จักรวรรดิวัตรคำฉันท์
คำนำ
เสวกโท พระอรรคเทวินวรามาตย์ (หอม สุจริตกุล) จะทำการปลงศพสนองคุณ นางสุ่น สุจริตกุล ผู้มารดา มาแจ้งความยังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครว่า มีศรัทธาจะรับพิมพ์หนังสือเปนของถวายแลจ่ายแจก เนื่องในการกุศลทักษิณานุปทานสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงเลือกหนังสือจักรวรรดิวัตรคำฉันท์ให้พระอรรคเทวินวรามาตย์พิมพ์ตามประสงค์
หนังสือจักรวรรดิวัตรคำฉันท์นี้ ความเดิมสาธกมาแต่จักรวรรดิสูตร ในคัมภีร์ทีฆนิกายปาฏิกวรรค ข้อความในสูตรนั้นอารัมภกถาก็เริ่มด้วยข้อปฏิบัติ ของกระษัตริย์ผู้บำเพ็ญพระองค์เปนจักรพรรดิ แต่เมื่อสอบสวนดูข้อความตลอดไป หาใช่ฉเพาะแต่จะเปนข้อปฏิบัติสำหรับพระเจ้าจักรพรรดิไม่ เปนข้อปฏิบัตซึ่งอาจให้สำเร็จประโยชน์ความดีแก่ชนผู้ปฏิบัติได้ทั่วไป แต่ที่มา/*(2)แต่งเปนคำฉันท์นี้ใครจะเปนผู้แต่งแลแต่งแต่เมื่อใดหาปรากฎไม่ แต่สำนวนโวหารนับว่าเปนฉันท์ชั้นเก่าเรื่อง ๑ ซึ่งสมควรจะพิมพ์ให้แพร่หลาย
ข้าพเจ้า ขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทานซึ่งเสวกโท พระอรรคเทวินวรามาตย์ได้บำเพ็ญเปนการสนองคุณท่านผู้เปนบุรพการี แลที่ได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลาย หวังใจว่าผู้ที่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้คงจะพอใจแลอนุโมทนาโดยทั่วกัน
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๐ เมษายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๗
จักรวัติคำฉันท์
๑๒๏ นโมน้อมนมัสการ
พระทรงญาณวราคุณ
ธรู้แจ้งประเสริฐสุน
ทรธรรมกิเลศผลาญ
๏ มนัสน้อมวันทนา
พระธรรมามโหฬาร
พระผู้เลิศปรีชาชาญ
แสดงดีวิถีทาง
๏ จะให้ถึงศิวาลัย
กษัยทุกขให้เบาบาง
มละบาปกิเลศจาง
ประหารหักให้ห่างหาย
๏ ขยมน้อมประนมหัดถ์
บุรุษอัษฐคู่หมาย
ธทรงมรรคและผลหลาย
พระสาวกวรญาณ
๏ บิดามาตุข้านบ
เคารพน้อมนมัสการ
ธผู้ครูอาจารย์ชาญ
อภิวาทน์ผู้มีคุณ
๏ เดชะน้อมนมัสการ
รตนญาณเจริญบุญ
อิกท่านพิเศษสุน
ทเรศเรืองคุโณฬาร์
/*2๏ ขอจงขจัดไภย
โรคาไข้และทุกขา
พิบัติอุบัทวนานา
นิราศข้าผู้เกลากลอน
๏ จะกล่าวจักรวัติวัตร
ประจงจัดนุศาสน์สอน
ธเรศตรีผู้บิดร
ธโอวาทดนัยไทย
๏ พระบาลีนิกายแจ้ง
ปาฏิกวรรคไข
ข้อความอันมาใน
จักรวัตติสูตรา
๏ พระจอมอารย์บรรหารตรัส
พระสัทธรรมเทศนา
แก่หมู่สงฆ์สาวกา
ประมาณมากยี่สิบพัน
๏ ณที่พร้อมสมาคม
อุดมบรรพสัตว์สรรพ์
อมรหมู่มนุษย์อัน
สถิตย์เพื่อจะฟังธรรม
๏ ณภายใต้พฤกษาชาติ
ประกาศนามกรสำ
เหนียกเรียกมคธคำ
มาตุลพฤกษ์ธกล่าวแถลง
๏ ประเทศนับกรีสมี
ณถิ่นที่นิคมแขวง
นครมาตุละแสดง
มกรูตชื่อระบือคำ ฯ
๑๖๏ พระสรรเพ็ชญ์ตรัสอดีตเรื่องนำ
มาแจ้งแสดงธรรม
นิทานก่อนธเล่าความ

