จดหมายเหตุบรมราชาภิเศก พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. ๒๔๖๘
คำนำ
/*(2)ในการที่จะได้ทรงพระกรุณาโปรดให้เชิญพระบรมอัฏฐิพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว กลับเข้ามาประดิษฐานไว้ในพระนครครั้งนี้ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีฯ มีพระราชประสงค์จะได้ทรงพิมพ์หนังสือเปนที่ระลึก แจกโดยเสด็จงานพระราชพิธี จึ่งมีพระราชเสาวนีดำรัสเหนือเกล้า ฯ ให้เลือกเอาจดหมายเหตุงานพระบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ ๗ สองเรื่อง
หนังสืองเรื่องที่จะพิมพ์นี้ ข้าพเจ้าได้ไปเฝ้า พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต ขอประทานให้ทรงอธิบายเพื่อเปนคำนำประกอบกับเรื่อง พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต ประทานมา มีข้อความต่อไปนี้ คือ-
๑. ราชกิจจานุเบกษาฉะบับพิเศษ ซึ่งพระยาประกาศอักษรกิจ (เสงี่ยม รามนันทน์) เจ้ากรมราชกิจจานุเบกษาเรียบเรียงขึ้น
๒. หนังสืออธิบายงานราชาภิเษกภาษาอังกฤษซึ่งพระบาทสมเด็จพระปกเกล้า มิพระราชดำรัสให้พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าธานีนิวัตแต่งขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายทรงแจกในงานบรมราชาภิเษกครั้ง พ.ศ. ๒๔๖๘
พิธีบรมราชาภิเษกเป็นพิธีสำคัญที่สุดในเมืองไทย มีเค้าว่าลางส่วนจะได้มาจากเขมรหรือมอญซึ่งเลียนแบบมัธยมประเทศและมีลักษณะลางอย่างคล้ายคลึงกับพิธีราชสูยะของสำหรับพราหมณ์ซึ่งเษกให้พระราชาเป็นราชาธิราช การอภิเษกนั้นรูปศัพท์ก็ระบุอยู่แล้วว่าเปนการรดน้ำซึ่งต่างกับแบบตะวันตกแทบทุกประเทศเพราะของเขามีเคล็ดอยู่ที่สวมมงกุฎ ฉะเพาะในเมืองไทยก็มีหลักฐานว่าได้เคยทำอภิเษกให้ครองราชย์ คือพ่อขุนผาเมืองอภิเษกพ่อขุนบางกลางท่าวซึ่งเป็นสหายในสงครามกู้อิสรภาพจากเขมรให้เป็นกษัตริย์ครองกรุงสุโขทัย (จาฤกวัดศรีชุมสุโขทัย) และในสมัยกรุงศรีอยุธยาพระราชพงศาวดารก็ได้กล่าวถึง/*(3)การอภิเษกบ้างเช่นในรัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเมื่อ พ.ศ. ๒๒๗๕ มีรายการละเอียดแจ้งอยู่ในโคลงจมื่นไวยวรนาถเรื่องปัญจราชาภิเษก (พิมพ์ไว้ท้ายหนังสือกุลสตรีจุลศักราช ๑๒๓๓) ถ้าร่นลงมาถึงสมัยที่ใกล้ปัจจุบันจึงจะมีรายการละเอียดขึ้นว่าอภิเบกกันอย่างไร ท่านผู้รู้เช่นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เข้าพระทัยว่าพระเจ้ากรุงธนบุรีอาจมิได้ทำพิธีราชาภิเษกหรือมิฉะนั้นก็ทำอย่างลัด มาในรัชกาลที่ ๑ ปรากฏว่าได้ทรงตั้งกรรมการขึ้นคณะหนึ่ง เพื่อสอบสวนและตั้งระเบียบพระราชพิธีราชาภิเษก โปรด ฯ ให้เจ้าพระยาเพ็ชรพิชัยซึ่งเคยเป็นขุนนางมาแต่ครั้งก่อนเสียกรุงเป็นประธานกรรมการ แล้วจึงเสด็จเข้าพระราชพิธีบรมราชาภิเษก มาถึงรัชกาลที่ ๒ ได้ทรงทำพิธีอนุโลมตามแบบที่เคยมาในรัชกาลที่ ๑ ความพิสดารปรากฏอยู่ในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๒ พระนิพนธ์สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๕๙) งานในรัชกาลที่ ๒ นี้มีต้นเรื่องเป็นหลักฐานอยู่ในหมายรับสั่งของเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด) แห่งหนึ่ง กับในโคลงยอพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งกรมหมื่นเจษฎาบดินทร (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ทรงพระนิพนธ์ไว้ในอีกแห่งหนึ่งในรัชกาลที่ ๓ ปรากฏว่าอนุโลมตามแบบรัชกาลที่ ๑ ดั่งมีรายละเอียดอยู่ในรัชกาลที่ ๒ ที่กล่าวอ้างมาแล้วนั้น แต่ในรัชกาลที่ ๔ เข้าใจว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเพิ่มเติมคาถาภาษาบาลีและคำแปลเป็นไทยลงไปในพิธีพราหมณ์ต่างๆทำให้รูปพระราชพิธีแปลกไปจากเดิมไม่น้อยนัก งานบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕ บัดนี้มีหลักฐานอยู่ในจดหมายเหตุที่ชื่อวารสารศิลปากร เล่ม ๑,๒,๓. ของปีที่ ๒ ส่วนรัชกาลที่ ๖ นั้นได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พระยาศรีวรวงศ์ (ม.ร.ว. จิตร สุทัศน์) ผู้ช่วยราชเลขานุการ กับ พระยาประกาศอักษรกิจ (เสงี่ยม รามนันทน์์) เจ้าหน้าที่ราชกิจ/*(4)จานุเบกษาเรียบเรียงขึ้นไว้เรียกว่าจดหมายเหตุพระราชพิธิบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ได้พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๖)
ในรัชกาลที่ ๗ ก่อนที่จะทำงานบรมราชาภิเษก ทรงพระราชปรารภว่า พวกชาวต่างประเทศที่เข้ามานั่งงานในระหว่างพิธียืดยาวนั้นน่ากลัวจะพากันระอาเพราะไม่เข้าใจ จึงโปรดเกล้า ฯ ให้พระองค์เจ้าธานีนิวัตเขียนคำอธิบายเป็นภาษาอังกฤษ ทำนองหนังสือคู่มือในเล่มหนึ่ง ซึ่งพิมพ์ไว้ข้างท้ายสมุดเล่มนี้แล้ว เมื่อเสร็จงานพระราชพิธี ถึงคราวที่จะออกหนังสือราชกิจจานุเบกษา พระยาประกาศอักษรกิจซึ่งยังคงเป็นเจ้าหน้าที่ราชกิจจา ฯ ได้เขียนจดหมายเหตุงานนี้ขึ้น สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดชทรงทักท้วงว่ามีผิดหลายแห่งที่สำคัญ หากทิ้งไว้จะเสียหลักราชประเพณีและประวัติศาสตร์ พระบาทสมเด็จประปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้พิมพ์ข้อทักท้วงแก้ไขเป็นราชกิจจานุเบกษาฉะบับพิเศษเพิ่มเติม ด้วยความมุ่งหมายว่า หากต่อไปภายหน้า ผู้ใดจะพิมพ์หนังสือเรื่องนี้อีก จะได้แก้เสียให้ถูกต้อง บัดนี้เมื่อสมเด็จพระนางเจ้า ฯ มีพระราชประสงค์ให้พิมพ์ จึงได้จัดการแก้ไขให้ต้องตามพระราชประสงค์พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วโดยตลอด
อนึ่งควรจะบันทึกไว้ให้ผู้ใฝ่ใจค้นคว้าได้ทราบไว้ด้วยว่า หลักฐานงานบรมราชภิเษกรัชกาลที่ ๗ นอกจากหนังสือ ๒ เรื่องที่กล่าวมานี้แล้วยังมี ๑. โคลงลิลิตสุภาพงานพระบรมราชาภิเษกสัปตมมหาราชจักรวงศ์ (พ.ศ. ๒๔๖๙) ๒ เล่มจบ พระนิพนธ์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ซึ่งเป็นหนังสือแบบฉะบับสมควรยึดถือเป็นหลักงานพิธีได้เรื่องหนึ่ง และ ๒. เรื่อง Siamese State Ceremonies ของ ดร. ควอริตซ์ เวลส์ แต่งเป็นหลักทาง/*(5)ประวัติศาสตร์และสังคมศาสตร์นั้นอีกเรื่องหนึ่ง กับ ๓. La Cérémonie du Couronnement au Siam นายเรอเน นิโคลาส์ แปลจากเรื่องของพระองค์เจ้าธานีนิวัต ลงพิมพ์ในวารสารชื่อ Extréme Asie (เล่ม ๑๓)
พิธีราชาภิเษกนี้นับว่าเปนมฤดกของชาติตกทอดมาแต่ครั้งโบราณ ถือกันว่าทำประโยชน์แก่บ้านเมืองและสวัสดิภาพของประชาชน อีกเหตุหนึ่งที่จัดว่าเป็นเหตุทางการเมืองอันสำคัญนั้นก็คือ เป็นการยืนยันพระมหากษัตริย์ปัดเป่าความทะเยอทะยานของบุคคลบางจำพวกที่จะแย่งชิงเอาราชบัลลังก์ ซึ่งแท้จริงก็เป็นเหตุสำคัญอันหนึ่ง เพราะว่าถ้ามีการแก่งแย่งกันก็จะต้องมีผลให้บ้านเมืองยับเยินเป็นแน่แท้ โดยฉะเพาะบรรดาประชาชนเรานี่เองซึ่งเป็นหญ้าแพรก สำหรับแต่จะแหลกลาญลงไปในเมื่อผู้มีอำนาจแก่งแย่งกัน มาในสมัยปัจจุบัน เพียงแต่การทำพิธีย่อมไม่คุ้มความแก่งแย่งแต่พิธีนี้เป็นมฤดกตกทอดมาช้านานแล้ว เป็นเครื่องแสดงว่าชาติเรามิใช่ป่าเถื่อน มีขนบธรรมเนียมประเพณีสืบต่อกันมาหลายชั่วคน ย่อมมัประโยชน์ทางสังคมศาสตร์ ที่จะเร่งเร้าให้ประชาชนรักษาไว้ซึ่งความภาคภูมิใจในชาติบ้านเกิดเมืองนอนของตนฉะนี้
โดยที่ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต ได้ทรงอธิบายประกอบไว้กว้างขวางแล้ว จึงไม่มีข้อความอื่นใดจะต้องเพิ่มเติมอีก นอกจากคำอธิบายที่มาของหนังสือทั้งสองเรื่องนั้นแล้ว พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัตยังได้ทรงเขียนพระราชประวัติสังเขปของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวไว้ในหนังสือนี้ด้วย นับเป็นพระกรุณาของท่านอย่างยิ่ง
สำหรับพระบรมรูปถ่ายขณะพระราชทานรัฐธรรมนูญที่ปรากฏในหนังสือนี้ คุณหญิงพิชัยญาติ ได้กรุณาเอื้อเฟื้อให้ยืมมาจำลองลง จึงขอขอบคุณไว้ในที่นี้ด้วย
ข้าพเจ้าได้รับพระราชเสาวนีจากสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ให้ทูลขอบพระทัย พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต แล้ว/*(6)สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีพระบรมราชินี ทรงอนุโมทนาในพระราชกุศลบุญราศีในพระราชพิธี บำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุปทาน ซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ จัดให้มีขึ้น ขออำนาจพระราชกุศลที่ได้ทรงบำเพ็ญในวาระนี้ จงบรรดาลอัฏฐคุณมนุญผลจงสัมฤทธิ์แด่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว สมดังพระราชปณิธานทุกประการเทอญ.
(หม่อมเจ้าวิศิษฏ์สวัสดิรักษ์ สวัสดิวัตน
ในฐานะผู้แทนพระองค์สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี ฯ)
พระราชประวัติ
/*(7)พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่ทั้งประสูติเมื่อวันพุธแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑๑ ปีมะเส็ง ตรงกับวันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๖ เป็นพระราชโอรสพระองค์สุดท้ายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ได้รับพระราชทานพระนามว่า สมเด็จเจ้าฟ้าชายประชาธิปกศักดิเดชน์ ชเนศรมหาราชาธิราช จุฬาลงกรณนาถวโรรส อุดมยศอุกฤษฐศักดิ อุภัยปักษนาวิล อสัมภันชาติพิสุทธิ มหามกุฎราชพงศบริพัตร บรมขัตติยมหารัชฎาพิพิญจนพรรโษทัย มงคลสมัยสมากร สถาวรวรัจฉริยคุณ อดุลยราชกุมาร
โดยเหตุที่ทรงเป็นพระราชโอรสพระองค์สุดท้าย สมเด็จพระบรมราชชนนีทรงเอ็นดูรักใคร่ ได้ทรงมอบให้เจ้าจอมเยื้อนไนรัชกาลที่ ๕ เป็นพระอภิบาล พร้อมทั้งหม่อมเจ้าหญิงมนัศสวาสดิ (ภายหลังเป็นพระองค์เจ้า) กับหม่อมเจ้าหญิงโพยมมาลย์ ทรงเรียกว่าลูกเอียดน้อยมาแต่ยังทรงพระเยาว์ พระราชโอรสของสมเด็จพระศรีพัชรินทรา ฯ มีพระนามทรงเรียกเล่น ๆ ทุกพระองค์คือ
สมเด็จเจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ ทรงเรียกลูกโต ในพระราชสำนักจึ่งเรียกกันว่าทูนกระหม่อมโต
สมเด็จเจ้าฟ้าจักรพงษภูวนาถ ทรงเรียกลูกเล็กหรือลูกชายเล็ก ในพระราชสำนักเรียกกันว่าทูนกระหม่อมเล็ก
สมเด็จเจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ ทรงเรียกลูกเอียด (ภายหลังเป็นเอียดใหญ่) ในพระราชสำนักเรียกกันว่าทูนหม่อมเอียดใหญ่
สมเด็จเจ้าฟ้าอัษฎางคเดชาวุธทรงเรียกลูกเอียดเล็ก (ภายหลังเมื่อสมเด็จเจ้าฟ้าศิริราช ฯ สิ้นพระชนม์แล้ว “เล็ก” ก็ค่อย ๆ หายไป ทรงเรียกแต่/*(8)ว่า “ลูกเอียด”) ในพระราชสำนักก็เรียกทูนกระหม่อมเอียดเล็ก แล้วทูนกระหม่อมเอียด ฯลฯ
สมเด็จเจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลกทรงเรียกลูกติ๋ว ในพระราชสำนักเรียกกันว่าทูนกระหม่อมติ๋ว
สมเด็จพระบรมชนกนาถและสมเด็จพระบรมราชชนนีได้ทรงถนอมเลี้ยงพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวไว้ใกล้ชิดติดพระองค์ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์มา จนเจริญพระชัณษาสมควรทรงศึกษาตามประเพณีขัตติยราชกุมาร จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นนักเรียนนายร้อยพิเศษในโรงเรียนนายร้อย มีพระอาจารย์ถวายพระอักษรอีกต่างหากที่ในพระราชวังดุสิตเช่นพระอาจสนทรการแต่ครั้งยังมิได้มบรรดาศักดิเป็นต้น เมื่อโสกันต์แล้วจึงโปรด ฯ ให้เสด็จไปทรงศึกษาวิชชาการในประเทศอังกฤษ ได้ทรงศึกษาวิชชาสามัญในวิทยาลัยอิตันอันเป็นโรงเรียนมัธยมชั้นเอกของอังกฤษ ไม่มีแห่งใดจะเป็นที่นิยมแพร่หลายเสมอเหมือน ในโรงเรียนนี้มีระเบียบแบบแผนกวดขันฝึกหัดให้นักเรียนมีวินัยและสัมมาคารวะ แม้พระราชโอรสพระเจ้าแผ่นดินหรือเจ้านายใด ๆ ก็ต้องเริ่มเข้าไปรับใช้นักเรียนผู้มีอาวุโสในโรงเรียน อนึ่งโดยเหตุที่โรงเรียนอิตันตั้งอยู่ใกล้ชิดกับพระราชวังวินดเสอรของพระราชวงศ์อังกฤษ นักเรียนได้อบรมให้รู้จักเจ้านายและราชประเพณี เมื่อเติบโตย่อมเข้าสมาคมทั้งปวงได้โดยปราศจากขวยเขิน ต่อจากนี้ได้เสด็จไปทรงศึกษาวิชาทหารที่โรงเรียนนายร้อยทหารที่เมืองวูลิช แผนกวิชาทหารปืนใหญ่ม้า ทรงสามารถสอบวิชชาได้เต็มตามหลักสูตร ถึงได้ทรงรับสัญญาบัตรเป็นนายร้อยตรีกิตติมศักดิ์แห่งกองทัพอังกฤษ แล้วเสด็จไปประจำกรมทหารปืนใหญ่ม้าอังกฤษอยู่ที่เมื่องออลเดอชอด ทรงศึกษาหน้าที่นายทหารต่อมาจนสำเร็จการศึกษาในชั้นนี้ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ดำรงพระยศนายร้อยตรีนอกกองกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ แล้วเลื่อนขึ้นเป็นนายร้อยโทและเป็นนายทหารนอกกองกรมทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์ด้วย
/*(10)ครั้นเสด็จกลับเข้ามารับราชการ ในชั้นแรกได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นตำแหน่งนายทหารคนสนิธพิเศษของจอมพลสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ เมื่อทรงดำรงตำแหน่งเสนาธิการทหารบกอยู่ก่อน แล้วเลื่อนขึ้นเป็นผู้บังคับการกองร้อยทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์ และเป็นนายร้อยเอกต่อมา แล้วโปรด ฯ ให้เสด็จไปรับราชการประจำกรมบัญญชาการกองทัพน้อยที่ ๒ ในตำแหน่งนายทหารฝ่ายเสนาธิการ และต่อมาเลื่อนขึ้นเป็นนายพันตรีแล้วเป็นนายพันโท บังคับการโรงเรียนนายร้อยชั้นประถม.
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ ได้ทรงลาราชการเพื่อทรงผนวชในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้วไปประทับจำพรรษาณวัดบวรนิเวศนวิหารในสำนักสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเล่าเรียนพระธรรมวินัยเป็นที่พอพระหฤทัยสมเด็จพระอุปัชฌายเป็นอันมาก จนมีวาทะสืบมาว่าสมเด็จพระมหาสมณเจ้าพระองค์นั้นทรงพระปรารภเหตุที่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงเป็นเพียงพระอนุชาพระองค์น้อยที่สุดในจำนวนเจ้าฟ้าชายร่วมพระมารดาถึง ๕ พระองค์ คงไม่มีเหตุจำเป็นที่จะต้องเสด็จเถลิงราชสมบัติ ฉะนั้นจึงมีพระประสงค์อันแรงกล้า ที่จะชักชวนพระองค์ไว้ในสมณะเพศตลอดไป เพื่อเป็นใหญ่และเป็นทายาทปกครองสงฆมณฑลสนองพระองค์สมเด็จพระอัยกาธิราชพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่ครั้งก่อนขึ้นเถลิงราชสมบัตินั้น หากสมเด็จเจ้าฟ้าพระองค์นี้ทรงมพระโรคเบียดเบียฬทั้งทรงมีห่วงกังวลอยู่แล้วทางฆราสวิสัย จึงมิได้เป็นไปดั่งพระประสงค์ที่ว่านี้
เมื่อทรงลาผนวชในอวสานแห่งพรรษกาลแล้ว สมเด็จเจ้าฟ้ากรมสุโขทัย ฯ ก็เสด็จกลับเข้ารับราชการทหารตามเดิม พระบาทสมเด็จพระมงกฎูเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้เปนพระบรมเชฏฐาธิราชได้ตรัสขอหม่อมเจ้าหญิงรำไพพรรณีพระธิดาพระเจ้าบรมวงศ์ เธอกรมหลวงสวัสดิวัดนวิศิษฎ ซึ่งทรงมีพระหฤหัยรักใคร่/*(11)กันอยู่แล้วนั้นมาทำการอภิเษกสมรสณพระที่นั่งวโรภาสพิมานพระราชวังบางปะอินเมื่อวันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๑
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยฯได้ทรงปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณในตำแหน่งหน้าที่ต่างๆ มาโดยเรียบร้อย แต่เผอิญเกิดพระโรคประชวรเรื้อรัง แพทย์มีความเห็นว่าจำต้องเสด็จแปรสถาน ไปรักษาพระองค์ในประเทศที่มีอากาศเย็น พระโรคจึงจะหายเป็นปกติได้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึ่งพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงละราชการทั้งปวงในตำแหน่งหน้าที่เพื่อเสด็จไปรักษาพระองค์ในยุโรป ใน พ.ศ.๒๕๒๓ ครั้นหายประชวรแล้ว พระองค์มีพระประสงค์จะทรงศึกษาวิชาทหารชั้นสูงขึ้นไป จึ่งเข้าประจำอยู่ในกรมบัญชาการกองทัพน้อยทหารบกของฝรั่งเศส แล้วได้เข้าทรงศึกษาวิชาในโรงเรียนฝ่ายเสนาธิการณกรุงปารีสจนสำเร็จการศึกษา ได้ทรงรับประกาศนียบัตรเป็นนายทหารฝ่ายเสนาธิการเสมอเหมือนกับนายทหารฝรั่งเศส แล้วเสด็จกลับคืนพระนคร พ.ศ. ๒๔๖๕ ครั้งนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เสด็จทางประเทศอเมริกาและญี่บุ่น เพื่อประโยชน์ในการทรงศึกษาเพิ่มเติมด้วย เมื่อเสด็จกลับถึงพระนคร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เข้ารับราชการในตำแหน่งปลัดกรมเสนาธิการทหารบก เลื่อนพระยศขึ้นเป็นนายพันเอก ถึง พ.ศ. ๒๔๖๘ ได้ทรงรับตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ ๒ และเปนผู้บังคับการพิเศษกรมทหารปืนใหญ่ที่ ๒ ด้วย
ในระยะนี้จะเว้นกล่าวข้อความที่น่าอัศจรรย์เสียไม่ได้อย่างหนึ่ง ซึ่งถ้าจะว่าไปก็เปนทุกขลาภ ภายในระยะเวลา ๖ ปี สมเด็จพระเชฏฐภาดาร่วมพระชนน์ได้เสด็จทิวงคตตาม ๆ กันไปหมด จึ่งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัย ฯ ซึ่งไม่มีใครได้เคยนึกฝันว่าจะต้องรับรัชทายาทก็กลายเป็นรัชทายาทขึ้น สมเด็จพระบรมเชฎฐาธิราชทรงกังวลพระราชหฤทัยด้วยเรื่องนี้อยู่มาก จึงโปรด ฯ ให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัย ฯ ทรงเริ่มศึกษาขนบธรรมเนียมและหน้าที่ราชการ/*(13)ของพระเจ้าแผ่นดินโดยให้ราชเลขาชิการนำการงานอันเป็นพระราชกรณียกิจไปถวายทอดพระเนตรเป็นนิจนิรันดร ลางครั้งคราวที่เสด็จพระราชดำเนินจากพระนครฯ ก็โปรดให้สมเด็จพระราชอนุชาทรงสำเร็จราชการแผ่นดินและประทับเป็นประธานในที่ประชุมเสนาบดีแทนพระองค์เพื่อเป็นการฝึกหัด ทั้ง ๆ ที่พระองค์มีพระชนมายุน้อยกว่าผู้ใด ๆ หมดในเสนาบดีสภานั้น สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัย ฯ ก็ได้ใช้พระหฤทัยในการงานชะนิดนี้ยิ่งนัก ทรงพิเคราะห์พิจารณาสอบสวนข้อราชการทุกด้านทุกมุมด้วยพระอุสสาห และทรงสละความสุขส่วนพระองค์เพื่องานนี้มิใช่น้อย เพื่อให้เห็นชัดในความตั้งพระหฤทัยที่จะทรงศึกษาราชการแผ่นดิน และในลักษณะที่พระองค์ทรงหยั่งรู้ได้ลึกซึ้งในราชการนั้น ๆ เพียงไร จะขอคัดคำนำฉะบับหนึ่งซึ่งทรงพะราชนิพนธ์ขึ้นไว้ในเวลาต่อมาเมื่อได้เสวยราชย์แล้วดังต่อไปนี้
“เมื่อข้าพเจ้ากลับมาจากทวีปยุโรปครั้งหลังนี้ ใน พ.ศ. ๒๔๖๗ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ ทรงพระราชดำริห์ว่า ข้าพเจ้ามีอายุมากสมควรจะเล่าเรียนประเพณีการปกครองบ้านเมืองและราชการแผ่นดิน จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพระยามหิธรนำหนังสือราชการแผ่นดินเรื่องสำคัญ ๆ อันเป็นหลักราชการมาให้ข้าพเจ้าอ่านและศึกษา ทั้งนี้เป็นพระราชประเพณีมาแต่เดิม
“ในบรรดาหนังสือที่เจ้าพระยามทิธรนำมาให้ข้าพเจ้าอ่านนั้น มีพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในเรื่องการเปลี่ยนแปลงแก้ไขการปกครองแผ่นดินซึ่งข้าพเจ้าได้ให้พิมพ์ขึ้นนี้
“เมื่อข้าพเจ้าได้อ่านพระราชดำรัสนี้แล้ว รู้สึกว่าเปนหนังสือสำคัญอย่างยิ่งทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกเพิ่มพูนความเสื่อมใสในพระปรีชาสามารถ และพระบารมีของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงยิ่งขึ้นอีก ทั้งทำให้ความรักความนับถือในพระองค์ซึ่งข้าพเจ้ามีอยู่แล้วเต็มหัวใจ ให้หนักแน่นเต็มตื้นมากขึ้นอีกด้วย
/*(14)“พระราชดำรัสนี้ได้ทรงเรียบเรียงอย่างรอบคอบที่สุด แสดงให้เห็นชัดว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงมีพระปรีชารอบรู้ในทางรัฐประศาสนประเพณีการปกครองของไทยอย่างเก่าเป็นอย่างดี และส่วนการประเพณีการปกครองอย่างที่นิยมกันในทวีปยุโรปก็ได้ทรงศึกษาทรงทราบหลักการโดยตลอด พระราชดำรัสนี้จึงเป็นหนังสือที่ให้ความรู้ในทางการปกครองของประเทศสยามเป็นอย่างดียิ่ง
“พระราชดำรัสนี้ นอกจากที่จะให้ความรู้อันดียิ่งดังว่ามาแล้ว ยังทำให้เห็นพระราชหฤทัยของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเป็นอย่างดี ว่าพระองค์มิได้ทรงนึกถึงสิ่งอื่นเลย นอกจากความสุขของประชาชน และความเจริญรุ่งเรืองของประเทศเป็นที่ตั้ง เป็นสำคัญในการที่จะทรงพระราชดำริห์กิจการใด ๆ ทั้งปวง
“การเปลี่ยนแปลงการปกครองจากแบบเดิม เป็นตั้งกระทรวง ๑๒ กระทรวงนี้ต้้องนับว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงอย่างใหญ่หลวง ซึ่งเรียกได้อย่างพูดกันตามธรรมดาว่า “พลิกแผ่นดิน” ถ้าจะใช้คำอังกฤษก็ต้องว่า “Revolution” ไม่ใช่ “Evolution”
“การเปลี่ยนแปลงอย่างใหญ่หลวงดังนี้ มีน้อยประเทศนักที่จะสำเร็จไปได้โดยราบคาบ ปราศจากการจลาจล หรือจะว่าไม่มีเลยก็เกือบจะว่าได้ ประเทศญี่ปุ่นได้มีการเปลี่ยนแปลงปกครองอย่าง “พลิกแผ่นดิน” เหมือนประเทศสยาม แต่หาได้ดำเนินการไปได้โดยสงบราบคาบเหมือนอย่างประเทศสยามไม่ ยังต้องมีการจลาจลในบ้านเมือง เช่นมีขบถสัตสุมาเป็นต้น
“การที่ประเทศสยามได้เปลี่ยนแปลงวิธีปกครองอย่าง “Revolution” ได้โดยไม่ต้องมีใครต้องเสียเลือดเนื้อแม้แต่หยดเดียวดังนี้ ต้องนับว่าเป็นมหัศจรรย์ เป็นโชคดีของประเทศสยามเป็นอย่างยิ่ง การเปลี่ยนแปลงอย่างนี้ย่อมขัดกับประโยชน์ของคนบางจำพวก จึงยากนักที่จะสำเร็จไปได้โดยสงบราบคาบ.
