บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เล่ม ๓
พระยาโหราธิบดี, ไตรเพทพิสัย, ขุนธนกิจวิจารณ์
/*3พ.ศ. ๒๔๘๒
/*4กรมศิลปากร
วันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๔ และวันที่ ๒๗ มีนาคม พ.ศ.๒๔๘๑ รวมสองฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ประทานคํา ปราบ บําราบ กําราบ มาเป็นเพื่อนกับคํา บน บำนน และ กํานน เป็นแนวทางทําให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดค้นต่อไปนั้น ครั้นได้คิดค้นดู กลับเป็นเรื่องที่ไม่แน่ใจข้าพระพุทธเจ้าดั่งตรัส คํา บําราบ กําราบ และคํา บํานน กํานน จะมีที่มาแห่งเดียวกันหรือเป็นคนละคํา ก็ยากที่จะสันนิษฐานได้แน่ ข้าพระพุทธเจ้าวานมหาฉ่ำค้นหาคําเหล่านี้ในภาษาเขมรคงได้ผลดั่งนี้
บน แปลว่า บน
บำณน แปลว่า ของที่บนไว้
บุล (บล) แปลว่า กู้ยืม
บําณุล แปลว่า ทรัพย์ที่กู้ยืมเขามา
กล แปลว่า หนุน
กําณล แปลว่า สิ่งสําหรับหนุน
บาน แปลว่า ได้
บํานาน (คํานี้ไม่มีใช้ในภาษาเขมร)
บัด (ไม่ค่อยใช้) แปลว่า ให้
บําหนัด แปลว่า สิ่งที่จะต้องให้
ปราบ แปลว่า ปราบ
บําราบ แปลว่า ทําให้ราบ
กราบ แปลว่า กราบ
กำราบ บังกราบ } แปลว่า ทําให้ราบ
เมื่อพิจารณาคําเหล่านี้ เท่าที่มหาฉ่ำจดมาให้ ก็ยังไม่เป็นทางจะสันนิษฐานได้พอ ว่าเป็นคําพวกเดียวกันหรือคนละพวก ครั้นมาถึงคําว่า กํานัล รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่ายุ่งอีกเหมือนกัน เช่น
กล แปลว่า หนุน
กําณล แปลว่า สิ่งสําหรับหนุน
/*5กัน แปลว่า ถือ
กำนัน ประกัน } การถือ (พวก)
คัล แปลว่า เฝ้า
คํานัล แปลว่า การเฝ้า
ข้าพระพุทธเจ้าเคยคิดผิดไปว่า นางกํานัล จะเป็น กํานัน คือนางที่ป้องกันไว้ แต่นางกํานัล ใช้ ล สกด ก็น่าจะมาจาก คํานัล นางผู้มีการเฝ้า หรือ กำณัล นางผู้เป็นสิ่งที่หนุน ครั้นมาได้อ่านเรื่อง ชาวกํานัล ศรีกํานัล ที่ทรงพระเมตตาประทานมา ก็ทําให้ความคิดเป็นไปในทางที่ว่ามาจาก กําณัล คําว่า ธารกํานัล ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้นึกเฉลียวถึงคําแปลว่า ทรงไว้ซึ่งกํานัล เพราะไม่ทราบเกล้า ฯ ถึงต้นเหตุของเรื่องรักษาราชบรรณาการ ข้าพระพุทธเจ้าดีใจเป็นที่สุด ด้วยได้คําแปลที่แท้จริงของคํานี้ กระทําให้เห็นถึงคําแปล ธารกํานัล ที่แปลว่า สาธารณ ว่าคงเป็นความหมายชะนิดย้ายที่ ในชั้นเดิมน่าจะหมายความว่า ต่อหน้าขุนธารกํานัล คือขุนธารกํานัล ได้รู้เห็นเป็นพะยานด้วยแล้ว เรื่องกลับวกไปถึงคํา บนบาน บํานาน และกํานล อีก คิดด้วยเกล้าฯ ว่า การให้ในชั้นเดิมก็มีการให้เพื่อแสดงการนับถือกลัวเกรง หรือเพื่อความช่วยเหลือคุ้มครอง การบูชาพระเจ้าด้วยวิธีบูชายัญหรือด้วยวิธีอื่น ๆ ก็เป็นการให้ การบนบาน เช่น สังเวยผีสางเทวดา ก็เป็นการให้ ผู้ที่ให้ของแก่กันก็เป็นการให้ เข้าในลักษณะข้างต้น ในชั้นเดิมการให้เหล่านี้ คงจะมีคําใช้เพียงคําเดียวหรือน้อยคํา ครั่นต่อมาเมื่อแยกลักษณะแห่งการให้เป็นไปในทางแบ่งชั้นผู้ให้ผู้รับก็มี เป็นการให้ข้างดีก็มี ข้างไม่ดีก็มี ก็เกิดเป็นลัทธิวิธีที่ให้แยกออกเป็นหลายลักษณะ คําที่ใช้ก็ต้องแยกออกเป็นหลายคํา เพื่อใช้ให้เหมาะแก่ลักษณะที่ให้ การคิดหาคําใช้ขึ้นใหม่โดยมากคงเอาคําเดิมเป็นหลักแล้วแปลงเสียงของคํานั้นๆ ให้ต่างออกไปตามลักษณะของภาษา เพื่อให้จําง่ายและเข้าใจง่าย เหตุนี้คําที่มีความหมายคล้ายคลึงกัน จึงมักมีเสียงคล้ายคลึงกันด้วย ในที่นี้ก็มี บน บาน บํานาญ กํานัล กํานล บําหนัด (บําเหน็ด) สินบน ประกัน ส่วนคําว่า เซ่น/*6สรวง สังเวย บูชา บรรณาการ อ่อนน้อม เพราะมีลักษณะที่ให้เป็นไปในทางลัทธิศาสนาหรือธรรมเนียมเป็นพิเศษออกไป คําจึงเป็นต่าง ๆ กัน ไม่เข้าพวกข้างต้น ทั้งนี้การจะผิดถูกอย่างไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
เรื่องโบราณเขียน เสดจ เป็น เสดจ์ ในกฎหมายเก่า ใช้ลงทัณฑฆาตคําที่สกดด้วย จ เท่านั้น แต่ก็ไม่ทั่วไปทุกคํา เช่น กิจ ก็ไม่ได้ลงทัณฑฆาต คิดด้วยเกล้าฯว่า คงจะมีความมุ่งหมายอะไรสักอย่างหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดยังไม่เห็น ที่ตรัสถึงคํา เช่น ขัดสมาธิ์ ศรีมหาโพธิ์ จะอ่านกันว่าอย่างไร ข้าพระพุทธเจ้าลองถามพระสารประเสริฐ ในขั้นต้นดูก็อธิบายได้คล่องดี แต่พอถึงคําเช่น ธาตุ ดังที่ตรัส ก็เลยอ้ำอึ้ง ตอบไม่ลง ที่เคยตรัสว่า การเขียนกับการอ่านเป็นคนละอย่าง เป็นเรื่องที่จับใจข้าพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ เพราะไปบังคับให้เขียนและอ่านเป็นแม่พิมพ์เดียวกัน จึงได้เกิดมีวิสัญชนีและไม้ไต้คู้จนรุงรัง เหตุที่เป็นเช่นนี้ ว่าจะทําให้เด็กเขียนและอ่านได้ง่าย แต่ข้าพระพุทธเจ้ากลับเห็นเป็นว่า กลับเป็นเรื่องยุ่งยาก ทําให้คําที่อ่านเพี้ยนเสียงจากเดิมไปได้ในลางคํา และเปลืองเวลา เปลืองกระดาษ ถ้าต้องเขียนวิสัญชนีซ้ำมากครั้งเข้า การจะใส่เครื่องหมายบังคับ ก็เมื่อคํานั้นอาจมีความหมายให้ผู้ฟังผู้อ่านหลงผิดได้ เช่น เอน กับ เอ็น ดังที่เคยตรัสให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง แต่การที่จะให้เปลี่ยนความคิดเป็นของยากยิ่ง เว้นไว้จะได้ตรึกตรองสอบสวนค้นคว้าหาเอาเหตุผลของเก่าขึ้นมาดูเป็นความรู้รอบตัว จึงอาจเปลี่ยนความคิดได้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยปรารภเรื่องวิสัญชนีและไม้ไต้คู้ให้พระสารประเสริฐฟัง ในชั้นต้นก็ไม่เห็นด้วย ครั้นต่อมานาน พระสารประเสริฐมาปรารภว่า ได้ไปตรึกตรองเรื่องวิสัญชนีแล้ว เห็นจริงว่า โบราณต้องการให้เป็นเสียงหนัก แต่จะทําอย่างไรดี เพราะไปบังคับให้เขียนวิสัญชนีกันทั่วบ้านทั่วเมืองเสียแล้ว จะกลับใหม่ก็ยาก รู้สึกเสียใจจริงๆ ข้าพระพุทธเจ้าก็หมดปัญญา เว้นไว้แต่จะทําให้ผู้อื่นๆอีกมากคนเปลี่ยนความคิดได้อย่างพระสารประเสริฐ
/*7และ แหละ แหล่ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยในกระแสรับสั่งว่าเป็นคําเดียวกัน ในหนังสือเก่าก็ใช้เขียน แล อย่างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษาอาหมใช้ แล เป็นคําซ้อนกับ ก็ เป็น ก็-แล แต่เขาเขียนตัวโรมันเป็น ko จึงไม่ทราบเกล้าฯ ว่า อ่านเป็น กอ หรือ ก้อ แต่ถึงจะอ่านอย่างไร เมื่อซ้อนเข้ากับ แล ก็ไม่ทําให้เข้าใจผิดความหมายได้
เรื่องอ่านเสียง ฑ เป็นเสียง ด บ้าง ท บ้าง ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นหาเหตุผลมาครั้งหนึ่งก็จับเค้าไม่ได้ เสียง ฑ ที่อ่านเป็นสองอย่างนี้ เป็นข้อยืนยันในกระแสรับสั่งที่ว่าอ่านกับเขียนเป็นคนละอย่าง ในตํารานิรุกติศาสตร์ให้หลักไว้อย่างหนึ่ง เรียกว่า Analogy ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าใช้ว่า แนวเทียบ คือกล่าวว่าที่มนุษย์เรียนภาษาได้เร็ว เพราะมีแนวเทียบ เช่น เมื่ออ่าน ก กา กิ กี ถึงตัว ข ก็อ่านว่า ข ขา ขิ ขี ได้เร็ว เพราะได้เสียงใน ก กา กิ กี เป็นแนวเทียบ เขาชักตัวอย่างภาษาของชาวเกาะทะเลใต้ ในมหาสมุทรแปซิฟิก เกาะหนึ่งว่า มะพร้าว ๑ ผล ๑๐ ผล ๑๐๐ ผล ก็ใช้คําเป็นต่างๆกัน ห่างกันไกล ทําให้จําได้ยาก แต่เคราะห์ดีที่มีอยู่เพียงคําที่ยกอุทาหรณ์มาเท่านั้น มิฉะนั้นจะทําให้การเรียนภาษาต้องจดจํากันได้ยากยิ่ง แนวเทียบมีคุณแก่ภาษา เพราะทําให้จําได้ง่ายก็จริง แต่ให้โทษในภาษาไม่น้อย อาจทําให้ผู้ใช้นําหลักแนวเทียบไปใช้ในที่ผิด ๆ ก็ได้ ที่ภาษาเปลี่ยนแปลงไป ก็เพราะแนวเทียบเป็นต้นเหตุ ได้ให้ตัวอย่างเช่น cow ถ้าหลายตัวเป็น kine โดยเหตุที่คําพหูพจน์ส่วนมากเติม s พหูพจน์ของ cow ก็กลายเป็น cows ไป เกิดเป็นคําที่ถูกขึ้น ในภาษาไทยก็มีอยู่มากที่มักเขียนผิด ๆ เช่น สังเกตุ เพราะมี เกตุ เหตุ เป็นแนวเทียบ ทําให้คํา สังเกต มีสระอุไปด้วย บิณฑบาตร์ เพราะเอา บาตร์ เป็นแนวเทียบ อนุญาติ เพราะมี ญาติ เป็นแนวเทียบ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าที่ ฑ อ่านเป็นเสียง ด ก็น่าจะเกิดจากแนวเทียบผิดอะไรกันอย่างหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ
อุปยุรราช เมื่อข้าพระพุทธเจ้าตรวจต้นฉะบับก่อนที่จะส่งไปตีพิมพ์ ได้เคยนึกถึงคำว่า ประยูร จึงสอบถามไปยังมหาฉ่ำ ๆ ว่าไม่เคยพบในภาษา/*8เขมร พบแต่คำว่า อุปโยราช หมายความว่าพระเจ้าแผ่นดินที่ทรงละราชสมบัติ ความไม่ตรงกับ ประยูร ในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าจึงนิ่งไว้ ไม่ได้กราบทูลถวายไป
เรื่องไวยากรณ์ไทย ที่ตรัสว่าได้ทรงทราบว่ามีแก้เปลี่ยนอยู่เสมอ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกว่า ถ้าหลักใดมีหลักฐานดี ข้าพระพุทธเจ้าก็นำไปโต้เถียงกับพระยาอุปกิตศิลปสาร ซึ่งเป็นเจ้าตำรา ก็ได้ผลอยู่บ้าง ที่ต่อมาตำราไวยากรณ์ไทยได้เปลี่ยนรูปไปบ้าง เมื่อก่อนนี้ คำซ้อนที่แปลไม่ออก เช่น แมน แสง เง่า ในคำว่า แขนแมน เสื้อแสง โง่เง่า บอกว่าเป็น อุทาน สร้อยบท ที่เรียกว่า อุทาน โดยที่คำนั้นไม่ใช่อุทานเลย ก็เพราะสงเคราะห์คำเหล่านี้เข้าในนาม สรรพนาม วิเศษณ์ และอื่น ๆ ที่จำแนกไว้อย่างภาษาบาลีและภาษาฝรั่งไม่ได้ เพราะแปลไม่ออก ไม่มีความหมาย จึงกำหนดให้เข้าพวกอุทานเป็นการขอไปที ในบัดนี้ตัดคำ อุทาน ออกแล้ว คงเหลือแต่ สร้อยบท เท่านั้น ในเรื่องหลักอื่น ๆ ผู้แต่งตำราไวยากรณ์รู้สึกขึ้นแล้วว่าภาษาไทยกับภาษาฝรั่งและบาลีเป็นคนละแบบ อัดเข้าไปในแม่พิมพ์เดียวกันไม่ได้ แต่ซัดว่าของเก่าท่านทำมาอย่างนั้น ต้องค่อยแก้ค่อยไป เรื่องชื่อคำที่ทรงพระเมตตาประทานมา ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานเก็บไว้ตรึกตรองต่อไป
ยิงธนูแพ้เลี้ยง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยในกระแสพระดำริว่า จะเป็นยิงธนูแพ้ แล้วเลี้ยงกัน
มังศรี ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งหายโง่เขลา เมื่อมาได้ทราบเกล้าฯ ว่า ศรี คือ สิริ ในภาษามลายู แปลว่า หมาก ข้าพระพุทธเจ้าควรจะทราบเกล้าฯ คำนี้ แต่ก็คิดไปไม่ถึง เพราะเป็นคำที่ถูกปรับเข้าหาภาษาสํสกฤตเสียสนิทยิ่งกว่า สตรี มาเป็น ศรี ในภาษาเขมร ส่วนคำ มาง ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามคนชาวภาคอีศานว่า มาง ที่แปลว่า เรือ ไม่มีในภาษาของเขา ที่ใช้กัน/*9อยู่มีแต่ มาง แปลว่าฆ้องชะนิดหนึ่ง เป็นคำของพวกขา ซึ่งคงตั้งคำจากเสียงของฆ้อง
กั้นหยั่น ข้าพระพุทธเจ้าได้พบหนังสือฝรั่ง ว่ามาจากภาษาเปอรเซียหรืออาหรับ เขียนเป็น Kandijan ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในสมุดที่จดไว้ยังไม่พบ จะได้กราบทูลไปภายหลัง
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า พระสตันทองคำ เมื่อเจ้าหน้าที่พระคลังในหยิบมาให้ข้าพระพุทธเจ้าดู ก็เป็นถ้ำชา ถามว่าทำไมจึงเรียกว่า สตัน ก็ตอบไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้ามาค้นหาในปทานุกรมก็ไม่มี เป็นอันจนเกล้าฯ ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เพื่อทราบคำนี้ด้วย
ในวารดิถีซึ่งเวียนมาเป็นวันขึ้นศกใหม่นี้ ข้าพระพุทธเจ้าขออัญเชิญคุณพระศรีรัตนตรัย จงดลบันดาลให้ใต้ฝ่าพระบาท ทรงพระเกษมสำราญพระกายและพระหฤทัย ตลอดกาลนาน ทั้งนี้เป็นความตั้งใจของข้าพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*10ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ เมษายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
พระบรมรูปอันประทับอยู่ภายใต้พระเศวตฉัตรและพระกลดเครื่องสูง ซึ่งเปนของหอสมุด ท่านมีเมตตาจัดส่งไปให้นั้น ฉันเลือกที่พึงใจให้ช่างถ่ายจำลองออกแล้ว จึ่งได้ส่งรูปต้นคืนมาให้ท่านในบัดนี้ พร้อมทั้งความขอบใจท่านเปนอย่างยิ่งด้วย
ในโอกาสนี้ จะขอบ่นเพ้อเรื่องคำต่อไปด้วย
บรร คำนี้ ทีจะเปนนักปราชญ์บัญญัติขึ้น ด้วยคิดเห็นว่าเปนคำเดียวกับ ประ เช่น ประจุ บรรจุ เปนต้น แต่ฉันเกรงจะหลงคำ บัน ในภาษาเขมร คำ บัน นั้น เขมรใช้มากทีเดียว ที่หลุดมาถึงไทยนั้นน้อย ฉันพิจารณาเห็นความหมายว่าตรงกับคำ ทำให้ ในภาษาไทย จุ เขาว่า ลง บันจุ ก็เปนทำให้ลง ลางทีก็เขียน บัญจุ เหมือน บันจบ ลางทีก็เขียน บัญจบ นั่นเปนความคิดของนักปราชญ์ จะใช้ตัวสกดให้ต้องตามวรรคอักษร ตามความคิดอันนั้นก็มีมูล ด้วยมีตัวอย่างที่เปลี่ยนตัวสกดตามวรรคอักษรอยู่ เช่น บังคับ ก็คือ ทำให้คับ ทำให้ฝืดแน่น และ บัมบัด ทำให้หาย บัด เขาหมายความว่า หาย บัง หรือ บัม ก็เหมือนกับ บัน ถ้าจะพูดให้เข้าใจง่ายก็คือ บํ นั้นเอง
เมืองพัตบอง หรือ พระตบอง เราออกชื่อไม่ถูก เขมรเขาเรียก บัดตัมบอง หมายความว่า ไม้ท้าวหาย บัด ว่าหาย ตัมบอง ว่าไม้ท้าว ดูเหมือนชื่อนั้นจะเกี่ยวไปในนิทานเรื่อง พญาโคตรตัมบอง เมืองเสียมราฐ เขมรเขาเขียน เสียมราบ อ่านว่า เสียมเรียบ เขาว่าไทยแก้เปน เสียมราฐ ทีก็จะจริง เมื่อฉันยังหนุ่มก็เห็นในราชการใช้ว่า เสียมราบ เขาจะหมายความว่ากะไร/*11ไม่ทราบ แต่เราคงคิดว่าเขาหมายว่าไทยแพ้เขาราบที่นั่น จึงเปลี่ยนเสียเปนเสียมราฐ (คือสยามรัฐ) ออกจะไม่มีมูล ที่จริงอ่านประวัติหรือพงศาวดารก็ไม่เคยพบว่าไทยแพ้เขมรที่นั่น
<นริศ>
/*12กรมศิลปากร
วันที่ ๑๐ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ ประทานคืนพระบรมรูปที่ทรงยืมไปรวม ๓ แผ่นไว้แล้ว
ที่ทรงพระเมตตาประทานความเห็นเรื่อง ประ กับ บรร มานั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าหาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริที่ตรัสอธิบายมา และโดยเหตุที่แปลง บัน มาเป็น บรร คิดด้วยเกล้าฯ ว่า กัน ที่แปลงมาเป็น กรร และ กระ ซึ่งมีอยู่ดกดื่นในภาษาไทย ก็น่าจะมาจากความคิดที่แปลง บัน เป็น บรร และ ประ แต่ทำไมจึงแปลงเสียงหันอากาศมาเป็น รร จะเป็นเพราะคำที่มี รร ในภาษาสํสกฤตออกเสียงเป็นหันอากาศอยู่นิดๆ ก็เลยถือเอาเสียง ร ตัวหนึ่งเป็นเสียงเป็นหันอากาศ และเสียง ร อีกตัวหนึ่งเป็นเสียงวิสัญชนีไป อย่างเดียวกับภาษาบาลี ที่แปลงเสียง รร ในคำสํสกฤต เป็นซ้อนตัวสกดขี้น ซึ่งคงเนื่องจากออกเสียง รร ได้ลำบาก
เสียงของคำที่มีพยัญชนะอนุนาสิก ง น ม มักเคลื่อนที่ได้ง่าย คำเช่น สํสกฤต เขียนเป็น สังสกฤต สันสกฤต ก็มี แต่เมื่อข้าพระพุทธเจ้าฟังพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ออกเสียง ก็เป็น สัมสกฤต ไป เสียงของแขกคงจะหนักไปทางตัว ม เพราะคำเช่น สิงห วงศ ในภาษาฝรั่งจึงถ่ายเป็นตัวโรมันว่า Simha และ Vamsa ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า สํสกฤต อ่านเป็น สันสกฤตสดวกกว่าเพราะมี ส ในคำ สกฤต เสียงเกิดที่ฟัน อนุนาสิกเกิดที่ฟัน กับเสียง น กลมกลืนเสียงกันได้สดวก เข้าหลักเปลี่ยนตัวสกดตามวรรคอักษร
เรื่องเสียงกลมกลืนกัน ในตำรานิรุกติศาสตร์วางหลักไว้ ๓ อย่าง คือ เสียงของพยางค์หน้าลากเสียงของพยางค์หลังไป เช่น สิบเอด เป็นสิบเบด เสียงพยางค์หลังลากเสียงพยางค์หน้ามา เช่น มนิลา เป็น มลิลา /*13ลากเสียงกลมกลืนกันหมด เช่น ทีเดียว เป็น เทียว ลางทีการกลมกลืนเสียงเป็นแต่บางส่วนของเสียงเท่านั้น คือชนิดที่เปลี่ยนตัวสกดตามวรรคอักษร
การกลมกลืนเสียง ลางทีทำให้คำเปลี่ยนไปมากก็มี เช่น ผักหม เป็น ผักขม เป็นเพราะเสียง ก กับ ห กล้ำกันก็เกิดเป็นเสียง ข ขึ้น หนวกหู ลางทีฟังเสียงเป็น หนวกขู คงจะเป็นเพราะ หู แปลได้ความอยู่ หู จึงคงเสียง ผิดกับ หม ซึ่งแปลไม่ออก แต่ ขม แปลออก หม จึงกลายเป็น ขม ไป
เรื่องเมืองพัตบอง ซึ่งเกี่ยวกับตะบองหาย ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบในพงศาวดารเขมร ว่ากษัตริย์เขมรครั้งโบราณองค์หนึ่ง จะเปนพระเทวงศ์อัศจรรย์หรือกษัตริย์องค์ใค ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ เมื่อครั้งยังไม่ได้เป็นกษัตริย์ ได้เอาตะบองขว้างฝูงงัว แล้วตะบองหายไป แต่ไม่บอกว่าเกี่ยวกับเรื่องเมืองพัตบอง คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นเรื่องแต่งขึ้นภายหลัง เพื่อให้เข้ากับคำแปลของคำว่า บัดตัมบอง เรื่อง ท้าวโคตรบอง เป็นเรื่องมีอ้างถึงในตำนานลาวหลายแห่ง เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปภาคอีศาน ไปถึงเมืองนครพนม ได้ข้ามไปเที่ยวเมืองท่าแขก อยู่ฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ตรงข้ามกับนครพนม มีผู้ชี้ให้ข้าพระพุทธเจ้าดูธาตุเจดีย์แห่งหนึ่งว่า เป็นที่บรรจุอัฐิท้าวโคตรบอง ข้าพระพุทธเจ้าจึงซักถามต่อไปว่า ที่เรียกเมืองท่าแขกแปลว่าอะไร เขาตอบว่า เป็นท่าที่พวกแขกขึ้นลง ซึ่งเป็นคำอธิบายอย่างเดา ที่ข้าพระพุทธเจ้าซักถามเช่นนี้ เพราะเฉลียวถึงคำว่า แขก กับ แกรก ซึ่งตามหลักการกลายเสียงก็เป็นคำเดียวกัน ถ้าคำ แขก มาจาก แกรก ก็นับว่าแปลก ที่มาเกี่ยวข้องกับท้าวโคตรบอง ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบสวนต่อไป ก็พบข้อความในตำนานทางภาคอีศาน อ้างถึงท้าวโคตรบองหลายแห่ง เรียกว่าพญาศรีโคตรบัตบอง ว่ามีฤทธิ์เพราะมีฆ้อนตะบองเป็นอาวุธ ในตำนานอุรังคธาตุ เรียกว่า พระยาโคตรบุตรหรือโคตรบูร ครองเมืองติโคตรบอง และว่าเมืองนี้เรียกเป็นหลายอย่าง เป็น สีโคตรโม ติโคตรบุรังนคร ติโคตรบูร /*14และ สีโคตรบอง ก็มี และว่ามาจากคำว่า โคตโม อันเป็นพระนามพระพุทธเจ้าประทานแก่พระยาติโคตรบุต เมื่อข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องตอนนี้ ก็นึกไปถึงเมืองโคตรบูร ที่มีกล่าวไว้ในกฎมนเทียรบาล และซึ่งนักปราชญ์โบราณคดดีสันนิษฐานว่ามีราชธานีอยู่แถวนครพนม เรื่องก็เข้ารูปกันได้ว่า ในแถบนครพนมและท่าแขก คงมีเมืองโบราณชื่อ โคตรบูร หรือ โคตรบัตบอง โคตรบุต โคตรบอง ซึ่งคงเกิดจากคำๆเดียวกัน แต่เพี้ยนเสียงไป เรื่อง พระยาโคตรบอง ถือตะบอง จะเป็นการเพิ่มฤทธิ์ให้พระยาโคตรบอง โดยอาศัยเสียงในชื่อนั้นเป็นเหตุก็ได้
เรื่องเมืองเสียมราบ ข้าพระพุทธเจ้านึกค้นหาเหตุไม่ได้ นอกจากนึกเดาว่าเขมรตั้งชื่อขึ้นลอย ๆ เป็นการปลุกขวัญเขมร
เรื่องพระตรา ข้าพระพุทธเจ้าพบประกาศในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าด้วยเรื่องผู้ที่ใช้ตราไปหัวเมืองตอนหนึ่งมีว่า ถ้ากรมขึ้นกรมพระกลาโหม ก็มีตราพระคชสีห์ประจำชื่อ พระราชสีห์สมทบประจำต่อ มีตราช้างที่เป็นรูปนารายน์บัลลังก์นาค นั่งเหนือกระเษียรสมุท เป็นสำคัญกลางประจำศุกทุกฉะบับ ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยว่าตราช้างที่เป็นรูปนารายน์บัลลังก์นาค จะเป็นตราองค์เดียวกันกับตรานารายน์บรรทมสินธุ์ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเปลี่ยนเป็นนารายน์นาคบัลลังก์ หรือเป็นคนละดวง เพราะชื่อคล้ายคลึงกันมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*15ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ เมษายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๕ กับที่ ๑๐ ได้รับแล้ว จะตอบบ่นตุบตับไปตามประสาคนแก่ ตามแต่จะได้
ในการสอบคำ ท่านขมักเขม้นสอบหนักเข้า กลัวจะยิ่งไม่รู้หนักเข้า เพราะคำทั้งหลายมันย่อมเคลื่อนไปมาเสมอ จะกล่าวจำเพาะแต่คำเขมรพอเปนตัวอย่าง โปรเฟสเสอเซเดส์เคยพูดว่า คำที่กลับไปกลับมานั้นมีมาก ตั้งกองจดไว้ได้มากแล้ว ตามที่ว่านี้หมายถึงคำเขมรที่เรารับเอามาใช้ แต่เขียนอ่านเคลื่อนคลาศไปบ้าง แล้วเขมรสำคัญว่าเปนคำไทย กลับรับเอาไปใช้อีกทีหนึ่ง ถ้าท่านไปโดนคำที่มันวนเปนก้นหอยเช่นนั้นเข้า ท่านจะหลง เท่ากับเดินเข้าเขาวง
คำว่า นางกำนัล ฉันก็เคยคิด นึกว่าจะหมายความว่า นางให้ คือท้าวพระยาเมืองออกส่งลูกสาวหลานสาวมาถวาย นึกเทียบเอาคำ ของกำนัล เปนหลัก ข้อที่ท่านคิดว่า การให้มีหลายอย่าง จึ่งต้องจัดหาคำใช้ให้ต่างกันไปนั้น กลัวจะเปนทางคิดดีเกินไป แต่ก่อนนี้ยังไม่ศรีวิลัยพอที่จะมีใครเสาะหาคำมาปรับปรุงใช้ดอก ย่อมเปนไปเองทั้งนั้น การให้ยิ่งนานเวลาเข้าก็มีเพิ่มหลายอย่างขึ้น คำใช้ก็ได้ภาษาโน่นมาบ้างนี่มาบ้าง อย่างนั้นใช้คำนั้น อย่างนี้ใช้คำนี้ โดยมากคำมักจะติดมากับอาการ
เสดจ์ ที่เขาเขียนลงทัณฑฆาต ฉันก็แปลไปตามหลักที่เห็นเขาเขียนกันมาแต่ก่อน จริงอยู่ เขาไม่ได้ลงทัณฑฆาตทุกตัวสกด เพราะการเขียนหนังสือแต่ก่อนไม่ได้บังคับกันกวดขัน แต่ตัวสกดที่เขาลงทัณฑฆาตนั้นก็มีมาก เดี๋ยวนี้ทัณฑฆาตไปถือมั่นให้ลงที่ตัวการันต์ แต่ฉันก็เปนความว่าไม่ควรลงทุกคำไป ละไว้ให้คนอ่านเขาเลือกอ่านได้ตามใจดีกว่า ใครเขาอยาก/*16อ่านก็ให้เขาอ่านได้ เขาไม่อยากอ่านก็ข้ามไป แต่ข้อที่ว่านี้ ถูกลูกหญิงคัดค้านว่าไม่ได้ ถ้าไม่ลงทัณฑฆาตเปนถูกเขกโต๊ะทีเดียว (ที่ว่านี้เปนการหาครูมาสอนที่บ้าน ไม่ใช่ไปเข้าโรงเรียน)
สิ่งใดที่ฉันบอกท่าน เปนการที่ฉันคิดเห็นโดยลำพังใจ หรือได้เห็นได้ฟังมาแต่ไหน โดยเจตนาจะให้เพื่อนผู้ซุกซนด้วยกันรู้ไว้เท่านั้น หาได้ตั้งใจจะให้ไปฝืนโลก ให้โลกน้อมมาในความเห็นแห่งตนไม่เลย พูดถึงโลกฉันก็เห็นเปนของประหลาด บทที่เขาจะไปทางไหนก็ไปกัน ผู้ที่อยากเปนคน แม้จะรู้ว่าผิดก็ต้องวิ่งตามเขาไป ไม่ฉะนั้นก็ไม่เปนคน เว้นแต่คนบ้า ซึ่งยอมตัวไม่เปนคนนั้นแหละจะคัดค้านเหนี่ยวรั้งบ้าง แต่ก็ไม่เห็นไหวสักที
ตัว ฑ อ่านเปนเสียง ด มีคติอยู่อย่างหนึ่ง ที่ทางหนังสือขอมมักเขียนตัว ฑ ในที่เสียง ด มีอยู่มาก อาจเปนไปในทางเขมรนั้นบ้างกระมัง ฉันอยากจะพูดให้ยาวไปอีก ในเรื่องเขียนกับอ่านเปนคนละวิชา ดังจะให้ตัวอย่าง เช่นเขียน กุ หรือ สุ เปนต้น เขียนเหมือนกันแต่อ่านไม่เหมือนกัน เช่น กุศล กล้วยกุ กุหลาบ คำต้นอ่าน กุ เป็นเสียงกลาง คำกลางเปนเสียงถูกเอก คำหลังเปนเสียงถูกโท สุวรรณ สุบรรณ สุขุมาล นี่ก็ไปอีกไม้หนึ่ง คำต้นเสียง สุ เปนสูง คำกลางเสียง สุ เปนกลาง คำหลังเสียง สุ เปนต่ำ ฟังเด็กสมัยนี้อ่านหนังสือเข้าใจยาก เช่นคำ วิเศษ เราอ่านกันแต่ก่อน วิ เปนเสียงต่ำ ดุจ วี่ เดี๋ยวนี้เปนเสียงสูงดุจ วี้
คำ อุปโยราช ฉันก็เคยพบ แต่เข้าใจเปนว่าวังหลัง ผิดทางไปกับที่มหาฉ่ำเข้าใจ
มาง ที่เคยได้ยินคนบอกว่า เรือ นั้นเปนเหลว
พระสตัน ไม่เคยได้ยินมาแต่ก่อนเลย เข้าใจโดยทางเคยสังเกตว่าของสูงแล้วเรียกเปนภาษาไทยไม่ได้ ต้องเรียกเปนภาษาต่างประเทศจึ่งจะสูง พระสตันจะเขียนอย่างไรไม่ทราบ ได้ลองหาสุ่มไปในพจนานุกรม/*17สํสกฤต พบคำ สตล ซึ่งจะเปน สตัล ได้ แปลให้ไว้ว่า having a bottom จะเปนคำนี้ใช่หรือไม่ก็ไม่ทราบ
เรื่อง รอหัน นั้นชอบกลอยู่มาก คำว่า หัน นั้นสันนิษฐานว่าหมายถึง หันอากาศ คือ ร หันอากาศ ให้อ่านเหมือนไม้ผัด เชื่อว่าจะเกิดขึ้นภายหลัง ด้วยเห็นคำที่อ่านคงเดิมก็มีอยู่ ท่านคงเคยได้ยิน เช่น มรคา มหรณพ เจ้าพระยาธรมา ที่ไม่ใช่ หัน ก็มี เช่น บูรณ บูรพ เปนต้น
นิคหิต นั้นไม่ทราบทางบาลีสํสกฤต พอที่จะพูดให้ถูกได้ สังเกตเห็นแต่เพียงเปนเงา ๆ ว่า ทางบาลีจะอ่านนิคหิตเปน อัง ทางสํสกฤตอ่านเปน อัม จะเปนด้วยอะไรก็ตามที การบวชนาคของเรา แต่ก่อนก็เอาทั้งสองอย่าง ให้ว่า พุทธัง ก่อน แล้วให้ว่า พุทธัม ทีหลังซ้ำอีกทีหนึ่ง เข้าใจว่าไม่แน่ใจว่าอย่างไรถูก การลงนิคหิตกับพยัญชน เช่น สํสกฤต ให้อ่านได้ตามชอบใจนั้น ควรจะใช้ได้เปนปกติ เพราะในแบบเรียนมูลบทบรรพกิจ ก็มีบอกไว้ให้ใช้ ทางเขมรเขียนนิคหิตในที่เราเขียนตัว ม มีมากทีเดียว สิมฺท วมฺส ทางฝรั่งเขียนภาษาบาลี เห็นจะยึดเอาเปนหลักไม่ได้ เปนแต่เขาคิดปรับว่า จะเอาตัวโรมันตัวไรใช้แทนตัวไร ในหนังสือที่เขียนภาษาบาลีเท่านั้น ที่บัญญัติเอาตัว เอม มีจุดข้างบนเปนนิคหิตนั้น คงเปรียบเทียบด้วยทางภาษาสํสกฤตมา แล้วมียักตัว เอน จุดบนหมายเปนตัว ง อีกด้วย ทั้งนี้เปนเพราะตัวหนังสือโรมันมีไปคนละอย่างกับหนังสือที่ใช้เขียนภาษาบาลีเปนเหตุ
สิบเอด เปน สิบเบด นั้นเห็นจะเปนโดยธรรมดาที่เสียง อ ต้องหายไป ตัวสกดข้างหน้าต้องถอยมาเข้าแทนที่ มลิลา กลัวจะเปนด้วยหลงเอาเข้าคู่กับ มลิเลื้อย เพราะ มนิลา ไม่ได้ความเปนภาษา แต่ ทีเดียว เปน เทียว นั้น เปนลากเสียงกลมกลืนกันแน่
นิทานเรื่อง พญาโคตรบอง ท่านรู้มามากกว่าฉันรู้ อันนิทานซึมๆ เรื่องต่าง ๆ เช่น เรื่อง พญาโคตรบอง พระสี่เสา พญาแกรก เรื่อง ลูกนาค /*18(คือพระร่วง) อะไรเหล่านั้น มันเห็นจะมีมานมนาน และมีอยู่ทั่วกันทุกภาษาบันดาที่ตั้งบ้านเมืองอยู่ใกล้ๆ กัน ชื่อ เพลงพระทอง และ เพลงนางนาค นั้น ก็เข้านิทานพวกนี้ ทางเขมรมีเรื่องว่าลูกกษัตริย์ ชื่อ พระโถง ไปได้สมจรกับนางนาคแปลง เกิดลูกเปนผู้มีบุญ ได้แก่เรื่องพระร่วงของเรานี้ แล้วนามนั้นก็เข้ามาสู่เพลง มาถึงเรา พระโถง ก็เลือนเปนพระทองไป ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่า เมืองท่าแขกเปนเมืองโบราณ มีพระธาตุ ฉันอ่านหนังสือพิมพ์เขาลงเล่าถึงเมืองเวียงจันทน์ ว่ามีสิ่งสำคัญคือ พระแทต ฉันอดหัวเราะไม่ได้ คำนั้นจะต้องแปลมาจากหนังสือฝรั่งซึ่งเขาเขียนตามใจเขา ผู้แปลเปนสกูลอังกฤษอ่าน เอ เปน แอ และไม่รู้สึกเลยว่าสิ่งนั้นคืออะไร ทำให้รำลึกถึงท่าน แต่จะบอกรายงานมาโดยจำเพาะ มันก็สวะเต็มที
