวกแผ่นดินไปครู่หนึ่ง ก็บรรลุถึงนาคพิภพ ยืนอยู่ ณ นาคอุทยานแล้วทูลว่าที่นี้เป็นนาคพิภพ เชิญพระองค์เสด็จลงจากหลังข้าพระองค์เถิด /*478ดูก่อนกุญชร ทำไมท่านจึงกล่าวว่าที่นี้เป็นนาคพิภพเล่า อันที่จริงนาคพิภพไกลเหลือเกิน ข้าพระองค์ ข้ารู้จักทางตรง ทรงทอดพระเนตรไปได้เห็นทิพยวิมานแล้วก็จำได้ ทรงเชื่อแล้วเสด็จลงจากหลังคชสารตรัสว่า พี่กุญชรท่านจงอยู่ที่นี้ก่อน แล้วก็ดำเนินไปยังนาควิมาน นางนาคมาณวิกาเห็นพระวรนุชเสด็จมาก็พากันดีใจ บอกแก่กันว่า พระลูกเจ้าเสด็จมาแล้วดังนี้ ลางนางก็ไปทูลแก่นางสมุททชา ลางนางก็รีบไปทูลพญานาค นางสมุททชาเทวีดีพระทัยมาอภิวาทน์ แล้วพาพระวรนุชไปยังสำนักราชมารดาบิดาของนาง พระวรนุชกุมารอภิวาทน์ราชมารดาบิดานางสมุททชา แล้วประทับอยู่ ท้าววรุณนาคราชประภาษถามว่า พ่อไปพบพระมารดาแล้วหรือ พระเจ้าข้า พบพระมารดาแล้ว พระมารดาของพ่ออยู่ที่ไหน พระวรนุชกุมารจึงทูลความตามลำดับว่า ข้าพระองค์ออกจากนาคพิภพนี้ไปในป่ามหาวัน ไสยาสน์อยู่ ณ รุกขมูลแห่งหนึ่ง เทวดาพาข้าพระองค์ไปวางไว้ ณ ปราสาทยักขธิดา ครั้นตื่นขึ้นตกใจจะหนีไป ยักขธิดาจับข้าพระองค์ไว้เลยได้อยู่สมัครสังวาสกับข้าพระองค์ ยักขราชาทราบความแล้วจับข้าพระองค์กำลังหลับอยู่ไปขังในเรือนจำ เทวดาได้กรุณาพาข้าพระองค์กับทั้งเรือนจำนำไปส่งไว้ ณ สำนักพระเจ้าตาดาบส ๆ เห็นแล้วปลุกให้ตื่นขึ้น มิทันนานเท่าใด ยักขราชาตามไปถึง ทำยุทธกับข้าพระองค์ ๆ ปลงพระขนม์พระยายักษ์ด้วยทิพย์ศร ยักขราชเทวียกราชสมบัติให้แก่ข้าพระองค์ ๆ ครั้นระลึกถึงพระมารดา จึงพร้อมด้วยพาชีเหาะไป ได้พบนครหนึ่งจึงหยุดอยู่นอกนคร อัสดรกับม้ามโนมัยพบกันเข้า เขาเล่าเรื่องราวให้กันฟัง เหตุนั้นก็ทราบถึงพระภาติกราช ๆ ได้เชิญข้าพระองค์ไปยังสำนักพระมารดา พระภาติกราชประทานตำแหน่งอุปราชาแก่ข้าพระองค์ ๆ ระลึกถึงนางสมุททชาจึงมาหาด้วยประการฉะนี้
ท้าววรุณนาคราชจึงส่งพระวรนุชไปยังสำนักนางสมุททชา ครั้นอยู่มาได้หกเจ็ดวัน พระวรนุชนั้นระลึกถึงพระมารดา จึงทรงพระขรรค์ศรแล้วพานางสมุททชาเข้าเฝ้าพระมารดาบิดา ทูลลาแล้วออกจากนาควิมานไปยังสำนักกุญชร พระวรนุชกับนางสมุททชาประทับหลังพญากุญชร ๆ พาไปจนถึงนครของพระราชมารดา ให้พญาคชสารไปอยู่ ณ โรงช้าง แล้วพานางสมุททชาไปเฝ้าพระราชมารดาและพระราชภาติกราช พร้อมกันถวายอภิวาทเสร็จจึงเสด็จพานางสมุททชาไปทิพย์วิมานของพระองค์ ทรงเสวยกามสุขด้วยบริวารนาฏกิตถี
/*479ครั้นกาลนานมา พระยามโนมัยกลับมาแต่หิมวันตประเทศ เข้าไปอยู่ในโรงม้า แท้จริง ม้าอัสดรและกุญชรหัตถีกับพาชีมโนมัยหาได้ผูกล่ามขังไว้ไม่ ปล่อยไว้เป็นนิตย์ สัตว์ทั้งสามปรารถนาจะไปไหนก็ไปได้ตามความพอใจของตน
ฝ่ายว่าพระวรนุชอุปราชา ระลึกถึงนางสุวรรณคันธายักขราชธิดาแล้วดำริว่า เราควรจะไปรับนางสุวรรณคันธาให้มาอยู่ที่นี้ จึงไปทูลลาพระราชมารดาและพระเชษฐา แล้วทรงพระขรรค์เสด็จไปยังสำนักมโนมัย ตรัสว่า พี่มโนมัย เราจักไปเมืองนางสุวรรณคันธาเพื่อไปรับนางมา ให้มโนมัยกำหนดทิศทางที่จะไปแล้ว เสด็จขึ้นประทับหลังพาชีมุ่งต่อบุรียักษ์เสด็จไปโดยอากาศ ครั้นถึงจึงลงจากหลังม้าเข้าไปประทับอยู่ ณ ศาลานอกเมืองก่อน มโนมัยได้คิดว่า เราจักให้ยักษ์ทั้งปวงรู้เหตุที่เจ้านายเราเสด็จมา จึงเปล่งสำเนียงเสียงดังใหญ่กึกก้องไปทั่วสกลนคร
นางสุวรรณคันธาราชเทวี ได้ยินเสียงพาชีร้องก็ทราบชัดว่าภัสดาของเรามาแล้ว เรียกทาสีสั่งให้ช่วยกันประดับรัตนบัลลังก์และปัดกวาดชำระสรรพการงานไว้ให้เรียบร้อยดี พวกยักษ์ที่มาเฝ้าเห็นพระวรนุชกุมารก็จำได้ พากันไปเฝ้ากราบทูลพระยายักษ์ให้ทรงทราบ ยักขราชารับสั่งให้พวกยักษ์ไปทูลแก่ราชมารดาและมเหสี ฝ่ายนางเกสมาลีราชมารดารับสั่งให้พวกยักษ์จัดเตรียมยานพาหนะไว้ จะไปรับพระวรนุช ครั้นพวกยักษ์จัดการเสร็จ พระนางเธอจึงให้หาตัวมหิสกรรณราชามาแล้วตรัสว่า พ่อมหิสกรรณ พระวรนุชพี่เขยของพ่อมาถึงแล้ว เราจักพร้อมกันออกต้อนรับ แล้วพร้อมด้วยราชมเหสีและราชกนิษฐ์มีพวกทาสและแวดล้อม เสด็จไปนอกพระนครจนบรรลุถึงศาลานั้น
พระวรนุชกุมารทอดพระเนตรนางเกสมาลีราชมารดา จึงเสด็จออกจากศาลาถวายอภิวาทแล้ว เชิญเสด็จให้เข้าไปในศาลา นางสุวรรณคันธากับมหิสกรรณถวายอภิวันทน์แล้วตามเข้าไปในศาลา นางเกสมาลีราชมารดาดำรัสถามพระวรนุชว่า ดูก่อนพ่อ พ่อเที่ยวหาพระมารดาพบแล้วหรือ พระวรนุชกุมารกราบทูลว่า ข้าพระองค์เที่ยวเสาะหาไปตามซอกภูเขาและเนาไพร ได้เห็นเกาะกลางสมุทรแห่งหนึ่ง มีนครใหญ่งดงามเหมือนดาวดึงส์ จึงนั่งพักอยู่ศาลานอกเมือง มหาชนเห็นข้าพระองค์แล้วก็มาหา ข้าพระองค์ไต่ถามนามพระราชาและนามราชมารดา มหาชนเขาบอกว่า พระราชานามว่าวรเนตร ราชมารดานามว่าสุภัททา สนทนาปราศรัยกันจนได้ความแจ้งชัด มหากษัตริย์วรเนตรทรงทราบเสด็จออกไปรับข้าพระองค์ พาเข้าเฝ้าพระราชมารดา เล่าเรื่องราวแต่หนหลังมา ด้วยประการฉะนี้
/*480นางเกสมาลียักขเทวีมีความโสมนัสตรัสว่า พ่อได้ล่วงลุสมความปรารถนาแล้ว เชิญพ่อเข้าไปยังนครของเราเถิด แล้วเชิญให้พระวรนุชขึ้นประทับราชรถ ให้ยักขเสนาบดีแวดล้อมนำเสด็จขึ้นราชมนเทียรเชิญให้เสวยนาคัครสโภชนะแล้วจึงกลับไปยังที่อยู่ของตน พระวรนุชกุมารเสด็จขึ้นสู่สยนาสนะแล้ว มีหมู่นาฏกิตถีแวดล้อมเป็นบริวาร เสวยทิพย์สุขแสนสำราญปานดังท้าวสักกะฉะนั้น
ก็แหละในคราวนั้น มียักขราชาผู้หนึ่งอยู่ ณ กุกกุฏสีสบรรพต มีฤทธาศักดานุภาพใหญ่ ได้ทราบว่ามนุษย์มาณพคนหนึ่งครอบครองสมบัติอยู่ ณ สีหกูฏนคร จึงดำริว่า เราจักไปยังนครนั้นชิงเอานครครองราชสมบัติเสีย คิดแล้วจึงเรียกยักขเสนามาสั่งว่า สีหกูฏกันตยักษ์ราชา ณ สีหกูฏนครสิ้นชีพไปแล้ว มีมนุษย์ผู้หนึ่งมาครอบครองราชสมบัติ ณ เมืองนั้น เพราะเหตุนั้นเราจักไปชิงเอาเมืองนั้น จับมนุษย์ราชาฆ่าเสียให้ได้แล้วจักเสวยรัชสุขในเมืองนั้น พวกท่านจงประกาศให้ยักขเสนารู้ทั่วกัน เราจักยกพลไปโดยเร็วพลัน ณ คำรบเจ็ดวัน ยักขเสนาทั้งหลายนั้นรับว่าสาธุดังนี้ แล้วประกาศป่าวร้องยักขบริษัทให้ทราบตามพระยายักษ์บัญชา ครั้นถึงวันคำรบเจ็ด ยักขบริษัทมาประชุมพร้อมกัน กุกกุฏยักขราชาตรวจตรายักขเสนาแล้ว สั่งให้ยกล่วงหน้าไปก่อน ยักขเสนาทั้งปวงโห่ร้องก้องสนั่นไปครั้นถึงจึงล้อมสีหกูฏนครไว้ถึงเจ็ดชั้น กุกกุฏยักขราชายกกองทัพยักขเสนามาถึง จึงส่งสาส์นเข้าไปให้นางเกสมาลียักขเทวีว่า ดูก่อนนางเกสมาลี ท่านจะให้ราชสมบัติหรือจะให้ยุทธสงครามกัน ตัวท่านเป็นหญิงหม้าย จงเป็นภรรยาของเรา จงให้ธิดาของท่านแก่ลูกชายของเรา ถ้าว่าท่านขัดขืนไม่ยอมไซร้ นครของท่านจะพินาศไปในกาลบัดนี้
นางเกสมาลียักขเทวีทราบสาส์นแล้ว จึงรับสั่งให้หามหิสกรรณราชบุตรและพระวรนุชราชามาปรึกษากันว่า กุกกุฏยักขราชาส่งสาส์นมาว่าอย่างนี้ เราจักคิดอ่านประการใดดี ราชกุมารเหล่านั้นทูลนางเกสมาลีว่า พระมารดาอย่าปริวิตกไปเลย หม่อมฉันจักช่วยกันรบ แล้วส่งสาสนตอบว่า ดูก่อนกุกกุฏยักขราชา เราจักรบกับท่าน ๆ อย่าได้ประมาทนอนใจเลย แล้วสองราชกุมารกลับยังปราสาทของตน เหน็บยุทธาวุธแล้วเรียกยักขเสนามาสั่งให้เตรียมยักขพลนิกายให้พร้อมกัน ยักขบริษัทจัดเตรียมยุทธาวุธแล้วมาประชุมพร้อมกัน ณ หน้าพระลานหลวง
คราวนั้น มหิสกรรณราชเหน็บนานาวุธแล้วตรวจตราพลนิกายแล้ว เป็นนายกองพลยกออกนอกนคร ทำเสียงมหาโกลาหล ฝ่ายพระวรนุชอุปราชา ทรงพระขรรค์ทิพย์และ/*481พระแสงศรแล้วระลึกถึงม้ามโนมัย ๆ มาน้อมหลังให้พระวรนุชทรงประทับ แล้วม้ามโนมัยพาเหาะไปยังยอดบรรพต พระวรนุชหยุดประทับมั่นแล้วทรงแผลงศรทิพย์ไป เสียงทิพย์ศรดังสะท้านปานดังอสนีบาต ยักขปรปักษ์เสนาพลนิกายพากันตกใจ อาวุธถืออยู่กับมือก็หลุดร่วงไปหมดทุกตน กุกกุฏยักขราชาก็คำรณเร่งให้พลยักษ์ระดมยุทธเข้าไป ยักขเสนาทั้งสองฝ่ายต่างรบพุ่งกันเป็นสามารถ อัศวราชมโนมัยโดดขึ้นยังอากาศ ตรงเข้าถีบเตะปรพลปรเสนาด้วยเท้าของอาตมา ปรปักษ์ยักขพลนิกายก็แตกกระจายไป บางพวกก็ตาย บางพวกก็ลำบาก บางพวกก็หนีไปได้ กุกกุฏยักขราชาเห็นพลเสนาพากันหนีไป ยิ่งโกรธาใหญ่ แผลงอาวุธศรไป อาวุธศรก็กลับกลายเป็นฝนห่าใหญ่ตกลงมา พระวรนุชอุปราชาแผลงศรให้เป็นกองลมใหญ่หอบเอานานาวุธนั้นไปทิ้งเสียในสมุทร ยักขราชาแผลงศรให้เป็นไฟพุ่งออกจากปาก ไฟนั้นก็เป็นควันคลุ้มมืดไปทั่วอากาศ พระวรนุชราชกุมารจึงแผลงศรให้เป็นน้ำพุ่งออกจากปาก น้ำนั้นก็บันดาลตกลงมาท่วมป่า ไหลหลั่งพังพัดมาทั่วทิศ ปรปักษ์ยักขเสนาและยักขราชาถูกกระแสน้ำพัดพาลอยไป จนบรรลุถึงกุกกุฏนครของตน ฝ่ายพระวรนุชกับมหิสกรรณราชาก็ให้เลิกพลโยธายกกลับเข้าสู่พระนครของพระองค์ ด้วยประการฉะนี้แล
แท้จริง เมื่อพระวรนุชราชาเสด็จไปยังยักขนคร เพื่อจะรับนางสุวรรณคันธา คราวนั้น พระยาช้างเผือกเมื่ออยู่ในมงคลศาลาร่มร้อนด้วยราคะเป็นกำลัง คืนวันหนึ่งจึงออกจากโรงช้างเที่ยวไปในป่า ตามหาฝูงช้างไปจนถึงแดนกาสิกราษฐ คราวนั้นคนเลี้ยงช้างลุกขึ้นในเวลาราตรีมิได้เห็นมงคลหัตถี ตกใจเที่ยวค้นหาไปทั่วสกลนครก็ไม่พบ ครั้นรุ่งเช้าจึงเข้าเฝ้ากราบทูลพระวรเนตรราชาว่า ข้าแต่เทวดา พญามงคลหัตถีหายไปแล้ว ข้าพระองค์เที่ยวตามหาทั่วเมืองแล้วก็มิได้พบ พระเจ้าข้า พระวรเนตรราชาจึงรับสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงพากันไปเที่ยวตรวจค้นดูภายนอกเมือง พวกเฝ้าช้างก็พากันไปค้นหาทั่วแล้ว แม้แต่รอยเท้าก็หาพบไม่ จึงพากันกลับมากราบทูลพระวรเนตรราชา
ครั้งนั้น พระวรเนตรราชารับสั่งหาตัวอำมาตย์ผู้เลี้ยงม้า ตรัสว่า ท่านจงให้ม้าอัสดรรู้ตัวเราจะให้ไปกับเรา อำมาตย์ผู้เลี้ยงอัสดรนั้นรับสาธุแล้วบอกให้อัสดรรู้ แล้วนำไปถวายพระราชา ๆ เสด็จลงจากปราสาทขึ้นประทับหลังม้า เสด็จไปยังหิมวันตประเทศ ค้นหาทั่วไปตามสัตตมหาสระและมหานที ก็ไม่พบมงคลหัตถี จึงเสด็จกลับยังพระนครของพระองค์
ฝ่ายว่าพระวรนุชราชาและมหิสกรรณราชา ได้มีชัยชนะแก่กุกกุฏยักขราชแล้ว ก็พายักขเสนากลับคืนเข้าภายในบุรี พวกยักขเสนาทั้งหลายก็พากันดื่มชัยบานในกาล/*482เมื่อเสร็จสงครามนั้น ครั้นอยู่มาอีกเจ็ดวัน พระวรนุชราชาจึงตรัสแก่นางสุวรรณคันธาว่า พี่ระลึกถึงพระมารดานัก จักทูลลาพระราชมารดาของเธอไปหาพระมารดาของพี่ เธอจักไปด้วยพี่หรือจักไม่ไป ข้าแต่เทวราช หม่อมฉันใคร่จะไปอภิวาทพระมารดาและพระเชษฐาโดยขอเสด็จไปด้วย แล้วพากันไปปราสาทพระราชมารดา อภิวาทแล้วพร้อมกันทูลลาพระราชมารดา ก็ทรงอนุญาตมิได้ขัดขวาง
พระวรนุชกับนางสุวรรณคันธาทูลลาแล้ว มอบราชสมบัติแก่มหิสกรรณราชา พวกบริษัทแวดล้อมแล้วเสด็จแต่นครไปตามแนวไพร นับได้สามเดือนจึงลุถึงฝั่งสมุทร จึงให้พวกยักขบริษัทหยุดอยู่ก่อน ส่วนพระองค์ทรงมโนมัยกับนางสุวรรณคันธาเหาะไปถึงสากลนคร แล้วเสด็จขึ้นปราสาทของพระองค์ก่อน รับสั่งให้พนักงานจัดนาวาไปรับพวกยักขบริษัท ณ ฝั่งสมุทร พนักงานชาวนาว่าหารู้ว่าเป็นยักษ์ไม่ รับมาถึงสากลนคร ให้พักอยู่ในหมู่บ้านนอกเมืองแห่งหนึ่ง เพราะเหตุนั้น นาวิกบุรุษทั้งหลายจึงให้ชื่อบ้านนั้นว่า สิงคคาม (บ้านสิงค)
ฝ่ายพระวรนุชราชา พานางสุวรรณคันธาไปเฝ้าอภิวาทพระราชมารดา ๆ ทอดพระเนตรราชบุตรและสุณิสาแล้วทรงโสมนัสประสาทพรให้ได้ทำนานาปฏิสัณฐารประทานอลังกตาภรณ์แก่นางสุวรรณคันธา พระวรนุชราชาจึงพานางสุวรรณคันธาไปเฝ้าพระวรเนตรราชา ให้ถวายอภิวาทพระภาติกราชและนางบุษบามเหสี พระวรเนตรราชาพร้อมกับราชมารดาอภิเษกพระวรนุชให้ดำรงในตำแหน่งอุปราชา
ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง พระวรนุชราชาทรงสุบินว่า มีมหากาฬบุรุษคนหนึ่งถือดาบคมกล้าตรงมาฟันพระบาทพระวรนุชนั้นขาดแล้วหนีไป พระองค์ทรงหาพระบาทหาพบไม่ เสด็จไปยังปัจฉิมทิศพบพระราชบิดา ประทานพระบาทของพระองค์แก่พระวรนุชติดต่อได้สนิทดีดังเก่า ครั้นรุ่งเช้า พระวรนุชไปเฝ้าพระราชภาดาทูลพระสุบินนั้นให้ทรงทราบ พระวรเนตรราชาทรงพิจารณาแล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ เท้าของพ่อคือคชสารที่หายไป แม้พ่อไปตามก็จักได้แน่นอน
พระวรนุชอุปราชาทูลพระราชภาดาว่า หม่อมฉันจักทูลลาไปแสวงหาคชสาร ขอฝากสองเทวีไว้ในสำนักของพระองค์ด้วย แล้วจึงเสด็จไปเฝ้าพระราชมารดา ทูลเล่าสุบินถวายให้ทรงทราบแล้วถามถึงเหตุการณ์พระราชบิดาว่า ข้าแต่พระราชมารดา พระราชบิดาของข้าพระบาททรงบวรกายเป็นอย่างใด และทรงพระนามอย่างไร
/*483พระนางสุภัททราชมารดาตรัสว่า ดูก่อนพ่อ พระราชบิดาของพ่อ มีพระบวรกายสมบูรณ์ด้วยลักษณะงามดังว่าทองคำ และทรงพระนามว่ากาสิกะ ครองราชสมบัติ ณ กาสิกราษฐ์ ท้าวเธอมีพระมเหสีสององค์ มเหสีที่หนึ่งนามว่าเขมา มเหสีที่สองนามว่าสุภัททา คือตัวมารดานี้ แล้วพระนางเธอเล่าความที่ต้องถูกลอยแพเป็นลำดับมาจนได้ประสบพบสองราชโอรส เหมือนเนื้อความที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น แล้วดำรัสห้ามว่า ดูก่อนพ่อ พ่อจะประโยชน์อะไรด้วยสัตว์เดียรัจฉานเล่า ถ้าหากว่าพ่อไปถึงสำนักพระราชบิดาไชร้ นางเขมาเทวีเขาจักปลงชีพของพ่อเสีย ฉะนั้นพ่ออย่าไปเลย
เมื่อพระราชมารดาห้ามอยู่ พระวรนุชถวายอภิวาทแล้วเสด็จไปยังปราสาทสองมเหสี รับสั่งว่า แน่ะนางผู้เจริญ เธออย่าได้ประมาท จงหมั่นไปบำรุงพระมารดาและพระราชภาดาของเรา แล้วทรงพระแสงศรและพระขรรค์ทิพย์ เสด็จลงจากปราสาทให้อำมาตย์ผูกม้ามโมมัยเสร็จ จึงเสด็จขึ้นประทับหลังม้า รับสั่งว่าเราจักไปยังเมืองมนุษย์ทิศตะวันตก แล้วกำชับมโนมัยให้เหาะไปยังเวหา เที่ยวค้นหาพระยาช้างเผือกตามพนมวันและบรรพต กำหนดถึงเจ็ดวันเจ็ดคืน ก็ยังมิได้พบเศวตหัตถี เสด็จต่อไปตามลำดับ ๆ จนบรรลุถึงเขตแดนกาสิกราษฐ์
คราวครั้งนั้นมีนายเนสาทพรานผู้หนึ่ง เที่ยวแสวงหาเนื้ออยู่ในป่า เห็นพระยาช้างเผือกนั้นอยู่ในฝูงช้าง จึงกำหนดจดจำภูเขาและแนวไพรไว้แม่นยำ กลับเข้าไปยังนคร กราบทูลพระเจ้ากาสิกราชว่า ข้าแต่เทวดา ที่ป่าแห่งโน้น มีพระยาช้างเผือกผู้ขาวผ่องโสภาเปรียบดังว่าไกรลาส ดุจราชพาหนะแห่งจักรพรรดิ์ พร้อมด้วยสรรพลักษณะงามหาที่ติมิได้ พระเจ้ากรุงกาสิกราชสดับดังนั้นแล้วทรงโสมนัส ดำรัสแก่เสนาบดีให้จัดพลนิกายและนายหัตถาจารย์เสร็จเสด็จออกแต่นคร ให้นายพเนจรเป็นมรรคนายกนำเสด็จไป ครั้นถึงที่นายเนสาทจำได้ จึงรับสั่งให้ล้อมคอกเข้าไว้ ให้ล้อมด้วยช้างและพลโยธาโดยกวดขัน ให้คล้องพระยาเศวตนั้นได้ พระยาเศวตนั้น นายหัตถาจารย์ฝึกหัดอย่างไรและผูกไว้ที่ใดก็ทำตามอย่างนั้น และอยู่ในที่นั้นหาทำวุ่นวายและหาทำให้กำเริบไม่
คราวนั้น พระวรนุชราชามาทางอากาศ แสวงหาพระยาเศวตกุญชรไปทั่วทิศ เห็นพระยาเศวตนั้นเขาผูกล่ามไว้ก็จำได้ จึงรับสั่งแก่ม้ามโนมัยว่า พี่มโนมัย เสตวารณะนี้จักเป็นของเรา เราจักลงไปดู แม้เสตวาณะนั้นเห็นเราแล้วจักมาหาเรา รับสั่งแล้วให้มโนมัยเลื่อน/*484ลงจากอากาศ เสด็จเข้าไปใกล้ รับสั่งทักเสตวารณะนั้น ๆ เห็นพระวรนุชราชาก็จำได้ สลัดพันธาภรณ์ออกแล้วก็ตรงมาหา พวกรักษาช้างเห็นดังนั้นก็ร้องโวยวายว่า พระยาช้างเผือกแตกปลอกหลุดไปแล้ว จึงช่วยกันจับหาได้ไม่ จึงพากันไปกราบทูลพระเจ้ากาสิกราชว่า ข้าแต่เทวดา ดรุณมานพผู้หนึ่งมาเรียกพระยาช้างเผือก ๆ นั้นก็วิ่งตามดรุณมาณพนั้นไป พระราชาได้ฟังดังนั้นกริ้วใหญ่ รับสั่งแก่อำมาตย์ให้รีบไปจับดรุณมาณพเฆี่ยนเสียแล้วขังไว้ในเรือนจำ
พวกอำมาตย์ผูกสอดนานาวุธแล้วพากันติดตาม ปรารภจะจับพระวรนุชราชา ๆ เห็นพวกอำมาตย์ตรูกันมาจับพระองค์ จึงรับสั่งถามว่า ท่านทั้งหลายตรูกันมาจับเราเพราะเหตุไร ดูก่อนทุษฐโจร เหตุไรท่านมาลักช้างเผือกไปเล่า เราจักไม่ให้ชีวิตแก่ท่านทีเดียว พระวรนุชราชาประทับยืนแกว่งพระขรรค์อยู่ พวกอำมาตย์ไม่อาจเข้าจับได้ พากันตกใจกลัวหนีไปกราบทูลพระเจ้ากาสิกราช ข้าแต่พระมหาราช โจรมาณพนั้นมีฤทธานุภาพมาก ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่สามารถจะทำยุทธกับมาณพนั้นได้
พระเจ้ากาสิกราชได้สดับดังนั้น ทรงจับพระแสงศรแล้วเสด็จไปถึงสำนักพระวรนุชราชา รับสั่งว่า แน่ะหัตถิโจร เหตุไรเจ้าจึงมาลักช้างของเราไป ท่านนั่นแหละเป็นโจร ช้างตัวนี้เป็นของ ๆ เรา แตกปลอกมาแต่โรงช้าง เราติดตามแสวงหามาหลายวันแล้ว วันนี้ได้มาพบเข้า เราจึงจับเอาช้างของเรามา เพราะฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าท่านเป็นโจรดังนี้ เราคล้องช้างนั้นจับไว้ใส่ปลอกไว้ แม้เจ้าปล่อยช้างนั้นเสียแล้ว ยังมาพูดว่าช้างของตนอย่างไร เจ้าบังอาจลักช้างของเรา เราจักตัดศีรษะเจ้าด้วยศรนี้ รับสั่งแล้วแผลงศรไป ศรนั้นก็กลับกลายเป็นขนมและของขบเคี้ยวเป็นต้น พระวรนุชราชาคิดจักฆ่าพระราชานั้น จึงแผลงทิพย์ศรไปบ้าง ทิพย์ศรนั้นก็กลับกลายเป็นพวงทิพยบุปผามาลาและพวกประทีปธูปเป็นต้น
สองกษัตริย์เห็นศรของตนแปลกพิกล นึกฉงนเสียวสะดุ้งขึ้น จึงถามนามและโคตรแก่กัน พระเจ้ากาสิกราชนั้นถามพระวรนุชว่า ดูก่อนมาณพ เจ้าชื่อไร ข้าพเจ้าชื่อวรนุชกุมาร ก็ตัวท่านเล่าชื่อไรเล่า เราชื่อว่ากาสิกราช แม้ตัวมาณพนั้นเป็นบุตรของใคร พระวรนุชราชาเมื่อจะบอกนามพระชนนีจึงประคองอัญชลีแล้วบอกว่า พระมารดาของข้าพเจ้าพระนามว่า สุภัททาเทวี ก็ตัวท่านอยู่เมืองไหน แม้เราอยู่ ณ กาสิกรัฏฐ์ ใครเล่า/*485เป็นบิดาของเจ้า เจ้าอยู่เมืองไหน พระวรนุชราชานึกเฉลียวหฤทัยว่า ท่านผู้นี้เห็นจักเป็นบิดาของเราแล้วตอบว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้กำพร้า พลัดบิดามาแต่เมื่อแรกคลอด บัดนี้ข้าพเจ้าอยู่ที่สากลนคร อันพระราชภาดาสร้างถวายพระมารดา ดูก่อนมาณพ เหตุไรเจ้าจึงพลัดพรากจากบิดา พระวรนุชจึงเล่าความตามที่นกสาลิกาและพระราชมารดาจำเดิมแต่ต้นมา
พระเจ้ากาสิกราชสดับดังนั้นแล้ว ทรงทิ้งพระแสงศรของพระองค์ ตรงเข้าไปสวมกอดพระวรนุชราชาแล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ เรานี่แหละเป็นบิดาของพ่อ เดี๋ยวนี้ชนนีของพ่ออยู่ที่ไหน บิดามิได้รู้แท้ ๆ ได้ยินเขาพูดว่า มารดาของพ่อคลอดบุตรเป็นรูปท่อนไม้ บิดาก็เชื่อเขา หาได้พิเคราะห์ไม่ แล้วตรัสนัยประพันธคาถาดังนี้ว่า
สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ
สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา
อติโทสํ มม อตฺถิ
มม อติโทสํ ขมถ
บิดาช่างหลงเชื่อคนง่าย ได้มืดมิดเอาจนสนิท เหมือนแปดทิศที่มืดมัวฉะนั้น บิดานี้มีโทษผิดมาก พ่อจงอดโทษให้แก่บิดา ณ กาลบัดนี้เถิด
พระเจ้ากาสิกราชให้พระวรนุชโอรสอดโทษแล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ มารดาของพ่ออยู่ที่ไหน บิดาจักตามพ่อไปพบมารดาของพ่อ พระวรนุชและพระเจ้ากาสิกราชเสด็จขึ้นประทับหลังพระยาช้างเผือกเหาะไปยังเวหาจนลุถึงสากลนคร ม้ามโนมัยก็เหาะตามไปด้วย
ในที่นี้มีคำถามว่า พระยาช้างเผือกนั้นเหาะไปในที่ทั้งปวงได้ เหตุไรจึงต้องให้พระราชาจับได้ มีคำแก้ว่า พระยาช้างเผือกนั้นอันราคะรัดรึงไว้ หลงอยู่ด้วยช้างพัง หากลัวภัยอันจะมีมาถึงตัวไม่ อนึ่งซึ่งให้พระราชาจับได้ เพื่อจะให้พระราชาพบปะกับพระราชกุมาร เพราะเหตุที่เทวดาบันดาลจิตให้แปรไป
พระวรนุชขัตติยโอรสเสด็จถึงนครนั้นแล้ว ปล่อยพระยาช้างเผือกเข้าไว้ในโรงช้าง มอบให้แก่อำมาตย์ผู้รักษาแล้ว นำเสด็จพระราชบิดาให้ขึ้นไปประทับ ณ ปราสาทของพระองค์ นางสุวรรณคันธากับนางสมุททชาเทวีอภิวาทพระราชบิดาและพระภัสดา พระเจ้ากาสิกราชทอดพระเนตรพระนครนั้น งามระยับจับพระทัย อุปมัยเหมือนเทวบุรี ทรงเห็นนาฏกิตถีและปราสาท ดังเทพอัปสรและทิพย์วิมานก็ปานกัน แล้วทรงชมเชยว่านครนี้งามยิ่งจริงเทียวหนอ
/*486พระวรนุชราชาเสด็จขึ้นปราสาทพระวรเนตร ถวายอภิวาทแล้วทูลว่า ข้าแต่พระเชษฐาผู้เทวดา หม่อมฉันไปตามหาพระยาเศวตหัตถี ได้เห็นพระยาเศวตนั้นอันพระราชบิดาจับไว้ และหารู้จักว่าเป็นราชบิดาไม่ พระราชบิดานั้นแผลงศรยุทธกับหม่อมฉัน ศรนั้นกลับกลายเป็นขนมและผลไม้ไป หม่อมฉันแผลงศรไปบ้าง ศรนั้นก็กลับกลายเป็นพวงมาลาและดอกไม้ประทีปธูปเป็นต้น เพราะฉะนั้น พระราชบิดาทรงไต่ถามทราบความว่าหม่อมฉันเป็นโอรส บัดนี้เสด็จมาอยู่ ณ ปราสาทหม่อมฉันแล้ว
พระวรเนตรราชาจึงรับสั่งว่า ดูก่อนพ่อ ถ้ากระนั้น เชษฐาจักไปเฝ้าถวายบังคมพระราชบิดา รับสั่งแล้วสองกษัตริย์ก็พากันไปเฝ้าถวายบังคมแล้วจึงทูลปฏิสัณฐารด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ
กจฺจิ ตาต อนามยํ
กจฺจิ เต ราชกฺาโย
อโรคา ตว มเหสี
ข้าแต่สมเด็จพระบิดาเจ้า ดังข้าพุทธเจ้าทูลถาม พระองค์ทรงพระสำราญ ปราศจากโรคาพาธหรือประการใด พระราชมเหสีทั้งราชกัญญาของพระองค์ ปราศจากโรคาพาธด้วยกันหมดหรือพระเจ้าข้า
พระเจ้ากาสิการาชสดับราชโอรสทูลถามดังนั้น เมื่อจะทรงตอบสองราชโอรส จึงตรัสพจนประพันธคาถาดังนี้ว่า
กุสลฺเจว เม ปุตฺต
อโถ ปุตฺต อนามยํ
สพฺพา จ ราชกฺาโย
อโรคา มม มเหสี
ดูก่อนลูกยา บิดาอยู่เป็นสุขสำราญหาโรคาพาธมิได้ ทั้งราชกัญญาฝ่ายในและมเหสีของบิดา ปราศจากโรคาพาธอยู่เป็นสุขทุกถ้วนหน้า
สองราชโอรสกราบทูลถามพระราชา ด้วยบาทพระคาถาดังนี้ว่า
กจฺจิ อมชฺชโป ตาตา
กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ
กจฺจิ สีเล จ ธมฺเม จ
ทาเน เต รมติ มโน
ข้าแต่พระบิดาเจ้า พระองค์มิได้ทรงมัวเมา มิได้ดื่มน้ำจัณฑ์หรือ พระหฤทัยของพระองค์ทรงยินดีในศีลในธรรมและทานอยู่หรือ
/*487พระเจ้ากาสิกราช เมื่อจะบอกความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสประพันธคาถาดังนี้ว่า
อมชฺโช ปิยปุตฺตา
อโถ เม สุรมปฺปิยํ
อโถ เม สีเล ธมฺเม จ
ทาเน เม รมติ มโน
ดูก่อนปิยบุตร บิดาหามัวเมาและหาดื่มน้ำจัณฑ์ไม่ อนึ่งใจของบิดายินดีอยู่ในศีลในธรรมในทาน
พระวรเนตรและวรนุชราชาเมื่อจะถามพระราชบิดาอีกต่อไปจึงกราบทูลนัยคาถาดังนี้ว่า
กจฺจิ อโรคํ โยคนฺเต
กจฺจิ วหติ วาหนํ
กจฺจิ เต พฺยาธิโน นตฺถิ
สรีรสฺสุปตฺตาปิยา
ยานพาหนะของพระองค์ มิได้คร่ำคร่าชำรุดทรุดโทรมหรือ พยาธิมิได้เบียดเบียนทำสรีระของพระองค์ให้เร่าร้อนหรือ พระเจ้าข้า
พระเจ้ากาสิกราชตรัสประภาษด้วยคาถาดังนี้ว่า
อโถ อโรคํ โยคมฺเม
อโถ วหติ วาหนํ
อโถ เม พฺยาธิโน นตฺถิ
สรีรสฺสุปตฺตาปิยา
ยานพาหนะของบิดา หาคร่ำคร่าชำรุดทรุดโทรมไม่ อนึ่งพยาธิก็มิได้เบียดเบียนทำสรีระของบิดาให้เร่าร้อน
สองราชโอรสจึงกราบทูลด้วยพระคาถานี้ว่า
กจฺจิ อนฺโต จ เต ผิตา
มชฺเฌ จ พหลา ตว
โกฏฺาคารฺจ โกสฺจ
กจฺจิ เต ปฏิสณฺิตํ
พวกพหลฝ่ายในท่ามกลางของพระองค์ยังพร้อมมูลบริบูรณ์อยู่หรือ ยุ้งฉางและพระคลังหลวงของพระองค์ยังเพียบพูนบริบูรณ์หรือ
พระเจ้ากาสิกราชตรัสประภาษด้วยพระคาถานี้ว่า
อโถ อนฺโต จ เม ผิตา
มชฺเฌ จ พหลา มม
โกฏฺาคารฺจ โกสฺจ
สพฺพมฺเม ปฏิสณิตํ
พวกพหลฝ่ายในฝ่ายท่ามกลางของบิดายังพร้อมมูลบริบูรณ์อยู่ ยุ้งฉางและพระคลังทั้งมวลของบิดา ยังเพียบพูนบริบูรณ์อยู่ทั้งสิ้น
/*488ในขณะนั้น พนักงานชาวเครื่องพระกระยา นำสุพรรณภาชนะมาตั้งลง ณ ที่ใกล้บรมกษัตริย์เหล่านั้น สองราชโอรสเมื่อจะเชิญพระราชบิดาให้เสวยพระกระยา จึงกราบทูลด้วยพระคาถานี้ว่า
อิทํ สพฺยฺชนํ ภตฺตํ
ทิพฺพรสํ สโลณกํ
ยถา สุขํ ปริภุฺช
ปาหุโนสิ มยฺหาคโต
อิทํ มยฺหํ สุโภชนํ
สาลิโมทนํ ภุฺช
สุจิมํสูปเสจนํ
สผลํ ขาทนปุวํ
นี้พระกระยาหารอันตระการด้วยพยัญชนะเจือด้วยรสเค็มมีรสโอชาดังทิพย์ พระองค์เป็นแขกแรกเสด็จมายังสำนักข้าพระองค์ เชิญเสวยให้สำราญพระหฤทัยเถิด พระเจ้าข้า นี้พระสุธาโภชน์ของข้าพระองค์ หุงด้วยข้าวสาลีเจือด้วยมังสะอันสะอาด มีพร้อมทั้งผลไม้และขนมเครื่องขบเคี้ยว เชิญพระองค์จงเสวยเถิด พระเจ้าข้า
ในขณะนั้น พระเจ้ากาสิกราชรับเชิญแล้ว จึงเสวยพระกระยาโภชน์นานาทิพรส แล้วสรรเสริญว่า โภชนกระยามีรสโอชานักหนา เมื่อเสร็จการเสวยพระกระยาแล้ว พระเจ้ากาสิกราชตรัสประภาษแก่สองกุมารว่า ดูก่อนกุมาร พ่อจงอดโทษให้แก่บิดา เหตุที่นางเขมาเขาทำบิดาไม่รู้จริง ๆ หลงเชื่อว่าเป็นรูปท่อนไม้ ถึงราชมารดาของพ่อและนางเขมาก็ได้เป็นที่รักของบิดาทั้งสองคน เพราะเหตุนั้น บิดาจึงบอกนางเขมาเทวีให้เอาพ่อไปทิ้งเสีย พ่อจงคอยดูเหตุที่นางเขมานั้นทำกะพ่อต่อไป ตรัสฉะนี้แล้วจึงตรัสถามว่า มารดาของพ่อบัดนี้อยู่ที่ไหน พ่อจงพาบิดาไปยังสำนักมารดาของพ่อ ณ กาลบัดนี้
สองราชกุมารกราบทูลว่าข้าพระองค์จักเชิญพระมารดาให้มาเฝ้าก่อน แล้วก็พากันไปยังปราสาทราชมารดาพร้อมกันถวายอภิวาท วรนุชราชกุมารจึงทูลว่า ข้าแต่พระมารดา ข้าพระองค์ตามช้างไป ได้เห็นช้างนั้นอันพระราชาองค์หนึ่งจับไว้ได้ ข้าพระองค์ก็มีโทสะขึ้นมา ได้ทำการรบกันกับพระราชานั้น ข้าพระองค์แผลงศรไป ศรนั้นกลายเป็นพวงดอกไม้ ครั้นพระราชาแผลงศรมาบ้าง ศรนั้นก็กลับกลายเป็นขนมและผลไม้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์ดังนั้น ทรงโสมนัสตรัสถามหม่อมฉันว่า เจ้าเป็นลูกของใคร ข้าพระองค์กราบทูลตามพระมารดาบอกไว้ ท้าวเธอวางพระแสงศรเสียแล้ววิ่งมาหาข้าพระองค์ สวมกอด/*489แล้วตรัสบอกว่า พระองค์เป็นบิดาข้าพระองค์ บัดนี้ประทับอยู่ ณ ปราสาทของข้าพระองค์ มีพระราชประสงค์จะพบพระมารดา ข้าพระองค์ปรารถนาจะเชิญให้พระมารดาเสด็จไปเฝ้า จึงมิได้นำเสด็จมา จึงมาทูลพระมารดาเสียก่อน
พระนางสุภัททาเทวีสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า พระราชบิดาเสด็จมาถึงนครนี้แล้ว สมควรมารดาจะไปเฝ้าถวายบังคม ซึ่งพระองค์จะเสด็จมาหามารดาก่อนหาควรไม่ทีเดียว ดำรัสฉะนี้แล้วก็อุฏฐาการ เสด็จไปยังปราสาทพระวรนุชกุมาร เข้าเฝ้าพระราชสามีถวายอภิวาทแล้ว ตรงเข้ากอดพระบาททรงโสกีพิลาปว่า ข้าแต่สมมติเทวดา หม่อมฉันจักไม่เห็นพระองค์แล้ว หม่อมฉันได้ดำรงชีพมาได้ก็ด้วยอานุภาพของพระเจ้าลูกของหม่อมฉัน หาไม่ก็วอดวายตายเสียนานแล้ว
ฝ่ายพระเจ้ากาสิกราช ทอดพระเนตรเห็นนางสุภัททาเทวีแล้วไม่สามารถจะกลั้นความโศกไว้ได้ สวมกอดพระราชเทวีแล้วทรงพระกรรแสงไห้มีประการต่าง ๆ และขอขมาโทษพระราชเทวีว่า เธอจงอดโทษให้แก่ฉันเถิด สองกษัตริย์ต่างตรัสขอขมาโทษต่อกันและกันแล้ว ทรงพระปราโมทย์สามัคคีกันต่อไป
ก็แหละคราวนั้น มหาชนมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้น มิได้เห็นพระราชาและพระกุมาร พากันเที่ยวค้นหาไปในนานาทิศก็มิได้เห็นกเลวระและพระภูษาและอลังการ แล้วจึงพากันไปกราบทูลพระราชเทวีว่า ข้าแต่พระเทวีเจ้า พระราชาเสด็จไปคล้องช้างนั้นได้แล้ว มีดรุณมาณพคนหนึ่งมาตู่ว่า ช้างตัวนี้เป็นของ ๆ ตน เขาก็มาแย่งจับช้างนั้นไป พระราชากับดรุณมาณพนั้นต่างก็แผลงศรรบกัน แสงศรทั้งสองฝ่ายนั้นหาถูกกันไม่ ศรข้างฝ่ายดรุณมาณพที่แผลงมา ก็กลับกลายเป็นบุปผคันธมาลา ฝ่ายพระแสงศรของพระราชาทรงแผลงไป ก็กลับกลายเป็นขนมและผลไม้ของกินไปสิ้น จอมนรินทร์กับดรุณมาณพต่างไต่ถามกันอยู่สักครู่หนึ่งก็พากันหายไป ข้าพระองค์ทั้งหลายเที่ยวค้นไปในทิศทั้งปวงก็หาพบปะไม่
พระนางเขมาเทวีและสนมนารีและเฒ่าแก่ทั้งหลาย ได้สดับทราบความดังนั้นแล้ว เป็นประหนึ่งว่ามีเท้าอันเขาตัดเสียแล้ว พากันร่ำไห้กลิ้งเกลือกปริเทวนาไปตามมหาสมุทร เตนาห เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์เจ้า จึงได้กล่าวคาถาทั้งหลายว่า
โสฬสสหสฺสิตฺถิ จ
มหลฺลกา จ ทาสีปิ
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ยกฺโข มาณววณฺเณน
/*490ตเมวาทาย คจฺฉติ

โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺรหฺมณา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ยกฺโข มาณววณฺเณน
ตเมวาทาย คจฺฉติ

หตฺถาโรหา อนึกฏฺา
รถิกา ปติการกา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ยกฺโข มาณววณฺเณน
ตเมวาทาย คจฺฉติ

โสฬสสหสฺสิตฺถิ จ
สมาคตา ชานปทา
เนคมา จ สมาคตา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ยกฺโข มาณววณฺเณน
ตเมวาทาย คจฺฉติ
โสฬสสหสฺสิตฺถิ จ
มหลฺลกา จ ทาสึ จ
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา จ โน กุหึ คโต
โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺรหฺมณา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา จ โน กุหึ คโต
หตฺถาโรหา อนึกฏฺา
รติกา ปติการกา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา จ โน กุหึ คโต
สมาคตา ชานปทา
เนคมา จ สมาคตา
พาหา ปคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา จ โน กุหึ คโต
นักสนมกรมฝ่ายในหมื่นหกพัน ทั้งเฒ่าแก่และทาสีตำรวจและราชกุมารกุมารี ข้าราชการฝ่ายหน้า จตุรงคเสนาสี่เหล่า คือ กรมช้าง กรมม้า กรมราชรถ กรมพลเดินเท้า และเหล่าพวกพ่อค้าและพราหมณ์ทั้งชนชาวชนบท บรรดาที่รู้เรื่องแล้ว ก็พากันยกพาหาค่อนอุระปริเทวนร่ำร้องไห้ว่ายักษ์แปลงเป็นมาณพพาพระราชาไปแล้ว โอ้พระราชาของข้าพระองค์ทั้งหลาย เสด็จหายไปข้างไหนเล่าพระเจ้าข้า มหาชนมีพระนางเขมาเทวีเป็นต้น พากันครวญคร่ำรำพันแล้ว ก็ออกนอกพระนครไปยังป่ามหาวัน เที่ยวดั้นด้นค้นหาไม่พบแล้วก็พากันกลับยังพระราชนิเวศน์สถาน
/*491ฝ่ายว่ากษัตริย์เจ็ดพระองค์ คือพระเจ้ากาสิกราช ๑ พระนางสุภัททาราชมารดา ๑ พระสุณิสาสะใภ้ ๓ พระราชโอรส ๒ องค์ ซึ่งเสวยราชสมบัติ ณ สากลนครนั้น ทรงบันเทิงหฤทัยเสวยทิพย์สุข เลยไม่ได้ระลึกถึงพระนครของพระองค์ ครั้งนั้นแล พระวรเนตรราชาและวรนุชราชาเสด็จไปยังปราสาทที่ประทับของพระปิตุราชประทับเฝ้าอยู่ส่วนหนึ่งจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพระองค์ใคร่จะเห็นพระนครของพระองค์ ข้าพระองค์จะไปยังกาสิกนคร
พระเจ้ากาสิกราชรับว่าสาธุดังนี้แล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ ถ้าหากว่าพ่อใคร่จะไปจริงไซร้ พ่อจงเตรียมพลโยธาทั้งหลายไว้พร้อมกัน พระราชกุมารจึงรับสั่งให้หาอำมาตย์ทั้งหลายมาแล้ว เมื่อจะบังคับพวกอำมาตย์ จึงตรัสเป็นคาถาว่า
เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ
ปุโรหิตา จ เสนาโย
พฺราหฺมณา สฏฺิสหสฺสา
นานาวณฺเณหิ อลงฺกตา
เสตวตฺถา เสตธรา
ขิปฺปมายนฺตุลงฺกตา
โยธิโน จารุทสฺสนา
นานาวณฺเณหิ อลงฺกตา
นีลวตฺถา ธราเนกา
ปีตาเนเก นิวาสิตา
อฺเ โลหิตอุณฺหีสา
สุทฺธาเนเก นิวาสิตา
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา
นานาวตฺเถหิ อลงฺกตา
หิมวา ยฺถา คมฺธโร
ปพฺพโต คนฺธมาทโน
นานารุกฺเขหิ สฺฉนฺโน
มหาภูตคณาลโย
โอสเถหิ จ ทิพฺเพหิ
ทีสา ภาติ ปวาติ จ
ตเถว เสนาโย วายนฺตุ
ขิปฺปเมว อนุคจฺฉนฺตุ
อปิ นาคกุฺชรฺจ
เหมกปฺปนิวาสสํ
สฏฺิหายนํ โยเชนฺตุ
กจฺฉํ นิพนฺธถ โภนฺโต
อุทฺธริยนฺตุ สงฺขปณฺฑวา
นทนฺตุ เอกโปกฺขรา
นทนฺตุ เภริ สนฺนทฺธา
วคฺคู นทนฺตุ ทุนฺทภิ
เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ
คจฺฉาม กาสิกปุรํ
โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉาม กาสิกปุรํ
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา
รถิกา ปติการกา
/*492ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉาม กาสิกปุรํ
สมาคตา ชานปทา
เนคมา จ สมาคตา
ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ
คจฺฉาม กาสิกปุรํ
อสฺเส จ สารถิยุตฺเต
สินฺธเว สีฆพาหเน
ราชทฺวารมุปาคฺฉุํ
ยุตฺตา เทวพาหนานิ
ดูก่อนโยธา กรมช้าง กรมม้า และเสนารถ เสนาบทจรเดินเท้า พรุ่งนี้ข้าพวกเจ้า จงเร่งรัดจัดแจงตัว ประชุมกันในเจ็ดวันเป็นกำหนด เราจะชวนกันบทจรไปยังกาสิกนคร บอกกันให้พร้อมทั้งชาวนิคม พราหมณ์ ปุโรหิต ให้เร่งรัดกันตามติดเราไปจงพร้อมกัน เสนาพลเดินเท้านั้น ให้จัดสรรเอาพวกสหชาตโยธาหกหมื่น โยธาเหล่านี้ให้ประดับนุ่งผ้าห่มผ้าให้มีสีต่าง ๆ กัน ให้นุ่งผ้าห่มผ้านั้นสีเขียวพวกหนึ่ง สีเหลืองพวกหนึ่ง สีแดงนั้นพวกหนึ่ง สีขาวนั้นพวกหนึ่ง เสนาพวกนี้จงแต่งตัวให้งาม ให้เป็นที่น่าจะใคร่ดูเครื่องประดับแปลก ๆ กัน ยังทิศทั้งปวงให้รุ่งเรือง หอมระรื่นไปด้วยเครื่องลูบไล้ทั้งปวง มีอุปไมยเหมือนดังภูเขาหลวง ชื่อว่าคันธมาทน์ อันเดียรดาษไปด้วยรุกขชาติสิบประการ อันเป็นนิวาสนฐานแห่งฝูงมหายักษ์ทั้งหลาย คันธมาทน์นั้นก็ย่อมยังทิศทั้งหลายให้รุ่งเรืองหอมฟุ้งขจรไป ฉะนั้นโยธาทั้งหกหมื่น เร่งรัดแจงตัวมาประชุมให้พร้อมกัน ณ บัดนี้
ก็ในกาลคราวนั้น มหาชนมีอำมาตย์และเสนาเป็นต้น ได้ให้พลนิกายสิบแปดเหล่าประดับกายมีสีสี่อย่างแล้ว ให้มาประชุมพร้อมกัน ณ วันที่ครบเจ็ด สมเด็จพระราชบิดาและพระราชโอรส ๓ พระองค์ และขะตติยกัญญา ๔ พระองค์ คือ พระราชมารดา ๑ พระสุณิสา ๓ พระองค์ มีพลนิกายสิบแปดเหล่าห้อมล้อมเป็นขนัด เสด็จออกจากสากลจังหวัด แล้วพาพลนิกายข้ามมหาสมุทรไป ด้วยอานุภาพพระแสงศรเสด็จไปหลายวันหลายคืน จึงบรรลุถึงเขตแดนกาสิกบุรี
พวกอำมาตย์และพลนิกายข้างฝ่ายกาสิกนครนั้น จำเดิมแต่วันที่พระเจ้ากาสิกราชหายไป ก็ไม่อาจจะยกกลับเข้ายังเมืองของตนได้ พากันตั้งกองทัพอยู่ที่เขตแดนนั้น ครั้นได้เห็นพลนิกายและพวกเสนาทั้งหลายล้วนประดับด้วยเพศต่าง ๆ กัน นึกสำคัญว่าพวกข้าศึกยกมา พากันตกใจกรูกันไปดู ได้เห็นดรุณโยธาและจตุรงคเสนาดรุณพลนิกาย/*493ราวกันว่าเทพโยธา แล้วเห็นพระราชาของตนก็กำหนดแน่ใจว่า ท่านผู้นี้จักเป็นพระราชาของพวกเราแล้วก็หยุดอยู่ พวกพลนิกรทั้งหลายก็พากันพักกองพลอยู่ในที่นั้น
ฝ่ายอำมาตย์ชาวกาสิกราษฐ์ พากันเข้าเฝ้าถวายอภิวาทพระเจ้ากาสิกราช แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา พระองค์เสด็จไปข้างไหน ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเที่ยวค้นหาไม่เห็นแล้วก็พากันร้องไห้ และได้กราบทูลพระมเหสีและพระราชธิดาของพระองค์ ๆ ก็พากันทรงพระกรรแสงไห้ ได้เสด็จออกจากราชภพ เที่ยวตลบวกเวียนค้นหาในนานาทิศ ครั้นมิได้เห็นแล้วก็ทรงโศกา ทั้งชนชาวประชาทราบว่าพระองค์หายไป ก็พากันเศร้าโศกร้องไห้เสียงระงมไป
แม้พระเจ้ากาสิกราชทรงสดับแล้ว จึงรับสั่งให้หามหาเสนาคุตกับมันทิรามาตย์และของพระนางสุภัททาเข้ามาเฝ้าแล้ว ทรงชี้ให้เห็นตัวพระนางสุภัททาแล้วตรัสถามว่าพวกเจ้ารู้จักหรือไม่ มหาเสนาคุตและมันทิรามาตย์กับนางทาสีเห็นแล้วก็จำได้ พากันหมอบลงแทบพระบาทแล้วร้องไห้
ฝ่ายพระราชธิดาของนางเขมาเทวีนามว่าศิริโสภา ได้ทอดพระเนตรพระมารดาของตนสลบไป ก็สะดุ้งตกใจได้บอกแก่พวกเฒ่าแก่ทั้งหลาย ๆ พากันช่วยพรมด้วยน้ำคันโธทก พยุงนางเขมาเทวีอุฏฐาการขึ้น
คราวนั้น พระเจ้ากาสิกราชจึงบังคับอำมาตย์ทั้งหลายว่า พวกท่านจงเข้าไปยังภายในนครแล้วตกแต่งราชนิเวศน์ให้ไว้แก่ราชบุตรและสุณิสา อำมาตย์ทั้งหลายก็เข้าไปจัดแจงปราสาทสามองค์แล้วออกมากราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จัดแจงตกแต่งปราสาทสามองค์ไว้เสร็จแล้วพระเจ้าข้า พระเจ้ากาสิกราช ทรงพาพระราชโอรสและพระสุณิสากับพระนางสุภัททาเทวีเข้าไปยังพระนครแล้ว เสด็จขึ้นประทับยังปราสาทของพระองค์
คราวนั้น นางนักสนมทั้งหลาย พากันมายังราชปัฏฐาน ถวายอภิวาทพระนางสุภัททาเทวีแล้วทูลถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระองค์เสด็จไปถึงไหน และพระองค์หาโรคาพยาธิมิได้หรือพระเจ้าข้า พระนางสุภัททาเทวีจึงตรัสเล่าว่า พระราชาเอาเราลอยแพไป เราลอยไปยังมหาสมุทร บรรลุถึงเกาะแห่งหนึ่ง ขึ้นจากแพได้แล้ว เดินไปพบอาศรมหลังหนึ่ง จึงเข้าไปภายในห้อง เห็นบริขารทั้งปวงแล้วบวชเป็นดาบสินี อยู่ในที่นั้นนานถึงสิบหกปี /*494เวลาเช้าวันหนึ่ง เราออกจากอาศรมไป ได้พบสองคนผัวเมียเข้า ถามเขาว่ามาแต่ไหน และเป็นลูกเต้าของใคร สองคนผัวเมียบอกกับเราว่า ข้าพเจ้ามาตามหามารดา เราถามเขาว่ามารดาของพ่อชื่อไร เขาบอกว่ามารดาชื่อสุภัททา พระเจ้ากาสิกราชเป็นพระราชบิดา เราถามเขาต่อไปว่า เหตุไรจึงพลัดพรากจากกันเล่า เขาบอกกับเราว่า ตัวข้าพเจ้าเทวดาเลี้ยงไว้ เทวดาท่านเล่าให้ฟังว่า มารดาของพ่อนามว่าสุภัททา เป็นอนุมเหสีของพระเจ้ากาสิกราช พระมารดานั้นประสูติโอรสสององค์ อัครมเหสีของพระเจ้ากาสิกราชนามว่า เขมาเทวี มีความริษยาทำรูปท่อนไม้แกล้งใส่ความว่า นางสุภัททาเทวีเป็นกาลกรรณี คลอดลูกเป็นท่อนไม้ ใช้ให้ทาสีคนหนึ่ง เอาโอรสองค์หนึ่งใส่ลงในหีบ เอาไปฝังเสียที่ป่ามหาวัน คือตัวข้าพเจ้านี้ เทวดาท่านเลี้ยงไว้ เล่าให้ฟังดังนี้ ส่วนโอรสอีกองค์หนึ่งทาสีคนหนึ่ง เอาใส่หม้อแล้วไปลอยเสียในน้ำ โอรสนั้นพระดาบสท่านเลี้ยงไว้ โอรสนั้นก็ได้มาพบกันเล่าให้ฟังอีกเหมือนกัน เราได้ประสบพบกับสองโอรส จึงรู้เหตุทั้งปวงด้วยประการฉะนี้
ฝ่ายสนมนารีทั้งปวง บรรดาที่ได้รู้เรื่องแล้วก็เล่ากันต่อ ๆ ไป พระเจ้ากาสิกราชตรัสประภาษว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี่ลูกของนางสุภัททา หาใช่เป็นรูปไม้ไม่ เป็นมนุษย์แท้ ๆ แล้วทรงชี้สองราชกุมารนั้นให้เห็น มหาชนเห็นแล้วก็พากันพูดต่อ ๆ ไปว่า พระราชโอรสสององค์ของพระนางสุภัททา พระราชาได้พบแล้ว ตามเสด็จมาถึงเมืองนี้พร้อมกันแล้ว ชาวชนสากลนครได้สดับแล้ว ก็พากันพูดตาม ๆ กันไปว่า พระนางสุภัททาหาได้คลอดลูกเป็นท่อนไม้ไม่ คลอดบุตรเป็นมนุษย์แท้ ๆ พระเจ้ากาสิกราชทรงพาพระนางสุภัททากับราชโอรส มาถึงเมืองนี้แล้ว
คราวนั้น นางของนางเขมาเทวี ได้ทราบความแต่ต้นจนปลายชัดเจนแล้วก็ตกใจ จึงไปทูลความเรื่องนั้นแก่นางเขมาเทวี ๆ ได้ฟังดังนั้นแล้ว มีหทัยประหนึ่งว่าจะแตกตายจึงคิดว่า คราวนี้เราจักต้องตายแน่ นางไม่อาจจะกลั้นความโศกไว้ได้ ก็ถึงความสลบลงทันที ทาสีทั้งหลายของนางเขมาเทวี เห็นนางเขมาเทวีสลบลง จึงปรึกษากันว่า แม้นางเขมาเทวีสิ้นชีพแล้ว โทษกรณ์จักหายไป แม้เราทั้งหลายก็จักไม่รู้ไม่ชี้ด้วย เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายจักออกจากที่นี้หลบไปเสียที่อื่น ปรึกษากันแล้วก็พากันหลบไปเสีย บางพวกก็ไปทูลแก่นางสุภัททามเหสี บางพวกก็ปริภาษด่านางเขมาเทวี เหตุการณ์ทั้งปวงที่นางเขมาเทวีทำไว้แล้ว ก็ปรากฏทั่วไปในสกลนคร นางเขมามเหสีรู้เรื่องอยู่เต็มใจ แต่ทำนอนลวงว่าเป็นไข้ไปยังราชูปัฏฐานไม่
/*495ฝ่ายพระวรเนตรและพระวรนุชราชโอรส เมื่อประทับประมาณ ๗ วัน มิได้เห็นนางเขมามเหสีมาสู่ที่เฝ้าพระราชา กราบทูลถามพระราชบิดาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา พระนางเขมาเทวี ซึ่งเป็นพระมารดาของข้าพระองค์หายไปไหน ไม่เห็นมาเฝ้าพระองค์เลย พระเจ้ากาสิกราชจึงรับสั่งให้หาตัวนางเขมาเทวีเข้ามาเฝ้า ทรงทราบว่านางเขมาเทวีเป็นไข้ ทรงทราบอุบายของนางเขมาเทวีแล้วจึงทรงพระดำริว่า เราจะล่อลวงนางเขมาเทวีด้วยอุบายจึงจะได้ ทรงดำริแล้วดำรัสส่งทาสีผู้หนึ่งว่า เจ้าจงไปยังสำนักนางเขมาแล้วบอกว่า พระราชาและนางสุภัททาหาโกรธเคืองไม่ เราทั้งหลายจักผูกเวรกันไว้ด้วยบุรพกรรม เวรานุเวรเป็นอันมากจึงติดตามเรามา ถึงสองพระราชกุมาราก็หาคิดทำวิโยคแก่พระนางเขมาไม่ และสองราชกุมารก็หามีฤทธิเดชอย่างไรไม่ เป็นด้วยเทพดาและดาบสท่านสงสารจึงเลี้ยงไว้ เจ้าจงไปบอกแก่นางเขมาเทวีด้วยอาการอย่างนี้
นางทาสีผู้นั้นรับราชบัญชาว่าสาธุ แล้วก็ไปยังสำนักแห่งนางเขมาเทวีนั้น จึงแถลงความตามพระราชดำรัสให้ทราบทุกประการ ฝ่ายนางเขมาเทวีได้สดับดังนั้นแล้ว มีความโสมนัสยิ่งนักหนา เลยหายไข้ลุกไปสรงและเสวยได้ รอหาโอกาสอยู่สองสามวัน จึงไปยังราชสำนักทำความบำเรอพระราชา พระเจ้ากาสิกและนางสุภัททาเทวีจึงประทานทิพยาลังการมีราคามากแก่นางเขมามเหสี นางสุภัททาเทวีตรัสว่า ข้าแต่แม่ จำเดิมแต่วันนี้ไป ท่านกับหม่อมฉันจงรักใคร่กันเหมือนก่อนเถิด ต่างอดโทษานุโทษต่อกันเถิด อนึ่งเล่า หม่อมฉันหาญาติพี่น้องมิได้ ได้สมบัติมามากมาย หม่อมฉันจักให้ทิพยาลังการแถะสรรพทรัพย์แก่หมู่ญาติทั้งหลายของท่าน เพราะฉะนั้น ท่านจงบอกแก่ญาติทั้งหลายด้วยเถิด
ฝ่ายนางเขมาเทวีได้สดับดังนั้นแล้ว ก็ไปยังปราสาทของตนชี้ให้ญาติของตนดูทิพยาลังการและทรัพย์ทั้งหลายแล้วบอกว่า พระนางสุภัททาและพระราชาหาทรงพิโรธเราไม่ กลับจะให้ทรัพย์แก่ญาติของเราอีก เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงไปเรียกพวกญาติของเรามาเถิด เมื่อญาติของนางเขมาเทวีมาแล้ว นางเขมาเทวีก็แจกทรัพย์ให้มากมาย มหาชนทั้งหลายที่ทรามปัญญา ตนหาใช่ญาติของนางเขมาเทวีไม่ ได้เห็นเขาได้ทรัพย์กันคนละมาก ๆ อยากจะได้กับเขาบ้าง จึงให้สินบนแก่นางเขมาเทวี รับสมอ้างว่าตนเป็นญาติ แล้วพากันเข้าไปรับเอาราชทรัพย์พระเจ้ากาสิกราชก็ได้ทรงทำมหาสักการะแก่ชนผู้มารับทุกถ้วนหน้า
ครั้นพระราชาได้โอกาสแล้ว จึงรับสั่งให้จับตัวผู้ที่มาไว้แล้วให้ขุดหลุมลึกประมาณเพียงเอวที่หน้าพระลานหลวง ให้ญาติทั้งปวงของนางเขมาเทวีนั่งลงในหลุม แล้วให้โกยฝุ่น/*496กลบให้เต็ม และให้เอาฟางเรี่ยรายเบื้องบน แล้วให้เอาเพลิงจุด เมื่อมหาชนถูกเพลิงเผาหนังก็ปอกออกไป แล้วรับสั่งให้ไถด้วยไถเหล็ก ทำสรีระมหาชนเหล่านั้น ให้เป็นน้อยใหญ่ ให้เป็นชิ้นน้อยชิ้นใหญ่ แล้วให้เอาใส่ในกะทะเหล็ก ทอดน้ำมันให้นางเขมาเทวีกิน มิหน้าซ้ำให้เชือดเนื้อกล้ามแต่สรีระแห่งนางเขมาเอง แล้วให้ทอดน้ำมันใส่ปากให้นางเขมากินเหมือนดังกินขนมฉะนั้น
ฝ่ายนางเขมาเทวี ไม่อาจอดกลั้นต่อทุกขเวทนาได้ ปริเทวนาการร่ำไรเสวยมหันตทุกข์ยิ่งนักหนา พระเจ้ากาสิกราชรับสั่งให้เอาน้ำมันที่เดือดรดศีรษะนางเขมา ๆ ก็ทำกาลกิริยาตาย มหาชนทั้งหลายบรรดาที่เป็นญาติของนางเขมา มีประมาณหมื่นหนึ่งก็พากันถึงความตาย ไปบังเกิดในมหานรก ส่วนนางเขมาเทวีไปเกิดในอเวจีนรก
คราวนั้นแล พระเจ้ากาสิกราชรับสั่งใช้อำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ท่านจงให้พนักงานเภรีไปเที่ยวประกาศแก่มหาชนว่า บรรดาชาวเมืองทั้งสิ้นจงพากันหยุดการงาน และให้ตกแต่งบ้านเมืองถนนหนทาง ยกธงปักต้นอ้อยและต้นกล้วย แล้วพากันเล่นมหรสพตามสบายเถิด แล้วท้าวเธอรับสั่งให้พนักงาน ตกแต่งประดับประดาพระนครให้รื่นรมย์เหมือนดังไตรทิพยสวรรค์ ชาวพระนครเหล่านั้น พากันเล่นมหรสพอยู่สิ้นสามเดือนเป็นกำหนด
ฝ่ายกษัตริย์ทั้งหลายนั้น จึงอภิเษกพระวรนุชราชาให้ครองราชสมบัติในกาสิกบุรี สถาปนานางสุวรรณคันธาเทวีให้เป็นปฐมมเหสี สถาปนานางสมุททชาเทวีนาคราชธิดาให้เป็นทุติยมเหสี แล้วมอบราชสมบัติให้ครอบครองอยู่ในกาสิกบุรีนั้น ฝ่ายพระเจ้ากาสิกราชพระวรเนตรกุมาร พระนางสุภัททาเทวี พระสุณิสา พากันเสด็จออกจากกาสิกราษฐ์ไปจนบรรลุถึงสากลนคร โดยกระบวนพยุหยาตราดังกล่าวมาแล้ว ณ หนหลัง
เมื่อกษัตริย์ทั้งหลายเสด็จถึงสากลนครแล้ว เสด็จไปยังราชภพเสวยราชสมบัติเป็นผาสุกสำราญ พระวรเนตรราชาก็ได้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอุปราช ทำราชอุปัฏฐานแก่พระชนกชนนี บำเพ็ญมหาทานมากมาย เมื่อพระราชชนกทิวงคตแล้ว ได้เป็นเอกราชทรงสร้างทานศาลาบำเพ็ญพาน ประทานโอวาทแก่มหาชน ให้มหาชนตั้งอยู่ในทานและศีล ชาวนครทั้งหลายที่ให้ทานรักษาศีล เมื่อสิ้นอายุของตนแล้ว ก็ได้ไปเกิดในดาวดึงสเทวโลก
ก็พระวรเนตรราชานั้น เมื่อเสด็จอยู่สมัครสังวาสกับนางบุษบามเหสีก็ได้พระโอรสองค์หนึ่ง จึงประทานนามโอรสนั้นว่า ปุสเนตรกุมาร ๆ นั้น ครั้นเจริญวัยได้ ๑๖ ปี /*497ก็ได้ทรงศึกษาศิลปศาสตร์ทั้งปวงสำเร็จได้เป็นอย่างดี พระวรเนตรราชาพระราชบิดาจึงทรงมอบราชสมบัติให้แต่พระปุสเนตรราชกุมารแล้ว เสด็จไปยังหิมวันตประเทศ ทรงบรรพชาเพศเป็นฤษี มิได้ไปยังทางของมนุษย์เลย บำเพ็ญอภิญญาและสมาบัติให้เกิดมิได้เสื่อม เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ได้ไปอุบัติในพรหมโลก
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเทศนานี้แล้ว มีพุทธดำรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตถาคตจะทำปัจจุปการแก่มารดาแต่ในชาตินี้หาบมิได้ ในกาลปางก่อน เมื่อตถาคตยังเป็นพระโพธิสัตว์นั้น ก็ได้ทำปัจจุปการแก่มารดาด้วยกตัญญูอย่างนี้ แล้วประกาศอริยสัจทั้งสี่ในกาล เมื่อจบชาดกเทศนา เมื่อจบอริยสัจจกถาแล้ว พุทธบริษัท ๘๐,๐๐๐ ก็ได้ บรรลุมรรคและผล สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกกว่า นางเขมาเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางจิญจมาณวิกา สีหกูฏันตยักษ์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคืออาลวกยักษ์ มหิสกรรณยักษ์ ๑ เทวบุตร ๔ องค์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือปัญจวัคคีย์ภิกษุ นางสุวรรณคันธาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางชนปทกัลยาณี นางเกสมาลีเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือมหาปชาบดี วรุณนาคราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือท้าวมหานาม นางวิมลาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางสุมนาเทวี วรนุชกุมารในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคืออานนท อัคคิเนตรดาบสในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคืออาลารุทกดาบส ปาลิตเทวดาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคีอมหากัสสป หงสราชาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือมหาสาริบุตร อัคคิสิขยักษ์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือมหาโมคคัลลานะ ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคืออนุรุทธ กาสิกราชาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือสิริสุทโธทนะ สุภัททาเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือมหามายาเทวี บุษบาเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพิมพาเทวี บริษัทนอกจากนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท วรเนตรกุมารในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือเราผู้ตถาคตเทียวแล
จบวรนุชชาดก
๑๐. สิรสาชาดก
/*498ตาต ปิยปุตฺตกา จาติ อิทํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต สุคตโทสกรณํ เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อพระองค์ทรงสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ พระเวฬุวันวิหาร ทรงพระปรารภพระเทวทัตผู้มุ่งร้ายหมายล้างพระองค์เป็นต้นเหตุ แล้วตรัสเทศนาสิรสาชาดกนี้ให้เป็นผล มีคำเริ่มต้นว่า ตาต ปิยปุตฺตกา จ เป็นอาทิ
เนื้อเรื่องแห่งชาดกนี้ มีอยู่ในเรื่องสังฆเภทที่กล่าวถึงพระเทวทัตหาอุบายให้สงฆ์แตกกัน มีใจความที่ท่านพรรณนาไว้ดังที่สาธกยกมาแสดงให้แจ้งต่อไปนี้ คือเรื่องที่พระเทวทัตเริ่มแต่ท่านได้บรรพชาในพระพุทธศาสนา จนถึงพระเจ้าพิมพิสารสวรรคต ขอให้ปราชญ์ดูตามที่กล่าวไว้ในเรื่องนั้น
เรื่องในหนังสือนี้ว่า ครั้นพระเทวทัตทูลยุยงให้พระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระเจ้าพิมพิสารแล้วท่านเข้าไปเฝ้าอีก ถวายพระพรว่า มหาบพิตร พระประสงค์ของพระองค์สำเร็จแล้ว ส่วนความประสงค์ของอาตมภาพจักสำเร็จได้ต่อเมื่อปลงพระชนม์พระทศพลแล้ว อาตมภาพจักเป็นพระพุทธเจ้า แน่นอน ตรัสถามว่า จะให้โยมทำอย่างไรในเรื่องนี้ ขอถวายพระพร ขอได้โปรดให้ประชุมพวกแม่นธนู พระราชาตรัสสั่งให้หาพวกแม่นธนู ๑๐๐ ตระกูล มีนายขมังธนู เป็นต้น มาประชุมกันแล้วตรัสว่า พวกเจ้าจงทำตามถ้อยคำของพระเถระ รับสั่งเท่านี้ แล้วก็ทรงส่งไปสู่สำนักของพระเทวทัต
พระเทวทัตใช้ให้ไปพยายามปลงพระชนม์ชีพพระตถาคตเจ้า ครั้นพวกนายขมังธนูไปถึงสำนักของพระพุทธองค์ ก็ไม่อาจเพื่อจะทำร้ายพระพุทธองค์ได้ กลับเลื่อมใสในพระพุทธ/*499ศาสนา ยอมตนบรรพชาแล้วสำเร็จพระอรหันต์ เรื่องนี้ได้ปรากฏรู้กันทั่วไปในเหล่าภิกษุสงฆ์ พระภิกษุทั้งหลายจึงสนทนากันในธรรมสภาว่า ท่านทั้งหลายได้ทราบว่าพระเทวทัตได้พยายามเพื่อจะปลงพระชนม์ชีพพระตถาคตเจ้าด้วยจิตริษยาในพระตถาคตเจ้า แต่ไม่สามารถทำไห้สำเร็จได้สมประสงค์ ตัวเองกลับได้รับความเสื่อมเสีย
ครั้งนั้นแล สมเด็จพระศาสดาเสด็จออกจากสีหไสยาสน์ ได้ทรงสดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายที่สนทนากันด้วยทิพย์โสตธาตุ จึงเสด็จไปสู่ธรรมสภา ประทับนั่งแล้วตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอสนทนาเรื่องอะไรกัน เมื่อเหล่าภิกษุทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่แต่เดี๋ยวนี้เท่านั้น ถึงเมื่อก่อนพระเทวทัตก็ได้พยายามเพื่อจะฆ่าเราเหมือนกัน แต่ไม่สำเร็จ ตรัสดังนี้ แล้วทรงนิ่งเสีย หมู่ภิกษุทูลขอให้ทรงแสดงเรื่องนั้น จึงทรงยกเรื่องล่วงแล้วมาแสดงดังต่อไปนี้
มีใจความพิสดารว่า ในอดีตกาล มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าพระเจ้าวัสสวดี ได้เถลิงราชย์อยู่ในปุบผวดีนคร พระอัครมเหสีของท้าวเธอทรงพระนามว่าพระนางสุรสี เป็นใหญ่กว่าพระสนมนารีทั้งมวล พระนางมีพระโอรส ๗ พระองค์ องค์แรกพระนามว่า สุนักขัดตะ ที่ ๒ พระนามว่า จันทะ ที่ ๓ พระนามว่า สุริยะ ที่ ๔ พระนามว่า สุธนะ ที่ ๕ พระนามว่า สิงหเทพ ที่ ๖ พระนามว่า กามเทพ ที่ ๗ เป็นพระโพธิสัตว์
ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ทรงถือปฏิสนธิ พระมารดาทรงสุบินว่า ยังมีมหาบุรุษผู้หนึ่งซึ่งสมบูรณ์ด้วยรูปลักษณะ มียศศักดิ์เดชานุภาพ ลงมาจากสวรรค์ชั้นดุสิตสถิต ณ อากาศ กล่าวถ้อยคำอันไพเราะว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า หม่อมฉันไม่ใช่คนต่ำช้าสามัญ หม่อมฉันเป็นผู้ปราศจากมลทิน หมดจดผ่องแผ้ว เป็นผู้ที่เลิศแล้วไม่มีใครเสมอ ครั้นมหาบุรุษนั้นกล่าวดังนี้แล้วก็เลื่อนลดลงมา ณ พระนาภีเสด็จเข้าไปในพระนาภีของพระนาง ๆ ตื่นบรรทม แล้วทรงใคร่ครวญพระสุบิน ทราบแน่ว่าจักได้พระโอรสที่มีเดชานุภาพมากกอร์ปด้วยพระปรีชา เปรียบปานพระเจ้าจักรพรรดิ์ ถ้าเป็นพระราชธิดาก็จักเป็นรัตนนารีอัครมเหสีของพระจักรพรรดิราช
พอรุ่งเช้า พระนางเจ้าได้เสด็จไปเฝ้าพระราชาผู้พระสวามี ทูลแถลงพระสุบินให้ทรงทราบ พระราชาโปรดให้หาโหรสำหรับทำนายสุบินเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสเล่าพระสุบินตามที่พระนางทูลไว้ให้โหรฟัง