/*3๏ มีบรมขัติยทรงนาม
ทัฬหะเนมิราชคาม
ภิรานุภาพมหึมา

๏ เปนจักรพรรดิมหา
ราชธิราชา
จาตุรันต์นรินทรปิ่นสรวง

๏ เปนใหญ่ในทวีปทั้งปวง
ครองเขตรนิเวศหลวง
มหานคราธานี

๏ พร้อมสัตตรัตนโภคี
จักรรัตนหัสดี
นารีมณีอัศดร

๏ ปรินายกราชมหิศร
ราชบุตรบวร
ดนัยเชษฐเจษฎา

๏ อิกขุนธนรัตน์อมัจจา
ครบเจ็ดรตนา
ประเสริฐสมบัติสมบูรณ์

๏ พระราชอาชญาบิดสูรย์
ผ่านแผ่นเพิ่มพูล
ในสี่ทวีปแดนสถาน

๏ อิกทวีปน้อยเนื่องบริวาร
สองพันประมาณ
เปนเขตรอาณาจอมสกล

/*4๏ องค์อรรคราชทั่วภูมิดล
ไป่มีผู้ผจญ
ตลอดแดนสมุทสาคร

๏ ท้าวทรงทศพิธบวร
ราชธรรมมหิศร
จตุสังคหะธรรมในประชา

๏ ทั่วหมู่นิกรนานา
พราหมณ์ชีพฤฒา
มาตยาราษฎร์ทั่วสถาน

๏ พระไทยการุญบริบาล
เว้นทัณฑประหาร
ร่มเย็นเปนสุขทุกคะณา

๏ สิ้นกาลนานนับทิวา
ราตรีมาสา
ได้ร้อยพันปีมากหลาย

๏ วันหนึ่งจึงตรัสบรรยาย
แก่ราชบุรุษนาย
หนึ่งว่าอย่าประมาทจงระวัง

๏ หมั่นดูทิพยจักรแม้ยัง
คงสถิตย์ที่ดัง
แต่ก่อนบ่เคลื่อนลดสถาน

๏ จงดูเนืองเนืองนิจการ
ล่วงวัยคืนนาน
ถ้าเคลื่อนลดลงจงแถลง

/*5๑๑๏ อำมาตยก็ทำตาม
วรราชพจน์แสดง
หมั่นดูระวังระแวง
วรทิพยจักรา
๏ ครั้นล่วงจิรากาล
ทิวนานก็เนิ่นมา
นับเดือนและปีคลา
ศตล่วงก็ลับหลาย
๏ อำมาตยก็ยลจักร
จวนาคละเคลื่อนคลาย
จากที่สถิตยหมาย
พิปลาศประหลาดใจ
๏ ตรงหน้าพระบัญชร
รตนปรางค์กนกใน
จึ่งทูลพระจอมไท
ธิบดินนรินทรา
๏ สมเด็จพระจักรพรรดิ
ธก็ได้สดับอา
ดูรเหตุพระชนม
ก็จะเสื่อมจะจวนกาล
๏ สวรรคตมละไอ
สุริยราชมโหฬาร
ทรงโทมนัสดาล
อดุระแน่ตระหนักความ
๏ ทรงทราบประจักษ์ชัด
จะวิบัติวิบากตาม
เหตุจักบพักถาม
ชนมาชราแรง
๏ ทรงดำริห์ในพระไทย
ผิจะใคร่ผนวชแสวง
ทางพรหมโลกแจง
จตุพรหมวิหารฌาน
/*6๏ จึ่งอื้นพระโอษฐตรัส
วรราชโองการ
ให้หาพระกุมาร
ปียะเชยฐบุตรา
๏ แล้วมอยพระศฤงคาร
วรราชมณฑิรา
สมบัติพระขัติยา
กุละเนื่องประพันธุ์พงศ์
๏ โปรดให้พระโอวาท
ตรุณราชบุตรองค์
เพื่อให้ดำรงทรง
พระเศวตฉัตรไชย
๏ มอบเสร็จมละมง
คลราชสมบัติไคล
จรสู่อุยานไพ
บุลยพฤกษ์ผกาผล
๏ ทรงพรตอิสีเพศ
พหิเขตรที่ไพชยนต์
ก่อสร้างกุศลผจญ
อกุศลณไตรทวาร ฯ
๑๔๏ ปางเมื่อพระจอมนรคณา
ธละราชศฤงคาร
ทรงผนวชราชอุทยาน
คณนาก็เจ็ดวัน
๏ ทิพยจักรวิบุลอดุลเดช
ณนิเวศวิบัติพลัน
กลับกลายก็คล้ายอคนิอัน
สิขิดับวะวับหาย
๏ อำมาตย์ก็นำยุบลทูล
บดิสูรย์คดีธิบาย
ทิพยจักรนิรานครวาย
จรลับก็ดับสูญ
/*7๏ สมเด็จชนินทรสดับ
กิติศัพท์ก็อาดูร
ทุกขโทมนัสอุระก็พูล
ระอุร้อนฤทัยศัลย์
๏ เสด็จจากนิเวศจรคระไคล
ธก็ไปอุยานพลัน
โดยอานุภาพนิกรอัน
อมัจจราชก็แห่มา
๏ ดลด้าวพระดาบสนรินทร์
วรปิ่นนราบิดา
บังคมบรมชนกา
ศิรก้มประนมกร
๏ ทูลถามระหัศอุรเหตุ
วรเชษฐมหิศร
จักรแก้วพิบัตินิรนคร
จะกระทำประการใด
๏ ให้คืนสถิตย์กลบุรา
ณประเทศพระเวียงไชย
ขอองค์พระจอมอธิปไตย
ธแนะเหตุวิเศษสอน ฯ
๑๖๏ ปางองค์นักสิทธิบิดร
สดับพจน์จอมนคร
ธอื้นโอยฐแจ้งแถลงไข