“ที่การเปลี่ยนแปลงอย่างนี้สำเร็จไปได้ในประเทศสยามอย่างราบคาบ/*(16)เพราะ “Revolution” ของเรานั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเป็นผู้ทรงริเริ่ม ประกอบทั้งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นทรงพระปรีชาสามารถยิ่งกว่าผู้ใดหมดในเวลานั้น ทั้งทรงมีพระราชอัธยาศัยละมุนละม่อม ทรงสามารถปลุกความจงรักภักดีในชนทุกชั้นที่ได้เข้าเฝ้าใกล้ชิดพระองค์แม้แต่ครั้งเดียว
“พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงเล็งเห็นการภายหน้าอย่างชัดเจนและทราบการที่ล่วงไปแล้วเป็นอย่างดี ได้ทรงพระราชดำริห์ตริตรองโดยรอบคอบ ได้ทรงเลือกประเพณีการปกครองทั้งของไทยเราและต่างประเทศประกอบกันด้วยพระปรีชาญาณอันยวดยิ่ง ได้ทรงจัดการเปลี่ยนแปลงวิธีการปกครองเป็นลำดับมาล้วนเหมาะกับเหตุการณ์และเหมาะกับเวลา ไม่ช้าเกินไป ไม่เร็วเกินไป
“พวกเราผู้เป็นพระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้มีความจงรักภักดี และรู้สึกในพระมหากรุณาธิคุณแห่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงอยู่ทุกขณะจิตตควรตั้งใจดำเนินตามรอยพระยุคลบาทตามแต่จะทำได้ ควรพยายามแลดูการล่วงหน้า แต่ก็ควรเหลียวหลังดูประเพณีและหลักการที่ล่วงไปแล้วด้วยเหมือนกันใน ๒ อย่างนี้ก็พอจะทำได้ มียากอยู่เพียงจะเลือกเวลาให้เหมาะ อย่าให้ช้าเกินไป อย่าให้เร็วเกินไป ข้อนี้แหละยากยิ่งนัก นอกจากมีสติปัญญาแล้วยังต้องมีโชคดีประกอบด้วย แต่ถ้าเราทำการใด ๆ ไปโดยมีความสุจริตในใจและโดยเต็มความสามารถแล้ว ก็ต้องนับว่าได้พยายามทำการงานตามหน้าที่จนสุดกำลังแล้ว”
ครั้นในกลางปี (๑๑ พฤศจิกายน) ๒๔๖๘ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงสังเกตเห็นว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้า ฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงปฏิบัติราชการโดยพระวิริยอุตสาหะอันแรงกล้า ด้วยความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท และทรงพระสติปัญญาอันสุขุมคัมภีรภาพสมควรไว้วางพระราชหฤทัย เป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงชื่นชม/*(17)โสมนัส จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เลื่อนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ชเนศรมหาราชาธิราช จุฬาลงกรณนาถวโรรส อุดมยศอุกฤษฐศักดิ อุภัยปักษนาวิล อสัมภินชาติพิสุทธ มหามกุฎราชพงศบริพัตร บรมขัตติยมหารัชฎาภิสิญจนพรรโษทัย มงคลสมัยสมากรสถาวรวรัจฉริยคุณ อดุลยราชกุมาร กรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา
เมื่อได้ทรงสถาปนาสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยฯ ขึ้นเป็นกรมหลวงแล้ว ไม่ทันถึงเดือน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ ประชวรสวรรคต พระบรมวงศและท่านเสนาบดี มีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณพันธุวงศวรเดชเป็นประธานได้ประชุมกันในตอนดึกวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน นั้นเอง เพื่อปรึกษาหารือปัญหาการสืบราชสมบัติและการทำพระบรมศพ ที่ประชุมได้พิเคราะห์พระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว อันได้ทรงแสดงไว้ในพระราชหัดถเลขานีติกรรม ใจความว่า การสืบราชสมบัตินั้นมีพระราชประสงค์ว่า หากมีพระราชโอรส (เวลาที่ทรงทำนิติกรรมนั้นพระนางเจ้าสุวัทนาทรงพระครรภ์อยู่) ก็ให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัย ฯ ทรงเป็นประธานคณะผู้สำเร็จราชการต่างพระองค์ จนกว่าพระมหากษัตรย์จะทรงบรรลุนิติภาวะ แต่ถ้าไม่มีพระราชโอรส ก็ใคร่ให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัย ทรงรับรัชทายาทสืบสันตติวงศ์ตามราชประเพณี ทั้งนี้ส่อให้เห็นว่า พระองค์ทรงไว้วางพระราชหฤทัยในสมเด็จพระราชอนุชาทุกประการ แต่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัยเองนั้นไม่เต็มพระหฤทัยจะรับราชสมบัติ ทรงอ้างว่าพระองค์ไม่เคยแก่ราชการเพียงพอ เจ้านายที่มีอาวุโสพอจะรับราชสมบัติก็ยังน่าจะมี แต่ที่ประชุมลงความเห็นเป็นเอกฉันท์ไว้วางใจในพระองค์ และให้อนุโลมตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงอัญเชิญสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัย ฯ ขึ้นทรงราชย์
/*(19)สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัยก็คงต้องทรงทราบตระหนักอยู่แล้วว่า แม้จะไม่เต็มพระหฤทัย ก็ไม่มีทางอื่น นอกจากที่จะรับราชสมบัติ ทั้งพระบรมวงศผู้ใหญ่ เช่นสมเด็จพระเชฏฐภราดา เจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรควรพินิต ก็ทรงรับรองแข็งแรงว่าจะถวายความช่วยเหลืออย่างเต็มความสามารถทุกสถาน จึงทรงรับเชิญและเสด็จเข้าไปประทับแรมณพระที่นั่งบรมพิมานในพระบรมมหาราชวังตั้งแต่วันนั้น
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัยทรงประสบอุปสรรคสำคัญอันหนึ่งในอันที่จะประกอบพระราชกรณยกิจ ซึ่งเป็นหน้าที่ของพระมหากษัตริยในสมัยนั้น กล่าวคือพระองค์เป็นผู้ที่ไม่สมบูรณ์ด้วยพระอนามัยเสียเลย เมื่อแรกทรงรับราชการทหารก็ทรงพระประชวรครั้งหนึ่ง ถึงต้องเสด็จไปรักษาพระองค์ถึงยุโรป เมื่อพระอาการดีขึ้นเสด็จกลับเข้ามารับราชการแล้วก็ยังไม่ใช่ว่าทรงสมบูรณดีด้วยพระอนามัย ต้องทรงบำเพ็ญการบริหารพระองค์อย่างสม่ำเสมอ ทรงกีฬาพอสมควรแก่พระกำลังเปนนิตย เช่นเต็นนิสและกอลฟ แต่ก่อนโปรดสควอชแรคเก็ต ฉะนั้นจึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานถ้วยแข่งขันแก่ราชกรีฑาสโมสรสำหรับสควอชแรกเก็ต นอกเหนือไปจากกิฬาใหญ่ ๆ ที่เป็นราชประเพณีจะพระราชทานถ้วยเปนประจำ เช่นเต็นนิส กอลฟและฟุตบอล ทั้งสำหรับเด็กผู้ใหญ่ ในระหว่างโรงเรียนก็มี สโมสรก็มี
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัย ฯ เริ่มทรงรักษาราชสมบัติณวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน ๒๔๖๘ เสนาบดีสภาตกลงให้กล่าวถึงพระองค์ว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา จนกว่าจะได้ทรงรับราชาภิเษก ภายในสองวันจากนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งคณะอภิรัฐมนตรีขึ้น สำหรับมีหน้าที่ถวายคำปรึกษาราชการแผ่นดินและราชการในพระองค์ การที่ตั้งคณะที่ปรึกษาขึ้นนี้ ข้าพเจ้าเชื่อว่าเป็นพระราชดำริห์มาแต่แรก เพราะข้าพเจ้าจำได้ว่าในวันที่ ๒๗ พฤศจิกายนภายหลังเสวยราชยเพียงวันเดียวมีรับสั่งให้หาข้าพเจ้า (เวลานั้นเป็นราชเลขานุการฝ่ายต่างประเทศและเลขานุการเสนาบดีสภา) ขึ้น/*(20)ไปเฝ้าด้วยเรื่องราชการอื่น ๆ แล้ว เลยมีพระราชดำรัสเล่าให้ฟังด้วยว่าทรงพระราชดำริห์จะตั้งคณะที่ปรึกษาชั้นสูงขึ้นไว้สำหรับทรงปรึกษาราชการทั่วไประหว่างที่ยังทรงใหม่ต่อหน้าที่ ส่วนที่จะเรียกชื่อคณะอย่างไรนั้นมีผู้แนะถวายว่าให้เรียก “สมุหมนตรี” ข้าพเจ้าได้กราบบังคมทูลเป็นความเห็นส่วนตัวว่าไม่รักชื่อนั้น เพราะเป็นชื่อสำหรับบุคคลอีกชะนิดหนึ่งซังสมเด็จพระบรมเชฏฐาธิราชทรงตั้งไว้ เป็นทำนองกีรติศักดิ์ มิได้มีหน้าที่อันใด ผิดกับพระราชประสงค์ที่จะทรงใช้ที่ปรึกษาคณะนี้ จึงโปรดเกล้า ฯ ว่าอีกชื่อหนึ่งซึ่งมีผู้แนะก็คือ อภิรัฐมนตรี ซึ่งเป็นคำใหม่ ข้าพเจ้าเห็นว่าแต่ก่อนก็เคยมี รัฐมนตรี เป็นที่ปรึกษาของพระเจ้าแผ่นดินและเป็นผู้พิจารณาร่างกฎหมาย (เวลานั้นไม่ได้ใช้คำนี้สำหรับหัวหน้ากระทรวง) แต่ไม่ใคร่จะได้ทำหน้าที่แล้ว เพราะเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงไป หน้าที่ที่ยังคงมีอยู่นาน ๆ ทีก็เพียงเป็นที่ปรึกษา ฉะนั้นคณะใหม่ที่ทรงพระราชดำริห์จะตั้งขึ้นนี้หน้าที่เจาะจงเป็นที่ปรึกษา แต่เพราะทรงเลือกฉะเพาะบุคคลชั้นสูงที่เคยงานใหญ่ ๆ มามากแล้วจริง ๆ จะเติมอภิเข้าไปให้สูงกว่ารัฐมนตรีปรกติก็ควรอยู่ จึงได้กราบบังคมทูลสนับสนุนคำว่าอภิรัฐมนตรี ด้วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้า ฯ ตั้งเจ้านายที่เคยทรงงานใหญ่ๆ เป็นอภิรัฐมนตรี ๕ พระองค์คือ
๑. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณพันธุวงศวรเดชซึ่งเคยทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงกลาโหม, เป็นผู้บัญชาการทหารบกและเรือ, เป็นจเรทัพบก, และเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์หลายคราวในรัชกาลที่ ๖
๒. สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรควรพินิต ซึ่งเคยทรงเรียนและสอบไล่ได้เป็นนายทหารบกในกองทัพเยอรมัน แล้วเข้ามารับราชการอยู่ในกองทัพบกเล็กน้อย แต่ต้องย้ายไปเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ โดยที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์เห็นเหมาะสม และทรงทำหน้าที่นั้นได้เป็นอย่างดีจนได้ทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงทหารเรือใน/*(22)คราวที่แยกทหารเรือออกไปตั้งขึ้นเป็นอีกกระทรวงหนึ่งต่างหาก ต่อมาเมื่อขาดเสนาธิการทหารบกในรัชกาลที่ ๖ ได้ทรงย้ายมาเป็นเสนาธิการทหารบก
๓. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ ซึ่งทรงเป็นพระราชวงศผู้ใหญ่ ทรงทราบขนบธรรมเนียมราชการในพระราชสำนักและราชประเพณีทั้งปวง เคยทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ กระทรวงกลาโหม กระทรวงวัง ทั้งทรงเปนอัครศิลปีด้วย
๔. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ ซึ่งทรงเป็นอำมาตย์ผู้ใหญ่ในราชการพลเรือน เคยทรงจัดตั้งกระทรวงธรรมการขึ้น แล้วจัดการปกครองหัวเมืองทั่วพระราชอาณาเขตต์ ทรงจัดกระทรวงมหาดไทยสมัยนั้นขึ้นจนเป็นกระทรวงที่เพียบพร้อมด้วยสมรรถภาพ ทั้งทรงเป็นอัครบัณฑิตทางประวัติศาสตรและโบราณคดีด้วย
๕. พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ ซึ่งทรงเป็นผู้ช่ำชองในราชการคลังและเศรษฐกิจ เคยเป็นเสนาบดีคลังและกระทรวงพาณิชย์ ทั้งทรงเป็นอัครบัณฑิตทางภาษาศาสตร
พระราชดำริห์ทรงตั้งคณะอภิรัฐมนตรีขึ้นครั้งนี้ปรากฏว่าได้รับคำสรรเสริญทั่วไปว่าทรงใช้ปัญญาของผู้หลักผู้ใหญ่ให้เป็นประโยชน์ ทางต่างประเทศก็ชมว่าเป็นพระรัฐประศาสนนัยอันสุขุมคัมภีรภาพ เสียงคัดค้านที่เกิดขึ้นภายหลังหาได้ดังออกมาในขณะนั้นไม่
ลุเดือนกุมภาพันธ (๒๔๖๘) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเข้าสู่พระราชพิธีบรมราชาภิเษกซึ่งทำสมบูรณตามแบบแผน เป็นงานที่สง่าผ่าเผยสมส่วนอันควรแก่กาลเวลา ต่อจากนั้นโปรดให้จัดการถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวณพระเมรุกลางเมือง ถวายพระเกียรติยศอันควรแก่สมเด็จบรมกษัตริยาธิราชทุกประการ โดยจัดงานอนุโลมตามพระราชประสงค์ที่พระองค์ทรงแสดงไว้ในหนังสือบันทึกพระราชดำรัสสั่งแต่ยังมิได้เสด็จสวรรคต เพื่อเชิดชูพระเกียรติยศพิเศษที่พระองค์ทรงเป็นปราชญทางอักษร/*(23)ศาสตรได้โปรดเกล้า ฯ ให้แจกจ่ายบรรดาพระราชนิพนธ์ทุกประเภทที่ทรงไว้ทั้งภาษาไทยอังกฤษและฝรั่งเศสไปยังสถานศิลปวิทยาและศึกษาคารทั้งในและนอกพระราชอาณาจักร
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องทรงประสพบปัญหาลำบากมาแต่แรกขึ้นเสวยราชย์หลายประการ ที่สำคัญที่สุดก็คือปัญหาขาดแคลนทางเศรษฐกิจซึ่งครอบคลุมคุกคามโลกอยู่ทั่วไปในขณะนั้น และได้คลุมมาถึงสยามประเทศด้วยอย่างหนักจนรัฐบาลไม่สามารถจะแก้ไขได้อย่างไร นอกจากที่จะตัดรายจ่ายลงไปอย่างเด็ดเดี่ยว ฉะนั้นจึงได้มการตัดจำนวนข้าราชการลงไปเป็นอย่างมาก เพื่อให้งบประมาณรายได้รายจ่ายลงสู่ดุลยภาพ ถ้าไม่ทำดังนั้นก็จะเสียความเชื่อถือไว้วางใจของโลกไป แต่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นอย่างที่เรียกกันโดยสามัญสมมตว่า “คนใจนักเลง” พระองค์ทรงเห็นว่าเมื่อต้องตัดรอนรายจ่ายทั่ว ๆ ไปลงเช่นนั้น จำจะต้องตัดเงินที่รัฐบาลทูลเกล้า ฯ ถวายพระเจ้าแผ่นดินให้ทรงใช้สอยนั้นด้วย จึงได้ตัดเงินงบนี้จาก ๙ ล้านลงไปเหลือ ๖ ล้านบาท เงิน ๖ ล้านนี้รวมทั้งเงินเดือนข้าราชการและค่าใช้จ่ายในราชสำนักด้วย
แต่ถึงแม้ว่างบเงินใช้จ่ายในราชสำนักต้องถูกตัดทอนไปมากมายถึงประมาณร้อยละ ๓๓ ส่วนดั่งนี้ก็จริง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงเป็นห่วงในพระราชกรณียลางประการ ซึ่งเวลานั้นประชาชนหวังให้พระเจ้าแผ่นดินทรงปฏิบัติ เช่นในการรักษาวัฒนธรรมและประเพณีของชาติ ฉะนั้นพระองค์ก็ยังทรงรักษาไว้ซึ่งศิลปวิทยาอันเคยเป็นหน้าที่ของกรมมหรศพที่ต้องยกเลิกไป เช่นการดนตรีและนาฏยศิลปวิจิตรศืลป ให้ทรงตัวอยู่ได้พอประมาณ จนความปรากฏว่าวงดนตรีสากลในพระราชสำนักครั้งนั้นมีฝีมือยอดเยี่ยมยิ่งกว่าเวลาใดๆในอดีตด้วยซ้ำ ในการวัฒนธรรมอื่น ๆ เช่นสถาปัตยกรรมและวิจิตรศิลปก็ทรงเอาพระธุระสนับสนุนด้วยทรงบริจจาคพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์อีกมากหลาย ขอยกตัวอย่างเช่น (๑) พระวิหารวัดสุวรรณดาราราม ซึ่งโปรด ๆ ให้ปฏิสังขรณ/*(25)และให้พระยาอนุศาสนจิตรกร (จันทร์จิตรกร) เขียนภาพภายในขึ้นใหม่เป็นภาพพระราชประวัติสมเด็จพระนเรศวรอดีตมหาราช แห่งพระนครศรีอยุธยาผู้เป็นวีรบุรุษของชาติไทยพระองค์หนึ่ง (๒) ห้องเรียนที่วชิราวุธวิทยาลัย อันตั้งอยู่กลางบริเวณโรงเรียนซึ่งได้พระราชทานนามว่า ตึกวชิรมงกุฎ (๓) ตึกที่สิริราชพยาบาลอีกลางตึก เป็นต้น
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใฝ่พระราชหฤทัยในการส่งเสริมวัฒนธรรมและสวัสดิภาพของไทยเป็นอย่างยิ่ง ทรงพระราชศรัทธาอุดหนุนการศึกษาและสาธารณะสุขด้วยทุนรอนส่วนพระองค์เป็นนานัปปการ แม้บริเวณอันกว้างขวางซึ่งเป็นที่ตั้งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในเวลานี้ก็ได้ทรงพระราชอุททิศยกกรรมสิทธิพระราชทานแก่มหาวิทยาลัยนั้น นอกจากนี้ยังได้พระราชทานทุนทรัพย์ส่วนพระองค์ ทั้งทุนให้ไปเล่าเรียนถึงต่างประเทศซึ่งเดิมมีอยู่แล้วปีละ ๒ ทุนนั้นขึ้นเป็นพิเศษ สำหรับแผนกวิทยาศาสตรอีกปีละ ๑ ทุน ทั้งยังทรงพระราชการุญริเริ่มระเบียบการพระราชทานพระบรมรูปหล่อแก่สถานที่ศึกษา หรือทางศาสนา บรรดาที่ราษฎรมีแก่ใจสร้างขึ้นไว้ทั่วพระราชอาณาจักรด้วยทุนทรัพย์มีกำหนดเพื่อจะได้เฉลิมศรัทธาปสาทของเขาเหล่านั้นให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไป หมู่ชนใดๆที่ได้รับพระราชทานพระบรมรูปเช่นนี้ไปย่อมมีใจปิติเปรมปลื้มพากันทำมหกรรมฉลองพระราชศรัทธาอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งมักเป็นโอกาสที่จะชักชวนกันบริจจาคสมทบการกุศลนี้ซ้ำเข้าอีก เพื่อเป็นการที่ไทยเรานิยมกันว่าโดยเสด็จในงานพระราชกุศลเสมือนหนึ่งว่าได้ทำบุญร่วมกันกับพระเจ้าแผ่นดิน
โดยเหตุที่พระองค์ทรงเป็นทหารมาแต่แรกรับราชการ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวใฝ่พระราชหฤทัยในราชการทหารทุกเหล่า และในสวัสดิภาพของนายและพลทหารทุกชั้น มีทุกข์ร้อนประการใดยังได้ทรงปรับทุกข์กับเพื่อนทหารเป็นอย่างกันเอง ดั่งจะเห็นได้จากพระราชดำรัสเมื่อคราวต้องยุบกรมกองดั่งได้คัดมาลงไว้ต่อไปนี้
/*(26)“ความประสงค์ของการที่ให้รวมทะบวงการฝ่ายทหารเปนกระทรวงเดียวกันนั้น เป็นของที่คิดมานานแล้ว แต่ยังไม่มีโอกาศจะกระทำ การที่ให้รวมกระทรวงเข้าด้วยกันนี้ มีคนหลายคนคิดว่าเป็นการประหยัดเงินอย่างเดียว แต่ที่จริงนั้น ความประสงค์สำคัญก็เพื่อประโยชน์ในการทหารมากกว่าอะไรหมด ประเทศสยามเป็นประเทศเล็ก เรามีทหารเพื่อป้องกันตัวแท้ ๆ มิควรจะทำการไปโดยไม่เหมาะสำหรับประเทศสยามเลย ประเทศใหญ่ ๆ ทหารบกอาจทำการโดยไม่เกี่ยวข้องกับทหารเรือ ทหารเรือทำการไม่เกี่ยวข้องกับทหารบกก็ได้ แต่ของเราต้องใช้วิธีติดต่อเป็นอันหนึ่งอันเดียวพร้อมเพรียงกัน การป้องกันพระราชอาณาจักร์ ทหารบกทหารเรือทหารอากาศต้องใช้กำลังรวมกัน ต้องติดต่อกันอย่างใกล้ชิดโดยแน่นอน เพราะฉะนั้นในระหว่างที่คิดเตรียมการที่จะดำเนินการป้องกันพระราชอาณาจักรอย่างไรนั้น ถ้าได้รวมหัวกันปรึกษาหารือก็จะเป็นผลดีกว่าที่ต่างคนต่างทำเป็นอันมาก การที่จะรวมหัวกันไม่มีอะไรดีเท่าที่จะรวมเป็นกระทรวงเดียวกัน นั่นเป็นทางให้การปรึกษาหารือเป็นผลสำเร็จติดต่อกันดี นอกจากในเรื่องที่จะติดต่อในทางวางแผนการป้องกันพระราชอาณาจักรแล้ว อีกอย่างหนึ่งก็คือ ทหารบกทหารเรือมีหน้าที่ทำการอย่างเดียวกัน เพราะฉะนั้นควรจะมีระเบียบการให้เหมือนกันมากที่สุดที่จะเป็นได้ เว้นแต่สิ่งที่ต่างกันในทางเทฆนิค นอกนั้นคงมีสิทธิเหมือนกัน คือจะได้จะเสียอย่างใดก็ให้เหมือนกัน เช่น นายทหารจะได้ค่าทดแทนต่าง ๆ นา ๆ ควรจะคล้ายคลึงกัน เพราะว่านายทหารทำหน้าที่เหมือนกัน ส่วนหน้าที่ต่างกันตามแผนก เช่นพวกนักบินก็มีสิทธิต่างไป ส่วนพวกทั่วไปแล้วควรให้มีระเบียบการเหมือนกัน การรวมกระทรวงจะทำให้ได้ผลตามนั้นอีกอันหนึ่งก็คือ ในการเงินทำไมเราจึงไม่ใช้หลักการยุทธศาสตร์ หลักการรวมกำลังซึ่งเราต้องการที่สุด แต่ก่อนเมื่อแยกการเงินกัน ต่างคนต่างเหมาเอาไปทำ ใครเกิบเงินได้ก็เอาไปใช้ตามเรื่อง การที่ต่างคนต่างทำไปนั้น ไม่รู้ถึงกันว่าใครทำอะไร และไม่รู้ถึงเสนาบดีอื่น ๆ จึงมีเสียงบ่อย ๆ ว่าทหารใช้เงินเปลือง เพราะไม่รู้ถึงกัน/*(28)ว่าทำอะไรบ้าง เพราะฉะนั้นที่จะให้มีความรู้สึกว่า ควรจะทำไปได้อย่างไรนั้น การเงินก็ต้องแยกเปน ๒ แผน คือ ๑. รักษาส่วนที่มีอยู่แล้วให้มีอยู่ต่อไป ๒. ส่วนที่จะเพิ่มเติมให้เจริญยิ่งขึ้นต่อไป กระทรวงกลาโหมก็จะต้องวางแผนให้เห็นชัดว่า จะต้องทำอย่างไร วางกิจการให้แน่ชัดว่าจะทำอะไร แล้วก็จะได้ทราบทั่วกันว่า แผนของเราอันนี้จะทำให้เร็วช้าเพียงใดก็ตามที จะต้องหาเงินให้ได้ คือให้เห็นใจว่าจะทำอะไรจำเป็นเพียงใด ดังนี้ ก็จะเป็นผลสำเร็จ แต่ก่อนนี้เมื่อมีเงินมาแล้วก็แบ่งย่อย ๆ ออกไปไม่ได้รวมกัน สมมติว่ารัฐบาลให้เงินมาก้อนหนึ่ง แล้วต่างคนต่างได้คนละนิด ทหารบกได้ปืนใหญ่ ๑ กระบอก ทหารเรือได้เรือยนต์ ๑ ลำ กว่าจะสำเร็จได้ก็ช้า แต่ถ้าเรากะแผนเสียก่อนว่า เราจะต้องการจะให้อะไรสำเร็จก่อน อะไรเป็นสิ่งสำคัญสำหรับการป้องกันพระราชอาณาจักร แล้วก็ทุ่มเงินไปทางนั้นเช่นนั้นจะเป็นผลดีกว่า เมื่อรวมกระทรวงแล้วก็รวบกำลังเงินได้ เมื่อได้ประชุมพร้อมกันเห็นว่า เราควรจะใช้เงินทางไหนแล้วก็ทุ่มเงินไปทางนั้น
การวางแผนสำหรับการป้องกันพระราชอาณาจักรย่อมทำได้ ๒ ทาง อย่าง ๑ คิดโครงการณ์ให้โต แล้วค่อย ๆ บรรจุตามโครงการณ์ต่อไปตามแต่จะทำได้ แต่ถ้าเราวางแผนอย่างนี้ ในชีวิตของเราผู้ที่นั่งอยู่นี้ไม่มีได้เห็นความสำเร็จ จึงคิดว่าควรวางแผนอีกอย่าง ๑ คือ ทำเปนขั้น ๆ เราควรนึกได้ว่าถ้าข้าศึกจะมาข่มเหงเรา เขาต้องคิดใช้วิธีที่ง่ายที่สุดก่อน เราต้องป้องกันวิธีที่ง่ายที่สุดเสียก่อนมิให้ข้าศึกใช้วิธีที่ง่ายนั้นได้ ขั้นที่ ๒ มีวิธีอะไรที่เขาจะใช้ได้แล้ว เราต้องป้องกันเป็นขั้น ๆ ไป เมื่อสำเร็จขั้นใดแล้วก็เขยิบไปเป็นขั้น ๆ จนสุดท้าย ถ้าข้าศึกจะมาตีเรา ต้องใช้กำลังมากที่สุด ใช้เงินทองมากที่สุด แต่ถ้าเราจะคิดถึงผลสุดท้ายเสียทีเดียว คือจะไม่ให้เขามาตีได้เลย ก็จะไม่มีเวลาสำเร็จเลย เราก็ได้แต่นั่งดูความไม่สำเร็จเท่านั้น เพราะฉะนั้นวิธีการวางแผนให้เป็นขั้น ๆ ให้ข้าศึกต้องใช้เงินมากขึ้นทุกทีทำการเข้าตียากขึ้นทุกทีนั้น เป็นวิธีที่ดีที่สุดที่จะควรกระทำ คือ ทุก ๆ ขั้นต้องแบ่งออกไปว่า ททารบก ทหารเรือ ทหาร/*(29)อากาศ จะต้องทำอะไรบ้าง ฝ่ายไหนแผนกไหน สำคัญกว่ากันอย่างไร แผนกไหนควรจะทำให้สำเร็จก่อน เพื่อให้แลนั้นสำเร็จเร็วที่สุดที่จะเป็นได้
การเหล่านี้ทั้งหมดจะทำได้ก็ต่อเมื่อได้รวมทหารบกทหารเรือเข้าด้วยกันโดยแน่นอน จึงเห็นความสำคัญในการที่ทหารบกทหารเรือและทหารอากาศจะต้องรวมกันนี้
ส่วนเรื่องการเงินขาดแคลนของรัฐบาลนั้น ที่จริงทหารควรจะรู้สึกว่า ถ้าหากเป็นเวลาสงครามมาติดพระนคร เงินของรัฐบาลย่อมต้องใช้ในการทหารหมด กระทรวงทุกกระทรวงต้องทำการเพื่อช่วยทหาร และคนทุกคนต้องทำงานเพื่อช่วยทหารหมดเหมือนกัน แต่เวลานี้การเศรษฐกิจตกต่ำการเงินขาดแคลน ทั้งนี้ประเทศสยามตกอยู่ในที่อันตรายเท่ากับเวลาสงคราม แต่มิใช่สงครามอาวุธ เปนสงครามการเงิน จึงควรที่ทหารจะเอาใจช่วยผู้ที่จะต่อสู้กับสงครามการเงิน คือ ฝ่ายกระทรวงพาณิชย์ ฯ กระทรวงพระคลัง ฯ เป็นต้น เขาย่อมจะหนักใจมากเหมือนกัน และการสงครามอย่างนี้เราพึ่งได้เคยพบเป็นครั้งแรก ไม่ใครจะชำนาญในกิจการนี้ นับว่าลำบากเป็นของหนักอกมากทีเดียว
ในเวลาสงครามนั้น ถ้าทหารขวัญเสียแล้ว บ้านเมืองก็ล่ม ในเวลาสงครามเศรษฐกิจก็เหมือนกัน เราขวัญเสียไม่ได้ ถ้าเราขวัญเสียแล้วก็ล่มเช่นเดียวกัน ในเร็ว ๆ นี้ได้เห็นหนังสือพิมพ์ลงข่าวอะไรต่าง ๆ นา ๆ อาจเป็นเรื่องให้ทหารขวัญเสียในเวลาที่เศรษฐภัยมาถึง หวังใจว่าทหารจะไม่เชื่อคำเล่าลือเหล่านั้น หน้าที่ทหารกับพลเรือนนั้นไม่ควรเอาเข้าไปเปรียบกัน เมื่อหน้าที่ต่างกัน สิทธิที่จะได้ก็ต้องไม่เหมือนกัน อย่าคิดว่าพลเรือนได้อย่างนั้นทหารได้อย่างนี้ ถ้าเราเอามาเทียบกันแล้วจะไม่ถูกทาง ไม่งดงามเลย ควรจะแยกเป็นคนละส่วนทีเดียว แต่ที่หนังสือพิมพ์ลงข่าวว่าจะลดเงินเดือนนายทหารและจะไม่ลดทางฝ่ายพลเรือนต่าง ๆ นา ๆ นั้นเป็นไปไม่ได้ เวลานี้ข้าราชการทั้งหมดถ้าได้กันก็กินด้วยกัน อดก็อดด้วยกัน เวลาที่เราต้องได้รับความลำบากก็ต้องเป็นด้วยกัน ถ้าไม่อย่างนั้นก็จะเรียกว่าให้ประโยชน์แก่ฝ่าย/*(31)หนึ่ง ไม่ให้ประโยชน์แก่อีกฝ่ายหนึ่ง หวังว่านายทหารคงจะไม่ฟังและขวัญเสียในเวลานี้ และหวังว่าจะพยายามคอยชี้แจงต่อผู้น้อย เพื่อรักษาขวัญของทหารไว้ อย่าให้เชื่อข่าวลือต่าง ๆ ถ้านายทหารหรือข้าราชการทั่ว ๆ ไปจะเอาแต่ประโยชน์อยางนั้นอยางนี้อย่างพ่อค้า และวางตนเหมือนเป็นลูกจ้าง ไม่รู้สึกตัวเองว่าตนเป็นข้าแผ่นดิน ไม่ยอมสละความสุขส่วนตัวให้เพื่อจำเป็น ถ้าทุกคนรู้สึกเหมือนเป็นเพียงลูกจ้างเช่นนี้แล้ว บ้านเมืองก็คงไม่มีความเจริญแน่”
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเดิมมิได้ตั้งพระราชหฤทัยจะเป็นนักการเมือง แต่เมื่อต้องทรงรับเป็นพระมหากษัตริยแล้วก็ทรงฝึกฝนพระองค์เพื่อให้ทรงตระหนักในกิจการบ้านเมืองด้วยพระอุตสาห ขอยกตัวอย่างจากพระราชดำรัสต่อไปนี้เพื่อแสดงให้เห็นวิธีที่ทรงเผื่อแผ่แก่ชนต่างชาติที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ทั้งนี้พระราชทานในโอกาสเสด็จ ฯ เยี่ยมโรงเรียนจีน
“ข้าพเจ้าขอขอบใจท่านทั้งหลายเป็นอันมากในการที่ได้จัดการรับรองข้าพเจ้าเปนอย่างดี โดยมีไมตรีจิตตอันแท้จริง การที่ข้าพเจ้าได้มาเยี่ยมโรงเรียนจีนต่าง ๆ ในคราวนี้ ก็เพื่อจะแสดงไมตรีจิตตของข้าพเจ้าต่อพวกจีนที่ได้เข้ามาอาศัยอยู่ในประเทศสยาม และเพื่อแสดงน้ำใจหวังดีต่อโรงเรียนของท่านทั้งปวง
การที่พวกพ่อค้าจีนได้คิดจัดตั้งโรงเรียนขึ้นนั้นก็โดยที่มีความประสงค์จะให้บุตรหลานได้เล่าเรียนวิชาต่าง ๆ ในภาษาจีนอันเป็นภาษาของตน เพื่อจะได้เป็นการสดวกสำหรับที่จะประกอบอาชีพทำการค้าขายต่อไป และเพื่อประโยชน์อื่น ๆ ด้วย นอกจากการสอนภาษาจีน  ท่านยังได้จัดการสอนภาษาไทยและเรื่องที่เกี่ยวกับเมืองไทยด้วย เพราะฉะนั้นจึงเห็นได้ว่าโรงเรียนจีนนั้นมีประโยชน์มาก เพราะนอกจากที่จะให้วิชาแก่เด็กจนให้สามารถทำมาหาเลี้ยงชีพให้สดวกยิ่งขึ้น ยังจะทำให้เด็กจีนรู้จักเมืองไทยดีและเพื่ออ่านหนังสือไทยออกและเขียนได้ ย่อมจะทำให้ไทยและจีนสนิธสนมกลมเกลียวกันยิ่งขึ้นอีก
/*(32)อันที่จริงไทยกับจีนนั้น ต้องนับว่าเป็นชาติที่เป็นพี่น้องกันโดยแท้ นอกจากนั้นเลือดไทยกับจีนได้ผสมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียว จะต้องนับว่าแยกไม่ออก ข้าราชการชั้นสูง ๆ ที่เคยรับราชการหรือรับราชการอยู่ในเวลานี้ ที่เป็นเชื้อจีนมีอยู่เปนอันมาก พวกจีนที่ได้มามีเคหสถานตั้งครอบครัวอยู่ในเมืองไทย จนกลายเป็นไทยไปก็มีอยู่เป็นอันมาก แม้ตัวข้าพเจ้าเองก็มีเลือดจีนปนอยู่ด้วย โดยเหตุเหล่านี้ไทยและจีนจึ่งอยู่ด้วยกันโดยสนิธสนมกลมเกลียวมาช้านาน ข้าพเจ้าไม่มีความประสงค์อะไรยิ่งไปกว่าที่จะขอให้ความสัมพันธระหว่างไทยกับจีนเป็นไปโดยสนิธสนมเหมือนอย่างที่แล้วมานี้ ให้คงอยู่เช่นนี้ตลอดไป ข้าพเจ้าหวังว่าท่านทั้งหลายคงจะมีความเห็นพ้องกับข้าพเจ้า และจะตั้งใจสั่งสอนบุตรหลานให้มีความรู้สึกเช่นนั้น ในโรงเรียนของท่าน ท่านย่อมสั่งสอนให้นักเรียนรักประเทศจีนอันเป็นบ้านเกิดเมืองมารดร ข้อนี้ย่อมเป็นของธรรมดาและของควร แต่นอกจากที่จะสอนให้รักประเทศจีน ข้าพเจ้ายังหวังว่าท่านจะสอนให้รักเมืองไทยด้วย เพราะท่านทั้งหลายได้มาตั้งเคหสถานอาศัยอยู่ในประเทศสยาม ได้รับความคุ้มครองร่มเย็นเป็นอย่างดีจากรัฐบาลสยาม มีสิทธิทุกอย่างเหมือนคนไทย ได้รับความสุขสบายมั่งคั่งสมบูรณ์ในประเทศสยาม เพราะฉะนั้นความมั่นคงของรัฐบาลสยามและประเทศสยามย่อมเป็นสิ่งที่หน้าพึงประสงค์ ถ้ารัฐบาลสยามหรือประเทศสยามต้องประสบภัยเป็นอันตรายไปอย่างใดก็ดี ท่านทั้งหลายก็จะต้องได้รับความทุกข์ด้วยเหมือนกับคนไทย เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าหวังว่าท่านคงจะเกลียดชังข้าศึกทั้งปวงของรัฐบาลสยาม จะเป็นข้าศึกภายนอกหรือภายในก็ดี ท่านคงมีน้ำใจช่วยปราบปรามกำจัดเสียให้หมดสิ้น ถ้าหากประเทศสยามจะต้องประสบภัยเมื่อใด ข้าพเจ้าหวังว่าคงจะได้รับความช่วยเหลือจากพวกจีนด้วย
ถ้าท่านพยายามอบรมเด็กจีนให้มีน้ำใจดั่งเช่นที่ว่ามานี้ ไทยและจีนก็จะอยู่ด้วยกันอย่างสนิธสนม ยังประโยชน์ให้เกิดแก่กันทั้งสองฝ่าย และจะนำ/*(34)ความสุขมาสู่ทั้งไทยและจีน อันเป็นชาติพี่น้องกัน ให้มีน้ำใจมั่นคงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน
ในที่สุดนี้ข้าพเจ้าขอให้พรแก่บรรดาพ่อค้าคหบดีจนทั้งปวงและคณะอาจารย์ของโรงเรียนที่ได้มาประชุมพร้อมกันอยู่ณที่นี้และนักเรียนทั้งปวง ขอจงมีความสุขสบายปราศจากโรคภัยทั้งหลาย ให้มีกำลังเข้มแข็งและปัญญาว่องไว จะกระทำสิ่งใดขอจงเป็นผลสำเร็จทุกเมื่อเทอญ.”
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวตั้งแต่เสด็จขึ้นเสวยราชย์ได้ทรงพยายามเสาะแสวงหาความรู้ในท้องที่ และพากเพียรจะทรงเยี่ยมเยียนประชาชนของพระองค์อยู่เนืองนิตย์ ได้เสด็จประพาสปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ตั้งแต่นราธิวาสสุดแดนทางใต้ ขึ้นไปจดแดนไทยใหญ่ ถึงอำเภอเชียงแสนในจังหวัดเชียงราย ยังขาดอยู่แต่ภาคตะวันออกบนที่ราบสูงเลยนครราชสีมาเท่านั้น ซึ่งทรงเตรียมจะเสด็จอยู่เหมือนกัน หากยังมิทันได้มีโอกาส ทรงใฝ่พระราชหฤทัยอยู่เนืองนิตย์ที่จะได้เสด็จเยี่ยมพลเมืองของพระองค์ให้ทั่วถึง
นอกจากนั้นยังได้ทรงหาโอกาสเสด็จไปเยี่ยมเยือนนานาประเทศ เริ่มต้นด้วยที่ใกล้ก่อน คือประเทศอินโดจีนทางบูรพทิศ แล้วเสด็จลงเบื้องทักษิณสู่มะลายูประเทศตลอดเขตต์ชะวาบาหลี อันเวลานั้นรวมอยู่ในราชอาณาของวิลันดา ต่อมาได้เสด็จถึงสหรัฐอเมริกาเพื่อรักษาพระเนตร์และเพื่อสอดส่องในกิจราชการต่าง ๆ โดยฉะเพาะในลักษณปกครองบ้านเมืองซึ่งกำลังสนพระราชหฤทัยอยู่ในขณะนั้น เพราะมีพระราชจินตนาที่จะพระราชทานรัฐธรรมนูญผ่อนอำนาจอธิปไตยปกครองบ้านเมือง พระราชทานแก่ประชาชนพลเมือง ของพระองค์
มาถึงศก ๒๔๗๕ ในขณะที่ประทับแรมอยู่ณพระราชวังไกลกังวลที่หัวหิน คณะราษฎรมีนายทหารและข้าราชการพลเรือนลางคนได้ดำเนินการขอพระราชทานรัฐธรรมนูญ แม้ว่าพระองค์จะได้ทรงตระเตรียมที่จะพระราชทานอำนาจอธิปไตยนี้อยู่แล้ว จนถึงได้ทรงร่างรัฐธรรมนูญขึ้นไว้ฉะบับหนึ่งซึ่ง/*(35)ทรงหารือผู้รู้อยู่ในขณะนั้นแล้วก็จริง แต่เมื่อมี “คณะราษฎร” แสดงปรารถนาอันแรงกล้าเช่นนี้แล้ว พระองค์ก็มิได้ถือทิฏฐิมานะ ทรงละพระเดชานุภาพด้วยไม่มีพระราชประสงค์จะให้มีการขัดใจในระหว่างคนไทยด้วยกัน ทรงปลดพระราชาภิสิทธิลงทุกสถาน เพื่อให้พอใจผู้ริเริ่มการนี้
จำเนียรกาลมา เมื่อปรากฏว่าความเห็นของรัฐบาลผู้ดำเนินการปกครองยังขัดแย้งกันอยู่กับพระรัฐประศาสโนบาย แทนที่จะคิดขัดขืน พระองค์ทรงมีพระราชหฤทัยโอบอ้อมอารีอย่างฉันนักเลง ทรงยอมถอยออกจากเวทีการเมืองโดยสละราชสมบัติ ประทับอยู่ในประเทศอังกฤษอย่างเงียบ ๆ ในที่สุดก็เสด็จสวรรคตด้วยพระหทัยพิการณวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๔ และได้ถวายพระเพลิงเสร็จณวันที่ ๓ มิถุนายน ๒๔๘๔ ในประเทศอังกฤษ
อันการกระทำของบุคคลทุกคน ใช่ว่าถ้าเขาเป็นคนซื่อคนดีและคนสุจริตแล้วจะไม่มีใครติฉินนินทาเลยก็หาไม่ มีผู้สรรเสริญว่า ที่การปฏิวัติอันใหญ่หลวงในชีวิตของประเทศชาติในรัชสมัยของพระองค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็นการไม่นองเลือดได้ก็เพราะพระองค์ทรงเสียสละ แต่ก็มีผู้กล่าวเหมือนกันว่า ในเวลาต่อแต่นั้นมา เรายังได้เห็นเนือง ๆ ว่าความพยายามที่จะผันแปรรูปแห่งการปกครอง หรือแม้เพียงเปลี่ยนโฉมไม่แปรรูป หากผู้กำอำนาจสูงสุดในแผ่นดินเป็นคนแกร่งกัดฟันเข้าสู้ แม้จะหยาดโลหิตกันบ้าง ก็อาจสามารถรักษาไว้ได้ซึ่งสวัสดิภาพของปวงชนหมู่ใหญ่ เมื่อสรุปความแล้ว การกระทำทั้งปวงเราก็เลือกได้แต่เพียงในแง่ที่ตัวเราเองเห็นว่าดีตามหน้าที่แล้วหรือไม่เท่านั้น บัดนี้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจากเราในเมืองไทยไปแล้วเกือบจะย่างเข้า ๑๕ ปี นักเขียนและนักประวัติศาสตร์รุ่นใหม่ ๆ ที่ไม่เคยมีวิสสาสะกับพระองค์ได้เกิดขึ้นมากหลาย ลางทีเสียงของเขาเหล่านั้นจะอาจวิจารณ์พระองค์ท่านใกล้ความยุติธรรมกว่าคนในรุ่นที่พัลวันอยู่ในเหตุการณ์ครั้งกะนั้น เพราะเขาพูดได้โดยอุเบกขา เมื่อเร็ว ๆ นี้ก็มีผู้กล่าวถึงเหตุการณ์และภาวะที่ทำให้ต้องเสด็จไปต่างประเทศของพระองค์ว่า
/*(37)“ใช่ว่าพระองค์จะไม่มีสาวกไม่มีผู้พร้อมที่จะหลั่งเลือดถวาย..............ทำไมจึ่งไม่ปรากฏว่าคนไทยต้องเสียเลือดเนื้อเพื่อพระองค์ ทั้งนี้เพราะพระองค์เป็นมหาบุรุษไทยผู้รักบ้านเมืองจริง ๆ  เมื่อสถานะการณ์ปรากฏว่าพระองค์จะต้องสละก็ทรงสละ ไม่ทรงเกี่ยวข้องกับการบรรหารบ้านเมืองต่อไปอีกโดยเด็ดขาด ด้วยเกรงว่าเลือดของผู้หวังดีของราชเสวกของพระองค์ตลอดจนแม้ผู้ที่เกลียดชังมุ่งมาดร้ายต่อพระองค์จะต้องหลั่งไหล เพราะทรงเห็นว่าเลือดเนื้อของเขาทั้งสิ้นจะเปนมิตรหรือศัตรูก็ตาม แต่ก็เป็นเลือดของคนไทย นี้จัดว่าเป็นพฤติการณ์ของมหาบุรุษผู้เห็นแก่ประชาชนโดยแท้ และในที่สุดก็ได้เสด็จสู่สวรรคตทั้งพระราชประวัติขาวสะอาดสมควรจะเป็นที่เคารพนับถือของประชาชนทั่วไป แม้แต่ผู้ที่เคยเกลียดชังพระองค์ก็ต้องโน้มน้าวศีรษะลงถวายความสักการะ ............” (จาก “คำวิงวอน” ในหนังสือพิมพ์ประชาธิปไตยวันที่ ๖ มีนาคม ๒๔๙๒)
ณบัดนี้รัฐบาลก็ได้กราบบังคมทูลขอเชิญเสด็จสมเด็จพระอัครมเหษีให้ทรงเชิญพระบรมอัฏฐิของพระองค์กลับมาสู่พระนครเพื่ออัญเชิญขึ้นประดิษฐานไว้ในที่อันควรแก่พระบรมราชอิศริยยศ ร่วมกันกับสมเด็จพระบูรพมหากษัตรยาธิราชเจ้าเพื่อเป็นศรีสวัสดิมงคลแก่ชาติไทยสืบไป.
วันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๒
ราชกิจจานุเบกษาพิเศษ
กรุงเทพมหานครในพระบรมมหาราชวัง
ณวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ถึงวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๘
กรมพระราชพิธี กระทรวงวัง
วันที่ ๒๙ พฤศจิกายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๘
ข้าพระพุทธเจ้า เสวกโท พระยาโหราธิบดี กับโหรมีชื่อพร้อมกันขอพระราชทานคำนวณพระฤกษ์บรมราชาภิเษก ขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาโดยทางสุริยคติกาลแลจันทรคติวารดฤถี ตามคำภีร์ฎีกาโหราศาสตรนิยมว่า พระฤกษ์วันนี้ได้จัตุรงคโชค ประกอบด้วยราชาแลลาภฤกษ์แลศรีจรร่วมพระราชลักขณาแลเป็นลาภกับพระฤกษ์ทั้งกาลกิณีจรเป็นมรณ นับว่าพระฤกษ์วันนี้สมบูรณ์ดียิ่งทุกประการซึ่งจะหาพระฤกษ์วันใดมาเทียบเทียมมิได้ ในคำภีร์กล่าวว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจักทรงพระเจริญตะบะเดชะเกริกไกรพระราชกฤษฎาภินิหารไพศาลไปในทิศานุทิศ ราชศัตรูหมู่ปัจจามิตรภายนอกภายในจักพ่ายแพ้พระบรมเดชานุภาพทุกเมื่อ อีกพระบรมวงศานุวงศแลสมณชีพราหมณไพรฟ้าข้าแผ่นดินทั้งหลาย จักร่มเย็นเป็นสุขโดยพระบรมโพธิสมภารปกเกล้า ฯ ทั่วพระราชอาณาจักรสยาม
เพราะฉนั้น ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าวันพฤหัสบดีที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๖๘ ตรงกับเดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ได้มหาศุภมงคลพระฤกษ์ เวลา ๙ นาฬิกากับ ๕๓ นาฑี ๕๒ วินาฑีก่อนเที่ยง ขอพระราชทานอัญเชิญเสด็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จสู่พระแท่นสรงทรงแปร/*2พระพักตร์สู่เบื้องมหามงคลทิศอิศาน พราหมณ์จะได้ถวายน้ำกลดแลน้ำพระมหาศังข์ชำระพระองค์ ทรงเครื่องพระมูรธาภิเษกสนานตามจารีตแบบอย่างสมเด็จพระบรมมหาจักรพรรดิกษัตราธิราชเจ้าสืบ ๆ มา
ครั้นถึงเวลา ๑๐ นาฬิกากับ ๕๒ นาฑี ๕๒ วินาฑี ก่อนเที่ยงเป็นประถมพระฤกษ์ ขอพระราชทานเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงพระแท่นภัทรบิฐไปจนถึงเวลา ๑๑ นาฬิกากับ ๑๒ นาฑี ๕๒ วินาฑี ก่อนเที่ยง เป็นที่สุดแห่งพระฤกษ์
เพื่อทรงพระเจริญพระราชสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล เมทนีดลสกลราชศัตรูกษัย
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า
(เซ็นนาม) เสวกโท พระยาโหราธิบดี
เสวกตรี พระญาณเวท
รองเสวกเอก หลวงโลกทีป
รองเสวกโท หลวงไตรเพทพิสัย
รองเสวกโท ขุนโลกพยากรณ์
เตรียมการพระราชพิธี
/*3วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๖๘ (วัน ๔ ฯ๖ ๓ ค่ำปีฉลู) กำหนดสวดมนตร์จารึกพระสุพรรณบัฏในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตั้งโต๊ะจำลักลายปิดทองบนธรรมาสน์ศิลาหน้าบุษบก พระมหามณีรัตนปฏิมาประดิษฐานแผ่นทองคำสำหรับจารึกพระสุพรรณบัฏบรมนามาภิไธย และแผ่นทองคำที่จะจารึกพระดวงพระชนมพรรษา และงากลึงสำหรับแกะพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดิน ประดิษฐานบนพานทองสองชั้นสำรับใหญ่ตั้งบนโต๊ะนั้น มีเครื่องนมัสการทองใหญ่กับพระแท่นทรงกราบตรงหน้าธรรมาสน์ศิลาออกมา และตั้งอาสน์สงฆ์ข้างผนังด้านเหนือในพระอุโบสถ ที่ชาลาหน้าพระอุโบสถตั้งศาลบูชาเทวดาคู่หนึ่ง เวลา ๕ ล.ท. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวธวรรณปรีชาเสด็จยังในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแทนพระองค์ พระสงฆ์ราชาคณะ ๑๐ รูป มีพระธรรมวโรดมเจ้าอาวาสวัดพระเชตุพนเป็นประธานเจริญพระพุทธมนตร์ โหรบูชาเทวดา
วันรุ่งขึ้นเจ้าพนักงานได้ตั้งโต๊ะจำลักลายปิดทอง ตรงประตูกลางในพระอุโบสถตั้งบายศรีแก้ว ทอง เงิน สำรับใหญ่พร้อมด้วยเครื่องสำหรับเวียนเทียนสมโภช และบายศรีตองลองทองขาวขวาซ้ายคู่หนึ่ง กับมะพร้าวอ่อน ศีร์ษะสุกรซ้ายขวาคู่หนึ่งสำหรับบูชาพระฤกษ์ เวลา ๑๐ ก.ท. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา เสด็จมาทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระราชาคณะ ๑๐ รูปถวายพรพระ ครั้นเวลาใกล้พระฤกษ์ ทรงจุดเทียนทองธูปเงินที่โต๊ะทองสำหรับจารึก ซึ่งตั้งอยู่ตรงหน้าอาสน์สงฆ์ตอนต้นเรียงกันอยู่ ๓ โต๊ะ โต๊ะสำหรับจารึกพระสุพรรณบัฏพระบรมนามาภิไธยอยู่กลาง โต๊ะสำหรับจารึกพระดวงพระชนมพรรษาอยู่ด้านเหนือต่อหน้าอาสน์สงฆ์ โต๊ะสำหรับแกะพระราชลัญจกรอยู่ข้างด้านทิศทักษิณ ผู้จารึกแต่งตัวนุ่งห่มขาว ห่มผ้าเฉียงบ่า นมัสการพระมหามณีรัตนปฏิมาแล้วบ่ายหน้ากราบถวาย/*4บังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแล้ว พาดด้ายสายสิญจน์คล้องคอผันหน้าสู่มงคลทิศอิศานโหรบูชาพระฤกษ์ ถึงเวลาพระฤกษ์ ๑๐.๓๔ ก.ท. พระยาโหราธิบดี ลั่นฆ้องชัยพระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถา พราหมณ์เป่าศังข์พนักงานประโคมแตรศังข์ดุริยางคดนตรี จางวางโท พระยามหานามราช (หม่อมราชวงศ์จำนง นพวงศ์ ณ อยุธยา) เปรียญ ปลัดพระมุรธาธรในหน้าที่ สมุหพระอาลักษณจารึกพระสุพรรณบัญู พระบรมนามาภิไธยลงในแผ่นทองคำเนื้อกว้าง ๑๕.๒๔ เซนติเมตร ยาว ๔๐.๖๔ เซนติเมตร ทองหนัก ๓ ตำลึง ๓ บาท ๔๖ กรัม อำมาตย์ตรี พระญาณวิจิตร (สิทธิ์ โลจนานนท์) เปรียญราชบัณฑิต จารึกดวงพระชะตาพระชนมพรรษาลงในแผ่นทองคำเนื้อ๘ กว้าง ๑๕.๒๔ เซนติเมตร ยาว ๓๐.๔๘ เซนติเมตร หนัก ๓ ตำลึงถ้วน ว่าที่รองเสวกตรี จำรัส ทิพโยธา ช่างแกะกรมศิลปากร แกะพระราชลัญจกรประจำรัชกาล เมื่อจารึกและแกะเสร็จแล้ว กรมหมื่นวิวิธวรรณปรชา ทรงประเคนอาหารภัตต์เลี้ยงพระสงฆ์ เสวกโท พระยาโหราธิบดี (แหยม วัชรโชติ) เสวกตรี พระญาณเวท (ศุข ศุขโชติ) โหรถวายเจิมจุรณ์ พราหมณ์ มหาเสวกตรี พระราชครูวามเทพมุนี (หว่าง รังสิพราหมณกุล) เสวกเอก พระสิทธิชัยบดี (อิน ศิริพราหมณกุล) หลั่งนำศังข์ที่พระสุพรรณบัฏและแผ่นทองคำจารึกพระดวงพระชนมพรรษาและที่พระราชลัญจกร จึงพระราชครูวามเทพมุนีพราหมณ์พิธีม้วนแผ่นพระสุพรรณบัฏพันไหมเบญจพรรณ์และพันผ้าแพรแดง พระยาโหราธิบดีม้วนแผ่นทองจารึกดวงพระชตาพระชนมพรรษา พันด้วยไหมเบญจพรรณ์และพันผ้าแพรแดง เชิญถวายกรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ทรงรับบรรจุในพระราชกรันธุ์ทองคำจำลักลายลงยาราชาวดีทั้งสองนั้น แล้วเชิญลงรวมในพระหีบทองคำลงยาสวมถุงโหมดผูกประจำตราไว้ แล้วเชิญประดิษฐานบนพานทองสองชั้นสำรับใหญ่ปิดคลุมพื้นตาดปักดิ้นเลื่อม พระยาอุทัยธรรม ภูษามาลาเชิญขึ้นประดิษฐานบนโต๊ะจำลักปิดทองเหนือธรรมาศน์สิลา กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชาทรงประเคนเครื่องไทยธรรมแก่พระสงฆ์ ๆ ๑๐ รูป ถวายอนุ/*5โมทนากลับไป พราหมณ์เบิกแว่นเวียนเทียนข้าทูลลอองธุลีพระบาทรับแว่นเวียนเทียนสมโภชและเจิมจุรณ์แล้ว คงประดิษฐานพระสุพรรณบัฏ และดวงพระชนมพรรษาไว้ในพระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม
ในวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๖๘ นี้ ที่หัวเมืองมณฑลต่าง ๆ ในพระราชอาณาจักร์ได้ตั้งพิธีเษกน้ำมูรธาภิเษก คือ
๑ มณฑลอยุธยา ตั้งที่พระพุทธบาท
๒ มณฑลพิษณุโลก ตั้งที่วิหารพระพุทธชินราช วัดพระมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลกแห่ง ๑ ที่วัดพระมหาธาตุ จังหวัดสวรรคโลกอิกแห่ง ๑
๓ มณฑลนครชัยศรี ตั้งที่พระปฐมเจดีย์
๔ มณฑลนครศรีธรรมราช ตั้งที่พระมหาธาตุ จังหวัดนครศรีธรรมราช
๕ มณฑลพายัพ ตั้งที่พระธาตุหริภุญชัย วัดพระมหาธาตุ จังหวัดนครลำพูน
๖ มณฑลอุดร ตั้งที่พระธาตุพนม จังหวัดนครพนม
๗ มณฑลมหาราษฎร์ ตั้งที่พระธาตุช่อแฮ จังหวัดแพร่
๘ มณฑลร้อยเอ็จ ตั้งที่บึงพระลานชัย จังหวัดร้อยเอ็จ
๙ มณฑลราชบุรี ตั้งที่วัดพระมหาธาตุ จังหวัดเพ็ชร์บุรี
๑๐ มณฑลนครสวรรค์ ตั้งที่วัดพระบรมธาตุ จังหวัดชัยนาท
๑๑ มณฑลปราจิณ ตั้งที่วัดโสธร จังหวัดฉะเชิงเทรา
๑๒ มณฑลนครราชสีมา ตั้งที่วัดกลาง จังหวัดนครราชสีมา
๑๓ มณฑลอุบล ตั้งที่วัดศรีทอง จังหวัดอุบลราชธานี
๑๔ มณฑลจันทบุรี ตั้งที่วัดพลับ จังหวัดจันทบุรี
๑๕ มณฑลสุราษฎร์ ตั้งที่วัดพระมหาธาตุ จังหวัดไชยา
๑๖ มณฑลปัตตานี ตั้งที่วัดตานีนรสโมสร จังหวัดปัตตานี
๑๗ มณฑลภูเก็ต ตั้งที่วัดพระทอง จังหวัดถลาง
รวม ๑๗ มณฑล ๑๘ แห่ง ในวันนี้ได้มีประชุมสงฆนายกในมณฑลนั้น/*6เป็นประธาน พร้อมด้วยอุปราชสมุหเทศาภิบาลในมณฑลนั้นๆ และข้าราชการทุกหมู่เหล่าแต่งกายด้วยเครื่องเต็มยศขาว พระสังฆนายกประกาศเทวดาแล้วจุดเทียนชัยพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ และสวดภาณวาร จนเสร็จการพระราชพิธี
ครั้นรุ่งขึ้นเลี้ยงอาหารภัตต์แก่พระสงฆ์ พระสังฆานุนายกดับเทียนชัย พระสังฆนายกในมณฑลนั้น ๆ เษกน้ำพระพุทธมนตร์เจือลงในน้ำที่เข้าพระราชพิธีด้วยอีกครั้ง ๑ แล้วมอบให้ผู้เป็นประธานในมณฑลนั้นจัดการเวียนเทียนสมโภชอีกตอนหนึ่ง เสร็จแล้วจัดให้ข้าราชการเชิญนำพระพุทธมนตร์เข้ามากรุงเทพพระมหานครรอคอยวันพระราชพิธี
วันที่ ๒๐ กมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘ เวลา ๕ นาฬิกา ๓๐ นาฑีหลังเที่ยง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องขาว ก่อนเสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงบำเบ็ญพระราชกุศลประจำวันตามราชประเพณี เสด็จพระราชดำเนิน ณ หอพระธาตุมณเฑียร ทรงจุดเทียน ทอง เงิน มีพานทองประดับดอกไม้สดด้วย ๖ สำรับ กราบถวายบังคมพระบรมอัสถิ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๓ รัชกาลต้น และพระราชินี กับพระอัสถิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกด้วยเป็นการเคารพในการที่จะเสด็จเข้าพระราชพัธิบรมราชาภิเษก แล้วเสด็จเข้าสู่พระวิมานในพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ซึ่งประดิษฐานพระบรมอัสถิสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช สมเด็จพระบรมชนกนาถ และพระราชินีทั้งสองรัชกาล ทรงสักการเช่นเดียวกัน แล้วจึงเสด็จพระราชดำเนินสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ทรงจุดเทียน ทอง เงิน มีพานดอกไม้สด กราบถวายบังคมพระบรมศพอีกเป็นพิเศษ เพื่อเคารพในการที่จะเสด็จเข้าพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เสร็จแล้วเสด็จกลับ
พระราชพิธีบรมราชาภิเขก
การแต่งสถานที่
วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘ ตรงกับ (วัน ๑ ๑๐ฯ ๔ /*7ค่ำ ปีฉลู จ.ศ. ๑๒๘๗) เป็นวันตั้งน้ำวงด้ายเริ่มการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียร ซึ่งตั้งการที่พระมหามณเฑียร คือ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระที่นั่งไพศาลทักษิณ และพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน อันเป็นสถานที่ได้กระทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกมาแต่ก่อน
ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เชิญพระสัมพุทธพรรณี พระมณีรัตนปฏิมาแก้วมรกตน้อยประดิษฐานในพระที่นั่งบุบบกมาลา มีเทียนทอง เทียนเงิน หนักเล่มละ ๘ บาท ตั้งในบุษบกทั้ง ๔ มุม ๒ คู่ ที่เกรินข้างบุษบกทั้งสองข้างตั้งโต๊ะทองรองพานทองสองชั้น สำรับใหญ่มีพุ่มดอกไม้สดทั้งสองข้างคู่ ๑ ที่ฐานชั้นลดลงมามีเทียนทอง เทียนเงิน หนักเล่มละ ๘๐ บาท ๒ คู่ หน้าพระที่นั่งบุบบกตั้งโต๊ะทองจำลักลาย มีพานทองจัดดอกไม้สดตามลำดับชั้นเป็นหลั่นลงมา มีเทียนพระมหามงคลคู่ ๑ มีเทียนเท่าพระองค์ในตู้ขวาซ้ายคู่ ๑ มีต้นไม้ทองเงินสองข้างคู่ ๑ ต่อออกมาทอดเครื่องนมัสการพานทองสองชั้น และพระแท่นทรงกราบ
พระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ลาดด้วยหนังไกรสรราชสีห์ทั้งผืน มีศีร์ษะและมือยื่นออกมาที่เก็จ ตั้งพระที่นั่งพุดตาลทองคำรัตนสิงหาสน์บนแผ่นหนังไกรสรราชสีห์ ที่ประทับเสด็จออกทรงรับคำถวายชัยมงคล มีโต๊ะทองสำหรับตั้งเครื่องราชูปโภคอยู่ข้างบนนั้นทั้งสองข้าง ที่มุมพระแท่นลารองพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ตั้งต้นไม้ทองเงินสี่มุม ๆ ละต้นเปน ๒ คู่ พระมหานพปฎลเศวตฉัตร์ลดลงแต่งใหม่ ทอดไว้บนขาทรายเบื้องหลังข้างตะวันออก เพื่อจะยกขึ้นพร้อมกันกับพระฤกษ์สรงพระมูรธาภิเษก
ตั้งเครื่องสูงหักทองขวางห้าชั้น หน้าเสาตอนข้างหน้าพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ ๔ คู่ หน้าเสาตอนข้างหลังพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ตั้งชุมสายเป็นคู่กัน ๒ คู่ ตั้งพระราชบัลลังก์ตรงหน้าพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ เป็นที่เสด็จออกประทับพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาทเฝ้า ทอดเครื่องพานพระขันหมาก/*8สำรับใหญ่ มพระแสงง้าว พระแสงปืนทอดราวข้างหลังพระราชบัลลังก์
พระสูตร์สายเถื่อนติดตรงเสาคู่หน้าพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร เพื่อสำหรับไขพระสูตร์เวลาเสด็จออกทรงรับคำถวายชัยมงคล
ตั้งพระแท่นเป็นเตียงพระ สงฆ์สวดภาณวารด้านเหนือ ชิดกับพระทวารกลาง มีเตียงพระราชาคณะนั่งปรกอยู่ข้างทิศตะวันออกแห่งพระแท่นเตียงสวดภาณวาร ราชบัณฑิตย์ถือสายสิญจน์ชักลูกประคำข้างเตียงสวดด้านตะวันตกตั้งกระโจมเทียนชัยขึงผ้าขาวบางปักทองแร่งตรงหน้าพระแท่นเตียงสวดภาณวาร
ตั้งอาสน์สงฆ์หน้าเสานอกเครื่องสูงห้าชั้นหักทองขวางกับระหว่างเสาและที่พระเฉลียงหลังเสาด้วยเป็น ๔ แถว
ตั้งที่พระบรมวงศานุวงศ์เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทตรงพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร ณพระเฉลียงและที่มุขทิศปัศจิม ข้าทูลลอองธุลีพระบาทในพระราชสำนักและทหารมหาดเล็กราชองครักษ์ยืนเฝ้า ที่พระเฉลียงทิศตะวันออกตรงพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร์ ระหว่างกลางพระที่นั่งหน้าพระราชบัลลังก์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาทเป็นสองหมู่ สำหรับเสนาอำมาตย์เฝ้า มีช่องทางเดินกลาง และหน้าอาสน์สงฆ์เปนสองทาง บนเพดานมีพวงดอกไม้ร้อยกรองเปนระย้าขนาดใหญ่ ระหว่างระย้าโคมแก้วเป็นสองแถว ๆ ละ ๕ พวง พวงระย้าร้อยกรองด้วยดอกไม้ขนาดย่อม ที่ช่องพระบัญชรและช่องพระทวารทุกช่อง
ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตั้งพระแท่นมณฑลที่ริมผนังด้านตะวันออกทางมุมผนังข้างเหนือ มีโต๊ะหมู่จำลักลายทองประดิษฐานพระพุทธปฏิมาพระพุทธบุษยรัตนองค์ใหญ่และองค์น้อย พระชัยวัฒน์ประจำรัชกาลทั้ง ๖ รัชกาล พระชัยเนาวโลหของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระนิรันตราย พระเรือนแก้ว พระแก้วอุ้มบาตร์ พระเจดีย์ลังกาบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ พระธรรมคัมภีร์ พระสุพรรณบัฏกับดวงพระชนมพรรษา ซึ่งได้เชิญแห่มาจากพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ เครื่อง/*9พระบรมราชาภรณ์และเครื่องราชูปโภค รูปเทวดาเชิญหับพระราชลัญจกรและเชิญพระแสง ตั้งพระขันหยก พระครอบพระกริ่ง พระมหาศังข์ มีเชิงเทียนทองเงิน หนักเล่มละ ๘ บาทตั้งสำหรับพระราชพิธี กับประดับพระแสงสำหรับแผ่นดิน พระแสงประจำรัชกาล พระแสงอัษฎาวุธ ที่ราวหลังในพระแท่นมณฑล ที่เสาพระแท่นมณฑลมีพระมหาเศวตฉัตร์พระกันภิรมย์ ธงชัยราชกะบี่ธุช พระครุฑพ่าห์ ธงมหาราช ธงมหาไพชยนต์ พระเต้าน้ำพระพุทธมนตร์ต่างๆ เหมปักแว่นเวียนเทียน และเทียนทอง เทียนเงิน หนักเล่มละ ๘ บาทที่เตียงลารองพระแท่นมณฑล มีเทียนพระมหามงคลคู่ ๑ มีเชิงเทียนทอง เทียนเงิน หนักเล่มละ ๘ บาท สลับกับหม้อน้ำพระพุทธมนตร์ และพานทองจัดดอกไม้ ๖ คู่ มีตู้เทียนเท่าพระองค์อยู่เบื้องขวาเบื้องซ้ายพระแท่นมณฑล คู่ ๑ หน้าพระแท่นมณฑลตั้งเครื่องนมัสการลงยาราชาวดี มีพระแท่นทรงกราบ วงด้ายสายสิญจน์สพานจากพระแท่นมณฑล แยกเลียบไปตามบัวผนังเหนือช่องพระบัญชรทั้งสองด้าน ไปออกช่องพระทวารเทวราชมเหศวร์ตรงพระที่นั่งบุบบกมาลา แล้วแยกไปตามเสาพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยทั้งสองข้าง แล้วแยกเลี้ยวเข้าที่กระโจมเทียนชัยและพระแท่นเตียงสวดภาณวาร โยงสายสิญจน์จากสพานมายังอาสน์สงฆ์ เจริญพระพุทธมแตร์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย และพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ทุกสายตามสถานที่เจริญพระพุทธมนตร์ แล้วโยงสายสิญจน์ไปวงรอบพระราชมณเฑียรที่ทำพระราชพิธี และวงไปยังพระมณฑปพระกระยาสนานสรงพระมูรธาภิเษก และวงต่อออกไปยังพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้วย
พระที่นั่งอัฐทิศอุทมพรราชอาสน์ มีพระบวรเศวตฉัตร์ปักอยู่ท่ามกลาง ตั้งอยู่ตรงหน้าพระทวารที่ลงจากหอพระสุราลัยพิมาน มีตั่งอัฐทิศทำด้วยไม้ไผ่สีสุกพันผ้าขาวปูผ้าขาวตั้งเทวรูปอธิไทโพธิบาต และเทวรูปนพเคราะห์ประจำทิศ มีเต้าน้ำศิลา พระถ้วยศิลาจารึกอักษรคลุมตาด และกรดศังข์ของพราหมณ์ มีเครื่องนมัสการถ้วยแก้วเชิงจัดพุ่มดอกไม้สด ตามสีเทวดานพเคราะห์ และ/*10มีเทียนทอง เทียนเงินคู่ ๑ ทั้ง ๘ ทิศ เทวรูปพระเกตุตั้งอยู่เหนือตั่งไม้สีสุกพันผ้าขาวปูผ้าขาวบนพระแท่นลาข้างหน้าพระที่นั่งอัฐทิศมีเครื่องบูชา ทิศกลางเทียนทอง เทียนเงิน หนักเล่มละ ๘ บาท บูชาพระเศวตฉัตร์ คู่ ๑ ทั้ง ๓ วัน ถึงวันเสด็จขึ้นอัฐทิศย้ายเทวรูปเทวดาองค์อื่นมารวมอยู่บนตั้งข้างหน้า วันเจริญพระพุทธมนตร์ ๓ วัน ตั้งบัดยอดมณฑปจำลักลายปิดทองโหรบูชานพเคราะห์ และมีขันพระสาครเงินน้ำพระพุทธมนตร์สำหรับโหรจุดเทียนติดบูชานพเคราะห์อยู่ข้างหน้าด้วยพระขัน ๑
พระที่นั่งภัทรบิฐ มีพระบวรเศวตฉัตร์ประดิษฐานอยู่ตรงหน้าพระทวารที่ลงจากหอพระธาตุมณเฑียร มีโต๊ะตั้งข้างพระที่นั่งภัทรบิฐ ทั้งสองข้างสำหรับตั้งเครื่องราชปโภค มีพานทองจัดพุ่มดอกไม้ ขวดทองปักดอกไม้คู่ ๑ เทียนทอง เทียนเงินหนักเล่มละ ๘ บาทคู่ ๑ ตั้งบนพระแท่นลารองพระที่นั่งกัทรบิฐบูชาพระบวรเศวตฉัตร์นั้น
ตั้งโต๊ะเครื่องบูชา ณที่ประดิษฐานพระสยามเทวาธิราช ตรงลับแลพระทวารเทวราชมเหศวร์ ข้างหน้าโต๊ะ มีเทียน ทอง เงิน หนัก ๓ ตำลึงคู่ ๑
ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณนี้ มียันต์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า อักขระขอมตัวทองแขวนห้อยอยู่กับระย้าแก้วไฟฟ้าตรงหน้าโต๊ะที่บูชาพระสยามเทวาธิราช มีสายสิญจน์ต่อจากสพานมาที่ยันต์ ห้อยลงมาสำหรับพระราชาคณะผู้ใหญ่ถือเวลาประกาศเทวดา มียันต์พระอริยสาวกอัคระคาถาตัวทองแขวนที่ผนังตามแนวลวดบัวประจำทิศทั้ง ๘ ต่อสายสิญจน์จากสพานมาผูกที่ยันต์ทั้ง ๘ ยันต์ เพดานพระที่นั่งมีพวงดอกไม้ร้อยกรองเป็นระย้าสองแถว ๆ ละ ๗ พวง มีพวงมาลัยเปียผูกห้อยที่พระบวรเศวตฉัตร์ พระที่นั่งอัฐทิศ และพระที่นั่งภัทรบิฐ โยงด้ายสายสิญจน์จากสพานมายังพระบวรเศวตฉัตร์ทั้งสองแห่ง และมีพวงระย้าดอกไม้ขนาดย่อมห้อยตามพระบัญชรและพระทวาร
ทอดพระราชบัลลังก์ที่ประทับต่อหน้าพระที่นั่งอัฐทิศออกมาตามผนัง/*11ด้านทักษิณช่องที่สาม ทอดเครื่องพานพระขันหมากทองคำลงยาราชาวดี และพระแสงง้าว พระแสงปืนทอดราวอยู่หลังพระราชบัลลังก์
ตั้งอาสน์สงฆ์ข้างแนวผนังด้านเหนือ หน้าพระแท่นมณฑลออกมาเป็นสองแถว ต่อจากพระทวารเทวราชมเหศวร์ข้างตะวันตกแถวเดียว
พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณชั้นสูงตั้งแต่ประถมาภรณ์ช้างเผือกขึ้นไป เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทหน้าแถวอาสน์สงฆ์ตอนตะวันตก ผันหน้าไปยังที่ประทับทิศตะวันออก
หลังพระที่นั่งภัทรบิฐและที่พระเฉลียงชานพักด้านใต้ เป็นที่มหาดเล็กและเจ้าพนักงานกรมต่าง ๆ ผู้ที่มีหน้าที่เกี่ยวกับพระราชพิธีเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท
ชานพักท้องพระโรงหน้าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในองค์ประธานและที่พระเฉลียงข้างตะวันออก เป็นที่พระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ท้าวนางเถ้าแก่เฝ้าที่พระเฉลียงข้างตะวันตก
พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ตั้งพระแท่นบรรธมในพระฉากด้านตะวันออกตอนข้างเหนือมีนพปฎลเศวตฉัตร์แขวนลอยบนเพดานเหนือพระแท่นบรรธมลดแต่งใหม่ทอดอยู่บนขาทรายโยงด้ายสายสิญจน์ผูกไว้ เมื่อเวลาพระมหามงคลฤกษ์สรงพระมูรธาภิเษกสนานจะได้ยกขึ้นแขวน บนพระแท่นลดพระยี่ภู่พับคลุมเยี่ยระบับไว้พร้อมด้วยพระเขนยทองบนพานแว่นฟ้า บนพระแท่นบรรธมตั้งม้าหมู่เชิญพระชัยเนาวโลหรัชกาลที่ ๕ ประดิษฐานพร้อมด้วยพานทองประดับดอกไม้สดและเทียนทอง เงิน หนัก ๘ บาท ๒ คู่ เครื่องสักการบูชามีเครื่องเฉลิมพระราชมณเฑียรตั้งอยู่พร้อม คือ ศิลาบดโมรา พรรณพืช เข้าเปลือก ถั่ว งา เมล็ดพรรณผักกาด เมล็ดฝ้าย วิลาร์แต่งประดับด้วยเครื่องทองฝังเพ็ชร์พลอย พระแส้หางช้างเผือก, จั่นหมากทอง ธารพระกรศักดิ์สิทธิ์ กุญแจทอง และปูลาดอาสน์บนพระแท่นบรรธมสำหรับพระราชาคณะ ๕ รูป เจริญพระพุทธมนตร์บนพระแท่น ตั้งเครื่องนมัสการเครื่องแก้วเจียรไนยหน้า/*12พระแท่นบรรธมปูราชอาสน์นมัสการ มีพระฉากกั้น ห้องกลางทอดพระราชอาสน์ที่ประทับทรงสดับพระราชาคณะ ๕ รูปเจริญพระพุทธมนตร์ ทอดเครื่องพานพระศรีลงยาราชาวดีของเดิม มีพระมณฑปพระมหามงคลสำหรับทรงเมื่อเวลาพระราชาคณะเจริญพระพุทธมนตร์และถาดสรงพระพักตร์ มีขันพระนพในเวลาพระสงฆ์ราชาคณะเจริญพระพุทธมนตร์เษกน้ำพระพุทธมนตร์ทั้ง ๓ วันนั้นด้วย
ในพระฉากตอนใต้ห้องทรงเครื่อง ตั้งพระแท่นลาดราชอาสน์ ตั้งเครื่องสรงพระพักตร์และเครื่องพระสำอางพร้อม มีนพปฎลเศวตฉัตร์แขวนลอยเหนือพระแท่น ลดแต่งใหม่ทอดอยู่บนขาทราย โยงด้ายสายสิญจน์มาผูกไว้ จะได้ยกขึ้นเมื่อเวลาพระมหามงคลพระฤกษ์สรงพระมูรธาภิเษกสนานพร้อมกัน และมีฉากห้องสรงต่อเนื่องกัน
มณฑปพระกระยาสนาน
มณฑปพระกระยาสนาน ปลูกที่ชาลาหน้าชานพักด้านตะวันออกยกพื้นชั้นหนึ่ง ตั้งพระมณฑปพื้นขาว ยอดพื้นขาวมีนาคช่อห้อยช่อตั้งกระจังปิดทอง มีเฟื่องอุบะจำปาทองรอบ เพดานผ้าขาวปิดทองชำลุลายมีอุบะจำปาทองห้อยกลาง มีพระสูตร์ขาวทองแผ่ลวดลายแย่งทรงเข้าบิณฑ์ทั้ง ๔ ด้าน ตั้งตั่งไม้อุทุมพรบนถาดทองในมณฑป วันสรงพระมูรธาภิเษกสนานจะได้ตั้งถาดทองเครื่องสรงพระพักตร์ลงยาราชาวดีมีพระครอบมูรธาภิเษกสนาน และมีใบตะขบซึ่งเป็นใบไม้กาลกิณีสำหรับทรงเหยียบ และที่ยกพื้นฐานพระมณฑปมีราชวัตร์พื้นขาวลายดวงทองมีเครื่องสูงทองแผ่ลวด ๗ ชั้นพื้นโหมดสี ทอง นาก เงิน ปักทั้ง ๔ มุมๆ ละ ๓ องค์ ที่ราชวัตร์ประดับผูกต้นกล้วย ต้นอ้อย จั่นหมาก จั่นมะพร้าว ีช่องทางขึ้นทั้ง ๔ ด้าน
ตั้งบุษบกน้อยลายสลักปิดทองสำหรับตั้งพระชัยเนาวโลหทิศบูรพา ตั้งบุษบกน้อยลายสลักปิดทองสำหรับตั้งพระพิฆเณศทิศปัศจิม สำหรับเวลาเชิญ/*13นำเสด็จสู่ที่พระมณฑปสรงพระมูรธาภิเษกสนานจะได้ประดิษฐานในมณฑป มีศาลเทวดาบูชาฤกษ์จตุโลกบาลทั้ง ๔ ศาลพระอินทร์อยู่กลางมณฑป โหรเริ่มบูชาตั้งแต่วันที่ ๒๒ ที่๒๓ ที่ ๒๔ ทั้ง ๓ วัน ถึงวันที่ ๒๕ จะได้เสด็จสู่พระแท่นสรงพระมูรธาภิเษกสนาน เจ้าพนักงานจึงย้ายศาลพระอินทร์ไปตั้งที่ชาลาหน้ามณฑปทิศบูรพา ส่วนศาลจตุโลกบาลทั้ง ๔ ย้ายไปเข้าตั้งตามราชวัตร์ทั้ง ๔ มุม เว้นช่องทางขึ้นลงให้เป็นการสดวก กับตั้งโต๊ะเครื่องสังเวยเทวดากลางหาวที่หลังศาลพระอินทร์ที่ชาลาทิศบูรพา มึกระถางธูปและเทียน ทอง เงิน หนักเล่มละ ๖ บาทคู่ ๑
และปลูกปะรำมียกพื้นข้างพระเฉลียงพระมหามณเฑียรด้านตะวันออก เป็นที่ประทับพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในเฝ้าเวลาสรงพระมูรธาภิเษกสนาน
ปลูกปะรำมียกพื้นข้างพระเฉลียงพระมหามณเฑียรด้านตะวันตก เปนที่ข้าทูลลอองธุลีพระบาทภรรยาข้าราชการเฝ้า
โรงพระราชพิธีพราหมณ์
มีโรงพระราชพิธีพราหมณ์ ที่ริมกำแพงนอกฉนวนทางข้างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยด้านตะวันออก กับด้านทิศตะวันตกแห่งพระที่นั่งบรมพิมาน ผันหน้าโรงพระราชพิธีไปทางทิศใต้ มีช่อฟ้าใบระกาหางหงส์ทำด้วยไม้จริงปิดทอง น้ำตะโก หลังคาดาดผ้าขาว เพดานผ้าขาว ผ้าบุผ้าขาว มีไม้โขลนทวารปักราชวัตร์ตาชะแลงทาขาวมีฉัตร์ธงกระดาษ ๕ ชั้น ประดับด้วยต้นกล้วย ต้นอ้อย จั่นหมาก จั่นมะพร้าว ตั้งเตียงมณฑลเล็กประดับกระจกในโรงพระราชพิธี มีโต๊ะทองตั้งพระอิศวร พระอุมา พระนารายน์ พระลักษมี พระมเหศวรี พระพรหม พระมหาพิฆเณศ กับตั้งโต๊ะเทวดานพเคราะห์และตั้งโต๊ะเบ็ญจครรภ์ ตั้งหม้อกุณฑ ๙ หม้อ อยู่เบื้องขวาเตียงมณฑล ตั้งเตาโหมกุณฑอยู่เบื้องซ้ายไว้พร้อม
ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีเทียนพระมหามงคลวันละ/*14คู่ ๑ เทียนเท่าพระองค์วันละคู่ ๑ มีเครื่องนมัสการพานทองใหญ่สำหรับบูชาในวันพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ วันที่ ๒๒ วันที่ ๒๓ วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์นั้นด้วยทั้ง ๓ วัน
งานบรมราชาภิเษก
(ก) พิธีเบื้องต้น วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘ เวลา ๖ ล.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องทรงทหารบก เสด็จออกเกยหน้าพระที่นั่งบรมพิมานประทับพระราชยานกง เสด็จโดยขบวรราบแต่เกยหน้าพระที่นั่งบรมพิมาน หัวหมื่น พระยามานพนริศร์ (ทองเจือ ทองเจือ) มหาดเล็กเชิญพระแสงฝักทองเกลี้ยงตามเสด็จ และเป็นผู้เชิญตามเสด็จต่อไปทุกเวลา ทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ตั้งกองเกียรติยศหน้ากระทรวงวัง พร้อมด้วยแตรวงธงประจำกอง เทียบพระราชยานที่เกยหน้าพระทวารเทเวศรรักษา เสด็จในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทโดยลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระสัมพุทธพรรณี พระพุทธมณีรัตนปฏิมาน้อย ซึ่งประดิษฐานอยู่ ณพระที่นั่งบุษบกมาลาแล้ว เสด็จทางพระทวารเทวราชมเหศวร์ เจ้ากรมพระตำรวจหลวงนำเสด็จ มหาดเล็กเชิญเครื่องและจางวางมหาดเล็กกับสมุหราชองครักษ ตามเสด็จขึ้นประทับในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับพระราชบัลลังก์ เจ้าพนักงานประโคมแตรศังข์ดุริยดนตรี สังฆการีอาราธนาสมเด็จพระราชาคณะพระราชา คณะ ๓๐ รูป มีพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเปนประธาน ซึ่งจะได้เจริญพระพุทธมนตร์ตั้งน้ำวงด้ายเข้าทางประตูสนามราชกิจ พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการชั้นได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณชั้นสูง ตั้งแต่ประถมาภรณ์ช้างเผือก และผู้มีหน้าที่เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทพร้อมกับพระสงฆ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการหน้าพระแท่นมณฑล สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายศีลแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธ/*15มนตร์ ทรงจุดเทียน ทอง เงิน บูชาพระบวรเศวตฉัตร์ที่พระแท่นอัฐทิศ และเทียนที่โต๊ะบูชาพระสยามเทวาธิราช และเทียน ทอง เงิน บูชาพระเศวตฉัตร์ที่พระที่นั่งภัทรบิฐแล้วประทับพระราชบัลลังก์ พระราชครูวามเทพมุนี (หว่าง รังสิพราหมณกุล) เจ้ากรมพราหมณ์พิธี ถวายน้ำพระมหาศังข์ พราหมณ์เป่าศังข์ เมื่อพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์จบ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายพระพรลา เวลา ๗.๔๐ ล.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับโดยขบวรราบตามทางเดิมขึ้นประทับพระที่นั่งบรมพิมาน
วันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ เวลาเช้าพระสงฆ์ได้มานั่งณอาสน์สงฆ์ พร้อมอยู่ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยเข้าพระราชพิธี รวม ๘๐ รูป เวลา ๙.๔๐ ก.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องครี่งยศกทหารบกประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวรราบ แต่หน้าพระที่นั่งบรมพิมานเข้าสู่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการเฝ้าตามตำแหน่ง จึงทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายศีล ถึงเวลาอุดมมหามงคลฤกษ์ ๑๐.๐๔ ก.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนทองชนวนด้วยไฟฟ้าทรงตั้งสัตยาธิบฐาน แล้วถวายเทียนทองแด่สมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงจุดเทียนชัย พระสงฆ์ ๘๐ รูปพร้อมกันสวดคาถาจุดเทียนชัย พระยาโหราธิบดี (แหยม วัชรโชติ) ลั่นฆ้องชัย พราหมณ์เป่าศังข์ กรมแสงในขับไม้บัณเฑาะว์ พนักงานประโคมแตรศังข์เครื่องดุริยดนตรี เมื่อจุดเทียนชัยแล้ว ทรงจุดเทียนชนวนเครื่องสังเวย ให้มหาดเล็กกองตั้งเครื่อง เชิญเครื่องสังเวยไปตั้งสังเวยตามสถานที่สำคัญต่าง ๆ คือ ๑. ที่พระสยามเทวาธิราชในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ๒. ที่พระที่นั่งเศวตฉัตร์ใน พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยนั้น ๓. ที่พระมหาเศวตฉัตร์ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๔. ที่พระมหาเศวตฉัตร์ในพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ๕. ที่พระมหาเศวตฉัตร์ในพระที่นั่งอนันตสมาคม ๖. ที่พระนเรศวรเป็นเจ้าณห้องภูษามาลา ๗. ที่เทวสถานพระอิศวร ๘. ที่เทวสถานพระนารายน์ ๙. ที่เทวสถานพระคเณศ ๑๐. ที่เทวรูปณหอเชือก /*16๑๑. ที่พระหลักเมือง ๑๒. ที่พระเสื้อเมือง ๑๓. พระกาฬชัยศรี ๑๔. พระเพลิง ๑๕. พระเจตคุปต์ ๑๖. ที่เทวรูปณหอแก้วพระภูมิกับ ๑๗. เทวรูปที่ตึกดิน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงประเคนไตรแพร ย่ามแพรลายก้านแย่งทรงเข้าบิณฑ์แก่พระสงฆ์พร้อมด้วยเหรียญบรมราชาภิเษก ทำด้วยโลหทองแดงเป็นที่ระลึกแก่พระสงฆ์พระราชาคณะ ๘๐ รูปแล้ว เสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เจ้ากรมพระตำรวจหลวงทั้ง ๔ คือ พระยามหาเทพ (เจ๊ก รัตนทัศนีย) พระยามหามนตรี (นนท์ บุณยรัตพันธุ์) พระอินทรเทพ (คุ้น พหลโยธิน) พระพิเรนทรเทพ (เนียน เกตุทัต) นำเสด็จขึ้นทางพระทวารเทวราชมเหศวร์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับพระราชบัลลังก์ เจ้าพนักงานสังฆการีอาราธนาพระสงฆ์ ๓๐ รูป ที่จะได้เจริญพระพุทธมนตร์ไปในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ อีก ๕๐ รูปนั้นรับพระราชทานฉันในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ครั้นเสร็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระธรรมที่พระแท่นเตียงสวด พระราชาคณะขึ้นเตียงนั่งปรก ๑ รูป ขันพระแท่นสวดภาณวาร ๔ รูป เริ่มสวดภาณวารตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดการพระราชพิธี เวลา ๑๑.๑๕ ก.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวรราบกลับขึ้นสู่พระที่นั่งบรมพิมาน
ครั้นเวลา ๖ ล.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องเต็มยศจอมพลทหาร ทรงสายสพายมหาวชิรมงกุฎ เสด็จโดยขบวรราบมายังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย บรรดาข้าราชบริพารแต่งเต็มยศสวมครุยตามฐานันดรศักดิ์แห่นำตามเสด็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับพระราชบัลลังก์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทตามตำแหน่ง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช พร้อมด้วยที่ปรึกษาคณาภยันดรอันมีศักดิ์รามาธิบดี กราบบังคมทูลถวายเครื่องราชอิศริยาภรณ์เสนางคบดีอันมีศักดิ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับแล้วเสด็จในพระสตร์ ทรงสายสพายรามาธิบดีแล้วเสด็จ/*17ออก ทรงจุดเทียนเท่าพระองค์ในตู้ทั้ง ๒ ซึ่งตั้งอยู่ซ้ายขวาแห่งพระที่นั่งบุบบกมาลา ทรงจุดเทียนนมัสการพระแล้ว ทรงจุดเทียนชนวนด้วยไฟฟ้า พระราชทานพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา เสด็จไปทรงจุดเทียนในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เจ้ากรมพระตำรวจหลวง ๔ นายนำเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดเทียนเท่าพระองค์ในตู้ทั้ง ๒ ข้างพระแท่นมณฑลแล้ว ประทับพระราชบัลลังก์ พระยามานพนริศร์ (ทองเจือ ทองเจือ) เชิญพระแสงฝักทองเกลี้ยงยืนอยู่หลังพระราชบัลลังก์ พระราชาคณะที่จะเจริญพระพุทธมนตร์เข้าทางประตูสนามราชกิจ เข้านั่งยังอาสน์ในพระแท่นบรรธม ๕ รูป ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ๓๐ รูป มีสมเด็จพระสังฆราชเจ้าเป็นประธาน และเจริญพระพุทธมนตร์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๔๕ รูป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการที่หน้าพระแท่นมณฑลพระที่นั่งไพศาลทักษิณทรงศีล แล้วทรงจุดเทียนทอง เงิน ธูปเครื่องบูชาที่โต๊ะพระสยามเทวาธิราช และเทียนทอง เงิน บูชาที่พระที่นั่งอัฐทิศ กับพระที่นั่งภัทรบิฐ พระสาสนโสภณ (เจริญ ญาณวร) วัดเทพศิรินทราวาส ยืนบนผ้าขาวลาดอาสน์ที่หน้าโต๊ะพระสยามเทวาธิราช ตรงใต้ยันต์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จับด้ายสายสิญจน์ซึ่งโยงจากสายสพานมาที่ยันต์ อ่านประกาศเทวดา พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ พระราชครูวามเหพมุนีเจ้ากรมพราหมณ์พิธีถวายน้ำพระมหาศังข์ พราหมณ์เป่าศังข์ แล้วถวายใบไม้สมิทธิ์ ๓ อย่างพันด้วยผ้าขาวข้างต้นสำหรับทรงจับปัดพระองค์ คือใบมะม่วง ๒๕ ใบ สำหรับทรงปัดได้แก่ภยันตราย ใบทอง ๓๒ ใบ สำหรับได้แก่อุปัทวันตราย ใบตะขบ ๙๖ ใบ สำหรับได้แก่โรคันตราย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับปัดพระองค์ทั้ง ๓ อย่าง แล้วพราหมณ์พระราชครูวามเทพมุนีรับพระราชทานกลับไป กระทำศาสตรปุณยาชุบโหมเพลิงยังโรงพระราชพัธี พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการที่ทรงนับว่าเปนราชบัณฑิตได้เข้าบูชาทิศณพระที่นั่งอัฐทิศครบทั้ง ๘ ทิศ (ดังรายนามปรากฏข้างหน้า) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ทรงบูชาทิศกลางด้วย /*18แล้วโหรบูชาเทวดาโพไทธิบาตและบูชานพเคราะห์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เจ้ากรมพระตำรวจ ๔ นำ มหาดเล็กเชิญเครื่องตามเสด็จประทับในห้องพระบรรธม ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแก้วเจียระนัยแล้วประทับพระราชอาสน์ ทรงพระมหามงคลสดับพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ เมื่อพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ที่ในพระแท่นบรรธมจบ ทรงเปลื้องพระมหามงคล เสด็จออกประทับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายพระพรลากลับแล้วเสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระธรรมที่พระแท่นเตียงสวดภาณวาร พระราชาคณะนั่งปรกและสวดภาณวารต่อไป เสด็จออกเกยหน้าพระทวารเทเวศรรักษา ประทับพระราชยานกลับทางเดิม เวลา ๗.๕๐ ก.ท. ในระหว่างสวดมนตร์วันนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ปฐมจุลจอมเกล้าวิเศษ แด่พระมเหษีหม่อมเจ้ารำไพพรรณี
วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องครึ่งยศทหารเรือประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เวลา ๑๐.๑๐ ก.ท. เสด็จโดยพระราชยานเป็นขบวรราบสู่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระแล้ว ตำรวจ ๔ นำเสด็จขึ้นประทับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระราชา คณะ ๓๐ รูปกระทำภักตกฤตย์ ทรงจุดเทียนทอง เงิน ที่พระที่นั่งอัฐทิศและที่โต๊ะบูชาพระสยามเทวาธิราช ที่พระที่นั่งภัทรบิฐ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ถวายอนุโมทนา ถวายพระพรลากลับ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระธรรมที่พระแท่นสวดภาณวาร พระราชาคณะนั่งปรกและสวดภาณวารต่อไป แล้วเสด็จกลับโดยขบวรราบเวลาเที่ยงวัน
เวลา ๖ ล.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องเต็มยศทหารม้านครราชสีมา ทรงประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ทรงสายสพายมหาปรมาภรณ์ช้างเผือก ทรงพระคฑาจอมพล ประทับพระราชยานยาตราขบวรราบมาพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยประทับพระราชบัลลังก์ พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการเฝ้าทูล/*19ลอองธุลีพระบาท มหาเสวกโท พระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์ (ม.ล.วราห์ กุญชร) สมุหพระราชมณเฑียร เบิกอุปราช สมุหเทศาภิบาลเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท นายพลตรี พระยาพระกฤษณรักษ์ (สวาสดิ บุนนาค) ปลัดทูลฉลองกระทรวงกลาโหม เบิกข้าราชการฝ่ายเสนาที่รับราชการอยู่หัวเมือง มหาอำมาตย์โท พระยาศรีธรรมาธิราช (เจิม บุณยรัตพันธ์) ปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย เบิกข้าราชการฝ่ายอำมาตย์ ซึ่งรับราชการอยู่หัวเมืองแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงจุดเทียนเท่าพระองค์ทั้งสองตู้ และเทียนพระมหามงคลเทียนทองเงิน บนพระที่นั่งบุษบกมาลากับทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแล้ว ทรงเทียนชนวนพระราชทานแก่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา เสด็จไปทรงจุดในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามเหมือนวันก่อน ตำรวจ ๔ นำเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดเทียนเท่าพระองค์ในตู้เบื้องซ้ายขวาพระแท่นมณฑลแล้วประทับพระราชบัลลังก์ พนักงานประโคมแตรศังข์เครื่องดุริยดนตรี จึงพระราชาคณะเข้านั่งอาสน์ในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ๕ รูป ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ๓๐ รูป คงเจริญพระพุทธมนตร์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๔๕ รูป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงจุดเทียนพระมหามงคลที่พระแท่นมณฑล และเครื่องนมัสการหน้าพระแท่นมณฑลในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงศีล แล้วทรงจุดเทียนทองเงินที่โต๊ะบูชาพระสยามเทวาธิราช และที่พระบวรเศวตฉัตร์พระที่นั่งอัฐทิศพระที่นั่งภัทรบิฐแล้ว พระสาสนโสภณประกาศเทวดา พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนตร์ พระราชครูวามเทพมุนีพราหมณ์ถวายน้ำพระมหาศังข์ พราหมณ์เป่าศังข์ แล้วถวายใบไม้สมิทธิ์ทรงปัดพระองค์อย่างวันก่อน ทรงปัดพระองค์แล้ว พราหมณ์รับพระราชทานกลับไปกระทำศาสตร์ปุณยาชุบโหมเพลิง ราชบัณฑิตเข้าบูชาอัฐทิศ โหรบูชาเทวดาโพไทธิบาต และเทวดานพเคราะห์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปประทับในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานณห้องบรรธม ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระแล้ว พระราชาคณะ ๕ รูปเจริญพระพุทธมนตร์ ประทับพระราชอาสน์ทรงสดับพระพุทธ/*20มนตร์เหมือนวานนี้ ครั้นเสร็จเสด็จออกประทับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ และอมรินทรวินิจฉัยโดยนัยดังวันก่อนเป็นเสร็จการ เวลา ๗.๐๕ ล.ท. เสด็จพระราชดำเนินกลับพระที่นั่งบรมพิมาน
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ เวลา ๑๑ นาฬิกาก่อนเที่ยง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องครึ่งยศทหารบกประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เสด็จบำเพ็ญพระราชกุศลเช่นวันก่อนทุกประการ เวลาเที่ยงวันเสด็จพระราชดำเนินกลับโดยขบวรราบตามทางเดิม
ครั้นเวลา ๖ ล.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องเต็มยศทหารปืนใหญ่ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ทรงสายสพายจักรีบรมราชวงศ์ ประทับพระราชยานยาตราขบวรราบมาสู่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ปลัดทูลฉลองกระทรวงกลาโหมกราบบังคมทูลพระกรุณาเบิกนายทหาร ที่รับราชการอยู่หัวเมืองเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท แล้วทรงกระทำราชสักการตามราชประเพณีและทรงเทียนชนวนพระราชทาน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา เสด็จไปทรงจุดในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณและพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน บำเพ็ญพระราชกุศลจริยาวัตรดุจวันก่อนทุกประการ เสด็จกลับเวลา ๗.๕๐ ล.ท.
