กรุงเทพคำฉันท์
นมการและรัฐสดุดี
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ สรวมชีพข้าวรพุทธเจ้ากรประณม

หัตถ์เหนือศิโรตดม
ถวาย
๏ ด้วยเบญจางคประดิษฐะจิตตพจิกาย

ชีวิตนิวัทธ์หมาย
พลี
๏ เอกโอกาสอภิวาทพระบาทชินสีห์

สรรเพชญ์พระผู้มี
พระภาค
๏ เปี่ยมปรารมภ์นมการอุฬารปิฏกหลาก

สามส่ำพระธรรมวากย์
วิธาน
๏ นอบนบสงฆ์อริยาธิสาวกผสาน

สืบพุทธภาณภาร
พระศาสน์
๏ พร้อมเพรียกไตรรตนางคอ้างคุณพิลาศ

เลอเทอดณโลกธาตุ
ถวัลย์
๏ เผยแผ่ปฏิรูปเทศระบุสมัญ

ญางามสยามขันฑ์
ประคุปต์
๏ ยืนยาวยุตติพระพุทธศาสนสรุป

รอบอาทร์พระราชอุป
ะถัมภ์
/*2๏ ปองเป็นปูชนิยาธิคารวะประจำ

ใจไทยนิยมนำ
ปสาท
๏ ชูเชิดเช่นรมฉัตร์ธวัชวิชยะอาจ

ป้องทุกขภัยปราศ
ประลัย
๏ แลขอยอกรอัญชลีประณตะใน

สี่เทพเถกิงไกร
ประกฤตย์
๏ หนึ่งองค์พรหมประชาบดีธุรสฤษฏ์

รงงสรรพะสิ่งสิท
ธิทรง
๏ หนึ่งนารายณนาถถนอมทะนุประสงค์

สุขสบพิภพบง
ตลอด
๏ หนึ่งอ้างเอกอิศวรสยมภวะพระยอด

โลกผองพระส่องสอด
สราญ
๏ หนึ่งนั้นนามคเณศร์วิเศษสกลการ

กาพย์ศาสตร์กวีสาร
สดับ
๏ เนื่องนี้อาตมสาธุโสมนสนับ

ถือน้อมชนกกับ
ชเนตติ์
๏ ทั้งครูผู้อนุสิษฐกิจพิทยเพท

อาจารย์ประกอบเจตน์
กรุณย์
๏ ปลงเปรมปรารภเหตุพระเดชอดุลคุณ

ควรปูชนีย์หนุน
คะนึง
/*3สัทธราฉันท์
๒๑๏ หนึ่งโสดร่วมภักดิรำพึง
พระสุขุมคุณะตรึง
ตราตระหนักถึง
มนัสทราบ
๏ บังคมองค์เอกรัชย์ลาภ
รมยสุขสภาพ
ศานติเพียบราบ
เถลิงรัฏฐ์
๏ เจอดจักรีพงศ์พระองค์สัต
ตมะพระบรมขัตติย์
คือพระรัตน์ฉัตร
ประชากร
๏ ปกเกล้าร่มเกล้านิรันดร
ประนุทภยะระรอน
ทุกขนาคร
พสกขาด
๏ ปัดป้องข้องขัดพิบัติปราศ
ประลุเพราะผลประศาสน์
รัฏฐะรอบราช
กรัณย์ธูร
๏ เกื้อโกยโปรยโปรดประโยชน์พูน
สุภพิพิธจรูญ
เหตุพระเดชมูล
พระคุณมัย
๏ โอภาสชาตินามสยามไทย
นิกรสกุลไกร
เกริกไผทไป
ณบูรพ์ทิศ
๏ เทิดชื่อคือเอกราชอิส
สรณสมยมิตร
สามเกษตรติด
และต่อรอบ
๏ ต่างขาดอำนาจประดาษนอบ
มนะสละบุระขอบ
เขตตะยอมยอบ
ยุโรปรัฏฐ์
๏ ไทยคงธำรงประเทศขัต
ติยสิริอธิปัตย์
เป็นนิรันดร์พัฑ
ฒนาการ
/*4๏ ด้วยไทยใจมั่นณสันดาน
ละทุระคติสถาน
ถือสุธรรมอาร
ยะอาทร
๏ ด้วยราชสามารถสโมสร
เพราะพระพิริยุปกรณ์
หวังสถาวร
สวัสดิ์คง
๏ แห่งจักรีรัชย์กระษัตริย์พงศ์
พิรบุรุษพระองค์
เทอดถวัลย์ทรง
ทะนุกสรรพ
๏ กรุงรัตนโกสินทรลำดับ
ยุคพระนครรับ
โรจน์เจริญนับ
อเนกบง
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ เดิมไทยไผทฐา
นสภาวะดำรง
เหมือนส่ำมนุษย์สง
เคราะหชื่อประชุมชน
๏ ก่อเริ่มประเดิมชา
ติสถานถิ่นตน
ต่างอยู่และหมู่สน
ธิสมัครสมานมาน
๏ โอกาสเหมาะมาดหมาย
ก็ขยายเขยิบฐาน
แผ่สิทธิ์ศาลชาญ
ชยนามสยามไกร
๏ ชาติไทยพิเศษชื่อ
มนะถือสิเป็นไทย
ยึดเสริภาพไพ
บุลมั่นณสันดาน
๏ สามัคคิย์หลักมุ่ง
เพราะผดงเผดิมภาร
ในพรรคพิทักษ์ศาน
ติสมิทธิเป็นมูล
๏ เมื่อได้อดุลลาภ
ลุสภาพภิโยพูน
ศาสน์พุทธไพบูล
ก็ผริตเจริญพลัน
/*5๏ โดยภิกขุเถรทู
ตะพระภูมิบาลธรร
มาโศกราชปัน
ธประกาศพระศาสนา
๏ นามโสณะอิกอุต
ตรสุดสมรรถพา
พุทธศาสน์สถิตสา
รพิศิษฎ์ประณิธิ์นาน
๏ ไทยซึ่งคะนึงเห็น
หิตเพ็ญสุผลสาร
เทอดพุทธศาสน์ธาร
ถิระเปรอเสนอมา
๏ จึ่งน่าจะตราใน
คณะไทยสมัญญา
ย่อมภักดิรักษา
สุวิถีลุดีดล
๏ โบราณกาลไทย
นรในระวางหน
แห่งภูมิภาคมณ
ฑลเขตต์สุโขทัย
๏ ถึงศรีอยุธยา
ผิพิจารณาใน
ข้อควรประมวลไข
ณเจริญก็เดิรดี
๏ แต่ได้บ่ไพบูล
พหุมูลมิมั่นมี
สิ่งมักจะชักนี
ระประโยชน์บยุตติ์สม
๏ เหตุต่างละอย่างอา
ทิประการะปรารมภ์
กิจรัฏฐ์ปรากรม
ปฏิบัติสิขัดขวาง
๏ หมั่นแปลงระแวงแปร
ทะนุแก้ประศาสน์ทาง
ภายในมิใคร่จาง
ภยะมีคดีเนือง
๏ ราชในพระวงศ์หนึ่ง
ผิคะนึงจะรุ่งเรือง
สืบรัชชพรรษเปลือง
คณนามิช้าบี
/*6๏ ห้าสิบกะหกสิบ
สิจะหยิบจะยกมี
อย่างมากประมาณจี
ระประวัตน์นิวัตติ์แปลง
๏ กรุงรัตนโกสินทร
วิเคราะห์จินตสำแดง
บุณย์บารมีแรง
พิริย์ภาวะกล้าหาญ
๏ แห่งราชจรูญศัก
ดิพระจักริพงศ์มาน
มากหลายขยายฐาน
อดิเรกอเนกนัย
๏ ปราบดาภิเษกเสร็จ
พระเสด็จเถลิงไอ
ศูริย์แผ่นไผทไทย
ภพนามสยามยง
๏ นับเป็นปฐมสัน
ตติพันธุ์บรมพงศ์
ตราบสัตตมรัชย์คง
คติรูปสรูปความ
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ ในรัชชเป็นปฐมกิจ
จะประสิทธิปราบปราม
ไพรีพะรอบทิศสยาม
ยุครบระบือชัย
๏ ตั้งหลักณลักษณนิยม
อนุกรมประกฤตไข
ข้อควรประมวลและอุปไมย
กลเริ่มประเดิมฐาน
๏ สร้างไทยคฤหาสนกระทำ
นวกรรมสกลการย์
ก่อนามสยามฆรขนาน
ขณะยึดจะอยู่ครอง
๏ จำต้องเสาะส่องมนสสอด
ลุตลอดประดาผอง
เอกอ่าสง่าพินิศปอง
จะประดับผดุงงาม
๏ เหมือนกันกระนั้นกษณะรัช
ชกระษัตริย์ปฐมยาม
ยุครัฏฐะเริ่มจะทะนุตาม
นิติพัฒน์สถาพร
/*7๏ สร้างซึ่งพระไตรปิฎกพุท
ธพิสุทธคำสอน
เป็นอาทิอาทรปกรณ์
กรณียะดีเดิร
๏ ได้ซึ่งพระรัตนมรกต
นยพจนสรรเสริญ
บุณย์บารมีอธิกเกิน
วจิฉันทวรรณนา
๏ ในรัชชะเป็นทุติยต่อ
คติข้อเจริญหา
เสริมสรรพขยับประดุจยา
นขะเยื่อนมิเลือนทาง
๏ ชั่วเกรงและเร่งสละผิแล
ปะกะแหน่จะแปรขวาง
ดีเพิ่มเผดิมเหมาะขณะวาง
กิจด้วยวิธีดี
๏ หนังสือและลือรจนการ
สุภสารประกอบศรี
แพร่ในสมัยกุลกวี
วรขัตติยรัชช์สอง
๏ ในรัชชะเป็นตติยภาค
พหุหลากณทำนอง
การภูมิบูรณะสนอง
พระบุรพการัณย์
๏ กิจพุทธศาสนพิสิษ
ฏพิพิธประการพลัน
ช่วงโชติประโยชนอนันต์
อนุวัตน์เพราะรัชช์สาม
๏ ในรัชชะจอมจตุรถา
ธิปราชเรืองงาม
ด้วยเปรอประศาสนพระคาม
ภิรภาพลุทราบสรรพ์
๏ สอดส่องณผองภยะเพราะพา
หิรฐานถ่องทัน
ทั้งป้องและปองประนุทบรร
ลุสงบประสพศานติ์
๏ จัดรัฏฐะเรียบพสกราษฎร์
มิประมาทระวังการณ์
คบค้ากะอารยสถาน
บรเทศพิเศษคราว
/*8๏ ในรัชชปัญจมมหา
ปิยราชโรจน์ราว
ราชย์พรึบสะพรั่งสกละพราว
พฤติพร้อมภิโยเพรง
๏ ฝึกทำนุส่ำนรฉลาด
มิผละพลาดขยาดเกรง
ก้าวกล้าลุอารยบเยง
เหมาะขยับเขยิบไป
๏ เกี่ยวพันธ์กะพาหิรกเขต
ตะประเทศเถกิงไกร
เกริ่นเกียรติคุณวิบุลใน
คณะชาติสยามหมาย
๏ ขึ้นรัชชฉัฏฐธิรวี
รบดีอดูลภาย
ในรัฏฐ์และราษฎรนิกาย
อุปกรณ์ประกอบกัน
๏ ถูกกาละเทศพิเคราะหะถ่อง
พลป้องและแผ่ปัน
ปึกแผ่นก็แน่นกฤติอนัน
ตุปบัตินิทัศน์ยล
๏ เพื่อนบ้านสิปานปรเกษตร
มิตรเทศณภูมิดล
นับถือและรื้อบุรพผล
เฉพาะสิทธิพิเศษคืน
๏ กรุงเทพมหานครไทย
ณสมัยสมรรถยืน
ยาวเยี่ยมลุเทียมพิภพผืน
ปรภูวะอยู่ยง
๏ ยิ่งรัฏฐศรีอยุธยา
วิเคราะห์วาระเร็วคง
คืบไกลคระไลประลุประสงค์
สุภวัฒน์สถาวร
๏ โดยจักริราชบรมวงศ์
วรองค์พระอิสสร
ทุกองค์ละองค์พระอุปกรณ์
พิธโกสโลบาย
๏ หากช้าประศาสนจรัล
ลุมิทันประเทศหมาย
แหล่งโลกวัฑฒนเพราะวาย
วิริยาทิล้าเลือน
/*9๏ จักต้องพะพ้องภยะประดาษ
ดนุชาติสยามเยือน
ยากรับอภัพพผลเหมือน
กะพะม่าเขมรญวน
๏ ด้วยขาดณบาฐบทประโยค
นิติโลกเสาะสอบสวน
ห้าข้อจะย่อนยะขบวร
ระบุรัฏฐิ์ประศาสน์กล
มาลินีคำฉันท์
๑๕๏ ทะนุสกลสกุลชน
ชาติชนกสน
ธิโลหิต

๏ ทะนุกยวิกัยกิจ
เกี่ยวกะชีพิต
ผดุงครอง

๏ ทะนุพจนสภาพผอง
ภาษะพื้นของ
พสกราษฎร์

๏ ทะนุอุปกรการศาสน์
สิทธิ์ประจำชาติ
เฉลิมรอบ

๏ ทะนุบุรพระบอบชอบ
เชิดขนบนอบ
ประเพณี

ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ สยามยุคณทุกองค์
บรมพงศจักรี
เสวยรัชย์สวัสดี
ตลอดสัปดมราชันย์
๏ พระองค์ทรงสฤษฏิ์สิท
ธิโดยนิติ์ณโลกสรร
สรูปหนึ่งและถึงบัญ
จบทบรรพพิบูลบง
๏ ฉะนั้นไทยไผทไทย
เสถียรไทยไผทคง
สยามนามสยามยง
สยามยศสยามยืน
๏ ผิเพ่งพลันจะบรรสพ
เกษตรจบพิภพผืน
ก็สูงสมและกลมกลืน
ณเกลียวพัฑฒนาภา
/*10๏ ประมวลมานะสามารถ
เสมอชาตินานา
และอาจอ้างณบางฐา
นะเช่นศานติ์สราญรมย์
๏ จะเลิศกว่าประดาเขต
ตะบางเทศบ่ถึงสม
พระพุทธ์ศาสนาคม
ประเทศคือสยามขัณฑ์
๏ สยามคู่กะภูไทย
และชาติไทยสกุลพันธุ์
ณปางปัจจุบันบรร
ลุเบื้องหน้าก็ถาวร
๏ เจริญภัทรเจริญผล
เจริญพลเจริญพร
จรูญเกียรติกำจร
จรูญยศภิโยยง
๏ เพราะเดชาภินีหาร
กฤดาการประกอบสง
เคราะห์โดยจักริจอมพงศ์
ประมุขชาติประมวลชัย
๏ กระทั่งกาลขัยกัป
ปโลกลับสลายไป
ถนัดนามสยามไทย
ระวางนั้นมิผันแปลง
๏ เผดียงคุณอดุลรัต
นไตรพัตถุสำแดง
สุเทพสิทธิฤทธิ์แรง
กรุณย์โลกตลอดฐาน
๏ ประชุมภาระปรารพภ์
พระจอมภพพระภูบาล
พระปกเกล้าพระเจ้าปราณ
ณรัชช์เจ็ดเสด็จครอง
๏ เสวยราชยสมบัติ
พิบูลพัฒนทั้งผอง
ลุโดยราชประศาสน์ปอง
ประโยชน์รัฏฐ์ตระบัดคง
๏ จตุพพิธพรอา
ทิทีร์ฆายุธำรง
ประสิทธิ์เบื้องพระบาทบงสุ์
บดีนาถอนุสสรณ์
/*11๏ ประสงค์ไทไผทศรี
จิรัฏฐีติถาวร
เพราะพึ่งบุณยสุนทร
ทะนุกสันติ์นิรันดร์เสริม
๏ ณสืบนี้จะชี้ข้อ
พระเดชต่อพระคุณเติม
ตระหนักแต่ปฐมเดิม
ตลอดฉัฏฐราชัย
๏ ถวายเป็นพลีปอง
ประดุจของสการไท
พระปกเกล้าพระเกียรติไกร
พระโปรดเกื้อกวีสาร
ปฐมรัชช
ฉะบัง
๑๖๏ ดำเนิรโดยนัยดำนาน
ราชปวัตติการณ์
บรมกระษัตริย์ทรงศรี

๏ มไหศูริยศักดิจักรี
ปฐมวงศ์องค์วี
รขัตติยรัชย์เรืองนาม

๏ ครองรัตนโกสินทรสยาม
กรุงสงบสบงาม
ด้วยราชอำนาจนำเถลิง

๏ พระองค์ทรงเดชดำเกิง
ก่นภัยเพียงเพลิง
ผลาญลวกพลวกลามปรามศูนย์

๏ มีอัตถประวัตน์เป็นมูล
มานณตระกูล
สูงศักดิ์พิสัยไพศาลย์

๏ สืบยั้งตั้งมั่นมานาน
นิวาสนฐาน
ที่เหนือป้อมเพ็ชร์พระบุรี

๏ ในกรุงเทพทวาราวดี
อยุธยาศรี
พิสุทธสมภพสบสรรพ์

๏ เดือนสี่ปีมะโรงแรมวัน
ห้าค่ำสำคัญ
คือพุธพุทธศาสน์พรรษา

๏ สองพันสามร้อยเศษตรา
เจ็ดสิบเก้าครา
คราวรัชชสมัยในกาล

/*13๏ กรุงศรีอยุธยานราบาล
บรมโกศขนาน
พระนามกรพรไข

๏ ปฐมวงศ์ทรงพระเจริญวัย
ถวายตัวต่อไท
เป็นมหาดเล็กราชโอรส

๏ เจ้าฟ้าอุทุมพรเพ็ญยศ
กรมขุนปรากฏ
คือพรพินิตเนื่องถึง

๏ ยี่สิบเอ็ดอายุคะนึง
ในพรหมจรรย์จึง
เสด็จโดยพุทธจรรยา

๏ ผนวชในพระศาสนา
อยู่ณพระอา
วาสมหาทะลายหมายนาม

๏ ถ้วนถึงหนึ่งฝนพ้นคราม
เป็นภิกษุตาม
ลำดับกลับรับราชการ

๏ เป็นมหาดเล็กหลวงล่วงวาร
รัชชนฤบาล
ทายาทนฤนาถเนื่องสมัย

๏ สืบสันตติวงศ์องค์ดนัย
นามาภิไธย
พระบรมราชาธิบดี

๏ อายุยี่สิบห้าปี
รับราชการีย์
สฤษฏิ์ตำแหน่งฐาปนา

๏ เป็นหลวงยกกระบัตรเมืองรา
ชบุรีเรื่อยมา
ตลอดสมัยภูมินทร์

/*14๏ พระที่นั่งสุริยามรินทร์
พระเจ้าแผ่นดิน
ดาลกรรมลำเค็ญเป็นมา

๏ เสียซึ่งกรุงศรีอยุธยา
แก่ราชปัจจา
มิตรม่านผลาญเมืองเคืองเข็ญ

๏ พระเจ้าตากสินทรงเป็น
วีรชนพลเพ็ญ
สมรรถภาพปราบปรุง

๏ กู้หล้าจลาจลพ้นผดุง
รัฏฐการผ่านกรุง
ธนบุรีที่ตั้งวังสถาน

๏ ปฐมวงศ์ทรงรับราชการ
เมื่อพระชนมาน
หมายสามสิบสองสืบปี

๏ ปิ่นเผ้าเจ้ากรุงธนบุรี
สฤษฏิ์ยศยิ่งมี
ตำแหน่งราชกิจสิทธิสม

๏ เป็นพระราชวรินทร์นิยม
ยั้งเนาเจ้ากรม
ตำรวจนอกขวาฐานันดร์

วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ เมื่อรัฏฐ์มิราบนครรา
ชสิมาณเขตต์ขัณฑ์
ถือเอกราชยจะประชัน
ชยทิฏฐิผิดผวน
๏ โดยอาชญานิยมอิส
สรสิทธิ์สมควร
ไท้ธนบุรีทะนุประมวล
พลมอบปฐมวงศ์
/*15๏ ยาตรทัพกระทั่งประทะกระทบ
อริหลบสงบลง
ความชอบประกอบกฤติสง
เคราะหศักดิ์เถกิงไกร
๏ ตำรวจเฉวียงณธุระวัง
ยศรังสฤษฏิ์ใน
สมญาพระยาระบุอภัย
รณฤทธิจางวาง
๏ ชนมายุคราจตุรดึง
ษมะจึ่งประจวบปาง
ภาคเหนือณฝ่ายริปูพระฝาง
ทุรชาติอลัชชี
๏ ก่อกรรมกระลัมพรประลาต
และขยาดพระบารมี
พาสารเศวตกิริณี
ลุสวางคเมืองนาม
๏ ทรงจัดขนัดคณพหล
จรดลระดมตาม
นำพังเศวตพระคชงาม
และนิวัตติ์ถวายไท
๏ ได้รับพระราชกรุณยัง
ยศยั้งภิโยใน
ที่เจ้าพระยานิยมไกร
กฤดิศักดิสูงฐาน
๏ เทอดราชทินนยมราช
ทะนุอาชญางาน
เสนาบดีนครบาล
ระบุกรมประกอบเกียรติ์
สุรางคณางค์
๒๘๏ ถัดถึงหนึ่งปี

พระผู้ภูมี
บุรีธนเสถียร
ปรารพภ์สงคราม
ปราบปรามภัยเบียฬ
ให้ถึงซึ่งเกษียณ
ณเบื้องเมืองเขมร
/*16๏ เจ้าพระยาจักรี

แขกขานมานมี
ตำแหน่งแจ้งเจน
อยุธยาประจักษ์
หลวงศักดิ์นายเวร
อายุลุเกณฑ์
ล่วงกรรมธรรมดา
๏ จึงทรงสงเคราะห์

โปรดปลงจงเจาะ
ประกอบชอบมา
จากยมราชเนา
ที่เจ้าพระยา
จักรีมหา
เสนามหาดไทย
๏ กาลอนุสนธิ์

แห่งแคว้นแดนหน
พะม่าหมายชัย
อังวะพระผู้
เจ้าภูวไนย
สั่งจัดพลไกร
ครบทัพสรรพสะเบียง
๏ อะแซหวุ่นกี้

เสนาบดี
เป็นแม่ทัพเผดียง
เดิรพลด้นลุ
พิษณุโลกเวียง
ข่าวศึกคึกเสียง
ขานแซ่แพร่ถึง
๏ เจ้าพระยาจักรี

เจ้าพระยาสุรสีห์
พี่น้องสองจึง
รับราชบัญชา
ยาตราบ่หึง
ต้านทัพรับตรึง
ศัตรูอยู่เมือง
/*17๏ ริปูจู่ห้อม

พิษณุโลกล้อม
นานเปล่าเนาเปลือง
ต่างรับตอบรบ
กระทบกันเนือง
มิชะนะประเทือง
ถึงแพ้แก่กัน
๏ อะแซหวุ่นกี้

พะม่าผู้มี
วัยวุฑฒิวารวรรษ์
เห็นไทยใจกล้า
สามารถโรมรัน
ใครจอมพลขันธ์
ใคร่ขอดูตัว
๏ กษณะประสพ

สิริลักษณ์เลิศลบ
ไม่มีมลมัว
สรูปรูปสกนธ์
ควรคนเกรงกลัว
เป็นเจ้าอยู่หัว
เห็นเหมาะเจาะจง
๏ จึงให้นัยหมาย

คาดคำทำนาย
ว่าท่านนานคง
ได้เป็นกษัตริย์
ไทยรัฏฐ์ธำรง
รักษ์อาตม์จำนง
ครองไว้ให้ดี
๏ สั่งม่านอำมาตย์

นำเครื่องม้ามาศ
เอี่ยมอาสน์อันมี
อีกสามสิ่งมอบ
ชอบไว้ไมตรี
เจ้าพระยาจักรี
เสร็จทัพกลับกรุง
/*18สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ สี่สิบเอ็ดวยอายุคราประลุผดุง

ความดีทวีปรุง
ประกอบ
๏ โดยได้ไปปะทะถึงกระทั่งรณะณขอบ

เขตต์บรบ่น้อมนอบ
ขนบ
๏ จำปาศักดินครสยอนศิรสยบ

ยอมราบมิยากรบ
ระทม
๏ ได้เลื่อนอิสสริยานุฐานยศะสม

เด็จเจ้าพระยานิยม
อธึก
๏ สมญานามมหากระษัตริยศึก

สมศักดิจารึก
จรด
๏ สืบสังวัจฉระว่างระวางสมยะจด

จำพรรษะกำหนด
ณสอง
๏ ได้เป็นนายกยกนิกายพยุหะกอง

ทัพไปก็สมปอง
ประจญ
๏ เจ้ากรงศรีสัตนาคนหุตนครหน

เวียงจันท์ประหวั่นมน
มิรบ
๏ พ่ายบุณย์บารมิอานุภาพอพยพ

บุตรหลานเตลิดหลบ
ละเมือง
๏ เวียงจันท์ได้สะดวกและพวกพลมิเปลือง

ได้สิ่งพิเศษเรือง
พระยศ
/*19๏ คือเอกองค์วรพุทธรูปมรกต

เลิศพัตถุกำหนด
ณผอง
๏ กับอีกอย่างก็พระบางเพราะบุณย์บุรพะครอง

คู่ไทยไผทปอง
ประจักษ์
๏ เชิญกลับสู่ธนบุริราชอภิรักษ์

รงงบูชนีย์อัค
รภัณฑ์
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ สี่สิบกะสี่สน
ธิพระชนมดลพรรษ์
ได้ยกพยุห์ขันธ์
ปะทะกัมพุชาถึง
๏ ไท้ธนบุรีจิตต์
พิปริตลุแรงรึง
หมายพุทธภูมิจึง
สติเจื่อนเลอะเลือนลาม
๏ อาณาประชาราษฎร์
สุขะขาดสงบยาม
ยุคหมายเคราะห์ร้ายความ
กระอุอกวิตกดล
๏ อาดูระด้วยราช
ทุรอาชญาทน
ทุกข์ทัณฑอันคน
จะบควรคำนวณถึง
๏ เยือกเย็นณเส้นหญ้า
ดุจป่าผิรำพึง
คราวธนบุรีรึง
เคราะหร้ายฤหมายเห็น
๏ ราษฎร์ทวยสิรีบเท
ดนุเคหะจำเป็น
เข้าไพรเพราะลำเค็ญ
ขณะทุกขะมากมาย
๏ มั่วมูลยุขุนนาง
คณะต่างบุรีนาย
กองเหล่าอเนกหลาย
ตะละล้วนจะล้างภัย
/*20๏ โหมห้อมลุล้อมกรง
ธนมุ่งณราชัย
บางคนประหวั่นไหว
กลิรัฏฐะเรื้อรัง
๏ จึ่งบอกยุบลอัก
ษรลักษณ์คระไลยัง
จอมทัพและตรับฟัง
ระบุอัตถอัญเชิญ
สัทราฉันท์
๒๑๏ จึ่งสมเด็จเจ้าพระยาเดิร
พลพยุหะบเมิน
มุ่งวิถีเถิน
สถลถึง
๏ ปราบปรามเสี้ยนราบอรินรึง
ธนบุรก็มิหึง
เหตุลุเสร็จสึง
สภาพศานติ์
๏ ครั้นแล้วเหล่ามุขอมาตย์มาน
มนสหประณิธาน
วันทนาการ
ประกาศปลง
๏ ปรีดีด้วยไท้ธธำรง
อดิศวรประสงค์
สุขสวัสดิมง
คลาทร
๏ สัมฤทธิ์ด้วยราชอนุสสร
ประลุยุคภยกรณ์
เกิดณรัฏฐ์รอน
สราญราษฎร์
๏ หากเกียจกู้กรุงผดุงอาจ
กระอุอุรนรชาติ
ซ้ำพระพุทธศาสน์
จะเสื่อมหมอง
๏ หมดซึ่งที่พึ่งพะพึงครอง
นิกรสมณะผอง
พรรคพสกปอง
ก็ปราศหมาย
๏ ไม่เหือดเดือดร้อนนิรันดร์ภาย
ณสกลบุระหลาย
เหลือจะดูดาย
พระโดยปลง
/*21๏ สังเขปปราบดาภิเษกองค์
ดิลกพิภพทรง
สิทธิทำสง
เคราะห์สำเร็จ
๏ ชนม์ปีสี่สิบกะเศษเจ็ด
คณนะพระลุเผด็จ
ดัสกรเผล็ด
พิพัฒราชย์
๏ สองพันสามร้อยพระพุทธศาส
นศกนิยมมาต
ยี่สิบห้าคาด
สมัยไข
ขาลปีสี่สุกกปักษ์ใน
คุรุทินขณะไท
ปราบเถลิงไอ
สวรรยางค์
โตฎกฉันท์
๑๒๏ อนุสนธินิยม
อนุกรมประลุปาง
ปฐมาธิวราง
คนราธิบดี
๏ พระคะนึงถิรฐา
นมหาปุริศรี
มิเหมาะถิ่นเพราะนที
เซาะไผทบุรธน
๏ พิเคราะห์บูรพบง
ทิศตรงติรชล
ชยภูมิปริมณ
ฑลมงคลมวล
๏ เหมาะสถีรสถา
ปนธานิยควร
สุรศักดิ์มหิศวร
สิริรัชย์อภิรม
๏ สุพิธีกรเกริก
สุภฤกษ์ชยสม
นคราธิสดม
ภสฤษฏิ์ธุระฝัง
๏ ทะนุป้อมและทวาร
บริบาลบุระบัง
ปริวัฏทิศขัง
ชลขุดระยะคู
/*22๏ พหุเครื่องอุปกรณ์
พระนครพิศดู
ก็ตระการบริบู
รณเนื่องนวกรรม
อีทิสังฉันท์
๒๐๏ องค์พระพุทธศาสนูปถัมภ์

