พระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๕ ดำรงราชานุภาพ สำนักวรรณกรรม
คำอุทิศ
กุศลใดๆ ที่ข้าพเจ้าได้ทำในวันเกิดอายุครบ ๕ รอบปีนี้ ข้าพเจ้าขออุทิศกุศลทั้งหมดนี้ทูลเกล้าฯ ถวายแด่สมเด็จพระบุรพการีเจ้า ผู้ทรงพระคุณทุกพระองค์ และขอทูลเกล้าฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงกำเนิดให้ข้าพเจ้า ได้มีชีวิตรอยู่ร่มเย็นเป็นศุขมาได้จนถึงอายุ ๖๐ ปีบริบูรณ์

ข้าพเจ้าขอขอบคุณบรรดาผู้ที่มาช่วยงานในครั้งนี้ทั่วทุกท่าน และขอให้ท่านจงมีอายุยืนนาน มีร่างกายแข็งแรง ปราศจากโรคภัยทั้งปวง พร้อมด้วยมีกำลังกาย กำลังใจที่จะช่วยรักษาตนให้อยู่ในความศุขได้สมความปรารถนาทุกประการ

อดิสัย (ลายพระหัตถ์)

สวนปาริจฉัตก์ ๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๓
คำนำ
วันที่ ๒๑ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๕๕ เป็นวาระที่ครบ ๑๕๐ ปี วันประสูติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และครบ ๕๐ ปี บุคคลสำคัญของโลก ซึ่งองค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ประกาศยกย่องพระองค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ นับเป็นบุคคลแรกของประเทศไทยที่ได้รับเกียรตินี้
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นพระราชวงศ์พระองค์สำคัญที่ทรงปรีชาสามารถประกอบพระกรณียกิจอันมีคุณูปการยิ่งต่อประเทศในหลายๆ ด้าน ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในการปฏิรูปประเทศ ทรงได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ทรงวางระเบียบปฏิบัติราชการ ทรงวางรากฐานระเบียบการปกครอง ตลอดจนทรงปฏิบัติพระองค์เป็นแบบอย่างที่ดีของนักปกครองและข้าราชการทางด้านการศึกษา ทรงวางหลักสูตรและทรงคิดแบบเรียนภาษาไทย เป็นการวางรากฐานการศึกษาแบบใหม่ของประเทศ
นอกจากนั้น โดยส่วนพระองค์ ทรงพระอัจฉริยภาพทางด้านอักษรศาสตร์ โดยเฉพาะประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปวัฒนธรรม ปรัชญา ศาสนา วรรณคดี กฎหมาย ดังจะเห็นได้จากพระนิพนธ์ความรู้แขนงต่างๆ ซึ่งหอสมุดแห่งชาติรวบรวมไว้กว่า ๑,๐๐๐ เรื่อง ในเบื้องปลายพระชนม์ชีพ ทรงดำรงตำแหน่งนายกหอพระสมุดสำหรับพระนคร ทรงเสาะหาและรวบรวมหนังสือโบราณมาไว้ที่หอพระสมุดจำนวนมาก ทรงตรวจสอบชำระเอกสารเหล่านั้น พร้อมทั้งส่งเสริมให้มีการพิมพ์เผยแพร่อย่างแพร่หลาย ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งราชบัณฑิตยสภา โปรดให้พระองค์เป็นนายกราชบัณฑิตยสภา ทรงวางรากฐานการจัดพิพิธภัณฑ์แบบใหม่ จัดทำบัญชีสงวนรักษาโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ ไม่ให้สูญหายไปจากประเทศ และทะนุบำรุงรักษาโบราณสถานทั่วประเทศ
ในส่วนที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ไทย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงได้รับยกย่องให้เป็นพระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย ทรงใช้ระเบียบวิธีทางประวัติศาสตร์สมัยใหม่ กล่าวคือ ทรงสืบค้นหลักฐานหรือเอกสารทางประวัติศาสตร์อย่างกว้างขวาง วิเคราะห์หลักฐานแล้ว ทรงนำเสนอด้วยการบรรยายเชิงพรรณนา มีการอ้างอิงหลักฐานและเอกสารประกอบการวิเคราะห์
กรมศิลปากร ในฐานะหน่วยงานของรัฐที่มีหน้าที่หลักประการหนึ่ง ในการศึกษา ค้นคว้า อนุรักษ์ เผยแพร่ และส่งเสริมงานวิชาการด้านประวัติศาสตร์ สำนึกในพระกรุณาที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวางรากฐานการทำงานด้านประวัติศาสตร์ จึงมอบหมายให้สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์โดยกลุ่มประวัติศาสตร์จัดพิมพ์หนังสือเพื่อเทิดพระเกียรติในวาระนี้ ๓ รายการ คือ
๑. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕
๒. พระนิพนธ์ประวัติศาสตร์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
๓. ๑๕๐ ปี สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ : พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย
หนังสือพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ นี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์เพื่อสนองพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงพระราชปรารภว่า ในรัชสมัยของพระองค์มีเหตุการณ์ต่างๆ เกิดขึ้นเป็นอันมาก ใครจะเป็นผู้แต่งพงศาวดารรัชกาลของพระองค์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงรับสนองพระราชดำริ และได้ทรงพระนิพนธ์ เมื่อล่วงพ้นรัชกาลที่ ๕ ไปแล้ว โดยทรงเลือกเฉพาะเหตุการณ์ตอนต้นรัชกาล ที่ไม่ค่อยมีเอกสารหลักฐานแพร่หลาย และจัดพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกในงานบำเพ็ญกุศลฉลองพระชันษาครบ ๕ รอบ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอดิศัยสุริยาภา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๓ และได้พิมพ์เผยแพร่ต่อมาอีก ๔ ครั้ง ใน พ.ศ. ๒๕๐๔, ๒๕๐๗ และ พ.ศ. ๒๕๒๒ การพิมพ์ครั้งนี้นับเป็นครั้งที่ ๕
พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ แสดงถึงพระปรีชาในฐานะนักประวัติศาสตร์อย่างชัดเจน แม้ว่าคำว่าประวัติศาสตร์จะยังมิได้บังเกิดขึ้นในสมัยที่ทรงพระนิพนธ์ จารีตการบันทึกเรื่องราวในอดีตของคนไทย เริ่มต้นจากการบอกเล่าแบบนิทานพื้นบ้าน ตำนาน ต่อมาจีงมีการจดพงศาวดาร คือเรื่องราวขององค์อวตารคือพระมหากษัตริย์ บันทึกพระราชกรณียกิจในแต่ละรัชสมัย ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เริ่มมีแนวความคิดแบบตะวันตกเข้ามาในสังคมไทยหลากหลายรูปแบบ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นกำลังสำคัญในการรวบรวมหนังสือ ตำนาน ตำราเก่าๆ ของไทย ทรงนำมาตรวจสอบ วินิจฉัย วิเคราะห์ เอกสารเหล่านั้น และส่งเสริมให้พิมพ์เผยแพร่อย่างกว้างขวาง รวมทั้งทรงพระนิพนธ์ด้วยพระองค์เองก็มิจำนวนไม่น้อย ในพระนิพนธ์ฉบับนี้ ส่วนตอนต้นรัชกาลซึ่งพระองค์ยังทรงพระเยาว์ได้รับพระราชทานการบอกเล่าจากรัชกาลที่ ๕ ด้วยพระองค์เอง การเรียบเรียงผิดแผกจากประเพณีการเขียนพงศาวดารแต่โบราณซึ่งมุ่งเล่าเรื่องตามลำดับเวลา พระองค์ทรงเรียบเรียงโดยการทั้งเป็นหัวข้อสำหรับอธิบายรายละเอียดเป็นประเด็น ๆ ไป กล่าวได้ว่าพระองค์มีบทบาททรงร่วมอยู่ในเหตุการณ์ทรงรับรู้เรื่องราวจากท่านผู้รู้ ทรงวิเคราะห์และวินิจฉัยปัญหาบางประการ นอกเหนือไปจากการบันทึกเรื่องราวตามลำดับเวลา กระบวนการทำงานดังกล่าวนี้ ตรงกับกระบวนการทำงานด้วยระเบียบวิธีทางประวัติศาสตร์ (Historical Method) ของตะวันตกอย่างเด่นชัด สมควรที่จะได้นำมาพิมพ์เผยแพร่เพื่อเทิดพระเกียรติในวาระสำคัญนี้
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ คงจะอำนวยประโยชน์ทางวิชาการให้แก่ผู้สนใจได้พอสมควร
(นายสหวัฒน์ แน่นหนา)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร กรกฎาคม ๒๕๕๖
พงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕
ตอนที่ ๑
พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตเมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๓๐ พระพุทธศาสนกาลล่วงแล้วได้ ๒๔๑๑ พรรษา ถ้าเทียบประดิทินทางสุริยคติ ตรงกับวันที่ ๑ ตุลาคม คริสต์ศักราช ๑๔๖๔ นับวันนี้เป็นต้นรัชกาลที่ ๕ ในพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งได้ประดิษฐานดำรงกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทราโยธยา เป็นราชธานีแห่งสยามประเทศได้ ๘๗ ปี โดยนิยม
พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประชวรพระโรคไข้ป่า เพราะเหตุเสด็จไปทอดพระเนตรสุริยยุปราคาหมดดวงที่ตำบลหว้ากอ แขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ เสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯ ได้ ๕ วัน ก็เกิดพระอาการประชวรไข้ เมื่อ ณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ คํ่า ตั้งแต่จับประชวรได้ไม่ช้า พระองค์ก็ทรงทราบโดยพระอาการว่า ประชวรครั้งนั้นเห็นจะเป็นที่สุดพระชนมายุสังขาร ได้ตรัสแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ กรมขุนพินิตประชานาถให้ทรงทราบ ทั้งมีพระราชดำรัสสั่งพระราชประสงค์และพระราชทานพระบรมราโชวาทแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถแล้ว จึงมีรับสั่งแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ อธิบดีกรมหมอ ว่าพระอาการประชวรครั้งนี้มากอยู่ ให้ประชุมแพทย์ปรึกษากันตั้งพระโอสถ และมีรับสั่งให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ กับพระเจ้าน้องยาเธอกรมขุนวรจักรธรานุภาพเสด็จเข้าไปอยู่ประจำกำกับหมอที่ในพระบรมมหาราชวัง
ตั้งแต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรเสด็จออกไม่ได้ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ ก็เสด็จเข้าไปพยาบาลอยู่ข้างที่ ทรงพยาบาลสมเด็จพระบรมชนกนาถอยู่ได้ ๑ วัน พระองค์เองก็จับมีพระอาการไข้ ไม่ทรงสบาย แต่ถึงเวลาก็ยังอุตส่าห์เสด็จเข้าไปเฝ้าพยาบาลอยู่ข้างที่ตามเคย ต่อถึงวันที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยกพระหัตถ์ลูบพระพักตร์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เห็นร้อนผิดปกติ ก็ทรงทราบว่าประชวรไข้ด้วย จึงตรัสสั่งให้เสด็จกลับไปพักรักษาพระองค์ที่พระตำหนักสวนกุหลาบ อย่าให้ทรงเป็นกังวลถึงการที่จะเข้าไปเฝ้ารักษาพยาบาลเลย ให้เร่งรักษาพระองค์ให้หาย สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เสด็จกลับออกมาถึงพระตำหนัก พระโรคไข้ป่าก็กำเริบมากขึ้น ประชวรไข้อยู่หลายวัน พอพระอาการไข้ค่อยคลายก็เกิดพระยอดมีพิษขึ้นที่พระศอ พระอาการกลับทรุดลงไปอีก จนถึงประชวรเพียบหนักอยู่เป็นหลายเวลา พระอาการจึงค่อยคลายขึ้น แต่พระกำลังยังอ่อนเพลียมากนัก จึงต้องปกปิดมิให้ทรงทราบพระอาการของสมเด็จพระบรมชนกนาถตลอดมา จนพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต
ตั้งแต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวรพระอาการทรุดลงโดยลำดับ ครั้นถึงวันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ เป็นวันพระราชพิธีศรีสัจปานการ เสด็จออกไม่ได้ ข้าราชการประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วจึงพร้อมกันมาถวายบังคมที่ในพระที่นั่งอนันตสมาคมอันเป็นท้องพระโรงอภิเนาวนิเวศ และในที่นั้นพระราชวงศานุวงศ์ประชุมกันถือน้ำตามประเพณีที่ไม่เสด็จออกวัดฯ ในเวลาเมื่อพระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยประชุมพร้อมกันที่พระที่นั่งอนันตสมาคมนั้น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ซึ่งเป็นหัวหน้าในข้าราชการทั้งปวง กล่าวในที่ประชุมว่า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรพระอาการมากอยู่ ทั้งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ก็ประชวรอยู่ด้วย ไม่ควรจะประมาท แล้วจึงสั่งให้จัดการรักษาพระบรมมหาราชวัง กวดขันขึ้นกว่าปกติ และให้ตั้งกองล้อมวังพระตำหนักสวนกุหลาบอันเป็นที่ประทับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอด้วย ตั้งแต่วันนั้นมา เจ้านายและเสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ก็เข้ามาอยู่ประจำที่ในพระบรมมหาราชวัง
ถึง ณ วันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทรซึ่งเป็นพระราชวงศ์ผู้ใหญ่โดยเจริญพระชนมายุกว่าพระองค์อื่นๆ พระองค์ ๑ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ซึ่งเป็นพระราชวงศ์ผู้ใหญ่ในราชการพระองค์ ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ อัครมหาเสนาบดีที่สมุหพระกลาโหม ซึ่งเป็นหัวหน้าในราชการทั้งปวงคน ๑ เข้าไปเฝ้าพร้อมกันแล้ว มีพระบรมราชโองการมอบพระราชกิจในการปกครองพระราชอาณาจักรให้ท่านทั้ง ๓ ปรึกษาหารือกันบังคับบัญชาการต่างพระองค์ในเวลาทรงพระประชวร อย่าให้ราชการบ้านเมืองติดขัดผันแปร เป็นเหตุให้ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินได้ความเดือดร้อน
และในวันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำนั้น มีรับสั่งให้ภูษามาลาเชิญหีบพระเครื่องมาถวาย ทรงเลือกพระประคำทองสาย ๑ อันเป็นของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กับพระธำมรงค์เพชรองค์ ๑ ให้พระราชโกษา เชิญตามเสด็จพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีไปพระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีเสด็จออกมาทูลกรมหลวงวงศาธิราชสนิท และบอกเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ซึ่งพร้อมกันอยู่ที่ท้องพระโรงพระที่นั่งอนันตสมาคมให้ทราบตามกระแสรับสั่ง กรมหลวงวงศาธิราชสนิท และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ก็ไปยังพระตำหนักสวนกุหลาบด้วย เวลานั้นปิดความไม่ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ทรงทราบว่าสมเด็จพระบรมชนกนาถประชวรพระอาการมาก เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงแนะพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีให้ทูลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ว่าของทั้ง ๒ สิ่งนั้น พระราชทานเป็นของขวัญ โดยทรงยินดีที่ได้ทรงทราบว่าพระอาการที่ประชวรค่อยคลายขึ้น เมื่อพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีไปทูล สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ดำรัสถามว่า ของขวัญเหตุใดจึงพระราชทานพระประคำพระบาทฯ สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกด้วย แต่ก็ไม่มีผู้ใดทูลตอบว่ากระไร เมื่อถวายสิ่งของแล้วต่างก็กลับมา ในเวลานั้นเห็นจะเป็นด้วยเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เห็นว่า พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีได้เสด็จออกไปทอดพระเนตรเห็นการที่ จัดตั้งกองล้อมวงแล้วกลับเข้าไปข้างในก็คงจะกราบทูลพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นเมื่อกลับมาถึงพระที่นั่งอนันตสมาคม เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับกรมหลวงวงศาธิราชสนิทปรึกษากันว่าควรจะกราบทูลพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงทราบถึงการที่จัดไว้จึงสั่งพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีเข้าไปกราบบังคมทูลว่า เจ้านายผู้ใหญ่กับเสนาบดีปรึกษากันเห็นว่าพระอาการที่ทรงพระประชวรมากอยู่ไม่ควรจะประมาทแก่เหตุการณ์ ได้สั่งให้จัดการจุกช่องล้อมวงรักษาพระบรมมหาราชวังให้กวดขันขึ้น และได้ตั้งกองล้อมวงรักษาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ที่พระตำหนักสวนกุหลาบด้วย เมื่อพระองค์หญิงโสมาวดีกราบทูลความนี้ให้ทรงทราบ มีรับสั่งถามว่า ได้เห็นผู้คนล้อมวงที่สวนกุหลาบจริงหรือ และมีผู้หลักผู้ใหญ่ใครดูแลการล้อมวงอยู่ที่นั่น เมื่อได้ทรงทราบแล้ว จึงดำรัสสั่งให้พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีกลับออกไปทูลกรมหลวงวงศาฯ และแจ้งแก่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าการที่จะสืบพระวงศ์สนองพระองค์นั้น ขอให้คิดมุ่งหมายเอาแต่ความเรียบร้อยมั่นคงของพระราชอาณาจักรเป็นประมาณ พระองค์ไม่ได้ตั้งพระราชหฤทัยมักใหญ่ใฝ่สูงอย่างไรดอก ผู้ที่จะรับราชสมบัติจะเป็นน้องยาเธอก็ได้ หลานเธอก็ได้ ขอแต่ให้ได้ร่มเย็นเป็นสุขแก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ พระชันษายังทรงพระเยาว์นัก จะทรงบังคับบัญชาราชการบ้านเมืองได้และหรือ ขอให้คิดกันดูให้ดี เมื่อพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีเชิญพระกระแสออกมาทูลกรมหลวงวงศาฯ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ท่านทั้งสองนั้นจึงเชิญสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์มาปรึกษาอีกพระองค์หนึ่ง แล้วสั่งให้เข้าไปกราบบังคมทูลว่าได้ปรึกษาเห็นพร้อมกันว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ สมควรจะรับรัชทายาทสืบสนองพระองค์ ราชการบ้านเมืองจึงจะเรียบร้อยเป็นปกติ ข้อซึ่งทรงปริวิตกว่ายังทรงพระเยาว์นั้น สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์รับจะสนองพระเดชพระคุณช่วยดูแลประคับประคองในส่วนพระองค์มิให้เสื่อมเสียได้ เมื่อพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีนำความเข้าไปกราบบังคมทูลฯ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงพระปริวิตกว่า พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีจะเชิญกระแสรับสั่งออกไปแจ้งไม่ถูกถ้วนตามพระราชประสงค์ ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ จึงดำรัสสั่งให้พระยาศรีสุนทรโวหาร เขียนกระแสรับสั่งพระราชทานให้พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีเชิญออกไปยังที่ประชุมพระราชวงศ์และเสนาบดี ว่าผู้ซึ่งจะครองราชสมบัติสืบพระราชวงศ์ต่อไปนั้น ให้ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ปรึกษากันแล้วแต่จะเห็นว่าเจ้านายพระองค์ใด จะเป็นพระเจ้าน้องยาเธอก็ดี พระเจ้าลูกยาเธอก็ดี พระเจ้าหลานเธอก็ดี สมควรจะเป็นใหญ่ เมื่อพร้อมกันเห็นว่าพระองค์ใดจะปกครองรักษาแผ่นดินได้ ก็ให้ถวายราชสมบัติแก่พระองค์นั้นสืบสนองพระองค์ต่อไป กระแสรับสั่งซึ่งโปรดฯ ให้เขียนออกไปอ่านในที่ประชุมเสนาบดีนี้ หาปรากฏว่ามีคำที่ประชุมทูลสนองอย่างใดไม่
ในระหว่างนั้น เห็นจะเป็นด้วยพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระปริวิตกถึงสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ยิ่งขึ้น ด้วยเมื่อสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ประชวรพระอาการมากอยู่นั้น ไม่ได้กราบบังคมทูลฯ ให้ทรงทราบ เพราะเกรงกันว่า ถ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบ ก็จะทรงพระปริวิตกวุ่นวาย พระอาการจะทรุดหนักไป จึงปิดความเสีย ครั้น ณ วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ จึงโปรดฯให้พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีถวายปฏิญาณก่อนแล้วจึงดำรัสถามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กรมขุนพินิตประชานาถ ซึ่งรับสั่งเรียกว่า “พ่อใหญ่” นั้น สิ้นพระชนม์เสียแล้วหรือยังมีพระชนม์อยู่ ขอให้กราบทูลแต่โดยสัตย์จริง ถ้าสิ้นพระชนม์เสียแล้วก็จะได้สิ้นห่วง พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีกราบบังคมทูลฯ ว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ นั้น เดิมประชวรไข้ ครั้นไข้ค่อยคลายพระยอดมีพิษขึ้นที่พระศอ พระอาการมากอยู่คราวหนึ่ง แต่เดี๋ยวนี้ค่อยคลายขึ้นแล้ว เป็นความสัตย์จริงดังนี้ มีพระราชดำรัสว่า ถ้าเช่นนั้นให้ไปทูลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ว่า ถ้าพระอาการค่อยคลายพอจะมาเฝ้าได้ให้เสด็จมาเสียก่อนวันขึ้น ๑๕ ค่ำ ถ้ารอไปจนถึงวันแรมค่ำ ๑ ก็จะได้แต่สรงพระบรมศพ ไม่ทันสั่งเสียอันใด พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดีเชิญกระแสรับสั่งออกมาทูลกรมหลวงวงศาฯ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ท่านทั้งสองปรึกษากัน เห็นว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ พระกำลังยังอ่อนนัก ถ้าเชิญเสด็จเข้าไปเฝ้าในเวลานั้นคงทรงพระโศกาดูรแรงกล้า น่ากลัวพระโรคจะกลับกำเริบขึ้น เห็นควรระวังรักษาอย่าให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ มีภัยอันตรายจะดีกว่า จึงพร้อมกันห้ามมิให้ไปทูลให้ทราบพระราชประสงค์ และให้กราบทูลพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ พระอาการค่อยคลายแล้ว แต่พระกำลังยังอ่อนเพลียนัก เสนาบดีปรึกษากันเห็นว่ายังจะเชิญเสด็จมาเฝ้าไม่ได้
ในวันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำนั้น จึงมีรับสั่งให้หาพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ จางวางมหาดเล็ก เข้าไปเฝ้าพร้อมกับพระยาบุรุษฯ ดำรัสถามพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ว่า พระอาการสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เดี๋ยวนี้เป็นอย่างไรบ้าง พระยาสุรวงศวัยวัฒน์กราบบังคมทูลว่า พระอาการค่อยคลายขึ้นแล้ว ตรัสถามต่อไปว่า การแผ่นดินเดี๋ยวนี้จัดกันอย่างไร พระยาสุรวงศวัยวัฒน์กราบบังคมทูลว่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ผู้บิดาเห็นว่าอาการที่ทรงพระประชวรมาก ได้ปรึกษากับพระราชวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ เห็นพร้อมกันว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ ควรจะรับสิริราชสมบัติสืบสนองพระองค์ต่อไป เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงได้สั่งเจ้าพนักงานตั้งกองล้อมวงที่พระตำหนักสวนกุหลาบหลายเวลามาแล้ว มีพระราชดำรัสว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ พระชันษายังเยาว์ จะทรงบังคับบัญชาราชการแผ่นดินอย่างไรได้ เกรงจะทำการไปไม่ตลอด เจ้านายผู้ใหญ่ที่ทรงพระสติปัญญาก็มีอยู่หลายพระองค์ พระองค์ใดสามารถจะว่าราชการแผ่นดินได้ จะเลือกพระองค์นั้นก็ควร อย่าให้เกิดเป็นภัยอันตรายแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ซึ่งยังทรงพระเยาว์อยู่ พระยาสุรวงศวัยวัฒน์กราบบังคมทูลว่า ถ้าไม่ยกสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ขึ้นครองราชสมบัติ น่ากลัวจะมีเหตุร้ายไปภายหน้า ด้วยคนทั้งหลายตลอดจนชาวนานาประเทศ ก็นิยมนับถือสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถว่าเป็นรัชทายาท แม้สมเด็จพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ เอมปเรอฝรั่งเศสก็ได้มีพระราชสาส์นทรงยินดีประทานพระแสงมีจารึกยกย่องพระเกียรติยศเป็นรัชทายาทมาเป็นสำคัญ ถ้าไม่ยกสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินต่อไป การภายหน้าเห็นจะไม่เป็นปกติเรียบร้อยได้ มีพระราชดำรัสว่า เมื่อเห็นพร้อมกันเช่นนั้นก็ตามใจ แล้วทรงชี้แจงต่อไปถึงครั้งเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็มิได้รับสั่งให้หาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์เข้าไปทรงฝากฝังสั่งเสียราชการแผ่นดิน รับสั่งให้หาแต่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แต่ยังเป็นจางวางมหาดเล็กเข้าไปทรงสั่ง ครั้งนี้พระองค์ทรงประพฤติตามแบบอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงมิได้มีรับสั่งให้หาเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เข้ามาสั่งเสีย ให้พระยาสุรวงศวัยวัฒน์เป็นผู้รับสั่ง เมื่อจะขัดขวางอย่างใดก็จงปรึกษากับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ผู้เป็นบิดาเถิด ไหนๆ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ก็ได้เป็นเขย การที่ได้ปรึกษาเห็นพร้อมกันว่าจะให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ครองราชสมบัติต่อไปนั้น ขอทรงฝากฝังให้ช่วยกันทำนุบำรุงให้ดี อย่าให้มีเหตุการณ์เกิดขึ้นได้ การเปลี่ยนแปลงแผ่นดินใหม่ ถ้าไม่ระวังให้ดีอาจจะเกิดรบพุ่งฆ่าฟันกัน ต้องระวังอย่าให้มีเหตุเช่นพระเสน่หามนตรี ถ้าเกิดเหตุขึ้นเช่นนั้นจะอายเขา พระยาสุรวงศวัยวัฒน์กราบบังคมทูลฯ รับว่าจะไปคิดอ่านกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ผู้บิดา สนองพระเดชพระคุณมิให้เกิดเหตุการณ์ขึ้นได้
ถึงวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลา ๕ โมงเช้า ดำรัสสั่งให้พระยาบุรุษฯ ออกไปเชิญสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายก เข้าไปเฝ้าถึงข้างที่พระบรรทม มีพระราชดำรัสว่า เห็นจะเสด็จสวรรคตในวันนั้น ท่านทั้ง ๓ กับพระองค์ได้ทำนุบำรุงประคับประคองกันมา บัดนี้กาละจะถึงพระองค์แล้วขอลาท่านทั้งหลายในวันนี้ ขอฝากพระราชโอรสธิดา อย่าให้มีภัยอันตราย หรือเป็นที่กีดขวางในการแผ่นดิน ถ้าจะมีความผิดสิ่งไรเป็นข้อใหญ่ ขอแต่ชีวิตไว้ให้เป็นแต่โทษเนรเทศ ขอให้ท่านทั้ง ๓ จงเป็นที่พึ่งแก่พระราชโอรสธิดาต่อไปด้วยเถิด ท่านทั้ง ๓ เมื่อได้ฟังก็พากันร้องไห้สะอึกสะอื้นด้วยอาลัย จึงดำรัสห้ามว่าอย่าร้องไห้ ความตายไม่เป็นอัศจรรย์อันใด ย่อมมีย่อมเป็นเหมือนกันทุกรูปทุกนาม ผิดกันแต่ที่ตายก่อนและตายทีหลัง แต่ก็อยู่ในต้องตายเหมือนกันทั้งสิ้น บัดนี้เมื่อกาละมาถึงพระองค์เข้าแล้ว จึงได้ลาท่านทั้งหลาย แล้วมีพระราชดำรัสต่อไปว่า มีพระราชประสงค์จะตรัสสั่งด้วยราชการแผ่นดิน แต่จะทรงสมาทานเบญจศีลเสียก่อน ครั้นทรงสมาทานศีลแล้ว ตรัสภาษาอังกฤษหลายองค์ แล้วจึงมีพระราชดำรัสว่า ที่พูดภาษาอังกฤษนี้ เพื่อจะให้ท่านทั้งหลายเห็นว่าสติสัมปชัญญะยังเป็นปกติ ถึงภาษาอื่นมิใช่ภาษาของตนก็ยังทรงจำได้ด้วยสติยังดีอยู่ ท่านทั้งปวงจะได้สำคัญในข้อความที่จะสั่ง ว่ามิได้สั่งโดยฟั่นเฟือน เมื่อตรัสประภาษดังนี้แล้ว จึงมีพระราชดำรัสต่อไปว่า ท่านทั้ง ๓ กับพระองค์ได้ช่วยกันทำนุบำรุงแผ่นดินมาได้อยู่เย็นเป็นสุขตลอดมาจนถึงเวลาสิ้นพระชนมายุ ถ้าสิ้นพระองค์ล่วงไปแล้ว ขอให้ท่านทั้งปวงจงช่วยกันทำนุบำรุงแผ่นดินต่อไปให้เรียบร้อย ให้สมณพราหมณ์อาณาประชาราษฎรได้พึ่งอยู่เย็นเป็นสุขทั่วกัน ขอให้ทูลพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ให้เอาเป็นพระธุระรับฎีกาของราษฎรอันมีทุกข์ร้อน ให้ร้องได้สะดวกเหมือนพระองค์ได้ทรงเป็นพระธุระรับฎีกามาแต่ก่อน อนึ่ง ผู้ซึ่งจะเป็นพระเจ้าแผ่นดินสืบพระบรมราชวงศ์ไปภายหน้านั้นให้ปรึกษากันเลือกดูแต่ที่สมควร จะเป็นพระเจ้าน้องยาเธอก็ตาม พระเจ้าลูกยาเธอ หรือพระเจ้าหลานเธอก็ตาม เมื่อปรึกษาเห็นพร้อมกันว่าพระองค์ใดมีปรีชาสามารถควรจะรักษาแผ่นดินได้ ก็จงยกพระองค์นั้นขึ้น จะได้ทำนุบำรุงแผ่นดิน ให้พระราชวงศานุวงศ์ข้าราชการและอาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเป็นสุขต่อไป อย่าได้หันเหียนเอาโดยเห็นว่าจะชอบพระราชหฤทัยเป็นประมาณเลย เอาแต่ความดีความเจริญของบ้านเมืองเป็นประมาณเถิด มีพระราชดำรัสสั่งดังนี้แล้ว ก็มิได้ตรัสสั่งถึงราชการแผ่นดินอีกต่อไป เวลาเย็นวันนั้นมีรับสั่งให้พระศรีสุนทรโวหารเขียนพระราชดำรัสทรงขมาและลาพระสงฆ์ ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์เป็นภาษามคธ แล้วให้พระศรีสุนทรโวหารเชิญไปพร้อมด้วยเครื่องสักการะ ไปอ่านในที่ประชุมพระสงฆ์ มีกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์เป็นประธาน ที่ในพระวิหารหลวงวัดราชประดิษฐ์ เมื่อเวลาค่ำก่อนพระสงฆ์ทำพิธีปวารณา พอถึงเวลา ๙ นาฬิกา พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ
จดหมายเหตุทรงพระประชวร ยังมีความข้ออื่นอีก ปรากฏในท้ายพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๔ คัดเนื้อความมากล่าวไว้ในที่นี้เฉพาะแต่ข้อความอันเกี่ยวเนื่องด้วยเรื่องพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๕
เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ก็สั่งให้เจ้าพนักงานล้อมวงรักษาพระราชมนเทียรทั้งข้างหน้า ข้างใน แล้วสั่งให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะฐานานุกรมรวม ๒๕ รูป มีกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์เป็นหัวหน้า มานั่งเป็นประธานในที่ประชุมพระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ ซึ่งประชุมกันอยู่ในพระที่นั่งอนันตสมาคม
พระราชวงศานุวงศ์ซึ่งประทับอยู่ในที่ประชุมเวลานั้น พระเจ้าน้องยาเธอ ๗ พระองค์คือ ๑. กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร ๒. กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๓. กรมหมื่นถาวรวรยศ ๔. กรมหมื่นวรศักดาพิศาล ๕. กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ๖. กรมขุนวรจักรธรานุภาพ ๗. สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ ๖ พระองค์ คือ ๑. กรมหมื่นภูมินทรภักดี ๒. กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ ๓. กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย ๔. กรมหมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาล ๕. กรมหมื่นอักษรสารโสภณ ๖. กรมหมื่นเจริญผลพูลสวัสดิ์ พระเจ้าบวรวงศ์เธอ ๓ พระองค์คือ ๑. กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ๒. กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์ ๓. กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ นอกจากนี้พระเจ้าลูกเธอที่เป็นชั้นใหญ่ที่ทรงผนวชเป็นสามเณรอยู่ ๗ พระองค์คือ ๑. พระองค์เจ้ากฤษฎาภินิหาร ๒. พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล ๓. พระองค์เจ้าสุขสวัสดิ์ ๔. พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ ๕. พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ๖. พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์ ๗. พระองค์เจ้ากมลาศเลอสรรค์ เจ้านายทั้งปวงนี้ เวลาประชุมประทับทางด้านตะวันตก แต่ตรงหน้าพระแท่นเศวตฉัตรเรียงไปข้างด้านเหนือ ข้างด้านเหนือพระสงฆ์นั่ง กรมหมื่นบวรรังษีฯ ประทับเป็นประธานอยู่ข้างหน้า ส่วนพระสงฆ์ที่มานั่งในที่ประชุมนั้น มีพระราชาคณะ ๒ รูป คือพระสาสนโสภณ (สา) วัดราชประดิษฐ์ ๑ พระอมรโมลี (นพ) วัดบุปผาราม ๑ นอกนั้นเป็นฐานานุกรมและเปรียญ ล้วนคณะธรรมยุติกาที่มาประชุมฟังพระอาการอยู่ที่วัดราชประดิษฐ์ทุกๆ วัน สังฆการีไปนิมนต์จึงได้มาพร้อมกันโดยเร็ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สั่งให้นิมนต์พระราชาคณะฝ่ายมหานิกายด้วย แต่มาไม่ทันประชุม ส่วนขุนนางนั้นนั่งด้านตะวันออก จางวางมหาดเล็กอยู่ทางด้านใต้ ขุนนางผู้ใหญ่ที่เข้าประชุมเวลานั้น ข้าราชการฝ่ายพระบรมมหาราชวังคือ ๑. เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ที่สมุหพระกลาโหม ๒. เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) ที่สมุหนายก ๓. พระยามหาอำมาตย์ (ลมั่ง สนธิรัตน) ๔. พระยาราชภักดี (ช้าง เทพหัสดินทร ณ อยุธยา) ๕. พระยาศรีพิพัฒน์ (แพ บุนนาค) ๖. พระยาเพชรพิชัย (หนู เกตุทัต) ๗. พระยาสีหราชเดโช (พิณ) ๘. พระยาสีหราชฤทธิไกร (บัว) ๙. พระยาราชวรานุกูล (บุญรอด กัลยาณมิตร) ๑๐. พระยาเทพประชุน (ท้วม บุนนาค) ๑๑. พระยาอภัยรณฤทธิ์ (เฉย ยมาภัย) ๑๒. พระยาอนุชิตชาญชัย (อุ่น) ๑๓. พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ (วร บุนนาค) ๑๔. พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (เพ็ง เพ็ญกุล) ๑๕. พระยาศรีเสาวราช (ภู่) ข้าราชการผู้ใหญ่ฝ่ายพระบวรราชวัง ๑๖. เจ้าพระยามุขมนตรี (เกต สิงหเสนี) ๑๗. พระยามณเฑียรบาล (บัว) ๑๔. พระยาเสนาภูเบศ (กรับ บุณยรัตพันธุ์) ๑๙. พระยาศิริไอศวรรย์ ๒๐. พระยาสุรินทราชเสนี (ชื่น กัลยาณมิตร) นอกจากขุนนางผู้ใหญ่ ยังมีเจ้ากรม ปลัดกรมตำรวจขัดกระบี่ นั่งประจำอยู่ข้างหลังเสนาบดีข้างมุขตะวันออกอีกหลายคน แต่ไม่ได้มีหน้าที่ในการประชุม
พอเวลาเที่ยงคืนที่ประชุมพร้อมกันแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ลุกขึ้นนั่งคุกเข่าประสานมือ หันหน้าไปทางเจ้านาย กล่าวในท่ามกลางประชุมว่า ด้วยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตเมื่อเวลายาม ๑ บัดนี้แผ่นดินว่างอยู่ การสืบพระราชสันตติวงศ์ตามราชประเพณีเคยมีมาแต่ก่อนนั้น เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจะเสด็จสวรรคต ได้ทรงมอบราชสมบัติพระราชทานสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล คือพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยจะสวรรคต ไม่ได้ทรงสั่งมอบราชสมบัติแก่เจ้านายพระองค์ใด ด้วยอาการพระโรคตัดตรัสสั่งไม่ได้ เสนาบดีจึงพร้อมกันถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จฯ สวรรคต มีรับสั่งคืนราชสมบัติแก่เสนาบดี ตามแต่จะปรึกษากันให้เจ้านายพระองค์ใดเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดีปรึกษากัน ถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในครั้งเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรอยู่ ได้มีรับสั่งให้หากรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์และเจ้าพระยาภูธราภัยเข้าไปเฝ้า พระราชทานพระบรมราชานุญาตไว้ว่าผู้ที่จะดำรงรักษาแผนดินต่อไปนั้นให้พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการปรึกษาหารือ สุดแต่จะเห็นพร้อมกันว่า พระราชวงศ์พระองค์ใดจะเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ หรือพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธอซึ่งทรงพระสติปัญญารอบรู้สรรพสิ่งทั้งปวงสมควรจะปกป้องสมณพราหมณาจารย์อาณาประชาราษฎรได้ ก็ให้ยกพระราชวงศ์พระองค์นั้นขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พระองค์มิได้ทรงรังเกียจ บัดนี้ท่านทั้งหลายทั้งปวงบรรดาอยู่ในที่ประชุมนี้จะเห็นว่าเจ้านายพระองค์ใดสมควรจะเป็นที่พึ่งแก่พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการและอาณาประชาราษฎรดับยุคเข็ญได้ ก็ให้ว่าขึ้นในท่ามกลางประชุมนี้ อย่าได้มีความหวาดหวั่นเกรงขามเลย
ขณะนั้นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร ซึ่งมีพระชนมายุยิ่งกว่าพระราชวงศานุวงศ์ทั้งปวง จึงเสด็จลุกคุกพระชงฆ์หันพระพักตร์ไปทางข้างตะวันออก ประสานพระหัตถ์ตรัสขึ้นในท่ามกลางประชุมว่า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระเดชพระคุณได้ทรงทำนุบำรุงเลี้ยงพระบรมวงศานุวงศ์และมุขมนตรีผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงมาเป็นอันมาก พระคุณเหลือล้น ไม่มีสิ่งใดจะทดแทนให้ถึงพระคุณได้ ขอให้ยกสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ ซึ่งเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เหมือนหนึ่งได้ทดแทนพระคุณพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เมื่อกรมหลวงเทเวศรฯ ตรัสดังนี้แล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงถามที่ประชุมเรียงพระองค์เจ้านายและเรียงตัวข้าราชการผู้ใหญ่ แต่ส่วนพระ ถามเฉพาะกรมหมื่นบวรรังษีฯ พระองค์เดียว ถามตั้งแต่กรมหลวงวงศาฯ เป็นต้นมา ทุกพระองค์ทุกท่านประสานพระหัตถ์และประสานมือยกขึ้นรับว่า “สมควร” เมื่อเห็นชอบพร้อมกันแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงอาราธนาพระสงฆ์สวดชยันโต และถวายอติเรก
เมื่อประชุมพร้อมกันถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงกล่าวถามต่อไปในที่ประชุมว่า เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรอยู่นั้น ท่านได้กราบบังคมทูลฯ ให้ทรงทราบว่าจะถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรับสั่งว่าทรงพระวิตกอยู่ด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ พระชันษายังทรงพระเยาว์ จะไม่ทรงสามารถว่าราชการแผ่นดินให้ร่มเย็นเป็นสุขแก่พระราชวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทสมณพราหมณาจารย์อาณาประชาราษฎรได้ดังสมควร พระกระแสที่ทรงพระปริวิตกเช่นนี้ จะคิดอ่านกันอย่างไร
กรมหลวงเทเวศรฯ ตรัสว่า ขอให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ว่าราชการแผ่นดินไปกว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ จะทรงผนวชพระ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ถามความข้อนี้แก่ที่ประขุมก็อนุมัติเห็นสมควรพร้อมกัน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงว่า ส่วนตัวท่านเองนั้นก็จะรับสนองพระเดชพระคุณโดยเต็มสติปัญญา แต่ในเรื่องการพระราชพิธีต่าง ๆ ท่านไม่สู้เข้าใจ ขอให้เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ช่วยในส่วนการพระราชนิเวศด้วยอีกพระองค์หนึ่ง ที่ประชุมก็อนุมัติเห็นชอบด้วย
เมื่อเสร็จการปรึกษาตอนถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงกล่าวขึ้นอีกว่า แผ่นดินที่ล่วงแล้วแต่ก่อนๆ มา มีพระมหากษัตริย์แล้วก็ต้องมีพระมหาอุปราชฝ่ายหน้าเป็นเยี่ยงอย่างมาทุก ๆ แผ่นดิน ครั้งนี้ที่ประชุมจะเห็นควรมีพระมหาอุปราชฝ่ายหน้าด้วยหรือไม่
กรมหลวงเทเวศรวัชรินทรเสด็จลุกคุกพระชงฆ์ประสานพระหัตถ์ตรัสขึ้นอีกว่า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระเดชพระคุณมาแก่พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทเป็นอันมาก ควรจะคิดถึงพระเดชพระคุณของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ยกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญพระโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล สนองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กรมหมื่นบวรวิชัยชาญก็ทรงชำนิชำนาญการต่าง ๆ ซึ่งได้ทรงศึกษาตามแบบอย่างพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว จะได้ทรงปกครองพวกข้าไทยฝ่ายพระราชวังบวร และคงจะเป็นความยินดีของพวกวังหน้าด้วย
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ถามที่ประชุมเรียงไปดังแต่ก่อน โดยมากรับว่า “สมควร” หรือให้อนุมัติโดยอาการไม่คัดด้าน แต่กรมขุนวรจักรฯ ตรัสขึ้นว่า “ผู้ที่จะเป็นตำแหน่งพระราชโองการมีอยู่แล้ว ตำแหน่งพระมหาอุปราชควรแล้วแต่พระราชโองการจะทรงตั้ง เห็นมิใช่กิจของที่ประชุมที่จะเลือกพระมหาอุปราช” เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ซักไซ้กรมขุนวรจักรฯ ว่าเหตุใดจึงขัดขวาง กรมขุนวรจักรฯ ทรงชี้แจงต่อไปว่า เห็นราชประเพณีที่เคยมีมาแต่ก่อน ครั้งรัชกาลที่ ๑ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จปราบดาภิเษก ก็ทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล รัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็ทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นกรมพระราชวังบวร ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงตั้งกรมหมื่นศักดิพลเสพย์เป็นกรมพระราชวังบวร มาในรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เห็นเคยทรงตั้งมาทุกรัชกาล จึงเห็นว่ามิใช่หน้าที่ของที่ประชุมจะเลือกพระมหาอุปราช เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ขัดเคืองว่ากล่าวกรมขุนวรจักรฯ ต่างๆ ลงที่สุดทูลถามว่า “ที่ไม่ยอมนั้นอยากจะเป็นเองหรือ” กรมขุนวรจักรฯ จึงตอบว่า “ถ้าจะให้ยอมก็ต้องยอม” การก็เป็นตกลง เป็นอันที่ประชุมเห็นสมควรที่กรมหมื่นบวรวิชัยชาญจะเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงอาราธนาให้พระสงฆ์สวดชยันโตและอติเรกอีกครั้งหนึ่ง เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กล่าวในที่ประชุมต่อไปว่า สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ ทรงพระสติปัญญารอบรู้ราชการแผ่นดิน ด้วยได้เคยทำราชการในกรมวังมาช้านานถึง ๒ แผ่นดิน ขอให้สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์สำเร็จราชการพระคลังมหาสมบัติและพระคลังต่างๆ และสำเร็จราชการในราชสำนัก เป็นผู้อุปถัมภ์ในส่วนพระองค์พระเจ้าแผ่นดินด้วย ที่ประชุมก็เห็นชอบพร้อมกัน เป็นเสร็จการประชุมเวลาราว ๗ ทุ่มเศษ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงให้อาลักษณ์จดคำปรึกษาแล้วนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายแด่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ ดังนี้
“ศรีศยุภมัสดุ พระพุทธศักราชอดีตกาล ชมัยสหัสสสังวัจฉร จตุสตาธฤก เอกาทศสังวัจฉรปัตยุบันกาล มังกรสังวัจฉรอัสยุชมาสศุกรปักษ บรรณสิยดฤถีคุรุวาร บริเฉทกาลอุกฤษฎ์เวลา ๔ ทุ่มทุติยบาท”
กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ พระราชาคณะ พระวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยปรึกษาพร้อมกัน กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ พระสาสนโสภณ พระอมรโมลี พระราชาคณะคามวาสีและอรัญวาสี กับพระครูฐานานุกรมเปรียญทั้งปวงฝ่ายข้างพุทธจักรและฝ่ายข้างพระราชอาณาจักร กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กรมหมื่นถาวรวรยศ กรมหมื่นวรศักดาพิศาล กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ กรมหมื่นภูมินทรภักดี กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย กรมหมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาล กรมหมื่นอักษรสารโสภณ กรมหมื่นเจริญผลพูลสวัสดิ์ กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์ กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ พระวงศานุวงศ์ผู้น้อยที่ยังไม่ได้กรมกับข้าทูลละอองฯ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม ท่านเจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก พระยามหาอำมาตย์ พระยาราชภักดี พระยาศรีพิพัฒน์ พระยาเพ็ชร์พิชัย พระยาสีหราชเดโช พระยาสีหราชฤทธิไกร พระยาราชวรานุกูล (พระยาเทพประชุน) พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตชาญชัย พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ พระยาศรีเสาวราช ท่านเจ้าพระยามุขมนตรี พระยามณเฑียรบาล พระยาเสนาภูเบศร์ พระยาศิริไอศวรรย์ พระยาสุรินทรราชเสนี และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารและพลเรือนทั้งพระพุทธจักรและพระราชอาณาจักร ประชุมในพระที่นั่งอนันตสมาคมปรึกษาพร้อมกันว่า พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสู่สวรรคตแล้ว และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ ทรงกอปรด้วยพระวัยวุฒิปรีชาญาณสุรภาพ และทรงพระสติปัญญาพระเมตตามหาปรกมอันประเสริฐ สามารถเป็นบรมศาสนูปถัมภกพระพุทธศาสนา สมควรที่จะดำรงราชสมบัติปกป้องพระมหานคร ขอบขัณฑเสมาสมณพราหมณาประชาราษฎรให้อยู่เย็นเป็นสุขได้ด้วยพระบุญฤทธิมหาบารมีอันส่ำสมมา หาผู้จะเสมอมิได้ จึงกราบทูลอัญเชิญสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ ขึ้นผ่านพิภพมไหสวรรยาธิปัติ ถวัลยราชประเพณีสืบศรีสุริยสันตติวงศ์ ดำรงพิภพมณฑล สกลกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์มหินทราโยธยา มหาดิลกภพนพรัตนราศี มหานครบวรราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศมหาสถาน อันอำพนด้วยสามนตประเทศ นานามหาไพบูลย์พิศาลราช เจ้าสีมาอาณาเขตมณฑลทั้งปวง โดยบูรพประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าสืบๆ มา
ในกลางคืนวันนั้น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สั่งให้ตั้งกองล้อมวงที่วังใหม่เหนือพระราชวังบวร อันเป็นที่ประทับกรมหมื่นบวรวิชัยชาญอีกแห่งหนึ่ง และสั่งให้เชิญเสด็จพระองค์เจ้าเณรคัคณางคยุคลกับพระองค์เจ้าเณรทวีถวัลยลาภลาผนวช เพื่อจะได้ประคองพระโกศพระบรมศพในกระบวนแห่เมื่อวันรุ่งขึ้น
ณ วันศุกร์ เดือน ๑๑ แรมค่ำ ๑ เจ้าพนักงานจัดเตรียมการสรงสการพระบรมศพ และเตรียมกระบวนแห่และที่ประดิษฐานพระบรมศพพร้อมเสร็จ พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการผูใหญ่ผู้น้อยประชุมกัน ณ พระที่นั่งอนันตสมาคมแต่เวลาเช้า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงให้พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ไปเชิญสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ ที่พระตำหนักสวนกุหลาบ ในเวลานั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ พระกำลังยังอ่อนเพลียมาก ด้วยทรงพระประชวรมากว่าเดือน และซํ้าประสบทรงโศกศัลย์แรงกล้า ไม่สามารถจะทรงพระราชดำเนินได้ต้องเชิญเสด็จทรงพระเก้าอี้หามขึ้นไปจนในพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญที่สรงพระบรมศพ พอทอดพระเนตรเห็นพระบรมศพสมเด็จพระบรมชนกนาถ ได้แต่ยกพระหัตถ์ขึ้นถวายบังคมเท่านั้น แล้วก็ทรงสลบนิ่งแน่ไป เจ้านายผู้ใหญ่ซึ่งเสด็จอยู่ที่นั้นกับหมอที่ตามเสด็จกำกับเข้าไปช่วยกัน แก้ไขพอฟื้นคืนได้สมประฤดี แต่พระกำลังยังอ่อนนัก ไม่สามารถจะเคลื่อนพระองค์จากพระเก้าอี้ได้ จึงมีรับสั่งขอให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนบำราบปรปักษ์ถวายน้ำสรงทรงเครื่องพระบรมศพแทนพระองค์ เจ้านายผู้ใหญ่เห็นว่าจะให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่ที่นั่นต่อไป เกรงพระอาการประชวรจะกลับกำเริบขึ้น จึงสั่งให้เชิญเสด็จมายังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ซึ่งได้จัดห้องในพระฉากข้างด้านตะวันออก ไว้เป็นที่ประทับระหว่างเวลากว่าจะได้ทำการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเฉลิมพระราชมนเทียร ทางโน้น เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์สรงน้ำ ทรงเครื่องพระบรมศพแล้วเชิญลงพระลองเงิน แห่พระบรมศพเป็นกระบวนมาออกประตูสนามราชกิจ เชิญพระโกศขึ้นตั้งบนพระยานมาศสามลำคาน ประกอบพระโกศทองใหญ่ มีพระมหาเศวตรฉัตรกั้น แห่กระบวนใหญ่ไปยังพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เชิญพระโกศพระบรมศพขึ้นประดิษฐานเหนือชั้นแว่นฟ้าทองคำ ในพระมหาปราสาทมุขด้านตะวันตก ตั้งเครื่องสูง เครื่องราชูปโภค ตั้งเตียงพระสงฆ์สวดพระอภิธรรม ๒ เตียง และมีนางร้องไห้ มีเครื่องประโคมตามอย่างพระบรมศพแต่ก่อน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จไปถวายบังคมพระบรมศพ และบำเพ็ญพระราชกุศลสนองพระเดชพระคุณด้วยประการต่าง ๆ ทุกวันมา
เมื่อจัดการพระบรมศพแล้ว พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน ก็ถือน้ำกระทำสัจถวายในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งแต่ ณ วันศุกร์ เดือน ๑๑ แรมค่ำ ๑ เป็นต้นมาจนถ้วนทั่วกัน และส่วนหัวเมืองปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือและเมืองประเทศราชทั้งปวงนั้น เจ้ากระทรวงมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ที่ได้บัญชาการหัวเมือง ก็มีสารตราบอกไปให้ทราบว่า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต ให้บรรดาข้าราชการและราษฎรทั้งชายหญิงโกนผมฉลองพระเดชพระคุณเดือนละครั้งไปจนกว่าจะถวายพระเพลิงพระบรมศพ เว้นแต่ลูกค้าซึ่งมาจากนานาประเทศ และผู้ซึ่งไว้เปียไว้มวยตามคติของชาติ และเด็กที่ไว้จุกอย่าให้โกน และมีท้องตราประกาศไปยังหัวเมืองทั้งปวงให้ทราบ ว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถได้เสด็จผ่านพิภพ ดำรงราชสมบัติสืบสนองพระองค์สมเด็จพระบรมชนกนาถ บรรดาเจ้าประเทศราชและผู้ว่าราชการกรมการหัวเมืองทั้งปวง เมื่อได้ทราบว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ได้เสด็จผ่านพิภพโดยสวัสดิภาพ ต่างก็มีความสามิภักดิ์ พร้อมกันถือน้ำกระทำสัจถวายตามประเพณีทั่วทุกเมือง
ตอนที่ ๒
พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อก่อนเสวยราชย์
พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นพระราชโอรสที่ ๔ ของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ซึ่งปรากฏพระนามโดยพระเกียรติยศต่อมาว่า สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี เป็นสมเด็จพระบรมราชชนนี พระองค์เสด็จสมภพเมื่อ ณ วันอังคาร เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕ พ.ศ. ๒๓๙๖ เทียบปฏิทินทางสุริยคติ ตรงกับวันที่ ๒๐ กันยายน คริสต์ศักราช ๑๘๕๓ พระองค์มีพระขนิษฐาร่วมสมเด็จพระบรมราชินี ๓ พระองค์ คือ
๑. สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล ประสูติเมื่อ ณ วันอังคารเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ (ตรงกับวันที่ ๘ เมษายน) ปีเถาะ สัปตศก จุลศักราช ๑๒๑๗ พ.ศ. ๒๓๙๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๒๒๕ พ.ศ. ๒๔๐๖ มาในรัชกาลที่ ๕ เฉลิมพระนามพระอัฐิเป็น สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงวิสุทธิกระษัตริย์พระองค์ ๑
๒. สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี ประสูติเมื่อ ณ วันอังคาร เดือนยี่ แรม ๓ ค่ำ (ตรงกับวันที่ ๑๔ มกราคม) ปีมะโรง อัฐศก จุลศักราช ๑๒๑๘ พ.ศ. ๒๓๙๙ ในรัชกาลที่ ๕ เป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงฯ แล้วเลื่อนเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ ณ วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ (ตรงกับวันที่ ๑๑ เมษายน) ปีชวด โทศก จุลศักราช ๑๒๖๒ พ.ศ. ๒๔๔๓ พระองค์ ๑
๓. สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ ประสูติเมื่อ ณ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๔ ค่ำ (ตรงกับวันที่ ๑๓ มกราคม) ปีมะแม เอกศก จุลศักราช ๑๒๒๑ พ.ศ. ๒๔๐๒ ในรัชกาลที่ ๕ เป็นสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงภาณุพันธุวงศวรเดช แล้วเลื่อนเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช ต่อมาในรัชกาลที่ ๖ เลื่อนพระเกียรติยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช ครั้นถึงรัชกาลที่ ๗ ทรงสถาปนาพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุขฯ พระองค์ ๑
พระตำหนักเดิมอันเป็นมงคลสถานที่พระบรมราชสมภพ และที่พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับอยู่ฝ่ายใน อยู่ตรงที่สร้างพระที่นั่งมูลสถานบรมอาสน์ พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติและท้องพระโรงกลางข้างหลังพระที่นั่งจักรีมหาปราสาททุกวันนี้ พระตำหนักนี้เรียกกันว่า “ตำหนักตึก” เดิมพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างขึ้นถวายเป็นที่ประทับของสมเด็จพระศรีสุลาลัย พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ครั้นสมเด็จพระศรีสุลาลัยสวรรคตแล้ว จึงพระราชทานแด่พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงลม่อม อันเป็นพระขนิษฐภคินีร่วมเจ้าจอมมารดากับกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เจ้าจอมมารดาเป็นพระญาติวงศ์ของสมเด็จพระศรีสุลาลัยได้ทรงบำรุงเลี้ยงพระเจ้าลูกเธอทั้ง ๒ พระองค์นั้นมาแต่ยังทรงพระเยาว์ ครั้นกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์สิ้นพระชนม์ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดให้รับบรรดาพระโอรสธิดา ซึ่งล้วนยังทรงพระเยาว์อยู่ทั้งนั้นเข้าไป ทรงทำนุบำรุงเลี้ยงไว้ในพระบรมมหาราชวัง อยู่ที่พระตำหนักตึกกับพระองค์เล้าลม่อมโดยมาก แต่สมเด็จพระบรมราชชนนีของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ นั่น พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าบุตรี ทรงรับทำนุบำรุงอีกชั้นหนึ่ง ด้วยพระองค์เจ้าบุตรีเป็นพระราชธิดาพระองค์น้อย ได้ทรงรับหน้าที่ราชูปัฏฐากในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระบรมราชชนนีฯจึงได้เสด็จขึ้นไปช่วยทำการอุปัฏฐากสนองพระเดชพระคุณในสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ได้พระราชทานพระนามว่า “รำเพย” เพราะถวายอยู่งานพัด ต้องพระราชอัธยาศัยมาจนสิ้นรัชกาลที่ ๓ มาในรัชกาลที่ ๔ เมื่อได้เป็นพระนางเธอฯ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีรับสั่งให้เสด็จมาประทับที่พระตำหนักตึก และต่อมาโปรดให้สร้างพระที่นั่งสีตลาภิรมย์เป็นที่เสด็จไปประทับในบริเวณพระตำหนักนั้น องค์ ๑
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นพระราชปิโยรสของสมเด็จพระบรมชนกนาถมาแต่ทรงพระเยาว์ โปรดให้เสด็จอยู่ใกล้ชิดติดพระองค์เสมอ ถึงแม้เวลาเสด็จประพาสหัวเมือง จะเป็นทางใกล้หรือไกลก็โปรดให้ไปโดยเสด็จทุกครั้ง พอทรงพระเจริญขึ้น ก็ได้รับหน้าที่ทรงใช้สอยการงานต่างพระเนตรพระกรรณมาจนตลอดรัชกาล ส่วนการศึกษาวิชาทั้งปวงนั้น เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเจริญพระชันษาสมควรแก่การศึกษาอักขรสมัยได้ทรงเล่าเรียนในสำนักพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุตรี ซึ่งเป็นชัตติยราชนารี ทรงรอบรู้อักขรสมัยและโบราณราชประเพณีเป็นต้น และทรงศึกษาวิชาการต่าง ๆ ซึ่งนับถือกันในสมัยนั้นว่าสมควรแก่พระราชกุมารทุกอย่าง เช่น ภาษามคธ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้พระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม เมื่อบวชเป็นพระครูวินัยธร ฐานานุกรมในพระองค์) เวลานั้นยังเป็นหลวงราชาภิรมย์ กรมราชบัณฑิตย์เป็นพระอาจารย์ เสด็จออกไปทรงศึกษาที่หอพระมนเทียรธรรมในวัดพระศรีรัตนศาสดารามเป็นเวลา การยิงปืนไฟ ทรงศึกษาในสำนักพระยาอภัยศรเพลิง (ศรี) วิชามวยปลํ้า กระบี่กระบอง ทรงศึกษาต่อหลวงมลโยธานุโยค (รุ่ง) วิชาอัศวกรรม พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงครอบพระราชทาน แล้วโปรดให้ทรงศึกษาในสำนักหม่อมเจ้าสิงหนาทในกรมพระพิทักษเทเวศรฯ ต่อมา คชกรรม ทรงศึกษาในสำนักสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระบำราบปรปักษ์ (ต่อเมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว) แต่ส่วนวิชารัฏฐาภิบาลราชประเพณีและโบราณคดีทั้งปวงนั้น พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระบรมราโชวาทฝึกสอนเองตลอดมา
ถึงปีระกา ตรีศก จุลศักราช ๑๒๒๓ พ.ศ. ๒๔๐๔ สมเด็จพระชนนีทรงพระประชวร สวรรคต เมื่อ ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลานั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเจริญพระชนมายุได้ ๙ พรรษา แต่นั้นพระองค์เจ้าลม่อมก็ทรงอุปการะทำนุบำรุงข้างฝ่ายในแทนสมเด็จพระชนนีสืบมา ตลอดจนถึงเวลาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออกไปประทับข้างฝ่ายหน้า พระองค์ก็เสด็จออกไปอยู่ด้วย
ในปีระกา ตรีศกนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเจริญพระชันษาถึงกำหนดรับพระสุพรรณบัฏ เฉลิมพระนามตามจารีตเจ้าฟ้าในโบราณราชประเพณี พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้ตั้งการพระราชพิธีที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ มีกระบวนแห่อย่างแห่โสกันต์กระบวนใหญ่ ตั้งแต่พระราชมนเทียรข้างในออกประตูราชสำราญ เดินกระบวนตามถนนริมกำแพงพระบรมมหาราชวังมาจนประตูวิเศษไชยศรี เลี้ยวเข้าประตูพิมานไชยศรี ไปยังพระมหาปราสาท ทรงสดับพระสงฆ์สวดพระปริตร กระบวนแห่ครั้งนั้นปรากฏในจดหมายเหตุว่า บรรดาข้าราชการซึ่งเป็นคู่เคียงพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเลือกสรรข้าราชการผู้ใหญ่ในตระกูล ซึ่งบรรพบุรุษได้เคยเป็นคู่เคียงครั้งพระองค์ทรงรับพระสุพรรณบัฏ เมื่อในรัชกาลที่ ๒ เท่าที่จะมีตัวอยู่ทุกตระกูล ครั้น ณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๖ คํ่า เวลาเช้าแห่เสด็จมายังพระมหาปราสาท ครั้นได้พระฤกษ์เสด็จสู่ที่สรง ทรงเครื่องแล้ว เสด็จประทับบัลลังก์ในที่มณฑลพิธี จึงพระศรีสุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์ อ่านประกาศพระบรมราชโองการ มีคำประกาศดังนี้
ศุภมัศดุ พระพุทธศาสนกาล เป็นอดีตภาคล่วงแล้ว ๒๔๐๔ พรรษา ลุศักราช ๑๒๒๓ ปัตยุบันกาลกุกุฎสังวัจฉรผคุณมาส กาลปักษ์ฉัฐยดิถีศุกรวาร บริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ ฯลฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าชายพระองค์ใหญ่ เมื่อเวลาประสูติใหม่ ท่านเสนาบดีทั้งปวงได้พร้อมกันกราบทูลขอยกย่องให้เป็นพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าฯ เพื่อจะรักษาแบบอย่างบุราณราชประเพณีไว้ไม่ให้เสื่อมสูญ แต่ยังหาได้พระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกพระนามไม่ ครั้งนี้จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสสั่งให้เลื่อนเฉลิมพระนาม พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่นั้น ให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎ บุรุษยรัตนราชรริวงศ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร ดังนี้ และให้เป็นเจ้าฟ้าต่างกรม มีนามกรมว่ากรมหมื่นพิฆเณศวรสุรสังกาศ ได้ทรงศักดินา ๔๐,๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า ขออาราธนาเทพยดาผู้มีมเหศวรศักดิ์อันประเสริฐ ซึ่งสถิตดำรงอยู่ในภูมิพฤกษอากาศ กาญจนรัตนพิมานทั่วทุกแหล่งหล้าเป็นอาทิ คือ เทพอันทรงนามสยามเทวาธิราชซึ่งเป็นอธิบดีได้บริรักษ์บำรุงกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุธยานี้ และเทพยเจ้าผู้อภิบาลรักษานพปฎลเศวตฉัตร สิริรัตนราชราไชสวริย และเทพอันรักษารัตนบัลลังก์พระที่นั่งบรมอาสน์ใหญ่น้อยในพระราชนิเวศน์บรมมหาสถานทุกตำบล ทั้งเทพยเจ้าอื่นๆ ผู้มีทิพยานุภาพมหิทธิฤทธิ์สิงสถิตในภูมิลำเนาแนวพฤกษบรรพตากาศพิมาน ทุกสถานทั่วพระราชอาณาจักรบรรดาซึ่งมีไมตรีจิตได้ผดุงบริรักษ์พระบรมราชวงศ์นี้สืบมาจนกาลบัดนี้ จงได้ทำนุบำรุงรักษาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้ ให้ทรงเจริญพระทฤฆชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ สิริสวัสดิพิพัฒนมงคล เกียรติยศ อิสริยศักดิเดชานุภาพทุกประการ ทำราชการสนองพระเดชพระคุณโดยสมควรแก่ความเป็นในพระราชตระกูลอันสูงศักดิ์ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอให้พระเกียรติคุณอดุลยศปรากฏไปสิ้นกาลนานเทอญ
อนึ่ง เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระอิสริยยศเป็นเจ้าฟ้าต่างกรมพระองค์หนึ่งแล้วดังนี้
ให้ทรงตั้งเจ้ากรม เป็นหมื่นพิฆเณศวรสุรสังกาศ ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงตั้งปลัดกรม เป็นหมื่นวรราชบุตรารักษ์ ถือศักดินา ๖๐๐
ให้ทรงตั้งสมุหบัญชี เป็นหมื่นอนุรักษพลสังขยา ถือศักดินา ๓๐๐
ให้ผู้ที่ได้รับตำแหน่งทั้ง ๓ นี้ ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณโดยผาสุกสวัสดิ์ทุกประการเทอญ
เมื่ออาลักษณ์อ่านประกาศแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานอภิเษกด้วยน้ำพระมหาสังข์ทรงเจิม แล้วจึงพระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกพระนาม และพระราชทานเครื่องยศอย่างเจ้าฟ้าต่างกรมอันเป็นพระอัครราชวโรรส ครั้นเวลาบ่ายแห่มาสมโภชและรับพระราชทานของขวัญที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทอีกเวลา ๑ จึงเป็นเสร็จการพิธี
การพระราชพิธีพระราชทานพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนามเช่นนี้ ถ้าทำเต็มตำราทำพร้อมกับพิธีลงสรง ได้ทำเต็มตำราเป็นครั้งแรกในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ในรัชกาลที่ ๒ เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๕๕ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระชนมายุถึงกำหนดรับพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนาม พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชดำริว่า การพิธีใหญ่สำหรับราชประเพณีที่เคยทำสืบมาแต่โบราณตำรับตำราสูญหายไปเสียเมื่อครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาเป็นอันมาก เมื่อในรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้โปรดให้สืบหาตำรับตำราเดิมและสอบถามผู้รู้แบบแผนการพระราชพิธีครั้งกรุงเก่า ทรงตั้งแบบแผนราชประเพณีตลอดจนพระราชกำหนดกฎหมายให้กลับมีขึ้นอย่างเดิม ส่วนการพิธีใหญ่ได้ทำให้ปรากฏเป็นแบบแล้วแต่ในรัชกาลที่ ๑ บางอย่าง เป็นต้นว่าพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ได้ทำเต็มตำราเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒๘ พิธีอุปราชาภิเษก ได้ทำเต็มตำราเมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๔๙ ครั้งพระองค์ทรงรับอุปราชาภิเษก พิธีโสกันต์เจ้าฟ้าได้ทำเต็มตำราเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๕๑ ครั้งโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี แต่พิธีลงสรงเฉลิมพระนามเจ้าฟ้า เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ยังหาได้ทำไม่ มีพระราชประสงค์จะให้ปรากฏแบบอย่างไว้สำหรับพระนคร จึงโปรดให้ทำพิธีลงสรงเฉลิมพระนามพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๕๕ ได้ทำเต็มตำรามาครั้งเดียวเท่านั้น ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวพระชนมายุครบกำหนดรับพระสุพรรณบัฏ ก็ไม่ได้ทำพิธีลงสรง เป็นแต่พระราชทานพระสุพรรณบัฏ ข้าพเจ้าสันนิษฐานว่าจะเป็นด้วยพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ได้ลงสรง เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ครั้งนี้จึงมิได้ทำพิธีลงสรง เนื่องในพิธีพระราชทานพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนาม
ในปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ นั้น พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระเจ้าลูกเธอชายหญิงอีกหลายพระองค์ พระชันษาสมควรจะทรงเล่าเรียนความรู้ชั้นสูงขึ้นไปได้ ทรงพระราชดำริเห็นว่าความรู้ภาษาฝรั่งจะเป็นวิชาซึ่งจำเป็นสำหรับราชการบ้านเมืองต่อไปภายหน้า จึงมีรับสั่งให้สืบหาครูฝรั่งที่เมืองสิงคโปร์ ได้หญิงม่ายคนหนึ่งชื่อนางลิโอโนเวนซ์ เป็นครูสอนลูกผู้ดีอยู่ที่เมืองสิงคโปร์รับจะเข้ามาสอนภาษาอังกฤษแก่พระเจ้าลูกเธอ จึงโปรดให้ว่าจ้างเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕ โปรดให้นางลิโอโนเวนซ์เข้ามาสอนที่พระที่นั่งทรงธรรม ในพระบรมมหาราชวัง สอนเฉพาะเวลาก่อนเจ้านายเสด็จขึ้นเฝ้าฯ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเล่าเรียนภาษาอังกฤษในสำนักนางลิโอโนเวนซ์อยู่จนทรงผนวชเป็นสามเณร ครั้นเมื่อเสด็จออกไปอยู่ฝ่ายหน้าแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้หมอจันดเลอเมริกันมาเป็นครู ทรงเล่าเรียนภาษาอังกฤษต่อมา จนสิ้นรัชกาลที่ ๔
ถึงปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๔ พระชันษาสมเด็จฯ พระเจ้าอยู่หัวถึงกำหนดโสกันต์ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งให้จัดการพระราชพิธีโสกันต์ มีเขาไกรลาสและกระบวนแห่เต็มตำราอย่างโสกันต์เจ้าฟ้า พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งต้น ณ วันจันทร์เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แห่เสด็จมาสดับพระพุทธมนต์ ๓ วัน ถึงวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรม ๓ ค่ำ เวลาเข้าโสกันต์แล้ว ไปสรง ณ สระอโนดาตที่เขาไกรลาส สรงแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายกจูงพระกรขึ้นเขาไกรลาส พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำการพิธีในที่พระอิศวรโสกันต์แล้วสมโภชต่อมาอีก ๓ เวลา
การโสกันต์ใหญ่เต็มตำราที่ทำครั้งนี้ นับเป็นครั้งที่ ๔ ในกรุงรัตนโกสินทร์ คือ ครั้งที่ ๑ ทำเมื่อโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในรัชกาลที่ ๑ ครั้งที่ ๒ ทำเมื่อโสกันต์พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๒ ครั้งที่ ๓ ทำเมื่อโสกันต์พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๒ ถึงรัชกาลที่ ๓ ไม่ได้ทำเลย ครั้งนี้จึงเป็นครั้งที่ ๔
ในเวลานั้นพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ประชวรวัณโรคภายในเรื้อรังมาหลายปี พระอาการทรุดหนักลงเมื่อจวนงานโสกันต์คราวนี้ แต่แรกพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริจะรองานพระราชพิธีโสกันต์ แต่พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทูลขอให้คงงานไว้ ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นหลานเธอ ซึ่งพระองค์ทรงพระเมตตามาก กราบทูลว่า ถ้างดงานโสกันต์ไว้ พระองค์จะมิได้มีโอกาสสมโภชด้วย เหตุนี้พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้คงมีงานโสกันต์ตามกำหนดฤกษ์ เมื่อถึงวันงาน พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งให้ลงมากราบทูลว่า จะเสด็จลงมาจรดพระกรรไตรประทานเอง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบอยู่ว่า พระอาการเพียบคงเสด็จมาไม่ได้ แต่ก็ต้องดำรัสสั่งให้ทอดพระราชอาสน์เตรียมไว้ด้วยเกรงพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พอเสร็จงานถึงวันลอยพระเกศา เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๖ ค่ำ พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวก็สวรรคต
การที่พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต เป็นหัวต่อข้อสำคัญในเรื่องพระราชประวัติของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อก่อนเสวยราชย์ ด้วยก่อนนั้นมา พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จอยู่ในฐานเป็นรัชทายาท พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงเตรียมการไว้อย่างนั้น เช่น โปรดให้สร้างพระราชวังนันทอุทยานก็ด้วยทรงพระราชปรารภว่า เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงครองราชสมบัติ ถ้าพระราชโอรสธิดาของพระองค์คงประทับอยู่ที่ในพระบรมมหาราชวัง บางทีจะกีดขวาง จึงทรงกะให้สร้างตึกเป็นพระที่นั่งหมู่หนึ่งในนันทอุทยาน หมายจะพระราชทานให้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระกนิษฐาด้วยกันต่อไป และโปรดให้สร้างตำหนักข้างในอีกหลายหมู่ หมู่หนึ่งหมายจะพระราชทานให้เป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอในเจ้าจอมมารดาคนหนึ่ง ดังนี้เป็นต้น การสวรรคตของพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เปลี่ยนฐานะของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาอยู่ในที่รัชทายาท ด้วยเป็นสมเด็จพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ เพราะฉะนั้นบรรดาการที่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชดำริเตรียมไว้แต่เดิม ต้องเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นหมด เมื่อพิเคราะห์ดูตามทางพระราชปฏิบัติของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งปรากฏต่อมา ดูเหมือนครั้งนั้นความที่ทรงยินดีอันย่อมบังเกิดโดยธรรมดา ด้วยสมเด็จพระปิยราชโอรสจะเป็นรัชทายาทจะไล่เลี่ยกับพระปริวิตกที่เกิดขึ้น เพราะเหตุที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงพระเยาว์ และส่วนพระองค์เองพระชันษากว่า ๖๐ ปี เข้าเขตทรงพระชราแล้ว เห็นจะทรงพระราชดำริเป็นยุติมาแต่แรกว่า ถ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงรับรัชทายาทได้โดยมั่นคง จึงจะทรงมอบเวนราชสมบัติพระราชทาน ถ้าหากจะไม่ทรงปกครองแผ่นดินได้มั่นคง อย่าให้ทรงครองราชสมบัติจะดีกว่า แต่ในเวลานั้นยังไม่จำเป็นจะต้องทรงสถาปนาตำแหน่งรัชทายาท ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงพระเยาว์จึงเป็นแต่ทรงพระราชดำริตริตรองเตรียมการต่อมาโดยลำดับ
ถึงปีขาล พ.ศ. ๒๕๐๙ เป็นกำหนดซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงผนวชเป็นสามเณรตามราชประเพณี พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้จัดการตามแบบเจ้าฟ้าทรงผนวช เหมือนอย่างครั้งพระองค์ทรงผนวชเป็นสามเณรในรัชกาลที่ ๒ คือ เมื่อวันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๖ ค่ำ มีพระราชพิธีสมโภชที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย รุ่งขึ้น ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ให้ทรงพระยานมาศจากพระที่นั่งอนันตสมาคมแห่กระบวนใหญ่ ออกประตูเทวาพิทักษ์ไปทางถนนเจริญกรุง ถนนเฟื่องนคร เลี้ยวกลับทางถนนบำรุงเมือง เข้าประตูสวัสดิโสภา ประทับพลับพลาเปลื้องเครื่องหน้าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ผลัดเครื่องทรงและทรงโปรยทานแล้ว เสด็จเข้าในพระอุโบสถทรงรับบรรพชาต่อพระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ในที่ประชุมสงฆ์ ครั้นผนวชแล้ว เสด็จประทับอยู่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามคืนหนึ่ง เย็นวันนั้นพระสงฆ์สวดมนต์ฉลองในที่พระอุโบสถรุ่งขึ้น ณ วันศุกร์ เดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ เลี้ยงพระแล้วจึงทรงรถพระที่นั่งกับสมเด็จพระบรมชนกนาถ มีกระบวนแห่ไปส่งเสด็จ ณ วัดบวรนิเวศฯ โปรดให้เสด็จประทับอยู่ที่พระปั้นหยาที่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จประทับอยู่เมื่อครั้งทรงผนวช ทรงรับโอวาทและเล่าเรียนพระธรรมวินัยในสำนักกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ต่อมา และโปรดให้หลวงราชาภิรมย์ (ชู ซึ่งภายหลังได้เป็นพระมหาราชครูมหิธร) เป็นพระอาจารย์ หัดทำนองเทศน์มหาชาติกัณฑ์สักบรรพ ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่โดยเฉพาะ ครั้นเดือน ๑๑ โปรดให้พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์เทศน์ เหมือนอย่างครั้งพระองค์ทรงผนวชเป็นสามเณรถวายเทศน์กัณฑ์มัทรี พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังเสด็จดำรงพระยศเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เชิญเสด็จไปเทศน์ที่วังและทรงทำกระจาดใหญ่ถวายบูชากัณฑ์เทศน์ กระจาดที่กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศทำครั้งนั้น ตั้งที่สนามชัยตรงหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ทำเป็นรูปเรือสำเภาโตเท่าลำสำเภาจริง ๆ จัดของไทยทำอย่างสินค้าของต่าง ๆ ซึ่งเอาออกวางขายบนปากเรือสำเภาเมื่อเข้ามาจากเมืองจีน ส่วนผลไม้และเครื่องอาหารแต่งประดับทำเป็นสัตว์น้ำอยู่ตามลูกคลื่นรอบลำสำเภา กระจาดใหญ่ครั้งนี้เป็นการครึกครื้นใหญ่โตมาก มีเทศน์มหาชาติที่พระที่นั่งทรงธรรม เมื่อเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔คํ่า ในปีขาลนั้น พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสหัวเมืองฝ่ายเหนือถึงเมืองพิษณุโลก โปรดให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อยังทรงผนวชเป็นสามเณรโดยเสด็จไปในเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดชด้วย เสด็จออกจากกรุงเทพฯ เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรมค่ำ ๑ ในสมัยนั้นลำแม่น้ำทางเมืองเหนือยังกว้าง เมื่อขาขึ้นเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช จักรข้าง ๒ ปล่อง เป็นเรือไฟขนาดยาว ๓๐ วา ยังเข้าปากน้ำเกยไชยขึ้นทางลำน้ำเมืองพิจิตรเก่าได้ถึงเมืองพิษณุโลก แต่ขากลับน้ำลด ต้องล่องทางคลองเรียงที่เป็นลำน้ำเมืองพิจิตรทุกวันนี้ และเมื่อขาเสด็จขึ้นไปนั้น เสด็จประทับทอดพระเนตรวัดโพธิประทับข้างในลำน้ำเมืองพิจิตรเก่า ซึ่งเป็นของพระเจ้าเสือทรงสร้างไว้แต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา กล่าวกันว่าเพราะเสด็จสมภพที่นั่น เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นประพาสวัดโพธิประทับช้าง อาศัยเหตุที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นสามเณรทรงผ้ากาสาวพัสตร์ จีงมีรับสั่งให้ทรงพระราชยานต่างพระองค์และโปรดให้ข้าราชการแห่นำตามเสด็จ เหมือนกระบวนเสด็จพระราชดำเนิน ส่วนพระองค์นั้นทรงพระราชดำเนินตามไปโดยลำพังทั้งขาขึ้นขาลง และเมื่อสมโภชพระพุทธชินราช ณ เมืองพิษณุโลกนั้น โปรดให้ทรงกำกับมหาดเล็กซึ่งเป็นพนักงานการมหรสพด้วย และในครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชศรัทธาสร้างวิหารพระเหลือ (หลังใหญ่) ที่ในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ และโปรดให้ทำศิลาจารึกติดไว้ที่วิหารนั้นยังปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสหัวเมืองเหนือครั้งนั้น เสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๑ แรม ๑๑ ค่ำ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงผนวชเป็นสามเณรอยู่ ๖ เดือน ถึงเดือนยี่ ปีขาลนั้นจึงได้ลาผนวช
อนึ่งในสมัยเมื่อก่อนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงผนวชเป็นสามเณรนั้น เสด็จประทับอยู่ที่ “พระตำหนักตึก” ข้างในพระบรมมหาราชวัง เวลาเสด็จออกมาประพาสข้างหน้าประทับที่โรงช้างเผือก ซึ่งสร้างขึ้นไว้ครั้งรัชกาลที่ ๒ โรงสุดทางด้านตะวันออก เป็นที่ให้ข้าในกรมและผู้อื่นเฝ้าแหน ครั้งเมื่อทรงผนวชเป็นสามเณรถึงเวลาลาผนวชจะต้องเสด็จออกมาประทับอยู่ข้างหน้าตามประเพณี ก็ในสมัยนั้นพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปประทับอยู่ ณ พระอภิเนาวนิเวศน์ มีพระราชประสงค์จะให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่ใกล้พระองค์เพื่อจะได้ทรงฝึกหัดราชการ จึงโปรดฯ ให้แก้ไขคลังเก่าครั้งรัชกาลที่ ๓ ที่ในสวนกุหลาบ สร้างพระตำหนักสำหรับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับเมื่อลาผนวช และโปรดให้ซื้อที่บ้านเจ้าพระยาพลเทพ (หลง) เตรียมไว้สำหรับสร้างวังสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระอนุชา ๒ พระองค์ด้วยอีกแห่งหนึ่ง แต่หาทันได้สร้างวังไม่ เป็นแต่โปรดให้ข้าในกรมไปปลูกเรือนรักษาอยู่จนตลอดรัชกาลที่ ๔
ตั้งแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวลาผนวชมาประทับอยู่ที่พระตำหนักสวนกุหลาบ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงฝึกหัดราชการกวดขันขึ้น คือนอกจากที่เสด็จไปเฝ้าและไปตามเสด็จโดยปกติ เวลากลางคืนถ้าทรงพระราชวินิจฉัยข้อราชการ หรือทรงประพฤติพระราชกรณีย์โดยลำพัง ก็มีรับสั่งให้หาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเข้าไปอยู่ปฏิบัติประจำพระองค์ ให้ทรงฟังพระบรมราโชวาท และพระบรมราชาธิบายในราชการและราชประเพณีต่างๆ เสมอ เฝ้าอยู่จนราวเที่ยงคืนบ้าง บางทีก็ดึกกว่านั้นจึงได้เสด็จกลับออกมายังพระตำหนัก นอกจากนั้นมักโปรดให้เป็นผู้เชิญกระแสรับสั่งแจ้งพระราชประสงค์หรือทรงหารือข้อราชการไปยังเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เวลาเช้าต้องเสด็จข้ามไปบ้านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เนืองๆ
ถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ เมื่อพระราชทานเพลิงศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้ว โปรดให้เลื่อนกรมเจ้านายเนื่องในเหตุที่พระมหาอุปราชสวรรคตตามราชประเพณีเคยมีมาแต่รัชกาลที่ ๓ เจ้านายซึ่งโปรดให้เลื่อนกรมครั้งนั้น คือสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา เป็นกรมขุนบำราบปรปักษ์พระองค์ ๑ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ กับพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นราชสีหวิกรม เป็นกรมขุน คงพระนามเดิม และโปรดให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเลื่อนพระยศเป็น กรมขุนด้วย รวมเป็น ๔ พระองค์ด้วยกัน ครั้งนั้นมีพระราชดำรัสว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ก็มีความชอบสมควรจะได้เลื่อนกรม แต่ตามราชประเพณี พระเจ้าน้องยาเธอจะทรงกรมได้เพียงชั้นกรมหลวง เป็นสูงสุด จึงมิได้โปรดให้เลื่อนกรมหลวงวงศาธิราชสนิทด้วย ส่วนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้น พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเปลี่ยนพระนามกรมเป็นกรมขุนพินิตประชานาถ ด้วยทรงพระราชดำริว่า พระนาม กรม กรมมเหศวรศิววิลาศ กรมวิษณุนาถนิภาธร พระชันษาไม่ยั่งยืน จะเป็นด้วยพ้องกับนามพระเป็นเจ้าในไสยศาสตร์จึงทรงเปลี่ยนพระนามกรมพิฆเณศวรสุรสังกาศนั้นเสีย ให้มีการพระราชพิธีทรงรับพระสุพรรณบัฏกรมขุนที่พระตำหนักสวนกุหลาบเมื่อวันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ มีคำประกาศพระบรมราชโองการ ดังนี้
ศุภมัศดุ พระพุทธศาสนกาล เป็นอดีตภาคล่วงแล้ว ๒๔๑๐ พรรษา ลุศักราช ๑๒๒๙ ปัตยุบันกาล สสสังวัจฉรผคุณมาสกาฬปักษ์ สัตมีดิถีรวิวาร บริเฉทกาลกำหนด
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ ฯลฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าชายพระองค์ใหญ่ เมื่อเวลาประสูติใหม่ ท่านเสนาบดีทั้งปวงได้พร้อมกันกราบทูลขอยกย่องให้เป็นพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า เพื่อจะรักษาแบบอย่างโบราณราชประเพณีไว้ไม่ให้เสื่อมสูญ เพราะฉะนั้นเมื่อปีระกา นักษัตรตรีศก ได้พระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกเฉลิมพระนามสมญาว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชวโรรส ดังนี้ และให้เป็นเจ้าฟ้าต่างกรม มีพระนามกรมว่า เจ้าฟ้าฯ กรมหมื่นพิฆเณศวร สุรสังกาศ ได้ทรงศักดินา ๔๐,๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า บัดนี้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ฯลฯ สิริวัฒนราชวโรรสนั้นทรงพระเจริญวัฒนาการขึ้นได้ราชการต่าง ๆ หลายอย่าง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชดำริพร้อมกับดำริความคิดพระราชวงศานุวงศ์ และท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันให้เลื่อนพระนามกรม เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุน สูงกว่าแต่ก่อน บัดนี้จีงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนพระนามกรม สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนาราชวโรรส ซึ่งแต่ก่อนทรงพระกรุณาโปรดให้เป็นเจ้าฟ้าฯ กรมหมื่นพิฆเณศวรสุรสังกาศนั้นให้เลื่อนขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ ทรงศักดินา ๔๐,๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าต่างกรม
ขออาราธนาเทพยดาผู้มีมเหศวรศักดิ์อันประเสริฐ ซึ่งสถิตดำรงอยู่ในภูมิพฤกษอากาศกาญจนรัตนพิมานทั่วทุกแหล่งหล้าเป็นอาทิ คือ เทพอันทรงนามสยามเทวาธิราช ซึ่งเป็นอธิบดีได้บริรักษ์บำรุง กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุธยานี้ และเทพยเจ้าผู้อภิบาลรักษานพปฎลมหาเศวตฉัตร สิริรัตนราชัยสวริย และเทพอันรักษารัตนบัลลังก์พระที่นั่งบรมราชอาสน์ใหญ่น้อยในพระราชนิเวศน์ บรมมหาสถานทุกตำบล ทั้งเทพยเจ้าอื่นๆ ผู้มีทิพยานุภาพมหิทธิฤทธิศักดิ์สิทธิ์ สิงสถิตในภูมิลำเนาแนวพฤกษบรรพตากาศพิมาน ทุกสถานทั่วพระราชอาณาจักร บรรดาซึ่งมีไมตรีจิตได้ผดุงบริรักษ์ พระบรมราชวงศ์นี้สืบมาจนกาลบัดนี้ จงได้ทำนุบำรุงรักษาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้ ให้ทรงพระเจริญทฤฆชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ สิริสวัสดีพิพัฒนมงคล เกียรติยศ อิสริยยศศักดิ์เดชานุภาพทุกประการ ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณโดยสมควรแก่ความเป็นในพระราชตระกูลอันสูงศักดิ์ในพระบรมราชวงศ์นี้ขอให้พระเกียรติคุณอดุลยยศปรากฏไปสิ้นกาลนาน เทอญ