๏ ว่าอันจักรรัตนาไมย
บเหมือนโภไค
สิ่งอื่นอันเนื่องวงศ์มา

๏ ต่อกระษัตริย์มีบุญบุรพา
ปฏิบัติอัตรา
ซึ่งราชธรรมบริบูรณ์

/*8๏ เหตุสองอย่างนี้เพิ่มพูล
จักเกิดเกื้อกูล
แก่ขัติยราชทรงธรรม์

๏ แม้พ่อตั้งจิตรนิจนิรันดร์
ประพฤติตามทางอัน
จักรพรรดิราชกอปมา

๏ ทิพยจักรก็จักคืนภารา
สมมาดปราถนา
เพราะประพฤติตามธรรมส่ำสม

๏ ถ้าพ่อจินดาปรารมภ์
ประพฤติตามอนุกรม
จักรพรรดิราชก่อนกาล

๏ จงกอปสุจริตไตรทวาร
อกุศลประหาน
ทางกายวาจาจิตรตน

๏ กายกรรมสามอย่างอย่าฉงน
เปนทางอกุศล
ฆ่าสัตวลักทรัพย์มิจฉา

๏ กอบกิจผิดกามธรรมดา
ล่วงละเมิดภรรยา
ธิดาผู้อื่นสมาคม

๏ วจีกรรมมีสี่นิยม
คำเท็จคำคม
ประกาศพันธุ์พงศ์วงศ์วาร

/*9๏ อิกคำส่อเสียดใช่การ
ยุยงร้าวราน
ให้ท่านขึ้งเคียดเดียดฉันท์

๏ อนึ่งกล่าวถ้อยคำรำพรรณ
เปลืองป่วยการอัน
บได้ประโยชน์เสื่อมหาย

๏ มโนกรรมสามอย่างบรรยาย
อภิชฌามุ่งหมาย
จะลักจะฉ้อในใจ

๏ พยาบาทอาฆาฏตริไป
จะฆ่าสัตวใน
อารมณ์นึกแช่งชนชัง

๏ มิจฉาทิฐิผิดคิดหวัง
ความสุขทุกขัง
ดีชั่วเปนเองปราศผล

๏ ไป่ถือบาปบุญเยี่ยงยล
ชนกชนนีตน
ก็ว่าเกิดตามกันมา

๏ สิรินับกรรมบถคณนา
สิบอย่างอกุสลา
พึงเว้นเปนทางอบาย

๏ บำเพ็ญสุจริตในกาย
วาจาจิตรหมาย
กุศลกรรมบถสิบแสวง

/*10๏ เคารพปฏิบัติอย่าแคลง
เคลิบเคลิ้มระแวง
ระวังตั้งใจในกุศล

๏ ยกซึ่งธงไชยโสภณ
เงื้อพระหอกประจญ
พิมลพิหมดบาปสูญ

๏ ธงไชยหอกเพ็ชรไพบูลย
คือกรรมบถพูล
เพิ่มผลกุศลสิบประการ

๏ ดำรงสุจริตไพศาล
ผ่องแผ้วไตรทวาร
ประหานหักโทษโหดมลาย

๏ ก่อธรรมสามอย่างโดยหมาย
รักขธรรมบรรยาย
อาวรณคุตติธรรมา

๏ รักขธรรมคือทรงรักษา
ในขัณฑสีมา
มณฑลเขตรแคว้นแดนนคร

๏ สมณะชีพราหมณ์รายฎร
ให้สุขสโมสร
ด้วยขันติธรรม์มั่นคง

๏ เว้นซึ่งเคียดเบียดปลดปลง
อภัยเพื่อประสงค์
สิ่งสุขทั่วนิกรนานา

/*11๏ อาวรณธรรมจาคา
พระราชทานคฤหา
เสื้อผ้าเงินทองของสงวน

๏ คุตติธรรมป้องกันตามควร
โจรร้ายรบกวน
ย่ำยีบีฑาฝูงชน

๏ ทรงขจัดป้องปัดผจญ
ไป่ให้มาระคน
ขุ่นข้องในหมู่ราษฎร

๏ อิกภัยพิบัติดัสกร
สัตวร้ายกุญชร
กาษรเสือแรดโคลา

๏ ทรงขจัดสรรพภัยพาธา
ในพระภารา
คุ้มครองป้องกันอันตราย

๏ ธรรมทั้งสามตามดังบรรยาย
เจือธรรมทั้งหลาย
สิบสองในวัตรจรรยา ฯ

๑๔๏ พระบาลีเปนพระพุทธพจน์
ปรากฎธรรมเทศนา
จักรวัติวัตรพรรณา
แสดงคุณวิบุลผล
๏ บทยปฐมบรมขัติยนาถ
สงเคราะหราชนรชน
ฝ่ายในและหมู่พยุหพล
บำรุงให้สถาพร
/*12๏ มหิษีและราชปิยบุตร
วรนุชธิดาสมร
อันเตบุริกชนนิกร
ประสาทประสิทธิ์พิพิธภัณฑ์
๏ อนึ่งประทานวรโอวาท
ในราชบรรพสัชสรรพ์
ให้ตั้งอยู่ในสุจริตธรรม์
ทั้งทานศีลบำเพ็ญผล
๏ ทรงรวังรักยาราชบริษัท
อุบัทวภัยในมณฑล
ไป่ให้เกิดจลาจลวิกล
นิกรทั่วเกษมสานต์
๏ นี้เปนปฐมในจักรวัติวัตร
ธตรัสสอนโดยพิสดาร
ที่สองให้บทพจนบรรหาร
อนุศาสน์โอวาทแถลง
๏ ให้ทรงสงเคราะห์ขัติยทุกองค์
ในแดนวงนครแขวง
เมืองขึ้นและออกนอกในกระแพง
ธปกป้องพิบัติไภย
๏ อิกพระราชทานธนะบำนาญ
สถานถิ่นและโภไค
ด้วยพระกรุณามุทุฤไทย
ให้ร่มเย็นเปนสุขา
๏ บทสามให้ทรงสงเคราะหกิจ
ในอิศรพงศา
พระราชวงศทุกองค์ขัติยนรา
ประสาททรัพย์ประดับกาย
๏ อิกยั่วยานสารตุรงครถ
ทั้งเครื่องยศอร่ามพราย
ควรแก่คุณานุรูปธนะบวาย
เถลิงลักษณ์เปนศักดิ์ศรี
/*13๏ บทสี่ให้ทรงบำรุงผดุงสุข
บำบัดทุกขพวกพราหมณชี
อิกทั้งหมู่คฤหบดี
ด้วยจาคาวัดถาภรณ์
๏ ทั้งโภชนากระยารสพิเศษ
แก่พราหมณเพศคณนิกร
ทวิชชาติผู้มีมนะสังวร
ให้สุขอยู่กระเษมสันต์
๏ คฤหบดีที่ครองคฤหฐาน
พระราชทานทุกสิ่งอัน
แอกไถและพืชบุพพรรณ
อปรัณณะนานา
๏ โคใช้มหิงษจตุบท
ให้ปรากฎในภารา
เครื่องที่จะเลี้ยงในชนมา
ยุชีพให้ทุกทวยชน
๏ บทห้าให้ทรงสงเคราะห์แก่ชาว
ชนบททุกตำบล
ปัจจันตเขตรที่ทรพล
ให้ได้สุขทุกวันวาร
๏ ตามควรแก่คุณชนนิกร
ระงับร้อนพอสำราญ
เข้ากล้าแลธัญญะหิรญกาญ
จนพืชนถั่วงา ฯ
๑๙๏ บทหกให้ทรงทนุบำรุงสมณะพราหมณา

