โคลงล้านนา อุสาบารส
ไม่ทราบ
คำนำ
สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มีหน้าที่สำคัญประการหนึ่งคือ การศึกษาค้นคว้าในด้านล้านนาคดีทุกแขนง อาทิ เรื่องราวทางด้านประวัติศาสตร์ ภาษา วรรณกรรม ศิลปสถาปัตยกรรม พิธีกรรมและความเชื่อ เป็นต้น ทั้งนี้เพื่อที่จะอนุรักษ์มรดกศิลปวัฒธรรมอันทรงคุณค่าไว้ให้อนุชนรุ่นหลังได้เรียนรู้ อีกทั้งเป็นการส่งเสริมทะนุบำรุงสิ่งที่ดีงามของท้องถิ่นตลอดจนเผยแพร่ให้กว้างขวาง
เอกสารการค้นคว้าวิจัยเรื่องอุสสาบารสโคลงดั้นล้านนาเล่มนี้เป็นการศึกษาจากข้อมูลเอกสารใบลาน ซึ่งทางศูนย์วิจัยล้านนาคดี ได้ยืมมาถ่ายไมโครฟิล์มเก็บไว้ในคลังข้อมูลของสถาบันวิจัยสังคม แม้ว่าเนื้อหาดังกล่าวจะไม่สมบูรณ์ก็ตาม แต่ร่องรอยที่ยังคงเหลืออยู่ในเอกสารดังกล่าว นับได้ว่าเป็นหลักฐานสำคัญที่ยืนยันให้เห็นถึงรูปแบบของโคลงดั้นโบราณที่ปรากฏอยู่ในดินแดนภาคเหนือของไทย สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ หวังว่าเอกสารการวิจัยนี้ ซึ่งถือเป็นผลงานสร้างสรรค์อันทรงคุณค่าทางวิชาการจะมีประโยชน์แก่ผู้สนใจบ้างไม่มากก็น้อย ขอร่วมภูมิใจในผลงานนี้ และขอขอบคุณนายไพฑูรย์ ดอกบัวแก้ว หนึ่งในผู้สร้างสรรค์งานวิชาการของสถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
ศาสตราจารย์ ดร.สิทธิ์ บุตรอินทร์ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยสังคม กุมภาพันธ์ ๒๕๔๓
คำชี้แจง
คำประพันธ์ประเภทโคลง เป็นกวีนิพนธ์ที่เก่าแก่ชองชนชาติไทย-ลาว สันนิษฐาน กันว่าต้นกำเนิดของโคลงน่าจะอยู่ที่ล้านนา หรือไม่ก็ล้านช้าง ก่อนที่จะแพร่หลายและได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในอยุธยา โดยเฉพาะอย่างยิ่งโคลงดั้นและโคลงสี่สุภาพ อย่างไรก็ตามในล้านนาเองนั้น ต้นฉบับของวรรณกรรมประเภทโคลงดั้นหลงเหลืออยู่น้อยมาก เท่าที่สำรวจพบมีเพียงเรื่องเดียวคืออุสสาบารสหรือ อุสาบารส
ข้อสันนิษฐานในโคลงดั้นล้านนาเล่มนี้ คงมิใช่ข้อสรุปเกี่ยวกับที่มาของโคลงดั้นว่ามิต้นกำเนิดจากล้านนา แต่ข้อมูลจากโคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส น่าจะเป็นประโยชน์ต่อการวินิจฉัยของนักวรรณคดีไทยต่อไปในอนาคต เกี่ยวกับพัฒนาการของคำประพันธ์ประเภทโคลงของล้านนา ล้านช้าง และอยุธยา
ไพฑูรย์ ดอกบัวแก้ว
บทที่ ๑
ความเป็นมาของล้านนา
คำว่า “ล้านนา” หรือ “ล้านนาไทย” เป็นคำพื้นเมืองใช้เรียกอาณาจักรบริเวณที่ประกอบด้วยเมืองกลุ่มหนึ่ง ซึ่งถ้าจะเทียบกับปัจจุบันก็คือ บริเวณภาคเหนือของประเทศไทยพร้อมทั้งบริเวณบางส่วนของประเทศพม่า ประเทศจีน และประเทศลาว เมืองหลวงของล้านนาส่วนใหญ่ได้แก่เชียงใหม่
เอกสารหลักฐานประวัติศาสตร์บางฉลับ เช่นตำนานเชียงใหม่ยืนยันว่า ล้านนาประกอบด้วย ๕๗ เมือง แต่ไม่ปรากฏว่ามีเมืองใดบ้าง และในสมัยไหนที่ล้านนาประกอบด้วย ๕๗ เมืองนั้น
คำว่า “ล้านนา” เริ่มปรากฏเมื่อ พ.ศ. ๒๐๙๖ ในหลักศิลาจารึกของวัดนางจันดี อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย หมายความถึง “ที่นาจำนวน ๑ ล้าน” และในจารึกเดียวกันเปรียบกับ “ล้านช้าง” คือช้างจำนวน ๑ ล้านเชือก อันเป็นชื่อเรียกอาณาจักรหลวงพระบางในอดีต
ล้านนาไทย หมายถึง ดินแดนทางภาคเหนือของประเทศไทยทั้งหมด หากจะคิดเนื้อที่กันตามส่วนจังหวัด ดังที่กรมศิลปากรแบ่งเขตส่วนราชการ จัดเป็นหน่วยศิลปากรคุ้มครองรักษาและค้นคว้าทางศิลปโบราณวัตถุสถานหรือทางประวัติศาสตร์ และโบราณคดีหลังภูมิภาคของเหนือแห่งประเทศนี้ ทางกรมศิลปากร จัดตั้งหน่วยศิลปากรที่ ๔ ขึ้นเป็นเจ้าหน้าที่ดำเนินการอยู่ในขอบเขต ๘ จังหวัดคือ จังหวัดเชียงราย ลำปาง ลำพูน เชียงใหม่ พะเยา แพร่ น่าน และแม่ฮ่องสอน
ดังนั้นคำว่าล้านนาไทยก็ควรหมายถึงดินแดนซึ่งตกอยู่ในเขต ๘ จังหวัดทางภาคเหนือของประเทศไทยตามที่กล่าวมาแล้ว หากจะพิจารณากันจริงๆ ถึงอาณาเขตล้านนาไทยแต่ครั้งโบราณกาล ก็อาจจะกว้างกว่าปัจจุบันนี้มาก หรือกินเนื้อที่เข้าไปถึงดินแดนส่วนหนึ่งของสหภาพพม่า ทางเหนือสุดถึงเชียงรุ้งยูนานก็ได้
ล้านนาไทย ตั้งเป็นอาณาจักรมีกษัตริย์ปกครองอย่างสมบูรณ์ในปี พ.ศ. ๑๘๐๑ โดยมีพ่อขุนมังรายมหาราชเป็นผู้ก่อตั้งอาณาจักรและสร้างนครเชียงใหม่เป็นราชธานี นับแต่นั้นมาล้านนาไทยก็สืบกษัตริย์ในราชวงศ์มังรายมาจนถึง ๑๕ รัชกาล รัชสมัยที่ล้านนาไทยมีความเจริญทางศิลปวัฒนธรรมมากที่สุดคือพระเจ้าศรีสุธรรมติโลกราช และพระเจ้าดิลกปนัดดาธิราช (พระเมืองแก้ว) ใน ๒ รัชกาลนี้มีความเจริญสูงสุด จนเป็นแบบอย่างให้ผู้มาปูนหลังทราบแนวทางและค้นคว้าดูเอกสารจากใบลานจารึก ศิลาจารึก และจารึกปั๊บหนังสา ทั้งหมดที่มีอยู่ในลานนาไทย
ลำดับกษัตริย์ที่ปกครองเชียงใหม่
ราชวงศ์มังราย
๑. พระเจ้ามังราย	พ.ศ. ๑๘๐๑-๑๘๖๐
๒. พระเจ้าชัยสงคราม	พ.ศ. ๑๘๖๐-๑๘๗๐
๓. พระเจ้าแสนภู	พ.ศ. ๑๘๗๐-๑๘๗๗
๔. พระเจ้าคำฟู	พ.ศ. ๑๘๗๗-๑๘๘๘
๕. พระเจ้าผายู	พ.ศ. ๑๘๘๘-๑๙๑๐
๖. พระเจ้ากือนา	พ.ศ. ๑๙๑๐-๑๙๓๑
๗. พระเจ้าแสนเมืองมา	พ.ศ. ๑๙๓๑-๑๙๕๔
๘. พระเจ้าสามฝั่งแกน	พ.ศ. ๑๙๕๔-๑๙๘๕
๙. พระเจ้าติโลกราช	พ.ศ. ๑๙๘๕-๒๐๓๐
๑๐. พระเจ้ายอดเชียงใหม่	พ.ศ. ๒๐๓๐-๒๐๓๘
๑๑. พระเมืองแก้วหรือพระเจ้าดิลกปนัดดาธิราช
พ.ศ. ๒๐๓๘-๒๐๖๘
๑๒. พระเมืองเกษเกล้า	พ.ศ. ๒๐๖๘-๒๐๘๑
๑๓. เจ้าชายคำหรือเจ้าทรายคำ	พ.ศ. ๒๐๘๑-๒๐๘๖
๑๔. พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช	พ.ศ. ๒๐๘๖-๒๐๙๑
๑๕. พระเจ้าเมกุฏสุทธิวงศ์	พ.ศ. ๒๐๙๕-๒๑๐๑
เชียงใหม่ได้ปกครองตนเองมาเป็นเวลานาน จนกระทั่งถึงรัชกาลพระเจ้าเมกุฏสุทธิวงศ์ ก็ได้เสียเอกราชให้แก่พม่าโดยกองทัพของพระเจ้าบุเรงนองเชียงใหม่ จึงได้ตกเป็นเมืองขึ้นของพม่านับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
ลำดับกษัตริย์สมัยพม่าปกครองเชียงใหม่
๑. มังนรธามังคุยหรือมังนรธาช่อ	พ.ศ. ๒๑๒๒-๒๑๕๐
๒. มองซวยเทา	พ.ศ. ๒๑๕๐-๒๑๕๒
๓. มองกอยต่อ	พ.ศ. ๒๑๕๒-๒๑๕๔
๔. อนุชามองกอยต่อ	พ.ศ. ๒๑๕๔-๒๑๕๗
๕. เจ้าเมืองน่าน	พ.ศ. ๒๑๕๗-๒๑๗๔
๖. พระยาหลวงทิพยเนตร	พ.ศ. ๒๑๗๔-๒๑๙๓
๗. พระแสนเมืองหรือพระยาแสนหลวง	พ.ศ. ๒๑๙๓-๒๒๐๖
๘. พระเจ้าเมืองแพร่	พ.ศ. ๒๒๐๖-๒๒๑๕
๙. อึ้งแซะกรุงอังวะ	พ.ศ. ๒๒๑๕-๒๒๒๘
๑๐. มังแรนรา	พ.ศ. ๒๒๒๘-๒๒๗๐
๑๑. เทพสิงห์และองค์คำ	พ.ศ. ๒๒๗๐-๒๓๐๖
๑๒. โป่อภัยคามิณี	พ.ศ. ๒๓๐๖-๒๓๑๒
๑๓. โป่มยุง่วน	พ.ศ. ๒๓๐๒-๒๓๐๗
เชียงใหม่เสียเอกราชให้แก่พระเจ้าบุเรงนองในรัชกาลพระเมกุฏ จนใน พ.ศ. ๒๓๐๗ เจ้ากาวิละ เจ้าเมืองลำปางกู้อิสรภาพเชียงใหม่ได้ และใน พ.ศ. ๒๓๓๙ เจ้ากาวิละจึงได้เข้าครองเมืองเชียงใหม่อีกครั้งหนึ่ง
เชื้อพระวงศ์พระเจ้าการละที่ครองเมืองเชียงใหม่
๑. พระเจ้าบรมราชาธ์บสิ (กาวิละ)	พ.ศ. ๒๓๒๔-๒๓๕๘
๒. เจ้าหลวงช้างเผือกธรรมลังกา	พ.ศ. ๒๓๕๘-๒๓๖๔
๓. เจ้าหลวงเศรษฐี (คำฝั้น)	พ.ศ. ๒๓๖๔-๒๓๖๘
๔. เจ้าหลวงแผ่นดินเย็นพุทธวงศ์	พ.ศ. ๒๓๖๙-๒๓๘๙
๕. พระเจ้ามโหตรประเทศ	พ.ศ. ๒๓๙๐-๒๓๙๗
๖. เจ้าอุปราชอินทวิชยานนท์	รั้งเมืองจนถึง พ.ศ. ๒๔๐๖
๗. พระเจ้าอินทวิชยานนท์	พ.ศ. ๒๔๑๖-๒๔๔๐
๘. เจ้าอินทวโรรส	พ.ศ. ๒๔๔๐-๒๔๕๒
๙. เจ้าแก้วนวรัฐ	พ.ศ. ๒๔๕๒-๓ มิถุนายน ๒๔๙๒
ผู้ครองเชียงใหม่คนสุดท้ายได้แก่เจ้าแก้วนวรัฐ พระเชษฐาของพระราชชายาเจ้าดารารัศมื เมื่อท่านถึงแก่พิรารัยรัฐบาลก็ยกเลิกไม่ให้มีตำแหน่งเจ้าครองนครเชียงใหม่อีก
อักษรล้านนา
การศึกษาเรื่องกำเนิดของอักษรล้านนา ยังไม่เป็นที่สรุปได้แน่ชัด อย่างไรก็ดี สมหมาย เปรมจิตต์ได้กล่าวถึงกำเนิดของอักษรล้านนาไว้ใน “ประวัติหนังสือลาว” ซึ่งแปลมาจากต้นฉบับภาษาลาวของ สีลา วีระวงศ์ ว่า
“...เมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๓๖ พระเจ้าอโศกมหาราช กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ในอินเดีย ได้จัดการให้พระสงฆ์ทำสังคายนา เสร็จแล้วพระองค์ได้ทำการเผยแพร่พระพุทธศาสนาเป็นการใหญ่ โดยจัดส่งสมณทูตไปประกาศศาสนายังประเทศต่างๆ ถึง ๘ สาย ในจำนวนนี้สายหนึ่งเชื่อว่ามายังดินแดนอันเป็นแหลมทองปัจจุบัน คือพระโสณะกับอุตตระนำเอาพระพุทธศาสนากับอักษรศาสตร์มาเผยแพร่แถบสุวรรณภูมิ คือแหลมอินโดจีน ตั้งแต่ตะวันตกอันเป็นดินแดนประเทศมอญ พม่า และไทย ตลอดจนถึงภาคตะวันออกของแหลมอินโดจีน ดังนั้นชนชาติมอญจึงเป็นใหญ่อยู่ในดินแดนภาคตะวันตกแหลมอินโดจีน จึงได้รับเอาพระพุทธศาสนากับอักษรบาลีหรือคฤนถ์ ซึ่งเป็นอักษรอินเดียฝ่ายใต้ และใช้เป็นอักษรจากมอญ แล้วดัดแปลงให้เป็นอักษรพม่าอีกต่อหนึ่ง ครั้นตกมาถึงปี พ.ศ. ๑๖๐๐ พระเจ้าอนุรุทธกษัตริย์พม่ามีอำนาจขึ้น ยึดเอาดินแดนประเทศมอญไว้ได้ทั้งหมด จึงได้ทำการเผยแพร่พระพุทธศาสนาไปยังประเทศต่างๆ ที่อยู่ในแหลมอินโดจีนทางภาคเหนือ คือ ประเทศล้านนา เชียงตุง ตลอดจนถึงแคว่นสิบสองปันนา และเลยมาถึงประเทศล้านช้างด้วย ดังนั้นประเทศที่กล่าวมานี้ จึงได้รับเอาตัวอักษรแบบมอญและพม่ามาใช้.....”
สินชัย กระบวนแสง และจินตนา ตรีสุวรรณ ได้แสดงความคิดเห็นว่า
“อักษรพื้นเมืองล้านนาไทย น่าจะเกิดขึ้นก่อนรัชกาลพระเมืองแก้ว แต่จะเป็นเวลานานเท่าไรเป็นเรื่องที่ยืนยันได้ยาก เพราะถ้าเป็นพระเมืองแก้วคิดอักษรขึ้นใหม่ และบังคับให้ใช้ในแคว้นล้านนาทั้งหมด ย่อมเป็นเรื่องที่ยากที่หัวเมืองทางเหนือของแคว้นล้านนาจะยอมรับไว้ใช้ด้วย เพราะก่อนหน้านั้นในรัชสมัยของพระเจ้ากือนาได้เคยอาราธนาพระสุมนเถระ พระสงฆ์เมืองสุโขทัยขึ้นมาขึ้นฟูศาสนาและนำเอาอักษรสุโขทัยขึ้นมาเผยแพร่ใน พ.ศ. ๑๙๑๓ มีหลักฐานจารึกอยู่ในศิลาจารึกวัดพระยืน จังหวัดลำพูน....แม้กระนั้นอักษรสุโขทัยกว่าจะได้ใช้แพร่หลายในล้านนาก็กินเวลาเกือบห้าสิบปี การที่อักษรไทยแพร่หลายในแคว้นล้านนาได้ก็เพราะอาจจะถือกันว่าเป็นอักษรที่ใช้เขียนคัมภีร์ในพระพุทธศาสนาที่พระสุมณเถระมาปรับปรุงใหม่ เช่นเดียวกับในปัจจุบันที่ใช้ภาษาขอมเขียนเรื่องราวทางศาสนา”
ตัวอักษรล้านนาไทยตอนแรกก็คงใช้ในราชการ ใช้บันทึกพระธรรมคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ส่วนวัตถุที่ใช้จารึกใช้เหล็กแหลมจาร (เขียน) ลงบนใบลานในแคว้นล้านนาไทยสมัยต่อมา ยังใช้บันทึกตำราโหราศาสตร์ ตำราแพทย์ ตลอดจนบทกวีนิพนธ์และค่าวซอ ส่วนวัตถุที่ใช้บันทึกนอกจากใบลานแล้วก็ใช้กระดาษสา (อย่างที่ใช้ทำร่ม) หรือสมุดข่อยกับดินสอสียางไม้ (รง) และหรดานเพิ่มขึ้น นอกจากนั้นวัดวาอารามต่างๆ ก็จัดให้มีการเล่าเรียนตัวหนังสือไทยล้านนา แต่การเรียนหนังสือไทยล้านนาได้ชะงักลงราวๆ พ.ศ. ๑๙๐๐ ในรัชสมัยพระเจ้ากือนา กษัตริย์องค์ที่ ๖ แห่งราชวงศ์มังราย โดยพระสุมณเถระได้นำเอาตัวหนังสือไทยสุโขทัยไปใช้แทนเรียกว่าหนังสือฝักขาม ดังจะเห็นได้จากศิลาจารึกที่วัดพระยีน จังหวัดลำพูน และที่วัดพระสิงห์และวัดเชียงหมั้น จังหวัดเชียงใหม่ ตัวหนังสือฝักขามนี้นิยมใช้ต่อมาอีกประมาณ ๒๐๐ ปี พอแคว้นล้านนาไทยเสียแก่พม่า พ.ศ. ๒๑๐๑ ก็เลิกใช้กัน โดยพม่าได้นำเอาหนังสือของตนมาใช้แทนต่อมาถึงสมัยกรุงธนบุรี เมื่อพม่าถูกกวาดล้างออกไปจากแคว้นล้านนาไทย ทางเชียงใหม่ก็นำเอาตัวหนังสือไทยสุโขทัยกับหนังสือไทยล้านนามาผสมกันเติมสกตามแบบของขอมเข้าไป แล้วนำมาใช้เรียกว่า ตัวขอมไทย ดังจะเห็นได้จากจารึกในใบลานเกี่ยวกับตำนาน และบทกวีนิพนธ์ของล้านนาไทย เช่น นิราศหริภุญชัย (คัลโลงเมิงเป้า) โคลงมังตราตีเชียงใหม่ (คัลโลงมังตรา) และตำนานเมืองเชียงใหม่ เป็นต้น
ในสมัยพระเจ้ากาวิละเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ได้มีการฟื้นฟูเอาตัวหนังสือไทย ล้านนาหรือตัวเมืองมาใช้อีกครั้งหนึ่ง โดยการนำมาใช้เป็นหนังสือราชการ มีการศึกษาเล่าเรียนอย่างจริงจังทั่วไป ครั้นถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระองคได้ปฏิรูปการศึกษาทั่วประเทศ การใช้ตัวหนังสือไทยล้านนาทางราชการก็เปลี่ยนเป็นตัวหนังสือแบบสุโขทัย (ซึ่งก็เปลี่ยนแปลงแก้ไขมาเรื่อยๆ) เหมือนทางภาคกลางและภาคอื่นๆ ต่อไป
พยัญชนะเดิม ๓๓ ตัว
พยัญชนะพิเศษ
พยัญชนะที่มี “ห” นำ
พยัญชนะที่มี ร ควบกล้ำ
สระลอย
สระจม
วรรณยุกต์และเครื่องหมาย
ตัวเลข
๑ เลขโหรา
๒ เลขในธรรม
กวีนิพนธ์ของล้านนา
สิงฆะ วรรณสัย ได้แบ่งกวีนิพนธ์ของล้านนาออกเป็น ๕ ประเภทคือ
๑. ค่าวซอ
๒. ร่าย
๓. กาพย์
๔. ครรโลง (โคลง)
๕. คำร่ำ
๑. ค่าว
ค่าวมีความหมายเป็นสองนัย นัยแรกได้แก่ “หลักเป็นที่อาศัยเกาะของถ้อยคำ “ค่าว” คำนี้คือ “คร่าว” นั้นเอง เป็นเพราะเปสียงพูดของคนลานนามักจะทำให้ตัว “ร” หดหายไป จึงเป็นอันนิยามได้ว่า “คร่าวรั้วเป็นที่อาศัยเกาะของซี่รั้วเป็นระเบียบฉันใด หลักเกณฑ์อันเป็นที่อาศัยเกาะของถ้อยคำทำให้ถ้อยคำเป็นระเบียบขึ้น เราเรียกหลักเกณฑ์นั้นว่า “ค่าว” หรือ “คร่าว” ฉันนั้น และต่อมาเป็นชื่อของกวีนิพนธ์ชนิดหนึ่งของลานนาไทยด้วย
“ค่าว” นัยที่สองใจความอันยืดยาวต่อเนื่องกันเป็นเรื่องเป็นราว เรียกใจความนั้นว่า “ค่าว” เช่น ค่าวธรรมเรื่อง เวสสันตระ ค่าวธรรมเรื่องเจ้าสุวัตร ฯลฯ อนึ่ง เชือกเส้นยาวๆ ก็เรียกกันว่า “เชือกค่าว”
ฉันทลักษณ์ค่าว
ตัวอย่างค่าว (จากค่าวสี่บทหรือค่าวใช้จดหมายรักของพญาพรหม แต่งเมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๓๔๘
มโนเนือง ใจเหลืองเที่ยวม้วย	เพศเพียงดังกล้วย บ่มไว้ในขุม
แ
เทียบเคียงจากร่ายทีเราศึกษากันในปัจจุบัน เห็นว่านส่วนคล้ายกันมาก และที่คล้ายที่สุดคือ “ร่ายโบราณ” จึงอนุโลมเรียกชื่อวิธีแต่งนี้ว่า “ร่าย” แม้ว่าหลักกำหนดเสียงเพื่อให้เป็นไปตามทำนองอ่านจะผิดแปลกจากร่ายปัจจุบันไปบ้างก็ตาม
ฉันทลักษณ์ร่าย
๑๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐๐๐
๑๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐๐๐
๑๐๐๐๐๐๐	๐๐6๐๐๐๐
๑๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐๐๐
ฯลฯ
การกำหนดคณะไม่แน่นอน แต่ว่าอยู่ในคณะที่กำหนดนี้เป็นส่วนมาก ที่แปลกจากร่ายปัจจุบันนี้คือ บทที่ ๒ คำสุดท้าย จะลงด้วยเสียงโทหรือเสียงเอก และไปสัมผัสกับคำที่ ๑-๒-๓ หรือ ๔ ในบาทแรกของวรรคต่อไป ฟังสังเกตว่าเสียงเอกเสียงโทที่กำหนดไว้ในบาทนี้ (คือบาทที่ ๑ ของวรรคแรกในบทที่ ๒ หรือบทต่อๆ ไปจะสับที่กันได้) (เหมือนคำที่ ๕ ของโคลง ๕ บาทที่ ๑) โปรดศึกษาเทียบเคียงจากตัวอย่างจากคำจ่มพญาพรหม หรือในเวสสันดรชาดกของลานนาไทย ในทีนี้ ข้าพเจ้าจะนำเอาร่ายตอนหนึ่งจากเวสสันดรชาดก กัณฑ์มัทรี ฉบับอินทร์ลงเหลา มาลงไว้เป็นตัวอย่าง เพื่อท่านจะได้เทียบเคียงในหลักการแต่ง
มัทรีฉบับอินทร์ลงเหลา
นางทรงทุกข์มากหิวหน	มีตัวตนอันสายสั่น
ร้อนร้ายปั่นกระหาย	คือดั่งคนจักตายดิ้นด่วง
ปางเปิบป่วงเววา	กลิ้งกลับไปมาขว้างไขว่
ดั่งแม่ไก่บ่จ่ำรัง	เจ้าปันธังเคียดใหญ่
กำปั้นใส่สันหลัง	ติ้วตีนคะนังฟัดฟาด
ดิ้นควะควาดผายผัด	นางก็ซะเลซะลัดซวะไซว้......
ฯลฯ
๓. กาพย์
เป็นวิธีแต่งคำร้อยกรองชนิดหนึ่งใช้ในหมู่พระสงฆ์โดยเฉพาะหาใช่กาพย์ที่เราเรียนและรู้กันในปัจจุบันนี้ไม่ เพราะกาพย์ของลานนาไทยใช่สำหรับแต่งคำสอนหรือสรุปท้ายกัณฑ์ของมหาชาติ ถ้าจะเทียบกับประโยชน์ที่ใช้ในภาคกลาง คงจะได้แก่แหล่นั่นเอง แต่ฉันทลักษณ์และทำนองไม่เหมือนกัน
กาพย์ของลานนาไทยแบ่งออกเป็น ๒ ประเภทโดยถือมาตรฐานจากเสียงที่ใช้ว่ากาพย์นั้นๆ เป็นหลักคือ
๑. กาพย์เสียงใหญ่ (ใช่สำหรับเสียงเทศน์มหาราช และนครกัณฑ์)
๒. กาพย์เสียงเล็ก (ใช้สำหรับเสียงเทศน์กัณฑ์กุมาร และมัทรี)
ฉันทลักษณ์กาพย์เสียงใหญ่
(๐) ๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐9 (")
๑๐๐๐๐๐
(๒)	๐๐๐๐๐๐	6666๐๐ (V)
๑๐๐๐๐๐------1
ส่งสัมผัสเช่นนี้ไปเรื่อยๆ จนจบใจความ และมักลงท้ายใขความนั้นๆ ว่า “แลนา”
กาพย์เรื่องทศพิธราชธรรม
๑. สุภัณตุ โภณโต	โสตุชนามวลหมู่
จุ่งพากันตั้งหน้าอยู่ดาพัง
๒. เราจักกล่าวไขยัง	ราชธรรมทั้งสิบสิ่ง
อันเป็นคำสอนยิ่งโอฬาร
ฯลฯ
๒๘. แม้นว่าดั่งฤๅ	ก็จักได้ถือสมจิตเจตน์ตั้ง
บ่นิราศพลาดพลั้งจากนิพพานา	แลนา
ฉันทลักษณ์กาพย์เสียงเล็ก
(๐)	๐๐๐๐๐๐	๐6666๐๐9
๑๐๐๐๐๐๐
(*1)	๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐
๑๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐-1 {ต)	๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐๐-
๑๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐	๐๐๐๐๐๐
ส่งสัมผัสเช่นนี้ไปเรื่อยๆ และมักจะลงท้ายใจความนั้นๆ ว่า “แหล่เด” ตัวอย่างกาพย์เสียงเล็ก
กาพย์ศีลห้า
๑. พุทโธ เม นาโถ	จุ่งเอาพระพุทโธเป็นที่จั้ง
เป็นที่กั้งก่าไว้หมู่ไพรี
๒. คนครองฆราวาสนั้น	จุ่งมีศีลห้าใสศรี
รักษาไว้หื้อดีดี	อย่ามีด่างพร้อยก่านก้ง
กลับกลายเป็นรูรั่วล้ง	เพราะมีบ้งมอดแมงชี
๓. ตามที่พระท่านเทศน์ไว้	ว่ามีห้าเส้นดีหลี
ตามที่องค์พระมุนี	เทศนาไว้เป็นเบื้องต้น
เราจักขอกล่าวซ้ำซ้อน	ข้อต้นว่าปาณา
ฯลฯ
๕. ครรโลง (โคลง)
โคลงล้านนาไทยแบ่งออกเป็น ๓ ชนิดคือ
๑. โคลง ๔ สุภาพ
๒. โคลง ๓ สุภาพ
๓. โคลง ๒ สุภาพ
๑. แผนผังของโคลง ๔ สุภาพ
๑๐๐๐6๐๐	(๐๐)
๑๐๐๐๐-	66
๑๐๐๐๐-*	๐๐ (๐๐)
๑๐๐๐6------------ 66๐๐
ตัวอย่างจากพระลอสอนโลก
ไผใดพากล่วงถ้อย	วาจา
บ่อาจคืนคำมา	ง่ายได้
เพดเพียงดั่งนาวา	ติดหาด อยู่แล
บ่อาจจักคืนใกล้	ฝั่งด้วยแรงพาย
๒. แผนผังของโคลง ๓ สุภาพ
บทที ๐	๐๐๐๐6	๐6666
๑๐๐๐๐-1	๐๐๐๐ (๐๐)
บทตั ๒	666๐๐	๐๐๐๐6
๑๐๐๐6-1	๐๐๐๐
ฯลฯ
ตัวอย่าง
เจ้ามาทอดตนตาย	ที่กลางดงดานป่ากล้วย
เอาตัวมามอดม้วย	กลางป่าดงใหญ่
๓. แผนผังของโคลง ๒ สุภาพ
๑๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐-1
ตัวอย่าง
นางก็มาทอดตนตาย	จะถวายที่กลางดอนทรายแดดร้อน
เหนือฝุ่นทรายอ่อน
๕. คำร่ำ
“ค่ำร่ำ” เป็นลำนำชนิดหนึ่ง มีหลักฉันทลักษณ์ในการแต่งโดยเฉพาะ และมีทำนองอ่านต่างหาก ใช้แต่งพรรณนาเหตุการณ์หรือความรู้สึก เช่น พรรณนาการก่อสร้างวิหาร การทำบอกไฟขึ้น คำร่ำนี้นอกจากจะใช้แต่งในเรื่องต่างๆ ดังกล่าวแล้ว ยังใช้แต่งคำร้องเมื่อเด็กนั่งโหนชิงช้าด้วย
ฉันทลักษณ์ของคำร่ำ
๑๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐-1	๐๐๐๐
๑๐๐๐-1	๐๐๐๐
๑๐๐๐-1	๐๐๐๐
ดามแผนผังฉันทลักษณ์นี้จะเห็นว่าแต่งไม่ยากนัก เพราะว่าบังคับเสียงโทสัมผัสเสียงโท เสียงสามัญสัมผัสเสียงสามัญ รับกันไปเป็นคู่ๆ และไม่ค่อยพิถีพิถันในสัมผัสในเท่าไรนัก การแต่งคำร่ำนี้ไม่จำกัดความยาว เพียงแต่เรื่องที่สำคัญหรือแต่งเป็นทางการมักจะนิยมลงท้ายด้วยโคลง ๒
ตัวอย่างคำร่ำ
สิกจุ้งจา
สิกจุ้งจา	อี่หล้าจุ่งช้อย
ขึ้นดอยน้อย	ขึ้นดอยหลวง
เก็บผักขี้กลวง	ใส่ซ้าทางลุ่ม
เก็บผักขี้กุ่ม	ใส่ซ้าทางบน
ลูกแก้วสองตน	กับคนผู้หนึ่ง
ตีตึ่งตึ้ง	ให้ย่าสาวฟัง
ขวักขี้ดัง	ให้ย่าสาวจูบ
ฯลฯ
โคลงดั้นของล้านนา
สืบเนื่องมาจากคัมภีร์ใบลาน และตำราเรียนของล้านนาถูกทำลายและสูญหายไปเป็นจำนวนมาก จึงทำให้กวีนิพนธ์ประเภทโคลงนั้น ซึ่งมีจำนวนน้อยอยู่แล้วพลอยสูญหายไปด้วย จนกระทั่งเชื่อกันว่ากวีนิพนธ์ประเภทนี้ไม่มีอยู่ในล้านนา ปัจจุบันได้พบกวีนิพนธ์ประเภทโคลงดั้น จำนวน ๒ สำนวน คือ
๑. โคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาติ
๒. โคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส ฉบับวัดป่าฮิ้น อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่
สำหรับโคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาตินั้น สิงฆะ วรรณสัย ได้ปริวรรตจำนวน ๒๐๖ บท แต่ก็ยังไม่จบเพราะพบต้นฉบับเพียงผูกเดียว เท่านั้น
ฉันทลักษณ์ของโคลงดั้น
๑๐๐๐๐	I๐ฐ	๐๐
๑๐๐๓-	66
๑๐๐๐๐-*	๐๐	๓
๑๐๐๐๐	๐๐
คณะ	มีจำนวน	๓๒	คำ
คำเอก	มีจำนวน	๗	คำ
คำโท	มีจำนวน	๔	คำ
สัมผัส	มีจำนวน	๓	แห่ง คือที่ ๗ ของบาทแรก สัมผัสคำที่ ๕ ของบาท
ที่ ๒, ๓
คำสร้อย มีจำนวน	๒	แห่ง คือใบบาทที่ ๑ และบาทที่ ๓
สำหรับฉันทลักษณ์ของโคลงดั้นนี้ มักจะไม่ค่อยเคร่งครัดมากนัก โดยเฉพาะจำนวนคำในบาทแรกอาจจะมีมากกว่า ๙ คำได้ และคำเอกอาจจะใช้คำตายแทนได้
ตัวอย่างโคลงดั้นอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาติ
๖. บัวบุษย์เมียมิ่งแก้ว	ขุนเพลา แลนา
พระราชรักเทียมเงา	ชู่มื้อ
บุตตีอ่อนเมียรักขุน	เหมือนเทพ พระเฮย
สันธยาท้าวเจ้า	เพื่อนพล
๗. บัวจันทร์เมียมิ่งท้าว	นรินท์ แลพ่อ
บัวแบ่งขุนแสนจอมอาว	เจื่องเจำ
กินเมืองปราบสงคราม	ทุกเทส พระเฮย
มีฤทธีแก่กล้า	ชู่คน
๘. นางท้าวลือเสิศแก้ว	บัวบุษย์ นั้นนา
ผับแผ่นหาใครเทียม	บ่ได้
อยู่เทียมแฝงพระพล	ลุนราช พระเอย
เป็นใหญ่เทียมเจ้าฟ้า	ราชพาน
๙. พระขิตฟังถี่ถ้อย	คระนิงใจ อยู่แล
พ้อยเรียกพิมสารมาไว	บ่ช้า
สรีอาจโฉมคราน	ชิดแชบ งามเอย
บ่ขามขิ่งเหง้าท้าว	แผ่นไตร
๑๐. บ่ดีไว้ถ้อยอยู่	เหิงนาน แลพ่อ
ควรข่าวไขเถิงพาน	ท่านรู้
พระพิมจิ่งทูลสาร	นบบาท พระแล
กล่าวบอกที่ตนเจ้าฟ้า	จิ่งสนอง
๑๑. เราควรเอาเจ้าน้อยราช	ขุนไทย แลนา
ท่านบ่ห่อนเขงขามใครใด	นึ่งน้อย
คำเมืองก่อนลุนไป	เถิงถ่อน นักแล
สรีหากรู้ถ้อยแล้ว	แต่หลัง
ตัวอย่างโคลงดั้นอุสสาบารส ฉบับวัดป่าฮิ้น จังหวัดเชียงใหม่
๑๔๓-๑ หมาขบใครห่อนคาบคั้น	ขบหมา นั้นจา
ก็ย่อมแสวงหาเอาอาวุธ	ไล่ข้า
ไม้ค้อนหากกำมา	ทุบคว่าง ตวยแล
ถึงเมื่อมันถูกค้อน	หากมี
๑๔๓-๒ ปุนเสียดายอาสนแก้ว	อานคำ กูนอ
แหนมไว้ใส่ฝาโรงพัน	พอกพื้น
เสียดายหยู่กอกขัน	คำคาด เรานอ
แหนมผ่าไว้เป็นไม้ปิ้ง	หีบปลา
๑๔๓-๓ เสียดายพิเศษแก้ว	ยองยา นั้นนา
แหนมหลั่งไหลคงคา	ย่านน้ำ
เสียดายหยู่คชสาร	งาเงย เล่านอ
แหนมปล่อยเขาเข้าถ้ำ	เถื่อนดง
๑๔๓-๕ เสียดายม้าแก้วราช	อาชาไนย กูนอ
แหนมว่าไว้ฝึกไถนา	ทุ่งกว้าง
เสียดายเหล็กแผ่นผา	คำขีด งามนอ
แหนมไว้ตีพร้าน้อย	ลืมหวาย
๑๔๓-๕ แต่กูพ่อได้ผ้ายผาบ	สงครามมา นั้นนา
ศึกบ่พอแผ้วพาน	พ่อได้
มันชายเดียวเลิศลือหนา	มาต่อ กูนี
มันมีแต่ก๋งน้อยน้อย	เกิ่งวา
๑๔๔-๑ ชายเดียวมาอาจแพ้	พลแสน นี้นอ
ยิงยาดผับชู่แดน	ปล่องฟ้า
คำจาปากเสียงแข็ง	บ่ฟัง เพื่อนแล
เสียงปากแข็งแจ้วแจ้ว	บ่โยม
ประวัติแสนสุรินท์ผู้คัดลอกวรรณกรรมเรื่องอุสสาบารส
วรรณกรรมของล้านนาโดยมัวไปมักจะไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง อาจจะเป็นเพราะว่าในสมัยที่แต่งนั้นกวีเป็นที่ทราบกันโดยไม่ต้องบอกชื่อ เพราะอยู่ในวงจำกัดไม่กว้างขวาง ครั้นในเวลาต่อมาการที่กวีไม่นิยมเขียนชื่อของตนเองลงไปในผลงานจึงทำให้เป็นที่สงสัยในสมัยต่อมา จนกระทั่งปัจจุบันวรรณกรรมเกือบทั้งหมดจึงไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง สิงฆะ วรรณสัย ได้กล่าวไว้ในหนังสือโคลงมังทรารบเชียงใหม่ว่า “..ชื่อผู้แต่งมักจะไม่ปรากฏไว้ในเรื่องที่ตัวแต่ง ก็เป็นประเพณีอย่างหนึ่งของลานนาไทยเช่นกัน ไม่ว่าจะแต่งชาดกนอกนิบาตคือชาดกที่นักปราชญ์ลานนาไทยแต่งไว้เพื่อให้สอดคล้องกับวัฒนธรรมและสังคม นอกเหนือจากชาดกในนิบาตทั้งหมด ชาดกนอกนิบาติเหล่านี้นับรวมถึงปัญญาสชาดกเป็นต้น อีกประมาณ ๒๐๐ เรื่อง ก็ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่งเช่นกัน การที่ไม่บอกชื่อผู้แต่งนี้สร้างความยุ่งยากให้แก่เราซึ่งเป็นคนรุ่นหลังมาก เพราะไม่ทราบว่าจะเดาชื่อผู้ใดเป็นผู้แต่ง แม้นิราศหริภุญชัยที่เรารู้จักกันอยู่แล้ว จนถึงบัดนี้ก็ยังไม่ทราบชื่อผู้แต่งเช่นกัน...”
แต่อย่างไรก็ตามแม้ว่าวรรณกรรมส่วนมากจะไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง แต่ก็มักจะปรากฏชื่อผู้จารหรือคัดลอก ซึ่งผู้คัดลอกนี้จะมีตำแหน่งเป็นแสน เช่นแสนสาวหอม แสนพรหม แสนสุรินท์ แสนสิทธิ แสนเมืองมา แสนขีดเขียน และในจำนวนนี้ แสนสุรินท์นับได้ว่าเป็นผู้ที่น่าศึกษาอย่างยิ่ง เพราะได้คัดลอกวรรณกรรมประเภทโคลงไว้หลายเรื่อง รวมทั้งโคลงอุสสาบารสนี้ด้วย
ผลงานที่คัดลอก
กวีนิพนธ์ที่แสนสุรินท์ได้คัดลอกไว้ที่ทั้งหมดเท่าที่ปรากฏ ๔ ฉบับด้วยกันคือ
๑. โคลงปทุมสังกา จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีเปิดเส็ด เดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ
๒. โคลงมังทรารบเชียงใหม่ จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีเปิดเส็ด เดือน ๘ แรม ๓ ค่ำ
๓. โคลงนิราศหริภุญชัย จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีเปิกเส็ด ขึ้น ๑๐ ค่ำ ตอนเช้า
๔. โคลงอุสสาบารส ไม่ทราบปีที่คัดลอก
ตัวอย่างผลงานที่คัดลอก
๑.๑ โคลงปทุมสังกา
ชื่อโคลง ปทุมสังกา
ปีที่คัดลอก จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีเปิกเส็ด เดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ
ตัวอักษร ขอมเมือง
ตัวเลข โหรา
ต้นฉบับ ใบลาน
สถานที่พบ วัดชัยศรีภูมิ ต.ศรีภูมิ อ.เมือง จ.เชียงใหม่
ตัวอย่างโคลง
สุรินท์เขียนขีดด้วย	อัตตา
ยังคร่าวคราวสังกา	ก่อนกลี้
เป็นเฉลิมจิ่มนรา	ไททั่ว ทิศเอย
คำซุกซ่อนลี้ซ้อน	เลียบเทิ้นพิธาจารย์
๑.๒ โคลงมังทรารบเชียงใหม่
ชื่อโคลง มังทรารบเชียงใหม่
ปีที่คัดลอก จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๐) ปีเปิกเส็ด แรม ๓ ค่ำ วันจันทร์ ตอนเช้า
ตัวอักษร ขอมเมือง
ต้นฉบับ ใบลาน
สถานที่พบ วัดเชียงมั่น ต.ศรีภูมิ อ.เมือง จ.เชียงใหม่
ตัวอย่างโคลง
๑. สุรินท์เขียนขีดด้วย	ตนเอง
ยังคร่าวคราวเมืองเมง	มล่านเงี้ยว
พิธาจารจุ่งจักเลง	ผายผ่อ ดูเทอะ
เป็นตำนานเรื้องรั้ง	เกล่าเกื้อธัมมดา
๒. สุรินท์ยังร่ำไรย	หาหา
ม่อนยังจงใจจา	จิ่มเจ้า
มหาทิพพะคันธา	อาทิตย์ ร่าม...
เรียมราชม่อนผู้เผ้า	ไต่เต้าสะเดินมา
๓. สุรินท์เขียนขีดด้วย	อัตตา
ยังคร่าวคราวมังทรา	ผราบผร้าย
เชียงใหม่เขตล้านนา	โดยทั่ว ทิสเฮย
เป็นกั่นโลงไว้หื้อ	เผ่าผู้ประสงเสิน
แปล. สุรินท์ คัดเขียนด้วยตนเอง เรื่องกลอนกล่าวถึงมังทรายกทัพมาปราบเมืองเชียงใหม่และล้านนาไทยทั้งหมด เป็นโคลงไว้เพื่อให้ผู้มุ่งหมายความสนุกสนานฯ
ตอนสุดท้ายของฉบับนี้ บอกวัน เดือน ปี ที่คัดลอกสำเร็จไว้ ดังนี้
“จุฬสักกพัททะได้ ๑๒๐๐ ต้ว ปลีเปลิกเส็ด ไทลวงได้ เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ วัน ๒ แล ฯมังทราแล สะเด็ดแล้วยามเช้าหากกลินเข้างายหั้นแล”
แปล. จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีจอ สัมฤทธิศก เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ วันจันทร์ ฯ เรื่องมังทราแล สำเร็จตอนกินข้าวเช้านั้นแลฯ
๑.๓ โคลงนิราศหริภุญชัย
ชื่อโคลง นิราศหริภุญขัย
ปีที่คัดลอก จ.ศ. ๑๒๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ปีเปิดเส็ด ขึ้น ๑๐ ค่ำ ตอนเช้า
ตัวอักษร ขอมเมือง
ตัวเลข ไม่ปรากฏ
ต้นฉบับ ใบลาน
สถานที่พบ วัดเจดีย์หลวง ต.พระสิงห์ อ.เมือง จ.เชียงใหม่
ไมโครฟิล์ม สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รหัส ๘๐.๐๖๘.๐๗.๐๘๕๑/๒๙
ตัวอย่างโคลง
สุรินท์เขียนขีดด้วย	อัตตา
ยังคร่าวคราวมัคคา	เจตจ้อน
หริภุญช์เขตลานนา	ไทยเทศ เราเฮย
คำซ่อนซอนลี้ซ้อน	เลียบเทิ้นพิธาจารย์
๑.๔ โคลงอุสสาบารส
ชื่อโคลง อุสสาบารส
ปีที่คัดลอก ไม่ปรากฏ
ตัวอักษร พื้นเมือง
ตัวเลข โหรา
ต้นฉบับ ใบลาน
สถานที่พบ วัดป่าฮิ้น ต.บ้านโป่ง อ.พร้าว จ.เชียงใหม่
ไมโครฟิล์ม สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รหัส ๘๓.๑๒๑.๐๙๒-๑๙๒ ๑-๑๗๑
ตัวอย่างที่เขียนไว้
แสนสุรินท์เขียนไว้ยแล	บ่หื้เปนสาธานเนอ
แปล “แสนสุรินท์เขียนขีดไว้ ไม่ให้เป็นสาธารณ์”
จากตัวอย่างที่ยกมาข้างต้นนั้น จะเห็นได้ว่าแสนสุรินท์ีได้คัดลอกกวีนิพนธ์ประเภทโคลง ใน พ.ศ. ๒๓๘๑ ประมาณเดือน ๘ และระยะเวลาในการคัดลอกก็ใกล้เคียงกัน อย่างไรก็ตามเป็นที่น่าสังเกตว่า โคลงอุสสาบารสนี้เป็นโคลงเพียงฉบับเดียวที่เขียนด้วยอักษรพื้นเมือง มิใช่อักษรขอมไทยดังเช่นโคลงต่างๆ ที่แสนสุรินท์เป็นผู้คัดลอก เข้าใจว่าแต่เดิมแสนสุรินท์ีคงจะเขียนเป็นอักษรขอมไทย แต่ภายหลังมีผู้คัดลอกต่อมาอีก ดังเช่นโคลงปทุมสังกาซึ่งอภิชัยภิกขุได้คัดลอกต่อมาโดยใช้อักษรพื้นเมือง แต่ก็ยังไม่เป็นที่แน่ชัดลงไปนัก เพราะยังไม่อาจจะหาต้นฉบับเดิมจริงๆ มายืนยันได้ แต่ก็นับได้ว่าแสนสุรินท์เป็นบุคคลที่น่ายกย่องเป็นอย่างยิ่ง ที่ได้เพียรพยายามคัดลอกวรรณกรรมอันมีคุณค่าไว้ให้เราได้อ่านมาจนถึงปัจจุบัน
เชิงอรรถ ๑
๑ ฮันส์ เพนธ์, ความเป็นมาของล้านนาไทย. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ทิพยเนตรการพิมพ์ ๒๕๒๖ น. ๑
๒ สภัทรดิศ ดิศกุล “สถาปัตยกรรมล้านนาไทย” รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์ และโบราณคดี (ครั้งที่ ๑ ล้านนาไทย) ๒๐-๒๓ ตุลาคม ๒๕๑๐ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ น. ๓๑
๓ มณี พยอมยงค์, ประวัติและวรรณคดีลานนา. (เชียงใหม่ สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์ ๒๕๑๗), น.๔-๕
๔ ประคอง นิมมานเหมินท์, ลักษณะวรรณกรรมภาคเหนือ. (สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย), พระนคร ๒๕๑๗ น. ๔
๕ วาสนา ใจเที่ยงและคณะ. “อิทธิพลของพม่าที่มีต่อวัฒนธรรมในลานนาไทย” นิทรรศการลานนาไทย วิทยาลัยพายัพ เชียงใหม่ ๘-๑๒ ธันวาคม ๒๕๒๔.
๖ ประคอง นิมมานเหมินท์ เรื่องเดียวกัน น. ๕
๗ สมหมาย เปรมจิตต์. ประวัติหนังสือลาว. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๖ น. ๗
๔ สินชัย กระบวนแสง, จินตนา ตรีสุวรรณ. อักษรไทยภาคเหนือ. (กรุงเทพ-มหานคร, คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๗), น. ๑๐๑-๑๐๔
๙ ถิ่น รัติกนก. “ตัวหนังสือลานนาไทย” ศูนย์ศึกษา ปีที่ ๑๓ ฉบับที่ ๑ มกราคม ๒๕๐๙
๑๐ ประคอง นิมมานเหมินท์. อ้างแล้ว น. ๑๘
๑๑ สิงฆะ วรรณสัย. “กวีนิพนธ์ลานนาไทย” รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์และโบราณคดี. (ครั้งที่ ๑ ลานนาไทย) ๒๐-๒๓ ตุลาคม ๒๕๑๐ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. น. ๗๘.
๑๒ สิงฆะ วรรณสัย. เรื่องเดิม น. ๗๙.
๑๓ อุดม รุ่งเรืองศรี. กำสรวลพระยาพรหม. ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๒๓, น. ๒๙-๔๑.
๑๔ สิงฆะ วรรณสัย. อ้างแล้ว น. ๘๓
๑๕ สิงฆะ วรรณสัย. อ้างแล้ว น. ๘๔
๑๖ สิงฆะ วรรณสัย. อ้างแล้ว น. ๔๗
๑๗ ประคอง นิมมานเหมินท์. อ้างแล้ว น. ๒๒๒
๑๘ สิงฆะ วรรณสัย. อ้างแล้ว น. ๙๒
๑๙ สิงฆะ วรรณสัย. อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไหยสมัยพระเจ้ากือนา. ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๑๙ น. ๓๕๑.
๒อ สิงฆะ วรรณสัย. อ้างแล้ว น. ๓๕๒
๒๐ สิงฆะ ววรณสัย. โคลงเรื่องมังทรารบเชียงใหม่. เชียงใหม่, ศูนย์หนังสือ, ๒๕๒๒ น. ๑๐๐
๒๒ สิงฆะ วรรณสัย. เรื่องเดียวกัน น. ๑๐๘
บทที่ ๒ วรรณกรรมประเภทโคลงของล้านนา
โคลงซึ่งทางล้านนาเรียกว่า ครรโลง หรือคะโลง, กะโลง นี้นับเป็นวรรณกรรมเก่าแก่เรื่องหนึ่งของล้านนาไทย นักปราชญ์ทางกวีนิพนธ์เป็นจำนวนมากลงความเห็นว่า วรรณกรรมประเภทโคลงนี้เกิดขึ้นในล้านนาไทยนี้ก่อน แล้วจึงแพร่ขยายไปสู่อยุธยา ล้านช้าง และที่อื่นๆ ในเวลาต่อมา
ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร กล่าวว่า “....เชื่อกันว่าโคลงคงจะมีกำเนิดมาจากทางภาคเหนือ เพราะมีลิลิตพระลอและโคลงนิราศหริภุญชัยซึ่งมีต้นกำเนิดมาจากทางเหนือ....”
วรรณกรรมประเภทโคลงของล้านนาเท่าที่พบต้นฉบับแล้วในปัจจุบันมีทั้งหมด ๒๓ เรื่องด้วยกัน แบ่งออกเป็น ๓ ประเภท คือ
๑. โคลงสุภาพ
๒. โคลงดั้น
๓. โคลงกลบท
๑. โคลงสุภาพ
โคลงสุภาพมีทั้งหมด ๑๒ เรื่องด้วยกันคือ
๑. โคลงอุสสาบารส
๒. โคลงนิราศหริภุญชัย
๓. โคลงมังทรารบเชียงใหม่
๔. โคลงพรหมทัต
๕. โคลงปทุมสังกา
๖. โคลงอมรา
๗. โคลงดอยเกิ้งแก้ว (นิราศดอยเกิ้ง)
๘. โคลงสุรวงศ์
๙. โคลงพระลอสอนโลก
๑๐. โคลงวิทูรสอนหลาน
๑๑. โคลงหงส์หิน
๑๒. โคลงค่าวริร่ำถ้อยเมืองพิงค์ (โคลงเจ้าเจ็ดตน)
นอกจากโคลงทั้ง ๑๒ เรื่องนี้แล้ว ยังมีโคลงคำสอนอีก ๕ ฉบับ โคลงศาสนา และโคลงวันตัดเล็บอย่างละ ๑ ฉบับ อย่างไรก็ดีโคลงเบ็ดเตล็ดเหล่านี้ อาจจะมีมากกว่านี้ก็ได้ จำนวนโคลงทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ นับตามที่มีผู้ปริวรรตแล้วส่วนหนึ่ง อีกส่วนหนึ่งนับตามที่ได้ถ่ายไมโครฟิล์มไว้ที่สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
๒. โคลงดั้น
โคลงดั้นมีจำนวน ๒ ฉบับคือ
๑. โคลงดั้นอุสสาบารส ฉบับวัดป่าฮิ้น จังหวัดเชียงใหม่
๒. โคลงดั้นอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาติ
สำหรับโคลงดั้นทั้ง ๒ ฉบับนี้ เข้าใจว่าจะเป็นคนละสำนวน คือมีผู้แต่งเรื่องนี้ไว้ ๒ คน คนละ ๑ สำนวน อย่างไรก็ดีโคลงดั้นทั้ง ๒ ฉบับนี้ ต่างก็มีเนื้อความขาดหายไปไม่จบเรื่องทั้ง ๒ ฉบับ แต่โคลงดั้นทั้งสองเล่มนี้คงจะเป็นกวีคนละคนแต่ง เพราะฉบับวัดป่าฮิ้นมีโคลงสี่สุภาพแต่งคู่กับโคลงดั้นด้วย
๓. โคลงกลบท
นอกเหนือไปจากโคลงสี่สุภาพและโคลงดั้นดังกล่าวข้างต้น ล้านนายังมีโคลงอีกชนิดหนึ่งซึ่งเรียกว่า “โคลงกลบท” โดยเป็นกลบทของโคลงสุภาพ อย่างไรก็ดีไม่ปรากฏว่า กวีได้ใช้โคลงกลบทแต่งคำประพันธ์เรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ ดังเช่นกลบทสิริวิบูลกิติ แต่โคลงกลบทเหล่านี้กวีได้ใช้แต่งปะปนกับโคลงสี่สุภาพ เพื่อให้กวีนิพนธ์เรื่องที่แต่งนั้นไพเราะ และมีสุนทรียภาพมากยิ่งขึ้น โคลงกลบทของล้านนา มีทั้งหมดด้วยกัน ๒๗ กลบท คือ
๑. บาทกุญชร
๒. กรนารายณ์
๓. หมายกงรถ
๔. บทสังขยา
๕. สราสังวาลย์
๖. ชนาญเกลากลอน
๗. อักขรบังไทย
๘. วิไสยลมพอ
๙. กล่าวหย้อคบท่าน
๑๐. ผสานสมเลิศล้ำ
๑๑. ด้นหน
๑๒. ด้นปลิ้น
๑๓. ด้นชื่อ
๑๔. ยนต์ทิพย์
๑๕. ม้าคล้องเชือก
๑๖. ม้ากั้งล้อม
๑๗. กระตุกสายไหม
๑๘. อินทร์ลงเหลา
๑๙. อินทร์ลงเหล้น
๒๐. นางล้วงฝ้าย
๒๑. พระยาลืมงาย
๒๒. ฟองสมุทร
๒๓. หมายกงรถสามชั้น
๒๔.พวนสามชั้น
๒๕.ไหมยุ่งพ้นน้ำ
๒๖. พลูลามค้าง
๒๗. กลบทเก็บบาท
เกี่ยงกับโคลงกลบทนี้ ส่วนหนึ่งได้ปรากฏในหนังสือจินดามณี และระบุว่าเป็นโคลงลาว ซึ่ง “ลาว” ในที่นี้คือภาคเหนือของไทย ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร กล่าวว่า “...เชื่อกันว่าโคลงคงจะมีกำเนิดมาจากภาคเหนือ เพราะมีลิลิตพระลอและโคลงนิราศหริภุญชัยซึ่งมีต้นกำเนิดมาจากภาคเหนือ และมีกลบทโคลงลาวยกมาเป็นตัวอย่างในหนังสือจินดามณี ซึ่งเป็นตำราเรียนหนังสือไทยแต่งขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๓ เข้าใจว่าะเป็นตำราเรียนหนังสือไทยเล่มแรก...ควรทำความเข้าใจกันเสียก่อนว่า สมัยก่อนเราเรียกเผ่าไทยในภาคเหนือและตะวันออกเฉียงเหนือเป็นลาวไปด้วยความเข้าใจผิด ฉะนั้น กลบทโคลงลาวในที่นี้อาจจะมีผู้สันนิษฐานว่ามาจากภาคใดภาคหนึ่งในสองภาคข้างต้นก็ได้ แต่เท่าที่ได้พบเห็นมานี้ตำราโคลงกลบทอยู่ในภาคเหนือ ซึ่งมีชื่อตรงกับที่ปรากฏในจินดามณีอยู่หลายบท ส่วนโคลงทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือนั้นนิยมแบ่งวรรคเป็น ๓ บวก ๔ พยางค์ แทนที่จะเป็น ๕ บวก ๒ แบบโคลงทางภาคเหนือและภาคกลาง นอกจากนี้โคลงภาคตะวันออกเฉียงเหนือยังนิยมมีคำเสริมข้างหน้า และคำสร้อยข้างหลัง...
ด้วยเหตุผลดังกล่าวมานี้จึงน่าจะสรุปได้ว่ากลบทโคลงลาวที่อ้างถึงในจินดามณีเป็นโคลงมาจากภาคเหนือ...”
ตัวอย่างโคลงกลบท ๑๖ ชนิด ๖
๑. โคลงกลบทบาทกุญชร ตรงกับโคลงกระทู้ของภาคกลาง
ลือ ไปทั่วทุกด้าว	ปราจีน
ชา ชนาญเถิงสายสินธุ์	แห่งห้อง
ปรา เกียรเถิงภูมิน	เม็งม่าน เมืองเอ่ย
กฎ เกี่ยวเกียวยางเยี้ยว	ลัวะลื้อแขมขอม
๒. โคลงกลบทกรนารายณ์ เป็นโคลงที่ใช้คำซ้ำในลักษณะเป็นคู่ๆ
ศรีศรี ภิเสกสร้อย	ธารา
หล่อหล่อ หดสังกา	เหงี่ยงเหง้น
พรพร หมู่พฤฒา	จารย์รีบ ถวายเอย่
หมื่นหมื่น ปีเร้นเร้น	ปราบเผี้ยนจักรวาล
๓. โคลงกลบทหมายกงรถ คือโคลงกระทู้สกัดทั้งหน้าและหลัง
กิน กล้วยกินเบื่อแล้ว	ยัง กิน
เข้า คิด ฤ ควรยิน	ยิ่ง เข้า
เข้า ไปเพื่อวอนวิน	คู่ เข้า
นอน ที่ใดใดเข้า	สุดค้นเคยนอน
๕. โคลงกลบท บทสังขยา เป็นโคลงที่ใช้คำซ้ำ ๓ คำคล้ายกลกลอนฉัตรสามชั้น
ใจจงรัก เจ้า รัก	จงใจ
ร้อนร่วมใน ความ ใน	ร่วมร้อน
พ่างจากไป ไกล ไป	จากฟ่าง
คนึงแสนยิ่งรัก ข้อน	รักยิ่งแสนคนึง
๕. โคลงกลบท สลาสังวาลย์ เป็นโคลงกระทู้ทั้งต้นบาท และปลายบาท
ตัวอย่างโคลงสลาสังวาลย์ ชื่อ ชื่อเทียมแสนยาม เบ่าได้หนึ่งปี
ขื่อ หกห้องฟ้าสี่	ดิน เบ่า
เทียม แทนทิพนงเยา	อ่ำ ได้
แสน สนมไป่ปองเอา	นุช หนึ่ง ยามเอ่ย
ยาม และยามรั้งไว้	ดุจดั่งล้านทิพย์ ปี
๖. โคลงกลบท ชำนาญกลากลอน เป็นโคลงที่แต่ละบาทมีคำเสียงเดียวกันต้องผันวรรณยุกต์ต่างกัน
กา ลี ไป ลี่ แล้ว	มา ลี
เน้นแต่ฟ้นขาว สี	สี่ สี้
แล่นไปเห็นเขา ตี	ตา ตี่
ผะแลนมาหู้หี้	ยี่ เขี้ยว ตา เขียว
= เป็นโคลงที่บังคำที่ต้องการเขียนไว้ข้างใน เช่น ตัวอย่าง โฉมหมีเตมแล
โก ประจงมาแต่งตั้ง	ฉม
มี พาดพายเหนือหม	แต่งแต้ม
เก วีร่วมเรียงต	มร่วม
แก ก่อนกียว้ายแย้ม	เสี่ยงสร้างลอลุน
บาทแรก โก=สระ โอ+จม=โฉม,
บาทที่สอง กี=สระอี + หม = หมี
บาทที่สาม เก=สระเอ+ตม=เตม,
บาทที่สี่ แก=สระแอ+ล=แล
กลบทนี้อ่านได้ว่า โฉมหมีเต็มแล
๘. โคลงกลบทวิสัยลมพอ คือโคลงที่ใช้สระไอหรือใอเสียงเดียว
ใส่ใจใคร่ใกล้ใช่	ใจไกล
ใจใคร่ไปใช่ไหน	ไป่ได้
ไจ้ไจ้ใคร่ใชใช	ใจไฝ่ ไปเอย่
ใจใคร่ไปไจ้ไจ้	ไป่ได้ไปใช
๙. โคลงกลบท กล่าวหย้อคบทาน คือโคลงที่ใช้คำคู่ทั้งต้นและปลายบาท บาทที่ ๒ และ ๓ ซ้ำคำที่สี่และห้า ส่วนบทที่ ๔ นั้นสองคำสุดท้ายซ้ำกัน
เนืองๆ ณ เนื่องโน้น	ไพ ๆ
หลาก ๆ หลายใคร ๆ	เทศเต้า
เสียงๆ บ่ไคลๆ	จิ่มๆ
น้องๆ ไปเจ้าๆ	จุ่งก้องถาม ๆ
๑๐. โคลงกลบท ผสานสมเลิศล้ำ เป็นโคลงที่ใช้อักษรตัวเดียวในแต่ละบรรทัด
ชักชู้ชวนชู้ชื่น	เชยชม
นอนแนบแนมในนม	นิ่มเนื้อ
เรียมรักเรียกเรียงรมย์	เราร่วม
กรกอดกรเกี้ยวเกื้อ	ก่ายแก้วกลกาม
๑๑. โคลงกลบท ด้นหน เป็นโคลงที่สามคำท้ายของแต่ละบาทไปเหมือนกับสองคำต้นของบาทถัดไปแต่สลับที่กัน
วายรสเพราะจากพี่	นานวัน
วันนาน ที่จากผัน	คู่เคล้า
เคล้าคู่ ผันจากจันทร์	แจ่มน่า
น่าแจ่ม จันทร์จากเจ้า	เจ้าจากเยียไฉน
๑๒. โคลงกลบท ด้นปลิ้น เป็นโคลงที่ซ้ำคำและผันวรรณยุกต์สามัญ เอก โท
เพียสนำพวงดวงพร้าว	พร่าวพราว
ดูเสียงโสรดเหินหน้ายาว	ย่าวย้าว
ยืดกลางหั่นปั่นวะวาว	ว้าวว่าว เหมือนไฟเอย่
เมืองมาศเถิงทุกเบื้อง	เรื่อเรื้องเรืองอะดู
๑๓. โคลงกลบท ด้นชื่อ เป็นโคลงที่ใช้คำๆ เดียวนำทั้ง ๔ บาท คล้ายโคลงกระทู้
หุมใดบ่เลิศล้ำ	กัญญา
หุมปากหุมเจียรจา	ยิ่งแย้ม
ทุมเห็นยิ่มหุมหา	หนแห่ง อวนเอย่
หุมงามเงื่อนต้องแต้ม	ยอดแย้มไยพรหม
๑๔. โคลงกลบท ยนต์ทิพย์ เป็นโคลงคำผวน
แม่นี้เกล้าเกลี้ยงแม่	หากหวี
ไปล่าพบเห็นหมี	ป่าไม้
ไล่ตักน้ำหดหมี	กลางป่า พ้นเอย่
หอยบ่หมีสังได้	ไล่น้ำหดหมี
๑๕. โคลงกลบท สะต๊กสายไหม แปลว่ากระตุกสายไหม กลบทนี้เป็นการเล่นคำระหว่างคำสามัญ และคำโท
คาครัวดาหาบ พ้อม	พอม หาง
ดาครัวหาบพ้อม ตาง	ใส่ ต้าง
ดาครัวมีดน้อยเถี่ยน บาง	คม บ้าง เสียเอย่
เป็นทุกข์แก่แม่ร้าง	อยู่ ค้าง ลืม คราง
๑๖. โคลงกลบท เก็บบาท เป็นโคลงที่สองคำท้ายของแต่ละบาทเหมือนกับสองคำต้นของบาทถัดไป
จากเจียรเนื้อเกลี้ยงกลิ่น	องค์อร
องค์อร สมสมรนอน	พรากขวั้น
พรากขวั้น เดือดแดดอน	อกม่อน มรแฮ
อกม่อนมร บ้านั้น	บิ่นบ้าในทรวง
โคลงกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านนา
จากโคลงกลบทที่ยกมาเป็นตัวอย่างข้างต้นจะเห็นได้ว่ากวีนิพนธ์ประเภทโคลงของล้านนานั้น น่าจะมีพัฒนาการมานานแล้ว จนกระทั่งถึงขีดสุดเมื่อฉันทลักษณ์ คำสัมผัส เอกโทต่างลงตัวแล้ว จึงได้ขึ้นถึงสุดยอดซึ่งก็คือโคลงกลนี่เอง อย่างไรก็ดีไม่ปรากฏว่าโคลงกลบทเหล่านี้กวีผู้ใดเป็นคนแต่ง
ในวรรณกรรมประเภทโคลงของล้านนา และวรรณกรรมประเภทโคลงดั้นของอยุธยาตอนต้น ก็ได้มีการใช้กลบทแทรกเข้าไปในกวีนิพนธ์หลายเรื่องด้วยกัน ซึ่งการใช้กลบทในกวีนิพนธ์เรื่องต่างๆ เหล่านั้น แสดงให้เห็นว่าวรรณกรรมในยุคนั้น อย่างน้อยที่สุดคำประพันธ์ประเภทโคลงก็จะต้องได้รับการพัฒนามาค่อนข้างสมบูรณ์แบบแล้ว ไม่ว่าในด้านสัมผัสหรือคำเอกโท ในกวีนิพนธ์ที่เก่าแก่เล่มหนึ่งของล้านนาไทยคือนิราศหริภุญชัย กวีก็ได้ใช้โคลงกลบทแต่งปะปะกับโคลงสี่ และโคลงดั้นลิลิตยวนพ่ายของอยุธยาก็มีโคลงกลบทแทรกอยู่หลายแห่ง อนึ่ง กวีนิพนธ์ทั้งสองเรื่องดังกล่าว มีอายุประมาณ พ.ศ. ๒๐๐๐ ซึ่งในยุคนี้วรรณกรรมประเภทโคลงไม่ว่าโคลงสุภาพ หรือโคลงดั้นได้เจริญถึงขีดสุด แสดงว่าคำประพันธ์ประเภทโคลงน่าจะเริ่มพัฒนาการมาแล้วในตั้งแต่ปี พ.ศ.๑๘๐๐ เป็นต้นมาก่อนที่จะขึ้นถึงยุคทองในปี พ.ศ. ๒๐๐๐
สำหรับโคลงกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านนานั้นมีทั้งหมด ๖ เรื่องด้วยกัน คือ
๑. โคลงนิราศหริภุญชัย (แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๐๐๐ หรือ ๒๐๖๐?)
๒. โคลงมังทรารบเชียงใหม่
๓. โคลงพรหมทัต (แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๑๖๔)
๔. โคลงอมรา
๕. โคลงดอยเกิ้งแก้ว
๖. โคลงปทุมสังกา
ตัวอย่างโคลงกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านนา
๑. โคลงนิราศหริภุญชัย
เนื่องจากโคลงนิราศหริภุญชัยเป็นวรรณกรรมที่มีความเก่าแก่เรื่องหนึ่ง แต่ปัญหาเรื่องปีที่แต่งยังไม่เป็นที่ตกลงกันได้แน่ชัดลงไปนัก สิงฆะ วรรณสัยสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในปี พ.ศ. ๒๐๐๐ และศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร สันนิษฐานว่า แต่งขึ้นปี พ.ศ. ๒๐๖๐ อย่างไรก็ดีในช่วงนี้โคลงกลบทก็ได้ปรากฏขึ้นแล้ว สำหรับโคลงนิราศหริภุญชัยมีโคลงกลบทแทรกอยู่จำนวน ๓ กลบทด้วยกันคือ
๑.๑ กลบทสะต๊กสายไหม (สายไหม)
๑.๒ กลบทเก็บบาท
๑.๓ กลบท บาทกุญชร
๑.๑ กลบทสะต๊กสายไหม (สายไหม)
กลบทนี้ล้านไทยออกเสียงว่า “สะต๊กสายไหม” คือ
กระตุกสายไหมนั่นเอง โคลงกลบทนี้แทรกในนิราศหริภุญชัยบทที่ ๑๓๘ ดังนี้
๑๓๘. ตนไกลจิตเจตใช้	เมือไช
เฝือฝากนุชนง ไวย	แว่นไว้
เททรวงอ่วงอกใน	ปานไน่ นุชเอย
ตายบ่ตายนี้ไหม้	หมาดหม้าเวทนา
๑.๒ กลบท เก็บบาท
กลบทเก็บบาทนี้อยู่ในโคลงบทที่ ๑๗๘ ดังนี้
๑๗๘. จากเจียรเนื้อ เกลี้ยงกลิ่น	องค์อร
องค์อร รามรสสมร	พรากขวั้น
พรากขวั้น เดือดแดมรณ์	อกม่อน เมาเอย
อกม่อน เมาบ้านั้น	บิ่นบ้าในทรวง
๑.๓ กลบทบาทกุญชร
กลบทบาทกุญชรนี้ปรากฏอยู่ในโคลงนิราศหริภุญชัยฉบับที่พิมพ์ในหนังสือ “ราชสัมภารากรลิขิต” เป็นลักษณะของโคลงกระทู้อยู่ในบทที่ ๑๘๑ ดังนี้
๑๘๑. คราว ครานริร่ำถ้อย	เรียมเก็บ
ทาง ไต่เตียวตินเจ็บ	แล่ร้าย
ระ สายสั่นซานเล็บ	ปักปวด คราหมี
ปุญ เพื่อไภยพ้นผ้าย	เปี่ยงปิ้นเปี่ยนทรง
กลบท บาทกุญชร หรือโคลงกระทู้ของบทนี้ได้แก่ คราวทางลำพูน หรือ คราวทางระปุญนั่นเอง
๒. โคลงมังทรารบเชียงใหม่
กลบทที่ปรากฏในโคลงมังทรารบเชียงใหม่นี้ มีลักษณะคล้ายกลบทบาทกุญชร คือบทที่ ๒๑๒ ดังนี้
๒๑๒. บาง ญิงหันไห้ต่าง	ตามงัว
บาง หาบเด็กตลาครัว	ลูกน้อย
บางญิงอ้อนอืดผัว	เพราะพรวด ไปเอย
แสนโสกเป็นข้าข้อย	ม่านนี้ถนัดใจ
๓. โคลงพรหมทัต
กลบทที่ปรากฏในโคลงพรหมทัต ไม่ปรากฏว่าชื่อกลบทอะไร มีลักษณะการวางกล ดังนี้
(บทสุดท้าย)
แสน. สนุกร่วมราชา	เชียงใหม่พระเฮย
เมียง ขีตเทียมไว้หื้อ	ลูกหล้าหลานเหลน
มา สนิทบทบาทเบื้อง	เปนตรา
เขียน มิ่งหนประชา	ท่านรู้
ถอดกลบท
แสน สนิทบทบาทเบื้อง	เป็นตรา
เมือง มิ่งหนประชา	ท่านรู้
มา สนุกร่วมราชา	เชียงใหม่เพราะเฮย
เขียน ขิดเทียมไว้หื้อ	ลูกหล้าหลานเหลน
๔. โคลงอมรา
กลบทที่ปรากฏในโคลงอมรานี้เป็นลักษณะของกลบทกรนารายณ์
คือมีลักษณะของคำซ้ำเป็นคู่ๆจะเห็นได้ว่ากรนารายณ์นี้แตกต่างจากตัวอย่างกรนารายณ์ที่ยกมาให้เห็นดังข้างต้น อย่างไรก็ดี กรนารายณ์นั้นบางทีก็เป็นคำซ้ำที่อยู่ข้างหน้า บางทีก็เป็นคำซ้ำที่อยู่ข้างหลังอย่างโคลงอมรานี้ เข้าใจว่าแต่เดิมคงจะมีซ้ำบาทละ ๒ คู่ ต่อมาจึงเหลือบาทละ ๑ คู่ ดังตัวอย่างโคลงอมรานี้
กลบท กรนารายณ์
๑๔๙. เป็นคนอย่าลื่นเหล้น	หลามไหล
เชิญริบเร็ว ไวไว	อย่าช้า
คันนานเที่ยงไกลไกล	เสียที แพงเฮย
ปางเปล่าพรองรักชู้	ชวดแล้วร้างแรม
๑๕๐. จักรักหื้อริบรัก	พลันพลัน เนอแม่
ผันผ่านคือ วันวัน	อย่าช้า
คันนานเทียง หันหัน	ตนม่วน มวลเอย
มัจจุราชรนร้อนรื้ม	เหี่ยวแห้งมรณา
๕. โคลงดอยเกิ้งแก้ว (นิราศดอยเกิ้ง)
โคลงดอยเกิ้งแก้วหรือนิราศดอยเกิ้งนี้ ต้นฉบับเป็นของวัดชัยศรีภูมิอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ปริวรรตโดยปวงคำ ตุ้ยเขียว สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กลบทที่ปรากฏในโคลงดอยเกิ้งแก้วนี้มีลักษณะของกลบทผสานสมเลิศล้ำ ดังนี้
๔๙. พินเพาเหียงหาดห้า	หัดแหน
ทีงทุ่มทองไฟแฟน	เหมือดเหม้า
แงะงิ้วเงาะเงยแงน	สูงส่ง เล็งเฮย
ทงเติงทองเสี้ยวเส้า	ไส้สานสดสา
๕๐. กาสะลองสลิดสะแล่งเอื้อง	อุทุมพร
กุกเกียกกวาวกวิวชอน	ถี่ถ้วน
ขาวเขียวโปร่งใบออน	อูนเอื้อง ก็ดีเฮย
เชิญจอมเจื่องเจ้าจั้ง	จุ่งเยื้อนทัสเน
๖. โคลงปทุมสังกา
ในจำนวนวรรณกรรมประเภทโคลงทั้งหมดของล้านนาไทยที่มีกลบทแทรกอยู่ โคลงปทุมสังกาเป็นวรรณกรรมที่มีกลบทมากที่สุด โดยมีกลบททั้งหมด ๔ กลบทด้วยกันคือ
๑. กลบทบาทกุญชร
๒. กลบท กรนารายณ์
๓. กลบท สะต๊กสายไหม (สายไหม)
๔. กลบทเก็บบาท
๑. กลบท บาทกุญชร
กลบทบาทกุญชรในโครงปทุมสังกานี้ อยู่ในบทที่ ๑ ซึ่งเป็นโคลงที่บอกชื่อผู้แต่งคือขุนพรหมพิษณุ กวีได้วางกลบทดังนี้
๑. ขุน เขาเมรุมาสสร้อย	สุราไลย เลิศเอย
พรหม พร่ำสุริย์แขไข	ข่าวสร้อย
พิษณุ อุรุงนัย	สวรรค์เดช ดลเอย
แปลง กาพย์กลอนเจี้ยจ้อย	ช่วยทื้นทิพดา
๒. กลบทกรนารายณ์
กลบทกรนารายณ์นี้บางบาทก็มี ๒ คู่ บางบาทก็มี ๑ คู่ เข้าใจว่าของเดิมคงจะมีบาทละ ๒ คู่ เพื่อให้เป็นบาทละ ๔ คำ ซึ่งจะรับกับนารายณ์ ๔ กร
๒๐๘. ศรีศรี ภิเสกสร้อย	ธารา
หล่อหล่อ หดสังกา	เหงี่ยนเหง้น
พรพร หมู่พฤฒา	จารย์ริบ ถวายเอย
หมื่นหมื่น ปี เร้นเร้น	ปราบเผี้ยนจักรวาล
๒๑๐. สาสา ชมโชคชู้	ชัยชัย เช่นนอ
ขื่นชื่น เชย ใจใจ	สว่างสร้อย
ศรีศรี ค่า ใครใคร	เสมอแม่ เดียวเอย่
จากจาก เทียม ช้อยช้อย	เช่นจ้อนพงางาม
๒๑๕. พระเพลิงไปก่อนหน้า	รอนรอน ก็ดี
เชิญร่วมกลาง ดอนดอน	ป่าช้า
สุดเสน่ห์มิ ลอนลอน	ละง่าย งามเอย่
แม้ชาตินี้ หม้าหม้า	ชาติหน้า สมสม
๓. กลบท สะต๊กสายไหม
๑๓๗. ราชาชมโชค ย้าว	ใจ ยาว
ปานปราบเถิงเมือง ดาว	ทวีป ด้าว
เอาอวนอ่อนมา ทาว	ใจ ท่าว ครานี
คือพี่ชุนน้องน้าว	เทพ โพ้น โพนนัน
๑๓๙. หฤทัยคือคู่ น้ำ	อินทร์ นำ หล่อเอย
ใจใคร่ทิพพาน ลำ	เลิศ ล้ำ
กสิราเอ่าอก รำ	บ่ ร่ำ คาญเอย
คือปราบผืนฟ้ากล้ำ	ฟาก ด้าว ดาวดึงส์
๑๔๐. อสุราอินท์ราชได้	ฉันใด
ปราโมทเชยหฤ- ทัย	เพื่อ ไธ้
หนเรียมยิ่งทรวง ใน	จัก ไน่ นุชเอย
ชำโรจรสร้องไว้	พี่ เพี้ยง (เพียง) จะมรณ์
๑๔๑. พฤกษาสโรช ต้น	ไทร ตน เสพนัน
หักเหยี่ยงใบเพลิง ลน	ล่าว ล้น
บ่แปรแผ่รส คนธ์	จัก โค่น ด้านเอย
เผลิยงระบมฟ้าท้น	ชื่น ช้อย ชอยเรียม
๑๕๗. อุสุงสมสอด เกี้ยว	กลม เกลียว
สะอาดกัทลี เลียว	เลียบเลี้ยว
ฤดูฤดี เดียว	บัด เดี่ยว ดลเอย
ปลานเปลี่ยนพลิกน้อง เกี้ยว	เกี่ยว ไธร้ชมภี
๑๙๖. ฟังเขาขันแขก ตู้	ไป ตู เถิดแม่
ยองเหยียบปลายดอย พู	จิ่ม พู้
เขาทองเท่าคุก คู	หา คู่ รนเอย
เหมือนพี่พลัดช้อยชู้	เมื่อ เมิ้น เมินราม
๔. กลบทเก็บบาท
๔๑. องค์เดียวเจียรจากฉ้อ	ลงลุ
ลุ จากธรณีจุ	จากฟ้า
จาก เจียรสุรางคุ	ทิพราช ลงคา
ลง เกิดกลางห้องหล้า	แหล่งหล้าดวงเดียว
๑๕๕. โฉมพระเจ้าชู้ชื่น	ชมอร อ่อนรา
อรอ่อน สายสมร	ขอดขวั้น
ขอดขวั้น ฝากเฟือนกร	กลมกล่อม นุชเอย
กล่อมนุช เนื้อฟ้านั้น	เฝียดฝั้นขวัญเดียว
๑๕๖. สองสมสหโยคย้อน	องค์อร อ่อนรา
อรอ่อน เรียมชวนกร	กล่อมเกลี้ยว
กล่อมเกลี้ยว กอดสายสมร	สรวมฝั่ง ฟ้าเอย
ฟ้าฝั่ง ชีพิตเสี้ยง	อย่าเสี้ยวสิเนห์
๑๕๙. สองสนุกกลายแลกลิ้น	ปองปัน
ปองปัน เวลาผัน	โอษฐ์อว้าย
โอษฐ์อว้าย สลาฉัน	ปานชีพ เดียวเอย
ปานชีพ เดียวน้องขว้าย	กลิ่นแก้มกันตรอง
กลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมอยุธยาตอนต้น
นอกเหนือไปจากกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านนาแล้ววรรณกรรมอยุธยาตอนต้น ๔ เรื่องคือ
๑. ลิลิตโองการแช่งน้ำ (แต่งประมาณ พ.ศ. ๑๘๙๔)
๒. ลิลิตพระลอ (แต่งประมาณ พ.ศ. ๑๙๙๑-๒๐๒๖)
๓. ลิลิตยวนพ่าย (แต่งประมาณ พ.ศ. ๒๐๑๖-๒๐๒๕)
๔. กำสรวลศรีปราชญ์ (แต่งประมาณ พ.ศ. ๒๐๓๑)
ก็มีลักษณะของกลบทแทรกอยู่ทั้ง ๔ เรื่อง ซึ่งมีทั้งลักษณะร่ายกลบท และโคลงกลบท ดังนี้
๑. ลิลิตโองการแช่งน้ำ
ลักษณะของกลบทที่ปรากฏในวรรณคดีเรื่องลิลิตโองการแช่งน้ำนี้ มี ๒ ลักษณะคือ
๑. โคลงกลบท
๒. ร่ายกลบท
๑. โคลงกลบท
กลบทที่ปรากฏในโคลงห้าแช่งน้ำนี้ เป็นลักษณะของการใช้คำซ้ำๆ ในคำสร้อยบาทที่ ๑ และ บาทที่ ๓ ทั้งนี้เพราะจำนวนคำของโคลงไม่เอื้ออำนวยต่อการวางกลบทนัก โคลงกลบทที่ปรากฏคือบทที่ ๑๙ ถึงบทที่ ๓๐ ดังนี้
๑๙. มารเฟียดให้	ทศพล ช่วยดู
ไตรแดนจักร	อยู่ค้อย
ธรรมาระคน	ปรัตเยก ช่วยดู
ห้าร้อยเที้ยร	แม่นเดียว
๒๐. อเนกถ่อง	พระสงฆ์ ช่วยดู
เชียวจรรยา	ยิ่งได้
ขุนหงส์ทอง	เกล้าสี่ ช่วยดู
ชระอ่ำใต้ฟ้า	แง่นหงาย
๒๑. ฟ้าพรัดพรี่	ใจยัง ช่วยดู
ใจตายตน	บ่ใกล้
(ทั้ง) สี่ปวงผี	หาวแห่ง ช่วยดู
พื้นใต้ตื้อ	กามภูมิ
๒๒. ฟ้าชระแร่ง	หกคลวง ช่วยดู
ครูมครองแผ่น	เผือกช้าง
ผีกลวงหาว	หารแอ่น ช่วยดู
เสียงเงือกงูว้าง	ขึ้นลง
๒๓. ฟ้ากระแอ่น	เรือนผยอง ช่วยดู
เอาธงเป็น	หมอกหว้าย
เจ้าผาดำ	ผาสามเส้า ช่วยดู
หันอย้าวปู่	สมิงพราย
๒๔. เจ้าผาหลวง	ผาลาย ช่วยดู
แสนผีถึง	ยอมท้าว
เจ้าผาดำ	ผาเผือก ช่วยดู
ดีร้ายบอก	คนจำ
๒๕. กำรูคลื่น	เป็นเปลว
ผีพรายผี	ชระมื่นถ้ำ ช่วยดู
.........	.........