ท่านพบประกาศเรื่องตรานารายน์บัลลังก์นาคนั้นดีเต็มที แต่ฉันไม่สามารถให้การได้ ว่าตราดวงนั้นทำด้วยอะไร และมีรูปช้างอยู่ที่ไหน เพราะไม่เคยเห็นแม่ตรา เห็นแต่เส้นชาดซึ่งประทับแล้ว และที่เรียกกันว่า นารายน์ประทมสินธุ์ เห็นจะเปนชื่อเถื่อน เรียกกันเอาเอง ที่ฉันว่าพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงเปลี่ยนชื่อใหม่นั้น คงไม่ใช่ทรงพระราชดำริผูกคำขึ้นเปลี่ยน คงได้ทอดพระเนตรเห็นประกาศซึ่งท่านอ้างถึงนั้น และทรงรู้สึกว่าเรียกกันผิด จึงทรงเรียกเสียใหม่เท่านั้น ตราที่มีรูปช้างฉันจะให้การยืนยันได้แต่ ๒ องค์ ด้วยได้เคยเห็นทั้งแม่ตรากับทั้งเส้นชาด ทั้งตนเองได้เคยประทับด้วย คือ ตราสยามโลกัคคราช องค์หนึ่ง ทำด้วยทอง เปนรูปสี่เหลี่ยม มีช้างหมอบอยู่บนหลังตราเปนที่จับประทับ เรียกกันว่า ช้างหมอบ กับอีกองค์หนึ่งทำด้วยทองเหมือนกัน เปนรูปสี่เหลี่ยมรี มีรูปช้างยืนเป็นที่จับอยู่บนหลังตรานั้น เรียกกันว่า ช้างยืน แต่ชื่อที่ถูกจะเรียกว่าอะไร หาทราบไม่ สำหรับใช้ประทับบนใบพระราชทานที่วิสุงคามสีมา
/*19ทีนี้จะแจ้งรายงานเรื่อง สัศดี และ พระสุรัศวดี โดยได้คิดต่อมา เห็นว่า สัศดี จะต้องเป็นคำเก่า พระสุรัศวดี จะเปนคำยัดเข้าให้ใหม่ ได้ตรวจดูชื่อเทวดา ในทางสํสกฤตก็มี สรัสวดี เปนใกล้ที่สุด แต่ก็เปนนาง เปนชื่อแม่น้ำก็ได้ เปนชื่อเทพธิดารักษาแม่น้ำก็ได้ สมมติขึ้นแต่เดิมจะให้เปนเมียเทวดา ซึ่งชื่อ สรัสวัต แล้วก็หลงเอาไปให้เปนเมียใครต่อใครมากหลาย แต่ล้วนที่เปนเทวดาเก่ง ๆ เหลวเปนขี้อ้ายอูไปตามเคย อย่างไรก็ดี จะว่าคำ สัศดี คือ สรัสวตี หาควรไม่ คำ สัศดี เห็นคล้ายกับคำ สสฺสต ทิฏฺิ  และ สสฺสโต โลโก ในภาษาบาลี ได้เปิดสมุดพจนานุกรมภาษาบาลีดู มีคำ สสฺสต กับ สสฺสติก แปลให้ไว้ว่า เปนไปเสมอ และให้คำสํสกฤตเปน ศาศฺวต และ ศาศฺวติก ถ้าจะถือเอาคำนี้ว่า คือ สัศดี ก็พอจะไปได้ ในภาษาสํสกฤต มีคำ ศาศฺวตี แต่แปลว่า พื้นดิน ติดจะไม่เข้ารูป
ขอบใจท่านที่มีเมตตาให้พรปีใหม่ ความเจตนาดีของท่านมีเพียงไร ขอให้ท่านได้รับพรของฉันเช่นนั้นเหมือนกัน
<นริศ>
/*20กรมศิลปากร
วันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ เมษายน ประทานข้อสันนิษฐานในเรื่องคำลางคำ เป็นประโยชน์และข้อคิดนึกแก่ข้าพระพุทธเจ้ามากที่สุด พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ขออนุญาตถอนลายดวงพระตราต่างๆ ด้วยชาดได้หลายสิบดวง แต่ลายที่ถอนขึ้นไว้นี้ ลางดวงติดไม่ชัด เพราะต้องทำลวกๆ ไม่มีโอกาศจะถอนลายได้หมดจด ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายลายพระตราเหล่านี้มาเพื่อทอดพระเนตร ลายดวงที่ ๔๒ ถึง ๔๕ คือ ลายพระตราเป็นหนังสือจีน ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้เคยกราบทูลถามไป ยังมีพระตราอยู่อีกหมู่หนึ่ง เก็บรักษาไว้ในพระที่นั่งเทพสถานพิลาศ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศจะถอนลายไว้ได้
พระนามพระที่นั่งเทพสถานพิลาศ ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้ยินเรียกพระที่นั่งอีกองค์หนึ่ง ซึ่งคู่กันว่า เทพสอาดพิไล ครั้นได้ไปเห็นป้ายบอกพระนามพระที่นั่งองค์นี้ จึงปรากฏว่าเป็น เทพอาศน์พิไล โดยเหตุที่องค์แรกเป็น เทพสถานพิลาศ องค์หลังก็เพี้ยนเป็น เทพสอาดพิไล เพราะเสียง ส ในคำ สถาน เป็นเหตุลากเอาคำ อาศน์ เป็น สอาด ไป เพื่อถ่วงเสียงให้เท่ากัน อย่างคำในจำพวก ตะหมูกตะปาก ขะโมยขโจร คิดด้วยเกล้าฯ ว่า คำที่เพี้ยนไปในทำนองนี้คงมีอยู่หลายคำ เมื่อแยกใช้แต่คำเดียวก็ยากที่จะสาวหาเหตุได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*21ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๙ พฤษภาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑ เดือนนี้ นำส่งเส้นชาดพระตราต่าง ๆ ไปให้ดู ได้ดูแล้ว จะบอกท่านเท่าที่รู้และที่สงสัย แล้วกล่าวเปนจริงเปนทำนายทายทักต่อไปนี้
๑. พระตราซึ่งปรากฏเส้นชาด ตามที่ท่านส่งไปให้ดูนั้น เปนพระตราเก่าซึ่งเป็นของเก็บอันไม่ได้ใช้มานานแล้วทั้งนั้น ส่วนที่ใช้อยู่ในตอนหลังไม่มีเลย เห็นจะอยู่ในหีบหยก ตามที่ฉันได้บอกแก่ท่านมาแล้ว
๒. พระตราตามที่ปรากฏเส้นชาดอยู่นั้น ลางองค์ก็เปนของที่ทรงพระราชดำริให้ทำขึ้นเพื่อใช้ในการอันใดอันหนึ่ง ลางองค์ก็มีคนทำส่งมาถวายโดยมิได้มีทรงพระราชดำริ และมิได้มีพระราชประสงค์ที่จะใช้อย่างใด ลางองค์ก็ไม่เคยใช้เลยเสียด้วยซ้ำ
๓. ชื่อพระตราต่าง ๆ เหล่านั้น ลางชื่อก็เปนชื่อจริง ลางชื่อคนก็ตั้งขึ้นเรียกเอาเองโดยไม่รู้
๔. พระตราเปนรูปช้างสามเศียรมีอยู่หลายองค์ มีรูปพระอินทร์ทรงอยู่ก็มี ไม่มีก็มี แต่ล้วนเปนพระตราไอยราพตหมดด้วยกันทั้งนั้น เรียกอย่างอื่นผิด
๕. พระตราเก่ามีชื่อว่า หงษ์พิมาน อยู่องค์หนึ่ง แต่ไม่เคยเห็นองค์ตราและเส้นชาด ฉันได้เดาเขียนถวายโดยต้องพระราชประสงค์องค์หนึ่ง เปนรูปหงส์มีบุษบกอยู่บนหลัง สำหรับใช้ประทับสัญญาบัตร ก็มาต้องกันกับ ตราพระพรหมทรงหงส์ ซึ่งหมายเลข ๓ ในตัวอย่างเส้นชาดซึ่งท่านส่งไปให้ดูนี้ ผิดกัน แต่มีองค์พระพรหมขึ้นด้วย จึงทำให้เข้าใจไป/*22ว่าที่หมายเลข ๓ นั้น คือพระตราหงษ์พิมานเดิม มีหมายเลข ๖๕ อยู่อีกองค์หนึ่ง แต่เส้นชาดเลอะเลือน ไม่เห็นว่ารูปร่างเปนประการใด จะพูดก็ไม่ถูก
๖. ตราพระลักษณ์ทรงหณุมานนั้น เปนตราประจำตำแหน่งวังหน้าของเก่า ตรานารายน์ทรงปืน (คือขี่ปืนใหญ่) นั้น เปนตราประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า สร้างขึ้นในรัชชกาลที่ ๔
๗. อาร์มแผ่นดินดวงหมายเลข ๒๕ อ่านหนังสือขอมเปนว่า แกรนด์มาศเตอร์ ของตราเครื่องราชอิศริยยศ จุลจอมเกล้าสำรับตระกูล เปนภาษาที่ตายแล้ว ทำให้เข้าใจว่า เพราะเหตุนั้น แม่ตราก็ตายด้วย ได้ทำเปลี่ยนใหม่แล้ว พระตราซึ่งสำหรับประทับดิโปลมา เครื่องราชอิสสริยาภรณ์ต่าง ๆ มีโดยจำเพาะอยู่หลายองค์
๘. ตราอักษรจีน มีตราประจำรัชชกาล อย่างตราเงินบาทคดด้วงอยู่ที่มุม ๔ ดวง ตั้งแต่หมายเลข ๔๒ ถึง ๔๕ สันนิษฐานว่าจะทำขึ้นในรัชชกาลที่ ๔ สำหรับใช้ในการพระราชพิธีอันใดอันหนึ่ง ซึ่งเกี่ยวไปในทางข้างจีนและเกี่ยวในรัชชกาลอันล่วงแล้วมาด้วย
๙. ตราอักษรพระนามย่อ ซึ่งหมายเลข ๔๘ จดไว้ว่า จ.ป.ร.ง. ไม่เห็นมีตัว ง อยู่ที่ไหน ตราอักษรพระนามเลียนหนังสือต้วนญี่ของจีนทุกดวงนั้น เข้าใจว่าสร้างขึ้นสำหรับใช้ประทับตราสาร ในเรื่องการเล่นเครื่องลายครามโดยจำเพาะ
๑๐. ตราดวงหมายเลข ๖๖ จดไว้ว่า รถบุษบกอุณาโลม พิจารณาเห็นมีรูปกระต่ายอยู่ข้างท้ายรถ สงสัยว่าจะเปนตราจันทรมณฑลน้อย ซึ่งตราใหญ่พระราชทานไปกระทรวงยุติธรรม
๑๑. กรมขุนชัยนาท เคยมาวานเขียนตราพระขรรค์ สำหรับประจำพระองค์ของเธอ เธอบอกว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงตรัส/*23แนะนำว่าควรเธอจะใช้ตราพระขรรค์ เพราะได้โปรดพระราชทานตราพระขรรค์ไปให้กรมหลวงวงษาใช้ประจำพระองค์ แต่จะเปนองค์ที่หมายเลข ๖๘ ไว้หรือไม่ใช่ ฉันบอกแน่ไม่ได้ ด้วยไม่เคยเห็น แต่เชื่อว่าใช่ เพราะประเพณีการพระราชทานตรา ถ้าเปนพระราชทานประจำตัว เมื่อไม่มีตัวแล้วก็ส่งตราคืน หรือพระราชทานประจำตำแหน่ง เมื่อเลิกตำแหน่งแล้วก็ส่งตราคืน เช่น ตราพระรามทรงรถหมายเลข ๖๗ นั้นก็เคยพระราชทานไปประจำตำแหน่งกระทรวงโยธาธิการ เมื่อเลิกกระทรวงนั้นแล้วก็ต้องส่งคืน ใครจะเอาไปกดไว้หรือใช้ต่อไปหาได้ไม่ มีความผิด ทั้งนี้ก็ดุจเครื่องยศอันหนึ่งเหมือนกัน
ได้ส่งสมุดเส้นชาดพระตราต่าง ๆ คืนมาให้ท่านบัดนี้แล้ว
<นริศ>
/*24กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๙ พฤษภาคม ประทานพระอธิบายเรื่องพระตราลางองค์ และสมุดเส้นชาดพระตราต่าง ๆ ประทานคืนมายังข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เป็นเคราะห์ดีของข้าพระพุทธเจ้า ที่ทรงพระกรุณาประทานพระอธิบายในพระตราลางองค์ มิฉะนั้นข้าพระพุทธเจ้าอาจหลงเข้าใจผิดได้มากๆ เมื่อเร็วๆ นี้ กองอาลักษณ์ได้มอบพระตราหมู่หนึ่งมาเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑสถาน เป็นพระตราที่สร้างขึ้นใช้ในราชการเสือป่าแทบทั้งนั้น มีของเก่า คือ ตราพระยมขี่สิงห์ ของกระทรวงเมือง นอกนี้มีพระตราปลีกซึ่งข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบเกล้าฯ อยู่อีก ๒-๓ องค์ จะพึ่งความรู้จากชื่อที่จดบัญชีไว้ก็ไม่ได้ เพราะรัวเต็มที ข้าพระพุทธเจ้าได้วานเจ้าหน้าที่อัดเส้นชาดอยู่ สอบถามเจ้าหน้าที่ได้ความว่า ตราพระสยามโลกัขราชอยู่ที่อาลักษณ์ ยังใช้ประทับในเอกสารที่เกี่ยวกับที่วิสุงคามสีมาอยู่ ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศพบเจ้าหน้าที่กองอาลักษณ์ เพื่อซักถามว่า ทำไมจึงใช้ตราดวงนี้ในเรื่องที่เกี่ยวกับวัด
ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำบันทึกเรื่องพระตรา ตามที่ทรงพระกรุณาโปรดประทานข้าพระพุทธเจ้าไว้ รวบรวมฉะเพาะพระตราที่ทราบเรื่องได้แล้ว และจะได้ขอร้องช่างเขียนในกรมศิลปากรจำลองลายพระตราเหล่านี้ขึ้นไว้ด้วย ถ้าทำได้อย่างนี้ จะเป็นประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่นักเรียนและผู้ศึกษา แต่ในการทำบันทึกขึ้นนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ตัดเติมข้อความในพระอธิบายหลายแห่ง เพื่อให้เหมาะแก่การ ทั้งนี้จะชอบด้วยพระดำริห์/*25หรือสถานไร ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
อนึ่ง พระอธิบายเรื่องต่าง ๆ ที่โปรดประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้า ย่อมเป็นความรู้อันหาค่ามิได้ ข้าพระพุทธเจ้าย่อมรู้สึกทราบซึ้งในพระกรุณาคุณที่ทรงพระเมตตาแก่ข้าพระพุทธเจ้าโดยฉะเพาะ แต่เมื่อคำนึงถึงความรู้เหล่านี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ไว้เป็นความรู้ฉะเพาะตัว ก็นับว่าเป็นบุญลาภอันยิ่งใหญ่ของข้าพระพุทธเจ้าอยู่ แต่ยังมีคนอื่นอีกมากที่ใส่ใจในความรู้ ไม่มีโอกาศดีเหมือนข้าพระพุทธเจ้า ถ้าข้าพระพุทธเจ้าจะแบ่งความรู้ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้ไว้ ให้เป็นประโยชน์ในการศึกษา ก็จะได้กุศลแรง ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยนึกอย่างนี้ แต่ไม่กล้ากราบทูลขอพระกรุณา เพราะข้อความที่ประทานพระอธิบายมายังข้าพระพุทธเจ้านี้ ลางแห่งก็เป็นเรื่องที่ทรงสันนิษฐานเล่น ไม่มีพระประสงค์จะให้เป็นอย่างอื่น ข้าพระพุทธเจ้าจึงระงับไว้ ด้วยเกรงจะเป็นที่ขุ่นเคืองพระทัย และไม่ต้องด้วยพระอัธยาศัย แต่เมื่อมาคิดดูอีกครั้งหนึ่ง ถ้าข้าพระพุทธเจ้าจะรวบรวมพระอธิบายเหล่านี้จัดเข้าหมวดหมู่ ดังที่ทำบันทึกเรื่องพระตรา ซึ่งถวายมานี้แล้วเก็บรักษาไว้ หรือจัดตีพิมพ์ขึ้นในเวลาอันควรเพื่อไม่ให้ศูนย์ ก็น่าจะทรงพระเมตตา การทั้งนี้จะเป็นสมควรหรือสถานไร ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*26ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ มิถุนายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๓๐ พฤษภาคม ได้รับทราบความแล้ว
ในการแผ่ความรู้ให้คนทั้งหลาย ขอให้ท่านเข้าใจว่าฉันไม่เต็มใจจะเปนศาสดา แต่หาได้หวงแหนความรู้ความเห็นไม่ ท่านจะเอาความรู้ซึ่งรู้จากฉันไปพูดกับใครที่ไหนก็ได้ ฉันไม่รังเกียจ ข้อใดที่เปนความจริงหรือความคิด ท่านย่อมรู้อยู่แล้ว พูดให้ถูกตามลักษณะก็แล้วกัน
ตามที่ได้บอกให้ท่านเข้าใจในใจของฉันเช่นนั้นแล้ว บันทึกที่ท่านเขียนให้ไปก็ต้องแก้กลับเปนบันทึกของท่าน ไม่ใช่บันทึกของฉัน ตามที่ดีดพิมพ์ส่งมาให้นี้ ถ้าท่านไม่ชอบใจที่ตรงไหน จะพูดแก้เสียก็ได้ ข้ออื่นก็ไม่ได้แก้มากนัก แก้มากแต่ข้อ นกการเวก และ นกวายุภักษ์ ข้อเดียว ที่ตัคความตรงว่าด้วยรูปเขียนวัดพระแก้วออกเสียนั้น เพราะชื่อรูปตัวที่เขียน เขาเรียกว่า อสุรวายุภักษ์ ไม่สู้ตรงกับที่ต้องการ กับที่ตัดไม่กล่าวถึง นกการวิก อีกด้วยนั้น เพราะดูพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์ แปล กรวีก ว่า Indian cuckoo ไม่ใช่ Paradise bird กลัวการเวกจะไม่ตรงกับการวิก จึ่งได้ระงับเสีย
พระตราซึ่งสำหรับประทับใบพระราชทานที่วิสุงคามสีมา ฉันบอกชื่อที่แท้แก่ท่านไม่ได้ ด้วยไม่รู้ บอกได้แต่ว่า เขาเรียกกันว่าช้างยืนนั้น บัดนี้ได้มาทราบจากท่านบอกว่า กรมอาลักษณเรียกว่า สยามโลกัคคราช ก็เปนอันรู้ทั้งชื่อทั้งตัว แต่ใส่กันไม่ถูกเท่านั้น ข้อสงสัยของท่านที่คิดจะถามกองอาลักษณ์ว่าเหตุใดจึงใช้พระตราองค์นั้นในเรื่องที่เกี่ยวแก่วัด ฉันรับประกันได้ว่า กองอาลักษณ์ไม่มีใครรู้พอที่จะบอกแก่ท่านได้เลย ฉันจำได้ว่า พระตรานั้นแกะเป็นตัวหนังสือขอม ดูเหมือนมีสักสี่บรรทัด แต่จะ/*27ว่ากะไรฉันก็ไม่ได้อ่าน ถ้าท่านขอให้เขาประทับเส้นชาดมาให้เปนตัวอย่างได้ เห็นจะดีกว่าถามเขา เอามาอ่านหนังสือพิจารณาเอาเอง ลางทีก็อาจรู้ได้ วาทำไมจึ่งเกี่ยวแก่วัด
อันชื่อ พระตราสยามโลกัคคราช นั้น ลางทีท่านจะยังไม่เข้าใจว่าอะไร ด้วยเห็นยังเขียนผิดเปน โลกัขราช อยู่ ชื่อนั้นเทียบเลียนล้อมาจากพระตรา เสี้ยม-โล-ก๊ก-อ๋อง เปน สฺยาม-โลก + อคฺค-ราช ถ้าจะตัดตัวซ้อนอย่างแบบเก่าก็จะเปน สยามโลกัคราช หรือจะเขียน สยามโลกรรคราช ก็ไม่ทราบ ถ้าจะเขียนอย่างสมัยใหม่เต็มคราบก็จะต้องเปน สยามโลกัครราช
พระตราต่าง ๆ ซึ่งท่านได้รับมาใหม่ และประทับส่งไปให้ดูโดยหนังสือนำลงวันที่ ๕ มิถุนายนนั้น จะมีตอบมาทีหลัง แน่ใจว่าจะบอกได้มาก
<นริศ>
/*28กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายเรื่องพระตราลางองค์มายังข้าพระพุทธเจ้า พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
นกการเวก ซึ่งเป็นนกยัดไส้มีขนติด ดังที่ทรงอ้าง ข้าพระพุทธเจ้าพบมีอยู่ในพระที่นั่งเทพสถานพิลาศตัวหนึ่งหรือสองตัว ยังบริบูรณ์ดีอยู่ กรรมการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์เครื่องราชูปโภค จะนำนกนี้มาไว้ในห้องหมวดเครื่องราชพาหนะและเครื่องสูงด้วยหรือไม่ ยังไม่ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าเองก็ยังรวนเรใจ เพราะถ้าว่าเกี่ยวกับราชประเพณีของเก่าก็น่าเอามาตั้งไว้ แต่ถ้าถือว่านกการเวกยัดไส้เป็นแต่ของแปลก ไม่สู้มีผู้เคยเห็นตัวจริง ก็น่าจะอยู่ในพิพิธภัณฑ์ที่ฝรั่งเรียกว่า Natural History Museum
พระตราสยามโลกัคราช ข้าพระพุทธเจ้าไปขอเจ้าหน้าที่อาลักษณ์ประทับเส้นชาดได้มาแล้ว และถวายมาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้วานมหาฉ่ำถอดตัวขอมในพระตราองค์นี้ พร้อมทั้งคำแปล คงได้ความว่า ข้อความในนั้นเกี่ยวกับวัดอยู่ด้วย ดั่งนี้
๑. สฺยามโลกคฺคราชสฺส
๒. สนฺเทสฺลฺจนํ อิทํ
๓. อชฺฌาวาสฺสานุสาสกสฺส
๔. วิชิเต สพฺพชนฺตฺนํ
/*29คำแปล
ตราพระราชลัญจกรประทับหนังสือสำคัญนี้ ของสมเด็จพระสยามโลกัคคราช พระองค์ผู้ประสิทธิประสาทที่วัด แก่ปวงชนในพระราชอาณาเขตต์
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูในพระราชบัญญัติพระราชลัญจกร พบที่กล่าวถึงพระราชลัญจกรสยามโลกัคราช อยู่ในพระราชบัญญัติที่กล่าวนี้ประจำ ร.ศ. ๑๒๒ และ ร.ศ. ๑๓๐ ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดสำเนาพระราชบัญญัติทั้งสองฉะบับถวายมาด้วยแล้ว
ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนชื่อ พระตราสยามโลกัคราช ผิด เป็นด้วยข้าพระพุทธเจ้าเบาปัญญา นึกแต่เสียงของคำ ไม่ได้เฉลียวสอบสวนให้ถูกต้อง ที่ทรงพระกรุณาทักท้วงมา เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
/*30พระราชบัญญัติพระราชลัญจกร
รัตนโกสินทรศก ๑๒๒
มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรัสเหนือเกล้า ฯ สั่งว่า พระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินซึ่งประทับในราชการต่าง ๆ อยู่ คือ
๑. พระราชลัญจกรมหาโองการประจำชาด ซึ่งเป็นพระราชลัญจกรสำหรับพระเจ้าแผ่นดินในสยามประเทศแต่โบราณมาองค์ ๑ สำหรับประทับพระราชสาสน แลกำกับพระสุพรรณบัตร์ดำเนินพระราชโองการตั้งเจ้าประเทศราช
๒. พระราชลัญจกรพระครุฑพาห ซึ่งเป็นพระราชลัญจกรสำหรับกรุงศรีอยุธยา ประจำชาดแลประจำครั่งผนึกพระราชสาสน แลหนังสือสัญญานานาประเทศ
๓. พระราชลัญจกรไอยราพตเดิมประจำชาด แลพระราชลัญจกรไอยราพต สร้างขึ้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประจำชาด ใหญ่ ๑ กลาง ๑ น้อย ๑ ซึ่งแต่ก่อนใช้ประทับพระราชสาสนแลประกาศตั้งกรม
๔. พระราชลัญจกรพระบรมราชโองการประจำชาด สร้างขึ้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ แทนพระราชลัญจกรมหาโองการ ใหญ่ ๑ เล็ก ๑ ใช้ประทับในราชการทั่วไป
๕. พระราชลัญจกรสยามโลกัคราช สร้างในรัชกาลที่ ๔ เทียบพระราชลัญจกรโลโต แต่ก่อนใช้พระราชทานวิสุงคามสีมา ภายหลังใช้ในที่อื่นๆ ทั่วไป
๖. พระราชถลัญจกรนามกรุงประจำชาด สร้างในรัชกาลที่ ๓ ใหญ่ ๑ เล็ก ๑ สำหรับประจำวิสุงคามสีมา แลใบสำคัญเบี้ยหวัดพระราชวงษานุวงษ์ซึ่งทรงผนวช แลใบอนุญาตทูลลาบวช
/*31๗. พระราชลัญจกรอุณาโลมในกลีบบัวพระธำมรงค์ สร้างขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ ๔ องค์ ๑ ในรัชกาลปัตยุบันนี้องค์ ๑ เป็นพระราชลัญจกรมหาโองการย่อ สำหรับใช้ประจำเรือนเลข
๘. พระราชลัญจกรประจำแผ่นดิน ประจำชาด ๑ ประจำครั่ง ๑ สำหรับราชการทั่วไป
๙. พระราชลัญจกรสำหรับพระองค์ประจำชาด ใหญ่ ๑ เล็ก ๑ ประจำครั่ง ๑ ใช้ในราชการในพระองค์นั้นๆ
ทรงพระราชดำริห์ว่า บัดนี้ราชการเกิดทวีขึ้นอีกหลายอย่าง ควรจะจัดระเบียบวิธีประทับพระราชลัญจกรเสียใหม่ ตามราชการที่เป็นไปอยู่บัดนี้ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างพระราชลัญจกร มหาโองการประจำชาดองค์ ๑ พระครุฑพาหประจำชาดองค์หนึ่ง ขนาดเดียวกับพระราชลัญจกรไอยราพตกลาง เหตุว่าพระราชลัญจกรเดิมนั้นใหญ่มาก จะประทับในที่แคบไม่ได้ แลเป็นน่านูน จะประทับกระดาษแข็งไม่สดวก แลโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างพระราชลัญจกรจักร์รถ ซึ่งเป็นพระราชลัญจกรสำหรับพระเจ้าแผ่นดินโบราณ สำหรับประจำเรือนเลขอีกองค์หนึ่ง ด้วยเหตุว่าจะมิให้ซ้ำกับพระราชลัญจกรอุณาโลม ที่ได้มีอยู่ในองค์อื่นแล้ว สำหรับที่จะได้เป็นพระราชลัญจกรประทับในราชการทั้งปวงสืบไป
จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตราพระราชบัญญัติ สำหรับที่จะประทับพระราชลัญจกรสืบไปภายน่า ให้เป็นกำหนดทราบทั่วไปดังนี้
มาตรา ๑ พระราชลัญจกรมหาโองการประจำชาดองค์กลาง สำหรับประทับประกาศใหญ่อยู่เบื้องซ้าย พระราชลัญจกรไอยราพตใหญ่ประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวง แลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์ แลประกาศนียบัตร์ นพรัตนราชวราภรณ์อยู่เบื้องช้ายพระราชลัญจกรไอยราพตกลาง ประทับสัญญาบัตร์อยู่เบื้องซ้ายพระราชลัญจกรพระครุฑพาห
/*32มาตรา ๒ พระราชลัญจกรพระครุฑพาหประจำชาดองค์กลาง สำหรับประทับประกาศใหญ่ อยู่เบื้องขวาพระราชลัญจกรไอยราพตใหญ่ ประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวง แลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์ แลประกาศนียบัตร์นพรัตนราชวราภรณ์ อยู่เบื้องขวาพระราชลัญจกรไอยราพตกลาง ประทับสัญญาบัตร์ อยู่เบื้องขวาพระราชลัญจกรมหาโองการ
มาตรา ๓ พระราชลัญจกรไอยราพตประจำชาดองค์ใหญ่ สำหรับประทับประกาศใหญ่ อยู่ในหว่างกลางพระราชลัญจกรมหาโองการ และพระครุฑพาห พระราชลัญจกรไอยราพตกลางสำหรับประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวง แลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์ แลประกาศนียบัตร์นพรัตนราชวราภรณ์ อยู่ในหว่างกลางพระราชลัญจกรมหาโองการ แลพระครุฑพาห
มาตรา ๔ พระราชลัญจกรพระบรมราชโองการองค์ใหญ่ ประจำชาด สำหรับประทับสัญญาบัตร์ทหาร แลสัญญาบัตร์ตำแหน่ง แลหนังสือพระราชทานที่ ในหว่างกลางองค์เดียว องค์น้อยสำหรับประทับพระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องสรรพาวุธแลสำเนาหนังสือแลการที่ไม่สำคัญ
มาตรา ๕ พระราชลัญจกรสยามโลกัคราช สำหรับประทับวิสุงคามสีมา ในหว่างกลางองค์เดียว
มาตรา ๖ พระราชลัญจกรนามกรุงองค์ใหญ่สำหรับประทับใบถวายเสนาศน แลใบพระราชทานพระบรมราชานุญาตข้าราชการกราบถวายบังคมลาบวช ในหว่างกลางองค์เดียว
มาตรา ๗ พระราชลัญจกรจักร์รถสำหรับประทับเรือนเลข ในหนังสือซึ่งประทับพระราชลัญจกรมหาโองการ แลพระบรมราชโองการ
มาตรา ๘ พระราชลัญจกรอุณาโลม ในกลีบบัวพระธำมรงค์ สำหรับ/*33ประทับเรือนเลขในหนังสือซึ่งไม่ได้ประทับพระราชลัญจกรมหาโองการ แลพระบรมราชโองการ
มาตรา ๙ พระราชลัญจกรประจำแผ่นดิน สำหรับประทับกำกับพระบรมราชนามาภิธัยทั่วไป
มาตรา ๑๐ พระราชลัญจกรประจำพระองค์ องค์ใหญ่สำหรับประทับกำกับพระบรมราชนามาภิธัยในประกาศนียบัตร์สำหรับเหรียญรัตนาภรณ์แลราชการในพระองค์ องค์เล็กสำหรับประทับพระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องสรรพาวุธ แลประจำพระบรมราชนามาภิธัย ในใบอนุญาตทูลลาบวช แลราชการส่วนพระองค์อย่างอื่น ๆ
มาตรา ๑๑ พระราชลัญจกรสำหรับเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ ซึ่งสร้างขึ้นประจำเครื่องราชอิสสริยาภรณ์นั้น ให้คงใช้อยู่ตามเดิม
มาตรา ๑๒ ราชการพิเศษนอกจากที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัตินี้ แล้วแต่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ประทับพระราชลัญจกรองค์ใด
มาตรา ๑๓ พระราชบัญญัตินี้ให้กำหนดเริ่มใช้ แต่วันที่ ๑๐ เดือนพฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๒ ซึ่งตรงกับวันบรมราชาภิเศกบรรจบครบ ๓๕ บีบริบูรณ์เป็นต้นไป
มาตรา ๑๔ ให้กรมราชเลขานุการเป็นผู้รักษาการให้เป็นไปตามพระราชบัญญัตินี้ทุกประการ
ประกาศมา ณ วันที่ ๓ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๒ ซึ่งเป็นวันที่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชครบ ๓๕ ปีบริบูรณ์
คัดจากราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๒๐ รัตนโกสินทรศก ๑๒๒ เลขลำดับเล่มที่ ๔/๑๔๙ เมื่อวันที่ ๒๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๒
/*34พระราชบัญญัติพระราชลัญจกร
รัตนโกสินทรศก๒ ๑๓๐
มีพระบรมราชโองการ ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ดํารัสเหนือเกล้า ฯ สั่งว่า พระราชลัญจกรประจําแผ่นดิน ซึ่งสําหรับประทับกํากับพระบรมนามาภิธัยในหนังสือสําคัญต่าง ๆ แลพระราชลัญจกรในพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน ต้องสร้างใหม่ทุกคราวที่เปลี่ยนรัชชกาล ทรงพระราชดําริห์ว่า พระราชลัญจกรพระครุฑพาห เป็นพระราชลัญจกรสําหรับแผ่นดินสืบมาแต่กรุงศรีอยุธยาโบราณ ในครั้งนี้จะต้องเปลี่ยนพระราชลัญจกรประจําแผ่นดินตามที่เปลี่ยนรัชชกาล สมควรจะใช้พระราชลัญจกรพระครุฑพาห เป็นพระราชลัญจกรประจําแผ่นดิน จะได้ไม่ต้องเปลี่ยนแปลงใหม่ต่อไป แต่ตามพระราชบัญญัติพระรา ชลัญจกรซึ่งสมเด็จพระบรมชนกนารถ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตราไว้ แต่วันที่ ๓ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๒ นั้น พระราชลัญจกรพระครุฑพาหเดิม สําหรับใช้ประทับเบื้องบนประกาศพระราชบัญญัติต่าง ๆ เมื่อจะใช้พระราชลัญจกรพระครุฑพาหเป็นพระราชลัญจกรประจําแผ่นดิน ประทับพระบรมนามาภิธัย ก็จะซ้ำกัน จึงทรงพระราชดําริห์ว่า ในคราวที่พระบาท' สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างพระราชลัญจกรมหาโองการองค์องค์กลาง แลพระครุฑพาหองค์กลางขึ้นนั้น ก็มีพระราชปรารภจะทรงสร้างพระราชลัญจกรหงษ์พิมานขึ้น ให้ครบพระเป็นเจ้าทั้งสาม แต่ยังหาได้ทรงสร้างขึ้นไม่ ในครั้งนี้จะใช้พระราชลัญจกรพระครุฑพาหเป็นพระราชลัญจกรประจําแผ่นดินแล้ว สมควรจะมีพระราชลัญจกรขึ้นใหม่ แทนที่ใช้พระราชลัญจกรพระครุฑพาหองค์กลางขึ้น จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างพระราชลัญจกรพระครุฑพาหขึ้นใหม่ ขนาดเท่าพระราชลัญจกรประจําแผ่นดินของเดิม เป็นพระราชลัญจกรประจําแผ่นดินสืบไป แลทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างพระราชลัญจกรหงษ์พิมานขึ้น สําหรับใช้แทนที่ประทับพระครุฑพาหองค์กลาง ในที่ประทับพระราชลัญจกร/*35เบื้องบนสามดวง แต่ในที่ใช้พระราชลัญจกรเบื้องบนเต่สองดวง แล้วใช้ประทับพระราชลัญจกรมหาโองการเบื้องซ้าย ไประทับพระราชลัญจกรไอยราพตกลางเบื้องขวา ส่วนพระราชลัญจกรในพระองค์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างขึ้นใหม่เป็นรูปวชิระ
จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งให้ตราพระราชบัญญัติสำหรับที่จะประทับพระราชลัญจกรสืบไปภายน่า ให้กำหนดทราบทั่วไปดังนี้
มาตรา ๑ พระราชลัญจกรพระครุฑพาหองค์ใหม่ประจำแผ่นดิน สำหรับประทับกำกับพระบรมนามาภิธัย ในหนังสือสำคัญทั่วไป
มาตรา ๒ พระราชลัญจกรมหาโองการประจำชาดองค์กลาง สำหรับประทับประกาศใหญ่ อยู่เบื้องซ้ายพระราชลัญจกรไอยราพตใหญ่ ประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวง แลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์แลประกาศนียบัตร์นพรัตนราชวราภรณ์ อยู่เบื้องซ้ายพระราชลัญจกรไอยราพตกลาง ประทับสัญญาบัตร์บรรดาศักดิ์ ก็อยู่เบื้องซ้ายพระราชลัญจกรราพตกลาง
มาตรา ๓ พระราชลัญจกรหงษ์พิมานประจำชาด สำหรับประทับประกาศใหญ่ อยู่เบื้องขวาพระราชลัญจกรไอยราพตใหญ่ ประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวง แลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์ แลประกาศนียบัตร์นพรัตนราชวราภรณ์ อยู่เบื้องขวาพระราชลัญจกรไอยราพตกลาง
มาตรา ๔ พระราชลัญจกรไอยราพตประจำชาดองค์ใหญ่ สำหรับประทับประกาศใหญ่ อยู่ในระหว่างกลางพระราชลัญจกรมหาโองการ แลหงษ์พิมาน พระราชลัญจกรไอยราพตกลาง สำหรับประทับประกาศพระราชบัญญัติทั้งปวงแลใบกำกับสุพรรณบัตร์ หิรัญบัตร์ แลประกาศนียบัตร์นพรัตนราชวราภรณ์ อยู่ในระหว่างกลางพระราชลัญจกรมหาโองการแลหงษ์พิมาน