อันสงบอกุสลา
ประหาร
๏ ผู้ผนวชในพระพุทธสาสนะอันอุฬาร

ว่าสมณะขนาน
สมญา
/*14๏ อนึ่งประเสริฐด้วยมุ่งอมัตบทพรตจริยา

นามว่าพราหมณา
ก็ควร
๏ เพราะทรงคุณธรรมดำรงคงสถิตยบเรรวน

ให้จอมมหิศวร
อำรุง
๏ ควรถวายไทยธรรมบูชารักษาพยุง

ป้องกันภัยเครื่องสดุ้ง
อย่ามี
๏ ให้อยู่เปนสุขนิรทุกข์พิพัฒนสวัสดี

เว้นพิบัติย่ำยี
สกนธ์
๏ ที่เจ็ดให้บรมจอมสถานผ่านภูมิดล

โปรดอไภยในมณฑล
นคร
๏ แก่นานาปักษาชาติและมฤคสุกร

มัจฉาในชโลธร
ทั้งปวง
๏ ห้ามปรามเพื่อมิให้ยิงและจับดักแลตักตวง

ด้วยสวิงชนางล่วง
ประหาร
๏ ให้เอนกสรรพสัตว์โสมนัสสุขสำราญ

ทั่วทุกหมู่ดิระฉาน
คณา
/*15๏ ที่แปดในจักรวัติวัตรขัติจริยา

ให้องค์บรมนรา
ธิปไตย
๏ ห้ามปรามแก่ประชานิกรรายฎรอยู่ใน

รัชะจังหวัดบให้
ทุจริต
๏ ละบาปกรรมที่จะนำวิบากอันเปนพิษ

ตั้งอยู่ในการกิจ
กุศล
๏ รักษาเบญจเวรวิรัติปฏิบัติวิมล

แผ้วผ่องกายสกนธ์
วาจา
๏ ทำจิตรให้ตั้งมั่นในสรรพธรรมกุศลา

เพื่อผลเพิ่มสุขา
พิบูลย์
๏ ด้วยราโชวาทประสาทประสิทธิเพราะกิจนุกูล

เพิ่มสุขเกิดเพิ่มพูล
ประชา ฯ
๒๑๏ ที่เก้าในราชธรรมขัติยา
บวรพจนสุภา
ษิตกถา
ธสั่งสอน
๏ ให้ทรงสงเคราะห์ประชากร
ทลิทชนในนคร
ผู้ไร้ทุนรอน
ธนะทุกพรรค์
/*16๏ จงทรงสละทรัพยแบ่งสรร
รชฏสุวรรณปัน
พอเกษมสันต์
สุขารมณ์
๏ เปนทุนอุดหนุนทรัพยส่ำสม
ธนชนะอนุกรม
ชื่นชมเลี้ยงชีพ
ชนมา
๏ เพิ่มพูลสมบัติโภคา
นรชนคณประชา
ในพระภารา
ธเรศตรี
๏ ที่สิบให้จอมนราธิบดี
พระกมลธเปรมปรีดิ์
จรลีสู่สม
ณพราหมณา
๏ ใต่ถามข้ออรรถธรรมปฤษณา
กุศลอกุศลา
โทษและคุณา
ประโยชนผล
๏ สิ่งใดไร้ประโยชนอกุศล
นิรคุณะธผจญ
ให้พ้นอย่าพ้อง
พะแผ้วพาล
๏ จงมีความเพียรหักประหาร
อกุศละสละทาน
กอปการกุศล
ผลไพบูลย์
๏ เปนธรรมสำหรับนเรสูร
สุริยวรประยูร
ควรทรงเพิ่มพูล
เพียรประกอบ
/*17๏ สมณะพราหมณผู้รู้รอบ
หิตะคุณะระบอบ
ธรรมที่ชอบ
ธปรีชา
๏ ทรมานโทษะและโมหา
มนะบละวิริยา
บันเทากามา
ก็เบาบาง
๏ สอนง่ายสิ่งใดควรละวาง
สติก็ตริจะให้จาง
ประพฤติโดยทาง
ที่ถูกตรง
๏ มานะเก้าประการธปลดปลง
มุทุหทยะก็คง
กรุณประสงค์
แต่สุขสานต์
๏ สมณะพราหมณใดทรงธาร
วรคุณะมโหฬาร
ดุจบรรหาร
ที่พรรณา
๏ ควรบรมจอมภพจะคบหา
มนะอภิรมยา
เสพสมาคม
ธเนืองนิจ
๏ ที่สิบในธรรมะวรกิจ
บวรขัติยมหิศ
สราธิบพิตร
กระษัตรีย์
/*18๏ โดยสังเขปย่อข้อคดี
สุพจนวรวาที
ในบาฬีจักรวัติ
สูตรแสดง ฯ
๒๘๏ ถ้ากล่าวพิสดาร