อนึ่ง เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระอิสริยยศเป็นเจ้าฟ้าต่างกรมพระองค์หนึ่งแล้วดังนี้
ให้ทรงตั้งเจ้ากรมเป็น	ขุนพินิตประชานาถ	ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงตั้งปลัดกรมเป็น	หมื่นวรราชบุตรารักษ์	ถือศักดินา ๖๐๐
ให้ทรงตั้งสมุหบัญชีเป็น	หมื่นอนุรักษ์พลสังขยา	ถือศักดินา ๓๐๐
ให้ผู้ที่ได้รับตำแหน่งทั้ง ๓ นายนั้น ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณ โดยผาสุกสวัสดิ์ทุกประการเทอญ
มีเรื่องเนื่องในการเลื่อนกรมครั้งนี้ ปรากฏว่า วันเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งนั้น เสด็จประทับที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อมีพระราชดำรัสสั่งให้เตรียมการเลื่อนกรมแล้ว มีรับสั่งให้หาเจ้านายทั้ง ๔ พระองค์นั้นเข้าไปเฝ้ายังที่รโหฐานตรงหน้าพระลงมา มีพระราชดำรัสว่าจะให้ปฏิญาณเฉพาะพระพักตร์พระมหามณีรัตนปฏิมากร ว่าเจ้านายซึ่งจะเป็นกรมขุน ๔ องค์นี้ ถ้าใครได้ครองราชสมบัติต่อไป ไมทรงรังเกียจเลย เจ้านายทั้ง ๓ พระองค์ต่างถวายปฏิญาณแล้วกราบทูลว่า มิได้ทรงคิดมักใหญ่ใฝ่สูง ตั้งพระราชหฤทัยแต่จะสนองพระเดชพระคุณช่วยทำนุบำรุงสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอให้ได้รับราชสมบัติสืบไป ดังนี้
เมื่อเลื่อนกรมแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับตำแหน่งมีหน้าที่ในราชการแผ่นดินต่อมา คือ ทรงบัญชาการกรมมหาดเล็ก เหมือนอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้โปรดให้พระองค์เองเมื่อยังเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ทรงบัญชาการกรม ๑ ทรงบัญชาการกรมทหารบกวังหน้า ซึ่งมาสมทบรับราชการวังหลวงตามประเพณีตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต กรม ๑ และแต่ก่อนได้โปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวร ศิววิลาศทรงบัญชาการกรมล้อมพระราชวัง กับกรมพระคลังมหาสมบัติ ครั้นกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศสิ้นพระชนม์ จึงโปรดให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงบัญชาการ ๒ กรมนั้นด้วย อนึ่ง เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ นั้น พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรดให้ลงมือสร้างพระราชวังสราญรมย์ขึ้นที่ใกล้พระบรมมหาราชวังทางด้านตะวันออกอีกแห่งหนึ่ง ด้วยตั้งพระราชหฤทัยว่า เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสมบูรณ์พระชันษา พอเสร็จกิจทรงผนวชเป็นภิกษุภาวะแล้ว จะทรงมอบเวนราชสมบัติพระราชทาน ส่วนพระองค์เองนั้นจะเสด็จออกเป็น “พระเจ้าหลวง” และออกไปประทับอยู่ที่พระราชวังสราญรมย์ ทรงช่วยแนะนำกำกับราชการต่อไปจนตลอดพระชนมายุ แต่กระแสพระราชดำริข้อนี้หาได้ทรงเปิดเผยไม่ ถึงกระนั้นก็ทราบกันอยู่ในบรรดาผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย แต่มาถึงสมัยนี้ การที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะได้เป็นรัชทายาท ย่อมเป็นที่เข้าใจและเป็นที่นิยมของคนทั้งหลายโดยมาก ตลอดจนซาวต่างประเทศ เป็นแต่มีบางคนคิดวิตก ด้วยเห็นว่าเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์มีอำนาจมากยิ่งกว่าใครๆในแผ่นดิน เว้นแต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว เกรงว่าจะไม่ซื่อตรงต่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ความวิตกเช่นว่ามานี้มีเรื่องจะยกมาแสดงพอเป็นอุทาหรณ์ ดังในเวลาเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวรหนักอยู่นั้น วันหนึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปเยี่ยม พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสว่า ใคร่จะกราบบังคมทูลความลับสักเรื่องหนึ่ง แล้วตรัสขับบรรดาผู้ที่เฝ้าแหนอยู่ในที่นั้นให้ลงมาเสียจากพระที่นั่งอิศเรศร์ราชานุสรณ์ ให้อยู่แต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นผู้เชิญพระแสงของสมเด็จพระบรมชนกนาถพระองค์ ๑ กับกลีบจอมมารดาซึ่งเป็นผู้พยาบาล และเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกคนหนึ่ง เมื่อเป็นที่รโหฐานแล้ว พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวกราบบังคมทูลว่าพระองค์ก็จะไม่ดำรงพระชนม์อยู่ไปได้กี่วันแล้ว จะขอถวายปฏิญาณว่าการที่ได้ทรงสะสมกำลังทหารและเครื่องศัสตราวุธ ยุทธภัณฑ์ไว้เป็นอันมากนั้น จะคิดร้ายต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอย่างหนึ่งอย่างใดไม่มีเลย แต่ไม่ไว้ใจเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เกรงว่าถ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตลงเมื่อใด เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะกำเริบขึ้นจึงได้เตรียมกำลังไว้ป้องกันพระองค์ เมื่อพระองค์สวรรคตแล้ว ขอให้พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงระวังต่อไปให้จงดี ดังนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็พระราชทานปฏิญาณว่า มิได้เคยทรงระแวงสงสัยในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าจะทรงคิดร้ายต่อพระองค์ แต่เรื่องเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นั้น หาได้มีพระราชดำรัสตอบประการใดไม่ นอกจากเรื่องนี้ยังมีข้าราชการในพระราชสำนักหลายคน ซึ่งไม่ไว้ใจเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ คิดเข้ากันเป็นพวก นัยว่าเพื่อจะป้องกันสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงส่งเสริมพวกนี้ อันความที่เกิดมีผู้ไม่ไว้ใจเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ครั้งนั้นจนถึงชาวต่างประเทศก็ทราบ เซอร์แฮรีออด เจ้าเมืองสิงคโปร์เข้ามาเฝ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จไปทอดพระเนตรสุริยยุปราคาที่ตำบลหว้ากอ ได้มารู้จักสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและทราบความเรื่องที่จะทรงรับรัชทายาท กล่าวไว้ในจดหมายเหตุ ดังนี้
สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ พระชันษาราวสัก ๑๕ ปี เป็นที่สงสัยกันว่า เจ้าฟ้าพระองค์นี้จะเป็นรัชทายาทสืบพระวงศ์ เพราะในเวลานี้ไม่มีพระมหาอุปราช แต่ไม่เป็นการแน่ทีเดียวที่เจ้าฟ้าพระองค์นี้จะได้ราชสมบัติ ด้วยตามประเพณีไทยถึงการรับราชสมบัติย่อมสืบต่ออยู่ในพระราชวงศ์อันเดียวกัน ราชสมบัติไม่ได้แก่พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของพระเจ้าแผ่นดินเป็นแน่นอน มีตัวอย่างเช่นครั้งพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อน (คือพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) มีพระราชประสงค์จะให้พระเจ้าลูกเธอได้รับราชสมบัติ แต่ตระกูลใหญ่ของผู้สำเร็จราชการทั้งสอง (หมายความว่าพวกสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์และสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ) ไม่เห็นชอบตามพระราชประสงค์ ไม่ยกพระเจ้าลูกเธอของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อนขึ้น พร้อมกันถวายราชสมบัติแก่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นี้ (คือพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) ผู้เป็นรัชทายาทที่แท้แห่งสมเด็จพระบรมชนกนาถ ก็ทำได้โดยปราศจากเหตุการณ์ (สังเกตดู) สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์พระองค์นี้ฉลาดหลักแหลม ถ้าคิดดูโดยพระชนมายุเพียงเท่านั้น พระรูปอยู่ข้างสูง และพระกิริยาอัธยาศัยก็เป็นผู้ใหญ่
ฝ่ายฝรั่งเศสก็เห็นจะเข้าใจอย่างเดียวกัน พระเจ้าเอมปเรอนโปเลียน ที่ ๓ จึงถือเอาเป็นโอกาสที่จะบำรุงทางพระราชไมตรีให้สนิทยิ่งขึ้น ให้สร้างพระแสงกระบี่ขึ้น ๒ องค์ ส่งมาถวายเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ พระแสงกระบี่องค์ใหญ่จารึกอักษรว่า “ของเอมปเรอฯ ฝรั่งเศสถวายพระเจ้าแผ่นดินสยาม” พระแสงกระบี่องค์น้อยจารึกอักษรย่อว่า “ของพระยุพราชกุมารฝรั่งเศสถวายพระยุพราชกุมารสยาม” ดังนี้ และต่อมาในปีเถาะนั้นเอมปเรอนโปเลียน ที่ ๓ ทรงทั้งให้มองสิเออแบลกัวต์เป็นราชทูตพิเศษ เข้ามาแลกเปลี่ยนหนังสือสัญญา ซึ่งพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ได้ไปทำที่นครปารีสเมื่อราชทูตเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว บอกกรมท่าว่าจะขอไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แทนที่ทูตเคยเฝ้าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่หนหลัง ก็โปรดให้เฝ้าตามประสงค์ จึงเกิดปัญหาเรื่องที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จลงไปเยี่ยมตอบ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เสด็จลงไปด้วยกันกับกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ครั้นเมื่อเสด็จการเยี่ยมตอบแล้ว ราชทูตฝรั่งเศสมาพูดกับเสนาบดีว่า มีความเสียดายที่รู้ตัวเร็วไป ไม่มีเวลาพอจะจัดการรับเสด็จพระเจ้าอยู่หัวให้สมแก่พระเกียรติยศ ขอเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรเรือรบแต่พระองค์เดียวอีกครั้งหนึ่ง พอจะได้มีโอกาสจัดการรับเสด็จ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็พระราชทานพระบรมราชานุญาตตามประสงค์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จลงไปครั้งหลัง เมื่อ ณ วันพุธ เดือนอ้าย ขึ้นค่ำ ๑ราชทูตฝรั่งเศสจัดการรับเสด็จอย่างเต็มยศใหญ่ ชักธงบริวาร และให้ทหารขึ้นยืนประจำเสาเรือรบ แล้วยิงปืนสลุตตามพระเกียรติยศรัชทายาททุกประการอาศัยเหตุที่ราชทูตฝรั่งเศสแสดงความเคารพโดยพิเศษครั้งนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวลงพระนามและประทับพระลัญจกรในหนังสือสำคัญสำหรับการแลกเปลี่ยนสัญญากับกรมหลวงวงศาธิราชสนิท สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์และเจ้าพระยาภูธราภัย
ตามเรื่องพระราชประวัติที่แสดงมา พึงเห็นได้ว่าพระบารมีของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเจริญขึ้นตามทางพระราชประสงค์แห่งสมเด็จพระบรมชนกนาถเป็นอันดับมา จนไม่มีผู้ใดที่จะคิดเห็นว่าผู้อื่นจะเป็นรัชทายาท ถึงกระนั้นก็ดี พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็มิได้สิ้นทรงพระปริวิตก เพราะเหตุซึ่งต้องทรงพระปริวิตกมีอยู่ คือ ถ้าหากพระองค์สวรรคตลงก่อนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระชันษาสมบูรณ์ ถึงจะได้ทรงรับรัชทายาท ก็จะต้องมีผู้อื่นว่าราชการแผ่นดินแทนพระองค์ การอันนี้ยังมิได้เคยมีแบบอย่างในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ที่ปรากฏในเรื่องพระราชพงศาวดารครั้งกรงศรีอยุธยา เคยมีพระเจ้าแผ่นดินทรงพระเยาว์ ต้องมีผู้ว่าราชการแทน ๕ ครั้ง พระเจ้าแผ่นดินก็ถูกปลงพระชนม์บ้าง ถูกกำจัดจากราชสมบัติบ้าง ไม่เคยอยู่ได้ยั่งยืนเลยสักพระองค์เดียว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่ทรงประมาทต่อเหตุการณ์ ได้ทรงพระราชดำริป้องกันด้วยพระบรมราโชบายอันสุขุมคัมภีรภาพ ด้วยครั้งนั้นรู้กันอยู่เป็นแน่ว่า ถ้าหากพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตลงในเวลาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังหย่อนพระชันษา มีเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์คนเดียวที่สามารถจะเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน เพราะเหตุนี้ถึงมีใครๆ กราบบังคมทูลฯ แสดงความรังเกียจก็ไม่ทรงนำพา กลับทรงปรึกษาหารือกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ตามตรง ให้ช่วยคิดอ่านรักษาความเป็นอิสระของประเทศ ในเมื่อเหตุการณ์เช่นนั้นหากจะมีขึ้น และได้ทรงทราบความคิดของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อยู่แล้วทุกประการ เพราะฉะนั้นเมื่อใกล้จะเสด็จสวรรคต บางคราวพระราชหฤทัยหวนห่วงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวขึ้นมา เกิดเคลือบแคลงก็ดำรัสถามว่า ยังเสด็จดำรงพระชนม์อยู่หรือ ครั้นทรงทราบว่ายังเสด็จอยู่ ก็ห่วงต่อไปถึงการที่จะทรงรับรัชทายาท เกรงจะไม่มั่นคง ดังมีพระราชดำรัสแก่พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ในที่สุดจึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้พระราชวงศ์และเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันแล้วแต่จะเลือกเจ้านายพระองค์ใดให้รับราชสมบัติ เมื่อคิดวินิจฉัยดูว่าเหตุใดจึงโปรดให้เลือกรัชทายาท และมิได้ทรงมอบเวนราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เห็นว่าน่าจะเป็นด้วยทรงพระราชดำริเป็น ๒ ประการ คือ ประการที่ ๑ ทรงพระราชดำริว่าความมั่นคงของประเทศสยามสำคัญยิ่งกว่าเพียงพระองค์จะได้ความพอพระราชหฤทัยเพราะพระราชปิโยรสได้รับรัชทายาท ประการที่ ๒ ถ้าหากให้พระราชวงศ์กับเสนาบดีพร้อมใจกันถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (ซึ่งน่าจะทรงเชื่ออยู่ว่า คงจะเป็นอย่างนั้นยิ่งกว่าอย่างอื่น) ทั้งพระราชวงศ์และเสนาบดีมีเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์โดยเฉพาะ จะได้รู้สึกเป็นหน้าที่และความรับผิดชอบที่จะต้องช่วยกันอุปถัมภ์บำรุงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยเต็มกำลัง เพราะได้พร้อมกันเลือกสรรเองดังนี้ และการที่พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เลือกรัชทายาทนั้นก็ไม่ผิดราชประเพณีซึ่งเคยมีมาตั้งแต่เมื่อจะสิ้นรัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระอาการประชวรไม่สามารถจะตรัสสั่งมอบเวนราชสมบัติ พระราชวงศ์กับเสนาบดีก็ได้ปรึกษาพร้อมกันถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาครั้งหนึ่ง มาถึงเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวรใกล้จะเสด็จสวรรคต มีรับสั่งเวนคืนราชสมบัติแก่พระราชวงศ์และเสนาบดี แล้วแต่จะพร้อมกันถวายแก่พระราชวงศ์พระองค์ใด เมื่อพระองค์เสด็จสวรรคต พระราชวงศ์กับเสนาบดีจึงได้ปรึกษาพร้อมกัน ถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ นับเป็นครั้งที่ ๒ จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่เป็นการแปลกประหลาดหรือฝ่าฝืนราชประเพณีอย่างหนึ่งอย่างใด
เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับที่พระตำหนักสวนกุหลาบนั้น มีแพเป็นที่เสด็จประพาส จอดไว้ที่ข้างใต้ท่าราชวรดิตถ์หลังหนึ่ง ด้วยในสมัยนั้นที่สโมสรของผู้ดี ยังอยู่ทางแม่น้ำตามแบบโบราณ ผู้มีบรรดาศักดิ์มักมีแพเป็นที่พักและเป็นที่พบปะมิตรสหาย ชอบไปมาเที่ยวเตร่กันโดยทางเรือเป็นพื้น แต่ที่พระตำหนักสวนกุหลาบในสมัยนั้นก็เป็นที่ประชุมของเจ้านายและข้าราชการชั้นหนุ่มๆ คล้ายกับเป็นสโมสรสถานอันหนึ่ง ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชอัธยาศัยโอบอ้อมอารี และโปรดการสมาคมกับผู้อื่นมาตั้งแต่สมัยนั้นแล้ว บรรดาพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งประสูติภายหลังสมเด็จพระบรมชนกนาถเสวยราชย์ ล้วนเคยรักใคร่นับถือสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นหัวหน้ามาตั้งแต่ทรงจำความได้ทุกพระองค์ ต่างก็ติดตามออกไปเฝ้าแหน เล่นหัวและโดยเสด็จประพาสไม่ขาด ส่วนเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ เช่น สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์เป็นต้น ในเวลานั้นยังไม่ทรงพระชรา มักพอพระหฤทัยหาของซึ่งชอบเล่นกันในสมัยนั้น เช่นกล้องเมียซ่อมเป็นต้น ก็มักพากันเสด็จไปทรงสนทนาที่สวนกุหลาบ ด้วยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเล่นของเหล่านั้นเหมือนกัน แม้หม่อมเจ้าทั้งชั้นผู้ใหญ่และชั้นที่ยังเยาว์ก็มีไปเฝ้าไม่ขาด แต่ข้าราชการที่หมั่นไปสวนกุหลาบนั้นมักเป็นพวกชั้นหนุ่ม ๆ และเป็นข้าราชการในพระราชสำนักเป็นพื้น
เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จอยู่พระตำหนักสวนกุหลาบ มีพระธิดากับหม่อมราชวงศ์แข (คือ พระองค์เจ้าผ่อง) พระองค์ ๑ ประสูติที่วังเดิมของกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เมื่อวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย แรม ๘ ค่ำ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ และทรงพอพระหฤทัยในคุณแพ ธิดาพระยาสุรวงศวัยวัฒน์
พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสขอต่อเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ และพระราชทานเป็นอัครบริจาริกา มีพระธิดาแต่ในรัชกาลที่ ๔ พระองค์ ๑ (คือ พระองค์เจ้าหญิงศรีวิลัยลักษณ์ ซึ่งภายหลังทรงสถาปนาเป็นกรมขุนสุพรรณภาควดี) ประสูติที่พระราชวังนันทอุทยาน ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานแด่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงสร้างพระราชวังสราญรมย์นั้น เมื่อ ณ วันศุกร์ เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๐๐ ในสมัยนั้นยังทรงดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าทั้ง ๒ พระองค์
ตอนที่ ๓ พระมหาอุปราช
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ซึ่งได้รับเลือกเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระมหาอุปราชในรัชกาลที่ ๕ เป็นพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าคุณจอมมารดาเอมเป็นเจ้าจอมมารดา ประสูติในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ แรม ๒ ค่ำ ปีจอ สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๐๐ ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๘๑ สมัยเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวยังเสด็จดำรงพระยศเป็นเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ประทับอยู่ ณ พระราชวังเดิมที่ริมปากคลองบางกอกใหญ่ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชอบพอกับพวกมิชชันนารีอเมริกันซึ่งสอนภาษาและวิชาอย่างฝรั่งถวายในสมัยนั้น จึงประทานพระนามว่า “ยอชวอชิงตัน” ตามนามประธานาธิบดีคนแรกของสหปาลีรัฐอเมริกา ข้างฝ่ายไทยจึงเรียกพระนามว่า หม่อมเจ้ายอด ครั้นพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พระราชทานพระนามว่า “พระองค์เจ้ายอดยิ่งประยุรยศ บวรราโชรสรัตนราชกุมาร” ต่อมาพระราชทานพระสุพรรณบัฏทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ เมื่อ ณ วันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔
การศึกษาของกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ พิเคราะห์ตามหลักฐานที่ปรากฏดูเหมือนจะได้ทรงศึกษาเป็นอย่างดีสำหรับราชตระกูลในสมัยนั้น เหตุด้วยเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ อยู่ใกล้ชิดติดพระองค์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นนิจมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ ไม่ว่าการงานอย่างใดอันเป็นพระราชกิจของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เช่นการฝึกหัดทหารอย่างฝรั่งซึ่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงมีหน้าที่เมื่อในรัชกาลที่ ๓ ก็ดี การช่างจักรกลและการต่อเรือกำปั่นรบ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ ก็ดี ได้ทรงใช้สอยและฝึกหัดกรมหมื่นบวรวิชัยชาญมายิ่งกว่าลูกพระองค์อื่นทั้งสิ้น ส่วนวิชาการที่ทรงศึกษาจากผู้อื่นนั้น อักขรสมัยจะได้ทรงศึกษาในสำนักผู้ใดสืบไม่ได้ความ แต่ทรงทราบวิชาหนังสือไทยแตกฉาน ถึงสามารถแต่งกาพย์กลอนและคำฉันท์ได้เป็นอย่างดีมีปรากฏอยู่หลายเรื่อง ภาษาอังกฤษจะได้ทรงศึกษาแต่ผู้ใดก็ไม่ทราบแน่ แต่สันนิษฐานว่าคงอยู่ในพวกมิชชันนารีอเมริกัน ถ้ามิใช่หมอบรัดเลก็คงเป็นหมอจันดเล ด้วยเป็นผู้ชอบชิดอยู่ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้ง ๒ คน ทรงทราบถึงสามารถจะอ่านตำรับตำราภาษาอังกฤษเข้าพระราชหฤทัยได้ดี วิชาการขี่ช้างม้าและมวยปลํ้า ตลอดจนนาฏกรรมบางอย่างก็ได้ทรงฝึกหัด แต่ถ้าว่าตามหลักฐานซึ่งยังมีวัตถุเป็นที่สังเกตดูเหมือนจะทรงสันทัดทางวรรณคดีและการช่างยิ่งกว่าอย่างอื่น แม้ในสมัยเมื่อเป็นกรมพระราชวังบวรฯ แล้ว ในกระบวนช่างเบ็ดเตล็ด เช่น ช่างเคลือบและช่างหุ่น เป็นต้น เห็นจะไม่มีใครชำนาญยิ่งกว่าในสมัยเดียวกัน กล่าวกันว่าวิชาอย่างอื่นที่ได้มาจากฝรั่งก็ทรงสันทัดอีกหลายอย่าง
เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวบวรราชาภิเษกนั้น กรมหมื่นบวรวิชัยชาญยังไม่ได้โสกันต์ ด้วยเมื่อเวลาพระชันษาถึงกำหนดโสกันต์ในปลายปีจอ พ.ศ. ๒๓๙๓ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวกำลังทรงประชวรหนักจึงต้องงดงาน และต้องรอมาจนเสร็จงานพระบรมศพแล้ว จึงได้โสกันต์ ต่อปีชวด พ.ศ. ๒๓๙๕ เมื่อพระชันษาได้ ๑๕ ปี มีการแห่โสกันต์ที่ในพระบวรราชวัง และพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปทรงจรดพระกรรไตรพระราชทาน ต่อมาถึงปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖ ทรงผนวชเป็นสามเณรพร้อมกับพระองค์เจ้าสุธารส พระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกพระองค์หนึ่ง มีงานสมโภชที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัยในพระบวรราชวังเมื่อ ณ วันเสาร์ เดือน ๘ ทุติยาสาฒ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ครั้นรุ่งขึ้นแห่จากพระบวรราชวัง เดินกระบวนแห่ออกประตูพรหมทวารมายังพระบรมมหาราชวัง เข้าประตูสวัสดิโสภา แล้วทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม กระบวนแห่เป็นกระบวนใหญ่ ปรากฏเกณฑ์กระบวนมีช้าง ๓๐ ม้า ๑๐๘ ทหารสิป่าย ๑๐๘ พิณพาทย์จีน ๒๘ คน เกณฑ์แห่ทั้งพวกพลวังหลวงวังหน้าสมทบกับขุนหมื่น ๗๙๐ ไพร่ ๑๓๔๗ รวมคนเดินกระบวนแห่ ๒๒๗๓ คน แต่จะทรงราชยานอย่างใดเมื่อแห่ ไม่ปรากฏในหมายรับสั่ง สันนิษฐานว่าเห็นจะทรงพระยานมาศ หรือมิฉะนั่นก็ทรงเสลี่ยงกง ด้วยมีเครื่องสูงกลองชนะคู่เคียงและอินทรพรหม ทรงผนวชแล้วเสด็จไปประทับอยู่วัดพระเชตุพนด้วยพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายไว้ในสำนักสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ส่วนพระองค์เจ้าสุธารส ถวายไว้ในสำนักกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธ์ (คือ สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์) จึงเสด็จไปอยู่วัดบวรนิเวศฯ ครั้งทรงผนวชเป็นพระภิกษุ (สันนิษฐานว่าเมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ เพราะพระชันษาสมบูรณ์ในปีนั้น) ยังไม่พบจดหมายเหตุ ทราบแต่ว่าเสด็จอยู่วัดบวรนิเวศฯ และมีพระนามฉายาว่า “ปวรคโค” คำข้าราชการวังหน้าที่สูงอายุ ทันทำราชการอยู่ในสมัยนั้นเล่าว่า เมื่อทรงผนวชพระก็มีแห่กระบวนใหญ่และว่าทรงช้าง ก็เห็นจะเป็นความจริง ด้วยตรงกับประเพณีในครั้งนั้น คงจะแห่ทำนองเดียวกับเมื่อครั้งทรงผนวชเป็นสามเณร เมื่อลาผนวชแล้ว พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานที่บ้านเก่าสำหรับเสนาบดีวังหน้าแต่ก่อน ตอนริมคลองคูเมืองเดิม (ซึ่งเรียกกันว่าคลองโรงไหม) ข้างฝั่งเหนือตั้งแต่ถนนพระอาทิตย์ไปจนต่อเขตวังเจ้าฟ้าอิศราพงศ์สร้างวังพระราชทาน (ตรงที่ตั้งโรงพยาบาลทหารบัดนี้) และพระราชทานตึกตรงหน้าพระที่นั่งศิวโมกขพิมาน ในพระบวรราชวังชั้นกลาง ให้เป็นที่สำนักอีกแห่งหนึ่ง เพราะทรงใช้ชิดติดพระองค์และรับราชการต่างพระเนตรพระกรรณทั่วไปทุกอย่าง เวลาเสด็จไปไหนก็ต้องตามเสด็จด้วย ดูเหมือนในสมัยเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงดำรงพระชนม์อยู่ จะมิใคร่มีโอกาสมาสมาคมกับเจ้านายวังหลวงเท่าใดนัก ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ทรงบังคับบัญชากรมทหารเรือรบฝ่ายพระบวรราชวัง แต่นั้นจึงได้เสด็จมารับราชการด้วยกันกับเจ้านายวังหลวงชั่วเวลา ๓ ปี เมื่อจะได้เป็นอุปราช เจ้านายผู้ใหญ่ท่านตรัสเล่าว่า กรมหมื่นบวรวิชัยชาญนั้นพระอัธยาศัยสุภาพ โดยปรกติมักถ่อมพระองค์ เมื่อมาสมทบกับเจ้านายวังหลวง ก็พอพระหฤทัยที่จะคบหาแต่เพียงชั้นหม่อมเจ้าที่เป็นพระโอรสผู้ใหญ่ในเจ้านายต่างกรม วางพระอัธยาศัยเป็นกันเองอย่างสนิทสนม จนคุ้นเคยชอบพอในเจ้านายชั้นเดียวกันแทบทั้งนั้น ถึงพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระเมตตาใช้สอยสนิทสนม เล่ากันมาอีกอย่าง ๑ ว่า ในชั้นหลังตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตแล้ว กรมหมื่นบวรวิชัยชาญทรงรักษากิจวัตรมั่นคง ๒ ประการคือ เวลาเช้าคงเสด็จข้ามไปหาเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่บ้านเพื่อศึกษาราชการ และช่วยทำการงานให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เช่น ตกแต่งบ้านเรือน เป็นต้น ครั้นถึงเวลาค่ำเสด็จเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ในพระบรมมหาราชวังเป็นนิจไม่ขาดเลยตลอดจนรัชกาลที่ ๔ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญได้เป็นพระมหาอุปราชนั้นพระชันษาพอได้ ๓๐ ปี
การที่เลือกพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญขึ้นเป็นพระมหาอุปราชในรัชกาลที่ ๕ เป็นข้อสำคัญในพงศาวดารหลายสถาน เบื้องต้น แต่เป็นการที่ผิดราชประเพณี ด้วยตำแหน่งพระมหาอุปราชเป็นรัชทายาท พระเจ้าแผ่นดินสวรรคตเมื่อใด ถ้ามีพระมหาอุปราช จะเป็นพระราชโอรสก็ตามหรือพระราชอนุชาก็ตาม พระมหาอุปราชย่อมได้รับราชสมบัติสืบสันตติวงศ์ เพราะฉะนั้นในเรื่องพระราชพงศาวดาร จึงปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งพระราชโอรสพระองค์ใหญ่เป็นพระมหาอุปราชเป็นพื้น ต่อไม่มีพระราชโอรสหรือมีเหตุการณ์อย่างอื่นบังคับ จึงทรงตั้งพระอนุชา หรือพระราชวงศ์ชั้นอื่นเป็นพระมหาอุปราช ยกตัวอย่างเพียงในพระบรมราชจักรีวงศ์นี้ เมื่อรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นพระมหาอุปราช ก็ด้วยทรงสร้างสมพระบารมีมาด้วยกัน นับว่ามีเหตุการณ์บังคับ ครั้นสมเด็จพระอนุชาธิราชสวรรคต ก็ทรงตั้งสมเด็จพระราชโอรสเป็นพระมหาอุปราช ต่อมาถึงรัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นพระมหาอุปราช ก็เพราะได้ดำรงพระยศเป็นพระบัณฑูรน้อยมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ ต้องทรงตั้งด้วยเหตุการณ์บังคับอีก ครั้นถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้ราชสมบัติด้วยพระราชวงศ์และเสนาบดียกถวาย จึงทรงตั้งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ ซึ่งได้ทรงบัญชาการกระทรวงกลาโหมอยู่แล้ว ให้เป็นพระมหาอุปราช เป็นบำเหน็จที่ได้เป็นกำลังอุดหนุนให้พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ราชสมบัติ ถึงรัชกาลที่ ๔ ที่ทรงตั้งสมเด็จพระอนุชาเป็นพระมหาอุปราช ก็เพราะพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเชื่อตำราพยากรณ์ ว่าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวจำต้องได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ลองคิดดูว่า ถ้าหากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๔ รัชกาลนั้น พระองค์ใดเสด็จสวรรคตก่อนพระมหาอุปราชซึ่งมิได้เป็นพระราชโอรส การสืบราชสันตติวงศ์จะไขว้เขว หรือบางทีจะเกิดลำบากขึ้นในบ้านเมืองก็เป็นได้ แต่เผอิญพระมหาอุปราชซึ่งมิได้เป็นพระราชโอรสสวรรคตไปก่อนทุกรัชกาล จึงมิใคร่มีใครคิดเห็นความเสี่ยงภัยของบ้านเมือง ในเรื่องที่ยกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญขึ้นเป็นพระมหาอุปราช
อีกประการ ๑ ประเพณีการเลือกพระมหาอุปราชนั้น ตามราชประเพณี (เป็นเช่นกรมขุนวรจักรธรานุภาพตรัสในที่ประชุมว่า) พระเจ้าแผ่นดินต้องทรงเลือกเอง พระราชวงศ์และเสนาบดีมีหน้าที่จะเลือกแต่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์เดียว เพราะถ้าไม่มีพระเจ้าแผ่นดินบ้านเมืองจะเป็นจลาจล แต่ส่วนพระมหาอุปราชหามีความจำเป็นเช่นนั้นไม่ โดยจะทิ้งว่างไว้ก่อนก็ได้ เยี่ยงอย่างเช่นเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ว่างพระมหาอุปราชอยู่ตั้ง ๑๐ ปีก็เคยมี แม้พระเจ้าแผ่นดินจะสวรรคตลง ก็ประชุมปรึกษากันเลือกได้อีกเหมือนหนหลังและเวลานั้นก็มีเจ้าฟ้าพระราชอนุชาอยู่ถึง ๒ พระองค์ ไม่สิ้นไร้เจ้านายซึ่งจะรับรัชทายาท ที่อ้างในคำปรึกษาว่า ถ้ากรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราช จะได้ทรงควบคุมผู้คนของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดูเหมือนจะชวนให้เข้าใจว่ามีคนหมู่ใหญ่อีกจำพวกหนึ่งซึ่งเป็นคนของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ถ้าผู้อื่นไปบังคับบัญชาคนพวกนั้นอาจจะกำเริบขึ้น แต่ที่จริงมิได้เป็นเช่นนั้น พวกข้าราชการวังหน้าก็คนร่วมสกุลกันกับข้าราชการวังหลวงนั้นเอง เป็นแต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแบ่งพระราชทานขึ้นไปรับราชการวังหน้า ครั้นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต ก็กลับลงมาสมทบ รับราชการวังหลวงโดยเรียบร้อยมาถึง ๓ ปีจึงสิ้นรัชกาลที่ ๔ หามีความจำเป็นที่จะต้องมีผู้ควบคุมขึ้นใหมไม่ อนึ่ง พระมหาอุปราชในรัชกาลก่อนๆ มา ล้วนเป็นเจ้าฟ้าสมเด็จพระอนุชาธิราชอันร่วมพระบรมราชชนนีกับพระเจ้าแผ่นดิน แต่กรมหมื่นบวรวิชัยชาญทรงศักดิ์เพียงชั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ ซึ่งยกข้ามเจ้าฟ้าและพระราชบุตรของพระเจ้าแผ่นดินขึ้นเป็นพระมหาอุปราชเป็นการผิดราชประเพณีอีกประการ ๑ ความที่กล่าวมานี้ไม่ได้มีความประสงค์จะติเตียนส่วนพระองค์กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ซึ่งมีหลักฐานปรากฏว่าเป็นผู้มีพระอัธยาศัยสุภาพ และได้ทรงร่ำเรียนรอบรู้นับว่าเป็นอย่างดีในเจ้านายสมัยนั้น พระองค์ ๑ การที่ได้เป็นพระมหาอุปราชก็มิใช่เพราะพระองค์ทรงเอิบเอื้อมขวนขวายเอง เป็นเพราะเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ท่านปรารถนาจะให้เป็น และไม่มีผู้ใดนอกจากกรมขุนวรจักรธรานุภาพ ซึ่งอยู่ในที่ประชุมจะกล้าขัดขวางเท่านั้น
เหตุใดเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงปรารถนาจะให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ เป็นพระมหาอุปราช ข้อนี้จะวินิจฉัยต่อไปในตอนหน้า
ตอนที่ ๔
ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งได้เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน เป็นบุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) ท่านผู้หญิงจัน (น้องกรมหมื่นนรินทรภักดี) เป็นมารดา เกิดในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ ณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๕๑ เมื่อได้เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน อายุพอได้ ๖๐ ปี เรื่องประวัติของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เมื่อตอนรุ่นหนุ่ม ปรากฏว่าได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ ๒ แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นที่นายชัยขรรค์ หุ้มแพร แต่ส่วนการศึกษานั้น มีเค้าเงื่อนทราบได้ในชั้นหลังว่า เห็นจะไม่ได้เรียนอักขรสมัยลึกซึ้งนัก ด้วยการเล่าเรียนของลูกผู้ดีในสมัยเมื่อท่านยังเยาว์วัยนั้นมักเป็นแต่ฝากให้พระภิกษุสอนตามวัดไม่กวดขัน จะรู้ได้มากหรือน้อยก็แล้วแต่ความนิยมของเด็ก แม้การที่เรียนวิชาสำหรับเป็นอาชีพเมื่อเติบใหญ่ ในสมัยนั้นก็มักเรียนโดยกระบวนฝึกหัดอบรมในสำนักผู้ปกครองคือบิดาเป็นอาทิ ดังเช่นบิดาเป็นช่างหรือเป็นแพทย์ บุตรก็ฝึกหัดศึกษาวิชานั้นจากบิดาต่อไป ฉะนี้เป็นต้น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นบุตรชายคนใหญ่ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ คงจะได้ศึกษาราชการในสำนักของบิดาเป็นวิชาสำคัญสำหรับตัว และมีน้ำใจนิยมเรียนวิชารัฏฐาภิบาลยิ่งกว่าอย่างอื่นมาแต่หนุ่ม จึงไม่ปรากฏว่าท่านสันทัดในการช่าง หรือในการขี่ช้าง ม้า และวิชาอื่นอย่างหนึ่งอย่างใด ได้ยินผู้หลักผู้ใหญ่ชมมาก็แต่ข้อที่มีความสามารถฉลาดในกระบวนการบ้านเมืองอย่างเดียว
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เห็นจะเป็นคนโปรดของพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๒ ด้วยบิดาของท่านเป็นผู้ซึ่งทรงชอบชิดสนิทสนม และมาได้รับราชการกรมท่าร่วมกันเมื่อปลายรัชกาล เพราะฉะนั้น พอถึงรัชกาลที่ ๓ จึงทรงตั้งบิดาของท่านให้เป็นเจ้าพระยาพระคลัง และต่อมาโปรดให้บัญชาการกลาโหมเพิ่มเข้าอีกกระทรวงหนึ่ง ส่วนเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นั้นก็ได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นที่หลวงสิทธิ์นายเวรมหาดเล็ก ตั้งแต่ตอนต้นรัชกาลที่ ๓ (เห็นจะเป็นเมื่อเสร็จกิจอุปสมบทแล้วใน พ.ศ. ๒๓๗๑) พิเคราะห์ดูตามความที่ปรากฏในหนังสือจดหมายเหตุเก่า ๆ ดูเหมือนความสามารถฉลาดหลักแหลมของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะเริ่มปรากฏแก่คนทั้งหลายตั้งแต่เมื่อเป็นหลวงสิทธิ์นายเวร เพราะเหตุการณ์ต่างๆให้โอกาส ประกอบกับฐานะของท่านที่เป็นบุตรเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีว่าการต่างประเทศ ซึ่งได้บังคับบัญชาหัวเมืองชายทะเลฝ่ายตะวันออกด้วย เป็นต้นว่า พอถึงรัชกาลที่ ๓ แล้ว ไม่ช้าไทยก็ทำหนังสือสัญญากับบริษัทอังกฤษซึ่งปกครองอินเดีย เริ่มมีการค้าขายเกี่ยวข้องขึ้นกับอังกฤษ ต่อนั้นมา (เมื่อเสร็จการปราบกบฏเวียงจันทน์แล้ว) ไทยก็เกิดรบกับญวน ต้องเตรียมรักษาปากน้ำเจ้าพระยาและเมืองจันทบุรี มิให้ญวนจู่มาทำร้ายได้โดยทางทะเล ในการปรึกษาทำหนังสือสัญญากับทูตอังกฤษก็ดี การสร้างป้อมและเตรียมกำลังรักษาเมืองสมุทรปราการก็ดี การสร้างเมืองจันทบุรีใหม่ที่บางกระจะก็ดี เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นบุตรผู้ใหญ่ ได้รับใช้เป็นผู้ช่วยบิดาของท่านในการทั้งปวง จึงเป็นโอกาสที่ได้แสดงคุณวุฒิให้ปรากฏ จะนำเรื่องมาสาธกพอเป็นอุทาหรณ์ ดังเช่น เมื่อบิดาของท่านลงไปสร้างเมืองจันทบุรี ตัวท่านเองรับต่อเรือกำปั่นรบ คิดพยายามทำเรือกำปั่นบริค อย่างฝรั่งขึ้นได้เอง แล้วเอาเข้ามาถวายพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๘ โปรดพระราชทานชื่อว่า “เรือแกล้วกลางสมุทร” (แต่มีชื่อเรียกอย่างฝรั่งอีกชื่อหนึ่งว่า “เรือเอริล”) หมอบรัดเลได้กล่าวถึงเรื่องการต่อเรือลำนี้ไว้ในจดหมายเหตุ ดังนี้
“วันที่ ๒๖ ตุลาคม (พ.ศ. ๒๓๗๘) วันนี้ข้าพเจ้าได้ขึ้นไปบนลำเรือบริค ซึ่งชื่อเรือเอริล เพื่อจะดูเรือชักใบเหลี่ยมลำแรกซึ่งสร้างในเมืองไทย และได้แล่นมาจากจันทบุรีเมื่อสองสามวันนี้ เป็นของถวายพระเจ้าแผ่นดิน ครั้งนี้เป็นครั้งแรกซึ่งเอาแบบเรือยุโรปมาลองต่อในเมืองไทย และ (หลวงสิทธิ์) ขุนนางหนุ่ม (ผู้เป็นนายช่าง) นั้น ถ้ามีหุ่นเรือที่ใช้เป็นแบบ ก็ไม่ใช่หุ่นดี ทั้งความรู้ในเรื่องต่อเรือก็เป็นความรู้ซึ่งเก็บได้ที่โน่นบ้าง ที่นี่บ้าง จากเรือต่างประเทศ ซึ่งเข้ามาสู่อ่าวนี้ เมื่อคิดเช่นนี้แล้วก็ต้องเห็นว่าบริคลำนี้ทำให้เห็นความสามารถในทางสร้างของท่านผู้นั้นเป็นอันมาก เรือลำนี้และสิ่งอื่นๆ ยังมีอีกที่ทำให้เห็นว่าขุนนางหนุ่มผู้นี้มีใจกว้างผิดคนสามัญที่เป็นไทย แท้จริงข้าพเจ้าคิดว่า ถ้าเทียบกับคนในเมืองสิวิไลซ์ที่กล่าวกันว่าเฉลียวฉลาด ท่านผู้นี้ก็คงไม่เหี่ยวลงไปเป็นแน่ ในเวลานี้ทราบตามข่าวที่กล่าวกันว่า ท่านผู้นี้กำลังต่อเรือระวางบรรทุกตั้งแต่ ๓๐๐ ถึง ๔๐๐ ตัน อยู่ที่จันทบูรณ์หลายลำ ข้อที่ทำให้สบายใจในเรื่องคนชั้นที่เป็นพวกชักจูงการงาน ก็คือความกระหายอันมิรู้เสี่อมของพวกเหล่านั้นที่จะให้เกิดความจำเริญตามอย่างยุโรป”
ในจดหมายเหตุนั้น อีกแห่งหนึ่งหมอบรัดเลกล่าวว่า ได้ไปหาหลวงสิทธิ์นายเวรถึงบ้านเห็นเหย้าเรือนปลูกเป็นอย่างฝรั่ง และรักษาสะอาดสะอ้าน ที่ประตูบ้านเขียนอักษรโรมันเป็นภาษาอังกฤษไว้ว่า “ที่นี้เป็นบ้านหลวงสิทธิ์ ขอเชิญผู้เป็นมิตร” ดังนี้ อันความนิยมแบบอย่างฝรั่งดังปรากฏในสมัยนั้น เหตุด้วยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๗๑ มีพวกมิชชันนารีอเมริกันเริ่มเข้ามาตั้งในกรุงเทพฯ มาสอนคริสต์ศาสนาและภาษาอังกฤษ กับทั้งรับรักษาไข้เจ็บไปด้วยกัน ครั้งนั้นไทยโดยมากมีความรังเกียจพวกมิชชันนารี ด้วยเห็นว่าจะมาสอนให้เข้ารีตถือศาสนาอื่น แต่มีบางคนซึ่งเป็นชั้นหนุ่ม หรือถ้าจะเรียกตามอย่างปัจจุบันนี้ก็ว่าเป็นจำพวกสมัยใหม่ ใคร่จะเรียนภาษาและวิชาของฝรั่งเอามาใช้ให้เป็นประโยชน์แก่บ้านเมือง ไม่รังเกียจการที่จะคบหาสมาคมและศึกษาวิชาการกับพวกมิชชันนารี ในพวกสมัยใหม่ที่กล่าวนี้ ได้มาเป็นบุคคลสำคัญในชั้นหลัง ๕ คน คือ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อยังทรงผนวช พอพระราชหฤทัยใคร่จะเรียนภาษาและหนังสืออังกฤษ กับทั้งวิชาต่าง ๆ มีโหราศาสตร์เป็นต้น พระองค์ ๑ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวพอพระราชหฤทัยจะทรงเรียนวิชาทหารเป็นที่ตั้ง ทั้งเรียนหนังสือเพื่อจะให้ทรงอ่านตำรับตำราได้เอง พระองค์ ๑ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทซึ่งได้ทรงศึกษาวิชาแพทย์ไทยอยู่แล้ว ใคร่จะทรงศึกษาวิชาแพทย์ฝรั่ง แต่ไม่ประสงค์จะทรงเรียนภาษาอังกฤษ พระองค์ ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เมื่อยังเป็นหลวงสิทธิ์ นายเวรใคร่จะเรียนวิชาต่อเรือกำปั่นเป็นสำคัญ และภาษาอังกฤษก็ดูเหมือนจะได้เรียนบ้าง อีกคนหนึ่ง
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เห็นจะได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นที่จมื่นวัยวรนาถหัวหมื่นมหาดเล็ก เมื่อราวปีฉลู พ.ศ. ๒๓๘๔ ด้วยการทำสงครามกับญวณในปีนั้นปรากฏว่าพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งให้จัดกองทัพเรือ ใช้เรือกำปั่นที่ต่อใหม่เป็นพื้น และโปรดให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเป็นเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์เป็นแม่ทัพใหญ่ ให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เมื่อยังเป็นที่จมื่นวัยวรนาถ เป็นนายทัพหน้ายกลงไปตีเมืองบันทายมาศ แต่ไปทำการหาสำเร็จดังพระราชประสงค์ไม่ ต่อมาพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเพิ่มสร้อยนามพระราชทานว่า “จมื่นวัยวรนาถภักดีศรีสุริยวงศ์” จะเป็นด้วยทำความชอบพิเศษอย่างไรหาทราบไม่ แต่เมื่อพิเคราะห์ตามเหตุการณ์ในสมัยนั้นก็พอสันนิษฐานเค้าเงื่อนได้ ด้วยบิดาของท่านได้เป็นตำแหน่งเสนาบดีกลาโหมกับกรมท่ารวมกัน ๒ กระทรวงมาหลายปี เมื่อเริ่มแก่ชราเข้าประกอบกับมีการอย่างฝรั่งเริ่มเกิดขึ้นอันตัวท่านไม่สันทัด ก็เป็นธรรมดาที่จะปรึกษาหารือบุตรซึ่งได้ศึกษาการนั้น และปลดเปลื้องกิจธุระในตำแหน่งให้บุตรช่วยทำต่างหูต่างตามากขึ้น ก็เป็นโอกาสที่จะให้ปรากฏคุณวุฒิของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ แม้แก่พระญาณปรีชาของพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวยิ่งขึ้นเป็นอันดับมา ข้อนี้พึงเห็นได้ในหนังสือจดหมายเหตุเรื่องเซอร์เจมสบรุก ทูตอังกฤษเข้ามาขอแก้หนังสือสัญญาเมื่อเดือน ๙ ปีจอ พ.ศ. ๒๓๙๓ เป็นเวลาพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเริ่มทรงประชวรในคราวที่จะเสด็จสวรรคต เสด็จออกว่าราชการไม่ได้ จึงมีรับสั่งให้เขียนข้อพระราชดำริพระราชทานออกมาให้เสนาบดีกับผู้อื่นซึ่งทรงเลือกสรรโดยเฉพาะประชุมปรึกษากัน ความในกระแสรับสั่งแห่งหนึ่งว่า “การครั้งนี้เป็นการฝรั่ง สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ทราบอย่างธรรมเนียมฝรั่งมาก ควรจะเอาเป็นที่ปรึกษาใหญ่ได้ ก็แต่ว่าติดประจำปืนอยู่ที่เมืองสมุทรปราการ จมื่นวัยวรนาถเล่าก็เป็นคนสันทัด หนักในอย่างธรรมเนียมฝรั่งก็ลงไปรักษาเมืองสมุทรปราการอยู่ แต่ทว่าเห็นจะได้พูดจาปรึกษาหารือกับเจ้าพระยาพระคลังแล้ว ก็เห็นจะถูกต้องกันกับเจ้าพระยาพระคลัง” ดังนี้ กระแสรับสั่งที่กล่าวมาพระราชทานออกมาเมื่อ ณ วันอังคาร เดือน ๙ ขึ้น ๑๒ ค่ำ คือก่อนพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต ๘ เดือน ปรากฏว่าเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังเป็นที่จมื่นวัยวรนาถอยู่ เพราะฉะนั้น เห็นจะได้เลื่อนที่เป็นพระยาศรีสุริยวงศ์ ตำแหน่งจางวางมหาดเล็ก เมื่อจวนจะสิ้นรัชกาลที่ ๓ และเป็นพระยาอยู่ไม่ถึงปีหนึ่ง ก็ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยา
ในเวลาเมื่อใกล้จะสิ้นรัชกาลที่ ๓ นั้นมีเรื่องปรากฏว่า สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ได้อาศัยสติปัญญาเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ช่วยแก้ไขเหตุลำบาก (แต่เรื่องนี้จะต้องกล่าวย้อนขึ้นไปถึงต้นเรื่องก่อน) คือในรัชกาลที่ ๓ เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพสวรรคตลง พวกข้าเจ้าต่างกรมพากันคาดว่า เจ้านายของตนจะได้เลื่อนขึ้นเป็นพระมหาอุปราชหลายกรม บางแห่งถึงเตรียมตัวหาผ้าสมปักขุนนาง และที่เป็นตำรวจหาหอกไว้ถือแห่เสด็จก็มี กิตติศัพท์นั้นทราบถึงพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปรึกษาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ เมื่อยังเป็นที่เจ้าพระยาพระคลัง และสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ เมื่อยังเป็นพระยาศรีพิพัฒน์ พระยาศรีพิพัฒน์กราบทูลความเห็นว่า ควรจะโปรดให้เลื่อนกรมเจ้านายที่มีความชอบเสียทันที จะได้ปรากฏแก่ข้าในกรมว่า เจ้านายของตนจะเลื่อนพระยศเป็นได้เพียงนั้นเอง ก็ทรงพระราชดำริเห็นชอบด้วย เจ้านายซึ่งได้เลื่อนกรมครั้งนั้น ยังดำรงพระชนม์อยู่มาจนถึงสิ้นรัชกาลที่ ๓ หลายพระองค์ แต่กรมขุนพิพิธภูเบนทร์นั้นเกิดทรงหวาดหวั่น (เพราะข้าในกรมเคยอวดอ้างยิ่งกว่ากรมอื่น) เกรงเจ้าพระยาพระคลัง กับเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ จะพาลเอาผิดในเวลาเปลี่ยนรัชกาล ถึงเรียกระดมพวกเลกผาข้าในกรมเข้ามารักษาพระองค์ ที่วังไม่พอให้คนอยู่ ต้องให้ไปอาศัยพักอยู่ตามศาลาในวัดพระเชตุพน ความนั้นทราบถึงสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ แต่ยังสงสัยจึงให้บุตร ๒ คน ไปตรวจดูว่าจะจริงอย่างว่าหรืออย่างไร ก็ไม่เห็นมีผู้คนอยู่ตามศาลามากผิดปกติ ไต่ถามได้ความว่าเป็นข้าในกรมขุนพิพิธภูเบนทร์ทั้งนั้น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์จึงเรียกเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์มาปรึกษาว่าจะทำอย่างไรดี เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เรียนว่า ขอให้สงบไว้สักวันหนึ่งก่อน ในวันนั้นท่านรีบลงไปยังเมืองสมุทรปราการ เรียกพวกมหาดเล็กปืนเล็กเอาลงมาบรรทุกเต็มเรือกำปั่นลำหนึ่งแล่นขึ้นมาในกลางคืน พอเวลาเข้าถึงกรุงเทพฯ ให้เรือทอดสมอที่ท่าเตียน แล้วตัวท่านตรงไปเฝ้ากรมขุนพิพิธภูเบนทร์ ทูลว่าบิดาให้มาทูลถามว่า ที่ทรงระดมผู้คนเข้าไว้มากมายเช่นนั้นมีพระราชประสงค์อย่างใด กรมขุนพิพิธฯ ตรัสตอบว่า ด้วยเกรงภัยอันตราย จึงเรียกคนมาไว้เพื่อจะป้องกันพระองค์ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ทูลว่า บิดาของท่านกับเสนาบดีช่วยกันรักษาราชการบ้านเมืองเป็นปกติอยู่ ไม่มีเหตุอันควรจะทรงหวาดหวั่นเช่นนั้น ขอให้ไล่คนกลับไปเสียให้หมดโดยเร็ว มิฉะนั้นจะให้ทหารมาจับเอาตัวไปทำโทษ กรมขุนพิพิธภูเบนทร์ก็จนพระหฤทัย ต้องให้ปล่อยคนกลับไปหมด
เรื่องประวัติของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อันเนื่องด้วยการถวายราชสมบัติ แก่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็เคยได้ยินท่านผู้หลักผู้ใหญ่เล่ากันมาแต่ก่อนว่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้คิดเห็นก่อนบิดาของท่านว่า ถ้าพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต ราชสมบัติจะต้องได้แก่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว บ้านเมืองจึงจะเป็นปกติต่อไป อาศัยเหตุนั้นตัวท่านเมื่อยังเป็นที่จมื่นวัยวรนาถกับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์เมื่อยังเป็นที่จมื่นราชามาตย์ ซึ่งมีความเห็นพ้องกัน จึงชวนกันปฏิสังขรณ์วัดดอกไม้ ซึ่งอยู่ในสวนแห่งหนึ่งไม่ห่างไกลกับบ้านที่ท่านอยู่นัก แล้วกราบทูลขอคณะสงฆ์ธรรมยุติกาจากพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปครอง ก็เกิดมีกิจที่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องเสด็จไปทรงตรวจตราและสั่งสอนพระสงฆ์ซึ่งออกวัดไปใหม่เนืองๆ ฝ่ายเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ก็ได้โอกาสมาเฝ้าแหน เกิดวิสาสะประกอบกับสมานฉันท์ในความนิยมศึกษาวิชาความรู้ทางข้างฝรั่ง ก็เลยทรงชอบชิดสนิทสนมแต่นั้นมา ครั้นถึงเวลาปัญหาเกิดขึ้นจริงด้วยเรื่องรัชทายาท ท่านทั้งสองก็ได้เป็นกำลังสำคัญอยู่ข้างหลังบิดา ในการที่ขวนขวายให้พร้อมเพรียงกันถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะฉะนั้นเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จึงทรงสถาปนาเจ้าพระยาพระคลังขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ตำแหน่ง “ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” และทรงสถาปนาเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ ตำแหน่ง “ผู้สำเร็จราชการพระนคร” แล้วทรงตั้งพระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก เป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ “ว่าที่สมุหพระกลาโหม” และทรงตั้งจมื่นราชามาตย์เป็น “เจ้าพระยารวิวงศ์ ผู้ช่วยราชการกรมท่า” มาจนสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ถึงพิราลัยใน พ.ศ. ๒๓๙๘ จึงโปรดให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นอัครมหาเสนาบดี ที่สมุหพระกลาโหมเต็มตำแหน่ง และโปรดให้เจ้าพระยารวิวงศ์เป็นเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี (ต่อมาภายหลัง ทรงพระราชดำริว่า นามรวิวงศ์เป็นกาลกิณีกับตัวท่าน จึงทรงพระราชทานนามเปลี่ยนเป็นเจ้าพระยาทิพากรวงศ์) ที่เจ้าพระยาพระคลังเต็มตำแหน่ง
เรื่องประวัติของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าตามที่มีจดหมายเหตุปรากฏมามีข้อสำคัญอีกตอนหนึ่งก็เมื่อครั้งรัฐบาลอังกฤษให้เซอร์จอนเบาริงเป็นราชทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ (อธิบายเรื่องนี้ก็จะต้องกล่าวย้อนถอยหลังขึ้นไปสักหน่อย) คือ เมื่อรัชกาลที่ ๓ ไทยได้ทำหนังสือสัญญาค้าขายกับบริษัทอังกฤษซึ่งปกครองอินเดียเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๖๙ แล้วทำหนังสือสัญญาเช่นเดียวกันกับรัฐบาลสหปาลีรัฐอเมริกาเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๗๕ ตามสัญญานั้น ฝ่ายไทยยอมให้เรือกำปั่นของอังกฤษและอเมริกาเข้ามาค้าขายได้ในพระราชอาณาเขตโดยสะดวก ฝ่ายข้างอังกฤษและอเมริกันยอมให้ไทยเก็บค่าจังกอบตามขนาดปากเรือ ถ้าเป็นเรือบรรทุกสินค้าเข้ามา ค่าจังกอบวาละ ๑,๗๐๐ บาท ถ้าเป็นเรือเปล่าเข้ามาซื้อสินค้าค่าจังกอบวาละ ๑,๕๐๐ บาท เมื่อได้เสียค่าจังกอบแล้ว ไทยรับว่าจะไม่เรียกเก็บภาษีอื่นอีก ต่อมา พวกพ่อค้าอังกฤษและอเมริกันเกิดไม่พอใจ เหตุด้วยในสมัยนั้นการเก็บภาษีภายในใช้วิธีให้ผูกขาดอยู่เป็นพื้น คือมอบอำนาจให้เจ้าภาษีซื้อขาย สนค้าสิ่งซึ่งตนรับผูกได้แต่คนเดียว ใครมีสินค้าสิ่งนั้นจะขายก็ต้องขายแก่เจ้าภาษี ใครจะต้องการชื้อก็ต้องมาซื้อไปจากเจ้าภาษี ยังสินค้าซึ่งเป็นของมีราคามาก ดังเช่น นอแรด งาช้าง และดีบุก เป็นต้น ก็ผูกขาดเป็นของหลวง ขายซื้อได้แต่ที่คลังสินค้าแห่งเดียว นอกจากวิธีเก็บภาษีดังกล่าวมา ในสมัยนั้นทั้งในหลวงและเจ้านายขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยยังทำการค้าขายเองตามประเพณีซึ่งมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา คือแต่งเรือไปซื้อขายสินค้าถึงนานาประเทศบ้าง เช่าระวางเรือของผู้อื่นฝากสินค้าไปมาบ้าง พวกพ่อค้าฝรั่ง (ทั้งอังกฤษและอเมริกัน) กล่าวหาว่ารัฐบาลเก็บค่าจังกอบแล้วยังแย่งค้าขายและเก็บภาษีโดยทางอ้อมผิดกับหนังสือสัญญา ข้างฝ่ายไทยเถียงว่าไม่ได้ทำผิดสัญญา เพราะการที่เก็บภาษีขาเข้าขาออกเป็นประเพณีเดิม พวกฝรั่งมาขอเปลี่ยนเป็นเสียค่าปากเรือแทนก็ได้อนุญาตให้ตามประสงค์ เมื่อไม่สมัครเสียค่าปากเรือ จะกลับไปเสียภาษีขาเข้าขาออกอย่างเก่าเหมือนกับพ่อค้าแขกและจีนก็ได้ จะยอมให้เป็นไปตามใจสมัคร แต่ข้อที่ว่าค้าขายแข่งนั้น ในหนังสือสัญญาก็ไม่ได้รับว่าจะเลิกการค้าขายของหลวงหรือไม่ อนุญาตให้เจ้านายข้าราชการค้าขาย จะว่าทำผิดสัญญาอย่างไรได้ เกิดเป็นข้อโต้แย้งกันมาดังนี้หลายปี ในระหว่างนั้นเกิดสงครามอังกฤษกับจีน จีนแพ้ต้องยอมทำหนังสือสัญญาเมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๕ ยอมยกเกาะฮ่องกง ให้เป็นเมืองขึ้นของอังกฤษ และยอมให้อังกฤษเข้าไปมีอำนาจในเมืองจีนหลายอย่าง พอการทางการเมืองจีนค่อยเรียบร้อย รัฐบาลอังกฤษก็แต่งให้เซอร์เจมสบรุกเป็นทูตเข้ามากรุงเทพฯ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๙๓ เพื่อจะขอแก้หนังสือสัญญา แต่มาประจวบเวลาพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวกำลังประชวรเมื่อคราวจะเสด็จสวรรคต ได้แต่พระราชทานกระแสพระราชดำริออกมาให้ข้าราชการผู้ใหญ่ปรึกษาหารือกันเจรจากับเซอร์เจมสบรุก ที่สุดก็ไม่ตกลงกันได้อีก เซอร์เจมสบรุกต้องกลับไปเปล่า และปรากฏว่าไปเสนอต่อรัฐบาลอังกฤษว่าควรจะส่งกองทัพเรือเข้ามาบังคับให้ไทยทำหนังสือสัญญาเหมือนอย่างเมืองจีน แต่เผอิญประจวบเวลาทางเมืองไทยเปลี่ยนรัชกาล พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๙๔ พระองค์ทรงพระราชดำริโดยพระปรีชาญาณเห็นมาแต่เมื่อยังทรงผนวชอยู่ในรัชกาลที่ ๓ ว่าเหตุการณ์ทางประเทศตะวันออกไม่เหมือนแต่ก่อน ด้วยฝรั่งมามีอำนาจขึ้น ซึ่งจะไม่ยอมแก้หนังสือสัญญานั้นไม่ได้ ฝ่ายข้างอังกฤษมาถึงสมัยนี้รัฐบาลมอบอำนาจให้เซอร์จอนเบาริง เจ้าเมืองฮ่องกงเป็นผู้มาจัดการทำหนังสือสัญญากับไทยให้สำเร็จ เซอร์จอนเบาริงทราบว่าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงศึกษาสันทัดภาษาอังกฤษ และมีพระราชอัธยาศัยกว้างขวาง เห็นว่าอาจจะทำสัญญากันได้โดยดี จึงมีจดหมายเข้ามาทำทางไมตรีให้มีต่อส่วนพระองค์เสียก่อนแล้ว ถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ เซอร์จอนเบาริงจึงเชิญพระราชสาสน์ของสมเด็จพระราชินีวิกตอเรียเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี ขอทำหนังสือสัญญาอย่างในระหว่างประเทศที่มีอิสรศักดิ์เสมอกัน พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงรับรองเซอร์จอนเบาริงให้สมเกียรติยศ แล้วทรงตั้งข้าหลวง ๕ คน คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทพระองค์ ๑ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์องค์ ๑ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติองค์ ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์คน ๑ เจ้าพระยา (ผู้ช่วยราชการกรมท่า) ว่าที่พระคลังคน ๑ ให้เป็นที่ปรึกษาข้อสัญญากับเซอร์จอนเบาริง
การปรึกษาสัญญาคราวนี้ เมื่อพิจารณาดูเรื่องราวที่ปรากฏในจดหมายเหตุ เป็นการลำบากมิใช่น้อย ด้วยอังกฤษได้วางแบบหนังสือสัญญาไว้เมื่อทำกับประเทศจีน เพื่อจะทำกับประเทศอื่นในทวีปอาเซียให้เป็นทำนองเดียวกันไม่ใช่มาปรึกษาหาความตกลงตามแต่จะสะดวกด้วยกันทั้งสองฝ่าย หรือถ้าว่าอีกอย่างหนึ่ง เสมออังกฤษร่างหนังสือสัญญาเข้ามาแล้ว ยอมให้ไทยแก้ไขแต่พลความ ใจความอันเป็นข้อสำคัญนั้น คือว่าด้วยอำนาจของกงสุลซึ่งจะให้เข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ข้อ ๑ สิทธิของคนในบังคับอังกฤษอันจะมาอยู่หรือมาค้าขายในเมืองไทย จะไม่ต้องอยู่ในบังคับของรัฐบาลไทยเพียงใดขอ ๑ แต่สองข้อนี้ดูเหมือนจะไม่สู้ลำบากในการปรึกษาเท่าอีกข้อ ๑ ซึ่งว่าด้วยเรื่องเก็บภาษี เพราะอังกฤษให้เลิกภาษีผูกขาดอย่างบิดซื้อบิดขาย (ตลอดจนวิธีซื้อขายของพระคลังสินค้า) เปลี่ยนเป็นเก็บภาษีมีพิกัดตามจำนวน (คือร้อยละเท่านั้นเท่านี้ในจำนวนสินค้า) และจำกัดอัตราภาษีศุลกากร เช่นเรียกภาษีสินค้าเข้าตามราคาได้เพียงร้อยละ ๓ เป็นต้น เมื่อเสียภาษีตามหนังสือสัญญาแล้ว ไทยต้องยอมให้คนในบังคับอังกฤษซื้อขายได้ตามใจ เว้นแต่สินค้าต้องห้ามบางอย่าง เช่น ฝิ่นและเครื่องอาวุธ ปืนไฟ เป็นต้น ข้อเปลี่ยนวิธีเก็บภาษีนี้ ฝ่ายไทยตั้งแต่สมเด็จเจ้าพระยาทั้ง ๒ เป็นต้น โต้แย้งขัดขวางอย่างแข็งแรง ด้วยเห็นว่าถ้าเลิกวิธีเก็บภาษีซึ่งเคยเป็นอย่างธรรมเนียมสืบมาช้านาน ผลประโยชน์อันเป็นกำลังของรัฐบาลก็จะเสื่อมสิ้นไป อีกประการหนึ่ง (ข้อนี้คิดดูในเวลานี้ก็ชอบกล) เห็นว่าการทำนาในเมืองไทย ได้ข้าวก็แต่พอเลี้ยงไพร่บ้านพลเมืองมิให้อัตคัด ถ้ายอมให้ชาวต่างประเทศมาซื้อข้าวเอาไปตามชอบใจ ก็จะเป็นเหตุให้ราษฎรอดอยาก อีกประการหนึ่ง (ซึ่งมิได้ปรากฏในจดหมายเหตุ แต่พอคิดเห็นได้) คือถ้าทำหนังสือสัญญาอย่างนั้นแล้ว มีฝรั่งเข้ามาค้าขายมากขึ้นก็จะมาค้าขายแข่ง พวกพ่อค้าในพื้นเมืองทั้งที่เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์และมิได้มี พากันย่อยยับเพราะฝรั่งมีทุนมากกว่า อาศัยเหตุเหล่านี้ ในชั้นแรกการปรึกษาจึงติดขัด จนถึงเซอร์จอนเบาริงเตรียมตัวจะกลับ และว่าจะไปปรึกษากับราชทูตฝรั่งเศสราชทูตอเมริกันและแม่ทัพเรือของอังกฤษว่าควรจะทำอย่างไรต่อไป ที่การปรึกษาสำเร็จได้ครั้งนั้นเพราะสติปัญญาของบุคคลแต่ ๒ คน คือพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ ๑ กับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์คน ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นพระเจ้าแผ่นดินได้แต่คอยทรงแนะนำอย่างว่าอยู่ข้างหลังฉาก เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นตัวผู้ที่ได้เข้าพูดจาว่ากล่าวกับทูตอังกฤษ ทั้งในที่ประชุมข้าหลวงปรึกษาสัญญา ซึ่งประชุมกัน ณ จวนสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์หลายๆ วันครั้ง ๑ แต่พูดจาปรึกษาหารือเป็นส่วนตัวเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เองแทบทุกวัน พระบรมราโชบายในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในครั้งนั้น ดูเหมือนความข้อใดซึ่งเห็นว่า อังกฤษคงจะเอาให้จงได้ ให้ยอมให้เสียโดยดี แลกเอาข้อที่ไทยต้องการให้เขาลดหย่อนผ่อนผันให้ สุดแต่ให้ได้ทำหนังสือสัญญากันโดยดีให้จงได้ อย่าให้ถูกฝรั่งเอากำลังมาบังคับเหมือนอย่างเมืองจีนและเมืองพม่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้อยู่กลางในระหว่างทูตอังกฤษกับสมเด็จเจ้าพระยาทั้งสอง สามารถชี้แจงผ่อนผันได้สนิททั้งสองข้าง จนเซอร์จอนเบาริงชมไว้ในจดหมายเหตุ เขียนในระหว่างที่ปรึกษาสัญญากันอยู่นั้นแห่งหนึ่ง เขียนเมื่อวันที่ ๗ เมษายน ค.ศ. ๑๘๕๕ ว่า “ท่าน (เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) ผู้นี้ ถ้าไม่เป็นเจ้ามายาอย่างยอด ก็เป็นคนรักบ้านเมืองจริง แต่จะเป็นเจ้ามายาหรือเป็นคนรักบ้านเมืองก็ตาม ต้องว่าเป็นผู้มีความฉลาดล่วงรู้กาลลํ้าคนทั้งหลายที่เราได้พบในที่นี้ เป็นผู้มีกิริยาอัชฌาสัยอย่างผู้ดี และรู้จักพูดพอเหมาะแก่การ” อีกแห่งหนึ่งเขียนเมื่อวันที่ ๑๓ เมษายน ว่า “นิสัยของอัครมหาเสนาบดี (คือ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) นั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าน่าสรรเสริญยิ่งนัก แม้ท่านเป็นคนมีเกียรติเยี่ยมอยู่ในสกุลสูงศักดิ์ซึ่งเป็นยอดอยู่ในประเทศ และเป็นผู้มีส่วนมากที่สุดในการที่ให้พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นี้ได้ครองราชสมบัติ ตัดความประสงค์พระราชบุตรของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อนผู้คิดจะขึ้นเสวยราชย์ จนได้รับตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีก็ดี ท่านยังกล่าวแก่ข้าพเจ้าหลายครั้งว่า ถ้าข้าพเจ้ามีความมุ่งหมายจะช่วยประชาชนให้พ้นความกดขี่ และช่วยบ้านเมืองพ้นความผูกขาด (แย่ง) เอาประโยชน์เป็นส่วนบุคคลแล้ว ก็จะช่วยข้าพเจ้าเหนื่อยด้วย และถ้าข้าพเจ้าทำการสำเร็จ ชื่อข้าพเจ้าก็จะเป็นที่ยกย่องต่อไปชั่วกาลนาน ท่านเล่าให้ข้าพเจ้าทราบความบกพร่องต่าง ๆ โดยมิได้ปิดบังเลย และบางคราวพูดอย่างโกรธเกรี้ยว ต่อไปถ้าปรากฏว่าท่านผู้นี้มีใจจริงอย่างพูด ก็ควรยกย่องว่าเป็นคนรักบ้านเมืองและเป็นผู้มีใจดีเลิศ และฉลาดที่สุดคนหนึ่งที่จะหาได้ในประเทศตะวันออกเหล่านี้ ส่วนเงินนั้นท่านเป็นผู้ไม่ตระหนี่ กล่าวว่าเงินทำให้ร้อนใจ จึงใช้สอยเสียอย่างไม่เบียดกรอเลย ส่วนความยากที่มีในฐานะของตัวท่านนั้น ก็ชี้แจงให้ข้าพเจ้าทราบหมด แม้ความลำบากเกี่ยวกับผู้ที่อยู่ในครอบครัวเดียวกันก็ไม่ปกปิด การที่ประเทศสยามมีเรือค้าขายเป็นอันมากนั้นก็เพราะท่านผู้นี้ คำที่เซอร์จอนเบาริงสรรเสริญนี้ ส่อให้เห็นว่าสติปัญญาสามารถของท่าน เป็นยอดเยี่ยมในข้าราชการสมัยนั้น
พอทำหนังสือสัญญากับอังกฤษแล้ว ในปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ นั้นเอง สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ก็ถึงพิราลัย ต่อมาอีก ๒ ปี สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติก็ถึงพิราลัย ในปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐ แต่นั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ก็เป็นตัวหัวหน้าในเสนาบดี ทั้งโดยตำแหน่งและในราชการงานเมืองทั่วไป ด้วยตั้งแต่อังกฤษเข้ามาทำหนังสือสัญญาได้สำเร็จแล้ว ต่อมาไม่ช้า อเมริกันและฝรั่งเศสก็เข้ามาขอทำหนังสือสัญญาบ้าง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า ไหนๆ ต้องทำสัญญากับฝรั่งแล้ว ทำให้หลายชาติด้วยกันดีกว่าปล่อยให้แต่ชาติหนึ่งชาติเดียวเข้ามามีอำนาจในบ้านเมืองเหมือนเป็นฉายาว่าประเทศสยามอยู่ในอำนาจของชาตินั้น เพราะฉะนั้นเมื่อชาติไหนมาขอทำหนังสือสัญญาก็รับทำ ด้วยเป็นพระบรมราโชบายตลอดมาในรัชกาลที่ ๔ เป็นแต่ระวังมิให้เสียเปรียบแก่สัญญาที่ทำมาแล้ว ก็การที่ได้ทำหนังสือสัญญากับฝรั่งต่างชาติครั้งนั้น เป็นเหตุให้ต้องจัดการแก้ไขเปลี่ยนแปลงในบ้านเมืองหลายอย่าง เป็นต้นว่าแก้ไขวิธีเก็บภาษี เลิกผูกขาดซื้อขายอย่างแต่ก่อน เปลี่ยนเป็นวิธีเก็บตามจำนวน และต้องตั้งภาษีต่างๆ ขึ้นใหม่ทดแทนจำนวนเงินที่ขาด ทั้งคิดอ่านบำรุงการกสิกรรมและพาณิชยกรรมให้เพิ่มพืชผลพอแก่การค้าขาย เช่น ขุดคลองทางคมนาคมและเบิกที่ให้คนทำไร่นา คือ คลองมหาสวัสดิ์ คลองภาษีเจริญ เป็นต้น อนึ่ง เมื่อทำหนังสือสัญญาแล้ว มีฝรั่งเข้ามาค้าขายมากขึ้นโดยลำดับ และมีกงสุลเข้ามาตั้งคอยอุดหนุนฝรั่งพวกของตน ก็มีกิจการเกี่ยวข้องและความลำบากซึ่งมิได้เคยมีมาแต่ก่อนเกิดขึ้นต่าง ๆ การที่แก้ไขความลำบากต่างๆ กับฝรั่งได้นั้น อาศัยแต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นสำคัญ ดูเหมือนจะคล้ายๆ กับพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นแม่ทัพ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นเสนาธิการ ต่อสู้ป้องกันบ้านเมืองมาจนตลอดรัชกาลที่ ๔ เมื่อความจำเป็นจะต้องมีผู้สำเร็จราชการแผ่นดินเกิดขึ้น จึงไม่มีผู้อื่นนอกจากเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ซึ่งสมควรจะเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินได้
เพราะเหตุใดเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงยกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญขึ้นเป็นพระมหาอุปราช ข้อนี้ ถ้าว่าตามความเห็นของผู้รู้การครั้งนั้น โดยมากเห็นว่าเพราะท่านเกรงว่าเมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเจริญวัยขึ้น ไม่พอพระราชหฤทัยที่มีผู้ว่าราชการแผ่นดิน ก็จะทรงขวนขวายเอาท่านออกจากตำแหน่ง จึงคิดให้มีพระมหาอุปราชขึ้นสำหรับกีดกันพระราชอำนาจ และเลือกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราช ด้วยเห็นว่าคงเข้ากับวังหลวงไม่ได้ ก็จะต้องอาศัยท่านทั้งวังหลวงและวังหน้า พาให้ตำแหน่งของท่านมั่นคง เห็นกันอย่างว่ามานี้เป็นพื้น และมักเข้าใจกันว่า ท่านคิดขึ้นในเวลาเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จสวรรคต แต่เรื่องที่ผู้อื่นไม่รู้ยังมีอีกส่วนหนึ่ง ว่าการที่จะให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราชนั้น ที่จริงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้คิดมาแต่ในรัชกาลที่ ๔ และได้กราบบังคมทูลให้พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบด้วย เรื่องที่ปรากฏนั้นคือ วันหนึ่ง (สันนิษฐานว่า เมื่อต้นปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐) พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกประทับ ณ พระทวารมุข พระที่นั่งอนันตสมาคม เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เข้าเฝ้าเป็นที่รโหฐาน มีแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวคอยรับใช้อยู่ข้างพระขนองสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสสนทนากับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ด้วยเรื่องราชการต่าง ๆ ตอนหนึ่งตรัสถึงเรื่องวังหน้า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะตรัสปรารภอย่างไร และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะได้กราบทูลสนองว่ากระไร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่ทรงได้ยินถี่ถ้วน ได้ยินแต่คำพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสตอบว่า “ถ้าเช่นนั้นทำกำแพงกั้นปันเขตกันเสียที่ท้องสนามหลวงก็แล้วกัน” ดังนี้ ทรงสันนิษฐานว่า คงเป็นด้วยเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กราบทูลอธิบายถึงเรื่องที่เห็นควรจะให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราช และพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงเห็นชอบด้วย แต่จะไม่ให้ขัดใจเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ จึงตรัสตอบอย่างนั้น พิเคราะห์เรื่องที่แสดงมา ประกอบกับเหตุการณ์ต่างๆ ที่ปรากฏในตอนปลายรัชกาลที่ ๔ เห็นว่าการตั้งพระมหาอุปราชในรัชกาลที่ ๕ เป็นข้อวินิจฉัยสำคัญอันหนึ่งในเรื่องพงศาวดาร ยังไม่มีใครได้รวบรวมกรณีทั้งปวงเรียบเรียงไว้ให้ปรากฏ มีแต่ติเตียนเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ว่าเห็นแก่ตัวยิ่งกว่าบ้านเมือง ข้าพเจ้าจึงรวบรวมกรณีทั้งปวงมาแสดงไว้ในตอนนี้ เพื่อให้เห็นยุติธรรมในเรื่องประวัติของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์
ปัญหาเรื่องรัชทายาทที่จะสืบสนองพระองค์พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เริ่มคิดขึ้นตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘ (ก่อนสิ้นรัชกาลที่ ๔ สามปี) ในเวลานั้นเจ้านายที่ฐานะอยู่ในฉายา อาจจะได้รับเลือกเป็นรัชทายาทมี ๓ พระองค์ คือ
สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ พระชันษา ๑๓ ปี พระองค์ ๑
พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ พระชันษา ๔๓ ปี พระองค์ ๑
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา พระชันษา ๔๖ ปี พระองค์ ๑
ฐานะของเจ้านาย ๓ พระองค์นั้น ถ้าเทียบตามตัวอย่างรัชทายาทที่เคยมีมาแต่ก่อน สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์เป็นเจ้าฟ้าพระราชโอรสพระองค์ใหญ่เหมือนกับสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศมิได้ เป็นเจ้าฟ้า แต่เป็นพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่เหมือนกับพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่วนสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา เป็นเจ้าฟ้าพระราชอนุชา เหมือนกับพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ถ้าว่าโดยพฤติการณ์ ผิดกับตัวอย่างที่อ้างมาทั้ง ๓ พระองค์ เพราะพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อเสวยราชย์พระชันษาถึง ๔๒ ปี ทั้งได้เป็นพระมหาอุปราช ที่รัชทายาทอยู่แล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสวยราชย์เพราะสมเด็จพระบรมชนกนาถมีอาการประชวร ไม่ทรงสามารถจะตั้งรัชทายาทได้ เจ้านายกับข้าราชการจึงพร้อมใจกันถวายราชสมบัติแก่พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยทรงเห็นว่าจะทรงสามารถปกครองแผ่นดินยิ่งกว่าพระราชวงศ์พระองค์อื่น ส่วนพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เป็นเจ้าฟ้าราชโอรสพระองค์ใหญ่ ซึ่งโดยปกติสมควรจะเป็นรัชทายาทตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ แต่ไม่ได้รับรัชทายาท เพราะพฤติการณ์ไม่เป็นปกติดังกล่าวมาแล้ว การที่มาพร้อมใจกันถวายราชสมบัติรัชกาลที่ ๔ เหมือนกับถวายคืนราชสมบัติอันควรจะเป็นของพระองค์มาแต่ก่อนผิดกันดังนี้ พิเคราะห์ความตามที่กล่าวมา แสดงให้เห็นว่า กรมหมื่นมเหศวรฯ ก็ดี สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาก็ดี ไม่ต้องที่จะได้รับราชสมบัติ มีแต่สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์พระองค์เดียวซึ่งสมควรจะเป็นรัชทายาท คนทั้งหลายก็เห็นกันเช่นนั้น แม้จนพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อรู้พระองค์ว่าจะไม่เสด็จอยู่ครองแผ่นดินก็ตรัสว่า “เจ้าใหญ่นี่ แหละจะเป็นที่พึ่งของญาติได้” ดังนี้ ถ้าหากในเวลานั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเจริญพระชันษาได้สัก ๒๕ หรือ ๓๐ ปี ก็คงจะได้รับอุปราชาภิเษกแต่ในรัชกาลที่ ๔ เหมือนอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ไม่มีปัญหาที่ผู้อื่นจะเป็นพระมหาอุปราช
มูลของความลำบากในครั้งนั้นอยู่ที่เวลาพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงเยาว์วัย มีพระชันษาได้เพียง ๑๓ปี และพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระชราพระชันษาได้ถึง๖๒ ปี ถ้าเสด็จสวรรคตไปในเมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงพระเยาว์ก็จะต้องมีผู้อื่นว่าราชการแผ่นดินแทนพระองค์ไปจนทรงสมบูรณ์พระชันษาว่าราชการบ้านเมืองได้เอง ข้อนี้ที่เป็นเหตุให้คนทั้งหลายเกิดความวิตก เพราะในกรุงรัตนโกสินทร์ยังไม่เคยมีพระเจ้าแผ่นดินเสวยราชย์แต่ยังทรงพระเยาว์ มีตัวอย่างเมื่อสมัยกรุงศรีอยุธยา ก็เป็นอันตรายแก่พระเจ้าแผ่นดินที่ทรงพระเยาว์ทุกครั้ง ครั้งหลังที่สุดเมื่อ พ.ศ. ๒๑๗๑ พระเจ้าทรงธรรมมอบเวนราชสมบัติแต่พระเชษฐา ราชโอรส พระชันษา ๑๔ ปี ให้เจ้าพระยาสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน อยู่ได้ไม่ถึง ๒ ปี เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์เกลี้ยกล่อมเอาข้าราชการไปเป็นสมัครพรรคพวกเป็นอันมาก สมเด็จพระเชษฐาธิราชสงสัยว่าจะคิดร้ายจะชำระ เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ก็เลยเป็นกบฏ จับสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชปลงพระชนม์ชิงเอาราชสมบัติเสีย ตัวอย่างครั้งที่กล่าวนี้ยิ่งร้าย ด้วยคล้ายกับพฤติการณ์ในเวลานั้น ทั้งพระชันษาของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และมีตัวเจ้าพระยากลาโหมศรีสุริยวงศ์เด่นอยู่สำหรับจะเป็นผู้ว่าราชการแผ่นดิน ก็เกิดหวาดหวั่นกันว่า ถ้าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตไปโดยด่วน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะชิงราชสมบัติ ถ้ามีข้าราชการบางหมู่เข้าพวก สัญญากันว่าจะคอยป้องกันสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กิตติศัพท์ความหวาดหวั่นเช่นนั้น ย่อมจะเป็นเหตุให้เกิดลำบากใจแก่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์มิใช่น้อย อีกประการหนึ่ง เวลานั้นพวกข้าราชการที่ชังท่านก็มีอยู่แล้ว ถ้าเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินคงจะมีผู้ชังมากขึ้นด้วยพ้นวิสัยที่จะบังคับบัญชาการให้ชอบใจคนไปได้หมด พวกที่ไม่ชอบก็จะพากันคิดร้ายด้วยประการต่าง ๆ เช่นทูลยุยงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้เป็นอริกับตัวท่านเป็นต้น และที่สุดจะว่าราชการบ้านเมืองในสมัยนั้นก็ลำบากด้วยฝรั่งเข้ามามีอำนาจกว่าแต่ก่อน ข้อความที่กล่าวมา ผู้มีสติปัญญาเช่นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ย่อมจะคิดเห็นและคิดหาทางแก้ซึ่งเห็นมีแต่ ๒ ทาง คือทางหนึ่ง หลีกตัวเลีย อย่าให้ต้องเป็นผู้ว่าราชการแผ่นดิน หรืออีกทาง ๑ ถ้าจำจะต้องเป็นผู้ว่าราชการแผ่นดินก็ให้มีอะไรเป็นเครื่องป้องกันอย่าให้คนทั้งหลายสงสัยว่าท่านจะชิงราชสมบัติ อันนี้น่าจะเป็นมูลความคิดของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่ให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราช ตรงตามที่ผู้อื่นคิดเห็นกันโดยมาก ท่านอาจจะคิดเห็นต่อไปว่าไม่มีการเสี่ยงภัยอันใดในเรื่องสืบราชสันตติวงศ์ด้วยกรมหมื่นบวรวิชัยชาญพระชันษาแก่กว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถึง ๑๖ปี คงจะล่วงลับไปก่อนสิ้นรัชกาลที่ ๕ ไม่มีช่องจะได้รับรัชทายาท
ฝ่ายพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็คงทรงปรารภถึงเรื่องรัชทายาทมาตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต พิเคราะห์เค้าเงื่อนตามรายการที่ปรากฏในตอนปลายรัชกาลที่ ๔ ดูเหมือนจะได้ทรงพระราชดำริตกลงในพระราชหฤทัยเตรียมการเป็น ๒ สถานดังกล่าวมาแล้ว ในตอนพระราชประวัติของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คือ
(๑) ถ้าพระองค์ดำรงพระชนม์อยู่จนปีระกา พ.ศ. ๒๔๑๖ พอสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระชันษาสมบูรณ์ ได้ทรงผนวชตามประเพณีแล้ว ก็จะมอบเวนราชสมบัติพระราชทาน และส่วนพระองค์จะเสด็จออกเป็นพระเจ้าหลวง ช่วยคุ้มครองและแนะนำให้ทรงว่าราชการแผ่นดินไปจนตลอดพระชนมายุของพระองค์
(๒) ถ้าหากพระองค์จะเสด็จสวรรคตก่อนปีระกานั้นไซร้ ก็จะพระราชทานอนุญาตให้พระราชวงศ์กับข้าราชการผู้ใหญ่ปรึกษากัน ถวายราชสมบัติแก่เจ้านายพระองค์หนึ่งพระองค์ใด ตามแต่จะเห็นพร้อมกันว่าสมควรจะปกครองแผ่นดินได้ ด้วยทรงพระราชดำริดังกล่าวมา ทั้งในเวลานั้น พระเจ้าอยู่หัวก็เพิ่งโสกันต์จึงยังไม่ทรงแสดงพระราชปรารภในเรื่องรัชทายาท
ครั้นถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ กรมหมื่นมเหศวรสิ้นพระชนม์ ประจวบกับเวลาพระเจ้าอยู่หัวเจริญพระชันษาเป็นหนุ่ม พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงเริ่มแสดงกระแสพระราชดำริเรื่องรัชทายาทให้ปรากฏ เช่นมีพระราชดำรัสแก่เจ้านายที่จะเลื่อนกรม ๔ พระองค์ดังแสดงมาแล้ว และคงจะได้ปรึกษาหารือกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ด้วย สันนิษฐานว่าในข้อที่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จออกจากราชสมบัติไปเป็นพระเจ้าหลวงนั้น แม้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะไม่เห็นชอบด้วย ก็คงไม่กราบทูลดคัดค้าน แต่ข้อที่จะให้ตัวท่านเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินนั้น คงกราบทูลถึงความลำบากต่างๆ ซึ่งเกรงว่าตัวท่านจะไม่สามารถสนองพระเดชพระคุณได้ ฝ่ายพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็คงทรงชี้แจงให้เห็นความจำเป็นด้วยไม่มีผู้อื่นจะเป็นได้ บางทีท่านจะได้กราบทูลขอผ่อนผัดตริตรองมาจนวันเข้าเฝ้า ณ ที่รโหฐานนั้น จึงกราบทูลความคิดว่า ถ้าจะให้ปลอดภัยในการที่มีผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ท่านเห็นควรให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล โดยฐานเป็นพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว คนทั้งหลายจะได้สิ้นสงสัยว่า ท่านจะชิงราชสมบัติ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงเห็นชอบด้วย แต่ไม่กล้าขัดขวาง เพราะทรงพระราชดำริว่า ถ้าพระองค์สวรรคตแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะทำอย่างไรก็คงทำได้ จึงพระราชทานอนุมัติด้วยพระวาจา ดังเช่นพระเจ้าอยู่หัวทรงได้ยิน อันเห็นได้ว่าโดยไม่เต็มพระราชหฤทัย แต่ถึงกระนั้นก็ทรงปฏิบัติต่อมาตามพระบรมราชานุมัติ ข้อนี้มีปรากฏดังเช่นโปรดให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญลงไปเยี่ยมตอบราชทูตฝรั่งเศสด้วยกันกับพระเจ้าอยู่หัว และเมื่อเสด็จออกรับเจ้าเมืองสิงคโปร์ที่พลับพลา ตำบลหว้ากอ ก็โปรดให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญหมอบเฝ้าอยู่ข้างหนึ่งเป็นคู่กับพระเจ้าอยู่หัว แต่ในทางราชการหาได้ทรงยกย่องกรมหมื่นบวรวิชัยชาญให้ผิดกับแต่ก่อนอย่างไรไม่ มาคิดดูว่าถ้าหากพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จดำรงพระชนม์อยู่จนได้ทรงมอบเวนราชสมบัติแก่พระเจ้าอยู่หัว จะทรงตั้งกรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราชหรือไม่ ก็เห็นว่าคงไม่ทรงตั้ง เพราะพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวย่อมทรงพระราชวิจารณ์โดยรอบคอบ ทรงเห็นการณ์ไกลกว่าเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ แต่เผอิญพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตไปโดยด่วน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงให้กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นพระมหาอุปราชตามที่คิดไว้ เพื่อจะให้ตัวท่านว่าราชการแผ่นดินได้สะดวก
ตอนที่ ๕ บรมราชาภิเษก
เมื่อแต่งหนังสือนี้ได้พบหมายกำหนดงานพระราชพิธีราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕ ครั้งปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ กับทั้งอธิบายรายการต่างๆ ปรากฏอยู่ในจดหมายเหตุบ้าง ไต่ถามได้ความจากผู้ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวข้องในการพระราชพิธีครั้งนั้นบ้าง ปรากฏว่าสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ทรงกำหนดรายการตามระเบียบแบบอย่าง ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวทรงตั้งไว้ แต่รายการนั้นบางอย่างทรงตั้งเมื่อครั้งบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ ๔ บางอย่างทรงตั้งขึ้นต่อภายหลัง พึ่งจะได้เข้าในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕ เป็นครั้งแรก จึงเห็นสมควรจะกล่าวถึงระเบียบการที่แก้ไขเมื่อรัชกาลที่ ๔ ไว้ในหนังสือนี้ด้วย
อันการที่ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ว่าที่แท้เป็น ๒ พิธี คือพิธี ราชาภิเษก (เฉลิมพระยศ) พิธีหนึ่ง เฉลิมพระราชมนเทียร (เสด็จขึ้นประทับพระราชมนเทียรสถาน) พิธีหนึ่ง ทั้ง ๒ พิธีนี้ไม่จำต้องทำด้วยกัน และปรากฏมาในเรื่องพงศาวดารว่า เคยทำห่างกันเป็น ๒ คราวก็มี ดังเช่นเมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จผ่านพิภพก็ดี เมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จผ่านพิภพก็ดี หรือเมื่อพระเจ้าบรมโกศเสด็จผ่านพิภพก็ดี ก็ทำแต่พิธีราชาภิเษกอย่างเดียว เพราะคงเสด็จประทับอยู่ที่วังจันทรเกษมต่อมาอีกหลายปีทั้ง ๓ พระองค์ จนเมื่อเสด็จไปประทับพระราชวังหลวง จึงได้ทำพิธีเฉลิมพระราชมนเทียร แต่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่นโดยมาก เสด็จขึ้นประทับพระราชมนเทียรในคราวเดียวกับราชาภิเษก การพิธีทั้ง ๒ จึงทำเหมือนเช่นเป็นพระราชพิธีอันเดียวกัน ลักษณะการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ตำรานี้ตั้งขึ้นในรัชกาลที่ ๑ เมื่อทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ ๒ พร้อมกับสมโภชพระนคร ซึ่งทรงสร้างสำเร็จในปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒๘ สันนิษฐานว่าในครั้งนั้นพิธีส่วนราชาภิเษกเห็นจะทำที่พระมหาปราสาท และทำเป็นพิธีพราหมณ์ ส่วนพิธีเฉลิมพระราชมนเทียรทำที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน อันเป็นที่เสด็จประทับ ทำเป็นพิธีสงฆ์ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๒ พระราชพิธีบรมราชาภิเษกจะทำที่พระมหาปราสาทอย่างแต่ก่อนไม่ได้ ด้วยพระบรมศพประดิษฐานอยู่ที่นั่น จึงย้ายที่มาทำการพิธีราชาภิเษก ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ แตส่วนพิธีเฉลิมพระราชมนเทียรคงทำในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน อย่างเดิม คือมีสวดมนต์ เลี้ยงพระ ๓ วัน จัดที่สวดมนต์เป็น ๒ แห่ง พระราชาคณะหมู่ใหญ่ มีสมเด็จพระสังฆราชเป็นประธาน สวดมนต์ในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานองค์ตะวันตก ทางองค์ตะวันออกซึ่งเป็นที่บรรทมนั้น พระสงฆ์วัดราชสิทธิ์ ๔ รูป สมเด็จพระวันรัตนนั่งปรก สวดภาณวารบนพระแท่นที่บรรทม แต่เลี้ยงพระรวมกันทางตะวันตก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับทรงสดับสวดภาณวารที่ในที่นั่ง ๓ วัน ส่วนพิธีราชาภิเษกนั้น ปลูกมณฑปพระกระยาสนานที่ชาลาหลังพระที่นั่งไพศาลทักษิณทางข้างตะวันออก ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณตั้งพระแท่นมณฑล พระที่นั่งอัฐทิศ พระที่นั่งภัทรบิฐ และตู้เทียนชัย มีการพิธีแต่สมเด็จพระสังฆราชจุดเทียนชัยเมื่อวันแรก แล พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ใบสมิทธสำหรับพระเคราะห์ในวันต่อ ๆ มา แล้วทำพิธีราชาภิเษกเมื่อวันที่ ๓ ส่วนพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยนั้นไม่มีการพิธีอันใด จัดไว้แต่เป็นที่เสด็จออกรับราชสมบัติเมื่อราชาภิเษกแล้วอย่างเดียว ถึงรัชกาลที่ ๓ การพระราชพิธีบรมราชาภิเษกและเฉลิมพระราชมนเทียร ไม่ปรากฏว่ามีการแก้ไขเปลี่ยนแปลงอย่างใด แต่มาถึงรัชกาลที่ ๔ ปรากฏว่าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชดำริแก้ไขและตั้งแบบแผนเพิ่มเติมหลายอย่าง ดังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ
๑. แก้ระเบียบปรมาภิไธยที่จารึกพระสุพรรณบัฏ.
ในรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๓ ใช้จารึกพระนามขึ้นต้นว่า “สมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี” และมีสร้อยพระนามเหมือนกันทั้ง ๓ รัชกาล เมื่อรัชกาลที่ ๓ เกิดมีคนเรียกรัชกาลที่ ๑ ว่า “แผ่นดินต้น” รัชกาลที่ ๒ ว่า “แผ่นดินกลาง” พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๓ได้ทรงทราบ ทรงรังเกียจว่า ถ้าเช่นนั้นรัชกาลของพระองค์ก็จะอยู่ในเทนเป็น “แผ่นดิน ปลาย” หรือ “แผ่นดินสุดท้าย” อันเป็นอัปมงคล ก็ครังนันประจวบกับเวลา ได้ทรงสร้างพระพุทธรูปยีนขนาดใหญ่ เป็นพระทรงเครื่องขึ้นไว้ในพระอุโบสถ วัดพระศรึรัตนศาสดาราม ๒ องค์ และถวายพระนามว่า “พระพุทธยอด ฟ้าจุฬาโลก” ทรงพระราชอุทิศถวายสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช องค์หนึ่ง ถวายพระนามว่า “พระพุทธเลิศหล้านภาลัย” ทรงพระราชอุทิศถวายสมเด็จ พระบรมชนกนาถองค์หนึ่งจึงโปรดให้ประกาศสั่งให้เรียกนามอดีตรัชกาล ตามนามพระพุทธรูปซึ่งทรงพระราชอุทิศ รัชกาลที่ ๑ ให้เรียกว่า “แผ่นดิน พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก” รัชกาลที่ ๒ให้เรียกว่า “แผ่นดินพระพุทธเลิศหล้า นภาลัย” ดังนี้* พอถึงรัชกาลที่ ปีะ ก็เกิดปัญหาว่าจะเรียกนามรัชกาลที่ ๓ ว่าอย่างไร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า ควรจะมีนามแผ่นดินตั้งไว้สำหรับคนทั้งหลายเรียกกันเป็นสามัญทุกรัชกาล จึงทรงบัญญัติอนุโลมต่อพระราชนิยมในรัชกาลที่ ๓ ให้เรียกรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ ว่า “แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้า จุฬาโลก” เรียกรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๒ ว่า “แผ่นดนพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย” ให้เรียกรัชกาลที่ ๓ ว่า “แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนงเกล้าเจ้าอยู่หัว” และให้เรียกรัชกาลของพระองค์เองว่า “แผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว”๖นามแผ่นดินซึ่งทรงบัญญัติก็เลยใช้ เรียกเป็นพระนามสมเด็จพระเจ้าอยูหัวทั้ง ปีนึ พระองค์นั้นด้วย เนื่องด้วยการ
๕ คำที่เรียกกันว่า รีชกาล เป็นของเกิดขึ้นใหม่ตั้งแต่รัชกาลที่ ๕ แต่ก่อนนั้นเรียกว่าแม่นดิน ๖ คำว่าพระที่นั้งเกล้าฯ มาแต่พระนานเดินว่า “ทับ" พระจอนเกล้าฯ นาแต่พระนานเดินว่า "นงกฎ
ที่ทรงบัญญ้ตินามแผ่นดินให้เป็นระเบียบดังกล่าว จึงทรงแก้ไขพระปรมาภิไธย ที่จารึกในพระสุพรรณบัฏให้ต่างกันทุกพระองค์ เป็นต้นว่าพระปรมาภิไธยของ พระองค์เอง แต่งขึ้นต้นด้วยพระนามเดิม ว่าสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎฯ สร้อยพระนามใช้ตามแบบโบราณเพื่อรักษาสวัสดีมงคลไว้บ้าง แต่งใหม่ตาม สร้อยพระนามเดิมบ้าง ตามพระบารมีและคุณวิเศษในพระองค์บ้าง ลงนาม แผ่นดินไว้ช้างห้ายว่า “พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” ดังนี้ ถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อจะ ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบรมวงศาและเสนาบดี๗ ปรึกษากัน คิด พระปรมาภิไธยที่จะจารึกในพระสุพรรณบ้ฎ ถวายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรง เลือก ๔ พระนามเมื่อแต่งหนังสือนี้!ต้พบสมุดซึ่งเขียนขึ้น
พระนามที่ ๑
สมเด็จพระปรมินทรมหาบุรุษย์ สุทธสมมติเทพยพงค์ วงศาดิศร กษัตริย์วรขัตติยราชนักโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุ,กโต สุชาติสังสุทธเคราะหณีจักรีบรมนาถ อดิศวรราชรามวรังกูร สุจริตมูลสุสาธิต อครอุกฤษฏไพบูลย์ บุรพาดูลย์กฤษฎาภินัหาร สุภาธิการรังสฤษฏ์ ธัญญลกษณ วิจิตรโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางค ประณตบาทบงกซยุคลประสิทธิ สรรพคุภผลอุดม บรมลุขุมาลย์ มหาบุรุษยรัตน ศึกษาพิพัฒนศิลปโกศล สุวิสุทธิวิมลศีลสมาจาร ดัมภิรญาณประภาไพโรจน อเนกโกฏิสาธุคุณวิบูล สันดาน ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ วรรุตมศักดิสมญา พินิตประชานาถ เปรมกมลขัตติราชประยูร มุลสุขมาตยา ภิรมย์ ปรมกฤษฎาภินัหาร บริบูรณ์คุณสารสยามาทินนครวรุตเมกราช ดิลก มหาปริวารนายกอนันตมหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินทรอเนกซนนิกร สโมสรสมมติ ประสิทธิวรยศโหดมบรมราชสมบัติ นพดลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริ รัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิลิต สรรพทศทิศวิชิตชัย สกลมไหสวริย มหาสวามีนทร์มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาซาวศัย พุทธทิไตรรัตนสรณารักษ์ อุกฤษฎศักดิอัครนเรศราธิบดี เมตตากรุณาลืตล
๙ ไดยินมาว่า ในเรื่องคิดพระนามครั้งนั้น กรมหลวงวงคาธิราชสนิทเป็นหัวหน้า นอกจากนั้นจะมีใคร อีกน้างไม่ทราบแน่ ทูลเกล้าฯ ถวาย
* คำว่า "ปรมีนทร์" นั้ ทราบว่าเป็นกระแสพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงไว้ ว่าควรจะใช้สลับรัชกาลกับคำ ปรเมนทร จึงใช้เป็นแบบต่อมา
หฤทัย อโนปมัยบุญยการ ลกลไพศาล มหารัษฎาธิบดินทร์ ปรมินทรธรรมิก มหาราชาธิราชบพิตร อดิศรมหาจุฬาลงกรณ์เกศเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ
พระนามที่ ๒
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลักษณ์อลังกรณศักดิสุทธิสมมติ เทพยพงศ์ฯ ลฯ (เหมือนสร้อยพระนามที ๑)
พระนามย่อที่ ต
สมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลักษณ์ อังกรณศักดิสุทธิสมมติเทพย พงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัตติยราชนิก,โรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิ ราชลังกาศ ปรมินทรธรรมิก มหาราชาธิราชบพิตร พระผ่านเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ
พระนามที่ ๔
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ วรุตมพงศบริพัตร วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรม มหาจักรพรรดิราชลังกาศ อุภโตสุชาติลังลุทธเคราะหณี จักรีบรมนาถ อดิศวร ราชรามวรังเาร สุภาธิการรังสฤษฏ์ ธัญญลักษณวิจิตร โสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประนตบาทบงกซยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรม สุขุมาลย์ ทีพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยวิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิษฐศักดิสมญา พินิตประชานาถ เปรมกมลขัตติยราชประยูรมูลมุขราชดิลก มหาปริวารนายกอนันตมหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินทร อเนกชนนิกร สโมสรสมมติ ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบ้ต นพดลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตชัย ลกลมไหลวริย มหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาซาวศัย พุทธาทีไตยรัตนสรณารักษ์ อดุลยศักดิอัครนเรศราธิบดี เมตตากรุณาศีตล หฤทัย อโนปมัยบุญการสกลไพศาล มหารัษฎาธิบดินทร ปรมินทรธรรมิก มหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว
พระนามที่๔นี้ในลมุดที่พบมืบานแผนกจดไว้ว่า“ฉะบุบนี้ได้ถวายใน พระบาทสมเด็จฯ โปรดว่า พระราชหฤทัยของท่านรักอย่างนี้ ดีแล้ว เพราะ
ไม่เสียของเดิม๙ ที่ฉบับก่อนนั้นท่านผู้หลักผู้ใหญ่จัดมา มิรู้จะติ-ท่าน,ได้กิเป็น อันตกลงใช้พระนามที่ ๕ ที่จารึกในพระสุพรรณบัฏ๐๐
ผู้อ่านโดยลังเกตจะพึงเห็นใต้ว่า พระนามทั้ง ๔ พระนามนั้นถ้อยคำ เหมือนกันโดยมาก ผิดกันแต่บางแห่ง ที่เป็นเช่นนั้นเพราะเอาสร้อยพระนาม ในพระสุพรรณบัฏพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตั้งเป็นหลัก แก้ แต่เฉพาะบางแห่งซึ่งมืเหตุเห็นสมควรจะต้องแก้ที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่ โปรดพระนามที่ ๑ ที่ ๒ และที่ ๓ นั้น คงเป็นด้วยแต่งพลาดไป ๒ อย่าง คือ ที่ไม่ใช้พระนามเดิมขึ้นต้นว่า สมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ เหมือน อย่างพระนามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งใช้พระนามเดิม ขึ้นต้นว่าสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งนั้น สร้อย พระนามเอาพระคุณของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งผิดกับ พระคุณของพระองค์มาใช้หลายแห่ง ได้ยินมาว่าโปรดฯ ให้ส่งไปถวายสมเด็จ พระสังฆราช (ปุสลเทว ลา) วัดราชประดิษฐ์ เวลานั้นยังเป็นที่พระสาสนโสภณ ขอให้ตรวจแกิใข ด้วยท่านเป็นผู้รูภาษามคธแตกฉาน และเป็นศิษย์ ทราบพระ ราชนิยมของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมั่นคง จึงแก้ถวายมา เป็นอย่างที่ ๕ ที่ตกลงนั้น ๒. แก้ระเบียบการพิธี
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดกระบวนที่ทำพระราช พิธีสำหรับพระนครให้ต่างก้น เป็นพิธีสงฆ์บ้าง เป็นพิธีพราหมณ์บ้าง พระราช พิธีที่เคยทำเป็นพิธีพราหมณ์ล้วนมาแต่ก่อน ทรงเพิ่มพิธีสงฆ์เช้าด้วย๓อบ จะทุกพิธี๐๐ ระเบียบการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกกิทรงแกิใขด้วยเหตุอัน เดียว คือโปรดฯให้ยัายที่พระสงฆ์ราชาคณะหมู่ใหญ่สวดมนต์จากพระทนั้ง
๙ ของเดิมนั้นหมายความว่า ตร้อยพระนามในพระตุทรรรณนัฏเดิมตั้งแต่บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราขรวิวงศ วรุตมพงคบริพัตร ตามแบบพระนามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอบุ่หว กเอาตร้อยพระนามเดิมมาลงเหมือนกัน
9๐ ต่อมาเมื่อพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งปีระกา พ.ค. ๒ช๑๖ แก้ตร้อยพระนามบางแห่ง และ ลงท้ายพระนามว่า พระจุลจอมเกล้าเจ้าอบุ่หัวแต่นั้นมา ๐๐ เรื่องนั้มื่พระบรมราชๆธีบายพิสดารอรุ]ในหนัง!เอเรื่องพระราชพิธีสิบสองเดือน ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจลจอมเกล้าเจ้าอย่ท้วทรงพระราชนิพนธ์
จักรพรรดิพิมานองค์ตะวันตกลงมาสวดมนต์ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณด้วย เป็นที่ตั้งพระแท่นมณฑล และเป็นที่ทำพระราชพิธีราชาภิเษก และเมื่อก่อน จะสวดมนต์ให้พระราชาคณะผู้จะขัดตำนานประกาศเทวดาโดยพิสดารด้วย แต่คงลวดสตปริตรและมีเลี้ยงพระทุกวันเหมือนแต่ก่อน การที่พระสงฆ์วัดราช ลิทธเคยสวดภาณวารในที่พระบรรทมนั้น เปลี่ยนเป็นพระสงฆ์ธรรมยุติกา ๕ รูปสวดสตปริตรในที่พระบรรทม แต่คงเสด็จประทับสดับพระปริตรในห้อง ที่พระบรรทมอย่างเดิม ส่วนการสวดภาณวารนั้นโปรดให้ตั้งระเบียบขึ้นใหม่ คล้ายกับพิธีตรุษ คือจัดที่พระสงฆ์ลวดมนต์ ตั้งเตียงลวดและตู้เทียนขัยใน พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยอีกแห่งหนึ่ง นิมนต์พระราชาคณะสามัญเพิ่มอีก จำนวนหนึ่งมาสวดมนต์ ๓ วัน แล้วผลัดกันสวดภาณวารคราวละ ๔ รูป มี พระราชาคณะผู้ใหญ่นั่งปรก สวดตลอด ๓ วัน ๓ คืน
ต่อมาในรัชกาลที่ ^ เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒(ฮ๐๒ เสด็จเฉลิมพระ อภิเนาวนิเวศซึ่งทรงสร้างใหม่ โปรดให้ทำการพิธีคล้ายกับพระราชพิธี เฉลิมพระราชมนเทียรในการบรมราชาภิเษก ทรงพระราชดำริว่า การลวด ภาณวารอย่างแต่ก่อนไม่ครบ ๓ วันบริบูรณ์ เพราะจุดเทียนชัยและตั้งด้น สวดภาณวาร ต่อในวันที่ ๒ จึงทรงแกใขให้เพิ่มพิธีตั้งน้ำวงด้วย มีสวดมนต์ เลี้ยงพระก่อนวันงานอีกวันหนึ่ง เพื่อให้ได้จุดเทียนขัย และเริ่มสวดภาณวาร ในเวลาเช้าวันที่ ๑ แห่งการพระราชพิธี พิธีตั้งน้ำวงด้ายในงานพระราชพิธี บรมราชาภิเษก จึงพิ่งมีเป็นครั้งแรกเมื่อรัชกาลที่ ๕
อนึ่ง แต่ก่อนมาเมื่อราชาภิเษกแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไป ยังพระมหาปราสาท ถวายบังคมพระบรมศพสมเด็จพระบรมชนกนาถ ขอ พระราชทานพร แต่เมื่อรัชกาลที่ ๕ พระบรมศพเป็นสมเด็จพระบรมเชษฐา ธิราช พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้เชิญพระบรมอฐิ สมเด็จพระบรมชนกนาถ และพระบรมราชบุรพการีเสด็จออกประดิษฐานที่ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อราชาภิเษกแล้ว เสด็จใปถวาย บังคมพระบรมอ้ฐิ สมเด็จพระบรมชนกนาถ และพระบรมราชบุรพการีก่อน แล้วจึงเสด็จไปถวายบังคมพระบรมศพสมเด็จพระบรมเชษฐาธีราชที่พระมหา ปราสาท ถึงรัชกาลที่ ๕ พระบรมศพเป็นสมเด็จพระบรมชนกนาถ จึงไม่เสด็จ ออกวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แต่คงเชิญพระบรมอ้ฐิและพระอ้ฐิสมเด็จพระ
บุรพการีเสด็จออกประดิษฐาน ณพระมหาปราสาท อนุโลมตามแบบอย่างซึ่ง พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวได้ทรงตั้งไว้
ต. แก้เศวตฉัตร
มีคติถือมาแต่โบราณว่า พระเศวตฉัตรนั้นจะลดลงจากที่ได้ต่อเมื่อ เปลี่ยนรัชกาล โดยปกติถ้าจะซ่อมแซม เช่นเปลี่ยนผ้าหุ้มใหม่ ต้องตั้งร่างรัาน ขึ้นไปทำบนนั้น ถ้าหากมีความจำเป็นต้องลด เช่นเวลาปฏิสังขรณ์พระราช มนเทียรเป็นต้น เมื่อกลับยกเศวตฉัตรขึ้นที่เดิม ก็ต้องทำเป็นการพิธี มีฤกษ์ และสมโภช เพราะฉะนั้นจึงมีแต่งานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกอย่างเดียว ซึ่ง ระเบียบการพิธีมีลดพระเศวตฉัตรลงซ่อมแซมและเปลี่ยนผ้าหุ้มใหม่ แล้วยก กลับขึ้นตั้งที่ในวันแรกตั้งการพิธีบรมราชาภิเษก แต่การที่ยกพระเศวตฉัตรจะ ทำเป็นการพิธีแทรกอีกส่วนหนึ่ง ดังเช่นประโคมดุรียดนตรีและยิงปีนมหาฤกษ์ มหาชัยเมื่อเวลายกมาแต่เดิม หรือเป็นของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริเพิ่มขึ้น ข้อนี้ยังไม่ทราบแน่ ได้ยินมาแต่ว่า แต่ ก่อนไชตาดหุ้มพระเศวตฉัตรถึงรัชกาลที่๔พระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระเศวตฉัตรต้องหุ้มด้วยผ้าขาว จึงจะตรงกับตำรา ที่ใข้ตาดหุ้มกลับทำให้เลวลง โปรดให้กลับใช้ผ้าขาวหุ้มอย่างเดิม สันนิษฐานว่า คงทรงพระราชดำริเมื่อทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ ๔
๔. เปลี่ยนพระที่นั่งอัฐทิศและพระที่นั่งภัทรบีฐ๑๒
พระที่นั่งอัฐทิศอันทำด้วยไม้มะเดื่อนั้น แต่ก่อนมาต่อเมื่อจะมีงาน พระราชพิธีบรมราชาภิเษก จึงสร้างขึ้นสำหรับใช้ชั่วคราว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างจำหลักปีดทองเป็นของถาวร (สันนิษฐาน ว่า เมื่องานเฉลิมพระราชมนเทียรพระอภิเนาวนิเวศ) แล้วตั้งประจำที่ไวใน พระที่นั่งอนันตสมาคม พระที่นั่งอัฐทิศองค์นี้ จึงพึ่งใช้งานพระราชพิธีบรม ราชาภิเษกตั้งแต่รัชกาลที่ ๕ เป็นต้นมา
สันนิษฐานต่อเนื่องไปอีกข้อหนึ่งถึงเรื่องพระที่นั่งภัทรบิฐ เดิมก็เห็นจะ สร้างขึ้นใช้งานเฉพาะงานเหมือนอย่างพระที่นั่งอัฐทิศ พระที่นั่งภัทรบิฐองค์ที่ ใช้ในบีจจุบันนี้ทำด้วยถมเป็นรูปพระเถ้าอี้ และมีคากล่าวกันมาว่า เจ้าพระยา
๑๒ เรื่องเปลี่ยนพระที่นั่งอัรทิห เป็นพระบรมราชาธิบายชองพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
นครศรีธรรมราชทำถวาย ก็การที่จะทำพระที่นั่งภัทรบิฐสำหรับราชาภิเษก ถวายพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งทรงราชาภิเษกเสร็จแล้ว ย่อมใซํ่วลัยที่จะเป็นได้พระ ราชอาสน์ทำด้วยถม ซึ่งเจ้าพระยานครได้ทำถวายมีปรากฏอีก ๒ องค์ คือ พระแท่นเสด็จออกขุนนาง องค์หนึ่ง พระราชยาน องค์หนึ่ง จึงสันนิษฐานว่า พระที่นั่งภัทรบิฐถมนี้ เดิมเจ้าพระยานครฯ เห็นจะสร้างเป็นพระเก้าอี้สาหรับ เสด็จประทับรับแขกเมือง ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเนื่อง กับพระราชอาสน์ ๒ องค์ซึ่งกล่าวมาก่อนโปรดให้บูรณะเป็นพระที่นังภัทรบิฐ ในคราวเดียวกับทรงสร้างพระที่นั่งอัฐทิศ จึงได้เป็นคู่ภันมาจนทุกวันนี้
๕. เครื่องแต่งพระแท่นมณฑล
เครื่องตั้งพระแท่นมณฑล เมื่องานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาล ที่ ๒ ตั้งสิ่งใดบ้าง มีปรากฏในจดหมายเหตุ๐๓ และมาปรากฏว่า มีสิ่งซึ่งเพิ่มขึ้น เมื่อในรัชกาลที่ ๔ อีกมาก๐* บางสิ่งเพิ่มขึ้นเมื่องานบรมราชาภิเษกรัชกาล ที่ ๕บางสิ่งซึ่งเพิ่มขึ้นต่อภายหลัง พึ่งจะได้ตั้งพระแท่นมณฑลงานพระราชพิธี บรมราชาภิเษกเมื่อรัชกาลที่ ๕ เป็นครั้งแรก๐* จึงควรจะกล่าวถึงเครื่องแต่ง พระแท่นมณฑลด้วย แต่เพื่อความละดวกแก่ผู้อ่าน จะพรรณนาเป็นหมวด ๆ และสิ่งซึ่งไม่มีอธิบายบอกเป็นอย่างอื่นนั่น เข้าใจว่าเป็นของเคยตั้งพระแท่น มณฑลมาแต่รัชกาลที่ ๑ คือ
หมวดพระเจ้า
๑. พระบรมสารีริกธาตุ (เมื่อรัชกาลที่ ๒ ท่าที่ตั้งรับกรัณฑ์เป็นระย้า กินนร จึงเรียกกันว่า “พระธาตุระย้ากินนร” เดิมตั้งที่พระสงฆ์สวดมนต์ พระที่นั่งจักพรรดิพิมานองค์ตะวันตก มาตั้งพระแท่นมณฑลเมื่อรัชกาลที่ ๔ และต่อมาทรงสร้างพระสถูปถมครอบนอกอีกชั้นหนึ่ง)
๐๓ พรรณนาไว้ในโคลงลิลิตพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอ^พัวล้วนถี่ ๔* ในรัชกาลภายพลัง ตั้งแต่รัชกาลถี่ ๕ มากิเพิ่มขึ้นอีกทุกรัชกาล
ในพระราชพงคาวดารรัชกาลถี่ ๔ ขึ้งเจ้าพระยาทิพๆกรวงษ์แต่งตรงว่าด้วยงานพระราชพิธีบรฺม ราชาภิเษก กิพรรณนาสงขึ้งตั้งพระแท่นมณฑลไว้ใดยพิตดาร แต่สังเกตว่าสิ่งขึ้งเกิดในรัชกาลถี่ (ะ ตอนพลังกิ)วิเช่น พระเจ้าเทวบิฐเป็นต้น จึงนึกสงสัยว่า พรีอท่านจะได้พมายรับสิ่งครั้งรัชกาลถี่ ๕ ไปใช้เป็นพสักโดยทราบจากสมเด็จเจ้าพิาฯ กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ว่าทำอย่างเดียวกับครั้ง รัชกาลถี่ ๕ กิมิได้ลังเกตไปลิงสิ่งถี่เพิ่มเติมขึ้นต่อภายพลัง
๒. พระพุทธบุษยรัตน์ฯ (ได้มาจากเมืองจำปาศักดเมื่อรัชกาลที่ ๒ แต่ พึ่งตั้งพระแท่นมณฑลพิธีเมื่อรัชกาลที่ ๔)
๓. พระแก้วเรือนทอง (1นหนังสืออื่นเรียกว่าพระเรือนแก้วก็มื เป็นพระ หยกได้มาเมื่อรัชกาลที่ ๓ เห็นจะตั้งพระแท่นมณฑลมาแต่ในรัชกาลนั้น)
ชะ. พระแก้วเชียงแลน (ได้มาเมื่อรัชกาลที่ ๕ พึ่งตั้งงานบรมราชาภิเษก ครั้งรัชกาลที่ ๕ เป็นทีแรก)
๕. พระชัยประจำรัชกาลที่ ๑ ๖. พระชัยประจำรัชกาลที่ ๒ ๗. พระชัยประจำรัชกาลที่ ๓
^. พระชัยประจำรัชกาลที่ ๐ะ (พึ่งตั้งงานบรมราชาภิเษกครั้งรัชกาล ที่ ๕ เป็นทีแรก) ๐๖
๙. พระชัยพิธี (พระทรงเครื่อง ยีน หล่อด้วยเงินหุ้มทองแต่ในรัชกาล
ที่ ๑)
๑๐. พระชัยหลังช้าง (ครั้งรัชกาลที่ ๑)
๑๑. พระนิรันตราย (ทรงสร้างสวมพระทองคำของโบราณเมื่อในรัชกาล ที่ ๔ พึ่งตั้งงานบรมราชาภิเษกครั้งรัชกาลที่ ๕ เป็นทีแรก)
๑๒. คัมภีร์พระธรรม (คือพระไตรปิฎกย่อ สันนิษฐานว่า พึ่งตั้งพระแท่น มณฑลเมื่อในรัชกาลที่ ๔ หมวดพระราชสิริ
๑. พระสุพรรณบัฏ
๒. ดวงพระชันษา (จารึกพร้อมกับพระสุพรรณบัฏ)
๓. พระราชลัญจกร (แต่เดิมเรียกว่า “พระอุณาโลมทำแท่ง คือทำแท่ง ครั่งประทับพระราชลัญจกรมหาอุณาโลม หมายความว่า พระราชโองการ ตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ โปรดให้ตั้งพระราชลัญจกรแทน)
8๖ พระชัยประจำรัชกาลอื่นนอกจากรัชกาลที่๑ สร้างภายหลังงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เพราะ ฉะนั้น ย่อมตั้งพระชัยประจำรัชกาลก่อน
หมวดเครื่องพระมุรธาภิเษก
๑. ครอบพระกริ่ง (บางทีจะได้เคยตั้งแต่ครั้งราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕)
๒. พระมหาสังข์ษิณาวัฎ ๓. พระมหาสังข์ทอง
๕. พระมหาสังข์นาก (สร้างในรัชกาลไหนไม่แน่ แต่ไม่ปรากฏในหมาย
รับสั่งตลอดรัชกาลที่ ๓)
๕. พระมหาสังข์เงิน ๖. พระมหาสังข์ (รัชกาลที่ ๓)
๗. พระเจ้าเบญจครรภใหญ่
๗. พระเจ้าเบญจครรภรอง๔ (รัชกาลที่ ๔)
๙. พระเจ้าเบญจครรภห้าห้อง (รัชกาลที่ ๕)
๑๐. พระเจ้าปทุมนิมิตทอง ๑๑. พระเจ้าปทุมนิมิตนาก ๑๒. พระเจ้าปทุมนิมิตเงิน ๑๓. พระเจ้าปทุมนิมิตสัมฤทธี้ ๑๕.พระเจ้าห้ากษัตริย์ (รัชกาลที่ ๕)
๑๕. พระเจ้าบัวหยกเขียว (รัชกาลที่ ๕)
๑๖. พระเจ้าบัวแดง (รัชกาลที่ ๕)
๑๗.พระเจ้าจารึกอักษร (รัชกาลที่ ๕)
๑๗.พระเจ้าศิลายอดเกี้ยว๔1 (รัชกาลที่ ๕)
๑๙.พระเจ้าบังกลี
๒๐. พระเจ้าเทวบิฐ (รัชกาลที่ ๕)
๒๑. พระเจ้าไกรลาส (รัชกาลที่ ๕)
๒๒.พระเจ้านพเคราะห์ (รัชกาลที่ ๕)
๒๓ ครอบพระมุรธาภิเษก
“๗ บรรดาพระเต้าชี่งฺสร้างในรัชกาลที่ ชง ดูเหมือนจะใช้ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเป็นทีแรก เมื่อครั้งรัชกาลที่ ๕ ทั้งนั้น
*๕ ยอดแกะเป็นพระเกี้ยวยอด น่าตันนษฐานฺว่าตร้างในรัชกาลที่ ๕ แด่เจ้าพระยาทีพากรวงศ์ท่านว่า ทั้งพระแท่นมณฑลมาแล้วแด่ในรัชกาลที่ ชง
หมวดเครื่องต้น
๑. พระมหามงกุฎ๔๙ ๒. พระแลงขรรคชยศรี ๓. ธารพระกร
๔. วาลวิซนี (พัดฝึกมะขามก็เรียก)
๕. ฉลองพระบาท ๖. พระภูษารัตกัมพล ๗. พระมหาสังวาล ๗. พระนพ
๙. พระสังวาลพราหมณ์ ๑๐. พระธำมรงค์
๑๑. พระมาลาเพชร (หนังสือบางฉบับเรียกว่าพระชฎาเพชร)
๑๒.พระแสัหางซางเผือก (เห็นจะแรกตั้งในรัชกาลที่ ๔)
๑๓.พระแส้จามรี
หมวดเครื่องพิชัยสงคราม
๑. หีบเครื่องพระพิชัยสงคราม ๒. หีบเครื่องพระมนต์พิเศษ ๓. พระมาลาเบี่ยง ๔. ฉลองพระองค์เกราะเหล็ก
๕. ฉลอ•ไพระ,๔ใค์หฺร๐ะนวม ๖. เครองV)รงลงยันตราชะ ๗ ล
“๙ เครื่องต้นแต่๐ถึง๕กำหนดว่าเบญจราชกุกุธภัณฑ์ แต่ในตำราราชาภิเษกไม่ตรงกันทุกตำรา ใน ปทุนชาดก ที่ธารพระกรว่าผ้ารัตกัมพล ที่วาลวฺชนี ว่าพระเหวตฉัตร ในหนังสือมหาวงห์ ที่ธาร พระกร ว่าเหวตฉัตร ในหนังสืออภิธานทีบิกา ที่วาลวิชนีว่า จามร
หมวดพระแสง
๑. พระแสงดาบเชลย ๒. พระแสงจักร ๓. พระแลงตรีศูล ๔. พระแลงธนู ๕. พระแสงดาบเขน ๖. พระแสงหอกชัย
๗. พระแสงปีนคาบชุดข้ามแม่น้ำสะโตง ๔. พระแลงของ้าวเจ้าพระยาแลนพลพ่าย๒๐ ๙. พระแสงดาบคาบค่าย ๑๐. พระแสงดาบใจเพชร
๑๑. พระแสงเวียต๒๑ (เมื่องานบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๒ ทรงในงาน ไม่ได้เข้าพิธี)
๑๒.พระแลงทวน ๑๓.พระแลงง้าว
๑๔.พระแสงปีนคาบศิลาเคยทรง (คือพระแสงปีนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงสำหรับพระหัตถํในการศึกสงครามมาแต่เดิม) ๑๕. พระแสงขอตีข้างล้ม ๑๖. พระแลงขอคราด้ามไม้เท้า ๑๗.พระแลงชนักด้น
๑๔.พระแสงศร ๓ เล่ม (สร้างในรัชกาลที่ ๔ พึ่งตั้งงานพระราชพิธีบรม ราชาภิเษกเป็นทีแรกเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๕)
หมวดเครื่องสูง
๑. พระเศวตฉัตร (คือพระเศวตฉัตรพระคชาธาร)
๒. พระเสมาธีปัตย ๓. พระฉัตรชัย
๒๐ แต่ ๑ ถึง (ะ เรียกพระแสงอัอฏาวธ
๒๐ ที่เรียกพระแสงเวียด เพราะพระเจ้าเวียดนาม (องค์เชียงลีอ) ถวายในรัชกาลที่ ๑
๔. พระเกาวพ่าห็๒๒ ๕. ธงชัยกระบี่ธุช ๖. ธงชัยครุฑพ่าหั ๗. หมวดเครื่องราชูปโภค ๔. พานพระชันหมาก ๙. พระสุพรรณศรีบัวแฉก ๑๐. พระเต้าพระสุธารส ๑๑. พระสุพรรณราช เครื่องตั้งเคียงพระแท่นมณฑล
ตู้เทียนเท่าพระองค์คู่ ๑ เทียนพระมหามงคลคู่ ๑ (เข้าใจว่ามีขึ้นเมื่อ ครั้งรัชกาลที่ ๔) ปีนทองรางเกวียนขนาดย่อม ซื่อมหาฤกษ์ ๑ มหาชัย ๑ มหาจักร ๑ มหาปราบ ๑ ปีน (2- กระบอกนี้หล่อเมื่อในรัชกาลที่ ๕ สำหรับยิง เป็นฤกษ์ในการพระราชพิธีบางอย่าง เช่น ยกเศวตฉัตรและเริ่มยิงอาฎานาฯ พิธีตรุษเป็นต้น
อนึ่ง ที่ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตรงกลางแขนยันต์พระสัมมา สัมพุทธเจ้า ต่อออกมาแขวนยันต์พระอรหันต์ประจำทิศทั้ง ๗ ยันต์นี้ ก็เป็น ของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริขึ้น
พรรณนาว่าด้วยแก้ระเบียบการพิธีแล้ว ทีนี้จะกล่าวถึงงานพระราช พิธีบรมราชาภิเษกที่ทำในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ ต่อไป การ จาริกพระสุพรรณบัฏ ได้พบลำเนาหมายรับสั่ง อันเป็นแบบที่ใชในเวลาก่อน บรมราชาภเษก จึงคัดลำเนามาลงไวีให้เห็นแบบด้วย ดังนี้
๒๒ พระเสมาธิปีตย พระฉัตรชัย พระเกาวพำห็เรียกรวมกันว่า พระกรรภิรมย์เป็นฉัตรแพรขาวลงยันต์ เส้นทอง สมเด็จฯ เจ้าพำกรมพระยานรีตรานุวัดติวงต์ทรงสันนิษฐานว่า “เติมคงเป็นเครื่องทมาย ตัวแม่ทัพ คือทัพหน้า (วังหน้า) คัน ๑ ทัพหลวง (วังหลวง) คัน ๑ ทัพหลัง (วังหลัง) คัน ๑ ที่เอาขึ้น หลังช้างพระคชาธาร ก็คีอฉัตรเครื่องหมายนี้เอง ฉัตรพระคชาธารวังหน้า ๕ ขึ้น วังหลวง ๗ ขึ้น วังหลังไม่เคยเห็น อาจเป็น ๓ ขึ้นก็ไตัเวลาใดเวลาหนี้ง ไม่มีวังหน้าวังหลัง จงรวมเอาฉัตร ๓ คัน มาไว้วังหลวงหมด เลยหลงทำเป็น ๗ ขึ้นเหมือนกันหมดขึ้ง ๓ คัน
“พระยาบำเรอภักดี้รับสั่งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ (ซึ่งทรงสำเร็จราชการแผนดิน)๒"โปรดเกล้าฯสั่งว่า พระโหราธิบดิ หลวงโลกทีป ขุนโชติพรหมมา ขุนเทพยากรณ์ โหรคำนวณ พระฤกษ์พระราชพิธีบรมราชาภเษกทูลเกล้าฯ ถวาย” ต่อนี้จะคัดสำเนาฎีกา คำนวณของโหร ซึ่งมีฉบับปรากฏอยู่ลงไว้ด้วย เพื่อรักษามีให้สูญใปเสีย** “ข้าพระพุทธเจ้า พระโหราธิบดี เจ้ากรม ๑ ขุนโชติพรหมมา ปลัดกรม ๑ โหรหน้าหลวงโลกทีป๐* เจ้ากรม ๑ ขุนเทพพยากรณ์ ปลัดกรม ๑ โหรหลัง โหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์มงคลมหาราชาภิเษกทูลเกล้าฯ ถวาย”
“คิริศยุภามัศดุ พระพุทธคักราชอดีตกาล ซมัยสห้สสสังวัจฉร จตุลตาธฤก เอกาทศลังวัจฉร ปิตยุปันกาล มังกรลังวัจฉร กัตติกมาส คุกรปักษเตรัศมีย ดิถี พุทธวาร ปริเฉทกาลอุกฤษฏ์ เวลาบ่ายแล้ว ๓๐ นาที พระลักษณาสถิตราศีมังกร เสวยพระฤกษ์บุรพสาฬห ๒๐ เกาะนะวาง ๕ เกาะตรียางคํ ๗ พระนันทรสถิต ราศีมีน เสวยพระฤกษ์บุพพภัทร ๒๕ พระอาทิตย์สถิตราศีดุลย พระอังคารสถิต ราศีกรกฎ พระพุธสถิตราศีดุลย พระพฤหัสบดีสถิตราศีมีน พระคุกรสถิตราศี สิงห้ พระเสาร์สถิตราศีพิจิก พระราหูสถิตราศีกรกฎ เป็นพระมหาพิชัยมงคล อุดมฤกษ์ ขุนโชติพรหมมาได้จารึกดวงพระชันษา นายราชสารได้จารึกพระนาม ลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏทองคำเนื้อแปดเศษสอง ดวงพระชันษากว้าง ๑๐ นิ้ว ยาว ๑๐ นิ้ว หนัก ๒ ตำลึง ดวงพระนามกว้าง ๗ นิ้ว ยาว ๑๔ นิ้ว หนัก ๒ ตำลึง พระมหาราชครูจุณเจิมแล้ว พันด้วยไหมเบญจพรรณ บรรจุไว้ในพระ กล่องทองคำ จำหลักลายกุดั่น แล้วเชิญลงไว้ในหีบถมยาดำตะทอง มีถุงเข้ม ขาบนอกตีตราประจำเล็บ เชิญขึ้นไว้บนพานทองสองชั้นสำรับใหญ่ ปิดคลุม ปักเลื่อม ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกัน สมโภชเวียนเทียน มี บายศรีแก้ว ๑ บายศรีทอง ๑ บายศรีเงิน ๑ บายศรีตอง ๒ สำรับ ศีรษะสุกร ๒ ศีรษะเครื่องกระยาบวชพร้อมสรรพด้วยแตรสังข์มโหรีปีพาทย์กลองแขกฆ้องชัย
๖๓ ความในวงมีในหมายรับสั่งรัชกาลก่อน แต่ในสำเนาหมายรับสั่งครั้งรัชกาลที่๕ หามีไม่ จะเป็นด้วย เตมียนคัดตก หรือยกออกเลีย ด้วยเจ้าพระยาครืสุรัยวงศ์เป็นผู้สำเร็จราชการแฝนดิน ข้อนี้สงลัย
๒*ฎีกาคำนวณนี้ได้มาแต่กรมราชเลขาธิการ
๒๕ พระใหราธิบดิ ชื่อข่ม หลวงใลกทีป ชื่อเถื่อน ต่อมาได้เป็นพระยาใหราธิบดิ
พระมหาราชครูเป่าพระมหาสังข์ทักษิณาวัฎ พระมหาสังข์อุตราวัฎ สมโภชเสร็จ แลว เชิญประดิษฐานไวในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม”
ส่วนการจัดพระราชมนเทียรสถานสำหรับพระราชพิธีนั้น ที่บน พระที่นั้งไพศาลทักษิณตั้งพระแท่นมณฑล พระที่นั่งอัฐทิศ พระที่นั้งภัทรบิฐ แขวนยันต์พระเจัา และทอดอาสนะสำหรับพระสงฆ์ ๓๐ รูปลวดมนต์ ที่ชาลา ระหว่างพระที่นั่งไพศาลทักษิณกับพระที่นั้งจักรพรรดิพิมาน ทางตะวันออก ปลูกมณฑปพระกระยาสนาน หุ้มผ้าขาวแต่งเครื่องทอง มีที่ขังน้ำสรงมุรธา ภิเษกอยู่ข้างบน๒๖ในพระมณฑปตั้งถาดทองรองตั่งไม้มะเดื่อที่เสด็จประทับ สรงพระยาสนาน และรอบพระมณฑปปักเครื่องสูงห่มผ้าขาวเครื่องทอง ต่อ ออกมา ตั้งราชวัติฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเงินรายเป็นระยะอีกชั้นหนึ่ง ที่ใน พระที่นั่งอมรีนทรวินิจฉัย จัดเป็นที่พระสงฆ์สวดภาณวาร ตั้งตู้เทียนชัยและ เตียงพระลวดทางด้านเหนิอทอดอาสนะสำหรับพระสงฆ์ ๕๐ รูป ทางด้าน ตะวันออก๒๗ และตั้งเครื่องสูงรายรอบ ในท้องพระโรงบนพระที่นั่งดุลิดา ภิรมย์จัดเป็นที่พระสงฆ์ไทยกับมอญพระราชาคณะ ๒ พระครูปริตร ^ รวม ๑๐ รูป ลวดทำน้ำพระพุทธมนต์ ส่วนพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานนั้น จัดสำหรับ พิธีเฉลิมพระราชมนเทียร ที่ในพระที่นั่งองค์ตะวันตกตั้งเครื่องนมัสการพระ ชัยเนาวโลหะ๒^ และตั้งเครื่องพิธี คือบาตรน้ำ บาดรทราย พระมหามงคล และพานทองรองถุงข้าวเปลิอก ถั่ว งา ศิลาบด และผลพิกเขียว สิ่งของเครื่อง
๒๖ น้ำสรงราชาภิเษกตามประเพณีแต่ก่อน ใช้แม่นี้ๆทั้ง ๕ ในประเทหนี้คือ แม่น้ำเพชร!{รี ตักที่ตำบล ท่าชัยแท่ง ๑ แม่น้ำราช!{รี ตักที่ตำบลดาวดึงส์ แขวงจังหวัดสมุทรสงครามแท่ง ๑ แมน้ำเจ้าพระยา ตักที่บางแก้ว แขวงจังหวัดย่างทองแท่ง ๑ นี้ๆแม่น้ำตักด ตักที่ท่าราบ แชวงจังหวัดสระบรีแท่ง ๑ แม่นี้ๆบางปะกง ตักที่ตำบลปีงพระอาจารย์แชวงจังหวัดนครนายกแท่ง ๑ นอกจากแม่น้ำทัง ๕ ยังนี้ๆ สระเกห สระแก้ว สระคงคา สระยมนา ทั้ง (ร ในแชวงจังหวัดสุพรรณ!{รีซึ่งเคยใช้มาครั้งกรุงหริอยุธยา ด้วย ดึงรัชกาลที่ (ร ทรงทั้งพระสงฆ์เป็นพระครพระปริตรไทย ช ร!} มอญ ๕ รูป สำหรบสวดทานี้ๆ พระพุทธมนต์ในพิธีขึ่งมื่สรงมุรธาภิเษก ดึงมนำพระพุทธมนต์เพิมชื้นอีกอย่างหนี้ง ครั้งดึงรัชกาลที่ ๕ เมุอเสด็จใปอีนเดึยในปีวอกพ.ห. ๒ช๑๕ ทรงแสวงหานาปืญจมหานทีตามตำราพราหมณ์ ดึอ แม่นี้ๆคงคา แม่นี้ๆยมนา แม่น้ำมที แม่น้ำอดึรวดึ และแม่นี้ๆสรกู้]{ด้มา น้ำสรง}{รธาภิเษกดึงเพมน้ำ ป็ญจมหานทีอีกอย่างหนี้ง ทั้งแต่บรมราชาภิเษกเนื้อปีระกา พ.ห. ๒๕๑๖ เป็นตันมา ๒๗ในสำเนาหมายกะการพระราชพิธีว่า พระสงฆ์สวดมนต์ในพระที่นั่งไพหาลทักษิณ ๕๐ รูป ใน พระที่นั่งอมรีนทรวินิจฉัย ๓๐ รูปเห็นว่าจะเขียนผิด ที่ถูกกลับก้น หรั้งหลังๆ มากิเป็นเช่นี้นั่น ๒๕ พระขัยเนาวโลหะ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยหัวทรงสร้างเมื่อปิฉล พ.ห. ๒๓๙๖
พิธีเฉลิมพระราชมนเทียร ทอดอาลนะสำหรับพระสงฆ์ ๕ รูป เจริญพระพุทธ มนต์บนพระแท่นที่บรรทม๒๙ และราชอาสน์สำหรับเสด็จประทับทรงลดับ พระพุทธมนต์ ที่ภายนอกพระราชมนเทียรสถานปลูกโรงพิธีพราหมณ์ และ ตั้งพนมบัตรพลิที่โหรบูชาเทวดาที่หน้าพระที่นั่งดุลิดาภิรมย์ และตั้งราชวัติ ปักฉัตรเบญจรงต์รายรอบพระราชมนเทียรและรายทางออกไปจดถึงประตู วิเศษไชยศริแล้วล่ามสายสิญจน์ตลอดทุกลถานพระราชมนเทียรที่ทำการพิธี ไปจนองค์พระแก้วมรกตในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม๐๐
ถึงวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๘ ค่ำ ตรงกุบ1วันที่ ๗ พฤศจิกายนเป็นวัน เริ่มงาน พราหมณ์เข้าพิธี พระสงฆ์ลวดมนต์ ตั้งน้ำวงดัาย เวลาบ่าย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระภูษาเขียนทองลีขาว ฉลองพระองค์เยียรบับขาว คาด ลายรัดพระองค์เพชร เสด็จออกทรงจดธูปเทียนเครื่องนมัสการพระที่นั่ง อมรินทรวินิจฉัย๐๔ แล้วเสด็จยังพระที่น้งไพศาลทักษิณ พระบรมวงศานุวงศ์ ทรงผ้าเขียนทอง ฉลองพระองค์เยียรบับฺ คาดสมรส ข้าราชการที่มีตำแหน่ง เฝ้าข้างในแต่งตัวนุ่งสมปักลาย ใส,เสื้อเยียรบับเข้มขาบและอัตล้ดตาม บรรดาศักด คาดเสื้อครุยเข้าเฝ้า ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการทรงศีลแล้ว พระสงฆ์ราชาคณะผู้ใหญ่ ๓๐ รูป มีกรมหมื่นบวรรังษิสุริยพันธุเป็นประธาน เจริญพระพุทธมนต[นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ๐"๐ ในเวลาพระสงฆ์สวดมนต์
๒๙พระแท่นที่บรรทมตั้งในห้องอันเดียวกันทุกรัชกาล เป็นแต่เปลี่ยนที่ตั้งช้างเหนือรัชกาลหนึ่ง ตั้งช้าง ใต้รัชกาลหนึ่งตลับก้น
๓๐ เมื่อรัชกาลก่อน ๆ ท่าพระราชพิธีใหญ่ เคยเชิญพระแก้วมรกตมาตั้งเป็นประธานบนพระแท่นมณฑล ถึงรัชกาลที่ (ะ พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวทรงพระราชปรารภว่า พระแก้วมรกตเป็น ของหนัก เชิญใปมาเป็นการเลี่ยงภัย จงใปรดให้โยงลายสิญจน์จากพระแท่นมณฑลไปถึงองค์พระ แก้วมรกต และโปรดฯ ให้ตั้งพระพุทธทุษยรัตน์เป็นประธานพระแท่นมณฑลแทนพระแก้วมรกต
๐,๐ได้ปีนมาว่าเมื่องานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ชงพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้เชิญพระพุทธรูปล้มพุทธพรรณี ขึ้งทรงสร้างขึ้นแต่ยังทรงผนวชมาตั้งบนพระที่นั่งทุษบก มาลาและพระชัยพิธเป็นั่พระพุทธรูปปีนทรงเครื่องทองขึ้งเคยตั้งที่ในพระที่นั่งจักรพรรด็พิมานองค์ ตะวันตก กับพระบรมธาตุระย้ากนนรนั่น กิดเหมือนจะย้ายมาตั้งที่พระที่นั่งตุสิดาภิรมย์ เพราะ ไม่ปรากฏว่าตั้งในพระแท่นมณฑล เมื่องานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕ กิคงตั้งอย่าง เดียวก้นทง ๒ องค์
๓๒ ในสมัยนั่นยังใช้ธรรมเนียมหมอบคลานในที่เมิา และมิได้สวมกงน่องรองเท้า อีกอย่างหนึ่ง ยังโกน ด็รษะอย่ทั่วก้น ด้วยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต
นั้น ทรงจุดธูปเทียนเครื่องสักการะที่พระลยามเทวาธิราช ที่พระที่นั่งอัฐทิศ และพระที่นั่งภัทรบิฐทั้ง ๓ แห่ง
ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๙ คํ่า เวลาเช้า พระสงฆ์ราชาคณะผูใหญ่ ผู้น้อย พระครูฐานานุกรมเปรียญ รวม ๘๕ รูป กรมหมื่นบวรรังษีสุรียพันธุ เป็นประธาน พร้อมกัน ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทรงศีลแล้ว ครั้นได้เวลาพระฤกษ์ ทรงถวายเทียนชนวนแก่กรมหมื่น บวรรังษีสุริยพันธุทรงจุดเทียนชัย ขณะนั้นพระสงฆ์ลวดคาถาสำหรับการจุด เทียนชัย เจ้าพนฺกฺงานประโคมดุริยดนตรีและยิงปีนฤกษ์ ยกพระเศวตฉัตร ๙ ชั้น ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย และที่ในห้องพระมหามนเทียร ที่พระ บรรทมและพระเศวตฉัตร ๗ ชั้น ที่พระที่นั่งอัฐทิศ พระที่นั่งภัทรบิฐ ขึ้นที่ทั้ง ๔ องค์ แล้วทรงพระราชอุทิศเครื่องพลีกรรมใหเจ้าพนักงานเชิญไปบวงสรวง เทวดา ณ เทวสถานที่ต่าง ๆ ๑๕ แห่ง ดือ
๑. พระนเรศวร๐๐, ณ หอโรงแสงใน เจ้าพนักงานพระภูษามาลาเชิญ เครื่องพลีกรรมไปบวงสรวง
๒. เทวดารักษาพระที่นั่งดุสิตมหาประสาท ๓. เทวดารักษาพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เทวดารักษาพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ๕. เทพารักษ์ ณ หอแก้ว (พระภูมิ) ในพระบรมมหาราชวัง ๖. เทพารักษ์หลักเมิอง ๗. เทพารักษ์ที่ตึกดิน
๖ แห่งนี้โหรเชิญเครื่องพลีกรรมไปบวงสรวง
๐,๐1 รูปพระนเรศวรที่โรงแตงเคยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อแต่งหนังสือนี้ หอพระนเรศวรและ โรงแลงในรั้อเลียนานแล้ว รูปพระนเรศวรที่กล่าวถงกัไม่รู้ว่าอภู่ที่ไหน มักขี้เอารูปหุ่นที่มีอยุ่ในห้อง ภูษามาลาล่าหรับปรับเครื่องต้น ว่าเป็นพระรูปพระนเรศวร ข้าพเจ้าเคยคิดตงลัยว่า รูปพระนเรศวรกิ ดพระรูปพระรามาธิบดีภู่ทองซึ่งเรียกกันว่าพระเทพบิดรกิดี จะทำอย่างพระรูปลมเดจพระเจ้าอภู่หัว ในปราลาทพระเทพบิดรทกวันนี้หรือว่าอย่างไร ครั้นไปพิเคราะห์ดูที่นครวด นครธม เห็นรปพระ มหากษัตรียโบราณที่ทำไว้บูชา หาทำเป็นรูปมนุษย์ไม่ ทำแต่เป็นรูปพระอิศวรหรือมีฉะนันกิพระ นารายณ์ จึงสันนิษฐานวาพระรูปสมเด็จพระรามาธิบดีภู่ทองเห็นจะเป็นรูปพระนารายณ์ (เมื่อ รัชกาลที่ ๑ จึงให้หลอแปลงเป็นพระพุทธรูป) และพระรูปสมเด็จพระนเรศวร เห็นจะเป็นรูปพระ อิศวร
^. พระเลี้อเมือง๐,,1
๙. พระทรงเมือง ๑๐. พระกาฬชัยศรี ๑๑. เจ้าเจตคุก๐,*
๔ แห่งนี้ กรมเมืองเชิญเครื่องพลีกรรมไปบวงสรวง
๑๒. เทพารักษ์ที่หอเชือกกรมช้าง กรมช้างเชิญเครื่องพลีกรรมไป บวงสรวง
๑๓.พระอิศวร ณ เทวสถาน ๑๕. พระนารายณ์ ณ เทวสถาน ๑๕. พระพิฆเณศวร ณ เทวสถาน ต แห่งนี้ พระมหาราชครูพิธีเชิญเครื่องพลีกรรมไปบวงสรวง
ครั้นจุดเทียนชัยและยกพระเศวตฉัตรแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรง ประเคนผ้าไตรและย่ามแกพระสงฆ์ทั้ง ๕๕ รูป แล้วพระสงฆ์ราชาคณะ ซึ่งจะลวดมนต์ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ๓๐ รูป กับพระสงฆ์ราชาคณะ ธรรมยุติกาที่จะลวดมนต์ในที่พระบรรทม ๕ รูป รวมพระสงฆ์ ๓๕ รูป เช้าไปฉันในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระสงฆ์อก ๕๐ รูปอยู่ที่พระที่นง อมรีนทรวินิจฉัย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเช้ามา ณ พระทนั่งใพศาล ทักษิณ พระสงฆ์ถวายพรพระแล้ว ทรงประเคนภัตตาหาร เลี้ยงพระทั้งที่ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ช้าราชการเลี้ยงพระที่พระที่นั่งอมรีนทรวินิจฉัย เลี้ยงพระแล้ว เสด็จออกทรงจุดธูปเทียนเครื่องบูชาพระธรรมที่เตียงสวด พระราชาคณะเริ่มลวดภาณวารที่พระที่นั่งอมรีนทรวินิจฉัยทั้งกลางวัน กลางคืน ต่อไปตลอด ๓ วัน
๓* พระ(สี่อเมือง ชาวมณฑลทางตะวันออก เช่นมณฑลอุบลเป็นต้น เขาเรียกว่า “เชื้อเมองคอ “เชื้อ เมือง หมายความว่าต้นวงศ์ของกู้ปกครองเมือง
๓๕สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานรีครานุวัดติวงศ์ทรงสันนิษฐานว่า พระกาทชัยศรีนั้น จะมาแต่อุปมา ปางหนื่ง ซึ่งพวกอินดูมักทำรูป[ว้นั้ชา เรียกว่า กาลี และเจ้าเจตคุกนั้น เห็นจะหมายความว่า เจตรคุปต้อันเป็นเตนาของยมราชตนหนี่ง ซึ่งเป็นพนักงานอกู้[นโลก สำหรับจดบัญชีคนทำติและ คนทำชั่ว
เวลาบ่ายพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการผู้เ,หญ,ผู้น้อยแต่งเต็มยศ อย่างกล่าวมาแล้ว เข้าไปพร้อมกันอยู่ตามตำแหน่ง พระสงฆ์รวม ๕๐ รูป นั่งที่สวดมนต์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่อง อย่างวันก่อน เสด็จออกทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการพระแล้ว เสด็จยัง พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระสงฆราชาคณะ ๓๐ รูป มีกรมหมื่นบวรรังษี ลุริยพันธุเป็นประธาน เข้าไปยังที่สวดมนต์ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ และ ทรงจุดเทียนเครื่องบูชาพระที่พระแท่นมณฑล และทรงสมาทานศีล แล้ว ทรงจุดธูปเทียนบูชาเทวดา ขณะนั้นพระราชาคณะขัดตำนาน จึงประกาศ เทวดาดังนี้
“สรซฺซํ สเสนํ สพใ4ทํ ปริต.ตานุภาโว สทา รกฺขตูติ ผริตุวาน เมตฺตํ สเมตฺตา อวิกฺฃิตฺตวิตฺตา ปริตฺตํ ภณนฺตุ ฯ
ภทใ4ตา ข้าแต่พระผู้เป็นเล้าทั้งหลาย นิมนต์พระผู้เป็นเล้าจงสำรวม จิตอย่าให้ฟ้งซ่าน จงกอปรด้วยเมตตาจิต แผ่เมตตาพรหมวิหารไปใน ราชสกุลแล้วจึงสำแดงซึ่งปริตรด้วยอธิษฐานจิต ว่าปริตรตานุภาโว อันว่า อานุภาพปริตรนี้ จงคุ้มครองป้องกันรักษาสมเด็จบรมกษัตริย์ กับทั้งไอลุริย ราชสมบัติและพระบรมราชวงศานุวงศ์ และเลนาพฤฒามาตย์ให้ปราศจาก สรรพภยันตราย เจริญสุขสิริลวัสด เป็นนิพัทธกาลนิรันดร เทอญ ฯ ลมนฺตา จก.กวาเฬสุ	อตฺราคจฺฉนฺตุ เทวตา
สท.ธมฺมํ มุนิราชส.ล	สุณนฺตุ ลคฺคโมกฺขทํฯ
สคฺเค กาเม จ รูเป	คิริสิขรตเฎ จนฺตสิก.เข วิมาเน
ทีเป รฎเฐ จ คาเม	ตรุวนคหเณ เคหวตฺถุมหิ เขต.เต
ภุม.มา จายนฺตุ เทวา	ซลถลวิสเม ยกฺขคนฺธพ.พนาคา
ติฎฐนุตา สนฺติเก ย๐	มุนิวรวจนํ สาธโว เม สุณนฺตุ ฯ
ธม.มลวนกาโล	อยมฺภทนฺตา
ธมฺมสวนกาโล	อยมฺภทนฺตา
ธมุมสวนกาโล	อยมฺภทนฺตา ฯ
โภนฺโต เทวสังฆา ดูกรหมู่อมร เทพนิกรและยักขภุมภัณฑ์ คันธัพพ ทานพนาค มีอาทิ ศีอ ทัาวธตรฐราช และท้าววิรุฬหก และท้าว,วิรูปีกษ์
และท้าวกุเวรุราช กับทั้งสมเด็จท้าววัชรินทร เทพโกสีย์ ผู้มีมหิทธิอำนาจ อันมีทิพยโสต ทิพยจักษุอันประเสริฐ ซึ่งบังเกิดประดิษฐานอยู่ในทิพย พิมานมาศ และเทพยภูมิพฤกษอากาศฉกามาวจร โสฬสพรหมพภพ อีก องค์มหิศรวิษณุนพเคราะห์เทพยดาเทวาทศราศีสถิต กับทั้งเทพยสัปดา พิสนักษัตรดาราและเทพท้าวอันอภิบาลบำรุงรักษาพระมหานครบวรราชวัง พระที่นั่งเศวตฉัตรมณฑิรรัตนปราสารท จงมาสโมสรสันนิบาตในพระราช นิเวศมหาสถานสมาทานปัญจางคิกศีลสดับรับรสพระสัทธรรมพุทโธวาท สัมโมทนิยกถา แล้วจงปรีดารับราชพลีทั้งลองประการ ศีออามสพสีกับ ธรรมพลีที่ทรงตกแต่งเครื่องมโหฬารสักการพิธี มีดันว่าธูปเทียนลุคนธบุป ฝาอันทรงบูชาพระรัตนตรัย ในการพระบรมราชาภิเษก ทรงพระราชูทิศ แผ่ผลพระราชกุศลไปนั่น อีกอเนกสิ่งสรรพบูชาสักการอุฬาร อันมใน พระมหาวิหารนานาพุทธสังวาส มีพระศรีรัตนศาสดารามเป็นดัน กับทั้ง พระราชอานิสงส์ผลที่ทรงถวายจตุปัจจัยมหาทานบริขารวิธี มีไตรจีวรเป็น อาทิแก่พระสงฆ์ คและทรงพระราชทานประณีตโภชาหารเลี้ยงราชบรรษัท ทั้งหลายในมหาราชาภิเษกสมาคมนี้ เทพยเล้าทั้งปวงจงสโมสรเปรมปรีดี้ ปราโมทย์ รับอนุโมทนาในทานมัยบุญกิริยากุศลสุจริต แล้วจงมีกมลจิต พิจารณาในพระอนิจจตาทิไตรสักษณญาณ ด้วยสมเด็จพระบรมนราธิบาล อันเป็นปฐมกษัตริย์ ทรงสถาปนากรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุธยานี้ ได้เสวยสวรรยาธิปัดิถวัลยราชลีบศรีสุริยสันตติวงศ์ถึง ลี่พระองค์แล้วล่วงมา ก็มิได้พานพ้องต้องปัจจุบันพยาธิทุกขภัยพยาธิ เป็นต้นว่าปักฃัณฑิกโรคาพาธอันมีแกหมู,มนุษย์ทั้งหลายและนานาเนก พิบัติอุปัทวภยันตรายทั้งปวง ล่วงพระชนมชีพโดยอายุไขยทิวงคต ควรแก่ กำหนดโดยปกติธรรมดา จะได้ถึงแกการมรณภาพด้วยเหตุอันใดอันหนึ่ง นั่นหามีได้ ก็เห็นแท้ว่าด้วยอานุภาพแห่งเทพไททั้งปวงช่วยอภิบาลบริรักษ์ ทั้งหมูอริราชปรปักษ์ก็มีได้มายายีกระทั้งถึงพระราชธานีอันเป็นอุดมสถาน กาลบัดนี้ ลมณพราหมณาจารย์และพระราชวงศาคณาภิมุขมาตย์ มนตรีมีสัมโมทนจิตมิได้คิดเภทนาการอันร้าวรานจากกัน กอปรด้วย สโมสรสมานฉันท้ซึ่นชมประชุมเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้า จุฬาลงกรณี กรมขุนพินิตประชานาถ เป็นเอกอัครอดุลยขัตติยสุขุมาลย
บดินทร์ อสัมภินอุภโตสุชาติ ขึ้นเสวยมไหสุริยราชสมบัติ ดำรงเศวตบรม ราชาฉัตรผลัดแผ่นดินใหม่ จะได้ถวายพระนามกรประกาศว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตน ราชรวิวงศ วรุตมพงศบริพัตร วรขัตติยราชนิกใรดม จาตุรันตบรมมหา จักรพรรดิราชลังกาศ อุภโตสุชาติลังสุทธเคราะหณีจักรีบรมนาถ อดิศวร ราชรามวรรังกูล สุจริตมูลสุสาธิต อัครอุกฤษฎวิบูลย์ บุรพาดูลยกฤษฎา ภินิ,หาร สุภาธการรังสฤษฏ์ ธัญญลักษณวิจิตรโลภาคยสรรพางค์มหาซโน ตมางคประณต บาทบงกซยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรมสุขุมาลย์ ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณอดุลยวิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิษฐ ศักดิ์สมญา พินิตประชานาถ เปรมกมลขัตติยราชประยูร มูลมุขมาตยา ภิรมย์ บรมกฤษฎาภินิหาร บริบูรณ์คุณสารสยามาทินครวรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายกอนันตมหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินทรอเนกชนนิกร สโมสรสมบัติ ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพดลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตชัย สกลมไหล วริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถ ชาติอาซาวคัย พุทธทิไตรรัตนลรณารักษ์ อดุลยศักดิ์อัครนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปมัยบุญการสกลไพศาลมหารัษฎาธิบดินทร์ ปรมินทรมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกลาเจ้าอยู่หัว เสด็จถวัลยราชพระราชวังกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรา ยุธยามหาดิลกภพ นพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถานฯ เทพยเจ้าทั้งหลายจงพร้อมกันบริบาลถวายพระพรอำนวยชัย ให้เจริญ พระราชสิริสวัสดีวัฒนา จงไพบูลย์พระราชกฤษฎาดิเรกยศ ปรากฏแผ่ ไพศาลไปในนานาประเทศ ทุกขอบเขตขัณฑสีมาระอาพระเดช ปราศจาก สรรพภยาเภทพยาธิทุกข์ จงเลวยไอสุริยสุขฑีฆายุลมสมบูรณ์ พูนพิพัฒน์ ยีนโยคนฤโศกนิรันตราย กับทั้งพระบรมราชวงศาเลนาพฤฒามาตย์ ราชบรรพลัชทั้งหลายและสมณพราหมณาประชากรในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกลินทรมหินทรายุธยาทั่วทุกคามนิคมชนบทสีมาประเทศราชธานี บริรอบขอบขัณฑ์ปัจจันตนคราบรรดาเป็นเมืองขึ้นออก แก่พระมหานครนี้ ทังเมืองเอก โท ตรี จัตวา ปักษ์1ด้ ฝ่ายเหนือทั้งปวงทั่วขอบเขตประเทศ
รัฐสีมา ขออานุภาพเทพยดามเหศวรศักดิ์ทั้งหลาย และเทพอันบริบาล รักษาพระมหานครราชธานีนี้ มีต้นว่า พระกาฬชัยศรีและพระเสื้อเมือง พระทรงเมืองเทพารักษ์หลักพระนคร จงบันดาลให้บรรดานรราชดัลกร ทั้งหลาย ฝ่ายสัมมาทิฐิและมิจฉาทิฐิ ในนานาประเทศที่มีเดชอำนาจ เร่ง ครั่นคร้ามขามขยาดยาเยง เกรงพระราชกฤษฎาธิการให้สยดลยอนหย่อน กำลังหาญ ระทดท้อต่อบุญญานุภาพบารมี อยาได้ก่อกิจอมิตรไพริมารันทำ ประทุษร้าย จงบันดาลให้พระบรมวงศาเสนามิตย์พิริยโยธาทั้งหลายที่มีจิต ย่อท้อต่อณรงค์ให้มืมนัสทรนงองอาจสุภาพเหี้ยมหาญในการยุทธสงคราม มิได้เข็ดขามคิดย่อท้อต่อปัจจามิตรภัย อาจสามารถจะปราบปรปักษ์ ประลัยลาญซีพิตพินาศ ให้ปราชัยปลาตคืนนครตน ยังหมู่นิกรประชาซน ให้พ้นปัจนีกอำนาจ อีกมนุษย์ภยันตรายจำปาราศสรรพอปัทวโรคทุกขาดร ให้ระงับดับสูญเลื่อมสิ้นทุกประการ มีกมลเบิกบานปริดเปรมเกษมสุขท้ว ทุกเนกมนุษย์นิกรประชาคณาสัตว์จตุบททวิบาท จงลมบูรณ์พูลสวัสด บาราศ พิบัติวัฒนา ทั้งวัลโสธกธาราให้ตกต้องตามฤดกาล เป็นอุปการะแก่สรรพ ธัญญาหารพิชผลพฤกษาลดาชาติ ให้บริบูรณ์ท้วประเทศราชพาราคามนิคม ชนบท กำหนดในบริเวณจังหวัด พระราชอาณาจักรประวัติมณฑล สกลเขตชัณฑ์ ปัจจันตพิลัยสีมา โดยในประกาศอันอาตมพรรณนามาฉะนี้๐๖
"๖ พระราชาคณะผู้ประกาศเทวดาโดยปกติเป็นทน้าที่พระพิมลธรรม แต่เมองานพระราชพิธีบรม ราชาภิเษกคราวปีมะโรง สัมฤทธิศกนี้ พระพิมลธรรม (ยิ้ม) วัดพระเชตุพนแก่ชรา ไม่ตามารถ ประกาศได้ จึงสันนิษฐานว่าสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ศรี) วัดปทุมคงคา แต่ยังเป็นพระอในมสิริมุนิ เป็นผู้ประกาศ ด้วยเป็นผู้ประกาศพิธีตรุษมาแต่รัชกาลที่ ๔
ประกาศเทวดาจบแล้วพระมหาราชครูพราหมณ์ถวายน้ำสังข์ใบมะตูม ทรงทัดแล้ว ถวายใบสมีทธทรงปัดพระเคราะหคีอใบมะม่วง (เป็นเครื่องหมาย ว่าปัดภยันตราย) ๒๕ ใบ ใบทอง (เป็นเครื่องหมายว่าปัดอุปัทวันอันตราย) ๓๒ ใบ ใบตะขบ (เป็นเครื่องหมายว่าปัดโรคันตราย) ๙๖ ใบ ทรงรับมากวาด พระองค์ แล้วล่งแก่พระราชครูเอาไปบูชาชุบ โหมเพลิงป้องกันอันตรายทั้ง ปวงตามพิธีพราหมณ์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงเสด็จพระราชดำเนินขึ้น สูพระมหามนเทียรประทับทรงพระมหามงคลสดับพระปริตรในหัองที่พระ บรรทม พระสงฆ์เจริญสตปริตรทั้ง ๓ แห่ง พิธีเวลาเย็นมีเหมือนกันดังกล่าว นี้ ทั้งวันแรม ๙ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาเข้าแรม ๑๐ ค่ำ แรม ๑๑ ค่ำ ก็เสด็จทรงประเคนเลี้ยงพระเหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในวันแรม ๙ ค์านั้น ถึงวันพุธ เดือน ๑๒ แรม ๑๒ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน เป็น วันพระราชพิธบรมราชาภิเษก",๗ เวลาใกล้รุ่ง ทรงพระภูษาขาวเขียนทองฉลอง พระองค์ครุยกรองทอง รัดพระองค์ประดับเพชรเหมือนอย่างวันทรงพิงลวด เสด็จเข้าไปยังพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดเทียนนมัสการแล้ว ครั้นเวลา รุ่งแล้วกับ ๕๔ นาที พระลัคนาสถิตราศีพิจิก เกาะนวางค์ ๔ เกาะตรียางค์ ๓ เสวยอนุราช ๑๗ พระอาทิตย์สถิตราศีดุลยั พระจันทร์สถิตราศีกันย์ เสวย ฤกษ์หัตถ ๑๓ พระอังคารสถิตราศีกรกฎ พระพุทธสถิตราศีดุลย์ พระพฤหัสบดี สถิตราศีมีน พระศุกรสถิตราศีกันย์ พระเสาร์สถิตราศีพิจิก พระราหูสถิตราศี กรกฎ บริบูรณ์ด้วยนักษัตรฤกษ์เป็นมหาชัย มงคลบรมราชาภิเษก ตองอย่าง ข้ตติยราชประเพณีมาแต่ก่อนพระโหราธีบดีพระมหาราชครูทูลอัญเชิญเสด็จ สู่ที่ลรง จึงเสด็จไปยังมุขกระสัน หอพระสุราลัยพิมาน เล้าพนักงานซาวพระ ภูษามาลาถวายพระภูษาถอดแล้ว พระเมธาธิบดีเชิญพระชัย หลวงอัฎยาเชิญ พระพิฆเณศวร์ พระมหาราชครู พระครูอัษฎาจารย็โปรยข้าวตอก หลวงราช มุนิ หลวงศีวาจารย์เป่าสังข์ทักษณาวัฎนาเสด็จใปสู่มณฑปพระกระยาสนาน เสด็จสถิตเหนิออุทุมพรราชอาสน์ ผันพระพักตร์สู่ทศพายัพ จึงพระราชโกษ าถวายเครื่องพระกระยาสนาน หลวงราชวงศาไขสหัสธารา ในขณะนั้นชาว ประโคมสังข์แตรและเครื่องดุริยดนตรีประโคมขึ้นพร้อมกัน และกรมกองแก้ว
“๗ความแต่นี้เขียนตามจดหมายเหตุทึ๋1ด้มาจากกรมราชเลขาธิการ
จินดายิงปีนมหาฤกษ์ มหาชัย มหาจักร มหาปราบด้วย เมื่อสรงสหัลธารา แล้ว จึงกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุถวายน้ำมนต์ด้วยครอบพระกิ่ง กรมหลวง เทเวศร์วัชรินทรถวายพระเจ้าปทุมนิมิตทอง ๑ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทถวาย พระเจ้าปทุมนิมิตนาก ๑ กรมขุนวรจักรธรานุภาพถวายพระเจ้าปทุมนิมิตเงิน ๑ สมเด็จฯเจ้าฟ้าฯกรมขุนบำราบปรปักษ์ถวายพระเจ้าปทุมนิมิตสัมฤทธ ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงต์ก็ถวายพระเจ้าองต์ ๑๓" ต่อนั้นพระบรมวงศ์ฝ่ายใน๐,๙ คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เล้าปุกในรัชกาลที่ ๒ ซึ่งเจริญพระชันษา ยิ่งกว่าเจ้านายพระองค์อื่น กับพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เล้าลม่อมใน รัชกาลที่ ๓ ซึ่งได้บำรุงเลี้ยงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาถวายพระเจ้าน้ำมนต์ ด้วย ๒ พระองค์ แล้วพระมหาราชครูพิธีถวายพระเจ้าเบญจครรภ พระมหา สังข์ทักษิณาวัฎ พระครูอัษฎาจารย์ถวายพระมหาสังข์ทอง หลวงอัฏยา ถวายพระมหาสังข์เงิน หลวงราชมุนิถวายพระมหาสังข์นาก หลวงศิวาจารย์ ถวายพระมหาสังข์งา หลวงเทพาจารย์ถวายพระครอบทรงรับน้ำด้วย พระหัตถ์ ขุนรักษนารายณ์ ขุนราชธาดาเป่าสังข์ทักษิณาวัฎ ๒ องค์ ขุนหมื่น พราหมณ์เป่าสังข์อุตราวัฎ และไกวบัณเฑาะว์ตลอดเวลาประโคม
ครั้นสรงเสร็จแล้ว พระราชโกษาถวายพระภูษาทรงผลัดเสด็จขึ้นทรง เครื่อง ณ มุขกระสันหอพระสุราลัยพิมาน ทรงพระภูษาเขียนทองพึ้นสีเขียว ทรงฉลองพระองค์เยียรบับ แล้วทรงสวมฉลองพระองค์ครุยกรองทอง เสด็จมา สถิตเหนืออัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์ภายได้พระเศวตฉัตร ๗ชั้น ผันพระพักตร์ ไปทิศพายัพเป็นปฐม จึงราชบัณฑิตถวายน้ำพระพุทธมนต์ พราหมณ์ถวายน้ำ พระมหาสังข์ทักษิณา1วัฏน้ำกลศ ทรงรับมาสรงพระพักตร์ แล้วเสวยหน่อยหนึ่ง แล้วผันพระองค์ไปตามลำดับทิศโดยทักษิณาวัฎ ทรงรับน้ำพระพุทธมนต์น้ำ สังข์ทั้ง	ทิศ แล้วพระมหาราชครูประคองพระองค์เชิญเสด็จโดยทางลาด
พระบาทมาขึ้นพระที่นั่งภัทรบิฐ มิพระเศวตฉัตร ๗ ชั้น เสด็จนั่งเหนือแผ่นทอง
ในจดหมายเหตุที่[ต้มๆ ว่ากรมหมีนบวรรังษีฯ ถวายหระเต้าปทุมนิมิตสัมฤทธ เห็นว่าจดผิด ท่าน เคยถวายน้ำมนศ์ครอบพระกิ่งเป็นนิจมาจนตลอดพระขนมาตุและรดถวายที่พระชนอง ด่วนเจ้า นายที่ถวายหระเต้าปทุมนิมิต และเจ้าหระยาครีสุใยวงศ์ถวายพระเต้าอีกองค์หนึ่ง นั้นเป็นแต่ต่ง พระเต้าถวาย สมเด็จพระเจ้าอ^หัวทรงรดเอง
๓๙ในจดหมายเหตุของฝรั่งที่ได้รับอนุญาตเข้าไปดู ว่ามีเจ้านายผู้หญิงถวายน้ำด้วย ๒ หระองค์
ซึ่งเขียนรูปราชสีห์ ผันพระพักตร์ลู่บูรพา พระมหาราชครูร่ายเวทสรรเสริญ ไกลาสแล้ว ถวายพระสังวาลพราหมณ์ ๓ เส้นและพระสุพรรณบัฏ เบญจราช กกุธภัณฑ์ แล้วถวายพระแสงอัษฎาวุธ และเครื่องราชูปโภค ทรงรับพระสังวาล และพระมหามงกุฎมาสอดทรง พระแลงขรรค์วางเบื้องขวา ธารพระกรวาง เบื้องซ้าย เครื่องนอกนี้ทรงรับแล้วล่งพระราชทานพระราชโกษารับต่อพระหัตถ์ ล่งให้เจ้าพนักงาน แต่ฉลองพระบาทพระมหาราชครูรับมาสอดทรงถวาย แล้ว ร่ายเวทถวายพระพรชัย แล้วพระมหาราชครูพิธีกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม สิริราชสมบัติอนพระ มหาพระกษัตริย์จะครอบครองมิได้ซ้าพระพุทธเจ้ากับเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายแต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้า จุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ เป็นที่,พึ่งแก่ลมณพราหมณาจารย์อาณา ประชาราษฎรลีบไป ขอเดชะ”
หลวงอัฎยา (หัวหน้าพราหมณ์พฤฒิบาท ว่าที่พระหมอเถ้า) กราบบังคมทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ซ้าพระพุทธเจาขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายพระมหาเศวตฉัตรเป็นที่เฉลิม สิริราชสมบัติสำหรับบรมกษัตราธิราชเจ้าลีบมา แด,พระบาทสมเด็จพระเจ้า ลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ ขอเดชะ”
จึงมีพระบรมราชโองการพระราชทานพระบรมราชานุญาตแก่พระ มหาราชครูว่า “พรรณพฤกษซลธี และสิ่งของในแผ่นดินทั่วอาณาเขตพระนคร ซึ่งหาผู้หวงแหนมิได้นี้นตามแต่ลมณพราหมณาจารย์จากราษฎรจะปรารถนา เถิด” พระมหาราชครูรับพระราชโองการเป็นปฐมว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอรับ พระราชโองการนามพระบัณฑูรสุรลิงหนาทใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” แล้วทูรงโปรยดอกพิกุลทองพิกุลเงินพระราชทานพวกพราหมณ์ และทรง หลั่งน้ำทักขิโนทกทรงอธิษฐานขณะนี้นพราหมณ์เป่าสังข์ไกวบัณเฑาะว์และ ซาวประโคมก็ประโคมขึ้นพร้อมกัน อนึ่ง ในตอนเข้าวันนี้ พระสงฆ์ทำพิธีดับ เทียนชัยที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วพระสงฆ์ทั้ง ๘๕ รูป ขึ้นไปพร้อม กันอยู่ที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานองค์ตะวันตก สวดชัยปริตรถวายเวลาสรง *
*๐ พระมVเาราชครูพิธี ชื่อพุ่ม เป็นต้นสกล คุรุกุล นลวงอัฏยา ชื่ออ่อน ต่อมาได้เป็นที่พระติทธีชัยบดี
แล้วเจ้าพนักงานถวายภัตตาหาร ครั้นเมื่อเสร็จพิธีราชาภิเษกแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเปลื้องพระมหามงกุฎและฉลองพระองค์ครุยแล้ว เสด็จขึ้นไปยังพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานทรงถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุถวายอติเรกเป็นปฐม*8 พระสงฆ์ราชาคณะสวด สรรพมงคล แล้วถวายพระพรุลา จึงพระราชครูพิธีภับพระหมอเถ้าขึ้นไปบน พระมหามนเทียร ประพรมน้ำกลศน้ำสังข์รอบพระมหามนเทียรทั้งภายใน และข้างนอก อวยชัยถวายพระพรในการเฉลิมพระราชมนเทียร
เวลาเช้าวันนั่น เจ้าพนักงานจัดเตรียมการเสด็จออกรับราชสมบัติ และให้พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดี ข้าราชการผูใหญ่ผู้น้อยเฝ้าพร้อมกัน ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย อันเป็นส่วนหนึ่งในราชพธีบรมราชาภิเษก ข้างหน้าพระที่นั่งอมรีนทรวินิจฉัยทั้งแถวพวกซาวประโคมสังข์ แตร กลองชนะ และมใหรทีก ต่อไปทางหน้าทีมดาบตำรวจทั้งแถวพวกทหารอย่างยุโรปเป็นก องเกียรติยศ และที่ตรงเกยพระที่นั่งดุลิดาภิรมย์ด้านเหนือทั้งพระราเชนทร ยานด้านตะวันตกผูกข้างด้นเจ้าพระยาปราบไตรจักรราชพาหนะ นอกประตู พิมานไชยศรีออกไป พวกทหารอาสาสิบหมู่แต่งเครื่องเสนากุฏถึอศัสตราวุธ ต่างๆ ยืนกลบาทสองข้างถนน และในที่สนามปลูกปะรำยืนซางด้น ม้าตน ที่ท่าราชวรดิษฐแต่งเรือพระที่นั่งกิ่งศรีสมรรถชัยลำ ๑ กับเรือพระที่นั่งกิ่งไกรสร มุขลำ ๑ เทียบท่ามีพลพายประจำลำพร้อมสรรพ ครั้นถึงเวลาเข้า ๑๑ นาฬิกา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องเยียรบับฉลองพระองค์ครุยกรองทอง ทรงพระมหามงกุฎ และพระแสงขรรค์ชัยศรีเสด็จออกพระที่นั่งอมรนทรวินิจฉัย ประทับพระแท่นเศวตรฉัตร,,* พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการทั้งปวงถวาย บังคม เหล่ากงศุลต่างประเทศกับนายทหารเรือรบอังกฤษ ซึ่งได้อนุญาตให้เข้า **
** ประเพณีถวายอติเรก ตังเกดในโคลงลิลิตพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอสู่หัว เขาใจ ว่าแต่ก่อนมา ถวายอติเรกตั้งแต่วันแรกตั้งพิธี พึ่งมาเปลี่ยนประเพณีการถวายอติเรกเมื่อรั้ขกาลที่ ๔ ในชนหลังมานี้มิได้ถวายอติเรก จนบรมราชาภิเษกแล้ว แต่อติเรกที่ถวายครั้งแรกนั่นถวายเป็นพิเศษ คือพระมหาตังมปรินายกผู้ถวายอติเรก ถวายพระพรด้วยภาษามคธนำก่อน แล้วจ้งอติเรกต่อ *๒ การที่เสด็จออกประทับพระแท่นเควตฉัตรนั่น ตามประเพณีโบราณ (และในชั้นหลังมา) เสด็จประทับ แล้วจึงไขพระสูตร แต่เมื่อบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๕ ครั้งป็มะโรง ไม่ปรากฏในจดหมายเหตุฉบับ ใดๆ ว่ากั้นพระสูตร จดหมายเหตุของฝรั่งบังชั้าพรรณนาว่า เมื่อทรงพระราชดำเนินฝานเจั๋านาย ผ้ใหณ่ไป ยกพระหัตถ์ประสานขอประทานอภัยก่อน แล้วจึงได้เสด็จชั้นพระแท่นเควตฉัตร
มาเฝ้าด้วยก็ถวายคำนับพร้อมกัน ขณะนั้นซาวประโคม ๆ สังข์แตร กลองชนะ มโหรทึก กองแก้วจินดายิงปีนมหาฤกษ์ มหาชัย มหาจักร มหาปราบ ทหารยิง ปีนใหญ่สลุตในท้องลนามหลวง ทหารเรือยิงปีนใหญ่ในเรือรบยงยศอโยธยา และเรือสยามูประสดัมภ์ และเรือรบอังกฤษซื่ออะวอง ก็ยิงปีนใหญ่ลลุตด้วย แห่งละ ๒๑ นัด
ครั้นสุดเลียงประโคม พระมหาราชครูพิธีร่ายเวทถวายพระพร พราหมณ์เป่าสังข์แล้ว จึงพระศรีสุนทรโวหาร ที่พระอาลักษณ์กราบบังคม ทูล เบิกข้าราชการว่า
“สรวมชีพข้าพเจ้าผู้รับอธิบายแห่งท่านทั้งหลาย คืออัครมหาเสนาบดี และอำมาตยมุขมนตรีข้าทูลละอองธุลีพระบาท บรรดาพร้อมกันในสถานที่ นี้ขอถวายอัญชลีบังคมประนมน้อมศรีโรตมางคํแด่พระบาทสมเด็จบรมนาถ บพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกสัาเจ้าอยู่หัว อันได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรม ราชาภิเษก เป็นองค์เอกอัครมหาราชาธิราช ทรงพระยศวโรภาศสถิตย์ภายได้ พระมหาเศวตฉัตรเหนือพระวโรดมบรมรัตนราชบัลลังก์มีพระปรมาภิไธยได้ ประดิษฐานทั้งในแผ่นพระสุพรรณบัฏ โดยอักษรลักษณ์แสดงอรรถว่า
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์บดีนทรเทพมหามงกุฎ บุรุษรัตนราชรวิวงศ วรุตมพงศบรืพัตร วรชัตติราชนิกโรดม จาตุรัตนบรม มหาจักรพรรดิราชลังกาศ อุภโตสุชาติลังสุทธิเคราะหณี จักรีบรมนาถอดิศรรา ชรามวรังกูร สุจริตมูลสุสาธต อัครอุกฤษฎไพบูลย์ บูรพาดุลย์กฤษฎาภินิหาร สุภาธิการรังสฤษฏ์ ธัญญลักษณวิจตรโสภาคยสรรพพางค์มหาชโนตมางค ประณตบาทบงกซยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรมสุขุมาลย์ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วสิษฐศักดิสมญาพินิต ประชานาถ เปรมกระมลชัตติยราชประยูร มูลมุขมาตยาภิรมย์ บรมกฤษฎาภินิ หาร บริบูรณ์คุณสาร สยามาทินครรุตเมกราชดิลก มหาปรินายก อนันตมหันต วรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินทร อเนกซนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิวรยศ มโหดมบรมราชสมบัติ นพดลเศวตฉัตราดีฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรม ราชาภิเษกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตชัย สกลมไหสวรียมหาสามีนทรี มเหศวร มหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชาวศัยพุทธาท้!ตรรัตนสรณารักษ์
อดุลยศักดี่ครรอนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตสหฤทัย อโนปมัยบุญการ สกลโพศาลมหารัษฎาธิบดินทร์ ปรมินทรีธรรมิกมหาราชาธิราชบรมนาถ บพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชในพระบรม มหาราชวัง ณ กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกลินทรมหินทรายุธยา มหาดิลก ภพนพรัตน ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศมหาสถาน”
“สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า เจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก พระยา เทพประชุน เจ้าพนักงานกรมพระกลาโหม พระยาพิพัฒนโกษา เจ้าพนักงาน กรมท่าลิบลองพระคลัง1พระยามหาอำมาตย์ ว่าที่เจ้าพระยาธรรมธิกรณ์ เจ้าพนักงานกรมวัง เจ้าพระยายมราช เจ้าพนักงานกรมพระนครบาล พระยา อาหารบรีรักษ์ เจ้าพนักงานกรมนา* ** ขอรับพระราชทานพระบรมราชวโรกาส แด่พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อ จะกราบทูลพระกรุณา มอบถวายสรรพสิ่งซึ่งเป็นเครื่องประดับพระบรม ราชอิสริยยศ และราชสมบัติทั้งปวง อันปฏิพัทธ์เฉพาะพนักงานต่างตาม ธรรมเนียมแต่ก่อนมา ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรม บพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ขอเดชะฯ ”
สิ้นคำอาลักษณ์กราบทูลเบิกแล้ว จึงมิพระบรมราชโองการพระราชทาน พระบรมราชวโรกาสแก่บรรดาข้าราชการทั้งปวงว่าต่อไปภายหน้าถ้ามีเหตุการณ์ อันสมควรจะกราบบังคมทูลฯ ให้มีโอกาสกราบบังคมทูลใต้ตรงต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจงทุกคน ตามสมควรแก่เหตุแห่งราชการ พระศรีสนทร โวหารรับพระบรมราชโองการแล้ว ข้าราชการกราบถวายบังคมอีกครั้งหนึ่ง
ขณะทั้นเจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายกกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานถวายพระยาข้างต้นพระที่นั่ง พระยาม้าต้นพระที่นั่ง กับเมือง เอก โท ตรี จัตวา ทั้งใพร่พลฝ่ายพลเรือน แต่พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ บรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