บ่ซื่อน้ำ	ตัดคอ
๒๖. ตัดคอเร็ว	ให้ขาด
บ่ซื่อ มล้างออเอา	ใส่เล้า
บ่ซื่อ น้ำหยาดท้อง	เป็นฮุ่ง
บ่ซื่อ แร้งกาเต้า	แตกตา
๒๗. เจาะเพาะพุง	ใบแบ่ง
บ่ซื่อ หมาหมีเสือ	เข่นเขี้ยว
เขี้ยวชาชแวง	ยายี
ยมราชเกี้ยว	ตาดาว ช่วยดู
๒๘. ชื่อทุณพี	ตัวโตรด
ลมฝนหนาว	ทั้วฟ้า ช่วยดู
ฟ้าจรโลด	ลิวขวาน
ขุนแกล้วกล้า	ขี่ยุง ช่วยดู
๒๙. เคล้าฟ้าเคลือก	เปลวลาม
สิบหน้าเจ้า	อสูร ช่วยดู
๓๐. พระรามพระลักษมณ์	ชวักอร
แผนทูลเขา	เงือกปล้ำ ช่วยดู
ปล้ำเขี้ยวรอน	ราญรงค์
ผีดง ผีหมื่นถ้ำล้ำ	หมื่นผา
๒. ร่ายกลบท
ลักษณะของร่ายกลบทที่ปรากฏในโองการแช่งน้ำนี้ เป็นลักษณะของการใช้คำซ้ำๆ กันโดยอยู่ในตำแหน่งของคำสร้อย ดังนี้
๓๒. อย่ากินเข้าเพื่อไฟ	จนตาย
อย่าอาศรัยแก่น้ำ	จนตาย
นอนเรือนคำรนคา	จนตาย
ลืมตาหงายสู่ฟ้า	จนตาย
ก้มหน้าลงแผ่นดิน	จนตาย
สีลองกินไฟต่างง้วน	จนตาย
๒. ลิลิตพระลอ
กลบทที่ปรากฏในลิลิตพระลอนั้นมี ๒ ลักษณะเช่นกันคือ
๑. โคลงกลบท
๒. ร่ายกลบท
๑. โคลงกลบท
๑.๑ กลบทด้นซื่อ
๒๐๐. ขอ ลุสมสบสร้อย	สองนาง
ขอ อย่าลุเล่ห์ทาง	เสน่ห์นั้น
ขอ คิดอย่าใจจาง	คำแม่ สอนนา
ขอ พ่อเร็วคืนกั้น	ขอบแคว้นไกรกรุง
๑๙๓. จูบ นาสิกแก้วแม่	หอมใจ ดุจนา
จูบ โอษฐ์คางคอใจ	จักขว้ำ
จูบ เนื้อจูบนมใส	เสาวภาคย์ พระเฮย
จูบ ไหล่หลังอกซ้ำ	จูบข้างเชยแขน
๒๘๙. เจ็บ ถึงบิตุราชแล้ว	ถึงกู เล่านา
เจ็บ อยู่คนเดียวดู	ละห้อย
เจ็บ เยียวราชศัตรู	ดูหมิ่น	 แคลนนา
เจ็บ เร่งเจ็บค้อยค้อย	ชอบม้วยเมือมรณ์
๔๑๖. บัว นมบัวเนตรหน้า	บัวบาน
บัว กลิ่นขจรหอมหวาน	รสเร้า
บัว สมรละลุงลาญ	ใจบ่า นี้นา
บัว บาทงามจวบเท้า	เกศแก้วงามจริง
๑.๒ กลบทอักษรล้วน
๒๖๑. ลางลิงลิงลอดไม้	ลางลิง
แลลูกลิงลงชิง	ลูกไม้
ลิงลมไล่ลมติง	ลิงโลด หนีนา
แลลูกลิงลางไหล้	ลอดเลี้ยวลางลิง
๒. ร่ายกลบท
กลบทของร่ายในลิลิตพระลอคล้ายกับกลบทร่ายในโองการแช่งน้ำ คือเป็นการใช้คำซ้ำๆ กันในคำสร้อย แต่ในลิลิตพระลอนี้มีที่แปลกออกไปคือมีการเล่นอักษรด้วย การใช้คำซ้ำมี ๒ ลักษณะคือ นะพี่ และ แลนา ดังนี้
๒๘. เจ็บเผือเหลือแผ่นดิน	นะพี่
หลากระบิลในแหล่งหล้า	นะพี่
บอกแล้วจะไว้หน้าแห่งใด	นะพี่
ความอายใครช่วยได้	นะพี่
แหนงตัวตายดีกว่า	นะพี่
เจ็บเผือเหลือแห่งพร้อง.........
๒๕๑. คลี่ไคลพลผาดผ้าย	แลนา
คลับคล้ายถึงท่งนา	แลนา
คลับคลาถึงท่งหญ้า	แลนา
หัวหน้าเข้าพงเลา	แลนา
พลเทาถึงพงแฝก	แลนา
พงแขมแทรกพงคา	แลนา
ถึงป่าดงป่าแดง	แลนา
เห็นระแหงแหล่งไหล้	แลนา
เห็นหมู่ไม้หนั่นหนา	แลนา
ราชาชมชื่นชี้	แลนา
คือไม้หมู่นี้นี้ ชื่อโอ้นานใด	แลนา
๒๖๒. หวดเหียงหาดแหนหัน	จันทร์จวงจันทร์แจงจิก
ปริงปรงปริกปรูปราง	คุยแคคางค้อเค็ด
หมู่ไม้เพล็ดไม้พลอง	หมู่ไม้ฟองไม้ไฟ
หมู่ไม้ไผ่ไม้โพ	ไม้ตะโกตะกู
ไม้ลำพูลำแพง	หมู่ไม้แดงไม้ดัน
ไม่สมพันสารภี	ไม้นนทรีทระบูน
คูนกำกูนกำยาน	ไม้พิมานขล้อขลาย......
๓. ลิลิตยวนพ่าย
กลบทที่ปรากฏในลิลิตยวนพ่ายนี้ มี ๖ กลบทด้วยกันคือ
๑. กลบท พวงแก้วกุดั่น
๒. กลบท หงส์ทองลีลา
๓. กลบท อักขระโกศล
๔. กลบท ตรีพิธพรรณ
๕. กลบท รักร้อย
๖. กลบท ด้นซื่อ (โคลงกระทู้)
๑. กลบท พวงแก้วกุดั่น
๑๔. ไตร ตรัส ไตร เทพเรื้อง	ไตร รัตน์
ไตร โลกย ไตร ไตรภพ	ทั่วแท้
ไตร ไตร ปิฎกตรัส	ไตร เทพ
ไตร ทั่ว ไตร พิธแปล้	ปล่งชาญ
๒. กลบทหงส์ทองลีลา
๘. พระมา แมนสาธุส้อง	ถวายพร เพิ่มแฮ
มาสำแดง ชัยชาญ	ช่วยแกล้ว
พระมา รบาลบร	ทุกทวีป ไส้แฮ
มาสำแดง ฤทธิแผ้ว	แผ่นดิน
๒๔๐. ลางสาร งามเงื่อนแกล้ง	เกลาเหลา หล่อแฮ
ลางส่ำ จรางมนนผนน	ม่ายม้า
ลางสาร อาจเอาธาร	ชาญช่วย
ลางส่ำ แกล้วกล้าบ้า	ชื่นตา
๓. กลบท อักขระโกศล
๗๖. พระ คุณ พระ ครอบฟ้า	ดินขาม
พระ เกียรติ พระ ไกรแผน	ผ่านฟ้า
พระ ฤทธิ์ ฟาง พระราม	รอนราพ ไส้แฮ
พระ ก่อ พระ เกื้อหล้า	หลากสวรรค์
๔๘. ร บิน ร บยบท้าว	เบาราณ
ร บอบ ร บับยล	ยิ่งผู้
ร บยน ร บิการย	เกลากาพย ก็ดี
ร เบอด ร บัดรู้	รอบสรรพ
๒๖๐. ทุก พ้อง ทุก พ่นนถ้วน	แถวใน นอกแฮ
พล ขอบ พล ขนนธขนน	เข่นกล้า
ทร นง ทร เนืองใจ	เจียรภิต
ดา ดาษ ดา ด้างถ้า	ถ่งงโดย
๔. กลบท ตรีพิธพรรณ
๔๔. ลวง หาญ หาญ กว่าผู้	หาญ เหลือ ว่านา
ริ ยิ่ง ริ คนริ	ยิ่งผู้
ลวง กล ใส่ กลเหนือ	กล แกว่น กลแฮ
รู้ กว่า รู้ ยิ่งรู้	เรื่องกล
๕. กลบท รักร้อย
๒๖๔. พวกพล กล้ากล้า กลาด	ไปหนา ห่นนนแฮ
หาญห่มเกราะ กรายกราย	ก่อนม้า
ประดับประ ดาดา	แหนแห่ พระนา
แลเครื่องแล หน้าหน้า	ใคร่ชม
๖. กลบท ด้นซื่อ (โคลงกระทู้)
๓๓. พระ เบญโญภาศพ้ยง	ทินกร
หระ สำนยงปานสวร	สี่หน้า
พระ โฉมเฉกศรีสมร	ภิมภาคย ไส้แฮ
พระ แจ่มพระเจ้าจ้า	แจ่มอินทร์
๔๐. กล ริรณแม่นพ้ยง	พระกฤษณ์
กล ต่อกลกนนกล	กยจก้งง
กล กลตอบกลคิด	กลใคร่ ถึงเลย
กล แต่งกลต้งงรี้	รอบรณ
๔. กำสรวลศรีปราชญ์
กลบทที่ปรากฏในโคลงกำสรวลศรีปราชญ์ เป็นลักษณะของกลบทเก็บบาท แม้ว่าบาทที่ ๒ จะไม่ส่งไปยังบาทที่ ๓ ก็ตาม แต่มีลักษณะการส่งเป็นคู่ๆ คือบาทที่ ๑ ส่งไปบาทที่ ๒ บาทที่ ๓ ส่งไปบาทที่ ๔ ดังนี้
๑๙. จากมาลำห้นนล่อง	ละ ขนอน
ขนอน ถือเลยละ	พี่แคล้ว
จากมากำจรจนนทน	จรุง กลิ่น
จรุงกลิ่น แก้มน้องแก้ว	ไป่วาย
๒๒. พระใดบำราศแก้ว	กู มา
มา ย่านขวางขวางกาย	ด่งงนี้
จากมาเลือดตกตก	เตมย่าน
เตมย่าน บรู้กี้	ถ่งงแถม
๒๓. จากมาอกน่านน้ำ	นอง กาม
กาม กระเวนแรมรศ	ร่วงใส้
จากมาราชครามคราม	อกก่ำ
อกก่ำ เพราะชู้ให้	ตื่นดี
๒๔. จากมาแก้วกู้ค่ำ	ชรอกแขวะ
โพรงชรอก โชมรมแขวะศรี	โศรกศร้อย
จากมาพิบูลแบะ	บูนแม่
บูนแม่ ลห้อยไห้	ข่าวตรอม
๑๐๐. เรือมามาแบ่งแก้ว	กูไกล
ไกล ตื่นตำบลมา	ลห้อย
เยียมาเยิยไฟฟูน	อกพี่ นาแม่
ขอ พี่ เหนหน้าน่อย	หนึ่งเจ้ายาใจ
นอกจากลักษณะของการให้กลบทแบบเก็บบาทแล้ว โคลงกำสรวลศรีปราชญ์ยังมีการเล่นคำระหว่างบาทที่ ๑ กับบาทที่ ๓ ซึ่งถ้าหากวางลักษณะของโคลงแบบโบราณแล้วก็จะเห็นชัดยิ่งขึ้น ดังนี้
๑๐) สายาเข้าคว้าเหล้น หลายกล. เดอรดีดเพลี้ยเพลงพาล รยกชู้
สายาอยู่ในถนน ถามข่าว เรียมฤๅ. ยังที่สาวน้อยรู้ รยกขวัญ
๑๑) สายาบววบ่าวเกลี้ย จักมา. สาวสั่งอย่ามาวนน สู่น้อง
สายากรรแสงดลา สองสู่ กนนา. สาวบ่าวอยู่ในห้อง รยกคืนหาคืน
๑๒) สายารักอยู่เท้อญ อย่าไป. ยยวจรรรจับแขนขืน เดอดดิ้น
สายากล่าวเอาใจ โลมสวาสดิ. สาวบ่าวรู้ใช้มลิ้น ลื่นใจโลมใจ
๑๔) โฉมแม่จักฝากฟ้า เกรงอินทร หยอกนา. อินทรท่านเทอกโฉมเอา สู่ฟ้า
โฉมแม่จักฝากดิน ดินท่าน แล้วแฮ. ดินฤๅขัดเจ้าหล้า สู่สํสองสํ
๑๕) โฉมแม่ฝากน่านน้ำ อรรณพ แลฤๅ. ยยวนาคเชยชํอก พี่ไหม้
โฉมแม่รำถึงจบ จอมสวาสดิ กูเอย. โฉมแม่ใครสงวนได้ เท่าเจ้าสงวนเอง
๑๖) สรเหนาะนิราบน้อง ลงเรือ. สาวส่งงเลวงเต็ม ฝ่งงเฝ้า
สรเหนาะพี่หลยวเหลือ อกส่งง. สารด่งงข้าส่งงเจ้า ส่งงตน
๑๘) จากมาให้ส่งงโกฏ เกาะรยน. รยมร่ำทั่วเกาะขอม ช่วยอ้าง
จากมามืดตาวยน วองว่อง. วองว่องโหยไห้ช้าง ชำงือ
๑๙) จากมาลำห้นนล่อง ลุะขนอน. ขนอนถือเลยละ พี่แคล้ว
จากมากำจรจนนทน จรุงกลิ่น. จรุงกลิ่นแก้มน้องแก้ว ไป่วาย
๒๑) จากมานักนิ่มเนื้อ นอนหนาว. หนาวเหนื่อยเพราะลํชาย ชาบชู้
จากมาทระนาวนาว นมแม่. หนาวเหนื่อยมือแก้วกู้ มุ่นมือ
๒๓) จากมาอกน่านน้ำ นองกาม. กามกระเวนแรมรศ ร่วงไส้
จากมาราชครามคราม อกก่ำ. อกก่ำเพราะชู้ให้ ตื่นตี
๒๔) จากมาแก้วกู้ค่ำ ชรอกแขวะ. โพรงชรอกโชรมแขวะศรี โศรกศร้อย
จากมาพิบูลแบะ บูนแม่. บูนแม่ลห้อยไห้ ข่าวตรอม
กลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านช้าง
สืบเนื่องมาจากวรรณกรรมโบราณของล้านช้าง ๒ เรื่องคือ
๑. ท้าวฮุ่งท้าวเจือง
๒. ท้าวยี-บาเจือง
เป็นวรรณกรรมประเภทโคลงดั้นโบราณซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกับโคลงดั้นของไทยปัจจุบัน ผู้เขียนจึงได้ศึกษาลักษณะของกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมทั้งสองเรื่องนี้ อย่างไรก็ดี แม้ว่าลักษณะของกลบทที่ปรากฏในโคลงทั้งสองเรื่อง แม้จะไม่ใช่กลบทโดยตรง แต่ก็มีลักษณะของพัฒนาการที่คล้ายกับจะเป็นกลบท ในที่นี้จะทำให้เรามองเห็นลักษณะประดิษฐการของกวี ซึ่งเริ่มจะใช้ “ศิลปะ” ในงานกวีนิพนธ์หลังจากที่ฉันทลักษณ์เริ่มจะลงตัวแล้ว
๑. ท้าวฮุ่งท้าวเจือง
“....ท้าวฮุ่ง หรือที่เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า หนังสือเจืองเป็นมหากาพย์สดุดีท้าวฮุ่ง หรือขุนเจือง วีรกษัตริย์แห่งอาณาจักรเงินยางในราว พ.ศ. ๑๖๕๐-๑๗๐๐ หนังสืออันทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์และวรรณคดีเล่มนี้ แต่งเป็นโคลงดั้นแบบล้านช้างราวห้าพันบท ซึ่งยิ่งใหญ่กว่าวรรณคดีประเภทโคลงเรื่องใดๆ ของไทยเรา สำนวนที่ใช้เป็นสำนวนภาษารุ่น พ.ศ. ๑๘๐๐-๑๙๐๐ เป็นภาษาลาวระคนกับภาษาไตลื้อ.....”
ลักษณะของกลบทที่ปรากฏในโคลงดั้นท้าวฮุ่งท้าวเจืองนี้ เป็นลักษณะของการใช้คำซ้ำๆ กันในคำสร้อยซึ่งมีทั้งในคำสร้อยที่อยู่ข้างหน้า และคำสร้อยที่อยู่ข้างหลัง
ตัวอย่างโคลงกลบทที่ใช้คำซ้ำในคำสร้อยหลัง
๐ เบื้องพ่างไกล้แฝงฝ่าย	อุดร ก็เถิง
แมนหลายเหลืออ่อนขาม	ขอส้อง
ฝูงนครก้ำผาทาย	วอนแต่ ก็เถิง
เขาส่งม้าอานล้วน	เคื่องคำ
๐ ก้ำแง่ซ้ายเชียงไหย่	ผมเผือ ก็เถิง
ยำเฮาเฮวฮีบมวน	มาไหว้
พายเหนือห้อหัวแดง	ล้านท่ง ก็เถิง
ขอขาบไหว้ทูนท้าว	พ่ำมวน
๐ เบื้องฝ่ายไต้เชียงเทส	จีนจาน ก็เถิง
พายกางเถิงย่ายยอง	ฝูงแง้ว
นามกรก้ำเขมขอม	เมืองม่าน ก็เถิง
ท่อไป่ น้าวนอกฟ้ามาส้อง	ส่วยทอง
๐ พายต่างไต้เมืองมิ่ง	แมนเฮียว ก็เถิง
พลหลายเหลือแผ่นดิน	เดินเต้า
หัวเขียวข้างงองแมน	เอิกป่อง ก็เถิง
ที่นั้น เขาอ่อนย้านมาไหว้	ชู่ไท
๐ เบื้องฝ่ายต้ายชั้นช่อง	หุนบัง ก็เถิง
เมาไฟเทียวท่องเมือง	มาน้อม
ทังเขาข้างคางลาย	เลือนฮาด ก็เถิง
เจ้ายี่ผู้คิงค้อม	กล่าวอาว
โคลงกลบทที่ใช้คำซ้ำในคำสร้อยหน้า
๐ ฮู้ว่า มรนาตล้มลดชั่ว	นำกู บ่อนอ
ฮู้ว่า มีเสนหาฮ่วมสอง	สมชู้
ฮู้ว่า ยังแสวงดั้นดอมอวน	อันอ่าว
ฮู้ว่า หลงกีบก้ำแดนฟ้า	ต่างหลืม บ่อฮุ้
โคลงกลบทที่ใช้คำซ้ำในแต่ละบาท
๐ พุ่ง ๆ ย้ายเขาฮีบ	ดาเฮียง
สวา ๆ วีแกว่งปัว	เลียนล้อม
ทวน ๆ ก้องเสียงกอง	เคงคื่น
พระบาทท้าว กินพ้อม	พ่ำงาย
๐ พุ่ง ๆ พ้อมไส่บาต	เต็มอาฮาม
หนัว ๆ บาแจกทาน	ปุนแล้ว
เขาก็ ยอเดนเจ้าเถรา	สันคู่
แผชู่ด้าน ดูล้วน	ฮาบงาม
๐ ฮื่อๆ ล้นเหลือที่	ทุกพาย
มวนพลหลวง จอดเซา	ทันหั้น
ฮองๆ เหลื้อมวิไชยน	เก้ายอด
ผาสาทน้อย เลียนล้อม	หมื่นถัน
๐ พุ่งๆ ฟ้อมเขียนสาก	เนืองนัน
เอาไปเวน คู่กัน	มวนพ้อม
ว่อนๆ ก้องเสียงเป่า	หอยสังข์
เสียงสนั่นก้องคุ้งฟ้า	ฟากสวรรค์
๐ ว่อนๆ ก้องเสียงเป่า	หอยสังข์ พู้นเยอ
ฮมๆ พายแปดกือ	กอยย้าย
หลิงเหนแพนหางเหลื้อมขอคำ	เจ็ดโกฏิ
อวนท่านเจ้าทองล้าน	ก่อนพาย
๒. ท้าวยี่-บาเจือง
ลักษณะของกลบทที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่องท้าวยี-บาเจืองเป็นลักษณะการใช้คำซึ่งคล้ายกับเรื่องท้าวฮุ่งท้าวเจือง คือการใช้คำซ้ำในคู่หน้า ดังนี้
๐ ฟังเสียง คื่นๆ ก้องเสียงกอง	สะบัดไชย พุ้นเยอ
แซวๆ ซาวเมืองแถน	แห่นำ สีลาย
ฟังยิน งงๆ ฆ้องหานพาย	เติ่นป่าว พุ้นเยอ
อ้ายคว่าง ผู้ใจกล้า (เดินหน้า)	ก่อนพล
๐ หลิงดู สนๆ แส้พลหลวง	หลายหมื่น พุ้นเยอ
ไยๆ ย้ายพอล้าน	ล่วงลง
๐ เขาก็ งันคาบท้าวหลิ้นม่วน	สามวัน
เขาก็ แปงคอประนมใส่คำ	ลายต้อง
เขาก็ ตีคำได้สามแสน	เป็นหีบ ลายนัน
เขาก็ เอาคาบเจ้าบาท้าว	ใส่ใน
๐ เขาก็ ยอหีบท้าวตั้งเครื่อง	หอประนม
เขาก็ แปงยนต์ไฟใส่ฟืน	เลียนไว้
๐ อันว่า ลูกสำมะเฮียวได้เสวยราช	เชียงฮาย
ชื่อว่า บุญชูชายอยู่เสวย	เมืองนั้น
อันว่า ลูกหานพายได้เสวยราช	นครสี
ชื่อว่า บุญมีท้าวเป็นเจ้า	แห่งยวน
๐ อันว่า ลูกอ้ายเกื่อนได้กินเมือง	ผายแผ่ จริงแล้ว
ชื่อว่า แมนเหลาโสมสิ่งอินทร์	แปงปั้น
อันว่า ลูกแองคอนได้เสวยราช	เชียงตุก แท้แล้ว
ชื่อว่า อ้ายเกื่อนกล้าแขฮ้าย	ห้อระอา
จากโคลงกลบทที่ยกมาเป็นตัวอย่างข้างต้นทั้งหมดนั้น จะเห็นได้ว่าลักษณะของโคลงกลบทที่แท้จริงนั้นจะปรากฏในวรรณกรรมช่วงปี พ.ศ. ๒๐๐๐ ซึ่งเก่าที่สุดได้แก่นิราศหริภุญชัยและลิลิตยวนพ่าย ส่วนโคลงห้าโองการแช่งน้ำและโคลงดั้นวิชุมาลีท้าวยุ่งท้าวเจืองของล้านช้างนั้น แม้ว่าจะมีลักษณะของโคลงกลบทแต่ก็ยังไม่เป็นกลบทที่สมบูรณ์แบบ เหมือนกับที่ปรากฏในนิราศหริภุญชัยและลิลิตยวนพ่าย
อย่างไรก็ตาม แนวโน้มของวรรณกรรมในช่วงประมาณปี พ.ศ. ๑๙๐๐-๒๐๐๐ ก็เป็นลักษณะของโคลงดั้นเกือบจะทั้งหมด นับตั้งแต่ท้าวฮุ่งเจืองของล้านช้าง โองการแช่งน้ำและลิลิตยวนพ่ายของไทย ตลอดจนถึงกำสรวลศรีปราชญ์ ทวาทศมาส โดยเฉพาะรูปแบบการประพันธ์โคลงดั้นของไทยนั้น จะมีร่ายโบราณขึ้นต้นในลักษณะลิลิตเกือบทุกเรื่อง แม้กระทั่งลิลิตพระลอเอง แม้ว่าจะแต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ แต่ก็ขึ้นต้นด้วยร่ายและลักษณะของโคลงก็ยังมีอิทธิพลของโคลงดั้นอยู่ คือการใช้โทคู่ในบาทที่ ๔ คำที่ ๔, ๕
จากลักษณะของโคลงโบราณอยุธยาและล้านช้าง แสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของร่ายโบราณและโคลงดั้นว่าจะต้องมีมาก่อนโคลงสุภาพอย่างแน่นอน โดยเฉพาะร่ายโบราณนั้นคงจะเกิดขึ้นก่อนโคลงดั้น ดังจะเห็นได้จากร่ายที่ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ ๔๕ ดังนี้
“.....ทั้งปู่เจ้าพระขพง เขายรรยงพระศรี ผีบางพระศักดิ์ อารักษ์ทุกแห่ง แต่งตาดู สองปู่หลานรักกัน ผีผู้ใดบ่ซี่ (ซื่อ) จุ่งผีฝูงนี้หักก้าวน้าวคอ อย่าเป็นพระยาเถิงเถ้า เป็นเจ้าอยู่ยืน หืนตายดังวัน ทันดั่งเคียว เขียวเห็นอเพจีนรก ตกอบายเพทนา เสวยมหาวิบาก...ผิผู้ใดจำนงจงซี่ไส้ ให้ได้ดังสัมฤทธิปรารถนา ในชั่วนี้ชั่วหน้า เท่าฟ้าบรโลก โมกษนิรพาน สถานพิสุทธิ......”
อีกประการหนึ่งฉันทลักษณ์ของร่ายก็ไม่ซับซ้อนและมีกฎเกณฑ์เหมือนโคลง ส่วนโคลงดั้นนั้นแต่เดิมจริงๆ น่าจะมีแต่เสียงเอกโทซึ่งเป็นลักษณะเสียงสูงต่ำสั้นยาว เหมือนกับคำประพันธ์โบราณของชาติต่างๆ  ส่วนสัมผัสระหว่างวรรคและสัมผัสบทน่าจะพัฒนามาทีหลัง
สำหรับโคลงสี่สุภาพนั้น ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุลได้กล่าวไว้ในลานนาไทยคติว่า
“.....โคลงสุภาพเริ่มปรากฏเป็นหลักฐานครั้งแรกในวรรณกรรมอยุธยารัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ คือปรากฏแต่งปนอยู่ในมหาชาติคำหลวง ต่อมาวรรณกรรมที่แสดงถึงหัวเลี้ยวหัวต่อของความเปลี่ยนแปลงจากความนิยมในการแต่งโคลงดั้นไปสู่โคลงสุภาพ ก็คือลิลิตพระลอ ซึ่งเป็นลิลิตสุภาพ ประกอบด้วยคำประพันธ์ประเภทโคลงสองสุภาพ โคลงสามสุภาพ โคลงสี่สุภาพ ร่ายสุภาพ แต่ก็มีร่ายโบราณ ร่ายดั้น และโคลงดั้นปนอยู่บ้าง.....”
สำหรับโคลงดั้นนั้น โคลงดั้นซึ่งเก่าแก่ที่สุด ไม่ว่าจะเป็นท้าวฮุ่งท้าวเจืองหรือโองการแช่งน้ำ ก็เป็นโคลงดั้นที่สัมผัสสมบูรณ์แล้ว แสดงใท้เห็นว่าโคลงดั้นจะต้องมีวิวัฒนาการมานานแล้ว ซึ่งในลักษณะนี้จะทำให้เรามองเห็นปัญหา ๒ ประการคือ
๑. โคลงดั้นไร้สัมผัสก่อนหน้าท้าวฮุ่งท้าวเจืองมีหรือไม่
๒. โคลงดั้นของล้านนาหายไปไหน
ย่อมเป็นที่ทราบกันโดยทั่วไปแล้วว่าวรรณกรรมประเภทโคลงของอยุธยาได้รับอิทธิพลมาจากล้านนา แต่ในขณะเดียวกันในขณะที่อยุธยามีโคลงดั้นลิลิตยวนพ่าย กำสรวลศรีปราชญ์ ทวาทศมาส แต่ล้านนาเองซึ่งเป็นต้นกำเนิดของโคลงกับไม่มีโคลงดั้นอยู่เลย แม้ว่าล้านนาจะมีโคลงนิราศหริภุญชัยก็ตาม แต่ก็เป็นโคลงสี่ซึ่งมีร่องรอยของโคลงดั้นปะปนอยู่เท่านั้น ส่วนโคลงดั้นของล้านนาจริงๆ นั้นหายไปไหน
ปัจจุบัน จากตัวอย่างของโคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาติ ซึ่งอาจารย์สิงฆะ วรรณสัย เป็นผู้ปริวรรต และโคลงดั้นอุสสาบารสที่ผู้เขียนได้ปริวรรตนี้คงจะทำให้เรามองเห็นพัฒนาการทางกวีนิพนธ์ประเภทโคลงดั้นของล้านนากระจ่างขึ้นมาบ้าง ไม่ว่าโคลงดั้นอุสสาบารสนี้จะเก่าหรือไม่เก่าไปกว่าโคลงดั้นที่มีอยู่ทั้งหมดก็ตาม อย่างน้อยที่สุดก็ทำให้เราทราบว่า ล้านนาเองก็ยังมีโคลงดั้นหลงเหลืออยู่ ซึ่งในด้านฉันทลักษณ์นั้นจะได้กล่าวถึงในบทต่อไป
เชิงอรรถ ๒
๑. มณี พยอมยงค์. ประวัติและวรรณคดีลานนาไทย. กรุงเทพ, คุรุสภา ๒๕๒๕. ๑๒๘
๒. ประเสริฐ ณ นคร. โคลงกลบท. เอกสารโรเนียว, มปท. มปป.
๓. มณี พยอมยงค์. อ้างแล้ว น. ๑๓๒
๔. ประเสริฐ ณ นคร. อ้างแล้ว น. ๗
๕. ประเสริฐ ณ นคร. อ้างแล้ว น.๓
๖. ประเสริฐ ณ นคร. อ้างแล้ว น.๔
๗. ประเสริฐ ณ นคร. โคลงนิราศหริภุญชัย. กรุงเทพ, โรงพิมพ์พระจันทร์ ๒๕๑๖
๘. ประเสริฐ ณ นคร. เรื่องเดียวกัน น. ๑๗๘
๙. ราชสัมภารากรลิขิต. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมขาว เกษมศรีฯ ท.จ. แพร่การช่าง ๒๕๐๕ น. ๓๗
๑๐. สิงฆะ วรรณสัย. โคลงเรื่องมังทรารบเชียงใหม่. เชียงใหม่, ศูนย์หนังสือ ๒๕๒๒ น. ๗๕
๑๑. ประเสริฐ ณนคร และมณี พยอมยงค์.โคลงพรหมทัตวรรณกรรมชั้นเยี่ยมของล้านนาไทย. ๒๕๒๐ มปท. น. ๒๓
๑๒. มณี พยอมยงค์. การศึกษาเชิงวิเคราะห์วรรณคดีลานนาไทยเรื่องโคลง อมรา. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๕ น. ๔๑
๑๓. ปวงคำ ตุ้ยเขียว. โคลงดอยเกิ้งแก้ว. เอกสารปริวรรต
๑๔. สิงฆะ วรรณสัย. ปริทัศน์วรรณคดีลานนาไทย. โครงการตำราคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๕ น. ๑๘๘
๑๕. ประเสริฐ ณ นคร. โคลงกลบท. อ้างแล้ว น. ๔
๑๖. สิงฆะ วรรณสัย. ปริทัศน์วรรณคดีลานนาไทย. อ้างแล้ว น. ๑๘๘
๑๗. สิงฆะ วรรณสัย. เรื่องเดียวกัน น. ๑๘๘
๑๔. จิตร ภูมิศักดิ์. โองการแช่งน้ำและข้อคิดใหม่ในประวัติศาสตร์ไทยลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา. กรุงเทพ เจริญวิทย์การพิมพ์ ๒๕๒๔ น. ๓๘๗
๑๙. จิตร ภูมิศักดิ์. เรื่องเดียวกัน น. ๓๙๐
๒๐. กระทรวงศึกษาธิการ. ลิลิตพระลอ. กรุงเทพ, คุรุสภา ๒๕๒๓ น. ๕๑
๒๒. กระทรวงศึกษาธิการ. เรื่องเดียวกัน น. ๒๖๑
๒๓. กระทรวงศึกษาธการ. เรื่องเดียวกัน น. ๘
๒๔. กระทรวงศึกษาธิการ. เรื่องเดียวกัน น. ๖๘
๒๕. ลัลลนา ศิริเจริญ. คู่มือลิลิตยวนพ่าย. กรุงเทพ, เจริญผล ๒๕๑๘ น. ๔๔๔
๒๖. ลัลลนา ศิริเจริญ. อ้างแล้ว น. ๔๔๕
๒๗. ลัลลนา ศิริเจริญ. อ้างแล้ว น. ๔๔๕
๒๘. เรื่องเดียวกัน น. ๔๔๖
๒๙. เรื่องเดียวกัน น. ๔๔๖
๓๐. เรื่องเดียวกัน น. ๔๔๖
๓๑. ธนิต อยู่โพธิ์. ประวัติและโคลงกำสรวลศรีปราชญ์. กรุงเทพ, รุ่งวัฒนา๒๕๒๓ น. ๑๙
๓๒. เรื่องเดียวกัน. น. ๒๖
๓๓. สิลา วีรวงศ์, บทวิเคราะห์มรดกวรรณคดีไทย. กรุงเทพ, บุรินทร์การพิมพ์ ๒๕๒๓ น. ๑๔๗
๓๔. สิลา วีรวงศ์, ท้าวฮุ่งท้าวเจือง. ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ๒๕๒๔ น. ๒๐๓
๓๕. เรื่องเดียวกัน น. ๓๖๔
๓๖. เรื่องเดียวกัน น. ๓๖๗
๓๗. ดนุพล ไชยสินธุ์ และทองสุข จารุเมธีชน. ท้าวยี่-บาเจือง. คณะวิชามนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์ วิทยาลัยครูเลย ๒๕๒๔ น. ๑๐
๓๘. ประเสริฐ ณ นคร. โคลงกลบท. อ้างแล้ว น. ๑
๓๙. ดูรายละเอียดใน จิตร ภูมิศักดิ์ โองการแช่งน้ำ อ้างแล้ว น. ๑๖๑
๕๑. ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล. “ลักษณะโคลงของลานนาไทย” ลานนาไทยคดี. เชียงใหม่ ศูนย์หนังสือ ๒๕๒๑ น. ๑๙๙
บทที่ ๓ การแพร่กระจายของอุสสาบารส
วรรณกรรมเรื่อง “อุสสาบารส” เท่าที่พบต้นฉบับได้มีผู้แต่งเป็นคำประพันธ์ในรูปแบบที่แตกต่างกันออกไป มีทั้งหมด ๔ รูปแบบด้วยกันคือ
๑. นิทาน
๒. ชาดก
๓. โคลงสี่สุภาพ
๔. โคลงดั้น
โดยในรูปของชาดก สิงฆะ วรรณสัย ได้ปริวรรตออกจากอักษรล้านนา อาศัยต้นฉบับของครูบาศรีวิชัย วัดบ้านปาง ตำบลแม่ตื่น อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน และท่านได้กล่าวถึงวรรณกรรมเรื่องนี้ในหนังสือ “อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไทยสมัยพระเจ้ากือนา” ว่า “....วรรณกรรมเรื่องนี้ เป็นเครื่องชี้ให้เห็นถึงอิทธิพลวรรณคดีสันสกฤตที่แพร่เข้ามาสู่ลานนาไทยในสมัยโบราณ เป็นเหตุให้นักปราชญ์ทางศาสนาในเวลานั้น จับแนวเรื่องของวรรณคดีสันสกฤตแต่งเป็นเรื่องอุสสาบารสขึ้นในรูปของชาดก และเป็นชาดกที่แปลกกว่าชาดกทั้งหลายในประเภทปัญญาสชาดกที่เราเคยเห็น เพราะพระพรหมชั้นสุทัสสีลงมายุ่งกับเรื่องของชาวโลก แม้จะมีหนุมานเหมือนเรื่องรามเกียรติ์ แต่หนุมานในเรื่องก็มีบทบาทน้อยมาก ตัวพระบารส ซึ่งเป็นเนื้อของเรื่องและเป็นพระโพธิสัตว์ ก็มีบทบาทไม่เด่นเท่าพระชิตตราชคนเป็นพระเจ้าปู่ และพระเจ้ากรุงพานก็ดีไม่ได้เป็นยักษ์พระเจ้ากรุงลังกาก็ไม่เป็นยักษ์ แต่เป็นวิชาธร เป็นเรื่องแปลกที่น่าศึกษา เพราะแฝงจารีต ประเพณีหลายอย่างไว้
วรรณคดีเรื่องนี้ นิยมกันมาตั้งแต่สมัยพระเจ้ากือนา คือประมาณ พ.ศ. ๑๙๐๐ เพราะมีหลักฐานกล่าวถึง ในลักษณะการตัดสินความซึ่งภาษาไทยโบราณลานนาไทยเรียกว่า“ลักษณะการตัดถ้อยต่อคำ” มีเรื่องหนึ่งที่กล่าวถึงเรื่องโคลงอุสสาบารส ไว้ดังนี้
“พระเจ้ากือนาตัดต่อคำ ๑ ชื่ออภูตวินิจฉัย ยังมีผู้ ๑ ชื่อม้าโรงสินอยู่บ้านชาวถ้วย เมียตายเสีย เป็นพ่อหม้าย มีผู้ยิง ๑ ชื่อนางสรีโสภา เป็นแม่ร้างอยู่บ้านรั้ว มีน้องยิงเป็นเรือนผัว นางผู้น้องหันผู้พี่เป็นแม่ร้าง จิ่งหื้อผู้พี่ (เมีย)ไปเป็นเมียม้าโรงสิน นางสรีโสภาเมือเรือนผัว มีต้นปูนเงินย้อมต้น ๑ สลอบเงินย้อมใบ ๑ ช้อนเงินก้าน ๑ แว่นคันงาลูก ๑ คุณ (ความรู้) มีแต่ปั่นฝ้าย เมืออยู่เรือนม้าโรงสิน ม้าโรงสินมีคนครัว ๒ ครัว คนพ้อย ๓ คน
นางสรีโสภาเมืออยู่ด้วยม้าโรงสินได้ ๕ ปี มีวัน ๑ นางสรีโสภาว่า “ข้าไปกู้เงินพี่ข้ามาจ่ายแล้วพุ่น ๑๕๐ นา พี่เอื้อยข้าใคร่ได้” ว่าอั้น ม้าโรงสินว่า “กู้มาจ่ายซื้อสังเบี้ยเงินยังมี พ้อยไปกู้เงินบ่บอกหื้อรู้ หลอนว่ากู้เงินพี่ว่าอั้นกา ชี้ เจ้ามีผัวสองคน บ่หมั้นเพื่ออั้นแลจักเอาด้วยง่ายปได้ เจ้ามาอยู่เป็นแม่เรือนปั่นฝ้ายบ่พอ ๕๐ น้ำฝ้ายได้ ก็เท่าอ่านอุสสาบารสสี่บทตะโลงอยู่” ม้าโรงสินว่าอั้น นางสรีโสภาเถียงว่า “กู้เงินพี่มาจ่าย ถามเอาเงินแทน ก็ว่าต่อรอกับ กูอ่านหนังสือช่างกูสัง บ่ยืมปากไผมาว่ามาอ่านเด” ว่าอั้น ม้าโรงสินว่า “กูว่าแกมึงยังว่าเจ้าว่าแม่ มึงพ้อยมาอ้างมิงๆ กูๆ” ว่า อั้นแล้ว ม้าโรงสินก็ทะไม้กีบตีหลังซ้ำ ๓ ราย มันกว่าลุกแล่นหนี หัวไปถิ้มแม่ประตู หางตาแตกเป็นเลือนข้อมีอ ๑ มันร้องว่า “ตีตากูบอดเสียแล้วแลกา” ว่าอั้น หนีมาหาผู้น้องยังบ้านหมื่นลุงผู้น้องไหว้หมื่นลุงชู่อันว่า “ขอเพิ่งหมื่นชู่อันหื้อว่าคำแล้ว” หมื่นลุงจิ่งไปแห่งจ่าทัง ๒ ว่า “ม้าโรงสินตีเมียร้ายนัก บ่ควรว่าจักตีตา พ้อยตีตา ร้ายนัก เป็นดั่งว่าจักบอดเสียหนี้แล” ว่าอั้น หื้อจ่าทัง ๒ ได้ไต่ดูโทษและคุณแห่งเขา เหตุผู้น้องก็ยังอยู่ใช่ราหนีมันมา ก็หนีมาเพิ่งรานี้แล” ว่าอั้น......ยามค่ำจิ่งหานางสาขาผู้พี่เอื้อยนางสรีโสภาเมียช่างคำมาถามว่า “น้องเจ้าสรีโสภาว่าไปกู้เงินเจ้า ๑๕๐ เมือจ่ายว่าอั้น มีก็ว่าซื่อ บ่มีก็ว่าซื่อ จักล่ายแก่เผือบ่ได้” ว่าอั้น นางสาขาผู้พี่ว่า “เมือแห่งข้าก็เมือแม้ ว่าขอพี่ ๑๐๐ นึ่งก่อน ข้าใคร่ได้ผ้าจันทน์นา ว่าอั้น ข้าว่าเงินบ่มีอยู่เรือน เพิ่นยุเยียะยุกิน อยู่ถงด้วยหมากสกา อุสสาบารสโคลงอยู่ บ่ดีแก่เจ้าจา” ฯลฯ
จากตัวอย่างที่ได้ยกขึ้นมาข้างต้น แสดงให้เห็นว่า “โคลงอุสสาบารส” ได้มีอยู่แล้วในสมัยพระเจ้ากือนา โดยอาจจะมีผู้แต่งเป็นชาดกนอกนิบาตก่อน หลังจากนั้นกวีจึงได้นำมาแต่งเป็นโคลงสี่สุภาพทีหลัง
นอกจากนี้ในนิราศหริภุญชัยก็มีอยู่โคลงอยู่ ๒ บท ที่กล่าวถึงวรรณคดีเรื่องนี้ คือโคลงบทที่ ๘๔ และ ๑๐๙
๘๔. ราตรีเทียนทีปแจ้ง	เจาะงาม
มัวม่วนนตรีตาม	ติ่งธร้อ
อุสสากั่นโลงยาม	ชักชอบ ชื่นเอย
บุญพี่บ่เปลืองป้อ	เปล่าซ้ำเซาทรวง
แปลว่า “กลางคืนก็จุดประทีปและเทียนงดงามสว่างไสวต่างคนก็สนุกสนานไปตามเสียงดนตรีมีติ่งและธร้อเป็นต้น ลางคนก็ชักเอาโคลงกล่าวถึงเรืองนางอุสสา (บารส) มาว่ากันตามกาลเวลา เป็นที่ชื่นชอบแก่กัน แต่บุญพี่มีน้อย มีแต่ความเปล่าเปลี่ยวทวีคาอยู่ในอก”
และในโคลงบทที่ ๑๑๙ ในเรื่องนิราศหริภุญชัยนี้ ก็กล่าวถึงว่า
๑๑๙. อุสสาเสียงสว่างสร้อย	รัชนี
กลอนกั่นโลงทันที	อ่านอ้อย
บารสเรียกมาลี	เบงบาท ทุมเอย
ตรีโจกทูทุกถ้อย	เถียงถ้องถามชัย
แปลว่า “พอค่ำลงก็ได้ยินเสียงไพเราะอ่านโคลงสดเรื่องอุสสาบารสแข่งขันกันโดยยกโคลง ๕ ไว้ แต่กันเป็นโคลง ๒ (ทู) โคลง ๓ (ตรี) โคลง ๔ (โจก) แล้วถามกันว่าใครชนะ”
ย่อมเป็นที่ทราบกันดีว่า “โคลงนิราศหริภุญชัย เป็นโคลงนิราศที่เก่าที่สุดเท่าที่มีอยู่ในประเทศไทยที่ปรากฏ” สันนิษฐานกันว่าแต่งมาประมาณ ๕๐๐ ปีเศษ ถึงจะเก่าอย่างไรก็ตามข้าพเจ้าเข้าใจว่า จะต้องมีอายุน้อยกว่า “เรื่องอุสสาบารส" หรือ “โคลงเรื่องอุสสาบารส” เพราะนิราศเรื่องนี้กล่าวถึง
ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร ได้กล่าวถึงวรรณกรรมเรื่องอุสสาบารสนี้ในวรรณกรรมพื้นบ้านด้านประวัติศาสตร์ว่า “ยังมีเรื่องอุสสาบารสซึ่งน้อยคนจะสนใจอ่านจึงทราบว่า อุสสา หรือ นางอุษา คือนางสีดา บารส คือพระราม และ หนุมานกลับกลายเป็นคนสื่อสารของทศกัณฑ์ แทนที่จะเป็นทหารของพระราม แต่เรื่องที่สับสนไปนี้อาจเนื่องมาจากสาเหตุที่ในรามเกียรติ์เอง หนุมานแกล้งไปสวามิภักดิ์เป็นลูกเลี้ยงของทศกัณฑ์อยู่ตอนหนึ่งก็เป็นได้” "
นอกจากโคลงนิราศหริภุญชัย ที่ได้กล่าวถึงเรื่องโคลงอุสสาบารสแล้ว ในโคลงเรื่องนิราศดอยเกิ้ง หรือโคลงดอยเกิ้งแก้ว ต้นฉบับใบลานวัดชัยศรีภูมิ ตำบลศรีภูมิ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งปวงคำ ตุ้ยเขียว ได้ปริวรรตไว้ที่สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ก็มีอยู่บทหนึ่งที่กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารสนี้ คือ โคลงบทที่ ๙๕
๙๕. กังขารีหอดไห้	หิวหา
ยังรถเสนราชา	ดั่งนั้น
ชุนบาจากเจียรอุดสา	วิทเวท วอนบัน
อันโสกเรียมร้างกั้น	กลิ่นน้องแวนถนัด
และโคลงสุรวงศ์ ซึ่งต้นฉบับเนินของวัดชัยศรีภูมิ เช่นเดียวกัน ก็ได้กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารสนี้ โดยกวีได้กล่าวถึงพระยาพานพรหมทัต และนางอุสาว่า
๕๓. พระพานมีลูกเจ้า	จอมธิดา
นามชื่ออุสสารา	ส่องหล้า
ทรงลักษณ์เลิศราชา	เทวโลก พู้นเฮย
หลายหลากมีช้างม้า	เจื่องเจ้าจอมนาง
ในหนังสือ “โลกนัยคำสอน” ฉบับวัดนันทาราม อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ (ไม่ทราบปี พ.ศ.ที่แต่ง) ซึ่งสวัสดิ์ เขมกปสิทธิ์ เป็นผู้ปริวรรตก็มีข้อความอยู่ตอนหนึ่งที่กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารส เข้าใจว่าเรื่องที่ถูกกล่าวถึงนี้คงจะเป็นโคลงอุสสาบารสมากกว่าที่จะเป็นชาดก ดังตัวอย่างว่า
สอนการหาผัวหาหาเมีย ลูกเขย ลูกสะใภ้
ชายใดเป็นเขยท่าน	อย่าขี้คร้านมักหลับ
อย่าไปกับคนขี้เหล้า	อย่าไปเกล้าจากันด้วยการอันบ่ดี
บ่มีประโยชน์	อย่าไปเล่นหมากรุกหมากสักกา
และอ่านอุสสาบารด	ร้ายพ้นประมาณพ้นเวลา
พาเป็นโคนโกง	อย่ากินเหล้าเมายา......
นอกจากนี้แล้วในโคลงหงส์ผาคำ ซึ่งผู้ช่วยศาสตราจารย์มณี พยอมยงค์เป็นผู้ปริวรรตและศูนย์คติชนวิทยาลานนาไทย วิทยาลัยครูเชียงใหม่เป็นผู้จัดพิมพ์ ก็มีโคลงอยู่บทหนึ่งที่กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารส โดยปรากฏในตอนที่พระโพธิสัตว์และ ๖ เขยพากันออกไปตามหาพระเจ้าย่า ในระหว่างที่เดินทางมาในป่า เสนาทหารก็ได้พากันขับทำนองเสนาะค่าวโคลงเรื่องต่างๆ และได้ขับทำนองเสนาะเรื่องราวของนางอุสาด้วย ดังปรากฏในโคลงบทที่ ๓๐๔ และ ๓๐๕ ดังนี้
๓๐๔. โยธาลองพ่องนั้น	ปัญญาไว
มาล่ำพิจแปงคำไย	ค่าวเหล้น
ร่ำริมัคคาไกล	ทังดอก ดวงเฮย
พ่องก็แปงโคลงอื่อจ้อย	กาพย์ถ้อยกลอนคำ
๓๐๕. ลางพ่องนั้นมีอาจิณจำ	มาไขระบำอุสสาอืดอ้อย
พ่องก็มาจำเอาคำเต่าน้อย	มาเล่ามาอ่อย
จากตัวอย่างที่ยกมาข้างต้น แสดงให้เห็นว่าวรรณกรรมเรื่องอุสสาบารสนี้ คงจะแพร่หลายอยู่ในล้านนามาเป็นเวลาช้านานแล้ว กวีจึงได้แต่งเรื่องราวของนางอุสสาและพระบารส แทรกเข้าไปในกวีนิพนธ์ของตน แต่สำหรับอายุของโคลงอุสสาบารสนั้นจะแต่งขึ้นในพ.ศ. ใดก็ยังไม่มีหลักฐานที่จะยืนยันให้แน่ชัดลงไปได้
อย่างไรก็ตามความเก่าแก่ชองโคลงเรื่องนี้ก็เป็นสิ่งที่น่าศึกษาในด้านเนื้อหาและรูปแบบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านฉันทลักษณ์ ทั้งนี้เพื่อที่จะได้ทราบว่าโคลงโบราณของล้านนานั้นมีการคลี่คลายและพัฒนามาอย่างไร
อุสสาบารสในฐานะนิทานตำนาน
สุวรรณา เกรียงไกรเพ็ชร์ ได้กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารสในหนังสือเมืองโบราณว่า “นิทานอุสสาบารสนี้เป็นนิทานตำนานของอีสานและลานนา ในบริเวณไหล่เขาภูพาน อำเภอบ้านเผือ จังหวัดอุดรธานี มีเพิงหินหลายย่อม ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นฝีมือมนุษย์สมัยดึกดำบรรพ์ แต่ชาวบ้านถิ่นอีสานเรียกขานกันว่าเป็น“หอนางอุสสา” และ “คอกม้าพระบารส” ส่วนในลานนาไม่มีตำนานสถานที่ปรากฏ แต่มีวรรณคดีลานนาไทยสมัยพระเจ้ากือนา เรื่องอุสสาบารส หรืออุสสาปารสชาดก ซึ่งนิยมกันแพร่หลายในสมัยโบราณ จนมีการแต่งโคลงดั้นเรื่องอุสสาบารส (แต่มีต้นฉบับอยู่ไม่ครบ พบเพียงผูกเดียว)
เนื้อความละเอียดทั้ง ๑๕ ผูกของอุสสาบารสชาดกนั้น สังเกตว่า มีความสับสน และพัวพันกับวรรณคดีเรื่องสำคัญคือ รามเกียรติ์และอุณรุท เป็นอย่างมาก อาทิชื่อท้าวพานพรหมทัตต์ ก็พ้องกับชื่อท้าวกรุงพานในอุณรุท ตัวเอกคือพระอุณรุทก็เป็นหลานพระนารายณ์ และถูกศัตรูจับได้ พระนารายณ์ต้องมาช่วยแก้ไขให้ นางเอกก็ชื่ออุษา ตรงกัน
ส่วนที่ใกล้เคียงหรือกล่าวไว้ว่าดึงเอาเรื่องรามเกียรติ์มาสอดแทรกไว้ก็เช่นในผูกที่สาม ที่กล่าวถึงกำเนิดหอรมาน (หนุมาน) และในผูกเดียวกันนี้ ยังเล่าถึงเรื่องควายทรพีฆ่าพ่อ และมาลองฤทธิ์กับท้าวพานพรหมทัตต์ จนถูกสังหารในที่สุด นอกจากนี้ในผูกต้นๆ ซึ่งเล่าประวัติท้าวพานพรหมทัตต์ยังกล่าวถึงการเดินทางท่องเที่ยวสำแดงเดชอำนาจของพานพรหมทัตต์ คล้ายๆ กับทศกัณฑ์ จนเมื่อจวนจะตายท้าวพานพรหมทัตต์ปรากฏมี ๑๐ เศียร ๑๐ กร เหมือนทศกัณฑ์อีกด้วย และในผูกท้ายเมื่อเสร็จศึกแล้ว ยังมีเรื่องท้าววิโรหามาลักนางอุสาไปกรุงลังกา ทำนองเรื่องเหมือนกับรามเกียรติ์เช่นกัน แต่เป็นเรื่องสั้นๆ
นิทานพื้นบ้านพื้นเมืองอีสานและลานนายังมีอีกหลายเรื่องที่เป็นเรื่องเดียวกัน เพียงแต่มีรายละเอียดต่างกันไปบ้างตามวัฒนธรรมท้องถิ่นหรือหากจะกล่าวให้ถูกต้องก็คงจะเป็นว่านิทานพื้นเมืองของไทย ไม่ว่าจะเป็นถิ่นไหนก็ล้วนมีความผูกพัน มีลักษณะอันแสดงถึงความเป็นมาแต่ครั้งโบราณกาลร่วมกันทั้งสิ้น
เรื่องย่อ อุสสาบารส
ครั้งหนึ่งในเมืองกาสี มีกษัตริย์ชื่อพระยาพรหมทัตราช มีพระมเหสีชื่อนางมเหสุราเทวี ทั้งสองพระองค์ทรงมีราชบุตร ๖ พระองค์คือ พลเทวกุมาณ, พานพรหม ทัตตราชกุมาณ, เทวินทกุมาร, ภุมมจักกกุมาร, พิมพจักกกุมาร, และสาครกุมาร ซึ่งล้วนมีความสามารถ โดยเฉพาะพานพรหมทัตตราชกุมารซึ่งมีอานุภาพมากกว่าผู้อื่น ด้วยมีของทิพย์คู่บุญ ๓ ประการคือ ธนูทิพย์ เกือกทิพย์ และดาบสรีกัญไชย นอกจากราชบุตรทั้ง ๖ พระองค์แล้วยังมีราชธิดาอีกจำนวน ๖ องค์ด้วย ซึ่งเมื่อเจริญวัย ราชกุมารและราชกุมารีทั้งหลายก็ได้อภิเษกกับผู้ที่คู่ควรกัน พานพรหมทัตตกุมารนั้น ได้อภิเษกกับนางสิริชาเทวี และต่อมาได้นางกาญจนาเทวี ซึ่งนางกาญจนาเทวีนี้ ได้ประสูติโอรสให้ชื่อว่า อนุพานพรหมทัตตกุมาร
ต่อมาเมื่อพานพรหมทัตตกุมาร ได้ครองราชมสมบัติแทนบิดาที่ออกผนวช แล้วก็ออกท่องเที่ยวตามบ้านเมืองและที่ต่างๆ เมื่อควายชื่อทรพาวัดรอยเท้าและปราบพ่อของตนชื่อสุวัณณทุรพีแล้ว ได้ออกอาละวาดจนท้าวพานพรหมทัตตต้องติดตามฆ่าควายนั้นสำเร็จ ครั้งนั้นก็ได้พบกับหอรมานระโลก ซึ่งเป็นลิงตัวเท่าม้า เกิดจากนางภรณีและลิงตัวหนึ่ง ได้ลองวิชากันจนหอรมานยอมเป็นข้า ท้าวพานพรหมทัตตจึงสั่งให้หอรมานคอยสอดแนมดูว่า ผู้ใดในโลกจะคิดร้ายต่อตนบ้าง จากนั้นก็ท่องเที่ยวปราบบ้านเมืองไปแต่ลำพัง
ต่อมาเมื่อหอรมานได้ทราบรหัสว่าพระยาวิชาธร ๔ ตนจะยกทัพไปรบพระยาพานพรหมทัตตที่เมืองกาสี ก็จะไปบอกความนั้นและเหาะไปอาศรมโชติกรสี รุ่งขึ้นหอรมานไม่เชื่อถ้อยคำฤๅษี จึงไปกินน้ำในสระก็ถูกปลิงในสระจับที่หน้าผากไม่สามารถแกะออกได้จนพระฤๅษีบอกให้เอาน้ำลายของตนใส่ปากปลิงจึงแกะได้สำเร็จ แล้วเหาะไปถึงลังกาพระยาลังกาสั่งให้ทหารไปทำร้าย หอรมานจึงเผากรุงลังกาจนไหม้หมดทั้งเมือง แล้วจึงเหาะไปที่เมืองกาสี เมื่อรู้ความแล้วพระยาพานพรหมทัตตก็เตรียมรับศึกวิชาธร และได้รบกันโดยเฉพาะการยิงปืนไฟรบกันเป็นสามารถ ฝ่ายวิชาธรถูกไฟเผาจึงพ่ายหนีไป
ด้วยเหตุที่มีเวรผูกพันกันมาแต่ชาติก่อนทำให้พระยาพานพรหมทัตตมีจิตคิดจะไปเสพกามคุณกับชายาของพระอินทร์ พระยาพานพรหมทัตตจึงแปลงเป็นแมลงสาบไปอยู่ที่ประตูปราสาทคอยจดจำมนตร์สะเดาะประตู เมื่อจำได้แล้วจึงเนรมิตกายให้เหมือนพระอินทร์ไปสะเดาะประตูปราสาทนางสุชาดา แล้วจึงเสพกามคุณกับนางนั้นแล้วหนีไป นางสุชาดานึกรู้ว่าเป็นพระยาพานฯ แปลงมาก็โกรธ จึงแปลงกายเป็นครุฑบินไล่จะทำร้าย พระยาพานฯ จึงไปหลบอยู่ในจันทรมณฑล นางสุชาดาจึงเอาใบตองบอนมาชำระมนุสสราคะ แล้วให้เป็นฝนตกหนักที่เมืองกาสีถึง ๕ วัน เทวดาทั้งหลายเมื่อทราบจึงโกรธหนัก พระอินทร์ห้ามไว้บอกว่าจะหาทางให้พระยาพานฯ รับกรรมตามที่เหมาะสมต่อไป
ครั้งนั้นมีเมืองใหญ่ชื่ออุตตรปัญจาลนคร มีพระยาเจ้าเมืองชื่อมันตุธาตุจักกวัติราช มิ่มเหสีชื่อสิริมายาโชติเทวี มีโอรส ๗ องค์ ครองราชย์ต่อๆ กันมา จนถึงพระชิตตราช ซึ่งมีโอรส ๖ องค์ องค์ที่ ๒ ซื่อพิมพิสารครองเมืองทวาริกา มีมเหสีชื่อเทพมาลีและมีโอรส ๒ องค์ชื่อ พระบารส กับไทยราชกุมาร และมีราชธิดาชื่อ สิริปทุมมา พระบารสนั้นมีอาวุธคู่บารมีคือ รองเท้าวิเศษ ธนูทิพย์ และดาบสรีกัญไชย ต่อมาเมื่อพระบารสติดตามพระนังคราชผู้เป็นลุงไปอยู่ในป่า ก็ได้ชายากลับมา ๑๐ นาง
ภายในเมืองกาสียังมีเศรษฐีผู้หนึ่งชื่อ วิสุทธิ ได้ออกไปบวชอยู่ในป่า ต่อมาพระอินทร์ก็ได้นำเอานางพรหมธิดามาไว้ในดอกบัว วิสุทธิฤๅษีก็ได้เก็บเอามาเลี้ยงไว่ และให้ชื่อว่า อุสสา เมื่อนางอุสสาโตขึ้นวิสุทธิฤๅษีก็ได้นำเอานางอุสสาไปมอบให้กับพระยาพานพรหมทัตตเลี้ยงไว้เป็นราชธิดา จนกระทั่งนางอุสสาโตขึ้นเป็นสาว กษัตริย์ทั้งหลายก็อยากจะได้นางไปเป็นชายา พระยาพานพรหมทัตตจึงได้ให้กษัตริย์เหล่านั้นมาประลองฝีมือ โดยการขึ้นสายธนูสหัสสถาม และพระบารสก็ได้เป็นผู้ที่มีชัยในการประลองฝีมือในครั้งนี้ ก็จึงได้นางอุสสาไปเป็นชายา ต่อมาพระยาพานพรหมทัตตไม่พอใจพระบารส จึงได้ให้พระยากุมภัณฑ์จับตัวพระบารสขังไว้ในกรงเหล็ก ฝ่ายพระนารายณ์เห็นหลานของตนถูกจองจำเช่นนั้นก็รีบมาช่วยเหลือและพระชิตตราชก็ได้ยกกองทัพมาช่วยพระบารส กองทัพของทั้งสองนครก็ได้เข้าต่อสู้กันเป็นสามารถ และพระบารสก็ได้สังหารพระยาพานพรหมทัตตตายในที่รบ หลังจากนั้นพระบารสก็ได้พานางอุสากลับไปยังเมืองทวาริกา
ต่อมาพระยาวิโรหาเจ้าเมืองลังกา ได้มาลักพานางอุสสาไป พระบารสจึงได้ติดตามไปช่วยเหลือ และฆ่าพระยาวิโรหาเจ้าเมืองลังกาขุนถึงแก่ความตาย เมื่อเสร็จศึกแล้ว พระบารสและนางอุสสาก็ได้กลับมาครองเมืองทวาริกาดังเดิม
เชิงอรรถ ๓
๑. สิงฆะ วรรณสัย. อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไทยสมัยพระเจ้ากือนา. ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๐๙ น. ๑
๒. เรื่องเดียวกัน น. ๓
๓. ประเสริฐ ณ นคร. “วรรณกรรมพื้นบ้านด้านประวัติศาสตร์” เพลงพื้นบ้านลานนาไทย. วิทยาลัยครูเชียงใหม่ ๒๕๒๔ น. ๖๕
๔. ปวงคำ ตุ้ยเขียว. โคลงดอยเกิ้งแก้ว. เอกสารปริวรรต
๕. ปวงคำ ตุ้ยเขียว. โคลงสุรวงศ์. เอกสารปริวรรต
๖. สวัสดิ์ เขมกประสิทธิ์. โลกนัยคำสอน. เอกสารโรเนียว มปท. มปป.
๗. มณี พยอมยงค์. โคลงหงส์ผาคำ. ศูนย์คดีชนวิทยาลานนาไทย วิทยาลัยครูเชียงใหม่ ๒๕๑๕ น. ๕๗
๘. สุวรรณา เกรียงไกรเพ็ชร์. “อุสา-บารส” เมืองโบราณ. ปีที่ ๖ ฉบับที่ ๑ ตค.-พย. ๒๕๒๒ น. ๖๖
๙. ดูรายละเอียดใน ฉัตรยุพา สวัสดิพงษ์ การศึกษาเปรียบเทียบรามเกียรติ์ฉบับลานนาและภาคใต้ ทบวงมหาวิทยาลัย ๒๕๒๒ น. ๑๐๓
บทที่ ๔ รูปแบบของโคลงดั้น
โคลงดั้น ได้แก่ โคลงชนิดหนึ่งซึ่งมีจำนวนคำ และสัมผัสแตกต่างออกไปจากโคลงสุภาพ โคลงดั้นแบ่งออกเป็น ๓ ชนิด คือ
๑) โคลงสองดั้น
๒) โคลงสามดั้น
๓) โคลงสี่ดั้น
๓.๑ โคลงสี่ดั้นวิวิธมาลี
๓.๒ โคลงสี่ดั้นบาทกุญชร
แผนผังโคลงสี่ดั้นวิวิธมาลี
๑) ๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๒) ๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
ส่งสัมผัสบทต่อๆ ไป
ตัวอย่างของโคลงดั้นวิวิธมาลี
๑) ศรีสวัสดิ์กมลาสล้ำ	เลอสรวง
พูลภิรมย์นาภี	ส่องสร้อย
ไตรรัตน์จุฑาดวง	กมลาส
บานเบิกบงกชช้อย	ช่อมาลย์
๒) จักกฤษณเกล้า	จักรพรรดิ
เสวยภิรย์สงสาร	เกษกสร้อง
กามาฤดีรัตน์	ห่วงกาม
รอยวิธีธารคล้อง	ห่วงกาม
๓) เทวาเทเวศถ้วน	เทวินทร์
เสวยสุขรมย์ย่ำยาม	ยั่วเย้า
วิไลยวิลาพินท์	เพาโพธ
สุขภิรมย์สมเหน้า	แน่งมาลย์
๔) จักพาฬภูวนาถเกล้า	กรุงกษัตร
ผายฝานกุดาธาร	แผ่นแผ้ว
ภูวไนยวนานัตว์	กมุทมาศ
โอนมกุฏเกล้าแก้ว	เกือบเสียร1๐
คณะ บทหนึ่งมีสี่บาท บาทหนึ่งมี ๗ คำ
เอกโท คำเอก ๗ คำโท ๔
สัมผัส คำสุดท้ายบาทที่ ๑ สัมผัสคำที่ ๕ บาทที่ ๓ คำสุดท้าย
บาทที่ ๒ สัมผัสคำที่ ๕ บาทที่ ๔
สัมผัสบท คำสุดท้ายบทที่ ๑ สัมผัสคำที่ ๕ บทที่ ๒
แผนผังโคลงดั้นบาทกุญชร
๑) ๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๒) ๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๑) จากมาอกน่านน้ำ	นอง กาม
กาม กระเวนแรมรศ	ร่วงใส้
จากมาราชครามคราม	อกก่ำ
อกก่ำ เพราะชู้ให้	ตื่นดี
๒) จากมาแก้วกู้คา	ชรอกแขวะ
โพรงชรอก โชมรมแขวะศรี	โศรกศร้อย
จากมาพิบูลแบะ	บูนแม่
บูนแม่ ลห้อยไห้	ข่าวตรอม
คณะ หนึ่งบทที่ ๔ บาท บาทหนึ่งมี ๗ คำ
เอกโท คำเอก ๗ คำโท ๔
สัมผัส คำสุดท้ายบาทที่ ๑ สัมผัสคำที่ ๕ บาทที่ ๓ คำสุดท้ายบาทที่ ๒ สัมผัสคำที่ ๕ บาทที่ ๔
สัมผัสบท คำสุดท้ายบาทที่ ๓ สัมผัสคำที่ ๔ บาทที่ ๑ (บทที่ ๒) คำสุดท้ายบาทที่ ๕ สัมผัสคำที่ ๕ บาทที่ ๒ (บทที่ ๒)
ฉันทลักษณ์ของโคลงอุสสาบารส
จากโคลงดั้นทวาทศมาส และกำสรวลศรีปราชญ์ซึ่งยกมาเป็นตัวอย่างข้างต้น ทำให้เราพอจะมองเห็นว่าฉันทลักษณ์ของโคลงดั้นนั้นได้รับการพัฒนามาเป็นรูปแบบซึ่งค่อนข้างจะแน่นอนในด้านของสัมผัส อาจจะกล่าวได้ว่ากวีได้กำหนดรูปแบบที่ตายตัวในด้านฉันทลักษณ์ไว้แล้วอย่างเป็นระเบียบแบบแผน หลังจากนั้นจึงร้อยกรองไปตามรูปแบบของฉันทลักษณ์ที่วางไว้แล้วนั้นเป็นบทๆ ไปอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ต้นจนจบ
สำหรับโคลงอุสสาบารสนั้น มีรูปแบบฉันทลักษณ์ที่แตกต่างออกไปดังนี้คือ
แผนผังของโคลงดั้น
๑) ๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๒) ๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๐๐๐๐๐	๐๐ (๐๐)
๐๐๐๐๐	๐๐
๑) กันเรียมตายหื้อหยาดน้ำ	ไปหา ที่เนอ
จักลองฤทธีบา	โลกไหม้
วันทุกข์เท่าสองรา	เป็นเพื่อน กันแล
จักปราบพลท้าวเจ้า	เกลื่อนกรุง
๒) ฝูงดาวเดียรดาษฟ้า	เต็มตัน ราชเฮย
จักแทกเทียมพระจันทร์	ยากไซร้
จีนตองหมู่อนันต์	อเนก นักแล
จักแพงยิ่งคำร้อยเบ้า	บ่มี
คณะ หนึ่งบทมีจำนวน ๓๒ คำ
สัมผัส คำที่ ๗ ของบาทที่ ๑ สัมผัสคำที่ ๕ ของบาทที่ ๒,๓ สัมผัสบทไม่มี
คำเอก มี ๗ คำแต่ไม่เคร่งครัด ใช้คำตายหรือสามัญแทนได้
คำโท มี ๔ คำเหมือนโคลงดั้นปัจจุบัน
จากโคลงตัวอย่างที่ยกมาแสดงข้างต้นจะเห็นได้ว่ามีคำที่ใช้สัมผัสกันเพียงสามแห่งเท่านั้น ซึ่งในจำนวนสามแห่งนี้เป็นคำที่อิสระไม่บังคับเอกโท ส่วนคำโทในบาทที่ ๒ คำที่ ๗ จะไม่ใช้สัมผัสกับคำโทของบาทที่ ๔ คำที่ ๕ ดังเช่นโคลงปัจจุบัน นอกจากสัมผัสซึ่งมักจะไม่เคร่งครัดแล้ว จำนวนคำในแต่ละบาทก็มักจะเกินกำหนด โดยเฉพาะในบาทที่ ๑ มักจะมีคำมากกว่า ๙ คำ เซ่น
๑๐/๒. อุสสาอวนอ่อนน้อยแม่บ่หื้อ	ไผหัน เตื้อแล
๑๘/๔. พี่คิดเถิงเติงเจ้าชุเมื่อซ้อนผ้าแผ่น	ผืนเดียว นาแม่
๕๑/๑๑. บาท้าวสยองขึ้นขี้ม้าแก้วผ้ายพราก	กลางไพร เล่าแล
๖๔/๑๔. พี่เล็งหันหมู่นกเปล้ามาจับกิ่งไม้	โพธิไทร มากแล
๖๕/๔๑. นอนคืนพี่ฝันหันเด็กน้อยน้อยแล่น	มาจำ
๙๔/๒๐. กันแม่บ่ได้หันหน้าชู้เที่ยงจักหอดไห้	หิวตาย
เป็นที่น่าสังเกตว่าจำนวนคำที่เกินมานี้เราจะพบได้ทั่วไปในบาทแรกของแต่ละบท ส่วนในบาทต่อมาจะไม่ค่อยมีคำที่เกินมาให้เห็นบ่อยนัก ในลักษณะเดียวกันจะเห็นได้ว่ากวีโบราณนิยมใช้คำที่มีสองสามพยางค์โดยถือว่าเป็นคำคำเดียวและมีความเป็นอิสระโดยไม่ผูกมัดตัวเองให้ติดอยู่ในฉันทลักษณ์ มุ่งแต่จะให้ได้เนื้อความและอรรถรสเป็นหลัก มากกว่าที่จะตีกรอบตัวเองให้อยู่ในวงจำกัด
ด้วยเหตุนี้โคลงแต่ละบทจึงมีอรรถรสอย่างครบถ้วน โดยที่ฉันทลักษณ์ไม่อาจจะบดบังความงามและความไพเราะได้ แต่มิได้หมายความว่ากวีจะไม่ได้ยึดฉันทลักษณ์เสียเลยทีเดียว ในแต่ละบทนั้นจะเห็นได้ว่ามีตำแหน่งที่กวีเคร่งครัดอยู่ ๔ แห่งคือ
๑. สัมผัสระหว่างบาท คือคำที่ ๗ ของบาทแรก สัมผัสคำที่ ๕ ของบาท ๒,๓
๒. เอกโท คำที่ ๖ และ ๗ ของบาทที่ ๒
๓. คำเอก คำที่ ๗ ของบาทที่ ๓
๔. เอกโท คำที่ ๔,๕,๖ ของบาทที่ ๔
๕. คำสร้อย คำที่ ๘,๙ ของบาทที่ ๑,๓
ส่วนคำเอกในบาทที่ ๒ คำที่ ๒ และคำเอกในบาทที่ ๓ คำที่ ๓ กวีมิได้เคร่งครัดเท่าไรนัก บางครั้งจะใช้คำตายหรือคำสามัญแทน อาจจะกล่าวได้ว่าฉันทลักษณ์ของโคลงโบราณคงจะไม่เคร่งครัดเรื่องจำนวนคำและสัมผัส นอกจากเอกโทซึ่งเป็นหัวใจของโคลง แต่ต่อมาฉันทลักษณ์โบราณนี้ได้พัฒนามาจนถึงขั้นสมบูรณ์แบบ มีจำนวนคำที่จำกัดรวมทั้งคำสัมผัสและเอกโทที่ตายตัวดังเช่นโคลงปัจจุบัน
ลักษณะการแบ่งบท
จากลักษณะที่แคบยาวของใบลานซึ่งไม่เอื้ออำนวยต่อการวางรูปแบบของโคลงดังเช่นปัจจุบัน ดังนั้นกวีโบราณจึงเขียนโคลงติดต่อกันไปเป็นพืด ตามลักษณะความยาวของโบลาน แต่ก็มีเครื่องหมายของแต่ละบทให้สังเกตได้ดังนี้คือ
๒ บท เรียมจักน้อมนบปัญญา เรียมนบทั้งพระไตรรัตนาคู่แก้ว ขอพระกรกราบ บูชาทุกเมื้อ ขอเป็นดอกดวงข้าไหว้คู่แก้วพระไตร ๓ บท มารามารมิ่งร้ายอย่ามี ขอจุ่งจักเป็นสิทธิโชคชัยดีจิ่มข้า ยอพระกรกราบพระมุนีไตรโลกเรืองเฮย บุญช่วยชูผ้ายแผ้วผาบแพ้พลมาร ๔ บท
ปัญหาของการเขียนแบบติดกันไปเป็นพืดเช่นนี้ทำให้มีความยุ่งยากในการแบ่งแยกวรรคตอน แต่การแบ่งบทของแต่ละบทนั้นกวีได้ใช้เครื่องหมายที่ตายตัวในการแบ่งคือ -บทโดยใช้ตัวเลขใส่เข้าตรงหน้าของคำว่า –บท ทุกครั้งที่ขึ้นต้นบทใหม่ แต่ลักษณะของการใช้เครื่องหมายนี้จะมีอยู่เฉพาะที่เป็นโคลงสี่สุภาพเท่านั้น พอมาถึงโคลงดั้นตัวเลขกำกับบทจะหายไป เหลือแต่เพียงเครื่องหมาย ดังนี้เท่านั้น อาจจะเป็นเพราะว่ากวีได้แต่งโคลงดั้นบทต่อบทกับโคลงสี่แล้วก็ได้ จึงไม่จำเป็นที่จะต้องใส่เครื่องหมายบอกลำดับบทในโคลงดั้นอีก
กวีผู้แต่ง
ด้วยเหตุที่กวีโบราณไม่นิยมใส่ชื่อของตัวเองเข้าไปในกวีนิพนธ์ที่ตนเองแต่งขึ้น จึงทำให้มีปัญหาในสมัยต่อมาว่าใครเป็นผู้แต่ง อย่างไรก็ตามในโคลงอุสสาบารสนี้ กวีก็ได้ใช้สรรพนามแทนชื่อของตัวเองอยู่สองคำคือ เรียม และข้า ดังปรากฏในโคลงบทที่ ๒,๓,๔ ซึ่งเป็นตอนที่กวีได้ไหว้ครูดังนี้
๒) เรียม จักน้อมนอบ....	ปัญญา
เรียม นบทั้งพระไตรรัตนา	คู่แก้ว
ยอพระกรกราบบูชา	ทุกเมื่อ มีเฮย
ซอเป็นดอกดวง ข้า ไหว้	คู่แก้วพระไตร
๓) มารามารมิ่งร้าย	อย่ามี
ขอจุงจักเป็นสิทธิโชคชัยดี	จิ่มข้า
ยอพระกรกราบพระมุนี	ไตรโลก เรืองเฮย
บุญชูช่วยผ้ายแผ้ว	ผาบแพ้พลมาร
๔) ข้า นบน้อมแล้วยังพระแก้ว	ไตรรัตนา
ทั้งมหาพิษณุครูบา	ช่วยค้ำ
เรียม จักวิสัชนา	แปลงเป็นคร่าว คราวเฮย
จุ่งช่วยชูหื้อได้	เปลี่ยนปลิ้นเป็นโคลง
แม้ว่ากวีจะไม่ได้บอกชื่อของตนเองก็ตาม แต่ในที่นี้จะสังเกตได้ว่ากวีจะต้องมีความรู้เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาอยู่มิใช่น้อย โดยเฉพาะอย่างยิ่งพุทธประวัติดอนมารวิชัย ส่วนสรรพนามที่กวีใช้คือ เรียม และข้านั้นจะเห็นได้ว่า กวีมีความอ่อนน้อมถ่อมตัวมากที่เดียว อนึ่งสรรพนามที่กวีใช้และกล่าวถึงตนเองนี้ จะปรากฏอยู่เพียง ๓ บทเท่านั้น เมื่อกวีได้ดำเนินเรื่องไปตามโครงเรื่องที่ได้วางไว้แล้ว รายละเอียดและข้อความที่พาดพิงเกี่ยวข้องกับกวีก็ไม่ปรากฏให้เห็นอีกเลย เป็นที่น่าเสียดายว่า ยังไม่มีต้นฉบับที่กล่าวถึงตอนจบเรื่อง มิเช่นนั้นแก้วคงจะมีรายละเอียดเกี่ยวกับกวีผู้แต่งมากกว่าเท่าที่มีอยู่ในปัจจุบัน
ธรรมเนียมนิยมในการแต่ง
ตามปกติกวีนิพนธ์ของไทยโดยทั่วไป ไม่ว่าจะเป็นลิลิต, คำกาพย์, คำกลอน หรือคำโคลง มักจะขึ้นต้นด้วยประณามพจน์ คือบทไหว้ครูเสมอ โดยก่อนที่กวีจะแต่งเรื่องราวที่ตนต้องการจะแสดงนั้น จะต้องขึ้นต้นด้วยบทไหว้ครูก่อน ซึ่งถือว่า เป็นสิริมงคลทำให้กวีนิพนธ์ที่จะแต่งเป็นไปโดยราบรื่นไม่ติดขัด และธรรมเนียมนิยมอันนี้ก็ได้สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
กวีนิพนธ์โบราณที่เก่าแก่ที่สุดคือเรื่องท้าวฮุ่งหรือท้าวยี่บาเจืองซึ่งเป็นกวีนิพนธ์ของอาณาจักรล้านช้าง (อีสาน) ฉบับที่คนพล ไชยสินธุ์ และทองสุข จารุเมธีชน ได้ปริวรรตก็มีบทขึ้นต้นด้วยการไหว้ครูก่อน ดังตัวอย่างเช่น
๑. อันนี้เฮียมจัก วันทาไหว้	ประนมมือถวายบาท
ขอให้ บุญหุ้มเกล้า	เสถียรหมั้นหมื่นปี แต่ท้อน
อันหนึ่งขออย่าไห้ มีโภยต้อง	อันตรายบังเบียด สังท้อน
อันว่า โพยพยาธิ์ร้าย	อย่าได้เบียดเบียน แด่ท้อน
๒. ขอให้ มีพร่ำพร้อม	ทุกสิ่งกายา
ตาคมคัก	ค่องงามคือแต้ม
อันหนึ่งขอให้ม	ทันตาแข้ว ดำงามเพียงราบ
กาบทั้ง ตาเคี่ยมคิ้ว	ดูละหม้อนแจ้งโพยม
๓. อันหนึ่ง หัตถานิ้ว	มือเรียมเขียนขีด จริงแล้ว
ขอให้เป็นดั่ง เทียนดอกไม้	บูชาเจ้าพระยอดคุณ
๔. อันหนึ่งขอแก่ อินตาให้	คองสวรรค์หลิงล่ำ แด่ท้อน
ขอให้ มาผ่อเหยี้ยม	ทั้งข้อยขอดสาร แด่ท้อน
ขอให้ มาช่วยป้อง	ปางนี้ไล แด่ท้อน
๕. อันหนึ่งขอให้มี	ปัญญาพร้อม เตโชเซ็งซ่า
ขอให้ วุฒิแม้ง	โดยได้ดั่งคะนิง แด่ท้อน
ในลักษณะเดียวกันนี้ โคลงอุสสาบารสซึ่งกวีโบราณได้แต่งขึ้น ก็ได้เริ่มต้นด้วยบทไหว้ครูก่อนดังตัวอย่างเช่น
๑. สะหรี (ศรี) พิโรจน์เรื้อง	ลือชัย
ยอยื่นยกพระกรไกล	ก่ายเกล้า
ยอกระทุ่มมือชุลีไขร	เป็นดอก ดวงเอย
ขอกราบทั้งพร่ำพร้อม
๒. เรียมจักน้อมนอบ....	ปัญญา
เรียมนบทั้งพระไตรรัตนา	คู่แก้ว
ยอพระกรกราบบูชา	ทุกเมื่อ มีเฮย
ขอเป็นดอกดวงข้าไหว้	คู่แก้วพระไตร
๓. มารามารมิ่งร้าย	อย่ามี
ขอจุ่งจักเป็นสิทธิโชคชัยดี	จิ่มข้า
ยอพระกรกราบพระมุนี	ไตรโลก เรืองเฮย
บุญช่วยชูผ้ายแผ้ว	ผาบแพ้พลมาร
๔. ข้านอบน้อมแล้วยังพระแก้ว	ไตรรัตนา
ทั้งมหาพิษณุครูบา	ช่วยค้ำ
เรียมจักวิสัชนา	แปลงเป็นคร่าว คราวเฮย
จุ่งช่วยชูหื้อได้	เปลี่ยนปลิ้นเป็นโคลง
นอกจากกวีจะเริ่มต้นด้วยการไหว้พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ซึ่งแสดงถึงความเป็นพุทธศาสนิกชนแล้ว กวียังได้ไหว้พระพิษณุซึ่งเป็นเทพเจ้าของศาสนาพราหมณ์ด้วย โดยนับถือว่าเป็นครูแห่งศิลปาการต่างๆ เมื่อไหว้ครูเสร็จเรียบร้อยแล้ว กวีจึงจะเริ่มต้นแสดงเรื่องราวที่ตนต้องการแต่ง
สมัยที่แต่ง
ถ้าหากโคลงนิราศหริภุญชัยแต่งขึ้นในปี พ.ศ. ๒๐๐๐ จริงตามคำสันนิษฐานของ สิงฆะ วรรณสัย หรือแต่งขึ้นในปี พ.ศ. ๒๐๖๐ ตามคำสันนิษฐานของ ประเสริฐ ณ นคร โคลงอุสสาบารสก็จะมีความเก่าแก่ประมาณ พ.ศ. ๑๙๐๐ เพราะในโคลงหริภุญชัยได้กล่าวถึงโคลงอุสสาบารสอยู่สองบทคือ บทที่ ๘๔ และบทที่ ๑๐๙ ดังนี้
๘๔) ราตรีเทียนทีปแจ้ง	เจาะงาม
มัวม่วนนนตรีตาม	ติ่งธร้อ
อุสสากั่นโลงยาม	ชักชอบ ขึ้นเอย
บุญพี่บ่เปลืองป้อ	เปล่าซ้ำเซาทรวง
๑๑๙) อุสสาเสียงสว่างสร้อย	รัชนี
กลอนกั่นโลงทันที	อ่านอ้อย
บารสเรียกมาลี	เบงบาท ทุมเอย
ตรีโจกทูทุกถ้อย	เถี่ยงถ้องถามชัย
จากตัวอย่างโคลงทั้งสองบทนี้ ทำให้ทราบว่าในสมัยนั้นจะต้องมีโคลงอุสสาบารสนี้อยู่เป็นแน่ ซึ่งหลักฐานอันนี้จะรับกับ “ลักษณะการตัดถ้อยต่อคำ” อันเป็นลักษณะการตัดสินความในสมัยของพระเจ้ากือนาซึ่งได้กล่าวถึงโคลงอุสสาบารสดังนี้
“...จักเอาด้วยง่ายบ่ได้ เจ้ามาอยู่เป็นแม่เรือนปั่นฝ้ายบ่พอ ๕๐ น้ำฝ้ายได้ก็เท่าอ่านอุศสาบารสสี่บทตะโลงอยู่ ม้าโรงสินว่าอั้น...” นางสาขาผู้พี่ว่า “เมือแห่งข้าก็เมือแท้ ว่าขอพี่ ๑๐๐ ก่อน ข้าไค่ได้ผ้าจันทร์นาว่าอั้นเงินบ่มีอยู่เรือนเพิ่นยุเยียะยุกินอยู่ลงด้วยหมากสกา อุสสาบารสโคลงอยู่ บ่ดีแก่เจ้าขา......”
ถ้าหากโคลงอุสสาบารสฉบับนี้เป็นฉบับเดียวกันกับที่หลักฐานทั้งสองได้กล่าวถึงแล้ว อายุของโคลงนี้ก็ควรจะตกอยู่ในช่วง พ.ศ. ๑๙๐๐ จริงตามที่ สิงฆะได้สันนิษฐานไว้ คืออยู่ในสมัยของพระเจ้ากือนา (พ.ศ. ๑๙๑๐-๑๙๓๑) โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน “ลักษณะการตัดถ้อยต่อคำ” ซึ่งถ้าหากโคลงสี่ในความเข้าใจของคนโบราณเท่ากับโคลงสี่ปัจจุบันโคลงสี่ที่กล่าวถึงนั้นก็จะตรงกับฉบับที่มีอยู่
อนึ่งถ้าหากโคลงอุสสาบารสฉบับนี้ แต่งในสมัยพระเจ้ากือนาคือช่วง พ.ศ. ๑๙๐๐ จริงก็จะตรงกับยุคสมัยเดียวกับการแต่งโคลงดั้นเรื่องขุนเจืองของล้านช้าง ซึ่งใช้โคลงดั้นวิชชุมาลีแต่ง (กลอนอ่านวิชชุมาลี) แม้ว่ารูปแบบการประพันธ์โคลงโบราณของล้านนาและล้านช้างจะไม่เหมือนกันทีเดียวนัก แต่ก็มีลักษณะร่วมที่คล้ายคลึงกันคือ จะมีคำสร้อยค่อนข้างมากในแต่ละบท โดยเฉพาะของล้านนานั้นจะมีทุกบท เพียงแต่ไม่มีคำสร้อยข้างหน้าเหมือนโคลงของล้านช้างเท่านั้น
จากลักษณะภายนอก และหลักฐานข้างเคียงที่กล่าวมาข้างต้นจะเห็นได้ว่า โคลงอุสสาบารส น่าจะแต่งขึ้นในช่วงปี พ.ศ. ๑๙๐๐ อย่างไรก็ตามก็ยังไม่สามารถจะยืนยันได้แน่นอนนัก เพราะยังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนยิ่งกว่านี้
โครงเรื่องและการดำเนินเรื่อง
เข้าใจว่ากวีผู้แต่งโคลงอุสสาบารส อาจจะแต่งเรื่องนี้ขึ้น หลังจากที่วรรณคดีสันสกฤตได้แพร่เข้ามาในล้านนาไทยแล้ว และมีผู้รจนาขึ้นในลักษณะของชาดก หลังจากนั้นกวีจึงได้นำเอาชาดกนั้นมาแต่งเป็นโคลงอีกทีหนึ่ง ดังโคลงบทที่ ๙๐ ซึ่งกวีได้กล่าวขอพรและขอให้เรื่องที่ตนจะแต่งนั้นได้เปลี่ยนไปเป็นโคลงดังตัวอย่าง
๔/๑. ข้านบน้อมแล้วยังพระแก้ว	ไตรรัตนา
ทั้งมหาพิษณุครูบา	ช่วยค้ำ
เรียมจักวิสัชนา	แปลงเป็นคร่าว ครานเฮย
จุ่งช่วยชูหื้อได้	เปลี่ยนปลิ้นเป็นโคลง
เมื่อกวีได้โครงเรื่องแล้วเช่นนี้ จึงไม่มีปัญหาอันใดสำหรับการแต่ง แต่จะเห็นได้ว่ากวีได้ดำเนินเรื่องไปอย่างรวดเร็ว คือจะไม่กล่าวถึงรายละเอียดมากนัก หลังจากได้ไหว้ครูแล้ว กวีก็ได้วกเข้าเรื่องทันที โดยเริ่มต้นตรงที่พระบารสได้พบกับนางอุสสา ดังโคลงบทที่ ๕/๑-๙/๒ ดังนี้
๕/๑ อติเตเมินมากแล้ว	มานาน นาแม่
ยังเป็นมหาปาง	ก่อนกี้
บารสรอดเมืองพานเป็นหลาน	ขิตต์ธิราช รักเฮย
ไปล่อลวนเล่นชู้	เสพสู้กามคุณ
๖/๑ ชายนั้นถึงขนาดถ้วน	สาหส
นามชื่อชั้นบารส	ก่อนกี้
ฤทธีย่อมปรากฏ	สัพพะเพท มีเฮย
ไปแอ่วเดินดั้นสู้	สู่ชั้นเมืองพาน
๗/๒ บารสถึงแห่งห้อง	เมืองพาน
เสด็จขึ้นสู่หิมพานต์	แท่นแก้ว
ถึงอุสสาลูกสาวพระยาพาน	การเสพ สนุกเฮย
มัวม่วนเมาด้วยชู้	จิ่มเจ้าใจชู
๘/๒ บารสสนุกเสพเหล้น	เสวยกาม แม่แล
บ่มีคำเกรงขาม	หย่อนหย้าน
ผิวปรางแห่งนางงาม	เหลืองหล่า ไปเฮย
หมองหม่นซ้ำซ้ำเส้า	ทีแห่งหั้นหัวนม
๙/๒ อุสสามัวม่วนเหล้น	เสวยกาม มากแล
รอยร่างจักเสียสารูปตนนางงาม	อ่อนน้อย
ถนาคู่เติมตาม	หมองหม่น ไปเฮย
เสียสากสมเจ้าน้อย	อ่อนอ่อยเสีย......