/*36มาตรา ๕ พระราชลัญจกรพระบรมราชโองการองค์ใหญ่ประจำชาด สำหรับประทับสัญญาบัตร์ยศ แลสัญญาบัตร์ตำแหน่ง แลหนังสือพระราชทานที่ ในหว่างกลางองค์เดียว องค์น้อยสำหรับประทับพระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องสรรพาวุธ แลสำเนาหนังสือ แลการที่ไม่สำคัญ
มาตรา ๖ พระราชลัญจกรสยามโลกัคราช สำหรับประทับวิสุงคามสีมา ในหว่างกลางองค์เดียว
มาตรา ๗ พระราชลัญจกรนามกรุงองค์ใหญ่ สำหรับประทับใบถวายเสนาศน แลใบพระราชทานพระบรมราชานุญาตข้าราชการกราบถวายบังคมลาบวช ในระหว่างกลางองค์เดียว
มาตรา ๘ พระลัญจกรจักร์รถ สำหรับประทับเรือนเลขในหนังสือซึ่งประทับพระราชลัญจกรมหาโองการ และพระบรมราชโองการ
มาตรา ๙ พระราชลัญจกรอุณาโลมในกลีบบัวพระธำมรงค์ สำหรับประทับเรือนเลขในหนังสือ ซึ่งไม่ได้ประทับพระราชลัญจกรมหาโองการแลพระบรมราชโองการ
มาตรา ๑๐ พระราชลัญจกรประจำพระองค์ สำหรับประทับกำกับพระบรมนามาภิธัย ในประกาศนียบัตร์สำหรับเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ รัตนวราภรณ์ ตราวชิรมาลา เหรียญรัตนาภรณ์แลราชการในพระองค์ องค์เล็กสำหรับประทับพระราชทานพระบรมราชานุญาต เครื่องสรรพาวุธแลประจำพระบรมนามาภิธัยในใบอนุญาตทูลลาบวช แลราชการส่วนพระองค์อย่างอื่นๆ
มาตรา ๑๑ พระราชลัญจกรประจำเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ มหาจักรีบรมราชวงษ์ จุลจอมเกล้า ช้างเผือก มงกุฎสยาม สำหรับประทับประกาศนียบัตร์ตามเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ที่พระราชลัญจกรประจำสำหรับกัน
/*37มาตรา ๑๒ ราชการพิเศษ นอกจากที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัตินี้ แล้วแต่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ประทับพระราชลัญจกรองค์ใด
มาตรา ๑๓ พระราชบัญญัตินี้ให้กำหนดเริ่มใช้แทนพระราชบัญญัติเดิมตั้งแต่วันที่ ๑๑ เดือนพฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑๓๐ ซึ่งเป็นวันพระราชพิธีฉัตรมงคลเป็นต้นไป
มาตรา ๑๔ ให้กรมราชเลขานุการเป็นผู้รักษาการให้เป็นไปตามพระราชบัญญัตินี้ทุกประการ
ประกาศมา ณ วันที่ ๑ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑๓๐ เป็นวันที่ ๓๖๕ ในรัชกาลปัตยุบันนี้
/*38ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
สงสัยคำ พระบาง มีเปนชื่อเมืองอยู่ถึง ๒ เมือง คือ เมืองหลวงพระบาง กับเมืองร้างที่นครสวรรค์เรียกว่า เมืองพระบาง พระพุทธรูปซึ่งเรียกว่า พระบาง นั้น กลัวจะสร้างขึ้นทีหลัง เพื่อจำหน่ายชื่อเมืองหลวงพระบางให้ตก หรือจะเปน พบาง ไปก็ได้ อย่างเดียวกับ พณหัวเจ้า พนักงาน ฉะนั้น อยากฟังความเห็นของท่าน และอยากทราบว่าคำนั้นหรือที่ใกล้กับคำนั้น ในภาษาไทยต่างๆมีอยู่หรือไม่ เห็นเปนชื่อที่เก่ามาก จึงได้สงสัยไปอย่างนั้น
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ มิถุนายน ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๐ เดือนนี้ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำ พระบาง ว่า ในภาษาไทยต่าง ๆ จะมีอยู่หรือไม่ ทั้งนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้าฯ ค้นดูในภาษาไทยต่าง ๆ แล้ว ไม่พบคำที่พอจะปรับเข้ากับคำ พระบาง ได้ เมื่อคราวที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำแปลของคำ เวียงจันทน์ ก็สงสัยถึงคำ หลวงพระบาง ด้วย หากสืบสวนไปไม่ตลอด จึงได้ระงับไว้ ครั้นเมื่อได้รับลายพระหัตถ์ทรงแนะถึง เมืองพระบางที่นครสวรรค์และตรัสว่า พระบาง จะเป็น พบาง อย่าง พณหัวเจ้า และ พนักงาน ได้บ้างหรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าก็นึกเฉลียวใจ เพราะเมือง/*39พระบางที่นครสวรรค์ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบ ว่าเป็นเมืองของราชวงศ์สุโขทัย ปลายเขตต์แดนทางใต้ พระร่วงพ่อขุนศรีอินทราทิตย์มีพระนามเดิมว่า พ่อขุนบางกลางเท่า เจ้าเมืองบางยาง ลางที เมืองพระบาง จะเพี้ยนมาจาก เมืองพ่อขุนบาง แล้วหดลงเป็น เมืองพ่อบาง และ เมืองพบาง ได้บ้างกระมัง ทั้งคำว่า หลวงพระบาง ก็ใกล้กับคำ หลวงพ่อบาง มาก แต่สันนิษฐานเพียงนี้เป็นอาศัยเสียงของคำอย่างเดียว ไม่มีหลักฐานที่เป็นเรื่องราวมาประกอบยืนยัน อาจผิดพลาดไปในทางลางเข้าความได้ ในหนังสือมูลสาสนาของพายัพ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ให้เจ้าหน้าที่แปลอยู่ กล่าวว่า เมื่อนางจามเทวีขึ้นไปครองเมืองลำพูน เดินทางผ่านเมืองพระบาง เมืองคันธิกะ เมืองบุรัฐ เมืองบุราง ขึ้นไปโดยลำดับ ถ้าหนังสือมูลสาสนาเป็นหนังสือแต่งไว้นาน ก็แสดงว่า เมืองพระบาง มีมาก่อนสมัยพระร่วงแล้ว ข้อสันนิษฐาน พระบาง อาจมาจากคำ พ่อบาง ก็ตกไป
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาคำ บาง และคำที่มีเสียงใกล้กันในภาษาไทยต่างๆ คงปรากฏว่าในภาษาอาหมมีคำว่า บาง แปลว่า รุ่งเรือง (glitter) คงจะเป็นคำเดียวกับ เหมง หรือ หมิง ในภาษาจีน แปลความเดียวกัน คำนี้แปลกที่มาพ้องกับพระนามพระร่วง พ่อขุนบางกลางเทา หรือ เท่า เพราะร่วง กับ รุ่ง ก็ใกล้กัน พ่อขุนบางกลางเท่า ถ้าเดาแปลก็น่าจะเป็น พ่อขุนบางกลางท้าว หรือพ่อขุนร่วงในหมู่ท้าวทั้งหลาย
บาง อีกคำหนึ่งในอาหม แปลว่าหญิงแพสยา แต่ บางเมือง แปลว่าเมืองนางฟ้า
บิง ในภาษาอาหม แปลว่าเมือง คงเป็นคำเดียวกันกับเมืองและเวียง
ปาง อาหมว่า ที่ราบที่สูง คงจะเป็นคำอย่างที่มีเป็นชื่อตำบลทางพายัพ เช่น ปางต้นผึ้ง
/*40นอกจากนี้มีคำว่า บาง แปลเป็นอย่างอื่น ความเข้ากันกับเรื่องที่กราบทูลมาข้างต้นไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่ได้จดถวายมา ในภาษาไทยพวกอื่นก็ไม่ได้ความในคำว่า บาง ที่แปลให้เข้ากับเรื่องข้างต้นได้
ขณะที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำ บาง ในภาษาไทยต่าง ๆ ไม่เคยพบคำว่า บาง ที่แปลว่าคลองสักแห่งเดียว ที่พบก็มีแต่ หมาง หรือ เหมือง ซึ่งแปลว่า ร่องน้ำ ลางทีในชั้นเดิมอาจเป็นคำเดียวกันก็ได้ ในปักษ์ใต้เรียกแม่น้ำทั่วไปว่า คลอง (ในภาษามอญ คลอง แปลว่าทาง) ถ้าเป็นแม่น้ำหรือลำธารน้อยที่ไหลมาบรรจบกับแม่น้ำหรือคลอง เรียกว่า บาง ถ้าจะแปล บาง ว่าร่องน้ำ คือ เหมือง ความก็ใกล้กันมาก
ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามหลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ ถึงลักษณะพระพุทธรูปพระบาง ก็ยังไม่ได้ความชัดว่าเป็นพระพุทธรูปสมัยไหน ผลัดไปขอดูองค์จำลองที่วัดจักรวรรดิ์ฯ ก่อน
ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลได้เพียงเท่านี้ จะผิดถูกประการไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*41กรมศิลปากร
วันที่ ๕ มิถุนายน ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายลายเส้นชาด และลายครั่งดวงตราต่างๆ ชุดหนึ่งมากับหนังสือฉะบับนี้ ตราเหล่านี้ กรมศิลปากรได้รับมาจากกองอาลักษณ์ มาเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถาน กองถอดลายดวงตราลงบนแผ่นกระดาษ จึงทได้เรียบร้อย ผิดกับลายพระตราชุดก่อน ซึ่งได้ถวายมาทอดพระเนตร เพราะไม่มีโอกาสจะถอดลายได้เรียบร้อย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*42พระราชลัญจกร
๑. พระเกี้ยวองค์ใหญ่ ด้ามโมรา
๑ องค์
๒. พระเกี้ยวองค์เล็ก ด้ามโมรา
๑ องค์
๓. พระเกี้ยวประจำครั่ง ด้ามโมรา
๑ องค์
๔. พระเกี้ยว งา
๑ องค์
๕. อาร์มประจำครั่ง หินสีดอกตะแบก ด้ามทองประดับเพ็ชร์ ทับทิม มรกฎ ไข่มุกต์ (เพ็ชร์ที่ตาช้างเม็ดเล็กหลุด ๑ เม็ด)
๑ องค์
๖. วชิรองค์ใหญ่ งา ยอดหุ้มทองคำมี ว.ป.ร. ลงยา
๑ องค์
๗. วชิรองค์น้อย ทองคำทั้งองค์
๑ องค์
๗. วชิราวุธประจำครั่ง
๑ องค์
๘. วชิรองค์น้อย งา
๑ องค์
๘./ก วชิราวุธประจำครั่ง
๑ องค์
๙. วชิรประจำครั่ง ทองคำลงยา
๑ องค์
๑๐. วชิรประจำครั่งโมรา ด้ามทองคำ (อย่าง ๑๘ กาหรัด)
๓ องค์
๑๑. วชิรประจำครั่งทองคำ ด้ามงา
๒ องค์
๑๑.ก วชิราวุธประจำครั่ง

๑๔. พระครุฑพ่าห์ประจำรัชชกาลที่ ๖ งา
๑ องค์
๒๙. พระพรหมนั่งแท่น งา
๑ ดวง
๓๐. นารายน์มัศยาวตาล งา
๑ ดวง
๓๑. นารายน์ทรงราหู งา
๑ ดวง
๓๒. นารายน์ทรงระมาด งา
๑ ดวง
๓๓. นารายน์ทรงสุบรรณ งา
๑ ดวง
๓๔. นารายน์ทรงนาค งา
๑ ดวง
๓๕. นารายน์ทรงปืน งา
๑ ดวง
๓๖. นารายน์ยืนแท่น ดวงเก่า งา
๑ ดวง
/*43๓๗. นารายน์ยืนแท่น ดวงใหม่ งา
๑ ดวง
๓๘. บุษบกตามประทีป งา
๑ ดวง
๓๙. เสมาธรรมจักรน้อย งา
๑ ดวง
๔๐. พระยมทรงสิงห์ งา
๑ ดวง
๔๑. สิงห์น้อย งา
๑ ดวง
๔๒. พระมหาเทพทรงนนทิการ งา
๑ ดวง
๔๓. พระนนทิการยืนแท่น งา
๑ ดวง
๔๔. พระจันทร์ดั้นเมฆ งา
๑ ดวง
๔๕. เทพดานั่งแท่น งา
๑ ดวง
๔๖. เวศสุวรรณยืนแท่น งา
๑ ดวง
๔๗. ราชสีห์เผ่นดวงใหญ่ งา
๑ ดวง
๔๘. ราชสีห์เผ่นดวงเล็ก งา
๑ ดวง
๔๙. ราชรถ งา
๑ ดวง
๕๐. อักษรจีนสี่เหลี่ยมรี งา
๑ ดวง
๕๑. มหาสารทูลธวัช งา
๑ ดวง
๕๒. ผู้บัญชาการกองเสนาหลวงรักษาพระองค์ งา
๑ ดวง
๕๓. กองเสนาหลวงรักษาพระองค์ งา (เสือยืน)
๑ ดวง
๕๔. กองเสนาหลวงรักษาพระองค์ งา (หน้าเสือ)
๒ ดวง
๕๕. กองเสนาหรดี งา
๑ ดวง
๕๖. กองเสนาตะวันตก งา
๑ ดวง
๕๗. กองเสนาตะวันออก งา
๑ ดวง
๕๘. กองเสนาอิสาน งา
๑ ดวง
๕๙. กองเสนาอาคะเณย์
๑ ดวง
๖๐. กองเสนาเหนือ งา
๑ ดวง
๖๑. กองเสนาบน งา
๑ ดวง
๖๒. กองเสนากลาง งา
๑ ดวง
/*44๖๓. กองเสนาพยัพ งา
๑ ดวง
๖๔. กองเสนาปักษ์ใต้ งา
๑ ดวง
๖๕. ปลัดเสือป่า งา
๑ ดวง
๑๒๘. ตราไปรเวทสเกตตารี งา
๑ ดวง
๑๒๙. ตราญวน แกะด้วยไม้
๑ ดวง
๑๓๐. ตราคชสีห์ใหญ่ ๑ เล็ก๑
๒ ดวง
๑๓๑. ตราข้าหลวงต่างพระองค์ มณฑลฝ่ายเหนือ
๑ ดวง
๑๓๒. ตราตำแหน่งผู้อำนวยการศึกษา มณฑลอิสาน
๑ ดวง
๑๓๓. ตราตำแหน่งผู้อำนวยการศึกษา มณฑลบูรพา
๑ ดวง
๑๓๔. ตราตำแหน่งผู้อำนวยการศึกษา มณฑลลาวกาว
๑ ดวง
๑๓๕. ตราหงษ์คาบรวงข้าว ปลัดทูลฉลองกรมนา ใหญ่ ๑ เล็ก ๑
๒ ดวง
๑๓๖. ตราพระยาอิศรานุภาพ
๒ ดวง
/*45ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ มิถุนายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกอธิบายถึงตราชาดและตราครั่ง ตามที่ส่งไปให้ดูโดยหนังสือนำลงวันที่ ๕ มิถุนายน แต่จะบอกได้เปนลางดวงเท่าที่รู้และคาดได้ ดังต่อไปนี้
ตราพระเกี้ยว ๓ องค์ ตั้งแต่หมายเลข ๑ ถึงเลข ๔ เปน ตราสยามมกุฎราชกุมาร (พระนามนี้ทีหลังตัดคำ สยาม ออก คงเหลือแต่ มกุฎราชกุมาร) ตรานี้คิดผูกขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ ท่านจงเข้าใจเถิด ว่าที่มีขนนกการเวกแผ่อยู่ข้างหลังพระเกี้ยวนั้น เปนตรา (สยาม) มกุฎราชกุมาร เอาอย่างมาแต่ตรา ปรินศ์ ออฟ เวลส์ แห่งเมืองอังกฤษ ซึ่งเปนกำขนนกออสตรีตอยู่นั้น ตั้งแต่หมายเลข ๑ ถึงเลข ๓ เปนฝีมือฝรั่งทำ สันนิษฐานว่าราชทูตสยามคงทำส่งเข้ามาถวายแต่เมืองนอก จะเปนครั้งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณทิศก็ได้ หรือจะเปนครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อดำรงพระยศเปนมกุฎราชกุมารอยู่ก็ได้ ส่วนองค์ที่หมายเลข ๔ นั้น เปนตราแกะในนี้ เพื่อให้เปนตราไท คงจะได้ประทับฎีกาเบิกเงินด้วยตราดวงนี้ ท่านควรทราบว่า ฎีกาเบิกเงิน นั้น เปนสิ่งซึ่งต้องประทับตราอยู่ทีหลังสิ่งอื่นหมด
ตราวชิร (อาวุธ) องค์ใหญ่ (หมายเลข ๖) เปนตราชาดประจำพระองค์สำหรับใช้การในพระองค์ ฉันเขียนถวาย ถ่ายขนาด และเอาท่าทางอย่างตราประจำพระองค์ สำหรับการในพระองค์ แห่งรัชชกาลที่ ๔ และที่ ๕
ตราวชิร (อาวุธ) องค์น้อย ซึ่งเปนตราประจำชาด ประทับไว้สองดวง หมายเลข ๗ กับเลข ๘ เข้าใจว่าเปนพระตราต่างองค์กัน ด้วยสังเกต/*46เห็นลายในผิดกันอยู่บ้าง ช่างเขาทำถ่ายขนาดจากพระตราในพระองค์ องค์น้อยในรัชชกาลที่ ๔ ที่ ๕ และถ่ายลายข้างในจากพระตราองค์ใหญ่ซึ่งฉันเขียนถวาย
ตราวชิร (อาวุธ) ประจำครั่ง มีถึง ๗ องค์ ตั้งแต่หมายเลข ๗ (ซ้อน) เลข ๘ (ซ้ำ) เลข ๘/ก เลข ๙ เลข ๑๐ เลข ๑๑ และเลข ๑๑/ก อยู่ข้างจะฟุ่มเฟือยเกินใช้ เข้าใจว่ามีใครทำมาถวาย ด้วยมิใช่ต้องพระราชประสงค์อยู่บ้างในนั้น
พระตราครุฑพ่าห์ ประจำรัชชกาลที่ ๖ หมายเลข ๑๔ เห็นที่ขอบมีหนังสือว่า พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ ทำให้แจ้งได้ว่า ตราองค์นี้ทำขึ้นเปลี่ยนองค์เก่า เมื่อเปลี่ยนพระนามมีคำ รามาธิบดี นำ ลายกลางนั้น เอาอย่างองค์ที่ฉันเขียนถวายเมื่อรัชชกาลที่ ๕
ตรานารายน์มัศยาวตาล ซึ่งหมายเลข ๓๐ โปรดให้สร้างขึ้นเมื่อรัชชกาลที่ ๕ พระราชทานแก่ผู้บัญชาการทหารเรือ ฉันคิดเขียนรูปถวายและถวายความเห็นให้เรียกว่า ตรามัตสยาวตาร
ตรานารายน์ทรงระมาด หมายเลข ๓๒ เปนตราเก่า ไม่เห็นควรเรียกว่า นารายน์ เพราะมีแต่สองกร เมื่อรัชชกาลที่ ๕ โปรดพระราชทานไปแก่กระทรวงธรรมการ เวลานั้นเรียกกันว่า ตราพระเพลิงทรงแรด ที่กลับตกมาอยู่ในกองอาลักษณ์ ต้องเข้าใจว่ากระทรวงธรรมการส่งคืน แต่จะคืนด้วยเหตุใด หาทราบไม่ เปนแต่คิดคาดว่า คงโอนเอาตราเสมาธรรมจักร ตำแหน่งเจ้ากรมธรรมการมาใช้ จึงส่งตราพระเพลิงทรงแรดคืน
ตรานารายน์ทรงสุบรรณ หมายเลข ๓๓ ดูผิด เรียกผิด ที่แท้เปนตราเทพดาทรงพระนนทิการ เปนตราเก่าประจำตำแหน่งเสนาบดีวังในกาลหนึ่ง จะเปนด้วยเหตุใดหาทราบไม่ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์รับพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชชกาลที่ ๖ มาสั่งให้ฉัน/*47คิดเขียนตราใหม่ เปลี่ยนตราเทพดาทรงพระนนทิการเก่า ทั้งให้คิดเขียนตราน้อยด้วย ฉันก็ทำไปให้ ดังจะเห็นแจ้งต่อไปข้างหลัง
ตรานารายน์ทรงปืน ซึ่งหมายเลข ๓๕ สร้างขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ คู่กับตรามัตสยาวตาร แล้วพระราชทานไปประจำตำแหน่งผู้บัญชาการทหารบก ฉันเขียนถวายตามพระราชดำริ เอาตราพระลักษณ์ทรงหนุมานกับตรานารายน์ทรงปืนเข้าระคนกัน ส่วนชื่อนั้น ทรงกำหนดสวมตราเก่าทีเดียว ตราดวงนี้ต้องเขียนถวายสองหน หนแรกเขียนเปนนารายน์แผลงศรอยู่กับพื้นดิน ไม่โปรด โปรดให้เขียนแผลงบนรถ ให้ทำรถเห็นแต่พอรู้ เพื่อองค์นารายน์จะได้ใหญ่เห็นชัด
ตราเสมาธรรมจักรน้อย ซึ่งหมายเลข ๓๙ เปนตราเสมาธรรมจักรนั้นถูกแล้ว แต่ที่ว่าเปนตราน้อยนั้นสงสัย ด้วยตราน้อยนั้นน่าจะเปนของใหม่ จะเกิดขึ้นในรัชชกาลที่ ๔ หรือเกิดก่อนนั้นก็ไม่เกินรัชชกาลที่ ๓ ขึ้นไป ตราเสมาธรรมจักรดวงนี้ ดูจะเก่ากว่ารัชชกาลที่ ๓ ไม่น่าจะเปนตราน้อยได้ แม้เปนตราปลัดกรมธรรมการ หรืออะไรพวกนั้น ว่าไม่ถูก
ตราพระยมทรงสิงห์ หมายเลข ๔๐ เปนตราเก่าสำหรับเสนาบดีเวียง (ตำแหน่งยมราช)
ตราสิงห์น้อย หมายเลข ๔๑ คู่ด้วย ตราพระยมทรงสิงห์
ตราพระมหาเทพทรงพระนนทิการ หมายเลข ๔๒ ฉันเขียนให้ไปแทนตราเก่า ดังได้บรรยายมาข้างต้นแล้ว ที่เปลี่ยนชื่อซึ่งเรียกตราเก่าว่า เทพดา เปน พระมหาเทพ นั้น เพราะฉันเห็นเรียกพลาดอยู่ จึ่งขอให้เปลี่ยนเรียกเปน มหาเทพ ด้วยทางสํสกฤตเรียกพระอิศวรว่า มหาเทว ก็มี ไม่สู้ไกลกันมากนัก
ตราพระนนทิการยืนแท่น หมายเลข ๔๓ ฉันเขียนและคิดชื่อให้ไปแต่มีเพียงว่า ตราพระนนทิการ ไม่มีคำ ยืนแท่น เปนตราน้อยคู่ด้วย/*48ตราพระมหาเทพทรงพระนนทิการ แต่เดิมไม่มีตราน้อย คิดขึ้นใหม่ทีเดียว นอกจากนั้นได้เขียนผูกตราเล็กลงไปอีก โดยคำขอของเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ในภายหลังทำเปนรูปหน้าวัว ฉันให้ชื่อเรียกตรานั้นไปว่านนทิมุข ดูเหมือนท่านจะเอาไปแกะเปนตราประจำครั่ง แล้วเห็นเอาไปทำเปนตราติดหน้ารถยนตร์ หมายอนุญาตให้เข้าวังด้วย
ตราพระจันทร์ดั้นเมฆ หมายเลข ๔๔ พอเห็นก็รำลึกได้ ว่านี่คือ ตราจันทรมณฑลน้อย แท้ทีเดียว แต่กลับหัวเอาแผ่นดินเปนแผ่นฟ้า ตรารถอุณาโลม ที่ให้ไปดูก่อน ซึ่งสงสัยว่าจะเปนตราจันทรมณฑลน้อยนั้น สงสัยผิด จะวิจารณใหม่ต่อไปข้างหลัง
ตราเทพดานั่งแท่น (ถือพระขรรค์ถือจักร) หมายเลข ๕๕ พอเห็นก็ชื่นใจ เปนตราหลวงเก่า ซึ่งพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ถืออยู่ก่อน เมื่อฉันเปนเด็กเรียนหนังสืออยู่กับท่าน ได้เห็นตรานั้นนับหนไม่ถ้วน จนจำได้แม่นยำ พระยาศรีสุนทรโวหารมีตำแหน่งเปนเจ้ากรมพระอาลักษณ์ ต้องเข้าใจว่า ตรานั้นสำหรับตำแหน่งเจ้ากรมพระอาลักษณ์
ตราราชสีห์เผ่นดวงใหญ่ หมายเลข ๔๗ กับ
ตราราชสีห์เผ่นดวงเล็ก หมายเลข ๔๘ คิดว่าจะเปนตรามหาดไทยฝ่ายเหนือ คือพิษณุโลก ซึ่งในกฎหมายว่าหลวงมหาอมาตย์ถือ ควรจะมีชื่อเรียกว่า ราชสีห์อะไร ให้ผิดกับตราราชสีห์เมืองหลวงทางใต้ ดูเหมือนชื่อจะมีเรียกต่างกัน รู้อยู่ แต่ลืมสนิท นึกไม่ออกทีเดียว
ตราราชรถ หมายเลข ๔๙ นี่คือ ตราจันทรมณฑล (ใหญ่) ทีเดียวแล้ว เมื่อเห็นตราดวงนี้ก็ทำให้วิจารณตราที่ส่งไปให้ดูก่อน ซึ่งเรียกว่า รถอุณาโลม นั้นได้ตราดวงนั้นคงเปนจันทรมณฑลเก่า ท่านเห็นว่ามีอุณาโลมนั้นเกินไปจึ่งทำใหม่ คือดวงนี้ เปนจันทรมณฑลใหม่ ท่านจะสังเกตได้ว่าไม่มีอุณาโลมอยู่ในบุษบก ความสงสัยก็มีอีกต่อไป ที่ว่าตรา/*49จันทรมณฑลนั้นพระราชทานกระทรวงยุติธรรมไป เหตุใดจึ่งกลับคืนเข้ามาอยู่ในกองอาลักษณ์ ทั้งตราใหญ่ ตราน้อย เดี๋ยวนี้กระทรวงยุติธรรมถือตราอะไร
ตรามหาสารทูลชวัช หมายเลข ๕๑ ตราดวงนี้สงสัยอยู่ คำ ธวัช แปลว่า ธง รวมกับคำ มหาศารทูล (ตามบัญชีเขียนผิด ศ เปน ส) ก็แปลว่า ธงเสือใหญ่ เปนธงไป หาใช่ตราไม่ หรือจะหมายความว่าตราอย่างธงก็ไม่ทราบ อนึ่ง ใครเปนผู้ถือตราดวงนี้ ดูหนังสือซึ่งมีอยู่ที่ขอบตราก็เปนคาถาพาหํุ ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณ ทรงแปลงคำท้าย ไม่ทราบอะไรได้ เหลือแต่ความสงสัย แต่ตราดวงนี้สร้างขึ้นไม่นานนัก ท่านอาจสืบหาผู้รู้ที่สามารถจะบอกให้ทราบได้
ตราเสือป่า อีก ๑๔ ดวง ตั้งแต่หมายเลข ๕๒ ถึง ๖๕ นั้น มีหนังสือบอกตำแหน่งอยู่แล้วในตรา ไม่มีที่สงสัยอะไร มีสิ่งที่จะพึงทักแต่อย่างเดียว ในบัญชีเขียน พายัพ เปน พยัพ แม้ในดวงตราก็เขียน พายัพ ถูกต้อง
ตราคชสีห์ใหญ่เล็กสองดวง ซึ่งหมายเลข ๑๓๐ เปนตรากลาโหมฝ่ายเหนือ คู่กับตราราชสีห์ฝ่ายเหนือ ในกฎหมายระบุว่าพระธรรมไตรโลกเปนผู้ถือ ตำแหน่งพระธรรมไตรโลกเลิกแล้ว ในกาลหลังที่สุดจำได้ว่าพระยามนตรีสุริยวงษ์ (ชื่น บุนนาค) เปนผู้ถืออยู่
ตราข้าหลวงต่างพระองค์ มณฑลฝ่ายเหนือ หมายเลข ๑๓๑ มีหนังสือในดวงตราบอกแจ้งอยู่แจ่มแล้ว เหลือข้อสงสัยอยู่แต่ว่าข้าหลวงต่างพระองค์นั้นเคยมีมาหลายแห่ง เช่น เชียงใหม่ หนองคาย และอุบล แต่มีตรามาดวงเดียว หนังสือว่ามณฑลฝ่ายเหนือ จะหมายถึงที่ไหนเพียงไหนก็จำนน
ตราตำแหน่งผู้อำนวยการศึกษา ๓ ดวง ตั้งแต่หมายเลข ๑๓๒ ถึง ๑๓๔ มีหนังสือบอกแจ้งอยู่แล้วในตรา ไม่มีปัญหา
/*50ตราพระยาอิศรานุภาพ ๒ ดวง ซึ่งหมายเลข ๑๓๖ นั้น ไม่มีอะไรนอกจากเห็นขัน ดวงหนึ่งรูปสัตว์ในนั้นหัวเปนมังกรตัวเปนนาค อีกดวงหนึ่งเปนนาคหมด แต่มีดวงแก้วอยู่เบื้องหน้า ซึ่งเปนลักษณของมังกร เจ้าของคงตั้งใจให้เปนรูปมังกร แต่ช่างผู้เขียนมีความรู้แยกไม่ออก ว่านาคกับมังกรผิดกันอย่างไร เห็นจะไม่ใช่ตราหลวงช่างหลวงทำ คงเปนตราเจ้าตัวทำเอง ช่างตลาดเขียน
ได้ส่งตัวอย่างตราประทับแล้วด้วยชาดด้วยครั่ง ๓ แหนบด้วยกันกลับคืนมาพร้อมกับคำอธิบายตามที่รู้ และวิจารณตามที่จะพึงเห็นได้นี้ด้วยแล้ว
<นริศ>
/*51กรมศิลปากร
วันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ มิถุนายน ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายเรื่องตราชาดและตราครั่ง พร้อมทั้งประทานคืนตัวอย่างตราประทับไว้แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพระอธิบายด้วยความเพลินและสนใจ ได้รับความรู้ซึ่งยังไม่รู้ขึ้นอีกมาก เป็นพระเมตตากรุณาล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องตราประทับเหล่านี้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าไม่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบาย ตราประทับบางดวงก็คงจะเลอะเลือนหาเรื่องราวไม่ได้ถูกต้อง ดั่งตัวอย่างที่เรียก ตราพระเพลิงทรงระมาด และ ตราเทพดาทรงพระนนทิการ เป็น ตรานารายน์ทรงระมาด และ ตรานารายน์ทรงสุบรรณ ไป เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเสนอกรมศิลปากร ขอให้ช่างช่วยเขียนจำลองดวงตราเหล่านี้ขึ้นไว้ พร้อมทั้งคำอธิบาย เก็บเป็นหลักฐานไว้ เมื่อมีผู้ศรัทธามาขอตีพิมพ์ ก็จะเป็นโอกาศรักษาของดี ๆ มีผู้ทราบได้น้อยคน ไว้ได้นาน
เรื่องตราจันทรมณฑล ซึ่งพระราชทานกระทรวงยุติธรรมไป ข้าพระพุทธเจ้าสืบได้ความว่า ทรงพระกรุณาโปรดให้ใช้ตรา พระดุลยพ่าห แทนตรา จันทรมณฑล เมื่อในรัชกาลที่ ๖ ส่วน ตรามหาสารทูลธวัช ข้าพระพุทธเจ้าหาตัวผู้ที่ข้าพระพุทธเจ้านึกว่าจะไปสอบถามได้เรื่องราวยังไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าดำริจะสอบค้นหาบรรดาพระราชบัญญัติพระราชลัญจกรมารวบรวมไว้ เพื่อเป็นเครื่องมือสอบสวนต่อไป
ตามหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าฉะบับก่อน กราบทูลถึงคำแปลของคำว่า บาง ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาคำแปลต่อมา ที่กราบทูลว่า เมือง/*52พระบาง อาจมาจาก เมืองพ่อขุนบาง นั้น ความปรากฏในหลักศิลาจารึกกรุงสุโขทัย ที่อ้างถึง เมืองพระบาง อยู่ ๒ แห่ง คือ ในหลักที่ ๑ และที่ ๒ ในนั้นจารึกเป็นเมืองพระบางทั้งสองแห่ง ตัวอักษรในศิลาจารึกใช้เครื่องหมายวิสัญชนีน้อยที่สุด ในที่ซึ่งในปัจจุบันนี้ใช้ประวิสัญชนี แต่ในศิลาจารึกไม่ใช้เลย นอกจากคำว่า พระ เท่านั้น น่าจะเข้าใจว่า พระบาง คงไม่ได้เพี้ยนไปจาก พ่อบาง หรือ พบาง เมื่อ พระบาง จะมาจาก พ่อบาง ไม่ได้ ถ้าถือคำแปลคำว่า บาง ในภาษาไทยอาหม พระบาง ก็น่าจะหมายความว่า พระซึ่งรุ่งเรืองสุกใส เข้าพวกกับพระสุกพระใส พระพุทธรูปอีก ๒ องค์ของเมืองหลวงพระบางได้
ข้าพระพุทธเจ้าถือเอาคำ บาง แปลว่า รุ่งเรือง ค้นหาคำในภาษาไทยถิ่นอื่น ซึ่งมีพจนานุกรมสำหรับค้นเป็นภาษาฝรั่งเศส-ไทย ก็ได้คำซึ่งถึงไม่ตรงกับคำว่า บาง แต่ก็เป็นข้อความที่ข้าพระพุทธเจ้าอดที่จะกราบทูลไม่ได้
ในภาษาไทยขาว ความว่า รุ่งเรือง ให้คำไว้ว่า ล่ง หรือ ร่ง และ ร่วง ในภาษาไทยนุง เป็น ล่ง เลียง และ หมิ่ง ให้ตัวหนังสือจีนกำกับไว้ด้วย เมื่อค้นดูในพจนานุกรมภาษาจีน-อังกฤษ ได้ความว่า ล่ง ในเสียงชาวกวางตุ้ง อ่านเป็นสองอย่างคือเป็น หล่ง และ หลั่ง ถ้าเช่นนั้นคำว่า ลังลอง หรือ รังรอง ในภาษาไทย ก็เป็นคำซ้อนนั่นเอง ส่วนคำ เลียง คงเป็น เหลี่ยง ในเสียงชาวกวางตุ้ง ข้อแปลกที่คำซึ่งมีความหมายในพวกว่า รุ่งเรือง มีในภาษาไทยอยู่หลายคำ คือ รุ่ง ร่วง เรือง เรื้อง เหลือง รังรอง ส่วนคำว่า เหมง ในภาษาจีนได้ความว่าเสียงเดิมเป็น หมั่ง หรือ หม่าง นับว่าใกล้กับคำว่า บาง ของอาหม ที่แปลว่า รุ่งเรือง มากอยู่
ข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็นว่า ถ้า บาง กับ ร่วง เป็นคำมีความหมายอย่างเดียวกัน เพราะเหตุอะไรพ่อขุนบางกลางท่าว จึงมาเปลี่ยนเป็นพ่อขุนร่วงไป และคำว่า บาง ทำไมจึงได้หายไป ไม่ใช้ในภาษาอีก /*53หรือว่า บาง ย้ายความหมายไปใช้เป็นอื่นไป อย่าง บ่าว ย้ายไปเป็น ข้าทาส ส่วนความหมายเดิมของ บ่าว ถูกคำว่า หนุ่ม มาแทนที่ (หนุ่มในภาษาจีนเป็น หน่ำ ในเสียงกวางตุ้ง แปลว่า ผู้ชาย ตัวหนังสือจีนเขียนรูปนาไว้ข้างบน มีคำแปลว่ามีแรงไว้ข้างล่าง แปลว่ามีแรงทำนา) ทั้งนี้การจะควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*54ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๙ มิถุนายน นั้นแล้ว
ตัวอย่างลายตราซึ่งส่งคืนมาให้ท่านในครั้งหลังนั้น มีอีกหลายดวงที่ฉันเคยเห็น เว้นแต่ไม่รู้เรื่องอะไรของตรานั้นพอที่จะบอกแก่ท่านได้ จึ่งข้ามไป มีสงสัยนึกได้ตงิด ๆ อยู่ ๒ ดวง แต่ไม่แน่ใจ จึงได้สืบสวน ก็ได้ความมาแจ้งชัด จึงจะบอกแก่ท่านเติมขึ้นอีก
ตราพระพรหมนั่งแท่น หมายเลข ๒๙ เคยพระราชทานไปประจำกระทรวงมุรธาธร ที่จริงไม่ใช่นั่งแท่น เปนคุกเข่าข้างเดียว ท่าอย่างนี้มีใช้ในละคอนมาก แต่ฉันไม่รู้ว่าเขาเรียกอะไร ฝรั่งก็มี จีนก็มี เปนท่าสากล
ตรานารายน์ยืนแท่น เคยพระราชทานไปประจำกรมราชเลขานุการ แต่ในแบบที่ท่านส่งไปให้ดู มีตรานารายน์ยืนแท่นอยู่สองดวงหมายเลข ๓๖ และ ๓๗ แทงไว้ว่าเปนเก่าเปนใหม่ จะพระราชทานดวงไหนไปฉันยืนยันไม่ได้ เพราะได้เห็นครั้งเดียว เมื่อทรงเลือกจะพระราชทาน จำไม่ได้ถนัด
หลักฐานอันกล่าวถึงตราสองดวงนี้ มีปรากฏอยู่ในหนังสือ พระบรมราโชวาท พระราชดำรัส ตีพิมพ์แจกเมื่องานศพท้าววรคณานันท์ ซึ่งทำออกจากหอสมุดนั่นเอง อยู่หน้า ๑๐๓ ท่านจะคัดแยกเอาไปเปนหลักฐาน แห่งตราสองดวงนั้นได้โดยง่าย
ท่านบอกไปว่ากระทรวงยุติธรรม เวลานี้ถือตราพระดุลพ่าห์ ทำให้นึกขึ้นมาได้ว่า ชื่อ ตราพระดุลพ่าห์ นั้น สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เปนผู้ทรงคิดตั้งขึ้น เมื่อครั้งเสด็จเข้าไปเกี่ยวข้องอยู่ในกระทรวงยุติธรรมนั้น ดวงตราก็คงทำใหม่ พระราชทานเปลี่ยนตราจันทรมณฑลไปในครั้งนั้น ฉันจำไม่ได้ว่าลวดลายเปนอย่างไร แต่คงไม่ผิดแนวจากลายซึ่งฉันผูกตราข้อมือกระทรวงยุติธรรมไป ตามที่เคยเล่าเรื่องมาให้ฟังแล้วแต่ก่อน
/*55ตราในปึ้งซึ่งส่งคืนมาให้ท่านคราวหลังนั้น มีดวงหนึ่งซึ่งจดว่า ตรามัศยาวตาล ที่เขียนดั่งนั้นผิด แต่ฉันหาได้จดทักมาไม่ว่าเขียนผิด เปนแต่จดชื่อที่ถูกมาให้ข้างท้าย ว่า ตรามัตสยาวตาร เกรงท่านจะไม่ทันสังเกต จึงบอกซ้ำมาในที่นี้ด้วย