/*500โหรพิจารณาดูพระสุบินนั้นแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ ตามพระสุบินนี้พระราชเทวีจักทรงพระครรภ์ เวลาประสูติพระราชโอรสจักเสด็จออกทางพระโอษฐ์ เพราะตามพระสุบินว่า พระราชกุมารยืนกล่าวในอากาศ และพระราชโอรสที่จักประสูตินั้นไม่ใช่คนต่ำช้า ไม่ใช่คนพาล เป็นพหุสูต เป็นธรรมกถึก เป็นผู้บริสุทธิ์ เป็นหน่อพระพุทธเจ้า ครั้นโหรทูลพยากรณ์ดังนี้แล้วก็ทูลถวายชัยมงคล
พระราชาทรงสดับคำพยากรณ์นั้นแล้ว ก็ทรงพระโสมนัสยิ่งนัก โปรดให้มีการพิทักษ์พระครรภ์อย่างกวดขัน เมื่อถ้วนทศมาส พระนางเจ้าจะประสูติพระโอรสก็เกิดลมป่วนปั่นในพระครรภ์ มีอาการคล้ายกับจะสำรอก จึงตรัสเรียกพวกสาวใช้ว่า จงนำผ้าทุกุลพัสตร์เนื้อละเอียดราคาแสนตำลึง มาคอยรับสิ่งที่เราจะสำรอก พวกสาวใช้ได้นำผ้าทุกุลพัสตร์มาคอยรับตามรับสั่ง เมื่อพระนางเจ้าทรงสำรอกก็ทำให้พระราชบุตรผู้บริสุทธิ์เสด็จออกทางพระโอษฐ์ แต่พระนางเจ้ากับเหล่าสาวใช้หาได้รู้สึกไม่เลย เพราะฉะนั้นสาวใช้ทั้งหลาย จึงม้วนผ้านั้นไปเก็บเสียในที่ลับ สมเด็จพระนางเจ้าได้พระสติขึ้นมาทรงเห็นพระอุทรเล็กลง จึงทรงลูบพระนาภีแล้วตรัสถามว่า บุตรของเราคลอดเมื่อไร พวกเจ้าซักผ้าผืนที่เปื้อนเสมหะ ที่สำรอกแล้วหรือ ทูลว่า ยังพระเจ้าข้า ตรัสว่า ดูบุตรของเราที พวกสาวใช้คลี่ผ้าผืนนั้นออกดูได้เห็นพระราชโอรส ซึ่งมีพระฉวีผุดผ่องคล้ายกับทองคำ จึงอุ้มไปถวายพระนางเจ้า ทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระลูกเจ้าประสูติแล้วพระเจ้าข้า พระนางเจ้าทรงโสมนัสอย่างยิ่ง ทรงสรงพระโอรสด้วยสุคนธาารี แล้วโปรดให้บรรทมบนบัลลังก์ทอง นักสนมทั้งหลายได้นำความไปกราบทูลพระราชาผู้เป็นพระชนก พระราชาทรงสดับแล้วทรงพระดำริว่า โอรสของเรามีบุญมากทีเดียว แล้วตรัสสั่งเสนาคุตตมหาอำมาตย์ว่า เธอจงเลือกแม่นมให้ได้ ๗๐๐ สำหรับโอรสของเรา
เสนาคุตตมหาอำมาตย์จัดสรรแม่นมครบ ๗๐๐ ล้วนแต่แม่หญิงที่มีถันไม่หย่อนยาน มีรสถันดี เว้นหญิงประเภทที่ต่ำเกินไปเป็นต้น นำไปถวายให้บำรุงเลี้ยงพระราชโอรส ฝ่ายพระราชาก็ทรงเลือกเจ้าหญิงได้ ๗๐๐ สำหรับบำเรอพระลูกเจ้า หญิงเหล่านั้นก็ตั้งใจเลี้ยงบำรุงพระกุมารมิได้ประมาท ในเวลาควรเสวยนม หญิงเหล่านั้นได้น้อมถันถวาย แต่พระราชกุมารไม่เสวย เพราะฉะนั้นพระนางสุรสีเทวีเจ้าจึงจำเป็นให้เสวยพระถัญญธาราหลงพระองค์เอง พระราชาโปรดให้จัดสรรเด็ก ๆ ลูกอำมาตย์ ๑๐๐๐ คนมาพระราชทานให้เป็นบริวารของพระราชโอรส
/*501ในวันถวายพระนาม ที่ประชุมมีพระราชาเป็นต้นทำพิธีมงคล แล้วถวายพระนามว่าสิรสากุมาร เพราะเหตุที่พระกุมารประสูติทางพระโอษฐ์ ถ้าเหล่าแม่นมเชิญบรรทม ณ ผ้าลาดมีเนื้อหยาบ พระกุมารไม่ทรงถูกต้องผ้านั้นเลย ได้แต่ทรงกรรแสงคร่ำครวญ เพราะฉะนั้นพระมารดาจึงโปรดให้บรรทมเหนือผ้าเนื้อละเอียดราคาตั้งแสน พระกุมารได้บรรทมสบายไม่ทรงกรรแสง ทรงนิ่งไม่มีพระสุรเสียงเลย พระกุมารบรรทมหลับไปเองอย่างสบาย แต่ตามปรกติทรงพิจารณาศีลเสียก่อนจึงหลับ
ครั้นต่อมาถึงวันอุโบสถ พระกุมารเสวยพระกระยาหารและทรงดื่มถัญญรสเพียงหนเดียวเฉพาะในวันนั้น แล้วทรงสมาทานศีล ๘ ประการ ทรงตรวจดูศีลที่ทรงสมาทานนั้นเห็นว่าบริสุทธิ์ก็เกิดพระปรีดาปราโมทย์ เมื่อประสูติแล้วได้ ๙ เดือนในวันอุโบสถวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์บรรทมในปฐมยาม ครั้นถึงมัชฌิมยามตื่นบรรทม ได้ทรงคำนึงถึงศีล ๘ ของพระองค์ และทรงรำพึงต่อไปว่า พระชนกชนนีของเราจะรักเราหรือไม่ เราจักทดลองพระหฤทัยของท่านดู เมื่อทรงดำริอย่างนี้แล้วทอดพระเนตรข้างโน้นข้างนี้ ทรงเห็นหีบแก้วใบหนึ่งอยู่ในที่ใกล้ จึงทรงอธิษฐานว่า ด้วยอำนาจศีลอันไม่ด่างพร้อยของเรานี้ ขอให้อัตตภาพของเราเข้าไปซ่อนอยู่ในหีบนี้เถิด ครั้นทรงอธิษฐานอย่างนี้แล้วพระกุมารก็เสด็จเข้าไปซ่อนอยู่ในหีบนั้น
พวกพระพี่เลี้ยงและพระนมตื่นนอนไม่เห็นพระกุมาร จึงถามกันว่าพระกุมารไปไหน ได้แยกกันเที่ยวหา ครั้นไม่เห็นก็พากันร้องไห้ วิ่งกระเสือกกระสนไปทางโน้นทางนี้ ครั้นค้นหาทั่วหุกแห่งแล้วเมื่อไม่เห็น ต่างก็มีความเดือดร้อนอย่างยิ่ง พร้อมกันไปกราบทูลพระราชเทวีว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระลูกเจ้าหายไปโดยไม่มีร่องรอยเลย
พระราชเทวีเจ้าทรงสดับแล้วรู้สึกเสียพระทัยแทบลมจับ ทรงพิลาปคร่ำครวญใหญ่ พลางรับสั่งว่า พวกเจ้าจงรีบค้นให้ทั่วพระราชวัง เมื่อคนทั้งหลายทูลรับสั่งว่า พระเจ้าข้า ข้าพระองค์จักช่วยกันค้น ส่วนพระนางเจ้าทรงพระโทมนัสอย่างยิ่ง ทรงพิลาปรำพันว่า
ตาต มน สิสปุตฺต
ตาต หทยปุตฺตก
ผลิตํ ว มม หทยํ
น ปสฺสามิ มริสฺสามิ
นวมาสิกาหํ โปเส
อตฺรชมฺเม กุหึ วเส
เยน นิหโต มโต
ทุมโน กึ กุโธ หม
/*502ถถํ สิรสา ม ทิสฺสติ
ยทิ ยกฺโข ปิสาโจ จ
ตํ อาทาย กุหึ คโต
อุทาหุ สกฺโก วีมํสติ
พ่อทูลหัวของแม่เอย พ่อดวงใจของแม่เอย
หัวใจของแม่จักทำลายเป็นแน่แล้ว ถ้าแม่ไม่เห็นเจ้า แม่จักตรอมใจตาย
แม่ได้เลี้ยงเจ้าเพียง ๙ เดือน พ่อยอดรักของแม่เอย เจ้าไปอยู่ที่ไหน
ใครนำเจ้าไปล้างชีพเสียแล้ว หรือเจ้าน้อยใจโกรธแม่หนีไปเสียเอง
โฉนพ่อสิรสาจึงไม่ปรากฏ ยักษ์และปีศาจลักเจ้าไปไว้แห่งใด หรือท้าวไทยเทวราชทรงนำไป
ครั้นพระนางเจ้าทรงเพ้อด้วยประการฉะนี้แล้ว ก็เสด็จไปสู่ที่เฝ้าพระราชสวามี กราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ได้เสด็จไปสู่ปราสาทของพระราชโอรส แล้วนำมาซ่อนไว้ในที่กำบังหรืออย่างไร พระราชาตรัสถามว่า ทำไมเจ้าจึงกล่าวอย่างนี้เล่าเธอเอ๋ย เมื่อพระนางทูลว่า เดี๋ยวนี้พระลูกเจ้าหายไป พระพุทธเจ้าข้า ดังนี้แล้ว ก็ทรงสะดุ้งพระองค์ มีพระหฤทัยงวยงงไปหมด โปรดให้ค้นหาตลอดราตรีก็มิได้พบ
เพราะฉะนั้น ครั้นพระนางเจ้าทอดพระเนตรหีบแก้วจึงตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงเปิดหีบใบที่ปิดอยู่นี้ดู พวกพี่เลี้ยงทูลว่าข้าแต่พระแม่เจ้าหม่อมฉันทั้งหลายไม่สามารถเปิดได้ พระนางเจ้าโปรดให้นำหีบใบนั้นออกมาแล้วเสด็จไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า พระลูกเจ้าเข้าไปอยู่ในหีบนี้กระมัง ขอได้โปรดเปิดดู พระราชาตรัสสั่งให้หาพนักงานคลังมาเฝ้าแล้วตรัสว่า พวกเจ้าจงเปิดหีบนี้ดู พนักงานคลังนำกุญแจมาเปิดหีบออก ได้เห็นพระราชโอรสบรรทมอยู่ภายใน รู้สึกดีใจมาก ได้ยกหีบนั้นไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระนางสุรสีเทวีครั้นทอดพระเนตรเห็นพระโอรสไม่สามารถยั้งพระองค์อยู่ได้ รีบเสด็จไปรับด้วยพระหัตถ์ของนาง ทรงคุ้มและจุมพิตพระเศียรแล้วให้ดื่มพระถัญญรส พลางตรัสว่า ลูกรักของแม่เอ๋ย ไฉนพ่อจึงทำให้แม่อนาถา แอบหนีเข้าไปอยู่ในหีบได้ ตรัสแล้วก็ทรงอุ้มพระโอรส เสด็จกลับไปยังปราสาทของพระนาง ให้พระเจ้าลูกเสวยพระกระยาหารแล้วให้บรรทมเหนือแห่นทอง แล้วตรัสสั่งพวกพี่เลี้ยงว่า พวกเจ้าอย่าเผลออีกเป็นอันขาด
/*503จำเดิมแต่นั้นมา พระพี่เลี้ยงและพระสนมทั้งหลายมิได้ละเมิน ผลัดกันคอยดูแลห้อมล้อมในทิศทั้ง ๔ เหมือนดาวล้อมเดือนหรือนางกุญชรล้อมพระยาฉัททันต์ฉะนั้น
ก็ในสมัยนั้นมีพราหมณ์ใจบาปคนหนึ่งชื่อว่ามัชชหายกะได้รับตำแหน่งเป็นเสนาบดี เป็นผู้สั่งสอนอรรถธรรมแก่พระราชา ได้เบียดเบียนมหาชนด้วยอาการต่าง ๆ มีการข่มขู่เป็นต้น เมื่อจะวินิจฉัยคดี รับสินบนแล้วไปถึงศาลวินิจฉัยปลูกพยานเท็จ ทำให้ผู้ควรชนะกลับเป็นแพ้ มหาชนพากันน้อยใจมาก พระราชาทรงตั้งพราหมณ์นั้นไว้ในตำแหน่งผู้พิพากษา ประหนึ่งว่าจะทำลายความดีของมหาชนทั่วไป มหาชนเกิดความเดือดร้อนเพราะพยานเท็จเป็นนิตย์
เพราะฉะนั้น พราหมณ์นั้นจึงคิดว่า สิรสากุมารเป็นผู้มีบุญมาก เมื่อจะประสูติก็ประสูติทางปาก พอประสูติแล้วได้ ๙ เดือนก็เข้าไปซ่อนพระมารดาบิดาอยู่ในหีบแก้วได้อย่างพิศวง ในเวลาเจริญวัย มหาชนจักยกโทษเรา จักถอดเราออกจากตำแหน่ง เพราะฉะนั้น เราจักรีบฆ่าเขาเสีย ครั้นพราหมณ์นั้นคิดแล้วรุ่งเช้าก็อาบน้ำชำระตัวแล้วไปเฝ้าพระราชา พอได้โอกาสก็กราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า สิรสากุมาร พระโอรสของพระองค์เป็นคนกาลกรรณีทีเดียว ความวิบัติจักเกิดมีแต่พระองค์แน่ เพราะตามธรรมดาโลก สัตว์บุคคลทั้งหมดมีมดดำมดแดงหรือปลวกเป็นต้น ย่อมคลอดออกทางทวารล่าง อย่างไรสิรสากุมารนี้จึงประสูติทางทวารบน เมื่อยังทรงพระเยาว์ก็เสด็จเข้าไปซ่อนพระองค์เสียในหีบแก้วที่ลั่นกุญแจไว้ พระกุมารนี้ชะรอยจะเป็นยักษ์รากษสหรือปีศาจ จึงสามารถทำตัวให้เล็กได้ ธรรมดามนุษย์ย่อมไม่อาจ ข้าพระพุทธเจ้าเหตุอันนี้จึงขอกราบทูลว่า พระราชกุมารนี้เป็นคนกาลกรรณี จะทำให้เกิดอุปัททวันตราย ถ้าพระองค์ยังทรงถือว่าเป็นพระโอรสของพระองค์อยู่ จักเกิดอันตราย ๓ อย่าง คือ อย่าง ๑ ความฉิบหายจักเกิดมีแก่มหาชน อีกอย่าง ๑ พระองค์หรือประเทศจักล่มจม อีกอย่าง ๑ พระมเหสีหรือพระประยูรญาติจักเป็นอันตรายถึงชีวิตักษัย
พระราชาทรงสดับแล้วมีพระหฤทัยพรั่นพรึง จึงตรัสถามว่า ท่านเสนาบดี นี่เราจะทำอย่างไร ทูลว่า ขอได้โปรดให้นำพระราชกุมารรลงเรือออกไปทิ้งเสียในมหาสมุทร ตรัสตอบว่า ท่านฆ่าเสียเองเถอะ ทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า โลหิตของพระกุมารนี้ตกในที่ใด จักเกิดไฟไหม้ในที่นั้น ตรัสว่าถ้าอย่างนั้นท่านจงไปเฝ้าพระเทวี ทูลให้ทรงทราบเรื่องนี้ ท่านเสนาบดีไปเฝ้าพระราชเทวี ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า พระโอรสของพระแม่เจ้าเป็นคนกาลกรรณี พระเจ้าอยู่หัวตรัสสั่งให้นำพระราชกุมารนี้ลงเรือออกไปทิ้งน้ำมหาสมุทรในวันนี้พระพุทธเจ้าข้า
/*504เมื่อพระนางเจ้าทรงสดับเรื่องนี้แล้วให้มีพระหฤทัยเศร้าโศกเร่าร้อน ปิ่มประหนึ่งว่าจะมีดวงหทัยทำลายออก ๗ ภาค มีพระหฤทัยไหวหวาดปานดังบุคคลตกจากยอดเขาอันสูงชันไม่สามารถกลั้นพระโศกไว้ได้ ก็ทรงพระกรรแสงพลางทางกอดพระลูกเจ้าเข้าไว้กับพระทรวง ตรัสว่า พระลูกเอย ไฉนพระบิดาของเจ้าจึงโปรดให้นำเจ้าลงเรือออกไปทิ้งเสียในทะเลหลวง พระนางทรงรำพันอย่างนี้แล้วก็เสด็จไปเฝ้าพระราชสวามีทูลถามว่า พระพุทธเจ้าข้า ไฉนพระองค์จึงโปรดให้เนรเทศพระราชโอรสเสียเล่า เมื่อตรัสตอบว่า เสนาบดีเขาบอกว่าโอรสของเราเป็นคนกาลกรรณี จึงกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้าโอรสของหม่อมฉันเป็นผู้มีบุญมาก เวลาประสูติได้เสด็จออกทางพระโอษฐ์ ไฉนเสนาบดีจึงกล่ากว่าเป็นคนกาลกรรณี ขอพระองค์อย่าทรงเชื่อถือถ้อยคำของเสนาบดี ๆ นี้เป็นคนมีสันดานริษยา ครั้นฆ่าโอรสของหม่อมฉันแล้วภายหลังจักปลงพระชนม์ชีพของพระองค์ แล้วจักชิงราชสมบัติ พระพุทธเจ้าข้า
พระราชาตรัสตอบว่า เสนาบดีเขากล่าวล้วนแต่เป็นคำอันแท้จริง โอรสของเราคนนี้เป็นคนกาลกรรณี เพราะฉะนั้น ขอเจ้าอย่าเสียดายเลย ตัวเจ้าและพี่จักฉิบหายเพราะโอรสคนนี้ เมื่อพระนางเจ้าทูลขอต่อไป จึงตรัสพระคาถาว่า
มา โข โน ปุตฺตํ อวธิ
มชฺชหายกสฺส เทหิ
โส ทาสํ เปสิก กาสิ
หตฺถิอสฺเส จ ปาเสหิ
มา โข โน ปุตฺตํ อวธิ
นิคฺคลนฺทิกาหิ พนฺเธ
หตฺถิอสฺเส ปาลเยหิ
ทาสกมฺมการํ การ
มา โข โน ปุตฺตํ อวธิ
นิคฺคลนฺทิกาหิ พนฺเธ
มชฺชหายกสฺส เทหิ
ภิกฺขาจริยํ จราเปสิ
มา โข โน ปุตุตํ อวธิ
นิคฺคลนฺทิกาหิ พนฺเธ
อสฺสฉกนานิ อุขฺเขหิ
หตฺถิฉกนานิ อุชฺเชหิ
มา โข โน ปุตฺตํ อวธิ
มชฺชหายกสฺส เหหิ
มา ปพฺพาเชหิ จ รฏฺา
ทาสกมฺมํ กริสฺสหิ
แปลว่า ขออย่าปลงพระชนม์พระโอรสเสียเลย จงพระราชทานให้แก่มัชชหายกเสนาบดีเถิด เขาจักได้ทำให้เป็นทาสและคนช่วงใช้ เขาจักได้ให้เลี้ยงช้างม้าของเขา ขออย่าปลงพระชนม์พระโอรสเสียเลย โปรดให้ใส่ห่วงคอ มอบตัวให้แก่ท่านมัชชหายกะ ให้เขาบังคับให้เที่ยวขอทานเถิด /*505ขออย่าปลงพระชนม์พระโอรสเสียเลย โปรดให้ใส่ห่วงคอติดตัวไปให้เป็นคนสำหรับเทมูลช้างมูลม้าเถิด ขออย่าปลงพระชนม์พระโอรสเสียเลย จงพระราชทานให้แก่ท่านมัชชหายกะ อย่าเนรเทศจากแว่นแคว้น จงให้เป็นคนทำงานตามประสาทาสเถิด
พระนางเจ้ากราบทูลอ้อนวอนพระราชสวามีดังนี้ แล้วก็ทรงคร่ำครวญกลิ้งเกลือกไปมา พระราชาผู้พระสวามีทรงสดับคำพิลาปของพระเทวีมีประการต่าง ๆ ให้เป็นประหนึ่งว่าดวงพระหฤทัยจักทำลาย มีพระนัยน์เนตรทั้งสองนองไปด้วยพระอัสสุชลธารา ได้เสด็จเข้าที่บรรทม
สนมกำนัลในทั้งหมดเมื่อได้เห็นพระราชาทรงพระกรรแสงเช่นนั้น ต่างก็ไม่สามารถดำรงตนอยู่ได้ พร้อมกันร้องไห้กลิ้งเกลือกเป็นระนาวไป คล้ายกับป่ารังอันลมเพ็ดชะหึงพัดย่ำยีฉะนั้น
ครั้งนั้น พระนางเจ้าทรงอุ้มพระโอรสขึ้นจุมพิตพระเศียร พลางทางเสด็จลงจากปราสาท ตรัสบริภาษมัชชหายกะพราหมณ์ว่า เฮ้ย มัชชหายกะผู้ชั่วร้าย ไฉนเองจึงไม่นำบุตรธิดาของเองไปทิ้งน้ำเสียเล่า ดังนี้เป็นต้น แล้วก็ทรงคร่ำครวญต่อไป
บรรดาข้าราชบริพารทั้งหลาย คือพระพี่เลี้ยงนางสนมทาสทาสีได้ฟังเรื่องอันเผ็ดร้อนเช่นนั้นก็พากันร้องไห้กลิ้งเกลือกระทวยไป
ในคราวนั้น ฝ่ายว่ามัชชหายกเสนาบดี จัดแจงเรือตั้งมณฑปอันหนึ่งไว้เพื่อพระโพธิสัตว์ราชกุมารแล้ว บังคับพราหมณ์ ๗ คนว่า พวกท่านจงไปปราสาทของพระเทวีทูลพระนางเจ้าว่า พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้มัชชหายกเสนาบดีบังคับให้พวกข้าพระพุทธเจ้ามานำพระราชโอรสไป
พราหมณ์ทั้ง ๗ นั้นรับคำของเสนาบดีนั้นแล้วก็ไปเฝ้าพระราชเทวี กราบทูลตามที่ได้รับคำสั่งไป พระนางเจ้าก็ตรัสบริภาษพราหมณ์เหล่านั้นโดยประการต่าง ๆ แล้วก็ไม่ยอมพระราชทานพระโอรส พวกพราหมณ์ได้พากันกลับไปแจ้งแก่มัชชหายกเสนาบดี ๆ จึงบังคับว่า พวกท่านอย่าเชื่อฟังคำของพระราชเทวี จงไปนำพระราชกุมารมาให้ได้ พราหมณ์เหล่านั้นก็กลับไปกราบทูลพระนางเจ้าอีก พระนางเจ้าไม่ยอมพระราชทาน พวกพราหมณ์ได้กราบทูลขอถึง ๓ ครั้ง ก็ไม่ทรงยอม มัชชหายกะจึงสั่งเป็นคำขาดว่า พวกเจ้าจงแย่งเอามา/*506ให้ได้ อย่าได้เกรงกลัว แล้วส่วนตนก็ไปเฝ้ากราบทูลเรื่องนั้นแต่พระราชา ฝ่ายพราหมณ์เหล่านั้นได้พร้อมกันกลับไปกราบทูลพระนางเจ้าว่า บัดนี้ท่านมัชชหายกะโกรธมาก สั่งให้พวกข้าพระพุทธเจ้าชิงเอาพระโอรสไปให้ได้ กราบทูลอย่างนี้แล้วก็เอื้อมมือไปเพื่อจะจับพระราชกุมาร ด้วยบุญญานุภาพของพระราชกุมารบันดาลให้มือของพวกพราหมณ์ขาดกระเด็นไปประจักษ์ตา พราหมณ์เหล่านั้นก็กลับไปหามัชชหายกเสนาบดีทั้งมือกำลังมีโลหิตไหลโทรม แล้วได้เล่าความเป็นไปให้ทราบ ท่านมัชชหายกะก็สั่งให้คนอื่นไปอีก พวกนั้นรับคำสั่งแล้วก็เวียนไปเวียนมาเพื่อทูลขอพระราชกุมารกะพระนางเจ้าถึง ๗ ครั้ง พระนางเจ้าตรัสว่า แน่ะพ่อทั้งหลาย พระราชบุตรทั้งหลายของเราก็ยังไม่รู้เรื่องนี้เลย เราจักต้องบอกให้รู้ทั่วกันก่อน แล้วพระนางเจ้าก็ตรัสใช้ให้พวกสาวใช้ไปทูลพระราชโอรสทั้งหลายทุกองค์
เหล่าสาวใช้ได้พากันไปยังปราสาทของพระราชกุมารทั้งหลายแล้วทูลว่า บัดนี้พระราชมารดามีพระเสาวนีย์สั่งให้เชิญเสด็จไปเฝ้าพระเจ้าข้า
ครั้นเมื่อพระราชกุมารเหล่านั้นยังไม่เสด็จ กามเทพราชกุมารเสด็จก่อน ครั้นทรงสดับพฤติการในสำนักพระมารดาแล้วได้เสด็จไปเฝ้าพระบิดา ถวายบังคมแล้วประทับนั่งในที่สมควร จึงกราบทูลถามว่า พระพุทธเจ้าข้า พระองค์โปรดให้เนรเทศพระเจ้าน้องของข้าพระบาทจริงหรือพระพุทธเจ้าข้า ตรัสตอบว่า จริงลูกเอ๋ย เพราะสิรสากุมารน้องชายของเจ้าเป็นกาลกรรณี เจ้าอย่ามัวหลงรักเลย
กามเทพกุมารทรงสดับพระราชดำรัสแล้วก็ทรงพระกรรแสงคร่ำครวญ ได้ตรัสพระคาถาว่า
มา โน ตวํ กนิฏฺํ อวธิ
วิฺเต อมฺเห ปสฺเสสิ
หตฺถิคเต อสฺสคเต
ยุทฺเธ ยุชฺชมาเน ปสฺส
ปจฺจนฺตาฏวีกปฺปิเต
อมฺหาทิเส นิโยเชนฺติ
อการณา ปพฺพาชิตฺถ
อฏฺานํ ปิยปุตฺตํ หฺา
ปุตฺตปิยา สกุณิกา
ตีณิ ฆรานิ กตฺวาน
ปุตฺตนิวาสิโน อทา
กสฺมา ปิยปุตฺตํ อฆา
มชฺชหายกวจนํ
มา สทฺทเหยฺยาถ ตุเมฺห
/*507อกตฺุปุริโส จ
อิจฺฉาปกโต จ วเท
มา โข ตฺวํ กนิฏฺํ อวธิ
ทาเส ทาหิ มชฺชหายสฺส
ภิกฺข จริยํ ชีวิสฺสาม
อสฺสฉกเน อุชฺเชม
แปลว่า ขอได้โปรดไว้ชีวิตพระเจ้าน้องของข้าพระพุทธเจ้าสักครั้งเถิด พระองค์จะได้ทอดพระเนตรชมพวกข้าพระพุทธเจ้าซึ่งเจริญวัยขึ้น พระองค์จะได้ทอดพระเนตรพวกข้าพระพุทธเจ้าซึ่งฝึกวิชาช้างวิชาม้าในท้องสนาม เมื่อชายแดนพระราชอาณาเขตเกิดกำเริบขึ้น จะได้ทรงใช้ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายต่างพระองค์ พระองค์โปรดให้เนรเทศพระเจ้าน้องโดยไม่จำเป็น พระองค์โปรดให้ปลงพระชนม์พระปิยบุตรโดยไม่สมควร หมู่นกซึ่งรักลูก ยังรู้จักทำเรือนรังให้ลูกอยู่ ไฉนเล่า พระองค์จึงจะฆ่าพระลูกเจ้าอันเป็นที่รักเสีย ขอพระองค์อย่าทรงเชื่อถือถ้อยคำของมัชชหายกะเลย เพราะเขาเป็นคนอกตัญญู มีแต่ความริษยาประจำใจ ขออย่าได้ฆ่าพระเจ้าน้องของข้าพระบาทเลย จงพระราชทานให้เป็นทาสของมัชชหายกะเถิด ข้าพระบาททั้งหลายจะขอเลี้ยงชีพ จะรับธุระเป็นคนเทมูลช้างม้าตามประสายาก
พระราชาทรงสดับคำรำพันของพระกุมารเช่นนั้น เล่ห์ประหนึ่งว่าพระหฤทัยจะทำลาย มีพระเนตรทั้งสองฟูมฟองด้วยพระอัสสุชล ทรงสวมกอดพระเจ้าลูกแล้วปลอบประโลมว่า พ่อผู้เป็นบุตรสุดที่รัก ขอเจ้าอย่าทุกข์โศกไปเลย น้องของเจ้าเป็นคนกาลกรรณี เมื่อเขาเติบโตขึ้น เขาจักฆ่าพ่อและมารดาของเจ้าทั้งตัวเจ้าด้วย โดยเหตุนี้บิดาจึงให้กำจัดเสียจากพระนคร
พระกุมารทรงสดับพระดำรัสของพระบิดาฉะนี้แล้ว หมดหนทางที่จะกราบทูลอ้อนวอนต่อไป จึงทูลลากลับไปเฝ้าพระชนนี ฝ่ายว่าพระกุมารทั้ง ๒ องค์ต่างก็ทรงกรรแสงพิลาปขัดแค้นพระทัย ทรงเพ้อไปด้วยประการต่าง ๆ
เหล่าพราหมณ์ที่รับบัญชาของมัชชหายกะก็พร้อมกันมาถึงพอดี กำลังจะเปิดพระทวารปราสาทเข้าไป ครั้งนั้นกามเทพราชกุมารทรงแลเห็น ก็มีพระทัยกริ้วกราด จึงฉวยชักพระขรรค์ปราดไป ปรารภจะล้างเหล่าทุจริต พวกพราหมณ์ได้แลเห็นจึงรีบหลบเสียแล้วทูลว่า ขอฝ่าพระบาทอย่าฆ่าพวกข้าพเจ้าผู้เป็นพราหมณ์เลย เพราะฝ่าพระบาทจะได้รับพระราชอาญา
/*508ครั้งนั้น พระราชกุมารทั้ง ๒ องค์ก็พร้อมกันตรงไปสู่ที่เฝ้าพระราชบิดา ถวายบังคมแล้วทรงพิลาปคร่ำครวญพลางกราบทูลขอชีวิตพระเจ้าน้องด้วยคำอันเป็นคาถาว่า
อมฺเห ปมํ ฆาเฏหิ
มา เม หทยํ ผาเลหิ
ปุตฺโต ตว สุขุมาโล
สุนฺทโร อลงฺกโตว
มา จ ตํ ปพฺพาเชยฺยาสิ
มม หทยํ ผาเลสฺสติ
ยนฺนูน มยํ ชาเนยฺยุํ
รถการกุเลสุ วา
ปุกกุสกุเลสุ วา
เวสุเสสุ วา ชาเตยฺยุํ
น ราชกุเล ชาเตยฺยุํ
น หิ ตํ ราชวโย
เนื้อความว่า ขอพระองค์จงฆ่าข้าพระบาทเสียก่อน อย่าเพ่อด่วนทำลายดวงใจข้าพระบาทเลย พระเจ้าลูกของพระองค์ยังทรงพระเยาว์นัก ทั้งมีพระโฉมอันงดงาม ขอพระองค์อย่าโปรดให้กำจัดเสียเลย หัวใจของข้าพระบาททั้งหลายจักทำลาย ถ้าข้าพระบาททั้งหลายรู้เรื่องเช่นนี้ จะขอเกิดในตระกูลช่างรถตระกูลคนรับจ้าง หรือตระกูลพ่อค้า คงไม่มาเกิดในตระกูลเจ้า และคงไม่ได้รับความเดือดร้อนเช่นนี้ ครั้นพระกุมารทั้งหลายกราบทูลดังนี้แล้วไม่สมพระประสงค์ก็พร้อมกันกลับไปเฝ้าพระมารดา ตรัสเรียกพราหมณ์เหล่านั้นไปเฝ้า รับสั่งว่า ท่านทั้งหลาย พวกเราผู้เป็นพี่ทั้ง ๖ คน จะขอชมพระกายกันปานประหนึ่งว่าท่อนทองแห่งพระเจ้าน้องของเรา ขออย่านำพระเจ้าน้องของเราไปเลย จงยกให้พวกเราเถิด พวกพราหมณ์ก็ไม่ยินยอม จึงตรัสอ้อนวอนว่า พวกเราจักให้ทอง ๗ แสน ๗ ร้อย พร้อมทั้งช้างม้ารถโคผู้แม่โคทาสทาสีแก่ท่านทั้งหลาย พวกพราหมณ์ก็ไม่ยอมรับ จึงตรัสว่า พวกเราจะให้ทองคำแก่ท่านทั้งหลายคนละ ๑ แสน พวกพราหมณ์ก็ไม่ยอมรับ จึงตรัสอ้างความจริงว่า ท่านทั้งหลาย ถ้าพระเจ้าน้องของพวกเราทรงพระเจริญวัย จะเป็นคนกาลกรรณี และพระบิดาของพวกเราก็มีพระหฤทัยประทุษร้ายแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงตัดมือ เท้า และปากของพวกเรา ๆ ให้ปฏิญาณแก่ท่านทั้งหลายอย่างนี้ พราหมณ์เหล่านั้นก็พากันนิ่งอยู่
/*509พระราชเทวีจึงตรัสกับพระราชโอรสทั้ง ๖ พระองค์ว่า ขอเจ้าทั้งหลายอย่าทุกข์ร้อนไปเลย อีกอย่างหนึ่ง เจ้าทั้งหลายอย่าน้อยใจ ธรรมดามีอยู่ว่า มารดาย่อมรักลูกไม่เสมอกัน พ่อสิรสาน้องของพวกเจ้านี้ ยังไม่ละนม เพราะฉะนั้นมารดาจะต้องไปกับเขา พ่อกามเทพนี่เล่าก็ยังเล็กอยู่ จงฝากตัวอยู่กับพระราชบิดา ระวังตัวให้จงดี ดูสิ่งที่เป็นคุณและโทษ พระนางตรัสดังนี้แล้วเข้าสวมกอดพระกามเทพราชโอรส ทรงจุมพิตกระหม่อมจอมเกศ พลางทางทรงละห้อยหวน
พระราชโอรสทั้ง ๖ มีสุนักขัตตราชกุมารเป็นประธานได้สดับพระดำรัสสั่งของพระชนนี ต่างก็หมอบลงแทบพระบาทพระมารดา ทรงพระกรรแสงไห้สะอื้น ส่งพระสุรสำเนียงระงมไป กลิ้งเกลือกระทดระทวยไม่เป็นสมปฤดี พลางรำพันว่า เกล้ากระหม่อมฉันทั้งหลายได้ทำบาปไว้ในปางก่อนอย่างไรหนอ จึงมาได้พลัดพรากพระชนนีทั้งพระเจ้าน้องอันแสนที่จะรัก ถึงซึ่งความพินาศบัดนี้
บรรดาเหล่าราชบริพารทั่วทั้งพระบรมมหาราชวัง คือพระพี่เลี้ยงนางนมสาวใช้บ่าวไพร่ทั้งชายหญิง มิได้มีผู้ใดสามารถกลั้นความโศกไว้ได้ พากันปริเทวนากระสับกระส่ายบ่นพร่ำเพ้อไปต่างๆ สุดที่จะพรรณนา
ฝ่ายพระราชเทวีเจ้ารับสั่งให้พี่เลี้ยงทั้งหลายจัดเอาแก้วอันมีค่าคู่หนึ่ง ผ้าราคาแสนคู่หนึ่ง เครื่องเล่นของพระราชกุมาร มีรูปช้างม้าเป็นต้น อันสำเร็จด้วยทองและเงินบรรจุหีบใบหนึ่ง ให้เหล่าสาวใช้ถือตามเสด็จ ส่วนพระนางเจ้าอุ้มพระโอรสเสด็จลงจากปราสาท ประทานพรพระโอวาทแก่ราชบริพาร มีสนมกำนัลในเป็นต้นว่า ท่านทั้งหลาย ขออย่าส่อเสียดยุยงกันด้วยอำนาจอคติ ๔ ประการ คือความรัก ความเกลียด ความโง่ ความกลัว อย่าเมามัวหมิ่นประมาท จงปราศจากทุกข์ มีแต่ความสุขทุกเมื่อเถิด เราจักขอลาท่านทั้งหลายไปตามยถากรรม ครั้นทรงพร่ำสอนอย่างนี้แล้วก็เสด็จไปเฝ้าพระราชสวามี ถวายบังคมและกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ขอพระองค์จงทรงสำราญทุกพระอิริยาบถเถิด หม่อมฉันจักกราบถวายบังคมลาไปรับทุกข์และจักถึงซึ่งที่สุดชีพในวันนี้ บัดนี้หม่อมฉันขอถวายบังคมลาเป็นครั้งที่สุด ขอเฝ้ากราบทูลลาเป็นครั้งที่สุดแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ขอพระจอมเกศจงทรงสำราญ หม่อมฉันผู้ตกยากจักถวายบังคมลา เมื่อพระนางเจ้ากราบทูลฉะนี้แล้วก็ทรงอุ้มพระราชกุมารเสด็จออกจากที่เฝ้า บ่ายพระพักตร์ออกจากพระราชวัง
/*510เหล่าชาววังและทวยนาคร อำมาตย์ พลโยธาเป็นต้น ต่างก็เอามือกุมอกร้องไห้ตามส่งเสด็จ พระนางเจ้าเสด็จถึงท่านที ทอดพระเนตรเห็นมหาชนและพระราชโอรสกำลังปริเทวนาการ ก็ประทานพระโอวาทว่า ขอท่านทั้งหลายอย่าร่ำร้องไปเลย อย่าเสียใจไปเลย เราทำกรรมไว้อย่างไร ก็จักต้องได้รับผลอย่างนั้น
ปวงชนได้สดับพระโอวาทอย่างนั้น ก็พากันสลดใจละห้อยไห้ พลางทางกล่าวคาถาว่า
อยฺยา มยฺหํ อิธ วสนฺตี
สาลีนโมทนํ ภุฺชิ
สุจิมํสูปเสจนํ
โลณปาณเมว อตฺถิ
รุกฺขผลานิ อลทฺธา
กถํ กาหนฺติ อยฺยา จ
ตปลฺลสุวณฺเณ จ
รชตสตราชิเก
ภาชเน หิตฺวาน อมฺมา
รุกฺขปตตานิ คณฺหนฺตา
กถํ ภุฺชนฺติ ขตฺติยา
กูฏาคาเร สยิตฺวา
นิวาเต ผุสฺสิตคฺคเล
นาวายนฺทานิ สยนฺตา
วาตาตปผุสิตาว
กถํ กาหนฺติ ขตฺติยา
ปลฺลงเกสุ สยิตฺวาน
โคณเก จิตฺรสณฺเต
นาวายนฺทานิ ผลเก
กถํ สยนฺติ ขตฺติยา
ตครจนฺทเนน ปิ
คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา
รโชชลฺลานิ ธาเรนฺโต
กถํ กาหนฺติ ขตฺติยา
จามรีโมรหตฺเถหิ
ชีวิตงฺคา สุเข ิตา
ผุฏฺา ฑํเสหิ มกเสหิ
กถํ กาหนฺติ ขตฺติยา
ความในคาถานี้ว่า เมื่อพระแม่อยู่หัวเจ้าประทับอยู่ในพระราชวัง เสวยแต่พระกระยาหารล้วนมีรสอันเอมโอช จะไปเสวยผลไม้ต่างพระสุทธาโภชน์ได้อย่างไร จะทรงละภาชนะทองและเงินใช้ใบไม้รองเสวยได้อย่างไร เคยบรรทมในปราสาทอันแสนประเสริฐหาช่องลมมิได้ บัดนี้จะบรรทมในเรือนอันไม่มีเครื่องกั้นลมและแดดอย่างไรหนอ เมื่อก่อนเคยบรรทมบนบัลลังก์อันปูลาดด้วยผ้าขนอันอ่อนละมุน บัดนี้จะบรรทมบนแผ่นกระดานในเรือดูอนาถ เคยทรงลูบไล้ด้วยกฤษณาจุณจันทน์ สระสรง/*511ล้วนน้ำหอมอันวิเศษ บัดนี้จะทรงพระเสโทต่างคันโธทกดูยากใจ ยามจะบรรทมมีพนักงานคอยโบกด้วยพัดหางมยุรา จะไปบรรทมเป็นภักษาเหลือบยุงดูแสนเข็ญ
เมื่อทวยราษฎร์ทั้งหลายพร่ำรำพันอย่างแสดงมา เหล่าพราหมณ์ที่ชั่วช้าก็อัญเชิญพระนางเจ้าและพระโอรสลงประทับในเรือใหญ่ แล้วเอาเรือนำส่งออกไปได้สามคาพยุตจึงปล่อยเรือนั้นแล้วพากันกลับ เรือนั้นก็ลอยไปในท้องมหาสมุทรแต่มีผู้รักษากำกับไปเป็นต้นว่านางมณีเมลาซึ่งมีหน้าที่คอยดูแลมหาสมุทร
ชาวพระนครพากันตามส่งเสด็จจนกระทั่งฝั่งมหาสมุทร สุดสามารถที่จะตามเสด็จได้แล้วก็พร้อมกันร่ำไห้อยู่ที่ฝั่งมหาสมุทรนั้นเอง หมู่นกได้ยินเสียงชาวพระนครร้องไห้ ต่างก็โผผินบินขึ้นสู่อากาศโดยความตกใจ มหาชนแลเห็นหมู่นกนั้นจึงร้องสั่งด้วยคาถาประพันธ์ว่า
สกุณี มํสมิจฺฉติ
อุยฺยสฺสุ สมุทฺทมชฺฌํ
รฺโ มเหสิ สปุตฺตํ
สมุทฺเท กาลกตํ
สกุโณ มํสมิจฺฉติ
อุยฺยสฺสุ สมุทฺทมชฺฌํ
รฺโ มเหสิ สปุตฺตํ
สมุทฺเท กาลกตํ
ดูก่อนนกทั้งหลาย ถ้าเจ้าทั้งหลายต้องการเนื้อ จงบินตามพระมเหสีและพระโอรสของพระราชาไปยังท่ามกลางมหาสมุทร เพราะกษัตริย์ทั้งสองพระองค์คงจะสวรรคตในมหาสมุทรเป็นแน่
มหาชนร้องสั่งหมู่นกอย่างยกมาแสดงนี้แล้ว ก็พากันร้องไห้ร่ำไร มีความเสียใจถึงกับเป็นลมล้มทั้งยืน มิได้มีผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะสามารถตักน้ำมารดกันเพื่อให้ฟื้นสติ
คราวนั้น พิภพแห่งท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการเร่าร้อนด้วยอานุภาพเมตตา ที่มหาชนแผ่ไปในพระโพธิสัตว์ ทำให้ท้าวสักกเทวินทร์ทรงพระจินตนาว่า นี่จะมีเหตุอะไรหนอ ครั้นทรงทราบว่าบัดนี้มหาชนซึ่งมีเมตตาจิตแก่หน่อเนื้อพระชินสีห์ กำลังเพียบพร้อมด้วยความโศกถึงกับสิ้นสมปฤดี ควรเราจะบันดาลให้ฝนโบกขรพรรษตกต้องมหาชนในกาลบัดนี้ ครั้นทรงพระดำริอย่างนี้แล้วก็ทรงบันดาลให้ฝนชนิดนั้นตกทันที
/*512เมื่อมหาชนมีร่างกายอันชุ่มชื่นด้วยน้ำฝนก็ได้สติฟื้นขึ้นทุกคน แล้วพากันซร้องสรรเสริญพระคุณของพระโพธิสัตว์ มีใจโสมนัสปราโมทย์ บ่ายหน้ากลับยังที่อยู่ของตนโดยสวัสดิภาพ
จำเดิมแต่นั้นมา มหาชนชาวพระนครทั่วทั้งมวล มิได้มีผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะเล่นมหรสพ เมื่อก่อนคนทั้งหลายได้พากันมีการเล่นสนุกสนานร่าเริงเป็นนิตย์ทุกวันคืน พระนครนั้นมิได้สงบด้วยเสียง ๑๐ ประการ คราวนั้นเย็นเงียบไม่มีเสียงแสดงความรื่นรมย์ คล้ายกับป่าช้า ชาวพระนครทุกหมู่ทุกเหล่ามีแต่ตั้งหน้าบำเพ็ญกุศล มีจำแนกทานเป็นต้นแล้ว ถวายส่วนกุศลแด่พระโพธิสัตว์ทั้งพระมารดา ด้วยคำว่า ขอบุญอันนี้จงถึงแก่กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ ขอเทพเจ้าทั้งปวงจงรับส่วนบุญนี้แล้วตามคุ้มครองกษัตวิย์ทั้งสองพระองค์เถิด
ครั้งนั้นเทพเจ้าและเหล่าอสุรกัญญาได้พร้อมกันเสด็จลงจากเทวโลกมาตามรักษากษัตริย์ทั้ง ๒ พระองค์ ประโลมให้คลายพระโศกด้วยบรรเลงดนตรีทิพย์ถวายเสียง เสียงดนตรีและขับร้องแห่งเทพเจ้าทั้งหลายนั้น ดังสนั่นได้ยินไปทั่วพระนคร ชาวพระนครได้ฟังเล่นเป็นสุขทุกคืน
พระโพธิสัตว์เสด็จประทับในเรืออันลอยไปในมหาสมุทร มีเทพบริวารคอยพิทักษ์อยู่ถึง ๔ เดือนไม่เคลื่อนคลาด คราวนั้นยังมีพราหมณ์คนหนึ่งชื่ออัยยกะ เป็นผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งเสนาบดีแห่งพระเจ้ามหาประถม ซึ่งเป็นพระชนกของพระเจ้าวัสสวดี เมื่อพระเจ้ามหาประถมเสด็จสวรรคตแล้ว อัยยกะเสนาบดีได้ยกราชสมบัติถวายวัสสวดีราชกุมาร แล้วยกตำแหน่งเสนาบดีให้แก่มัชชหายกะพราหมณ์ ส่วนตนทูลลาออกโดยอ้างว่าแก่แล้วจะขอไปอาศัยอยู่นอกพระนคร พระเจ้าวัสสวดีก็ทรงอนุญาต อัยยกะเสนาบดีนั้นก็ทูลลาไปจากพระนคร เดินทางไปได้สามโยชน์ บรรลุถึงบ้านใหญ่ตำบลหนึ่ง เลยสร้างเมืองอยู่ในที่นั้น และได้มาเฝ้าพระเจ้าวัสสวดีทุกปีมิได้ขาด
เพราะฉะนั้นในคราวนั้น อัยยกะเสนาบดีเมื่อถึงคราวเข้าไปเฝ้า ก็ไปตามเคย ครั้นไปถึงพระนครเห็นเงียบเหงาไม่เหมือนก่อน จึงคิดว่า เมื่อก่อนชาวเมืองพากันรื่นเริงเที่ยวกินเที่ยวเล่น ฟ้อนรำขับร้อง สนุกสนานครึกคริื้นไปด้วยเสียงฆ้องกลอง บัดนี้เป็นอย่างไรจึงเงียบหงอยกันหมด ครั้นไปถึงที่เฝ้าถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สมควร
ก็และจำเดิมแต่วันที่พระอัครมเหสีกับพระราชโอรสเสด็จจากพระนครไปในเรืออันล่องลอยตามท้องทะเลหลวง ฝ่ายพระเจ้าวัสสวดีทรงพระดำริว่า โอรสและมเหสี/*513ของเราซึ่งไปสู่มหาสมุทรย่อมไม่สามารถกลับคืนมาได้ จักเป็นอันตรายแน่นอน ทรงพระดำริแล้วก็ทรงน้อยพระหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง แต่ยังไม่เคยมีพระอัสสุชลคลอพระเนตรเลยแม้แต่สักครั้งในชั่ว ๔ เดือนที่แล้วมา ท้าวเธอมีพระหฤทัยอันเหือดแห้ง พระเนตรทั้งสองไม่ผ่องใส พระพักตรเศร้าหมองผิดปรกติ พระองค์ทอดพระเนตรเห็นอัยยกะพราหมณ์แล้ว ทรงนิ่งอยู่มิได้ตรัสสนทนา อัยยกะพราหมณ์จึงคิดว่า เมื่อก่อนพระเจ้าอยู่หัวของเราทอดพระเนตรเห็นเราย่อมตรัสปราศรัย วันนี้ดูมีพระหฤทัยไม่สู้ดี จะเป็นเพราะอะไร เมื่อจะกราบทูลถามจึงกล่าวคาถาว่า
มมํ ทิสฺวาน อายนฺตํ
ปุพฺเพ ปสนฺนํ ตว มุขํ
อิทานิปิ สาวํ ชาตํ
ปทุมํ ยถา หตฺถคตํ
ปาณินา ปริมทฺทิตํ
มม ทิสฺวาน อีทิสํ
ความว่า เมื่อก่อนพอพระองค์ทอดพระเนตรเห็นข้าพระพุทธเจ้าแล้วมีพระพักตรผ่องใส มาบัดนี้กลายเป็นประหนึ่งว่า ปทุมชาติอันบุคคลขยำด้วยมือ ดังนี้
ครั้นอัยยกะพราหมณ์กล่าวคาถานี้แล้วคิดว่า พระราชาคงจะทรงพิโรธผู้ใดผู้หนึ่งในจำพวกข้าราชสำนัก หรือคนอื่นนอกจากพระราชวัง เมื่อจะกราบทูลถามอีก จีงกล่าวคาถาอีกว่า
กจฺจิ นุ เตนาภิสฺสสิ
กจฺจิ เต อตฺถิ เวทนา
เยน สาวํ ตุยฺหํ มุขํ
มมํ ทิสฺวาน อาคตํ
ความว่า ผู้ใดผู้หนึ่งทำให้พระองค์ขัดเคืองพระหฤทัย หรือว่าทุกขเวทนามีแด่พระองค์ พระพักตร์ของพระองค์จึงไม่เบิกบาน ในเมื่อทอดพระเนตรเห็นข้าพระองค์มายังที่เฝ้าแล้ว
พระราชาทรงสดับแล้ว เมื่อจะตรัสบอกจึงตรัสพระคาถาว่า
วิโยคฺจ ปตฺโต อหํ
อิโต มาสํ อโธคโต
ทิวา รตฺติยํ วา เนว
สุขเมนูปลพฺภติ
ปุตฺโต มม ชาโต มุเข
นวมาสิเก โปเสมิ
เปลายํ ตตฺถ ปาวิสิ
ตสฺมา ตํ กาลกิณิ
/*514ตํํ สห มาตุยา นาวมฺหิ
ปกฺขิปิตฺวาน สมุทฺเท
อุทกณฺเณว วุยฺหติ
ตโตหํ ทุกฺขิโต โหมิ
ชานปทา จ เนคมา
นครวาสี มนุสฺสา
สพฺเพ จ พหุชนาปิ
โสกปีฬิตา ทุมนา
สุฺนครํ อมฺหากํ

แปลว่า เราถึงซึ่งความพลัดพราก ไม่ได้ลงจากปราสาทตั้งเดือนแล้ว เราไม่มีสุขทั้งกลางวันกลางคืน บุตรของเราคลอดทางปาก พอคลอดแล้วได้ ๙ เดือน ก็เข้าไปซ่อนตัวอยู่ในหีบแก้ว เพราะฉะนั้น ปุโรหิตจึงบอกว่าเป็นคนกาลกิณี แล้วเราได้ให้เอาใส่เรือทั้งแม่และลูกออกไปปล่อยในทะเล ให้เรือพาลอยไปตามกระแสน้ำ ต่อนั้นมาเราไม่สบายใจเลย ชาวชนบทนิคมและชาวเมืองต่างก็โศกเศร้าเสียใจกันหมด เมืองของเราจึงเงียบเหงาเช่นนี้
อัยยกะเสนาบดีสดับพระดำรัสแล้ว คิดว่าสิรสาราชกุมารไม่ใช่คนกาลกิณี เป็นผู้มีบุญมากทีเดียว หมู่สัตว์และบุคคลอื่นตั้งหมื่นแสนก็ไม่มีที่จะคลอดทางปาก อีกอย่างหนึ่ง บุคคลอื่น ๆ ที่เกิดได้ ๙ เดือนที่จะเข้าไปซ่อนตัวอยู่ในหีบโดยลำพังตนได้ไม่มี เพราะฉะนั้น สิรสากุมารจักต้องเป็นผู้มีบุญมากหีเดียว ครั้นคิดอย่างนี้แล้วจึงกราบทูลว่า มัชชหายกเสนาบดีเขาเป็นคนโกง ตัดสินความโดยปลูกพยานเท็จเสมอ เขารู้จักอานุภาพบุญบารมีของพระกุมารว่าจะมีมาก เกรงว่าต่อไปเมื่อพระกุมารทรงพระเจริญขึ้นจะเป็นผู้มีบุญมากมีพระปรีชามาก จะถอดเขาออกจากตำแหน่งเสนาบดีเสีย เขาจึงกราบทูลว่าพระราชกุมารเป็นคนกาลกิณี
เมื่ออัยยกะเสนาบดีกราบทูลอย่างนี้แล้วขอให้หาตัวมัชชหายกเสนาบดีและอำมาตย์อื่นๆ มาประชุม เมื่อประชุมพร้อมกันแล้วจะให้โอวาท จึงกล่าวคาถาหลายคาถาด้วยกันว่า
ราชกุลํ ปตฺโต โปโส
คุเณน อฺาโต อโธ
สิริยสํ ลภนฺโต โส
สุโร ทุเมธาปมตฺโต
อิเม จ น อุปาเทยฺยุํ
เจ อุปาเทยฺย สมฺมเณยฺย
ยถาสฺสสีลํ ปฺฺจ
โสเจยฺยฺจาทึ ชานาติ
/*515ราชาวิสาสเก กเต
เนว ตุยฺหฺจสฺส รกฺเข
ตุลา ยถา ปคฺคหิตา
สมทณฺฑา สุธาริตา
อชฺฌิตฺโถ อกมฺเปยฺย
สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต
ทิวารตฺตึ ปณฺฑิโต จ
อชฺฌิตฺโถ ราชกิจฺเจสุ
สมฺโภนฺโต น วิกมฺเปยฺย
โยปิ สุกโต ราชมตฺโต
รฺโ สุปฏิฺฺาทิโต
น เตน วุตฺโต คจฺเฉยฺย
กุมคฺเคน คจฺเฉยฺย โส
น รฺโ สหิสํ ภุฺเช
กามโภเค กุทาจนํ
น รฺโ สทิสํ วตฺถํ
น มาลํ น วิเลปนํ
อากปฺปํ สรกุตฺตึ วา
น รฺา สทิสมาจเร
อฺํ กเรยฺย อากปฺปํ
ตาทิสสฺส ราชา กุทุธติ

อนทโต อจปโล
นิปโก สํวุตินฺทฺริโย
มโนปณิธิสมฺปนฺโน
นทิสฺส ราชภริยา
นาฏกาหิ น กิเฬยฺย
น มนฺเตยฺย รโหคโต
นาสฺสโถสาธนํ คณฺเห
น มทาย สุรํ ปิเว
น นิทฺทํ พหุํ โอกเม
นาสฺส ทาเย มิเค หฺเ
น ปิฏฺํ น ปลฺลงฺกฺจ
น โกจฺฉฺจ นาวารถํ
สมฺมโตมฺหีติ อารุฬฺเห
นาติทูเร ภเช รฺโ
นาสนฺเน นุจฺโจ ติฏฺเยฺย
นภคุโณ สทฺธึ ติฏฺเยฺย
น เม ราชา สขา โหติ
น ราชา โหติ าติโก
ขิปฺปํ กุชฺฌนฺติ ราชาโน
สุกฺเกนคฺคีว ฆฏิตํ
น ปูชิโต มฺมาโน
เมธาวี ปณฺฑิโต นโร
ผรุสํ ปฏิมนฺเตยฺย
ราชานํ ปริสํ คตํ
ปุตฺตํ วา ภาตรํสํ วา
สมฺปคฺคยฺหาติ ขตฺติโย
คาเมหิ นิคเมหิ วา
รฏฺเหิ ชนปเทหิ
ตุณฺหิภูตา อุทิกฺเขยฺย
น ภาเณ เฉกปาปกํ
หตฺถาโรเห อนีกฏฺเ
รถิเก ปตฺติการเก
/*516ราชา วฑฺเฒติ เวตฺตนํ
น เตสํ อนฺตเร คจฺเฉ
ปาโปว โอนโต ธีโร
วํโส วาปิ กปฺเปยฺย
ปฏิโลมํ น มนฺเตยฺย
จาโปว นูทโร อสฺส
มจฺโฉวสฺส อชิวฺหตา
อปฺปาสิ นิปโก สุโร
น พาฬฺหํ อิตฺถี คจฺเฉยฺย
สมฺปสฺสํ เตชสงฺเขยฺยํ
กาสํ สาสํ ทรํ พาฬฺหํ
ขีณเมธา นิคจฺฉติ
นาติเวลํ ปภาเสยฺย
น คณฺหิ สพฺพทาสิยา
อวิกิณฺณํ มิตฺตวาจํ
ปตฺเต กาเล อุทีริเย
อโกธโน อสงฺฆโน
สจฺโจ สณฺโห อเปสุโณ
สมุผํ คิรํ น ภาเสยฺย
กิเลสรติขีณปฺโ
มาตาเปติภโร อสฺส
กุเลเชฏฺาปจายิโก
หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺโน
วินีโต สิปฺปวาทนฺโต
กตตฺโต นิยโต มุทุ
อปฺปมตฺโต สุจิทกฺโข
นิวาตวุตฺติ วุฑฺเฒสุ
สปฺปติสฺโส สคารโว
สุรโต สุขวาโส
อารกา ปริวชฺเชยฺย
สณฺหิตูปหิตํ ชนํ
ภตฺตา รฺเ วทิกฺขย
น อฺสฺส จ ราชิโน
รฺโ สนฺติกํ ตุยฺหํ รกฺเข
สมณพฺราหฺมเณวาปิ
สีลวนฺเต พหุสฺสุเต
สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย
ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน
อาสชฺชปฺหํ ปุจฺเฉยฺย
อากงฺขํ วุฑฺฒิมตฺตโน
ทินฺนปุพฺพํ นหาเปยฺย
ทานํ สมณพฺราหฺมเณ
น จ กิฺจิ นิวาเรยฺย
ทานกาเล วนิพฺพเก
ปฺาวา วุฑฺฒิสมฺปนฺโน
วิธานวิธิโกวิโท
กาลฺู จ สมยฺู
อุฏฺานกมฺมเธยฺเยสุ
อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ
สุสํวิหิตกมฺมนฺโต
ขลํ สาลิปํสุเขตฺตํ
คนฺตวา ปสฺส อภิกฺขณํ
มิตํ ธฺํ นิธาเปยฺย
มิตฺจ ปาจเย ฆเร
/*517ปุตฺตํ วา ภาตรํสํ วา
สีเลสุ อสมาหิตํ
อนงฺควา หิเต พาลา
ยถาเปโต ตเถว เต
โจฬฺจ เนสํ ปิณฺฑฺจ
อาสิ นานํ ปทาปเย
ทาเส กมฺมกเร ปาเล
สีเลสุ สุสมาหิเต
ทุกฺเข อุฏฺานสมฺปนฺเน
อาทิปจฺจสมึ าปเย
สีลวา จ อโลโภ จ
อนุวตฺโต จสฺส ราชิโน
อาวิรโห หิโต ตสฺส
ฉนฺทฺู ราชิโน จสฺส
จิตฺตตฺโถ จสฺส ราชิโน
อสํกุสฺสกวุตฺติสฺส
อจฺฉาทเน นหาเปน จ

โธเว ปาเท อโธสิรํ
อาหโตปิ น กุปฺเปยฺย1
ราชเสวกประจำราชสำนัก อันพระเจ้าอยู่หัวยังไม่ทรงทราบความสามารถ ก็ยังไม่ได้รับพระราชทานยศศักดิ์อยู่เอง เป็นราชเสวกอย่ากล้าจนเกินพอดี อย่าขลาดจนเสียราชการ อย่าประมาท คอยระมัดระวังอยู่เสมอ เมื่อพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบคุณสมบัติทั้งศีล คือความประพฤติ ทั้งปัญญาความรอบรู้และความบริสุทธิ์ ย่อมทรงวางพระราชหฤทัยไม่รังเกียจ จนถึงความลับก็เผยได้ไม่ต้องระวัง
เมื่อราชเสวกอันพระเจ้าอยู่หัวตรัสใช้ในราชกิจ ไม่พึงลำเอียงด้วยอำนาจอคติ ๔ มีฉันทาคติเป็นต้น พึงปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จโดยสุจริตเที่ยงธรรม ดุจตราชูที่บุคคลประคองให้มีคันสม่ำเสมอเที่ยงตรงดี ฉะนั้น เป็นราชเสวกพึงตั้งใจทำราชกิจทุกอย่าง ปฏิบัติราชกิจนั้น ๆ ให้เสมอต้นเสมอปลาย ดุจตราชูที่มีคันสม่ำเสมอเที่ยงตรงดีฉะนั้น
เป็นราชเสวกต้องฉลาดในราชกิจ เมื่อกิจราชการเกิดขึ้นไม่ว่าเวลาใด ตรัสใช้กลางวันหรือกลางคืนก็ตาม ไม่พึงหวั่นหวาด ปฏิบัติราชกิจนั้นให้สำเร็จตามพระประสงค์ เป็นราชเสวกต้องฉลาดในราชกิจ ตั้งใจทำราชกิจทุกอย่างในกลางวันหรือกลางคืน ให้สำเร็จโปโดยเรียบร้อย
/*518ทางที่เขาตกแต่งไว้เป็นอันดี เพื่อเป็นมรรควิถีเสด็จพระราชดำเนิน เป็นราชเสวกแม้จะทรงอนุญาตก็ไม่ควรเดินโดยทางนั้น เป็นราชเสวกไม่พึงบริโภคสมบัติทัดเทียมพระเจ้าอยู่หัว เพราะว่าพระเจ้าอยู่หัวย่อมทรงพระพิโรธ ในบุคคลผู้ทำเช่นนั้น ควรเดินหลัง ปฏิบัติให้ต่ำกว่าทุกสิ่งทุกอย่างในกาลทุกเมื่อ
เสื้อผ้า มาลาระเบียบดอกไม้ และเครื่องลูบไล้ของหอม ไม่ควรใช้สอยประดับทัดเทียมกับพระเจ้าอยู่หัว ทั้งไม่ควรใช้อากัปปกิริยาและพูดจาให้เทียมกับพระองค์ ควรทำให้ต่างอย่าให้เหมือนอย่างพระองค์ท่าน เพื่อเป็นการรักษาตนให้พันราคีกลีโทษ
เมื่อพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเล่นอยู่กับหมู่อำมาตย์ มีพระสนมกำนัลในเฝ้าแหนอยู่ด้วย เป็นราชเสวกามาตย์ต้องฉลาด ไม่พึงแสดงอาการทอดสนิทในพระสนมกำนัลใน อย่าเป็นคนฟุ้งซ่านแสดงอาการของคนพอง อย่าคะนองกายวาจาให้เสียจริยาของข้าเฝ้า รู้จักรักษาตนไม่ให้เป็นคนเสียหาย เพราะเหตุนั้น จงระมัดระวังอินทรีย์อย่าให้เกิดราคีขึ้นได้ พร้อมทั้งอัธยาศัยใจจิตต้องสุจริตอย่าคิดพล่าน
เป็นราชเสวกอย่าเล่นหัวกับพระสนมกำนัลใน อย่าเจรจาปราศรัยในที่ลับ จะเป็นทางให้เกิดระแวงว่าผูกสมัครรักใคร่กันไม่บังควร อย่าลอบเอาพระราชทรัพย์จากคลังหลวง นี้เป็นการเสียสัตย์ตัดประโยชน์โทษมหันต์ เป็นราชเสวกอย่าเห็นแก่ความหลับนอนให้มากนัก จะชักให้เป็นคนเกียจคร้านและปล่อยหน้าที่ราชการให้เสียด้วย อย่าดื่มสุราจนเมามายทำให้ขายพระพักตรา อย่าฆ่ามฤคีที่พระราชทานอภัยให้เป็นที่ขุ่นเคืองพระราชหฤหทัย โดยฝืนพระราชอำนาจและขาดเคารพ
พระแท่นราชบัลลังก์ภัทรบิฐ เรือ รถพระที่นั่ง เป็นราชเสวกอย่าทะนงตนว่าเป็นคนโปรดปรานแล้วและขึ้นร่วม เป็นราชเสวก เสวกต้องเข้าใจในราชกิจ มีความไหวพริบในกิจอุปฐาก อย่าเฝ้าให้ไกลนักให้ใกล้นัก ควรยืนเฝ้าพอท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นถนัด และพอให้ยินพระราชดำรัสที่ตรัสใช้
/*519เป็นราชเสวกอย่าชะล่าใจว่า พระเจ้าอยู่หัวเป็นเพื่อนของเราและเป็นคู่กันกับเรา อันพระราชาทั้งหลายย่อมทรงพระพิโรธไวดุจนัยน์ตาถูกผงกระทบฉะนั้น เป็นราชเสวกไม่พึงถือตัวว่าเป็นนักปราชญ์ราชบัณฑิต พระเจ้าอยู่หัวทรงนับถือบูชาแล้วชะล่าใจจ้วงจาบเพ็ดทูลถ้อยคำที่หยาบคายขณะที่เสด็จประทับ ณ ราชบริษัทสมาคมเป็นการทะนงอวดดีจะมีภัย
เป็นราชเสวก แม้ได้รับพระราชทานพระทวารเป็นพิเศษ เข้านอกออกในได้ไม่ว่าเวลาไร ก็อย่าวางใจในพระราชฐาน ในการไม่บังควร ต้องได้รับพระราชทานเสียก่อน เพราะว่าพระราชาเป็นดุจไฟ อย่าได้ประมาท ต้องมีสติดำรงตนให้เป็นคนที่รอบคอบ พระเจ้าอยู่หัวจะทรงยกย่องพระราชโอรสหรือพระราชวงศ์ ด้วยบ้านก็ดี นิคมก็ดี แว่นแคว้นก็ดี เป็นราชเสวกควรนิ่งดูก่อน ไม่ควรด่วนเพ็ดทูลคุณหรือโทษ
ในกรมช้าง กรมราชองครักษ์ กรมม้า กรมรถ กรมเดินเท้า ทุกหมู่เหล่า พระเจ้าอยู่หัวจะทรงปูนบำเหน็จรางวัลโดยความชอบในราชการของเขา เป็นราชเสวกพึงรอบคอบสอบสวนให้ถ้วนถี่ มีจิตใจอ่อนโยนโอนไปตามในการที่ควร ดุจคันธนูอันน้อมเข้าหากัน หรือไม้ไผ่อันโอนไปตามลมฉะนั้น ไม่ควรทูลทัดทานให้เสียราชการงานเมือง
เป็นราชเสวกพึงเป็นคนมีท้องน้อยดุจคันธนู คืออย่ามักใหญ่เห็นแต่ได้ฝ่ายเดียว พึงเป็นผู้ไม่มีลิ้นดุจปลา คือไม่เจรจาหาเรื่องให้เคืองพระราชหฤหทัย พึงเป็นผู้มีอาหารน้อย คือไม่มักมากในลาภผลและใช้จ่ายให้ฟูมฟาย พึงสอดส่องรักษาราชกิจไม่ให้ผิดราชประเพณี พึงเป็นผู้กล้าพอที่จะฝ่าอุปสรรค เป็นราชเสวกไม่พึงมัวเมาสตรีนัก เพราะสัมผัสเป็นเหตุสิ้นไปแห่งเดช เมื่อสิ้นเดชอันเป็นเหตุต่อสู้กับความหลง ย่อมได้รับผลคือไอหอบกระวนกระวายและอ่อนกำลัง
เป็นราชเสวกอย่าพูดมากเกินประมาณ จะนิ่งเสียทีเดียวก็ไม่ควร เมื่อถึงคราวที่ต้องพูด ก็ควรพูดแต่พอประมาณ ไม่ให้พร่ำเพรื่อ เป็นราชเสวกต้องอดทน ไม่เป็นคนฉุนเฉียวโกรธง่าย อย่าพูดกระทบกระเทียบเปรียบ/*520เปรยท่านให้รำคาญโสต รักษาสัตย์ระวังถ้อยคำมิให้วิบัติจากความจริง เป็นคนละเอียดพูดถ้อยคำที่ละเอียดนุ่มนวล ควรดื่มไว้ในใจ ไม่เป็นคนส่อเสียดเดียดฉันท์ ก่อความบาดหมางแก่หมู่คณะ ไม่พูดเพ้อเจ้อทำตนให้เป็นคนเหลวไหล
เป็นราชเสวกต้องบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาให้ผาสุกด้วย ผู้หลักผู้ใหญ่ในสกุลควรเกื้อกูลนบนอบให้ชอบธรรม ควรมีหิริโอตัปปะ เป็นกัลยาณมิตร บำรุงจิตและความประพฤติให้ดีงาม เป็นราชเสวกควรมีอาจารสมบัติได้ฝึกหัดไว้เป็นอันดี มีศิลปได้ศึกษาพอสามารถในราชกิจ รู้จักข่มจิตไม่ทำตนให้วิปริตเพราะขาดสังวร มีตนได้ฝึกพร้อมทั้งวิทยาและจริยาสมบัติ เป็นผู้คงที่ไม่แปรผันทั้งในสมบัติและวิบัติ มีอัธยาศัยสมบัติอ่อนโยนไม่เหย่อหยิ่ง ไม่ประมาทเลินเล่อในราชกิจ มีความประพฤติเป็นสุจริตไม่มัวหมองและขยันไม่เกียจคร้านในอุปฐาก
เป็นราชเสวกควรประพฤติอ่อนน้อม มีความเคารพยำเกรงในผู้หลักผู้ใหญ่ เป็นคนเรียบร้อยทั้งกายและวาจา ให้ผู้ที่ได้มาสมคบได้รับความสุขทั้งกายและใจ ทูตต่างประเทศที่เขาส่งมาด้วยเรื่องเนื่องด้วยความลับ เป็นราชเสวกควรเว้นให้ไกลอย่าใกล้เคียง พึงเอาใจใส่ดูแลแต่เจ้าของตน อย่าสำรวมด้วยคนของราชปรปักษ์
อีกประการหนึ่ง เป็นราชเสวกเมื่อหวังความเจริญแก่ตน แม้สมณพราหมณ์ผู้มีศีลเป็นพหุสูต ก็พึงเข้าหาสมาคมโดยเคารพ ครั้นเข้าหาสมาคมสมณพราหมณ์ผู้มีศีลเป็นพหุสูตแล้ว พึงสมาทานรักษาอุโบสถศีลโดยเคารพ พึงบำรุงเลี้ยงสมณพราหมณ์ผู้มีศีลเป็นพหุสูตให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ และพึงเข้าไปไต่ถามบาปบุญคุณโทษ ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์กับสมณพราหมณ์ผู้มีศีลเป็นพหุสูตมีปัญญา
ทานบริจาค ที่เคยพระราชทานในสมณพราหมณ์มาเป็นอาจิณวัตร
เป็นราชเสวกก็ควรปฏิบัติให้คงที่มิให้เสื่อมทราม อนึ่งเห็นพวกวณิพกมาในเวลาพระราชทาน ไม่ควรห้ามเลยเป็นอันขาด ต้องเป็นผู้สอดส่อง/*521ให้ตระหนักในราชกิจ มีความคิดสุขุมรอบคอบไม่บกพร่อง ฉลาดในวิธีจัดให้ราชกิจดำเนินไปโดยเรียบร้อย และรู้จักกาลรู้จักสมัยว่าควรปฏิบัติอย่างไร ปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จโดยควรแก่กาลและสมัยนั้น ๆ เป็นราชเสวกพึงเป็นคนไม่ประมาทและสอดส่องในกิจการที่เป็นงานอันตนจะต้องจัดต้องทำ มีความเพียรความหมั่นไม่เกียจคร้าน จัดกิจราชการให้ลุล่วงไปได้เป็นอย่างดี
ลานข้าวสาลีปศุสัตว์และนา พึงนำพาไปตรวจตราดูแลเสมอๆ ข้าวเปลือกที่เก็บไว้ในยุ้งฉาง ควรให้ตวงรู้จักประมาณไว้ ที่หุ้งต้มในเรือนก็ต้องให้ตวงให้รู้ไว้เหมือนกัน บุตรหรือพี่น้องวาศ์ญาติผู้ไม่ตั้งอยู่ในศีลาจารวัตร ไม่ควรยกย่องให้เป็นใหญ่ปกครองหมู่คณะ เพราะว่าเขาประพฤติตนเป็นคนพาล จัดว่าไม่ใช่คาพยพที่กล่าวกันว่าเป็นญาติ เพราะความเป็นคนพาลของเขา เป็นเหตุนั้นเขาย่อมเป็นเหมือนคนตายที่บุคคลทิ้งไว้ในป่าช้าฉะนั้น มีแต่จะผลาญทรัพย์ให้พินาศ ทั้งไม่อาจยังราชกิจให้บริบูรณ์ได้ คนผู้เช่นนี้จึงไม่ควรยกย่อง แต่ว่าเมื่อเขามาหาถึงสำนักก็ควรให้ผ้านุ่งห่มและอาหารพอเลี้ยงชีพ พวกทาสหรือกรรมกรผู้ตั้งมั่นในศีลในธรรม เป็นคนขยันถึงพร้อมด้วยความเพียรความหมั่น ควรยกย่องให้เป็นใหญ่ปกครองหมู่คณะได้
เป็นราชเสวก พึงประกอบด้วยศีลาจารวัตร มีสัตย์มีธรรม ไม่ละโมบ โลภมากเห็นแต่ได้เอาใจออกหาก พึงประพฤติตามเจ้าไม่เข้ากับตนผิด มีความจงรักภักดีคงที่ทั้งต่อหน้าและลับหลัง เป็นราชเสวกต้องรู้จักพระราชนิยม และปฏิบัติตามพระราชประสงค์ อย่าประพฤติให้ขัดต่อพระราชอัธยาศัย เวลผลัดพระภูษาและสรงสนาน ราชเสวกพึงก้มศีรษะลงชำระพระบาท แม้จะถูกกริ้วกราดต้องพระราชอาชญา ก็อย่าบีฑาโกรธตอบเป็นชอบธรรม
ครั้นอัยยกะพราหมณ์สอนราชเสวกทั้งหลายอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวคาถาอีกต่อไป เพื่อจะข่มขี่คนเลวว่า
/*522โย ทณฺเฑน อทณฺฑเสุ
อปฺปทุฏฺเสุ ทุสฺสติ
ทสนฺนมฺตรํ านํ
ขิปฺปเมว นิคจฺฉติ
เวทนํ ผรุสํ ชานึ
สรีรสฺสปฺปเภทนํ
ครุกํ วาปิ อาพาธํ
จิตฺตกฺเขปฺจ ปาปุเณ
ราชโต ว อุปสคฺคํ
อพฺภกฺขานํ ว ทารุณํ
ปริกฺขยํ ว าตีนํ
โภคานํ ว ปภงฺคุนํ
ตสฺเสว อฆรานิ จ
อคฺคิ ฑหติ ปาวโก
กายสฺส เภทา ทุปฺปฺโ
นิรยํ โส อุปปชฺชติ
แปลว่า ผู้ใดประทุษร้ายต่อผู้ไม่มีโทษ ผู้ไม่ประทุษร้ายผู้อื่นด้วยอาชญา ผู้นั้นย่อมได้รับโทษ ๑๐ อย่าง ๆ ใดอย่างหนึ่งโดยเร็ว คือทุกขเวทนา ความเสื่อมเสีย ถูกทำร้ายร่างกาย เจ็บหนัก เสียจริต ผิดต่อพระราชา ถูกกล่าวตู่อย่างร้ายแรง สิ้นญาติ สิ้นทรัพย์ ไฟไหม้เรือน (นี้เป็นโทษในปัจจุบัน - ส่วนโทษในอนาคตคือ) ผู้นั้นตายแล้วย่อมเกิดในนรกดังนี้ (คาถานี้ท่านกล่าวไว้ในพระธรรมบทว่าเป็นพระพุทธภาษิตด้วย)
เมื่ออัยยกะพราหมณ์ให้โอวาทอย่างนี้แล้วจะกราบถวายบังคมลา จึงทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าจักถวายบังคมลากลับยังบ้านเมืองของข้าพระพุทธเจ้า ถ้าสิรสากุมารเป็นคนมีบุญ จักต้องกลับมาด้วยอำนาจอธิษฐานของข้าพระพุทธเจ้า ถ้าเป็นคนกาลกิณี ก็จักตายอยู่ในมหาสมุทร ครั้นกราบทูลอย่างนี้แล้วถวายบังคมลาออกจากที่เฝ้า พร่ำสอนชาวพระนครว่า ขอท่านทั้งหลายอย่าเศร้าใจ อย่าร่ำร้อง พระสิรสากุมารพระองค์นั้นเป็นผู้มีบุญ ยังไม่สิ้นพระชนม์ จักเสด็จกลับด้วยอำนาจอธิษฐานของเรา ครั้นตักเตือนอย่างนี้แล้วก็กลับไปสู่อัยยกนคร
อัยยกะพราหมณ์นั้น บริโภคแล้วออกนั่ง ณ ท่ามกลางอำมาตย์ แล้วกล่าวว่า ท่านทั้งหลาย พระเจ้าวัสสวดีทรงพระชราแล้ว ในบัดนี้พระโอรสของพระองค์มีอยู่พระองค์หนึ่ง พระโอรสนั้นประสูติหางพระโอษฐ์ พออยู่มาได้ ๙ เดือนได้เสด็จเข้าไปทรงรักษาศีลอยู่ในหีบแก้วที่เขาลั่นกุญแจไว้ เป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่ง เพราะฉะนั้น มัชชหายกพราหมณ์จึงกราบทูลพระเจ้าแผ่นดินว่า พระราชกุมารเป็นกาลกิณี พระเจ้าแผ่นดินทรงเชื่อ โปรดให้เอาลงเรือไป/*523ปล่อยเสียในมหาสมุทร แน่ะ ท่านทั้งหลาย พวกเราพร้อมกันบูชาพระรัตนตรัยด้วยเครื่องสักการะประทีปธูปเทียน แล้วถวายส่วนกุศลแด่พระราชกุมารเถิด เพื่อขอให้เทพเจ้าคุ้มครองและนำเสด็จมาสู่บ้านเมืองของเรา ครั้นประกาศอย่างนี้แล้วสั่งให้ตีกลองร้องป่าวชาวพระนครว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันตกแต่งนครให้เหมือนเทพนคร ประดับด้วยธงชายเป็นต้น แล้วสร้างปราสาทหลังหนึ่งไว้ริมฝั่งแม่น้ำ ปักธง ปลูกต้นกล้วย ต้นอ้อย ตั้งหม้อน้ำไว้สองข้าง เริ่มแต่นิเวศน์ไปกระทั่งริมน้ำ และจัดแจงทางเสด็จประดับด้วยพวงดอกไม้และของหอมธูปเทียน ให้แลสล้างทั้งสองข้างมรรคา คล้ายกับว่าทางเทพเจ้าไปสู่นันทอุทยานฉะนั้นด้วย
มหาชนทั้งหมดชวนกันบูชาพระรัตนตรัย แล้วอธิษฐานทุกๆวันว่า ด้วยผลบุญอันนี้ ขอให้เทพเจ้าทั้งหลายช่วยอภิบาลพระราชกุมารและนำเสด็จมาในพระนครนี้เถิด
คราวนั้น พระโพธิสัตว์อันเทพยดาและคุณแห่งพระรัตนตรัยคุ้มครองแล้ว ย่อมไม่ต้องอุปสรรคและอันตราย ทรงพระสำราญอยู่เป็นนิตย์ แต่เรือพาลอยไปในมหาสมุทรได้ ๕ เดือนโดยสวัสดิภาพ
ครั้งนั้นอัยยกะพราหมณ์ได้สร้างเสาธง ๗๐๐ ห้อยไปด้วยพวงกระดึงทำเป็นการบวงสรวงเทพเจ้า ยกหัตถ์ขึ้นถวายบังคมพระรัตนตรัยและเทพยดา มีเทพยดารักษามหาสมุทรเป็นต้น และได้เปล่งวาจานมัสการพระรัตนตรัยว่า นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า นโม ตสฺส สฺวากฺขาตสฺส ภควโต ธมฺมสฺส ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรม อันพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นตรัสดีแล้ว นโม สุปฏิปนฺนสฺส ภควโต สาวกสงฺฆสฺส ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ปฏิบัติดีแล้ว เมื่อจะอธิษฐานได้กล่าวว่า ถ้าสิรสากุมารเป็นผู้มีบุญ เป็นหน่อพระพุทธเจ้า ขอจงมาสู่นครของข้าพเจ้าพร้อมทั้งพระราชมารดา ถ้าไม่ใช่ผู้มีบุญ เป็นคนเลว จงให้ตายอยู่ในมหาสมุทรเถิด แล้วต่อไปได้ทำสักการะใหญ่ทุกวัน
ฝ่ายเรือแห่งสิรสากุมารที่ลอยอยู่ในมหาสมุทร มีเทพดา ยักษ์ นาค ครุท กินรี ล้อมรักษา รื่นเริงไปด้วยเบญจางคิกดนตรี อยู่ในมหาสมุทร ๔ เดือนเป็นกำหนด
ด้วยกำลังอธิษฐานแห่งอัยยกะพราหมณ์ เรือนั้นได้ลอยทวนกระแสน้ำเข้าปากอ่าวโดยลำดับตราบเท่าถึงพระนครแห่งพระราชบิดา แต่ไม่มีใครเห็นเรือนั้นด้วย
/*524อานุภาพแห่งเทพยดา และเรือนั้นได้ลอยไปถึงนครแห่งอัยยกะพราหมณ์ โดยกำหนดกาลได้ ๘ วัน แล้วจอดเทียบท่าเป็นอันดีในเพลาราตรี
ในราตรีนั้นอัยยกะพราหมณ์ได้สุบินว่า มีบูรษคนหนึ่งนำเอาต้นไม้ต้นหนึ่ง มีลำต้นเป็นปัญญา มีกิ่งเป็นศีล มีรส ๕ รสล้อมด้วยช้าง ม้าเป็นขนัด มาตั้งไว้ในกลางพระนคร มหาชนได้พากันมาแต่ ๔ ทิศ พร้อมกันสักการบูชานอบน้อมต้นไม้นั้น
พออัยยกะพราหมณ์ตื่นขึ้น ตรึกตรองดูลักษณะความฝันก็เข้าใจได้ตระหนักว่า ต้นไม้ใหญ่นั้นต้องเป็นสิรสากุมารแน่นอน จักมีเทพบุตรนำพระกุมารผู้มีบุญมากมาถึงเมืองนี้ วันนี้เราจักได้เห็นพระกุมาร ครั้นตกลงแน่ใจอย่างนี้แล้วได้นั่งฟังเสียงดนตรีทิพย์อยู่บนบัลลังก์ ทราบได้ว่าเป็นเสียงดนตรีที่เทพยดาประโคม และพระสิรสากุมารจักมาถึงในไม่ช้า
ฝ่ายมหาชนเมื่อได้ยินเสียงประโคมแห่งดนตรีทิพย์ก็พากันลงไปที่ท่าน้ำ ได้เห็นเรืออันรุ่งเรืองประดับด้วยทองและรัตนะและมีมณฑปยอดตั้งอยู่ท่ามกลาง ต่างก็คิดว่า โอน่าอัศจรรย์ โอเรื่องเช่นนี้ไม่เคยมี คงจักเป็นเรือของพระลูกเจ้าแน่ แล้วได้นำความไปแจ้งแก่อำมาตย์
อำมาตย์นั้นรู้สึกดีใจมาก ได้ไปกราบเรียนอัยยกะพราหมณ์ ๆ ให้ชายาสนมนารีทั้งหลายถือเอาดอกไม้ต่าง ๆ มีดอกไม้แก้ว ทอง เงิน เป็นต้น ลงไปต้อนรับพระกุมารจนถึงท่าเรือ ได้แลเห็นสิรสากุมารกับพระมารดาประทับนั่งในมณฑป ก็พร้อมกันทั้งอำมาตย์ราชเสวกและชาวพระนครถวายบังคมแล้วยืนเฝ้าอยู่เป็นขนัด