ในด้านรายละเอียดอื่นก็เช่นกัน กวีได้ดำเนินเรื่องโดยมุ่งที่จะทำให้เกิดอรรถรสแก่ผู้อ่านมากกว่า ซึ่งในลักษณะเช่นนี้การแต่งร้อยแก้วแบบชาดกทำได้ไม่ง่ายนัก
การแต่งโคลงสี่คู่กับโคลงดั้น
ลักษณะของโคลงอุสสาบารส ที่แปลกออกไปจากโคลงเรื่องอื่นๆ ประการหนึ่งก็คือ การแต่งโคลงสี่คู่กับโคลงดั้น ซึ่งในการแต่งลักษณะนี้ผู้คัดลอก มิได้วางรูปแบบในลักษณะของโคลงต่อโคลงสลับกัน อย่างเช่นการแต่งกาพย์ห่อโคลงซึ่งเป็นการแต่งสลับกันระหว่างโคลงและกาพย์ อย่างไรก็ตามแม้ว่าผู้คัดลอกจะแยกโคลงทั้งสองชนิดนี้ให้ออกจากกัน แต่เนื้อความของโคลงสี่และโคลงดั้นก็ตรงกันอยู่หลายบท โดยเป็นการแต่งในลักษณะของการเลียนแบบกันบทต่อบท ในเนื้อหาอันเดียวกันแต่คำประพันธ์คนละรูปแบบ
เป็นที่น่าเสียดายว่าตอนต้นของโคลงดั้นขาดหายไป เนื้อความที่มีอยู่เริ่มต้นตรงกับโคลงสี่บทที่ ๓๔ ซึ่งก็มีเนื้อความอย่างเดียวกัน (ดูรายละเอียดโคลงที่ตรงกันนี้ในภาคผนวก ก) อนึ่งแต่งคำประพันธ์สลับกัน อย่างเช่นการแต่งกาพย์ห่อโคลงหรือโคลงห่อโคลงนี้ โดยมากมักจะแต่งด้วยคำประพันธ์คนละชนิด เช่นการแต่งโคลงห่อโคลงนิราศหริภุญชัยหรือโคลงห่อโคลงหงส์หิน เมื่อแต่งโคลงสี่แล้วก็มักจะสลับด้วยโคลง ๒ หรือโคลง ๓ ซึ่งจะทำให้มองเห็นความแตกต่างของคำประพันธ์ที่ใช้แต่งสลับกันได้อย่างชัดเจน ในลักษณะเดียวกันนี้ แม้ว่าโคลงอุสสาบารสจะมิได้วางรูปแบบในลักษณะสลับกันได้อย่างชัดเจนบทต่อบทก็ตาม แต่เนื้อความที่กวีแต่งก็แสดงว่าเป็นการแต่งเลียนกันบทต่อบท หรือมิเช่นนั้นก็แสดงว่ากวีต้องการที่จะแต่งเรื่องนี้ โดยใช้คำประพันธ์ทั้งสองอย่างในเวลาเดียวกัน คือ ทั้งที่เป็นโคลงสี่และโคลงดั้น
อย่างไรก็ตามรูปแบบของโคลงดั้นอุสสาบารสที่ปรากฏทั้งสองฉบับนั้น ก็มิใช่รูปแบบของโคลงดั้นที่สมบูรณ์นัก คือมิใช่ทั้งโคลงดั้นวิชชุมาลีหรือบาทกุญชร เพียงแต่มีลักษณะที่เป็นโคลงดั้น (ถ้ามองในด้านการสัมผัส) แต่ถ้าใช้หลักของเสียงสูงต่ำ อันเป็นลักษณะสำคัญของโคลงเป็นเครื่องตัดสิน โคลงอุสสาบารสก็จัดว่าเป็นโคลงดั้นได้
จากลักษณะที่กวีได้แต่งโคลงทั้งสองชนิดนี้ในเวลาเดียวกัน ก็เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นว่า โคลงทั้งสองชนิดนี้มีความแตกต่างกัน คือเป็นโคลงสี่อย่างหนึ่ง และโคลงดั้นอย่างหนึ่ง ส่วนจะเรียกว่าเป็นโคลงดั้นแบบไหนนั้น ไม่อาจจะยืนยันได้เพราะฉันทลักษณ์ยังไม่ลงตัวทั้งที่เป็นวิชชุมาลี และบาทกุญชร ในกรณีนี้อาจจะสันนิษฐานได้ในสองลักษณะคือ
๑. อาจจะเป็นโคลงโบราณที่เก่ากว่าโคลงวิชชุมาลี และบาทกุญชร
๒. ถ้าแต่งหลัง พ.ศ. ๒๐๐๐ ซึ่งมีโคลงวิชชุมาลีแล้ว แสดงว่ากวีฝีมือไม่ถึง
ตัวอย่างการแต่งโคลงสี่คู่กับโคลงดั้น
๓๔) เมื่อยามขึ้นม้าแก้วขี่	อาชาไนย นั้นนา
วะวู่อกเป็นไฟ	ป่งร้อน
เรียมทุกข์บ่เย็นใจ	จึ่งเจ็บ นักเฮย
เจ็บจำงือข้าไห้	หอดไห้หิวหา
๓๕) ยามเรียมผ้ายพราก	ธิดามา แลแม่
ยาวโยชน์ไกลสุดตา	พี่ไห้
เรียมทุกข์หมองใจครา	ป่าใหญ่ พ้นเฮย
เหลียวผ่อผับใต้หล้า	แห่งห้องพสุธา
๓๖) พี่เท่าเล็งหันดวงดอกไม้	กลางไพร มากแล
บางพร่างบานแกมใบ	แบ่งสร้อย
หอมตลบทั่วแดนไกล	แสนโยชน์ มีเฮย
บางพร่องยังจ้อนจ้าน	กาบกั้งบังวัน
๓๗) มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	สะตายหาน มากแล
หอมกลิ่นรสตลบเจือจาน	ทั่วด้าว
พี่เท่าเล็งหันสุรภีบาน	หอมตลบ วิงวอนเฮย
ฝูงหมู่แม่ผึ้งเคล้า	สอดเสี้ยวแสวงชม
๓๘) ปางนี้บาท้าวพราก	อวนไป แลแม่
อวนอ่อนอุสอาลัย	รอดไห้
สุดที่ตัดพี่หฤทัย	รักแม่ เดียวเฮย
ไกลเช่นเดข้าไห้	หอดไห้หิวหา
๙๕-๑ ยามเรียมขึ้นขี้ม้าแล้ว	อาชาไนย นั้นนา
วะวู่อกเป็นไฟ	ป่งร้อน
เรียมทุกข์บ่เย็นใจ	เจ็บเจ็บ นักแล
บ่เหือดน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๙๕-๑ เมื่อเรียมผ้ายพราก	ธิดา แม่นา
ยาวโยชน์ไกลสุดตา	พี่ไห้
เรียมทุกข์หมองใจครา	ป่าใหญ่ พ้นนา
ซะซุ่เสียงน้ำเต้น	วิ่งวอน
๙๕-๒ พี่หมอดวงดอกไม้	กลางไพร แลนา
บางพร่องบานแกมใบ	แบ่งสร้อย
คัดเคล้ากลิ่นหอมไกล	บานแบ่ง งามแล
โรยแรมรสเข้าห้อง	ต่างหอม
๙๕-๒ มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	สะตายหาน มากแล
หอมกลิ่นรสตลบเจือจาน	ชู่ด้าว
ปางนี้ดอกสุรภีบาน	สอดสน
แมลงภู่แมลงผึ้งเคล้า	สอดสน
๙๕-๓ ปางนี้ข้าน้อยพราก	อวนไกล เช่นแล
รู้ว่าแม่ยังอาลัย	รอดข้า
ปางนี้แม่ยังใจ	ชมชื่น แลฤๅ
รู้ว่าแม่ยังร้องไห้	ดั่งเรียม
๓๙) แต่เรียมได้พรากน้องจาก	เจียนไกล นาแม่
บานอนแกล่กลางดงไพร	ป่าไม้
แมลงมดปลวกจัญไร	ตอมไต่ เรียมเฮย
ขบปวดเจ็บถ้านล้ม	เดียดจี้สุกพอง
๔๐) กลางดงยาวโยชน์กว้าง	ไพรเขียว
บาหากทุกข์ตนเดียวเลย	โศกหม้อม
บาคิดเมื่อชายไปกลมเกลียว	สนุกม่วน เมาเฮย
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	เวทไว้เวทนา
๔๑) พี่ได้ยินเสียงนกตู้มาเรียกชู้	ยินวอน แลแม่
ต่างตัวต่างบินซอน	ล่องห้วย
เรียมหันหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียเฮย
พี่ได้ยินเป็ดป่องมาร้องป้องป้อง	ค่ำแล้วริมคลอง
๔๒) เรรนรักชู้ท่าว	ทั้งยืน แลแม่
เรียมเท่านับอยู่นับกินกลืน	คาบข้าว
ชีวิตดั่งตายคืน	เพราะแม่ อวนเฮย
จงเจตน์จิตข้าข้อง	นาฏน้องนงพงา
๔๓) เรียมรักคะค้อยใคร่	ไปหา แลแม่
ภายพี่ยังโศกา	โศกหม้อม
เป็นทุกข์พี่เรียมมา	รักปางเปล่า ดายเฮย
แสนแสบอกข้าไห้	คั่งแค้นในมโน
๔๔) พี่เท่าเล็งหันหึกห้วย	เขาเขียว แลแม่
ตกตาดฟองเป็นเปลว	วิ่งเต้น
เป็นทุกข์พี่ชายเดียว	พลัดแม่ มาเฮย
ไกลจากอวนม้วยหน้า	ขาดขว้ำขวัญออน
๙๖-๑ แต่เรียมได้พรากชู้แก้วจาก	เจียนไกล นั้นนา
นอกแกล่กลางดงไพร	ค่ำเช้า
มดแมลงปลวกตอมใจ	เป็นทุกข์พี่ บาแล
เรียมพลัดพรากไกลหน้าชู้	เปล่าใจ
๙๖-๒ กลางดงยาวย่านกว้าง	ไพรเขียว ราชเฮย
บาหากทุกข์ตนเดียวเลย	พรากชู้
คิดเมื่อชายไปกอดกลมเกลียว	ชมรสแม่ มีแล
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	หอดหิว
๙๖-๓ พี่ได้ยินเสียงนกร้องเล่า	ยินวอน มากแล
ต่างตัวต่างบินจร	ล่องห้วย
ยินวอยหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียแล
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เร่งวอน
๙๖-๔ เรรนรักชู้ท่าว	ทั้งยืน แลแม่
นับอยู่นับกลืนกิน	คาบข้าว
ชีวิตเท่าตายคืน	เป็น......แล
จิตเจตน์ถึงข้าไห้	ชู่คราว
๙๖-๕ เรียมรักคะค้อยใคร่	ไปหา อยู่แล
บาไกลจากจอมธิดา	นาฏน้อง
เรียมทรงโศกทุกข์ใคร่ไปหา	อวนแม่ มีแล
ยังอยู่ใกล้หน้าฟ้า	ด่านไกล
๙๗-๑ พี่เท่าเล็งหันหึกห้วย	เขาเขียว นั้นนา
ตกตาดฟองเป็นเปลว	วิ่งเต้น
ยินวอนโศกคิงเดียว	ไกลที่รัก เล่าแล
ซ้ำมาเล็งหันเหมยหมอกลงอ้อยช้อย	เร่งรำ
คำสร้อย
คำสร้อยคือคำที่ใช้เป็นสร้อยบท มีใช้ในคำโคลงและร่าย โดยในคำโคลงนั้นจะอยู่ในบาทที่ ๑ และบาทที่ ๓ เมื่อเนื้อความในแต่ละบาทนั้นยังไม่สิ้นสุด ก็สามารถจะใช้คำสร้อยเหล่านี้ได้ บางแห่งใช้คำสร้อยเมื่อเป็นคำถาม หรือย้ำเนื้อความก็มี ในจำนวนบทโคลงทั้งหมดนั้นมีคำสร้อยทั้งที่อยู่ในบาทที่ ๑ และบาทที่ ๓ จำนวน ๑๕ คำด้วยกันคือ กา, จา, ด่าย, พ่อ, แม่, พี่, นา, นี, นอ, นัน, เนอ, รา, ลา, ฤๅ, เฮย,
ตัวอย่างคำสร้อย
๑. ชาติแล้วรอยแม่นได้เล่น	ลูกนก สัตว์กา
๒. เรียมพี่ยังคิดเมื่อนอนแนบหน้า	เหนือหมอน บ่จา
๓. กูพานเกิดสากล	ชายหนึ่ง เยาด่าย
๔. ใช่อวนเบื้องบั้นราช	เมียใคร แลพ่อ
๔. อติเตเมินมากแล้ว	มานาน นาแม่
๖. กันมาบ่รอดน้องเท่า	เมือมรณ์แลพี่
๗. พระพานพระพ่อท้าว	ราชา นั้นนา
๘. พระพานเจื่องบิดา	ตนพ่อ รานี
๙. สองรักสองอ่อนอ้อน	ชมขวัญ นีนอ
๑๐. ยามอวนอาบน้ำ	ใครสรง แม่นัน
๑๑. ขวัญพี่บาเจ้าช้างจุ่ง	มาพลัน แม่เนอ
๑๒. ขวัญเรียมอย่าพรากน้อง	นงลักษณ์ หนึ่งรา
๑๓. อุสามัวม่วนเหล้น	เสวยกาม มากแล
๑๔. รอยบาทท้าวอยู่สนุกใจ	หายโศก มีฤๅ
๑๕. บารสรอดเมืองพานเป็นหลาน	ขิตต์ธิราช รักเฮย
ในจำนวนคำสร้อยทั้งหมดนั้น คำสร้อย “เฮย” จะปรากฏมากที่สุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบาทที่สาม ลักษณะที่น่าสังเกตอีกประการหนึ่งก็คือ โคลงดั้นนั้นจะต้องมีคำสร้อยทุกบท ไม่ว่าจะเป็นบาทที่หนึ่งหรือสาม อาจจะกล่าวได้ว่ารูปแบบของโคลงดั้นนั้น แต่เดิมจริงๆ อาจจะต้องมีคำสร้อยทุกบท ส่วนที่เป็นโคลงสี่นั้นจะมีหรือไม่มีก็ได้
อย่างไรก็ตามโคลงดั้นในสมัยต่อมา ไม่ว่าจะเป็น ลิลิตยวนพ่าย, กำสรวลศรีปราชญ์, ทวาทศมาส ต่างก็ไม่ได้เคร่งครัดเกี่ยวกับคำสร้อยนี้มากนัก
เชิงอรรถ ๔
๑. กระทรวงศึกษาธิการ. หลักภาษาไทย. กรุงเทพ, คุรุสภา ๒๕๑๙ น. ๒๔๔
๒. กรมศิลปากร. โคลงทวาทศมาส. พิมพ์งานพระราชทานเพลิงศพรองอำมาตย์โทสะอาด ธรรมสโรช ๒๒ มีนาคม ๒๔๙๗ น. ๕
๓. กรมศิลปากร. ประวัติและโคลงกำสรวลศรีปราชญ์. กรุงเทพ, รุ่งวัฒนา ๒๕๑๓ น. ๒๘
๔. ดนุพล ไชยสินธิ์, ทองสุข จารุเมธีชน. ท้าวยี่-บาเจือง. คณะมนุญศาสตร์และสังคมศาสตร์ วิทยาลัยครูเลย ๒๕๒๔ น. ๑
๕. สิงฆะ วรรณสัย. ปริทัศน์วรรณคดีลานนาไทย. โครงการตำราคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๕ น. ๓
๖. สิงฆะ วรรณสัย. อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไทยสมัยพระเจ้ากือนา. ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๑๙ น. ๒
บทที่ ๕ สุนทรียภาพทางวรรณคดี
ตามคติในวรรณคดีไทยถือกันว่าวรรณคดีคือบทประพันธ์ที่ไพเราะเพราะพริ้ง แม้จะให้ความสำคัญแก่เนื้อเรื่องว่าจะต้องทำให้สนุกเพลิดเพลินและเร้าความรู้สึกต่างๆ ที่เรียกกันว่า “กินใจ” ด้วย ก็ต้องมีความงดงามทั้งในเชิงกาพย์กลอนและในการเลือกสรรแง่ของชีวิตที่นำมาเสนอ อิเหนา รามเกียรติ์ ขุนช้างขุนแผน พระอภัยมณี และนิราศต่างๆ ล้วนเป็นที่นิยมของประชาขนทั่วไป เพราะรสของกาพย์กลอนเป็นใหญ่คือสัมผัสไพเราะ ความคมคายและกระทัดรัดในการใช้คำ ความสอดคล้องกันอย่างเหมาะเจาะของคำและความ อันสรุปได้ว่า คือความงาม ของทำนองแต่ง
สุนทรียภาพ คือความปรากฏออกมาในทางที่ดีงาม บรรเจิดบรรจงไพเราะเพราะพริ้ง อย่างสง่าผ่าเผยและประณีตเรียบร้อย สุนทรียภาพในวรรณคดีก็คือ สิ่งที่ปรากฏในด้านที่ดีงามของวรรณคดี
เมื่อพิจารณาในด้านความงามของโคลงอุสสาบารสแล้วจะเห็นว่ากวีพยายามที่จะเน้นความงามทางด้านความหมาย มากกว่าความงามในรูปคำ คือกวีพยายามที่จะเน้นความงามทางด้านอารมณ์หรือจินตนาการมากกว่าความงามทางด้านภาษา สังเกตได้ว่ากวีใช้โวหารที่เรียบง่าย ตรง แต่ลึกซึ้งเป็นเครื่องมือสำหรับจูงใจให้ไปสู่ความงามที่ล้ำลึก นั่นคือความงามทางด้านอารมณ์ อย่างไรก็ดีในด้านความงามของโคลงอุสสาบารสนี้ แบ่งออกได้เป็นสองประเภทคือ
๑. ความงามทางด้านรูปคำ
๒. ความงามทางด้านความหมาย
๑. ความงามทางด้านรูปคำ
ความงามทางด้านรูปคำนี้เป็นความงามที่เกิดจากการเลือกใช้คำซึ่งค่อนข้างจะวิจิตรบรรจงเพื่อเน้นให้เกิดความรู้สึก ความงามของรูปคำนี้ แบ่งออกเป็น ๒ อย่างคือ
๑.๑ การเล่นคำ
เป็นการใช้คำในลักษณะที่ซ้ำๆ กันเพื่อย้ำความรู้สึก และเน้นให้เกิดความไพเราะ ดังโคลงบทที่ ๑๐๖ ซึ่งใช้คำว่า “ขวัญ” ในลักษณะที่ซ้ำกันดังนี้
๑๐๖-๑ ขวัญเฮยขวัญอย่าพรากท้าว	สักยาม หนึ่งรา
ขวัญแม่จุ่งไปตวยติดตาม	จิ่มชู้
ขวัญเฮยอย่าลอนราม	หนีจาก ศรีเนอ
ขวัญแม่จุ่งไปเฝ้าท้าว	ชู่ยาม
๑๐๖-๒ ขวัญพี่บาเจ้าช้างจุ่ง	มาพลัน แม่เนอ
มาเป็นเพื่อนบัวสวรรค์	อุ่นเนื้อ
ขวัญแม่จุ่งจักไปชวนขวัญ	พระพื่บา มาเนอ
ขวัญแม่จุ่งไปเชื้อมใกล้	ชู่ยาม
๑๐๖-๓ บัดนี้ขวัญท้าวอันอยู่ห้อง	ปรางค์ทอง พ้นนา
ขวัญท้าวจุ่งมาเรียงหมอน	จิ่มน้อง
สามสิบแห่งสองขวัญ	อย่าพราก ศรีเนอ
ขวัญพี่จุ่งจักมาเข้าห้อง	ร่วมอวน
๑.๒ ลีลาของคำ
โดยปกติจังหวะเสียงของโคลงซึ่งมีลักษณะสูงต่ำก็เป็นลีลาที่จะทำให้เกิดความไพเราะในตัวเองอยู่แล้ว เมื่อกวีนำเอาลีลาหรือความหมายของคำซึ่งเป็นความรู้สึกใส่เข้าไปด้วย ก็จึงทำให้เกิดความไพเราะยิ่งขึ้นไปอีก ดังตัวอย่างจากโคลงบทที่ ๑๑๗-๕ ซึ่งกวีใช้คำว่า โอยโอย แสดงความรู้สึกรันทดใจของนางอุสาได้อย่างน่าฟังว่า
๑๐๗-๕ โอยโอยสองรักเป็นที่รัก	ชมขวัญ นี้นอ
สองรารอยหากได้เอาสัตว์คลากัน	ชาติแล้ว
รอยวิบากแห่งของหลัง	จำจาก กันแล
กันหากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
หรืออีกบทหนึ่งคือบทที่ ๑๐๘-๒ ซึ่งเป็นบทที่กวีได้บรรยายถึงความรู้สึกอันสับสนของนางอุสสาตอนที่พลัดพรากจากพระบารส กวีได้บรรยายถึงอารมณ์อันปั่นป่วนของนางว่าถ้าหากไม่ได้พบพระบารสอีก นางก็คงจะเป็นบ้าใบ้และตายไปอย่างทุกข์ทรมานเป็นที่สุด (ปั่นตาย) ดังโคลงได้บรรยายว่า
๑๐๘-๒ ข้าวน้ำแม่เท่า	ลืมเสวย แลพี่
เพราะเพื่อบ่เห็นพระสายใจเลย	ยอดชู้
อุสสาแม่อยู่บ่ยินเคย	เดียวแม่ นั้นนา
อวนก็จักเป็นบ้าใบ้	ปั่นตาย
๒. ความงามทางด้านความหมาย
ความงามทางด้านความหมายหรือความงามทางด้านรสความนี้ได้แก่กวีโวหาร ซึ่งแบ่งออกเป็น ๓ ประเภท คือ
๒.๑ การอุปมาเปรียบเทียบ
๒.๒ การใช้อธิพจน์
๒.๓ การพรรณนาทำนองนิราศ
๒.๑ การอุปมาเปรียบเทียบ
เป็นการเปรียบเทียบระหว่างสิ่งสองสิ่ง เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจหรือเห็นภาพพจน์มากยิ่งขึ้น ดังตัวอย่างจากโคลงบทที่ ๑๑๔-๒ ถึงบทที่ ๑๑๕-๑ ซึ่งเป็นตอนที่นางอุสสาได้ตัดพ้อพระบารส ว่าตัวเองนั้นมีศักดิ์ศรีดุจดังกับหิ่งห้อย ไม่อาจจะเทียบกับชายาของพระบารสซึ่งเปรียบเหมือนกับพระอาทิตย์ เป็นการเปรียบเทียบว่าตัวเองต่ำต้อย ไม่คู่ควรกับพระบารส ดังโคลงว่า
๑๑๔-๒ เชื้อไฟอันเป่าร้อน	เปลวแดง นั้นนา
ใครใดหากจักละเสียป๊อยเป่าแมลงแสง	หิ่งห้อย
แสงสุริยห่อนใครแปลง	มุงมืด ใดนัน
แสนสมุทรใต้น้ำใครห่อนได้	หดลง
๑๑๔-๓ ปลาซิวปาวเปิบกั๊น	อานนท์ นั้นนา
ปลาช่อนกินบึกเลิม	ห่อนได้
ท่านปรักหากตามเดิม	จงฝาก ไปนัน
ตักน้ำใส่ซ้าต้นเต้า	ห่อนเต็ม
๑๑๔-๔ ไม้ค้อนมันหากค้อม	ลงจนหัก แลพี่
ท่านบ่รักจำรักใคร	ห่อนได้
ไมตรีบ่มีนัก	จักสมเยื่อง ใยจา
ใจเจตน์ถึงข้าไห้	หอดหิว
๑๑๔-๕ ตนอวนคือหิ่งห้อย	ยามสาย แลพื่
บ่เปรียบพระสุริยผาย	เปล่งฟ้า
เต็มเรืองดาย	บ่เปล่ง ผิวแล
บ่แผ่ผิวเหลือมได้	หม่นหมอง
๒.๒. การใช้อธิพจน์
การใช้อธิพจน์นี้ได้แก่การกล่าวเกินความจริงเพื่อแสดงอารมณ์หรือความรู้สึกที่มากมาย มุ่งให้เกิดการคล้อยตามและเคิบเคิ้มตัวอย่างการใช้อธิพจน์ในเรื่องอุสสาบารสนี้ เป็นตอนที่พระบารสได้บอกนางอุสาว่า ทรัพย์สมบัติในเมืองทวาริกานั้นไม่อาจจะเทียบเท่าแม่แต่รสแก้มของนาง การที่ได้มาพบกับนาง นี้นับเป็นบุญอันมหาศาลแล้วดังโคลงว่า
๑๑๙-๒ พี่คิดถึงเมืองเก่าแก้ว	ทวาริกา โพ้นนา
เอนกแสนขุนมา	นั่งเฝ้า
สมบัติยิ่งอินทรา	ผายโลก ลงแล
ยังบ่เท่ารสแก้มน้อง	กลิ่นแก้วแฝงเทียม
๑๑๙-๓ เรียมทุกข์ปัดเปื่อนร้อน	อกถนอม แลแม่
ใครบ่งจักปอง	ช่วยพร้อม
เวหาพี่ผยอง	ปลอมเมฆ มาแล
บุญพี่มาเห็นหน้าน้อง	เพื่อบุญ
การใช้อธิพจน์อิกตอนหนึ่งนั้น เป็นการบรรยายภาพกองทัพของพระยาพานพรหมทัตต์ซึ่งเตรียมพลออกไปจับพระบารสว่ามีมากมายราวกับมดปลวก ดังนี้
๑๗๗-๑ ยามนั้นพลท้าวคลี่	เป็นแถว ออกแล
คลัดคลั่งเต็มทุกแนว	เนตรหน้า
กองหาญหมู่คนแวว	ศึกแกว่น เลิงแล
ปานดั้งจักขึ้นฟ้า	เปลี่ยงอินทร์
๑๓๗-๒ เจ็ดพันหน้าไม้แม่น	ธนูสิงห์ นั้นนา
เขาเคยแกว่งกวัดโยงยิง	ยิ่งฟ้า
ตามดั่งคำคระนิง	บ่ปะปล่อย บาแล
เยียวเท่าจักสยองขึ้นฟ้า	รอดพรหม
๑๓๗-๓ ขุนช้างไหลหลั่งช้าง	แจจด มากแล
เลื่อมอัสดรงอนรถ	เร่งม้า
คนตีนแล่นปานปลวกมด	ไหลออก รูแล
วงแวดบาร้อยชั้น	แวดวัง
และอีกตอนหนึ่งเป็นการบรรยายภาพกองทหารของพระเพิง ซึ่งยกออกไปยังเมืองของพระยาพานพรหมทัตต์ ว่ามีมากมายเป็นโกฏิล้าน ดังนี้
๕๒๓/๘๔ พระเพิงสยองตอบถ้อย	ขุนเมือง เล่าแล
บ่ยากสังยังคำเคือง	เยื่องนั้น
เขามาถึงเมืองเรา	สักเท่า ใดนัน
มาต่อพลท้าวเจ้า	พ่อท้าวสหายเพิง
๔๒๔/๘๔ ขุนแสนนบบาทไหว้	ถวายสาส์น
แสนอักโขภิณีปลาย	โกฏิล้าน
ตามยินราชสาส์น	เขากล่าว มานัน
ปานแผ่นดินฟ้าหล้ม	มืดคุ้มบดบน
๒.๓. การพรรณนาทำนองนิราศ
นิราศตามพจนานุกรม มีความหมายดังนี้
นิราศ ก. ไปจาก, ระเหระหน ปราศจาก น. การพรากไป หนังสือซึ่งพรรณนาถึงการจากที่อยู่ไปในที่ต่างๆ มักแต่งเป็นบทกลอน เช่นนิราศนรินทร์ นิราศเมืองแกลง
เปลื้อง ณ นคร กล่าวว่า “นิราศคือ การแสดงความอาลัยผูกพันต่อคนรักที่ถูกทอดทิ้งไว้ข้างหลัง กวีแสดงออกซึ่งความรัก ความอาลัย ที่เป็นถ้อยคำและบันทึกไว้เป็นตัวอักษร”
จิตร ภูมิศักดิ์ ได้กล่าวถึงนิราศเอาไว้ว่า “....ในความสำนึกของเราเมื่ยเอ่ยถึงนิราศ เราย่อมนึกถึงบทประพันธ์ที่คร่ำครวญถึงความรักความอาลัยความห่วงหน้าพะวงหลังยามเมื่อกวีต้องจากคนรักไปต่างถิ่นและมองเห็นภาพของโคลงหรือกลอนเพลงยาวที่แต่งหนักไปในทางที่เรียกกันว่า เชิงสังวาส”
แก่นเรื่องของโคลงอุสสาบารสนี้อยู่ที่ความรักซึ่งเกิดจากความขัดแย้งด้วยเหตุดังกล่าวอารมณ์หรือทัศนของกวีที่แสดงออกมาจึงค่อนข้างจะออกไปทางเศร้าสร้อยหม่นหมองก่อนที่จะพบกับความสุขในตอนท้ายสำหรับความโศกทุกข์ พิลาปรำพันนั้นเกิดขึ้นเนื่องจากการพลัดพรากระหว่างพระบารสและนางอุสสาซึ่งได้ลักลอบพบกันในฐานะชู้สาว เมื่อพระบารสต้องอำลานางไปจึงได้คร่ำครวญถึงนาง ระหว่างที่เดินทางมาในป่าเป็นการพรรณนาในลักษณะของนิราศดังนี้
๙๘-๒ แต่เรียมขึ้นขี่ม้าแก้วผ้ายพราก	กลางไพร เล่าแล
หลายหลับหลายคืนไป	บ่ยั้ง
ไปถึงด่านดงไพร	หนาหนืด นั้นนา
ปานปาดใจข้าไว้	เกิ่งคิง
๙๘-๓ เรียมไปถึงห้วยน้อย	ที่สะเกิง นั้นนา
ไปก๋ายที่ดอยเขาเขิง	ขอบขั้น
พี่คิดถึงเมื่อสองรากอดกันนอน	ชมแม่ นั้นนา
คิดเจตน์ถึงข้าไห้	ปั่นตาย
๙๘-๔ อันรักราร่ามไว้	นานเหย นี้นอ
อกแตกตายเลิงเลย	เพื่อชู้
อันรักบ่ได้ชมเชย	ไผห่อน มีนัน
แหนมว่าตายข้าสู้	กว่าเป็น
๙๘-๕ พี่ทุกข์ละห้อยหอด	หิวหา เช่นแล
เหมือนดังจักเหินอวนอุสสามา	ต่อหน้า
ยินเจ็บอกพี่คิดเติงหา	ปะเปื่อน นักแล
เหมือนดังจักเหินหน้าน้องแก้ว	แก่ตา
๙๙-๑ แม่ยังรู้ถ้อยข่าว	ถามหา บ่จา
ภายพี่ยังโศกา	โศกหม้อม
รู้ว่าบัวกะหลา (บัวตรา)	ยังชุ่ม เชยฤๅ
รู้ว่าแม่ยังร้องไห้	ดั่งเรียม
๙๙-๒ ยามกินยามอยู่ห้อง	ใครจาก แม่นัน
ยามนอนไผมาหา	ลูบเล้า
ยามนอนหมีผืนฟ้า	ไผกอดแม่ นอนจา
รู้ว่าแม่ยังซ้อนผ้า	ร่วมชู้เทียมใคร
๙๙-๓ ยามร้อนอวนอาบน้ำ	ใครสรง แม่นัน
เรียมใคร่แฝงเทียมองค์	ร่วมห้อง
อันรักขอดใจจง	เรียมเรียก ขวัญแล
ปะแต่ขวัญน้องแก้ว	ชู่ยาม
๙๙-๔ เวลายามค่ำค้อย	พอแลง นั้นนา
ดังฤๅศรีแม่บ่มาเทียมแฝง	หมู่ข้าว
ยินรักบ่กินแลง	ไหนง่าย อวนเอย
ยินบ่กินได้แท้	โศกถึง
นอกจากกวีจะได้พรรณนาในลักษณะของนิราศแล้ว ยังได้พรรณนาโดยดึงเอาธรรมชาติให้มีความรู้สึกเหมือนกับเหตุการณ์ในตอนนั้นด้วย ซึ่งในลักษณะนี้จะเห็นได้ว่าในโคลงทวาทศมาส กวีก็ได้ดึงเอาธรรมชาติให้มีความโศกเศร้าไปกับตัวละคร ซึ่งต้องจากนางผู้เป็นที่รักไป ดังตัวอย่างดังนี้
๏ ธรณ์ธรณิศแล้ง	เลอหาว แห้งแล
ใบบัดพฤกษาดวง	เหี่ยวแห้ง
ลดากระหวัดราว	รุกขมาศ
วัลย์เวี่ยไม้ไหล้แล้ง	ช่วยตรอม
๏ เวหาผผ่าวเพี้ยง	พรรณแสง
เรียมรักจวนใจจอม	จิ่มหล้า
อาดูรคระแลงแสดง	แสนโศก
แสนสุเมรุไหม้ฟ้า	ไป่ปาน
๏ ทุกพรรณมฤคห้อง	บรรพต
เสียสัมฤทธิอาหาร	แหล่งเหล้น
นัยนามทุลาลด	ศัลย์เสพ
เสียกิรมย์แหล่งเต้น	ช่วยครวญ
๏ แสนพฤกษ์เหลืองหล่นล้วน	แลงใบ
บังสุมาลย์แมนมวล	แมกไม้
พฤกษาศิขรไซร	โซรมชีพ
โอ้หาสกาลกลไหม้	ช่วยเรียม
ในลักษณะเดียวกันนี้ พระมหาราชครูผู้รจนาสมุทรโฆษคำฉันท์ตอนแรก ก็ได้ดึงเอาสภาพธรรมชาติให้มีความโศกเศร้าไปกับตัวละครด้วย เมื่อพระสมุทรโฆษตามหานางพินทุมดีไม่พบ ดังตัวอย่างตอนหนึ่งว่า
๏ พระสงกาฝันใช่ฝัน	เยียใดจาบัล
ท้าวก็ท่าวเททรวง
๏ ถนัดลัดหล้าฟ้าปั่นปวง	ถนัดภูผาหลวง
และท่าวมาทับทรวงศรี
๏ ทบทนโศกากษัตริย์	จงทุกข์เทพี
และท้าวก็พาษปธารา
๏ พระเสด็จรถทองกรีฑา	พลโยธาหา
ทังไพรคีรีสบสถาน
๏ ค้นคว้าป่าดงพงพนานต์	เทินเขาลำธาร
ชำเราะชรลองคองไพร
๏ พงพลาดป่าหลวงปวงไศล	ฉวัดเฉวียนเวียนไกล
ทุกห้องคูหาหาบ
๏ ไพรสงัดสัตว์พลสณฑ์สบ	นกหคเหิรสงบ
บ่ร้องสำเนียงขานขัน
๏ ลมก็บ่พัดพฤกษาพรรณ	ก็บติงสักอัน
และสร้อยบไขรสขจร
๏ คชสารลืมบงซางซอน	กลางดงไกรสร
เสนาะและลืมไหล้สาร
๏ เนื้อเบื้อลืมกินเกลียงดาล	กินทุกข์ทุกสถาน
ลันลุงด้วยพระราชา
๏ ทุกทิศท้าวหาเหลือหา	บมิพบพนิดา
และพระพิลาปสมพอง
ในโคลงอุลสาบารส กวีก็ได้ดึงเอาธรรมชาติให้โศกเศร้าตามพระบารสเมื่อต้องจากนางอุสาดังนี้
๗๕/๑๖ กรรมใดมาจำจากพราก	สองรา จาแม่
แหนมว่าจักมรณา	มิ่งม้วย
สองรักจากไกลตา	แสนโยชน์ มีเฮย
แหนมว่าตายข้าสู้	สู่ห้องภเววัง
๗๖/๑๖ มังกรครุฑนาคน้ำ	นาคา นาแม่
บ่กวัดแกว่งหัวหางไปมา	โศกหม้อม
อาหารบ่แสวงหา	สักเยื่อง มีเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยข้า	พรากน้องนงพงา
๗๗/๑๖ อานนท์บ่ตื่นเต้น	ตีหาง เดียวเฮย
นอนเหนงหัวหางคราง	โศกหม้อม
เพราะเพื่อเจื่องจอมผาง	พลัดพี่ เดียวเฮย
พอเงือกงูเหมี้ยงหม้อม	โศกไหม้เถิงถนอม
๗๘/๑๗ หงส์คำอยู่เถื่อนถ้ำ	คูหา โพ้นนา
บ่แอ่นเหินไปมา	ล่าเหล้น
รอยละกิ่งสาขา	หมองหม่น ดายเฮย
เหินแอ่นบินขึ้นฟ้า	รอดห้องเวหา
๗๙/๑๗ อินดูละมั่งเนื้อ	ทรายทอง เช่นแล
ทั้งหมู่อัสดร	แรดช้าง
อินดูทั้งหมู่หมูกวาง	เหงาเงียบ ดายเฮย
จงเจตน์ใจเหมี้ยงหม้อม	เพื่อน้องนงพงา
๘๐/๑๗ ปุนอินดูไม้หญ้า	หมู่ภงา นาแม่
ใบหล่นหลัวะลงมา	เหี่ยวแห้ง
ทังบุปผาหมู่ภุมรา	แสวงเสพย์ ชมเฮย
บางพร่องบานจ้อนจ้าน	กิ่งก้านแกมใบ
๘๑/๑๗ อินดูช้างแก้วหมู่	ในไพร โพ้นนา
บ่กวัดแกว่งหัวหางไกล	เสพย์หญ้า
เหงาจุกอยู่ดงใน	หิมเวสน์ ดายเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยข้า	จากเจ้าจอมธิดา
๘๒/๑๗ อินดูม้าแก้วหมู่	อัสสา นั้นนา
บ่หี้แฮ่นเสียงสัญญา	แล่นเหล้น
อินดูหมู่คณามหิงสา	ทุกผู้แม่ มีเฮย
ใจบ่ส่งเอิ้มแอ้ม	ม่ายชู้ชมเมีย
๘๓/๑๓ อินดูไม้ม่วงแก้ว	อัมพา นาแม่
(บ่) ไกวกิ่งใบสาขา	แกว่งก้าน
รอยทุกข์โศกโศกา	เพราะเพื่อ บาเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยข้า	เพื่อกลิ่นแก้วไกลบา
๘๔/๑๘ แสนสิงสัตว์เสี้ยงพร้อมหมู่	ทรงทุกข์ นั้นนา
ต่างตัวต่างเหงาจุก	อยู่หม้อม
สัพพสัตว์บ่มีสุข	ถนอมโศก ตวยเฮย
เพราะเพื่อเรียมร้างชู้	จากเจ้าจอมนิรม
จากโคลงตัวอย่างที่ยกมาแสดงข้างต้นจะเห็นได้ว่ากวีได้นำเอาลักษณะซองการพรรณนาทำนองนิราศ มาพรรณนาได้อย่างยอดเยี่ยม โดยเฉพาะในด้านการเปรียบเทียบ ซึ่งทำให้เรามองเห็นภาพความโศกเศร้าของตัวละคร จากลักษณะของสิ่งรอบข้างพึ่งพากันโศกเศร้าไปกับพระบารสพี่ต้องจากนางอุสสามา นับได้ว่าเป็นสุนทรียะอีกประการหนึ่ง นอกจากที่กล่าวมาแล้วข้างต้น
เชิงอรรถ ๕
๑. วิทย์ ศิวะศริยานนท์ วรรณคดีและวรรณคดีวิจารณ์. พระนคร, สมาคมภาษาและหนังสือ ๒๕๐๔ น. ๙๒
๒. ประสิทธิ์ กาพย์กลอน. วรรณคดีต่างประเทศที่สัมพันธ์สืบวรรณคดีไทย. กรุงเทพ, ไทยวัฒนาพานิช ๒๕๒๔ น. ๔๐
๓. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓ พระนคร, คณะช่าง ๒๔๙๓ น. ๕๑๑
๔. นายตำรา ณ เมืองใต้. “วรรณคดีวิจักษณ์” ภาษาและวรรณคดี. พระนคร, รวม สาส์น ๒๕๐๕ น. ๓๓๒
๕. สิทธิ ศรีสยาม. “นิราศหนองคาย...วรรณคดีที่ถูกสั่งเผา” บทวิเคราะห์วรรณกรรมยุคศักดินา. กรุงเทพ, พิฆเณศ ๒๕๑๙ น. ๑๙๕
๖. กรมศิลปากร. โคลงทวาทศมาศ. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ รองอำมาตย์โทสะอาด ธรรมสโรช ๒๔๙๗ น. ๒๓
๗. กระทรวงศึกษาธิการ. สมุทรโฆษคำฉันท์. กรุงเทพ, ศึกษาภัณฑ์พาณิชย์ ๒๕๑๙ น. ๗๖
บทที่ ๖ รสแห่งวรรณคดีและบทอัศจรรย์
คำว่า “รส” มีความหมายตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานว่า“ลักษณะที่รู้ได้ด้วยลิ้นโดยเฉพาะเช่น เปรี้ยว หวาน โดยปริยายหมายถึงความรู้สึกชอบใจ”
เมื่อนำคำว่า “รส” มาใช้กับวรรณคดี หากตีความตามนัยดังกล่าว รสของวรรณคดีย่อมหมายถึงความรู้สึกชอบใจ หรือพอใจในความงามหรือสุนทรียภาพในงานเขียนซึ่งประกอบด้วยคุณลักษณะสำคัญสองประการคือ คุณลักษณ์ทางด้านเสียง และคุณลักษณะทางด้านความหมาย ซึ่งเมื่อพิจารณาให้ลึกลงไปอีก จะเห็นได้ว่าคุณลักษณะทั้งสองประการดังกล่าว เกิดขึ้นเพราะการนำเอาคำหลายๆ คำมาเรียงต่อกันเข้าเป็นข้อความ ดังนั้นรสวรรณคดีจึงอยู่ที่ความงามของคำซึ่งมีทั้งเสียงและความหมาย
รสวรรณคดีตามพระคัมภีร์สุโพธาลังกา และอลังการศาสตร์แบ่งออกเป็น ๙ รส คือ
๑. สิงคารรส คือรสรัก
๒. หัสรส คือรสขบขัน
๓. กรุณารส คือรสโศกเศร้า
๔. รุทธรส คือรสโกรธ
๔. วีรรส คือรสกล้าหาญ
๖. ภยานกรส คือรสแห่งความกลัว
๗. วิภัจฉรส คือรสที่ก่อให้เกิดความเกลียด
๘. อัพภูตรส คือรสแปลกประหลาดใจ
๙. สันตรส คือรสสงบ
รสวรรณคดีของโคลงอุสสาบารสนั้น ถ้าจะจำแนกตามคัมภีร์สุโพธาลังกานี้จะประกอบไปด้วยรสต่างๆ ๖ รสด้วยกันคือ
๑. สิงคารรส คือรสรัก
ได้แก่ความรักของหนุ่มสาวหรือความบันเทิงต่างๆ ที่บันดาลให้หนุ่มสาวรักใคร่กัน เช่นการฟ้อนรำ การขับร้อง หรือมีการเวลาที่น่ารื่นรมย์ เช่นคืนเดือนแจ่ม หรือมีสถานที่อันน่ารื่นรมย์ เช่นกลิ่นดอกไม้ ตลอดจนถ้อยคำหวานอันชวนชื่น เช่นเอียงอาย ออดอ้อน และหยอกเย้าเป็นต้น สิงคารรสนั้นยังจำแนกออกเป็น ๓ ประการคือ
ก. อโยคะ คือชายหญิงยังไม่เคยพบปะกันมาก่อน ปรารถนาจะติดต่อกันด้วยกลวิธีอันบ่งถึงความรักใคร่กันในทำนองข้าวใหม่ปลามัน
ข. วิปโยคะ คือชายหญิงที่มีความรักใคร่กันอย่างยิ่ง ติดต่อสนิทสนมกันแล้ว ก็ต้องพลัดพรากจากกัน
ค. สัมโภคะ คือความชื่นอกชื่นใจของชายหญิงที่ต่างฝ่ายต่างปรารถนาซึ่งกันและกันด้วยอำนาจกิเลส แสดงกิริยาต่อกันตามเรื่องของราคดำฤษณา มีกอดจูบกัน เป็นต้น
รสแห่งวรรณคดีเรื่องอุสสาบารสในตอนนี้คือตอนที่พระบารสได้กลับมาหานางอุสสา เมื่อได้พบกันทั้งสองต่างก็มีความดีใจเป็นอย่างยิ่ง ดังปรากฏในโคลงบทที่ ๑๑๑-๔ ถึงบทที่ ๑๑๒-๓ ดังนี้
๑๑๑-๔ ปางนั้นสองท่านท้ายยุรยาตรผ้าย	เวหา เล่าแล
ไปรอดบัญชรปรา-	สาทน้อง
พื่จิตจิ่งสัญญา	โดยชื่อ บาแล
นางลุกมาแข้งข้อง	ป่องไข
๑๑๑-๕ อุสสาใจวู่ร้อนด้วย	คำกระสดอยู่แล
เหมยหมอกกลิ่นจันทารส	โรจน์เร้า
ทรงทรวงโศกสาหส	อุทกแม่ มีแล
ควรราชมาเป็นเจ้า	จิ่มนาง
๑๑๒-๒ บาท้าวยุรยาตรย้าย	ตีนขวาง เล่าแล
ตริว่ายังเกรงแต่ใจจอมนาง	นาฏน้อง
โฉมบาเพียงเพศอินทร์วาง	เสด็จโลก ลงแล
ควรพี่ตายด้วยได้	บ่แหนง
๑๑๒-๒ อุสสาเห็นแล้วลุกแล่นเข้า	หยุบมือ ท่านแล
บาสรวมหอบกับอกคือ	กอดไว้
รสสนิทถูกถึงใจ	สรวมหอบ เอาแล
ใจบาคือดั่งจักสยองขึ้นฟ้า	สู่สวรรค์
๑๑๒-๓ วันนี้รอยจันทร์ฤกษ์ไต้	ราชา แลนา
สรวมกอดอวนอุสสาเกลียว	กอดหมั้น
ติถีถูกจันทรา	ไชยโชค มืแล
ขออย่ารามร้างหม้าย	หมื่นปี
๒. กรุณารส คือรสโศกเศร้า
ได้แก่ร้องไห้ หน้าซีดลง สลบ พูดถ่อมตน รำพันและหลั่งน้ำตา เป็นต้น ความโศกเศร้าอาจจะเกิดจากการพลัดพรากกัน การสูญเสียสิ่งที่ปรารถนา กรุณารส เป็นรสที่ทำให้ผู้อ่านมีใจหดหู่ เหี่ยวแห้ง เกิดความสงสาร เป็นทุกข์
รสแห่งวรรณคดีตอนนี้ เป็นตอนที่พระบารสได้จากนางอุสสาไป ระหว่างที่เดินทางไปนั้นพระบารสก็ได้คร่ำครวญถึงนางอุสสาต่างๆ นานา ดังนี้
๙๕-๕ พี่คิดถึงเมื่อนางน้องแก้วนั่ง	แฝงเรียม นั้นนาง
ยินดั่งจักแฝงเทียม	ต่อหน้า
บัดนี้แม่ลืมเรียม	ใครอื่น เทียมฤๅ
มาละพี่แรมหน้าไว้	อยู่ถนอม
๙๖-๑ แต่เรียมได้พรากชู้แก้วจาก	เจียนไกล นั้นนา
นอนแกล่กลางดงไพร	ค่ำเช้า
มดแมลงปลวกตอมใจ	เป็นทุกข์พี่ บาแล
เรียมพลัดพรากไกลหน้าชู้	เปล่าใจ
๙๖-๒ กลางดงยาวย่านกว้าง	ไพรเขียว ราชเฮย
บาหากทุกข์ตนเดียวเลย	พรากชู้
คิดเมื่อชายไปกอดกลมเกลียว	ชมรสแม่ มีแล
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	หอดหิว
๙๖-๓ พี่ได้ยินเสียงนกร้องเล่า	ยินวอน มากแล
ต่างตัวต่างบินจร	ล่องห้วย
ยินวอนหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียแล
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เร่งวอน
๙๖-๕ เรรนรักชู้ท่าว	ทั้งยืน แลแม่
นับอยู่นับกลืนกิน	คาบข้าว
ชีวิตเท่าตายคืน	เป็น....แล
จิตเจตน์ถึงข้าไห้	ชู่คราว
๓. รุทธรส คือรสโกรธ
รสโกรธเกิดจากสภาวะต่างๆ เช่นความหวงแหน ความแข็งขึง ความเย้ยหยัน ดูหมิ่นจากศัตรู ความแค้น ความหวาดกลัว ความเมา และความผยอง เป็นต้น ภาวะเหล่านี้ทำให้เกิดอาการต่างๆ กัน เช่นตาแดง คิ้วแดง คิ้วขมวด เม้มริมฝีปาก หัวใจเต้นแรง เป็นต้น รุทธรสจะก่อให้เกิดความแค้นแก่ผู้อ่าน เป็นรสที่ตรงข้ามกับรสรัก และรสแค้นมักจะเกิดภายหลังความสงสาร
รทธรสคือรสโกรธนี้เกิดขึ้นตอนที่พระยาพานพรหมทัตต์ทราบว่าพระบารสลอบเข้ามาหานางอุสาถึงในพระราชวัง เป็นการเหยียดหยามดูหมิ่นพระองค์ จึงทำให้พระยาพานพรหมทัตต์บังเกิดความโกรธเป็นอย่างยิ่ง ดังโคลงว่า
๑๑๓-๕ ยามสองท่านท้าวยังปากต้าน	เส็งกัน อยู่แล
พานท้าวอกเป็นควัน	วู่ไหม้
ทั้งตนยัวย่วงเมามัน	เป็นเหงื่อ ไคลแล
เวรราชชักมาใกล้	เที่ยงถึง
๑๑๔-๑ แขนเสื้อวิดวิ่งขึ้น	แขนตน ท่านแล
กำดาบศรีมงคล	แกว่งขึ้น
กูพานเกิดสากล	ชายหนึ่ง เยาด่าย
ใครอาจมาเยาะเหล้น	ย่ำเชิง
๑๓๔-๒ สูจุ่งเคาะฆ้องแก้วฟาด	เภรีชัย รีบรา
สนั่นขรงเมืองไป	ทั่วด้าว
เสนาหมู่ตางใจ	ล่นแล่น ทันแล
เอนกชุมช้างม้า	มืดมัว
๑๓๔-๓ เสนามานบพระบาทท้าว	บัวไข เล่าแล
เสียงสนั่นเภรีชัย	พาดฆ้อง
ราชการแห่งหนใด	ไขกล่าว มารา
ใครอาจมาข้อนขั้น	แก่เรา
๑๓๔-๔ พระพานมือทืบเต้น	ตีขา อยู่แล
เราเกิดเป็นชายมา	ไพร่เฝ้า
ขุนใดมาอาสา	สูจุ่งกล่าว มารา
บัดเดี่ยวข้าศึกข้ามเข้า	รอดเรา
๔. วีรรส คือรสกล้าหาญ
ได้แก่อาการที่เข้มแข็งไม่กลัวศัตรู มีอาการอันสง่า เป็นที่ครั่นคร้าม องอาจ ดำรงสติไว้มั่นคง ไม่หวาดหวั่นพรั่นพรึงเมื่อเข้าสนามรบ
วีรรสจำแนกออกเป็น ๓ อย่างคือ
ก. รณวีระ ได้แก่ กล้าในการรบ
ข. ทานวีระ ได้แก่ กล้าในการให้
ค. ทยาวระ ได้แก่ กล้าในการช่วยเหลือ
วีรรสในตอนนี้ได้แก่ตอนที่พระบารสถูกทหารของพระยาพานพรหมทัตต์เข้ารุมล้อม แต่พระบารสก็ไม่มีความครั่นคร้าม ได้ต่อสู้อย่างกล้าหาญ ดังโคลงว่า
๑๔๐-๑ ชาวพานร้องกล่าวกล้า	คำหาญ มากแล
ว่าบาเฮยบามึงจุ่งจักภาวนาเร็ว	อย่าช้า
พริกขิงตูตำมา	จักลอบ มึงแล
ทั้งดูกตูจักปิ้ง	อ่อนยำ
๑๔๐-๒ ที่นั้นบาท้าววาด	ธนูไชย ท่านแล
โยงยาดยิงปืนไฟ	ถูกพร้อม
บายิงผ่าแผวไป	ตายมาก มวลแล
แสนโกฏิพลท้าวเจ้า	ไขว่ขอน
๑๔๐-๓ พระบายิงป้างซ้ายริพลท่านท้าว	กระจัด มากแล
บายิงป้างขวาสเลสลัด	ท่าวขว้ำ
ยิงท่ามกลางบ่นับ	ตายเจ็บป่วย ไปแล
หักย่อยยีก๊านเสี้ยง	พ่ายหนี
๑๔๐-๔ เสนาฝูงองอาจแกล้วกล้า	อาสา นั้นนา
ตีหมู่แสนพลพาน	แล่นลี้
พลศึกเกิดกลับมา	กองโกฏิ มีแล
ปัดแผ่นดินหมายไว้	จิ่งวาง
๑๔๐-๕ พลพานไหลหลั่งกุ้ม	เต็มมา มากแล
ขุนใหญ่ฝูงพันนา	ย่อมท้าว
พระว่าเท่ามีแต่กูบา	ตรีโลก เดียวแล
โยงยาดยิงฟ้าขว้ำ	เกลื่อนกอง
๕. ภยานกรสคือ รสแห่งความกลัว
ความกลัวนั้นคัมภีร์อลังการศาสตร์กล่าวว่าเป็นลักษณะของหญิงชั้นเลวและเด็ก อย่างไรก็ตาม ความกลัวอาจจะเกิดในบุรุษก็ได้ อาการความกลัวได้แก่ ปากแห้ง ตัวสั่น ตัวร้อน พูดอ้อแอ้ หวานหวั่น หน้าซีด เหงื่อแตก ฯลฯ
ภยานกรส คือรสแห่งความกลัวนี้ เกิดขึ้นตอนที่พระบารสเสียทีแก่กุมภัณฑ์ จนทำให้นางอุสสาตกใจจนถึงกับสลบไป ดังโคลงว่า
๑๔๙-๕ กุมภัณฑ์ท้าวเจ้าลวด	ดำดิน แลนา
ผดออกทางปราจีน	ป่องขึ้น
เป็นเปลวป่องติดดิน	แปรเพศ มาแล
เป็นนาคงูดั้นขึ้น	รอดมา
๑๕๐-๑ พระบาวางวาดไว้	ธนูไชย ท่านแล
ถือดาบกวัดแกว่งภายใน	อยู่ถ้า
สองหาญบ่กลัวใคร	แรงเท่า กันแล
พลพวกฝูงแกล้วกล้า	แล่นทัน
๑๕๐-๒ เป็นงูเกาะกอดเกี้ยว	ตนบา ท่านแล
บิดจากมืออุสสา	หลุดแล้ว
ปุนกระสดแก่ธิดา	สายสั่น สยบแล
รนร่ำร้องแจ้วแจ้ว	เรียกขวัญ
๖. อัพภูตรส คือรสแปลกประหลาดใจ
สาเหตุแห่งความประหลาดใจเพราะได้เห็นหรือได้ยินสิ่งประหลาด เมื่อได้เห็นสิ่งประหลาดก็จะเกิดอาการตาเหลือก ขนลุก เหงื่อหยด ไม่กระพริบตา น้ำตาไหล พูดเสียงสั่น หรือพูดวาจาอุทานออกมาเป็นต้น
รสวรรณคดีในตอนนี้เกิดขึ้นเนื่องจากพระยาพานพรหมทัตต์ ได้เห็นกองทหารของตนพ่ายแพ้แก่พระบารสอย่างย่อยยับ พระองค์ถึงกับอุทานด้วยความเสียดายช้างม้าข้าราชบริพารของตน ดังโคลงว่า
๑๔๓-๒ ปุนเสียดายอาสนแก้ว	อานคำ กูนอ
แหนมไว้ใส่ฝาโรงพัน	พอกพื้น
เสียดายหมู่กอกขัน	คำคาด เรานอ
แหนมผ่าไว้เป็นไม้ปิ้ง	หีบปลา
๑๔๓-๓ เสียดายพิเศษแก้ว	ยองยา นั้นนา
แหนมหลั่งไหลคงคา	ย่านน้ำ
เสียดายหมู่คชสาร	งาเงย เล่านอ
แหนมปล่อยเขาเข้าถ้ำ	เถื่อนดง
๑๔๓-๔ เสียดายม้าแก้วราช	อาชาไนย กูนอ
แหนมว่าไว้ฝึกไถนา	ทุ่งกว้าง
เสียดายเหล็กแผ่นผา	คำขีด งามนอ
แหนมไว้ตีพร้าน้อย	สืบหวาย
๑๔๓-๕ แต่กูได้ผ้ายผาบ	สงครามมา นั้นนา
ศึกบ่พอแผ้วพาน	พ่อได้
มันชายเดียวเลิศลือหนา	มาต่อ กูนี
มันมีแต่ก๋งน้อยน้อย	เกิ่งว่า
๑๔๔-๑ ชายเดียวมาอาจแพ้	พลแสน นี้นอ
ยิงยาดผับชุแดน	ปล่องฟ้า
คำจาปากเสียงแข็ง	บ่ฟัง เพื่อนแล
เสียงปากแข็งแจ้วแจ้ว	บ่โยม
บทอัศจรรย์
วรรณคดีโดยทั่วไปซึ่งมีบทอัศจรรย์ส่วนมากมักใช้สัญญลักษณ์บางอย่างแทน ทั้งนี้เพื่อมิให้เป็นการหยาบโลน กวีไทยจึงได้ใช้ความสามารถพิเศษ ในอันที่จะบรรยายความตอนนี้ให้ออกมาเป็นศิลปะ โดยการใช้สัญญลักษณ์แทน เรื่องการใช้สัญญลักษณ์นี้ ศาสสตราจารย์ ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ กล่าวว่า
“..สัญญลักษณ์ กับ อุปมา ไม่เหมือนกันทีเดียว แต่จะคาบก่ายกันปอยๆ เช่นในเมื่อพระจันทร์เป็นสัญญลักษณ์แห่งความงาม กวีก็จะใช้พระจันทร์เป็นเครื่องเทียบกับหญิง.....”
การใช้สัญญลักษณ์เป็นกลวิธีอย่างหนึ่งที่จะหลีกเลี่ยงมิให้เกิดความหยาบโลน กวีจึงได้ใช้สัญญลักษณ์เขียนบทอัศจรรย์ เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจความหมายเอง
กระแสร์ มาลยาภรณ์ กล่าวถึงบทอัศจรรย์ว่า “...บทพิศวาส หรือที่เรียกกันว่าบทอัศจรรย์บ้าง บทสังวาสบ้าง ถ้าเป็นภาษาอังกฤษน่าจะใช้ว่า sexual love แต่ดูๆ แล้วกลายเป็น sexual implications เพราะบทพิศวาสของไทยนั้นมักจะไม่กล่าวถึงบทนั้นโดยตรง หากจะกล่าวถึงอย่างอ้อมๆ โดยใช้คำไพเราะเพราะพริ้ง..”
เมื่อกวีไทยมิได้กล่าวถึงบทอัศจรรย์นี้อย่างตรงๆ ดังกล่าวแล้ว สิ่งที่กวีได้ใช้แทนคือการใช้สัญญลักญณ์ ดังตัวอย่างจากโคลงทวาทศมาสซึ่งกวีได้ใช้สัญญลักญณ์ บรรยายบทอัศจรรย์อย่างมีศิลปะ
ตัวอย่างบทอัศจรรย์ในโคลงทวาทศมาส
๏ เรียมคิดสังวาสรู้	รสรมย์
ดวงเสียดดวงเดียวจอม	จอดเจ้า
คิดปางพิโดรฉม	ภักเตรส
ฤๅห่อนเอองค์เคล้า	คลาศยาม
๏ เรียมคิดพิเศษช้อย	ชิวหา
รนฤดีดัษกาม	ก่อเกื้อ
ถวิลทิพย์สุภาสา	เสาวณิศ
เนื้อแนบนวลนุชเนื้อ	แนบใน
๏ คิดเคยประพาศเพี้ยง	ภุชเคนทร์
กรกระหวัดดวงได	กอดเกี้ยว
วิไลวิลาเรนทร	รสราค
ดึกดำฤษณเลื้อยเลี้ยว	กอดไกร
๏ คิดคลึงบัวมาศสร้อย	สระศรี
ผลิดอกบุษบาใน	แบ่งไว้
คิดชมมิ่งมาลี	ไลยเลิศ
แบะผกาเกลียวใต้	ต่ำเมน
๏ คิดเคยเยาวราชท้าว	พานสอง โสดแฮ
แนบกำโบลปรางเปรน	เปรียบแก้ม
คิดสินธุภุชงค์ฉลอง	บัวมาศ
ตฤบเตรียบรสย้ำแย้ม	ย่องกาม
๏ คิดสร้อยสาโรชแก้ว	บัวบง กชเฮย
บัดแบ่งในย่ำยาม	กลีบแกล้ง
ภู่พรรณตฤบรสสรง	สระมาศ
สรงสุคนธ์ธารแสร้ง	สอดสม
สำหรับบทอัศจรรย์ในโคลงอุสสาบารสนี้ กวีจะไม่ใช้สัญญลักษณ์ แต่ได้กล่าวถึงบทอัศจรรย์ใน ๒ ลักษณ์คือ
๑. การกล่าวถึงเพียงเล็กน้อยโดยถือว่าเป็นสิ่งที่ทุกคนรู้แล้วไม่ต้องสงสัยอะไรอีก ดังโคลงว่า
๑๓๑/๒๗ องค์อวนพระอ่อนน้อย	อุสสา
เห็นเจื่องจอมพระบา	พี่ท้าว
รูปโฉมดั่งอินทรา	เสด็จโลก มาเฮย
ควรแม่ตายด้วยได้	หอบอุ่มสงวนชม
๑๓๒/๒๘ นางท้าวลุกแล่นเข้า	หยุบมือ
เกาะกอดเอากุมถือ	พี่ไว้
การสนุกแห่งทวีปชุมพู	ใครห่อน ลาเฮย
การเสพย์กามใต้ฟ้า	ชุแห่งห้องหญิงชาย
๑๓๓/๒๘ องค์อวนนอนเน่งเนื้อ	ถวายตัว
ตามพี่จักสนุกเมามัว	ม่วนเหล้น
การสนุกม่วนในตัว	มีชุ คนเฮย
ตามพี่พระเจ้าช้าง	แต่งห้างหลายระบำ
๑๓๔/๒๘ วันนี้จันทรฤกษ์ได้	ราชา นาแม่
บาพี่สรวมกลิ่นนงพงา	หมื่นหมั้น
ติถีถูกจันทรา	ไชยโชค มีเฮย
ขออย่ารามร้างหม้าย	หมื่นหมั้นพันปี
๑๙๗/๔๐ สองท้าวสองสนุกร่วมแผ่นผ้า	ฟองฟา อยู่แล
เกี้ยวกอดอวนอุสสา	อ่อนน้อย
สองรักร่วมผืนฟา	เกี้ยวกอด ชมเฮย
สัตว์แลคนใต้ฟ้า	บ่ถ้าสนเทห์
๒. การกล่าวออกมาตรงๆ โดยไม่ใช้สัญญลักษณ์ ซึ่งในลักษณ์นี้จะเห็นได้ว่าเป็นการใช้คำค่อนข้างจะโลดโผน รุนแรง ดังโคลงว่า
๑๘๔/๓๗ สองฝ่ายแก้มคือน้ำ	คำซาว แลนา
สองรักหากเปิงปาว	ม่วนเหล้น
เป็นจอมเจื่องใจสาว	บาราช รักเฮย
สรวมหอบอวนอ้วนเหล้น	นวดเหน้งนมนวล
๑๘๙/๓๘ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กัญญา แม่แล
เกี้ยวกอดเอาคออุสสา	ปากป้อน
ปุนกระสดแก่ราชา	สองราช รักเฮย
แสนโศกคำรักซ้อน	ปร้อนเกรงขาม
๑๙๐/๓๙ อุสสาได้ถูกต้อง	เมรัย แลนา
สายสมเสียวตนไป	เพื่อเหล้า
การสงสารบ่กลัวภัย	สักเยื่อง ใยเฮย
ถวายอ่อนองค์หื้อห้าว	ช่างเจ้าจักประสงค์
๑๙๑/๓๙ ที่นั้นสองเท่าท้าวยังกอดเกี้ยว	กลมเกลียว อยู่แล
บ่มีคำหลบเหลียว	กลิ่นเกี้ยว
สองรักดั่งใจเดียว	เกี้ยวกอด ชมเฮย
ใจไน่ในล้ำล้น	ปึดก้นลิงค์ลน
๑๙๒/๓๙ อุสสาตริเมียงม่อยหน้า	ตาหลับ
บาสอดแขนแลลับ	เปลี่ยนปลิ้น
บาใส่กู้ฉบับ	ลุกนั่ง คนังเฮย
แขนสอดขาปลิ้นแปล้	ตาหลิ่วเหล้นแสแกล
๑๙๓/๓๙ อุสสายังหนุ่มน้อย	เสียบา
อายุสิบหกมีมา	ขวบเข้า
สาส่วนตนคิ่นบา	อายุมาก มีเฮย
สามสิบปลายถ้วนห้า	แก่คร้าวจักดามี
จากตัวอย่างของบทอัศจรรย์ที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น จะเห็นได้ว่ากวีมิได้เน้นหรือถือว่าเป็นสิ่งที่สำคัญเท่าใดนัก เพราะถือว่าเป็นสิ่งที่ทุกคนรู้กันดีอยู่แล้ว ผิดกับการพรรณนาตอนจากนาง ซึ่งกวีได้ให้ความสำคัญและพรรณนาได้อย่างยอดเยี่ยม โดยเฉพาะการพรรณนาทำนองนิราศ ดังตัวอย่างที่ได้กล่าวมาแล้วในบทที่ ๕
เชิงอรรถ ๖
๑. ชลธิรา กลัดอยู่ และคณะ. ศาสตร์และศิลป์แห่งอักษร. กรุงเทพ,พิฆเณศ๒๕๑๕ น. ๑๘๗
๒. ประสิทธิ์ กาพย์กลอน. ภาษากวี. กรุงเทพ, ไทยวัฒนาพานิช ๒๕๐๘ น. ๑๑๗
๓. บุญเหลือ เทพยสุวรรณ. วิเคราะห์รสวรรณคดีไทย. กรุงเทพ, ไทยวัฒนาพานิช ๒๕๑๙ น. ๑๐๖
๔. กระแสร์ มาลยภรณ์. วรรณคดีเปรียบเทียบเบื้องต้น. พระนคร, เนติบัณฑิตศึกษา ๒๕๑๖ น. ๖๘
๔. กรมศิลปากร. โคลงทวาทศมาส. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพรองอำมาตย์โทสะอาด ธรรมสโรช ๒๔๙๗ น. ๓๒
บทที่ ๗ วรรณคดีกับสังคม
เมื่อเราพิจารณาดูลักษณะและการปฏิบัติงานของกวี เราจะสังเกตได้ว่ากวีคน เดียวก็เปรียบเหมือนสามคน คือนอกจากเป็นผู้แต่งหนังสือแล้ว ยังเป็นหน่วยหนึ่งของคนรุ่นนั้นและเป็นพลเมืองอีกด้วย เนื่องจากเหตุนี้นอกจากจะต้องสังวรในอาชีพประพันธ์ของตนในฐานะที่เป็นกวีแล้ว ในฐานะที่เป็นหน่วยหนึ่งของคน สมัยนั้นก็ย่อมจะทำเอาหูไปนาเอาตาไปไร่เสียกับเหตุการณ์ที่ตนเห็นเต็มตาประจักษ์อยู่แก่ใจหาได้ไม่ ในฐานที่เป็นพลเมืองอีกเล่า ก็จำต้องใส่ใจในเหตุการณ์บ้านเมือง ความเคลื่อนไหวของประเทศชาติตลอดจนชั้นและอาชีพที่ตนเป็นหน่วยหนึ่งอีกด้วย
...กวีไม่ใช่เป็นแต่กวี หากเป็นคนที่เกิดในยุคใดยุคหนึ่ง ซึ่งมีสิ่งแวดล้อม มีสภาพ การเมืองและเศรษฐกิจแตกต่างกับสมัยอื่น เป็นต้นว่าเกิดในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ในขณะที่เมืองไทยมีความสัมพันธ์กับต่างประเทศมากกว่าในสมัยก่อนๆ และมีชาวต่างประเทศเป็นอัครมหาเสนาบดี และในขณะที่ประเทศไทยอุดมไปด้วยรัตนกวีอันบันดาลให้โคลงฉันท์กาพย์กลอนรุ่งโรจน์อย่างประหลาด หรือเกิดในสมัยกลางในยุโรปขณะที่มีแต่ความยากเย็นเข็ญใจอันเกิดจากปล้นสะดม ข้าวยากหมากแพงและโรคระบาด อันเป็นสมัยที่ราษฎรหันเข้ายึดศาสนาเป็นสรณะอย่างเดียว.... กวีใดเกิดในสมัยเหล่านี้ จะรอดพ้นจากอิทธิพลแห่งเครื่องแวดล้อมหาได้ไม่ ถึงแม้กวีจะพยายามหลบหลีกเพียงใด ความคิดความเห็น ความรู้สึกที่ตนมีอยู่เป็นส่วนร่วมกับคนร่วมสมัยก็ไม่วายที่จะแพร่งพรายออกมา ขอให้สังเกตขุนข้างขุนแผนตอนขุนแผนติดคุก ซึ่งเป็นสำนวนสุนทรภู่ ความเป็นไปในคุกและความเป็นอยู่ของขุนแผนก็ถอดแบบมาจากความจัดเจนชีวิตของสุนทรภู่เอง...
ว่าตามจริงแล้วถึงแม้ว่าในแง่ศิลปะแท้ๆ กวีก็ตกอยู่ใต้อำนาจของสังคม การที่กวีต้องใช้ภาษาเดียวกับที่สังคมใช้ก็แสดงสิทธิพลของสังคมเสียแล้ว กวีจะพูดพลิกแพลงไปอย่างใดตามแต่ใจตนนักไม่ได้ มิฉะนั้นผู้อ่านหรือสังคมจะไม่เข้าใจ...
จากลักษณะที่ผู้รู้ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น จะเห็นได้ว่าวรรณคดีกับสังคมนั้นเป็นสิ่งที่ไม่อาจจะแยกกันได้ ทั้งนี้เพราะกวีก็เป็นหน่วยหนึ่งของสังคม ย่อมจะสะท้อนภาพของสังคมในสมัยที่ตนมีชีวิตอยู่นั้นออกมาในกวีนิพนธ์ของตนบ้างไม่มากก็น้อย และในโคลงอุสสาบารสนี้ กวีก็ได้สะท้อนภาพสังคมล้านนาออกมาใน ๒ ลักษณะดังนี้คือ
๑. ความเชื่อ
๑.๑ ความเชื่อทางไสยศาสตร์
๑.๒ ความเชื่อทางโหราศาสตร์
๑.๓ ความเชื่อเกี่ยวกับผีสางเทวดา
๒. วัฒนธรรมประเพณี
๒.๑ การปรับไหม
๒.๒ การเรียกขวัญ
๒.๓ การทำศพ
๒.๔ การสู่ขอแต่งงาน
๑. ความเชื่อ
ความเชื่อที่ปรากฏในโคลงอุสสาบารสนี้ แบ่งออกเป็น ๓ ประการคือ
๑.๑ ความเชื่อทางไสยศาสตร์
ไสยศาสตร์หมายถึงความเชื่อด้วยความรู้สึกเกรงขามในสิ่งที่เข้าใจว่าอยู่เหนือธรรมชาติ หรือในสิ่งลึกลับอันไม่สามารถจะทราบได้ด้วยเหตุผลตามหลักของวิทยาศาสตร์และสิ่งนั้นอาจให้ดีหรือร้ายแก่ผู้ที่เชื่อก็ได้
เกี่ยวกับความเชื่อทางไสยศาสตร์นี้ ในสมัยพระเจ้าติโลกราชก็ได้ปรากฏหลักฐานว่ามีชีม่านเข้ามาทำลายไม้ศรีเมืองเชียงใหม่ ดังตำนานสิบห้าราชวงศ์ว่า “...ในกาลนั้น ชีม่านตนนั้นถามดูยังขบวนเมืองเชียงใหม่มันตั้งอยู่เป็นดั่งฤๅ ราชนักบวชจิ่งหื้อหาหาญพระหมสะท้านมาบอกกล่าวแก่ชีม่านหั้นแล หาญพรหมสะท้านว่า ยังมีไม้นิโครทต้นหนึ่งเป็นศรีเมือง ตั้งอยู่หนอีสานแห่งเมืองและว่าอั้นชีท่านจิ่งกล่าวว่า ตราบใดไม้ต้นนั้นบ่ฉิบหายเสีย เมืองเชียงใหม่ก็ยังมีเดชานุภาวะมากนักและ หาญพรหมสะท้านกล่าวว่า ผิจักหื้อคำพัน ๑ เป็นของเจ้าแก่เจ้ากูหื้อไปกระทำหื้อไม้ต้นนั้นฉิบหายเสียยังได้บ่จา ชีม่านว่าเราก็อาจจักกระทำหื้อไม้ต้นนั้นฉิบหายซะและ......”
ในโคลงอุสสาบารสนี้ก็ได้สะท้อนแนวความคิดทางไสยศาสตร์อยู่ด้วยเช่นกันดังปรากฏในโคลงบทที่ ๑๔๖ ซึ่งเป็นตอนที่กองทหารของกุมภัณฑ์ได้พากันเข้าโอบล้อมพระบารสและเนรมิตร่างกายเป็นสัตว์แปลกประหลาดต่างๆ เหาะเหินบินไปมาในอากาศดังนี้
๑๔๖-๑ พร่องเนรมิตเป็นรุ้งแร้งร่อน	บินบน กว่าแล
ถือดาบศรีมงคล	สอดเสี้ยว
บางคนเนรมิตหัวเป็นคน	ตัวเป็นแรด ไปแล
บินแวดวงปราการแก้ว	หยาดยาย
๑๔๖-๒ พร่องเนรมิตเป็นช้างแก้วราช	พลายสาร กว่าแล
สูงเพศเพียงปลายตาล	ต่อตั้ง
คือจักย่ำยีปราการ	เป็นฝุ่น ไปแล
ใครอาจจักรบได้	ต่อชน
๑๕๐-๑ กุมภัณฑ์ท้าวเจ้าลวด	ดำดิน แลนา
ผดออกทางปราจีน	ป่องขึ้น
เป็ดเปงป่องติดดิน	แปรเพศ มาแล
เป็นนาคงูดั้นขึ้น	รอดบา
นอกจากการแปลงกายเป็นสัตว์ต่างๆ แล้ว ยังมีการใช้เวทมนต์คาถาอีกด้วย ดังปรากฏในตอนที่พระยาพานพรหมทัตต์ ได้ร่ายเวทมนต์หลังจากจับตัวพระบารสได้แล้ว ดังนี้
๑๕๘-๔ วันนั้นครึ้มมืดฟ้า	บดบน มากแล
เทเวศอกเรรน	ปั่นบ้า
พระพานรวายทิพยมนต์	ตลบโลก ไปแล
ทุกเทพแสนซ้องหน้า	ผ่อบา
๑.๒ ความเชื่อทางโหราศาสตร์
นอกเหนือไปจากความเชื่อในทางไสยศาสตร์แล้ว แนวความติดในทางโหราศาสตร์ คือการดูฤกษ์ยาม และทำนายทายทักต่างๆ ก็มีอิทธิพลอยู่ไม่น้อย ดังตัวอย่างจากตอนที่พระยาพานพรหมทัตต์ได้พ่ายแพ้แก่พระบารส และสงสัยว่าพระบารสอาจจะเป็นพระอินทร์ปลอมตัวมา จึงได้ถามหมอโหรของพระองค์ว่า
๑๔๑-๓ จิ่งถามนักปราชญ์เบื้อง	โหรา เล่าแล
จักว่าอินทร์แถลงลงมา	ล่อเหล้น
นามนิดเพศพงศา	มันชื่อ ฤๅนัน
ดูเศษสูหื้อแจ้ง	จิ่มหมอ
๑๔๑-๔ ทิศานบบาทท้าว	ทูลสาส์น เล่าแล
ก็ใช่ทิพพะมาร	ลอดฟ้า
มนุษย์เกิดพงศา	ในโลก เราแล
พระราชถึงหล่างได้	ถูกขัง
และอีกตอนหนึ่ง คือตอนที่พระชิตตราชจะยกกองทัพออกไปช่วยเหลือพระบารส พระองค์ก็โปรดให้โหรหาฤกษ์ยามก่อนที่จะยกกองทัพไปยังเมืองพาน ดังนี้
๓๙๙/๗๙ พระขิตต์หื้อหานามฤกษ์เรื้อง	วันดี
หาวันไชยดีถี	แก่นกล้า
หมอโหราหมู่ทายดี	มีแม่น นักเฮย
ไชยโชคพระหล้างได้	ถูกถ้านกินเมือง
๕๐๐/๗๙ วันใดศักราชขึ้น	อังคาร
ไทยว่าราศีบาน	เที่ยงแท้
จักชัยชนะแก่เมืองพาน	ยุทธย่ำ เอาเฮย
ไชยโชคพระหล้างได้	ปราบแพ้เมืองพาน
๔๐๑/๘๐ พระขิตต์ฟ้งถ้อยหมู่	หมอทาย
กลองอุ่นเมืองตีหลาย	มี่ก้อง
กลองหลวงแซ่วฝังฝาย	ตีม่วน เมืองเฮย
รวมพวกพลท้าวเจ้า	เก้าล้านแสนอักโข
๑.๓ ความเชื่อเกี่ยวกับผีสางเทวา
ความเชื่อถือเกี่ยวกับผีสางเทวดาที่ปรากฏในโคลงอุสสาบารสนี้เป็นตอนที่พระบารสได้เสด็จเข้ามาในเมืองพาน และได้รินสุราถวายสิ่งศักดิ์ ดังนี้
๑๗๗/๗๖. อารักษ์อาราชเจ้า	ขรงพาน ท่านเฮย
จุ่งมารับอย่านาน	เนิ่นช้า
เทพาอยู่ปราการสูง	บนเมฆ ก็ดีเฮย
เชิญช่วยชูหื้อได้	อย่าหื้อเป็นภัย
๑๗๘/๓๖. บาท้าวซ้ำรับแป่งแก้ว	มาฟาย
ตามรีตโบราณหมาย	หมื่นหมั้น
ริร่ำแผ่ผับผาย	ชูช่วย เรียมรา
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	ต่อเต้าพันปี
๑๗๙/๓๗. บาท้าวยกแป่งแก้ว	มาฟาย เล่าแล
ผายแพ่เทพยดาหลวงหลาย	ชุห้อง
มเหศักดิ์หมู่ขุนนาย	อามาตย์ ก็ดีเฮย
ทั้งล่ามสีแกล้วกล้า	พวกน้อยผีสาง
๑๘๐/๓๗. มเหสักสวาดเจ้า	ขรงพาน นี้เฮย
จุ่งชวนกันมารับเอาทาน	แป่งเหล้า
เทพาอยู่ปราการ	สูงใหญ่ มีเฮย
ทั้งเทพท้าวล้วนหน้า	พรีาพร้อมมเ
๒. วัฒนธรรมประเพณี
วัฒนธรรมประเพณีที่ปรากฏในโคลงอุสสาบารส แบ่งออกเป็น ๓ ประเภทคือ
๒.๑ การปรับไหม
ในหนังสือมังรายศาสตร์ หรือกฎหมายพระเจ้ามังราย ได้กล่าวถึงลักษณะการคบชู้ และการปรับไหม ดังนี้
“.....ประการ ๑ ผู้ชายได้อยู่ได้นอนด้วยผู้หญิงทังหลาย ๘ จำพวกเป็นต้นว่า มาตุรักขิตาผู้ใดผู้หนึ่ง ไหม ๕๕,๐๐๐ เบี้ย เป็น ๕๒ เงิน ๔ จำพวกนั้น คือ มาตุรักขิตา แม่รักยาไว้ ปิตุรักขิตา พ่อรักษาไว้ ภาตุรักขิตา พี่รักษาไว้ ภคินีรักขิตา น้องรักษาไว้ ญาติรักขิตา ญาติรักษาไว้ โคตตรักขืตา เชื้อชาติรักษาไว้ ธัมมรักขิตา คือสหธัมมิกสามเณรีสิกขามานารักษาไว้ ผู้หญิง ๔ จำพวกนี้แล......”
มังรายศาสตร์ ฉบับอำเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี ได้กล่าวถึงลักษณะการคบชู้และปรับไหม ดังนี้
“...มาตรา ๑ ตามกฎหมายพม่า (คองยายีม่าน) ว่าด้วยลักษณะมักเมียท่าน ลูกหลานท่านก็ดี หากผู้ชายมีเมียอยู่แล้ว ก็ให้ไหมตามประเพณีก่อน ส่วนที่ผู้หญิงรู้ว่ามีเมียแล้วยังเป็นชู้ ให้ฟัน (ปาด) หัวฟันหูเสีย ให้ปรากฏว่าเป็นหญิงเลวแย่งผัวท่าน ผิมันไม่ให้ตัดหูฟันหัว ก็ให้ไหมค่าหูข้าวละ ๕๒ เงิน หรือ ๑๐๐ เงิน ค่าหัว ๕๒ เงิน พิจารณาตามผู้มียศและเข็ญใจเถิด ข้อนี้อยู่นอกกฎหมายมังราย....”