อีกข้อหนึ่ง ท่านปรึกษาไปถึงการที่จะให้ช่างเขียนลอกตราต่างๆ ออกเปนแบบ ท่านพูดไปคราวก่อนทีหนึ่งแล้ว แต่ฉันลืมข้ามไปเสีย ไม่ได้ตอบ ท่านบอกคราวนี้อีกครั้งหนึ่ง ฉันรับรองว่าความคิดของท่านเปนดีที่สุด ฉันเองก็ได้เคยทำเช่นนั้นมาก่อนแล้ว เพื่อประโยชน์ตัวเอง แต่ขอตักเตือนว่า ต้องให้ช่างที่ดีทำ อย่าได้ประมาทแก่การลอก ถ้าช่างไม่ดีลอกก็ไม่เหมือน
อนึ่ง ตราครั่งนั้นเก็บยาก ฉันเคยได้แก่ตัวมาแล้ว ถ้าเก็บในสมุดเหมือนตราชาด ใบสมุดก็ทับแบนลงทุกที นานไปหน่อยก็ไม่เห็นลาย เคยเห็นฝรั่งเขาประทับตราครั่ง ส่งเข้ามาให้ดูเปนอย่าง พร้อมกับแม่ตราที่สั่งให้เขาทำ เขาใส่ตลับไม้กลึงใหญ่เล็กพอเหมาะกับดวงตรามาให้ ถ้าเราจะทำเช่นนั้นบ้างก็เก็บยาก อาจกระจุยกระจายพลัดหายไปเสียบ้างก็ได้ สู้เก็บเปนเล่มสมุดไม่ได้ จึ่งคิดว่าแต่งแผ่นไม้หนาเสมอครั่ง ตัดเท่ากับเล่มสมุดที่ต้องการ แล้วเจาะเปนรูพอไล่เลี่ยกับดวงตรา จะมากน้อยเปนแผ่นละกี่รูก็ตามต้องการ แล้วเอากระดาษซึ่งประทับตราครั่งปิดเข้าข้างหลัง ส่วนด้านหน้าจะบิดหนังสือบอกตรา หรือจะปิดเลขหมายไปทำบัญชีบอกไว้ต่างหากก็ได้ แล้วเอาแผ่นไม้นั้นเย็บเปนเล่มสมุดเก็บ แผ่นไม้นั้นจะป้องกันไม่ให้ครั่งแบนไปเสียได้
เรื่องคำ บาง เปนเรื่องอธิบายต่อความในหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๒๖ มิถุนายน ท่านดูคำตอบหนังสือของท่านฉะบับนั้นก็เปนแล้ว ไม่ต้องพูดอะไรในที่นี้อีก
<นริศ>
/*56ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๑ มิถุนายน ได้รับทราบความแล้ว
เรื่องนกการเวก ควรจะเอาไว้ที่ไหน การจัดตั้งเครื่องราชูปโภคก็มีกรรมการอยู่แล้ว ย่อมอยู่ในข่ายความวินิจฉัยแห่งคณะกรรมการนั้น
ขอบใจท่านที่ถอดคำอรรถ ในพระราชลัญจกรสยามโลกัคราช และแปลความให้ไป พร้อมทั้งลายตราซึ่งท่านประทับมาด้วยนั้น ฉันดูตัวอย่างนั้นเปนรูปสี่เหลี่ยมจตุรัศ ตระหนักในใจว่าเปนตราองค์ที่เรียกกันว่า ช้างหมอบ เพราะมีรูปช้างหมอบอยู่บนหลังตรา มีอีกองค์หนึ่งเรียกกันว่า ช้างยืน เพราะมีรูปช้างยืนอยู่บนหลังตรา พระตราองค์นั้นเปนรูปสี่เหลี่ยมรึ มีอักษรอยู่ในนั้นเหมือนกัน แต่ฉันไม่เคยอ่านทั้งสององค์ และองค์ไหนชื่อจริงจะเรียกว่าอะไรก็ไม่ทราบ จำได้แต่ว่าช้างหมอบนั้น แต่ก่อนเคยประทับในสัญญาบัตร เข้าคู่กับตราพระบรมราชโองการใหญ่ องค์สี่เหลี่ยมรีตัดมุม พระบรมราชโองการอยู่ข้างซ้าย ช้างหมอบอยู่ข้างขวา ส่วนตราช้างยืนนั้น จำได้ว่าประทับใบพระราชทานที่วิสุงคามสีมาดวงเดียว ได้ส่งตราตัวอย่างกลับคืนมานี้แล้ว ตราช้างยืนและตราช้างหมอบสองดวงนั้น สับสนกันในเรื่องชื่อ อยู่ระหว่าง สยามโลกัคราช กับ นามกรุง คำอรรถในตราช้างหมอบ มีปรากฏอยู่ว่า สฺยามโลกคฺคราชสฺส ก็ต้องเปนตราชื่อว่าสยามโลกัคราช ส่วนตราช้างยืนก็ต้องเปนนามกรุง ส่วนคำแปลอรรถในตราสยามโลกัคราช ซึ่งท่านแปลให้ไป ก็เปนไปในทางที่เกี่ยวกับวัดจริงอย่างท่านว่า
สำเนาพระราชบัญญัติพระราชลัญจกร ซึ่งท่านคัดไปให้สองฉะบับนั้นดีมาก ทำให้รู้ความที่ถูกขึ้นในนั้น เช่นตราพระครุฑพ่าห์ ซึ่ง/*57ใช้ประทับประจำพระอภิไธย กับ ตราหงส์พิมาน ฉันสำคัญในใจว่าฉันเขียนถวายในรัชชกาลที่ ๕ แต่ปรากฏในพระราชบัญญัติ ร.ศ. ๑๓๐ เปนเขียนถวายในรัชชกาลที่ ๖ รู้สึกในใจอยู่เหมือนกัน ว่าเขียนทีหลังตรามหาโองการนาน แต่ไม่นึกว่าถึงข้ามรัชชกาล ส่วนพระครุฑพ่าห์องค์ที่ปรากฏในพระราชบัญญัติ ร.ศ. ๑๒๒ นั้น ฉันก็เขียนถวายเหมือนกัน กับตราจักรรถฉันก็คิดเขียนถวาย เหตุด้วยไม่โปรดตราที่ใช้อยู่เก่า เพราะมีหนังสือเจ๊ก (อ๊วง มีอุณาโลมเบื้องบนอยู่ในดอกบัว)
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่ให้สำเนาพระราชบัญญัติทั้งสองฉะบับนั้นไป
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๖ มิถุนายน แจ้งรายงานการค้นคำ บาง บอกไปให้ทราบนั้น ได้รับแล้ว ขอบใจมาก
จะว่าด้วยคำก่อน
บาง คำที่เราใช้อยู่ในบัดนี้ มีความหมายไปได้เปนสองอย่าง คือตรงข้ามกับหนาอย่างหนึ่ง เป็นคลองด้วนซึ่งขุดชักน้ำแม่น้ำ เข้าไปสู่เรือกสวนไร่นาอีกอย่างหนึ่ง ที่เปนคลองด้วนนั้น ไปเข้าเปนรูปเดียวกับที่ท่านค้นมาได้ว่าเปนคำมอญ
บาง ในคำอาหม แปลว่ารุ่งเรือง ไม่มาทางที่เราพูดกันอยู่เวลานี้ แต่ไปเข้ารูปทางชื่อพระร่วง คือ พ่อขุนบางกลางเท่า ข้อนี้ก็มีรับรองอยู่ที่พระในมณฑลพายัพแต่งประวัติหรือพงศาวดารเปนภาษาบาลี มีอยู่หลาย/*58เรื่องด้วยกัน ชื่อที่เปนคำไทยเปลี่ยนหรือเหยียดไปเสียเปนภาษามคธทั้งนั้น เช่น พระร่วง เปลี่ยนเปน โรจนราชา แปลคำมคธนั้นก็ว่า พระราชาผู้รุ่งเรือง เห็นได้ว่าท่านผู้แต่งเปลี่ยนชื่อ ท่านเข้าใจคำ ร่วง ว่าเปนอันเดียวกับ รุ่ง แต่ความเข้าใจของพวกเราทุกวันนี้ต่างกัน รุ่ง ว่า สว่าง ร่วง ว่า ตกหล่น แต่จะอย่างไรก็ดี ต้องถือเอาคำที่เข้าใจกันมาก่อนเปนถูก เพราะที่เข้าใจกันในบัดนี้อาจเปนเข้าใจเคลื่อนผิดมาได้ นึกขึ้นได้อีกทางหนึ่ง ในกลอนเก่า ๆ กล่าวชมพลอยเครื่องประดับกาย ใช้คำว่า รุ้งร่วง รุ้ง คิดว่า รุ่ง นั่นเอง ร่วง ก็ไปเข้ารูปเดียวกับเรียกพระร่วงว่าโรจนราชา ก็คือรุ่งเหมือนกัน เปนอันว่าพูดคำซ้อน ที่จะหมายความว่าพลอยตกหล่นนั้นเปนไปไม่ได้ ด้วยเปนการเลว ไม่ควรเอามาพูด รังรอง ก็ รุ้งร่วง รุ่งเรือง วนอยู่นี่เอง ไม่ไปข้างไหน
ทีนี้จะวิจารณถึงชื่อเมือง
เมืองพระบาง ที่นครสวรรค์ เปนชื่อจริง เมืองหลวงพระบางที่แม่น้ำโขงเปนชื่อเก๊ เหตุใดจึ่งว่าดังนั้น เหตุด้วยเมืองพระบางที่นครสวรรค์ มีชื่อปรากฏในหนังสืออันเปนหลักฐานมาเก่าแก่ เมืองหลวงพระบางที่แม่น้ำโขง ไม่ปรากฏในหนังสือเก่า ต้องเปนเอาอย่างเมืองพระบางที่นครสวรรค์ไปชื่อบ้างทีหลัง เพราะเมืองพระบาง ที่นครสวรรค์ เวลานั้น จะรุ่งเรืองมากหรืออย่างไรก็ตามที เมืองหลวงพระบาง ที่แม่น้ำโขงนั้น มีคนว่าเดิมชื่อเมืองชวา แต่ลางคนก็ไม่เห็นด้วย นับทั้งท่านด้วยคนหนึ่ง ความจริงก็เปนแต่มีหนังสือออกชื่อเมืองชวาเท่านั้น แล้วก็มีคนชี้เอาโดยสันนิษฐาน ว่าเมืองชวาคือเมืองหลวงพระบาง อยู่ข้างจะหมิ่นเหม่มาก เพราะฉะนั้น เมืองหลวงพระบางทางแม่น้ำโขงก็สิ้นทางที่จะพึงวิเคราะห์ต่อไป ที่เรียกว่าเมืองหลวงพระบางนั้น ฉันก็อาจแยกได้ เมืองหลวง แปลว่าเมืองใหญ่ มีตัวอย่างเช่น พระนครหลวง นี่เปนคำไท เขมรเรียก นครธม ธม ก็แปลว่าใหญ่ หลวง ก็แปลว่าใหญ่ตรงกัน แล้วคำว่า หลวง ก็เคลื่อนมาเปนว่า Royal ผิดที่สุด ผิดที่เข้าใจคำ ในหลวง /*59ว่าเปนพระราชา แต่แท้ที่จริงเปน นายหลวง หมายความว่านายใหญ่ เหมือน เขาหลวง ก็หมายความว่าเขาใหญ่นั่นเอง อันคำว่า เมืองหลวง หรือ เมืองใหญ่ ถ้าจะว่าไปก็ตรงกับคำว่า เมืองเอก นั้นเอง
ท่านอยากรู้ว่าพระบางเปนพระชะนิดไร ฉันอาจบอกได้ว่าเปนพระฝีมือลาวกาวทำ พวกพระเสิมพระไสอะไรเหล่านั้น ด้วยมีตำนานว่าจะต้องส่งพระบางไปเมืองเขมร ส่งไปทำไมก็ไม่ทราบ อาจที่พระองค์นั้นจะเปนพระเขมร ไปฉวยเอาของเขามา เขาเรียกเอากลับคืนก็เปนได้ ในตำนานว่าประทุกเรือล่องน้ำไป เรือล่มพระจมลงแม่น้ำ แล้วปาฏิหารย์กลับมาสู่ที่เดิม เปนพวกพระเขียวแก้วในเมืองลังกา ฝรั่งเอาไปโขลกเสียละเอียดแล้วยังกลับติดเปนองค์ ปาฏิหารย์มาสู่ที่เดิมได้ ในการที่คิดจะไปดูพระที่วัดสามปลื้มนั้นเห็นจะไม่เปนเก๋ เพราะเชิญพระบางส่งคืนไปแล้ว วิหารก็ว่างกะโจ๋โหวอยู่ช้านาน จนเกิดรำคาญใจแก่ผู้ที่เข้าไปถึง จึงได้เกิดความคิดหาพระมาตั้งแทนที่ อาจฉวยเอาพระที่มีอยู่แล้วมาตั้งแทนที่ก็ได้ หรือแม้จะหล่อขึ้นใหม่โดยจำเพาะ ก็จะทำได้แต่เพียงว่า มีขนาดสูงต่ำไล่เลี่ยกัน และพระอาการเปนห้ามสมุทหรือห้ามญาติ ก็เปนอย่างเดียวกัน ที่จะไปสังเกตดู แก้ม คาง ปาก คอ พระองค์นั้น กลัวจะไร้ผล อีกประการหนึ่ง การถ่ายเหมือนนั้นเปนวิชาของฝรั่ง เมื่อพระบางอยู่ในกรุงเทพฯ กลัวจะยังไม่มีครูฝรั่งเข้ามาสอนวิชาถ่ายให้เหมือนแก่คนไท
ที่นี้ก็เหลือแต่จะวินิจฉัยว่าชื่อ เมืองพระบาง นั้นจะหมายเอาอะไร ฉันอยากจะทึกเอาว่าหมายเอาชื่อพระร่วง ถึงว่าเมืองนั้นใครจะสร้างก็ตามที แต่ไม่ขัดกับที่จะเอาชื่อพระร่วงมาตั้ง ด้วยเหตุคำ บาง ท่านสอบคำอาหมมาได้ว่าตรงกับ รุ่งเรือง มีพยานประกอบที่คำแปลชื่อ พระร่วง ว่าโรจนราชา เห็นได้ว่าคำ ร่วงเปน รุ่ง จึงตกเปนคำ พระร่วง กับ พระบางนั้นเปนคำเดียวกัน และที่ใช้คำ บาง นั้น หมายเอาชื่อ พ่อขุนบางกลางเท่า /*60(ท่าว) ตามชือเดิม ชื่อพระร่วงนั้นเข้าใจว่ามาขนานกันขึ้นทีหลัง ก็ชื่อว่าพ่อขุนนางกลางเท่า นั้นยาวมาก เห็นได้ว่ามีคำประกอบยกยศปนอยู่ในนั้นมาก เช่น พ่อขุน นั้นก็เปนคำยกยศ ไม่ใช่ชื่อ ตัดออกทิ้งเสียได้ คำ เท่า หรือ ท่าว ข้างท้ายนั้นมีคำใช้อยู่ เช่น ท่าวถึง หรือ ตราบท่าวห้าพันพระวัสสา จะแปลว่าอะไรก็ตามที แต่ไม่ใช่ชื่อ ย่อมตัดออกเสียได้อีกคำหนึ่ง ถ้าถือเอาความคิดของท่าน แปลชื่อ พ่อขุนบางกลางเท่า เปน พระร่วงในหมู่ท้าวทั้งหลาย ก็เหลือคำที่เปนชื่ออยู่คำเดียวแต่คำ บาง เมืองพระบาง กับ เมืองพระร่วง ก็ลงกันเปนอันดี คำ พบาง หรือ พระบาง นั้นไม่สำคัญอะไร ท่านสอบได้แน่นอนว่าเปน พระ ไม่ใช่ พ ก็ดีแล้ว ได้ความรู้เปนแม่นมั่นขึ้นอีก แต่จะเปน พระ หรือ พ ก็เปนคำยกยศเหมือนกัน เมืองพระบาง เปนเขตต์สุโขทัยนั้นแน่นอน ในพระราชพงศาวดารก็มีปรากฏอยู่ ว่าเมืองเหนือเปนจลาจล สมเด็จพระอินทราชาเสด็จขึ้นไปปราบปราม พระยาบาลเมืองกับพระยารามลงมาเฝ้าที่เมืองพระบาง ท่านว่าเมืองพระบางเปนเขตต์สุโขทัยทางใต้นั้นก็ถูกแล้ว พระยาทั้งสองลงมาเฝ้าที่นั้น ก็แปลว่ามาเฝ้าที่เมืองปลายแดน เพื่อจะระงับศึก ก็เมื่อเมืองพระบางเปนเมืองในแดนสุโขทัย อันเปนเมืองอยู่ในเขตต์ของพระร่วง จะเอาพระนามของท่านมาให้ชื่อเมืองในเขตต์ของท่าน ก็ไม่เห็นมีที่ขัดขวางเลย หนังสือมูลสาสนาเห็นว่าจะเปนหนังสือแต่งก่อนยุคพระร่วงไปไม่ได้ เข้าใจว่าทีหลังหนังสือจามเทวีวงศ์ลงมาเสียอีก เพราะมีเรื่องนางจามเทวียกขึ้นไปเหนือ เปนดีเตลของหนังสือจามเทวีวงศ์ ต้องเก็บเอามาแต่หนังสือจามเทวีวงศ์นั้นเอง
<นริศ>
/*61กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๘ กรกฎาคม ประทานพระวิจารณ์เรื่อง พระบาง เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง
พระวิจารณ์เรื่อง พระร่วง กับ พระบาง และพระอธิบายเรื่องคำว่า หลวง ย้ายความหมายมาเป็น Royal ดีที่สุด เพราะเป็นความรู้ให้ความสว่างแก่ข้าพระพุทธเจ้าสำหรับคิดค้นเรื่องได้ต่อไป ในขณะนี้กรรมการจัดทำอักขรานุกรมภูมิศาสตร์ทำถึงจังหวัดสุโขทัย ได้เล่าตำนานหรือพงศาวดารของจังหวัดนี้ โดยให้พระร่วงองค์แรกมีเป็นสององค์ คือ พระร่วงอรุณราชกุมาร และ พระร่วงส่วยน้ำ ตามหลักฐานที่มีอยู่ในพงศาวดารเหนือ ข้าพระพุทธเจ้าไม่สู้จะเชื่อถือเรื่องในพงศาวดารเหนือนัก เพราะมีเรื่องสับสนปนๆกัน เมื่อจับเอาฉะบับตัวเขียนหลายฉะบับมาสอบกันดู ลางฉะบับเรืองก็สับกัน เมื่อเรื่องสับกัน ศักราชที่จดไว้ก็ต้องคลาดเคลื่อน จะเรียงลำดับกันไม่ได้ ทั้งหาหลักฐานทางอื่นมาประกอบแวดล้อมเรื่องก็ไม่ได้ ถ้าพ่อขุนบางคือพระร่วงองค์แรกแน่ พระร่วงอรุณ ซึ่งมีศักราชเหนือขึ้นไป ก็เป็นพระร่วงไม่ได้ นอกจากผู้แต่งพงศาวดารเหนือยืมคำว่า ร่วง ซึ่งเป็นมงคลนามไปถวายให้กษัตริย์องค์อื่น ที่เหนือพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ขึ้นไปก็ได้ ในตำนานต่าง ๆ ตลอดจนหนังสือราชาธิราช ก็มีกล่าวถึงพระร่วงเป็นหลักฐานอยู่ แต่จะเป็นกษัตริย์องค์ไหนบ้าง ข้อความในลางตำนาน เช่นในชินกาลมาลินีก็ออกจะยุ่ง ๆ จับเค้าได้ในลางแห่งว่าหมายเอาพระร่วงพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ แต่ในลางแห่งก็ออกจะเลือนไปเป็นว่าไม่ใช่ ส่วนคำว่า ร่วง ซึ่งแปลว่า รุ่ง เหตุไรจึงหายไปในภาษา คงเหลือเค้าแต่คำว่า ผู้รุ่งฟ้า ใช้เป็นสร้อยพระนามกษัตริย์ในบทกลอน/*62อยู่เท่านั้น พระร่วง เป็นเรื่องชวนให้น่าคิดนึก แต่ข้าพระพุทธเจ้าก็คิดนึกไปไม่ได้ตลอด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๘ กรกฎาคม รวม ๒ ฉะบับ ประทานเรื่องพระราชลัญจกรเพิ่มเติมมาให้ข้าพระพุทธเจ้า พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
บัดนี้ กองอาลักษณ์ได้ถอดลายพระราชลัญจกรที่ยังใช้อยู่มาให้ข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายมาในซองนี้เพื่อทอดพระเนตร แต่ในแผ่นสุดท้าย จดโนตเป็นตัวดินสอมาถามข้าพระพุทธเจ้าด้วย ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าดีใจมากที่ได้โอกาศถอดลายพระราชลัญจกรมาได้เกือบครบแล้ว โดยไม่ได้นึกคาดว่าจะได้มา ยังคงขาดพระตราอีกหมู่หนึ่ง ซึ่งเก็บอยู่ในพระที่นั่งเทพสถานพิลาส แต่เจ้าหน้าที่กำลังจะอนุญาตให้ข้าพระพุทธเจ้าอยู่
/*63เรื่องชื่อพระราชลัญจกรลางองค์ ซึ่งเจ้าหน้าที่กองอาลักษณ์จดไว้ผิด เช่น ตราพระเพลิงทรงแรด จดเป็น พระนารายน์ทรงแรด และ ตราเทพดาทรงพระนนทิการ จดเป็น พระนารายน์ทรงสุบรรณ สอบถามได้ความว่าเจ้าหน้าที่ไม่ทราบชื่อ เพราะไม่ได้ใช้มานานแล้ว เลยให้ชื่อเดามาให้ ถ้าเช่นนั้นตรามหาสารทูลธวัช คำ ธวัช อาจเป็นเพราะคล่องมือเติมเข้ามา ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาพระราชบัญญัติซึ่งว่าด้วยตราเสือป่ายังไม่ได้ สอบถามใครก็ยังไม่ได้เรื่อง นอกจากจะพบตัวผู้ที่เคยเป็นเจ้าหน้าที่โดยตรง
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสำเนาประกาศ และพระราชกำหนดว่าด้วยพระราชลัญจกรมากับหนังสือนี้อีก ๔ ฉะบับ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*64กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
เมื่อวันที่ ๑๐ เดือนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้มีโอกาศเข้าไปดูผ้าต่าง ๆ ในพระคลังใน ความรู้ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระเมตตาประทานข้าพระพุทธเจ้าไว้เป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เช่น ความแตกต่างกันในเรื่องโหมดกับตาดผิดกันอย่างไร เจ้าหน้าที่เองก็ได้แต่ดูแล้วบอกว่านี่ โหมด นี่ ตาด ซึ่งลางทีก็ผิด เพราะเป็นการดูใช้สังเกตด้วยความเคยชินอย่างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นผ้าหยี่มีอยู่หลาย ๑๐ ผืน หน้าตาก็เป็นผ้าลายชะนิดหนึ่งเท่านั้น สอบถามท้าวภัณฑสารรักษาว่า ใช้นุ่งในพิธีแห่โสกันต์ และนางเทพีนุ่งในพิธีแรกนาขวัญ นอกนั้นไม่ปรากฏที่ใช้ ผ้าสุจหนี่ ในปทานุกรมแปลว่า ผ้าปูที่นอน แต่ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นเป็นผ้ารองนั่งอย่างสันถัดพระ หาใช่ผ้าปูที่นอนไม่
ข้าพระพุทธเจ้าออกจากพระคลังใน มาแวะที่พระปรัศว์ขวาของพระที่นั่งพิมานรัตยา ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าแปลกใจมากก็ที่พื้นปูด้วยแผ่นกระดานไม้สัก ไม่ได้ไสกบ แต่ใช้ขวานถากเป็นรอยแหว่งแว่นไปทั้งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้ยินว่า พื้นเรือนโบราณห้ามไสกบ ซึ่งคงจะถือเป็นประเพณีสืบเนื่องมาแต่ครั้งยังไม่มีกบใช้ ลางทีพื้นกระดานในพระปรัศว์ไม่ได้ใช้ไส จะเนื่องจากเหตุนี้กระมัง ขอประทานทราบเกล้าฯ แต่ฟื้นพระตำหนักแดง ซึ่งมีอยู่ในพิพิธภัณฑสถาน ดูเหมือนเป็นพื้นไสกบแล้ว
เมื่อเร็วๆ นี้ กรรมการปทานุกรม ชำระมาถึงคำ ฉเพาะ เกิดมีความเห็นแตกต่างกัน กรรมการสองนายเห็นว่าควรเขียน เฉพาะ เพราะคำเดิมในภาษาเขมรเป็นตัวซ้อน และโบราณก็เขียนเป็น เฉพาะ หรือ เฉภาะ อยู่ กรรมการอีก ๓ นาย เห็นควรเขียนเป็น ฉะเพาะ โดยเห็นว่าเอา ฉ ไว้/*65ข้างในสระเอ ยุ่งยากอ่านลำบาก และเขียนมีประวิสรรชนีย์มาแล้ว ควรให้เป็นตามนั้นจะได้ไม่ยุ่งยากแก่การเขียน ส่วนข้าพระพุทธเจ้าและกรรมการอีกนายหนึ่งเห็นควรเขียน ฉเพาะ เพราะถ้าประวิสรรชนีย์เป็นเสียงหนัก ทำให้เสียงกลายไป ที่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเช่นนี้ ไม่ใช่แต่คำ ฉเพาะ คำเดียว คำอื่นที่มีเสียง อะ ไม่หนัก ก็ไม่ควรประวิสรรชนีย์ เมื่อไม่เป็นที่ตกลงกัน จึงเสนอเรื่องต่อ ม.จ. วรรณไวทยากร ประธานกรรมการ ให้ตัดสิน ประธานกรรมการทรงเห็นว่าในเวลานี้เขียนเป็น ฉะเพาะ อยู่แล้ว ก็ควรให้เป็นตามนั้นไปก่อน จนกว่าจะได้วินิจฉัยเรื่องประวิสรรชนีย์ทั่วๆ ไปถึงคำอื่นด้วย แต่ถ้าว่าตามความเห็นส่วนตัวของประธานกรรมการเอง เห็นควรเขียน ฉเพาะ ไม่ประวิสรรชนีย์ ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลมาเพราะได้เคยประทานพระดำริห์ในเรื่องประวิสรรชนีย์ มาให้ข้าพระพุทธเจ้า และข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยในกระแสพระดำริห์นั้น
ที่เคยมีรับสั่งแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า ถ้าพบประเพณีของชาติต่างๆ ซึ่งใช้วิธีมัดศพนั่ง ให้กราบทูลไปเพื่อทรงทราบนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นพบอีกหลายชาติ ข้าพระพุทธเจ้าได้แต่งเรื่องประเพณีทำศพของไทยไว้เรื่องหนึ่ง และรวมเรื่องมัดศพนั่งของชาติต่างๆ ไว้ในนั้นด้วย (หน้า ๕๔ วรรค ๒) ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องประเพณีทำศพ มาพร้อมกับกับหนังสือนี้ การจะสมควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา|
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*66ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ฉันเคยบอกแก่ท่าน ว่าฉันเคยพบคำ นายมหาด แต่พบที่ไหน บอกจำหน่ายไม่ตกนั้น บัดนี้มาอ่านพบในหนังสือประชุมพงศาวดารภาคที่ ๗๑ ซึ่งตีพิมพ์ออกไปจากหอสมุด หน้า ๕๔ มีว่า ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย นายพล นายมหาด นายดาบ ฯลฯ ดั่งนี้ จึงได้บอกที่พบอันประกอบด้วยหลักฐานมาให้ท่านทราบแห่งหนึ่ง เปนแน่ว่าจะมีอีกมากแห่ง
พบคำ ชา เข้าอีกคำหนึ่ง เขาคัดเรื่องนางนพมาศ มาลงในหนังสือพิมพ์ ประมวญวัน ฉะบับลงวันที่ ๑๒ พฤษภาคม ว่า ดำรัสสั่งท้าวจันทรนาถภักดีผู้เปนใหญ่ในชะแม่จ่าชา ดั่งนี้ คิดคาดดูเห็นว่าคำ ชา จะหมายความว่า หมู่ เหล่า พวก และอะไรๆ ซึ่งเปนไปในทางอย่างนั้น
ท่านเคยคัดความในสมุดขาว อันได้มาแต่ทางปักษ์ใต้ ไปให้ฉันคราวหนึ่ง ฉันได้ให้ความเห็นมาบ้าง ทีหลังหม่อมเจ้าสฤษดิเดชเอาหนังสือมาให้เล่มหนึ่งจ่าเรื่องว่า ตำนานเมืองนครศรีธรรมราช หอสมุดจัดการตีพิมพ์ใช้แจกในงานศพ นางสาวพร้อม ณ นคร อ่านดูก็เห็นแจ้งใจว่า ออกจากต้นฉะบับอันเดียวกันกับที่ท่านคัดให้ไปก่อนนั้น อ่านแล้วบังเกิดความเห็นงอกออกไปว่าหนังสือฉะบับนั้น เห็นจะเปนเครื่องมือของบุคคลคนหนึ่งซึ่งเขาคิดจะแต่งตำนานพระบรมธาตุนครศรีธรรมราช เรื่องในหนังสือนั้นเปนหลายเรื่อง ล้วนแต่เปนเรื่องซึ่งมีกล่าวถึงพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชทั้งนั้น คงจะเปนเจ้าของหนังสือนั้น ไปพบหนังสืออะไร ซึ่งมีกล่าวถึงพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชเข้า ก็คัดเอามารวมไว้ดู จะได้เก็บความตามสมควร แต่งขึ้นเปนตำนานพระบรมธาตุแล้ว หรือไม่ได้แต่งก็ดี เมื่อท่านผู้นั้นพ้นไปแล้ว ญาติหรือศิษย์หาของท่านเก็บเอาบันทึกนั้นมาเขียนเส้น/*67หมึกลงสมุดขาวขึ้นไว้ เราควรจะดีใจที่ว่าได้เครื่องมืออันหนึ่งของท่านผู้มีประสงค์ดีมา ข้อความในนั้น ข้อใดจะฟังได้หรือข้อใดจะฟังไม่ได้นั้น ก็แล้วแต่วิจารณปัญญา แต่ได้รู้ว่าเรื่องพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชนั้น มีกล่าวไว้อย่างไรบ้าง ดึกว่าที่จะได้ตำนานพระบรมธาตุอันได้ตกแต่งแล้ว ประกอบด้วยอัตโนมัตยาธิบายมาเสียอีก คำในหนังสือนั้นที่ว่า เจ้าไท หมายถึง พระภิกษุ ตามแนวแห่งคำนั้น คำว่า เจ้าพญาไท เช่น วัดเจ้าพญาไท ก็ต้องหมายความว่าวัดสังฆราช คำ ไท เห็นจะเปนคำเดียวกับ ไท้ ในโคลงฉันท์ คัดเอาตัว ย เติมต่อเข้าไป ช่างน่ากลัวผิดเสียจริง ๆ
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ ประทานพระดำรัสในเรื่องคำ มหาด และคำ ชา ที่ทรงอ่านพบ และเรื่องตำนานพระธาตุนครศรีธรรมราช พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เมื่อเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องวินิจฉัยคำว่า มหาดไทย ในหนังสือพิมพ์ประชาชาติ ว่า มหาด มาจากคำสํสกฤต ว่า มหัตร แปลว่ายิ่งใหญ่ หรืออย่างไร ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ เพราะไม่ได้เอาใจใส่ ด้วยยังไม่สู้ลงเนื้อเห็นด้วย ถ้าจะเทียบคำ มหัตร (จะเขียนอย่างนี้หรืออย่างไร ข้า/*68พระพุทธเจ้าจำไม่ได้และไม่ได้สอบ) กับคำ มหาราช ซึ่งพระสารประเสริฐว่าสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ฯ ทรงวินิจฉัยว่า เพี้ยนมาเป็น มหาด คำ มหาด ดูแนบเนียนดีกว่า มหัตร คำว่า มหาราช แม้จะมีใช้อยู่ดกดื่นในแคว้นลานนา แต่สำเนียงที่เขาออกเสียงไม่เป็น มหาฮาด คงออกเสียงเป็น มหาราช โดยตรง ผิดกับคำ อุปราช ซึ่งออกเสียงเป็น อุปฮาด ถึงแม้ว่า มหาด จะมาจาก มหาราช คำว่า นายมหาด คือ นายมหาราช ก็ยังฟังดูขัดๆ เข้ากันไม่ได้เลย จะพอแปลเข้ากันได้แต่คำ มหาดเล็ก ว่าเป็น เลก หรือ เลข หรือเป็นเด็กของมหาราช แต่ก็ยังตกอยู่ในแนวนึก ยังหาหลักฐานทางอื่นมาประกอบไม่ได้ เป็นอย่างเดียวกับคำ ชา ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยถิ่นอื่นยังไม่พบ
ที่ทรงสันนิษฐานเรื่องตำนานพระบรมธาตุนครศรีธรรมราช ที่สุดข้าพระพุทธเจ้าได้สติจากพระดำรัสว่า หนังสือเรื่องนี้เป็นเครื่องมือของใครคนหนึ่งที่คิดจะแต่งตำนานพระบรมธาตุนครศรีธรรมราช ข้าพระพุทธเจ้าเคยรวบรวมเรื่องอย่างนี้มาครั้งหนึ่ง คือเก็บเอาข้อความในหนังสือต่างๆ ซึ่งเป็นเรื่องเดียวกัน มารวมไว้ในเล่มเดียว แต่ทำไปไม่ได้ตลอด เพราะหาผู้พิมพ์ยาก บอกว่าไม่สนุก ไม่รู้เรื่อง คำว่า วัดเจ้าพญาไท ทรงอาศัยคำ เจ้า ) เป็นแนวเทียบว่าจะแปลว่าวัดสังฆราช ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูกต้องที่สุด ข้าพระพุทธเจ้าพยายามค้นหาคำว่า ไท ไท้ ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ไม่พบ ที่แปลว่า ใหญ่ หรือในความอื่น นอกจากแปลเป็นชื่อชาติเท่านั้น ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความคิดว่า คำว่า ไท ไท้ และ ชาติไทยอาจจะเป็นคำเดียวกัน ทางอีศานใช้ ไทย ขยายความไปถึงความหมายว่า คน จะเป็นคนภาษาใดชาติใด ก็เรียกไทยได้ แต่มักเรียกวนเวียนในหมู่ชนชาติที่อยู่ใกล้เคียงกัน ซึ่งโดยมากเป็นพวกในตระกูลมอญ-เขมร มีพวกข่า เป็นต้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นเพราะรู้สึกหยิ่งในชาติ เห็นมนุษย์พวกอื่นเลวกว่า อย่างจีนเรียกชาติอื่นว่า ฮวน และ กุ๊ย หรือชาวอินเดียเรียกพวกตนว่า อริยกะ แปลว่าประเสริฐ เรียกพวกอื่นว่า เมลจฺฉ ฝรั่งได้สืบสาวความหมายเดิมในตัวธาตุ/*69ของคำว่า อริยกะ คงได้ความว่าหมายถึงการเพาะปลูก ภายหลังความหมายจึงได้ย้ายที่มา แปลว่า ประเสริฐ ส่วน ไทย ความหมายเดิมจะแปลว่าอะไร ยากที่จะทราบได้ คำว่า เจ้าไท ที่แปลว่าใหญ่ ก็น่าจะมาจากคำเดียวกับ ไท ซึ่งเป็นชื่อชาติ คำว่า ข้าไท จะแปลว่า ข้าของคนไทย และ เจ้าไท จะแปลว่าเจ้าคนไทย หรืออย่างไรไม่ทราบเกล้าฯ ทางแคว้นลานนา ท้าวไท หมายถึงเจ้านายด้วย แต่ความคงวนเวียนอยู่ในความหมายที่แปลว่า ใหญ่ มีผู้เห็นพ้องกันมากว่า ไท หรือ ไทย จะมาจากหรือเป็นคำเดียวกันกับ ไต้ และ ไท้ หรือ ไถ่ ในภาษาจีน ซึ่งแปลว่า ใหญ่ ใหญ่ยิ่ง ตัวหนังสือจีนเขียนเป็นรูปคนกางมือ ดูก็เข้ากับความหมายในคำว่า ไทย ซึ่งแปลว่า คน น่าจะรับเอาคำจีนคำนี้มาไว้ เพราะมีความหมายไปในทางที่ดี แต่ก็เป็นเรื่องเดาด้วยกันทั้งนั้น เป็นที่น่าเสียดายอยู่หน่อย ที่เมื่อเปลี่ยน สยาม เป็น ไทย ก็น่าจะเอา ย ออกเสีย ให้เหลือแต่ ไท ทั้งคำว่า ท้าวไท ไท้ และ ไท้ ในภาษาจีน ก็มีแนวอยู่แล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*70ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกเรื่อง พระร่วง ขยายความให้ได้สติต่อไปอีกหน่อย ด้วยได้พระดำรัสสมเด็จกรมพระยาดำรงเข้ามา ทรงแสดงความตามที่ได้ทรงสังเกตเห็นว่า อันนามพระร่วงนั้น ไม่ได้ใช้จำเพาะแต่พ่อขุนบางกลางท่าวผู้เดียว ย่อมใช้เพรื่อไปในพญาผู้ครองสุโขไทหลายองค์ และใช้ดกดื่นอยู่ในแขวงพายัพ ทางจารึกหลักศิลา หาได้มีวี่แววไม่เลย
โดยพระดำรัสซึ่งมีประการดั่งนี้ ทำให้ฉันมีความเห็นเพ่นพ่านไปว่า นิทานเรื่องพระร่วงนั้น เปนนิทานเก่า ทำไมจึ่งยืนยันว่าเก่า ยืนยันด้วยเคยพบทางเขมรเขาก็มี จนเขาเอามาใช้ชื่อเพลงว่า พระโถง (พระทอง) นางนาค ทางมอญ พะม่า จะมีหรือไม่มียังไม่พบ แต่เชื่อว่ามีเหมือนกัน คิดว่าเอามาปรับปรุงเข้าให้เปนชื่อพญาผู้ครองสุโขไท ด้วยหวังจะยกยศให้สูงกว่าเปนผู้มีบุญ เพราะพระร่วงเปนผู้มีบุญที่มีวาจาสิทธิ์ ทั้งนี้ก็เหมือนกับนิทานเรื่องท้าวอู่ทอง นั่นก็เอามายกถวายสมเด็จพระรามาธิบดี (ที่ ๑) เหมือนกัน
ตามที่ว่านี้ จะได้ทำลายความเห็นเรื่องเมืองพระบางนั้นหามิได้ คำ บาง ตามพจนานุกรมอาหมแปลให้ไว้ว่า Glitter ก็ตรงกับ รุ่งเรือง พอจะปรับกันเข้าได้กับชื่อพระร่วงผู้มีบุญ จึงเอามาปรับเข้าเปนอันเดียวกัน แต่ที่จริงต่างคนต่างอยู่ไหน ๆ มิรู้
<นริศ>
/*71กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๙ ทรงพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานเพิ่มเติมในเรื่อง พระร่วง ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เป็นที่สุด