ครั้งนั้น อัยยกะพราหมณ์ยกหัตถ์ทั้ง ๒ ขึ้นถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพระบาทได้ทราบเรื่องของพระแม่เจ้าแล้ว มีความทุกข์โทมนัสมาก ได้พร้อมกับชาวเมืองกระทำการบูชาพระรัตนตรัย ถวายส่วนบุญแด่พระแม่เจ้า แล้วอ้อนวอนให้บุญช่วยนำพระแม่เจ้ามาสู่พระนครนี้ ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้ทูลกระหม่อมทั้ง ๒ ได้เสด็จมาถึงที่นี้แล้ว ขอเชิญเสวยราชย์อยู่ในพระนครนี้เถิด ข้าพระบาททั้งหลายจะได้พึ่งพระบารมี ขอกได้โปรดเป็นที่พึ่งแก่ประชาชนทั้งหลาย
พระนางเจ้าตรัสตอบว่า ท่านอัยยกะ ฉันเข้าใจว่าจักตายอยู่ในมหาสมุทร ไม่อาจพบเห็นหน้าท่านอีกเลย บัดนี้เราได้รอดชีวิตมาได้ด้วยบุญญานุภาพของท่าน ครั้นตรัสปราศรัยอย่างนี้แล้วพระนางเจ้าก็ทรงรับคำเชื้อเชิญ
/*525ครั้งนั้น ฝ่ายชาวพระนครมีอำมาตย์และพราหมณ์เป็นต้นต่างถวายประทีปธูปเทียนดอกไม้ของหอม เครื่องลูบไล้ต่าง ๆ แด่พระกุมารทั้งพระมารดา ฝ่ายอัยยกะพราหมณ์ได้อุ้มพระกุมารขึ้นจากเรือ และอัญเชิญพระเทวีขึ้นทรงวอทอง นำเสด็จโดยราชมรรคากระทั่งถึงปราสาท แล้วอัญเชิญขึ้นประทับ ณ ภายใต้เศวตฉัตร ขณะนั้นมหาชนได้พร้อมกันประโคมดนตรีขึ้นทันที
ฝ่ายอัยยกะพราหมณ์ได้โปรดให้หาช่างทองมาเฝ้า ตรัสให้ทำถาดทองใบหนึ่ง ถาดใบนั้นหนักร้อยตำถึง ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประกอบด้วยลวดลายถึงพัน เสร็จใน ๗ วัน แล้วให้ตั้งถาดใบนั้นไว้บนบัลลังก์ภายใต้เศวตฉัตร เชิญให้พระโพธิสัตว์ประทับในถาดนั้น แล้วทรงอธิษฐานว่า ถ้าพระลูกเจ้าพระองค์นี้เป็นผู้กอร์ปด้วยบุญญาภินิหาร เป็นหน่อพระพุทธองค์ จักได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตแล้ว ขอจงให้สุคนธวารีทิพย์ตกลงจากอากาศ โสรจสรงพระเศียรเกล้าของพระราชกุมารในกาลบัดนี้ อีกประการ ๑ ขอให้สุคนธวารีทิพย์นั้นฟุ้งไปถึงพระนครแห่งพระราชบิดา และขอให้พระราชบิดากับชาวพระนครทราบเหตุ ๒ ประการ คือให้ทราบว่า พระราชกุมารนี้ได้เสด็จถึงพระนครข้าพเจ้า และเป็นหน่อพระพุทธองค์
ครั้นอธิษฐานแล้วออกจากที่นั่ง จับพวงดอกไม้โยนไปในทิศต่าง ๆ กระทำสักการบูชาแล้วกล่าวอวยชัยมงคลว่า ขอพระราชกุมารเจ้าองค์นี้จงทรงพระสำราญปราศจากโรคาพาธ หาเสี้ยนหนามศัตรูมิได้ และขออย่าเสด็จไปที่อื่น จงเสวยราชย์อยู่ในพระนครนี้เถิด
ครั้งนั้น เหล่าเทพเจ้าที่สิงสถิตอยู่ ณ ภาคพื้นอากาศวิมาน ต่างก็หลั่งทิพยสุคนธวารีลงโสรจสรงพระเศียรเกล้าของพระราชกุมารและสรงมหาชนในที่นั้นด้วย ก็ชนเหล่าใดมีศีล ปัญญา ศรัทธา ทิพยสุคนธ์ที่ศีรษะของชนเหล่านั้นย่อมส่งกลิ่นฟุ้งไป ฝ่ายชนเหล่าใดเป็นคนบาป เป็นมิจฉาทิฐิ ชนเหล่านั้นเกิดเร่าร้อนขึ้นทั่วตัว ต้องหนีเข้าไปซ่อนอยู่ในเรือน
ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงบันดาลให้ฝนทิพยสุคนธ์ตกลง ฝนนั้นมีนามว่าโบกขรพรรษ เพราะว่าคนเหล่าใดเป็นผู้มีบุญ เมื่อถูกฝนชนิดนั้น ย่อมรู้สึกชุ่มชื่นในใจ ใคร่จะให้เปียกก็เปียก ไม่ใคร่จะให้เปียกก็ไม่เปียก คนเหล่าใดเป็นผู้ไม่มีบุญ พอถูกฝนนั้นแล้วย่อมเกิดความร้อนรนขึ้นไม่อาจทนได้ต้องหลบเข้าไปซ่อนอยู่ในเรือนเพราะฉะนั้นฝนนั้นจึงเรียกว่าฝนโบกขรพรรษ อีกอย่างหนึ่ง บรรดาต้นไม้ทั้งหลายมีต้นตาลเป็นต้น เมื่อถูกฝนนั้น ย่อมมีดอกผลและใบเกิดขึ้นทันที ทั้งเหล่าสัตว์เลี้ยงมีกระบือ โค แพะ แกะ เป็นต้น เมื่อถูกฝนนั้นต่างก็ย่อมชื่นอกชื่นใจ
/*526คราวนั้นสุคนธวารีทิพย์ที่กล่าวมานี้ ย่อมฟุ้งไปทั่วทุกประเทศ ตลอดถึงพระนครของพระราชบิดา ชาวพระนครบุปผวดีได้สูดดมทิพยสุคนธ์ต่างก็โจษกันว่า เป็นกลิ่นของใคร ฝ่ายพระเจ้าบุปผวดี ตรัสถามว่า กลิ่นที่หอมฟุ้งชนิดนี้เป็นกลิ่นของใคร อยู่ที่ไหน มาจากไหน แล้วตรัสสั่งพวกอำมาตย์ว่า ท่านทั้งหลายจงสืบสวนดูในทิศทั้ง ๔ กลิ่นนี้มาจากทิศไหน
พวกอำมาตย์รับพระราชโองการแล้วแยกกันออกพิสูจน์ในทิศทั้ง ๔ ก็ไม่รู้ว่ากลิ่นมาจากทิศไหน คราวนั้นมีลูกม้าสินธพอยู่อยู่ม้า ๑ เป็นม้าที่ดุร้าย ฝีเท้าเร็ว กำลังมาก มีเรี่ยวแรงมาก คนอื่นนอกจากกามเทพกุมารแล้วไม่สามารถขี่ม้านั้นได้ พระราชารับสั่งให้หากามเทพกุมารมาเฝ้า ตรัสว่า พ่อ ผู้อื่นนอกจากพ่อแล้วไม่อาจสืบรู้ต้นเค้าแห่งสุคนธ์นี้ได้ เพราะฉะนั้นขอให้พ่อขี่ม้าตัวที่มีกำลังฝีเท้าดีออกสืบที่มาแห่งสุคนธ์นี้ให้ได้
กามเทพกุมารทูลรับพระราชบัญชาแล้วเสด็จไปโรงม้าทรงลูบหลังสินธพอาชาไนย ทรงผูกเครื่องอานเสร็จแล้วเสด็จขึ้นทรง มีม้าอำมาตย์อื่น ๆ ตามเสด็จออกจากพระนคร เทพเจ้าดลใจให้บ่ายพระพักตร์สู่ทิศอุดร เสด็จเดินทางวันเดียวสิ้นระยะทาง ๓๐ โยชน์ ก็บรรลุถึงพระนครแห่งอัยยกะพราหมณ์ เมื่อเสด็จเข้านคร ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนพากันเที่ยวดูมหรสพ และได้กลิ่นทิพยสุคนธ์ ทั้งทรงเห็นเครื่องบูชาต่าง ๆ มีเสาประทีปเป็นต้น ทรงดำริว่า นี่เขามีงานอะไรกัน จึงตรัสถามมหาชน พอทรงสดับว่าสิรสากุมารกับพระมารดาเสด็จมาประทับในเมืองนี้ ก็รู้สึกยินดีพระทัยอย่างยิ่ง รีบเสด็จเข้าในนิเวศน์ขึ้นยังปราสาท ถวายบังคมพระมารดาและทรงอุ้มพระสิรสากุมารแล้วทรงพระกรรแสง พระมารดาตรัสว่า พ่อ แม่คิดว่าจะไม่ได้เห็นหน้าเจ้าอีก แต่ท่านอัยยกะกับชาวนครได้พร้อมกันทำบุญอุทิศผลให้ จึงได้รอดชีวิตคืนมา ไฉนพ่อจึงมาเมืองนี้ พระกุมารก็กราบทูลเรื่องที่รับ ๆ สั่งของพระราชบิดาถวายให้ทรงทราบ ส่วนอัยยกะพราหมณ์ก็กราบทูลกิจการที่ตนกระทำเริ่มแต่สั่งให้ทำถาดทองเป็นต้นไป แล้วทูลกามเทพกุมารว่าขอฝ่าพระบาทจงเสด็จกลับไปกราบทูลพระราชบิดาว่าจะได้อภิเษกพระสิรสากุมารในวันที่ ๗ เริ่มต้นวันนี้ ถ้ามีพระราชประสงค์จะชมบุญบารมีของพระมเหสีและพระราชโอรส ก็ขอเชิญเสด็จ ถ้าไม่อย่างนั้นก็ขออย่าเสด็จ
กามเทพราชกุมารรับคำสั่งของอัยยกะพราหมณ์ แล้วก็เสด็จกลับไปกราบทูลเรื่องราวตามที่ไปทรงรู้เห็นถวายแด่พระราชบิดา พระราชบิดาปลื้มพระราชหฤทัยมาก ตรัสสั่งให้เตรียมจตุรงคเสนาโดยเร็ว แม้พระราชกุมารทั้ง ๖ ต่างก็ดีพระทัยยิ่ง พอถึงวันที่ ๗ พระราชาพร้อมด้วยพระราชโอรสทั้ง ๖ พระองค์ต่างก็ขึ้นทรงช้างพระที่นั่งองค์ละเชือก /*527ห้อมล้อมด้วยจตุรงคเสนาเสด็จออกจากพระพาราแต่เพลาเช้า เสด็จถึงนครของอัยยกะพราหมณ์โดยลำดับ เข้าไปประทับในนครพักพลโยธาไว้แล้ว ส่วนพระองค์ทรงถือเครื่องสักการะของหอมเป็นต้น เสด็จขึ้นปราสาทบูชาสิรสากุมาร แล้วทรงอุ้มพระกุมารลงประทับในถาดทอง ทรงสรงพระกุมารด้วยทิพยสุคนธวารี และตรัสอวยชัยว่า ขอพ่อจงปราศจากโรค จงเป็นสุขพ้นทุกข์ทั้งปวงเถิด ครั้งนั้น อำมาตย์ราชเสนาพฤฒาจารย์ทั้งหลายได้พร้อมกันโสรจสรงพระกุมารและอวยชัยมงคลถวาย
ฝ่ายพราหมณ์ที่ชั่วช้า ๗๐๐ คน มีมัชชหายกะเป็นต้นก็ถือพระเต้าน้ำเข้าไปปรารภจะสรงพระกุมาร ของต่าง ๆ มีสังข์และคณโฑน้ำเป็นต้นได้แตกกระเด็นไปถูกพราหมณ์เหล่านั้น ๆ ไม่อาจสรงพระกุมารได้
ครั้งนั้นอัยยกะพราหมณ์สั่งพวกอำมาตย์ของตนว่า ท่านทั้งหลายจงจับตีฆ่าพราหมณีที่ชั่วช้าเหล่านี้ จงขับไล่ออกจากเมืองเรา พราหมณ์เหล่านั้นต่างก็มีความกลัวพากันแตกหนีไป ในขณะนั้น เทพเจ้าเหล่าดาวดึงส์ยามาจาตุมมหาราชได้พร้อมกันโสรจสรงพระกุมารแล้วอวยชัยมงคล มนุษย์ทั้งหลายได้ยินเสียงเทพเจ้าเหล่านั้นทั่วถึงกัน อัศจรรย์ทั้งปวงมีขนชูชันเป็นต้นก็เกิดขึ้น คนทั้งหลายพากันยกมือถวายบังคมอยู่สลอน
จำเดิมแต่วันประสูติมา สิรสากุมารมิได้ตรัสกับใครเลย พึ่งตรัสกะพระชนกชนนีในวันนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่อัยยกะพราหมณ์ได้ตรัสคาถาดังต่อไปนี้ว่า
สุโณหิ จวนํ มม
อยฺยกาหํ พุทฺธงฺกุโร
น โย โส สตฺโต ปาโป
ปุพฺพกมฺเมนีธ ชาโต
สมุทฺเท ปวุยฺหโตตานิ
ปุพฺเพโสหํ รชฺชํ การยึ
ปุปฺผารามํ กริตฺวาน
นานา ปุปฺผานิ คเหตฺวา
สตฺตสเต นาเว ปกฺขิปึ
สห ปทีเปน วุยฺห
อิมินา รตนตฺตยํ
พุทฺธํ เสฏฺํ ธมฺมํ ปูเชมิ
สสงฺฆฺจ ทิเว ทิเว
เทวานาคสุปณฺณานํ
เทวสุราทา นรานํ
นิรยเปตานฺจ เทมิ
อถานํ ปุฺํ กตฺวาน
อธิฏฺานํ กโรมิ
อิมินาหํ ราชปุตฺโต
อิธ รชฺชํ กาเรมิ จ
/*528แปลว่า ท่านอัยยกะ ขอท่านจงฟังถ้อยคำของเรา เราเป็นหน่อเป็นพระพุทธเจ้า ไม่ใช่คนต่ำช้า เราได้เกิดในที่นี้และได้ถูกปล่อยในมหาสมุทรด้วยบุพพกรรมของเรา เมื่อชาติก่อนเราได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน สร้างสวนดอกไม้ไว้ เก็บดอกไม้ไส่ในเรือ ๗๐๐ ลำ ทั้งตามประทีปลอยน้ำบูชาพระรัตนตรัยทุกวัน แล้วให้ส่วนบุญแก่เทพดา นาค ครุฑ สัตว์นรกทั้งหลาย คราวนั้นเราได้อธิษฐานว่า ด้วยบุญนี้ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชโอรส เสวยราชย์อยู่ในที่นี้
เมื่อพระโพธิสัตว์จะทรงยกอุทาหรณ์มาอีกจึงตรัสว่า ครั้งนั้นมีนกตัวหนึ่งบินเข้ามาในสวน จิกดอกไม้ต่าง ๆ เราจับนกตัวนั้นได้ แล้วเอาใส่แพท่อนกล้วยลอยน้ำ ด้วยกรรมอันนั้นมัชชหายกะพราหมณ์จึงเอาเราใส่ลอยในมหาสมุทร ท่านทั้งหลายอย่าดูหมิ่นว่ากรรมที่ทำไว้มีประมาณน้อยหรือมาก
ฝ่ายมหาชนมีพระราชาเป็นต้น สดับธรรมเทศนาแล้วมีความโสมนัส ได้ซร้องสาธุการตลอดถึงเทพยดานาคครุฑ เมื่อพระโพธิสัตว์จะแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้น จึงตรัสคาถาต่อไปว่า
น ภเช ปาปเก ธมฺเม
น ภเช ปุริสาธมฺเม
ภเชถ มิตฺเต กลฺยาเณ
ภเชถ ปุริสุตฺตเม
โย จ ปาปก เสวโน
ยถา อตฺตานํ อุยฺหติ
เนว วิรุฬฺหึ คจฺฉติ
วินสฺสํ ปาปุณิสฺสติ
โย สปฺปุริส ภเชติ
โส จ วิรุฬฺหึ วุฑฺฒิตฺวา
ตสฺส ปฺาภิวฑฺฒติ
ปุฺสมฺปตฺตึ ลภติ
กตฺุตา สปฺบุริโส
อตฺตโน หิตํ กโรติ
ปรสฺส จ อตฺถํ ชเนติ
สคฺคํ โส อุปปชฺชติ
อกตฺุตา จ พาโล
อตฺตโน อหิตกฺกโร
ปรสฺส อนตฺถํ ชเนติ
นิรยํ โส อุปปชฺชติ
ทุจินฺติตจินฺตี พาโล
ทุพฺภาสิตภาสี เจว
ทุกฺกฏฺจ กมฺมการี
นิรยมคฺคํ คณฺเหยฺย
สุจินฺติตจินฺตี ธีโร
สุภาสิตภาสี เจว
/*529นิรยมคฺคํ ปริวชฺเช

ทิฏฺเ ธมฺเม จ โย อตฺโถ
โย อตฺโถ สมฺปรายิโก
อตฺถาภิสมยา ธีโร
คุณาคุณํ ชานนโก
เย เทฺว อตฺเถ ปฏิลภนฺติ
อตฺตานฺจ ปเรสฺจ
ตทตฺถํ ปฏิลาภาย
ปฏิปชฺชนฺติ ปณฺฑิตา
เย เทฺว อตฺเถ ฉินฺทนฺติ จ
เทฺว อนตฺเถ อาทิยนฺติ
สยํ นิรยํ คจฺเฉยฺย
อฺเ อนุคามึ กโรนฺติ
แปลว่า บุคคลไม่ควรเสพธรรมต่ำช้า ไม่ควรคบหาคนอาธรรม์ ควรคบแต่คนดี ควรตบแต่คนมีภูมิธรรมสูง ผู้ใดคบคนเลวย่อมทำตนให้เดือดร้อน ย่อมไม่ถึงความเจริญ มีแต่จักถึงขึ่งความฉิบหาย ผู้ใดคบสัปปุรุษ ผู้นั้นย่อมถึงความเจริญ เจริญด้วยปัญญาและด้วยบุญ สัปปุรุษผู้มีกตัญญู ย่อมทำประโยชน์แก่คนอื่น ตายแล้วย่อมเกิดในสวรรค์ ส่วนคนพาลที่อกตัญญู ย่อมไม่ทำประโยชน์ตนและประโยชน์คนอื่น ตายแล้วย่อมเกิดในนรก คนพาลคิดแต่ทางชั่ว พูดแต่ทางชั่ว ทำแต่สิ่งที่ชั่ว ถือเอาแต่ทางนรก นักปราชญ์คิดแต่ทางดี พูดแต่ทางดี ทำแต่สิ่งที่ดี ย่อมงดเว้นทางนรกได้ นักปราชญ์ผู้รู้จักคุณและโทษ ผ่อมได้ประโยชน์ในปัจจุบันและอนาคต นักปราชญ์ย่อมปฏิบัติเพื่อให้ได้ประโยชน์ตนและผู้อื่น คนพาลย่อมตัดประโยชน์ทั้งสองถือเอาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ต้องไปสู่นรกทั้งตนเองและคนอื่นที่ทำตามถ้อยคำของตนด้วย
เมื่อจะถวายโอวาหแด่พระราชา ได้ตรัสคาถานี้ว่า
ยํ ยฺหิ ราช ภชติ
สนฺตํ วา ยทิวา อสํ
สีลวนฺตํํ วิสีลํ วา
วสํ ตสฺเสว คจฺฉติ
ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ
ยาทิสฺจูปเสวติ
สเว ตาทิสโก โหติ
สหวาโส หิ ตาหิโส
เสวมาโน เสวมานํ
สมฺผุฏฺโ สมฺผุฏฺํ นรํ
สโร ทุฏฺโ กลาปํว
อลิตฺตมูปลิมฺปติ
อุปเลปภยา ธีโร
เนว ปาปสขา สิยา
/*530ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน
อุปนยฺหติ โย นโร
กุสานิ ปูติ วายนฺติ
เอวํ พาลุปเสวนา
อติวิย วายนฺติ จ
อกุสลทุคฺคนฺเธน
ตครฺจ ปลาเสน
โย นโร อุปนยฺหติ
ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ
เอวํ ธีรุปเสวนา
ตสฺมา ปตฺตปูตสฺสเสวฺจ
ฺตวา สมฺปากมตฺตโน
อสนฺเย นุปเสเวยฺย
สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต
อสนฺโต นิรยํ เนติ
สนฺโต สคฺคปรายโน
ตสฺมา ปาปมิตฺตํ ปหาย
กลฺยาณมิตฺเต เสเวยฺย
แปลว่า ข้าแต่พระราชา บุคคลคบคนใด จะเป็นคนดีหรือคนเลวก็ตาม ย่อมตกอยู่ในอำนาจของคนนั้น บุคคลทำคนชนิดใดให้เป็นมิตร คบมิตรชนิดใดย่อมเป็นเช่นคนนั้นเพราะการอยู่ร่วมกันเป็นเหตุให้เป็นเช่นนั้น อาจารย์ที่เลวคบศิษย์ที่ดี ศิษย์ที่ดีคบอาจารย์ที่เลวย่อมเป็นเหมือนลูกศรที่ซึมซาบยาพิษ ย่อมติดแหล่งฉะนั้น นักปราชญ์กลัวการแปดเปื้อน อย่าคบเพื่อนที่เลว คนห่อปลาเน่าด้วยใบไม้ ใบไม้ย่อมมีกลิ่นเหม็นฉันใด การคบคนพาลก็ย่อมมีกลิ่นเหม็นด้วยกลิ่นคืออกุศลฉันนั้น คนห่อกฤษณาด้วยใบไม้ ใบไม้ย่อมมีกลิ่นหอมฉันใด การคบปราชญ์ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้นเมื่อรู้จักความแปรของใบไม้ที่ห่อปลาเน่า กับความแปรของตนแล้ว นักปราชญ์อย่าคบคนไม่ดี ควรคบแต่คนดี คนไม่ดีย่อมไปสู่นรก คนดีย่อมไปสู่สวรรค์ เพราะฉะนั้นจงละมิตรเลว คบแต่มิตรดี
ครั้นพระมหาสัตว์ทรงแสดงธรรมอย่างนี้แล้ว เสด็จลุกจากที่ประทับตรงไปหาพระมารดา ถวายบังคมแล้วเสวยพระถัญญรส ครั้งนั้นอำมาตย์ราชเสวกและประชาชนทั้งหลายพร้อมกันซร้องสรรเสริญ ฝ่ายเทพเจ้ามีสมเด็จอมรินทรเป็นต้นก็ให้สาธุการ และโปรยทิพย์บุปผามาลาและกระทำสักการบูชาเป็นน่าอัศจรรย์ยิ่ง ยังมีเทพธิดาสององค์ เสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดุสิตทั้งวิมาน มาหยุดอยู่บนอากาศ ออกจากช่องแกลวิมาน แสตงตนให้ปรากฏครึ่งหนึ่ง ประณมมือขึ้นรองเชิญพระกุมารว่า ข้าแต่พระกุมารผู้ประเสริฐ ขอท่านจงละกายมนุษย์ถือเอากายทิพย์ จงละโลกมนุษย์ไปสู่โลกสวรรค์ จงละทุกข์ของมนุษยเสวยสุขทิพย์ จงละเรือนหญ้า เสด็จอยู่ในวิมานทิพย์เถิด
/*531พระกุมารทรงสดับแล้วทูลลาพระมารดา ยกพระหัตถ์ขึ้นประณม แล้วตรัสพระคาถาว่า
อิทํ อมฺม ทิพฺพพยมฺหํ
สตฺตรตเนหิ รุจิรํ
นานาตุริเยหิ สงฺฆุฏฺํ
ตุสิตโตว อาคตํ
มมํ อาเนตุ ติฏฺนฺติ
อหํ มาตรํ อาปุจฺฉึ
จุโตทานิ สคฺคํ อุคโค

ทิพย์วิมานนี้ รุ่งเรืองด้วยรัตนะเจ็ด กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างอย่าง มาจากชั้นดุสิตเทวโลก เพื่อจะมารับหม่อมฉัน หม่อมฉันขอทูลลาพระมารดาจุติไปเกิดในสวรรค์ในกาลนี้
พระมารดาทรงสดับแล้วมีพระหฤทัยไหวหวาด เมื่อจะตรัสถามพระกุมาร จึงตรัสว่า ดูก่อนพระลูกรักดังหฤทัยนัยน์เนตร เมื่อพ่อจะไปสู่สวรรค์จะพาแม่ไปด้วยหรือ
พระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ยังมีวิมานหลังหนึ่งสำเร็จด้วยทอง ประดับด้วยรัตนะเจ็ด กึกก้องด้วยทิพย์สังคีตร่าเริงด้วยเหล่าสาวสวรรค์ตั้งพัน เป็นที่อยู่ของพระแม่เจ้า เป็นเครื่องหมายอันเกิดด้วยบุญ พระมารดาตรัสว่า พ่อ ขอพ่อจงพาแม่ไปสู่เมืองสวรรค์ด้วย พระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าจะไปบัดนี้ยังไปไม่ได้ คนที่จะเดินทางไกลหนทางตั้งพันโยชน์ จะไปให้ถึงวันเดียวย่อมไม่ได้ฉันใด พระแม่เจ้าจะเสด็จสู่เมืองสวรรค์ในวันนี้ย่อมไม่ได้ฉันนั้น ขอพระแม่เจ้าจงให้ทานรักษาศีลเจริญภาวนาอยู่จนตลอดพระชนม์ก่อนจึงจะเสด็จไปได้
มหาชนมีพระราชา อัครมเหสี สนม อำมาตย์ ราชบปุโรหิต เป็นต้น พร้อมกันหมอบลงถวายบังคมสิรสากุมาร ครั้งนั้นสิรสากุมารเชิญให้พระบิดามารดา อัยยกะพราหมณ์นั่งเป็นลำดับกันแล้วถวายบังคม แล้วหายวับไปต่อหน้าคนทั้งหลายนั้น ไปเกิดในวิมานที่มาจากดุสิต เสด็จไปสู่ดุสิตบุรีพร้อมด้วยเทพธิดาทั้งหลาย
คนทั้งหมดมีพระมารดาเป็นต้น ครั้นไม่เห็นพระกุมารต่างก็ร่ำร้องรำพันกลิ้งเกลือกคล้ายกับมือเท้าทั้งสองขาดกระเด็นไป พระมารดาทรงพร่ำตรัสเป็นคาถาว่า
ตาต ปิยปุตฺตก
ตฺวํ กสฺมา มมํ โอหายสิ
เทวโลกํ เอกคจฺฉ
ทูรํ เทวาโลกํ คโต
/*532อหเมว กถํ นุคโต
กถํ มยํ ปสฺสิสฺสามิ
จิรํ ปิยวิโยคาหํ
กถํ ตุวํ อนุคจฺฉามิ
หทยํ มม ฉินฺทติ
ตมฺเมว ทุกฺขตรํ สิยา
แปลว่า พ่อผู้เป็นบุตรน้อยอันสุดที่รักของมารดา เหตุไร พ่อจึงละมารดาไว้ไปสู่สวรรค์แต่คนเดียว ไฉนมารดาจึงจะตามไปเห็นหน้าเจ้าได้ มารดาต้องพรากจากพ่อผู้เป็นที่รักตลอดกาลนาน ไฉนมารดาจึงจะตามพ่อไปได้ มีผู้เด็ดดวงใจของมารดาไป ก็ยังไม่เป็นทุกข์สู้พลัดพ่อได้
พระนางเจ้าทรงพระพิลาปด้วยประการต่าง ๆ ไม่ช้าก็สงบลง ทรงพระสติไว้ไม่ได้ คนทั้งปวงพากันสลดใจยิ่ง ส่วนพระราชบิดาเล่าก็ไม่สามารถดำรงพระองค์อยู่ได้ ได้ล้มสลบไปในที่นั้นเอง ปวงชนมีอัยยกะพราหมณ์เป็นต้น ล้วนเต็มไปด้วยความโศกถึงซึ่งอันสิ้นสติ สลบลงเป็นระนาว
หมู่เทพเจ้าซึ่งแลเห็นคนทั้งหลายพากันสลบ ก็รู้สึกเอ็นดู จึงชวนกันขึ้นไปเฝ้าพระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่มหาวีระ บัดนี้พระมารดาของพระองค์ไม่เห็นพระองค์เสด็จกลับได้ถึงวิสัญญีเสียแล้ว ถ้าพระองค์ไม่เสด็จแน่ พระหฤทัยของพระมารดาจักต้องแตกทำลาย จักถึงซึ่งชีพตักษัยโดยไม่ได้พระสติ คนทั้งหลายที่สลบตายเพราะคิดถึงพระองค์ก็จักต้องตกนรก ด้วยตายโดยไม่มีสติ ขอพระองค์จงเสด็จกลับเพื่อความสวัสดีแก่พระชนกชนนีและมหาชนเถิด
ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ทรงสดับถ้อยคำแห่งเทพดาเหล่านั้นแล้วมีพระหฤทัยกรุณาพระมารดาจึงเสด็จเข้าไปสู่วิมาน ประทับ ณ ที่บรรทมแล้วทรงตั้งพระหฤทัยนึกว่า ขอให้ข้าพเจ้าเป็นเหมือนกับเด็กอ่อนไปนั่งอยู่บนพระเพลาของพระมารดาเถิด ด้วยผลแห่งการตั้งพระหทัยนึกนั้น บันดาลให้พระองค์เสด็จไปปรากฏบนพระเพลาของพระมารดา ทอดพระเนตรเห็นพระมารดากำลังสลบ จึงลูบพระทรวงของพระมารดาด้วยฝ่าพระหัตถ์ ตรัสเรียกพระมารดาว่าข้าแต่พระมารดา ลูกมาแล้ว ขอเชิญลุกขึ้นเถิด หม่อมฉันเป็นสิรสากุมาร ลูกรักของพระมารดา ได้กลับมาเช็ดน้ำพระเนตรของพระมารดาแล้วพระเจ้าข้า
พระนางเจ้าฟื้นขึ้น ทรงโอบอุ้มจุมพิตพระโอรสทันที มีพระหฤทัยยินดีอย่างยิ่งใหญ่ คนทั้งหลายมีพระบิดาเป็นต้นก็ได้สติทุกคน พอแลเห็นพระโพธิสัตว์ต่างก็พากันนั่งดีใจ /*533คราวนั้น เทพอัปสรสาวสวรรค์แสนหนึ่ง ซึ่งเป็นบริวารของพระโพธิสัตว์ ได้พากันนำเอาวิมานลงมาจากเทวโลก หยุดอยู่ ณ อากาศ มีรถล้อมอยู่แสนหนึ่ง รัศมีแห่งเทพบุตรและเทพธิดารัตนวิมานทิพย์ได้สว่างไปตลอดที่มีประมาณแสนโยชน์ เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า พระยาราชสีห์และพระยาฉัททันต์แวดล้อมด้วยนางราชสีห์และนางฉัททันต์ คือดอกบัวหลวงและบัวขาบ มีกลีบล้อมชั้นนอก ย่อมดูงามในที่ทั้งปวงฉันใด วิมานแก้วของพระโพธิสัตว์อันมีรถแวดล้อมตั้งพันก็ย่อมดูงามฉันนั้น
คราวนั้น เทพธิดาสององค์ชื่อว่า นันทสิริและสิตตา ได้พากันยืนอยู่ข้างบัลลังก์ของพระโพธิสัตว์ข้างละองค์ เทพธิดาสององค์นี้เป็นใหญ่กว่าเทพธิดาแสนหนึ่ง เธอทั้งสองได้พากันไปอุ้มพระโพธิสัตว์ขึ้นประทับ ณ บัลลังก์ที่ตั้งอยู่ในรัตนวิมาน แล้วพากันล้อมอยู่
ก็พระโพธิสัตว์ ได้เสด็จมาจากเทวโลก ประทับบนพระเพลาของพระมารดาด้วยรูปทารก เทพธิดาจึงแลเห็นเป็นเทพบุตรหนุ่ม มีพระฉวีเหมือนกับทองหรือเหมือนแสงพระอาทิตย์แรกขึ้นมา ดูสง่าด้วยนางอัปสรแสนหนึ่ง ดวงรัตนะทั้ง ๕๐๐ ย่อมรุ่งเรืองงามบนยอดเขาฉันใด พระโพธิสัตว์ก็ดูงามในท่ามกลางหมู่อัปสรฉันนั้น เกษรในดอกไม้ทองย่อมแลอร่ามฉันใด พระโพธิสัตว์ก็ย่อมดูงามเลิศในท่ามกลางนางเทพอัปสร ฉะนั้น
คนทั้งหลาย มีพระราชาและอำมาตย์อัยยกะพราหมณาจารย์ เป็นต้น พร้อมกันถวายเครื่องสักการะและซร้องสรรเสริญพระโพธิสัตว์เป็นโกลาหล
ในหมู่เทพธิดาทั้งหลายนั้น เทพธิดาที่อยู่ข้างขวาประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลืองซึ่งล้วนแล้วด้วยทอง ฝ่ายเทพธิดาที่อยู่ข้างซ้ายประดับด้วยเครื่องขาว อันสำเร็จด้วยเงินอัยยกะพราหมณ์จึงทูลถามพระโพธิสัตว์ว่า เทพธิดาเหล่านี้มีเครื่องประดับไม่เหมือนกันเมื่อเกิดเป็นมนุษย์ได้ทำกรรมอะไรไว้ ตรัสตอบว่า พวกที่มีเครื่องประดับเหลือง เป็นเพราะได้บูชาพระรัตนตรัยด้วยดอกไม้สีเหลือง พวกที่มีเครื่องประดับขาว เป็นเพราะได้บูชาพระรัตนตรัยด้วยดอกไม้สีขาว และมีรูปร่างผิวพรรณอันงาม เป็นเพราะได้รักษาศีลไว้ในชาติก่อน
ในเวลาจบการแสดงบุพพกรรมของเทพธิดาเหล่านั้น เทพดา มนุษย์ทั้งหลาย พร้อมกันสักการบูชาและประโคมดนตรีถวาย พระราชาพร้อมทั้งอำมาตย์ราชเสวกและชาวพระนครได้พากันประณมมือสลอนยืนไหว้พระโพธิสัตว์
/*534ครั้งนั้น พระราชาและพระมารดาพอทอดพระเนตรแลเห็นวิมานของพระโพธิสัตว์ลอยขึ้นไปสู่อากาศ ได้พร้อมกันประณมพระหัตถ์ขึ้นตรัสว่า ดูก่อนโอรส ไฉนพ่อจึงทำให้บิดามารดาอนาทร ไฉนพ่อจึงละทิ้งบิดามารดาไปแต่ผู้เดียว ขอพ่อจงด่วนกลับมา
พระโพธิสัตว์ทรงสดับพระสุรเสียงสั่งเช่นนี้ จึงทรงดำริว่า เมื่อเราเกิดในมนุษยโลกยังไม่ได้ให้ทานบำเพ็ญเนกขัมมบารมี เราจักต้องบำเพ็ญบารมี พอทรงพระดำริอย่างนี้แล้วก็จุติในทันใด แล้วลงมาเกิดเป็นอุปปาติกกำเนิด มีร่างกายเท่ากับบุรุษอายุ ๒๐ ปี เทพธิดาอันเป็นเทวีซ้ายขวาก็จุติลงเกิดโดยทำนองเดียวกัน
ครั้งนั้นมีจักรแก้วผุดขึ้นมาจากมหาสมุทร รองรับพระโพธิสัตว์ ฉลองพระบาทแก้วมณีโชติทั้งคู่ก็ลอยจากเขาวิบุลบรรพต สวมพระบาทของพระโพธิสัตว์ และมีช้างแก้วมาจากตระกูลช้างฉัททันต์ ม้าแก้วมาจากตระกูลม้าพลาหก เข้าอยู่ในโรงช้างโรงม้า ส่วนนางแก้วก็คือเทพธิดาทั้งสององค์ซึ่งเกิดเป็นอุปปาติกบุคคลนั้น มีขุนคลังแก้วคนหนึ่ง ซึ่งมีตาทิพย์แลลงไปในพื้นดินได้โยชน์หนึ่ง อาจรู้ได้ว่าขุมทรัพย์นี้เป็นของมีเจ้าของหรือไม่ มีขุนพลแก้วคนหนึ่งซึ่งมีหูทิพย์ ได้ยินเสียงที่ไกลได้ถึงร้อยโยชน์ ใครจะติเตียนหรือสรรเสริญพระราชาอย่างไรได้ยินหมด ใครจะคิดร้ายต่อพระราชาอย่างไรก็รู้ได้
พระโพธิสัตว์ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงพระนามพระเจ้าสิรสา พระองค์ทรงเสวยสิริราชสมบัติโดยธรรมทรงแนะนำมหาชนโดยชอบ มิได้ลงพระราชอาญาฆ่าตี มหาชนตั้งอยู่ในโอวาทของพระองค์ ได้พากันบำเพ็ญกุศลมีทานเป็นต้น เมื่อทำลายขันธ์ก็ขึ้นไปเกิดในเทวโลก
ฝ่ายพระชนกชนนีของพระองค์ก็เสด็จกลับยังพระนคร โปรดให้จับพวกพราหมณ์ที่ชั่วช้าทั้ง ๗๐๐ มีมัชชหายกพราหมณ์ เป็นต้นลงใส่ลงแพลอยน้ำ เหมือนอย่างเขาทำแก่พระโพธิสัตว์ พอแพลอยไปในไม่ช้าก็แตกด้วยอำนาจคลื่นลม พราหมณ์เหล่านั้นได้ตายไปเกิดในนรก
ท่านกล่าวคำอุปมาไว้ในที่นี้ว่า พระจันทร์ในวันเพ็ญย่อมดูงามกว่าดาวทั้งหลาย พระยาราชสีห์ย่อมมีสง่ากว่าสัตว์ ๔ เท้าทั้งหมด พระยาหงส์อันมีนามว่า ธตรถ ย่อมหมดจดสะอาดกว่าหงส์ทั้งมวล พระยาครุฑย่อมผ่าเผยกว่าหมู่นก มหาสมุทรย่อมใหญ่กว่าแม่น้ำทุกขอบเขต เขาสุเมรุย่อมวิเศษกว่าเขาสัตตบริภัณฑ์ทั้ง ๗ สมเด็จอมรินทรย่อม/*535ประเสริฐกว่าเทพดาทั้งหลาย มหาพรหมย่อมเป็นใหญ่กว่าพรหมทั้งปวง ข้ออุปมาเหล่านี้ฉันใด ข้ออุปมัยที่จะกล่าวต่อไปนี้ก็ฉันนั้น คือรัตนวิมานของพระเจ้าสิรสาจักรพรรดิ ซึ่งประดิษฐานในอัยยกนครก็ประเสริฐกว่าปราสาททั้งหลาย ส่วนพระเจ้าสิรสาจักรพรรดิเล่ายิ่งสูงสุดกว่ากษัตริย์ทั้ง ๘๔,๐๐๐ พระกายของพระองค์เป็นดังตวงจินดามณี เมื่อมีพระประสงค์จะให้เป็นกายทิพย์หรือกายมนุษย์ก็สำเร็จดังพระหฤทัยหมาย
จำเดิมแต่ได้เสวยจักรพรรดิราชแล้วโปรดให้สร้างโรงทาน ๑๐ แห่ง คือ โรงทานภาชนะทอง ๑ โรงทานภาชนะเงิน ๑ โรงทานภาชนะแก้วมณี ๑ โรงทานภาชนะทองแดง ๑ โรงทานภาชนะทองขาว ๑ โรงทานภาชนะดีบุก ๑ โรงทานผ้าเครื่องแต่งตัวต่าง ๆ ๑ โรงทานเครื่องไม้ ๑ โรงทานเครื่องยานพาหนะ ๑ โรงทานอาหาร ๑ เมื่อมีผู้ต้องการสิ่งใด ๆ ย่อมได้สิ่งนั้น ๆ สมประสงค์
พระโพธิสัตว์เจ้าทรงบำเพ็ญหานรักษาศีลเจริญภาวนาอยู่เป็นนิตย์ ครั้นทรงพระชราภาพก็พิจารณาเห็นโทษแห่งเพศคฤหัสถ์เห็นอานิสงส์แห่งบรรพชิต จึงทรงมอบราชสมบัติแก่พระโอรสแล้วเสด็จออกทรงผนวชเป็นฤษี ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมีจนได้ฌานสมาบัติ เมื่อทำลายขันธ์ก็ได้อุบัติในพรหมโลก
พระศาสดาทรงนำอดีตนิทานมาแสดงอย่างพรรณนามาจบลง แล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเทวทัตมิใช่จะคิดร้ายต่อเราแต่ในบัดนี้ก็หามิได้ แม้เมื่อก่อนก็ได้คิดร้ายแล้วเหมือนกัน ตรัสดังนี้แล้วทรงประกาศอริยสัจ ๔ แล้ว ประชุมชาดกว่า มัชชหายกะพราหมณ์คราวขึ้นคือพระเทวทัต บริษัทของมัชชหายกพราหมณ์เป็นบริษัทของพระเทวทัต อัยยกะเสนาบดีเป็นพระสารีบุตร พระราชกุมารที่เป็นชายทั้ง ๖ องค์แรก คือสุนักขัตตกุมาร มาเป็นพระอุบาลี องค์ที่ ๒ คือจันทกุมาร มาเป็นนันทะ องค์ที่ ๓ คือสุริยกุมาร มาเป็น ภัคคุเถระ องค์ที่ ๔ คือ สุธนกุมาร มาเป็นภัททิยเถระ องค์ที่ ๕ คือ สิงหเทพกุมาร มาเป็นกบิลเถระ องค์ที่ ๖ คือกามเทพกุมาร มาเป็นอานนทเถระ นางนันทสิริเทวีมาเป็นนางชนปทกัลยาณี สีดาเทวีมาเป็นพิมพายโสธรา พระชนกชนนีมาเป็นราชตระกูลใหญ่ บริษัทของพระเจ้าสิรสามาเป็นพุทธบริษัท พระเจ้าสิรสาคือตัวเราตถาคตในบัดนี้ ท่านทั้งหลายจงจำทรงชาดกไว้ด้วยประการฉะนี้
จบสิรสาชาดก
๑๑. จันทคาธชาดก
/*536กุหึ คมิสฺสามิทานีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน อนนฺตรายภาวํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อพระองค์ทรงสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงพระปรารภความไม่มีอันตรายของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนาจันทคาธชาดกนี้ให้เป็นผลมีคำเริ่มต้นว่า กุหึ คมิสฺสามิทานิ ดังนี้
มีเนื้อความพิสดารต่อไปว่า ในกาลวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายประชุมสนทนากันในธรรมสภาว่า ดูกรท่านทั้งหลาย มิได้มีผู้ใดสามารถทำอันตรายแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ นายครหทินน์คิดจะปลงพระชนม์ของพระองค์ ให้คนทำกระดานยนต์ไว้บนหลุมถ่านเพลิง เพื่อหมายจะให้พระองค์ตกลงในหลุมนั้น ก็ไม่อาจให้พระองค์ตกลงได้สมใจหมาย พระเทวทัตใช้ให้พวกนายขมังธนูไปยิงพระองค์ไม่สำเร็จ ปล่อยช้างนาฬาคิรีเพื่อให้แทงเล่าก็ไม่เป็นผล กลิ้งศิลาก้อนใหญ่ลงจากเขาคิชฌกูฎ เพื่อให้ทับพระองค์ก็ไม่สมประสงค์ ตกว่าไม่มีผู้ใดสามารถทำร้ายพระชนม์พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ด้วยอำนาจบุญญาภินิหารของพระองค์เป็นน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก ภิกษุทั้งหลายสนทนากันด้วยประการฉะนี้
สมเด็จพระชินสีห์ศาสดาประทับ ณ พระคันธกุฏี ทรงสดับด้วยทิพยโสต มีพระพุทธประสงค์จะทรงแสดงบุรพจรรยาของพระองค์จึงเสด็จยังธรรมสภา ประทับ ณ พุทธอาสน์ แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายสนทนากันด้วยเรื่องอะไร? เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้วตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย การที่ไม่มีผู้ใดสามารถทำร้ายเราได้ในบัดนี้ ไม่เป็นการอัศจรรย์ เพราะเราได้บรรลุอภิสัมโพธิญาณแล้ว เมื่อก่อนเรายังไม่มีบารมีบริบูรณ์ ยังไม่มีญาณแก่กล้า ยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร ผู้มุ่งหมาย/*537จะล้างชีพของเราก็ทำไม่ได้ ด้วยบุญญานุภาพของเรา คนทั้งหลายที่คิดจะทำร้ายนั้น บางพวกก็แตกหนี บางพวกก็บูชาเรา ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายกราบทูลอาราธนาเพื่อทรงแสดงพระธรรมเทศนา จึงทรงนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้ว่า
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาล มีพระราชาพระองค์ ๑ ทรงพระนามว่า พันธุมวดี เสวยราชสมบัติอยู่ในจัมปากนคร ห้าวเธอทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงบำเพ็ญทาน รักษาศีลเจริญภาวนาอยู่เป็นนิตย์ ทรงอุทิศส่วนพระราชกุศลแก่ปวงชนเสมอมิได้ขาด เพราะฉะนั้น เทพยเจ้าทั้งหลาย มีเทพยเจ้าที่รักษาพระนครเป็นต้น จึงคอยอภิบาลท้าวเธอมิได้ต้องภยันตราย ฝ่ายชาวพระนครก็พร้อมกันทำตามอย่างท้าวเธอ ตั้งหน้าให้ทานรักษาศีลเจริญภาวนาโดยความผาสุกเสมอมา
คราวนั้น มีตระกูลคนขัดสนอยู่ตระกูลหนึ่ง ตั้งอยู่ในบ้านชื่อว่านัมพะ นอกพระนครจัมปากะ สองสามีภรรยาในตระกูลนั้นมีบุตร ๒ คน คนพี่ชื่อสุริยคาธ เพราะในวันเกิดเป็นวันที่อสุรินทราหูจับพระสุริยะ (พระอาทิตย์) คนน้องชื่อจันทคาธ เพราะเกิดในวันพระจันทร์ถืออสุรินทราหูจับ
ต่อมา มีกุมารีคนหนึ่งชื่อ เหมรังษี อยู่ในบ้านริมประตูพระนคร นางกระทำการเลี้ยงมารดาคนเดียว เพราะบิดาหาไม่แล้ว และนางเป็นคนมีศีล มีความเคารพผู้ใหญ่ในตระกูล เป็นผู้ว่าง่ายสอนง่าย
อยู่มาวันหนึ่ง นางเหมรังษีไปเที่ยวป่ากับมารดา ครั้นถึงเวลาเที่ยง นางกระหายน้ำ ได้เที่ยวหาน้ำรับประทาน ไปพบปัสสาวะเสือโคร่งอยู่ในรอยช้าง เข้าใจว่าน้ำ นางเลยรับประทานแล้วก็ตั้งครรภ์ด้วยปัสสาวะของเสือโคร่งนั้น เมื่อครรภ์ปรากฏขึ้น มารดาจึงถามว่าเจ้าร่วมรักกับใครจึงมีห้อง นางตอบว่า แม่ ชายคนใดคนหนึ่งซึ่งจะได้ถูกเนื้อต้องตัวของลูกมิได้มี มารดาจึงถามว่า ถ้าอย่างนั้น ทำไมเจ้าจึงมีท้องเล่า ตอบว่าไม่ทราบ แต่ลูกมองเห็นเหตุอันหนึ่งแล้วๆ นางก็เล่าเรื่องที่รับประทานน้ำมูตรของเสือโคร่งนั้นให้มารดาฟัง มารดาฟังแล้วก็นิ่งเสีย เมื่อครบกำหนด ๑๐ เดือน นางนั้นก็คลอดบุตร และนางได้ตั้งชื่อบุตรว่า กุญชรกุมาร เมื่อกุญชรกุมารเจริญวัยมีรูปร่างแข็งแรง ไม่ชี้โรค มีกำลังเรี่ยวแรงมาก พลอายุได้ ๗ ขวบ ก็สามารถไปเก็บผักหักฟืนและผลไม้ต่างๆ มาเลี้ยงยายกับมารดา ชื่อเสียงของกุญชรกุมารก็เล่าถือไปทั่วพระนครว่า เด็กลูกไม่มีพ่อ ชื่อกุญชร เป็นเด็กที่แข็งแรง /*538ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บมีลักษณะท่าทางดี มีกำลังเรี่ยวแรง สามารถไปป่าเก็บผักหักฟืนและผลไม้ต่าง ๆ มาเลี้ยงยายกับมารดาได้ ตลอดถึงการงานอื่นก็ทำได้ทั้งหมด
ครั้งนั้น บรรดาหญิงในเมืองนั้นเมื่อได้ทราบเกียรติคุณของกุญชรกุมาร ก็อยากจะได้ลูกที่ไม่มีพ่อเหมือนกับลูกของนางเหมรังษี โดยเข้าใจว่าลูกไม่มีพ่อเป็นคนดี จึงพากันเที่ยวคบชายทำอนาจารไม่มียางอายคล้ายกับสุนัข สุกร แพะ แกะ ต่อมาหญิงเหล่านั้นจึงปรึกษากันว่า พวกเราไม่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง ทั้งคนทั้งหลายก็ดูถูกพวกเรา เพราะฉะนั้น พวกเราควรจะไปอยู่ป่าหรือไปอยู่บ้านอื่นเมืองอื่นเถิด เมื่อปรึกษากันตกลงแล้วก็พากันออกจากเมืองนั้นไปยังเมืองอื่นตามความประสงค์
คราวเมื่อหญิงเหล่านั้นหนีไปหมดแล้ว เมืองนั้นก็เป็นเหมือนเมืองร้าง และเผอิญเกิดฝนแล้งข้าวแพง อหิวาตกโรคชุกชุมขึ้น ชาวเมืองเดือดร้อนอยู่ด้วยภัย ๓ ประการ คือข้าวแพง ปีศาจเบียดเบียน และโจรผู้ร้าย กับภัยอย่างอื่นอีกเป็นอันมากอยู่ถึง ๑๒ ปี จึงพร้อมกันไปประชุมที่หน้าพระลานหลวง ร้องประกาศแก่พระราชาว่า ข้าแต่มหาราช ภัยได้เกิดแก่มหาชนแล้ว พระพุทธเจ้าข้า
พระราชาทรงสดับเสียงโกลาหลของชาวเมืองดังนั้น จึงตรัสถามหมู่อำมาตย์ว่า เสียงโกลาหลอันน่ากลัวนั้น เป็นเสียงอะไร? อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้ชาวเมืองทั้งปวงเกิดภัยใหญ่ เมื่อพระราชาทั้งหลายเสวยราชย์ในกาลก่อน ภัยใหญ่มิได้มีแก่มหาชน แต่เมื่อพระองค์เสวยราชย์ในบัดนี้ ได้เกิดภัยใหญ่คือพวกโจรทำโจรกรรมมาก เหล่าปีศาจเข้าพระนคร มหาชนก็เกิดโรค ข้าวก็แพง ฝนก็แล้ง เพราะฉะนั้น มหาชนจึงร้องประกาศพระพุทธเจ้าข้า
ครั้งนั้น พระราชารับสั่งให้ประชุมพวกโหรแล้วตรัสถามว่า เหตุไรบ้านเมืองเราจึงเกิดภัยใหญ่เช่นนี้ จงช่วยกันตรวจดูฤกษ์ว่าดีร้ายอย่างไร? พวกโหรตรวจดูฤกษ์แล้ว เมื่อไม่เห็นฤกษ์ร้ายนิมิตร้ายอันเกิดแก่บ้านเมือง จึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ฤกษ์ร้ายและนิมิตร้ายมิได้มี ตรัสว่า ถ้าอย่างนั้นเราตั้งอยู่ในอธรรมหรืออย่างไร? ข้าแต่มหาราช พระองค์ก็ตั้งอยู่ในราชประเพณีและทรงประพฤติธรรมอยู่ ถ้าอย่างนั้น เหตุไรจึงเกิดภัยใหญ่ในบัดนี้? ข้าแต่มหาราช พวกเราควรกระทำเทวดาพลี แล้วคอยฟังคำที่เทวดาบอกเล่าเถิด พระราชาทรงสดับคำกราบทูลแล้วสั่งราชบุรุษว่า แน่ะพนาย จงจัดแจงเครื่องสักการะเทวดา /*539มีประทีปดอกไม้ของเคี้ยวของบริโภคไปสู่เทวสถาน กระทำบูชาเทวดาในคืนวันนี้แล้วคอยฟังเทวดาให้จงได้
ราชบุรุษกระทำตามพระราชโองการแล้ว ถามเทวดาว่า ดูกรเทวดา เพราะเหตุไรบ้านเมืองเรานี้จึงเกิดภัยใหญ่เช่นนี้? เทวดาตนหนึ่งตอบว่า โทษของพระราชาไม่มี มีแต่โทษของชาวเมือง คือชาวเมืองไม่ให้ทาน ดูหมิ่นเทวดา ทำดอกไม้ ใบไม้ กิ่งไม้ ในที่อยู่ของเทวดาให้ขาดหล่น ไม่ทำบุญอุทิศผลให้เทวดา หญิงที่ไม่มีสามีก็ทำอนาจาร เพราะฉะนั้นเทวดาทั้งหมดจึงน้อยใจขัดใจ ไม่รักษาบ้านเมือง พากันหนีไปที่อื่นเสีย พวกปีศาจและยักษ์ได้โอกาสจึงเข้าไปสู่เมือง หำให้เกิดอันตรายแก่ชาวเมือง มีภัยอุปัททวะเกิดขึ้นมาก ถ้าพระราชามีพระราชประสงค์จะให้มหาชนมีความสุข จงประกาศแก่ชาวเมืองว่า ท่านทั้งหลาย จงให้ทานรักษาศีลทำบุญอุทิศผลให้แก่เทวดาทั้งหลาย
ราชบุรุษฟังคำเทวดาบอกแล้ว ก็กลับไปเฝ้ากราบทูลแด่พระราชา ครั้งนั้นพระราชาโปรดให้ประชุมชาวเมือง แล้วตรัสเล่าเหตุทั้งปวงให้ฟัง ชาวเมืองกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พวกเด็กที่ไม่มีบิดาเที่ยวทำความเสียหายต่าง ๆ บางพวกแย่งชิง บางพวกทำลายที่อยู่เทวดา บางพวกขโมยสิ่งของในเรือกสวนไร่นา ขอพระองค์จงจัดการป้องกันเด็กเหล่านั้น
พระราชาทรงสดับแล้วเกิดสงสัยว่า อย่างไรเด็กเหล่านั้นจึงไม่มีบิดาจึงตรัสถามว่า บิดาของเด็กเหล่านั้นไปไหน? ชาวเมืองกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พวกหญิงที่ไม่มีสามี เที่ยวทำอนาจารคบหาชายตามอำเภอใจจนมีบุตรๆ ที่เกิดมาไม่มีบิดา ก็หาผู้จะสั่งสอนมิได้
พระราชาตรัสสั่งให้จับพวกหญิงที่ไม่มีสามีให้หมด จับได้ ๓๓๐,๐๐๐ คนมารวมกัน แล้วตรัสถามว่า เพราะเหตุไรพวกเจ้าไม่มีสามีแต่ได้บุตร หญิงเหล่านั้นไม่กราบทูลตามความจริง จึงตรัสถามต่อไปว่า ใครได้บุตรก่อน หญิงเหล่านั้นกราบทูลว่านางเหมรังษี จึงตรัสสั่งให้หาตัวนางเหมรังษีไปเฝ้า แล้วตรัสถามว่าเจ้าได้บุตรเพราะร่วมกับชายใด นางกราบทูลว่า ไม่ใช่ได้บุตรเพราะถูกสัมผัสชายแม้เพียงแต่ชายจับต้องมือ ฝ่ายหญิงที่ไม่มีสามีเหล่านั้นก็กราบทูลตามอย่างนางเหมรังษี พระราชากริ้ว ตรัสสั่งให้ก่อกองไฟใหญ่ขึ้นที่หน้าพระลานหลวง แล้วตรัสสั่งหญิงเหล่านั้นว่า แน่ะ เจ้าทั้งหลาย ถ้าพวกเจ้าตั้งอยู่ในคำสัตย์ จงเข้าไปในกองไฟดู หญิงใดไม่ถูกสัมผัสชายจริง หญิงนั้นก็ไม่มีอันตราย ถ้าไม่จริงก็ต้องตายด้วยไฟ หญิงใดไม่เข้าในกองไฟจะต้องให้หญิงนั้นส้องเสพกับม้า
/*540ส่วนนางเหมรังษี พอได้ฟังรับสั่งของพระราชาแล้วอธิษฐานว่า ถ้าข้าพเจ้าได้บุตรเพราะไม่ได้ประพฤติอนาจาร ขออย่าให้ไฟทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าเลย ถ้าข้าพเจ้าประพฤติอนาจารกับชาย ก็จงให้ตายอยู่ในกองไฟ ครั้นอธิษฐานแล้วถวายบังคมพระราชา แล้วเข้าไปนั่งอยู่ในกลางกองไฟ ขนสักเส้นหนึ่งของนางก็มิได้ไหม้ ไฟก็ไม่ร้อนด้วยเดชะคำสัตย์
เมื่อไฟดับหมดแล้วนางก็ออกจากกองไฟ ไปถวายบังคมพระราชาแล้วนั่งอยู่ พระราชาทรงดีพระทัยมาก ได้โปรดให้นางกลับไป ฝ่ายหญิงเหล่านั้นได้เห็นอย่างนั้นก็เกิดอุตสาหะใจแข็งขึ้น พร้อมกันอธิษฐานเหมือนอย่างนางเหมรังษี แล้วปรารภจะเข้าไปในกองไฟ แต่พอไปใกล้ก็รู้สึกร้อนยิ่งนัก จนไม่มีใครสามารถเข้าไปได้ ต่างก็พากันนิ่งอยู่
พระราชาตรัสสั่งให้มัดหญิงเหล่านั้นนอนหงายติดกับแผ่นกระดาน ให้นำม้ามาเสพ พอม้าเสพหญิงไปได้เพียง ๓๒ คน หญิง ๓๒ คนนั้นก็ถึงแก่ความตาย
กุญชรกุมารได้ฟังเรื่องนั้นแล้วคิดว่า หญิงเหล่านั้นตายด้วยราชทัณฑ์ เพราะอาการที่เราถือปฏิสนธิ อาจมีเวรติดตามเราไปในอนาคตเหมือนเงาตามตัว เพราะฉะนั้นเราจักไปเฝ้าพระเจ้าอยู่หัว กราบทูลขอโทษหญิงเหล่านั้น ครั้นคิดแล้วก็ถือเอาทองพันลิ่มไปเฝ้าพระราชา ถวายทองแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายทองพันลิ่มนี้แด่พระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานชีวิตแก่หญิงที่ต้องราชทัณฑ์เหล่านั้นเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพันธุมวดีทรงสดับแล้วก็โปรดปรานถ้อยคำของกุญชรกุมาร ทรงรับทองพันลิ่มแล้วโปรดให้ปล่อยหญิงเหล่านั้น และพระราชทานทรัพย์คนละเล็กละน้อย กับพระราชทานพระโอวาทว่า เจ้าทั้งหลายจงให้ทานรักษาศีลเจริญภาวนา รักษาศีล ๘ ประการ ให้ส่วนบุญแก่เทวดาทั้งหลาย ดั่งนี้แล้วทรงปล่อยไป
ฝ่ายพระเจ้าพันธุมวดี พระองค์ทรงบำเพ็ญพระราชธรรม ๑๐ ประการมิให้บกพร่อง ทั้งทรงสงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ และถวายทานแก่สมณพราหมณ์ แล้วทรงอุทิศส่วนบุญแก่เทวดาทั้งหลาย ด้วยอานุภาพบุญกุศลของท้าวเธอ ฟ้าฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล ภิกษาหารก็หาง่ายไม่ฝืดเคือง เทพยเจ้าสามองค์ที่รักษาพระนครก็กลับมาอยู่ในที่อยู่ของตนตามเดิม ช่วยอภิบาลกาลจัมปากนคร จำเดิมแต่นั้นไปกาลจัมปากนครก็มีความเกษมสุข
จบทุพภิกขภัณฑ์
/*541ก็แลเมื่อคราวอดอยากนั้น สุริยคาธมีอายุได้ ๑๒ ขวบ จันทคาธมีกายได้ ๕ ขวบ คราวนั้นชาวเมืองลำบากด้วยการอดอยากถึงแก่ล้มตายก็มี บางพวกตายโดยโจรฆ่า บางพวกตายด้วยปีศาจเบียดเบียน บางพวกตายด้วยความเจ็บไข้ ฝ่ายตระกูลเข็ญใจสองสามีภรรยานั้น อุตส่าห์เข้าป่าหาเผือกมันและผลไม้ต่าง ๆ มาเลี้ยงลูกทั้งสองเสมอ ครั้นนานมาเผือกมันและผลไม้ก็หายาก บางทีก็ได้มาให้ลูก บางทีก็ไม่ได้ คึกคราวที่หาได้เล็ก ๆ น้อย ๆ ก็ไม่ได้ให้ สองสามีภรรยานั้นจึงปรึกษากันว่า เวลาที่พวกเราได้เผือกมันมาน้อย ต้องรอให้ลูกเรานอนหลับก่อนจึงค่อยทำรับประทาน ครั้นปรึกษากันตกลงแล้วก็กระทำเหมือนอย่างที่ตกลงกันไว้ สุริยคาธกับจันทคาธชึ่งนอนหลับได้พากันตื่นขึ้นด้วยได้ยินเสียงภาชนะ ครั้นตื่นขึ้นมาก็ได้รับประทานกับบิดามารดา บางทีกุมารทั้งสองนอนหลับไปตื่นในเวลามารดาบิดารับประทานเสร็จแล้ว ครั้นตื่นขึ้นก็ลุกขึ้นขออาหารรับประทาน มารดาตอบว่า ลูกเอ๊ย อาหารหมดเสียแล้ว จันทคาธก็ขอกับพี่ชาย เมื่อไม่ได้ก็ร้องไห้ มารดาด่าว่าอ้ายลูกโจร ทำไมจึงร้องไห้กลางคืน เพื่อนบ้านใกล้เคียงเขากำลังนอนหลับกัน เขาตื่นขึ้นจักพากันโกรธเรา สุริยคาธทำไมไม่ปลอบน้องด้วย สุริยคาธได้ฟังคำมารดาจึงปลอบน้องด้วยถ้อยคำต่าง ๆ น้องก็ไม่ฟัง จึงบอกว่า เจ้าอย่าร้องไห้ไปเลย พรุ่งนี้เช้าพี่จะพาเจ้าไปเที่ยวขอผลไม้ตามชาวบ้านรับประทาน น้องถามว่า พี่ ในบ้านก็มีใบไม้ผลไม้ด้วยหรือ? มีซิน้อง วิเทหะ มีหรือ? มี ผลวิเทหะ มีหรือ? มี ผลตุตัมพะ มีหรือ? มี ผลสุกกมิ มีหรือ? มี ผลหลปะ มีหรือ? มี ผลลัมพะ มีหรือ? มี กุททะละ มีหรือ? มี ผลวิกัททลิ1 มีหรือ? มี
เมื่อกุมารทั้งสองพูดกันอยู่อย่างนี้ อรุณก็ตั้งขึ้นเป็นวันใหม่ มารดาบิดาของกุมารทั้งสองนั้นก็ไปสู่ป่าเพื่อหาผลไม้ต่าง ๆ ให้กุมารทั้งสองนั้นอยู่เฝ้าเรือน ครั้งนั้นสุริยคาธพาน้องชายไปเที่ยวตามหมู่บ้านอื่นๆ และได้ขึ้นไปนั่งเล่นอยู่ระเบียงเรือนหลังหนึ่ง ขณะนั้นเจ้าของเรือนให้บุตรของตนรับประทานอาหารแล้ว แลเห็นท่าทางของกุมารทั้งสองดูเหมือนจะหิวมาก จึงจัดอาหารให้รับประทาน เมื่อกุมารทั้งสองรับประทานแล้วก็พากันไปเที่ยวเล่นกับพวกเด็ก ๆ ในหมู่บ้านนั้น ครั้นถึงเวลาเย็นก็พากันไปสู่เรือนอีก ขึ้นไปนั่งอยู่ในที่สมควรแห่งหนึ่ง หญิงเจ้าของเรือนนั้นก็ได้ให้อาหารแก่กุมารทั้งสองรับประทาน
/*542นับแต่กุมารทั้งสองนั้นอาศัยผู้อื่นเลี้ยงชีพอยู่อย่างนั้น เวลาก็ล่วงไปปีหนึ่ง อยู่มาวันหนึ่งสุริยคาธพาน้องชายไปเที่ยวเล่นน้ำกับพวกเด็กที่คุ้นเคยกัน จับปูได้ ๔ ตัว เมื่อกลับบ้านได้เผาให้น้องรับประทานตัวหนึ่ง แล้วเผาอีกตัวหนึ่งเพื่อรับประทานเอง แต่พอน้องชายรับประทานส่วนตนหมดแล้ว ขอส่วนของพี่ชายอีก พี่ชายยอมให้ ครั้นรับประทานหมดแล้วขอให้พี่ชายเผาอีก พี่ชายบอกว่า ปูอีกสองตัวนั้นพี่จะเก็บไว้ให้มารดาบิดา เจ้ารับประทานถึงสองตัวแล้วอย่ารับประทานอีกเลย น้องชายก็ยังขืนรบเร้าขออยู่อีก จึงเผาให้อีกตัวหนึ่ง เพราะความสงสารน้องมาก ครั้นน้องรับประทานแล้วยังร้องขออีก จึงเผาให้อีกเป็นหมด ๔ ตัว
ครั้นถึงเวลาเย็นมารดาบิดากลับมาจากป่า มารดาเข้าไปในครัวเห็นกระดองปู จึงถามว่าใครเอาปูมากินในที่นี้ สุริยคาธก็บอกตามความจริง ข้าแต่มารดา วันนี้ลูกไปเที่ยวแม่น้ำกับพวกเด็ก ได้ปู ๔ ตัว คิดว่าจักให้น้องรับประทานตัวหนึ่ง จักให้มารดาบิดาคนละตัว อีกตัวหนึ่งจักรับประทานเอง จึงเผาให้น้องเสียตัวหนึ่ง พอน้องรับประทานแล้วร้องไห้ขออีก จึงเผาให้อีก ให้ทีละตัวจนหมดทั้ง ๔ ตัว มารดาบิดาได้ฟังจึงด่าว่า มารดาบิดาไม่มีคุณแก่บุตรเสียแล้ว พวกเจ้าไม่เห็นคุณแห่งโลหิตของมารดาบิดา ได้อะไรแล้วไม่เหลืออะไรไว้ให้มารดาบิดาเลย พร้อมกันรับประทานเสียหมด ว่าแล้วได้คว้าไม้เรียวปรารภจะตีบุตรทั้งสอง สุริยคาธจึงรีบพาน้องลงจากเรือน แล้วกล่าวว่า ข้าแต่มารดาบิดา ขออย่าโกรธเลย ถึงตัวลูกเองก็ไม่ได้รับประทาน น้องรับประทานเสียคนเดียว ฝ่ายมารดาบิดายิ่งโกรธและด่าว่า เฮ้ย เจ้าลูกโจร จงไปอยู่ที่อื่น อย่ามาอยู่ในเรือนเรา ว่าพลางทางถือไม้เรียวไล่ติดตาม
ส่วนสุริยคาธพาน้องชายแล่นหนีไปโดยเร็ว ได้ไปอาศัยชายคาเรือนของคนอื่นอยู่ กุมารทั้งสองกอดคอกันร้องไห้ว่า
กุหึ คมิสฺสามิทานิ
เกจิ นิสฺสาย ยถา สยิตฺวา
กา จ อมฺเห กรุณาย
โปเสสฺสนฺติ ยถา มาตา
มยฺหํ อยฺยิกาปิ นตฺถิ
นตฺถิ าติสโลหิตา
อชฺช มาตาปิตโร ฉิทฺทํ
กํ นิสฺสาย ชีวิสฺสาม
อฺเ น อมฺหาทิสาปิ
อฺเสํ มาตาปิตโร
ปุตฺตานํ เมตฺตาย ปาเลสุํ
มยฺหํ โกเหหิ ปาเลสุํ
/*543ตาต กํ อุปสงฺกมิตฺวา
กสฺส เคเห วสนฺตา จ
ภุฺชิสฺสาม ชีวิสฺสาม

ความว่า บัดนี้ เราจักไปที่ไหนดี จักอาศัยนอนกับใคร ใครจักเอ็นดูเลี้ยงเราเหมือนมารดา ย่ายายของเราก็ไม่มี ญาติพี่น้องก็ไม่มี วันนี้เราสิ้นมารดาบิดาแล้ว จักพึ่งใครเลี้ยงชีพ มารดาบิดาของคนอื่น ไม่เป็นเหมือนมารดาบิดาของเรา เขาได้เลี้ยงลูกด้วยเมตตา ส่วนมารดาบิดาของเราได้เลี้ยงเราด้วยโทสะ เราจักไปหาใคร อาศัยกินอยู่หลับนอนในเรือนใคร
กุมารทั้งสองนั้นร้องไห้ร่ำไรด้วยเสียงอันดังอย่างนี้ มารดาบิดาได้ฟังเสียงร้องไห้นั้นแล้วได้ร้องด่าไปว่า เจ้าลูกโจร อย่ามาร้องไห้ในที่นี้ กุมารทั้งสองได้ฟังเสียงตะโกนด่านั้นแล้วก็พากันออกจากที่นั้นไปอาศัยเงาเรือนอื่นอยู่ รุ่งขึ้นก็ไม่กลับไปเรือนของตน ได้พากันไปเที่ยวขอทานต่อไป คนที่ใจเป็นบาปอกุศลไม่มีศรัทธาเห็นเข้าก็ด่าว่าโบยตี ส่วนผู้ที่มีใจเป็นบุญกุศลประกอบด้วยศรัทธา เกิดความรักใคร่เอ็นดู ได้ให้ข้าวปลาอาหารตามสติกำลัง กุมารทั้งสองนั้นได้รับประทานอาหารในที่ใดก็พากันอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้นชาวบ้านจึงบอกว่า หลานเอ๊ย เจ้าทั้งสองควรจะไปที่อื่นบ้าง กุมารทั้งสองจึงพากันเที่ยวขอทานไป ตอนเช้าขอแห่งหนึ่ง ตอนเย็นขอแห่งหนึ่ง จนกระทั่งครบหลังคาเรือนในตำบลบ้านนั้นแล้วจึงไปบ้านอื่นต่อไป ชาวบ้านตำบลใหม่เห็นแล้วเกิดความสงสาร ต่างก็ให้ข้าวปลาอาหาร บางพวกให้เตาไฟ บางพวกให้ข้าวสาร บางพวกให้ข้าวเปลือก บางพวกให้ผลไม้ต่าง ๆ บางพวกให้ว่านเปราะ บางพวกให้เผือกมัน บางพวกให้เง่ากล้วย ตกลงคนทั้งหลายได้ให้อาหารต่าง ๆ ตามสติกำลังของตน
เมื่อกุมารทั้งสองเที่ยวขอทานไปโดยอาการอย่างนี้ จนตลอดบ้านน้อยเมืองใหญ่อันอยู่ใกล้เคียงแล้ว ก็พากันเข้าไปสู่ป่าเพื่อหาผลไม้เป็นอาหาร เที่ยวซัดเซไปตามป่า ออกจากป่านี้ไปป่าโน้น โดยมิได้รู้จักหนทาง แต่พากันเที่ยวอยู่ตามป่าอย่างนี้ตลอดสามเดือน จึงไปถึงที่อันรื่นรมย์แห่งหนึ่ง
จบยาจุนกัณฑ์
---
/*544ในขณะเมื่อกุมารทั้งสองไปถึงที่นั้น อัศจรรย์ก็เกิดมีด้วยบุญญานุภาพของกุมารทั้งสอง คือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกเทวราชอันมีส่วนยาว ๖๐ โยชน์ กว้าง ๕๐ โยชน์ หนา ๑๕ โยชน์ มีสีเหมือนดอกชัยพฤกษ์ มีปรกติยุบลงและฟูขึ้นในเวลาพระอินทร์ประทับนั่งและเสด็จลุกขึ้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์อันมีลักษณะดังกล่าวมานี้ ได้แสดงอาการประหนึ่งว่าเป็นของร้อน ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราชทรงพิจารณาทราบว่า บัดนี้หน่อพระพุทธองค์กำลังตกยาก ได้เที่ยวเร่ร่อนไปในป่ากับพี่ชาย จักไปถึงที่อยู่ของหมู่ยักษ์ ๆ จักกระทำร้าย เพราะฉะนั้น เราจักช่วยกุมารทั้งสองในบัดนี้ ครั้นทรงดำริแล้ว ก็ตรัสเรียกวิษณุกรรมเทพบุตรมารับสั่งว่า เราทั้งสองจักต้องลงไปสู่มนุษยโลก แล้วเสด็จลงมาจากสวรรค์ไปยังที่พักของสองกุมาร ครั้นถึงพระอินทร์จำแลงเป็นงูพิษ วิษณุกรรมเป็นพังพอน กัดกันต่อหน้าสองกุมาร บางทีพังพอนตาย งูเคี้ยวยาพ่นใส่ปากคืนขึ้นมา เมื่องูตาย พังพอนก็เคี้ยวยาใส่ปากงูกลับคืนชีวิตขึ้นมา ต่อสู้กันผลัดกันแพ้ผลัดกันชนะอยู่อย่างนี้พอควร แล้วก็หายไปจากที่นั้น
สุริยคาธได้เก็บเอายาที่ต้นยานั้นไว้แล้ว ก็พาน้องชายเดินต่อไปถึงต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง ได้เห็นกาตายตัวหนึ่ง จึงเคี้ยวยาพ่นใส่ปากกาก็กลับเป็นขึ้นมา มีคำสอดถามเข้ามาว่า เหตุไร กาตัวนั้นทำไมจึงตายอยู่ในที่นั้น แก้ว่าคราวนั้น มีนางภิกษุณีผู้เป็นขีณาสพรูปหนึ่ง ไปนั่งเข้าสมาบัติอยู่ที่โคนต้นไทรนั้น กาตัวนั้นเห็นแล้วคิดว่าเราจักถ่ายอุจจาระระศีรษะนางภิกษุณีนี้ แล้วได้ทำตามที่คิดนั้น ฝ่ายนางภิกษุณีนั้นออกจากสมาบัติแล้ว แหงนขึ้นไปดูได้เห็นกาตัวนั้นจึงคิดว่า กาตัวนี้แกล้งถ่ายอุจจาระรดศีรษะเรา คิดแล้วก็ไปจากที่นั้น ฝ่ายกาตัวนั้นได้ตกลงจากกิ่งไม้ถึงซึ่งความตายด้วยกรรมอันนั้น
เพราะฉะนั้น ครั้นกุมารทั้งสองมาพบและได้ให้ชีวิตแก่กานั้นแล้ว กานั้นจึงกล่าวว่า ข้าแต่กุมาร ข้าพเจ้าได้ชีวิตคืนมาเพราะท่าน ต่อไปข้าพเจ้าจักตามรับใช้เป็นทาสของท่าน ท่านต้องการจักทำสิ่งใด ขอจงบอกแก่ข้าพเจ้า กุมารทั้งสองได้ฟังแล้วกล่าวว่า ดูกรพ่อ พวกเราเป็นคนหลงทาง ไม่มีอาหารจะรับประทาน ท่านจงหาผลไม้ให้พวกเรา การับคำว่าได้ แล้วก็บินไปสู่ป่าหาผลไม้มาให้สองกุมารทุกวัน สองกุมารอยู่ในที่นั้น ๒ - ๓ วัน ก็ออกจากที่นั้น ไปถึงสระใหญ่แห่งหนึ่ง ในสระนั้นมีของที่เกิดเอง แปลกประหลาดอยู่หลายอย่าง คือ ลูกกระจับโตเท่าศีรษะของกระบือก็มี ดอกบัวเท่ากงเกวียน ฝักบัวเท่าจักรเกวียน เง่าบัวเท่า/*545ครกตำข้าว รากบัวเท่างอนไถ ดังนี้เป็นตัวอย่าง และมีกุมภัณฑ์กับยักษ์เป็นอันมากอยู่รักษาสระนั้น อีกทั้งเต่าปลาก็มีมาก ตามริมสระนั้นมีต้นไม้ที่มีดอกและผลดูตระการตา ทั้งของบริโภคได้ตามฤดูกาลก็มีมาก
เมื่อกุมารทั้งสองไปถึงสระนั้น ได้พากันอาบและดื่มน้ำตามสบายเวลาจะขึ้นจากน้ำ ได้เก็บเง่าบัวหลวงขึ้นมารับประทานและได้เก็บเอาข้าวสาลีที่เกิดในที่นั้นหุงต้มเป็นอาหาร ส่วนกาได้เที่ยวไปหาผลไม้มาจากที่ต่าง ๆ ให้สองกุมารเสมอ อยู่มาวันหนึ่ง กาได้บินไปพบบ้านยักษ์ตำบลหนึ่ง แลเห็นเนื้อที่ยักษ์ตากไว้ มีความใคร่อยากกิน จึงจับแอบอยู่ที่กึ่งไม้ต้นหนึ่ง
ในวันนั้นมียักษิณีตนหนึ่งเป็นไข้ตาย ฝ่ายยักษ์ที่เป็นสามีของนางยักษ์นั้นประสงค์จะเผาศพของภรรยา จึงเที่ยวบอกเพื่อนบ้านให้ช่วย มียักษ์ที่หยาบช้าตนหนึ่งกล่าวว่า ถ้าท่านได้เนื้อมนุษย์เลี้ยงพวกเรา ๆ จักไปช่วย ตอบว่า ข้าพเจ้าจักเที่ยวแสวงหาดูก่อนได้หรือไม่ได้ก็จักบอกให้ทราบ ถ้าไม่ได้เนื้อมนุษย์ก็จักเที่ยวหาเนื้ออื่นที่เป็นของสดมาเลี้ยง ว่าแล้วก็ปรารภจะไป กาได้ฟังยักษ์พูดกันเช่นนั้นจึงคิดว่า เราเป็นทาสช่วงใช้ของกุมารทั้งสองเป็นการลำบากมาก จักต้องให้กุมารทั้งสองแก่ยักษ์ ๆ จักได้ฆ่ากินเป็นอาหาร เราก็จักพลอยได้กินส่วนที่เหลือ คิดแล้วก็บินลงไปคาบเอาเนื้อที่ยักษ์ตากไว้ พาบินไปสู่ที่อยู่ของกุมารทั้งสอง ยักษ์นั้นได้ไล่ติดตามไปกระทั่งถึงที่ใกล้กุมารทั้งสองอยู่ ได้ขว้างกาด้วยไม้ฆ้อน กาตายแล้วไปเกิดในอเวจีนรก ยักษ์ได้หิ้วกานั้นไป ครั้นไปพบกุมารทั้งสองก็จับไปสู่ที่อยู่ของตน แล้วให้อยู่เฝ้าศพภรรยาของตน ฝ่ายตนไปสู่สำนักแห่งหมู่ยักษ์ บอกหมู่ยักษ์ว่า ท่านทั้งหลาย เราได้มนุษย์มาแล้ว จงไปช่วยกันเผาศพภรรยาของเราเถิด ครั้นบอกแล้วก็กลับไป
ในเวลาที่ยักษ์ไปบอกพรรคพวกนั้น สุริยคาธได้เคี้ยวยาใส่ปากนางยักษ์ ๆ ได้ชีวิตคืนมา แลเห็นกุมารทั้งสองจึงเข้าประคองกอด และไต่ถามว่า ลูกเอ๋ย เจ้าพากันมาแต่ที่ไหน ตอบว่า ข้าแต่แม่ ข้าพเจ้าทั้งสองหลงทางมา นางยักษ์ได้อุ้มไปอาบน้ำ ขัดสีด้วยเครื่องลูบไล้ แล้วนั่งกอดไว้กับตัก ฝ่ายยักษ์ที่เป็นสามีกลับมาเห็นภรรยาของตนนั่งอยู่ ก็นึกรู้ทันทีว่ากุมารทั้งสองได้ให้ชีวิตแก่ภรรยาของตน เกิดความดีใจอย่างยิ่ง ได้จูบกอดกุมารทั้งสองด้วยความรักใคร่ แล้วยักษ์ทั้งสองจึงปรึกษากันว่า พวกเราต้องพากุมารทั้งสองนี้ไปส่งให้ถึงที่อยู่ของหมู่มนุษย์ในคืนวันนี้ให้จงได้ ถ้าช้าไปจนอรุณขึ้น พวกยักษ์มาเห็นจักทำอันตราย พวกเราต้องรีบไปในบัดนี้
/*546ขณะนั้น มียักษ์ตนหนึ่งมาพบ และได้อ้อนวอนขอกุมารทั้งสอง แต่ยักษ์สองสามีภรรยาไม่ยอมให้ โดยอ้างว่าเป็นผู้มีบุญคุณแก่ตน ยักษ์นั้นย้อนถามว่า เมื่อวานนี้ท่านได้บอกว่าจักเลี้ยงคณะยักษ์ด้วยเนื้อมนุษย์มิใช่หรือ ตอบว่า จริง เพราะต้องการให้ช่วยเผาศพภรรยาของเรา แต่บัดนี้ภรรยาของเราได้ชีวิตคืนมาแล้ว เราเป็นไม่ยอมให้ท่านกินเป็นอันขาด ว่าแล้วยักษ์ทั้งสองก็เข้าต่อสู้กัน ในไม่ช้าพวกยักษ์ก็มาถึง ยักษ์บางพวกเข้าข้างยักษ์ที่เป็นสามีของนางยักษ์ บางพวกเข้าข้างยักษ์อีกตนหนึ่ง ได้สู้รบกันเป็นโกลาหล คราวนั้นนางยักษ์ได้อธิษฐานว่า ขอให้ผู้มีอานุภาพมากมีฤทธิมากมาช่วยสามีของข้าพเจ้า และช่วยชีวิตของกุมารทั้งสองนี้เถิด พออธิษฐานเสร็จ ก็มียักษ์เสนาบดีตนหนึ่งของท้าวเวสสุวรรณ เป็นผู้มีอานุภาพมากมีฤทธิ์มากได้มาถึงที่นั้น เพื่อตรวจดูเหตุการณ์ของโลก ได้เห็นพวกยักษ์กำลังต่อสู้กันอยู่จึงถามว่า เหตุผลเป็นอย่างไรจึงวิวาทรุกรบกันเช่นนี้ ยักษ์สองสามีภรรยาก็แจ้งเหตุตามความจริง พวกยักษ์โต้แย้งว่า ข้าแต่เทวดา ยักษ์ผู้นี้บอกแก่พวกข้าพเจ้าว่าเราจับมนุษย์ได้สองคน พรุ่งนี้พวกท่านไปกินเถิด ครั้นพวกข้าพเจ้ามาเขาก็ไม่ยอมให้กิน เขาพูดเท็จ พวกข้าพเจ้าโกรธจึงได้เกิดรบกันขึ้น ยักษ์ทั้งสองสามีภรรยาค้านว่า ข้าแต่เทวราช ข้าพเจ้าได้บอกว่าให้มาช่วยเผาศพภรรยาของข้าพเจ้า ๆ จักเลี้ยงด้วยเนื้อมนุษย์ ก็บัดนี้พวกยักษ์ไม่ได้เผาศพภรรยาของข้าพเจ้า จักกินเนื้อมนุษย์ตามสัญญาอย่างไรได้