ในโคลงอุสสาบารสได้กล่าวถึงประเพณีการปรับไหมนี้ ตอนที่พระยาพานพรหมทัตต์จับตัวพระบารสได้จึงนำตัวมาสอบสวน และบังคับให้ยอมรับความผิด ในฐานะที่บังอาจเข้ามาล่วงเกินนางอุสสา แต่พระบารสก็ได้ชี้แจงว่าตัวเองไม่มีความผิด เพราะนางอุสสายังไม่มีสามี ต่างฝ่ายต่างมีความพอใจซึ่งกันและกัน ไม่มีกฎหมายใดที่จะมาปรับไหมได้ ดังปรากฏในโคลงบทที่ ๑๕๐ ว่า
๑๕๐-๔ กุมภัณฑ์ทั้งท่านท้าว	บารส นั้นนา
เขากระทำสาหส	ตอกหลิ้ม
ทั้งตัวย่อมเหล็กจด	เต็มคร่าน คิงแล
บาราชจอมเจ้าฟ้า	บ่เกรง
๑๕๐-๕ บาว่าอวนใช่เบื้องบั้นราช	เมียใคร ท่านแล
สาวบ่าวเป็นกันไผ	ห่อนห้าม
โบราณรีตคลองไหม	ฝูงบ่าว มีฤๅ
บาราชจอมเจ้าฟ้า	โกรธใจ
๒.๒ การเรียกขวัญ
มนุษย์มีความเชื่ออยู่อย่างหนึ่ง ซึ่งสืบมาแต่โบราณนมนานกาเล ว่าคนที่เกิดมาทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชาย ย่อมมีอะไรอยู่อย่างหนึ่งสิงอยู่ภายในร่างกายมาแต่กำเนิด สิ่งที่ว่านี้ถ้ายังอยู่กับเนื้อกับตัวผู้ใด ผู้นั้นก็จะมีความสุขความสบายไม่ป่วยไข้ได้ทุกข์ ถ้าสิ่งนั้นหนีหายไปจากตัว ก็จะทำให้ผู้นั้นเป็นไข้ได้ทุกข์ และอาจจะถึงแก่ความตาย ได้ถ้าสิ่งนั้นไม่กลับคืนมาอยู่ในร่างกาย สิ่งที่กล่าวนี้ภาษาไทยเรียกว่าขวัญ
“ฮ้องขวัญหรือเฮียกขวัญ” ก็คือพิธีเรียกขวัญนั่นเอง ความมุ่งหมายของการทำพิธีนี้มีอยู่ว่า ตามธรรมดามนุษย์เราทุกคนจะต้องมีขวัญประจำตัวอยู่ ๓๒ ขวัญ และขวัญดังกล่าวนี้จะเตลิดเปิดเปิงไปในเมื่อเราเกิดอาการตกใจอย่างใหญ่หลวงที่สุดในชีวิตชนิดที่เรียกว่า “ตกใจจนขวัญหาย” จะทำให้จิตใจมีอันไม่สงบ เมื่อเป็นเช่นนี้ก็จะต้องทำพิธีฮ้องขวัญหรือเรียกขวัญนี้ขึ้น เพื่อรับขวัญให้กลับคืนมาโดยสมบูรณ์
ประคอง นิมมานเหมินท์ ได้กล่าวถึงประเพณีการเรียกขวัญว่า
“...ในวรรณคดีล้านนาหลายเรื่องที่กล่าวถึงขวัญและประเพณีการเรียกขวัญ เช่น ในมหาชาติล้านนาก็กล่าวถึงขวัญและเรียกขวัญในกัณฑ์มัทรี เมื่อพระเวสสันดรยกสองกุมารให้ชูชกไปแล้ว พระนางมัทรีหาสองกุมารเท่าไรก็ไม่พบ ทั้งยังถูกพระเวสสันดรตัดพ้อเป็นทำนองว่าพระนางมัทรีนอกใจ พระนางมัทรีเสียใจถึงกับสลบไป พระเวสสันดรเห็นดังนั้นก็ตกใจถึงกับร่ำไห้คร่ำครวญพลางก็กล่าวเชิญพระขวัญทั้ง ๓๒ ของพระนางมัทรีให้กลับมาอยู่กับตัว” ดังนี้
“ก็ร้องร่ำไห้เรียกขวัญพลางว่า
ลุกขึ้นมาเทอะยอดบุญขวางเฮยเมียมิ่ง
ลุกขึ้นมาเทอะเมียรักมิ่งเสมอตา
สามสิบสองขวัญนางอย่าไปล่าดงหนาเถื่อนถ้อง
ที่น้ำไหลหลิ่งช้วยด่านผาชัน
สามสิบสองขวัญนางอย่าไปอยู่ป่าไม้จวงจันทน์
ที่ดอยดงตันหนาเหลือบแน่น
ขวัญนางอย่าไปคัดคั่งแค้นมากเมามัว
บัดนี้กูพี่เป็นผัวก็มาก้มหัวเรียกร้อง
สามสิบสองขวัญมัทรีนาฏน้องจุ่มรีบเร็วมา”
(มหาชาติลานนาสำนวนสร้อยสังกร)
ในโคลงอุสสาบารสนี้ได้กล่าวถึงพิธีเรียกขวัญหลังจากที่เสร็จศึกแล้วและพระขิตตธิราชมีชัยชนะต่อพระยาพานพรหมทัตต์ สามารถช่วยเหลือนำเอาพระบารสออกมาจากที่คุมขังได้ จึงจัดพิธีเรียกขวัญให้แก่พระบารส ดังโคลงว่า
๑๖๘-๑ พระขิตต์ชมชื่นได้	หลานตน แลนา
จักเบิกบายขวัญศรีมงคล	ราชท้าว
จิ่งร้องเรียกเสนาหมู่ตางตน	มวลมาก มาแล
ทุกที่มาเสี้ยงพร้อม	สู่องค์
๑๖๘-๒ เขามาปะขวัญสะสู่พร้อม	เนืองนัน แลนา
มานิดนั่งเต็มโรงคัล	ท่านท้าว
ปะขวัญเจื่องจอมธรรม์	หลานราช กูเฮย
เป็นแต่บุญเจ้าน้อย	ป้อกคืน
๑๖๙-๑ มามาเต๊อะหลานแก้วราช	จอมขวัญ คิ่นเฮย
เมือสู่มาทมาลีอัน	เก่าเกื้อ
นานเมือเยียวอินทร์	เอาแม่ ไปนา
จักเสียศรีน้องแก้ว	รามชม
๑๖๙-๒ นางนั้นเลาเลิศฟ้า	สุดตา พ่อเฮย
เยียวอยู่แกมเสนอ	ท่านเรื้อง
ใจสงวนอยู่แฝงเฝือ	บาราช มีเนอ
บาราชหลานรักแก้ว	จุ่งเมือ
๑๖๙-๓ เมืองเราสุขยิ่งฟ้า	อินทร์แถลง แลพ่อ
บ่มีเมืองใดจักมาแฝง	เปรียบได้
เมือเต๊อะพ่ออินทร์แถลง	ปิ้กป้อก เมือเนอ
เชิญราชเมือเข้าห้อง	ร่วมศรี
๑๖๙-๔ เมืองเรามีพร่ำพร้อมทั้งกาดแก้ว	เป็นเฉลิมศรี แลพ่อ
มีทั้งเศรษฐีเรือง	พ่อค้า
แลวันแลหกแสนสาว	มาส่วน เราแล
เราบ่เคืองด้วยข้าวน้ำ	หมากพลู
๑๖๙-๕. ความสุขจักมีแก่ท้าว	ชู่อันอัน แลพ่อ
เทียมแทกเมืองสวรรค์	ฟากฟ้า
สมบัติมากอนันต์	กองโกฏิ คำแล
เชิญราชเมือเหล้น (เหล้า)	ม่วนเมือง
๒.๓ การทำศพ (ลากปราสาท)
ประเพณีการทำศพของล้านนานั้น แบ่งออกเป็นสองประเภทคือศพคนสามัญและศพพระภิกษุหรือศพเจ้านาย สงวนโชติ สุขรัตน์ ได้กล่าวถึง ประเพณีการทำศพของเจ้านายว่า “....การลากปราสาทศพนี้ ไม่แต่จะทำพิธีเฉพาะพระสงฆ์เท่านั้น แม้แต่ศพเจ้านาย เจ้าผู้ครองนคร ก็มีการลากปราสาทเช่นเดียวกัน เพราะถือว่าเป็นบุคคลที่ “พิเศษ” กว่าคนธรรมดา”
ธรรมเนียมการปลงศพโดยลากปราสาทนี้ เข้าใจว่าคงจะมีมาแต่โบราณกาลแล้ว ปรากฏในหนังสือพงศาวดารโยนก ของพระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) ว่า
“จุลศักราช ๙๔๐ ปีขาลสัมฤทธิ์ศก เดือนอ้ายขึ้นสิบสองค่ำนางพระยาวิสุทธิเทวี ผู้ครองนครพิงค์เชียงใหม่ ถึงพิราลัย พระยาแสนหลวงแต่งการศพ ทำเป็นพิมานบุษบกตั้งบนหลังนกหัสดินทร์ขนาดใหญ่ ลองด้วยเลื่อนแม่สดึง เชิญหีบพระศพขึ้นไว้ในบุษบกนั้น แล้วฉุดชักไปด้วยแรงคชสาร เจาะกำแพงเมืองออกไปพุ่งวัดโลกก็กระทำณาปนกิจถวายเพลิง ณ ที่นั้น เผาทั้งรูปสัตว์และวิมานที่ทรงศพนั้นด้วย จึงเป็นธรรมเนียมในการปลงศพเจ้าผู้ครองนครทำเช่นนี้สืบกันมา ดังนี้
ในหนังสือจามเทวีวงศ์ ก็ได้กล่าวถึงการลากปราสาทของพระนางจามเทวี ดังนี้
“...พระเจ้ามหันตยศมีพระประสงค์จะบูชาสรีสกิจพระมารดาของพระองค์จึงทรงบูชาสักการะใหญ่ถึง ๗ วัน แล้วให้กระทำอาฬหนมหาปราสาทที่ถวายพระเพลิงแลจิตกาธารเชิงตระกอนแล้วเชิญพระศพไปยังสุสาน ด้วยเครื่องบูชาสักการะใหญ่ กึกก้องไปด้วยการฟ้อนรำขับร้อง แวดล้อมไปด้วยบริวารเป็นอันมาก แล้วเชิญพระศพขึ้นวางบนเชิงตระกอนถวายพระเพลิงแล้วทรงบูชาด้ายมหรสพแลดุริยดนตรีในที่ถวายพระเพลิงนั้นถึงเจ็ดวัน แล้วให้ประพรมด้วยน้ำหอมดับพระเพลิงเก็บพระอัฐิธาตุไว้ในผอบทอง......”
ประคอง นิมมานเหมินท์ กล่าวถึงการทำศพในหนังสือมหาชาติลานนาว่า “.....ที่แสดงถึงประเพณีทำศพนั้น อยู่ในถ้อยคำที่พระเวสสันดรทรงคร่ำครวญรำพึงรำพันด้วยความเสียพระทัยที่พระนางมัทรีมาสิ้นพระชนม์ในป่า ทรงพร่ำพรรณนาว่า ถ้าสิ้นพระชนม์ในกรุงพระศพก็จะได้รับการตกแต่งอย่างสมพระเกียรติ พระศพจะวางอยู่บนปราสาทซึ่งตกแต่งอย่างสวยงาม โดยตกแต่งเป็นรูปต่างๆ เช่น รูปเทพพนมยืนเรียงรายเป็นแถว รูปกินรีและกินนรถือดอกไม้ รูปเดือนดาว รูปผู้หญิง รอบๆ ปราสาทก็จะติดระบายแขวนห้อยลงมา มีธงชัยและธงสามเหลี่ยมขนาดใหญ่ปักเป็นแถวอยู่ข้างฉัตรทอง ตรงเชิงปราสาทมีรูปพระยานาค รูปดอกไม้ รูปสิงห์ และรูปมอม รูปม้า รูปควาย รูปเนื้อทราย ช้างน้ำ เสือโคร่ง กระแต กระต่าย นกหัสดีลิงค์ นกอิงคะลิง และนกการเวก ตลอดจนถึงแมลงปอและผีเสื้อ ภายในบัวคว่ำบัวหงายที่ฐานปราสาทก็จะเป็นรูปต่าง จะจัดให้มีมหรสพนานาชนิด มีการจัดดอกไม้ไฟชนิดต่างๆ เช่นที่เรียกกันว่าบอกไฟหล่อ ซึ่งมักทำเป็นรูปสัตว์ต่างๆ ติดอยู่ข้างบน พระเวสสันดรทรงรำพึงถึงการนำพระศพไปยังฌาปนสถาน ไพร่ฟ้าประชาชนคงจะตามไปส่งพระศพอย่างคับคั่ง ทรงกล่าวถึงการสร้างปราสาทอย่างละเอียดลออดังนี้
ดูรานางมัทรีศรีสะอาด	ปองว่าสองราได้เสวยราชเมืองขวาง
และมึงนางตายจาก	ชีวิตพากสันดาน
กูพี่จักหื้อสร้างวิมานปราสาท	งามวิลาสบวร
แต่แม่เรือนนอนเหนือแผ่น	แทบท้องแทนปฐวี
ปล่องรูชีสลอด	ใส่ตงสอดขัดขวาง
เจือแป้นวางลวาดเลื่อน	บ่หื้อขดคลาดเคลื่อนไปมา
อันช่างไม้หากรจนาตกแต่ง	ทุกที่แห่งท่ำกลาง
ตีนเจือแป้นวางตงหีด	งามประณีตสุพรรณ
เสาขอมยังถ้อยถี่	คุ้งค้ามที่ตีผงมัน
เบงซะพาดผันขัดไขว่	ชายหลวงโส่มุงดี
ตั้งยองปีและกาบจว้า	แตงมุขหน้าออกทุกภาย
(สำนวนสร้อยสังกร)
ในโคลงเรื่องอุสสาบารสนี้ได้กล่าวถึงการทำศพแบบลากปราสาทของเจ้านาย ตอนที่นางอุสสาได้คร่ำครวญถึงพระบารส และกล่าวว่าถ้าหากตัวเองตายไปก็ขอให้ทำพิธีศพให้ด้วย โดยให้ทำปราสาทเป็นรูปนกหัสดีลิงค์ และขอให้ตกแต่งอย่างสวยงาม ดังปรากฏในโคลงบทที่ ๑๐๕ ดังนี้
๑๐๕-๑ กัน (อวน) ตายขอพี่ใช้	สัญญา บอกเนอ
นำข่าวสาส์นถึงบุษบา	พี่ท้าว
นำสาส์นรอดราชา	ไขข่าว บาเนอ
อวนแม่ทุกข์ด้วยท้าว	ลวดมรณ์
๑๐๕-๒ ธิดาอวนเนตรหน้า	บุญหนา นี้นา
จักตายเพื่อพระจอมบา	แว่นฟ้า
ขอพระเสด็จมา	เร็วรีบ พลันรา
เอาซากตนน้องแก้ว	แม่ลง
๑๐๕-๓ กันอวยตายหื้อพี่แป๋งปราสาทแก้ว	เจ็ดชาย ใส่เนอ
ทั้งโกศน้อยยองปียาย	ช่อฟ้า
ประตูโขงใส่แสนลาย	คำขีด งามเนอ
มาใส่ตนน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๑๐๕-๔ ดาวคำทั้งโกศเกี้ยว	ภายใน ใส่เนอ
ดาแต่งแปลงหัสดีลิงค์ไกล	ลากน้อง
ไฟมล้าแต่งตามใจ	เจาะก่อม อวนเนอ
ดาแต่งเผาน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๑๐๕-๕ ไฟขวีไฟดอกสร้อยผังพ่างพื้น	อวนนอน เนอพี่
เจาะก่อมอวนยังขอน	ถั่งขึ้น
โกศคำที่อวนนอน	แสงใส่ งามเนอ
ดาแต่งเผาน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๒.๔ การสู่ขอแต่งงาน
ประเพณีการสู่ขอแต่งงานของล้านนาคงจะมีมานานแล้ว มณี พยอมยงค์ ได้กล่าวถึงประเพณีการแต่งงานว่า “การแต่งงานคือพิธีกรรมที่ผู้ใหญ่ทั้งสองฝ่ายร่วมกันจัดทำ เพื่อให้หญิงชายได้อยู่ร่วมกัน ทางเหนือเรียกว่า “การกินแขก” ดังคำในบทซอว่า
พี่จะพาเอานาย	ไปผ่อเพื่อนกินแขก
ไปผ่อเพื่อแบกควาย
ป้อจายก็นัก	แม่ญิงก็หลาย
ตังเด็กญิงจาย	เอากันไปเป็นหมู่
ในทางอินเดียการที่หญิงสาวไปอยู่กับฝ่ายชายเรียกว่า อาวาหมงคล ชายไปอยู่กับหญิงเรียกว่า วิวาหมงคล ทางเหนือเรียกตรงกันว่า เอาผัวเอาเมีย
การแต่งงานทางภาคเหนือนั้นมี ๓ อย่างด้วยกัน
๑. พิธีสามัญ
๒. พิธีของคฤหบดี
๓. พิธีของกษัตริย์หรือเจ้าเมือง
ในโคลงอุสสาบารสนี้ได้กล่าวถึงประเพณีการสู่ขอแต่งงาน ตอนนี้พระยาพาน พรหมทัตต์ทราบว่าพระบารสได้ลอบเข้ามาพบกับนางอุสสา โดยที่มิได้ทำพิธีสู่ขอหมั้นหมายไว้ก่อน จึงทำให้พระยาพานพรหมทัตต์ทรงพระพิโรธเป็นอย่างยิ่ง ดังโคลงว่า
๑๓๕-๓. ไอสวนเป็นลูกท้าว	สุเมรุ พ้นนา
มีของฝากมาตือเวน	นอบน้าว
มาขอปลูกแปลงเป็น	เขยแขก เราแล
เราไป่วางรสแก้ว	แก่บา
๑๓๕-๔ บัดนี้โจรผู้ร้ายลอบ	ลักใจ แลนา
มันมาอยู่ในปรางค์ทองใน	ก่อมแก้ว
หมากพลูบ่สักใบ	เป็นของฝาก มันนัน
มักง่ายมาแส้มหน้า	บ่เกรง
๑๓๖-๓ ฝูงไพร่น้อยก็ยังรู้มีแขกแก้ว	วัวควาย แลนา
ยังมีเป็ดไก่หมูหมาย	จิ่งได้
ยังมาหมายกับหมู่ขุนนาย	เป็นแพ่ง เมืองแล
มารอดตั้งไว้แล้ว	จิ่งหนี
๒๗๐/๕๔ กันอาสิงอันใคร่ได้ยิ่งล้ำ	ยังมี
มันสังบ่หาคนดี	ข่าวใช้
บรรณามากมวลมี	สินสอด มาเฮย
มันเท่าแรมลี้หน้า	โลกนี้ยินอาย
เชิงอรรถ ๗
๑. เสฐียรโกเศศ (นามแฝง).ชีวิตชาวไทยสมัยก่อนและการศึกษาเรื่องประเพณีไทย. กรุงเทพ, คลังวิทยา ๒๕๒๑ น. ๒๒๒
๒. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ เล่ม ๒. เชียงใหม่ ๒๕๒๕ น. ๔๕
๓. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. มังรายศาสตร์. ๒๕๒๖ น. ๑๒
๔. ประเสริฐ ณ นคร. มังรายศาสตร์. ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร ๒๕๒๑ น. ๙๔
๕. เสฐียรโกเศศ (นามแฝง). ขวัญและประเพณีการทำขวัญ. กรุงเทพ, รุ่งเรืองรัตน์ ๒๕๐๖ น. ๔
๖. สงวน โชติสุขรัตน์. ประเพณีไทยภาคเหนือ. เชียงใหม่, สงวนการพิมพ์ ๒๕๐๙ น. ๑๓๗
๗. ประคอง นิมมานเหมินท์. ลานนาไทยคดี. เชียงใหม่, ศูนย์หนังสือ ๒๕๒๑ น. ๑๐๗
๘. สงวน โชติสุขรัตน์. อ้างแล้ว น. ๒๗๔
๙. คำแปลจามเทวีวงศ์ พงศาวดารเมืองหริภุญชัย กรุงเทพ, รุ่งเรืองรัตน์ ๒๕๒๖ หน้า ๑๖๘
๑๐. ประคอง นิมมานเหมินท์. มหาชาติลานนา การศึกษาในฐานะที่เป็นวรรณคดีท้องถิ่น. กรุงเทพ, ไทยวัฒนาพานิช ๒๕๒๖ น. ๓๓
๑๑. มณี พยอมยงค์. ประวัติและวรรณคดีลานนาไทย. กรุงเทพ, คุรุสภา ๒๕๒๕ น.๓๖
บทที่ ๘ ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับอายุของโคลงอุสสาบารส
++151414“คำร้องกรองของไทยมี โคลง ฉันท์กาพย์กลอน และร่าย ไม่มีหลักฐานแน่ขัด ว่าชนิดโดมีมาก่อนชนิดอื่น ทราบแต่ว่าจาริกทลักที่ ๕๕ เรื่องปูหลานสบถกัน รื่ง จารึกชื้นในปี พ.ศ. ๑๙๓๕ มีข้อความเป็นร่ายอยู่บางตอน....ส่วนโคลงนั้น เรื่อกันว่า โคลงประกาศแช่งน้ำเกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเป็นอย่างข้า โคลง ลิลิตยวนพ่ายก็อาจแต่งขึ้นโนระหว่าง พ.ศ. ๒๐๐๙-๒๐๗๒ และโคลงนิราศหริ ภุญขัยรื่งแต่งขึ้นใน พ.ศ. ๒๐๖๐ ประกอบกับบทร้อยกรองของเม่าไทยโนเมืองจีน ทีไม่มีหนังสือของตัวเอง แต่ก็มีคำสัมผัสที่มีทั้งเส่ยงสระและเส่ยงวรรณยุกต์ตรง กันอยู่ด้วย.... และไทยอาทมก็มีคำร้อยกรองขึ้งคล้ายๆ กับโคลง จึงน่าจะยีนยันได้ ว่าไทยเคยแต่งโคลงมาตั้งแต่ก่อนที่ไทยน้อย จะแยกมาตั้งกรุงสุโขทัยเมื่อประมาณ พ.ศ. ๑๔๐๐...” ๑
“...โคลงเป็นฐปแบบวรรณคดีของขนชาติตระกูลไท หรือ ไต หรือ ลาว ตั้งแต่ ครั้งโบราณเก่าแก่ และจะต้องเกิดขึ้นนานก่อหน้าสมัยครือยุปียา เกิดชื้นตั้งแต่ ไทยอยุ!เยายังอยู่ในบริเวณเดียวกับล้านข้างและไตสอส่บสองปีนนา ณ ทีแห่ง ทที่งอาจจะเป็นบริเ วณลุ่มน์้1แม่กกตรงเหนือสุดของประเทศไทยปัจจุบัน หรือ แห่งอื่นที่อยู่นอกประเทศไทยปัดนี้.
รูปแบบดั้งเดิมของโคลงนั้น ไม่มีสัมผัส หากสนใจจังหวะคำและระดับเล็บงสูง ตา (เอกโท) และก็โคลงอย่างนี้แหละทได้พัฒนามาจนมีสัมผัสเล็กน้อยขึ้นอย่างโคลง ดั้นวิวิป็มาล็ และเหมมากขึ้นเป็นอย่างบาทกุญชรของไทยภาคกลางหรือวิชขุมาล็ ของลาวล้านช้างสุดท้ายก็พัฒนามาเป็นโคลงที่มีสัมผัสเต็มที่อย่างโคลงล็สุภาท
ของไทยภาคกลางและไตโยน หรอที่ทางลาวล้านช้างเรียกว่ามหาล็นธุมาลี.....1”1๐
จากข้อคิดเห็นของท่านผู้รู้ทั้งสองคือ ศาสราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร และ จิตร ภูมิตักดั้ ที่ได้ยกมาเป็นตัวอย่างข้างต้นนั้น จะเห็นได้ว่าคำประพันธ์ประเภท โคลงนั้นได้มิพัฒนาการมาช้านานแล้วจนกระทั่งได้วิวัฒนาการมาเป็นโคลงดั้น และโคลงสี่สุภาพซึ่งมิรูปแบบที่สมบูรณ์ในปัจจุบัน สำหรับโคลงสุภาพนั้นเป็นที่ ยอมรับกันว่าจะต้องพัฒนาการมาจากโคลงดั้น ตังจะเห็นได้จากคำประพันธ์ของ อยุธยาตอนด้น ซึ่งมิวรรณคดีที่แต่งด้วยโคลงดั้นหลายเรื่อง เซ่น สิลิตยวนพ่าย ลิลิตพระลอ กาสรวลศรีปราชญ์ และทวาทศมาส
เชื่อกันว่าคำประพันธ์ประเภทโคลงนั้นได้รับอิทธิพลมาจากล้านนาแต่ในขณะ เดียวกันล้านนาเองกลับไม่มิโคลงดั้นอยู่เลย ซึ่งถ้าหากอยุธยาจะรับอิทธิพลคำ ประพันธ์ประเภทโคลงของล้านนาไป ก็คงจะรับเอาคำประพันธ์ประเภทโคลงดัน ไปก่อน วรรณคดีของอยุธยาตอนด้นจึงได้แต่งเป็นโคลงดั้นหลายเรื่อง
อย่างไรก็ดี โคลงดั้นของอยุธยาไม่ว่าจะเป็นวิวิธมาลี หรือบาทกุญชรต่างก็มิ ฉันทลักษณ์ที่ลงตัวแล้ว และยังมิกลบทปะปนอยู่แทบทุกเรื่อง ซึ่งเป็นสิงแสดงให้ เห็นว่าพัฒนาการในด้านฉันทลักษณ์จะต้องมิมาอย่างต่อเนื่อง และล้าเป็นเซ่น นั้นในช่วงที่ฉันทลักษณ์ยังไม่ลงตัว วรรณกรรมที่แต่งด้วยโคลงดั้นไร้สัมผัส ก็ควร จะแต่งขึ้นในล้านนาก่อน ก่อนที่อยุธยาจะรับไปปรับปรุงแล้ไขจนกระทั่งเป็นโคลง ดั้นซึ่งมิรูปแบบสมบูรณ์อย่างวิวิอมาลี และบาทกุญชร
สิบเนื่องมาจากหลักฐานทางวรรณกรรมของล้านนา ถูกทำลายและสูญหายไป เป็นจำนวนมาก จึงทำให้วรรณกรรมของล้านนาที่มิอยู่ เหลือแต่ที่เป็น"โคลงสี่สุภาพ ทั้งสิ้น ส่วนวรรณกรรมที่เป็นโคลงดั้นนั้นแทบจะไม่ปรากฏ แม้ว่าในปัจจุบันจะ พบโคลงตันอุสสาบารส ซึ่งมิลักษณะของโคลงดั้นอยู่ก็ตาม แต่ปัญหาเรื่องอายุ และปีทแต่งก็ยังไม่เป็นทแน่ซัดลงไปนัฤ อย่างไรก็ดี จากการที่มู้เขียนได้ศึกษาราย
ละเอียดและข้อมูลเกี่ยวกับโคลงอุสสาบารส ฉบับวัดป่าอิ้น ก็พอจะกล่าวได้ว่า โคลงอุสสาบารสน่าจะเป็นโคลงที่เก่าแก่ที่สุดของล้านนาใฬั้นี้โดยอาศัยข้อสินน์ษฐาน ฅเ ประการคอ
๑. หลักฐานในสมัยพระเจ้ากือนา และโคลงนราศหริภุญชัย ๒. แนวโน้มของวรรณกรรมในช่วงปี พ.ศ. ๑๘๐๐-๒๐๐๐ {ๆ. แนวโน้มการคัดลอกวรรณกรรมโบราณของแสนสุรินท์ ๔. การใช้คำสร้อยในโคลงโบราณ ๔. การใช้โทคู่ในบาทที่ ๔
๖. การเส์อมสลายของกวีนิพนธ์ประเภทโคลงของล้านนา ๗. ช้อสันนิษฐานเกี่ยวกับโคลงอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งขาดิ
๑. หลักฐานในสมัยพระเจ้ากือนา และโคลงนิราศหริภุญชัย
สิงฆะ วรรณลัย ได้กล่าวถึงเรื่องอุสสาบารสว่า “....วรรณคดเรื่องนี้นิยมกัน มาตั้งแต่สมัยพระเจ้าก็อนา คีอบ่ระมาณ พ.ศ. ๑๙๐๐ เพราะมืหลักฐานกล่าวถึง ในลักษณะการตัดสีนความซึ่งภาษาโบราณลานนาไทยเรียกว่า ลักขณะการคัด ถ้อยต่อคา” มีเรื่องหนึ่งที่กล่าวถึงโคลงเรื่อง อุสสาบารสไร้ดังนี้
“....เจ้ามีผัว ๒ คน ปหมั้นเพื่ออั้นแล จักเอาด้วยง่ายปได้ เจ้ามาอยู่เป็นแม่เรือน ปีนล้ายบ่พอ ๕๐ น้ำถ้เายได้ ก็เท่าอ่านอุสสาบารสยู่บทตะโลงอยู่ มีาไรงสีแว่าอั้น.....
นางสาขาผู้พี่ว่า “เมือแห่งข้าก็เมือแท้ ว่าขอพี่ ๑๐๐ นิงก่อน ข้าใคร่ได้ล้าจ้นท้ นา ว่าอั้น ข้าว่า เงินบ่มื อยู่เรือนเพื่นยุเปียะยุกิน อยู่ถงด้วยหมาสกา อุสสาบารสโคลง อยู่ บ่ดีแก่เ จ้าขา.1 ๓
และในโคลงนิราศหริภุญขัย (พ.ศ. ๒๐๖๐) บทที่ ๘๔ และ ๑๐๙ ก็ได้กล่าว ถึงเรื่องอุสสาบารส ดังนี้
๘๔	ราตรีเทียนทีปแจ้ง	เจาะงาม
มัวม่วนนนตริตาม	ตงธร้อ
อุสสากั่นโลงยาม	ขักชอบรื่นเอย
บุญพี่บ่เปลองป้อ	เปล่าซ้ำเซาทรวง
๑๐๙. อุสสาIสียงสว่างสร้อย รัชนี
กอนกั่นโลงทันที	อ่านอ้อย
บารสเรียกมาลี	เบงบาททุมเอย
ตรีโจกทูทุกถ้อย	เลี่ยงถ้องถามชัย
จากหลักฐานทางลายลักษณ์ทั้งสองเรื่องนี้ เป็นลีงที่ยืนยันให้เราทราบว่า โคลงอุสสาบารส จะต้องแพร่หลายอยู่ในช่วงปี พ.ศ. ๑๙๐๐-๒๐๐๐ แต่ในเวลาต่อ มาต้นฉบับก็ได้สูญหายไป แม้ในปัจจุบันก็ยังไม่พบต้นฉบับที่สมบูรณ์เข้าใจว่าจำนวน โคลงที่สมบูรณ์จะต้องไม่น้อยกว่า ๕๐๐ บท
๒. แนวโน้มของวรรณกรรมในช่วงปี พ.ศ. ๑๘๐๐-๒๐๐๐
ลักษณะวรรณกรรมในยุคต้นๆ ของ ๒ ประเทศคือ ไทยและลาวมักจะแต่ง ด้วยคำประพันธ์ประเภทโคลงดั้นเป็นส่วนมาก โดยเฉพาะโคลงดั้นบาทกุญชร เป็นที่นิยมนำมาแต่งกวีนิพนธ์เป็นอย่างยิ่ง อยุธยาตอนต้นมีโคลงดั้นบาทกุญชร เอ เรื่องคือ ลิลิตยวนพ่าย และกำสรวลศรีปราชญ์โคลงดั้นวิวีซมาลี ๑ เรื่องคือทวาทศมาส ส่วนโองการแช่งน้ำโคลงห้า ก็เป็นลักษณะของโคลงดั้นบาทกุญชร ผิดกันแต่ว่า วรรคหน้าของโคลงห้ามี ฅ คำ เท่านั้น และโคลงดั้นวิชซุมาลีในวรรณกรรมล้ามข้าง เรื่องห้าวยุ่งห้าวเจือง ก็เป็นลักษณะของโคลงดั้นบาทกุญชร เพียงแต่ว่าโคลงดัน ของล้านข้างมีคำสร้อยทั้งหน้าและหลังมากกว่าของอยุธยาเท่านั้น
จากลักษณะวรรณกรรมของทั้งสองอาณาจักรดังกล่าว แสดงให้เห็นว่าในช่าง ปี พ.ศ. ๑๘๐๐-๒๐๐๐ คำประพันธ์ประเภทโคลงดั้นเป็นที่นิยมกันอย่างแพร่หลาย ก่อนที่จะพัฒนามาส่โคลงลีสุภาพ ด้วยเหตุผลดังกล่าว วรรณกรรมของล้านนาใน ยุคต้นๆ ก็คงจะแต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทโคลงดั้นเช่นกัน ก่อนที่โคลงลีสุภาพ จะพัฒนาการขึ้นมาแทนที่ จนกวีได้นำมาแต่งนิราศหรีภุญชัย และหลังจากช่วงปี พ.ศ.
๒๐๖๐ เป็นต้นมาวรรณกรรมประเภทโคลงดั้นก็ได้สูญหายไปจาฦล้านนาในที่สุด
แนวโน้มการคัดลอกวรรณกรรมโบราณของแสนสุ1นท์
ในปี พ.ศ. ๒ฅ๘๐ แสนสุรินท์ได้คัดลอกวรรณกรรมโบราณประเภทโคลงไว้ถึง ๑ 1รื่องด้วยกันคือ
๑. นิราศหริภุญชัย (ปีจอ เดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ตอนเช้า)
๒. โคลงปทุมลังกา (ปีจอ เดือน ๘ แรม ๒ คืา)
๓. โคลงมังทรารบเชียงใหม่ (ปีจอ เดือน ๔ แรม ต คา)
และไม่ทราบปีพ.ศ. ที่คัดลอกอีกเรื่องหนึ่งดือ โคลงอุสลาบารส จากลักษณะการคัดลอกดังกล่าวจะเห็นได้ว่าแลนสุ่รินทั้1ด้คัตลอกวรรณกรรม ทั้ง ต เรื่องในปีเดียวกัน คือปีจอ (เปิดเสืด) และคัดลอกในเดือน ๘ โดยคัดลอก โคลงนิราศหริภุญชัยก่อน เมื่อวันเดือนขึ้น ๑๐ คาตอนเช้า หลังจากนั้นจึงได้คัด ลอกโคลงปทุมลังกาในเดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ รุ่งขึ้นจึงได้คัดลอกโคลงมังทรารบเชียงใหม่ โดยอักษรที่ใช้เขียนนั้นใช้อักษรขอมเมือง
จากลักษณะการคัดลอกของแสนสุรินท์ดังกล่าว จะเห็นได้ว่าอยู่ในข่วงที่ ใกล้เคียงกันเป็นอย่างมากโดยเฉพาะโคลงปทุมลังกา และโคลงมังทรารบเชียงใหม่ ซึ่งในการคัดลอกดังกล่าวแสดงให้เห็นถึงความวิริยอุตสาหะเป็นอย่างยิ่ง เพราะ การคัดลอกโดยการจารลงบนลานนั้น ไม่ใช่ลังที่จะทำได้รวดเร็วนัก ถ้าหากแสนสุ รินไม่ได้คัดลอกเพื่ออนุรักษ์กวีนิพนธ์โบราณแล้วก็คงจะนำขึ้นถวายพระยาพุทธวงศ์ ที่งครองเชียงใหม่ในขณะนั้นหรืออาจจะนำขึ้นถวายเจ้านายองค์ใดองค์หนึ่งก็เป็นได้ วรรณกรรมประเภทโคลงทั้งหมดที่แสนสุรินทั้โด้เลือกคัดลอกไว้นั้น จะเห็น ได้ว่าเป็นกวีนิพนธ์ที่มีอายุเก่าแก่ทั้งลัน โดยเฉพาะโคลงนิราศหริภุญช้ย เมื่อเป็น เข่นแโคลงดั้นเรื่องอุสสาบารสซึ่งแสนสุรินทั้ใด้คัดลอกไว้ก็คงจะมีความเก่าแก่ไม่น้อย ไปกว่าโคลงนิราศหริภุญชัยแน่นอน โดยอาจจะคัดลอกไว้โดยใช้อักษรขอมเมือง และมีผู้คัดลอกต่อมาโดยใช้อักษรธรรมเข่นเดียวกันกับที่มีผู้คัดลอกโคลงปทุมลังกา และโคลงนิราศหริภุญชัยในสมัยต่อมาโดยใช้อักษรธรรมเพื่อที่จะให้เป็นที่สะดวก กว่าการอ่านโดยใช้อักษรขอมเมืองก็เป็นได้
๕. การใช้คำสร้อยในโคลงโบราณ
ในจำนวนโคลงดั้นทั้งหมด ๔๐๐ กว่าบท ของฉบับวัดป่าฮิ้น และอีก ๒๐๐ กว่า บทของฉบับหอสมุดแห่งชาติ จะเห็นได้ว่าทุกบทล้วนแต่มีคำสร้อยในบาทที่ ๑ และบาทที่ ต ทั้งสินแม้ว่าจะไม่มีคำสร้อยหน้าเหมือนกับวรรณกรรมล้านช้าง เรื่องท้าวยุ่งท้าวเจืองก็ตาม แต่คำสร้อยกว่า ๖๐๐ บทในโคลงดั้นทั้งสองฉบับนั้น ก็เป็นสิงที่ยีนยันให้ทราบว่ามีใช่เป็นการบังเอิญที่กวีจะใช้คำสร้อยในโคลงกว่า ๖๐๐ บทนั้น
ปัจจุบันคำสร้อยที่ว่าดังกล่าว คือบาทที่ ๑ และบาทที่ ฅิ กวีนิพนธ์ของล้าน นาไม่นิยมใช้ เหมือนกับโคลงเรื่องอุสสาบารส และถ้าหากวรรณกรรมเรื่องนี้จะ แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนด้น ก็คงจะไม่มีคำสร้อยมากมายอย่างนั้นเป็นแน่
๕. การใช้โทคู่ในบาทที่ ๔ คำที่ ๔ และ ๕
กวีนิพนธ์ประเภทโคลงของล้านนาส่วนมากมักจะประกอบด้วยเอก ๗ และโท ๕ ซึ่งผิดกับโคลงสุภาพในปัจจุบัน ซึ่งมีเอก ๗ โท ๔ การเพิ่มคำโทขึ้นมาเป็น & นี้อยู่ในบาทสุดท้ายคำที่ ๔ และ ๕ ในโคลงอุสสาบารสเอง ทั้งที่เป็นโคลงดั้นและ โคลงที่สุภาพจะประกอบไปด้วยการใช้โทคู่ในบาทสุดท้ายทุกบท โดยเฉพาะใน โคลงที่นั้น แม้วาจะไม่บังคับการใช้โทคู่ก็ตาม แต่กวีก็ได้ใช้โทคู่ในบาทสุดท้าย เหมือนกับโคลงดั้นทุกประการ
วรรณกรรมประเภทโคลงของล้านนานับตั้งแต่นิราศหริภุญชัย มาจนถึง โคลงอมราและพระลอสอนโลก โดยมากแล้วจะต้องมีโทคู่ในบาทสุดท้าย ซึ่ง ลักษณะการใช้โทบาทสุดท้ายตรงคำที่ ๔ และ ๕ อย่างไรก็ติการใช้โทคู่ของโคลง ดั้นเช้ามามือิทธิพลในโคลงที่ของล้านนาได้อย่างไร ปัญหาในช้อนี้แสดงให้เห็นว่า ล้านนาเองนั้น จะต้องมืโคลงดั้นมาก่อนแล้วอย่างแน่นอน เมื่อโคลงดั้นได้พัฒนา มาเป็นโคลงสุภาพแล้ว กวีล้านนาเองก็คงรับเอาโทคู่ในโคลงดั้นมาใช้ในโคลงที่ด้วย ซึ่งในยุคนี้คงจะเป็นช่วงหัวเลื้ยวหัวต่อระหว่างการเปที่ยนชุาก่โคลงดั้นมาส่โคลงที่ สุภาพ จากลักษณะนี้ในโคลงนิราศหริภุญขัยก็เป็นตัวอย่างได้เป็นอย่างดี เพราะใน
โคลงนิราศหริภุญชัยนันจะมีการใช้โทคู่ในบาทที่ ๔ อย่างน่าสังเกต และหลังจากโคลง นิราศหริภุญชัยเป็นต้นมา จนกระทั่งถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น การใช้โทคู่ในโคลง ส์ก็ลดน้อยลงไปเป็นลำดับ จนกระทั่งมาถึงโคลงหงสัผาคำ (โคลงหงส์หิน) ของ พระยาโลมาวิสัย ซึ่งเป็นกวีนิพนธ์ประเภทโคลงยุคสุดท้าย อรรถรสและความ สูงส่งทางกวีนิพนธ์ประเภทโคลงของล้านนาไทยก็ค่อย! เส์อมถอยลงโปเป็นลำดับ จนกระทั่งคร่าวซอของพญาพรหมเช้ามาแทนที่ และบดบังกวีนิพนธ์ประเภท โคลงให้สูญสลายไปจากล้านนาในที่สุด
๖. การเสือมสลายของกวีนิพนธ์ประเภทโคลง ของล้านนาในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
วรรณกรรมประเภทโคลงของล้านนานั้นได้เจริญรุ่งเรืองมาตั้งแต่ประมาณปีพ .ศ. ๒๐๐๐ โดยเฉพาะโคลงนิราศหริภุญชัย ซึ่งถือว่าเป็นวรรณกรรมประเภทโคลง นิราศที่ยอดเยี่ยมที่สุดของล้านนา คำกะโลง หรือคำโคลงเป็นที่เลี่องลอกันโดย ทั่วไปในหมู่ประขาซนพลเมือง และกวีล้านนาเองก็ได้คิดต้นกลบสำหรับแต่งโคลง กันอย่างมากมาย ทำให้กวีนิพนธ์ประเภทโคลงของล้านนาสมบูรณ์ทั้งในต้านรูป แบบและสุนทรีภาพทางการประพันธ์มาช้านาน
ปัจจุบัน จากนิราศหริภุญชัยมาส่โคลงหงส์ผาคำ วรรณกรรมประเภทโคลง ของล้านนาก็ได้อับเฉาต้อยค่าลงโดยลำดับ จนกระทั่งถูกคร่าวซอของพญาพรหม เข้ามาบดบังความสูงส่ง และล้านนาเองก็แทบจะจดจำไม่ได้ว่ากวีนิพนธ์ประเภท ทั้มีดวามเป็นมาอย่างโร
สิงฆะ วรรณสัย ได้กล่าวถึงความเส์อสลายของกวีนิพนธ์ประเภทโคลงของ ล้านนาในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้นว่า
“ในตอนด้นยุครัตน!กสันทร์ คือในราวรัชกาลที่ ๑ ที่ เอ และรัชกาลที่ ต มี การนำเรื่องราวต่างๆ มาแต่งเป็นโคลงอยู่บ้าง แต่ขาดความไพเราะและล์กที่ง ชองนำนวนโวหาร ไม่เป็นระเบียบในจำนวนคาที่ตำรากำหนดเป็นคณะใ! และไม่ เคร่งครัดโนสัมผัสด้วย คงมุ่งแต่งไว้นำหรับเป็นบทขับโดยอาลัยเน์ยงวรรณยุกต์ เป็นหลักพอให้เอื้อนเสัยงเข้าทำนองขับได้เท่านั้นเรื่องต่างๆที่นำมาแต่งเป็นโคลงนั้น
ก็เป็นเรื่องราวจากชาดกนอกนิบาต ดำเนินตานแบบแผนกวโบราณ กับเรื่องรา-3 เกียวกับดำสอนต่างๆ...
ส่วนโคลงนิราศทั้งหสายยังค้นไม่พบในยุคนี้ ถึงจะมีอยู่บ้างโนบ้จจุบัน ก็ ไม่ใช่โคลงรูปแบบเนั่องแนวที่ถึบมาแต่อดีต ส่วนมากเป็นผลจากการศึกษาโคลง กลอนตามแบบฉบับของภาคกลาง เพราะการแต่งโคลงด้วยลีลาของนักกวิลานนา ไทยได้เกีอมลง โนสมัยอยุธยาตอนปลายทั้งนี้เพราะบ้านเมืองตกอยู่โนเทตุการ(ก็ ไม่สงบมัการรบราฆ่าฟันขับไล่พม่าไม่มีเวลาที่จะมานั่งแต่งโคลงอย่างวิจิตรพิสดารได้ นักกวีเก่าที่เป็นทลักทรือเป็นครูบาอาจารย์ ก็คงสันชีวิตไปโนยุคนี้มาก จึงไม่เทลีอ ร่องรอยอันวิจิตรโนการแต่งโคลง ฝากไว้โบ้ลูกดีษยึในปลายยุค จึงน่าจะกล่าวได้ว่า “วรรณกรรมอันไพเราะที่แต่งเป็นโคลง ได้ตายจากลานนาไทยไปแค้ว”
แต่มีเรื่องน่าแปลกอยู่อย่างทนั่ง คือโคลง เข และโคลง ๓ กลับเกิดขึ้นโนยุคนี้ เพราะโคลงสองประเภทนี้เราไม่เคยพบโนโคลงยุคเก่า ๆ พอจะยึดเป็นทลักฐานได้ ส่วนมากโคลงสองประเภทนี้ นักกวีนิยมแต่งต่อจากโคลง ๔ เป็นการอธิบาย ทรีอ ขยายความโคลง ๔ นั่น โท้แจ่มแจ้งยิงขึ้น จะเห็นได้จากโคลงเจ้าวิทูรสอนโลก และโคลงทงลัผาดำ...” ๔
อาพะกล่าวได้ว่าหงล่[ผาคำเป็นกวีนิพนธ์ประเภทโคลงเรื่องสุดท้ายของล้านนา เพราะหลังจากโคลงเรื่องนี้เป็นต้นมากวีล้านนาเองก็มิได้รจนาผลงานที่มีสุนทรียภาพ ด้วยคำประพันธ์ประเภทโคลงไท้เห็นอีกเลย อีกประการหนึ่งกลบทที่เคยปรากฏ ในกวีนิพนธ์เรื่องต่าง ๆ ในสมัยก่อน ๆ ก็ได้สูญหายไปด้วยสันเซิง จนกระทั่งกล บทบางชนิดล้านนาเองก็ไม่อาจจะจดจาได้อีกต่อไป
๗. ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับโคลงอุสสาบารส ฉบับหอสมุดแห่งชาติ
ประคอง นิมมานเหมนท์ได้ศึกษาโคลงเรื่องอุสสาบารส และกล่าวถึงโคลงฉบับ นี้ว่า
“...วรรณกรรมเรื่องอุสสาบารสที่ตกทอดมาถึงปัจจุบันและปริวรรตเป็นอักทร ไทยกลางแค้ว มี๒ ล่านวน ล่านวนทนั่งเป็นริอยแค้ว..อกล่านวนหนึ่งแต่งเป็นโคลง"
อาจารย์ลืงฆะ วรรณลัย ผู้ปริวรรต นี้แจงไว้ในคำนำว่า “ พบเพียงผูกเดยา และโบแรกขาดหายด้วย จึงเหลือโคลงอยู่ 1ซ๐๖ บท “ และอาจารย์ลืงฆะ ได้ด้นพบว่า ในลักษณะการตัดถ้อยต่อคำ กล่าวถ้งการตัดลืนความสมัยพระเจ้ากือนา (๐๙๐๐-๑๙๓๐) ตอนหนึ่ง กล่าวถึงขายผู้หนึ่งกล่าวหาภรรยาว่าไม่ทำหนำที่แม่เรือนที่ติ มัวแต่อ่าน “ อุสสาบารสกั่บหคะโลง”
นอกจากนี้โนนิราศหริภุญชัยถึมีการบรรยายเหตุการณ์ยามราตรีว่ามีการอ่าน “ อุสสากั่นโลง” กัน หลักฐาน เต แท่งนี้แสดงว่า ราว พ.ศ. ๑๙๐๐ เศษนั้น เรื่อง อุสสาบารสมีแพร่หลายในรูปคำประพันธ์ประเภทโคลงแล้ว...
วรรณกรรม เต เรื่องคีอ โคลงอุสสาบารสและท้าวยุ่งหรือเจิอง คงจะช่วยให้สรุป ได้ว่า คำประพันธ์ประเภทโคลงนั้น ขนชาติไทยมีโข้มานานแล้ว และพัฒนาการ ของโคลงไนแต่ละกั่นอาจจะมีลักษณะแตกต่างกันออกไปบ้าง เช่น ภาคกลางมัก มีการร้อยโคลงคีอมีสัมผัสระหว่างบทด้วย ลักษณะนี้ผู้เขียนยังไม่เคยพบในวรณ กรรมลานนาเลย..." ๕
จากข้อลันนิฐานเกี่ยวกับอายุของโคลงอุสสาบารสทั้ง๗ประการดังกล่าวข้างต้น ก็พอจะทำให้เราได้ทราบว่าวรรณกรรมประเภทโคลงนั้น ได้พัฒนาการขึ้นในกลุ่ม ซนชาติไทยมาช้านานแล้ว จนกระทั่งได้คลี่คลายและแพร่หลายไปในกี่นต่าง จุ นับตั้งแต่ล้านนา ล้านข้าง จนกระทั่งลงไปถึงอยุธยา รวมทั้งได้วิวัฒนาการจาก โคลงที่ไร้ล้มผัส ซึ่งไม่มีร ะเปียบแบบแผนตายตัว มาส่รปแบบที่สมบรณ์ในปัจจุบัน
ขข์	ข	จิ
จากหลักฐานและข้อมูลต่าง จุ ซึ่งผู้เขียนได้ใช้ศึกษาในโคลงอุสสาบารสนี้ ยังไม่อาจจะยีนยัน และสรุปให้แน่ซัดได้ว่าโคลงอุสสาบารสทั้งสองฉบับนั้น มี ความเก่าแก่หรือแต่งขึ้นใน พ.ศ. ใดกันแน่ เป็นแต่เพียงข้อสันนิษฐานอย่างกว้าง ๆ ซึ่งยังไม่ถือ เป็นข้อยุติแต่ประการใด ผู้เขียนหวังว่าคงจะมีผู้สนใจ และศึกษา ค้นคว้าเกี่ยวกับเรื่องนี้ต่อไป เพื่อให้เป็นประโยชน์แก่วรรณกรรมท้องกี่น และ วรรณกรรมไทยสืบไป
เชิงอรรถ *
๑. ประเสริฐ ณ นคร. โคลงกลบห. เอกสารโรเปียว มปท.มปป น.๐
๒. จิตร ภูมิสักดึ๊. โองการแช่งน้ำ และข้อคิดใหม่ในประวัติคาสตร์ไทยลุ่มน้ำ เจ้าพระยา.กรุงเทพ,เจริญวิทย์ ๒๕๒๔ น.๐
๓. สิงฆะ วรรณสัย. อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไทยสมัยพระเจ้ากือนา.ภาค วิขาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มทาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๐๙ น.๐
๔. สิงฆะ วรรณลัย. ปริทัศน์วรรณคดีลานนาไทย. โครงการตำราคณะ มนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๓ น.๒๑๙
๕. ประคอง ปีมมานเหมินท์.รายงานการสัมมนาทางวิชาการ วรรณกรรม ลานนา เล่ม ๒. คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๔ น.๓๒๔
บรรณานุกรม
กรมศิลปากร, โคลงทวาทศมาส. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ รองอำมาตย์ โทสะอาดธรรมสโรซ, ๒๔๙๗.
กระทรวงศึกษาธิการ, ลิลิตพระลอ. กรุงเทพฯ คุรุสภา, ๒๔๒๓.
....สมุทรโมษคำฉันท์. กรุงเทพฯ คุรุสภา, ๒๔๒๓.
.... หลักภาษาไทย. กรุงเทพฯ คุรุสภา, ๒๔๑๙.
กระแส มาสยภรณ์, วรรณคดีเปรียบเทียบเบื้องต้น. พระนคร โรงเรียนสตรี เนติลักษา, ๒๔๒๔.
จิตร ภูสักดิ้, บทวิเคราะห์มรดกวรรณคดีไทย. กรุงเทพฯ บุรินทร์การพิมพ์, ๒๕๒ฅ.
.... โองการแช่งน้ำ และข้อคิดใหม่ในประวัติศาสตร์ไทย ลุ่มนา
เข้าษระยา. กรุงเทพฯ เจริญวิทย์, ๒๔ ๒๔.
ฉัตรยุพา สวัสติพงษ์, การศึกษาเปรียบเทียบรามเกียรติ์ฉบับลานนา และฉบับ ภาคใต้. โครงการแลกเปลี่ยนอาจารย์ ระหว่างมหาวิทยาลัย ทบวง มหาวิทยาลัย, ๒๔๒๒.
ซลธิรา กลัดอยู่ และคณะ, ศาสตร์และคิลฟ้แห่งอักษร. กรุงเทพฯ พิฆเณศ, ๒๔๑๔.
ตำนานสิบห้าราชวงศ์ เล่ม ๒. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒,5๒๖.
ถิ่น รัตคนก, “ ตัวหนังสือลานนาไทย “ คูนย์ศึกษา, ปีที่ ๑๓ ฉบับที่ ๑ มกราคม ๒(ะ๐๙.
ทรงศักดิ์ปรางค์วัฒนากุล, “ ลักษณะโคลงของลานนาไทย.” ลานนๆไทยคดี. เชียงใหม่ ศูนย์หนังสือ, ๒๕๒๑.
ธนิต อยู่โพธิ้, ประวัติและโคลงกำสรวล*#ปราชญ์, กรุงเทพฯ รุ่งวัฒนา, ๒๕๒(ๆ.
นายตำรา ณ เมืองใต้, “วรรณคดีวิจักษ์ “ภาษาและวรรณคดี. พระนคร รวมลาสัน, ๒๕๑๒.
ประคอง นิมมานเหมืนท์, “ ขวัญและคำเรียกขวัญ “ ลานนาไทยคดี, เชียงใหม่ ศูนย์ หนังสือ ๒๕๒๑.
.....มหาชาศิลานนาการศึกษาในฐานะทีเจนวรรณคดีท้องถิ่น. กรุงเทพฯไทย
วัฒนาพานิซ ๒๕๒๖.
.... “ พัฒนาการของวรรณกรรมลานนา ประเภทลายลักษณ์ “ รายงานการ
สัมมนาหางวิชาการ วรรณกรรมลานนา เล่ม ๒ คณะมนุษย์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕๒๔.
ประคอง นิมมานเหมืนท์, ลักษณะวรรณกรรมภาคเหนือ. พระนคร สมาคม สังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย, ๒๕๑๗.
ดนุพล ไชยสินธุ, ทองสุข จารุเมธีซน, ท้าวยี่-บาเจือง. คณะวิชามนุษยศาสตร์ และ สังคมศาสตร์ วิทยาลัยครูเลย, ๒๕๒๔.
ปริยัติ ธรรมธาดา, พระยา. (แพ ตาละลักษณ์) เปรียญ กับ ญาณวิจิตร, พระ. (สิทธิโลขนานนท์) เปรียญ ผู้แปล คำแปลจามเทวีวงศ์ พงศาวดารเมือง หริภุญไชย มิตรนราการพิมพ์ล ๒๕๑๑.
ประสิทธิ์ กาพย์กลอน, ภาษากวี. กรุงเทพฯ ไทยวัฒนาพานิซ, ๒๕๑๘.
ประเสริฐ ณ นคร, โคลงนิราศหริภุญขัย. กรุงเทพฯ ท่านพระจันทร์, 1๐๕๐๖.
.....มังรายศาสตร์. ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรินครินทรวิโรฒ
ประสานมิตร, ๒๕๒๑.
....."วรรณกรรมพื้นบ้านด้านประวัติศาสตร์” เอกสารประกอบการ,ชระขุมทาง
วิชาการเพลงพื้นบ้านล้านนาไทย. วิทยาลัยครูเชียงใหม่, ๒๕๒๔.
.....และมณี พยอมยงค์, โคลงพรหมทัต วรรณกรรมชนเยี่ยมของลานนา
ไทย. ม.ปท., ๒๕๒๐.
.....โคลงกลบท. มปท, มปป.
ปวงคา ตุ้ยเชียว, โคลงดอยเกิ้งแก้ว (นิราศดอยเกิ้ง). มปท, มปป.
.....โคลงสุรวงศ์. มปท, มปป.
มณี พยอมยงค์, การศึกษาเชิงวิเคราะห์วรรณคดีลานนาไทยเรื่องโคลงอมรา. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๒๕.
......โคลงหงส์ผาคำ. ศูนย์คติชนวิทยาลานนาไทย วิทยาลัยครูเชียงใหม่, ๒๕๑๕.
.....ประวัติและวรรณคดีลานนา. เชียงใหม่ สุริวงพ์บุ๊คเซนเตอร์, ๒๕๑๗.
ราชสัมภารากรลิขิ๓. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมขาว เกษมศริ ท.จ. แพร่การช่าง ๒๕๐๕.
ลัลลนา สืริเจริญ, คู่นือลิลิตอวนพ่าย. กรุงเทพฯ เจริญผล, ๒๕๑๘.
วาสนา ใจเที่ยง และคณะ, “อิทธิพลของพม่าที่มิต่อวัฒนธรรมในลานนาไทย” นิทรรศการลานนาไทย. วิทยาลัยพายัพ เชียงใหม่, ๒๕๒๔.
วิทย์ สืวะสืริยานนท์, วรรณคดีและวรรณคดีวิจารณ์. พระนคร สมาคมภาษาและ หนังสือ, ๒๕๐๔.
สงวน โชติสุขรัตน์, ประเพณี่ไทยภาคเหนือ. เชียงใหม่ สงวนการพิมพ์. ๒๕๐๙.
สมหมาย เปรมจิตต์, ผู้แปล. ประวัติหนังสือลาว. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัย เชียงใหม่ ๒๕๒๖.
สวัสดิ์ เขมกปสิทธึ๊, โลกนัยคำสอน. เอกสารโรเนียว มปท, มปป.
สินชัย กระบวนแสง และ จินตนา ตรีสุวรรณ, อักษรไทยภาคเหนือ. กรุงเทพฯ คุรุสภา, ๒๕๐๗.
สิงฆะ วรรณลัย, “กวีนิพนธ์ลานนาไทย” รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์และ โบราณคดี. (ครั้งที่ ๑ ลานนาไทย) ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๐๐.
.....โคลงเรื่องมังหรารบเชียงใหม่. เชียงใหม่ ศูนย์หนังสือ, ๒๕๒๒.
.....ปริทัศนัวรรณคดีลานนาไหย. คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่,
๒๕๒๕.
.....อุสสาบารส วรรณกรรมลานนาไทยสมัยหระเจ้ากือนา. ภาควิชาภาษาไทย
คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๐๙.
ศิลา วิรวงสั, ท้าวส่งท้าวเจือง. ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ๒๕๒๔.
สิทธิ ศรีสยาม, บทวิเคราะห์วรรณกรรมยุคสักดินา. กรุงเทพฯ พิฆเณศ, ๒๕๐๙.
สุวรรณา เกรียงไกรเพชร์, “อุสา-บารส” เมืองโบราณ. ปีที่ ๖ ฉบับที่ ๑ ตุลาคม-พฤศจิกายน,ท ๒๕๒๒.
สุภัทรดีศ ติศกุล, “สถาปัตยกรรมลานนาไทย” รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์ และโบราณคดี. ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัย เชียงใหม่. ๒๕๐๐.
เสฐ์ยรโกเศศ, ขวัญและประเพณีการทำฯ]วัญ. กรุงเทพฯ รุ่งเรืองรัตน์, ๒,ะ๐๖.
.....ชีวิตชาวไทยสมัยก่อนและการสกษาเรื่องประเพณึ๋Iทอ. กรุงเทพฯ คลัง
วิทยา, ๒๕๒๑.
อุดม รุ่งเรืองศรี, กำสรวลพระยาพรหม. คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัย เชียงใหม่. ๒๕๒๓.
ฮันส์ เพนธ์,ประวัติความเป็นมาชองล้านนาไหย.สถาบันวิจัยสังคมมหาวิทยาลัย เชียงใหม่, ๒๕๒๖.
ภาคผนวก ก.
อุสสาบารส (ฉบับวัดฟ้าสิน)
ต้นฉบับโคลงอุสสาบารส
อักษรที่ใซั	พื้น!มิอง
ภาษา	ไทยยวน
ขนาดในลาน	กว้าง/ยาว ๔.๔ X ๔๔.๕ เซนติเมตร
จำนวนหน้า	๐๗๐ หน้าลาน จารอักษรหน้าลานละ ๕ บรรทัด
ประวัติการค้นหบ คณะสำรวจของโครงการวิจัยคัมภีร์ใบลาน ในภาคเหนือ สถาบัน วิจัยอังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยการนำของอาจารย์บาลี พุทธรักษา พบต้นฉบับ ในหีบพระธรม ที่วัดป่าเน ต.ป่านโป่ง อ.พร์าว จ.เชียงใหม่ เมื่อเติอน มินาคม พ.ศ. ๒๔๒๖ เอกสารชั้นรอง ไมโครฟ้ล์ม รหัส ๘ค.๐๒๐.๐๗.๐๙๒-๑๙๒ ๙๐๗๐ สกาบันวิจัย อังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จำนวนบทโคลง - โคลงสี่สุภาพ ๔๔๖ บท - โคลงคัน ๔๒๓ บท ผู้จาร (คัดลอก) แสนสุรินทร์ คัวเลข	โหรา
ผู้แต่งและปีที่แต่ง ไม่ปรากฏ ป็ที่จาร (คัดลอก) (พ.ศ. ๒๓๘๐)
เครื่องหมายตัวเลขในแต่ละบท
เนื่องจากการเขียนโคลงเป็นลักษณะการเขียนแบบติดกันไปเป็นพืด จึง ทำให้การหาลำดับที่ของโคลงเป็นไปโดยลำบาก จึงได้ใช้ตัวเลขกำกับในแต่ละบท ทั้งนี้เที่อความสะดวกในการที่จะหาลำดับที่ของโคลงในใบลานได้ง่ายยิ่งขึ้น โดย ได้ใช้ตัวเลขสองแบบ คือโคลงลิ่สุภาพและโคลงดั้น ดังนี้
โคลงสี่สุภาพ
ได้ใช้เครื่องหมาย ๑/๑ ไปจนถึง ๔๕๗/๙๐
เลข ๑ หรือตัวเลขอะไรก็ได้ที่อยู่ข้างหน้า จะเป็นตัวเลขที่บอกลำดับที่ของบท ส่วนตัวเลขที่อยู่ข้างหลังจะเป็นตัวเลขที่บอกลำดับที่ของใบลาน
ตัวอย่าง
๗*๐๖	หอมรสดวงดอกไม้	มาลา ราชเฮย
คือดั่งหอมดวงพงา	กลิ่นชู้
กฤษณาสะบันงา	สลิดสแล่ง ก็ดีเฮย
หอมบ่เท่ารสแก้มน้อง	เมื่อน้าวคอซม
ตัวเลข ๗๙๐๖ หมายความว่า โคลงบทที่ ๗๕ อยู่ในใบลานที่ ๑๖ เป็นต้น
โคลงดั้น
เนื่องจากโคลงดั้นไม่มีตัวเลขกำกับบท ดังนั้นในแต่ละบท จึงได้ยืดเอาลำดับที่ ของใบลานเป็นหลัก โดยใช้เครื่องหมายตัวเลขตั้งแต่ ๙๕-๑ ไปจนถึง ๑๗๐-๕
ตัวอย่าง
๕-๑	เมื่อเรียมผ้ายพราก	ธิดา แม่นา
ยาวโยชน์ใกลสุดตา	พีไห้
เรียมทุกข์หมองใจครา	กลางป่า พ้นนา
ซะซู่เสียงน้ำเต้น	จิ่งวอน
ตัวเลข ๙๕ คือใบลานใบที่ ๙๕ ตัวเลข ๑ คือบรรทัดที่ ๑ หมายความว่าโคลง บทนี้ จะอยู่ในใบลานที่ ๙๕ บรรทัดที่ ๑ เป็นต้น
ลำดับของบทโคลงที่ตรงกัน
ในจำนวนบทโคลงทั้งหมดที่มีอยู่นั้นจะมีอยู่จำนวนหนึ่งที่โคลงพี่สุภาพ จะตรง กับโคลงดั้นคือกวีได้แต่งโคลงสีสุภาพ ๑ บท และแต่งโคลงดั้น ๑ บท ในเนื้อความ เดียวกัน แต่ได้แต่งเป็นโคลงพี่สุภาพ และโคลงดั้น จึงทำให้มีเนื้อหาอย่างเดียวกัน
ตัวอย่าง
๙(1/๒๐	กันอวนตายขอพี่ใข์	กัญญา รีบรา
นำข่าวสากันถึงพระบา	พี่ท้าว
พี่จิตอย่าลอนลา	อวนแม่ เดียวเนอ
อวนเที่ยงตายม้วยม้าง	ขาดขว้ำมรณา
โคลงบทที่ ๙๕/๒๐ นี้ จะตรงกับโคลงดั้น บทที่ ๑๐๕-๑ ดังนี้
-๑๐๕-๑ กันตายขอพี่ใช้	กัญญา บอกเนอ
นำข่าวสากันถึงบุษบา	พี่ท้าว
นำสากันรอดราชา	ไขข่าว บาเนอ
อวนแม่ทุกข์ด้วยท้าว	ลวดมรณ
นอกจากโคลงทั้งสองบทดังกล่าวนี้แล้ว ยังมีบทโคลงที่ตรงกันดังนี้คือ
บทโคลงที่ตรงกัน
ฅ๔/๗	๙๕”๑ ๖๔/๑๕	๐๐๐-๔
ค๘/๔	๙๕-๑ ๖๙/๑๕	๐๐๒-๑
ด่๖/๘	๙๕-๒	๗๐/๑๕	๐๐๒-๒
ฅ๗/๘	๙๕”ฅ	๗๐/๑๕	๑๐๒-ฅ
ฅ๘/๘	๙๕”๕	๙๐/๑๑ ๑๐61-๔
ฅ๙/๙	๙๖-๑ ๙๑/๑๙	๑๐๔-๒
๔๐/๙	๙๖-๒	๙๒/๒๐	๑๐๔-๒
๔๑/๙	๙๖-๓	๙๓/๒๐	๑๐๔-๔
๔๒/๙	๙๖”๔	๙๔/๒๐	๑๐๔-๕
๔61/๙	๙๖-๕	๙๕/๒๐	๑๐๕-๑
๕๐/๑๑ ๙๗-๔	๙๖/๒๐	๑๐๕-๒
๕๑/๑๑ ๙๘-๒	๙๗/๒๑ ๑๐๕-๒
๕๒/๑๐	๙๘-๓	๙๘/๒๑ ๑๐๕”๕
๕๖/๑๒	๙๙-๒	๙๙/๒๑ ๑๐๖-๑
๕๗/๑๒	๙๙-ต	๐๐๐/๒๑ ๑๐๖”๒
๕๘/๑๒	๙๙-๔	๐๐๐/๒๐	๐๐๖-๕
๕๙/๑๓	๙๙-๕	๐๐๒/๒๒	๐๐๗-๑
๖๙๑๓	๑๐๐-๒	๐๐๓/๒๒	๐๐๗-๒
๖๒/๑ต	๑๐๐-๓	๐๐๔/๒๓	๐๐๔-!อ
๖๙๑ต	๑๐๐-๔	๐๐๙/๒๓	๐๐๘๔
๖๔/๑1๔	๑๐๐”๕	๐๐๔/๒๔	๐๐๙-๑
๖๕/๑๔	๑๐๐”๑ ๑๐๔/๒๔	๐๐๙-!อ
๖๖7๐๔	๐๐๐-๒	๐๐๖/๒๕	๐๐๙-1๐
----*ฝ๐๔ ๑๐๐-๔	๐๐๗/๒๕ —
๑๐๙๒๕	๐๐๙-๕	๐๕๐/๓๐	๐๐๕-๓
๑๐๙/๒๕	๐๐๐-๑	๐๕๐/๓๐	๐๐๕-๒
๑๒๐/๒๕	๐๐๐-๒	๐๕๒/ต๒	๐๐๖-๑
๑๒๐/๒๕	๐๐๐-๔	๐๐๖/๓๓	๐๐๓)-๔
๑๒๒/๒๕	๐๐๐-๕	๐๖๒/ตต	๐๐๓)-๕
๑๒๓/๒๖	๐๐๐-๑	๐๖๖/๓๕	๐๐๔-๕
๑๒๔/๒๖	๐๐๐-๑	๐๖๘/๓๕	๐๐๔-๕
๑๒๕/๒๖	๐๐๐-๒	๐๖๙/ต๕	๐๐๙-๑
๑๒๙/๒๓)	๐๐๐-๕	๐๓)๐/ต๕	๐๐๙-๒
๑๓๐/๒๓)	๐๐๒-๑	๐๓)๐/๓๕	๐๐๙-๒
๑๓๒/๒๘	๐๐๒-๒	๐๗๒/ต๕	๐๐๙-๓
๑๓๔/๒๔	๐๐๒-๕	๐๗๔/๓๖	๐๐๙-๕
๑๓๕/๒๘	๐๐๒-๔	๐๗๗/๓๖	๐๒๐-๓
๑๓๖/๒๘	๐๐๒-๕	๐๗๘/๓๖	๐๒๐-๔
๑๓๗/๒๙	๐๐๒-๕	๐๔ต/๓๗	๐๒๐-๒
๑๓๘/๒๙	๐๐๓-๑	๐๘๔/ต๗	๐๒๐-๓
๑๔๐/๒๙	๐๐๓-๓	๐๔๕/๓๔	๐๒๐-๓
๑๔๐/๒๙	๐๐๓-๔	๐๘๖/๓๘	๐๒๐-๔
๑๔๓/๓๐	๐๐๔-๑	๐๘๙/ต๘	๐๒๒-๒
๑๔๔/ต๐	๐๐๔-๒	๐๙๐/๓๙	๐๒๒-๒
๑๔๕/๓๐	๐๐๔-๓	๐๙๙๓๙	๐๒๒-ต
๑๔๖/๓๐	๐๐๔-๔	๐๙๙๔๐	๐๒๓-ต
๑๔๗/๓๐	๐๐๔-๕	๐๔๙/๔๐	๐*"-๔
๑๔๙๓๐	๐๐๔-๕	๒๐๙๔๑ ๑๒๓๕
๑๔๙/๓๐	๐๐๕-๑	๒๐๙๔๑ ๑๒๔๑
๒๐๒/๕๑ ๑๒๕“๒	๒๕๘/๕๐	๑๓๒-(
๒๐ฅ/๔๑ ๑๒๕-๓	๒๔๙/๕๑ ๑ฅ๒-(ะ
๒๑๔/๔๑ ๑๒๕-๕	๒๕๑/๕๑ ๑ต6ๆ-!อ
๒๑๕/๔๑ ๑๒๔-๕	๒๕๒/๕๑ ๑ฅฅ-ฅ
๒๑*)/๔๒	๑๒๔—๕	๒๕๐1/๕๐	๑๓๓-(
๒๑๐1เ/๔๒	๑๒๕-๑ ๒๕๔/๕๑ ๑๐1๐1-๕
๒๑๘/๔๒	๑๒๕-๒	๒๕๕/๕๑ ๑๐1๐1-๕
๒๑๑/๔๒	๑๒๕-๔	๒๕๘/๕๒	๐๐1๔-๒
๒๑๑/๔๓	๑๒๕-๕	๒๕๙/๕๒	๑๓๔-๓
๒๑๙/๔๔	๑๒๗-๑ ๒๖๑/๕๒	๑๓๔-๔
๒๒ว/๔๔	๑๒๗-๒	๒๖๑/๕๒	๑๓๔-๕
๒๒๑/๔๔	๑๒๗-๒	๒๖๒/๕๓	๑๓๕-๑
๒๒๒/๔๕	๑๒๗-๓	๒๖ฅ/๕๓	๑๓๕-๒
๒๒๓/๔๕	๑๒๗-๕	๒๖๔/๕๓	๑๓๕-๓
๒๒๕/๔๕	๑๒๘-๒	๒๖๕/๕๓	๑๓๕“๔
๒๒๖/๕๕	๑๒๘-๓	๒๖๗/๕๓	๑๓๕-๕
๒๓๘/๔๘	๑๓๖-๑ ๒๖๘/๕๔	๑๓๕-๕
๒๓๙/๕๘	๑๓๑-๒	๒๗๑/๕๔	๑๓๖-๑
๒๔๑/๔๘	๑๓๑-๑ ๒๗ฅ/๕๕	๑๓๖-ฅ
๒๔๑/๔๔	๑ต๑-๓	๒๗๔/๕๕	๑๓๖-๔
๒๔๒/๔๙	๑ต๑-๔	๒๗๖/๕๕	๑๓๖๕
๒๔๒/๔๙	๑ต๑-๕	๒๗๗/๕๖	๑๓๗-๑
๒๔๕/๔๙	๑๓๒-๓	๒๗๙/๕๖	๑๓๒-ด
๒๕๖/๕๙	๑๓๒-ต	๒๘๑/๕๖	๑๓๗-๔
๒๔๗/๔๙	๑๓๒-๓	๒๘๑/๕๖	๐๓๗-๕
๒๘๒/๕๗	๑๓๘-๑	๓๐๘/๖๐	๑๙๒-๓
๒๘๓/๕๗	๑๓๘-๒	๓๐๙/๖๒	๐๔๒-๔
๒๘๔/๕๗	๑๓๘-ต	๓๐๐/๖๒	๑๔๒-๕
๒๘๕/๕๗	๐๓๘-๔	๓๑๑/๖๒	๐๔๓-๑
๒๘๖/๕๗	๐๓๘-๕	๓๐๒/๖๒	๐๔๓-๓
๒๘๗/๕๗	๑๓๙-๑ ๓๑ฅ/๖๓	๐๔ต-๔
๒๘๘/๕๘	๐๓๙-๒	๓๐๔/๖๓	๑๔๓-๕
๒๘๙/๕๘	๐๓๙-๔	๓๐๕/๖๓	๐๔๔-๑
๒๙๐/๕๔	๐๓๙-๓	ต๐๖/๖๓	๐๔๔-๒
๒๙๑/๕๘	๑๓๙-๔	๓๒๐/๖๔	๐๔๕-ต
๒๙๒/๕๘	๐๓๙-๕	๓๒๐/๖๔	๑๔๕-๔
๒๙ฅ/๕๙	๐๔๐-๑	๓๒ฅ/๖๕	๐๔๕-๕
๒๙๔/๕๙	๐๔๐-๑	๓๒๕/๖๕	๐๔๖-๑
๒๙๕/๕๙	๐๔๐-๒	๓๒๖/๖๕	๐๔๖-๒
๒๙๖/๕๙	๐๔๐-๓	๓๒๗/๖๕	๑๔๖-๓
๒๙๗/๕๙	๐๔๐-๕	๓๒๔/๖๖	๐๔๖-๔
๒๙๘/๖๐	๐๔๐-๑	๓๓๐/๖๖	๑๔๗-๓
๒๙๙/๖๐	๐๔๐-๑	๓๓๐/๖๖	๑๔๗-๒
๓๐๐/๖๐	๑๔๑-๒	๓๓๒/๖๖	๑๔๗-ต
๓๐๒/๖๐	๑๔๑-๓	ตฅฅ/๖๗	๑๔๗-๓
๓๐ต/๖๐	๑๔๑-๔	๓๓๔/๖๗	๐๔๗-๕
๓๐๔/๖๐	๐๔๑-๕	๓๓๕/๖๖	๑๔๘-๑
๓๐๕/๖๐	๑๕๒-๑ ๓๓๗/๖๗	๑๔๔-๕
๓๐๖/๖๑ ๑๔๒-๑ ๓๓๘/๖๘	๐๔๙-๑
๓๐๗/๖๑ ๑๔๒-๒	๓๓๙/๖๘	๑๔๙-๒
๓๔อ/๖๘	๑๕๙-ฅ	ต๖๘/๗๕	๑๕๕-ต
๓๔๑/๖๘	๑๔๙-๕	๓๖๙/๗๕	๑๕๕-๔
๓๕เอ/๖๘	๑๕๙-๕	๓๗อ/๗๔	๑๕๔-๕
๓๕ต/๖๙	๑๕อ-๑ ๓๗๑/๗๔	๑๕๕-๕
๓๕๕/๖๙	๑๕อ-๒	๓๗เอ/๗๔	๑๕๕-๑
๓๕๖/๖๙	๑๕อ-๓	๓๗๓/๗๔	๑๕๕-เอ.
๓๕๗/๖๙	๑๕อ-๕	๓๗๕/๗๕	๑๕๕-๑
๓๕๘/๗๐	๑๕อ-๔	๓๗๕/๗๕	๑๕๕-๕
๓๔๙/๗๐	๑๕๑-๑ ๓๗๖/๗๕	๑๕๕-๕
๓๕อ/๗อ	๑๕๑-๑ ๓๗๗/๗๕	๑๕๖-๑
๓๕๑/๗๑ ๑๕๑-๒	๓๗๘/๗๕	๑๕๖-๒
๓๕๒/๗อ	๑๕๑-๓	๓๗๙/๗๖	๑๕๖-๓
๓๕๔/๗๑ ๑๕๑-๕	๓๘อ/๗๖	๑๕๖-๔
๓๕๕/๗๑ ๑๕๒-๑ ๓๔๑/๗๖	๑๕๗-๕
๓๕๖/๗๑ 1	๑๕๒-๒	๓๘๒/๗๖	๑๕๗-๑
๓๕๗/๗๑ I	๑๕๒-ต	๓๘ค/๗๖	๑๕๗-๑
II	II	II	I
๓๕๘/๗๒	I	๑๕๒-๔	๓๘๔/๗๖	๑๕๗-๒
๗ฟ๗๒	]	๑๕๒-๒	๓๔๕/๗๗	๑๕๗-๔
๓๖๑/๗๒	๑๕๓-๑ ๓๔๖/๗๗	๑๕๗-๕
๓๖๒/๗๒	๑๕๓-๒	๓๘๗/๗๗	๑๕๘-๑
๓๖๓/๗๓	๑๕๓-๓	๓๘๘/๗๗	๑๕๘-๒
๓๖๔/๗๓	๑๕๓-๕	๓๘๙/๗๗	๑๕๘-ต
๓๖๕/๗๓	๑๕๓-๕	๓๙อ/๗๘	๑๕๘-๔
๓๖๖/๗๓	๑๕๔-๑ ๓๙๑/๗๘	๑๕๘-๔
I ๓๖๗/๗๓	I	๑๕๔-๒	๓๙๒/๗๔	๑๕๔-๕
๓๙ฅ/๗๘	๑๕๙-๑ ๕๑๗/๘๑ ๑๖๑-๒
ฅ๙๕/๗๔	๑๕๙-๒	๔๑๘/๘๑ ๑๖๑-ต
๕๑๑/๗๙	๑๖๑-๒	๕๑๑/๘๑ ๑๖๑-๕
๔๑๑/๘๑ ๑๖๑-๓	๔๑๑/๘๑ ๑๖๑-๕
๔๑๒/๘๑ ๑๖๑-๔	๔๑๒/๘๒	๑๖๒-๑
๔๑ฅ/๘๑ ๑๖๑-๕	๕๑ฅ/๘๒	๑๖๒-๒
๔๑๔/๘๑ ๑๖๑-๑ ๔๒๗/๘๕	๑๖๔-๔
๔๑๕/๘๑ ๑๖๑-๑ ๔๒๙/๘๕	๑๖๔-๕
๔๑๖/๘๑ ๑๖๑-๑ ๔๓๕/๘๗	๑๖๖-๒
อุสสาบารส โคลงสี่สุภาพ (ฉบับวัดป่าฮิ้น)
๑/๑ สะหรี (ศรี) พิโรจน์เรื้อง	ลือชัย
ยอยิ่นยกพระกรไกว	ก่ายเกล้า
ยอกระพุ่มมือชุลีไขร	เป็นดอก ดวงเฮย
ซอกราบทั้งพร่ำพร้อม	......
๒/๑ เรียมจักน้อมนอบ...	ปัญญา
เรียมนบทั้งพระไตรรัตนา	คู่แก้ว
ยอพระกรกราบบูชา	ทุกเมื่อ มีเฮย
ขอเป็นดอกดวงข้าไหว้	คู่แก้วพระไตร
๓/๑ มารามารมิ่งร้าย	อย่ามี
ขอจู่จักเป็นสิทธิโชคชัยดี	จิ่มข้า
ยอพระกรกราบพระมุนี	ไตรโลก เรืองเฮย
บุญชูช่วยผ้ายแผ้ว	ผาบแพ้พลมาร
๔/๑ ข้านอบน้อมแล้วยังพระแเก้ว	ไตรรัตนา
ทั้งมหาพิษณุครูบา	ช่วยค้ำ
เรียมจักวิสัชนา	แปลงเป็นคร่าว คราวเฮย
บุญชูช่วยหื้อได้	เปลี่ยนปลิ้นเป็นโคลง
๕/๑ อสิเตเมินมากแล้ว	มานาน มาแม่
ยังเป็นมหาปาง	ก่อนกี้
บารสรอดเมืองพานเป็นหลาน	ขิตต์ธิราช รักเฮย
ไปล่อลวนเหล้นชู้	เสพสู้กามคุณ
๖/๑ ชายนั้นเถิงขนาดถ้วน	สาหส
นามชื่อชั้นบารส	ก่อนกี้
ฤทธิย่อมปรากฏ	สัพพเพท มีเฮย
ไปแอ่วเดินดั้นสู้	สู่ชั้นเมืองพาน
๗/๑ บารสเถิงแห่งห้อง	เมืองพาน
เสด็จขึ้นสู่หิมพานต์	แท่นแก้ว
เถิงอุสสาลูกสาวพระยาพาน	การเสพย์ สนุกเอย
มัวม่วนเมาด้วยชู้	จิ่มเจ้าใจชู้
๘/๑ บารสสนุกเสพเหล้น	เสวยกาม มากแล
บ่มีคำเกรงขาม	หย่อนหย้าน
ผิวปรางแห่งนางงาม	เหลืองหล่า ไปเฮย
หมองหม่นซ้ำซ้ำเศร้า	ที่แห่งหั้นหัวนม
๙/๑ อุสสามัวม่วนเหล้น	เสวยกาม มากแล
รอยร่างจักเสียสารูปตนนางงาม	อ่อนน้อย
ถนาคู่เติมตาม	หมองหม่น ไปเฮย
เสียสากสมเจ้าน้อย	อ่อนอ้อยเสีย...