เพิ่มบทวิถาร
อิกสองบทแถลง
นับเปนสิบสอง
ถูกต้องอย่าแคลง
ท่านกล่าวให้แจ้ง
โอวาทจอมอารย์
๏ อะธรรมะราคะ

พึ่งให้เพียรสละ
ในมิจฉาจาร
หญิงสิบสองเหล่า
พึงสละประหาร
อคะมนิยฐาน
ที่ไม่ควรถึง
๏ หญิงอันพงศา

ทั้งสองชนา
อนุญาตรำพึง
เพื่ออาวาหะ
วิวาหะคะนึง
ให้ไว้แต่หึง
กาลเปนทารกา
๏ ที่สองมีนาม

หญิงท่านหวงห้าม
สปริทัณฑา
ขัตยราชมนตรี
ตั้งเขตรอาชญา
ผู้ใดคบหา
ปรับไหมเฆี่ยนตี
/*19๏ ธนะกิตตา

หญิงท่านไถ่มา
ด้วยทรัพย์ตามมี
เลี้ยงเปนภรรยา
รักขานารี
ไป่ให้ราคี
บุรุษคบหา
๏ โภคะวาสินี

นับเปนที่สี่
มีโดยสมญา
บุรุษให้ทรัพย์ไว้
หมายได้ยุพา
มาเปนภรรยา
ด้วยให้ศฤงคาร
๏ หญิงเคารบห้า

ท่านกล่าวพรรณนา
โดยชื่อนงพาล
ปฏะวาสินี
ชายหมายสมัคสมาน
ให้ผ้าปริหาร
นุ่งห่มกายา
๏ ที่เคารบหก

หญิงแบกหาบยก
ภาระทูนมา
ชายรับธุระ
ปลงปละภารา
ลงจากหัดถา
หมายจะสู่สม
๏ ภัตติกาที่เจ็ด

หญิงรับจ้างเสร็จ
ในเรือนนิยม
หมายได้ค่าจ้าง
ชายคบสมาคม
เปนคู่ภิรมย์
ร่วมรักสโมสร
/*20๏ ที่แปดทาสี

ของคหบดี
รักใคร่บังอร
เลี้ยงเปนภรรยา
รักษาอาทร
บ่ให้ทุกข์ร้อน
ร่วมกามปรีดา
๏ ฉันทะวาสินี

นั้นคือสัตรี
จิตรรักตามมา
อยู่กับบุรุษ
โดยสุทธเจตนา
เพื่อเปนภรรดา
โดยใจนารี
๏ หญิงญาติมอบให้

อยู่กับชายใด
ให้เปนสามี
บุรุษได้เปนใหญ่
รักใคร่สัมคี
เมตาปราณี
นับเปนคู่ครอง
๏ อิกหญิงชะเลย

(ระบาตรคามเคย
อนาถจำนอง
พามาเลี้ยงไว้)
ท่านได้ปกป้อง
รักร่วมปรองดอง
เปนภรรยาตน
๏ อนึ่งมหุติกา

ชายร่วมคบหา
แต่ครู่หนึ่งดล
ร่วมรสสังวาส
มาตรแต่ครั้งหน
หนึ่งนับว่าชน
มีคู่สู่สม
/*21๏ สิรินับสิบสอง