ที่ทรงเห็นว่านิทานพระร่วง เป็นนิทานเก่า ทรงอ้างเรื่องพระทองของเขมรนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เพราะเรื่องพระเจ้าแผ่นดินได้นางนาคเป็นชายา เป็นเรื่องมีอยู่ดกดื่นในตำนานทางแหลมอินโดจีน ในพงศาวดารมอญพม่า ในหนังสือประชุมพงศาวดาร ภาค ๑ ก็มีกล่าวเรื่องนางนาคในทำนองเดียวกัน ชาวอินเดียฝ่ายใต้ในราชวงศ์ปัลลวมีตำนานกล่าวว่า บรรพบุรุษของราชวงศ์เป็นเชื้อสายกษัตริย์ปาณฑพ ในมหาภารต มาได้นางนาคเป็นชายา และโดยเหตุที่พวกปัลลว ได้มาเป็นใหญ่ในประเทศจาม และประเทศเขมรครั้งโบราณ จะเป็นศาสตราจารย์เซเดส์หรือคนอื่น ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ สันนิษฐานว่าเรื่อง พระทองกับนางนาค จะมีเค้ามาจากเรื่องของพวกปัลลว นักโบราณคดดีฝรั่งลางคนเข้าใจว่า ชนชาติที่อาศัยอยู่ในแหลมอินโดจีน ครั้งดึกดำบรรพ์ จะเป็นมนุษย์ซึ่งเป็นเชื้อสายของชาติมอญ-เขมรเดิมอยู่มาก่อน น่าจะนับถือบูชางูมาแต่เดิมด้วย แล้วมาได้กับมนุษย์พวกอื่นที่มาเป็นใหญ่ในแดนเหล่านี้ สืบลูกหลานต่อมา ที่ในตำนานกล่าวถึงพวกนาค ก็น่าจะหมายความถึงพวกเหล่านี้ ประจวบกับชาวอินเดียฝ่ายใต้ ซึ่งเข้ามาเป็นใหญ่ในแหลมอินโดจีน มีเรื่องนางนาคอยู่เหมือนกัน เรื่องก็เข้ากันได้เหมาะพอดี เรื่องชะนิดนางนาค ถ้าเป็นตอนเหนือขึ้นไป นางนาคก็กลายเป็นนางมังกร เช่น เรื่องของไทยใหญ่ เรื่องของไทยลี้ในเกาะไหหลำ และเรื่องปฐมกษัตริย์ของญวน พอเข้าเขตต์จีน เรื่องนางมังกรกลายเป็นเรื่องมังกรตัวผู้ไป เช่น เรื่องของจีนและไทยอ้ายลาวที่ในแคว้นอัสสัม และในตอนที่ต่อกับเขตต์แดน/*72พะม่า มีชนชาติหนึ่งเรียกว่า นาค มีมากพวกด้วยกัน รูปร่างหน้าตาในรูปถ่ายก็เป็นคนชาวป่าชาวเขา ส่วนภาษาและขนบธรรมเนียมตามที่ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่าน ดูจะเป็นพวกธิเบต-พะม่า ลางทีพวกนี้จะเป็นพวกกระเสนกระสายในเรื่องนางนาคด้วยอีกทางหนึ่ง
เรื่องยกเอาเรื่องไม่น่าเชื่อถวายพระเจ้าแผ่นดิน จับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพบในพงศาวดารเขมรเรื่องหนึ่ง ว่าเพราะนายเตีย ควานช้าง ได้กินเนื้อไก่วิเศษ ภายหลังจึงได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินเขมร มีโอรสคือพระเกตุมาลา ซึ่งลางฉะบับว่าเป็นโอรสพระอินทร์ เรื่องของพะม่า ว่าพระเจ้างะตะบะ เดิมบวชเป็นสามเณร ผะเอิญได้กินไก่ของอาจารย์ ภายหลังมาได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินครองแคว้นศรีเกษตร์ เรื่องของไทยใหญ่ว่า ขุนลู (อาจเป็นคำเดียวกับ ลอ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังหาคำแปลไม่ได้) กับ ขุนไล ลูกเทวดาลงมาสร้างเมือง ถูกจีนซึ่งเป็นคนใช้หลอกให้กินตัวไก่ ส่วนจีนคนใช้เองได้กินหัวไก่ จีนคนใช้จึงได้เป็นฮ่องเต้ของจีน มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ ส่วนไทยใหญ่ได้กินแต่ตัวไก่ จึงไม่มีอำนาจวาสนาเหมือนจีน เรื่องเหล่านี้น่าจะมีที่มาแห่งเดียวกัน คือ ศิริโจรพราหมณ์ชาดก ซึ่งเล่าว่านายหัตถาจารย์กับภรรยาได้กินเนื้อไก่ ซึ่งบรรจุอยู่ในภาชนะลอยมาในแม่คงคา แล้วได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน
เรื่องนิทานชะนิดนี้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่ามีประโยชน์มากเหมือนกัน เพราะอาจจะสืบสาวราวเรื่องของคนโบราณว่าได้มีการติดต่อกันอย่างไร ดังเรื่องพระยาแกรก จะไปดูผู้มีบุญของพะม่า ก็มีแต่ว่าเป็นพระเจ้าคุนฉ่องจ่องพยุ ซึ่งเป็นพระบิดาของพระเจ้าอนุรุธ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*73กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
มีคำซึ่งเกี่ยวกับเรื่องผ้าลางคำ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าตีความหมายไม่ออก เช่น ผ้าลายซึ่งมีท้องพื้นเป็นสีขาว จดไว้ว่าผ้าลาย ท้องพัน ส่วนผ้าลายท้องพื้นเป็นสีอื่น จดไว้ว่าผ้าลาย ท้องช้ำ สังเกตสีที่ท้องพื้นก็เป็นสีเดียวกันทั่ว ไม่มีดำด่าง ซึ่งควรจะเรียกว่าสีช้ำได้ ส่วนผ้ายกขอบเป็นลายผ้าปูม ท้องพื้นเป็นสีเดียว เรียกว่า ล่องจวน ดั่งที่ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายมายังข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ถ้าพื้นท้องเป็นริ้ว เรียกว่า ล่องจวนริ้ว คล้ายผ้าลายเรียกว่า ผ้าวิลาศ คำนี้พอจะเดาได้ว่าหมายความถึงผ้าต่างประเทศ เดิมผ้าชะนิดนี้จะเป็นของทำมาจากอังกฤษ ชาวอินเดียนำเข้ามา จึงได้ชื่อว่า ผ้าวิลาศ เพราะ วิลาศ มาจาก วิลลิยัต ในภาษาเปอร์เซีย หมายความว่าอังกฤษ ผ้าลายที่เอามาแต้มทองอีกทีหนึ่ง เรียกว่า ผ้าเขียนทอง จะมีกำหนดยศชั้นในเรื่องนุ่งผ้าลายเขียนทองหรืออย่างไร ขอประทานทราบเกล้าฯ ผ้าอีกชะนิดหนึ่งเป็นไหม มีทองแล่ง ทอเป็นเส้นยืนและเส้นพุ่งห่าง ๆ แล้วเอาลวดเงินพับให้โปร่งแหลม คล้ายขนมเทียน ตรึงด้วยทองแล่ง แลดูเป็นแสงพราวคล้ายประดับเพ็ชร เรียกว่า ผ้านมสาว เรื่องชื่อผ้าข้าพระพุทธเจ้าเรียนไม่รู้จักจบ เพราะคล้ายกันมาก
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายกาตภาษาอังกฤษ ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฯ มากับหนังสือนี้แผ่น ๑ กาตนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้มาจากสำนักพระราชวังรวมด้วยกัน ๖-๗ แผ่น ฝีมือทำประณีตมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*74ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๑ กรกฎาคม ๓ ฉะบับ ส่งทางไปรษณีย์ ฉันได้รับแล้ว เปนการง่ายดีมาก ฉันได้ตั้งใจจะบอกให้ท่านทำเช่นนั้น แต่ไม่ทันจะบอก ท่านก็ทำเสียก่อน
เรื่องคำ มหาด ตามที่มีคนเดาว่ามาแต่อะไรนั้นก็เปนเดา อาจผิดได้ถูกได้ ได้แต่เพียงยินไว้ที
คำ ไท ไท้ จะหมายความว่าอะไร จะรีบตัดสินเอาเปนแน่ลงไปทันทีนั้นไม่ดี ธรรมดาคำย่อมเปลี่ยนความหมายไปเสมอ ทางปฏิบัติของฉันนั้นจะแปลคำใดก็หาที่ใช้มา ว่าเขาใช้ประกอบคำอย่างไรบ้าง แล้วพิจารณาไปตามที่เขาใช้ประกอบ เจาะเอาความในคำนั้น อันคำว่า ไท เคยได้ยินมีคนเดากันหลายคน ว่ามาแต่คำ ไต้ ของจีน ฉันเคยเห็นหนังสือจีน 大 เช่นนี้อ่านว่า ไต้ ถ้ามีจุดเพิ่มเข้าอีก 太 เช่นนี้อ่านว่า ไห้ ส่วนคำที่อ่านว่า ไถ่ ไม่เคยเห็นตัวหนังสือ จะเปนตัวเดียวกับ ไท้ หรือไม่ใช่ก็ไม่ทราบ จะให้สติท่าน มีคนออกความเห็นว่า คำ ขุน มาแต่ กุน ภาษาจีน แล้วมีคนค้านว่าจะใช่หรือไม่ใช่ก็ไม่รู้ อาจเปนเสียงร่วมกันเข้าเท่านั้นก็เปนได้
เรื่องพระร่วงลูกนาค เปนอันที่ท่านได้บอกต่อให้ฉันรู้ว่าในเมืองมอญ เมืองพม่าก็มี ตลอดไปจนถึงอินเดีย ฉันเชื่อแน่ว่านิทานเรื่องนั้นเราได้สืบมาแต่อินเดียทีเดียว เมื่อเร็ว ๆ นี้เอง ฉันไปเยี่ยมพระองค์เจ้าจุลจักรพงศ์ มีฝรั่งคนหนึ่ง เธอแนะนำว่า เคยเปนครูของเธอ เขาถามฉันว่าสิ่งก่อสร้างทั้งปวงย่อมทำเปนนาคอยู่โดยมากนั้น แปลว่ากะไร ก็เปนเคราะห์ดีที่ฉันไม่รู้ จึ่งบอกเขาว่าไม่รู้ แม้รู้บอกเขาไปก็มีแต่เปนภัยที่เขาจะเอาไปแต่งหนังสือ กล่าวหัวเราะเยาะเราเท่านั้น เพราะเรื่องมันคงเหลว/*75เต็มที อันเรื่องนิทานเหลวๆ เช่น เรื่องพญาแกรก พระสี่เสา พญาโคตรบอง อะไรเหล่านี้ ฉันได้พบทางเขมรมีทั้งนั้น
ท่านกับฉันเขียนหนังสือแสดงความรู้ความเห็นแก่กันนั้น เปนทางที่พอใจฉันอย่างยิ่ง เพราะฉันนึกว่าฉันเปนนักเรียน ต้องการเรียนให้รู้อะไรมากออกไปเสมอ เพราะฉะนั้นฉันจึ่งบอกท่านว่า ฉันไม่เปนศาสดา ด้วยหากว่าตั้งตัวเปนศาสดาแล้วูก็ต้องเปนผู้รู้รอบ ใครมาถามอะไรที่ไม่รู้ก็ต้องขี้ปดไปให้ และใครติว่าอะไรผิดก็ต้องฉุน เปนทางตัดความรู้ของตัวเอง
เรื่องผ้าอย่างต่าง ๆ ฉันรู้น้อย คำว่า ผ้าลายท้องพัน นั้น เคยได้ยินแต่ไม่เคยเห็นผ้า คิดว่าจะเขียน ผ้าลายท้องพรรณ หมายถึงพื้นสีต่างๆ คำ ผ้าลายท้องช้ำ ไม่เคยได้ยิน คำว่า ล่องจวน เปนผ้าชะนิดไรนั้น เปนพระดำรัสของสมเด็จกรมพระยาดำรงตรัสบอก ฉันถ่ายเอามาบอกแก่ท่านอีกต่อหนึ่ง ขอให้ท่านทรงไว้ว่าไม่ใช่คำของฉัน ถ้าผิดไปแล้วไม่ใช่ฉันผิด ผ้าลายวิลาศ คำ วิลาศ นั้นหมายถึงอังกฤษแน่นอน ผ้าเขียนทอง เขาว่าเกิดขึ้นทีแรกในรัชชกาลที่ ๒ เอาผ้าลายปกติมาเขียนเส้นทองตามขอบลาย ทรงได้จำเพาะแต่พระมหากษัตริย์ ลงมาถึงชั้นพระองค์เจ้าโดยกำเนิดเปนที่สุด ต่ำกว่านั้นนุ่งเข้าก็เปนผิด ผ้าติดนมสาว นั้น ฉันไม่ทราบ ไม่เคยเห็นด้วยซ้ำไป
ก๊าดของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ที่ท่านส่งไปให้ดูนั้น ประณีตมาก ได้ส่งคืนมาให้นี้แล้ว ลายพระราชหัตถ์ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฉันได้เคยเห็นหลายฉะบับ เขียนตัวโรมันทั้งนั้น แต่เขียนเปนภาษาไทย ลายพระหัตถ์งามมาก
<นริศ>
/*76ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือฉะบับนี้ ตั้งใจจะบอกท่านให้ทราบถึงอะไรต่าง ๆ ซึ่งฉันได้เคยพูดกับท่านมาแล้วบ้าง ไม่ได้พูดบ้าง แต่ได้พบหลักฐานเข้าใหม่ และได้ทราบมาใหม่ จึ่งจะบอกแก่ท่านเพื่อให้ทราบไว้ดังต่อไปนี้
๑. ตราเทพดาทรงพระนนทิการ (ดวงเก่า) ฉันฟังตามที่คนในกระทรวงวังเขาเรียกกัน แต่ใช้อักขรเอาตามชอบใจ ก่อนที่จะเขียนมาให้ท่าน ฉันได้ตรวจดูกรมศักดิ์ในกฎหมายเพื่อสอบแล้ว แต่หามีชื่ออยู่ในนั้นไม่ บัดนี้ไปพบในลักษณพระธรรมนูญ (กฎหมายเล่ม ๑ ฉะบับหมอบรัดเล ตีพิมพ์ จ.ศ. ๑๒๓๐ หน้า ๕๐) มีชื่อไว้ว่า ตราเทพดาขี่พระนนธิการ มีคำผิดกันแห่งหนึ่ง อักษรผิดกันแห่งหนึ่ง ที่อักษรผิดกันนั้นไม่ต้องวิจารณ เพราะที่เขียน นันธิ ในพจนานุกรมไม่มี ที่คำผิดกันนั้น วิจารณว่า ทีคนชั้นหลังจะเห็นคำ ขี่ เปนหยาบ จึ่งเปลี่ยนเสียเปน ทรง ความก็อันเดียวกัน
๒. ตราบุษบกตามประทีป ทราบมาภายหลังว่า เปนตราประจำตำแหน่ง หรือตราประจำพระองค์ ของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส แต่ตราซึ่งท่านประทับไปให้ดูอย่าง จดชื่อว่า บุษบกตามประทีป นั้นเห็นมีแต่รูปตะเกียงอยู่ในบุษบก ไม่มีดวงประทีป ทั้งสังเกตเห็นฝีมือเก่ามาก กลัวจะไม่ใช่ตราบุษบกตามประทีป สำหรับกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส
๓. ตราเสมาธรรมจักรน้อย ซึ่งท่านประทับตัวอย่างไปให้ดู ดูก็มีลักษณเปนตราเสมาธรรมจักรโดยตรง แต่ไม่เชื่อว่าตรานั้นมีตราน้อย จึ่งเดามาให้ท่านว่า อาจเปนตราปลัดก็ได้กระมัง ภายหลังนึกขึ้นมาได้ว่าประกาศนียบัตรนักเรียน ประทับตราเสมาธรรมจักรทุกฉะบับ ลูกหลานได้/*77กันมาถมไป จึงเรียกเอามาดู เห็นเปนตราทำใหม่อย่างถอดด้ามทีเดียว ทีจะทำขึ้นในรัชชกาลที่ ๖ พระราชทานเปลี่ยนตราพระเพลิงทรงรมาด เมื่อดั่งนั้นก็ตระหนักในใจได้ว่าตราดวงที่ท่านประทับไปให้ดูเปนอย่างนั้น คงจะเปนตราเสมาธรรมจักรดวงเก่า
๔. ตราดวงที่ฉันว่า ฉันจำได้ ว่าพระยาศรีสุนทรโวหาร(น้อย) ถืออยู่นั้น พบในลักษณพระธรรมนูญ หน้า ๕๓ (แห่งกฎหมายฉะบับหมอบรัดเล ตีพิมพ์ เล่ม ๑ จ.ศ. ๑๒๓๐) มีปรากฏอยู่ดีทีเดียวว่า ตราเทพยุดาถือจักร ถือพระขรรค์ สำหรับตำแหน่งพระศรีชมภูรียปรีชาธิราช เสนาบดีศรีสาลักษณ์ (เจ้ากรมพระอาลักษณ์)
๕. ท่านเคยกล่าวสงสัย ถึงคำ สัศดี กับ คำ พระสุรัศวดี ซึ่งใช้ปะปนกันอยู่ ฉันเคยบอกท่านว่า ฉันเคยเห็นตราพระสุรัศวดี เปนเทวดาชายไม่ใช่หญิง ยืนถือสมุดมือละเล่ม บัดนี้ได้พบเข้าในลักษณพระธรรมนูญ หน้า ๕๔ (ในกฎหมายฉะบับซึ่งอ้างถึงข้างต้นนั้น) เขาจดชื่อไว้ว่า ตราพระสุภาวดี ไม่ใช่ พระสุรัศวดี ฉันพิเคราะห์คำที่ท่านสงสัย ชอบคำ สัศดี ว่าจะเปนถูก สงสัยว่าจะมาแค่คำ สสฺสต ซึ่งแปลว่า เปนไปเสมอ แล้วประกอบอะไรต่ออะไรเข้าจะเปน สสฺสติ ไปได้ดอกกระมัง แต่ความรู้ฉันไม่พอจะคิดให้สำเร็จตลอดไปถึงนั่นได้ คำ พระสุรัศวดี ใกล้ไปทางชื่อเทพธิดาสรัสวตี เห็นมาเข้ากับคำ สัศดี ไม่ได้ กลัวจะเปนการเดาลากเอามาเหลว
๖. เมื่อวันที่ ๒๔ เดือนนี้ ฉันเข้าไปนั่งอยู่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในการบวชนาคหลวง ได้ดูสังเกตเบญจาที่ตั้งบุษบกพระแก้วมาถี่ถ้วน จะบอกรายงานแก่ท่านต่อไปนี้ อันชั้นเบญจาซึ่งต่อด้วยไม้ตั้งขึ้นบนฐานชุกชี ซึ่งก่อด้วยอิฐนั้น ทำเปนสามชั้น แล้วมีฐานบัลลังก์ซ้อนบนรองบุษบกพระแก้วอีกชั้นหนึ่ง จึงเปนสี่ชั้น ถ้านับรวมทั้งฐานชุกชีด้วยก็เปนห้าชั้น สำเร็จเปนเบญจา อันชั้นซึ่งต่อด้วยไม้นั้น ชั้นต้นและชั้นสองย่อเปนกระเปาะ มุมกระเปาะกลางอย่างหนา เปนชาลตั้งของบนกระ/*78เปาะนั้นได้ และก็มีของตั้งอยู่ โดยมากเปนพระพุทธรูป ส่วนชั้นสามมีย่อ แต่กระเปาะกลางอย่างแขระ ๆ พอให้รับกันกับชั้นต้นและชั้นสอง แต่ไม่มีชาลกว้างพอที่จะตั้งอะไรได้ ส่วนฐานบัลลังก์ซึ่งตั้งซ้อนขึ้นไปรับบุษบกเปนชั้นสี่นั้น ไม่ได้ย่อกระเปาะ และไม่มีชาลกว้างพอจะตั้งอะไรได้เหมือนกัน คงเปนอันมีที่ตั้งของได้อยู่สองชั้น คือชั้นต้นกับชั้นสอง ส่วนชั้นสามกับชั้นสี่นั้นตั้งอะไรไม่ได้เลย ตามที่บอกแก่ท่านทั้งนี้เพื่อท่านจะได้ดูสอบกับหนังสือเรื่องซ่อมพระอุโบสถ ซึ่งมีกล่าวถึงชั้นเบญจาด้วยนั้น เขาว่าเดิมทีมีฐานชุกชี บุษบกพระแก้วตั้งอยู่กลาง พระพุทธรูปต่าง ๆ ตั้งล้อมบุษบกอย่างไม่มีระเบียบ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริให้ทำชั้นไม้นั้นขึ้น ยกบุษบกพระแก้วตั้งเบื้องบน แล้วจัดตั้งพระพุทธรูปต่าง ๆ ตามชั้นให้เข้าเปนระเบียบเรียบร้อย จะจริงหรือไม่ ฉันรับรองด้วยไม่ได้ เปนแต่ได้ยินเขาบอก อาจผิดไปก็ได้
<นริศ>
/*79ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ กรกฎาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกท่านเรื่องตราเพิ่มเติมต่อไปอีก พวกพ้องเขาตรวจราชกิจจานุเบกษา เขาพบประกาศตราสำหรับตำแหน่ง มีอยู่ในเล่ม ๑๑ ร.ศ. ๑๑๓ หน้า ๓๕๗ เขาคัดมาให้ แต่ฉันไม่ได้คัดสำเนามาให้ท่าน เพราะเห็นว่าระบุบอกมาเท่านี้ ท่านจะดูคัดเอาเองก็ง่ายกว่า ในประกาศนั้นมีว่า
๑. ตราสุริยมณฑล พระราชทานเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ
๒. ตราพระรามทรงรถ พระราชทานเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
๓. ตราบุษบกตามประทีป พระราชทานเสนาบดีกระทรวงธรรมการ ข้อนี้ผิดกันไปกับที่ฉันจำได้ ว่าพระราชทานตราพระเพลิงทรงรมาด ที่ฉันจำได้นั้นก็จำได้อย่างแม่นยำ อาจเปนเปลี่ยนก็ได้ แต่ดวงไหนจะเปลี่ยนดวงไหนนั้นไม่ทราบ ว่าแน่ไม่ได้ เพราะจำปีที่พระราชทานตราพระเพลิงทรงรมาดนั้นไม่ได้ มาเปลี่ยนเปนตราเสมาธรรมจักร (ใหม่) อีกหนหนึ่งนั้น คาดได้ว่าเปลี่ยนในรัชชกาลที่ ๖ แน่
๔. ตราจันทรมณฑล พระราชทานเสนาบดีกระทรวงยุติธรรม มาเปลี่ยนเปนตราพระดุลพ่าห์ ในรัชชกาลที่ ๖ แน่
๕. ตราพระพรหมนั่งแท่น พระราชทานเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร
๖. ตรานารายน์เกษียรสมุท พระราชทานผู้บัญชาการทหารบก เข้าใจว่าดวงที่พระราชทานกรมหลวงวงษาไปใช้แต่ก่อน หรือจะเป็นดวงหนึ่งที่ฉันทักมาว่า ทำอย่างเดียวกับตรานารายน์เกษียรสมุทก็เปนได้ ภาย/*80หลังจึ่งทรงสร้างตรานารายน์ทรงปืนพระราชทานเปลี่ยนใหม่
๗. ตราศรพระขรรค์ พระราชทานผู้บัญชาการทหารเรือ ได้ยินมาเมื่อเร็วๆ นี้เอง ว่าตราชื่อนี้เคยพระราชทานสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ไปใช้ แต่จะเปนดวงนี้ใช่หรือไม่นั้นไม่ทราบ ภายหลังจึงทรงสร้างตรามัตสยาวตารพระราชทานเปลี่ยนใหม่
๘. ตรานารายน์ทรงราหู พระราชทานสภานายกในรัฐมนตรีสภา นี่เปนรู้ขึ้นใหม่
ประกาศนี้ลงวันที่ ๑๗ มกราคม ร.ศ. ๑๑๓ (ในรัชชกาลที่ ๕)
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ สิงหาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ขอลุแก่โทษว่า ที่บอกมาถึงชั้นเบญจาซึ่งรองบุษบกพระแก้วเมื่อคราวก่อนนั้นผิด ผิดที่ชั้นสาม ว่าย่อกระเปาะกลางอย่างแขระๆ นั้น ที่จริงชั้นสามไม่ได้ย่อกระเปาะเลย เข้าไปบูชาพระโดยใกล้ชิดเมื่อวันที่ ๓๑ กรกฎาคม จึ่งแลเห็น เขาตั้งพระยืนองค์เล็ก ๆ ไว้ที่กระเปาะชั้นสอง ๔ องค์ จำเพาะตรงที่ควรจะย่อกระเปาะด้วย จึ่งเข้าใจว่าชั้นสามย่อกระเปาะอย่างแขระ แต่ที่จริงเปนด้วยตาไม่เห็น สำคัญผิดไปเท่านั้นเอง
<นริศ>
/*81ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ สิงหาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๕ กรกฎาคม ๓ ฉะบับ กับคำแต่งเรื่องทำการศพอีก ๒ ฉะบับ ได้รับแล้ว ดีมากทีเดียว ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง หนังสือเหล่านี้ท่านมีให้ไปนานแล้ว แต่ฉันเพิ่งได้รับ จะรวมตอบในที่นี้เปนฉะบับเดียว
ในการที่กองอาลักษณ์ประทับพระราชลัญจกรให้ท่านมานั้น เปนเคราะห์ดีเต็มทีอย่างได้ลาภ ฉันอยากทราบอยู่ทีเดียว ว่าพระราชลัญจกรนามกรุงนั้น มีหนังสือในนั้นว่ากะไร ตั้งใจจะบอกมาให้ท่านขอ แต่ไม่ทันบอก ก็ได้มาเสียแล้ว ฉันได้คัดไว้แล้ว
พระราชลัญจกรนามกรุง สยามโลกัคคราช กับ พระบรมราชโองการ องค์สี่เหลี่ยมตัดมุมนั้น สร้างในรัชชกาลที่ ๔ เปนฝีมือทำในเมืองนี้
พระราชลัญจกรไอยราพต องค์ใหญ่ทำด้วยโลหะสีเงิน มีด้ามไม้ดำต่อ องค์กลางทำด้วยโมราสีน้ำผึ้ง แกะสองด้าน ด้านหน้าเปนไอยราพต อย่างที่เห็นในตัวอย่างนั้น ด้านหลังเปนหนังสือฝรั่งหลายบรรทัด แต่จะว่ากะไรฉันไม่เคยอ่าน มีด้ามโลหะสีทองกุดั่น มีควงขันคาบโมราไว้ เปนฝีมือฝรั่งทำ แต่จะทำในรัชชกาลที่ ๔ หรือที่ ๕ ฉันไม่ทราบ
พระราชลัญจกรมหาโองการองค์กลาง กับ พระราชลัญจกรจักรรถ ฉันเขียนถวายในรัชชกาลที่ ๕ เคยให้อธิบายไว้ก่อนแล้ว พระราชลัญจกรครุฑพาห องค์ใหญ่ กับ หงสหิมาน ฉันก็เขียนถวาย สัญญาในใจว่าในรัชชกาลที่ ๕ แต่มีหนังสือประกาศเปนรัชชกาลที่ ๖ หนังสือจะต้องแม่นกว่าความจำ แต่อาจเปนเขียนถวายแต่ในรัชชกาลที่ ๕ เพิ่งมาประกาศในรัชชกาลที่ ๖ ก็ได้เหมือนกัน อย่างไรก็ดี พระราชลัญจกร ๒ องค์นี้/*82ทำขึ้นพร้อมกันเปนแน่นอน ด้วยเดิมมี พระราชลัญจกรครุฑพาห องค์กลาง (รูปมนรี) ใช้อยู่ ครั้นสร้างครุฑพาหองค์ใหญ่ขึ้นใช้ประทับพระปรมาภิไธยแทนอามแผ่นดิน ก็ซ้ำกันกับครุฑพาหองค์กลาง จึงสร้างหงสพิมานขึ้นเปลี่ยนแทนครุฑพาหองค์กลางนั้น
พระราชลัญจกรสำหรับประทับประกาศนียบัตร เครื่องราชอิสสริยาภรณ ๕ องค์นั้น สร้างในรัชชกาลที่ ๕ แต่ฉันไม่ทราบอะไรมากไปกว่าที่บอกไว้นี้
พระราชลัญจกรดุนกระดาษ เคยเห็นมีมาตั้งแต่ฉันยังไม่เปนภาษาอะไร แต่เปนในรัชชกาลที่ ๕ แน่ เรียกกันว่า ตราพระบรมราชโองการ ถ้าจะคิดคาดก็คงเปนดำริที่จะตีสองหน้า คือพระราชหัตถเลขาแต่ก่อนใช้ประทับพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการเปนสำคัญ แล้วเก็บเอาเครื่องหมายซึ่งมีในพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการเก่านั้นแต่ลางอย่าง มาทำเปนตรากระดาษอย่างฝรั่ง เพิ่มเติมอะไรเข้าลางอย่าง ที่มาเปนตรากระดาษ มีกระจัดกระจายอยู่มากมายนั้น ก็เพราะความสำคัญเลื่อนไปอยู่ที่ทรงเซนพระปรมาภิไธยเสียแล้ว พระราชลัญจกรไม่เปนสิ่งสำคัญเหมือนแต่ก่อน
สำเนาประกาศ ๔ ฉะบับซึ่งคัดส่งไปให้ดูนั้นดี แต่มีผิดอยู่หลายแห่ง จะเปนผิดที่ต้นฉะบับหรือสำเนาที่คัดไม่ทราบ ได้ตกตัวดินสอแก้แต่ลางคำ ส่งกลับคืนมาให้นี้แล้ว สำเนาฉะบับ ร.ศ. ๑๑๓ (พ.ศ. ๒๔๒๗) นั้น ก็คือฉะบับที่ฉันจดมาให้ท่านนั้นเอง แต่ฉันจดมาก็ผิด ร.ศ. ๑๑๓ เปน ร.ศ. ๑๓๐ ไป และที่แสดงความไม่รู้แน่มา ว่าตราบุษบกตามประทีปกับตราพระเพลิงทรงรมาต จะพระราชทานตราดวงไหนไปก่อนนั้น ท่านก็ค้นได้ประกาศ ร.ศ. ๑๑๔ (พ.ศ. ๒๔๒๘) มา มีความปรากฏชัดอยู่แล้ว ว่าพระราชทานตราบุษบกตามประทีปไปก่อน แล้วพระราชทานตราพระเพลิงทรงรมาดเปลี่ยนไปทีหลัง ทำให้ปรากฏขึ้นอีกด้วย ว่า ตรา/*83นารายน์ทรงปืน กับ ตรามัตสยาวตาร นั้น ก็พระราชทานไปเปลี่ยนทีหลังเหมือนกัน
พงศาวดารเหนือนั้น ที่จริงเปนนิทานพื้นเมือง คือได้ฟังผู้ใหญ่เล่ามาแล้วก็เก็บเอามาเขียนขึ้นเปนหนังสือ ความหลงอยู่ที่ธรรมดาคนแต่ก่อนย่อมเชื่อผีถือผี จะให้ใครมีบุญก็ต้องเอาผีเข้ามาประกอบ นิทานเช่นเรื่องพระร่วง พระสี่เสา พญาแกรก พญาโคตรบอง อะไรเหล่านี้มีมานานแล้ว ไม่ใช่มีแต่เมืองเรา แม้ในต่างประเทศที่ใกล้เคียงเขาก็มี สาใจเต็มที่ที่ท่านว่าเรื่องพระร่วงได้มาแต่อินเดีย เปนเรื่องของกษัตริย์ปัลลวะ ฉันเชื่อทีเดียว เขาเอาผีกับคนซึ่งต้องการจะให้เปนผู้มีบุญปนกันมานานแล้ว จึ่งพาให้หลงไปว่า นิทานเรื่องผีปนคนนั้นเปนพงศาวดาร เลยให้ชื่อว่า พงศาวดารเหนือ เปนการผิดไปมาก ถ้าให้ชื่อว่านิทานเมืองเหนือแล้วจะเปนสิ้นถ้อยร้อยความอะไรหมด
ท่านเขียนชื่อท้าวภัณฑสารรักษานั้นผิด ที่ถูกเปน ท้าวภัณฑสารนุรักษ์
เรื่องพื้นถาก ท่านคิดว่าเพราะไม่มีเครื่องมือนั้นถูกแล้ว ฉันเคยได้ยินเขาพูดกัน เปนเสียงมาทางเหนือ ว่าอะไรๆ ก็สำเร็จไปด้วยพร้า (ขัดหลัง) คนละเล่มทั้งนั้น เขาว่ากระดานพื้นก็เอาไม้ซุงมาผ่าจักเปนกระดาน เอาพร้าฟันนำทางแล้วเอาลิ่มตอก เมื่อแตกออกเปนกระดานอย่างหนา ๆ แล้ว ก็เอาพร้าถากปู ตำหนักแตงซึ่งท่านเอามาอ้างเปนอย่างนั้น เปนของที่รื้อย้ายไปปลูกซ่อมทำหลายแห่งหลายทอดมาแล้ว ฉันเกรงว่าเวลานี้จะมีของเก่าเหลืออยู่แต่ชื่อเท่านั้น
ได้ทราบคำเล่าบอกของท่าน ในเรื่องมีความเห็นแย้งกันถึงการเขียนคำในปทานุกรม ทำให้นึกถึงคำที่เขาลงหนังสือพิมพ์เคยอ่านพบ เขาว่าอ่านผิดนั้นเปนความโง่ของคนอ่าน ไม่ใช่ความผิดของคนเขียน แต่คนเขียนเองก็เต็มปล้ำ ฉันชอบใจเสียเหลือเกิน เห็นถูกที่สุด
/*84ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่ส่งคำแต่งเรื่องประเพณีทำศพไปให้อ่าน ฉันขอเอาไว้อ่านก่อน แล้วจะส่งคืนมาให้ท่านในภายหลัง
เขาว่า อาว เปนปุงลึงค์ อา เปนอิตถิลึงค์ ความจริงมีเพียงไร ท่านจะบอกได้หรือไม่ คำเหล่านี้อยู่ข้างจะประหลาด ลุง เปนปุงลึงค์ ป้า เปนอิตถีลึงค์ ใช้เหมือนกันทั้งพี่ของพ่อและพี่ของแม่ แต่ส่วน อา กับ น้า ไม่กำหนดลึงค์ แต่กำหนดว่า อา เปนน้องของพ่อ น้า เปนน้องของแม่ ยักกั๊กกันไป ถ้าเชื่อว่า อาว กับ อา เปนปุงลึงค์กับอิตถีลึงค์ คำ น้า ก็เหิรเห่อ ทั้งขัดกับทางฝ่ายพี่ด้วย อนึ่ง คำที่เรียกกันว่า หลาน เหลน เปนต้นนั้น ก็เรียกกันแต่ปาก ครั้นถึงเขียนหนังสือเข้า จะเลื่อนไปกี่ชั้นก็เรียกว่าหลานทั้งสิ้น นี่เปนเพราะอะไร
<นริศ>
/*85ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จดบันทึกเรื่องตราพระบรมราชโองการดุนกระดาษ มาให้เมื่อวานนี้ รู้สึกขึ้นภายหลังว่าไม่ดี ถ้าสำหรับเข้าใจกันเองก็ใช้ได้ ถ้าจะคัดส่งไปให้คนอื่น เห็นจะเข้าใจยาก จึ่งเรียงบันทึกมาให้ใหม่ดั่งต่อไปนี้
พระราชลัญจกรดุนกระดาษนั้น ทำขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ นานมาแล้ว เรียกกันว่า กระดาษตราพระบรมราชโองการ สำหรับใช้เขียนพระราชหัตถเลขาอย่างเดียว คิดว่าดำริเดิมคงจะให้เปนไปได้สองทาง คือเปนพระราชหัตถเลขา ซึ่งประทับพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการอย่างเก่าก็ได้ หรือเปนกระดาษตราอย่างธรรมเนียมข้างฝรั่งก็ได้ โดยที่ดำริอย่างนั้น จึงได้เก็บเอาสิ่งที่มีในพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการของเก่าแต่ลางอย่าง แล้วเพิ่มขึ้นใหม่อีกลางอย่าง ผูกเปนรูปใหม่ให้สมกับที่เปนตรากระดาษ ในการที่เปนตรากระดาษอันมีอยู่มากมาย ไม่ได้รักษาไว้ในที่มิดชิด เช่น พระราชลัญจกรพระบรมราชโองการของเก่านั้น เพราะความสำคัญเลื่อนไปอยู่ที่ทรงเซนพระปรมาภิไธยเสียแล้ว แม้ใครจะเขียนอะไรลงไปในกระดาษ อันมีพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการ แต่ไม่มีทรงเซนพระปรมาภิไธย ก็ไม่เปนหลักที่จะพึงฟังได้ว่าเปนพระบรมราชโองการ
<นริศ>
/*86กรมศิลปากร
วันที่ ๑๘ สิงหาคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๙ กรกฎาคม รวม ๒ ฉะบับ ลงวันที่ ๑๐ สิงหาคม ฉะบับ ๑ และวันที่ ๑๑ ฉะบับ ๑ ตรัสประทานเรื่องตราและเรื่องอื่น ๆ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ลายพระตราประจำชาดและประจำครั่ง มาอีกชุดหนึ่ง เป็นพระตราในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฯ เจ้าอยู่หัว หลายดวงที่เป็นตราอักษรจีนก็มี ขอประทานถวายมาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
เรื่อง อาว์ กับ อา ในภาษาไทยทุกถิ่นที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบ ตลอดจนได้สอบถามชาวไทยทางพายัพและอีศาน ได้ความร่วมกันว่า อาว เป็นน้องชายของพ่อ และ อา เป็นน้องหญิงของพ่อ ส่วนพี่ชายของพ่อและของแม่ ไทยส่วนมากเรียกว่า ลุง แต่ไทยย้อยและไทยโท้ใช้ว่า พ่อหลวง ลางที ลุง กับ หลวง เดิมจะเป็นคำเดียวกัน พี่สาวของพ่อและของแม่เรียกว่า ป้า ตรงกันทุกถิ่น น้องชายของพ่อ เรียก อาว กันโดยมาก ยกเว้นไทยนุงเรียกว่า พ่อซุก (อาซุก เป็นคำในกวางตุ้งแปลว่า อาว ตรงกับ อาเจ๊ก ในแต้จิ๋ว) น้องของแม่ เรียกว่า พ่อน้า เว้นไทยโท้และไทยนุง เรียกว่า พ่อเขา (น่าจะเป็นคำเดียวกับ อาโก ในภาษาจีน) น้องสาวของพ่อ เป็น อา หรือ แม่อา ผิดแต่ของไทยย้อยว่า แม่เลียว (ไม่ทราบเกล้า ฯ คำนี้) ส่วนน้องสาวของแม่ เป็น น้า หรือ แม่น้า ทุกถิ่น คำว่า น้า ไทยส่วนมากใช้ได้ทั้งที่เป็นน้องชายหรือน้องสาวของแม่ ผิดระดับลุงกับป้า จะเป็นเพราะเหตุไร ข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็น