๑๐/๑ อุสสาอวนอ่อนน้อยแม่บ่หื้อ	ใผหัน เตื้อแล
บารสแถมทั้งวัน	บ่ยั้ง
ภายลุ่นเท่าคิดหลายฉัน	ขาลาแม่ เมือเอย
จักละอ่อนอวนเจ้าไว้	จากน้องลาไป
๑๑/๒ บารสจอมเจื่องท้าว	ขอลา
จักเจียนจากอุสสา	นาฏน้อง
สมทิพย์วนิดา	สรวมจูบ จมเฮย
คือดั่งอินทร์ฟ้าน้าว	หอบอุ้มสุขาดา
๑๒/๒ พี่ขออำลาอวนเนตรหน้า	บุญหนา นาแม่
พี่ขอละอวนอ่อนอุสสา	นาฏน้อง
คำรักพี่จักไจมา	หาแม่ เดียวเฮย
เชิญอ่อนอวนเนื้อฟ้า	ค่อยอยู่ถ้าซมบาน
๑๓/๒ อุสสาอวนอ่อนน้อย	วนิดา
ยัวย่วงนองน้ำตา	อาบหน้า
นางยินรักราชจอมบา	จาสั่ง ลานัน
คือดั่งกินกีบง้วน	อ่อนอ่อยสยบไป
๑๔/๓ บารสเจียนจากน้อง	ลาไป นาแม่
เดินแกล่ดอยดวงไกล	ป่ากว้าง
ไปรอดด่านแดนไพร	บงไร่ ซางเฮย
เกิงหาดเหวห้วยน้ำ	เถื่อนถ้ำจอมคีรี
๑๕/๓ จักกล่าวเถิงเหง้าท้าวราช	ขุนบา ก่อนแล
หนีจากอวนอุสสา	คลาดแคล้ว
ไปเถิงด่านดงหนา	ไกลแสนโยชน์ มีเฮย
มือลูบอกสะอื้นไห้	เวทไว้เวทนา
๑๖/๓ พระบาเหลียวสั่งน้อง	ลาไป นาแม่
มือลูบอกฟองไฟ	วู่ไหม้
เรียมเมื่อจักจากเจียนไกล	พระแม่ ไปเฮย
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	ต่อเท้าชีวัง
๑๗/๔ แม่อย่ารู้ถ่อยเถ้า	เสียศรี เนอแม่
ขอค่อยยืนพันปี	อย่าเถ้า
ขออย่าลืมที่บาศรี	ที่รักแม่ เดียวเฮย
ขอแม่แพงแก้มไว้	อย่าหื้อใผชม
๑๘/๔ แม่อย่าร้องไห้หอด	ขวัญอ่อน เนอแม่
คือดั่งยังเรียงหมอน	พี่ฝั้น
คิดเมื่อสองรักกอดกันนอน	พิงเพื่อน อวนเฮย
สองกอดสองอ้อนเหล้น	แลกลิ้นชมลออ
๑๙/๔ พี่คิดเถิงเติงเจ้าชุเมื่อซ้อนผ้าแผ่น	ผืนเดียว นาแม่
คิดเมื่อชายยังกุมเกลียว	กอดเกี้ยว
สองรักดั่งใจเดียว	สนุกม่วน เมาเฮย
ขาสอดขาซ้อนเซื้อม	อุ่นเอื้อมเรียงนอน
๒๐/๔ เรียมคิดเถิงเจ้าแม่	ทังวัน
คิดเมื่อเรียมยังไปทาจันทน์	ป่ายแป้ง
คิดเมื่อสองนั่นนอนแฝง	พิงเพื่อน เพาเฮย
สองอ่อนโอยอ้อนเหล้น	ลูบเนื้อถือนม
๒๑/๔ กรรณิการ์หอมอ่อนอ้อย	เอาใจ มากแล
บางพร่องบานแกมใบ	แบ่งสร้อย
สกุณาส่งเสียงใส	ชมดอก ดวงเฮย
ทั้งหมู่แม่ผึ้งเคล้า	สอดเสี้ยวสนบิน
๒๒/๕ หอมรสดวงดอกไม้	ยินวอน แลแม่
หอมกลิ่นรสอุสสาซอน	ดอกไม้
หอมรสกลิ่นเกสร	มีมาก มวลเฮย
ทั้งดอกดวงรสเร้า	กลิ่นแก้วสบันงา
๒๓/๕ เรียมคิดเถิงเมื่อชมแก้วน้องร่วม	เรียงหมอน นาแม่
บาพี่จักดาตายผอม	เพื่อน้อง
สองรักอยู่ไกลกอง	อกแตก ตายเฮย
เพราะเพื่อลาลดไว้	กลิ่นแก้วบ่อาลัย
๒๔/๕ เรียมจักได้หันหน้าน้องเท่า	วันเดียว แลแม่
อกพี่รนเป็นเปลว	ป่งร้อน
เรียนคิดเมื่อชายไปกลมเกลียว	เกาะกอดแม่ ชมเฮย
บาก็เที่ยงเป็นบ้าใบ้	เวทไว้เวทนา
๒๕/๕ บาพี่จักอยู่ได้ดั่ง	ฤๅดี
แสนโศกทุกข์มาหลายที .	ถูกต้อง
บหวังจักหันยอดจอมศรี	เจียนจาก ไปเฮย
ขอแม่แพงแก้มไว้	อย่าหื้อใผชม
๒๖/๖ บารสสรวมหอบน้องแก้วเร้า	โลมจา
เกี้ยวกอดเอาอุสสา	นาฏน้อง
เรียมพี่บ่ลืมลา	ใจจาก อวนเฮย
ขอแม่ยืนเยื้อนช้า	อยู่ถ้าชมบาน
๒๗/๖ แม่อย่าร้องไห้หอด	หิวหา
อย่าละศรีกัญญา	นาฏน้อง
ชีวิตจุ่งยืนยาว	อายุโยชน์ ยาวเฮย
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	ต่อเท้าชีวัง
๒๘/๖ แม่อย่าร้องไห้หอด	ขวัญอ่อน เนอแม่
อย่าละกายานอน	เน่งเนื้อ
ภายลุนพี่เดินจร	เถิงแม่ เลิงเฮย
ภายพี่จักเยื้อนซ้ำ	ถ่อมถ้าแฝงเทียม
๒๙/๖ ขวัญเรียมอย่าพรากน้อง	นงลักษณ์ หนึ่งรา
ค่อยอยู่เต๊อะเนอจอมจักร	เจื่องเจ้า
อันสิเนห์พี่ยังรัก	อวนแม่ เดียวเฮย
ใจบ่ลาเจ้าชู้	ที่ข้องใจชู
๓๐/๖ ค่อยอยู่เต๊อะเนอน้องแก้วพี่	เรียมลา
ขอสั่งศรีพิมพา	แว่นฟ้า
บ่นานพี่จักมา	คืนครอบ อวนเฮย
จักพรากรามรสไว้	กลิ่นแก้วสาไล
๓๑/๗ พี่จักละน้องแก้วแม่	ลาเมือ ก่อนแล
เรียนจักอกแตกตายฟุมเฟือ	นั่งไห้
สองรักจากอันเมือ	ไกลกลิ่น ชมเฮย
สองต่อสองร้องไห้	เวทไว้เวทนา
๓๒/๗ พี่ชมแก้มน้องร่วม	เรียงหมอน นาแม่
ชลเนตรไหลลงซอน	ย่วงย้อย
อันสิเนห์อยู่กอยกองสอน	สั่งแม่ ลาแล
สองต่อสองถ้านถ้อง	สั่งน้องลาเมือ
๓๓/๗ บารสสยองขี่ม้าแก้วอาจ	อานทอง เล่าแล
ยัวยวาดใสเรืองรอง	ย่อมแก้ว
สายหางสอดสนทอง	เคียนคาด งามเฮย
สยองวิ่งวนขึ้นฟ้า	รอดห้องเวหา
๓๔/๗ สายอกทำมัดมาดร้อย	จักรคำ นาแม่
มัดมาดสายทอทำ	ใหม่หม้า
สายหางใส่ดาวคำ	พรายเพริศ งามเฮย
แสงใส่จักรหน้าม้า	อาจหน้าจักรคำ
๓๕/๗ เมือยามขึ้นม้าแก้วขี่	อาชาไน นั้นนา
วะวู่อกเป็นไฟ	ป่งร้อน
เรียมทุกข์บ่เย็นใจ	จิ่งเจ็บ นักเฮย
เจ็บจ่ำงือข้าไห้	หอดไห้หิวหา
๓๖/๘ ยามเรียมผ้ายพราก	ธิดามา แลแม่
ยาวโยชน์ไกลสุดตา	พี่ไห้
เรียมทุกข์หมองใจตรา	ป่าใหญ่ พ้นเฮย
เหลียวผ่อผับใต้หล้า	แห่งห้องพสุธา
๓๗/๘ พี่เท่าเล้งหันดวงดอกไม้	กลางไพร มากแล
บางพร่องบานแกมใบ	แบ่งสร้อย
หอมตลบทั่วแดนไกล	แสนโยชน์ มีเอย
บางพร่องยังจ้อนจ้าน	กาบกั้งบังวัน
๓๘/๘ มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	สะตายหาน มากแล
หอมกลิ่นรสตลบเจือจาน	ทั่วด้าว
พี่เท่าเล็งหันสุรภีบาน	หอมตลบ วิงวอนเฮย
ฝูงหมู่แม่ผึ้งเคล้า	สอดเสี้ยวแสวงชม
๓๙/๘ ปางนื้บาท้าวพราก	อวนไป แลแม่
อวนอ่อนอุดอาลัย	รอดไห้
สุดที่คิดพี่หฤทัย	รักแม่ เดียวเฮย
ไกลเช่นเดข้าไห้	หอดไห้หิวหา
๔๐/๙ แต่เรียมได้พรากน้องจาก	เจียนไกล นาแม่
บานอนแกล่กลางดงไพร	ป่าไหม้
แมงมดปลวกจัญไร	ตอมไต่ เรียมเฮย
ขบปวดเจ็บถ้านล้ม	เดี่ยวจี้สุกพอง
๔๑/๙ กลางดงยาวโยชน์กว้าง	ไพรเขียว
บาทุกข์ตนเดียวเลย	โศกหม้อม
บาคิดเมื่อชายไปกลมเกลียว	สนุกม่วน เมาเฮย
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	เวทไว้เวทนา
๔๒/๙ พี่ได้ยินเลียงนกตู้มาเรียกชู้	ยินวอน แลแม่
ต่างตัวต่างบินซอน	ล่องห้วย
เรียมหันหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียเฮย
พี่ได้ยินเป็ดป่องมาร้องป้องป้อง	ค่ำแล้วริมคลอง
๔๓/๙ เรรนรักชู้ท่าว	ทั้งยืน แลแม่
เรียมเท่านับอยู่นับกินกลืน	คาบข้าว
ชีวิตดั่งตายคืน	เพราะแม่ อวนเฮย
จงเจตน์จิตข้าข้อง	นาฏน้องนงพะงา
๔๔/๙ เรียมรักคะค้อยใคร่	ไปหา แลแม่
ภายพี่ยังโศกา	โศกหม้อม
เป็นทุกข์พี่เรียมบา	รักปางเปล่า ดายเฮย
แสนแสบอกข้าไห้	คั่งแค้นในมโน
๔๕/๙ พี่เท่าเล็งหันหึกห้วย	เขาเขียว แลแม่
ตกตาดฟองเป็นเปลว	วิ่งเต้น
เป็นทุกข์พี่ชายเดียว	พลัดแม่ มาเฮย
ไกลจากอวนม้วยหน้า	ขาดขว้ำขวัญออน
๔๖/๑๐ พระบาเตียวท่องผ้าย	ดงหนา
เดินแกล่ดอยหินผา	สอดดั้น
บงซางไผ่เผี่ยวหนา	เผียวไร่ รกเฮย
เป็นป่าเตยตั้งต้าย	เงิบง้ำผาจา
๔๗/๑๐ เรียมพี่เท่าเล็งหันกิ่งก้าน	สาขา
เรืองรุ่งบานใบหนา	กิ่งก้าน
เรียมทุกข์เท่าตนเดียวมา	กลางป่า เดียวเฮย
ขอเทพทิพย์เจ้าฟ้า	แผ่หน้าเล็งแล
๔๘/๑๐ บุปผาดวงดอกไม้	บานเชย
บางพร่องบานผายเผย	กาบอ้า
หอมรสเล้าลมเจย	เหมือนกลิ่นแม่ มาเฮย
เรียมผ่าผับปุ้นเพ้	กลิ่นแก้วมาเทียม
๔๙/๑๐ พระบาเรียมพรากชู้	ไกลมา
พลัดอ่อนอวนอุสสา	เนตรหน้า
เหลียวหลังบ่หันมา	เทียมพี่ ไปเฮย
ไกลเช่นเดหน้าฟ้า	โศกไหม้หฤทัย
๕๑/๑๑ เรียมเท่าคิดคะค้อยอยู่	ในตา นาแม่
คือดั่งยังร่วมหมอนผา	แผ่นผ้า
เป็นทุกข์เท่าเรียมบา	ตกกลางป่า ดายเฮย
มือลูบอกข้าไห้	เวทไว้เวทนา
๕๑/๑๑ เตียวเติงที่หนึ่งนั้น	รุกขา
นอนเน่งนิดในฉายา	ร่มกว้าง
เรียมฝันหันอ่อนอวนอุสสา	พระแม่ มาเฮย
ตื่นแล้วสะอื้นไห้	คุ่มคว้าหานาง
๕๒/๑๑ บาท้าวสยองขึ้นขี่ม้าแก้วผ้ายพราก	กลางไพร เล่าแล
หลายหลับหลายวันคืนวันไป	บ่ยั้ง
ลวดเถิงด่านดงไกล	แสนโยชน์ มีเฮย
ไปรอดผาต้ายตั้ง	ยอบยั้งเซาแรง
๕๓/๑๑ เดินเตียวเตงที่ห้วยน้อย	ที่สะเกิง
ไปรอดคอยเขาเขิง	ขอบขั้น
บาคิดรอดใจเถิง	อุสอ่อน อวนเอย
มือพี่ฟายน้ำหน้า	หอดไห้หิวหา
๕๔/๑๑ พระบาร่ำไห้หอด	หิวหา
คิดรอดอวนอ่อนอุสสา	ยอดชู้
วันยามเท่ากองหา	พระแม่ มาเฮย
เหลียวผ่อผับปุ้นเพ้	แผ่ผ้ายผับไพร
๕๕/๑๒ รักชู้ข้าวน้ำพี่บ่	แหนมเสวย
อกแตกตายเลิงเลย	เพื่อน้อง
พลัดตาบ่ยินเคย	กองแม่ มาเฮย
แหนมจ่อมชีวิตไว้	จิ่มเจ้าจอมไท
๕๖/๑๒ แม่ยังร้องไห้หอด	หิวหา บ่จา
ยังถามข่าวหาเรียมบา	พี่ท้าว
เรียมเท่าหันแต่สกุณา	บินล่า เลิงเฮย
บินแอ่วไปปุ้นเพ้	บ่บอกเบื้องสาสาส์น
๕๗/๑๒ ยามกินยามอยู่ห้อง	ใครจา จาแม่
ยามนอนใผมาหา	ลูบเล้า
ยามหลับหมีผืนผ้า	ใผกอดแม่ เทียมเฮย
ยามตื่นสะอื้นให้	ใผกอดน้องโลมนอน
๕๘/๑๒ ยามอวนอาบน้ำ	ใครสรง แม่นัน
ใครอาจมาขัดสีอวนองค์	อ่อนน้อม
ตักคันธ์แก่นจันทร์ผง	ผับรอด ทาเฮย
ทั้งฝุ่นผงแป้งใต้	ลูบไล้จิทา
๕๙/๑๒ ยามเย็นยามค่ำพร้อย	พอแลง แลแม่
ดั่งฤๅอวนสังบ่มาเทียมแฝง	หมู่เข้า
ใครใดจักนั่งนอนแยง	เสวยโภชน์ เพราเฮย
ชายอื่นเทียมเอิ้มแอ้ม	จิ่มน้องสงวนชม
๖๐/๑๓ ดังเรียมมีม้าแก้วตัวชื่อ	อัสดร นาแม่
เรียมจักขี่สยองคืนนอน	จิ่มชู้
รอยบุญหากสังหรณ์	เหมือนหันแม่ มาเฮย
เรียมใคร่แฝงเอิ้มแอ้ม	กลิ่นชู้เชยชม
๖๑/๑๓ พระบานอนเน่งเนื้อ	กลางไพร นาแม่
ปานดั่งเอาหัวใจ	ออกไว้
เวราบาปกรรมใด	ไกลจาก อวนเฮย
สุดที่คำคิดไห้	หอดไห้หิวหา
๖๒/๑๓ เรียมจักขอน้องผ้ายโผด	ผาณี แลแม่
บาจักขอร่วมรสศรี	นาฏน้อง
นาบุญจุ่งมามี	เร็วรีบ ทันเฮย
ขอรีบเร็วน้อมน้าว	ร่วมห้องเทวี
๖๓/๑๓ เรียมคิดเมื่อเข้าห้องร่วม	เรียงรัก นาแม่
คือดั่งจักกลืนกินลัก	ซ่อนไว้
บัดนี้บาปชนชัก	เจียนจาก อวนเฮย
หนีหลีกไปใต้ฟ้า	ด่านด้าวแดนใด
๖๔/๑๓ อวนยังรู้ถ้อยขุ่ง	ใจรัก จาแม่
รอยร่างอวนพร้อมพรัก	ต่างผู้
อกบาดั่งหลาวปัก	พิษทราบ ทรวงเฮย
จงเจตน์เถิงเจ้าน้อง	เมื่อข้อยเรียงนอน
๖๕/๑๓ พี่หันหมู่นกเปล้ามาจับกิ่งไม้	โพธิ์ไทร มากแล
ผัวคู่เมียเดินไป	ชุด้าว
โพระดกส่งเสียงใส	ยาวค่ำ มีเฮย
พี่ก็เยียวว่าเสียงเจ้าน้อง	โกกก้องเต็มไพร
๖๖/๑ นอนคืนพี่ฝันหันเด็กน้อยหน้อยแล่น	มาจา
พี่ก็หวังว่าศรีบัวตรา	แม่ไห้
เรียมเท่าหันแต่ฝันมา	ยามค่ำ มีเฮย
ตื่นแล้วสะอื้นไห้	เรียกน้องยามนอน
๖๗/๑๔ จำศีลพี่หยาดน้ำ	หมายทาน มากแล
กรรมแต่หลังมาพาน	จุ่งเมี้ยน
เวราเยื่องของหลัง	คืนครอบ ทันเฮย
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากห้องกรรมเวร
๖๘/๑๕ ตายอินดูนกแอ่นฟ้า	บินเหิน นาแม่
ยังมีคู่พากันบินเดิน	สอดดั้น
สกุณาบ่ยินเหมิน	ตนพี่ บาเฮย
เรียมเจตน์จิตเหมี้ยงหมอม	รอดน้องนงพงา
๖๙/๑๕ แต่เรียมได้พรากน้อง	เดินมา แลแม่
นอนแกล่ดอยดงหนามหนา	ค่ำเช้า
เรียมเท่าทรงทุกข์โศกโศกา	มีมาก มวลเฮย
เหมยหมอกตกฟ้ากุ้ม	ลวดคุ้มหนาวเย็น
๗๐/๑๕ ยามรุ่งแจ้ง	ผางผาย นาแม่
แสนโศกทุกข์เรียมดาย	วู่ไหม้
ยินรักบ่กินงาย	ไหนง่าย อวนเฮย
คิดเจตน์เถิงข้าไห้	ผ่อแล้วเล็งดาย
๗๐/๑๕ พี่ยินรักคะค้อยรอด	สิเนหา
เจ็บทราบทั้งกายา	เน่งเนื้อ
ยามเดียวพี่ขุ่งใจหา	พ้นคาบ มีเฮย
กันพี่บ่หันหน้าน้อง	โศกต้องหฤทัย
๗๒/๑๕ โภชนะพี่ย่อมกลั้น	แลงงาย
เท่านับผ่อนับเล็งดูดาย	คาบข้าว
อันรักย่อมเสียดาย	ชุเมื่อ มีเฮย
ตามว่าตัดร้อยบั้น	ขาดไว้สายใยยัง
๗๓/๑๕ จักกล่าวเถิงนางนาฏน้อง	แขขวัญ ก่อนแล
ปางเมื่อพลัดพระจอมธรรม์	นาฏน้อง
บารสใคร่ชมขวัญ	พระแม่ มีเฮย
บาลูบอกร้องไห้	เวทไว้เวทนา
๗๔/๑๖ พระไคร่ชมชู้แก้วเปรียบ	ปรางค์ทอง นาแม่
เรียมใคร่เมือสมสยอง	อุ่นเอื้อม
กันบ่ตายพี่จักปอง	ชมแม่ เดียวเฮย
ใจใคร่ไปเอื้อมแอ้ม	จิ่มชู้เรียมชู
๗๕/๑๖ หอมรสดวงดอกไม้	มาลา ราชเฮย
คือดั่งหอมดวงพงา	กลิ่นชู้
กฤษณาสะบันงา	สลิดสแล่ง ก็ดีเฮย
หอมบ่เท่ารสแก้มน้อง	เพื่อน้าวคอชม
๗๖/๑๖ กรรมใดมาจำจากพราก	สองรา จาแม่
แหนมว่าจักมรณา	มิ่งม้วย
สองรักจากไกลตา	แสนโยชน์ มีเฮย
แหนมว่าตายข้าสู้	สู่ห้องภเววัง
๗๗/๑๖ มังกรครุฑนาคน้ำ	นาคา นาแม่
บ่กวัดแกว่งหัวหางไปมา	โศกหม้อม
อาหารบ่แสวงหา	สักเยื่อง มีเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยซ้ำ	พรากน้องนงพะงา
๗๘/๑๖ อานนท์บ่ตื่นเต้น	ตีหาง ครอบแล
นอนเหนงหัวหางคราง	โศกหม้อม
เพราะเพื่อเจื่องจอมผาง	พลัดพี่ เดียวเฮย
พอเงือกงูเหมี้ยงหม้อม	โศกไหม้เถิงถนอม
๗๙/๑๗ หงส์คำอยู่เถื่อนถ้ำ	คูหา โพ้นนา
บ่แอ่นเหินไปมา	ล่าเหล้น
รอยละกิ่งสาขา	หมองหม่น ดายเฮย
เหินแอ่นบินขึ้นฟ้า	รอดห้องเวหา
๘๐/๑๗ อินดูละมั่งเนื้อ	ทรายทอง เช่นแล
ทั้งหมู่อัสดร	แรดช้าง
อินดูทั้งหมู่หมูกวาง	เหงาเงียบ ดายเฮย
จงเจตน์ใจเหมี้ยงหม้อม	เพื่อน้องนงพะงา
๘๑/๑๗ ปุนอินดูไม้หญ้า	หมู่ภงา นาแม่
ใบหล่นหลัวะลงมา	เหี่ยวแห้ง
ทังบุปผาหมู่ภุมรา	แสวงเสพย์ ชมเฮย
บางพร่องบานจ้อนจ้าน	กิ่งก้านแกมใบ
๘๒/๑๗ อินดูช้างแก้วหมู่	ในไพร โพ้นนา
บ่กวัดแกว่งหัวหางไกว	เสพย์หญ้า
เหงาจุกอยู่ดงใน	หิมเวสน์ ดายเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยข้า	จากเจ้าจอมธิดา
๘๓/๑๗ อินดูม้าแก้วหมู่	อัสสา นั้นนา
บ่ฮี้แห่นเสียงสัญญา	แล่นเหล้น
อินดูหมู่คณามหิงสา	ทุกผู้แม่ มีเฮย
ใจบ่ส่งเอิ้มแอ้ม	ม่ายชูชมเมีย
๘๔/๑๘ อินดูไม้ม่วงแก้ว	อัมพา นาแม่
(บ่) ไกวกิ่งใบสาขา	แกว่งก้าน
รอยทุกข์โศกโศกา	เพราะเพื่อ บาเฮย
รอยร่างทุกข์ด้วยข้า	เพื่อกลิ่นแก้วไกลบา
๘๕/๑๘ แสนสิ่งสัตว์เสี้ยงพร้อมหมู่	ทรงทุกข์ นั้นนา
ต่างตัวต่างเหงาจุก	อยู่หม้อม
สรรพสัตว์บ่มิสุข	ถนอมโศก ตวยเฮย
เพราะเพื่อเรียมร้างชู้	จากเจ้าจอมนิรม
๘๖/๑๘ พี่จิตถามข่าวแล้ว	โลมจา แม่แล
แผผ่อปัญญาดี	ส่องรู้
อินดูพระอ่อนอวนสาวศรี	ดวงเนตร นี้เฮย
หันแม่นงค์น้องแก้ว	โศกไหม้หฤทัย
๘๗/๑๘ พี่จิตเล็งส่องรู้	เส็งจา
ตามโชคตามบุญรา	อ่อนน้อย
กันเวรหากเติงมา	ไคว่ห่อนฮาด ฮามเฮย
ถวายส่วนบุญได้สร้าง	ช่วยค้ำชูมา
๘๘/๑๙ ตามบุญตามโชคสร้างแต่	หลังมา แลแม่
กันสองรักหากเคยลา	พรากห้อง
กรรมเวรหากหนักหนา	เจียนจาก ไปเฮย
ไกลจากบุญได้สร้าง	มากแก้วทันมา
๘๙/๑๙ ชาติแล้วรอยแม่นได้เล่น	ลูกนก สัตว์กา
วิบากอวนหนักหนา	จากเจ้า
กรรมสยองตอบสองรา	เจียนจาก กันเฮย
วิบากมีหื้อเมี้ยน	แห่งห้องกรรมเวร
๙๐/๑๙ บารสเจียนจากน้อง	ลาหนี
รอยวิบากกรรมเวรมี	ชาติแล้ว
รอยฆ่าฝูงสัตว์หมู่ปักขี	เจียนจาก รังเฮย
บุญบาปมีชักชี้	โศกแสร้งแสลงหนี
๙๙/๑๙ บัดนี้บาท้าวอยู่	ฉันใด จานอ
จักว่าพี่ยังอาลัย	รอดน้อง
บัดนี้รอยบาอยู่สนุกใจ	ลืมแม่ แล้วฤๅ
จงจากอวนละไว้	หอดไห้หิวแรง
๙๒/๑๙ ทรงทุกข์แสนแสบไหม้	หฤทัย พี่เฮย
เยียวว่าพระสายใจ	มิ่งม้วย
พี่จิตจิ่งสัญญาไป	ไขบอก เร็วเฮย
ขอพี่บังทุกข์ข้าไห้	ม่อนไท้เวทนา
๙๓/๒๐ บัดนี้ขออย่าหื้อทุกข์	เคิงนาง เซ่นรา
แม่ยังคิดเถิงจอมปรางค์	ที่ไหว้
ยินรักใคร่ไปไจหา	พระพี่ บาเฮย
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	เวทไว้เวทนา
๙๔/๒๐ พี่จิตยังรักน้องโปรด	ปราณี ก่อนแล
ยังเยื่องคำใดดี	บอกแจ้ง
อวนยังใคร่สมศรี	กับพี่ บาเฮย
กันแม่บ่ได้หันหน้าชู้	หอดไห้หิวหา
๙๕/๒๐ กันแม่บ่ได้หันหน้าชู้เทียงจักหอดไห้	หิวตาย
แม่บ่หวังจักเสวยเพรางาย	คาบข้าว
เพราะคำรักบ่เหยหาย	กับพระพี่ บาเฮย
ใจเจตน์จงเฝ้าฝั้น	ร่วมชู้อวนชู
๙๖/๒๐ กันอวนตายขอพี่ใช้	สัญญา รีบรา
นำสาส์นข่าวเถิงพระบา	พี่ท้า
พี่จิตอย่าลอนลา	อวนแม่ เดียวเนอ
อวนเที่ยงตายม้วยม้าง	ขาดขว้ำมรณา
๙๗/๒๐ ธิดาอวนเนตรหน้า	บุญหนา นาแม่
นางก็เที่ยงจักตายเพื่อพระจอมบา	ท่านท้าว
ขอพระพี่เสด็จมา	เร็วรีบ พลันรา
ฝืนเฝียดตนน้องแก้ว	หอบน้องลาลง
๙๘/๒๑ กันอวนตายขอพี่แปลงปราสาทแก้ว	เจ็ดจาย ใส่แม่
ทั้งโกศน้อยยองปลีปลาย	ช่อฟ้า
ประตูโขงใส่แสนสาย	คำขีด งามเฮย
ดาใส่ตนน้องแล้ว	เมื่อเมี้ยนมรณา
๙๙/๒๐ ดาวคำทั้งโกศแก้ว	ภายใน แลพี่
ดาแต่งหัสดีลิงค์ไกว	ใส่น้อง
ไฟม้าแต่งตามใจ	....กล่อม อวนเฮย
มาแต่งเผาน้องแล้ว	เมื่อเมี้ยนเมือมรณ์
๑๐๐/๒๐ ขวัญเฮยขวัญอย่าพรากน้อง	ยามนอน หนึ่งรา
ยังใคร่ไปเรียงหมอน	จิ่มชู้
อันสิเนห์แม่ยังกองหา	พระพี่ มาเฮย
ขวัญแม่จุ่งไปช้อนเชื้อม	ที่จิ่มใกล้เรียงนอน
๑๐๑/๒๑ ขวัญพี่บาเจ้าช้างจุ่ง	มาพลัน แม่เนอ
มาร่วมบัวสวรรค์	อุ่นเนื้อ
สามสิบแห่งสองขวัญ	อวนแม่ ไปเนอ
ไปรอดเติงเฝ้าท้าว	แห่งท้องปรางค์ทอง
๑๐๒/๒๑ พี่จิตฟังถ้อยข่าว	ขวัญธิดา แม่แล
เห็นโศกทุกข์มีโศกา	หมาดหม้อม
พี่จิต,จิ่งกรุณา	ชูช่วย นางรา
เอาข่าวบาเจ้าช้าง	ค่อยเล้าโลมนาง
๑๐๙๒๒ พี่จิตว่าอย่าร้องไท้หอด	หิวใจ เนอแม่
นางอย่าโศกหฤทัย	รอดท้าว
เสียงข่าวพระสายใจ	จักมารอดอวนเฮย
วันพรูกหันชู้แล้ว	รอดน้องยามนอน
๑๐๔/๒๒ อัญเชิญมาเข้าห้อง	เสวยสุข เนอแม่
อย่าอยู่เสวยทุกข์	หมาดหม้อม
รอยบุญหากจักลุก	วันหนึ่ง มีเฮย
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	ต่อเท้าทีฆา
๑๐๕/๒๒  องค์นางพระอ่อนน้อย	อุสสา
ฟังพี่จิตเล้าโลมจา	กล่าวถ้อย
นางจิ่งใจดีมา	ถามหาเล่า เลิงเฮย
ใจชื่นบานตั้งหมั้น	ปากต้านเจรจา
๑๐๖/๒๒ กันบาบ่รอดน้องเท่า	เมื่อมรณ์ แลพี่
อวนเท่าจักตายขกัญอ่อน	เพื่อท้าว
อุสสาเท่าคิดอยู่รอนรอน	กองหาพี่ บาเฮย
ตาด่าติดหย้องหยอ	ฝ่อแล้วเล็งดาย
๑๐๗/๒๒ เมื่อนั้นอวนอ่อนน้อย	อุสสา
เสียงข่าวสาส์นจักดามา	รอดน้อง
แม่ยินโศกโศกา	กองหาพี่ มาเฮย
อวนเนตรนองน้ำหน้า	ย่วงย้อยแถวนอง
๑๐๘/๒๓ บัดนี้บาท้าวอยู่	ฉันใด นั้นจา
ดังฤๅพี่มาละอวนหนีไกล	จากซ้ำ
รอยบาท้าวอยู่สนุกใจ	หายโศก มีฤๅ
สังบ่มาชมชู้แก้ว	กลิ่นกู๊เชยชม
๑๐๙/๒๓ บัดนี้ข้าวน้ำ	ลืมเสวย แลพี่
เพื่อบ่อหันพระสายใจ	ยอดชู้
พลัดตาบ่ยินเคย	สักเทื่อ ทีเฮย
เชิญพี่มาชมชู้แก้ว	ใฝ่ฝั้นแฝงอวน
๑๑๐/๒๓ ทั้งวันกองปากต้าน	จานจา พี่เฮย
พี่จิตว่าศรีจักดามา	รอดน้อง
คืนวันแม่กองหา	พันคาบ ก็มีเฮย
กันตื่นสะอื้นไห้	เรียกชู้เป็นวาร
๑๑๑/๒๓ เถิงกองดึกตีพิณพาดแก้ว	เกรงเกรง
มีแต่คนล่าเลง	แอ่วเหล้น
แม่ได้ยินเสียงเพียะหมู่พิณเพลง	แกมขลุ่ย ก็มีเฮย
อวนแม่หมองหม้อมเหมี้ยง	ผ่อแล้วเล็งดาย
๑๑๒/๒๓ ยามดึกอวนอยู่ไห้	กองหา แลพี่
อวนผ่อผับไปมา	แผ่ผ้าย
ยามเดียวขุ่งใจหา	พันคาบ มีเฮย
อวนแม่ถามพี่จิตพร้อมเหล้น	บอกเบื้องสัญญา
๑๑๓/๒๔ เรียมพี่ยังคิดเมื่อนอนแนบหน้า	เหนือหมอน บ่จา
คือดั่งยังสังหรณ์	เหตุรู้
เสียงสัตว์สิ่งเสียงวอน	ยามค่ำ มีเฮย
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เร่งซ้ำยินวอน
๑๑๔/๒๔ สองสนุกยังยามแลกลิ้นเล่น	ชิวหา พี่เฮย
นางเคยร่วมรสจอมบา	พี่ท้าว
แม่ได้ยินตระเหว่าส่งเสียงหา	ยามค่ำ มีเฮย
สังบ่คิดเมื่อขาสอดขาฝั้นเฟื้อ	สอดดั้นนูเนอ
๑๑๕/๒๔ เป็นแม่ร้างแม้นกินเครื่องแก้ว	ขันคำ ก็ดีรา
คือดั่งกินเหนือตองรองตำ	ต่ำใต้
ผิวบ่ได้กินสังสักกำ	วันค่ำ ก็ดีรา
คือดั่งได้กินชั้นฟ้า	แห่งห้องดาวดึงส์
๑๑๖/๒๔ เป็นแม่ร้างทุกข์แสบไหม้	ถนัดใจ เจ้นแล
แสนโศกคำมาใจ	ด่าหย้อ
คำร้ายหากเหลือใจ	จงใส่ อวนเฮย
ฝูงเผ่าพันธุ์ชั้นเชื้อ	โกกก้องเนืองนัน
๑๑๗/๒๕ อุสสาพลัดเจื่องเจ้า	จอมบา เล่าแล
แสนโศกทุกข์เคิงคลา	ใช่น้อย
อวนคิดรอดสิเนหา	จอมเจื่อง บาเฮย
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	ร่ำร้องเรรน
๑๑๘/๒๕ พี่จิตมาเช็ดหน้าลูบเนื้อ	โลมจา แม่แล
สาส์นข่าวพระจอมบา	รอดน้อง
โฉมพระยอดลีลา	เจียนจาก มาเฮย
ศรีแม่อย่าเหมี้ยงหม้อม	ร่ำร้องเรรน
๑๑๙/๒๕ บัดนี้ชู้แก้วแม่	ดาพ้น แล้วฤๅ
นางนั่งนอนกองตน	พี่ท้าว
กันคิดแม่เววน	หาพี่ มาเฮย
สาส์นข่าวถึงหั้นหนี้	รอดน้องดามี
๑๒๐/๒๕ จักหลับยังครอบค้ำ	หลงไหล แลพี่
แม่ยังฝันหันกอดพระสุดใจ	แนบเนื้อ
อาทิดย์เร่งไปเร็ว	เดียวค่ำ ไปเฮย
ครั้งรุ่งนกเค้าร้อง	โศกต้องหฤทัย
๑๒๑/๒๕ แม่หันนกแขกเต้าเรียก	มาถาม
ทั้งห่านหงสางาม	เพื่อนเหล้น
สาลิกาจุ่งไขความ	เร็วรีบ พลันรา
อันท่านยังได้รู้	กล่าวถ้อยตูฟัง
๑๒๒/๒๕ สาลิกามากล่าวถ้อย	เถิงศรี
บาจักดามารอดจอมเทวี	แม่ท้าว
ท่านเสด็จจากธาตรี	เมืองมิ่ง มาเฮย
ดารอดจอมเจ้าไห้	ที่ใกล้แดนเมือง
๑๒๓/๒๖ เมื่อนั้นนางน้องแก้วไห้หอด	หิวหา
กองพระพี่ศรีจอมบา	ท่านท้าว
อวนแม่บ่ลืมลา	สักเทื่อ ทีเฮย
รนร่ำรักแจ้วแจ้ว	บ่แล้วลืมลา
๑๒๙๒๖ จักกล่าวถึงธิราชท้าว	ขุนบา ก่อนแล
ยังจักเสด็จออกจากทวาริกา	ท่านท้าว
เอาพลหมู่เสนา	มามาก มายเฮย
ทั้งรี้พลช้างม้า	ไต่เต้าตามมรรคา
๑๒๕/๒๖ พี่จิตรู้แล้วแห่ง	ขุนบา
เสด็จสู่ไพรพฤกษา	ป่ากว้าง
เล็งเห็นเจื่องจอมบา	หมองหม่น มาเฮย
จิตจิ่งโลมเจ้าท้าว	กล่าวถ้อยถวายสาส์น
๑๒๖/๒๖ บารสรู้ถ้อยข่าว	สาส์นศรี
แสนโศกทุกข์มากมี	จิ่มเจ้า
บาท้าวรีบลีลา	ละพวก พลเฮย
เหลียวสั่งจาถ้อยถ้อง	เพื่อนพ้องหนีคืน
๑๒๗/๒๖ พระบารู้แล้วแห่ง	จิตจา
ชวนกันเสด็จลีลา	ด่วนดั้น
ไปตามที่เวหา	ปราสาท นางเฮย
ยืนเหยียบเล็งปุ๊นเพ้	ผ่อฝ้ายผับใน
สองรักสองร่วมรู้	เล็งจา
สองราชชวนกันมา	รอดห้อง
สมฤทธิดั้งคำปอง	สองราช รักเฮย
ไขป่องลมแต้มต้อง	รอดห้องหอคำ
๑๒๙/๒๗ อุสสารู้ด้วยเหตุ	สัญญา
เหมยหมอกเต็มตา	มืดกุ้ม
เล็งหันพี่เดียวบา	ริดรอด มาเฮย
คือดั่งอินทร์ฟ้าน้าว	หอบอุ้มสุชาดา
๑๓๐/๒๗ อุสสาใจวู่ร้อน	กระสด
ยามบารวมร่วมรส	ใฝ่ฝั้น
ยินสนุกม่วนสาหส	ยามร่วม รสเฮย
ใจไน่ในเบื้องบั้น	อ่อนอ้วนสยบไป
๑๓๐/๒๗ บาตริยกย่างย้าย	ตีนขวาง
พี่ยังเกรงแต่ใจจอมนาง	นาฏน้อง
ขอลาแม่สวะชวาง	ปิ๊กป้อก คืนเฮย
กลัวแต่งูพิษร้าย	ที่ใกล้หลอนมี
๑๓๒/๑๗ องค์อวนพระอ่อนน้อย	อุสสา
หันเจื่องจอมพระบา	พี่ท้าว
รูปโฉมดั่งอินทรา	เสด็จโลก มาเฮย
ควรแม่ตายด้วยได้	หอบอุ้มสงวนชม
๑๓๙/๒๘ นางท้าวลุกแล่นเข้า	หยุบมีอ
เกาะกอดเอากุมกือ	พี่ไว้
การสนุกแห่งทวีปซุมพู	ใครห่อน ลาเฮย
การเสพย์กามใด้พิา	ชุแห่งท้องหญิงชาย
๑๓๙๒๘ องค์อวนนอนเน่งเบื้อ	ถวายตัว
ตามพี่จักสนุกเมามัว	ม่วนเหล้น
การสนุกม่วนในตัว	มํชุ คนเฮย
ตามพี่พระเว้าข้าง	แต่งท้างหลายระบำ
๑๓๙๒๘ วันบื้จันทรฤกษได้	ราชา นาแม่
บาพี่สรวมกลนนงพงา	หมื่นหมัน
ตีถีถูกจันทรา	ไชยโชค มีเฮย
ขออย่ารามร้างหม้าย	หมื่นหมั้นพันปี
๑๓๖/๒๘ พี่จิตสยองตอบท้าว	นงคราญ ว่านี
ขอพึ่งสุขเนิ่นนาน	โปรดน้อง
แม่นบิดาพ่อพระยาพาน	ทรงพระโกรธ ก็ดีเฮย
สามราชเรานี้ไว้	ข้าไหว้ขอทูล
๑๓๗/๒๘ อุสสาจาตอบถ้อย	จิตดา เล่าแล
พานพระพ่อบิดา	แห่งข้า
จักชักปลูกอาวาหา	ชมโชค ไชยเฮย
ลุลาภสมเจ้าช้าง	ห่านเจ้าสงวนชม
๑๓๘/๒๙ นาบุญอันแม่สร้าง	แสนอสง
ขอร่วมรสเทียมองค์	คิ่นท้าว
แม้นพี่เกิดในเวียงเหล่าแสนขง	มุงเมฆ ก็ดีเฮย
ขอพี่พอเยื้อนช้า	ถ่อมถ้าชมอวน
๑๓๙/๒๙ ขันคำเต็มหมากแก้ว	พลูแลว แลพี่
อวนแม่ยอทูลแถว	พี่ท้าว
จันทน์มันแต่เมืองแกว	ผสมดอก ดวงเฮย
นางน้อมถวายพี่ท้าว	เจื่องเจ้าจอมบา
๑๔๐/๒๙ มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	สะตายหาน
หอมกลิ่นรสตลบเจือจาน	ทั่วห้อง
มะลิดอกดวงบาน	สลิดสแล่ง ก็ดีเฮย
ถวายจิ่มพระเจ้าช้าง	ช่างเจ้าจักทรง
๑๔๑/๒๙ เมืองพานเมืองห่างรั้ง	เสียไว แลพี่
ขอพระอย่าจางใจ	จากน้อง
พอเห็นแต่หฤทัย	อวนแม่ เดียวเฮย
ขอพี่พระเจ้าช้าง	อย่าอ้างลาอวน
๑๔๒/๒๙ นางเมืองธิราชเจ้า	มาลี พี่นัน
ยังค่อยอยู่สวัสดี	ชุมื้อ
พระแม่สั่งดวงศรี	โดยชื่อ มาเฮย
มาโผดผายข้าน้อย	ล่อเหล้นจงพราง
๑๔๓/๓๐ รอยพระแม่เจ้ามาด	มาลี
จงเคียดฟุนมามี	จิ่มข้า
คำร้ายเยื่องกวนศรี	พระพี่ บาเฮย
จงจ่มคำร้อนร้าย	โศกต้องหฤทัย
๑๔๔/๓๐ พระเท่าพรางข้าไว้ฮาด	ฮามใจ แลพี่
คืนเมือสู่หอเวียงชัย	ช่อฟ้า
นิรมหนอหนุนใจ	จูงจ่อง ไว้ฤๅ
มาล่ายลวงเล่นข้าแม่	เผิดหน้ายินอาย
๑๔๕/๓๐ เชื้อไฟเรือเรื่อร้อน	เปลวแดง นั้นนา
ใครห่อนละเสียมาเป่ายังแมงแสง	หิ่งห้อย
แสงสุริยห่อนใครแปลง	มัวมืด ไปเฮย
แสนสมุทรใต้น้ำ	ใครอาจอ้างอึดตาง
๑๔๖/๓๑ ปลาซิวปาวเปิบคาบคั้น	อานนท์
ปลาช่อนกินบึกเลิม	ห่อนได้
บ่รักหากปลดปลง	จงจาก ดายเฮย
มาล่อลวงเล่นชู้แม่	บ่สู้หลายชาย
๑๔๗/๓๐ ไม้ค้อมมันย่อมค้อม	จนหัก พี่เฮย
ท่านบ่รักจำรักใผ	ห่อนได้
ไมตรีบ่มีนัก	บ่รู้ร้าย ดีเฮย
ใครบ่จงอ้างเอิ้น	บอกแจ้งคดีความ
๑๔๘/๓๑ ตัวอวนคือดั่งดอกไม้	โรยราย แลพี่
ดูมีรสหอมหลาย	กิ่งค้อม
ภมราบ่บินกลาย	บานปางเปล่า ดายเฮย
ฝูงหมู่แม่ผึ้งเคล้า	เปล่าเอื้ออาลัย
๑๔๙/๓๑ ตัวอวนคือหิ่งห้อย	ยามสาย แลพี่
บ่เปรียบยังสุริยผาย	เปล่งฟ้า
เต็มเรืองก็เรืองดาย	หมองหม่น เดียวเฮย
บ่อาจจักเหลื่อมได้	หม่นเศร้าเสียศรี
๑๕๐/๓๑ รอยว่าท้าวเหยาะหยอกเหล้น	เมียขวัญ อยู่แล
มัวม่วนสนุกจวนจันทน์	สว่างร้อน
มาละอ่อนอวนสาวสวรรค์	ทรงโศก เดียวเฮย
เจ็บจำงือข้าไห้	หอดไห้หิวแรง
๑๕๑/๓๑ ทั้งวันทุกเมื่อมื้อ	กองหัน อยู่แล
แม่กองหาศรีจอมธรรม์	ธิราชท้าว
ทั้งวันยังใฝ่ฝันหัน	พระพี่ มาเฮย
ตื่นแล้วสะอื้นไห้	คลั่งไคล้ไหลหา
๑๕๒/๓๑ อุสสาจาต่อท้าว	ขุนบา เล่าแล
เฉลยตอบคำวาจา	อื่นอั้น
ว่ารักเฮยเจื่องเฉลิมบา	ดวงเนตร นี้นอ
สาส่วนบุญด้วยสร้าง	หอบให้เถิงพระบา
๑๕๓/๓๒ บารสจาตอบถ้อย	สยองสาส์น แลแม่
สองรักทุกเปาปาน	บ่แล้ว
มาขอดรักในสงสาร	สองราช เราเฮย
สองต่อสองร้องไห้	พร่ำรู้เรรน
๑๕๔/๓๒ เรียมเล็งหันสัตว์สิ่งร้องอยู่	ในไพร นาแม่
พี่ยังคิดเคริงใน	บ่แล้ว
ได้ยินเสียงหมู่แมงใย	แจ้จั่น ก็ดีเฮย
รนร่ำร้องแจ้วแจ้ว	ค่ำแล้วยินวอน
๑๕๕/๓๒ เรียมเล็งหันหมู่เนื้อนกยังมีคู่พร้อม	พอสอง
ยังครบคู่กันยองคอน	กิ่งไม้
แสนสัตว์อยู่ในไพร	วุยวอก ก็ดีเฮย
ทั้งค่างลิงต้นไม้	บ่างแบ้วนางนี
๑๕๖/๓๒ ไอสวนครุฑนาคน้ำ	นาคี
ฝูงหมู่เทพกัญญามี	ชุหน้า
อินทร์พรหมหมู่บุญมี	ทั้งเทพทิพย์ ก็ดีเฮย
ย่อมมีคู่ครบซ้อนเซื้อม	อุ่นเอื้อมแฝงเทียม
๑๕๗/๓๒ มนุษย์ก็ยังรู้	มามี
ฮังฮาดฮามหลายปี	จากชู้
ใครใดบ่กวนควี	คืนครอบ เอาเฮย
เต็มว่ามีร้อยชู้	อย่าสู้จงชัง
๑๕๘/๓๒ เรียมเล็งหันหมู่ไม้	ลมพลัด นาแม่
เนิกน้อมเนืองไกวกวัด	กิ่งก้าน
เรียมเตียวที่สงัด	กลางป่า เดียวเฮย
เหลียวผ่อไปปุ๊นเพ้	โศกหม้อมถนอมดาย
๑๕๙/๓๓ เรียมเท่าเกาหัวบี่ไห้	อืดอือคราง แลแม่
เพราะบ่หันเจื่องจอมนาง	นาฏน้อง
เรียมคิดวอดหลายทาง	แถมโศก เดียวเฮย
เรียมอยู่ไหนไห้หั้น	นั่งหง้มเซาแรง
๑๖๐/๓๓ เรียมหันนกแขกเเต้า	แลหลาว นาแม่
บินสอดจับสาขา	ป่าไม้
รอยเสวยหน่วยรุกขา	บินล่า ไปเฮย
ขันเขี่ยงจูฟู่ร้อง	เถี่ยงถ้องชมเมีย
๑๖๑/๓๓ เรียมหันหมู่ไม้ม่วงแก้ว	อัมพา มากแล
ลมพัดไม้สาขา	กิ่งค้อม
พี่เท่าคิดถึงเจื่องจอมตา	พระแว่น เมืองเฮย
คือพี่กับน้องไห้	อยู่ไห้เวทนา
๑๖๒/๓๓ รอยอวนได้เล่นลูกนกจาก	เสียรัง แลฤๅ
ฝูงหมู่แม่นกรุมชัง	แช่งไว้
กรรมหนักแต่ภายหลัง	รอยร่าง ทันฤๅ
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากเบื้องกรรมเวร
๑๖๓/๓๓ สองรักสองอ่อยอ้อน	ชมขวัญ นีนอ
สองรารอยได้เอาสัตว์คลากัน	ชาติแล้ว
รอยวิบากแต่ของหลัง	จำจาก กันเฮย
หลอนหากมีหื้อเมี้ยน	สว่างเสี้ยงกรรมเวร
๑๖๔/๓๔ ชาติแล้วรอยได้ขาดขว้ำ	คำรัก ท่านฤๅ
รอยได้ประมาทคลองปฏิบัติ	โทษต้อง
เวรารีบเร็วชัก	เติงม่อน ทันฤๅ
เจียนจากองค์คล้อยแคล้ว	คลาดแล้วหวิดไป
๑๖๕/๓๔ อุสสาตรัสรู้แล้วแห่ง	ใจบา พี่แล
นางเกิดกับปัญญา	ฉลาดรู้
ลุกไปยกสุรา	ป้อนจิต มาเฮย
ถวายแก่บาเจ้าท้าว	ช่างเจ้าจักเสวย
๑๖๖/๓๔ เลิงทุกข์บ่ใคร่ตั้ง	ตนยืน แลพี่
เท่านับอยู่นับกินกลืน	คาบข้าว
ชีวิตดั่งตายคืนบ่เป็น	สารูป คนเฮย
เพราะแม่ยังหวังซ้อนเชื้อม	ร่วมห้องแฝงเทียม
๑๖๗/๓๔ ขอพระขาดขว้ำข้าน้อยม่อน	มรณา เต๊อะพี่
แม่อยู่ลุนหลังบุษบา	รสกลั้น
กันอวนตายขอเกิดเทียมบา	เป็นคิ่น เดียวเฮย
บุญจุ่งชักชูชู้ดั้น	ใฝ่ฝั้นแฝงเทียม
๑๖๘/๓๔ บาท้าวยัวย่วงไห้	น้ำตาตก อยู่แล
สรวมหอบเอาอุสสากับอก	จูบแก้ม
พระอวนอย่าแถมทก	อกพี่ บาเต๊อะ
ใจพี่พอสลั้ง	ย่วงย้อยแถวนอง
๑๖๙/๓๕ บ่ใช่ใจข้าน้อยหาก	มาพราง แม่แล
บ่ใช่ใจเรียมวาง	นาฏน้อง
อันสิเนห์หากหลายทาง	ภายพี่ มีเฮย
หวังร่วมรสเจ้าชู้	พี่สู้อวนชู
๑๗๐/๓๕ ก็ใช่ใจข้าน้อยหาก	จงลา นาแม่
รอยเกิดเป็นคนมา	โลกนี้
บ่ใช่ท้องเทศเทวดา	วางวิ่ง ลงเฮย
ใช่เทพทิพย์ชั้นฟ้า	อยู่ถ้าชมอวน
๑๗๑/๓๕ พี่เท่าทุกข์ละห้อยหอด	หิวตาย แลแม่
แสนโศกทุกข์ชายใด	เท่าข้า
พี่ละอ่อนองค์อุสสุดทุกข์	สังเวช มีเฮย
เมื่อพี่พรากนงน้องแก้ว	กลิ่นชู้แฝงเทียม
๑๗๒/๓๕ พี่คิดเถิงเมืองเก่าแก้ว	ทวาริกา นาแม่
อเนกแสนขุนมา	นั่งเฝ้า
สมบัติยิ่งอินทรา	ผายโลก ลงเฮย
ยังบ่เท่ารสแก้มน้อง	ใคร่ใฝ่ฝั้นแฝงชม
๑๗๓/๓๕ เรียมทุกข์ปะเปื่อนร้อน	อกถนอม
ใครบ่จงจักปอง	ช่วยพร้อม
ถึงเวลาพี่สยอง	ปลอมเมฆ มาเฮย
ใจเจตน์ถึงน้องแก้ว	รอดแล้วชูชม
๑๗๕/๗๕ บ่ใช่ชายนำร่วมหุ้น	เหมยหมาย นาแม่
มีเมียผู้เดียวกอดหลอตาย	ต่อเถ้า
จรเดินผ่าผงผาย	ปลอมเมฆ มาเฮย
ลงรอดเถิงเจ้าน้อย	ม่อนข้อยแสวงชม
๑๗๕/๓๖ มนุษย์ใครห่อนรู้	มามี
โขงเขตในโลกี	โลกหล้า
ความตายพี่บ่ธรณา	จักหลีก ไปนัน
เดินโลกลงเหล้นชู้	เสพย์สู้กามคุณ
๑๗๖/๓๖ อุสสาฉลาดรู้ด้วย	ปัญญา เล่าแล
ลุกไปยกเอาไหสุรา	ขื่นเข้ม
ถวายถึงเจื่องจอมบา	เขยแขก เมืองเฮย
ถวายแก่บาท้าวเจ้า	เสพย์สู้เชยบาน
๑๗๗/๓๖ สุราปางแป่งแก้วชาติ	ธานี
ถอกถั่งใส่ตะไหลคำดี	เหงี่ยนแหง้น
ก๋ำตวงใส่ขันศรี	ทูลแป่ง เกนเฮย
เขยราชรับได้แล้ว	หยาดเหล้าฟายฟอง
๑๗๘/๓๖ อารักษ์อาราชเจ้า	ขรงพาน ท่านเฮย
จุ่งมารับอย่านาน	เนิ่นช้า
เทพาอยู่ปราการสูง	บนเมฆ ก็ดีเฮย
เชิญช่วยชูหื้อได้	อย่าหื้อเป็นภัย
๑๗๙/๓๖ บาท้าวซ้ำรับแป่งแก้ว	มาฟาย
ตามรีตโบราณหมาย	หมื่นหมั้น
ริร่ำแผ่ผับผาย	ชูช่วย เรียมรา
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	ต่อเต้าพันปี
๑๘๐/๓๗ บาท้าวยกแป่งแก้ว	มาฟาย เล่าแล
ผายแผ่เทพยดาหลวงหลาย	ชุห้อง
มเหสักข์หมู่ขุนนาย	อามาตย์ ก็ดีเฮย
ทั้งล่ามสีแกล้วกล้า	พวกน้อยผีสาง
๑๘๐/๓๗ มเหสักข์สวาดเจ้า	ฃรงพาน นี้เฮย
จุ่งชวนกันมารับเอาทาน	แป่งเหล้า
เทพาอยู่ปราการ	สูงใหญ่ มีเฮย
ทั้งเทพท้าวถ้วนหน้า	พร่ำพร้อมมเหสักขา
๑๘๒/๓๗ ผลอันพี่ได้หยาดเหล้า	ฟายฟอง นี้นอ
จุ่งจักมาชูช่วยเรียมปอง	ร่วมน้อง
สองสิเนห์ช่วยเรียมพ่อง	สมฤทธิ เร็วรา
อารักษ์เมืองเจ้าช้าง	จุ่งตั้งหูฟัง
๑๘๓/๓๗ พี่จิตยกแป่งแก้ว	เกนบา เล่าแล
เชิญราชจุ่งเสวยสุรา	ขื่นเข้ม
บ่เหมือนดั่งเมืองทวาริกา	เมืองเทพ ทิพย์เฮย
รอยร่างเป็นแต่ดินด้าว	ดั่งนี้จืดจาง
๑๘๔/๓๗ บาท้าวรับแป่งถ้วน	ถึงสาม
เป็นแต่รีตโบราณตาม	แต่เชื้อ
เมรัยใส่เต็มงาม	เจ็ดเตื้อ เติงเฮย
เมาม่วนมัวเหล้นเหล้า	บ่รู้มัวเมา
๑๘๕/๓๗ สองฝ่ายแก้มคือน้ำ	คำซาว แลนา
สองรักหากเปิงปาว	ม่วนเหล้น
เป็นจอมเจื่องใจสาว	บาราช รักเฮย
สรวมหอบอวนอ้อนเหล้น	นวดเน่งนมนวล
๑๘๖/๓๘ สองฝ่ายแก้มคือน้ำ	คำสิบ แลพี่
อวนอ่อนยินสนิท	แป่งเหล้า
เหมือนจักถวายทอดชีวิต	เหนือตักบาราช รักเฮย
คือดั่งอินทร์เจ้าฟ้า	หอบอุ้มสุชาดา
๑๘๗/๓๘ แป่งเรียมได้แล้วเงื่อน	บาเชย นี้นา
เชิญอ่อนอวนมาเสวย	ทรากซ้ำ
อุสสาว่าอวนบ่ยินเคย	รับราช ทานเฮย
ขอถวายจิ่มพระเจ้าช้าง	ช่างเจ้าจักเสวย
๑๘๘/๓๘ เมรัยรอยร่างสร้าง	แกมพิษ แลฤๅ
อวนแม่เกรงชีวิต	มิ่งม้วย
รอยบาหากตกผิด	เมืองท่าน มีเฮย
ใครบ่อาจเว้นได้	แห่งห้องกรรมเวร
๑๘๙/๓๘ อุสสาว่าแป่งท้าว	พี่เสวย นั้นนา
ยังเงื่อนอวนขอเชย	ทรากซ้ำ
...หากควรเคย	เป็นโทษ อวนเฮย
หลอนหากมีล้นล้ำ	ขอฟ้าคว่ำต้นลืน
๑๙๐/๓๘ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กัญญา แม่แล
เกี้ยวกอดเอาคออุสสา	ปากป้อน
ปุนกระสดแก่ราชา	สองราช รักเฮย
แสนโศกคำรักซ้อน	บ่ร้อนเกรงขาม
๑๙๐/๓๙ อุสสาได้ถูกต้อง	เมรัย แลนา
สากสมเสียวตนไป	เพื่อเหล้า
การสงสารบ่กลัวภัย	สักเยื่อง ใยเฮย
ถวายอ่อนองค์หื้อท้าว	ช่างเจ้าจักประสงค์
๑๙๒/๓๘ ที่นั้นสองท่านท้าวยังกอดเกี้ยว	กลมเกลียว อยู่แล
บ่มีคำหลบเหลียว	กลิ่นเกลี้ยว
สองรักดั่งใจเดียว	เกี้ยวกอด ชมเฮย
ใจไน่ในล้ำล้น	ปืดก้นลิงค์ลน
๑๙๓/๓๘ อุสสาตริเมียงม่อยหน้า	ตาหลับ
บาสอดแขนแลลับ	เปลี่ยนปลิ้น
บาใส่กู้ฉบับ	ลุกนั่ง คนังเฮย
แขนสองขาปลิ้นแป้	ตาหลิ่วเหล้นแสแกล
๑๙๔/๓๙ อุสสายังหนุ่มน้อย	เสียบา
อายุสิบหกมีมา	ขวบเข้า
สาส่วนตนคิ่นบา	อายุมาก มีเฮย
สามสิบปลายถ้วนห้า	แก่คร่าวจักดามี
๑๙๕/๓๙ เถิงยามจักดารุ่ง	ผางผาย แลนา
ดาวช้างมาเหงยหงาย	สู่แจ้ง
ดาววีหากเหยหาย	ลับเลี่ยม ไปเฮย
เหมยหมอกกุมฝ้ากุ้ม	แผ่คุ้มหนาวเย็น
๑๙๖/๓๙ เดือนดาวหมองหม่นเสี้ยง	บ่ปรากฏ
เหมยหมอกบังใบหด	ยอดย้าว
เยียวพานน้อยหมู่ผันผก	ยกโทษ มีเฮย
เถิงสองฮาดฮามลดไว้	ก่อนเกื้อทิพพะอวน
๑๙๗/๔๐ พี่จิตนำรอดแล้ว	เวียงชัย แม่แล
หับประตูยนต์ไย	เขื่อนขั้ง
บัญชรใส่แสนไกล	หลดลั่น ลงเฮย
หับแทบทวารไว้แล้ว	บ่เอื้ออาลัย
๑๙๘/๔๐ สองท้าวสองสนุกร่วมแผ่นผ้า	ฟองฟา อยู่แล
เกี้ยวกอดอวนอุสสา	อ่อนน้อย
สองรักร่วมผืนฟา	เกี้ยวกอด ชมเฮย
สัตว์แลคนใต้ฟ้า	บ่ถ้าสนเทห์
๑๙๙/๔๐ ยามสองท่านท้าวสว่างสู้	สุขสงวน ราชเฮย
เสียงพาดฆ้องกลองกุมกวน	ร่วนเร้า
บาไขป่องบัญชร	ชวนแม่ เล็งเฮย
เชิญแม่เล็งฤกษ์บนฟ้าหม้อม	หม่นเศร้าเสียศรี
๒๐๐/๔๐ แม่มาเล็งดูดาวช้างแก้วต่าง	งาแหงน แลพี่
จักดารุ่งราตรีแปน	ป่งฟ้า
นางนาฏสนมหมู่เคยแหน	อุสอ่อน อวนเฮย
ประทีปตามด้วยร้อย	ส่องแจ้งชุปรางค์ทอง
๒๐๑/๔๐ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กับตัก แลแม่
ค่อยอยู่เต๊อะเนอดวงรัก	คิ่นข้อย
นาทีรับเร็วนักจัก	ดารุ่ง มาเฮย
ขอโปรดเรียมนี้ไว้	อย่าให้เขาลือ
๒๐๒/๔๑ เยื่องใดจักได้ขาดขว้ำ	จากทรวง นั้นนา
พระเท่ามาจุจงพรางลวง	ล่อน้อง
ยังเกรงแต่พระอวน	ทางแม่ มีฤๅ
หวังพี่มาเป็นเจ้า	ร่วมพร้อมเงาบา
๒๐๓/๔๑ รอยใช่บุญข้อยสร้างหน่าย	แต่อุส แลพี่
โขงเขตในมนุษย์ไผหม่นทุกข์	เท่าข้า
วันตายแท่งอวนอุส	บึดหนึ่ง ดายเฮย
บุญแม่บ่มีร้างหม้าย	หน่ายหน้าแหนมชัง
๒๐๔/๔๑ ส่วนตนข้าน้อยเกิดมาได้	สิบสาม แลพี่
ยังบ่มีกลกาม	เยื่องชู้
มีแต่พระทรงนาม	ลี้ลอด มาเฮย
จงใช่ชมน้องแก้ว	ก้ายแล้วลาเมือ
๒๐๕/๔๑ พระบายัวย่วงย้อย	น้ำตาไหล อยู่แล
บ่ใช่เรียมใจไกล	จากน้อง
ยังเกรงแต่อภัย	ทางโทษ มีเฮย
ใครอาจจักมาพร้อมถ้อย	ช่วยค้ำชูเรียม
๒๐๖/๔๑ พระพานพระพ่อท้าว	ราชา นั้นนา
มีอำนาจถนัดลือชา	โลกอ้าง
หลอนท้าวโกรธโกธา	มัวมืด มานัน
ใครอาจจักห้ามได้	โทษร้ายภายเรียม
๒๐๗/๔๑ กองหน้าอเนกหน้า	แจจน มากแล
แสนโกฏิอักโขพล	อยู่เฝ้า
เสนาหมู่ต่างตน	มวลมาก มีเฮย
ควรพี่เกรงท้าวเจ้า	พระพ่อจอมพาน
๒๐๘/๔๒ อุสสาขานตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
ก็ชอบคำาาจา	ท่านท้าว
พระพานเจื่องบิดา	ตนพ่อ รานี
บ่ล่วงใจข้าได้	แม่ห้ามหฤทัย
๒๐๙/๔๒ แม้นโทษร้ายร้อยชั้นเยื่อง	ฉันใด ใดแม่
ก็จักค่อยเล้าโลมเอาใจ	พ่อเจ้า
จักสมฤทธิดั่งคระนิงใน	สองราช ราเฮย
พ่อก็จักน้องน้าว	เจื่องเจ้าแทนเมือง
๒๑๐/๔๒ ควรแม่เมือก่อตั้ง	ไมตรี ก่อนแล
เมินมากมาหลายปี	ขวบเข้า
องค์อวนเท่าควรดี	ไขข่าว ดูเฮย
ควรแม่ไปน้อมน้าว	กราบไหว้ทูลสาส์น
๒๑๑/๔๒ บัดนี้ข้าน้อยเท่า	ตนเอง แลพี่
แม่มาฟังคำคนล่าเลง	โลกผ้าย
จักรับต่อพ่อยินขามเกรง	ยินยาก นักเฮย
เยียวโทษถึงถ้านร้าย	โลกเรื้องนินทา
๒๑๒/๔๓ กันเรียมบ่น้อมนิ้ว	แก่บิดา พ่อนัน
อวนแม่ก็เที่ยงจักมรณา	ขาดขว้ำ
โทษาเท่ามีแก่สองรา	จักคลาคลาด ไปเฮย
ขอธิราชเจ้าช้าง	อย่าร้างลาอวน
๒๑๓/๔๔ บัดนี้บาพี่ท้าว	ขอลา ก่อนแล
จักเมือหาของบรรณา	รอดท้าว
ภายลุนพี่คืนมา	สมสู่ เอาเฮย
คำอ่อนหาน้อมน้าว	จิ่มเจ้าภายลุน
๒๑๔/๔๓ เลิงรักธิราชเจ้า	จอมบา ราชเฮย
พี่ว่าจักเมือเอาบรรณา	นอบน้อม
ภายลุนหลอนบ่คืนมา	พรางล่าย ลวงเฮย
พานพ่อจักตัดร้อยบั้น	โลกนี้เขาลือ
๒๑๕/๔๓ พระขิตต์ธิราชเจ้า	พระพาน นั้นนา
เป็นใหญ่ในสงสาร	โลกหน้า
จักไปหาปฏิญาณ	สองราช มาเฮย
ตนม่อนจักคืนเป็นข้าเจ้า	อยู่เงื้อมเงาพาน
๒๑๖/๔๓ สัจจะพี่ได้ตั้งต่อฟ้า	พสุธา นาแม่
บ่หล่าหลวงไคลคลา	จากน้อง
เจียมตนเท่าบา	ลือโลก มาเฮย
เรียมก็ใช่ชายลิ้นหล้อน	ลอกหน้ามาดาย
๒๑๗/๔๓ สายสิเนห์บ่หวังสืบไว้	เอายาว แลพี่
ใครใดอาจเอาใยจั๊กคร่าว	ล่ามช้าง
ลมเป่าพัดกลางหาว	ปุดขาด ไปเฮย
หลอนคลาดคลาข้าน้อย	ขาดขว้ำมรณา
๒๑๘/๔๔ กันตราพระไปสู่โลกหน้า	อินทร์พรหม พันนา
ขอลุลาภสองสม	เก่าแก้ว
พี่เท่ามาละอ่อนจอมนิรม	ทรงโศก เดียวเฮย
มาละแม่เป็นร้างหม้าย	บ่เอื้ออาลัย
๒๑๙/๔๔ พระบาได้พรากร้าง	คำรัก นั้นนา
คิดคลั่งทรวงหนาหนัก	แตกเฟื้อง
อุสสากล่าวกลอนชัก	ถวายราช บาเฮย
เหมือนแผ่นดินฟ้าขว้ำ	โทษร้ายแรงมี
๒๒๐/๔๔ พระบายังฟักเฟื้อ	อุสสา อยู่แล
บ่คิดรู้ยังโทษอันหนักหนา	หย่ามหยุ้ง
บาท้าวโลกโลกา	ใผเผียบ เทียมนัน
อาจจักย่ำยีฟ้าฟุ้ง	โลกนี้เขาลือ
๒๒๑/๔๔ สองท้าวยังปากต้าน	สนองจา
ดารุ่งมาจวนตา	ส่องฟ้า
สุริยส่องโลกา	เสด็จโลก มาเฮย
ยังแนบนอนน้อมหน้า	ที่ห้องหอคำ
๒๒๒/๔๔ เสนาเผ้าท้าวหมู่	เคยกัน
มาชุมนุมเนืองนัน	พร่ำพร้อม
กลองเสด็จต่อยเสียงนัน	ตีม่วน เมืองเฮย
ทุกที่มาน้อมหน้า	นั่งพร้อมเสนา
๒๒๓/๔๕ พระพานพระพ่อท้าว	ถามหา
เราบ่หันเจื่องจอมธิดา	แว่นฟ้า
บ่กันมากเมินมา	พระแว่น เมืองเฮย
พยาธิใดเข้มกล้า	อ่อนน้อยดามี
๒๒๔/๕ พระพานพ่อร้องเรียกผู้ใช้	เสมอใจ
หื้อมารับอาชญาลงไป	อย่าช้า
กันถึงกราบบัวไข	พระปิ่น เมืองเฮย
พ่านพ่อพระเจ้าฟ้า	เรียกเจ้าข้า...
๒๒๕/๔๕ ขออัญเชิญธิราชเจ้า	ดาเมือ รีบรา
พยาธิใดมาจวนตัวเมีย	บ่ได้
แม้นหนาวเหน็ดเหนื่อยมัวหัว	เยื่องใด ก็ดีเฮย
เชิญแม่เมือเฝ้าท้าว	กราบไหว้พิทูลองค์
๒๒๖/๔๕ อุสสาหลบหลีกด้วย	คำพราง ก่อนแล
รักเหยรักศรีขุนนาง	แกว่นใช้
สูจุ่งจักเมือทูลเจื่องจอมปรางค์	บิดาราช เราเฮย
อวนแม่ยังบ่อเหนื่อยเหน็ดคร้ามไข้	สิ่งอั้นเป็นใด
๒๒๗/๔๕ คืนนี้แม่มัวม่วนเหล้น	บาทสักกา อยู่แล
เถิงเมื่อรัตติยา	จิ่งเมี้ยน
เมาหลับหมอกเต็มตา	มัวมืด มีเฮย
ยังเหน็ดเหนื่อยคร้าวไข้	ร้อนนอกหนาวใน
๒๒๘/๔๖ กันสว่างแล้ว	สุขเสบย
บ่หนาวเหนื่อยเหน็ดตนเลย	สว่างเสี้ยง
จักขุมุ่งเมียงเมฆ	ใสสว่าง มีนัน
อวนแม่จักเมือไหว้ท้าว	กล่าวเสี้ยงคดีความ
๒๒๙/๔๖ พระพานยินลูกกล่าวถ้อย	กลอนกิด
กูพ่อยังหวังสมสนิท	ชุมื้อ
บัดนี้แม่รอยป้องปิด	ใจจาก ไปนัน
ดวงเนตรอย่าเยื้อนช้า	รีบแท้เร็วมา
๒๓๐/๔๖ พระพ่อป๋งยังแก้ว	เสลี่ยงคำ ไปแล
ฝูงหมู่คนจำนำ	แนบท้าว
ลูกรักอย่าแสร้งคำ	อันหลาก ไปเฮย
หลอนบ่สมเจ้าต้าน	โทษร้ายแรงมี
๒๓๑/๔๖ สูจ่งไปเอาลูกรัก	กูมา รีบรา
กูพ่อยังกองหา	ชุมื้อ
นายนักการหมู่กินนา	เร็วรีบ มาเฮย
ขออ่อนอวนเจ้าน้อย	ม่อนข้อยขอเชิญ
๒๓๒/๔๖ ข้าใช้ลุกแล่นได้	เร็วพลัน
เชิญอ่อนอวนสาวสวรรค์	แว่นฟ้า
ไปถึงรอดโรงพลัน	ไขข่าว วอนเฮย
หลอนบ่เมือเฝ้าท้าว	ท่านโขดเข้มโกธา
๒๓๓/๔๗ ขอพระเมือกล่าวแก้	แก่บิดา เต๊อะแม่
ม่อนมาหันพระราชา	โขดเข้ม
ยังไป่เสวยโภชนา	สักเยื่อง ใยเฮย
เชิญแม่เมือเฝ้าท้าว	รีบแท้เร็วพลัน
๒๓๔/๔๗ อุสสาอวนอ่อนน้อย	เฉลยจา
อวนแม่ก็ยังเมือหา	กราบท้าว
นายเสลี่ยงหมู่กินนา	ขอเชิญแม่ เมือเฮย
ทูลบาทคำเจ้าน้อย	ม่อนข้อยเชิญเมือ
๒๓๕/๔๗ พระพานเจ้าฟ้าราช	บิดา นั้นนา
รู้กลกิจที่ใดมา	บ่แจ้ง
ทรงโกรธโกธา	ทั้งค่ำ คืนเฮย
จงจิ่มองค์เจ้าน้อย	กล่าวแก้กองดี
๒๓๖/๔๗ บิดาพระพ่อเจ้า	หาตน นาแม่
พระพ่อใจเรรน	เดือดไหม้
กลกิจหมู่ฝูงคน	เขากราบ ทูลเฮย
เยียวโทษตนเจ้าน้อย	ม่อนข้อยเหมือนมี
๒๓๗/๔๗ รอยอวนอ่อนน้อยแม่เข้า	ใจผิด
เยียวโทษใครตามติด	จิ่มเจ้า
หลอนจมจ่อมชีวิต	ตายต่างท่าน มีเฮย
เยาตายเพื่อความใบ้แท้	โลกนี้เขาลือ
๒๓๘/๔๘ ควรแม่เมือนบบาทท้าว	บังคม ก่อนแล
พระพ่อปัญญาคม	ฉลาดรู้
ควันไฟป่องเปลวลม	ฤๅแทบ ได้นัน
บ่อาจจักกั้งได้	หลีกเว้นฉันใด
๒๓๙/๔๘ ควันไฟโผอาจอ้าง	อึดเปลว จานอ
ช้างสารสูงเพียงเรียวใผ	อาจอุ้ม
แม่น้ำช่องเรือเตียว	ใผอาจ ทับนัน
อากาศฝูงใต้ฟ้า	ใผอาจอ้างอึดลม
๒๔๐/๔๘ ตามบุญตามโชคแก้ว	อุสสา ก่อนแล
แม้นตายวันเดียวดาย	สู่ฟ้า
รักกันบ่ยินอาย	หนโลก มีเฮย
ตามรีตคลองเหล้นชู้	ผู้รู้คลองเมือง
๒๔๑/๔๘ ใผหันใผจ่มฟ้อง	ฟองฟุน จานอ
ใผเอาคำสับสุน	กราบไหว้
ราชาลวดฟองฟุน	ใจขุ่น มั่วเฮย
พระราชจักตัดร้อยบั้น	ขาดขว้ำชิงชัง
๒๔๒/๔๘ นางใช้นบน้อมไหว้	ทูลสา แม่แล
ขออ่อนอวนอุสสารีบเร็วมา	อย่าช้า
อวนอย่าขืนขัดราชา	ฉักเยื่อง ใยเต๊อะ
พระราชจอมเจ้าฟ้า	เรียกเจ้าเร็วมา
๒๔๓/๔๙ พระว่าก่อนกี้	เราเรียกหา นั้นนา
ใช้ละทีก็ยังมา	บ่ช้า
บัดนี้เพศหนักหนา	พยาธิแม่ มีฤๅ
จักว่าหนาวเหนื่อยเหน็ดคร้ามไข้	เยื่องอั้นฉันใด
๒๔๔/๔๙ นางใช้อดครอบคร้าว	กลัวตาย มากแล
มีตนสั่นระสาย	น้อมไหว้
ขอจิ่มแม่นางนาย	เสด็จด่วน พลันรา
หลอนบ่เหน็ดเหนื่อยคร้ามไข้	สิ่งอั้นเป็นใด
๒๔๕/๔๙ พระพานพระพ่อเจ้า	เหนือหัว นั้นนา
ยังถ้าฟังกล่าวกลอนคำมัว	ผูกไม้
สูจุ่งทูลเจื่องจอมหัว	อุบายโลก มีเนอ
ควรกล่าวกลอนหื้อท้าว	โลกอั้นอุปมา
๒๔๖/๔๙ บ้านเมืองอันห่างร้าง	เมินมี ราชเฮย
ก็ย่อมยังมีเสือหมี	แรดช้าง
มัจฉาอยู่ยังนที	แฝงใฝ่ ชมเฮย
นคราชย่อมมีเจ้าช้าง	สืบสร้างเสวยเมือง
๒๔๗/๔๙ พระจันทร์ใสส่องฟ้า	เปิงปาว มากแล
ก็ย่อมมีหมู่คณาดาว	แวดล้อม
มนุษย์หมู่ญิงสาว	ฝูงบ่าว ชมเฮย
ถวายบาทคำเจ้าฟ้า	พ่อเท้าจักกรุณา
๒๔๘/๔๙ พระพานพระพ่อท้าวเฉลียวฉลาดด้วย	ปัญญา มากแล
รู้แล้วลวดบังเกิดโกธา	เดือดไหม้
นางนาฏสนมหมู่หิงสา	สนส่อ มากเฮย
พระพ่อนางเจ้าไท้	รีบได้เร็วไป
๒๔๙/๕๐ จักควรข้าน้อยม่อน	เมือนบ ท่านฤๅ
รู้ว่าจักเอาคำใดมาฝืนปก	ตอบท้าว
ควรเอากิ่งหนาดก	บังร่ม ดีฤๅ
ควรกล่าวคำน้อนท้าว	บอกเบื้องบาสงวน
๒๕๐/๕๐ บารสพระว่าเจ้า	เสมอตา แม่เฮย
ก็ควรดีอวนไปหา	กราบท้าว
นางอย่ากล่าวคำมุสา	ความซื่อ ดีเฮย
กันโทษเติงล้นล้ำ	ถูกถ้านสมมา
๒๕๑/๕๐ บารสจบเพทด้วย	คุณคลอง มากแล
มารอดอวนเถิงถอง	ย่องเข้า
ไขขะแจ๋ป่องทวารทอง	ถึงอ่อน อวนเฮย
บาแปลกปลอมฟ้าเข้า	เสพย์สู้กามคุณ
๒๕๒/๕๐ เป็นแต่บุญเหง้าท้าวราช	บิดา แลพ่อ
ร้องเรียกพระจอมบา	ใฝ่เฝ้า
ขอพระพ่อราชา	เอายืด ยาวรา
พระพี่บาก้มเกล้า	กราบไหว้สมภาร
๒๕๓/๕๐ พระบาสอนสั่งน้อง	อุสสา
ว่าหื้อไปกราบพระบิดา	ท่านท้าว
กษัตริย์หน่อราชา	พระพ่อ ราเนอ
คำราบเพียงน้อมน้าว	กล่าวแก้ตามมี
๒๕๔/๕๑ ฉันใดจักได้ร่วมรสบาท้าว	ราชสนิท
ค่อยเล้าโลมบพิตร	พ่อเจ้า
สองราหากผวนผิด	ทางโทษ มีเฮย
เชิญอ่อนอวนน้อมไหว้	อย่าช้าเร็วไป
๒๕๕/๕๑ รอยพาลผู้ร้ายส่อ	สนรา แลแม่
น่าข่าวสาส์นถึงพระราชา	พ่อท้าว
กันท่านบ่กรุณา	ทรงพระโกรธ ก็ดีเฮย
บาก็เท่าจักสยองขึ้นฟ้า	วิ่งหว้ายเวหา
๒๕๖/๕๑ ยามสองท้าวยังปากต้าน	เส็งกัน
พานราชอกเป็นควัน	วู่ไหม้
ตนตัวย่วงเมามัน	เป็นเหื่อ ไคลเฮย
กรรมหากเคยหล้างได้	ตอบต้านสยองเวร
๒๕๗/๕๑ พระพานเขิงโขดเคียด	เถิงถนัด
ยกยอแข้งสลัด	เหยียดขึ้น
แขนเสื้อวิ่งเววัด	เขิงคนท่าน พานเฮย
มือกำดาบเต้นขึ้น	แกว่งเหล้นกวัดเชิง
๒๕๘/๕๒ พระว่าใครลื่นล้ำ	กูพาน นั้นจา
กูก็ใช่ชายสามานย์	อื่นอั้น
กูพานแก่ฉกรรจ์	ชายหนึ่ง เดียวเฮย
ใครอาจมาเยาะเหล้น	ลื่นล้ำลวงเชิง
๒๕๙/๕๒ สูจุ่งจักเคาะฆ้องเกล้าฟาด	เภรี รีบรา
สนั่นขรงเมืองมี	ชุด้าว
เสนาหมู่คนดี	เร็วรีบ ทันเฮย
ทั้งพวกพลช้างม้า	แต่งห้างเร็วมา
๒๖๐/๕๒ เสนามานอบน้อมไหวัพระบาทท้าว ราชา ราชแล
ยินเสียงตีฆ้องกลองสัญญา	ทั่วด้าว
เมืองพานร้อนหนักหนา	การศึกเกิด มีเฮย
ใครอาจมาข้ามเข้า	ล่อเหล้นกวนเชิง
๒๖๑/๕๒ พระพานลุกทืบเต้น	ตีขา อยู่แล
เราเกิดเป็นชายมา	ไพร่เฝ้า
ขุนใดอาจอาสา	สูจุ่งกล่าว มารา
ศึกต่างเมือข้ามเข้า	รอดเจ้าจอมธิดา
๒๖๒/๕๒ เสนายื่นมือขึ้น	ตีตบ
ฝูงหมู่ชุมกินเครื่องเงินขันคำครบ	เพื่อเจ้า
ราชการใฝ่แฝงพบ	ทุกเมื่อ มีเฮย
จักขอย่ำยีฟ้าฟุ้ง	แตกหยุ้งเป็นขระจ่วน
๒๖๓/๕๓ พระพานเจ้าฟ้าเรียกเอาอามาตย์	เคล้ามาจา
ว่าสูเคยแต่งแปลงเมืองมา	มากแท้
เป็นขุนแต่บิดา	พระพ่อ ยังเฮย
เป็นฉันใดถ้านนี้	ก่อนกี้บ่เคยมี
๒๖๔/๕๓ อุสสาอวนอ่อนน้อย	บุตรี
เราจูบชมขัดสี	ค่ำเช้า
หวังแทนราชธานี	สายสืบ เมืองเฮย
มารมิ่งโจรผู้ร้าย	ลอบเลี้ยวชิงชม
๒๖๕/๕๓ ไอสวนเป็นลูกท้าว	สุเมรุ พลันนา
ใช้ของฝากมาตือเวร	น้อมน้าว
ขอเป็นแขกเขยเกน	ทั้งเครื่อง ครัวเฮย
ทั้งสิ่งของเสื้อผ้า	ดอกไม้เงินทอง
๒๖๖/๕๓ บัดนี้โจรผู้ร้ายมาลอบเลี้ยวลัก	ชิงชม
มันลิลอดบัญชรสรวม	กอดแก้ว
ผิวพรรณสว่างสะใส	หมองหม่น ไปเฮย
เป็นเหตุฉันใดถ้านนี้	ก่อนกี้บ่เคยมี
๒๖๗/๕๓ ดั่งฤๅมันมักม่ายสู้	ตามใจ
ไปสู่ปรางค์ทองใน	ร่วมห้อง
หมากพลูบ่สักใบ	เป็นของฝาก มันเฮย
ปุนงีดใจเสี้ยงส้อ	ล่อเหล้นลวนกู
๒๖๘/๕๓ รูปโฉมเป็นเผ่าผู้	ชาวใด นั้นจา
มาสู่ปรางค์ทองใส	ส่องฟ้า
บ่แหนมแต่อภัย	กระทำง่าย ฉันนี
อำนาจมันเข้มกล้า	เยื่องอั้นฉันใด
๒๖๙/๕๔ มันเป็นเชื้อท้าวเผ่าผู้	ชาวใด จานอ
รู้ว่าเป็นกุมภัณฑ์ใน	ฝ่ายฟ้า
รู้ว่าไอสวนแลอินทรา	ปลอมเมฆ มาเฮย
มันลิลอดดั้นเข้า	ป่องแก้วเวไชย
๒๗๐/๕๔ ปุนเคียดแท้ใครขว้ำหน้าขาด	ใจตาย
มันก็หากคนเดียวดาย	ต่างด้าว
มันมาปองหื้อเผิดละอาย	ปางเปล่า ดายเฮย
สูจุ่งเอาบากง้าวหื้อ	ขาดบั้นยียำ
๒๗๑/๕๔ กันอาสิงอันใคร่ได้ยิ่งล้ำ	ยังมี
มันสังบ่หาคนดี	ข่าวใช้
บรรณามากมวลมี	สินสอด มาเฮย
มันเท่าแรมลี้หน้า	โลกนี้ยินอาย
๒๗๒/๕๔ มันคนเดียวมาอาจแพ้	ขรงพาน เราฤๅ
หลอนมันหากบินซาน	บ่พ้น
เยียวอินทร์พาสยองจากปราการ	เหินป่า ไปเฮย
ใครอาจจักได้รู้	เช่นเก่าเกื้อเดิมมา
๒๗๓/๕๔ เสนานบบาทไหว้	ถวายสาส์น
แต่เช่นเป็นเมืองพาน	บ่รู้
หลอนมันหากไปซาน	พ้นชีเวต มันเฮย
รอยวิบากมันชักสู้	สู่ห้องมรณา
๒๗๔/๕๕ ฝูงไพร่น้อยก็ยังรู้มีแขกแก้ว	งัวควาย แลนา
ยังมีเป็ดไก่หมูหมาย	แขกแก้ว
ยังมาหมายหมู่ขุนนาย	ตามแพ่ง เมืองเฮย
ไขข่าวสาส์นหื้อรู้	บอกเบื้องคดีความ
๒๗๕/๕๕ กษัตราธิราชเจ้า	บุญมี มากแล
ยศทราบปฐวี	รอดฟ้า
ดังฤๅรียวนยี	ยุทธย่ำ เอาเฮย
มาลื่นลวนดั้นสู้	ท่านรู้ยินอาย
๒๗๖/๕๕ ชายเดียวมันก่นท้า	จาแข็ง
ว่ากูก็ใช่ชายจ่ายเงินแดง	ซีกเฟื้อง
เราจักรบหากพอแรง	เยียวเสียเปรียบ ดายเฮย
ควรจองจับหื้อได้	ใส่ไว้จำกรง
๒๗๗/๕๕ ขรงพานเป็นแม่หม้าย	ยืนแกน
ควรผูกคอแขวนตาย	หย่ามหย้อ
ศัตรูจักถ่มน้ำลาย	ปุนหน่าย เล่าแล
เราอย่าหี้อมันยกย้าย	แห่งห้อง...
๒๗๘/๕๖ ยามนั้นพลท้าวคลี่	แสนแซว
คัดคาดเต็มทุกแนว	เนตรหน้า
กองหาญชาติคนแวว	เคยรบล่า เลิงเฮย
ปานจักย่ำยีฟ้าฟุ้ง	เปลี่ยนปลิ้นเอา...
๒๗๙/๕๖ เจ็ดพันหน้าไม้แม่น	ธนูสิงห์
เขาเคยแกว่นกวัดโยงยิง	ยิ่งล้ำ
สุดที่คำคระนิง	บ่ปล่อย บาเฮย
เยียวมันสยองขึ้นฟ้า	รอดห้องเวหา
๒๘๐/๕๖ ขุนช้างชุมเอกอ้าง	แจจร
ขุนหมู่ละเลื่อมอัสดร	เร่งม้า
คนตีนแล่นสลอน	ไหลหลั่ง ไปเฮย
คือเม่ามายบี้เบ้อ	ออกซ้ำเสียรู
๒๘๐/๕๖ จักกล่าวถึงเจ้าน้อยราช	ขุนบา
ยังสรวมหอบเอาอวนอุสสา	จูบแก้ม
ค่อยอยู่เนอเจื่องเสมอตา	ดวงเนตร เดียวเฮย
บาบ่วางน้องแก้ว	หอบอุ้มสงวนชม
๒๘๒/๕๖ พี่บ่ละน้องแก้วราช	เทียมองค์ แลแม่
จักย่ำยีผายผง	ฝุ่นฟ้า
บาเดียวหากหลอนหลง	เมืองท่าน พานเฮย
ถวานส่วนบุญได้สร้าง	โปรดข้าทั้งมวล
๒๘๓/๕๗ กันพี่ยังม้วยม้างขว้ำหน้าขาด	ใจตาย
แสนชาติพี่ยังหวังชมนาย	ร่วมห้อง
กุศลแผ่ผลผาย	ถึงแม่ เดียวเฮย
อวนแม่อย่าได้หม้อม	หม่นเศร้าเสียศรี
๒๘๔/๕๗ รี้พลพานอเนกหน้า	โยธา
จักมาต่อกลเดี่ยวบา	พร่ำรู้
บุญเราเกิดกลับมา	ง่ายหนึ่ง มีเฮย
จักปราบพลท้าวเจ้า	โลกนี้เขาลือ
๒๘๕/๕๗ อุสสาว่าพระจอมเจื่องเจ้า	ชีวิต
อวนหากยังผวนผิด	จิ่มท้าว
ขอร่วมเรียงชีวิต	จอมราช บาเฮย
ตายร่วมรสท้าวเจ้า	ขาดขว้ำชีวัง
๒๘๖/๕๗ เสนาฝูงแกล้วแกว่น	กองหาญ
เขาเบี่ยงปลิ้นปราการ	ถีบเข้า
อาสาแก่พระพาน	ลุลาภ เลิงเฮย
เขาว่าจักปิ้งแป้	ดูกแห้งตำผง
๒๘๗/๕๗ บาท้าวบ่ฟ้าวฟั่ง	เฟือนกล้ว
ยังเจรจาไคร่หัว	หยอกเหล้น
พลพานราชจอมหัว	มาต่อ เราเฮย
รู้ว่าขุนผู้น้อย	ท่านเจ้าจำมา
๒๘๘/๕๗ เชิญนางน้องแก้วรีบ	เล็งหา พ่อรา
เยียวว่าพระบิดา	มิ่งม้วย
จักผายแผ่ฤทธีบา	บังโลก ไปเฮย
เยียวเสียพระพ่อท้าวเจ้า	มอบเมี้ยนมรณา
๒๘๙/๕๘ อุสสาพระว่าเจ้า	จอมกษัตริย์
ดังฤๅตนเดียวแข็งขัด	ท่านได้
พระพานเจื่องพรหมทัต	บ่ร่างจัก มาเฮย
รอยร่างมาแต่ขุนผู้น้อย	แลพวกน้อยตาหาญ
๒๙๐/๕๘ บารสไขป่องแก้ว	ฝาทวาร
ยกยอแผ่นพิดาน	ผ่อเหยี้ยม
เจรจาต่อขุนพาน	องอาจ นักเฮย
พอพ่อพาหื้อร้าย	กูบ่หย้านหนีใคร
๒๙๑/๕๘ กูมาตายอินดูหมู่ข้าแก้ว	หมู่ทหาร
ใจหยาบขอเอาการ	ต่อเจ้า
หนีหนีอย่ามาพาน	มีมิ่ง บารา
สูก็เที่ยงจักก้มหน้า	สู่เงื้อมเงากู
๒๙๒/๕๘ เมียสูจักเป็นแม่หม้าย	หมองโฉม
สูจักหวิดที่รามชม	กลิ่นแก้ม
พระพานเท่าขับพล	มาวอด วายเฮย
รอยวิบากสูผู้น้อย	ท่านเจ้าจำมา
๒๙๓/๕๘ สูจุ่งเมือกินข้าวใหม่	ขาวขาว
หื้ออิ่มเต็มใจยาว	ชุผู้
จุ่งสั่งลูกเมียที่ปิงปาว	ทั้งครอบ ครัวเฮย
เมือสั่งเสียแจ้วแจ้ว	สั่งแล้วคืนมา
๒๙๔/๕๙ ชาวพานร้องเอิ้นด่า	จาสะหาว
มึงมาลักเลียมชมอุสสาสาว	ลูกท้าว
ตูบ่กล่าวคำยาว	กับท่าน บาเฮย
มึงก็เที่ยงตายร้อยบั้น	ขาดขว้ำชีวัง
๒๙๕/๕๙ ขุนพานเขาโขดเคียด	หนักหนา
เรียกร้องตนคิงบา	บอกหื้อ
มึงจุ่งจักภาวนา	เร็วรีบ พลันรา
ตูจักลาบชิ้นบาส้าปิ้ง	อ่อมต้มตับไต
๒๙๖/๕๙ บารสยกยืนขึ้นวาด	ธนูไชย
โยงยาดยิงปืนไฟ	ถูกพร้อม
บายิงผ่าแผวไป	ตายมาก มายเฮย
แสนโกฏิพลเจ้าเสี้ยง	ไขว่ขว้างปานขอน
๒๙๗/๕๙ บายิงข้างซ้ายพลท้าวท่าว	กระจัด
บายกยาดยิงพ่างขวาเซซรัด	ท่าวขว้ำ
ยิงท่ามกลางกระจัดกระจาย	เจ็บป่วย ไปเฮย
หกแล่นหนีก๊านเสี้ยง	ล่นลี้หนีไป
๒๙๘/๕๙ เสนาฝูงอาจกล้า	อาสา
พาหมู่แสนคณา	แล่นลี้
กลศึกเกิดมีมา	กองโกฏิ นักเฮย
ตายมากคร้ามเสี้ยงหั้น	ที่นั้นปานขอน
๒๙๙/๖๐ รี้พลพานมาตายท่านี้	นักหนา
ซ้ำเร่งขับกันมา	แวดล้อม
บายิงแถมถ้วนทุติยาว่ากูบา	ตริโลก เดียวเฮย
โยงยาดยิงฟ้าขว้ำ	มิ่งเมี้ยนมรณา
๓๐๐/๖๐ พระพานหันหมู่ล้น	ตายกอง
มีอาชญาถกถอง	ยอบยั้ง
พระองค์เราหากจักปอง	เอาลวงง่าย งามเฮย
เสียไพร่ไทยม้วยม้าง	เปล่าเสี้ยงทั้งเมือง
๓๐๑/๖๐ พระพานพอย้าวเยีอก	ยินกลัว
เห็นหมู่เสนาตัวตาย	ท่านข้า
หากอยู่เท่าจากตัว	ทุกข์โศก มีเฮย
แสนโกฏิตายหั้นเสี้ยง	ขาดขว้ำมรณัง
๓๐๒/๖๐ ปุนอินดูข้าแก้วพวก	ทหาร
เขาอาสาเอาราชการ	ต่อเจ้า
ปุนเสียดายหมู่กองหาญ	ตายจาก เราเฮย
ปุนงืดชายผู้นี้	โคตรเคล้าเมืองใด
๓๐๓/๖๐ กษัตริย์ธิเบศเบื้อง	ราชา
จึงเรียกร้องเอาหมดโหรามาถาม	กล่าวต้าน
จักว่าอินทร์แถลงลงมา	ลักลอบ ชมฤๅ
นามเนตรลงหื้อชั้น	ชื่อชั้นนามมัน
๓๐๔/๖๐ ทิศานบบาทท้าว	ทูลสาส์น เล่าแล
ก็ใช่ทิพพะมา	แต่ฟ้า
มนุษย์เกิดพงศา	หนโลก เราเฮย
พระราชถึงหล้างได้	ถูกถ้านขังเอา
๓๐๕/๖๑ ที่นั้นบารสยังกล่าวต้าน	คำแข็ง
ขานตอบโกรธาแรง	เร่งร้อน
ก็ใช่ชายหุ่นผีแปลง	หนักโลก ดายเฮย
กูคึดยากสูจักเปิ้งก๊าน	เผิดหน้ายินอาย
๓๐๖/๖๑ ตนกูนามชื่อชั้น	บารส
อำนาจลือปรากฏ	ชุด้าว
เป็นหลานเจื่องจอมยศ	ขิตต์ธิราช เดียวเฮย
แสนต่อเดียวก็ได้	บ่ห่อนก๊านหนีใคร
๓๐๗/๖๑ พลพานอเนกหน้า	หลวงหลาย
จักมาต่อตนกูดาย	ยากแท้
เท่าเยียวโลกลืออาย	จักเสียเหลี่ยม พานเฮย
เราร้องกล่าวสูแจ้วแจ้ว	ว่าแล้วปุนฤๅ
๓๐๘/๖๑ เมืองพานเป็นแม่หม้าย	เสียศรี
สูสังบ่ดูขอนผี	หมู่นั้น
อินดูราชธานี	เมืองพ่อ พานเฮย
ตายมากมวลล้นล้ำ	ชุกล้ำขอนผี
๓๐๙/๖๑ สูรู้จักเบื้องบั้น	หมาดมือ
สูจักรีบหนีสังฤๅบ่	อยู่หั้น
สูตายย้อนฤทธีบา	เหลือดขนาด นักเฮย
กูแหนมหยุดไว้หื้อห้าว	เมื่ออั้นแห่แหน
๓๑๐/๖๒ บาเจ้าท้าวท่านยังกล่าวถ้อย	เสียขวัญ เผิดแล
พานราชอกเป็นควัน	วู่ไหม้
เสนาหมู่ถมกัน	พังพ่าย คืนเฮย
ใครอาจจักรบได้	ต่อตั้งตนบา
๓๑๑/๖๒ พระพานเจ้าช้างจิตเจตน์หม้อม	ถนอมใจ
จักกล่าวฉันใดใด	ว่าไว้
เปิงอาจมหากเว้นหนีไกล	ใผห่อนย้ำ ไปเฮย
กูหากมาคบผู้ใบ้	เหตุนั้นเสียฤๅ
๓๑๒/๖๒ สุนัขตัวถ่อยร้าย	หุมขบ
ใครบ่ควรจักคบ	ตอบท้า
ย่อมเอาอาวุธต่อยตีตบ	อสิทั่ง แทงเฮย
ตีต่อยหัวบิ้นบ้าง	ถูกถ้านเถิงตาย
๓๑๓/๖๒ เสียดายดวงวิเศษแก้ว	ยองยา
แหนมหลั่งไหลคงคา	แม่น้ำ
เสียดายช้างสารหมู่งาเงย	ตัวประณีต นักเฮย
แหนมปล่อยเขาเข้าห้วย	เถื่อนกว้างกลางดง
๓๑๔/๖๓ เสียดายหมู่ม้าแก้วราช	อาชาไนย
แหนมไว้ฝึกไถนาไกล	ทุ่งกว้าง
เสียดายหมู่ผลา	กับดาบ งามเฮย
แหนมไว้ตีพร้าน้อย	ลืบไม้เหลาหวาย
๓๑๕/๖๓ แต่กูได้ผ้ายผาบ	สงคราม
ศึกบ่พอแพ้วพาน	พ่อได้
ชายเดียวเลิศแลหาญ	มาต่อ กูนี
มันเท่ามีแต่ก๋งน้อยน้อย	ยกหยื้นยิงไป
๓๑๖/๖๓ ชายเดียวมาอาจแพ้	พลแสน
ยิงผับชุด่านแดน	ป่องฟ้า
คำจาปากเสียงแข็ง	บ่อ่อน ยมเฮย
คำปากแข็งเข็มกล้า	บ่รู้ยมใคร
พระพานยิงเรียกร้อง	เอาขุนสวรรค์
ปลงอาชญาฉกรรจ์	แกว่นใช้
ไปเชิญเจื่องกุมภัณฑ์	สหายราช เราเฮย
เชิญพ่อเมือเหล้นเหล้า	ที่เจื่องเจ้าจอมพาน
๓๑๘/๖๓ ขุนสวรรค์...	.........