ธสั่งสถาปนากระทำ
อุโบสถ
๏ ร่วมพระราชนิวาสน์สถานจรด

ระเบียงณรอบประกอบกะคต
พระอาราม
๏ สรรเสาะสรรพภัณฑพัตถุงาม

ประดับประดิษฐ์สมิทธิตาม
พระบัญชา
๏ แห่พระพุทธมรกตมหา

พิมลมณีสุลักษณา
ธิรัตน์มัย
๏ จากคฤหาศน์พระแก้วประกอบมไห

ศุรียยศณบถคระไล
ขะบวนมา
๏ แต่บุรพพระราชวังสถา

นะข้ามนทีกระทั่งลุธา
นิย์รังสิต
๏ เชิญประดิษฐานณที่สถิต

อุโบสถาภิมัยนิมิต
นิมานงาม
๏ โปรดประสาทพระราชทานะนาม

เหมาะกาละเหตุและเทศะตาม
สมัญญา
๏ วัดพระศรีกะสร้อยสุลักษณา

ธิศัพทสนธิรัตนศา
สดาราม
/*23๏ เป็นสถานประชุมสการะตาม

ขนบพระราชพิธีสยาม
ประเทศไทย
๏ ถือพิพัฒนสัจจปานะใน

ฉนำเสมอประจำสมัย
กระทำมา
ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ มะเส็งสัปตศกสน
ธิสืบพ้นมะโรงคลา
พระชนม์พรรษปัณณา
สะนับถึงก็จึ่งพลัน
๏ คณามาตยมนตรี
และพราหมณ์ชีประชุมกัน
ประกอบราชการัณย์
พิธีซ้ำกระทำการ
๏ ถวัลย์รัชชราชา
ภิเษกสาธุเพื่อศานติ์
สวัสดิ์ส่วนประมวลมาน
เฉลิมมนทิราลัย
๏ ณสามวันฉลองวัด
พระศรีรัตน์มณีมัย
และสมโภชพระกรุงไกร
ก็เอิกเกริกลุเลิกงาน
๏ พระโปรดเกล้าพระเจ้าองค์
อนุชทรงสถิตฐาน
พระราชวังบวรมาน
พระบัณฑูรตลอดถึง
๏ บรมพันธุพงศา
นุพงศ์ราชรำพึง
จะเพิ่มยศภิโยสึง
สถาปน์โดยสถานใด
๏ ก็ทรงตั้งสะพรั่งองค์
ประยูรวงศ์ประวัตน์ใน
ประถมกุลกระษัตริย์ไกร
พระกฤติศักดิ์พระจักรี
๏ และครบข้ายุคลบาท
อมัจจ์ชาติมนตรี
ตระกูลราชเสวี
วิกรมปวงทะบวงการ
/*24๏ กระทั่งบรรพชิตฝ่าย
ประมุขภายณพุทธศาส์น
พระสงฆ์เล่าพระเอาภาร
เผดียงตั้งเผดิมเติม
๏ พระที่นั่งพระตำหนัก
ประดับอัครศักดิ์เสริม
ก็ทรงสร้างผิร้างเดิม
ประดิษฐ์ใหม่วิไลนาม
๏ พระคลังหลวงและปวงภัณ
ฑยุทธสรรพะปราบปราม
ริปูเหล่าก็แหล่หลาม
ตลอดเครื่องขบวนเกียรติ์
๏ พระราชูปโภคพัต
ถุคู่ขัตติย์จำเนียร
ประเพณีนิยมเสถียร
ทะนุกครบขนบนำ
๏ และหล่อเตชนาวุธ
ผจญยุทธ์ระย่อยำ
ประกอบชื่อประจำจำ
สรุปเจ็ดกระบอกมี
สาลินีฉันท์
๑๑๏ สมเด็จผู้เป็นเจ้า
สถิตเกล้าพระจักรี
พงศ์ราชจอมนาถศรี
เสวยรมย์ปฐมกาล
๏ กล่าวครายาตราทัพ
เสด็จรับอรินราน
พร้อมด้วยพลทวยหาญ
ประหัฏรณณหนหลาย
๏ หนึ่งได้ไปรอนศึก
พะม่าฮึกมุห์เหิมกราย
เหยียบย่ำล้ำแดนภาย
ณขอบขัณฑมณฑล
๏ คือคราวสงครามใหญ่
ประชิดในสิมาหน
แห่งเบื้องเมืองกาญจน์ยล
ณลาดหญ้านิคมแขวง
๏ อีกเนื่องเมืองนั้นปราบ
ริปูราบสยบแรง
ดำบลดลสำแดง
สมัญญ์แม่กษัตริย์หมาย
/*25๏ หนึ่งปากน้ำพิงพิษ
ณุโลกปลิดอมิตร์คลาย
ทั้งถึงซึ่งแดนทวาย
ทวีครั้งก็หวังสม
๏ บางครั้งยังองค์ราช
อนุชนาถวโรดม
ดำรงยงยศกรม
พระราชวังบวรไท
๏ รับราชโยงการเหนือ
ศิโรตม์เพื่อเสด็จไป
ป้องหมู่ศัตรูใน
เกษตรรัฐมณฑล
๏ เช่นคราม่านมายุทธ์
กระทำทุษฐ์ถลางหน
คุณหญิงจันท์ออกรณ
กะแม่มุกมิถอยหนี
๏ เกณฑ์คนหมู่พลเมือง
สะพรึบเครื่องจะราวี
ออกสู้กันบุรี
พะม่าล้อมณเดือนปลาย
๏ ม่านหมดอดอาหาร
เสบียงการกระหายหาย
ทัพหลวงล่วงเยี่ยมกราย
ริปูกล้าก็ล่ากอง
๏ บ้างราชอาชญาสิทธิ์
ประสาทกิจจรณผอง
มอบแก่มนตรีปอง
ประยุทธ์หมายก็หลายหน
๏ จึ่งมวลปัจจามิตร์
ตลอดทิศณสากล
หวาดหวั่นพรั่นพ่ายพล
ภยันดรสยอนขาม
๏ ภัพแพ้แก่บุณย์บา
รมีอานุภาพปราม
ปราศเหิมเริ่มเห็นงาม
สงบราบบหยาบคาย
/*26๏ แผ่ราชอาณาจักร
ตลอดหลักลุเหนือหมาย
เชียงใหม่เวียงจันท์ราย
จรคหลวงพระบางบูร
๏ ภาคเบื้องหัวเมืองบู
รพาภูมิเพิ่มพูน
กัมพุชสุดญวนทูล
ถวายเมืองกระเดื่องไกล
๏ ถิ่นดับดวงอาทิตย์
ประจวบติดเตลงใน
ตอนใต้ตกสู่ไทร
บุรีหล้ามะลายู
๏ ทรงมุ่งบำรุงรัฐ
พิพิธพัฒน์สภาพภูว์
ศาสน์พุทธยุตติ์ยิ่งบู
รพากาลประการผอง
มาณวกฉันท์
๘๏ หากจะคะนึง
ถึงพระบุรพ
บุณยประสพ
สู่และสนอง
เนื่องพระมหา
บารมิครอง
เกียรติผยอง
ยศพระบุรี
๏ สิทธิสภาพ
ลาภลุพิเศษ
ได้พระเศวต
พังกิริณี
อีภอดิเรก
เอกคชตรี
รวมทวิศรี
พาหนสาร
๏ ราชกรัณย์
อันพระบรม
รัชชปฐม
ทรงทนุการ
เกี่ยวนิติศาสตร์
บาฐบทฐาน
ดุลยวิจารณ
ยุตตินิยม
/*27๏ มีพระประศาสน์
ราชประสิทธิ์
เสวกวิทย์
ว่องวุฒิคม
ตรวจและกระทำ
ชำระระดม
โดยอนุกรม
กิจเสาะสะสาง
๏ เนตินิทัศน์
อัตถคดี
ตามเหมาะและมี
แบบระบุวาง
ต้องคติวัตร
ขัตติยปาง
บูรพณทาง
ธรรมประชุม
๏ ถูกกะระบอบ
สอบกะฉะบับ
ตราก็ประทับ
รัตนประทุม
สิงห์คชสีห์
ตรีพิธกุม
กอบธุระคุม
ควบดุลการณ์
๏ เพื่อบริสุทธิ์
พุทธพระศาสน์
ไท้ธประกาศ
โดยบริหาร
สงฆประมุข
ทุกคณะชาญ
เชี่ยวปฏิภาณ
พร้อมพระเปรียญ
๏ สรรเสาะกระทั่ง
ทั้งคฤหัสถ์
เปรื่องปริยัตติ์
ธัมมเสถียร
ตรวจณพระตรี
ปีฏกะเพียร
พากย์ทะนุเขียน
ขึ้นบริบูรณ์
มาลินีฉันท์
/*28๏ พระจุฬพิภพไอศูริย์
จักริพงศมูล
ปฐมรัชช์

๏ วรหทยประวัตน์ศรัท
ธาณไตรรัตน์
ผริตศาสน์

๏ อุปกรณพระอาวาส
หวังวิหารราช
วราราม

๏ ประลุจิรและเจริญงาม
ปีติเต็มความ
ปสาททรง

๏ ทะนุกุฏิคณะเรือนสงฆ์
เจติย์ฐานองค์
อุโบสถ

๏ ผิคณนพหุกำหนด
ในกุศลบถ
พระอาทร

๏ บุรณะและปฏิสังขรณ์
สืบสถาพร
พระอาวาส

๏ ผิวะจะระบุก็เอี่ยมอาทิ์
เชตุพนราช
สฤษฏิ์เสริม

๏ พระอนุเคราะห์อุปการเติม
เต็มบพร่องเดิม
ผดุงโดย

๏ ธนนิธิกลกอบโกย
เกื้อประโยชน์โปรย
ปริจจาค

๏ นิกรสมณไหนหาก
ทรงสุธรรมมาก
ประมวลคุณ

๏ ก็สถิตยศเจือจุน
ศักดิสมสุน
ทราสัย

๏ และสละจตุรปัจจัย
นิจจภัตต์ใน
นิกายสงฆ์

๏ เฉพาะพระบวรศาสน์คง
คืบภิโยยง
ณยุคศานติ์

๏ เพราะพระหฤทยเอาการ
พทธศาสน์มาน
ฉะนี้แล

ฉะบัง
๑๖๏ สรุปรูปความตามกระแส
สมัยไทยแปร
ประศาสโนบายปรุง

๏ สยามยามเศร้าเสียกรุง
ทวาราวดีคุง
เคราะห์ร้ายคลายฟื้นคืนดี

/*29๏ ถึงรัตนโกสินทรศรี
กรุงเทพธานี
ดิลกพิภพเพ็ญศานติ์

๏ เพราะพระปฐมรัชชกาล
อดุลคุณมาน
มเหศรเดชดำรง

๏ ประดิษฐานบรมจักรีวงศ์
ไว้อิสสระทรง
ฟื้นไทยให้กรุงรุ่งเรือง

๏ นัยอนึ่งซึ่งเกี่ยวการเมือง
เรียบราบปราบเปลือง
ปลดเปลื้องอุปสรรคส่ำหลาย

๏ รัฏฐประศาสโนบาย
นำบ่งตรงหมาย
ประเทศราชชาติเคียง

๏ คารวะพระคุณขอเพียง
พึ่งกายถวายเวียง
หวังผลเพื่อตนนับถือ

๏ พระเจ้ายาลองแลฤา
เรียกองเชียงสือ
เป็นใหญ่ในหล้าอานัม

๏ น้อมนอบยอบยอมเยงยำ
อำนาจราชธรรม
ทศพิธพระแพร่แผ่ถึง

๏ มายั้งยังกรุงมุ่งคะนึง
พำนักภักดิ์พึง
พึ่งพระมหาบารมี

๏ ทรงรับสรรพธุระกรณีย์
ชุบช่วยด้วยดี
ทั้งยศยุทธภัณฑาหาร

/*30๏ เห็นเหตุเจตนาอาการ
กรุงไทยนฤบาล
เบิกบุณย์บานเกียรติกำจร

๏ นี้ฤาคือราชอุปกรณ
สำคัญอันถอน
ทิ้งรากยุ่งยากหากมี

๏ ให้ราบคาบดลสะดวกดี
แม้ต้องป้องอรี
ด้วยการกำราบปราบปราม

๏ ก็ทรงอุตสาห์พยายาม
เยี่ยมใหญ่ในความ
สมรรถรัชชผลขวนขวาย

๏ สู้ฝ่าอาวุธอันตราย
เมื่อพระชนม์หมาย
สามสิบสองมัชฌิมวัย

๏ ถึงสี่สิบเจ็ดเจริญใน
ปัจฉิมราไช
ศวรรย์เสวยสวัสดี

๏ ดั่งอัตถประวัติอันมี
ทั้งมวลควรปี
ติเห็นเป็นนิทัสสนฐาน

๏ ยอดฟ้ายอดหล้าประชาบาล
ยอดไทยเทอดศาน
ติสุขสยามยอดนิยม

๏ อยู่ยี่สิบแปดอนุกรม
โดยวรรษาสม
บูรณ์ด้วยอดิเรกราชันย์

๏ พระชนมายุลุพรรษ์
เจ็ดสิบสองคัณ
นาศกเศษหกเดือนตรา

/*31๏ เสด็จสวรรคตชีววา
ระเดือนเก้ากา
ฬปักษ์สิบสามดฤถี

๏ สองพันสามร้อยสร้อยมี
ห้าสิบสองปี
พุทธศกมะเส็งสืบกาล

๏ ปฐมรัชชประวัติอันมาน
ในพงศาวดาร
โดยย่อพอฉันท์วรรณนา
ทุติยรัชช
ฉะบัง
/*32๑๖๏ แสดงความตามเรื่องเนื่องมา
สังเขปกถา
ประวัติรัชชนิยม

๏ ลำดับนับแต่พระปฐม
จักรีบรม
ราชวงศ์ธำรงรัฏฐ์สยาม

๏ ครองรัตนโกสินทร์กรุงงาม
ด้วยสงบสบความ
สิริวิวัฒน์เวียงชัย

๏ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ที่สองรองไท
ปฐมกษัตริย์จักรี

๏ พระบรมสมภพกุญปี
สองพันหมายมี
สามร้อยสิบศกพุทธกาล

๏ เดือนสี่ดิถีขึ้นพาร
พุทธเจ็ดค่ำมาน
มงคลฤกษ์เอกอาภา

๏ พระองค์คือพระบรมรา
โชรสพระมหา
จักรปฐมกษัตริย์

๏ แต่ครั้งยังยั้งยศอมัจจ์
เปนหลวงยกรบัตร
เมืองราชบุรีที่เสถียร

๏ ประจวบขวบยุทธภัยเบียน
อยุธยาคราเกษียณ
กระษัตริย์ทวาราวดี

/*33๏ เหตุพะม่ามากระทำย่ำยี
เสียมหาธานี
ฟายแพ้แก่ม่านราญรอน

๏ อาณาประชาราษฎร
แดฟกอกฟอน
เพียงไฟประไลยกัลป์ผลาญ

๏ อาดูรด้วยมูลประการ
อกุศลดลดาล
ดวงจิตต์เร่งคิดรวมคุม

๏ ร่วมเข้าเป็นเหล่าชุมนุม
ต่างหาญรานรุม
แรงเครียดคร่าเบียดเบียฬกัน

๏ ถัดถึงซึ่งที่สุดสรร
ประมวลส่วนพรรค์
คัณนาห้าภาคเห็นผล

กมลฉันท์
๑๒๏ ขณะไทยประเทศฐา
นลุคราจลาจล
พระปฐมกระษัตริย์ยล
ภยกล้าจะบาบีฑ์
๏ อมรินทรามาตย์
วรราชชนนี
เฉพาะทรงพระครรภ์มี
ณสมัยพะภัยลาม
๏ ก็เสด็จจรัลรุด
ลุสมุทรสงคราม
วนอัมพะวานาม
อุทยานประลาตภัย
๏ อุปบัติพระเลิศหล้า
ขณะคราประเทศไทย
ปะทะยุทธ์พะม่าใน
ยุคสบจลาจล
/*34๏ ขณะนั้นพระเจ้ากรุง
ธนศักดิจอมพล
ยศยินพระยายล
ณวิเชียรปราการ
๏ รณฝ่าพะม่าผู้
ริปุสู้กะเศิกชาญ
ชยสิทธิ์ประดิษฐาน
ธนกรุงผดุงครอง
๏ พระบรมชนกนาถ
ทะนุราชกิจปอง
พิรภาพพระเทียบผอง
ผลงานประการธูร
๏ ยศรฐาปนามาต
ยพระราชวรินทร์พูล
พิธศักดิโดยมูล
อนุกรมนิยมครา
สุรางคณางค์
๒๘๏ พระชนกปรากฏ
ก่องเกียรติยศ
สมเด็จเจ้าพระยา
มหากษัตริย์ศึก
พิฤกมหิมา
สูงที่สุดฐา
นันดรเนื่องดี

๏ เสด็จนิวาสน์
ประทับพระราช
วังเดิมชื่อมี
บ้านหลวงแหล่งอยู่
ย่านอู่นาวี
บงในบัดนี้
ใต้วัดระฆัง

๏ บรมชนนีนาถ
อมรินทรามาตย์
ประทับราชวัง
พร้อมเอกพระองค์
ธำรงทุติยัง
ครัชย์ร่วมรัง
ล้วนอ่าบารมี

/*35๏ นับแต่พระชนม์
พรรษานุสนธิ์
เข้าแปดขวบปี
จนถึงสิบหก
พระชนกภูมี
ราชาธิบดี
เทิดยศนิยม

๏ ตำแหน่งเสนอ
สมเด็จลูกเธอ
เจ้าฟ้าต่างกรม
โดยราชประเพณี
อันดีอุตดม
กรมหลวงเลอสม
อิศรสุนทร

๏ ระวางอ้างนี้
ทุติยบดี
ได้โดยเสด็จจร
สมเด็จพระบรม
ปฐมนิรันดร
ลำดับสมร
ภูมิสู้สงคราม

๏ หนึ่งเวียงเชียงใหม่
สองราชบุรีใน
เศิกเกี่ยวภุกาม
บ้านบางแก้วเขา
ฉะงุ้มเล่าแลสาม
รักษาเมืองนาม
เชียงใหม่ชัยมี

๏ สี่มาสถิต
พิทักษ์ถิ่นพิษ
ณุโลกธานี
เนื่องอมิตรม่าน
รุกรานราวี
อะแซหวุ่นกี้
เป็นแม่ทัพมา

/*36๏ ครั้งห้าคราปราบ
จำปาศักดิ์ราบ
นางรองอาณา
ครั้งหกเวียงจันท์
อัญเชิญพระมหา
มณีรัตน์คลา
กรุงเสร็จโสกันต์

๏ สมเด็จวันรัต
ทองอยู่อยู่วัด
ระฆังรังสรรค์
ราชคุรุฏฐา
นิยาจารย์พลัน
เห็นมหัศจรรย์
ถวายพยากรณ์

๏ มหาบพิตร
ลักขณนิมิตร
กวีบวร
จักเยี่ยมจิรยศ
ปรากฏสุนทร
ทางกาพย์โคลงกลอน
ฉันทพากย์ประพนธ์

๏ พระชนมายุ
สิบเก้ากาลลุ
ร่วมโดยเสด็จดล
สงครามพะม่า
ลาดหญ้าตำบล
อีกเบื้องเมืองหน
อุตดรทิศแถลง

๏ ยี่สิบเสด็จตาม
ต้านศึกถิ่นสาม
สบท่าดินแดง
ย่างยี่สิบเอ็ด
เสด็จทวายแขวง
เป็นยกรบัตรแจง
จัดสิทธิ์กิจผอง

/*37๏ วัสสคณนา
เนื่องชนม์พรรษา
ที่ยี่สิบสอง
ทรงพระผนวชลุ
ภิกษุเพศครอง
พรหมจรรย์มั่นปอง
ตามพุทธจรรยา

๏ ณพระอุโบสถ
วัดนามกำหนด
ศรีรัตนศาสดา
จำพรรษกาล
ครบวารวรรษา
ยังวัดราชา
ธิวาสสมอราย

๏ ลาพระผนวชเสร็จ
ชนม์ยี่สิบเจ็ด
เสด็จแดนทวาย
โดยพระชนกนาถ
มาดเมาะตะมะหมาย
มุ่งเหยียบยุทธ์กลาย
กลับราร้าราน

อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ บัดวังบวรราช
อุปราชประชวรกาล
ถึงชุดสมุฏฐาน
กิจยากจะเยียวยา
๏ ข้าราชกิจต่าง
ก็กระด้างกระเดื่องหนา
ด้วยโลภมูลปรา
รภคบสมาคม
๏ กับเชฏฐ์ดนัยนาถ
อนุราชบวรกรม
กำเริบและปรารมภ์
ทุรกรรมจำนง
๏ ปรุงทำประทุษฐต่อ
กลิต่อพระบาทบงสุ์
ปิ่นไท้ปฐมวงศ์
วิรราชเรืองชัย
/*38๏ ข้าราชวังหลวง
ผิวล่วงผิล้ำไป
ล้อมป้อมประจำใน
ธุระรักษ์บวรวัง
๏ ถูกขับกระชับกัน
มนะหวั่นก็กลับหลัง
หลายมื้อละเมิดฟัง
ภยศัพทสืบสนธิ์
๏ ครั้นคราพระอาการ
อนุมานถนัดยล
กาลสู่ทิวงค์ชน
ก็มิช้าจะมาถึง
๏ จึงมีบรมราช
พจนาตถคำนึง
พอราชหทัยพึง
พิริย์ภาพสมรรถหาญ
๏ ให้องค์พระเลิศหล้า
อุปการจัดการ
พร้อมเจ้าพระยามาน
ยศศักดิสองนาย
๏. หนึ่งนั้นสมัญญา
รตนาพิพิธหมาย
หนึ่งยมราชภาย
ณพระราชวังหลวง
๏ สมเด็จบดินทร์นาถ
อธิราชสะพรั่งปวง
เสนาอมาตย์ทบวง
บริพารกรมผอง
๏ สองเจ้าพระยาเคียง
พระเสลี่ยงประทับปอง
ยึดธูรพิทักษ์สอง
ระยะสู่บวรวัง
๏ โดยราชโยงการ
พระทวารระวังยัง
รอบราชนิวาสบัง
บถรักษรายไป
๏ ข้าวังบวรผอง
สิสยองสยดใจ
ครั่นคร้ามพระเดชใคร
ก็มิขับมิขืนขวาง
/*39๏ ล้อมป้อมณซองพวก
เหมาะสะดวกประจำวาง
เหตุปลอดตลอดปาง
ลุสรปฉราตรี
๏ เอกองค์ปฐมรัชช์
วรขัตติย์จักรี
ทรงแรมประทับนี
รริปูริปองภัย
๏ เรียบราบลุตราบครา
ปวรานุราชไท
สู่โลกศิวาลัย
เพราะพระบารมีพูล
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ สามสิบแปดวยวรรษบรรลุบริบูรณ์