คำว่า เหลน ในภาษาอาหม มีคำว่า หลิน แปลว่า ลูกของหลาน ทางอีศานก็มี ส่วนภาษาไทยถิ่นอื่นค้นไม่พบ คงมีเรื่องอธิบายเครือญาติ/*87อยู่ในพจนานุกรมไทยย้อย-ฝรั่งเศส เรียกผู้สืบสกุล ไม่ว่าจะสืบต่อลงไปกี่ชั้นก็ตามว่า หลาน ทั้งนั้น ตรงกับไทยในประเทศไทย ส่วน หลิน หรือ เหลน ในพจนานุกรมไทยย้อยไม่มี เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาเหตุผลไม่ได้เหมือนกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*88กรมศิลปากร
วันที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๙ กรกฎาคม และวันที่ ๔ สิงหาคม รวม ๒ ฉะบับ ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายเรื่องตราต่าง ๆ ลางดวงเพิ่มเติม และเรื่องชั้นเบญจารองบุษบกพระแก้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
พระอธิบายเรื่องเบญจา ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเข้าใจได้แจ่มแจ้ง อ่านแล้วนึกเห็นภาพของเบญจาได้ดี ครั้นเทียบเข้ากับที่อธิบายไว้ในหนังสือจดหมายเหตุเรื่อง ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ก็อ่านข้อความในจดหมายเหตุไม่สู้ซึมซาบ เพราะมีคำที่ใช้ฉะเพาะการช่างอยู่มากคำ เมื่อไม่ทราบคำแปลเหล่านั้น อ่านแล้วก็นึกเห็นภาพไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดตอนที่ว่าด้วยเบญจาถวายมาดั่งต่อไปนี้
แลมีท่ามกลางพื้นพระอุโบสถ มีฐานบัดกว้างรี ๕ วา สี่เหลี่ยมสูง ๓ ศอก ๑ คืบ ๑ นิ้ว มีรัตนไพทีสูงศอกหนึ่ง ตั้งต่อบนฐานบัดอัฒจันท์ ประดับกระจกทั้งสี่ทิศ เดิมมหาบุษบกประดิษฐานท่ามกลางระวางพระพุทธสัฏฐารสห้ามสมุท อันองค์สมเด็จพระบรมมหาพุทธางกูรเจ้า ผู้ดำรงภพศรีอยุธยาลำดับแผ่นดินมา มีพระราชศรัทธาทรงสร้างประดิษฐานไว้โดยรอบเสมอพื้นเดียว บังพระมหาสุวรรณบุษบกอยู่ จึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงธรรม์ถวัลยราชดิลกโมฬีศรีอยุธยา ยิ่งด้วยพระบวรปรีชามหากฤษฎาธิการ ประกอบกับพระราชศรัทธาธรรม์อันอุกฤษฐ์ ทรงคิดจะยกพระสุพรรณ์บุษบกทรงองค์พระแก้วมรกฎอันประเสริฐขึ้นให้สูง มีบัวบัลลังก์ลดเป็นชั้นๆ สำหรับรับรองฐานพระสุวรรณปฏิมา แลตั้งเครื่องบูชามหาสการะโดยลำดับ กับจะมิให้บังลับที่ตั้งพระสุวรรณบุษบกยกเป็นเชิงชั้น/*89หลั่นลดให้งดงาม จำเริญพระราชศรัทธา จึงทรงพระกรุณาโปรดสั่งช่างต่ออย่างฐานรองสุวรรณบุษบก ต้องตามพระราชประสงค์ แล้วสั่งให้ระดมช่างทหารในไทย ญวน เขมร อันชำนาญการวิชาช่างปากไม้ ให้ระดมทำฐานรองรับสุวรรณบุษบก โดยสูง ๖ ศอกถึงที่ตั้งบุษบก แล้วลดชั้นอันดับลงมา ชั้นต้นนั้นกว้าง ๒ วา ศอกคืบ ๕ นิ้ว ยาว ๒ วา ศอกคืบ ๕ นิ้ว เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัส และมุมทั้งสี่ชั้นต้นนั้น จำหลักเป็นดอกบัวบานสำหรับรองฐานที่ตั้งพระพุทธปฏิมาสัฏฐารส ที่ระวางเก็จย่อกลาง ทำฐานบัว เป็นบัลลังก์ ด้านละสอง สำหรับรองรัตนบัลลังก์ตั้งที่พระพุทธสมาธิ แล้วลดชั้นถัดขึ้นไปเป็นสองชั้น ทำบัวทองรับฐานที่ตั้งพระพุทธห้ามสมุทมีทั้งสี่มุม ที่ระวางเก็จย่อกลางเป็นกลีบบัวบานรับบัลลังก์ ตั้งที่พระพุทธปฏิมาสมาธิด้านละฐาน ทั้งสี่ทิศ แล้วลดเป็นชั้นสามตามลำดับชั้นไป ไว้เป็นที่ตั้งเครื่องบูชามหาสการะอันวิเศษต่าง ๆ กึ่งฐานบัว ชั้นบนเป็นที่ตั้งมหาบุษบก ครั้นคลุมปากไม้เสร็จแล้วลงรักทับแห้งสนิท จึงยกพระสุวรรณมหารัตนบุษบกอันทรงองค์พระแก้วมรกฎ ขึ้นสถิตย์ที่ฐานรัตนประทุมแท่นชั้นบน
แลพระมหาบุษบกนั้นย่อเหลี่ยมไม้สิบสอง สูงแปดศอกคืบ แผ่แผ่นสุวรรณธรรมชาติหุ้มตั้งแต่เชิงฐานบัดขึ้นไปตลอดถึงยอดสุด ประดับด้วยบันใหญ่บันแถลงล้วนทองทั้งเจ็ดชั้นๆ ต้นนั้นห้อยข่ายทองรอบทั้ง ๔ ด้าน มีทวยทองคำประดับพลอยเป็นนาคคดหกห้อย ติดประเสา เอาหางยันรับเชิงเต้าสุวรรณชั้นต้นทั้ง ๔ มุม ภายในบุษบกบนเพดานดาษด้วยกระจกเงา มีดอกจอก ๓ ชั้นซ้อน ๆ ดูดังดารารายล้อมรอบระยะกัน แลภายในพื้นสุวรรณถัมภานั้น ดาษด้วยกระจกเงางามเลื่อม แลดูดุจดังแก้วผลึกตลอดลงมากระทั่งถึงเชิงเสา ๔ มุมมหาบุษบบก ภายนอกสุวรรณถัมภาย่อเหลี่ยมไม้ ๑๒ ประดับด้วยพลอยรัตนมณีสีต่าง ๆ มีดอกประจำยามทุกเหลี่ยม เสากนกกาบพรหมสร ประกอบเชิงเสาทั้ง ๔ แลองค์พระแก้วมรกฎ ซึ่งสถิตย์ในบุษบกนั้น น่าตัก ๒๑ นิ้ว ทรงนั่งสมาธิบนรัตนบัลลังก์ประดับพลอยต่างสี มีสุวรรณฉัตร ๕ ชั้นกั้นเบื้องบน มีเครื่องประดับพระ/*90องค์ทรงผลัดเปลี่ยนตามระดูทั้งสาม แลพนักทั้งสามด้านจำหลักลายก้านแย่งประดับพลอย ถัดลงมามีช่อตั้งบังพนัก แลมีน่ากระดานฐานบัดเป็นกนกก้ามปูฉลุล่องช่องกระจกเขียว ดูดุจแก้วมรกฎ ถัดน่ากระดานฐานเบื้องบนมามีบัวหงาย กลางกลีบบัวประดับด้วยกระจกขาว ดูดุจแก้วผลึก ต้นกลีบบัวมีกระจังห้อยท้องไม้ ประดับกระจกเขียว งามดุจแก้วไพฑูรย์ มีเทพนมหุ้มทองคำ ๒๔ รูป ถัดลงมาชั้นสองมีน่ากระดานกนกก้ามปูบนปลายบัวท้องไม้ มีครุธอัดหุ้มด้วยทองคำ ๒๔ รูป ยืนเหยียบวาสุกรีตรีเศียร มือยุดหางนาค ตั้งเรียงโดยรอบมหาบุษบก ถัดลงมามีน่ากระดานบัวหงายรายกระจัง ต้นบัวทับหลังสิงห์ ครีบสิงห์ท้องอัษฎงค์ ถัดลงมามีลายรูปมังกร กระจังบนน่ากระดานฐานบัดเชิงบุษบกนั้น จำหลักรายกุดั่นเป็นกนกเครือแย่ง ฉลุพื้นด้วยกระจกเขียวแก่ สีดังแก้วมรกฎ แลฐานบัวบานรับเชิงสุวรรณบุษบกนั้น จำหลักเป็นบัวหงายกลีบทองปิดทอง กลางกลีบประดับกระจกต่างสี มีกนกน้อยปลายบัว ต้นกลีบบัวมีกระจังห้อย แล้วมีอกไก่ทรงมันประดับกระจกเป็นริ้ว ๆ ถัดลงมามีกระจังประจำต้นกลีบบัวคว่ำ น่ากระดานรับบัวคว่ำจำหลักเป็นกนกดอก ในลำดับลงมามีกระจังทรงเครื่องชักลวดน่ากระดานบัวทรงเครื่อง แล้วมีกระจังห้อยท้องไม้จำหลัก เป็นดอกสี่กลีบ ฉลุลายพื้นกระจกแดง ดูดังสีแก้วทับทิมรอบทั้งสี่ทิศ
ถัดฐานบัวหงายรับเชิงบุษบกลงมามีฐานบัวสี่มุม เชิญพระพุทธสัฏฐารสขึ้นประดิษฐานบนฐานบัวทั้งสี่ทิศ เป็นพระพุทธรูปฉลองพระองค์ทรงเครื่องประดับพลอยต่างสี แต่ละพลอยล้วนมีราคามาก มีฉัตรทอง ๕ ชั้นกั้นเบื้องบน แลฐานบัวหงายสำหรับรองรับรัตนบัลลังก์ พระพุทธสมาธิอยู่เก็จย่อระวางกลางข้างบุรพทิศ เชิญพระพุทธสิหิงค์จำลองสมาธิ น่าตักศอกห้านิ้ว ขึ้นตั้งบนฐานบัวเก็จ พระพุทธสิหิงค์พระองค์เดิมน่าตักศอก ๕ นิ้วนั้น ตั้งบนบัวเก็จเบื้องทิศทักษิณ พระพุทธสมาธิน่าตักศอก ๕ นิ้ว /*91ตั้งฐานบัวเก็จทิศอุดรพระองค์หนึ่ง มีฉัตรสุวรรณ ๕ ชั้น กั้นเบื้องบนทุกพระองค์
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านข้อความข้างบนนี้หลายกลับ สำนวนฟังเพราะดี แต่ได้ความไม่ซึมชาบ คงได้ความรวมกันว่าเหมือนกับที่ทรงอธิบาย คำในนั้นมีอยู่หลายคำซึ่งเป็นคำฉเพาะ เช่น รัตนไพที บันใหญ่ บันแถลง กาบพรหมสร และ ทรงมัน เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้าฯ เพียงเขาเขียนรูปให้ดู แต่จะแปลเอาความในคำไม่สู้ได้ คำว่า ไพที ได้ความจากปทานุกรม อธิบายไว้ว่าเป็นคำเดียวกับ เวที แลว่าในสํสกฤตก็เป็น เวที เหมือนกัน ถ้าเช่นนั้น ไพที ก็คงจะแผลงลงมาจาก เวที อีกต่อหนึ่ง ถ้า เวที กับ ไพที เป็นคำเดียวกัน ไฉนจึงใช้ ไวที ฉเพาะแท่นที่บูชา ไม่ปรากฏว่าเคยใช้ เวที แทน
เรื่องคำแผลง ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่าจะไม่ใช่เป็นคำแผลงเสมอไปทุกคำ อาจเป็นคำที่ชาวอินเดียลางถิ่นใช้พูดเป็นปรกติ ภาษาไทยได้คำเหล่านี้เข้ามา เมื่อเอาเข้าปรับกับคำในภาษาสํสกฤตและภาษาบาลีไม่ได้กัน ก็บอกว่าเป็นโบราณแผลง ข้าพระพุทธเจ้าเคยสืบสาวที่มาของเรื่องรามเกียรติ์ พบชื่อบุคคลในรามเกียรติ์ หลายชื่อลงท้ายคำว่า อัน เช่น กุเปรัน สุมันตัน สอบถามผู้รู้ อธิบายไม่ได้ เพราะไม่ใช่รูปคำของสํสกฤตหรือบาลี จนได้ความจากพราหมณ์ ป.ส.ศาสตรี ว่า เป็นคำสํสกฤต ใช้ในภาษาทมิฬ ถ้าคำเป็นเพศชายในภาษาทมิฬต้องลงท้ายคำว่า อัน เช่น สุริย-สุริยัน ชีว-ชีวัน ถ้าเป็นเพศหญิงก็เป็น ไอ เช่น อภิธา-อภิธัย ประพา-ประไพ มาลา-มาไล ถ้าไม่มีเพศเป็น อัม เช่น ปุร-ปุรัม ปวาฬ -ปวาฬัม (ปวหล่ำ) กลศ-กลยัม (กละออม) ในภาษาทมิฬไม่มีเสียง ค์ ต้องใช้เสียง ย แทน คำ กลด ในภาษาอังกฤษเป็นแปลว่าหม้อน้ำมนต์ ยังใช้อยู่ในพิธีของบาดหลวง ว่าเป็นคำมาจากธาตุเดียวกับ กลศ คำว่า จรนำ มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เพี้ยนมาจากคำว่าจารึกนาม /*92เพราะใช้จารึกในช่องนั้น ข้าพระพุทธเจ้าไม่เชื่อ เกรงจะเป็นเรื่องอธิบายลากเข้าความ สอบถามพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ก็ว่าในภาษาทมิฬมีคำว่า จรพัม หมายถึงช่องประตู หรือหน้าต่างเตี้ยๆ เพราะฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงสงสัยคำว่า ไพที ว่าจะไม่ใช่คำแผลง อาจเป็นภาษาทมิฬก์ได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีโอกาศจะสอบถามพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ สิงหาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
อ่านหนังสือของท่านเรื่องทำศพที่ให้ไป อ่านสนุกเต็มที ทั้งได้ความรู้ได้ความคิดมากออกไปด้วย แต่มีข้อคำที่ติดใจสงสัยอยู่บ้าง เห็นว่าควรจะบอกให้ท่านทราบ จึ่งจะบอกต่อไปนี้
๑. ชะมัด (หน้า ๑๑ และหน้า ๓๐) คำนี้ใช้กันดื่นขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้เอง แต่ก่อนเห็นใช้ ชะงัด อย่างไรถูกก็ไม่ทราบ
๒. เสียงหอนของพวกหอดเตนโตด กลัวจะเปนสวดอะไรพวกบอกหนทาง แต่เพราะคนมากไม่ได้ซักซ้อมกันก็ฟังเอาศัพท์ยาก ฝรั่งฟังไม่ออกและอยากใส่ความร้ายให้จึ่งว่า หอน ตามที่สันนิษฐานว่าสวดอะไรนั้น ด้วยเคยเห็นหนังสือทางเมืองเขมร อันกล่าวถึงเมื่อพระเจ้าศรีสวัสดิจะสวรรคต คนทุกคนที่เข้าไปอยู่ที่นั่นต้องพร้อมกันสวดพุทธคุณ นี่ก็เหมือนกับหอนเวลาคนจวนตาย ของพวกหอดเตนโตดนั้น
/*99๓. หาปลาภ (หน้า ๓๕) คิดว่าคำนี้ผิด เคยได้ยินเปน อับพะลาภ คือ อัปปลาภ หรือ มหับพะลาภ คือ มหัปปลาภ
๔. แมว น่าจะถือกันเปนสองนัย แมวเซื่อง คือแมวเลี้ยง อันได้อบรมให้รู้ดีรู้ชั่วแล้ว ถือว่าเปนมงคล แมวเปรียว คือแมวป่า หรือที่เรียกว่าแมวขะโมย อันไม่ได้ความอบรมให้รู้ดีรู้ชั่ว นันถือว่าเปนอวมงคล การขึ้นเรือน เอาเด็กลงเปล แต่งงานบ่าวสาว หมดนั้นเปนงานอย่างเดียวกัน มีถุงเข้าเปลือก ถั่วงา ผลฟัก ทั้งหินบดยาด้วย ลางรายก็น้อยลง ลางรายก็มีไรต่ออะไรมากขึ้นอีก เอาแน่ไม่ได้ หมายเปนเครื่องเรือนเครื่องทำกินแก่ผู้ที่มาใหม่ทั้งนั้น แมวนั้นจะได้ประจำเรือนคอยจับหนู อันจะมารันทำให้ของเสีย ขอบใจท่านที่จดว่า แมวคราว ทำให้ได้สติขึ้น เคยได้ยินมาว่าแมวเทา เปนการเข้าใจผิด หาแมวสีเทากันออกย่ำแย่ แต่ที่แท้เห็นจะเปนแมวเครา หมายความว่าเปนแมวใหญ่ที่มีเคราแล้ว เท่ากับที่จัดคนว่าเปนผู้ถึงนิติภาวะ ลูกแมว จะใช้หาได้ไม่ คำที่ท่านได้ยินมาว่า ฆ่าแมวเหมือนฆ่าเณร นั้น ทำไมจึงเบาไป ฉันเคยได้ยินมาเปนว่า ฆ่าแมวเหมือนฆ่าพระ สูงขึ้นไปอีก ทีจะเทียบด้วยคำของพราหมณ์ที่ว่า ฆ่างัวเหมือนฆ่าพราหมณ์ คำนี้สมกับจะหมายถึงแมวเลี้ยง ส่วนแมวขะโมยนั้นเห็นจะนึกกันว่าเปนแมวผี เพราะย่อมมาในเวลาเงียบดึก ๆ มืด ๆ กลัวจะมาทำละลาบละล้วงอะไรแก่ศพ ก็ที่แมวขะโมยนี้ ออกจะฆ่าได้
๕. ต้มน้ำอาบศพ ท่านว่าใส่ใบอะไรก็ได้นั้น คิดว่าจะเปนทำโดยไม่เอื้อเสียแล้ว แต่ก่อนเห็นจะเปนใบที่มีจำกัด เช่น ใบหนาดเปนต้น ซึ่งถือกันว่าผีกลัว ยิงปืนไล่ผีในพิธีตรุสมีเปนอย่าง ซึ่งพอจะเทียบกันได้อยู่ ใช้ใบหนาด ใบสาบแร้งสาบกาเปนหมอน
๖. การทาขมิ้น กรมขุนพิทยลาภทรงสันนิษฐานว่า เปนการบำรุงผิว เหตุด้วยเราผิวเหลือง จึ่งทาขมิ้น เห็นได้จากฝรั่งมีผิวขาว เขาก็เอาฝุ่นพอกเข้าไปท่าเดียว แขกที่สิงคโปร์ ปีนัง ใช้น้ำมันงาทาตัวเพื่อกำจัดฝ้าให้/*100เห็นผิวดำงาม แล้วทรงพระดำริคาดต่อไป ว่าพวกอินเดียนแดงคงจะใช้ผัดผิวด้วยดินแดง ตามที่ตรัสนี้เข้าทีอยู่มาก จึ่งบอกท่านให้ทราบเพื่อพิจารณา
๗. ท่านเขียนไว้ว่า สมเด็จกรมพระยาทรงนิพนธ์ (หน้า ๓๗) เห็นว่าควรจะลงพระนามไว้ด้วย เพราะสมเด็จกรมพระยามีอยู่หลายพระองค์
๘. ท่านไม่ต้องสงสัย การรดน้ำใส่มือ เปนของทำย่อเกิดขึ้นภายหลัง แต่ก่อนอาบกันจริงๆ ทั้งนั้น อาบน้ำสงกรานต์ท่านผู้ใหญ่ ก็ขึ้นเตียงตั้งขันท่านตักน้ำอาบ ลูกหลานก็เข้าช่วย แล้วมีน้ำหอมไปช่วยทาให้ท่าน เพียงอายุฉันยังได้เคยทำให้ท่านผู้ใหญ่ การรดน้ำแต่งงานสมรสก็คือรดน้ำมนต์ เมื่อพระสวดมนต์จบ ก็ยกน้ำมนต์มา ญาติพี่น้องช่วยกันรด โกนจุกก็ขึ้นเตียงรดน้ำชำระกายเมื่อโกนผมแล้ว ศพก็ชำระล้างให้สอาด ล้วนแต่ญาติพี่น้องทำให้กันทั้งนั้น การสาดน้ำสงกรานต์เห็นจะมาแต่ลงท่าอาบน้ำ เขาว่าประเพณีในเชียงใหม่ เจ้าผู้ครองเมืองลงท่าแล้วก็ขึ้นเสลี่ยงแห่กลับคุ้มทั้งเปียก ๆ ตามทางมีราษฎรสาดน้ำกัน ตลอดกระทั่งถึงคุ้ม ท่านจงดูพิธีจดแจตรในกฎมณเฑียรบาล มีคำว่าข้าราชการลงน้ำตามมาทีเดียว ดูเปนทีว่ามาเปียก ๆ เหมือนเชียงใหม่ แต่ไม่ได้กล่าวถึงมีราษฎรสาดน้ำซ้ำ เข้าใจว่าเปนประเพณีอันเดียวกัน
๙. การหวีผมศพ มีหลายอุปเทห์นัก คิดตามก็ไม่ทัน แต่เมื่อฉันถูกให้เปนคนหวีก็หวีให้อย่างคนเปน ด้วยไม่เห็นว่าควรจะทำอุตริ ส่วนการหักหวีนั้น เห็นเหตุว่าเพื่อจะไม่ให้คนเปนเอาไปหลงใช้ร่วมกับคนตายเท่านั้นเอง
๑๐. เรื่องนุ่งผ้าศพกลับหน้าเปนหลัง ได้เคยสงสัยมานานแล้ว ว่าทำเช่นนั้นด้วยเหตุไร แต่ไม่มีใครอธิบายให้เข้าใจ จนกระทั่งได้มาอ่านเรื่องที่ท่านเรียบเรียงไว้ จึงเปนอันเข้าใจว่าเปนเรื่องทำให้กลับ อย่างกลับอะไรเสียต่าง ๆ ตลอดถึงหวีผมด้วย
/*101๑๑. สุภาสิตที่ว่า มรคา วารี อิตถี ศาลา เปนแน่ว่าหมายถึงของซึ่งเปนสาธารณะ ไม่ใช่ของในบ้านตน อิตถี ก็เห็นจะหมายถึงหญิงหาเงิน
๑๒. คาถา ยนฺตํ สนฺตํ วิกฺลึงคเล เคยได้ยินเปน ยนฺตํ สนฺตํ วิกฺรึงฺ คเร คำ กรึง กลัวจะเปน ตรึง แต่เราอ่านว่า กรึง ดูเหมือนเขาไม่ได้ใช้สำหรับชักยันตร์ทุกอย่างไป ใช้แต่ชักยันตร์สามเหลี่ยมตรึง หลังยันตร์ตรีนิสิงเห แต่ไม่แน่ ด้วยเอาใจใส่มาน้อยเต็มที ต้องเรียนกับหมอเสกเป่าจึงจะเอาแน่ได้ บรรดาคาถาเสกอะไรต่าง ๆ เปนธรรมดาที่คนรู้งูๆ ปลาๆ ผูกขึ้นทั้งนั้น จึ่งแปลไม่ได้ หรือแปลก็สิ้นขลัง ทั้งนั้นก็กลัวจะปรากฎที่ผิด
๑๓. การมัดศพของเรา เพื่อกันดันโลงแตกแน่ เพราะเทียบได้จากศพที่จะเอาไปฝัง เขาไม่มัด เปนแต่เอาผ้าขาวห่อเท่านั้น ในการที่เอาเชือกมัดลอดออกมานอกโลง ก็เพื่อผูกผ้าโยงให้พระบังสกุล จะได้แล่นเข้าไปถึงตัว
๑๔. คำตราสัง ฉันเคยคิดแปลสะระตะให้สมเด็จกรมพระสวัสดิ์ ว่าตราสังขาร ตรา หมายความว่าผูกว่าตรึง นึกเทียบเอาคำ รัดรึง ตรึงตรา มาเทียบ สังขาร นั้นคำหลังตกหายไปเสีย แต่สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอไม่เห็นด้วย เธอนึกเดาขึ้นอย่างหนึ่งเหมือนกัน แต่ฉันก็ไม่ชอบใจ ไม่เห็นด้วย จึงเลยจำไว้ไม่ได้
๑๕. เรื่องแต่งศพนั่ง อ่านหนังสือซึ่งท่านแต่งไว้ แม้มีตัวอย่างอยู่หลายแห่งก็จริง แต่เปนประเทศที่ไกลและเก่าเต็มที คงจะไม่มาถึงเมืองเราได้ จะต้องเปนธรรมเนียมของเมืองที่ใกล้กับเรา เมื่อเลงดูถึงคำเรียกเครื่องใช้ประกอบกับการแต่งศพนั่งของเรา ที่นอกจากเปนภาษาไท ก็เปนภาษาสํสกฤต มีเครื่อง ศุกรัม(ศุกฺลํ) และ พันธนัม เปนต้น จะต้องเปนแบบมาจากอินเดีย แต่ศพชาวอินเดียเขาก็ไม่ได้แต่งนั่ง นอกจากพวกโยคีก็ต้องเปนแบบที่จำการแต่งศพของพวกโยคีมานั่นเอง ทั้งนี้ก็ไปเข้ารอยกับ/*102ที่เคยสืบสวนมาแล้ว ทีแรกเที่ยวเดินซนไป ไปเห็นศพสมภารจีนวัดเล่งเนยยี่ เขาใส่ลุ้งตั้ง แล้วมาได้ทราบความที่สมเด็จกรมพระยาดำรง ว่าสมภารวัดประดู่ที่กรุงเก่า ศพก็ใส่ลุ้งตั้งเหมือนกัน ครั้นช่วยท่านแต่งเรื่องโกศหีบ จึ่งต้องไปสืบที่พระอาจารย์จีนวังสสมาธิวัตร วัดเล่งเนยยี่ (ซึ่งเรียกกันว่าอาจารย์แมว) ถามท่านว่าศพพระจีนญวน เห็นใส่ลุ้งตั้งนั่งก็มี ใส่หีบนอนก็มีแบ่งเปนยศกันอย่างไร ท่านอธิบายว่าไม่ใช่แบ่งเปนยศ ศพใดที่นั่งสมาธิไปจนตาย เขาก็ต่อลุ้งตั้งใส่นั่ง ศพใดที่นอนตายเขาก็ต่อหีบใส่ให้นอน ด้วยเขาไม่อยากถูกต้องศพให้มากนัก เปนอันเข้าใจ สมภารวัดประดู่ก็เปนผู้ขลังในการปลุกเสก ศพก็เอาอย่างพระที่ขลังของจีน ศพพระญี่ปุ่นซึ่งท่านได้ความมาว่า เขาแต่งนั่งก็เอาอย่างพระจีนที่ขลัง ศพพวกโยคีและพราหมณาจารย์ก็เปนผู้ขลัง นับเนื่องว่าเปนศพพระด้วยกันทั้งนั้น ก็เหตุไฉนเราจึ่งจำเอามาแต่งศพเจ้า ดูก็ประหลาดอยู่บ้าง แต่มาทีหลังศพหีบเปนแน่นอน แต่ก่อนนี้ถ้าแต่งศพลงโกศแล้วก็นับว่าเปนเจ้า
๑๖. ได้พูดมาแล้วว่า คาถาปลุกเสกอะไรต่าง ๆ นั้น คนรู้งูๆ ปลาๆ แต่งถ้อยคำก็ย่อมได้ตามน้ำเนื้อ คาถาทำน้ำมนต์ธรณีสารนั้น ใช้ไม่ว่าอะไร ใครต่อใครจำเอาไปใช้มากต่อมาก ก็เปนธรรมดาที่จะต้องเคลื่อนคลาศเปนหลายอย่างต่างกันไป จนจับต้นเค้าไม่ได้ แต่ถ้าจะเดากลั่นเอาต้นเค้า ทีก็จะเปนดั่งนี้
สิโรเมพุทฺธเทวฺจ
ลลาเฏพฺรหฺมเทวตา
หทยํนารายกฺเจว (ควรจะเปน ณฺจ)
หตฺเถจปรเมสุรา
ปาเทวิสฺสณุกฺเจว (ควรจะเปน กมฺมฺจ)
สพฺพกมฺมาปสิทฺธิเม ฯ
/*103เปนเพียงคาถากึ่งเท่านี้ก็ควรจะพอแล้ว สำหรับเข้ากรรมทำน้ำมนต์อะไรต่าง ๆ อันเปนความว่า เชิญ พระพุทธ พระนารายณ์ พระปรเมศวร พระวิศวกรรมมาเข้าสิงกายให้ทำกรรมต่าง ๆ สำเร็จ ส่วนคำ สิทฺธิกิจฺจํ สิทธิกมฺมํ สิทธิการิยตถาคโต สิทฺธิลาโภนิรนฺตรํ สิทฺธิเตโชชโยนิจฺจํ สพฺพสิทฺธิ ภวนฺตุเต ฯ นี่เปนคำโหรเขาใช้ให้พรเจ้าเรือน เวลาเขาบูชาเทวดาขอพรให้ปกปักรักษาเจ้าเรือน แต่ก็ไม่ใช่คำของโหรคิดขึ้นเอง ไปตอนเอาคำพระถวายอติเรกมาต่อแต้มใช้อีกทีหนึ่ง แล้วใครไปฉวยเอามาต่อคาถาทำน้ำมนต์ธรณีสารเข้า ดูไม่เข้ากันเลย ทั้งไม่เปนรูปคาถาด้วย
๑๗. ขอให้ท่านสังเกตว่า โลง นั้น ทำพอบังตาแต่เพียงด้านข้างสี่ด้านเท่านั้น ทางก้นแต่ก่อนแสดงว่าเปิด จึงต้องมีเฝือกรอง เพราะศพชั้นก่อนใช้ห่อด้วยเฝือก ปากก็เปิด จึงต้องมีผ้าคลุม โลงขุดกลัวจะเปนของคนถิ่นอื่น
๑๘. ชาวปักษ์ใต้ก็เรียกทิศใต้ว่าหัวนอนเหมือนชาวเหนือ แต่ไม่มีระบุไว้ในหนังสือซึ่งท่านเรียง
๑๙. เรื่องจุดไฟไว้ที่ศพ ทำให้ตีความไม่เข้าใจให้แปลออกได้ คือจัดพระศพที่อย่างดี แล้วมีขันใส่ข้าวสารปักแว่นติดเทียนตั้งไว้ด้วย สืบถามหาความหมายก็ไม่มีใครบอกได้ บอกได้แต่ว่าเปนของซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๔ เคยทรงพระราชดำริให้จัดขึ้น ก็ทำเปนธรรมเนียมต่อมา เพิ่งมารู้สึกได้ว่าเทียบด้วยตะเกียงกะลามะพว้าวตั้งบนข้าวเปลือกนั้นเอง ทรงพระราชดำริ เห็นตะเกียงกะลามะพร้าวตั้งบนข้าวเปลือกนั้น มันเลวสกปรกนัก จึ่งทรงพระราชดำริ เอาขันปักแว่นอย่างเวียนเทียนมาใช้แทน มีอะไรครบทุกอย่าง ขาดแต่เทียนไม่ได้จุดไฟก็เพราะไฟอื่นมีถมเถไปแล้ว ตะเกียงกะลามะพร้าวตั้งบนข้าวเปลือกนั้น ก็ไม่ใช่อะไรทำไปอย่างง่าย อันจะพึงทำได้โดยปัจจุบันเท่านั้น คือขึ้นต้นมะพร้าวปลิดลูกมาปอกเอากะลาผ่าออก ใช้เปนภาชนะใส่น้ำมัน จะขูดเอาเนื้อ/*104ออกก็เสียเวลา กะลาตั้งโคลงเคลงทำให้น้ำมันหกได้ ก็เอาอะไรตักข้าวเปลือกมารองตั้งเสียไม่ให้โคลงเท่านั้น
๒๐. เรื่องสวด ดูเหมือนท่านจะเข้าใจผิดเปนว่า พระร้องเอาตามใจ แต่หาเปนเช่นนั้นไม่ ทำนองนั้นเปนแบบมีชื่อทีเดียว เช่น ทำนองสวดกะ ทำนองสวดพระธรรมใหม่ เปนต้น ที่คนกลัวกันนั้นก็เพราะกลัวผีนำไป ที่สวดครึ่งคืนนั้นอีกนัยหนึ่งเรียกว่า สวดสองจบ สวดมี จบหนึ่ง สองจบ สามจบ สี่จบ ตามต้องการ สี่จบเปนสวดยังรุ่ง คือว่าสี่รอบแห่งพระธรรมที่สวดนั้น การสวดนั้นปกติเปนสี่องค์ สวดทั้งการมงคลและอวมงคล เขาว่ากรมหลวงวงษาเวลาทำบุญวันประสูติ มีสวดสองร้าน มหาชัยร้านหนึ่ง อุณหิสวิชัยร้านหนึ่ง ท่านอาจสังเกตในชื่อได้ มหาชัยไม่ใช่ชื่ออวมงคล ที่เรียกว่าคู่สวดนั้น ก็เพราะสวดทีละคู่ แบ่งกันสวดคู่ละวรรค องค์หนึ่งเปนแม่คู่ อีกองค์เปนลูกคู่ ส่วนสวดเล่นตลกนั้นคิดขึ้นอีกทางหนึ่ง อย่างมีละคอนตลก นั่นเพื่อประสงค์เฮฮาครึกครื้น จัดเข้าเปนพวกเฝ้าศพได้
๒๑. เรื่องร้องไห้ ขาดไม่มีกล่าวถึง ที่รู้แจ้งกันอยู่หมิ่นๆ คือมอญร้องไห้ เขามีพวกรับจ้างร้องเปนอามิศเหมือนกัน
๒๒. เรื่องทำบุญ ๗ วัน นั้นน่าสงสัย กลัวจะไปปนกันยุ่งเข้ากับการทำบุญ ๗ วัน นับแต่ปลงศพแล้ว เพราะท่านทราบอยู่แล้วว่า ก่อนนี้เขาไม่เก็บศพไว้ในบ้านเกินกว่า ๓ วัน การทำบุญทุก ๗ วัน และทำบุญ ๕๐ วัน ๑๐๐ วัน นั้นเปนประเพณีจีนแน่ มีขึ้นทางเราเมื่อครั้งพระศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน เปนต้นเค้า
๒๓. เรื่องไว้ทุกข์ ของเราเปนเรื่องสับปลับยากใจเปนที่สุด เอาแน่อะไรไม่ได้เลย ถ้าสังเกตแบ่งก็แบ่งได้เปนสองทาง คือไว้ฉะเพาะแต่ไปเข้างานศพทางหนึ่ง กับไว้ประจำวันอีกทางหนึ่ง การไว้ไปเข้างานศพก็คือนุ่งขาวนุ่งดำ เข้าใจว่าเราจำเขามา นุ่งขาวพูดกันว่าเอาอย่างจีน แต่/*105ถามพวกจีนเขาก็ว่าเขาไม่ได้นุ่งขาว ตกลงจะมาแต่ไหนก็ไม่ทราบ แต่นุ่งดำนั้นจำฝรั่งมาแน่ และเปนแน่ว่าเกิดขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ ด้วย ที่นุ่งสีกุหราสีนกพิราบและสีน้ำเงินอะไรเหล่านี้ เชื่อว่าเปนของเราคิดขึ้นเอง เพื่อจะเดินให้เปนสายกลาง แต่ฉันไม่เล่นด้วย เห็นว่าแต่งขาวแต่งดำเท่านั้นก็ลำบากพออยู่แล้ว ไฉนจะไปรับเอาอย่างอื่นมาพอกให้ลำบากยิ่งขึ้นอีกเล่า เดิมทีเราเห็นจะไม่ได้แต่งไว้ทุกข์กัน เพราะเคยเห็นพระเมรุใหญ่ ๆ แต่ก่อนมา นุ่งสมปักลายสีต่าง ๆ คาดเสื้อครุยกันทั้งนั้น (ที่ว่าคาคเสื้อครุยลางทีท่านจะสงสัย พวกที่เขาไม่มีหน้าที่แห่เสด็จ เขาทำผ้าคาดย่อมีแต่สำรด เปนทีว่าได้คาดเสื้อครุย เรียกว่า ผ้าแฝง แต่ผู้มีหน้าที่แห่เสด็จต้องคาดเสื้อครุยจริง ๆ เวลาเข้าริ้วต้องสรวมเสื้อครุย เวลาอยู่นอกริ้วถอดเสื้อครุยออกคาด) ส่วนทางไว้ทุกข์ประจำวันนั้น แต่ก่อนมีโกนหัว หากสั่งห้ามเสียแล้วในรัชชกาลที่ ๕ แต่มีการแต่งดำ และพันแขนดำเข้ามาแทนที่ เดี๋ยวนี้แต่งดำหายไป เหลือแต่พันแขน วันทำก็น้อยลง คิดว่าต่อไปเห็นจะเลิก
๒๔. สัมหา คิดว่าควรจะเขียน สำมหา นึกว่าจะมาแต่คำ ส่ำ+มหา คือข้อใหญ่ต่าง ๆ
๒๕. วิธีเอาศพไว้บนต้นไม้ ทางหัวเมืองปักษ์ใต้ของเราก็ทำกัน แต่ก่อนนี้เห็นจะเกือบเปนปกติ เรียกว่า แขวน คือเอาศพห่อเฝือกไปแขวนไว้บนต้นไม้ ลางทีจะเปนต้นเค้าของการเอาเฝือกห่อศพ แม้ใส่โลงแล้วก็ยังปูกันโลงด้วยเฝือก ส่วนศพคนมียศมีเงินนั้น เขาไปปลูกร้านเอาศพไว้แทนแขวน
๒๖. ประตูผี ตามธรรมเนียมไท ไม่จำจะต้องเปนประตูเล็ก เปนประตูใหญ่ก็ได้ ดูแต่ประตูสำราญราษฎร์เปนตัวอย่างเถิด เรียกว่า ประตูผี นครราชสีมา นครศรีธรรมราช ก็เปนประตูใหญ่เหมือนกัน คนเดินเข้าออกได้เท่ากับผี คำว่าประตูผีนั้น เปนคำชาวบ้านเรียก แม้ประตูนั้นจะมีชื่อว่า/*106อะไรอยู่ก็ตามที เหมือนกับประตูด้านที่ลงแม่น้ำ จะมีชื่อว่าอะไร ก็เรียกว่าประตูน้ำ เหตุที่เรียกว่าประตูผีก็เพราะเอาผีออกทางนั้น ที่ต้องเอาผีออกทางนั้นก็เพราะป่าช้าที่ปลงศพ จะเผาหรือฝังหรือทิ้งก็ได้ อยู่ใกล้กับประตูนั้น ป่าช้านั้นเปนป่าจริง ๆ มีเขตต์กว้างใหญ่มาก ไม่ใช่ที่ทำศพในวัดใดอย่างเราเข้าใจกัน ทำไมจึ่งมีคำว่า ชั่ว ต่อท้ายด้วยก็ไม่ทราบ คำที่มี ช้า ต่อท้ายเปนเพื่อนกันก็มีอีก เช่น ต่ำช้า เปนต้น
๒๗. ประตูป่า เห็นจะหมายถึงเข้าสู่ป่าช้านั้นเอง ทีหลังปลงศพกันนอกป่าช้าก็ได้ จึ่งทำประตูป่าขึ้นเปนสมมต
๒๘. ถ่านเถ้า (หน้า ๘๕ หน้า ๘๖ หน้า ๙๗ หน้า ๑๐๐ หน้า ๑๑๖ หน้า ๑๑๗ สองแห่ง) เห็นควรจะเขียน ถ่านเท่า เพราะมีคำ สีเทา ขี้เทา เปนเครื่องเทียบอยู่ หมายความว่า สีขี้เท่า
๒๙. พระนำศพ คิดว่าเปนอันเดียวกับพระสวด ตัดเอาแต่องค์เดียวเพื่อให้ง่าย ที่เห็นเช่นนั้นก็เพราะอ่านคัมภีร์พระอภิธรรมเหมือนกัน
๓๐. เวียนซ้าย อยากรู้มานานแล้ว ว่ามีมาแต่อินเดียหรือเรามาคิดขึ้นเอง ถามใครก็บอกไม่ได้ เพิ่งมาได้ทราบจากหนังสือซึ่งท่านแต่ง ว่ามาแต่อินเดียทีเดียว ซ้ำได้คำสํสกฤตที่เขาเรียกด้วย ขอบใจเปนอันมาก แต่ที่ท่านเขียน ปรสวย นั้น ไม่ทราบจะอ่านอย่างไร เห็นไม่พ้นความโง่ จึงพลิกดูพจนานุกรมภาษาสํสกฤต พบว่า ปร เบื้องต้นเปนตัวควบ กับ วย เบื้องปลายก็เปนตัวควบ ทีนี้คิดว่าควรจะเขียนอย่างไรดี ประสัวย์ หรือ ประสวัย อะไรก็เปนเรื่องเต็มปล้ำ ฟังคำนั้นก็ไม่เข้าหู จำไม่ได้ จึ่งเห็นว่าไม่เอาดีกว่า ใช้คำ เวียนขวา เวียนซ้าย อย่างไท ๆ ก็แล้วกัน จะขอทักท่าน ที่ใช้คำว่าเวียนซ้ายไปขวา (หน้า ๑๐๑) นั้นผิด กลายเปนเวียนขวาไป ต้องด้วยคำกลอนว่า เวียนเทียนให้เวียนแต่ซ้ายไปขวา ที่จริงเวียนเอาเบื้องขวาให้เปนเวียนขวา ถ้าเวียนเอาซ้ายให้เปนเวียนซ้าย คำชี้แจงทั้งนี้/*107ท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งแล้ว แต่ขัดกับที่พูดไว้ว่าเวียนซ้ายไปขวา อีกแห่งหนึ่ง พูดถึงพิธีของโรมันคาโธลิก ว่าบาดหลวงเดินรอบศพจากซ้ายไปขวา (หน้า ๑๐๓) คำนั้นจะถูกหรือไม่ถูกฉันทักไม่ได้ ด้วยไม่รู้ว่าเขาเวียนขวาหรือซ้าย
๓๑. การเผาศพ เปนแน่ว่าต้องมีธูปเทียนดอกไม้กับฟืน ธูปเทียนดอกไม้สำหรับขมาศพ ฟืนสำหรับเผา ย่อมยังเห็นปรากฏได้อยู่ที่เครื่องขมาศพของหลวง มีกระทงเข้าตอกดอกไม้ด้วยอยู่จนทุกวันนี้ ในหนังสือเรียนฉะบับหมอปลัดเลตีพิมพ์ (ซึ่งมี ไข่ไก่ในตระกร้า อยู่ในนั้น) มีจดหมายหน้าที่มหาดเล็ก ว่าต้องตั้งเครื่องขมาศพ กับท่อนจันทน์ถวายในการพระราชทานเพลิงศพ เข้าใจว่าภายหลังคิดประดิษฐเอาไม้จันทน์ทำเปนดอกไม้ เพื่อกระเบียดกระเสียนให้เปลืองเนื้อไม้จันทน์น้อย เลยเตะเอาดอกไม้สดทับท่อนจันทน์กระเดนไป ไม่มีอะไรจะเผาก็เอาธูปเทียนนั้นเองใส่ต่างฟืน ในงานพระบรมศพเปนหลายงาน ซึ่งล่วงมาแล้วไม่ช้านัก ก็ยังตั้งราวเทียนให้ประชาชนจุดติดบูชาขมาพระบรมศพ
๓๒. ยายกะลี เห็นด้วยว่าจะเปน พระกาลี แน่ เพราะพบหนังสือทางอินเดียกล่าวถึงป่าช้าทีไร ก็มีศาลพระกาลีอยู่ด้วยทุกที