ไปเชิญกุมภัณฑ์ใน	เขตกว้าง
กันถึงนอบสาสาส์น	ไขข่าว ความเฮย
ถวายบาทคำเจ้าช้าง	กราบไหว้คดีความ
๓๑๙/๖๔ สหายเจ้าฟ้า...	.........
......ประการใดมี	ใหญ่หยุ้ง
ขอเชิญราชภูบาล	ผายโผด บังเฮย
บัดเดี่ยวเมืองฟื้นฟุ้ง	หย่ามหยุ้งเป็นกระจ๋วน
๓๒๐/๖๔ กุมภัณฑ์สยองตอบถ้อย	ขุนสวรรค์
ศึกเมืองใดมาแผผัน	ย่ำเข้า
เสนาหมู่ใจตัน	ฟื้นราช องค์ฤๅ
รู้ว่าพานน้อยเจ้า	ลักลอบเลียมนาง
๓๒๑/๖๔ คนรักมิ่งมิตรแก้ว	สหายคำ
แม้นศึกเมืองใดมาตำ	ค่อยค้ำ
ขับพลหมู่เคยคำ	มามาก มายเฮย
มารอดพานเหว้าท้าว	นั่งแท่นแก้วเทียมองค์
๓๒๒/๖๔ พระพานจาตอบเจ้า	สหาย
มันมีคนเดียวดาย	อาจแกล้ว
มาชิงชมสมสาย	อุสอ่อน อวนเชย
คำปากจาล้นถ้าน	บ่ก๊านพลพาน
๓๒๓/๖๔ ชายนั้นมันมาลักลอบเลี้ยว	ชิงชม
เมินมากมาหันหัวนมดำ	ก่ำเส้า
เสียยังศักดิ์ศรีสม	สารูป อวนเฮย
มาสอบลักดั้นเข้า	ป่องเจ้าเชยชม
๓๒๔/๖๕ รูปโฉมมันเป็นเผ่าผู้	ชาวใด
มารอดปรางค์ทองใส	ส่องฟ้า
บ่เกรงแต่อภัย	กระทำง่าย นักเฮย
อำนาจมันมีเข้มกล้า	เยื่องอั้นฉันใด
๓๒๕/๖๕ เราจักเอาผู้ฤทธีแก่กล้า	ฉกรรจ์
จักเลือกเอาผู้แทงฟัน	บ่เข้า
ไปแล้วรีบเร็วพลัน	จักยับ เอาเฮย
จักถามดูเนตรนามหื้อรู้	เป็นเผ่าผู้เมืองใด
๓๒๖/๖๕ บางพร่องจุ่งเนรมิตเป็นรุ้งแร้งร่อน	บินบน
มีมือถือดาบศรีมงคล	แอ่นขึ้น
บางคนเนรมิตตัวเป็นคน	หัวเป็นแรด ก็มีเฮย
ไปแวดวงปราการแก้ว	รอดแล้วโขงทวาร
๓๒๗/๖๕ บางพร่องจุ่งเนรมิตเป็นช้างแก้วราช	พลายสาร
สูงเพศเพียงปลายตาล	ต่อตั้ง
จุ่งย่ำยีปราการ	เป็นฝุ่น ไปเฮย
ใครบ่อาจจักจั้งได้	ต่อตั้งชูชน
๓๒๘/๖๕ อุสสาตอบท้าวเจ้า	นงคราญ
ฝูงหมู่โยธาหาญ	โห่ร้อง
รอยบ่ใช่เสนาหาญ	พระพ่อ ราเฮย
บินแอ่นองค์ขึ้นฟ้า	รอดห้องเวหา
๓๒๙/๖๖ มนุษย์ใครห่อนรู้	บินบน
มาซูดปรางค์ทองสน	สอดเสี้ยว
เนรมิตรเพศตัวตน	สัพพะเยื่อง มีเฮย
บ่ร่างจักจั้งได้	ม่อยเมี้ยนมรณา
๓๓๐/๖๖ ชายเดียวบ่อาจแพ้	พลแสน ราชเฮย
รอยร่างเป็นภุมกัณฑ์แดน	ฝ่ายฟ้า
ไอสวนอยู่เมืองแมน	ชูช่วย พานฤๅ
หันพวกพลแกล้วกล้า	หลากหน้าหลายพรรณ
๓๓๑/๖๖ วันวายฝูงหมู่พี่น้อง	ลุงตา
แถมโทษซัดทุมมา	ชุผู้
กันสุขเท่าจิงจาว่า	เป็นเชื้อโคตร เราเฮย
พึ่งแต่บุญได้สร้าง	เหลี่ยมไว้ทันเรียม
๓๓๒/๖๖ บารสว่าเจ้านาฏน้อง	เสมอตา พี่เฮย
จักแทกเทียมอุปมา	แก่น้อง
พี่นี้คือดั่งคนชรา	หิวหอด แรงเฮย
พยาธิมีทุกข์ช้อน	เดือดร้อนหฤทัย
๓๓๓/๖๖ ถึงเมื่อดีมีเก้าป้า	ชมขวัญ นาแม่
กันท่านว่าบ่ดีหาพี่น้องเผ่าสาพงศ์พันธุ์	บ่ได้
สองรักราหากเสมอกัน	ทรงทุกข์โทษ มีเฮย
คือแผ่นดินและฟ้า	หนีบแหน้มเหนงทรวง
๓๓๔/๖๖ กันเรียมตายหื้อแม่หยาดน้ำ	ไปหา
พี่จักลองดูฤทธีบา	โลกไหม้
วันทุกข์เท่ามีแต่สองรา	เป็นเพื่อน กันเฮย
จักปรามพลท้าวเจ้าช้าง	โลกนื้ลือบา
๓๓๕/๖๖ ฝูงดาวเสด็จหยาดฟ้ามาก	เต็มตัน
จักอาจเทียมรัศมีพระจันทร์	ยากไซร้
จืนตองนักอนันต์	อเนก ก็ดีเฮย
จักแพงยิ่งคำขาร้อยเบ้า	บ่หล้างจักมี
๓๓๖/๖๗ หินผาเหวหาดห้วย	ภูเขา
ใครห่อนจักเอามาชั่ง	กะหลาแก้ว
แม้พลแสนมาต่อกูบา	บึดหนึ่ง เดียวเฮย
ยังบ่เท่ามือเบื้องซ้าย	ยกย้ายกวัดไกว
๓๓๗/๖๗ กันว่าบางแล้วที่จักฝนที่แม้ว	ลงจู
ลือโขงเขตชุมพูใผบ่	เปรียบได้
รอยบ่วางอ่อนอวนอุสสุดที่	แพงพี่ เพลาเฮย
เยียวเท่าเรียมล้มหน้า	ขาดขว้ำชีวัง
๓๓๘/๖๗ พระบาถามเจื่องเจ้า	อุสสา
เป็นเนื่องแนวใดจา	ต่อข้า
แม้นแสนคนมาต่อกูบา	ตึงโลก ก็ดีเฮย
มันมาร่วมฟ้าผู้ไข้	หน่ายหน้าแหนงอาย
๓๓๙/๖๘ เสนาคืนครอบแล้วนบบาทเจ้า	ขรงพาน
ซ้ำเสียไพร่ไทยกองหาญ	มากแท้
กุมภัณฑ์บ่เป็นการ	พังพ่าย ไปเฮย
เจ็บบาทตายส้มเสี้ยง	แม่งเมี้ยนทังมวล
๓๔๑/๖๘ บารสพระว่าแกล้ว	หนีใคร รีบรา
ขันเขี่ยงกินเมืองไทย	อย่าช้า
สูหันหมาดมือไฟ	ฟองโลก ลือเฮย
กูเป็นหลานพระขิตต์เจ้าฟ้า	บ่น้อมหน้าจิ่มใครใด
๓๔๒/๖๘ เสนาชุมแกว่นกล้า	ศึกสม
ปิ้กป้อกคืนแถมถม	เล่าซ้ำ
บารสเท่าตาเขิง	คนหมู่ พลเฮย
ยิงถูกถมล้มถ้าน	ไขว่ขว้างขวิดขวาง
๓๔๓/๖๘ กุมภัณฑ์ท้าวเจ้ารอด	ดำดิน
ผดออกปลิ้นเปี่ยงฝาชิน	ย่องขึ้น
เป็นเปลียวปล่องติดดิน	แผ่เพศ ไปเฮย
เป็นนาคงูดั้นขึ้น	ลุ่มพื้นถึงบน
๓๔๔/๖๙ บารสพระวางวาดไว้	ยังธนูไชย
วัดวาดเอาดาบศรีขรรค์ชัย	แกว่งถ้า
สองหาญบ่กลัวใคร	แรงเท่า กันเฮย
รองพวกพลแกล้วกล้า	อย่าช้าทันรา
๓๔๕/๖๙ กุมภัณฑ์เนรมิตเป็นนาคเกาะเกี้ยว	ตนบา
บิดจากมืออุสสา	หลุดหลู้
ปุนกระสดจิ่มจอมธิดา	นางสั่น สยบเฮย
รนร่ำรักแจ้วแจ้ว	เรียกร้องจอมขวัญ
๓๔๖/๖๙ อุสสาสายสั่นเสี้ยง	ทั้งตน
ร่ำร้องเสียงเรรน	เดือดไหม้
นางหันนาคงูเกี้ยวตน	พระพี่ บาแล
นางสั่นระสายร้องไห้	เนตรย้อยแถวนอง
๓๔๗/๖๙ พานธิราชเจ้าช้างว่าจอมเจื่องเจ้า	สุดใจ พ่อเฮย
กูก็ยังปราศรัย	อย่าใกล้
ลูกรักจุ่งมาไว	หาพ่อ เร็วรา
พระพ่ออย่าได้ไห้	โศกไหม้หฤทัย
๓๔๘/๖๙ กุมภัณฑ์กุมกอดเกี้ยว	บารส
เขาเคียดทำสาหส	แก่ท้าว
ทั้งคิงเท่าเหล็กจด	เต็มรอด คิงเฮย
บาราชจอมเจ้าฟ้า	ปโศกหม้อมหมองทรวง
๓๔๙/๗๐ ใช่อวนเบื้องบั้นราช	เมียใคร แลพ่อ
สาวบ่าวเป็นกันใผ	ห่อนห้าม
โบราณรีตคลองไหม	สาวบ่าว มีฤๅ
ควรปลูกแปลงหื้อได้	สืบไว้ลือเมือง
๓๕๐/๗๐ ปุนกูถ้านนี้บ่	กลัวตาย
แม้สูจักฟักฟันฝาย	เหยื่อแร้ง
เมืองสูหากจักวาย	วันหนึ่ง มีเฮย
ต่างโลกลือห้องฟ้า	ร่าเรื้องนินทา
๓๕๑/๗๐ กูนี้เป็นชายผู้ประกอบด้วย	ลัจจะ
ตายเกิดวันเดียวละ	คราบไว้
ต้วนเตียวในภวะ	แสนชาติ มีเฮย
เวรตอบกันภายหน้า	เพื่อข้าคลาอวน
๓๕๒/๗๐ ค่อยอยู่เต๊อะเนออ่อนน้อย	อุสสา
พระอย่ากระสันลาใจ	จากข้า
รักกันบ่มีใครใด	สายสืบ ไปเฮย
มีแต่สองต่อสองหล้างต้าน	สืบสร้างชีวัง
๓๕๓/๗๐ พี่ทุกข์ถ้านนี้แม่บ่	ใคร่เล็ง
เหล็กคาดคิงเต็มตัว	ตอกหลิ้ม
ตกทุกข์โศกเสียเชิง	เสียเหลี่ยม บาเฮย
ทั้งโลกอินทร์ซ้องหน้า	ถ่มน้ำเขโล
๓๕๔/๗๐ แม้นว่าสูจักฟักฟันปิ้งหย้างจี่	เจียวจืน
กูบ่หลอนจักขืนคำ	กล่าวได้
สองเมืองสูมาต่อกูเดียว	ฉิบหายมาก มายเฮย
สูจุ่งนอนด้วยหมุ้ง	เพศเพี้ยงเหมือนหมา
๓๕๕/๗๑ หางหมางดงอดขึ้น	ขืนขัด
ใครใดอาจจักขัด	ชื่อได้
ใจชายบาย่อมถนัด	การโลก เราเฮย
ใครจักอาจห้ามได้	โทษร้ายกระทำเวร
๓๕๖/๗๑ ยามเมื่อน้ำท่าวเป่งเปลว	สลด
ปลาตอดตีกินมด	มิ่งม้วย
ถึงฤดูหาดเหวหด	เขินขาด วังเฮย
มดปลวกหามค้าวเข้า	สู่ห้องขุมรู
๓๕๗/๗๑ ที่ใดมีวังย่อมเงือกคด	ขวักนอน
ภายลุนก็ย่อมเกิดเป็นเกาะดอน	หาดตื้น
นทีท่าคนจร	เคยอาบ องค์เฮย
ลึกล้นลงใต้พื้น	หาดตื้นเป็นวัง
๓๕๘/๗๑ ค่อยอยู่เต๊อะเนอจอมเจื่องเจ้า	อุสสา พี่เฮย
ขอจุ่งค่อยคิดถึงหา	รอดข้า
สัจจะแห่งสองรา	ฉันเก่า เดียวเฮย
แม่นเกิดแสนใต้ฟ้า	ม่อนข้าขอชม
๓๕๙/๗๒ จักกล่าวถึงเจ้านาฏน้อย	อุสสา
ฟังกาพย์กลอนพระบา	ร่ำถ้อย
มือนอบทูลสา	สยบท่าว ไปเฮย
นางลวดมรณาม้วยม้าง	ม่อยหน้าสยบไป
๓๖๐/๗๒ นาฏสนมหกหมื่นไห้	เนืองนัน
สะสู่เต็มโรงคัล	ร่ำเจ้า
เสียดายเจื่องจอมจันทร์	พระแว่น เมืองเฮย
หวังราชยกเจ้าขึ้น	แท่นตั้งปรางค์ทอง
๓๖๑/๗๒ พานน้อยลุกแล่นเข้า	หยุบมือ
พระพี่ยังปุนฤๅ	รีบม้วย
เมืองพานลวดเสียลือ	ปางเปล่า ดายเฮย
พระพี่ชีวิตม้วยเพื่อ	จากเจ้าจอมบา
๓๖๒/๗๒ สิบเบี้ยมาอาจแพ้	หัวพัน
สาวบ่าวเป็นกันใผ	ห่อนห้าม
บัดนี้เสียเจื่องเจ้าบัวจันทร์	พระแว่น เมืองเฮย
อินทร์เทพทิพย์ถ้วนหน้า	ปหย่องหยื้อกรุณา
๓๖๓/๗๒ พานน้อยประกอบด้วย	ปัญญา
ตรีกล่าวกลอนเภท	แก่เจ้า
กษัตริย์เจื่องจอมบา	เขยแขก นั้นนา
พระพ่อจักปลูกหื้อเจ้า	นอบน้อมนางเอา
๓๖๔/๗๒ อุสสาพระเจื่องเจ้า	สัญญา พี่แล
พระหอบเอาดวงธิดา	ดอกไม้
.........รีบเร็วมา	ร้องเรียก ขวัญเฮย
นางนาฏจงน้อมไหว้	พระพ่อเจ้าจอมพาน
๓๖๕/๗๓ ขอพระพ่อขาดขว้ำข้าราช	ทั้งสอง
เหนือแท่นเขียงเรียงรอง	ลุ่มพื้น
อันตายหากเป็นคลอง	มนุษย์โลก เราเฮย
เต็มว่าอยู่ก็แรมรสกลั้น	กลิ่นแล้วจอมบา
๓๖๖/๗๓ รอยบุญข้าน้อยหาก	ตามตัว แม่แล
เคยเสี่ยงคำเมามัว	มิ่งมล้าง
เจียมตนเกิดกลางบัว	เหนือกาบ มีเฮย
เท่าแต่พระเจ้าช้าง	ปลูกสร้างงำบัว
๓๖๗/๗๓ ท้าวนั้นบ่ใช่หน้า	กลัวใคร นาพ่อ
เยียวดาบตัดหัวใจ	จิ่งแล้ว
ชีวิตบ่อาลัย	สักเยื่อง ใยเฮย
ขอพ่อคิดแจ้งย้ำ	น้ำแกล้วบุญคน
๓๖๘/๗๓ ท่านก็ยังจำข้าน้อย	มาน้อมนบ พ่อแล
ท่านก็ยังมีศีลเคารพ	พ่อเจ้า
ยังไป่ทันมานบ	........ไปเฮย
บายังใฝ่แฝงน้อม	จิ่มพระพ่อเจ้าจอมพาน
๓๖๙/๗๔ กันบาท้าวหากม้วยม้าง	ชีวิต
ข้าม่อนน้อยขอดับจิต	จิ่มท้าว
พระพ่อจุ่งอยู่สถิต	แถมโชค ชัยเต๊อะ
ข้าม่อนสองเผ่าผู้	เที่ยงสู้มรณา
๓๗๐/๗๔ ค่อยอยู่เต๊ะอะเนอพระพ่อเจ้า	จอมศรี
ค่อยอยู่ยืนพันปี	อย่าเถ้า
ขอขอกราบชุลี	ขมาโทษ มวลเฮย
ชีวิตตนข้าน้อย	ม่อนข้อยจักมรณา
๓๗๑/๗๔ กุมภัณฑ์จิ่งเอาบารสท้าว	มาถาม
ยังข่วงสนามหลวง	ใหญ่กว้าง
ชาวพานหลั่งไหลตาม	ตวยผ่อ บาเฮย
อเนกขุนน้อมหน้า	ใฝ่เฝ้าแฝงฟัง
๓๗๒/๗๔ กุมภัณฑ์ธิราชท้าว	ชักจา
ว่าท่านลุกแต่ทิศหนใดมา	รอดหนี้
นามกรเผ่าพันธุ์พงศา	เมืองมิ่ง ใดนัน
มาต่อเราถ้านนี้	ไป่รู้มามี
๓๗๓/๗๔ จักว่าเป็นเชื้อท้าว	เวสสุวัณ อั้นฤๅ
รู้ว่าเป็นอินทร์กินสองสวรรค์	ฟากฟ้า
รู้ว่าพิษณุกรรมอยู่สัตตภัณฑ์	ลักลอบ มาเฮย
มาต่อพลแกล้วกล้า	ท่านท้าวจอมพาน
๓๗๔/๗๔ จักว่านาคาครุฑนาคน้ำเบื้อง	บรเมรุ
บ่กราบใครเอาชีวิตเป็นเดน	ดั่งอี้
เยียวตายเพื่อกรรมเวร	นางนาฎ นุชเฮย
ใจหยาบตายแห้งเนื้อ	บ่เอื้อชีวัง
๓๗๔/๗๕ บารสพระกล่าวแก้	คำแข็ง
เราก็ใช่ชายจ่ายเงินแดง	ซีกเฟื้อง
ใช่ชายหุ่นผีแปลง	หนักโลก ดายเฮย
เราก็ใช่ชายลิ้นหล้อน	โลภชู้หลายเมีย
๓๗๖/๗๕ พลสูอเนกหน้า	เหลือตา
มาต่อกลกูเดียวบา	ยากแท้
เท่าเยียวโลกนินทา	เสียเหลี่ยม พานเฮย
เรากล่าวสูแจ้วแจ้ว	ว่าแล้วบ่ยินฤๅ
๓๗๗/๗๕ เรานี้ก็ใช่เชื้อ	อินทร์พรหม แลพ่อ
ก็ใช่ยักษ์แยงยน	ฝ่ายฟ้า
พงศาหากเป็นคน	มนุษย์โลก เราเฮย
มีเผ่าพันธุ์ชั้นเชื้อ	น้าป้าลุงอา
๓๗๘/๗๕ ตนเรียมนามชื่อแท้	บารส
อำนาจลือปรากฏ	โลกหล้า
เป็นหลานเจื่องจอมยศ	ขิตต์ธิราช เดียวเฮย
เดียวต่อแสนก็ได้	บ่พ่ายก๊านสงคราม
๓๗๙/๗๕ เชิงชู้จบเพทถ้วน	ถนัด
เดินโลกชมแผผัด	บ่ช้า
คนชายอาจจักขัด	กามโลก ใดนัน
ตายย้อนพานผู้กล้า	โลกเรื้องลือชา
๓๘๐/๗๖ กุมภัณฑ์ว่าพระเจ้าช้าง	บารส ท่านเฮย
ควรดีกราบบังคมน้อมนบ	พ่อเจ้า
พระพานหากปรากฎ	เป็นพ่อ เขือเฮย
คำชอบใจเจ้าฟ้า	ผูกไว้แทนเมือง
๓๘๑/๗๖ คิงบามีอายุยังหนุ่มหน้อย	จีจาว
มาเคารพท่านผู้มีอายุยืนยาว	ยศกว้าง
บุญสนองแก่นเปิงปาว	มีปิโยศ ยาวเฮย
เทเวศยอยศเจ้า	พร่ำพร้อมชุองค์
๓๘๒/๗๖ บารสพระว่าเจ้า	จอมธรรม์
เป็นใหญ่หนกุมภัณฑ์	ฝ่ายฟ้า
พระจาชอบชุอัน	เป็นแพ่ง พิมพ์เฮย
จักผายโผดข้าน้อย	ม่อนข้ายินดี
๓๘๓/๗๖ พระยังติเบื้องบั้นราช	ขรงพาน
บ่รำพึงไปยาวยาน	โยชน์กว้าง
เท่าคิดว่าการสงสาร	ใผเผียบ กูนัน
ขับหมู่พลช้างม้า	ไพร่ฟ้าจนวาย
๓๘๔/๗๖ ดั่งข้าบ่รักอวนอ่อนน้อย	สาอุส
ก็จักเผาเมืองพานยุทธ	ย่อยไหม้
บาบ่เกรงแต่ศัตรูสัง	สักเยื่อง ใยเฮย
พานบ่ชักหื้อหยุ้ง	ขุ่นเข้มเมามัว
๓๘๕/๗๖ ยำชียำแผ่นผ้า	ผืนเหลือง
ยำฝูงหมู่มัดเฟืองก็	เพื่อข้าว
บายำอ่อนอวนอุสติดเนื่อง	พิชช์เผ่า พันธ์เฮย
สาส่วนตนข้าน้อย	ม่อนข้อยหวังเอายาว
๓๘๖/๗๗ เงาตนมันหากน้อม	เทียมตน ราชแล
ท่านหากบังเกิดโกธารน	หืดห้าว
ลวดลือทั่วสากล	เสียเหลี่ยม พานเฮย
เรากล่าวสูไจ้ไจ้	ลวดได้เสียฤๅ
๓๘๗/๗๗ เจียมตนในชาตินี้	บุญสนอง
บาบ่กราบใครพอสอง	ดั่งอี้
เท่าควรนบเจื่องบัวทอง	ขิตต์ธิราช เดียวเฮย
หันว่าทุกข์ถ้านนี้	ดั่งอี้บ่กลัวใคร
๓๘๘/๗๗ มนุษย์ในโลกนี้จัก	นินทา
บัดนี้พานเอาบา	ผูกไว้
ความจักกลัวตายมรณา	บาโยมโทษ มีเฮย
บาหากเป็นผู้ใบ้	ปลูกไว้เพื่อกามคุณ
๓๘๙/๗๗ พระบาท่านกล่าวแก้	เสียขวัญ
พานราชอกเป็นควัน	วู่ไหม้
เสียหมู่พลอนันต์	อเนก นักเฮย
พานราชจอมเจ้าฟ้า	โศกหม้อมหมองใจ
๓๙๐/๗๗ ที่นั้นหื้อสร้างคอก	หนามเหล็ก
ทั้งคอกตองจิมเพ็ก	แวดล้อม
นับคู่ข่ายขวงเหล็ก	วังแวด บาเฮย
เวียนแวดแสนชั้นขั้ง	ใส่โส้ขังบา
๓๙๑/๗๘ วันนั้นครึ้มมืดฟ้า	เป็นฝน
เทเวศอกเรรน	บั้นบ้า
พระพานรวายทิพยมนต์	ตลบโลก ไปเฮย
ทุกเทพแสนซ้องหน้า	ผ่อเหยี้ยมเล็งบา
๓๙๒/๗๘ พี่จิตเล็งหันท้าวเจ้าโศก	โศกา
เสด็จจากเวหาหน	ด่วนดั้น
ไปถึงทวาริกา	เมืองมิ่ง บาเฮย
ไปราธขิตต์ราชเหง้าท้าว	กราบไหว้ลุงบา
๓๙๓/๗๘ พี่จิตนบน้อมไหว้	ถวายสาส์น
ไขข่าวว่าพระยาพาน	ผูกท้าว
พระขิตต์ฟังกลการ	จิตกล่าว มาเฮย
ใจลวาดรนร้อนไหม้	สั่นเสี้ยงทุกคิง
๓๙๔/๗๘ พระขิตต์เคาะฆ้องฟาด	เภรี
ปกป่าวเสนาดี	หลั่งเฝ้า
ขุนหลวงหมู่ปัญญามี	เร็วรีบ ทันเฮย
นบพระขิตต์เหง้าท้าว	กราบไหว้คดีความ
๓๙๕/๗๘ เภรีนันทั่วห้อง	ทวาริกา
พระเห็นเหตุฉันใดจา	ก่อนกี้
พระขิตต์กล่าวสัญญา	ไขข่าว ความเฮย
บัดเดี่ยวพานผู้ร้าย	ผูกได้หลานแพง
๓๙๖/๗๘ พี่จิตมารอดแล้ว	สัญญา
ไขข่าวคำวาจา	บอกแจ้ง
พระพานใส่ทัณฑ์บา	หลานราช เราเฮย
ควรยกริพลข้ามเข้า	สู่สู้สงคราม
๓๙๗/๗๘ โอยอินดูหลานน้อยหน่อ	คิงเดียว
พานเท่ามากระทำตามเปลว	โกรธไหม้
ผูกมัดอ่อนองค์เดียว	หลานราช เราเฮย
ควรยกพลเข้าใกล้	คุบได้เมืองพาน
๓๙๘/๗๙ สูจุ่งดาพลอเนกนัก	เนืองนัน
ชุมแกว่นรบศึกฉกรรจ์	แก่นกล้า
ทั้งช้างม้ารีบเร็วพลัน	ทังอานและพ่วง คำเฮย
ทั้งขุนนอกในเสี้ยงพร้อม	ไพร่ฟ้าอาณา
๓๙๙/๗๙ เสนาอามตย์แก้ว	กองหาญ
เขาแต่งแปลงอลังการ	เครื่องท้าว
จตุรงค์สี่ปราการ	เทียมราช ตวยเฮย
ทั้งริพลช้างม้า	ดาบกล้าธนูชัย
๔๐๐/๗๙ พระขิตต์หื้อหานามฤกษ์เรื้อง	วันดี
หาวันไชยดิถี	แก่นกล้า
หมอโหราหมู่ตวายดี	มีแม่น นักเฮย
ไชยโชคพระหล้างได้	ถูกถ้านกินเมือง
๔๐๑/๗๙ วันใดศักราชขึ้น	อังคาร
ไทยว่าราศรีบาน	เที่ยงแท้
จักชัยชนะแก่เมืองพาน	ยุทธย่ำ เอาเฮย
ไชยโชคพระหล้างได้	ผาบแท้เมืองพาน
๔๐๒/๘๐ พระชิตต์ฟังถ้อยหมู่	หมอตวาย
กลองอุ่นเมืองตีหลาย	มี่ก้อง
กลองหลวงแซ่วฝังฝาย	ตีม่วน เมืองเฮย
รวมพวกพลท้าวเจ้า	เก้าล้านแสนอักโข
๔๐๓/๘๐ ช้างม้ามวลมากได้	สังขยา
ฝูงหมู่ริพลโยธา	แห่งด้าว
จักเสด็จจากทวาริกา	เมืองมิ่ง พระเฮย
ไปสู่พานเหง้าท้าว	ไต่เต้าตามมรรคา
๔๐๔/๘๐ พระชิตต์ยกหมู่ท้าว	พลไป
เตียวท่องเทศมรรคไกล	ใช่ใกล้
เสนาหมู่หลามไหล	อเนก นักเฮย
ไปตามทางเทศท้อง	สู่ห้องมรรคา
๔๐๕/๘๐ พระชิตต์ธิราชท้าว	ยืนหลัง
กับหมู่ขุนในวัง	แวดล้อม
กองหาญหมู่ชุมยัง	แหนแห่ ไปเฮย
.........อาจองเอื้อมฟ้า	ก่อนหน้าตามตวย
๔๐๖/๘๐ ขุนไทยทั้งหมู่ท้าว	กองหาญ
ขออาสาเอาราชการ	แก่เจ้า
เดินไปบ่พอนาน	จักดารอด ถึงเฮย
เราถูกขังหล้างได้	เมื่อแพ้เหิงนาน
๔๐๗/๘๐ พระชิตต์ชมชื่นด้วย	เสนา
จึงปลงรางวัลฝูงอาสา	แก่เจ้า
แสนคำโกฎิเงินตรา	เททอด มวลเฮย
ทั้งครอบครัวท้าวหื้อ	นอบน้อมรางวัล
๔๐๘/๘๑ ขะโจ๋มจักกวมเกศแก้ว	มณี
ทั้งเครื่องราชาศรี	ดอก.........
ขะโจ๋มมาดมุกดี	กวมเกศ งามเฮย
ทั้งแผ่นผืนเสื้อผ้า	มาดม้าวขะโจ๋มคำ
๔๐๙/๘๑ แต่เมื่อท้าวผ้ายพราก	ทวาริกา
ไปรอดมหานครพันนา	ใหญ่กว้าง
ทั้งเสนาหมู่ตางตา	อเนก นักเฮย
ตกทรงปานบี้เบ้อ	สอดเลี้ยวสนบิน
๘๑๐/๘๑ พระชิตต์ถึงเขตคร้าย	แขวงเมืองพาน เล่าแล
ตกแต่งกลบันดาล	สี่ด้าน
ควันไฟทั่วสถาน	มัวมืด เมืองเฮย
คือดั่งเหมยหมอกฟ้ากุ้ม	มืดคุ้มบดบน
๔๑๑/๘๑ ชาวพานย้าวเยือกร้อง	ปุนกลัว
เขาเห็นควันไฟมัว	มืดกุ้ม
เสนาหมู่ตางตัว	ปิ้กพ่าย ไปเฮย
หักย่อยยีก๊านเสี้ยง	ป้อกปิ้กถึงเวียง
๔๑๒/๘๑ ริพลพานก้นก๊านลวด	ถอยหนี
เมือไขกราบพระบุญมี	เจื่องท้าว
เราเสียหมู่คนดี	ตายมาก มายเฮย
ทั้งไพร่ไทยเสี้ยงหั้น	พ่ายก๊านหนีมา
๔๑๓-๘๒ พลพานบ่อาจต่อตั้ง	ธรณา
จักรบเจื่องจอมบา	ยากแท้
นายพลป้อกคืนมา	นบพระบาท ทูลเฮย
ถวายกราบจอมเจ้าฟ้า	กล่าวแจ้งชุอันมา
๔๑๔-๘๒. จักกล่าวถึงเบื้องบั้นราช	ขุนพาน
ลวดหลอแต่ชุมทหาร	แกว่นกล้า
ขุนพานและทหารเรา	ตายมาก มวลเฮย
ทั้งยีร้ายเข้มกล้า	ลวดล้มมรณา
๔๑๕-๘๒ ชาวครัวเลยไล่ย่ำ	ยียวน
ยังไล่ยับเกากวน	ไล่ข้า
เสียทั้งหมู่องค์อวน	เมียมิ่ง เราเฮย
ทั้งไพร่ไทยข้าท้าว	เก่าเกื้อเดิมมา
๔๑๖-๘๒ ขุนโขงทั้งยีร้าย	ตัวตาย
ทั้งไพร่ไทยหลวงหลาย	มิ่งม้วย
คนเราคือหินจ่อมน้ำคุงทราย	จมลุ่ม ลงเฮย
พลสี่แสนซ้ำเสี้ยง	........วายวำ
๔๑๗-๘๓ พระพานเขิงโขดเคียด	โกธา
ยอตีนทืบบัลลังกา	แท่นแก้ว
พระจึงร้องเรียกหามายังเสนา	เร็วรีบ พลันรา
ไปบอกพ่อสหายเจ้าฟ้า	แห่งห้องเมืองเพิง
๔๑๘-๘๓ กันไปรอดแล้วเพิ่ง	พ่อสหาย
ไขข่าวสาส์นลวงลาย	ถี่แจ้ง
อัญเชิญพ่อสหาย	เร็วรีบ เมือรา
เชิญราชเมือเหล้นเหล้า	เสพย์สู้สุราเมา
๔๑๙-๘๓ ขุนแสนนบพระบาทท้าว	สามที
ถอยออกมายามดี	แอ่นขึ้น
ถึงเวหาพื้นฟองลม	เหินแอ่น ไปเฮย
บินแอ่นองค์เอื้อมฟ้า	รอดห้องเวหา
๔๒๐-๘๓ ขุนสาส์นบินรอดฟ้า	เวหา
ไปรอดสหายราชา	ท่านท้าว
เหาะเหินแอ่นลงมา	ถึง.........
นบบาทคำเจ้าท้าว	กราบไหว้สาเพิง
๔๒๑-๘๓ ขุนแสนไขขาบไหว้	สาสาส์น
ศึกมาถึงเมืองพาน	ใหญ่หยุ้ง
.........	.........
เชิญราชยกเสด็จผ้ายแผ้ว	สู่ห้องพระธานี
๔๒๒-๘๔ ขออัญเชิญเพิงธิราชท้าว	พ่อสหาย
เราริพลไปหลวงหลาย	ผาบ.........
.........	.........เฮย
เชิญธิราชเจ้าช้าง	เอกอ้างเสด็จเมือ
๔๒๓-๘๔ ขอเชิญพระบาทท้าว	เมือเมือง รีบรา
พระพ่อสหายมืคำเคือง	จิ่งใช้
ขออัญเชิญพ่อ.........	...รีบ พลันรา
บัดเดี่ยวศึกข้ามเข้า	ต่อเท้าถึงเมือง
๔๒๔-๘๔ พระเพิงสยองตอบถ้อย	ขุนเมือง เล่าแล
บ่ยากสังยังคำเคือง	เยื่องนั้น
เขามาถึงเมืองเรา	สักเท่า ใดนัน
มาต่อพลท้าวเจ้า	พ่อห้าวสหายเพิง
๔๒๕-๘๔ ขุนแสนนบบาทไหว้	ถวายสาส์น
แสนอักโขภิณีปลาย	โกฏิล้าน
ตามยินราชสาส์น	เขากล่าว มานัน
ปานแผ่นดินฟ้าหล้ม	มืดคุ้มบดบน
๔๒๖-๘๔ พระเพิงเคาะฆ้องบอก	พลหาญ
แสนส่ำหลายปราการ	ชุถ้าน
จตุรงค์สี่ปราการ	เร็วรีบ ทันเฮย
พลพอสิบห้าล้าน	โกฏิตื้อสังขยา
๔๒๗-๘๕ เสนาแกล้วกล้าหมู่	ชุมไป
เสาะเลือกเอาปากเป็นไฟ	ผู่เข้า
.........	ไฟร่าม รนเฮย
บินอาจองเอื้อมฟ้า	ถือดาบกล้าขรรค์ชัย
๔๒๘-๘๕ เสนาชุมแก่กล้า	ฉกรรจ์
เนรมิตมือพอพัน	แล่นเข้า
.........	ทั่วโลก ไปเฮย
ถือดาบลาฟ้อนเต้น	แกว่งกั้งกวัดไกว
๔๒๙-๘๕ สูจุ่งบินเอื้อมฟ้า	ไล่ฟัน
.........	.........
บางพร่องเป็นเสือโคล่งตัวแรง	กั้นก้าบ เอาเฮย
บางพร่องเป็นช้างกล้า	เร่งร้ายเมามัน
๔๓๐-๘๕ บางพร่องเนรมิตเป็นรุ้งแร้งแอ่น	บินบน
มีตัวลุกเป็นไฟ	ร่ามไหม้
บางพร่องเนรมิตเป็นฝุ่นฟองไป	ตลบโลก ไปเฮย
บางพร่องเป็น.........	.........
๔๓๑-๘๖ บางพร่องมีหัวเป็นช้างแอ่น	บินไป
ถือธนูยิงเป็นไฟ	วู่ไหม้
บางพร่องถือศรีขรรค์ชัย	เลยไล่ ฟันเฮย
บางพร่อง......	.........
๔๓๒-๘๖ ...ตกแต่งแล้วแห่ง	การกล
เสด็จจากเวหาหน	สู่ห้อง
พากันจากเมืองบน	ลงลุ่ม มาเฮย
ถึง.........	.........
๔๓๓-๘๖ พระเพิงมารอดแล้ว	ถองเถิง
ตกแต่งทัพหลวงเติง	สี่ด้าน
พระเพิงจิ่งสยองสาส์น	ถามถี่ ดูเฮย
แสนกราบ.........	.........
๔๓๔-๘๖ ทัพนั้นเป็นทัพท้าว	ขุนใด นั้นจา
เขาว่าเป็นทัพท้าวขุนไทย	นั่งช้องหน้า
ฤๅว่าท่านบ่กลัวใคร	ในโลก นี้เฮย
เขาเล่าลือ.........	.........
๔๓๕-๘๖ พระเพิงธิราชท้าวท่านดีดกีม	ตบมือ
กลับเกิดเป็นเปลวไฟลือ	ร่วมไหม้
ขระจ๋วนย่อยยำมือ	ตีต่อย ดินเฮย
ไฟวาบวูดไหม้เข้า	ทั่ว.........
๔๓๖-๘๗ ขุนไทยตัดกิ่งไม้	ลงถม
เปลวไฟก็ยังรม	ลวาดไหม้
พระชิตต์ว่ามาไว	ไทยราช หลานเฮย
ทั้งหมู่ชุมช้างม้า	รีบห้างดามา
๔๓๗-๘๗ .........	.........
มามาก......เหม็ง	ใหญ่หยุ้ง
ควรเราหมู่การเกรง	ถอยออก รีบรา
รอยร่างเพิงเจ้าฟ้า	พ่านชักเชิญมา
๔๓๘-๘๗ .........	.........
สั่นระสายเมามัว	แขกร้อง
เราหากเห็นเป็นตัว	สัพพะเพศ มีเฮย
ปุนงืดเสียเสี้ยงหั้น	พร่ำพร้อม...
๔๓๙-๘๗ .........ว่า	วายวาย
เราจักมากองกันตาย	แห่งนี้
จักเสียลือเล่ายินอาย	ในโลก นี้เฮย
เยียวต่อชน.........	.........
๔๔๐-๘๗ ......แกว่นกล้า	ฉกรรจ์
จากล่าวว่าจักขอพนัน	ต่อสู้
บ่กลัวสังสักอัน	ขันต่อ ชนเฮย
ถือพวกพลแกล้วกล้า	แกว่น.........
๔๔๑-๘๘ .........	.........
บ่ถอดถอนริพล	พ่ายได้
อินดูบารสหลานตน	บ่ถอนถอด พลเฮย
กลัวแต่ชิตต์เหง้าท้าว	.........บา
๔๔๒-๘๘ .........	.........
.........ไฟเฟือง	ทุ่งกว้าง
รอยเพิงหากมาถึง	ชูช่วย พานเฮย
เผาแผ่นผืนพื้นฟ้า	แห่งห้องพสุธา
๔๔๓-๘๘ .........	.........
.........เป็นควัน	วู่ไหม้
จักเสียเจื่องบัวจันทร์	หลานราช บาเฮย
รายราชลงใต้ฟ้า	สู่ห้องพสุธา
๔๔๔-๘๘ .........	.........
.........เมืองพ้นนา	ใหญ่กว้าง
เล็งเห็นพระจอมบา	ถนอมโศก เดียวเฮย
กางปีกเหินอ้าอุ้ม	หอบน้ำคงคา
๔๔๕-๘๘ นารายณ์ผายผาบผู้	.........
.........เดียว	วอดเสี้ยง
พระเพิงท่านกลัวตาย	ฟั่งพ่าย ไปเฮย
ไปรอดไหนน้ำต้อน	วอดซ้ำดับไป
๔๔๖-๘๘ นารายณ์พระขี่ครุฑ	ชะลาน
เอานาง...มาลีมาเวน	แก่เจ้า
เป็นเทวีเคล้าเทียมเงา	หลานราช บาเฮย
.........	.........
๔๔๗-๘๙ .........แก้ว	ทวาริกา
ทั้งหมู่ชุมเสนา	ไพร่ฟ้า
สัพพะเยื่องอาณา	ปลงมอบ บาเฮย
ทั้งหมู่.........	.........
๔๔๘-๘๙ .........	หญิงชาย
ทั้งหมู่ฝูงวัวควายหลาย	โกฏิล้าน
สัพพะเยื่องหลวงหลาย	ถวายถอก บาเฮย
ทั้งสิ้น.........	.........
๔๔๙-๘๙ พระชิตต์ชมชื่นด้วย	หลานตน
รองเรียกขวัญศรีมงคล	ราชท้าว
มามาขวัญมิ่งจอมพล	บาราช รักเฮย
.........	.........
๔๕๐-๘๙. มาเมือสู่หอห้องแก้วมิ่ง	เมืองขวัญ
เมืออยู่กับมาทมาลีศรี	เก่าเกื้อ
เมืออยู่.........	.........
.........	.........
๔๕๑-๙๐ นางนั้นเลาเลิศฟ้า	สุดตา
.........	.........
.........	.........
.........	.........
๔๕๒-๙๐ ...สู่บ้านแก้วมิ่ง	เมืองขวัญ
เมืองเราแทกเทียมสวรรค์	ยิ่งล้ำ
สัพพะมีชุอันเหมือน	เมืองเทพ
.........	.........
๔๕๓-๙๐ ......เกษมยิ่งล้ำ	เมืองสวรรค์
มีกาดลีเต็มตัน	ข่วงกว้าง
สัพพะมีชุอัน	แสนส่วน มาเฮย
.........	.........
๔๕๔-๙๐ บารสหลานอ่อนน้อย	แสวงหา
ใฝ่แฝงชมอุสสา	อ่อนน้อย
จักฉิบหายเพื่อความตัณหา	.........
.........	.........
๔๕๕-๙๐ ความสุขจักมีแก่ท้าว	ชุอันอัน
จักขับตามตัณหาผัน	ผูกได้
ราคะย่อมพาวาย	มัวมืด ไปเฮย
.........	.........
๔๕๖-๙๐ .........	.........
......ถึงคำโกธา	ก่อนกี้
กุมภัณฑ์หากมาหา	ชูช่วย พานรา
เขาลวดมัดข้าน้อย	ผูกหมั้นจำกรง
๔๕๗-๙๐ เต็มบ่.........	.........
.........	.........
.........	.........
.........	.........
หมายเหตุ เนื้อเรื่องยังไม่จบแต่ใบลานขาดหายไป ใบลานที่มีโคลงถัดจากนี้เป็นโคลงดั้นทั้งหมด และมีใจความเหมือนกับโคลงสี่ข้างต้นแต่ไม่มีเลขกำกับบอกลำดับบทเท่านั้น
อุสสาบารสโคลงดั้น (ฉบับวัดป่าฮิ้น)
ตอนต้นของโคลงดั้นใบลานที่มีอยู่ขาดหายไป ข้อความเริ่มตรงที่พระบารสกำลังจะอำลานางอุสสากลับไปยังเมืองของตน ซึ่งตรงกับโคลงสี่สุภาพ บทที่ ๓๔ แต่ก็มิได้ตรงกันทุกบทไป เพราะมีบางช่วงโคลงดั้นจะข้ามไป
๙๕-๑ ยามเรียมขึ้นขี่ม้าแก้ว	อาชาไน นั้นนา
วะวู่อกเป็นไฟ	ป่งร้อน
เรียมทุกข์บ่เย็นใจ	เจ็บเจ็บ นักแล
บ่เหือดน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๙๕-๑ เมื่อเรียมผ้ายพราก	ธิดา แม่นา
ยาวโยชน์ไกลสุดตา	พี่ไห้
เรียมทุกข์หมองใจครา	กลางป่า พ้นนา
ชะชู่เสียงน้ำเต้น	วิ่งวอน
๙๕-๑ พี่หอมดวงดอกไม้	กลางไพร แลนา
บางพร่องบานแกมใบ	แบ่งสร้อย
คัดเคล้ากลิ่นหอมไกล	บานแบ่ง งามแล
โรยแรมรสเข้าห้อง	ต่างหอม
๙๕-๓ มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	สะตายหาน มากแล
หอมกลิ่นตลบเจือจาน	ชุด้าว
ปางนี้ดอกสุรภีบาน	เรืองเรื่อ งามแล
แมลงภู่แมลงผึ้งเคล้า	สอดสน
๙๕-๔ ปางนี้ข้าน้อยพราก	อวนไกล เช่นแล
รู้ว่าแม่ยังอาลัย	รอดข้า
ปางนี้แม่ยังใจ	ชมชื่น แลฤๅ
รู้ว่าแม่ยังร้องไห้	ดั่งเรียม
๙๕-๕ พี่คิดถึงเมื่อนางน้องแก้วนั่ง	แฝงเรียม นั้นนา
ยินดั่งจักแฝงเทียม	ต่อหน้า
บัดนี้แม่ลืมเรียม	ใครอื่น เทียมฤๅ
มาสะพี่แรมหน้าไว้	อยู่ถนอม
๙๖-๑ แต่เรียมได้พรากเแก้วจาก	เจียนไกล นั้นนา
นอนแกล่กลางดงไพร	ค่ำเช้า
มดแมลงปลวกตอมใจ	เป็นทุกข์พี่ บาแล
เรียมพลัดพรากไกลหน้าชู้	เปล่าใจ
๙๖-๒ กลางดงยาวย่านกว้าง	ไพรเขียว ราชเฮย
บาหากทุกข์ตนเดียวเลย	พรากชู้
คิดเมื่อชายไปกอดกลมเกลียว	ชมรสแม่ มีแล
แสนโศกทุกข์ข้าไห้	หอดหิว
๙๖-๓ พี่ได้ยินเสียงนกร้องเล่า	ยินวอน มากแล
ต่างตัวต่างบินจร	ล่องห้วย
ยินวอนหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียแล
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เร่งวอน
๙๖-๕ เรียมรักคะค้อยใคร่	ไปหา อยู่แล
บาไกลจากจอมธิดา	นาฏน้อง
เรียมทรงโศกทุกข์ใคร่ไปหา	อวนแม่ มีแล
ยังอยู่ใกล้หน้าฟ้า	ด่านไกล
๙๗-๑ พี่มาเล็งหันหึกห้วย	เขาเขียว นั้นนา
ตกตาดฟองเป็นเปลว	วิ่งเต้น
ยินวอนโศกคิงเดียว	ไกลที่รัก เล่าแล
ซ้ำมาเล็งหันเหมยหมอกลงอ้อยช้อย	เร่งรำ
๙๗-๑ บงซางเผียวไผ่เฮี้ย	รันรอ นี้นอ
เพาะพ่างกอตำกอ	ไร่อ้อ
สุขเกษมส่ำพึงพอ	ปุนใคร่ชวนแม่ มานอ
หนึ่งคิดหนึ่งน้ำหน้าย้อย	ถั่งแถว
๙๗-๒ พี่เล็งหันกิ่งก้าน	สาขา นั้นนา
เรืองรุ่งบานใบหนา	ป่ากว้าง
เรียมทุกข์หมองใจครา	ป่าใหญ่ พ้นนา
ดวงดอกหอมอ้อยช้อย	ต่างหอม
๙๗-๓ ปางนี้บาพรากชู้	ยินวอน เช่นแล
คือดั่งยังเรียงหมอน	พี่ฝั้น
เรียมทุกข์อยู่ยินวอน	ในเถื่อน นั้นนา
จักหลับบ่เป็นนอนได้	เปื่อนหา
๙๗-๔ นอนคืนพี่คึดรอด	กองหา
ฝันหันอวนอุสสา	คิ่นชู้
ยามนอนขุ่งใจหา	แลที่ รักเฮย
ยินบ่หลับได้แท้	โศกถึง
๙๗-๕ นอนคืนกองรุ่งแจ้ง	วางวาง นาแม่
พี่คิดใจเจตน์จอมนาง	นาฏน้อง
เรียมทุกข์บ่เป็นปาง	กลางเถื่อน นั้นนา
เป็นดั่งจักหันหน้าน้อง	แก่ตา
๙๘-๑ แต่นั้นขึ้นม้าแล้วขี่	อานทอง เล่าแล
คัดคลั่งอกเป็นฟอง	ป่งร้อน
เรียมคิดบ่เป็นสอง	แถวถั่ง ลงแล
บ่เหือดน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๙๘-๑ แต่นั้นพี่ผ้ายพรากที่	นอนคลา เล่าแล
นอนแกล่กลางดอยดงหนา	ป่ากว้าง
เรียมทุกข์ถั่งแถวหา	ย้อยย่วง ไปแล
คิดรอดเถิงถึงข้าไห้	ชุคราว
๙๘-๒ แต่เรียมขึ้นขี่ม้าแก้วผ้ายพราก	กลางไพร เล่าแล
หลายหลับหลายคืนไป	บ่ยั้ง
ไปเถิงด่านดงไพร	หนาหนืด นั้นนา
ปานปาดใจข้าไว้	เกิ่งคิง
๙๘-๓ เรียมไปเถิงห้วยน้อย	ที่สะเกิง นั้นนา
ไปก๋ายที่ดอยเขาเขิง	ขอบขั้น
พี่คิดเถิงเมื่อสองรากอดกันนอน	ชมแม่ นั้นนา
คิดเจตน์ถึงข้าไห้	ปั่นตาย
๙๘-๔ อันรักราร่ามไว้	นานเหย นี้นอ
อกแตกตายเลิงเลย	เพื่อชู้
อันรักบ่ได้ชมเชย	ใผห่อน มีนัน
แหนมว่าตายข้าสู้	กว่าเป็น
๙๘-๕ พี่ทุกข์ละห้อยหอด	หิวหา เช่นแล
เหมือนดั่งจักเห็นอวนอุสสามา	ต่อหน้า
ยินเจ็บอกพี่คิดเถิงหา	ปะเปื่อน นักแล
เหมือนดั่งจักเห็นน้องแก้ว	แก่ตา
๙๙-๑ แม่ยังรู้ถ้อยข่าว	ถามหา บ่จา
ภายพี่ยังโศกา	โศกหม้อม
รู้ว่าบัวถหลา	ยังชุ่ม เชยฤๅ
รู้ว่าแม่ยังร้องไห้	ดั่งเรียม
๙๙-๒ ยามกินยามอยู่ห้อง	ใครจา แม่นัน
ยามนอนใผมาหา	ลูบเล้า
ยามนอนหมีผืนฟา	ใผกอดแม่ นอนจา
รู้ว่าแม่ยังซ้อนผ้า	ร่วมชู้เทียมใคร
๙๙-๓ ยามร้อนอวนอาบน้ำ	ใครสรง แม่นัน
เรียมใครแฝงเทียมองค์	ร่วมห้อง
อันรักขอดใจจง	เรียมเรียก ขวัญแล
ปะแต่ขวัญน้องแก้ว	ชุยาม
๙๙-๔ เวลายามค่ำค้อย	พอแลง นั้นนา
ดังฤๅศรีแม่บ่มาเทียมแฝง	หมู่ข้าว
ยินรักบ่กินแลง	ไหนง่าย อวนเอย
ยินบ่กินได้แท้	โศกถึง
๙๙-๕ ดังเรียมมีม้าแก้ว	อัสดร แม่เฮย
บาจักขี่สยองคืนนอน	จิ่มชู้
รอยบุญพี่หากมาสังหรณ์	คิดถึงแม่ เดียวแล
รอยร่างบุญข้าน้อย	บ่เถิง
๑๐๐-๑ ขอจุ่งโปรดข้าหื้อ	มีสุข เต๊อะแม่
ขออย่ามีคำทุกข์	แก่ข้า
ทำบุญแต่มนุษย์	จงจวบ อวนแล
อย่าอยู่ไกลหน้าฟ้า	ด่านไกล
๑๐๐-๒ บัดนี้นอนเน่งเนื้อ	กลางไพร คิ่นเฮย
ปานผ่าเอาหัวใจจก	ออกไว้
เวราบาปกรรมใด	จำจาก กันนี
มาแม่เอาชู้แล้ว	จากเรียม
๑๐๐-๓ คิดถึงเมื่อเรียมเข้าห้องร่วม	เรียงรัก นั้นนา
เหมือนดังจักกลืนกินลัก	ซ่อนไว้
บัดนี้บาปกรรมใดมา	จำจาก กันนี
ไกลเช่นเดหน้าฟ้า	ยืดยาว
๑๐๐-๔ แม่ยังรู้ถ้อยขุ่ง	ใจรัก บ่จา
รู้ว่าแม่ไปฟูมฟัก	ต่างผู้
อกเรียมดังหลาวปัก	พิษทราบ อวนเฮย
รู้ว่าแม่รักผู้ใหม่หน้า	จากบา
๑๐๐-๕ พี่มาเล็งเห็นนกเป้าจับกิ่งไม้	โพธิ์ไทร อยู่แล
ผัวคู่เมียบินไป	ต่างด้าว
โพระดกส่งเสียงใด	ยามค่ำ มีแล
พี่กองว่าเสียงศรีน้องแก้ว	แม่มา
๑๐๑-๑ นอนคืนพี่ฝันเห็นเด็กอ่อนน้อยฟ้อนแล่น	มาจา พี่แล
พี่ก็กองว่าศรีบัวตรา	แม่ไห้
เท่ามีแต่ฝันมา	อกแตก ตายแล
บุญพี่มีมากน้อยหื้อ	รีบถึง
๑๐๑-๒ จำศีลพี่หยาดน้ำ	หมายทาน มากแล
กรรมแต่หลังมาพาน	จุ่งแจ้ง
กรรมใดเยื่องเวรเวียน	คืนครอบ รานี
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
๑๐๑-๒ พี่ไปหันหมู่เนื้อในไพร	พฤกษา นั้นมา
ก็เยียวว่าอ่อนอวนอุสสาใช้เขามา	เรียกร้อง
พี่เท่าเห็นแต่หมู่เสือปลา	เสือโคร่ง นั้นนา
พี่ก็หวังว่าชีวิตเสี้ยง	บ่คืน
๑๐๔-๔ ตายอินดูนกแอ่นฟ้า	บินเหิน เช่นนอ
ก็ยังมีคู่พากันเดิน	พร่ำพร้อม
สมสนุกหากยินเหมิน	พระพี่ บาแล
รอยพี่มาพลัดชู้แก้ว	เปล่าใจ
๑๐๑-๕ แต่เรียมได้พลัดพรากน้อง	เดินมา นั้นนา
นอนแกล่ดงพฤกษา	ชุมื้อ
ทรงทุกข์โศกโศก	มวลมาก มีแล
เหมยหมอกตกอ้อยช้อย	เร่งรำ
๑๐๒-๑ หนาวเหน็ดเย็นยิ่งน้ำ	แรมคืน นาแม่
เหมยหมอกตกเป็นผืน	ชุด้าว
หนาวเหน็ดทั่วทังผืน	.........แผ่น ทรวงแล
เหน็ดเหนื่อยคิงคร้ามไข้	ชู่คราว
๑๐๒-๑ ยามจักรุ่งแจ้งแผ่น	ผางผาย นั้นนา
แสนโศกทุกข์เรียมดาย	วู่ไหม้
พี่ยินรักบ่กินงาย	ไหนง่าย อวนเฮย
ยินบ่กินได้แท้	โศกถึง
๑๐๒-๒ พี่รักค้อยค้อยขอด	สิเนหา เล่าแล
เจ็บทราบทั้งกายา	เนตรเนื้อ
ยามเดียวขุ่งใจหา	แลที่ รักเฮย
ตราบใดบ่ได้เห็นหน้าชู้แก้ว	บ่ยอม
๑๐๒-๓ โภชนะพี่บ่เสวยลืมอยากกลั้น	แลงงาย แลแม่
บาพี่จักกลั้นใจตาย	เพื่อน้อง
เล็งแล้วเล่าเล็งดาย	กองหาแม่ มาแล
เรียมเท่าถือปั้นข้าว	สูบดม
๑๐๒-๕ อันรักแล้วบ่ได้เห็นหน้าเท่าพอเห็นเงา	เต๊อะแม่
หื้อหายโศกาบรรเทา	จิ่มข้า
อันรักเงียบเหงาใจ	เสียเปล่า ดายแล
ใจพี่รักน้องเหน้า	เพื่อนเงา
๑๐๓-๑ สัตว์พร่ำพร้อมหมู่	ทรงทุกข์ นั้นนา
ต่างตัวต่างเหงาจุก	อยู่หม้อม
แสนสัตว์บ่มีสุข	ถนอมโศก มีแล
เพราะเพื่ออวนร้างชู้	จากบา
๑๐๓-๑ พื่จิตฟังข่าวแล้ว	โลมจา เล่าแล
อินดูอ่อนอวนอุสสา	ดวงเนตร นี้นอ
เห็นแต่องค์น้องแก้ว	ปั่นทรวง
๑๐๓-๒ ตามบุญตามโชคแก้ว	อุสสา ก่อนแล
กันบุญหากเติงมาไผ	ห่อนร้าง
การสงสารบ่เป็น.........	ยมย้อนพระพี่ บาแล
ตามโชคแลบุญแก้วสร้าง	แต่หลัง
๑๐๓-๓ สองรักสองพรากห้อง	ไกลกัน นี้นอ
กรรมก่อนเวรปางหลัง	จากชู้
รอยราได้เอาสัตว์คลา	พรากจาก กันฤๅ
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
๑๐๓-๔ บัดนี้บาท้าวอยู่	ฉันใด นั้นนา
ภายพี่ยังอาลัย	รอดข้า
รู้ว่าบาท้าวอยู่สนุกใจ	ลืมแม่ แล้วฤๅ
รู้ว่าพี่ยังเหมี้ยงหม้อม	โศกถึง
๑๐๓-๕ บัดนี้บาท้าวอยู่	แฝงใคร จาพี่
จักว่าหญิงใดเทียม	ท่านท้าว
.........	.........
.........	.........
๑๐๔-๑ อกอวนเปลวป่งร้อน	ไฟรน แลพี่
อวนเนตรน้ำตาลง	ย่วงย้อย
แม่ทรงทุกข์โศก	..........
.........	.........
๑๐๔-๒ ทรงทุกข์แสนแสบไหม้	หฤทัย พี่เฮย
เยียวว่าพระสายใจ	แม่ม้วย
พี่จิตจิ่งสัญญาไป	ไขกล่าว มาแล
รักค่อยปันทุกข์ข้าไหว้	ส่วนบุญ
๑๐๔-๒ บัดนี้อย่าหื้อโศกทุกข์	เคริงนาง เช่นรา
อวนแม่ยังคิดถึงจอมปรางค์	ที่ไหว้
ยินรักใคร่ไปไจหา	พระพี่ บาแล
กันแม่ได้เห็นหน้าชู้แก้ว	โศกหาย
๑๐๔-๔ พี่จิตรักน้องช่วยโปรด	ปรานี หนึ่งรา
ยังเยื่องคำใดมี	บอกข้า
ก็เท่าใคร่เห็นพี่บาศรี .	จอมราช เดียวแล
กันแม่บ่ได้เห็นหน้าชู้แก้ว	.........