บานบารมีมูล
สมัย
๏ เจ้ายาลองณประเทศราชปุรพะใน

อานัมนราสัย
ประสงค์
๏ สำแดงปริดิทวีสมัครกมลปลง

เปรอภักดิจำนง
จะนอบ
๏ จัดเครื่องมงคลราชสาสน์สกลมอบ

ทูตเช่นระบอบชอบ
สถาน
๏ เข้ามาน้อมศิรเกล้าลูเฝ้าพระบทมาลย์

ในรัชช์ปฐมกาล
ถวาย
๏ อ้างอัตถ์อักษรลักษณ์แถลงและปริยาย

ความสามิภักดิ์กาย
กะใจ
๏ จำนงเพื่อพระปฐมบรมชนกไท

เทอดทำนุเกียรติไกร
ตระการ
/*40๏ แด่สมเด็จพระบรมปิโยรสณวาร

ว่างวังบวรสถาน
สวัสดิ์
๏ ให้ทรงรับปวราภิเษกอนุกษัตริย์

ด้วยดลพระชนม์พรรษ
ภิโย
๏ ทั้งนี้ควรจะคะนึงคะเนพิเคราะหะโอ

กาสญวนนิยมโส
มนัส
๏ หวังเสียมสันตติในมไหศุริยรัชย์

สืบจักริพงศ์ขัต
ติย์ยศ
๏ จึงบรรดาลกฤดาธิการคุณพจน์

แผ่ภาวะปรากฏ
กระจาย
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ โดยราชดำริผลกอบ
มติชอบประชุมหลาย
เหล่าราชวงศ์คณะนิกาย
มุขมนตริยลยอม
๏ สมเด็จบรมชนกนาถ
พระประกาศสถาปน์จอม
เจอดวังบวรทะนุถนอม
อุปราชราชัน
๏ แด่องค์พระอัครปิยเอา
รสเนาสุฐานันดร์
ทรงกรมนิยมประดุจบรรพ์
ปวราภิเษกเสริม
๏ ข้ามไปประทับสิรินิวาส
นพระราชวังเดิม
สี่สิบพระชนม์ขณะเฉลิม
วรราชมนทีร์
๏ อานัมชนิสสรก็นอบ
สิระมอบพระสาสน์ศรี
ส่งทูตแถลงสดุดิปี
ติประกอบกะพัตถุ์ผอง
/*41๏ เข้ามามหานครเฝ้า
จุฬเผ้าพิภพครอง
โกสินทร์พระปิ่นปฐมปอง
ปณิธานจำนง
๏ ครั้นกาลพระผ่านพิภพขัต
ติยรัชช์ประถมวงศ์
สู่สันติ์สวรรคตพระองค์
ขณะใกล้เสด็จสรวง
๏ ทรงมอบมไหศุริย์สรุป
ณพระอุปราชปวง
เป็นที่ทวีกมลดวง
ฤดิเสียมพสกผอง
๏ เบื้องกาลก่อนบรมเอก
อภิเษกสถิตครอง
ครอบสิทธิราชกรณิย์ปอง
ปฏิบัติระวางวาร
๏ มีธังกชาติสกุณะเช่น
กะจะเห็นกลีการณ์
กอบมั่นกตัญญุคุณมาน
กตเวทิตาแรง
๏ คาบลักษณ์ลิขิตประจุณไข่
สละไว้กะต้นแจง
หน้าราชมนทิรแสดง
ดุจรู้บดูดาย
๏ ผู้พบก็เพ่งพิเคราะห์ถนัด
ณระหัสกระจ่างคลาย
เจ้าฟ้าพระหลานอุรชสาย
พระบดีบุรีธน
๏ กรมขุนกษัตริอนุชิต
ทุรทิฏฐิผิดยล
รวมสามกะเชษฐภคินิตน
และอมาตย์ประมาณหลาย
๏ คิดคดกบฏยุคลบาท
ทุติย์ราชเอื้อมกราย
ราไชยมไหศุริยหมาย
จะประทุษฐทำชิง
/*42๏ ใคร่รู้กระทู้นยเผด็จ
ผลเท็จคดีจริง
ทราบฝ่าพระบาทบประวิง
กิจไว้วโรงการ
๏ โปรดให้พระเชฐวรเอา
รสเจ้าพระองค์วาร
ว่างรัชย์ถวัลยพสุธาร
ตติย์รัชชธำรง
๏ ทรงเป็นประธานพินิจทำ
ธุระชำระเสร็จลง
สมสัตย์ตระบัดก็ระบุปลง
ชิวะเสี้ยนเกษียณสรรพ์
๏ สองพันกะสามนิยมร้อย
ระบุสร้อยผะสมพรรษ์
ห้าสิบกะสองสมยบรร
ลุพระพุทธศกไข
๏ เอกองค์ปฐมบรมนาถ
ลุนิวาสน์ศิวาลัย
ราชาภิเษกทุติยไอ
ศุริย์ครองสนององค์
๏ สี่สิบกะหนึ่งและคณนา
ฉฬมาสเศษคง
ชนมายุกาลกษณทรง
สิริราชเสวยรมย์
อุปัฏฐิตาฉันท์
๑๑๏ กรุงเทพมหา
นคราธิอุตดม
เปลี่ยนรัชช์อนุกรม
วรจักริจอมวงศ์
๏ ไท้ราชทุติย์รัชย์
ทะนุผลัดปฐมองค์
ข่าวศัพท์สุตคง
นฤโฆษก็โจษไกล
๏ ปรากฏลุวิเทศ
อริเขตต์ภุกามไว
แว่วแจ้งนยใจ
ก็คะนึงคะนองหาญ
๏ จอมอังวะตระบัด
ระบุอัตถโองการ
ให้เกณฑ์พลมาน
จตุหมื่นประมวลมี
/*43๏ พร้อมนายกยก
จรบกวิถีลี
ลาศมาลุบุรี
เมาะตะมะตั้งจะตีกรุง
๏ ด้วยเดชมหา
อธิบารมีปรุง
เปรอบุณยผดุง
อดิเรกณรัชย์สอง
๏ ไพร่พรรคพะม่า
สละกล้าละหนีกอง
ร่อยหรอพลผอง
ลุกระทั่งทวายเมือง
๏ เกิดโรคพิบัติ
พิษปัจจุบันเนือง
เนื่องศพระกะเปลือง
ชิวะปลดระทดพล
๏ สี่พันคณนา
มุขฝ่าผจญรณ
รุกรานบุริมณ
ฑลใต้ระดมตี
๏ ไทยทักษิณต้าน
อริม่านมิหมายหนี
บ้างบอกณคดี
รณข่าวพะม่ามา
๏ ทราบเบื้องบทรัช
พจนัตถบัญชา
โปรดจัดจตุนา
ยกพร้อมพหลผอง
๏ ไปป้องปะทะทัพ
ภยะรับประยุทธ์กอง
ไหนหนักก็สนอง
พลศึกผะสมเสริม
๏ บัจจามิตรม่าน
ประลุลาญตะลุยเติม
ตีแตกมะละเหิม
สละห้าวละแห่งหน
๏ หนีได้ฉะเพาะบาง
คณะบ้างมะลายชนม์
บ้างจับจรดล
พระมหานครฐาน
สัทธราฉันท์
/*44๒๑๏ ข้างเขตต์กรุงกัมพูชากาล
กษณประพฤติสาร
ศัพททราบวาร
สวรรคต
๏ ไทยรัฐผลัดราชกำหนด
พระทุติยสิริยศ
รัชชสมมต
สมัยครา
๏ เจ้าผู้ครองนามอุทัยรา
ชยอนุมติปรา
รมภโดยฐา
นะถ่องควร
๏ ให้นักองแก้วและองสงวน
กะคณทวิประมวล
มุขอมาตย์ชวน
ประชุมกัน
๏ เข้ามาเฝ้าบาทมูลธรร
มิกทุติยถวัลย์
ราชย์ณรุ่งพรร
ษะที่สอง
๏ ฝ่ายกรุงเวียดนามก็สำนอง
พระกรุณคุณครอง
ภักดิเพียบปอง
สุปรารพภ์
๏ แต่งซึ่งหนึ่งทูตวิทูรนบ
ณวรบรมศพ
หนึ่งสิสมทบ
จรัลมา
๏ พร้อมมงคลราชบรรณา
กรวิวิธและตรา
ราชสาสน์สา
ธุสัตย์ตรง
๏ เคียมเข้าเฝ้าบทยุคลบงสุ์
บดิศุริยพระองค์
สืบกษัตริย์ทรง
เสวยราชย์
๏ นานาธานีมิเคยขาด
บุรพคติประกาศ
ขึ้นณเบื้องบาท
ประจงสรร
/*45๏ เครื่องบรรณาการถกลบรร
ลุพระนครและพลัน
เทอดถวายวัน
ทนาการ
อุเปนทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ แสดงกรัณย์กิจ
จสฤษฎิสาธร
พระราชอนุสสรณ์
พระบรมศพการย์
๏ ถวายพระเพลิงกอบ
พลิชอบกุศลสาร
ละล้วนมเหาฬาร
กลราชประเพณี
๏ ณกัมพุชารัฐ
อุปบัติเหตุมี
เพราะมูลสมัครจี
รประวัติเขมรวงศ์
๏ กระทบกระทั่งฉิน
ทะริภินทแผกปลง
ระวางบดีองค์
พระอุทัยราชา
๏ กะอุปโยราช
เพราะพิพาทก็เพ่งหา
คดีณกันปรา
รภเกี่ยวกะการเมือง
๏ อุทัยพระราชา
สิพะว้าพะวังเคือง
คุขุ่นคะนึงเนือง
อนุสนธิผลเสริม
๏ กระด้างกระเดื่องจิตต์
ดนุทิฏฐิมานเติม
มุห์ฮึกคะคึกเหิม
กะมหานครไทย
๏ ระบือระบิลเรื่อง
ประลุเบื้องพระบาทใน
ทวิติย์ราไช
ศุริย์รัชชไพศาล
๏ พระโปรดประกาศิต
สุรกิจวโรงการ
สมัครสมานมาน
สมฉันทอันดี
/*46๏ อุทัยราชกลับ
มุห์มิรับมิรู้มี
มนัสขนัดนี
ระประโยชน์พยายาม
๏ ประยุทธ์ประทุษฐ์เป็น
ริปูเช่นกะเพลิงลาม
ตลอดมิปลอดขาม
ภยะแล้วละเลยหนี
๏ พะพึ่งกะญวนอยู่
เหมาะจะสู้พระบารมี
ประธานโยธี
พลไทยแถลงธูร
๏ ตระบัดถนัดรู้
ณกระทู้คดีมูล
ลุเบื้องบดีศูริย์
พระสดับระงับภาร
๏ มหาอมาตย์นา
มะพระยาณยศฐาน
คระไลอนัมการ
กิจราชทูตนำ
๏ พระราชสาสน์เรื่อง
ระบุเนื่องณกรุงกัม
พุชาแสดงดำ
ริพระราชปรารมภ์
๏ พิพาทคดีสรรพ
ะระงับสงบสม
สฤษฎิ์ธุราคม
ณระวางเขมรญวน
๏ อุทัยพระราชา
ยศฐานคงควร
ทะนุกเขมรมวญ
ดุจได้ผดุงมา
๏ ฉะนี้แนะชี้เห็น
หิตเด่นพระเดชา
ธิคุณกรุณย์ปรา
กฎโทษมิทรงถือ
๏ ประกาศพระเกียรติรู้
มฤธูสุธรรมคือ
พระราชวัตรลือ
ภพโลกเถลิงแถลง
มาณวกฉันท์
/*47๏ กล่าวกฤดา
การกบุณย์
บูรพหนุน
ทำนุแสดง
เห็นพหุหลาก
ยากเสาะแสวง
อาทิจะแจง
พัตถุกถา
๏ ได้วรพุทธ
บุศยรัตน์
เจอดจักรพรรดิ์
พิมพ์ปฏิมา
มวญมณิมัย
ไพจิตรตา
ธานิจำปา
ศักดิถวาย
๏ กิจจฉลอง
ผองลุสรูป
แห่อภิรูป
พุทธคละคลาย
เคลื่อนณระวาง
ทางชลหมาย
โดยระยะราย
มีมหการ
๏ ได้พระสถูป
รูปอธิเจ
ดีย์ทะนุเด
ชาภินิหาร
พร้อมกะพระธาตุ
นาถมุนิญาณ
เบญจประมาณ
บรรจุพระองค์
๏ ได้พระคชา
ธารวิเศษ
สามพระเศวต
เผือกสมพงศ์
ทันตะประทุม
ชุมสิริมง
คลคชคง
ปัญจกรี
/*48๏ อ้างอดิเรก
เอกอธิการ
แน่อนุมาน
บรรพบมี
เนมิตรการณ์
สารศุภศรี
ไทยปถพี
ใช้ธุชหมาย
๏ วัตถุประกาศ
ชาติฉะเพาะเลือก
ภาพคชเผือก
แผ่อธิบาย
บารมิรัชช์
อรรถปริยาย
เกียรติกระจาย
ทั่วทิศยล
อินทรวงศฉันท์
๑๒๏ ส่วนซึ่งจะพึงสรร
นยพรรณนานุสนธิ์
ในราชวัตรกล
กะขนบบุรพบุราณ
๏ ทรงเป็นอุปัตถัม
ภกะนำพระพุทธศาส์น
สืบยืดภิโยธาร
ทะนุเผยเฉลยคดี
๏ เทอดบูรพบัญญัติ
ปริยัตติธรรมวิธี
สอบส่ำสุคัมภีร์
คณะสงฆสาธยาย
๏ แต่งต้องระบองบรรพ
พิธสรรพพระพุทธหมาย
เล่าท่องก็ถ่องภาย
ณปริตต์วินิจนิยม
๏ อาวาสวิหารสา
ทรฐาปนานุกรม
ซ่อมสร้างละอย่างสม
วรศาสโนปถัมภ์
๏ ผ่องพุทธศาสน์ปราศ
ภยอาจจะเกิดเพราะกรรม
อันพาลชนนำ
มละกลั้วณทั่วสถาน
/*49๏ กิจเนื่องณอาณา
ประลุฐานยิ่งบุราณ
อ้างอาทิเอาภาร
วรราชประยูรวงศ์
๏ ข้าบาทยุคลรอบ
ธุระชอบประกอบประจง
ชุบเลี้ยงตลอดสง
เคราะหศักดิยศสบาย
๏ อีกราชนิวาสน์แบบ
บุรแคบเขยิบขยาย
เพิ่มภาคพิศาลราย
บริเวณพระราชฐาน
๏ สร้างเมืองสฤษฏ์ป้อม
กิจะพร้อมทะนุกประมาณ
เมืองสมุทรปราการ
ชลบถจรดณกรุง
๏ ส่ำสรรพอาวุธ
วิธยุทธภัณฑ์ผดุง
ทรงทำนุบำรง
อดิเรกอเนกสถาน
อุปชาติฉันท์
๑๑๏ พระเกียรติก่องพา
หิรสาธุสมภาร
ชนชมนิยมมาน
อภิบารมีมี
๏ หมายพึ่งพระบุณยา
ภินิหารเปรมปรีดิ์
สวามิภักดี
วรบาทยุคลเคียง
๏ สมิงณมอญเมือง
เมาะตะมะเนื่องบุรีเรียง
สามสิบกะหนึ่งเวียง
สหพรรคสมัครพล
๏ จับฆ่าพะม่าเจ้า
บุริเนาพินาสชนม์
และต่างก็รวมคน
อพยพกะครอบครัว
/*50๏ เลาะทางระวางกาญ
จนด่านอุทัยหัว
เมืองตากพะพึ่งบัว
บทบงสุ์พระทรงศรี
๏ เหล่าลาวบุรพราษฎร์
อุปฮาดก็ยินดี
นครพนมมี
มนภักดิ์สมัครชวน
๏ พระโปรดประสิทธิทรง
ประเคราะห์สงเคราะห์สมควร
เนื่องฐานะทั้งมวล
มิระหกระเหินคลา
๏ หากเปรียบประเทียบกับ
ธนทรัพย์ผะสมมา
ณคลังเพราะหลั่งปรา
กฏนอกลุภายใน
๏ และทวยวิเทศก
พระก็ปกก็ครองไป
ทั่วถ้วนและล้วนภัย
นิรข้องพะพ้องเข็ญ
๏ ยังราชสัมพันธ์
สมฉันทอันเป็น
ประวัติการณ์เห็น
ผลเริ่มผเดิมดี
๏ ณทูรเทศมุ่ง
จะผดุงเพาะไมตรี
ต่างเมืองก็ต่างมี
มุขทูตแถลงสาร
๏ คุมราชบรรณา
กรมาเจริญการ
พระราชมิตรมาน
สุมนัศคะนึงหมาย
๏ ณโปตุเกศเนื่อง
กิจเมืองมะเการาย
เขตต์เวียงชะวาภาย
ณประคุปต์วิลันดา
๏ เบงคอลณอังกฤษ
ก็สฤษฎิโดยฐา
นะรัฐนิพัทธภา
วพระราชไมตรี
/*51๏ พระทรงประสาทรับ
ผิวะกลับก็โปรดมี
ของตามประเพณี
ทะนุตอบและมอบไป
๏ เป็นเหตุพิเศษสิท
ธิสุมิตรภาพใน
สยามเสมอไพ
รชเทศเถลิงนาม
ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ ภุกามซึ่งคะนึงหวาด
ก็ไม่อาจและเกรงขาม
เพราะพ่ายยับละทัพตาม
เตลิดปางถลางบูร
๏ ณหลายครั้งก็ตั้งแต่
จะแต่งแง่กระแหน่มูล
สงบยั้งและหวังพูล
พลากรณตอนหลัง
๏ และมีเรื่องคุเคืองขื่น
กะด้าวอื่นอุบัติยัง
มิฮึกหาญระรานฟัง
ระบิลเฝ้าจะเอาที
๏ ระวางนี้สิส่งทูต
ประสงค์พูดคดีมี
ตระเตรียมตนถกลพี
ระตั้งยุ้งสะเบียงฉาง
๏ สถานหมายทวายเมือง
เหมาะสืบเรื่องก็รีบวาง
บุรุษจารมาทาง
บุรีไทยเสาะใฝ่ฟัง
๏ เพราะเดชาภินีหาร
เจอะจับจารบุรษหวัง
จะสอดเหตุระหัสยัง
มิรั่วไปปะได้ตน
๏ พะม่ารุดประยุทธเขตต์
สยามเทศกระทำรณ
ระรานหล้าสิมาหน
ตะวันตกตระดกขาม
๏ บรมเชษฐโอรส
เสด็จบถสถลตาม
ขบวนทัพระงับความ
กระเหิมเหล่าพะม่าลง
/*52๏ อมิตรม่านประดาลท้อ
มิต้านต่อระย่อยง
บรอรณผจญจง
กระเจิงเจตนเหตุหวน
๏ ละหลบเปิดเตลิดไป
บุรีไทรสมานชวน
สมัครชอบจะตอบทวน
กระทบยุทธยังไทย
๏ บุเรศไทรบรักสัตย์
ริดาลอัตถ์ระหัสนัย
ลิขิตสื่อสิอื้อไป
เพราะมีผู้ปะรู้เห็น
๏ ยุบลเนื่องลุเบื้องบาท
ทุตีย์ราชวิจารณ์เป็น
คดีเรื่องจะเคืองเข็ญ
ประจักษ์เท็จและจริงลอง
๏ ตลอดสนธิผลเหตุ
หทัยเจตนาจอง
ณเจ้าไทรเกษตรมอง
มิพ้องสามิภักดิ์สม
๏ พระยาศรีและสร้อยธรร
มะราชอันพระปรารมภ์
วโรงการณงานคมน์
ลุเขตต์ไทรและปราบซา
วิชชุมาลาฉันท์
๘๏ ม่านไปปรารภ
สมคบสบจิตต์
กับอานัมมิตร
หมายชวนญวนมา
รบพุ่งกรุงไทย
เหตุใจฤษยา
ข้างแว่นแคว้นอา
นัมยังลังเล
๏ จึ่งตั้งแต่งทูต
เพื่อพูดความควร
กับม่านเกี่ยวมวล
การเมืองเรื่องเส
แสร้งไปใช่น้อย
ด้วยถ้อยถ่ายเท
ทางทูตพูดเขว
ขวางอยู่ดูเชิง
/*53๏ โชคร้ายกลายกลับ
เป็นลัพธ์ภัพตก
ต้องม่านปานอก
กรมหนองพองเปิง
ด้วยอังกฤษเทศ
เกรียงเดชดำเกิง
ยุทธ์ก้าวยาวเถิง
ถิ่นหล้ารามัญ
๏ รัฏฐ์มอญตอนนี้
หมดมีอำนาจ
ผู้ครอบรอบราชย์
คือม่านราชันย์
จำยอมพร้อมพ่าย
มอบหมายเขตต์ขัณฑ์
อังกฤษติดพัน
ภารรณผลถึง
๏ ม่านรัฏฐ์มุ่งรบ
ทวนทบต่อเสียม
มาดร้ายหมายเตรียม
หลากล้ำคำนึง
พ่ายต้องภัยตน
ล่าพลรำพึง
ไป่ราบคาบขึง
แข็งค่อยปล่อยปลง
๏ เมื่อจำนรรจา
ไปมากับญวน
เกี่ยวการเมืองมวล
ยังไม่ตกลง
เจ้าเมืองฝ่ายมิตร
อังกฤษครองคง
สิงคโปร์จำนง
เนื่องในไมตรี
๏ รู้อัตถ์คัดเอา
สำเนาราชสาส์น
ญวนกับม่านมาน
ขัดข้องผองมี
มายังกรุงไทย
ทราบใต้บทศรี
โดยราชคัมภีร์
ปรีชาเชาวน์ญาณ
/*54๏ จึ่งไทยไป่หลง
กลลงกับเล่ห์
ทั้งส่ำท่านเส
นามาตย์มุขฐาน
โต้ตอบชอบดล
ดวงมนม่านพาล
ด้วยราชบรรหาร
แห่งนาถภูมินทร์
๏ ทรงมั่นจรรยา
ธรรมาธึกเทอด
ทางสันติ์บรรเจิด
จึ่งไปใฝ่จินต์
เบียนบรย้อนยำ
เหยียบซ้ำทำฉันท์
เฉือนชัยไพริน
ผู้ร่อยด้อยพล
๏ คราครั้งอังกฤษ
ราชมิตรรบม่าน
ญวนมีราชสาส์น
สำแดงแจ้งกล
ในการม่านทูต
ไปพูดเพื่อรณ
กรุงไทยนัยดล
แต่เบื้องบทมาลย์
๏ ข้างราชสาสน์ม่าน
คัดค้านยืนยัน
ว่าญวนชวนฉัน
ชอบพามาราน
ที่แท้แน่ใน
เดชไกรกฤตการ
กอบโพธิสมภาร
ม่านตกอันตราย
๏ ฝ่ายอานัมเล่า
ไม่เอาหน้าออก
อังกฤษมิตรลอก
คัดราชสาสน์ถวาย
ด้วยเหตุดั่งเห็น
อยู่เด่นง่ายดาย
สำเร็จเผล็ดภาย
ในบารมีมูล
วังสัฏฐฉันท์
/*55๑๒๏ อนึ่งบดีกัม
พุชซ้ำอนัมตระกูล
ตริโมหโอ่ทูร
ยศโทษเพราะโหดเพราะเขลา
๏ สมัครกะกันหมาย
ผลร้ายจะโอบจะเอา
บุรพบุรีเนา
ณมหาสิมาสยาม
๏ มุห์งำริกำเริบ
และเขยิบอุบายลุลาม
จะตีบุรีนาม
พระตะบองสนองประลัย
๏ อนึ่งจำปาศัก
ดิณพรรคกบฏวิสัย
สถุลสิจุนใจ
จะประกอบประทุษฐการณ์
๏ ก็แพ้พระบุณยา
ภินิหาระเห็นมิหาญ
เพราะทัพณกรุงราญ
รณแตกกระจัดกระจาย
๏ อนึ่งเชลยเหล่า
อริเผ่าภุกามก็หลาย
ละล้วนฉกรรจ์ภาย
ณตรุเคหพันธ์สมาน
๏ ละเมิดเพราะคบค้า
กะพระยาทวายณการย์
จะก่อทุกรรมฐาน
นิรสัตย์พิบัติผล
๏ พินาสมิอาจคิด
ทุระกิจกะภูวดล
เพราะบารมีพล
พิเคราะห์ดั่งสดับแสดง
๏ ณนอกและในรัฏฐ์
ริปุปัจจนึกจะแข็ง
ก็อ่อนบอาจแรง
พิริย์พ่ายละลายลาน
วสันตติลกฉันท์
/*56๑๔๏ สมควรประมวลนยสโม
สรโถมนาการ
เพิ่มพัฒน์ประวัติอวสาน
วรเกียรติธำรง
โสดเสริมเฉลิมพระคุณวุฑ ฒิพระพุทธเลิศองค์

เอกหล้านภาลยพระพงศ์
พิรศักดิจักรี
๏ จอมปราชญ์พระราชอุปนิส
สยสิทธิสางศรี
สุนทรบวรกุลกวี
วิธพจนรจนา
๏ กล่าวโดยอดีตสมยไทย
ขณะได้คระไลมา
จากถิ่นณจีนลุภพอา
รยะย่านสยามยล
๏ ต่างหมู่ก็มีประมุขป้อง
นรครองนิคมคน
พ่อเมืองกระเดื่องยศพิมล
คณะบ้างก็คือขุน
๏ ศรีอินทราทิตยนาถ
อธิราชวิบุลบุณย์
รงงแหล่งเฉลียงฐิตสกุล
คณะชาติสยามวงศ์
๏ ครองเขตต์สุโขทยมหา
บุรหล้าเฉลียงคง
รวบรัฏฐ์กษัตริย์ปฐมอง
คพระเดชสำแดง
๏ สืบสันตติพันธุกรนาม
วิรรามกำแหง
เดชานุภาพยศแรง
คุณล้ำก็กำจร
๏ บูรณ์บรรพ์พยัญชนะสรูป
สระรูปอักษร
สือไทยก็ไท้ธอุปกรณ์
พระประกิตประดิษฐาน
๏ ศาสตร์สรรพวรรณนิติอัก
ขรลักษณ์เชลงการ
ดำเนิรเจริญรจนมาน
ณสมัยเฉลียงมา
/*57๏ อ้างสมสนมกวินิปราชญ์
นพมาศสมัญญา
เอี่ยมโอ่สุโขทยสถา
ปนรัชช์ลิไทไทย
๏ เมื่อรัชชศรีอยุธยา
ณปุราณกรุงไกร
เกริกเกียรติ์กวีวจนไพ
บุลเพียบจะพึงชม
๏ หลายองค์ผะจงรจิตวาท
กวิราชพระบรม
ไตรโลกนาถอนุกรม
พจนาทินารายณ์
๏ ศรีปราชญ์ฉลาดลุประติภาน
พจิชาญคระโลงหมาย
กำสรวลสิควรสุตมิวาย
เสนาะขานผสานยิน
๏ เนื่องเห็นณเหตุผลมหัจ
ฉริย์รัตนโกสินทร์
ทุกรัชช์กษัตรย์วรกวินทร์
ดุจรัชชกาลสอง
๏ ทรงศรีกวีบวรเธียร
สุเสถียรพระเกียรติ์ครอง
คู่หล้านภาลยฉลอง
อภิลักษณเลิศมวล
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ พึงยลนิพนธ์ราช
พจนาตถ์ประชุมชวน
ทราบสรรพฉะบับควร
วิเคราะห์คิดคะนึงหา
๏ ไกรทองนิทานเก่า
กะอิเหนานิยายชวา
เรื่องรามเกียรติ์ภา
รตะวรรษประทัฏฐ์ฐาน
๏ สังข์ทองสนองไข
บทไชยเชษฐ์ชาญ
คาวีคดีสาร
เสนาะพากย์ละครผอง
/*58๏ อาจอ้างละอย่างเอก
แนะอเนกและน่าปอง
เป็นแบบระบิลของ
อนุชนจะขวนขวาย
๏ สืบศรีกวีวาท
คติศาสตรกำจาย
พึงเห็นณเชื้อสาย
ธิรสนธิดลเดิร
๏ โดยเบื้องยุคลบาท
ทุติย์ราชจำเริญ
ลายลักษณ์วิจักษ์เชิญ
ชนชอบประพนธ์กล
๏ ดั่งเจ้าพระยาชื่อ
ยศคือพระคลังหน
ราชาธิราชยล
นยถ้อยอุทาหรณ์
๏ คล้องจองละบองตรับ
เสนาะศัพทสุนทร
ภู่ครูกระทู้กลอน
พระอภัยมณีมี
๏ ถ้อยอาทิทองอิน
ก็นรินทร์ธิเบศร์ศรี
โคลงเรื่องนิราสดี
ผิสดับสุสำนาน
๏ สืบศรีกวีวง
ศประจงประเจิดขาน
ในตรีติย์รัชชกาล
กลกลอนขจรยิน
๏ สมเด็จพระสมญา
ปรมานุชิตชิน
ชาญพจนพาทิน
และลิลิตวิจิตรฉันท์
๏ เพียงย่อชลอสา
ธกมานิยมกัน
ชื่อเชิดประเสริฐวรร
ณกวีอดีตหวัง
๏ เลืื่องลือระบือศรี
ณทวีติย์รัชชดัง
ราชมิ่งประมุขยัง
กฤติยศภิโยไกล
ฉะบัง
/*59๑๖๏ สมเด็จนฤเบศร์มไห
ศูริย์ที่สองไท
ถวัลยาธิปัตย์ถัดปฐม

๏ เทอดด้าวดั่งกล่าวอนุกรม
ในพระบรม
ราชประวัติอัตถ์แถลง

๏ ไทยหล้าท้าโลกสรวงแสดง
ดีงามความแสวง
สวัสดิ์สุวัฒน์หวังศานติ์

๏ สืบมามักกฏฉนำกาล
อัฏฐมีมาสวาร
พุธแรมสิบเอ็ดค่ำขยาย

๏ สองพันสามร้อยเศษปลาย
หกสิบเจ็ดหมาย
พุทธศกเดือนกรกฎาคม

๏ วันที่ยี่สิบเอ็ดสม
เด็จบาทบรม
ทวีติยราชรัฏฐสยาม

๏ เสด็จสวรรคตจรดความ
คำนวณถ้วนตาม
พระชนมพรรษไพบูล

๏ ห้าสิบแปดฉนำคำณูน
สถิตในไอศูริย์
กำหนดโสฬสวรรษา

๏ โดยบาฐฉันทพาทพรรณนา
สังเขปกถา
ปรารพภ์จบถ้อยทำนูล
ตรีติยรัชช
ฉะบัง
/*60๑๖๏ จักขอต่อความตามมูล
เค้าเรื่องเบื้องบูร
พราชประวัติรัชช์สมัย

๏ เจษฎาบดินทราธิปไตย
ขัตติย์พิสัย
พิสิฐสุรราชที่สาม

๏ ปรมาภิไธยเทอดนาม
นั่งเกล้าเจ้าสยาม
จักรีบรมราชวงศ์

๏ มีนัยมาในราชพง
ศาวดารนานคง
พระเดชพระคุณคำนึง

๏ เนิ่นอยู่คู่หล้าฟ้าสึง
ตราบกาลลาญตรึง
ตราใจไทยชาติทวยชน

๏ พระบรมสมภพมงคล
ณวันจันทร์ดล
เดื่อนสี่มาสมีนาคม

๏ ทสมดฤถีนิยม
ปักษ์กาฬอนุกรม
กฤดาภินิหารวารวัน

๏ สมมตเมษพรรษสองพัน
สามร้อยสร้อยสรร
สามสิบพุทธศกตกขาน

๏ ณพระราชวังเดิมกาล
เป็นพระราชฐาน
สถิตมหิสสรไท

/*61๏ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
บรมชนกใน
สมัยพระปฐมกษัตริย์

๏ เถลิงถวัลยราชสมบัติ
ล่วงมาห้าพรรษ
ขนัดพระชนม์คณนา

๏ โสกันต์ทันบรมไอยกา
ธิราชเจ้าครา
ครองรัฏฐาธิปัตย์ปฐม

๏ บรรพชาสามเณรนิยม
และลุอุปสม
บทณพระพุทธศาสน์งาม

๏ วัดพระศรีรัตนนาม
สร้อยศาสดาราม
เป็นที่ทรงผนวชในสงฆ์

๏ ปางพระบรมชนกทรง
ตำแหน่งแห่งองค์
อุปราชอนุราชราชัย

๏ ยงยศพระเจ้าหลานไท
พระองค์เจ้าใน
บวรพระราชวังสถาน

๏ ดำรงทรงรอบราชการ
ทั่วทุกธูรภาร
เป็นที่พึงราชหฤทัย

จิตรปทาฉันท์
๘๏ เมื่อพระบรม
พระประถมรัชช์
วารนิวัตน์
ประลุครรไล
สู่ศิวภพ
ก็ประสพภัย
อาจอริใน
ทุติย์ไอศูริย์
/*62๏ ยังมิลุทัน
พระถวัลย์เอก
อ่าอภิเษก
รชยางกูร
กากสกุณ
บสถุลพูล
เพียบคุณมูล
กตเวที
๏ คาบฉะเพาะอัก
ษรลักษณ์ลับ
ทำกลกับ
ประจุฟองดี
มาสละไว้
ณมิไกลมี
มนทิรศรี
สุนิวาสน์ฐาน
๏ ผู้พิศพบ
พิเคราะห์จบอัตถ์
คุยหรหัส
ก็ประจักษ์การณ์
โอรสองค์
บดิทรงธาร
ธนบุรมาน
ณบุรพวงศ์
๏ มั่วมุขฐาน
ทุรการณ์จัก
ก่อกลิกัก
ขลเจตน์จง
เวรวิรุธ
จะประทุษฐองค์
อิสสรทรง
สิริราชันย์
๏ เดชะพระบา
รมิปรากฏ
ภัยเพราะกบฏ
ก็มิเกิดทัน
ทราบบทรัช
พระขจัดพลัน
มอบธุระสรร
พพิพากษา
/*63๏ ตรีติยขัต
ติยรัชช์กาล
เทอดณประธาน
ดุลอาชญา
สัตย์สิพะพ้อง
นยฟ้องหา
ต่างอริมา
ชิวะตนตาย
๏ นี้กิจเริ่ม
พระเผดิมเป็น
เหตุผลเห็น
พระสมรรถหลาย
โดยพระแสดง
เหมาะเจาะแจ้งภาย
ในนระหมาย
มนะชื่นชม
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ ครั้นโอกาศวรราชพิธีกรบรม

ราชาภิเษกสม
สฤษฎิ์
๏ จึงทรงโปรดกรุณาสถาปนสถิต

ปรากฏพระยศสิท
ธิเสริม
๏ เป็นกรมหมื่นณสมัญญมั่นทะนุเผดิม

เจษฎาบดินทร์เติม
พระนาม
๏ ทรงกรมท่าธุระรอบประกอบสกลความ

สิทธิ์ขาดประสาทตาม
ประสงค์
๏ สำเภาหลวงก็ทะบวงณภารฉะเพาะพระองค์

เอื้อกิจพณิชย์ทรง
กระทำ
๏ หมู่เมืองจีนและกะไทยณกัยวิกยกรรม

ต่างไปและมานำ
เสนอ
/*64๏ กอบกันฉันท์มิตรพันธ์นิรันดร์ก็เจอะก็เจอ

ตามภารอำเภอ
มนัส
๏ กรมตำรวจพิเคราะห์รับและสรรพพสกขัด

ข้องด้วยคดีอรรถ
อะไร
๏ มานมุ่งมาตลุพระราชวิจารณะไฉน

ทุกข์เบียนพิบัติภัย
จะปราศ
๏ ล้วนเป็นธุระพระภูมิผู้พระยุพราช

สำเร็จเผด็จพาท
พิฉินท์
๏ ต้องตามส่ำบทธรรมมนูญนิยมยิน

ดีชอบประชาจิน
ตนา
สาสินีฉันท์
๑๑๏ ต่อมาม่านข้าศึก
กระเหิมฮึกอหังการ์
เพียบพลเพื่อรณมา
ประมวลซึ่งสะเบียงสรรพ์
๏ ยับยั้งยังกาญจน
บุรีสนธิเขตต์พลัน
เหตุศัพท์ถับถึงทัน
ณแทบบาทยุคลมูล
๏ สมเด็จภูเบศร์นาถ
ชนกราชนเรศูริย์
โปรดมอบหมายรอบธูร
ตระเตรียมทัพและกรีธา
๏ แต่องค์ทรงนั่งเกล้า
พระยศเยาวราชคลา
คุมซึ่งสามพันสา
รพัตรพรรค์ฉกรรจ์พล
๏ ออกไปตั้งขัดทัพ
ประจำรับณตำบล
ปากแพรกเป็นแรกหน
พระอยู่หัวณรัชช์สาม
/*65๏ ทรงออกงานเศิกสู่
สมรภูมิสงคราม
แต่ยั้งตั้งอยู่ตาม
กะกาลเปลืองก็ปีปลาย
๏ ไม่เห็นม่านหาญฮึก
คะนองนึกคะนึงหมาย
ไป่กล้ารบร้าราย
ระดมยุทธแท้จริง
๏ จึงได้ตรัสให้เพิก
พยูห์เลิกพิชัยชิง
โดยความรอบคอบสิง
กมลราชนิรันดร์มา
๏ ยกทัพครากลับยั้ง
สถิตยังสมุทรปรา
การภาคปากน้ำฐา
ปนาป้อมประดิษฐาน
๏ ตั้งนามตามสำเหนียก
ละอย่างเรียกสรูปมาน
หกป้อมเสร็จพร้อมการย์
เสด็จกลับประทับกรุง
อีทิสังฉันท์
๒๐๏ ทรงสนองพระเดชพระคุณผดุง

บรมชนกดิลกจรุง
เจริญราษฎร์
๏ ตราบตลอดกระทั่งณเบื้องพระบาท

บพิตรทวีติยาธินาถ
ประชวรกาล
๏ เป็นปรัศจาตวารภาร

พิทักษ์มิถอยวยาวสาน
สวรรคต
๏ โดยบ่ได้ประกาศพระราชพจน์

เถลิงมไหศุรียยศ
นิยมมี
/*66๏ มอบพระราชประยูรพงศ์บดี

ณหนึ่งณใดประดุจวิธี
ทะนุกราชย์
๏ จึงประดาประธานมุขอมาตย์

สมัครสมานวิจารณ์ประสาท
สุปรีชา
๏ กรมหมื่นสมัญญเจษฎา

บดินทร์บรมโอรสา
ธิราชไท
๏ ทรงเจริญพระชนมวุฑฒิวัย

สนองพระราชกรัณยะใน
ชนกนาถ
๏ ต่างพระเนตรพระกรรณและวางพระราช

หทัยวิธูระทั่วฉลาด
เฉลิมลักษณ์
๏ มวญอมาตยราชพงศศักดิ์

จะน้อยจะใหญ่ก็สามิภัก
ดิเกรงยำ
๏ มานพระเมตตเจตน์กรุณประจำ

สุรัฏฐศาสาโนปถัม
ภสมควร
๏ สิทธิฉันทะเชิญเสด็จประมวล

พระมิ่งมหิศราดิศวร
เสวยรัชย์
๏ ตั้งพระราชพิธีถวัลยขัต

ติยาภิเษกสะเสกกษัตริย์
ประเพณี
สุรางคณางค์
/*67๒๘๏ ปีเดียวเกี่ยวกัน
กับองค์ทรงธรรม์
เทอดรัชชกาลตรี
เสวยไอศวรรย์
ขณะนั้นคดี
ทรงทราบบทศรี
เนื่องเทศเขตต์ไกล

๏ ฝรั่งอังกฤษ
ปางมาเป็นมิตร
กับด้าวชาวไทย
ตีแคว้นแดนม่าน
รุกรานขึ้นไป
ถึงเบื้องเมืองไข
ชื่อย่างกุ้งเกิน

๏ กระทั่งปรวนบุรี
เป็นเศิกธานี
ต่างชาติตามเผชิญ
เล่ห์กลรณกรรม
กระทำดำเนิร
เบาหนักจักเดิร
ด้วยประการใด