นารีที่ข้อง
ไม่ควรสมาคม
เปนมิจฉาจาร
ท่านกล่าวนิยม
อย่าพึงปรารมภ์
ร่วมรักสมัคสมาน ฯ
๑๒๏ อนึ่งพึงมละกามรติผิด
ณจิตรวิการ
โดยนามอะนังคะละขนาน
ณทุจริต
๏ ในเชษฐประยุรกุละคณา
วุฒาก็คิด
สังวาสภิรมย์กลสนิท
ณย่าและยาย
๏ อิกมัคอุจาระมุขมี
วิธีภิปราย
ใช่ทางจะมุ่งภิรมยหมาย
จะเสวนา
๏ ผิดจากระบอบชนนิกร
บห่อนจะผา
สุกสวัสดินำครหะมา
ก็มากก็มูล
๏ อนึ่งนามอกาละทุจริต
ก็ผิดบพูล
เพิ่มสุขขจัดนิระพิบูลย์
จะเสื่อมคุณา
๏ ทาเรศประกอบทุกขและไข้
กษัยสุขา
ไป่มีภิรมยรติณกา
มะจิตรนิราส
/*22๏ อิกหญิงอุทรครุมหันต์
ณครรภ์ประดาษ
ไม่ควรจะสังวาส
รติภิรมย์
๏ นารีตรุณปฐมไวย
บได้นิยม
การกามะสะวะนาคม
นิราฤดี
๏ สัตรีชราทุพละกาย
ก็หน่ายบมี
จิตรคิดจะสามคี
ณเสวกิจ
๏ นงพาลจะใกล้ชนะมลาย
จะวายชีวิต
ทุกขแทบจะปลดจะปลิด
ประไลยจะลาญ
๏ ไม่ควรภิรมยรติคะนึง
จะพึงสมาน
ควรจอมนรินทรภูบาล
ธเกลียดธไกล
๏ อนึ่งนามอเทศะทุจริต
ธคิดไกษย
ในที่สถานปิฎกไตร
ธรจนา
๏ ที่ใกล้อุประจารพระวรสถูป
และรูปปฏิมา
พุทธพิมพ์และพระมหา
โพธิพฤกษสถาน
๏ ไป่ควรประพฤติวสลธรรม
กรรมสมาจาร
ในที่กล่าวปริหาร
ก็แจ้งคดี
/*23๏ รวมบทสุพจนบวรประกาศ
นุศาสนมุนี
ในข้ออธรรมราคะฤดี
ก็เสร็จประสงค์ ฯ
๑๑๏ ที่สิบสองในวัติ
ขัติยธรรมควรดำรง
วรโอวาทแห่งองค์
พระชนกาธิบดี
๏ วิสมะโลโภ
จงทรมานมนินทรีย์
ทรัพย์ท่านผู้อิ่มมี
อย่าคิดน้อมจะนำมา
๏ เจ้าทรัพย์มิได้ให้
ยังห่วงใยเก็บรักษา
ใช่กิจแสวงหา
ด้วยจิตรบาปที่หยาบคาย
๏ โลภจิตรมีแปดดวง
อภิธรรมบรรยาย
จะเติมพจนภิปราย
สังเขปข้อย่อวาที
๏ โลภเกิดปรากฎ
สหรคตทิษฐิมี
โสมนัสปรีดี
แต่ลำพังฤไทยตน
๏ โสมนัสประวัติจิตร
กับทิษฐิมารคน
เกิดเพราะปะระชน
คุณประกาศให้ปราถนา
/*24๏ อนึ่งทิษฐินิราส
มีแต่โลภะจินดา
โสมนัสอุบัติอา
ศรัยเพราะตนประสงค์เอง
๏ อิกผู้อื่นยุยง
มาส่งเสริมคุณาเพรง
ใช่เกิดเพราะตนเอง
คณนาก็สี่แถลง
๏ อนึ่งทิษฐิกับจิตร
อุเบกขาธกล่าวแสดง
เกิดเองและเรี่ยวแรง
เพราะผู้อื่นมาพรรณา
๏ สิรินับอิกก็สอง
ทิษฐิข้องอุเบกษา
อนึ่งทิษฐินิรา
อิกสองจิตรก็เหมือนกัน
๏ ครบแปดดังกล่าวแถลง
โลภะแจ้งในอภิธรรม์
ธีรชนท่านรำพรรณ
สรุปถ้อยให้น้อยความ
๏ ขัติยวัติทวาทศ
สุพจนควรพยายาม
ธรรเมศพิเศษคาม
ภิรกระษัตรธบรรหาร
๏ ว่าพ่อผู้โอรส
ปิยดนัยจงวิจารณ์
จำถ้อยไว้กอปการ
ปฏิบัติในวัตรธรรม
/*25๏ อย่าประมาทให้ขาดสูญ
จากประยูรบวรพันธุ์
จงเพียรให้เกิดพลัน
ทิพย์จักรรัตนา ฯ
๑๕๏ วรรสพจนธรรมา
ล้วนประเสริฐถา
วดำรง

๏ วรรสพจนยรรยง
ควรรพีพงศ
ธบำรุง

๏ วรรสพจนเพื่อผดุง
จอมธเรศกรุง
ภิบาลสถาน

๏ วรรสพจนบรรหาร
แห่งพระภูบาล
วราราช

๏ วรรสพจนโอวาท
สรวมประสาทนาถ
ดนัยไท

๏ วรรสพจนอวยไชย
เพื่อพิบัติไภย
พินาศสุญ

/*26๏ วรรสพจนเพิ่มพูล
ธรรมเกื้อกูล
สุขารมณ์

๏ วรรสพจนส่ำสม
ควรจะชื่นชม
ประพฤติตาม

๏ นรชนคณะในสาม
ภพจะเข็ดขาม
พระเดชา

๏ ธิระชนคณะเมธา
ยินจริยา
จะสรรเสริญ

๏ สิริยประยุรจะเพลิดเพลิน
ยศจะจำเริญ
ธราดล

๏ ศุภสิริสุขสโสภณ
เกิดวิบุลผล
ก็อาจิณ ฯ

๑๒๏ พระนราธิปไต
ยดไนยมนุษิน
ทรองคธิบดินทร
ธก็รับพจนา
/*27๏ ปิตุเรศรมหิศร
ธประสิทธิกถา
อภิวาทกรสา
ธุชุลีก็ประนม
๏ มนะปรีดิภิรัต
วรอรรถะนิยม
ขณะนี้ก็จะสม
ปนิธานมนะสา
๏ ธก็น้อมศิรกราบ
สุรภาพอภิวา
ทนแทบวรบา
ทชนกธิบดี
๏ อภิวันทนะลา
วรราชฤษี
ธก็จากจรลี
อุทยานนิรคลา
๏ ธเสด็จยุรยาตร
วรราชรถา
คณะหมู่อมจา
ชนแห่คะระไล
๏ ก็ลุกรุงธสถิต
ณวิจิตรมไห
สุริยาธิปไพ
บุลราชศฤงคาร
๏ วรองคนริน
ทรปิ่นนรสถาน
ธก็ทรงอภิบาล
วรธรรมจริยา ฯ
/*28๏ จอมปราณประพฤติวิริยกิจ
จตุพิธสังคหา
ในหมู่นรานรประชา
บริษัทณกรุงไกร
๏ อนึ่งทรงสถิตณวรธรรม
กุศลกรรมบถไพ
บูลด้วยธตั้งพระหฤไทย
จะผดุงกุศลผล
๏ รักษาอุโบสถบขาด
วรนาถธโสภณ
แผ้วผ่องพระไทยศุภกมล
ธก็เพียรประกอบธรรม์
๏ ทวาทศณพรตสุริยพงศ
ธดำรงระบอบบรรพ์
สิบสองณบทพจนรำพรรณ
บิตุราชธตรัสสอน
๏ ล่วงกาลบนานทิวสะจวบ
ศศิเพ็ญณอำพร
เต็มดวงก็ลอยนภขจร
ก็ลุบัณรัสมี
๏ เสร็จสรงสุคนธวรกลิ่น
มุระธาภิษิตศรี
สังขกรดก็ครบบุรพิธี
วรราชสรงสนาน
๏ เสร็จสรงประทับพระวรอาสน
ณประสาทมโหฬาร
เบื้องบนพระมณฑิรพิมาน
ธก็เยี่ยมณบัญชร
/*29๏ ด้วยบุญบุเรภวะประกอบ
และระบอบมหิศร
ภพนี้ธทรงคุณบวร
ราชจรรมจรรยา
๏ ทิพยจักรสถิตกษิรสมุท
บริสุทธิคุโณฬาร์
ปราจิณโลกบุรพทิศา
จิรที่สถิตสถาน
๏ ผุดพ้นชลาสลิละเขตร
ก็ประเวศณคัคณานต์
ลอยเลื่อนโพยมจรทยาน
ก็สถิตตรงบัญชร
๏ ด้วยเดชอุภัยกุศลผล
นิรมลมหิศร
บันดาลตระหนักคุณบวร
ทิพยจักก็คืนมา ฯ
๑๖๏ ปางองค์สมเด็จราชา
เอกราชมหา
บพิตรผู้ผ่านธรณี