ในเวลาสวดมนตร์ ณพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่ง มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก แด่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
(ข) พิธีบรมราชาภิเษก
วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘ ตรงกับวัน ๕ ๑๔ฯ ๔ ปีฉลูสัปตศก ในวันนี้มีฝนตกโปรยปรายมาตั้งแต่ ๑.๒๕ ก.ท. ครั้นใกล้จะถึงอุดมฤกษ์สรงพระมูรธาภิเษกฝนหยุด ไปจนเสด็จออกทรงรับคำถวายพระพรชัยมงคลแล้ว ฝนได้ตกอีก ครั้นจวนใกล้จะเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวรพยุหยาตราออกไปทรงกระทำสักการนมัสการ พระมหามณีรัตนปฏิมา วัดพระศรีรัตนศาสดาราบ โดยเดชะพระบารมี ฝนหยดลงอีกเป็นมหัศจรรย์
/*21เวลา ๙.๑๕ ก.ท. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องเต็มยศทหารเรือ ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ทรงสายสพายนพรัตนราชวราภรณ์ เสด็จโดยขบวรราบแต่พระที่นั่งบรมพิมานมาสู่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระแล้ว เสด็จขึ้นประทับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เจ้าพนักงานสังฆการีอาราธนาพระสงฆ์ฉะเพาะ ๕ รูป คือ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว. เจริญ ญาณจฺฉนฺท) สมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺต) สมเด็จพระพุฒาจารย (แพ ติสฺสเทว) พระพรหมมุนี (แย้ม อปวิภาส) เข้านั่ง ณ อาสน์ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ (อีก ๓๐ รูปไปนั่งในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เพื่อรับพระราชทานอาหารบิณฑบาต) ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายศีลแล้ว เสด็จขึ้นประทับณหอพระสุราลัยพิมาน ผลัดทรงเศวตพัสตร์สพักขาวขลิบทองนพคุณ ครั้นถึงอุดมฤกษ์โหรบูชาเทวดาพระฤกษ์ ที่ศาลทั้ง ๕ ณพระมณฑปมูรธาภิเษกสนาน มีศีร์ษะสุกร มะพร้าวอ่อน บายศรีตองทั้ง ๕ ศาล เวลา ๙.๕๒ ก.ท. เปนปฐมฤกษ์ พระราชครูวามเทพมุนี เจ้ากรมพราหมณ์พิธีกราบบังคมทูลอัญเชิญเสด็จสู่พระมุรธาภิเษกสนาน เสด็จลงจากหอพระสุราลัยพิมานทางพระทวารทิศใต้ ริ้วขบวรนำเสด็จคือ
ซ้าย

ขวา
๑. หลวงเทพาจารย (มี วสุพราหมณ์) พราหมณพฤฒิบาศ

หม่อมเจ้าพร้อม ในกรมหมื่นภูมินทรภักดี ราชบัณฑิต เชิญพระชัยเนาวโลหะ
๒ พราหมณ์สุก โกมลเวทิน
เป่าศังข์อุตตราวัฏ
พราหมณ์ลไม รัตนพราหมณ์
๓. พราหมณ์เผย เศตพราหมณ
เป่าศังข์อุตตราวัฏ
พราหมณ์ตาด จารุเสน
/*22๔. หลวงสุริยาเทเวศร (สต ศตเวทิน)
เป่าศังข์ทักษิณาวัฏ
พระครูสตานันทมุนี (แขก นาคเวทิน)
๕. หลวงราชมุนี (สวาสดิ รังสิพราหมณกุล)
โปรยเข้าตอก
พระครูอัษฎาจารย (ปลอด สวัสดิเวทิน)
๖. พระสิทธิชัยบดี (วิน ศิริพราหมณกุล) เจ้ากรมพราหมณพฤฒิบาศ

พระราชครูวามเทพมุนี เจ้ากรมพราหมณ์พิธี
สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวทรงจุดเทียนสังเวยเทวดากลางหาวแล้วเสด็จขึ้นประทับตั่งไม้อุทุมพรหุ้มผ้าขาว ทรงเหยียบใบไม้ตะขบผันพระพักตร์สู่มงคลทิศอิศาน หม่อมเจ้าพร้อมเชิญพระชัยเนาวโลหะประดิษฐานในบุษบกตวันออก หลวงเทพาจารย์ เชิญพระพิฆเณศประดิษฐานในบุษบกทิศปัศจิม พระยาโหราธิบดีลั่นฆ้องชัย พนักงานประโคมศังข์แตรเครื่องดุริยดนตรีทหารกองแก้วจินดายิงปืนมหาฤกษ์ มหาชัย มหาจักร์ มหาปราบยุค เป็นพระฤกษ์ พระยาอุทัยธรรมถวายเครื่องพระกายะสนานและไขสหัสธารา พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์ถวายน้ำพระพุทธมนตร์ด้วยพระครอบพระกริ่ง ที่พระอังษาและพระหัดถ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ถวายพระเต้าเบ็ญจครรภน้อย สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต ถวายพระเต้าหยก พระยาอุทัยธรรมถวายพระเต้าน้ำพระพุทธมนตร์ต่าง ๆ พระยาอัพภันตริกามาตย์ (จ่าง ภาณุทัต) ถวายพระเต้าปทุมนิมิตร์น้ำพระพุทธมนตร์ ทอง นาก เงิน พระยาโหราธิบดีถวายน้ำด้วยพระเต้านพเคราะห์ พราหมณ์ถวายน้ำด้วยพระมหาศังข์ นาก ทอง เงิน และพระครอบไสยศาสตร์ พระยาอุทัยธรรมถวายพระมหาศังข์ สรงเสร็จแล้วเสด็จขึ้น พระยาวงศาภรณ์ภูษิต (รื่น วัชโรทัย) ถวายทรงคลุมซับน้ำ พระยาบริหารราชมานพ (เนียร สาคริก) สอดฉลองพระบาทถวายแล้ว เสด็จจากพระมณฑปสรงขึ้นสู่หอพระสุราลัยพิมาน ขณะเมื่อสรงพระมูรธาภิเษก/*23นั้น พระบรมวงศานุวงศ์และผู้แทนพระราชาธิบดี และประธานาธิบดีนานาประเทศฉะเพาะงานพระบรมราชาภิเษก ๘ นาย เฝ้าอยู่ที่ชานพักท้องพระโรงหน้าพระที่นั่งจักรพรรด์พิมาน เมื่อเสด็จขึ้นจากพระมณฑปสรงแล้ว พระบรมวงศานุวงศ์ ผู้แทนนานาประเทศ ได้ไปคอยเฝ้าอยู่ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ
อนึ่ง ในมหาอุดมมงคลฤกษ์เมื่อเวลาสรงมูรธาภิเษกนั้น เจ้าพนักงานได้ยกพระมหาเศวตฉัตร์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย  พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ๒ องค์ และที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท พระที่นั่งอนันตสมาคม และสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าได้ทรงลาดพระยี่ภู่ณที่พระบรรธมในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานพร้อมกันด้วย
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องบรมราชภูษิตาภรณ์ สำหรับพระบรมราชาภิเษกเต็มที่ตามสีพิชัยสงคราม (วันพฤหัสบดีสีน้ำเงิน) พร้อมเสร็จถึงพระฤกษ์เสด็จจากหอพระสุราลัยพิมานลงสู่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ หม่อมเจ้าพร้อมเชิญพระชัยเนาวโลหะนำเบื้องขวา หลวงเทพาจารย์พราหมณ์พฤฒิบาศเชิญพระพิฆเณศนำเบื้องซ้าย ประทับพระราชอาสน์พระที่นั่งอัฐทิศภายใต้พระบวรเศวตฉัตร์ ผันพระพักตร์สู่มงคลทิศบูรพา พระยาอุทัยธรรมทูลเกล้า ฯ ถวายพระเต้าเบ็ญจครรภ สำหรับทรงรับน้ำอภิเษกของราชบัณฑิตและพราหมณ์ผู้ถือพรต พระบรมวงศานุวงศ์ ผู้แทนพระราชาธิบดีและประธานาธิบดีนานาประเทศ และข้าราชการผู้ใหญ่ตั้งแต่ชั้นสายสพายช้างเผือกเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทอยู่ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณทางแนวผนังด้านเหนือ ตั้งต้นแถวอยู่ทางพระที่นั่งภัทรบิฐ เมื่อประทับพระที่นั่งอัฐทิศแล้วพราหมณ์เข้าประจำทิศเพื่อถวายน้ำศังข์ พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการซึ่งนับว่าเปนราชบัณฑิตกับพราหมณ์ นั่งหันหน้าหมอบเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทประจำอยู่ตามทิศเป็นคู่ๆกัน
จึงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ราชบัณฑิตประจ๋ํา/*24ทิศบูรพาประทับคู้พระชงฆ์กราบบังคมทูลถวายน้ำอภิเษกเป็นมคธภาษา แล้วกล่าวแปลเป็นสยามภาษาอีกเคารพหนึ่งดังนี้-
ยคฺเฆ เทโว ชยํ วตฺตุํ	อนุชานาตุ โน อิธ
รชฺชาภิมงฺคลตฺถาย	ปุนปิ อภิสิฺจิโต
ปุรตฺถาภิมุโขทานิ	นิสินฺโน ราชปิฐเก
ตนฺนิพทฺธา จ เย เทสา	เย ปาณา ตนฺนิวาสิโน
คุตฺตึ เตสํ ปสาเรนฺโต	อาณํ วตฺเตตุ ราชกํ
ภิยฺโย อิทฺธฺจิมํ รฏฺฐํ	ภิยฺโย จ พุทฺธสาสนํ
ภิยฺโย ปชฺจ ปาเลนฺโต	อชฺฌาวสตุ เมทนึ
จิรํ รชฺเซ ปฏิตฺฐาตุ	สพฺพโรควิวชฺชิโต
สมิทฺธึ ปาปุณนฺโตว	ชีวตุ สรโทสตํ
ปุรตถาธิปตี ราชา	ธตรฏฺโฐติ วิสฺสุโต
สรฏฐมณฺฑลํ เทวํ	อภิปาเลตุ สาทรํ
ปุรตฺถิเม ทิสาภาเค	เย เต อนตฺถกาการกา
สพฺเพ เต สตฺตโว สมฺมา	เทโว ชยตุ เตชสา
คำแปล
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อมขอเทวดา (ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท) จงทรงพระบรมราชานุญาตให้ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวถวายชัยมงคลณที่นี้ พระองค์ทรงพระบรมราชาภิเษกใหม่ เพื่อประโยชน์แก่การมงคลยิ่งในราชสมบัติ เสด็จประทับบนพระราชบิฐ ผินพระพักตร์ฉะเพาะทิศบูรพาณบัดนี้ ประเทศทั้งหลายเหล่าใดซึ่งตั้งประจำอยู่ทิศนั้นก็ดี สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดที่อาศัยอยู่ในทิศนั้นก็ดี ขอพระองค์จงทรงแผ่ความปกครองและยังพระราชอาญาให้เป็นไปแก่ประเทศและสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ขอพระองค์จงทรงรักษาแว่นแคว้นนี้ กับทั้งพระพุทธศาสนา/*25และประชาราษฎร์ ปกครองเมทนีดลให้สำเร็จโดยภิยโยภาพ ขอพระองค์จงเสด็จสถิตย์อยู่ในราชสมบัติสิ้นกาลนาน ปราศจากสรรพโรคาพาธ ทรงบัลลุผลสำเร็จมีพระชนมชีพยืนนานตลอดร้อยสรทกาล (ปี) ขอพระราชาผู้เป็นอธิบดีในบูรพทิศซึ่งปรากฏพระนามว่าธตรฐ จงอภิบาลรักษาเทวดา (ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท) พร้อมกับรัฐมณฑลโดยเอื้อเฟื้อ ศัตรูทั้งหลายเหล่าใดผู้ใคร่กระทำอนัตถพินาศในปุรัตถิมทิศาภาค (ทิศบูรพา) ขอเทวดา (ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท) จงทรงชำนะปวงอริราชเหล่านั้นด้วยดี โดยพระบรมเดชานุภาพ
แล้วถวายน้ำ เสกด้วยคาถาดังนี้
รตนตฺตยานุภาเวน
อวสิตฺเตน วารินา
สิทฺธมตฺถุ สิทฺธมตฺถุ
สิทฺธมตฺถุ ยถากถํ
คำแปล
ค้รยพระรัตนัตยานุภาพและน้ำมูรธาวสิต ขอจงเป็นผลสำเร็จ จงเป็นผลสำเร็จ จงเป็นผลสำเร็จ ตามคำที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายพระพร
จึงมีพระราชดำรัสตอบว่าดังนี้ -
มงฺคลํ เม ภเณ วุตฺตํ	ราชูนํ หทยงฺคมํ
วรํ เต สมฺปฏิจฺฉามิ	ตถา โหตุ ยถา วโจ
ปุรตฺถายํ จ เย เทสา	เย ปาณา ตนฺนิวาสิโน
คุตฺตึ เตสํ ปสาเรนฺโต	อาณํ วตฺเตมิ ราชกํ
ภิยฺโย อิทฺธฺจิมํ รฏฺฐํ	ภิยฺโย จ พุทฺธสาสนํ
ภิยฺโย ปชฺจ ปาเลนฺโต	อชฺฌาวสามิ เมทนึ
คำแปล
ดูกรพนาย คำมงคลที่ถึงพระหทัยของพระราชาทั้งหลายที่เจ้ากล่าวแก่เรา เรารับพรของเจ้าของจงเป็นวาจา ประเทศเหล่าใดที่ตั้งอยู่ในทิศบูรพาก็ดี สัตว์ทั้ง/*26หลายเหล่าใดที่อาศัยอยู่ในทิศนั้นก็ดี เราจะปกแผ่คุ้มครองและยังพระราชอำนาจให้เป็นไปแก่ประเทศและสัตว์เหล่านั้น เราจะรักษาปกครองแว่นแคว้นนี้ กับทั้งพระพุทธศาสนาและประชาราษฎร์ และเมทนีดลให้สำเร็จผลโดยภียโยภาพ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา รับพระบรมราชโองการว่า-
สาธุ เทว
คำแปล
ดีแล้ว ขอเดชะ
ลำดับนี้พราหมณ์ที่ยืนประจำริ้วเป่าศังข์จึงพระราชครูวามเทพมุนีซึ่งประจำทิศบูรพาถวายน้ำพระมหาศังข์ พระสิทธิไชยบดีเจ้ากรมพราหมณ์พฤติบาศถวายน้ำพระครอบสัมฤทธิ์ด้วย แล้วคลานเวียนตามไปถวายทุกทิศ เมื่อทรงรับน้ำแล้ว พราหมณ์เป่าศังข์ ผันพระองค์ไปโดยทักษิณาวัฏ ประทับราชอาสน์ทิศอาคเณย์ ราชบัณฑิตและพราหมณ์ประจำทิศถวายน้ำอภิเษก ทรงรับปฏิบัติโดยนัยเดียวกันกับทิศบูรพาจนรอบพระที่นั่งอัฐทิศโดยลำดับตามรายชื่อต่อไปนี้
ทิศ
ราชบัณฑิต
พราหมณ์
อาคเณย์
หลวงธรรมนิเทศทวยหาญ (อยู่ อุดมศิลป์)
พระครูอัษฎาจารย์ (ปลอด สวัสดิเวทิน)
ทักษิณ
พระยาวิจิตรธรรมปริวัตร (คำ พรหมกสิกร)
พระครูสตานันทมุนี (แขก นาคเวทิน)
หรดี
พระราชาภิรมย์ (แจ่ม บูรณะนนท์)
หลวงเทพมุนี (เรือง รังสิพราหมณกุล)
ปัศจิม
พระยามหานามราช (ม.ร.ว. จำนง นพวงศ์)
หลวงราชมนี (สวาสดิ รังสิพราหมณกุล)
/*26พายัพ
พระญาณวิจตร (สิทธิ โลจนานนท์)
หลวงสุริยาเทเวศร (สด ศตเวทิน)
อุดร
เจ้าพระยายมราช (ปั้น สขุม)
พราหมณ์นาค โกมลเวทิน
อิศาน
พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ)
พราหมณ์ผล เศตะพราหมณ์
จึงเสด็จผันพระองค์คืนมาประจำทิศบูรพา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา กราบบังคมทูลถวายพระพรรวบยอดอีกครั้งหนึ่งว่า -
ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส
อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย
สพฺเพสุ ภาเคสุ มรุคฺคเณหิ
สมฺมาภิคุตฺโต ปรมินฺทภูโต
เขมี ปตีโต จ หตนฺตราโย
ทีฆายุกลฺยาณสมงฺคิภูโต
ราชิทฺธิเตเชน อโนปเมน
ธมฺเมน ปาเรตุ สิยามรฏฐ
คำแปล
ทิศทั้งหลาย ๑๐ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องต้น ๔ ทิศเบื้องต่ำ ๔ เหล่านี้ ขอพระบาทสมเด็จพระปรมินทร อันหมู่เทพดาในทิศาภาคทั้งปวงคุ้มครองโดยชอบแล้ว จงทรงพระเกษมเปรมปรีดิ์ปราศจากอันตราย มีพระชนมายุยืนนานพร้อมพรั่งด้วยกัลยาณคุณ ทรงอภิบาลสยามรัฏฐโดยธรรมด้วยพระราชฤทธิและพระราชเดช อันหาสิ่งเปรียบปานมิได้
จึงมีพระราชดำรัสตอบว่า ดังนี้ -
กลฺยาณํ โว ภเณ วฺตฺตํ
สพฺพราชาภิปตฺถิตํ
/*28ยถา วุตฺตํ ตถาโหตุ
สทา เม ชยมงฺคลํ
เขมี จาหํ สทา โหนฺโต
ยถากลํ ยถารหํ
อิทฺธํ ผิตฺจิมํ รฏฐํ
ปาเลมิ สยามมณฺฑลํ
คำแปล
ดูกรพนาย ถ้อยคำอันงามซึ่งพระราชาทั้งปวงทรงปรารถนาอย่างยิ่งที่เจ้าทั้งหลายกล่าวแล้วฉันใด จงเป็นฉันนั้น ขอชัยมงคลจงมีแก่เราทุกเมื่อ ขอเราจงเป็นผู้มีความเกษมสำราญทุกเมื่อตามกาลตามสมควร เราจะปกครองสยามรัฐรัฏฐมณฑลให้บัลลุผลสำเร็จและไพศาล
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา รับพระบรมราชโองการว่า-
เอวํ เทว
คำแปล
อย่างนั้น ขอเดชะ
เสด็จจากพระที่นั่งอัฐทิศวงไปโดยทักษิณาวัฏ มาตามทางลาดพระบาท ไปสู่พระที่นั่งภัทรบิฐ
ริ้วนำเสด็จเดินเป็น ๒ สาย
ซ้าย

ขวา
๑. หลวงเทพาจารย พราหมณ์พฤติบาศ เชิญพระพิฆเณศ

หม่อมเจ้าพร้อม ราชบัณฑิต เชิญพระชัยเนาวโลหะ
๒. ภูษามาลา
ขับไม้บัณเฑาะว์
ภูษามาลา
๓. ภูษามาลา
ขับไม้บัณเฑาะว์
ภูษามาลา
๔. พราหมณ์สุก โกมลเวทิน
เป่าศังข์อุตตราวัฏ
พราหมณ์ลไม รัตนพราหมณ
/*29๕. พราหมณ์เผย เศตพราหมณ
เป่าศังข์อุตตราวัฏ
พรามณ์ตาด จารุเสน
๖. หลวงสุริยาเทเวศร
เป่าศังข์ทักษิณาวัฏ
พระครูสตานันทมุนี
๗. หลวงราชมุนี
โปรยเข้าตอก
พระครูอัษฎาจารย
๘. พระสิทธิชัยบดี เจ้ากรมพราหมณ์พฤฒิบาศ

พระราชครูวามเทพมุนี เจ้ากรมพราหมณ์พิธี
ริ้วขบวรเชิญเครื่องตามเสด็จเป็น ๔ สาย
นุ่งเกี้ยวลายสวมครุย
ซ้าย
ขวา
๑. เชิญพระเศวตฉัตร์ มหาเสวกตรีพระยาเทวาธิราช (ม.ร.ว.โป้ย มาลากุล)
เชิญพระสังวาลย์ พราหมณ์ธุรำ รองเสวกเอก หลวงญาณสยมภูว์ (วันรังสิพราหมณกุล)
เชิญพระ สุพรรณบัตร จางวางโท พระยามหานามราช (ม.ร.ว. จำนง นพวงศ์)
เชิญพระมหาพิชัยมงกุฎ  มหาเสวกโท พระยาอุทัยธรรม (หรุ่น วัชโรทัย)
๒. เชิญทานพระกร จางวางตรี พระยาบริหารราชมานพ (เนียร สาคริก)
เชิญพระสังวาลย์พระนพ มหาเสวกตรี พระยาวงษาภรณ์ภูษิต (รื่น วัชโรทัย)
เชิญพระสังวาลย์นพรัตนราชวรา ภรณ์ เสวกโท พระยาราชโกษา (โบ๊ต วัชโรทัย)
เชิญพระแสงขรรค์ชัยศรี หัวหมื่น พระยามานพนริศร์ (ทองเจือ ทองเจือ)
/*30๓. เชิญพัดวาฬวัชนี รองหุ้มแพร เชาวน์ ปาลกวงศ์ ณอยุธยา
เชิญพระแส้จามรี รองหุ้มแพร ผัน จิตรภักดี
เชิญพระแสหางช้างเผือก รองหุ้มแพรสมบุญ ผลพันธิน
เชิญฉลองพระบาท หุ้มแพร เลื่อน วิจารณบุตร
๔. เชิญทานพระกรเทวรูป รองหัวหมื่น จมื่นมหาดเล็ก (ฉัตรโชติกเสถียร)
เชิญพระธำมรงค์วิเชียรจินดา เสวกโทพระยาอภิมณฑราชา (จ้อย วัชโรทัย)
เชิญพระธำมรงค์รัตนวราวุธ เสวกเอก พระยาประชุมมงคลการ (ก๊าด วัชโรทัย)
เชิญพระแสงฝักทองเกลี้ยง รองหัวหมื่น หลวงศักดินายเวร (เนื่อง สาคริก)
๕. เชิญพระสุพรรณศรีบัวแฉก หุ้มแพรแจ่ม เงินยอง
เชิญพานพระขันหมาก รองหุ้มแพรกุญ พึ่งบารมี
เชิญพระมณฑป รองหุ้มแพร นพ วิเศษเนียม
เชิญพระเต้าทักษิโณทก รองหุ้มแพร เอิบ ยอดบุตร
๖. เชิญพระแสงดาพเชลย รองหุ้มแพร นายรองสุจินดา (สุภร สัตยยุกต์)
เชิญพระแสงจักร รองหุ้มแพร นายรองขัน (คลอ คชนันทน์)
เชิญพระแสงตรี รองหุ้มแพร ม.ร.ว.อนุศักดิ หัศดินทร
เชิญพระแสงหอกเพ็ชรรัตน รองหุ้มแพร นายรองเสนองานประภาษ (แสวง โรหิตจันทร)
๗. เชิญพระแสงของ้าวแสน/*31พลพ่าย มหาดเล็กสำรอง ม.ร.ว. สล้างลดาวัลย์ ณอยุธยา
เชิญพระแสงดาพเขน มหาดเล็กสำรอง กระสินธุ์ อมาตยกุล
เชิญพระแสงธนู มหาดเล็กสำรอง สมสวาท โชติกเสถียร
เชิญพระแสงปืนข้ามแม่น้ำสโตง รองหุ้มแพร นายรองสนองราชบรรหาร (อัมพร วัชโรทัย)
เมื่อเสด็จประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ ขบวรหันหน้าเข้าที่ประทับและหมอบอยู่สองข้างทางลาดพระบาท ตรงพระที่นั่งภัทรบิฐออกมา ผู้เชิญเครื่องตามเสด็จแยกทางอ้อมไปยืนเชิญเครื่องอยู่ข้างหลังพระที่นั่งภัทรบิฐข้างละสองสายตามขวาและซ้าย
เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ประทับพระที่นั่งภัทรบิฐเป็นปรกติแล้ว พระราชครูวามเทพมุนี ร่ายเวทสรรเสริญไกลาศจบ พราหมณ์เป่าศังข์ ๓ ลาแล้ว จึงกราบบังคมทูลด้วยมคธภาษาเฉลิมพระปรมาภิไธยถวายเครื่องราชกกุธภัณฑ์ และเครื่องบรมราชาภรณ์เครื่องประดับอิศริยยศด้วยมคธภาษาว่า
ยคฺเฆ เม เทโว โอกาสํ กโรตุ ฯ ยโต จ โข เทโว มุทฺธาภิสิตฺโต มหาราชา สยามานมินฺโท โหติ เตน มยํ สมคฺคา หุตฺวา เทวสฺส สุวณฺณปฏฺเฏ ยถาลิขิตํ อภิเธยฺยํ กโรม อิสฺสรยานุ รูปานํ จ ราชกกุธภณฺฑานิ นิยาเทม ฯ สาธุ เทโว เตน อภิเธยฺยํ กโรม อิสฺสริยานุ รูปานิ จ ราชกกุธภณฺฑานิ นิยาเทม ฯ สาธุ เทโว เตน อภิเธยฺเยน วิสฺสุโต โหตุ อิมานิ จ ราชกกุธภณฺฑานิ ปฏิคฺคณหาตุ ฯ ตถา กตฺวา ราชภารํ วหนฺโน พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย ธมฺเมน เสฺมน รชฺชํ กาเรตุ ฯ
มีพระราชดำรัสตอบด้วยมคธภาษาว่า เอวํ พฺราหฺมณ ฯ แล้วพระราชครูวามเทพมุนีกราบบังคมทูลเป็นคำสยามอีกครั้ง ๑ ว่า
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชวโรกาศแก่ข้าพระพุทธเจ้า ฯ ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงรับพระมูรธาภิเษกเป็นบรมราชาธิราช เป็นเจ้าเป็นใหญ่ของประชาชนชาวสยาม เหตุดังนั้นข้าพระพุทธเจ้าทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูล/*32ลอองธุลีพระบาทมีท่านเสนาบดีเป็นประธาน และสมณพราหมณาจารย์ทั้งปวง พร้อมเพรียงมีน้ำใจเป็นอันเดียวกัน ขอขนานพระปรมาภิไธยถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดังได้จารึกไว้ในพระสุพรรณบัฏนั้นและขอมอบถวายเครื่องราชกกุธภัณฑ์อันสมพระราชอิศริยยศ ฯ ขอได้ทรงเฉลิมพระปรมาภิไธยโดยกำหนดนั้น และทรงรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์นี้ ครั้นแล้วขอให้ทรงราชภาระดำรงราชสมบัติโดยธรรมสม่ำเสมอ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและสุขแห่งมหาชน สืบไป ขอเดชะ ฯ
ทรงรับคำสยามอีกครั้งหนึ่งว่า ชอบละพราหมณ์ ฯ
แล้วพราหมณ์เป่าศังข์ พระยาโหราธิบดีลั่นฆ้องชัย กรมแสงในขับไม้บัณเฑาะว์ ชาวประโคม ๆ ศังข์ แตร มหรธึก เครื่องดุริยดนตรี แตรวงทหารที่ตั้งแถวกองได้บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี ยิงปืนมหาฤกษ์ มหาชัย มหาจักร มหาปราบยุคอีก ๑๙ นัดตามกำลังวัน ทหารบก ทหารเรือได้ยิงปืนใหญ่เฉลิมพระเกียรติยศแห่งละ ๑๐๑ นัด พระสงฆ์ในพระอารามทั้งหลายได้ย้ำระฆังถวายพระพรชัยมงคลอารามละ ๗ ลา เพื่อประชาชนทั้งหลายได้สดับเป็นที่หมายว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้ว ณ วันนี้ ผู้เชิญเครื่องได้เชิญเข้าไปส่งให้พระราชครูวามเทพมุนีถวายโดยมีลำดับดังต่อไปนี้-
(๑) พระสุพรรณบัฏ ทรงรับแล้ว พระยามหานามราช รับต่อพระราชหัดถ์ มาเชิญยืนอยู่ข้างพระที่นั่งภัทรบิฐ
(๒) พระสังวาลย์พราหมณ์ธุรำ ทรงรับแล้ว ทรงสวมพระองค์เฉียงซ้าย
(๓) พระสังวาลย์นพรัตนราชวราภรณ์ ทรงรับแล้ว ทรงสวมพระองค์เฉียงขวา
(๔) พระสังวาลย์พระนพ ทรงรับแล้ว ทรงสวมพระองค์เฉียงขวา
/*33(๕) พระมหาพิชัยมงกุฎ ทรงรับมาทรงสวมแล้ว ผู้เชิญพานไปยืนข้างท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ต้นแถวใน
(๖) พระขรรค์ชัยศรี ทรงรับแล้ว ทรงวางบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องซ้าย
(๗) ทานพระกร ทรงรับแล้ว ทรงวางบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องขวา
(๘) พัดวาฬวัชนี ทรงรับแล้ว ทรงวางบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องขวา
(๙) พระแส้จามรี ทรงรับแล้ว ทรงวางบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องซ้าย
(๑๐) พระแส้หางช้างเผือก ทรงรับแล้ว ทรงวางบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องซ้าย
(๑๑) พระธำมรงค์วิเชียรจินดา ทรงรับมาทรงสวม ผู้เชิญพานไปยืนอยู่ท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ด้านใต้แถวนอก
(๑๒) พระธำมรงค์รัตนวราวุธ ทรงรับมาทรงสวม ผู้เชิญพานไปยืนท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ด้านเหนือแถวนอก
(๑๓) ฉลองพระบาทเชิงงอน พระราชครูวามเทพมุนี สอดถวาย ผู้เชิญพานไปยืนท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ด้านใต้ต้นแถวนอก
(๑๔) พระแสงฝักทองเกลี้ยง ทรงรับแล้ว ผู้เชิญรับไปเชิญอยู่ท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ด้านเหนือแถวใน
(๑๕) ทานพระกรเทวรูป ทรงรับแล้ว ผู้เชิญรับไปยืนท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐ ด้านใต้แถวใน
(๑๖) พระสุพรรณศรีบัวแฉก (๑๗) พานพระขันหมาก } ผู้เชิญเชิญเข้าไปตั้งบนโต๊ะ ข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องขวา
/*34(๑๘) พระมณฑป (๑๙) พระเต้าทักษิโณทก } ผู้เชิญเชิญเข้าไปตั้งบนโต๊ะข้างพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องซ้าย
แล้วพระราชครูวามเทพมุนี ถวายพระแสงอัษฎาวุธต่อไป ผู้เชิญได้เชิญเข้ามาส่งคือ
(๒๐) พระแสงหอกเพ็ชรรัตน์ ทรงรับแล้ว ผู้เชิญรับไปเชิญอยู่ตามที่
(๒๑) พระแสงดาพชเลย
(๒๒) พระแสงตรี
(๒๓) พระแสงจักร์
(๒๔) พระแสงเขนมีดาพ
(๒๕) พระแสงธนู
(๒๖) พระแสงของ้าวพลพ่าย
(๒๗) พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสโตง
ทรงรับแล้วมหาดเล็กผู้เชิญ รับไปยืนเชิญอยู่ข้างหลังพระที่นั่งภัทรบิฐด้านเหนือ และด้านใต้ ตามระเบียบที่ได้เชิญตามเสด็จมาแล้วนั้นตามเดิม แล้วหยุดประโคม
จึงพระสิทธิชัยบดีเจ้ากรมพราหมณ์พฤฒิบาศกราบบังคมทูลถวายนพปฎลมหาเศวตฉัตร์ด้วยคำมคธภาษาว่า
ยคฺเฆ เม เทโว โอกาสํ กโรตุ ฯ ยโต จ โข เทโว มุทฺธาภิสิตฺโต มหาราชา สฺยามานมินฺโท โหติ เตน มยํ เสตจฺฉตฺตํ เทวสฺส นิยฺยาเทม ฯ สาธุ เทโว อิมํ ปฏิคฺคเหตฺวา อมฺหากํ อุปริราชกํ อาณํ ปสาเรตฺวา นาโถ หุตฺวา ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตี สํวิทหตุ ฯ
ทรงตอบด้วยมคธภาษาว่า เอวํ พฺราหฺมณ ฯ
แล้วกราบบังคมทูลด้วยคำสยามอีกว่า
/*35ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชวโรกาสแก่ข้าพระพุทธเจ้า ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงรับพระมูรธาภิเษก เป็นบรมราชาธิราชเป็นเจ้าเป็นใหญ่ของประชาชนชาวสยาม เหตุดังนั้น ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาท มีท่านเสนาบดีเป็นประธาน และ สมณะพราหมณาจารย์ทั้งปวง ขอมอบพระเศวตฉัตร์นี้ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ฯ ขอได้ทรงรับแล้ว แผ่พระราชอาณาปกเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงตลอดถึงอาณาประชาราษฎร์ เป็นบรมนาถทรงจัดการคุ้มครองรักษาป้องกันอันเป็นธรรม สืบไป ขอเดชะ
ทรงรับด้วยคำสยามอีกว่า ชอบละพราหมณ์ ฯ
พระสิทธิชัยบดีเชิญนพปฎลมหาเศวตฉัตร์ถวาย ในขณะนั้นพราหมณ์เป่าศังข์ โหรลั่นฆ้องชัย เจ้าพนักงานประโคมแตรศังข์ บัณเฑาะว์ มหรธึก เครื่องดุริยดนตรี เมื่อทรงรับแล้ว ผู้เชิญรับไปเชิญยืนอยู่ท้ายพระที่นั่งภัทรบิฐด้านใต้ ต้นแถวโดยปรกติแล้ว จึงหยุดประโคม พระครูอัษฎาจารย์กล่าวอนษฏุกศิวมนตร์ หลวงราชมุนีกล่าวอนุษฏุภ วิษณุมนตร์ ถวายพระพรชัยเสร็จ แล้วพระราชครูวามเทพมุนีถวายชัยทั้งสองภาษาดังนี้
ชยตํ ปฐวี สพฺพํ ชยตํ อรโย สทา
ปรมินฺโท มหาราชา รชฺชํ กาเรติ โย อิธ ฯ
แล้วกราบทูลความไทยตามความแห่งคำมคธว่า
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอถวายชัย ขอพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อันเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในสยามรัฐมหามณฑลนี้ ทรงชำนะทั่วปฐพีดล ทรงชำนะเหล่าชนอริราชดัสกร ทุกเมื่อเทอญ ฯ
จึงมีพระบรมราชโองการเป็นประถมด้วยคำมคธว่า
/*36อิทานาหํ พฺราหมฺณ ราชภารํ วหนฺโต พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรมิ ตุมฺหากํ สปริคฺคหิตานํ อุปริ ราชกํ อาณํ ปสาเรตฺวา นาโถ หุตฺวา ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตี สํวิทหามิ วิสฺสฏฐา หุตฺวา ยถาสุขํ วิหรถ ฯ
จึงพระราชครู รับพระบรมราชโองการเป็นประถมด้วยคำมคธดังนี้ว่า
โอมฺ เทวสฺส อิมํ ปฐมํ โองฺการภูตํ สูรสีหนาทํ สมฺปฏิจฉามิ ฯ
แล้วจึงมีพระบรมราชโองการเป็นคำไทยตามความภาษามคธดังนี้
ดูกรพราหมณ์ บัดนี้เราทรงราชภาระ ครองแผ่นดินโดยธรรมสม่ำเสมอ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและสุขแห่งมหาชน เราแผ่ราชอาณาเหนือท่านทั้งหลายกับโภคสมบัติ เป็นที่พึ่งจัดการปกครองรักษาป้องกันอันเป็นธรรมสืบไป ท่านทั้งหลายจงวางใจอยู่ตามสบาย เทอญ ฯ
พระราชครูรับพระบรมราชโองการเป็นประถมว่า
ข้าพระพุทธเข้า ขอรับพระบรมราชโองการ พระบัณฑูรสุรสิงหนาทประถมธรรมมิกราชวาจา ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะ
เสร็จแล้ว พราหมณ์เป่าศังข์ ชาวประโคม ๆ ดังเช่นครั้งก่อน ๆ แล้วทรงหลั่งพระเต้าทักษิโณทก ทรงตั้งสัตยาธิษฐานตั้งพระราชหฤทัยดำรงทศพิธราชธรรมจักรวรรดิวัตรจรรยาและอื่น ๆ ตามพระบรมราชประสงค์ ทรงโปรยดอกพิกุลเงิน พิกุลทอง และเงินสลึง พระราชทานแก่พราหมณ์ซึ่งเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ฉะเพาะหน้าที่นั่งนั้นเป็นประถม เสร็จแล้วทรงเปลื้องพระมหาพิชัยมงกุฎ พระธำรงค์วิเชียรจินดา พระธำรงค์รัตนวราวุธ ผู้เชิญๆพานทองเข้าไปรับกลับมายืนอยู่ตามที่ เสด็จจากพระที่นั่งภัทรบิฐไปตามทางลาดพระบาท ทรงโปรยดอกพิกุลทองพิกุลเงินและเงินสลึงตามทาง เสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเบื้องปัศจิม มหาดเล็กเชิญเครื่องตาม ทรงประเคนไทยธรรมแก่พระสงฆ์ราชาคณะ ๘๐ รูป ที่เจริญพระ/*37พุทธมนตร์ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งนี้แล้ว พระสงฆ์ถวายอนุโมทนา สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายอดิเรกพิเศษเป็นประถมฤกษ์ว่า
พุทฺธานุภาโว ปรมินฺทมหาปชาธิปกํ มหาราชํ อภิรกฺขตุ
ธมฺมานุภาโว ปรมินฺทมหาปชาธิปกํ มหาราชํ อภิรกฺขตุ
สํฆานุภาโว ปรมินฺทมหาปชาธิปกํ มหาราชํ อภิรกฺขตุ ฯ
พุทฺธานุภาวํ นิสฺสาย ปรมินฺทมหาปชาธิปโก มหาราชา พุทฺธสาสนํ อุปถมฺเภนโต จิรํ รชฺเช ปติฏฺาตุ ฯ
ธมฺมานุภาวํ นิสฺสาย ปรมินฺทมหาปชาธิปโก มหาราชา รฏฺํ  อภิปาเลนฺโต สพฺพุปสคฺเคหิ วิคจฺฉตุ ฯ
สํฆานุภาวํ นิสฺสาย ปรมินฺทมหาปชาธิปโก มหาราชา ปชํ ปสาเสนฺโต สพฺพกิจฺเจสุ สามตฺถิยํ อาปชฺชตุ ฯ
พุทฺธานุภาเวน ปรมินฺทมหาปชาธิปกสฺส มหาราชสฺส เตโช ภวตุ ฯ
ธมฺมานุภาเวน ปรมินฺทมหาปชาธิปกสฺส มหาราชสฺส อิทฺธิ ภวตุ ฯ
สํฆานุภาเวน ปรมินฺทมหาปชาธิปกสฺส มหาราชสฺส อิสฺสริยํ ภวตุ ฯ
พระสงฆ์ในที่นั้นสวด ภวตุ สพฺพ ฯ ถวายพระพร สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ถวายพระพรลากลับ ว่า
ขอถวายพระพร เจริญพระราชสิริสวัสดิ์พิพัฒน์มงคลพระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภาร พระองค์สมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าสยามธรรมิกมหาราชาธิราชผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ เวลานี้สมควรแล้ว อาตมภาพทั้งปวงขอถวายพระพรลา แด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ขอถวายพระพร
จึ่งพระสงฆ์ออกจากพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน สมเด็จพระสังฆราชเจ้ากับพระราชาคณะ ๓๐ รูป ซึ่งเจริญพระพุทธมนตร์ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เข้าประจำอาสน์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ทั้งนั้นสวดคาถาดับเทียนชัย สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ดับเทียนชัยแล้วเปนเสร็จการพระราชพิธีสงฆ์
(ค) พิธีเบื้องปลาย
/*38เจ้าพนักงานได้เทียบพระยาช้้างต้นผูกเครื่องพร้อมอย่างคชราชพาหนะละคอมาผูกเทียบอยู่ที่เกยหน้าพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ด้านตะวันตก พระยาม้าต้นอยู่ที่สนามหญ้าหน้าพระที่นั่งจักรีองค์ตะวันออก พระที่นั่งราเชนทรยานเทียบอยู่ที่เกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ด้านเหนือ และเตรียมสิ่งอื่นๆไว้พร้อมสรรพ
เวลา ๑ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องบรมราชภูษิตาภรณ์ ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ทรงฉลองพระองค์ครุย เหมือนเมื่อเวลาบรมราชาภิเษก เสด็จออกทางพระทวารเทวราชมเหศวร์ ออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย กุมพระแสงขรรค์ชัยศรี เสด็จสถิตย์เหนือรัตนสิงหาสน์ พระราชบัลลังก์พุดตาลทองคำบนพระแท่นมหาเศวตฉัตร์ทรงพระมหาพิชัยมงกุฎ และฉลองพระบาทราชกกุธภัณฑ์เสร็จ ได้เวลาอุดมฤกษ์ พนักงานรัวกรับ ชาวม่านไขพระสูตร์เลื่อนสาย พระยาราชมานู (ถั่ว อัศวเสนา) ชูพุ่มดอกไม้ทองขึ้นเป็นสัญญาชาวประโคมกระทั่งมหรธึก แตร ศังข์ กลองชนะ ทหารกองเกียรติยศกระทำวันทยาวุธ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี พระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้า ผู้แทนพระราชาธิบดีและประธานาธิบดีกับคณะทูตานุทูตและข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายเสนาอำมาตย์ราชเสวกเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทตามตำแหน่ง เมื่อสุดเสียงประโคมแล้ว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช กราบบังคมทูลพระกรุณาแสดงความจงรักภักดี และถวายพระพรชัยแทนในนามแห่งพระบรมวงศานุวงศ์กับทั้งเสนาบดีมนตรีมุขและบรรดาเสนามาตย์ราชเสวกบริพาร ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั่วพระราชอาณาจักรในท่ามกลางมหาสันนิบาตนั้น มีพระบรมราชโองการดำรัสตอบขอบใจทั่วกัน พระราชทานอนุญาตให้ดำรงตำแหน่งราชการสืบไปทุกคน ตามราชประเพณีและพระราชทานอารักขาด้วย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ เปนฤกษ์ พนักงานรัวกรับ ชาวม่านชักพระสูตร์เลื่อนสายปิด มีสัญญาและประโคมตามพระเกียรติยศ
/*39ลำดับนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระชฎามหากฐินทรงพระแสงขรรค์เนาวโลหะ เสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ พระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายในตลอดถึงสตรีบรรดาศักดิ์นอกพระราชฐานเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทโดยลำดับกัน หม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา ประทับพระราชอาสน์ทางหิศเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐตามที่เจ้าพนักงานได้ทอดไว้ จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศกระแสพระบรมราชโองการทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สถาปนาหม่อมเจ้ารำไพพรรณีขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี จบแล้วทรงหลั่งน้ำพระมหาศังข์ทรงเจิม พระราชทานสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีพระราชินี แล้วพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มหาจักรบรมราชวงศ์ กับเครื่องราชอิศริยาภรณ์นพรัตนราชวราภรณ์อันเป็นโบราณมงคล อีกทั้งเครื่องราชูปโภคสำหรับตำแหน่งพระอัครมเหสีด้วย ในขณะนี้พนักงานประโคมได้ประโคมฆ้องชัย ศังข์แตร และขับไม้บัณเฑาะว์ เครื่องดุริยดนตรี เมื่อสุดเสียงประโคมแล้ว พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้านภาพรประภาทรงรับฉันทานุมัติแทนในนามของสตรีสันนิบาตถวายพระพรชัย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสตอบแล้ว เสด็จพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชินี ทรงโปรยดอกพิกุลทองพิกุลเงิน และเงินสลึงตามทางเสด็จขึ้นหอพระสุราลัยพิมานทรงเปลื้องพระชฎามหากฐินและฉลองพระองค์ครุยแล้วทรงพระมาลาเส้าสูงสีน้ำเงิน เสด็จพระราชดำเนินโดยทางลาดพระบาทพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชินี แต่หอพระสุราลัยพิมานไปสู่พระที่นั่งบรมพิมานตามเดิมโดยทางภายใน
เวลาบ่ายเจ้าพนักงานได้เชิญพระโกศพระบรมอัสถิพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๑ พระโกศพระบรมอัสถิพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๑ พระโกศพระบรม/*40อัสถิพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๓ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑ พระโกศพระบรมอัสถิพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๔ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑ พระโกศพระบรมอัสถิพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๕ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑ พระโกศพระบรมอัสถิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก ๑ พระโกศพระบรมอัสถิสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ๑ รวม ๗ พระโกศขึ้นประดิษฐานยังพระแท่นมหาเศวตฉัตร์ประดับมุกข์ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
จัดตั้งขบวรแห่โดยขบวรพยุหยาตรา ๔ สาย คือประตูหน้า พระยาพิทักษ์ ภูบาล (สวัสดิ วิเศษศิริ) เบื้องขวา พระยาเวียงในนฤบาล (ชุบ โอสถานนท์) เบื้องซ้าย ถึงนายท้ายช้างเชิญธงหักทองขวาง ๓ ชาย เดินขวาเดินซ้ายคู่ ๑ นำริ้ว พระยาภูบาลบรรเทิง (สง สงสเสวี) เบื้องขวา พระยาบำรุงราชฐาน (ฮวด หุตเสวี) เบื้องซ้าย มีมหรธึกสี่เดินเรียงขวาง ๔ มีคนหาม ๑๖ ผู้ตีมหรธึก ๑ หลวงคชศักดิ์ (เฉลิม คชาชีวะ) ๒ หลวงศรีวังราช (ชื่น สุนทรเดช) ๓ หลวงอักษรสรรพกิจ (แว่ว ศัพทเสวี) ๔ หลวงสิทธิบรรณการ (สำเนียง สิทธิสุข) สารวัตรคุม หลวงวิสิทธิเสวก (เทียบ ทีปะรัตน) ริ้วนอก ตำรวจหลวงคู่กับมหาดเล็กเดินเคียงคู่กันเปน ๔ สาย เดินข้างขวา ๔๐ เดินข้างซ้าย ๔๖ คู่ ริ้วในกลองชนะทอง ๔๐ กลองชนะเงิน ๔๐ เดินขวา ๒ สายเดินซ้าย ๒ สาย ระหว่างกลางมีจ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ พระรามเภรี (มณี วิวัฒนานนท์) ผู้กำกับ กับนายทหารรักษาวังอีก ๒ รวมผู้กักับเป็น ๓ ต่อจากกลองชนะถึงแตรฝรั่ง ๒๐ แตรงอน ๓๒ ศังข์ ๔ เดินเรียงขวา ๒ สาย เดินเรียงซ้าย ๒ สาย สารวัตรแตร ขุนเสน่ห์ราชา (ฉัตร ฉัตรเสน) กำกับ ๑ เครื่องสูงหน้า ๕ ชั้น ๖ เจ็ดชั้น ๒ บังแทรก ๔ เดิน ๒ ข้างมหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่องข้างหน้า ๖ พระพินิจนนทิสาส์น (เปี่ยม ปุรณเสวี) ๑ กับพระสมบัตยาธิบาล (พวง หุตเสวี) ๑ คุมเครื่อง แล้วถึงพระเสมาธิปัติ ๑ พระฉัตรชัย ๑ พระเกาวพาหนะ ๑ เดินขวางเปน ๓ ผู้บอกสัญญาพระยาราชมานู ๑ ผู้ถือกรับพวงงาให้สัญญาพระยาเสถียรสุรประเพณี (ชม /*41ชมเสวี) ๑ พราหมณ์เป่าศังข์คู่ ๑ นายทหารราชองครักษ์ เชิญธงกระบี่ธุชธงครุฑพาห์นำเสด็จถึงพระราเชนทรยานประทับแล้วพระราชปริมาณกำกับพระที่นั่ง ภูษามาลาถวายอยู่งานพระกลศพัชโบก พนักงานอภิรุมถวายอยู่งานบังสูริย์ และจมื่นจงภักดีองค์ (เดชน์ ธนสุนทร) เชิญพระทวยทองและคู่เคียงเข้าประจำที่ คือ
คู่ที่ ๑ จางวางเอก พระยาวรพงศ์พิพัฒน์ (ม.ร.ว. เย็น อิศรเสนา) จางวางเอก พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ)
คู่ที่ ๒ มหาเสวกเอก พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติ (ม.ร.ว. มูล ดารากร) มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (ม.ร.ว. สำเริง อิศรศักดิ์)
คู่ที่ ๓ มหาอำมาตย์โท พระยาศรีธรรมาธิราช (เจิม บุณยรัตพันธ์) จางวางโท พระยาไพศาลศิลปศาสตร์ (รื่น ศยามานนท์)
คู่ที่ ๔ มหาอำมาตย์โท พระยาสวัสดิ์วรวิถี (ม.ร.ว. สายหยุด สนิทวงศ์) มหาอำมาตย์โท พระยาอิศรพันธุ์โสภณ (ม.ร.ว. ชม อิศรางกูร)
คู่ที่ ๕ จางวางโท พระยามหานามราช (ม.ร.ว. จำนง นพวงศ์) มหาอำมาตย์โท พระยาไมตรีวิรัชกฤตย์ (พุ่ม บุนนาค)
คู่ที่ ๖ นายพลเรือตรี พระยาดำรงราชพลขันธ์ (คอน บุนนาค) นายพลตรี พระยาพระกฤษณรักษ์ (สวาสดิ บุนนาค)
คู่ที่ ๗ มหาอำมาตย์ตรี พระยาสรรพกิจเกษตรการ (เก๊ง หุตสิงห) มหาอำมาตย์ตรี พระยาราชสมบัติ (เอิบ บุรานนท์) ทั้งมีราชองค์รักษอีก ๑๐ คู่ และมหาดเล็ก ๘ คู่เป็นอินทรพรหม เชิญพุ่มดอกไม้ทองเงิน (เพราะเป็นขบวรภายในพระราชฐาน) มหาดเล็กเชิญพระแสงรายตีนทองอีก ๔ เตรียมเข้าประจำที่พร้อม แล้วถึงเครื่องสูงหลัง เจ็ดชั้น ๒ ห้าชั้น ๔ บังแทรก ๒ ชุมสาย ๔ มหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่องข้างหลัง ๔ พระแสงตาม ๘ มหาดเล็กเชิญเครื่องราชูปโภคตาม ๔๐ แพทย์ท้ายขบวรคือ พระรัตนแพทย์ (เวช พิชัยแพทย์) พระชัยแพทย์ (บุญ บุญตเวช) ประตูหลัง พระยาสิทธิ/*42โชคชุมนุม (เปลื้อง กรสูตร) จมื่นราชนาคา (ม.ล. โรจน์) คู่ ๑ ทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ๒๐๐ แซงข้างตามเสด็จข้างละ ๒ แถว มีชั้นนายทหารเดินนำหน้าแถว และมีนายทหารบกราบรายทางสองข้างทางตลอดไป เจ้าพนักงานได้เตรียมการและจัดตั้งขบวรไว้พร้อม
ครั้นเวลา ๔ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องบรมราชภูษิตาภรณ์ เสด็จพระราชดำเนินทางข้างในออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ประทับพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ทรงเปลื้องพระมหามาลาเส้าสูง ทรงพระมหาพิชัยมงกุฎ เสด็จออกเกยประทับพระราเชนทรยาน เจ้าพนักงานผู้ให้สัญญารัวกรับพวงงา พนักงานกระทั่งแตรศังข์มหรธึกประโคมกลองชนะทองเงิน ทหารกองเกียรติยศกระทำวันทยาวุธแตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี เคลื่อนขบวรแต่เกยหน้าพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ไปตามถนนอมรวิถี เลี้ยวออกประตูพิมานชัยศรีไปตามถนนจักรีจรัณย์ เลี้ยวไปเทียบพระราเชนทรยานที่เกยพลับพลาเปลื้องเครื่อง ประตูหลังวัดพระศรีรัตนศาสดารามเสด็จขึ้นประทับในพลับพลา ผู้แทนนานาประเทศและพวกทูตานุทูตพร้อมกันเฝ้าอยู่ที่ศาลาสหทัยสมาคม ได้เดินเข้าไปในวัดพระศรีรัตนศาสดารามขึ้นไปคอยเฝ้าอยู่ในพระอุโบสถด้วยกันกับพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ ชั้นนายพล มหาอำมาตย์ มหาเสวก และชั้นผู้ใหญ่ นอกนั้นเฝ้าที่หน้าพระอุโบสถคือ พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าอยู่กลาง นายทหารชั้นนายพันและนายนาวาอยู่เบื้องขวา ฝ่ายพลเรือนชั้นอำมาตย์และเสวกอยู่เบื้องซ้าย ข้าราชการชั้นนายร้อยนายเรือรองอำมาตย์รองเสวกเฝ้าที่ชาลาพระอารามสองข้างทางลาดพระบาทตลอดไป พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเปลื้องพระมหาพิชัยมงกุฎทรงพระมหามาลาเส้าสูงเสด็จพระราชดำเนินด้วย ขบวรตำรวจหลวงรักษาพระองค์ ราชองครักษ์ มหาดเล็กเชิญเครื่องตามเสด็จพระราชดำเนินโดยทางลาดพระบาทขึ้นประทับในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนทองเงินถวายต้นไม้ทองเงินขนาดสูงประมาณสองศอก บูชาพระพุทธ/*43มหามณีรัตนปฏิมา แล้วทรงจุดเทียนทองเงินถวายต้นไม้ทองเงินขนาดย่อม บูชาพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงจุดเทียนทองเงินบูชาพระธรรมคัมภีร์ ซึ่งทอดอยู่บนพานทองสองชั้นเหนือธรรมาสน์ศิลา ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระแล้ว พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายศีล ทรงศีลแล้ว ทรงประกาศพระองค์เป็นศาสนูปถัมภกในพระบวรพุทธศาสนาดังนี้
ยโตหํ ภนฺเต สทฺโท ปสนฺโน เตน เตน วิธินา ติสรณคโต อิทานิ จ รชฺเช อภิสิตฺโต ฯ เตนาหํ พุทฺธสส ธมฺมสส สํฆสฺส อตฺตานํ นิยฺยาเทมิ พุทฺธสาสนสฺส ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหามิ ๆ สาธุ ภนฺเต สํโฆ พุทฺธสาสนุปตฺถมฺภโกติ มํ ธาเรตุ
สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะซึ่งชุมนุมเฝ้าอยู่ทั้ง ๘๐ รูปนั้นสาธุพร้อม ๆ กัน ๓ ครั้ง แล้วสมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายอติเรก พระสงฆ์รับด้วยโสอทฺธลทฺโธ ฯลฯ ภะวะตุสพฺพ ฯ สมเด็จพระวันรัตถวายพระพรลากลับทางในฉากลงทางข้างหลังพระอุโบสถ แล้วมานั่งยังอาสน์สงฆ์ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกจากพระอุโบสถโดยขบวรตามทางเดิมขึ้นประทับพลับพลา ประตูหลังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงพระมหาพิชัยมงกุฎ เสด็จออกเกยประทับพระราเชนทรยาน เจ้าพนักงานเคลื่อนขบวรเสด็จพระราชดำเนินกลับเข้าประตูพิมานชัยศรี เลี้ยวไปเทียบพระราเชนทรยานที่เกยหน้าพระที่นั่งอาภรณพิโมกษปราสาทเปลื้องพระมหาพิชัยมงกุฎ เสด็จในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงเครื่องทองน้อยเครื่องราชสักการถวายบังคมพระบรมอัสถิพระบรมศพกับด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี และทรงทอดผ้าไตรสดัปกรณ์พระบรมอัสถิพระโกศละ ๑ ไตร ผ้าขาวพับพระโกศละ ๙ พับเป็น ๑๐ และผ้าไตรที่พระบรมศพอีก ๑๐ ไตร พระสงฆ์ราชาคณะ ๘๐ รูป สดับปกรณ์แล้วเสด็จขึ้นทางข้างในพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชินีเสด็จโดยทางลาดพระบาทไปสู่พระที่นั่งบรมพิมาน ทรงโปรยเหรียญสลึงตลอดทางเสด็จพระราชดำเนิน มี/*44ขบวรข้างในเชื้อพระวงศ์เชิญเครื่องตามเสด็จคือ พระแสงขรรค์ชัยศรี พระเจ้าวรวงศ์เชอ พระองค์เจ้าศิริรัตนบุษบง พระสุพรรณศรีหม่อมเจ้ารำไพประภา ในสมเด็จพระบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช พานพระศรี หม่อมเจ้าดวงจิต ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ พานพระรัตนกรัณฑ์ หม่อมเจ้าพวงรัตนประไพ ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ พานพระกล้อง หม่อมเจ้าแขไขจรัส ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
เวลา ๖ นาฬิกาหลังเที่ยง เจ้าพนักงานได้ตั้งบายศรีแก้วทองเงิน ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พราหมณ์เบิกแว่นเวียนเทียนเจ้าพนักงานฝ่ายหน้าและข้าราชการฝ่ายใน เวียนเทียนสมโภชพระราชมณเฑียรสถานตามขัตติยราชประเพณี
ครั้นค่ำใกล้พระฤกษ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องสีพิชัยสงคราม (สีน้ำเงิน) ทรงพระมาลาเพ็ชรน้อย เสด็จพระราชดำเนินจากพระที่นั่งบรมพิมานโดยทางในทรงโปรยพิกุลทองพิกุลเงินและเงินสลึงตามทางลาดพระบาท เสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานในพระมหามณเฑียร มีพระราชวงศ์ฝ่ายในเชิญเครื่องเฉลิมพระราชมณเฑียรและเครื่องราชูปโภคตามเสด็จคือ
๏ เชิญพระแสงดาพฝักทองเกลี้ยง พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธวงศวิจิตร ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต
๏ เชิญพระแสงขรรค์องค์น้อย พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริรัตนบุษบง ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต
๏ เชิญธารพระกรศักดิสิทธิ์และอุ้มไก่ขาว พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามยุรฉัตรในกรมหลวงกำแพงเพชรอัครโยธิน
๏ เชิญพระแส้หางช้างเผือก กับอุ้มไก่ขาว พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพิสิษฐสบสมัย ในสมเด็จกรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต
/*45๏ เชิญศิลาบด หม่อมเจ้าดวงทิพยโชติ ในกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
๏ เชิญพานพืชน์ หม่อมเจ้าพัฒนคนณา ในกรมพระจันทบุรีนฤนาถ
๏ เชิญกุญแจทอง หม่อมเจ้าจารุพัสตรา ในกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
๏ เชิญจั่นหมากทอง หม่อมเจ้าสวาทวัฒโนดม ในกรมหลวงปราจิณกิติบดี
๏ อุ้มวิฬาร์ หม่อมเจ้าสุริยนันทนาในกรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส
๏ เชิญพานฟัก หม่อมเจ้าพรรณเพ็ญแข ในกรมหมื่นพไชยมหินทรโรดม
๏ เชิญพานพระศรี หม่อมเจ้าดวงจิต ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
๏ เชิญพระสุพรรณศรี หม่อมเจ้ารำไพประภา ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
๏ เชิญพานพระรัตนกรัณฑ์ หม่อมเจ้าพวงรัตนประไพ ในสมเด็จกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
๏ เชิญพานพระกล้อง หม่อมเจ้าแขไขจรัส ในสมเด็จกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
๏ เชิญพานดอกไม้ หม่อมเจ้าผุสดีวิลาสในกรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์
๏ เชิญพานธูปเทียน หม่อมเจ้ารัสสาทิศในกรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์
ถึงพระฤกษ์เวลา ๙ นาฬิกา ๕๑ นาฑีหลังเที่ยงเป็นประถมชาวประโคมลั่นฆ้องชัย ประโคมแตรศังข์เครื่องดุริยดนตรี พระบาทสมเด็จพระเจ้าจยู่หัวเสด็จขึ้นประทับบนที่พระบรรธม สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้า พระบรมราชเทวี ถวายพระแส้หางช้างเผือก พระนางเจ้าสุขุมาลย์มารศรี พระราชเทวี ถวายจั่นหมากทอง ท้าววรคณานันท์ (ม.ร.ว. ปั้ม มาลากุล) ถวายกุญแจทอง ทรงรับวางข้างพระที่นั่ง ๓ สิ่ง แล้วสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้า และพระนางเจ้า พระราชเทวี ถวายพระพรชัยมงคล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเอนพระองค์ลงแทบที่พระบรรธมเป็นพระฤกษ์ เป็นอันได้เข้าที่ในพระมหามณเฑียรในวันนี้
/*46วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ เวลา ๔.๐๐ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องเต็มยศทหารมหาดเล็ก จ.ป.ร. ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์สายสพายจักรีบรมราชวงศ์ เสด็จออกพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี มหาอำมาตย์เอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศเบิกอัครราชทูต พิเศษที่มาช่วยงานแทนพระองค์พระราชาธิบดีแทนตัวประธานาธิบดีนานาประเทศเข้าเฝ้าในพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทเบื้องบูรพทิศ คราวละนายโดยลำดับ คือ
ท่าน ร. อัสมิส, ผู้แทนท่านประธานาธิบดิแห่งรัฐเยอรมัน;
ท่าน ว.ว. รัสเสลลฺ, ผู้แทนท่านประธานาธิบดีแห่งสหปาลีรัฐอเมริกา;
ท่าน ม. โปแลง, ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระราชาแห่งชาวเบลจฺ;
ท่าน ฟ. คราเมรฺ, ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระเจ้ากรุงเดนมารฺก;
ท่าน อา. วิลเดน, ผู้แทนท่านประธานาธิบดีแห่งเรปุบลิกฝรั่งเศส;
ท่าน ร.ฮ. เกรก, ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระเจ้ากรุงอังกฤษ;
ท่าน จ. อะมาโดรี, ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระเจ้ากรุงอิตาลี;
ทาน ก. ฮายาชิ. ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระบรมราชาธิราชกรุงญี่ปุ่น;
ท่าน ฮ.จ.ว. ฮูเบรุ, ผู้แทนพระองค์สมเด็จพระนางเจ้ากรุงเนเดรฺลันดฺ.
ครั้นแล้วเสด็จออกท้องพระโรงกลางพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท มีเสนาบดีกระทรวงวัง ราชเลขานุการฝ่ายต่างประเทศ สมุหราชองครักษ์ อธิบดีกรมมหาดเล็ก ฯลฯ โดยเสด็จ ฯ เสนาบดีว่าการต่างประเทศนำคณะทูตานุทูตต่างประเทศเฝ้าพร้อมกัน อัครราชทูตเนเดรฺลันดฺผู้เปนหัวหน้ากราบบังคมทูลถวายพระพรชัย มีพระราชดำรัสตอบ และทรงพระราชปฏิสันถารบรรดาผู้มาเฝ้าแล้วเสด็จขึ้น
เวลา ๕ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องครึ่งยศทหารเรือ เสด็จออกพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการฝ่ายในและภรรยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททูลเกล้า ฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียน แล้วเสด็จ/*47ออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมวงศานุวงศ์กับข้าทูลลอองธุลีพระบาท ฝ่ายเสนาอำมาตย์ทูลเกล้า ฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียนแล้ว ทรงจุดเทียนทองเงินบนพระที่นั่งบุษบกมาลา และเครื่องนมัสการพระแล้ว พระราชทานสัญญาบัตร์ตั้งพระราชาคณะเป็นประถมฤกษ์ ๓ รูป คือ พระครูประทุมธรรมธาดา (หนู) เจ้าอาวาสวัดปทุมวนาราม เป็นพระปัญญาพิศาลเถรคณะธรรมยุติกา ๑ พระมหาพรวัดประยูรวงศาวาส เปนพระปิฎกโกศลคณะมหานิกาย ๑ พระมหาคงวัดสนาม จังหวัดนนทบุรี เปนพระธรรมวิสารทะคณะรามัญ ๑ พระราชาคณะที่นำตั้ง ๑๐ รูป มีสมเด็จพระสังฆราชเจ้าเป็นประธานสวดชยันโต แล้วพระที่รับพระราชทานสมณะศักดิ์ใหม่ออกไปครองผ้าไตรเข้ามานั่งณอาสน์ พระปัญญาพิศาลเถรถวายยะถาพระสงฆ์อนุโมทนา สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายอติเรก พระสาสนโสภณถวายพระพรลาแล้วพระสาสนโสภณวัดเทพสิรินทราวาศ ขึ้นนั่งบนพระแท่นภายใต้พระมหาเศวตฉัตร์ ถวายศีลศักราช ถวายพระธรรมเทศนามงคลสุตต์ รัตนสุตต์ กรณียเมตตสุตต์รวมเป็นกัณฑ์เดียวกัน จบถวายยะถาพระฐานานุกรมเปรียญ ๔ รูปรับสัพพีแล้ว ทรงประเคนผ้าไตร มีใบวัตถุปัจจัยเครื่องไทยธรรมกัณฑ์เทศน์ และธูปเทียนใบวัตถุปัจจัยไทยธรรมแก่พระรับสัพพี พระสาสนโสภณถวายอติเรกถวายพระพรลากลับ เวลา ๖.๓๐ ล.ท. เสด็จขึ้น
วันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ เวลา ๔ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องครึ่งยศทหารบก ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เสด็จออกประทับพระราชอาสน์ท้องพระโรงกลางพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท เสนาบดีกระทรวงวัง ราชเลขาธิการ สมุหราชองครักษ์ อธิบดีกรมมหาดเล็ก ฯลฯ โดยเสด็จ ฯ พระราชดำเนิน มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย นำผู้ที่เป็นหัวหน้าในคณะพ่อค้าประชาชน
๑. สังฆราชเปรฺโรส นำคณะนักพรต โรมันคะทอลิก ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๑๘ รูป
/*48๒. เรเวอเรนดฺ ร.ว. โปสตฺ นายกแห่งคณะเปรสบิเตียเรียน ถวายพระพรแทนคณะ, ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๑๔ นาย,
๓. นาย ว. แฮพเฟนเดน นายกแห่งสภาสากลพาณิชย์ ถวายพระพรแทนสภานั้น ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๑๘ นาย,
๔. นายมิเยกิ ถวายพระพรแทนคณะชนชาติญี่บุ่น ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๗ นาย,
๕. นายเซียวฮุดเส็ง สีบุญเรือง ถวายพระพรในนามคณะพ่อค้าจีน ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๒๐ นาย,
๖. นาย เอม.อี.นานา ถวายพระพรในนามคณะพ่อค้าอิสลาม ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๒๓ นาย,
๗. นายบรีอัตตัม สิงหฺ ถวายพระพรในนามคณะพ่อค้าชาติสิกข ซึ่งแต่งผู้แทนมา ๑๖ นาย.
๘. นายชคัตราม นำคณะชนฮินดู ๒๓ นาย.
๙. นาย เอ.เอม.อับดุล กายูม นำคณะดาวูดี โบหฺรา มหะหมัด ๒๐ นาย,
๑๐. อำมาตย์โท พระยาบริบูรณโกษากรณ์ (ผ่อง โชติกพุกกณะ) กรมท่าซ้ายนำคณะพ่อค้าไทย ๒๖ นาย.
เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท กราบบังคมทูลพระกรุณาแสดงความจงรักภักดีถวายพระพรชัยมงคล มีพระราชดำรัสตอบแล้วเสด็จขึ้น ผู้ที่เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทออกจากที่เฝ้าแล้ว
เวลา ๕ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จออกมุขเด็จพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ประชาชนราษฎรทั้งเด็กผู้ใหญ่ชายและหญิง ซึ่งเข้ามาคอยเฝ้าอยู่ที่สนามหญ้าและที่ชาลาหน้าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทดูล้นหลามแน่นอนันต์ ไปจนประตูพิมานชัยศรีเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระยาเพ็ชรดา (สอาด ณป้อมเพ็ชร) /*49สมุหพระนครบาลกราบบังคมทูลพระกรุณาทูลเกล้า ฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียนแทนประชาราษฎร มีพระราชดำรัสตอบแล้วเสด็จขึ้น
เวลา ๕ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกพระที่นั่งไพศาลทักษิณ สตรีบรรดาศักดิ์ทูลเกล้า ฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียนแล้วเสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมวงศานุวงศ์ข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายราชเสวกทูลเกล้า ฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียน แล้วทรงกระทำราชสักการะเช่นวันก่อน สมเด็จพระสังฆราชเจ้าขึ้นประทับบนพระแท่นภายใต้พระมหาเศวตฉัตร์ ถวายพระธรรมเทศนาเทวตาทิสนกถาทศพิธราชธรรมและจกฺกวดฺติวตฺตรวมเปนกัณฑ์เดียวกันจบแล้วถวายยะถา พระถานานุกรม ๔ รูปรับสัพพีแล้ว ทรงประเคนผ้าไตรใบวัตถุปัจจัยเครื่องไทยธรรมกัณฑ์เทศน์ และธูปเทียนใบวัตถุปัจจัยแก่พระที่รับสัพพี สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายอติเรกถวายพระพรลากลับแล้ว เวลา ๕.๕๕ ล.ท. เสด็จขึ้น
อนึ่งในงานนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างของที่ระลึกพระราชทานชำร่วยแก่พระเถรานุเถรและพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการไทยและต่างประเทศ ตลอดพ่อค้าคหบดีทั้งไทยและชาวต่างประเทศ คือ (๑) เหรียญบรมราชาภิเษก มีแถบแพรริ้วเหลืองกับเขียวสลับกัน เป็นทองบ้าง เงินบ้าง กาไหล่ทองบ้างเงินบ้างตามฐานันดรศักดิ์ ส่วนพระสงฆ์ได้รับพระราชทานเหรียญทองแดง (๒) ดอกพิกุลเงิน ทอง มีจำนวนมากน้อยตามฐานนันดรศักดิ์ ส่วน (๓) หนังสืออธิบายลักษณะงานภาษาอังกฤษสำหรับพระราชทานชาวต่างประเทศ และบางบุคคลตามพระราชอัชฌาสัย
การเลียบเมือง
ตามราชประเพณีแห่งงานปรมราชาภิเษก สมเด็จพระราชาธิบดี เมื่อได้ทรงรับอภิเษกแล้ว ย่อมเสด็จไปกระทำราชสักการะในพระอารามหลวง/*50ที่จัดว่าสำคัญเป็นที่ทรงนับถือยิ่ง เป็นโอกาสที่จะให้ทวยราษฎรได้เฝ้าแหนชมพระบารมีตามทางที่เสด็จพระราชดำเนินด้วย
จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้กำหนดการเสด็จทางบกตกวันที่ ๑ มีนาคม เพื่อทรงนมัสการบูชนิยวัตถุในวัดบวรนิเวศน์และวัดพระเชตุพน และทางเรือวันที่ ๓ มีนาคมที่วัดอรุณราชวราราม การเสด็จทั้ง ๒ วันนี้ตั้งเปนขบวรพยุหยาตรา
ในวันที่ ๑ มีนาคม ขบวรพยุหยาตราเป็นอย่างสถลมารคมีริ้วขบวรดังนี้
ขบวรหน้าหทารบก
กรมบัญชาการกองพลทหารบกที่ ๑ รักษาพระองค์
แตรวงกรมทหารบกม้ารวม
กรมทหารบกม้ากรุงเทพ ฯ รักษาพระองค์
กรมทหารปืนใหญ่ที่ ๑ รักษาพระองค์
กรมทหารบกช่างที่ ๑ รักษาพระองค์
แตรวงกรมทหารบกราบที่ ๑๑ รักษาพระองค์
กองพันที่ ๑ กรมทหารบกราบที่ ๑๑ รักษาพระองค์
กองพันที่ ๒ กรมทหารบกราบที่ ๑๑ รักษาพระองค์
กรมบัญชาการกองทัพน้อยทหารบกที่ ๑
ขบวรราชอิศริยยศ
ประตูหน้า	พระยาพิทักษ์ภูบาล ๑	๒
พระยาเวียงในนฤบาล ๑
นายท้ายช้าง	เชิญธงหักทองขวาง ๒ (สองผลัด)	๔
/*51นำริ้วขบวร	พระยาบำรงราชฐาน ๑	๒
พระยาภูบาลบรรเทิง ๑
มหรธึก ๔	คนหาม ๑๖ ตี ๔	๒๐
กำกับมหรธึก	หลวงคชศักดิ์ ๑	๔
หลวงศรีวังราช ๑
หลวงอักษรสรรพกิจ ๑
หลวงสิทธิบรรณการ ๑
สารวัตร	หลวงวิสิทธิเสวก	๑
ตำรวจหลวง	เข้าริ้วคู่กับมหาดเล็ก ๔๖ คู่	๙๒
มหาดเล็ก	เข้าริ้วคู่กับตำรวจหลวง ๔๖ คู่	๙๒
กลองชนะ	ทอง ๔๐	๘๐
เงิน ๔๐
จ่า	ปี่ ๒	๔
กลอง ๒
ผู้กำกับ	พระรามเภรี ๑	๓
นายทหารรักษาวัง ๒
แตร	ฝรั่ง ๒๐	๕๖
งอน ๓๒
ศังข์ ๔
สารวัตรแตร	ขุนเสน่หราชา	๑
เครื่องสูงหน้า	๗ ชั้น ๒ สองผลัด	๒๔
๕ ชั้น ๖
บังแทรก ๔
/*52พระเสมาธิปัติ ๑	๓
พระฉัตรชัย ๑
พระเกาวพาห ๑
พระแสงหว่างเครื่องหน้า	มหาดเล็กเชิญ	๖
คุมเครื่องหน้า	พระพินิจนนทิสาสน ๑	๒
พระสมบัติยาธิบาล ๑
ผู้บอกสัญญา	พระยาราชมานู	๑
กรับสัญญา	พระยาเสถียรสุรประเพณี	๑
พราหมณ์พิธี	เป่าศังข์ ๑ คู่	๒
ราชองครักษ์	เชิญธงกระบี่ธุช ๑	๒
เชิญธงครุฑพ่าห์ ๑
พระที่นั่งพุดตาลทอง	ทหารรักษาวังหามและถือม้า ๓ ผลัด	๕๒
กำกับพระที่นั่ง	พระราชปริมาณ (ปาน รัตนปาล)	๑
พัดโบก ๑	๓
บังสุริย ๑ ภูษามาลา
พระกลด ๑
เชิญพระทวย	จมื่นจงภักดีต่องค์ (สำหรับผลัดเปลี่ยน) ๑	๓
จมื่นจงรักษาองค์ (เอิบ ชมเสวี) ๑
จมื่นสวัสดิวังราช (ม.ล. ประจวบ กล้วยไม้) ๑
คู่เคียงพระที่นั่ง
มหาเสวกโท พระยาโบราณราชธานินทร (พร เดชคุปต์) อุปราชมณฑลอยุธยา	มหาเสวกโท พระยาราชนุกูล (อวบ เปาโรหิตย์) อุปราชมณฑลภาคอิศาน
/*52มหาเสวกโท พระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค) สมุหเทศาภิบาลมณฑลมหาราษฎร์	จางวางโท พระยาสุรนทรราชา (นกยูง วิเศษกุล) สมุหเทศาภิบาลมณฑลภูเก็ต
มหาเสวกโท พระยาเพชรดา(สอาด ณ ป้อมเพ็ชร) สมุหพระนครบาล	มหาเสวกโท พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (ศุข ดิษยบุตร) สมุหเทศาภิบาลมณฑลพิษณุโลก
มหาเสวกโท พระยาศรธรรมศกราช (ปิ๋ว บุนนาค) สมุหเทหศาภิบาลมณฑลอุบล	มหาเสวกโท พระยารณชัยชาญยุทธ (ถนอม บุณยเกตุ) สมุหเทศาภิบาลมณฑลร้อยเอ็จ
จางวางโท พระยามหินทรเดชานุวัต (ใหญ่ ศยามานนท์) สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครสวรรค์	มหาเสวกโท พระยาคงคาธราธิบดี (พลอย ณนคร) สมุหเทศาภิบาลมณฑลสุราษฎร์
จางวางโท พระยาคทาธรบดี (เทียบ วัศวรักษ) สมุหเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี	มหาเสวกตร พระยาเพชรปาณี (ดั่น ภักตประจิต) สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครราชสีมา
จางวางตรี พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชตักพกกณะ) สมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี	จางวางตรี พระยาสุนทรบุรศรีพิชัยสงคราม (อ กรรณสูตร) สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครชัยศรี
ราชองครักษ์
ทหาร ๑๐ คู่
๒๐
อินทร
มหาดเล็ก ถือทวน ๘
๑๖
พรหม
กรมวัง ถือทวน ๘
กำกับ
อินทร พระอินทราทิตย (ตุ๋น ภาณุทัต) ๑
๒
พรหม พระจันทราทิตย (ย้อย สุคันธตุล) ๑
/*54เครื่องสูงหลัง
๗ ชั้น ๒ ๑๒ (ผลัด)
๒๔
๕ ชั้น ๔
บังแซก ๒
ชุมสาย ๔
คุมเครื่องหลัง
นายประภาศมณเฑียร (ม.ล.เจือ มาลากุล) ๑
๒
นายเสถียรรักษา (ม.ล. เฉลิม ทินกร) ๑
มหาดเล็ก
เชิญพระแสงหว่างเครื่องหลัง
๔

พระแสงรายตีนทอง ๔
๕๒
พระแสงตาม ๘
เชิญเครื่องตาม ๔๐
พระที่นั่งทองลงยา
รอง (ทหารรักษาวังหาม)
๑๘
กำกับพระที่นั่งรอง
พันทอง (รื่น สุคันธปรีย์)
๑
กรมอัศวราช
เจ้ากรม ๑
๓๒
ปลัดกรมม้าพระที่นั่งทรง ๑
ปลัดกรมม้าพระที่นั่งรอง ๑
ม้าพระที่นั่ง ๔ ม้า
ม้าจูง ๔
นายม้าต้น ๔
พนักงานจูงม้า ๑๖
นายเวรกรม ๑
แพทย์ท้ายขบวร
พระรัตนแพทย์ ๑
๒
พระชัยแพทยา ๑
ประตูหลัง
พระยาสิทธิโชคชุมนุม ๑
๒
จมื่นราชนาคา ๑
/*55กองพันที่ ๑ กรมทหารมหาดเล็ก (แชงเสด็จพระราชดำเนิน ๒ ข้าง ๆ ละกองร้อย)
ทหารบกหลัง
แตรวงกรมทหารมหาดเล็ก
กองพันที่ ๒ กรมทหารมหาดเล็ก (ตาม)
ทหารเรือ
แตรวงทหารเรือ
กรมทหารเรือ
---
(กรมทหารทุกกรมจัดแถวตอนเดินทาง และภายในกองร้อยทหารปืนใหญ่จัดแถวเรียงรถ)
เวลา ๓ นาฬิกาหลังเที่ยง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องบรมราชภูษิตาภรณ์ ทรงสายสพายจักรีบรมราชวงศ์ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์พระสังวาลย์นพรัตน์ ทรงสวมฉลองพระองค์ครุยกรองทองชั้นนอก เสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ทรงพระชฎามหากฐินน้อยแล้ว เสด็จออกเกยประทับพระที่นั่งพุดตาลทองคำราชยาน คู่เคียงแต่งเต็มยศสวมครุยเข้าประจำที่ขวาซ้ายตามลำดับ พร้อมทั้งราชองครักษ์ ทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์แซงทั้งสองข้าง พระยาเสถียรสุรประเพณีรัวกรับสัญญาประโคมศังข์แตรมหรธึกกึกก้อง เวลา ๓ นาฬิกา ๑๐ นาฑีหลังเที่ยง เคลื่อนขบวรไปตามถนนอมรวิถี เลี้ยวออกประตูพิมานชัยศรีไปตามถนนจักรีจรัณย์ ออกประตูวิเศษชัยศรีบรรจบขบวรทหารข้างหน้าตรงไปตามถนนหน้าพระธาตุ ใน/*56ขณะเคลื่อนขบวรเสด็จพระราชดำเนินนั้น ทหารปืนใหญ่ได้ยังปืนใหญ่นาฑีละ ๑ นัดเฉลิมพระเกียรติยศจนครบ ๑๐๑ นัด เลี้ยวถนนหัวสนามไปตามถนนราชินี ข้ามสพานผ่านพิภพลิลา เลี้ยวไปตามถนนจักรพงษ์ ตรงไปเลี้ยวถนนพระสุเมรุ มีทหารรายทางสองข้างที่เสด็จพระราชดำเนิน ตลอดไปตามทางเสด็จพระราชดำเนิน ตามหน้าวัดปลูกปะรำตั้งโต๊ะบูชา มีพระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถาเมื่อเวลาเสด็จผ่าน ตามหน้าตึกแถว โรงแถวและบ้านข้าราชการได้ตั้งปะรำผูกผ้าสีและธงตั้งเครื่องสักการบูชา ตลอดไปทั้งสองข้างทางตั้งแต่หอพระสมุดสำหรับพระนครเป็นต้นไป ขบวรเสด็จยาตราไปกระทั่งถึงหน้าวัดบวรนิเวศวรวิหาร เทียบพระราชยานที่เกยพลับพลาเปลื้องเครื่อง เสด็จขึ้นประทับในพลับพลา ทรงเปลื้องพระชฎามหากฐินทรงพระมหามาลาเส้าสูงสีขาวแล้ว เสด็จออกทรงพระราชดำเนินโดยทางลาดพระบาทยังพระอุโบสถ ทรงเปลื้องพระมหามาลา มหาดเล็กเชิญพานทองรับไว้ เสด็จเข้าในพระอุโบสถ พระสงฆ์ฝ่ายธรรมยุติกนิกายชุมนุมอยู่ในพระอุโบสถสวดชัยมงคล คาถาถวายพระพรชัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการถวายต้นไม้ทองเงินแด่พระพุทธชินสีห์ แล้วทรงจบพระหัดถ์ถวายผ้าทิพตาดพื้นทองมีลูกรุ่ยกรุยทอง ภูษามาลารับจากพระราชหัดถ์ขึ้นผูกถวายห้อยที่ข้างหน้าฐานพระพุทธชินสีห์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนในพาน มหาดเล็กเชิญบูชาพระพุทธปฏิมาและที่พระอัสถิสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ กับที่พระอัสถิสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส แล้วประทับพระราชบัลลังก์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าถวายอติเรก พระสงฆ์ถวายพระพรชัยมงคล เสด็จออกจากพระอุโบสถ เสด็จขึ้นประทับบนพลับพลา ทรงพระชฎามหากฐิน แล้วเสด็จออกเกยประทับพระที่นั่งพุดตาลทองคำราชยานตามเดิม เจ้าพนักงานได้เคลื่อนขบวรเสด็จพระราชดำเนินไปตามถนนพระสุเมรุ ถึงเชิงสพานผ่านฟ้าลีลาศ เลี้ยวมาตามถนนพระราชดำเนินกลาง ข้ามสพานผ่านพิภพลีลาไปตามถนนพระราชดำเนินใน ตรงไปตามถนนสนามชัย /*57ประทับเทียบพระราชยานที่เกยหน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เสด็จลงจากเกยเข้าในพระอาราม ประทับที่พลับพลา ทรงเปลื้องพระชฎามหากฐิน ทรงพระมหามาลาเส้าสูง เสด็จโดยทางลาดพระบาทยังหน้าพระอุโบสถ พระสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ที่ชุมนมรับเสด็จในพระอุโบสถและที่พระระเบียง สวดชัยมงคลคาถาถวายพระพรชัย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องนมัสการพระแล้ว ทรงจบพระหัดถ์ถวายผ้าทิพตาดทองอย่างที่ถวายพระพุทธชินสีห์ ภูษามาลารับจากพระหัดถ์ขึ้นผูกถวายห้อยที่ข้างหน้าฐานพระพุทธเทวะปฏิมา แล้วทรงเครื่องนมัสการเครื่องห้าสักการถวายบังคมพระบรมอัสถิพระบาทสมเด็จพระรามธิบดีที่ ๑ มหาจักรีบรมนาถ พระบาทสมเด็จพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และทรงเครื่องทองน้อยบูชาพระอัสถิสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส จึ่งสมเด็จพระวันรัต วัดเบ็ญจมบพิตร์ นำพระสงฆ์เฝ้าอยู่ในที่นั้นถวายอติเรก พระสงฆ์ถวายพระพรชัยมงคลแล้ว เสด็จพระราชดำเนินจากพระอุโบสถประทับยังพลับพลา เปลื้องเครื่องทรงพระชฎามหากฐินแล้ว เสด็จออกพลับพลาขึ้นเกยหน้าวัดประทับพระที่นั่งพุดตาลหองคำราชยาน เคลื่อนขบวรเสด็จพระราชดำเนินกลับ เลี้ยวเข้าถนนเชตุพนไปเลี้ยวขวาไปตามถนนมหาราช และเลี้ยวถนนหน้าพระลาน ถึงประตูวิเศษชัยศรีบรรจบรอบประทักษิณพระบรมมหาราชวัง เข้าประตูวิเศษชัยศรี ประตูพิมานชัยศรี เลี้ยวไปประทับเทียบพระราชยานที่เกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ เสด็จขึ้นทรงเปลื้องพระชฎามหากฐิน แล้วเสด็จสู่พระราชมณเฑียรสถาน
ครั้นวันที่ ๓ เวลา ๓ ล.ท. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องบรมราชภูษิตาภรณ์ทรงสายสพายนพรัตนราชวราภรณ์อันเป็นโบราณมงคล ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ทรงฉลองพระองค์ครุยพระสังวาลย์ปฐมจุลจอมเกล้า ทรงพระมหามาลาเส้าสูงสีเขียว เสด็จออกเกยหน้าพระที่นั่งบรมพิมานประทับพระที่นั่งราชยานทองลงยาราชาวดี เสด็จโดยขบวรราบตามถนนอมรวิถี เข้า/*58ประตูกำแพงแก้วตะวันออกเข้าพระลานผ่านหน้าพระที่นั่งดุสิตออกประตูตะวันตกไปออกประตูศรีสุนทรและประตูเทวาภิรมย์ เลี้ยวไปประทับเทียบพระราชยานที่เกย เสด็จขึ้นประทับพระราชอาสน์ณพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย เจ้าพนักงานปล่อยเรือขบวรหน้าเป็นสี่สายให้ทอดพระเนตร์ คือ-
ริ้วขบวรเรือ
ซ้าย


ขวา
เรือเสือคำรณสินธุ์ นำ
เรือกลองนอก
(เรือกราบ)
เรือเสือทยานชล
เรือดั้ง


เรือดั้ง
เรือดั้ง


เรือดั้ง
เรือดั้ง
เรือกระบี่ปราบเมืองมาร
เรือกระบี่ราญรอนราบ
เรือดั้ง
เรือดั้ง
เรือพระตำรวจนอก
(เรือกราบ)
เรือดั้ง
เรือดั้ง
เรืออสูรปักษา
(กลองชนะ)
เรืออสูรวายุพักตร์
(กลองชนะ)
เรือดั้ง
เรือดั้ง


เรือดั้ง
เรือดั้ง
เรือสุครีพครองเมือง
(กลองชนะ)
เรือพาลีรั้งทวีป
(กลองชนะ)
เรือดั้ง
เรือดั้ง


เรือดั้ง
เรือดั้ง
เรือครุฑเตร็จไตรจักร์
(ศังข์แตร)
เรือครุฑเทรเท็จ
(ศังข์แตร)
เรือดั้ง
เรือทองขวานฟ้า
เรือพระตำรวจใน
เรือทองบ้าบิ่น
/*59เรือประภัศรชัยมีบุบบก
(เป็นเรือผ้าทรงพระพุทธรูป)
เรือกลองใน
(เรือกราบ)
เรือเอกชัยหลาวทอง (มหรธึก)
คู่ชัก
เรือเอกชัยเหิรหาว (มหรธึก)
เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์
(ตั้งบุบบก เป็นเรือพระที่นั่งทรง)
เรือแซง (ทหารเรือ)


(ทหารเรือ) เรือแซง
เรือแซง (ทหารเรือ)


(ทหารเรือ) เรือแซง
เรืออเนกชาติภุชงค์
(ตั้งบัลลังก์กัญญา เป็นเรือพลับพลา)
เรืออนันตนาคราช
(ตั้งบุบบก เป็นเรือพระที่นั่งรอง)
เรือทวยเทพถวายกร
(ตั้งบัลลังก์กัญญา เป็นเรือพระที่นั่งรอง)
เมื่อเจ้าพนักงานปล่อยเรือขบวรไปให้ทอดพระเนตรลอยลำอยู่เพียงเรือเอกชัยเหิรหาวและเอกชัยหลาวทอง เจ้าพนักงานได้เลื่อนเรือพลับพลา (เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์) เข้าเทียบท่าราชวรดิตถ์ เรือพระที่นั่งบุบบกสุพรรณหงส์พร้อมด้วยเครื่องสูงอภิรุมรายลำ มีนักสราชถือธงชายหักทองขวางที่ท้ายเรือพระที่นั่งพร้อม เลื่อนเข้ามาเทียบเรือพลับพลาข้างนอกเป็นเรือพระที่นั่งทรง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหามาลาเส้าสูงเสด็จพระราชดำเนินตามทางลาดพระบาทจากพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย ลงประทับในเรือพลับพลา เปลื้องพระมหามาลา และทรงพระชฎามหากฐินน้อยแล้ว/*60เสด็จออกจากเรือพลับพลา ขึ้นประทับในบุบบกเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์ ภูษามาลาถวายอยู่งานพระกลศบังสุริย์พนักงานอภิรุมถวายอยู่งานพัดโบก เสนาบดีกระทรวงวัง กับสมุหราชองครักษ์นั่งหน้าพระที่นั่ง หัวหมื่นมหาดเล็กเชิญพระแสงรายตีนตอง มหาดเล็กหุ้มแพรเชิญเครื่องราชูปโภคตามเสด็จ กับมหาดเล็กเชิญพระแสงหอกมหากฐินกับพระแสงทวนอยู่ตอนท้าย เวลา ๓ นาฬิกา ๔๕ นาฑีหลังเที่ยง นายทหารเรือต้นบทฝีพายเกริ่นเห่ เรือพระที่นั่งเคลื่อนออกจากท่าราชวรดิตถ์ เป็นขบวรยาตรา ๔ สายทางชลมาร์ค ล่องลงไปตามลำน้ำเจ้าพระยา ชาวประโคม ๆ ศังข์แตรมหรธึก มีนายทหารเรือราชองครักษ์แซงอีกข้างละ ๒ ลำ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราชเป็นเรือพระที่นั่งรอง เรือพระที่นั่งทวยเทพถวายกรเป็นเรือพระที่นั่งรองกับเรือพลับพลาตามเสด็จพระราชดำเนินข้ามฟากไปยังวัดอรุณราชวราราม เรือพระที่นั่งพลับพลาเทียบพระฉนวนท่าหน้าวัดแล้ว เรือพระที่นั่งศรีสุพรรณหงส์ลำทรงเข้าเทียบเรือพลับพลา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จในเรือพลับพลา ทรงเปลื้องพระชฎามหากฐิน ทรงพระมหามาลาเส้าสูง เสด็จขึ้นประทับพระราชยานถมตะทอง เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวรราบ มีตำรวจ กรมวัง ราชองครักษ์ ทหารมหาดเล็กแซง มหาดเล็กเชิญเครื่องตามเสด็จพระราชดำเนิน เทียบพระราชยานที่เกยหน้าประตูพระอาราม ทรงพระราชดำเนินโดยทางลาดพระบาทขึ้นประทับในพระอุโบสถ พระสงฆ์ที่ชุมนุมรับเสด็จอยู่ในพระอารามสวดชัยมงคลคาถาถวายพระพรชัย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทองทิศแล้ว ทรงจบพระหัดถ์ถวายผ้าทิพย์พันตาดทองมีพู่ลูกรุ่ยกรุยทองพระราชทาน ภูษามาลารับจากพระหัดถ์ขึ้นไปผูกถวายห้อยข้างหน้าฐานพระพุทธปฏิมา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงจุดเทียนธูปเครื่องห้าถวายสักการบูชาพระบรมอัสถิ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และเครื่องทองน้อยบูชาพระพุทธนฤมิตรแล้ว สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ถวายอติเรกพระสงฆ์ถวายพระพรชัยมงคล
/*61อนึ่งเมื่อเวลาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ประทับในพระอุโบสถเรือขบวรได้กลับลำตั้งริ้วขบวรกลับขึ้นมาตามลำน้ำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินออกจากพระอุโบสถตามทางลาดพระบาทขึ้นเกยที่หน้าประตูพระอารามประทับพระราชยาน เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวรราชยานยังฉนวนท่าหน้าวัดเสด็จลงประทับเรือพระที่นั่งพลับพลา ทรงพระชฎามหากฐินน้อยแล้ว เสด็จจากเรือพลับพลาประทับเหนือพระบรมราชอาสน์ ในพระบุษบกเรือพระที่นั่งอนันตนาคราชเปนลำทรง ประดับด้วยเครื่องเฉลิมพระราชอิศริยยศประจำเรือเหมือนเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์ พร้อมด้วยมหาดเล็กเชิญพระแสงและเชิญเครื่องเหมือนเมื่อเสด็จมา ต้นบทฝีพายเกริ่นเห่เคลื่อนเรือพระที่นั่งเคลื่อนขบวรพยุหยาตราจากท่าพระฉนวนหน้าวัดอรุณราชวราราม ข้ามฟากกลับขึ้นมายังท่าราชวรดิตถ์ เรือพลับพลาเข้าเทียบท่าราชวรดิตถ์ เวลา ๔ นาฬิกา ๔๕ นาฑีหลังเที่ยง เรือพระที่นั่งเทียบเรือพลับพลา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จจากเรือพระที่นั่งอนันตนาคราชประทับในเรือพลับพลาทรงเปลื้องพระชฎามหากฐินน้อย ทรงพระมหามาลาเส้าสูงแล้ว เสด็จขึ้นท่าราชวรดิตถ์ขึ้นพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัยประทับเกยที่เจ้าพนักงานตั้งไว้ ประทับพระราชยานกงทองลงยาราชาวดี เสด็จพระราชดำเนินกลับโดยขบวรราชยาน เข้าประตูเทวาภิรมย์ ประตูศรีสุนทร เข้าประตูชาลากำแพงแก้วตะวันตกผ่านหน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ออกประตูกำแพงแก้วตะวันออกไปเทียบเกยหน้าพระที่นั่งบรมพิมาน เสด็จขึ้นสู่พระราชมณเฑียรสถาน เปนเสร็จการ
นานาประเทศแสดงอัชฌาสัย
ในโอกาสที่เสด็จขึ้นเถลิงราชย์รับพระบรมราชาภิเษกนี้ สมเด็จพระราชาธิบดี และท่านประธานาธิบดีนานาประเทศได้ทรงแสดงและแสดงอัชฌาสัยไมตรีมาถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเปนอเนกประการ คือ โทรเลขมาแสดงพระราชหฤทัย และน้ำใจยินดีอำนวยพรดังจะปรากฏต่อไปข้างหน้าอย่างหนึ่ง ตั้งอัครราชทูตหรือหัวหน้าคณะทูตในพระนครขึ้นเป็นอัครราชทูตวิสามัญ/*62มาช่วยงานพระราชพิธี ดังปรากฏอยู่แล้ว (หน้า ๔๖) นั้นอย่างหนึ่ง จัดราชบรรณาการให้อัครราชทูตหรือผู้แทนเชิญขึ้นถวายก็อีกอย่างหนึ่ง ดังจะได้กล่าวต่อไป.
โทรเลข
จากสมเด็จพระเจ้ากรุงอังกฤษ,
ในงานบรมราชาภิเษกของพระองค์, หม่อมฉันมีความยินดีขอถวายตราบ๊าท อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งชั้นที่ ๑ แด่พระองค์, และขอถือโอกาสนี้เพื่อถวายพระพรให้ทรงพระเกษมสำราญ ปราศจากสรรพโรคันตราย และขอประเทศของพระองค์จงเจริญยิ่ง ๆ ขึ้นไปเทอญ.
จอรฺช ป.ร.
จากสมเด็จพระราชาแห่งชาวเบลจฺ,
ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของพระองค์, หม่อมฉันขอแสดงความยินดีและขอถวายพระพร.
อัลแบรฺต.
จากสันตปาปากรุงโรม,
เราได้รับพระราชหัดถเลขาลงวันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์, ซึ่งทรงพระเมตตาแจ้งข่าวเสด็จขึ้นเถลิงราชสมบัติมาให้ทราบ; และในเมื่อจะทูลตอบนี้ เราปรารถนาจะถวายพระพรชัยมงคลมาให้ ถึงพระองค์ทันงานพระบรมราชาภิเษก. ขอพระองค์ และประชาชนนิกรจงได้รับทิพยพรเป็นอดิเรกโดยอเนกประการ เทอญ.
ปิอัส ที่ ๑๑.
จากสมเด็จพระราชินี กรุงเนเดรฺลันด์,
หม่อมฉันมีความยินดีอย่างจริงใจเละขอถวายพระพร ขอพระองค์จงทรงพระสำราญและรัชกาลของพระองค์จงรุ่งเรืองยิ่ง. มีความยินดีที่จะถวายเครื่องราชอิศริยาภรณ์สิงห์ของหม่อมฉันแด่พระองค์ด้วย.
วิลเฮลมินา ร.
/*63จากสมเด็จพระเจ้ากรุงญี่ปุ่น,
ในมหามงคลสมัยบรมราชาภิเษกของพระองค์ หม่อมฉันขอถวายพระพร. ขอให้ทรงดำรงอยู่ในราไชสวริย์ชั่วกาลนานและขอให้ทางพระราชไมตรีระหว่างสองพระนครจงเจริญยิ่ง ๆ ขึ้น.
โยชิหิโต.
จากมกุฎราชกุมารญี่ปุ่น,
หม่อมฉันขอถวายพระชัยมงคล, ในโอกาสบรมราชาภิเษกของพระองค์ ขอให้พระองค์ทรงพระสำราญ และประเทศของพระองค์จงเจริญยิ่ง ๆ ขึ้น.
หิโรหิโต.
จากประธานาธิบดิเรปุบลิกฝรั่งเศส,
ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของพระองค์, หม่อมฉันยินดีที่จะถวายพระพรชัยมงคลอย่างแท้จริง. ขอให้พระองค์ทรงพระสำราญ, ขอให้รัชกาลของพระองค์จงรุ่งเรืองยิ่ง และขอให้ประเทศของพระองค์จงเจริญยิ่ง ๆ ขึ้น.
คัสตอง ดูแมรฺก.
จากสมเด็จพระเจ้ากรุงอิตาลี,
ในวันซึ่งพระองค์เสด็จขึ้นเถลิงสิริราชสมบัตินี้ หม่อมฉันมีความยินดีขอถวายคำปราศัยด้วยน้ำใจจริงอย่างที่สุด มายังพระองค์, กับขอถวายพระพรให้ทรงพระเจริญสุขทั้งพระองค์และมวลพระราชวงศ์, กับขอรัชกาลของพระองค์ได้รุ่งเรืองบริบูรณ์ด้วย. หม่อมฉันได้ให้คอบเมนดะโตเร อะมาโดรี รับรับสั่งโดยฉะเพาะของหม่อมฉันมาทูลยืนยันถ้อยคำยินดีของหม่อมฉัน และให้มาช่วยในงานพระราชพิธีแทนหม่อมฉันในตำแหน่งอัครราชทูตพิเศษในราชการวิสามัญแล้ว.
วิตตอริโอ เอมานุเอเล.
/*64จากสุลต่านยะโฮรฺ,
ขอถวายพระพรอย่างจริงใจ ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของพระองค์.
สุลต่านยะโฮรฺ.
จากราชโอรสของสุลต่านยะโฮรฺ,
ขอถวายพระพรด้วยความเคารพยิ่ง ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษก.
อิสไมล.
จากมกุฎราชกุมารผู้สำเร็จราชการประเทศเสฺวเดน,
ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของพระองค์, หม่อมฉันขอถวายพระพรชัยมงคลแด่พระองค์, และขอให้ราชอาณาจักร์ของพระองค์จงมีความเจริญ.
คุสตัฟ อะโดลฟ.
ส่วนราชบรรณาการ คือ:-
ญี่ปุ่น เมื่อวันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ เวลา ๓.๓๐ ล.ท. ท่าน ก. ฮายาชิ, อัครราชทูตญี่ปุ่น เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ณพระที่นั่งบรมพิมาน, เชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เบ็ญมาศ ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายในพระนามาภิไธยสมเด็จพระเจ้ากรุงญี่ปุ่น.
ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม ท่าน ก. ฮายาชิ ได้เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทอีก ณพระที่นั่งอนันตสมาคม, เชิญขวดปักดอกไม้ อันเปนเครื่องราชบรรณาการ จากสมเด็จพระเจ้ากรุงญี่ปุ่นขึ้นถวาย.
เดนมารฺก เมื่อวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ เวลา ๔ ล.ท. ท่าน ฟ.คราเมรฺ, อัครราชทูตเดนมารฺก, เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทณพระที่นั่งบรมพิมาน, เชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ช้าง ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายในพระนามาภิไธยสมเด็จพระเจ้ากรุงเดนมารฺก.
/*65ฝรั่งเศส เมื่อวันที่ ๑๑ เมษายน ท่านแฟรฺนังดิฺปลา อัครราชทูตพิเศษแห่งเรปุบลิกฝรั่งเศส, เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทณพระที่นั่งบรมพิมาน นำชิ้นลายคราม เสฟวฺรสฺ โบราณขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายชิ้นหนึ่ง เป็นบรรณาการจากท่านประธานาธิบดีแห่งเรปุบลิกฝรั่งเศส
เนเดรฺลันดฺ ในวันที่ ๑๑ เมษายนนี้ ท่านอัครราชทูตเนเดรฺลันดฺ ได้เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ณ พระที่นั่งบรมพิมานเชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ์ สิงห์ ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายในพระนามาภิไธยสมเด็จพระราชินีแห่งเนเดรฺลันดฺ
สันตปาปา เมื่อวันที่ ๒๒ เมษายน เวถา ๔.๓๐ ล.ท. ท่านคองสแตงตังอะจุติ สมณะทูตของสันตปาปา เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ณพระที่นั่งอนันตสมาคม เชิญเครื่องราชบรรณาการขึ้นทูลเกล้าฯถวายในพระนามสันตปาปากรุงโรม
อังกฤษ ต่อมาวันที่ ๒๘ พฤษภาคม ท่านสิดเนยฺ ป.วอเตอรฺโลวฺ อัครราชทูตอังกฤษคนใหม่เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท เชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ์ บ๊าท ชั้นที่ ๑ ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายในพระนามาภิไธยสมเด็จพระเจ้ากรุงอังกฤษ
เบลเยียม ในวันเดียวกันนี้ ท่าน ม.โปแลง เข้าเฝ้าเป็นการภายใน เชิญเครื่องขัตติยราชอิศริยาภรณ์ เลโอโปลดฺ ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายในพระนามาภิไธยสมเด็จพระราชาแห่งชาวเบลจฺ.