๏ โปรดให้ไปสืบ
ฝ่ายผู้รู้คืบ
ข่าวมูลทูลไท
กิจจประยุทธ์
บหยุดรุทร์ภัย
ยังรบสบสมัย
ประชิดติดกัน

๏ โดยราชดำริ
เหตุยุทธคติ
กระแหน่แปรผัน
อย่างหนึ่งอย่างใด
ควรใคร่รู้ทัน
ราชโองการสรร
สั่งทัพสรรพธูร

/*68๏ จัดเจ้าพระยา
มหาโยธา
คุมกองมอญตระกูล
หนึ่งสุรเสนา
พระยายศมูล
หนึ่งนามศักดิพูน
พิพัฒโกษา

๏ รวมทัพสรรพยก
เดิรบถโดยบก
เข้าตั้งขัดตา
ทัพยั้งยังด่าน
สถานสมญา
สำเหนียกเรียกว่า
เจดีย์สามองค์

๏ โปรดให้พระยา
ชุมพรเป็นนา
ยกหนึ่งกองตรง
ไปตั้งรั้งครอง
ระนองนับคง
สามพันจำนง
นับพลเกรียงไกร

๏ ไทยทัพนับมิตร
ช่วยข้างอังกฤษ
ประชิดชิงชัย
สหายฝ่ายฝรั่ง
เวี่ยหวังหฤทัย
ชอบอัชฌาสัย
ไมตรีดีครัน

๏ ยอมให้ไทยทัพ
มิตรพันธ์มั่นนับ
เนื่องเกี่ยสเดียวกัน
เข้าตั้งยังไผท
ตีได้ไว้พลัน
เผด็จเสร็จสรรพ์
ศึกกิจสิทธิชัย

/*69๏ เจ้าบูรเบงคอล
แต่งนายนามกร
กัปตันอันไกร
ชำนาญการค้า
เคยมาเคยไป
นามนั้นขานไข
เฮนรีเบอรนี

๏ เป็นทูตสื่อสาส์น
เครื่องบรรณาการ
คุมมาพร้อมมี
สู่พระมหา
นคราธิศรี
เข้าเฝ้าบทธุลี
ทูลเกล้าถวาย

๏ กล่าวความตามชอบ
ฉันทะประกอบ
ขอบพระคุณภาย
ใต้เบื้องบาทบงสุ์
ทรงส่งนิกาย
โยธีมีหมาย
เกื้อมิตรสิทธิผล

๏ พระเดชกระเดื่อง
พระคุณประเทือง
พระเกียรติดำกล
ถึงทูรประเทศ
เปนเหตุให้ยล
นิยมยินดล
แด่ราชอาณา

อินทรวงศฉันท์
๑๒๏ ภายในไผทขัณ
ฑภยันดรธรรมดา
เพียงพวกประพฤติพา
ละประเภทณจีนวิสัย
๏ แต้จิ๋วและฮกเกี้ยน
กลเสี้ยนประทุษฐ์ไผท
เจ็ดร้อยสรูปใน
คณะมันประมาทประมาณ
/*70๏ อาชีวะมีตั้ง
คหะยั้งนิคมสถาน
ถิ่นจันทบูรวาร
ณวิธีทะนุกกุศล
๏ ตามลัทธิจีนทำ
พลิกรรมประกอบสกล
เรียกทิ้งกระจาดดล
เหมาะสมัยจะมั่วจะสุม
๏ ลงชื่อระบือกัก
ขละพรักก็พร้อมประชุม
ชวนรวบประจวบคุม
กะพระยาปลัดประลอง
๏ อั้งยี่นิยมเข้า
คณะเผ่าทุพาลผอง
ตั้วเฮียณนามครอง
ดุจฐานประธานนิกาย
๏ ก่อเอิกเกริกเกรี้ยว
กิจเกี่ยวกะวุ่นกะวาย
เป็นวารแรกภาย
ณบุรีสิมาสยาม
๏ จึ่งจันท์บุรีฐา
นพระยาประจักษนาม
เกณฑ์พลสะพรึบปราม
ประทะปราบประหัฏประหาร
๏ จับได้และบ้างปลีก
ดนุหลีกละลนละลาน
แล้วพรรคกรมการ
ก็เกาะกุมประดังประดา
๏ ตั้วเฮียและตัวรอง
คณะผองพิรุธพระยา
ตำแหน่งปลัดมา
ประลุกรุงพระโปรดประมวล
๏ หน้าที่คดีชำ
ระกระทำก็สอบก็สวน
สมสัจจะสำนวน
ตริพิจารณาระบิล
๏ ลงทัณฑโทษา
นุพระยาปลัดพิฉินท์
ไปเป็นตะพุ่นติณ
คชเลี้ยงและจำและจอง
/*71๏ อ้ายอันธพาลเผ่า
คณะเหล่าณหนึ่งและสอง
จำคุกตลอดครอง
ชิวะเคร่าพิกัดกะหมาย
๏ แต่ครั้งกระนั้นมา
นยราชดำริภาย
ใต้บาทบงสุ์ปราย
สุขโปรดประโยชน์ทวี
๏ โดยราชประกาศวาง
บทอ้างพระกฤษฎี
กาไว้มิให้มี
กิจตั้งประชุมนิกาย
๏ ซุ่มซ่องคะนองเนื่อง
เกะกะเรื่องระรานระคาย
เข็ญขุ่นจะวุ่นวาย
อุปสัคครัฏฐ์มิควร
๏ ทรงเห็นประเด็นเหตุ
ขรเภทพระพงศมวล
ขุนนางสิต่างชวน
ปริชนอนนต์แนะนำ
๏ ให้ชั่วเพราะมั่วสุม
นรซุ่มณไพรกระทำ
ถ่อยชัดอนัตถ์กรรม
จะมิเกิดประโยชน์ไผท
๏ ปลูกโจรโมหันธ์
ทุรพรรคพาลพิสัย
กำเริบเขยิบใน
คติร้ายละนายละมูล
๏ เหล่าทาสประดาษหนี้
สละหนีสิทรัพย์ก็ศูนย์
ปราศสารอาดูร
ธุระราษฎร์นิราสสราญ
ฉะบัง
๑๖๏ ปางปีเป็นที่สามกาล
ลำดับนับวาร
แต่เสด็จเสวยไอศวรรย์

๏ เจ้าอนุผู้ทะนุเวียงจันท์
เจิดด้าวลาวขัณฑ์
ประเทศเขตต์ขึ้นของสยาม

/*72๏ คิดคดเป็นกบฏบตาม
เคยประพฤติยึดความ
สวัสดินิพัทธ์อัตรา

๏ กำเริบเอิบอาตม์อหังการ์
เกิดจิตต์ฤษยา
หยิ่งยกโยธีมี่กราย

๏ หยามย่ำเหยียบล้ำล่วงภาย
ภาคไผทไทยหมาย
เมืองสกลนครตอนเหนือ

๏ กวาดต้อนนาครคุมเมือ
เมืองตนจนเหลือ
ร้างบ้านปานไพรไร้คน

๏ นครราชสิมาหน
ศึกห้อมล้อมดล
กระทั่งเข้าตั้งตอมตี

๏ ท่านโม้ท้าวสุรนารี
สองพระยามี
ยกรบัตรกับปลัดบ่งนาม

๏ เป็นหัวหน้าครัวไทยยาม
ถูกต้อนจรตาม
ริปูไปสู่เขตต์เขา

๏ แสรังเสเล่ห์กล่อมออมเอา
ใจอริตริเลา
เลศเพื่อเชื่อจิตต์คิดกล

๏ เหมาะท่าฆาตข้าศึกพล
ผู้ควบคุมดล
ชีวิตวินาสเหลือหนี

๏ ข่าวอึงถึงเจ้าอนุมี
สั่งทัพกลับลี
ลาศติดตามมาร้าราญ

/*73๏ ครอบครัวทั่วไทยใจสมาน
หมู่ชายหญิงชาญ
ตระเตรียมตนรอบตอบรณ

๏ ตั้งค่ายรายชุมนมคน
ขวาฝ่ายซ้ายหน
แห่งกลางข้างบุรุษโยธา

๏ ท่านโม้มิ่งขวัญกัลยา
คุมราษฎร์ดาษดา
ด้วยหมู่หญิงหม้ายหลายสาว

๏ เป็นกองหนุนสนองเศิกลาว
รบเลี้ยวเกรียวกราว
ทัพอนุพินาสพ่ายหนี

๏ เกียรติไกรในคณะสตรี
เชิดเช่นเป็นศรี
กล้าศึกเสริมศักดิ์หญิงสยาม

๏ แพร่ข่าวศึกลาวราวความ
ภูบดีที่สาม
ทรงทราบกิจปราบประมวล

๏ ให้พระองค์อาว์อดิศวร
ทรงพระยศควร
ตำแหน่งบวรราชวัง

๏ ยกพรรคพหลดลยัง
ราชสีมารัง
รักษ์ไว้แล้วได้เสด็จตาม

๏ ปราบเหล่าเจ้าอนุลุความ
สฤทธิได้ชัยงาม
เพราะเหตุพระเดชดำเกิง

/*74๏ จับกุมดัสกรจรเถิง
กรุงสะดวกโดยเริง
ชยะนิยมสมบูรณ์

วังสัฏฐฉันท์
๑๒๏ ณกัมพุชากรุง
ธุระยุ่งเพราะเกี่ยวกะมูล
สวามิภักดิ์ศูนย์
มุหสึงคะนึงมิควร
๏ ก็มีทวีครา
เพราะชนาธิปัตย์ประมวล
เขมรประมาทหวล
หฤทัยมิใคร่จะคง
๏ เหมาะช่องสนองมุ่ง
ฉะเพาะกรุงสยามประสงค์
ประทุษฐโดยตรง
ณพระบาทยุคลละออง
๏ หะแรกพระองค์จัน
สละธรรม์อธรรมสนอง
เพราะแพ้ประยุทธ์กอง
พลทัพมหานคร
๏ บดินทรเดชา
ระบุฐานนามกร
ธเจ้าพระยาจร
ถลมรรคประมุขพหล
๏ พระคลังอนึ่งเล่า
ยศเจ้าพระยาถกล
ประธานวิถีชล
คณะรบก็ครบก็ครัน
๏ คระไลลุได้ปราบ
อริราบมิรอประจัน
มิช้าชะล่าขัน
มนะแข่งจะแย้งพิชัย
๏ เพราะเหตุพระองค์อิ่ม
ตริกระหยิ่มเขยิบหทัย
เราะร้าวคุกร้าวใน
คตินาสอนัตถ์ถวิล
๏ ธเจ้าพระยากล้า
รณะการะนามบดินทร์
ก็จอมพหลภิน
ทสภาพกบฏสลาย
/*75๏ ริปูณบูรพ
ทิศภพสงบก็คลาย
กระเหิมกระหายหมาย
เสาะระงับเสงี่ยมวิสัย
มาณวกฉันท์
๘๏ ส่วนทะนุป้อง
ปองบริหาร
สรรพประการ
เกี่ยวกะไผท
ยิ่งณบุราณ
กาลกลไข
เพียงฉะเพาะนัย
ย่ออนุมาน
๏ เหตุมิประมาท
ยาตรสมุทร์
แม้ริปุรุด
เร็วจะระราน
ถึงพระมหา
ธานิยฐาน
ป้อมปะทะธาร
ควรจะสถีร์
๏ ให้พหุหาก
มากและเผดิม
สร้างพิเคราะห์เสริม
สมกะบุรี
ป้องอริอ้าง
ทางชลลี
ลาศพลตี
ต้องสละหวัง
๏ คลองก็กะขุด
สุดระยะซ่อม
ยามเหมาะเจาะห้อม
ภัยทกพัง
ลัดเลาะประจบ
สบทะลุยัง
ตื้นเซาะแซะขัง
น้ำมิเคอะเขิน
/*76๏ พาหนนา
วาทวิวิธ
รบและพณิชย์
ทางชลเดิร
ใหม่เหมาะก็เต้า
เก่าปะประเชิน
แล่นลุเจริญ
พอกะสมัย
๏ คามนิคม
รมย์สุขะหลาย
เหล่านระหมาย
กัยและวิกัย
เกี่ยวสหะค้า
มาลุคระไล
เทอดระบุใน
ฐานบุรี
๏ ภัณฑ์พิธศัสตร์
พัตถุนิยม
สืบเสาะสะสม
มากบุระมี
อาทิกะปืน
พื้นพหุดี
ควรกะวิธี
ยุทธประจัญ
ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ อนึ่งเล่าพระเจ้าตรี
ติย์รัชช์ศรีประเสริฐสรร
พระนามาภิไธยอัน
พิเศษเสริมพระคุณทรง
๏ บรมพุทธศาสนู
ปถัมภ์ภูมินาถองค์
อดุลกิจสถิตคง
คุคู่หล้าและฟ้าลาญ
๏ พระทรงธรรมศรัทธา
ณพุทธศาสนาธาร
กุศลเลิศประเสริฐการ
สกลเกิดกะกองบุณย์
๏ พระเทอดทำนุบำเพ็ญ
บว่างเว้นประโยชน์คุณ
สภาพผองประคองสุน
ทรากรณก่อนกาล
/*77๏ เสวยราชสมบัติ
ลุตราบรัชช์สมัยวาร
ประมวลโดยประดามาน
พิเศษกรรมณสำคัญ
๏ ประกิตสร้างสล้างบูร
ณเพื่อพูนภิโยบรรพ์
พิบูลอ้างละอย่างสรร
พโอฬารตระการงาม
๏ พระเจดียที่ถูป
พระพุทธรูปพระอาราม
อุโบสถวิหารตาม
ตลอดส่ำกุฎีสงฆ์
๏ ผิสาธกนิทัศน์เนตร
ก็วัดเชตุพนทรง
สถาปน์เหมือนวิมลคง
ณบัดนี้เจริญเนา
๏ มหาพุทธไสยาศน์
พิลาศพร้อยพิลัยเพรา
ระเบียงเรียบระเบียบเสา
สะพรึบตั้งสะพรั่งตา
๏ สุทัศน์เทพวราราม
สระเกศนามนิยมมา
บรมบรรพตาภา
พิจิตรล้ำประจำกรุง
๏ สมุทรเจติยัฏฐาน
ประจำย่านทะเลคุง
เสถียรปัจจุบันปรุง
ประสาทไท้ธรังสรรค์
๏ สถาพรบวรวัต
ลุสมบัติอนันต์อัน
อุบัติพร้อมพระจอมธรรม์
ดิลกรัชชกาลสาม
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ สมภารพระสาส์นปริยัต
ติพิพัฒน์พิบูลงาม
เสกสิกขกิจพิพิธคาม
ภิรบาฐพระบาลี
๏ ทรงสร้างพระไตรปิฎกอัก
ษรลักษณลานมี
โดยบรรพฉะบับปฐมวี
ระกษัตริยธำรง
/*78๏ เทิดธรรมเจติยพระจา
คปสาทเสริมสงฆ์
สืบพุทธศาสนจะทรง
สุตท่องสนองเรียน
๏ ล้วนงาและมุกตมยกรอบ
ฉลุขอบฉลากเขียน
ลวดลายระบายระบุระเมียร
ก็ประณีตเจริญนัยน์
๏ ผ้าห่อพระคัมภิรสุพัต
ถะปะรัชชุรัดไหม
อย่างเอกและโทพิพิธไพ
จิตรแผกชะนิดพรรณ
๏ โปรดคุมประชุมสกลเถ
ระประเภททรงคันถ์
ธูรสอบพระพุทธวจนสรรพ์
คณะภิกษุสามเณร
๏ ไทยมอญประมวลสมณมาน
เหมาะกะการกะก่อเกณฑ์
สามปผิใครสุตจะเจน
พจิอัตถอันแปล
๏ ถึงชั้นเปรยญธก็สฤษฎี
ยศกิตต์เถกิงแล
มารดาบิดาผิกระอุแด
เพราะประดาษทุราดูร
๏ ด้วยทุกขทาสธนหนี้
พระก็มีกรุณย์มูล
โอกาสพระราชอนุกูล
ก็ลุไทยเพราะถ่ายถอน
๏ ไพร่หลวงผะสมสละบ่หลุด
ลุวิมุตติ์ประมวลพร
พึงปรารถนาพระอุปกรณ์
อดิเรกประการมี
๏ บางคราวก็ป่าวสรประกาศ
นยราชปรีดี
ในบุณยสุนทรนิธี
สหฉันทชวนทำ
๏ ให้ราชวงศคณะข้า
วรบาทมูลนำ
สัตว์ใหญ่และน้อยนิยมจำ
วชขังประดังกรง
/*79๏ น้อยมากประมาณจะลุพิฆาต
ชิวะขาดพินาสลง
หามาและปรารภะจะปลง
ภยะเปลื้องปละปล่อยเป็น
๏ ชนถิ่นณจีนบุรสิจน
ประทะทนสภาพเข็ญ
มีมากพระหากกรุณเพ็ญ
ทุรภิกขภัยเบา
๏ เข้ากล้องก็โปรดประจุประจำ
ฉะเพาะลำณสำเภา
ไคลค้าและนาวิกประเทา
ธุระแจกประจาคไป
๏ ทรงมาดพระราชกุศลหลาก
พิธภาคพหุลมัย
เยิรยอชะลอรุจิระไข
อธิคุณอดุลเกียรติ์
ฉะบัง
๑๖๏ ตราบตรีติยนาถราชเสถียร
รัชยะพระเพียร
ผดุงอุตดมสมบูรณ์

๏ โยคยุคสุขศานติ์มานมูล
ราชบารมีพูน
พระอานุภาพปราบบร

๏ บริหารกิจการพระนคร
สรูปอุปกรณ์
ก่องกลรัฏฐประศาส์น

๏ พุทธศาสนายุกาล
ก้าวคืบสืบนาน
เพราะพระทะนุอุปถัมภ์

๏ นิยมอนุกรมเนื่องนำ
กำหนดจรดจำ
จิรานุประวัตติ์วรรษา

๏ ศกพุทธสองพันคัณนา
สามร้อยสร้อยตรา
เก้าสิบกะสามเศษปลาย

/*80๏ กุญปีดิถีปฐมหมาย
ค่ำข้างขึ้นภาย
ในจิตรมาสหมายขาน

๏ วันพุธสุดเศร้าโศกวาร
สวรรคตกาล
แห่งบาทภูบดีที่สาม

๏ นับปียี่สิบเจ็ดตาม
ลำดับครองสยาม
ประเทศพิเศษสากล

๏ วัสสคณนานุสนธิ์
กษณะพระชนม์
หกสิบสี่พรรษไพบูล

๏ สังเขปข้อความตามมูล
ราชประวัติพูน
ภิยโยพระยศเยิ่นยิน

๏ เยี่ยมอยู่คู่คราฟ้าดิน
โลกภพลบภินท์
นิรันดร์อย่ารู้แรมศูนย์
จตุตถรัชช
ฉะบัง
/*81๑๖๏ อนุกรมกถาทำนูล
นัยมีเนื่องมูล
ณพระบรมจักรีวงศ์

๏ กษัตริย์รัตนโกสินทร์ทรง
เสวยราชธำรง
จตุตถรัชช์รัฐถนอม

๏ พระบาทสมเด็จพระจอม
เกล้าราชย์ราษฎร์ยอม
ย่อมถวายชีพิตภักดี

๏ ต่อใต้เบื้องบทศรี
นิรันดร์มั่นมี
กมลประติมานมอบหมาย

๏ อัตถประวัติปริยาย
บ่งไพบูลภาย
ในภาคราชพงศาวดาร

๏ พระบรมสมภพชิวะวาร
สิบสี่ค่ำกาล
สุกกปักขลักขณา

๏ เดือนสิบเอ็ดลุตุลา
คมสิบแปดวา
ระมิ่งมุสิกฉนำ

๏ สองพันสามร้อยสร้อยลำ
ดับสี่สิบจำ
เศษเจ็ดพุทธศาสน์พรรษา

/*82๏ พระชาติเชิดศักดิ์อัครรา
โชรสพระมหา
ขัตติยะพระจักรีพงศ์

๏ นับที่ทวีติยะทรง
สืบสันตติวงศ์
วรนาถบรมราชอภิไธย

๏ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
เมื่อขณะสมัย
ยังไม่ได้ผ่านภพถวัลย์

๏ พระชนม์เจริญมาห้าพรร
ษาเข้าเยาว์ทัน
พระปฐมบรมจักรี

๏ สมเด็จไอยกาธิบดี
ได้ยลยังมี
พระราชดำรัสตรัสชม

๏ ว่าพระสิริลักษณ์เลอสม
ทรงจำพระบรม
ไอยกาธิราชได้ถนัด

๏ พระชนม์ดลวัยนววรรษ
ในรัชชกาลขัต
ติยาธิบดีที่สอง

๏ พระบรมชนกนาถครอง
มไหศูรย์สนอง
องค์พระวีระราชปฐม

๏ ราชพิธีอันดีอุตดม
เสร็จลงสรงสม
โภชศักดิ์ประจักษ์เกียรติการ

๏ เฉลิมพระนามาภิธาน
เทอดร่วมรวมมาน
มากแยบเยี่ยงแบบบูรพ์มี

/*83๏ กอบการมโหฬารพิธี
ทะนุกประเพณี
อันเนิ่นนำเนื่องเนืองมา

๏ แผนแผ่นพระสุพรรณอันจา
รึกพระบุณยา
ภิไธยเผดิมเสริมสม

๏ เจ้าฟ้ามงกุฎ ฯ อนุกรม
สร้อยศักดิ์นิยม
สมมุติเทววงศ์บวร

๏ เป็นศรีสวัสดีสุนทร
มงคลพลพร
พิพัฒน์พิพิธสิทธิ์สกล

๏ เบื้องเพรงพระองค์ทรงสน
ธิศึกษาอนนต์
เนื่องสิปปกิจวิชชา

๏ อาทิอักษรสยามภาษา
คชกรรม์บรรดา
ศัสตราวุธวิธีทั้งหลาย

๏ แจ่มแจ้งเจนจบสบภาย
ในไม่นานหมาย
สมรรถสันทัดทุกละบอง

อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ สมบูรณ์พระชนม์บรร
ลุณพรรษสิบสอง
มีมอญนิกรกอง
อพยพกะครอบครัว
๏ หมายโพธิสมภาร
ลุสราญณเบื้องบัว
บทผู้พระอยู่หัว
ทุติยาธิราชัย
๏ โดยกาญจน์บุรีภาค
บุรตากอุทัย ฯ ใน
ภูมิเขตต์ประเทศไทย
ประลุแล้วก็รั้งรอ
/*84๏ เจ้าเมืองกะกรมการ
ระบุขานคดีขอ
รับสั่งณกรุงพอ
พจนัตถ์ตระบัดถึง
๏ ใต้ฝ่ายุคลบาท
อธินาถธคำนึง
เนื่องราชกรุณย์จึง
อุปถัมภธำรง
๏ โปรดให้พระจอมเกล้า
ขณะเยาว์พระชนม์ทรง
คุมทัพและสรรพสง
เคราะหะภัณฑ์สะเบียงพล
๏ ไปรับตะเลงราษ
ฎรยาตรลุยั้งหน
หัวบูริกาญจน์ยล
ระยะกอบพระเกียรติสม
๏ ตำรวจและเรือดั้ง
สรพรั่งสะพรึบคม
แห่เข้าขบวนรม
ยฤดีเสด็จไคล
๏ สมเด็จพระสัมพันธ์
กุลชั้นพระวงศ์ไท
เจ้าฟ้าเถกิงไกร
ยศกฤติพิสิฐศรี
๏ กรมหลวงเถลิงศัก
ดิพิทักษมนตรี
รับราชภารี
วรราชโยงการ
๏ ให้โดยเสด็จช่วย
ธุระด้วยเพราะยังมาน
ชนมายุเยาว์วาร
พระประวัตินิทัศน์ไข
๏ เพื่อเปรมพระปรีชา
คุณวารหย่อนวัย
ยังทรงสมรรถใน
กรณียเนืองมา
สัทธราฉันท์
๒๑๏ ราชกิจสิทธิ์เสร็จเสด็จคลา
ประลุพระนครกา
ลานุกรมวา
ระรุ่งพรรษ
/*85๏ จึงองค์สมเด็จบรมขัต
ติยะพระชนกตรัส
สั่งตระเตรียมจัด
พิธีราช
๏ โสกันต์ครันครบขนบศาสตร์
ประดุจบุรพคาด
ควรณโอกาส
ประกิตสรรพ์
๏ ล่วงถึงอีกหนึ่งฉนำอัน
จตุรทสมพลัน
ทรงประพฤติบรร
พชาพรต
๏ บำเพ็ญสามเณรสมมต
กุศลจริยบถ
เบื้องอุโบสถ
ณวัดนาม
๏ ศรีรัตนศาสดาพระอาราม
อุปกรณก็งาม
สมพระเกียรติตาม
สฤษฎิจัด
๏ แล้วได้ไปจำสถิตพรรษ
ทะนุธุระปฏิบัติ
ยังนิวาสน์วัด
มหาธาตุ
๏ ครองกาลฝนเสร็จลุเจ็ดมาศ
ณพระจตุรถราช
สืบพระพุทธศาสน์
ผนวชลา
๏ คืนคงทรงฝึกพระศึกษา
ศิลปวิทยนา
เนกนิรันดร์มา
เสมือนเดิม
๏ ดำแหน่งแห่งราชกิจเติม
พระกรณิยเฉลิม
ฐานะสูงเสริม
ณภารราช
๏ โปรดให้สัมฤทธิสิทธิ์ขาด
ธุระสกลมหาด
เล็กตลอดอาจ
จะทรงทำ
/*86๏ ชั้นหุ้มแพรแม้จะทรงชำ
ระนิเคราะห์ประเคราะหกรรม
ได้ประดุจดำ
ริถอดเทอด
๏ ทรงเสพส่ำสัณหสุขเลิศ
ณกฤติยศประเสริฐ
สรรพอันเกิด
ประกอบบุณย์
๏ ภายหลังตั้งราชมนัสหนุน
สติตริรมยคุณ
ภิกษุภาพสุน
ทรากร
๏ ปรารพภ์จบสุดอนุสสร
อุปสมบทกรณ์
เพศสถาพร
พินิจชัด
๏ ด้วยทรงศึกษาณพุทธอัต
ถคติพระปริยัตติ์
ก่อนระวางวัต
รพรหมจรรย์
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒๏ ยี่สิบกะหนึ่งสบ
วยะครบพระชนมพรรษ์
เริ่มกิจพิธีสรร
พผนวชณศาสนา
๏ ยังวัดพระศรีรัตน์
ปฏิบัติอุปัธยา
จารย์วัดมหาธา
ตุสถิตสฤษฏิสม
๏ ตามควรประมวลไข
นยในวินัยนิยม
สามวันก็พลันคม
จรจำพระพรรษกาล
๏ ราชาธิวาสชื่อ
ฉะเพาะคือนิวาสน์วิหาร
เคร่งครัดสมาจาร
จริยานบุณยมัย
๏ สืบกาละมาบัด
ทุติย์รัชช์วราภิไธย
เลิศหล้านภาลัย
ลุเสวยสวรรควงศ์
/*87๏ สมเด็จพระนั่งเกล้า
ทะนุเผ้าพสกประสงค์
เจ้าฟ้า ๆ พระผู้ทรง
อุปสัมปทาธิกรรม์
๏ ครองภิกษุภาพเพศ
พิเคราะห์เหตุมหัศจรรย์
ในราชประวัติบรร
ลุเพราะสัจจบารมี
๏ สัมฤทธิ์อธิษฐาน
ปฏิญาณนิยุตวจี
แด่สิ่งพิสิษฐ์ศรี
รตนาธิตรัยธเตรียม
๏ แห่งพุทธบัญญัติ
อนุวัตรบลวงบเลียม
หากแปรมิแท้เทียม
จะละภิกษุเพศพิสัย
๏ ศีลแปดกะศีลห้า
ณประการหนึ่งฤใด
จักยึดประพฤติใน
คฤหัสถธูรกระทำ
๏ สามวารลุเจ็ดวาร
ปณิธานณสัตยกรรม
กลเทพเจ้านำ
แนะกระนั้นมิทันจะถึง
๏ มีเถระรามัญ
ฉะเพาะพลันตระหนักคะนึง
ในราชกมลจึง
จรมาเหมาะกาลสม
๏ ท่านนั้นสิบรรเจิด
คุณเลิศสุลักษณ์นิยม
ยกอัตถะอาคม
วรพุทธศาสนา
๏ สมข้อสุขุมคัม
ภิรธรรมธพรรณนา
แจ่มแจ้งแถลงสา
ระพระศาสน์พิสุทธ์ไฉน
๏ ทรงเพิ่มพระศรัทธา
สหสาธุสบหทัย
ถ่องธรรมะอันไพ
บุลด้วยปริชญา
/*88๏ รับเอาวินัยวงศ์
กะพระสงฆเถระรา
มัญนั้นนิรันดร์มา
ปฏิบัติณฝ่ายพระองค์
๏ คันถ์ธูรพุทธ์วัจน์
ปริยัตติธรรมธทรง
เรียนสิทธิกิจสง
เคราะหะเพื่อจะเกื้อจะกูล
๏ ทราบส่ำสมุฏฐา
นเสาะหาณเหตุและมูล
แม่นมาดมิขาดศูนย์
สิไฉนอะไรจะสม
๏ ด้วยพีริยุตสา
หะวิจารณานุกรม
สิ้นพิทยาคม
คุรุวาจกานุศาส์น
๏ ทรงเข้าแสดงคัม
ภิรธรรมสิกขการ
ได้แปลก็แตกฉาน
ณประชุมพระเถระสงฆ์
๏ รวมห้าประโยคบรร
ลุณชั้นเปรียญพระองค์
ยังเมตตเจตน์ทรง
อนุศาสน์พระธรรมวินัย
๏ แก่ผู้ประกอบมา
นะประสาทะมีหทัย
เชื่อแน่บแปรใน
วรพุทธศาสนา
๏ ผลดีลุที่สุด
กุลบุตรอเนกก็มา
บวชเรียนและเพียรปรา
รภปรีดิตามพระองค์
๏ มากหลายขยายฐา
นะมหานิกายพระสงฆ์
ภาคเพิ่มเผดิมทรง
ทะนุโดยประดิษฐาน
๏ เป็นธัมมยุกติก
คณะอิกนิกายประการ
เนื่องเนิ่นเจริญปาน
ลุปรัตยุบันสมัย
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ ได้ดำรงวรอิสสรียยศะใน