๑๐๔-๕ กันแม่บ่ได้เห็นหน้าชู้หอด	หิวตาย แลพี่
บ่อาจจักเสวยเพรางาย	คาบข้าว
เพื่อคำรักบ่เหยหาย	กับจอมเจื่อง บาแล
.........	แม่มรณา
๑๐๕-๑ กันตายขอพี่ใช้	สัญญา บอกเนอ
นำข่าวสาส์นถึงบุษบา	พี่ท้าว
นำสาส์นรอดราชา	ไขข่าว บาเนอ
อวนแม่ทุกข์ด้วยท้าว	ลอดมรณ์
๑๐๕-๒ ธิดาอวนเนตรหน้า	บุญหนา นี้นา
จักตายเพื่อพระจอมบา	แว่นฟ้า
ขอพระเสด็จมา	เร็วรีบ พลันรา
เอาซากตนน้องแก้ว	แม่ลง
๑๐๕-๒ กันอวนตายหื้อพี่แปลงปราสาทแก้ว	เจ็ดจาย ใส่เนอ
ทั้งโกศน้อยยองปลียาย	ช่อฟ้า
ประตูโขงใส่แสนลาย	คำขีด งามเนอ
มาใส่ตนน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๑๐๕-๔ ดาวคำทั้งโกศเกี้ยว	ภายใน ใส่เนอ
ดาแต่งแปลงหัสดีลิงค์ไกว	ลากน้อง
ไฟมล้าแต่งตามใจ	เจาะก่อม อวนเนอ
ดาแต่งเผาน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๑๐๕-๕ ไฟขวีไฟดอกสร้อยฝังพ่างพื้น	อวนนอน เนอพี่
เจาะก่อมอวนยังขอน	ถั่งขึ้น
โกศคำที่อวนนอน	แสงใส่ งามเนอ
ดาแต่งเผาน้องแก้ว	เมื่อมรณ์
๑๐๖-๑ ขวัญเฮยขวัญอย่าพรากท้าว	สักยาม หนึ่งรา
ขวัญแม่จุ่งไปติดตาม	จิ่มชู้
ขวัญเอยอย่ารอนราม	หนีจาก ศรีเนอ
ขวัญแม่จุ่งไปเฝ้าท้าว	ชู่ยาม
๑๐๖-๒ ขวัญพี่บาเจ้าช้างจุ่ง	มาพลัน แม่เนอ
มาเป็นเพื่อนบัวสวรรค์	อุ่นเนื้อ
ขวัญแม่จุ่งจักไปชวนขวัญ	พระพี่บา มาเนอ
ขวัญแม่จุ่งไปเซื้อมใกล้	ชู่ยาม
๑๐๖-๓ บัดนี้ขวัญท้าวอันอยู่ห้อง	ปรางค์ทอง พ้นนา
ขวัญท้าวจุ่งมาเรียงหมอน	จิ่มน้อง
สามสิบแห่งสองขวัญ	อย่าพราก ศรีเนอ
ขวัญพี่จุ่งจักมาเข้าห้อง	ร่วมอวน
๑๐๖-๔ กันแม่ได้รักแล้วก็บ่ช่างจัก	มายคืน ง่ายแล
แม่ก็ยังใคร่จักกินกลืนลืนลง	ซ่อนไว้
ฝูงสัตว์สิ่งใดใดบ่หื้อตอมไต่	พระพี่ บาแล
เชิญขวัญพี่มาเข้าห้อง	สู่ศรี
๑๐๖-๕ พี่จิตฟังถ้อยข่าวขวัญดวง	ธิดา แม่แล
เล็งหันทุกข์โศกโศกา	หมาดหม้อน
พี่จิตจิ่งกรุณา	ชูช่วย นางแล
สาส์นข่าวถึงน้องแก้ว	ค่อยโลม
๑๐๗-๑ แม่อย่าร้องไห้หอด	หิวหา เช่นรา
แสนโศกหฤทัย	เพื่อท้าว
บ่นานพระยอดสายใจจัก	มารอด เล่าแล
วันพรูกได้ชู้แก้ว	แม่มา
๑๐๗-๒ ขอเชิญแม่มาเข้าห้อง	เสวยสุข เนอแม่
อย่าอยู่เสวยทุกข์	หมาดหม้อม
บุญสองราหากจักลูก	โดยเดช ศรีเนอ
ขอแม่อย่าร้องไห้	โศกถนอม
๑๐๗-๓ โศกตรึงหน่อ......	ราชา
ฟังพี่จิตเล้าโลมจา	กล่าวแล้ว
นางจิ่งใจดีมา	ถามหาเล่า เลิงแล
เชิญราชมาเข้าห้อง	ร่วมศรี
๑๐๗-๔ วันนี้กันบ่มารอดน้องก็เที่ยงจัก	เมือมรณ์ แลนา
แม่ก็เท่าจักตายขวัญออน	เพื่อท้าว
อุสสาเท่าคิดอยู่รอนรอน	กองหาพระบาชู้คิ่น มาแล
กันนานเช่นเดข้าน้อย	เที่ยงตาย
๑๐๗-๕ กันบ่ได้เห็นชู้แก้วก็เที่ยง	มารา พี่เฮย
แม่ยังคิดถึงจอมบา	ราชท้าว
เริงรักใคร่ไปหา	พระพี่ บาแล
ตามว่าไห้ค้อยค้อย	บ่ฟัง
๑๐๗-๕ เมื่อนั้นอวนอ่อนน้อย	อุสสา นั้นนา
สาส์นข่าวศรีจักดามา	รอดน้อง
ทรงทุกข์โศกโศกากองหา	พระพี่ บาแล
ชลเนตรนองน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๑๐๘-๑ บัดนี้บาท้าวอยู่	ฉันใด พ้นจา
มาละอ่อนอวนหนีไกล	จากข้า
บัดนี้พระสุดใจ	หายโศก แล้วฤๅ
สังบ่มาหื้อชู้แก้ว	แม่ชม
๑๐๘-๒ ข้าวน้ำแม่เท่า	ลืมเสวย แลพี่
เพราะเพื่อบ่เห็นพระสายใจเลย	ยอดชู้
อุสสาแม่อยู่บ่ยินเคย	เดียวแม่ นั้นนา
อวนก็จักเป็นบ้าใบ้	ปั่นตาย
๑๐๘-๓ เริงรักข้าวน้ำแม่ยังบ่	แหนมเสวย แลพี่
เต็มว่าจักกลืนกินเลย	ก็บ่ได้
อวนรักเท่าลืมเสวย	เพราโภชน์ แลนา
ยินบ่กินได้แท้	โศกถึง
๑๐๘-๔ ทั้งวันกองปากต้าน	เจียรจา คิ่นเฮย
พี่จิตว่าพระศรีจักดามา	รอดน้อง
นอนคืนแม่ยังคลั่งไหลหา	พันคาบ รักเฮย
เป็นดั่งจักเห็นหน้าน้องแก้ว	แก่ตา
๑๐๔-๕ คิดเมื่อสองสนุกยังเกาะกอดเกี้ยว	กันนอน นั้นนา
คิดเมื่อบาเอามือซ้อนคอ	จูบแก้ม
คำรักห่อนจักพอ	มีเมื่อ ใดนัน
เช่นชีวิตยังตั้งหมั้น	บ่ลืม
๑๐๙-๑ เป็นแม่ร้างแม้กินเครื่องแก้ว	ขันคำ ก็ดีรา
คือเสมอดั่งกินเหนือตองรองเท่าว่า	ต่ำใต้
มีผัวบ่มีสังกินปัดแผ่น	ดินนอน ก็ดีรา
คือดั่งแม่ได้เสวยห้องฟ้า	เกิ่งอินทร์
๑๐๙-๒ เป็นแม่ร้างทุกข์แสบไหม้	ถนัดใจ เช่นแล
แสนโศกทุกข์คำมาไจ	ถูกต้อง
คำร้ายหากเหลือใจ	แถมโศก อวนแล
อวนแม่มรณ์ม้วยหน้า	ท่าวนอน
๑๐๙-๒ อุสสาพลัดเจี่องเจ้า	จอมบา แลนา
แสนโศกทุกข์เคริงครา	ใช่น้อย
คิดเติงเจื่องจอมบา	สิเนห์ราช รักแล
มือแม่เช็ดหน้าไห้	หอดหิว
๑๐๙-๔ พี่จิตมาเช็ดหน้าลูบเนื้อ	โลมจา เล่าแล
บาพี่จักดามา	รอดชู้
สมพระยอดสายใจ	จักสู่ เล่าแล
ศรีแม่อย่าร้องไห้	หอดแรง
๑๐๙-๕ ปางนี้ชู้แก้วแม่	ดาพัน แล้วนา
นางนั่งนิดกองตน	พี่ท้าว
แม่กองหาพระยอดจอมพล	รักราช อวนแล
ยังจักเห็นชู้แก้ว	แม่มา
๑๑๐-๑ จักหลับอวนคลั่งไคล้	ไลงไหล อยู่แล
แม่ก็กองว่ากอดพระสุดใจ	แนบเนื้อ
อาทิตย์ขี้นเตียวไว	เดียวค่ำ ไปแล
ดึกรอดเติงเค้าร้อง	โศกถึง
๑๑๐-๒ ยามนอนอวนคลั่งไห้	ไหลหา แลพี่
ริร่ำถึงพระบา	ยอดชู้
ค้อยค้อยใคร่ไปหาพระพี่บา	กลางป่า พ้นนา
กองที่มาเข้าห้อง	ร่วมศรี
๑๑๐-๒ แม่หันนกแขกเต้าก็เรียก	มาถาม เล่าแล
ทั้งฝูงหมู่หงสางาม	เพื่อนเหล้น
ว่ารักเอยรักพระที่จอมบา	จักมารอด แล้วฤๅ
ขอบอกมาหื้อแจ้ง	อย่าอำ
๑๑๐-๔ นกมาเข้าห้องข่าว	ขวัญศรี เล่าแล
พระจักดามารอดจอมเทวี	แม่ท้าว
พระเสด็จจากทวาตรี	เมืองมิ่ง มาแล้วแล
พระราชจอมเจ้าช้าง	สู่องค์
๑๑๐-๕ เมื่อมั้นนางน้องแก้วไห้หอด	หิวหา แลนา
แม่กองศรีจักมา	รอดน้อง
ทรงทุกข์คลั่งคลาใจ	อะอึด นักแล
รนร่ำรักแจ้วแจ้ว	บ่หาย
๑๑๑-๑ จักกล่าวถึงเหง้าท้าวราช	ขุนบา นั้นนา
ท่านเสด็จจากเมืองทวาริกา	ท่านท้าว
เอาพลหมู่เสนา	มามาก มายแล
ทั้งหมู่ริพลช้างม้า	สู่ไพร
๑๑๑-๑ พี่จิตตรัสรู้แล้วแห่ง	ใจบา นั้นนา
เสด็จสู่ไพรพฤกษา	ป่ากว้าง
เล็งหันพระจอมบา	หมองหม่น นั้นนา
สองราชจาถ้อยแล้ว	ร่ำจา
๑๑๑-๒ บารสรู้ถ้อยแห่ง	จิตจา นั้นนา
แสนโศกทุกข์เคริงคลา	อยู่ไห้
จิตตาจิ่งสัญญา	โลมเล่า บาแล
สองต่อสองถ้อยถ้อง	บอกบา
๑๑๑-๓ บารสท่านรู้แล้ว	ลาพล เล่าแล
จำปิ้กป้อกเมือเมืองตน	เก่าเกื้อ
ทั้งช้างม้าพวกพลายพล	ปิ้กป้อก เมือเนอ
สองราชตูผ้ายแผ้ว	สู่สยอง
๑๑๑-๔ ปางนั้นสองท่านท้าวยุรยาตรผ้าย	เวหา เล่าแล
ไปรอดบัญชรปรา	สาทห้อง
พี่จิตจิ่งสัญญา	โดยชื่อ บาแล
นางลุกมาแข้งข้อง	ป่องไข
๑๑๑-๕ อุสสาใจวู่ร้อนด้วย	คำกระสด อยู่แล
เหมยหมอกกลิ่นจันทรารส	โรจน์เร้า
ทรงทรวงโศกสาหส	อุทกแม่ มีแล
ควรราชมาเป็นเจ้า	จิ่มนาง
๑๑๒-๑ บาท้าวยุรยาตรย้าย	ตีนขวาง เล่าแล
ตริว่ายังเกรงแต่ใจจอมนาง	นาฏน้อง
โฉมนางเพศเพียงอินทร์วาง	เสด็จโลก ลงแล
ควรพี่ตายด้วยได้	บ่แหนง
๑๑๒-๒ อุสสาเห็นแล้วลุกแล่นเข้า	หยุบมือ ท่านแล
บาสรวมหอบกับอกคือ	กอดไว้
รสสนิทถูกถึงใจ	สรวมหอบ เอาแล
ใจบาคือดั่งจักสยองขึ้นฟ้า	สู่สวรรค์
๑๑๒-๓ วันนี้รอยจันทรฤกษ์ได้	ราชา แลนา
สรวมกอดอวนอุสสาเกลียว	กอดหมั้น
ติถีถูกจันทรา	ไชยโชค มีแล
ขออย่ารามร้างหม้าย	หมื่นปี
๑๑๒-๔ พี่จิตพระว่าเจ้า	นงคราญ ราชเอย
ขอพี่สุขเนานาน	โผดย้อน
แม้นพ่อพระจอมพาน	ทรงพระโกรธ ก็ดีรา
สามราชเรานี้แล้วข้า	เผ่าเดียว
๑๑๒-๕ อุสสาจาตอบถ้อย	จิตตา เล่าแล
พระพ่อคือบิดา	แห่งข้า
จักชักผู้สิเนหา	ชมโชค ไชยแล
ลุลาภสมยศแก้ว	แห่งศรี
๑๑๒-๕ บุญทานอันแม่ได้สร้าง	แสนอสง นั้นนา
บ่ตอบแทนตัวตน	พี่ได้
บิดาหากหลอนหลง	ฟุนเคียด ก็ดีรา
หนายิ่งดินแลฟ้า	ม่อนทรง
๑๑๓-๑ ขันคำเต็มหมากแก้ว	พลูแลว นั้นนา
อุสอ่อนเอาถวาย	แทบท้าว
จันทร์มันหากกวนเกลาแกม	ดอกดวง นั้นนา
น้อมถวายเจ้าท้าว	เจื่องบา
๑๑๓-๒ มะลิแก้วแกมดอกซ้อน	ดวงสลิด มากแล
หอมกลิ่นรสยังสนิท	ทั่วหล้า
นางน้อยถวายแก่บพิตร	พระราช บาแล
เชิญพี่จอมเจ้าช้าง	จุ่งทรง
๑๑๓-๓ เวียงพานเวียงห่างรั้ง	เสียไว พี่เฮย
พอพระอย่าจางใจ	จากน้อง
พอเห็นแต่หฤทัย	อวนแม่ เดียวเต๊อะ
พอพระโผดผายข้าน้อย	อ่อนอวน
๑๑๓-๔ นางเมืองธิราชท้าว	มาลี นั้นนา
นางยังอยู่สวัสดี	ชุมื้อ
พระสั่งดวงสะหรี	โดยชื่อ มาแล
มาโผดผายข้าน้อย	โชคบุญ
๑๑๓-๕ แต่วันอันบาราชท้าวพราก	อวนไป นั้นนา
ทุกข์ญิงเหลือฟองไฟ	ลวาดเนื้อ
แม่ทรงทุกข์โศกถนัดใจ	ในโลก นื้แล
รสพี่บาแรมเร้นเรื้อ	บหาย
๑๑๔-๑ พระเท่ามาพรางข้าไว้หื้อราดร้าง	รามใจ อยู่แล
หนีคืนเมือสู่หอเวียงชัย	ช่อฟ้า
พระนิรมหน่อหนุนใจ	จูงจ่อง ไว้ฤๅ
ดั่งฤๅว่าละข้าไว้	เปล่าใจ
๑๑๔-๒ เชื้อไฟอันเป่าร้อน	เปลวแดง นั้นนา
ใครใดหากจักละเสียป๊อยเป่าแมลงแสง	หิ่งห้อย
แสงสุริยะห่อนใครแปลง	มัวมืด ใดนัน
แสนสมุทรใต้น้ำใครห่อนได้	หลั่งลง
๑๑๔-๓ ปลาซิวปาวเปิบกั๊น	อานนท์ นั้นนา
ปลาซ่อนกินบึกเลิม	ห่อนได้
ท่านบ่รักหากตามเติม	จงฝาก ไปนัน
ตักน้ำใส่ซ้าต้นเต้า	ห่อนเต็ม
๑๑๔-๔ ไม้ค้อมมันหากค้อม	ลงจนหัก แลพี่
ท่านบ่รักจำใจรักใคร	ห่อนได้
ไมตรีบ่มีนัก	จักสมเยื่อง ใยจา
ใจเจตน์ถึงข้าไห้	หอดหิว
๑๑๔-๕ ตนอวนคือดอกไม้	โรยราย แลพี่
ดูบ่มีรสหอมหลาย	กลิ่นค้อย
เต็มเรืองก็เรืองดาย	บานเสียเปล่า รักเฮย
ใจพี่บาสงสร้างแท้	ดั่งเมีย
๑๑๔-๕ ตนอวนคือหิ่งห้อย	ยามสาย แลพี่
บ่เปรียบพระสุริยะผาย	เปล่งฟ้า
เต็มเรืองก็เรืองดาย	บ่เปล่ง ผิวแล
บ่แผ่ผิวเหลื้อมได้	หม่นหมอง
๑๑๕-๑ บาท้าวเมือมัวม่วนเหล้น	เมียขวัญ ท่านแล
สนุกสำราญจวนจันทน์	สว่างร้อน
ลวดละอ่อนอวนสวรรค์	ทรงโศก เดียวแล
เจ็บจำงือข้าไท้	บ่หาย
๑๑๕-๒ อุสสาสยองตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
เฉลยตอบคำวาจา	ท่านท้าว
รักเฮยรักเจื่องเสมอตา	มารอดอวน แล้วฤๅ
มารอดถึงข้าน้อย	ส่วนบุญ
๑๑๕-๓ ทุกวันทุกเมื่อมื้อ	กองหัน พี่แล
แม่กองหันพระจอมธรรม์	ราชท้าว
ทั้ววันแม่ยังขุ่งฝันหัน	บาพี่ มาแล
ฝันว่าพระศรีเจ้าไห้	พี่มา
๑๑๕-๔ แต่วันอันพระบาทท้าวจาก	เจียรไกล นั้นนา
แสนโศกทุกข์ในใจ	อยู่หม้อม
พระเมืองจากเจียนไกล	ละแม่ เดียวแล
อวนเท่าก้มหน้าไห้	หอดหิว
๑๑๕-๕ อวนไห้แล้วหอด	หิวเหลือง ราชเอย
แสนโศกทุกข์คำเคริงใผห่อน	เท่าข้า
ผิวอวนหม่นหมองเหลือง	สยบท้าว ลงแล
ทุกข์เพื่อคำรักเจ้าท้าว	บ่ลืม
๑๑๖-๑ บารสค่อยกล่าวถ้อย	สยองสาส์น เล่าแล
สองรักทุกข์เปาปาน	บ่แล้ว
มาขอดรักในสงสาร	สองราช เราแล
สองราชรอมรักไว้	บ่ลืม
๑๑๖-๒ ยามเรียมพลัดพรากน้อง	ไปไกล นั้นนา
เรียมเห็นสัตว์สิ่งเสียงแมลงใย	ร่ำร้อง
พี่คิดอยู่ในใจ	เพียงเพศ อวนแล
พี่ได้ยินเสียงนกร้องถ้อง	โศกหาย
๑๑๖-๓ เนื้อนกยังมีคู่ซ้อน	พอสอง แลนา
บาเท่าตนเดียวหมอง	โศกหม้อม
สองรักบ่ชวนกันปอง	ชูช่วย กันแล
เท่ามีแต่สองราชรอมรักไว้	บ่วาง
๑๑๖-๔ เรียมเท่าเล็งหันแต่หมู่ไม้	ลมพัด นั้นนา
หันเนิกนูเนอไกวกวัด	กิ่งก้าน
เรียมก็เท่าเตียวไปที่สงัด	กลางป่า เดียวด่าย
บาพี่น้ำหน้าย้อย	หลั่งไหล
๑๑๖-๕ บาพี่ไห้แล้วอึด	อือคราง อยู่แล
จิตเจตน์ถึงจอมนาง	นาฏน้อง
เมามัวมืดเป็นปาง	แถมโศก บาแล
เรียมร่ำรักข้าไห้	หอดหิว
๑๑๗-๑ บาพี่มาเล็งหันนกแขกเต้า	แลหลวา นั้นนา
บินมาจับสาขา	กิ่งไม้
ร้องเรียกเสียงสัญญา	หาคู่เมียแล
บาซ้ำทุกข์เหมี้ยงหม้อม	โศกหา
๑๑๗-๒ เรียมไปรอดดงด่านห้วย	พฤกษา นั้นนา
ได้ยินเสียงสกุณา	เถี่ยงถ้อง
เหมือนดังจักหันเจื่องดวงตา	พระแว่น เมืองแล
บาคิดถึงเจ้าน้อย	อ่อนญิง
๑๑๗-๓ อุสสาสยองตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
สองราหากทรงโศกา	หมาดหม้อม
แม่ทุกข์โศกโศกา	เหลือพระพี่ บาแล
ทุกข์เพื่อคำรักกลั้น	จากกัน
๑๑๗-๔ พี่เท่ามาละข้าไว้หื้อขาดขว้ำ	ขวัญอ่อน แลพี่
อวนดาแม่งตายเมือมรณ์	เพื่อท้าว
มาละอ่อนอวนจร	หนีจาก อวนแล
สังเวชหากชู้แก้ว	แม่ชม
๑๑๗-๔ รอยวิบากอวนได้เหล้นลูกนก	ในรัง นั้นนา
ฝูงแม่นกรุมชัง	แช่งไว้
กรรมเวรแต่ปางหลัง	รอยร่าง ทันฤๅ
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
๑๑๗-๕ โอยโอนสองเป็นที่รัก	ชมขวัญ นี้นอ
สองรารอยหากได้เอาสัตว์คลากัน	ชาติแล้ว
รอยวิบากแห่งของหลัง	จำจาก กันแล
กันหากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
๑๑๘-๑ รอยอวนแม่ได้ขาดขว้ำ	คำรัก ท่านฤๅ
รอยได้ประมาทคลองปฏิบัติ	โทษต้อง
เวรารีบเร็วชัก	ถึงม่อน ทันฤๅ
สาดั่งบารสแก้ว	โศกถนอม
๑๑๑-๕ อุสสาใจวู่ร้อนด้วย	คำกระสด อยู่แล
เหมยหมอกกลิ่นจันทรารส	โรจน์เร้า
ทรวงทรวงโศกสาหส	อุทกแม่ มีแล
ควรราชมาเป็นเจำ	จิ่มนาง
๑๑๒-๑ บาท้าวยุรยาตรย้าย	ตีนขวาง เล่าแล
ตริว่ายังเกรงแต่ใจจอมนาง	นาฏน้อง
โฉมบาเพศเพียงอินทร์วาง	เสด็จโลก ลงแล
ควรพี่ตายด้วยได้	บ่แหนง
๑๑๒-๒ อุสสาเห็นแล้วลุกแล่นเข้า	หยุบมือ ท่านแล
บาสรวมหอบกันอกคือ	กอดไว้
รสสนิทถูกถึงใจ	สรวมหอบ เอาแล
ใจบาคือดั่งจักสยองขึ้นฟ้า	สู่สวรรค์
๑๑๒-๓ วันนี้รอยจันทรฤกษ์ได้	ราชา แลนา
สรวมกอดอวนอุสาเกลียว	กอดหมั้น
ติถีถูกจันทรา	ไชยโชค มีแล
ขออย่ารามร้างหม้าย	หมื่นปี
๑๑๒-๔ พี่จิตพระว่าเจ้า	นงคราญ ราชเฮย
ขอพี่สุขเนานาน	โผดย้อน
แม้นพ่อพระจอมพาน	ทรงพระโกรธก็ดีรา
สามราชเรานี้แล้วข้า	เผ่าเดียว
๑๑๒-๕ อุสสาจาตอบถ้อย	จิตตา เล่าแล
พระพ่อคือบิดา	แห่งข้า
จักชักผู้สิเนหา	ชมโชค ไชยแล
ลุลาภสมยศแก้ว	แห่งศรี
๑๑๒-๕ บุญทานอันแม่ได้สร้าง	แสนอสง นั้นนา
บ่ตอบแทนตัวตน	พี่ได้
บิดาหากหลอนหลง	ฟุนเคียด ก็ดีรา
หนายิ่งดินแลฟ้า	ม่อนทรง
๑๑๓-๑ ขันคำเต็มหมากแก้ว	พลูแลว นั้นนา
อุสอ่อนเอาถวาย	แทบท้าว
จันทน์มันหากกวนเกลาแกม	ดอกดวง นั้นนา
น้อมถวายเจ้าท้าว	เจื่องบา
๑๑๓-๒ มะลิแก้วแก้มดอกซ้อน	ดวงสลิด มากแล
หอมกลิ่นรสยังสนิท	ทั่วหล้า
นางน้อมถวายแก่บพิตร	พระราช บาแล
เชิญพี่จอมเจ้าช้าง	จุ่งทรง
๑๑๓-๓ เวียงพานเวียงห่างรั้ง	เสียไว พี่เฮย
ขอพระอย่าจางใจ	จากน้อง
พอเห็นแต่หฤทัย	อวนแม่ เดียวเต๊อะ
ขอพระโผดผายข้าน้อย	อ่อนอวน
๑๑๓-๔ นางเมืองธิราชท้าว	มาลี นั้นนา
นางยังอยู่สวัสดี	ชุมื้อ
พระสั่งดวงสะหรี	โดยซื่อ มาแล
มาโผดผายข้าน้อย	โชคบุญ
๑๑๓-๕ แต่วันอันบาราชท้าวพราก	อวนไป นั้นนา
ทุกข์ญิงเหลือฟองไฟ	ลวาดเนื้อ
แม่ทรงทุกข์โศกถนัดใจ	ในโลก นี้แล
รสพี่บาแรมเร้นเรื้อ	บ่หาย
๑๑๔-๑ พระเท่ามาพรางข้าไว้หื้อราดร้าง	รวมใจ อยู่แล
หนีคืนเมื่อสู่หอเวียงชัย	ช่อฟ้า
พระนิรมหน่อหนุนใจ	จูงจ่อง ไว้ฤๅ
ดั่งฤๅว่าละข้าไว้	เปล่าใจ
๑๑๔-๒ เชื้อไฟอันเป่าร้อน	เปลวแดง นั้นนา
ใครใดหากจะละเสียป๊อยเป่าแมลงแสง	หิ่งห้อย
แสงสุริยะห่อนใครแปลง	มัวมืด ใดนัน
แสนสมุทรใต้น้ำใครห่อนได้	หลั่งลง
๑๑๔-๓ ปลาซิวปาวเปิบกั๊น	อานนท์ นั้นนา
ปลาช่อนกินบึกเลิม	ห่อนได้
ท่านบ่รักหากตามเติม	จงฝาก ไปนัน
ตักน้ำใส่ซ้าต้นเต้า	ห่อนเต็ม
๑๑๔-๔ ไม้ค้อมมันหากค้อม	ลงจนหัก แลพี่
ท่านบ่รักจำใจรักใคร	ห่อนได้
ไมตรีบ่มีนัก	จักสมเยื่อง ใยจา
ใจเจตน์ถึงข้าไห้	หอดหิว
๑๑๔-๕ ตนอวนคือดอกไม้	โรยราย แลพี่
ดูบ่มีรสหอมหลาย	กลิ่นค้อย
เต็มเรืองก็เรืองดาย	บานเสียเปล่า รักเฮย
ใจพี่บาสงสร้างแท้	ดั่งเมีย
๑๑๔-๕ ตนอวนคือหิ่งห้อย	ยามสาย แลพี่
บ่เปรียบพระสุริยะผาย	เปล่งฟ้า
เต็มเรืองก็เรืองดาย	บ่เปล่ง ผิวแล
บ่แผ่ผิวเหลื้อมได้	หม่นหมอง
๑๑๕-๑ บาท้าวเมือมัวม่วนเหล้น	เมียขวัญ ท่านแล
สนุกสำราญจวนจันทน์	สว่างร้อน
ลวดละอ่อนอวนสวรรค์	ทรงโศก เดียวแล
เจ็บจำงือข้าไห้	บ่หาย
๑๑๕-๒ อุสสาสยองตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
เฉลยตอบคำวาจา	ท่านท้าว
รักเฮยรักเจื่องเสมอตา	มารอดอวน แล้วฤๅ
มารอดถึงข้าน้อย	ส่วนบุญ
๑๑๕-๓ ทุกวันทุกเมื่อมื้อ	กองหัน พี่แล
แม่กองหันพระจอมธรรม์	ราชท้าว
ทั้งวันแม่ยังขุ่งฝันหัน	บาพี่ มาแล
ฝันว่าพระศรีเจ้าไท้	พี่มา
๑๑๕-๔ แต่วันอันพระบาทท้าวจาก	เจียรไกล นั้นนา
แสนโศกทุกข์ในใจ	อยู่หม้อม
พระเมืองจากเจียนไกล	ละแม่ เดียวแล
อวนเท่าก้มหน้าไห้	หอดหิว
๑๑๕-๕ อวนไห้แล้วหอด	หิวเหลือง ราชเฮย
แสนโศกทุกข์คำเคริงใผห่อน	เท่าข้า
ผิวอวนหม่องหมองเหลือง	สยบท่าว ลงแล
ทุกข์เพื่อคำรักเจ้าท้าว	บ่ลืม
๑๑๖-๑ บารสค่อยกล่าวถ้อย	สยองสาส์น เล่าแล
สองรักทุกข์เปาปาน	บ่แล้ว
มาขอดรักในสงสาร	สองราช เราแล
สองราชรอมรักไว้	บ่ลืม
๑๑๖-๒ ยามเรียมพลัดพรากน้อง	ไปไกล นั้นนา
เรียมเห็นสัตว์สิ่งเสียงแมลงใย	ร่ำร้อง
พี่คิดอยู่ในใจ	เพียงเพศ อวนแล
พี่ได้ยินเสียงนกร้องถ้อง	โศกหาย
๑๑๖-๓ เนื้อนกยังมีคู่ซ้อน	พอสอง แลนา
บาเท่าตนเดียวหมอง	โศกหม้อม
สองรักบ่ชวนอันปอง	ชูช่วย กันแล
เท่ามีแต่สองราชรอมรักไว้	บ่วาง
๑๑๖-๔ เรียมเท่าเล็งหันแต่หมู่ไม้	ลมพัด นั้นนา
หันเนิกนูเนอไกวกวัด	กิ่งก้าน
เรียมก็เท่าเตียวไปที่สงัด	กลางป่า เดียวด่าย
บาพี่น้ำหน้าย้อย	หลั่งไหล
๑๑๖-๕ บาพี่ไห้แล้วอึด	อือคราง อยู่แล
จิตเจตน์ถึงจอมนาง	นาฎน้อง
เมามัวมืดเป็นปาง	แถมโศก บาแล
เรียมร่ำรักข้าไห้	หอดหิว
๑๑๗-๑ บาพี่มาเล็งหันนกแขกเต้า	แลหลวา นั้นนา
บินมาจับสาขา	กิ่งไม้
ร้องเรียกเสียงสัญญา	หาคู่ เมียแล
บาซ้ำทุกข์เหมี้ยงหม้อม	โศกหา
๑๑๗-๒ เรียมไปรอดดงด่านห้วย	พฤกษา นั้นนา
ได้ยินเสียงสกุณา	เถี่ยงถ้อง
เหมือนดังจักหันเจื่องดวงตา	พระแว่น เมืองแล
บาคิดถึงเจ้าน้อย	อ่อนญิง
๑๑๗-๓ อุสสาสยองตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
สองราหากทรงโศกา	หมาดหม้อม
แม่ทุกข์โศกโศกา	เหลือพระพี่ บาแล
ทุกข์เพื่อคำรักกลั้น	จากกัน
๑๑๗-๔ พี่เท่ามาละข้าไว้หื้อขาดขว้ำ	ขวัญอ่อน แลพี่
อวนดาแม่งตายเมือมรณ์	เพื่อท้าว
มาละอ่อนอวนจร	หนีจาก อวนแล
สังเวชหากชู้แก้ว	แม่ชม
๑๑๗-๔ รอยวิบากอวนได้เหล้นลูกนก	ในรัง นั้นนา
ฝูงแม่นกรุมชัง	แช่งไว้
กรรมเวรแต่ปางหลัง	รอยร่าง ทันฤๅ
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากกรรม
๑๑๗-๕ โอยโอนสองเป็นที่รัก	ชมขวัญ นี้นอ
สองรารอยหากได้เอาสัตว์คลากัน	ชาติแล้ว
รอยวิบากแห่งของหลัง	จำจาก กันแล
กันหากมีหื้อเมื้ยน	จากกรรม
๑๑๘-๑ รอยอวนแม่ได้ขาดขว้ำ	คำรัก ท่านฤๅ
รอยได้ประมาทคลองปฏิบัติ	โทษต้อง
เวรารีบเร็วชัก	ถึงม่อน ทันฤๅ
สาดั่งบารสแก้ว	โศกถนอม
๑๑๘-๒ เริงทุกข์แม่บ่ใคร่ตั้ง	ตนยืน ราชเฮย
นับอยู่นับกลืนกินเลย	คาบข้าว
ชีวิตแม่เท่าตายคืน	พอเป็นรูป คนแล
อวนใฝ่ใคร่เป็นข้าท้าว	เทียมองค์
๑๑๘-๓ แม่ขอหื้อพระขาดขว้ำฆ่าน้อยม่อน	มรณา เต๊อะพี่
ลุนหลังบุษบา	รสกลั้น
หันตายเกิดคืนมา	ขอเป็นม่อน พระเนอ
แม่ขอตายเป็นข้าท้าว	บาทคำ
๑๑๘-๔ บาราชท้าวได้ยินเสียงกล่าวถ้อย	อุสสา นั้นนา
บายัวย่วงน้ำตาตก	อาบหน้า
สรวมหอบเอาอุสสากับอก	บาจูบ ชมแล
ใจพี่ทุกข์เหมี้ยงหม้อม	มืดมัว
๑๑๘-๕ ใช่ใจข้าน้อยหาก	จงพราง แลแม่
ก็ใช่ใจเรียมวาง	นาน้อง
อันสิเนห์หากหลายทาง	ภายพี่ มีแล
ยังใคร่มาร่วมรสเจ้าชู้	ชู่ยาม
๑๑๙-๑ ก็ใช่ใจข้านี้หาก	จงลา แลแม่
เรียมเกิดเป็นชายมา	ชาตินี้
ก็ใช่ท้องเทศเทวา	วางวิ่ง ลงแล
หากคนมนุษย์ใต้ฟ้า	โลกลือ
๑๑๙-๒ พี่ยังทุกข์ละห้อยหอด	หิวสยบ แลแม่
แสนโศกชายใดจักทก	เท่าข้า
พี่ละอวนอุส	ไกลกลิ่น ชมแล
พี่มาพรากน้องแก้ว	ไกลเรียม
๑๑๙-๒ พี่คิดถึงเมืองเก่าแก้ว	ทวาริกา โพ้นนา
เอนกแสนขุนมา	นั่งเฝ้า
สมบัติยิ่งอินทรา	ผายโลก ลงแล
ยังบ่เท่ารสแก้มน้อง	กลิ่นแก้วแฝงเทียม
๑๑๙-๓ เรียมทุกข์ปัดเปื่อนร้อน	อกถนอม แลแม่
ใครบ่จงจักปอง	ช่วยพร้อม
เวหาพี่ผยอง	ปลอมเมฆ มาแล
บุญพี่มาหันหน้าน้อง	เพื่อบุญ
๑๑๙-๙ เรียมก็ใช่ชายนำร่วมหุ้น	เหมยหมาย นาแม่
มีเมียคนเดียวกอดหลอตาย	ต่อเถ้า
จิ่งจักจรเดินผ่าผงผาย	ลวงโลก ชมแล
สาดั่งอินทรีท้าวเจ้า	ลวดลง
๑๑๙-๕ เล็งหันในโลกนี้	เทียมบา ยากแล
เรียมเกิดเป็นชายมา	โลกเหล้น
ความกลัวตายบ่ธรณา	ใครใดจักหลีก ได้นัน
หลอนเท่าด้วยแก้วกลิ่น	จอมศรี
๑๒๐-๑ อุสสาหื้อหน้าแก่	อินทรา พี่แล
นางเกิดกับปัญญา	ส่องรู้
ลุกไปโยงเอาไหสุรา	ปอนจิต มาแล
นางถวายแก่บาท้าวเจ้า	แขกเขย
๑๒๐-๒ ชัยบานไหขื่นเข้ม	กลำตอง ราชเฮย
ปวงแป่งอินทร์เจือรอง	ขื่นเข้ม
พี่จิตใส่ขันทอง	ทูลแป่ง มาแล
เขยราชฟายหื้อชั้น	หมื่นปี
๑๒๐-๓ อารักษ์อาราชเจ้า	ขรงพาน นี้เฮย
จุ่งมารับเนานาน	อย่าช้า
มาแล้วจุ่งเป็นการ	ชูช่วย เรียมรา
เร็วรีบชูหื้อได้	อย่านาน
๑๒๐-๔ บาซ้ำรีบแป่งแก้ว	มาฟาย เล่าแล
ตามรีตโบราณหมาย	หมื่นหมั้น
วานเติงแผ่ผับผาย	สนองรอด อวนแล
ขอแม่ยืนร้อยเข้า	หมื่นปี
๑๒๐-๕ อารักษ์โขงเขตห้อง	เมืองพาน นี้เฮย
จุ่งมารับเอาชัยบาน	ขื่นเข้ม
เทพาอยู่ปราการ	ตนใหญ่ นี้เฮย
ทุกเทพทิพย์ถ้วนหน้า	ช่วยชู
๑๒๑-๑ พี่ขอลุลาภน้อง	อย่าคลา หนึ่งรา
เรียมขอร่วมรสอวนอุสสา	ต่อเถ้า
บัดนี้เท่าเรียมบา	เดินโลก มาแล
ทุกเทพอารักษ์เจ้า	จุ่งเล็ง
๑๒๑-๑ พี่จิตยอแป่งแก้ว	ถวายบา เล่าแล
เชิญราชเสวยสุรา	ขื่นเข้ม
บ่เหมือนดั่งทวาริกา	เมืองเทศ พ้นนา
เป็นแต่ดินด้าวนื้	จืดจาง
๑๒๐-๒ บารสรับแป่งแก้ว	สามที เล่าแล
เป็นแต่รีตโบราณมืตาม	แต่เชื้อ
เมรัยขื่นเด็ดดี	เจ็ดแป่ง ...แล
พิษทราบอกซ้ำเนื้อ	เร่งชู
๑๒๐-๓ สองแก้มคือน้ำ	คำสิบ พี่เฮย
อวนแม่ยังสนิท	แป่งเหล้า
จักถวายถอกชีวิต	เวนราช รักเฮย
แม้นว่าอินทร์หล่อแปลงร้อยเบ้า	บ่เหมือน
๑๒๑-๔ แป่งเรียมได้แล้วพี่	บาเชย นั้นนา
เชิญอ่อนอวนมาเลย	ที่อ้าง
อุสสาว่าอวนบ่เคย	รับราช ทานแลส
ขอถวายจิ่มพระเจ้าชู้	เทียมองค์
๑๒๑-๕ บารสว่าเมรัยร่างสร้าง	แกมพิษ แลฤๅ
อวนอ่อนแม่เกรงชีวิต	มิ่งม้วย
รอยบาหากหลงผิด	เมืองท่าน ฉันนี้
ใครหากจักเว้นได้	หลีกกรรม
๑๒๒-๑ อุสสาว่าแป่งอันท้าว	หากเสวย นั้นนา
ยังเงื่อนอวนขอเชย	ทรากซ้ำ
กันกรรมหากควรเคย	เป็นโทษ อวนแล
ขอแผ่นดินฟ้าขว้ำ	สูบกิน
๑๒๒-๒ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กัญญา แม่แล
อมแป่งสุรา	ปากป้อน
ปุนกระสดแก่ราชา	สองราช นั้นนา
แสนโศกคำรักข้อน	บ่เข็ง
๑๒๒-๒ อุสสาแม่ได้ถูกต้อง	เมรัย นั้นนา
สายสั่นสยบตนไป	เพื่อเหล้า
การสงสารบ่กลัวใคร	จักหลีก ได้นัน
ใจแม่นางท้าวเฝ้า	ชื่นชม
๑๒๒-๓ ปางนั้นสองกอดเกี้ยว	กลมเกลียว อยู่แล
บ่มีคำหลบเหลียว	ลอดเลี้ยว
สองสิเนห์ร่วมรสเดียว	เกลียวกลิ่น ชมแล
บุญราชสองท้าวส้วย	โศกแสลง
๑๒๒-๔ พี่จิตนำรอดแล้ว	สู่เวหา นั้นนา
บารสมาวางหนักหนา	เสพย์สู้
เมินนานจวบอุสสา	อกพอลั่น พระแล
เพราะเพื่อสองฮาดฮามรักไว้	เหิงนาน
๑๒๒-๕ ดาวช้างดาตากฝ้า	หงายแหงน แม่เฮย
เหมยหมอกตกสะแสน	ทั่วหล้า
เยียวพานน้อยหมู่เคยแหน	คอยโทษ มาแล
พี่สั่งศรีน้องแก้ว	ลาเมือ
๑๒๓-๑ อุสสาลุกมาจูงจ่องท้าว	คืนไป เล่าแล
หับประตูโยนไย	เขื่อนขั้น
บัญชรใส่แสนไกล	หลดหลั่น ลงแล
หับแทบเติงร้อยชั้น	ชุทวาร
๑๒๓-๒ สองท่านท้าวคืนนอนร่วมผืนแผ่นผ้า	ฟองฟา อยู่แล
เกลียวกลิ่นนงพะงา	กอดเกี้ยว
ปุนสนุกหายโศกโศกา	สองราช นั้นนา
คนมนุษย์ใต้ฟ้า	ดั่งกัน
๑๒๓-๓ ที่นั้นสองท่านท้าวสว่างสู้	สู่สงวน ราชเฮย
เสียงพาดฆ้องครุมเครง	ร่วนเร้า
บาปิดป่องบัญชร	ชวนแม่ ฟังรา
เล็งฤกษ์ฟ้าหม้อม	หมองศรี
๑๒๓-๔ แม่เล็งดาวช้างตาก	งาแหงน ราชเฮย
จุ่งรุ่งรวายตรีแปน	ป่องฟ้า
นาฏสนมหมู่เคยแหน	ปราสาท นางนัน
ประทีปตามด้วยร้อย	รีบตาม
๑๒๓-๕ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กับตัก พี่แล
ค่อยอยู่เต๊อะเนอดวงรัก	คิ่นข้อย
นาฑีรีบปองเติงจัก	ตารุ่ง มาแล
ขอโปรดชีวิตย้อน	โยชน์ยาว
๑๒๔-๑ เมื่อใดจักขาดขว้ำ	อกทรวง นั้นนา
พระเท่าสิเนห์ลวง	ลื่นน้อง
ยังจักเกรงแต่พระอวน	ข้าม่อน อันฤๅ
หวังราชมาเป็นเจ้า	แก่นาง
๑๒๔-๒ ใช่บุญนี้หน่อหน้าย	อวนอุส นี้นอ
ทั้งโขงแผ่นมนุษย์ใผบ่ห่อนทุกข์	เท่าข้า
พึงเจียมตนหน่อองค์อุส	ปุนสังเวช อวนแล
บุญราชเคยร้างหม้าย	จากศรี
๑๒๔-๓ ดั่งตนข้าน้อยเกิดค่อมได้	สิบสาม ปีนี้แล
ก็บ่มีกลกาม	เชิงชู้
เท่ามีแต่พระทรงนาม	เกลียวกลิ่น เดียวแล
ถวายส่วนบุญข้าสร้าง	แต่หลัง
๑๒๔-๔ พระบายังย่วงน้ำ	ตาไหล อยู่แล
ก็ใช่เรียมใจไกล	จากน้อง
ยังเกรงแต่อภัย	ทางโทษ อวนเฮย
ใครอาจมาพร้อมถ้อย	ช่วยเรียม
๑๒๔-๕ พระพานพระบาทท้าว	ราชา พ่อนัน
อำนาจถนัดลือชา	โลกอ้าง
หลอนท้าวโกรธโกธา	มัวมืด ไปนัน
ใครบ่อาจจักห้ามได้	โทษเรียม
๑๒๔-๕ กองหน้าอเนกหน้า	แจจน มากแล
อเนกแสนอักโขพล	อยู่เฝ้า
เสนาหมู่ตางตน	มีมาก นักแล
ควรพี่เกรงท้าวเจ้า	เจื่องพาน
๑๒๕-๑ อุสสาขานตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
ก็ชอบคำวาจา	พี่ต้าน
พระพานเจื่องบิดา	ตนพ่อ นี้นา
บ่ล่วงใจข้าได้	เยื่องใด
๑๒๕-๒ แม้นว่าโทษร้อยชั้นเยื่อง	ประการใด ก็ดีรา
แม่จักค่อยเล้าโลมเอาใจ	ธิราชเจ้า
เที่ยงจักลุดั่งหฤทัย	ในเจตน์ ราแล
พ่อยังจักน้อมน้าว	ปลูกเขย
๑๒๕-๓ จักเมือพิทูลตั้งต่อ	ไมตรี เล่าแล
เมินมากมาหลายปี	ขวบเข้า
พระอวนเท่ายวนยี	มงแม่ง ไปแล
บ่ร่างจักเห็นหน้า	เจื่ององค์
๑๒๕-๔ บัดนี้ข้าน้อยเท่า	ตนเอง พี่แล
เป็นแต่ใจล่าเลง	โลกผ้าย
จักรบก่อนกลางเพรง	ยังยาก พระเฮย
เยียวโทษถึงถ้านร้าย	โลกลือ
๑๒๕-๕ กันพี่บ่น้อมนิ้ว	แก่โยธา ท่านนัน
แม่ก็เที่ยงจักมรณา	ขาดขว้ำ
เท่าทีแต่สองรา	จักคลาคลาด กันแล
เชิญราชคิดหื้อชั้น	โทษคุณ
๑๒๖-๑ เหตุนั้นแลข้าน้อยม่อน	ขอลา ก่อนแล
จักเมือหาของแสนบรรณา	รอดท้าว
ภายลุนจักคืนมา	ชมแม่ รักแล
ยามนั้นคำอ่อนหาน้อมน้าว	ค่อยมี
๑๒๖-๒ สัจจะพี่ได้ตั้งต่อแผ่น	พสุธา นั้นนา
บ่หล่าหลงใจคลา	จากน้อง
เจียมตนเท่าเราบา	ชายหนึ่ง เดียวด่าย
บ่ใช่ชายลิ้นหล้อน	โลภเมีย
๑๒๖-๓ สายสิเน่ห์หวังสืบไว้	เอายาว ยากแล
ใครใดห่อนเอาใยจั๊กคร่าว	ล่ามช้าง
ลดพัดเป่าเหยหาย	ปุดขาด ไปแล
ชีวิตตนข้าน้อย	เที่ยงมรณ์
๑๒๖-๔ พระเฮยไปสู่โลกกล้ำ	อินทร์พรหม นั้นนา
ลุลาภสิเนห์ชม	เก่าเกึ้อ
ละอวนอ่อนป่ายนิรม	ทรงโศก เดียวแล
เต็มร่ำรักท้าวเจ้า	เปล่าทรวง
๑๒๖-๕ กันพระได้พรากจาก	คำรัก เล่านัน
คิดคลั่งคลาทรวงหนาหนัก	แตกเฟื้อง
อุสสากล่าวกลอนชัก	ถวายราช บาแล
หนักยิ่งดินฟ้าขว้ำ	หนีบเหนง
๑๒๗-๑ พระบายังกุมกอดเกี้ยว	อุสสา อยู่แล
ลวดลืมโทษอันหนักหนา	หยาบหยุ้ง
พระบาเจื่องกษัตรา	ใผเผียบ เทียมนัน
จักย่ำยีฟ้าฟุ้ง	โลกลือ
๑๒๗-๒ ท้าวยังมัวม่วนเหล้นสอด	สนขา อยู่แล
ก็รุ่งมาจวนตา	ส่องฟ้า
พระสุริยะส่องโลกา	เสด็จโลก มาแล
สองราชยังฝั้นเฟื้อ	จูบชม
๑๒๗-๒ เสนาข้าท้าวหมู่	เคยกัน นั้นนา
มาชุมนุมหลวงหลาย	พร่ำพร้อม
กลองเสด็จส่งเสียงนัน	ตีม่วน เมืองแล
ทุกที่มาน้อมหน้า	ชู่ไทย
๑๒๗-๓ พระพานพระบาทท้าว	ถามหา ลูกแล
พระจอมเจื่องศรีธิดา	แว่นฟ้า
เราบ่หันที่ดวงตา	พระพ่อ มาแล
พยาธิใดเจ้าหล้า	เกิดมี
๑๒๗-๔ หนาวเหน็ดย้าวเยือกไข้	เป็นใด นั้นจา
เมินมากมาบ่เห็นศรีสายใจ	อ่อนน้อย
ธิดาแม่เป็นใดใผ	บ่กล่าว เล่าแล
จักว่าหนาวเหนื่อยคิงคร้ามไข้	ฉันใด
๑๒๗-๕ พระจิ่งเรียกหาสาวใช้ผู้	เพียงใจ มาเล่าแล
ปลงอาชญาไปพลัน	อย่าช้า
เร็วเติงกราบบัวไข	พระอ่อน อวนเนอ
พระพ่อจอมเจ้าฟ้า	เรียกหา
๑๒๘-๑ ขอเชิญธิราชเจ้า	เสด็จเมือ รีบรา
จักว่าพยาธิใดเกิดมีในตนตัว	แห่งเจ้า
พระยิดาเจื่องจอมหัว	กองหาแม่ เมือแล
ขอเชิญเจ้าไท้	อยู่หัว
๑๒๘-๒ อุสสาหลบหลีกด้วย	คำพราง แลนา
รักเฮยรักศรีขุนนาง	พ่อใช้
สู่จุ่งทูลต่างจิ่มพระราชบิดา	กระหม่อม เมืองเนอ
เราบ่หนาวเหน็ดคร้ามไข้	เหตุสัง
๑๒๘-๓ คืนนี้ยังมัวม่วนเหล้น	บาทสกา อยู่แล
เชิงเติงรัติยา	จิ่งเมี้ยน
มืดมัวหมอกเต็มตา	บ่สว่าง ใสแล
กันสว่างใสจักเมือไหว้ท้าว	บ่นาน
๑๒๘-๔ พระพานได้ยินคำกล่าวถ้อย	กลอนกิด แลนา
กูพ่อยังเคยชมชิด	ชู่มื้อ
บัดนี้บ่เห็นดูบิด	ใจจาก ไปแล
อวนอ่อนอย่าเยื้อนยั้ง	รีบมา
๑๒๘-๕ พระพ่อซ้ำปล๋งยังแก้ว	เสลี่ยงคำไป เล่าแล
คนหมู่ฝูงจำนำ	แนบท้าว
ลูกรักอย่าแสร้งคำ	อันหลาก ฉันนี
กูพ่อยังยั้งถ้า	ร่วมศรี
๑๒๘-๕ สูจุ่งไปหาลูกรัก	กูมา รีบรา
กูพ่อยังเล็งหา	ต่อหน้า
นายเสลี่ยงหมู่กินนา	เขาเขี่ยง มาแล
สูรีบละเจ้าน้อยไว้	บ่เล็ง
๑๒๙-๑ นางใช้ลุกแล่นได้	สเลสลำ กว่าแล
ยินอาชญามีมาจำ	หย่ามหยุ้ง
กันไปถึงนบสาวสวรรค์	ไขข่าว คำแล
ม่อนขอเชิญเจ้าไห้	รีบไป
๑๒๙-๒ ขอพระเมือกล่าวแก้	แก่บิดา เต๊อะแม่
ข้าม่อนยังเล็งหันพระราชา	โขดเข้ม
ยังบ่เสวยโภชนา	ยังอยู่ กองแล
เชิญเจื่องจอมเจ้าน้อย	อย่านาน
๑๒๙-๓ อุสสาพระอ่อนเจ้า	จาเฉลย ตอบแล
เราก็ยังจักเมือเลย	บ่ช้า
นายเสลี่ยงหมู่ชุมเคย	รับรีบ เร็วแล
ลาบาทคำเจ้าไท้	ม่อนเมือ
๑๒๙-๔ บัดนี้เจ้าฟ้าพ่อ	บิเดา นั้นนา
รู้กลกิจคำมา	หลากหน้า
หลอนตายจากชีวิต	ต่างท่าน ไปฤๅ
กลัวตายเพื่อความอันใบ้แท้	โลกลือ
๑๒๙-๕ อุสสาพระว่าควรนบบาทท้าว	บังคม ก่อนแล
พระบาปัญญาคม	ฉลาดรู้
ควันไฟปล่องเปลวลม	ฤๅแทบ ได้นัน
ใครอาจจักกั้งได้	โทษคุณ
๑๓๐-๑ ควันไฟใผอาจอ้าง	อึดเปลว จานอ
ช้างสารสูงเพียงเรียวโผ	อาจอุ้ม
ฮ่อมน้ำช่องเรือเตียว	ใผห่อน ทับนัน
อากาศแสนใต้ฟ้าใผบ่อ้าง	อึดลม
๑๓๐-๒ ตามบุญตามโชคแก้ว	อุสสา ก่อนแล
แม้นตายวันเดียวดา	สู่ฟ้า
รัดกันแต่ใดมา	อดโผด ผายแล
ญิงมนุษย์ใต้ฟ้า	ดั่งกัน
๑๓๐-๓ ฝูงญิงมนุษย์โลกหล้า	โลกา นี้นา
ก็ย่อมมีราคา	ชู่ผู้
ใจญิงเกิดทิศา	ในโลก มานี
ใครบ่อาจเว้นได้	ดั่งกัน
๑๓๐-๔ ท่านว่าอวนเล่นชู้แม่นี้	บ่ยินอาย ท่านเฮย
ตายเกิดวันเดียวดาย	จิ่มชู้
รักกันเสียบ่ดาย	ใผห่อน มีนัน
ตามรีตคลองเหล้นชู้	บ่เกรง
๑๓๐-๔ กันรักแล้วล่วงล้ำ	ตนตัว นั้นนา
ก็ย่อมจาเป็นผัว	โฟ่ต้าน
การญิงใครห่อนกลัว	ลวงโลก มีนัน
ญิงหนุ่มในพื้นฟ้า	ดั่งเดียว
๑๓๐-๓ เป็นแต่เวรได้สร้างราช	ทันมา นี้นา
จงจวบพระบุษบา	ท่านท้าว
มาโปรดอ่อนอวนอุสสา	หายโศก ทรวงแล
ตามโทษคุณได้สร้าง	แต่หลัง
๑๓๑-๑ ใผหันใผจิ่มฟ้อง	ฟองฟูน จานอ
โผห่อนเอาคำสับสุน	ส่อเจ้า
ราชาราชฟองฟูน	เป็นฝุ่น เมืองแล
ก็เที่ยงจักตัดร้อยบั้น	ขาดขอน
๑๓๑-๒ นางใช้นบน้อมราช	ทูลสาส์น เล่าแล
ขออ่อนอวนอุสสาอย่านาน	เชื่องช้า
อย่าขืนแก่พระบิดา	เร็วรีบ ไปแล
พระพ่อจอมเจ้าฟ้า	โกรธทรง
๑๓๑-๓ นางใช้ป้อกมาไหว้	สาสาส์น พ่อแล
ว่าพระจอมศรีนงคราญ	เจื่องเจ้า
บ่นานท่านจักมา	ถึงพระราช องค์แล
สาส์นข่าวจักมาไหว้ท้าว	บ่นาน
๑๓๑-๔ พระว่าก่อนกี้เรา	หามา นั้นนา
ใช้ละทีก็เร็วมา	ซั่วะใช้
บัดนี้เพศหนักหนา	เป็นเหตุ ใดจา
สูว่าฤๅแท้กี้	ลูกกู
๑๓๑-๕ นางใช้อดคอบค้ำ	กลัวตาย มากแล
ยกยังอัญชุลีขอถวาย	กราบไหว้
พระเมืองพ่อใช้มาหา	พระปิ่น เมืองแล
พยาธิใดเจ้าหล้า	เกิดมี
๑๓๒-๑ พระเมืองจอมเจื่องเจ้า	เหนือหัว นั้นนา
จักฟังยังกาพย์กลอนคำมัว	ผู้ใช้
แทบทูลเจื่องเหนือหัว	อุบายโลก มีเนอ
ควรกล่าวกลอนหื้อท้าว	เยื่องอันแสลง
๑๓๒-๒ บ้านเมืองอันห่างรั้ง	เมินมี นั้นนา
ก็ย่อมมีเสือหมี	แรดช้าง
มัจฉาแฝงใฝ่ชมนที	เป็นรีต มีแล
เมืองใหญ่มีเชื้อท้าว	ย่อมเสวย
๑๓๒-๒ พระจันทร์ใสส่องฟ้า	เปิงปาว โลกแล
ย่อมมีหมู่คณาดาว	แวดล้อม
มนุษย์หมู่ญิงสาว	ฝูงบ่าว ชมแล
ถวายบาทคำเจ้าฟ้า	อย่าถนอม
๑๓๒-๑ พระพานเฉลียวฉลาดด้วย	ปัญญา มากแล
โกรธโกธา	เดือดไหม้
นาฏสนมหมู่หิงสา	สนส่อ มาแล
พระพ่อตนเจ้าใช้	รีบไป
๑๓๒-๔ จักควรตนข้าน้อย	เรานบ พระฤๅ
จักควรกล่าวคำใดฝืนบก	ตอบท้าว
ควรเอากิ่งมาปก	หัวร่ม ดีฤๅ
รู้ว่าจักน้อมน้าว	ชอบควร
๑๓๒-๕ บารสพระว่าเจ้า	เสมอตา พี่เฮย
ควรดีอ่อนอวนไปหา	กราบท้าว
คำมุสาบ่ควรมี	ไปตามซื่อ พระเฮย
ลุโทษขอเหง้าท้าว	พึ่งบุญ
๑๓๓-๑ ก็ใช่สองชู้โลภ	ลักจา พ่อเฮย
อวนบ่พรางพระบิดา	ธิราชเจ้า
ก็ใช่ท้องเทศเทวา	วางวิ่ง ลงแล
ปลอมเมฆปลอมฟ้าสู้	สู่สม
๑๓๓-๒ ก็หากบุญข้าน้อยราช	บิดา แลนา
ทูลนอบถวายพระบา	ใฝ่เฝ้า
ขอพระพ่อเจื่องราชา	เอายืด ยาวรา
บาเที่ยงจักก้มเกล้า	สู่สม
๑๓๓-๑ บารสสอนสั่งอวนอ่อนน้อย	อุสสา แลนา
จุ่งจักไปกราบพระบิดา	ท่านท้าว
อย่าขืนแก่ราชา	พระพ่อ ราเนอ
คำราบเพียงน้อมน้าว	ค่อยโลม
๑๓๓-๔ ฉันใดแลจักได้ร่วมรส	บาสนิท นั้นนา
พระค่อยเล้าโลมบพิตร	นั่งเกล้า
สองราหากผวนผิด	ทำโทษ ฉันนี
เชิญราชไปไหว้ท้าว	อย่านาน
๑๓๓-๕ กันนานเยี่ยงพานผู้ร้ายส่อ	สนรา แลแม่
แม้นพระพ่อราชา	เจื่องเจ้า
ยังบ่มีคำกรุณา	ทรงพระโกรธ ก็ดี
หลอนชวดชมรสชู้กลิ่นแก้ว	ไกลศรี
๑๓๓-๕ ยามสองท่านท้าวยังปากต้าน	เส็งกัน อยู่แล
พานท้าวอกเป็นควัน	วู่ไหม้
ทั้งตนยัวย่วงเมามัน	เป็นเหื่อ ไคลแล
เวรราชชักมาใกล้	เที่ยงถึง
๑๓๔-๑ แขนเสื้อวิดวิ่งขึ้น	แขนตน ท่านแล
กำดาบศรีมงคล	แกว่งขึ้น
กูพานเกิดสากล	ชายหนึ่ง เยาด่าย
ใครอาจมาเหยาะเหล้น	ย่ำเชิง
๑๓๔-๒ สูจุ่งเคาะฆ้องแก้วฟาด	เภรีชัย รีบรา
สนั่นขรงเมืองไป	ทั่วด้าว
เสนาหมู่ตางใจ	ล่นแล่น ทันแล
เอนกชุมช้างม้า	มืดมัว
๑๓๔-๓ เสนามานบพระบาทเจ้า	บัวไข เล่าแล
เสียงสนั่นเภรีชัย	พาดฆ้อง
ราชการแห่งหนใด	ไขกล่าว มารา
ใครอาจมาข้อนขั้น	แก่เรา
๑๓๔-๔ พระพานมือทืบเต้น	ตีขา อยู่แล
เราเกิดเป็นชายมา	ไพร่เฝ้า
ขุนใดมาอาสา	สูจุ่งกล่าว มารา
บัดเดี่ยวซึกข้ามเข้า	รอดเรา
๑๓๔-๕ เสนาสาวสู่ร้อง	ตบมือ มากแล
กินเครื่องเงินขันคำครบ	เพื่อเจ้า
ราชการใฝ่แฝงพบ	ทุกเมื่อ มีแล
จักเป็นฝุ่นเมืองพระเจ้าช้าง	โลกลือ
๑๓๕-๒ อุสสาพระอ่อนน้อย	บุตรี นั้นนา
เราจูบชมขัดสี	ค่ำเช้า
หวังแทนราชธานี	สายสืบ เมืองแล
มารมิ่งโจรผู้ร้าย	ลอบเลียม
๑๓๕-๓ ไอสวนเป็นลูกท้าว	สุเมรุ พ้น
มีของฝากมาตือเวน	นอบน้าว
มาขอปลูกแปลงเป็น	เขยแขก เราแล
เราไป่วางรสแก้ว	แก่บา
๑๓๕-๔ บัดนี้โจรผู้ร้ายรอบ	ลักใจ แลนา
มันมาอยู่ปรางค์ทองใน	ก่อมแก้ว
หมากพลูสักใบ	เป็นของฝาก มันนัน
มักง่ายมาแส้มหน้า	บ่เกรง
๑๓๕-๕ รูปโฉมเป็นเผ่าผู้	ชาวใด นั้นนา
มาสู่ปรางค์ทองในใส	ส่องฟ้า
บ่เกรงแต่อภัย	กระทำง่าย ฉันนี
อำนาจมันเข้มกล้า	สิ่งใด
๑๓๕-๕ จักว่ามันเป็นเชื้อท้าว	เผ่ามนุษย์ อั้นฤๅ
รู้ว่าเป็นกุมภัณฑ์ครุฑ	นาคน้ำ
รู้ว่าพระอินทร์แต่งพิษณุกรรม	ลองโลก ลงฤๅ
ปุนเคียดใจพลิกขว้ำ	ขาดใจ
๑๓๖-๑ คนเดียวมาอาจแกล้ง	ขรงพาน เราฤๅ
หลอนว่ามันหากไปซาน	จิ่งพ้น
เยียวว่าอินทร์พาซาน	เหินแอ่น ไปแล
ยังห่อนมีท้าวกั้ง	แต่งเมือง
๑๓๖-๒ เสนานบบาทไหว้	ถวายสาส์น เล่าแล
ธรณิดแสนบัวบาน	บ่รู้
กำถึงเที่ยงทางซาน	ชีเวศ มันเล
วิบากจักชักสู้	สู่เขียง
๑๓๖-๓ ฝูงไพร่น้อยก็ยังรู้มีแขกแก้ว	งัวควาย แลนา
ยังมีเป็ดไก่หมูหมาย	จิ่งได้
ยังมาหมายกับหมู่ขุนนาย	เป็นแพ่ง เมืองแล
มารอดตั้งไว้แล้ว	จิ่งหนี
๑๓๖-๔ พระกษัตริย์ธิราชเจ้า	บุญมี นี้นา
ยศทราบปฐวี	รอดฟ้า
ดังฤๅรีบยวนยี	ยุทธย่ำ มานัน
ดารีบชนช้างกล้า	อย่าสง
๑๓๖-๕ เมืองพานเป็นแม่หม้าย	ทั้งมวล ก็ดีรา
ควรผูกคอด้วยเชือกหลวงตาย	แกล่หญ้า
ศัตรูจักถ่มน้ำลาย	แหนงหน่าย เราแล
เราอย่าหื้อย้ายย่าง	จากไกล
๑๗๗-๑ ยามนั้นพลท้าวคลี่	เป็นแถว ออกแล
คลัดคลั่งเต็มทุกแนว	เนตรหน้า
กองหาญหมู่คนแวว	ศึกแกว่น เลิงแล
ปานดังจักขึ้นฟ้า	เปลี่ยงอินทร์
๑๓๗-๒ เจ็ดพันหน้าไม้แม่น	ธนูสิงห์ นั้นนา
เขาเคยแกว่งกวัดโยงยิง	ยิ่งฟ้า
ดามดั่งคำคระนิง	บ่ปะปล่อย บาแล
เยียวเท่าจักสยองขึ้นฟ้า	รอดพรหม
๑๓๗-๓ ขุนข้างไหลหลั่งช้าง	แจจด มากแล
ละเลื่อมอัสดรงอนรถ	เร่งม้า
คนตีนแล่นปานปลวกมด	ไหลออก รูแล
วงแวดบาร้อยชั้น	แวดวัง
๑๓๗-๔ จักกล่าวถึงเจ้าน้อยราช	ขุนบา นั้นนา
ยังเกาะกอดเอาอุสสา	จูบแก้ม
ค่อยอยู่เต๊อะเนอเจื่องดวงตา	พระแว่น เมืองเฮย
เลาเลิศสวรรค์ฟ้าแต้ม	สากสม
๑๓๗-๕ บาจักพลัดน้องแก้วราช	เทียมองค์ พี่แล
จักย่ำยีผายผง	ฝุ่นฟ้า
บาเดียวหากมาหลอนหลง	เมืองท่าน พานแล
ถวายส่วนบุญข้าน้อย	บ่โยม
๑๓๘-๑ แม้นพี่ตายแสนชาติหน้าข้า	ขอชม แม่เฮย
บาบ่แหนงใจอารมณ์ว่า	จากน้อง
ขอลุกลิ่นเกลียวกลม	แสนชาติ ชมแล
พระแม่อย่าได้ไห้	โศกถนอม
๑๓๘-๒ พลพานเอนกหน้า	โยธา มากแล
จักมารบต่อตนเดียวบา	จุ่งรู้
บุญเราหากเกิดกลับมา	ง่ายหนึ่ง พระเฮย
จักปราบพลเจ้าท้าวผู้	โลกลือ
๑๓๘-๓ อุสสาพระว่าเจ้า	ชีวิต ม่อนเฮย
อวนหากชักมาผวนผิดพาน	พ่อท้าว
ขอร่วมเรียงชีวิต	จอมราช บาแล
ซอร่วมเรียงชู้แก้ว	เผ่าเดียว
๑๓๘-๔ เสนาฝูงแกล้วแกว่น	กองหาญ นั้นนา
เขาเปี่ยงปลิ้นปราการ	ถีบเข้า
อาสาแก่พระพาน	ลุลาภ เลิงแล
คิดว่าจักปิ้งส้า	จ่าวจืน
๑๓๘-๕ บาท้าวบ่ฟั่งฟ้าว	เฟือนกลัว ท่านแล
ยังเจรจาใคร่หัว	โยดแย้ม
พระพานราชตนตัว	มาต่อ เราฤๅ
รู้ว่าขุนผู้น้อย	หากมา
๑๓๙-๑ เชิญน้องแก้วเลียบ	เล็งหา พ่อรา
เยียวว่าพระบิดา	ท่าวขว้ำ
จักผานแผ่ฤทธีบา	ตลบโลก ไปแล
กลัวเสียพ่อราท้าวเจ้า	โลกลือ
๑๓๙-๒ อุสสาพระว่าเจ้า	จอมกษัตริย์ นี้เฮย
ดั่งฤๅตนเดียวจักขัด	โลกได้
พระพานพ่อกษัตริย์	บ่ร่าง มาแล
ก็เท่ามาแต่ขุนผู้กล้า	พวกพล
๑๓๙-๓ บาท้าวตีนถีบแป้น	ปราการ ออกแล
ไขป่องฝาเพดาน	ส่องแจ้ง
เจรจาต่อขุนหาญ	องอาจ นักแล
สูรีบมาร้อนร้าย	แก่กู
๑๓๙-๓ ตายอินดูข้าแกล้วหมู่	คนหาญ นี้นอ
ใจหยาบขอเอาการ	ต่อเจ้า
สูจุ่งหนีไวราอย่ามาพาน	มือมิ่ง กูรา
สูก็เที่ยงจักก้มเกล้า	แก่เรา
๑๓๙-๔ เมียสูจักเป็นแม่หม้าย	หมองโฉม แลนา
สูจักลวดหวิดรามชม	กลิ่นแก้ม
พระพานเท่าขับพล	มาวอด วายนอ
วิบากสูผู้น้อย	ท่านจำ
๑๓๙-๕ สูจุ่งจักคืนเมื่อกินข้าวใหม่	ขาวขาว ก่อนรา
หื้ออิ่มเต็มใจยาว	ชู่ผู้
แล้วสั่งลูกเมียที่เปิงปาว	ทั้งครอบ ครัวเต๊อะ
เมือสั่งเสียหื้อเมี้ยน	ป้อกมา
๑๔๐-๑ ชาวพานร้องกล่าวกล้า	คำหาญ มากแล
ว่าบาเฮยบามึงจุ่งจักภาวนาเร็ว	อย่าช้า
พริกขิงตูตำมา	จักลาบ มึงแล
ทั้งดูกตูจักปิ้ง	อ่อมยำ
๑๔๐-๒ ที่นั้นบาท้าววาด	ธนูชัย ท่านแล
โยงยาดยิงปืนไป	ถูกพร้อม
บายิงผ่าแผวไป	ตายมาก มวลแล
แสนโกฏิพลท้าวเจ้า	ไขว่ขอน
๑๔๐-๓ พระบายิงป้างซ้ายริพลท่านท้าว	กระจัด มากแล
บายิงป้างขวาสเลสลัด	ท่าวขว้ำ
ยิงท่ามกลางบ่นับ	ตายเจ็บป่วย ไปแล
หักย่อยยีก้านเสี้ยง	พ่ายหนี
๑๔๐-๔ เสนาฝูงองอาจแกล้วกล้า	อาสา นั้นนา
ตีหมู่แสนพลพาน	แล่นลี้
พลศึกเกิดกลับมา	กองโกฏิ มีแล
ปัดแผ่นดินหมายไว้	จิ่งวาง
๑๔๐-๕ พลพานไหลหลังกุ้ม	เต็มมา มากแล
ขุนใหญ่ฝูงพันนา	ย่อมท้าว
พระว่าเท่ามีแต่กูบา	ตรีโลก เดียวแล
โยงยาดยิงฟ้าขว้ำ	เกลื่อนกอง
๑๔๑-๑ พระพานหันหมู่ล้มท่าว	ตายกอง มากแล
จิ่งจักปลงอาชญาถกถอนคืนมา	ยอบยั้ง
พระองค์เราหากจักปอง	เอาลวงง่าย งามแล
จักเสียไพร่ไทยเสี้ยงแล้ว	เปล่าเมือง
๑๔๑-๒ อินดูข้าแกล้วเก่า	คนหาญ กูนอ
อาสาราชการ	ต่อเจ้า
รบศึกมากมานาน	การแกว่น เลิงแล
กูหลากชายผู้นี้	ดั่งฤๅ
๑๔๑-๓ จิ่งถามนักปราชญ์เบื้อง	โหรา เล่าแล
จักว่าอินทร์แถลงลงมา	ล่อเหล้น
นามนิดเพศพงศา	มันชื่อ ฤๅนัน
ดูเศษสูหื้อแจ้ง	จิ่มหมอ
๑๔๑-๔ ทิศานบบาทท้าว	ทูลสาร เล่าแล
ก็ใช่ทิพพะมาร	ลอดฟ้า
มนุษย์เกิดพงศา	ในโลก เราแล
พระราชถึงหล้างได้	ถูกขัง
๑๔๑-๕ บารสท่านกล่าวแก้	คำแข็ง ตอบแล
เราก็ใช่ชายจ่ายเงินแดง	ซีกเฟื้อง
ก็ใช่ชายหุ่นผีแปลง	หนักโลก ดายแล
กูคึดยากสูจักเปิ้งก๊าน	แก่กู
๑๔๒-๑ ตนกูนี้เฮยนามชื่อชั้น	บารส แลนา
อำนาจลือปรากฏ	ทั่วด้าว
เป็นหลานเจื่องจอมยศ	ขิตต์ธิราช เดียวแล
เดียวต่อแสนก็ได้	บ่เกรง
๑๔๒-๑ พลสูเอนกหน้า	หลวงหลาย ก็ดีรา
จักต่อกรกูผู้เดียวดาย	ยากแท้
เท่าเดียวโลกลือหลาย	เสียเหลี่ยม พานแล
เรากล่าวสูแจ้วแจ้ว	บ่ฟัง
๑๔๒-๒ เมืองพานจักเป็นแม่หม้าย	เสียศรี ราชเฮย
สูสังบ่ดูขอนผี	หมู่นั้น
อินดูราชปุรี	พานพ่อ พระนอ
ควรหยุดไว้หื้อ	แห่แหน
๑๔๒-๓ สูยังรู้จักเบื้องบั้นหมาด	มือกู แล้วฤๅ
สูจักรีบหนีสังฤๅบ่	อยู่หั้น
ชาวพานหมู่ศัตรู	กระจัดจาก ไปแล
สูจักเซื้องไหนหน้าลี้	แห่งใด
๑๔๒-๔ บารสท่านกล่าวถ้อย	เสียขวัญ เผิดแล
พานราชอกเป็นควัน	โขดไหม้
เสนาหมู่เต็มตัน	พังพ่าย ไปแล
ใครบ่อาจจักรบได้	ต่อบา
๑๔๒-๕ พระพานเจ้าช้างท่าน	หม้อมถนอม อยู่แล
จิ่งกล่าวยังเคืองใจ	ว่าไว้
ว่าคือดั่งเปิงอาจมใผ	ห่อนย่ำ ไปนัน
ก็เว้นไว้ชุผู้บ่ห่อน	ย่ำยี
๑๔๓-๑ หมาขบใครห่อนคาบคั้น	ขบหมา นั้นจา
ก็ย่อมแสวงหาเอาอาวุธ	ไล่ข้า
ไม้ค้อนหากกำมา	ทุบคว่าง ตวยแล
ถึงเมื่อมันถูกค้อน	หากมี
๑๔๓-๒ ปุนเสียดายอาสนะแก้ว	อานคำ กูนอ
แหนมไว้ใส่ฝาโรงพัน	พอกพื้น
เสียดายหมู่กอกขัน	คำคาด เรานอ
แหนมผ่าไว้เป็นไม้ปิ้ง	หีบปลา
๑๔๓-๓ เสียดายพิเศษแก้ว	ยองยา นั้นนา
แหลมหลั่งไหลคงคา	ย่านน้ำ
เสียดายหมู่คชสาร	งาเงย เล่านอ
แหนมปล่อยเขาเข้าถ้ำ	เถื่อนดง
๑๔๓-๔ เสียดายม้าแก้วราช	อาชาไน กูนอ
แหนมว่าไว้ฝึกไถนา	ทุ่งกว้าง
เสียดายเหล็กแผ่นผา	คำขีด งามนอ
แหนมไว้ตีพร้าน้อย	ลืบหวาย
๑๔๓-๕ แต่กูพ่อได้ผ้ายผาบ	สงครามมา นั้นนา
ศึกบ่พอแผ้วพาน	พ่อได้
มันชายเดียวเลิศลือนา	มาต่อ กูนี
มันมีแต่ก๋งน้อยน้อย	เกิ่งวา
๑๔๔-๑ ชายเดียวมาอาจแพ้	พลแสน นี้นอ
ยิงยาดผับชุแดน	ปล่องฟ้า
คำจาปากเสียงแข็ง	บ่ฟัง เพื่อแล
เสียงปากแข็งแจ้วแจ้ว	บ่โยม
๑๔๔-๒ พระพานท่านใช้	พาขุนสวรรค์ มารีบแล
ปลงอาชญาเร็วพลัน	แกว่นใช้
ไปทูลเจื่องกุมภันฑ์	สหายราช เราเนอ
เชิญราชมาเหล้นเหล้า	ม่วนเมือง
๑๔๔-๓ บารสถามเจื่องเจ้า	อุสสา แลนา
เป็นเนื่องเนื้อเมืองใดจา	ก่อนกี้
มาต่อเรียมบา	ตริงโลก นี้นา
มาร่วมฟ้าผู้ไข้	หน่ายแหนง
๑๔๔-๔ เตียวทางเดียวร่วมผู้	ผวนผิด นั้นนา
เยียวจมจ่อมชีวิต	ท่านข้า
นาวาท่องเตียวผิด	ทางฮ่อม เรือนัน
หลอนถูกตอใต้น้ำ	หล่อหล้มเสียลือ
๑๔๔-๕ ขุนสวรรค์รับบาทท้าว	ลาไป รีบแล
รอดถึงกุมภัณฑ์ใน	เขตกว้าง
กันถึงนอบถวายสาส์น	ไขกล่าว คำแล
พระราชจอมเจ้าช้าง	อยู่ดี
๑๔๔-๕ สหายเจ้าฟ้าราช	ขรงพาน นั้นนา
อุบาทว์อันใดมาหื้อเป็นอุณหาการ	ใหญ่หยุ้ง
ขอเชิญราชภูบาล	ผายโผด เร็วรา
บัดเดี่ยวเมืองฟื้นฟุ้ง	เป็นกระจวน
๑๔๕-๑ กุมภัณฑ์พระว่าเหตุเบื้องนั้น	การใดจา เพื่อนเฮย
ศึกเขตแดนเมืองใดมา	ย่ำเข้า
รู้ว่าเสนาหมู่ตางตา	ฟื้นราช เราฤๅ
จักว่าพานน้อยเจ้า	จากองค์
๑๔๕-๓ คนรักมิตรมิ่งแก้ว	สหายดี นี้นา
แม้นว่าแสนโศกอันตรายมี	ค่อยค้ำ
ขับพลมากหลวงหลาย	เต็มแผ่น มาแล
มารอดพลเหง้าท้าว	นั่งเทียม
๑๔๕-๔ พระพานจาตอบเจ้า	สหาย แลนา
มางืดคนเดียวดาย	อาจแกล้ว
มันมาซื่นชมราชสมสาย	อุสอ่อน ราแล
คำปากแข็งแจ้วแจ้ว	บ่โยม
๑๔๕-๕ รูปโฉมเบื้องบั้นเผ่า	ชาวใด นั้นจานอ
มารอดปรางค์ทองใส	ส่องฟ้า
บ่เกรงแต่อภัย	กระทำง่าย ฉันนี
อำนาจมันเข้มกล้า	เยื่องใด
๑๔๖-๑ พวกพลข้าท้าวแต่ง	ไปมัด ออกมารา
มันพันทนันแข็งขัด	หนึ่งผู้
ควรเรารีบจาจัด	ดูเผ่า มันรา
นามนิดพงศ์หื้อรู้	เนื่องแนว
๑๔๖-๑ พร่องเนรมิตเป็นรุ้งแร้งร่อน	บินบน กว่าแล
ถือดาบศรีมงคล	สอดเสี้ยว
บางคนเนรมิตหัวเป็นคน	ตัวเป็นแรด ไปแล
บินแวดวงปราการแก้ว	หยาดยาย
๑๔๖-๒ พร่องเนตมิตเป็นช้างแล้วราช	พลายสาร กว่าแล
สูงเพศเพียงปลายตาล	ต่อตั้ง
คือจักย่ำยีปราการ	เป็นฝุ่น ไปแล
ใครอาจจักรบได้	ต่อชน
๑๔๖-๓ อุสสาพระว่าเจ้า	จอมพาน นี้เฮย
เขาหมู่โยธาหาญ	โห่ร้อง
บ่ใช่หมู่ชุมพาน	พระพ่อ ราแล
บินแอ่นองค์ฟ้าอ้อม	แอ่นเหิน
๑๔๖-๔ มนุษย์ใครห่อนรู้	บินบน ฤๅนัน
มาซูดปรางค์ทองสน	สอดฟ้า
เนรมิตเยื่องตัวตน	เป็นสัพพะเพศ ฉันนี
พระเจื่องจอมเจ้าชู้	ผู้เดียว
๑๔๖-๕ คนเดียวฤๅอาจแพ้	พลแสน นี้นอ
รอยย่างกุมภัณฑ์แดน	ฝ่ายฟ้า
รู้ว่าไอสวนอยู่เมืองแมน	มาช่วย พานฤๅ
เห็นพวกพลแกล้วกล้า	ต่างพันธุ์
๑๔๗-๑ วันวายฝูงหมู่พี่น้อง	ลุงตา นี้นอ
แถมโทษซัดทุมมา	ชู่หน้า
วันสุขเท่าชิงจา	ว่าเชื้อชาติ เราแล
โอยโอยไว้แต่บุญได้สร้าง	แต่หลัง
๑๔๗-๒ บารสพระว่าเจ้า	เสมอตา พี่เฮย
พี่จักกล่าวคำอุปมา	แก่น้อง
พี่นี้คือดั่งคนชรา	เฒ่าแก่ นั้นนา
พยาธิแถมทุกข์ข้อน	หากมี
๑๔๗-๓ เมื่อดีมีเก้าปากเรียก	ชมขวัญ นั้นนา
ว่าบ่ดีเป็นพงศ์พันธุ์	พี่น้อง
สองรักราหากเสมอกัน	ทรงทุกข์โทษ รักเฮย
ปานแผ่นดินพลิกขว้ำ	หนีบเหนง
๑๔๗-๔ กันเรียมตายหื้อหยาดน้ำ	ไปหา พี่เนอ
จักลองฤทธีบา	โลกไหม้
วันทุกข์เท่าสองรา	เป็นเพื่อน กันแล
จักปราบพลเจ้าท้าว	เกลื่อนกรุง
๑๔๗-๕ ฝูงดาวเดียรดาษฟ้า	เต็มตัน ราชเฮย
จักแทกเทียมพระจันทร์	ยากไซร้
จืนตองหมู่อนันต์	อเนก นักแล
จักแพงยิ่งคำร้อยเบ้า	บ่มี
๑๔๘-๑ หินผาเหวหาดห้วย	ภูเขา นั้นา
ใครห่อนจักเอามาชั่ง	กะหลาแก้ว
พลแสนชื่อเข้ามารุมต่อ	บาเดียว ก็ดีรา
ยังบ่เท่ามือซ้ายแกล้ว	แกว่งไกว
๑๔๘-๒ แต่บาบ้างแล้วพี่จักฝน	ลงจู แลแม่
ลือเขตโขงชุมพูไผห่อน	เท่าข้า
พี่ไป่วางอ่อนอวนอุสสู	พระที่ รักเฮย
เยียวเท่าเรียมล้มหน้า	สู่บุญ
๑๔๘-๓ บารสถามว่าเนื่องเนื้อ	ชาวใด จานี้นอ
พ่อเข้ามาต่อกูบาไตร	โลกไหม้
เท่าเยียวหน่ายแหนงใจ	สูท่าน ดายแล
มาร่วมฟ้าผู้ไข้	ท่านพาน
๑๔๘-๔ นาวาเตียวท่องผ้าย	ทางผิด ท่านเฮย
ก็เที่ยงจักถูกหินผาติด	ต่ำใต้
คำปรารถนาบ่สมฤทธิ์	เสียงปางเปล่า ดายแล
เรือหล่อตำทิ่มล่มลวดล้ม	สู่วัง
๑๔๘-๕ บารสถามว่าเป็นเนื่องเนื้อ	ชาวใด จานอ
มาต่อกูบาไตร	โลกไหม้
เท่าเยียวหน่ายแหนงใจ	สูท่าน แลฤๅ
มาร่วมฟ้าผู้ไข้	ท่านพาน
๑๔๙-๑ บารสผู้แก่แกว่นกล้า	สุดคระนิง เช่นแล
กวัดแกว่งธนูสิงห์โยงยิง	เฟื่องฟุ้ง
เสียงดังทั่วทวาติงส์	ลือโลก แลนา
บาราชยิงฟ้าขว้ำ	เกลื่อนพัง
๑๔๙-๒ เขาไปทูลพระบาทเจ้า	ขรงพาน เล่าแล
เสียไพร่ไทยกองหาญ	มากแท้
กุมภัณฑ์บ่เป็นการ	พังพ่าย ไปแล
เจ็บป่วยตายเสียงหั้น	มากมูล
๑๔๙-๓ บารสพระว่าแก้ว	หนีใคร จาพ่อ
ขันเขี่ยงกินเมืองไทย	อย่าช้า
สูยังหันหมาดมือไฟ	ฟองโลก ลือนัน
หลานพระขิตต์เจ้าฟ้า	เท่ากู
๑๔๙-๔ กุมภัณฑ์พระบาทท้าว	บัวเพชร กล่าวแล
เราหากจักเสด็จ	ต่อตั้ง
ตนเราเกิดเป็นเพชร	คือชายหนึ่ง เยาด่าย
วงแวดบาร้อยชั้น	หมู่พล
๑๔๙-๕ เสนาฝูงแกล้วแกว่น	กินเมือง นั้นนา
ปิ้กป้อกคือแถมถม	เล่าซ้ำ
บารสเท่าตาเติง	ติดหมู่ ศึกแล
ยิงถูกถมถ้านล้ม	ไขว่ขอน
๑๔๙-๕ กุมภัณฑ์ท้าวเจ้าลวด	ดำดิน แลนา
ผดออกทางปราจีน	ป่องขึ้น
เป็นเปลวป่องติดดิน	แปรเพศ มาแล
เป็นนาคงูดั้นขึ้น	รอดบา
๑๕๐-๑ พระบาวางวาดไว้	ธนูชัย ท่านแล
ถือดาบกวัดแกว่งภายใน	อยู่ถ้า
สองหาญบ่กลัวใคร	แรงเท่า กันแล
พลพวกฝูงแกล้วกล้า	แล่นทัน
๑๕๐-๒ เป็นงูเกาะกอดเกี้ยว	ตนบา ท่านแล
บิดจากมืออุสา	หลูดแล้ว
ปุนกระสดแก่ธิดา	สายสั่น สยบแล
รนร่ำร้องแจ้วแจ้ว	เรียกขวัญ
๑๕๐-๓ พระพานว่าเจ้า	จอมใจ พ่อเฮย
กูพ่อยังปราศรัย	อยู่ใกล้
ลูกรักจุ่งมาไว	หาพ่อ	เร็วรา
พระพ่ออย่าได้ให้	พ่อเอา
๑๕๐-๔ กุมภัณฑ์ทั้งท่านท้าว	บารส นั้นนา
เขากระทำสาหส	ตอกหลิ้ม
ทั้งตัวย่อมเหล็กจด	เต็มคร่าน คิงเฮย
บาราชจอมเจ้าฟ้า	บ่เกรง
๑๕๐-๕ บาว่าใช่อวนเบื้องบั้นราช	เมียใคร ท่านแล
สาวบ่าวเป็นกันใผ	ห่อนห้าม
บัวราณรีตคลองไหม	ฝูงบ่าว มีฤๅ
บาราชจอมเจ้าฟ้า	โกรธใจ
๑๕๑-๑ ปุนกูถ้านนี้บ่	กลัวตาย ง่ายแล
สูจุ่งจักฟัดฟันยาย	เหยื่อแร้ง
เมืองสูหากจักวาย	ย้อนกูวันหนึ่ง มีแล
ต่างโลกลือห้องฟ้า	ถึงสวรรค์
๑๕๑-๑ กูนี้เป็นชายวิเศษด้วย	สัจจะ มากแล
ตายเกิดวันเดียวละ	คราบไว้
ต้วนเตียวในภวะ	เวรตอบ กันแล
กรรมตอบกันภายหน้า	สู่สู
๑๕๑-๒ ค่อยอยู่เนอเจ้าน้อยราช	กลอยใจ พี่เฮย
พระอย่าจางใจลาไกล	จากข้า
เรารักกันบ่มีใครใด	เป็นสายสืบ แทนแล
อวนอ่อนองค์แฉล้มหน้า	จากเรียม
๑๕๑-๓ หันว่าพี่ทุกข์ถ้านนี้	นางบ่ใคร่เล็ง พี่แล
เหล็กคาดคิงตนเต็ม	ไคว่เนื้อ
ตกทุกข์โศกเสียเชิง	บาราช ปางนี
ทั้งโลกดินแลฟ้าผ่อหน้า	ถ่มลาย
๑๕๑-๔ แม้สูจักฟันฟักย่างแห้งจี่เจียว	จิ่มกู ก็ดีรา
กูก็บ่กลัวสูขืนคำ	ง่ายได้
สองเมืองสูมาต่อพระองค์กู	ชายหนึ่ง เดียวด่าย
สูจุ่งจักนอนด้วยมุ้ง	ดั่งหมา
๑๕๑-๕ หางหมางองอดขึ้น	ขืนขัด ราชเฮย
ใครใดบาอาจจักขัด	ซื่อได้
ใจกูบาย่อมถนัด	ตามโลก เราแล
ใครอาจจักห้ามได้	โทษคุณ
๑๕๒-๑ เมื่อน้ำถ้วมเป่ง	เปลวสลด นั้นนา
ปลาตอดตีกินมด	มิ่งม้วย
ถึงเมื่อหาดเหวหด	เขินขาด นั้นนา
มดง่ามหามคร้าวเข้า	สู่ขุม
๑๕๒-๒ พี่วังมีเงือกคด	ขวักนอน ลึกนัน
ย่อมหุมบังเกิดเป็นเกาะดอน	หาดตื้น
นทีท่าคนจร	เคยอาบ องค์นัน
เป็นปั่นลงใต้พื้น	เงือกนอน
๑๕๒-๓ ค่อยอยู่เนอจอมเจื่องเจ้า	อุสสา พี่เฮย
ขอแม่กระทำบุญไปหา	รอดข้า
สัจจะแห่งสองรา	ฉันเก่า นั้นเนอ
บังเกิดแสนใต้ฟ้า	พี่ชม
๑๕๒-๔ จักกล่าวถึงนางน้อยนาฏ	อุสสา นั้นนา
ฟังข่าวสาส์นพระบา	ร่ำถ้อย
ยอมือนอบทูลสา	สยบท่าว ไปแล
นางท้าวตนเจ้าน้อย	ลวดมรณ์
๑๕๒-๕ นาฏสนมหกหมื่นไห้	เนืองนัน มากแล
สะสู่เต็มโรงคัล	พ่างพื้น
เสียดายเจื่องบัวจันทร์	พระแว่น เมืองแล
หวังราชยกเจ้าขึ้น	แท่นทอง
๑๕๒-๕ พานน้อยลุกแล่นเข้า	หยุบมือ แลนา
พระพี่กูเป็นฤๅ	รีบม้วย
เมืองพานลวดเสียลือ	ปลางเปล่า ดายแล
พระพี่ชีวิตม้วย	จากองค์
๑๕๓-๑ สิบเบี้ยมาอาจแพ้	หัวพัน พ่อเฮย
เสียเจื่องศรีบัวจันทร์	แว่นฟ้า
พระอินทร์อยู่สวรรค์	สังบ่ลุก เล็งจา
พี่รักก้มหน้าไห้	มิ่งมรณ์
๑๕๓-๒ พานน้อยประกอบด้วย	ปัญญา มากแล
ตริกล่าวกลอนอุปมา	แก่ท้าว
กษัตริย์เจื่องจอมบา	เขยแขก นี้นา
พระพ่อจักน้อมน้าว	นอบทรวง
๑๕๓-๓ อุสสาพระเจื่องเจ้า	สัญญา พี่แล
สรวมหอบเอาดวงธิดา	ดอกไม้
พี่จิตรีบดามา	ร้องเรียก ขวัญแล
นางจิ่งจักน้อมไหว้ท้าว	พ่อตน
๑๕๓-๔ ขอพระขาดขว้ำข้าราช	ครบสอง พ่อเฮย
เหนือแท่นเขียงเรียงรอง	ราดพื้น
อันตายหากเป็นคลอง	กับโลก มาแล
เต็มอยู่แรมรสกลั้น	กลิ่นบา
๑๕๓-๕ รอยบุญข้าน้อยหาก	ตามตัว แม่แล
รอยเสียงคำเมามัว	มิ่งมล้าง
เจียมตนเกิดกลางบัว	เหนือกาบ มาแล
มีแต่พระเจ้าช้าง	ปลูกบัว
๑๕๔-๑ ท้าวนั้นบ่ใช่หน้า	กลัวใคร นาพ่อ
เยียวดาบตัดหัวใจ	จิ่งแล้ว
ชีวิตบ่ถมไป	สักเยี่อง ใยแล
ขอพ่อคิดแจ้งย้ำ	โทษคุณ
๑๕๔-๒ ท่านยังจำข้าน้อยม่อน	มานบ พ่อแล
ท่านยังมีศีลยำเคารพ	ธิราชเจ้า
ยังไป่ทันมานบ	กรุกเกรือก เสียแล
ท่านยังจงใฝ่แฝงน้อมเฝ้า	บ่ำเรอ
๑๕๔-๓ ท้าวนั้นหากมุดด้วย	มล้างชีวิต เมื่อใดนัน
ตนม่อนอ่อนอวนอุสขอดับจิตด้วย	ท่านท้าว
ขอพระพ่ออยู่สถิต	แถมโชค ชัยเนอ
สาส่วนตนข้าน้อย	สู่บุญ
๑๕๔-๔ ค่อยอยู่เต๊อะเนอพระเจื่องเจ้า	จอมศรี พ่อเฮย
ค่อยอยู่สุขศรีธรรมี	ค่อยสร้าง
ขอถวายกราบชุลี	โยมโทษ อวนแล
ชีวิตตนข้าน้อย	เที่ยงมรณ์
๑๕๔-๕ กุมภัณฑ์จิ่งเอาบารสท่านท้าว	มาถาม เล่าแล
เอาลงสู่สนามหลวง	ราชท้าว
ชาวพานหลั่งไหลตาม	ตวยผ่อ บาแล
ทุกที่คนน้อมหน้า	ใฝ่ฟัง
๑๕๕-๑ กุมภัณฑ์ธิราชท้าว	ชักจา ก่อนแล
ท่านลุกแต่หนใดมา	รอดหนี้
นามกรเผ่าพันธุ์พงศา	เมืองมิ่ง ใดนัน
มาต่อเราถ้านนี้	ห่อนมี
๑๕๑-๑ จักว่าเป็นเชื้อท้าวราช	สุวัณณ์ อั้นฤๅ
รู้ว่าเป็นอินทร์สวรรค์	ลวดฟ้า
รู้ว่าเป็นทิพยาธร	ลักลอบ มาฤๅ
มาต่อพลแกล้วกล้า	หมู่เรา
๑๕๕-๒ รู้ว่านาคาครุฑนาคน้ำเบื้อง	บรเมรุ จาฤๅ
บ่กราบใครมีเดน	ดั่งนี้
เยียวเล็งโลกโลเก	ปลอมเมฆ มาฤๅ
ใจหยาบได้ตายแห้งเนื้อ	ดูกผง
๑๕๕-๓ บารสพระกล่าวแก้	คำแข็ง ตอบแล
เราก็ใช่ชายจ่ายเงินแดง	ซีกเฟื้อง
เราก็ใช่ชายหุ่นผีแปลง	หนักโลก ดายแล
ก็ใช่ชายลิ้นหล้อน	โลภเมีย
๑๕๕-๔ พลพานอเนกหน้า	เหลือตา ก็ดีรา
จักต่อตนเดียวบา	ยากแท้
เท่าเยียวโลกนินทา	เสียเหลี่ยม พานจา
เรากล่าวสูแจ้วแจ้ว	บ่ฟัง
๑๕๕-๕ เราก็ใช่เชื้อ	อินทร์พรหม พ่อเฮย
ก็ใช่ยักษ์แยงยน	หยาดฟ้า
พงศาหากเป็นคน	มนุษย์โลก เราแล
เชื้อเผ่าพันธุ์เหง้าท้าว	หากมี
๑๕๖-๑ เรานี้นามชื่อแก้ว	บารส แลนา
อำนาจลือปรากฏ	ทั่วด้าว
เป็นหลานเจื่องจอมยศ	ขิตต์ธิราช เดียวแล
แสนต่อเดียวก็ได้	บ่เกรง
๑๕๖-๒ เชิงชู้จบเพทถ้วน	ถนัดใจ ราชเฮย
เดินโลกชมผัดผาย	บ่ช้า
คนชายอาจจักขัดอยู่ดาย	การโลก ใดนัน
หลอนตายร่วมพานผู้กล้า	จิ่งลือ
๑๕๖-๓ กุมภัณฑ์ว่าพระเจ้าช้างท่าน	บารส นี้เฮย
ควรกราบบังคมนบ	พ่อท้าว
พระพานหากปรากฏ	เป็นพ่อ เขือแล
จักปลูกแปลงสองท้าวเจ้า	ถูกเขย
๑๕๖-๔ อายุยังหนุ่มน้อย	จาวจี ราชเฮย
มาเคารพท่านอายุยาวรี	โยชน์กว้าง
บุญสยองแก่นเปิงปาว	ไชยโชค มีแล
เทเวศยอยศเจ้า	ชู่องค์
๑๕๖-๕ บารสพระว่าเจ้า	ทรงธรรม นี้เฮย
เป็นใหญ่หนกุมภัณฑ์แดน	ฝ่ายฟ้า
พระจาชอบชู่อัน	เป็นแพ่ง เมืองแล
จักโผดผายข้าน้อย	ส่วนบุญ
๑๕๗-๑ บัดนี้ยังติดเนื่องเบื้องนั้นราช	ขรงพาน พ่อแล
บ่รำพึงยาวนาน	โยชน์กว้าง
เท่าคิดว่าการสงสาร	ใครเปรียบ กูนัน
ขับริพลช้างม้า	วอดวาย
๑๕๗-๑ ดั่งข้าน้อยปรักอวนอ่อนน้อย	อุสสา นี้นา
จักเผาเวียงนครา	ใหญ่หยุ้ง
บ่เกรงแต่ราชา	สักเยื่อง ใยแล
พานพ่อชักหื้อหยุ้ง	ขุ่นมัว
๑๕๗-๒ ยำชียำแผ่นผ้า	ผืนเหลือง ราชเฮย
ยำผูงหมู่มัดเฟืองก็	เพื่อข้าว
บายำอ่อนอวนอุสติดเนื่องด้วย	พิชชะเผ่า พันธุ์แล
ยำเผ่าพลเจ้าน้อย	เพื่ออวน
๑๕๗-๓ ดั่งข้าน้อยบ่รักอ่อนอวน	อุสสา นี้นา
จักสยองขึ้นสู่เวหาอา-	กาศกว้าง
ไปถึงทวาริกา	เมืองมิ่ง บาแล
ไปลุ่มลวงใต้ฟ้า	วิ่งหว้ายหายตา
๑๕๗-๔ เงาตนมันหากค้อม	เทียมตน ราชแล
เพราะคำเคียดโกธารน	หืดห้าว
ลวดลือทั่วสากล	เสียเหลี่ยม พานแล
เรากล่าวสูแจ้วแจ้ว	บ่ฟัง
๑๕๗-๕ เจียมตนในชาตินี้	บุญสยอง เกิดแล
บาบ่กราบใครพอสอง	ตั่งอี้
เท่ามีแต่บัวทอง	ขิตต์ธิราช เดียวแล
เห็นว่าทุกข์ถ้านนี้	บ่โยม
๑๕๘-๑ คนในโลกนี้ 	นินทา มากแล
บัดเดี่ยวพานเอาบา	ผูกไว้
มันกลัวตายมรณา	โยมโทษ มันแล
บาแก่นผู้เป็นใบ้	แก่กาม
๑๕๘-๒ พระบาท่านท้าวกล่าว	เตือนขวัญ เผิดแล
พานราชอกเป็นควัน	วู่ไหม้
เสนาหมู่อนันต์	อเนก นักแล
พานราชจอมเจ้าฟ้า	โกรธใจ
๑๕๘-๓ ปางนั้นพานหื้อสร้างคอก	หนามเหล็ก ใส่แล
ทั้งคอกจิมเพ็ก	แวดล้อม
นับคู่ข่ายกรงเหล็ก	วังแวด บานัน
วงแวดบาร้อยชั้น	ไขว่ขวาง
๑๕๘-๔ วันนั้นครึ้มมืดฟ้า	บดบน มากแล
เทเวศอกเรรน	ปั่นบ้า
พระพานรวายทิพย์มนต์	ตลบโลก ไปแล
ทุกเทพแสนซ้องหน้า	ผ่อบา
๑๕๘-๔ พี่จิตเล็งเห็นบาท้าวโศก	โศกา อยู่แล
เสด็จสู่เวหา	ด่วนดั้น
ไปถึงทวาริกา	เมืองมิ่ง บาแล
ถึงพระขิตต์เหง้าท้าว	ปู่บา
๑๕๘-๕ พี่จิตเติงรอดแล้ว	ถวายสาส์น กล่าวแล
ไขข่าวถึงพระพาน	ผูกท้าว
พระขิตต์ยินเสียงสาส์น	จิตกล่าว นั้นนา
ใจลวาดรนร้อนไหม้	กว่าเปลว
๑๕๙-๑ พระขิตต์เคาะฆ้องฟาด	เภรี ท่านแล
น้องเรียกเสนาดี	หลั่งเฝ้า
ขุนหลวงหมู่ปัญญามี	เร็วรีบ ต้องแล
นบพระขิตต์เหง้าไห้	อยู่หัว
๑๕๙-๒ เภรีนันทั่วท้อง	ทวาริกา นั้นนา
ยังหันเหตุฉันใดจา	จิ่มเจ้า
พระขิตต์ค่อยเจรจา	ไขข่าว ความเฮย
......พ่อได้ผูกไว้	เจ็บใจ
๑๕๙-๓ พี่จิตมาไขเบื้อง	สัญญา กล่าวแล
เขาจับยับเอาบา	ผูกไว้
.........	.........
......ราชจอมเจ้าฟ้า	อย่านาน
๑๕๙-๔ ควรเราเร็วรีบตั้งต่อ	ศึกเขา รีบแล
ยกริพลกวนเกา	ย่ำเข้า
หลานรักลูก...	.........
ดาริพลช้างม้า	เร่งจู
๑๕๙-๕ เสนาอามาตย์แกล้ว	กองหาญ นั้นนา
เขาแต่งแปลงอลังการ	เครื่องท้าว
จตุรงค์รีบเร็ว......	.........
.........เสี้ยง	มากมาย
๑๖๐-๑ จิ่งหาฤกษ์ได้	วันดี แลนา
เป็นชัยดิถี	โชคแท้
หมอโหราหมู่เคยมี	ทำนายแม่น นักแล
ชัยโชคพระหล้างได้	.........
๑๖๐-๒ วันใดศักราชขึ้น	อังคาร นั้นนา
ไทยว่าราศีบาน	เที่ยงแท้
เป็นชัยชนะชู่ประการ	ลัพพะเยื่อง มีแล
ควรรีบอย่าเยื้อนช้า	รีบ......
๑๖๐-๓ พระขิตต์ฟังถ้อยหมู่	หมอทำนาย นั้นนา
กลองอุ่นเมืองตีหลาย	มี่ก้อง
กลองหลวงต่อยตีมา	ปกป่าว พลรา
ขับริพลท้าวเจ้า	.........
๑๖๐-๔ ช้างม้ามวลมากได้	สังขยา แลนา
ฝูงหมู่ริพลโยธา	แห่งท้าว
จักเสด็จจากทวาริกา	เมืองมิ่ง พระแล
ไปสู่พานเหง้าท้าว	.........
๑๖๐-๕ พระขิตต์ยกหมู่ท้าว	พลไป แสนา
ไต่ตามมรรคาไกล	ใช่ใกล้
เสนาหลั่งหลามไหล	อเนก นักแล
ไปเติมตามท้าวเจ้า	หมู่ไทย
๑๖๑-๑ .........	.........
ฝูงหมู่ขุนไทยไป	ก่อนหน้า
อาสาราชการเหิงนาน	กินแกว่น เลิงแล
ไปรอดเมืองเจ้าท้าว	เขตขง
๑๖๑-๑ พระขิตต์ชมชื่นด้วย	เสนา ท่านแส
จึงปลงรางวัลฝูงอาสา	แก่เจ้า
แสนคำโกฏิเงินตรา	เททอด มวลแล
ทั้งครอบครัวท้าวหื้อ	ปล๋งวาง
๑๖๑-๒ ขะโจ๋มจักกวมเกศแก้ว	มณี นั้นนา
ทั้งแถวมุกดาศรี	ดอก...
.........	...สอด งามแล
ทั้งเครื่องคำหื้อพร้อม	ชู่ตน
๑๖๑-๓ แต่เมื่อท้าวฝ้ายพราก	ทวาริกา นั้นนา
ไปสู่เมืองพานนาครพันนา	ใหญ่กว้าง
ทั้งเสนาหมู่กองหาญ	อเนก นักแล
ตกทรงปานบี้เบ้อ	แอ่นบิน
๑๖๑-๔ .........	.........
.........	.........
.........	.........
ถึงเขตพานท้าวหั้น	มืดมัว
๑๖๑-๔ ชาวพานย้าวเยือกร้อง	ปุนกลัว เล่าแล
เขาหันควันไฟมัว	มืดกุ้ม
เสนาหมู่ชุมกลัวตาย	ฟั่งพ่าย ไปแล
หักย่อยยีก๊านเสี้ยง	ป้อกคืน
๑๖๑-๕ พลพานชุมโค่นก๊าน	ถอยหนี แลนา
เมือกราบพระจอมศรี	เจื่องท้าว
เราเสียหมู่คนดี	ตายมาก มายเฮย
เสียไพร่ไทยเจ้าฟ้า	มากการ
๑๖๒-๑ พลพานบ่อาจตั้งต่อ	ธรณา เล่าแล
จักรบเจื่องจอมบา	ยากแท้
ทูลบาทถวายราชา	ตาย.........
.........	ป้อกคืน
๑๖๒-๒ จักกล่าวถึงเบื้องบั้นราช	ขุนพาน นั้นนา
หลอแต่ตัวขุนหาญคืนเมือ	บอกเจ้า
ว่าวายเดขุนพานชาติดาหาญ	.........
.........แล้ว	จากพาน
๑๖๒-๓ ศึกหมู่นี้ดูแกว่นกล้า	ฉกรรจ์ แลนา
เลยไล่ตวยแผ่ผัน	ผูกได้
ยิงปืนแล่นปลอมควัน	.........
.........ฟ้า	เปล่าเมือง
๑๖๒-๔ .........	.........
.........	.........
.........	.........
.........	.........
ตายย้อนขิตต์ธิราชเจ้าฟ้า	มากกาม
๑๖๒-๔ ขุนทรงทั้งยีร้ายเร็วรีบกล้า	จงถนัด แลนา
เสียพล.........	.........
......ทั้งเชือกมัด	ตายจาก พระแล
มรณ์มิ่งตายหั้นเสี้ยง	บ่คืน
๑๖๒-๕ เรานี้คือหินจ่อมน้ำ	ยังหนอง พระเฮย
เก็บกันมาตายกอง	ซ้ำเสี้ยง
พระขิตต์......	............
แลพลหกแสนซ้ำเสี้ยง	มิ่งมรณ์
๑๖๓-๑ พระพานวุดวู่เขิงโขดเจ้ม	โกธา เล่าแล
ตีนทืบบัลลังกา	แท่นแก้ว
พระจิ่งใช้เรียกขุน......	.........
ไปบอกเพิงเจ้าฟ้า	พ่อสหาย
๑๖๓-๒ ขออัญเชิญเพิงเจ้าฟ้าพ่อ	สหายมาเมือง ว่าเนอ
บ่เหลือกว่าแสนคำเรือง	.........
.........	สาส์นข่าว เร็วรา
ขออย่านานเจ้าฟ้า	รีบเร็ว
๑๖๓-๓ ขุนแสนนบบาทท้าว	สามที ก่อนแล
ถอยออกมาจาก.........	.........
ออกมาไกลเท่าพอดี	สยองแอ่น ไปแล
ก๋ายเมฆบินเอื้อมฟ้า	ลวงลม
๑๖๓-๔ ขุนแสนเหาะเหินบินรอดผ้าย	พา...
......อา-	กาศกว้าง
กันเถิงรอดเมืองบน	สหายพ่อ เพิงนัน
เร็วรีบนบไหว้ท้าว	กล่าวสาส์น
๑๖๓-๕ บัดนี้พลเพื่อนเข้า	เต็มเมือง มากแล
.........	โห่ร้อง
ขอพระพ่อเมือเมืองเอา	พลมาก เมือเนอ
จักผาบพลเพื่อนเต้า	ปู่บา
๑๖๔-๑ พระพานจอมเจื่องเจ้า	เหนือหัว ราชเฮย
.........	.........