ยักษ์เสนาบดีจึงประกาศแก่ยักษ์ทั้งหลายว่า ดูก่อนยักษ์ทั้งหลาย พวกเธอจงเชื่อฟังคำของเรา จงอย่าวิวาทกัน อย่ารบกัน พวกยักษ์ได้พร้อมกันสงบทันที ด้วยเดชและความเคารพต่อยักษ์เสนาบดีนั้นๆ เมื่อจะชี้แจงโทษของกา จึงกล่าวว่า ดูก่อนท่านทั้งหลาย กาตัวนี้เป็นกาบาป เป็นกาอกตัญญู ไม่รู้จักคุณของกุมารทั้งสอง ไม่รู้จักคุณพระรัตนตรัย ตายแล้วเกิดในนรก ครั้นแสดงโดยสังเขปอย่างนี้แล้ว จึงแสดงโดยพิสดารว่า วันหนึ่งกาตัวนี้จับอยู่ที่ต้นไทร กินผลไทรแล้ว เห็นพระเถรีผู้เป็นขีณาสพ ได้ถ่ายมูลรดศีรษะของท่านด้วยจิตริษยา ด้วยผลแห่งอกุศลนั้น ได้ตกกิ่งไม้ตาย ครั้นตายแล้วไปเกิดในนรก กุมารทั้งสองนี้มาพบซากของมันได้ให้ชีวิตแก่มันด้วยโอสถที่พระอินทร์ประทานขณะที่กุมารเคี้ยวยาใส่ปากมัน พวกนายนิรยบาลได้จดชื่อและโคตรของมันไว้แล้วจึงปล่อยให้คืนมา ครั้นมันคืนมาหาได้รู้จักคุณของกุมารทั้งสองไม่ ออกอุบายจะให้ยักษ์กินกุมารทั้งสอง เมื่อมันถูกขว้างด้วยไม้ฆ้อน ตายแล้วไปเกิดในนรกอีก
/*547ครั้นยักษ์เสนาบดีแสดงเรื่องกาจบแล้ว จึงแสดงเรื่องนางยักษ์ต่อไปว่านางยักษ์นี้ได้รักษาศีล ๕ ศีล ๘ เสมอ รู้จักคุณมารดาบิดา ปฏิบัติสามีดี มีเมตตาแก่สัตว์อื่น ตายด้วยกรรมเก่าแล้วเกิดในสำนักพระอินทร์ เมื่อได้รับทิพยโอสถก็กลับได้ชีวิตมา แต่ก่อนจะกลับชีวิตพระอินทร์ได้จดนามและโคตรไว้ ส่วนกุมารทั้งสองนี้ท่านทั้งหลายอย่ากิน ถ้ากินศีรษะจักแตก ๗ ภาค
เมื่อยักษ์เสนาบดีจะให้โอวาทแก่ยักษ์ทั้งหลายจึงกล่าวคาถาว่า
เทว อตฺตโน สุเปกฺขิ
สนฺตุฏฺโ จ ปริคฺคโห
คิหีนํ ปมุโข ปาย
มหาราชิกเทวโลเก
มาตาเปติกุเล เชฏฺโ
ปูชิโต จาควาจาปิ
ทานสีเลน ตุสฺสติ
ตาวตึเส เสฏฺภเว
พหุสฺสุตา ธมฺมธรา
สุปฺา เขมกฺขิโน
คุเณหิ ปริตุฏฺา
เต ยาเม จ ตุสิเต ปตฺตา
สีลสมฺปนฺนา ทานวิริยา
ปวตฺตา เย สยํ นรา
พหุสฺสาหา จ เต วสฺส
นิมฺมานรติคามิโน
เย ชนา ทานสีเลน
อินฺทฺริยทมเนน จ
มนสํ สยเมเนว
พลินมนสา สทฺธา
คุณาธิกา จ เต โหนฺติ
ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน
แปลว่า บุคคลผู้เพ่งความดีแก่ตนผู้สันโดษ ผู้เป็นประธานของคฤหัสถ์ชนทั้งหลาย ได้เกิดในเทวโลกชั้นมหาราชิกะ
ผู้ใหญ่ในตระกูลนอกจากมารดาบิดา เป็นผู้ได้ทำการบูชายินดีในทานศีล ย่อมเกิดในดาวดึงส์
ผู้เป็นพหุสูตทรงธรรม มีปัญญาดี มีความเกษม ยินดีด้วยคุณความดี ย่อมเกิดในยามาและดุสิต
ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ประพฤติทานวิริยอุตสาหะมาก ย่อมเกิดในนิมมานรดี
/*548ผู้ยิ่งด้วยคุณ คือทาน ศีล อินทรียสังวร ย่อมเกิดในปรนิมมิตวสวัตตี ดังนี้
ใจความของคาถาประพันธ์นั้นว่า บุคคลที่ทำบุญ มีทาน เป็นต้น ด้วยตนเอง ด้วยอนุโมทนาทานของคนอื่นด้วย ละโลกนี้แล้วย่อมเกิดในสวรรค์ชั้นมหาราชิกะ
ยกมารดาบิดาเสียแล้ว จะเป็นใครก็ตามที่เป็นใหญ่ในตระกูลได้บูชา ให้ทาน รักษาศีล ย่อมเกิดในดาวดึงส์
ผู้ที่ขวนขวายในกุศลฝ่ายเดียว เป็นพหุสูต ขวนขวายธรรมที่สาวก และพระปัจเจกพุทธเจ้าสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดง ย่อมเกิดในยามา แต่บางทีเกิดในดุสิต
ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยศีล มีความอุตสาหะในธรรม อยู่ด้วยเมตตาเป็นต้น ย่อมเกิดในนิมมานนรดี
ผู้ที่บำเพ็ญทานศีลภาวนา เจริญพรหมวิหารย่อมเกิดในชั้นกามาวจร (ปรนิมมิตวสวัตตี)
ผู้ที่ได้ฌานย่อมเกิดในพรหมโลก
หมู่ยักษ์ได้ฟังโอวาทของยักษ์เสนาบดีนั้นแล้วมีความสะดุ้งกลัว ได้พากันกลับไปสู่ที่อยู่ของตน ยักษ์เสนาบดีอำลากุมารทั้ง ๒ แล้วเที่ยวตรวจดูเหตุการณ์ของโลกพอสมควรแล้วกลับที่อยู่ของตน
ฝ่ายยักษ์สองสามีภรรยาได้นำเง่าบัวฝักบัวลูกกระจับมาให้กุมารทั้งสองรับประทาน แล้วให้ขึ้นคอของตนนำไปสู่ที่อยู่ของหมู่มนุษย์ กระทั่งถึงเมืองกาสี ได้ให้พรว่า ขอกุมารทั้งสองจงมีอายุยืน อย่ามีโรค จงมีแต่ความสุข มีเดชมาก มียศมาก มีลาภมาก และมีเมตตากรุณาแก่ประชาชนทั้งหลายเถิด ครั้นให้พรแล้วให้โอวาทว่า ท่านทั้ง ๒ อย่าประมาท แล้วกลับที่อยู่ของตน
จบวนจรณกัณฑ์
---
/*549ในคราวนั้น พระเจ้าธรรมสุตะได้เสวยราชย์อยู่ในนครกาสี พระอัครมเหสีของพระองค์ทรงพระนามว่า สุธรรมา พระราชธิดาพระนามว่า สุชาตดึงสา ถ้ามีคำถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงพระนามว่า สุชาตดึงสา ตอบว่า เพราะในกาลที่พระนางเจ้าประสูติ พระเจ้าธรรมสุตะตรัสสั่งให้พวกเนมิตตกพราหมณ์เข้าเฝ้า ทรงแสดงพระราชธิดาแก่พวกพราหมณ์ แล้วตรัสถามว่า ลักษณะธิดาของเราเป็นอย่างไร พวกเนมิตตกพราหมณ์ตรวจดูพระลักษณะของพระราชธิดาแล้วกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า พระราชธิดาของพระองค์นี้ทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๓๒ ประการ จักได้เป็นใหญ่ในพระนครนี้ ท้าวเธอทรงสดับคำพยากรณ์นั้นแล้วทรงพระโสมนัส ตรัสให้ถวายพระนามแก่พระราชธิดา
ครั้งนั้น พวกเนมิตตกพราหมณ์จึงตรวจดูพระลักษณะของพระราชธิดาอีก เห็นมีอยู่เพียง ๓๐ เท่านั้น ขาดแม่น้ำทั้ง ๕ กับปราสาทที่ฝ่าพระหัตถ์ทั้ง ๒ จึงพร้อมกันถวายพระนามว่า สุชาตดึงสา (มี ๓๐ อย่าง) เมื่อพระราชธิดาทรงเจริญวัยมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี ทรงพระรูปพระโฉมปานประหนึ่งว่า นางเทพอัปสร
อยู่มาวันหนึ่งเหล่านายอุยยานบาลได้นำดอกไม้ผลไม้ต่าง ๆ เข้าไปถวายพระราชกุมารี ๆ ทอดพระเนตรดอกไม้ผลไม้เหล่านั้นแล้ว ใคร่จะทอดพระเนตรพระอุทยาน จึงเสด็จไปทูลลาพระราชบิดา ๆ ตรัสสั่งให้เหล่านายอุยยานบาลเข้าเฝ้าแล้วตรัสว่า พวกเจ้าจงจัดแจงอุทยานเพื่อธิดาของเรา แล้วตรัสสั่งหมู่อำมาตย์ว่า จงช่วยกันประดับราชมรรคา พรุ่งนี้ธิดาของเราจัดประพาสพระราชอุทยาน
พอรุ่งเช้า พระนางเจ้าสุชาตดึงสาก็เสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยข้าราชบริพารเป็นอันมาก บ่ายพระพักตร์สู่พระราชอุทยาน ครั้นเสด็จถึงได้ทรงเที่ยวเก็บดอกไม้ผลไม้ เล่นกับเหล่าบริพาร ครั้งนั้นงูเห่าดำตัวหนี่ง อาศัยอยู่ในโพรงไม้ต้นหนึ่ง พอพระราชธิดาเสด็จถึงที่ใกล้ต้นก็ได้กัดพระราชธิดาล้มลง หญิงบริพารทั้งหลายต่างก็ตกใจกลัว ได้วิ่งเข้าไปประคองพระนางเจ้าพลางทางร้องไห้รำพัน บางพวกรีบเข้าไปกราบทูลพระราชา ๆ ตกพระทัย รีบให้พาพวกหมองูออกไปแก้ไข พวกหมอได้ช่วยกันเอายาทาบ้าง กรอกยาบ้าง ก็ไม่สามารถจะแก้ไขให้หายได้ เพราะพระราชธิดาได้สิ้นพระชนม์แล้ว
ครั้งนั้น พระราชาโปรดให้เชิญพระศพพระราชธิดาเข้าพระโกศ แล้วตรัสสั่งคุตตะอำมาตย์ผู้เป็นมหาเสนาว่าท่านจงสั่งให้ราชบุรุษตีกลองร้องป่าวให้ชาวเมืองโกนผมทั่ว ๆ กัน ครั้งนั้นชาวเมืองมีอำมาตย์และเสนาเป็นต้น ได้พากันโกนผมตามประกาศ
/*550ฝ่ายกุมารทั้งสองพี่น้อง เดินทางไปถึงตำบลบ้านหนึ่ง ใกล้เมืองกาสี ได้พากันเข้าไปเที่ยวขอทาน บรรลุถึงเรือนอุกัษฐเศรษฐีคนหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้มีสมบัติมากประมาณ ๘๐ โกฏิ ภรรยาของเศรษฐีนั้นชื่อว่า พรหมวดี เศรษฐีนั้นมีทาส ๕๐๐ ทาสี ๕๐๐ กรรมกร ๕๐๐๐ ช้างม้าโคกระบือนับไม่ถ้วน
คนใช้ของเศรษฐีเห็นกุมารทั้งสองเข้าไปขอทาน จึงให้ภิกษาหารแล้วถามว่า เจ้าพากันมาแต่ไหน ตอบว่า มาแต่ไกล ทำไมจึงไม่โกนผม มาเราจักโกนให้ สุริยคาธถามว่า โกนผมเพราะอะไร เพราะพระราชธิดาถูกสรพิษกัดสิ้นพระชนม์ สิ้นพระชนม์นานประมาณเท่าไร ประมาณเดือนหนึ่งแล้ว แพทย์ในเมืองนี้ไม่สามารถเยียวยาได้หรือ ไม่สามารถ กุมารสามารถหรือ เมื่อสุริยคาธตอบว่าสามารถ พวกคนใช้จึงนำความไปบอกแก่เศรษฐีว่า บัดนี้มีกุมารสองพี่น้อง เดินหลงทางมาจากป่า สามารถรักษาคนที่ตายแล้วตั้งเดือนให้คืนชีวิตได้ เศรษฐีถามว่า เวลานี้สองกุมารนั้นอยู่ที่ไหน บอกว่าอยู่ที่เรือนของข้าพเจ้าทั้งหลาย เศรษฐีให้หาตัวไปสู่เรือนของตน แล้วถามว่า เจ้าทั้งสองรู้ยาสำหรับรักษาคนที่ตายแล้วให้กลับมีชีวิตได้หรือ เมื่อสุริยคาธตอบว่ารู้ เศรษฐีจึงถามว่า ยานั้นมีอยู่หรือว่าหามิได้ เมื่อทราบว่ามีอยู่ก็รู้สึกดีใจมาก ให้กุมารทั้งสองอาบน้ำแต่งตัว รับประทานอาหารเสร็จแล้ว ตั้งให้เป็นบุตรที่รักของตน
รุ่งขึ้น เศรษฐีได้ไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า บุตรของข้าพระพุทธเจ้า ชื่อว่าสุริยคาธ รู้จักโอสถที่ทำให้กลับมีชีวิตได้ สามารถเยียวยาคนตายแล้วประมาณเดือนหนึ่งให้มีชีวิตขึ้นได้ พระราชาทรงสดับแล้วทรงพระโสมนัสยิ่ง ตรัสว่า ถ้าบุตรของท่านเศรษฐีสามารถเยียวยาธิดาของเราได้ เราจักยกราชสมบัติให้ จงไปนำตัวมาเดี๋ยวนี้ เศรษฐีทูลรับแล้วกลับไปเรือนของตน ครั้นถึงจึงให้ประดับประดาสุริยคาธกุมารให้งดงามปานดังเทพบุตรหนุ่ม แวดล้อมด้วยกุมารกุมารีเข้าไปในพระนคร
ครั้งนั้น ชาวพระนครมีอำมาตย์และเศรษฐี ปุโรหิต เป็นต้น โจษกันเป็นโกลาหลว่า บุตรเศรษฐีชื่อว่าสุริยคาธ รู้ทิพยโอสถ จักวางโอสถแก้พระราชธิดาที่สิ้นพระชนม์แล้วตั้งเดือน ให้กลับมีพระชนม์ขึ้น แล้วคนทั้งหลายก็ไปประชุมกันที่หน้าพระลานหลวง
เมื่อสุริยคาธเข้าไปถึงที่เฝ้า ถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแก่ตน พระราชาจึงตรัสว่า ดูก่อนสุริยคาธกุมารจะให้เราจัดแจงอะไรบ้าง ขอได้โปรดให้พนักงานเบ็ญจางคดนตรีมาณที่นี้ และโปรดให้กั้นพระวิสูตรพระศพของพระราชธิดา ในเวลาข้าพระพุทธเจ้ากรอกพระโอสถ /*551จะเคาะกระดานให้อาณัติสัญญา แล้วให้เจ้าพนักงานประโคมดนตรีขึ้น พระราชาทรงกระทำตามสุริยคาธกราบทูล
เมื่อสุริยคาธเข้าไปในม่านแล้ว เคี้ยวพระโอสถใส่พระโอษฐ์พระราชธิดา แล้วให้อาณัติสัญญา พวกพนักงานก็ประโคมดนตรีขึ้น ฝ่ายพระราชธิดาก็ทรงได้ลมอัสสาสะ เมื่อวางพระโอสถและประโคมครั้งที่ ๒ ทรงพลิกพระองค์ได้ ครั้งที่ ๓ ทรงลุกขึ้นประทับนั่งได้
ฝ่ายสุริยคาธ ออกจากภายในม่านแล้วถวายบังคมพระราชา นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแก่ตน พระราชธิดาได้เสด็จออกจากม่านมาถวายบังคมพระชนกชนนีแล้วประทับนั่ง
ครั้งนั้น พระราชาและอำมาตย์ เสนา ปุโรหิต ข้าเฝ้าทั้งหลาย เห็นพระราชธิดาทรงฟื้นพระชนม์ขึ้น ได้พร้อมกันให้สาธุการและทรัพย์สิ่งของบูชาสุริยคาธ พระมเหสีได้สวมกอดพระราชธิดาแสดงความยินดี แล้วพระราชทานเครื่องใช้สอยเป็นอันมากแก่สุริยคาธ
พระราชาตรัสกะสุริยคาธว่า ดูก่อนพ่อสุริยคาธ เรายกธิดาของเราคนนี้ให้เป็นบาทบริจาริกาของพ่อ และจักอภิเษกพ่อให้ครองราชสมบัติ สุริยคาธกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระพุทธเจ้ายากจน มาจากต่างประเทศ ไม่สมควรเพื่อรับราชสมบัติ จะขอทูลลาเที่ยวไปสู่ทิศน้อยใหญ่ พระราชาทรงนิ่ง ฝ่ายพระนางสุชาตดึงสา จึงกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า ถ้าสุริยคาธจะเที่ยวไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่ หม่อมฉันจักตามไป หม่อมฉันไม่ปรารถนาพรากจากสุริยคาธ ชีวิตของหม่อมฉันอยู่ใต้บาทของเขา เพราะฉะนั้น ขอพระองค์ได้ทรงห้ามเขาไว้เถิด
ครั้งนั้น พระราชาและพระอัครมเหสี พระราชธิดาได้พร้อมกันอ้อนวอนสุริยคาธไว้ แล้วกระทำวิวาหมงคลกับพระราชธิดา เสร็จแล้วโปรดให้อยู่ ณ ปราสาททองหลังหนึ่ง ส่วนจันทคาธอยู่ที่บ้านของอุกัษฐเศรษฐี ได้เป็นที่รักที่พอใจของท่านเศรษฐีมาก เมื่อต้องการสิ่งใด ๆ ก็ได้สิ่งนั้น ๆ ทุกอย่าง
ครั้นกุมารทั้ง ๒ ได้รับความสุขคล้ายกับทิพยสุขด้วยประการดังนี้แล้ว ก็ลืมนึกถึงมารดาบิดา เมื่อกาลล่วงไป ๓ ปี วัน ๑ พระสุริยคาธกุมารทรงใคร่จะเห็นมารดาบิดา ให้หาจันทคาธมาแล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ เราทั้ง ๒ ไม่ทราบความตายและความเป็นของมารดาบิดาเลย ควรจะกลับไปเยี่ยมเยียนท่าน จันทคาธรับว่าดีแล้ว จึงกลับไปแจ้งแก่อุกัษฐเศรษฐี ๆ ก็อนุญาต
/*552ฝ่ายพระสุริยคาธกุมารตรัสแจ้งแก่พระนางสุชาตดึงสาว่า ดูก่อนพระน้องนาง พี่จักต้องอำลาไปเยี่ยมมารดาบิดา พระนางสุชาตดึงสาทรงสดับแล้วตรัสตอบว่า ถ้าพระองค์เสด็จไปหม่อมฉันก็จักตามเสด็จด้วย ดูก่อนพระน้องผู้ที่เป็นที่รัก หนทางไกลกันดารมาก ขออย่าเสด็จเลย จงอยู่กับพระชนกชนนีเถิด พี่จักรีบกลับในไม่ช้า ถ้าอย่างนั้นโปรดเสด็จกลับโดยด่วนเถิด
รุ่งขึ้น พระสุริยคาธเสด็จไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบถวายบังคมลาไปสู่จัมปากนคร เพื่อเยี่ยมเยียนมารดาบิดา พระราชาได้ทรงอนุญาต
ก็พระสุริยคาธกุมารได้พลัดพรากจากมารดาบิดา ๑๐ ปีบริบูรณ์จากมาในเวลาทรงพระเยาว์ บัดนี้ทรงพระเจริญแล้ว (เมื่อจากพระชนม์ ๑๒ ขวบ จากมา ๑๐ ปี รวมพระชนม์ ๒๒ ปี) เพราะฉะนั้น พระกุมารจึงทรงดำริว่า มารดาบิดาของเราจักจำเราไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง มารดาบิดาของเราก็เป็นคนขัดสน ถ้าเราไปทางบกจักได้ทรัพย์ไปน้อย ควรเราจะไปทางเรือ ครั้นทรงดำริแล้วตรัสสั่งให้จัดเรือใหญ่และให้หาไม้ไผ่สดมาตัดเป็นปล้อง ๆ ให้บรรจุเต็มไปด้วยเงินทองแก้วต่าง ๆ เป็นอันมาก ขนลงบรรทุกเรือ ครั้นถึงวันฤกษ์ดี พระกุมารทั้งสองแวดล้อมด้วยพาณิช ๕๐๐ ลงสู่เรือแล่นไปในท่ามกลางมหาสมุทร
ภริยลภนกัณฑ์ จบ
---
เมื่อพระกุมารทั้งสองแล่นเรือไปในมหาสมุทรไม่มีโรคภัยอันตรายเบียดเบียนเลย ด้วยบุญญานุภาพของพระกุมารทั้ง ๒ มีเรือแก้ว ๗ ประการ และเรือทองเรือเงินอย่างละ ๗ ลำแล่นตามเรือของพระกุมารทั้ง ๒ ไป พระกุมารทั้งสองเข้าพระทัยว่าเป็นเรือพาณิชเหล่าอื่น และได้แล่นเรือไปกระทั่งถึงยมุนานที พระสุริยคาธทรงทราบว่านี้เป็นปากน้ำยมุนา เหนือขึ้นไปจักเป็นจัมปากนคร จงตรัสบอกนายเรือว่า ถึงปากน้ำยมุนาแล้ว จัมปากนครอยู่เหนือน้ำ จงแล่นเรือเข้าปากน้ำไป ตรัสแล้วประทับยืนประณมพระหัตถ์ถวายบังคมเทพยดา ทรงอธิษฐานว่า ข้าพเจ้าจักสนองคุณมารดาบิดาด้วยคำสัตย์นี้ จงอย่าให้เรือของข้าพเจ้าหลงไปทางอื่น เรือได้แล่นเข้าปากน้ำไปกระทั่งถึงท่าเรือ แล้วนายเรือได้จอดเรือทันที ฝ่ายเรือเทพยดาได้หายไป
/*553ที่ท่าเรือนั้น มีตลาดอยู่มาก แม่ค้าทั้งหลายขายเครื่องนุ่งห่ม เครื่องเงินเครื่องทองมาก ขายเครื่องบริโภคผลไม้ดอกไม้บ้าง ครั้งนั้นพระพี่น้องทั้งสองนั่งอยู่บนเรือคอยดูมารดาบิดา และคนที่คุ้นเคย เหล่าแม่ค้าได้เห็นพระพี่น้องทั้งสองก็เกิดความรักจึงพูดกันว่า ดูพ่อค้าหนุ่มสองคนนั้นแล้วชี้มือและบุ้ยปากให้เพื่อนกันดู
ฝ่ายมารดาบิดาผู้ตกยากของพี่น้องทั้งสองได้นำผลไม้เผือกมันเป็นต้นไปตั้งขายที่ตลาด พระสุริยคาธทรงจำได้ จึงตรัสบอกจันทคาธว่า พ่อจันทคาธ ตายายสองคนนั้นเป็นมารดาบิดาของเรา แต่เจ้าอย่าพูดกับท่าน เพราะมารดาของเราเป็นคนปากกล้า เห็นเราแล้วจักโกรธด่าว่าเพิดเพ้ย เราจักได้ความละอาย ครั้นตรัสแล้วทรงนิ่งอยู่
ในเวลาเย็น มารดาบิดาได้ลงไปอาบน้ำที่ท่าเรือ ได้เห็นกุมารทั้งสองคล้ายกับบุตรของตน จึงเข้าไปใกล้ ถามว่าพวกเจ้ามาแต่ไหน มาแต่เมืองกาสี มีอะไรมาขาย มีไม้ไผ่มาขาย ของอื่นไม่มี ข้าพเจ้าจะขอเอาไม้ไผ่แลกของตายาย ดูก่อนพ่อ ของที่จะแลกหมดเสียแล้ว ว่าแล้วเลยกลับบ้าน ได้เห็นเรือนผุพัง จึงพูดกันว่า พรุ่งนี้ออกไปไร่เก็บแตงโมสัก ๒-๓ ผลไปแลกไม้ไผ่เถิด พอรุ่งขึ้น ตายายทั้งสองก็พากันออกไปไร่ได้แตงโมมา ๔ ผล จึงนำไปแลกไม้ไผ่ได้ ๔ ปล้อง แต่ไม่อาจแบกไปได้ พระกุมารทั้งสองจึงใช้ให้คนช่วยแบกไปส่ง คนแก่ทั้งสองหาได้สงสัยไม่ว่ามีอะไรอยู่ในปล้องไม้ไผ่บ้าง จึงได้วางไว้ ณ ที่แห่งหนึ่ง
รุ่งขึ้น พระกุมารทั้งสองได้ขึ้นไปเที่ยวบ้านนัมพะ ไปถึงเรือนคนที่มีคุณมาแต่ก่อนจึงยกมือไหว้ บางคนก็รู้จัก บางคนก็ไม่รู้จัก มีผู้ถามว่า พ่อทั้งสองพากันมาแต่ไหน จึงเล่าเรื่องให้ฟังตามความจริง แต่ห้ามว่าขออย่าพึ่งบอกแก่มารดาบิดา ให้ข้าพเจ้าทั้งสองไปก่อนจึงบอก และได้ให้ไม้ไผ่คนละปล้องแล้วลากลับไปที่เรือ
ในจำพวกคนที่ได้ไม้ไผ่นั้น มีบุรุษหนึ่งผ่าไม้ไผ่ดู พบเงินทองและแก้วต่าง ๆ จึงไปที่บ้านมารดาบิดาของพระกุมารทั้งสองสอบถามว่า ตายายไม่รู้หรือว่าบุตรทั้งสองมาแล้ว ไม่รู้ ข้าแต่ตายาย พ่อค้าหนุ่มน้อยสองคนนั้นคือสุริยคาธและจันทคาธบุตรของตายาย เขาได้ให้ไม้ไผ่แก่ข้าพเจ้าคนละปล้อง ตายายผ่าปล้องไม้ไผ่ที่เขาให้แก่ตายายดูเถิด บางปล้องเต็มไปด้วยแก้ว บางปล้องเต็มไปด้วยทอง บางปล้องเต็มไปด้วยเงิน
ตายายทั้งสองได้ผ่าออกดู เห็นมีของบรรจุข้างในสมกับคำที่บุรุษนั้นบอก ดีใจอย่างยิ่ง จึ่งพูดกันว่า โอ บุตรของเรา ไปต่างประเทศได้ทรัพย์และบริวารมามาก เราทั้งสองจักไปบริโภคอาหารที่ดีและนุ่งห่มผ้าผ่อนที่ดีในเรือกับบุตรของเราพรุ่งนี้
/*554ฝ่ายพระกุมารทั้งสองสนทนากันว่า จำเดิมแต่วันที่เราจากเมืองกาสีได้สามเดือนแล้ว จักต้องกลับพรุ่งนี้ พอรุ่งขึ้นก็ให้พวกพาณิชจัดการออกเรือไป
เช้าวันนั้น มารดาบิดาของกุมารทั้งสองลงเรือน้อยไปสู่ท่า แลเห็นเรือบุตรทั้งสองกำลังแล่นออกจากท่าก็เร่งเรือตามไป แต่ไม่ทันจึงร้องเรียกว่า พ่อผู้เป็นบุตรที่รักทั้งสองจงกลับมารับมารดาบิดาไปด้วย พ่อพากันกลับมาแล้ว ไฉนจึงไม่บอกแก่มารดาบิดา ข้อนี้เพราะอะไร เพราะมารดาบิดาเป็นผู้มีอกุศลกรรมมาก ฝ่ายมารดาบิดาตามไปจนถึงปากอ่าวแล้วกลับ
มารดาบิดาของพระกุมารทั้งสองนั้นเป็นคนกาลกรรณี ฝ่ายพระกุมารทั้งสองผู้เป็นบุตรเป็นคนสิริ สิริกับกาลกรรณีไกลกันมาก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า
กาลกณฺณี จ ทุพฺพจฺจา
สิริ จ สุพฺพจุจา สิยา
สิริ จ กาลกณฺณี จ
น สเมนฺติ กุทาจนํ
สมุทฺทสฺส โอรตีรา
ปารมติรา จ วิย
นภานิปวีตล
วิย น สเมนฺติ
กาลกรรณีเลี้ยงยาก สิริเลี้ยงง่าย สิริกับกาลกรรณีไม่ใกล้กัน ไม่ว่าในกาลไหน เหมือนกับฝังสมุทรข้างโน้นกับข้างนี้ และเหมือนฟ้ากับดินฉะนั้น
มีคำถามว่า พระกุมารทั้งสองเป็นผู้มีบุญมาก แต่ทำไมจึงเกิดในตระกูลเข็ญใจ แก้ว่า เพราะพระกุมารทั้งสองทำบุญใด ๆ คือทานหรือศีล ภาวนา ไม่ได้ปรารถนามนุษย์สมบัติ เทวสมบัติ พรหมสมบัติ หรือตระกูลมั่งคั่งเลย ปรารถนาแต่นิพพานสมบัติอย่างเดียว พระกุมารทั้งสองแม้เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร ก็ไม่โสมนัสในตระกูลจักรพรรดิ์ ไม่โทมนัสในตระกูลทุคคตะจัณฑาล มุ่งแต่บำเพ็ญพระบารมีในชาติที่เกิดแล้ว ๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้นชาตินี้จึงเกิดในตระกูลทุคคตะ
ถ้ามีคำถามว่า ทำไมมารดาบิดาจึงเป็นคนขัดสน ส่วนบุตรเป็นผู้มีบุญมาก ควรแก้ว่า เพราะในชาติก่อน ตายายทั้งสองนั้นเกิดในตระกูลอำมาตย์ เห็นพระเที่ยวภิกขาจาร ตนเป็นผู้ไม่มีศรัทธาไม่เลื่อมใส ได้ติเตียนคนทั้งหลายว่า พวกเกียจคร้าน เลี้ยงยาก ขัดสน เหล่านี้เป็นสมณะด้วยวจีทุจริตนี้จึงเกิดเป็นคนขัดสน
/*555อนึ่ง ก็บุคคลทั้งหลายที่ท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร บางครั้งก็เกิดเป็นคนมั่งคั่ง บางครั้งเกิดเป็นคนขัดสน บางครั้งเป็นมนุษย์ บางครั้งเป็นดิรัจฉาน บางครั้งเป็นเทพยดา ใครปฏิเสธไม่ได้ว่า ผู้นี้ไม่เคยเป็นมารดาหรือบิดาของเรา เพราะฉะนั้นเรียกว่า สังสารวัฏฏ์ โดยเหตุนี้ พระกุมารทั้งสองจึงเกิดเป็นคนเข็ญใจด้วยอำนาจสงสาร
ฝ่ายกุมารทั้งสองแล่นเรือไปในมหาสมุทร เดือนหนึ่งก็บรรลุถึงเมืองกาสี เสด็จขึ้นจากเรือแล้วเข้าสู่พระราชวัง ถวายบังคมพระราชาและพระอัครมเหสี ทรงรับปฏิสัณฐารแล้วต่างก็แยกกัน พระสุริยคาธเสด็จสู่ปราสาทของพระนางสุชาติดึงสาอัครชายา ส่วนจันทคาธไปยังบ้านอุกัษฐะเศรษฐี
ต่อมา พระเจ้าสุธรรมชาตะเสด็จสวรรคตด้วยพระโรคเบียดเบียน ประชาชนมีอำมาตย์และปุโรหิตเป็นต้นถวายเพลิง แล้วมีมหรสพสมโภช ๗ วัน ในวันที่ ๗ ปรึกษากันว่าพวกเราจักยกราชสมบัติให้แก่ใคร ปุโรหิตกล่าวว่า สิ่งใดเป็นของบิดา สิ่งนั้นควรเป็นของบุตร เพราะฉะนั้น พวกเราต้องถวายแด่พระนางสุชาตดึงสา เสนาบดีกล่าวว่า พระนางเจ้าไม่สมควรปกครองแว่นแคว้น พวกเราควรจะอภิเษกพระสุริยคาธกุมาร แล้วชนทั้งปวงได้อภิเษกพระสุริยคาธให้ครองราชสมบัติ ตั้งพระนางสุชาตดึงสาให้เป็นพระอัครมเหสี เป็นใหญ่กว่านารี ๑๖,๐๐๐
ในคราวนั้น มีพ่อค้าสำเภาคนหนึ่งชื่อโคษฐะ ได้ทำการค้าขายเลี้ยงชีพกับบุตรคนหนึ่ง อยู่มาได้พร้อมกับพาณิช ๕๐๐ ซึ่งเป็นบริวารของตน ลงสำเภามาค้าขายที่เมืองกาสี จอดสำเภาไว้แล้วบุตรได้ขึ้นจากสำเภาไปเที่ยวเก็บดอกไม้และผลไม้เล่นตามป่า ถูกเสือโคร่งกัดตาย พวกบริวารที่ไปด้วยได้นำซากศพไปให้แก่นายสำเภา ๆ เสียใจอย่างยิ่ง ถึงกับเป็นลมล้มสลบทั้งยืน พวกบริวารช่วยกันแก้ไขเป็นโกลาหล
เผอิญเวลานั้น จันทคาธกับบริวารได้ลงไปอาบน้ำที่ท่าสำเภา เห็นเหล่าพาณิชกำลังเป็นโกลาหลจึงถามว่าเรื่องอะไรกัน เหล่าพาณิชตอบว่า บุตรของนายสำเภาถูกเสือกัดตาย นายสำเกาเสียใจมากถึงกับสลบ จันทคาธคิดว่า ตายคนหนึ่งแล้วจักต้องเพิ่มเป็นสองคน มีความกรุณาเตือนใจจึงกล่าวว่า ทำไมจึงไม่หาหมอ หาหมอที่ไหนได้พ่อ คนตายได้ ๗ วันแล้ว ใครจะสามารถรักษาได้ โอ ท่านทั้งหลาย หมอที่เก่ง คนตายตั้งเดือนก็รักษาได้
/*556ขณะนั้น นายสำเภาฟื้นขึ้น ก็พอดีได้ยินถ้อยคำของจันทคาธ จึงหมอบลงที่เท้าถามว่า หมอที่เก่งอย่างว่ามานี้ มีอยู่ในเมืองนี้หรือมี ถ้าอย่างนั้น โปรดให้ชีวิตเป็นทานแก่บุตรของข้าพเจ้าด้วยเถิด จันทคาธรับว่าได้ แล้วกลับไปเอายาที่เรือนเศรษฐีพร้อมด้วยนายสำเภา ครั้นไปถึงก็แจ้งแก่เศรษฐี เศรษฐีก็อนุญาต เมื่อได้ยาแล้วได้กลับไปยังสำเภา เคี้ยวยาใส่ปากบุตรนายสำเภา ๆ ก็ได้ชีวิตคืนมา นายสำเภามีความยินดีมาก ได้บูชาจันทคาธด้วยแก้วและทองเงินเป็นอันมาก และได้ตั้งให้เป็นบุตรของตน
ต่อมานายสำเภาได้ถอยสำเภาออกจากเมืองกาสีนั้น ไปค้าที่เมืองอื่น ได้ไปถึงเมืองอินทปัตถ์ ในเมืองอินทปัตถ์นั้นมีพระเจ้าแผ่นดินทรงพระนามว่า พรหมจักรพรรดิขึ้นครองราชย์ ท้าวเธอมีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่า วิมลาเกษี พระราชธิดาพระนามว่าเทวธิสังกา
ในวันที่พระราชกุมารีเทวธิสังกาประสูตินั้น พระเจ้าพรหมจักรพรรดิได้โปรดให้ประชุมเนมิตตกพราหมณ์ ตรวจพระลักษณะของพระราชธิดา เหล่าเนมิตตกพราหมณ์ตรวจเสร็จแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระราชธิดาของพระองค์บริบูรณ์ด้วยพระลักษณะ แต่ประสูติในพระฤกษ์ไม่ดี จักสิ้นพระชนม์ ด้วยถูกเสือกัดในเวลามีพระชนม์ ๑๒ ขวบ แล้วจักกลับได้พระชนม์ในภายหลัง แล้วจักได้พระสามีที่เป็นบุรุษทุคคตะมาจากต่างประเทศ พระสามีนั้นเป็นผู้มีบุญมาก มีอานุภาพมาก จักปรากฏในชมพูทวีปทั้งสิ้น พระราชาตรัสถามว่า บุรุษนั้นเกิดในตระกูลอะไร เหล่าเนมิตตกพราหมณ์กราบทูลว่า ไม่ทราบว่าเกิดในตระกูลอะไร ทราบว่าเป็นทุคคตะ ไม่มีญาติ มาจากต่างประเทศเท่านั้น
พระราชาทรงสดับคำพยากรณ์นั้นแล้วทรงนิ่ง โดยทรงวางพระราชหฤทัยเป็นกลาง โปรดให้หาเสนาคุตตอำมาตย์มาแล้วตรัสว่า ดูก่อนเสนาคุตต์ จงจัดหาพระพี่เลี้ยงนางนมสำหรับธิดาของเรา เมื่อเสนาคุตต์ทูลรับพระราชดำรัสแล้วตรัสว่า จงหาพวกกุมาริกามาในวันนี้ ฝ่ายเสนาคุตต์เลือกพระพี่เลี้ยงนางนมได้ ๑,๕๐๐ คนแล้วจัดเอาธิดาเศรษฐี คฤหบดี อำมาตย์ ปุโรหิต ได้ ๓,๖๐๐ คน ให้เป็นบริวารของพระราชธิดา
เมื่อพระราชธิดาทรงพระเจริญ ทรงพระโฉมโสภาคล้ายกับเทพธิดา ฝ่ายพระราชบิดาทอดพระเนตรพระราชธิดาอันทรงอุดมรูปเช่นนั้นก็ทรงสงสัยว่า ธิดาของเราผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะอันเลิศเช่นนี้ จักได้สามีเข็ญใจซึ่งมาจากต่างประเทศทีเดียวหรือ เพราะอาศัย/*557เหตุสองอย่าง คือพระราชธิดานั้นทรงพระโฉมคล้ายเทพธิดา พระราชบิดาทรงสงสัยเช่นนั้น ๑ จึงได้พระนามว่า เทวธิสังกา
พระราชบิดามารดาได้ทรงจัดเหล่านารีแสนหนึ่ง ภรรยาของพวกอำมาตย์ที่เป็นหญิงหม้ายอีกแสนหนึ่ง ให้เป็นบริวารคอยพิทักษ์พระราชกุมารี และโปรดให้พระราชกุมารีเสด็จอยู่ ณ ปราสาท มิให้เสด็จลงประพาส ณ พื้นดินเลย เพราะทรงกลัวภัยสองอย่าง คือ ภัยอันเกิดแต่เสือโคร่ง และภัยอันเกิดแต่บุรุษทุคคตะ
คราวนั้น มีพ่อค้าสำเภาต่างประเทศคนหนึ่งได้นำมีดเล็กด้ามทำด้วยเขี้ยวเสือไปถวายพระราชกุมารี ๆ ทรงพอพระทัยมาก ได้ทรงเก็บไว้ในที่สูง มีดนั้นพลัดตก ปลายด้ามถูกหลังพระบาท มีพระโลหิตออกเล็กน้อย แพทย์รีบจัดการรักษา แต่กลายเป็นแผลใหญ่ขึ้น พระราชบิดาทรงร้อนพระราชหฤทัยมาก โปรดให้ประชุมพวกแพทย์ช่วยกันประกอบพระโอสถ ใส่แผลบ้าง ให้ทรงดื่มบ้าง แต่ไม่ทุเลา แผลกำเริบมากขึ้น
ครั้งนั้น พระราชาโปรดให้ประชุมแพทย์ทั้งหมด บรรดาที่อยู่ในแว่นแคว้นอินทปัตถ์ให้ช่วยกันรักษาแผลพระราชธิดา แพทย์ที่มาประชุมนั้นรวมทั้งแพทย์หลวงและแพทย์ราษฎร์เป็น ๓๖,๐๐๐ นาย แต่หมดความสามารถของพวกแพทย์ จำเดิมแต่พระราชธิดาเป็นแผลเสวยทุกขเวทนาได้สามปีก็สิ้นพระชนม์
ในวันที่พระราชธิดาสิ้นพระชนม์นั้น นายสำเภาชื่อโคษฐะได้ไปถึงเมืองอินทปัตถ์ นำเครื่องราชบรรณาการขึ้นจากสำเภาไปเฝ้าพระเจ้าพรหมจักรพรรดิ ถวายบังคมแล้วนั่งเฝ้าอยู่ในที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้ฟังพระราชดำรัสที่ตรัสสั่งหมู่อำมาตย์ให้จัดการเรื่องพระศพพระราชธิดา จึงกราบทูลว่า เป็นศพของใคร ตรัสตอบว่าเป็นศพธิดาของเรา เขาตายด้วยถูกเขี้ยวเสือ กราบทูลถามว่า ในเมืองนี้ไม่มีแพทย์หรือ ตรัสตอบว่ามี รวมทั้งแพทย์หลวงและแพทย์ราษฎร์ถึง ๓๖,๐๐๐ แต่หมดความสามารถของพวกแพทย์ ก็นายสำเภารู้จักยาบ้างหรือ ข้าแต่มหาราช บุตรของข้าพระพุทธเจ้าไปเที่ยวป่าถูกเสือกัดตายได้ประมาณ ๗ วัน บุตรของอุกัษฐะเศรษฐีชื่อจันทคาธ รับรักษาด้วยทิพยโอสถ แก้ฟื้นขึ้นได้เป็นปรกติ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามเขาว่า คนตายนานประมาณเท่าไรรักษาได้ เขาตอบว่า คนตายยังมีรูปร่างอยู่ตราบใดรักษาได้ตราบนั้น ถ้าหมดรูปร่างแล้วรักษาไม่ได้
/*558พระราชาทรงสดับคำที่นายสำเภากราบทูล แล้วทรงพระโสมนัสตรัสถามว่า จันทคาธกุมารนั้นอยู่เมืองไหน อยู่เมืองกาสี เป็นน้องของสุริยคาธ บุตรของอุกัษฐะเศรษฐี พระพุทธเจ้าข้า ดูก่อนนายสำเภา สินค้าของเธอในสำเภามีอยู่เท่าใด ไว้เป็นภาระของเรา เธอจงไปเชิญจันทคาธมาในบัดนี้ เมื่อนายสำเภาทูลรับพระโองการแล้วพระราชทานกหาปณะแสนหนึ่ง ทองคำแสนหนึ่งเพื่อเป็นบำเหน็จแก่นายสำเภา และตรัสถามว่าจันทคาธอายุเท่าไร เมื่อทรงทราบว่าอายุ ๑๖ ปี จึงพระราชทานธำมรงค์ ผ้าเสื้อที่มีค่ามากไปเพื่อจันทคาธ ส่วนสินค้าของนายสำเภามีอยู่เท่าไร โปรดให้ขนขึ้นไว้ทั้งสิ้น
ฝ่ายนายสำเภาถวายบังคมพระราชาแล้วรับเอาของที่พระราชทานไปลงสำเภากลับไปเมืองกาสี ครั้นถึงจอดสำเภาเทียบท่าแล้วขึ้นไปหาอุกัษฐะเศรษฐี ปราศรัยกันพอสมควรแล้วเล่าเรื่องที่ตนต้องกลับมาโดยเร็วให้เศรษฐีและจันทคาธฟังตลอดแล้วมอบของที่พระราชทานไปนั้นให้จันทคาธๆหารือเศรษฐีว่า จะควรไปหรือไม่ควรไป เศรษฐีกล่าวว่า เราจักเข้าไปกราบทูลพระเจ้าอยู่หัวของเราก่อน ว่าแล้วก็เข้าไปเฝ้าพร้อมกับนายสำเภาและจันทคาธ กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช บัดนี้พระเจ้าพรหมจักรพรรดิในกรุงอินทปัตถ์ ตรัสใช้ให้นายสำเภามารับจันทคาธไปรักษาพระราชธิดาของพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าไม่พอใจจะให้ไป พระองค์จะทรงพอพระราชหฤทัยโปรดให้ไปหรืออย่างไร พระพุทธเจ้าข้า
พระราชาทรงสดับแล้วตรัสตอบว่า เรายังตอบไม่ได้จักต้องถามพวกเนมิตตกพราหมณ์ดูก่อน ครั้นตรัสแล้วโปรดให้พาพวกเนมิตตกพราหมณ์ไปเฝ้า ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงพิจารณาดู เราจะให้น้องของเราไปกรุงอินทปัตถ์ จะสมควรหรือไม่
เหล่าเนมิตตกพราหมณ์กราบทูลถามวัน เดือน ปี เวลาประสูติของจันทคาธ ตรัสว่า เขาเกิดปีกุน เดือน ๑๒1 เพ็ญวันพฤหัสบดีเวลาเช้าตรู่ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ปีนี้เป็นปีฉลู เดือนยี่ ขึ้น ๕ ค่ำ วันพฤหัสบดี ยามพฤหัสบดี พระจันทรเสวยฤกษ์โรหิณี ลัคนาอยู่ร่วมพฤหัสบดี พระจันทร์อยู่ราศีเมษ ถ้าสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จไปทางทิศทักษิณจักได้นารีรัตน์และรัตนะอันหาค่ามิได้ แต่เป็นทุกขลาภ ภายหลังจักทรงลำบากมากด้วยการพลัดพราก ต่อไปจักได้เสวยราชย์ในนครอันใหญ่ ทรงพระเดชานุภาพไม่มีพระราชาพระองค์ใดเสมอ ตรัสถามว่า ให้เขาไปวันไหนดี กราบทูลว่า พรุ่งนี้ฤกษ์ดี ยาตราในยามพุธดี พระพุทธเจ้าข้า
/*559พระราชาทรงสดับแล้ว ทรงพระโสมนัสตรัสอนุญาต มหาเศรษฐีก็พลอยยินดีด้วย จึงถวายบังคมลากลับบ้านของตน สั่งให้จัดเสบียงทาง และผ้าผ่อนเครื่องอลังการแก่จันทคาธพร้อมทุกประการ
รุ่งขึ้น จันทคาธกุมารถือเอาโอสถอำลาท่านเศรษฐี และภรรยาท่านเศรษฐี แล้วเข้าเฝ้าถวายบังคมลาพระราชา ลงสู่สำเภา ให้ถอยสำเภาออกในเวลาศุภฤกษ์ แล่นสำเภาไปในท่ามกลางมหาสมุทร ได้ประมาณเดือน ๑ ก็บรรลุถึงปากอ่าวกรุงอินทปัตถ์
ฝ่ายพระเจ้าพรหมจักรพรรดิ ได้ทรงจัดให้เรือเร็วไปคอยรับอยู่ที่ปากอ่าว เชิญจันทคาธลงเรือเร็วไป ครั้นถึงก็ขึ้นเฝ้าถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแก่ตน
เมื่อพระเจ้าพรหมจักรพรรดิทอดพระเนตรจันทคาธผู้ถวายบังคมแล้วนั่งเฝ้าอยู่ทรงพระโสมนัสยิ่ง เมื่อจะทรงปฏิสันถารได้ตรัสพระคาถาว่า
ตาต ยุตฺตาสเน นิสีท
กติปยมาเส มตํ
ทิสฺวา ปมุฏฺามิ
มม ธีตรํ ชีวิตํ ททาตุ
ตว ปฏิคุณํ กริสฺสํ
ตุยฺหํ นิยฺยาทยฺยามิ
มยฺห ราชปุตฺติยา สห
ขิปฺปํ มยฺหํ ทายํ ททาตุ
ดูก่อนพ่อ เชิญพ่อนั่ง ณ อาสน์อันสมควร เราเห็นธิดาของเราสิ้นชีพ ๒-๓ เดือน รู้สึกงวยงงไปหมด ขอพ่อจงให้ชีวิตธิดาของเรา เราจะขอสนองคุณพ่อ จะยกราชสมบัติทั้งบุตรีของเราให้โดยเร็ว
ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงนำจันทคาธเสด็จสู่ปราสาทพระราชบุตรี ทรงแสดงพระสรีระของพระราชบุตรีแก่จันทคาธ เมื่อจันทคาธเคี้ยวทิพยโอสถใส่พระโอษฐ์ของพระราชบุตรีในวาระแรก พระสรีระของพระราชบุตรีก็มีอาการอบอุ่นขึ้น วาระที่ ๒ ทรงหายใจเข้าออกได้ วาระที่ ๓ ทรงพลิกพระกายได้ วาระที่ ๔ ทรงขอน้ำเสวยได้ วาระที่ ๕ ทรงเสวยพระกระยาหารได้ วาระที่ ๖ แผลที่ถูกเขี้ยวเสือหายเป็นปรกติ วาระที่ ๗ ทรงลุกขึ้นถวายบังคมพระราชบิดามารดาได้ และมีพระรูปโฉมเป็นปรกติ
พระราชา พระอัครมเหสี ชาววัง อำมาตย์เสนาทั้งหลายเห็นเช่นนั้น พร้อมกันสรรเสริญว่า โอ สิ่งที่ไม่เคยเป็นมาเป็นขึ้นน่าอัศจรรย์นัก เมื่อก่อนเราไม่เคยได้เห็นและ/*560ไม่เคยได้ยินแพทย์วิเศษเช่นนี้ แพทย์ผู้นี้ไม่ใช่มนุษย์ ต้องเป็นพรหม เสียงสรรเสริญคุณของจันทคาธแผ่ไปทั่วพระนคร
ครั้งนั้น พระราชาทรงปรึกษากับพระอัครมเหสีว่า บัดนี้ จันทคาธได้ให้ชีวิตแก่ธิดาของเราแล้ว เราจะทดแทนคุณของเขาโดยทางอื่นนอกจากยกธิดาของเราให้เป็นทาสีเขาไม่สมควร ครั้นตรัสปรึกษาอย่านี้แล้ว โปรดให้ประชุมอำมาตย์ ตรัสถามว่า เราจักอภิเษกจันทคาธกับธิดาของเรา ท่านทั้งหลายจะเห็นอย่างไร คือเห็นว่าสมควรหรือไม่สมควร ให้พูดออกมาตามความเห็น อำมาตย์ทั้งปวงพร้อมกันกราบบังคมทูลว่า สมควรพระพุทธเจ้าข้า
ครั้นเห็นพร้อมกันเช่นนั้น พระราชาจึงโปรดให้ปลูกโรงพิธีตกแต่งเป็นอันดีพร้อมทุกสิ่ง ห้อยย้อยไปด้วยพวงแก้วพวงทองอันวิจิตร แวดวงด้วยม่าน ตั้งเตียงแก้วและเตียงทองข้างใน งามประหนึ่งว่าทิพยวิมานฉะนั้น
ครั้นทรงเตรียมการพร้อมแล้ว ตรัสสั่งให้นายสำเภาและจันทคาธเข้าเฝ้า ทรงแจ้งเหตุที่จะอภิเษกให้ทราบ จันทคาธกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระพุทธเจ้าเกิดในตระกูลทุคคตะ ไม่คู่ควรกับพระราชบุตรีที่อุดมชาติ พระราชาทรงสดับแล้วตรัสถามนายสำเภาว่า กุมารนี้เกิดในตระกูลอะไร นายสำเภากราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบได้ละเอียด ทราบแต่ว่าเป็นพระเจ้าน้องของพระเจ้าสุริยคาธ บุตรของอุกัษฐะเศรษฐีและนางพรหมวดีเท่านั้น
พระราชาทรงสดับแล้วทรงพระดำริว่า นายสำเภานี้รู้แต่เรื่องเบื้องปลาย แต่ช่างเถิด แล้วตรัสสั่งให้พระราชธิดาเข้าเฝ้า ตรัสถามว่า แม่ เจ้าตายถึง ๓ เดือน จันทคาธกุมารนี้ช่วยชีวิตเจ้าได้ บัดนี้เจ้าจงเป็นเหมือนกับทาสีของเขา บิดาจักอภิเษกให้ครองกันและจักยกราชสมบัติให้ เจ้าจักเห็นอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา นอกจากจันทคาธแล้ว จะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิหรือเอกราชพระองค์ใดก็ไม่สมควรเป็นสามีของหม่อมฉัน อนึ่งหม่อมฉันได้อาศัยพระมารดาบิดาเกิด บัดนี้ได้ชื่อว่าอาศัยจันทคาธเกิดอีกครั้งหนึ่ง เขาเหมือนกับเป็นมารดาบิดาของหม่อมฉัน เพราะฉะนั้น หม่อมฉันขอตั้งเขาไว้ในตำแหน่งเป็นสามีดุจเทวดา จักขอรับใช้เขาไปตลอดชีพ แล้วพระราชกุมารีเข้าไปหมอบลงแทบเท้าของจันทคาธ ตรัสว่าขอพระองค์จงเป็นเทวดาของหม่อมฉัน ฝ่ายหม่อมฉันจักเป็นทาสีของพระองค์สนองพระคุณทุกเช้าค่ำ จันทคาธรับโดยดุษณีภาพ
/*561พระราชาตรัสสั่งให้หาพวกเนมิตตกพราหมณ์เข้าเฝ้า แล้วตรัสสั่งให้ตรวจดูวันดีฤกษ์ดี เนมิตตกพราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ วันปะรืนพระจันทร์อยู่ในราศีเมษ ลัคนาอยู่ในราศีพฤษภ เป็นวันดีฤกษ์ดี
ครั้นทรงสดับแล้วตรัสสั่งให้พวกพนักงานภูษามาลาประดับพระโพธิสัตว์จันทคาธด้วยเครื่องทรงอันวิจิตร ฝ่ายพระวิมลาเกษี พระอัครมเหสี ก็ทรงแต่งองค์ให้พระราชบุตรีเทวธิสังกา แล้วนำเสด็จสู่โรงราชพิธี พระราชาพร้อมด้วยอำมาตย์ทรงนำจันทคาธไปต่อภายหลัง ครั้นพร้อมแล้วจึงอภิเษกพระกุมารกุมารีบนกองแก้ว แล้วพระราชทานราชกัญญา ๘๐,๐๐๐ และนางพนักงานขับกล่อมบำเรออีกแสนหนึ่งแก่พระโพธิสัตว์
พระโพธิสัตว์ทรงเสวยสุข คล้ายกับทิพยสุขห้อมล้อมด้วยราชกัญญา มีพระนางเทวธิสังกาเป็นประธาน ทรงสำราญอยู่ตลอดปี จึงทรงระลึกถึงพระมารดาบิดาและพระเจ้าพี่ มีพระประสงค์จะใคร่เสด็จกลับไปเยี่ยม จึงตรัสบอกแก่พระนางเทวธิสังกาว่า ดูก่อน พระน้องรัก พี่ใคร่เห็นพระชนกชนนีและพระเจ้าพี่ จะขออำลากลับยังเมืองกาสีในบัดนี้ พระนางเทวธิสังกาทูลว่า หม่อมฉันจะขอตามเสด็จด้วย แล้วพระนางเจ้าเสด็จไปสู่ที่เฝ้าพระราชบิดาพร้อมด้วยพระสามี กราบทูลอำลาว่าข้าแต่พระราชบิดาเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ หม่อมฉันจะทูลลาตามเสด็จพระสามียังกรุงกาสีในบัดนี้ พระราชบิดาตรัสถามจันทคาธว่า พ่อจักไปทางบกหรือทางน้ำ ทูลว่าใคร่ไปทางน้ำ แต่ไม่มีเรือ จึงตรัสสั่งพวกอำมาตย์ให้จัดเรือใหญ่ พวกอำมาตย์ช่วยกันจัดเรือใหญ่ให้มีที่ขังน้ำ เก็บเสบียงเครื่องใช้สินค้าเสร็จในชั่วเดือน ๑ แล้วกราบทูลแด่พระราชา
พระราชาโปรดให้จัดเครื่องราชบรรณาการและบรรณาการ พระราชทานไปแก่พระเจ้าสุริยคาธและเศรษฐี ลงบรรทุกเรือพร้อมแล้วให้โหรหาฤกษ์ ได้พระฤกษ์แล้วตรัสบอกแก่พระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์ทูลลาพระราชาและพระอัครมเหสี แล้วเสด็จลงเรือพร้อมด้วยพระนางเทวธิสังกาพระอัครชายา โปรดให้ออกเรือในเวลาได้พระฤกษ์ดี แล่นเรือออกจากอ่าว ๗ วัน ก็ถึงมหาสมุทร
เรือได้ถึงความอัปปางในท่ามกลางมหาสมุทรด้วยกำลังลมและคลื่นใหญ่ คนทั้งหลายในเรือได้เป็นเหยื่อแห่งเต่าปลาทั้งสิ้น ส่วนพระโพธิสัตว์และพระนางเทวธิสังกาทรงได้กระดานแผ่นหนึ่ง ทรงเกาะแผ่นกระดานข้างละองค์ลอยไปตามกระแสน้ำ ไม่ช้าก็หลุดจากแผ่นกระดานพลัดกันไปองค์ละทาง
/*562พระนางเทวธิสังกาถูกคลื่นซัดเข้าฝั่ง เมื่อเสด็จขึ้นฝั่งได้แล้ว ดำเนินพลางทางทรงกรรแสงถึงพระสวามีไปตามฝั่งได้ ๒-๓ วันก็ทรงพบทาง เสด็จไปตามทางนั้น บรรลุถึงบ้านป่าแห่งหนึ่ง ทอดพระเนตรเห็นแสงไฟในเรือนหลังหนึ่ง จึงเสด็จเข้าไปใกล้ ทรงเห็นหญิงแก่คนหนึ่งชื่อปริสุทธี ตรัสกะยายปริสุทธิว่า ข้าแต่ยาย ฉันขออาศัยสักคืนหนึ่งเถิด แม่มาจากไหน ฉันมาเรือ ๆ แตก ไม่มีที่พึ่ง จึงมาขออาศัยด้วย ยายปริสุทธิเห็นรูปร่างอันสมบูรณ์ด้วยลักษณะของพระนางเจ้า เป็นที่เจริญใจก็มีจิตยินดี ได้ให้ข้าวน้ำผ้าผ่อนแก่พระนางเจ้า ตั้งให้เป็นบุตรีที่รักของตน
จบเทวธิสังการลภนวิโยคกัณฑ์
ในสมัยนั้น พระเจ้านันทกิตติ เสวยราชย์อยู่ในอนูปมานคร มีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่า สุธรรมา พระราชโอรสทรงพระนามว่าสุทัสสนจักร พระเจ้านันทกิตติทรงเห็นว่าพระราชโอรสทรงพระเจริญแล้ว จึงทรงปรึกษากับพระอัครมเหสีและหมู่อำมาตย์ว่า พระราชบุตรีอันสมบูรณ์ด้วยพระลักษณะของพระราชาพระองค์ใด จะคู่ควรกับบุตรของเรา หมู่อำมาตย์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พระราชธิดาของพระเจ้าธรรมขันตี ทรงพระนามว่าพรหมจารี สมบูรณ์ด้วยพระลักษณะคล้ายกับเทพอัปสร มีพระชันษา ๑๖ ปี สมควรกับพระราชโอรส พระพุทธเจ้าข้า
พระราชาทรงสดับแล้ว ตรัสสั่งให้เสนาบดีเข้าเฝ้า รับสั่งให้มีพระราชสาส์นไปทูลขอพระราชธิดาของพระเจ้าธรรมขันตี เสนาบดีแต่งพระราชสาส์นเสร็จแล้วกราบทูลให้ทรงทราบ เมื่อจะมีพระราชโองการสั่งให้จัดเครื่องราชบรรณาการ ได้ตรัสพระคาถาว่า
ทาสีสตํ ทาสสตํ
ควหตฺถุสภสตํ
นิกฺขสหสฺสฺจ
ตโย มณิขนฺธา เจว
เอกเมโก มณิขนฺโธ
นคเรน อคฺโฆ โหติ
จตฺตาโร จ อสฺสตโร
กุมารี ปิลนฺธเนน
ให้จัดทาสี ทาส แม่โค โคผู้ ช้าง อย่างละ ๑๐๐ ทองพันลิ่ม แก้วมณี ๓ ดวง แต่ละดวงราคาค่าควรเมือง กับอัสดร ๔ ตัว และกุมารีที่ประดับประดาด้วยอลังการอีก
/*563ครั้นทรงจัดเครื่องราชบรรณาการแล้ว โปรดให้นำลงสำเภา ให้ราชทูต ๔ นายกับบริวาร ๕๐๐ คุมไป สำเภาไปในมหาสมุทร เดือน ๑ บรรลุถึงอนุราชธานี ในกาลนั้น บุตรของนายบ้านเทวธิบุปผาเกิดทะเลาะกับยายปริสุทธี ส่วนนายบ้านเผอิญไปเห็นพระนางเทวธิสังกาเข้าใจว่าเป็นธิดาของยายปริสุทธี จึงไปกราบทูลพระเจ้านันทกิตติว่า ข้าแต่มหาราช ธิดาของยายปริสุทธิสวยมาก พระเจ้านันทกิตติทรงสดับแล้วทรงนิ่งเสีย ครั้งนั้นมีเศรษฐีคนหนึ่งชื่อโควัฑฒิ อยู่ในที่เฝ้า ได้ฟังคำที่นายบ้านกราบทูลแล้ว ในเวลาออกจากที่เฝ้าได้ไปแจ้งเหตุทั้งเหตุทั้งปวงแก่ยายปริสุทธี ๆ กลัวพระราชอาชญา จึงนำพระนางเทวธิสังกาไปฝากไว้ให้อยู่กับธิดาของเศรษฐี
ฝ่ายราชทูตทั้ง ๔ นาย ซึ่งเชิญพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการไปนั้น พอไปถึง ก็แจ้งแก่อำมาตย์ของพระเจ้าธรรมขันตี เมื่อได้โอกาสก็พากันเข้าเฝ้า ถวายบังคม แล้วนั่ง ณ ที่สมควร เมื่อจะกราบทูล ได้กล่าวคาถาว่า
มยฺหํ ปิ ราชา ตํ ปุจฺฉิ
กุสลเจ ตุยฺหํ อตฺถิ
อนามยํ เยว อตฺถิ
ยถา อุตุวุฏฺิ น ฉิชฺชิ
อโถ เต ชนปทา จ
เนคมา จ มหทฺธนา
มหาโภคา จ นาครา
นาฺมฺํ วิเหสิกา
พระราชาของข้าพระบาททั้งหลาย ตรัสถามถึงพระองค์ว่า พระองค์ทรงพระเจริญสุข ไม่มีพระโรคาพาธเบียดเบียนพระบวรกายอยู่หรือ ทั้งฝนฟ้าตกต้องตามฤดูกาลทั่วพระราชอาณาเขต อนึ่งเล่าชาวนิคมชนบทราชธานีสมบูรณ์ด้วยโภคขันธ์หิรัญรัตน์ ปราศจากการเบียดเบียนกันอยู่หรือประการใด พระพุทธเจ้าข้า
พระราชามีพระราชดำรัสถามว่า ท่านทั้งหลายมาจากนครไหน เมื่อพวกราชทูตกราบทูลว่า มาจากอนูปมานครจึงตรัสถามว่า ใครใช้ให้มาด้วยธุระอะไร กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พระเจ้านันทกิตติ และพระอัครมเหสีทรงพระนามว่าสุธรรมา มีพระราชโอรสพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าสุทัสสนจักร บัดนี้มีพระประสงค์จะอภิเษกให้ครองราชสมบัติ จึงทรงส่งข้าพระบาททั้งหลายมากราบทูลขอพระราชบุตรีของพระองค์ เพื่อพระราชโอรสนั้นครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว ถวายพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการ
/*564ครั้งนั้น พระเจ้าธรรมขันตีจึงทรงพระดำริว่า พระเจ้านันทกิตติเป็นมหาราชทรงพระยศใหญ่ยิ่ง โอรสของท้าวเธอจักคู่ควรกันกับบุตรีของเรา จึงตรัสว่า สุทัสสนจักรชนมายุเท่าไร เมื่อพวกราชทูตกราบทูลว่า พระชนมายุ ๑๖ ปี จึงตรัสถามต่อไปว่า พระเจ้านันทกิตติทรงตั้งอยู่ในธรรมอะไร เมื่อกราบทูลว่าทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมและสังคหธรรม ๔ ก็ทรงพระโสมนัสยิ่ง ทรงปรึกษากับพระอัครมเหสีและหมู่อำมาตย์เห็นพร้อมกันแล้ว ทรงจัดสำเภา ๕๐๐ กับเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ เสร็จแล้ว ทรงมอบพระราชธิดาพร้อมด้วยราชกัญญาบริพารแก่พวกทูต
พวกราชทูตรับแล้วลงสู่สำเภา ทูลลาออกสำเภาในวันนั้น แล่นสำเภาไปในท่ามกลางมหาสมุทร บรรลุถึงอนูปมานครโดยเดือน ๑ เป็นกำหนด
พระเจ้านันทกิตติทรงพระโสมนัสมาก ได้ทรงอภิเษกพระราชโอรสกับนางพรหมจารีให้เสวยราชย์ แต่พระเจ้าสุทัสสนจักรไม่สู้พอพระราชหฤทัยในพระนางพรหมจารี เสด็จไปทรงร่วมอภิรมย์ด้วยพระนางเจ้าได้ ๗ วัน
ในวันที่ ๘ พระเจ้าสุทัสสนจักรได้เสด็จประพาสพระราชอุทยานผ่านบ้านบุปผาคามไป ทอดพระเนตรเห็นพระนางเทวธิสังกาเสด็จไปสรงน้ำที่ทำกับยายปริสุทธิทรงมีพระหฤทัยปฏิพัทธ์ ครั้นเสด็จกลับพระราชวังในเพลาเย็น ได้ทรงเล่าให้พระนางเจ้าพรหมจารีฟังว่า ดูกรพระน้องรัก วันนี้พี่ได้เห็นบุตรีของยายปริสุทธีสวยมาก พี่จักนำมาตั้งให้เป็นอัครมเหสี พระน้องรักของพี่จะพอพระทัยไหม
พระนางพรหมจารีกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ก็เมื่อมีหญิงที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะอยู่ในพระนครนี้ เหตุใดพระชนกชนนีของพระองค์จึงทรงขอหม่อมฉันมาจากอนุราธบุรี อันเป็นบ้านเมืองไกล และตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ภายหลังพระองค์จักลดลงให้เป็นอนุภรรยาเช่นนี้ หม่อมฉันไม่ปรารถนา
พระเจ้าสุทัสสนจักรทรงพระดำริว่า พระนางเจ้าทูลด้วยความหึงหวง ใคร่จัดทรงทดลอง จึงตรัสว่า ดูก่อนพระน้องรัก ถ้าอย่างนั้น พี่จักนำมาตั้งให้เป็นอนุภรรยา เป็นคนรับใช้ของพระน้องจักพอพระทัยไหม พระนางเจ้าทูลว่าพระดำรัสแรกว่าจักทรงตั้งให้เขาเป็นอัครมเหสี พระดำรัสหลังว่าจักให้เป็นอนุภรรยารับใช้ของหม่อมฉัน ก็คนใช้ของหม่อมฉันที่บิดามารดาจัดให้มาแต่อนุราธบุรีก็มีอยู่เพียงพอ ไฉนพระองค์ผู้เป็นกษัตริย์จึงตรัสเป็นคำสองเช่นนี้ ธรรมดากษัตริย์ย่อมตรัสคำเดียว แต่นี่พระองค์มาตรัสเป็น ๒-๓ คำไป
/*565เมื่อพระเจ้าสุทัสสนจักรทรงสดับคำตัดพ้อเช่นนั้นก็ทรงพระพิโรธน้อยพระทัยเป็นอย่างยิ่ง ได้ตรัสบริภาษพระราชเทวีว่า ดูก่อนหญิงปากกล้า เหตุไรจึงกล่าววาจาหยาบคายต่อเราเช่นนี้นะเจ้าหญิงกาลกรรณี
ครั้นตรัสแล้วดำรัสสั่งหมู่อำมาตย์ว่า ดูก่อนอำมาตย์ทั้งหลาย จงนำหญิงปากร้ายนี้ใส่แพปล่อยทิ้งเสียในแม่น้ำอจริรวดีอย่าได้ช้า อำมาตย์ทั้งปวงรับพระราชบัญชาแล้วได้เชิญพระอัครมเหสีลงสู่แพลอยไปตามกระแสนที
พระนางเจ้าพรหมจารีหาได้ทรงเป็นทุกข์น้อยพระหฤทัยไม่เลย เมื่อจะทรงประกาศแก่เทพยเจ้าทั้งหลาย ได้ตรัสพระคาถาว่า
โภนฺโต เทวสงฺฆาโย จ
ปพฺพตปทรคุหา
นทีอากาสสมุทฺทา
วนรุกฺขคหณโย
ทิพฺพจกฺขุ ทิพฺพโสตา
ธมฺเม รกฺขนฺตา ธมฺมฏฺา
มยฺหํ คิรฺจ สุณนฺตุ
มม ตายนฺตุ ปาเลนฺตุ
อมฺหากํ อุภินฺนํ วิวาทา
เจหํ สปราธา ภวามิ
มา มํ ชีวิตํ ปาลยนฺตุ
มํ ปหารํ สมุทฺทสฺมึ
เจ อปราธาหํ ชีวิตํ
มํ ปาลยนฺตุ
อุภินฺเนสุ โย สปราโธ
โส ปมํ มรตุ
วา ยํ กุสลํ กตฺวาจาหํ
ตาสํ ปตฺตึ ทสฺสามิ ตํ
ยทา พุทฺธงฺกุรนฺติกํ
ตสฺส ทาสี ภวิสฺสามิ
โย พาเลน เสวนฺจ
ทุกฺโข วาโส นาม โหติ
มาทิสาพาลฺยํ เสวามิ
มหนฺตํ ทุกฺขานุภเวยฺยํ
โย จ สนฺเตน เสเวยฺย
สุโข วาโส จ สพฺพทา
อิโตทานิ พาลํ ปหามิ
สนฺตวตฺตํ กริสฺสามิ
ข้าแต่ทวยเทพทั้งหลาย ที่สิงสถิตอยู่ ณ ภูเขา ซอก ถ้ำ ลำธาร ทะเล อากาศ และราวไพร ผู้มีทิพย์เนตรทิพย์โสต รักษาธรรมมั่นคง จงฟังวาจาของข้าพเจ้า จงคุ้มครองข้าพเจ้า คือข้าพเจ้ากับสามีได้แตกกันแล้ว ถ้าข้าพเจ้ามีความผิด ขออย่าไว้ชีวิตข้าพเจ้า จงประหารเสียในกลางทะเล /*566ถ้าและข้าพเจ้าไม่มีความผิด จงคุ้มครองข้าพเจ้า ในข้าพเจ้าทั้ง ๒ ผู้ใดมีความผิด ผู้นั้นจงตายก่อน อนึ่งข้าพเจ้าทำกุศลใดไว้ จักให้ส่วนกุศลนั้นแก่ผู้นั้น ข้าพเจ้าพบหน่อพุทธพงศ์เมื่อใด จักยอมเป็นทาสีเมื่อนั้น ผู้ใดคบคนพาล ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ข้าพเจ้าคบคนพาลจึงได้รับทุกข์มากเช่นนี้ ผู้ใดคบสัตบุรุษ ผู้นั้นเป็นสุขทุกเมื่อ บัดนี้ข้าพเจ้าละคนพาลแล้วจักปฏิบัติธรรมของสัตบุรุษ
ครั้นพระนางเจ้าทรงประกาศแก่เทพยเจ้าทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ทรงสมาทานศึล ๕ มิได้ครั่นคร้ามต่อมรณภัย ตั้งพระหฤทัยเจริญเมตตาอยู่ในแพ แพได้ลอยไปตามกระแสน้ำประมาณเดือนหนึ่ง ฝ่ายอำมาตย์ทั้ง ๔ คือ สุกิตติ ภิกขชัย อาวุฒ อาวุฒจักร ที่พระเจ้าธรรมขันตีทรงส่งไปเพื่อคอยดูความพลั้งผิดของพระนางเจ้ากับคุณท้าวทั้ง ๔ คือ สุทธา สุทธี สัทธจารี ชยา ซึ่งมีบริวารฝ่ายละ ๕,๐๐๐ เมื่อพระนางเจ้าพรหมจารี ถูกลงพระราชอาญาปล่อยทะเล ในคราวนั้น ต่างก็ปรึกษากันว่า พวกเราจักทำอย่างไรดี จักกลับเมืองของเราก็จักไม่พ้นอาชญาของพระเจ้าสุทัสสนจักร จักอยู่ในเมืองนี้เราก็ไม่มีนาย จักถูกดูหมิ่นคล้ายกับโค จักไปเมืองอื่นก็จักหาสุขยาก อนึ่งพระเจ้าสุทัสสนจักรก็ทรงลงพระราชอาชญาแก่พระอัครมเหสีตามพระหฤทัย มิได้ทรงปรึกษาพวกเราเลย ทรงหมิ่นพวกเราเหมือนกับดิรัจฉาน บัดนี้พวกเราจักคิดอย่างไร
ครั้งนั้น ภิกขชัยอำมาตย์จึงกล่าวกะเหล่าอำมาตย์ทั้งหลายว่า ขอท่านทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า พวกเรากับบริวารแยกกันเข้าเผาเมืองคนละทิศ ช่วยกันสู้รบกับพวกอำมาตย์และเสนาในเมืองนี้ให้ได้ ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว ก็ให้อาณัติสัญญาแก่บริวารของตน ๆ ได้พร้อมกันเผาเมืองและต่อสู้กับพลเสนาในเมืองนั้นจนตลอดรุ่ง พวกบริวารถึงความพินาศไปหมด เหลือแต่ตัวนาย ๔ คน พากันหนีออกจากเมืองไปยังท่าสำเภา กระโดดลงทะเลจมน้ำตายหมดทั้ง ๔ นาย
ฝ่ายคุณท้าวทั้ง ๔ ก็พร้อมกับบริวารฆ่าฟันหญิงชาววังล้มตายเป็นอันมาก ลงท้ายตนกับบริวารก็ถูกฆ่าตาย คราวนั้นพระนางเทวธิสังกาได้ทรงผนวชเป็นชีในสำนักพวกปริพพาชิกา เพราะกลัวราชอาชญา
ครั้นพระเจ้าสุทัสสนจักรปราบศัตรูของพระองค์ราบคาบแล้ว ทรงคำนึงถึงบุตรีของยายปริสุทธี ตรัสสั่งอำมาตย์นายหนึ่งให้ไปนำนางมา อำมาตย์นั้นไปหายายปริสุทธิบอกว่า /*567พระราชาของเราตรัสให้หาธิดาของยายไปเฝ้า ยายปริสุทธีถามว่า จักโปรดให้หาไปธุระอะไร โปรดให้หาไปเพื่อทรงแต่งตั้งให้เป็นอัครมเหสี ยายปริสุทธีจึงแจ้งว่า บัดนี้ธิดาของเราบวชเป็นชีอยู่ในวัดปริพพาชิกาแล้ว อำมาตย์กล่าวว่า จงบวชตามอัธยาศัยเถิด แล้วกลับไปกราบทูลพระเจ้าสุทัสสนจักร ๆ กับอำมาตย์มีความเห็นร่วมกันว่า จงให้นางบวชรักษาศีลตามอัธยาศัยเถิด นางสึกเมื่อใดจักนำมาตั้งให้เป็นอัครมเหสีเมื่อนั้น
จบพรหมจาริกภัณฑ์
---
ฝ่ายจันทคาธโพธิสัตว์ ซึ่งว่ายน้ำอยู่ในมหาสมุทร เมื่อเสด็จขึ้นฝั่งได้แล้ว ทรงเที่ยวแสวงหาพระนางเทวธิสังกา ทรงพบทางเส้นหนึ่งได้เสด็จไปตามทางนั้นเข้าไปสู่ป่าใหญ่ซึ่งตั้งอยู่ในทิศอุดรแห่งเมืองปาตลีบุตร ในคราวนั้นนาค ๒ ตัวทำการสู้รบกัน ตัวหนึ่งสู้ไม่ได้ได้ถึงแก่ความตาย พระโพธิสัตว์เสด็จไปพบ ได้ทรงเคี้ยวทิพยโอสถใส่ปากนาคนั้น นาคได้ชีวิตคืนมาแล้วหายเข้าป่าไป ไม่ช้าย้อนกลับมาหาพระโพธิสัตว์ด้วยเพศมานพ พระโพธิสัตว์เห็นมานพนั้นมายืนอยู่ตรงหน้าจึงเข้าไปใกล้ มานพถามว่า มหาบุรุษมาแต่ไหน เรามาสำเภา ๆ แตกขึ้นจากทะเลได้จึงเดินหลงทางมาที่นี่ ข้าแต่มหาบุรุษ ท่านได้ให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ๆ จะตอบแทนคุณของท่าน ท่านต้องการสิ่งใดจักให้สิ่งนั้น เราต้องการพบปะภรรยาที่พลัดกันเมื่อสำเภาแตก ข้าแต่มหาบุรุษ ไม่ว่าท่านต้องการจะดูสิ่งใด ๆ ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ ท่านหยิบดวงมณีนี้ใส่ปากแล้วดูเถิด อาจเห็นได้ตลอดนาคโลก มนุษยโลก เทวโลก ชั้นดาวดึงส์ ครั้นกล่าวดังนี้แล้วก็น้อมแก้วมณีเข้าถวายพระโพธิสัตว์แล้วหายวับไปจากที่นั้น
พระโพธิสัตว์ทรงรับแก้ววิเศษดวงนั้น แล้วใส่พระโอษฐ์ ทอดพระเนตรสรรพสิ่งทั่วทิศ ทรงเห็นพระนางเทวธิสังกาซึ่งทรงผนวชอยู่ในปริพพาชิการาม และมารดาบิดาที่อยู่ในนัมพคามในกรุงจัมปากะ พระเจ้าสุริยคาธผู้เป็นพระเชษฐาธิราชในกรุงกาสี อุกัษฐะเศรษฐีพร้อมทั้งภรรยา พระมารดาบิดาของพระนางเทวธิสังกาในกรุงอินทปัตต์ ตลอดถึงนาคพิภพ สุบรรณพิภพ ดาวดึงสพิภพ
/*568ลำดับนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จไปตามราวไพร ได้ทรงพบวิทยาธร ๒ ตนกำลังต่อสู้กันอยู่ในอากาศ ตนหนึ่งมีชัย อีกตนหนึ่งอัปราชัยได้ร่วงลงจากอากาศสู่ภูมิภาคปฐพี พระโพธิสัตว์จึงรีบเสด็จเข้าไปไต่ถามดูว่า ดูก่อนบุรุษผู้มีฤทธิ์ เหตุไรท่านจึงนอนเสวยทุกข์อยู่เช่นนี้ ดูก่อนพ่อหนุ่มน้อย เรานี้เป็นวิทยาธร พ่ายแพ้วิทยาธรอีกตนหนึ่ง ซึ่งเป็นคู่ปรปักษ์ต่อสู้กันในอากาศ แล้วตกลงมานอนลำบากอยู่เช่นนี้ พระโพธิสัตว์ทรงสดับแล้วทรงเที่ยวแสวงหาโอสถใหม่ เพราะทิพยโอสถที่เคยทรงใช้นั้นหมดเสียแล้ว เมื่อทรงแสวงหาได้แล้ว ได้ทรงเคี้ยวใส่ปากวิทยาธร แต่ไม่สามารถแก้ไขความเจ็บปวดของวิทยาธรนั้นได้
ฝ่ายวิทยาธรผู้ได้รับทุกขเวทนาจวนจะดับชีพ จึงกล่าวกะพระโพธิสัตว์ว่า ดูก่อน พ่อหนุ่มน้อย เราจักตายเป็นแน่ ส่วนพระขรรค์แก้วกับเกือกแก้วนี้ให้แก่เธอ พระขรรค์แก้วเล่มนี้ มีคุณานุภาพมาก หากหิวอาหารใคร่จะรับประทานเมื่อใด จุ่มปลายพระขรรค์แก้วกายสิทธิ์นี้ลงในน้ำหรือน้ำผึ้งแล้วดื่ม ความหิวกระหายก็หายไปเมื่อนั้น และมีกำลังแข็งแรงขึ้นเท่ากับช้างอันเกิดในตระกูลอุโบสถ ๗ เชือก และพระขรรค์เล่มนี้สามารถตัดศิลา เหล็ก ภูเขา ให้ขาดเป็นชิ้น ๆ ได้ ถ้าภูตผีปีศาจ ยักษ์ นาค ครุฑ กุมภัณฑ์ เทพดา จะทำอันตรายให้แกว่งพระขรรค์เล่มนี้ พวกภูตผีปีศาจเป็นต้นนั้นจักพลันหนี ถ้าต้องการเดินบนน้ำหรืออากาศจงสวมเกือกแก้วคู่นี้แล้วเดินเหินได้ แต่อย่าส้องเสพมาตุคาม ถ้าส้องเสพเมื่อใดจักทอนกำลังเมื่อนั้น ครั้นกล่าวดังนี้แล้วก็สิ้นลมหายใจ