เพศบรรพชิตไกร
ประกอบ
๏ ที่ราชาคณะสงฆะทรงทะนุระบอบ

บูรพ์ธรรมยุติก์รอบ
นิกาย
๏ ถูกต้องถ่องคติพุทธยุติวินยหลาย

หลากพิสดารภาย
ณแผน
๏ เป็นที่ปรีดิณราชพระบาทดิลกแดน

รัฏฐ์สามธทรงแสน
ประสาท
๏ โปรดให้แห่กิจแปรประจากวรนิวาสน์

เดิมมาประทับราช
วิหาร
๏ อารามนามบวรนิเวศกะพระประมาณ

ห้าสิบสถิตฐาน
ประมุข
๏ ทรงสั่งสอนปริสัชคฤหัสถ์สมณะปลุก

ศรัทธาพิสุทธิ์สุข
ณธรรม
๏ ให้เบิกไพบุลภาพเซาะซาบมนสสำ

เร็จโพธิประโยชน์นำ
พิพัฒน์
๏ อังกฤษพากย์ปรภาษะมานะพระสมรรถ

แม่นเรียนประจักษ์ชัด
นิยม
/*90๏ เผยโอกาสพิเคราะห์ราชกิจอนุกรม

เกี่ยวเหตุวิเทศสม
สฤทธิ์
๏ เช่นเชิงทูตธุระพูดสนองนยลิขิต

สัญญาระวางมิตร
ประเทศ
๏ แบ่งเบาภาระพระราชผู้บรมเชษ

ฐาธิปประทังเหตุ
คดี
๏ ให้เรียบรัฏฐประศาส์นประการกลวิธี

เนืองเนื่องลุเรื้องตรี
ติย์รัชช์
๏ ด้วยผู้รู้ลุวิทูรการณนิทัศน์

ถึงผลประจักษ์ชัด
บมี
มาณวกฉันท์
๘๏ บรรลุสมัย
ในวรบาท
ตรีติยนาถ
ภูวบดี
ล่วงลุสวรรค์
สันติวิถี
การพระบุรี
รัฏฐก็คง
๏ สิทธิกรัณย์
สรรพนิยม
โดยพระบรม
อิสสระวงศ์
พร้อมประมุขา
มาตยปลง
ตามมติลง
ร่วมดุจกัน
/*91๏ ค้อมศิรราบ
กราบบทมาลย์
อัญชลิธาร
เทอดอภิวันทน์
บ่งบริหาร
มานสหฉันท์
สาทรอัญ
เชิญวรองค์
๏ เคลื่อนสละคลา
ลาพระผนวช
เพศพิธยวด
ยิ่งเพราะประสงค์
โสตถิถวัลย์
สันตติทรง
สืบสุรพงศ์
จักริพิศาล
๏ จึงพระบรม
สมณพิเศษ
ทรงวิเคราะห์เหตุ
ผลอนุมาน
มากพระกรุณย์
สุนทรการ
กลปิตุฐาน
รักณดนัย
๏ เพื่อนรหมู่
ภูมิพศก
ทุกขมิตก
ต้องประทะภัย
พุทธพระศาส์น
กาลก็จะไกล
เหตุพระมไห
ศูริยทรง
๏ โดยพระประกาศ
ราชอนุมัติ
พร้อมพระนิวัตน์
เพศวรสงฆ์
เสี่ยงสดุดี
มี่สรปลง
ปลื้มวรองค์
เอกะบดินทร์
/*92๏ ราชพิธี
มีอดิเรก
ราชย์อภิเษก
ทรงปถพินทร์
รัชชจตุตถ์
วุฑฒิชนินทร์
บูรพะระบิล
เบื้องบริบูรณ์
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ สมเด็จบรมจตุรถา
ธิปราชไอศูริย์
ทรงมีพระราชธุระมูล
พิธเกี่ยวกะการเมือง
๏ ยิ่งยากวิบากสุขุมสรร
พะจะพลันประสพเนือง
เนื่องราชย์วิจารณ์วิเคราะห์ประเทือง
ก็ประทังวิบากคลา
๏ จักแจ้งแถลงริปุประเภท
อริเขตต์ภุกามสา
มารถหย่อนสยอนพละเพราะกา
ละกระนั้นสิพันพัว
๏ อังกฤษประชิตพิชยรอน
บุรมอญณตอนหัว
เมืองชายทะเลกษณะกลัว
ภยะอยู่กะคู่รณ
๏ สงครามสยามกะริปุม่าน
จิระกาลก็เริดคน
เคยเศิกสิเสื่อมมิดุจหน
ณอดีตเดิมมา
๏ ควรยาตรยกพลประยุท
ธประทุษฐปลายอา
ณาเขตต์ภุกามสกลปรา
กฏกฤตพหลกรุง
๏ เป็นที่สะทกทหยม่าน
มิพะพานลุนานคุง
กับเพื่อจะเกื้อพลผดุง
นรรบระรานชาญ
๏ โปรดเกล้าพระเจ้าอนุชสม
ยศกรมหลวงขาน
วงศาธิราชสนิทมาน
มหศักดิเกรียงไกร
/*93๏ กับเจ้าพระยาประมุขมู
ลิกภูธราภัย
ตำแหน่งณยุคนิยมใน
ยมราชสฤษฏิ์นาม
๏ กองทัพละทัพนิกรรบ
พหุครบคระไลตาม
ขึ้นไปประจบคณนสาม
กะประเทศราชลาว
๏ เชียงตุงสิมุ่งประทะกระทำ
รณกรรมกระหน่ำคราว
แกล่ใกล้จะได้พิชยฉาว
กฤติเชิดก็เกิดเป็น
๏ กันดารประการพิพิธแดน
ทุระแสนจะลำเค็ญ
ขัดสนเสบียงพิรุณเซ็น
เซาะวิถีก็ถอยคลา
๏ ภายหลังธยังระบุยุบล
กะสกนธโยธา
ไปเมืองเขมรขณะจลา
จลเกิดกบฏลาม
๏ ปราบพวกทุพาลทุรพล
ชนะดลสงบงาม
แล้วโปรดพระราชประเคราะหะตาม
อภิเษกประเพณี
๏ สมเด็จนโรดมนเรศ
ณเกษตร์เถลิงศรี
กรุงกัมพุชาธิบดิจี
ระนิพัฒสภาพเพ็ญ
สุรางคณางค์
๒๘๏ ส่วนราชกิจ
ประเทศเขตต์ทิศ
อัสดงคตเป็น
มิตรพันธ์มั่นครา
ก่อนมาหมายเห็น
กรุงเกรตบริเตน
นับถือลือชา

/*94๏ ทอดทัฬหิกรรม
กิจจะกระทำ
หนังสือสัญญา
ทางราชไมตรี
ที่รีรอครา
รัชย์ตติยรา
ชยาธิปไตย

๏ สมเด็จพระนาง
กษัตรีย์ปาง
โพ้นพระอภิไธย
กวินวิกตอเรีย
เจียรราชัย
อังกฤษกรุงไกร
โดยราชเสาวณี

๏ ส่งผู้สำเร็จ
ราชกิจขาดเด็ด
ฮ่องกงบุรี
เป็นทูตพิเศษ
สู่เขตต์กรุงศรี
ท่านนั้นนามมี
เซอร์ยอนเบาวริง

๏ จอมจตุรถา
ธิปราชญ์ทรงปรา
รภแจ้งเรื่องจริง
ผลเหตุเจตนา
ไม่น่าประวิง
หวั่นหน่วงท้วงติง
ต่อนัยไมตรี

๏ พระราชทาน
ปฏิสันถาร
ด้วยฉันท์อันดี
ในสี่เดือนแรก
ซึ่งแขกบุรี
ลุมหาธานี
ก็สิทธิกิจปอง

/*95๏ ได้ทำหนังสือ
สัญญาคู่มือ
ประเทศทั้งสอง
อังกฤษกับสยาม
ยึดความปรองดอง
สืบเนื่องสนอง
ดำเนิรเนิ่นมา

๏ ผลเสร็จเผล็ดสุด
นิยมสมยุตติ์
ไมตรีสัญญา
ด้วยราชดำริ
เพ่งพิจารณา
การจักรักษา
เกษตรสยาม

๏ ให้เย็นเป็นสุข
อยู่ราบคาบยุค
จักต้องครองความ
ผ่อนยาวผ่อนสั้น
ถือมั่นสงบงาม
จำเริญเดิรตาม
ทางภัยไม่มี

๏ อังกฤษมิตรนำ
ทางทูตพูดทำ
สัญญาไมตรี
เพื่อนำพณิชย์
เนื่องกิจทวี
ประโยชน์ย่อมดี
แด่ด้าวชาวไทย

๏ ทั้งนี้ชี้เหตุ
ให้นานาเทศ
ทวีปทั่วไป
ต่างมีปีติ
ดำริวิจัย
รอบคอบชอบใน
สัตยคดี

/*96๏ ที่สุดเซอรยอน
เบาวริงอาทร
ทางทูตภารี
ฉันทานุมัติ
จากรัฏฐ์เสียมศรี
ฐานผู้แทนพี
ริยะกระทำ

๏ หนังสือสัญญา
สยามอาณา
เกษตรเทศนำ
ทวีประวาง
ด้าวบางแดนบำ
เพ็ญสนธิ์ผลสัม
พันธ์ในไมตรี

๏ ตราบแต่นั้นมา
อเมริกา
สหปาลี
รัฐทั้งฝรั่งเศส
กับเทศอื่นปรีดิ์
เปรมมุ่งมามี
สัญญากะสยาม

๏ นยขะประเภท
สิทธิพิเศษ
ข้อใหญ่ใจความ
จำกัดมัดหมาย
ละม้ายคล้ายตาม
ตอบรับกับนาม
อังกฤษมิตรสกล

๏ ได้ทรงส่งซึ่ง
อัครราชทูตถึง
ยุโรปด้าวดล
เป็นเดิมเริ่มนับ
ไทยกับฝรั่งสนธิ์
สืบมิตรพิมล
กรงเทพ ฯ กรงศรี

/*97๏ เซอร์ยอนเบาวริง
รู้ความตามจริง
ในราชกรณีย์
ถวายพระนาม
ต้องตามคดี
ว่าพระจตุรถี
รชยาดิศูริย์

๏ คือราชนิทัศน์
แห่งมหากษัตริย์
ทางเบื้องทิศบูรพ์
อักษรสมัยรัฏฐ์
ฝ่ายอัสดงคต์พูน
เพียบปราชญ์ศาสตร์มูล
ทรงทราบสรรพสถาน

อุปชาติฉันท์
๑๑๏ ณรัชชภาคนี้
กรณียเกี่ยวการณ์
กับอัสดงคต์อาร
ยประเทศพิเศษหลาย
๏ คืบค่อยคะคล้อยมา
ลุสยามรัฏฐ์ราย
ผริตสถิตภาย
ณปรัตยุบันครา
๏ อเมริกันบ้าง
ชนทางยุโรปหา
มาเพื่อประกอบภา
รพระราชการสรรพ์
๏ สมภูมิพิชชา
ศิลปานุฐานันดร์
จะเห็นก็เช่นบรรณ
ปริวรรตวจีแปล
๏ และบ้างก็ทางครู
แนะณหมู่ทหารแล
แพทย์ชำระบาดแผล
และตำรวจจะรักษา
/*98๏ นายเรือและช่างกล
จรดลประจำพา
หะแล่นทะเลกา
รกะพิมพอักษร
๏ กษาปน์สภาพรู
ปิยะบูระแบบรอน
เปลี่ยนรูปหิรัญกร
กลแบนก็แทนกลม
๏ โรงศุลกภาษี
และวิถีสถลคมน์
คฤห์ตึกคฤคฤกรม
ยสฤษฏิ์ประกิตแผน
๏ นิยมยุโรปชี้
คติดีเผดิมแทน
เก่าซึ่งบ่พึงแหน
สละห่วงเพราะล่วงกาล
๏ เหล่านี้แนะชี้อา
ทิประดาประโดยมาน
ณรัชชภูบาล
จตุร์ถาธิราชัย
๏ ยุโรปภาษา
วิทยาประการใด
ราโชปการไท
ธประสิทธิศึกษา
๏ ทุกองค์พระราชเอา
รสเจ้าเจริญมา
ณสิกขกิจปรา
รภเพิ่มประเดิมมี
อีทิสังฉันท์
๒๐๏ เพรงพระราชภารภูบดี

สถลณหนมหาบุรี
พระดำรง
๏ พร้อมพระเมตตธรรมสรรพสง

เคราะห์ด้วยพระราชกรุณย์พระองค์
เสด็จออก
๏ ทรงสดับคดีประดาจะชอก

จะช้ำประชามิกล้าจะบอก
ระบิลยัน
/*99๏ โดยพระองค์ธทรงระงับพิฉินท์

ณยุกติธรรมนิจจทิน
ประทักษ์ธูร
๏ ราชกฎและบทพระธรรมนูญ

อะไรจะร้อนก็ผ่อนและพูล
ณพร่องภาค
๏ ปางเสด็จประเวศณยาตรมารค

พสกบ่ต้องสยองกระดาก
ประโดยแหน
๏ เนื่องพระราชยานุญาตมิแกลน

เสมือนบุรพกษัตริย์ก็แสน
สุมานัศ
๏ เงินสลึงและเฟื้องณเนืองนิวัทธ์

ก็รับประจาคพระราชหัตถ์
มิทรงถือ
๏ ราชกิจพิธีณจีรฤา

กุศลขะนบฉะบบระบือ
บบูรณ์แบบ
๏ เชิดเฉลิมและเพิ่มภิย์โยมิแคบ

มิขัดและเสื่อมและเหลื่อมณแยบ
นิยมครา
วิชชุมมาลาฉันท์
๘๏ โปรดให้ขุดคลอง
คูช่องชลขอบ
เขตต์นอกกรุงรอบ
รวมหกยกมา
อาทิ์ขานมานมี
เจดีย์บูชา
สิ้นธนคณนา
มากสิทธิ์หิตสาร
/*100๏ โปรดให้ตัดทาง
ถลสร้างด้วยทรัพย์
คลังหลวงลำดับ
ห้าสายหมายนาน
เจริญกรุงเป็นต้น
ยังยลอยู่นาน
ทั้งชื่อลือฐาน
ที่เดิมเริ่มปรุง
๏ โปรดให้ก่อป้อม
รายห้อมหนใต้
ชิดเหนือชั้นใน
ตามฝั่งคลองกรุง
ป้องปัจจามิตร
อาทิ์ฐิตเทอดคุง
ชื่อรู้อยู่จุง
จิตต์เลือนเตือนจำ
๏ โปรดให้หัดการ
ทวยหาญกำหนด
แบบอัสดงคต
เขตต์ท่วงทีทำ
ไว้รับราชกิจ
ใกล้ชิดชาญชำ
นาญควรส่วนสำ
หรับรักษาองค์
๏ โปรดให้สร้างพา
หนนาวาใบ
เป็นเรือรบใน
น่านน้ำจำนง
ไคลคลาค้าขาย
ง่ายดายโดยจง
อาจยุทธยรรยง
อยู่ครบสบสรรพ์
๏ เรือรบกลไฟ
พร้อมไพบูลด้วย
นายเรือรวมทวย
หาญปืนพื้นพรรค์
ยลอย่างอังกฤษ
ปองกิจป้องกัน
ชายเขตต์ชลขัณฑ์
ปราบจับสมุทรโจร
/*101๏ พึงเห็นเป็นต้น
เผยผลเพ็ญราช
ปรีชาสามารถ
แผ่โดยไพโดร
เกียรติเกินกาษฐ์โกฏิ
กองโรจน์โชติโชน
ราษฎร์มวลล้วนโอน
เศียรซร้องสรรเสริญ
กมลฉันท์
๑๒๏ วรราชอารา
มวิหารจำเริญ
มนะเสริมประสาทเพลิน
นยนานุทัศนีย์
๏ อุปบัติณรัชย์ครา
จตุร์ถาธิเบนทร์มี
ฉะเพาะห้าพระทรงศรี
ธสฤษฎิพึงชม
๏ ระบุราชประดิษฐ์โส
ภิตโสมนัสสม
และมกุฎกษัตริย์บรม
ะนิวาสปทุมวัน
๏ พหุแห่งธแปลงฐา
ปนสาธุซ่อมสรรค์
ณมหานครอัน
ตรรัฏฐ์บุรีภูว์
๏ อภิลักษณถูปเจ
ติย์อเนกเนื่องบู
ชนิย์พุทธรูปมู
ลอนันต์พระสรรเสริม
๏ และสถาปนามน
ทิรยลภิโยเดิม
คฤหะตึกคระครึกเติม
วรราชนิวาสน์ฐาน
๏ บุรพาธิการเพื่อ
ผลเกื้อพระสมภาร
พลบารมีการณ์
ก็ตระหนักประจักษ์หมาย
๏ สิริสารเศวตพา
หนราชพังพลาย
ฉคชาภิชาติภาย
ณพระบุณย์อุบัติมี
/*102๏ พิเคราะห์อัศจรรย์เอก
อดิเรกจรูงปรีดิ์
ทวิพุทธสารี
ริกธาตูเสด็จมา
๏ และพระองค์ธทรงสุน
ทรคุณเพราะศรัทธา
วรรัตนไตรสา
ธรราชปรารมภ์
๏ อุปถัมภเพื่อภัทร
ถิรวัฒนาคม
จิรศาสน์ประกาศสม
วรพุทธแผ่ถึง
๏ พิธราชกุศลสรร
พนิรันดร์พระรำพึง
ทะนุรอบประกอบสึง
ณพระราชกมลมาน
๏ คณะธรรมยุติก์แม้
พระจะแปรประดิษฐาน
ลุสฤทธิ์แรงภาร
พิริย์ล้ำก็ทำเนา
๏ พระบ่ห้ามบ่ปรามปัด
สละลัทธิพรรเหา
ณมหานิกายเคา
รวสงฆคงควร
๏ ผิวศีลสุตลัก
ษณรักษ์เจริญมวล
นฤนาถบดีศวร
ก็ประสิทธิศักดิสม
๏ ทวิภิกษุเพศพรรค
ฉะเพาะปักษ์ประพฤติพรหม
จริยานุพรตรม
ยสุบถสบายบูรณ์
๏ มิประหวั่นมนัสหวาด
เพราะพระบาทยุคลมูล
ฐิติยุกติโดยดูล
ยพระราชธรรมครอง
มาลินีฉันท์
๑๕๏ พระติปิฏกณธรรมผอง
แผ่ลุแด่คลอง
พระปรีชา

๏ เพราะวรวิริยอุตสาห์
สิกขทราบมา
สิแตกฉาน

๏ คณกวิธิรในกาล
นั้นบ่ก้ำปาน
พระจอมปราชญ์

๏ มคธพจนภาษอาจ
ทรงประพันธ์บาฐ
ละบทอัตถ์

๏ เพราะเจาะเสนาะสรเรียบชัด
ศัพทสันทัด
วิธีนัย

๏ สกลนิยมนามไชย
ไท้นิพนธ์ไพ
เราะรูปความ

๏ ดุจพระบรมวงศนาม
เมืองพระอาราม
อมาตยศักดิ์

๏ วิเคราะห์สละสลวยนัก
เนื่องบผิดหลัก
ณภาษา

๏ พิทยคณนโหรา
ศาสตรถ่องฐา
นโคจร

๏ นพเคาะห์สุริยจันทร
ทั้งปกรณ์ไทย
ยุโรปแผน

๏ พระกฤติคุณกระเดื่องแดน
ราษฎร์พสกแสน
ประสาทสรรพ์

ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ ลุปลายรัชช์พิพัฒพุท
ธศกยุตติสองพัน
กะสี่ร้อยและหกอัน
ตคัณนาสิครากลาย
๏ นิวัตติเหตุประเภทภา
รรัฏฐศาสโนบาย
ประการหนึ่งอุบัติภาย
ณภพไทยไผหนาม
๏ บดีเมืองเขมรอัน
พระราชันณรัชช์สาม
และรัชช์สี่พระมีความ
กรณเทอดอุปัตถัมภ์
๏ ทะนุอัครศักดิ์สม
นโรดมพระเจ้ากัม
พุชาโมหะเหตุนำ
ประเทศหากประจากเสียม
๏ พะพึ่งยังฝรั่งเศส
ผะโอนเขตตะขึ้นเตรียม
ประพฤติอาตม์ประดาษเทียม
กะญวนผู้สมัครผัน
/*104๏ สยามภูว์ก็เพิกปลิด
ประดากิจจสัมพันธ์
ณกรุงกัมพุชาสรรพ์
สกลเนื่องกระโน้นนาน
๏ เขมรญวนพะม่ามอญ
สถาพรสถิตฐาน
ณแหลมทองประชุมชาน
กะชาติไทยสยามยง
๏ ก็ต่างอยู่ณหมู่สุข
นิยมยุกติมั่นคง
พระราชาธธำรง
ประเทศอิสสราการ
๏ ณแต่ไหนและไรมา
ตลอดกาลโบราณ
กระทั่งรัชชภูบาล
สมัยรัตนโกสินทร์
๏ ระวางรัชช์จตุตถา
ธิราชนาถภูมินทร์
ยุโรปชาติฉลาดชิน
กะภูมิธรรมจำเริญ
๏ คะเนแง่กระแหน่งาม
คระไลตามอุบายเดิร
สะดวกรุกมิฉุกเฉิน
เพราะเตรียมพร้อมจะห้อมโหม
๏ ณอานัมและกัมพุช
ภุกามซุดตะเลงโซม
เดาะร่อยทีละน้อยโทม
ะนัสขึ้นกะเขตต์เขา
๏ ลุที่สุดสลายเส
ริภาพเอกราชเนา
เถลิงชื่อก็คือเรา
สยามสานติภาพทรง
๏ ณต้นรัชชกาลทห้า
สิสี่หล้ามิเหลือลง
ละล้วนรัฏฐูอัสดงคต์
แสดงสิทธิสวมครอง
๏ สกลอิสสรากร
ประดาจรประดาษจอง
อนาถมิตรอนิจหมอง
มนัสช้ำระกำกรม
/*105๏ ฉะนี้เห็นประเด็นเหตุ
ทวีเภทนยาคม
ประทุษฐ์จูงประเทศจม
ประการล้ำและสำคัญ
๏ พระราชาธิบดี
บทรงมีสมรรถสรร
พะเชิงรัฏฐ์ประศาสน์ทัน
สมัยเหตุวิเทศดล
๏ ประกอบเกี่ยวกะเกลียวกลม
สมัครรมยร่วมมน
ระวางชาติบุทคล
ขนัดมวลบ่มีหมาย
๏ จตุตถาธิเธียรราช
ธจอมปราชญ์ธทรงทาย
ลุถ่องศาสโนบาย
ยุโรปรัฐถนัดถึง
๏ ฝรั่งโอบตะวันออก
ตระบัดบอกกระจ่างจึง
ผิจำหย่อนก็ผ่อนขึง
ชะลอค่อยคะคล้อยขืน
๏ ประคองอัปปมาทตั้ง
พิรีย์หวังวิวัฒน์ยืน
ระวังใฝ่ระไวฝืน
ประคัลภ์ฝ่าพยายาม
๏ นิยมอาทิอ้างมวล
ละล้วนควรสงวนงาม
สงบตั้งประทังตาม
ขยายเติบเขยิบตน
๏ ประมวลพร้อมพระจอมเกล้า
พระเพ็ญเสาวภาพผล
สุปรีชาสมรรถมน
ผะสานพฤทธิไพบูล
๏ สกุลชนสกลชาติ
สยามราษฎร์สมัครมูล
เจริญรอยบ่ถอยธูร
ประทักษ์มานสมานฉันท์
/*106๏++ สยามรัฐพิพัฒน์เดี่ยว
ประเทศเดียวเคราะห์ดีครัน
เฉลิมแหล่งแถลงสรร
พเรียบโสตถิ์พิโรจน์ศานต์
๏ ระลึกแล้วสิแผ้วจิตต์
ประโมทย์อิสสราการ
คะนึงไทยไผทฐาน
เสถียรพัฒนาภา
ฉะบัง
๑๖๏ เสด็จทรงดำรงราษฎรา
ธิปัติย์มุรธา
ภิเษกเอกราชไอศูรย์

๏ ด้วยราชสามารถมานมูล
ปรีชาญาณพูน
พระเกียรติยศภิยโย

๏ พระคุณสุนทรเดโช
ดมเด่นเห็นมโห
ฬารมหัศจรรย์อันมี

๏ มากในรัชช์สมัยจตุตถี
เธียรราชปราชญ์ปรี
ติโดยราชปวัตติรัชย์ครา

๏ สิบแปดปีดลคณนา
สรูปเสวยรา
ชรัชชขัตติยสยาม

๏ จากละพระผนวชนับตาม
คราวครองเพศงาม
อยู่ยี่สิบหกศกประมวล

๏ กษณทรงพระประชวร
อวสานกาลจวน
เสด็จประเวศสรวงสถาน

๏ สองพันสี่ร้อยสร้อยมาน
สิบเอ็ดเศษขนาน
ขนัดพุทธพรรษนาคฉนำ

/*107๏ มาศสิบเอ็ดตุลแต่งลำ
ดับเดือนดุลย์จำ
ขึ้นสิบห้าค่ำชีวะวาร

๏ ตรงวันอันออกวรรษกาล
ณพระพุทธศาส์น
ภิกษุบรรลเลอสมัย

๏ เสมือนพระประสูติเสด็จใน
ภพมนุษย์สุดไกร
กระเกริกฤกษกาลวารเดือน

๏ พระสติสัมปชัญญ์มั่นเตือน
พระหทัยไป่เลื่อน
ระลึกโลกสภาพทราบสรรพ์

๏ สามารถตรัสราชนิพันธ์
พากย์ภาษาอัน
สุขุมมคธพจน์แสดง

๏ ขมาโทษทวยสงฆ์ทรงแจง
แจ่มชัดอัตถ์แถลง
ทั้งมวลละล้วนควรความ

๏ ศรีสุนทรโวหารนาม
(ฟัก) ยศพระยาตาม
พระราชดำรัสจรดขาน

๏ นำพร้อมเครื่องน้อมนมการ
สู่ราชวิหาร
วัดราชประดิษฐ์ดลสงฆ์

๏ อ่านจบสงฆ์ครบครันองค์
ปวารณาปลง
เปรอญัตติอัจจยกรรม

๏ สวรรคตกำหนดในลำ
ดับเห็นเป็นสำ
คัญคลุ้มหมอกกลุ้มพระนคร

/*108๏ บ่งบุณยวันตบวร
วิสัยสาธร
จตุตถราชรัฐสยาม

๏ โดยราชประวัติอัตถ์ตาม
ย่อแต่งยลตาม
ขนบบรรจบบริบูรณ์
เบญจมรัชช
ฉะบัง
/*109๑๖๏ ประพันธ์ฉันท์คำทำนูล
เนื่องในมไหศูริย์
มหุตตมศักดิจักรี

๏ บรมพงศ์องค์พระปัญจมี
ผู้พระมหาปี
ยราชวิโรจน์เรืองบุณย์

๏ พระบาทสมเด็จพระจุล
จอมเกล้าพระคุณ
พระเดชธดื่มดวงกมล

๏ ทั่วไทยในสยามมณฑล
ทั่วชาติสกุลชน
ทั่วภพสบโลกแหล่งสถาน

๏ ราชปวัตติวงศาวดาร
ลำดับสรรพสาร
ประโยชน์นิยุตินัยยล

๏ พระบรมสมภพมงคล
อังคารวารดล
เดือนสี่ดิถีเทอดสรรพ์

๏ กันยายนมาสหมายวัน
ที่ยี่สิบพรร
ษะอุสภภาคพุทธศก

๏ สองพันสามร้อยสร้อยตก
เต็มเก้าสิบหก
ฉนำคำนวณมวลจรด

๏ เป็นพระบรมราโชรส
วรางกุรยศ
เยี่ยมศักดิจักรีวีรเกียรติ์

/*110๏ พระบาทภูวนารถราชเธียร
จอมเกล้าเนาเศียร
กษัตริย์รัชชที่สี่สมัย

๏ พระชนม์ดำเนิรเจริญวัย
นววรรษจึงไทย
พระบรมชนกนฤบาล

๏ โปรดให้ประกอบมหการ
ราชพิธีขนาน
พระนามาภิไธยธำรง

๏ รับพระสุพรรณบัฎเสด็จสรง
เขาไกลาศบง
โดยโบราณราชรงงขนบ

๏ ประกอบพระเกียรติยศครบ
เครื่องสรรพ์บรรสพ
โอกาสพระราชทานไท

๏ พระนามตามจารึกใน
สุพรรณบัฎไพ
บูลบทรจนวรรคอักษร

๏ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ฯ
สืบสร้อยสุนทร
เทอดศรีสวัสดีมงคล