*๓ เวลานั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นกู้สำเร็จราชการแฝนดิน และพระบร)งวงศ์เธอ กรนไเนวรจักร ธราบุภาททรงบัญชาการกร)เท่า นบว่าไม่,มีตัวเสนาบดิ ปลัดทูลฉลองจีงกราบทูลแทน
** เจ้าพระยาธรรนา (บุญศรี) เจ้าพระยาพลเทพ (ทลง) ชราทุพพลภาพทั้ง ๒ คน
พระยาเทพประซุน ราชปลัดทูลฉลองพระกลาโหมกราบทูลว่า “ข้า พระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวายพระมหาพิชัยราชรถ เรือพระที่นั่งศรีสมรรถ ชัยเรือพระที่นั่งไกรสรมุข เรือกระบวนใหญ่น้อย และเครื่องสรรพยุทธ์ทั้งปวง กับเมืองเอกโท ตรี จัตวา ไพร่พลเมืองฝ่ายทหาร แด่พระบาทสมเด็จพระบรม นาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยาพิพัฒนโกษากราบทลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวาย เครื่องพระพัทธยากรราชสมบัติทัง ๑๒ พระคลัง แด่พระบาทสมเด็จพระบรม นาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยามหาอำมาตย์กราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทาน ถวายพระที่นั่งมนเทียรปราสาทราชนิเวศน์มหาสถาน พระราเซนทรยาน ทั้งเครื่องสูงเฉลิมพระเกียรติยศ แด่พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
เจ้าพระยายมราชกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวาย กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกลินทร มหินทรายุธยามหาสถาน แด่พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยาประชาชีพกราบทุลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวาย ธัญญาหาร แดนสถานลานนาทัวพระราชอาณาเขต ประเทศตำบลใหญ่น้อย ทั้งปวง แด,พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้า เจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
จึงมืพระราชโองการดำรัสสั่งเจ้าพระยาและพระยาทั้งปวงว่า “สิ่งของ ทั้งนี้จงจัดแจงทำนุบำรุงไว่ให้ดี จะได้ป้องกันรักษาแผ่นดิน และจะได้อุปถัมภ์ พระพุทธศาสนาสิบไป” เจ้าพระยาภูธราภัย ผู้เป็นอัครมหาเสนาบดีรับ พระราชโองการกราบถวายบังคมทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชโองการ มานพระบัณฑูรลุรลิงหนาทใส,เกลาใส่กระหม่อม ขอเดชะ” เมื่อข้าราชการ ฝ่ายไทยกราบบังคมทูลเสร็จแล้ว ชินยอวิเอนา กงสุลเยเนราลโปรตุเกส ซึ่งเป็นหัวหน้านำซาวต่างประเทศทั้งปวง จึงกราบทูลถวายชัยมงคลแทน รัฐบาลต่างประเทศทั้งปวงที่มีทางพระราชไมตรี และมีพระราชดำรัสตอบตามสมควร** แล้วเสด็จลงจากพระแท่นเศวตฉัตร ประทับในพระฉาก ทรง เปลื้องพระมหามงกุฎ เปลี่ยนทรงพระมหาชฎาแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระที่นั่ง ไพศาลทักษิณประทบพระที่นั่งภัทรบิฐท้าวรจนทร์ (มาลัย) กราบบังคมทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายพระสนม ๑๒ พระกำนัล แด่ พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ มีพระราชปฏิสันถารตามสมควร พระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในถวาย ธูปเทียนแล้ว เสด็จลงจากพระที่นั่งภัทรบิฐไปยังมุขกระสัน หอพระสุราลัย พิมาน ทรงเปลื้องพระมหาชฎา และประทับรอพระฤกษ์อยู่ ณ ที่นั่น
ครั้นได้เวลาพระฤกษ์เฉลิมพระมหามนเทียร จึงเสด็จมายังพระที่นั่ง ไพศาลทักษิณ แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ทรงโปรยดอกพิกุล ทอง พิกุลเงินไปตามทาง มีนางเชิญเครื่องราชูปโภคตามเสด็จ แล้วมีนางเชื้อ พระวงศ์*๖ อุ้มวิลา ๑ เชิญศิลาบด ๑ เชิญพานผลฟ้กเขียว ๑ เชิญพานพล ข้าวเปลือก ๒ เชิญพานถั่ว ๑ เชิญพานงา ๑ ที่เชิงบันไดพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน มีนางชำระพระบาท ๒ คน ครั้นเสด็จถึงในที่ทรงเปลื้องฉลองพระองค์ครุย และทรงจุดเทียนนมัสการ แล้วเสด็จขึ้นพระแท่นที่บรรทมพระองค์เจ้าปุก ถวายดอกหมากทำด้วยทองคำหนัก ๕ ตำลึง พระองค์เจ้ายี่สุ่นถวายพระแล้ หางข้างเผือก*๗ ท้าวทรงกันดาล (ศรี) ถวายลูกกุญแจ ทรงรับวางไว้ข้างที่ แล้ว ทรงเอนพระองค์ลงบรรทมเหนือพระแท่นทโดยทักษิณปรัศว์เบื้องขวาเป็น
*๕การที่พระราชทานอนุญาตให้ฝรั่งต่างประเทศเช้าเฝาในงานบรมราชาภิเษกเรื่มมีมาแต่ครั่งรัชกาล ที่ ครั่งนี้หากล่าวกงจดหมายเหตุช้างไทกไม่แต่มีในจดทมายเหตุของฝรั่ง จึงเอามาลงใว้ *๖ เมื่อแต่งหนังลิอนี้ผู้ที่ได้เชิญเครื่องเฉลิมพระราชมนเทียรเมื่อปีมะโรงยังมีอย่บ้าง ลิบถามได้ความ ว่า คณปลัดเสงี่ยมเป็นผู้เชิญชันดอกพิกุลทองพิกุลเงิน และนางเชิญเครื่องนัน เป็นเด้าในรัชกาลที่ ๓ ทัง นี้นุ คือ
หม่อมปีว ในกรมหมื่นภูมินทรภักดี (ภายหลังมีพระเกียรติยศเป็นพระอัครชายาเธอ พระองค์เด้า เดาวภาคยนารีรัตนั)
หม่อมเด้าสารภี ในกรมหมื่นภูมีนทรภักด ©
หม่อมเด้ามณฑา ในกรมหมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาล ©
หม่องเด้าภคินี ในกรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ (กรมหลวงบดีนทรไพศาลโลภณ) ©
หม่อมเด้าวิลัยวร ในพระองค์เด้าเปียก ๑ หม่อมเด้า (ประ) ยง ในพระองค์เด้าล่ายอง ๐
*๙ พระองค์เด้ายี่ลุ่นในรัชกาลที่ ๒ เวลานี้นพระชันษาได้ ๘๐ ปี
พระฤกษ์ และพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลม่อมถวายพระพรก่อน*^ แล้วพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งนั๋นถวายพระพรต่อภายหลังและซาวประโคมดุริ ยางคดนตรีก็ประโคมขึ้นพร้อมกัน
ครั้นเสร็จการพิธีเฉลิมพระราชมนเทียรแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงผลัดเครื่องแต่งพระองค์ทรงขาว เสด็จโดยทางข้างใน ทรง โปรยเงินไปตลอดทาง จนถึงพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เสด็จขึ้นไปทรงจุด เทียนเครื่องนมัสการ ถวายบังคมและสดัปกรณ์พระบรมศพ กับทั้งพระบรม อ้ฐิสมเด็จพระบรมราชบุพการี แล้วเสด็จกลับคืนไปสู่พระมหามนเทียร
ครั้นเวลาบ่าย เจ้าพนักงานตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง เวียนเทียนสมโภชพระมหามนเทียรตามจารีตโบราณข้ตติย ราชาธิราชเจ้าสิบมา*",
นจดหมายเหตุมิได้บอกพระนามว่าพระองค์ได แต่คงเป็นพระองค์เด้าลม่อม *๙รายการตอนราชาภิเษกเฉลิมพระราชมนเทียรที่คัดมาจากจดหมายเหตุ ที่ได้มาจากกรมราช เลขาธิการเทียงนี้ได้ตรวจชำระแก้ไขตรงที่เห็นว่ามิดบ้างเล็กน้อย
ต่อจากวันบรมราชาภิเษกมา เสดจออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยเวลา เช้า ทรงตงพระราชาคณะกับช้าราชการ ซึ่งจะกล่าวต่อไปช้างหน้าและทรง รับดอกไม้ธปเทียนซึ่งพระบรมวงศานุวงศ์ ช้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทูลเกล้าฯ ถวาย*๐ ครันเวลาคา เสด็จออกทรงลดับพระธรรมเทศนาพิเศษ เนื่องด้วย งานพระบรมราชาภิเษก ๔ กัณฑ์ คือวันแรม ๑๓ ค่ำ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) วัดระฆัง ถวายเทศนา ว่าด้วยทศพิธราชธรรมและจักรวรรดิวัตรวันแรม ๑๔ ค่ำ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุถวายเทศนา ว่าด้วยพระราชพงศาวดาร วันแรม ๑๕ ค่ำ (พระลาลนโสภณ วัดราชประดิษฐ์) ถวายเทศนารัตนสูตร*8 เป็นเสร็จงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก*๒ ต่อนี้ก็แห่เสด็จเลียบพระนคร ซึ่ง จะพรรณนาเป็นตอนหนึ่งต่างหาก
*๐ พระบาทสมเด็จทู พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานพระบรมราชาธีบายว่า การถวาย ดอกไม้ธูปเทียนนั้น ตามประเพณีมีในงาน ๒ อย่าง ดีองานเฉลิมพระราชมนเทียรอย่างหนึ่ง กับ งานทรงบำเพ็ญพระราชกุศลขึ้งเป็นงานใหญ่ เช่นฉลองวัดเป็นต้นอย่างหนึ่ง มีใช่ถวายในงานพระ ราชพิธีบรมราชาภิเษก
*๔ ในจดหมายเหตุที่พบไม่ปรากฏชื่อท่านผู้เทศนามงคลสูตร รัตนสูตร แต่สันนิษฐานว่า ๒ องค์นั้น เห็นจะไม่ผิด อนึ่งประเพณีที่ทรงสดับพระธรรมเทหนาเนื่องในงานพระราขพิธี้บรมราชาภิเษก ไม่ พบจดหมายเหดุว่าเคยมีมาแต่ก่อน สันนิษฐานว่าจะมีครั้งนี้เป็นครั้งแรก ลีบมาแต่พระราชนิยม ชองพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอย่หว
อนึ่งในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ทั้ กล่าวว่า มีการลีอน้ำพระพิพัฒน์สัตยาที่วัดพระ ศรีรัตนศาสดาราม เนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแต่ในรัชกาลที่ ๕ หาปรากฏว่ามีไม่ *๒ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำรีว่า พิธีราชาภิเษกขึ้งทำกันมานั้นเป็น ๒ ดำรา แต่หลงท่าระคนปนกันไปเลีย ดีอว่าหลักแห่งการราชาภิเษกนั้น มีรดนี้ๆแล้วเถลิงราชาอาสน์ เป็นเสร็จพิธี ที่ว่าปนกันนั้นเล็งเห็นได้ สรงมุรธาภิเษกกับขึ้นอัฐทิศรับน้ำนั้น เป็นรดน้ำเหมือนกัน ขึ้นภัทรป็ฐกับขึ้นพระแท่นเศวต เป็นเถลิงราชาอาสน์เหมือนกัน อย่างขึ้นพระที่นั้งอัฐทิศและภัทรบิฐ นั้นเป็นอย่างน้อย อย่างสรงมุรธาภิเษกและขึ้นพระแท่นเศวตนั้นเป็นอย่างใหญ่ สำหรับเลือกทา ตามโอกาสจะอำนวย แต่หากเกิดความเข้าใจผิดกันขึ้นคราวใดคราวหนึ่ง เลยทาเลียทั้ง ๒ อย่าง ให้เป็นที่สิ้นสงสัย จงเลยเลอะมา โดยพระราชดำรีเช่นนี้เมือเฉลิมราชมนเทียรพระราชวังดุสิต จึง โปรดเกล้าฯ ให้ท่าพระแท่นที่สรงเป็น ๘ เหลี่ยม ยอดเป็นเศวตไว้ทั้งสหัสธาราในนั้น เวลาเสด็จ ขึ้นที่สรงไขตหัสธารา แล้วราชบัณฑิตและพร!หมณีเข้าถวายน้ำ (ร พิศต่ดไปทีเดียว เสร็จแล้วเสด็จ ขึ้นทรงเครี่องบนพลับพลาแล้วเสด็จออกพระที่นั้งอภิเศกดุสิต เสด็จขึ้นเถลิงภัทรป็ฐซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้ท่าใหม่ทั้งเหนิอพระแท่นเศวตฉัตร พระบรมวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทม่ายหน้าเม่า พราหมณีร่ายมนต์สรรเสรีญไกรลาส เสร็จแล้วม่ายหน้ำกราบถวายบังคมลาออก พระบรมวงศานุ วงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทม่ายในเข้าเม่า แล้วเสด็จขึ้น
&!ฬะเ^
ตอนที่๖ เลียบพระนคร
---------------------5๔(?ะเ^)*๔
การเลียบพระนครนั้นเป็นส่วนหนึ่งในพิธีบรมราชาภิเษกเนื่องมาแต่ พิธีที่ทำในพระราชฐาน มีการเสด็จออกทํองพระโรงให้ข้าราชการทั้งปวงได้ มีโอกาลเข้าเฝ้าทั่วหน้า เมื่อเสร็จการพิธีในพระราชฐาน จึงเสด็จออกเลียบ พระนครเพื่อให้ประชาราษฎรไดโอกาสเฝ้าทั่วหน้ากันด้วย แต่ประเพณี การเลียบพระนครแห่เสด็จพระเจ้าแผ่นดินเป็นกระบวนพยุหยาตราอย่าง ใหญ่คล้ายกับยกกองทัพ ผิดกับกระบวนแห่เสด็จในการพิธีอื่นทั่งนั้น ชวน ให้สันนิษฐานว่าประเพณีเดิม เห็นจะเสด็จเลียบถึงเมืองที่รายรอบมณฑล ราชธานี ตองเสด็จโดยทางบกบ้าง ทางเรือบ้าง และประทับรอนแรมเป็น ระยะไปหลายวันจนกว่าจะรอบมณฑลราชธานี เพื่อบำรุงความสามีภักดี้ และให้ประจักษ์พระเดชานุภาพแก่ประชาซนทั่งหลาย ครั้นนานมา เห็น เป็นการลำบากโดยมีจำเป็นจึงย่นระยะทางลงเป็นเพียงเลียบพระนคร ราชธานี แล้วย่อลงมาอีกชั้นหนึ่งคงแห่เสด็จรอบกำแพงพระนครแต่ทาง เรือ ส่วนทางบก เป็นแต่แห่เสด็จเลียบรอบบริเวณพระราชวัง เห็นจะเป็น อย่างนี้มาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ถึงกระนั้นกระบวนแห่เสด็จเลียบพระนคร ยังกำหนดจำนวนพลถึง ๑๐,๐๐๐ เป็นอย่างตํ่า และพึงสังเกตเห็นเด้าเงื่อน กองทัพได้ในริ้วกระบวนแห,ที่กรมทหารทุกหมู,เหล่าตลอดจนข้าราชการ ที่เป็นตำแหน่งแม่ทัพนายกองเข้าเป็นตราริ้วในกระบวนทั่งสิ้น ไม่ใช่แต่ ข้าราชการในราชลำนักเท่านั้น
การเลียบพระนครในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ เลียบพระนครทางเรือ เคยมีแต่ ๒ ครั้ง คือในร้ซกาลที่ ๑ เมื่อสร้างพระนครและเครื่องเฉลิมพระราช อิสริยยศต่าง ๆ รวมทั่งเรือกระบวนแห่เสด็จสำเร็จแล้ว ทำการพระราชพิธีบรม ราชาภิเษกเต็มตามตำราเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒^ จึงเสด็จเลียบพระนครทั่ง ทางบกและทางเรือครั้งหนึ่ง ถึงรัชกาลที่ ๕ (ได้ยินว่าเพราะประจวบกับเวลา ที่ได้จ่อมแซมเรือ กระบวนเมื่อตอนปลายรัชกาลที่ ๓) จึงมีการเลียบพระนคร ทั่งทางบกและทางเรือ อีกครั้งหนึ่งเมื่อพระบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ ๒ และ
รัชกาลที่ ๓ มีแต่เลียบพระนครทางบก ถึงรัชกาลที่ ๕ จึงมีการเลียบพระนคร แต่ทางบกอย่างเดียว๔
กระบวนแห่เสด็จเลียบพระนครทางบก1๐ เป็นทำนองเดียวก้นทุกรัชกาล จัดกระบวนเป็นตอนคือตอนที่ ๑ พวกเสนากรมต่างๆ เดินเป็น ๘ สาย นำ หน้า ตอนที่ ๒ กระบวนหลวง ตอนที่ ๓ เสนากรมต่างๆ กระบวนหลังเดิน ๘ ลาย ตอนที่ ๔ กระบวนเจ้านายทรงม้า และเสนาบดีนั่งเสลี่ยงหรือแคร่ ตามบรรดาศักดิ์ ตามเสด็จด้วยเป็นที่สุด กระบวนแห่เปลี่ยนแปลงน้างแต่ เมื่อมีทหารอย่างใดจัดขึ้นในรัชกาลก่อน ถึงรัชกาลหลังก็เพิ่มทหารอย่างนั่น เข้าในกระบวนแห่ด้วย
ในรัชกาลที่ ๕ เสด็จเลียบพระนครเมื่อวันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำ ปี มะโรงฯ เมื่อก่อนวันแห่เจ้าพนักงานแต่งทางถนน “เกลี่ยทรายราบรื่น”๓ สอง ข้างทางปักฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชั้น กั้นราชวัติ ผูกด้นกลัวย อ้อย และธงกระดาษ รายเป็นระยะ และมี!)พาทย์ กลองแขก เครื่องประโคม และตั้งร้านน้ำสำหรับ บริโภคไว้ด้วยทุกระยะ ที่แห่งใดเป็นหัวถนนหนทางก็มีพวกทหารกรมอาสา หกเหล่าไปตั้งกระโจมหอกจุกซ่องทุกแห่งไปเป็นอย่างทหารรายทางในสมัย นั่น อนึ่งแต่ก่อนมามีประเพณีบังคับเจ้าของเรือนบรรดาอยู่ริมทางแห่เสด็จ ให่ป็ดประตูหน้าต่าง* แต่เมื่อเสด็จเลียบพระนครในรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลิกหัามนั่นเลีย พระราชทาน อนุญาตให้ผ้อยู่บ้านเรือนริมทางเสด็จ เปีดประตูหน้าต่างได้ตามชอบใจ จึงเกิด มีการตั้งเครืองลักการบซาตามบ้านเรือนซึ่งเสด็จผ่านไป ถึงครั้งนี้ก็เหมือนกัน ส่วนกระบวนแห่เสด็จน้น
๔ แต่เมื่อทำทิธีบรมราชาภิเษกคราวปีระกา ท.ค. ๒!-๔๖ มีการเลียบพระนครทั้งทางบกและทางเรือ ๒ ริ้วกระบวนแห่เลดํจเลียบพระนครคราวปีมะโรง ข้าทเจ้าค้นทบเมื่อแต่งหนังสือนี้๒ ฉบับ ฉบับหนึ่ง ดูเป็นริ้วกระบวนเมื่อก่อนแห่ อีกฉบับหนึ่งเป็นจดหมายเหตทรรณนากระบวนอย่างย่อ ๆ เมื่อแห่ แค้ว ทั้ง ๒ ฉบับมีแตกต่างกันอ{เบ้าง ค้องใข้ความสันนิษฐานตัดลีนในบางแห่ง ๓ ในลมัยทั้นไม่ได้ทำถนนถมคิลาสำหรับไข้รก ถนนรอบพระบรมมหาราชวังปุค้วย อิฐ รูแผ่นใหญ่ ทึ้นที่ขรุขระ เวลามีการแห่จีงค้องโรยทราย * ประเทณีนื้ได้มาแต่เมืองปิกกง แต่จะได้มาครั้งไหน หาทราบไม่
ที่ ๑ กระบวนทหารม้า เสนากองหน้า ขุนโจมพลล้านกับขุนสท้านพล แสน แต่งตัวสวมสนับเพลานุ่งผ้าเกี้ยว ใส่เสื้อแพร โพกผ้าลีทับทิมขลิบทอง ขัดดาบ ขี่ม้า ถือธงท้าชาย หกทองขวางนำกระบวนคู่หนึ่ง แล้วถึงทหารม้า เกราะทอง (แต่งเครื่องเกราะทองอย่างฝรั่งๆ ถือขวาน และกรมม้าแต่งอย่าง ฮ่อ ถือเกาทัณฑ์ เป็นกระบวนขี่ม้าทั้งสิ้น
ที่ ๒ กระบวนฝรั่งแม่นปีน (แต่งตัวอย่างฝรั่ง1๖) ลากปีนจ่ารงค์ ๔ กระบอก
ที่ ๓ กรมม้าขี่ม้า ถือธงฉานและธงยันต์แถวหนึ่ง แล้วถึงพระยาลีหราช เดโชขัย แต่งตัวสวมสนับเพลา นุ่งยก ใส,เสื้อโหมดโพกผ้าลีทับทิมขลิบทอง ขัดดาบ นั่งแคร่คนหามนำกระบวน๐1 พระยาราชวรานุกูล ปลัดทูลฉลอง มหาดไทย พระยาศรีสรราชภักดี ว่าที่ปลัดทูลฉลองกลาโหม แต่งตัวลวม สนับเพลา นุ่งยก ใส่เสื้อ โพกผ้าลีทับทิมขลิบทอง ขัดดาบ ขี่ม้านำริ้วคู่ภัน เป็นประตูหน้ำ ต่อนั่นถึงกระบวนเสนาเดิน ๘ สาย ลายนอกข้างละ ๒ ลาย กรมเดียวกัน สายในเดินกลาง ^ สาย กรมเดียวกัน นายแต่งตัวเครื่องทรง ประพาส ขัดดาบ ขุนหมื่นไพร่ นุ่งกางเกง ใส่เสื้อเสนากุฎ หมวกหนัง
ที่ ๔ สายนอก ธงทหาร แล้วถึงปีพาทย์ ๔ สำรับนำขบวนทหารอย่าง ยุโรป ถือปีนคาบศิลา
ลายใน เป็นกระบวนกรมทำลุ ถือธนูหางไก่
ที่ ๑๑ สายนอก เหมือนก่อน
ลายใน เป็นกระบวนกรมอาสาญี่ป่น ถือขวานจีนด้ามยาว
ที่ ๑๒ ลายนอก เหมือนก่อน
ลายใน เป็นกระบวนกรมท่า ถือเสโล หมดกระบวนหน้าเพียงนี้
๕ ชื่อกรมม้าเกราะทองมีมาแตใบราณ มาแต่งเครื่องเกราะอย่างฝรั่งเศสเมื่อรัชกาลที่ ๆะ ๖ กรมฝรั่งแม่นปีนปรากฏในทงหาวดารว่า มีแต่ครั่งกรุงศรีอ{รุธยา เมื่อรัชกาลสมเด็จพระขัยราชาธิราช ๗ พระยาลีบราชเตโชชัย เป็นตำแหน่งแม่ทัพ บังคับเตนากองต่างๆ กระบวนหน้า ควรสังเกตเรั่อง แต่งคัว ที่โทกม้าลีทับทิมขลีบทองนั้น แสดงว่าเครื่องแต่งศีรษะ ข้าราชการแต่โบราณมี ๒ อย่าง คือลอมทอก (ก็ม้าโทกนั้นเอง แต่โทกเป็นทรงลูงและมีเครื่องประคับ) อย่างหนึ่ง ม้าโทกอย่างหนึ่ง สันนิษฐานว่า ม้าโทกใข้เวลาออกตงคราม ลอมพอกใช้ในการทิธี
กระบวนหลวง
ที่ ๑๓ ตำรวจถือธงฉานแถวหนึ่ง ๙ คน
ที่ ๑(ฮ ลายนอก ตำรวจขัดดาบ สายใน มโหระทึก กลองชนะ
ที่ ๑๕ สายนอก ตำรวจถือหอก สายใน แตรฝรั่ง แตรงอน สังข์ เครี่อง สูง และพระแสงหว่างเครื่อง,1
ที่ ๑๖ ลายนอก (แถวนอก) นายเวร จ่า ปลัดกรม เจ้ากรม ตำรวจหน้า สายนอก (แถวใน) หุ้มแพร จ่า นายเวร หัวหมื่น มหาดเล็กภายใน พระกรรม้ ภิรมย์ ธงขัยราช กระบี่ธุช ครุฑฟาห์ พราหมณ์
ที่ ๑๗ พระที่นั่งพุดตานที่เสด็จประทับ มีกำนัลเชิญพระกลด บังสูรย์ พัดโบก ทวยพระสุพรรณศรี ทวยเงิน ทรงโปรยสองข้างพระยานมาศ มีกรมวัง และคู่เคียงต่อออกไปถึงอินทรพรหม
ที่ ๑^ สายนอก เจ้ากรม ปลัดกรม นายเวรตำรวจหลัง๙ คือกรมพล พัน กรมทหารใน กรมรักษาพระองค์ กรมทนายเลือก ต่อนั่นถึงพวกกรม รักษาพระองค์ ถือปีนทองปลายลายในมหาดเล็กเชิญเครื่อง ชาวพระคลัง มหาสมบัติเชิญพานเงินตรา ภูษามาลาเชิญพานภูษา มหาดเล็กเชิญพระแสง เครื่องสูง หลังมโหระทึกกำนลเชิญพระแสงพระราชยานที่นั่งรองพระวอ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ๒ พระองค์ทรงด้วยกัน ม้าพระที่นั่งผูกเครื่องกุดั่น ๒ ม้า รถพระที่นั่ง ๔ หลัง หมดกระบวนหลวงเพียงนี้ *
* กองที่ ๑๓ ที่ ๑? ที่ ๑๕ แต่งตัวอย่างไรสงสัยอคู่ ตำรวจเลวเห็นจะนุ่งผ้าพึ้น ไต่เสื้อขาว คาดรัด ประคด แต่พวกมโหระทึกและกลองชนะนั้น ถุ่งกางเกงแดง เสื้อแดง ห)งวกกลีบลำดวนแดง พวก แตรสังข์ไต่เสื้อแดง กางเกงแดง ห)งวกถุง พวกเชิญเครื่องก็ถุ่งกางเกงริ้วสวมลอมพอกแดงมาแต่ ก่อนแล้ว
๙ ตำรวจตั้งแต่นายเวรชื้นไป มหาดเล็กตั้งแต่ล้มแพรที่เข้าริ้วตลอดจนคู่เคียงแต่งสวมตนับเพลา ถุง ผ้าลมปีกลายเสื้ออัตคัด เข้มขาบ แล้วสวมเลอครุย สะพายกระบี่ตามยค ใพกผ้าลีทับทึมชลีบทอง ไม่ไข้ลอมพอก มหาดเล็กกรมวังเชิญเครื่อง และตามเสด็จในกระบวน ไม่สวมเสื้อครยหรัอขัดดาบ
เสนากองหลัง
ที่ ๑๙ สายนอก รักษาพระองค์ถือปีน
ลายใน ขุนหมื่น ^ คนถือธงยันต์นำกระบวนเกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง ถือ ปีนหลังม้า
ที่ ๒๐ สายนอก เหมือนก่อน
ลายใน ก็เหมือนก่อน เป็นกระบวนกรมทวนทอง ถือทวน
ที่ ๒๑ สายนอก เหมือนก่อน
สายใน เป็นกระบวนกรมทหารใน ถือง้าว
ที่ ๒๒ สายนอก ในริ้วไม่มี (แต่เข้าใจว่าเหมือนก่อน)
สายใน เป็นกระบวนกรมอาสารอง ถือตรี (สามง่าม)
ที่ ๒๓ ลายนอก ในริ้วไม่มื
ลายใน เป็นกระบวนกรมเรือกัน ถือตะบองทอง
ที่ ๒๔ พระยาศรีสิงหเทพ พระนรีนทรราชเสนี ปลัดบัญชีมหาดไทย กลาโหมเดินคู่กันเป็นประตูหลัง
ที่ ๒๕ กรมทหารปีนใหญ่ (ญวน) ลากปีนใหญ่ ๔ กระบอก หมด กระบวนเสนาเพียงนี้
ที่ ๒๖ เจ้านายแต่งพระองค์ “อย่างเทศ” ทรงม้าตามเสด็จ ๑๐ คู่๔๐ คู่ที่ ๑ พระเจ้าบวรวงศ์เธอชั้น ๒ กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ กับพระเจ้า ราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่น (ภายหลังเป็นกรมขุน) ภูวน้ยนฤเบนทราธิบาล
คู่ที่ ๒ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอักษรสารโสภณ (ภายหลังเป็นกรม หลวงบดินทรใพศาลโสภณ) กับพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่น (ภายหลัง เป็นกรมขุน) เจริญผลพูลลวัสดี้
^ค่ที่ ๓ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษฎาภินิหาร (กรมพระนเรศรี วรฤทธ) กับพระองค์เจ้าคัคณางคยุคล (กรมหลวงพชีตปรีชากร)
๐๐ ในโวกระบวนไม่ลงพระนาม แต่ตีบถามได้ความดังกล่าวไว้ในนี้
คู่ที่๔พระเจ้าน้องยาเธอพระองค์เจ้าสุขลวัสดี้(กรมหลวงอดิศรอุดมเดช) กับพระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ (กรมหมื่นภูธเรศรีธำรงศักดิ์)
คู่ที่ ๕ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ (กรมหลวง ประจักษศิลปาคม) กับพระองค์เจัาเกษมลันตใสภาคย์ (กรมหลวงพรหม วรานุรักษ์)
คู่ที่ ๖ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากมลาศเลอสวรรค์ (กรมหมื่น ราชศักดิลโมสร) กับพระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรชัย
คูที่ ๗ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค (กรมหมื่น ทิวากรวงศ์ประวัติ) กับพระองค์เจ้าศรีสิทธิธงชัย (กรมขุนคิริธัชลังกาศ)
คู่ที่ ^ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ พระองค์เจ้าสุธารส กับพระองค์เจ้า วรรัตน (กรมหมื่นพิศาลบวรศักดิ์)
คู่ที่ ๙ พระเจ้าบวรวงศ์เธอชั้น ๕ พระองค์เจ้าภาณุมาศ กับพระองค์ เจ้าหัสดนทรี (กรมหมื่นบรีรักษ์นรีนทรีฤทธี้)
คู่ที่ ๑๐ พระเจ้าบวรวงศ์เธอชั้น ๔ พระองค์เจ้าเบญจางค์ กับพระองค์ เจ้าเนาวรัตน (กรมหมื่นสถิตย์ธำรงลวัสด)
กระบวนเลนาบดีมีแต่เจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายกคนเดียว๔๔
๔* ด้วยเจ้าพระยาครีสริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมเป็นผู้สำเริจราชการแผ่นดิน และเสนาบดีจตุสดมภ์ ปวยเจ็บแก่ชรา ๓ คน กรมขนวรจักรก็เป็นเจ้านาย
ถึงวันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จ ออกพระที่นั่งดุลิดาภิรมย์ ทรงเครื่องพระภูษาเขียนทอง ฉลองพระองค์เยียรบับ สายรัดพระองค์ประดับเพชร ทรงพระมหาสังวาลนพรัตนั่ และพระธำมรงค์เพชร เหน็บพระแลงตรี ฉลองพระองค์ครุยกรองทองชั้นนอก ทรงพระมหาชฎา พระกลีบ เสด็จขึ้นประทับพระที่นั่งพุดตานเวลาเช้า ๑๐ นาฬิกา ยิงปีนใหญ่ ให้สัญญา แล้วเคลื่อนกระบวนพยุหยาตราออกจากพระบรมมหาราชวัง ทางประตูวิเศษไชยศรี ทรงโปรยเงินพระราชทานซาวพระนคร ประทักษิณ พระบรมมหาราชวังไปทางถนนหน้าพระลาน ถนนสนามชัย หยุดกระบวน ประทับที่วัดพระเชตุพน๔๒ ที่หน้าวัดปลูกโรงไว้เป็นที่รับฝรั่งชาวต่างประเทศ
นายพลเรือเกบเปล แม่ทัพเรืออังกฤษที่เมืองจีน กับนายทหารเรือ และกงสุลและพ่อค้าฝรั่งต่างประเทศไปคอยเฝ้าอยู่ด้วยกัน ณ ที่นั่น โปรด ให้แม่ทัพนายเรืออังกฤษกับกงสุลต่างประเทศที่พลับพลาวัดพระเชตุพน และ พระราชทานดอกพิกุลทองและเงินของสำหรับพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ให้เป็นที่ระลีกด้วยทั่วกัน เมื่อเสด็จนมัสการพระที่ในพระอุโบสถเสร็จแล้ว เคลื่อนกระบวนแห่ไปทางถนนท้ายวัง เลี้ยวเช้าประตูสุนทรพิศาลทิศา สกัด ได้มาทางท้ายสนม (เจ้านายฝ่ายในเสด็จออกทอดพระเนตรแห่ที่โรงทาน๔ๆ ออกประตูพิทักษบวรสกัดเหนือ เลี้ยวถนนหน้าพระลานมากสับเช้าประตู วิเศษไชยศรี เสด็จกลับขึ้นเกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ เป็นเสร็จการเลียบ พระนคร๔*
๔๒ การหนุดประทับที่วัดพระเชตุพน ทีงมีขึ้นเมื่อเลียบพระนครครั้งรัชกาลที่ ๔ ๓ ใรงทานเดี๋ยวนื้รอเสียแล้ว อนุ่ตรงที่ตร้างตกหลังข้างเหนอประตูครีสุนทร ๔* ปรากฏในจดหนายเหตุฝรั่งว่า เมื่อแห่แล้วกรนๅเนวรจักรธรานุภาพขึ้งเป็นเตนาบลีบัญชาการกรนท่า ฝรั่งไปเลี้ยงที่วังด้วย
---------------------------^)^เป้
ตอนที่ 6๙ อุปราชาภิเษก
6*3^)*5---------------------------------
ในตอนนี้จะกล่าวถึงเรื่องตำนานการอุปราชาภิเษกในกรุงรัตนโกสินทร์ ก่อน* เพราะกระบวนพิธีอุปราชาภิเษกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ มีการแกใข เกี่ยวเนื่องกับอุปราชาภิเษกในรัชกาลก่อนๆ หลายอย่าง ทั้งในการพิธีและใน การเมือง ถ้าผู้อ่านทราบเรื่องตำนาน จึงจะเข้าใจเหตุผลในเรื่องอุปราชาภิเษก กรมหมื่นบวรวิชัยชาญได้แจ่มแจ้ง
ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จ ปราบดาภิเษกในปีขาล พ.ศ. ๒๓๒& เป็นเวลาเริ่มบ้ายพระนครมาสร้างตะวันออก พระราชมนเทียรสถานก็ทำแต่ด้วยเครื่องไม้พอใช้ชั่วคราว การพระราชพิธี บรมราชาภิเษกครั้งนี้นจึงทำแต่โดยสังเขป ข้อนี้เป็นเหตุให้พึงสันนิษฐานได้ ว่า การที่ทรงสถาปนาสมเด็จพระอนุชาธีราชเป็นพระมหาอุปราชก็คงทำพิธี อุปราชาภิเษกแต่โดยสังเขปตามกัน ครั้นต่อมา เมื่อสร้างพระนครและเครื่อง ราชูปโภคทั้งปวงสำเร็จแล้ว ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกอีกครั้งหนึ่งในปี มะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒๔ เพื่อให้สมบูรณ์ตามราชนิติ ความจำเป็นที่จะต้องทำ พระราชพิธีอุปราชาภิเษกอีกครั้งหนงเช่นนี้นหามีไม่ เพราะการอุปราชาภิเษก สำเร็จด้วยพระเจ้าแผ่นดินทรงทั้ง เมื่อพระมหาอุปราชได้รับพระราชทานน้ำ อภิเษกและพระสุพรรณบัฏแล้ว ก็ย่อมเป็นการสมบูรณ์ จึงสันนิษฐานว่า เมื่อ ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒๔ นั้น ฝ่ายพระมหาอุปราชเห็นจะทรงทำแต่พธีเฉลิมราช มนเทียร ซึ่งทรงสร้างขึ้นเป็นของถาวร พร้อมกับสร้างพระราชวังบวรสถานมงคล เรื่องอุปราชาภิเษกกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทในรัชกาลที่ ๑ จึงหามี จดหมายเหตุหรือรายการปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารไม่
กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท พระมหาอุปราชพระองค์แรกใน กรุงรัตนโกสินทร์เสด็จสวรรคตในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๔๖ ต่อนั้น มาอีก ๓ ปี กรมพระราชวังหลังทิวงคตเมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๔๙ในปีขาลนี้น
๔ เรังอจะแต่งหนังสอนี้ข้าพเจ้าตรวจจดหงงายเหตและห}งายรับตั่งเรึ๋อง^ปราชาภิเษกในรัชกาลก่อน ๆ
IV!!ปี**&เปี*เวร•ใ1111ร~ว้ต&า&ตร^ป้*/11แ11*)ควๆ!แร*!งตํว11ๆ11ไวใา!(ด9)1111
พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจะทรงสถาปนาสมเด็จพระเจ้า ลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (คือพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศ หล้านภาลัย) ขึ้นเป็นพระมหาอุปราช ทรงพระราชปรารภว่า การพิธีบรม ราชาภิเษกก็ได้ตั้งตำราไว้สำหรับพระนครแล้ว แต่การพิธีอุปราชาภิเษกยังหา มีตำราไม่ จึงดำรัสสั่งให้ประชุมข้าราชการเก่า ซึ่งรู้แบบแผนครั้งกรุงศรีอยุธยา มีเจ้าพระยาศรีธรรมาธีราช (บุญรอด ผู้เป็นต้นสกุล บุณยรัตพันธุ) เป็นต้น ปรึกษากันเรียบเรียงระเบียบการพิธีอุปราชาภิเษกที่ทำครั้งกรุงศรีอยุธยา ทูลเกล้าถวาย ก็ในเวลานั้น ตำราเดิมสูญเสียแล้วแต่เมื่อเสียกรุงศรีอยุธยา ข้าราชการเก่าจึงเอารายการพิธีอุปราชาภิเษกครั้งพระเจ้าบรมโกศทรง สถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจาฟ้ากรมขุนพุรพินิต เป็นพระมหาอุปราช เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๐๐ อันเป็นอุปราชาภิเษกครั้งหลังที่สุดในกรุงศรีอยุธยา ซึ่งข้าราชการเหล่านั้นได้ทันรู้เห็นมาเรียบเรียงระเบียบพิธีทูลเกลาถวาย ก็โป รดฯ ให้ไข้เป็นตำราสำหรับการพิธีอุปราชาภิเษกในกรุงฯ รัตนโกสินทร์ลีบมา ก็ระเบียบการอุปราชาภิเษกครั้งเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิตนั้น จะพึง พิจารณาเห็นได้ว่า ผิดกับประเพณีอุปราชาภิเษกในสมัยกรุงศรีอยุธยาแต่ ก่อนมา ๒ สถาน คือที่เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิตเมื่อก่อนอุปราชาภิเษก เสด็จ ประทับอยู่ ณ ตำหนักในบริเวณพระราชวังหลวง ยังมิได้เสด็จออกอยู่วัง ต่างหากสถานหนึ่ง เมื่ออุปราชาภิเษกแล้ว สมเด็จพระราชบิดามีพระราช ประสงค์จะให้คงประทับอยู่ในพระราชวังหลวงต่อไป ไม่โปรดให้ไปประทับที่ พระราชวังบวรสถานมงคลตามตำแหน่งพระมหาอุปราชอีกสถานหนึ่ง การทำ พระราชพิธีอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิต จึงทำที่พระที่นั่งสรรเพซณ์ ปราสาท ในพระราชวังหลวง และแห่เจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิตจากตำหนักสวน กระต่ายซึ่งเป็นที่เสด็จประทับ มาทรงสดับพระพุทธมนต์และรับพระราชทาน อภิเษกที่พระที่นั่งสรรเพซญ์ปราสาท เสร็จพิธีแล้วก็แห่เสด็จกลับไปล่งยัง พระตำหนักสวนกระต่ายตามเดิม มิได้มีการเฉลิมพระราชมนเทียร เมื่อเอา ระเบียบการอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิต มาใข้เป็นแบใ]อ?]างใน รัชกาลที่ ๑ ด้วยสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรเสด็จออกอยู่วังต่างหาก ประทับ ณ พระราชวังเดิม มิได้เสด็จอยู่ในบริเวณพระราชวังหลวงเหมือน อย่างเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิตก็มี แต่พฤตการณ์สถานที่ ๒ เหมือนกัน ด้วย
พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ไม่โปรดจะให้เสด็จไปประทับ ณ พระราชวังบวรฯ ไม่ต้องมีพิธีเฉลิมพระราชมนเทียร จึงคิดแก้[ขให้ระเบียบการ ตรงกับครั้งอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิตได้ คิอทำการพุระราชพิธี ในพระราชวังหลวงที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และปลูกตำหนักขึ้นชั่วคราว ที่สวนกุหลาบแทนตำหนักสวนกระต่าย แล้วเชิญสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมหลวง อิศรสุนทรเสด็จเข้ามาประทับแรมอยู่ที่พระตำหนักนั่นตลอดเวลางานแห่เสด็จ ทางถนนริมกำแพงพระราชวังมาทรงสดับพระพุทธมนต์และรับอุปราชาภิเษก ที่พระมหาปราสาท แล้วเสด็จเข้าไปรับพระราชทานพระสุพรรณบัฏที่พระที่นั่ง ไพศาลทักษิณ การที่ทำผิดกับครั้งสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิตเพียง เมื่อเสร็จงานแล้ว แห่เสด็จโดยกระบวนเรือไปส่งที่พระราชวงเดิม
ถึงรัชกาลที่ ๒ เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๕๒ จะทำการอุปราชาภิเษก สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยดำรัสสั่งให้ทำตามเยี่ยงอย่างครั้งพระองค์ทรงรับ อุปราชาภิเษก จึงเอาตำราที่ได้ตั้งขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๑ มาใช้ แต่คราวนี้ พฤติการณ์ผิดกับคราวอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพรพินิต พุง ๒ สถาน ดูเหมือนจะไปเหมือนพฤติการณ์Iนสมัยกรุงศรีอยุธยาเมื่อก่อนนั่นขึ้นไป คือ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์เสด็จออกอยู่วงต่างหาก ประทับ ณ พระ ราชฐานเดิมของพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (อยู่ตรงสร้าง ที่ว่าการกระทรวงทหารเรือบัดนี้) และเมื่ออุปราชาภิเษกแล้ว ก็จะเสด็จไป ประทับอยู่พระราชวังบวรสถานมงคล จะต้องทำพิธีเฉลิมพระราชมนเทียร ด้วยกันกับอุปราชาภิเษก ระเบียบการพระราชพิธีอุปราชาภิเษกในรัชกาล ที่ ๒ จึงจำเป็นต้องแก็ใขไปจากระเบียบซึ่งเคยทำครงก่อน คือย้ายที่ทำพิธี ไปทำที่พระราชวังบวรสถานมงคล แต่เพื่อจะรักษาระเบียบครั้งก่อนไว้ตาม รับสั่ง จึงไม่แห่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์เสด็จโดยกระบวนเรือจาก วังไปย้งที่ทำการพิธี คงเชิญเสด็จเข้ามาประทับแรมในพระราชวังหลวงใน เวลางานอุปราชาภิเษก๒ และแห่เสด็จจากพระที่นั่งดุลิดาภิรมย์ขึ้นไปทรง
๒ แต่คราวนี้ประทับแรมที่ทลับพลาโรงละครหลังวัดพระครีรัตนศาสดาราม อยู่ตรงสนามหญ้า หน้า ศาลาสหทัยสมาคมบัดนี้
สดับพระพุทธมนต์และรับอุปราชาภิเษกที่วังหน้า และเมื่ออุปราชาภิเษกแล้ว เสด็จลงมารับพระราชทานสุพรรณบัฏในพระราชวังหลวง แล้วจึงเสด็จกลับขึ้น ไปเฉลิมพระราชมนเทียร ประทับอยูในพระราชวังบวรสถานมงคล การแห่เสด็จ เจ้านายซึ่งจะอุปราชาภิเษกจากพระราชวังหลวงขึ้นไปทำพิธีที่พระราชวัง บวรฯ จึงเกิดเป็นตำราขึ้น (นับว่าโดยไม่มีมูล) ตั้งแต่ครั้งนี้สิบมา
ถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๖๗ ทรงสถาปนาพระเจ้าบรม วงศ์เธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพเป็นพระมหาอุปราช แม้พฤติการณ์อย่าง อื่นเหมือนเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ ด้วยจะทำทั้งพิธีอุปราชาภิเษกและเฉลิม พระราชมนเทียรเสด็จไปอยู่ที่พระราชวังบวรฯ อย่างเดียวกัน แต่ก็เกิดลำบาก ด้วยเรื่องราชสกุลยศไม่เสมอกัน เพราะพระองค์หนึ่งเป็นเจ้าฟ้า อีกพระองค์ หนึ่งเป็นแต่พระองค์เล้า จึงเกิดปัญหาขึ้นด้วยเรื่องเครื่องตั้งแต่งประกอบ พระเกียรติยศในการพระราชพิธีและในการจัดกระบวนแห่ ถึงมีปรากฏกล่าว ในหมายรับสั่งเป็นข้อสงสัยว่า “พระแท่นที่สรงจะควรทำอย่างไร กระบวนแห่ จะจัดอย่างไร ไห่ไปทูลถามกรมหมื่นรักษรณเรศรัดูเถิด, ดังนี้สันนิษฐานว่า ทั้งเครื่องพิธีและกระบวนแห่เห็นจะลดลง และงานอุปราชาภิเษกก็คงไม่สง่า เหมือนเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ แต่คงแห่เสด็จกรมหมื่นศกดิพลเสพจากพระที่นั่ง ดุลิดาภิรมย์ขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ เหมือนคราวก่อน
ถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๙๙ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาสมเด็จพระอนุชาธีราช เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรศ์ เป็นพระมหาอุปราช แต่โปรดให้ยกพระยศขึ้นเป็นอย่างพระเจ้าแผ่นดินอีก พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงศักดิ์ สูงกว่าพระมหาอุปราช ซึ่งเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลมาแต่ก่อนจึง เปลี่ยนการพิธีอุปราชาภิเษกเป็นบวร๐ราชาภิเษกคีอเอาแบบการพระราชพิธี บรมราชาภิเษกไปทำ ลดแต่พระที่นั่งอัฐทิศและพระที่นั่งภัทรบิฐ ระเบียบการ อย่างอื่นก็แก็ไขหลายอย่าง เป็นต้นว่า เชิญเสด็จสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเร ศรังสรรศ์เข้าไปประทับในพระบวรราชวัง (เหมือนอย่างสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทางพระราชวังหลวงเสด็จเข้าไปประทับในพระบรมมหาราชวัง) ตั้งแต่ก่อน
“ คำว่า •บรม กับ •บวร ใช้เป็นคํกัน สำหรับหมายว่าวังหลวงและวังVน้า เกิดขึ้นเมื่อลมัยนี้
งาน* อันนี้เป็นเหตุที่ไม่ต้องแห่เสด็จขึ้นไปในเวลางานเหมือนอุปราชาภิเษก อีกประการหนึ่งแต่ก่อนมาพระมหาอุปราชต้องเสด็จมารับพระราชทาน พระสุพรรณบัฏที่โนพระบรมมหาราชวัง และในงานอุปราชาภิเษกก็ไม่ปรากฏ ว่าสมเด็จพระเต้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ (แต่สันนิษฐานว่า เห็นจะเสด็จขึ้นไปพระราชทานน้ำอภิเษก) แต่ในรัชกาลที่ ๔พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเต้าอยู่หัว เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราแห่ ๕ ลาย ขึ้น1ไป,ช่วย งานบวรราชาภิเษกทุกวัน และเสด็จขึ้นไปพระราชทานน้ำอภิเษก กับทั้งพระ สุพรรณบัฎที่พระบวรราชวังด้วย เมื่อบวรราชาภิเษกและเฉลิมราชมนเทียร แล้ว ยังมีแห่เสด็จเลียบพระนครทางสถลมารคด้วยอีกวันหนึ่ง
ถึงรัชกาลที่ ๕ ในปีมะโรง พ.ศ. ๒๕๑๑ เมื่อจะทำการพระราชพิธี อุปราชาภิเษกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พฤติการณ์ผิดกับแต่ก่อนด้วยเรื่องราชสกลยศ ดังกล่าวมาในตอนอื่นแล้ว อย่างหนึ่ง และมีปัญหาเรื่องระเบียบการชงพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เต้าอยู่หัวได้ทรงตั้งขึ้นเมื่อครั้งบวรราชาภิเษกนั้น ว่าจะควรเอามาใชในการ อุปราชาภิเษกครั้งนี้เพียงใด และจะงดเลียเพียงใดอีกอย่างหนึ่งในหมายรับสั่ง ชงปรากฏอยู่ในกระทรวงมหาดไทย ตอนบานแผนกเบื้องต้น กล่าวความดังนี้
“อนึ่งเวลา๓ โมงเสมียนตรากรมวังมาสั่งณ วันพฤหัสบดี เดือนอัาย ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะโรง ล้มอุทธิศกว่า ด้วยท่านเต้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระ กลาโหม รับสั่งพระบรมราชโองการใส,เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่ง ว่า จะได้ตั้งการพระราชพิธีอุปราชาภิเษกพระบวรวงศ์เธอชั้น ๓ กรมหมื่น บวรวิชัยชาญขึ้นเป็นกรมบวรสถานมงคลตามอย่างกรมพระราชวังบวรฯ แต่ ก่อน พระโหราธีบดี หลวงโลกทีป ขุนโชติพรหมมา ขุนเทพพยากรณ์คำนวณ พระฤกษ์ทูลเกล้าฯ ถวาย ณ วันเดือนอัาย ขึ้น ^ คำ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง ล้มฤทธิศก เวลาบ่ายจะได้ตั้งการพระราชพิธีสงฆ์พิธีพราหมณ์พร้อมกัน พระราชาคณะจะได้เจริญพระพุทธมนต์ ณ พระที่นั่งอีศราวินิจฉัย ๕๕ รูป พระ ที่นั่งวล้นตพิมาน ๕ รูป รวม ๕๐ รูป และจะได้เสด็จทรงเครื่องพลับพลารีม
* เล่ากันมาว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวแรกเตด็จเข้าไปอยู่วังหน้าดำรัสว่า นี่อย่างไร อยู่ติๆ ก็ให้มาเป็นตมภารวัดร้าง" ด้วยวังหน้ากำลงทรุดโทรม เพราะว่างอยู่ถึง ๒๐ ปี
โรงละครใหญ่ หลังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วทรงพระราชยานเดินกระบวน แห่เป็นพยุหยาตราออกประตูวิเศษไชยศรีตรงไปเลี้ยวเข้าประตูมหาโภคราช ประทุบเกยหน้าพระที่นั่งมังคลาภิเษก เปลื้องเครื่องแล้ว ทรงพระภูษาเขียน ทองพื้นขาว ฉลองพระองค์ครุยยาว เสด็จทรงจุดเทียนนมัสการในพระที่นั่ง อิศราวินิจฉัย ทรงศีลจุดเทียนชัยแล้ว เสด็จขึ้นทรงฟังพระสงฆ์สวดมนต์จบ แล้ว แห่กลับประทับพลับพลาทั้ง ๓ วัน พระสงฆ์จะได้สวดภาณวารทั้งกลาง วันกลางศีน รับพระราชทานฉันเข้า ๕๐ ฉันเพล ๑๐ เวลาเข้า ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เสด็จทรงปฏิบ้ติพระสงฆ์เป็นกระบวนตาม ธรรมเนียม ครั้น ณ วันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเข้าตั้งกระบวนแห่ เหมือนอย่างแห่ทรงฟังสวด แห่ถึงประทับเกยพระที่นั่งมังคลาภิเษก แล้วเสด็จ ประทับอยู่ที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ครั้นเวลาเข้า ๓ โมง ^ บาท พระฤกษ์ จะได้เสด็จเข้าที่สรงพระมุรฺธาภิเษก พระบรมวงศานุวงศ์และท่านอัครมหา เสนาบดีผู้ใหญ่จะได้ถวายน้ำพระพุทธมนต์ ชีพ่อพราหมณ์ จะได้ถวายน้ำกลศ น้ำสังข์ ครั้นสรงเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานพระสุพรรณบัฏ พระแลงอัษฎาวุธและเครื่องราชูปโภคเสร็จ แล้ว เสด็จออกพระที่น้งคซกรรมประเวศ โปรดให้ทิ้งทานด้นกัลปพฤกษ์ ทรง พระราชอุทิศยาจกวณิพกทั้งปวง ครั้นเวลาบ่าย ๓ โมงจะได้ตั้งบายศรี แก้ว ๑ ทอง ๑ เงิน ๑ เวียนเทียนสมโภชเฉลิมพระราชมนเทียรให้เจ้าพนักงานใน พระบวรราชวังจัดการทั้งปวงเหมือนอย่างพระราชพิธีราชาภิเษกให้พร้อมกัน” ในหมายเหตุรับสั่งซึ่งคัดมาลงไว้ในนี้ จะพึงพิจารณาเห็นได้ว่า เอาแบบการพิธี อุปราชาภิเษกครั้งรัชกาลก่อนๆ ระคนปนกันแบบการบางอย่าง ซึ่งพื้งมืขึ้น เมื่อครั้งบวรราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เช่นพระราชา คณะสวดภาณวารเป็นต้น เลยเอามาใซในครั้งนี้ด้วย การพิธีอุปราชาภิเษก กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ จึงผิดกับอุปราชาภิเษกซึ่งได้เคยมืมาในรัชกาลก่อน ๆ ระเบียบการพระราชพิธีอปราชาภิเษกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ยังมืใน จดหมายเหตุนอกจากหมายรับสง ปรากฏว่าปลูกพลับพลายกที่ประทับแรมใน พระบรมมหาราชวัง ที่ตรงรีมโรงละครอย่างแต่ก่อน แต่ตั้งเกยแห่ที่พลับพลานั่น มืได้เข้าไปแห่จากพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ เหมือนเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๓
ตั้งแต่ประตวิเศษไชยศรีไปจนในบริเวณพระราชวังบวร* สองข้างทางปักฉัตร เบญจรงค์ ตงราชวัตร ผูกต้นกล้วย อ้อยและฉัตรกระดาษเป็นระยะไป และที่ใน พระบวรราชวังนั้นตั้งพระแท่นมณฑลและที่พระสงฆ์สวดมนต์ทั้งลวดภาณวาร ที่ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พระแท่นสรงตั้งข้างพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยทางต้าน เหนือ โรงพิธีพราหมณ์ปลูกข้างพระที่นั่งพุทไธสวรรย์เหมือนแต่ก่อน ส่วนการ เฉลิมพระราชมนเท่ยรก็ทำพิธีที่พระที่นั่งวลันตพิมาน ซึ่งจัดเป็นที่พระบรรทม เหมือนแต่ก่อน จำนวนพระสงฆ์สวดมนต์ ๓๕ รูป คือสวดในที่พระบรรทม ๕ รูป ลวดที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ๓๐ รูป๖
ถึงวันเสาร์ เคือนอ้าย ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรง ลัมฤทธิศก พราหมณ์เข้าพิธี รุ่งขึ้น ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้ายขึ้น (ะ ค่ำ แห่พระสุพรรณบัฏไปจากวัดพระ ศรีรัตนศาสดาราม ไปตั้งในพระแท่นมณฑล ครั้นเวลาบ่ายเป็นวันลวดมนต์ การพิธีอุปราชาภิเษก วันแรกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญแต่งพระองค์ทรงสนับ เพลาและผ้าเยียรบับ ฉลองพระองค์จีบเอว ทรงฉลองพระองค์ครุย และพระ มาลาเพชร๗ ทรงยานมาศ* มีกระบวนตำรวจ กรมวัง มหาดเล็ก ซึ่งมีตำแหน่ง ฝ่ายพระราชวังบวร แห่เสด็จจากพระราชวังหลวง ครั้นไปถึงพระราชวังบวร หยุดกระบวนแห่ กรมหมื่นบวรวิชัยซาญฺเสด็จประทับรอเสด็จพระราชดำเนิน อยู่ที่ตึกสองชั้นริมประตูมหาโภคราช ครั้นต่อมาเวลาบ่ายนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จโดยกระบวนราบขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ อย่างพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเมื่อคราวบวรราชาภิเษกเป็นแต่ไม่ได้ แห่เป็นพยุหยาตรา ๔ ลาย เมือเสด็จถึงประทับที่พระที่นั่งคชกรรมประเวศ๙ จึงเคลื่อนกระบวนแห่กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ จากตึกที่ประทับมาผ่านหน้า
๕ พระราชวังบวรฯ เปลี่ยนชื่อเป็นพระบวรราชวัง เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่บัวเสด็จ ประทับอยู่มาเปลี่ยนชื่อเป็นพระราชวังบวรสถานมงคลอย่างเดิม เมื่ออุปราชาภิเษกกรมหมื่นบวร วิชัยชาญแล้ว ชัอนี้พึงเห็นได้ในหมายรับสั่งยังเรียกว่า พระบวรราชวัง ๖ จำนวนพระสงค์ไม่ตรงกับในหมายเหตุรับสั่ง เห็นจะมาสั่งลดจำนวนลงเมื่อภายหลัง ๗ เห็นจะเป็นอย่างทเรียกกันว่า •แต่งอย่างเทห เช่นลี่เขียนพระรูปประดับในมุขกระสันตะวันตกแห่ง พระลี่นั่งจักรีมหาปราสาท เป็นแต่เพมฉลองพระองค์ครุย * ในจดหมายเหตุลี่ทบกล่าวต่างกัน นัยหนั่งว่า ทรงพระลี่นั่งพุดตาน วังหน้าของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่บัว อีกนัยหนั่งว่า ทรงพระเสลี่ยงกง ๙ เป็นปราสาทขนาดพระลี่นั่งอาภรณ์พึใมกข์อยู่หน้าพระลี่นั่งพุทไธสวรรค์เดี๋ยวนื้รํ๋อเสียแล้ว
พระที่นั่งคชกรรมประเวศ ถวายบังคมพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแล้วจึง ไปประหับเกยพระที่นั่งมังคลาภิเษก ซึ่งจัดเป็นพลับพลาเปลื้องเครื่อง ขณะ นั่นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเข้าไปประหับในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเปลี่ยนทรงเครื่องเยียรบับขาว แล้วตามเสด็จเข้าไป ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ และทรงศีล และเสด็จไปประหับสดับพระปริตร ณ พระที่นั่งวลันตพิมาน เมื่อพระสงฆ์ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยสวดมนต์จบ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับคีนพระบรมมหาราชวัง ทางโน้นก็แห่ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญกลบมายังพลับพลาที่ข้างโรงปีน๔๐ เวลาเข้ากรมหมื่น บวรวิชัยชาญเสด็จไปทรงประเคนเลี้ยงพระ งานเหมือนกันนั่ง ๓ วัน
ครั้น ณ วันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเข้า (พระสงฆ์ดับเทียนชัย แล้ว) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปยังพระราชวังบวร ครั้นได้พระ ฤกษ์เวลาเข้า ๗ นาพิกาเศษ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญเสด็จลู่ที่ลรง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานน้ำอภิเษกแล้ว กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ และกรมหลวงเทเวศวัชรินทร์ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรม ขุนบำราบปรปักษ์ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ กับเจ้าพระยาภูธราภฺย กับเจ้า จอมมารดาเอม ซึ่งเป็นพระชนนีของกรมหมื่นบวรวิชัยชาญถวายนา๔๐ ครั้น สรงและทรงเครื่องเสร็จแล้ว เสด็จมาลู่ที่เฝ้าในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พระศรี สุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์อ่านประกาศ คำประกาศที่อ่านว่าดังนี้
“ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตกาลล่วงแล้ว ๒๔า๑๑ พรรษา ปัตยุบันกาล มงกรลังวัจฉร มฤคศีรมาส ขุนหปักษ เอกาทศมี ดิถีพุธวาร ปริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรมนทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดีนทร เทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ วรุตมพงศบัริพัตร วรชัตติยราชนิก โรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชลังกาศ ฯลฯ ปรมีนทร ธรรมิกมหา ราชาธิราชบรมพิมาน พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออก ณ พระที่นั่ง อมรินทรวินิจฉัย มไหสุริยพิมาน โดยสถานอุตราพิมุข พร้อมดัวยพระราช
๐๐ ผู้รู้กาลครั้งนั้นบอกว่า กรบVนั้นบวรวิชัยชาญมได้ประทับแรมที่พลับทลา เสด็จไปแต่เที่อจะแท่ เสร็จแล้วก็กลับไปประทับที่วัง เท่นว่าจะจริงอย่างนั้น สันนิษฐานต่อไปว่า จะเป็นมาแต่ครั้งกรน พระราชวังบวรมนาคักด็ทลเสทในรัชกาลที่ ๓ แล้ว ๔๔ ในจดหมายเนตของฝรั่งปรากฦว่า เจ้าจอมมารดาถวายน้ำด้วย
วงศานุวงศ์และท่านเจ้าพระยา และพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่าย ทหารฝ่ายพลเรือนเฝ่าโดยลำดับตามฐานานุศักด จึงมีพระบรมราชโองการ ดำรัลปรึกษาว่า ธรรมเนียมในลยามรัฐกรุงเทพมหานครเป็นจารีตลีบมาแต่ โบราณ เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ราชาภิเษกในพระบรมมหาราชวังเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่แล้ว ฝ่ายพระ บวรราชวังก็เคยทรงพระราชดำริให้เลือกสรรพระราชวงศานุวงศ์พระองค์ หนึ่งพระองค์ได ซึ่งกอปรด้วยพระวัยวุฒิปรีชา มีวิริยาธิคุณ สามารถรอบรู้ ในราชกิจ ควรจะช่วยทำนุบำรุงรักษาแผ่นดินไม่ให้เกิดจลาจล และระงับ ดับความร้อนรนทุกข์เข็ญของราษฎรให้อยู่เย็นสุขทั่วหน้า ได้สถาปนาขึ้น เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลฝ่ายหนา รับพระบัณฑูรเฉลิมพระราช มนเทียรดำรงราชอิสริยยศได้เป็นที่เชิดชูเฉลิมพระเกียรติคุณปรากฏแก่ซน ซาวต่างประเทศ ซึ่งเข้ามาตั้งอยู่อาศัยและไปมาค้าขายในพระมหานครนี้ สิ้นกาลนาน การดังนี้เคยมีทุกๆ แผ่นดิน ครั้งนี้ทรงพระราชดำริพร้อมกับ ความดำริของพระราชวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดี เห็นว่าพระเจ้าวรวงศ์ เธอ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระปินเกล้าเจ้าอยู่หัว เคยฉลองพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยูหัวและพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั่ง ๒ พระองค์มาข้านาน ทรงประพฤติกิจการถูกต้องพระราชอัธยาศัย โดยมาก ไม่มีความพลั้งพลาดประการใด และกอปรด้วยพระวัยวุฒิปรีชา สามารถรอบรูในราชการกิจนั้น ๆ และทรงพระปัญญาชันธวิริยภาพฉลาด ในการช่าง และสันทัดจัดเจนในสรรพกิจต่าง ๆ ซึ่งเป็นการทำนุบำรุงรักษา แผ่นดินได้ และมีพระราชอัธยาศัยเรียบร้อย ควรจะครอบครองเป็นเจ้าของ ทำนุบำรุงรักษาพระบวรราชวังให้ดำรงราชอิสริยยศเป็นจิรฐิติกาลลีบไปได้ จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรลิงหนาทดำรัสลังให้ตั้งการพระ ราชพิธีอุปราชากิษก สถาปนาพระเจ้าวรวงศ์เธอกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ขึ้น เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลฝ่ายหน้า๔๒ รับพระบัณฑูรที่พระมหา อุปราชเถลิงพระราชมนเทียรในพระบวรราชวัง ทรงศักดินา ๑๐๐,๐๐๐
๔๒ คำว่า “ฝายหน้า หมายความถึงหน้าที่ของพระมหาอุปราช ดังอธิบายจะกล่าวต่อไปข้างหน้า
ตามอย่างในพระราชกำหนดกฎหมายเดิม จงทรงพระเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัลดี้ พิพัฒนมงคลทุก ประการเทอญ”
เมื่ออาลักษณ์อ่านประกาศจบแล้ว พระสงฆ์สวดชัยมงคลปริตร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานน้ำพระมหาสังข์ ทรงเจิม และ พระราชทานพระสุพรรณบัฏกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แล้วพระราชทาน เครื่องสำหรับพระเกียรติยศ คือ๐๐, พระอนุราชมงกุฎ พระมาลาเล้าสูง พระแสงดาบฝึกทอง พระแสงดาบฝึกลงรักแดง พระแลงดาบฝึกถมตะทอง ทองเหรียญถุงหนึ่ง เงินเหรียญถุงหนึ่ง กรมพระราชวังบวรฯ ถวายดอกไม้ ธูปเทียนแล้วพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับ ทางโน้นกรมพระราช วงบวรฯ ทรงประเคนเลี้ยงพระ ต่อนั้นเจ้าพนักงานโปรยทานต้นกัลปพฤกษ์ ๔ ต้น แล้วเฉลิมพระราชมนเทียร๐*
มีรายการพิเศษบางอย่าง ซึ่งสมควรกล่าวต่อไปเนื่องในเรื่อง อุปราชาภิเษกกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ คือเดิมจะเป็นด้วยเหตุใดไม่ ปรากฏ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กำหนดว่า เมื่ออุปราชาภิเษกแล้ว จะมิให้ กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญประทับในพระราชวังบวรฯ จึงให้สร้างตำหนัก๐* เพิ่มเติมขึ้นที่วังซึ่งเสด็จประทับอยู่แต่ก่อนและให้ทำทางฉนวนตั้งแต่วังเข้า มาพระราชวังบวรฯ สำหรับให้เสด็จเข้ามาทำการพิธีต่างๆ และมารับแขก เมือง ได้ลงมือทำการที่กะจนจวนสำเร็จแล้วค้างอยู่ กรมพระราชวังบวรวิชัย ชาญก็เลยเสด็จประทับอยู่ในพระราชวังบวรฯ จนตลอดพระชนมายุ แต่ไม่ โปรดที่จะประทับอยู่บนพระวิมาน๐๖ เป็นแต่เชิญเจ้าจอมมารดาเอมขึ้นมา อยู่ที่ห้องบูรพาภิมุขของพระวิมาน ส่วนพระองค์เอง เดิมสร้างพระตำหนัก น้อยขึ้นเป็นที่ประทับที่ในสวนข้าย ต่อมาให้สร้างพระที่นั้งซึ่งพระบาท
๔" รายสงของที่กล่าวต่อไปนี้มีปรากฏในจดหมายเหตุที่ใต้มาจากกรมราชเสชาธิการ
รายการเฉลิมพระราชมนเทียรยังหา■ทบไม่ สันนิษฐานว่า กิเป็นทำนองเดียวกับทางวังหลวง เช่น เจ้านายผู้หญิงในพระราชวังบวรฯ ถวายพระพรเป็นต้น ๑๕ กล่าวกันมาว่า สร้างอย่างดีกที่เมืองสิงคโปร์ ซึ่งเจ้าพระยาคใสุรัยวงที่ท่านได้ออกไปเห็นเมื่อใน รัชกาลที่ ๔
๑๖ ตั้งแต่กรมพระราชวังบวรฯ รัชกาลที่ ๓ มา ไม่โปรดไเระทับบนพระวิมานทุกพระองที่
สมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างค้างไว้ที่สวนนั้น๑๗ เป็นตึกสอง ชั้น ประทานนามว่าพระที่นั้งสาโรชรัตนประพาส แล้วเสด็จประทับอยู่ที่นั้น ต่อมา๔1 พระมหาอุปราชในประเทศสยาม ตำแหน่งหน้าที่ของมหาอุปราช ที่เคยมีมาแต่ก่อนเป็นอย่างไร ต่อไปจะไม่มีกิจที่ต้องกล่าวถึง จึงจะแสดง ฝากไว่ในที่นี้ มีให้สูญเสีย
ในประกาศอุปราชาภิเษกว่า ทรงสถาปนากรมหมื่นบวรวิชัยชาญ “เป็นกรมพระราชวงบวรสถานมงคลฝ่ายหน้า รับพระบัณฑูรที่พระมหา อุปราช” ใช้คำเช่นนี้ตามแบบอย่างครั้งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งอธิบายหมายความ หลายอย่างต่างกัน แต่ล้วนเนื่องค้วยตำแหน่งหน้าที่ของพระมหาอุปราช เอา มารวมเรียกพระนามคือ (๑) กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (๒) ฝ่ายหน้า (๓) พระบัณฑูร (๔) พระมหาอุปราช คำเหล่านี้มีเค้ามูลในพงศาวดารว่าเกิดขึ้น ด้วยเหตุตางๆ กัน และเปลี่ยนแปลงมาโดยลำดับ จนถึงในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ตำแหน่ง “พระมหาอุปราช” ต้นตำรามาจากอินเดีย แต่ในอินเดีย เขาเรียกเพียงว่า “อุปราช” เป็นตำแหน่ง (ฬ๐6โ๐^) ผู้ครองหัวเมืองมณฑล ใหญ่ มีอำนาจถืออาชญาสิทธต่างพระองค์พระเจ้าแผนดิน มีใต้หมายความ ว่าเป็นรัชทายาท (แ6!โ &เวเวลโ3กอุ รัชทายาทนั้น มีคำสำหรับเรียกอิกต่าง หากว่า “ยุพราช”๔๙ แต่ที่ไทยเราเอามาใช้เป็นแบบ เพิ่มคำ “มหา” เข้าข้าง หน้าคำ “อุปราช” ข้อนี้ล่อให้เห็นว่า ประสงค์จะแสดงว่า “มหาอุปราช” ทรงดักดสูงกว่า “อุปราช” สามัญ หรือถ้าว่าอิกนัยหนึ่ง คือเดิมมีตำแหน่ง อุปราชอยูแล้ว (และอาจมีหลายองค์ในคราวเดียวกัน) เกิดประสงค์จะยก
8๙ เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวลวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเกรงวังจะรกร้างอย่างรัชกาลก่อน ๆ จึงเสด็จขึ้นไปประทับในบวรราชวังเป็นครั้งเป็นคราว ชั้น แรกเสด็จประทับที่พระที่นั่งเก่งบวรปริวัตร แล้วดำรัสว่าร้อนนัก จึงโปรดฯ ให้สร้างพระที่นั่งขึ้นใหม่ ยังไม่ทันแล้ว กิสิ้นรัชกาล
ลักษณะการพระราชพิธีนุปราชากิเษกกรมพระราชวังบวรวิชัยขาญ ข้าพเจ้าได้แสดงไว้ในหนังสือ เรื่องประกาหตั้งพระบรมวงคานุวงศ์ ขึ้งหอพระสมดฯ พิมพ์เมื่อ พ.ค. ๒)๖๖(ะ นั่น มาได้หลักฐาน เมื่อแต่งหนังสือนี้ใน พ.ค. ๒๖๖๙ ว่ารายการที่ได้กล่าวคลาดเคลื่อนไปบ้าง จึงแก่ไขตามเหนว่า กุเกด้งกล่าวไว้ในหนังสอนั่
๙ ทีพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯ ไก่ไข้คำ นุปราช เรียกข้าราชการตู้มีตำแหน่ง ปกครองหลายมณฑลรวมกนเป็นภาคทรงอนุมีตตามดำราเดิม
อุปราชองค์ใดองค์หนึ่งให้สูงดักดกว่าอุปราชทั้งปวง จึงให้เรียกว่า “พระ มหาอุปราช” ทำนองเดียวกบที่ใซ้คำว่า “กษัตริย์” กับ “มหากษัตริย์” และ “ขุน” กับ “พ่อขุน” ฉะนั้น ถ้าว่าตามที่ปรากฏในพงศาวดาร ตำแหน่งพระ มหาอุปราชเกิดขนในสมัยกรุงศรีอยุธยา ด้วยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงทั้งกฎมนเทียรบาล เมื่อปีชวด1๐๐ พ.ศ. ๒๐๑๑ กำหนดดักดพระราช กุมารให้เป็นชั้นกันโดยลำดับดังนี้1๐๔
ชั้นที่ ๑ พระราชกุมารอันเกิดพระมเหสีซ้ายขวา ทรงดักดเป็น “สมเด็จ หน่อพระพุทธเด้า” หริอเรียกอีกอย่างหนึ่งในหนังสือพงศาวดารว่า “สมเด็จ หน่อพุทธางกูร” (หมายความอย่างเดียวกัน) ๒๒
ชั้นที่ ๒ พระราชกุมารอันเกิดด้วยพระราชเทวี หริอพระอัครชายา (เรียกว่า “แม่อยั่วเมือง”1๐๐ ทรงดักดเป็น “พระมหาอุปราช”)
ชั้นที่ ๓ พระราชกุมารอันเกิดด้วยลูกหลวง (เซ,นพระมารดาเป็น พระองค์เด้า) กินเมืองเอก
ชั้นที่ ๔ พระราชกุมารอันเกิดด้วยหลานหลวง (เช่นพระมารดาเป็น หม่อมเด้า) กินเมืองโท
ชั้นที่ ๕ พระราชกุมารอันเกิดด้วยพระสนม เป็น “พระเยาวราช” (ตรง นี้เห็นได้ว่า เอานามตำแหน่งรัชทายาทตามตำราอินเดียมาใซ้เรียกพระราช กุมารชั้นตา)
๒๐ ในกฎหมายฉบับทีนค์ว่า ปีชวด จุลดักราช ๗๒๐ นั้นผิด เพราะเป็นรัชกาลพระเจ้าอู่ทอง ทีถูก ต้องเป็นปีชวด จุลดักราช ๗๓๐
๒๐ ในกฎนนเทียรบาลกล่าวความต้วน ๆ และใช้คำเก่า เช้าใจยาก อธิบายนี้ตานวินิจฉัยชองช้าทเต้า ๒๒ ดวานทีกล่าวในช้อสมเด็จหน่อพระพุทธเต้านี้เคลีอบคลุมอ{เบ้างเป็นต้นว่า ถ้าพระราชกนารเกิด ด้วยพระนเหสีหลายองค์ จะทรงดักด,เป็นตนเด็จหน่อพระพุทธเต้าทุกองค์ (เช่นเรียกว่า ลนเด็จ พระเต้าลูกยาเธอๅ หรือเป็นสนเด็จหน่อพระพุทธเต้าแต่เฉพาะพระองค์ที่เป็นรัชทายาท เช่นเรียก ว่าสนเด็จพระบรนใอรสาธิราช)ช้อนึ๋พิจารณาตัวอย่างในพงดาวดารดเป็นตนเด็จหน่อพระพุทธเต้า แต่พระองค์ที่เป็นรัชทายาทองค์เดียว เนึ๋อพระบาทสนเด็จพระจุลจอินเกล้าเต้าอลู่หัวทรงสถาปนา ดักดีสนเด็จพระบรนใอรสาธิราช กิทรงพระราชคำรีเห็นเช่นนั้น ๒๓ แน่อยั่วเนิองเป็นคำไทยเก่า เห็นจะใช้กันนาก่อนตั้งกฏนนเทียรบาล สนเด็จเต้าที่ๆกรนพระยานรีดฯ ทรงสันนิษ^านว่าจะตรงกับ “แม่อย่เนีอง" นับเป็นอิดรอง “แม่อยู่หัว ดีอพระนเหสี
เพราะราชกุมารศักดิ์ที่กล่าวมา เพิ่งกำหนดขึ้นในรัชกาลสมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถ ปัญหาจึงมีว่า เมื่อก่อนนั้นแบบแผนจะเป็นอย่างไร ข้อ นี้มืหลักฐานที่จะรูได้เพียงว่า เรียกพระราชกุมารว่า “เจ้า”1๐1 เช่นเจ้าทองลัน และเจ้าอ้ายพญาเป็นต้น อ้าเจ้าได้ครองเมือง๒* มีราชทินนามขึ้นคำว่า “พระ” เช่นพระราเมศวร พระบรมราชาและพระอินทราชาเป็นต้น สันนิษฐานว่า เดิมเจ้าที่ครองหัวเมืองเอกคงเป็น “อุปราช” ตรงตามตำราอินเดีย เพราะมี ตำแหน่งอุปราชอยู่แล้วเช่นนั้น เมื่อตั้งกฎมนเทียรบาล จะให้มีอุปราชซึ่งทรง ศักดิ์ลูงยิ่งขึ้นไป จึงให้เรียกว่า “พระมหาอุปราช” แต่เหตุใดจึงกำหนดให้พระ ราชกุมารชั้นที่ ๒ เป็นพระมหาอุปราช ข้อนี้พิเคราะห์ดูเหมือนจะหมายความ ว่าเป็นรัชทายาทเมื่อไม่มีพระราชกุมารขึ้นที่ ๑ เปรียบเช่นว่า พระมเหสีไม่มี พระราชกุมาร มีแต่พระราชกุมารอันเกิดด้วยพระอัครชายา จะตั้งเป็นสมเด็จ หน่อพุทธางกูรที่รัชทายาทก็ขัดอยู่ ด้วยพระมเหสีอาจมีพระราชกุมาร จึงไห้ ไปครองเมืองอย่างเป็นอุปราช แต่ไห้เรียกว่า “พระมหาอุปราช” เพราะเทียบ ที่รัชทายาท (แ6เโ เ3!■©รบ๓1เโ6) ส่วนพระราชกุมารขึ้นที่ ๓ ที่ได้ครองหัวเมือง ใหญ่ก็คงเรียกกันว่า อุปราชอยู่ตามเดิม
ตรวจดูตัวอย่างที่มีมาในพงศาวดาร๒๖ ปรากฏว่าเมื่อสมเด็จพระบรม ไตรโลกนาถทาสงครามกับพระเจ้าติโลกราช เมืองเชียงใหม่ ต้องเสด็จขึ้น ไปประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลกนั้น โปรดให้พระราชโอรสพระองคัใหญ่ ทรง พระนามว่า พระบรมราชา ครองพระนครศรีอยุธยา ในหนังสือพงศาวดาร ว่า “ให้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน” แต่เห็นจะเป็นสมเด็จหน่อพุทธางกูรหรือสมเด็จ หน่อพระพุทธเจ้าตามกฎมนเทียรบาลนั้นเอง ต่อมาถึง พ.ศ. ๒๐๒^ ทรงตั้ง พระราชโอรสอิกพระองคหนึ่ง ทรงพระนามว่า พระ (ชัย) เชษฐา ให้เป็นพระ มหาอุปราชได้ครองเมืองพิษณุโลก แล้วมาได้เสวยราชย์ ครองกรุงศรีอยุธยา ต่อสมเด็จพระบรมราชา ทรงพระนามว่าสมเด็จพระรามาธิบดี (ที่ ๒) ก็ทรงตั้ง
๒*คำว่า "เจ้าป็า เพิ่งไซ้ตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช (พ.ห. ๒๑๑๒ - ๒๒๓๓) ตีIเมา ปี๕ คำว่า กินเมืองกับ ครองเมือง“หมายความต่างกัน กินหมายความว่าไดรับส่วยเมืองนั้นเป็นผล ประโยชน์ ครองเมืองหมายความว่าไปบังคับบัญชาการอยู่พิ่เมืองนั้น ๒๖ ว่าตามหนังตีอพงคาวดาร •ฉะนับหลวงประเตริฐ" ซึ่งพระโหราธิบด็แต่ง เมื่อรัชกาลสมเด็จพระ นารายณ์มหาราช
พระอาทิตยวงศ์ราชโอรลเป็นพระบรมราชา ที่สมเด็จหน่อพุทธางกูรให้!,ปครอง เมืองพิษณุโลก แล้วได้รับรัชทายาทครองกรุงศรีอยุธยาเรียกพระนามในหนังสือ พงศาวดารว่า “สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูร” ครั้นมาถึงรัชกาลสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิ พระราเมศวรพระราชโอรสพระองค์Iหญ่เป็นที่สมเด็จหน่อ พุทธางกูร แต่อยู่ในราชธานี เพราะพระมหาธรรมราชาธิราชบุตรเขยได้เป็น พระมหาอุปราชครองเมืองพิษณุโลกถึง!ซกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ทรงตั้งพระนเรศวรราชโอรสพระองค์Iหญ่เป็นสมเด็จหน่อพุทธางกูร ไปครอง เมืองพิษณโลกอย่างเดิม ในหนังสือพงศาวดารก็ว่าให้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน แต่ ในรัชกาลนันเอง เมื่อทำสงครามกู้อิสระของประเทศสยาม ต้องรวมกำลังมาตั้ง ต่อสู้ข้าศึกที่กรุงศรีอยุธยาแห่งเดียวพระนเรศวรก็ต้องเสด็จลงมาประทับอยู่ใน พระนคร แม้ทำสงครามชนะข้าศึก หัวเมืองก็ยับเยินเสียมากไม่เหมือนแต่ก่อน ถึงรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จึงเลิกประเพณีตั้งพระราชกุมารไปครอง หัวเมือง๒๗ แม้สมเด็จพระเอกาทศรถราชอนุชาซึ่งทรงสถาปนาเป็นรัชทายาท อย่างสมเด็จหน่อพุทธางกูรแต่ก่อน ก็ให้เสด็จประทับอยู่ในราชธานี ครั้นถึง รัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถทรงตั้งเจ้าฟ้าสุทัศน์ราชโอรสพระองค์ใหญ่เป็น ร้ชทายาท แต่ให้ทรงศักดิ์เป็นพระมหาอุปราชและอยู่ในราชธานี แต่นั้นจึงถือว่า พระมหาอุปราชเป็นรัชทายาทและอยู่ในราชธานีเป็นประเพณีสิบมา๐
คำว่า “ฝ่ายหน้า” น่าจะเป็นคำสำหรับเรียกรัชทายาทในภาษาไทยมา แต่โบราณ มีตัวอย่าง,โนหนังสือเก่า1๐๙ เรียกสมเด็จพระเอกาทศรถเมื่อก่อน เสวยราชย์ว่า “พระเจ้าฝ่ายหน้า” และเรียกเจ้าฟ้าสุทัศน์พระมหาอุปราช
๒๗อาจทรงปรารภเหตุทางกรงหงตาวดิหี่เจ้าครองเมียงทากันเป็นกบฏต่อพระเจ้าหงสาวดีในสมัยนั้น กีเป็นได้
๒^ในทำเนียบศักดินาพลเรียนมีตำแหน่ง เจ้าพระยามหาอุปราข เป็นขุนนาง กอศักดินาหมื่น ยคสูง กว่าลมหนายกและสมหกลาใหมแต่ไม่บอกว่ามีหน้าที่อยางไรในพงคาวดารก็ไม่ปรากฏว่ามีใครเคย ได้เป็นเจ้าพระยามหาอุปราช แต่ไปปรากฏอยู่ในหนังลิอของมองลิเออเดอลาอุแบรั่ราชทูตฝรั่งเคส ขึ้งเข้ามาเมื่อตอนปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ว่าครั่งนั้นะจ้าพระยามหาอุปราช บัญชาการรักษาพระนครครีออุธยาในเวลาสมเด็จพระ■นารายณ์เสด็จไปประทับอยู่เมิองลพบุรี จึง สันนิษฐานว่าตำแหน่งเจ้าพระยามหาอุปราชนั้นจะมีขึ้นต่อชั้นหลังมา สำหรับตั้งตั้อเมื่อมีผู้ทรงคณ วิเคษ เช่นเดียวกับตั้งสมเด็จเจ้าพระยา ใครได้เป็นก็เป็นหัวหน้าข้าราชการตั้งปวง ในรัชกาลสมเด็จ พระนารายณ์มหาราชไม่มี (เจ้าเป็น) พระมหาอุปราชด้วยก็พอเหมาะดี ๒๙พงคาวดารฉบับหลวงประเตริ?
ในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถ๓๐ ว่า “เจ้าฟ้าฝ่ายหน้า" ดังนี้ พิเคราะห์ดู เค้ามูลเห็นมีเป็น ๒ นัย ถ้าเรียกกันขึ้นตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระมหาธรรม ราชาธิราช เห็นจะมาแต่เรียกว่า (จันทรเกษม) อันเป็นที่ประทับของสมเด็จ พระนเรศวรเมื่อเป็นรัชทายาท ว่า “วังหน้า” เพราะอยู่ทางค้านหน้า และเรียก วังที่สวนหลวง (รีมวัดลบสวรรค์) ว่า “วังหลัง” เพราะอยู่ค้านหลังพระราชวัง (หลวง) แล้วเลยเรียกพระองค์รัชทายาทว่าพระเจ้าฝ่ายหน้าหรือเจ้าฟ้าฝ่าย หน้า แต่เค้ามูลมีอีกนัยหนึ่งซึ่งอาจจะเรียกมาแต่ดึกดำบรรพ์ตามหน้าที่ของ รัชทายาทซึ่งตองเป็น “หน้าศึก” เช่นเป็นทัพหน้าในเวลาพระเจ้าแผ่นดิน เสด็จทำสงคราม หรือค้องออกทำลงครามแทนพระองค์เมื่อพระเจ้าแผ่นดิน ไม่เสด็จไปเอง อันเป็นประเพณีเก่าแก่และใช้มาจนในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ คำว่า “ฝ่ายหน้า” อาจจะมาแต่หน้าที่เป็นหน้าศึกดังกล่าวมานี้!ค้อีกนัยหนึ่ง คำว่า “พระบัณฑูร” นั้น สำหรับเรียกคำสั่งของพระมหาอุปราช เค้า มูลมาแต่คำสั่งของพระเจ้าแผ่นดินกำหนดไว่ในกฎมนเทียรบาลเป็น ๒ อย่าง เรียกว่าพระราชโองการ๓๔ อย่างหนึ่ง เรียกว่าพระบัณฑูรอย่างหนึ่ง ข้อนี้พึง เห็นได้ในคำเริ่มค้นเมื่อตั้งกฎหมาย แต่โบราณใช้ว่า “มีพระราชโองการมานพ ระบัณฑูร” ต่อกัน ดังนี้ถ้าว่าตามพิเคราะห์คำค้นศัพท์ “โองการ” หมายความ ว่า ประกาศิตของพระอิศวร “ราชโองการ” ก็หมายความว่า “ประกาศิต” ของ พระอิศวร เมื่อแบ่งภาคลงมาเป็นพระราชาอยู่ในมนุษยโลกซึ่งเรียกกันว่า “สมมุติเทวราช” คำ “บัณฑูร” นั้นเป็นภาษาเขมร หมายความว่า “สั่ง” เดิม คงใช้แต่ว่า “มีพระราชโองการบัณฑูร” คำว่า “มาน” (เป็นคำภาษาเขมรแปล ว่า มี นั้นเอง) เห็นจะเพิ่มเป็นสัมผัสให์เพราะขึ้นในชั้นหลัง แต่อธิบายในกฎ มนเทียรบาลแยกพระราชโองการกับพระบัณฑูรออกต่างหากจากกัน ค้วย กล่าวว่า ถ้าขัดขีนพระราชโองการ ค้องโทษถึงประหารชีวิต ถ้าขัดพระบัณฑูร โทษปรับไหมจตุรคูณดังนี้แต่อย่างไรก็ดึที่ให้เรียกคำสั่งของพระมหาอุปราชว่า พระบัณฑูรนั้น พึงเช้าใจได้ว่าให้มีอำนาจในสถานหนึ่งเสมอพระราชอำนาจ ของพระเจ้าแผ่นดิน แต่อำนาจพระบัณฑูรนี้พระราชทานเจ้านายพระองค์อื่น
๓๐ ในจดหมายIVตุของพ่อค้าตอลันดา
๐,6 คำว่า บรม เพิ่งเพิ่มขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๔ เพิ่มให้เป็นคํกับคำ •บวร ขึ้งใช้สำหรับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
นอกจากพระมหาอุปราชก็มี เรียกว่า “พระบัณฑูรน้อย” เคยมีตัวอย่างทั้งใน กรุงศรีอยุธยาและในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ (เมื่อรัชกาลที่ ๑) พระบัณฑูรน้อยจะ มีตำแหน่งหน้าที่อย่างไรไม่ปรากฏ แต่เมื่อพระมหาอุปราชได้รับรัชทายาท ทรงตั้งพระบัณฑูรน้อยเป็นพระมหาอุปราชทุกคราว
คำว่า “กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” มีเรื่องตำนานมาแต่ครั้งรัชกาล สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เมื่อรวมคนหัวเมืองเหนือลงมาตั้งสู้ศีกพม่า ที่พระนครศรีอยุธยา ครั้งนี้นพระนเรศวรสร้างวังเป็นที่ประทับอยู่ด้านหน้า พระราชวังหลวง คนทั้งหลายคงเรียกวังนี้นตามนามวังที่เคยเสดจประทับ ณ เมืองพิษณุโลกว่า “วังจันทร์” บ้าง เรียกว่า “วังหน้า” บ้าง สันนิษฐานว่าใน ครั้งนั้นคงสร์างวังขึ้นที่สวนหลวงทางด้านหลัง พระราชทานพระเอกาทศรถ อีก วังหนึ่ง คนทั้งหลายก็เรียกกันว่า “วังหลัง” จึงเกิดมีวังหลวงวังหน้าและวังหลัง ขึ้นแต่ครั้งนั้นมา๐๒ ครั้นถึงรัชกาลสมเด็จพระศรีสุธรรมาธิราช (พ.ศ. ๒๑๙๙) สมเด็จพระนารายณ์ได้เป็นพระมหาอุปราช ประทับอยู่ที่วังหน้า แลัวเกิดรบกับ สมเด็จพระศรีสุธรรมาธิราช สมเด็จพระนารายณ์ได้ราชสมบัติ แตไม่เสด็จมา อยู่วังหลวง ประทับอยู่ที่วังหน้าต่อมาอีกหลายปี สันนิษฐานว่า เห็นจะเปลี่ยน นามวังจันทรเกษมเป็น “พระราชวังบวรสถานมงคล” ในตอนนี้ เพราะเป็น พระราชวังและเป็นมงคลสถานที่ได้เสวยราชย์ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ นั้นปรากฏว่าพระไตรภูวนาถทิตยวงศ์ราชอนุชาองค์หนึ่ง ประทับอยู่ที่วังหลัง แต่หาได้เพิ่มยศศักดอย่างใดไม่ ครั้นถึงรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาธิราชตั้ง ราชวงศ์ใหม่ จะตั้งให้หลวงสรคักดี้ผู้เป็นบุตรเป็นพระมหาอุปราช และจะตั้ง นายจบคชประสิทธผู้เป็นหลานเป็นเจัาซนสูงรองแต่พระมหาอุปราชลงมาให้ อยู่ที่พระราชวังบวรสถานมงคล คือวังหน้า องค์หนึ่ง ให้อยู่วังหลัง องค์หนึ่ง จึงเอาระเบียบการตั้งกรมเจัานายบังคับบัญชา ซึ่งสมเด็จพระนารายณ์ทรง บัญญัติขึ้นมาใช้ให้ขนานนามข้าราชการบรรดาที่มีตำแหน่งขึ้นอยู่ในพระมหา อุปราช เรียกรวมกันตามชื่อวังว่า “กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” แลัวเอา แบบนั้นไปตั้งขึ้นสำหรับวังหลังขนานนามว่า “กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข”
"๒ในหนังลิอพงศาวดาร •ฉบับหลวงประเสริฐ" ว่า สมเด็จพระนเรศวรเสวยราชย์เมื่อปีขาส พ.ศ.
๒๐๓๓ ต่อมาอีก ๓ ปี ถึงปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๐๓๖ จึง •เสด็จเถลิงพระมหาปราสาท (เฉลิมพระราช
มนเทียร) ด็อประทับอย่ที่วังหน้า ๓ ปี อาจจะเกิดซื่อวังจันทรเกษมในระยะนี้กิเป็นได้
จึงเกิดนามเรียกกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และกรมพระราชวังบวรสถาน พิมุขแต่นั้นลืบมา
ถ้าว่าด้วยหน้าที่ของพระมหาอุปราช ๆ มีหน้าที่ในการทำศึก ตรงกับ คำที่เรียกว่า “ฝ่ายหน้า” เป็นสำคัญกว่าอย่างอึ่น พึงเห็นอธิบายได้แมีในกรุง รัตนโกสินทร์นี้ในรัชกาลที่ ๑ พระมหาอุปราชก็ต้องทำศึก ทั้งที่โดยเสด็จและ เสด็จไปโดยสำพังพระองค์มาจนตลอดพระชนมายุ ถึงรัชกาลที่ ๒ พม่ามาตี หัวเมืองปักษ๊1ด้ฝ่ายตะวันตก ถึงรัชกาลที่ ๓ เกิดกบฏเวียงจันทน์ พระมหา อุปราชก็เสด็จไปบัญชาการศึกทั้ง ๒ คราว แต่ถึงรัชกาลที่ ๔ จะยกกองทัพไป ตีเมืองเชียงตุง พระมหาอุปราชทรงคักดี๋อย่างเป็นพระเจ้าแผ่นดิน จึงโปรดให้ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทไปบัญชาการศึกต่างพระมหาอุปราช“๓ เป็นตัวอย่าง มาดังนี้ นอกจากทำศึก พระมหาอุปราชยังมีหน้าที่ตลอดไปถึงการป้องกัน พระราชอาณาเขต ฃ้อนี้มีมาจนในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ เช่นในการสร้างป้อม ปราการที่เมืองพระประแดง และเมืองสมุทรปราการ พระมหาอุปราชก็ทรง บัญชาการทั้งในรัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๓ ถึงรัชกาลที่ (ฮ ที่โปรดให้พร ะบาท สมเด็จพระป่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดทหารบกทหารเรือขึ้นทางฝ่ายวังหน้า ก็ เนื่องมาแต่หน้าที่ของพระมหาอุปราชในการป้องกันพระราชอาณาเขตนั่นเอง เมื่อว่าโดยย่อ หน้าที่ของพระมหาอุปราชเป็นฝ่ายทหารเนื่องด้วยการทำศึก สงครามมาแต่โบราณ จึงมีผู้คนทั้งนายและไพร่ขึ้นอยู่ในกรมพระราชวังบวร สถานมงคลมากกว่ากรมอื่นๆ เมื่อเกิดศึกสงครามเมื่อใดพระมหาอุปราชจะ ได้เรียกรี้พลได้ทันที ข้อนี้เป็นมูลเหตุที่มีขุนนางวังหน้า เรียกว่า “ข้าราชการ ฝ่ายพระราชวังบวร” ขึ้นเป็นจำนวนมากอีกแผนก ๑
๓๓ เคยได้ยินท่านผู้ใหญ่เล่าว่า พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอผู้หัวทรงจำนงว่า ถ้าด็เมืองเชียงตง ไล้สำเร็จ จะทรงสถาปนากรมหลวงวงคาฯ เป็นกรมพระราชวังหลัง
แต่ในเวลาว่างศึกสงคราม พระมหาอุปราชหามีหน้าที่ในการปกครอง พระราชอาณาเขตค์อย่างใดไม่ คำซึ่งกล่าวกันมาแต่ก่อนว่า “พระมหาอุปราช เสวยราชย์กึ่งพระนคร นั้น มีมูลมาแต่การแบ่งเขตรักษาท้องที่ในบริเวณพระนคร อันเป็นแบบมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา ที่ในกรุงเทพฯ นี้ปินเขต (ว่าตามแผนที่ใน ปัจจุบันนี้) ตามแนวถนนพระจันทร์ ตั้งแต่ท่าน้ำตรงไปทางตะวันออกจนถึงประตู สำราญราษฎร์ (ถนนบำรุงเมือง) ท้องที่ข้างใต้เป็นอำ๓อวังหลวง กรมนครบาล วังหลวงรักษา ท้องที่ทางข้างเหนือเป็นอำ๓อวังหน้า กรมนครบาลวังหน้ารักษา แต่ปันเขตเพียงถึงคูพระนครเท่านั้น ท้องที่ภายนอกออกไปเป็นอำ๓อวังหลวง ทั้งนั้น ที่ไม่ให้พระมหาอุปราชเกี่ยวข้องในการปกครองบ้านเมือง น่าจะเป็นเหตุ ทำให้เห็นจำเป็นมาแต่โบราณ ด้วยพิเคราะห์ตามเรื่องพงศาวดาร แม้พระมหา อุปราชเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าแผ่นดิน เาไม่พ้นมีเหตุร้ายได้ทุกร้ซกาล ยิ่ง พระมหาอุปราชมีได้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าแผ่นดินแล้วมักเกิดเหตุร้ายยิ่ง กว่าที่จะเรียบร้อย มีตัวอย่างมาหลายคราว ฐานะของพระมหาอุปราชจึงมความ ลำบากอยู่ไม่น้อย๓* เมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยา พระมหาอุปราชจะทรงประพฤติ อย่างไรหาทราบไม่ แต่ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ประพฤติผิดกันทุกพระองค์ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาลุรสิงหนาทเป็นพระมหาอุปราช พระอัธยาศัยอยู่ข้างมีทิฐิมานะ เกิดบาดหมางกับพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดพีา จุฬาโลกหลายครั้ง แทบถึงจะรบกันก็มี จนที่สุดเมื่อสวรรคต พวกวังหน้าที่เป็น คน,ใกล้ปิดก็กำเริบ ถึงต้องปราบปรามกันบางทีเหตุที่มีในรัชกาลที่ ๑นั้นจะเป็น ตัวอย่างให้พระมหาอุปราชระวังพระองค์ต่อมา เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธ เลิศหล้านภาลัยได้เป็นพระมหาอุปราชในตอนปลายรัชกาลที่ ๑ ก็ไม่ปรากฏว่า ประพฤติพระองค์!ห้ผิดกับเมื่อยังเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธออย่างใด เมื่อถึง รัชกาลที่ ๒ พระมหาอุปราชทรงชอบชิดสนิทเสน่หากับสมเด็จพระบรมเชษฐา ธิราชมาแต่เดิม ปรากฏว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีรับสั่งให้ ทรงช่วยว่าราชการก็เสดจลงมาประทับที่โรงละครหลังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
๓*เจ้าฝรั่งองค์หนี่งเคยตรัตกับข้าพเจ้าถึงเรื่องเจ้ารัชทายาทในประเทศยุโรป เธอชี้แจงว่า เจ้ารัชทายาท นั้นอยู่ในทียาก เพราะก้าใฝเอาใจใส่ในการบ้านเมืองเลย คนทั้งหลายกิดูหมน ว่าใง่เชลาห่ริอ เกียจคร้าน ถ้าเอาใจใล่เกินใปก็เป็นแข่งพระบารมีพระเจ้าแผ่นดิน เพราะฉะนั้นต้องระวังวาง พระองค์แต่ทอเหมาะอย่เสมอ
ตรวจตราข้อราชการต่างๆ ก่อนเสด็จเข้าเฝ้าในท้องพระโรงเป็นนิจ จนตลอด พระชนมายุถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อทรงสถาปนากรมหมื่นศักดิพลเสพขึ้นเป็นพระ มหาอุปราชปรากฏว่าถ่อมพระองค์มาก เป็นต้นว่าประทับอยู่เพียงที่มุข ไม่เสด็จ ประทับบนพระพิมานวังหน้า พระราชยานก็ไม่ทรงเสลี่ยงอย่างเป็นต่างกรม๐* เรือพระที่นั่งก็ทรงเรือกราบกันยาหลังคากระแซงอย่างพระองค์เจ้า๐๖ ไม่ดาด ลีเหมือนเรือเจ้าพีา และไม่เข้าเกี่ยวข้องในราชการบ้านเมืองเหมือนพระมหา อุปราชใน!ซกาลที่ ๒ ครั้นถึง!ซกาลที่ ๔พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาพระบาทสมเด็จพระป่นเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งอยู่ในที่พระมหาอุปราช ให้มืพระยศเหมือนอย่างพระเจ้าแผ่นดิน๐,๗ พระราชทานเครื่องราชูปโภคต่าง ๆ กับที่งตำแหน่งข้าราชการวังหน้าเพิ่มขึ้นให้เป็นทำนองเดียวกับวังหลวง เป็น แต่ลดลงบ้างเล็กน้อย ถึงกระนั่นพระบาทสมเด็จพระป่นเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ถ่อม พระองค์ ไม่โปรด,โนการแสดงยศศักด๐* เป็นต้นว่า ไม่เสด็จออกให้ขุนนางฟ้า ในท้องพระโรงนอกจากเวลามีงานพิธี โดยปกติเสด็จออกให้ฟ้าที่โรงรถ การที่ เสด็จใบ้!หนด้วยมีกระบวนแห่เสด็จก็เฉพาะแต่ในงานพิธี หรือเสด็จลงมาเฝ้า ตามตำแหน่ง ถ้าโดยปกติเสด็จไปตามวังเจ้านายที่ชอบชิด ก็ทรงม้ามีคนตาม เสด็จคนหนึ่งหรือลองคน๐๙ และยังโปรดทรงดำเนินเที่ยวเตร่ตามละแวกบ้าน เหมือนเมื่อยังเป็นกรมอยู่ใน!ซกาลที่ ๓ เสด็จอยู่วังหน้า โดยปกติโปรดทรง!]ก ซ้อมหัดทหารหรือมืฉะนั่นก็น้ดคนไปขี่มืา ถ้ากลางวันเล่นคลี กลางวันเล่นซ่อนหา
๓* พระเลลียงของสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพเดิมแก้เป็นธรรมาสน์ไว้ที่วัดบวรนิเวค เดี๋ยวนี้ อ2ในพิพิธภัณฑสถานสำหรับพระนคร
"๖ กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญเตดิจทอดพระกฐิน กิทรงเรืออย่างเดียวกันในบางวัน แต่บางวันทรง เรือลีตามอย่างพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
"๗เรียกตามภาษาอังกฤษว่า (56อ๐กฤ ๔เก3) พระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ ฝรั่งกิเลยเรียกพระมหาอ)ปราชว่า พระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ มาจนกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ
๓* พระราชา!)กิจของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กล่าวในนี้ว่าตามคำของผู้ที่ทันได้รูเห็น ด้วยตนเอง
๓๙พระองค์ประดิษ*วรการ อธิบดิช่างหล่อ (อยู่วังข้างหน้าพระที่นั่งฺตุทไธสวรรย์ ตรงที่สร้าง สวนลราญรมย์เตยวนี้) เคยตรัสเล่าว่าครั่งหนี่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงม้า มี มหาดเล็กตามเสด็จคนหนึ่งไปเคาะประตูวัง เรียกพระองค์ประดิษฐออกฺมารับเชิญเสด็จไปประทับที่ ท้องพระโรง เป็นเวลาคามีแตได้จดอยู่ดวงหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวประทับทรง สนทนา และทรงเขี่ยได้ใปพลางจนเสด็จกลับ
แต่ล่วนการบานเมืองนั้นไม่ทรงเอาเป็นพระราชธุระทีเดียว แม้เมื่อฝรั่งต่างชาติ เข้ามาขอทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี ก็ไม่ทรงเกี่ยวข้องในการปรึกษา หารือ
ถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อทรงสถาปนากรมหมื่นบวรวิชัยชาญเป็นมหาอุปราช เป็นเวลาว่างการทัพศึก แต่ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินประสงค์จะรักษาหน้าที่ ของพระมหาอุปราชตามประเพณีเดิมไว้ จึงจัดให้เสด็จไปตรวจตราป้อมที่ เมืองสมุทรปราการและเมืองจันทบุรี และต่อมาให้ทรงบัญชาการซ่อมแซม ป้อมเสือซ่อนเล็บที่เมืองสมุทรปราการด้วย แต่ส่วนพระองค์กรมพระราชวัง บวรวิชัยชาญนั้น โดยปกติก็ถ่อมพระองค์ ทรงพยายามที่จะประพฤติตาม เยี่ยงอย่างพระบาทสมเด็จพระปีนเกสัาเจัาอยู่หัว เป็นต้นว่า เสด็จลงมาเผ่า ในเวลาเสด็จออกขุนนางและในงานพระราชพิธีเสมอเป็นนิจ*๐ แต่ไม่เข้า เกี่ยวข้องกับราชการบ้านเมือง เวลาเสด็จประทับอยูในพระราชวังบวรก็ไม่ โปรดเสด็จออกขุนนางในทัองพระโรง คงออกขุนนางทีโรงรถเหมือนพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่เลิกการเล่นกีฬาและไม่เสด็จไปเที่ยวเยี่ยม เยือนเด้านายแม้การปีกหัดทหารก็เพียงจะรักษาแบบแผนให้คงอยู่
*๐ กระบวนแห่เสด็จกรมพระราชวังบวรเข้าเฝา ฝานหน้าโรงเรียนที่ข้าพเจ้าเรียนหนังสือ ได้เห็นเนีอง ๆ ทหารอย่าง^ใโปกับแตรวงที่นำกระบวน หยุดอยู่นอกประตูวิเศบไชยศรีต้องวางหอกดาบไว้นอก ประตู แต่น้นเป็นแต่เดินประลานมิอเ-ข้าไป มิถีอศัลตรา แต่มหาดเล็กเชิญพระแสงดาบสำหรับ พระองค์คนเดียว เชิญไปหยุดอยู่เพียงนอกพระทวารเทเวศรักบาอย่างนี้อาจเป็นพระเพณีเดิม
ถึงกระนั้น กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญก็ผิดกับพระมหาอุปราชแต่ก่อน ๆ เป็นข้อสำคัญบางอย่าง เพราะเมื่อรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวโปรดฯ ให้เพิ่มเครื่องราชูปโภค และตำแหน่งข้าราชการวังหน้า พระราชทานพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกมากจนเทียมกับพระเจ้า แผ่นดิน ที่เป็นข้อสำคัญยิ่งกว่าอย่างอื่นนั้น คือให้มีทหารบกทหารเรือขึ้นทาง ฝ่ายวังหน้า เมื่อมาถึงสมัยกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญที่ถูกควรจะลดเครื่อง ยศและบริวารฝ่ายวังหน้าลงเพียงเท่าพระมหาอุปราชในรัชกาลที่ ๓ (หรือจะ ลดลงกว่านั้นอีกก็สมควร เพราะกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญเป็นพระองค์เจ้า วังหน้า ทรงคักดี้ตํ่าลงไปกว่ากรมพระราชวังบรมมหาศักดิพลเสพ พระมหา อุปราชในรัชกาลที่ ๓) แต่หาลดลงเช่นนั้นไม่ จะเป็นเพราะเหตุใดไม่ปรากฏ จึง ใหกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญมีเครื่องยศและบริวาร (ตลอดจนทหารบกทหาร เรือ) เหมือนรับ!ซ่ทายาทุของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ผิดกับพระ มหาอุปราชแต่ก่อน ข้อนี้จึงเป็นมูลให้เกิดเหตุรายเมื่อภายหลัง ดงจะปรากฏใน ที่อื่นต่อไปข้างหน้า
ตอนที่ ๔ เฉสิมศักด
5----------------------
เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติตั้งรัชกาลใหม่ ย่อม พระราชทานยศศักดสนองคุณูปการและเป็นบำเหน็จแก่ผู้มีความชอบมาแต่ ก่อนจึงเลยเป็นประเพณีซึ่งเรียกมาแต่ก่อนว่า “พูนบำเหน็จ” ต่อเนื่องกับงาน พระราชพิธีบรมราชาภิเษกทุกคราว แตที่เรียกในหนังสือนี้ว่า “เฉลิมศักดิ” เพราะจะให้หมายความครอบถึงทุกประเภท คือ
๑. ตั้งพระราชาคณะ
๒. เฉลิมพระเกียรติยศสนองคุณพระราชบุรพการี
๓. เลื่อนพระยศเจ้านายที่มีความชอบ
๔. เลื่อนยศข้าราชการที่มีความชอบ
๕. พระราชทานยศข้าหลวงเดิม
๖. ตั้งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ
การทรงตั้งพระราชาคณะสงฆ์นับว่าเพื่อเป็นสิริมงคล ด้วยเป็นการทรง บำเพ็ญพระราชกิจอุปถัมภกพระพุทธศาสนา จึงย่อมทรงตั้งพระราชาคณะ ให้เป็นพระฤกษ์ก่อน แจ้วจึงทรงเฉลิ!!ษ์กดผู้อื่นต่อไป แต่กำหนดวันซึ่งทรง แต่งตั้งผู้อื่นนั้น แจ้วแต่โหรหาถกํษหรอส^ดวกแก่ข้าราชการ ไม่ได้เรียงเป็น ลำดับตามชั้นยศศักด แต่เพื่อจะให้เป็นความสะดวกแก่ผู้อ่านหนังสือนี้ จะ พรรณนาเป็นลำดับไป ตามประเพณีที่ได้แสดงมา
๑. ตั้งพระราชาคณะ
เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๑๓/ตั้า (อันต่อวันพิธีบรมราชาภิเษก) เวลาเข้าเสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงตั้งพระราชาคณะเป็นฤกษ์ ๓ องค คอ
พระมหาน่ม เปรียญ ๗ ประโยค วัดอมรินทราราม เป็นที่พระกวิวงศ์ องค์หนึ่ง (องค์นี้ต่อมาลาสิกขา)
พระปลัดแสง๔ เปรียญ ๗ ประโยค วัดราชบูรณะ เป็นที่พระราชามุนี องค์หนึ่ง (องค์นี้ต่อมาได้เลื่อนที่เป็นพระโพธิวงศาจารย์ ยศเสมอชั้นเทพ แล้วเลื่อนเป็นพระธรรมไตรโลก พระธรรมวโรดม และเป็นสมเด็จพระพุทธ โฆษาจารย์ในรัชกาลที่ ๒)
พระปลัดเมตะคู เดช วัดบุปผาราม เป็นพระวิเชียรมุนีองค์หนึ่ง (องค์ นี้อยู่โนตำแหน่งนั้นมาตลอดอายุ)
๒. เฉลิมพระยศสมเด็จพระบุรพการินี
ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เชิญพระอิฐิพระนางเธอ พระองค์เจ้า รำเพยภมราภิรมย์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประดิษฐาน ณ พระที่นั่ง พิมานรัตยา เวลาเย็นมีการพิธี พระสงฆ์สวดมนต์ ๑๕ รูป แล้วมีเทศนากัณฑ์ หนึ่ง และสดัปกรณ์ รุ่งขึ้น ณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาเช้าเลี้ยงพระแล้ว ทรงสถาปนาพระเกียรติยศพระอ้เ เป็นกรมสมเด็จพระเทพศิรีนทรามาตย์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประกาศพระบรมราชโองการ ดังนี้
“ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนากาลเป็นอดีตภา๐ล้วงแล้ว ๒๒๑๑ พรรษา ปัตยุบันกาลมังกรล้งวัจฉรบุษยมาส ซุณหปักษ์,พารสตถไศุกรวาร บริเฉทกาล กำหนด พระบาทสมเด็จพระปรมีนทรมหาจุฬาลงกรณ์ ฯลฯพระจุฬาลงกรณ์ เกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระกมลราชหฤทัยประกอบไปด้วยพระกดัญณ์ตากตเวทิตา ระลึกถึงบุรพาธิการกิจสมเด็จพระราชชนนี ซึ่งมีมหันตศุณวเราดิเรกอเนก ประการ ด้วยทรงอภิบาลบำรุงรักษาตั้งแต่ดำรงพระครรภ์มา พร้อมด้วย พรหมมาธีมุตยาศัย จำนงแต่ในความสุขสำราญและเหตุเป็นที่ตั้งความ เจริญ แด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็น พระบรมราชวโรรสตลอดจนเวลาทิวงคตปลงพระชนมายุล้งขาลล่วงไป ก็คงตั้ง พระหฤทัยอาลัยด้วยจะให้ทรงพระเจริญด้วยพระบรมราชอิสริยยศต่าง ๆ จึง ทรงพระราชดำริด้วยวิบูลยปรีชาว่า เหตุที่ฉลองพระเดชพระคุณให้สมควรเป็น ปัตโยปการิตาอย่างอื่นอย่างใดก็ไม่มี เพราะฉะนั่นจึงทรงพระราชบัญญัติ ดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม ให้สถาปนาเลื่อนพระนาม พระอิฐิสมเด็จ
๔ เป็นปลัดพระปีฏกโกศล อ่วม ในสมัยนั้นยกย่องว่าเปรียญขี่งรับตำแหน่งเป็นฐานา1]กรม ตำ ประใยขนั้ให้แกการบำรุงคณะสงฆ์ด้วย เรียกกันว่า เปรียญทรงเครื่อง
พระราชชนนีซึ่งควรเป็นที่คารวสถานจิรกาลทิวงคตแล้วนั้น ขึ้นเป็นกรม สมเด็จพระเทพคิรินทรามาตย์โดยฐานันดรที่ สมเด็จพระราชชนนีพระพันปี หลวงตามบรรพโบราณราชจารีตสิบมา เป็นการฉลองพระเดชพระคุณให้เป็น สิริลวัสดิพิพัฒนมงคล และสมควรจะตั้ง เล้ากรม ปลัดกรมสมุห์บัญชี ให้มี ฐานานุศักดคุมเลกข้าในกรมปฏิสังขรณ์ซ่อมแปลงที่สังฆวิหาร เป็นการ พระราชากุศล และทรงพระราโชทิศกัลปนาผลถวายเนีองๆไปขอให้พระเกียรติคุณ วิบูลยวรยศปรากฏตั้งอยู่สิ้นกาลนานเทอญ”
แล้วพระราชทานสัญญาบัตร ทรงตั้งเล้ากรมปลัดกรมและสมุห์บัญชี พระอ้ฐิ คือ
ให้จางวางพัด ราชินีกุล เป็นพระเทพคิรินทรามาตย์ เล้ากรมขอ{^า ถอศักดนา ๑,๖๐๐
ให้นายพันข้าหลวงเติม เป็นหลวงวรนาถภักดี ปลัดกรมขอเฝ้า ถอศักดนา (ร๐๐
ให้นายทหารข้าหลวงเดิม เป็นขุนทวิพลากร สมุห์บัญชีขอเฝ้า ถอศกดนา ๔๐๐
ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๔ คา๒ ตั้งการพิธีทรงสถาปนาพระเจ้า ราชวรวงศ์เธอ พระองค์เล้าหญิงลม่อม เป็นกรมพระสุดารัตนราชประยูร เวลาเย็นพระสงฆ์สวดมนตในพระที่นั่งพิมานรัตยา รุ่งขึ้น ณ วันศุกร์ เดือน ยี่ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเข้าสรง แล้วทรงรับพระสุพรรณบฏ มีประกาศพระบรม ราชโองการดังนี้
“ศุภมัลดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาคล่วงแล้ว ๒^๑๑ พรรษา ปัตยุบันกาล มังกรสังวัจฉรบุษยมาส ซุณหปักษ์ปัญจมีดิถี คุกรวารบริเฉท กาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ ฯลฯ พระ จุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เล้าลม,อมนั้น มีบรรพการิตาคุณวโรปการ ได้ทรงอภิบาลอุปถัมภ์ บำรุงบริรักษ์พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว
๒ พระฤกษ์ ก่อนวันเฉลิมพระยศพระอัฐิสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงสัปดาห์หนีง
ให้ดำรงด้วยสุขลวัลดนานานุปการ ด้งหนึ่งสมเด็จพระราชชนนี ตั้งแต่พระ เยาว์มา คุมถึงเวลาทรงพระเจริญวัย ด้งพระหฤทัยจำนงประสงค์เพื่อจะ ให้ทรงพระเจริญรุ่งเรืองด้วยพระบรมราชอิลริยยศในที่ต่าง ๆ โดยสมควร และเป็นที่สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัย มากกว่าพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์อื่น ๆ สมควรเป็นที่เคารพนับถึอทั่วไปในพระราชวงศานุวงศ์ตั้งปวง จีงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้ สถาปนาพระเจ้าราชวรวงศ์เธอฝ่ายในพระองค์เด้าลม่อมเป็นพระองค์เด้า ต่างกรม มีพระนามตามจาริกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมพระสุดารัตนราชประยูรวรรคเดชเป็นอาทิวรรคศรีเป็นอันตอักษร ทรงศักดินา ๑๕,๐๐๐ เป็นการฉลองพระเดชพระคุณให้ทรงพระเจริญพระ ชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดีพิพัฒนมงคล ทุกประการทำราชการแผ่นดินสมควรแก่ความที่เนื่องในพระวงศ์อันสูงศักด สนิทในพระราชตระกูลนี้
ให้ทรงตั้งเด้ากรมเป็น พระสุดารัตนราชประยูร ถึอศักดินา ^๐๐ ปลัดกรมเป็น หลวงชนานุกูลกิจ ถึอศักดินา ๖๐๐ สมุห์บัณชีเป็น ขุนพินิจพลขันธ์ ถึอศักดินา ๓๐๐ ฅ. ตังกรมเจ้านาย
เมื่องานบรมราชาภิเษกครั้งปีมะโรงนั้น เดิมทรงพระราชดำริจะเลื่อน กรมเด้านายและเลื่อนยศข้าราชการผูใหญ อนุโลมตามเยี่ยงอย่างครั้ง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเด้าอยูหวบรมราชาภิเษก คือจะทรงเลื่อน กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เป็นกรมสมเด็จฯ พระองค์หนึ่ง เลื่อนกรมหลวง เทเวศวัชรินทรกับสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ เป็นกรม พระอีก ๒ พระองค์ส่วนขุนนางนั้นจะทรงสถาปนาเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์เป็นสมเด็จเจ้าพระยา และจะโปรดฯ ให้เลื่อนพระยาศรีสุริยวงศ์วัยวัฒนิจางวางมหาดเล็ก (วร บุตรเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) เป็น เจ้าพระยา ที่สมุหพระกลาโหม เลื่อนพระยาเทพประซุน ปลัดทูลฉลองกรม พระกลาโหม (ท้วม บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์) เป็นเจ้าพระยา พระคลัง ว่าการต่างประเทศ แต่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กราบบังคมทูล ขออย่า
ให้ทรงสถาปนาตัวท่านขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาโดยอ้างว่าบิดาของท่านเป็น เจ้าพระยา รับราชการมาได้อ้านาน ครั้นทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าพระยา อยู่ได้ไม่เท่าใดก็ถึงพิราลัย จึงเกรงว่าถาตัวท่านเป็นสมเด็จเจ้าพระยาอายจะ ลน๐ เพราะเหตุที่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ไม่รับเป็นสมเด็จเจ้าพระยา การทีจะ เลื่อนกรมเจ้านายผู้ใหญ่ก็เป็นอันระงับโปด้วย* การเลื่อนพระยศพระบรม วงศานุวงศ์เนื่องในงานบรมราชาภิเษกเมื่อปีมะโรงฯ จึงมีแต่พระราชทาน พระสุพรรณบัฏสถาปนาพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี กับทรงตั้ง หม่อมเจ้าซึ่งมีความชอบเป็นพระองค์เจ้าอีก ๓ พระองค์
การพระราชพิธีพระราชทานพระสุพรรณบัฏพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้า จาตุรนตรัศมีทำเนื่องในงานพระราชพิธีโสกันต์ เพราะพระอ้นษาถึงกำหนด โสกันตในปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ นั้น แต่พระมหาปราสาทเป็นที่ประดิษฐาน พระบรมศพ จึงโปรดฯ ให้อ้ายสถานที่ทำการพระราชพิธึไปทำ ณ พระที่นั้ง อน้นตสมาคมในพระอภิเนาวนิเวศ แห่พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต รัศมี กับพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรอ้ย พระเจ้า บวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญเรืองศรี* ซึ่งจะโสกันต์ด้วยอีก ๒ พระองค์โดย กระบวนอย่างเจ้าฟ้าใสกันตจากพระที่นั่งดุสิดาภิรมยไปทรงสดับพระพุทธมนต์ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ณ วันพฤหัสบดีเดือนยี่ แรม ๓ ค่ำ และต่อมา อีก ๒ วัน ถึงวันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๖ ค่ำ เวลาเอ้าโสกันต์ ครั้นเวลาบ่ายแห่ เสด็จทรงเครื่องด้นไปยังพระที่นั่งอน้นตสมาคม พระราชทานพระสุพรรณบัฏ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯ มีประกาศพระบรมราชโองการดังนี้
“ศุภมัลดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาคล่วงแลัว ๒๔๑๑ พรรษา ป็ตยุบันกาลมังกรลังวัจฉรบุษยมาสกาฬปิกษ์ฉ้ฎฐีดิถีรวิวารบรีเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรมีนทรมหาจุฬาลงกรณ์ ฯลฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าชายจาตุรนตรัศมี
เล่ากันมาอย่างนี้ แต่น่าจะมีเหตุอย่างอื่นในทางรัฏฐาภิบาลในบาย อื่งท่านกังรู้สกขัดช้อง จึงไม่ ยอมรับยดเป็นสมเด็จเจ้าพระยาในคราวนั้น และมายอมเป็นเมื่อปีระกา ท.ห. ๒ช๑๖ ช สันนิษฐานว่าคงจะเป็นกรมหลฺวงวงหาฯ หรือมีฉะนี้นกํสมเด็จเจ้าท่ากรมขนบำราบปรปักษ์ กราบทูลฯ ขอให้ระงับ จึงมาเอื่อนกรมต่อเมื่อปีระกา แต่กรมหลวงวงหาฯ สิ้นพระชนม์เลียก่อน ๕ ต่อมา ได้เป็นกรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ
ในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถฯ ยังเสด็จดำรงอยู่ มีพระบรมราชโองการ ดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้กำหนดวัน มีฤกษ์สมควรแล้วให้เจ้าพนักงานจารึก เฉลิมพระนามลงในพระสุพรรณบัฏ เป็นลิริสวัสดิพิพัฒนมงคลอย่างสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าในกาลก่อนๆ มา พระบรมราชโองการดำรัสสั่งทั้งนี้ยัง ค้างอยู่จนตลอดเวลาเสด็จสวรรคตแล้วล่วงไป ยังหาได้จารึกเฉลิมพระนาม ไม่ บัดนี้ทรงพระราชรำพึงถึงพระเดชพระคุณที่พระบาทสมเด็จพระบรม ชนกนาถฯ มีพระบรมราชบรรหารดำรัสไว้นั้นจะให้สำเร็จโดยพระราชประสงคได้ ซึ่งพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี มีพระชนมายุทรงพระเจริญวัย ควรแก่การพระราชพิธีโสกันต์ เป็นอภิลักชิตสมัยเวลาจะรับพระสุพรรณบัฏ เฉลิมพระเกียรติคุณวิบูลยวรยศฐานันดรศักดึ๋สมญา ที่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้า เพื่อจะรกษาโบราณราชประเพณีไวิไม่ให้เลื่อมสูญ จีงมีพระบรม ราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ ลังให้เฉลิมพระนาม พระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าฯ จารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยา เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงศ์ วโรภัยพงศ์พิสุทธมกุฎราช วรังกูรมไหสูรยารหราชกุมาร สิงหนาทดังนี้ ให้ทรงศักดินา ๒๐,๐๐๐ ตาม พระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าฯ ให้ทรงพระเจริญ ทีฆซนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ สรรพลิริสวัสติพิพัฒนมงคล เกียรติยศ อิสริยศักดเดชานุภาพทุกประการ ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณ โดย สมควรแก่ความเป็นในพระบรมราชตระกลอันสูงศักดื๋ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอให้พระเกียรติคุณอดุลยยศปรากฏไปสินกาลนานเทอญ
ให้ทรงทั้งเจ้ากรมเป็น หมื่นจักรพรรดิพงศ์ ถึอศักดินา ^๐๐
ปลัดกรมเป็น หมื่นจำนงราชกิจ ถือศักดินา ๖๐๐
สมุห์บัญชีเป็น หมื่นสิทธิพลนิกร ถือศักดินา ๓๐๐
ให้ผู้รับตำแหน่งทั้ง ๓ นี้ทำราชการโดยผาสุกสวัสติเจริญเทอญ”
ต่อนั้นเวียนเทียนสมโภชตามประเพณี
ถึงวันศุกร์ เดือน ๕ แรม ^ ค่ำ พระราชทานพระสุพรรณบัฏทรงทั้ง หม่อมเจ้าสิงหนาทในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๒ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ซึ่ง บัญชาการกรมม้า เป็นพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธี้พระองค์ ๑
ต่อมาถึงปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๕๑๑ วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๙ คํ่า ทรงตั้ง หม่อมเจ้าดิศในพระบรมวงศ์เธอชน ๑ กรมหมื่นณรงคหริรักษ์ซึ่งบัญชาการ กรมช่างลิบหมู่ เป็นพระองค์เจ้าประดิษฐวรการพระองค์ ๑
ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๗ ค่ำ พระราชทานพระสุพรรณบัฏ ทรง ตั้งหม่อมเจ้าประเสริฐศักด ในสมเด็จพระมาตามหัยยิกา กรมหมื่นมาตยา พิทักษ์ เป็นพระประพนธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประเสริรูศักด๖ พระองค์ ๑
๔. ตั้งขุนนาง
เดิมจะทรงตั้งสมเด็จเจ้าพระยาดังกล่าวมาแล้ว ครั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ บังคมทูลขอตัวจึงเป็นแตโปรดฯให้มีการพิธิเพิ่มยศศักดเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์พร้อมกับพระราชทานพระสุพรรณบัฏตั้งพระยาสุรวงศ วัยวัฒน์ และพระยาเทพประซุนเป็นเจ้าพระยา เมือ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๕๑๒ เสด็จออกในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เป็นการเต็มยศ และอาลักษณ์อ่านประกาศพระบรมราชโองการดังนี้
“ศุภมัลดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาคล่วงแล้ว ๒๕๑๒ พรรษา ปัตยุบันกาลลัปปลังวัจฉรไพลาขมาล กาฬปักษ์ เอกาทลีดิถึครุวาร ปริเฉทกาล กำหนด พระบาทสมเด็จพระปรมีนทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดีนทรเทพมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ วรุตมพงศบริพัตร วรข้ตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรม มหาจักรพรรดิราชลังกาศฯ ปรมีนทรธรรมิกมหาราชาธิราชบรมบพตร พระ จุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรลิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย และทวยราษฎรตั้งปวงในกรุงนอกกรุงให้ทราบทั่วกันว่าเจ้าพระยาศริสุริยวงศ์ สมันตพงศพิสุทธมหาบุรุษรัตโนดม ที่สมุหพระกลาโหม เป็นมหามัตยตระกูล ประยูรวงศ์พงศ์อัครมหาเสนาธิบดื ผู้ได้อุปถัมภ์ช่วยทำนุบำรุงสิริราชสมบติ รักษาแผ่นดินมาหลายชั่นชั่วลีบเนื่องมามีได้ขาด และเป็นพระบรมญาติผู้ใหญ่ สนิทเนื่องในพระวงศ์นี้ได้รับราชการมีตำแหน่งฐานันดรมาตั้งแต่ยังเยาว์ครั้ง แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงนับถึอว่าเป็นพระบรม
๖ ประกาต■หระบ™ราชโอการตั้งพระเจ้า ๓ พระองค์นี้มีอ^ในหนังสือเรื่อง ทรงตั้งพระบ™วงคานุวงศ์ ทอพระสมุดฯ ได้พิมพ์แล้ว
ญาติอันยิ่งใหญ่ ควรเป็นที่คำนับในพระบรมราชวงศานุวงศ์ทั้งปวงและใน แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดให้ มีพระอิสริยยศใหญ่ เป็นที่พระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็กและเป็นผู้ บัญชาการสร้างป้อมกำแพงในกรุงและหัวเมืองหลายตำบล และจัดการเรือรบ เรือไล่ป้องกันพระนคร เป็นทึ่!ว้วางพระราชหฤทัยในราชการซึ่งเกี่ยวข้องกับ ชนซาวต่างประเทศ ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนที่ให้เป็นประธานาธิบดีผู้ใหญ่ ว่าราชการ ในกรมพระกลาโหมและการต่างประเทศ ก็ไม่มีเหตุซึ่งจะต้องทรงพระราชดำริ ติเตียนประการใด ถึงในแผ่นดินปัจจุบันนี้ได้อุปถัมภ์ทำนุบำรุงจัดการแผ่นดิน ให้เป็นปกติเรียบร้อยดีด้วยและมีวิริยปรีชาวิจารณกิจอันยงใหญ่รับว่าราชการ ต่าง ๆ ซึ่งราษฎรและทูลละอองธุลีพระบาทได้ความเดือดร้อนทุกข้เข็ญให้ระงับ ไปด้วยความเย็นใจทั่วหน้าเป็นเนืองนิตย์มามิได้ขาด มิได้ต้องลำบากพระราช หฤทัย และมีอัธยาศัยหนักแน่นไปในยุติธรรม และยั่งยืนมิได้หวั่นไหวผันแปร ไปด้วยการอนาคตและปัตยุบัน ดุจดวงพระอาทิตย์ พระจันทร์เป็นประธาน ในโลก อาจระงับดับสรรพทุกข์โศกภัยพิบัติอันตราย ซึ่งจะบังเกิดและเกิดขึ้น แก่พระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลายทุก ล้วนหน้าและมีดำริปรารถนาแตในสุจริต คิดจะทำนุบำรุงพระบรมราชวงศ์ดำรง ราชตระกูลไว้มิให้เลื่อมสูญเลียพระเกียรติยศ หวังจะให้วัฒนาถาวรจิรฐิติกาล ปรากฏลีบไปชั่วฟ้าและดิน และมีกมลจิตโอบอ้อมอารีรักครอบครองบรรดา ประยูรวงศ์ และสงเคราะห้อนุเคราะห์โดยฐานันดรยศ และทรัพย์สมบัติ เพื่อ จะไดดำรงตระกูลวงศไว้มิให้เลื่อมทราม เป็นความชอบอันยิ่งใหญ่ไม่มีที่ลุด สมควรจะเป็นอครมหาประธานาธิบดี มีอิสริยยศใหญ่ยิ่งปรากฏในแผ่นดิน
จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรลิงหนาท ให้สถาปนา เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมันตพงศพิสุทธ มหาบุรุษยรัตโนดม ที่สมุห พระกลาโหม ให้มีอำนาจได้สิทธขาดราชการทั้งปวง และให้สำเร็จสรรพ อาชญาสิทธ ถึงประหารชีวิตคนที่ควรจะถึงแก่อุกฤษฎโทษได้ มีมหันต เดชานุภาพยิ่งใหญ่ไม่มีผู้ใดเสมอ พระราชทานให้เพิ่มศักดินา ๒๐,๐๐๐ เป็น ๓๐,๐๐๐ เป็นอัครมหาประธานาธิบดีในการทำนุบำรุงสิริราชสมบัติ และสกล ราชอาณาจักรทั้งสิ้น ทรงดวงตราสุริยมณฑลเป็นลำศัญฯ
ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานอิสริยยศ ให้ตั้งจางวางทนายเป็น
1ไ ๖V	เ^#๐ ■เศ์เฆ *1*11/11||?|ไ* 1 คื* ๐๐ น^.ฯ เ\ไ^11^6 \๖!ชํไ^มไ^ไ-!"3 1ไ^11*แ11?1
ถีอศักดินา ๖๐๐ สมุห์บัญชีทนายเป็น หมื่นศรีพยุหรักษ ถือศักดินา ๔๐๐ อนึ่งทรงพระราชดำริว่า เจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี ได้ทำ ราชการมีฐานันดรยศปรากฏมาตั้งแต่ครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระ นั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ไม่มีความผิดสิ่งอันใดจนตลอดรัชกาลที่ ๓ เมื่อถึงรัชกาลที่ ๔ ท่านมหาเสนาบดีผูใหญได้ชุมนุมกันมีบัญชาสั่งให้เชิญเสด็จพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอย,หัว ให้เสด็จมารับรองดำรงสิริราชสมบัติ เป็นปฐม เหตุก่อนข้าราชการทังปวง เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ทรงเห็นว่าเป็นผู้ซื่อสัตย์สุจริตเรียบร้อยอยู่ ควรจะชุบเลี้ยงให้เป็นผูใหญ,ได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้เป็นที่เจ้าพระยา จตุลดมภในกรมท่า ท่านก็ได้ท่าราชการฉลองพระเดชพระคุณตามตำแหน่งมา และได้ท่าการใหญ่ ๆ ที่เป็นคุณแก่แผ่นดิน คือชุดคลองมหาสวัสดี้คลองเจดีย์บูชา และคลองถนนตรง๗ และสถาปนาการปฏิสังขรณ์องค์พระมหาสถูป ปฐมเจดีย์ โบราณ ซึ่งชำรุดรกรัางมาหลายร้อยปี ให้ประดิษฐานคืนขึ้นงามดีเป็นที่เจริญ ความเลื่อมใส สิบอายุกาลพระบรมพุทธศาสนา ในบริเวณนั่นโตใหญ่ยิ่ง กว่าพระอารามอื่นา เหลือกำลังผู้อื่นที่จะฉลองพระเดชพระคุณได้ ก็ท่าให้ สำเร็จขึ้นได้โดยพระราชประสงค์ในจังหวัดนั่นมีกุฏิศาลาที่อาศัยสัปบุรุษและ พระราชวังที่ประทับพร้อมสรรพทุกประการท่าที่รกที่ป่าให้เป็นบ้านและไร่นา เกิดภาษีอากรเป็นประโยซนัIนแผ่นดินขึ้นมาก เป็นความชอบอันยิ่งใหญ่ อนึ่ง โปรดฯให้ท่านท่าวัดเฉลิมพระเกียรติการที่ด้างอยู่ และพระสมุทรเจดีย์วัดบาง พระ วัดเกาะสิชัง ก็ท่าจนแล้วได้ด้งพระราชอัธยาศัย และท่านได้รับราชการ ที่เกี่ยวข้องกับซนซาวต่างประเทศมาถึง ๑๓ ปี ก็ไม่มีระแวงความผิดสิ่งใดให้ เป็นเหตุแก่บ้านเมือง ก็เป็นความชอบอีกประการหนึ่ง ภายหลังท่านป่วยจักษุ กราบถวายบังคมลาออกรักษาตัว มาจนถึงรัชกาลปัจจุบันนี้ ทรงพระราชดำริ เห็นว่าเป็นผู้มีซนมายุเจริญเป็นผูใหญ่ มีอัธยาศัยเรียบร้อยเที่ยงธรรม และได้ เคยรับราชการใหญ่ ๆ มาหลายครัง ไม่ควรจะทิ้งไว้ให้เป็นคนนึ่งนอกราชการอยู่
๗ คือคลองริมทางรถไฟปากน้ำบัดนี้แต่คลองผดงกรงเกษ}งไปจนต่อคลองเตย
จีงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัลลั่งให้ สถาปนาเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี มีอานาจได้สำเร็จราชกิจในการ ต่างประเทศ และเป็นที่ปรึกษาคิดอ่านราชการแผ่นดินด้วย พระราชทานให้ เพิ่มศักดินา ๑๐,๐๐๐ เป็น ๒๐,๐๐๐ ยิ่งกว่าจตุสดมภ์มนตรี ๒ เท่า ทรงดวงตรา จันทร์พิมานมณฑลเป็นสำคัญ ทรงกรุณาโปรดพระราชทานอิสริยยศตั้ง จางวางทนาย เป็นขุนทิพากรบริรักษ์ให้ถือศักดินา ๖๐๐ให้ปลัดจางวางเป็น หมื่นพิทักษ์บวรบาท ให้ถือศักดินา ๙๐๐ ให้สมุห์บัญชีเป็น หมื่นอักษรสาตร ปรีชา ให้ถือศักดินา ๓๐๐ จงเจริญซนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสาร สมบัติสรรพสิริลวัสดิพิพัฒนมงคล คุกสุนทรผลทุกประการเทอญ,1
อนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระยาสุรวงศวัยวัฒน์จางวางมหาดเล็ก ก็เป็น พระบรมญาติสนิทเนื่องในพระวงศ์นี้ ได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณมี ตำแหน่งฐานันดรยศมาแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรด ให้เลื่อนที่เป็นพระยาลุรวงศวัยวัฒน์ จางวางมหาดเล็กมาช้านาน ได้เป็น ผู้บัญชาการต่อและตกแต่งเรือรบ เรือพระที่นั่งกลไฟและเรืออื่นๆ และบังคับ บัญชาการทหารอย่างยุโรป เป็นคุณแกแผ่นดินมากหลายประการ และมี วิริยปรีชาญาณสามารถ มีน้ำใจองอาจแกล้วกล้า รอบรู้ในราชกิจน้อยใหญ่ และได้ทรงคุ้นเคยเป็นที่สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัยแต่เดิมมา บัดนี้ตั้งอยู่ ในที่ปรึกษาราชการต่าง ๆ สมควรจะเป็นเสนาบดีที่ตำแหน่งผู้Iหญ่ได้
จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อน พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ผู้เป็นพระบรมญาติอันประเสริฐ เป็นเจ้าพระยาที่สมุห พระกลาโหม มีสรัอบนามเพิ่มต่อโปดังนี้ เจ้าพระยาสุรวงศวัยวัฒน์พิพัฒน ศักดิ์ อัคยโลดมบรมนาถนราธิราชมนตรีวรคซลีห้สิงหมุรธาธร ทักษิณนครคาม รัษฎานุกิจการทวยหาญพลพยุหเนตร นเรศวรนายกสยามดิลกนฤบดินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรปการกิจ สิทธิคุภการ เลนางควิจารณมหาเสนาธิบดีอภัย พิริยปรากรมพาหุ สมุหพระกลาโหม ศักดินา ๑๐,๐๐๐ ตามพระราชกำหนด
๕ เมื่อตั้งสมเด็จเจ้าพระยา ๒ องคในรัชกาลที่๔ ถีอศ์กด็นาเท่ากัน และจางวางทนายเป็นหลวงเหมือน กัน ครั้งนี้ลดลงกว่ากัน เพราะเจ้าพระยาทิทากรวงศ์มิไสัเป็นยุตรภรรยาหลวงของสมเด็จเจ้าพระยา บรมมหาประยุรวงศ์ ศักด[นสกุลตากว่าเจ้าพระยาศรีสฺรียวงศ์
จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสสั่งให้ สถาปนาเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี มีอำนาจได้สำเร็จราชกิจในการ ต่างประเทศ และเป็นที่ปรึกษาคิดอ่านราชการแผ่นดินด้วย พระราชทานให้ เพิ่มศักดินา ๑๐,๐๐๐ เป็น ๒๐,๐๐๐ ยิ่งกว่าจตุสดมภ์มนตรี ๒ เท่า ทรงดวงตรา จันทร์พิมานมณฑลเป็นสำคัญ ทรงกรุณาโปรดพระราชทานอิสริยยศตั้ง จางวางทนาย เป็นขุนทิพากรบริรักษ์ให้ถือศักดินา ๖๐๐ให้ปลัดจางวางเป็น หมื่นพิทักษ์บวรบาท ให้ถือศักดินา ๔๐๐ ให้สมุห้บัญชีเป็น หมื่นอักษรสาตร ปรีชา ให้ถือศักดินา ๓๐๐ จงเจริญซนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสาร สมบัติสรรพสิริสวัสดีพิพัฒนมงคล คุกสุนทรผลทุกประการเทอญ,5
อนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระยาสุรวงศวัยวัฒน์จางวางมหาดเล็ก ก็เป็น พระบรมญาติสนิทเนื่องในพระวงศ์นี้ ได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณมี ตำแหน่งฐานันดรยศมาแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรด ให้เลื่อนที่เป็นพระยาสุรวงศวัยวัฒนั จางวางมหาดเล็กมาช้านาน ได้เป็น ผู้บัญชาการต่อและตกแต่งเรือรบ เรือพระที่นั่งกลไฟและเรืออื่นๆ และบังคับ บัญชาการทหารอย่างยุโรป เป็นคุณแก่แผ่นดินมากหลายประการ และมี วิริยปรีชาญาณสามารถ มีน้ำใจองอาจแกล้วกล้า รอบรู้ในราชกิจน้อยใหญ่ และได้ทรงคุ้นเคยเป็นที่สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัยแต่เดิมมา บัดนี้ตั้งอยู่ ในที่ปรึกษาราชการต่าง ๆ สมควรจะเป็นเสนาบดีที่ตำแหน่งผู้ใหญ่ได้
จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อน พระยาลุรวงศวัยวัฒนั ผู้เป็นพระบรมญาติอันประเสริฐ เป็นเจ้าพระยาที่สมุห พระกลาโหม มีสร้อยนามเพิ่มต่อไปดังนี้ เจ้าพระยาสุรวงศวัยวัฒน์พิพัฒน ศักด อัคยโลดมบรมนาถนราธิราชมนตรีวรคชลีห์สิงหมุรธาธร ทักษิณนครคาม รัษฎานุกิจการทวยหาญพลพยุหเนตร นเรศวรนายกสยามดิลกนฤบดินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรปการกิจ สิทธิคุภการ เสนางควิจารณมหาเสนาธิบดิอภัย พิริยปรากรมพาหุ สมุหพระกลาโหม ศักดินา ๑๐,๐๐๐ ตามพระราชกำหนด
15 เมื่อตั้งสมเด็จเจ้าพระยา ๒ องค[นรัชกาลที่๔ ถีอคักดินาเท่ากัน และจางวางทนายเป็นหลวงเหมือน กัน ครั้งนี้ลดลงกว่ากันเพราะเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มิได้เป็นบุตรภรรยาหลวงของสมเด็จเจ้าพระยา
1&กเส์11&ก&ต*าก๐๐14๐1*ว๐9**9*1๐*1๐
อนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระยาเทพประชุนได้เคยรอบรู้ราชการทูตถึง กรุงลอนดอน เมื่อกลับมาก็ได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณหลายอย่าง เป็นคนสัตย์ซื่อมั่นคง รู้ขนบธรรมเนียมต่างประเทศ สมควรจะรับราชการ ลนองพระเดชพระคุณในตำแหน่งเสนาบดีกรมท่าว่าการต่างได้จีงมีพระบรม ราชโองการมานพระบัณฑูรสุรลิงหนาท ดำรัสให้เลื่อนพระยาเทพประชุนเป็น เจ้าพระยาภาณุวงศมหาโกษาธิบดี ศรีวิบูลยยศสุนทรศักดิ์อัครมหาราชานุกูล กิจวิจิตรวรปรีชาญาณราชสมบัตรสารไพบูลย์พพัฒนีปทุมรัตนมุรธาธร สมุท ดีรนครเกษตราธิบาล สรรพดิฐการมหิศวนรวรฤทธิธาดาเมตยาชวาภิธยาศย อภัยพิริยปรากรมพาหุ ที่เจาพระยาพระคลัง ถึอศักดินา ๑๐,๐๐๐ ตาม พระราชกำหนด
ต่อวันประกาศ เพิ่มยศมา เจ้าพนักงานกรมภูษามาลาเชิญตราตำแหน่ง ลงเรือเอกชัยไปส่งมอบแก่เจ้าพระยาทั้ง ๔* คือ
เจ้าพระยาศรีลุริยวงศัได้รับตราสุริยมณฑลดวงหนึ่งกับตราศรพระขรรค์ อีกดวงหนึ่ง ตราศรพระขรรค์นั้นเดิมพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างขึ้นพระราชทานเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เมื่อแรกเป็นที่สมุห พระกลาโหม เพราะสมเด็จเจ้าพระยามหาประยุรวงศ์บิดาของท่านยังถึอ ตราพระคชสีห้อยู่ มาถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้สำเร็จ ราชการแผ่นดิน โปรดให้ใช้ตราศรพระขรรค์สำหรับประทับสั่งประหารชีวิต คนเป็นคู่ภับตราจักรของโบราณ สำหรับตำแหน่งเจ้าพระยาจักรีสั่งประหาร ชีวิตคนมาแต่ก่อน
เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ได้รับตราจันทรมณฑล
เจ้าพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ได้รับตราพระคชสีห้
เจ้าพระยาภานุวงศ์มหาโกษาธิบดี ได้รับตราบัวแก้ว
แต่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ เมื่อกลับเข้าตำแหน่งเป็นผู้สำเร็จราชการต่าง ประเทศคราวนี้หาปรากฏว่า ได้ว่ากล่าวการต่างประเทศไม การต่างประเทศ
๙ ได้ทบหมายเหตุแห่งหนึ่งกล่าวว่า เรียกตรานัวแก้วดีนจากกรมๆเนวรจักรธราโ]ภาท แล้วภูษามาลา เชิญลงเรือเอกขยไปส่งมอบแก่เจ้าพระยาภาณุวงคฯ สันนิษฐานว่าจะเชิญตราไปล่งมอบในคราว เดียวกัน คน เทราะยังไม่มีประเทณีรับดวงตราต่อพระหัตถ์
คงอยู่ในมือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แต่คนเดียว เจ้าพระยาภานุวงศ์ก็เป็นแต่ อย่างเลขาธิการทำการต่างคำตั่ง แต่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ได้ทำประโยชน์ สำคัญให้แก่บ้านเมืองในตอนนี้ คือแต่งหนังสือพระราชพงศาวดารกรุง รัตนโกสินทร์ตามรับตั่ง สำเร็จตลอดทั้ง ๔ รัชกาล เป็นหนังสือถึง ๕๕ เล่ม สมุดไทย ไดีใช้ประโยชน์มาจนทุกวันนี้ ยังมีหนังสือถวายโอวาทปรากฏอยู่ อีกเรื่องหนึ่งซึ่งพิจารณาสำนวนเห็นได้ว่าเป็นของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์แต่ง ถวายในรัชกาลที่ ๕ เห็นจะถวายเมื่อปลายปีมะโรง ก่อนทรงยกย่องยศคักดี้ ท่าน,โนครั้งนั้น มืฉบับอยู่ในหอพระสมุดฯ แต่น่าเลียดายที่ความตอนปลาย ฉบับขาดไม่บริบูรณ์ถึงกระนั้น ก็เห็นว่าไม่ควรทั้งให้สูญเลีย จึงพิมพ์ไว้ช้าง ท้ายหนังสือตอนนี้ด้วย แต่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์อยู่ในรัชกาลที่ ๕ เพียง ๒ ปี ถึงพิราลัยในปีมะเมีย พ.ศ. ๒^๑๓
ช้าราชการผู้ใหญ่และผู้มืความชอบ ซึ่งทรงตั้งแต่งเนื่องในงานพระราช พิธีบรมราชาภิเษก ยังมีนอกจากที่กล่าวมาแล้ว คือ
๑. พระราชทานหิรัญบ้ฎ ตั้งพระยามหาอำมาตย์ (ลมั่ง สนธิรัตน) สมุห มหาดไทยฝ่ายเหนือ เป็นเจ้าพระยาธรรมมาธิกรณาธิบดีเสนาบดี กรมวัง
๒. พระราชทานสัญญาบัตร ตั้งพระยาสุเรนทรราชเสนา (ชื่น กัลยาณมิต) ปลัดทูลฉลองกรมมหาดไทย ฝ่ายพระราชวังบวรฯ เป็นพระยามหาอำมาตย์
๓. พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (เพ็ง เพ็ญกุล) จางวางมหาดเล็ก เป็น พระยาราชสุภาวดี จางวางกรมพระสุรัสวดี (ต่อมาได้เป็นเจ้าพระยา มหินทรศักดิ์ธำรง)
๔. เจ้าหมื่นวัยวรนาถ (แสง ด้นสกุล แสงชูโต) หัวหมื่นมหาดเล็กเป็น พระยาสุรศักดิ์มนตรี จางวางมหาดเล็ก ๕. พระยาศรีสรราชภักดี (ภู บุนนาค) เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายพสำพัง เป็นพระยาเทพประซุน ปลัดทูลฉลองกรมพระกลาโหม (ต่อมาได้ เป็นพระยาสุรเสนา)
๖. พระวิสูตรโยธามาตย์(โหมด อมาตยกุล) เจ้ากรมทหารใน เป็นพระยา กสาปนกิจโกศล จางวางโรงกระสาปนสิทธิการ
๗. พระณรงควิชิต (ตาด อมาตยกุล) เจ้ากรมตำรวจนอกฝ่ายพระราชวัง บวรฯ เป็นพระยาเจริญราชไมตรี อธิบดีผู้พิพากษาศาลต่างประเทศ (ต่อมาได้เป็นพระยาธรรมสารนิติ)
^. พระมหาเทพ (แย้ม บุณยรัตพันธุ) เลื่อนเป็นพระยามหาเทพ เจ้า กรมพระตำรวจ (ต่อมาได้เป็นพระยาอภัยรณฤทธ แล้วเป็นพระยา สีหราชฤทธิไกร)
๙. พระราชรองเมือง (เนียม) เป็นพระยาอินทราธิบดีสิหราชรองเมือง เจ้ากรมกองตระเวร (ต่อมาได้เลื่อนเป็นพระยาจิรายุมนตรี ผู้กำกับ ถือนก)๔๐
ข้าราชการที่ทรงตั้งต่อเนื่องจากงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกมา ถ้าว่าโดยจำนวนยังมือีกมาก แต่เป็นข้าราชการชั้นรองลงมา หรืออีกอย่าง หนึ่งเป็นการเปลี่ยนตัวในกระบวนจัดระเบียบราชการ จะลงชื่อในหนังสือนี้ ให้หมดบัญชีกรมอาลักษณ์จะยาวนัก จึงลงไว้แต่เพียงนี้
๐๐ ในเวลานั้นยังมีตัวเจ้าพระยาธรรมมา (บุญตรี) ผู้ตันสกล บุรณคิรี และพระยาราชสุภาวดี (แก้ว) แต่ แก่ชรานั้งลองคน จึงโปรดให้เลื่อนเจ้าพระยาธรรมน่า (บุญตรี) เป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีและ เลื่อนพระยาราชสุภาวดี (แก้ว) เป็นพระยาประชุมประชาน่ารถ คงอยู่ในกรมเดีมอย่างกิตติมตักด อนึ่ง การที่ทรงตั้งข้าราชการซึ่งไตัแลดงนามมานั้น ทรงตั้งวันเดียวกับวันตั้งพระราชาคณะเป็นฤกษ์ เว้นแต่พระยาเทพประชุน (ภู่) ทรงตั้งในวันทรงสถาปนาพระยาเทพประชุน (ท้วม บุนนาค) เป็น เจ้าพระยา และพระยาสุรดักดมนตรี(แลง แสงชูโต) กิเทินจะทรงตั้งในวันเดียวกับพระยาเทพประชุน (ภู่) แต่นาปรากภในจดหมายเหตุไม่
๕. พระราชทานบำเหน็จข้าหลวงเดิม
ข้าหลวงเดิมซึ่งทรงตั้งเป็นข้าราชการนั้นมักทรงตั้งเป็น ตำแหน่งในราช ลำนักคีอในกรมวัง กรมมหาดเล็ก กรมพระคลังมหาลมบ้ต และกรมตำรวจ กรมรักษาพระองค์เป็นพื้นพลไพรในพระองค์ก็ยกมาไว้ในกรมรักษาพระองค์ เป็นประเพณีมีมาแต่รัชกาลก่อนๆ ถึงรัชกาลที่ ๕ ก็ทรงตั้งตามประเพณีเดิม นั้น ข้าหลวงเดิมซึ่งทรงตั้งเป็นตำแหน่งข้าราชการมีรายซื่อดังนี้๐๑
๑. ขุนพินิตประชานาถ (เจียม เทพหัสดินทร์ ณ อยุธยา) เจ้ากรม เป็นพระชัยสุรินทร์ มีตำแหน่งในกรมพระคลังมหาสมนัติ ต่อมา ได้เลื่อนเป็นพระยาได้พานทอง
๒. หมื่นวรราชบุตรารักษ์ (อํ่า ด้นสกุล อมรานนท์) ปลัดกรม เป็น พระอินทร์เทพเจ้ากรมพระตำรวจ ต่อมาได้เลื่อนเป็นพระยามหา มนตรีได้พานทอง แต่มีความผิดถูกถอนเลียคราวหนึ่ง แล้วจึงกลับ ได้เป็นพระยาพิชัยสงคราม เจ้ากรมอาสา ๓. หมื่นอนุรักษ์พลสังขยา (แจ่ม) สมุห์บัญชี เป็นหลวงเทพามาตษ์ เจ้ากรมการพระราชกุศล ต่อมาได้เป็นพระยาเทพาธิบดี ผู้ว่า ราชการเมืองพิจิตร
๕. จางวางทับ (น้องปลัดกรมอา) เป็นหลวงสิทธินายเวรมหาดเล็ก ต่อ มาได้เป็นพระอินทรเทพ เจ้ากรมพระตำรวจ ๕. จางวางด้วง เป็นนายเสถียรรักษา ปลัดวังข้าย ๖. จางวางอิน เป็นขุนชาติวิชชา กรมทหารใน ต่อมาได้เป็นหลวงพล นิกายกรีฑา แล้วเป็นพระสามภพพ่าย เจ้ากรมทหารใน ๗. จางวางทั่ง เป็นหลวงสุนทรภิรมย์ กรมสิพาย ๘. นายเวรทองคำ (ด้นสกุล ลีหอุ่ไร) เป็นจ่าผลาญอริพิศม์ กรมพระ ตำรวจ ต่อมาได้เลื่อนเป็นจมื่นไชยาภรณี ปลัดกรม พระพรหม
๐๐ บัญชีข้าหลวงเดิมทรงตั้งเป็นข้าราชการเมื่อแรกบรมราชาภิเษกซึ่งกล่าวในหนังสือนี้ พระสุวรรณ รัศมี (ทองคำ ต้นสกุล สีหอุไร) ราชาคณะวัดราชบทิธ กับพระวรภัณฑ์พลากร (ทิม) ซึ่งเป็นขาหลวง เดิมบอกให้ทราบ
บริรักษ์ พระพิเรนทรเทพ และเป็นพระยามหามนตรี เจ้ากรมพระ ตำรวจ ได้พานทองแล้วเลื่อนเป็นพระยาอนุชิตชาญชัย จางวางกรม พระตำรวจ ต่อมาเลื่อนเป็นพระยาสีหราชฤทธิไกร ครั้นถึงรัชกาล ที่ ๖ กราบถวายบังคมลาออกบวชในวันถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและอยู่ในเพศสมณะ ต่อมาจนตลอดอายุ ได้เป็นพระราชาคณะที่พระสุวรรณรัศมี ๙. นายเวรรอด เป็นหลวงพิทักษ์นราธิราราช ในกรมรักษาพระองค์ ๑๐. นายเวรคล้อย เป็นจ่าเร่งงานรัดรุดในกรมพระตำรวจ ต่อมาได้เป็น ที่พระสุวรรณภักดี ในกระทรวงพระคลัง แล้วเลื่อนเป็นพระยาพิพิธ ใกไคสวรรค์ ได้พานทอง
๑๑. นายเวรขุนทอง เป็นหลวงภูวนาถนฤบาล ในกรมรักษาพระองค์ ๑๒.ปลัดเวรแย้ม เป็นหลวงสิทธิสงคราม ในกรมทหารหน้า ๑๓.ปลัดเวรโต เป็นนายพินัยราชกิจ หุ้มแพรมหาดเล็กแล้วเลื่อนเป็น จ่าเวร เป็นเจ้าหมื่นสรรเพ็ซรีภักดี เป็นพระยานรรัตนราชมานิต จางวางมหาดเล็ก ได้พานทอง ต่อมาได้เจ้าพระยานรรัตนราชมานิต ๑๔.ปลัดเวรยิ่ง เป็นหลวงพิพิธพยุหพล สมุหับัญชีกรมทหารหน้า ๑๕.ปลัดเวรทิ่ม เป็นหลวงทวยหารรักษา ในกรมทหารหน้า ต่อมาได้ เลื่อนเป็นพระแล้วเป็นพระยาพหลพลพยุหเสนา ๑๖. นายแจ่มสารวัด เป็นขุนนิมิตรอักษร ในกรมพระอาลักษณ์
๑๗.หม่อมราชวงศรัตน เสนิวงศ์ ณ อยุธยา พระพี่เลี้ยงเดิมไม่ได้รับ ราชการ ภายหลังจึงทรงตั้งเป็นหม่อมราโชทัย ราชินิกุล
๑๗.นายเอม พระพี่เลี้ยง เป็นหลวงอัครนารีวรามาตย์ พวกข้าหลวงเดิม ที่เป็นชั้นอนุวงศ์ ราชินิกุล และมหาดเล็กที่ได้รับพระราชทานยศ ศักดิ์ยังมีอีก จะลงซื่อตั้งหมดมากนัก จึงกล่าวถึงชั้นที่เป็นตำแหน่ง ข้าหลวงน้อยอยู่ในกรมเมื่อก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ
๖. ตั้งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ
ข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล หรือซึ่งมักเรียกกันเป็น สามัญว่า “ขุนนางวังหน้า” ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ มีตำนานชอบกล ดู เหมือนจะยังไม่มีใครได้รวบรวมเรื่องแสดงไว้จึงเห็นควรจะกล่าวแทรกลงเป็น อธิบายเบื้องด้นแห่งการตั้งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๕
เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เสด็จปราบดาภิเษก ทรงตั้งข้าราชการครั้งแรกนั้น ข้าราชการชั้นสูง ทรงเลือกสรรผู้มีความชอบ ที่ได้โดยเสด็จในการศึกสงครามมาแต่ก่อนเป็นพื้น*๒ เดิมเป็นข้าราชการใน กรุงธนบุรีบ้าง เป็นเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองบ้าง เป็นข้าหลวงเดิมบ้าง ส่วน สมเด็จพระอนุชาธิราชได้เป็นมหาอุปราช ก็ทรงเลือกสรรผู้ซึ่งได้มีความ ชอบต่อพระองค์โดยทำนองเดียวกัน ไปตั้งเป็นขุนนางวังหน้าตามทำเนียบ ตำแหน่ง ซึ่งเคยมีเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ข้าราชการเรื่มแตกแยก กันเป็นฝ่ายวังหลวงและฝ่ายวังหน้าตั้งแต่ครั้งนั้น แต่ข้าราชการวังหน้ามี อยู่เพียงในกรุงเทพฯ ตามหัวเมืองเป็นข้าราชการวังหลวงทั้งนั้น ในชั้นแรก ข้าราชการทั้งสองฝ่ายก็ปรองดองกันดี เพราะผ้เป็นขุนนางทั้งสองฝ่ายเคย ช่วยกันทำศึกสงครามมาแต่ก่อน และเมื่อทรงตังแล้วก็ยังต้องช่วยกันต่อสู้ ข้าศึกรักษาบ้านเมืองอยู่เนีอง ๆ ครั้นเวลาล่วงมาข้านานถึง ๒๐ ปี ข้าราชการ ชั้นเดิมสิ้นอายุหมดตัวไปเสียโดยมาก ผู้ซึ่งเป็นข้าราชการขึ้นรุ่นหลัง แม้ยังมี โอกาสทำศึกลงครามก็เป็นการลงครามซึ่งฝ่ายไทยไปรกรบข้าศึก เช่นไปขับไล่ พม่าออกจากมณฑลพายัพเป็นตัน และการสงครามชันนี้กรมพระราชวังบวร มหาสุรสิงหนาทมักเสด็จไปเป็นจอมพล พวกวังหน้าเป็นทัพหลวงได้โอกาส รบพุ่งเป็นเกียรติยศ พวกวังหลวงเป็นแต่ทัพสมทบ ชํ้าตัองตำหนิติเตียน หลายคราว ความร้าวราญจึงเกิดขึ้นในระหว่างข้าราชการทั้งสองฝ่าย ด้วย พวกวังหน้ามักดูหมื่นว่าขุนนางวังหลวงไม่มีใครเข้มแข็งศึกสงครามเหมือน ชั้นก่อน ด้วยเหตุนี้เป็นมูล เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาลุรสิงหนาทสวรรคต ในปีกุน พ.ศ. ๒๓๔๖ พระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัต ลูกเธอของ
๒ มีค่าปรึกษาพูนบำเหน็จครั้งนั้น มีปรากฏอยู่ในหอพระตมุดฯ ได้มีมพ์ไว้ในหนังสอเรือง ตั้งพระบรน วงตานวงศ์
กรมพระราชวังบวรฯ ซึ่งเติบใหญ่ทันได้ทำศึกสงครามและพวกขุนนางวังหน้า ซึ่งเป็นตัวสำคัญขึ้นซั้นหลัง จึงพากันกระด้างกระเดื่องถึงต้องกำจัดเสียมาก เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้ทรงรับอุปราชาภิเษกเป็น พระมหาอุปราชไม่มีตัวคนทางฝ่ายพระราชบวรฯ จะทรงเลือกสรรตั้งเป็น ข้าราชการผู้ใหญ่ได้ จึงทรงตั้งข้าหลวงเดิมเป็นขุนนางวังหน้า และมีแต่บาง ตำแหน่งไม่ตั้งเต็มอัตรา
ครั้นถึงรัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระราช ประสงค์จะย้ายพวกข้าหลวงเดิมมามีตำแหน่งรับราชการวังหลวง การที่จะตั้ง ข้าราชการวังหน้า จึงทรงปรึกษากับสมเด็จพระอนุชาธิราช เจัาฟ้าฯ กรมหลวง เสนานุรักษ์ซึ่งได้เป็นพระมหาอุปราชโดยฐานที่ทรงชอบชิดสนิทเสน่หากัน ทำนองจะทรงพระราชปรารภป้องกันการแตกรัาวเช่นเคยมีมาเมื่อรัชกาล ที่ ๑ และกรมพระราชวังบวรฯ จะกราบบังคมทูลขอให้พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงเลือกตั้งพระราชทานตามพระอัธยาศัยจึงโปรดฯ ให้แบ่งข้าราชการวังหลวงขึ้นไปรับราชการวังหน้าเป็นครั้งแรก ครั้งนั้นในบรรดา ตระกูลข้าราชการถ้ามีพี่น้องลองคน เอาไว้รับราชการวังหลวงคนหนึ่ง ล่งไปรับ ราชการวังหน้าคนหนึ่ง แทบทุกตระกูลจะยกตัวอย่าง ดังเช่นสมเด็จเจ้าพระยา บรมมหาประยุรวงศ์ กับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ เมื่อในรัชกาล ที่ ๑ ผู้ที่ได้เป็นที่จมื่นวัยวรนาถ ผู้น้องได้เป็นที่นายสนิทหุ้มแพรมหาดเล็ก ถึงรัชกาลที่ ๒โปรดฯให้ผู้พี่เลื่อนขึ้นั้เป็นพระยาลุรวงศมนตรีจางวางมหาดเล็ก ผู้น้องโปรดฯให้ไปรับราชการวังหน้า เป็นจมื่นเด็กชาย หัวหมื่นมหาดเล็ก ดังนี้ เป็นต้น กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราช อยู่ ^ ปี เมื่อเสด็จสวรรคตปีฉลู พ.ศ. ๒๓๖๐ ข้าราชการวังหน้าลงมาสมทบรับ ราชการวังหลวง ก็เข้ากับข้าราชการวังหลวงได้ดิ ด้วยร่วมสกุลกันโดยมาก เช่น จมื่นมหาดเล็กเมื่อกลับมารับราชการวังหลวง ก็ได้มาเป็นที่พระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก คนอื่นก็กลับมาเป็นข้าราชการวังหลวงโดยทำนองเดียวกัน ข้าราชการวังหน้าจึงเป็นอันหมดตัวไปอีกครั้งหนึ่งในระหว่างเวลา ๗ ปี ตั้งแต่ กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์สวรรคตมาจนสิ้นรัชกาลที่ ๒
ถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนา พระบรมวงศ์เธอ กรมหมีนศักดิพลเสพเป็นพระมหาอปราช การเลือกสรร
ข้าราชการวังหน้าในชั้นแรกจะทำอย่างไรหาปรากฏไม่ แต่เมื่อเปลี่ยนรัชกาล แล้วไม่ข้าเจ้าเวียงจันทน์เป็นกบฏ กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพเสด็จ เป็นจอมพล ยกกองทัพไปปราบปราม ปรากฏชื่อข้าราชการผู้ใหญ่ฝ่าย พระราชวังบวรฯ คุมกองทัพหน้า ๔ คน คือ พระยาจ่าแสนยากร พระยา กลาโหมราชเสนา พระยาพิชัยบุรินทรา พระยาณรงควิชัย สันนิษฐานว่า ข้าราชการวังหน้าที่ตั้งชั้นแรก โดยเฉพาะที่เป็นผู้ใหญ่เหล่านี้ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเห็นจะพระราชทานอนุญาตให้เลือกสรรข้าราชการวัง หลวงไปตั้ง และน่าจะเป็นข้าราชการในกรมพระกลาโหมเป็นพี้น เพราะกรม พระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ได้ทรงบัญชาการกรมพระกลาโหมอยู่ก่อน และคงตั้งเมื่อต้องยกกองทัพไปปราบกบฏเวียงจันทน์โดยมาก แต่เมื่อเสร็จ ศึกเวียงจันทน์แล้ว๔๐ ต่อมาก็เลือกสรรข้าราชการวังหน้า กรมพระราชวังบวร มหาศักดิพลเสพต้องทรงเลือกหาเอง ก็มักจะได้แต่ผู้ชื่งไม่สามารถ จะหาดิ ได้ทางวังหลวงแล้วไปเป็นขุนนางวังหน้า๔* สันนิษฐานว่าเห็นจะตั้งไว้แต่พอ ทรงใช้ลอย หาตั้งเต็มตามธรรมเนียมไม่ กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราชอยู่ ๗ ปี สวรรคตเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๗๕ แต่นั่นมาว่างพระมหาอุปราชอยู่ถึง ๒๐ ปี จึงสิ้นรัชกาลที่ ๓ ข้าราชการวังหน้า ก็สูญไปหมดอีกครั้งหนึ่ง
๔" มีคำเล่ากันมาว่าตั้งแต่เสร็จดิกเวียงจันทน์แล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวกับกรม พระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพกิไม่ทรงชอบชิดกันเหมือนแต่ก่อน อ้างเหตุ ๒ เรื่อง เรื่อง ๑ ว่า เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพยกกองทัพไปประทับอยู่ที่เมื่องนครราชสีมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เจ้าพนักงานเชิญน้ำพระพิพัฒน์ตดยาขึ้นไปกวาย กรมพระราชวัง บวรมหาศักดิพลเสพน้อยพระหฤทัย ว่าไม่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย อีกเรื่องหนึ่ง ว่าเมื่อเสด็จกลับ จากสงครามนั่นทรงสร้างวัดบวรสกานสุทธาวาสขึ้นในพระราชวังบวรฯเดิมพระอุโบสกจะทำมียอด เป็นปราสาท ปรุงตัวไม้เสร็จแล้วยังแต่จะยก พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งให้ไป ห้ามว่าพระราชวังบวรไม่เคยมีปราสาท กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพกิทรงโทมนัส
๔*มีตัวอย่างข้อนี้เช่นพระยฺาจ้นทราทิตย์(อุญเรือง)เป็นข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จฯ พระพทธ ยอดพิาจุฬาโลก มีอุดรชื่อเลี้ยงเป็นแต่มหาดเล็กตั้งในรัชกาลที่ ๑ และที่๒ นายเลี้ยงมีอุดรชื่อดิค พระยาจนทราทิตย ม้ปูกวาย พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อลงสรงในร้ขกาลที่ ๒ ถึงรัชกาลที่ ๐1 นายเสียงไปรับราชการวังหน้า ได้เป็นจมื่นอีนทรประพาสในกรมวัง แต่นายดิคอุดร คงเป็นข้าหลวงเดิมอยู่กับพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จนเสวยราชย์ได้เป็นที่พระยา บำเรอภักดี ด้นสกุล โรจนดิค
ถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรง สถาปนาสมเด็จพระอนุชาธิราชฃึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจาอยู่หัว การเลือกสรรข้าราชการฝ่ายหน้าพระบวรราชวัง ทรงประพฤติตามแบบอย่าง ครั้งรัชกาลที่ ๒ คือ โปรดฯ ให้แบ่งพวกข้าราชการวังหลวงขึ้นไปรับราชการ ฝ่ายพระบวรราชวังทุกสกุล และทรงเพิ่มทำเนียบตำแหน่งข้าราชการวังหน้าให้ มากขึ้นเหมือนอย่างทำเนียบข้าราชการทางวังหลวงให้ลมกับที่มีพระเกียรติยศ อย่างพระเจ้าแผ่นดิน๔4 ไล้ยินมาว่าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กราบบังคมทูลฯ รัองทุกข์ว่า ขุนนางมากนักไม่มืเงินพอแจกเบี้ยหวัด พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็พระราชทานเงินงวดสำหรับตำแหน่งพระมหา อุปราช ซึ่งเคยได้ปีละพันชั่ง (๙๖,๐๐๐) เป็นกำหนดมาแต่รัชกาลที่ ๑ เพิ่มขึ้นอีก เท่าหนึ่ง เป็นปีละสองพันชั่ง สำหรับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรง แจกเบี้ยหวัดข้าราชการ แต่ข้อสำคัญยิ่งกว่าอย่างอื่นนั้,นคือ เมื่อในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯ ให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า เจ้าอยู่หัว ทรงบังคับบัญชาทหารซึ่งแกหัดอย่างยุโรป เช่นทหารปีนใหญ่พวก ญวนคริสตังเป็นล้น ถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้ยกบรรดากรมทหาร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวไล้เคย ทรงบังคับบัญชาอยู่แต่ก่อน ไปเป็นทหารฝ่ายพระบวรราชวัง จึงเกิดมืทหาร บกและทหารเรือของวังหน้าขึ้น โดยไม่จำกัดจำนวนว่าจะมึ1ล้มากน้อยเท่าใด แต่นั่นมา พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จดำรงพระบวรราชวัง อยู่ ๑๕ ปี ในระหว่างนั่นบุตรหลานผู้ที่ขึ้นไปเป็นข้าราชการวังหน้า เติบใหญ่ ขึ้นก็น่าเข้าถวายตัว นับว่ามืข้าราชการรุ่นใหม่เกิดขึ้นในวังหน้า ครั้นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตเมื่อปี ฉลู พ.ศ. ๒๔๐^ ข้าราชการวังหน้า ลงมาสมทบรับราชการวังหลวง พวกชั่นผู้ใหญเข้ากับพวกวังหลวงไล้สนิท แต่ พวกชั่นหนุ่มไม่เคยรับราชการวังหลวงมาแต่ก่อนก็มิใคร่เข้ากันไล้สนิท แต่สมทบ กันอย่เพียง ๓ ปี พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เสด็จสวรรคต เมื่อสินรัชกาลที่ ๕ ข้าราชการวังหน้าจึงยังมืตัวอยู่มาก ไม่หมดสิ้นเหมือนเมื่อ รัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๓ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญไล้เป็นพระมหาอุปราช
๐๕ ทำเนียบข้าราขการวังหน้า ครั้งพระบาท{เมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอ2หัว หอพระสมุดฯ ได้พิมพ์แล้ว เมื่อ พ.ค. ๒ช๖๒
พวกขุนนางซึ่งมีตำแหน่งฝ่ายพระราชวังบวรฯ ก็ต้องกลับขึ้นไปรับราชการ วังหน้า แต่การที่ล่งข้าราชการกลับคืนไปวังหน้าครั้งนั้น ไม่ได้ลดทำเนียบและ กรมต่างๆ ซึ่งตั้งขึ้นเฉพาะพระองค์ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังเช่น ทหารบก ทหารเรือ เป็นต้น ยอมให้กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ มีทหาร และตั้งตำแหน่งข้าราชการได้มาก ทั้งยังได้เงินพระคลังมหาสมบัติ สำหรับแจกเบี้ยหวัดข้าราชการปีละ ๑๖๐,๐๐๐ บาท เหมือนอย่างพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ จึงมีกำลังผู้คน บริวารมากกว่าพระมหาอุปราชในรัชกาลก่อน ๆ เวันแต่กรมพระราชวังบวร มหาลุรสิงหนาทในรัชกาลที่ ๑ พระองค์เดียว ด้วยประการฉะนี้
ข้าราชการครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งกลับไปรับ ราชการพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๕ ว่า แต่ที่เป็นข้าราชการผู้ใหญ่ คือ
๑. เจ้าพระยามุขมนตรี (เกต เป็นพี่เจ้าพระยาบดินทร์เดซา สิงห์ ผู้ต้น สกุล สิงหเลนี) เดิมเมื่อรัชกาลที่ ๓ เป็นจหมื่นเสมอใจราช หัวหมื่น มหาดเล็ก ถึงรัชกาลที่ ๔โปรดฯให์ไปรับราชการในพระบวรราชวัง ได้เป็นที่พระยาราชโยธา แล้วพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาเป็นเจ้าพระยามุขมนตรีอธิบดีมหาดไทย และเป็นหัวหน้าข้าราชการฝ่ายพระบวรราชวังทั่วไป แต่อยู่ใน รัชกาลที่ &ได้๒ ปี ก็ถึงแก่อสัญกรรม กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ทรงตั้งพระยาภักดีภูบาล (ล้น) เป็นพระยาอิศรานุภาพ เป็นตำแหน่ง จางวางกรมมหาดไทยต่อมาอีกคนหนึ่ง
๒. พระยาเสนาภูเบศร์ (กรับ บุณยรัตพันธุ น้องเจ้าพระยาภูธราภัย) เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายเหนือ เป็นพระยากลาโหมราชเสนาอธบดีกรม กลาโหม
๓. พระยาบรีรักษ์ราชา (ฉํ่า บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ) จางวางตำรวจ เป็นพระยาพิชัยบุรีนทรา อธิบดีกรมเมือง
๔. พระยามณเฑียรบาล (บัว) อธิบดีกรมวัง คงตำแหน่งอยู่จนตลอด อายุ แล้วทรงตั้งพระยาเลนาภูเบศร์ (คง) เป็นพระยามณเฑียรบาล อีกคนหนึ่ง
๕. พระยาไพบูลยสมบัติ (เอี่ยม บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหา พิชัยญาติ) จางวางกรมพระคลังสินค้า คงอยู่ในตำแหน่งนั้นต่อมา
ตำแหน่งพระยาไกรโกษา อธิบดีกรมพระคลัง กับพระยาเกษตรรักษา อธิบดีกรมนา ว่างอยู่ แต่มิได้ทรงตั้งทั้ง ๒ ตำแหน่ง
ตามที่ปรากฏในจดหมายเหตุ๔๖ การตั้งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๕ มีจำนวนตั้งมาก แต่ในปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ กับปีมะเล็ง ต่อมาอีกปีหนึ่ง แต่เป็นข้าราชการในราชสำนักที่แห,นำตามเสด็จ เช่น มหาดเล็ก ตำรวจ และขุนนางตำแหน่งนายทหารรักษาพระองค์เป็นพื้นกับ พวกขุนนางช่างต่างๆ อีกพวกหนึ่ง นอกจากนั้นหาใคร่จะทรงตั้งไม่ ในปี ต่อมายิ่งตั้งน้อยลงโดยสำดับ แม้ขุนนางผู้Iหญ่ชั้นอธิบดีว่างลงก็ไม่ตั้ง
คำถวายโอวาท
สันนิษฐานว่าของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ฯ ทูลเกล้าฯ ถวาย
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าตั้งอยู่ในกตัญณูกตเวที จะนึ่งอยู่มิได้ คิดการ ฉลองพระเดชพระคุณที่จะให้พระเกียรติยศเจริญขึ้น เป็นที่สรรเสริญแก่ซาว ลยามและซาวต่างประเทศให้รู้พระเดชพระคุณ จึงทำเป็นเรื่องราวในการที่ ข้าพระพุทธเจ้าหวังมีอยู่หลายอย่าง จะต้องจัดการใหม่ให้แผ่นดินเรียบร้อย เป็นเนื้อความ ๓๕ ข้อ การที่จะกราบทูลนี้จะผิดพลั้งเหลีอเกินประการใด ขอพระราชทานโปรดอภัยโทษแก่ข้าพระพุทธเจ้า
ข้อ ๑ ขอได้ทรงพระเมตตากรุณาแก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเหมือนบิดา มารดารักบุตรในอุทรทั้งพระราชอาณาเขต เหมือนอย่างพระเจ้าเงี่ยวเต้ พระเจ้าข้นเต้ พระเจ้าอู้เต้ ซึ่งกล่าว1ไว้ในเรื่อง1ไคเภ็ก กษัตริย์สามพระองค์ นั้นรักขุนนางและราษฎรยิ่งนัก บ้านเมืองก็เป็นสุข พระชนมายุก็ยีนนาน ขอ ได้ทรงพระราชดำริสอดส่องไปในราชการแผ่นดิน การสิ่งไรเป็นธรรมเนืยม ที่ถืออยู่ต้องคง,ไว้ การสิ่งไรที่จะต้องแก็ใขดัดแปลง ก็จะต้องจัดการเลียใหม่ ให้ดีขึ้น การสิ่งไรเป็นที่ร้อนอกสมณพราหมณาจารย์ข้าราชการ และอาณา ประชาราษฎร ก็ต้องผ่อนให้ได้ความเย็นใจและความสุขขึ้น จะได้เหมือน
8๖ ที่ในหอพระตมดฯ สำหรับพระนคร มีบัญชีของกรมอาลักษณ์พระราขวังบวรฯ พอทราบการที่กรม พระราชวังฯ ทรงตั้งข้าราชการได้
แผ่นดินพระเจ้าเงี่ยวเต้ พระเจ้าชุ้นเต้ พระเจ้าอูเต้ มีแต่ความสรรเสริญ ทั่วไป
ข้อ ๒ จะมีผู้กราบทูลกล่าวโทษพระวงศานุวงศ์ท่านเสนาบดีผู้!ดผู้หนึ่ง เป็นเนื้อความที่จะให้เกิดความสงสัย เป็นความกระซิบต่าง ๆ ก็ขอให้ทรง พระราชดำริก่อน ตรึกตรองลีบสวนให้ได้ความจริง อย่าเพ่อวู่วามให้เลียการ เหมือนนิทานโบราณฝ่ายไทย และฝ่ายจีนมีเป็นหลายเรื่องก็ทราบอยู่แล้ว มีความเปรียบอีกเรื่องหนึ่ง เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้วในปีนั้นมีข้าหลวงเดิมกระซิบ กราบทูลว่า สมเด็จเจ้าพระยาองคใหญ่ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย คิดการ ประทุษร้ายตั้งกองตำดินปีนอยู่ที่หลังบ้านเป็นอันมาก จึงทรงปรึกษาด้วย ข้าหลวงเดิมผู้อื่น เขากราบทูลว่าถ้าท่านจะคิดเอาแผ่นดินแล้ว ท่านจะมายก เอาราชสมบัติแผ่นดินถวายทาไม ประการหนึ่ง กำปีนท่านก็มีค้าขายอยู่เป็น หลายลำ ถ้าท่านจะชื้อเอาดินปีนมาแต่เมืองสิงคโปร์จะมิดีกว่าตำดินปีนที่ บ้านอีกหรือ ได้ทรงทราบด้งนั้นแล้วก็สงบอยู่ ภายหลังสมเด็จเจ้าพระยาองค์ ใหญ่เข้าไปเฝ้า จึงได้ดำรัสถามด้วยการตำดินปีนที่โรงจักรนั้น เขาทำอย่างไร สมเด็จเจ้าพระยาองคิใหญ่ก็กราบทูลไปตามเหตุโดยมิได้รู้ตัว จึงดำรัสถาม ว่าถ้าจะชื้อดินปีนมาแต่เมืองสิงคโปร์มาไข้กับลงทุนตำเอาที่นึ่ ใครจะถูกจะ แพงเงินกว่ากัน สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่กราบทูลว่า ชื้อดินปีนมาจากเมือง สิงคโปร์ถูกเงินกว่า ดีกว่าตำที่นึ่ แล้วก็มิได้ตรัสประการใดต่อไป ครั้นนานมา ประมาณลักเดือนหนึ่ง จึงประทานความจริงว่า มีผู้กราบทูลดังนี้ๅ แต่ไม่ทรง เชื่อจึงได้พากันทราบ ขอให้พระองค์มีพระทัยหนักแน่น เหมือนอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มิได้เชื่อคนสอพลอยุยงข้าราชการจะได้พึ่ง พระบารมี มีความเย็นใจ
ข้อ ๓ พระวงศานุวงศ์และข้าราชการที่ชื่อสัตย์ต่อแผ่นดินจะประพฤติ การสิ่งใดโดยยุติธรรมก็ดี ลางทีคนพาลก็กำเริบ ท่านเห็นว่าจะกราบทูลจะข้า ไป ท่านก็ช่วยปราบปรามตามอำนาจของท่านก็มี บางจำพวกที่มีความโลภ มาก เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินยังทรงพระเยาว์อยู่ จะไม่เกรงพระราชอาชญา จะทำการสิ่งไรก็จะทำตามอำ๓อใจ เบียดเบียนให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน ความข้อนี้ถ้ามีผู้รัองทุกข์และมีผู้กราบทูลชื้นจะต้องพิจารณาเอาความจริงว่า
ผู้ที่กระทำนั้นกระทำโดยยุติธรรม ทำช่วยธุระแผ่นดิน หรือทำโดยความโลภ เจตนาจะหาผลประโยชน์ หรือทำโดยโทโลความพยาบาทประการใด ก็จะได้ ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทไว้ จะได้กำจัดคนพาลทุจริตเลีย
ข้อ ๔ พระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายในผู้ใหญ่ผู้น้อย จะต้องทำนุ ปารงไหได้ความสุขทั่วไป พระองค์ไดมีวิชาอย่างไรน้าง ยังมิได้ทำราชการ ลับลีอยู่ จะเป็นพระองค์เจัาก็ดี หม่อมเจ้าก็ดิ หม่อมราชวงศ์ก็ดี ที่เป็นช่าง ต่าง ๆ ขอให้ลีบเสาะเอามาซุบเลี้ยงขึ้น จะได้มีน้ำใจทำราชการฉลองพระเดช พระคุณ ดีกว่าเอาคนป่าๆ เถี่อนๆ มาซุบเลี้ยง
ข้อ ๕ พระวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้Iดที่ซี่อตรง ก็ต้องซุบเลี้ยงขึ้น ผู้!ดที่เป็นคนพาล ถึงมีวาลนาอยู่แล้วก็ต้องกาจัดเลีย ถ้าจะกำจัดคนพาล และผู้กระทำผิด ก็ต้องให้ท่านทงหลายเห็นความผิดให้พร้อมกันก่อน จึงกระทำโทษลง ถ้าโปรดกระทำได้ดังนี้จะมีคนทั่งกลัวทั่งรัก ถ้ากระทำโดย กริ้วกราดลงพระอาชญาผิดๆ ถูกๆ ผู้ที่ต้องรับพระอาชญาไม่มีความผิดก็ เลียน้ำใจ ผู้ที่ยังมีได้รับพระราชอาชญาก็จะพากันนินทาต่าง ๆ จะมีแต่ความ กลัว ความรักนั้นน้อย ทรงตัดสินข้อคดีลิ่งใดให้ถึอเอายุติธรรม ตั้งเมตตาจิต มีได้เลือกว่าคนโปรดและคนไม่โปรด ถ้าผู้!ดทำชอบ ก็ประทานบำเหน็จ รางวัลยกย่องขึ้น ถ้าผู้!ดทำผิดก็ทำตามโทนุโทษ ถ้าโปรดเกล้าฯ ได้ดังนี้ ก็จะเป็นที่กลัวเกรงพระราชอาชญาสรรเสริญพระเดชพระคุณ
ข้อ ๖ พระเจ้าน้องยาเธอ ที่ได้รับพระราชทานวัง ๆ ก็ยังด้างอยู่ จะ ต้องทำนุบำรุงเร่งรัดให้การวังนั้นแล้วเลีย ทรงพระเจริญขึ้นจะได้เสด็จออก ไปอยู่ พระองดี!ดยังมีได้ประทานวัง ต่อไปภายหน้าสมควรที่จะออกวังแล้ว ก็จะตองประทานให้เหมือนๆ กันทำดังนี้ก็เป็นการสงเคราะห์ญาติอย่างหนึ่ง จะได้พากันคิดถึงพระเดชพระคุณจะได้ตั้งใจทำราชการโดยภักดี
ข้อ ๗ พวกข้าราชการฝ่ายใน ถ้ามีอำนาจมักจะรับสินบนต่าง ๆ บ่าวไพร่ เกี่ยวข้องด้วยถ้อยความ ก็ห้กหาญให้การงานแปรปรวนไป คนต่างประเทศเขา ก็นินทา ถ้าพวกฝ่ายในจะเข้ามารบกวนในได้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ครั้นไมใต้ สมความปรารถนาก็จะโกรธถ้าจะโปรดตามใจก็จะเลียฉบบธรรมเนียมแผ่นดิน ไป จะแก็ได้อยู่อย่างหนึ่ง คืออ้างว่าจะเอาเรื่องราวให้ท่านเสนาบดีปรึกษา
ก่อน ท่านเห็นอย่างไรก็จะได้ทำตาม ถ้าอ้างอย่างนี้ก็จะเกรงพระราชอาชญา เข้า ไม่รู้ที่จะโกรธเอาผู้ใดได้ การที่รบกวนในพระเดชพระคุณก็จะน้อยลง ข้อ ^ เงินภาษีอากรที่ขึ้นในตำแหน่งราชการหลายกรมนั้น ก็ประมูล กันขึ้นในท้องตราแต่ให้มากเท่านั้น เงินก็ไม่ได้เข้าพระคลัง ผ้ทำภาษีก็เอาเงน ไขวไปใข้เลียดีกว่าถ้เขาไม่ต้องเสียดอกเบี้ย พากันเป็นหนีหลวงคนหนึ่งนับ ร้อยชั่งก็มี นับพันชั่งก็มี การเรื่องนี้ก็จะต้องจัดเลียใหม่ ถ้าผู้ใดจะรับทำภาษี อากร ถ้าเป็นภาษีอากรเล็กน้อยไม่เป็นคนภาคภูมิ ก็ให้เรียกเอาเงินล่วงหน้า เลียให้ครบจึงให้ท่า ถ้าถึงกำหนดผลัดเปลี่ยนจะทำต่อไปอีกก็ให้ล่งเงินล่วง หน้าอีก สุดแต่อย่าให้ด้างอยู่ได้ ถ้าเป็นภาษีอากรใหญ่ๆ เงินมาก ผู้ทำเป็น คนภาคภูมิอยู่ไว่ใจได้ ก็จะต้องเอาตามเรื่องราวของเขาถึงงวดจะล่งให้เสร็จ ปีละ ๕ งวด ถาถึงงวดไม่ได้ล่ง เจ้าจำนวนละเลยกันเลีย ไม่เร่งรัดก็จะต้องเอา โทษเจ้าจำนวนถ้าโปรดได้อย่างนี้ก็จะได้เงินเข้ามาใช้ราชการแผ่นดินมากขึ้น ข้อ ๙ ภาษีอากรสิ่งไรเป็นความเดือดร้อนแก่ราษฎรอยู่ ก็จะต้องลด หย่อนผ่อนเลิกเลียบ้าง เหมือนหนึ่งภาษีสุกรแต่ก่อนพิกัดเรียก ๑๒ ซัก ๑ คิด เป็นราคาสุกรใหญ่ก็เป็นภาษีตัวละ ๑ บาท สุกรเล็กก็เป็นภาษีตังละ ๓ สลึง เดี๋ยวนี้เจ้าภาษีเรียกเอาตัวละ๒บาท๒สลึงเสมอกันจึนผู้ฆ่าสุกรขายก็ขาย สุกรแพงขึ้น คิดเอาแก่เนื้อคนรับประทานๆ ก็ต้องรับประทานของแพง ก็เป็น ความเดือดร้อนอย่างหนึ่ง และเจ้าภาษีผูกช่วงไปหัวเมือง ไปฆ่าสุกรขายแต่ ผู้เดียว ผู้อื่นจะเลียภาษีให้จะขอฆ่าบ้างก็ไม่ได้ คิดซื้อขายเอากำไรมากขึ้น ทำให้ผิดทองตราไปต่าง ๆ ผู้ใดจะว่ากล่าวก็มิได้ ประการหนึ่งอากรน้ำเรียก ค่าเครื่องมือละเอียดทุกสิ่ง จนชั่นไม่มืเครื่องมือไปจับปลาในหนองก็ตัอง เลียเงินค่าเครื่องมือจับปลาคนละ ๑ บาท ก็เป็นความเดือดร้อนของราษฎร อย่างหนึ่ง ถ้าจะโปรดให้เป็นความเย็นขึ้นแล้ว ก็เรียกเอาค่าเครื่องมือแต่สิ่งที่ ใหญ่ ๆ ที่ชาวประมงทำเป็นสินค้าซื้อขายเป็นอาณาประโยชน์อย่างนี้ก็ควรจะ เรียก ซึ่งซาวบ้านไร่หาเลี้ยงชีวิตเป็นธรรมดาซาวบ้านนอก ไม่เป็นการสินค้า โปรดพระราชทานยกเลียก็จะเป็นความเย็นใจขึ้นได้มาก และภาษีอากรอื่น ๆ ที่เป็นการหยุกหยิกรังควาน ยังมือีกหลายสิ่ง จะพรรณนากราบบังคมทูลฯ ก็ จะยึดยาวนัก ทรงพระราชดำริตริตรองก็จะเห็นการตลอด
ข้อ ๑๐ ราษฎรถวายฎีกากล่าวโทษเจ้าภาษีอากรว่าฉ้อข่มเหง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ประทานฎีกาไปให้เจ้าจำนวนชำระ เจ้า จำนวนกับเจ้าภาษีก็เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ราษฎรที่มาร้องไม่ได้ชนะสัก เรื่องหนึ่ง จนเบื่อเข้ามาร้องทุกข์ สู้ทนเลียให้เจ้าภาษีดีกว่า ความที่มาร้อง นั้นเงียบไปก็เข้าพระทัยเลียว่าเป็นการเย็นอยู่แล้ว มิได้ทราบว่าการข้างนอก เป็นอย่างไร
ข้อ ๑๑ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระ ราชดำริเห็นว่าราษฎรจะมิความทุกข์ร้อนอย่างไร ก็โปรดให้มาร้องถวายฎีกา จะผิดซอบอย่างไรมิได้เอาโทษ โดยทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่ราษฎร จะ มิให้ผู้!ดคุมเหงเบียดเบียนราษฎรได้ การก็ได้หาอย่างพระราชประสงค์ไม่ เพราะโปรดยกโทษเลีย ถึงจะเอาเท็จมากล่าวก็ไม่มีโทษ คนพาลจึงกำเริบผู้ที่ มีความทุกข์ร้อนมาร้องโดยจริงก็มี ผู้ที่เป็นพาลเห็นความจะแพ้ก็แก้ไขกล่าว โทษลูกขุนตระลาการให้เป็นความฎีกาขึ้นพอจะได้โยกศาลมาเลียให้พ้นจาก ตระลาการเดิมก็มี การก็ซักช้าไปอกปีหนึ่งลองปี ไม่แพ้กัน ลงได้ลากหนาม จุกซ่องไว้แต่พอให้ยาวไปอย่างนี้ก็มีมาก ประการหนึ่งชิงซังบุคคลผู้[ด ก็ไป จ้างคนเจ้าสำนวนแต่งฎีกาผูกพันกล่าวโทษกัน ความเล็กน้อยก็ให้เป็นความ ใหญ่ขึ้นอย่างนี้ก็มี เลียค่าแตงเรื่องราวฉบับละ ๑ ถึง ๕ ตำลึงก็มี ๗ ตำลึงก็มี ได้ทราบเกล้าฯ ว่าเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มีผู้เข้าร้องถวายฎีกาแล้วให้ลงพระราชอาญาผู้มาร้องเลียก่อน ๓๐ ทีทุก ๆ เรื่อง เวลามิได้ว่าราชการเสด็จออกพระที่นั่งดุลีดาภิรมย์ก็ไห้หาท่านเสนาบดีและ ลูกขุนตระลาการโจทก์จำเลยเข้ามาพร้อมกันชำระหน้าพระที่นั่งไม่ให้เป็น สำบัดสำนวนเอาแต่ที่จริง ถ้าลูกขุนตระลาการทำผิดแก็ใขกัอยความเขาจริง ก็ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนตามโทษแล้วให้ถอดเลียบ้าง ลางทีก็ให้ล่งไปคุกบ้าง คู่ความฝ่ายข้างแพ้ก็ให้ปรับไหมให้แก่ผู้ร้องฎีกาชนะตามรูปความ ปรับอีก ลาหนึ่งที่เขาจะต้องรับพระราชอาชญาถูกเฆี่ยน ๓๐ ทีนั้นด้วย ถ้าผู้ร้องฎีกา เก็บเอาความเท็จมิจริงเข้ามาร้องกล่าวโทษเขา ให้พระเจ้าแผ่นดินเลียเวลา ราชการให้ขุ่นเคืองพระราชหฤทัย ลางทีก็โปรดให้ตระเวนแล้วล่งไปคุก ลางที ตระเวนแล้วปรับไหมให้แก่ผู้ชนะ ความฎีกาครั้งนั้นจริงมากกว่าเท็จแล้วก็น้อย ด้วย ครั้งนี้เห็นด้วยเกล้าดวยกระหม่อมว่าให้หมายประกาศเลียให้รู้ทั่วกัน
ว่าผู้!ดจะร้องฎีกาให้เอาแต่ความจริงเข้ามาร้อง และถ้าเอาความเท็จและ สำนวนผู้มีปัญญาเข้ามาร้อง แล้วจะเอาโทษตามโทษานุโทษผู้แต่งเรื่องราว ก็จะเอาโทษด้วย ถ้าลูกขุนตระลาการพลิกแพลงถ้อยความเขาจริง พิจารณา เป็นสัจจะให้ลงพระราชอาชญาตามโทษานุโทษ ลูกขุนตระลาการและผู้มา ร้องก็จะได้เกรงพระราชอาชญาเข้า
ข้อ ๑๒ เห็นด้วยเกล้ากระหม่อมว่า ท่านเสนาบดีจตุลดมภ์ทั้ง ๕ ขอ เชิญให้ท่านเข้าไปประชุมพร้อมกันในพระราชวังที่ใดที่หนึ่งให้ท่านช่วยตัดสิน สุขทุกข์ของราษฎรที่ขัดข้องแต่วันละ ๕ ชั่วโมง อาทิตย์หนึ่งสัก ๓ วัน ถ้าผู้!ด มุทุกข์ไห้ร้องต่อทานทั้ง ๔ ให้ท่านมีอำนาจตัดสินความเสียให้แล้ว ถ้าท่าน ทั้ง ๕ ลงซื่อพร้อมกันตัดสินแล้ว คู่ความเห็นว่ายังไม่เป็นธรรมจึงให้ไปถวาย ฎีกา จะใดีโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมปรึกษาพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ และ พณหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม ทำได้ดังนี้ ถ้อยความและการงานที่สะสม อยู่ก็จะเปลืองไปทุกวัน
ข้อ ๑๓ พระราชกำหนดกฎหมายและบทพระอัยการโบราณเป็นที่จะ ให้ราษฎรเป็นความซึ่งกันและกันโดยมาก เพราะบ้านเมืองครั้งกรุงเก่าไม่มี ภาษีสิ่งไร ท่านจึงคิดเอาเงินพินัยความมาใข้ในราชการแผ่นดิน ผู้ที่ซนะจะได้ รับไหมก็จะต้องเลียเงินพินัยหลวงเสียกึ่งหนึ่งทุกเรื่อง การทุกวันนี้บ้านเมือง ก็เจริญสมบูรณ์ขึ้น เงินภาษีอากรได้มากกว่าเงินพินัยอยู่แล้ว ถ้าโปรดยกเงิน พินัยเลีย ความก็จะแล้วเร็วเข้า เพราะผู้แพ้ต้องเลียเงินน้อยลง ของโบราณ ท่านคิดไว่ให้ผู้ชนะความได้เงินไปแต่น้อย ผู้แพ้ก็เลียมาก ลางทิผู้ชนะก็ไม่ได้ สิ่งไรไปเลย เหมือนผู้ตานา ๕๐๐ ไร่ลงมาจนถึง ๕๐๐ ไร่ ภรรยามีชู้ก็ได้เบี้ย ปรับไหม ๒ ชั่งเป็นสินไหมกึ่งพินัยกึ่ง ฝ่ายเจ้าผัวได้เงิน ๑ ชั่ง ตระลาการซัก สิบลดเลีย ๒ ตำลึง ต้องเลียค่าถ่ายโทษประจานภรรยาอีก ๑๒ ตำลึง ๒ บาท เหลือเงินอยู่ ๕ ตำลึงก็ต้องเลียค่าฤชาเป็ดเสร็จอีก ๕ ตำลึง ฝ่ายเจ้าผัวได้ เงินไปแต่ ๑ ตำลึง กับภรรยาคินเท่านั้น ซักธรรมเนียมมาแต่พอให้ทราบฝ่า ละอองธุลีพระบาทบ้างเล็กน้อย จะได้เป็นที่ทรงพระราชดำริเงินพิน้ยทุกวันนี้ มีแต่บัญชีเปล่า เร่งได้น้อย ยังด้างอยู่ที่ลูกความมาก ต้องเร่งเงินพิน้ยตายอยู่ กับศาลก็มี และพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ตรัสอยู่เนีอง ๆ ว่ากภหมายเก่าเป็นรังความหยกหยิกนัก จะทรงพระราชกำหนดกภหมาย
ใหม่ จะตัดเสียให้ราษฎรเป็นความกันน้อยลง ความเรื่องนี้ลูกขุนก็ได้ทราบ อยู่ทุกวัน แต่พระราชกิจการมากจึงมิได้ทรงให้สำเร็จ ครั้งนี้กัาจะโปรดประชุม ลูกขุนให้พวกลูกขุนคิดดูว่ากฎหมายข้อใดควรงดไว้ข้อใดควรจะยกเสีย ก็จะ ได้ทราบในฝ่าละอองธุลีพระบาท
ข้อ ๑๕ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมราชโองการ ให้ตั้งขุนธรรมการขึ้นไว้ทุกหัวเมือง และได้ดแลพระภิกษุสามเณรที่ทำชั่วดี ประการใด จะได้ชำระว่ากล่าว ความข้อนีดีอยู่ แต่ขุนธรรมการหัวเมือง และธรรมการที่กรุงรู้กัน หาผลประโยชน์ด้วยกัน คิดว่ามืผู้ฟ้องขึ้นจะได้ผล ประโยชน์แล้วก็เกลี่ยไกล่งุบงิบเสีย และในปีมะโรงสัมฤทธิ ๑^ ศกนี้มืตราเสนา ธรรมจักรออกไปถึงขุนธรรมการหัวเมืองว่า พระสงฆ์แขวงจังหวัดหัวเมืองใด ก็ให้ขุนธรรมการเรียกนายประกันเสียให้หมด ผู้ที่จะบวชเป็นพระภิกษุให้ ขุนธรรมการเอาตัวมาไล่เลียงเสียก่อน ว่าจะศรัทธาจริงหรือไม่จริง ขุนธรรมการ ยอมให้บวชจึงบวชได้ ความเรื่องนี้ก็เกิดเป็นผลประโยชน์ที่ได้ที่เสียแก่ ขุนธรรมการขึ้น ตรานำตำแหน่งก็ไม่มืออกไป ใช้แต่ตราพระธรรมการบดี ดวงเดียวเท่านั้น ขุนธรรมการหัวเมืองจะทำสิ่งไรก็ได้ตามอำ๓อใจ ไม่กลัวเกรง ผู้ว่าราชการเมืองกรรมการพระภิกษุที่มีโยมญาติก็รับประกันพระที่อนุจรก็ต้อง สละอารามไป วัดไม่มืพระสงฆ์อยู่ก็เป็นวัดร้างสำหรับที่คนพาลที่เข้าอาศัยอยู่ ลางทีพวกเข้าริตก็รื้อขนเอาไม้เลาไปเสียหมด การอย่างนี้ก็เป็นร้อนอกสมณะ อย่างหนึ่ง ผู้ที่จะบวชก็ต้องเสียเงินค่าบวชก่อนจึงจะบวชได้ พระที่บวช อยู่แล้วก็ต้องเลียเงินค่าเชิงประกันด้วย ประการหนึ่งมีพระราชบัญญัติว่า ถ้าผู้Iดบวชแก่วัดสีกออกมา ๕ ปีจึงให้มืภรรยาได้ ต้องอดทนอยู่ ถ้าใครมี ภรรยามืผู้ฟ้องร้องเป็นรังความที่คนพาลจะหากิน ความข้อนี้ข้าพระพทธเด้า พิเคราะห์ไปก็ไม่เห็นว่าเป็นคุณแกแผ่นดินสิ่งใดเลย ถ้าคนบวชอยู่บันเป็น ปราชิกก็ดี หรือทำผิดกิจสมณะต่าง ๆ ก็ดี มืผู้ฟ้องกันด้วยเรื่องนี้ก็ควรจะชำระ ให้เป็นคุณแก่ศาสนา มิให้มืผู้ใดเป็นโจรขึ้นปะปนในพระศาสนาได้ ที่สีกออก มาพ้นเพศสมณะแล้วก็เห็นว่าไม่ควรจะฟ้องร้องว่ากล่าวกันขึ้น ด้วยไม่มืเป็น โทษแก่แผ่นดินสิ่งใดเลย ขอให้ทรงพระราชดำริดูแต่ที่อันสมควร
ข้อ ๑๕ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตลอดจน เท่าทุกวันนี้โจรผู้ร้ายลักช้างม้าโคกระบือ ลักเรือ ล้วงเรือก็ซุกชุม เป็นคนพาล
โหยกเหยก เที่ยวคุมเหงราษฎรก็มีมาก ตู่จับโคกระบือกันก็มาก ความข้อนี้กัา ปกเกล้าฯ ระงับเสยได้ บ้านเมืองจะอยู่เย็นเป็นสุข ความเย็นใจก็จะมืทั่วกัน ความสรรเสริญอวยชัยถวายพระพรก็จะเซ็งแช่ไปทั่งพระราชอาณาจักรระงับ การเรื่องนี้เป็นการใหญ่ ต้องปรึกษาท่านเสนาบดีท่านจะเห็นอย่างไรบ้าง โจร ผู้ร้ายจึงจะสงบไปได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ ว่าธรรมเนียมยุโรป เขาตั้งนายอำเภอแข็งแรง ได้รู้บัญชีสำมะโนครัว และบัญชีคนจรมาอยู่อาศัย อยู่เท่าไร คนที่มีเรือกสวนที่ทามาหากินอยู่เท่าไร คนที่ไม่มืที่ทำมาหากินอยู่ เปลา ๆ ก็ให้มืที่!ร่นาขึ้นมาทำกิน ก็ล้ามืที่ทางแล้วไม่ทำมาหากิน คือคนนั้นแล จะหากินทางพาลมืโจรผู้ร้ายขึ้นก็สีบเอาตัวได้ง่าย ๆ เพราะคนเข้าไม่มุ่นหมก ปะปนกันเหมือนอย่างประเทศสยามนายบ้านนายอำเภอเขาแข็งแรงรู้บัญชี คนเกิดวันละเท่าไร ตายวันละเท่าไร คนจรมาแต่บ้านไหน คนจะไปข้างไหน ก็มืหนังสือสำหรับตัวเดินทางไปถึงเมืองนั้นเมืองนี้ คนนั้นจะไปด้วยธุระสิ่ง นั้นๆ นายบ้าน นายอำ๓อเมืองนั้นก็ได้ตรวจดูตามหนังสือนั้นเห็นถูกต้อง แล้วก็ปล่อยไปตามความปรารถนา และตัวสัตว์นันเขาก็ประทับตรานำเบอร์ ยี่ห้อเมืองนั้น แล้วมีหนังสือสำหรับตัวสัตว์ไว้ด้วย ถ้าโจรผู้ร้ายจะสักเอาไป ซื้อขายต่างเมืองล้าไม่มืหนังสือสำหรับตัวสัตว์ห้ามไมให้ผู้!ดซื้อ เขาก็จับเอาผู้ เล้าของสัตว์นั้นมาว่าเป็นโจร เล้าของสัตว์แล้ตัวว่าหนังสือหาย ก็ทำไมจึงไมไป ขอหนังสือต่อเล้าพนักงานใหม่เล่า แล้ตัวอย่างนี้ก็ไม่ได้ ถ้าผู้!ดบังอาจรับซื้อ สัตว์นั้นไว้ไม่ได้หนังสือสำหรับตัวสัตว่ไว้ เป็นอันสมกับโจร แต่ประเทศสยาม จะเอาอย่างเขาทีเดียวไม่ได้เพราะกำนันนายอำ๓อ อ่อนแอโง่นัก บ้านท่าน ผู้มืวาสนาบรรดาศักด วัดวาอารามมาก เป็นรังที่คนพาลจะเข้าอาศัยอยู่ จึง วาจะเอาทีเดียวนั้นไม่ได้ได้แต่เทียบเคียงเอาบ้าง เห็นด้วยเกล้ากระหม่อมว่า โจรผู้ร้ายก็จะค่อยสงบลงได้มาก แต่ประเทศสยามจะประทับตราเหล็กแดงลง ไปในเนื้อหนังสัตว์ก็ถึอเสียว่าเป็นบาป เห็นด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าจะทำดังนี้แล้ว โคกระบือจะประทับตราได้ก็ที่เขา ข้างประทับตราได้ที่งา ม้าประทับตราได้ ก็ที่กิบ ผู้!ดจะซื้อขายสัตว์ไปกับผู้!ดๆ ก็ต้องให้หนังสือถึอสำหรับตัวไปด้วย ถ้าเล้าของจะไล่ฝูงโคฝูงกระบือไปขายต่างเมือง ก็ต้องขอหนังสือเดินทางต่อ ผู้ว่าราชการเมืองไปเป็นสำคัญด้วย อนึ่งคนที่เป็นโจรผู้ร้ายอยู่จนทุกวันนี้ ถ้า จะว่าที่จริงราษฎรก็รู้จักผู้เป็นคนดีชั่วแต่ไม่อาจจะพูด เพราะวากลัวพยาบาท
จะลักลอบทำรายกัน ถ้าจะจัดการเสียใหม่ ว่าโทษอย่างนั้นจะเฆี่ยนเท่านั้น หรือจำขังคุกไว้ ๓ ปี&ปี ๑๐ ปี ถอดเป็นชั้นๆ ถ้าถึง ๓ คราวไม่เข็ดหลาบก็ ต้องจำไว้จนตาย หรือจะประหารชีวิตตามอัยการก็ได้ ที่กราบทูลไวิในข้อโจร นี้เป็นแต่สังเขปพอเป็นที่พระราชดำริ
ข้อ ๑๖ คุกตั้งอยูใกล้พระราชวังนัก แต่ก่อนแผ่นดินเพิ่งตั้งขึ้นใหม่ ผู้คนยัง น้อย จับพม่ามาได้จำไว้มาก ๆ ครั้นจะไปตั้งอยู่ไกลท่านไม่วางพระทัย เหมือน อย่างตึกดินก็อยู่ใกล้พระราชวังเหมือนกัน พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้า เจัาอยู่หัว ทรงพระราชดำริเห็นว่า ถ้ามืเหตุขึ้นใกล้พระราชวังนักไม่ไว้พระทัย จึงย้ายเอาตึกดินออกไปเสียให้ห่างไกลพระราชวัง คุกนี้ก็คล้ายๆ ตึกดิน เหมือนกัน
ข้อ ๑๗ โจรผู้ร้าย กรมการจับตัวได้จำไว้ที่หัวเมืองนานๆ แล้วก็ริบ สินบนถอดปล่อยไป เพราะฉะนั้นโจรผู้ร้ายจึงไม่สงบ หลุดออกไปได้ก็ไปท่า โจรกรรมแก้ตัวใหม่ ไม่ควรจะให้คนโทษหนักอยู่ที่หัวเมือง ขอให้ล่งเข้ามา เสียในกรง คนโทษหัวเมืองจะเอาไว้ก็แต่โทษเบาบางเล็กน้อย โทษไม่ถึงคุก และคุกนั้นจะต้องท่าให้กว้างขวาง จ่ายคนโทษให้ท่าการอยู่แต่ในกำแพงคุก จะไม่หนีได้
ตอนที่ ๙
แก้ไขระเบียบการในราชสำนัก
------------------------5*(ชุ^)•*5-----------------------
ถึงรัชกาลที่ ๕ มีความจำเป็นต้องแก้ใขวิธีบังคับบัญชาราชการบ้าน เมือง เพราะพระเจ้าแผ่นดินยังทรงพระเยาว์ ต้องมีผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ว่าราชการแทนพระองค์ การอย่างนี้ไม่มีตำรับตำรามาแต่ก่อน นอกจาก ปรากฏในพงศาวดารว่าเคยมีเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยา แต่ก็ล้วนเกิดภัยอันตราย แกพระเจ้าแผ่นดินทุกครั้ง เมื่อจะต้องมีผู้สำเร็จราชการแผ่นดินขึ้นอีก คน ทั้งหลายจึงพากันหวาดหวั่นอยู่ทั่วไป เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์คงจะได้คิดเห็น และตรีตรองหาอุบายแก้ไขความลำบากเรื่องนี้มาแต่แรกรู้ตัวว่า จะต้องเป็น ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินข้อนี้พึงเห็นได้ในความคิดของท่านที่ยกกรมหมื่นบวร วิชัยชาญขึ้นเป็นมหาอุปราช และเมื่อที่ประชุมพระราชวงศ์กับเสนาบดีพร้อม กันสมมุติตัวท่านเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ท่านขอให้สมมุติสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์เป็นผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนักอีกพระองค์หนึ่ง ก็คงเป็นโดยประสงค์จะมิให้คนทั้งหลายหมายมุ่งเอาตัวท่านคนเดียวเป็น ผู้รับผิดชอบ เห็นจะเป็นด้วยความดำริดังกล่าวมา เมื่อเริ่มรัชกาลที่ ๕ จึง1วาง ระเบียบราชการให้มีห้วหน้าบัญชาการคล้ายกับเป็น ๓ แผนกคือ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน (มีอำนาจเหนือแผนกอื่นทั่วไป) สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์เป็นผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนัก แต่การในพระราชสำนกนั้นย่อมกำหนดเป็น๒ ฝ่าย คือ ฝ่ายหน้าบังคับบัญชา ว่ากล่าวส่วนผู้ชายฝ่ายหนึ่ง ฝ่ายในบังคับบัญชาว่ากล่าวล,วนผู้หญิงฝ่าย หนึ่ง ในรัชกาลที่ ๕ กรมพระสุดารัตนราชประยูร ซึ่งดำรงพระยศเป็นสมเด็จ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงได้ทรงบัญชาการฝ่ายในอีกพระองค์ ๑ ท่าน ทั้ง ๓ นี้ช่วยกันคิดอ่านจัดการในพระราชสำนัก ส่วนราชการแผ่นดินนั้นมีสภา เสนาบดีเจ้ากระทรวงต่าง ๆ ให้กรมหลวงวงศาธีราชสนิทประทับเป็นที่ปรึกษา ด้วยอีกพระองค์ ๑ แต่กรมหลวงวงศาฯ ทรงประชวรโรคอัมพาตทุพพลภาพ มาแต่ในรัชกาลที่ ๕ เป็นแต่พอเสด็จเข้าวังใต้ อยู่ไม่ข้า ก็สิ้นพระชนมายุ
ระเบียบการที่จัดในสมัยนั้น พิเคราะห์ดูตามความรู้เห็น (ของผู้แต่ง หนังสือนี้เมื่อยังเด็ก แต่พอจำความได้บาง) ประกอบกับที่ได้ไต่ถามท่านผู้อื่น ซึ่งทันมีตำแหน่งในราชการ และตรวจดูจดหมายเหตุต่างๆ ที่ปรากฏ เห็นว่า น่าสรรเสริญความเจตนาพยายามของท่านผู้ใหญ่ที่คิดจัด ด้วยเอาความข้อ สำคัญนั้ง ๒ อย่าง คือที่จะให้ราชการบ้านเมองดำเนินไปโดยเรียบร้อยเป็น ปกติอย่าง ๑ กับที่จะฝึกหัดพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ทรงสามารถว่า ราชการแผ่นดินได้เองอย่าง ๑ เป็นวัตถุที่ประสงค์เสมอกัน วางรูประเบียบ การให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทำพระราชกิจของพระเจ้าแผ่นดิน เหมือนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลก่อนๆ หมดทุกอย่าง เว้นเสียแต่ที่ จะต้องทรงพระราชดำริรัฐาภิบาลโนบาย และบังคับลังราชการเป็นเด็ดขาด ๒ อย่างนี้อย่ในผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน แต่ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินคิดเห็น อย่างไรหรือลังบังคับประการใด แล้วก็น่าความขึ้นกราบทูลชี้แจงให้ทรงทราบ เสมอเป็นนิจ ผิดกับลักษณะผู้สำเร็จราชการแผ่นดินซึ่งเรียกว่า “รีเยนต์” ตาม ประเพณีในยุโรป จึงเห็นว่าน่าสรรเสริญ ด้วยในเวลานั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเจริญพระชันษาถึง ๑๖ ปี พอทรงทราบผิดและชอบ มิได้ ทรงพระเยาว์อย่างเป็นเด็ก ทั้งเวลาที่จะต้องมีผู้สำเร็จราชการแผ่นดินก็เพิยง ๕ ปี ระเบียบราชการที่จัด เมื่อเริ่มรัชกาลที่ ๕ มีหลายอย่างจะพรรณนา แต่ที่เป็นการสำคัญคือ
จัดระเบียบพระราชานุกิจ
คำที่เรียกว่าพระราชานุกิจ เรียกตามกฎมนเทียรบาล หมายความ ว่า กำหนดเวลาซึ่งพระเจ้าแผ่นดินทรงประพฤติพระราชกิจต่างๆ ประจำ วัน อันถึอว่าเป็นการสำคัญในวิธีปกครองบ้านเมือง ซึ่งอำนาจสิทธขาด อยู่ที่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์เดียว ด้นดำรามีอยู่ในคัมภีร์มนูธรรมศาสตร์ ซึ่งพวกพราหมณ์น่ามาสอนแต่ดึกดำบรรพ์ แต่เมื่อเอามาใชในประเทศ ของชนชาติอื่นอันประเพณีผิดกับอินเดีย ก็ต้องแกุใขรายการให้เหมาะแก่ ภูมิประเทศ ข้อนี้พิงเห็นได้ในตำราพระราชานุกิจ ครงศรีอยุธยาที่ปรากฏอยู่ ในกฎมนเทียรบาล แม้ตำราในกฎมนเทียรบาลนั้น ถ้าเทียบกับพระราชานุกิจ ของพระเจ้าแผ่นดินเมื่อตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา และพระราชานุกิจ ที่พระเจ้าแผ่นดินทรงประพฤติในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ก็เห็นได้ว่าได้แก่ไข
ต่อมาอีกโดยลำดับให้เหมาะแก่การและสมัย ถึงกระนั้น พระราชานุกิจ ก็ยังเป็นหลักของราชการสืบมาทุกสมัย เพราะเหมือนกับเป็นอาณัติสัญญา ในระหว่างพระเจ้าแผ่นดินกับข้าราชการทั้งปวง ว่าโดยปกติจะทำราชการ ในเวลาตามกำหนดนั้นเสมอ ไม่ให้ต้องบอกต้องสั่งกันทุกวันใป อันนี้เป็น หลักของพระราชานุกิจ แต่เมื่อพิจารณาดูรายการในระเบียบพระราชานุกิจ (ซึ่งจะแสดงโดยพิสดารต่อใปข้างหน้า) ลักษณการต่างกัน เป็นการบ้านเมือง ประเภท ๑ เป็นการในส่วนพระองค์พระเจ้าแผ่นดินประเภท ๑ พระราชานุกิจ อันเป็นประเภทการบ้านเมืองนั้น คือเสด็จออกที่ประชุมมุขมนตรีทรง พิพากษาคดี และว่าราชการบ้านเมืองวันละ ๒ ครั้งเป็นนิจ รายการอย่างอื่น นอกจากนั้นเป็นการส่วนพระองค์ของพระเจ้าแผ่นดินในวันไหนจะเว้นการ อย่างใดหรือจะเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างใดตามพระราชอัธยาศัยก็ไม่ขัดข้อง ถึงกระนั้นพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนมา โดยเฉพาะในพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งทรงครองกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ย่อมทรงประพฤติพระราชานุกิจโดยเคารพ เป็นนิจสิบกันมาทุกพระองค์
ระเบียบพระราชานุกิจในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ตั้งขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๑ สันนิษฐานว่า เห็นจะเอาแบบพระราชานุกิจของพระเจ้าบรมโกศครั้งกรุง ศรีอยุธยามาไข้ มีรายการต่าง ๆ ดังจะแสดงโดยพิสดาร ดังต่อไปนี้ เข้า ๙ นาห้กา เสด็จลงทรงบาตร
๑๐ นาห้กา เสด็จออกห้องพระโรง ถวายภัตตาหาร เลี้ยงพระ สงฆ์ในห้องพระโรงเจ้านายเข้าเฝ้าฯ และช่วยกัน ปฏิบ้ติพระสงฆ์เวลาฉัน พระกลับแล้ว ชาวพระคลัง มหาสมบัติกราบบังคมทูลรายงานจ่ายเงิน แล้ว เสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนาง ข้าราชการกรมพระ ตำรวจเข้าเฝ้า ถวายรายงานชำระความฎีกา แล้ว เบิกขุนนางเข้าเฝ้าประภาษด้วยอรรถคด (แต่ใน ปลายรัชกาล เมื่อพระราชาเสด็จออกตอนเข้านี้ที่ พระบัญชร พระที่นั้งไพศาลทักษิณ ข้าราชการเฝ้า ที่ชาลารีมพระที่นั่งอมรินทร์ฯ ข้างต้านตะวันตก)
เที่ยง	เสด็จขึ้นเสวยพระกระยาหาร และประภาษ
ราชกิจภายใน เสด็จเข้าที่พระบรรทมทรงสำราญ พระอิริยาบถ
คา ๖ นาฬิกา เสวยพระกระยาหาร
๗ นาฬิกา เสด็จออกท้องพระโรง ทรงสดับพระธรรมเทศนา กัณฑ์ ๑ ซาวพระคลังฯ กราบบังคมทูลรายงาน จ่ายสิ่งของต่าง ๆ มหาดเล็กกราบทูลรายงาน ก่อสร้าง พระอาการเจ้านายประชวร และอาการ ป่วยของพระราชาคณะหรือข้าราชการผูใหญ่ ซึ่ง โปรดเอาอาการมากราบทลเสด็จขึ้นพระแท่นออก ขุนนาง เบิกข้าราชการทังฝ่ายทหารพลเรือนเข้า เฝ้า กราบทูลใบบอกหัวเมือง ประภาษราชการ แผ่นดินและการทัพศึก
๑๐ นาฬิกา เสด็จขึ้น เป็นสิ้นพระราชานุกิจประจำวัน แต่ถ้า เป็นเวลามีศึกสงคราม หรือมืราชการสำคัญ เสด็จ ขึ้นถึง ๑ นาฬิกา ๒ นาฬิกาก็มี
ถึงรัชกาลที่ ๒ เวลาพระราชานุกิจตอนเข้า เสด็จทรงบาตร เสด็จ ออกเลี้ยงพระในท้องพระโรง ทรงฟังรายงานพระคลังมหาสมบัติ และเสด็จ ขึ้นพระแท่นออกขุนนาง การเหล่านี้คงอยู่เหมือนเมื่อรัชกาลที่ ๑ แต่ตอน กลางวันอันเป็นเวลาสำหรับประภาษราชกิจฝ่ายในนั้นมักทรงการช่าง ด้วย พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดการช่างต่าง ๆ การแกะสลัก ทรงได้ชำนิชำนาญด้วยแพระหัตถ์ โปรดให้ตั้งโรงงานสำหรับช่างมหาดเล็ก ขึ้นในพระราชวัง มีเวลาเสด็จประพาสการช่างทุก ๆ วัน ครั้นเวลาบ่ายอันเป็น เวลาสำหรับสำราญพระราชอิริยาบถ เสด็จออกประทับที่เฉลียงท้องพระโรง ทรงฟังรายงานการก่อสร้างบ้าง และเบิกกวีเข้าเฝ้าทรงพระราชนิพนธ์บท ละครบ้าง เวลาคาเสด็จออกทรงธรรมและทรงฟังรายงานต่างๆ และต่อนั้น เสด็จออกขุนนางเหมือนอย่างในรัชกาลที่หนึ่ง แต่เสด็จออกในท้องพระโรง บ้าง บางวันก็เสด็จออกที่พระที่นั่งสนามจันทร์ซึ่งทรงสร้างขึ้นใหม่บ้าง เสด็จ
ขึ้นราวเวลา ๙ นาฬิกา แล้วสำราญพระราชอิริยาบถข้างฝ่ายใน เช่น ทอด พระเนตรละครหริอเสด็จลงลวนขวาเป็นต้น ต่อไปจนสิ้นเวลา
มาถึงรัชกาลที่๓พระบาทสมเด็จฯพระนั่งเกล้าเจ้าอ?]หัวไมโ!เรดการ เล่นหัว จึงทรงแกไขเวลาพระราชานุกิจไปเป็นการบำเพ็ญพระราชกุศล เช่น ก่อสร้างวัดวาอารามเป็นต้น ท่านผู้หลักผูใหญ่ที่เคยรับราชการมาในรัชกาล ที่ ๓ กล่าวเป็นยุติต้องกันว่า พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง ประพฤติพระราชานุกิจโดยเวลาแน่นอนยิ่งนัก คือ
เข้า ๙ นาฬิกา เสด็จลงทรงบาตรทรงบาตรเสร็จเสด็จขึ้นบูชาพระ ในหอสุราลัยพิมาน แล้วเสด็จลงพระที่นั่งไพศาล ทักษิณ เจ้านายพระองค์หญิงคอยเฝ้าอยู่ที่นั่น๐ เสด็จผ่านไปยังหอพระธาตุมนเทียรที่ไว้พระบรม อัฐิ อยู่ต้านตะวันตกพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรง บูชาพระบรมอัฐิ
๑๐ นาฬิกา เสด็จออกท้องพระโรงพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เลี้ยงพระสงฆ์ฉันเวร ลักษณะเลี้ยงพระสงฆ์ฉันเวร ตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๑ มาจนรัชกาลที่ ๓ เสด็จออก ทรงจุดเทียนเครี่องนมัสการ ทรงศีล แล้วดำรัส ถวายข้าวสงฆ์เป็นคำภาษามคธ พระสงฆ์รับสาธุ แล้วอปโลกน์ และถวายยถาอนุโมทนาแล้วจึงฉัน ฉันแล้วถวายอติเรก ถวายพระพรลา และในเวลา เลี้ยงพระนั่น เจ้านายฝ่ายหน้าเข้าช่วยปฏิบัติพระ ส่วนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงปิดทองปฎลังขรณ์ พระพุทธรูป บางทีก็ทรงปิดทองหริอร้อยหูคัมภีร์ พระไตรปิฎกซึ่งทรงสร้าง พระกลับแล้ว ซาวพระคลังมหาสมบัติกราบทูล รายงานจ่ายเงินพระคลัง
เสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนาง เบิกตำรวจเข้าเฝ้า
๐ เจ้านา{เพระองค์ห[บิง ซึ่งเสด็จ!เาค•ค(แปีๆนั้น สันนิษVานว่าเฉทาะแต่ที่เป็นพระเจ้าสกเธก
กราบทูลรายงานความ?)กาก่อนแล้วเบิกขุนนางเข้า ฟ้าเสด็จออกเวลาเข้านี ประภาษเรื่องคดีความเป็น พื้น ถ้ามีราชการจรที่สลักสำคัญก็ประภาษด้วย ด้ง ปรากฏอยู่ในจดหมายหลวงอุดมสมบิติ
เที่ยง	เสด็จขึ้นประทับที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เสวย
พระกระยาหาร
บ่าย ๑ นาฬิกา เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ประทับ พระเฉลียงข้างด้านตะวันตก พวกนายช่าง มี สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ แต่ยังเป็น พระศรีพิพัฒนิเป็นต้น เข้าเฝ้าถวายแบบพระ อารามต่าง ๆ
๒ นาฬิกา เสด็จขึ้น เข้าในที่พระบรรทม
๔ นาฬิกา เสด็จออกที่พระเฉลียงพระมหามนเทียรด้านตะวัน ออก ทรงสำราญพระราชอิริยาบถ
คา ๖ นาฬิกา เสวยแลัว เสด็จลงท้องพระโรงใน ประทับที่ พระที่นั่งไพศาลทักษิณตรงช่องบันไดกลาง ผู้เป็น ใหญ่ในราชการฝ่ายในขึ้นฟ้า ดำรัสราชกิจฝ่ายใน
๗ นาฬิกา เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงสดับพระ ธรรมเทศนากัณฑ์หนึ่ง เวลาพระเทศนินั่น ข้างใน ออกพิงข้างในพระสูตร เทศนิจบข้างในกลับ เมื่อทรงธรรมจบแล้ว ชาวคลังในขวาในข้ายและ คลังวิเศษกราบถวายบังคมทูลรายงานจ่ายสิ่งของ ต่างๆ มหาดเล็กกราบทูลรายงานต่างๆ คือ พระ อาการประชวรของเด้านาย และอาการป่วยของ ข้าราชการผู้ใหญ่หริอพระราชาคณะ บรรดาซึ่งได้ ดำรัสสั่งให้เอาอาการกราบทูลกับทั้งรายงานตรวจ การก่อสร้างด้าย
^ นาฬิกา เสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนาง เบิกข้าราชการทั้ง ฝ่ายทหารพลเรือนเข้าเฝ่าพร้อมกัน กราบบังคม ทูลใบบอกหัวเมือง และทรงประภาษราชการ แผ่นดินจนเวลา ๑๐ นาฬิกา เสด็จขึ้นพระราช มนเทียร ถ้าหากเป็นเวลามีการสำคัญ เช่น มืศีก สงครามก็เสด็จขึ้นเวลา ๑ นาฬิกา หรือ ๒ นาฬิกา
แตในรัชกาลที่ ๓ แม้ทรงประพฤติพระราชานุกิจตรงเวลาแน่นอน อย่างยิ่งก็ดิ โดยปกติมิได้เสด็จออกนอกพระราชวัง เว้นแต่เวลามีการ พระราชพิธีประจำปี เช่น เสด็จลงลอยพระประทีปและเสด็จไปพระราชทาน พระกฐินหรือมีการจร เช่นงานศพ และบางทีเสด็จไปทอดพระเนตรการ ก่อสร้างพระอารามบ้าง จึงเป็นเหตุที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมิใคร่จะทรง ประจักษ์แจ้งความเป็นไปในบ้านเมือง อีกประการ ๑ ราษฎรที่มีความเดือด ร้อนเช่นถูกผู้มีอำนาจกดขี่ฃ่มเหงเป็นต้น ก็มิใคร่จะสามารถจะร้องทุกข์ไห้ ทราบถึงพระเนตรพระกรรณได้ แม้ว่ามีกลองวินิจฉัย๓รี สำหรับผู้มีความทุกข์ จะไปตีถวายเสียงกลองเป็นเครื่องสัญญาให้ทรงทราบถึงพระกรรณได้กลอง นั้นก็อยู่ในพระราชวัง มีห้องลั่นกุญแจและเจ้าพนักงานรักษา ยากที่ราษฎรจะ สามารถเข้าไปไห้ถึงที่กลองวินิจฉัยเภรีได้ ความเลื่อมเสียซึ่งมีอยู่ด้งกล่าวมา พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบตระหนักในเวลาเมื่อ ทรงผนวชอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ ครั้นเสดจเถลิงถวัลยราชสมบัติ จึงทรงแก็ไข พระราชานุกิจเป็นต้นว่าให้เลิกวิธี “ตีกลองร้องฎีกา” เปลี่ยนเป็นเสด็จรับฎีกา ราษฎรด้วยพระองค์เองเดือนละ ๕ ครั้งเป็นกาหนด1๐ และทรงพระอุตสาหะ เสด็จไปเที่ยวประพาลที่ต่างๆ ทั้งในกรุงและหัวเมืองใหญ่น้อยเนิองๆ การ เสด็จเที่ยวประพาสนอกเขตพระนคร นับว่าเริ่มเกิดมีแต่รัชกาลที่ (ฮ มา ด้วย ก่อนนั้น เช่น เมื่อในรัชกาลที่ ๑ การเสด็จออกนอกพระนครมักเป็นงาน พระราชลงครามเป็นพื้น เมื่อไม่มีศึกสงคราม ก็ถึอว่าไม่มีกิจที่จะต้องเสด็จไป ยังมีเหตุอึ่นอีกอย่าง ๑ ซึ่งต้องแกไขพระราชานุกิจในรัชกาลที่ ๔ ด้วยเกิด
๒ พระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอ^หัว ทรงพระราชดำริเห็นว่าการรับฎีการาษฎรสำคัญเทียงใด แจ้งอยในกระแตพระราชดำริเมื่อก่อนสวรรคต ซึ่งปรากภอย่ในตอนที่ ๑ แต่งหนงตีอเรื่องนี้
มีราชการที่เกี่ยวข้องกับฝรั่งมากขึ้น คือพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวเป็นพระเจ้าแผ่นดินสยามองค์แรกที่ทรงทราบภาษาอังกฤษ และเอา พระราชหฤทัยใส่ศึกษาขนบธรรมเนียมตลอดจนทำความวิสาสะกับฝรั่งต่าง ประเทศ เพื่อประโยชน์แห่งรัฎรูาภิบาล การบำเพ็ญพระราชกิจเหล่านี้จำเป็น ต้องทรงอ่านเขียนหนังสือเอง เพราะไม่มีผู้โดในสมัยนั้นที่จะได้เรียนรู้ แม้เพียง จะช่วยพระราชธุระในทางภาษาต่างประเทศได้จึงต้องใข้เวลาทรงพระอักษร มากบ้างน้อยบ้างแทบทุกวัน เป็นเหตุให้ต้องเลื่อนเวลาพระราชานุกิจ ไม่ตรงแน่เป็นนิจได้เหมือนเมื่อรัชกาลที่ ๓
พระราชานุกิจในรัชกาลที่ ๔ ต่างกันเป็น ๒ สมัย๐ คือ เมื่อเสด็จประทับ อยู่ ณ พระที่นั่งจกรพรรดิพิมาน (ระหว่าง พ.ศ. ๒๓๙๔ จน พ.ศ. ๒๔๐๒) นับว่าเป็นสมัยแรก ตั้งแต่เสด็จไปประทับพระอภิเนาวนิเวศต่อมาจนสิ้น รัชกาล (ระหว่าง พ.ศ. ๒๔๐๒ จน พ.ศ. ๒๔๑๑) นับว่าเป็นสมัยหลัง
พระราชานุกิจในสมัยแรกนั่น เวลาเข้า ๙ นาฬิกา เสด็จลงทรงบาตร เหมือนในรัชกาลที่ ๓
ทรงบาตรเสร็จ เสด็จขึ้นบูชาพระในหอสุราลัยพิมาน แล้วเสด็จยัง พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เจ้านายผูหญิงเฝ้า (ผิดกับรัชกาลที่ ๓ ที่มิได้เสด็จไป ยังหอพระธาตุมนเทียรทุกวัน และอีกประการ ๑ เจ้านายผู้หญิงซึ่งเสด็จขึ้น เฝ้าที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณนั่น สันนิษฐานว่า เมื่อรัชกาลท ๓ มีแต่พระเจ้า ลูกเธอ* ถึงรัชกาลที่ ๔ โปรดฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาต่ให้ขึ้นเฝ้า ได้ทุกชั้น และประทับตรัสปราศรัยกับเจ้านายผู้หญิงอย่างวิสาสะ มิได้เป็นแต่ เสด็จผ่านไปอย่างในรัชกาลที่ ๓)
เวลา ๑๐ นาฬิกา เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เลี้ยงพระฉันเวร (แต่เลิกวิธีถวายข้าวสงฆ์เป็นเลี้ยงพระอย่างสามัญ) และทรงปีดทองพระพุทธ รูป และคัมภีร์อย่างเดิม
๓ พระราชานุกิจของท?ะบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอ^หัวที่ต่อไปนี้กรมมลวงสมรรัตนสิริเชบฐ ประหานอธิบายให้ทราบเมื่อ พ.ค. ๒๔๖๐
* ล้นนิษ^านข้อนี้ เทียบตามแบบอย่างซึ่งเอามาไข้ในรัชกาลที่ ๕ ดังจะปรากกต่อไปข้างมน้า
เมื่อพระกลับแล้ว ทรงฟังรายงานและเบิกขุนนางเข้าเฝ้าเหมือนรัชกาล ก่อน แต่เสด็จประทับอยู่ที่พระราชอาสน์ ไม่ขึ้นพระแท่น (ข้อที่ไม่เสด็จขึ้น พระแท่นออกขุนนาง พึงสันนิษฐานไล้ว่า เพราะพระแท่นออกขุนนางนั้น ทอดที่บรรทมเป็นแบบมาแต่โบราณ ครั้งพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้า เจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนาง บรรทมบ้าง เอนพระองค์บ้าง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดจะประพฤติพระอิริยาบถ เช่นนั้น จึงไม่เสด็จขึ้นพระแท่นเสียทีเดียว)
เวลาเที่ยง เสด็จขึ้นเสวยและบรรทมในพระมหามนเทียร (ไม่ประทับ เสวย ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ และไม่เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย อีกครั้ง ๑ ในตอนนี้ เหมือนเมื่อรัชกาลที่ ๓)
เวลาบ่าย๕นาฬิกาเสด็จออกที่สกุณวัน(คีอกรงนกใหญ่อยู่ตรงสนาม หญ้าหน้าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทองค์ตะวันออกบัดนี้)ประทับพระที่นั่งเก๋ง โปรดฯให้เจ้าและข้าราชการผูใหญ่หริอชาวต่างประเทศฟ้ารโหฐานแล้วเสด็จ ออกรับฎีการาษฎร บางวันก็เสด็จเที่ยวประพาสพระนคร
เวลาจวนค์า เสด็จกลับประทับที่สิหบัญชร (อยู่ระหว่างพระที่นั่ง ไพศาลทักษิณกับหอพระธาตุมนเทียร) ข้าราชการในพระราชสำนักเข้าเฝ้า ที่ชาลารอบพระที่นั่งสนามจันทร์ ทรงรับฎีกาซึ่งเจ้าพนักงานผู้รับฺนำถวาย และประภาษราชกิจตามพระราชอัธยาศย แล้วประทับเลวยที่หัองหลัง สีหบัญชรนั้น
เวลาคา ๘ นาทักา (ล้ามีพระราชธุระมากก็ดีกกว่านั้น) เสด็จออก พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงสดับพระธรรมเทศนากัณฑ์ ๑ แล้วทรงฟัง รายงาน และเบิกข้าราชการเข้าเฝ้าตามแบบเก่า สิ้นราชการแล้วก็เสด็จขึ้น เป็นสิ้นพระราชานุกิจประจำวัน
ครั้นเสด็จไปประทับอยู่ ณ พระอภิเนาวนิเวศ พระราชมนเทียรสถาน ที่สร้างใหม่ แผนผังท่าอย่างตกฝรั่ง ไม่เหมาะแก่พระราชานุกิจตามแบบเก่า เหมือนกับหมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน อีกประการหนึ่ง พระราชธุระอัน เป็นส่วนซึ่งล้องทรงประพฤติก็มืเพิ่มเติมขึ้น จึงล้องแก็ไขพระราชานุกิจล้วย เหตุ ๒ ประการนั้น
พระราชานุกิจลมัยตอนหลัง เวลาเช้า ๙ นาพิกา คงมีการทรงบาตร ตามเคย แต่ทรงบาตรที่ท้องฉนวนหลังพระที่นั่งนงคราญสโมสร เสด็จลงบ้าง โปรดฯ ให้พระเจ้าลูกเธอทรงบาตรแทนบ้าง มิได้เสด็จลงทุกวัน แต่บางวันก็ โปรดฯ ให้นิมนต์เฉพาะพระสงฆ์ธรรมยุติกาเช้ามารับบิณฑบาตแต่เวลา ๗ นาพิกา เสด็จทรงบาตรที่ชาลาใต้ด้นมิดตะวัน ริมพระราชมนเทียรเป็นการ พิเศษ*
การเลี้ยงพระฉันเวรก็คงเลี้ยงทุกวัน แต่ย้ายใปเลี้ยงที่พระที่นั่งสุทไธ ลวรรย์ มิได้เลี้ยงในท้องพระโรงอย่างแต่ก่อน และโปรดฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ ใปทรงประเคน แต่เดิมมีลวดมนต์ในวันพระด้วย
เวลาเช้า เมื่อเสร็จการทรงบาตรแล้ว มักเสด็จไปบูชาพระและทอด พระเนตรการก่อสร้าง ณ พระพุทธนิเวศน์ (อยู่ในบริเวณสวนศิวาลัยบัดนี้) ถ้า เป็นวันพระก็ทรงแสดงพระธรรมเทศนาพระราชทานเจ้านายและช้าราชการ ฝ่ายในที่พระพุทธมนเทียร จนจวนเที่ยงวัน จึงเสด็จขึ้นเสวยพระกระยาหาร
เวลาบ่าย ๑ นาฉกา เสด็จออกท้องพระโรงที่พระที่นั่งอนันตสมาคม เจ้านายและขุนนางเช้าฟ้า (เช่นเคยเสด็จออกเวลาเช้า ๑๐ นาฉกาอย่างแต่ ก่อน) แล้วเสด็จขึ้นเช้าที่พระบรรทม
เวลาบ่าย ร นาพิกา เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม ประทับที่ รโหฐานให้เสนาบดีหริอผู้อื่นฟ้าเฉพาะตัวบ้าง รับชาวต่างประเทศที่เช้าฟ้า ไปรเวตบ้างจนเวลาเย็นเสด็จออกรับฎีการาษฎรที่พระที่นั่งลุทไธสวรรย์ หริอเสด็จเที่ยวประพาลพระนครบ้าง จนเวลาคาเสด็จขึ้นช้างใน เสวยพระ กระยาหาร
เวลาคา ๘ นาฉกา (แต่บางวันก็ดีกกว่านั่น แล้วแต่พระราชกิจที่ต้อง ทรงพระอักษรประจำวันเสร็จ) เสด็จออกท้องพระโรงพระที่นั่งอนันตสมาคม ทรงสดับพระธรรมเทศนากัณฑ์ ๑ แล้วเบิกขุนนางเช้าฟ้าฯ ตามแบบเก่า เป็น สิ้นพระราชกิจประจำวันดังนี้
* ในตมัยนั้น พระเข้ารับบิณฑบาตในพระราชวัง จะเป็นธรรม^ติกาหรือมหานิกาย กิต้องละพาย บาตรและมีย่ามเหมือนกัน ต่อเข้าไปรับบิณฑบาตพิเศษ พระธรรมยติกาจงอุ้มบาตร
ครั้นรัชกาลที่ ๕ ท่านผู้ใหญ่ที่ปรึกษากัน ว่าพระราชานุกิจของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เวลาไม่แน่นอนเหมือนประบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มักลำบากแก่ข้าเฝ่า และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ &ในสมัยนั่น ก็ไม่มืพระราชกิจที่จะต้องทรงอักษรมากเหมือนอยาง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงกราบทูลขอให้แก็ไขพระราชา นุกิจไปเป็นอย่างครั้งรัชกาลที่ ๓ และความคิดนั่นก็พอเหมาะแก่พฤติการณ์ ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่โปรดจะเสด็จไปประทับพระอภิเนาว นิเวศ ซึ่งพระองค์เคยทรงเห็นเป็นที่ประทับของสมเด็จพระบรมชนกนาถมา แต่ก่อน พอพระราชหฤทัยจะประทับอยู่ ณ หมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เข้ากันกับพระราชานุกิจอย่างครั้งรัชกาลที่ ๓ ได้ดิ การจัดระเบียบพระราชา นุกิจครั้งนั่น การฝ่ายในมอบให้ท้าวเจ้าจอมมารดาอึ่งรัชกาลที่ ๓ อันเป็นธิดา เจ้าพระยานิกรบดินทร์และเป็นเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้าบุตรี๖ เป็น ผู้อำนวยการจัดการทุกอย่างซึ่งจะพิงเป็นได้ให้กลับเหมือนเมื่อครั้งรัชกาล ท ๓ จะยกพอเป็นตัวอย่างดังเช่นการแต่งตัวของสตรีมีบรรดาศักดฝ่ายใน เมื่อรัชกาลที่	โปรดพระราชทานอนุญาตให้นุ่งโจงเหมือนกับสตรีทั้งปวง
ก็บัญญัติให้กลับนุ่งจีบอีก๗ อนึ่ง พระวิมานองค์ตะวันออกซึ่งเป็นที่บรรทม เดิมทีเดียวเป็นพาไลรอบ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ ทำพึ้นที่พาไลยกขึ้นเป็นเฉลียงสำหรับเสด็จประทับลำราญพระราชอิริยาบถ เมื่อรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้แก้กลับเป็น พาไลอย่างของเดิมถึงรัชกาลที่ (I ท่านผู้อำนวยการก็ขอให้ทำเป็นเฉลียงขึ้น อีก (ดังปรากฏอยู่จนทุกวันนี้) เป็นต้น แต่ทางฝ่ายหน้าสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรม ขุนบำราบปรปักษ์ทรงอำนวยการ ทรงอนุโลมเอาแบบอย่างครั้งรัชกาลที่ ๔ ไวโดยมาก จะยกตัวอย่างดังเช่นเลี้ยงพระฉันเวร เมื่อในรัชกาลที่ ๓ เลี้ยง หน้าพระที่นั่งในทัองพระโรงทุกวัน ในรัชกาลที่ ๔ ย้ายไปเลี้ยงที่พระที่นั่ง
5 พระองค์เจ้าบุตรีกับเจ้าจอมมารดาอึ่ง ได้อุปการะสมเด็จพระเทพหิรินทราบรมราชินี เมื่อกังทรง พระเยาว์อยูในรัชกาลที ๓ ต่อมาในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาพระองค์เจ้าบุตรีเป็นกรมทลวง วรเสรฐสุดา ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาอึ่งเป็นท้าวตมหักด ๗ เจ้าคุณพระประอุรวงศ์เล่าว่า คุณท้าวเจ้าจอมมารดาอึ่งขึ้นไปคอยตรวจตราว่ากล่าวตั้งสอนพระ สนมอยุในพระราชมนเทียรทุกวัน แต่เจ้าคุณพระประยุรวงศ์เองตั้นขอตัว ไม่ยอมนุ่งจีบ
สุทไธสวรรย์และให้เจ้านายทรงประเคนแทนพระองค์ ถึงรัชกาลที่ ๕ ก็คงให้ เจ้านายเสด็จไปเลี้ยงพระฉันเวรที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ต่อวันพระจึงนิมนต์ เข้ามาฉันหน้าพระที่นั่งที่ในท้องพระโรงเหมือนอย่างรัชกาลที่ ๓ และคงมีสวด มนต์วันพระเหมือนอย่างรัชกาลที่ ๕ ฉะนี้เป็นต้น พระราชานุกิจในรัชกาลที่ ๕ เมื่อชั้นแรกเป็นดังนี้๙
เวลาเช้า ๙ นาพักา เสด็จทรงบาตร ที่ทรงบาตรอยู่นอกกำแพงบริเวณ พระมหามนเทียรทางต้านตะวันออก ตั้งม้ายาววางขันเงินอันใส่ข้าวกับไข่ต้ม และของฉัน ๒ ห่อ ทุกขันเรียงกัน สำหรับทรงบาตรพระสงฆ์องค์ละขัน ต่อนั่นไป ถึงม้าตั้งโต๊ะ๓ลัชของหมากพลูสำหรับวางปากบาตร เมื่อรัชกาลที่ ๓ พระเจ้า ลูกเธอพระองค์หญิงทรงวางของปากบาตร แต่ในรัชกาลที่ ๕ เวลานั่นพระเจ้า ลูกเธอยังทรงพระเยาว์ จึงให้พระเจ้าพี่นางน้องนางเธอผลัดเป็นเวรกันช่วย ทรงวางของปากบาตร ต่อนั่นไปถึงม้าขันข้าวบาตรใบใหญ่กับของใส่บาตรอีก สำรับหนึ่ง เรียกว่า “ขันรองทรง” (สันนิษฐานว่าเดิมเห็นจะสำหรับสมเด็จพระ อัครมเหสี หรือสมเด็จพระพันปีหลวงทรงบาตรแต่เมื่อภายหลังมา) หม่อมเจ้า พนักงานเป็นผู้ดักบาตรรองทรง เจ้านายผู้หญิงและท้าวนางตั้งขันกับพึ้นเรียง กันดักบาตรต่อม้าทรงบาตร และมืปีพาทย์ผู้หญิงประโคมตลอดเวลาพระรับ บิณฑบาต เรียกกันว่า “เวลาพระส่อง”
พระสงฆ์ที่รับบิณฑบาตนั่น นิมนต์เป็นเวรกันมารับจึงเรียกว่า “บิณฑบาต เวร” เมื่อรัชกาลที่ ๑ นิมนต์แต่พระสงฆ์วัดระฆังผลัดกันกับวัดพระเชตุพน ด้วย พระสงฆ์สองวัดนั่นต้องรับราชทัณฑีในครั้งกรุงธนบุรี เพราะชึ่อตรงต่อพระวินัย บัณญิติ มีความชอบปรากฏอยูในเรื่องพงศาวดาร ครั้นต่อมาในรัชกาลภายหลัง เพิ่มจำนวนวัดซึ่งโปรดฯ ใหนิมนต์พระสงฆ์เข้ามารับบิณฑบาตขึ้นจนครบตาม วันในสัปดาห์ และมีวัดสมทบด้วย จึงจัดเป็น ๗ เวร ดังนี้
วันอาทิตย์ วัดมหาธาตุเป็นต้นเวร วัดดุสิดารามสมทบ วันจันทร์ วัดราชบูรณะเป็นต้นเวร วัดจักรวรรดิ วัดบพิตรพิมุข สมทบ
* จะกล่าวบรรยายตวา*!ไท้■หิตดารตักหน่อย ด้วยมีขนบธรรมเนียมเก่าหลายอย่างรีเงจะหมดมู้รแล้ว จดไว้จะได้ไม่สูญเสีย
วันอังคาร วัดระฆังเป็นต้นเวร วัดอมรินทร วัดรังสี วัดพระยาธรรม สมทบ