ครั้นนั้นพระโพธิสัตว์ผู้กอร์ปด้วยอัธยาศัยดี ได้จัดการเผาศพวิทยาธรนั้น แล้วบูชาด้วยดอกไม้ต่างพรรณ1 แล้วเสด็จจากนั้นไปในกลางไพร ได้ทรงพบรวงผึ้งรวงหนึ่งซึ่งไม่มีแม่ผึ้งหวงแหน ทรงบีบเอาน้ำผึ้งใส่ลงในหม้อน้ำผึ้ง (หม้อนี้เห็นจะได้จากวิทยาธร) แล้วทรงดื่ม พอพระประสงค์แล้วทรงบรรทมใกล้ปากถ้ำแห่งหนึ่ง
จบติรตนลภนกัณฑ์
---
/*569ในสมัยนั้น มีเศรษฐี ๓ คนอยู่ในสังกัสนคร มีบุตรีคนละคน บุตรีของเศรษฐีทั้ง ๓ นั้น คน ๑ ชื่อทิพโสดา คน ๑ ชื่อประทุมบุปผา คน ๑ ชื่อ สุคันธเกศี มีอายุ ๑๖ ปีเหมือนกัน เป็นเพื่อนสนิทกัน เล่นหัวเที่ยวเตร่นั่งนอนดื่มอาบน้ำลงท่าด้วยกันเสมอ วันหนึ่งชวนกันไปเล่นน้ำใกล้ ๆ ถ้ำแห่งหนึ่ง กระแสน้ำพัดเข้าไปในถ้ำ ไม่สามารถกลับออกมาได้
ฝ่ายพวกคนใช้รีบนำความไปแจ้งแก่เศรษฐีทั้ง ๓ ว่า นางทั้ง ๓ ไปเล่นน้ำเลยดำน้ำหายไป พวกข้าพเจ้าสุดสามารถที่จะค้นหา เศรษฐีพร้อมทั้งภรรยาทั้ง ๓ ตระกูล ต่างก็เสียใจร้องไห้คร่ำครวญเป็นโกลาหล แล้วให้หมอคำนวณ หมอฤกษ์ หมอเลข มาประชุมพร้อมกันจัดการเลี้ยงดูเป็นพิธีคำนับเสร็จแล้วไต่ถามถึงบุตรีของตน ๆ ว่าจะเป็นตายอย่างไร
หมอคำนวณนับนิ้วมือแล้วบอกว่า บุตรีท่านเศรษฐีทั้ง ๓ ไม่ถึงแก่ความตาย แต่นานจึงจะกลับมาได้
หมอฤกษ์ตรวจเวลายามฤกษ์แล้วทำนายว่า บุตรีของท่านทั้ง ๓ นั้นยังมีชีวิตอยู่ จักได้ที่พึ่งอันดี มิฉะนั้นก็จะได้สามี
หมอเลขทำวิธีคูณหารวันเดือนปีเวลาแล้วตอบว่า ยังมีชีวิตอยู่ทั้ง ๓ นาง แต่ตกไปไกลมาก จักได้บุรุษเป็นที่พึ่ง อีก ๓ เดือนจักกลับมาถึง
ฝ่ายเศรษฐี ๓ ตระกูลนั้น ได้ฟังคำหมอทั้งสามนั้นแล้วค่อยคลายความโศก ได้พร้อมกันไปที่ท่าน้ำ ไม่พบเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับอะไรสักอย่าง ได้พากันกลับไปทำบุญอุทิศผลไปให้ ขอให้บุญช่วยด้วยคำว่า บุตรีของข้าพเจ้าจงมีชีวิตได้กลับมาด้วยอำนาจกุศลนี้เถิด
ก็ธรรมเนียมกษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี ที่เป็นมหาศาลในครั้งนั้น ย่อมอาบน้ำทั้งเครื่องแต่งตัว
เพราะฉะนั้น นางทั้ง ๓ นั้นจึงพลัดเข้าถ้ำไปทั้งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับกาย พากันเดินไปตามถ้ำคืนยังรุ่งจึงไปถึงปากถ้ำ เมื่อออกจากปากถ้ำได้แล้ว แลเห็นจันทคาธประทับนั่งอยู่ ได้ถามกันขึ้นว่า นี่ใคร มานั่งอยู่คนเดียวในที่นี้ แล้วพร้อมกันเข้าไปใกล้ ไต่ถามว่า หลาน ทำไมจึงมานั่งอยู่คนเดียว หลานมาจากไหน จันทคาธทรงดำริว่า ทำไมหญิงเหล่านี้/*570จึงเรียกเราเป็นหลาน เราจักใคร่ครวญเหตุผลดูให้รู้แน่ เมื่อทรงดำริแล้ว ทำเป็นไม่ได้ยินคำถาม ทรงนั่งนิ่งหลับตาอยู่ มิได้ทรงแลดูใคร
นางทั้ง ๓ นั้นจึงพูดกันว่า บุรุษนี้เป็นคนตาบอด เมื่อเข้าใจดังนั้นแล้วหมดความกลัว พร้อมกันเข้าไปนั่งใกล้ ถามว่า หลานมาจากไหน มาจากเมืองอินทปัตถ์ หลานชื่อไร ชื่อจันทคาธ หลานอยู่ที่นี่คนเดียวหรือหลายคน คนเดียวจ้ะ
นางทั้ง ๓ นั้นต้องการพูดเรื่องใด ๆ ก็พูดเรื่องนั้น ๆ ตามประสงค์ ด้วยเข้าใจว่าพระโพธิสัตว์เป็นคนเสียจักษุ ลงท้ายถามว่า ผลไม้เผือกมันที่หลานเก็บไว้รับประทานมีบ้างไหม ถ้ามีจงให้พวกข้าพเจ้าบ้างเพราะกำลังหิว
จันทคาธทรงทำเป็นไม่เห็น เหยียดพระหัตถ์ออกคลำทั่วไป พอถูกตัวนางคนหนึ่งจับไว้มั่นแล้วตรัสถามว่า นี่ใคร เมื่อนางนั้นตอบว่าฉันเอง ชื่อทิพโสดา เมื่อทรงคลำไปถูกคนที่ ๒ และคนที่ ๓ ตรัสถามว่านี่ใคร ประทุมบุปผา สุคันธเกศี แล้วตรัสว่า โอ! ขออย่าถือโทษฉันเลย เมื่อนางทั้ง ๓ นั้นตอบว่าก็พวกข้าพเจ้ารู้อยู่ว่าหลานตาบอดจะถือโทษอย่างไร แล้วพระองค์จึงประทานหม้อน้ำผึ้งกับผลไม้ต่างชนิดแก่นางทั้ง ๓ นั้น ๆ รับประทานแล้วพากันนั่งล้อมจันทคาธอยู่
ลำดับนั้น จันทคาธได้ทรงเหยียดพระหัตถ์คลำไปถูกนางเหล่านั้น เมื่อนางเหล่านั้นถามว่า หลานจักต้องการอะไร ตอบว่า ต้องการพวงดอกไม้และผลไม้ ไม่มีหรอกหลานที่นี่ ในที่ไหนมีเล่า แล้วทรงคลำไปตามแต่จะได้ เมื่อถูกถามว่าจะต้องการดอกไม้ทำอะไร ตอบว่าจักดมให้ชื่นใจ เมื่อนางเหล่านั้นนิ่ง จึงตรัสถามว่า นางทั้ง ๓ อายุเท่าไร อายุ ๑๖ ปี มีสามีหรือยัง ยังไม่มี ทำไมจึงเรียกข้าพเจ้าว่า หลานเล่า ดูประหนึ่งพวกเธอเป็นคนแก่ นางหนึ่งตอบว่า ครั้งหนึ่งมีชายหนุ่มคนหนึ่งไปหามารดาของข้าพเจ้า มารดาเรียกเขาว่าหลาน จึงได้เรียกตามอย่างมารดา
จันทคาธทรงสดับเหตุแล้วตรัสว่า ต่อนี้ไปอย่าเรียกข้าพเจ้าว่าหลานอีกนะ เพราะไม่สมควรแก่พวกเธอ ด้วยว่าพวกเธอยังอายุน้อย อีกอย่างหนึ่งข้าพเจ้าได้ถูกต้องกายของพวกเธอ แสดงความเป็นหนุ่มแล้ว นางทั้งสามนั้นได้เล่นหัวอยู่กับจันทคาธตลอดวัน
พอพระอาทิตย์ลับแสงไปแล้ว พระโพธิสัตว์จึงลืมพระเนตรดูนางทั้ง ๓ ทรงพอพระหฤทัยแต่ทรงนิ่งไว้ ได้ทรงจัดการก่อไฟต่อไปในคืนนั้น มีปีศาจป่าตนหนึ่งซึ่งมีกายใหญ่ /*571ท้องใหญ่ รูปร่างน่ากลัว ได้นำโคไปยังกองไฟ พระโพธิสัตว์ทรงเห็นแล้วประทับนั่งนิ่งประหนึ่งไม่เห็น นางเหล่านั้นพอเห็นก็มีความกลัวมาก พร้อมกันวิ่งเข้าไปกอดพระโพธิสัตว์ร้องว่า พ่อ ปีศาจนำโคมาอยู่ใกล้กองไฟ ตรัสถามว่าตัวของปีศาจประมาณเท่าไร ประมาณเท่าภูเขา พวกเธอกลัวมันหรือ ตรัสแล้วทรงนิ่ง ปีศาจนั้นกินโคหมดแล้วกล่าวกะพระโพธิสัตว์ว่า มหาบุรุษ เราขอภรรยาท่านสักคนเถอะ ต้องการใคร ให้คนใดก็จักรับคนนั้น จึงตรัสกับนางทิพโสดาด้วยความประสงค์จะทดลองว่า เธอจงปล่อยเราไปหาปีศาจเถิด แล้วให้นางปล่อยมือ นางนั้นร้องไห้พลางทางอ้อนวอนว่า พ่อ จงเอ็นดูข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าจะยอมเป็นทาสีของพ่อ ตรัสกะนางประทุมบุปผาต่อไปว่า จงปล่อยเราไปสู่สำนักปีศาจ นางได้ขอชีวิตไว้อีก จึงตรัสบอกนางสุคันธเกศีต่อไป นางได้ขอชีวิตไว้เหมือนกัน
ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรยักษ์แล้วตรัสว่า ดูก่อนยักษ์ เราจะไม่ให้ภรรยาของเราแก่ท่าน ยักษ์ได้สดับแล้วถลึงตาดูพระโพธิสัตว์ ตาของยักษ์นั้นประมาณเท่าผลมะพร้าว สีแดงดุจถ่านเพลิง ยักษ์เอื้อมมือไปจะจับนางทั้ง ๓ พระโพธิสัตว์ชักพระขรรค์ออกแกว่ง ยักษ์ตกใจกลัวได้หนีไปด้วยอานุภาพพระขรรค์นั้น
ส่วนพระโพธิสัตว์ได้อาศัยอยู่ที่เงื้อมเขากับนางทั้ง ๓ นั้นต่อไป แต่มิได้ทำอะไรเพราะกลัวเสียกำลัง ฝ่ายนางทั้ง ๓ นั้นปรึกษากันว่า คน ๆ นี้เป็นบุรุษหรือสตรี หรือกะเทย พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่า ทำไมพวกเธอจึงพูดอย่างนี้ ตอบว่า พ่อ เพราะพวกข้าพเจ้าได้นั่งนอนกับท่าน แต่ท่านไม่ชื่นชมกับพวกข้าพเจ้าด้วยความรักตามประเพณีโลก ดูก่อนน้อง ข้าพเจ้าเป็นคนซื่อตรง ไม่ร่วมอภิรมย์กับหญิงที่ไม่ใช่ภรรยาของข้าพเจ้า เพราะเธอทั้ง ๓ ไม่ใช่ภรรยาของข้าพเจ้า ทำไมจึงไม่ใช่ภรรยาของท่านเล่า ก็พวกข้าพเจ้าอยู่ในอำนาจของท่านแล้วนี่ อ้อ เพราะมารดาบิดาของเธอทั้ง ๓ ยังไม่ได้ยกให้ ถ้าอย่างนั้น ขอท่านจงไปสู่สำนักมารดาบิดาของพวกข้าพเจ้าเถิด ท่านเหล่านั้นอยู่ที่ไหน อยู่ในเมืองสังกัสสนคร ทำไมพวกเธอจึงพากันมาที่นี่ นางทั้ง ๓ ได้เล่าเรื่องที่มาให้ฟัง จึงตรัสถามต่อไปว่า สังกัสสนครอยู่ทิศไหน พวกข้าพเจ้าไม่ทราบ ถ้าอย่างนั้นเราจักพาพวกเธอไปอย่างไรได้ นางทั้ง ๓ ได้อ้อนวอนต่อไปว่า ข้าแต่มหาบุรุษ พวกข้าพเจ้าเกิดในตระกูลใหญ่ไม่ใช่ตระกูลต่ำช้า เมื่อไปถึงสำนักมารดาบิดาแล้วจักยอมตนเป็นบาทบริจาริกาของท่านผู้ได้ให้ชีวิตแก่พวกข้าพเจ้า ๆ จักตั้งใจสนองคุณของท่าน ฝ่ายพระโพธิสัตว์ทรงนิ่งเสีย
/*572รุ่งขึ้น พระโพธิสัตว์ทรงพานางทั้ง ๓ ออกเดินไปตามป่า เดือน ๑ บรรลุถึงปาตลีบุตรนคร เสด็จเข้าอาศัยอยู่ที่ศาลานอกบ้านแห่งพวกกรมช้าง คราวนั้นช้างพระที่นั่งของพระเจ้าปาตลีบุตรหายไปจากโรงช้าง พวกกรมช้างเที่ยวแสวงหาได้เดือนหนึ่งแล้วแต่ยังไม่พบ พวกกรมช้างได้เข้าไปถาม พระโพธิสัตว์ผู้พึ่งประทับนั่งอยู่ในศาลากับนางทั้ง ๓ ว่า พ่อพวกเธอมาจากป่าได้พบช้างพระที่นั่งของพระเจ้าอยู่หัวของเราบ้างไหม พระโพธิสัตว์ทรงอมดวงมณีที่นาคถวาย แล้วทอดพระเนตรดู ทรงแลเห็นช้างพระที่นั่งอันเทพารักษ์ซ่อนไว้ จึงตรัสบอกว่าดูก่อนท่านทั้งหลาย ช้างพระที่นั่งนั้นเทพารักษ์ซ่อนไว้ที่เขาโน้น จงบวงสรวงเทพารักษ์ ๆ จักปล่อยให้กลับมาในคืนวันนี้ ฝ่ายนายบ้านกับพวกกรมช้างได้พร้อมกันบวงสรวงเทพารักษ์ตามคำพระโพธิสัตว์ พวกเทพารักษ์เลื่อมใสในพระโพธิสัตว์ ว่าตนได้รับพลีกรรมเพราะพระโพธิสัตว์บอกพวกกรมช้าง จึงได้ปล่อยช้างพระที่นั่ง ช้างนั้นได้กลับมาเข้าอยู่ในโรงช้างในคืนวันนั้นเอง
รุ่งขึ้นพวกกรมช้างมีความดีใจมากที่ได้เห็นช้างอยู่ในโรง พากันยินดีต่อพระโพธิสัตว์ว่าเป็นคนพูดจริง ได้พร้อมกันจัดเครื่องบรรณาการต่าง ๆ ไปถวายพระโพธิสัตว์
เผอิญในเรือนอีกหลังหนึ่งในหมู่บ้านนั้นของหายไป เจ้าของไปถามพระโพธิสัตว์ๆ ได้ตรัสบอกตามที่ทรงทราบ จำเดิมแต่นั้นไป กิตติศัพท์ของพระโพธิสัตว์ได้ปรากฏไปทั่วพระนคร
จบวนวสนกัณฑ์
---
ในคราวนั้น มีเศรษฐี ๕ ตระกูล อยู่ในบ้านใหญ่ตำบลหนึ่ง ช้าง ม้า โค กระบือ ทาส ทาสี บุตร นัดดา เป็นต้น ของเศรษฐีทั้ง ๕ นั้น ได้ถึงความพินาศด้วยโรคภัย เศรษฐีทั้ง ๕ ตระกูลนั้นได้ยินเกียรติคุณของพระโพธิสัตว์ จึงปรึกษากันว่า ได้ยินว่ามีหนุ่มน้อยคนหนึ่งอาศัยอยู่ในหมู่บ้านพวกกรมช้าง ถ้าใครถามสิ่งใดย่อมบอกได้ดุจตาเห็น พวกเราควรไปถามดู ครั้นปรึกษากันแล้วได้พากันไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ ปราศรัย/*573พอสมควรแล้วถามว่า ดูก่อนพ่อหนุ่มน้อย เมื่อก่อนพวกเราเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติทาสทาสีบัดนี้เกิดวิบัติไปด้วยเหตุอะไร
พระโพธิสัตว์บอกเหตุนั้นแก่เศรษฐีทั้ง ๕ ด้วยอานุภาพทิพยเนตรมณีรัตน์ว่า ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในที่ใกล้เรือนของพวกท่าน มีขุมทรัพย์ใหญ่ขุมหนึ่ง พวกภูตที่รักษาเกิดอดอยาก ได้พากันเบียดเบียนคนและสัตว์ กินมังสะและโลหิต จงหาหมอภูตมาไล่พวกภูตไปแล้วขุดเอาขุมทรัพย์เถิด พวกเศรษฐีได้อ้อนวอนพระโพธิสัตว์ว่า ดูก่อนพ่อ คนอื่น ๆ นอกจากพ่อแล้วไม่สามารถไล่ภูตผีปีศาจได้ ขอพ่อจงเอ็นดู ช่วยไล่ให้ด้วย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงเอาเนื้อสดไปวางไว้ที่ขุมทรัพย์แล้วมาบอกเรา เมื่อเศรษฐีทั้ง ๕ นั้นกระทำอย่างนั้นแล้ว กลับไปบอกพระโพธิสัตว์ ๆ ทรงถือพระขรรค์แก้วเสด็จไปสู่ที่ขุมทรัพย์ ทอดพระเนตรเห็นพวกภูตกำลังกินเนื้อนั้นอยู่ จึงทรงชักพระขรรค์ออกแกว่ง พวกภูตได้พากันหนีไปด้วยอานุภาพพระขรรค์แก้วนั้น
พระโพธิสัตว์จึงให้คนทั้งหลายขุดเอาทรัพย์ในขุมนั้นขึ้นมา พวกเศรษฐีได้ยกทอง ๕ แสนถวายพระโพธิสัตว์ แต่นั้นไป คนสัตว์ทั้งหลายมิได้เจ็บไข้ล้มตายเหมือนในกาลก่อน ฝ่ายพระโพธิสัตว์ทรงได้ทองแล้วถวายทานแก่สมณพราหมณ์และยาจกวณิพพก
สมัยนั้นมีพราหมณ์คนหนึ่งกับภรรยาอยู่ในบ้านพราหมณ์ตำบลหนึ่ง พราหมณ์นั้นได้ทองของอมนุษย์ผู้กินของโสโครกมาไว้ในเรือนตน เวลาใดพราหมณ์ ๒ สามีภรรยานั้นจับต้องทองนั้น เวลานั้นทำให้อยากกินของโสโครก ได้พากันกินเนื้อมนุษย์ที่ตาย เนื้อโค อุจจาระ ปัสสาวะ เป็นต้น เหมือนกับอมนุษย์จำพวกที่กินของโสโครกต่าง ๆ เรื่องนั้นได้ปรากฏแก่มหาชน ก็และพราหมณ์นั้นมีธิดาอยู่ ๗ คน หมู่ญาติและชาวบ้านทราบการที่พราหมณ์นั้นได้ทองของอมนุษย์ผู้กินของโสโครก จึงปรึกษากันว่า พราหมณ์สองสามีภรรยานั้น นับแต่ได้ทองแล้วเป็นคนวิปริต คือกลายเป็นอมนุษย์กินของโสมมเสียแล้ว พวกเราควรจักไปหาจันทคาธ แล้วได้พร้อมกันพาพราหมณ์กับภรรยาไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นคนมาประชุมกันมาก จึงตรัสถามว่า ท่านทั้งหลายพากันมาที่นี่เพราะเหตุไร คนทั้งหลายแจ้งให้ทราบแล้วอ้อนวอนว่า ขอท่านจงเอ็นดูเปลื้องพราหมณ์ทั้งสองนี้ออกจากความเป็นอมนุษย์กินของโสโครกเถิด
/*574พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่า ทองนั้นใช้หมดแล้วหรือยัง หมดไปแล้วแสนหนึ่ง แต่ยังเหลืออยู่อีกมาก ถ้าอย่างนั้นจงเอาทองที่เหลือไปฝังที่เดิม และเอาเนื้อมนุษย์ไปวางไว้ที่ปากขุม คนทั้งหลายกับพราหมณ์และนางพราหมณีนั้นได้ลากลับไปทำตามคำสั่งของพระโพธิสัตว์ ๆ ทรงพระขรรค์แก้วเสด็จไปทอดพระเนตรเห็นพวกปีศาจกำลังกินเนื้อมนุษย์อยู่จึงทรงชักพระขรรค์ออกฟันปีศาจเหล่านั้นตายหมด
จำเดิมแต่นั้นไป พราหมณ์ทั้งสองสามีภรรยานั้นก็กลับเป็นคนปรกติเหมือนกาลก่อน มีความดีใจมาก ได้สนองคุณของพระโพธิสัตว์ด้วยทอง ๓ โกฏิ กับยกธิดาทั้ง ๗ ให้เป็นภรรยา แต่พระโพธิสัตว์ไม่ทรงรับ ตรัสว่า ข้าพเจ้าจะไปสู่เมืองกัสสนคร พ่อจักไปทำไม จักนำนางทั้ง ๓ นี้ไปสู่สำนักมารดาบิดาของนาง
โอ! พ่อ การไปทางบกลำบากด้วยสัตว์ร้าย โจร ยักษ์ แม่น้ำ ภูเขา พ่อไปทางน้ำเถิด ข้าพเจ้าจะจัดเรือให้ เมื่อก่อนเรามาทางน้ำ จึงลำบากมากด้วยการพลัดพรากจากภรรยา เราไม่ยินดีไปทางน้ำ จักไปทางบกอันประกอบด้วยเสี้ยนหนามหลักตอ พ่อ ถ้าพ่อไปคนเดียวก็จักไม่ลำบากเท่าไร แต่นี่ พ่อ นางทั้งสามนี้ไปด้วยจักลำบากมาก พระโพธิสัตว์ตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ ขอท่านเอ็นดูบอกทิศที่สังกัสสนครนั้นตั้งอยู่แก่ข้าพเจ้าเถิด พราหมณ์บอกว่า ตั้งอยู่ในปัจฉิมทิศ ก็พระโพธิสัตว์ประทับอยู่ในบ้านนั้นได้สองเดือน จึงทรงอำลาชาวบ้านเสด็จออกเดินทาง ล่วงหนทางไปได้ ๓๓ โยชน์ บรรลุถึงภูเขาแห่งหนึ่ง ตรัสบอกนางทั้งสามว่า น้องจงจับตัวพี่ให้มั่น พี่จักพาเหาะข้ามเขานี้ไป ในนางทั้งสามนั้น นางหนึ่งกอดขาซ้าย นางหนึ่งกอดขาขวา นางหนึ่งนั้นกอดบั้นพระองค์ พระโพธิสัตว์ทรงผูกกายนางทั้งสามนั้นด้วยภูษา แล้วทรงฉลองพระบาทแก้วมณี เหาะข้ามเขานั้นไปลงที่เชิงเขา ประทับแรมสำราญอยู่โคนไม้ต้นหนึ่ง รุ่งขึ้นเสด็จต่อไป ๖ วัน บรรลุบ้านโจรตำบลหนึ่ง
เพลานั้น พวกโจรห้าร้อยพากันไปคอยดักดูคนซึ่งไปมาอยู่ที่ท่าน้ำได้เห็นคนทั้ง ๔ เดินมา จึงร้องบอกว่า หยุดก่อน ๆ พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่าจักทำไม จักยึดภรรยาของแก ๆ ให้ภรรยาของแกแก่พวกเรา ไม่ใช่ภรรยาของฉัน เป็นธิดาของเศรษฐีต่างหาก นางทั้ง ๓ ตัวสั่นขวัญหาย กล่าวกับพระโพธิสัตว์ว่า ทำไมจึงบอกเขาอย่างนี้ น้องทั้งสามหมดที่พึ่งแล้ว ได้มากับพี่ก็เพราะเข้าใจว่าจะเป็นที่พึ่งได้ ตรัสว่า โค กระบือ ช้างม้า ที่เขาผูกไว้ย่อมได้กินอาหารไม่อิ่มฉันใด ถึงพวกเธอเมื่ออยู่กับชายคนเดียวก็ย่อมมีอาการฉันนั้น จงละเราหาใหม่เถิด /*575ครั้นตรัสล้อเลียนฉะนี้แล้ว ให้นางทั้งสามจับพระองค์ให้มั่น พาเหาะข้ามแม่น้ำอันกว้างร้อยเส้นไปต่อหน้าพวกโจร พวกโจรเห็นเช่นนั้นก็ตกใจกลัว และขมเชยพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์พานางทั้งสามเสด็จต่อไปได้ ๗ วัน บรรลุถึงที่อยู่ของยักษ์แก่สองสามีภรรยา ในเวลานั้นยักษ์สามีไปแสวงหาอาหารได้ ๗ วันแล้ว ยักษ์ภรรยาซึ่งอยู่เฝ้าบ้านได้เห็นคนทั้ง ๔ เดินมา จึงคิดว่าคนเหล่านี้เห็นเราแล้วจักกลัวหนีไป จึงได้นิรมิตเป็นนางมนุษย์ ๗ นาง นางหนึ่งทำการปัดกวาด นางหนึ่งทำเครื่องหอม นางหนึ่งทำขนม นางหนึ่งทำกับข้าว นางหนึ่งผ่าฟืน นางหนึ่งตักน้ำ นางหนึ่งตำข้าว
ครั้นนั้นพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นเรือนนั้น เข้าพระทัยว่าเป็นเรือนมนุษย์ จึงเสด็จแวะ ทรงเห็นนาง ๗ คน ซึ่งกำลังทำงานอยู่ ก็ทรงทราบอาการว่าเป็นยักษ์ นางยักษ์ซึ่งเป็นตัวการคิดว่า เราจักลวงคนทั้ง ๔ นี้ไว้จนกว่าสามีเรากลับมา แล้วถามว่า พ่อจักพาภรรษาไปที่ไหน เมื่อตรัสตอบว่า จักไปเมืองสังกัสส์ จึงกล่าวว่า จงพากันไปอาบน้ำที่สระแล้วกลับมารับประทานอาหารก่อน พระโพธิสัตว์ทรงนิ่ง นางยักษ์นั้นได้อ้อนวอนปลอบโยนแล้ว ๆ เล่า ๆ ว่า พ่อ พวกเจ้าพากันเดินทางไกลลำบากมาก จงพากันพักผ่อนอยู่ที่นี่ก่อน อย่าพึ่งไป แล้วจัดอาหารให้รับประทาน นางทั้งสามเมื่อเห็นอาหารก็ใคร่จะรับประทาน เมื่อได้ฟังคำอ้อนวอนก็ใคร่จะพัก จึงกล่าวกับพระโพธิสัตว์ว่า พี่ น้องเหนื่อยมาก ไม่อาจไปวันนี้ได้ พรุ่งนี้จึงค่อยไปเถิด ตรัสว่า หญิงพวกนี้ไม่ให่มนุษย์ พวกเราจักเป็นอาหารของเขา เพราะฉะนั้นอย่าได้พักที่นี่เลย นางทั้งสามยังขืนอ้อนวอนว่า พวกน้องเหนื่อยนัก จักไปไม่ได้ พักก่อนเถิด เมื่อต่างโต้ตอบกันอยู่อย่างนี้ ยักษ์สามีก็นำเอาซากมนุษย์มา นางทั้งสามกลัวกันใหญ่ วิ่งเข้าไปกอดพระโพธิสัตว์และขอให้ช่วย แต่พระโพธิสัตว์ทำเป็นไม่ได้ยิน ถามยักษ์ผู้เป็นสามีว่า ลุงจักเอาซากมนุษย์มาทำอะไร ยักษ์กล่าวตอบว่า เนื้อสดเหล่านี้แลเป็นอาหารของเรา แล้วย้อนถามว่า พวกท่านมาจากไหน พระโพธิสัตว์จึงกล่าวว่า ฉันมาไกล เดินทางจะไปเมืองสังกัสสนคร ถ้าลุงรู้จักทางก็จงกรุณาบอกให้ด้วย พรุ่งนี้ฉันจะลาไป นางทั้งสามเมื่อได้ยินดังนั้นต่างก็หวาดกลัว ช่วยกันอ้อนวอนพระโพธิสัตว์ว่า พี่อย่าพักอยู่ในที่นี้เลย เราไปกันต่อไป พระโพธิสัตว์กล่าวว่า พวกเจ้าเหน็ดเหนื่อยจงพักอยู่ก่อนเถิด เมื่อได้รับคำตอบว่า พวกดิฉันหายเหนื่อยแล้ว จึงกล่าวว่า เราจักพักอยู่กับลุงสักคืนก่อน ยักษ์ผู้ภรรยา ได้ยินดังนั้นจึงกล่าวว่า หลานจงมาพักกับเราเถิด วันนี้เย็นแล้ว พรุ่งนี้ค่อยไป พระโพธิสัตว์จะไปสระจึงลุกขึ้น นางทั้งสามก็ลุกขึ้นบ้างและเดินขึ้นหน้าไป เมื่อไปถึง/*576สระจึงให้นางทั้งสามยืนอยู่ริมสระ ตัวเองลงไปในสระ ยักษ์ตามมาข้างหลัง เมื่อไม่เห็นพระโพธิสัตว์ จึงแสดงอาการจะจับนางเหล่านั้น ๆ จึงร้องหวีดหวาดขึ้นว่าจงรีบขึ้นเถิด ยักษ์มาจะจับพวกดิฉันแล้ว ยักษ์ที่ไหนมา ลุงแกเป็นมนุษย์ นางทั้งสามต่างก็ร้องไห้อ้อนวอนว่า พี่จงให้ชีวิตแก่พวกดิฉันเถิด ยักษ์มาใกล้แล้ว พระโพธิสัตว์จึงขึ้นจากสระ ให้นางทั้งสามเกาะตัวแล้วก็เริ่มจะเหาะ ยักษ์ผัวเมียวิ่งมาจะจับ ทันทีนั้นพระโพธิสัตว์ขึ้นสู่อากาศ ยักษ์ผู้สามีนิรมิตกายให้สูง ๗ ชั่วลำตาล และให้แขนยาว เหยียดมือออกไปจับชนทั้ง ๔ นั้น พระโพธิสัตว์จึงเอาดาบกายสิทธิ์ฟันมือขาด มือที่ขาดก็กลายเป็นมือใหญ่เข้าจับ พระโพธิสัตว์จึงตัดศีรษะ ยักษ์ก็แปลงร่างใหญ่เข้าขวางหน้าไว้ พระโพธิสัตว์ก็ตัดศีรษะเสียอีก ยักษ์ก็ล้มแน่วอยู่ที่พื้นดิน ส่วนนางยักษินีแปลงกายใหญ่ มีนัยน์ตาเท่าผลมะพร้าว วิ่งมาปรารภจะจับชนทั้ง ๔ กิน พระโพธิสัตว์ฆ่านางยักษินีนั้นตาย แล้วเหาะไปลงที่ยอดเขาแห่งหนึ่งเย็นสบาย ถึงเวลาเย็น พระโพธิสัตว์บริโภคอาหารต่าง ๆ กับนางทั้งสามแล้วเที่ยวเดินเรื่อยไปพบอ่างน้ำทิพย์อ่างหนึ่ง จึงพิจารณาดูเห็นอักษรที่ขอบปาก อ่านได้ความว่า ผู้ที่เกิดในตระกูลกษัตริย์ พราหมณ์ อำมาตย์และเศรษฐี ปรารถนาให้รูปสวย ก็จงอาบน้ำในอ่างทิพย์นี้ เมื่อทราบดังนั้นจึงมารำพึงว่า ถ้าเราจักอาบ เทวดาก็จักสาปเราให้เป็นคนทุคคตะอีก เพราะเราเกิดในตระกูลทุคคตะ เพราะฉะนั้นเราจักไม่อาบเอง จักให้นางทั้งสามอาบ เพราะเขาเกิดในตระกูลสูง แน่ใจแล้วจึงเรียกนางทั้งสามมาให้อาบน้ำ พอนางทั้งสามลงไปลูบศีรษะ รูปพรรณก็สวยทันที พระโพธิสัตว์จึงคิดว่า ถ้าเราจักอยู่ในที่นี้ รุ่งขึ้นนางเหล่านี้เห็นความงามของตนก็จะรบเร้าให้เราอาบบ้าง เพราะฉะนั้นเราจักไปเสียในบัดนี้ คิดแล้วก็พานางทั้งสามลงจากยอดเขา เข้าไปพักอยู่ในรมณียสถานแห่งหนึ่ง วันรุ่งขึ้นจากนั้นเดินทางไปอีก ๓ วันถึงบ้านคนป่า จึงเข้าไปถามว่า มาณพนี่ชื่อว่าบ้านอะไร เจ้าคนป่ามองดูเฉยแล้ววิ่งเข้าไปริมบ้าน ตะโกนเรียกพวกว่า พวกเรามีเนื้อ ๔ ตัวมาที่นี่ จงช่วยกันจับเร็ว พวกมันต่างก็ถือไม้ถือพลองเป็นต้น วิ่งออกจากบ้านมาเป็นแถว พระโพธิสัตว์เห็นดังนั้น จึงให้นางทั้งสามเกาะตนไว้แล้วเหาะขึ้นบนยอดไม้ พวกคนป่าช่วยกันโค่นต้นไม้ลง พระโพธิสัตว์ก็เหาะไปยังต้นอื่นต่อไป พวกเหล่านั้นก็ตามไปโค่นเสียอีก โดยทำนองนี้ ต้นไม้ถูกโค่นตั้ง ๗ แสนต้น พระโพธิสัตว์พานางทั้งสามเหาะเรื่อยไปประมาณหนทาง ๕ โยชน์ ก็ลงมาบริโภคอาหารอยู่หลับนอน รุ่งเช้าเดินทางต่อไปอีก ไปได้ ๗ วันก็ไปถึงภูเขาลูกหนึ่งสูง ๕ โยชน์ จึงไปหยุดพักอยู่ที่เชิงเขา พระโพธิสัตว์เอาแก้วทิพยเนตร/*577ส่องดูหนทางก็รู้กำหนดว่า เขาลูกนี้สูงมาก ลมบนจัด ถ้าเหาะไปก็จักถึงความพินาศ หญิงเหล่านี้ก็จักตกมาตาย ถ้าเดินเลาะไปตามเชิงเขาก็ถึงเดือน จึงถามนางทั้งสามว่า เราจักไปอย่างไรกัน ถ้าเหาะไป ลมบนก็จะพัดเราตกตาย ถ้าเดินเสาะไปก็นานนัก พวกท่านจะคิดเป็นอย่างไร สุดแต่ท่านจะคิดเห็นดี พวกดิฉันขอเดินหลัง พระโพธิสัตว์จึงตกลงใจไปทางอ้อม เหาะเหนือยอดไม้ไปตลอดทาง ๗ วันพ้นทางกันดาร ลุถึงหนทางใหญ่ จากนั้นไปก็ไปถึงภูเขาใหญ่ลูกหนึ่งสูง ๗ โยชน์ จึงคิดว่าริมเขาทั้งสองข้างก็มียักษ์ดุร้ายอยู่มาก ทางยอดเขาลมบนก็จัดนัก ถ้าดำน้ำลงไป คาวุต1 ๑ ถึงประตูถ้ำ แล้วเดินเรื่อยไปตามถ้ำ ๓ วันออกจากถ้ำ แล้วเดินไปตามทางอีก ๓ วัน จึงจักถึงสังกัสสนคร คิดฉะนี้แล้วจึงปรึกษานางทั้งสามว่า คราวนี้เราจะไปทางไหนดี สองข้างเขาก็มียักษ์ดุร้าย ตรงขึ้นไปลมร้ายก็จัดนัก เราจักดำน้ำลงไป ทางนี้ ๓ วัน พวกท่านจักไปกับเราหรือไม่ นางทั้ง ๓ จึงว่า ถ้าท่านทิ้งดิฉันไว้ในที่นี้ก็ตายเท่านั้น ขอท่านจงช่วยหาอุบายนำพวกดิฉันไปด้วย พระโพธิสัตว์ได้ยินคำอ้อนวอนดังนั้น ก็ตัดไม้มาต่อหีบเสร็จแล้วใส่นางทั้ง ๓ ไว้ในหีบ แล้วเอาชันมายาน้ำเข้าไม่ได้ จึงยกหีบลงไปตั้งในห้วงน้ำ เอามือยุดหีบ ดำน้ำใช้เท้าถีบไป ๓ วันถึงประตูถ้ำ ทำลายหีบออกแล้วพานางทั้ง ๓ เดินทางไป ๓ วัน ออกจากประตูถ้ำ เดินไปตามแนวป่า พบนายพรานคนหนึ่งจึงถามว่าแนวป่านี้เป็นเขตของสังกัสสนครมิใช่หรือ นายพรานจึงตอบว่าใช่ ก็ท่านมาจากไหน จากเมืองปาตลีบุตร ทางที่จะไปสังกัสสนครยังไกลอีกเท่าไร หนทางจากนี้ไปถึง ๓ วันก็ถึง พระโพธิสัตว์พานางทั้ง ๓ ไปตามทางที่นายพรานบอกมา ไปจนถึงบ้านเศรษฐี พักอยู่นอกบ้านแล้วส่งนางทั้ง ๓ เข้าไปในบ้านและเข้าหาเศรษฐีผู้เป็นบิดาของตน ๆ นั่งลงกราบไหว้ บิดามารดาต่างจำธิดาของตนไม่ได้ จึงถามว่าแม่เป็นใครมาจากไหน ดิฉันเป็นธิดาของท่าน พอนึกได้ก็เข้ากอดร้องไห้ร่ำไรไต่ถามว่า นี่แม่ไปทางไหนมา ให้ค้นหาทั่ว ๆ ก็ไม่พบ ไปหาหมอดูเขาก็บอกว่าลูกยังไม่ตาย มีที่พึ่งพาอาศัย แต่นานกลับ ไปทางไหนมาลูก ได้สุขทุกข์อย่างไรบ้าง เล่าให้พ่อแม่ฟัง นางทั้ง ๓ ต่างก็เล่าให้บิดามารดาของตนฟังจนตลอดเรื่อง บิดามารดาจึงถามว่า ก็จันทคาธเดี๋ยวนี้เขาอยู่ไหน พักอยู่นอกบ้าน ทำไมไม่พาเข้ามานี่ เขาไม่มา ถ้าเช่นนั้นเจ้าจงไปเชิญเขาเข้ามาเถิด นางทั้ง ๓ ต่างก็พากันออกไปเชิญ พระโพธิสัตว์ถามว่า จักไปเรือนของใครก่อน เมื่อได้รับ/*578คำตอบว่า ของดิฉันก่อน ๆ ฉะนี้ พระโพธิสัตว์ก็ไม่อาจปฏิบัติตามได้ จึงนิ่งเฉยอยู่ ลำดับนั้นเศรษฐีผู้เป็นบิดามารดาต่างก็มาอ้อนวอนเอง เมื่อถามว่าจักไปเรือนของใครก่อน ต่างก็ชิงกันตอบว่า ไปเรือนของฉันก่อน ๆ พระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตวก็ไม่อาจจะไปได้ เหล่าเศรษฐีจึงถามว่า ก็นางทั้ง ๓ นี้มิได้เป็นภรรยาของท่านหรือ มิได้เป็น จึงเหลียวถามธิดาของตน ๆ ว่านี่ มิได้เป็นสามีของเจ้าดอกหรือ เป็นแต่มิได้สมรสกัน เพราะเหตุไร เพราะบิดามารดายังไม่อนุญาต เขาจึงไม่รื่นรมย์ด้วย เศรษฐีทั้ง ๓ ต่างก็พากันสรรเสริญและชมเชยว่า แปลก ยังไม่เคยได้ยินเรื่องเช่นนี้ บุรุษผู้นี้ซื่อตรงจริงและพร้อมกันยกธิดาของตนให้ และเชิญให้ไปบ้านพระโพธิสัตว์ไม่อาจไปบ้านของใครได้จึงกล่าวว่า ถ้าท่านยกธิดาให้ก็จงปลูกเรือนให้ในที่นี้เถิด ถ้าผู้ใดเสร็จก่อน ผู้นั้นก็ได้ทำการมงคลก่อน เศรษฐีทั้ง ๓ ต่างก็ทำปราสาทคนละหลัง นางทิพโสดาเสร็จก่อนและได้ทำการมงคลก่อน รองมานางประทุมบุปผา แล้วนางสุคนธเกศี พระโพธิสัตว์อยู่แห่งละ ๓ วัน ๆ ถึงวันที่ ๒๒ ก็ระลึกถึงนางเทวธิสังกา จึงบอกลานางทั้ง ๓ ว่า เราพลัดจากนางเทวธิสังกามานาน เมื่อระลึกถึงใคร่จักลาเจ้าไปตามนาง ธิดาเศรษฐีได้ยินดังนั้น ประหนึ่งว่าหฤทัยจะแตกทำลาย ต่างร่ำไรรำพันว่า อย่างไรจึงจักทิ้งพวกดิฉันเสียเล่า พรากจากท่านแล้วเห็นจะตาย พระโพธิสัตว์จึงไปหาเศรษฐีผู้พ่อตาแม่ยาย แจ้งเรื่องราวแล้วจึงอำลาท่าน พวกเศรษฐีห้ามปรามว่า พวกเราตั้งแต่งพ่อไว้ในฐานบุตร หวังเป็นที่พึ่งพาอาศัย อย่างไรจักกลับเสียเล่า อย่าลืมพวกเราเสีย ถ้าพบนางแล้วจงมานี่อีก ไม่ลืม พบนางแล้วจะเลยไปหาพี่ชายแล้วจักกลับมาอีก เมื่อพระโพธิสัตว์ฝากภรรยาทั้ง ๓ นางไว้ในสำนักบิดามารดาแล้ว ใส่เกือกแก้วถือพระขรรค์กายสิทธิ์เหาะเรื่อยไปตามอากาศ แล้วลงริมฝั่งแม่น้ำอจิรวดี นั่งอยู่ ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ลงอาบน้ำ แล้วขึ้นมานั่งบริโภคโภชนาหารอยู่ที่เดิม
จบตโยเสฏฐีธิตาเปสนกัณฑ์
/*595ตทา ปน ก็ในกาลนั้นมีพระเทวีองค์หนึ่ง พระนามว่าพระนางพรหมจารี อันพระสามีนามว่าสุทัสสนจักรราชกุมาร ใส่แพลอยน้ำมาตามแม่น้ำอจิรวดีนที พระนางทรงกรรแสงร่ำไร นั่งประณมหัตถ์อธิษฐานว่า ถ้าเรามีความผิดก็ขออย่าได้พบปะที่พึ่งพา ถ้าหาความผิดมิได้ ขอเทพดาผู้มีมหิทธิฤทธิ์จงช่วยคุ้มครองรักษา พระโพธิสัตว์ตรวจดูด้วยทิพยจักษุ ก็กำหนดรู้ว่า สุทัสสนจักรราชกุมารได้ทรงพบเห็นนางเทวธิสังกา มีพระหทัยปฏิพัทธ์ จึงลอยแพพระนางพรหมจารีเสีย สุทัสสนจักรราชกุมารหาปัญญามิได้ จึงดำริต่อไปว่า เราจะพาพระนางไปแห่งใดแห่งหนึ่งก็จักมีฤทธานุภาพมาก จึงเรียกพระนางพรหมจารีว่า พระนางผู้เจริญ เพราะเหตุไรจึงต้องมานั่งอยู่ในแพถูกกระแสน้ำพัดลอยมาเล่า พระนางพรหมจารีได้ทรงสดับดังนั้นก็ดีใจ เหลียวหน้ามาดูพระโพธิสัตว์ ปลื้มพระหฤทัยด้วยทรงพระดำริเห็นว่า ผู้นี้แลจักเป็นที่พึ่งของเรา จึงตรัสเล่าเรื่องว่า มหาบุรุษ ดิฉันเป็นธิดาของพระเจ้าธรรมขันตีในอนุราธบุรี มีนามว่าพรหมจารี สุทัสสนจักรราชกุมารตั้งเป็นมเหสีอยู่ ๗ วัน ทรงพบเห็นธิดาของยายคนหนึ่งชื่อเทวธิสังการูปสวยงาม จึงทรงตั้งแทนตำแหน่งดิฉัน ดิฉันไม่ยินยอม จึงกริ้วใส่แพลอยในกลางคืน ดิฉันหาที่พึ่งมิได้ จักต้องตายในมหานที มาได้ท่านเป็นที่พึ่ง ดิฉันยอมเป็นทาสีรับใช้ท่าน พระโพธิสัตว์ได้ยินคำอ้อนวอนก็สงสาร ใส่เกือกแก้วเดินไปบนหลังน้า ฉุดแพมาจอดไว้ริมฝั่ง แล้วกล่าวว่า ข้าแต่พระนางผู้เจริญ ถ้าปรารถนาจะเสด็จไปที่ใด ก็จงเสด็จไปตามพระอัธยาศัย พระนางพรหมจารีจึงทรงดำริว่า หนุ่มน้อยนี้สงสารเรา พยายามไปฉุดแพมาไว้ริมฝั่ง แต่เหตุไฉนจึงละเว้นเราเสีย เราหรือก็ยังสาวสะสวยสมบูรณ์ด้วยชาติตระกูล เหตุไรจึงไม่รักเรา หรือเห็นเป็นหญิงกาลกรรณี เราจักลองดู ทรงดำริฉะนี้แล้วจึงร้องไห้ กอดเท้าพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์จึงทูลถามว่า ทรงกรรแสงทำไม เพราะเสียใจ เสียใจอะไร เพราะฉันทำบุญไว้ไม่ดี ไม่ดีอย่างไร ด้วยโทษแห่งบาปกรรมบุรุษจึงไม่รักใคร่ หญิงอื่น ๆ เขาได้อยู่ร่วมกับสามีจนวันตาย บางคนแก่แต่ก็ได้อยู่กับบุรุษหนุ่ม ส่วนฉันยังสาวก็สาว ชาติตระกูลก็สูง แต่บุรุษไม่รักใคร่ เป็นคนกาลกรรณี ไม่มีบุญวาสนาอาภัพ อยู่กับสามี ๗ วันก็ต้องเลิกร้างกัน มาพบท่านดีอกดีใจเท่ากับเห็นบิดามารดา ส่วนท่านไม่มีความเยื่อใยต่อเลย คิดอยู่ฉะนี้จึงเสียใจร้องไห้ อย่าทุกข์โศกเลยจักไม่ทอดทิ้ง ใคร่จะเสด็จไปแห่งใด ก็จักตามเสด็จไปด้วย ชั้นแรกท่านอุตส่าห์นำเรามาถึงฝั่ง ดุจวางไว้ที่ตัก ภายหลังมาทอดทิ้งเราเสียก็เท่ากับจับคอเหวี่ยงไป ก็พระราชสามียังมีความอาลัยอยู่ แต่กริ้วก็เลยทรงขับไล่ เมื่อหายกริ้วแล้ว ก็จะทรงระลึกถึง แล้วจักทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสี/*580อย่างเดิม ถ้าว่าพระองค์ทรงทราบการติดต่อกัน ก็จักทรงดูหมิ่นข้าพเจ้า เพราะฉะนั้นพระนางใคร่จะไปกับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็จักพาไปเฝ้าทูลขอโทษให้ ถ้าอย่างนั้นก็อย่าพาฉันไป จงฟันคอฉันเสียก่อน ตายเสียดีกว่า ถ้าเช่นนั้นจักพาไปยังสำนักพระชนกชนนี ฉันอายพวกเสนาอำมาตย์และปุโรหิต เพราะฉะนั้นฉันจึงไปไม่ได้ ไม่ไปจักไปไหน ไปที่อื่นฉันจักตามไปด้วย ขอเป็นทาสีรับใช้เรื่อยไป ข้าพเจ้าเกิดในตระกูลเข็ญใจ ส่วนพระนางอุบัติในตระกูลกษัตริย์ เป็นขัตติยกัญญา จะมาอยู่ร่วมด้วยข้าพเจ้าไม่สมควร ท่านก็เป็นมนุษย์ เราก็เป็นมนุษย์ นับว่าเป็นชาติเสมอกัน แต่ก่อนบุรุษมนุษย์กระทำการสังวาสกับนางเทพธิดา ยักษ์กับงู นางยักษ์กับมนุษย์ มนุษย์กับนางสกุณี ชาติตระกูลไม่เป็นประมาณ ใจแลเป็นสำคัญ
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า เราจะพาไปเฝ้าพระสามีก็ไม่ยอมไป จะไปเฝ้าพระชนกชนนีก็ไม่ยอมไป อย่ากระนั้นเลยเราจักคิดอุบาย จึงกล่าวว่า ข้าแต่พระนาง ข้าพเจ้าจากบ้านเมืองมา ผ่านป่าผ่านดง ผ่านบ้านเมืองต่างๆ มามากต่อมาก ต่อไปนี้จักเดินทางไปอีกไกลลิบ จักไปด้วยกันอย่างไรได้ ถึงไกลลิบฉันก็จักไปด้วย จักเป็นตามหลังท่านไป ถ้าท่านเป็นนาค ก็จักไปนาคพิภพด้วย เป็นครุฑก็จักตามไปสู่สุบรรณพิภพด้วย เป็นกุมภัณฑ์ หรือเป็นยักษ์ก็จักตามไปยักขพิภพด้วย จักขอรับใช้ท่านจนวันตาย สนทนากันอยู่พระอาทิตย์ก็ลับดวงลงไป จึงหลับนอนกัน ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ถึงเวลาเที่ยงคืน พระนางพรหมจารีตื่นขึ้นคลำพระโพธิสัตว์ดูก็ทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์ตื่น จึงพร่ำว่า ฉันเป็นคนชั่ว เป็นคนกาลกรรณี หาบุญวาสนามิได้ ท่านจึงไม่มีความเยื่อใยด้วย พระโพธิสัตว์มีความกลัวทุพพลภาพจึงไม่ยินดีด้วย เพราะฉะนั้นจึงทูลว่า พระราชสามีของพระนางกริ้ว แต่ก็หาได้ทรงตัดอาลัยไม่ ทั้งพระชนกชนนีของพระนางก็ได้ทรงฝากฝังไว้ ถึงพระองค์ทรงขับไล่หรือให้ลงอาชญาพระนางก็ยังเป็นมเหสีของพระองค์ ถ้าพระนางจุติจากนี้แล้วไปถือปฏิสนธิต่อไป นั่นจักชื่อว่ามิได้เป็นมเหสีของพระสุทัสสนจักรราชกุมาร อนึ่งพระชนกชนนีทรงทราบเรื่อง ถ้าทรงอนุญาตบาปก็จักไม่มีแก่ข้าพเจ้าพระราชสามีของพระนางกริ้วชั่วพักหนึ่ง ทรงขับไล่มิได้ทูลพระชนกชนนีให้ทรงทราบ ชื่อว่ามิได้ทรงตัดอาลัย ข้าพเจ้าพาพระนางไปเฝ้าพระชนกชนนีแล้วจักทราบได้
ตํ สุตฺวา สา จินฺเตสิ พระนางได้ทรงสดับดังนั้นจึงทรงพระดำริว่า ท่านผู้นี้จักเป็นบุรุษอาชาไนย เป็นพุทธางกูร แม้เราก็อธิษฐานไว้เบื้องต้น ด้วยบุญญานุภาพของเรา จึงได้พบได้พึ่งพาอาศัย ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงประคองอัญชลีหมอบลงที่เท้า ขอขมาโทษ/*581แล้วตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า ท่านอายุเท่าไร ข้าพเจ้าพลัดพรากจากบิดามารดาแต่ยังเยาว์ พระนางเลยบรรทมหลับ จึงพระโพธิสัตว์เอาแก้วทิพยเนตรส่องดูก็รู้ว่า มารดาเลี้ยงของพระนางในปัญจาลนครมีอยู่คนหนึ่งชื่อสุริยโยธา จึงเข้าประคองพระนางเหาะไปแล้วลงวางไว้ ณ ประเทศแห่งหนึ่งชายบ้านป่า ให้นอนหลับไปจนอรุณขึ้นสว่าง พระนางตื่นขึ้นเหลียวดูทิศทั้งหลายนึกแปลกใจ วานนี้เราอยู่ริมแม่น้ำ นี่ไม่ใช่ที่ๆ อยู่วานนี้ ท่านผู้นี้เป็นมนุษย์อัศจรรย์ ไม่เช่นนั้นก็เป็นเทวดามีมหิทธิฤทธิ์ หรือจะเป็นคนธรรพ์ จึงพาเรามาไว้ในที่นี้
ตทา กาลนั้นมีบุรุษแก่คนหนึ่งถือไม้เท้าเดินมา พระนางเห็นจึงเรียกมาถามว่า ลุง นี่เขตเมืองอะไร เขตเมืองปัญจาลนคร ลุงรู้เรื่องนี้ไหม คือเดิมนางคนหนึ่งนามว่าสุริยโยธา ผู้เป็นภรรยาของทิศาปาโมกข์ในเมืองตักกสิลา เมื่อสามีตายแล้วพระเจ้ากุรุรัฐทรงพาตัวไปไว้เพื่อไปบอกศิลปะแก่พระราชโอรสธิดา ภายหลังพระเจ้ากุรุรัฐส่งนางวิสุทธโฆษาและนางสุริยโยธาไปยังอนุราธบุรี กาลนั้นพระเจ้าปัญจาลราชทรงยกจตุรงคเสนาไปกระทำสงคราม พอเสด็จถึงอนุราธบุรี พระเจ้าธรรมขันตีทรงส่งนางวิสุทธโฆษาและนางสุริยโยธาออกมาชนช้าง นางทั้งสองก็ปลงพระชนม์พระเจ้าปัญจาละเสีย แล้วเวนปัญจาลรัชย์ให้แก่บุตร นางวิสุทธโฆษาและนางทั้ง ๒ ได้มาอยู่ในปัญจาลนครด้วย เรื่องนี้ลุงเห็นจะทราบ ทราบจ๊ะ เดี๋ยวนี้นางสุริยโยธายังอยู่ในเมืองนี้ แต่ก่อนเคยอยู่ในวัง เดี๋ยวนี้ไปสอนศิลปะพวกเจ้านายอยู่ในสวน พระนางพรหมจารีอำลาพระโพธิสัตว์ว่า ท่านจงพักอยู่ที่นี่ก่อน ฉันจักเข้าไปหามารดา แล้วก็ไปสู่เรือนนางสุริยโยธา กราบไหว้แล้วนั่งอยู่ส่วนข้างหนึ่ง นางสุริยโยธาเห็นก็จำได้จึงเข้ากอดไต่ถามว่า ไฉนแม่มาคนเดียว พระนางพรหมจารีก็เล่าเรื่องตั้งแต่ต้นจนจบ เวลานี้จันทคาธอยู่ที่ไหน พักอยู่นอกบ้าน เขาเป็นคนดีมาก จงพาเขามาที่นี่เถิด พระนางพรหมจารีก็ไปแจ้งแก่พระโพธิสัตว์ว่า มารดาให้ฉันมาเชิญท่านเข้าไป พระโพธิสัตว์ก็เข้าไปกราบไหว้แล้วนั่งอยู่ นางสุริยโยธาเป็นคนเรียนจบไตรเพท พอเห็นพระโพธิสัตว์ก็รู้ว่าท่านผู้นี้เป็นบุรุษอาชาไนย จึงร้องเรียกทาสีให้มากระทำวัตตปฏิบัติต่างๆ เช่นจัดอาหารและจัดน้ำอาบ น้ำล้างเท้า จัดเครื่องลูบไล้ ผ้านุ่งผ้าห่ม ฟูกหมอนมุ้งม่าน ส่วนนางสุริยโยธาก็เลี้ยงอาหารด้วยมือตนเอง แล้วนำไปยังที่พัก จากนั้นก็พาพระนางพรหมจารีเข้าไปในห้องนอนปรึกษากันว่า ถ้าตรงไปเฝ้าพระชนกชนนีก็อายพวกเสนาอำมาตย์และปุโรหิต ทำอย่างไรจึงไม่อับอายเขาได้ นางสุริยาได้ยินดังนั้นจึงว่าอย่าทุกข์โศกเลยลูก แม่จักช่วยเจ้าจงละความอายเสีย ไปเฝ้าพระชนกชนนีใน/*582อนุราธบุรี แล้วจึงคิดตอบแทนสุทัสสนจักรราชกุมาร พระนางพรหมจารีตรัสถามว่า คิดอย่างไรเล่าแม่จึงจักตอบแทนได้ เธอจงเอาทองพันลิ่มมาให้เราแล้วเราจะบอกยุทธศิลปะและศัสตราศิลปะให้ ภายหลังเธอจักคิดสำเร็จ ดิฉันพลัดบ้านเมืองมา จักเอาทองที่ไหนมาให้ เธอจงไปหาจันทคาธแล้วอ้อนวอนดูเถิด พระนางพรหมจารีจึงไปหาพระโพธิสัตว์กราบไหว้แล้วก็แจ้งเหตุว่า ฉันจักเรียนศิลปะด้วยแม่สุริยโยธา แต่ท่านต้องเอาทองพันลิ่ม ทองของฉันก็ไม่มี เพราะฉะนั้นขอท่านจงช่วยสงเคราะห์ทีเถิด พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นแล้วเอาแก้วส่องดู ก็แลเห็นขุมทองแห่งหนึ่งมีประมาณแสนลิ่มจึงลุกขึ้นไปขุดหยิบเอาทองนั้นมาให้แก่นางพรหมจารี ๆ รับเอาทองนั้นไปให้นางสุริยโยธาเรียนศิลปวิทยาอยู่เดือนหนึ่ง เสร็จแล้วก็ลานางสุริยโยธามาสู่อนุราธบุรี
ตทา ปน ก็ในกาลนั้น มีพระราชาองค์หนึ่งพระนามว่า กาวินทะ เสด็จดำรงราชย์อยู่ในพระนครเวสาลี ท้าวเธอมีเดชอำนาจมาก ทรงรอบรู้ศิลปะทั้งปวง มีพลพาหนะมากมาย พระมเหสีของพระองค์สิ้นพระชนม์ ต่อมาทรงทราบว่าพระนางพรหมจารีมีพระรูปสิริงดงามก็มีพระหฤทัยปฏิพัทธ์ ให้จัดช้าง ๑๐๐ ม้า ๑๐๐ ทาสี ๑๐๐ ทาสา ๑๐๐ โคผู้ ๑๐๐ แก้วคู่ควรเมือง ๗ กอง ทองแสนลิ่ม มอบให้ราชทูตนำมาพร้อมราชสาส์น ส่งไปถวายพระเจ้าธรรมขันตีเพื่อทูลขอพระราชธิดา พวกราชทูตไปถึงเมืองอนุราธบุรีแล้วก็เข้าไปแจ้งแก่เสนาอำมาตย์ ได้โอกาสก็เข้าไปเฝ้าพระเจ้าธรรมขันตีถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พวกราชทูตจึงถวายเครื่องบรรณาการแด่พระเจ้าธรรมขันตีแล้วกราบทูลว่า พระราชาของข้าพระพุทธเจ้าพระนามว่า กาวินทะ ตรัสถามความไม่มีทุกข์สุขของพระองค์ พวกท่านมาจากเมืองไหน จากเมืองเวสาลี มาทำไม พวกราชทูตจึงถวายพระราชสาส์น พระเจ้าธรรมขันตีทรงทราบความในพระราชสาส์นแล้ว จึงตรัสว่าธิดาของเรามีอยู่คนเดียว เราได้ยกให้สุทัสสนจักรราชกุมารไปแล้ว พวกราชทูตทูลลาพระเจ้าธรรมขันตีแล้วเดินทางกลับ ขณะเมื่อพวกราชทูตออกจากราชสกุล พอพระพรหมจารีพาพระโพธิสัตว์ไปถึงปราสาทพระชนนีนั่งลงถวายบังคมพอดี พวกฝ่ายในมีพระราชชนนีเป็นต้นพอเห็นธิดาก็สะดุ้ง รีบไปกราบทูลพระเจ้าธรรมขันตีว่าพระนางพรหมจารีราชธิดาของพระองค์พามาณพคนหนึ่งมา ได้ทรงสดับดังนั้นก็เข้าพระทัยว่าเป็นสุทัสสนจักรราชกุมาร จึงตรัสสั่งราชบริจาริกาว่า พวกเจ้าจงจัดรัตนบัลลังก์ไว้ในท้องพระโรง แล้วเชิญเสด็จพระราชบุตรของเรามาประทับ พวกราชบริจาริกาจัดเสร็จแล้วก็ทูลพระนางพรหมจารีว่า ข้าแต่แม่เจ้าพระชนกเชิญเสด็จไป/*583ประทับที่รัตนบัลลังก์ในห้องพระโรงพร้อมด้วยพระสวามี พระนางพรหมจารีจึงเชิญพระโพธิสัตว์ไปตามรับสั่ง พระโพธิสัตว์จึงว่า ข้าพเจ้ามาเพียงพาท่านมาส่งยังพระชนกชนนี ขอลากลับไป พระนางพรหมจารีได้สดับดังนั้นก็หวั่นพระหฤทัยจึงตรัสว่า ยังไปไม่ได้ ต้องไปเฝ้าพระชนกชนนีเสียก่อนแล้วจึงกลับไป ตรัสแล้วพาพระโพธิสัตว์ไปเฝ้าพระชนก พระชนกทอดพระเนตรเห็นก็ตรัสถามว่า เจ้าทั้ง ๒ มาทำไมกัน แล้วตรัสถามพระธิดาว่า เจ้าพาใครมาด้วย พระนางพรหมจารีเล่าเรื่องแต่ต้นถวายจนตลอดเรื่อง
ตํ สุตฺวา ราชา พระเจ้าธรรมยันตีทรงสดับเรื่องตลอด แล้วก็ทรงเลื่อมใสในพระโพธิสัตว์ จึงตรัสถามพระธิดาว่า นี่เป็นสามีของเจ้าหรือ มิได้ ด้วยมิได้แลดูหม่อมฉันด้วยราคะเลย จะจับต้องมือหม่อมฉันก็ดี ยิ้มหัวด้วยก็ดี มิได้เกี่ยวด้วยราคะเลย มาวันนี้ต้องกายหม่อมฉันจึงพาเหาะมานี่ได้ พระราชาและพระมเหสีได้ทรงสดับดังนั้น ก็โปรดปรานเสด็จลุกขึ้นจากอาสนะเข้ากอดจันทคาธทรงปราศรัยไต่ถามว่า ชาติภูมิของพ่ออยู่ที่ไหน อยู่ในกาลจัมปากนครพระเจ้าข้า อย่างไรจึงได้เที่ยวไปเล่า เที่ยวหาภรรยาข้าพระพุทธเจ้า พลัดกันเพราะเหตุไร เพราะเรือแตกในมหาสมุทร อย่าทุกข์ไปเลยพ่อ เราจะอภิเษกกับลูกพรหมจารียกราชสมบัติให้ พระนางพรหมจารีทูลพระชนกว่า ขอเดชะ จันทคาธซึ่งพระองค์ตรัสเชิญให้นั่งบนบัลลังก์เธอไม่นั่ง แม้หม่อมฉันเชิญก็ไม่นั่ง พระราชาจึงตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า เหตุไรจึงไม่นั่งเล่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนทุคคตะ ไม่สมควรจะนั่งบนบัลลังก์แก้ว เราจะอภิเษกกับลูกพรหมจารี แล้วจักยกราชสมบัติให้ ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนทุคคตะ หาสมควรเป็นเช่นนั้นไม่ แต่ข้าพระพุทธเจ้าขอคิดดูก่อน เพราะคิดไว้แต่เดิมว่า เมื่อส่งพระนางเสร็จแล้วจะทูลลาไปตามภรรยา ฉะนั้นขอได้ทรงอนุญาตให้ไปตาม อย่าว่าเช่นนั้น ถึงเจ้าจะเป็นลูกทาสีมาตั้ง ๗ ชั่ว เราก็จักยกให้ ถ้าหนีนายเงินมาที่นี่ เราก็จักตามรักษา ถ้านายเงินยกพลโยธามาติดตาม เราจักออกต้านทานไม่ยอมให้ เรามีแหล่งธนูอันหนึ่งชื่อว่าปฐวีกัปปเภท ยิงคราวเดียวข้าศึกตายตั้งแสนโกฏิ และมีถูกศรอยู่ ๑ ลูก ชื่อปฐวีวิชัย ยิงครั้งเดียวตายตั้ง ๑๒ แสน นี่เราก็จักยกให้แก่เจ้า จักมอบราชสมบัติในเมืองนี้ให้พร้อมกับด้วยลูกพรหมจารี แล้วตรัสให้เชิญพระโพธิสัตว์ขึ้นสู่รัตนบัลลังก์ ให้นำเครื่องอลังการต่างๆ มา เชิญให้อาบน้ำด้วยน้ำหอม แล้วให้บริโภคโภชนาหารซึ่งมีรสเลิศต่างๆ แล้วตรัสถามสุขทุกข์กะพระธิดา พระนางพรหมจารีก็ทูลเล่าสุขทุกข์ของตนถวายพระชนก
/*584ตทา ปน ก็ในกาลนั้น พวกราชทูตของพระเจ้ากาวินทะได้รับข่าวว่าพระนางพรหมจารีกลับมาบ้านเมืองแล้ว จึงเข้าเฝ้ากราบทูลว่า ข่าวว่าพระราชธิดาของพระองค์กลับมาแล้ว พระเจ้าธรรมขันตีจึงทรงชี้แจงว่า เดิมเราได้ยกให้สุทัสสนจักรราชกุมาร แต่เธอตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสีเพียง ๗ วันแล้วตั้งคนอื่นแทน ลูกพรหมจารีไม่อนุญาต เธอก็กริ้วตรัสสั่งให้ลอยแพเสีย แล้วมาพบจันทคาธเข้าที่ริมฝั่ง ที่สุดจันทคาธพามาที่นี่ พวกราชทูตจึงว่า สุทัสสนจักรดูหมิ่นเรา ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดเห็นแก่พระเจ้ากาวินทราช จันทคาธเขาได้ร่วมสุขทุกข์ด้วยกันมา ฉันจึงไม่รู้ใจของลูก ส่วนสุทัสสนจักรทำให้เราอับอายขายหน้า ขอเดขะ ข้าพระพุทธเจ้าใคร่จะได้เฝ้าพระธิดาของพระองค์ พระเจ้าธรรมขันตีจึงรับสั่งหาพระราชธิดามาแสดงพระองค์แก่พวกราชทูต พวกราชทูตต่างก็งงงวย เมื่อจะกล่าวเยินยอพระนาง ได้กล่าวว่า
นรชนมีรูปสวยเพราะเดชแห่งศีล มีผิวพรรณงามเพราะเลื่อมใสในการสั่งสมบุญกุศล ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า ขอเดชะ พวกข้าพระพุทธเจ้าจักนำเรื่องไปทูลพระเจ้ากาวินทะอย่างไร ขอพระองค์จงเห็นแก่พวกข้าพระพุทธเจ้าบ้าง ให้หรือไม่เราจะยังไม่พูดก่อน จะขอทำแก่เจ้าสุทัสสนจักรก่อน พวกราชทูตก็ถวายบังคมลากลับไปเมืองเวสาลี
ถามว่า พระนางพรหมจารีสมบูรณ์ด้วยรูปลักษณะปานนางเทพอัปสร แต่ก็เหตุไรพระราชสามีจึงเอาลอยแพเสีย
ตอบว่า เพราะอกุศลกรรมที่พระนางได้กระทำไว้ กับจะได้นำอดีตชาติของพระนางมาเล่าต่อไปนี้ ในกาลล่วงแล้วพระนางเกิดในตระกูลเศรษฐี ชาวเมืองพาราณสี เศรษฐีวิตะเลี้ยงแมวไว้ตัวหนึ่ง อยู่มาวันหนึ่งแมวคาบเขาเอาปลาย่างไปกิน นางเห็นก็โกรธ จึงจับแมวใส่ลงในแพต้นกล้วย ลอยในบ่อกลางบ้าน ด่าว่าแมวอัปรีย์จงจับปลาในที่นี้กินเถิด แมวอดอาหารทั้งวัน ถึงเวลาเย็นนางจึงจับแมวไปเรือน ขยำข้าวให้กิน ด้วยอกุศลกรรมนี้แล พระนางจึงถูกพระราชสามีเอาลอยแพเสีย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ไม่พึงดูหมิ่นบาปกรรมว่ามีประมาณนิดหน่อย
อถ ราชา พระเจ้าธรรมขันตีรับสั่งหาอำมาตย์มา ตรัสสั่งให้สร้างปราสาททององค์หนึ่งเสร็จแล้ว ทรงอภิเษกจันทคาธกุมารกับด้วยพระนางพรหมจารี ทรงมอบราชสมบัติแล้วทรงยกปฐวีกัปปเภทธนู ปฐวีวิชัยพระขรรค์ และช้างอาวุธวิชัย และนางบำเรออีก ๓ หมื่น /*585พระชนนีพระนางพรหมจารีนามว่า สุนทราเทวีก็ได้ยกนางบำเรอ ๓ หมื่นและเครื่องอลังการต่างๆ ให้แก่พระโพธิสัตว์อีกด้วย รวมทั้งฝ่ายพระชนกและฝ่ายพระชนนีเป็นนางบำเรอ ๒ หมื่นนางเป็นบริวารของพระนางพรหมจารี
พรหมจาริยาอภิสิญจนกัณฑ์ จบ
---
เต ปน ทูตา ส่วนพวกราชทูตก็กลับไปเมืองเวสาลี เข้าเฝ้าพระเจ้ากาวินทะกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระนางพรหมจารีบัดนี้ถูกพระราชสามีลอยแพ มีมาณพคนหนึ่งอุปถัมภ์พามาส่งพระชนก พวกข้าพระพุทธเจ้าจึงทูลว่า ขอได้ทรงเห็นแก่พระราชาของพวกข้าพระพุทธเจ้าเถิด พระเจ้าธรรมขันตีตรัสว่า เจ้าสุทัสสนจักรทรงเริ่มไว้ก่อน เรากลัวเท่านี้ พวกข้าพระพุทธเจ้าก็พากันกลับ พระเจ้ากาวินทะจึงตรัสถามว่า พระนางพรหมจารีสมบูรณ์ด้วยรูปลักษณะหรือไม่ ขอเดชะ ทั้งชมพูทวีปหาสตรีเสมอเหมือนมิได้ ถ้าจะเปรียบก็เหมือนนางอสุรกัญญาของท้าวสักกะ พระเจ้ากาวินทะได้ทรงสดับดังนั้นก็มีพระประสงค์จะใคร่ได้ จึงให้ทูลกลับไปอีกครั้งหนึ่ง พวกราชทูตก็นำเครื่องบรรณาการไปถวายพระเจ้าธรรมขันตี กราบทูลวิงวอนด้วยอุบายต่างๆ เพราะไม่รู้ว่าพระจันทคาธได้รับการกภิเษกกับพระนางพรหมจารี พวกราชทูตจึงไปเฝ้าพระนางพรหมจารีทูลวิงวอนต่าง ๆ นานา พระนางพรหมจารีได้ทรงสดับดังนั้นจึงทรงดำริว่า พระเจ้ากาวินทะถืออำนาจเกินไป ควรจะทรงทราบว่า บุรุษผู้มีอุปการะแก่สตรีในคราวกันดารจะเป็นสามีแท้จริง จึงตรัสพ้อต่อหน้าพวกราชทูตว่า พระราชาในสากล เว้นแต่จันทคาธกุมาร ถึงจะมีฤทธิ์มียศเท่าเทียมพระอินทร์ เราก็ไม่ปรารถนาให้ต้องเท้าของเรา พวกท่านจงนำความไปกราบทูลพระราชาของท่านเถิด พวกราชทูตจึงไปทูลฟ้องพระเจ้าธรรมขันตีว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระราชธิดาของพระองค์ตรัสวาจาหยาบคายมาก รูปลักษณะและพระโอษฐ์ไม่สมกัน แล้วทูลลากลับไปเมืองเวสาลี เข้าเฝ้าพระเจ้ากาวินทะกราบทูลข้อความนั้นให้ทรงทราบตลอด พระเจ้ากาวินทะทรงพระพิโรธโปรดให้เกณฑ์พลจตุรงคเสนา ผูกช้าง ๕๐ แสนเชือก ม้า ๔๐ แสนม้า รถเทียมม้า ๔๐ แสนรถ พลเดินเท้ามีอาวุธพร้อมสรรพ ๔๐ แสน แล้วตรัสสั่งเสนาบดีว่า จงมีพระราชสาส์นไปถึงกษัตริย์ ๓๐ หมื่นพระนคร /*586ให้เตรียมพลโยธามาโดยเร็ว ไปช่วยกันรบพระเจ้าธรรมขันตี พวกอำมาตย์ต่างก็แยกกันไปคนละนครทูลพระราชานั้นๆ ให้ทรงทราบ พระราชา ๓๐ หมื่นทราบความแล้วเกณฑ์พลของตนยกมาเมืองเวสาลี เข้าเฝ้าพระเจ้ากาวินทราช ถึงวันฤกษ์ดียามดี พระเจ้ากาวินทราชพร้อมด้วยกษัตริย์ ๓๐ หมื่น อำมาตย์ ๘๐ โกฏิ พลโยธา ๑๗ อักโขภินี เสด็จออกจากพระนคร พักพลอยู่ ณ ประเทศอันเป็นชัยภูมิแห่งหนึ่ง พวกกษัตริย์แหละเหล่าอำมาตย์ต่างเข้าอาสาพระเจ้ากาวินทราชว่า ข้าพระพุทธเจ้าจักไปอนุราธบุรีจับพระเจ้าธรรมขันตีมาถวาย พระเจ้าธรรมขันตีเป็นกษัตริย์ทรงธรรมไม่หยาบคายอะไร อย่ากระทำอันตรายเธอเลย แต่ธิดาของเธอปากร้ายนัก ช่วยกันจับมาให้ตักน้ำล้างเท้าพวกกษัตริย์เสีย พวกกษัตริย์และก็เหล่าอำมาตย์ต่างก็เห็นชอบกัน เมื่อโยธาเตรียมตนเสร็จแล้ว พระเจ้ากาวินทะก็ยาตราทัพออกจากที่นั้น เดินทัพมาถึงอนุราธบุรีล้อมรอบพระนคร กษัตริย์องค์หนึ่งก็กระทำป้อมไม้ขึ้นป้อมหนึ่ง ให้พักพลอยู่รอบ
ตทา หิ ก็ในกาลนั้น พระนางพรหมจารีได้จัดหอรบป้อมคูประตูเมืองให้มั่นคง ระดมพลนายขมังธนูไว้ ๖ แสนคน ให้ฝึกซ้อมเพลงอาวุธต่างๆ และกระบวนช้างกระบวนม้ากระบวนรถ และเกณฑ์เหล่าขัตติยกัญญาประมาณแสนคนให้ศึกษาวิธียุทธและศิลปะทั้งปวง พอทรงทราบว่าจะมีศึกมาติดพระนคร ก็ให้พลโยธาขึ้นรักษาป้อมปราการเป็นต้น เพราะฉะนั้นทหารของพระเจ้ากาวินทะจึงเข้าใกล้ไม่ได้ พระเจ้ากาวินทะจึงส่งราชทูตมาทูลพระเจ้าธรรมขันตีว่า หม่อมฉันนามว่ากาวินทะ พร้อมด้วยกษัตริย์ ๓๐ หมื่น อำมาตย์ ๘๐ โกฏิ ยกพลโยธามาหวังจะรับพระราชธิดาของพระองค์ ถ้าไม่ทรงส่งพระราชธิดาไป ก็เป็นความโง่เขลาของท่าน พระเจ้าธรรมขันตีทรงทราบพระราชสาส์นแล้วจึงตรัสแก่ราชทูตว่า พระราชาของท่านมีพระประสงค์จะทำอะไรก็จงกระทำตามความประสงค์เถิด พระเจ้ากาวินทะทรงทราบเรื่องจึงทรงหยิบเชือกมาใส่มนต์แล้วขว้างไป เชือกก็เกิดเป็นพระยานาคขึ้น จึงทรงบัญชาว่า เจ้าจงไปมัดนางพรหมจารีมานี่ พระยานาคก็เข้าไปถึงริมเท้าพระนางพรหมจารี ขณะนั้นพระโพธิสัตว์รู้ความเป็นมาแห่งพระยานาคด้วยมณีทิพยเนตร จึงแจ้งเรื่องแก่พระนางพรหมจารีๆ เห็นพระยานาคจึงร่ายมนต์ขว้างเสื้อไป เสื้อเกิดเป็นพระยาครุฑเข้าจิกพระยานาค พระยานาคก็กลายเป็นคนถือไม้เท้านิ่งเฉยอยู่ พระนางก็ร่ายมนต์ประหารคนถือไม้เท้าด้วยสายฟ้า พระยานาคก็กลับเป็นเชือกอย่างเดิม พระเจ้ากาวินทะจึงทำเป็นถ่านเพลิงก้อนใหญ่ ลุกโชนไปในอากาศให้ตกลงภายในเมือง พระนางเห็นดังนั้น จึงทรง/*587ร่ายเวทมนต์นิรมิตเป็นท่อน้ำไปดับไฟ พระเจ้ากาวินทะจึงนิรมิตเป็นธารน้ำไปเกิดเป็นฝน พระนางก็ร่ายมนต์เกิดเป็นพายุหอบเอาฝนไปทิ้งในมหาสมุทร พระเจ้ากาวินทะจึงทรงร่ายมนต์เกิดเป็นมหาเมฆมืดตื้อไปหมด พระนางทรงร่ายมนต์กำจัดมืด สว่างทั่วไปทุกทิศ พระเจ้ากาวินทะจึงให้เก็บใบมะขามมาเสกเป็นตัวต่อบินเข้าไปในเมือง พระนางก็กำทรายร่ายมนต์เป็นตัวสัตว์กินตัวต่อหมดสิ้น ลำดับนั้นพระนางพรหมจารีให้นำช้างมาแสนเชือก พร้อมด้วยนางกษัตริย์ขึ้นนางช้างคนละเชือก มีพลโยธาออกจากพระนคร ทรงส่งข่าวไปว่า ขอพระเจ้ากาวินทะจงมาชนช้างกัน เจ้ากาวินทะทรงทราบข่าวสาส์นดังนั้น ทรงพระพิโรธ ให้สัญญาแก่พวกพลโยธา พระองค์เองเสด็จขึ้นประทับบนคอช้าง ยาตราทัพออกไปยังสนามยุทธเสนารบกับเสนา พลนิกายรบกับพลนิกาย กษัตริย์รบกับกษัตริย์ รถกับรถ ม้ากับม้า ช้างกับช้าง นายขมังธนูกับนายขมังธนู ต่างก็ชิงชัยกัน พระนางพรหมจารีกับพระเจ้ากาวินทะทรงกระทำยุทธหัตถีกัน กล้าต่อกล้า มีกำลังต่อมีกำลัง ว่องไวต่อว่องไว เข้าผจญกันแต่ก็ยังไม่แพ้ไม่ชนะ กอไผ่และชัฏแห่งป่าในที่ประมาณ ๓ โยชน์แหลกเป็นจุณวิจุณ ทั้ง ๒ ฝ่ายล้มตายเกลื่อนกลาด นอนทับกันรายทั่วไป จึงพระเจ้ากาวินทะเสด็จคืนเข้าป้อมไม้ ส่วนพระนางพรหมจารีพร้อมด้วยบริวารเสด็จเข้าสู่พระนคร ดำริหาอุบายอื่นต่อไป พระเจ้ากาวินทะ ประทับนั่งท่ามกลางหมู่กษัตริย์และเหล่าอำมาตย ตรัสปรึกษากันว่า พวกเราหายตัวดำดินเข้าไปในเมือง จับนางพรหมจารีพร้อมด้วยเหล่านางทั้งแสนนั้นหรือ ต่างทูลรับรองพระมติ เตรียมผูกสอดอาวุธ ประดับประดาเสร็จแล้วมาประชุมพร้อมกัน พอได้ฤกษ์ดีพระเจ้ากาวินทะก็ทรงกระทำบริกรรมร่ายมนต์ กษัตริย์ทั้ง ๓ หมื่นก็หายตัวดำดินเข้าไปในพระนคร ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ทรงทราบการมาของกษัตริย์เหล่านั้น จึงแจ้งแก่พระเทวีว่า พระเจ้ากาวินทะพาบริวารดำดินเข้ามา พระนางพรหมจารีจึงเอาข่ายเหล็กคลุมไว้ทั่วพระนคร ร่ายมนต์อธิษฐานว่า ขอจงอย่าแยกออกจากกัน พระเจ้ากาวินทะก็ไม่อาจจะทรงทำลายข่ายขึ้นไปได้ จึงเสด็จกลับมาค่ายของพระองค์ ทรงคิดอุบายว่า เราจักบังตัวพร้อมด้วยกษัตริย์เข้าไปทางประตูใหญ่ ตรัสเรียกพวกกษัตริย์มาทรงบัญชาว่า จงผูกสอดอาวุธทั้ง ๕ เข้าไปกับด้วยเรา เมื่อกษัตริย์เหล่านั้นเตรียมพระองค์เสร็จแล้ว พระเจ้ากาวินทะทรงกระทำบริกรรมร่ายมนต์บังตัวและบังตาชาวพระนครเข้าไปทางประตูเมือง เดินเรื่อยไปตามถนนหลวง
/*588ตทา ปน ก็ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์เอาแก้วมณีทิพยเนตรส่องดูกษัตริย์เหล่านั้นเห็นแล้ว จึงแจ้งแก่พระนางพรหมจารีว่ากษัตริย์มีพระเจ้ากาวินทะเป็นต้นร่ายมนต์บังตากำบังกายเข้ามาในพระนครเธอเห็นหรือไม่ ไม่เห็นจักรู้จักเห็นได้อย่างไร พระโพธิสัตว์จึงเอาน้ำทาตาพระนางพรหมจารี ด้วยน้ำลายและด้วยอานุภาพแก้วมณี พระนางพรหมจารีเห็นกษัตริย์เหล่านั้น แล้วตรัสว่า ขอท่านจงทาตาของหญิงเหล่านี้บ้าง พระโพธิสัตว์ก็ปฏิบัติตาม ด้วยอานุภาพน้ำลายนางเหล่านั้นก็กำบังกายได้ ต่างพากันถืออาวุธและเชือก ออกจากเมืองตามจับพวกกษัตริย์ ด้วยอานุภาพแก้วมณี ชาวเมืองแลเห็นกษัตริย์เหล่านั้นแต่แลไม่เห็นนางเหล่านั้น เพราะฉะนั้นนางเหล่านั้นพวกกษัตริย์จึงมองไม่เห็น พากันมาจับพวกกษัตริย์เหล่านั้นผูกมัดด้วยเชือกมนต์ และด้วยอย่างยื่นซึ่งแก้ไม่ออก พาตัวไปเฝ้าพระนางพรหมจารี พวกกษัตริย์เหล่านั้นทนทุกขเวทนาไม่ได้ ก็กราบไหว้วิงวอนหญิงเหล่านั้นว่า ขอท่านจงให้ชีวิตแก่พวกเรา ให้สบถแล้วกราบไหว้พระนางพรหมจารี นางกษัตริย์เหล่านั้นปล่อยพวกกษัตริย์ ก็อนุญาตว่าขอท่านจงกลับเมืองตน ๆ เถิด
ตทา ปน ในกาลนั้นกษัตริย์เหล่านั้น เว้นแต่พระเจ้ากาวินทราช ถือเอาเครื่องอลังการผ้าผ่อนและอาวุธของตนมาถวายแก่พระนางพรหมจารี แล้วทูลลากลับไปเมืองพร้อมกับด้วยผู้เป็นใหญ่ในแคว้นของตน เมื่อพวกกษัตริย์เหล่านั้นกลับไปแล้ว พระนางพรหมจารีก็ทรงบังคับให้พระเจ้ากาวินทราชไหว้ และถามว่า เหตุไรท่านจึงมารบกะเรา จักเอาอะไรหรือ เรามารบก็หวังจะได้ท่าน ก็ถ้าได้เราแล้วจักทำอะไร ชั้นเดิมก็ตั้งใจไว้ว่าจะตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสี แต่มาบัดนี้คิดว่าจักจับท่านไปล้างเท้าพวกกษัตริย์เหล่านั้น พระนางพรหมจารีจึงรับสั่งหาหญิงกษัตริย์มา ทรงบังคับให้พระเจ้ากาวินทราชล้างเท้านางกษัตริย์ทั้งหลายเสีย แล้วให้ทรงรับปฏิญญาว่า ต้องส่งทอง ๑๖ โกฏิมาให้ทุก ๆ ปี แล้วทรงส่งไป ต่อจากนั้นพระนางพรหมจารีก็ให้เตรียมจตุรงคเสนา แล้วมีพระราชสาส์นไปยังเมืองเล็กเมืองใหญ่ว่า กษัตริย์แสนหนึ่งจงจัดอาวุธพลพาหนะมาช่วยเราไปทำการแก้แค้นพระเจ้าสุทัสสนจักร กษัตริย์ทั้งปวงยกจตุรงคเสนาออกจากพระนครของตน ๆ มารวมกันอยู่ในแคว้นเมืองอนุราธนคร