๏ สิบสามตามระยะพระชน
มายุลุดล
โสกันต์สรรพกิจสิทธิกรณ์

๏ สิบสี่วยพรรษสถาพร
ผนวชณบวร
พุทธศาสน์ประกาศพระองค์

๏ บรรพชาสามเณรน้อยปลง
ในชุมนุมสงฆ์
วัดพระศรีรัตนศาสดา

/*111๏ เสด็จจำคำรบวรรษา
สถิตณพระอา
วาสบวรนิเวศวิหาร

๏ ลาพระผนวชแล้วล่วงกาล
ชนมายุมาน
หมายสิบห้าเนื่องในฉนำ

๏ เสถียรพระเกียรติยศทำ
นุเทอดเจิดจำ
รูญอิสสริยศักดิ์สมญา

๏ กรมขุนพินิตประชา
นาถรับราชฐา
นะยิ่งเกียรติยศเยี่ยงบรรพ์

อุปชาตฉันท์
๑๑๏ ณพรรษพระจอมจา
ตุรถาธิราชันย์
สู่สรวงสวรรค์พลัน
คตพรากประจากไคล
๏ สองพันกะสี่ร้อย
ศกสร้อยและสิบไข
กะเอ็ดเผด็จใน
พระประวัติรัชชกาล
๏ บรมโอรส
สิริยศนิยมมาน
ทายาทสถิตฐาน
วรสันติวงศ์สม
๏ เพียงดลพระชนมโส
ฬศโอ้พระบรม
ชนกชโนดม
พระเสด็จเสวยสรวง
๏ พระราชวงศา
นุมหาอมาตย์ปวง
เปรมปรีดิโดยดวง
มนสามิภักดี
๏ แด่บาทพระจอมจา
ตุรถาธิเบนทร์มี
สมัครสมานนี
รุปสัคคะทักเถียง
/*112๏ ณที่ประชุมพร้อม
มติน้อมประคมเคียง
เป็นเอกจิตต์เพียง
จะประพัทธพาจา
๏ เพื่อองค์บรมเอา
รสเยาวสมญา
พินิตประชานา
มพระศักดิกรมขุน
๏ เสด็จเถลิงรัช
ชสวัสดิโดยดุลย์
บูรพ์บารมีบุณย์
อุปถัมภแด่ไท
๏ แต่ปางระวางปี
ระยะที่พระชนม์วัย
มิครบผนวชใน
วรภิกษุพรตพรหม
๏ สฤษฎิ์อมาตย์ปรา
กฎฐานะสูงสม
เด็จเจ้าพระยานิยม
ยศอัครเสนีย์
๏ บุนนาคสกุลชื่อ
ระบุช่วงสมัญญ์มี
บรมมหาศรี
สุริย์วงศ์ประจงนาม
๏ สถิตณดำแหน่ง
กิจแห่งประมุขงาม
สำเร็จสรูปตาม
ธุรปวงทบวงกรม
๏ ประกอบระบอบศุภ
สิริบุพพบรม
ราชาภิเษกสม
อภิสิทธิ์สวัสดี
๏ สองพันกะสี่ร้อย
ศกสร้อยและสิบมี
กะหกระกาปี
รวิวารแรมหน
๏ ทวาทสีที่
ดฤถีณเดือนดล
สิบสองและพ้องสน
ธิลุพฤศจิกจำ
/*113๏ โสฬสจรดมา
สะและวาระเทอดทำ
นุราชพิธีกรรม
อภิเษกณครั้งสอง
๏ เสด็จเถลิงใน
พระมไหศวรรย์ครอง
ราชย์รัฐพิพัฒน์ผอง
พิธเพียบพิบูลสาร
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ ปีเริ่มเผดิมบรมเอก
อภิเษกสฤทธิ์การ
ไท้ได้เสด็จประลุสถาน
บรเทศเขตต์เคียง
๏ สองคราณครั้งปฐมต้น
ศกดลณแดนเพียง
ภาคสิงคโปร์ปุรพเวียง
และชะวาระวางไคล
๏ ปลายวรรษทุรัศจรประเวศ
ลุประเทศเกษตรใน
อินเดียเสถียรนิติไสย
ธประพาสประพัทธ์สาร
๏ ภายหลังเสด็จประลุยุโร
ปะณโทสมัยมาน
เกิดผลอนนต์พิพิธการ
วรราชหทัยเพียร
๏ ไท้ทอดพระเนตรพินิจฐา
นณชาติพาเหียรก์
สังเกตประเภทกิจระเมียร
เหมาะสมัยไฉนมี
๏ มุ่งรอบประกอบคติประการ
ลุพระญาณวิถีดี
โดยเพิ่มเผดิมพระกรณี
ยประศาสโนบาย
๏ เป็นแรกและแผกบุรพขัต
ติยรัฐสยามหมาย
ทรงมานสมรรถคติระคาย
ระแคะข้อณต่างแดน
/*114๏ เป็นมิตรสันถวะประสพ
ขณะคบคะนึงแผน
สัมพันธะกันสกลแทน
พิธกิจจะเกื้อกูล
๏ เป็นราชเกียรติยศก่อง
ลุสนองธไพบูล
บงคารวาธิคมพูน
ณผไทพระไคลถึง
๏ ยี่สิบพระชนมบริบูรณ์
อดิศูรย์ธรำพึง
สืบพุทธศาสนคะนึง
กิจพรหมจารี
๏ บำเพ็ญผนวชณพระอุโบ
สถนามวัดศรี
รัตน์ศาสดาสดุดิปรี
ดิพระภิกษุจรรยา
๏ เจ็ดวันพระมั่นจริยพุท
ธพิสุทธศาสนา
ลาพรตผนวชกษณครา
อนุสนธิ์พระชนม์วัย
๏ สมบูรณพระวุฑฒิพระสมรรถ
ทะนุรัฐราชัย
เพียบสิทธิอิสสรมไห
ศุริย์ห้อมลุพร้อมมูล
๏ เริ่มราชประศาสนประสิทธิ์
ศุภกิจพหุลพูน
เพ็ญสู่สยามภพพิบูล
บริวัตรสวัสดี
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒๏ การย์ในสมัยปัญ
จมธรรมราชบดี
เลิศล้ำพระคัมภี
ระพระราชปริชญา
๏ คือเพิกละเลิกขาด
คณะทาสประดาษประดา
เดิมมานบุราณมา
ลุตลอดณโลกสกล
๏ ดูราวดิรัจฉาน
ทรมานมิเหมือนกะคน
มักง่ายเพราะขายตน
กะตระกูลพิบูลสิน
/*115๏ ลงท้ายสินายเงิน
ลุเจริญประโภคภิญ
โญสรรพมิรับจิน
ตนะฐานะทาสทราม
๏ ตัวครอกผิออกบุตร
ก็บยุตติเลยละลาม
กว่าค่าจะหลุดตาม
ปฏิสันธิ์กะตนเสมอ
๏ เพียงหมายพะนายมูล
อนุกูลไฉนจะเปรอ
ปรนรอดจรุงเลอ
ลุสภาพมนุษย์กะเขา
๏ ทรงเห็นมิเป็นคุณ
นระมุ่นมุโมหะเอา
แต่ได้เพราะใจเบา
บประสพสุสิกขการ
๏ โดยรอบบรมรา
ชอุปายะปองผะสาน
ทั้งทาสและนายมาน
สุขะหมายณฝ่ายประสงค์
๏ ตราราชบัญญัติ
กะพิกัดเกษียณและปลง
ปลดทาสละขาดลง
ประลุไทยสมัยประมวล
๏ ยี่สิบฉนำกว่า
คณนาจะเสร็จขบวน
แบบใหม่เหมาะใช้ควร
ยุคกาลประมาณวิธี
๏ ลูกจ้างระวางได้
ธนะไปมิหลบมิหนี
สัญญาประกันมี
ระยะลดจรดแจรง
๏ สารกรมธรรม์ตี
กะทวีณสินสิแรง
ร้ายสุดจะสำแดง
ดุจก่อนก็ศูนย์กษัย
๏ สำเร็จเผด็จผอง
มิพะพ้องประทุษฐภัย
เหมือนบางประเทศไกล
ณยุโรปอเมริกา
/*116๏ เป็นเรื่องประเทืองสุน
ทรคุณสุธรรมมหา
การุณย์อดุลยปรา
กฎรับประคับประคอง
วสันตติลกฉันท์
๑๔๏ รัฏฐาภิปาลนอุบาย
ธุระฝ่ายณปกครอง
คงตามสยามนิยมผอง
พิธภาคบุราณแผน
๏ เทอดฐานราชอธิปัตย์
ทะนุรัฏฐรอบแดน
ทรงสิทธิอิสสรณแสน
สิริศักดิ์มไหศูริย์
๏ บ่งแบ่งพระราชกรณี
ยวิธีถกลมูล
มีหลักประทักษ์พิเคราะหคูณ
หิตควรประมวลมา
๏ สำเรียกสรูปจตุสดม
ภนิยมสมัญญา
เวียงวังกะคลังและระบุนา
ฉะเพาะภาคกระทำภาร
๏ ขุนเวียงประเดียงนรประศาสน์
สุขราษฎร์ระวังการ
โจรปราบลุราบปกติศาน
ติกระทั่งกระทำทัณฑ์
๏ ขุนวังสะพรั่งกิจพระรา
ชสถานการัณย์
ตัดสินระบิลพสกสรร
พะประโดยคดีความ
๏ ขุนคลังประทังสถิติโสด
ธนโกศประโยชน์งาม
เงื่อนงำและทำนุนิธิตาม
อุปพัทธะแผ่นดิน
๏ ขุนนาก็ว่าวิธเกษตร์
กสิเภทเพาะพืชสิน
รอบรักษภักษผลจิน
ตนะเวียงสะเบียงผอง
๏ สี่นี้สิมีและปฏิบัติ
ขณะรัชย์พระอู่ทอง
รามาธิปัตย์ปฐมครอง
ณอยุธยาไทย
/*117๏ กาลานุกรมกษณะราชย์
วรบาทบรมไตร
โลกนาถพระราชวิเคราะห์สมัย
เหมาะจะแก้พระแปรแปลง
๏ ยกแยกแผนกทะนุประศา
สนการะรวมแรง
เป็นใหญ่ณไกวลแสดง
กิจในไผทโกรม
ฝ่ายการทหารสมุหทั่ว
ฯ พณ ฯ หัวกระลาโหม
สัมฤทธิกิจจรณโรม
ริปูปลดประลัยเปลือง
๏ ฝ่ายพลเรือนสมุหนา
ยกฐานะทางเมือง
มุ่งกิจสฤษฏิพิธเนือง
ทะนุราชการสรรพ์
๏ เป็นมาประการกลนี้
ระยะจีระภาคพรรษ์
ถึงเทพมหานครบัญ
จมรัชชจำเริญ
๏ การรัฏฐ์พิพัฒน์พหุลกว่า
ณบุราณดำเนิร
สบคราวจะก้าวทฤฆเดิร
กิจด้าวระดับดี
๏ จึงโปรดประศาสนอุบาย
บทหมายณใหม่มี
ทำเนียบระเบียบนยวิธี
ดุจพฤทธิทำนอง
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ ทรงแยกแผนกสิทธิ์
พิธกิจจปกครอง
รับผิดและชอบผอง
ณกระทรวงทบวงตน
๏ เสนาบดีรับ
พิเคราะห์ศัพท์ประศาสน์ยล
กิจสู่ดนูสน
ธิมิก้าวมิก่ายกัน
๏ ทั้งเก่าและใหม่มี
ขณะนี้ประจำปัน
เป็นสิบณฐานัน
ดรศักดิ์เสมอสมาน
/*118๏ หนึ่ง แห่งกระลาโหม
ธุระโรมอรินราน
รวมบกและเรือธาร
ทวิปักขเป็นกรม
๏ สอง ต่างประเทศจัด
ปฏิบัติธุราคม
เกี่ยวส่ำวิเทศสม
สุภถสารอาทร
๏ สาม เทอดมหาดไทย
กิจในนครตอน
นอกกรุงอนุสสร
สุขราษฎร์ระงับภัย
๏ สี่ คือนครบาล
อุปการมหาดไทย
เช่นการกระนั้นใน
พระมหานครขัณฑ์
๏ ห้า เรียกกระทรวงวัง
วิเคราะห์หยั่งนิยมบรรพ์
เบื้องราชนิเวศน์สรร
พประสิทธิเปรอปรน
๏ หก เพรียกพระคลังว่า
ฉะเพาะราชทรัพย์ผล
สำหรับไผทยล
ธนรับและจ่ายราย
๏ เจ็ด ยุตติธรรมรักษ์
นิติหลักณกฎหมาย
ตัดสินระบิลภาย
ณพสกและลงทัณฑ์
๏ แปด ฝ่ายเกษตรใฝ่
กสิไขอุทกปัน
ขุดคลองประคองสรร
พะโฉนดและพืชสาร
๏ เก้า ธรรมการอีก
ทะนุสิกข์พยาบาล
ผองศาสนาภาร
และพิพิธภัณฑ์งำ
๏ สิบ นามะโยธา
ธิสถาปนิกกรรม
สื่อสารสมานทำ
รถไฟคระไลฝัง
/*119๏ รวบทสสรูปฐา
นะประการะธูรรัง
ราบปองฉลองดัง
กะพระเนตรพระกรรณไทย
๏ นอกนั้นพระสรรวุฑ
ฒิบุรุษประดาใน
พงศ์ราชอมาตย์ไกร
ยศมากสมรรถชาญ
๏ เป็นองคมนตรี
กรณียบางฐาน
กฎหมายประมวลการ
ระบุรัฏฐมนตรี
๏ เทิดลัทธิจัดลัก
ษณหลักประศาสน์ศรี
สมโลกเจริญดี
ดุจภูมิพิพัฒน์ผอง
๏ คืออัครเอกรัช
ชกษัตริยปกครอง
โดยมีสภาสอง
คณะซึ่งจะปรึกษา
๏ เป็นรูปสรูปรัฏ
ฐประพัทธะจัดมา
คาดในขณานา
คตภาคจะมากภาร
๏ ผู้ช่วยพระราชา
นุประการะรอบการ
จำมากและจำมาน
ธุระทำประจำดี
๏ รวมบูริสู่มณ
ฑลหนละแห่งมี
เทศาภิบาลพี
ริยรักษมณฑล
๏ จัดเขตตธานี
พหุที่ประชุมชน
อำเภอและตำบล
ระยะบ้านกะแบ่งแผน
๏ ล้วนมีบดีเอา
มนะเคร่าคะนึงแทน
หูตาพสกแดน
ดนุเพียบสะดวกผล
อุเปนทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ พระราชประเพณี
พหุมีมิล่วงดล
สมัยอะไรยล
เหมาะกะยุคทะนุกคง
๏ ผิพ้นธปรนผ่อน
อุปกรณควรทรง
เฉลิมเผดิมสง
เคราะหะใหม่อเนกหมาย
๏ นิทัศนุทาหรณ์
พระบวรสถานภาย
ณราชวงศ์หลาย
ยุครัชย์ถนัดยล
๏ สภาพมิราบรื่น
พิเคราะห์พื้นจะพาดล
ระส่ำระสายสน
ธิพระราชพงศ์พันธุ์
๏ สถาปน์มกกุฎรา
ชกุมารฐานันดร์
สนองพระองค์สัน
ตติราชเสถียรแทน
๏ อนึ่งคะนึงคา
รวะการะเฝ้าแหน
พระบาทยุคลแผน
ปุรกาลบุราณทำ
๏ เคอะขัดสะดวกนอบ
ขณะหมอบผินานนำ
สรีระกรากกรำ
มิเหมาะกาละท่าทาง
๏ พระโปรดประกาศราช
อนุญาตนิยมวาง
ระเบียบระบอบปาง
ประลุเฝ้าพระบาทบงสุ์
๏ ผะโอนศิโรตม์เคา
รวเท้าสถิตตรง
ผินั่งพระยังสง
เคราะหอาสน์พระราชทาน
๏ สมัยบุรพมา
คณนาดิถีวาร
และมาสะศกกาล
คติจันทร์มิมั่นคง
/*121๏ ละล้วนจะปรวนผิด
พิธกิจจรดลง
ณเอกสารทรง
ปริวรรตถนัดทาง
๏ วิถีสุรีย์ยาตร
ณพระราชการวาง
ละเว้นก็เป็นบาง
ขณะเกี่ยวพิธีไสย
๏ ณบรรพระเบียบสุง
กผดุงไผทใน
กระทรวงทะบวงใด
ทะนุต่างก็ตัดตอน
๏ ประโยชน์ณโกศราช
ธนขาดและพร่องพรอน
พระดำริเด็ดรอน
มิปละปล่อยกะบุคคล
๏ วิธีจะจับจ่าย
ธุระฝ่ายพระคลังปรน
ประมวลประมาณผล
ถิรภาพภิโยดี
๏ ละเพิกประดาพา
หิรการะภาษี
และทุกระวางปี
สละบ่อนพะนันหมาย
๏ ทุธุตตะโปถั่ว
ฉะเพาะหัวบุรีราย
ณรัฏฐ์ขจัดวาย
อวสานสถานทราม
วิชชุมาลาฉันท์
๘๏ ภายในสีมา
ราชอาณาจักร์
กิจปองป้องรักษ์
ลำดับถับตาม
พัฒน์คราวกล่าวคือ
การปรือปรนความ
มั่นคงปลงปราม
ปราบไพรีพาล
/*122๏ รัชย์ที่สี่เริ่ม
ฝึกเสริมส่วนพล
หัดทวยหาญยล
อย่างยุโรปมาน
เข้าแถวแนวเรียบ
ทันเทียบเทศกาล
ทรงเสริมเพิ่มหาญ
ให้ล้ำสำนึง
๏ โดยมานเดิมมา
เก่าปรากฎปราศ
มั่นคงมักคลาด
ตามตัวทั่วถึง
การเกณฑ์เช่นนั้น
พ้นพรรณน์รำพึง
ลำบากยากตรึง
ตราบบุตรชุดหลัง
๏ ลูกหมู่รู้กัน
ชื่อสรรสำเหนียก
ไพร่หลวงแลเรียก
ไพร่สมลำพัง
ถึงครามาเข้า
เวรเยาว์วัยยัง
แข็งแปรแก่สัง
ขารงดปลดปี
๏ เนื่องนั้นบรรดา
ลูกถ้ามีแทน
รับคืบสืบแสน
ยากชั้นบัญชี
ยาวยุ่งถุ้งเถียง
บ้างเบี่ยงเลี่ยงหนี
ความทั่วตัวมี
ไม่แน่แปรผัน
๏ ทรงโปรดเปลี่ยนจัด
สังกัดนายมูล
เกณฑ์แทนก่อนธูร
บ่งหมายชายฉกรรจ์
หน้าที่มีครบ
ฝึกรบสบสรรพ์
สองศกยกปัน
เป็นผองกองหนุน
/*123๏ ทั้งนี้ดีโดย
กอบโกยกำลัง
แก่บ้านเมืองหวัง
จำเป็นเกณฑ์จุน
ราษฎรร่มยุกติ์
ทำนุกทางคุณ
พลรบไพรุฬห์
แหล่ล้ำกำจาย
๏ เมื่อเรียกมารบ
ได้ครบครันดล
การเกณฑ์เป็นชน
สมชื่อคือชาย
รู้กลรณยก
กรมบกเรือหมาย
มวลตั้งรั้งราย
มณฑลธานี
๏ แเหล่งจากปากน้ำ
โดยลำดับทาง
ถึงกรุงเทพ ฯ สร้าง
ป้อมไว้ใหม่มี
นามจุลจอมเกล้า
ของเก่าเข้าที
แต่งเสริมเดิมดี
ดูมั่นยรรยง
๏ เรือรบเรือลาด
คล่องกาจไคลกวด
ขันแกว่นแล่นตรวจ
ชลกิจนิตย์ทรง
โปรดสร้างอย่างใหม่
เพิ่มไว้ใช้คง
หลายลำจำนง
สมมาดราชการ
๏ ทั่วไปในราช
พงศ์นาถน้อยใหญ่
ข้าบาทเบื้องใน
กิจนานามาน
กำหนดยศศักดิ์
ล้วนภักดิ์หลักภาร
ทั้งรับราชทาน
เงินเดือนเงินปี
/*124๏ ผู้ที่มีความ
ดีงามตามชอบ
วัยแก่แลกอบ
บอบกายินทรีย์
ให้เบี้ยบำนาญ
ชั่ววารชีวี
โปรดเนื่องปรานี
เมตตาอาทร
๏ โรงเรียนเจียรกาล
เบาราณมานตาม
วัดวาอาราม
เพศสงฆ์ผู้สอน
อีกอื่นอันอาจ
โอกาสศาสน์กรณ์
ยังด้อยน้อยตอน
บ้านเมืองเรืองงาม
๏ ทรงจัดหัดฝึก
ตั้งศึกษาคาร
ขึ้นในราชฐาน
ธูรเริ่มเดิมนาม
สวนกุหลาบตราบนี้
เป็นที่เรียนความ
รู้ภาษาสยาม
ยังอังกฤษสอน
๏ โปรดให้เจ้านาย
ทั้งหลายพงศ์ราช
บุตรมวลอำมาตย์
สูงฐานันดร
เข้าฝึกศึกษา
สืบมาถาพร
เผยพิชชากร
ก่องเฟ้นเพ็ญพูน
๏ จ้างชาวด้าวทิศ
อังกฤษไกรขัณฑ์
ชื่อแปเตอร์สัน
เป็นครูดูธูร
ทางอังกฤษพจน์
ปรากฏรากมูล
มีแรกแผกบูรพ์
บรรเจิดกำจร
/*125๏ ท่านผู้ครูใน
พากย์ไทยบรรดา
ศักดิ์นั้นชั้นพระยา
คือศรีสุนทร
โวหารมานสร้อย
ชื่อน้อยนามกร
กุลวงศ์ถาวร
อาจารยางกูร
๏ ได้แต่งตำรับ
ไทยสรรพถ้วนสบ
หกเล่มเต็มครบ
ถ้อยพากย์ถ่องพูน
พอควรส่วนยุค
ทำนุกทำนูล
อาทิ์มีอ้างมูล
บทบรรพกิจสาร
๏ โปรดให้ได้รับ
สิ่งสรรพศึกษา
ทั่วชั้นบรรดา
กุลนาครมาน
ในกรุงหัวเมือง
ฟุ้งเฟื่องสิกขภาร
ฝึกหัดชัดชาญ
เชิดหน้าสาทร
๏ ส่งสู่ยุรป
เทศครบครันศิลป์
วิชชาอาจินต์
รู้แจ้งแพร่งสอน
ทราบสรรพกลับมา
รับฐานันดร
โดยวิชชากร
สามารถสืบมา
ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ ตุลาการบุราณเกิน
สมัยเนิ่นณบรรดา
คดีซึ่งพิพากษา
แยะแยกอยู่กะหมู่กรม
๏ ทะบวงนาก็ว่าเนื่อง
เกษตรเรื่องสิทับถม
ณเวียงไว้ธุราคม
นครบาลก็ภารเฝือ
/*126๏ กระนี้อาทิปรากฏ
ลุเบื้องบทยุคลเจือ
ประจักษ์อกพสกเหลือ
จะพร่ำราชการุณย์
๏ พระโปรดเกื้อสรุปการ
ณโรงศาลและลูกขุน
พิจารณ์อัตถ์ถนัดดุล
วิธีเด่นประเด็นนัย
๏ ประเดิมยุตติธรรมตั้ง
กระทรวงนั่งวินิจฉัย
ณอำนาจประกาศไกร
ประกอบศักดิสมควร
๏ อเนกนีติบัญญัติ
ประดิษฐ์ดัดประโดยมวล
มิพลาดพล้ำกะสำนวน
ระบิลบทณกฎหมาย
๏ เสมอหน้าประชากร
มิเดือดร้อนอดูรดาย
ณร่มยุตติธรรมภาย
พระราชบารมีเพ็ญ
๏ พิจารณ์ถ้วนกระบวนอัตถ์
มิช้าขัดกระทำเข็ญ
กะราษฎร์ปวงบจำเป็น
ประวิงข้องเสมือนเคย
๏ คดีอาชญาปัก
ขตกหนักสิจำเลย
บุราณแผนบุรพเผย
ณจารีตนครบาล
๏ ประจานจับขมับบีบ
ประหนึ่งชีพจะชิงลาญ
และตอกนัขตระหนักการ
กระทำอาทิทารุณ
๏ ประสงค์สารภาพสัตย์
สนองอัตถลูกขุน
ประเทาเจ็บประจวบมุญ
จนาทรจะเนื่องถึง
๏ ละล้วนโหดประโยชน์หา
มิเห็นสาระคำนึง
สยดผองสยองพึง
ประหวั่นภัยบใช่การ
/*127๏ ระบอบใหม่วิจัยมวล
วิจักษ์ทวนพะยานฐาน
เสาะจริงเท็จเผด็จภาร
พิพิธพื้นจะชื่นตา
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ เชิงอาชีพพระก็รีบผดุงพิบุลปรา

รภรอบประกอบมา
อุบัติ
๏ เบื้องคลองคลองชลคูประตูอุทกตัด

ขุดอ้างอเนกทัส
สนีย์
๏ เบื้องบถไคลธุระไหนณต่างบุรวิถี

แท้ทูรบูรี
ระวาง
๏ โดยเกวียนพาหนอาทิคชหยและบาง

คราวท้าวคระไลทาง
ก็ไกล
๏ รัชช์นี้มีปฐมาทิยานรถไฟ

เร็วมุ่งจะมาไป
สบาย
๏ คือโคราชจรคาดก็ถึงระยะกะสาย

สู่เพ็ชรบูรีปลาย
ลุเทา
๏ หนเหนือไปพะพิชัยและในบุรพะเนา

เพียงเมืองฉะเชิงเทรา
นิทัศน์
๏ อำนาจราชพิเศษสฤษฎิบริษัท

รถรางคระไลลัด
และเมือ
๏ เมืองฝ่ายหมายลุทะเลอเนกะคินิเรือ

แล่นรับและส่งเจือ
สะดวก
/*128๏ โทรเลขทั้งทุรศัพท์ทะบวงระบุผนวก

กรมไปรษณีย์พวก
ประกอบ
๏ ต่อต่างเทศธุรสรรพสะดับชวนะรอบ

จดหมายจะมีตอบ
กะกัน
๏ โปรดออกใบธนบัตรระมัดภยนิรันดร์

ง่ายส่งประสงค์สรร
พะกิจ
๏ ที่ดินถิ่นนรใดผิใครจะทะนุสิทธิ์

กาลก่อนบห่อนคิด
กะบาป
๏ กำลังมากเหมาะสิยึดประพฤติพลภาพ

แล้วแลมิแน่ทราบ
สถาน
๏ โปรดออกแผนนิติแดนเกษตรสกละมาน

หมายหน้าโฉนดการณ์
ก็เรียบ
๏ ส่ำสัตว์พาหนรูปลักษณระเบียบ

เก่าคาดบขาดเฉียบ
ระบอบ
๏ โปรคออกตั๋วระบุทั่วทะนุกสุขะประกอบ

การนาและค้ารอบ
เจริญ
๏ ชีพิตภัณฑ์ธนอันตรายฉะเพาะผะเชิญ

ชุมราษฎร์ณก่อนเกิน
ประมาณ
๏ ตำรวจภูธรกองตระเวรนครบาล

เบญจ์รัชย์อุบัติภาร
พะยุง
/*129๏ หน้าที่รักษพิทักษ์ประชาชนผดุง

โดยนอกและในกรุง
ระงับ
๏ อีกเรื่องโรคพยาธิปรากฏณบรรพ

คราวราษฎร์เคราะห์ร้ายรับ
ระบาด
๏ ตายปีทีละมิน้อยพระพลอยกรุณอาทร์

โปรดโปรยประโดยราช
วิจารณ์
๏ ตั้งพวกแพทยระแวดระวังวิเคราะห์สมาน

มีโรงพยาบาล
พิทักษ์
๏ หัวเมืองมากทรพิษผริตคณภิสัก

ปลูกเยียวพยาธิ์รัก
ษะรอน
๏ รุงรังรกสกปรกเปรอะในนครตอน

อาเกียรณอากร
ณบูรพ์
๏ ตั้งกรมนามสุขาภิบาลพิเคราะหธูร

สร้างซ่อมสิพร้อมมูล
สะอาด
๏ กจอื่นพื้นผลชัดนิทัสสนะพระราช

การุณยคุณคาด
จะเห็น
๏ เกิดทุพภิกขภยาทิแผ่กุสละเพ็ญ

แจกภักขะผลเป็น
พระทาน
/*130๏ เนืองนักโทษขณะโปรดพระราชอภยปราณ

พ้นพันธนาคาร
สบาย
สุรางคณางค์
๒๘๏ สภาพปราบปราม
กิจปลงสงคราม
หากจะปริยาย
ภายนอกสงบ
มีรบเพียงภาย
ในเขตต์ประปราย
ชำนะประจัญ

๏ โจรพรรคมักก่อ
การณ์ฮือคือฮ่อ
มุ่งเหิมโมหันธ์
รบกวนส่วนแคว้น
ปลายแดนดินอัน
อ้างอุตดรพลัน
พินาสปราศภัย

๏ หนึ่งนั้นพรรค์เงี้ยว
โฉดชาติกราดเกรี้ยว
ถืออำเภอใจ
เกะกะระราน
ทางด้านด้าวไทย
พายัพฉับไว
วินาสปลาตลง

๏ ยังพวกผีบุญ
ดำรินิรคุณ
ทุษกรรมจำนง
จลาจลการ
อิสาณทิศคง
มลายวายลง
ราบคาบคืนเดิม

/*131๏ อัพภันดรรัฐ
เรียบสันติสงัด
งำศึกฮึกเหิม
ฝ่ายพาเหียรภาค
ยุ่งยากหากเติม
มากมากว่าเดิม
แลซ้ำสำคัญ

๏ อังกฤษคิดกล้า
ตีดะพะม่า
เข้ามาใกล้ครัน
ฝรั่งเศสห้อม
ญวนขอมพร้อมกัน
กับตั้งเกี๋ยพลัน
โอบรวบรอบมา

๏ แม้ทั้งโทชาติ
มานร่วมมิตรราช
สยามตามครา
สัมพันธ์นั้นสิ
ไตร่ตริรักษา
แสนยากหากปรา
รพภะระแวง

๏ อยู่ใกล้ไพรี
ต้องป้องปองพี
ริยะเข้มแขง
เข้าชิดมิตรพันธ์
พึงมั่นมุทุแปลง
ปลอบไป่ให้แหนง
ถนอมน้อมใจ

๏ ภูเบนทร์เบญจมา
ธินาถราชปรา
รมภะหทัย
ดำเนิรรัฏฐา
ภิปาลนนัย
ตามรัชชสมัย
ทรงพุทธ์จตุตถี

/*132๏ สัญญาพระราช
ไมตรีประกาศ
ขึ้นใช้ใหม่มี
กับออสเตรียทั้ง
เทศฮังการี
รัสเซียยังญี่
ปุ่นอีกอื่นไผท

๏ ต่างคมนาคม
ราชกิจนิยม
เนื่องกันอันใด
พิเศษเหตุพูด
แต่งทูตมาไป
ทั้งตั้งยั้งใน
สำนักประจำ

๏ การบางอย่างบ่ง
บรภาษาทรง
แต่งผู้รู้นำ
ราชกิจสิทธิ์สู่
ถิ่นทูรกระทำ
ลุได้ไม่จำ
เป็นใช้ปรชาว

๏ แม่ต้องหมองหมาง
กับเทศเขตต์บาง
แห่งก็พอสาว
สัมพันธประนอม
ปลงพร้อมย่อมยาว
ยืดเป็นเช่นคราว
เดิมดีมีมา

๏ เมื่อชุมนุมกิจ
หนึ่งใดในทิศ
ประเทศนานา
สยามงามยศ
ปรากฏณสภา
นั้นนั้นเนืองครา
เข้าร่วมรวมหลาย

/*133๏ ในกาลนานก่อน
บ่เห็นบ่ห่อน
มีเผ่าเจ้านาย
ชาวต่างประเทศ
ประเวศเยือนกราย
ถึงรัชช์นี้หมาย
มีมาหลายองค์

๏ ชี้เช่นพระเจ้า
นิโคลาสเนา
ที่สองดำรง
รัสเซียไผท
สมัยยังทรง
รัชทายาทยง
พระยศนิยม

๏ ปางพระประพาส
เบื้องบูรพราช
ทรงปรีดิ์เปรมรมย์
เสด็จเยี่ยมฉันท์
ราชพันธสม
สุภมิตราคม
สนิทสมาน