...จักใส่สาส์นตัว	ขึดใช้ มาแล
ขอราชเพิงเจ้าฟ้า	รีบเร็ว
๑๖๔-๒ สหายจอมเจื่องเจ้า	เมืองเพิง นั้นนา
ยินข่าว.........	.........
...สหายหากยังเคริง	จักเร็วรีบ ไปแล
บ่ยากสังเบื้องพ้น	อย่าเคือง
๑๖๔-๓ เขามีมากน้อย	ปุนใด นั้นจา
.........	...ล้าง
พระเพิงป่าพลหาญ	แสนส่ำ มาแล
พลพอสิบห้าล้าน	แปดอักโข
๑๖๔-๔ เสนาชุมแกว่นกล้า	ฉกรรจ์ นั้นนา
.........	.........
ถือดาบไล่เลยฟัน	การแกว่น เลิงแล
บางพร่องเป็นช้างม้า	ไล่ชน
๑๖๕-๕ บางพร่องเนรมิตเป็นรุ้งแร้งแอ่น	บินบน
.........	สอดเสี้ยว
เนรมิตเพศตัวตน	เป็นสัพพะเยื่อง มีแล
ไปปราบพลเหง้าท้าว	โลกลือ
๑๖๕-๑ พร่องเนรมิตหัวเป็นม้าแอ่น	.........
.........เปลวไฟ	จู่ไหม้
พร่องเนรมิตหัวเป็นไต้	กวัดแกว่ง ไปแล
เถิงถูกไหนไหม้หั้น	อย่าสง
๑๖๕-๒ พร่องเนรมิตเป็น...	.........
...เป็นธรณี	เติบตุ้ย
พร่องเป็นยักขิณี	ปาวเปิบ เอาแล
พร่องเป็นค่างลิงต้นไม้	เปิบปาว
๑๖๕-๓ พระเพิงเสด็จ......	.........
ทั้งพวกพลสากล	แห่งท้าว
ลงมารอดเมืองสหายตน	พานราช นั้นนา
พวกพลตั้งทัพล้อม	แวดเมือง
๑๖๕-๔ พระเพิงถามถี่ถ้วน	สหายตน...
.........นายพล	ก่อนหน้า
จักว่าพระขิตต์หากเอาตัวตน	มาต่อ เราฤๅ
รู้ว่าขุนผู้น้อย	หากมา
๑๖๕-๕ พระพานขานตอบท้าว	สหายตน
ว่า.........	.........
เขาว่าทัพนั้นบ่กลัวหน	ใครใดในโลก นี้แล
เขาเล่าลือทุกด้าว	ทั่วแดน
๑๖๖-๑ พระเพิงวุดวู่ร้อน	ในใจ แลนา
ลุกดีดตีนตบเป็นไฟ	วู่ไหม้
ขุนหาญหมู่ฝูงไทย	เร็วรีบ ทันรา
ตัดกิ่งลำไม้ถ้า	ถูกถม
๑๖๖-๒ ขุนไทยตัดกิ่งไม้	ลงถม มากแล
.........	.........
พระขิตต์ว่าขุนไทยหลาน	รักราช กูเฮย
ทั้งหมู่ชุมน้องแก้ว	รีบเร็ว
๑๖๖-๓ ปางนี้หนักยิ่งฟ้า	ลงเถง
.........สาเกรง	ต่อตั้ง
รอยพระเพิงมาช่วยพระพาน	ตนใหญ่ มีฤๅ
๑๖๖-๔ พลพ่อมาพร้อม...	หนักหนา แลนา
เขาเรียกร้องกันคืนมา	ชู่หน้า
เท่ายังหลอแต่หมู่ขุนไทย	ถือหมู่ ไปแล
ท้าวบ่หนีเสียได้	เพื่อบา
๑๖๗-๑ .........	บินซาน กว่าแล
เอาปีกตีปราการ	โค่นก๊าน
พระขี่คชสาร	เหินแอ่น มาแล
เอาปีกลงอุ้มน้ำ	แม่ยม
๑๖๗-๒ นารายณ์ขี่ครุฑอุ้มน้ำผาด	ผะผาย แลนา
ไฟลวดดับหุยหาย	วอดซ้ำ
นารายณ์บ่กลัวตาย	ลงคุบ เอาแล
นาราชได้เจ้าน้อย	หอบสยอง
๑๖๗-๒ นารายณ์ไปปราบแพ้	พลเพิง เล่าแล
เอาพระบามาเถิง	ปู่ท้าว
พระเพิงหากกลัวตาย	ฟั่งพ่าย ไปแล
ไปลุกลามน้ำต้อน	ชู่ทาง
๑๖๗-๓ นารายณ์ร้องเอิ้นกล่าว	ยวนยี เล่าแล
เพิงเหยมึงอย่ารีบหนี	ค่อยสู้
กูจักลองฤทธี	สูมีเยื่อง ใดนัน
เราค่อยต่อชนช้างกล้า	จิ่งหนี
๑๖๗--๔ นารายณ์พระปราบแพ้	รีพลเพิง แล้วแล
ลวดปิ๊กป้อกคืนถองเถิง	ขอกฟ้า
พลพานท่านบ่จาเติง	สังสักเยื้อง ใยแล
เขากราบทูลไหว้ท้าว	เจื่องพาน
๑๖๗-๕ ชาวพานหยุดอยู่ยั้ง	เส็งกัน แลนา
เราจักแต่งแปลงทัพหลายอัน	ต่อตั้ง
กลศึกมากมวลยัง	จักต่อ เราแล
ควรรีบเร็วสร้างไว้	สู่สง
๑๖๘-๑ พระขิตต์ชมชื่นได้	หลานตน แลนา
จักเบิกบายขวัญศรีมงคล	ราชท้าว
จิ่งร้องเรียกเสนาหมู่ตางตน	มวลมาก มาแล
ทุกที่มาพร้อมเสี้ยง	สู่องค์
๑๖๘-๒ เขามาปะขวัญสะสู่พร้อม	เนืองนัน แลนา
มานิดนั่งเต็มโรงคัล	ท่านท้าว
ปะขวัญเจื่องจอมธรรม์	หลานราช กูเฮย
เป็นแต่บุญเจ้าน้อย	ป้อกคืน
๑๖๘-๓ พร่องก็ไหว้แล้วลวด	ผันมือ อยู่แล
บางพร่องมาถือตีน	ใส่เกล้า
พร่องก็นำเอาขอฝากมาถวาย	หามหาบ มาแล
ทั้งครอบครัวเสื้อผ้า	ชู่อัน
๑๖๘-๔ พระขิตต์พร้อมยศบาราชแก้ว	หลานตน แลนา
ปล๋งดาบศรีมงคล	เถี่ยนกล้า
เวนเมืองมิ่งของตน	ทั้งส่วย ไร่แล
ทั้งครอบครัวเสื้อผ้า	หมื่นหาม
๑๖๘-๔ พระขิตต์เล็งเลือกได้	ฝูงนาง แลนา
หมื่นหกพันนารีซวาง	บาทท้าว
กับทั้งนางมาทมาลียอดหญิงสาว	แฝงบาท เทียมแล
หมื่นหกพันน้อมเฝ้า	บาทคำ
๑๖๘-๕ พระขิตต์ธิราชเจ้า	เวนเมือง เล่าแล
ทั้งหมู่เสนาเรือง	กราบท้าว
สมบัติมากทั้งเมือง	เวนราช บาแล
ทั้งมิ่งเมืองเจ้าท้าว	นอบถวาย
๑๖๙-๑ มามาเต๊อะหลานแก้วราช	จอมขวัญ คิ่นเฮย
เมือสู่มาทมาลีอัน	เก่าเกื้อ
นานเมือเยียวอินทร์	เอาแม่ ไปจา
จักเสียศรีน้องแก้ว	ร่ามชม
๑๖๙-๒ นางนั้นเลาเลิศฟ้า	สุดตา พ่อเฮย
เยียวอยู่แกมเสนา	ท่านเรื้อง
ใจสงวนอยู่แฝงเฝือ	บาราช มีเนอ
บาราชหลานรักแก้ว	จุ่งเมือ
๑๖๙-๓ เมืองเราสุขยิ่งฟ้า	อินทร์แถลง แลพ่อ
บ่มีเมืองใดจักมาแฝง	เปรียบได้
เมือเต๊อะพ่ออินทร์แถลง	ปิ้กป้อก เมือเนอ
เชิญราชเมือเข้าห้อง	ร่วมศรี
๑๖๙-๔ เมืองเรามีพร่ำพร้อมทั้งกาดแก้ว	เป็นเฉลิมศรี แลพ่อ
มีทั้งเศรษฐีเรือง	พ่อค้า
แลวันแลหกแสนสาว	มาส่วย เราแล
เราบ่เคืองด้วยข้าวน้ำ	หมากพลู
๑๖๙-๕ ความสุขจักมีแก่ท้าว	ชู่อันอัน แลพ่อ
เทียมแทกเมืองสวรรค์	ฟากฟ้า
สมบัติมากอนันต์	กองโกฏิ คำแล
เชิญราชเมือเหล้นเหล้า	ม่วนเมือง
๑๗๐-๑ ตัณหามัวมืดกุ้ม	พาวาย แลนา
หลานรักดาหลอตาย	มิ่งม้วย
นาบุญโผดผลผาย	พ้นทุกข์ มวลแล
หลานรักปู่เฮยเจ้าน้อย	จุ่งเมือ
๑๗๐-๒ บารสฟังปู่ท้าว	เจรจา โฟ่แล
บ่ชอบใจจอมบา	ท่านท้าว
พลพานหากเซาะหา	จงด่า บาแล
เวนราชมาชักสู้	สู่ศรี
๑๗๐-๓ บารสท่านเคียดกล้า	ใจฉกรรจ์ แลนา
ย้อนเขารุมด่าถึงพงศ์พันธุ์	พี่น้อง
สองรักหากจากัน	อุสอ่อน อวนแล
กันบ่ได้น้องแก้ว	บ่เมือ
๑๗๐-๔ ข้าจักขอพระปู่ทั้งพี่น้อง	ลุงอาว ก่อนแล
ทั้งฝูงหมู่ชุมชาว	พี่น้อง
พระพานหากสะหาว	เหลือขนาด นักแล
มามัดผูกผู้ข้าน้อย	แม่งมรณ์
๑๗๐-๕ ขอพระพ่อค้ำตอบ	สยองสาส์น ก่อนแล
จักขอช่วยยุทธกรรมเมืองพาน	ฝุ่นฟ้า
ขุนแสนหมู่เอาการ	กับพานราช นั้นพ่อ
.........	.........
หมายเหตุ โคลงดั้นยังไม่จบเนื้อเรื่อง แต่ใบลานขาดหายไป เท่าที่ค้นพบต้นฉบับมีโคลงดั้นอยู่เพียงเท่านี้
ภาคผนวก ข.
อุสสาบารสโคลงดั้น (ฉบับเชียงใหม่)
โคลงอุสสาบารส ฉบับเชียงใหม่นี้ได้มาจากร้านขายของเก่า ต้นฉบับเป็นใบลาน คัดลอกด้วยอักษรธรรมล้านนา (ตั๋วเมือง) จารหน้าลานละ ๕ บรรทัด จำนวน ๒๔ หน้าลาน ไม่ระบุปี พ.ศ.ที่คัดลอก สำหรับตัวเลขที่อยู่ข้างหลัง เช่น ๑/๑ คือ หน้าลานที่ ๑ บรรทัดที่ ๑
๑ พี่คึดเถิงยามน้องแก้วนาฏ	แฝงเรียม นั้นนา
ยินดั่งแฝงเทียม	ต่อเถ้า
บัดนี้แม่ลืมเรียม	ใครอื่น ชมฤๅ
ละพี่แรมหน้าไว้	อยู่ถนอม (๑/๑)
๒ แต่เรียมพลัดพรากน้อง	เจียรไกล นั้นนา
นอนแกล่กลางดงไพรทุก	ค่ำเช้า
มดแมงปลวกตอมตนยิน	เป็นทุกข์พี่ แลนา
พลัดพรากไกลหน้าชู้	เปล้าใจ (เบ่าใจ)
๓ กลางดงยาวโยชน์กว้าง	ไพรเขียว ราดเฮย
บาหากทุกข์ตนเดียว	พรากชู้ (๑/๒)
คึดเทิงเมื่อชาย	เกียวกลิ่น ชมแล
แสนโสกทุกข์ข้าไห้	วิ่งวอน
๔ วอนอวนนกร้องแก่น	ยินวอน นักแล
ตัวต่างตัวบินซอน	ล่องห้วย
ยินวอนหมู่หงส์ทอง	ร้องเรียก เมียแล
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เร่งวอน
๕ พี่รักชู้ท่าว	ทางยืน อยู่แล
เท่านับกลืนกิน	คราบเข้า (ข้าว)
บ่กินก็เยียวตายเสียคิง	สารูป คนแล (๑/๓)
......
(บาทที่ ๔ คัดลอกตกหล่นหายไป)
......
๖ ......	......(คัดลอกตกหล่นหายไป)
จิตเจตน์เถิงจอมนางนา	นาฏไท้
ยินรักใคร่ไปหา	จอมราด อวนแล
อวนยังอยู่ใต้ฟ้า	ด่านไกล
๗ พี่เล็งหันแหรวหราดหร้วย	เขาเขียว นั้นนา
ตกตาดฟองเป็นเปียว	วิ่งเต้น
พี่เล็งดูหมู่บงเรียว	ซางไร่ นั้นนา
บ่เหือดน้ำหน้าย้อย	ถั่งแถว
๘ พี่เล็งหันกิ่งก้าน	สาขา นั้นนา (๑/๔)
เรืองรุ่งบานใบหนา	ป่ากว้าง
เรียมทุกข์อยู่หมองใจ	พรองแม่ เดียวแล
ดวงดอกหอมอ้อยช้อย	ต่างหอม
๙ ไกลปางนี้มาพรากชู้	ไกลอวน เช่นแล
คือดั่งยังเรียงหมอน	พี่ฝั้น
เรียมทุกข์อยู่วอนวอน	ในเถื่อน นั้นนา
......(คัดลอกตกหล่นขาดหายไป)
๑๐ ......	......
......	......
หลับบ่เป็นนอน	ปัดเปื่อน ทรวงแล
......	......
๑๑ ......	......
......	......
นอนคืนคึดใจหาพันคราบ	แลที่ รักเหย
ยินบ่หลับนอนได้	โสกเทิง (๑/๕)
๑๒. พี่นอนคืนคอมรุ่งแจ้ง	จางวาง เล่าแล
คึดเจตน์เถิงจอมนางวา	นาฏน้อง
เรียมทุกข์แก่นเป็นปาง	ในเถื่อน นั้นนา
เป็นดั่งจักหันหน้าน้องแก้ว	แก่ตา
๑๓ แต่นั้นขึ้นม้าแก้วขี่	อานทอง เล่าแล
คัดคั่งอกเป็นฟอง	ปั่นร้อน
เรียมทุกข์บ่เป็นสอง	แถวถั่ง ลงแล
บ่เหือดน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๑๔ แต่นั้นพี่พรากที่	นอนคลา เล่าแล (๒/๑)
นอนแกล่ดงพฤกขา	ด่านด้าว
พี่ทุกข์ถั่งแถวตา	ย้อยยวด ไปแล
คึดเจตน์เถิงข้าให้	ชู่คราว
๑๕ แต่นั้นขึ้นขี่มล้าแก้วผ้ายพราก	กลางไพร เล่าแล
หลายค่ำคืนไป	บ่ยั้ง
ไปเถิงที่ดงไพร	หนาหนืด พุ้นนา
ปานปาดใจข้าไว้	กึ่งคิง
๑๖ ไปเถิงที่ห้วยน้อย	ที่สระเพิง พุ้นนา (๒/๒)
ไปกายที่ดอยเขาเขียววา	ขอบขั้น
คึดเทิงเมื่อสองกปิ	เกาะกอด ชมนา
คึดเจตน์เถิงข้าไห้	ปั่นตาย
๑๗ อันรักลาละไว้	นานเหย เช่นนา
อกแตกตายเลย	เพื่อชู้
อันรักจั่งจาเถิง	ใครอยู่ ได้นัน
แหนมว่าตายข้าสู้	กว่าเป็น
๑๘ พี่ลาละห้อยหอด	หิวตาย เช่นแล (๒/๓)
เป็นดั่งจักหันมากาย	ต่อหน้า
เจ็บอก......าย	ปักปวด ทรวงแล
ปานดั่งจักหันหน้าน้องแก้ว	ต่อตา
๑๙ บัดนี้แม่ยังรู้ถ้อยข่าว	ถามหา บ่จา
ภายพี่มาโสกา	อยู่ไห้
รู้ว่าแม่บัวตรา	...(ขาดหายไป)
...ยังร้องไห้	ดั่งเรียม
๒๐ ยามกินยามอยู่ห้อง	ใครจา แม่นัน (๒/๔)
ยามนอนไผมา	ลูบเล้า
ยามหนาวห่มผ้าแผ่นผืนฝาไผมา	กอดแม่ นอนนัน
รู้ว่าแม่ไปซ้อนผ้า	ร่วมใคร
๒๑ ยามร้อนอบอาบน้ำ	ใครสง นั้นนา
เรียมใคร่แฝงเทียมองค์	ร่วมห้อง
อันรักขอดใจเถิง	เรียมเรียก ขวัญแล
ปะแต่ขวัญน้องแก้ว	ชู่ยาม (๒/๕)
๒๒ ยามเย็นยามค่ำค้อย	พอแลง นั้นนา
สรีแม่บ่มาเทียมแฝง	หมู่เข้า
ยินรักบ่กินแหนง	ไหนง่าย อวนเหย
พี่ใคร่ถือปั้นเข้า	สูบดม
๒๓ ดั่งเรียมมีมล้าแก้ว	อัสสดร แม่เหย
พี่รักขี่เขียวคืนนอน	จิ่มชู้
รอยบุญพี่สังหรณ์	คึดเถิงแม่ ชะแล (๓/๑)
เป็นแต่บุญข้าน้อย	จิ่งเถิง
๒๔ ขอพระโผดข้าหื้อ	มีสุข ราดเหย (ราชเหย?)
ขออย่าหื้อมีคำทุกข์	แห่งข้า
ทำบุญแต่มนุสส์	ขอจวบ อวนแล
อย่าอยู่ไกลหน้าฟ้า	ด่านไกล
๒๕ บัดนี้นอนแน่งเนื้อ	ต่างไคล คิ่นแล
ปานผ่าเอาหัวใจ	ออกไว้
บัดนี้บาปกัมม์ใด	จำจาก กันนี
มาแบ่งเอาชู้แก้ว	พรากเรียม (๓/๒)
๒๖ พี่คึดเถิงเมือเข้าห้องร่วม	เรียมรัก นั้นนา
เหมือนดั่งจักกินกับ	ซ่อนไว้
บัดนี้บาปกัมม์ใดมา	จำจาก กันนี
ไกลเช่นเดหน้าฟ้า	ยื่นยาว
๒๗ แม่ยังรู้ถ้อยขุ่ง	ใจหา บ่จา
รู้ว่าแม่ไปฟุมฟัก	ต่างผู้
อกเรียมดั่งหลาวปัก	พิษซราบ อวนเหย
รู้ว่าอวรสนุกใหม่หม้า	จากเรียม (๓/๓)
๒๘ นกเป้าจับกิ่งไม้	ในไพร อยู่แล
.....-ูเมียบินไป	ต่างด้าว
โภรโดกส่งเสียงใส	ยามค่ำ นั้นนา
คองว่าจักได้ชู้แก้ว	ร่วมเรียม
๒๙ พี่นอนคืนนี้พี่ฝันหันเด็กอ่อนน้อยแล่น	มาหา พี่แล
คองว่าคีรีบัวตรา	แม่ใช้ (๓/๔)
เท่าหันแต่ขวัญมา	อกแตก ตายแล
ทานมากทานน้อยหื้อ	รีบเถิง
๓๐. จำสีลพี่หยาดน้ำ	หมายทาน เล่าแล
กัมม์ใดแต่ภายหลังนาน	จุ่งแล้ว
กัมม์ใดเยื่องเวรา	สนองตอบ มานี
วิบากมีหื้อเมี้ยน	สว่างกัมม์
๓๑ พี่ไปหันหมู่เนื้อ	ในพฤกขา นั้นนา
ก็บ่หันใครมา	เรียกร้อง (๓/๕)
พี่หันหมู่เสือปลา	เสือโคร่ง นั้นนา
หวังว่าชีวิตม้วย	บ่คืน
๓๒ ตายอินดูนกแอ่นฟ้า	บินเหิน เช่นหนอ
คู่เกาะคู่กันเดิน	พร่ำพร้อม
สมสนุกหากยินเสลื่อย	ใจพี่ แลนา
เรียมหากพลัดหน้าชู้	เปล่าใจ
แต่เรียมพลัดพรากน้อง	เดินมา นั้นนา
นอนแกล่ดงหนามหนา	ชู่มื้อ (๔/๑)
ทรงทุกข์โสกโสกา	มวลมาก นักแล
เหมยหมอกตกอ้อยช้อย	เร่งรำ
๓๔ ยามรุ่งลุกจากแผ่นผ้า	ผางผาย นั้นนา
แสนโสกเรียมดาย	วู่ไหม้
ยินรักค้อยค้อยขอด	สิเนหา นักแล
๓๕ ยินรักบ่กินแหนง	ไหนง่าย อวนเหย
ยินบ่กินเข้าได้	โสกเทิง
เจ็บซราบทังกายา	หมาดหม้อม (๔/๒)
ยามเดียวคึดใจหา	พันคราบ แลที่รักเหย
ตราบใดบ่หันหน้าชู้แก้ว	บ่ยอม
๓๖ .........	.........
.........	.........(คัดลอกตกหล่นขาดหาย)
โภชนะพี่บ่เสวย	ลืมอยาก พระเหย
.........	.........(คัดลอกตกหล่นขาดหาย)
๓๘ บาใคร่ร่วมชู้เร่ง	ตามใจ
หื้อหายโสกทรวงใน	คั่งแค้น
อันรักหลงใหล	แสบเปล่า รักเหย
ใจพี่รักน้องเหน้า	เปื่อนตาย
(ตอนสอง)
๓๘ จักกล่าวเถิงนางนาฏน้อย	แขวนขวัญ แม่เหย (๔/๓)
ขอร่มรสจอมผัน	พระแ......(ใบลานชำรุด)
บารสใคร่ชมขวัญ	นางนาฏ อวนแล
บาลูบอกอยู่ค้อยค้อย	ใคร่ชม
๓๙ ใคร่ชมชู้แล้วเปรียบ	ผิวทอง เช่นนอ
ใคร่สมสนองวา	อุ่นเนื้อ
บ่ตายผอมจัก	คืนไคว่ อวนแล
พี่ใคร่ชมแก้ว (แม่)	กลิ่นหอม (แม่เติมเข้ามาทีหลัง)
๔๐ หอมรสดวงดอกไม้	(มา)ลา ราชเหย (มาเพิ่มทีหลัง)
คือดั่งรสดวงพงา	กลิ่นชู้ (๔/๔)
เกสสนา	หอมราด นักแล
หอมกลิ่นรสคู่ห้อง	ไป่ปาน
๔๑ กัมม์ใดมาราดร้าง	สนอง ราชเหย
แหนมว่ามรณา	พี่สู้
สองรักจากไกลกัน	ยินโสก นักแล
แหนมว่าตายข้าสู้	กว่าเป็น
๔๒ .........	.........
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
มังกรครุทธาอยู่หม้อมยืน	อยู่บ่ชื่น ได้แล (๔/๕)
เพราะเพื่อทุกข์ข้าน้อย	อยู่เหงา
๔๓ อานนท์บ่ตื่นเต้น	ตีหาง คอบแล
นอนแนบหัวหาง	อยู่หม้อม
เป็นทุกข์เซิ่งจอมธัน (ธรรม์?)	พระพี่ บาแล
พอเงือกงูอยู่หม้อม	หมองใจ
๔๔ หงส์คำอยู่เถื่อนถ้ำ	คูหา นั้นนา
บ่แอ่วเดินไปมา	หมาดหม้อม
ละกิ่งสาขา	หม่องหม่น พระเหย
บ่เป็นสองร้องได้	เพิ่นเมา (๕/๑)
๔๕ อินดูสัตว์หมู่เนื้อ	กวางทราย นั้นนา
.........	.........
.........	.........
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๔๖ ฟานระมั่งเนื้อ	มังกร เช่นนอ
ทังหมู่อัสสดร	แรดช้าง
.........	.........
.........	.........
๔๗ .........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
ยืนอยู่ลืมกินเกียง	ลวดยั้ง
อินดูพรึกขา	ไพรเทด ทั่วแล
ยืนคระสดด้วยข้า	บ่ไป
๔๘ อินดูไม้หญ้าหมู่	พระราม พุ้นนา
ใบบ่บานเหลืองหลาม	เหี่ยวแห้ง
พรึกขาบ่บานราม	(หัก) เหี่ยว แลนา (มีรอยขีดฆ่า)
ฝูงหมู่จุมพร่องจ้าน	บ่บาน (๕/๒)
๔๙ อินดูหมู่ช้างแก้วอยู่	โรงไช (ย) พุ้นนา (ไม่มี ย.ยักษ์)
บ่แกว่งงวงหางไกว	อยู่หม้อม
เหงาจุกอยู่กลางไพร	หิมมเทด พุ้นนา
บ่อาจจักร้องได้	เพื่อนเมีย
๕๐ ตายอินดูมล้าแก้วหมู่	อาสา นั้นนา
บ่หี้แหร่นเสียงสัญญา	อยู่หม้อม
อินดูมหิงสา	ควายเถื่อน นั้นนา
บ่อาจจักซ้อมเอื้องได้	อยู่เหงา
๕๑ แสนสัตว์ถ้วนพร้อมหมู่	ทรงทุกข์ แลนา (๕/๓)
ตางตัวตางเหงาจุก	หมาดหม้อม
แสนสัตว์บ่มีสุข	ถนอมโสก แลนา
เพราะว่านางร้างชู้	จากบา
๕๒ พี่จิ่งข่าวแล้วเล่า	โลมจา เล่าแล
ผายผ่อปัญญาดี	ล่องรู้
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
หันแต่องค์น้องแก้ว	ปั่นทรวง
๕๓ ตามบุญตามโชคแก้ว	อุสสา ก่อนแล (๕/๔)
เมื่อบุญชักมา	ห่อนร้าง
สงสารบ่นิยม	พระพี่ กูเหย
ตามโชคตามบุญแก้ว	แต่หลัง
๕๔ สองรักมาพรากห้อง	ไกลกัน นี้นอ
กัมม์ก่อนเวรใดจำ	จากชู้
รอยราได้เหล้นลูกนก	หลอในรัง ชะฤๅ
เป็นที่รักชูขวัญ...	ชู่มือ (...ตกหล่นขาดหาย)
๕๕ รอยราได้เอาสัตว์พราก	จากกัน ชะฤๅ
.........	.........
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
วิบากมีหื้อเมี้ยน	จากอวน
๕๖ บัดนี้บาท้าวอยู่	(สัน)ใด นั้นจา (ฉัน)
รู้ว่ายังจงใจ	รอดน้อง
บาท้าวอยู่สนุกใจ	ลืมแม่ เสียฤๅ
รู้ว่ายังต่ำค้อย	รอดอวน
๕๗ บัดนี้บาท้าวอยู่	แฝงใคร นั้นจา
ยังสนุกอยู่สันใดจา	บอกแจ้ง
อกอวนดั่ง (เปียว) ไฟ	ผะผ่าว (ลน) แล (เปลว) (รน)
ซะ (เนด) น้ำหน้าย้อย	อาบองค์ (เนตร) (๖.๑)
๕๘ ทรงโสกทุกข์แสนแสบไหม้	(หรไธ) พี่เหย (หฤทัย)
เยียวว่าสายใจ	พี่ม้วย
พี่จิตจิ่งจัก	(ไขร) บอก นางแล (ไข)
รักค่อยบั่นทุกข์ข้าไว้	ส่วนบุญ
๕๙ บัดนี้อย่าหื้อ	เคืองอกนาง เช่นเนอ
.........	.........
.........	.........
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๖๐ คือสระไหม้	เคืองคา พี่แล
เพราะเพื่อร่ำรักบา	(กิ่น)ชู้ (กลิ่น)
ยินรักใคร่ไปหา	(อวน) แล (บา?)
คันผ่อหันหน้าชู้แก้ว	โสกหาย
๖๑ พี่รักน้องช่วย	ปราณี (นึ่ง)รา(หนึ่ง) (๖/๒)
ยังเยื่องคำใดดี	บอกข้า
ใคร่หันพี่บาสรี	จอมราช เดียวแล
คันบ่หันหน้าชู้แก้ว	เที่ยงมรณ์
๖๒ คันบ่หันหน้าชู้แก้วหอด	หิวตาย ชะแล
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
บ่อาจจักเสวยโภชนะ	ไหนง่าย แลพี่เหย
เพราะเพื่อคำรักเจ้า	พี่บา
๖๓ คันพลัดพรากชู้แก้วเที่ยง	จักตาย แลนา
คันตายขอพระพี่ไจสัญญา	บอกเน้อ
ข่าวสาส์นเถิงพระบาเจืองท้าวราชา	ธิราช เรียมเนอ
หื้อรู้ว่าน้องแก้ว	เมือมรณ์
๖๔ ธิดาอวนเนตรหน้า	บัวหนา นั้นนา
ตายเพื่อพระสายใจบา	แว่นฟ้า
ขอพระรีบเสด็จไป	เร็วรีบ พระเหย
เอาซากตนข้าน้องแก้ว	แม่ลง
๖๕ อันอวรตายหื้อพี่แปงปราสาทแก้วร้อยชั้น	เจ็ดชาย
ใส่ช่อฟ้ายองปลียาย	ชู่ห้อง
(ปตู)ขงใส่ลายคำ	เขียนขีด งามเนอ (ประตู)
มาใส่ตัวข้าน้อย	เมื่อมรณ์
๖๖ ดาวคำทังกูดเกี้ยง	(ปาย)ใน ใส่เนอ (ภาย)
ดาแต่ง (หัสสดีลิง) กวัดไกว	ลากน้อง(หัสดีลิงค์)
ไฟมล้าแก้วแต่งตามใจ	เทอะพี่
มอนเผาข้าน้อย	เมื่อมรณ์
๖๗ ขวัญเฮยขวัญอย่าพรากน้อง	สักยาม นึ่งรา (๖/๒)
รักใคร่เมื่อเรียงหมอน	จิ่มชู้
ขวัญพี่บาอย่าราม	หนีจาก สรีเนอ
ขวัญแม่จุ่งเฝ้าท้าว	ชู่ยาม
๖๘ ขวัญเจ้าช้างจุ่ง	มาคัล แม่เนอ
พงศ์พันธุ์พี่องค์อวน	อ่อนเนื้อ
ถวายขวัญแม่มาชวน	ขวัญพี่ บาเนอ
ขวัญแม่จุ่งไปเตื่อมท้าว	ชู่ยาม(๗/๑)
๖๙ ขวัญท้าวอันอยู่ห้องอยู่	ปรางค์ทอง พุ้นนา
ขวัญท้าวจุ่งมาสมสนอง	ร่วมน้อง
๓๐ แต่สองขวัญ	อย่าพราก สรีแม่เนอ
ขวัญพี่มาเข้าห้อง	ร่วมอวน
๗๐ พี่จิตฟังขุนท้าว	ธิดา แม่แล
หันโสกทุกข์โสกา	หมาดหม้อม
พี่จิตค่อยขรูณา	ชูช่วย นางเนอ
สาส์นข่าวเถิงน้องแก้ว	ลูบโลม (๗/๒)
๗๑ แม่อย่าร้องไห้หอด	หิวใจ ราแม่
อย่าสกหรไธ	รอดท้าว
พระบายอดสมสรีใส	ลักมารอด เล่าจา
วันพรูกได้ชูแก้ว	แม่มา
๗๒ อังเชิญเข้าห้องราช	เสวยสุข ราแม่
อย่าอยู่เลยเสวยทุกข์	หมาดหม้อม
บุญราหากจักลุก	วันนึ่ง ชะแล
สรีแม่อย่าได้หม้อม	เจตน์ถนอม (๗/๓)
๗๓ สรกตริหน่อ	ราชา
ค่อยฟังพี่เล้าโลมจา	กล่าวแล้ว
.........	.........
.........	.........
๗๔ .........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
นางจิ่งหาใจดีมา	มุ่งหน้า
.........	.........
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๗๕ นางจิ่งจา	ถามดู เล่าแล
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
ยามใดพี่บาสรี	จักมารอด อวรจา
ขอบอกน้องหื้อแจ้ง	อย่าอำ
๗๖ วันนี้บ่รอดน้อง	เที่ยงมรณ์ แลนา
แม่รักตายขวัญออน	เพื่อท้าว (๗/๔)
อุสสาเท่าคิดอยู่วอนวอน	คองพี่ บาแล (อุสา ส.เสือ ๑ ตัว)
นานเช่นอกข้าน้อย	แตกตาย
๗๗ บ่ได้ชาตินี้เที่ยง	มรณา พี่เหย
คิดเจตน์เถิงจอมบา	ยอดท้าว
เรื่องรักใคร่ไปหา	พระพี่ บาแล
เต็มว่าห้ามร้อยชั้น	บ่ฟัง
(ตอนสาม)
๗๘ เมื่อนั้นนางแก้วนาฏ	อุสสา นั้นนา
สาสน์ข่าวสรีจักมา	ใคร่รู้
ทรงทุกข์โสกโลกา	คองพี่ บาแล (๗/๕)
ซะเนตรน้ำหน้าย้อย	อาบองค์
๗๙ บัดนี้บาท้าวอยู่	สันใด นั้นจา
มาละแม่ไว้หนีไกล	จากข้า
ปางนี้พระสุดใจ	หายโสก แลฤๅ
พระบ่มาหื้อชู้แก้ว	แม่ชม
๘๐ เข้าน้ำแม่บ่	เสวย แลพี่เหย
เพราะว่าบ่หันพระสุดใจเลย	ยอดชู้
อวนรักบ่ยินเหย	สักเทื่อ แลนา (๘/๑)
อวนเที่ยงตายด้วยชู้	เพื่อเรียม
๘๑ เรื่องรักเข้าน้ำบ่	แหนมกินแคนคั่ง ทรวงแล
เตื่อมว่าบ่กินเลยก็ว่า	รักชู้
......พอลม	โภชนา แลนา (...ตกหล่น)
ยินกินบ่ได้โสกเทิง	หาพี่ แล... (ขาดหาย)
คันบ่ได้หันหน้าชู้แก้ว	บ่ลง
๘๒ คองจาคองบาต้าน	เจียรจา คิ่นเหย
พระเท่าว่าสรีจักมา	รอดน้อง
นอนคืนแม่ก็ไหลหา	พันคราบ แลนา (๘/๒)
เป็นดั่งจักหันหน้า	แก่ตา
๘๓ ยามดึกฆ้องพาดแคว้ง	เสียงเครง นั้นนา
ฝูงหมู่คนละเลงตรงเตง	แอ่วเหล้น
เสียงเพะหมู่พิณเพง	แกมขุ่ย นั้นนา
แม่มือฝายน้ำหน้าไห้	หอดหิว
๘๔ ยามนั้นอวนอยู่ไห้	กองหา อยู่แล
ตาผ่อผายไปมา	สอดเสี้ยว (๘/๓)
ยามเดียวเป็นอาธวา	แสนคราบ แลนา
ถามพี่จิตเพราะ......	เพื่อนอวน (...ใบลานชำรุด)
๘๕ พระยังคึดรอดแล้วเมื่อ	เรียงหมอน บ่จา
คือดั่งยังสองเรียง	เปี่ยนกล้ำ
ฝูงสัตว์ส่งเสียงวอน	ยามค่ำ นั้นนา
เป็ดป่องร้องป้องป้อง	เพื่อนเมีย
๘๖ สองสนุกแลกลิ้นเหล้น	ชิวหา พระเหย (๘/๔)
เคยร่วมรสพระจอมบา	พี่ท้าว
ตระเหว่าส่งเสียงใส	ยามค่ำ นั้นา
ขาพี่บาสอดขาน้องไว้	กอดนอน
๘๗ เป็นแม่ร้างชื่อว่ากินเครื่องแล้ว	ขันคำ ก็ดีรา
คือดั่งกินยังใบตองตำว่า	เปลือกไม้
มีผัวบ่มีสัง	กินก็ ดีรา
คือดั่งเสวยห้องฟ้า	เครื่องอินทร์
๘๘ เป็นแม่ร้างเจ็บแสบทุกข์	ถนักใจ เช่นแล (๘/๕)
แสนโสกทุกข์มาไจ	ถูกต้อง
อกแตกตายเป็นไฟ	วู่ไหม้
ธราน้ำตาไหล	ซระเนตร นองแล
หิวหอดตายม้วยหน้า	ท่าวนอน
๘๙ อุสสาพลัดเจื่องท้าว	ขุนบา แลนา
แสนโสกทุกข์เครื่องคลา	อยู่ไห้
คึดเถิงเจื่องสิเนหา	จอมราด บาแล
มีมือเช็ดน้ำหน้าไห้	หอดหิว
๙๐ พี่จิตมาเช็ดน้ำหน้าลูบเนื้อ	โลมใจ แลนา (๙/๑)
พระพี่จาอาไลย	รอดชู้
โสมพระยอดสุดใจ	คึดรอด เล่าแล
สรีแม่อย่าร้องไห้	หอดแรง
๙๑ ปลางนี้ชู้แก้วแม่	ดาพล แลนา
นางนั่งคึดคองตน	พี่ท้าว
คองชมรสบุสสบา	กิ่นชู้
พระค่อยฟังคำจา	อวนก่อน ดีดาย
ยังจักหันหน้าชู้	เมื่อนอน
๙๒ จักหลับบ่เป็นนอนหลอนคอบ	คำหลงใหล อยู่แล (๙/๒)
คองว่าพระสุดใจ	แนบเนื้อ
อาทิตย์ขึ้น......	เขียวค่ำ ไปแล (ใบลานชำรุด)
จักรุ่งนกเคล้าร้องหาก	ยินวอน แลนา
๙๓ ยามนอนอวนแนบเนื้อ	ยังไหลหา พระพี่บาแล
คึดกิ่นเถิงพระพี่บา	ยอดชู้
ค้อยค้อยแม่ไหลหา	เถิงพระพี่ บาแล
คองพี่มาเข้าห้อง	ร่วมเรียง (๙/๓)
๙๔ แม่หันนกแขกเต้าแก้วแม่เรียก	มาหาถาม เล่าแล
ฝูงหมู่หงสางาม	เพื่อนเหล้น
ว่านกเลยนกยังหันพระบา	มารอด ไหนจา
ฝูงหมู่นกมาเข้าห้อง	ข่วงสรี บอกแล
๙๕ ยังบ่หันหน้าบาท้าว	เราจิ่งเสด็จมา แลนา
.........	.........
.........	.........
.........	.........(...ตกหล่นขาดหาย)
๙๖ เมื่อนั้นนางแก้วหอด	หิวใจ แลนา (๙/๔)
คองพระสรีจอมไธ	พี่ท้าว
โรนทรวงคั่งคลาใจ	อะอืด เล่าแล
รนรักอยู่แจ้วแจ้ว	บ่หาย
(ตอนสี่)I
๙๗ จักกล่าวเถิงเหง้าท้าวราด	ขุนบา นั้นนา
ยังสถิตตนอยู่ทวาริกา	แห่งท้าว
เอาพลหมู่เสนา	มวลมาก มีแล
.........	.........
๙๘ .........	.........(ขาดหายตกหล่น)
มาสู่ดงพรึกขา	ใหญ่กว้าง
มาเถิงนัคคราดราชา	แดนด่าน กานแล (๙/๕)
บาลูบอกร้องไห้	ปั่นตาย
๙๙ พี่จิ่งรู้แล้วแห่ง	ใจบา นั้นนา
สระเด็จสู่ดงพรึกขา	สู่ท้าว
เลงหันราดจอมบา	หมองหม่น นั้นนา
สองจาถ้อยแล้ว	ร่ำจา
๑๐๐ บารดรู้ถ้อยแห่ง	จิดตรา นั้นนา
แสนโสกเครืองคลา	อยู่ไห้
พี่จิดจิ่งสญา	โลมเล่า บาแล
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๑๐๐ บาราดยินถ้อยแห่ง	จิตรา นั้นนา (๑๐/๑)
ปงริพนเสนา	ท่านไว้
ในดงหมู่พรึกขา	กางเถื่อน พุ้นนา
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๑๐๒ ปางนั้นสองยอริยาดผ้าย	เวหา เล่าแล
เทียมแทกเบงชอน	ปราสาทน้องแล
พี่จิ่งจิดสญา	ด้วยชื่อ พี่เหย
นางขิงของรู้	ป่องไข
๑๐๓ อุสสาใจวู่กล้ำ	ขระสด อยู่แล
หอมกลิ่นจันทา	รดเร้า
ทรงทรวงฟังฟึงฟดอก	ร้อนอ่อน อวนแล (๑๐/๒)
ควรราดมาเป็นเจ้า	จิ่มนาดน้องนงพระงางาม
๑๐๔ บารดท้าวยอริยาดเปี่ยน	ตีนขวาง อยู่แล
ยังแขงแต่ใจจอมนาง	นาดไธ้
สมบาเกิดอินวางวาด	สระเดจ ลงแล
ควรพี่ตายด้วยได้	บ่แหนง
๑๐๕ นางท้าวลุกแล่นเข้า	หยุบมือ พี่เหย
บาหอบกับอกคือ	ดอกไม้
รดสนิดลูกเกิงถือ	สรวมกอด พี่แล
ปานดั่งขึ้นฟ้าห้อง	สู่สวัน
๑๐๖ วันนี้จันฤก...	ราชา แลนา (...ใบลานชำรุด)
สรวมกิ่นนงพระงา	หมื่นหมั้น
ติดถีถูกจันทา	ทิพพโชค ไชแล
ขออย่ารามร้างหม้าย	แหนงทรวง
๑๐๗ พี่จิดพระว่าเจ้า	จอมคราน ราดเหย
ขอเพิ่งสุขเนานาน	โผดย้อน (๑๐/๔)
แม่รักสาดั่งพระพาย	ทรงโขด ก็ดีรา
๓ ราดเราเจ้านี้	เผ่าเดียว
๑๐๘ อุสสาขานตอบถ้อย	จิดตรา พี่แล
พระพี่คือมาดาว่า	แห่งน้อง
เชินชักอยู่สิเนหา	ชมโชก ไชเทอะ
ลุกลาบสมรดแก้ว	เพื่อสรี
๑๐๙ บุนอวนอันแม่ส้าง	อสง นั้นนา
บ่ตอบแทนคุน	พี่ได้ (๑๐/๕)
บิตตาหากหลอน	ฟุมเคียด ก็ดีรา
หนายิ่งดินฟ้าขว้ำ	ม่อนทรง
๑๑๐ ขันคำเต็มหมากแหล้ม	ปูแลว นั้นนา
อุอ่อนยอทูนถวาย	นอบท้าว
จันมันกวนเกา	แกมดอก ดวงแล
นางจิ่งถวายน้อมท้าว	นอบบา
๑๑๑ มาหอมกิ่นแก้วแกมดอกซ้อน	จีสลิด เทดแล
หอมกิ่นรดสหนิด	ทั่วด้าว (๑๑/๑)
นางถวายแก่บัวพิด	จอมราด บาแล
เชินเจื่องจอมพระเจ้าช้าง	จุ่งทรง
๑๑๒ เวียงพานเวียงห่างเรื้อ	สุนเสีย พี่เหย
พระพี่อย่าจางใจ	จากน้อง
พอหรไธ	บายบาด บางแล
ขอโผดอวนผู้น้อย	นอบทรวง
๑๑๓ นางเมืองธิราดเจ้า	มลี นั้นนา
ยังอยู่สวัสสดี	ชุ่ม...(ใบลานชำรุด)
.........	ด้วยชื่อ มาฤๅ (...ใบลานชำรุด)
มาโผดตนข้าน้อย	โชกบุน (๑๑/๒)
๑๑๔ แต่วันพระเจ้าพราก	รดราด นั้นนา
ทุกยิ่งฟองฟายลง	ลวาดเนื้อ
ทรวงแสบสาหด	ถหนัดโลก แลนา
รดรางเรนเรื้อ	บ่หาย
๑๑๕ พระเท่าพรางข้าน้อย	ราดรามใจ อยู่แล
เมือสู่อโช	ช่อฟ้า
นิรมหนอสุดใจ	จูงจ่อง มาฤๅ (๑๑/๓)
พระราดละข้าไว้	เป่าสม
๑๑๖ ชีไฟเป่าร้อน	เปียวเรือง นั้นนา
เท่า.........เสียดาย	หิ่งห้อย(...ใบลานชำรุด)
แสงสุริยาห่อนไคร	มุงมืด ใดนัน
.........	.........(ตกหล่นขาดหาย)
๑๑๗ แสนสหมุดน้ำกว้าง	หะหาดบก ใดนัน
ปาช่อนกินอานน	ห่อนรู้
บ่รักห่อนใจ	จงอย่า ไปนัน
สันเสกซากตกน้ำ	ห่อนเต็ม
๑๑๘ กิ่งไม้คองห่อนค้อมใครบ่รัก	จำใจรัก ใดนัน (๑๑/๔)
ไมตรีบ่มีมักจา	ห่อนได้นัน
ตนอวนคือดั่ง	ดอกไม้ เรื่อดาย
แวนบ่มีรดหลาย	นาดไธ
๑๑๙ พระมรีเท่าบินกาย	บ่จอด จับแล
ใจบ่สงสางแท	ดั่งไม้
.........	.........
.........	.........(..ตกหล่นขาดหาย)
๑๒๐ ตนตนอวนคือหิ่งห้อย	ยามขวาย แลพี่
บ่เปรียบสุริยาผาย	เป่งฟ้า
เตมเรืองเท่าเรืองดายเมือกาย	ธรณี นั้นนา (๑๑/๕)
เป่งผิวเหลือมหล้า	ผ่องผาย
๑๒๑ ตนท้าวมัวม่วนเหล้น	เมียขวัน ท่านแล
สุขสำรานจวนจัน	สว่างร้อน
ละอวนอ่อนสวะเสีย	ทรงทุกโสก แลนา
เจบจำงือข้าไธ้	บ่หาย
๑๒๒ (อุส)สาเฮยเรียกท้าว	ขุนบา นั้นนา (อุส ขาดหายไป)
เสลยกล่าวคำวาจา	ตอบท้าว
รักเฮยรักเจื่องเสมอตา	มารอด อวนฤๅ (๑๒/๑)
มารอดข้าน้อย ส่วนบุน
๑๒๓ ทุกวันทุกเมื่อข้า	คองหา อยู่แล
คองสรีจอมธัน	ราดท้าว
ทุกวันแม่ฝันหัน	ทิพพรูป คำแล
เพียงดังหันหน้าท้าว	ที่อง
๑๒๔ แต่วันพระบาทท้าว	เจียรไก นั้นนา
แสนโสกทุกมาไจ	อยู่ไห้
พระเมืองจากเจียรไก	อวนพราก รดนา
อวนอ่อนก้มหน้าไห้	หอดหิว
๑๒๕ อวนไห้ไห้แล้วหอด	หิวเหลือง ราดเหย (๑๒/๒)
แสนโสกทุกคำเครือง	เท่าข้า
ผิวอวนหม่นหมองเหลือง	สยบท่าว ไปล
ทุกเพื่อคำรักไธ้	บ่ลืม
๑๒๖ บารดค่อยกล่าวถ้อย	สนองสัน เล่าแล
สองทังเพลาพัน	บ่แล้ว
มาขอดรักในสงสาน	...ชาด แลนา (...ขาดหายไป)
สองราดรอมรักไว้	บ่ลืม
๑๒๗ ยามเมื่อเรียมพรัดพรากน้อง	เจียรไก นั้นนา (๑๒/๓)
หันหมู่สัดในไพร	ร่ำร้อง
พี่คระนองอยู่ในใจ	เพียงเพียด อวนแล
พี่ได้ยินเสียงสัตร้อง	ลวดหาย
๑๒๘ เนื้อนกยังมีคู่	พอสอง นั้นนา
บาเท่าตนเดียวปอง	อยู่หม้อม
รักบ่อมีใครปอง	ชูช่วย แลนา
เท่ามืแต่สองราดรอมรักไว้	บ่วาง (๑๒/๔)
๑๒๙ เรียมหันหมู่ไม้	ลมพัด นั้นนา
หันเนือกเนืองไกวกวัด	กิ่งค้อม
พระเรียมเท่าเทียวไป	กางปล่า เดียวด่าย
มือเช็ดเนดน้ำหน้าย้อย	หลั่งไหล
๑๓๐ พี่ไห้ไห้แล้วอืด	อือคราง อยู่แล
คิดจวบสรีจอมนาง	นาดไธ้
เมาโมมืดเปนปาง	แถมโสก เรียมแล
รนร่ำรักข้าไห้	หอดหิว (๑๒/๕)
๑๓๑ เรียมหันแขกเต้าหมู่	แลหลวา นั้นนา
บินมาจับสาขา	กิ่งไม้
เรียมเรียกส่งสญา	ร่ำร้อง
เพียงดั่งจักหันเจื่องดวงตา	พระแว่น เมืองแล
เรียมเท่าฝายน้ำหน้าไห้	โสกหา
๑๓๒ อุสสาสนองตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล
สองหากทรงโสกา	พร่ำพร้อม
อวนโสกโสกา	เหมือนพระพี่ บาแล (๑๓/๑)
ทุกเพื่อคำรักกั้น	สว่างกำ
๑๓๓ พระเรียมเท่าละไว้ขาด	ขวันออน เช่นแล
อวนดาแหนงตายเมือมอน	เพื่อท้าว
ละอวนอ่อนอุดไก	บาเจด จิดแล
.........	......... (ตกหล่นขาดหาย)
๑๓๔ วิบากอวนได้เหล้นลูกนก	หนอในรัง ชะฤๅ
เป็นที่รักชมขวัน	ค่ำเช้า
รอยราได้เอาสัตว์	พรากจากกัน แลฤๅ
วิบากมีหื้อเมี้ยน	สว่างกำ (๑๓/๒)
๑๓๕ รอยอวนได้ขาดขว้ำ	คำรัก ชะฤๅ
ได้ประหมาดคองปฏิบัต	โสกต้อง
เวรารีบเรวชัก	เทิงม่อน พระฤๅ
สาดั่งบารดแก้วเรื้อ	เมื่อมอน
๑๓๖ เลื่องทุกบ่ใคร่	ตังยิน ราดเหย
นับอยู่นับกิน	คาบเข้า
ชีวิดเท่าตายคืน	สารูป คนแล
อวนใฝ่เปนข้าท้าว	ที่อง
๑๓๗ ขอพระขาดขว้ำข้าม่อน	มรณา พระเหย (๑๓/๓)
ลุนแต่หลงรดบ้า	ราดเจ้า
วันตาเกิดมีมา	เปนม่อน พระเนอ
ม่อนขอเปนข้าเฝ้า	บาดคำ
๑๓๘ บาท้าวยวงย่วงน้ำ	ตาตก อยู่แล
สรวมหอมสากับอก	จูบแก้ม
พระอวนอย่างแถมทุก	องพี่ บารา
จิดพี่พอเปนบ้า	มืดมัว
๑๓๙ ใช่ใจข้าน้อย	หากพราง แม่เหย (๑๓/๔)
ก็ใช่ใจจงวา	นาดน้อง
อันสิเนหาหากหลายทาง	ปายอ่อน อวนแล
มาร่วมรดเจ้าชู้	ชู่ยาม
๑๔๐ ใช่ใจข้าน้อยหาก	จงลา แม่เหย
เรียมเกิดเปนชายมา	ชาดนี้
ไตรทองเทดเทวดา	บาจิ่ง ลงแล
อกพี่พอเปนบ้า	ปั่นตาย
๑๔๑ พี่ทุกละห้อย	สยบใจ เช่นแล
แสนโสกทุกชายใด	เท่าใจ (๑๓/๕)
ละอวนอ่อนอุดไก	เกียวกิ่น ชมแล
มาพรากรดน้องแก้ว	ที่อง
๑๔๒ พี่คึดเมืองเกล่า	ทวาริกา พุ้นนา
อเนกแสนสมมา	นั่งเฝ้า
สมบัตยิ่งอินถรา	ถวายโลก ลงแล
บ่เท่ารดแก้มเจ้า	จิ่งทรวง
๑๔๓ เรียมทุกปักปั่นร้อน	อกถนอม พรเหย
ใครบ่จงจักพรอง	ช่วยพร้อม
เวหาพี่สหยอง	ปอมเมก มาแล (๑๔/๑)
ก็จิ่งหันหน้าน้อง	เพื่อบุน
๑๔๔ ใช่ชายนำร่วมหุ้น	เหมือนหมาย เมียแล
เปนคนตาย	ต่อเถ้า
จักสะเดินผราผรงผราย	ลวงโลก ชมแล
สาดั่งอินท้าวเจ้า	มากชม
๑๔๕ เลงหันในโลกนี้	... ยากแล (ขาดหาย)
เรียมเกิฏเปนชายมา	โลกเหล้น
ความตายบ่ธรณา	จักหลีก ได้นัน
หลอนเท่าหลอแก้วกิ่ง	ก่อมสรี (๑๔/๒)
๑๔๕ อุสสาหื้อหน้าแก่	อินตรา พี่แล
นางเกิฏปญาดี	สลาดรู้
ลุกไปโยงสุรา	ปองหราย จิดแล
ถวายแก่บาท้าวผู้	แขกเขย
๑๔๖ เชยยบานว่าสมสว่างถ้อย	กาทอง ราดเหย
พวงแพ่งอินเจือรอง	ขื่นแข้ม
พี่จิดใส่ขันทอง	ยอยื่น งามแล
ราดฟายหื้อหมั้น	หมื่นปลี (๑๔/๓)
๑๔๗ อวนรักอาเรดเจ้า	โขงพาน นี้เหย
.........	.........
.........	.........
.........	......... (...ขาดหาย)
๑๔๘ บาท้าวเรียกแก้ว	มา...าย เล่าแล (...ใบลานชำรุด)
ตามรีดบัวรานหมาย	หมื่นหมั้น
บุนเทิงแบ่งใบบาย	สนองรอด อวนแล
ขอแม่ยินร้อยเข้า	หมื่นปลี
๑๔๙ อารักเรดเจ้า	โขงพาน นี้เหย
ขอจุ่งมารับทาน	แพ่งข้า
เทพาอยู่ปราการ	สูงใหญ่ นี้เหย (๑๔/๔)
ขอช่วยชูถ้วนหน้า	ชู่อง
๑๕๐ ขอเรียมลุกลาบน้อง	อย่าคลา ...เนอ (...ขาดหาย)
ขออาร่วมรดนงพระงางาม	ต่อเถ้า
บัดนี้เท่าบา	เดินโลก มาแล
ทูนอารักเจ้า	จู่งเลง
๑๕๑ พี่จิดยอแพ่งแก้ว	ถวายบา เล่าแล
เชินท่านเสวยสุรา	แขกแข้ม
บ่เหมือนดั่งทวาริกา	เมืองเทด พุ้นนา
เปนแต่เดือนดาวนี้	จิ่งจาง (๑๔/๕)
๑๕๒ บารดรับใส่ถ้วย	... เล่าแล (...ขาดหาย)
เปนรีดบัวรานตาม	แต่เชื้อ
เมเรยยราดปองงาม	อุเทือก ทืนแล
พี่ซราบรำซ้ำเนื้อ	แล่งชู
๑๕๓ สุราแกมคือดั่งน้ำ	คำสิบกี พี่เหย
อวนอ่อนยินสหนิด	แพ่งเหล้า
อวนถวายถอกชีวิด	เวนราด รักเหย
อินหล่อแปงร้อยเบ้า	บ่เหมือน
๑๕๔ แพ่งเรียมได้แล้วแพ่ง	ใครเชย นั้นนา (๑๕/๑)
เชินอวนพระมาเลย	ที่อ้าง
อุสสาว่าบ่เคย	รับราด ทานแล
ถวายแก่พระเจ้าช้าง	ที่อง
๑๕๕ บารดว่าพระเมไรยรอยสร้าง	แกมพิด ชะฤๅ
อวนอ่อนแขงชีวิด	มิ่งม้วย
เรียมว่าหากตกผิด	เมือง... เล่าแล (...ขาดหาย)
ปางนี้ใครอวดอ้าง	หลีกกำ
๑๕๖ อุสสาว่าแพ่งท้าว	อันเสวย นั้นนา
ยังเงื่อนอวนอ่อนขอเชย	ซากซ้ำ (๑๕/๒)
วันกำหากควรเคย	เปนโทด ราแล
ขอแผ่นดินฟ้าขว้ำ	สรุบกิน
๑๕๗ บาบ้าวสรวมหอบแก้ว	กญา แม่แล
อมแพ่งสุรา	ปากป้อน
ปุนขระสดแก่ราชา	สองราด นั้นนา
แสนโสกคำรักร้อน	บ่อแขง
๑๕๘ อุสสาได้ถูก	เมไรย นั้นนา
สายสั่นสยบไป	เพื่อเหล้า
สงสานบ่กัวใคร	จักหลีก ชายนัน (๑๕/๓)
ใจแม่ยังท้าวเจ้า	ชื่นชม
๑๕๙ ปางนั้นสองกอดเกี้ยว	...... (ขาดหาย)
บ่แปงคำหลัวเลียว	กิ่นเกี้ยว
สองสิเนร่วมรดเดียว	หองเปี่ยน ชมแล
บุนท้าวสองรดเดียว	ปองเปี่ยน ชมแล
บุนท้าวสองราดส้วย	โสกแสลง
๑๖๐ พี่จิดนำสองแล้วราด	คนคม นั้นนา
นางว่าอุสสาสม	เสียถ้อย
หนอหนักหนา	เสียงล่น ลงแล (๑๕/๔)
เยียวชวดสองท้าวเจ้า	ย่องสหงวน
๑๖๑.ดาวช้างดาตากฝ้าย	หายตก แม่เหย
เหมยหยาดบังใบลด	ยอดก้วย
พานหมู่พันพก	คอยโทด ราเล่าจา
พี่จักสั่งสรีน้องแก้ว	พี่เมือ
๑๖๒ พี่จิดนำแล้วจาก	เวไช แลนา
ปตูยนใย	เขื่อนขั้น
เบงจรใส่แสนสันไก	ลดลั่น ลงแล
หับแทบทิบร้อยชั้น	ชู่ทวา
๑๖๓ สองท้าวนอนร่วมผ้า	ฟองฟา อยู่แล (๑๕/๕)
เกียวกิ่นนงพระงา	บ่เมี้ยน
สนุกสว่างโสกา	สองราด นั้นนา
ชายในโลกใต้ฟ้า	ชู่คน
๑๖๔ บ่นานสองเจ้าราดน้อยสว่าง	สุขสหวัน ราดเหย
เสียงพาดค้องคราวเครง	ร่อนเร้า
อิงป่องพงจร	ชวนแม่ ดูแล
เลงฤกฏบนฟ้าหม้อม	หม่นสรี (๑๖/๑)
๑๖๕ แม่ดูดาวช้างตาก	หงายแหงน ราดเหย
จักรุ่งรวายตรีเปน	ป่องฟ้า
นางนาดสหนมหมู่เคยแหรน	ปราสาด นั้นนา
ประทีดเทึยนตามด้วยร้อย	รีบตาม
๑๖๖ บาท้าวสรวมหอบแก้ว	กับตัก พี่แล
ค่อยอยู่เทอะเนอดวงรัก	ที่ไหว้
นาทีรีบปอง	จักรุ่ง มาแล
ขอโผดชีวิดย้อน	ยืดยาว
๑๖๗ เยื่องใดจักได้ขราด	ขวำทรวง นั้นนา (๑๖/๒)
.........	......... (...ขาดหาย)
พรเท่าปงสิเนหา	ลวงลื่น นั้นฤๅ
น้องเท่าหวังราดมาเปนเจ้า	แก่อวน
๑๖๘ ใช่บุนนี้หน้อหน่าย	ตนอุด เช่นนอ
ทังแผ่นขงมนุด	เท่าข้า
เพิ่งเจียมหนออุดสุด	สังเวด อวนแล
บุนรางเคยร้าง	จากสรี
๑๖๙ แต่ตนน้อยเกิฏได้	สิบสาม นั้นนา (๑๖/๓)
ก็บ่มีกนกาม	เยื่องชู้
เท่าแต่พระทรงนาม	เกียวกิ่น เดียวแล
ถวายส่วนบุน...ข้าส้าง	แต่หลัง (...ใบลานชำรุด)
๑๗๐ พระบายวายว่างน้ำ	ตาไหล อยู่แล
ก็ใช่เรียมใจไกวา	จากน้อง
ยังแขงแต่อับไภย	ทังโทด รักเหย
ใครอาดมาถ้อยพร้อม	ช่วยเรียม
๑๗๑ พระพานพระบาด	ราชา นั้นนา (๑๖/๔)
อำนาดถัดลือซา	โลกไหม้
หลอนโขดโกธา	มัวมือ ยามนัน
ใครอาดจักห้ามได้	โขดเรียม
๑๗๒ กองหานอเนกห้าง	เจจน มากแล
แสนโกฏอักโขพน	แห่เผ้า
เสนาหมู่ตางตาตน	มวนมาก นักแล
ควรพี่แขงท้าวเจ้า	เจื่องพาน
๑๗๓ อุสสาขานตอบท้าว	ขุนบา เล่าแล (๑๖/๕)
บ่ชอบคำวาจา	ชู่ชั้น
พระพานเจื่องบิตตา	ตนพ่อนนา
บ่ล่งใจข้าได้	คล่าใย
๑๗๔ ทรงคุณร้อยชั้นเยื่อง	ประการใด ก็ดีแล
จักเล้าโลมเอาใจ	ราดเจ้า
เที่ยงลุกดั่งถไหน	ในเจด ราแล
ก็เท่าจักก้มเกล้าน้อม	เซิ่งเมือง
๑๗๕ จักเมือติดตั้งต่อ	ไมตรี เล่านัน
เมินมากหลายปีเดือน	ขวบเข้า (๑๗/๑)
องอวนเท่ายวนยี	มงแม่ง ไปแล
บ่รางหันหน้าเจ้า	ที่อง
๑๗๖ บัดนี้ข้าน้อยเท่า	ตนเอง พี่แล
เปนแต่ใจละเลิง	โลกผ้าย
จักรบต่อกลางเพง	ยินยาก พระเหย
เยียวโทดเถิงถ้านร้าย	โลกลือ
๑๗๗ บ่น้อมนิ้วแก่	โยธา นึ่งแล
แม่นมรณา	ขาดขว้ำ
เท่ามีแต่สองรา	คาพราก กันแล (๑๗/๒)
เชินราดคึดหื้อหมั้น	โทดคุน
๑๗๘ เหตุนั้นข้าน้อยพี่	จักลา ก่อนแล
ของฝากแสนปันนา	รอดท้าว
จักเยียะค่อยคืนมา	ชมแม่ ชะแล
ยามนั้นคำอ่อนหากน้อมน้าว	ราบเปียง
๑๗๙ พระขีดสองราดเจ้า	พระพาน นั้นนา
เปนใหญ่ในสงสาน	โลกหล้า
ไปหากปัตติญาน	สองราด นั้นนา
ตนม่อนคืนมาเปนข้า	อย่าสง (๑๗/๓)
๑๘๐ สัจจะพี่ได้ตั้งแผ่นพระ	สุดธา แลแม่
ก็บ่หลาหลงใจคาวา	จากน้อง
เจียมตนเท่าบา	ชายนึ่ง เผ่าดาย
บ่ใช่ชายลิ้นเกี้ยง	โลบเมีย
๑๘๑ สายสิเนหาสืบไว้	เอายาว ยากแล
ใครห่อนเอาใยจักกวาว	ล่ามช้าง
ลมปิวเป่าหนหาย	หายาก พระเหย (๑๗/๔)
ชีวิดตนข้าน้อย	เที่ยงมอน
๑๘๒ พระเหยพระไปสู่โลก	กลำอื่น พุ้นนา
ลุกลาบแสนสิเนชมเมีย	เกล่าแก้ว
ละอวนที่ปางนิรม	ทรงโสก เดียวแล
เตมร่ำรักเจ้าได้	เป่าทรวง
๑๘๓ พระได้พรากร้าง	คำรัก เล่าแล
คึดคั่งทรวงหนาหนัก	แตกเฟื้อง
อุสสากล่าวกอน	ถวายราด บาแล
หนักยิ่งดินฟ้าขว้ำ	หนีบเตง (๑๗/๕)
๑๔๔ พระบาได้ฝากฟั้น	คำรัก เล่าแล
ลืมโทดอันหนาหนัก	หายหยุ้ง
พระบาเจืองขระสัต	ใครอาดเผียบ ได้นัน
จักย่ำยี่ฟ้าฟุ้ง	โลกลือ
๑๘๕ สองท้าวยังปากต้าน	เจียรจา อยู่แล
ก็รุ่งมาจวนตา	ล่องฟ้า
สุริยะส่องพระสุทธา	สระเดจโลก มาแล
สองราดยังผ่อหน้า	ที่นอน (๑๘/๑)
๑๘๑ เสนาข้าท้าวหมู่	เคยคัน
มาชุมนุมกันเนืองนัน	พร่ำพร้อม
กองสระเด็จส่งเสียงนัน	ตีม่วน เมืองแล
ทูนแทบมาน้อยน้าว	ชู่ไทย
๑๘๗ พระพานพระบาดท้าว	โซหา ลูกแล
พระเจื่องสริธิดา	แว่นฟ้า
บ่หันเซิ่งดวงตา	พระบ่อ มาแล
พระยาดธิใดเจ้าหล้า	เกิดมี
๑๘๘ จิ่งหาสาวใช้ผู้	เปียงใจ ท่านแล
ขอรับเอาสญาลูกไป	อย่าช้า (๑๘/๒)
เทิดคันคราบบัวไข	พระอ่อน อวนเนอ
พระราดจอมเจ้าฟ้า	ฟั่งหา
๑๘๙ อังเชินธิราดเจ้า	สระเดจเมือ รีบรา
ลำพระยาดธิใดหนาวเหนด	เมื่อยไข้
บิตตาเจื่องจอมเพด	คองแม่ เมือแล
ม่อนเชินเจ้าฟ้า	อยู่หัว
๑๙๐ อุสสาหลบหลีกด้วย	คำพราง แลนา
รักเลยรักสรีขุนนาง	แกว่นใช้ (๑๘/๓)
จุ่งราดทูนราดบิตตา	ขระหม่อม เมืองเนอ
ก็บ่...หาควมได้	เหตสัง (..ใบลานชำรุด)
๑๙๑ คืนนี้หุมม่วนเหล้น	สักกา อยู่แล
เถิงเมื่อเที่ยงสันสิยา	จิ่งเมี้ยน
มืดมัวหมอกเตมตา	บ่สว่าง ใสแล
คันสว่างเมือไหว้ท้าว	บ่นาน
๑๙๒ พระพานยินถ้อยก้า	กอนดี ดูหลากนักแล
กูพ่อยังเคยชม	ชู่มื้อ (๑๘/๔)
บ่หันดั่งมาปิด	ใจออก ไปแล
อ่อนอวนอย่าเยื้อนยั้ง	รีบมา
๑๙๓ พระปงยัวแก้วใส่	หลังคำ เล่าแล
คนหมู่ฝูงจำนำ	แนบท้าว
ลูนรักอย่าแล้งคำ	อันหลาก ลันน
ทูพ่อยังถ้า	ร่วมสรี
๑๙๔ รีบไปหาลูกแก้ว	กูมา เชียวรา
กูพ่อยังเลงหา	ต่อหน้า
นายสลังหมู่กินนา	เข้า......มาแล (...ขาดหาย)
สูรีบละเจ้าไว้	บ่เลง (๑๘/๕)
นางใช้ลุกแล่นได้	เซชำ เล่าแล
หันอาดญามีใจดำ	หยาบหยุ้ง
คันเถิงนอบน้อม	ไขบอก นางแล
ม่อนขอเขินเจ้า	รีบไป
๑๙๖ ขอพระกล่าว...	บิตตา ราดเหย (..ขาดหาย)
หลายเหลือพระราด	โขดแข้ม
ไปเสวยโภชนา	ยังอยู่ คองแล
อังเชินเจื่องเจ้า	อย่านาน
๑๙๗ อุสสาพระอ่อนเจ้า	จาเสลย ตอบแล (๑๙/๑)
เราหากจักเมือเลย	บ่ช้า
เสียงหมู่อันเคย	รีบรัก ..... (...ขาดหาย)
.......เจ้าฟ้า	พ่อตน.(ขาดหาย)
๑๙๘ หันเหตรู้กมบ่ยิน	ดูหลาก นักแล (..ขาดหาย?)
เยียวโทดไพร่หลอนติด	เพื่อใช้
หลอนจอมชีวิด......	........ (ขาดหาย))
ตายเพื่อคำคึดใบ้	โลกลือ
๑๙๙ ควรกูนบบาดท้าว	บังคม ก่อนแล
พระบารดปญาคม	สลาดรู้
ควันไฟป่องปัตติ	หรุมหรี่ ได้นัน (๑๙/๒)
ตามเหตกองเหล้นชู้	บ่แขม
๒๐๐ .........	เพื่อบา อยู่แล (...ขาดหาย)
จิ่งจักทูนยัง	ราดนั้น
.........	.........
๒๐๑ อันราชาราดฟ้าฟุ้น	เปนฝุ่น เมืองแล
ก็เที่ยงตัดคอข้า	ขาสต้าย
เหตนั้นนางใช้นอบ	ทูนสาน ราดแล
สรียอดอุสสามา	บ่จา
๒๐๒ บ่ขินแต่บิตตา	ใจเยื่อง ใดแล (๑๙/๓)
.........	.........
.........	.........(...ขาดหาย)
พระราดจอมเจ้าฟ้า	อย่าเครือง
๒๐๓ พระพานว่าก่อนกี้	เราเรียกหา นั้นนา
แลที่เคยมาหา	พ่อเลี้ยง
แลบัตนี้เพดหนักหนา	เปนเหต ใดมัน
สูว่าฤๅแท้เจ้า	ลูกกู
๒๐๔ นางใช้อกคอบคล้ำ	กัวตาย มากแล
นบบาดชุลีถวาย	ขราบไว้ย
พระเมืองเจื่องจอมนาย	นำโลก นี้เหย (๑๙/๔)
ฟงงคำกอนข้าไธ้	แทบทูน
๒๐๕ บ้านเมืองอันห่างเรื้อ	ปเวณี พระเหย
มีที่ใดเสื้อหมี	แรดช้าง
มันวาจาไปชมนาที	เปนรีด มีแล
เมืองใหญ่ได้เชื้อท้าว	ย่อมเสวย
๒๐๖ พระจันใสส่องฟ้า	เพิงพาว โลกแล
ย่อมมีหมู่คณาดาว	แวดล้อม
มนุดหมู่ยิงสาว	ชายใฝ่ ชมแล (๑๙/๕)
ถวายบาดคำพระเจ้า	อย่าถนอม
๒๐๗ พระพานเสลียวสลาดด้วย	ปญา มากแล
พระราดทรงโกธา	เดือดไหม้
นางสนมหมู่หึสา	สนส่อ เราแล
พระพ่อตนเจ้าใช้	รีบไป
๒๐๘ จักชวนตนข้าน้อยม่อน	เมือนบ พระฤๅ
ควรเยื่องจาคำใด	ตอบท้าว
ควรเอากิ่งกับใบ	บอกลูก ดีฤๅ (๒๐/๑)
รู้ว่าจักน้อมน้าว	ชอบควร
๒๐๙ บารดพระว่าเจ้า	สิเนหา พี่เหย
ควรที่อวนไปนบ	บาดท้าว
คำมีอย่าปิ้นปก	ไปซื่อ พระเหย
ชุกโทดขอเหง้าท้าว	เพิ่งบุน
๒๑๐ ใช่อันสองชู้ลวบ	ลักจา พระเหย
บ่พรางพระบิตตา	ราดเจ้า
ใช่ทองเทพเทวดา	วางวิ่ง ลงแล (๒๐/๒)
ปอมเมียกปอมฟ้าเข้า	สู่สม
๒๑๑ หากบุนเหง้าท้าวราด	บิตตา แลนา
บุนแนบถวายพระมา	ใฝ่เฝ้า
ขอพรเจื่องราชา	เอายืด ยาวรา
ก็เที่ยงจักก้มเกล้าน้อม	มิ่งเมือง
๒๑๒ บารดสอนสั่งเจ้า	อุสสา แลนา
ไปขาบพระบิตตา	ท่านท้าว
อย่าขืนแก่ราชา	พระพ่อ ราเนอ
คำร้ายค่อยน้อมน้าว	ค่อยโลม (๒๐/๓)
๒๑๓ เยื่องใดจักได้ร่วมรด	บาสหนิด นั้นนา
ค่อยโรมพระนิด	นั่งเกล้า
สองราหากตกผิด	ทำโทด รักเหย
เขินราดไปไหว้ท้าว	อย่านาน
๒๑๔ เยียวพานผู้ร้ายส่อ	สนรา แลแม่
แม่นพระราดทรงโกธา	โขดแข้ม
วางวิ่งหล่าหลงชม	เสียชวด ราแล
ปลาบลุกสว่างเสี้ยง	เจดถนอม (๒๐/๔)
๒๑๕ สองท้าวยังปากต้าน	เสงกัน อยู่แล
พานราดอกเปนควัน	วู่ไหม้
ทูนตนยังเมามัน	เปนเหื่อ ไครแล
เวนราดชักมาใกล้	เที่ยงเถิง
๒๑๖ แขนเสื้อวึดวึดขึ้น	เขินตน ท่านแล
กำดาบสรีมันมัว	แกว่งขึ้น (๒๐/๕)
กูพานเกิฏสกน	ชายนึ่ง เยาดาย
ใครอาดมาเยาะเหล้น	ย่ำเชิง
๒๑๗ รีบเคาะค้องแก้วคราด	เภรีไช ท่านแล
สนั่นขงเมืองไช	ทั่วด้าว
เสนาหมู่ตางใจ	ลงแล่น ทันแล
อเนกชึมช้างมล้า	มืดมัว
๒๑๘ เสนานบบาดท้าว	บัวไข เล่าแล
สนั่นเภรีไช	พาดค้อง (๒๑/๑)
ราชกานแห่งใด	ขอบอก มารา
ใครอาดมาขอกขั้น	แก่รา
๒๑๙ พระพานมือถีบเต้น	ตีนขา อยู่แล
เราเกิฏเปนชายมา	ไพร่เฝ้า
ขุนใดอาดอาสา	ขอบอก มารา
บัดเดียวนี้ข้าเสิกเข้า	รอดเรา
๒๒๐ เสนาสาวสู่ร้อง	มือนบ ราดแล
กินเครื่องเงินขันคำก็	เพื่อเจ้า (๒๑/๒)
ราชกานใฝ่แฝง	พบทุก เมือมี
เปนฝุ่นพระเจ้าฟ้า	โลกลือ
๒๒๑ .........เสงถี่ก้อย	เสนา เล่าแล (...ใบลานชำรุด)
เคยแปงเมือง	มากแท้
เปนขุนแต่บิตตา	ธิราช ยังแล
เหตสันนี้ไล้	ห่อนมี
๒๒๒ อุสสาพระอ่อนน้อย	บุตตี นี้นา
เลาชุบชมขัดสี	หอบอุ้ม
หวังแทนราดธาณี	สายสืบ เมือแล (๒๑/๓)
.........	......... (...ขาดหาย)
มานมิ่งโจนผู้ร้าย	ลอบลักใจ แลนา
มาอยู่.........ใน	ก่อมแก้ว (...ใบลานชำรุด)
หมากปูบ่มีสักใบ	ของฝาก มันแล
มักง่ายมาแซ้มหน้า	บ่เขง
๒๒๔ รูปโสมเบื้องบั้นเผ่า	ชาวใด นั้นนา
มาสู่ผางทองใส	ส่องฟ้า
บ่เขงแก่อไภ	สักเยื่อง ไยนัน (๒๑/๔)
อำนาดมันเขงกล้า	เท่าใด
๒๒๕ มันเปนเชื้อท้าวเผ่า	มนุด อั้นฤๅ
รู้ว่ากุมภันครุด	ใต้น้ำ
พระยาอินแต่งวิสุกำ	ลงโลก รดฤๅ
ปุนเคียดอกพิกขว้ำ	ขาดใจ
๒๒๖ คนเดียวมาอาดแพ้	โขงพาน เล่าฤๅ
เท่าเยียวมันไปซาน	วิ่งพ้น
เยียวว่าอินฟ้าซาด	เหินแอ่น ไปแล (๒๑/๕)
ยังรอดมือท้าวตั้ง	แต่งเมือง
๒๒๗ เสนานบบาดท้าว	ถวายสาน เล่าแล
ธรนิดแสนบัวราน	บ่รู้
กำเถิงเที่ยงวายชาด	ชีเวด มันแล
วิบากมีชักชู้	สู่เขียง
๒๒๘ ไพร่น้อยมีแขกแก้ว	งัวควาย มากแล
เปดสิ่งมีหมู่ดาย	จิ่งได้
ยังหมายแต่ขุนนาย	เปนแพ่ง เมืองแล
มารอดตั้งไว้แล้ว	จิ่งหีน (๒๒/๑)
๒๒๙. ขระสัตธิราดท้าว	บุนมี นั้นนา
ยังซราบปัฏฐพี	รอดฟ้า
ดั่งฤๅรีบปาว	ยีย่ำ บานัน
ข้าลาบชังซ้ำ	อย่าสง
๒๓๐ เมืองกายเป็นแม่หม้าย	ทังมวน ยากฤๅ
ควรผูกคอแขวนตาย	แต่หญ้า
สัตตรูถ่อมน้ำลาย	แถมถ่าย เราแล
เราอย่าทันหื้อย้าย	ย่างไก
๒๓๑ ยามนั้นพนท้าวคือหมู่ผอก	แสนแถว ออกแล
คัดคั่งเตมนูแนว	เนดหน้า (๒๒/๒)
หมู่คนแซว	เสิกแกว่น กีนแล
ปานดั่งจักขึ้นฟ้า	เปี่ยงอิน
๒๓๒ ๗ พันหน้าไม้แม่	ธนูสิง นั้นนา
เคยแกว่นกวัดโยดยิง	ยิ่งฟ้า
คำบ่คระนิง	จักเปียบ บาแล
เยียวเท่าสยองขึ้นฟ้า	รอดพรม
๒๓๓ ขุนช้างไหลหลั่งช้าง	เจจน มากแล (๒๒/๓)
ละเลื่อนอัสสดอนรด	แล่นมล้า
คนตีนแล่นละลด	ไหลผอก มาแล
...ง.........ชั้นกว้าง	แวดวัง (...ใบลานชำรุด)
(ตอนที่ห้า)
๒๓๔ จักล่าวเถิงเจ้าน้อยราด	ขนบา ท่นแล
ยังสรวมหอบเอาอุสสา	จูบแก้ม
ค่อยอยู่เทอะเนอเจื่องเสมอตา	พระพี่ นี่เหย
เลาเลิศสวันฟ้าแต้ม	สากสม
๒๓๔ พี่จักพัดน้องแก้วราด	เทียมใจ พี่แล (๒๒/๔)
จักย่ำยีผายผง	ฝุ่นฟ้า
เรียมเดียวหาก...	เมืองมิ่ง พานแล (...ใบลานชำรุด)
ถวายส่วนบุนผู้ข้า	ไป่ยม
๒๓๖ แม่นตายแสนชาดอั้น	ขอชม แม่เหย
จักผ่าพนท้าวผู้	โลกลือ (คัดลอกผิด?)
อุสสารมจาน้องขอกีนเกียวกม	แสนชาด ชมแล
พระพี่อย่าได้หม้อม	หมองทรวง
๒๓๗ พนพานอเนกหน้า	โยธา มากแล (๒๒/๔)
จักต่อตนเดียวบา	จุ่งรู้
บุญเราเกิดกับมา	แสนชาด พระเหย
จักผ่าพนท้าวผู้	โลกลือ
๒๓๘ อุสสาพระว่าเจ้า	ชีวิด ม่อนเหย
อวนหากชักมาผิด	แก่ท้าว
ขอตายร่วมชีวิด	จอมราด บาแล
เปนฝุ่นกับชู้แก้ว	เฝ่าฝืน
๒๓๙ เสนาฝูงแล้วแกว่น	กองหาน นั้นนา (๒๓/๑)
เขาเปี่ยงปีนปราการ	ถีบเข้า
อาสาแก่พระพาน	ลุกลาบ เลิงแล
คึดว่าจักปิ้งส้า	ง่ายงาม
๒๔๐ บาท้าวบ่ฟั่งฟ้าว	เพื่อนกัว แลนา
ยังปากจาหัว	โยดแย้ม
พระพานราดตนตัว	มาต่อ เราฤๅ
รู้ว่าขุนผู้กล้า	หากมา
๒๔๑ เชินน้องแก้วเลียบเลง	หาพ่อ ราเทอะ
เยียวเจี่องพระบิตตา	ท้าวเหง้า (๒๓/๒)
จักผายแผ่ริทธีบา	บังโลก ไปแล
เสียพ่อราท้าวเจ้า	โลกเซง
๒๔๒ อุสสาพระว่าเจ้า	จอมขระสัต นี้เหย
ฤๅราดตนเดียวขัด	โลกได้
พระพานเจื่องพรหมทัด	บ่ร่าง มาแล
ก็เท่าขุนผู้กล้า	ก่วนกัน
๒๔๓ บาทาตีนถีบแป้น	ปรากาน ออกแล
ตีป่องฝาพิดาน	ส่งแจ้ง (๒๓/๓)
เจียรจาต่อขุนหาน	องอาด นักแล
สูรีบมาร้อง	ต่อกู
๒๔๔ ...อินดูข้าแก้วหมู่	คนหาน นี้นอ
ใจหยาบขอเอากาน	ต่อเจ้า
หนีไวอย่ามาปาน	มือมิ่ง กูรา
สูก็เที่ยงจักก้มเกล้า	แก่เรา
๒๔๖ เมียสูเปนแม่หม้าย	หมองพรม ชะแล (๒๓/๔)
สูชวดหิวรดชม	กิ่นแก้ม
พระพานเท่าขับพน	มาจอด วายนอ
วิบากสูผู้หน้อย	ท่านจำ
๒๔๗. สูคืนเมือกินเข้าใหม่	ขาวขาว ก่อนรา
หื้ออิ่มเตมใจยาว	ชุผู้
ลูกเมียที่เพิงพาว	ทังครอบ ครัวนัน
เมื่อสั่งเสียเสี้ยงแล้ว	จุ่งมา
๒๔๘ ชาวพานกล่าวร้องกล้า	หนักหนา มากแล (๒๓/๕)
มึงรีบภาวนา	อย่าช้า
ภิกขิงตูตำมา	จักลาบ มึงแล
ทังดูกจักปิ้งส้าต้ม	อ่อมตำ ทานแล (คำสร้อยคัดลอกเกิน)
๒๔๙ ยามนั้นบาท้าวยาด	ธนูไช ท่านแล
วางวิ่งปืนพิษไป	ถูกพร้อม
บายิงผ่าแผวไป	ตายมาก มวลแล
แสนโกดพนท้าวเจ้า	โขบขอน
๒๕๐ บายิงข้างซ้ายท่าว	ขระจัด ก่อนแล
ยิงพ่างขวาลดชั่ว	ไปแล (เอกโทไม่ถูกต้อง)
ทำกางบ่นับ	ตายชุมาก มวลแล
หักย่อยยีค้านเสี้ยง	พ่ายพัง (๒๔/๑)
๒๕๑ เสนาฝูงอาดกล้า	อาสา นั้นนา
ตีหมู่แสนพันนา	เล่นเข้า
ริพนเสิกกฏมา	กองโกฏ มากแล
ถีบแผ่นดินหมายไว้	จิ่งวาง
๒๕๒ พนพานไหลหลั่งเข้า	คุมเตม เล่าแล
ขุนใหญ่ฝูงพันนา	ย่อมท้าว (๒๔/๒)
พระราดว่ากูบา	ยิงโลก เดียวแล
โยงยวาดยิงฟ้าขว้ำ	เกื่อนกอง
๒๕๓ พระพานหันหมูล้ม	ตายกอง มากแล
ปงอาดยาถัดถอง	ยอบยั้ง
พระองหากจักพรอง	เอาง่าย ชะแล
เสียไพร่ไทยเสี้ยงแล้ว	เป่าเมือง
๒๕๔ อินดูข้าแก้วหมู่	คนหาน กูนอ
.........	......... (ขาดหาย)
อาสาราชกาน	กินแกว่น เรืองแล (๒๔/๓)
กูหลากชายผู้นี้	ชื่อฤๅ
๒๕๕ จิ่งถามนักปราดเบื้อง...ว	...... (ใบลานชำรุด)
......อินแตลงโลก	ลงฤๅ (...ใบลานชำรุด)
อันนามนิดเพดพาสา	มันชื่อ ฤๅนัน
คูณเสดหานอันหมั้น	แม่นหมอ
๒๕๖ ทิสนบบาดท้าว	ทูนสาน เล่าแล
บใช่ทิพพมาน	รอดฟ้า
มนุดเกิดสันดาน	ในโลก เราดาย (๒๔/๔)
พระราดเมืองถ้านแพ้	ถูกของ
๒๕๗ บารดพระกล่าวแก้	คำแขง ตอบแล
เราปใช่ชายเถื่อนแขง	ซีกเฟื้อง
ใช่ชายหุ่นผีแปง	หนักโลก มาแล
กูยากสูจักเปื้อง	แก่กู
๒๕๘ ตนกูนามชื่อแก้ว	บารด แลนา
อำนาดลือปรากฏ	โลกหล้า
เปนหลานเจื่องจอมยด	โขดธิราด เดียวแล
แสนต่อเดียวก็ได้	บ่เขง
๒๕๙ พนสูอเนกหน้า	เหลือหลาย ก็ดีรา
จักต่อตนเดียวบา	ยากแท้
เท่าเยียวโลกนินทา	เสียเลี่ยม พานแล
เรากล่าวสูแจ้วแจ้ว	บ่ฟัง
๒๖๐ เมืองพานเปนแม่หม้าย	เสียสรี ราดแล
สังบ่ดูขอนผี	หมู่นั้น
อินดูราดปูรี	พ...
หมายเหตุ ต้นฉบับใบลานมีเพียงเท่านี้