จบกาวินทราชยุทธกัณฑ์
---
โพธิสตฺโตปิ โข แม้พระโพธิสัตว์เมื่อปัจจามิตรสงบเงียบไปแล้ว ก็ทรงระลึกถึงนางเทวธิสังกา เข้าไปเฝ้าพระเจ้าธรรมขันตีถวายบังคมลา แต่มิได้แจ้งแก่พระนางพรหมจารี ส่องแก้วทิพยเนตรตูเห็นภาวะของนางปริพพาชิกา จึงไส่รองเท้าแก้วเหาะมุ่งมายังอนูปมนคร เวลาเย็นก็มาถึง จึงแวะลงยังประเทศแห่งหนึ่งริมบ้านยายปะขาว หยุดพักเหนื่อยหนึ่งแล้ว ก็เดินเข้าไปหายายปะขาว กล่าวว่า ฉันเป็นคนเดินทางเหน็ดเหนื่อยมาจักขออาศัยพักที่นี่ เราเป็นคนจนอยู่ในกระท่อมน้อยนี้แต่ผู้เดียว ฉันเป็นคนเดินทางอนาถาหาที่พึ่งพามิได้ เมื่อหายเหน็ดเหนื่อยแล้วก็จักไปต่อไป เจ้าจงอยู่ตามอัธยาศัยเถิด เมื่อพระโพธิสัตว์อยู่ในกระท่อมของยายปะขาว พยายามทำการงานแทนปฏิบัติอย่างกะมารดาของตน ยายก็เกิดความเอ็นดูรักใคร่ อยู่มาวันหนึ่งพระโพธิสัตว์เดินไปเห็นนางเทวธิสังกาเดินมาหายายปะขาว จึงคิดว่าถ้านางเห็นเราจักเกิดเรื่องอันตรายจักมีแก่พระนางพรหมจารี เราจะยังไม่ให้เห็น คิดแล้วเลี่ยงลงจากทางเดินเข้าป่าไป นางเทวธิสังกามาเห็นยายปะขาว เห็นผ้าและของๆ พระโพธิสัตว์ก็จำได้ว่าสามีของตนมา จึงไต่ถามว่า ยาย ใครมาที่นี่ คนเรือแตกเดินทางมาถึงนี่มาขอพัก ยายรู้จักชาติและโคตรของเขาหรือไม่ ไม่รู้จัก ทำไมไม่ถามเขาดู เราไม่ได้ถาม ถ้าเช่นนั้นขอยายจงถามนามและโคตรของเขาด้วย นางใคร่จะรู้ จึงเล่านิทานเปรียบให้ยายปะขาวฟังว่า เดิมมีคนเข็ญใจผู้หนึ่งเที่ยวไปหลายเมือง พบหญิงแก่คนหนึ่งจึงเข้าไปวิงวอนขออาศัยพักในบ้าน เมื่อได้รับอนุญาตแล้วก็อยู่ในบ้านนั้น แต่ยายคนนั้นไม่ได้ถามชื่อและโคตรของเขา ภายหลังชายผู้นั้นก็ลักเอาเงินทองของยายหนีไป ยายคนนั้นก็เสียใจ เที่ยวตามหาทั่วทิศก็ไม่พบ ร้องไห้ร่ำไร เที่ยวได้ไต่ถามชาวบ้าน เมื่อเขาซักถามว่าชื่อไรก็ตอบเขาไม่ได้ ที่สุดก็เสียใจตายโดยโรคผอมเหลือง เพราะฉะนั้นยายจงถามนามและโคตรชายนั้นดู นางเทวธิสังกานำตัวอย่างมาเปรียบฉะนี้แล้ว ยกตัวอย่างอื่นมาเทียบให้ฟังอีกว่า ยาย มีบุรุษคนหนึ่งจมูกพิการ เดินทางมาถึงบ้านแห่งหนึ่ง เข้าไปบริเวณเรือนแล้วกล่าวว่า ข้าพเจ้าขออาศัยพักที่ริมรั้วสักคืนหนึ่งพรุ่งนี้เช้าจักไป เจ้าของเรือนจึงถามว่า เป็นคนดีหรือเป็นคนร้าย เป็นคนดี ถ้าเป็นคนดีก็อยู่ได้ บุรุษผู้นั้นก็พักอยู่ที่ริมรั้วหลับไป ขณะนั้นมีโจรผู้หนึ่งมาลักโคของเจ้าของบ้าน บุรุษที่มาพักตื่นขึ้นเห็นโจร จึงคิดว่าควรเราจะจับโจรคนนี้ไว้ เมื่อจะจับจึงเรียกเจ้าของบ้านให้ช่วย เจ้าของบ้านลงจากเรือนถามว่า คนไหนโจร โจรชี้บอกว่าคนโน้น บุรุษที่มาพักก็ว่าคนโน้น เจ้าของบ้านเลยจับไว้ทั้ง ๒ คน รุ่งขึ้นเจ้าของบ้านก็ซักถาม แต่ไม่รู้ว่าคนไหนเป็นโจร /*590จึงไปหาผู้ใหญ่บ้านเล่าเหตุการณ์ให้ฟัง ผู้ใหญ่บ้านก็ตัดสินไม่ได้ จึงพากันไปหามหาอำมาตย์ ๆ จึงแยกคนทั้ง ๒ นั้นถามคนละแห่ง ว่าเวลาที่เจ้ามาถึงเรือนพูดคำอะไรขึ้นก่อน โจรก็เลยตอบผิด ส่วนบุรุษผู้มาพักกับเจ้าของบ้านกล่าวสมกัน เพราะฉะนั้นจึงให้ปล่อยบุรุษผู้มาพัก โบยตีโจรด้วยไม้เป็นต้นแล้วสั่งสอน นางเทวธิสังกานำตัวอย่างนี้มาเทียบฉะนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ยาย การไม่ได้ถามนามโคตรได้รับทุกข์ใหญ่อย่างนี้ เพราะฉะนั้นยายจงถามเขาเสีย เมื่อยายปะขาวรับปากว่าแล้วจะถาม ก็เลยกลับอาวาสของตน
อถ โพธิสตฺโต ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์กลับมาจากป่า อาบน้ำรับประทานอาหารเสร็จแล้วนั่งอยู่ ยายปะขาวจึงถามว่า นี่พ่อเจ้าชื่อไร พระโพธิสัตว์ได้ยินดังนั้นก็รู้ว่านางเทวธิสังกาให้ถาม จึงตอบว่า ชื่อจันทคาธ พ่อมาจากไหน จากอินทปัตถ์นคร เหตุไรจึงมาคนเดียว พระโพธิสัตว์จึงเล่าให้ฟังตลอด ต่อมาอีก ๒-๓ วัน นางเทวธิสังกามาหายายปะขาวถามว่า ถามบุรุษนั้นแล้วหรือ ถามแล้ว เขาชื่อไร ชื่อจันทคาธ มาแต่อินทปัตถ์นคร เรือแตกจึงพลัดมาคนเดียว นางได้ฟังดังนั้นก็กลับไปอาวาสลาอาจารย์ แล้วกลับไปหายายปะขาว เล่าเหตุให้ฟังว่าฉันไม่สบายจักลาสึก เมื่อได้รับอนุญาตก็สึก แล้วจัดหาอาหารต่าง ๆ ไว้เพื่อยาย แล้วจัดส่วนหนึ่งไว้เพื่อพระโพธิสัตว์ เสร็จแล้วเข้าไปภายในกระท่อม ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์กลับมาจากป่า เห็นอาหารส่วนของตนก็รู้ว่านางเทวธิสังกาศึกมาจัดไว้ให้บริโภคแล้วขึ้นนอนบนที่นอน
ถึงเวลากลางคืน นางเทวธิสังกานอนกับยายหน่อยหนึ่ง แล้วก็ลุกขึ้นจะออกไปข้างนอก ยายปะขาวจึงยึดนางไว้ห้ามปรามว่าอย่าออกไป สตรีไม่ควรไปหาบุรุษ ห้ามถึง ๒ ครั้ง ครั้งที่ ๓ จึงบอกว่าถ้าเจ้าอยากได้สามี พระเจ้าสุทัสสนจักรก็ได้บอกไว้ว่าจักทรงตั้งเป็นมเหสี เพราะฉะนั้นรออีก ๒-๓ วันค่อยไป นางได้ยินดังนั้นก็นิ่งเฉยอยู่ ยายปะขาวก็นอนหลับอีก นางจึงลุกขึ้นค่อย ๆ ย่องไปหาพระโพธิสัตว์กราบเท้าแล้วรำพันต่าง ๆ ว่า ดิฉันครองชีวิตไว้เพื่อท่าน พระโพธิสัตว์จึงสวมกอดพรอดวาจาว่า เราเที่ยวได้ตามหาเสียหลายประเทศ มาที่นี่จึงได้รู้เรื่อง คอยอยู่สัก ๗ วัน ส่วนยายปะขาวตื่นขึ้นไม่เห็นนางจึงลุกออกมาตาม ได้ยินเสียงรำพันดังนั้นจึงคิดว่า หนุ่มสาวคู่นี้รักใคร่กันมานาน พระราชาทรงทราบเรื่องนี้เข้าก็จักประหารชีวิตเราเสีย เลยโกรธใหญ่ด่าว่าต่าง ๆ ว่าอีคนว่ายาก ไฉนจึงไปนั่งกอดกันอยู่เล่า ถ้าทรงทราบเข้าทั้งเจ้าและข้าจะต้องตาย นางจึงเล่าให้ฟังว่า /*591จันทคาธและดิฉันเป็นสามีภรรยากันเดิมมา เรือแตกจึงได้พลัดพรากกัน มาพบกันเข้าบัดนี้จึงนั่งกอดรำพันกันอยู่ เราไม่รู้เรื่อง เจ้าจงอดโทษให้แก่เรา จงอายุยืนปราศจากโรคภัย
กติปยทิวเส ต่อมา ๒-๓ วัน พระเจ้าสุทัสสนจักรทรงทราบว่านางเทวธิสังกาปริพพาธิกาสึก จึงสั่งอำมาตย์ผู้หนึ่งไปตามนางมา อำมาตย์ผู้นั้นจึงไปแจ้งเรื่องแก่ยายปะยาว ยายปะขาวจึงว่าไม่ใช่ธิดาของฉัน เขาพลัดบ้านเมืองมา เดี๋ยวนี้สามีของเขามาอยู่ที่นี่ ฉันให้ไปไม่ได้ อำมาตย์จึงกลับไปกราบทูล พระราชาเสียพระหฤทัย รับสั่งหายายปะขาวตรัสว่า ยายยกธิดาให้กับสามีของเขาเราไม่ว่า แต่จงหาช้างม้าโคอย่างละ ๑๐๐ และทองพันลิ่มแก้วพันดวงมาให้เรา ยายจักไม่ต้องรับอาชญา ยายปะขาวเสียใจ ทูลรำพันว่าจักได้ที่ไหนมา ถวายบังคมลาแล้วกลับมาเรือน พระโพธิสัตว์เห็นยายจึงถามว่า ยายร้องไห้ทำไม ยายปะขาวจึงเล่าเรื่องให้ฟัง พระโพธิสัตว์จึงห้ามว่าอย่าทุกข์เลยยาย เป็นภาระของหลานเองว่าแล้วออกจากบ้าน ทำคอกช้างคอกม้าคอกวัวไว้ เสร็จแล้วใส่รองเท้าไปสู่ตระกูลฉัททันต์ นำช้างฉัททันต์มาเข้าคอกไว้ ๑๐๐ แล้วไปแม่น้ำสินธุ จับม้ามาเข้าคอก ๑๐๐ แล้วไปที่โคธาวรีจับโคอุสุภราชมาเข้าคอกไว้ ๑๐๐ แล้วไปเวปุลลบรรพต นำแก้วมาไว้ในเรือนหนึ่งพัน แล้วไปที่ต้นหว้าทำทองชมพูนุทมาพันลิ่ม เสร็จแล้วไปแจ้งเรื่องแก่ยายปะขาว ยายปะขาวรู้ก็ดีใจ ไปเฝ้าพระราชา กราบทูลให้อำมาตย์ไปรับสัตว์และของนั้นๆ พระราชาก็ส่งอำมาตย์ไปรับ อำมาตย์เหล่านั้นก็ไปเปิดประตูคอกช้างม้าโคๆ ก็เหาะไปป่าหิมพานต์หมดสิ้น จึงกลับไปทูลพระราชาๆ จึงทรงพระดำริว่า บุรุษผู้นี้มีบุญมากจริง ไม่ควรลงอาชญา จึงทรงส่งเสมียนไปรับเงินทอง เสมียนก็จัดทำตามพระราชโองการแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ ทองชมพูนุทและแก้วหาค่ามิได้ พระราชาจึงทรงให้นำมาถวายทอดพระเนตรทรงพระปีติโสมนัส ชมบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์ แล้วตรัสให้อำมาตย์ไปแสวงหานางแก้วในเมืองอื่น ๆ อีก พวกอำมาตย์เที่ยวหาไปทั่วทิศก็ไม่พบนางแก้ว
เตน โข ปน สมเยน ก็แลในสมัยนั้นมีพระราชาองค์หนึ่งพระนามว่าพุทธโฆษะ เสวยราชย์อยู่ในแคว้นคันธารรัฐ ท้าวเธอมีพระมเหสีพระนามว่า รตนรังษีเทวี และมีพระราชธิดาองค์หนึ่งนามว่า อุตตมธานี เป็นที่โปรดปรานของพระชนกนาถ มีพระสรีระรูปงดงามปานเทพอัปสร กลิ่นตัวหอมเหมือนแก่นจันทร์ กลิ่นปากหอมเหมือนดอกอุบล กลิ่นพระเกศาหอมเหมือนเกสรบัวหลวง พระฉวีวรรณเหลืองเหมือนทอง ปรากฏพระเกียรติคุณไปทั่วทวีป
/*592เต อมจฺจา อำมาตย์ของพระเจ้าสุทัสสนจักรเที่ยวไปเกือบทุกทิศ ก็ไม่ได้เห็นหรือได้ยินข่าว ต่อไปทางทิศทักษิณ จึงได้ยินพระเกียรติคุณของพระนางอุตตมธานี จึงมากราบทูลพระราชาของตน พระเจ้าสุทัสสนจักรได้ทรงสดับดังนั้นก็ปลื้มพระหฤทัย จัดเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ และจัด ช้าง ม้า โค รถอย่างละ ๑๐๐ และทองพันลิ่ม แก้วหาค่ามิได้อีก ๑๐๐ บรรทุกลงในเรือ ๑๐๐ ลำ ทรงจัดราชทูตไป ๘ นายแล้วทรงบัญชาว่า ถ้าเห็นนางสมบูรณ์ด้วยลักษณะกลิ่นหอมจริงดังว่า จงถวายเครื่องบรรณาการเหล่านี้แล้วนำนางแก้วนั้นมา พวกราชทูตทั้ง ๘ นายก็ไปสู้แคว้นคันธารรัฐ
จบเทวธสังกาปริเยสนกัณฑ์
---
พฺรหฺมจารี เทวี พระนางพรหมจารีเทวีเป็นทัพหน้า ยกพลโยธาพร้อมด้วยกษัตริย์แสนหนึ่ง อำมาตย์ ๔๐ แสนออกจากพระนคร รองมาพระเจ้าธรรมขันตี มีหมู่กษัตริย์แสนหนึ่ง อำมาตย์ ๖๐ แสน พลโยธา ๑๒ อักโขภินี แวดล้อมเสด็จออกจากพระนคร ลำดับนั้นพระนางพรหมจารีตรัสหาเสนี ๘ นาย ทรงบัญชาว่าพวกท่านจงล่วงหน้าไปก่อน ทำเป็นโจรปล้นชาวบ้านชาวนิคมในแคว้นอนูปมนคร จับได้จงถามถึงเราถึงอำมาตย์ ๔ นายและพวกยายแก่ดู พวกเสนีทั้ง ๘ นายก็รีบล่วงหน้าไปพร้อมด้วยพลโยธาแสนหนึ่ง เข้าปล้นบ้านและนิคม ฆ่าเสียบ้าง มัดมาไต่ถามเรื่องบ้าง บางพวกไม่รู้ บางพวกรู้และตอบว่านางพรหมจารีถูกลอยแพเสียนานแล้ว อำมาตย์ ๔ นายกบฏหนีไปกระโดดน้ำตาย พวกเสนีทั้ง ๘ นายจึงส่งข่าวสาส์นมาทูลให้พระนางพรหมจารีทรงทราบ
ขณะนั้นชาวบ้านชาวเมืองแตกตื่นกลัวภัยหนีเตลิดเปิดเปิงไป ข่าวนี้ก็กระจายออกไป พวกอำมาตย์ในอนูปมนครทราบเรื่องจึงกราบทูลพระเจ้าสุทัสสนจักรว่าพระนางพรหมจารียังไม่ตาย บัดนี้ยกพลโยธามาย่ำยีพระนครของพระองค์ จับเป็นเชลยบ้าง ฆ่าเสียบ้าง พวกนั้น ๆ ก็แตกหนีมา พระเจ้าสุทัสสนจักรและพระเจ้านันทกิตติราชได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสปรึกษากัน รับสั่งหาเสนาบดีมาทรงบัญชาว่า จงให้ประชาชนมาอยู่กันภายในเมือง เสนาบดีก็จัดทำตามพระราชโองการ พระเจ้าสุทัสสนจักรจึงเกณฑ์พลโยธาขึ้นรักษาป้อมประตูหอรบและเตรียมอาวุธต่าง ๆ ให้เคี่ยวน้ำมันยางคั่วกรวดทรายอยู่ที่หัวป้อม
/*593ปริสุทฺธี ปริพฺพาชิกา ยายปะขาวตั้งใจจะเข้าไปในเมืองแต่ถูกห้ามมิให้เข้า ยายร้องไห้ พระโพธิสัตว์จึงปลอบว่าอย่าทุกข์ พวกกองทัพจะทำอะไรเราได้ มาเถิดไปอยู่เสียในเขตกองพัพ จึงพาชนเหล่านั้นออกจากบ้าน ไปอยู่ในป่าไผ่ ทำไร่ปลูกพืชพันธ์ต่างๆ ขณะนั้นมีเศรษฐีคนหนึ่งได้ข่าวพระโพธิสัตว์ดังนั้น จึงคิดว่าบุรุษนี้มีบุญมาก เราจะไปอยู่กับเขา ตกลงใจจึงพาบุตรภรรยาและบริษัทตามไปอยู่กับพระโพธิสัตว์ เศรษฐีมีธิดาอยู่คนหนึ่งอายุ ๑๖ สะสวยมาก ได้ยกให้เป็นบาทบริจาริกาของพระโพธิสัตว์ และมีบริวารประมาณ ๑๐๐ พระโพธิสัตว์พาบริษัทเหล่านั้นไปอยู่ป่าไผ่ ตัดเอาไม้ไผ่มาทำรั้วบ้าน แล้วจารึกอักษรว่า บ้านนี้ของจันทคาธ พวกกองทัพอย่าได้ทำอันตราย พระโพธิสัตว์พร้อมด้วยบริวารทำไร่อยู่ริมหนทาง
ตทา ในกาลนั้นพวกของพระนางพรหมจารีล่วงหน้ามาเห็นพระโพธิสัตว์กับบริวารแต่ไกล มุ่งจะมาจับ วิ่งมาใกล้จำได้จึงลงกราบที่เท้า พระโพธิสัตว์จึงถามว่า จะไปไหน พวกเหล่านั้นจึงแจ้งว่าจะไปแก้แค้นพระเจ้าสุทัสสนจักร กราบไหว้แล้วก็ลาไป ถึงเวลาเย็นพระโพธิสัตว์พาบริษัทของตนกลับไปบ้าน อาบน้ำรับประทานอาหารเสร็จแล้ว ยืนอยู่ริมประตูบ้าน กระทำกิจการของตน ในขณะนั้นพระนางพรหมจารีเทวี จัดจตุรงคเสนากับขัตติยกัญญาแสนหนึ่งแวดล้อม ขึ้นคอช้างมาถึงประตูบ้านพระโพธิสัตว์ เห็นพระโพธิสัตว์เดินมาจึงมองดูนึกในใจว่านี่ใคร แล้วจำได้ จึงลงจากคอช้างมาไหว้พระโพธิสัตว์ ๆ กระทำปฏิสัณฐารเสร็จแล้วพระนางก็ลาขึ้นคอช้างไป
ปุนทิวเส รุ่งขึ้นพระโพธิสัตว์ให้คนถือเครื่องบรรณาการต่างๆ ไปถวายพระเจ้าธรรมขันตี ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าธรรมขันตีเห็นดังนั้นก็ดีพระทัย เสด็จลุกขึ้นจากอาสน์เข้าประคองพระโพธิสัตว์ ทรงทักทายปราศรัยแล้วตรัสถามว่า เจ้าพบภรรยาของเจ้าแล้วหรือ พบแล้ว พบได้อย่างไร พระโพธิสัตว์เล่าเรื่องถวายแต่ต้น พระเจ้าธรรมขันตีได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า พระเจ้าสุทัสสนจักรข่มเหงธิดาของเรา บัดนี้ยังมาข่มเหงบุตรเขยเราอีก แล้วทรงบังคับอำมาตย์ว่า เราใคร่จะเห็นพระเจ้าสุทัสสนจักร เจ้าจงไปจับเป็นมา พระโพธิสัตว์ก็ทูลลากลับบ้านของตน พระนางพรหมจารีจึงตรัสหาแม่ทัพมาบัญชาว่า พวกท่านจงแยกไปคนละทิศสร้างพระนครขึ้นในที่กึ่งแล้วตั้งทัพลงในที่นั้น พวกเหล่านั้นรับพระเสาวนีย์แล้ว ต่างก็ไปสร้างพระนครขึ้นอย่างมั่นคง กว้างถึง ๗ โยชน์ ยาว ๑๒ โยชน์ แล้วไปด้วยหินมีประการ ๓ ชั้น มีซุ้มประตูอย่างงาม บานประตูทำด้วยเหล็ก ยากที่ข้าศึกจะทำลายได้
/*594พลโยธา ๔ คนของพระเจ้านันทกิตติ ชื่อสังขพลกะคน ๑ พลวิชชะคน ๑ พลธรคน ๑ วิชชาพลคน ๑ และอดทนมาก ต่างให้ทหารเตรียมอาวุธขึ้นไปรักษาปราการพระนครอยู่คนละทิศ ส่วนของพระนางพรหมจารี มีแม่ทัพใหญ่อยู่ ๔ นาย คือ ปฐวีวิชัยคน ๑ มีฤทธิ์มีกำลังมาก สามารถจะกำบังกายของพลโยธาได้ตั้งแสน อีกคนหนึ่งชื่อนันทเสน มีฤทธิ์สามารถที่จะเดินบนหลังน้ำหรือจะดำดินไปก็ได้ อีกคนหนึ่งชื่อสุรเสน สามารถที่จะยกลูกศรปฐวีวิชัยขึ้นยิงได้ อีกคนหนึ่งชื่ออุคคเสน มีกำลังมากสามารถที่จะเหนี่ยวช้างได้ ๑๐ เชือก แม่ทัพใหญ่ทั้ง ๔ คนแยกกันไป อุคคเสนถือผลมะพร้าวประมาณ ๑,๐๐๐ รวมกันทุ่มเข้าไปในพระนคร ประกาศว่าชาวเมืองอยากจะได้ก็จงมาเก็บไปกิน นันทเสนถอนต้นตาล ๑๒ ต้น มัดเข้าด้วยกันแล้วทุ่มเข้าไปในเมือง จงมาเอาไปทำอาวุธ ชาวพระนครถูกต้นตาลทับตายประมาณ ๑,๐๐๐ ส่วนสุรเดชจับช้างมา ๔ เชือกมัดเข้าด้วยกันแล้วโยนเข้าไปในเมือง ส่วนปฐวีวิชัยเข้ายืนอยู่ริมกำแพงเอาเท้ากระทืบดิน ชาวพระนครที่กำลังจับอาวุธตกใจล้มหล่นมาจากกำแพง บางคนแขนหัก บางคนขาหัก บางคนถูกอาวุธของตนซ้ำเติมเอา บางคนก็ตาย
ตทา ในกาลนั้นทวยนาครพูดกันว่า พระราชาของเราคงแพ้ ยายปะขาวอยู่กับลูกเขยที่โน่นเป็นผาสุก พวกเราพากันไปอยู่ที่โน่นเถิด ต่างก็พากันอพยพไปอยู่กับพระโพธิสัตว์
ลำดับนั้น พระนางพรหมจารีจึงมีพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้าสุทัสสนจักรว่า เราชื่อพรหมจารีมีรูปชั่ว จะมารบกับท่านผู้มีรูปงาม ถ้ากลัวก็จงมากราบเห้าเสีย ถ้าไม่เช่นนั้นชีวิตก็จะหาไม่ พระเจ้าสุทัสสนจักรได้ทรงสดับดังนั้นก็ทรงแค้นพระหฤทัย จึงเสด็จไปกราบทูลพระชนกนาถ จึงพระเจ้านันทกิตติราชรับสั่งหาอำมาตย์มาสั่งว่า อย่าประมาท จงจัดทหารออกรบและจงรักษากำแพงทั้ง ๓ ชั้นไว้ พวกอำมาตย์จึงกราบทูลว่า ขอเดชะ ข้าศึกมีฤทธิ์มีกำลังมากนัก คนหนึ่งถอนต้นตาลได้ตั้ง ๑๒ ต้น อีกคนหนึ่งจับช้าง ๔ เชือกผูกรวมกันทุ่มมา คนหนึ่งรวมมะพร้าวถือได้ตั้ง ๑,๐๐๐ ลูก พระราชาทั้ง ๒ ได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสท้วงว่า เราอยู่ในกำแพง กลัวอะไร จงรักษากำแพงไว้เถิด พวกเหล่านั้นก็เกณฑ์ทหารขึ้นรักษากำแพงไว้ทุกๆ วัน พระนางพรหมจารีจึงทรงบัญชาพวกแม่ทัพว่า จงทำลายกำแพงเข้าไปจับพระเจ้าสุทัสสนจักรมา พวกแม่ทัพต่างก็รับอาสาขอเป็นหน้าที่ของตน ลุกขึ้นจัดพลนิกายผูกสอดอาวุธ ให้ทหารช้างทหารม้าเข้าไปก่อน ในกาลนั้น/*595พวกทหารในเมือง พุ่งหอกปล่อยลูกศร สาดก้อนกรวดทรายกระเบื้องร้อนและน้ำมันยางเป็นต้นออกมาบนหลังช้าง ช้างทนไม่ไหวก็ไม่กล้าเข้าไป กระวนกระวายวิ่งไปหาน้ำ แม่ทัพและพระราชาก็ไสช้างของตนๆ เข้าไป พวกทหารในเมืองก็ขว้างก้อนเหล็กเป็นต้นออกมา ช้างก็วิ่งหนีหางชี้ไป ไม่สามารถจะทำลายกำแพงลงได้ ขณะนั้นแม่ทัพนางปฐวีวิชัยซึ่งเป็นคนกล้าหาญ ไสช้างเข้าไปทำลายประตูเหล็ก แม่ช้างก็ดิ้นรนร้องลั่นใช้งาแทงบานประตู เท้ากระทืบธรณีประตู ๆ เหล็กก็ทำลายลงทับทัพสัมภาระ ขณะนั้นนายสังขพละจึงให้ทหารถือดาบและโล่กระโดดขึ้นฟันคอช้าง ปฐวีวิชัยเห็นทหารวิ่งมาเป็นแถวจึงประกาศนามของตนว่า เราชื่อปฐวีวิชัยจะมาฆ่าพวกเจ้า สังขพละได้ยินดังนั้นคิดว่าเราจะฆ่ามันก่อน จึงพุ่งหอกไป ส่วนปฐวีวิชัยเอาดาบฟันโล่ของสังขพละโล่แตกหลุดออกจากมือ ปฐวีวิชัยจึงเอาหอกแทงสังขพละๆ ถูกหอกล้มลง ปฐวีวิชัยจึงจับซากศพสังขพละขว้างเข้าไปหน้าพระลาน เมื่อสังขพละตายพวกทหารก็ทิ้งหน้าที่และอาวุธของตนไปเสีย นันทเสนฆ่าพลวิชชะตาย สุรเสนฆ่าวิชชาธระตาย อุคคเสนฆ่าวิชชาพละตาย ส่วนพลทหารก็ฆ่าพลทหารชาวเมืองตายเกลื่อนกลาด ภายในกำแพงนองไปด้วยเลือด ทหารบางพวกก็หนีเข้าไปในเมือง บางพวกก็เข้าป่า บางพวกก็ไปหาพระโพธิสัตว์ นายพลปฐวีวิชัยจึงแผลงศรนามว่าปฐวีเภทไป เสียงศรประหนึ่งเสียงฟ้าผ่าตั้ง ๑,๐๐๐ ข้าศึกตายประมาณแสนหนึ่ง ที่บาดเจ็บได้รับทุกขเวทนาประมาณแสนหนึ่ง กำแพงหินแหลกเป็นจุณวิจุณ ทหารทั้งปวงจับอาวุธวิ่งเข้าประหาร ชาวพระนครหวาดกลัว ต่างพากันวิ่งหนีไปในทิศทั้งหลาย พระเจ้าสุทัสสนจักรรบในทักษิณทิศ ส่วนพระเจ้านันทกิตติราชรบในอุตตรทิศ และสิ้นพระชนม์ด้วยอานุภาพแห่งลูกศร ปฐวีวิชัยเห็นดังนั้นจึงตัดพระเศียรพระเจ้านันทกิตติราช เหวี่ยงเข้าไปให้พระเทวี แต่พระเจ้าสุทัสสนจักรประทับนั่งอยู่บนหลังม้าพระที่นั่งภายในกำแพงเมือง ชั้นที่ ๓ เสด็จเที่ยวตรวจพล และประทานโอวาทว่า พวกท่านจงอย่าประมาท จงรักษากำแพงชั้นนี้ไว้ให้ได้
ตทา จตฺตาโร ขณะนั้นแม่ทัพใหญ่ ๔ นายของนางพรหมจารีเทวี เข้าไปรบเอง ด้วยมุ่งใจว่าจะจับเป็นพระเจ้าสุทัสสนจักรให้ได้ ทหารชาวพระนครบางพวกก็รบ บางพวกก็ไม่รบ ทิ้งอาวุธพาบุตรภรรยาของตนไป บางพวกก็ออกมาไหว้ขอทางออกไปนอกเมือง แม่ทัพใหญ่ทั้ง ๔ ต่างก็กระโดดเข้าไปในกำแพง วิ่งไล่จับพระสุทัสสนจักร พอทันก็จับมัดไปแสดงแก่พระนางเทวี ชาวพระนครต่างร้องไห้รำพัน บุตรภรรยาพลัดจากบิดามารดาและสามี
/*596อถโข ลำดับนั้นพระเจ้าธรรมขันตีและพระนางพรหมจารีเสด็จเข้าไปในเมือง ประทับบนพระราชมนเทียร ให้จับพวกที่เป็นศัตรูมัดไว้ที่พันธนาคาร ป้อมปราการชำรุดที่ใดก็ให้จัดทำให้ดีอย่างเดิม แล้วรับสั่งหาพระโพธิสัตว์มาอภิเษกกับด้วยนางเทวธิสังกา แล้วทรงมอบราชสมบัติ พระนางพรหมจารีเทวีจึงตรัสถามพระเจ้าสุทัสสนจักรว่า พระองค์รู้จักหม่อมฉันหรือไม่ อย่าถามเลยนาง รักชีวิตไหม ใครๆ ก็รักชีวิตด้วยกันทั้งนั้น พระนางพรหมจารีเทวีได้ทรงสดับดังนั้น จึงทรงบัญชาผู้คุมว่า ตั้งแต่นี้เจ้าจงนำพระเจ้าสุทัสสนจักรนี้ มาตักน้ำล้างเท้านางกษัตริย์เหล่านี้ แล้วให้ขนอุจจาระปัสสาวะพระนางเทวธิสังกา และมากราบเท้าพระนางเสียทุกๆ วัน พระเจ้าสุทัสสนจักรต้องทรงกระทำกิจเหล่านั้น อยู่มาได้ ๒-๓ วันก็สิ้นพระชนม์ พระเจ้าธรรมขันตีทรงปราบศัตรูอยู่สักเดือนราบคาบดีแล้วก็ทรงลาพระโพธิสัตว์ เสด็จกลับอนุราธบุรี ส่วนพระนางพรหมจารีได้ชัยในสงครามแล้ว สั่งพระชนกและกษัตริย์ทั้งหลายกลับพระนครก่อน ส่วนพระนางเองเสด็จมาพร้อมกับนางกษัตริย์แสนหนึ่ง
จบยุชฌกัณฑ์
---
ตทา ปน ก็ในกาลนั้น พวกทูตที่พระเจ้าสุทัสสนจักรส่งไปคันธารบุรี ไปเรือในมหาสมุทร ถึงคันธารบุรีขึ้นจากเรือนำเครื่องราชบรรณาการไปยังสำนักพระเจ้าพุทธโฆษะ ถึงพระราชทวารแจ้งเหตุการณ์ที่ตนมาให้ทราบ ได้โอกาสก็เข้าเฝ้าถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าพุทธโฆษะจึงตรัสถามว่า มาจากเมืองไหน ขอเดชะ จากอนูปมนคร มาประสงค์อะไร พวกราชทูตจึงถวายเครื่องราชบรรณาการแล้วกราบทูลว่า พระเจ้านันทกิตติราชมีพระประสงค์จะทรงทำไมตรีกับพระองค์ จึงใช้ข้าพระพุทธเจ้ามาขอพระราชธิดาของพระองค์ ถ้าได้ก็จะอภิเษกกับสุทัสสนจักรราชกุมาร แล้วจะมอบราชสมบัติให้ พระเจ้าพุทธโฆษราชได้ทรงสดับดังนั้น ทอดพระเนตรดูเครื่องราชบรรณาการ จึงทรงพระดำริว่า พระเจ้านันทกิตติราชมีบุญใหญ่ ได้แก้วและทองอันหาค่ามิได้ แล้วจัดเป็นของบรรณาการมาให้เรา เราควรจะยกธิดาให้ จึงตรัสกับราชทูตว่า เจ้าสุทัสสนจักรราชกุมารมีชนมายุเท่าไร ๑๖ พระเจ้าข้า พระเจ้าพุทธโฆษราชจึงตรัสถามถึงรูปสมบัติและพระเกียรติยศ ครั้นแล้วจึง/*597รับสั่งหาพระมเหสีมาปรึกษา พระมเหสีก็ทรงเห็นด้วย แล้วทรงปรึกษากับพวกอำมาตย์ ๆ ก็เห็นด้วย พระราชาปลื้มพระหฤทัย จึงตรัสสั่งให้จัดเครื่องบรรณาการ ทาสทาสี และอำมาตย์ ๔ นาย ซึ่งสำหรับวินิจฉัยโทษส่งไปพร้อมกับพระราชธิดา พวกราชทูตจึงทูลลาพระเจ้าพุทธโฆษราช รับเครื่องราชบรรณาการและพระราชธิดาพร้อมด้วยบริวารและอำมาตย์ลงเรือ ถึงวันฤกษ์ดีก็ถอยเรือออกจากท่าแล่นไปในมหาสมุทร ถึงอนูปมนครจอดเรือเทียบท่า พวกราชทูตรู้ว่า พระเจ้าสุทัสสนจักรราชกุมารสิ้นพระชนม์ พระจันทคาธได้ราชสมบัติ จึงส่งสาส์นไปถึงพวกเสนาบดีว่า พวกข้าพเจ้าเป็นราชทูต นำนางแก้วมาแต่คันธารรัฐ ขอท่านจงจัดหาทางหลวงและปราสาทแก้วไว้รับ พวกเสนาบดีได้ทราบข่าวดังนั้น จึงนั่งปรึกษากันว่า ทูตเหล่านี้พระเจ้าสุทัสสนจักรส่งไป บัดนี้ท้าวเธอก็สิ้นพระชนม์เสียแล้ว จักทำอย่างไรกัน จึงตกลงไปเฝ้าพระเจ้าจันทคาธ ทูลความให้ทรงทราบตลอด พระเจ้าจัทคาธจึงตรัสว่า จงไปถามพระนางพรหมจารีดูเถิด พวกเสนาบดีจึงไปทูลถามพระนางตามพระราชโองการ พระนางพรหมจารีจึงให้เจ้าพนักงานตบแต่งทางหลวงและพระนครด้วยเครื่องอลังการต่างๆ ปานเทพนคร แล้วให้จัดราชรถและวอพันหนึ่งส่งไปรับ เจ้าพนักงานก็จัดไปรับ ให้พระนางอุตตมธานีขึ้นทรงรถทองมาตามหนทางหลวง ขณะนั้นชาวพระนครผู้ที่อยากเห็นก็มาเฝ้าอยู่ริมทางแน่นไป พระนางอุตตมธานีเทวีมีพระประสงค์จะให้มหาชนรู้จัก จึงเปิดม่านออก มหาชนได้เห็นรูปสมบัติต่างก็ชมเชยให้สาธุการ พวกอำมาตย์พาพระนางอุตตมธานีตรงไปยังสำนักพระนางพรหมจารี พระนางอุตตมธานีลงจากรถแล้วก็เสด็จเข้าไปเฝ้าพระนางพรหมจารี ไหว้แล้วนั่งอยู่ส่วนข้างหนึ่ง พระนางพรหมจารีเห็นรูปสมบัติพระนางอุตตมธานีก็เพ่งดูแล้วประทานขัตติยกัญญา ๑,๐๐๐ นาง วรรณทาสี ๑,๐๐๐ คน และแก้วเงินทองราชูปโภค และบัลลังก์ทอง แล้วให้ประทับอยู่ในสุวรรณปราสาทแล้วนำไปเฝ้าพระนางเทวธิสังกา ๆ ก็ประทานแก้วหาค่ามิได้และทอง ๑๐๐ ลิ่ม นารี ๑๒ นาง อยู่มาได้ ๒-๓ วันพระนางพรหมจารีก็ไปเฝ้าพระราชาถวายบังคมแล้วทูลลา อันบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมออกจากพระนครไปยังอนุราธบุรี
โส หิ โพธิสตฺโต ก็พระโพธิสัตว์เป็นผู้มีรูปงามผิวเหลืองเหมือนทอง จึงมิได้ประดับประดาร่างกาย ทำตนเป็นเหมือนคนสามัญเพราะเหตุไร เพราะกล้วมหาชนจะนินทา จริงอยู่พระโพธิสัตว์คิดว่า ถ้าจะประดับประดาร่างกายนั่งในท่ามกลางเสนาอำมาตย์ก็จะถูกติเตียนว่า คนเข็ญใจได้เป็นพระราชาขึ้นก็แต่งพระองค์เกินดี เพราะเหตุนี้จึงไม่ประดับประดา/*598พระองค์ ไปยังสำนักพระนางอุตตมธานี เสด็จขึ้นปราสาทประทับนั่งบนที่นอน ทรงทักทายปราศรัยว่า พระนางจากเมืองมาคิดถึงพระชนกชนนีหรือไม่ พระนางอุตตมธานีเห็นดังนั้นจึงถามว่า ท่านนี้เป็นใครจึงมานั่งบนที่นอน ท่านมาจากไหนจึงไม่รู้ธรรมเนียมอะไร เรามาแต่บ้านดอกไม้ มาด้วยประสงค์อะไร มาประสงค์จะได้พบเห็นพระนาง ท่านหาญเกินไม่กลัวอาชญาหรือ พระเจ้านันทกิตติราชส่งทูตไปขอพระนางมา บัดนี้ท้าวเธอถูกพระเจ้าธรรมขันตีปลงพระชนม์เสียแล้ว เพราะฉะนั้นพระนางจึงเป็นหม้าย เราเห็นพระนางเป็นหม้ายจึงมาเฝ้า พระนางอุตตมธานีได้ยินดังนั้น จึงคิดว่าท่านผู้นี้จักเป็นพระราชา ไหว้แล้วทูลว่าหม่อมฉันไม่รู้จักพระองค์ ขอได้ทรงอดโทษ พระโพธิสัตว์ตรัสว่า เป็นไรมิได้ เราไม่ถือโทษ พระนางจึงทูลว่า ชีวิตของหม่อมฉันไว้ใต้เบื้องบาท เราจะยกราชสมบัติให้ท่าน ขอเดชะ พระองค์จักเสด็จไปไหน เรามิได้เกิดในตระกูลกษัตริย์เป็นคนยากจนเข็ญใจ พลัดบ้านเมืองมาหาญาติพี่น้องมิได้ พระองค์อย่าตรัสถึงเรื่องเช่นหม่อมฉันเลย สตรีเมื่ออยู่ในสำนักมารดาบิดาก็มีบิดาเป็นที่พึ่ง แต่ก็หายศหาอานุภาพมิได้ เหมือนรูปหุ่นไม่มีใครเขาเคารพนับถือ สตรีที่ไม่มีบุรุษปกครองหรือไม่มีบิดามารดา มีแต่คนดูหมิ่น อนึ่งบุรุษมีชาติสูงเทียบได้กับแก้วมณี สตรีมีชาติต่ำเทียบได้กับเงิน เหตุนั้นท่านจึงต้องเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน หม่อมฉันจักเป็นทาสตลอดชีวิต พระองค์จะอยู่ใกล้ไกลเพียงไร หม่อมฉันขอตามไปปฏิบัติ ตั้งแต่นั้นมาก็อยู่ร่วมกันด้วยสมัครสังวาส
ตโต โส โพธิสตฺโต กาลนั้นพระโพธิสัตว์สั่งสอนมหาชนให้ตั้งอยู่ในศีลและสรณะ ให้บำเพ็ญทานเจริญเมตตาภาวนา งดเว้นเบ็ญจวิธเวร ไม่เบียดเบียนกันด้วยทำโจรกรรม เป็นต้น ส่วนพระองค์เองกอร์ปด้วยทศพิธราชธรรม พระราชทานวัตถุทานแก่สมณพราหมณ์ยาจกวณิพพก ทรงรักษาศีล ๕ ศีล ๘ ทรงบริจาคจตุปัจจัยแก่ภิกษุสามเณรและปริพพาชก พบพวกยาจกวณิพพก พวกกำพร้า ก็มีพระหฤทัยกอร์ปด้วยเมตตากรุณา ทรงประทานข้าวของ ไม่เบียดเบียนประชาราษฎรให้เดือดร้อนที่สุดแม้เนื้อหรือนก ทรงตั้งยายปะขาวไว้ในฐานะแห่งพระชนนี ประทานคนใช้และบ้าน ส่วนผู้ที่มีคุณก็ทรงตั้งแต่งให้มียศศักดิ์ขึ้น
จริงอยู่ พระโพธิสัตว์จะใคร่ทำอะไรย่อมสำเร็จทุกอย่าง ปรารถนาอะไรก็ได้ทุกอย่าง เมื่อยังเล็กอยู่พระโพธิสัตว์อยู่ในเรือนอุกัษฐะเศรษฐี เล่นอยู่กับพวกเด็กๆ ด้วยกัน ได้ยินว่าเด็ก ๆ ชาวบ้านถือธนูเล่นอยู่นอกบ้าน ถามพระโพธิสัตว์ซึ่งยืนดูอยู่ว่า ท่านอยากได้/*599หรือ อยากได้ ถ้าเช่นนั้นท่านจงไปยืนอยู่ที่โน่น เราจะยิงธนูนี้ไป ถ้าไม่ถูกท่านเราจะยอมให้ พระโพธิสัตว์ก็ไปยืนให้เขายิง พวกเด็กเหล่านั้นหมู่ละ ๑๐ คน ๑๕ คน ๒๐ คน ได้ยินดังนั้นก็ยิงธนูไปพร้อมกัน พระโพธิสัตว์ก็รับลูกธนูไว้ได้ทุกลูก มิได้หลุดมือไปต้องกายหรือเท้าเลย พวกเด็กก็ไม่ยอมให้ธนู พระโพธิสัตว์โกรธต่อยเด็กเหล่านั้นจนทิ้งธนูวิ่งหนีไปทุกคน ในครั้งนั้นจันทคาธอายุได้ ๙ ขวบ ส่วนเด็กอื่นๆ บางคน ๑๐ ขวบ ๑๒ ขวบ ๑๓ ขวบ ๒๐ ขวบก็มี แต่ก็ไม่กล้าสู้ พระโพธิสัตว์เจ้ามีอานุภาพใหญ่ฉะนี้แล ไปอยู่ที่ไหนก็มีผู้เคารพยำเกรง ปรารถนาอะไรก็ได้ทุกอย่าง
อิทานิ โส มาบัดนี้พระประสงค์จะบำเพ็ญทาน เอาแก้วทิพยเนตรส่องดูทั่ว ๆ ทิศ เห็นขุมทรัพย์ ทรงกำหนดรู้ว่าขุมนี้มีเจ้าของ ขุมนี้ไม่มีเจ้าของ ทรงถือเอาแต่ที่ไม่มีเจ้าของ ยังมหาทานให้เป็นไป ให้สร้างวิหาร ๑๒๒ แห่ง พร้อมด้วยพระพุทธปฏิมากรและพระสถูปเจดีย์ ทรงบริจาคจตุปัจจัยแก่พวกสมณพราหมณ์ พวกพ่อค้ามาแต่ทิศต่างๆ ทำการค้าขายสะดวกสบาย กลับไปบ้านเมืองของตนก็ไปแจ้งข่าวแก่พวกพ้องญาติพี่น้องของตนๆ ว่า อนูปมนครผาสุกเหลือเกิน โจรก็ไม่มี พ่อค้าก็ไม่คดโกงกัน สตรีก็ไม่ประพฤติอนาจาร มหาชนก็ไม่ดื่มสุรา ไม่กล่าวเท็จ ไม่ฆ่าสัตว์ ชาวเมืองก็รักษาศีล ไม่เก็บส่วย ได้โดยชอบธรรมจึงเอา ไม่ชอบธรรมไม่เอา พวกพ่อค้าทั้งหลายก็ได้ยินกิตติศัพท์ดังนั้นก็พากันค้าขาย อนูปมนครก็สมบูรณ์มั่งคั่งผู้คนมากมาย เว้นว่างจากศึกสงคราม พระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดินก็ขจรทั่วไป
โสปิ จนฺทคาธราชา พระเจ้าจันทคาธมีพระกำลังและความเพียรมาก ดังเมื่อครั้งพระองค์มีพระชนม์ได้สองปี วันหนึ่งพระชนนีพาบุตรทั้งสอง (สุริยคาธ จันทคาธ) ไปนา วางบุตรทั้งสองไว้แห่งหนึ่ง แล้วไปทำธุระเสียไกล ขณะนั้นจันทคาธกุมารอยากนม เมื่อไม่ได้ก็ร้องไห้ สุริยคาธพี่ชายก็ปลอบโยนต่างๆ ก็ไม่นิ่ง พี่ชายจึงไปเอากระดูกวัวมาให้เล่น พระโพธิสัตว์ก็หักกระดูกวัวเสียแหลก พี่ชายเที่ยวหาของอื่นให้เล่น ไปพบท่อนเหล็กจึงเอามาให้เล่น จันทคาธกำลังโกรธจึงขว้างท่อนเหล็กนั้นไปในกอไผ่ กอไผ่ล้มไป ๓ กอ พระโพธิสัตว์มีกำลังอย่างนี้แล
ก็พระนางอุตตมธานี อยู่ร่วมกับพระโพธิสัตว์มาได้ ๓ ปีก็ตั้งครรภ์ พระโพธิสัตว์ส่องแก้วทิพยเนตรดูก็ทรงทราบว่าพระโอรสมีฤทธิ์มาก จึงทรงเตือนพระเทวีว่า จงรักษาครรภ์ไว้ เพราะบุตรในครรภ์มีฤทธานุภาพมาก
จบอุตตมธานีกัณฑ์
---
/*600ตทา พนฺธุมวตีนคเร กาลนั้นพระนครพันธุวดี พระเจ้าเตชุคตสิปปราช เสด็จขึ้นทรงราชย์ ท้าวเธอมีพระมเหสีพระนามว่า ทิพพสุทธา และมีพระราชธิดาองค์หนึ่งพระนามว่าสมุททชา มีพระรูปพระโฉมงดงาม สมบูรณ์ด้วยเบ็ญจกัลยาณี เปรียบได้กับนางเทพอัปสร เป็นที่โปรดปรานของพระชนกชนนียิ่งนัก ก็พระเจ้าเตชุคตสิปปะมีพระปรีชาชาญฉลาด ทรงทราบศัสตราเวทและยักขเวท ถ้าเสด็จไปสงครามร่ายยักขเวทขึ้น ก็มียักษ์กำยำตนหนึ่งผุดขึ้นมายืนอยู่ ท้าวเธอทรงขึ้นขี่คอยักษ์ไปดุจเหาะเหินได้ ดุจอานุภาพแห่งยักษ์และศัสตราเวทมนต์ชนะทุกครั้ง ท้าวเธอมีอำมาตย์ผู้หนึ่งนามว่า อสขยวิจุณ มีอานุภาพใหญ่ยิ่ง ยิงธนูครั้งเดียวข้าศึกตายประมาณ ๘ หมื่น อีกคนหนึ่งชื่อธรณีเภที มีศิลปวิชามาก เดินบนหลังน้ำได้ ดำดินไปก็ได้ สามารถกำบังกายทหารได้ตั้งโกฏิ ๆ พวกข้าศึกก็ไม่เห็นกัน พระเจ้าเตชุคตสิปปะมีอิทธานุภาพอย่างนี้ทั่วไปทั้งชมพูทวีป
เอกํ สมยํ อยู่มาสมัยหนึ่ง พระเจ้าเตชุคตสิปปะให้ธรณีเภทีอำมาตย์นำเครื่องราชบรรณาการและพระราชสาส์นไปยังคันธารรัฐ เพื่อสู่ขอพระนางอุตตมธานีเทวี ธรณีเภทีอำมาตย์เมื่อไปถึงคันธารรัฐแล้วแจ้งความที่ตนมา ได้โอกาสก็เข้าเฝ้า ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าพุทธโฆษะจึงตรัสถามว่า มาจากไหน จากพันธุมวดีนคร มาทำไม พระเจ้าเตชุคตสิปปะส่งข้าพระพุทธเจ้ามาขอพระราชธิดาของพระองค์ มเหสีของท้าวเธอมีหรือไม่ มี ถ้ามีแล้วเราก็ไม่ให้ ธรณีเภทีอำมาตย์ก็กลับมาทูลเรื่องแก่พระราชาของตน พระเจ้าเตชุคตสิปปะก็กริ้วว่าไม่รู้จักฤทธิ์เดชของเรา แล้วจึงทรงบัญชาอำมาตย์ให้เตรียมจตุรงคเสนา ครั้นจตุรงคเสนาพร้อมแล้ว ท้าวเธอจึงรับสั่งหาอำมาตย์ราชปุโรหิตมาปรึกษาว่า เราจะตรงไปคันธารนครดีหรือว่าจะไปเมืองอื่นก่อน ภายหลังจึงค่อยไปคันธารนคร พวกอำมาตย์ก็กราบทูลขึ้นว่า ถ้าพระองค์เสด็จทรงไปยึดคันธารนครทีเดียว พระเดชานุภาพก็ไม่ปรากฏ ถ้าเสด็จไปยึดเมืองอื่นๆ ก่อน พระคุณของพระองค์ก็ขจรทั่วไป พระเจ้าพุทธโฆษะได้ยินข่าวก็จะทรงหวาดกลัว ส่งพระราชธิดามาถวาย พวกข้าพระพุทธเจ้าเห็นร่วมกันอย่างนี้ พระเจ้าเตชุคตสิปปะรับสั่งว่าดี อันจตุรงคเสนาแวดล้อมเสด็จออกจากพระนคร ไปรบพระนครหนึ่งจับพระราชาได้แล้ว ก็เสด็จไปเมืองอื่นต่อไป โดยนัยนี้จับพระราชาถึง ๑๕,๐๐๐ พระองค์ แล้วยกทัพมาถึงชายแดนคันธารบุรี ส่งราชทูตไปทูลพระเจ้าพุทธโฆษราชว่า ขอจงตระเตรียมทำคันธารบุรีไว้ให้มั่นคง จงระดมพลไว้ให้พร้อมสรรพ เราพระนามว่า เตชุคตสิปปะ มาแต่พันธุมวดี พระเจ้าพุทธโฆษราชได้ทรงทราบดังนั้นก็สะดุ้งพระหฤทัย /*601รับสั่งหาเสนาบดีมาทรงบัญชาว่า ท่านจงส่งข่าวไปถึงกษัตริย์สามหมื่นให้รีบยกจตุรงคเสนามา เพราะบัดนี้พระเจ้าเตชุคตสิปปะพาพระราชา ๑๕,๐๐๐ มาจะรบกับเรา เพราะฉะนั้นขอจงรีบมา เสนาบดีก็รีบจัดทำตามพระราชโองการ แล้วระดมพลทหารในคันธารบุรีได้ ๔ หมื่น มีอาวุธครบมือ ให้กระทำปราการไม้รอบเมือง แล้วให้ตั้งทัพอยู่นอกเมือง
ราชาปิ พุทฺธโฆโส แม้พระเจ้าพุทธโฆษราชรับสั่งหาอำมาตย์มาตรัสสั่งว่า เจ้าพร้อมด้วยบริวารพันหนึ่งรีบไปเมืองอนูปมนคร ไปแจ้งเรื่องแก่สามีของลูกอุตตมธานีว่า พระเจ้าเตชุคตสิปปะปรารถนาจะทำลายพระนครของเรา ยกจตุรงคเสนาประมาณ ๑๒ อักโขภินีมาล้อมพระนครไว้ ส่วนเราพอจะรักษาพระนครไว้ได้สักเดือน เมื่อทราบเรื่องแล้วขอให้รีบมา พวกอำมาตย์รับพระราชโองการแล้วออกเดินทางไปอนูปมนคร ถึงก็เข้าไปหามหาเสนาๆ จึงถามว่า มาจากไหน จากคันธารนคร มาทำไม พวกอำมาตย์ก็แจ้งเรื่องให้ฟังแล้วไปเฝ้าพระนางอุตตมธานี ถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระเจ้าเตชุคตสิปปะมาขอพระนางก่อนคนอื่น แต่ไม่ได้ โกรธพระชนกของพระนาง จึงยกพลนิกายมามากมายล้อมคันธารนครไว้จับทหารของเราฆ่าเสีย เพื่อจะเชิญพระราชสามีของพระนาง จึงรีบส่งพวกข้าพระพุทธเจ้ามา เพราะสามารถจะรบรักษาเมืองไว้ได้เพียงเดือนเดียว พ้นกำหนดนี้ไปต้องเป็นเชลยเขาแน่ ด้วยพระเจ้าเตชุคตสิปปะมีมหิทธานุภาพใหญ่หลวง พวกพระราชาในสากลชมพูทวีปไม่มีใครกล้าต่อต้าน เพราะฉะนั้นอย่าช้า ขอให้รีบทรงจัดพลนิกายยกไปเร็ว
พระนางอุตตมธานีได้ทรงสดับข่าวดังนั้นก็ทรงโศการำพัน พวกนางในจึงมาทูลถามว่า เพราะเหตุไรนางจึงเสียใจ พระนางไม่ตรัสบอก จึงนางในเหล่านั้นไปเฝ้าพระราชาจันทคาธๆ จึงเสด็จมาตรัสเอง พระนางอุตตมธานีจึงทูลเล่าเรื่องถวายตลอด พระโพธิสัตว์จึงตรัสตอบว่าอย่ากลัว เราจะรีบไปช่วย พระนางจึงทูลว่าหม่อมฉันพลัดบ้านเมืองมา ถ้าพระองค์ไม่ทรงตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสีก็จักเป็นทาสี เมื่อหม่อมฉันทูลเหตุนี้คงจักไม่เสด็จ อนึ่งหนทางก็ไกลไปไม่ทัน พระชนกก็จะแผ้เสียก่อน ด้วยเหตุทั้ง ๒ นี้ หม่อมฉันจึงร้องไห้ ไม่ต้องวิตก การรักษาพระชนกเป็นภาระของฉัน ทรงปลอบโยนแล้วรับสั่งหามหาเสนาคุตต์ให้เรียกเสนาอำมาตย์ปุโรหิตมาประชุมยังท้องพระโรง ครั้นถึงเวลาประชุม พระองค์เสด็จประทับอยู่ในท่ามกลาง ตรัสเรียกเสนาบดีมาทรงบัญชาว่า ท่านจงส่งข่าวสาส์นไปยังพระราชาน้อยใหญ่ ให้รีบจัดพลนิกายของตนๆ ยกไปสู่คันธารบุรีโดยเร็ว พระเจ้าจันทคาธจึงทรงตรัสสั่งเสนาอำมาตย์ว่า จงเตรียมจัดม้าแสน ๑ ช้างแสน ๑ รถแสน ๑ พลเดินเท้า/*602แสน ๑ และการกชนอีก ๔ อักโขภินี ในระหว่าง ๗ วันให้มาพร้อมกัน ตรัสสั่งแล้วรับสั่งหาอำมาตย์ผู้หนึ่งมาเฝ้า ทรงบัญชาว่า เจ้าพร้อมด้วยปริวาร ๑๐๐ รีบไปสู่อนุราธบุรี แจ้งเรื่องกะพระนางพรหมจารีว่าเราจักไปช่วย ขอจงช่วยกันรักษาพระนครไว้ก่อน การที่พระโพธิสัตว์ทรงจัดทำดังนี้ ก็เพราะจะทรงแสดงคุณของพระนางพรหมจารีให้ปรากฏแก่ราชทูตคันธารรัฐ และจะแสดงอานุภาพของพระองค์ให้ปรากฏด้วย พระนางอุตตมธานีได้ทรงทราบเรื่องก็มีพระหฤทัยโสมนัส จัดหาอาหารและเครื่องอลังการต่างๆ ส่งไปถวาย
พระโพธิสัตว์มีมหิทธานุภาพมาก เหาะเหินก็ได้ เหตุไรจึงกลัวข้าศึก ไม่กลัวไม่หวาดเสียว แต่ที่ทรงกระทำดังนั้นก็เพื่อจะเอาใจพระเทวี และเพื่อให้พระเกียรติคุณของพระองค์ปรากฏ ครั้งเมื่อพระองค์มีชนม์ ๑๐ ขวบ อยู่กับอุกกัษฐะเศรษฐีในกาสิกนครพร้อมด้วยพวกเด็กเลี้ยงโค ต้อนโคไปหากินเล่นหัวกัน โคฝูงหนึ่งล้ำเข้าไปในนา กินข้าวกล้าของคนอื่น เด็กเจ้าของโคเห็นดังนั้นไม่กล้าเข้าไปต้อนโค ด้วยคิดเห็นว่า ถ้าเข้าไปต้อนโค เจ้าของข้าวกล้าก็จะจับเอา จึงคิดอุบายพูดกะจันทคาธบุตรว่า นี่ เจ้าอยากได้แก้วของพระอาทิตย์ไหม จันทคาธกุมารก็รับคำว่าอยากได้ ถ้าเช่นนั้น เจ้าจงไปต้อนโคฝูงโน้นมา เราจักถือแก้วไว้ให้แล้วมารับเอาภายหลัง พระโพธิสัตว์ก็ไปต้อนโคฝูงนั้นมา เจ้าของข้าวกล้าเห็นดังนั้นก็ไม่กล้าจับ ด้วยเห็นว่าเป็นลูกเศรษฐี แม้พระโพธิสัตว์ก็กลับมาทวงแก้วพวกเด็กเหล่านั้น พวกเด็กเหล่านั้นจึงกระทำรูปช้างขึ้น เอากระดูกสัตว์ใหญ่ๆ มาทำเท้าช้าง เอาไม้มาทำหางและงวง เอาไม้ที่ขาวมาทำงา เอาฝักดาบมาทำธนู เอาเถาหัวลิงมาทำสายธนูแล้วตามประทีปด้ามไว้ แล้วยกให้แก่พระโพธิสัตว์ กล่าวว่า เมื่อประทีปดับสิ้นแล้ว ท่านจงเอาธนูนี้ยิงช้าง แล้วเห็นรัศมีแก้วมณีจงถือเอา แล้วต่างก็พากันหนี พระโพธิสัตว์รออยู่เห็นประทีปด้ามดับแล้วจึงเอาธนูยิงช้าง ช้างล้ม ขณะนั้นอสนีบาตก็ตกลงยังพื้นดิน กาลนั้นพระโพธิสัตว์จับรัศมีได้ขวานโลหะไปให้ท่านเศรษฐี ผู้จะทำอันตรายพระโพธิสัตว์ย่อมไม่อาจจะทำได้
สตฺตเม ทิวเส ครั้นถึงวันที่ ๗ โยธาเสนาอำมาตย์ก็ประชุมพร้อมกัน พระโพธิสัตว์จึงเอาแก้วมณีทิพยเนตรส่องดูคันธารนครแล้วตรัสว่า พวกท่านจงยกทัพไปก่อน เราจะไปภายหลัง เมื่อทรงส่งโยธาทหารและกษัตริย์ทั้งสิ้นไปแล้ว พระองค์เองเสด็จไปปราสาทพระนางเทวธิสังกาตรัสว่า แม่จงดูแลครรภ์แม่อุตตมธานีเทวีบ้าง เพราะเราจะยกราชสมบัติให้แก่บุตรของนาง ส่วนเราจักไปคันธารบุรี ตรัสสั่งแล้วทรงเกือกแก้ว/*603ถือพระขรรค์แก้วขึ้นสู่อากาศ ทรงแสดงอานุภาพเฉพาะหน้าทหารที่ล่วงหน้ามา แล้วตรัสสั่งว่า พวกท่านจงรีบเดินกัน แล้วเสด็จหาพระนางพรหมจารี ตรัสสั่งว่า แม่จงไปอนูปมนคร ดูแลครรภ์แม่อุตตมธานีเทวี ส่วนเราจะไปคันธารบุรีรบพระเจ้าเตชุคตสิปปราช พระโพธิสัตว์ประทับอยู่กับพระนางพรหมจารีสิ้นราตรี ๑ รุ่งขึ้นทรงเหาะไป เสด็จถึงคันธารนครราวเที่ยงวัน เข้าไปเฝ้าพระเจ้าคันธารราชจึงตรัสถามว่ามาจากไหน พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่ามาจากอนูปมนคร มาทำไม ก็พระองค์ทรงส่งข่าวสาส์นถึงหม่อมฉันว่า พระเจ้าเตชุคตสิปปราชยกทัพมาประชิดพระนคร ขอสามีนางอุตตมธานีจงยกทัพมาช่วย ได้ยินข่าวนี้หม่อมฉันจึงมา ท่านคือสามีของนางอุตตมธานีหรือ ถูกแล้ว พระเจ้าคันธารราชทรงดำริว่า ถ้าเป็นสามีของนางอุตตมธานี ไฉนจึงมาคนเดียว หรือพักพลไว้ ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่งแล้วมาคนเดียวก่อน จึงตรัสถามว่า พลโยธาของท่านอยู่ที่ไหน ยังยกมาไม่ทัน ลำดับนั้นพระเจ้าคันธารราชจึงตรัสสั่งอำมาตย์ผู้หนึ่งว่า จงจัดที่ประทับถวาย แล้วทรงมอบนางบาทบริจาริกาคน ๑ บุรุษคน ๑ แก่พระโพธิสัตว์เจ้า เมื่อพระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จไปแล้ว พระเจ้าพุทธโฆษราชจึงตรัสถามอำมาตย์ว่า ท่านผู้นี้บอกเราว่าเป็นสามีของลูกอุตตมธานีเทวี พวกท่านเชื่อหรือไม่ ไม่เชื่อพระเจ้าข้า ก็สามีของพระนางอุตตมธานีเทวีเสวยราชย์อยู่ในอนูปมนคร เหตุไฉนจึงมาคนเดียว เพราะฉะนั้นจึงเชื่อไม่ได้ บางพวกก็ว่า ผู้นี้บางทีจะเป็นเสนาอำมาตย์ของพระสวามีพระนางอุตตมธานี บางพวกก็ว่า ผู้นี้เหาะมา บางทีจะเป็นยักษ์ ไม่เช่นนั้นก็เป็นปีศาจแปลงเป็นมนุษย์มา ถ้าไม่เช่นนั้นก็เป็นภูตแปลงเป็นมนุษย์มาหาอาหารกิน ขณะนั้นมีอำมาตย์คนหนึ่งชื่อว่าคัมภีรบัณฑิตจึงเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ ไหว้แล้วนั่งลงสนทนาปราศรัยไต่ถามสุขทุกข์ว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์ไม่มีโรคภัยมาเบียดเบียนดอกหรือ ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล ธัญญาหารในอนูปมนครสมบูรณ์อยู่หรือ ชาวชนบทชาวนิคมเป็นผาสุกหรืออย่างไร พระโพธิสัตว์จึงตรัสตอบว่า เป็นสุขสบายด้วยกันทุกถ้วนหน้า ฝนฟ้าก็ตกต้องตามฤดูกาล ข้าวปลาธัญญาหารก็บริบูรณ์ คัมภีรบัณฑิตจึงถามว่า มเหสีของพระองค์ชื่อไร ชื่อพรหมจารีพระนาง ๑ ชื่อเทวธิสังกาพระนาง ๑ ชื่ออุตตมธานีพระนาง ๑ เหตุไรพระนางอุตตมธานีจึงไม่มากับพระองค์ เพราะพระนางทรงครรภ์ พระองค์มีพระนามว่ากระไร เรามีนามว่าจันทคาธ คัมภีรบัณฑิตได้ยินดังนั้นคิดว่า โอรสของพระเจ้านันทกิตติราชมีพระราชสาส์นมาสู่ขอพระนางอุตตมธานี พระนามว่าสุทัสสนจักรกุมาร ท่านผู้นี้ชื่ออื่น มิใช่ชื่อนั้น คิดฉะนี้แล้วจึงทำอุบายว่า ข้าแต่เทวะ พระองค์ทรงส่งแก้วมณีหาค่ามิได้มาถวายพระราชา ๆ ได้ประทาน/*604แก้วนั้นแก่ภรรยาข้าพระองค์ บัดนี้นางจำไม่ได้ บางทีพระองค์จะทรงทำได้ ขอได้โปรดชี้แก้วนั้นให้ข้าพระองค์ดู พระโพธิสัตว์จึงทรงปฏิเสธว่า ฉันไม่ได้ส่งบรรณาการมาถวายพระราชาของท่าน เพราะฉะนั้น ฉันจึงไม่รู้จักแก้วมณีนั้น ในเวลาที่ส่งราชสาส์นไปขอพระนางอุตตมธานี พระองค์ทรงส่งราชบรรณาการไปมิใช่หรือ เรามิได้ขอพระนางอุตตมธานี คัมภีรบัณฑิตเกิดความสงสัย จึงไปเฝ้าพระเจ้าคันธารราช ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ผู้นี้หาใช่พระสวามีพระราชธิดาของพระองค์ไม่ เพราะว่าพระสวามีของพระนางนามว่าสุทัสสนจักรราชกุมาร ส่วนผู้นี่ชื่อจันทคาธ ต่างกันเช่นนี้ อนึ่งจันทคาธบอกแก่ข้าพระองค์ว่ามิได้ส่งบรรณาการและข่าวสาส์นมาถึงพระองค์ เพราะฉะนั้นจักไม่ใช่พระสวามีของพระนางแน่ เสนาอำมาตย์ได้ยินดังนั้นต่างก็ปรบมือหัวเราะเยาะว่า จริงอย่างเราว่า พระราชาได้ทรงสดับดังนั้น พระพักตร์ก็เสียกริ้วแหว ทรงปรารภจะฆ่าพระโพธิสัตว์ รับสั่งหาเสนาบดีมาตรัสสั่งว่า ท่านจงจับมาณพนั้นฆ่าเสียเถิด พระนางรัตนรังษีเทวีได้ทรงสดับข่าวนั้นจึงกราบทูลว่า ขอเดชะ อย่าเพ่อกริ้วเช่นนั้นทรงรอไว้ก่อน โปรดเรียกโหรมาไต่ถามดู จริงอย่างพระนางว่า แล้วรับสั่งหาโหรมาตรัสถามว่า ลุง มาณพนั้นมาหาเรา ว่าจะมาช่วยจริงหรือไม่จริง โหรเฒ่าจึงนับนิ้วคำนวณดูแล้วทูลว่าจริง ลุงจงตรวจดูให้ละเอียด มาณพผู้นี้เป็นมิตรหรือเป็นข้าศึกของเรา อนึ่งชะตาบ้านเมืองของเราจักแพ้ข้าศึกหรือว่าจักชนะ โหรเฒ่าก็ตรวจดูคัมภีร์ทั้ง ๔ คือโจรศาสตร์ ชวศาสตร์ ทสาสังศาสตร์ มังคลิมนทศาสตร์ สอบดูเห็นแน่ กราบทูลว่า ขอเดชะ ชะตาบ้านเมืองของเราดี พระราชวงศ์ของพระองค์รุ่นหนุ่มมีมหิทธานุภาพมาก เหาะมาช่วยป้องกัน จักชนะข้าศึกเป็นแน่ มาณพผู้นี้คือราชวงศ์ซึ่งเป็นพระสวามีของพระธิดาของพระองค์เป็นแท้ เสนาอำมาตย์ได้ยินดังนั้นต่างก็นิ่งอยู่ ส่วนพระราชาพระทัยอ่อนลง
ตทา ในกาลนั้นเสนาบดีของพระเจ้าเตชุคตสิปปราช นามว่ามังคลวิชยา ยกพลโยธา ๕๐ แสนมาประชิดคันธารนคร ให้ทหารกระทำปราการและหอรบล้อมรอบพระนคร แล้วตั้งค่ายลงในที่นั้น มหาอำมาตย์ของพระเจ้าพุทธโฆษราชคนหนึ่งนามว่าหัตถวิชชะ รอบรู้ในหัตถิศิลปะ ยกพลช้าง ๕ แสนออกจากพระนคร เข้าทำลายประการและหอรบของข้าศึกพวกข้าศึกล้มตาย แต่บางพวกหนีเข้าไปซ่อนอยู่ในพุ่มไม้ บางพวกก็หนีลงน้ำ พวกที่ตายประมาณ ๒๕ แสนคน ส่วนทหารของหัตถวิชชะมหาอำมาตย์ รบรุกเข้าไปจนถึงค่ายของมังคลวิชชาอำมาตย์ แต่ทำลายค่ายไม่ได้ เพราะว่าทำด้วยไม้อย่างมั่นคงและเพราะมีพลโยธามากมาย
/*605ตทา ในกาลนั้นอำมาตย์ของพระเจ้าเตชุคตสิปปะอีกคนหนึ่ง ชื่อสขยวิจุณ ยกพลโยธาไป ๕๐ แสน ๘ หมื่นไปช่วย รู้ข่าวว่าทัพหน้าแตกก็รีบยกทัพเข้าปล้นทหารพระเจ้าพุทธโฆษราช เมื่อชิงค่ายฝ่ายของตนได้แล้ว ก็หยิบลูกศรอสิงเขยยวิจุณขึ้นยิงไป เสียงดังราวกะเสียงฟ้าผ่าสักแสนครั้ง พลโยธาของพระเจ้าพุทธโฆษราชประมาณโกฏิหนึ่งหูแตกตาย ที่ไม่ตายก็วิ่งหนีเข้าเมืองไป พวกรักษาประตูรักษากำแพงต่างช่วยกันปิดประตูเมือง ถ้าจะมีคำถามว่า ฝ่ายข้าศึกทำไมหูไม่แตกเล่า ตอบว่า เพราะปิดหูด้วยจุณต่าง ๆ เสีย จึงไม่ตาย ชาวพระนครคันธารรัฐต่างร้องไห้ระงมไป ลำดับนั้น พระเจ้าคันธารราชจึงรับสั่งหาเสนาอำมาตย์ราชปุโรหิตมาตรัสถามว่า พวกเราใครสามารถรบข้าศึกได้บ้าง ทุกคนกลัวความตายต่างก็นิ่งอยู่ พระราชาตรัสถามถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ขณะนั้นเสนาบดีคิดว่า ถ้าเรานิ่งเสียก็จักตาย ถ้าเราออกรบก็จักตาย จึงกราบทูลว่า ขอเดชะ คืนนี้ข้าพระพุทธเจ้าจักออกปล้นค่าย ครั้นแล้วระดมทหาร ๑ หมื่นมีอาวุธครบมือ ออกจากพระนครยกเข้าทำลายปราการ ขณะนั้นพวกข้าศึกที่อยู่ในปราการต่างก็พุ่งหอกโตมรและลูกศรไป ทหารเสนาบดีทั้งปวงได้รับทุกขเวทนาและตายกันมากมาย (ที่เหลือตาย) ก็ปรารภจะหนี ทหารข้าศึกออกจากปราการจับทหารชาวเมืองมาฆ่า ฝ่ายเสนาบดีเห็นทหารของตนตายมาก ก็พากันหนีเข้าเมืองปิดประตูเสีย ทหารข้าศึกเข้าเมืองไม่ได้ก็วิ่งอยู่รอบนอก โดนข้าศึกยิงตายเสียก็มาก ตั้งแต่นั้นต่างฝ่ายต่างก็ขยาด ฝ่ายแม่ทัพชาวอนูปมนครก็ยกพล ๔ อักโขภินีมาพร้อมด้วย กษัตริย์ ๒,๐๐๐ เดินทางมาจากอนูปมนคร รีบมาทั้งกลางวันกลางคืน ถึงคันธารนครก็ตั้งค่ายลงนอกเมืองแล้วเข้าในเมืองเข้าเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าคันธารราชทอดพระเนตรเห็นก็ดีพระทัยตรัสถามว่า พ่อได้ทหารชาวอนูปมนครมาหรือไม่ได้ ขอเดชะ ได้ทหารชาวอนูปมนครมา ๒ อักโขภินี และได้ทหารชาวเมืองอื่นอีก ๒ อักโขภินี รวมจำนวนทั้งสิ้นเป็น ๔ อักโขภินี พระเจ้าคันธารราชจึงทรงปรับทุกข์ว่า ทหารของเราตายเสียมากมาย หัตถวิชชะอำมาตย์ยกออกไปรบครั้งเดียว ทหารเราหูแตกตายเสียมากต่อมาก เราตั้งตาคอยพวกเจ้าอยู่ สามีของนางอุตตมธานีไม่ได้มาด้วยหรือ ขอเดชะพระสามีของพระนางส่งทหารและพวกข้าพระพุทธเจ้ามาด้วยกันกำชับว่า พวกท่านจงรีบไปก่อนเถิด ส่วนเราจะเหาะไป พวกข้าพระพุทธเจ้าก็พากันล่วงหน้ามาก่อน แต่ไฉนจึงยังเสด็จมาไม่ถึง ก็ท้าวเธอเสด็จมาในวันไหนเล่าพ่อ ในวันอัฏฐมีพระเจ้าข้า ในวันอัฏฐมีมีมาณพหนุ่มคนหนึ่งมาที่นี่ แต่เราไม่รู้จัก พวกอำมาตย์ได้ยินดังนั้นก็กล่าวขึ้นว่า ไม่เห็น/*606พระสวามีของพระนางอุตตมธานี เห็นแต่มาณพคนหนึ่งคล้ายคนจนมาขอภิกษา เดี๋ยวนี้อยู่ในเรือนน้อย พระเจ้าพุทธโฆษราชจึงตรัสว่า เชิญไปดูสิ ถวายบังคมแล้วก็ไปดูเห็นพระโพธิสัตว์ก็จำได้ จึงก้มลงไหว้ พระโพธิสัตว์จึงถามว่ามาถึงเมื่อไรท่านราชทูต ถึงวานนี้ พระเจ้าข้า วันที่พระองค์เสด็จมาถึงนี่ไม่ได้แจ้งให้พระเจ้าพุทธโฆษราชทรงทราบ แจ้งทั้งพระเจ้าพุทธโฆษราชทั้งอำมาตย์ แต่ไม่มีใครเชื่อ อนึ่งเราขายหน้าใคร่จะกลับบ้านเมือง แต่ก็กลัวนางอุตตมธานีจะเสียใจ จึงรอท่านราชทูตอยู่ วิพุทธิฆสราชทูตได้ทราบเรื่องดังนั้นก็เสียใจไม่อาจนั่งอยู่ได้ ลุกขึ้นจากอาสนะไปด่าพวกอำามาตย์ว่า พวกท่านเป็นคนโง่หาปัญญามิได้ พวกข้าศึกมาตัดศีรษะเราจะไม่เสียใจเลย
อถโข ลำดับนั้น พระราชวงศ์ของพระเจ้าพุทธโฆษราชนามว่ามงคลวิชชา ดำรงอยู่ในตำแหน่งอุปราช ประทับอยู่ในท่างกลางอำมาตย์เหล่านั้น ได้ทรงสดับถ้อยคำของวิพุทธิฆสราชทูตก็กริ้วจึงตรัสบริภาษว่า เจ้าไปอยู่อนูปมนครไม่ได้พระสวามีของพระนางมา กลับมาดูหมิ่นด่าว่าเสนาอำมาตย์ราชปุโรหิตของเรา อนึ่งราชามหาอำมาตย์แต่ก่อนแล้วเมื่อแพ้แล้วไม่ตายหรือ ขอเดซะ พวกราชามหาอำมาตย์เห็นข้าศึกจึงรบ หรือว่าเห็นความไม่งามในพระนครบัดนี้ส่งเสียงยังกะแร้งกะกา พระองค์หูหนวกไม้ได้ยินเสียงสตรีร้องไห้เพราะเหตุแห่งผัว พระองค์ตาบอดไม่เห็นกเฬวราก ได้แต่ดูหมิ่นผู้มีบุญญานุภาพเท่านั้น ไม่รู้จักหาอุบายแก้ไข มงคลวิชชามหาอุปราชได้สดับดังนั้นจึงตรัสว่า เจ้าอย่าเพ่อพูด ถ้านายของเจ้ามีบุญมีฤทธิ์จริง พรุ่งนี้จงออกจากพระนครไปรบดู ถ้าแพ้เราจะตัดศีรษะท่านเสีย ถ้าชนะเราจะกราบตีนนายของเจ้า และเราจะตกอุปราชสมบัติให้แก่เจ้า พระองค์อย่าพึ่งตรัส พรุ่งนี้คอยดู ข้าพระองค์จะออกไปรบกับนาย ๒ คนเท่านั้น ทูลแล้วประกาศให้มหาชนทราบ ว่าพรุ่งนี้พวกท่านจงดูอานุภาพแห่งนายของเรา ครั้นแล้วไปเฝ้าพระรัตนรังษีราชเทวีผู้พี่ของตน ทูลว่า ขอจงได้จัดภาชนะทองอันเต็มไปด้วยโภชนะไปถวายพระเจ้าจันทคาธผู้เป็นพระสวามีของพระนางอุตตมธานี ขณะเมื่อชนทั้ง ๒ โต้เถียงกันอยู่ มีพวกมหาอำมาตย์มาประชุมกันอยู่พร้อม แต่ไม่มีใครกล้าห้าม ต่างคนต่างนิ่งเฉยอยู่ จึงพระราชวงศ์พระนามว่า มงคลวิชชา เสด็จไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ พรุ่งนี้จันทคาธกับนายพลวิพุทธิฆสะจะออกรบกับข้าศึก ถ้าแพ้หม่อมฉันก็จะให้ตัดศีรษะ ถ้าชนะจะยกอุปราชสมบัติให้ พระราชาก็ทรงนิ่งเฉยอยู่ รุ่งขึ้นนายพลวิพุทธิฆสะจึงพาพระโพธิสัตว์ไปเฝ้าพระราชาถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ วันนี้ขอพระองค์จงคอยดู/*607อานุภาพของท่านผู้นี้ จะออกไปรบกับข้าศึกคนเดียวเท่านั้น พระราชาจึงพระราชทานพรแล้วทรงส่งไป ชนทั้ง ๒ ถวายบังคมแล้วก็ทูลลากลับไปที่อยู่
โพธิสตฺโตปิ ส่วนพระโพธิสัตว์ประดับพระองค์แล้ว ผูกสอดด้วยอาวุธ ๕ ทรงพระขรรค์ทิพย์ ใส่ฉลองพระบาทแก้ว ใส่แว่นตาทิพย์ พร้อมด้วยนายพลวิพุทธิฆสะ ไปท่ามกลางพระนครแสดงพระรูปสิริแก่มหาชน ชาวพระนครต่างส่งเสียงว่าพวกเราจักได้เห็นพระเดชานุภาพของพระสวามีพระนางอุตตมธานีเทวี ลำดับนั้นชนทั้ง ๒ ก็ออกจากพระนครไปยังค่าย ยกกองทัพออกจากค่าย พระโพธิสัตว์เสด็จออกหน้า ทหารทั้งปวงต่างก็โห่ร้องตามเสด็จไป
พนฺธุมวติโยธา ปน ส่วนทหารของพระเจ้าพันธุมวดีอยู่ในป้อมก็วัดธนูลูกศรและอาวุธต่าง ๆ ออกไป พระโพธิสัตว์ก็เหาะขึ้นไปรับเสียหมดสิ้น พระราชาต่างก็รับสิ่งนั้น ๆ แต่พระหัตถ์ของพระเจ้าจันทคาธ ทหารเหล่านั้นเมื่อสิ้นอาวุธแล้วต่างก็ออกจากค่ายหนีไป ทหารของพระเจ้าจันทคาธก็ไล่ตามจับนำมาค่ายของตน
ส่วนนายพลอสังเขยยะปริณายก เห็นทหารของตนแตกก็หยิบลูกศรชื่อปฐวีวิจุณยิงพระโพธิสัตว์ เสียงลูกศรดังราวกะเสียงฟ้าคะนองตั้งแสนครั้ง ด้วยอานุภาพแห่งพระโพธิสัตว์เจ้า ไม่มีใคร ๆ ต้องอันตรายเลย ส่วนพระโพธิสัตว์เหาะขึ้นไปรับลูกศรไว้ ยิงมาก็ทรงรับได้ทุกครั้ง พอหมดลูกศรนายพลอสังเขยยวิจุณก็เปิดประตูค่ายไล่ทหารของตนออก พระโพธิสัตว์เจ้าทรงทราบความจึงทรงจัดทหารให้ไปทางหลังค่ายให้จับทหารพระเจ้าพันธุมวดีเหล่านั้นไว้ นายพลอสังเขยยะจึงพาทหารของตนกลับเข้าต่อสู่ประจันบานกัน ทหารของพระเจ้าพันธุมวดีตายเสียมากกว่ามาก พวกที่ยังไม่ตายก็ถูกจับไปเป็นเชลยบ้าง กลับไปบ้านเมืองของตนบ้าง
โพธิสตฺโตปิ โข แม้พระโพธิสัตว์เมื่อทรงชนะข้าศึกก็ปรารภจะเสด็จเข้าพระนคร ขณะเมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระนครพระราชวงศ์พระนามว่ามงคลวิชชาให้ปิดประตูเมืองเสีย แล้วชวนชาวพระนครขึ้นไปสู่บนกำแพง พลชาวพระนครเห็นพระโพธิสัตว์เหาะขึ้นไปรับลูกศรไว้ได้ต่างก็ชมเชยว่า ท่านผู้นี้มีบุญญานุภาพมาก ส่วนพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นประตูเมืองปิด จึงทรงกระโดดเข้าไปในพระนครเปิดประตูออกแล้วเสด็จไปยังพระราชทวาร พวกทหารของพระโพธิสัตว์ช่วยกันนำอาวุธของข้าศึก ไปวางไว้ที่หน้าพระลานกองโตเท่าภูเขา /*608บางพวกก็จับทหารของพระเจ้าพันธุมวดีมาถวายพระเจ้าพุทธโฆษราช ประมาณ ๕ แสนคน ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์และนายพลวิพุทธิฆสะ ต้องตรวจตราราชการทุกอย่างทุกประการ ชาวพระนครต่างก็นำเครื่องบรรณาการมีเงินทองและแก้วเป็นต้นไปถวายพระโพธิสัตว์เจ้า กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระพุทธเจ้าได้พระองค์เป็นที่พึ่งจึงมีชีวิตอยู่ได้ ถ้าหาไม่ก็ตายกันหมดสิ้น