สัทธราฉันท์
๒๑๏ ส่วนค้าส่ำขายขยายการ
กษณพระนฤบาล
ผ่านพิภพศาน
ติทรงราชย์
๏ มีเรือเมือไคลณต่างชาติ
พณิชยธุระมาด
หมายติสัตคาด
คะเนนำ
๏ เพียงสี่สิบปีทวีดำ
ริคณนะฉะเพาะลำ
สัตตสัตทำ
นุดำเนิร
๏ สินควรส่วนเข้าสิเพลาเดิร
วิกยกิจเจริญ
จากประเทศเกิน
กะค่าคาด
/*134๏ แรกราวสองล้านประมาณบาท
ณขณะนิกรราษฎร์
รมยสุขมาด
เสมอยัง
๏ ยี่สิบห้าล้านณกาลหลัง
ประลุพิบุลยะคลัง
สมนิยมหวัง
วณิชย์ธูร
๏ ราชอาณาจักรสมบูรณ์
พิพิธธนจรูญ
โภคะพร้อมมูล
ลุมั่นคง
อุปัฏฐิตาฉันท์
๑๑๏ กล่าวราชจริยา
นุสถานะธำรง
ฐานเอกพระองค์
ภพนาถะเหนือเศียร
๏ โสดทรงสุภเพ็ญ
คุณเป็นพระราชเกียรติ์
โดยไท้ธเสถียร
อธิราชกรุณย์มาน
๏ เมตตาณพระองค์
อนุพงศ์อมาตย์ฐาน
ทั้งราชปริวาร
และตลอดประชาชน
๏ แม่นหมายดุจมิต
ตสนิทนิทัศน์ยล
นักขัตตกุศล
วรราชพิธีใด
๏ สามัคคิยเข้า
คณะเจ้ากะข้าไทย
พร้อมหน้าสหใน
กิจรมยสำราญ
๏ น่าปีตินิยม
พระบรมสมภาร
สมสุนทรสาร
ปรมาภิไธยศรี
๏ สมเด็จพระมหา
ปิยราชจักรี
สมเปรมนรปรี
ดิเฉลิมพระนามขาน
/*135๏ ด้วยฉันทนิพัท
ธมนัสคะนึงการ
เทอดคารวะฐาน
ทะนุแทนพระองค์ไท
๏ เป็นปูชนิย์วัต
ถุถนัดกะนัยน์ใน
ภายหน้าสนองใจ
ลุระลึกมิเลือนหลง
๏ สรรค์สร้างพระบรม
สิริสมกะรูปทรง
หัยพาหนบง
อภิลักษณ์ไลตา
๏ เชิญสึงเหมาะสถาน
ณพระลานวโรฬาร์
นามราชนิวา
สนะสวนดุสิตสรร
โตฎกฉันท์
๑๒๏ ณพระราชประวัติ
วรขัตติยปัญ
จมรัชชถวัล
ยะจะเสริมเสาะแสดง
๏ อธิราชคุณวุฑ
ฒินิรุติแถลง
พหุลักษณแจง
พจิเนื่องรจนา
๏ บทวรรณคดี
ดุจมีณประกา
ระอเนกสุภสา
ระกะชุมอนุชน
๏ วิเคราะห์จินตนศาส
ตระพระราชนิพนธ์
พิธเยี่ยงนิติยล
นยเทอดคติฐาน
๏ อนุสนธิสุสิก
ขะและอิกจะพิจารณ์
อุปมาอนุมาน
อุปไมยกถา
๏ กิจชัดเพราะพิเฉท
พิเคราะห์เหตุผลปรา
กฏเกี่ยวกะปุรา
ณสมัยนวมาน
/*136๏ พระพิธีณทวา
ทสมาสวิธาน
อธิบายระบุกาล
กลเก่าอนุกูล
๏ ขณะใหม่เหมาะประมวล
ฉะเพาะควรทะนุมูล
ณปวัติพิบูล
ยประเพณิประการ
๏ พระประพาสประลุใน
ทิศไหนณสถาน
จรนั้นพระวิจารณ์
สิประจักษ์พระนิพนธ์
๏ หิตสรรพลุแผ่
ผลแก่คณะชน
สกชาติปฏิสน
ธิอนาคตเนือง
๏ ตละอย่างพระนิพนธ์
อนุสนธิประเทือง
ชวนานุเคราะห์เรือง
พิทยากรเรียน
๏ กวิวากยประพันธ์
ธอนันทเสถียร
พจมาลยระเมียร
ลุวิมุตติวิธี
จิตรปทาฉันท์
๘๏ กิจจพระศาสน์
อธิราชปรา
รพภ์ดุจรา
ชะประเพณี
ทรงอุปถัม
ภกะนำปรีดิ์
ปรากฏะมี
คุณบำเพ็ญ
๏ ติกปิฎก
พระตริยกพุทธ
ศาสนอุต
ดมะเดิมเป็น
อักขระขอม
พิเคราะห์ย่อมเห็น
ยากณประเด็น
จะวิจารณ์ยล
/*137๏ โปรดปริวรรต
ทะนุอัตถ์อัก
ษรสกลัก
ษณพิมพ์บน
บัตรกระดาษ
ก็พิลาสผล
ดีฉะเพาะดล
เหมาะสมัยสม
๏ สร้างขณะนั้น
สิริพ้นจบ
ปูชนิย์นบ
รตโนดม
คันถธุรา
ธิกปรารมภ์
โดยอนุกรม
ลุเจริญจอง
๏ ทุกระยะพรรษ
ปริยัตติ์สอบ
สงฆระบอบ
กิจปกครอง
เจ้าคณะมณ
ฑลปรนปอง
สงฆ์คณะผอง
ปฏิบัติงาม
๏ สิทธิสถา
ปนะอาวาส
ทำนุพระราช
นวอาราม
รัชชะพระองค์
สิริคงสาม
ราชทินนาม
กรรังสรรค์
๏ ราชบพิธ
สุพินิศถิ่น
เทพศิรินทร์
พิศงามครัน
อิกก็นิเว
ศนะเกวัล
สร้อยระบุธรร
มประวัติแจง
วังสัฏฐฉันท์
/*138๑๒๏ ประมวลณส่วนส่ำ
สุภนำเสนอแสดง
พระบุณยฤทธิแรง
กฤดาพระบารมี
๏ เฉลิมพระราชลาภ
ผลภาพพิบูลยศรี
พิพัฒน์สวัสดี
ประลุแด่มหานคร
๏ พิเศษสำคัญ
กริอันุอบัติณตอน
สถิตสถาพร
ณระวางพระรัชชะหมาย
๏ สรูปจตุททศ
สิริคชพังและพลาย
ประดับพระยศผาย
วรเกียรติเทียรฆกาล
๏ คะนึงคะเนหลาก
ปุรภาคเพราะมากประมาณ
ณยุคนิยมสาร
ฉะเพาะศรีอยุธยา
๏ ไผทธจักรพรรดิ์
พระกษัตริย์สมัยและมา
ลุเทพมหาธา
นิยขัตติย์รัชชะสอง
๏ พระพุทธเลิศหล้า
นภภาคมูละมอง
ประจักษ์พระเจ้าครอง
คชเพศเศวตพระนาม
๏ มิเปรียบพระเทียบบัญ
จมธรรมราชสยาม
ประสพพิเศษงาม
และประหลาดลุบาทมูล
ฉะบัง
๑๖๏ สมเด็จภูเบศร์บดินทร์สูร
เบญจมตระกูล
จักรีปิยราชเรืองชัย

/*139๏ ประติภาณสัมปชัญญ์มั่นไพ
บูลพฤทธิ์พร้อมไว
วิจารณ์วรญาณปรีชา

๏ นิตย์ในไผทกิจพิธรา
โชบายหลายฐา
นะรอบกอบราชกรณีย์

๏ ด้วยพระพิริยสมรรถมี
ทรงป้องครองศรี
สยามประเทศถิรผล

๏ สำราญศานติภาพสุรพล
ภิย์โยภาพยล
ยิ่งรัชช์กษัตริย์ก่อนสรรพ์

๏ ทั้งในใกล้รัฐรอบอัน
เป็นเอกราชันย์
เขมรมอญพะม่าอานัม

๏ อุบัติอุปัทวกรรม
จวบล่มจมลำ
ดับสู่อำนาจชาติบร

๏ คงแต่ไทยแผ่นามกร
ถ่องภพถาพร
พูนสุขนิรทุกข์นิรภัย

๏ เพิ่มเพ็ญเป็นอโนปไมย
มิ่งพระอติศัย
สุคุณวรบุณย์บารมี

๏ แผ่พระกฤตาธิบดี
เสถียรเกียรติ์ทวี
ปรากฎเดชยศเยี่ยมยง

๏ ยังพระบรมจักรีวงศ์
อุตตมดำรง
จำเริญอยู่เนิ่นเนืองกาล

/*140๏ สถิตในไอศูรย์พูลศาน
ติภาพตราบวาร
สวรรคตจดไขคำแถลง

๏ พุทธศกสองพันสรรแสดง
สี่ร้อยสืบแจง
ห้าสิบกับสามพรรษา

๏ วันที่ยี่สิบสามมา
สะตกตุลา
คมสุริยคติตามวาร

๏ พระชนม์คณนาครามาน
หมายบริบูรณ์กาล
ห้าสิบแปดเปี่ยมปางปี

๏ ธำรงเสียมรัฐสวัสดี
เดียวเด่นเป็นทีร์
ฆายุรัชยะสมัย

๏ ถึงสี่สิบสองสิทธิชัย
โบราณกาลไทย
กษัตริย์ทรงรัชย์ฤาเสมือน

๏ พระคุณอุ่นเกล้าเนาเตือน
ตรึงใจไป่เลือน
ล้วนไทยได้ดื่มปลื้มปรีดิ์

๏ กล่าวราชประวัติบัญจมี
รัชชกาลก่องศรี
สรูปฉันท์รูปอวสาน
ฉัฏฐรัชช
ฉะบัง
/*141๑๖๏ กล่าวความตามพระประวัติการณ์
กิตติวิจารณ์
กษัตริย์เกรียงศักดิ์นรสีห์

๏ สืบสันตติวงศ์จักรี
เกริกพระบารมี
วีรราชบรมนาถเนืองมา

๏ เรืองรัฐฉัฏฐภาคบูรพา
สยามรัฐวัฒนา
นำไทยให้แผ่แพร่ผล

๏ พร้อมไพบูลภัทรเพ็ญดล
อำนวยอนนต์
คุณานุวัตรทัศไนย

๏ ฟูฟ่องเกียรติ์ผยองผองไพ
ศาลภพสบสมัย
สโมสรมาสาธู

๏ เห็นเหตุพระเดชพระคุณู
ปถัมภ์ค้ำชู
เขตต์ชาติศาสนาสาทร

๏ เทิดอัตถ์นิทัศน์ถาวร
ปรากฎประกรณ์
ประกอบการย์จำดำนาน

๏ พระองค์อัครนฤบาล
บ่งฉัฏฐ์รัชชกาล
ก่องราชประวัติวรรณนา

๏ พระบรมสมภพพรรษา
พุทธศกตกกา
ละเนื่องฉนำนาคนาม

/*142๏ สองพันสี่ร้อยเรียงตาม
เศษยี่สิบสาม
เดือนยี่ดิถีคาบคง

๏ ขึ้นสองค่ำพ้องเสาร์ตรง
ที่หนึ่งแน่ลง
ณมาสมกรกำหนด

๏ เป็นพระบรมราโชรส
รัชย์ร่มสมมต
ที่ห้ามหาราชเรืองคุณ

๏ พระบาทสมเด็จพระจุล
จอมเกล้าเกริกบุณย์
บพิตรพระผู้อยู่เศียร

๏ ณราชพิธีเทอดเกียร
ติบรรพสรรพเสถียร
ถ่องราชขนบครบครัน

๏ อาทิ์ลงสรงเสกโสกันต์
กษณพระวรร
ษชนมะดลโดยสมัย

๏ เฉลิมพระนามอภิไธย
จารึกเรียบใน
แผ่นพระสุพรรณสมัญญา

๏ เจ้าฟ้ามหาวชิรา
วุธเอกอรรคมหา
บุรุษ ฯ จรดเต็มเติม

๏ ตามศัพท์ลักษณะเผดิม
พระศรีเดชเสริม
สวัสดิพิพัฒนมงคล

๏ นววรรษขนัดพระชนม์
บรรลุอนุสนธิ์
สืบรับพระราชฐาปนา

/*143๏ เป็นสมเด็จเจ้าฟ้าปรา
กฎพระนามา
ภิไธยเถลิงเลอศรี

๏ กรมขุนเทพทวาราวดี
ลำดับนับปี
เนื่องปางระวางวุฑฒิวัย

๏ ทรงสืบศึกษาทราบใน
อักขรสมัย
สกเทศประเทศทั่วถึง

๏ พระชนม์ดลคาบควรจึง
เสด็จสู่สำนึง
สำนักยุโรปรัฏฐ์สถาน

๏ เพื่อทรงเพิ่มซึ่งสิกขการ
ทั้งหลายฝ่ายทหาร
และฝ่ายพลเรือนรอบแผน

๏ สถิตยังอังกฤษกรุงแดน
โรงเรียนเรียกแสนตฺ
เฮิสตฺหนรณยุทธวิทยา

๏ บ่งบอกออกสฟอรฺดมหา
วิทยาลัยปรา
รพภ์รัฐประศาสน์สิกขธูร

๏ พระบาทชนกนาถนเรนทรสูร
ทรงเพิ่มศักดิพูน
พระยศภิยโยโอฬาร์

๏ สมเด็จพระบรมโอรสา
ธิราชรัชชทา
ยาทสืบเสวยไอศวรรย์

๏ ทสพรรษณถัดมาคราพลัน
เผล็ดเพียรเรียนสรร
พสิปปวิธพิชชา

/*144๏ เสด็จกลับลำดับแดนมา
ทางอเมริกา
กับญี่ปุ่นย่อมพร้อมคุณ

๏ ทรงรับราชกิจพิธสุน
ทรรอบไพรุฬห์
จำเริญพระยศเยียรยง

๏ คือนายพลเอกราชอง
ครักษดำรง
จเรทัพบกปกทหาร

๏ ตำแหน่งเนื่องบัญชาการ
กรมพลรณภาร
มหาดเล็กนาถชนกไท

๏ ตลอดเบญจมรัชย์สมัย
ถึงกาลผ่านไพ
บูลยถวัลยาภิเษก

๏ เฉลิมราชมนทิรเอก
วาระอดิเรก
ทุติยขณะคณนา

๏ สมโภชโสตถิสมบรมรา
ชาภิเษกครา
กุญยุตติพุทธพรรษหมาย

๏ สองพันสี่ร้อยสร้อยปลาย
ห้าสิบสี่ภาย
ในมาสพฤศจิกเพรียกจำ

๏ วันที่ยี่สิบแปดสัม
ฤทธิพิธีกรรม
ประกาศเกียรติราชธำรง

๏ พระบาทสมเด็จพระมง
กุฎเกล้าจักรพงศ์
พิสิฐกษัตริย์สมบูรณ์

วสันตติลกฉันท์
/*145๑๔๏ ตั้งแต่พระองค์สถิตเอก
อภิเษกมไหศูรย์
ทรงเริ่มพระราชกิจมูล
ณสมัยเสมอมา
๏ มุ่งรอยพระบาทบรมบัญ
จมธรรมราชา
ปิ่นปียนาถชนกา
ธิบดีนิรันดร
๏ เป็นอาทิ์พระราชจริยวัตร
ปฏิบัติอนุสสรณ์
ตามราชวาทวรุปกรณ์
สุขะเกี่ยวสะดวกการ
๏ อาณาประชาพสกะเนื่อง
นิติเบื้องบุราณวาร
สบวันสวรรคตะประมาณ
ขณะรัชย์กษัตริย์หมาย
๏ โกนผมนิยมณวิปโยค
ยุคโศกตลอดภาย
ในภูมิดลชนนิกาย
กลเนิ่นประเพณี
๏ ทรงเห็นจะเป็นวิประติสาร
ณประการอเนกมี
จึงราชปรารภพจี
ก็ประจักษ์ตระหนักไข
๏ คือโปรดประกาศกิจมิต้อง
เสาะสนองพระคุณไท
ด้วยเกศมุ ฑกสมัย
พระบรมศพมวล
๏ อีกราชะฌาปนสฤษฎิ์
พหุกิจพระเมรุชวน
ช้ายากและมากธุระมิควร
จะกะเกณฑ์บเป็นสาร
๏ โดยบาทบรมชนกา
ธิปราชภูบาล
โอกาสพระราชบริหาร
หิตะโปรดประโยชน์เสริม
/*146๏ งดอาทิปรารภมหุส
สวะดุจขนบเดิม
เพิ่มด้วยผะดุงคุณเฉลิม
พลิสรรพะไพศาลย์
๏ สาธารณานุเคราะหพัต
ถุขนัดคะเนนาน
นับควรกะส่วนกุศลการ
อุปกรณ์ประกอบตาม
๏ อ้างโอ่อุโบสถวิหา
ระพระราชอาราม
วัดหลวงและปวงนิยมนาม
อนุสนธิศึกษา
๏ ทรงโปรดประโมทยอนุมัติ
รุจิวัตถุนานา
ยงยิ่งประโยชนสถา
นพระศาสน์สภาสอน
๏ ธรรมาสน์สะอาดนยนะตั้ง
สุภะทั้งสถาวร
สวดมนตร์ฉะบับระบุประกร
ณพิพิธประโยชน์ภัณฑ์
๏ ปวงเป็นพระราชปฏิการ
คุณสารสิ่งสรรพ์
สมทรงประสงค์บรมธรร
มิกนาถชนกไท
กมลฉันท์
๑๒๏ คณนาฉนำนับ
ดุจบรรพระบอบไข
อนุกรมนิยมใน
ศกรัตนโกสินทร์
๏ บริวรรตถนัดยุต
ติพระพุทธกาลจิน
ตนะเนื่องมุนินทร์ชิน
วรนาถพระนิพพาน
๏ กลนี้วิธีถ่อง
นิติต้องละบองฐาน
คณะชาติประชุมอาร
ยประเทศจำเริญ
๏ ทินเอกะเวลา
ขณะนาฬิกาเดิร
ดุจเดิมสีดำเนิร
ระยะทุ่มและโมงตี
/*147๏ วิเคราะห์บ่งณแบบสา
กลวาระราตรี
ลุทวาระวางมี
ฉะเพาะเที่ยงจะก่อนหลัง
๏ ปริวัฏฎะคืนวัน
เหมาะและมั่นมิคลาดยัง
ธุระดื่นสะดวกดัง
ภพะทั่วกระทำควร
๏ ณอนึ่งคะนึงรู้
พระคุณูประการมวล
วรราชวิจารณ์ชวน
นระน้อมณออมสิน
๏ ทะนุทรัพยะส่วนอา
ตมะหาณอาจิณ
จะกระจัดกระจายภิน
ทนะภาคเพราะยากงำ
๏ ผิวะใฝ่จะใคร่ออม
ธนะพร้อมถนอมนำ
ดนุฐานะอารัม
ภะลุวัฑฒนากร
๏ ก็เกาะเกี่ยวกะคลังกอบ
ธุระชอบจะฝากถอน
ขณะใดสะดวกรอน
เราะสุรุ่ยสุร่ายหาย
๏ อุปการะสาทร
สหกรณ์สถิตภาย
ณพณิชกสิกหลาย
บุระแหล่งแสดงยล
๏ พลรวมและร่วมเศรษ
ฐประเภทผดุงดล
พิธโภคพิรุฬห์ผล
เพราะพระคุณกรุณย์ควร
๏ กิจเกี่ยวประกอบการ
บริหารณเหตุชวน
นระมากมุห์เหิมหวน
ประทะทุกขะขุกเข็ญ
๏ เพราะพะนันนิรันดร์ใน
ภพไทยไผทเป็น
ปฏิปักษ์ตระหนักเห็น
พหุเพรื่อและเหลือฝืน
/*148๏ จิระจับกระชับจิต
ตสนิทจะยั่วยืน
สิคะค่อยคะค้อยขืน
ลหุคาดก็อักโข
๏ ภยะอันมหันต์ปรา
กฎะพาพสกโซ
ระบุหวยกะถั่วโป
ทุระปักษะหนักหนา
๏ สละปัดณรัชช์บัญ
จมธรรมราชา
ฉะเพาะหัวบุรีหา
ยนมูลมิศูนย์สรรพ์
๏ ประลุฉัฏฐรัชช์ฉิน
ทะละสิ้นประโยชน์อัน
จะประพัทธรัฏฐบรร
ลุเพราะสิ่งพะนันทราม
๏ พิเคราะห์ข้อพระคุณเห็น
หิตะเด่นประโดยความ
ถิรวัฒน์ประวัติตาม
พระมหาธิการุณย์
อีทิสังฉันท์
๒๐๏ เหตุพระองค์ธทรงสุขุมวิทุร

พระราชประกาศขนานสกุล
ประกิตกฎ
๏ ชอบประชาสยามชาติจะจด

จะจำประยุรญาติมิลด
มิเหลื่อมเลือน
๏ ทราบนิพัทธพันธุสรรพะเตือน

ระลึกณชอบประกอบเสมือน
สมานพงศ์
๏ หนึ่งแนะเรียบระเบียบสตรีประสงค์

ณศักดิฐานะนามะจง
เจาะคำขาน
๏ เด็กขนาดขนัดณวรรษกาล

จะควรกะไวยไฉนขนาน
ณหน้านาม
/*149๏ เป็นประโยชน์อนนต์จะสนธิตาม

แสวงเสาะวงศะสงเคราะห์ความ
มิแปรปรวน
๏ ราชนิติ์ประสิทธิ์พิเศษประมวล

เหมาะใหม่ประเพณิภาคขบวร
ระบอบดี
๏ ข่าวณราชนิวาศน์สถานจะมี

ประการอะไรพระใฝ่ทวี
ประวัติเผย
๏ เพื่อพสกมิใคร่ประสพและเคย

ระเบียบบรู้กะทู้ก็เลย
ละฟังยิน
๏ โปรดพระราชทานแถลงระบิล

ณราชนิเวศน์นิวัทธ์ถวิล
วโรบาย
๏ พร้อมพระภูธเรศร์กะราษฎร์นิกาย

ผสานสนิทณกิจจหลาย
เฉลยถึง
๏ ทำนุอาตมานุมัติจะพึง

ประพฤติและยึดนิยมคะนึง
นิรันดร
วังสัฏฐฉันท์
๑๒๏ พระราชปรารภ
สุขสบประชานิกร
เสถียรสถาพร
ณสภาพลุราบลุรมย์
๏ บเบียดบเบียนก่อ
ภยะข้อจะทับจะถม
คุขึ้งคะนึงตรม
ตริประทุษฐะกันและกัน
๏ ประมวลณกฎหมาย
พิเคราะห์ฝ่ายจะยุตติธรรม์
ละหมู่ละหมวดสรร
ดุลสิทธิประกิตประกล
/*150๏ ประสงค์สงบเหตุ
ณประเทศและรัฏฐชน
เหมาะยุคสมัยยล
ฉะเพาะพัฒน์ระมัดประจำ
๏ ประกอบจะชอบใน
กิจกัยวิกัยกระทำ
กะเขตต์วิเทศดำ
ริระบอบเขบ็จขบวน
๏ ณแพ่งและพาณิช
ยพิพิธประเภทประมวล
ตริตราประดาควร
กะจะใช้วิจัยผะจง
๏ พระราชบัญญัติ
วิเคราะห์อัตถะอื่นก็คง
สรูปสราญสง
เคราะหราษฎร์นิรันตราย
๏ สุรากะยาฝิ่น
และถวิลลุวัตถุหลาย
ละสิ่งผิเสพกลาย
อประโยชนโทษจะทวน
๏ สลัดและจัดขีด
ระยะกีดมิเกินกะควร
เสมือนฉะเฉือนมวล
มลโหดประหานะหายน์
๏ มหาธิการุณ
ยพระคุณณศุลกะราย
ละเล็กละน้อยภาย
ณพสกพระยกพระทาน
๏ ประการะเป็นต้น
สละผลธนูปการ
อุบัติณรัชช์มาน
เพราะเกาะเก็บกะราษฎร์นิกาย
๏ จะได้มิได้ตาม
พลความสมรรถและหมาย
เหมาะผ่อนเหมาะผัดคลาย
กระอุยุคพะขุกพะเข็ญ
๏ ตลอดพระสอดส่อง
นระผองจะร่มจะเย็น
สถานไฉนเพ็ญ
ผลโปรดประการะผอง
สัทธราฉันท์
/*151๒๑๏ การจัดป้องรัฏฐะทำนอง
ทะนุพลรณะปอง
เข้าณเค้าคลอง
เจริญรอบ
๏ ขันแข็งแรงกายอนึ่งกอบ
มนะชวนะระบอบ
แน่วินัยนอบ
นิยมตาม
๏ รัฐด้าวคราวสบสงบงาม
อุปกรณะณความ
สุขทะนุกปราม
ประทุษฐชน
๏ ทั้งหลายเหล่าชายฉกรรจ์ดล
กษณะฉะเพาะประปรน
ปรุงประยุทธ์หน
ระเบียบหัด
๏ ครบงดปลดจากประจำผลัด
กรณิยกิจปัด
เดิมก็เริ่มอัต
ตภาพศรี
๏ สมตนเป็นพลเมืองดี
หิตณบุรุษชี
วิตมิเสียที
อุบัติมา
๏ เพียบผองกองบกและเรือปรา
รภพิธคณะสา
มารถประกาศนา
มะกำธร
๏ อ้างเอาเหล่าโรมโพยมจร
ธุระกลอุปกรณ์
ไปรษณีย์ตอน
นภากาศ
๏ โดยสารร่อนเร่ณเวหาส
คมนะลุดุจะมาต
เร็วกะเกินคาด
คะเนการ
๏ โยธินาวีวิทูรภาร
กะระยะชละประมาณ
หมายวิถีฐาน
ทะเลแผน
/*152๏ มิ่งมงกุฎเกล้าสกลแดน
วรหทยะพระแสน
ใฝ่พะวงแทน
ณทั่วธูร
๏ โดยราชอุตสาหะอาสูร
สละพระสุขวิบูล
เบื้องพระกายมูล
พิรีย์มาน
๏ คราพร้อมฝึกซ้อมวิธีการ
สกลรณสถาน
บางสมัยวาร
เสด็จดล
๏ ทรงรอนแรมทั่วระทมทน
วรสริรสกนธ์
กรากกระกรำจน
ตลอดกิจ
๏ หวนเห็นเป็นเหตุพิเศษสิท
ธิเพราะกิตติผริต
พีรภาพนิจ
จะเนื่องมา
๏ จึงจอมอังกฤษณกรุงปรา
กฎพิภพมหา
รัฏฐ์ยุโรปสา
ธุรังสฤษฏิ์
๏ เทิดนายพลเอกณอังกฤษ
พหลพระยศฐิติ์
ฐานมหามิตร
สมานภัทร
๏ เป็นครั้งแรกทั้งประดาขัต
ติยะณบุรพรัฏฐ์
รับพระเกียรติอัจ
ฉรีย์เอก
๏ ภารเนื่องนาวาสินาเนก
นยะฉะเพาะอดิเรก
อันพระสรรเสก
สฤษฎิสม
๏ รงงราชนาวีสมาคม
ประลุสมยนิยม
ยานสมุทรรม
ยะทั่วราษฎร์
/*153๏ ด้วยได้ไท้เทิดประมุขชาติ
พระอนุเคราะหประสาท
ราชทรัพย์อาทร์
อุปัตถัมภ์
๏ สร้างฤาซื้อเรือพระร่วงดำ
ริณอจิรก็สัม
ฤทธิกิจนำ
เสนอสาร
๏ อาวุธส่ำยุทธภัณฑ์พาห์น
จะประทะอริระราน
รอบตระเตรียมการ
ระวังกัน
๏ มีครบสบสมสมัยบรร
ลุผิวะพิเคราะห์เหมาะพลัน
สร้างเสาะเสริมสรร
พะพร้อมไป
๏ ศัตรูภายนอกและภายใน
ก็ปกติพิริภัย
แพ้พระเดชไท
ระท่าวทก
๏ เช่นหมู่กำเริบทหารบก
นิรคุณพระดิลก
ล้วนพินาสตก
ประดาษเข็ญ
๏ เรียบรัฏฐ์เรียบราชยพูนเพ็ญ
พิริยผริตเป็น
สุขศานต์เห็น
เจริญเรียง
อินทรวงศ์ฉันท์
๑๒๏ พร้องภารพระศาส์นภาค
พหุหลากละล้วนเผดียง
มาดลสกลเพียง
จะสรูปวโรปการ
๏ ปางกลับประทับธา
นิย์มหานครสถาน
จากรัฐยุโรปอาร
ยะประเทศณสิกขธูร
/*154๏ ทรงเพ่งพระพุทธา
นุพระศาสนาประยูร
สืบภิกษุภาพพูน
พระผนวชคะนึงพิรีย์
๏ ในสงฆเถรา
นุสภาณวัดพระศรี
รัตน์ศาสดาปรี
ดิประพฤติสุพรหมจรรย์
๏ กิจเสร็จเสด็จถับ
ลุประทับสถิตพระพรรษ์
บวรนิเวศอัน
ระบุราชนิวาศน์วิหาร
๏ ถ่องธรรมวินัยสิก
ขอธิกวิทูวิธาน
ทราบเชี่ยวและแตกฉาน
ประลุวรรษนิวัตติคลา
๏ ครองราชสมบัติ
พระนิพัทธ์พระศาสนา
ไตรรัตนศรัทธา
ธิกะมั่นนิรันดร์สมาน
๏ ทรงเป็นอุปัตถัม
ภกะทำนุราชภาร
รับพุทธศาสน์ฐาน
ฐิติอัครเอกผงม
๏ เทอดสังฆราชนา
ยกะฐานะยิ่งนิยม
สมเด็จสถิตกรม
ะพระยาวชิรญาณ
๏ ก่อนนี้พระสมเด็จ
ปวเรศโหรวิจารณ์
สมเด็จกวีขาน
ปรมานุชิตจรุง
๏ ทั้งหลายนิกายสงฆ์
ผิวะคงสถีระคุง
ควรเพศพิเศษปรุง
ปฏิบัติวัตรวินัย
๏ งามศีลสุตสัง
วระยังวิจารณ์วิจัย
แจ้งตรีปิฎกไพ
บุลเถรภูมิ์พิศาล
/*155๏ ควรตั้งพระรังสฤษฎิ์
ยศกิตติ์อเนกประการ
ตามศักดิสมฐาน
ถิรวุฑฒิสุทธคุณ
๏ เป็นการณ์ผะสานเกื้อ
พลเพื่อจะเจือจะจุน
กิจส่วนพระศาสน์สุน
ทรสารสมานเสมอ
๏ ธูรคันถะบรรเจิด
ผลเลิศและบรรลุเลอ
ปราโมทย์พระโปรดเปรอ
ปริยัตติ์ภิโยพะยุง
๏ ทั่วสงฆมณฑล
ทะนุดลเจริญจรุง
รอบเรียบระเบียบปรุง
มนะปลื้มประสาทะผล
๏ แท้ราชประเพณี
พระบดีณภูวดล
หนึ่งใดธใฝ่ขวน
อุปถัมภพุทธศาส์น
๏ ทรงสร้างพระอารา
มวิหาระเป็นพระทาน
เอกโอ่คุโณฬาร
กลรัชย์บุรพสมัย
๏ นานาพระอาวาส
ณพระราชเขตต์ไผท
เห็นหากจะมากใน
ขณะหน้าประดาจะโทรม
๏ น่าจักพิทักษ์อา
ทรฐาปนานุโลม
ซ่อมให้วิไลโถมน์
หฤทัยประเทองทวี
๏ โดยราชปรารพ
ภะประสพพระราชฤดี
หวังสิ่งวิเศษมี
คุณะทัดกะวัดพระสงฆ์
๏ คือสิกขอาคา
ระพระราชดำริทรง
โปรดสร้างจะอ้างอง
คนิทัศน์ประดิษฐาน
๏ โรงเรียนมหาดเล็ก
คณะหลวงสิเลอตระการ
กลเทพนิมมาน
เหมาะประสิทธิพิทยา
๏ เยี่ยมผลอนนต์หนุน
อธิบุณยเจตนา
สมฉัฏฐราชา
นุเคราะห์เพียบประการะผยอง
๏ กิจอื่นณพื้นเอา
ธุระเคร่าประคับประคอง
บ่งศาสน์บเสื่อมหมอง
อนุมัติสมิทธิหมาย
๏ เหมือนครามหาขัต
ติยรัชชภาคณภาย
หลังมามิคลาคลาย
วรราชภารผดุง
วิชชุมมาลาฉันท์
๘๏ พึงเห็นเพ็ญเหตุ
ผลเจตน์แจ่มใน
จอมนาถราชไพ
บูลปรีดิปรุง
โปรดฝึกศึกษา
จรรยาพาคุง
คืบพิชชาจุง
จำเริญรอบตน
๏ จึ่งคงทรงสัม
ฤทธิ์ส่ำศึกษา
เป็นราชภารปรา
รภเพื่อเกื้อผล
ราษฎร์งามนามเนื่อง
พลเมืองดีดล
อารย์ธรรมนำสนธิ์
สู่ชาติอาจหาญ
๏ บงรอยบทรัช
ครั้งขัตติย์คราห้า
ดำเนิรเนิ่นมา
แม่นบรรทัดฐาน
เทอดหนุนกุลบุตร
เสร็จสุดสิกข์การ
ในเมืองตนมาน
สามารถอาจปรน
/*157๏ ส่งให้ไปฝึก
ฝนศึกษาเสริม
วิชชาชาญเติม
จากต่างแดนตน
ต่างเรียนเพียรรู้
มากผู้สู้ขวน
ขวายย่อมพร้อมยล
ถ่ายกิจหิตการ
๏ ทราบสรรพกลับมา
รับนานาราช
การรอบมอบอาตม์
จอมนาถรัฐบาล
ทุกเหล่าเนากรม
ปรารมภ์รับภาร
รังเพิ่มเสริมสาร
สิทธิ์เพียบส่ำผล
๏ คนไทยในรัชช์
กาลฉัฏฐาธิป
ถ่องภาษาสิปป์
พิชชาสากล
เผยแผ่แต่อารย์
เทศฐานถิ่นหน
แดดดับนับจน
เหลือจำนำแจง
๏ ธรรมการงานเอา
ธูรเจ้าหน้าที่
ทางราชการีย์
ศึกษากล้าแข็ง
ต้นปลายมัธยม
อุตดมดัดแปลง
หลักสูตรสำแดง
เท่ารัฐอัสดงคต์
๏ วิทยาลัยรัง
จัดตั้งตามแผก
แพทย์ครูจำแนก
วิศวกรรมจำนง
นายร้อยนายเรือ
ฟ่องเฟื้อยรรยง
เนติบัณฑิตคง
ควรแก่ชาติไทย
/*158๏ ต่อมาปรากรม
จัดประถมศึกษา
ราชบัญญัติตรา
ทั่วแคว้นแดนไป
บังคับเรียนเล่า
ผู้เยาว์ภาพวัย
คุณแหล่แผ่ไกร
แก่ชาติทั่วกัน
๏ ครองศาสตร์ครบศิลป์
ว่องชินวิชชา
เชิดชาติศาสน์รา
ชันย์สิ่งชอบสรรพ์
ศึกษาพาสบ
พัฒน์ภพผองพรรณ
เพ็ญราชการัณย์
เหลือล้ำกำจาย
สาลินีฉันท์
๑๑๏ กิจเกี่ยวกับรัฏฐา
ภิบาลราชโยบาย
ป้องกันสำคัญภาย
ณรัชย์หกชนกไท
๏ แต่งตั้งกองอาสา
สมัครนามะเนื่องไกร
เกริกหล้าเสือป่าใน
มนัสมั่นณสัญญาณ์
๏ เสียชีพอย่าเสียสัตย์
พิทักษ์รัฏฐสีมา
สามารถมอบอาตม์กา
ยะจิตต์พร้อมพลีชนม์
๏ เพื่อชาติแลศาสน์รัช
ชะปิ่นขัตติย์ของตน
จงรักภักดีผล
พิพัฒน์ทำนุนำเนือง
๏ แพร่หลายภายในรัฏ
ฐเขตต์จัดประจำเมือง
มณฑลเป็นผลเรือง
เจริญรอบประกอบคูณ
๏ รักษ์ส่ำสำราญราบ
สงบปราบประทุษฐมูล
ภายในให้ซาศูนย์
กระทั่งสู้ริปูภัย
/*159๏ ปองรับเป็นราชภา
ระเพียบฐานะทั่วไป
อาทิ์จัดฝึกหัดนัย
แนะสอนรอบประลองรณ
๏ เปิดแผนปึกแผ่นแล้ว
พระสอดแคล้วคะนึงชน
ชั้นเล็กรุ่นเด็กจน
ดรุณจักจรูญสาร
๏ ควรเพื่อรับเกื้อกาย
และใจหมายเสมอมาน
เหมือนเชื้อเสือป่าชาญ
เผชิญมุ่งประปรุงเปรอ
๏ โปรดปลูกฝังลูกเสือ
นิกรเหลือจะเลิศเลอ
เหล่าลักษณ์นักรบเจอ
ประจักษ์จิตตนิสสัย
๏ นานาศึกษาคาร
สะพรึบมานสะพรั่งมัย
หมวดหมู่กองผู้วัย
ระวางขีดจะแข็งขัน
๏ งดงามนามลูกเสือ
สล้างเกื้อณกิจบัน
ดาลด้วยช่วยเหลือสรร
พราษฎร์อีกอเนกการ
๏ เดนผลดลเผยชื่อ
ระบือลือลุภูมิ์อารย์
เอาธูรเกื้อกูลภาร
ประชุมพรรคลูกเสือ
๏ ต่างเทศทั้งไทยร่วม
สภารวมสรูปเจือ
จุนเกียรติ์ปรากฎเหลือ
แถลงล้วนประมวลคุณ
๏ คาดหมายภายหน้าแน่
ถนัดแผ่ประโยชน์สุนทร์
สมราชนาถการุณ
ยปรารพภปลูกฝัง
สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์
๑๙๏ รัชช์ที่หกสิพสกประดาชิวะประดัง