๓๓. การต่อไฟ เห็นท่านผู้ใหญ่ท่านถือ ไม่ทำกัน ไม่ชั่วแต่การเผาศพ แม้การบูชาพระท่านก็ไม่จุดต่อกัน มักมีตะเกียงดวงหนึ่งตามไว้ให้จุด ดูทีจะไปทางข้างไม่เปนเคารพ
๓๔. การชำระกายเมื่อไปเผาศพกลับมานั้น มีประโยชน์จริงๆ อย่างน้อยก็มีกลิ่นเผาศพติดมาบ้าน ถ้าเปนคนกลัวผีก็ว่าผีตามมา กรมพระสมมตท่านสอนว่า กลับมาแล้วให้ล้างหน้าเสีย หรืออย่างน้อยก็ล้างในรูจมูก เพราะควันที่เผาศพติดมาในรูจมูก เมื่อได้ทำตามท่านสอนก็เปนผลสำเร็จจริง
/*108๓๕. ใบบอกเผาศพ ฉันเรียกว่าใบดำ ลางทีก็เชิญให้ไปมีอยู่ในนั้นด้วย นี่เปนของใหม่ เดิมทีก็ไปกันเองตามใจสมัคร
๓๖. วันเผาศพ ท่านแนะว่าวันคู่ข้างแรมก็ได้แก่วันคี่ข้างขึ้นนั้น ขอบใจเปนอันมากที่ทำให้ได้สติพ้นจากหลง ด้วยแต่ก่อนคิดไม่ออก ว่าทำไมจึงบังคับให้เผาวันคี่ข้างขึ้น ครั้นถึงข้างแรมกลับยักเปนบังคับให้เผาวันคู่ไป ส่วนห้ามตายวันเสาร์เผาวันอังคารนั้นเคยได้ยิน ห้ามเผาวันพระซึ่งท่านไม่ได้กล่าวถึงก็เคยได้ยิน นั่นเห็นจะคิดไปถึงสัตว์ที่หากว่าจะมีอยู่ในศพ ก็ไม่ให้ต้องเสียชีวิตไปในวันพระ ส่วนห้ามวันศุกรนั้นเพิ่งเคยได้ยินเมื่อเร็ว ๆ นี้เอง คิดว่ามาทางฝรั่ง ส่วนห้ามวันพฤหัสบดีนั้นไม่เคยได้ยิน ได้นึกวิตกอยู่ในใจ ว่าห้ามเพิ่มขึ้นทุกทีแล้วจะไม่มีวันเผาศพได้ แต่เปล่าเดี๋ยวนี้ออกจะไม่มีใครค่อยถือ ไปแย่งกันเผาวันอาทิตย์ ต้นคิดเห็นจะมาแต่วันหยุดราชการ จะได้มีมิตรสหายมามาก แต่ไม่จำเปน วันอะไรก็ได้ทั้งนั้น วางเวลาเผาให้พ้นจากเวลาราชการก็แล้วกัน
๓๗. แปรรูป ในราชการเรียกกันเปนสองอย่างอยู่ เมื่อทำถ่านเปนรูปทีแรกหันหัวไปทางตะวันตก เรียกว่าแจงรูป แล้วโกยถ่านกลับทำรูปใหม่ หันหัวไปทางตะวันออก นี่เรียกว่าแปรรูป เข้าทีอยู่มาก กระดูกนั้นเขาคัดเอาออกไว้เสียก่อน สำหรับให้ลูกหลานเก็บ เมื่อแปรรูปแล้วจึงเอากระดูกประดับลงตามที่ เช่น กระดูกหัวก็เอาไว้ที่หัวเปนต้น เพราะเหตุที่ทำดั่งนี้ การตั้งศพเผาคู่จึ่งบังคับให้ตั้งทางเหนือกับใต้ เพื่อไม่ให้แจงรูปและแปรรูปเหยียดตีนรดกัน การเก็บกระดูกไว้ที่บ้าน ได้ยินว่าเปนแบบกรุงรัตนโกสินทร์ ด้วยทรงพระราชดำริไม่แน่พระทัย ว่าจะรักษาบ้านเมืองไว้ได้หรือไม่ ถ้าไม่ได้จะได้พาย้ายไป ด้วยเวลานั้นเปนเวลาศึกสงครามพัวพัน ทางพายัพเขาถือกันด้วยซ้ำไม่เอาอัฐิเข้าบ้าน ต้องบรรจุไว้ที่วัด ประเพณีของเราแต่ก่อนก็เอาไว้วัด ไม่เอามาไว้บ้านเหมือนกัน ถ่านซึ่งเก็บอัฐิแล้ว ทางพระศพเจ้านำไปลอยน้ำที่วัดปทุมคงคา เข้าใจว่าเปนคติพราหมณ์/*109เข้ามาปน ถ่านของชาวบ้านหาได้ลอยน้ำไม่ วัดปทุมคงคาเข้าใจว่าจะตั้งชื่อให้ลากเอาแม่น้ำเจ้าพระยาไปเปนแม่น้ำคงคา
๓๘. การทำบุญ ๗ วันเมื่อเผาศพแล้ว ได้ทราบว่า เปนการทำบุญเรือน ไม่ใช่ฉลองอัฐิ เพราะฉะนั้นจึงตั้งบาตรน้ำ แต่เพราะเก็บเอาอัฐิมาบ้าน การทำบุญจึงกำกวมไป
ตามที่จดมาให้นี้ เปนทางไทเกือบเปนพื้น ทางต่างประเทศนั้นไม่ค่อยจะรู้ ได้ส่งต้นฉะบับกลับคืนมานี้แล้ว
<นริศ>
/*93ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ กันยายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๘ สิงหาคม ๒ ฉะบับ กับทั้งส่งรอยประทับพระตราต่าง ๆ ไปให้ ได้รับแล้ว จะได้รวมตอบเปนฉะบับเดียวนี้
รอยประทับพระตราต่าง ๆ ซึ่งท่านส่งไปให้ดูคราวนี้ ต้องที่ฉันจะพูดอะไรไม่ได้เลย เพราะไม่มีความรู้อะไรในพระตราเหล่านั้น แต่ผเอิญท่านจดเสียงอ่านหนังสือจีนไปในพระตราลางองค์ มีคำว่า แต้เจีย ซึ่งคำนี้เคยรู้ว่าเปนพระนามแห่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของเรวา แต่จะเปนพระองค์ใดจำไม่ได้ พระเจ้าอยู่หัวของเรา ทราบว่าแต่ก่อนมีพระนามอย่างจีนทุกพระองค์ สำหรับใช้เขียนพระราชสาส์นไปเมืองจีน ทำให้อยากรู้ขึ้นมา จึ่งส่งพระตราบรรดาที่เปนอักษรจีนไปให้พระเจนจีนอักษรพิจารณา แล้วให้จดมาให้ตามรู้ อันฉันได้ส่งมาให้ในบัดนี้ด้วยแล้ว ทั้งปึ๊งรอยประทับพระตราต่าง ๆ เพื่อจะได้เก็บไว้ด้วยกัน
ได้พูดกับพระเจนจีนอักษร ถึงเรื่องพระนามอย่างจีน พระเจนรู้และจำได้ดีอยู่ ๔ รัชชกาล ด้วยได้เคยแปลจดหมายเหตุครั้งแผ่นดินเจง ปรากฏพระนามเปนดั่งนี้
รัชชกาลที่ ๑
แต้ฮั้ว
รัชชกาลที่ ๒
แต้ฮก
รัชชกาลที่ ๓
แต้เหม็ง
รัชชกาลที่ ๔
แต้ฮุด
พระนามทั้ง ๔ นี้ ได้ขอให้พระเจนจีนอักษรจดไว้ที่หลังกระดาษบันทึก อันได้ส่งมาให้นั้นด้วยแล้ว เมื่อได้ทราบพระนามรัชชกาลทั้ง ๕ ซึ่งล่วงแล้วมาเช่นนั้น พระนาม แต้เจีย ก็ต้องตกเปนรัชชกาลที่ ๕ แต่ได้ทราบ/*94ว่าในรัชชกาลนั้น ไม่เคยมีพระราชสาส์นไปเมืองจีนเลย จึ่งสันนิษฐานว่าเปนแต่ขนานพระนามเตรียมไว้ เผื่อจะมีพระราชสาส์นไปตามเคย และท่านผู้ขนานพระนามก็เลยสั่งทำพระตราเข้ามาถวาย แต่ที่จริงจะไม่ได้ใช้เลย
อักษรจีนในพระตรา ซึ่งพระเจนจีนอักษรแปลมาให้นั้น หลายองค์ที่ต้องอย่างจีนเขาว่า คำลีลี ไม่มีความที่ควรสังเกต มีคำอันควรสังเกตอยู่ ๕ องค์ ดังจะกล่าวต่อไปนี้
๑. เปนอักษรจีนอย่างปกติ ว่า เซียม-ก๊ก-แต้-เจี่ย ขนาดใหญ่ (หมายเลข ๒ มา) กับ
๒. เปนอักษรจีนอย่างปกติ และมีคำอย่างเดียวกัน แต่ขนาดย่อมลง (หมายเลข ๑๑ มา)
ทั้งสององค์นี้ จัดว่าเปนพระตราพระนาม อย่างเดียวกันกับพระตราสยามโลกัคคราช ฉะนั้น
๓. เปนอักษรจีนอย่างตัวยี่ มีคำเติมเข้าอีก ๒ คำ คือ เก่า-เม่ง แปลว่า บอก-สั่ง เปน เซียม-ก๊ก-เก่า-เม่ง-แต้-เจี่ย (หมายเลข ๙ มา) กับ
๔. เปนอักษรจีนอย่างตัวยี่เหมือนกัน แต่ทำขนาดให้เล็กลง ตัดคำเซียม-ก๊ก ออก คงมีแต่ เก่า-เม่ง-แต้-เจี่ย (หมายเลข ๘ มา)
เข้าใจว่าพระตรา ๒ องค์นี้ ตั้งใจทำมาจะให้เปนพระตรา พระบรมราชโองการ
๕. อีกองค์หนึ่งประหลาดมาก ทำเปนอักษรจีนอย่างปกติ มีคำว่า เซียม-ก๊ก-เก่า-เม่ง-ยี่-อ๋อง เข้าใจว่าเตรียมทำมาสำหรับวังหน้า ยี่-อ๋อง เห็นจะคิดเทียบมาแต่คำ Second King พระตราองค์นี้จะต้องตีคลุมว่าตั้งใจให้เปนพระตรา พระราชบัณทูร (คือ บันทูล ตามที่หมายเลข ๔ มา)
/*95อนึ่งคาถาในพระตราสยามโลกัคคราช ซึ่งท่านให้คำแปลไปเปนว่าเกี่ยวแก่วัด ทำให้เกิดสงสัยว่า ถ้ามีความเกี่ยวแก่วัดแล้ว เหตุใดแต่ก่อนจึงได้ใช้ประทับสัญญาบัตร คู่ด้วยพระบรมราชโองการ เห็นขีดอยู่มาก จึงได้จดไปสอบถามพระเถร ซึ่งท่านรู้หนังสือดี ท่านก็แปลให้เข้าใจ ไม่มีเกี่ยวแก่วัด ถ้าแปลตรง ๆ ไม่ประกอบด้วยคำประดับพระเกียรติยศด้วยก็เปนดังนี้
๑. ใบประทับตรานี้
๒. ของอัครราชาโลกสยาม
๓. ผู้ปกครองสั่งสอน
๔. สรรพชนในแว่นแคว้นฯ
ผิดกันไปนิดเดียว ที่ท่านแปลคำ อชฺฌาวาสฺส เปนปกครอง ท่านอ้างตัวอย่าง อคารํ อชฺฌาวสติ ว่าปกครองเรือน หรือ ปวี อชฺฌาวสติ ว่าปกครองแผ่นดิน ท่านอธิบายต่อไปว่าคำนั้น ถ้าโดยปกติจะต้องลง ส อาคมเปน อชฺฌาวาสสฺส แต่เพราะข้อบังคับอนุญาตไว้ ว่าถ้าเปนคาถาแล้วตัดอาคมออกเสียก็ได้ เพราะฉะนั้นจึงตัดเปน อชฺฌาวาสฺส แม้กระนั้นอักษรก็เกิน ๘ ไปพยางค์หนึ่งแล้ว
กับพระตราหงสพิมาน และ พระครุฑพาห์ องค์ซึ่งทำเปลี่ยนพระตราอามแผ่นดินนั้นก็ไม่พ้นสงสัย ด้วยมีเหตุอะไรหลายอย่าง ซึ่งทำให้สัญญาในใจว่าได้เขียนถวายแต่ในรัชชกาลที่ ๕ หากมีประกาศในรัชชกาลที่ ๖ มาหักล้างก็ทำเอาจนใจไป ครั้นได้ไปพบเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ จึ่งได้ลองถามสอบดู เพราะท่านเปนผู้อำนวยการให้ทำหุ่นและให้แกะ ท่านก็รับสมอ้างยืนยันว่าเปนการในรัชชกาลที่ ๕ แน่นอน
ท่านช่วยสอบได้ความว่า อาว อา มีจริง ๆ เปนผู้ชายกับผู้หญิงนั้น ขอบใจท่าน ทำให้เข้าใจขึ้นมาก ส่วนอื่น ๆ นั้นผิดระดับ เราก็แก้ไขไม่ได้ต้องเปนไปตามที่เปนอยู่
/*96ข้อที่กล่าวถึงทำฐานรองบุษบกพระแก้ว ในเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ก็เปนคำกวี อันวิสัยกวีนั้นสุดแต่จะเลือกคำมาร้อยกรอง ให้ได้อักษรและสัมผัสฟังไพเราะเท่านั้นก็เปนแล้ว ไม่ต้องได้ความหรือซ้ำเปนมุสาวาทด้วยก็ได้ ดีเสียอีกที่เรื่องปฏิสังขรณ์นั้นถูกบังคับให้พูดตามความที่เปนไป ท่านจึ่งอ่านเอาความได้บ้าง ไม่เช่นนั้นแล้วท่านจะอ่านจับเอาอะไรไม่ได้ แม้ถูกบังคับให้แต่งตามความเปนไปจริงก็ดี จะทักเล่นสักนิดหน่อยก็ได้ เช่นว่า พระพุทธรูปสัฏฐารศ ในพระอุโบสถวัดพระแก้วไม่มีพระสักองค์เดียวที่สูงถึง ๑๘ ศอก และที่ว่า ท้องไม้ประดับกระจกเขียวงามดุจแก้วไพฑูรย์ ขอโทษแก้วไพฑูรย์สีไม่เขียว คำที่ท่านว่าเปนทางช่างโดยจำเพาะนั้นก็หาใช่ไม่ ไปจำขี้ปากเขามาปรุงลงผิด ๆ ถูก ๆ เอาเปนหลักฐานอะไรไม่ได้ จะบอกท่านให้เข้าใจต่อไปนี้
ไพที ที่จริงเปนยกพื้น แต่ผู้แต่งเรื่อง ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เข้าใจว่าเปนพนัก อีกทางหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ ทรงเอาคำสํสกฤตมาใช้เรียกยกพื้นโรงละคอนว่าเวที เข้าใจว่าไม่โปรดที่เรียกกันไปตามฝรั่งว่า สเตด คำ เวที กับ ไพที ก็เปนคำเดียวกัน แต่ทำไมจึ่งไม่ทรงใช้ คำ ไพที นั้นก็ไม่ทราบ กระแสพระราชดำริ ที่ใช้คำ ไวที กันนั้น เข้าใจว่าแผลงไปเดินทางสายกลาง
บันใหญ่ บันแถลง บัน เคยเขียน บรรพ คำ บรรพใหญ่ เปนคำของกวี บรรพแถลง เปนคำของช่าง ถ้าช่างเขาเรียกก็จะต้องว่า บรรพแถลง ตัวใหญ่ตัวเล็ก ที่ใช้คำว่า ตัว นั้น ไม่ว่าสิ่งใดที่ช่างไม้เขาทำขึ้น เรียกว่าตัวทั้งสิ้น มาแต่ ตัวไม้ ท่านคงอยากทราบว่า ทำไมจึ่งใช้จั่วเล็ก ๆ เปนเครื่องประดับบุษบก ทั้งมณฑปและปราสาทด้วย จะบอกให้เข้าใจว่าจั๋วเล็กๆ นั้นคือซุ้มหน้าต่าง บรรดาเครื่องยอดทั้งหลายมาแต่เรือนชั้นทั้งนั้น เดิมก็อย่าง ถะ ข้างจีน แล้วย่นชั้นเข้าเอาแต่หลังคาเข้าต่อกัน ช่องหน้าต่างจึ่งหายไป เหลือแต่ซุ้ม คำว่า บรรพ นั้นก็แสดงอยู่ในตัวแล้วว่าเปนจั่ว แต่คำ /*97แถลง นั้นไม่ทราบ อันเครื่องยอดของเรานั้นก็ประหลาด ถ้าเปนเรือนยอดขนาดใหญ่ที่คนเข้าได้หลายคนเรียกว่า มณฑป ถ้าประกอบมุขเข้าเรียกว่าปราสาท ถ้ามีแต่ยอดขนาดเล็กคนเข้าได้คนเดียวหรือเข้าไม่ได้เลยเรียกว่าบุษบก แต่ที่จริงเปนสิ่งเดียวกัน
กาบพรหมสร หมายถึง กาบห่อโคนเสา เปนคำของใครก็ไม่ทราบ ไม่ใช่คำของช่าง ช่างเขาเรียกแต่ว่า กาบ เท่านั้น มาแต่กาบต้นไม้ เช่นหน่อไม้ไผ่ เปนต้น มีที่ใช้มาก ไม่แต่ห่อโคนเสา
ทรงมัน พวกช่างเขาใช้พูดกันแต่หัวเม็ดอย่างมียอดแหลม ฉันคิดว่ามาแต่ ทรงมัณฑป แล้ว ฑป หลุดหายไป ที่เอามาใช้ว่า มีอกไก่ทรงมัน นั้น กวีรับผิดรับชอบ คำว่า อกไก่ หมายถึงเปนสันเหมือนหนึ่งอกของไก่ ที่เอามาใช้ลอกไม้เปนสันในที่พวงมาไลรัด ก็ทำเทียมพวงมาไลร้อยดอกไม้สามแถว ถ้าลอกกลมแทนพวงมาไลกลม เรียกว่า ลูกแก้ว
คำแผลง คือการแผลงคำนั้น เปนการกระทำด้วยคิดผิด ตอนเมื่อฉันเปนเด็กรุ่น ผู้ที่เรานับถือว่าเปนผู้รู้ ดูเหมือนจะไม่มีใครรู้ว่าภาษาอื่น ที่คล้ายภาษามคธมีอยู่ในโลกอีก พจนานุกรมภาษาสํสกฤตก็เพิ่งมีเข้ามาทีหลัง เพราะฉะนั้นเมื่อเห็นคำไรคล้ายภาษามคธก็เข้าใจไปว่าเขาแผลง ทีนั้นก็แผลงกันเล่นสนุกใจ เห็นเปนเก๋ เปนผู้มีปัญญา ท่านคิดว่าภาษาอื่นมีเข้ามาปนอยู่ในภาษาของเรามากนั้นถูกแล้ว คำที่เข้าใจว่าแผลงนั้นไม่ใช่แผลง เปนคำของพวกหนึ่ง เขาใช้กันเช่นนั้นจริงๆ
จรนำ ฉันเคยลากเอาไปเขียนเข้าคำสํสกฤต เปน จรณำ หรือ จรณัม จะผิดหรือถูกก็ไม่ทราบ คำสํสกฤต จรณ แปลว่า เสา คำพวกช่างเราไม่มี เรียก จรณำ ลอยๆ มีเรียกแต่ว่า ซุ้มจรณำ หมายถึงซุ้มประตู หน้าต่างอย่างที่เปนรูปหลังคา ก็เปนอันเข้ากันได้กับภาษาสํสกฤต เมื่อมีหลังคาก็ต้องมีเสา ที่เรียกว่า ซุ้ม นั้นก็หมายถึงมีเสามีหลังคาอยู่เสร็จสิ้นแล้ว มีคำหนึ่งในพระ/*98ราชพงศาวดาร ว่า เชิญพระอัฐิไปบรรจุที่ท้ายจรณำวิหารพระศรีสรรเพชญ์ อยากเห็นอยากเรียน ว่าจะเปนอย่างไร จึ่งไปดู เห็นท้ายพระวิหารเปนมุขโถง มีเจดีย์ที่บรรจุพระอัฐิอยู่ในนั้น จึงทำให้เห็นไปว่าท่านจะหมายเอามุขโถงนั้นเองเปนจรณำ ดูก็ไม่มีอะไรขัดข้อง ย่อมเปนได้
<นริศ>
/*110กรมศิลปากร
วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๐ สิงหาคม ทรงพระเมตตาตรัสอธิบายเรื่องทำศพหลายประการ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว รู้สึกในพระเมตตากรุณาล้นเกล้าฯ เป็นสุดซึ้ง ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้า ฯ เรื่องที่คิดไม่เห็นอยู่มากแห่ง ลางแห่งผิดพลาดไป เพราะรู้เท่าไม่ถึง ก็ได้มาทราบเกล้า ฯ ขึ้น นับว่าลายพระหัตถ์ฉะบับนี้ มีคุณค่าแห่งความรู้เป็นที่สุด ข้าพระพุทธเจ้าอ่านลายพระหัตถ์ซ้ำหลายหน เพื่อไม่ให้ลืม และใช้เป็นแนวทางพิจารณาค้นคว้าต่อไป
๑. ชะมัด ข้าพระพุทธเจ้าใช้ด้วยหลงผิด ที่ถูกควรเป็น ชะงัด ชะมัด คงมีแต่ภาษาปาก สังเกตดูจะไปทางเก่งทางสามารถ รูปคำคล้ายกับ สมรรถ มาก ส่วน ชะงัด เป็นไปทางขลังศักดิ์สิทธิ์
๒. เสียงหอนของพวกหอดเตนโตด ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในพระวิจารณที่ตรัสว่า จะเป็นสวดอะไรอย่างหนึ่ง
๓. หาปลาภ พิมพ์ผิด ข้าพระพุทธเจ้าต้องการเขียนว่า หายลาภ
๔. เรื่องแมว เป็นความรู้แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก แมวคราว ที่ถูกควรจะเป็น แมวเครา ดั่งตรัส สระอะและสระอาในคำไทย หนังสือไทยถิ่นอื่นเขียนเป็นอย่างเดียวกัน จะออกเป็นเสียงสั้นยาวก็เมื่อเวลาอ่านหรือพูด เพราะฉะนั้น เครา กับ คราว ก็คงเป็นไปในเรื่องออกเสียง อย่างเดียวกับคำว่า เข้า กับ ข้าว เลา กับ ลาว เรื่องฆ่าแมวเท่ากับฆ่าพระ คงได้ความว่ามีเปรียบทั้งพระและเณร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า พระมากกว่าเณร เพราะเทียบกับพราหมณ์ได้ ลางทีอาจเกิดจากเกรงใจว่าพระหนักไป ก็เปลี่ยนเป็นเณร เพื่อให้เบาลง
/*111๕. ใบไม้ต้มสำหรับอาบน้ำศพ ข้าพระพุทธเจ้าติดใจด้วยเรื่องใบหนาด ว่าทำไมจึงกันผีได้ ทางอีศานก็ใช้ใบหนาดและใบมะเขือผูกเป็นประตูป่า และถือว่าใบหนาดกันผีได้ หรือจะเนื่องมาจากคติอินเดีย ข้าพระพุทธเจ้ากำลังสืบหาอยู่ว่า ใบหนาดมีอยู่ในอินเดียหรือไม่ และเรียกชื่อว่าอะไร ยิงปืนไล่ผีในพิธีตรุส ใช้ใบหนาด ใบสาบแร้ง ใบสาบกา เป็นหมอน ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้า ฯ จากพระอธิบาย
๖. การทาขมิ้น ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูเรื่องทางอินเดีย ได้ความว่าในพิธีบูชายัญ ต้องใช้น้ำมันและขมิ้นขัดถูผู้ที่จะถูกบูชายัญเสียก่อน แล้วจึงให้อาบน้ำและเอาเนยแขก (ฆี) ทาตัวอีกที หญิงที่ขึ้นสาวต้องเข้าพิธีมีการขัดถูด้วยน้ำมันและขมิ้น เรียกว่า หริทรา ในพิธีแต่งงานและพิธีศพก็ใช้หริทราเช่นเดียวกัน เป็นอันว่าขมิ้น มีใช้อยู่ในพิธีของอินเดีย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้ามีความเห็นใหม่ว่า การทาขมิ้นจะติดเนื่องมาทางอินเดียก็ได้ สืบประเพณีทางอีศานก็ว่าใช้ขมิ้นในการอาบน้ำศพเหมือนกัน และเรียกว่า ขี้มีน ไทยใหญ่ก็เรียกอย่างเดียวกัน หาได้เรียกว่าขมิ้นไม่ ขมิ้นคงเป็นของรักษาผิวของชาวอินเดียคู่กับน้ำมัน ถ้าว่าได้แบบอย่างมาจากอินเดีย ทำไมจึงไม่ใช้น้ำมันด้วย เรื่องไทยนิยมผิวสีเหลือง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วย ส่วนจีนและไทยอื่นจะนิยมอย่างเดียวกันหรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าเคยสืบสาวเรื่องความงามของผู้หญิงในชาติต่างๆ ว่าเขาคิดเห็นกันมาอย่างไร อะไร ๆ ข้าพระพุทธเจ้าก็สอบถามเขาได้ แต่ไม่ได้นึกถึงเรื่องผิวเนื้อนี้เลย เรื่องแขกใช้น้ำมันขัดถูตัว ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามพวกแขกกลิง อธิบายว่า ถ้าใช้น้ำมันขัดถูตัวและผึ่งแดดแล้วทาอีกและผึ่งแดดอีกครบ ๓ หน จะป้องกันความร้อนได้ จะทำให้ผิวหนังเย็นสบาย มีผิวเนื้องามและอ่อนนุ่ม หายขัดยอกตามข้อต่าง ๆ ในตัว ดูก็มีมูลอยู่บ้าง เพราะยาแก้บวมแก้ขัดยอกก็มักใช้น้ำมันยาขัดสี เทวรูปในเทวาลัยพวกกลิง ถนนสีลม ก็มีการอาบน้ำมันเสมอ เรื่องทาน้ำมันออกจะมีมากชาติ ในพิธีของบาดหลวงและของยิว ก็มีการเจิมด้วยน้ำมันเหมือน/*112กัน ซึ่งคงเลือนมาจากทาน้ำมัน พวกเปอร์เซียน กรีก โรมัน ก็มีขัดสีผิวเนื้อด้วยน้ำมันปนปรุงด้วยของหอม พวกแอฟริกาหลายพวกก็ใช้น้ำมันขัดตัว แล้วลงฝุ่นสีแดง ลางพวกก็เติมชะมดด้วย เพื่อให้มีกลิ่นหอม การทาน้ำมันเดิมคงจะมุ่งหมายแต่งและรักษาผิวเนื้อ เป็นเรื่องทำร่างกายให้สะอาด ให้งดงามเป็นเงามัน ทั้งจะใช้สิ่งอื่นทา เช่น ฝุ่นหรือผงหอมสีต่างๆ ก็ติดตัวได้ง่าย เหตุนี้ชาติต่าง ๆ ที่ยังล้าหลังต่อความเจริญ เช่นชาวแอฟริกา อเมริกา ออสเตรเลีย และชาวเกาะต่าง ๆ ในมหาสมุทรแปซิฟิก เมื่ออาบน้ำศพแล้ว ก็ใช้น้ำมันขัดถู เรื่องทาขมิ้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเป็นอย่างเดียวกัน แต่ทำไมจึงไม่ใช้ทาน้ำมันด้วย ข้าพระพุทธเจ้าคิดไปไม่ตลอด
๗. ข้าพระพุทธเจ้าเขียนไว้ว่า สมเด็จกรมพระยา ตกพระนามไป
๘. เรื่องรดน้ำ ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องอาบน้ำสงกรานต์ของอินเดียว่า ในสมัยพระเวท พราหมณ์ก่อนเข้าพิธีต้องอาบน้ำแล้วเจิมด้วยน้ำมันหรือน้ำมันเนย เห็นจะตรงกับ กระสุทธ ที่มีกล่าวไว้ในพิธีพราหมณ์ของไทย ในหนังสือเรื่องนั้นกล่าวต่อไปว่า ในวันแรกของสงกรานต์ เป็นประเพณีที่ทุกคนจะต้องอาบน้ำและเอาน้ำมันขัดสีร่างกาย เข้าลักษณะการอาบน้ำสงกรานต์ของไทยที่ตรัสเล่า เมื่อข้าพระพุทธเจ้าค้นหาเรื่องนื้อยู่ ไปพบเรื่องการเจิมเพื่อเป็นสิริมงคล ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขาเจิมบานประตูหน้าต่างคลอดจนหีบปัด แต่การเจิมนั้นเป็น ๑-๒ และ ๓ จุด ซ้อนกันเป็น ๓ แถว รูปพระเจดีย์ แต่ที่เป็น ๔ เป็น ๕ ก็มี ถามใครว่าทำไมจึงมี ๓ ๔ ๕ และเจิมทำไม ก็ไม่ได้รับตอบเป็นที่พอใจ สอบถามพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ก็ว่าประเพณีอินเดีย ถ้าเป็นของใหม่ กลัวผีจะเอาไป จึงต้องเจิมเพื่อให้มีมลทินเป็นตำหนิเสีย ผีจะได้รังเกียจ เรื่องไม่สู้เข้ากับที่เข้าใจกันเป็นสามัญว่า เจิมเพื่อเป็นมงคล จนมาได้พบเรื่องที่ฝรั่งอธิบายไว้ว่า ชาวฮินดู เมื่อก่อรากตึก ก็จัดไม้แผ่น ๑ เรียกว่า คังกุ เอามา/*113เจิมด้วยน้ำมันจันทน์ เพื่ออัญเชิญวาสตุบุรุษเทพประจำบ้าน ให้มาสิงสถิตย์อยู่ เมื่อถึงตอนยกประตูใหญ่ของเรือน เจิมที่ไม้อีกครั้งหนึ่ง เวลายกอกไก่ก็เจิมเหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เรือนฝากระดาน ก็คงเหมือนมีการเจิมที่เสาและประตู ในเรื่องว่าด้วยอภิเศก เขาให้ลักษณะอภิเศกของพระเจ้าแผ่นดินไว้ ๓ อย่าง คือ อภิเศก สำหรับพระเจ้าแผ่นดินทั่วไป ปูรณาภิเศก สำหรับพระเจ้าแผ่นดินที่สูงกว่า และมหาภิเศก สำหรับจักรพรรดิ เรื่องเจิมและอภิเศก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะย่อมาจากการอาบน้ำ ทาน้ำมันและทาสิ่งปนปรุงอื่นที่เป็นยารักษาผิวและมีกลิ่นหอมให้เกิดสิริมงคล
๙. คาถา ยนฺตํ สนตํ วิกลึงคเล ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามผู้รู้เสกเป่าว่า วิกลึง ที่ถูกเป็น วิกรึง ดั่งตรัส และว่าใช้สำหรับชักยันตร์ได้ทุกอย่าง
๑๐. เรื่องมัดศพ ข้าพระพุทธเจ้าได้ความว่า ประเพณีชาวชนบทและชาวอีศาน จะมัดเมื่อเวลาจะเผา ถ้าศพตายร้ายไม่มัด เวลายกศพลงเรือน ตอนนี้ยังไม่มัด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การเผาศพชาวชนบท ย่อมทำกันในเร็ววัน คือ เผากันทั้งสด ๆ จึงต้องมัดเพื่อเผาได้สดวก แต่เมื่อเชือกถูกไฟก็ขาด ดูจะไม่ได้ประโยชน์ในการมัดนัก ถ้าแต่ก่อนไม่ได้เก็บศพไว้นาน การมัดเพื่อกันโลงแตกก็ไม่สู้จำเป็น จะว่ามัดเพื่อกันผีมารังควานอย่างฝรั่งว่า แต่ทำไมศพตายร้าย ซึ่งควรจะมัดก็ไม่มัด ดูก็แปลกมาก
๑๑. ตราสัง ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำ แมวเครา แมวคราว ว่าเสียงสั้นยาวถือเป็นกำหนดแน่ไม่ได้ ถ้าเช่นนั้น สัง อาจเป็น สาง ได้บ้างกระมัง เพราะ สาง ก็แปลว่าผี เหมนสาง ก็เหม็นกลิ่นผีที่ติดมา สาง ก็มีอยู่ในคำของชาวอีศาน แปลว่าผี ในภาษาอาหม สาง แปลว่า เทวดาและผี และถ้าเปลี่ยนตัวสกดของ สาง เป็น ก วรรคเดียวกัน ซึ่งเป็นลักษณะของภาษา/*114ไทย ก็ได้คำว่า ซาก เพราะฉะนั้น ตราสัง ก็คือตรึงหรือมัดซากผี ที่ สางเสียงหดสั้นเป็น สัง ก็จะเนื่องด้วยคำสองพยางค์ เสียงยาวด้วยกัน เสียงหนึ่งในคำนั้น เวลาพูด ย่อมจะสั้นกว่าอีกเสียงหนึ่งเป็นธรรมดา ทั้งนี้จะถูกผิดสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯเป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
๑๒. เรื่องแต่งศพนั่ง ซึ่งประทานคำว่า ศุกรัม และ พันธนัม มาด้วยนั้น กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเดาไปว่า ประเพณีแต่งศพจะมาทางชาติทราวิฑ ชาวใต้ของอินเดีย เพราะคำว่า ศุกรัม และ พันธนัม นี้ พระสารประเสริฐบอกข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นรูปคำในปฐมาวิภัติ ตามปกติภาษาบาลีและสํสกฤตที่ไทยนำมาใช้ ย่อมนำแต่คำที่ประกอบศัพท์เป็นตัวตั้งเท่านั้น เช่น ในที่นี้ก็จะเป็น ศุกร และ พันธน์ คำ พันธนัม เป็นรูปศัพท์ประกอบแล้ว แต่ ศุกรัม ถ้าแปลว่าขาวก็ถือได้ว่า เป็นคำประกอบรูปศัพท์ได้ แต่ ศุกรัม นี้ ผู้รู้ยังค้นหากันไม่พบว่าแปลว่าอะไร จนในหมายรับสั่งลางทีก็เขียนว่า สุกรรม ก็มี เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้ความเช่นนี้ ก็นึกถึงภาษาทมิฬว่า คำที่เป็น นปุงสกลึงค์ ในภาษาทมิฬย่อมลงปัจจัยว่า อัม เพราะฉะนั้น ศุกรัม และ พันธนัม จะมาทางทมิฬได้บ้างกระมัง เครื่อง ศุกรัม หากจะมีเครื่องแต่งพระศพหลายอย่างก็ดี ส่วนใหญ่คงจะหมายถึงผ้าขาว ส่วน พันธนัม คงหมายถึงเชือกผูกมัด ข้าพระพุทธเจ้าเดาความดังนี้ เรื่องจึงมีต่อไปว่า ชาวทราวิฑใช้วิธีแต่งศพนั่งหรือไม่ ที่ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวไว้ในเรื่องทำศพว่า พราหมณ์ในอินเดียตอนใต้ใช้มักศพในท่านั่งนั้น บัดนี้ได้พบอีกพวกหนึ่ง ว่าพวกอินเดียนิกายลิงคายัต นับถือพระศิวะ มีวิธีฝังศพในท่านั่ง หันหน้าไปทิศเหนือ ยกเว้นคนโสด ถ้าตายก็ฝังนอน จะฝังนั่งไม่ได้ คนเจ็บจวนตาย มีพิธีให้อาบน้ำและกินน้ำมนตร์ เรียกว่าพิธี วิภูติเวไล เมื่อตายแล้วเอาศพนั่งไปในเก้าอี้ไม้ไผ่ เรียกว่า วิมาน นำไปสู่ป่าช้า ฝังตั้งตรงในหลุมขุดลึก ๙ ฟิต พวกนิกายลิงคายัตมีหมดด้วยกันสามล้านคนเศษ มีมากในตอนใต้ของอินเดีย และเป็นคนเชื้อชาติทราวิฑเป็นส่วนมาก หาใช่มีเชื้อชาติอริยกะไม่ ในหนังสือว่าด้วยแหลม/*115มลายู เรื่องหนึ่งว่า พราหมณ์ขาวในพัทลุงก็ฝังนั่ง พราหมณ์พัทลุงนี้อาจเป็นพราหมณ์มีเชื้อสายมาทางภาคใต้ของอินเดียด้วย ตามที่กราบทูลมานี้เพียงมีเค้าให้สืบสาวประเพณีอินเดียตอนใต้ต่อไปเท่านั้น
๑๓. ชาวปักษ์ใต้เรียกทิศเหนือว่าหัวนอน และ เรื่องมอญร้องไห้ข้าพระพุทธเจ้าลืมสนิท พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ทรงทักให้สติข้าพระพุทธเจ้า ประเพณีมอญร้องไห้ อ้างเอาต้นเหตุมาแค่ครั้งพระพุทธเจ้านิพพาน ตอนเมื่อพระพุทธเจ้าทรงปาฏิหาริย์ ให้พระบาทออกมานอกโลง เพื่อให้พระมหากัสสปบูชา ฝ่ายพุทธบริษัทที่ยังไม่สำเร็จ ร้องไห้กันระงม จึงสืบเป็นประเพณีมา เมื่อบิดามารดาและครูบาอาจารย์ถึงแก่ความตายไป ลูกหลานและศิษย์ต้องไปร้องไห้แสดงกตัญญู เกิดมีการร้องไห้ ซึ่งมีผู้รับจ้างขึ้นเป็นพิเศษ เพราะไม่ร้องไห้รำพันโหยหวน ก็ถือว่าไม่กตัญญู
๑๔. เรื่องสวดและเรื่องทำบุญ ๗ วัน ของข้าพระพุทธเจ้าสับสนผิดหมด ถ้าไม่ทรงพระเมตตาทักขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่รู้สึกว่าผิด เพราะเห็นเป็นเรื่องง่ายไป ก็ผิดได้ง่าย
๑๕. เรื่องคาดเสื้อครุย ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้า ฯ จากพระอธิบายในคราวนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นบาดหลวงจะทำพิธีอะไรในลัทธิก็สวมเสื้อแบบเป็นชะนิดเสื้อยาว เสื้อครุยที่ใช้สวมในพิธีก็คงมีความหมายในลักษณะเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยพบหนังสือใดที่ว่าด้วยต้นเหตุเรื่องสวมครุยในพิธี
๑๖. สัมหา ควรเขียนเป็น สำมหา และน่าจะมาแต่คำ สำ + มหา ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในพระดำรินี้
๑๗. ถ่านเถ้า ควรเขียนเป็น ถ่านเท่า เพราะมีคำสีเทา ขี้เท่า เป็นเครื่องเทียบอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นถูกแน่ดังกระแสพระดำริ
/*116๑๘. เวียนซ้าย ข้าพระพุทธเจ้าเขียนผิด เพราะไปนึกถึงข้างซ้ายของตัวเอง ในขณะที่เวียนขวา เป็นแบบเดียวกับคำบอกว่า ให้อ้อมซ้าย ในเสาโคมของตำรวจจราจร ซึ่งรถจะต้องเลี้ยวให้ข้างทางขวาเสมอ
๑๙. การเผาศพ ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่ออกว่า ฟืนหายไปไหน เพิ่งมาสว่างเมื่อตรัสอธิบายมาว่า หดไปรวมอยู่กับดอกไม้จันทน์
๒๐. เรื่องแปรรูป แจงรูป และเรื่องโบราณไม่ได้เก็บอัฐิไว้ในบ้าน ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ คราวนี้เอง
ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เก็บเอาข้อความต่างๆ ที่ทรงพระเมตตาตรัสมาในลายพระหัตถ์ฉะบับนี้ ลงในเรื่องทำศพของข้าพระพุทธเจ้า การจะควรสถานไร พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*117ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ กันยายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๘ กันยายน ได้รับแล้ว จะไม่ตอบก็ไม่ได้ มีข้อต่อตามอยู่บ้าง