ส่วนนายพลอสังเขยยวิจุณแตกทัพหนีไปถึงพันธุมวดีนคร เข้าไปเฝ้าพระเจ้าเตชุคตสิปปราช ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะทหารของพระเจ้าพุทธโฆษราชมีมหิทธานุภาพมากนัก เมื่อข้าพระพุทธเจ้าหยิบธนูแสนหนึ่งยิงไป เขาก็รับไว้ได้หมด พอหมดลูกศรเขาก็กระโดดเข้ามาในค่ายฆ่าทหารตายเสียมากมาย พลทหารก็กล้าเหลือ เข้ามาจับทหารของเราไปเป็นเชลยเสียเยอะแยะ พระเจ้าเตชุคตสิปปราชได้ทรงสดับดังนั้นก็ประทับนิ่งอยู่ ก็ในกาลนั้นพระเจ้าเตชุคตสิปปราชมีนายพลคนหนึ่งนามว่า อคัตตนาลี มีความรู้เชี่ยวชาญในเวทย์มนต์ สามารถที่จะกำบังกายของพลทหารได้ตั้งแสน เมื่อมาได้ยินคำกราบทูลของอสังเขยยะดังนั้น จึงกราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าจะขอทหารไปสักแสนคน จับทหารผู้มีมหิทธานุภาพคนนั้นมาถวายพระองค์ให้จงได้ แม้พระเจ้าเตชุคตสิปปราชก็ทรงอนุญาต นายพลอคัตตนาลีจัดพลนิกายของตน กราบถวายบังคมลาพระราชาแล้ว ก็ยกพลออกจากพันธุมวดีนคร เดินเข้าแคว้นคันธารรัฐ เวลากลางวันก็ซุ่มอยู่ในที่แห่งใดที่แห่งหนึ่ง ถึงเวลากลางคืนจึงออกเดินทางมา หลบซุ่มมาจนใกล้เมืองคันธารบุรี แล้วสั่งทหารของตนว่าคืนวันนี้เราจะเข้าไปภายในคันธารนคร จับทหารคนที่มีมหิทธานุกาพมากนั้นมา
อถ โพธิสตฺโต ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์เจ้า ทอดพระเนตรเห็นทหารที่กำบังกายเหล่านั้นได้โดยอานุภาพแห่งแก้วมณี จึงตรัสสั่งราชบริพารของพระองค์ว่า คืนวันนี้พวกท่านจงอย่าประมาทพวกข้าศึกมาในเมือง พวกท่านจงเอาเขฬะของเราทาตาก็จักเห็นข้าศึก พวกพลโยธาก็ปฏิบัติตามแล้วผูกสอดอาวุธครบ ออกจากพระนคร ส่วนนายพลอคัตตนาลีพร้อมด้วยทหารแสนหนึ่งมาพบทหารพระโพธิสัตว์ จึงร่ายมนต์หวังจะมิให้เห็นร่างกายของตนแล้วก็ซุ่มอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ส่วนทหารของพระโพธิสัตว์เห็นข้าศึกเข้าก็วิ่งเข้าไปจับเป็นบ้าง ฆ่าเสียบ้าง บ้างก็ประจันบานกัน นายพลอคัตตนาลีจึงคิดว่า หหารฝ่ายเราน้อย ฝ่ายข้าศึกมากกว่า ขืนรบสู้ไม่ได้ แต่ก็ไม่ปรึกษาใคร ลอบหนีไปยังพันธุมวดีนครแต่ผู้เดียว ฝ่ายทหาร/*609เมื่อไม่เห็นนาย ต่างก็สะดุ้งกลัวทิ้งอาวุธลงนั่ง ทหารฝ่ายอนูปมนครก็เข้าจับพวกทหารเหล่านั้นผูกมัดแล้วเข้าไปสู่พระนครแสดงแก่พระโพธิสัตว์เจ้า จึงพระโพธิสัตว์เจ้าให้พันธนาการพวกเชลยด้วยตรวน ส่วนชาวพระนครต่างก็พากันเยินยอเกียรติคุณพระโพธิสัตว์ว่าท่านมีฤทธิ์มากจริง มีตาเป็นทิพย์ พวกเราแลไม่เห็นข้าศึก แต่ท่านรู้ท่านเห็น นายพลอคัตตนาลีไปในกลางคืน รุ่งขึ้นไปพบทหารที่หนีไป ๕ คนจึงพาทหารพวกนั้นไปสู่พันธุมวดีนคร เข้าเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ ทหารของพระเจ้าพุทธโฆษราชมีศิลปะมากรู้เวทมนต์ แม้พวกข้าพระพุทธเจ้ากำบังกาย แล้วออกเดินทางในเวลากลางคืน ถึงกลางวันก็หลบซ่อนเสีย แม้อย่างนั้นข้าศึกก็ยังรู้เห็น พากันออกมาจากพระนคร พบพวกข้าพระพุทธเจ้าก็เข้ารบ พวกข้าพระพุทธเจ้าไม่มีอาวุธยุทธภัณฑ์อะไรก็ต้องนั่งนิ่งเฉยอยู่ พวกข้าศึกต่างก็มาจับไปบ้าง ฆ่าเสียบ้าง พวกเราเลยหมดคน เหลือมากับข้าพระพุทธเจ้า ๕ คนเท่านั้น
ตํ สุตฺวา พระเจ้าเตชุคตสิปปราชได้ทรงสดับดังนั้น จึงตรัสกะนายพลธรณีเภทีว่า ท่านต้องไปเอง นายพลธรณีเภทีรับพระราชโองการแล้ว ประชุมทหารของตน จัดทหารได้ ๑๘ แสน ได้ยินว่านายพลธรณีเภทีรู้เวทมนต์เดินบนหลังน้ำได้ ดำดินก็ได้ สามารถพาทหาร ๑๘ แสนไปใต้ดินได้ นายพลธรณีเภทีผูกสอดอาวุธครบพร้อมด้วยทหาร ๑๘ แสนไปยังคันธารบุรี พอใกล้ก็ดำดินไปผุดขึ้นในท่ามกลางพระนคร ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณี พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นพวกนั้นก่อน จึงรับสั่งหาเสนาบดีมาทรงบัญชาว่า บัดนี้ข้าศึกดำดินมา จักมาขึ้นในท่ามกลางพระนคร เพราะฉะนั้นจงประกาศแก่ชาวพระนครว่า จงเอาไม้แก่นทำเป็นตาราง ๔ เหลี่ยม ลาดดักไว้ตามพื้นดินให้ทั่ว เสนาบดีรับพระราชโองการมาแล้วก็กระทำตาม วันที่พวกข้าศึกจะมาถึง พระโพธิสัตว์จึงตรัสบอกว่า พวกท่านจงอย่าประมาท จงคอยระวังวันนี้ข้าศึกมาถึงละ พวกชาวพระนครต่างก็ตามประทีปและคบเพลิงนั่งคอยดูกันอยู่ พอถึงเวลาเที่ยงคืน ทหารที่ดำดินก็โผล่ขึ้นและติดอยู่ในตาราง ๔ เหลี่ยมขึ้นไม่ได้ ชาวพระนครเห็นดังนั้นก็พากันเข้าจับเอาค้อนทุบตีบ้างเอามัดบ้าง บางพวกกลัวก็กลับดำดินหนีไปเสีย แต่นายพลธรณีเภทีกลับไปสู่พันธุมวดีนคร กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ทหารของพระเจ้าพุทธโฆษราชเฉลียวฉลาดมาก ข้าพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยทหาร ๑๘ แสนดำดินไป ฝ่ายข้าศึกรู้เข้าก็เอาไม้แก่นมาทำเป็นตาราง ๔ เหลี่ยม พอทหารฝ่ายเราโผล่ขึ้นศีรษะก็ติดทันที ชาวพระนครจับได้บ้าง ฆ่าเสียบ้างทุบตีเสียบ้าง เพราะฉะนั้นพวกข้าพระพุทธเจ้าจึงได้พากันหนีมา พระเจ้าพันธุมวดีได้ทรงสดับดังนั้นก็กริ้ว จึงตรัสว่า ใครไปก็แพ้กลับมา คราวนี้เราจะไปเอง
/*610ตทา เอโก ในกาลนั้นราชกุมารผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าตักกศิลาพระองค์หนึ่ง เสด็จมาแต่ตักกศิลาบุรี เพื่อทูลขอพระราชธิดาของพระเจ้าพันธุมวดี พระนามว่าสมุททชา ประทับนั่งอยู่ในท่ามกลางอำมาตย์ จึงพระราชาตรัสถามพระราชกุมารพระองค์นั้นว่า เธอพร้อมทหารจักอาจไปรบไหม พระราชกุมารประคองอัญชลีแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ หม่อมฉันจักทูลลาพระองค์ไปแต่ผู้เดียว จับทหารพร้อมด้วยพระราชามาถวายพระองค์ ขอพระองค์อย่าทรงวิตก เปิบข้าวกินยากกว่า ถ้าได้เช่นนั้น เราจะยกธิดาให้ พระราชกุมารพาบริษัทไป ๒๐๐ ถวายบังคมลาแล้วออกจากพระนคร เดินทางไปใกล้คันธารบุรี ให้บริษัทถือใบพลูร่ายมนต์ ใบพลูก็กลับกลายเป็นจตุรงคเสนาเข้าห้อมล้อมพระราชกุมาร เดินเรื่อยมาจนถึงคันธารบุรี จึงพระราชกุมารตั้งค่ายอยู่รอบพระนคร พระราชกุมารประทับอยู่ในที่แจ้ง ร่ายมนต์ให้เกิดมืดฟ้ามัวฝนเกือบจะบังแสงพระจันทร์พระอาทิตย์เสียสิ้น ลำดับนั้นชาวพระนครต่างก็หวาดกลัวร้องไห้ร่ำไร เกิดโกลาหลไปทั้งพระนคร พระโพธิสัตว์ทราบเหตุผลตลอด จึงรับสั่งหาอำมาตย์ทั้งหลายมาตรัสว่า พวกท่านจงออกไปดูข้าศึก แล้วบ้วนเขฬะให้แก่อำมาตย์ทั้งหลาย พลนิกายมีเสนาอำมาตย์เป็นต้น ได้เขฬะแล้วทาตาผูกสอดอาวุธครบออกจากพระนคร แต่ไม่เห็นอะไรนอกจากพระราชกุมารกับบริวารร้อยหนึ่งจึงวิ่งเข้าจับ พระราชกุมารทั้งบริวารเห็นข้าศึกวิ่งเข้ามาดังนั้นก็หวาดกลัว หนีไปยังทิศน้อยทิศใหญ่กลับไปยังบ้านเมืองของตน หาได้ไปสู่พันธุมวดีนครไม่
ตทา กาลนั้นพระนครสุวรรณภูมิ มีพระราชกุมารองค์หนึ่งใคร่จะขอพระราชธิดาของพระเจ้าเตชุคตสิปปราช จึงนำเครื่องบรรณาการต่างๆ มาถวายพระเจ้าเตชุคตลิปปราช พระราชาจึงตรัสถามว่า ถ้าท่านรบคันธารบุรีชนะจับพระราชามาได้ เราจักยกธิดาให้ ขอเดชะ มีพระราชประสงค์จะให้กระทำอะไร กระหม่อมฉันจักฉลองพระเดชพระคุณได้ พ่อจงตัดศีรษะพระเจ้าคันธารราชมาให้เราได้ เราก็จักยกธิดาให้ พระราชกุมารก็ดีพระราชหฤทัย กราบทูลลาพาบริษัทของตนมาถึงคันธารบุรี ร่ายมนต์เกิดความมืดบังพระอาทิตย์เสียสิ้น ในคันธารบุรีมืดไปทั่วหมด แล้วทรงร่ายมนต์ให้เกิดอสรพิษขึ้นมากมาย แล้วตรัสบัญชาว่า พวกเจ้าจงเข้าไปภายในพระนคร รัดชาวพระนครให้สิ้นแล้วพาออกมา พวกอสรพิษก็เข้าไปภายในพระนคร อยู่ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง ชาวเมืองเรียกกันลั่น บางพวกก็ตามประทีปตามคบเพลิง เห็นงูอยู่ทั่วไปทุกแห่งก็ร้องเกรียวกราว แม้พวกอสรพิษก็เข้ารัดบ้าง กัดบ้าง ตายไปตาม ๆ กัน มหาชนจึงพร้อมกันไปเฝ้าพระโพธิสัตว์เจ้า ๆ เห็นดังนั้นก็ทรงทราบตลอด /*611จึงตรัสแก่มหาชนว่า พวกท่านจงเอาน้ำลายไปทาตาดู มหาชนก็เอาน้ำลายพระโพธิสัตว์ไปทาตา มองไม่เห็นอสรพิษ เห็นแต่พระราชกุมารพร้อมด้วยบริวาร จึงต่างเข้าจับอาวุธวิ่งตามจับพระราชกุมาร ที่มืดก็สว่างขึ้นทันที ส่วนพระราชกุมารเห็นดังนั้นก็หวาดกลัวเสด็จหนีไป แล้วเสกเชือกให้เป็นนาคราช เลื้อยมาในท่ามกลางพระนครจนถึงสำนักพระราชา อสรพิษทั้งปวงก็อันตรธานไป คงเหลือแต่พระยานาคตัวเดียว พระโพธิสัตว์ทรงเกือกแก้ว ทรงอธิษฐานแก้วมณีทิพยเนตรเป็นพระยาครุฑ พระยาครุฑก็ตรงเข้าจิกพระยานาคๆ ก็กลับเป็นเชือกอย่างเดิม พระราชกุมารจึงเสด็จกลับพันธุมวดีนคร เข้าเฝ้าพระราชาแล้วทูลประพฤติเหตุให้ทรงทราบตลอด พระเจ้าเตชุคตสิปปราชได้ทรงสดับดังนั้นจึงน้อยพระหฤทัย ทรงพระดำริว่าคนอื่นนอกจากเราไม่มีใครสู้ได้ เราจะขึ้นคอยักษ์ไปสู่คันธารรัฐ ตัดพระเศียรพระเจ้าพุทธโฆษราชเสีย จึงทรงผูกสอดอาวุธครบ รับสั่งหามหายักษ์มา ตรัสบอกว่า เราจักไปคันธารรัฐ จับพระเจ้าพุทธโฆษราชมาตัดศีรษะเสีย แล้วเสด็จขึ้นคอยักษ์ไป ยักษ์ก็พาพระเจ้าเตชุคตสิปปราชเหาะไป ถึงคันธารบุรีแล้วจึงเสด็จเข้าไปหาพระเจ้าพุทธโฆษราชท่ามกลางอำมาตย์ แล้วตรัสว่า ท่านไม่ให้ราชธิดาแก่เรา เราจึงมาจะตัดศีรษะท่านในบัดนี้ ท่านใคร่จะเสวยอะไรก็รีบเสวยเสีย พวกเสนาอำมาตย์ราชบุตรได้สดับดังนั้นก็หวาดกลัวไม่อาจจะนั่งอยู่ได้ จึงไปเฝ้าพระเจ้าจันทคาธ ถวายบังคมแล้วทูลวิงวอนว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า อาศัยความกรุณา ขอพระองค์ได้ให้พวกข้าพระพุทธเจ้ามีชีวิตอยู่ต่อไป พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับดังนั้นก็ทรงนิ่งอยู่ ลำดับนั้นพระเจ้าพุทธโฆษราชเสด็จเข้าไปหาพระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า พ่อจงเป็นที่พึ่งของพวกเราด้วย ข้าแต่พระองค์อย่าทรงหวาดกลัว การจับยักษ์จับพระเจ้าเตชุคตสิปปราชเป็นภาระของหม่อมฉัน ฝ่ายพระเจ้าเตชุคตสิปปราชเห็นหมู่ชนไปประชุมกันอยู่ที่พระโพธิสัตว์ จึงตรัสว่า พวกท่านไปหามาณพจะเอาเป็นที่พึ่ง มาณพนั้นเป็นที่พึ่งของพวกท่านไม่ได้ พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับดังนั้นทรงจับพระขรรค์กายสิทธิ์ ทรงเกือกแก้วเหาะไปอยู่ตรงหน้ายักษ์ จึงทรงเงือดเงื้อพระขรรค์ขึ้นสำทับว่า เราจะตัดศีรษะของเจ้าเสีย มหายักษ์เห็นดังนั้นก็หวาดกลัวตัวสั่น ไม่อาจรออยู่ได้เลยเหาะหนีไป ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์จึงเสด็จไปขวางหน้าไว้ ยักษ์กลัวยิ่งขึ้น จึงทิ้งพระเจ้าเตชุคตสิปปราชแล้วหนีไป พระโพธิสัตว์จึงเสด็จตามมหายักษ์ไป ส่วนพระเจ้าเตชุคตสิปปราชเลยพลัดมาจากอากาศตกลงในท่ามกลางพระนคร ชาวพระนครมีเสนาอำมาตย์เป็นต้นเห็นดังนั้นต่างเข้าจับ บ้างก็ทุบบ้างก็ตี นำมาถวายพระเจ้าพุทธโฆษราช ฝ่ายมหายักษ์วิ่งแน่วไปยังแนวป่าใหญ่ หลบลี้อยู่ตามซอกเขา พระโพธิสัตว์เจ้าทรงหาไม่พบเลยเสด็จกลับมายังที่ประทับของพระองค์
/*612อถ พุทธฺโฆโสราชา ลำดับนั้นพระเจ้าพุทธโฆษราช ทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าเตชุคตสิปปราช จึงมีพระราชดำรัสถามว่า พระองค์ทรงทำสงครามกับหม่อมฉัน พระองค์มีพระประสงค์อะไร หม่อมฉันประสงค์พระนางอุตตมธานีพระราชธิดาของพระองค์ หาได้ประสงค์อย่างอื่นไม่ พระเจ้าพุทธโฆษราชจึงตรัสเรียกหญิงสาวแก่มาทรงมอบแด่พระเจ้าเตชุคตสิปปราชว่า พระองค์ประสงค์หญิงคนเดียวถึงต้องกระทำสงคราม หม่อมฉันจะถวายพระองค์สัก ๕๐๐ นาง แล้วได้พระราชทานสัญญาแก่หญิงเหล่านั้นๆ ต่างก็ลุกจากอาสนะกล่าวแย่งกันว่า เป็นสามีของเราๆ บางคนจูงบ้าง บางคนเข้าอุ้ม บางคนเข้านั่งใกล้ บางคนเข้ากอดบั้นเอว บางคนเข้ารัดอก บางคนเข้าลูบพระอังสา บางคนเข้าลูบพระเศียร บางคนเข้าคลำพระพักตร์ บางคนเข้าคร่าผ้าฉลองพระองค์ บางคนเข้าฉุดพระบาทบ้าง พระหัตถ์บ้าง ต่างก็ว่าเป็นสามีของเรา แต่บางคนก็อมน้ำไปบ้วนรดที่พระพักตร์พระเศียร ทำให้ทรงได้รับความละอายและทุกขเวทนา ต่อมาพระเจ้าพุทธโฆษราชทรงบัญชาหญิงเหล่านั้นว่า ทุก ๗ วันพวกเจ้าจงกระทำอนาจารให้พระเจ้าเตชุคตสิปปราชได้ทรงได้รับความละอายอย่างนี้ เมื่อหญิงเหล่านั้นกระทำอนาจารอยู่อย่างนี้เวลาล่วงไปถึงสามเดือน
โพธิสตฺโตปิ แม้พระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จเข้าไปหาพระเจ้าพุทธโฆษราชตรัสขอโอกาสแล้วทูลว่า มหาราชเจ้า ถ้าทรงกระทำกรรมกรณ์แก่พระเจ้าเตชุคตสิปปราชอย่างนี้ ก็จะเป็นเวรเป็นกรรมกันต่อไปในอนาคตกาล เพราะฉะนั้นขอพระองค์จงอดโทษประหารชีวิตให้แก่ท้าวเธอสักครั้ง พระเจ้าพุทธโฆษราชได้ทรงสดับดังนั้นจึงมีพระราชดำรัสว่า เราจักกระทำทาสกรณ์แก่เธอ จึงจักประทานชีวิตให้ แล้วตรัสสั่งให้เป็นคนเลี้ยงม้า พระโพธิสัตว์เจ้าประทับอยู่ในพระนครนั้นสามปี พอทัพศึกสงบเงียบดีก็เสด็จเข้าไปหาพระเจ้าพุทธโฆษราชทูลลาว่า ขอเดชะ พระนางอุตตมธานีทรงครรภ์แก่จักคลอดพระโอรสแล้ว หม่อมฉันไม่ทราบข่าวคราวเลย จักทูลลากลับไป เมื่อตรัสอนุญาตแล้วก็เสด็จไปหาพระนางรัตนรังสีเทวี ทูลลาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า หม่อมฉันคิดถึงพระนางอุตตมธานี ไม่ทราบข่าวว่าเป็นอย่างไรเลย หม่อมฉันขอทูลลาพระองค์ไป เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว มีพลโยธา ๔ อักโขภินีแวดล้อมออกจากพระนคร เสด็จถึงพระนครอนูปมนครก็เสด็จเข้าพระราชวัง
พฺรหฺมจารี ราชเทวีปิโข ฝ่ายพระนางพรหมจารีราชเทวีรับพระราชโองการของพระสวามีแล้ว ก็เสด็จไปสู่อนูปมนคร ทรงอภิบาลบำรุงพระราชกุมาร
/*613อถโข ลำดับนั้น พระเทวีทั้งสาม คือพระนางพรหมจารี พระนางเทวธิสังกา พระนางอุตตมธานี ทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์เจ้าผู้พระสวามีเสด็จกลับมาถึง ก็ทรงกระทำการต้อนรับ พระนางหนึ่งทรงล้างพระบาท พระนางหนึ่งเช็ดพระบาท พระนางหนึ่งจัดราชสาส์นถวาย พระนางหนึ่งๆ ต่างถวายบังคมแล้วจัดสุทธาโภชน์มาถวายเสวยเสร็จแล้ว ต่างก็ทูลถามถึงการจากเมืองไปกับพระโพธิสัตว์เจ้า ๆ ก็ตรัสเล่าให้ฟังตลอด ก็โอรสของพระนางอุตตมธานีประสูติเมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จไป เสด็จกลับมาพระราชโอรสก็ทรงดำเนินได้ เพราะฉะนั้นพระนางพรหมจารีจึงทรงอุ้มพระราชโอรสไปแสดงแก่พระโพธิสัตว์ผู้พระชนก พระโพธิสัตว์เจ้าทอดพระเนตรเห็นก็ดีพระทัยยิ่ง เข้าสวมกอดปิยบุตร ทรงจุมพิตที่ศีรษะ ให้ประทับนั่งบนพระเพลา แล้วทรงบัญชานางกษัตริย์ทั้งหลายว่า พวกท่านจงช่วยกันทำการมงคล พวกนางกษัตริย์จัดการมงคลเสร็จแล้วมากราบทูลพระราชา จึงพระราชารับสั่งหาโหรมาตรัสถามถึงฤกษ์ยาม ทรงขนานพระนามว่า ทุคคตะขัตติยกษัตริย์ เพราะทรงอุบัติในกำเนิดแห่งตระกูลทั้งสอง พระราชกุมารนั้นมีบุญญานุภาพใหญ่ ด้วยอานุภาพแก้วมณี มีพระรูปพระโฉมงดงาม มีพระเนตรเป็นทิพย์ และด้วยอานุภาพที่พระโพธิสัตว์เจ้าเสวยน้ำชุบพระขรรค์กายสิทธิ์ มีพระกำลังวังชามหิทธานุภาพเหาะเหินเดินอากาศได้
ถามว่า เพราะเหตุอะไร พระโพธิสัตว์เจ้าผู้สั่งสมบุญกุศลเนืองนิตย์ จึงไปเกิดในตระกูลทุคคตะ
ตอบว่า เพราะว่าพระโพธิสัตว์เจ้าทรงกระทำบุญให้ทานบำเพ็ญทสบารมี หาได้ทรงปรารถนามนุษย์สมบัติ เทวสมบัติ พรหมสมบัติ หรือโลกิยสมบัติใด ๆ ไม่ ทรงปรารถนาเฉพาะพุทธภูมิเท่านั้น อนึ่งเมื่อทรงท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏฏ์ บางชาติก็เกิดเป็นมนุษย์ บางชาติก็เกิดเป็นเทวดา บางชาติมีฤทธิ์ บางชาติไม่มีฤทธิ์ บางชาติก็ร่ำรวย บางชาติก็ขัดสน บางชาติเป็นสัตว์ดิรัจฉาน บางชาติเป็นเปรต บางชาติเป็นอสูรกาย บางชาติเกิดในนรก บางชาติเป็นยักษ์ เป็นคนธรรพ์ เป็นกินนร ใคร ๆ ไม่สามารถจะแสดงว่าหญิงผู้นี้มิใช่มารดา มิใช่พี่น้องหญิง มิใช่ญาติ มิใช่ภรรยา มิใช่ธิดา อนึ่งพระโพธิสัตว์เจ้าเมื่อเกิดในตระกูลขัดสน หาได้เสียใจหรือดีใจไม่ ไม่โกรธ ไม่ยินดี เกิดในตระกูลมั่งมีก็ไม่ดีใจไม่เสียใจ เพราะฉะนั้น ชาตินี้พระโพธิสัตว์เจ้าจึงมาเกิดในตระกูลขัดสน
ถามว่า ส่วนพระราชกุมารทุคคตะขัตติยวงศ์ ทำบุญกุศลมาน้อยกว่าชนก แต่เหตุไรจึงมาอุบัติในตระกูลสูง
/*614ตอบว่า เพราะว่าชาติก่อนพระราชกุมารทรงกระทำบุญใด ๆ ไว้ย่อมอธิษฐานว่า เกิดชาติใด ๆ ในอนาคต ขออย่าได้เกิดในตระกูลขัดสนและในตระกูลต่ำ เพราะเหตุนี้จึงได้มาทรงอุบัติในขัตติยตระกูล
พฺรหมฺจารีปิโข เทวี พระนางพรหมจารีพร้อมด้วยบริวารของพระองค์ทูลลาพระโพธิสัตว์ พระนางเทวีธิสังกาและพระนางอุตตมธานีเทวี เสด็จกลับไปสู่อนุราธบุรี พอพระราชกุมารมีพระชนม์ได้ ๕ ปี พระโพธิสัตว์ก็ตรัสเรียกมาสั่งสอนว่า พ่อจงปกครองราชสมบัติในพระนครนี้ พระราชกุมารจึงตรัสถามว่า พระองค์จักเสด็จไปไหน จึงพระโพธิสัตว์ตรัสบอกว่า พ่อจักไปสู่กาสิกบุรีกับนางเทวธิสังกาเยี่ยมพระเจ้าสุริยคาธผู้เป็นพี่ของพ่อ แล้วจะเลยไปสู่อินทปัตถ์นคร พระองค์เลยเสด็จไปที่นั่นทำไม ก็พระนางเทวธิสังกาเป็นธิดาของกษัตริย์อินทปัตถ์นคร พ่อจึงต้องพาไปส่ง แล้วตรัสกับพระนางอุตตมธานีว่า แม่พร้อมกับพระราชกุมาร จงปกครองราชสมบัติ พระนางอุตตมธานีได้ทรงสดับดังนั้น ประหนึ่งว่าพระหฤทัยจะแตกทำลาย จึงทรงร่ำไห้รำพันต่าง ๆ พระโพธิสัตว์เจ้าจึงตรัสปลอบว่า อย่าทุกข์โศกไปเลยแม่ เราจักมอบกษัตริย์ ๒๐ องค์ และพระนคร ๒๐๐ ให้แก่แม่ แล้วทรงอภิเษกพระราชบุตรมอบราชสมบัติให้ ครั้นแล้วรับสั่งหาเสนาบดีมารับสั่งว่า ท่านจงส่งราชสาส์นไปยังกษัตริย์ในเมืองขึ้นของเราว่า จงช่วยกันบำรุงราชบุตรของเราด้วย เสนาบดีรับพระราชโองการแล้วก็ส่งข่าวสาส์นไปยังเมืองขึ้น กษัตริย์ทั้งหลายต่างก็มาถวายบังคมโพธิสัตว์เจ้า ๆ มอบพระราชกุมารให้แก่กษัตริย์เหล่านั้น แล้วก็เสด็จไปยังปราสาทพระนางเทวธิสังกา พระนางอุตตมธานี และพระราชกุมารก็ตามเสด็จไปด้วย พระนางอุตตมธานีไม่กล้าตรัสห้ามเอง จึงให้พระโอรสตรัสห้าม แม้พระราชกุมารก็ไม่อาจจะตรัสห้าม
ฝ่ายพระนางเทวธิสังกาเทวี เข้าสวมกอดพระราชกุมารแล้วทรงประทานพรว่า ขอพ่อจงเสวยราชสมบัติเป็นสุข ๆ อย่ามีโรคภัยมาเบียดเบียน มีข้าศึกมาก็จงพ่ายแพ้ไป ลำดับนั้น พระนางอุตตมธานีทรงอดกลั้นความโศกไม่ได้ ก็ปริเทวนาด้วยเสียงอันดัง พระนางเทวธิสังกาทอดพระเนตรเห็นแล้วก็กลั้นความโศกไว้ไม่ได้ ต่างเข้าสวมกอดร่ำไรรำพัน แม้พวกนางชาววังก็ปริเทวนาการอยู่ในปราสาท ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าทอดพระเนตรเห็นดังนั้น เมื่อจะตรัสสอนจึงตรัสคาถานี้ว่า
/*615สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา
อธฺวา ปริณามธมฺมา
สพฺเพหิ เม มนาเปหิ
นานาภาโว วินาภาโว
มา ทุกฺขิ ปริเทเวยฺยุํ
สํสาเร หิ ธมฺมตา จ
ชายนฺโต จ มรณนฺติ
ปิโย ทุกฺขํ ปปฺโปติ
ความว่า สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอันแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เราต้องพลัดพรากจากของชอบใจทั้งสิ้น ขออย่ามีทุกข์โศกเลย เพราะธรรมดาในสงสารมีอย่างนี้ เกิดแล้วต้องตาย ของรักย่อมทำให้เกิดทุกข์
ตํ สุตฺวา ชนทั้งหลายได้สดับดังนั้น ต่างก็หายโศกเศร้า กลับได้ความโปร่งใจ กล่าวถ้อยคำเป็นที่รักกะกันและกัน ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าจึงอุ้มพระนางเทวธิสังกา เหาะบ่ายพระพักตร์ตรงไปยังกาสิกบุรี
จบจันทคาธราชกัณฑ์
---
ตทา ในกาลนั้น พระเจ้าพรหมจักรวรรดิราชในอินทปัตถ์นครประชวรหนัก เลยสวรรคต พวกเสนาอำมาตย์ราชปุโรหิตถวายพระเพลิงเสร็จแล้ว ปรึกษากันว่าแว่นแคว้นที่หาพระราชามิได้จะมีความผาสุกมาจากไหน แต่พวกเราจักได้พระราชาผู้ทรงธรรมจากไหน จึงมหาเสนาคุตต์กล่าวขึ้นว่า พวกเราจักถวายสาส์นไปถึงพระสวามีของพระนางเทวธิสังกา เชิญเสด็จมาปกครองบ้านเมืองของเรา ประชาชนทั้งปวงทราบข่าวก็ยินดีทั่วกัน จึงจัดส่งราชทูตพร้อมด้วยบริวาร ๑๐๐ ไปยังกาสิกบุรี ราชทูตเดินทางไปถึงกาสิกบุรี เข้าไปยังสภาอำมาตย์ให้ทูลเรื่องราวแด่พระเจ้าสุริยคาธ พวกอำมาตย์ก็นำความไปกราบทูลให้ทรงทราบ พระเจ้าสุริยคาธจึงรับสั่งหาราชทูตมาตรัสถามว่า มาจากไหน ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้ามาจากอินทปัตถนคร มาด้วยประสงค์อะไร ขอเดชะ พระเจ้าพรหมจักรวรรดิราชพระชนกของพระนางเทวธิสังกา ดำรงราชย์อยู่ในอินทปัตถนคร บัดนี้พระองค์เสด็จสวรรคตเสียแล้ว พวกอำมาตย์จึงส่งข้าพระพุทธเจ้ามาเชื้อเชิญพระเจ้าจันทคาธผู้พระสวามี/*616ของพระนางเทวธิสังกาไปดำรงราชย์แทน พระเจ้าสุริยคาธได้สดับดังนั้น จึงตรัสว่า ท่านราชทูต แม้พระเจ้าจันทคาธก็เสด็จไปสู่อินทปัตถนคร ยังหาได้เสด็จกลับมาไม่ ขอเดชะ พระเจ้าจันทคาธประทับอยู่ในพระนครนั้นปีเดียวเท่านั้น ได้เสด็จมานานแล้วประมาณ ๗ ปีได้ มาคนเดียวหรือว่าพาคนอื่นมาด้วย ขอเดชะ พาพระนางเทวธิสังกาเทวีราชธิดาพร้อมด้วยบริวาร ๑๐๐ มาด้วย แต่เสด็จมาด้วยเรือใหญ่ พระเจ้าสุริยคาธและอุกัษฐเศรษฐีได้ยินดังนั้นก็หวาดกลัวกล่าวกันว่า ชะรอยลมร้ายจะพัดเอาเรือไปสู่เมืองอื่นเสีย หรือไม่ก็เรือแตก ในกาลนั้นพระราชารับสั่งหาหมอดูด้วยไก่ชื่อทิพพเนตตกิตติมาทรงซักถามว่า น้องชายของเรามาเรือ บัดนี้ไปอยู่ที่ไหน จงตรวจดู ขอเดชะ ข้าพระองค์จักได้เท่าไร ไก่ ๑๖ ตัว หมอรับพระราชโองการแล้วทูลลากระทำพลีกรรม กำหนดเสียงไก่เสร็จแล้ว เข้าไปกราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ไก่ตัวแรกขันได้ความว่า พระกนิษฐ์ได้ภรรยามาด้วยเรือ เรือแตกพลัดกันไป ไก่ตัวที่ ๒ ขันได้ความว่า ขึ้นจากทะเลแล้วเดินเรื่อยไปตามป่า ตัวที่ ๓ ขันได้ความว่า ไปได้แก้วทิพยรัตน์เป็นที่พึ่ง ตัวที่ ๔ ขันได้ความว่า ไปรักษาโรคผู้หนึ่งหายเลยได้รับรองเท้าแก้วเป็นบำเหน็จ ไก่ตัวที่ ๕ ขันได้ความว่า ไปได้นารีแก้ว ๓ นาง ตัวที่ ๖ ขันได้ความว่า ไปได้ขุมทรัพย์ ตัวที่ ๗ ขันได้ความว่า ไปปราบโจรและยักษ์ร้าย ตัวที่ ๘ ขันได้ความว่า ไปได้สมบัติเศรษฐี ๓ นาย แล้วได้ให้ทาน ตัวที่ ๙ ขันได้ความว่า ได้นางแก้วพร้อมด้วยราชสมบัติ ตัวที่ ๑๐ ขันได้ความว่า ออกจากพระนครนั้น ไปพบกับภรรยาคนเก่า (คนที่พลัดกันคราวเรือแตก) แล้วได้ทรัพย์สมบัติมากมาย ตัวที่ ๑๑ ขันได้ความว่า ได้ราชสมบัติและนางแก้วอีก ตัวที่ ๑๒ ขันได้ความว่า โปกระทำสงครามได้ชัยชนะ ตัวที่ ๑๓ ขันได้ความว่า มีบุตรซึ่งมีบุญญานุภาพมาก ตัวที่ ๑๔ ขันได้ความว่า ดำริจะพาภรรยาคนเก่ามาเฝ้า ตัวที่ ๑๕ ขันได้ความว่า จักเสด็จมาเยี่ยมที่นี่ น้องชายของเรามาทางน้ำหรือทางบก เหาะมาพะย่ะค่ะ
อถ ลำดับนั้น ทวยนาครมีพระราชามหาอำมาตย์เป็นต้น ได้ทราบเรื่องดังนั้นต่างก็ไม่เชื่อ พูดกันว่า ถ้าจริงตามคำหมอ เราจักจับไก่ของเรามาให้ดูบ้าง ปรึกษากันแล้วก็ไปจับไก่มาตัวหนึ่งวางไว้หน้าที่นั่ง แจ้งเรื่องให้หมอทราบ หมอกระทำพลีกรรมฟังเสียงไก่ขัน แล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ บัดนี้น้องชายของพระองค์มาจวนถึง ขอได้โปรดให้คนจัดภัตตาหารไว้
/*617โพธิสตฺโต พระโพธิสัตว์ทรงพาพระนางเทวธิสังกาเหาะมาเสด็จลงยังเรือนของอุกกัษฐเศรษฐี คนที่เรือนเศรษฐีเห็นก็จำได้บางคนก็เข้าต้อนรับ บางคนก็ไปสู่ราชตระกูลแจ้งเรื่องแก่ท่านเศรษฐีว่า บุตรชายของท่านมาถึงแล้ว เสนาอำมาตย์ได้ทราบเรื่องจึงนำความไปกราบทูลให้ทรงทราบ พระราชาจึงตรัสถามว่า บัดนี้เธออยู่ที่ไหน อยู่ที่เรือนอุกกัษฐเศรษฐี ได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสชมเชยหมอ แล้วเสด็จลุกขึ้นจากราชอาสน์ เสด็จไปสู่เรือนเศรษฐีพร้อมด้วยเศรษฐีและเหล่าอำมาตย์ ต่างก็มาพร้อมกันอยู่ที่นั่น ฝ่ายพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นพระเชษฐา ก็เสด็จลุกขึ้นจากอาสน์ทรงกราบไหว้พระเชษฐาและเศรษฐี ส่วนพระนางเทวธิสังกาไหว้พระราชาและเศรษฐี พลางทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า หม่อมฉันเป็นน้องสะใภ้ ขอกราบบาทพระองค์ พระเจ้าสุริยคาธจึงตรัสถามพระเจ้าจันทคาธว่า พ่อไปไหนมาสิ้นกาลนาน หม่อมฉันไปสู่อินทปัตถนคร แล้วก็ทูลเล่าเรื่องของพระองค์แต่ต้นจนถึงเสด็จมาเฝ้าบัดนี้ ส่วนหมู่ชนนอกนั้นต่างก็นั่งสนทนาร่าเริงกัน แม้เศรษฐีให้นำภาชนะทองพร้อมด้วยอาหารมาเลี้ยงดูกันอิ่มหนำสำราญ ลำดับนั้นพระราชาจึงทรงพาพระอนุชาและพระสุณิสาเสด็จเข้าอู่พระราชวัง ให้ประทับอยู่ในปราสาททอง
ราชทูตา ราชทูตถวายพระราชสาส์นที่ตนนำมาและทูลเรื่องที่พระเจ้าพรหมจักรวรรดิเสด็จสวรรคต พระโพธิสัตว์เจ้าได้ทรงทราบเรื่อง ก็ตรัสสั่งให้ตระเตรียมการไป ให้ราชทูตกลับไปก่อน ล่วงไปได้ ๓ เดือน พระองค์ก็พาพระนางเทวธิสังกาเหาะไปสู่อินทปัตถนคร นางสนมเห็นพระนางเทวธิสังกามาถึงต่างก็กราบไหว้ กาลนั้นเสนาบดีและอำมาตย์ก็อภิเษกพระโพธิสัตว์เจ้า มอบสมบัติทั้งปวงถวาย พระเจ้าจันทคาธทรงราชย์โดยธรรม ปรากฏพระเกียรติคุณไปทั่วชมพูทวีป พระราชาในพระนครน้อยใหญ่ต่างก็นำเครื่องบรรณาการต่าง ๆ มาถวาย
มีคำถามสอดเข้ามาว่า ด้วยวิบากแห่งอกุศลกรรมอะไร พระโพธิสัตว์เจ้าจึงทรงอุบัติในตระกูลทุคคตะ
แก้ว่า ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เจ้าทรงอุบัติในตระกูลอำมาตย์ มีบรรพชิตรูปหนึ่งมานั่งอยู่ในสำนักของมารดาบิดาพระโพธิสัตว์ๆ จึงนั่งลงกราบไหว้ แล้วเตือนบุตรให้กราบไหว้บ้าง พระโพธิสัตว์ก็ไม่ไหว้ กลับว่าย้อนบิดามารดาว่าจะไหว้คนทุคคตะทำไม ด้วยผลกรรมนี้แล จึงมาเกิดในตระกูลทุคคตะ อนึ่งพระโบราณาจารย์กล่าวว่า ผู้ให้ทานด้วยศรัทธา แต่รักษาศีลเพียงขั้นต้น เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏฏ์ ย่อมเกิดในตระกูลต่ำ
/*618ถามว่า ด้วยอกุศลกรรมอะไร เรือจึงแตก ผัวเมียต้องลอยคออยู่ในท่ามกลางสมุทร
ตอบว่า ในอดีตกาล ผัวเมียพากันไปอาบน้ำที่ท่าน้ำเห็นสามเณรขี่เรือน้อยลำหนึ่งกำลังถูกกระแสน้ำพัดมา ด้วยเห็นสนุกดีจึงกระทุ่มน้ำให้เป็นคลื่น เรือน้อยนั้นก็จมลง จึงเข้าอุ้มสามเณรมาขึ้นบก ด้วยอกุศลกรรมนี้ จึงต้องลอยคออยู่ในท่ามกลางสมุทรตั้ง ๕๐๐ ชาติ
ถามว่า ด้วยกุศลวิบากอะไร พระโพธิสัตว์เจ้าจึงได้แก้วทิพยเนตร รองเท้าแก้ว พระขรรค์กายสิทธ์ และพระมเหสีหลายองค์ และเพราะเหตุไร จึงโปรดปรานพระนางเทวธิสังกามากกว่าองค์อื่น ๆ
ตอบว่า เพราะพระนางเทวธิสังกาเมื่อกระทำบุญใดๆ ย่อมปรารถนากยู่กับพระโพธิสัตว์เจ้าเสมอไป และได้ทรงกระทำบุญร่วมกับพระโพธิสัตว์เจ้าตลอดมา แม้พระโพธิสัตว์เจ้าจะทรงบริจาคบุตร ภรรยาก็ไม่หน้านิ่ว ทรงดีอกดีใจพลอยอนุโมทนาบุญกุศลด้วย ความปรารถนาของพระนางมีมาจนในภพที่สุด เพราะฉะนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าจึงทรงละไม่ได้
ถามว่า ด้วยบุญอะไร พระโพธิสัตว์จึงได้รัตนะทั้ง ๓ และมเหสีทั้ง ๕
ตอบว่า ได้ยินว่า ในอดีตกาลเมื่อพุทธศาสนายังไม่เสื่อม พระโพธิสัตว์เจ้าทรงอุบัติในตระกูลผู้ดีเมืองพาราณสี มีนามว่า พลบัณฑิต อายุถึง ๑๖ ปียังไม่มีภรรยา เลี้ยงดูมารดาบิดาเรื่อยมา ภายหลังมารดาบิดานำนางกุมารีคนหนึ่งชื่อสัทธา มาทำการอาวาหะให้ อยู่มาวันหนึ่งพลบัณฑิตมีธุระไปในป่า พบวัดเก่าเดินเข้าไปเห็นพระพุทธรูปหักองค์หนึ่งถูกโจรแกะเอาพระเนตรไปเสียก็สลดใจ คิดจะบูรณะให้บริบูรณ์ จึงกลับมาบ้านบอกภรรยาของตนว่า นางผู้เจริญวันนี้เราเข้าไปที่วัดเก่า พบพระพุทธรูปหักองค์หนึ่ง ไม่มีดวงพระเนตรคิดจะทำให้ดี ดี ดิฉันพลอยอนุโมทนาด้วย ถ้าทรัพย์ของเราไม่พอก็ขายดิฉันเอาทรัพย์นั้นทำ ดีละ แล้วก็นำทรัพย์ของตนไปเรือนนายช่างหม้อขอซื้อทราย นายช่างหม้อมีธิดาอยู่คนหนึ่งชื่อนางปทุมา พ่อค้าดินเหนียวมีธิดาคนหนึ่งชื่อนางบุปผา พ่อค้าน้ำอ้อยมีธิดาคนหนึ่งชื่อนางหงสา นางทั้ง ๓ นั้นนั่งสนทนากันอยู่ พระโพธิสัตว์จึงตรงเข้าไปถามราคาของนั้นๆ นางทั้ง ๓ พอเห็นก็นึกรักแล้วถามว่า ท่านมีกิจอะไร/*619ด้วยของนั้นๆ หรือ พระโพธิสัตว์ก็เล่าเรื่องและความประสงค์ให้ฟัง ดิฉันทั้ง ๓ จะทำบุญด้วย นางปทุมาให้ทราย นางบุปผาให้ดินเหนียว นางหงสาให้น้ำอ้อย พลบัณฑิตก็รับมาบ้าน คลุกกันเข้าแล้วก็ปั้นเป็นพระพุทธรูป แล้วเอาแก้วหัวแหวนมาเจียระไนใส่พระเนตรพระ เสร็จแล้วขัดทารักทาชาดแล้วก็แสวงหาทอง ในกาลนั้นช่างทองคนหนึ่งมีธิดาชื่อสุทธา ได้ให้ทองแก่พลบัณฑิต ๑๐๐ แผ่น พลบัณฑิตจึงนำทองนั้นมาปิดพระพุทธรูป เสร็จแล้วจัดแจงทำบุญตักบาตรฉลองพระพุทธรูป พระโพธิสัตว์จึงอธิษฐานว่า ผลบุญนี้จงเป็นปัจจัยแห่งพระสัพพัญญุตญาณในอนาคตกาล ส่วนภรรยาอธิษฐานว่า ขออย่าได้จากสามีเลยจนกว่าจะสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้า ผัวเมียเมื่อดับชีพก็ไปอุบัติในเทวโลก แม้เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏฏ์ถึงศาสนาพระพุทธสิขีสัมมาสัมพุทธเจ้า พลบัณฑิตมาเกิดในตระกูลทุคคตะ ณ จัมปานคร ด้วยวิบากแห่งอกุศลกรรมอื่น ได้นามว่าจันทคาธ พอสิ้นบาปก็ได้เป็นพระราชามีเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ส่วนนางสุทธาผู้ภรรยาของพลบัณฑิตท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏฏ์ มาถึงชาตินี้ มาเกิดในอินทปัตถนคร เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าพรหมจักรวรรดิ นามว่าเทวธิสังกา ส่วน ๓ คนนั้นชาตินี้มาเกิดในตระกูลเศรษฐี ณ สังทัสสนคร นามว่าทิพพโสดานาง ๑ ประทุมบุปผานาง ๑ สุคนธเกศีนาง ๑ ธิดาของพ่อค้าทองซึ่งชื่อว่านางสุทธา ด้วยอานิสงส์ที่นางบริจาคทอง จึงเกิดมาเป็นพระราชธิดาของพระเจ้าพุทธโฆษราช นามว่าอุตตมธานี นางกุมารอีกคนหนึ่งเห็นพระพุทธรูปที่พระโพธิสัตว์สร้าง ก็เกิดความเลื่อมใสแล้วนำเอาผ้าอุตตราสงค์ของตนมาบูชา ชาตินี้มาเกิดเป็นพระนางพรหมจารีเทวีในพระนครอนุราธธานี ด้วยอานิสงส์ผลดังกล่าวมา พระโพธิสัตว์จึงมีมเหสีถึง ๖ และนคร ๖ นคร มีเดชานุภาพราวกะพระอินทร์
อนึ่งมีคำถามว่า อันบุรุษสตรีได้ทำบุญร่วมกัน แต่ไม่ได้อธิษฐานว่า ผู้นี้จงเป็นภรรยาของเรา หรือผู้นี้จงเป็นสามีของเรา ตายไปเกิดอีกชาติจะได้เป็นสามีภรรยากันหรือไม่
ตอบว่า บุรุษและสตรีได้ทำบุญร่วมกัน แต่มิได้อธิษฐานเช่นนั้น บางพวกก็เป็นพ่อลูกกัน บางพวกก็เป็นพ่อแม่กัน บางพวกก็เป็นญาติกัน บางพวกก็เป็นผัวเมียกัน สตรีทั้งหลายเมื่อรับส่วนแห่งบุญ เห็นบุรุษหนุ่ม เกิดความรักใคร่แล้วให้ทาน ก็ไปเป็นภรรยาของบุรุษนั้นได้ อนึ่งเมื่อหมู่สัตว์ท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏฏ์ไม่อาจจะแสดงว่าหญิงนี้มิใช่มารดามิใช่ภรรยา หรือบุรุษนี้มิใช่บิดามิใช่สามี ทุกชาติหญิงอาจเป็นภรรยาก็ได้หรือมารดาก็ได้ บุรุษจักเป็นบิดาหรือสามีก็ได้
/*620พระโพธิสัตว์เจ้าเสวยราชสมบัติประกอบด้วยทศพิธราชธรรมปกครองเหล่าประชาราษฎร์ เมื่อทรงบริจาคทานก็ทรงใช้แก้วทิพยเนตรทรงตรวจดูหม้อขุมทรัพย์ ทรงทราบว่า ขุมนี้มีเจ้าของ ขุมนี้ไม่มีเจ้าของ ทรงถือเอาแต่ขุมที่ไม่มีเจ้าของให้ทาน และเพราะทรงเอาแก้วกระทำพระเนตรพระพุทธรูปจึงได้แก้วทิพยเนตร พระขรรค์แก้ว และรองเท้าแก้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ทรงสะสมบุญบารมี ทรงบูชาเจดีย์สถูปพุทธปฏิมากร สร้างกุฏีวิหารอุโบสถ ทรงทำบุญตักบาตรพระราชทานแก่พวกยาจกวณิพพก
ได้ยินว่า เมื่อพระเจ้าจันทคาธประทับอยู่ในอินทปัตถนครทรงระลึกถึงพระราชโอรส พระนางอุตตมธานี พระนางพรหมจารี เศรษฐีธิดา ๓ นาง อุกกัษฐเศรษฐี และพระเจ้าสุริยคาธ จึงเสด็จเหาะไปยังที่อยู่ของคนนั้น บางครั้งก็ประทับอยู่ราตรีหนึ่งบ้าง สองราตรีบ้าง สามราตรีบ้าง เสด็จจากอินทปัตถนคร เดินหางมาสู่อนูปมนครประมาณ ๓ เดือน เสด็จจากอนูปมนครมาสู่อนุราธบุรี ๔๐ วัน เสด็จจากอนุราธบุรีมาสู่สังกัสสนคร ๔๕ วัน พระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จไปยังนครทั้ง ๔ แต่เช้า เย็นก็เสด็จกลับมาถึง เพราะฉะนั้นจึงทรงปกครองนครทั้ง ๔ นั้นได้
จบจันทคาธกัณฑ์
---
ตทา ในกาลนั้น พระราชกุมารนามว่า ทุคคตะขัตติยวงค์ ทรงระลึกถึงพระชนก ดูด้วยทิพยเนตร บางครั้งทรงระลึกถึงพระนางพรหมจารีเทวี บางครั้งทรงระลึกถึงพระเจ้าลุง บางครั้งก็ทรงระลึกถึงเศรษฐีธิดาทั้ง ๓ แล้วก็ทรงนำสาส์นของพระนางและนางเหล่านั้นเหาะไปถวายพระชนกชนนี บางครั้งก็ทรงนำข่าวของพระชนกชนนีไปแจ้งแก่พระเจ้าลุงแก่พระนางและนางเหล่านั้น บางครั้งก็เสด็จไปเฝ้าพระอัยกานำข่าวสาส์นมาทูลพระชนนี พอพระราชกุมารมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี ทรงใคร่ครวญดูพระราชธิดาในพระนครทั้งหลาย ทรงเห็นพระราชธิดาเมืองใดสวยงาม ก็เสด็จเหาะไปอภิรมย์ด้วยพระราชธิดาเมืองนั้น ครั้นแล้วก็เสด็จกลับ
/*621ในกาลนั้น ในพระนครมิถิลา มีพระราชาองค์หนึ่งนามว่า พระเจ้าธัมมโชต ท้าวเธอมีพระมเหสีพระนามว่า จันทปทุมา มีพระราชโอรสนามว่า มหาพลวิชชราชกุมาร องค์น้องทรงนามว่าสุวรรณพิมพาราชธิดา ทรงศึกษาศิลปะธนู ทรงยกธนูไม้ ๓ แสนธนูได้ อีกพระหัตถ์หนึ่งสามารถจะทรงลูบพระเศียรของพระองค์ได้ มีพระปัญญาเฉลียวฉลาดในหัตถิศิลปะ ทรงทราบชัดสมรภูมิที่จะชนะหรือแพ้ ส่วนพระสุวรรณพิมพาราชธิดาพอมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี มีพระรูปพระโฉมสะสวยปานนางเทพอัปสร ถึงพร้อมด้วยกัลยาณลักษณะ กลิ่นกายหอมฟุ้งอย่างจันทร์แดง กลิ่นปากหอมเหมือนดอกอุบล สีกายเหลืองเหมือนทอง เลื่องลือกันทั่ว ๆ ไป พระราชาทั้งหลายได้ยินกิตติศัพท์ ต่างก็ส่งเครื่องบรรณาการและพระราชสาส์นมาสู่ขอ ฝ่ายพระเจ้าธัมมโชตราชจึงตรัสกะราชทูตว่า ท่านราชทูตเราไม่อาจจะยกให้ใครได้ ถ้าให้องค์นี้ องค์อื่นก็โทมนัส เพราะฉะนั้นให้ใครไม่ได้ องค์ใดมีศิลปะอาจที่จะสู้พลวิชชราชกุมารโอรสของเราได้ เราจะให้แก่องค์นั้น พระราชกุมารและพระราชาในพระนครต่าง ๆ ต่างก็ทรงศึกษาศิลปะแล้วมาพร้อมกันในมิถิลามหานคร แต่ก็ไม่มีองค์ใดสามารถเอาชนะได้ ต้องแพ้กลับไปทุกองค์ องค์อื่น ๆ มาก็เป็นเช่นเดียวกันนี้ ในวันหนึ่ง ๆ นับจำนวนตั้ง ๓-๔-๕ องค์ที่ต้องปราชัยเสด็จกลับพระนคร เพราะฉะนั้นเกียรติคุณของพลวิชชราชกุมารและสุวรรณพิมพาราชธิดาจึงปรากฏทั่วไปในชมพูทวีป
ส่วนทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมาร สดับเกียรติศัพท์และรูปสมบัติของสุวรรณพิมพาราชธิดาดังนั้น ก็ใคร่จะทอดพระเนตรและใคร่จะได้ไว้เป็นพระมเหสีของพระองค์ จึงทรงตรวจดูด้วยทิพยเนตรเห็นรูปสมบัติของพระราชกุมารี ก็มีพระหฤทัยปฏิพัทธ์อยากจะเสด็จไปรับมา จึงเข้าไปเฝ้าพระชนนี ถวายบังคมแล้วทูลว่า หม่อมฉันจักไปทดลองศิลปะกับมาณพพลวิชชราชกุมาร ถ้าชนะก็จักได้พระสุวรรณพิมพามา ถ้าได้มาหม่อมฉันจักตั้งไว้ในฐานะแห่งมเหสี พระนางได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า ลูกเอ๋ย ลูกมิได้ศึกษาศิลปะอะไรเลย ไฉนจักไปทดลองกับเขาได้ พวกขัตติยกุมารเขาต่างได้ศึกษาศิลปะในสำนักอาจารย์ทิศาปาโมกข์ในสุวรรณภูมิบ้าง ในตักศิลาบ้าง แม้เช่นนั้นก็ยังแพ้กลับมา ก็ลูกมิได้รู้อะไรเลย ไฉนจะเอาชัยชนะเขาได้ เพราะฉะนั้นอย่าไปเลยลูก ในแคว้นของเราขัตติยนารีก็มีมากมาย แม่จักให้เรียกนางเหล่านั้นมาให้พ่อดู มีพระดำรัสฉะนี้แล้วก็รับสั่งหาเสนาคุตตอำมาตย์มา ทรงบัญชาว่า ท่านจงส่งข่าวไปถึงพวกกษัตริย์ในแคว้นของเราว่า จงส่งราชธิดาของตนมาให้ลูกเราเลือกภายใน ๗ วันนี้ เสนาคุตตอำมาตย์ก็ทำตามพระเสาวนีย์ ถึงวันที่ ๘ /*622พระราชาในพระนครทั้งหลาย ๒๕๐ องค์ก็ส่งธิดาธิดาของตนมาประชุมกันในปราสาทของพระนางอุตตมธานีราชเทวี พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมาร ทอดพระเนตรดูนางขัตติยนารี ๒๕๐ ก็ไม่ชอบพระหฤทัยสักนางหนึ่ง จึงเสด็จกลับปราสาทของพระองค์ รุ่งขึ้นจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระชนนีทูลลาอีก พระนางได้ทรงสดับดังนั้นก็ตรัสห้ามปราม และรับสั่งหาเสนาคุตตอำมาตย์ให้ส่งข่าวสาส์นไปยังพระยาร้อยเอ็ดใหม่ ในที่สุดพระราชกุมารก็ไม่พบนางกษัตริย์องค์ใดถูกพระหฤทัยอีก จึงทูลลาพระชนนีเสด็จไปสู่สังกัสสนคร ไปหาเศรษฐีธิดาทั้ง ๓ แล้วตรัสว่า แม่ ฉันจักไปสู่มิถิลามหานคร จักลองศิลปะกับพลวิชชราชกุมาร ถ้าชนะก็จักได้สุวรรณพิมพาราชธิดา พวกเศรษฐีธิดาก็ทูลห้าม แล้วให้นำกุลธิดาทั้งหลายมาถวายให้ทอดพระเนตร พระราชกุมารก็ไม่ทรงชอบใจนางใดเลย จึงลาไปเฝ้าพระเจ้าลุง ณ กาสิกบุรี ทูลความประสงค์ให้ทรงทราบ พระเจ้าลุงก็ตรัสห้ามและตรัสสั่งให้นำนารี ๓๕๐ นางมาประทานให้ พระราชกุมารก็ไม่ทรงปรารถนา จึงทูลลาไปเฝ้าพระชนกชนนี ถึงแล้วก็กราบทูลความประสงค์ให้พระชนกชนนีทรงทราบ พระนางเทวธิสังกาได้ทรงทราบดังนั้นจึงตรัสห้ามว่า ราชธิดาในเมืองขึ้นของเรามีมากมาย แม่จักให้เขาส่งตัวมาให้ดู อย่าไปเลยลูก พระเจ้าจันทคาธจึงตรัสว่า อย่าห้ามเธอเลย ปล่อยให้ไปเถิด ถ้าหม่อมฉันเป็นหนุ่มเหมือนแต่ก่อน ก็จักไปลองดูบ้าง ทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารได้ทรงสดับดังนั้นก็ดีพระทัย ถวายบังคมแล้วก็ทูลลาออกจากพระราชวังเหาะไปยังมิถิลามหานคร พักบรรทมอยู่ ณ ศาลาแห่งหนึ่งคืน คืนวันนั้นพระสุวรรณพิมพาราชธิดาทรงสุบินไปว่า มีช้างเผือกขาวผ่องเข้าไปในเมือง เอาเท้าย่ำเหยียบพลวิชชราชกุมารพระเจ้าพี่ แล้วเอางวงรวบรัดพระองค์เอง เหาะไปยังที่อยู่ของช้าง แล้วสะดุ้งตื่นบรรทม จึงทรงวิจารณ์ถึงเรื่องฝันว่า ช้างเผือกคงจะได้แก่พระราชกุมาองค์ใดองค์หนึ่งที่มีมหิทธานุภาพมาก ชนะพี่ชายเราแล้วนำเราไปตั้งไว้ในตำแหน่งมเหสี แต่ก็มิได้ตรัสเล่าให้ผู้ใดผู้หนึ่งฟัง วันรุ่งขึ้นพระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารเสด็จเข้าไปในวังถวายบังคมพระราชาแล้วนั่งอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าธัมมโชตจึงตรัสถามว่า พ่อมาจากไหน ขอเดชะ มาจากอินทปัตถนคร มาด้วยประสงค์อะไร ขอเดชะ มาด้วยประสงค์พระราชธิดาของพระองค์ พ่ออาจแข่งขันศิลปะกับพลวิชชได้หรือไม่ หม่อมฉัน ไม่ได้ศึกษาศิลปะอะไร ถ้าเช่นนั้นก็จงกลับไปบ้านเมืองเสียเถิด พระราชกุมารก็ทูลวิงวอนแล้วๆ เล่าๆ พระเจ้าธัมมโชตก็ไม่ทรงอนุญาต ครั้นทรงขัดไม่ได้จึงตรัสว่า พรุ่งนี้จงมาแข่งขันดูก่อน ขอเดชะ หม่อมฉันจักขอแข่งขันวันนี้ ขอได้ทรงพระกรุณา ถ้าเธอ/*623จะแข่งขันก่อนก็จงไปขออนุญาตพวกที่เขามาก่อนเสียก่อน เป็นพระมหากรุณา แล้วถวายบังคมไปตรัสขออนุญาตพวกราชกุมารที่มาถึงก่อน ได้รับอนุญาตแล้วก็กลับมา พลวิชชราชกุมารจึงตรัสถามว่า ท่านได้เล่าเรียนศิลปะอะไรมา หม่อมฉันไม่ได้เล่าเรียนอะไร ถ้าเช่นนั้นจงกลับไปบ้านเมืองเสียเถิด ถ้าไม่เช่นนั้นก็จักตายเสียเปล่า หม่อมฉันจักตายเสียดีกว่าที่จะกลับไป ถ้าท่านยอมตาย ก็อย่าผูกเวรเรานา ไม่ผูก ถ้าเช่นนั้นจงออกไปยืนที่โน่น ครั้นแล้วก็ทรงหยิบธนูขึ้นสายตรัสเตือนว่า ท่านอย่าประมาทแล้วก็ทรงปล่อยลูกศรไป พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารไม่ทรงหวาดเสียวเลย เพราะพระองค์มีกำลังเรี่ยวแรงมาก จึงกระโดดเข้ารับลูกศร และขึ้นเหยียบพระอังสาพลวิชชราชกุมาร แล้วตรัสว่าพระเจ้าพี่จงยกพระน้องนางให้แก่เรา ศิลปะของเรายังไม่สิ้น พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารก็ลงจากพระอังสา ประทับอยู่ในที่ต่ำแห่งพระพลวิชชราชกุมาร จึงหยิบธรณีวิจณศรมายิงต่อไปอีก ลูกศรเสียงดังลั่นอย่างเสียงฟ้าร้อง ราวกะจะผ่าหทัยเสียทีเดียว พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารก็กระโดดขึ้นไปจับลูกศร แล้วเสด็จขึ้นเหยียบศีรษะพลวิชชราชกุมาร ตรัสว่าท่านยอมยกพระน้องนางให้หม่อมฉันเสียเถิด ศิลปะอย่างอื่นยังมี พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารจึงเสด็จลงจากศีรษะ ท่านจงจับเราไว้ แล้วก็ทรงร่ายมนต์เข้าไปในแผ่นดิน พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารจึงเอาเท้าหนีบพระเกศไว้แล้วตรัสว่า คราวนี้ท่านต้องยกน้องนางให้หม่อมฉันละ ยังมีอีก ครั้นแล้วร่ายมนต์กำบังกายหายตัวไป พาพระสุวรรณพิมพาแทรกแผ่นดินไปวางไว้ในคูหาแห่งหนึ่ง แล้วกลับมาตรัสว่า ถ้าท่านเห็นสุวรรณพิมพาก็จงพาไปเถิด พระทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมารเห็นพระสุวรรณพิมพาขณะที่ถูกนำไปซ่อนด้วยทิพยเนตรแต่แกล้งตรัสว่า พระเจ้าพี่ หม่อมฉันจักไปหาที่ไหน ท่านไม่อยากจะให้หม่อมฉัน ๆ ลาละ แล้วเสด็จไปยังคูหานั้นพาพระสุวรรณพิมพาเหาะตรงไปยังอินทปัตถนคร เข้าเฝ้าพระชนกแล้วประทับอยู่ส่วนหนึ่ง ลำดับนั้นพระเจ้าจันทคาธและพระนางเทวธิสังกา ทอดพระเนตรเห็นพระสุวรรณพิมพาเทวีพร้อมด้วยลักษณะสมบัติ ก็ดีพระทัย ตรัสถามถึงเหตุที่ได้มาแล้วทรงอภิเษก จัดทาสีให้พันหนึ่ง แล้วให้ประทับอยู่ในสุวรรณปราสาท
ตทา ปน ในกาลนั้น พระเจ้าธัมมโชต อุปราช เสนาอำมาตย์ปุโรหิต และทวยนาครต่างก็ดีพระทัยและดีไจ สรรเสริญเกียรติคุณพลวิชชราชกุมารต่างๆ นานา จึงพระราชาตรัสสั่งอำมาตย์ว่า พวกท่านจงทำการฉลองชัย ปวงชนก็จัดการเริ่มการฉลอง ส่วนพลวิชธราชกุมารเสด็จไปถึงฝั่งมหาสมุทร ทรงร่ายมนต์แล้วเสด็จเข้าไปในคูหา แต่ไม่/*624พบพระสุวรรณพิมพา ทรงหาทั่วทิศก็ไม่พบ จึงเสด็จกลับมากราบทูลพระชนกให้ทรงทราบ พระราชา พระราชเทวี อำมาตย์ต่างพากันทรงกรรแสงร่ำไรรำพัน ครั้นแล้วรับสั่งหาโหรมาตรัสถามว่า บัดนี้ราชธิดาของเราหายไปไหน ยักษ์รากษสพาหนีไปหรือว่าเทวดามนุษย์ผู้มีฤทธิ์มาพาไม่ โหรตรวจดูยามแล้วกราบทูลว่า ขอเดชะ พระราชธิดายังมีพระชนม์อยู่ มีมนุษย์หนุ่มน้อยคนหนึ่งพาเหาะไปทางบุริมทิศ พระเจ้าธัมมโชตได้ทรงสดับดังนั้นก็เข้าพระทัยว่าเป็นทุคคตขัตติยวงศ์ราชกุมาร จึงตรัสว่า มันอยู่เมืองไหน ลูกของใคร มันรู้อะไร อย่างไรจึงสามารถมาลักธิดาของเราไปได้ เจ้าคนชาติชั่ว ไม่รู้จักเรา เราทำอะไรให้จึงมาดูหมิ่น จงเตรียมจตุรงคเสนา เราจะไปจับตัวมัน เสนาบดีอำมาตย์ได้สดับดังนั้น ต่างก็รับพระราชโองการมาจัดจตุรงคเสนา ต่อมาพระราชาจึงรับสั่งหาพ่อค้าเรือมาตรัสถามว่า เจ้าไปค้าขายทางบุริมทิศรู้ไหมว่าทุคคตขัตติยวงศ์เป็นลูกใคร อยู่เมืองไหน มีฤทธิ์เดชอย่างไร พ่อค้าต่างก็ทูลว่า ไม่รู้จัก ลำดับนั้น พระราชาจึงตรัสถามโหรเฒ่าซึ่งมาแต่ตักศิลามหานครว่า ท่านอาจารย์รู้ไหม ขอเดชะ ท่านผู้นี้เป็นโอรสของพระเจ้าจันทคาธ เป็นหลานของพระเจ้าสุริยคาธ แต่ตัวทุคคตขัตติยวงศ์ราชพอมีพระชนม์ได้ ๗ ปีก็ได้เสวยราชย์ในอนูปมนคร มีพระเนตรเป็นทิพย์ เห็นอะไรได้ทั่วจักรวาฬ เหาะได้ มีบุญญานุภาพยิ่งใหญ่ ขอพระองค์อย่าได้เสด็จไปต่อยุทธเลย เพราะพระเจ้าจันทคาธผู้อื่นฆ่าไม่ตาย แม้พลของท้าวเธอถูกอาวุธตายแล้วมียากินเป็นขึ้นมาอีก แล้วทูลเล่าเรื่องแต่ครั้งรบกับพระเจ้าเตชุคตสิปปราชเป็นต้นถวายให้ทรงทราบ และทูลว่าแม้ข้าพระพุทธเจ้าเองคราวหนึ่งถูกเสือกัด ตายอยู่ ๗ วัน พระเจ้าจันทคาธประทานโอสถให้กินจึงรอดตายมาจนบัดนี้ พระเจ้าธัมมโชตได้สดับเรื่องที่โหรเฒ่าทูลถวายดังนั้น ก็น้อยพระทัยยิ่งขึ้น จึงตรัสว่า เราจักดูฤทธิ์เดชของพระเจ้าจันทคาธสักที แล้วรับสั่งหาโหรเฒ่าอีกคนหนึ่งมา ตรัสว่า ท่านจงตรวจชาตาเรากับโอรสดูที โหรเฒ่าก็คำนวณแล้วทูลว่า ถ้าเสด็จไปทำสงครามทางบุริมทิศก็จะถึงปราชัย ถ้าเสด็จไปทางปัจฉิมทิศก็จักทรงชนะ พระราชาจึงตรัสว่า ใคร ๆ ก็ว่าแพ้ คราวนี้เราจะปรึกษาใครดี ลำดับนั้น เสนาอำมาตย์จึงทูลว่า ขอเดชะ เบื้องต้นพระองค์ทรงปรารถนาเขยที่มีมหิทธานุภาพ ครั้นได้พระองค์ไม่ทรงรับ ใครเล่าจะดีไปกว่านี้ ถ้าเสด็จไป ทำสงครามแพ้มา ก็จักได้ความอายใหญ่ ถ้าไม่ไปทรงทำไม่รู้ไม่เห็นเสีย ต่อไปก็มีคนสรรเสริญเอง เขยก็จักส่งบรรณาการมาถวาย พระราชธิดาก็จักเสด็จมานี่ พระองค์ก็จะได้พบเห็น เป็นอันว่าได้ประโยชน์ทั้งสองอย่าง
/*625อถโข ลำดับนั้น พระเจ้าธัมมโชตจึงตรัสสั่งให้มีพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้าจันทคาธว่า ขอพระองค์กับหม่อมฉันจงมีไมตรีต่อกัน ราชบุตรของพระองค์ก็เป็นเหมือนของหม่อมฉัน ราชธิดาของหม่อมฉันก็เท่ากับเป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงได้ว่ากล่าวสั่งสอนและรับสั่งให้จัดเครื่องบรรณาการมีค่าต่าง ๆ ส่งไปพร้อมกัน ตั้งแต่นั้นมาสองพระนครก็ติดต่อไปมาถึงกันทุกๆ ปี พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์ราชจึงพาพระนางสุวรรณพิมพาไปยังอนูปมนคร ถวายบังคมพระชนนีแล้ว ทรงราชย์ต่อมา ตั้งแต่นั้นมาเกียรติศัพท์ของพระนางสุวรรณพิมพาก็ปรากฏทั่ว ๆ ไป พระราชาทั้งหลายนำเครื่องบรรณาการต่าง ๆ มาแต่ทิศน้อยใหญ่ เข้าไปเฝ้าพระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์ราชต่างก็ตรัสชมเชยพระบารมีว่า พระราชาของพวกเรามีบุญญาภินิหารใหญ่ยิ่ง มีพระมเหสีก็งามปานนางเทพธิดา ต่อมาภายหลัง พระนางสุวรรณพิมพาทรงระลึกถึงพระชนกชนนี จึงเสด็จไปเฝ้าพระสามีกราบทูลว่า ขอเดชะ หม่อมฉันใคร่จะทูลลาไปหาพระชนกชนนี พร้อมด้วยพ่อค้าที่มาคราวนี้ ขอพระองค์จงทรงอนุญาต พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์ได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า ฉันจักไปด้วย แล้วตรัสหาอำมาตย์มาตรัสสั่งว่า จงจัดแจงเรือไว้แล้วให้จัดเครื่องบรรณาการอันมีค่ายิ่งใหญ่ และเครื่องอลังการต่าง ๆ ลงบรรทุกเรือ ถึงวันฤกษ์ดีพร้อมด้วยอำมาตย์แสนหนึ่งให้ขึ้นสู่เรือ แล้วพาพระมเหสีมาลาพระชนนี ทรงเวนราชสมบัติถวายพระขนนีแล้วเสด็จขึ้นสู่เรือ ออกเรือเดินทางมาได้สามเดือน ก็ทรงส่งพระราชสาส์นล่วงหน้าไปก่อน ซึ่งมีใจความว่า ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันนามว่าทุคคตขัตติยวงศ์ เป็นเขยของพระองค์ บัดนี้ได้พาพระนางสุวรรณพิมพามาเฝ้า ฝ่ายพระเจ้าธัมมโชตก็ให้ตกแต่งราชมรรคา ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการต่าง ๆ เตรียมจตุรงคเสนาไว้รับ ตรัสสั่งให้ปลูกพลับพลาใหญ่โต ลาดเครื่องลาดต่าง ๆ ไว้ ล้อมด้วยปราการหิน จัดแจงเครื่องสักการะต่าง ๆ ไว้รับ เมื่อราชมรรคาเสร็จ พวกอำมาตย์ราชปุโรหิตและนางใน มีพลช้าง พลม้า พลรบ พลบทจรห้อมล้อมแห่กันไปยังท่าเรือ พอพระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์และพระนางสุวรรณพิมพามาถึง พวกทวยนาครก็ร่าเริงทำสักการะต่าง ๆ พวกอำมาตย์ก็กราบทูลว่า พระชนกชนนีของพระองค์กำลังคอยหาอยู่ ส่งพวกข้าพระพุทธเจ้ามาคอยรับเสด็จ พระราชาและพระเทวีได้ทรงสดับดังนั้นก็เสด็จขึ้นบนยานทอง มีราชบริพารห้อมล้อมแห่มาตามทางหลวง เข้าวังเสด็จขึ้นบนพระราชมนเทียรถวายบังคมพระชนกชนนี ๆ ทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็ปลื้มพระหฤทัย พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์ เมื่อจะตรัสปฏิสัณฐารจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
/*626กจฺจิ นู ตาต กุสลํ
กจฺจิ นุ ตาต อนามยํ
กจฺจิ อมฺม กุสลฺจ
จกฺขุ เตน ปริหายติ
ความว่า ขอเดชะ พระองค์ทั้งสองอยู่สบายดี ไม่เจ็บไข้ได้ทุกข์อะไร พระเนตรยังปรกติดีอยู่
พระเจ้าธัมมโชตตรัสตอบว่า
กุสลฺเจว เม ปุตฺต
อโถ ปุตฺต อนามยํ
อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ
จกฺขุ น ปริหายติ
ความว่า เราทั้งสองสุขสบายดี มารดาของลูกก็ยังปรกติดีอยู่
พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์จึงตรัสถามว่า
กจฺจิ อโรคํ โยคนฺเต
กจฺจิ วหติ วาหนํ
กจฺจิ ิโต ชยปโท
กจฺจิ วุฏิ น ฉิชฺชติ
ความว่า ยานพาหนะก็อยู่ดีหรือ ชนบทก็สงบเงียบอยู่หรือ
ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาลหรือ
พระเจ้าธัมมโชตตรัสตอบว่า
อโรคํ โยคํ มยฺหํ
อโถ วหติ วาหนํ
อโถ ิโต ชยปโท
อโถ วุฏฺิ น ฉิชฺชติ
ความว่า ยานพาหนะยังอยู่ดี ไม่ชำรุดทรุดโทรมอะไร ชนบทก็เรียบร้อย อนึ่งฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล
ครั้นทรงปราศรัยกันแล้วพระเจ้าธัมมโชตจึงตรัสสั่งให้ปลูกพลับพลาราชาภิเษก ถึงวันที่ ๗ พระราชาทั้ง ๒ ก็ขึ้นประทับบนกองแก้ว ทรงทำการราชาภิเษก ตรัสมอบพระนางสุวรรณพิมพาแก่พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์ๆ เสด็จประทับอยู่ในเมืองนั้นสิ้น ๓ เดือน ครั้นแล้วก็ทูลลา พาราชบริพารเสด็จลงเรือ พระเจ้าธัมมโชตก็ทรงประทานทาสทาสีขัตติยนารีและเครื่องอลังการต่างๆ แก่พระราชธิดาของพระองค์ พระนางสุวรรณพิมพาก็พาบริวารเสด็จลงเรือ กลับไปสู่มิถิลามหานคร ถวายบังคมพระชนกแล้วก็เลยไปสู่อนูปมนคร
/*627ต่อมาพระนางสุวรรณพิมพาเทวีก็ได้พระโอรส ๔ พระองค์ องค์ที่ ๑ ไปอยู่กับพระอัยกาในเมืองมิถิลานคร เมื่อพระอัยกาสวรรคตแล้วก็ได้เสวยราชย์ในเมืองนั้น องค์ที่สองไปอยู่กับพระนางพรหมจารีในอนุราธนคร แล้วได้ครองราชสมบัติในเมืองนั้น องค์ที่สามไปอยู่กับพระเจ้าพุทธโฆษราชในแคว้นคันธาร แล้วได้ครองราชสมบัติในเมืองนั้น ส่วนองค์ที่ ๔ อยู่กับพระชนกชนนี พอมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปีก็ได้เป็นพระมหาอุปราช ต่อมาพระชนกสวรรคตก็ได้เสวยราชสมบัติในอนูปมนคร พระโพธิสัตว์เจ้าได้ทรงสะสมบุญเป็นอันมาก ทรงบริจาคทานรักษาศีลเจริญภาวนา ถึงอายุชัยก็สวรรคต มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้ที่ผู้มีฤทธิ์กระทำอันตรายเราไม่ได้ เราทรมานเสียจนสิ้นพยศให้สมาทานศีลได้ แม้ในกาลก่อนก็เช่นเดียวกัน แล้วทรงประกาศอริยสัจจ ๔ ทรงประมวลชาดกว่า พระเจ้าสุริยคาธในครั้งนั้นมาเป็นสารีบุตร ท้าวสักกะมาเป็นอนุรุธ พระเจ้าพุทธโฆษราชเป็นโมคคัลลานะ พระเจ้าพรหมจักรเป็นพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าธรรมขันตีเป็นพระมหากัสสป พระเจ้าสุทัสสนจักรเป็นเทวทัตต์ พระนางวิมลาเทวีเป็นพระนางปชาบดี พระนางพรหมวดีเทวีเป็นพระนางสิริมหามายา อุกกัษฐเศรษฐีเป็นพระเจ้าสุทโธทนะ พระนางพรหมจารีเป็นพระเขมาภิกษุณี พระนางสุวรรณพิมพาเป็นอุบลวรรณเถรี พระเจ้าทุคคตขัตติยวงศ์เป็นราหุล พระนางอุตตมธานีเป็นนางชนบทกัลยาณี นางสุริยโยธาเทวีเป็นพระนางสามาวดี นางปริสุทธีเป็นนางชุชชุตตรา นางทิพพโสดาเป็นนางนันทาเทวี นางประทุมบุปผาเป็นนางวิสาขา นางสุคนธเกศีเป็นนางโคตมี พระเจ้าเตชุคตสิปปราชเป็นอุทายี พระนางเทวธิสังกาเป็นพระนางยโสธรา วิชชาธรเป็นอานนท์ นาคราชที่ให้แก้วทิพยเนตรเป็นพากุลเถระ พระเจ้าธัมมโชตเป็นท้าวมหานามศากยราช มหาพลวิชชกุมารเป็นกปินเถระ บริษัทนอกนั้นเป็นพุทธบริษัท ส่วนพระเจ้าจันทคาธเป็นเราผู้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล
จบจันทคาธชาดก
/*628ปัญจพุทธพยากรณ์