ดลสุขนิยมยัง
อเนก
/*160๏ อ้างอัตถ์อาทิประปาประการอดิเรก

ราษฎร์แน่ตระหนักเอก
พระทาน
๏ เริ่มแต่รัชชบรมชนกพระนฤบาล

เบื้องฉัฏฐรัชยการ
สฤทธิ์
๏ โปรดเปิดเป็นปริสุทธธารนิรมิต

อู่ทกพระอุททิศ
ทะนุก
๏ นำบำราศอหิวาตก์ระบาดกษณะรุก

ร้ายขาดพยาธิทุกข์
ประทัง
๏ สืบสาธารณโสตถิ์ประโยชนะระวัง

ไว้ก่อนจะแก้สัง
เคราะห์ครบ
๏ คราวรัชช์ห้าณประดาอนามยะขนบ

แผนปัจจุบันภพ
พิรัช
๏ รวบรวมไพบุลในสมัยบรมนฉัฏ

ฐาธิปราชทัส
สนีย์
๏ กิจแพทย์การบริบาลสถานภิสกะมี

มากสนธิผลดี
ตลอด
๏ เป็นที่ไว้หฤทัยณราษฎร์นิกรรอด

ชีพช่วยมิม้วยมอด
สมาน
๏ กาชาดสากลสาธุการยประการ

เชิญร่วมสภาภาร
ภิษัช
/*161๏ ทุกด้าวทุกธุระยุคสยามยศะทัด

เทียมหน้ามหารัฏฐ์
ผริต
๏ ชุมนุมเวชชณเขตต์ประเทศบุรพทิศ

กรุงไทยประไพกิตติ์
ประถม
๏ เทอดฐานเจ้าคฤหะเนาณกิจจประจุคมน์

แขกเข้าประชุมสม
กะเกียรติ์
๏ บัญญัติแพทยะแวดระวังวิเคราะห์ละเอียด

หวังโรคบเบียฬเบียด
พสก
๏ กำหนดเขตตสุขาภิบาลระบุบบก

พร่องหมายขยายยก
นิยม
๏ ยลเยี่ยงอาทิกถาอุทาหรณะสม

สิทธิ์ราชปรารม
ภะโปรย
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑๏ เสียมรัฏฐพัฒน์ภา
วะประดาพิโดรโดย
เด่นรอบประกอบโกย
ยศกิตติสากล
๏ เกิดในสมัยฉัฏ
ฐกษัตริย์ถนัดยล
เยี่ยมล้ำและนำผล
อดิเรกสภาพผอง
๏ ฝังใจณไทยนา
มะประชาประชุมปอง
เป็นเหตุพิเศษของ
คณะชาติประกาศเกียรติ์
/*162๏ บันทุ์กนิทัศน์อัต
ถประวัติการเจียร
โลกายุขัยเขียน
คุณะคู่นิรันดร์คง
๏ คือว่าณวันที่
ทวิวีสวารตรง
ตรามาสะแม่นลง
กรกฏจรดหมาย
๏ สองพันกะสี่ร้อย
ระบุสร้อยประสมปลาย
หกสิบระวางภาย
ณพิภพประสพเข็ญ
๏ มีเหตุมหายุทธ
ยุครุทรรณเป็น
คราวใหญ่มิได้เห็น
ดุจดั่งอดีตมา
๏ ไทยนามสยามเนา
คณะเข้ากะบรรดา
ชาติรักษปักข์อา
รยะธรรมประจำคลอง
๏ อังกฤษฝรั่งเศส
กะประเทศอเนกผอง
รอนปักข์อธรรมปอง
จะประทุษฐ์มนษย์ปวง
๏ คือเยอรมันอา
ทิประดาชะล่าดวง
จิตต์โลภะใหญ่หลวง
ลุละเมิดนิยมธรรม์
๏ สงครามและความขาด
มิตรราชประกาศรัณ
ร่วมทำนุสัมพัน
ธเกษตรสากล
๏ ไทยเรียกระดมกอง
พลปองประจำรณ
ราษฎร์รู้กรัณย์ตน
ก็สมัครประมาณหลาย
๏ อาสาประดาพร้อม
ชิวะยอมจะสู้ตาย
เพื่อชาติกษัตริย์หมาย
ยศไทยเถลิงชม
/*163๏ ล้วนเพียรพิรีย์พรร
คสกรรจ์สิเกินสม
ควรคนอนนต์รม
ยสมัครอาสา
๏ จำคัดเสาะจัดควร
เหมาะกะส่วนจะส่งคลา
ไคลสู่สนามฐา
นยุโรปประจันบาน
๏ ทัพบกระบอบศึก
สิอธึกณเบาราณ
พร้อมเข้าณเหล่าชาญ
จตุรงคเสนา
๏ พลช้างและม้าเหล่า
รถเท้าครไลสา
มารถสรรพศาสตรา
วุธจ่ายประจำกร
๏ บัดนี้วิธีรบ
และขนบขะบวนรอน
เปลี่ยนแปลงแสดงตอน
ปฏิยุทธยิ่งพล
๏ กองบินกะกองพา
หนยานรถยนตร์
สองคราวคระไลดล
ทิศอัสดงคต์พลัน
๏ ยั้งยังฝรั่งเศส
มิตรเขตตทัพขันธ์
เข้ายุทธโรมรัณ
อริร่วมกระทำการ
๏ สิทธิ์ผลสกลฝ่าย
ริปุพ่ายพินาสลาญ
สัมพันธมิตรมาน
ชยะรวมกะเราไทย
๏ ไตรรงค์ธวัชวัต
ถุสะบัดระบือชัย
เชิดนามสยามใน
ภพทูรทวีปเผย
๏ เป็นความสง่าลบ
ณบุรพบสบเคย
ศึกหลวงจะล่วงเลย
รณะถึงยุโรปฐาน
/*164๏ แต่กาละครานั้น
ผลพลันลุบันดาล
แด่ไทไผทมาน
นิรมิตสฤทธิ์ดล
๏ คืบยาวเขยิบฐา
นะณภาคภูมิ์กล
กับอารยชาติชน
กะจะชัดกะจ่างฉาน
๏ โดยมีมหาราช
สุรปราชญ์พระจอมปราณ
เลิศวีระลักษณ์ศาน
ติพระฉัฏฐราชัย
๏ ทรงเป็นประมุขนา
ยกราชะพาไคล
สู่ศรีวิถีไพ
บุลพัฒน์สวัสดิ์ผล
สุรางคณางค์
๒๘๏ แท้จริงสิ่งอัน
พิเศษสำคัญ
อย่างบ่งยุบล
สยามยามได้
พิชัยเชิงรณ
ร่วมสัมพันธ์สน
ธมิตรทั้งมวล

๏ ตามข้อต่อคืบ
รัฐประศาสน์สืบ
อุบายขะบวร
สัญญาระวาง
เทศต่างต่างชวน
เชิงฉันท์อันควร
ทำกันมั่นคง

๏ ยังเป็นเช่นก่อน
ไม่เพลาเบาผ่อน
อิสสระประสงค์
ผูกรัดมัดพจน์
ยากปลดหย่อนปลง
เปลื้องสิทธิ์ปลิดลง
สู่ภาคพอเสมอ

/*165๏ ปางเป็นโอกาส
สยามนามชาติ
หนึ่งซึ่งเสริมเปรอ
ปรุงปรนรณกรรม
เกื้อนำเสนอ
นับบุณย์คุณเลอ
เหล่ามิตรสัมพันธ์

๏ สมเด็จพระมง
กุฎเกล้าจักรีพงศ์
ฉัฏฐราชันย์
ราชปรีชาญาณ
วิจารณ์ซึ้งสัณห์
สบคาบสำคัญ
สมควรส่วนสาร

๏ โปรดทรงส่งเอ
กามาตย์อเม
ริกันอันชาญ
วาจาสามารถ
ว่องวาทโวหาร
ชวนะปฏิภาณ
แผนผู้ดอกเตอร์

๏ ชื่อท่านฟรานซิส
บี. แสฺยรสถิต
ฐานันดร์เสนอ
กัลยาณไม
ตรีไขนามเธอ
พระยาศักดิ์เลอ
เป็นทูตทำการ

๏ พร้อมพระวรวงศ์
พระองค์เจ้าทรง
เสนาบดีฐาน
ต่างประเทศปวง
ทะบวงบงงาน
พระนามขนาน
ไตรทศประพันธ์

/*166๏ ไปลุยุโรป
หว่านล้อมอ้อมโอบ
ออกคำจำนรรจ์
กะมหาประเทศ
เพื่อเหตุผลหัน
หาความยุตติธรรม์
ท้าวสิ่งจริงใจ

๏ ปลงเปลี่ยนสัญญา
ราชไมตรีปรา
รพภ์ทางอย่างไร
ไม่เป็นเช่นแอก
เหลือแบกแรกไทย
รับมาช้าไฉน
ควรขอพอเพลา

๏ จึงท่านทั้งสอง
ราชธูรสนอง
เสนอสำเนา
เนื่องมัญชุภาณ
ไหวชาญว่องเชาวน์
อ่อนน้อมพร้อมเสา
พภาพพาจา

๏ แยบสุดยุตติสม
นิยุตติ์นิยม
ไมตรีสัญญา
เยี่ยงราชสัมพันธ์
พ้องกันกะมหา
ประเทศนานา
อำนวยด้วยเสริม

๏ อิสสระประเทศ
สยามยามเจตน์
จริงจะประเดิม
ผลนำสัมฤทธิ์
รอบสิทธิเฉลิม
ลักษณะเต็มเติม
ตามข้อพอใจ

/*167๏ อาทิ์เก็บศุลกะ
ภาคภพพาหิระ
การกัยวิกัย
ประกอบชอบพอ
ร้องขอขีดไฉน
คาดกะหฤทัย
ขึ้นควรส่วนผล

๏ อํํานาจเนื่องศาล
กงสุลหนุนการณ์
บางอย่างอ้างยล
ทำนุทุรพรรค
ผิดหลักจักดล
เลวเสื่อมเหลื่อมสน
ธิราชไมตรี

๏ เปลี่ยนเข้าเนายุต
ติธรรมไทยสุด
ศาลดุลการี
เรียกพิจารณา
บัญชาคดี
ชนต่างด้าวมี
จิตต์น้อมยอมตาม

๏ ความเลอเสมอภาค
มิเห็นเป็นหลาก
จากอารยะนาม
ประหนึ่งมหา
รัฏฐ์ฐานะงาม
เพ็ญแผ่แต่สยาม
ยามรัชย์จำเริญ

๏ มิต้องหมองมล
มูลเพลี้ยเสียผล
ดาลให้ได้เผชิญ
สุภช่องคล่องโชค
ชอบโลกดำเนิร
น่าจะสรรเสริญ
พระคุณสุนทร

ภุชงคปยาตรฉันท์
๑๒๏ กิฬาการประการสรร
พะเพิ่มมั่นสโมสร
สมานรักสมัครรอน
ละเรื่องชั่วจะกลั้วชน
๏ เพราะเป็นของประลองแข็ง
สมรรถแรงบุรุษจน
สตรีภาพพะยุงพล
ณภาคกายและฝ่ายใจ
๏ ประกอบรมยะสมวา
ระหว่างกาละกล้าใน
สถานคราจะปราไส
และถี่ถ้วนมิควรกลัว
๏ บรมฉัฏฐรัชย์ภู
มินาถผู้พระอยู่หัว
ตระหนักเนื่องณเบื้องบัว
พระบทรัชธบำรุง
๏ ประจักษ์แจ้งแถลงราช
นิยมอาทิ์จรูงจุง
เจริญรอยพระบาทปรุง
ประปรนเปรอเสมอกาล
๏ อุบัติผลอนนต์น่า
ประหลาดมาลุบันดาล
อนามัยสมูฏฐาน
ทะนุกนักกิฬาเนือง
๏ เพราะอบรมสราญชนม์
สนุกสนธิพลเมือง
ประคัลภ์ขันติมั่นเรือง
พลารักษ์ประทักษ์ธรรม
๏ ประโยชน์แผ่ลุแพร่ไป
ตลอดใฝ่กิฬากรรม
ณนักรบขนบนำ
นิกรเรียนระเมียรหมาย
๏ คะนึงคราอนาคต
จะปรากฎสรีร์กาย
มนัสจริงณหญิงชาย
สยามชาติสิอาจหาญ
๏ ละครกิจชะนิดหนึ่ง
สุขุมซึ้งสรูปการณ์
เสมอสิกขธูรสาร
สนิทราวกะแบบเรียน
/*169๏ ประดาเห็นประเด็นเหตุ
ผะจงเจตนาเพียร
แสดงแยบผิแนบเนียน
ณบทแจ้งเสมือนจริง
๏ ประโดยราชฤดีโปรด
ละครโสดสถานอิง
อเนกศาสตรพาดพิง
พระปรารมภ์นิยมตาม
๏ ประสงค์สิปปนาฏครบ
มหุสสพสยามยาม
สงบกาลบุราณงาม
สงวนทำนุจำรูญ
อุปชาติฉันท์
๑๑๏ พระราชปรีชา
ธิกะญาณเยี่ยมพูน
ไพโรจน์พระโปรดบูร
ณประสิทธิศาสตรสาร
๏ เชิดชี้คดีอา
ทิประการะเกี่ยวกาล
ประวัติเบาราณ
นิติวรรณคดีเสริม
๏ คุรูปกรณ์สิก
ขะอธิกทะนุกเติม
การรัฐประศาสน์เดิม
จะไฉนและใหม่มี
๏ มวลธรรมศาสตร์นา
ฏกะวาทะเวที
พระธรรมศาสตรนี
ติละบองณคลองดุลย์
๏ ประยุทธวิชชา
นรศารทูลจุน
เจือปลุกระเริงหนุน
มนะรักษศักดิ์นาม
๏ ทั่วราชประเพณี
ทะนุมีนิยมตาม
บุราณผะสานยาม
ยุคใหม่สมัยแผน
/*170๏ นิกายณฝ่ายศา
สนภาคะคือแดน
เกิดบุณยคุณแสน
สุภผลพระทราบผอง
๏ อังกฤษฝรั่งเศส
ณประเภทะทำนอง
พจีประจำของ
ปรชาติยุโรปชน
๏ มคธณพจน์พรร
ณนะสันสกฤตหน
ชมพูทวีปดล
พระอดุลยบัญญา
๏ ทรงมากสมรรถมี
พลพีริยุตสาห์
เสาะสอบประกอบกา
ละประเทศเหตุหมาย
๏ ละอย่างพระวางวากย์
ผิวะยากธบรรยาย
หยั่งแจ่มวิจารณ์ภาย
ณฉะบับละบองมี
๏ ถ้อยศัพท์กระชับชัด
สรอัตถะอันดี
ประดาณวาที
สกเทศวิเทศสม
๏ ขยายกระจายอรรถ
บริวรรตวจีคม
คำพื้นจะกลืนกลม
และมิผิดณภาษา
๏ เชิงกลอนละครขำ
เสนาะล้ำตลอดวา
ทะร้องฤจรรจา
เหมาะเจาะบทแสดงบง
๏ จะแจงแถลงชื่อ
ระบุฤาสรูปลง
เป็นหมวดประมวลสง
เคราะหะราชนิยมไข
๏ เพียงเอกภาคอ้าง
ตะละอย่างณศาสตรนัย
ระดับสินับไพ
บุลพ้นจะคณนา
/*171๏ พระขิปปญาณชาญ
ประติภาณสุปรีชา
เชิงปราชญ์ประกาศพา
ทประพนธไพศาลย์
๏ สมเทอดบรมฐา
นิยคารวาจารย์
คะนึงพระคุณนาน
อนุสนธิชนหลัง
๏ พระราชนิพนธ์พากย์
กลหลากจะเลื่องดัง
ก้องเฟื่องพระเกียรติฝัง
ณพิภพมิลบลง
๏ กฎหมายระวางเทศ
นิติเภทสนิทคง
พระนลธบรรจง
และสกุนตลาสาร
๏ พระปลุกมนัสอา
กรศารทูลการ
คือเทศนาขาน
คติข้อประสาทสอน
๏ โรโมยุเลียตเสก
บทเชกสเปียตอน
มหาตมากร
และพระร่วงละโว้สาร
๏ กวีประจำรัช
ชพระฉัฏฐภูบาล
ธรรมาภิมณฑ์ขาน
ยศศักดิคุณหลวง
๏ นามถึกสกุลจิตร
ะกถึกประเทิงดวง
กมลนิพนธ์ปวง
บทฉันทวาที
๏ และนามะผันศัก
ดิประจักษ์พระยาศรี
สุนทรกะสร้อยมี
สิริวากยโวหาร
๏ ต่างแต่งถวายไทย
พจนไพเราะสำนาน
เถลิงนิยมมาน
ผิวะม้วยมิม้วยหมาย
โตฎกฉันท์
๑๒๏ วรกิตติอนึ่ง
วิเคราะห์พึงปริยาย
อุปบัติฉะเพาะภาย
ณพระรัชชสมัย
๏ ขณะราชย์อภิเษก
อดิเรกพิธิไกร
พระกษัตริย์ไผท
ทิศเบื้องบุรพา
๏ ณอดีตภพดล
พหุหนผิจะหา
กลฉัฏฐมรา
ชสยามจะมิยล
๏ สุภมงคลเมื่อ
กิจะเกื้ออนุสนธิ์
อภิเษกสกล
สิริรัชยถวัลย์
๏ คณะราชกุลพง
ศะพระองค์อนุพันธ์
ณประเทศปรสรร
พะเกษตรสกล
๏ ตะละท่านสุสถิต
ยศกิตติกมล
ฤดิปีติณตน
ก็สมัครสมาน
๏ จรจากดนุเขต
ตประเวสนวาร
ลุสโมสรงาน
สหะเกี่ยวมหะกรรม
๏ และอนึ่งยุคยุท
ธประทุษฐกระทำ
ประลุศานติเพราะชำ
นะอธรรมะริปู
๏ ระบุจอมพลจอฟฟร์
ธประกอบกิติฟู
ณสนามรณชู
ชยะสิทธิผลงาม
๏ ขณะเยี่ยมบุรพา
ทิศะมาแวะสยาม
ลุมหาบุริราม
วิรราชบดี
/*173๏ ประจุคมกิจควร
กฤติมวลยศมี
มนเปรมสุขะปรี
ดิประการอนนต์
๏ และอเนกคณะแขก
บุรแผกขณะหน
ณบุราณจรดล
วรธานิยไกร
๏ กิจเยี่ยมธุระเกี่ยว
กะแวะเที่ยวณไผท
พหุภาคะสมัย
พิรฉัฏฐชนินทร์
๏ พิเคราะห์เห็นผลเหตุ
เพราะพระเดชบดินทร์
ลุภิโยภพะยิน
ยศเกียรติกระจาย
มาณวกฉันท์
๘๏ ราชวรลาภ
ทราบณประการ
เอกอนุมาน
แน่อธิบาย
บรรพกฤดา
การกะภาย
ในขณะหมาย
ฉัฏฐสมัย
๏ สิทธิประเสริฐ
เกิดลุประกอบ
บารมิรอบ
บุณยไผท
เกรียงกฤติศักดิ์
อัครมไห
ศูริยะใน
รัชชะพระองค์
๏ อาทินิทัศน์
วัตถุบุราณ
โลหะผะสาน
แผ่นฉะเพาะบง
รูปกปิธุช
ครุฑสริร์ยง
ยอดระยะธง
นำพลงาม
/*174๏ หนึ่งศรศัสตร์
พัตถุแสดง
นามะพระแสง
ศรพลราม
เป็นสิริชัย
ในพิธิตาม
ศาสตรสยาม
ไสยนิยม
๏ อิกพระคชา
ธารเศวต
สารวิเศษ
ลักษณะสม
ขึ้นณระวาง
ปางอนุกรม
ผ่านพระบรม
รัชยะมินาน
๏ เป็นชยฤกษ์
เกริกกฤตยา
ดุลยมหา
โพธิ์สมะภาร
ราษฎร์สินิยม
ชมสุภการณ์
รัฏฐะก็ศานติ์
สิทธิ์เพราะพระบุณย์
๏ เนื่องสิริรัฐ
ฉัฏฐบพิตร
มีนิรมิตร
ทัสนะหนุน
น้อมหฤทัย
ในพระอดุล
ราชวรคุณ
ควรสดุดี
๏ เสตุประเดิม
เริ่มอุปบัติ
ข้ามนทิตัด
ติตถวิถี
จากพระนคร
จรบถลี
ลาศลุบุรี
ฟากธนฐาน
/*175๏ เพื่อนรพรรค
มรรคทวิธา
นีคมนา
คมอุปการ
เกิดผลเห็น
เป็นหิตสาร
มัคคพระทาน
สาธรคุณ
๏ ยังพหุหลาก
ภาคทะนุโปรด
สรรพประโยชน์
ทรงพระกรุณย์
รอบรมะสา
ธารณสุน
ทรเพราะพระบุณย์
บารมิปรุง
ฉะบัง
๑๖๏ เสด็จทรงธำรงราชย์ผดุง
ด้าวสยามนามกรุง
เทพรัตนโกสินทรสถาน

๏ สบคราอ่าโอ่โอฬาร
เลอล้ำดำนาน
จำเนียรเกียรติยศเยียมยล

๏ พระราชประมุขปลุกชน
ไทยตื่นฟื้นตน
เต็มจิตต์สงวนสิทธิ์อิสสร

๏ ทรงนำส่ำชาตินามกร
คือไทยให้ขจร
ประจักษ์ศักดิ์เสียมสรรเสริญ

๏ เทิดสู่ภูมิธรรมจำเริญ
รอบนำดำเนิร
ณอารยฐานวิถี

๏ สยามรัฐวิวัฒน์สวัสดี
ถนัดทัสสนีย์
นัยราชประวัติวรรณนา

/*176๏ เนื่องเพียงน้อยพรรษ์คัณนา
ลำดับสรรพจา
รึกสิบห้าศกตกกาล

๏ สองพันสี่ร้อยสร้อยผะสาน
หกสิบแปดวาร
หวั่นไทยไห้โดยโหยหา

๏ เดือนสิบสองพ้องพฤศจิกา
ยนวันอันปรา
กฎที่ยี่สิบหกผะสม

๏ สวรรคตกำหนดอนุกรม
พระชนมนิยม
เพียงสี่สิบหกศกสมัย

๏ มีราชประวัติอัตถไพ
บูลตามความใน
ฉันทพจน์จรดบริบูรณ์

/*177๏ กรุงเทพ ฯ คำฉันท์อัญทูล
ถ่องความตามมูล
สมิทธิถ้อยทางกวี

๏ ลำดับนับโดยภูบดี
รัตนโกสินทร์ศรี
สยามไผทไทยครอง

๏ แต่หนึ่งถึงหกเห็นผอง
ภาคนำสำนอง
พระเดชพระคุณควรอัตถ์

๏ เอาความตามพระราชประวัติ
พระปฐมรัชช์
ตราบฉัฏฐราชย์รวมแสดง

๏ เป็นปานดำนานเนื่องแถลง
หลักฉันท์อันแจง
ประจักษ์ในลักษณลิขิต

๏ คือขุนสุนทรภาษิต
พร้อมกับนายชิต
บุรทัต ช่วยกันพรรณนา

๏ ผู้หนึ่งผูกซึ่งความมา
ผู้หนึ่งคะนึงวา
ทะวากย์ไว้รสบทฉันท์

๏ สำรวจตรวจเกลาเค้าวรร
ณคดีโดยสัณฑ์
ประวิงติงบ้างทางควร

๏ ร่วมเพียรร่วมพละประมวล
ร่วมชาญร่วมชวน
ร่วมคิดร่วมจิตติ์จำนง

/*178๏ สำเร็จเสร็จรวมสรุปลง
ด้วยปลื้มดื่มปลง
เปรมราชประกาศวรรณคดี

๏ อำรุงอักษรศาสตร์ศรี
เสริมเกียรติกวี
วากย์วุฑฒิหวังตั้งตน

๏ เฉลิมรัชช์เฉลิมขัตติย์เฉลิมคณ
เฉลิมชาติเฉลิมชน
เฉลิมนามเฉลิมความเป็นกวี

๏ ไว้แยบแบบเรียนเพียรพี
ริยการีย์
ล้วนหลักวิจักษ์เหตุการณ์

๏ ผิดพลาดขาดคำสำนวน
เยาว์ชินหย่อนชาญ
อภัยให้ด้วยช่วยชู

๏ กรุณาอาทร์เอื้อเอ็นดู
ที่ผิดเป็นครู
ในคราหน้าคราวกล่าวฉันท์

๏ เดชะสวามิภักดิ์รำพัน
สรวมสิทธิชยัน
ดรดลแด่ท่านทั้งหลาย

๏ อ่านฟังคำฉันท์บรรยาย
ประสิทธิสมหมาย
มุ่งใดได้ดังหวังเทอญ

ศุภมัสดุ