คำถวายพระพรชัยมงคลฝ่ายหน้า
ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พ.ศ. ๒๔๖๘
---
/*66สรวมชีพ ข้าพระพุทธเจ้าผู้ได้รับสกลฉันทานุมัติแห่งพระบรมวงศานุวงศ์ กับทั้งเสนาบดีมนตรีมุข แลบรรดาเสนามาตย์ราชเสวกบริพาร ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั่วพระราชอาณาประวัติ ถวายบังคมบรมรัตนราชบทมาลย์ ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาศ กราบบังคมทูลแทนบรรดาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลาย ถวายพระพรชัยมงคลแด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดี เทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถ จุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฎวงศวีรสูรชิษฐ ราชธรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุณ อดุลยกฤษฏาภินีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิต ธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภาร ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณอดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษ มงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา อภิเนาวศิลปศึกษาเดชนาวุธวิชัยยุทธศาสตรโกศล วิมลนรรยพินิต สุจริตสมาจาร ภัทรภิชญาณ ประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายกมหาเสนานี สราชนาวี พยูหโยธโพยมจร บรมเชษฏโสทรสมมต เอกราชยยศสธิคม บรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตร ศรีรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิศิกต์ สรรพทศทิศวิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติ/*67อาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ์ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุณยการ สกลไพศาลมหารัษฎราธิบดินทร ปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อันเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบสันตติวงศ สนองพระองค์สมเด็จพระบรมเชฏฐาประชานาถเป็นสัปตมราชมหาจักรีวงศ์ ได้ทรงรับบรมราชาภิเษก ทรงพระมหามงกุฏพร้อมด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ อนันตราชูปโภคสำหรับประดับพระเกียรติยศทุกสิ่งสรรพ เสด็จประทับในพระบรมมหาราชวังกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศนมหาสถาน อันเป็นหลักประเทศเกษตรสยามรัตน โดยธรรมานุวัตรขัติยราชประเพณีสมบูรณ์ทุกประการ
ขออานุภาพอันเป็นประธานทั่วโลกวิสัย คือคุณพระศรีรัตนตรัยแลเทวฤทธิ์ อีกทั้งอำนาจความสัตย์สุจริตในสากลสันนิวาศ จงอภิบาลบริรักษ์สมเด็จพระบรมนาถพระบาทพระปรมินทรบหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดี ฯ พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ทรงพระเจริญราชสิริสวัสดิพิพัฒมงคล พระชนมายุยืนนาน สมบูรณ์พระวรรณพละปฏิภาณทรงเกษมสุขทุกทิวาราตรี ขอให้สรรพราชกิจจานุกิจ อันมีพระราชหฤทัยจำนงทรงสฤษดิ์ บรรลุศุภผลดลประสิทธิ์สมดังพระราชประสงค์จงทุกประการ ขอให้รุ่งเรืองพระราชฤทธิ์เดชาภินิหารพูนเพิ่มพระเกียรติคุณวิบูลยศ ปรากฏไปทุกประเทศทั่วทิศานุทิศ ขอให้ทรงมีชัยชนะอริราชปัจจามิตรเป็นนิจนิรันดร ทรงปกครองไพร่ฟ้าประชากรเป็นจรรโลงโลกนิฤโศกนิฤภัย ได้พึ่งพระบารมีทั่วไปในสยามสิมามณฑลสกลศัตรูกษัย
อนึ่ง ในมงคลโอกาสนี้พระบรมวงศ์แลบรรดาข้าราชการทั้งหลายทั้งฝ่ายทหารพลเรือน ขอถวายความสามิภักดิ์ไว้ในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทสมเด็จ/*68พระบรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยสัตยาธิษฐาน จะตั้งใจเชิดชูพระเกียรติยศและพระบารมี ให้รุ่งเรืองร่มเย็นเป็นสุขทั่วพระราชอาณาจักร แม้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มีหน้าที่สถานใด ก็จะพร้อมใจกันสนองพระเดชพระคุณด้วยความสัตย์สุจริต จนเต็มกำลังและความสามารถทุกประการ ขอจงทรงวางพระราชหฤทัยในคำปฏิญาณดังกราบบังคมทูลพระกรุณามาฉนี้เทอญ ขอเดชะ
วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘
พระราชดำรัสตอบฝ่ายหน้า
ได้ฟังคำอำนวยพรและแสดงความสามิภักดิ์ ของท่านทั้งหลายเป็นที่จับใจนัก ขอจงได้รับความขอบใจอย่างยิ่งทั่วกัน ฯ บันดาท่านผู้ได้รับราชการมาแต่ครั้งสมเด็จพระบรมเชฏฐาธิราช ใครเคยอยู่ในตำแหน่งใด ๆ จงรับราชการต่อไปในตำแหน่งนั้น ๆ จะได้พร้อมกันทำนุบำรงพระบรมพุทธศาสนา และแผ่นดินให้สมณพราหมณ์และประชาราษฎร์ อยู่เป็นเป็นสุขทั่วถึงตลอด พระราชอาณาเขตต์และพระมหากษัตริย์ในปางก่อนย่อมพระราชทานโอกาสให้ข้าขอบขัณฑสีมาเข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทได้โดยกาล ท่านทั้งหลายผู้มีหน้าที่ปฏิบัติพระราชประสงค์จงได้โอกาส เพื่อจะแจ้งเหตุการณ์นั้น ๆ โดยสดวกใจไม่ต้องมีผู้กราบทูลแทนตน ฯ ขอสวัสดิมงคลจงมีแก่ท่านทั้งหลายทั่วกัน เทอญ
คำถวายพระพรชัยมงคลฝ่ายใน
ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พ.ศ. ๒๔๖๘
สรวมชีพ ข้าพระพุทธเจ้าผู้รับฉันทานุมัติของพระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายใน ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาซึ่งความโสมนัสปรีดาปราโมช ในการที่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบสันตตัวงศ์ เป็นบรมนาถะที่พึ่งพำนักแห่งพระราชวงศ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาท อาณาประชาราษฎรพศกนิกรชาวชาติไทย ได้ร่มเย็นโดยพระบรมโพธิสมภารบารมี จักทวีความสุขสมบูรณ์แก่รัฐสิมาอาณาจักร์ ด้วยอำนาจพระปรีชาญาณทรงบริหารน้อมนำไปสู่ความรุ่งเรืองโดยกาลเปนอันดับแต่นี้ไป
ณบัดนี้ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตามโบราณขัติยราชประเพณี และเพลาวันนี้ได้ดฤถีมหาอุดมฤกษ ทรงเฉลิมพระบรมนามาภิไธย พระมหาพิชัยมงกุฎ พระมหาเศวตฉัตราดิฉัตร์รัตนราชบัลลังก์และเฉลิมพระราชมณเฑียร ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส ถวายอาเศียรพาทถวายสวามิภักดิ์จงรักสนองพระบาทยุคล ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตกตัญญูกตเวทีเป็นนิจนิรันดร์ สุดแต่พระราชหฤทัยประสงค์
อนึ่ง ในวาระนี้ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สถาปนาหม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา ขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินี ที่พระอัครมเหษี ยิ่งทวีความชื่นชมโสมนัศแห่งข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นที่สมหมายในการที่มาได้ประมุขแห่งเหล่าสตรีไทยในพระองค์ผู้ทรงสุนทรลักษณงามทั้งพระโฉม พระมรรยาท พระเกียรติและพระคุณเป็นอดุลยรัตนขัติราชนารี ควรเป็นที่เคารพอภิวันทนา จักเปนศรีสง่าปรากฏไปทั่วด้าวเมธนีดล
/*71ขอเดชะสัจจะวาจาอันได้กราบบังคมทูลพระกรุณามานี้ จงอวยศรีสวัสดิมงคล แด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปกมหันตเดชนดิลกรามาธิบดี เทพยปรียมหาราชรวิวงศ์ อสัมภินพงศ์พีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว กับทั้งสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีบรมราชินี ให้ทรงสถิตย์สถาพรในพระราชอิศริยยศพระเกียรติคุณอดุลยสมบัติ เป็นที่ปฏิพัทธผูกใจทวยนิกรชนให้จงรักสมัคสโมสรชื่นชมในพระราชจรรยา เฉกสมเด็จพระชนกาธิบดีปรียมหาราชเจ้า ปกเกล้า ฯ ให้ร่มเย็นเป็นสุขจิรัฏฐิติกาล ขอเทพยเจ้าทุกสถาน มีพระสยามเทวาธิราชเป็นอาทิ จงอภิบาลรักษาสมเด็จพระบรมนาถบพิตร พระเจ้าอยู่หัว กับทั้งสมเด็จพระบรมราชินี ให้ทรงพระสำราญนิราศพ้นสรรพโรคาพาธภัยพิบัติอุปัทวันตราย พระราชประสงค์จำนงหมายในอันจะอำนวยหิตานุหิตประโยชน์อย่างใด ๆ จงพลันเปนผลสำเร็ทธเสร็จสมดังพระราชมโนรถจงทุกประการ
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ
พระราชดำรัสตอบฝ่ายใน
/*72มีความยินดียิ่งนัก ที่พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการฝ่ายในได้แสดงความสัตย์สุจริต และอำนวยพรให้แก่เราและสมเด็จพระบรมราชินี ด้วยวาจาอันไพเราะจับใจอย่างยิ่ง โดยมีความประสงค์จะให้เป็นสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลแก่เราทั้งสองในวาระนี้ ยิ่งได้ฟังคำยกย่องชมเชย สมเด็จพระบรมราชินียิ่งเพิ่มพูลความปิติยินดีขึ้นอีกเปนอันมาก เพราะเปนการตระหนักแน่แก่ใจของเรา ว่าในการที่ได้สถาปนาหม่อมเจ้ารำไพพรรณีขึ้นเป็นสมเด็จพระอัครมเหษีนั้น เป็นที่ต้องใจของท่านทั้งหลายทั่วหน้ากัน ทำนุบำรุงพระบรมวงศานุวงศ์ และประชาราษฎร์ให้สถาพรเปนสุขเสมอไปโดยเต็มกำลังและความสามารถ ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจทำราชการอันสมควรแก่หน้าที่ เมื่อมีราชการอันใดก็จงมีโอกาสที่จะบอกเหตุการณ์ในหน้าที่ตามเวลาอันควร ขอให้รักษาพระเกียรติยศพระเกียรติคุณของพระบรมราชวงศ์นี้ให้มั่นคง และจงประพฤติจรรยาอันงามของสตรีสยามตามโบราณจารีต จะได้เป็นความดีความชอบของท่านทั้งหลายปรากฏอยู่ชั่วกาลนาน ขออำนวยพรให้ท่านทั้งหลายเจริญด้วยอายุ วรรณะ สุขะ พละทุกประการ เทอญ
คำแปล คำกราบบังคมทูล ของคณะทูตานุทูต
ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้าคณะทูตานุทุตและกงสุลทั้งหลาย ขอพระราชทานกราบบังคมทูล ถวายพระพรชัยด้วยน้ำใจจริงและด้วยความเคารพแด่ใต้ฝ่าลอองพระบาท ในศุภมงคลวารแห่งพระบรมราชาภิเษก
ใต้ฝ่าลอองพระบาทได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ สืบพระบรมสันตติวงศ์ ในขณะที่ความเกี่ยวพันในระหว่างรัฐบาลของพระองค์และรัฐบาลต่างๆ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้รับเกียรติยศมาเป็นผู้แทนนั้น กำลังสนิธสนมอย่างยิ่ง และข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายหวังล่วงหน้าด้วยความเชื่อมั่นได้ในการที่จะบำรุงรักษาแลกระทำให้ความสัมพันธ์นี้แน่นหนายิ่งขึ้น
ถึงแม้ในกรุงสยาม ดุจแห่งอื่น ๆ ย่อมมีปัญหาใหม่ ๆ และยากลำบากที่ต้องประสบก็ดี แต่พวกข้าพระพุทธเจ้าไม่มีความสงสัยเลย เชื่อว่าคงจะแก้ไขให้สำเร็จได้โดยทำนองที่จะเป็นผลดีแก่ความเจริญและรุ่งเรืองของบ้านเมือง
พวกข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระราชวโรกาสกราบบังคมทูลความหวังใจอันแรงกล้า ขอให้ใต้ฝ่าลอองพระบาท และสมเด็จพระบรมราชินีได้ทรงพระเจริญสุขสำราญอีกนานปีเพื่อเป็นประมุขทนุกบำรุงกรุงสยาม
ขอเดชะ
พระราชดำรัสตอบคณะทูตานุทูต
ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
พ.ศ. ๒๔๖๘
ท่านราชทูต
คำอวยพรอันเต็มไปด้วยไมตรีจิตต์ซึ่งท่านกล่าวในนามแห่งคณะทุตานทูตและกงสุลทั้งหลาย ในวาระบรมราชาภิเษกของข้าพเจ้านี่จับใจข้าพเจ้าอย่างยิ่ง
ข้าพเจ้าปิติยินดีที่ได้ยินท่านอ้างอิงถึงความเกี่ยวพันอันสนิธสนมซึ่งมีอยู่ในระหว่างบ้านเมืองของเราทั้งสองฝ่าย และข้าพเจ้าอาจยืนยันแก่ท่านได้ว่า ข้าพเจ้าจะพยายามโดยเต็มกำลังที่สามารถจะทำได้ เพื่อที่จะบำรุงรักษาความสัมพันธ์อันสนิธนั้น
ท่านกล่าวถูกแล้วว่า ฝ่ายเรามีปัญหายากลำบากบางอย่างซึ่งจำเป็นต้องแก้ ไขย แต่เราเชื่อมั่นว่าจะแก้ได้สำเร็จ และข้าพเจ้ามีความยินดีที่ได้เห็นว่าความเชื่อมั่นของฝ่ายเรานี้ ท่านมีความเห็นร่วมด้วย ข้าพเจ้านิยมชมชื่นในอัธยาศัยไมตรีของท่านอย่างจริงใจ อัธยาศัยไมตรีนี้จะเป็นอุปกรณ์ส่งเสริมน้ำใจของฝ่ายเราอย่างสำคัญ
ข้าพเจ้าขอบใจท่านด้วยความจริงใจ ในการที่ท่านได้แสดงไมตรีจิตต์แด่สมเด็จพระบรมราชินีและตัวข้าพเจ้าเอง และข้าพเจ้าใครจะสนองพรของท่านทั้งหลาย ขอให้ท่านได้ประสบความสุขสำราญ และขอให้ประเทศซึ่งท่านมาเป็นผู้แทนอยู่ด้วยความสามารถณพระราชสำนักนี้จงประสบความเจริญรุ่งเรืองชั่วกาลนาน เทอญ
คำกราบบังคมทูลถวายชัยมงคล
ในนามแห่งมิซซังโรมันกาทอลิก
ทูลเกล้า ฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
ด้วยในอภิลักขิตสมัยมหามงคลสมัยแห่งพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนี้ ข้าพระพุทธิเจ้าในนามแห่งมิซซังโรมันกาทอลิกผู้ได้มาตั้งการบำรุงกุศลกิจและศาสนกิจในสยามรัฐสีมาราชอาณาเขตต์โดยร่มเป็นเปนสันติสุข ขอรับพระราชทานพระบรมราชวโรกาสรวมน้ำจิตต์อันผ่องใส ซึ่งเต็มไปด้วยกตัญญูกตเวที แสดงความจงรักภักดีปิตีปราโมทย์ ในการที่พระองค์เสด็จดำรงราชัยเป็นมหาประมุขแห่งชาติสยามสืบพระราชสันตติวงศ์ต่อไป
อันว่าราชประเพณีการเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแห่งพระราชาธิบดีประเทศใด ก็ย่อมนำมาซึ่งความปรีดาปราโมทย์แก่ประชาชนพลเมืองในประเทศนั้นเปนธรรมดา แต่การบรมราชาภิเษกแห่งสมเด็จพระราชาธิบดีในสยามประเทศนี้ ยิ่งนำมาซึ่งความปลาบปลื้มปรีดาปราโมทย์อันใหญ่หลวงของอาณาประชาราษฎร์ทั้งปวงทุกถ้วนหน้า ด้วยว่าประเพณีนิยมของชาวชนพลเมืองสยามแต่ดึกดำบรรพ์ลงมาจนทุกวันนี้ มิจำเพาะแต่ต่างคนต่างมีความเกรงขามต่อพระบารมีแห่งพระเจ้าแผ่นดินเท่านั้น ต่างยังพากันนิยมนับถือ มีความจงรักภักดีต่อเบื้องพระยุคลบาทอย่างล้นพ้น เพราะราชประเพณีสยามแต่ไหน ๆ มาพระมหากระษัตริย์ย่อมทรงดำเนินทางรัฐประศาสโนบายโดยมัทวธรรม มีพระหฤทัยอ่อนโยนเยือกเย็นเป็นไปด้วยพระมหากรุณาธิคุณในประชาชนทั่วหน้า ตลอดทั่ววิเทศกชนที่เข้ามาพึ่งพระบารมีดุจบิดากรุณาในบุตร์
/*76แม้แต่แรกที่พระองค์เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็ได้ดำเนินพระราชกรณียกิจ แสดงให้เห็นปรากฏชัดว่า มุ่งพระทัยจะเจริญตามรอยยุคลบาทแห่งสมเด็จพระราชาธิบดีพระองค์ก่อนมีสมเด็จพระบรมชนกาธิบดีปิยมหาราชของชาวไทยเปนอาทิ พระราชจรรยาของพระองค์ข้อนี้เปนพระคุณสมบัติให้เห็นพระหฤทัยอันกว้างขวางของพระองค์ ว่าไพบูลย์พูนเปี่ยมไปด้วยพระปรีชาญาณอันสุขุมคัมภีรภาพ และประกอบไปด้วยเมตตากรุณาในหมู่ประชากรเป็นยอดเยี่ยม เพราะฉะนั้นในโอกาสแห่งศุภวารดฤถี พระราชพิธีบรมราชาภิเษกนี้ ประชาชนพลเมืองทุกถ้วนหน้า ต่างจึงพากันมีจิตต์ปรีดาโสมนัสนิยมชมชื่นอยู่พรักพร้อม น้อมกายถวายชีวิตไว้ในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทแซ่ซร้องร้องประกาศถวายพระพรชัยมงคล ขอให้พระองค์เสด็จสถิตย์ในราชัยยืนยาวนาน ทรงสำราญพระราชหฤทัยทุกทิวาราตรี เพื่อความศิริมงคลสวัสดิ์แก่ประเทศสยามและพศกนิกรทั้งปวง
ส่วนมิซซังโรมันกาทอลิก ซึ่งข้าพระพุทธิเจ้าเปนผู้รับภาระในโอกาสอันประเสริฐนี้ ก็อ้อนวอนขอพรแด่พระผู้เปนเจ้าแห่งสากลโลก ขอจงได้ทรงโปรดประสิทธิ์ประสาทพระพรที่กราบบังคมทูลพระกรุณามานี้ ให้มีผลสำเร็จทุกประการ พระองค์มีพระราชประสงค์สิ่งใด ขอพระผู้เปนเจ้าทรงโปรดให้ได้ทรงรับเต็มเปี่ยมบริบูรณ์ โดยสมควรแก่ตำแหน่งสมเด็จพระราชาธิบดีขัติยมหาราช อันปรากฏพระเกียรติยศพระเกียรติคุณในกาลก่อน
ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม รับคำถวายพระพรชัยมงคลอันซื่อสัตย์สุจริตของข้าพระพุทธิเจ้าในนามของมิซซังโรมันกาทอลิกในเมืองไทยนี้ด้วยเทอญ
การจะควรประการใด แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ขอเดชะ
คำกราบบังคมทูลของคณะเปรสบิเตียเรียน
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ข้าพระพุทธเจ้าคณะอเมริกันเปรสบิเตียเรียน มิสชันมีความปีติเป็นล้นเกล้า ฯ ขอกราบบังคมทูลพระกรุณาถวายพระพรชัยมงคลแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ในมหามงคลสมัยเช่นนี้ เป็นหน้าที่แห่งคณะข้าพระพุทธเจ้าที่จะแสดงความกตัญญูรู้สึกในพระมหากรุณาธิคุณ โดยรำลึกถึงอัธยาศัยไมตรีและความปราณีประนอม ซึ่งรัฐบาลของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้แสดงแก่คณะของข้าพระพุทธเจ้า อีกทั้งความสันติสุข ความปราศภัย และอิศรภาพ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าพึงประสพไม่ว่าณที่ใด ๆ ในขณะเมื่อประกอบกิจกรณีย์เป็นเวลาล่วงมาประมาณเกือบถึงสตวัสสกาล
ความเจริญยิ่งของชาติไทยในยุคนี้เป็นตำนานอันสำคัญส่วนหนึ่งแห่งประวัติการ เป็นเอกสิทธิของคณะข้าพระพุทธเจ้าที่ได้มาสังเกตเห็นด้วยตาตนเอง ว่าแม้สรรพอำนาจใด ๆ ในโลก ซึ่งมีอยู่เป็นประจำสำหรับปัจจุบันสมัย จะได้มากล้ำกลายก็ดี ชาติไทยก็ยังสามารถที่จะดัดแปลงตนให้ดำรงคงทนอยู่ได้ด้วยดี โดยเลือกต้อนรับเอาแต่สิ่งที่จะพึงบังเกิดเป็นคุณประโยชน์แก่ชาติดังนี้
ดูเหมือนว่าไม่เคยปรากฏมาในประวัติการเลยแม้แต่ครั้งคราวเดียว ที่โอกาสได้อำนวยให้ประมุขผู้ปรีชา ได้กระทำหน้าที่ดียิ่งกว่าครานี้ ข้าพระพุทธเจ้าหาญกล่าวได้ว่า สำหรับความจริงข้อนี้ ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทควรจะได้ทรงรับความปรีดาปราโมทย์บันเทิงใจ ซึ่งบุคคลทั้งหลายจะพึ่งน้อมเกล้า ฯ ถวาย ใคร ๆ ก็ย่อมทราบเกล้า ฯ อยู่ทั่ว ๆ ไป ว่าประชาชนนิกรของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ทั่วพระราชอาณาจักร์ เมื่อมองดูการในอนาคตภาค ย่อมเต็มเปี่ยมด้วยความหวัง และการที่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้เสด็จขึ้นเถลิงถวัลย/*78ราชสมบัติ ครั้งนี้ประชาชนชาวสยามทุกชั้นทุกประเภทย่อมรู้สึกมีความสวามิภักดิ์จงรักโดยแท้จริงอยู่ทั่วหน้า
ความรู้สึกแห่งประชาชนชาติไทยดังกล่าวมาแล้ว คณะของข้าพระพุทธเจ้าใคร่จะมีส่วนร่วมอยู่ด้วยโดยจริงใจ คณะข้าพระพุทธเจ้านี้ยินดียิ่งนัก ที่ได้มีโอกาสอันสำคัญเช่นครั้งนี้ เพื่อแสดงความจงรักภักดีและความตั้งใจดี ทั้งความปรารถนาอันสำคัญยิ่ง ที่จะประกอบการสาธารณประโยชน์ให้แก่ประชาชนชาวสยามยิ่งขึ้นเสมอ และความหวังอันแน่วแน่ถึงอนาคตภาคแห่งประเทศสยาม
สิทธิที่จะได้กระทำหน้าที่ของตน และประกอบกิจการสาธารณประโยชน์นั้น ไม่ต้องสงสัยเลย ย่อมเป็นกรณีย์อันสำคัญที่สุดอย่างหนึ่งในชีวิตของคนเรา เหล่าข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอน้อมเกล้า ฯ ถวายอาเศียรพาทด้วยความยินดีปรีดาในอันที่สิทธิดังกราบบังคมทูลมานี้ได้ตกมาเปนของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทอย่างมโหฬาร
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวายความปณิธานอีกต่อไปว่า ในเมื่อทรงพระราชภาระแห่งฐานันดรอันสูงศักดิ์ ของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททั้งสองพระองค์ ขอจงทรงพระเกษมสุขอนามัยและพระชนม์ยิ่งยืนนาน อีกทั้งเมื่อเวลาว่างพระราชกิจทรงสถิตอยู่ภายในพระราชรโหฐาน ขอจงทรงพระราชสำราญเป็นที่เบิกบานพระราชหฤทัยเทอญ
คณะสอนศาสนาอเมริกันเมื่อได้มาอยู่ร่วมกับคนไทยก็ได้เกิดความพอใจรักใคร่คนไทยมานานแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอแสดงความนอบนบเคารพนับถืออันจริงใจแก่ชาติไทยทั้งหมด ตั้งแต่พระบรมราชวงศ์เป็นต้นตลอดลงไป และขอมีส่วนร่วมความรื่นเริงบันเทิงใจ อันย่อมมีเปนธรรมดาในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทขึ้นเป็นเอกอัครมหากษัตราธิราชเจ้าแห่งราชอาณาจักร์สยาม
/*79เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้มารับความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่อยู่ในประเทศสยามเป็นอันดี จนได้มีโอกาสอย่างสดวกที่สุดที่จะประกอบกิจการอันเปนมูลฐานให้ข้าพระพุทธเจ้าเข้ามาอยู่ในประเทศนี้เช่นนี้ จึงเปนอันสุดวิสัยสำหรับข้าพระพุทธเจ้าในฐานะที่เป็นคณะสอนศาสนา ที่จะไม่เอาใจใส่สอดส่องในความเจริญก้าวหน้าแห่งรัชสมัยของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทด้วยความทึ่ง อย่างไม่รู้จักย่อหย่อน จักเป็นความปณิธานต่อพระผู้เป็นเจ้าของข้าพระพุทธเจ้าเป็นเนืองนิตย์ ที่จะดลบรรดาลให้รัชกาลนี้เป็นกาลสัญญาณแห่งความรุ่งเรืองภายในประเทศในกรณีย์ที่จะนำมาซึ่งความดีความงามแห่งชีวิต ทั้งเป็นเครื่องหมายแห่งความเจริญในทางสัมพันธ์กับนานาประเทศ โดยน้อมไปโดยแรงกล้าเปนนิตย์ ในอันจะปฏิบัติกิจการต่อกันโดยยุติธรรมในทางสันติสุข สัมพันธไมตรี และร่วมความช่วยเหลื่อซึ่งกันและกัน ในการที่จะทรงพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์แก่กิจกรณีย์เหล่านี้ ขอให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทพึงพูลเพิ่มด้วยพระบรมราชกฤษดาภินิหารยิ่ง ๆ ขึ้นเทอญ
คำถวายชัยมงคลของพวกพ่อค้าไทย
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้า เหล่าพ่อค้าไทย ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส กราบบังคมทูลพระกรุณา ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้ามีความยินดีเป็นล้นเกล้า ฯ ซึ่งใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ บรมราชาภิเษกแล้วโดยสวัสดิภาพ และเป็นมาด้วยทรงรับรัชทายาท ต้องตามพระราชประเพณีนิยมประกอบตามกฎมณเฑียรบาลที่ได้ตราขึ้นเป็นพระองค์ปฐมยิ่งด้วยพระบรมราชกฤดาภินิหาร ทั้งปรากฏที่ได้ทรงตั้งพระราชหฤทัย จัดการภายในภายนอกอยู่เป็นเอนกประการ ให้เพิ่มพูลความเป็นมงคลเจริญแก่ประเทศสยามสืบไป
/*80เหล่าข้าพระพุทธเจ้าผู้เป็นข้าแผ่นดิน คงตั้งใจสวามิภักดิ์มอบกายถวายชีวิตอยู่ในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ระฤกถึงพระเดชพระคุณประจำเกล้าฯ คงรู้สึกถึงความดำรงตระกูลเป็นไทยอยู่ได้ เพราะพระบรมราชวงศ์จักรีสถิตย์อยู่เหนือเกล้า ฯ ได้เป็นอิศรชาติมีพระพุทธศาสนาเป็นหลักธรรมให้ความถาวรสืบแต่ปฐมรัชกาลมาจนถึงปัตยุบัน เปนเวลาถึง ๑๔๔ ปี รวม ๓ รัชกาล ได้แผ่ความสัมพันธ์กับนานาประเทศยิ่งขึ้นตลอดจนการเปลี่ยนแปลงรัชกาลในครั้งนี้ เป็นมาด้วยความเป็นปรกติภาพ ทั้งได้พระราชวงศ์ชั้นสูงร่วมพระราชหฤทัยช่วยทรงพระวิจารณ์จัดราชการบ้านเมืองเป็นพิเศษ เช่นความขาดแคลนที่พึงประสพอยู่แล้วเพื่อให้บรรเทาเสื่อมสูญเป็นต้น ย่อมเปนมงคลเจริญแก่ประเทศสยามด้วย
การค้าขายสำหรับเหล่าข้าพระพุทธเจ้า แม่จะยังมีคณะแต่น้อยเพราะพึ่งจะได้รู้สึกกัน เพิ่มความปรารถนาแสวงหาผลในทางนี้ ให้ได้เป็นลำดับทวีโภคทรัพย์อีกชั้นหนึ่ง แต่มั่นด้วยพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง อยู่ในทางที่คงโปรดให้ได้มีการช่วยเหลือเกื้อกูลมา และยิ่งด้วยภายหลังนี้ ย่อมปรากฏกันถึงต่างได้คำนึงอยู่อีกมาก ซึ่งเห็นความจำเป็นที่จะต้องประกอบการค้าขายเป็นส่วนสำคัญอยู่ด้วยกัน ทั้งนี้ก็ย่อมอยู่ในทางเป็นมงคลเจริญแก่ประเทศสยามนั้น
ความเป็นมงคลเจริญแล้วทั้งนี้ และด้วยวันนี้อยู่ในวันมงคลพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เหล่าข้าพระพุทธเจ้าได้มีโอกาสมาเฝ้า ยิ่งมีความยินดีหาที่เปรียบมิได้ เพราะรู้สึกในพระมหากรุณาธิคุณ ได้เป็นมงคลเจริญใจแก่เหล่าข้าพระพุทธเจ้าณบัดนี้อีกชั้นหนึ่ง จึงพร้อมกันตั้งจิตต์อธิษฐานถวายพระพรชัย เฉลิมพระราชสิริสวัสดิ์พิพัฒน์มงคล สรวมคุณพระศรีรัตนไตรย์เทวาธิราชบริบาลบันดาลสนอง
ขอให้พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้า/*81อยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ซึ่งสมบูรณ์โดยพระสุขุมาลชาติราชอุภัยพงศ์ทั้งสองพระองค์ เป็นที่นิยมเคารพทั่วกันเป็นอย่างยิ่งแล้ว ทรงพระเจริญด้วยจตุพิธพรมงคลเป็นอาธิสถิตย์เสถียรในพระมหาเศวตฉัตร์ ดำรงสยามรัฐไพศาลสมบูรณ์ บำราศสรรพาดูรศรัตรูกษัยพระบรมราชประสงค์ใดจงเสร็จสม พระบรมราชวงศ์จักรีคงเป็นที่นิยมตรึงสยามไผท ประดุจสุเมรุไกรตรึงอยู่คู่ดินฟ้า
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้า เหล่าพ่อค้าไทย
คำกราบบังคมทูลของพ่อค้าฝรั่ง
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ในอภิลักขิตสมัยพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส กราบบังคมทูลพระกรุณาถวายพระพรชัยมงคลด้วยความจริงใจ และความเคารพอย่างสูงสุด ข้าพระพุทธเจ้ายังหาได้ลืมไม่เลย ว่ากาลได้ล่วงเลยมาแล้วกว่าสี่ร้อยปีตั้งแต่ชนชาติยุโรปได้ทำการค้าขายติดต่อกับประเทศสยามมา ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกภูมิใจในการสัมพันธไมตรีอันมีมาแต่ประวัติการนี้ยิ่งนัก ซึ่งสามารถเป็นไปได้เช่นนี้ก็เพราะพระบรมราโชบายอันสขุมคัมภีรภาพของพระราชาธิบดีแห่งประเทศสยาม เป็นลำดับสืบมา โดยที่ข้าพระพุทธเจ้าได้เข้ามาอาศัยพระบรมโพธิสมภารอยู่ จึงเว้นเสียมิได้ ที่จะรู้เห็นตระหนักแน่ในกิจการที่ประเทศสยาม ได้กระทำสำเร็จลุล่วงมาในสมัยปัจจุบันนี้ อีกทั้งความสำเร็จซึ่งกิจการต่าง ๆ ของประเทศได้เปลี่ยนแปลงดำเนินตามแผนปัจจุบัน และระเบียบการปกครองบังคับบัญชาก็ได้ดัดแปลงเข้าหาความต้องการแห่งสมัย กล่าวโดยสัจจริง ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้เสด็จขึ้นสืบราไชสวรย์แห่งรัฐสีมาอาณาจักร์อันสง่างามและอุดมด้วย/*82พัชพันธุ์ธัญญาหาร ในกาละสมัยอันจะเป็นสำคัญอยู่ส่วนหนึ่งแห่งประวัติการ ด้วยเหตุว่าสัญญาทางพระราชไมตรีที่ได้ทำขึ้นใหม่กับนานาประเทศนั้น คงจะเว้นเสียไม่ได้เป็นอันขาดที่จะเป็นเครื่องหมายอันสำคัญแห่งความก้าวหน้าของชาติไทย สมเด็จองค์พระบรมชนกนาถผู้ทรงพระเกียรติคุณอันรุ่งเรืองยิ่งของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท แม้ในขณะที่พระองค์ทรงรับรองโดยเปิดเผยอยู่ว่า พ่อค้าชาวต่างประเทศเป็นผู้ริเริ่มกระทำการพาณิชย์ในประเทศสยามก่อนผู้อื่นก็ดี พระองค์ก็ทรงตั้งพระราชหฤทัยอยู่เสมอที่จะได้เห็นประชาชนของพระองค์กระทำการค้าขายเป็นส่วนสำคัญยิ่งๆ ขึ้นเสมอ ความหวังในข้อนี้ก็ได้แรงกล้ายิ่งขึ้นแต่นั้นมาเป็นธรรมดา ขอใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทจงทรงมั่นพระราชหฤทัยเถิดว่า ความก้าวหน้าแห่งชาติไทยในข้อนี้หรือแม้ในทางอื่น จะได้รับความไมตรีจิตต์อย่างเต็มเปี่ยมแห่งพาณิชย์ต่างประเทศ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้เข้ามาเป็นผู้แทนอยู่ในประเทศนี้ โดยที่ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อแน่ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมว่า ความสัมพันธไมตรอันมีมาช้านานระหว่างรัฐบาลของประเทศนี้กับหมู่พ่อค้านานาชาติคงจะไม่มีเวลาร้าวฉานแตกแยกจากกันได้โดยแท้
ข้าพระพุทธเจ้าขออธิษฐาน ให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททรงพระเกษมสำราญปราศจากสรรพโรคาพาธ กอปรด้วยพระพลานุภาพที่จะทรงนำประชาชนนิกรของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ไปสู่ความเจริญรุ่งเรืองสันติสุข และขอให้รัชกาลของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทนำมาซึ่งเกษมสุขสำราญ และความเจริญมั่นคงแห่งชาติไทย เทอญ
คำกราบบังคมทูลของพ่อค้าญี่ปุ่น
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ในนามแห่งชนนิกรชาวญี่ปุ่นในประเทศสยาม ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกใน/*83เกียรติยศ ที่จะกราบบังคมทูลพระกรุณาถวายพระพรชัยมงคลแต่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้า ฟูสะตะโร อุเยกิ
นายกสมาคมญี่ปุ่นในประเทศสยาม
คำถวายชัยมงคลของพวกพ่อค้าจีน
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าพ่อค้าจีน ขอพระราชทานพระราชวโรกาส กราบบังคมทูลพระกรุณา ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท
ด้วยในกาละอันเป็นมงคลวาร งานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแม้เหล่าข้าพระพุทธเจ้าจะเป็นจีนโดยกำเนิดสืบตระกูลมาแต่ต่างด้าวแต่ได้มาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร สืบตระกูลอยู่ในพระราชอาณาเขตหลายชั่วรัชกาลในพระบรมราชจักรีวงศ์ จนถึงรัชกาลแห่งใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท คงระฤกถึงพระเดชพระคุณประจำเกล้า ฯ มีความยินดีเป็นล้นเกล้า ฯ ซึ่งใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ บรมราชาภิเษกแล้วพร้อมด้วยพระวรราชชายา ได้ดำรงพระราชอิศริยศักดิ์ สมเด็จพระบรมราชินี โดยสมควรแก่คติราชประเพณีเป็นที่เคารพนิยมในพระบรมราชตระกูลอยู่ทั่วกันทั้งสองพระองค์
ความรู้สึกในพระปรีชาสามารถ และด้วยความเคารพนิยมในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ซึ่งได้เคยทรงศึกษาชั้นสูงมาในสำนักอารยประเทศ ไม่แต่ทรงรับราชการฝ่ายทหารมาก่อน เคยทรงรักษาราชการทั่วไปในบางคราวแทนพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาชิราชมาแล้วนั้นได้เปนมาด้วยดี ย่อมเป็นผลให้ประจักษ์อยู่จนได้ทรงสำเร็จราชการในกาลที่เปลี่ยนรัชกาลมานี้ ยิ่งทวีความมั่นหมาย/*84ที่ประเทศสยามจะได้ดำเนินไปในทางเจริญสวัสดิภาพยิ่งขึ้น โดยสมควรแก่ยุคอีกด้วย
ความรู้สึกทั้งนี้ ยอมตลอดถึงชาวต่างประเทศได้ฟังปรารถนาในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ซึ่งได้ทรงปกครองประเทศสยามมาแล้วนั้นต่างได้ถวายความเคารพนิยมพร้อมเพรียง เฉลิมพระเกียรติปรากฏทั่วไป
ยังความรู้สึกอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งปรากฏถึงใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงตั้งสัตยาธิษฐาน ตั้งพระราชหฤทัยดำรงทศพิธราชธรรมจักรวรรดิวัตรจรรยา เป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความพึงพอใจอีกมากด้วยกัน คงหวังในพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เป็นที่พึ่งพร้อมสรรพ ตลอดถึงการค้าขายให้ได้แผ่ไพศาลสมบูรณ์ ทั้งปรากฏมาแล้วแก่เหล่าข้าพระพุทธเจ้าและชาวประเทศอื่นได้มาพึ่งพำนักไปมาค้าขายได้โดยสดวกเป็นลำดับมา
ในโอกาสที่เหล่าข้าพระพุทธเจ้าได้มาเฝ้าณะบัดนี้ เปนพระมหากรุณาธิคุณที่โปรดเกล้า ฯ อีกด้วย ยิ่งเบิกบานใจทั่วหน้ากันอธิษฐานจำนงปองถวายพระพรชัย เฉลิมพระราชสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล
สรวมสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประสิทธิ์สนองพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิ ปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ทรงพระเจริญพระชนมายุ วัณณะ สุขะ พละ สมบูรณ์ประไพ สถิตยเสถียรในเศวตฉัตร์รัตนมไหสวรรยราชสมบัติ ปกรัฐสีมาวิบูลย์ผลสถาพร ขจรพระเกียรติ์เกริกไกร บำราศสรรพอุปัทวภัยสัตรูพินาศ เฉลิมพระบรมราชจักรีวงศ์ ดำรงสยามประเทศอยู่ด้วยความเป็นเอกราชคู่ฟ้าดิน เป็นที่พึ่งอันประเสริฐทั้งภายนี้และภายหน้าทุกประการ
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้า เหล่าพ่อค้าจีน
พระนคร กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๖๘
คำถวายพระพรชัยของพวกอิสลาม
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าผู้ได้รับฉันทานุมัติจากบรรดาพวกแขกอิสลามคณะสุหนี่สาสนิกชนพ่อค้า ซึ่งได้พร้อมกันมาคอยเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทอยู่ณที่นี้ ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท พระราชอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีความปีติโสมนัสเป็นล้นเกล้า ฯ ที่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้พระราชทานพระบรมราชวโรกาส แก่ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท เพื่อถวายพระพรชัยในมหามงคลสมัยบรมราชาภิเษกสมโภชนี้ ย่อมเป็นที่ประจักษ์พระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นเกล้า ฯ หาที่เปรียบมิได้