เดิมมีพระโพธิสัตว์ ๕ พระองค์ นามว่ากุกกุสันธโพธิสัตว์องค์หนึ่ง โกนาคมนโพธิสัตว์องค์หนึ่ง กัสสปโพธิสัตว์องค์หนึ่ง โคดมโพธิสัตว์องค์หนึ่ง เมตเตยยโพธิสัตว์องค์หนึ่ง ท่านทั้ง ๕ นี้ต่างบำเพ็ญบารมีอยู่ ณ ที่ต่างกัน ภายหลังได้มาพบและสัญญากันว่า ผู้ใดได้เป็นพระพุทธเจ้า ต้องมาบอกให้รู้กันที่นี่
เมื่อกุกกุสันธโพธิสัตว์เป็นพระพุทธเจ้าจึงเสด็จมาประทับบนแผ่นศิลา ณ กันทรบรรพต ทรงลูบพระเศียรประทานเส้นพระเกศาแด่หมู่พระอรหันต์ ๆ จึงมอบไว้กับพระเจ้าอโศกมหาราช ๆ ได้ทรงประดิษฐานพระเกศธาตุนั้นไว้ ณ พระนครทุ่งยั้งนี้ แม้พระเกศธาตุพระพุทธเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ก็ยอมมาอยู่ที่นี้เช่นเดียวกัน
สมัยหนึ่งพระพุทธเจ้าของเราพร้อมด้วยพระขีณาสพ ๕๐๐ ได้เสด็จมาประทับบนแผ่นศิลา นอกพระนครทุ่งยั้ง ณ กันทรบรรพตนั้น ถึงเวลาเสวย พระอานนท์ได้เชิญเสด็จไปยังภายนอกพระนครทุ่งยั้งทางด้านหลังกันทรบรรพต สถานที่แห่งนี้แลเป็นที่สำหรับพระพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์เสด็จมาประทับ
เมื่อเสวยเสร็จแล้ว มียักษ์ตนหนึ่งนำน้ำซึ่งใส่ในคนทีแก้วมาถวาย ขณะเมื่อยักษ์ตนนั้นเข้ามาได้ก้าวเท้าไปเหยียบมดง่ามใหญ่ ๔ ตัวเข้า พระพุทธองค์จึงทรงพยากรณ์ว่า เมื่อศาสนาล่วงไปถึง ๒,๐๐๐ ปี มดง่ามทั้ง ๔ ตัวนี้จักได้เป็นกษัตริย์มาครองพระนครนี้ และจะได้กระทำการยกย่องพระศาสนา และขณะนั้นมีกวางทอง พร้อมด้วย เหล่าสัตว์ป่าพากันมาเฝ้าพระพุทธเจ้า พระพุทธองค์จึงทรงพยากรณ์ว่า สัตว์เหล่านี้ต่อไปจักได้เป็นมนุษย์ช่วยกันยกย่องพระศาสนาไว้ ณ ที่นี้ อาศัยเหตุดังกล่าวมานี้ พระนครทุ่งยั้งนี้ จึงนับว่าเป็นอุดมสถานแห่งหนึ่ง
/*629ในยุค ๒,๐๐๐ ปีนั้นแล จะมีพระมหากษัตริย์สององค์ องค์หนึ่งพระนามว่าสริราชวงศ์ เสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครนี้ อีกพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่าจังโกธิบดี เสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครละโว้ พระมหากษัตริย์ทั้งสององค์นี้ได้ช่วยกันชลอพระพุทธรูปอันมีนามว่าคงคา สูง ๔ วาซึ่งจมอยู่ในแม่น้ำน่าน ขึ้นมาประดิษฐานไว้ในกันทรบรรพต อันเป็นที่พระพุทธเจ้าเคยมาประทับ
และในยุค ๒,๐๐๐ ปีนั้น มีพระมหากษัตริย้องค์หนึ่งพระนามว่าพระเจ้าธรรมาโศกราช ได้เสด็จมาสู่พระนครทุ่งยั้งนี้ รับสั่งให้ขุดหลุม ๔ เหลี่ยม ลึก ๑๘ ศอก กว้าง ๑๘ ศอก แล้วทรงฝังกลบอันบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ สมัยนั้นมีพระมหาเถรองค์หนึ่งนามว่ามหากาลิเทยยเถร ได้รับคำบอกเล่าจากบุรุษเข็ญใจว่า เขาได้เห็นรัศมี ๖ ประการรุ่งโรจน์อยู่ที่กิ่งรัง เมื่อพระมหาเถรมาพิจารณาดูก็ทราบว่าที่นั่นมีพระบรมสารีริกธาตุ จึงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ถ้ามีพระบรมธาตุอยู่ ก็ขอได้กระทำปาฏิหาริย์ให้ประจักษ์แก่ตาในบัดนี้เถิด สักครู่หนึ่ง พระบรมสารีริกธาตุก็กระทำปาฏิหาริย์สว่างขึ้นไปในอากาศ โตประมาณเท่าผลตาลและผลมะพร้าว แล้วก็แตกกระจายออกไปทั่วทิศานุทิศ เมื่อกระทำสักการบูชากันเสร็จแล้วจึงช่วยกันตัดต้นรังก่อพระเจดีย์ขึ้น ณ ที่นั้น สูง ๔ วากับ ๒ ศอก ซึ่งยังคงปรากฏอยู่ตราบเท่าทุกวันนี้
จบเรื่องพยากรณ์สถานที่ทั้ง ๓
---
นมามิ สุคตํ นาถํ
เสฏฺํ ธมฺมํ สุคเตน ทีปิตํ
สงฺฆฺจ วรํ ปุฺกฺเขตฺตํ
วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ
อิมํ ปฺจพุทฺธพฺยากรณํ นาม
ปวกฺขามิ สมาเสน อิติ
นมามิ สุคตํ นาถํ

ความว่า ข้าพเจ้าขอขอบน้อมนมัสการพระศรีสุคตผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์ ทั้งพระสัทธรรมอันประเสริฐ ซึ่งพระศรีสุคตได้ตรัสสำแดงไว้ทั้งปวง สงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันไพศาลอันนับว่าเป็นพระรัตนตรัย ข้าพเจ้าจักขอกล่าวซึ่งพุทธพยากรณ์ทั้งห้านี้โดยย่อ ดังต่อไปนี้ นี่เป็นถ้อยคำที่จะกล่าวโดยลำดับ ขอบัณฑิตยชนพึงทราบในเบญจพุทธพยากรณ์มีดังนี้
/*630ได้ยินว่าในอดีตกาล พระโพธิสัตว์ทั้ง ๕ พระองค์ คือกุกกุสันธโพธิสัตว์ บังเกิดในกำเนิดไก่เถื่อน ๑ โกนาคมนโพธิสัตว์ บังเกิดในกำเนิดนาคราช ๑ กัสสปโพธิสัตว์ บังเกิดในกำเนิดเต่า ๑ โคดมโพธิสัตว์ บังเกิดในกำเนิดโคอศุภราช ๑ ศรีอริยเมตเตยยโพธิสัตว์ บังเกิดในกำเนิดราชสีห์ ๑ ต่างองค์ต่างบำเพ็ญบารมีธรรม
ในการครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ไก่เถื่อนมีความปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้า จึงได้มารักษาศีลอยู่แทบระหว่างซอกเขากันทรบรรพต และนาคราชโพธิสัตว์ก็มีความปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้า ได้มารักษาศีลอยู่ที่เขากันทรบรรพตนั้น (เหมือนกัน)
นาคราชโพธิสัตว์พบพระโพธิสัตว์ไก่เถื่อนแล้วถามว่า ท่านมาอยู่ที่นี่คนเดียวมีความจำนงอย่างไรหรือ พระโพธิสัตว์ไก่เถื่อนจึงตอบว่า ตัวข้าพเจ้ามารักษาศีลอยู่ที่นี่ก็ด้วยจะเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล ก็ส่วนตัวท่านเล่ามีความประสงค์อย่างไรจึงได้มาอยู่ที่นี่ นาคราชโพธิสัตว์ตอบว่า ตัวข้าพเจ้ามารักษาศีลอยู่ที่นี่ก็เพื่อประสงค์จะเป็นพระพุทธเจ้าเหมือนกัน พระโพธิสัตว์ไก่เถื่อนจึงกล่าวต่อไปว่า ท่านนาคราชผู้เจริญ เราทั้งสองคนมีความปรารถนาเหมือนกัน เราทั้งสองจักรักษาศีลอยู่ที่นี่แหละ ดังนั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ทั้งสองต่างองค์ก็รักษาศีลอยู่ในภูเขานั้นตามความผาสุก
ต่อแต่นั้นมา พระโพธิสัตว์ผู้เป็นเต่า พระโพธิสัตว์ผู้เป็นโค พระโพธิสัตว์ผู้เป็นราชสีห์ ต่างองค์ต่างมีความปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้าได้มารักษาศีลรวมกันอยู่ที่เขานั้นโดยลำดับ ๆ กัน
พระโพธิสัตว์ทั้ง ๕ พระองค์ ต่างได้กระทำปฏิสัณฐารแก่กันและกันแล้วจึงตั้งข้อกติกาไว้ต่อกันว่า สหายผู้เจริญทั้งหลายพวกเราได้มารวมรักษาศีลอยู่ในที่อันเดียวกัน ที่นี่จักต้องเป็นอุดมสถานแห่งหนึ่ง เมื่อพวกเราได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วในกัลป์เดียวกัน สหายคนไหนได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าก่อน สหายคนนั้นต้องมาประกาศความเป็นพระพุทธเจ้าให้ปรากฏไว้ในที่นี้ทีเดียว
พระโพธิสัตว์ไก่เถื่อนเมื่อได้มาตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงพระนามว่ากุกกุสันโธ ได้เสด็จประทับนั่งบนแผ่นศิลาบัฏในกันทรบรรพตนั้น ทรงลูบพระเศียรเกล้าแล้ว ทรงประทานเส้นพระศกองค์หนึ่งแก่หมู่อรหันต์ทั้งหลาย พระอรหันต์เจ้าเหล่านั้นจึงได้มอบเส้นพระศกของพระพุทธเจ้านั้นไว้กับพระเจ้าอโศกราชบรมกษัตริย์ พระเจ้าอโศกราชได้ประดิษฐานพระเกศธาตุพระองค์นั้นไว้ที่ประเทศอันมีนามว่าทุ่งยั้งนี้
/*631พระกุกกุสันธพุทธเจ้าพระองค์จึงได้พยากรณ์ไว้ว่าเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว จะมีพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่งมาประดิษฐานพระธาตุของตถาคตไว้ในที่นี้ พระตถาคตย่อมรู้แน่ชัดว่า เมื่อศาสนายุกาลของพระตถาคตล่วงไปแล้วจะมีศาสนาของพระพุทธเจ้าอีก ๕ พระองค์ คือ พระโกนาคมม์ ๑ พระกัสสป ๑ พระโคดม ๑ พระศรีอริยเมตไตรย ๑ ในที่นี้ และจะมีพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่งๆ มาประดิษฐานพระธาตุของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นไว้ในที่นี้ตราบเท่าถึงศาสนาพระศรีอริยเมตไตรย
ณ สมัยกาลครั้งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าของชาวเราทั้งหลาย เมื่อพระองค์ยังทรงดำรงพระชนม์อยู่ เสด็จไปกระทำสงเคราะห์แก่เหล่าสัตว์โลกกลับจากลังกาทวีป และเมืองสาวัตถี เมืองเกาศัมภี เมืองหังสวดี เมืองราชคฤห์ แวดล้อมด้วยหมู่พระขีณาสพ ๕๐๐ เสด็จมาประทับบนแผ่นศิลาบัฏนอกพระนครทุ่งยั้งในกันทรบรรพตนั้น คราวนั้นมีบุรุษคนหนึ่งชื่อเอยยะ เพราะเป็นบุตรของชาวบ้านผู้เป็นเชษฐกนายกในตำบลนี้ เขาเป็นใหญ่กว่าประชาชนนับด้วยพัน ได้มาพบพระผู้มีพระภาคเจ้ากับหมู่อรหันต์ ๕๐๐ ประทับอยู่ในที่นั้น ก็บังเกิดความเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประทานศีลและพระบรมพุทโธวาทแก่นายเอยยะและชาวบ้านเหล่านั้น ประชาชนทั้งหลายเหล่านั้นมีนายเอยยะเป็นประมุข ได้ชวนกันกระทำพุทธบูชาด้วยวัตถุต่างๆ มีแตงโมเป็นต้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้ายังประชาชนเหล่านั้นให้คลายจากความโลภ โกรธ หลง แล้ว ทรงแสดงพระธรรมเทศนา ทรงกระทำการสงเคราะห์แก่ประชาชนเหล่านั้นดังนี้
ครั้งนั้น พระอานนทเถรเจ้าผู้มีอายุ ได้ถือบาตรของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ตามเสด็จไปสู่กันทรบรรพตภายนอกพระนครทุ่งยั้ง แล้วเอาบาตรแขวนไว้ที่กิ่งพุทรา เวลานั้นเป็นภัตตกาล (เวลาเสวย) พระเรวัตเถรเจ้าจึงบอกกับพระผู้เป็นเจ้าอานนท์ว่า แน่ะท่านอานนท์ เวลานี้เป็นภัตตกาล ท่านจงนิมนต์สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเถิด ขณะนั้นพระอานนท์จึงเข้าไปนิมนต์สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้เป็นเวลาภัตตกาลแล้วพระเจ้าข้า ขอพระองค์จงเสด็จไปนอกพระนครทุ่งยั้งทางด้านหลังกันทรบรรพตนั้นเถิด ครั้นแล้วพระอานนท์ได้ถือบาตรโดยเสด็จสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปสู่ที่ตามที่ได้กราบทูลไว้นั้น ครั้นถึงเวลาแล้วจึงพับผ้าสังฆาฏิเป็นสี่ชั้น จัดแจงปูถวายให้สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทับในที่นั้น
/*623ก็สถานที่ที่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทับนั้นแล เป็นสถานที่สำหรับพระพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ประทับ พระพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ ทรงประทับในสถานที่นี้แล้วจึงเสวยตลอดไปอย่างนี้
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าของชาวเราทั้งหลาย พระองค์ทรงกระทำภุตตากิจเสร็จแล้วได้ทรงแย้มพระสรวล ขณะนั้นพระอานนท์กับพระเจ้าเรวัตเถรเจ้า ๒ องค์ได้พากันทูลถามว่า พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ขอพระองค์จงได้ทรงแสดงเหตุแห่งการแย้มสรวลในกาลบัดนี้เถิด สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกับพระเถระทั้งสองนั้นว่า สักประเดี๋ยวเถอะ จะมีบุรุษยักษ์ตนหนึ่งนำน้ำใส่คนทีแก้วมาถวายพระตถาคตเป็นแน่ละ สักครู่หนึ่งยักษ์ตนนั้นได้ถือคนที แก้วน้ำ นั้นมา ได้เหยียบมดง่ามใหญ่ ๓ กำ ยาว ๓ ศอก ๔ ตัว ซึ่งกำลังมาสูบดมกลิ่นภัตรที่พระศาสดาเสวย แล้วเขาจึงไล่มันไปและถวายคนทีแก้วที่ใส่น้ำนั้นแก่พระศาสดา สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วได้ประทานศีล ๕ แก่ยักษ์นั้น ส่วนบุรุษยักษ์จึงถอดเขี้ยวของตนออกถวายสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ๆ จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสกับพระอานนท์ว่า ดูกรอานนท์ เพราะเหตุนี้แล ตถาคตจึงได้แย้มสรวล ในกาลเมื่อตถาคตบรินิพพานล่วงไปแล้ว ศาสนายุกาลล่วงไปได้ ๒,๐๐๐ ปี มดง่ามทั้ง ๔ ตัวนี้จักได้บังเกิดเป็นพระมหากษัตริย์ผู้เรืองศักดิ์ในพระนครนี้โดยลำดับกัน จะกระทำการยกย่องพระศาสนาของตถาคต ครั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ เมื่อได้กระทำภุตตากิจเสร็จแล้ว ก็บ่ายพระพักตร์ไปทางทิศอุดร ได้ทอดพระเนตรเห็นพระแท่นๆ หนึ่งชื่อว่าพุทธทัสนบัลลังก์ ยาว ๗ วา ก็พุทธทัสนบัลลังก์นั้นสมบูรณ์ไปด้วยการรักษา และมีเงาอันร่มรื่นเป็นที่มโนรมย์และเป็นที่ๆ สรรพสัตว์ทั้งหลายได้อาศัย ขณะนั้นมีพญากวางทองตัวหนึ่งพร้อมด้วยสัตว์ทั้งหลาย คือ ช้าง ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือดาว นกแก้ว นกสาลิกา กระรอก อันเป็นบริวาร ได้พากันมาเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำการนอบน้อม มีปีติและโสมนัส น้อมตัวลงหมายความว่าได้อภิวันทนาการในสมเด็จพระผู้มีพระศาสดา ประหนึ่งว่าได้อภิวันทนาการสมเด็จพระผู้มีพระภาคด้วยภาษาของมนุษย์ แล้วต่างก็ยืนอยู่ในที่ควร เมื่อฝูงสัตว์เหล่าได้แสดงกิริยาอย่างนี้ สมเด็จพระศาสดาจึงทรงแย้มพระสรวลในที่นี้อีก คราวนั้นพระเรวัตเถระพร้อมทั้งพระอรหันต์ทั้งหลาย ต่างกระทำอัญชุลีกรประณมนมัสการทูลถามสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า /*633ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุปัจจัยเป็นไฉนหนอ ขอพระองค์จงแสดงเหตุแห่งการแย้มสรวลแด่ข้าพระองค์ทั้งหลายในกาลบัดนี้เถิด
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้ทรงตรัสพยากรณ์อย่างนี้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายทั้งหมดอันมีพญากวางทองเป็นต้นนี้ ท่านทั้งหลายได้เห็นอยู่มิใช่หรือ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตดับขันธปรินิพพานล่วงไปแล้ว พระมหากษัตริย์และประชาชนจะได้ประดิษฐานธาตุของพระตถาคตไว้ ประชาชนทั้งหลายอันเป็นชาวบ้านชาวเมืองมีพระมหากษัตริย์เป็นประธาน ต่างก็จะชักชวนกันมาสร้างบ้านเมืองในสถานทุ่งยั้งนี้ เมื่อศาสนาของตถาคตล่วงไปได้ ๒,๐๐๐ ปีแล้ว
พญากวางทองตัวนี้จักได้ไปบังเกิดเป็นมนุษย์ร่วมหมู่ชนที่เป็นราชบัณฑิต จะชักชวนกันกระทำการยกย่องพระศาสนาในที่นี้ พระศาสนาจักรุ่งเรืองในที่นี้แล ก็พญากวางทองเมื่อได้บังเกิดเป็นมนุษย์ เป็นผู้มีบุญอันตนได้กระทำไว้ในปางก่อน จักเป็นผู้มีบุญมาก ครั้นได้พิจารณาเห็นโทษในฆราวาสวิสัย แลเห็นผลของการออกบรรพชา จึงได้ละทิ้งสมบัติแล้วออกบรรพชาในพระศาสนาของพระตถาคต เมื่อบรรพชาแล้วจักมีนามว่า ปูริชาชิอุรุ และจะชักชวนราชบัณฑิตกระทำการปฏิสังขรณ์พระศาสนาให้รุ่งเรืองในที่นี้อย่างนี้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งปวงอันเป็นบริวารของพญากวางทองในวนาสัณฑ์นี้ ก่อนจะบังเกิดเป็นมนุษย์ในสถานที่ไกลกันห้าสิบโยชน์บ้าง ร้อยโยชน์บ้าง เป็นหมู่ ๆ กัน แล้วต่างคนต่างพาบุตรภรรยามาแต่ต่างทิศมาปลูกสร้างบ้านเรือนอยู่ที่นี่ เมื่อประชาชนทั้งหลายได้ยินพระปูชิราชิอุรุป่าวร้องว่า สมณะและพราหมณ์ทั้งหลายไม่มีใครสามารถที่จะทำให้พระศาสนารุ่งเรืองได้ เพราะเหตุนั้นจึงได้พากันไปประกอบการงาน ตั้งบ้านเรือนเคหสถานอยู่ในที่นี้จนเจริญ จำเดิมแต่นั้นมา ตำบลบ้านนี้จึงมีค่าเทียมกับกหาปณะทองอันมีค่าสูงทีเดียว ครั้งนั้นประชาชนเหล่านั้นมีสุขมากมีความลำบากน้อย ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระมหากษัตริย์และเทพดามนุษย์ทั้งหลาย ต่างพากันมากระทำสักการกรรมในที่นี้ ประหนึ่งว่าตถาคตยังอยู่ทีเดียว ที่นี้แหละจักเป็นที่สำหรับประทับของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ในภัททกัลป์นี้ทีเดียว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ย่อมเสด็จประทับบนแผ่นศิลาบัฏนี้ ก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์นั้นคือ พระกุกกุสันโธ ๑ พระโกนาคมม์ ๑ พระกัสสป ๑ พระโคดม ๑ เป็น ๔ เป็น ๕ ทั้งพระศรีอริยเมตไตรยพุทธเจ้า ๆ เมื่อได้บรรลุ/*634แก่พระปรมาภิเษก สัมโพธิญาณแล้ว จักประทับบนแผ่นศิลาบัฏนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พระนครทุ่งยั้งนี้ จึงนับว่าเป็นอุดมสถานแห่งหนึ่ง
เมื่อศาสนายุกาลล่วงไปได้ ๒,๐๐๐ ปี จะมีพระมหากษัตริย์ ๒ พระองค์ ทรงพระนามว่า สริราชวงศ์ ๑ จังโกธิบดี ๑ องค์ที่ทรงพระนามว่าสริราชวงศ์ ได้เสวยถวัลยราชสมบัติในพระนครทุ่งยั้งนี้ ส่วนองค์ที่พระนามว่าจังโกธิบดี จักได้เสด็จผ่านสมบัติในพระนครละโว้
พระมหากษัตริย์ทั้ง ๒ พระองค์ ทรงมีพระราชไมตรีต่อกัน ทรงร่วมพระราชหฤทัยกันหล่อพระพุทธรูปอันมีนามว่าคงคา สูง ๔ วา ซึ่งจมอยู่ในแม่น้ำน่านขึ้น ด้วยพระราชศรัทธาแล้วนำมาประดิษฐานไว้ในราชรถ เอาสุวรรณบัณเฑาะว์ที่ขุดได้ในแม่น้ำน่านนั้นประโคมแล้วนำไปตั้งไว้หน้าพระพุทธรูปนั้น นำพระพุทธรูปไปประดิษฐานไว้ในกันทรบรรพตอันเป็นสถานที่ๆ พระพุทธเจ้าเคยมาประดิษฐาน
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ชนทั้งหลายเหล่าใดทั้งบุรุษและสตรี ทั้งพระมหากษัตริย์และสมณะพราหมณาจารย์ เมื่อมากระทำการซ่อมแปลงสถานที่นี้ด้วยจิตศรัทธาก็ดี มากวาดแผ้วแล้วกระทำวันทนาการนอบนบในสถานที่นี้ก็ดี มากระทำสักการบูชาด้วยวัตถุทั้งหลายมีดอกไม้เป็นต้นในสถานที่นี้ก็ดี ชนทั้งหลายเหล่านั้นย่อมสามารถที่จะปิดประตูอบายภูมิทั้ง ๔ เสียได้โดยไม่ต้องสงสัย และจะประกอบด้วยอายุยืนยาวปราศจากอุปัทวันตรายทั้งปวง เมื่อละไปจากมนุษย์โลกนี้แล้ว ย่อมได้ไปบังเกิดในกามาพจรสวรรค์ทั้ง ๖ ชั้นเสวยทิพยสมบัติ เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏโดยอนุโลมปฏิโลม (กลับไปกลับมา) ดังนี้แล้ว ในปัจฉิมชาติที่สุดก็จะได้บรรลุแก่พระนฤพานเป็นแท้ เพราะเหตุฉะนั้น สถานที่นี้จึงนับเนื่องว่าเป็นสถานที่ๆ พระพุทธเจ้าได้ทรงตรัสพยากรณ์ไว้อีกแห่งหนึ่ง
เมื่อศาสนายุกาลล่วงไปได้ ๒,๐๐๐ ปีจักมีพระบรมกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามว่าพระเจ้าธรรมาโศกราชบพิตรได้เสด็จมาสู่พระมหานครทุ่งยั้งนี้ ทรงกำหนดถือเอาพื้นดินแห่งหนึ่งในพระมหานครทุ่งยั้งนี้ แล้วขุดหลุม ๔ เหลี่ยมจัตุรัสหลุมหนึ่งลึก ๑๘ ศอก กว้าง ๑๘ ศอก หล่ออ่างทองอ่างหนึ่งเอาน้ำใส่ในอ่างนั้นจนเต็มแล้ว เอาราชสีห์ตัวหนึ่งซึ่งหล่อขึ้นด้วยทรัพย์ราคา ๑๐ แสนตั้งไว้ในอ่างทองนั้นแล้ว ให้ทำผอบแก้วผลึกผอบหนึ่งเป็นราคา ๑๐ แสน เอาขึ้นประดิษฐานไว้เหนือหลังราชสีห์ในอ่างหองนั้น แล้วให้ทำ/*635รูปนารายณ์ทองทำรูปหนึ่งเป็นราคา ๑๐ แสน พระหัตถ์ถือผอบแก้วบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ แล้วอัญเชิญไปประดิษฐานไว้ในเบื้องทิศตะวันออก แล้วกระทำปราสาททององค์หนึ่ง คิดเป็นราคา ๑๐ แสน ประดิษฐานเทวรูปพระนารายณ์นั้น ทางทิศตะวันตกได้หล่อรูปพระอินทร์ด้วยทองมีหัตถ์ถือจักราวุธประดิษฐานไว้ ส่วนในทิศทักษิณได้หล่อรูปท้าววิรุฬหก มีหัตถ์ถือพระขรรค์ทองประดิษฐานไว้ แล้วทำรูปภาพยนตร์เคลื่อนไหวไปมาหมุนอยู่รอบ ๆ ที่นั้น แล้วมีพระดำรัสสั่งรูปเหล่านั้นว่า แน่ะท่านทั้งหลายผู้เจริญ ท่านจงช่วยกันรักษาพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เจ้าไว้ในสถานที่นี้ ถ้าใครประสงค์จะมาทำอันตรายแก่พระบรมสารีริกธาตุนี้ ท่านทั้งหลายจงยังเขาเหล่านั้นให้ถึงซึ่งความพินาศเถิด ใคร ๆ ไม่มีเหมือนอย่างท่าน ถ้าหากว่าใครเขาจะมากระทำสักการบูชาก็ดี มาเคารพนบนอบในสถานที่นี้ด้วยความปีติและโสมนัสก็ดี จักทั้งบังเกิดความเลื่อมใสในที่นี้ก็ดี ท่านทั้งหลายจงช่วยรักษาเขาเหล่านั้น อย่ากระทำอันตรายแก่เขาเหล่านั้นเคย ครั้นทรงกำชับอย่างนี้แล้ว พระเจ้าธรรมาโศกราชบรมกษัตริย์และพระอรหันต์ทั้งหลายกับประชาชนเป็นอันมากได้ช่วยกันปิดปราสาทนั้นด้วยทองและเงินและอิฐหินกรวดทราย แล้วเกลี่ยพื้นดินเสียให้เสมอช่วยกันปลูกไม้รังลงไว้ในสถานที่นั้น ส่วนพระมหากษัตริย์พระองค์จึงได้พาพลพาหนะเสด็จไปสู่มาเลยยารามอันมีนามว่าสัตตันตร
เมื่อศาสนายุกาลล่วงไปได้ ๒๐๐๐ ปีเศษ กวางทองซึ่งต้องพุทธพยากรณ์นั้นได้มาบังเกิดเป็นมนุษย์ ได้บรรพชาอุปสมบทในพระศาสนา มีนามปรากฏว่ามหากาสิเทยยปูชิราชิอุรุ ครั้งนั้นมีบุรุษเข็ญใจคนหนึ่ง ทำไร่ถั่วอยู่ใกล้ไม้รังในตำบลที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งประดิษฐานอยู่ในปราสาทภายใต้ไม้รังนั้น ได้กระทำปาฏิหาริย์ มีพระรัศมีหกประการรุ่งโรจน์จับกิ่งไม้รัง โค ๒ ตัวได้เห็นเช่นนั้นก็ตกใจพากันหนีไปจากที่นั้น บุรุษเข็ญใจครั้นได้เห็นอย่างนั้น ครั้นทำไร่เสร็จแล้วก็กลับมาบ้านนำเนื้อความนั้นไปบอกแก่บุรุษคนหนึ่งชื่อคามกุต นายคามกุตจึงพาบุรุษเข็ญใจนั้นไปเล่าเรื่องให้พระมหาเถระฟังตามเรื่องที่ได้เห็นมา ขณะนั้นพระมหาเถระ (คือพระมหากาลิเทยยปูชิราชิอุรุ) และนายคามกุตจึงพาบุรุษเข็ญใจผู้ชาวไร่ไปที่ต้นรัง พระเถระเจ้าได้พิจารณาดูต้นรังด้วยญาณของพระผู้เป็นเจ้าก็รู้ประจักษ์ว่า โอหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายได้ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระบรมศาสดาไว้ในที่นี้ ครั้นแล้วพระผู้เป็นเจ้าจึงได้ตั้งสัตยาธิษฐานว่า ตัวเรานี้ถ้าจักได้กระทำการยกย่องพระศาสนา ขอพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระบรม/*636ศาสดาจารย์เจ้าจงกระทำปาฏิหาริย์ ให้เห็นปรากฏแก่ตาเราในบัดนี้เถิด สักครู่หนึ่งพระบรมสาริริกธาตุก็กระทำปาฏิหาริย์โชตนาการสว่างขึ้นไปในอากาศมีประมาณเท่าผลตาลและผลมะพร้าวแล้วก็แตกกระจายออกสว่างแจ้งไปทั่วทิศานุทิศคล้ายกับดอกไม้เพลิง คนทั้งสามมีพระมหาเถระเจ้าเป็นประธาน ก็บังเกิดความตื้นเต็มโสมนัสปรีดา กระทำสักการบูชาวันทนาการแล้ว ช่วยกันตัดต้นรังนั้นออกแล้วก่อเป็นเจดีย์ ที่นั้นจึงนับว่าเป็นอุดมสถานแห่งหนึ่งปรากฏอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้ พระเจดีย์นั้น สูง ๕ วากับ ๒ ศอก ครั้นสำเร็จแล้วนายคามกุตได้ขุดหลุมๆ หนึ่ง ลึกกำมา ๑ ในเนินพระเจดีย์นั้น เอาเงินหมื่นหนึ่งฝังลงในหลุมนั้นแล้วตั้งอธิษฐานว่า ถ้าใครจะมาเป็นผู้บำรุงศาสนาในที่นี้ ขอจงพบทรัพย์ในหลุมนี้เถิด และมารดาของนายคามกุตได้เอาศิลาแผ่นหนึ่งมาแกะเป็นปลาตะเพียนแล้วขุดหลุมลึกกำมา ๑ เอาทองฝังลงไว้ในหลุมปิดด้วยแผ่นศิลาซึ่งแกะเป็นปลาตะเพียนและก้อนศิลาอื่นอีก แล้วตั้งอธิษฐานอย่างนั้นเหมือนกัน พระเจดีย์และพระนครนี้ได้มาปรากฏขึ้นต่อเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานล่วงไปแล้ว
ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดทั้งเทพดา มนุษย์กษัตริย์และสมณะพราหมณาจารย์ ทั้งที่เป็นผู้มั่งคั่งและขัดสนได้พากันมากระทำสักการะที่เจดีย์ และมาแผ้วกวาดอภิวาทปฏิสังขรณ์ เขาทั้งหลายเหล่านั้นได้กระทำพุทธบูชา เหมือนดังเมื่อตถาคตยังอยู่ทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย กาลนั้นสรรพสัตว์ที่อาศัยอยู่ในอรัญญประเทศมีราชสีห์และช้างเป็นต้น อันเป็นบริวารของพญากวางหอง จะได้มาบังเกิดเป็นมนุษย์อาศัยอยู่ในที่ไกลกันร้อยวาบ้าง ร้อยโยชน์บ้าง ได้สดับกิติศัพท์ ต่างก็ชักชวนกันมาในที่นี้ สร้างบ้านสร้างเมืองขึ้น
ประเทศที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุนั้น ไม่มีใครสามารถจะทำให้รุ่งเรืองได้ เพราะเหตุนั้นแล เมื่อพระผู้เป็นเจ้าปูชิราชิอุรุ ได้กระทำตามพระพุทธพยากรณ์ ประชาชนที่ทราบข่าวจึงได้พากันมาเอง ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีราชสีห์และช้างเป็นต้น ได้ทราบเรื่องดังนี้แล้ว ต่างก็พากันมากระทำการยกย่องพระศาสนากับด้วยพระมหาเถระเจ้าปูชิราชิอุรุนั้น ต่อแต่นั้นมาประชาชนเหล่านั้น จึงได้ชักชวนกันมาปลูกบ้านสร้างเมืองอยู่ตามผาสุกในสถานที่นี้ อนึ่งสถานที่นี้มีค่าเท่ากับกหาปณะทองอันสูงทีเดียว
ในกาลครั้งนั้น มีพระมหากษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าสริราชวงศ์ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติอยู่ในพระมหานครนี้ พระมหากษัตริย์อีกพระองค์หนึ่ง/*637พระนามว่าจังโกธิบดี จักได้ผ่านสมบัติในพระนครละโว้ พระมหากษัตริย์ทั้งสองพระองค์มีพระราชไมตรีต่อกัน ได้ชวนกันพาพลพาหนะไปสู่สถานที่ ๆ พระพุทธรูปองค์หนึ่งจมอยู่ในพระนครทุ่งยั้งนั้น ขุดพระพุทธรูปขึ้นจากแม่น้ำ เล่ากันมาเป็นนิยายว่า มีพระราชาองค์หนึ่งได้ยกพระพุทธรูปองค์หนึ่งขึ้นประดิษฐานไว้บนแพ กระแสน้ำพัดแพนั้นแตก พระพุทธรูปจึงได้จมลงในที่นั้น ที่นั้นจึงเรียกกันว่าตำบลพระจม จนตราบเท่าทุกวันนี้ พระมหากษัตริย์ทั้งสองพระองค์ ได้ชลอพระพุทธรูปขึ้นจากที่นั้น แล้วกระทำสักการบูชาพระพุทธรูปด้วยวรามิสทั้งหลาย มีดอกไม้เป็นต้น อัญเชิญพระพุทธรูปนั้นขึ้นสู่ราชรถ นำสุวรรณบัณเฑาะว์ซึ่งขุดได้ในแม่น้ำนั้นตั้งไว้เฉพาะพระพักตร์พระพุทธรูปนั้น แล้วนำไปประดิษฐานไว้ในอาราม อันเคยเป็นที่เสด็จประทับของพระพุทธเจ้าในภายนอกพระนครทุ่งยั้งนั้น
ภิกษุทั้งหลาย บุคคลทั้งหลายไม่ว่าผู้ดีมีจน มีปสาทศรัทธา ได้มากระทำสักการบูชาในสถานที่ทั้ง ๓ นี้คือ
สถานที่อันเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ๑
สถานที่อันเป็นอารามอันประดิษฐานพระพุทธรูปนี้ ๑
สถานที่แผ่นศิลาอันเป็นที่ประทับของพระพุทธ์เจ้า ๑
ย่อมจะเป็นบุคคลปราศจากโรคและอุปัทว์ทั้งปวง มีอายุยืนยาว เมื่อจุติจิตจากมนุษย์โลกนี้แล้ว ย่อมบังเกิดในกามาพจรสวรรค์เสวยสมบัติตราบเท่าถึงชั้นปรนิมมิตวัสสวดี เมื่อจุติจากสวรรค์แล้วย่อมกลับมาบังเกิดในมนุษย์โลกเสวยสมบัติ แล้วจักได้บรรลุพระนิพพานในกาลเป็นที่สุดภายหลัง
จบพยากรณ์สถานที่ทั้ง ๓
ปัญจพุทธศักราชวรรณนา
/*638ภิกษุทั้งหลาย เบญจพุทธศักราชวรรณนาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้ ถ้าใครได้กระทำตามโดยความเคารพแล้ว เมื่อจุติโลกนี้ไปย่อมได้ไปบังเกิดในเทวโลก
ในปฐมกัปป์นั้น พระพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ได้บังเกิดขึ้นเป็นลำดับๆ กัน พระกุกกุสันธพุทธเจ้าได้เสด็จปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางพราหมณีชื่อวิสาขา อันเป็นเอกอัครภรรยาของอัครปุโรหิตอันมีนามว่าอัคคิทัต อันเป็นปุโรหิตของพระเจ้าเขมันตรในเขมวดีนคร มีพระชนมายุได้สี่หมื่นปี ได้บังเกิดในโลกในกิติยุค ประชาชนที่ได้เกิดในพระศาสนา ครั้นจุติจากมนุษย์โลกก็ได้บังเกิดในสวรรค์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมีพระวรกายสูง ๑๔ ศอก ได้ตรัสรู้ในภายใต้ไม้ซึก1 แล้วปรินิพพาน
แผ่นดินงอกงามงามหนาขึ้นอีกแปดพันวา แต่นั้นมาพระโกนาคมนพุทธเจ้าได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางอุตรพราหมณี อันเป็นเอกอัครภรรยาของยัญญหทัตตพราหมณ์ในโสภีตนคร พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมีพระชนมายุสามหมื่นปี ประชาชนที่ได้บังเกิดในพระศาสนา ครั้นจุติจากมนุษย์โลก คนสามส่วนไปบังเกิดในอบายภูมิส่วนหนึ่ง อีก ๒ ส่วนได้ไปบังเกิดในสุคติภพ คนที่ไปบังเกิดในอบายภูมิ เพราะไม่ปฏิบัติตามพระบรมพุทโธวาท พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น มีพระวรกายสูง ๓๐ ศอก ได้ตรัสรู้ ณ ภายใต้ไม้มะเดื่อแล้วและปรินิพพาน
/*639เมื่อแผ่นสูงขึ้นเห็นปานนั้น ต่อแต่นั้นมาพระกัสสปพุทธเจ้าจึงได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางธรวดี2พราหมณี อัครภรรยาพรหมทัตพราหมณ์ในเมืองพาราณสี พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมีพระชนมายุสองหมื่นปี ได้บังเกิดขึ้นแล้วในโลก ชนทั้งหลายที่ไม่กระทำตามพุทโธวาทย่อมไปบังเกิดในอบายภูมิ พระองค์มีพระวรกายสูง ๒๐ ศอก ได้ตรัสรู้ ณ ภายไต้ไม้ไทรแล้ว และดับขันธปรินิพพาน
เมื่อแผ่นสูงขึ้นอย่างนั้น ต่อแต่นั้นมา พระโคดมพุทธเจ้าได้ถือปฏิสนธิในครรภ์พระนางมหามายาเอกอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช ในพระนครกบิลพัสดุ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงพระชนมายุ ๘๐ ปี ได้บังเกิดขึ้นแล้วในโลก มีพระวรกายสูง ๘ ศอก ได้บรรลุพระโพธิญาณในภายใต้ไม้โพธิ์ แล้วปรินิพพาน
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระตถาคตบรินิพพานในปีมะเส็ง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ศาสนาจักดำรงอยู่ถ้วน ๕,๐๐๐ พรรษา เมื่อศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปี ภิกษุณีก็หมด เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๑,๐๐๐ ปี พระอรหันต์หมด เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๒,๐๐๐ ปี จะมีราชาผู้ปราศจากธรรม ทำลายล้างพระศาสนาของพระตถาคต กระทำกุลียุคให้เกิดขึ้นเป็นการใหญ่ มหาอุปัทวต่างๆ ก็จะบังเกิดขึ้นแก่ประชาชนชาวโลก จักปรากฏดังพยากรณ์นี้ ครั้นล่วงไป บุคคลผู้ทรงธรรมก็จะละทิ้งธรรมเสีย ในปีฉลูนั้น ปัจจามิตรจะกระทำไมตรีจิตทอดสนิทคิดฆ่ามิตรของตนเสีย บุคคลผู้เป็นบัณฑิตจะกลับกลายเป็นคนอันธพาลดุจคนใบ้ และเป็นคนลามกประกอบแต่อกุศลกรรม ถืออาวุธคอยแต่จะประหัตประหารซึ่งกันและกัน ยังมหาชนทุกแหล่งให้ถึงซึ่งความพินาศ เมื่อถึงปีเถาะ พวกอันธทมิฬจักกระทำอันตรายแก่พระศาสนา แลย่ำยีพระศาสนา มหาชนจักถือเอาแต่ข้างมิจฉาทิฐิ ตามพวกอันธทมิฬไปหมด ถึงปีมะโรง หมอกแห่งความตายจักปรากฏแก่มหาชนเป็นอันมาก ถึงปีมะเส็ง พวกอันธทมิฬจักได้รับความสุข คนซึ่งเป็นบัณฑิตตามชนบทต่าง ๆ จักถึงซึ่งความเป็นคนยากจนเข็ญใจ ถึงปีมะเมีย พวกประชาชนพลเมืองจักพากันทิ้งเหย้าเรือนเคหสถานเข้าหาป่าเป็นที่อยู่ บ้านจะกลายเป็นป่า ป่าจะกลายเป็นบ้าน จะปรากฏในกาลข้างหน้า ถึงปีมะแม ประชาชนต่างจะได้รับมหันตทุกข์ ต้องจากบุตรภรรยาสัญจรไปในต่างทิศ ถึงปีวอก สมณะพราหมณาจารย์/*640จักพากันทิ้งอาวาสสถาน พากันไปเร้นอยู่ตามอรัญประเทศ ถึงปีจอ บุตรจักฆ่าบิดาและรบราฆ่ากันเอง ถึงปีกุน พระราชาแลมหาอำมาตย์ท้าวพระยาทั้งปวงจะต้องเคารพนบนอบต่อคนอนาถา บ้านเมืองจักเจริญขึ้น ในปีกุนนั้น จักได้เห็นผู้มีบุญ เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๒,๒๕๐ ปี เอกศกนั้น ประชาชนจักได้เห็นผู้มีบุญญาธิการ แล้วผู้มีบุญญาธิการก็หมดไป เบื้องหน้าแต่นั้น เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๓,๐๐๐ ปี การประชุมแห่งอุโบสถของอนาคาริกบุคคล (บุคคลที่มิได้อยู่ครองเรือน) จักสิ้นไป เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๔,๐๐๐ ปี วินัยปิฎกก็อันตรธานเสื่อมสิ้นไป เมื่อศาสนาล่วงไปได้ ๕,๐๐๐ ปี บุคคลที่เป็นพระโสดาบันก็หมดสิ้นไป จะมีแต่โคตรภูสงฆ์ เอาผ้าเหลืองห้อยหูเที่ยวไปด้วยสำคัญว่าตนเป็นบรรพชิต ในกาลเมื่อโคตรภูสงฆ์ละทิ้งผ้ากาสาวพัตรเสียเมื่อใดแล้ว บรรพชิตเพศย่อมอันตรธานศูนย์ไป ในคราวนั้นพระบรมสารีริกธาตุทั้งหลายทั้งปวง จักมาประชุมกันที่โพธิบัลลังก์ เปล่งฉัพพรรณรังสีในที่นั้น เปลี่ยนเพศเป็นองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า อุดมด้วยพระฉวีดุจแท่งทองคำเปล่งพระรัศมี ๖ ประการ สว่างไปทั่วทิศานุทิศ เทพดาในหมื่นจักรวาฬจักมาประชุมพร้อมกันกระทำสักการบูชา ในที่นี้มนุษย์เรามิได้เห็น ครั้นแล้วจักบังเกิดเตโชธาตุโพลงขึ้นสังหารพระพุทธสรีระแล้ว พระพุทธสรีระก็อันตรธานไปในกาลครั้งนั้น เทพดาทั้งหลายต่างพากันประหารอุระประเทศของตน ต่างคร่ำครวญปริเทวนาการว่า ชาวเราทั้งหลายจักมิได้พบได้เห็นพระรูปพระโฉมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอีกต่อไปแล้ว และกล่าวกันว่า ชาวเราจักปรารถนาพบพระพุทธเจ้าในอนาคต พระเมตตรัยพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้น ชาวเราจักได้เชยชมพระพุทธเจ้าองค์นี้จักทรงพระชนม์อยู่แปดหมื่นปีแล้วปรินิพพาน
จบปัญจพุทธศักราชวรรณนา
---
อานิสงส์ผ้าบังสุกุล
อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ พุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ สรณํ คโตสฺมิ
ความว่า ข้าพเจ้าขอถึงซึ่งพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ว่าเป็นที่พึ่งที่ระลึก เสมอด้วยชีวิต แต่วันนี้เป็นต้นไป
คาถาสำหรับบริกรรมขั้นต้นว่า
มหนฺตาภินฺนนุคฺคาจ
มชฺฌิมาภินฺนตณฺฑุลา
ขุทฺทกา สาสปมตฺตา
เอวํ ธาตุโย สพฺพาเน
อาคจฺฉนฺตุ สีเส เม ปตนฺตุ

ความว่า พระบรมสารีริกธาตุซึ่งประดิษฐานอยู่ในที่ทั้งหลายอย่างขนาดใหญ่ประมาณเท่าเมล็ดถั่วเขียวแตก อย่างกลางขนาดเท่าเมล็ดข้าวสารหัก อย่างเล็กขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด จงเสด็จมาตกลงเหนือศิรประเทศแห่งข้าพเจ้าเถิด
ในสมัยครั้งนั้นแล สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จประทับอยู่ในอุรเวลาประเทศแต่ลำพังพระองค์เดียว ณ ครั้งนั้น ชฎิลสามพี่น้อง คือ อุรุเวลกัสสป นทีกัสสป ตยากัสสป ได้อยู่ (ในที่นั้น) ด้วยเหล่าชฎิลอันเป็นบริวารนับด้วยพัน กัสสปผู้มีชัยแก่คณาจารย์ทั้งหลายในอังคะชนบทและมคธชนบททั้งหลาย ได้ไปอัญเชิญสมเด็จพระผู้มีพระภาคให้เสวยภัตตาหารเสมอ ๆ
/*642ในกาลครั้งนั้น ยังมีมหาเศรษฐีคนหนึ่งอยู่ในบ้านอุรุเวลา ผู้มีสมบัติพัสถานทรัพย์สมบัติและข้าวเป็นอันมาก ธิดาของท่านมหาเศรษฐีนั้นได้วายชนม์ลง ท่านมหาเศรษฐีกับภรรยาพากันอาลัยครุ่นคิดถึงธิดาอยากทราบว่า ตายไปอยู่ที่ไหน พวกอันโตชนทั้งหลายมีทาสและกรรมกรเป็นต้น จึงเรียนว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นนาย เขาถือว่าสมณะศีรษะล้น นามว่าโคดมมาอาศัยอยู่ในอุรุเวลาประเทศ ได้ยินว่าพระสมณโคดมนั้น มีพระเกียรติศัพท์ขจรไปในหมู่เทพดามนุษย์ว่า เป็นพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้เป็นต้น ท่านมหาเศรษฐีจึงถามว่า พระสมณโคดมผู้เจริญประเสริฐกว่าท่านกัสสป หรือว่าท่านกัสสปประเสริฐกว่าพระสมณโคดม คนเหล่านั้นจึงเรียนว่า ข้าแต่นาย เขาเล่าว่าพระสมณโคดมประเสริฐยิ่งกว่าท่านกัสสป ท่านเป็นผู้ตรัสรู้แจ้งเห็นแจ้งในสิ่งทั้งปวง และรู้จักซึ่งโลกด้วย ท่านมหาเศรษฐีจึงว่า สาธุ ถ้าเช่นนั้นเราจะถวายผ้ามีราคาแสนหนึ่ง (กับท่าน) ครั้นแล้วจึงให้นำเอาผ้ามาระคนด้วยของโสโครกอันเนื่องด้วยครรภมลทิน (ของไม่สะอาดซึ่งเกิดจากท้อง) หมักไว้ ๗ วันจนบังเกิดหมู่หนอนขึ้น
คราวนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จไปในอุรุเวลาประเทศ ท่านมหาเศรษฐีได้ไปสู่ที่นั่นแล้ว ทอดผ้าราคาแสนหนึ่งไว้ในที่นั้นแล้วไปยืนอยู่ในส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้น ได้ทอดพระเนตรเห็นผ้านั้นแล้วทรงพระดำริว่า ใครทิ้งผ้านี้ไว้ จักมีเจ้าของหรือหามิได้ เมื่อไม่ทอดพระเนตรเห็นใครๆ ก็ทรงมั่นหมายพระหฤทัยว่าเป็นผ้าบังสุกุล จึงได้ทรงอาวัชนาการพิจารณาดูว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาลได้เคยถือผ้าบังสุกุลครั้งแรกเช่นนี้อย่างไรหนอทรงทราบด้วยพระญาณว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาลทรงถือเอาผ้าบังสุกุลชนิดนี้ผืนหนึ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้น ย่อมทรงแต่ผ้าบังสุกุล ส่วนพระตถาคตก็จะทรงผ้าบังสุกุลเหมือนกัน ครั้นแล้วจึงทรงยกผ้านั้นขึ้นด้วยความมั่นหมายว่าเป็นผ้าบังสุกุล หมู่หนอนได้หล่นลงพร้อมกันด้วยครรภมลทิน ด้วยเดชของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า มหาปฐพีได้กัมปนาการหวั่นไหว พระองค์จึงทรงพระดำริว่า เราจักซักผ้าบังสุกุลนี้ในที่ใดดีหนอ ท้าวสักรินทรเทวราชได้ทรงทราบจึงมาเนรมิตสระโบกขรณีใหญ่สระหนึ่งถวาย ด้วยคาดว่าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจะซักผ้าบังสุกุลในสระนี้แล สมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงพระดำริต่อไปว่า เราจะขยำผ้านี้ที่ไหนดีหนอ ท้าวสักกะทรงทราบจึงไปนำเอาแผ่นศิลาใหญ่แผ่นหนึ่งมา ด้วยเข้าพระทัยว่าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าขยำผ้าบังสุกุลที่แผ่นศิลานี้ สมเด็จพระผู้มีพระภาคเมื่อทรง/*643ขยำผ้านั้นแล้ว จึงทรงพระดำริว่า เราจักเอาผ้านี้ห้อยไว้ ณ ที่ใดดีหนอ พฤกษเทพดาอันสิงอยู่ที่ไม้กุ่มบกได้ทราบถึงพุทธปริวิตก จึงบันดาลให้กิ่งกุ่มน้อมลงมา ด้วยหมายว่าพระผู้มีพระภาคจักทรงห้อยผ้านั้น เมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงนำผ้านั้นห้อยไว้แล้ว จึงทรงพระปริวิตกต่อไปว่า เราจะได้ที่แห่งใดตากผ้านี้หนอ ท้าวสักกะได้ทรงทราบพระปริวิตกนั้น จึงไปนำเอาแผ่นศิลาใหญ่แผ่นหนึ่งมา หมายพระทัยว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจักได้ทรงตากผ้านั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงทรงปริวิตกต่อไปว่า เราจะได้ภาชนะอะไรย้อมผ้านี้หนอ ท้าวสักกะได้ทรงทราบพระปริวิตกนั้น จึงไปนำเอากระถาง1ศิลามาถวาย
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ยังสรรพกิจเหล่านี้ให้สำเร็จแล้ว จึงทรงผ้าบังสุกุลจีวรนั้น ครั้งนั้น ด้วยเดช ศีลคุณ สมาธิคุณ ปัญญาคุณ ของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า พื้นมหาปฐพีดลแลเขาสิเนรุราชบรรพต ทั้งพระมหาสมุทร ได้บังเกิดการอัศจรรย์เป็นไปด้วยประการฉะนี้ จีวรเก่าได้อันตรธานหายไป สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมีพระคุณนามปรากฏว่า ปังสุกุลิก (ผู้ทรงบังสุกุสจีวรเป็นปรกติ) แต่ครั้งนั้นมา ท่านมหาเศรษฐีนั้นได้บรรลุถึงซึ่งสมบัติอันยิ่งใหญ่ ด้วยผลแห่งปังสุกุลทานนั้น ได้ดำรงอยู่ในสวรรค์เป็นเวลาช้านาน
ครั้นนั้น อุรุเวลกัสสป นทีกัสสป คยากัสสป พร้อมด้วยชฎิลผู้เป็นบริวารพันหนึ่ง ได้ขอบรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงดำรัสว่า ท่านทั้งหลายจงมาเป็นภิกษุมาเถิด จงประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยอันเรากล่าวดีแล้ว เพื่อกระทำซึ่งที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด ดังนี้แล้ว บรรพชาอุปสมบทก็ปรากฏแก่ท่านเหล่านั้น ท่านกัสสป (อุรุเวลกัสสป) จึงมีนามปรากฏว่า พระมหากัสสปเถรเจ้า พระมหาเถรเจ้าจึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสำนักของพระองค์มีธุระเท่าไร พระเจ้าข้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มีอยู่สองอย่าง กัสสป พระมหาเถรเจ้าจึงทูลถามต่อไปว่า ธุระสองอย่างนั้น คืออะไรบ้างพระเจ้าข้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ธุระสองอย่างนั้น คือคันถธุระอย่างหนึ่ง วิปัสสนาธุระอย่างหนึ่ง พระมหาเถรเจ้าจึงทูลถามต่อไปว่า ธุระสองอย่างนั้นมีอธิบายอย่างไรพระเจ้าข้า สมเด็จ/*644พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอธิบายว่า ดูกรกัสสป ภิกษุบางองค์เรียนซึ่งธรรม มีนิกายหนึ่งหรือสองนิกาย แล้วและจดจำนิกายทั้งสิ้นได้ นี่เรียกว่าคันถธุระ กัสสป ภิกษุบางองค์ยังความเห็นในความสิ้นแลความเสื่อมให้เจริญขึ้นแล้ว ตราบเท่าได้บรรลุถึงพระอรหัตตผลนี้เรียกว่าวิปัสสนาธุระ พระมหาเถรเจ้าจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้บวชต่อเมื่อแก่เสียแล้ว ไม่สามารถที่จะบำเพ็ญคันถธุระได้ ข้าพระองค์จะขอบำเพ็ญวิปัสสนาธุระพระเจ้าข้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงตรัสบอกวิปัสสนาธุระว่า ดูกรกัสสป พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมสรรเสริญองค์ของธุดงค์ ๑๓ ประการ กัสสป ตถาคตจักอนุญาตบังสุกุลจีวรแก่ท่าน จำเดิมแต่วันนี้ไปท่านจงสมาทานองค์ของบังสุกุลเถิด ท่านจงกล่าวสองบทว่า เราจักงดซึ่งคฤหบดีจีวรเสีย จักสมาทานองค์ของผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรดังนี้ พระมหากัสสปเถรเจ้ารับพระพุทธฎีกาว่า ผ้าบังสุกุลจีวรที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญไว้มี ๒๓ อย่าง คือ โสสานิกจีวร ผ้าที่บุคคลทิ้งไว้ในป่าช้า ๑ อาปาณิกจีวร ผ้าที่ตกอยู่ที่ประตูร้านตลาด ๑ รถิยโจฬจีวร ผ้าที่บุคคลต้องการบุญทิ้งลงมาโดยช่องหน้าต่าง ให้ตกอยู่ในตรอกสถล ๑ สังการโจฬจีวร ผ้าที่เขาทิ้งเสียแล้วในกองยักเยื่อ ๑ โสตถิยจีวร ผ้าที่บุคคลเช็ดครรภมลทินแล้วทิ้งเสีย ๑ นหานโจฬจีวร ผ้าของชนทั้งหลายที่หมอภูตผีปีศาจให้อาบน้ำ แล้วทิ้งผ้าอาบน้ำนั้นไว้ด้วยเข้าใจว่าผ้านั้นเป็นกาลกิณี ๑ ติตถโจฬจีวร ผ้าท่อนเก่าที่บุคคลทิ้งไว้ในท่า ๑ คตปัจจาคตจีวร ผ้าที่ชนทั้งหลายไปสู่สุสานประเทศกลับมาอาบน้ำแล้วทิ้งผ้านั้นไว้ ๑ อัคคีทัฒฑจีวร ผ้าที่ไฟไหม้บางแห่งและเขาทิ้งเสีย ๑ โคณขาทิตโจฬจีวร ผ้าที่โคเคี้ยวกิน ๑ อุปจิกขาทิตโจฬจีวร ผ้าปลวกกัด ๑ อุนทรขาทิตโจฬจีวร ผ้าที่หนูกัด ๑ อันตัจฉินนโจฬจีวร ผ้าที่ขาดในที่สุด ๑ ทสาจฉินนโจฬจีวร ผ้าขายขาด ๑ ธชาตหจีวร ผ้าธงต่างๆ ที่เขาทิ้งแล้ว ๑ ถูปจีวร ผ้าที่เขาโอบพันจอมปลวกแล้วกระทำพลีกรรมแล้วทิ้ง ๑ สมณจีวร ผ้าของพระภิกษุ ๑ อภิเสกิกจีวร ผ้าที่บุคคลทิ้งไว้ในอภิเษกแห่งบรมกษัตราธิราช ๑ อิหธิมยจีวร จีวรแห่งเอหิภิกขุอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ ๑ ปันถิกจีวร คือผ้าที่ตกอยู่ในระหว่างทาง ๑ วาตหฏจีวร ผ้าที่ลมพัดมา ๑ เทวทัตติยัง ผ้าที่เทวดาให้ (เหมือนดังผ้าของนางเทพธิดาที่ถวายแก่พระอนุรุทธ ๑ สมุททิยจีวร ผ้าที่คลื่นซัดขึ้นไปบนบก ๑ ดังนี้ ดูกรกัสสป ผ้าเหล่านี้เรียกว่าบังสุกุลจีวร ผ้าบังสุกุลจีวรพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้เคยทรงมาทุกพระองค์ผู้ใดได้ถวายผ้าชนิดนี้ ผู้นั้นจักไม่ไปสู่ทุคตติร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง
/*645สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้ายังพุทธกิจทั้งมวลให้สำเร็จไปแล้ว ในสมัยเมื่อจะปรินิพพานได้ตรัสกับพระมหาเถรเจ้ากัสสปว่า กัสสป อีกไม่ช้าเท่าใดตถาคตก็จักปรินิพพาน ท่านจงเอาผ้าบังสุกุลของท่านมาให้พระตถาคตๆ จะทรงผ้านั้น พระมหากัสสปเถรเจ้าได้ถวายผ้าบังสุกุลของตนต่อพระหัตถ์สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงประทานบังสุกุลจีวรอันบวรของพระองค์กับของพระมหากัสสปเถรเจ้าแล้วตรัสว่า ท่านจงบังสุกุลจีวรอันประเสริฐอุดม ได้ปลดเปลื้องสัตว์จากสังสารวัฏนับได้สี่สิบอสงไขย เจ็ดสิบแสนโกฏิ ผืนนี้ไว้จนนิพพานเถิด ครั้งนั้น แผ่นดิน ภูเขา ป่า จักรวาฬ พระมหาสมุทร เทพยดาในกามาพจรสวรรค์ ๑ พรหม ๑๖ ชั้น ต่างอนุโมทนาการเป็นไปอยู่อย่างไหวหวั่น เพราะเหตุนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า บังสุกุลจีวรเป็นของประเสริฐสุด พระพุทธเจ้าทั้งมวลย่อมเคยทรงมาแล้วและเปลื้องสัตว์จากสังสารวัฏ เพราะฉะนั้น บังสุกุสจีวรจึงเป็นอุดมวัตถุ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมทรงบังสุกุลจีวร ท่านทั้งหลายพึงพรงบังสุกุลจีวรเถิด
ในสมัยครั้งหนึ่ง พระผู้เป็นเจ้ากัสสปได้อยู่ในปาวายนคร ครั้งนั้นแลเป็นสมัยที่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจะปรินิพพาน เสด็จบรรลุถึงพระนครปาวาย จึงตรัสกับพระมหากัสสปว่า ดูกรกัสสป ไม่ช้าตถาคตจักปรินิพพาน ด้วยเหตุนี้สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงทรงภาษิตพระคาถานี้ว่า
อนิจฺจา วต สงฺขารา
อปฺปาทวยธมฺมิโน
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ
เตสํ วูปสโม สุโข
ความว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา บังเกิดขึ้นแล้วย่อมพลันดับ การเข้าไประงับสังขารเหล่านั้นเสียได้นำมาซึ่งความสุข
ดูกรกัสสป แต่นี้ท่านจงดำรงพระศาสนาของตถาคตไว้เถิด พระมหากัสสปเถรเจ้าได้บังเกิดสังเวคธรรม (ความสลดใจ) ในสังขารทั้งปวง ส่วนภิกษุทั้งหลายอันเป็นปุถุชนต่างก็พากันร่ำร้องไห้ เทพเจ้าที่สิงสถิตอยู่ในพระนคร และภูมิเทวดาต่างพากันร่ำร้องไห้ เทพยดาทั้งหลายแต่พื้นแผ่นดินขึ้นไปตลอดถึงกามาพจรสวรรค์ทั้ง ๖ ต่างพากันปริเทวนาการ บรรดาพรหมทั้งหลายยกเสียแต่ที่เป็นอสัญญีสัตว์และอรูปพรหม นอกนั้นต่างกันบังเกิดความสลดใจ
/*246ในกาลนั้น พระผู้เป็นเจ้ามหากัสสป ได้กราบทูลถามสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเรื่องผ้าบังสุกุลจีวรนี้ ในครั้งอดีตกาลเคยมีบ้างหรือพระเจ้าข้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ดูกรกัสสปในอดีตกาล ครั้งศาสนาพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระขีณาสพองค์หนึ่ง เป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุลล้วน ๆ ได้อาศัยอยู่ในอรัญญประเทศแห่งหนึ่ง ได้ยินว่าในวันหนึ่งเธอเที่ยวแสวงหาผ้าบังสุกุล ได้บรรลุถึงสถานที่ต่างๆ มีประตูเมืองและป่าช้าเป็นต้น ในขณะนั้นมีบุรุษเข็ญใจผู้หนึ่ง นุ่งผ้าเก่าผืนหนึ่ง ได้เห็นพระมหาเถรเจ้านั้นแล้ว ก็ล่วงรู้ในอัธยาศัยของพระผู้เป็นเจ้านั้น จึงได้ฉีกผ้าท่อนเก่านั้นออกครึ่งหนึ่ง เอาผ้านั้นไปวางไว้ในที่ๆ พระเถรเจ้าจะมาถึง ด้วยคิดว่า โอ พระผู้เป็นเจ้า จงได้ถือเอาซึ่งผ้าบังสุกุลนี้เถิด ภิกษุนั้นครั้นไปถึงที่นั้นแล้วได้เห็นผ้านั้นจึงคิดว่าผ้านี้เป็นผ้าบังสุกุล จึงได้ถือเอาด้วยความสำคัญสัญญานั้น เธอจึงนุ่งผ้านั้น บุรุษเข็ญใจนั้นได้บังเกิดความโสมนัสมีใจยินดีว่า เราได้ถวายผ้าบังสุกุลเขาได้ทำบุญมีประมาณเท่านี้ ได้ท่องเที่ยวอยู่จนตลอดอายุ จุติจิตจากนั้นแล้วได้ไปบังเกิดในดาวดึงสพิภพ มีวิมานทองบริบูรณ์ด้วยสมบัติสูง ๑๒ โยชน์ ณ ที่เขาบังเกิด ผ้าทิพย์ทั้งมวลเป็นอเนกได้บังเกิดขึ้น ฝ่ายหมู่เทพยดาทั้งหลายเห็นความอัศจรรย์เช่นนั้นจึงได้มาประชุมพร้อมกันที่สุธรรมเทวสภา ท้าวสักกเทวราชจึงดำรัสถามถึงบุรพกรรมของเทพบุตรนั้น ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ปภาสติ อิมํ พยมฺหํ
ปริปุฺฺจ สพฺพโส
วตฺถานิ สตสหสฺสานิ
ปวตฺตนฺตานิ วิมานํ
อจฺฉราหิ สมากิณฺณํ
ทฺวาทสโยชเน ยุตฺตํ
สพฺพสมฺปตฺติ เต ลทฺธา
เกน ปุฺเน ลพฺภตีติ
ความว่า วิมานนี้ย่อมรุ่งเรือง บริบูรณ์ด้วยสรรพสมบัติทั้งปวง ผ้าทั้งหลายนับด้วยแสน ย่อมเป็นไปในวิมานอันสูงสิบสองโยชน์ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นางเทพอัปสร สรรพสมบัติที่ท่านได้นี้ ท่านได้ด้วยบุญอะไรหรือ?
เทพบุตรนั้น ครั้นได้ฟังพระดำรัสถามของท้าวสักกเทวราช เมื่อจะประกาศ
บุญญภาพนั้น จึงทูลว่า
/*647ทลิทฺโทหํ มหาราช
มนุสฺเสสุ ปุเร อหุ
ทิสฺวา ปํสุกุลิกํ ภิกฺขุํ
วตฺถฺจ ปริเยสนฺตํ
อฑฺฒปิโลติกํ เฉตฺวา
มคฺเค ฉฑฺเฒมิ ตาวเท-
ว เอยฺโย ปํสุกุลสฺิ
อุคฺคณฺหิตฺวา นคจฺนติ
เอตฺตเกน กมฺเมน จ
อุปฺปชฺเชมิ ติทสาลเย
เตน ปุฺเน ปภาสติ
วิมานํ ปุฺนิมิตฺตํ
ปสฺส มยฺหํ วิมานนฺหิ
ทฺวาทส โยชเน ยุตฺตํ
อจฺฉราหิ สมากิณฺณํ
สหสฺสอุปโสภิตํ
ปถวิมฺหิ วนตฺจ
นทิสมุทฺทปพฺพตํ
วตฺเถน ฉาทิตุํ สพฺพํ
สมตฺโถหํ อเสสโต
ลาเภน โอนโต นตฺถิ
ปํสุกุลทานสฺสิทํ ผลนฺติ
ความว่า ข้าแต่มหาราช ข้าพเจ้าได้บังเกิดเป็นมนุษย์ที่ขัดสนอยู่ในเมืองมนุษย์ เห็นพระภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลองค์หนึ่งเที่ยวแสวงหาผ้าบังสุกุลอยู่ ข้าพเจ้าจึงฉีกผ้าท่อนเก่าของข้าพเจ้าออกครึ่งผืน ทิ้งไว้ที่หนทางในขณะนั้น พระผู้เป็นเจ้าได้สำคัญว่า ผ้านั้นเป็นผ้าบังสุกุล จึงถือเอาแล้วไม่ไปไหนอีก ด้วยกรรมมีประมาณเท่านี้แหละ ข้าพเจ้าจึงได้มาบังเกิดในไตรทสด้วยบุญนั้น วิมานอันเป็นเครื่องหมายของบุญย่อมรุ่งเรือง ขอพระองค์จงทอดพระเนตรดูวิมานอันสูงสิบสองโยชน์ของข้าพเจ้าเถิด เกลื่อนกล่นไปด้วยพันแห่งนางอัปสรอันโสภา ข้าพเจ้าสามารถที่จะคลุมแผ่นดินและป่าหิมพานต์ แม่น้ำ พระมหาสมุทร และภูเขาทั้งสิ้นได้ด้วยผ้าโดยมิให้เหลืออยู่เลย ย่อมบริบูรณ์อยู่ด้วยลาภ นี่แหละเป็นผลของการถวายผ้าบังสุกุล (ปังสุกุลทาน)
สมเด็จพระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระผู้เป็นเจ้ามหากัสสปอีกว่า ดูกรกัสสป ปังสุกุลทานมีอานิสงส์ใหญ่มีผลใหญ่ เมื่อบังเกิดเป็นมนุษย์จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิในมนุษย์แวดล้อมไปด้วยหมู่จตุรงคเสนาคือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลราบ นี่เป็นผลของปังสุกุลทาน
/*648สตรีใดได้ถวายปังสุกุลทาน เป็นผู้มีโสมนัสและเจตนา ครั้นเคลื่อนจากมนุษย์กายย่อมไปบังเกิดเป็นเทพธิดาอันโสภา เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏย่อมเป็นคนสวยเลิศทุกๆชาติ สมบูรณ์ไปด้วยเบ็ญจกัลยาณี1 นี่เป็นผลของปังสุกุลทาน จักเป็นราชธิดาอันประเสริฐ มีกายปราศจากไฝ่ฝ้า ผมงาม นิ้วและเล็บเป็นสีชมพูกลมเรียว จมูกโด่ง คิ้วโก่ง ตาและปากปราศจากโรค งดงาม นี่แหละเป็นผลของปังสุกุลทาน
บุรุษใดเมื่อสมบูรณ์ไปด้วยศีลแล้วถวายปังสุกุลทานอันอุดม จะเป็นผู้มีความเจริญด้วยรูปและกำลังกาย เจริญด้วยความเพียรและกำลังใจ เดช อำนาจ ยศ สรรพสัตว์ทั้งปวงคือ เหลือบ ยุง งูเล็ก งูใหญ่ และหนู แมลงผึ้ง แมลงวัน จะไม่พึงเบียดเบียน นี่เป็นผลของปังสุกุลทาน
สรรพสัตว์ทั้งหลายคือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง แรด หมี วัว สุนัข จะไม่พึงเบียดเบียน นี่เป็นผลของปังสุกุลทาน
ถ้าได้เป็นมหากษัตริย์ จะประเสริฐกว่ากษัตริย์ทั้งหลายจักได้เป็นใหญ่ในชมพูทวีป เป็นผู้มีความกล้าหาญเฉลียวฉลาด เป็นที่เคารพนบนอบของประชาชน นี่เป็นผลของปังสุกุลทาน
ถ้าเป็นเพียงพระราชาประเทศราช จักบริบูรณ์ไปด้วยหมู่สุรโยธาที่แกล้วกล้า สามารถแผ่ไปในราชอาณาจักรอันนับด้วยแสนโยชน์ และจะได้บังเกิดเป็นเทพยดาในชั้นอินทร์ (ดาวดึงส์) และชั้นสุยาม (ยามา) และชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี ชั้นปรนิมมิตวสวดี นับชาติไม่ถ้วน ก็ปังสุกุลทาน พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยกย่องว่ามีผลานิสงส์มาตราบเท่าถึงพระนฤพาน ดูกรกัสสป ปังสุกุลทานเป็นประเพณีของพระตถาคตอย่างนี้
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตรัสกับพระมหากัสสปอีกว่า ดูกรกัสสป ตถาคตได้เคยบำเพ็ญปังสุกุลทานมาแล้ว ด้วยผลของปังสุกุลทานในกาลก่อนนั้น พรหมจึงได้ถวายผ้าแก่พระตถาคต เมื่อทรงตรัสอย่างนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปอีกว่า เมื่อบุคคลได้ถวายผ้า/*649แก่ท่านผู้มีศีลด้วยจิตอันเลื่อมใส จักมีรูปงดงามเป็นทัศนียารมณ์ทุกเมื่อ ตถาคตยกย่องว่าปังสุกุลทานได้เป็นทานชนิดที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงชมเขยไว้ดังนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้านับด้วยแสนโกฏิเป็นอเนก ย่อมทรงผ้าบังสุกุลนั้น ดังนี้
อานิสงส์ปังสุกุลทาน จบ
ปัญญาสชาดก เดิม ๒๘ ภาค รวมพิมพ์เป็น ๑ ชุด ๒ เล่ม
จบบริบูรณ์
---