วันพุธ	วัดพระเชตุพนต้นเวร วัดสังเวช วัดสามพระยา วัดนาก
กลาง วัดชิโนรส วัดศรีสุดารามสมทบ วันพฤหัสบดีวัดบวรนิเวศเป็นต้นเวร๙ วัดธรรมยุติอื่นๆ สมทบ วันศุกร์	วัดสุทัศน์เป็นต้นเวร วัดสระเกศสมทบ
วันเสาร์	วัดอรุณเป็นต้นเวร วัดโมฬีโลก วัดหงส์ วัดราชสิทธี๋สมทบ๐๐
จำนวนพระสงฆ์รับบิณฑบาต เวรโดยปกติวันละ ๑๐๐ รูป ถ้าเป็น เวลานักขัตฤกษ์เพิ่มขึ้นอีกเป็น ๑๕๐ สามเณรพระองค์เจ้าและหม่อมเจ้ากับ ทั้งลามเณรเปรียญ ก็ได้เข้ารับบิณฑบาตเวรด้วย๐๐ พระรับบิณฑบาตเดิน เข้าทางประตูดุสิตศาสดา (ประตูฉนวนวัดพระแก้ว) เมื่อรับบิณฑบาตแสัว ภิกษุสามเณรทีเป็นพระองค์เจ้ากลับออกประตูสนามราชกิจ (ประตูยามคํ่า) ที่เป็นหม่อมเจ้ากลับประตูอุดมสุดารักษ์(ประตูฉนวน)นอกจากนั้นออกประตู อนงคลีลา (ประตูดิน)๐,๐
๙ เมื่อก่อนรัชกาลที่ วัดตระเกศเห็นจะเป็นต้นเวรวันพฤหัสบดี
๐๐ เกณฑ์วัดบิณฑบาตเวรในพระราชวัง ตำราสูญเสียแล้ว เมื่อแต่งหนังสือนี่ใต้เที่ยวลีบกามตาบ พระสงฆ์สูงอายุหลาย2ป จึงได้ความ แต่ชีอวดสมทบเห็นจะไม่ครบหมด พระรับบิณฑบาตใน พระราชวงบวรก็เป็นเวรใดยทำนองเดียวกัน แต่ปันเวรม่ใต้ตรงวันวังหลวง และเพิ่มวัดอึ่นซึ่ง พระมหาอุปราชทรงบำรุง เช่น วัดชนะสงครามเป็นต้น เข้าเป็นต้นเวรด้วย
๐9 สามเณรเมื่อรับพัดเปรียญ ยังได้รับพระราชทานบาตรใบหนึ่ง จนทกวันนี้เพื่อจะไดีใช้รับบิณฑบาต ในพระราชวัง
๐๒ สันนิษฐานว่าแต่เดิมเจ้านายทรงผนวชที่เข้าไปรับบิณฑบาต เห็นจะกลับออกประตูฉนวนทั้งนั้น เพื่อจะได้ไปลงเรือกลับวัดสะดวก เพราะเมื่อรัชกาลที่ ๑ คงต้องมารับบิณฑบาตที่ตาหนักสมเด็จ พระที่นาง ถึงรัชกาลที่ ๔ เมื่อเสด็จสวรรคตทั้ง ๓ พระองค์หมดแล้ว สมเด็จพระศรีสุราลัยเสด็จ ไปประทับอยู่ที่ต่าหนักตึก (ตรงที่สรัางพระที่นั่งมูลสถานบรมอาสน์เดี๋ยวนี้) คงจะเป็นเมื่อพระเจ้า ลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวช โปรดฯ ใต้พระองค์เล้าไปรับบิณฑบาตที่ พระตำหนักตึก ก็เลยกลับออกทางประตูยามค์าแต่นั่นมา จึงกลับทางนี้แต่พระองค์เล้า ด่วนหม่อม เล้าคงออกประตูฉนวนตามประเพณีเดี๋ม
เวลาทรงบาตรแต่เดิมทรงเช้า ๗ นาฬิกา เวลาเดียวกับที่ชาวพระนคร ตักบาตร แต่เหตุเกิดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๑ มีคนคิดกบฎ ปลอมตัวเช้าไปใน วังหน้ากับพวกวิเสทซึ่งเช้าไปจุดของทรงบาตรแต่ก่อนสว่าง จึงเปลี่ยนเวลา ทรงบาตรเป็น ๙ นาฬิกาแต่นั้นมา
อนึ่งตรงที่ทรงบาตรนั้น เพราะเหตุที่ขันใส่ข้าวบาตรตั้งเรียงไว้มากด้วย กัน ฝูงกาจึงมักมาคอยลอบโฉบเฉี่ยวเอาข้าวลุกในขัน ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาท สมเด็จฯพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯให้จัดเด็กชายลูกผู้ดีที่เข้าไปอยู่กับญาติ ในพระราชวังมาคอยไล่กาในเวลาทรงบาตร เด็กพวกนั้นจึงได้นามเรียกกัน ว่า “มหาดเล็กไล่กา” แต่ในรัชกาลที่ ๔ หามีไม่ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๕ เพื่อจะให้ เหมือนครั้งรัชกาลที่ ๓ให้ทุกอย่าง จึงจัดให้มีมหาดเล็กไล่กาขึ้นอีก มหาดเล็ก ไล่กาซึ่งกลับมีขึ้นคราวนี้ไปรดให้แต่งตัวอย่างทหาร เลยเป็นตันที่จะเกิดตั้ง กรมทหารมหาดเล็ก ดังจะปรากฏในที่อื่นต่อไปข้างหน้า
เมื่อทรงบาตรเสร็จเสด็จขึ้นบูชาพระในหอสุราลัยพิมานแล้ว เสด็จทาง พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ซึ่งพระเจ้าพี่นางน้องนางเธอคอยฟ้าอยู่ (แต่เจ้านาย ผู้หญิงชั้นอื่นเสด็จขึ้นไปเฝ้าต่อเมื่อมีการงาน) เสด็จผ่านไปบูชาพระบรมอ้เใน หอพระธาตุมนเทียรเหมือนอย่างครั้งรัชกาลที่ ๓ แล้วเสด็จขึ้นเสวย
พระราชานุกิจฝ่ายหน้า ในเวลาเมื่อพระบรมศพพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประดิษฐานอยู่ ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทผิดกับ ชั้นหลังเพียงเมื่อเวลาเช้า ๑๐ นาฬิกา เสด็จออกทรงพระราชยาน แต่เกยหน้า พระทวารเทเวศรักษาไปยังพระมหาปราสาท ทรงประเคนเลี้ยงพระฉันเวร หน้าพระบรมศพทุกวัน แล้วเสด็จกลับมาขึ้นพระแท่นออกขุนนางที่พระที่นั่ง อมรีนทรวินิจฉัยราว ๑๑ นาฬิกา และเวลาคา ^ นาฬิกา เสด็จไปยังพระ มหาปราสาทอีกครั้งหนึ่ง ทรงสดับพระธรรมเทศนากัณฑ์ ๑ แล้วสดับปกรณ์ พระบรมศพ เมื่อพระกลับแล้วเสด็จออกขุนนางเวลาคาที่พระมหาปราสาท
พระราชานุกิจโดยปกติ เมื่อเสร็จการถวายพระเพลิงพระบรมศพแล้ว นั้น เวลาเช้า ๑๐ นาฬิกา เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถ้าเป็นวันพระ ทรงประเคนเลี้ยงในท้องพระโรง วันอื่นเสด็จประทับที่ในห้องพระฉาก (เฉลียง ด้านตะวันออกซึ่งนั้นเป็นที่เสด็จประทับเมื่อก่อนเฉลิมพระราชมนเทียร)
เจ้านายผู้ใหญ่คือกรมหลวงวงศาฯ หรือสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ เป็นต้น เข้าเฝ้า หรือมิฉะนั้นพวกข้าหลวงเดิมเข้าเฝ้า
เวลา ๑๑ นาฬิกา เสด็จออกประทับราชอาลน์ทรงปิดทองและทรงฟัง ซาวพระคลังอ่านรายงานการจ่ายเงินพระคลัง แล้วเสด็จขึ้นพระแท่นออก ขุนนาง พระบรมวงศานุวงศ์ ตั้งแต่กรมพระราชวังบวรเป็นต้น กับทั้งขุนนาง ผู้ใหญ่ผู้น้อย (เว้นแต่เจ้าพระยาศรีสุรืยวงศ์) เข้าเฝ้า แล้วเสด็จขึ้นประทับใน พระฉากอีกครั้ง ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เข้าเฝ้าที่พระฉากในตอนนี้ เสด็จขึ้น ข้างในราวเวลาบ่ายนาฬิกา ๑
เวลาบ่าย ๓ นาฬิกา เสด็จลงทรงพระสำราญพระราชอิริยาบถที่ชาลา ต้านตะวันออกพระมหามนเทียร ทอดพระเนตรหัดมหาดเล็กไล่กาเป็นทหาร เป็นต้น
เวลาบ่าย ๕ นาฬิกา เสด็จออกข้างหน้า ในชั้นแรกทอดพระเนตรช่าง ก่อเขาที่อ่างแก้วหลังพระที่นั้งสนามจันทร์ (ยังปรากฏอยู่บัดนี้) และก่อเขา ทำภาพเรื่องสุภาษิตในกระถางต้นไม้ดัดที่ตั้งรายกำแพงรอบท้องพระโรงชั้น หลังต่อมาทอดพระเนตรหัดมหาดเล็กข้าหลวงเดิมเป็นทหาร บางวันก็เสด็จ ออกนอกพระราชวังทรงรับฎีการาษฎร และเสด็จประพาส จนเวลาคาเสด็จ ขึ้นข้างใน
เวลาคา เสวยแล้วเสด็จลงประทับที่ช่องบันไดพระที่นั้งไพศาลทักษิณ พระองค์เจ้าบุตรีกับท้าวนางในพระราชวังฟ้า ประภาษราชการฝ่ายในอย่างครั้ง รัชกาลที่ ๓ บ้าง บางวันก็เสด็จไปเฝ้ากรมพระสุดารัตนราขประยูร และเสวยที่ พระตำหนักเดิมบ้าง
เวลา ๘ นาฬิกา เสด็จออกทัองพระโรงพระที่นั้งอมรินทรวินิจฉัย ประทับพระราชอาสน์ทรงฟังซาวพระคลังในขวาพระคลังในช้ายกราบบังคม ทูลรายงานการจ่ายของ และมหาดเล็กกราบทูลฯ รายงานตรวจการก่อสร้าง กบรายงานตรวจพระอาการประชวรของเจ้านาย หรือรายงานอาการป่วยของ ข้าราชการและพระราชาคณะผู้ใหญ่ แล้วทรงสดับพระธรรมเทศนากัณทั ๑ อันประเพณีที่ทรงสดับพระธรรมเทศนาทุกวัน มีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา คง อนุโลมมาแต่ตำราพระราชานุกิจบทว่า ทรงสนทนาคดีธรรม” นั้นเอง แต่
ในครั้งนั้น ปรากฏว่าจัดระเบียบอุปราชานุกิจในพระราชวังบวรฯ สำหรับกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญด้วย๐* คือ
เวลาเช้า ๙ นาฬิกา พระสงฆ์รับบิณฑบาตเวรอย่างเดิม แต่กรมพระ ราชวังบวรฯ ไม่ใคร่จะเสด็จลงทรงบาตรเอง
เวลา ๑๐ นาฬิกา เสด็จลงมายังพระบรมมหาราชวัง ทรงพระ ราชยานมีกระบวนแห,เสด็จ คือทหารราบอย่างยุโรปกองร้อย ๑ มีธง แตรวงนำหน้าแล้วถึงกรมตำรวจถือมัดวายถือหอกเดิน ๒ ลายนำพระ ราชยาน ต่อพระราชยานถึงกรมตำรวจหลัง และกรมรักษาพระองค์คาด กระบี่ฝรั่งเดิน ๒ ช้าง มหาดเล็กและวอที่นั่งรองเดินกลางกระบวนทหาร อย่างยุโรป มาหยุดอยู่เพียงนอกประตูวิเศษไชยศรี พวกตำรวจและรักษา พระองค์เมื่อถึงประตูพมานไชยศรีวางหอกดาบไว้นอกประตู แต่นั้นเดิน ประลานมีอต่อไป เขาในประตูพิมานชัยศรีมีแต่พระแสงดาบมหาดเล็ก เชิญตามเสด็จเล่มเดียว แตกไปหยุดอยู่เพียงที่เก๋งกรงนก
เมื่อกรมพระราชวังบวร เสด็จเช้าไปถึงพระบรมมหาราชวัง ไปประทับ ที่ในห้องเฉลียงเก๋งวรสภาภิรมย์ ทรงพีงปรึกษาราชการ (เพื่อทรงศึกษา มีได้ มีหน้าที่เกี่ยวช้องในการปรึกษาอย่างหนึ่งอย่างใด)
เวลา ๑๑ นาฬิกา เสด็จเข้าไปเฝ้าฯ ในทัองพระโรง (แต่ขนนางวังหน้า โดยปกติไม่มีตำแหน่งเฝ้าในพระราชวังหลวง นอกจากเมื่อถือนำปีละ ๒ ครั้ง)
เวลาเที่ยง เสด็จกลับพระราชวังบวรฯ ประทับในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ทรงปิดทองปฏิสังขรณ์พระ ทรงพิงรายงานพระคลัง แล้วเสด็จขึ้นพระแท่น ออกขุนนาง (ประภาษเรื่องคดีความต่างๆ )
บ่าย ๑ นาฬิกา เสด็จขึ้นช้างใน
เวลากลางคืนดึกราว ๑ นาฬิกา เสด็จออกท้องพระโรงอีกครั้งหนึ่งทรง พิงรายงานมหาดเล็กแล้วเสด็จขึ้นพระแท่น ขุนนางเฝึา อ่านใบบอกราชการ (ราชการทางฝ่ายพระราชวังบวรฯ มีแต่เรื่องบอกล่งเงินส่วยเป็นพื้น) เสร็จ
๑๕ อุปราชานุกิจของกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอบางพระองค์และพระยา ไพบูลย์สมบัติ (เดช บนนาค) บอกอธิบายให้ทราบ
ราชการเสด็จขึ้น เป็นสิ้นอุปราชานุกิจ ปรากฏว่ากรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ทรงประพฤติอุปราชานุกิจอย่างว่ามาอยูไม่ชัาก็เปลี่ยนไปตามอย่างพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทโรงรถแทนท้องพระโรง ผิดกันแต่ไม่ เสด็จไปเที่ยวเตร่ มักโปรดทรงแต่การช่างอยู่ในพระราชวังบวรฯ
จัดระเบียบบัญชาการแผ่นดิน
วิธีบังคับบัญชาราชการกระทรวงต่าง ๆ แต่โบราณมาจนถึงรัชกาลที่ ๕ ในสมัยที่กล่าวนี้ เสนาบดีตั้งจวนอยู่ที่ไหนก็ว่าราชการกระทรวงของตนที่นั่น ข้าราชการซึ่งมีตำแหน่งหน้าที่หรือผู้มีกิจธุระในกระทรวงใด ต้องไปทำการ และประกอบกิจธุระที่จวนเสนาบดกระทรวงนั่น๔๖ แต่บรรดาข้าราชการ ผู้ใหญ่ซึ่งคำโบราณเรียกรวมกันว่า “ลูกขุน” ต้องมาประชุมกันที่พระราชวังทุก วัน มีศาลาทีประชุมเรียกว่า “ศาลาลูกขุน” ๓ หลัง หลังหนึ่งตั้งอยู่ภายนอก พระราชวังเรียกว่า “ศาลาลูกขุนนอก”๔๗ เป็นที่ประชุมข้าราชการอันมีตำแหน่ง เป็นผู้พิพากษาซนสูงปรึกษาอรรถคดี ศาลานี้จึงได้นามเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ศาลหลวง” (ตรงกับสุปรีมค้อต) คณะข้าราชการซึ่งมีตำแหน่งนั่งศาลาลูกขุน นอกก็ได้นามว่า “ลูกขุน ณ ศาลหลวง” ดังนี้ ศาลาลูกขุนอีก ๒ หลังอยู่ใน บริเวณพระราชวัง จึงเรียกว่า “ศาลาลูกขุนใน” เป็นทีประชุมข้าราชการฝ่าย พลเรือนหลังหนึ่ง ขึ้นอยู่ในกระทรวงมหาดไทย เพราะเป็นหัวหน้าข้าราชการ พลเรือนแต่โบราณ อีกหลังหนึ่งเป็นที่ประชุมข้าราชการฝ่ายทหาร ขึ้นอยู่ใน กระทรวงกลาโหม โดยทำนองเดียวกัน บรรดาข้าราชการซึ่งมีตำแหน่งนั่ง ประชุมศาลาลูกขุนในนั่ง ๒ แห่ง ได้นามเรียกรวมกันว่า “ลูกขุน ณ ศาลา” ถ้าว่าอย่างทุกวันนี้ ลูกขุนศาลหลวงหมายความว่า ข้าราชการแผนกตุลาการ ลูกขุน ณ ศาลา หมายความว่าข้าราชการฝ่ายธุรการ ประชุมปรึกษาและ บัญชาราชการบรรดาอยู่ในวงอำนาจหน้าที่นั่ง ๓ แห่ง เสร็จแล้วต่างเข้าไป ฟ้าฯ เป็นการประชุมพร้อมกันที่ในท้องพระโรง พระเจ้าแผ่นดินออกประทับ เป็นประธาน นำข้อราชการขึ้นกราบบังคมทูล ทรงปรึกษาและบังคับบัญชา
๔๖ มี (ออฟVเห) ส่านักงานประจำอยูใน■หระราชวังแต่กระทรวงวัง อันเป็นต้นรับตั่ง ตั่งราชการทั้งปวง กระทรวง ๑ กระทรวงมทาดไทยเป็นทนักงานตั่งกรนต่างๆ ฝายพลเรือนกระทรวง ๑ กระทรวง กลาโหมมีหน้าที่เช่นเดียวกับทางฝายทหารกระทรวง ©
๗ในกรุงเทพฯ นี้เดิมหาลาลูกขุนนอกอยู่ริมหลักเมือง
ราชการเป็นชั้นชี้ขาด ด้วยพระราชโองการประเพณีเป็นเช่นนี้มาแต่กรุง ศรีอยุธยาเป็นราชธานี แม้การที่ปฏิป้ติจะผิดกันบ้างตามสมัย หลักการก็ยง คงอยู่ตลอดมา
เมื่อมีตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแผ่นดินขึ้นในรัชกาลที่ ๕ การที่จะดำริ รัรูภิบาลโนบาย กับการที่จะสั่งบังคับบัญชาราชการเป็นเด็ดขาดอยู่แก่ผู้สำเร็จ ราชการแผ่นดิน แทนที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเคยทรงปรึกษาและรับสงเมื่อ เวลาเสด็จออกขุนนางในท้องพระโรงอย่างแต่ก่อน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึง ต้องคิดวิธีว่าราชการในหน้าที่ของผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ขึ้นสำหรับสมัยนั้น ทั้งวิธีว่าราชการที่จวนของท่านและที่ในพระบรมมหาราชวัง จะกล่าวถึง ระเบียบที่บัญชาการในพระบรมมหาราชวังก่อน คือถึงเวลาเช้า ๑๐ นาท้กา ให้มีการประชุม “ลูกขุน” คือ ผู้หลักผู้ใหญ่ในราชการทั้งที่เป็นเจ้านาย และเป็น เสนาบดีหรืออธิบด ณเก๋งกรงนกทุกวันชั้นเดิมใช้เก๋งสมมุติเทพสถานอันใหญ่ กว่าหลังอื่น อยู่ช้างด้านตะวันตก แต่เก๋งนั้นยังคับแคบ ต่อมาจึงให้รื้อตัวกรงนก “สกุณวัน” ซึ่งอยู่กลางลงเลีย สร้างเก๋งใหญ่ขึ้นใหม่ตรงนั้น ขนานนามว่า “เก๋งวรลภาภิรมย์”ใช้เป็นที่ประชุม และเก๋งซึ่งสร้างใหม่นั้น ที่เฉลียงด้านใต้กั้นฝา เป็นห้องมีแท่นที่สำหรับกรมพระราชวังบวรฯ ประทับฟังราชการด้วย เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เช้าไปนั่งเป็นประธานในที่ประขุมทุกวัน เจ้ากระทรวงราชการ ต่าง ๆ และผู้ซึ่งชำระความฎีกานำข้อราชการและรายงาน (เช่นเคยกราบทูล เพื่อขอพระราชทานพระบรมราชวินิจฉัยในเวลาเสด็จออกท้องพระโรง) ขึ้นเสนอ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ปริกษาแล้วสั่งเป็นเด็ดขาด คงคัดความแต่ เรื่องซึ่งไม่จำต้องพระราชทานพระบรมราชวินิจฉัย ขึ้นกราบทูลเวลาเสด็จ ออกขุนนางเพื่อรักษาราชประเพณีไว้ ประขุมกันอยู่จนจวนเวลาเสด็จออก ผู้ที่มาประขุมก็พากันเช้าไปคอยฟ้าฯ ที่ในทองพระโรง คงอยู่แต่เจ้าพระยาศรีสรียวงศ์กับผู้ซึ่งท่านขอให้อยู่ปรึกษาหารือหรือรับคำสั่งราชการที่ยังด้าง พอสินเวลาเสด็จออกขุนนาง เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ก็เช้าไปเฝ้าฯ กราบบังคมทูล แถลงราชการที่มีและทึ่ได้สั่งไปให้ทรงทราบ เสร็จแล้วจึงกลับไปจวน แต่บาง วันไม่มีข้อราชการซึ่งท่านจะต้องกราบบังคมทูลก็ไม่เช้าไปเฝ้า ส่วนราชการที่
พ่านทำที่จวนนั้น๐เวลาเช้าออกจากจวนตั้งแต่ก่อน ๗ นาฬิกาไปเที่ยวตรวจ การก่อลฑ้งคือ ต่อเรือกลไฟกำป่นเป็นต้นอันตั้งโรงต่อที่ตรงหน้าวัดอนงคาราม ช้ามฟากคลองใกล้กับจวนของพ่าน จนถึงเวลา ๗ นาฬิกาเศษ กลับมานั่งที่ ศาลาท่าน้ำริมคลองตรงหน้าจวนรับแขกพวกช้าราชการหรือพวกพ่อค้าที่ไปหา เวลา ๘ นาฬิกา กลับเช้าในจวนและให้จัดอาหารเลี้ยงผู้ที่ไปหาด้วย ครั้นเวลา ๙ นาฬิกาเศษ เช้าไปยังพระบรมมหาราชวังนั่งประชุมที่เก๋งและเช้าฟ้าดังกล่าว มาแล้ว กลับไปจวนราวเวลานาฬิกา ๑ เช้านอน
เวลาบ่าย ๕ นาฬิกา รับแขกที่เป็นชั้นคนสำคัญ เช่นเจ้านายและ ช้าราชการผูใหญ่ ตลอดจนกงสุลต่างประเทศที่ไปหาด้วยเรื่องราชการ ตอน คาเมื่อเสร็จกิจราชการแล้ว พ่านมักประชุมผู้ชำนาญวรรณคดีแปลหนังสือ พงศาวดารจีนเรื่องต่าง ๆ ซึ่งพ่านเอาใจใส่ศึกษา และแต่งเป็นภาษาไทยสำเร็จ ในครั้งนั้น และต่อมาได้พิมพ์แพร่หลายเป็นหลายเรื่อง
พิเคราะห์โดยเหตุการณ์ปรากฏ ดูเหมือนในครั้งนั้นการที่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ตัวพ่านเองจะไม่สบายใจเหมือน กับลูกหลานและบริวารของพ่านด้วยว่า ลาภและยศที่ได้เพิ่มขึ้นใหมไม่เท่ากับ ความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้น ก่อนนั้นมามืพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงเป็นประธาน ท่านได้อาศัยทั้งความรู้ความคิด ตลอดจน ความรับผิดชอบ ครั้นตัวพ่านเองมาต้องเป็นประธานในราชการห้านเมือง แม้พระบรมวงศ์และเสนาบดีต่างกระทรวงช่วยอุดหนุนโดยสุจริต ความรู้สึก ว้าเหว่เป็นธรรมดา จึงพยายามเลือกหาผู้มืสติปัญญาสามารถไว้เป็นผู้ช่วย อย่างเช่นเป็นที่ปรึกษาในส่วนตัวหลายคน จะกล่าวถึงในที่นี้แตที่ปรากฏว่า เป็นคนสำคัญขึ้นในครั้งนั้น คือ
ขุนหลวงพระไกรสี (จันทร์) เป็นผู้เชี่ยวชาญบทกฎหมายและกระบวน อรรถคดีคน ๑ ต่อมาได้เป็นตำแหน่งสภาเลขาธิการเมื่อตั้งเคาซิลออฟสเตต (รัฐมนตริ) และได้เลื่อนเป็นพระยา
เวลาทำการของเจ้าพระยาหริตรียวงห์ที่กล่าวในนี้พระยาอพิชิตชาญยทธ (เจริญ เหวตนันทน์) บอก อธิบายให้ทราบ เมื่อ พ.ห. ๒๔๖๐
ขุนลมุทรโคจร (พุ่ม) ข้าหลวงเดิมของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ท่านทูลขอให้เลื่อนเป็นพระนรินทรราชเสนิในกระทรวงกลาโหม เป็นผู้,มีปฏิภาณ และมีสติปีญญา รอบรู้ทางการงานในพี้นเมืองมากคน ๑ ต่อมา เลื่อนขึ้นเป็นพระยาและได้เป็นพระยาเทพประซุน เป็นเจ้าพระยาพลเทพโดย ลำดับมา จนที่สุดได้เป็นเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ที่สมุหกลาโหม
พระยาอินทราธิบดีลีหราชรองเมือง (เนียม) เป็นผู้เชี่ยวชาญในการลีบ จับผู้ร้ายในกรุงฯ ได้เคยช่วยเป็นกำลังของท่านมาแต่รัชกาลที่ ๕ คน ๑ แต่ ต่อมายังคงยศศักดอยู่เพียงนั้นจนแก่ชรา จึงได้เลื่อนเป็นพระยาจิรายุมนตรี ผู้กำกับถีอน้ำ
พระบริบูรณ์สุรากร (พุก ด้นสกุล โชติกะพุกกณะ) เป็นผู้ชำนิชำนาญ ในการภาษีอากรและการล้าขาย ทั้งกว้างขวางในพวกจีนด้วยคน ๑ ต่อมาได้ เลื่อนเป็นพระยาโชฎึกราชเศรษฐี
แต่ส่วนการที่เกี่ยวข้องกับฝรั่งนั้น จะหาผู้ช่วยให้เหมาะใจไม่ได้ ด้วย ไทยที่เรียนรู้ภาษาฝรั่งยังมีน้อยนัก ท่านจึงอาศัยใช้วิธีบำรุงความวิสาสะกับ ฝรั่งที่เป็นคนสำคัญ เช่น มีสเตอร์น็อกซ์ กงสุลเยเนอราลอังกฤษเป็นต้น ปรึกษาหาริอโดยไมตรีจิตลีบเนื่องมา เช่นเคยประพฤติแต่ในรัชกาลที่ (2 ก็สามารถรักษาความเชี่อถีอของชาวต่างประเทศได้ตลอดมา
&9!3,ฐะ?๔*— .	—
ตอนที่ ๑๐
การ๓ยวฃ้องกับฝรั่งต่างประเทศ
------------------------^(ชุ^)**
ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวาย เมื่อวันที่ ๑๒ เมษายน พระพุทธศักราช ๒^๗๑ การเกี่ยวข้องกับฝรั่งต่างประเทศ
เรื่องพงศาวดาร รัชกาลที่ ๕ มีการเกี่ยวข้องกับฝรั่งต่างประเทศมากจะ เล่าถึงเรื่องที่ไทยเริ่มเกี่ยวข้องกับฝรั่งมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ให้ผู้อ่าน ทราบความเป็นเศัาเงื่อนเลียก่อน เมื่ออ่านเรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับฝรั่งใน รัชกาลที่ ๕ จึงจะเข้าใจได้ตระหนัก
เมื่อตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ประจวบกับลมัยมหาสงครามคราวเอมปเรอ นโปเลียนที่ ๑ ในยุโรป มหาสงครามครั้งนั้นอังกฤษเป็นฝ่ายชนะ ได้เมือง ขึ้นของฝรั่งเศสและฮอลันดาที่มีอยู่ในอาเชียไปเป็นของอังกฤษโดยมาก ฝรั่ง อังกฤษก็มือำนาจขึ้นทางตะวันออกนี้แต่ชาติเดียวต่อมา แต่ลักษณะการที่ อังกฤษปกครองเมืองขึ้นทางตะวันออกในสมัยนั้น รัฐบาลมอบอำนาจแก่ บริษัทอีสต์อินเดียซึ่งได้ลงทุนมาตั้งค้าขายอยู่เป็นหลักแหล่ง และได้ช่วยแผ่ อาณาเขตอังกฤษในอินเดียมาแต่ก่อนแล้ว ให้อำนวยการปกครองเหมือน อย่างเป็นรัฐบาลอันหนึ่งต่างหาก รัฐบาลเมืองอังกฤษเป็นแต่ตั้งผู้สำเร็จ ราชการ ๐(^6โกอโ อ๐ก6โฟ (ไทยเราเรียกกันแต่ก่อนว่า “เล้าเมืองบงกล่า” เพราะตั้งอยู่ในภาคเบงคอล ธ6ก93เ) เป็นประธานบัญชาการตามอนุมัติของ บริษัท และยอมให้บริษัทคงมือำนาจ “ปิดประตูค้า” กับประเทศต่างๆ ทาง ตะวันออกนี้ได้แต่พวกเดียวอยู่อย่างเดิมบริษัทอินเดียได้ปกครองอาณาเขต มากขึ้น ก็คิดจะขยายการค้าหาผลประโยชน็ให้กว้างขวาง จึงเที่ยวเลาะหา ที่ตั้งสถานีเป็นหลักแหล่งสำหรับค้าขาย ณ ที่ต่างๆ ในระหว่างอินเดียกับ เมืองจีนต่อออกมาอังกฤษเริ่มมาเกี่ยวข้องกับประเทศสยามในสมัยนี้ ด้วย มาขอเช่าเกาะปีนัง (?6กลก9) แปลว่าเกาะหมากจากเล้าเมืองไทร เป็นที่ตั้ง สถานีของบริษัทเมื่อในรัชกาลที่ ๑ สมัยนั้นไทยกำลังรบพุ่งกับพม่าติดพัน กันอยู่ ก็มิได้ห้ามปรามประการใด เมื่ออังกฤษตั้งสถานีทีเกาะปีนังมั่นคง
แล้วไปขอเช่าเกาะสิงคโปร์จากสุลต่านเมืองมัวตั้งเป็นสถานีสาขาขึ้นอีกแห่ง ๑ (1ทยเราจึงเรียกกันแต่ก่อนว่า “เมืองใหม่ๆ แต่นั้นอังกฤษก็เริ่มมีความคิดที่จะเอา เมืองมลายูทั้งปวงไว้ในอำนาจตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ เป็นต้นมา ด้วยเมื่อในรัชกาล ที่ ๒ พม่าคดจะยกกองทัพใหญ่มาตีเมืองไทยอีก รู้ว่าเจ้าพระยาไทรปะแงรัน เกิดเป็นอริกับเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย ณ นคร) ซึ่งเป็นผู้กำกับ หัวเมืองมลายูพม่าจึงใต้มาเกลี้ยกล่อมเจ้าพระยาไทรๆก็เอาใจไปเข้ากบพม่า รับจะยกกองทพมาตีเมืองนครศรีธรรมราชพร้อมกับพม่ามาตีกรุงเทพฯ แต่ ความนั้นทราบมาถึงกรุงเทพฯ เลียก่อนพระบาทสมเด็จฯพระพุทธเลิศหล้า นภาลัย จึงโปรดให้พระยานครยกกองทัพลงไปตีเมืองไทรเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๖(2- เจ้าพระยาไทรลู!มได้ก็หนีไปอาศัยอังกฤษอยู่ที่เมืองปีนัง แล้วคิดอ่าน ให้พรรคพวกมลายูสลัด (คโ3๒) ลอบมาปล้นสะดมฆ่าฟันไทยที่ลงไปปกครอง เมืองไทรฯ ไทยต่อว่า อังกฤษก็ว่าไม่ได้รู้เห็นเป็นใจด้วย แต่ก็ไม่ห้ามปราม พยายามแต่จะขอให้ไทยคีนเมืองให้เจ้าพระยาไทร ไทยกับอังกฤษก็เกิด บาดหมางกันขึ้นจนถึงเกิอบจะรบกันในครั้งนั้น แต่เผอิญอังกฤษไปมืเหตุ เกิดรบกับพม่า (ครั้งที่ ๑) เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๖๗ อันเป็นปีต้นรัชกาลที่ ๓ อังกฤษจึงหันมาทำทางไมตรีซวนไทยให้เป็นล้มพันธมิตรช่วยกันตีเมืองพม่า ครั้นชนะพม่าแล้ว อังกฤษ(คิอบริษัทอินเดีย) กับไทยจึงทำหนังสือสัญญากัน เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๖๙ เป็นหนังสือสัญญาฉบับแรกที่ไทยทำกับต่างประเทศ ในลมัยกรุงรัตนโกสินทร์6 มืเนื้อความว่า
(๑) อังกฤษรับจะเอาตัวเจ้าพระยาไทรไปไว้เลียเมืองอื่น มิให้มารบกวน ไทยที่เมืองไทรได้
(๒) ไทยรับจะไม่รบพุ่งแผ่อาณาเขตจากเมืองไทรต่อลงไปทางเมือง แประและเมืองละลางอ
๔ เรียกกันว่า กัญญาเบอร์นีตามนานของนายร้อยเอกเตนรี เบอร์นผู้เป็นทูตมาทำหนังตีอกัญญา นั้น
(๓) ทั้งอังกฤษและไทยสัญญากันว่า จะไม่เข้าไปเกี่ยวข้องถึงการภายใน บ้านของเมืองกะสันตันและเมืองตรังกานู ซึ่งไตัมาสามิกักดยอมขึ้นต่อไทย๒ เมื่อในรัชกาลที่ ๑
(๙) ไทยยอมให้เรือกำป่นอังกฤษเข้ามาค้าขายในกรุงเทพฯ ด้วยเลียค่า จังกอบตามขนาดปากเรือ แทนเลียอากรสินค้า
การที่ไทยกับอังกฤษทำหนังสือสัญญากันครั้งนั้นไมใค้ทำด้วยรักชอบ หรือไว่ใจกัน หากมีเหตุเห็นความจำเป็นด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย จึงได้ทำหนังสือ สัญญา ฝ่ายอังกฤษคงจะเห็นพม่าเป็นศัตรูต่อไป เกรงว่ากัาอังกฤษยังเป็นอริ กับไทย ไทยจะกลับไปเข้ากับพม่า ช่วยกันรบอังกฤษเป็นศึก ๒ ด้าน จึงมา เป็นไมตรีเลียกับไทย ฝ่ายไทยก็กำลังกังวลด้วยเรื่องหัวเมืองมลายูเป็นกบฏ เกรงอังกฤษจะเข้าอุดหนุนพวกมลายู จึงยอมเป็นไมตรีกับอังกฤษ๐ แต่เมื่อ ทำหนังสือสัญญากันแล้ว อังกฤษกับไทยก็รักษาทางไมตรี ไม่มีเหตุผิดพ้อง หมองหมางกันมากว่า ๒๐ ปี ในระหว่างนั้นพวกอเมริกันก็เริ่มแต่งเรือกำป่น ข้ามมหาสมุทรแปชิปีคมาค้าขายทางประเทศตะวันออก และมีพวกมิซชัน นารีอเมริกันตามออกมาเที่ยวสอนศาสนาคริสตังตั้งแต่เมืองจีนมาจนถึง ประเทศสยาม รัฐบาลสหปาลีรัฐเห็นว่าไทยไม่เกลียดชังฝรั่งเหมือนอย่าง จีน จึงแต่งทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาทางไมตรี พระบาทสมเด็จฯ พระ นั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้ทำหนังสือสัญญากับอเมริกันอีกชาติหนึ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๕ อนุญาตให้อเมริกันมาค้าขาย เป็นทำนองเดียวกับสัญญาที่ได้ ทำกับอังกฤษ การที่อเมริกันมามืทางไมตรีกับไทยครั้งนั้น แมืในการค้าขาย จะไม่เป็นประโยชน์อันใดนักก็จริง แต่เกิดประโยชน์อย่างสำคัญแก่ไทยในทาง อ้อมหลายอย่าง ด้วยพวกมิชชันนารีอเมริกันเข้ามาสอนภาษาอังกฤษและ วิชาความรู้ของฝรั่งอย่างอื่นๆ แก่ไทย ไทยได้เริ่มเรียนรู้การฝรั่งแต่สมัยนั้น
๒ ความข้อนี้ เมื่อทำสัญญาไม่ได้ว่าไปถึงเมืองไทรและเมื่องปัตตานีเพราะเป็นเมียงนี้ไทยตีได้ทั้ง เท เมือง แต่ต่อมา เมื่อโปรดได้เชื้อลายเจ้าพระยาไทรได้คีนครองเมื่องไทร อังกฤษขอได้เติมเมืองไทร เข้าด้วย มาปลายมีอสัญญาข้อนี้เป็นมูลเทตุนี้อังกฤษจะเอาเมื่องไทรและเมื่องกะสันตัน ตรังกานุ ไปจากไทยในรัชกาลนี้ ๕
๓ เรื่องไทยเป็นส้มพันธมิตรกันอังกฤษเมื่อรัชกาลนี้© มีความพิสดารอยู่ในหนังสือ พงคาวดารเรื่อง ไทยรนพม่า" นี้ข้าพเจ้าแต่งพิมพ์ต่างทาก
เป็นต้นมา11 ในสมัยที่กล่าวมานี้ ความประสงค์ของฝรั่งมีเพียงจะค้าขายให้ สะดวก ยังมิได้คิดจะเข้าไปเกี่ยวข้องถึงการบ้านเมือง ความคิดของฝรั่งมาเริ่ม กลายเป็นมหาอำนาจในการเมืองตั้งแต่อังกฤษรบชนะจีนเมื่อ พ.ศ. ๒๓^& เห็นปรากฏว่าเหล่าประเทศทางตะวันออกลูกำลังเครื่องสาตราวุธของฝรั่งไมญ่ ได้ แต่นั้นฝรั่งต่างชาติก็คิดหาอาณาเขต และแผ่อำนาจทางตะวันออก เรื่อย มาจนกระทั่งกระเทือนถึงประเทศสยามด้วย
ประเทศต่างๆ ทางตะวันออกนี้ เมื่อสมัยตรงกับรัชกาลที่ ๒ กรุง รัตนโกสินทร์ มีประเทศที่เป็นอิสระอยู่หลายประเทศด้วยกัน คือ พม่า ไทย ญวน จีน และณี่ป่น ประเทศจีนอาณาเขตใหญ่โต ทั่งมีกำลังและโภคทรัพย์ ยิ่งกว่าเพื่อน ก็เป็นที่ยำเกรงของประเทศอื่นแต่โบราณมา ซาวประเทศใดไป ค้าขายถึงเมืองจีน รัฐบาลจีนจะบังคับบัญชาอย่างไรก็ยอมทำตาม แต่รัฐบาล จีนรังเกียจฝรั่งมาแต่ครั่งพวกโปรตุเกสไปขอค้าขาย แล้วเลยเที่ยวสอน ศาสนาคริสตังแก่พวกจีน ให้ฝ่าฝินขนบธรรมเนียมบ้านเมืองด้วยประการ ต่างๆ จึงจำกัดเขตให้ฝรั่งไปค้าได้แต่ที่เมืองกึงตั้ง (อ3ณ๐ก) และห้ามมีให้ ซาวต่างประเทศ (รวมทั่งไทยเราด้วย) ซื้อขายกับราษฎรให้ซื้อขายได้แต่กับ นายห้างจีน ซึ่งรัฐบาลตั้งไว้สำหรับค้าขายกับชาวต่างประเทศ ๙ คน เรียก ว่า “เก้าห้าง ”* แม้ซาวต่างประเทศมีกีจธุระจะพูดกับรัฐบาลจีนก็ต้องทำ เรื่องราว (^©ฒอก) มอปให้นายห้างของตนไปยื่นต่อจงต๊กผู้สำเร็จราชการ มณฑลและรับคำสั่งแทนพี่วกพ่อค้า รัฐบาลเองหาเกี่ยวข้องพูดจากับชาว ต่างประเทศไม่ ไซวิธีนี้มว่ข้านาน เมื่อบริษัทอินเติยของอังกฤษขยายการ ค้าไปถึงเมืองจีนก็ยอมกระทำตามบังคับของรัฐบาลจีน จึงได้รับอนุญาต ให้ไปค้าขายที่เมืองกึงตั้งเหมอํนุกับชาวด้วงประโทิศชาติอื่น บริษัทเอารื่เนที่ ปลูกในอินเดียไปขาย แล้วซื้อสินค้าจีน เช่น แพรและเครื่องถ้วยชามเป็นต้น เอาไปขายตามประเทศต่าง ๆ ได้กำไรงามมาหลายปี จนคนอังกฤษพวกอื่น เกิดริษยาพากันร้องทุกข้และโพนทะนาว่า รัฐบาลให้บริษัทอินเดียปิดประตู ค้าแต่พวกเดียวมีเป็นธรรม เพราะฉะนั้นเมือสิ้นกำหนดอายุสัมปทานใน
* พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กิได้ทรงศึกษาภาษาอังกฤษจากพวกมิชชันนารีอเมริกัน ๕ ต่อมาเพิ่มจำนวนชนเป็น ๐๒ คน แต่กิคงเรียกว่า เก้าห้าง" อ^ตามเดิม ยังมิรูปภาพจ้นพิ่เขียนใน สมัยนั้นเป็นดิกมิเตาธงต่างประเทหเป็นแถวปรากภอย่ คือ รปเก้าห้างที่กล่าว
ค.ศ. ๑๕๓๓ (พ.ศ. ๒๓๗๖) รัฐบาลอังกฤษจึงเพิกถอนสิทธปิดประตูค้าของ บริษัทอินเดีย แต่นั้นก็มีอังกฤษหลายพวกหลายเหล่า ทั้งที่อยู่โนยุโรปและ ในอินเดีย พากันไปค้าขายที่เมืองจีน เอารื่เนจากอินเดียไปขายมากมาย จน รัฐบาลจีนเห็นว่าผู้คนพลเมืองพากันติด่ฝ่นมากนัก จึงประกาศห้ามสินค้าฮ่]^ แต่พวกอังกฤษก็ไม่พิง ครั้นถูกจีนจับกุมก็พากันไปร้องทุกข์ต่อรัฐบาลอังกฤษ รัฐบาลอังกฤษจึงแต่งข้าหลวงออกมาเป็นผู้ควบคุมการค้าขาย ทำนองเดียว กับบริษัทที่อินเดียเคยให้มืผู้อำนวยการของบริษัทอยู่ที่เมืองกึงตงมาแต่ก่อน แต่ข้าหลวงอังกฤษถีอตัวว่าเป็นข้าราชการ ไม่ยอมออนน้อมต่อจีนเหมือน อย่างผู้แทนบริษัทเคยประพฤติ ส่วนพวกพ่อค้าอังกฤษเมื่อได้ข้าหลวงมา หนุนหลังก็กำเริบหนักขึ้น เวลานั้นรัฐบาลจีนยังเชื่ออำนาจ ก็สั่งให้ริบฝ่น และขับไล่พวกอังกฤษเลียจากเมื่อจีน จึงเกิดรบกันขึ้นกับอังกฤษ แต่จีนไม่มื เครื่องสาตราวุธจะสู้กองทัพเรือของอังกฤษได้ อังกฤษติได้หัวเมืองจีนตาม ชายทะเลหลายแห่ง ลงปลายรัฐบาลจีนก็ตัองจำใจทำหนังสือสัญญากับ อังกฤษที่เมืองนำกิ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๕ ยอมยกเกาะฮ่องกงให้กับอังกฤษ เป็นสิทธี้ขาด และยอมเลียค่าไก่หัวเมืองที่อังกฤษตีได้ กับทั้งสินไหมทดแทน ค่าเลียหายของพวกพ่อค้าอิกเป็นเงินมากมาย นอกจากนั้น รัฐบาลจีนต้อง ยอมให้อังกฤษเข้าไปมือำนาจในบ้านเมืองอีกหลายอย่าง คือ
(๑) ต้องยอมให้อังกฤษ และฝรั่งต่างชาติไปทั้งค้าขายตามหัวเมือง ชายทะเลนอกจากเมืองกึงทั้งอีก ๔ แห่ง มืที่เมืองเซี้ยงไอ้เป็นค้น (๒) ต้องยอมให้ฝรั่งขึ้อขายกับพลเมืองได้ไม่กึดขวางห้ามปรามอย่างแต่ ก่อน
(๓) รัฐบาลจีนจะเก็บภาษีอากรแก่ฝรั่งได้เพียงในประเทศ และพิกัดที่ กำหนดไว้ในหนังสือสัญญา
(๔) รัฐบาลอังกฤษมืสิทธที่จะทั้งกงสุลเป็นผู้คุ้มครองคนอังกฤษที่ ^๐โ๙9ก ร6พ6๓6ก* ๕ แห่งนั้น ถารัฐบาลจนจะให้คนอังกฤษทำ อย่างไรต้องบอกแก่กงสุล รัฐบาลจีนจะบังคับบัญชาเอาเองไม่ได้
และต้องยอมให้กงสุลชำระความซึ่งคนอังกฤษเป็นจำเลย และ ตัดสินลงโทษตามกฎหมายอังกฤษ*
เมื่อปรากฏว่าอังกฤษสามารถใช้กำลังทางทะเลบังคับจีนให้ทำหนังสือ สัญญาได้ดังกล่าวมา ฝรั่งต่างชาติก็พากันเห็นโอกาสที่จะมาแสวงหาผล ประโยชนั[นประเทศตะวันออกใต้ด้วยไม่ต้องเกรงเจ้าของบ้านเมืองเหมือน แต่ก่อนแต่นั้นรัฐบาลอังกฤษก็เที่ยวว่ากล่าวกับเหล่าประเทศทางตะวันออกที่ ยังเป็นอิสระให้ทาหนังสือสัญญายอมให้พวกอังกฤษเช้าไปทั้งศัาขายในบ้าน เมืองโดยมืสิทธิ เอกสตระเตอริตอเรียลทำนองเดียวกับที่อังกฤษทำกับจีน เรื่องที่ไปทำสัญญากับประเทศอื่นจะยกไว้ก่อน จะกล่าวแต่เฉพาะประเทศ สยามเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๓ รัฐบาลอังกฤษแต่งให้เซอร์เจมสบรุกเป็นทูตมาขอ แก้หนังสือสัญญาซึ่งเอนริเบอร์นี่ได้มาทำไว้ เปลี่ยนสัญญาเป็นอย่างมีสิทธิ เอกลตระเตอริตอเริยลเช่นกล่าวมาแล้ว แต่ฝ่ายไทยบอกปัดไม่ยอมแก้๗ รัฐบาลอังกฤษจึงสั่งเซอร์จอนเบาริงเจ้าเมืองฮ่องกงซึ่งบัญชาการทั้งปวงของ องกฤษทางนี่ให้จัดการให้ไทยยอมทำหนังสือสัญญาแม้ถึงต้องรบพุ่งอย่างที่ เมืองจีนก็ให้ทำจงได้ แต่เผอิญประจวบเวลาเปลี่ยนรัชกาลในประเทศสยาม พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จครองราชสมบัติ เซอร์จอน เบาริงทราบกิตติศัพท์ว่าพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมืพระราช อัธยาศัยโอบอ้อมกว้างขวาง โปรดวิชาความรู้ของฝรั่ง ทั้งทรงทราบภาษา อังกฤษ ผิดกับพระเจ้าแผ่นดินประเทศอื่น ๆ ทางตะวันออกในสมัยนั้น จึงบอก ไปให้รัฐบาลทราบ รัฐบาลอังกฤษก็ทั้งให้เซอร์จอนเบาริงเป็นราชทูตพิเศษ เชิญพระราชสาส์นของสมเด็จพระราชินีวิกตอเรียมาถวายพระบาทสมเด็จฯ
๖ ความข้อ ๔ นี้เป็นสิทขึ้ที่เรียกว่า "เอกสตระเตอรีตอเรียล ที่เอามาใช่ในหนังสือสัญญาระหว่าง ประเทศ เกิดขึ้นที่ประเทศเตอรกก่อน เหตด้วยพวกชาวเตอรกิถ๊อศาสนาอิสลาม ไข้บัญญัติ ศาสนาเป็นกฎหมายบ้านเมือง รัฐบาลเตอรกิปรฺะสงค์จะมิให้ชาวต่างประเทศขึ้งกิอศาสนาอนได้ รับประโยชน์เหมิอนอย่างพวกพลเมิอง ขึ้งให้ฝรั่งไข้กฎหมายชาติของตนเองในประเทศเตอรกิ แต่ ส่วนเมืองขึ้นถูกฝรั่งบังคับไห้เป็นเช่นนั้น เพราะฝรั่งประสงค์จะมให้คนชาติของตนต้องอย่ในอำนาจ เข้าของบ้านเมิองขึ้งผิดกัน และยังมิข้อสำคัญอิกอย่าง ๑ ที่ฝรั่งเอาข้อสัญญาที่ทำกับขึ้นนี้เป็นหลัก เกณ•ทให้ประเทศขึ้น ๆ ทางตะวันออก (รวมทั้งประเทศสยามด้วย) ต้องทำอย่างเดียวกัน
๙ มิจดหมายเหตุเรื่องเชอ{เจมตบรุกเข้ามาครั่งนี้นทั้งในภาษาไทยและภาษาอังกฤษราชบัณฑิตยสภา พิมพ์แล้ว และอเมริกันก็แต่งทูตมาขอแก้หนังสือสัญญาเหมิอนกัน แต่ไทยหายอมปรึกษาไม่
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามราชประเพณีระหว่างประเทศที่มีอิสระเสมอกัน^ ขอทำหนังสือสัญญาใหมโดยดีอีกครั้งหนึ่ง ฝ่ายพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชวิจารณ์เห็นตระหนักอยู่แล้วแต่เมื่อยังทรงผนวช ว่า เหตุการณ์เปลี่ยนแปลงแห่งโลกสันนิวาสมาถึงประเทศทางตะวันออก ถ้าหาก ประเทศใดมัวนิยมอยู่ในทางอย่างโบราณไม่หันเหียนเปลี่ยนรัฎฐาภิปาลโน บายเข้าหาทางดำเนินของโลกสันนิวาสคงจะเกิดภยันตรายแก่บ้านเมือง ด้วย ทรงพระราชดำริเห็นดังนี้ จึงทรงรับจะแก่ไขหนังสือสัญญาตามประสงค์ของ รัฐบาลอังกฤษ ก็เกิดมิตรภาพเป็นปัจจัยในการที่ปรึกษาสัญญาใหม่ ผ่อน ผันกันโดยไมตรีจิต สำเร็จประโยชน์ดังพระราชประสงค์ ความที่กล่าวมานี้มื ปรากฏอยู่ในหนังสือจดหมายเหตุของเชอรึจอนเบารึง ว่าความข้อใดที่อังกฤษ พอจะยินยอมผ่อนผันให้ไทยได้โดยไม่เลียหลักสัญญา ซึ่งกำหนดไว้แล้วว่าจะ ท๐าให้เหมือนกันทุกประเทศทางตะวันออก ก็ยอมตามประสงค์ของไทย จะยก ตัวอย่างดังเช่นเรื่องฝ่นตามสัญญาที่ทำกับจีน อังกฤษเป็นแต่ยอมเลียภาษี เมื่อเลียภาษีแล้วจะขายรื่เนเข้าเมืองจีนเท่าหนึ่งเท่าใดก็ได้ แต่ประเทศสยาม นี้ยอมให้รัฐบาลจัดการภาษีและกำจัดรื่เนที่เข้าเมืองได้ตามใจ แม้การที่ชาว ต่างประเทศจะเข้ามาอยู่ในเมืองไทยก็ไม่ขอสิทธึ๋ตั้งอาณาจักร((ว๐ก๐63ร1๐ก) ต่างหากอย่างที่เมืองจีนดังนี้เป็นต้น
ในชั้นนั้นฝรั่งชาติอื่นนอกจากอังกฤษ มีอเมริกัน ฝรั่งเศส อีก ๒ ชาติ ซึ่งขวนขวายจะทำสัญญากับประเทศทางตะวันออก แต่มีความปรารถนา ต่างกันอเมริกันปรารถนาแต่จะมาหาผลประโยชน์ในการดัาขายให้สะดวก หาประสงค์จะมืเมืองขึ้นทางประเทศตะวันออกนี้ไม่ ส่วนฝรั่งเศสนั้นเคยมี เมืองขึ้นอยู่ในอินเดียมาก แต่ถูกอังกฤษชิงเอาไปเสียเมื่อคราวมหาลงคราม เกือบหมด เมื่อเสร็จสงคราม ฝรั่งเศสจะเอาเมืองขึ้นคืนไม่ได้ จึงปรารถนา จะหาเมืองขึ้นใหม่ให้กลับมีอำนาจทางตะวันออกนี้ แต่เมื่อยังไม่มีโอกาสก็ เป็นแต่ขวนขวายขยายการค้าขายไปก่อน อังกฤษกับอเมริกาและฝรั่งเศสจึง ปรองดองอุดหนุนกันและกันในการที่จะทำสัญญากับประเทศทางตะวันออก
* ทูตอังกฤษ*เาแต่ก่อน เป็นแต่ทูตของผู้สำเร็จราชการ■อินเดีย เซอร์เจมสบรุกก็เป็นแต่ก็อหนังติอของ ลอร์ด ปาลเมอตะตัน อัครมหาเสนาบดีอังกฤษมา เซอร์จอนเบาร็งเป็นราขทตมาแต่ราชสำนักคราว แรก
ชาติใดไปทำสัญญากับประเทศใด ก็เปิดซ่องไวได้อีก ๒ ชาติตามมาไปทำ ทีหลัง และให้!,ด้รับประโยชน์อย่างเดียวกัน เพราะฉะนั้นพออังกฤษทำหนังสือ สัญญากับจีนแล้ว อเมริกันกับฝรั่งเศสก็ไปทำกับจีนบ้าง ต่อนั้นมาให้อเมริกัน เป็นผู้นำทำสัญญากับญี่ป่นอังกฤษนำทำสัญญากับไทยและให้ฝรั่งเศสนำทำ สัญญากับญวน๙อเมริกันไปทำสัญญากับญี่ป่นก็ต้องเอากองทัพเรือไปขู่ข่ม ญี่ป่น จึงยอมทำหนังสือสัญญา เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๔ ต่อมาถึง พ.ศ. ๒๓๙๙ เซอร์จอนเบาริงก็เข้ามาทำหนังสือสัญญากับไทย พอไทยทำหนังสือสัญญา กับอังกฤษแล้ว อเมริกันกับฝรั่งเศสก็เข้ามาขอทำหนังสือสัญญากับไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๐
ในการที่ไทยทำหนังสือสัญญากับฝรั่งต่างชาติเมื่อรัชกาลที่ ๔ ถ้าหาก จะมีผู้คิดสงสัย ว่าเมื่อทำสัญญากับอังกฤษโดยร้ว่าเสียเปรียบแล้ว เหตุใด จึงยอมทำกับชาติอื่นๆ ต่อไปอย่างเดียวกัน ข้อนีเป็นด้วยพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริเห็นว่าล้าทำสัญญาเช่นนั้นกับชาติ หนึ่งชาติใดแต่ชาติเดียว ฐานะของประเทศสยามก็จะเหมือนอยู่ในการจับจอง ของชาตินั้น ถ้าทำให้เหมือนกันเสียหลายชาติ แม้เสียเปรียบในข้อสัญญา ก็ได้เปรียบที่เป็นอิสรภาพมั่นคง เพราะฉะนั้น ต่อมาเมื่อฝรั่งชาติอื่นมาขอทำ หนังสือสัญญาจึงรับทำโดยง่าย รวมฝรั่งต่างชาติที่ได้มาขอทำหนังสือสัญญา ทางพระราชไมตรีเมื่อในรัชกาลที่ ๕ มี ๙ ชาติด้วยกัน เรียงลำดับตามที่ได้ ทำสัญญาก่อนและหลัง ดังนี้
๑. อังกฤษ ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีเถาะ	พ.ศ. ๒๓๙๔
๒. อเมริกัน ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะโรง	พ.ศ. ๒๓๙๙
๓. ฝรั่งเศส ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะโรง	พ.ศ. ๒๓๙๙
๔. เดนมาร์ก ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะเส็ง	พ.ศ. ๒๔๐๐
๕. โปรตุเกส ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะแม	พ.ศ. ๒๔๐๒
๖. ฮอลันดา ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีวอก	พ.ศ. ๒๔๐๓
๙ ป?ะเทหพม่า ถูกอังกฤษเอาหัวเมืองชายทะเลเลียหมด เหมือนกับอยู่ขังคอกอยู่แล้ว ฝ?งชาติอีน กํไม่ทำหนังสือสัญญาในสมัยนั้น
๗. เยอรมัน๔๐ ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีระกา	พ.ศ. ๒๔๐๔
๘. สวีเดนกับนอรเว ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ ๙. เบลเยียม๔๔ ทำหนังสือสัญญาเมื่อปีมะโรง	พ.ศ. ๒๔๑๑
ประเทศอิตาลีกำลังปรึกษาจะทำสัญญา และประเทศเอาลเตรึยกับ ฮังการี กับประเทศสเปญ กำลังเตรียมจะมาขอทำหนังสือสัญญา ก็พอสิ้น รัชกาลที่ ๔ จึงได้มาทำเมื่อตอนต้นรัชกาลที่ ๕
เมื่อเล่าถึงเหตุที่ต้องทำหนังสือสัญญากับฝรั่งแล้วทีนี้จะกล่าวถึงผลของ การที่ทำหนังสือสัญญาต่อไป ด้วยประเทศทั้ง ๕ คือ พม่า ไทย ญวน จีน และ ญี่ป่น ที่ต้องทำหนังสือสัญญากับฝรั่งในสมัยนั้นได้รับผลของการที่ทำหนังสือ สัญญาผิดกัน
ประเทศจีนพอทำหนังสือสัญญากับฝรั่งแล้ว ในไม่ช้าจีนพวกได้เผงก็ เป็นกบฏลุกลามใหญ่โต ด้วยเห็นว่าพวกเม่งจูซึ่งได้มาศรองเมืองจีนอยู่กว่า ๒๐๐ ปีสิ้นอำนาจแล้ว จึงคิดจะเอาบ้านเมืองกลับคืนมาเป็นของพวกจีน รัฐบาลต้องปราบปรามอยู่หลายปี พอปราบพวกกบฏได้เผงลงได้ก็เกิดรบกับ ฝรงเป็นครั้งที่ ๒เมื่อ พ.ศ..๒๔๐๕ ด้วยฝรั่งว่าจีนไม่ประพฤติตามสัญญาครั้ง นี้อังกฤษกับฝรั่งเศสช่วยกันตีเมืองจีนจนได้กรุงปักกิ่งราชธานีรัฐบาลจึงต้อง ยอมทำหนังสือสัญญาใหม่ ร้ายยิ่งกว่าสัญญาที่ทำครั้งแรก
ประเทศญี่ป่น ในสมัยเมื่อทำหนังสือสัญญากับฝรั่งนั้น ยังใช้ประเพณี มหาอุปราชเรียกว่า “โชคุน” เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน พระเจ้าแผ่นดินเป็น แต่สำหรับสักการบูชาเหมือนเช่นเจว็ด พอโชคุนทำหนังสือสัญญากับฝรั่งแล้ว ไม่ช้าพวกญี่ป่นตามหัวเมืองไม่พอใจก็พากันกระด้างกระเดื่องถึงคุมกำลังเข้าไป รบฝรั่ง ก็เลยเกิดรบกันเองในระหว่างพวกโชคุนกับพวกชาวหัวเมือง พวก,โชคุน แพ้ญี่ป่นจึงเชิญพระเจ้าแผ่นดินเสด็จขึ้นว่าราชการและช่วยกันจัดการทำนุบำรุง บ้านเมือง เปลี่ยนขนบธรรมเนียมหันเข้าหาแบบแผนอย่างฝรั่งลืบมา
๔๐ พระเจ้าแผ่นดินปรุสเชียทำในนามของประเทคเยอรมันต่าง ๆ ซึ่งเข้ากันข้างผ่ายเหน่อ
๔๔ หนังสือสัญญาทีทำกับสวีเดน นอรเว เบลเยียม ทำทีลอนดอนด้วยเมื่อเซอรัจอนเบาริงออกจาก ราชการอังกัฤษแล้ว มารับราชการอยู่ในรัฐบาลสยาม พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งเป็นพระยาสยามานุกุลกิจ สยามิตรมหายด ตำแหน่งราชทูตพิเดษ เป็นผู้ทำหนังสือสัญญานั้น
ประเทศญวน เมื่อทูตฝรั่งเศสซึ่งมาทำหนังสือสัญญากับไทยเสร็จ แล้วไปขอทำหนังสือสัญญากับญวน ญวนถีอคติอย่างเดิมไม่ยอมทำหนังสือ สัญญา ฝรั่งเศสก็ให้เรือรบยิงทำลายป้อมปากน้ำของญวนที่เมืองตุรนแล้ว กลับไปเสียคราวหนึ่ง (เห็นจะไปพูดจากับอังกฤษและอเมริกันในเรื่องที่ ฝรั่งเศสจะหาเมืองขึ้นในแดนญวน เมื่อเห็นว่าทั้ง ๒ ชาตินั้นไม่กีดขวาง) ถึงปีมะเมีย พ.ศ. ๒๕๐๑ จึงให้กองทัพเรือออกมาตีได้เมืองตุรน ฝรั่งเศสทั้ง รักษาเมืองตุรนอยู่ ๒ ปีเห็นไม่เหมาะ จึงย้ายลงมายึดเอาเมืองไซง่อนเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๓ ญวนยกกองทัพลงมาตีเอาเมืองค์น รบแพ้ฝรั่งเศส ก็ต้องรอ ยกหัวเมืองมณฑลปากน้ำโขงให้เป็นสิทธแก่ฝรั่งเศส และต้องยอมทำหนังสือ สัญญาทางไมตรีตามประสงค์ของฝรั่งเศสด้วย แต่นั้นประเทศญวนก็ตกอยู่ใน ฉายาอำนาจฝรั่งเศสสิบมา
ประเทศพม่า เมื่อรบแพ้อังกฤษครั่งแรกจะต้องเสียสินไหมมากมาย รัฐบาลจึงกะเกณฑ์เงินจากราษฎรจนเกิดเดือดรัอนระสาระสายทั่วไปในบ้าน เมือง ลงถึงปลายเจ้านายชิงราชสมบัติกันเอง พวกที่มีอำนาจขึ้นหมายจะ เอาใจราษฎรไม่ผ่อนผันกับอังกฤษ ก็เกิดรบกับอังกฤษขึ้นเป็นครั่งที่๒ เมื่อปี ซวด พ.ศ. ๒๓๙๕ อังกฤษชนะพม่าคราวนี้เอาบรรดาหัวเมืองแต่ปากน้ำขึ้น ไปจนเมืองตองอูไปเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษหมด ประเทศพม่าก็กลายเป็น เมืองดอน เหมือนกับอยู่ในคอกของอังกฤษแต่นั้นมา
ใน ๕ ประเทศด้วยกันมืแต่ประเทศสยามประเทศเดียวที่มีต้องรบกับ ฝรั่งและมิได้เกิดจลาจลในบ้านเมืองด้วยเหตุที่ทำหนังสือสัญญากับฝรั่ง ข้อ นี้พึงเห็นได้ว่าเพราะพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระปรีชา ญาณเห็นการถูกต้องและทรงเปลี่ยนรัฏฐาภิปาลโนบายทนทํวงที ประเทศ สยามจึงได้ปลอดภัยในครั่งนั้นแต่มืความลำบากเป็นอย่างยิ่งเพราะข้อความ ที่ฝรั่งทั้งเป็นหสักในหนังสือสัญญา ขัดกับประโยชน์และประเพณีบ้านเมือง ในสมัยนั้นหลายอย่าง ที่ต้องยอมให้ซาวต่างประเทศซื้อขายกับไพร่บ้าน พลเมืองใต้โดยไม่มืที่กิดขวางนั้น จำต้องเลิกภาษีผูกขาด (1^๐กอเว๐เV) อัน เป็นการปิดชื้อปิดขายทั้งหมด เป็นเหตุให้เงินที่เคยได้สำหรับจ่ายใช้การแผ่น ดินขาดไปเป็นอันมาก ตลอดจนถึงผลประโยชน์ของข้าราชการซึ่งได้เคยมีส่วน
ได้เนื่องจากภาษีผูกขาดก็พลอยสญไปด้วย จึงเกิดเดือดร้อนกันแพร่หลาย"1๐ ครั้นรัฐบาลจะเพิ่มพิกัดหรือจะตังภาษีขึ้นใหม่ก็มีฃ้อลัญญากิดกัน จะเก็บ จากซาวต่างประเทศไม่ได้ ความลำบากข้อนี้พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริแก็ไขด้วยตั้งภาษีภายในเพิ่มขึ้นหลายอย่าง ใซ,วิธี เก็บด้วยชักส่วนสินล้าไม่ปิดชื้อปิดขาย และโปรดฯ ให้เจ้ากระทรวงราชการ ต่าง ๆ มีหน้าที่อำนวยการเก็บภาษีเพื่อให้ได้ส่วนลดทดแทนผลประโยชน์ที่ ขาด ความลำบากในเรื่องที่เงินแผ่นดินตกตั้าจึงค่อยสงบไป"๓
๒. ในข้อที่ต้องยอมให้กงสุลเป็นผู้บังคับบัญชาซาวต่างประเทศนั้น ชั้น แรกไม่สู้จะลำบากนักด้วยซาวต่างประเทศยังมีน้อย แต่เมื่อการคัาขายเจริญ ขึ้นก็มีซาวต่างประเทศเข้ามาตั้งคัาขายมากขึ้นโดยลำดับ ขึ้นชื่อว่าซาวต่าง ประเทศนั้นนับตั้งฝรั่งและซนชาติอื่นอันเป็นซาวเมืองขึ้นของฝรั่ง ว่าเฉพาะ คนในบังคับอังกฤษมีตั้งฝรั่งและแขกเทศ แขกมลายู จีน พม่า บรรดามาอยู่ ในประเทศนี้ขึ้นอยู่กับกงสุลตั้งนั้น รัฐบาลจะบังคับบญซาไม่ได้เหมือนอย่าง พลเมืองจึงเกิดลำบาก
๓. ความลำบากยิ่งกว่าอย่างอื่นนั้น คือที่รัฐบาลตั้ง ๒ ฝ่ายไม่รู้จัก กัน ถึงกระนั้นก็ได้รับความลำบากเป็นอย่างยิ่ง เพราะฝรั่งเห็นว่าประเทศ ทางตะวันออกตัองทำหนังสือสัญญาด้วยจำใจ คงจะพยายามชัดขวางฝรั่ง มีให้เข้าไปล้าขายได้สะดวกตังปรารถนา แมีไม่สามารถจะใชัก๐าสังต่อสู้ก็จะใช้ อุบายกีดกันด้วยประการต่างๆ จึงเอาความ ๓ ข้อนี้ตั้งเป็นหลักในสัญญาที่ ทาเหมือนกันทุกประเทศ คือ
(๑)ให้ซาวต่างประเทศซื้อขายกับไพร่บ้านพลเมืองได้ โดยไม่มีที่ กีดขวาง
(๒)ให้ชาวต่างประเทศเลียภาษีอากร เพียงที่กำหนดไว่ในหนังสือ สัญญา
"๒ ในสมัยนั้นยังไม่มีประเพณีไห้เงินเดือนเป็นผลประโยชน์
๑๓ การที่ให้เจ้ากระทรวงต่าง ๆ อำนวยการเก็บภาที่อากรตั้งๆ[นห้วยมีเหตจำเป็นดังกล่าวมา แต่ต่อมา ภายหลังกลายเป็นเหตุให้เงินแผ่นดินตั้งห้างอยู่ตามกระทรวงมากจนเงินใน■หระคลังไม่พอจ่าย ราชการ พอเริ่มรัชกาลที่ ๕ จีงห้องจัดกระทรวงหระคลังและตั้งหอรับฏากรพิพัฒน์ ดังจะปรากฏ ในตอนอื่น ๆ ต่อไปช้างหน้า
(๓)ให้ชาวต่างประเทศอยู่ในความคุ้มครองของกงสุล รัฐบาลเจ้าของ บ้านเมืองจะบังคับบัญชาเองไมใต้ (๔)ให้ซาวต่างประเทศอยู่แต่ในอำนาจกฎหมายของชาติของตนเอง ความทั้ง ๔ ข้อนี้ ขัดกับประโยชน์และประเพณีของบ้านเมืองทุก ประเทศ ไม่เฉพาะประเทศลยามนี้
ตอนท ๑๑
เหตุการณ์ซึ่งต้องระงับเมื่อแรกขึ้นรัชกาลที่ ๕
------------------------------------------โ---------------
เวลาพระเจ้าแผ่นดินสวรรคตเปลี่ยนรัชกาลใหม่ ราษฎรมักหวาดหวั่น ว่าจะเกิดเหตุรัาย เห็นจะเป็นความรู้สึกมีสิบมาแต่เมื่อกรุงศรอยุธยายังเป็น ราชธานีในสมัยกลาง ตั้งแต่พระเจ้าปราสาททองเสวยราชย์เป็นต้นมา ด้วยมัก เกิดรบพุ่งหรือฆ่าฟันยัน แม่ไม่ถึงเช่นนั้นก็คงมีการกินแหนงแคลงใจกันในเวลา เปลี่ยนรชกาลแทบทุกคราว ที่จะเปลี่ยนโดยเรียบร้อยทีเดียวนั้นมีน้อย๔ จน เกิดเป็นคติสำหรับวิตกยันว่าเวลาเปลี่ยนรัชกาลมักจะเกิดเหตุร้าย เมื่อเปลี่ยน รัชกาลคราวนี้ก็หวาดหวั่นตามเคย มีอุทาหรณ์ดั่งหนังสึอพิมพ์ภาษาอังกฤษ เรียกว่า “สยามรีปอฺลิตอรี, ของหมอลมีทพิมพ์จำหน่ายอยู่ในสมัยนั้น กล่าว ความดังนี้ “เวลานี้ทั่วประเทศสยามพายันลั่นสะท้าน และหวาดหวั่นอยู่ใน ระหว่างเปลี่ยนรัชกาล ด้วยพระเจ้าแผ่นดินพระองค์เก่าซึ่งมีพระเดชพระคุณ แก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมาก และได้ทรงปกครองซนชาติอื่นที่มาพึ่งพระบารมี อยู่ในพระราชอาณาเขต ยับทั่งชาวต่างประเทศยังอยู่ในบังคับของกงสุลนั้น มีได้เสด็จสถิตอยู่ในเศวตฉัตรให้คนทั่งหลายเกรงพระราชอาญาเสียแล้ว แม้ สมเด็จเจ้าฟ้าอันเป็นพระราชโอรสได้ทรงรับรัชทายาทก็จริงอยู่ แต่ว่าประชวร พระกำลังยังปลกเปลี้ย จะรอดพระชนม์ทนการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และการรับแขกเมืองเฝ้าได้แลหรือ แม้แต่ในเวลาเมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน กำลังประชวรยังไม่สวรรคต ก็มีกิตติศัพท์ว่าจะเกิดกบฏและได้มีเหตุวุ่นวาย ด้วยเรื่องจับรื่เนเถื่อน๒ ทั่งปรากก]ว่ามีผู้ทำอัฐปลอมมาก เกิดยุ่งยากในเรื่อง เครื่องแลกจนตื่นยัน ไม่เป็นอันซอขายในท้องตลาดอยู่หลายวัน” ดังนี้
๔ พระบา■ทสมเด็จฯ พระจลจอมเกล้าเจ้าอยู่บัวดำรัสว่า เหตุที่กรุงหริอ^ธยาเสียแก่พม่าเมื่อ พ.ห. ๒๓๑๐ นั้น เป็นเพราะเจ้านายวิวาทแย่งขิงราชสมบ้ตกันมาเนอง 2 จนราษฎรไม่กล้าสามิภักดต่อเจ้านาย องค์ใด คิดเอาแต่ตัวรอดจึงเสียบ้านเมือง ใช่ว่าหมดคนดีนันหาไม่
๒ เรื่องจับรื่เนที่เกิดวิวาทกับกงสลอังกฤษ กล่าวมาแล้วในตอนที่ ๑๐
แต่ที่จริงมีเหตุการณ์อันเป็นเรื่องร้อนต้องรีบระงับเมื่อแรกขึ้นรัชกาล ที่ ๕ แต่ ๒ เรื่อง คือ เรื่องเงินตราเรื่อง ๑ กับเรื่องจีนตั้วเหียอีกเรื่อง ๑ จะกล่าวอธิบายเป็นลำดับต่อไปในตอนนี้
เรื่องเงินตรา
เดิมเงินตราในประเทศสยามนี้!ซ้เงินพดด้วง (รปเป็นก้อนกลม) ตี ตรารัชกาลประจำเป็นสำคัญ เป็นประเพณีลืบมาแต่ครังกรุงศรีอยุธยาเป็น ราชธานี และเงินพดด้วงนี้นทำเป็น ๔ ขนาด ขนาดใหญ่ราคา ๑ บาท ขนาด รองราคากึ่งบาท (แต่ขนาดนี้มีใคร่ชอบใช้กัน) ขนาดต่อลงมาราคาสลึงหนึ่ง (๔ สลึงเป็นบาท) ขนาดเล็กราคาเทื้เอง ๑ (๒ เพีองเป็นสลึง) เครื่องแลกราคา ตากว่านี้นลงมาใช้เบี้ยหอยซึ่งมาจากทะเล อัตราราคา ^๐๐ เบี้ยต่อเพื้เอง๐ แต่ราคาเบี้ยไม่คงที่ อาจจะขึ้นและลดผิดกันได้มาก ๆ ตามเวลาที่มีซาวต่าง ประเทศบรรทุกเอาเบี้ยเช้ามาขายมากหรือน้อย ถ้าคราวมีเบี้ยเช้ามามาก ราคาก็ลด ๑,๐๐๐ เบี้ยต่อเทื้เอง ถ้าเบี้ยขาดคราวราคาก็ขึ้นถึง ๖๐๐ เบี้ยต่อ เพี้เอง
การเปลี่ยนแปลงเงินตราในกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อรัชกาลที่ ๔ ตั้งแต่ทำหน้งลือสัญญากับฝรั่งต่างประเทศแล้ว การ ค้าขายในกรุงเทพฯ เจริญรวดเร็วเกินคาดหมาย เช่นแต่ก่อนมามีเรือกำบี้น ฝรั่งเช้ามาค้าขายในกรุงเทพฯ เพียงราวปีละ ๑๒ ลำ แต่พอทำหนังสือสัญญา แล้ว ก็มีเรือกำบี้นฝรั่งเช้ามาค้าขายตั้งปีละ ๒๐๐ ลำ* พวกพ่อค้าฝรั่งเอาเงิน เหรียญดอลลาร์ซึ่งใช้ในการซื้อขายทางเมืองจีนเช้ามาซื้อสินค้า ราษฎรไทยไม่ ยอมรับ ฝรั่งจึงต้องเอาเงินเหรียญดอลลาร์มาขอแลกเงินบาทจากรัฐบาล ก็ เงินบาทพดด้วงนี้นช่างหลวงทำที่พระคลังมหาสมบ้ตี เตาหนึ่งทำได้ราววันละ ๒๔๐ บาท เพราะทำแต่ด้วยเครื่องมือมีไดิใช้เครื่องจักร เตาหลวงมี ๑๐ เตา ระดมกันทำเงินพดด้วงได้แต่ละวันละ ๒,๔๐๐ บาท เป็นอย่างมาก ไม่พอให้ ฝรั่งแลกตามปรารถนาพวกกงสุลพากันร้องทุกข์ว่าเป็นการเสียประโยชน์ของ
" ในกฎVIมายหมวด™ระราชกำหนดใหม่ปรากฏว่า เมื่อรัชกาลที่ ๑ อัตราราคาเบี้ย ๙๐๐ ต่อเที่เอง ราคาเห็นจะตกเมื่อมื่เรือต่างประเทหมาค้าขายมากขึ้นในรัชกาลภายหลัง * ข้อนี้กล่าวไว้ในหนังตีอ บางกอกคาเลนดา ของหมอบรัดเล เล่ม ค.ค. ๑(ร๖๙
พวกชาวต่างประเทศที่มาค้าขาย พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระราชดำริจะเปลี่ยนรูปเงินตราสยามเป็นเหรียญ (ครั้งนั้นเรียกว่า “เงินแป”)ให้ทำได้ด้วยเครื่องจักร และในเมื่อกำลังรอเครื่องจักรนั้นโปรดฯ ให้ ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ราษฎรรับเหรียญดอลลาร์จาก ซาวต่างประเทศ แล้วเอามาแลกเงินบาทที่พระคลงมหาสมบัติได้ โดยอัตรา ๓ เหรียญดอลลาร์ต่อ ๔ บาท ราษฎรยังไม่พอใจจะรับเงินดอลลาร์ โปรดฯ ให้เอาตรามหามงกุฎและตราจักรซึ่งสำหรับตีเงินพดด้วงตีลงเป็นสำคัญใน เหรียญดอลลาร์!ห้ใซไปพลาง* ก็ยังมิใคร่มีใครพอใจจะใช้ ครั้นถึงปี1วอก พ.ศ. ๒๔๐๓ การสร้างโรงกษาปณ์สำเร็จ๖ ทำเงินตราลยามเป็นเหรียญมีตราพระ มหามงกุฎกับฉัตรทั้งสองช้างค้านหนึ่ง ตราช้างเผือกอยู่ในวงจักรค้านหนึ่ง เป็นเหรียญเงิน ๔ ขนาด คือ บาทหนึ่ง กึ่งบาท สลึงหนึ่ง เที้เองหนึ่ง๗ และทำ เหรียญทองคำราคาเหรียญละ ๑๐ ลลึง (ตรงกับตำลึงจีน) ด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อประกาศให้ใช้เงินตราอย่างเหรียญแล้ว เงินพดด้วงก็ยังโปรดฯ อนุญาต ให้ใช้อยู่ เป็นแต่ไม่ทำเพิ่มเติมขึ้น
ต่อมาอีก ๒ ปี ถึงปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕โปรดให้โรงกษาปณ์ทำเหรียญดีบุก ขึ้นเป็นเครื่องแลกใช้แทนเบี้ยหอย เหรียญดีบุกนั้นก็มีตราพระมหามงกุฎกับ ฉัตรและตราช้างในวงจักร ทำนองเดียวกับตราเงินเหรียญ ทำเป็น ๒ ขนาด ขนาดใหญ่ให้เรียกว่า “อัฐ” ราคา ๔ อันเทื้เอง เท่ากับอันละ ๑๐๐ เบี้ย ขนาด เล็กให้เรียกว่า “โสฬศ” ราคา ๑๖ อันเที้เอง เท่ากับอันละ ๔๐ เบี้ย การใช้เบี้ย หอยก็เป็นอันเลิกแต่นั้นมา
ถึงปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง พระราชดำริให้ลร้างเหรียญทองคำมีตราทำนองเดียวกับเงินเหรียญขึ้น
* เหรียญดอลลาร์ตึฅราพระมหามงกุฎกับตราจักร ยังมีเหลีออยู่บ้างแต่เดี๋ยวนี้หายาก
๖ โรงกษาปณ์ทีกล่าวนี้ ตัวตึกยังอยู่ข้างฟากตะวันออกกนนประตูสุวรรณบริบาล เดี๋ยวนี้ไข้เป็นคลัง ชาวที่ สร้างขึ้นตรงโรงทำเงินพดด้วงของเดิม การสร้างโรงกษาปณ์มีเรื่องปราก/]ว่า สั่งเครี่องจักร มาจากเมืองเบอมีงอัมประเทฺศอังกฤษ และเรียกช่างอังกฤษเข้ามาสำหรับตั้งเคริองจักรด้วยแต่ช่าง คนนั้นมาตายลงก่อนตั้งเครื่องจักร พระวิสูตรโยธามาตยั(โหมด อมาตยกุล) รับอาสาตั้งเครื่องจักร โรงกษาปณ์ได้.โดยลำพัง จึงโปรดฯ ให้เป็นเจ้ากรมโรงกษาปณ์ต่อมา ๗ ยังมีเงินเหรียญขนาดตำลึง (๔- บาท) ขนาดกงตำลึง และขนาดที่งเขึ้เอง แต่มีไดิใข้เป็นเครื่องแลก
สำหรับให้เป็นเครื่องแลก ๓ ขนาด ขนาดใหญ่ให้เรียกว่า “ทศ” ราคา ๑๐ อัน ต่อชั่งหนึ่ง คืออันละ ๘ บาท (เท่าราคาทองปอนด์อังกฤษในสมัยนั้น) ขนาด กลางให้เรียกว่า “พิศ” ราคาอันละ ๕ บาท ขนาดเล็ก (คือเหรียญทองที่ได้ สร้างขึ้นแต่แรก) ให้เรียกว่า “พัดดึงส์” ราคาอันละ ๑๐ สลึง เท่ากับตำลึงจีน ดูเหมือนจะเป็นในคราวเดียวกับที่ทรงสร้างเหรียญทองเป็นเครื่องแลกนี้เอง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริสร้าง (ธนบัตร) เครื่องแลกทำด้วยกระดาษ มืตัวอักษรพิมพ์และประทับพระราชลัญจกร ๓ ดวงเป็นสำคัญทุกใบขึ้นอีกอย่าง ๑ เรียกว่า “หมาย” มีราคาต่าง ๆ กันตั้งแต่ ใบละบาท ๑ เป็นลำดับลงมา จนใบละเพื้เอง ๑ และทรงพระราชดำริสร้าง (เช็ค) เรียกว่าใบ “พระราชทานเงินตรา” อีกอย่าง ๑ ขนาดแผ่นกระดาษใหญ่ กว่า “หมาย” มืตัวอักษรพิมพ์และประทับพระราชลัญจกรด้วยชาด ๒ ดวง ด้วยครามดวง ๑ เป็นลายดุนดวง ๑ เป็นสำคัญทุกใบ มีราคาต่างกัน (ว่าตาม ตัวอย่างที่มีอยู่เมื่อแต่งหนงสีอนี้) ตั้งแต่ “พระราชทานเงินตราชั่งลิบตำลึง” ลงมาจนใบละ ๗ ตำลึง (สันนิษฐานว่าเห็นจะมีต่อลงไปจนใบละตำลึงหนึ่ง เป็นอย่างตา) กระดาษทั้ง ๒ อย่างนี้ ใครได้ก็เห็นจะเอาไปขึ้นเงินที่พระคลัง มหาสมบัติในไม่ช้า เพราะยังไม่แลเห็นประโยซนIนการใช้กระดาษเป็นเครื่อง แลกในสมัยนั้นจึงมิได้แพร่หลาย
ครั้นถึงปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐*ะ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้โรงกษาปณ์สร้างเหรียญทองแดงมีตราทำนองเดียวกับเหรียญ ดีบุกเป็นเครื่องแลกอีก ๒ ขนาด มีราคาในระหว่างเหรียญเงินกับเหรียญ ดีบุก ขนาดใหญให้เรียกว่า “ชีก” ราคา ๒ อันเที้เอง ขนาดเล็กให้เรียกว่า “เชี่ยว” ราคา ๔ อันเทึ๋เอง๘
เงินตราไทยที่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระ ราชดำริสร้างขึ้นเป็นเหรียญนั้น ที่เป็นเงินและทองแดงใซได้ตอมาดังพระ ราชประสงด์แต่ที่เป็นทองคำและดีบุกเกิดเหตุขัดช้อง ด้วยเหรียญทองคำนั้น ชาวเมืองเอาไปเก็บเลียอย่างทองรูปพรรณ หรือมิฉะนั้นก็เอาไปทำเครื่อง **
** เหรียญซีกและเชี่ยวเดิมทำหนา พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอ^หัวทรงโปรยทาน เหรียญ ซีกไปถูกดิรษะคนแตก จึงโปรดฯ ให้ทำให้บางลง
แต่งตัวเลีย ไม่ชอบใช้เป็นเครื่องแลกในการซื้อขาย เหรียญทองเป็นของ มีน้อยก็เลยหมดใป ล่วนเหรียญดีบุกนั้น เมื่อแรกสร้างขึ้นก็ได้ทรงปรารภว่า เป็นของอาจสึกหรอและทำปลอมง่ายจึงโปรดฯ ให้เจึอทองแดงและดีบุกดำ ลงในเนื้อดีบุกที่ทำเหรียญให้แข็งผิดกับดีบุกสามัญถึงกระนั้นพอใช้เหรียญดีบุก กันแพร่หลาย ไม่ช้าก็มีพวกจีนคิดทำปลอม ครั้นตรวจจับในกรุงเทพฯ แข็งแรง พวกผู้ร้ายก็หลบลงไปซ่อนทางหัวเมืองปักษ๊เ.ตั แล้วลอบล่งเช้ามาจำหน่าย ในกรุงเทพฯ เกิดมีเหรียญดีบุกปลอมในท้องตลาดมากขึ้นทุกที จนราษฎร รังเกียจการที่จะรับใช้เหรียญดีบุก ด้วยไม่รู้จะเลือกว่าไหนเป็นหลวงและไหน เป็นของปลอม จะกลับใช้เบี้ยหอยก็หาไม่ได้ ด้วยเลิกใช้มาเลียหลายปีแล้ว
เมื่อเริ่มรัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๑๑ เป็นเวลากำลังเกิดการปีนป่วนด้วย ราษฎรไม่พอใจรับเหรียญดีบุก ว่าถึงตลาดในกรุงเทพฯ แทบจะหยุดการชื้อ ขายอยู่หลายวัน รัฐบาลจึงต้องรีบวินิจฉัยแล้วออกประกาศเมื่อ เดือน ๑๑ แรม ๑๒ คํ่า ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ ขึ้นในรัชกาลที่ ๕ ได้เพียง ๑๓ วัน สั่ง ให้คนทั้งหลายนำเหรียญทองแดง และเหรียญดีบุกของหลวงมาขึ้นเอาเงิน จะยอมให้เต็มราคาภายใน ๑๕ วัน เมื่อพ้นกำหนดนั้นไปแล้วให้ใช้ลดราคา ลงเหรียญทองแดงอย่างซีกคงราคาแต่ละอัฐ ๑ (๘ อันเพีอง) อย่างเชี่ยวคง ราคาแต่อันละโสฬศ ๑ (๑๖ อันเพื้เอง) เหรียญดีบุกก็ลดราคาลง เหรียญอัฐ คงราคาแต่อันละ ๒๐ เบี้ย (๔๐ อันเพีอง) อย่างโสฬศคงราคาแต่อันละ ๑๐ เบี้ย (๘๐ อันต่อเพีอง) แม้รัฐบาลประกาศอัตราราคาอย่างนั้นแล้ว ราษฎร ยังลดราคากันโดยลำพังต่อลงไปอีก ใช้อัฐดีบุกเดิมในท้องตลาดราคาเพียง อันละ ๑๐ เบี้ย (๘๐ อันต่อเพีอง) โสฬศดีบุกกลดราคาลงไปตามกันเป็นอัน ละ ๕ เบี้ย (๑๖ อันต่อเพื้เอง) คำซึ่งเคยเรียกวาอัฐและโสฬศก็เรียกกันว่า “เก๊” แต่ใช้กันต่อมาอีกหลายปี
เพราะเกิดลำบากด้วยเรื่องเงินตราดังกล่าวมา รัฐบาลจึงได้ตกลง แต่แรกขึ้นรัชกาลที่ ๕ ว่าจะลร้างโรงกษาปณ๊!หม่ให้ดีขึ้นกว่าเก่า๙ แต่การ ที่สร้างกว่าจะสำเร็จหลายปี ในชื้นแรกจะต้องทำเงินตราประจำรัชกาลที่ ๕ ขึ้นตามประเพณีเปลี่ยนรัชกาลใหม่ จึงทำให้ที่โรงกษาปณ์เดิมไปพลาง
๙ ดีอตีกที่อย่ทางตะวันตกแห่งประตูสุวรรณบริบาลบัดนี้
เงินเหรียญตรารัชกาลที่ ๕ ซึ่งลร้างขึ้นฃั้นแรกนั้น ด้านหนึ่งเป็นตราพระเกี้ยว ยอดมีพานรองสองชั้นและฉัตรตั้งลองข้าง อีกข้างหนึ่งคงใช้รูปข้างเผือกอยู่ ในวงจักรเหมือนรัชกาลที่ (ะ แต่ทำเพียง ๓ ขนาด ที่คนตั้งหลายชอบใช้ คือ เหรียญบาท เหรียญสลึงและเหรียญเพื่อง ในคราวตั้นยังไม่ได้ทำเหรียญ ทองแดงสำหรับรัชกาลที่ ๕ (ด้วยรัฐบาลทราบว่าสั่งให้ทำในประเทศอื่นถูก กว่าทำเอง แต่จะให้ทำในอินเดียหรือยุโรปยังไม่ตกลงเป็นยุติ) ทำแต่เหรียญ ดีบุกขึ้นใหม่อย่างหนึ่ง ดวงตราทำนองเดียวกับเงินเหรียญ ขนาดเขื่องกว่าอัฐ ดีบุกรัชกาลที่ (ะ ลักหน่อย ๑ แต่ให้ใช้ราคาเพียงโสฬศ ๑ คือ ๑๖ อันเพื่อง เรื่องเงินตราก็เป็นอันเรียบร้อยในคราวหนึ่ง
แต่ต่อมาเมื่อราคาทองแดงและดีบุกสูงขึ้นมีผู้รัว่าราคาเหรียญทองแดง และเหรียญดีบุกที่ใช้กันที่ท้องตลาดในกรุงเทพฯ ตากว่าราคาเนื้อทองแดง และดีบุกหลอมซึ่งมีขายกันในประเทศอื่น ก็พากันเอาเหรียญทองแดงและ เหรียญดีบุกหลอมส่งไปขายเสียประเทศอื่นเป็นอันมาก ครั้นเหรียญทองแดง และดีบุกมีใช้ในท้องตลาดน้อยลง ก็เกิดการใชปีกระเบื้องกันขึ้นแพร่หลาย อัน ปีกระเนื้องนั้นเดิมเป็นแต่คะแนนสำหรับเล่นเบี้ยในโรงบ่อน จีนเจ้าของบ่อน คิดทำขึ้นเพื่อให้ใช้ขอลากได้บนเสื่อ สะดวกกว่าเงินตรา เวลาคนไปเล่นเบี้ยให้ เอาเงินแลกปีมาเล่น ครั้นเลิกแล้วก็ให้คืนปีแลกเอาเงินกลับไป เป็นประเพณี มาดังนี้ ใครเป็นนายอากรบ่อนเบี้ยตำบลไหน ก็คิดทำปีมีเครื่องหมายของ ตนเป็นคะแนนราคาต่าง ๆ สำหรับใช้เล่นเบี้ยในบ่อนตำบลนั้น การที่เกิดใช้ ชุ้เป็นเครื่องแลกแทนเงินตรา เดิมเกิดขึ้นแต่นักเลงเล่นเบี้ยที่มักง่าย เอาปี ชื้อของกินตามร้านที่หน้าโรงบ่อน ผ้ขายก็ยอมรับ ด้วยอาจเข้าไปแลกกลับ เป็นเงินที่ในโรงบ่อนไดิโดยง่ายจึงใชปีกระเบื้องกันในบริเวณโรงบ่อนขึ้นก่อน ครั้นเมื่อหาเหรียญทองแดงและเหรียญดีบุกของหลวงใช้ยากเข้า ก็ใช้ปีเป็น เครื่องแลกแพร่หลายห่างบ่อนเบี้ยออกไปทุกที เพราะคนเชื่อว่าอาจจะเอา ไปชื้อเป็นเงินเมื่อใดก็ได้ ฝ่ายนายบ่อนเบี้ยจำหน่ายปีได้เงินมากขึ้น เห็นได้ เปรียบก็คิดสั่งปีกระเบื้องจากจีนเข้ามาเพิ่มเติมทำเป็นรูปและราคาต่างๆให้ คนชอบ ตั้งแต่อันละโสฬศ อันละอัฐ อันละไพ สองไพ๔๐ จนถึงอันละเพื่อง *