ข้้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทด้วยความจริงใจว่า บรรดาพวกข้าพระพุทธเจ้าเหล่าอิสลามศาสนิกชน ที่ได้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมการ ประกอบการค้าขายเลี้ยงชีพอยู่ในพระราชอาณาจักร์สยามนี้ ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระราชาธิบดีทุก ๆ รัชกาล ตลอดมาถึงรัชกาลปัตยุบันนี้ ล้วนแต่ได้มีพระมหากรุณาธิคุณทรงทนุบำรุงให้พวกข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ประกอบการค้าขายและกระทำกิจตามลัทธิศาสนาไม่ขัดข้อง ได้มีโภคสมบัติมั่งคั่งตั้งปึกแผ่นอยู่ในพระราชอาณาจักร์สยามนี้โดยความร่มเป็นเป็นสุขสำราญอยู่ทุกเมื่อ ทั้งนี้โดยพระมหากรุณาธิคุณและพระราชกฤษฎาภินิหาร ศักดานุภาพของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ทรงไว้ซึ่งทศพิธราชธรรมปกเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีใจเบิกบานรู้สึกพระมหากรุณาธิคุณ และมีความจงรักภักดีในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทอยู่เนืองนิตย์ เพราะฉนั้นข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีโอกาสมาเฝ้า และทั้งที่มิได้มีโอกาสมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทณะที่นี้ พร้อมใจกันขอพระราชทาน/*86ถวายพระพรชัยแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ในวโรกาสมหามงคลสมัยบรมราชาภิเษกสมโภชนี้
ขออาราธนาอัลล่าหเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งสรรพานุภาพในสากลโลกจงบันดาลความสุขศิริสวัสดิพิพัฒนมงคลให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทเสวยราชัยสวรรยาธิปัติ ปราศจากปวงภัยอุปัทวโรคันตราย มีพระราชหฤทัยเบิกบานด้วยอิฏฐวิบูลย์ผล ทรงพระเจริญด้วยอิศริยยศ บริวารยศ ทรงสมบูรณ์ด้วยพิพิธศฤงฆารพระชนมายุยืนนาน มีพระบรมเดชานุภาพแผ่ไพศาลไปทั่วทิศานุทิศ ราชปัจจามิตร์พ่ายแพ้ด้วยพระราชกฤษฎาภินิหารศักดานุภาพเรืองโรจน์อยู่ทุกทิวาราตรีกาล
ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะ
กรุงเทพมหานคร
วันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๖๘
คำกราบบังคมทูลของต่อค้าชาติสิกข
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าผู้แทนคณะชาวสิกข ซึ่งได้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสในอภิลักขิตสมัยบรมราชาธิเษก เพื่อกราบบังคมทูลพระกรุณา ถวายพระพรชัยมงคลแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททั้งสองพระองค์
บางคนในคณะข้าพระพุทธเจ้านี้ได้เข้ามาสู่ประเทศสยามแต่ครั้งพระบูรพมหาราชเจ้า ผู้ทรงไว้ซึ่งพระเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทชั่วกาลนานถึง ๓๐ ปีล่วงมาแล้ว ในระหว่างเวลานั้นข้าพระพุทธเจ้า ได้รับความร่มเย็นสันติสุขโดยบริบูรณ์ พร้อมทั้งความอิศรภาพทั้งกายและวาจา เหตุฉนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงรู้สึกเป็นหนี้อยู่ในพระมหากรุณาธิคุณของพระบรมราชวงศ์แห่งสยามอย่างลึกซึ้ง
/*87ภายใต้การปกครองแห่งอดีตมหาราชเจ้าของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นประเทศนี้เจริญรุ่งเรืองขึ้นทั่วไป ทางรถไฟอันยืดยาวและดียิ่งก็ดี การทดน้ำอันสามารถทำการได้สำเร็จก็ดี โรงเรียนและวิทยาลัยก็ดี โรงพยาบาลหรือกรมไปรษณ์ย์โทรเลขก็ดี ล้วนแต่เปนพยานส่วนน้อยแห่งความทรงเอาพระราชหฤทัยสอดส่อง เพื่อประโยชน์แห่งสาธารณชนของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทและพระอดีตมหาราชเจ้าทั้งนั้น
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกปรีดาปราโมทย์ยิ่งนัก ที่กรณีย์กิจอันหนักแห่งราชอาณาจักร์อันไพศาลนี้ ได้ตกเป็นราชภาระของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ผู้ทรงไว้ซึ่งพระปรีชาสามารถเป็นอย่างเลิศ การเปลี่ยนแปลงทั้งส่วนทางรัฐประศาสนกิจและเศรษฐกิจ ซึ่งใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงประสิทธิ์ประสาทขึ้นตั้งแต่วารแรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัตินั้น จะนำมาซึ่งเหตุการณ์อันสำคัญแห่งประวัติการภายในเวลาเร็ว ๆ นี้
ขอให้พระผู้เปนเจ้าอันศักดิ์สิทธิ์ได้ทรงประสาทพระพรชัย แด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ให้ทรงดำรงสิริราชสมบัติอยู่เนาว์นานโดยผาสุก เพื่อบันดาลให้พระราชกรณียกิจ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๖ อดีตมหาราชเจ้า ได้ทรงริเริ่มขึ้นไว้นั้น บรรลุเป็นผลสำเร็จถึงที่สุดเทอญ
ข้าพระพุทธเจ้ามีความหวังใจและความปรารถนาอย่างยิ่งว่า ประเทศสยามอันอยู่ในพระบรมราชประสาสนกิจอันเป็นที่พึงเคารพนบนอบ ของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท คงจะเป็นประเทศสยามที่บริบูรณ์มั่งคั่งสพรั่งพร้อม พอแก่ความประสงค์ทุกประการแล
ขอให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทจงมีพระชนม์ยืนยาว เพื่อทรงคุ้มครองร่มเกล้า ฯ เหล่าข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ขอให้พระบรมราชาและพระบรมราชินีทรงพระเจริญเทอญ
คำกราบบังคมทูลของชาวฮินดู
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าสมาชิกแห่งฮินดูสภา ซึ่งมีคณะอริยสมาชิสตชาวสิกข และคณะอื่น ๆ ของชาติฮินดู ซึ่งได้เข้ามาสำนักอยู่ในพระราชอาณาเขตต์สยามนี้ ขอน้อมเกล้า ฯ กราบถวายบังคมแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททั้งสองพระองค์และพระมหาเศวตฉัตร เพื่อแสดงความจงรักภักดีอันซื่อสัตย์สุจริตแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทผู้เอกอัครมหากษัตราธิราชเจ้าแห่งพระบรมราชวงศ์จักรี
ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าชาวฮินดูอาจกล่าวได้ว่า ได้ปลงใจถือเอาพระราชอาณษเขตต์สยามเป็นที่อาศัยดำรงชีพไปจนตลอดแล้ว และเกือบจะทุกคนได้ทำการส่งเสริมการพาณิชย์ของประเทศมากว่า ๒๐ ปี ทั้งจำนวนสำมโนครัวก็ยิ่งทวียิ่งขึ้นอย่างรวดเร็ว จนบัดนี้นับได้เกือบ ๒,๐๐๐ คนแล้ว
เหตุฉนี้จึงเปนธรรมดาที่ข้าพระพุทธเจ้า ทั้งหลายจะเอาใจสอดสองอยู่ในความผาสุกและความสำเร็จบริบูรณ์แห่งราชอาณาจักร์สยาม ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้รับความร่มเย็นสันติสุขชั่วกาลนานมาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอวิงวอนต่อพระผู้เป็นเจ้าผู้ประสิทธิ์ประสาทสรรพสิ่งในโลกนี้ ให้พระราชอาณาจักร์สยามซึ่งอยู่ในพระราชประสาสนกิจ อันกอปรด้วยพระปรีชาฉลาดและพระเมตตากรุณาคุณ จงบรรลุถึงซึ่งความรุ่งเรืองอันสูงสุดและขอให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทจงทรงประสพแต่ความสำเร็จและชัยชำนะในสรรพราชกิจทั้งปวงเทอญ
พุทธศาสนาอันเปนศาสนาสำคัญที่สุดศาสนาหนึ่ง ได้มีกำเนิดขึ้นในแดนของเหล่าข้าพระพุทธเจ้า ทั้งผู้ให้กำเนิดคือผู้ดับทุกข์ของมนุษย์ชาติเล่าก็ได้มีพระประสูติการในบ้านเกิดเมืองมารดรของข้าพระพุทธเจ้า คืออินเดีย ชาวอินเดียทั่วทั้งประเทศนับถือกราบไหว้พระพุทธเจ้า ในฐานะที่เปนพระเจ้าอันสูงสุดแห่งพระเจ้าทั้งหลาย
/*89ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายชีวิตไว้ในพระราชอาณาจักร์สยามซึ่งมิใช่เป็นประเทศซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจะพึงรู้สึกแปลกถิ่นเลย ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายสัตย์ปฏิญญา ว่าข้าพระพุทธเจ้ามีความจงรักภักดีต่อประเทศสยามโดยแท้จริง
พระบาทสมเด็จพระบรมมหาชนกธรรมิกราชเจ้าของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทเป็นพระบรมราชาธิบดีองค์แรก ที่ได้ทรงดำเนินรัฐประสาสนกิจตามแนวแห่งปัจจุบันสมัยนิยม ทรงสอดส่องอยู่ในความผาสุกของพลเมืองของพระองค์เปนเนืองนิตย์จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานความร่มเย็นสันติสุข และการปกครองอันเป็นระเบียบเรียบร้อย พระองค์ได้ทรงทราบตระหนักแน่พระราชหฤทัยว่า เมื่อจะปลูกสร้างถาวรวัตถุสิ่งใดลงจักต้องก่อฐานให้มั่นคงด้วยสัมภาระทีดีเสียก่อน
แม้การปกครอง การศึกษา และการที่เกี่ยวกับประชาสาธารณชนต่าง ๆ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๖ พระบรมเชษฐาธิราชของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท มีพระบรมนามาภิไธยเกี่ยวข้องอยู่ด้วยเสมอนั้น ก็ไม่เป็นสิ่งที่ใคร ๆ จะรู้จักน้อยไปกว่าพระราชกรณ์ยกิจที่พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๕ ได้ทรงกระทำมาแล้วนั้นเลย พระองค์ได้ทรงแสดงพระราชอัธยาศัยสอดส่องถึงความเป็นไปของประชาชนของพระองค์ และพยานแห่งความสอดส่องทรงเห็นเหตุการณ์ไกลของพระองค์นั้น ก็คือ พระองค์ได้เตรียมพระราชอาณาจักร์สยามให้มีสภาพพร้อมสรรพ์ที่จะรับรองการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ที่จะบังเกิดมีขึ้นในภายหน้า แต่ใช่วิสัยที่คนทุก ๆ คนจะได้รับผลแห่งพืชที่ตนได้หว่านลงไว้ หรืออีกนัยหนึ่งใช่วิสัยที่เราจะได้เห็นผลแห่งการที่ตนได้ลงแรงกรากกรำทำมาทุก ๆ คน งานของคนเราโดยมากนำมาซึ่งความสุขสำราญและผลประโยชน์แก่คนที่เกิดมาภายหลัง พระบรมเชษฐาธิราชเจ้าของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทใช่แต่ได้ทรงพระราชอุสสาหะบำรุงการศึกษาของกุลบุตร์ถ่ายเดียวเท่านั้น แต่ยังได้ทรงจัดการศึกษาให้แพร่หลายจนประชาชนนิกรที่อยู่ในฐานะอันขาดแคลนไร้ทรัพย์ก็ได้รับความสดวกในการเล่าเรียนทั่วกันด้วย
/*90พระองค์ได้ทรงทำนุบำรุงการอุสสาหะกรรมต่าง ๆ จนมีผลให้บังเกิดโรงสึกลไฟแลโรงงานต่าง ๆ ขึ้นเป็นอันมาก อิกทั้งความสดวกในการคมนาคมโดยได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างทางรถไฟขึ้น ดังนี้พาณิชยการของประเทศจึงได้รับความส่งเสริมก้าวหน้าขึ้นอีกเปนอเนก อันเปนเหตุให้บังเกิดผลประโยชน์กำไรอย่างงดงาม
กิจการใดที่จำเป็นอันจะเป็นปัจจัยให้กรุงเทพเป็นพระมหานครอันสมแก่พระราชอาณาจักร์สยามนี้ พระองค์ก็ได้ทรงส่งเสริมโดยพระราชวิริยภาพอันยวดยิ่ง แต่โดยความปรารถนาของพระผู้เปนเจ้า พระองค์ได้เสด็จสวรรคคตเสียแล้ว จึงมิสามารถจะทรงพระราชกิจของพระองค์ให้ลุล่วงถึงที่สุดแห่งพระบรมราชประสงค์ได้
ในพระราชอาณาจักร์สยามไม่มีการปกครองอย่างกดขี่ ไม่มีกฎหมายบังคับอย่างหน้าเลือด ไม่มีการถือชาติ ไม่มีข้าราชการที่ชั่วร้าย ไม่มีความพยายามที่จะเกียดกันคนต่างชาติ ไม่มีการแสดงความเห่อเหิมโดยบีบคั้นผู้น้อย และข้อสำคัญที่สุดคือความยุติธรรมนั้น มิได้ซื้อขายแก่กัน แต่ได้เผื่อแผ่ให้กันแลกัน
บัดนี้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงถือบังเหียนแห่งการปกครองพระราชอาณาจักร์แล้ว พระราชภาระอันหนักแห่งตำแหน่งอันสูงสุดเช่นนี้ซึ่งย่อมต้องปฏิบัติด้วยความวินิจฉัยสอดส่องและให้มีผลอันสำคัญยิ่งเสมอจึงได้ตกมาเป็นของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ซึ่งพระอดีตมหาราชาธิบดีได้ทรงส่งเสริมให้มีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่ง ๆ ขึ้นตลอดเวลาหลายร้อยปีมาด้วยความสำเร็จอย่างงดงาม อันพึงควรระลึกจดจำไว้เสมอ เหล่าข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอถวายความปณีธานขอให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททรงประสพความสำเร็จอย่างยอดเยี่ยมในการทรงประกอบพระราชกรณียกิจหรือแม้ในพระบรมราชประสงค์ใด ๆ ทั้งสิ้น
พระราชอัธยาศัยอันสุวภาพ สุขุม และเกษมสานต์ พระราชสิกขการอันสูงยิ่ง และพระราชหฤทัยอันจดจ่ออยู่ในราชกรณียกิจแห่งบ้านเมือง /*91พระราชวิริยะภาพอันจะยังความเจริญมั่งคั่งให้บังเกิดแก่ประชาชนนิกร ทั้งจะให้ประเทศมีความดีงามสมกับชื่อ เพื่อจะยังความเจริญก้าวหน้าและความปราศภัยให้บังเกิดแก่ชาติ เหล่านี้ล้วนแต่เป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่ตาโลกแล้ว ว่าอนาคตภาคอันใหญ่ยิ่งแห่งประเทศนี้รอคอยอยู่แล้ว พระราชวิจารณอันหนักแน่นในพระราชกรณียกิจตั้งแต่แรกเริ่มเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชย์ ทั้งได้มีพระราชหฤทัยสอดส่อง เพื่อจะยังความเจริญให้บังเกิดขึ้นโดยทั่ว ๆ ไปเป็นเครื่องแสดงความหวังสำหรับภายหน้าอยู่เปนอันดี
ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงพระราชดำริห์โดยถ่องแท้อยู่แล้วว่าความเจริญทั่ว ๆ ไปย่อมอาศัยฐานะอันไพศาลแห่งการเศรษฐกิจและฐานะแห่งอาณาประชาชน ทั้งพระราชกำหนดกฎหมายและคณะข้าราชการในรัฐบาลซึ่งสามารถปฏิบัติราชกิจให้สำเร็จเรียบร้อยดี และสิ่งเหล่านี้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทได้ทรงกรากกรำทำให้บังเกิดมีขึ้นแล้วพร้อมมูล เปนพระราชบุณยาภินิหารอย่างยิ่งที่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทมีราชบริพารล้วนแล้วไปด้วยเสนาบดีที่สัตย์ซื่อชำนาญ พร้อมด้วยกิติคุณสารอันน่าเคารพนบนอบอันได้ชื่อว่า รัตนาภรณ์แห่งราชอาณาจักร์เพื่อได้เป็นที่ปฤกษา ค้ำจุน และชักจูงการภายหน้าแห่งประเทศนี้
ด้วยมืออันประณตน้อม ข้าพระพุทธเจ้าขอตั้งสัตยาธิฐานให้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาททรงไว้ซึ่งพระวิริยภาพอันแรงกล้าและชัยชะนะ และขอให้อำนาจคุณพระสัมมาสัมพุทธเจ้าน้อมนำมาซึ่งสิ่งอันดีงามทั้งปวงเทอญ
ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายพระพรชัยมงคลอีกครั้งหนึ่ง แด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทและสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี ในมหามงคลคลอภิลักขิตสมัยบรมราชาภิเษก และขอกราบบังคมทูลซ้ำความจงรักภักดีของเหล่าข้าพระพุทธเจ้าอันมีอยู่ต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทและมหาเศวตฉัตร์
คำกราบบังคมทูลของคณะ ดาวูดี โบหฺรา มหะหมัด
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้าเหล่าผู้แทนคณะ ดาวูดี โบหรา มหะหมัด ซึ่งได้มาพึ่งบรมโพธิสมการทำการค้าขายอยู่ภายในพระราชอาณาจักร์ของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตกราบบังคมทูล ถวายพระพรชัยมงคลแด่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ในโอกาสเสด็จขึ้นเถลิงสิริราชสมบัติแห่งรัฐสีมามณฑลประเทศสยามนี้
ชั่วกาลนานหลายปีล่วงมาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้รับพระราชทานเอกสิทธิ์ให้เข้ามาสำนักอยู่ในพระราชอาณาจักร์ของใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท เพื่อทำการพาณิชย์นานา ทั้งได้รับพระราชทานอิศรภาพในการปฏิบัติศาสนกิจอีกส่วนหนึ่งด้วยซึ่งข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างยิ่ง
ในวาระอันเป็นอภิลักขิตสมัยบัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส กราบบังคมทูลถวายความคารวและความขอบพระเดชพระคุณ สำหรับสิทธิ์และพระมหากรุณาทั้งปวง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานอยู่ในกาลบัดนี้ จึงเป็นไปได้ก็ด้วยอาศัยพระมหาเมตตาคุณโดยแท้ ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายพระพรชัยมงคล ขอให้ทรงดำรงอยู่ในสิริราชสมบัติชั่วกาลนาน โดยเกษมสุขสำราญเจริญรุ่งเรืองยิ่งและขอให้พระชนมายุยืนยาว
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาขอได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ทรงรับพร ดังได้กราบบังคมทูลมานี้ เพื่อเป็นเครื่องหมายแห่งความจงรักภักดี อันคณะข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้า ฯ ถวายในโอกาสนี้
พระราชดำรัสตอบผู้แทนคณะประชาชน
ซึ่งเข้าถวายชัยมงคลเมื่อวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘
เราขอขอบใจท่านทั้งหลาย ทั้งฝ่ายศาลนิกบริษัท และวานิชนิกรอันได้มาสโมสรสันนิบาต เพื่อประสาทพรชัย โดยไมตริจิตต์แด่เราและสมเด็จพระบรมราชินี ณบัดนี้
โดยฐานะแห่งโลกสันนิวาสในเวลานี้ ประเทศต่าง ๆ ย่อมต้องอาศัยซึ่งกันและกัน หมู่ชนต่าง ๆ ภายในประเทศก็ต้องอาศัยซึ่งกันและกัน ตลอดลงไปจนเอกชนก็ต้องทำกิจหิตานุเคราะห์แก่กันและกันโดยลำดับ มนุษย์เราได้ประจักษ์ใจขึ้นทุกทีว่า สิ่งที่ควรมุ่งควรปรารถนานั้น คือการช่วยกันและกัน หรือจะว่าการสามัคคีทั่วโลกโดยปราศจากความถือชาติถือสกุลนั้นก็ได้ เพราะฉนั้น การปกครองบ้านเมือง ใช่ว่าจะสำเร็จได้ด้วยผู้มีหน้าที่รับราชการถ่ายเดียวนั้นหามิได้เลย ต้องอาศัยความช่วยเหลือพร้อมเพรียงกันในหมู่พลเมืองทุกชนิด ทุกชีพทุกชาติ เช่นในทางให้การศึกษา ซึ่งเราไม่จำเป็นต้องชี้แจงยืดยาวเลยว่า คณะศาสนิกบริษัท เช่นคณะเปรสบิเตียเรียนและมิซซังโรมันคาทอลิก ได้มีคุณูปการแก่บ้านเมืองเพียงไรด้วยความประจักษ์อยู่แล้ว หรือในทางค้าขายและทางประสาทความสมบูรณ์ให้แก่ประเทศก็เหมือนกัน คงไม่มีเสียงแย้งได้ว่าเราได้รับผลจากการที่มีพ่อค้าต่างชาติเช่นพวกท่านทั้งหลาย/*94เข้ามาทำมาหากินเพียงไร ใช่แต่เท่านั้น เรายังรู้สึกภูมิใจไม่น้อยอีกด้วยที่ได้เห็นพ่อค้าไทยเกิดขึ้นบ้างแล้วจนได้เห็นแต่งคณะผู้แทนเข้ามาอวยพรให้แก่เราในบัดนี้ ทั้งนี้และล้วนเป็นพยานส่อให้เห็นได้ดีแท้ว่า เมืองเรามีองคแห่งความเจริญพอจะหวังได้เสมอว่ายังจะงอกงามยิ่งขึ้นต่อไป การที่ประชาชนแต่งหัวหน้าคณะผู้แทนมาอำนวยพรแก่เราในครั้งนี้ เป็นที่หมายสำคัญแห่งความพร้อมเพรียงในสามัคคีธรรมว่าเราทั้งหลายจะอยู่ด้วยกัน จะทำมาหากินด้วยกันเปนอันดี ด้วยความรู้สึกเช่นนี้เราจึงมีความปีติยิ่งนักที่ได้มาต้อนรับท่านทั้งหลายครั้งนี้ เรายินดีรับพรของท่านด้วยความปีติปราโมทย์ และขออำนวยพรตอบแทนให้ท่านทั้งหลายมีความสุขความเจริญ ให้ทำมาค้าขึ้น มีความปรารถนาสิ่งใดในทางที่ชอบ ขอให้เป็นผลสำเร็จดังมโนรถ กับขอจงได้รับความขอบใจของพระราชินีและตัวเราเองทุกคณะ และจงนำความขอบใจนี้ไปให้แก่บรรดาประชาชนซึ่งท่านเป็นผู้แทนวันนี้โดยทั่วกัน
บัญชีพระสงฆ์ที่เข้างาน
บัญชีพระสงฆ์ที่เจริญพระพุทธมนตร์และฉันเช้า ๓ วัน ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก องค์ที่เจริญพระพุทธมนตร์ไนพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย หมาย อ. พระที่นั่งไพศาลทักษิณ หมาย พ. พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน หมาย จ. นั่งปรก หมาย ป. สวดท้องภาณ หมาย ภ. คือ:-
๑. พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์ (ภุชงค์ สิรวฑฺฒน) สมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัดราชบพิธ พ. จุดเทียนชัย ถวายเทศน์
๒. สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว. เจริญญาณฉนฺท) วัดระฆังโฆสิตาราม พ. ดับเทียนชัย
๓. สมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺต) วัดเบญจมบพิตร พ.
๔. สนเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทว) วัดสุทัศน์เทพวราราม
๕. พระญาณวราภรณ์ (ม.ร.ว. ชื่น สุจิตฺต) วัดบวรน์เวศวิหาร พ.
๖. พระธรรมวโรดม (เข้ม ธมฺมสร) วัดพระเชตุพน พ.
๗. พระพรหมมุนี (แย้ม อุปวิกาส) วัดราชประดิษฐ จ.
๘. พระสาสนโสภณ (เจริญ ญาณวร) วัดเทพศิรินทราวาส พ. อ่านประกาศเทวดา ถวายเทศน์
๙. พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จัน สริจนฺท) วัดบรมนิวาส จ., ป.
/*96๑๐. พระรัตนธัชมุนี (ม่วง รตนธช) วัดท่าโพธิ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช พ., ป.
๑๑. พระโพธิวงศาจารย์ (อ้วน ติสฺส) วัดสุปัฏน์ จังหวัดอุบล อ., ป.
๑๒. พระธรรมปาโมกข์ (แจ่ม จตฺตสลฺล) วัดมกฎกษัตริยาราม พ., ป.
๑๓. ฟระธรรมโกศาจารย์ (เซ่ง อุตฺตม) วัดราชาธิวาส พ., ป.
๑๔. พระธรรมไตรโลกาจารย์ (เฮง เขมจารี) วัดมหาธาตุ พ., ป.
๑๕. พระเทพสุธี (นาค สุมนนาค) วัดอรุณราชวราราม พ., ป.
๑๖. พระเทพกวี (มณี ฉนฺน) วัดบวรนิเวศวิหาร จ., ป.
๑๗. พระเทพเมธี (จู อิสฺสรญาณ) วัดมัชฌิมาวาส จังหวัดสงขลา พ., ป.
๑๘. พระเทพเวที (อยู่ ญาโณทย) วัดสระเกศ พ., ป.
๑๙. พระเทพมุนี (เผื่อน ติสฺสทตฺต) วัดพระเชตุพน พ., ป.
๒๐. พระเทพโมลี (อยู่ อุตฺตรภทฺท) วัดประยุรวงศาวาส พ., ป.
๒๑. พระมงคลทิพยมุนี (มุ้ย ปณฺฑิต) วัดจักรวรรดิราชาวาส พ., ป.
/*97๒๒. พระมงคลเทพมุนี (นวม พุทฺธสร) วัดอนงคาราม อ.
๒๓. พระคุณวงศ์ (วอน นนฺทิย) วัดปรมัยยิกาวาส จังหวัดนนทบุรี พ.
๒๔. พระราชสุธี (โชติ ธมฺมปโชติก) วัดพระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม พ., ภ.
๒๕. พระราชเวที (ปลด กิตฺติโสภณ) วัดเบญจมบพิตร พ., ภ.
๒๖. พระศิริธรรมมุนี (จาบ เขมก) วัดบวรนิเวศวิหาร อ., ภ.
๒๗ พระวรญาณมุนี (พร้อม จนฺทโชต) วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลก พ., ภ.
๒๘. พระสุธรรมธีรคุณ (ขาว เขมก) วัดสามพระยา พ., ภ.
๒๙. พระญาณเวที (บุญลือ ยติก) วัดพระมหาธาตุ จังหวัดนครศรีธรรมราช พ., ภ.
๓๐. พระอุดรคณารักษ์ (ศรี พรหมโชติ) วัดพระเชตุพน พ., ภ.
๓๑. พระญาณไตรโลก (ฉาย คงฺคสุวณฺณ) วัดพนัญเชิง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พ., ภ.
๓๒. พระเมธาธรรมรส (เสาร โสริย) วัดพิชยญาติการาม พ., ภ.
๓๓. พระวิสุทธิโสภณ (โพ อินฺทสร) วัดมหรรณพาราม พ., ภ.
/*89๓๔. พระเทพสิทธินายก (เลียบ ปุณฺณสิริ) วัดเทวราชกุญชร พ., ภ.
๓๕. พระอมรโมลี (อาบ อุปคุตฺต) วัดบวรนิเวศวิหาร พ.
๓๖. พระวินัยมุนี (แปลถ วุฑฺฒิญาณ) วัดราชบพิธ พ., ภ.
๓๗. พระทักษิณคณิศร (สาย ปุญฺญคงฺค) วัดอินทาราม จังหวัดธนบุรี อ., ภ.
๓๘. พระญาณโพธิ (ใจ จนฺทโชต) วัดพระเชตพน อ., ภ.
๓๙. พระธรรมุเทศาจารย์ (มุ่ย ธมฺมปาล) วัดราชโอรสาราม อ., ภ.
๔๐. พระอริยธัชะ (พุด พุทฺธญาณ) วัดสำแล จังหวัดประทุมธานี อ.
๔๑. พระธรรมานุสารี (สว่าง จนฺทโชติ) วัดเทียนถวาย จังหวัดประทุมธานี อ., ภ.
๔๒. พระชยาภิวัฒน (หนู ติสฺสรภิกฺขุ)
วัดสมุหนิมbตต์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี อ., ภ.
๔๓. พระธรรมารามคณี (หนู วิชิต) วัดโตนด จังหวัดหลังสวน อ., ภ.
๔๔. พระวิสุทธิรังสี (เปลี่ยน อินฺทสร) วัดชัยชุมพลชะนะสงคราม จังหวัดกาญจนบุรี อ., ภ.
๔๕. พระอุดมญาณ (ดวด อุตฺตม) วัดเสาธงทอง จังหวัดนนทบุรี อ., ภ.
/*99๔๖. พระวินัยกิจโกศล (ตรี จนฺทสร) วัดกัลยาณมิตร อ., ภ.
๔๗. พระรัตนมุนิ (บาง ธมฺมรํสี) วัดหงสรัตนาราม อ., ภ.
๔๘. พระศาสนุเทศาจารย์ (บุญ ปริปณฺณสีล) วัดเศวตฉัตร อ., ภ.
๔๙. พระกวีวงศ์ (กระแจะ วสุตฺตม) วัดบพิตรพิมุข อ., ภ.
๕๐. พระประสิทธิ์ศีลคุณ (จ้อย สิริทตฺต) วัดโมลีโลกยาราม อ., ภ.
๕๑. พระวิเชียรมุนี (บุญ ปุณฺณสุวณฺณ) วัดดุสิดาราม อ., ภ.
๕๒. พระประสิทธิ์สุตคุณ (ทิม อุทิต) วัดราชนัดดาราม อ., ภ.
๕๓. พระสุเมธมุนี (ลับ สงฺกิจจฺ) วัดชะนะสงคราม อ., ภ.
๕๔. พระวิสุทธิสารเถร (ผ่อง ธมฺมโชติก) วัดคูหาสวรรค์ อ., ภ.
๕๕. พระวิสุทธิสมาจาร (เซ็ก พฺรหฺมสร) วัดทองธรรมชาติ อ., ภ.
๕๖. พระภัทรศีลสังวร (สาต อหึสก) วัดนิเวศน์ธรรมประวติ จังหวัดนครศรีอยุธยา อ.
๕๗. พระพุทธพยากรณ์ (เจริญ อุปติสฺส) วัดอับสรสวรรค์ อ., ภ.
๕๘. พระสุวรรณวิมลศีล (ลับ ตสฺสโชติ) วัดสุวรรณดาราราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อ., ภ.
/*100๕๙. พระสังกิจจคุณ (ขำ อินฺทวํส) วัดตรีทศเทพ อ., ภ.
๖๐. พระธรรมธราจารย์ (อ่อน ปฺญฺญุตฺตม) วัดมหาพฤฒาราม อ., ภ.
๖๑. พระศรีสมโพธิ (ช้อย ฐานทตฺต) วัดมหาธาตุ อ., ภ.
๖๒., พระวิเชียรธรรมคุณาธาร (โสม ฉนฺน) วัดราชบุรณะ อ., ภ.
๖๓. พระพินิตพินัย (ชั้น กมาธิก) วัดมกุฎกษัตริยาราม อ.
๖๔. พระธรรมกิติ (นาค เมณฺฑกนาม) วัดระฆังโฆสิตาราม อ., ภ.
๖๕. พระวิเชียรกวี (ฉัตร อินฺทสุวณฺณ) วัดพระเชตุพน อ., ภ.
๖๖. พระศีลาจารพิพัฒ (ช่วย อิสฺสรญาณ) วัดสระเกศ อ., ภ.
๖๗. พระญาณสมโพธิ (สวัสดิ์ กิตฺติสาร) วัดมหาธาตุ อ., ภ.
๖๘. พระนิกรมมุนี (ปลื้ม อุตฺตร) วัดมหาธาตุ อ., ภ.
๖๙. พระอมราภิรักขิต (ชัย ชิตมาร) วัดบรมนิวาส อ., ภ.
๗๐. พระสาธุศีลสังวร (สีลรตน) วัดบวรนิเวศวิหาร อ.
/*101๗๑. พระธรรมปหังษนาจารย์ (เชื้อ จนฺทโชติ) วัดประยุรวงศาวาส อ., ภ.
๗๒. พระอริยกวี (สำราญ โกสล) วัดจักรวรรดิราชาวาส อ., ภ.
๗๓. พระปริยัติบัณฑิต (ดำ อาภารํสี) วัดสุทัศนเทพวราราม อ., ภ.
๗๔. พระศากยบุตติยวงศ์ (อยู่ ปุญฺญวฑฺฒน) วัดอรุณราชวราราม อ., ภ.
๗๕. พระอริยมุนี (สว่าง ธมฺมโชติ) วัดเบญจมบพิตร อ., ภ.
๗๖. พระสุนทรสมาจาร (พรหม อินฺทโชติ) วัดกัลยาณมิตร อ., ภ.
๗๗. พระพุทธวิริยากร (จัน จนฺทกนฺต) วัดโสมนัสวิหาร อ., ภ.
๗๘. พระอุดมศีลคุณ (อิน อคฺคิทตฺต) วัดเทพศิรินทราวาส อ., ภ.
๗๙. พระมหาคณิศร (ภา ภาณก) วัดราบชพิธ จ., ภ.
๘๐. พระญาณรักขิต (ศรี นารท) วัดนิเวศน์ธรรมประวัติ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา จ., ภ.
ประกาศเทวดาในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ ๗
สรชฺชํ สเสนํ สพนฺธุํ นรินทํ
ปริตฺตานุภาโว สทา รกฺขตูติ
ผริตฺวาน เมตฺตํ สเมตฺตา ภทนฺตา
อวิกฺขิตฺตจิตตา ปริตฺตํ ภณนฺตุ ฯ
ภทนฺตา ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าทั้งหลาย นิมนตพระผู้เปนเจ้าสำรวมจิตต์ อย่าให้ส่ายในอารมณ จงกอบด้วยเมตราพรหมวิหาร แผ่ไปในพระบรมราชวงศข้าราชการแล้วจงสวดพระปริตรอธิฏฐานจิตต์ว่า ขออานุภาพพระปริตรนี้ จงคุ้มครองป้องกันรักษาสมเด็จบรมกษัตริยกับทั้งราชมไหศวรยสมบัติ แลพระราชวงศานุวงศเสนาพฤฒามาตย ให้ปราศจากสรรพอุปัทวทุกขเจริญสุขสิรีสวัสดิเปนนิพัทธนิรันดรเทอญ ฯ
สคฺเค กาเม จ รูเป
คิริสิขรตเฏ จนฺตลิกฺเข วิมาเน
ทีเป รฏเฐจ คาเม
ตรุวนคหเน เคหวตฺถุมฺหิ เขตฺเต
ภุมฺมา จายนฺตุ เทวา
ชลถลวิสเม ยกฺขคนฺธพฺพนาคา
ติฏฺฐนฺตา สนฺติเก ยํ
มุนิวรวจนํ สาธโว เม สุณนฺตุ ฯ
โภนฺโต เทวสงฺฆา ดูกรหมู่เทพยอมรนิกรยักษคนธรรพ์ กุมภัณฑ์ นาคทั้งหลาย มีอาทิคือท้าวทตรฐราช ท้าวิรุฬหก ท้าววิรูปักษ์ แลท้าวกุเวรราช กับทั้งสมเด็จวัชรินทรเทพโกสีย์ ผู้มีมหิทธิอำนาจ มีทิพยโศรตทิพยจักษุอันประเสริฐบังเกิดอยู่ในทิพยพิมานมาสแลเทพยเจ้าซึ่งเนาว์อยู่ในภูมิพฤกษบรรพตากาศฉะกามาวจรโสฬศพรหมพิภพ อีกองค์มหิศวรวิษณุนพเคราะห์เทพยดาทวาทศราศีสถิต กับทั้งเทพยสัปตพิศนักษัตรดารา แลเทพไทยอันอภิบาลบำรุงรักษาพระมหานครพระบรมมหาราชวัง พระที่นั่งเศวตฉัตรมนทิรรัตนปราสาท จงมาสโมสรสันนิบาตในพระราชนิเวศนมหาสถาน สมาทานเบญจางคิกศีล สดับรับรศพระสักธรรมพุทโธวาทศาสนกถา จงปรีดารับราชพลีทั้งสองประการ คืออามิสพลี มีต้นว่าธูปเทียนสุคนธบุบผชาติโภชนาหารอันเอมโอช ที่โปรส/*103ให้จัดสรรเป็นเครื่องสักการพิธี แลธรรมพลี คือพระราชกุศลที่ทรงบำเพ็ญในงานพระบรมราชาภิเษกครั้งนี้ มีต้นว่าทางบูชาพระศรีรัตนตรัย ทรงบริจาคไทยธรรมไตรจีวรพัสตรขัชชะโภชนาหารแลสมณะปริกขารอันประณีตแด่พระภิกษุสงฆ ทรงพระราชูทิศแก่เทพยทั้งปวงเปนธรรมบรรณาการ จงมีไมตรีจิตต์สถิตเป็นสักขีพยานในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนี้ ฯ จำเดิมแต่สมเด็จพระบรมนราธิบดีประถมกษัตริยในพระบรมวงศ ทรงสถาปนากรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยานี้มา คณนาได้ถึง ๑๔๔ ปี มีบรมกษัตริยได้เสวยไอศวรยาธิปัตยสืบสุริยสันตติวงศถึง ๖ พระองค์ล่วงแล้วมา ทุกพระองค์ได้ทรงปกครองแผ่นดินโดยผาสุกสวัสดิ คลาดแคล้วจากสรรพพิบัติอุปัทวภยันตราย พระราชอาณาจักรปราศจากรส่ำรสายสงบราบคาบทั้งนี้ เห็นแท้แน่ว่า เปนด้วยอานุภาพเทพไทยทั้งปวงช่วยอภิบาลรักษาฯ กาลบัดนี้ พระราชวงศานุวงศ์เสนาบดีมนตรีมุขสมณะพราหมณาจารย มีสมานฉันท์ประชุมกันตั้งพระราชพิธีถวายพระบรมราชาภิเษก แด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ซึ่งเสด็จผ่านพิภพฉลองพระองค์ สมเด็จพระบรมเชฏฐาธิราชสืบสุริยสันตติวงศ อันจะได้ทรงพระปรมาภิไธยประกาสิตว่า
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดี เทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศ พีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถจุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฎวงศรสูรชิษฐ ราชธรรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุญ อดุลยกฤษฎาภีนีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิตธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภาร ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณ อดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศ ปริยานุรักษ มงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา อภิเนาวศิลปศึกษาเดชนาวุธ วิชัยยุทธศาสตรโกศล วิมลนรรยพินิต สุจริตสมาจาร ภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายก/*104มหาเสนานี สราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยศสธิคมบรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตร ศรีรัตโนปลักษณ มหาบรมราชาภิเษกาภิษิกต์ สรรพทศทิควิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการ สกลไพศาลมหารัษฎราธิบดินทร์ ปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
เสด็จเถลิงถวัลยราชพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศนมหาสถาน อภิบาลสยามรัฐมหามณฑล ฯ ขอเทพยเจ้าทั้งหลาย มีกมลประกอบด้วยเมตตา ช่วยกันคุ้มครองรักษาสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ให้ทรงพระเจริญในสิริราชสมบัติ ชัชวาลย์ด้วยพระราชศักดาดิเรกยศ ปรากฏแผ่ไพศาลไปในนานาประเทศ ทุกเขตต์ขันธรัชสีมา ปราศจากสรรพภัยพยาธิทุกข์ เสวยไอศวรยสุขทีฆายุศมชนมสวัสดิ์ จงขจัดสรรพทุกขาดูร พูลสุขเกษมเปรมปรีดี ตลอดถึงพระราชวงศานุวงศเสนาบดีอมาตยราชบริพาร สมณพราหมณาจารยประชานิกรทั้งในกรุงเทพมหานครทั้งในหัวเมืองมณฑลชั้นในชั้นนอก ปันออกเป็นเมืองเอกโทตรีจัตวา อีกทั้งในประเทศราชธานีทั่วรัชสีมาอาณาเขตต์
อนึ่งขออานุภาพเทพยมเหศวรศักดิ แลเทพยผู้อภิรักษก์พระมหานครราชธานีนี้ มีพระสยามเทวาธิราช พระกาฬไชยศรี แลพระเสื้อเมืองพระทรงเมือง เทพารักษหลักนครเป็นต้นไป จงบันดาลบรรดาไพรัชประเทศต่างเขตต์ขันธสีมาให้มีหิตูปเทศจิตต์ไกลจากวิหิงสา ไม่ก่อกิจอมิตรไพรีมารันทำ กลับเป็นสัมพันธมิตรสนิธสนม น้อมนำประโยชน์มาสู่พระมหานครให้สมบูรณพูลสวัสดิ์ ยังหมู่เสนาพลนิกายให้มีมนัสร่วมสามัคคีธรรมเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน มั่นคงในความสวามิภักดิ เป็นกำลังพิทักษ์รักษารัชสีมาให้ราบคาบ มีสูรภาพเหี้ยม/*105หาญพอจะต่อยุทธ์ชิงชัยจากศัตรู เมื่อถึงเวลาจะเข้าสู้สงคราม เชิดชูความเป็นเอกราชย์ของชาติให้ยืนยงยังหมู่พระราชวงศานุวงศเสวกามาตยราชบริพาร ให้พรักพร้อมสมัคสมานฉันท์ช่วยกันปฏิบติราชกิจ ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตกตัญญู เป็นกำลังค้ำชูพระราชอาณาจักรให้เจริญมั่นยังสรรพอุปัทวะอย่าให้เกิดมีแก่ประชาชน ยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล เกื้อกูลแก่สรรพธัญญาหารพืชผลพฤกษาลดาชาติ ยังเหล่าสัตว์จตุบททวิบาทให้ปราศจากอันตรายเกิดสืบพืชพันธุ์เจริญแพร่หลายเปนอุปการแก่มนุษยนิกร ยังพระมหานครให้สมบูรณด้วยโภคสมบัติไหลหลั่งถั่งมามิได้ขัดทั่วทิศานุทิศ ขอจงประสิทธิ์ศุภมนุญผลโดยนัยประกาศอันอาตมพรรณนามาฉนี้
ธมฺมสฺสวนกาโล อยมฺภทนฺตา
ธมฺมสฺสวนกาโล อยมฺภทนฺตา
ธมฺมสฺสวนกาโล อยมฺภทนฺตา