๏ เยี่ยมบัญชรทอดทฤษฎี
ยลทิพยจักรลี
ลาศมาโดยท้องคัคณานต์

๏ เลื่อนลอยเสมอบัญชรสถาน
งามพร้อมตระการ
ทั้งดุมแลกำสมบูรณ์

/*30๏ พระไทยโสมนัสเพิ่มพูน
ทิพยจักรห่อนสูญ
เกิดขึ้นได้โดยปราถนา

๏ ทรงพระดำริห์จินดา
คำเก่าเล่ามา
จักรพรรดิราชมหิศร

๏ ย่อมมีจักรรัตนบวร
มาโดยอัมพร
สถิตหน้ามหาไพชยนต์

๏ บัดนี้จักรรัตนโสภณ
ล่องลอยเวหน
มาอยู่ตรงแกลแลเห็น

๏ ชรอยเราควรคู่จักเปน
จักรพรรดิร่มเย็น
ตลอดเขตรด้าวสาคร

๏ จอมภพมีจิตรสโมสร
ภิรมย์เอมอร
เฉวียงสพักพระอังษา

๏ เสด็จจากวรอาสน์ยาตรา
ทรงสุวรรณภิงคา
ระพระเต้าทองคำอำไพ

/*31๏ โดยหัดถ์เบื้องซ้ายท้าวไท
หัดถ์ขวาภูวไนย
ธประพรมน้ำสุคนธา

๏ โสรจสรงทิพจักวรา
ตรัสพระวาจา
ประสาทประสิทธิโองการ

๏ วรจักรจงไปในสถาน
ทั่วทิศพิศาล
พิสัยเขตรด้าวสากล

๏ จงชนะทั่วทิศมณฑล
อาจปราบผจญ
อริราชศัตรูนานา

๏ ทิพยจักรก็ลอยเวหา
โดยทิศบุรพา
อนิละบถสัญจร

๏ บรมจักรพรรดิราชภูธร
เสด็จด้วยนิกร
เสนาสี่เหล่าตามไป

๏ วรจักรหยุดอยู่สถานใด
ทรงตั้งทัพไชย
ประเทศที่นั้นโดยหมาย

/*32๏ กระษัตริยสามันตราชทั้งหลาย
พากันผันผาย
มารับเสด็จจอมประชา

๏ ขัติราชในทิศบุรพา
เชิญบรมจุฑา
ธิราชผู้เรืองเดชขจร

๏ ให้ประทับภายในนคร
เพื่อให้ทรงสอน
โอวาทสุภาษิตแถลง

๏ จอมนรินทรปิ่นภพจึ่งแสดง
เบญจเวรแจกแจง
ให้เว้นทุศีลโทษา

๏ สัตว์เปนอย่าปลงชีวา
หนึ่งเว้นอทินนา
ทานานุกิจผิดธรรม

๏ พึงเว้นปรทารเสวกรรม
มฤจฉาอย่าทำ
ประเพณีล่วงในกาม

๏ อนึ่งคำมุสาวาทพึงขาม
เข็ดอย่าลวนลาม
กล่าวถ้อยที่เท็จอำพราง

/*33๏ พึงเว้นน้ำเมาละวาง
สุราเปนทาง
ที่ตั้งแห่งความประมาทใจ

๏ เว้นเวรห้าอย่างจงไกษย
ตั้งสติอยู่ใน
สุจริตธรรมอันอุดม

๏ ก่อสร้างทางธรรมส่ำสม
โดยคำนิยม
นิเทศที่กล่าวสารสอน

๏ บรมจักรพรรดิภูธร
แสดงธรรมบวร
โอวาทแก่หมู่ขัติยา

๏ ซึ่งอยู่ในทิศบุรพา
โดยดังพรรณา
สังเขปข้อคำสำคัญ ฯ

๑๙๏ จักรอันเลิศก็นิราคระไลบุรพทิศพลัน

ทักษิณทิศจรัล
นุคลา
๏ จักรพรรดิราชธก็เสด็จประเวศอนุสถา

นะในด้าววราจักร
คระไลย
/*34๏ แม้ทิพจักรจรหยุดสถิตยณประเทศใด

ท้าวตั้งณพลไกร
นุกรม
๏ สามนตราชณประเทศทักษิณก็ชม

ชื่นในพระบรม
จุฑา
๏ จักรพรรดิราชธประสาทประสิทธิวจนกถา

โอวาทแก่คณา
กระษัตริย์
๏ ให้เว้นจากทุจริตประกอบคุณวิรัติ

เบญจางคเวรสงัด
ประหาร
๏ จักรทิพจากณประเทศทักษิณสถาน

ดลปัจฉิมภาคธาร
ทิศา
๏ จอมภพนำคณะพลพหลจตุรคลา

ตามจักรจรามา
สถิต
๏ สามนตราชธก็เปรมกมลโสภณจิตร

ปรีดาเจริญคิด
ภิรมย์
/*35๏ มารับเสด็จวรราชบพิตรคุณอุดม

โดยจิตรชื่นชม
ฤดี