*๐ คำว่า ไท มาแต่จีนเรียกว่า ไทบา ราคาไท ๑ เท่ากับ ๘ อัฐ
สลึงสองสลึงเป็นอย่างสูง มีทุกบ่อนไป ก็แต่ลักษณะอากรบ่อนเบี้ยนั้นต้อง ว่าประมูลกันใหม่ทุกปี เมื่อสิ้นปีลง นายอากรคนไหนไม่ได้ทำอากรต่อไป ก็ กำหนดเวลาให้คนไปเอาปีบ่อนของตน มาแลกเงินคืนภายใน ๑๕ วัน พ้น กำหนดไปไม่ยอมรับ การอันนี้ก็กลายเป็นทางที่เกิดกำไร เพิ่มผลประโยชน์แก่ นายอากรบ่อนเบี้ยอีกทางหนึ่ง ฝ่ายราษฎรถึงเลียเปรียบก็มีสู้รู้สึกเดือดร้อน ด้วยได้!ชปีเป็นเครื่องแลกกันในการซื้อขายแทนเหรียญทองแดงและดีบุกซึ่ง หายาก ก็ไม่มีใครร้องทุกข์ เป็นเช่นนี้มาจนปีจอ พ.ศ. ๒?!ะ๑๗ รัฐบาลจึงต้อง ประกาศห้ามมิให้นายบอนเบี้ยทำบี้เ๔๑ แต่ในเวลานั้นเหรียญทองแดงซึ่งสั่งให้ ทำในยุโรปยังไม่ลำเร็จ ต้องออกธนบัตรราคาใบละอัฐ ๑ให้!ช้กันในห้องตลาด อยู่คราวหนึ่งจนถึงปีซวดพ.ศ.๒๔๑๙จึงได้จำหน่ายเหรียญทองแดงประจำ รัชกาลที่ ๕ ให้!ซ้กันในบ้านเมือง ทำเป็น ๔ ขนาดคือ ซีก เชี่ยว อัฐ และ โสฬศ มีตราพระจุลมงกุฎอยู่บนอักษรพระนาม จ.ป.ร ต้าน ๑ อักษรบอกราคา ต้าน ๑ เหมือนกันหมดทุกขนาด เรื่องเงินตราก็เป็นอันยุติเรียบร้อย
เรื่องอั้งยี่
เรื่องจีนตั้วเหียเป็นเรื่องเกิดในรัชกาลอื่น มีกรณีลีบต่อมาถึงรัชกาล ที่ ๕ และยังจะปรากฏกลายเป็นเรียกว่าอั้งยี่ มีเรื่องในตอนหนึ่งอีก แต่มูลเหตุ ที่เกิดตั้วเหียและอั้งยี่ในประเทศสยามยังไม่เห็นอธิบายในหนังสืออื่น จึงได ตรวจเรื่องเดิมเก็บเนื้อความมาเรียบเรียงลงไว้ในหนังสือนี้พอให้ผู้อ่านทราบ เหตุการณในเรื่องอั้วเหียและอั้งยี่ซัดเจนขึ้น อันคำที่เรียกกันแต่ก่อน “ตั๋วเห็ย” ก็หมายความอย่างเดียวกับที่เรียกกันภายหลังว่า “อั้งยี่” นั้นเอง คือสมาคม ลับซึ่งพวกจีนคิดตั้งขึ้น“๒ เรื่องตำนานของสมาคมนั้นมีปรากฏทางเมืองจีนว่า จำเดิมแต่ประเทศจีนต้องตกอยู่ในอำนาจของพวกเม่งจูตั้งแต่ พ.ศ. ๒๑๙๗ มา ก็มีพวกจีนเข้าเป็นสมาคมลับ เพื่อจะพยายามกำจัดพวกเม่งจู แล้วเชิญ เชื้อลายพระเจ้าแผ่นดินราชวงศ!ต้เหฺมง อันเป็นกษัตริย์จีนขึ้นครองแผ่นดิน ดังเก่า การที่พวกจีนตั้งสมาคมลับ อั้นเดิมมีแตในเมืองจีน เพราะเหตุเป็นดัง
๔๔ มีผู้ได้ลองรวบรวมตัวอย่างปีกระเบื้องต่าง ๆ ซี่งพวกจีนนายปอนเบี้ยคิดทำขึ้น ได้กว่า (๐,๐๐๐ อย่าง ๐๒ คำตั๋วเมีย แปลว่าบี้ใหญ่ เป็นคำที่พวกในสมุนเรียกผู้เป็นหัวหน้า ไทยเอา)งาเรียกเป็นนา}งสมาคม คำว่าอั้งยี่ เป็นนามที่แท้ของสมาคม เรียกตามเสียงจีนแต้จีว หมายเอานามพระเจ้าย่วงผู้อันเป็น พระเจ้าแผ่นดิน ด้นราขวงค!ตัเหมง
กล่าว ต่อนานมา พวกจีนที่อยูในประเทศอื่นจึงเอาแบบสมาคมนั้นไปตั้งขึ้น ในประเทศอื่น ด้วยเหตุอย่างอืนและความประสงค์เป็นอย่างอื่น หาได้เกี่ยว แก่เรื่องกำจัดพวกเม่งจู่ไม่
ประเทศสยามนี้จีนย่อมนิยมกันแต่ไรมา ว่าเป็นที่หาทรัพย่ได้ง่าย ทั้งรัฐบาลและชาวเมืองกัโม่รังเกียจจีนเพราะฉะนั้นพวกจีนซาวเมืองทางฝ่ายได้ ที่อัตคัดขัดสน จึงมักพากันมาหากินในประเทศสยาม ที่มาหาทรัพย์สินพอ แก้อัตคัดได้ แล้วกลับไปก็มื บางคนมาได้ความสุขสบายเกินคาดหมายเลย ทิ้งเมืองจีนมาตั้งภูมิลำเนาเป็นชาวสยาม ได้โทยเป็นภรรยา เกิดลูกหลานใน เมืองไทยก็มื จีนในประเทศสยามจึงผิดกันเป็น ๒ ชนิด คือ จีนซึ่งแรกมาหรือ ไปๆ มาๆ ไม่อยู่ประจำ เรียกว่า “จีนใหม่” ชนิด ๑ จีนซึ่งมาตั้งภูมิสถานอยู่ ในประเทศสยามเป็น “จีนเก่า” ชนิด ๑ ก็ธรรมดาชนชาติจีนนั้นย่อมมือุปนิสัย ฉลาดในการหาทรัพย์สินยิ่งกว่าไทย หรือจะว่าฉลาดในการนั้นยิ่งกว่ามนุษย์ ชาติอื่นๆ หมดก็ว่าได้จีนที่เข้ามาอยู่เป็นซาวสยามจึงมักได้เป็นคฤหบดี หรือ แม้อย่างตั้าก็สามารถทำมาหากินเป็นอิสระแก่ตนไดีโดยมากพวกจีนที่เข้ามา ใหม่ยังไม่รู้เบาะแสและขนบธรรมเนียมบ้านเมือง ก็อาศัยมากินกับพวกจีน เก่า จีงมืจีนทั้งสองอยู่ด้วยกันทุกตำบลที่จีนตั้งทำมาหากิน ทั้งที่ในกรุงและ หัวเมือง เป็นเช่นนี้มาแต่โบราณ
การที่จีนตั้งสมาคมลับเป็นตั้วเหียในประเทศสยาม ปรากฏขึ้นเมื่อใน รัชกาลที่ ๓ พิเคราะห์ดูเหตุการณ๊โนสมัยนั้น เหตุว่าน่าจะเป็นด้วยเรื่องรัฐบาล จับฝ่น เป็นมูลเหตุให้พวกจีนตั้งตั้วเหีย คือเดิมพวกจีนเอาฝ่นเข้ามาสูบแล้ว พาให้โทยแอบสูบ&เนขึ้นบ้าง จีงมืพระราชกฤษฎีกาตั้งไว้แต่โบราณ*๓ ห้ามมิ ให้โครสูบฝ่นหรือเอาฝ่นเข้ามาในประเทศสยาม แม้เช่นนั้น จีนก็ยังลักลอบ เอาฝ่นเข้ามา และไทยที่สูบฝ่นก็มือยู่เสมอ แต่ไม่สู้มาก ครั้นมาถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อทางเมืองจีนเกิดมีพวกฝรั่งกับจนคบคิดกันคาฝ่นแพร่หลาย (ดังกล่าว มาแล้วในตอนที่ ๑๐) พวกจีนที่เข้ามาหากินในเมืองไทย เป็นคนสูบรื่เนติดมา จากเมืองจีนมากขึ้น หรือถ้าพูดกันอิกนัยหนึ่ง คือความต้องการฝ่นเกิดมืมาก ขึ้นในประเทศนี้ ก็มืจีนเอาฝ่นเข้ามาจำหน่ายมากขึ้น เลยเป็นปัจจัยซักจูงให้
*๓ IVฆจะตั้ง(ฆึ๋ดต*)นปลว?/สมั(เกรงต่ร็ค*!*;*!ๆเ{ว**?)ปี
ไทยทั้งที่บรรดาศักดสูงและตาพากันสูบนั่นมากขึ้น๔*ความทราบถึงพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงดำรลสั่งให้ตรวจจับพวกค้านั่นเอาตัวมาลง พระราชอาญา กวดขันขึ้นตังแต่ปีกุน พ.ศ. ๒๓๘๒ ก็แต่ธรรมดาการสูบนั่นนั่น เมื่อสูบติดแล้วยากที่จะละได้ และการค้านั่นพวกจีนกิได้กำไรมากครั้นมีการ ตรวจจับกวดขัน จะเอานั่นช่อนในเรือสำเภาเข้ามาในกรุงเทพฯ ไม่ได้สะดวก ตังแต่ก่อน จีนจำพวกที่ค้านั่นกิไปคบคิดกันกับพวกจีนซึ่งออกไปทั้งหากิน อยู่ตามหัวเมือง ทางปากอ่าวและชายทะเล ให้เป็นลูกช่วงรับนั่นขึ้นจากเรือ สำเภาตามชายทะเล แล้วลอบส่งเข้ามาจำหน่ายที่กรุงเทพฯ การที่ทำอย่างนั่น จำต้องลักลอบช่อนเร้น และต้องมีสมัครพรรคพวกที่ไว้วางใจช่วยกันทุกระยะ ทาง จึงเอาวิธีทั้วเหียมาทั้งขึ้นเป็นสมาคมลับสำหรับค้านั่น หัวหน้ามักเป็นจีน เก่า มีจีนใหม่เป็นพรรคพวกมากน้างน้อยบ้างทุกแห่ง ครั้นทั้วเหียมีกำลังมาก ขึ้นกิกำเริบ บางแห่งเลยประพฤติเป็นโจรสลัดตเรือและปล้นสะดม บางแห่ง กิต่อสู้เจ้าพนักงานซึ่งไปตรวจจับนั่นจนเป็นการใหญ่โต ถึงต้องรบกันที่เมือง นครไชยศรี เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๓๙๐ ครั้งหนี่ง และในปีต่อมาพวกจีนทั้วเหีย ที่เมืองฉะเชิงเทรากำเริบถึงเป็นกบฏ ยิงผู้ว่าราชการเมืองตายแล้วเข้ายึดเอา ป้อมไว้เป็นที่มั่น ต้องยกกองทัพออกไปปราบปราม แต่การปราบปรามครั้งนั่น ฆ่าจีนเสียมาก แต่นั่นพวกจีนทั้วเหียกิเข็ดขยาด ไม่กล้าสู้อำนาจรัฐบาล เป็นการสงบมาคราวหนึ่ง
ถึงรัชกาลที่ ๙ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรึกษา เสนาบดีเห็นพร้อมกันว่า ที่การห้ามนั่นกวดขันเมื่อในรัชกาลที ๓ ไม่เป็นผลดี ได้ดังปรารถนา เพราะนั่นกิยังเข้าเมืองอยู่เลมอ คนสูบนั่นกิไม่น้อยลง ลำบาก เปล่า ๆ ให้เปลี่ยนวิธีจัดการเรื่องนั่นเป็นอากรผูกขาดของรัฐบาลเมื่อปีกุนพ.ศ. ๒๓๙๔ คือรัฐบาลชื้อนั่นเข้ามาต้มจำหน่ายใหจีนชื้อไปสูบได้ตามชอบใจ คง ห้ามแต่ไทยไมให้สูบนั่น๔* ทั้งแต่จัดการเช่นนั่นกิกลับได้เงินผลประโยซน้แกํ แผ่นดินมากขึ้น และการตรวจจับนั่นกิไดไม่ต้องลำบากมากเหมือนแต่ก่อน แต่การที่พวกจีนเข้ามาเป็นสมาคมทั้วเหียกิยังไม่สูญสิ้นไป มาถึงชั้นนี้ความ
๔* ผู้แต่งหนังสํอนี้ได้ลองลิบเหตุทไทยลบป่น ได้ควางงว่า มักเป็นด้วฺยปวยเป็นโรคอันกอปรด้วยโรค ทุกขเวทนาอยู่ก่อน จีนบอกว่าสูบป่นระงับทุกขเวทนาได้จีงสูบป่น แล้วกิเลยติด การทีห้ามไทยมิให้สูบป่นนั้น สำเร็จเทียงเอาโทษแก่ผู้มิบรรดาหักดึ๋ขงสูบป่นติด
มุ่งหมายของพวกตั้วเหียแปรไปเป็นต่อสู้เจ้าภาษีนุายฺอากร ซึ่งเป็นจีนด้วย กันเอง เพราะตั้งแต่ปลายรัชกาลที่ ๒ มา มีอากรตั้งขึ้นใหม่หลายอย่างและ การเก็บอากรซึ่งจัดขึ้นในสมัยนั้นใชวิธีเรียกประมูล ถ้าผู้ใดรับทำอากรอย่าง ใด โดยสัญญาว่าจะส่งเงินหลวงได้มากกว่าเพื่อน ก็ตั้งให้ผู้นั้นเป็นเจ้าภาษี นายอากรอย่างนั้น มีกำหนดปีหนึ่งหรือกว่านั้นตามสมควรเก็บ,๖ จีนฉลาด ในกระบวนแสวงหาทรัพย์สิน รู้จักคิดด้นทุนกำไรดีกว่าไทย การประมูลภาษี อากรจึงได้แก่จีนแทบทั้งหมด ผู้ซึ่งได้เป็นเจ้าภาษีอากรมักเป็นจีนเกาหรือ ชั้นลูกจีนอยู่ในประเทศนี้ซึ่งมีพรรคพวกมากและรู้ขนบธรรมเนียมเข้ากับไทย ได้สนิทสนมถึงได้มียศศักดเป็นขุนนางก็มี ก็แต่การเสียภาษีอากรนั้นราษฎร ย่อมมีใคร่พอใจจะเสีย หรืออยากเสียแต่น้อยที่สุดอยู่เป็นธรรมดา ฝ่ายข้าง เจ้าภาษีนายอากรสิได้รับสัญญาว่าจะส่งเงินหลวงให้มากกว่าเพื่อน ถ้าเก็บ เงินได้น้อยไปก็เป็นภัยแก่ตน (ด้วยในสมัยนั้น กฎหมายยังอนุญาตให้จำลูก หนี้เร่งเงินจนกว่าจะได้) ถ้าเก็บเงินได้ยิ่งมากยิ่งเป็นประโยชน์แก่ตน ก็เป็น ธรรมดาที่จะพยายามและใช้อุบายต่าง ๆ เรียกเร่งเอาเงินจากราษฎรให้[ด้มาก ที่สุด ซึ่งจะพึงเรียกได้แม่โดยมีเป็นธรรม ราษฎรที่เป็นไทยไม่สู้จะเดือดร้อน ด้วยมักทำมาหากินแต่พอเลี้ยงชีพ ไม่มีลมใ!!ติวตถาซึ่งเจ้าภาษีนายอากรจะ เรียกได้เท่าใดนัก แต่พวกจีนที่มาตั้งทำมาหากินอยู่ในเมืองไทยมุ่งหมายที่ จะละลมทรัพย์สินเป็นสำคัญ มีตัวเงินซึ่งจะเรียกได้มากกว่าราษฎรที่เป็นไทย พวกจีนจึงได้ความเดือดร้อนจากเจ้าภาษีนายอากรยิ่งกว่าไทย ร้องฟ้องใน โรงศาลก็เสียเปรียบ ด้วยเจ้าภาษีนายอากรเป็นเจ้าพนักงานทำการให้รัฐบาล ด้วยเหตุนี้พวกจีนจึงยังอาศัยการตั้งตั้วเหียเป็นกำลังกีดกันการเบียดเบียน ของเจ้าภาษีนายอากร แต่ที่ในกรุงเทพฯ ไม่ใคร่มีเหตุ เพราะพวกจีนมักพึ่ง พำนักอยู่ในเจ้านายหรือข้าราชการผู้ใหญ่ช่วยคุ้มครอง มักเกิดวิวาทกับพวก เจ้าภาษีนายอากรแต่ตามหัวเมือง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริแกิไขด้วยพระบรมราโชบายอย่างหนึ่ง คิอในหัวเมืองใดมจีน *
*๖ ในหนังตีอโบราณปรากฏแต่ว่าเก็บอากร คำว่า เจ้าภาษีเกี่ยวกับการเก็บผลประโยชน์แผ่นดินขบใหม่ ดูเหม่อนจะใช้ขึ้นเมื่อเกดวิธีให้ประรุ!ลกันใครรับประรุ!ลได้สูงกว่าเพื่อน ก็ได้ภาษี เรียกว่า “เจ้าภาษี เจ้าภาษีคนนั้นได้รับทำอากรอย่างใด ก็ได้เป็นนายอากรอย่างนั้น จึงเก็ดนามว่า เจ้าภาษีอากร หมายควานว่าเป็นผู้รับประรุ!ลอากรอย่างนั้นสูงกว่าเพื่อนคำว่า “เก็บภาษีอากร" เมื่องมาจากคำ เจ้าภาษีอากรนั้นเอง เรียกตามความสะดวกปากมาจนทุกวันนี้พี่กล่าวมานี้ตามความสันนิษฐาน
อยู่มาก เช่น เมืองนครไชยศรีเป็นต้น โปรดฯ ให้เลือกคฤหบดีจีนซึ่งเป็นคน ซื่อสัตย์ มืผู้คนนับถือมาก ตั้งให้มืตำแหน่งเป็นกรมการ บางเมืองไห้มียศถึง เท่ากับปลัด มืหน้าที่เป็นเจ้าพนักงาน ช่วยระงับความทุกข์และทำนุบำรุงพวก จีนในเมืองนั้น ๆ เหตุการณ์เรื่องตั้วเหียในหัวเมืองก็ลงบไปใต้อีกคราวหนึ่ง มาถึงตอนปลายรัชกาลที่ ๔ เกิดตั้วเหียขึ้นอีก แต่คราวนี้เกิดทางหัวเมือง ชายทะเลตะวันตก คือที่เมืองภูเก็ตเป็นต้น ด้วยตั้งแต่ดีบุกขึ้นราคาก็มื การขุดหาแร่ดีบุกกันในแหลมมลายู แพร่หลายนั้งในแดนอังกฤษและแดนไทย อาศัยเมืองสิงคโปร์และเมืองเกาะหมากเป็นตลาดขายดีบุกไปต่างประเทศ การขุดหาดีบุกในลมัยนั้น พวกจีนทำทั้งนั้น จีนที่มีทุนรอนเป็นเถ้าแก่หาจ้างจีน เลวในเมืองจีนมาเป็นแรงงาน แต่ละแห่งมีจำนวนมากนับด้วยร้อยและพัน เพื่อ ประโยชน่ในการเรียกหาว่าจ้างและปกครองจีนเลวที่ทำเหมืองดีบุกครั้งนั้น พวกจีนที่ทำเหมืองในแดนอังกฤษคิดตั้งสมาคมขึ้นก่อน เรียกกันว่า “ยี่หิน” สมาคม ๑ “ปูนเถ้าก๋ง” สมาคม ๑ในขึ้นแรกก็เป็นทำนองสมาคมอย่างเป็ดเผย จีนทำงานของพวกสมาคมไหน หัวหน้าสมาคมนั้นก็เป็นผู้ควบคุมทำนุบำรุง การตั้งสมาคมทั้ง ๒ นั้นแพร่หลายมาจนถึงในแดนสยาม เจ้าเมืองกรมการเห็น เป็นการดีก็อุดหนุน และพวกหัวหน้าสมาคมเข้ามาหาเสนาบดีในกรุงเทพฯ ก็ได้รับความยกย่องคล้ายกับเป็นกรมการจีน ก็แต่ลักษณะที่จีนควบคุมกัน เป็นต่างพวกเช่นนั้น เป็นธรรมดามิเร็วก็ข้า ย่อมเกิดเหตุ ๒ อย่าง คือ พวกจีน ที่มีกำลังมากมักแย่งผลประโยชน์ของพวกที่มีกำลังน้อยอย่าง ๑ และจีน ที่อยู่ต่างพวกเกิดวิวาทบาดทะเลาะกันเป็นส่วนตัวแล้ว เลยเอาพรรคพวกมา ทำร้ายกันอย่าง ๑ เพราะเหตุเป็นดังกล่าวมา สมาคมทั้งสองนั้นจึงกลายเป็น ตั้วเหิย และมักวิวาทกันเนืองๆ ทั้งที่ในแดนอังกฤษและแดนไทย ว่าเฉพาะ ในแดนไทย ถึงเกิดเหตุใหญ่โตที่เมืองภูเก็ตเมื่อปีเถาะ นพศก พ.ศ. ๒๔๑๐ ก่อนจะสิ้นรัชกาลที่ ๔ ปี ๑ จีนพวกยี่หินกับพวกปูนเถ้าก๋งเกิดวิวาทกันด้วย เรื่องแย่งน้ำที่จะไขมาทำเหมืองล้วงแร่ดีบุก แล้วเลยยกพวกตั้งพันเข้ารบกัน ที่กลางเมือง ผู้ว่าราชการเมืองห้ามก็ไม่ฟัง จะปราบปรามก็ไม่ไหว ด้วยไม่มี กำลังพอจะต่อสู้พวกตั้วเหิยก็ได้แต่บอกเข้ามายังกรุงเทพฯ ครั้งนั้นโปรดฯ ให้เจ้าพระยาภาณุวงศ์ เมื่อยังเป็นที่พระยาเทพประซุน เป็นข้าหลวงออก ไปเกณฑ์กำลังตามหัวเมืองที่ใกล้เคียงไปปราบพวกตั้วเหิยที่เมืองภูเก็ต แต่
พวกหัวหน้าตั้วเหียทั้ง ๒ ฝ่ายอ่อนน้อม รับสารภาพผิด ไม่ต่อสู้ เจ้าพระยา ภาณุวงศ์จึงพาตัวพวกหัวหน้าฝ่ายละ ๙ คน เข้ามากรุงเทพฯ รัฐบาลยอม ภาคทัณฑ์ เป็นแต่บังคับให้ถีอน้ำกระทำสัตย์สัญญาว่าจะไม่กบฏคดร้ายต่อ แผ่นดิน หรือก่อการกำเริบต่อไป แล้วปล่อยตัวกลับออกไปควบคุมผู้คนทำ เหมีองอยู่อย่างเดิม
ที่ในกรุงเทพฯ นี้ ก็มีมูลเหตุที่จะเกิดตั้วเหียขึ้นอีกแต่ในตอนปลาย รัชกาลที่ ๕ ด้วยมีภาษีอากรตั้งขึ้นใหม่อีกหลายอย่าง โดยจำเป็นต้องหา เงินสำหรับจ่ายไข้ราชการแผ่นดิน ทดแทนจำนวนเงินที่ขาดไป เพราะทำ หนังสือสัญญาการค้าขายกับต่างประเทศ ต้องเลิกการปิดซื้อปิดขายหลาย อย่าง อันเคยได้ผลประโยชน์แผ่นดินมาแต่ก่อน การเก็บภาษีอากรที่ตั้งขึ้น ใหม่นั้น ก็ใชวิธีให้ประมูลกันเป็นเจ้าภาษีนายอากรดังกล่าวมาแล้ว และจีน ประมูลได้ทั้งนั้น แต่มาถึงสมัยนี้พวกจีนที่มีทุนรอนพาหนะมาก มักรับทำ แต่ภาษีอากรที่เป็นรายใหญ่ เช่น ภาษืฝืนและสุราเป็นตัน ส่วนภาษีอากร ที่ไม่สำคัญและเงินน้อย แต่มีมากอย่างกว่ารายใหญ่ มักได้แก่จีนขั้นตั้าลง มา เกิดมีพวกจีนขั้นคฤหบดีที่หากินในการทำภาษีอากรขึ้นอีกจำนวนหนึ่ง ยังในสมัยนั้นประจวบเวลาการค้าขายในประเทศสยามกำลังเจริญ เกิดมี โรงจักรสีข้าวและเลื่อยไมัมีเรือลำเลียงสินค้า และมีการก่อสร้างต่างๆ อัน ต้องการแรงงานทวิขึ้นกว่าแต่ก่อน ก็มีจีนใหม่เข้ามาหากินในการรับจ้างเป็น แรงงาน ซึ่งมักเรียกกันว่า “จับกัง” หรือ “กุลี” มีจำนวนจีนมากขึ้นทุกที มา อยู่ในกรุงเทพฯ ก็มากที่ ออกไปตั้งทำมาหากินหรือไปรับจ้างเป็นแรงงานอยู่ ตามหัวเมืองก็มากขึ้นกว่าแต่ก่อน ก็เกิดมีจีนหัวหน้าขึ้นอีกจำพวกหนึ่ง เรียก กันว่า “เล้าเก” ทำการงานอันมีพวกกุลีอยู่ในปกครองมากบ้าง น้อยบ้าง จีน จำพวกที่หากินในการรับประมูลทำภาษีอากรก็ดิ จีนจำพวกที่เป็นเล้าเกคุม กุลีรับทำการงานก็ดี มักแย่งผลประโยชน์กัน เช่น แย่งประมูลภาษีอากรและ แย่งงานกันทำเป็นต้น ต่างก็คิดเอาเปรียบกัน ด้วยอุบายต่าง ๆ การตั้งตั้วเหีย เป็นอุบายสำคัญอย่างหนึ่งของพวกจีนจำพวกเหล่านั้น เป็นต้นว่า ถ้าผู้เป็น หัวหน้าตั้วเหียเข้าว่าประมูลภาษีอากร ผู้อื่นก็มิใคร่กล้าแย่ง ด้วยเกรงตั้วเหีย ซึ่งเป็นพรรคพวกอยู่ในท้องที่จะรังแก ถ้าผู้ซึ่งไม่ได้เป็นตั้วเหียจะเข้าว่าประมูล ก็จำต้องไปว่ากล่าวขอร้อง หรือยอมแบ่งผลประโยชน์ให้พวกตั้วเหืยอย่าให้
เกะกะกีดขวาง เกิดประโยชน์ขึ้นแก่ตั๋วเหียอย่างหนึ่ง88, จึงเริ่มเกิดตั๋วเหียขึ้น อีกหลายพวกหลายเหล่า แต่ยังไม่ทันปรากฏเหตุการณ์เมื่อในสมัยรัชกาล ที่ ๔ แต่มีเค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐาน ว่ารัฐบาลได้ปรารภอยู่แล้วแต่ในสมัยรัชกาล ที่ ๕ ว่าการปกครองจีนในประเทศสยามนี้อาจจะมีความลำบากเกิดขึ้นใหม่ จากจีน ๒ จำพวก คือ จีนในบังคับฝรั่งต่างประเทศ เรียกในสมัยนั้นว่า “ในร่มธง” หรือ “ลัปแยก” จำพวก ๑ กับจีนตั๋วเหียจำพวก ๑ เหตุค้วยจีนในบังคับต่าง ประเทศมีกงสุลคอยอุดหนุนให้ได้เปรียบจำพวกอื่น และรัฐบาลในบ้านเมือง จะบังคับบัญชาก็ไม่ได้เหมือนกับราษฎรทั้งปวง ส่วนพวกตั๋วเหียนั้นก็ย่อม อาศัยตั๋งพวกประพฤติในทางพาล ถ้ามกำลังมากขึ้นก็อาจจะเป็นศัตรูเกิดขึ้น ภายในบ้านเมือง ก็จีนที่มายังประเทศนี้!ดยมากมีแต่มุ่งหมายมาหากิน มีได้ รู้สึกตัวว่าเป็นชาวเมืองไทย ได้เปรียบแก่ตนทางไหนก็ไปทางนั้น อาจจะเกิด นยมไปแอบอิงอาศัยอำนาจฝรั่งหรือเข้าเป็นพวกตั๋วเหีย เป็นความลำบากแก่ รัฐบาลทั้ง ๒ อย่าง ดูเหมือนเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จะได้ลงเนื้อเห็นเป็นยุติว่า ควรดำเนินตามทางพระบรมราโชบายของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว คือ ทำนุบำรุงพวกจีนทั้งปวงอันเป็นหมู่มากให้รู้สึกว่าได้รับความ อุปถัมภ์บำรุงของรัฐบาล ไม่จำตัองอาศัยอำนาจฝรั่งหรือเป็นตั๋วเหีย เพราะ ฉะนั้นพอขึ้นรัชกาลที่ ๕ ตั๋งแต่ก่อนทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ก็ประกาศ ตั๋งศาลสำหรับชำระความจีน81 เมื่อ ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะโรงฯ กล่าวความในบานแผนกเบื้องตัน
“ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งให้ปรึกษาพระบรมวงศานุวงศ์และ ท่านเสนาบดี ว่าจีนบรรดาที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธีสมภารนั้นฉันใด จะ ให้มีความสุขสบาย (เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) จึงได้นำกระแสรับสั่งปรึกษา พระบรมวงศานุวงศ์และท่านเสนาบด เห็นพร้อมกันว่าจีนทั้งหลายที่เข้ามา พึ่งพระบรมโพธีสมภาร ทำมาหากินในพระราชอาณาจักรแผ่นดินสยามนี้ มากกว่ามาก ไม่มีที่พึ่งเหมือนชาวประเทศอื่นๆ ซึ่งอยูในร่มธงกงสุล พวกจีน
8๙ เมื่อแต่งหนังล่อนี้มัรู้เรื่องตั๋วเมียในสมัยที่กล่าว มีพ?ะอนุวัต??าชนิยม (ยี่กอปีง) ๆเงเคยเป็นหัวหน้า ตั๋วเมียเหล่ออ(เ ไดเรียกมากามอธิบาย
๑^ สำเนาป?ะกาห พิมพ์ไวในหนังล่อ?าขกิจจานุเบกษา ปีจอ นพศก จุลคัก?าข ๑๒๓๖ (พ.ห. ๒?๑๗) หน้า ๒๗๙
เหล่านี้แต่กาลก่อนมีถ้อยความขึ้นก็ต้องไปฟ้องโรงศาลเหมือนอย่างไทย ตัวก็ ไม่รู้จกอย่างธรรมเนียมกฎหมายบ้านเมืองไทย ว่ากระไรต้องเตร็ดเตร่เรใปหา ท่านผู้มือำนาจบรรดาศักดิ์มากใบ้ช่วยธุระของตัว คิดดูน่าสงสารนัก กาลนี้ก็ เป็นแผ่นดินใหม่ควรที่จะจัดแจงใบ้มืผู้รับธุระของพวกจีนทั้งหลายไหได้ความ สุขขึ้นทั้งในกรุงเทพฯ และหัวเมืองใบ้มืผู้รับธุระเหมือนกันได้นำข้อความขึ้น กราบบังคมทูลฯ ทรงเห็นด้วย จึงใบ้มืหมายประกาศแก่บรรดาพวกจีน ซึ่ง เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารทำมาหากินในพระราชอาณาเขตใบ้รู้ทั่วกันว่า ถ้าจีนต่อจีนมืคดีเกี่ยวข้องต่อกันใบ้Iปรัองฟ้องที่พระยาโชฎึกราชเศรษฐี เจ้า กรมท่าซ้าย กับหลวงพิพิธภัณฑ์ผู้ช่วยราชการกรมท่าซ้าย กับหลวงพิชัยวารี๔๙ (รัฐบาล) จะใบ้พระซาโชฎึกฯ มือำนาจตั้งจีนเป็นตระลาการขึ้นอีกหลายนาย จะได้ชำระตัดสินตามธรรมเนียมจีนใบ้แล้วแก่กัน” ดังนี้ แต่อำนาจศาลจีนที่ ตั้งครั้งนั้น ใบ้รับคดีซึ่งคู่กรณีเป็นจีนทั้ง ๒ ฝ่าย และเป็นส่วนความแพ่งไว้ พิจารณาและเปรียบเทียบหรือพิพากษาใบ้แล้วกันได้ตามประเพณีจีนและใซ้ ภาษาจีนได้ในศาลนั้น แต่ถ้าคู่กรณีฝ่ายหนึ่งมืได้เป็นจีนก็ดี หรือเป็นความ,โจร ผรายเสี้ยนหนามแผ่นดินก็ดี ศาลนี้นไม่มือำนาจรับไว้พิจารณา อนึ่งนอกจาก ตุงศาลที่กล่าวมา ที่ในกรุงเทพฯ ในบ้องที่มีจีนอยู่มาก เช่นในสำเพ็งเป็นต้น ตั้งนายอำเภอจีนสำหรับดูแลกิจทุกข์สุขของพวกจีนเหมือนอย่างที่มีนาย อำเภอไทยในที่อึ่นด้วยอีกอย่างหนง ตามหัวเมืองซึ่งยังไม่มืกรมการจีน ก็ตั้ง กรมการจีนขึ้นเป็นตำแหน่ง เรียกว่า “กงสุลจีนในบังคับสยาม” ได้คัดความ ตอนต้นตราตั้งมาลงไว่ในที่นี้พอใบ้เห็นความปรารภของรัฐบาลในครั้งนี้น
“สารตราท่านเจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดี อภัยพิริยบรากรม พาหุ สมุหพระกลาโหมใบ้มาแก่ผู้ว่าราชการเมืองเพ็ชรบุรี1๐๐ ด้วยมีพระ ราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งใบ้ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมด้วยพระบรมวงศ์ เธอ ว่าพวกจีนมาพึ่งพระบรมโพธิลมภารท่ามาหากินอยู่ในกรุงสยามเป็น อันมาก สิบบุตรหลานมาถึง ๓ ชั่ว ๔ ชั่วแล้ว บางคนก็ไม่รู้ความ เมื่อมืคดี
8๙พระยาใช^กๆ คนนั้นชื่อจอง ต่อมาเลอนเป็นพระยาราชา1{ชิต จางวางก?มท่าช้ายตำแหน่ง กิตติมศักดิ์ หลวงพิพิธภัณฑ์พิจารณ์ชื่อพิก ภายหลังได้เป็นพระยาโชฏืกราชเศรษฐี หลวงพิชัยวารี ชื่อมติ
๒๐ สารตราฉบับนั้ลงวันอังคาร เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ปีมะโรง ลัมฤทธิศก ท.ศ. ๒(ะ-๔©
ขึ้นเล็กน้อยคนที่เป็นหมอความก็เข้ายุยงเสี้ยมลอนให้ข้างหนึ่งเป็นโจทก์ ฟ้องร้องที่เป็นจำเลยต้องไปแก้คดียังโรงศาลป่วยการทำมาหากิน เสียค่า ฤชาตระลาการแล้วความนั้นก็เสียไป เพราะไม่รู้จักธรรมเนียมและกฎหมาย แต่ก่อนครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระ ราชดำริแล้ว บางเมืองก็ได้ทรงพระกรุณาโปรดฯ ตั้งจีนเป็นปลัดจีนให้มา ว่ากล่าวระงับทุกข์ของพวกจีนใจแขวงเมืองนั้น ๆ แต่เมืองเพ็ชรบุรีนี้ยังไม่ ได้ทรงตั้ง บัดนี้ทานเสนาบดีสิบความทราบว่าจีนเบ๊เป็นคนใจดีซื่อตรง พวก จีนที่อยู่ในแขวงเมืองเพ็ชรบุรีหัวเมืองนี้นับถือโดยมาก จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งจีนเบ๊อยู่บ้าน (หน้า) วัดมหาธาตุแขวงเมืองเพ็ชรบุรีเป็น ที่หลวงอร่ามจีนพิไลยกงสุลจีนอยู่ในบังคับสยาม สำหรับว่ากล่าวถ้อยความ ซึ่งอยู่แขวงเมืองเพ็ชรบุรี” ดังนี้
สังเกตดูความในตราตั้งกงสุลจีนตามหัวเมืองต่างๆ ที่ได้พบสำเนา ดู เหมือนจะมือำนาจต่างก้นเป็นชั้นๆ คือ ถ้ายกย่องให้มืยศถึงเป็น “ปลัดฝ่าย จีน” ให้มือำนาจชำระความ ถ้าเป็นเพียง “กงสุลจีน” ได้แต่เปรียบเทียบว่า กล่าวอย่างเป็นหัวหน้า
ที่จัดการปกครองจีนครั้งนั้นจะได้ผลดีอย่างไร ในเวลาเมื่อแต่ง หนังสือนี้บุคคลซึ่งรอบรู้พอจะไต่ถามไหได้ความเป็นหลักฐานหมดตัวเสีย แล้ว ได้แต่สันนิษฐานว่า เห็นจะมืผลดีที่ทำให้พวกจีนพาก้นอุ่นใจและมีเด้า เงื่อนปรากฏว่าการที่จัดครั้งนั้นเป็นปัจจัยให้จีนนับถือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน มีพวกจีนที่เป็นหัวหน้าทั้งชั้นสูงและชั้นตั้าพาก้นเข้า ฝากตัวพึ่งพำนักอยู่ด้วยเป็นอันมาก คงเป็นเพราะเห็นว่าท่านมีอำนาจและ น้ำใจที่จะลงเคราะห์ทั้งในการปกครองตลอดจนในการที่จะให้ได้ทำภาษี อากร ข้อหลังเป็นข้อสำคัญ ด้วยจีนในบังคับต่างประเทศเสียเปรียบอยู่ อย่างหนึ่ง คือ จะเข้ามารับทำภาษีอากรไม่ได้ เพราะไม่ได้อยู่ในอำนาจศาล ไทย เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงอาศัยไข้อำนาจ ๒ อย่างนั้นปกครองพวกจีน ไว้มิให้ไปนิยมฝรั่งได้โดยมาก ก็แต่การแย่งผลประโยชน์ก้นในกระบวนการ หากินยังมือยู่ จีนต่างพวกยังคงคิดเอาเปรียบก้นอยู่อย่างเดิม อุบายของ เจ้าพระยาศรสุริยวงศ์จึงไม่คุ้มไปได้ถึงเรื่องตั้วเหียยังมือยู,ไม่ขาด บางที หัวหน้ากลับเห็นว่าเป็นประโยชน์ที่พึ่งพำนักอยูในเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์
ด้วยสามารถจะร้องเรียนให้ท่านเชื่อถือว่ามิให้คิดกบฏคดร้ายขอให้ช่วย ป้องกัน ก็แต่ธรรมดาตั๋วเหีย ถึงหัวหน้าจะคิดอาศัยรัฐบาล พวกสมพลที่ เป็นพาลก็ยังชอบใช้กำลังเที่ยวเบียดเบียนผูอนตามอำเภอใจ เมื่อถึงตอน ปลายปีมะโรง ลัมฤทธิศก จึงปรากฏเรื่องตัวเหียเที่ยวประพฤติโจรกรรม เบียดเบียนผู้อื่นมีขึ้นเนืองๆ ทั้งในกรุงเทพฯ และตามหัวเมือง ทั้งปรากฏ ว่ามีจีนโนบังคับต่างประเทศคิดจะตั้งตั้วเหียด้วย เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึง จำต้องเปลี่ยนอุบายในการปราบตั้วเหีย ปรากฏกระบวนการที่จัดแก็ไขมีอยู่ ในหนังสือเก่า ด้นพบเมื่อแต่งหนังสือนี้ ดังจะกล่าวต่อไปคีอ
๑. เมื่อ ณ วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง ลัมฤทธิศก เสนาบดี กระทรวงการต่างประเทศมีหนังสือบอกกล่าวไปยังกงสุลฝรั่งเศส ว่าจีนเฉียวโห จีนเลวหูในบังคับฝรั่งเศส ซึ่งตั้งร้านขายสุรา ตั้งตั้วเหีย ขอให้กงสุลขับไล่ออกไปเลียจากประเทศสยาม หรือมีฉะนี้น1ให้ เอาออกเสียจากป้องกันฝรั่งเศส รัฐบาลจะได้บังคับบัญชาตาม กฎหมายบ้านเมือง หนังสือนี้กงสุลฝรั่งเศสจะมีตอบมาว่ากระไร หาพบสำเนาหนังสือไม่ แต่ตามความที่ปรากฏมาในเรื่องจีนตั้วเหีย ดูกงสุลต่างประเทศไมเอาเป็นธุระอุดหนุนตั้งแต่เดิมตลอดมา ทุกเมื่อ เมื่อคิดดูก็พอแลเห็นเหตุ ด้วยจีนในบังคับต่างประเทศมี จำนวนน้อย และมักหากินในการเฉพาะอย่าง เช่น ตั้งโรงลี หรือตั้ง ห้างซื้อขายสินค้า หาผลประโยชน์โดยตรง กงสุลจะอุดหนุนก็ง่าย การตั้งตั้วเหียย่อมเจีอปนด้วยความทุจริต และต้องระคนด้วยคน พาลมิมากก็น้อย กงสุลจะอุดหนุนยาก จึงไม่เอาเป็นธุระอุดหนุน พวกจีนในบังคับให้เช้าตั้วเหียด้วยเหตุนี้
๒. ปรากฏในจดหมายเหตุอาลักษณ์ฉบับหนึ่งว่า “ณ วันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๔- ค่ำ ปีมะเส็ง ยงเป็นลัมฤทธิศก เพลา ๓ โมงเชา พระบาทสมเด็จฯพระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกพระที่นั่งอมรินทร วินิจฉัย พระยาพิพัฒนโกษานาขอความขึ้นกราบบังคมทูลฯ ว่าจีนในแขวงเมืองนครไชยศรีหลายตำบลคบคิดกันเป็นหมู,เหล่า เช้าปล้นสะดมให้อาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน จับตัวจีน กันนาได้กับสมัครพรรคพวก ชำระจีนกันนาเป็นสัตย์ มีพระบรม
ราชโองการปรึกษาท่านเจ้าพระยาศรืสุริยวงศ์ผู้สำเร็จราชการ แผ่นดิน เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายก เจ้าพระยาสุรวงศวัยวัฒน้ ที่สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยายมราช พระยาราชสุภาวดี พระยา เทพประชุน พระยาราชรองเมือง พระยาเพชฎา ปรกษาพร้อมกัน สั่งให้เอาตัวจีนกันนาลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๙๐ ที มีป้ายเขียนนำ หน้าประจานว่า อย่าให้ราษภูรไทยจีนดูเยี่ยงอย่างเหมือนจีนกันนา แล้วเอาตัวไปประหารชีวิตทีประดูวัดโคก”
๓. ในจดหมายเหตุห้องอาลักษณ์ฉบับนั้น ปรากฏอีกแห่งหนึ่งว่า “เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน แรมคา ๑ ปีมะเส็ง ยังเป็นสัมฤทธิศกฯ ท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ผู้สำเร็จราชการปรึกษาเลนาบดีเจ้าภาษีนาย อากร พระหลวงขุนนางจีน๐6, ว่าแต่บรรดาเมืองปักษีIตัฝ่ายเหนือ ในกรุงนอกกรุง มืจีนคบคิดกันช่องสุมผู้คนเป็นหมวดเป็นเหล่า คิดตั้งเป็นตั้วเหียเที่ยวตีเรือขึ้นปล้นตามบ้านราษฎรตื่นแตกกัน ทั่วนิคมเขต บัดนี้ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เห็นว่าจีนที่ดีบ้างชั่วบ้าง ถ้าจะออกไปจับหรือจะรบกัน บรรดาจีนทั่งหลายก็จะพลอยตาย เสียเป็นอันมาก มีพระประสาทสั่งให้พระยาเทพประชุน พระยา โชฎีกราชเศรษฐี พระยาราชรองเมือง กับขุนนางจีนบ้าง พาจีนที่ รู้จักตัวว่าเป็นผู้คดช่องสุมผู้คนเป็นตั้วเหีย ๑๔ คนให้ไปสาบานตัวที่ วดกัลยาณมิตรในพระวิหารพระประธานองคิใหญ่ ว่าแต่บรรดาจีน ๑๔ คนนี้กับทั่งพวกพ้องไม่ได้คิดประทุษร้ายต่อพระบาทสมเด็จฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว สนมพลเรือนนำน้ำพระพิพ้ฒน้สัต ยาให้จีน ๑๔ คนรับพระราชทาน
การที่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ผ่อนผันแก่พวกหัวหน้าตั้วเหีย เพียงให้กระทำสัตย์สาบานครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ไม่พอพระราชหฤทัยแตไม่เป็นเวลาที่จะทรงขัดขวางได้ จึงเป็นแต่ ทรงแสดงพระราชปรารภไวิในพระราชห้ตถเลขาถึงข้าหลวงเดิม
๒๔ ษีงสังเกตได้ว่าในสมัยนี้พวกจีนนี้[ด้เป็นๅเนนาง และเป็นเจ้าภาษีนายอาก} ได้รับความยกย่องอย่าง เป็นด้วนน้าทวกจีน
คนหนึ่ง พบต้นร่างเมื่อแต่งหนังสือนี้ว่า “ข้อหนึ่ง ทั้วเหียเหล่านี้ การก็กลับกลายไปเสียแล้ว คนเหล่านี้เป็นคนของเจ้าคุณ๒๒ ทั้งนั้น คนใข้อยู่กับบานเมื่อเกิดวุ่นวายขึ้นครั้งนี้ จึงดับง่ายด้วยเป็นการไว้ อำนาจของท่านถึงเอามาสาบานแล้ว มันก็ยังเที่ยวปล้นชิงเอาของ อยู่ไม่เว้นแต่ละวัน ราษฎรได้ความเดือดร้อนมากอยู่ มันก็ลงเอาว่า เพราะขุนหลวงเป็นเด็ก พวกจีนจึงกำเริบขึ้น มีความด้วยเรื่องปล้น หัวเมืองบอกมาไมใคร่ขาดก็นึ่งเลียว่ายังไม่มีเหตุ หัวเมืองกรมการ ถ้าจ้บต้วผู้ร้ายที่เป็นทั้วเหียไปเที่ยวปล้นเขา ก็สั่งให้จำไว้ เขาบอก ว่าจะล่งมาไว้จำคุก ก็ว่าช่างก่อนเถิด ข้าวิตกว่าบ้านเมืองจะเป็น อย่างไรหริอ จึงเผอิญให้ผู้ใหญ่อยากจะไว้อำนาจด้วยเรื่องนี้ การ ต่อไปข้างหน้าเจ้าคุณไม่มีตัวแล้ว กำลังมันก็แก่ขึ้นทุกวัน ยิ่งนาน ไปก็เหมือนเพิ่มอำนาจให้มัน มาคิดดูในเวลาเมื่อแต่งหนังสือนี้ ว่าเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ท่านจะคิดเห็นอย่างไรในเวลานั้น จึงไม่ เอาโทษพวกหัวหน้าทั้วเห็ย สันนิษฐานว่าอย่างดีบางทีจะเกิดแต่ ปรารภว่า พวกจึนตั้วเหียทั้งที่เป็นหัวหน้าและลมพลมากมาย ไม่รู้ ว่าจำนวนแน่จะมีล้กเท่าใด บ้าเอาหัวหน้าทำโทษ พวกสมพลเกิด เจ็บร้อนพากันกำเริบขึ้น ก็จะปราบปรามลำบาก ทำนองท่านจะ คิดเห็นว่า เอาพวกหัวหน้าไวิให้ช่วยเหนี่ยวรั้งพวกสมพล จะเป็น ประโยชน์ยิ่งกว่าทำลายหัวหน้าเลีย ๔. ปรากฏอุบายของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อีกอย่างหนึ่ง มีใน จดหมายเหตุอาลักษณ์อีกแห่งหนึ่งว่า “ณ วันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๖ ค่ำ ปีมะเส็ง ยังเป็นล้มฤทธิศก เพลาบ่าย ๔ โมงเย็น พระบาทสมเด็จฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัวออกบนพระที่นั่งพุทไธสวร รย์ทรงทอดพระเนตรหัดทหารปีนใหญ่ยิงปีนตับ เพลาพลบคาเสด็จ ขึ้น การเสด็จออกทอดพระเนตรซ้อมทหารอย่างว่านี้๒๓ จัด,โหัมีโน หมู่นี้นเนิอง ๆ บางครั้งก็ให้ทั้งเป็นค่ายระเนียดแล้วเอาข้างศึกแล่นผ่าน
๒๒ คือเจ้าพระยาครีสรียวงด้
๒๓ ผู้แต่งหนังสอนี้ยังเป็นเด็กได้เคยต™เสด็จไปดุหลายครั้ง
ควันปีนเข้ารื้อค่าย เป็นการแสดงกำลังทหารให้พวกตั้วเหียครั่นคร้าม ดูเหมือนจะเป็นประโยชน๊Iดับาง๒*
แต่ข้อซึ่งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงปริวิตก ดังปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขานั้นก็มีมูล เพราะในสมัยนั้นเกิด เหตุใจรผูรายชุกชุม นั้งที่เป็นตั้วเหียและมใซ่ตั้วเหีย บางรายเป็น เหตุแปลกประหลาด ดังเช่นมีผู้ร้ายคนขึ้นลักของบนกุฏิพระธรรม เจดีย์ (อุ่น) ราชาคณะวัดพระเซตุพฺน แล้วทำทฺรกรรมพระธรรมเจดีย์ ซึ่งแก่ชราอายุกว่า ๙๐ ปี จนถึงสิ้นชีวิต ต่อนั้นมาไม่ข้ากัปดันยอน สมีธ นำร่องอังกฤษ ถูกเมียลอบให้ซู้ฆ่าตายลงอีกคนหนึ่ง ก็เลี่องลือ เรื่องโจษกันแพร่หลาย แต่ในเวลานั้นพระยาอีนทราธิบดีสีหราช รองเมือง (เนียม) เจ้ากรมกองตระเวนเป็นคนแข็งแรง ลืบจับตัว ผู้ร้ายโดยรวดเร็วทั้ง ๒ ราย จับได้แล้วชำระเป็นความรับสั่งพิพากษา เสร็จโน,โม่กี่วัน ตั้งแต่เกิดเหตุ ก็ได้ประหารชีวิตผู้ร้าย การที่จัด ดังบรรยายมาคงเป็นปัจจัยให้พวกตั้วเหียและโจรผูร้ายอุกฉกรรจ์ ในกรุง สงบไปได้อีกคราวหนึ่ง
เรื่องตั้วเหียตั้งแต่นี้สงบไปหลายปี จึงเกิดขึ้นอีกเรียกว่า ทั้งยี่ ดังจะ พรรณนาในตอนอื่นต่อไป
๒”วิธิข่ตั้วเหียอย่างในสมัยภายหลังมาลีงราว พ.ห. ๒^๐ เมื่อจัดตั้งมณฑลเทหากิบาลใหม่ๆ มีพวก จีนตั้งเตาต้มเหล้าเมื่อนทีตำบลบางตาล ทำสนามเพลาะ ถมดินไว้หวังจะล้รบนายอากรสุรา เวลา นั้น เจ้าพระยาสุรพันบุพิสุทธิ (เทห บนนาค) เป็นสบุหเทหากิบาลมณฑลราชบุรี จำเอาบุบายของ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์มาใช้ให้เอาปีนใหญ่ทีเมืองราชบุรีออกช้ดุถ และกล่าวให้ปรากฏ ว่าจะเอาไปยิงสนามเพลาะของพวกจีนทีบางตาล พวกจนทีบางตาลก็พากันทิงค่าย หลบหนีไปหมด
&*ระ^**
ตอนที่ ๑๒
เรื่องรับทูตและทำหนังสือสัญญาเมื่อแรกขึ้นรัชกาลที่ ๕
เมื่อข่าวว่าเปลี่ยนรัชกาลใหม่ในประเทศสยามทราบไปถึงนานาประเทศ ในชั้นแรกรัฐบาลต่างประเทศใคร่จะทราบว่าบานเมืองเป็นปกติดีอยู่หรือ อย่างไร ประเทศใดที่มีเรือรบอยู่ใกล้แดนสยาม ก็ให้เรือรบเข้ามาเยี่ยมเยือน ฟ้งข่าว เมื่อเรือรบอังกฤษฝรั่งเศสและอเมริกันเข้ามาเพื่อเหตุนี้ทง ๓ ชาติ ส่วนพระเจ้าแผ่นดินและประธานาธิบดีประเทศที่มีทางพระราชไมตรีต่างก็ ประสงค์จะแสดงความอาลัยในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ แสดงความยินดีถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แต่ในสมัยนั้น ยังไม่มืลายโทรเลขต่อกับประเทศสยาม จึงมืพระราชสาล้นและอักษรสาล้น ส่งมาให้กงสุลของประเทศนั้นๆ นำถวาย บางประเทศที่ได้เตรืยมจะมาขอทำ หนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีกับประเทศสยามอยู่แล้ว อาศัยเหตุที่เปลี่ยน รัชกาล จึงแต่งราชทูตพิเศษเข้ามาเฝ้าฯ ถามข่าวในคราวเดียวกับขอทาหนังสือ สัญญาด้วยก็มื มีการรับแขกเมืองเป็นราชการสำคัญประการหนึ่งในตอนแรก ขึ้นรัชกาลที่ ๕ รายการปรากฏในจดหมายเหตุต่างๆ ได้คัดแต่เนื้อความมา รวบรวมเรียงเป็นลำดับ ตามที่เขาฟ้าฯ ก่อนและหลังดังนี้
๑. ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. ๒(2๑๑ (ก่อน เสด็จเลียบพระนครวัน ๑) เสด็จออกเต็มยศอย่างน้อย นายพลเรือ เกปเปล แม่ทัพกับนายทหารเรืออังกฤษเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่ง อมรินทรวินิจฉัย
๒. ณ วันศุกร์ เดือนอัาย ขึ้น ๖ ค่ำ เสด็จเต็มยศอย่างใหญ่ ชินยอวิยันนา กงสุลเยเนอราลโปรตุเกสเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรืนทรวินิจฉัย ถวายพระราชลาล้นพระเจ้าสุดวิกประเทศโปรตุเกส เรื่องสัตยาบัน การทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีแต่ในรัชกาลที่ (2-
๓. ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีมะเส็ง เสด็จออกอย่างครึ่ง ยศ นายทหารเรืออเมริกันซึ่งรัฐบาลให้เข้ามาเยี่ยมเยือนเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งราชฤดี8
๔. ณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เสด็จออกอย่างครึ่งยศ พวกกงสุล กับนายห้างต่างประเทศเข้าเฝ้าฯ (สันนิษฐานว่าพระที่นั่งราชฤดี) ๕. ณ วันพุธ เดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ มิสเตอร์ น็อกส์ กงสุลเยเนอราลอังกฤษเข้าเฝ้าฯ ถวายพระราชสาส์นสมเด็จ พระราชินีวิกตอเรีย ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๖. ณ วันอังคาร เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ บารอน อันโธนีเปตสั ราชทูตเอาสเตริยเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายพระราชสาส์นพระเจ้าฟรานสโยเสฟ เอมปเรอเอาลเตริย ๗. ณ วันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๖ คํ่า เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม (จะเป็นอย่างเต็มยศหริอครึ่งยศไม่ปรากฏในจดหมายเหตุ) ราชทูต เอาสเตริยเ,ข้าฟ้าฯ ถวายเครึ่องราชอิสริยาภรณ์๒ และเครึ่องราช บรรณาการต่าง ๆ
๔. ณ วันพุธ เดือน ๙ แรม ๑๐ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ แฮร์ ปอลเลศเลอ กงสุลปรุสเซียเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายพระราชลาส์นของพระเจ้าวิลเฮมที่ ๑ มีมาในนามของสมาคม ประเทศเยอรมันฝ่ายเหนือ
๙. ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ นายพลจัตวาบาตริซ กงสุลอเมริกันเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทร วินิจฉัย ถวายอักษรสาส์นของประธานาธิบดีแอนดรูยอนสัน แห่ง ลหปาลีรัฐอเมริกา
8 พระที่นั่งราชฤดีองค์ที่กล่าวนี้เป็นตึก ๒ ชั้น อยู่ข้างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย สร้างในรัชกาลที่ ๔ ตรงที่ลร้างพระที่นั่งจันทรทิพโยภาลเดี๋ยวนี้เป็นที่เสดีจรับแขกเมืองเที่าฯ ไปรเวต เชอร้ยอนเบาริง กิเคยเที่าฯ ที่นั่น และได้แต่งพรรณนาใวิในบนังสีอเรื่องประเทศสยามที่เขาแต่ง ๒ การที่ทรงรับเครื่องราชอิสริยาภรณ์เอาสเตรียคราวนี้ เป็นมูลเบตุอันบนี้งซึ่งตั้งระเบียบเครื่องราช อิสริยาภรณ์สยาม ด้งจะปรากฏในที่อื่นต่อไปข้างบน้า
๑๐. ณ วันอังคาร เดือน ๑๐ แรมคา ๑ เสด็จออกเตมยศอย่างใหญ่ ชินยอวิยันนา กงสุลเยเนอราลโปรตุเกสเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่ง อัมรินทรวินิจฉัย ถวายพระราชสาล์นของพระเจ้าลุดวิก
๑๑. ณ วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๙ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ มองลิเออดีลอง กงสุลฝรั่งเศสเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายพระราชสาล้นของพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ เอมปเรอฝรั่งเศส
๑๒. ณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ ชินยอ คอลโฟบัตโซต์ ราชทูตสเปญเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายอักษรสาล้นของกัปตันเยเนอราลเชอราโน ผู้สำเร็จราชการ ประเทศลเปญ
๑๓. ณ วันศุกร์ เดือนยี่ แรม ๕ ค่ำ เสด็จออกเต็มยศอย่างใหญ่ กัปตัน กอบเก กงสุลเดนมาร์กเข้าเฝ้าฯ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวาย พระราชสาส์นของพระเจ้าคริลเตียนที่ ๙
บรรดาแขกเมืองที่ฟ้าฯ เยี่ยมในตอนนี้ เมื่อเข้าเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ขอไปเฝ้าฯ พระบรมศพพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวที่พระมหาปราสาทด้วยทุกราย
ประเพณีการเสด็จออกรับแขกเมืองในรัชกาลที่ ๕ นั่น ชั้นแรกยังคงใช้ ตามประเพณีอย่างครั่งรัชกาลที่	ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชดำริแกไขแบบรับแขกเมืองครั่งกรุงศรีอยุธยาบ้างแต่ เล็กน้อย ต่อมาจึงมืการเปลี่ยนแปลงโดยสำตับ จนเลิกแบบโบราณเปลี่ยน เป็นแบบใหม่หมดในรัชกาลที่ ๕
อันลักษณะการรับแขกเมืองตามแบบโบราณนั่น๐, ประเทศทางอาเชีย ถีอคติผิดกันกับประเทศทางยุโรปหลายอย่าง ที่เป็นข้อสำคัญ ดือประเพณี ทางยุโรปยีนฟ้า ทางตะวันออกยังใข้หมอบคลาน อีกประการหนึ่ง ทางยุโรป ถีอว่าตัวราชทูตเป็นผู้ต่างพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน พระราชสาล้นเป็นแต่ เอกสารนำราชทูต แตประเพณีทางอาเชียถีอว่าพระราชสาล้นต่างพระองค์
๓ เรองป?ะเพณีกา?รับแชกเมืองแตใบ?าณ มีอธิบายพิตดา?อ2ในหนังตีอ ป?ะๆ?,เพงคาวดา?
ภาคที่ ๒๙
พระเจ้าแผ่นดิน ราชทูตเป็นแต่อย่างข้าราชการตามเสด็จ (คติอันนี้ประเทศ ลังกา พม่า มอญ ไทย และเขมร ได้แบบมาจากอินเดียแดโบราณ) เพราะ เหตุนี้ตามประเพณีเดิม ซึ่งคงใช้มาจนสมัยตอนแรกในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พระราชสาส์นของพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศมาถึงกรุงเทพฯ จึงจัดเรือ เอกชัยลงไปรับพระราชสาส์น มีเรือกันยารับพวกทูตานุทูตแห่มาจากสถาน กงสุลหรือเรือรบซึ่งเชิญพระราชสาลันมา ครั้นมาถึงทาขึ้นบก* ก็เชิญ พระราชสาลันขึ้นยานมาศ ตัวราชทูตนั่งแคร่กั้นสัปทนหรือนั่งคานหาม และ พวกบริวารขี่ม้าบ้างเดินบ้างตามบรรดาศักดิ์มีกระบวนทหารเกณฑ์อย่างยุโรป แห่นำ ๑๐ โหล ถ้าเรือรบต่างประเทศเชิญพระราชลาลันมา ก็ยอมให้ทหาร เรือขึ้นเดินแห่พระราชสาลันต่อทหารไทยอีกกระบวนหนึ่ง แห่พระราชสาลัน จากศาลต่างประเทศที่ท่าเตียนมายังพระบรมมหาราชวัง ถ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชสาลันไปยังพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศ ก็แห, พระราชสาลันจากพระบรมมหาราชวังโดยทำนองเดียวกัน* ไปล่งมอบ ณ สถานกงสุล หรือเรือรบซึ่งจะเชิญไปเป็นประเพณีมาดังนี้
การเสด็จออกรับแขกเมืองที่จัดต่างกัน เป็นอย่างเต็มยศใหญ่ เต็มยศ น้อยและครึ่งยศนั่น ก็เนื่องแต่คติที่กล่าวมา ถ้าแขกเมืองเชิญพระราชสาลัน มาถวาย (ถึงแม้กงสุลอยู่ในประเทศนี้) ก็เสด็จออกรับอย่างเต็มยศใหญ่ ด้วย ถึอเกียรติยศพระราชสาลันเป็นสำคัญ ถ้ามีได้เป็นการรับพระราชสาลันแต่ แขกเมืองเป็นผู้มีบรรดาคักดี้สูง เช่น แม่ทัพเรืออังกฤษ หรือราชทูตพิเศษเข้า ฟ้าฯ ทูลลา ก็เสด็จออกอย่างเต็มยศน้อย ถ้าแขกเมืองบรรดาศักดิ์1ม่ถึงกั้นสง เช่นว่ามา ก็เสด็จออกรับอย่างครึ่งยศ ระเบียบการที่เสด็จออกรับแขกเมืองน้น ถ้าเป็นการเต็มยศใหญ่ตั้งกองเสนาบลบาล๖ยีนช้างยีนม้าที่สนามพระราชวัง กั้นนอก ที่หน้าท้องพระโรงมีพวกสังข์แตร กลองชนะและมโหระทึกประโคม เวลาเสด็จออกและเวลาเสด็จขึ้น ที่ในท้องพระโรงตั้งเครื่องสูงรายรอบ
* เดิมขึ้นที่ท่าพระ ถึงรัชกาลที่ ๔- ย้ายไปขึ้นท่าเตียน ด้วยจะใช้ตีกคาลต่างประเทคซึ่งสร้างขึ้นใหม่ เป็นที่พักทูตานุทูตเมื่อก่อนแห่
๕ ประเพณีแห่พระราชตาส์นไปต่างประเทค แจ้งอยู่[นจดหมายเหตหม่อมราใชทัย แต่ครั้งราชทูตไทย ไปกรุงลอนดอนรัชกาลที่ ๔ ๖ กรมทหารต่าง ๆ อย่างโบราณกรมและหมวด
ข้าฟ้าแต่งตัวนุ่งสมปักลายใส่เสื้อเข้มขาบ สวมเสื้อครุย ทอดเบาะและตั้ง เครื่องยศสำหรับเจ้านายและเสนาบดีหมอบฟ้าฯ ส่วนตัวราชทูตก็ทอดเบาะ ไวให้นั่งเสมอชั้นเสนาบดี เมื่อกระบวนแห่เข้ามาถึงในพระราชวัง เจ้าพนักงาน เชิญพานสองชั้นซึ่งรองพระราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการเข้าไปตั้งใน ท้องพระโรง ส่วนพวกทูตานุทูตนั่นให้พักอยู่ที่เก๋งกรงนก๗ ถึงเวลาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระภูษาเขียนทอง ฉลองพระองค์เยียรบับ สวม ฉลองพระองค์ครุย61 เสด็จออกประทับบนพระที่นั่งเศวตฉัตรโปรดฯให้เบิก แขกเมืองเข้าเฝ้าฯ เมื่อแขกเมืองเข้าพระทวารไปถึงตรงหน้าฉาน ถวายคำนับ พร้อมกันครงหนึ่ง แล้วเดินผ่านแถวขุนนางที่หมอบฟ้าฯ ขึ้นไปถึงตรงที่ เสนาบดีหมอบฟ้าฯ ถวายคำนับอีกครั้งหนึ่ง ปลัดทูลฉลองกรมท่าทูลเบิกแล้ว ราชทูตกราบทูลสุนทรพจน์และมีพระราชดำรัสตอบ แล้วเสด็จลงจาก พระแท่นเศวตฉัตรมาประทับที่พระแท่นตั้า อันเป็นที่เสด็จออกขุนนางโดย ปรกติ ราชทูตเชิญพระราชสาล้นเข้าไปถวายต่อพระหัตถ์ ทรงรับพระราช สาล้น แล้วดำรัสอนุญาตให้ทตานุทูตนั่ง ตัวราชทูตนั่ง (ขัดสมาธิ) บนเบาะ พวกบริวารนั่งบนพรมปูกับพีนต่อลงไปข้างหลัง๙ จึงมี,พระราชปเ)ลันถาร ราชทูต ๓ นัด แล้วเสด็จขึ้น เจ้าพนักงานก็พาทูตานุทูตออกไปเลียงที่เก๋ง กรงนก เลี้ยงแล้วก็เป็นเสร็จการพิธี
ถ้าเสด็จออกอย่างเต็มยศน้อย ไม่มืเสนากลบาทหริอยีนข้างม้าและ ไม่มีกลองชนะเครื่องประโคม คงแต่แตรและมโหระทึก ข้าฟ้าแต่งตัวนุ่ง สมปักไหม ใส่เสื้อเข้มขาบ ไม่สวมเสื้อครุย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
๗ เดิมทักทีคาลาลูกขุน เปลี่ยนมาทักที่เก้งกรงนกเมื่อรัชกาลที่ ชง
๕ เมอในรัชกาลที่ชง ถ้ารับราชทูตทีเคษ เช่น เชอ{ยอนเบารัง เป็นสัน พระบา■ทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระมหามงกุฎ ดังปรากฏในรูปภาพฝรั่งเคตเขียน สันนิษฐานว่าทรงปรฺะพฤติตามแบบ อย่างสมเด็จพระนารายณมหาราชแตไม่ปรากฏว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หวในรัชกาลอื่นหรอในรัชกาล ที่ ๕ ทรงพระมหามงกุฎ เวลาเสด็จออกแขกเมอง
๙ ในจดหมายเหตุของครอเทัด ขึ้งเป็นทูตอังกฤษเข้ามาเมื่อรัชกาลที่ ๒ กล่าวว่าพวกทูตต้องนั่งลง ถวายบังคม ๓ ครั่ง ๒ แห่ง เป็นแต่มิต้องหมอบคลาน การถวายพระราชลาล้นต่อพระหัตถ์นั่น ก็ มิใช่ธรรมเนียมทางตะวันออกปรากฏว่าเกิดขึ้นครั่งเชเวอเลียเดอโชมองราชทูตฝรั่งเคตเข้ามาฝาทัน ธรรมเนียมเป็นครั่งแรก ถึงรัชกาลที่ชง รัตนโกสินทร์พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง พระราชดำริว่า พระเพณีฝรั่งถึอว่าการถวายพระราชสาล้นต่อพระหัตถ์เป็นสำคัญ จึงโปรดฯ ให้รับ ใข้เป็นประเพณีไทยตั้งแต่ครั่งเซอร์ยอนเบารัง ราชทตอังกถพเข้ามาเทัาฯ เป็นต้นมา
ก็ทรงพระภูษาไหมและฉลองพระองค์เยียรบับเสด็จออกประทับเพียง พระแท่นตาที่สำหรับเสด็จออกขุนนาง๐๐ ถ้าเสด็จออกครึ่งยศ ลดเครื่องแต่ง ลงเพียงนุ่งสมปิกไหมใส่แพรลี แต่การเสด็จออกรับแขกเมืองอย่างครึ่งยศ ถ้า แขกเมืองเป็นฝรั่ง พระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมักโปรดฯ ไปรเวต ที่พระที่นั่งราชฤดี ไม่มืพิธีอย่างเสด็จออกท้องพระโรง ในรัชกาลที่ ๕ ก็ทรง ประพฤติตามเยี่ยงอย่างเช่นนั่น
ประเพณีรับแขกเมืองปรากฏในจดหมายเหตุว่า มีการแก้ไขในตอนเมื่อ รัชกาลที่ ๕ ลองอย่าง คือ เลิกการแต่งเรือกระบวนลงไปแห่พระราชสาล้น มาแต่สถานกงสุล เปลี่ยนเป็นจัดเรือไฟลงไปรับมาอย่างปรกติ มาแห่ด้วย กระบวนบกจากศาลต่างประเทศเข้ามาในพระบรมมหาราชวังได้ใช้ประเพณี ตั้งแต่รับพระราชสาล้นสมเด็จพระราชินีวิกตอเรียเป็นต้นมา ต่อมาเมื่อ มองลีเออดีลอง กงสุลฝรั่งเศสคนใหม่เข้ามาถึง เชิญพระราชสาล้นพระเจ้า นโปเลียนที่ ๓ เอมปเรอฝรั่งเศสมาถวายด้วย พอมาถึงก็แสดงความไม่พอใจ ประเพณีที่ไทยรับแขกเมือง ว่าไม่เป็นเกียรติยศเพราะเกณฑให้นั่งเฝ้ากับพื้น แต่แรกมองลีเออดีลองไปซวนมิสเตอร์น็อกล้ กงสุลเยเนอราลอังกฤษ ให้เข้าชื่อช่วยกันว่ากล่าวให้ไทยเปลี่ยนธรรมเนียม มิสเตอร์น็อกสไม่ยอมเข้า ชื่อ ด้วยอ้างว่าประเพณีไทยถึงให้ราชทูตนั่งกับพื้นก็มืเบาะให้นั่ง เหมือนกับ เสนาบดีเห็นสมควรแก่เกียรติยศอยู่แล้ว ฝ่ายมองลีเออดีลองขัดใจไปชักซวน พวกกงสุลอื่นให้เข้าชื่อด้วย แล้วมีหนังสือขึ้นมายังกระทรวงการต่างประเทศ ว่าประเพณีการเข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินตามแบบแผนในยุโรปถือว่าต้องยืน เฝึาหรือถ้าจะให้นั่งเฝ้าก็ต้องเอาเก้าอี้มาตั้งให้นั่ง จึงจะสมควรแก่เกียรติยศ ที่ไห้นั่งกับพื้นเห็นเป็นการเสื่อมเลีย จะยอมเข้าเฝาฯ ถวายพระราชสาล้น เอมปเรอด้วยอาการเช่นนั่นไม่ได้ ถ้ารัฐบาลไทยไม่ยอมเปลี่ยนแปลง ต้อง ส่งพระราชสาล้นกลับคืนไปเลีย เรื่องนี้ถึงต้องปรึกษาหารือกันในรัฐบาลแล้ว ให้เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศมีหนังสือตอบไปว่า ไทยก็ไมื่ได้มีความ ประสงค์จะลบหลู่เกียรติยศราชทูต เมื่อมองลิเออดีลองไม่พอใจจะนั่งเบาะ
๐๐ พ?ะบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอ^หัวดำรัสเล่าว่า กกเกณฑ์ให้นอนออกแขกเมือง เพราะพระแท่นที่สำหรับเสด็จออกๆ/นนางนันทอดพระที่บรรทมเป็นแบบมาแต่โบราณ แต่สมเด็จ พระพทธเจ้าหลวงเป็นแต่ประทับเอกเขนก
รัฐบาลก็ยอมให้ยืนฟ้าตามประสงค์๔๔ แต่นั้นมาก็เป็นอันเลิกประเพณีที่ยอม ใหราชทูตต่างประเทศนั่งเบาะเหมือนอย่างเสนาบดี ต้องยืนฟ้าฯ จนตลอด เวลาเสด็จออก
การทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีและการค้าขายกับต่าง ประเทศนั้น เมื่อในรัชกาลที่ ๕ใต้ทำกับ ๙ ประเทศดังกล่าวมาในตอนก่อน ประเทศอิตาลีก็มาขอทำหนังสือสัญญาแต่ในรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งพระยาสยามานุกูลกิจ สยามิตรมหายศ (คือเซอร์ยอนเบารีง) ให้เป็นราชทูตพิเศษปรึกษาสัญญานั้น ฝ่ายพระเจ้า วิกตอโรอิแมลยวลพระเจ้าแผ่นดินอิตาลีก็ทรงตั้ง คอนติ ดีโบศรีโอ ผู้แทน ราชทูตอิตาลีในประเทศอังกฤษเป็นผู้ปรึกษาสัญญา สำเร็จได้ลงลายมอซื่อ ด้วยในกรุงลอนดอนเมื่อวันที่ ๓ ตุลาคม ตรงกับวันเสาร์ แรม ๒ ค่ำ เดือน ๑๑ ปีมะโรง พ.ศ. ๒๕๑๑ ภายหลังพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตได้ ๒ วัน ต่อมาถึงเดือน ๖ ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๕๑๒ พระเจ้า ฟรานสโยเสพเอมปเรอประเทศเอาลเตรีย ทั้งเป็นพระเจ้าแผ่นดินฮังการี ทรง แต่งให้บารอน อันโธนื เปตส เป็นราชทูตพิเศษเข้ามาขอทำหนังสือสัญญา จึงโปรดฯ ให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ เจ้าพระยา ภูธรากัย ที่สมุหนายก ๑ เจ้าพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ที่สมุหกลาโหม ๑ เจ้าพระยาภานุวงศมหาโกษาธิบดีเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศ ๑ พระยาธรรมสารนิติ ผู้พิพากษาศาลต่างประเทศ ๑ เป็นผู้ปรึกษาสัญญาตาม แบบอย่างทำหนังสือสญฺญาเมื่อรัชกาลก่อน๔๒ได้ลงซื่อทำหนังสือสัญญา เมื่อ ณ วันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะเส็งเอกศก พ.ศ. ๒๕๑๒ ตรงกับวันที่ ๑๗ พฤษภาคม ค.ศ. ๑^๖๙
ครั้นถึงเดือนยี่ปีมะเส็งนั้น กัปตันเยเนอราล เชอราโน ซึ่งเป็นผู้สำเร็จ ราชการ (1นลมัยไม่มิพระเจ้าแผ่นดิน) ประเทศลเปญแต่งให้ชินยออะดอนโฟ
๔๔ ไดยินว่า เจตนาของมองติเออดิลองนั้นจะให้ตั้งเก้าอี๋ให้นั่งฟ้าฯ ครั้นไทยตอบอ^ญาตให้ยินฟ้าฯ ตามซึ่งตนอ้างว่าเป็นเกียรติยศ กีมิรู้ที่จะแก้ไข ปฏิเสธได้ประการใด ๑๒ ในรัชกาลที่๔- เมื่อสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่องค์น้อยยังอยู่กิเป็นผู้ปริก&าสัญญาด้วย แด่ในรัชกาล ที่๕ เจ้าพระยาคริดุริยวงหไม่เข้าเป็นผู้ปริกห้าสัญญา คงเป็นด้วยกอว่าเป็นผูสำเร็จราชการแผ่นดิน มีไงน้าที่ซี้ขาดแทนพระองค์
ปัสโตล์เป็นราชทูตพิเศษ เชิญอักษรสาล์นมาถวาย ขอทำหนังสือสัญญา ทางพระราชไมตรการค้าขาย ก็โปรดฯ ให้ผู้ซึ่งได้ปรึกษาสัญญากับราชทูต เอาสเตรึยนั้น ปรึกษาสัญญากับราชทูตลเปญ ได้ทำหนังสือสัญญาเมือ ณ วันพุธ เดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ ปีมะเส็ง เอกศก พ.ศ. ๒๔๑๒ ตรงกับวันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๔๗๐ แต่นั้นจึงได้มืจำนวนประเทศที่ได้ทำหนังสือ สัญญามีทางพระราชไมตรีและการค้าขายกับประเทศสยามรวม ๑๒ ประเทศ ด้วยกัน ต่อมาช้านาน ประเทศณี่ป่นกับรุสเซียจึงได้มาทำทางพระราชไมตรี อีก ๒ ประเทศ
บทนำ
เนื่องในวาระที่ครบ ๑๕๐ ปี วันประสูติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ วันที่ ๒๑ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๕๕ และครบ ๕๐ ปี บุคคลสำคัญของโลกพระองค์แรกที่เป็นคนไทย กรมศิลปากรน้อมรำลึกในพระกรุณาที่ทรงปฏิบัติราชการสนองพระบรมราโชบายพระมหากษัตริย์ผู้ทรงพระคุณในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่งผลให้ประเทศไทยยีนหยัดอยู่ได้ท่ามกลางสภาวะที่ตึงเครียดจากการแข่งอิทธิพลของมหาอำนาจตะวันตกหลายชาติ นำความมั่นคงเป็นปึกแผ่นทางด้านการปกครองในยุคที่ประเทศมีพรมแดน ทรงวางพื้นฐานการศึกษาสำหรับเยาวชนของชาติ พระกรณียกิจที่ประสบความสำเร็จในหลายๆ ด้าน สมควรที่จะได้ยกย่องให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก
ในแวดวงวิชาการด้านประวัติศาสตร์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงได้รับยกย่องให้เป็นพระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย พระองค์ทรงมีพระคุณยิ่งในการวางรากฐานของงานวิชาการด้านนี้ ดังจะเห็นได้จากบทพระนิพนธที่มีอยู่เป็นจำนวนมาก ส่วนใหญ่เป็นเรื่องราวที่เกี่ยวกับประวัติความเป็นมา ตำนาน เกร็ดความรู้เกี่ยวกับเรื่องราวต่าง ๆ ที่น่าสนใจ หากเสด็จตรวจราชการ หรือเสด็จเป็นการส่วนพระองค์ ก็จะทรงบันทึกเป็นรายงานการตรวจราชการ บันทึกการเสด็จที่ต่าง ๆ บทวิเคราะห์ความรู้ หรือพระวินิจฉัยเกี่ยวกับประเด็นปัญหาที่ทรงประสบ พระนิพนธ์ตรวจสอบชำระเอกสารประวัติศาสตร์ เช่น พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลต่างๆ บทพระนิพนธ์ดังกล่าว ล้วนใช้วิชาการทางประวัติศาสตร์ในการเข้าถึงความรู้แทบทั้งนั้น ทั้งๆ ที่ในสมัยพระองค์ท่านยังไม่มีคำว่าประวัติศาสตร์ในการเขียนหรือศึกษาเรื่องราวในอดีต มักใช้คำว่าโบราณวิทยา ประวัติ หรือตำนาน
วิธีนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสอบค้นเอกสารหรือหลักฐาน จากนั้นทรงตรวจสอบและวินิจฉัยเอกสาร เปรียบเทียบกับหลักฐานทางโบราณคดีบ้าง จารึกบ้าง เท่าที่จะทรงสอบค้นได้ แล้วทรงสรุปองค์ความรู้ด้วยน้ำพระทัยที่กว้างขวาง หากมีผู้โต้แย้งหรือมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือกว่าก็สามารถนำมาวิเคราะห์วินิจฉัยใหม่ได้ บทพระนิพนธ์ส่วนใหญ่ของพระองค์จะมีลักษณะเช่นนี้ หากน่าวิธีการศึกษาแบบใหม่มาพิจารณา จะเห็นได้ว่างานพระนิพนธ์ของพระองค์เป็นงานวิชาการทางด้านประวัติศาสตร์
ในโอกาสนี้ ได้คัดเลือกหนังสือเรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ ซึ่งเป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพโดยตรง ไม่ใช่งานที่ทรงตรวจสอบชำระ เนื่องจากเห็นว่าเป็นงานที่แสดงถึงความเป็นนักประวัติศาสตร์ที่โดดเด่นมาก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงตั้งพระทัยที่จะแต่งถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตามพระราชปรารภ แตกยังไม่ได้ทรงพระนิพนธ์ จนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงนิพนธ์ไปได้ ๑๑ ตอน ถึงตอนที่ ๑๒ เรื่องรับทูตและทำหนังสือสัญญาเมื่อแรกขึ้นรัชกาลที่ ๕ ก็เกิดติดขัดด้วยไม่มีหนังสือ จนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตแต่งหนังสือต่อ จนจบ ๑๒ ตอน เป็นเหตุการณ์ตอนต้นรัชกาล ซึ่งเอกสารหาได้ยากยิ่ง
ลักษณะที่แสดงถึงความเป็นงานประวัติศาสตร์ที่โดดเด่น จะเห็นได้จากพระนิพนธ์ “ตำนานการแต่งพระราชพงศาวดาร รัชกาลที่ ๕” ในหนังสือเรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ พิมพ์เนื่องในวโรกาสคล้ายวันประสูติ ๒๑ มิถุนายน ๒๕๓๙ หน้า ๖ ความตอนหนึ่งว่า
“การแต่งพระราชพงศาวดาร รัชกาลที่ ๕ มีหลักเปนที่อาศัย ๓ อย่าง คือ หนังสืออย่างหนึ่ง กับความรู้เห็นของบุคคลอย่างหนึ่ง เมื่อข้าพเจ้าลงมือแต่งใน พ.ศ. ๒๔๕๘ นั้น ได้อาศัยหนังสือต่าง ๆ ที่พิมพ์แล้วบ้าง ที่ยังไม่ได้พิมพ์แต่มีฉบับอยู่ในหอพระสมุดสำหรับพระนครบ้าง วัตถุต่าง ๆ ที่ต้องกล่าวถึงนั้นยังคงอยู่ก็มาก ที่รื้อทำลายเสียแล้วแต่จำได้ หรือมีแบบอย่างปรากฏอยู่ก็มี ส่วนผู้รู้เห็นนั้นยังมีตัวพอที่จะถามได้ เจ้านายก็หลายพระองค์ขุนนางก็หลายท่าน ...
ส่วนการเขียน ทรงบรรยายว่า
“ในตอนหนึ่งเอาเรื่องตั้งเป็นหลัก บรรยายความเฉพาะเรื่องนั้นไปจนจบตอน แล้วตั้งเรื่องขึ้นตอนใหม่เรียงกันไปตามศักราขที่เกิดเรื่องนั้นๆ เห็นว่าอย่างนี้จะสะดวกแก่การแต่งและเชื่อว่าผู้อ่านก็จะรู้เรื่องพงศาวดารได้ดีกว่าแบบที่เอาศักราชตั้งเปนหลัก แล้วเล่าเรื่องไปเปนปีๆ”
จะเห็นได้ว่าพระนิพนธ์ของพระองค์เล่มนี้ ยังทรงดำเนินตามแนวการเขียนพระราชพงศาวดารแบบจารีตไทยเดิม กล่าวคือเป็นการลำดับเรื่องราวของพระมหากษัตริย์ตามลำดับเวลา แต่ทรงเพิ่มเติมแนวการเขียนแบบใหม่ โดยทรงตั้งหัวข้อเรื่องราวไว้ก่อน แล้วทรงบรรยายพร้อมทั้งทรงวินิจฉัยเหตุการณ์ เรื่องราว ตลอดจนความน่าเชื่อถือของเอกสาร มีการอธิบายเพิ่มเติมโดยเชิงอรรถ เป็นทั้งการอธิบายความเพิ่มเติมและเป็นการอ้างอิง เช่น เชิงอรรถหนึ่งในตอนที่ ๒ พระราชประวัติ ทรงกำหนดว่า “พระพุทธเจ้าหลวง” ให้ใช้เมื่อเสด็จสวรรคตแล้ว แต่ในเวลาเมื่อเสด็จละราชสมบัติ แต่ยังดำรงพระชนม์อยู่ ให้ใช้ว่า “พระเจ้าหลวง” ดังนี้
บางเชิงอรรถเป็นการอธิบายถึงที่มาของข้อมูลหลักฐานและพระวินิจฉัย เช่น เชิงอรรถหนึ่ง ความว่า
“กรมหมื่นปราบปรปักษ์เคยตรัสเล่าว่า เมื่อในรัชกาลที่ ๔ ได้เคยคบกับกรมหมื่นบวรวิชัยชาญอย่างเป็นเพื่อนสนิทถึงกอดคอกันเดิน ครั้นได้เป็นมหาอุปราชทำเป็นไม่รู้จัก จึงได้ชังแต่นั้นมา ข้อนี้ข้าพเต้าใคร่จะแก้แทนว่าเพราะเหตุที่ขึ้นจากพระเจ้าวรวงศ์เธอเป็นถึงพระมหาอุปราช ก็มิรู้ที่จะวางพระองค์อย่างไรให้เหมาะได้”
“เรื่องที่จะกล่าวต่อไปตรงนี้ เจ้าพระยาภาณุวงศ์ฯ ท่านเล่าให้ฟัง”
บางกรณีเป็นการอ้างอิงเอกสาร เช่น
“จดหมายเหตุที่มอบเหตุที่หมอบรัดเลแต่งนั้น พิมพ์อยู่ในหนังสือบางกอกคาเลนดา เล่มประจำ ค.ศ. ๑๘๗๐ หน้า ๑๐๓”
“ความพิสดารทางฝ่ายอังกฤษ แจ้งอยู่ในหนังสือเซอร์จอน เบาริง แต่ว่าด้วยประเทศสยาม เล่ม ๒ ตอนที่ ๑๖”
ในส่วนเนื้อเรื่อง ทรงให้รายละเอียดเกี่ยวกับเหตุการณ์ในตอนต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างค่อนข้างสมบูรณ์ ไม่ว่าจะเป็นพระราชประวัติส่วนพระองค์และเหตุการณ์คลี่คลายทางการเมือง กลุ่มขุนนางที่มีอิทธิพลในตอนต้นรัชกาล การวินิจฉัยปัญหาของรัชทายาท หรือกรมพระราชวังบวรสถานมงคล รายละเอียดในพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก การเสด็จเลียบเมือง การตั้งพระราชาคณะ การเฉลิมพระยศเจ้านาย และรายละเอียดอื่นๆ อันนับว่ามีความสำคัญยิ่ง ทั้งในด้านที่เป็นข้อมูลหลักฐานในการศึกษาประวัติศาสตร์สมัยรัชกาลที่ ๕ และเป็นงานที่แสดงถึงพระอัจฉริยภาพทางด้านประวัติศาสตร์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