๏ จาตุรันตราชอนุศาสนนุสนธิกลคดี

ศีลห้าวจีมี
กถา
๏ ทิพยจักรจากณสถานปจิมจรคลา

สู่อุตรามา
ก็คง
๏ ปิ่นธานีธก็ย้ายพหลจตุรงค์

เนาที่ฉะเพาะตรง
ณจักร
๏ ทรงสอนหมู่นรราชสมันตะธตระหนัก

เบญจะศีลก็เปนหลัก
กุศล
๏ ทิพยจักรนำวรราชธเที่ยวผจญ

ทั่วด้าวแดนธราดล
ฉมา
๏ ที่สุดแดนณสมุทสาครชลา

แผ่เดชทั่วคณานา
นิกร ฯ
/*36๒๑๏ จักรทิพย์กลับมาก็คืนนคร
วรรตนบวร
ตรงพระบัญชร
ก็ลอยสถิต
๏ คงอยู่ในปรางก็เปนนิจ
อจลวรสฤษดิ์
จักรประเสริฐสิทธิ
ธเรศตรี
๏ อิกเกิดดวงแก้วจรัสศรี
วรรตนมณี
แสงสว่างที่
สถิตสถาน
๏ เมื่อราตรีมืดพโยมมาน
นิรศศิบพะพาน
กาฬะปักขก็ดาล
นภาไลย
๏ ดวงแก้วมณีแสงสว่างไป
สกลนครใน
ดุจอุไทยไข
รพีพรรณ
๏ ชุมชนคิดว่าสว่างวัน
นรชนิกอนันต์
ต่างก็ชวนกัน
ประกอบการ
๏ แสงดวงมณีรัตนชัชวาล
ยวรคุณอุฬาร
จอมนราบาล
ธชื่นชม
/*37๏ อนึ่งเกิดหัสดีพิเศษสม
บุรณธนอุดม
ควรจะรื่นรมย์
ก็ผ่องศรี
๏ ขาวทั่วทั้งกายคชินทรี
ยรตนหัสดี
นามกรมี
ประกาศคุณ
๏ ไปโดยเวหาสประเสริฐสุน
ทรคชก็วิบุล
เกียรติเจริญจรุญ
ธราดล
๏ อิกทังอัศดรก็โสภณ
ชวนจรสถล
เร็วก็ปานกล
กะจักรผัน
๏ กายขาวพักตรดำฉวีวรร
ณวรคุณมหันต์
เผ่าตระกูลพันธุ์
อาชาไนย
๏ นามกรรัตนามโนไมย
ภิรมยหฤไทย
องค์อธิปไตย
ก็สมบูรณ์
๏ อิกนารีรัตนก็เพิ่มพูล
อภิรติยจรูญ
จอมบดีสูร
ธปรีดา
/*38๏ ทรงรูปพร้อมเบญจกัลยา
อุตรกุรุกุมาร์
แดนอุบัติสถา
นะถิ่นเดิม
๏ สัมผัสอ่อนละเอียดก็ส่งเสริม
สุขหทยะเผดิม
พูนผดุงเพิ่ม
พระเกียรดิ์ทวี
๏ อนึ่งองค์เชษฐบุตรประเสริฐศรี
รตนคุณและมี
นามกรที่
ปรินายก
๏ อิกขุนธนรัตนดิลก
ธนะชละณธิปก
อาจหยิบยก
ก็ทูลถวาย
๏ ครบเจ็ดรัตนาอภิปราย
วจนและอธิบาย
บทขยายเดิม
นิพนธสาร
๏ สรรเสริญจักรพรรดิภูบาล
วิบุลคุณอุฬาร
แก้วก็เจ็ดประการ
ธไพบูลย์
๑๒๏ พระจอมจักรพรรดินรินทรา
นราธิราชก็เพิ่มพูล
ลุโสภณณะไอสูรย์
ประจักษทั่วณโลกา
๏ ธดำรงพิภพสถิตย
ประหนึ่งอิศรธาดา
ภิบาลในพระภารา
ขจัดภัยทุกทวยชน
/*39๏ สถิตในราชสมบัติ
พิไชยฉัตรธดำกล
ประมาณกาลก็จวบดล
พระชนมาพิราไลย
๏ พระเชษฐบุตรถวัลยรัช
ณสมบัติและเวียงไชย
ธสืบเนื่องพระวงศไท
ธิราชเจ้านราบาล
๏ ก็เปนจักรพรรดิองค์
ธดำรงประเทศสถาน
ประมาณปีก็เนิ่นนาน
สวรรคตนิราคลา
๏ ธสืบเนื่องพระจักรพรรดิ
กระษัตรเจ็ดพระองค์มา
ผดุงเกียรติพระเดชา
ตลอดด้าวธราดล
๏ ก็ด้วยเหตุวิบุลวัตร์
ทวาทัศกุศลผล
พระกอบธรรมโสภณ
วิมลเลิศประเสริฐศรี
๏ พระจอมอารย์ประทานรส
สุพจน์ธรรมวาที
จะให้เกิดสวัสดี
ภิบาลองค์กระษัตรา
๏ ธเรศตรีประกอบกิจ
พิพิธธรรมจรรยา
จะก่อเกิดพิพัฒอา
ยุยาวยงดำรงนาน ฯ
---