๑. ชะมัด กับ ชะงัด ท่านตัดสินว่า ชะงัด ถูกก็ควรเปลี่ยนใช้เสียใหม่ ที่เอา ชะมัด ไปสงเคราะห์เข้าเปน สมรรถ นั้น เปนขอไปที ภาษาพูดกับภาษาหนังสือ เห็นว่าใช้ปนกันได้ ไม่มีขัดข้องเสียหายอะไรไปเลย เว้นแต่หนังสือทางราชการ
๒. ท่านบอกให้ทราบในเรื่องภาษาไทถิ่นอื่น มีสระไม่เปนคู่ อันอยู่ในเรื่อง แมว นั้น ขอบใจที่ทำให้รู้ขึ้น ฉันนึกมานานแล้ว ว่าเสียงยาวเสียงสั้นเปนเสียงเน้นเท่านั้นเอง เขาจารึกไว้ที่ผอบพระธาตุ ซึ่งเจ้านายเรียกว่า สลิละ อันฝังไว้บนภูเขาทองทุกวันนี้ ไม่มีสระสั้นยาว และไม่มีตัวสกด ไม่มีตัว ร จะเปนภาษามคธหรือไม่ใช่ก็ไม่ทราบ ถ้าเปนภาษามคธ ก็เปนคนละอย่างกับบาลีของเราทุกวันนี้ แม้หนังสือเขมรเขาก็ไม่มีไม้ผัด ใช้ลากข้างแทน เช่น นาคพัน เขียน นาคพาน เปนต้น พัน กับ พาน ก็เห็นได้ว่าเปนคำเดียวกัน บัญชี กับ บาญชี ก็คือคำเดียวกันนั้นเอง คำ ฆ่าแมว เหมือน ฆ่าเณร นั้น เปลี่ยนเสียทีหลัง เพราะเกรงใจพระเปนแน่
๓. ทำไมผีจึ่งกลัวใบหนาด ฉันก็อยากรู้ ตัวอย่างในนิทานเก่าเรื่อง อีนากพระขนง ก็มีว่า ผัวเข้าดงหนาด เมียจะขาดใจตาย ที่ฉันว่าเอาใบหนาดใบสาบแร้งสาบกาทำหมอนปืนนั้น ภายหลังเปนแต่เอาปนกับสิ่งอื่น ซึ่งหาได้ง่าย เพียงเล็กน้อยพอเปนพิธีเท่านั้น
/*118๔. ท่านพูดถึง ทาขมิ้นกับน้ำมัน ฉันก็นึกขึ้นมาได้ว่าเมื่อเล็ก เวลาต้องแต่งตัวใส่นวมสวมเกี้ยวแล้ว ผู้ใหญ่เขาจับตัวผัดหน้า เอาอะไรละเลงลงไปให้ก่อน เรียกว่า รองพื้น ในนั้นมีน้ำมันกับขมิ้น แล้วจะมีอะไรอีกก็ให้การไม่ถูก เพราะเหม็นเบื่อเต็มที แล้วจึงเอา ฝุ่นกับน้ำผัดทับข้างบน ที่ว่าบำรุงผิวนั้น ก็เปนคิดอย่างร่อน ๆ จึ่งได้บอกมาให้เปนทางที่ท่านจะพิจารณาสอบสวน
๕. เรื่องเจิม ฉันไม่รู้อะไรเลย ถ้าเดาก็เห็นว่าจะเจิมหน้าก่อน แล้วจึ่งเลื่อนไปเจิมอะไรต่ออะไรทีหลัง อย่างไรก็มาแต่อินเดียแน่ และน่าจะเจิมสามจุดสามขีดเปนอย่างมาก ที่เจิมเปนปีรมิตนั้นหลงไปด้วยความงาม ทั้งเนื้อที่ก็มีใหญ่ซึ่งพอจะทำได้
๖. เรื่องอภิเษก ฉันเคยได้คิด ว่า อินทราภิเษก ไม่ใช่พระอินทร์ลงมาอภิเษกให้ จะเปนเช่นนั้นไม่ได้เลย คำว่า อินทร์ ไม่จำเปนจะต้องเปนพระอินทร์เขียว ๆ อย่างเดียว เข้าใจว่าเขาหมายถึงอภิเษกพระเจ้าจักรพรรดิ ตรงกับที่ท่านพบเรียก มหาภิเษก ถัดลงมาจึงเปน ราชาภิเษก
๗. ตราสัง ท่านเดาว่า ตราสาง ท่านจงเอาไปเถิด ของท่านดีกว่าตราสังขาร มาก
๘. เรื่องแต่งศพนั่ง ท่านค้นได้มาใหม่ เปนพวกลิงคายัตแห่งทราวิฑ ดีแล้ว พ้นจากพระ ทึกเอาว่าเปนประเพณีมาแต่พวกนั้นทีเดียว คำว่า ศุกรัม หมายถึงผ้าขาวแน่นอน แต่เจ้าหน้าที่ไม่เข้าใจ เรียกแก้ไปเปนเครื่อง สุกรรม หรือเลยเถิดไปเปนเครื่องประจุกรรมก็มี พิธีอาศวยุชในกฎมณเฑียรบาลว่า เวลากลางวันทรงพระสุพรรณมาลา เวลาเย็นทรงพระมาลาสุกหร่ำ เข้าใจว่าคำ สุกหร่ำ นั้นหมายถึงดอกไม้สด เสียงใกล้กับศุกรัม ถ้าเปนคำเดียวกันก็น่าจะเปนดอกไม้สีขาว พันธนัม นั้นไม่ใช่เชือก เปนผ้าขาวแถบยาวพับม้วนไว้ ดุจผ้าพันแผลฉะนั้น เวลาห่อพระศพด้วยแถบผ้าขาวซึ่งเรียกว่าใบเมี่ยงแล้ว เอาเชือกด้ายดิบผูกคล้องเปนเปลาะๆ /*119แต่ล่างขึ้นไปหาบน เรียกว่า ดอย หางเชือกนั้นเหลือไว้สำหรับพาดลอดออกมานอกพระโกศ ผูกพระภูษาโยง เมื่อดอยเสร็จแล้วจึงเอาผ้าพันธนัมพันเปนเกลียวขึ้นไป เข้าใจว่าเพื่อจะปิดเชือกดอยอันรุงรัง ให้เห็นเรียบร้อย
๕. ข้อที่พระศพพระเจ้าปาฏิหาริย์เอาพระบาททิ่มออกมานอกหีบนั้น จะบอกให้ทราบว่า มาจัดการเอาอำนาจผีเข้าประกอบเพื่อให้เห็นศักดิ์สิทธิ์กันขึ้นในบ้านเรานี้เอง กรมพระสมมตเคยตรัสบอกว่า ในพระบาลีเปนพระกัสสป เปิดฝาหีบขึ้นถวายบังคมแทบฝ่าพระบาทอย่างง่ายๆ เท่านั้นเอง
๑๐. เสื้อครุย เราเอาอย่างแขกอินเดียมา ด้วยเห็นเขามีอยู่เหมือนกันทีเดียว แต่เขาจะมีกำหนดสวมกันอย่างไรนั้นไม่ทราบ
ข้อความใด ๆ ที่ฉันบอกก็เพื่อให้ท่านรู้ ถ้าท่านเห็นชอบในข้อไรจะเก็บเอาไปใช้ในสิ่งไรที่ไหนก็ตามใจท่าน ไม่มีรังเกียจเลย
<นริศ>
/*120กรมศิลปากร
วันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
นายพืช เดชคุปต์ คัดข้อความตอนหนึ่งในหนังสือ ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๓๖ ว่าด้วยเรื่องกรุงเก่า ว่าพลับพลาจัตุรมุขที่กรุงเก่า หน้าบันมุขทั้งสี่ด้าน ของเดิมปั้นเป็นลายพระราชลัญจกรมหาโองการ ครุฑพ่าห์ หงส์พิมาน มังกรคาบแก้ว ไอราพต และ สังขพิมาน ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายข้อความที่กล่าวถึงเรื่องพลับพลาจัตุรมุข มาในซองนี้ด้วยแล้ว
พระราชลัญจกรมังกรคาบแก้ว ถ้าเป็นองค์เดียวกับตรามังกรเล่นแก้ว ซึ่งต่อมาเป็นตราโบราณคดีสโมสร ก็อาจเป็นพระราชลัญจกรสำคัญองค์หนึ่งในสมัยที่สร้างพลับพลาจัตุรมุข
ในจดหมายฉะบับก่อน กราบทูลเรื่องต่าง ๆ เกี่ยวกับประเพณีทำศพ ข้าพระพุทธเจ้าเดาคำว่า สัง อาจหดเสียงมาจาก สาง ข้าพระพุทธเจ้านึกได้คำเป็นแนวเทียบของ สัง-สาง (ซาก) ได้อยู่คำหนึ่งคือ ฝั่ง-ฟาก ในหนังสือวชิรญาณ เคยมีผู้สันนิษฐานว่า สัง อาจมาจาก กระสัน ตราสังคือรัดให้กระสันกระชับแน่น
ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระเมตตาเพื่อทราบเกล้า ฯ ว่า รายตีนตองหมายความว่าอะไร มีผู้อธิบายให้ฟังว่า มหาดเล็กหุ้มแพรต้นเชือก ถือพระแสงคาบค่าย พระแสงใจเพ็ชร พระแสงอัษฎาพานร และ พระแสงนาคสามเศียร ตามเสด็จอยู่แถวหน้าในกระบวนเสด็จพระราชดำเนินกฐินพยุหยาตรา ว่าพระแสงเหล่านี้เรียกว่า พระแสงรายตีนตอง เหตุไรจึงได้เรียกอย่างนั้นก็อธิบายไม่ได้ ต่อมาข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพบคำว่า รายตีนตอง มีอยู่ในหนังสือเก่าแห่งหนึ่ง ไม่ได้เกี่ยวกับเรื่องพระแสง แต่ไม่ได้จด/*121ไว้ กลับไปค้นใหม่ก็ไม่พบ ขอประทานทราบเกล้า ฯ เรื่อง รายตีนตอง การจะควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๒ กันยายน ได้รับแล้ว จะตอบปัญหาของท่านตามกำลังความรู้
พลับพลาจตุรมุขที่กรุงเก่า ฉันเคยเที่ยวบุกบันในพระราชวังกรุงเก่ามามาก ตั้งแต่ก่อนจัดตั้งสมุหเทศาภิบาลมาแล้ว ไม่เคยเห็นพลับพลาจตุรมุขของเก่ามีอยู่เลย มีแต่ปราสาทเล็กก่อขึ้นไว้ชิดท้ายพระที่นั่งสรรเพชปราสาท ในประธานกั้นผนังเปนห้องสี่เหลี่ยม แม้คนเข้าไปในนั้นสักหกเจ็ดคนก็เห็นจะเต็มห้อง มีมุขโถงเสาสองต้นต่อห้องสี่เหลี่ยมออกมาสี่ทิศ เห็นจะตั้งใจให้เปนปราสาท แต่เห็นจะไม่เคยมีหลังคา ผนังก็เปนอิฐแดง ๆ ดูจะไม่เคยถือปูน แปลว่าทำค้าง ได้ยินเขาพูดกันว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสสั่งให้ทำขึ้น เปนศาลสำหรับพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่า ด้วยเวลาพระเจ้าแผ่นดินกรุงเทพ ฯ เสวยราชสมบัติใหม่ /*122ก็เสด็จขึ้นไปบวงสรวงพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าทุกทีมา ในกาลโน้นเวลาเสด็จขึ้นไปบวงสรวง ก็ปลูกปรำกันขึ้นในที่ใกล้พระที่นั่งสรรเพช คงทรงพระราชดำริเห็นว้าเหว่า จึงมีพระราชดำรัสสังให้สร้างเปนศาลขึ้น อาจเข้าใจกันไปว่าปราสาทเล็กนี้เองเปนพลับพลาจตุรมุขของเก่า แล้วทีหลังก็รื้อเสียเกลี้ยงหมด แต่ใครจะรื้อเสียเมื่อไรฉันไม่ทราบ เชื่อว่ารื้อเมื่อแต่งการพระราชพิธีรัชชมงคลที่นั่น
พลับพลาจตุรมุขหรือช่อมุขเดี๋ยวนี้ พระยาโบราณราชธานินทร์เปนผู้ทำ เข้าใจว่าประกอบกับพระดำริสมเด็จกรมพระยาดำรง ซึ่งเวลานั้นทรงธำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยอยู่ด้วย เห็นจะหวังให้แทนปรำซึ่งเคยต้องปลูก พลับพลานั้นตั้งอยู่ท้ายพระที่นั่งสรรเพชปราสาทเหมือนกัน แต่ห่างออกไป พระราชลัญจกรมังกรคาบแก้วต้องเปนสำคัญอยู่เอง เพราะจะหมายถึงโบราณคดี ก็ไม่มีอะไรจะดีกว่าทำพระราชลัญจกรองค์นั้น และพระราชลัญจกรนั้นเอง ดึงดูดให้ทำพระราชลัญจกรอื่นขึ้นอีก ๕ องค์ ถ้าท่านจะใคร่ทราบละเอียดข้อใดในเรื่องนี้ ทูลถามสมเด็จกรมพระยาดำรงเปนได้ความแน่ เข้าใจว่าพระองค์เปนผู้ทรงพระดำริเริ่มต้น
ที่เรียกว่าพระราชลัญจกรมังกรเล่นแก้วนั้น สนิทกว่าเรียกมังกรคาบแก้ว เพราะดวงแก้วไม่ได้อยู่ในระหว่างปาก ซึ่งควรจะใช้คำว่าคาบ น่าประหลาดที่ทำไมจึ่งเพ่งเอาแก้วกันเสียหนักหนมหนักหนา
เขียน หน้าบรรพ สนิทกว่า หน้าบัน เพราะคำ บรรพ แปลว่า ก่อน ก่อนก็คือ ด้านหน้า หน้าเรือนอยู่ทางด้านขื่อ ดูโบสถ์เปนอย่างเถิด เขียนบัน ไม่ได้ความอะไร ตามที่ฉันอธิบายมาก่อนเรื่อง บรรพแถลง อ้างถึง ถะ จีนนั้นห่างไป ควรจะอ้างถึงปราสาทพม่า ท่านจะดูรูปเข้าใจได้ดีกว่า เพราะมีพร้อมอยู่ทุกอย่าง
/*123ตราสัง เรายังรู้ไม่ได้แน่ว่ามาแต่อะไร ท่านเดาว่า ตราสาง เปนใกล้ดีที่สุด ดีกว่าใกล้กว่า ตรากระสัน มากทีเดียว
พระแสงรายตีนตอง ได้ชื่อต่อมาแต่คำมหาดเล็กเชิญพระแสงรายตีนตอง คือ เชิญพระแสงนั่งอยู่บนปากเรือสี่มุมบุษบกที่ประทับในเรือพระที่นั่ง จะพยายามแปลคำ รายตีนตอง ลองดู ถ้าผิดไปแล้วขอโทษ ราย ท่านเข้าใจแล้ว ลางทีแต่ก่อนจะมีมหาดเล็กรายมากกว่า ๔ คนก็ได้ ตีน หมายถึง ตีนบุษบก ตอง หมายถึง ก้านตอง คือลวดประกอบปากเรือ ซึ่งกล้อกลมดุจก้านใบตอง ซึ่งเปนที่มหาดเล็กนั่งรายอยู่ ยานนาวาในกุมารบัพก็มีคำก้านตองอยู่ในนั้น ว่าตามที่จำได้ สำเภาลำใดของพาณิช ย่อมจะตกแต่งต่อติดด้วยกงวาน ก้านตองตะปู (ตาปู) ตะปลิง (ตัวปลิง) ยิงตรึงกระชับชิด พืชนเหล็กติดตอกหมัน โซมน้ำมันชันเคี่ยวแล้วเยียวยา ขอให้ท่านสังเกตคำกวี ไพเราะดี แต่ได้ความอย่างไรบ้าง นอกจากชื่อสิ่งเหล่านั้นเปนของมีอยู่ในเรือ
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ ๑๓ และ ๑๕ รวม ๓ ฉะบับแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานความรู้ต่าง ๆ แก่ข้าพระพุทธเจ้า
/*124เรื่องพระตราประทับอักษรจีน ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้าฯ แต่ก่อนนี้ทราบเกล้า ฯ เพียงว่า พระเจ้ากรุงธนทรงใช้พระนามเป็นจีนว่าแซ่แต้ ลางทีจะเป็นเพราะทางราชการสมัยต่อมา ไม่ประสงค์จะให้มีอะไรเปลี่ยนแปลงไปจากที่เคยปฏิบัติกันอยู่ จึงได้นำคำว่า แซ่แต้ ใช้ต่อเนื่องกันมาทุกรัชชกาล ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบสำเนาพระราชสารไปเมืองจีนในสมัยรัชชกาลที่ ๑ ดูจะเป็นไปในทำนองนี้ แต่ค้นหาสำเนาพระราชสารนี้ไม่พบ พระนามที่ใช้อักษรจีนล้วนเป็นคำดี ๆ ดังตรัส แต่ก็แปลกที่ในรัชชกาลที่ ๑ ใช้ว่า แต้ฮั่ว ถ้าออกเสียงเปนกวางตุ้งก็เป็น แต้ฟ้า อย่างคำว่า ห้างใต้ฟ้า สี่แยกถนนราชวงศ์ ส่วนรัชชกาลที่ ๔ ใช้ว่า แต้ฮุด ฮุด ก็ตรงกับกับคำว่า พุทธ ดูประหนึ่งว่านอกจากเลือกสรรคำดี ๆ แล้ว ยังหาคำที่เกี่ยวข้องกับในรัชชกาลนั้น ๆ ด้วย แต่ แต้ฮก แต้เหมง แต้เจี่ย ข้าพระพุทธเจ้านึกหาความเปรียบเทียบไม่ได้ ในหอพระสมุดมีสำเนาหนังสือครั้งรัชชกาลที่ ๕ เรื่องทรงหารือว่า ควรจะส่งทูตไปเจริญทางพระราชไมตรีกับเมืองจีนหรือไม่ มีความเห็นเจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่หลายท่าน นับว่าเป็นหนังสือดีมีคุณค่าในความรู้มาก ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายมา เพื่อทอดพระเนตรพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
พระอธิบายเรื่อง มณฑป ปราสาท และ บุษบก ผิดกันอย่างไร กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าหายเขลา เพราะแต่ก่อนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้า ฯ แต่เงา ๆ และเมื่อได้อ่านพระอธิบายถึงเรื่อง บรรพ ว่าย่อมาแต่ซุ้มหน้าต่าง ย่นชั้นเข้าเอาแต่หลังคาเข้าต่อกัน ข้าพระพุทธเจ้าไปยืนพิจารณาดูพระมณฑปในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ก็เห็นความจริงดั่งที่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบาย
คำ ถะ ในภาษาจีน ฝรั่งว่าเป็นคำเดียวกับ ถูปะ ในภาษาบาลี ตรงกับที่ฝรั่งเขียนว่า Tope
/*125ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า เจา ในภาษาอาหม แปลว่า ข้าวที่ใช้ต้ม คำว่า ข้าวเจ้า ก็น่าจะแปลว่า ข้าวใช้หุงต้ม ผิดกับข้าวเหนียวซึ่งใช้นึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๖ กันยายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ฉันแต่งหนังสือถึงท่าน จะให้ความเห็นเรื่องพระตราอักษรจีน เหตุด้วยรู้เรื่องก้องเมืองจีนมาพอที่จะเดาเรื่องต่อไปได้ แต่ยังไม่ทันให้ดีดพิมพ์ ลูกชายยาใจก็เอาหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๒๒ กันยายน พร้อมทั้งสำเนาต่าง ๆ ไปส่งให้ อันเปนเรื่องก้องเมืองจีนเหมือนกัน จึงจำต้องงดหนังสือซึ่งแต่งไว้ก่อน เพื่ออ่านหนังสือซึ่งท่านส่งไปให้เสียก่อน บัดนี้อ่านหมดแล้ว จึ่งจะรวมความให้เนื้อเห็นแก่ท่านดั่งต่อไปนี้
เรื่องก้องเมืองจีน ในสมุดชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ ก็มี อยู่ที่หน้า ๕๙ เปนต้นไป ประกอบสำเนาเรื่องก้องเมืองจีน ซึ่งท่านส่งไปให้ดูคราวนี้ ปรากฏความว่า ผู้คุมก้องของเราไปเมืองจีน ต้องไปขึ้นที่เมืองกวางตุ้ง และต้องมีหนังสือนำถึงใครต่อใครอีก ยังผลให้เกิดความเข้าใจผิดกันขึ้นในเรื่อง หนังสือ และ ตรา
/*126ตามเหตุอันนั้นพาให้นึกเห็นไปว่า บรรดาพระตราซึ่งเปนอักษรจีน จะเปนของใช้สำหรับประทับไปเมืองจีนแต่โดยจำเพาะ ในเมืองไทยไม่เห็นมีที่จะใช้ประทับอะไร องค์ที่มีคำ เก่า-เม่ง จะสำหรับใช้ประทับหนังสือนำถึงจงต๊กเมืองกวางตุ้งและลิปูตาทั่งกระมัง องค์ที่มีแต่คำ เซียม-ก๊ก-แต้-เจี่ย จะใช้ประทับคำแปลพระราชสาส์นดอกกระมัง องค์ที่มีคำ ยี-อ๋อง เปนแน่ว่าสำหรับวังหน้า สืบมาแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งนับว่าเปนพระเจ้าแผ่นดินเหมือนกัน ลางทีครั้งโน้นจะได้แต่งบรรณาการไปก้องด้วยส่วนหนึ่งกระมัง การขนานพระปรมาภิไธยเปนจีนนั้นดูก็เปนการจำเปน ด้วยหนังสือจีนเขียนภาษาต่างประเทศไม่ได้ อาศรัยเรื่องซึ่งกรมพระนเรศรตรัสเล่าให้ฟัง ว่าเมื่อครั้งประทับเปนราชทูตอยู่ ณ เมืองอังกฤษ ถึงวันประสูติก็ทรงเชิญราชทูตเมืองต่าง ๆ มาเลี้ยงดู ราชทูตเมืองจีนเขียนคำถวายพระพรลงในพัดด้ามจิ้วมาถวาย ลงพระนามว่า นา-ลี-แฉ ทูลว่าหาคำซึ่งใกล้พระนามได้ที่สุดเพียงเท่านั้น อันพระเจ้าแผ่นดินกรุงรัตนโกสินทร์ของเรา ซึ่งบัญญัติเปนแซ่แต้ เหมือนพระเจ้ากรุงธนบุรีนั้น จะสมมตว่าเปนแซ่อะไรก็ได้ ด้วยเราไม่มีแซ่เหมือนอย่างจีน แต่เราชอบกันว่า ถ้ากษัตริย์ผู้ครองแผ่นดินเปนวงศ์เดียวต่อกันยืดยาวแล้วเปนดี จึ่งได้บัญญัติให้พระเจ้าแผ่นดินของเราทุกพระองค์เปนแซ่แต้ เหมือนหนึ่งพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าก็นับว่าเปนวงศ์พระเจ้าอู่ทองตลอดมา แต่ที่จริงหาใช่ไม่ เปลี่ยนไปเปนหลายพระวงศ์ อันพระนาม ฮุด นั้น หมายเอาทรงพระผนวชในพระพุทธศาสนาแน่ แต่เห็นจะมีความหมายอยู่พระนามเดียวเท่านี้ ส่วนพระนาม ฮั้ว หรือ ฟ้า นั้น เห็นจะไปได้แก่พระนาม พระพุทธยอดฟ้า เข้าโดยบังเอิญ เพราะพระนาม พระพุทธยอดฟ้า นั้น บัญญัติขึ้นภายหลังเมื่อในรัชชกาลที่ ๓ เอาพระนามพระพุทธรูปสนองพระองค์ ซึ่งได้ทรงสร้าง แล้วประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามเปนนิมิตร โดยได้ยินพูดกันว่าในเวลาโน้น คนเรียกรัชชกาลที่ ๑ กันว่าแผ่นดินต้น เรียกรัชชกาลที่ ๒ ว่าแผ่นดินกลาง เปนเหตุให้/*127ทรงพระราชวิตกว่า แผ่นดินของพระองค์จะมิตกเปนแผ่นดินปลายไปหรือ จึงทรงบัญญัติให้ใช้พระปรมาภิไธยตามพระพุทธรูปสนองพระองค์ รัชชกาลที่ ๑ ให้เรียก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอฟ้าจุฬาโลก รัชชกาลที่ ๒ ให้เรียก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย จะได้เรียกพระนามเช่นนั้นมาแต่ปัจจุบันสมัยแห่งรัชชกาลทั้งสองนั้น ก็หามิได้ เสียดายที่พระตราอันเปนอักษรจีนซึ่งท่านส่งไปให้ดูแต่ก่อน หย่อนความเอาใจใส่ไปเสียหน่อย ไม่ได้ส่งไปไห้พระเจนจีนอักษรช่วยพิจารณา แต่ไม่ไปไหนเสีย ถ้าท่านอยากรู้ จะเลือกหยิบเอาพระตราซึ่งเปนอักษรจีนส่งไปอีกทีก็ได้ ฉันจะให้พระเจนจีนอักษรช่วยตรวจดู หรือท่านจะส่งไปเองก็ได้เหมือนกัน ลำบากหน่อยที่พระตราเหล่านั้นโดยมากเปนอักษรตัวยี่ แต่พระเจนมีตำรา อาจค้นคว้าเอาได้มาก จะขาดบ้างก็น้อย คงดีกว่าไม่รู้อะไรเสียเลย
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่มีเมตตาส่งสำเนาคำปรึกษา ในเรื่องส่งก้องเมืองจีนในรัชชกาลที่ ๕ ไปให้ดู ฉันไม่เคยเห็น เปนแต่เมื่อเล็กๆ เคยได้ยินโจษกันถึงเรื่องจีนทวงก้อง และได้ปรึกษาเกาซิลกันเปนการใหญ่ แต่คำปรึกษาจะเปนประการใดหาทราบไม่ ในปึ๊งที่ ๒ ซึ่งมีจดไว้ข้างหน้าว่าใครเห็นควรไปไม่ควรไปและควรรอนั้น ฉันอ่านข้อความในความเห็น เห็นเปนว่าจดผิดอยู่ ๒ ชื่อ คือพระดำริสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์กับความเห็นพระยาธรรมจรรยานุกูลมนตรี จดว่าไม่ควรไป แต่อ่านข้อความเห็นเปนว่าควรรอฟังหนักเบาดูก่อน ในการที่มีทวงก้องจนถึงได้ปรึกษาหารือกันนั้น เปนเหตุพอที่ส่องให้เห็นว่า การขนานพระปรมาภิไธยและทำพระตราเปนอักษรจีนเตรียมขึ้นไว้นั้น เปนการกระทำด้วยมีมูล ไม่ใช่เหลวไหล อนึ่ง ในปึ๊งที่ ๓ จดนามสกุลพระยาอภัยรณฤทธิลงไว้โดยคาดคะเนว่า ยมาภัย นั้นผิด ที่แท้พระยาอภัยรณฤทธิเปนลูกเจ้าพระยาภูธราภัย ชื่อ แย้ม นามสกุลต้องเปน บุญรัตพันธ์ ได้ส่งหนังสือทั้งนั้นกลับคืนมานี้แล้ว
/*128มณฑป ทางบาลีว่าเปนโรงกำมลอ ปราสาท เปนเรือนชั้น หลังคาตัดก็ได้ บุษบก ชื่อเปนทำด้วยดอกไม้ รถซึ่งทศกรรฐชิงมาได้จากกุเปรันเรียกว่า บุษบกเกสร สมเปนว่าแต่งที่นั่งด้วยดอกไม้ ดูล้วนแต่ไม่จำต้องเปนยอดทั้งนั้น คำเรือนยอดในภาษาบาลีกี คือ กูฎาคาร แต่ไม่ได้เอามาใช้
ถะ ที่ว่าเปนคำเดียวกับ ถูป ไม่สมัครลงเนื้อเห็นด้วย เกรงว่าเห็นเสียงใกล้กันก็จะลากเอาไปใส่กันเข้า ถะ ไปทางปราสาท ถูป เปนกองดิน ผิดกันมาก ดูเหมือน ถูป คือ พระสถูป ข้างจีนก็มี แต่เขาจะเรียกอะไรไม่ทราบ
ข้าวจ้าวข้าวเหนียว เคยคิดมาทีหนึ่งแล้ว ถามทางลาวเขาก็มีคำ ข้าวจ้าวข้าวนึ่ง ข้าวนึ่งคือข้าวเหนียว นึกว่าข้าวจ้าวเปนข้าวที่จ้าวชอบกิน แต่ท่านบอกให้คราวนี้ว่า ข้าวจ้าว เปนคำอาหม หมายความว่าข้าวที่ใช้หุงต้ม ดีกว่าที่คิดคาดมาแต่ก่อนมาก พูดถึง ข้าว จะขอความช่วยแต่ท่านต่อไปอีก ได้เห็นหนังสือแจกงานศพเจ้าแก้วนวรัฐ ว่าด้วยพิธีต่าง ๆ ทางเมืองอุบล ในนั้นมีคำว่า ข้าวพอเม่า ก็มาสดุดใจ ด้วยแต่ก่อนร่อนชะไรเข้าใจแต่เผินๆ ว่า ข้าวเม่า เปนชื่อข้าวชะนิดเม็ดแบน ๆ บัดนี้มารู้สึกขึ้นว่า เม่า นั้นเปนการกระทำ จึ่งนึกไปว่า ข้าวเม่า นั้นเขาตำ น่าจะเปน เม่า แปลว่า ตำ แต่ทราบมาก่อนนั้นว่า ตำ เขาว่า แดก จึ่งพาให้สงสัย ทราบแน่อย่างไรไม่ได้ เพราะฉะนั้น ถ้าท่านพบคนที่เขาอยู่ทางลาวกาว ก็ช่วยถามเขาบอกให้ทราบด้วยว่า เม่า หมายว่ากะไร แดก หมายว่ากะไร
<นริศ>
/*129ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ กันยายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
เครื่องยอดนั้นนึกขึ้นมาได้อีก ๓ อย่าง
๑. ธรรมาสน์ยอด ที่ไม่มียอดก็ถมไป ทั้งที่มียอดและไม่มียอดก็เรียกกันแต่ว่า ธรรมาสน์ เท่านั้น เว้นแต่จะพูดกันให้เข้าใจแจ่ม ที่มียอดจึงเรียกว่า ธรรมาสน์ยอด
๒. สังเค็ตยอด คือสิ่งซึ่งพระขึ้นไปนั่งสวดได้สี่รูป เปนอันเดียวกันกับ เตียงสวด หรือ ร้านสวด ในการศพ เว้นแต่ทำให้ประณีตขึ้น มียอดดุจปราสาทก็มี ไม่มียอดก็มี ก็เรียกกันแต่ว่า สังเค็ต ที่มีคำว่า ยอด เติมเข้าไปด้วยก็จำเพาะแต่ที่มียอด เปนอย่างเดียวกันกับธรรมาสน์ คำว่า สังเค็ต มาแต่สังคีต และ เครื่องสังเค็ต ซึ่งใช้ในการทำบุญศพ ก็เพราะไปเที่ยวยืมเอาสังเค็ตมาใส่ของหามเข้ากระบวนแห่ศพ สิ่งที่เรียกชื่อว่าสังเค็ตนั้น อาจเห็นตัวอย่างได้ที่พิพิธภัณฑสถาน ที่นั่นมี ตั้งอยู่ที่ปัจฉิมาภิมุข การสวด ๔ รูปขึ้นร้าน ขึ้นเตียง ขึ้นสังเค็ตนั้น เปนการธรรมดาทีเดียว ไม่ว่างานมงคลหรืองานศพก็ทำเช่นนั้น ที่สวดสิบรูปยี่สิบรูปนั้น โอนเอาการฝึกหัดซักซ้อมที่วัดมาทำ ครั้งพุทธกาลมีแต่เลี้ยงพระ ไม่มีสวดมนต์
๓. เมรุ คำนี้เรียกชื่อตามแผนผัง ซึ่งปลูกมีเรือนยอดอยู่กลาง มีคดซ่างปลูกล้อมตลอดจนเปนกำแพง อย่างที่ถูกถ้วนจะต้องเปนล้อม ๗ ชั้น อย่างเดียวกับเขาพระเมรุตั้งอยู่กลาง มีเขาสัตตบริพันธ์ล้อมฉะนั้น ทีหลังลดลงจนไม่มีอะไรล้อมเลยก็คงเรียกว่า เมรุ
<นริศ>
/*130กรมศิลปากร
วันที่ ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๖ และวันที่ ๓๐ กันยายน รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานรับสารภาพผิด ในความเขลาของข้าพระพุทธเจ้า ที่มิได้เฉลียวนึกถึง พระนามพระพุทธยอดฟ้า ว่าเป็นพระนามที่ถวายขึ้นภายหลัง เมื่อทรงพระกรุณาทักขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้สำนึกว่าที่กราบทูลไป เปนความเข้าใจผิดโดยแท้
เรื่องจิ้มก้อง ที่ทรงพระเมตตาประทานเค้าเงื่อนมาให้ข้าพระพุทธเจ้า มีประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะข้าพระพุทธเจ้ากำลังค้นหาเรื่อง เพื่อเรียบเรียงตำนานศุลกากร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะรวบรวมเรื่องการแต่งสำเภาไปค้ายังประเทศจีนเข้าด้วย แต่เรื่องการค้าขายและการเก็บภาษีศุลกากรของไทย ดูเป็นเรื่องยุ่งยากมาก เพราะไปพัวพันเข้ากับการค้าของคลังสินค้า และเรื่องแบ่งแยกหน้าที่บังคับบัญชาการเก็บภาษีเป็นหลายกรม แม้เพียงในรัชชกาลที่ ๕ นี้เอง ก็ค้นหาเรื่องราวไม่ได้ชัด ข้าพระพุทธเจ้าเคยทูลถามพระองค์เจ้าพร้อมพงศ์ ทรงอธิบายว่า แต่เดิมกรมศุลกากรเมื่อยังไม่ตั้งกรมขึ้นกับใคร ก็ได้ความว่าขึ้นกรมท่า และกลาโหม แยกเป็นสินค้าข้าวขาออกส่วนหนึ่ง และภาษีร้อยชักสามส่วนหนึ่ง แต่ส่วนไหนจะขึ้นใครก็จำไม่ได้ คิดด้วยเกล้าฯว่า ท่ากรุงเทพฯ ภาษีทั้งขาเข้าขาออกควรจะเป็นกรมท่า ในหัวเมืองปักษ์ใต้ควรจะเป็นกลาโหม แต่เหตุไฉนกลาโหมจึงเข้ามาเกี่ยวข้องกับทางท่ากรุงเทพ ฯ ด้วย เมื่อตรวจดูหนังสือเก่า กลับปรากฏว่า สินค้าขาออกนอกจากข้าว เป็นภาษีผูกขาด ให้รายชื่อเจ้าภาษีไว้เป็นแถว ข้าพระพุทธเจ้าได้ต้นหนังสือของพระยาราชภักดีไว้ฉะบับหนึ่ง ประทับตรานกวายุภักษ์ แต่ในที่นั้น พระยาราชภักดีเป็นผู้บังคับบัญชาภาษี/*131ข้าว ในเอกสารลางฉะบับ ปรากฏว่า เจ้าเมืองจันทบุรีนำส่งเงินค่าภาษีศุลกากรกรมท่าๆนำส่งกรมศุลกากร ลางฉะบับกลับปรากฏว่า เงินค่าภาษีสุราต่างประเทศที่กรมศุลกากรจัดเก็บเมื่อ ร.ศ. ๑๑๑ นี้เอง ก็มีนายอากรสุรามารับเอาไปเป็นรายได้ของนายอากรเอง เรื่องออกจะยุ่งยากเป็นที่สุด ข้าพระพุทธเจ้าพยายามสาวคำว่า จังกอบ ที่ปรากฏในครั้งแรกก็คือ จกอบ ในศิลาจารึก ศาสตราจารย์เซเดส์ ว่าเป็นภาษาเขมร หมายความว่า ภาษีเก็บจากสัตว์พาหนะและสิ่งของที่นำเข้ามา ท่าทีจะเป็นภาษีผ่านด่าน (ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยอยู่ว่า จกอบ จะไม่ใช่ภาษาเขมร) ตกมาถึงหนังสือกฎหมายเก่า ในลักษณะพระธรรมนูญ เกิดมี ขนอน ขึ้นอีกคำหนึ่ง ลางทีก็ใช้ควบไปกับคำว่า จังกอบ ขนอน น่าจะเป็นสถานที่เก็บจังกอบ แต่ในลางแห่งกลายเป็นตัวภาษีไป เป็นอากรขนอนตลาดค่าที่เชิงเรือน มาในกรุงรัตนโกสินทร ขนอน หายไปกลายเป็นด่านภาษี จังกอบก็เป็นค่าภาษีปากเรือ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ขนอน มากลายเป็นด่าน เพราะขนอนกับด่านจะอยู่ใกล้กัน นานเข้าขนอนก็หายไปเหลือแต่ด่าน สอบคำ ด่าน ได้ความว่าเดิมแปลว่า ทาง ที่มากลายเป็นด่านคอยก็ไม่แปลก เพราะคงไปตั้งอยู่ต้นทาง แต่ที่กลายมาเป็นด่านภาษีนี้ ได้ความว่าทางภาคอีศานก็เรียกด่านเหมือนกัน ต่อมาพบแต่คำว่า ภาษี และ อากร ทั้งสองประเภทนี้ ส่วนมากคงเป็นภาษีผูกขาด จะต่างกัน ภาษีเรียกเก็บผ่านด่าน ส่วนอากรเรียกเก็บจากที่เกิด ส่วนจังกอบหายสาปศูนย์ไป แต่มาเกิดใหม่กลายเป็นเงินบำรุงท้องถิ่นที่หัวหิน ส่วนภาษีอากรในเวลานี้ ดูก็จะปน ๆ กันไป เช่นเงินอากรศุลกากร ภาษีรายได้ และอื่นๆ จับเค้าว่าผิดแปลกกันอย่างไรไม่ได้ชัด ทางภาคอีศาน คำว่าภาษีอากรเรียกว่า ส่วย ทั้งนั้น ตรงกับในภาษาจีน ส่วยเป็นภาษีอากรได้ทุกอย่าง ในภาษาไทยใหญ่เรียกภาษีอากรทุกชะนิดว่า ขอน รูปคำคล้าย ขนอน มาก ผิดกันแต่เพียงไม่ได้เป็นคำยืดเท่านั้น
/*132ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามชาวภาคอีศาน และชาวพายัพหลายคนถึงคำว่า ข้าวเม่า ก็แปล เม่า ไม่ออก ค้นในพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นต่างๆ คงพบในภาษาไทยย้อยและภาษาผู้ไทยขาว แต่ไม่แปลคำว่า เม่า กลับไปอธิบายถึงลักษณะข้าวเม่าเสีย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เม่า จะเป็นคำที่ลืมกันเสียแล้ว จึงแปลกันไม่ได้ ถ้าว่าโดยเสียง อาศัยยึดเอาลักษณะของข้าวเม่าลางประการเป็นแนวค้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่า มาง กับ เมา จะเป็นคำเดียวกัน เพราะเมื่อออกเสียง มาง ให้ขึ้นจมูกหนัก เสียงก็เพี้ยนเป็นลงท้ายด้วยเสียงสระ ในภาษาไทยก็มีคำซ้อนว่า บางเบา ในภาษาอาหม มาง แปลว่าบาง และแปลว่าทำให้แตกด้วย ใช้ทิ่มตำ (to break by poking at) ดูก็ใกล้ไปทางว่า ทุบ หรือตำให้แตกเป็นแผ่นบาง แต่ก็เป็นเดา ซึ่งอาจผิดพลาดได้ง่าย ทั้งนี้การจะควรประการไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
คำว่า แตก สอบถามชาวอีศานก็อ้ำอึ้ง ชี้แจงอย่างไม่รับรองว่า เห็นจะแปลว่า ตำ เพราะ ข้าวแตกงา ต้องตำเสียก่อนแล้วจึงสลัดงา ยังมีคำอยู่อีกคำหนึ่ง คือ ปลาร้า ซึ่งชาวอีศานเรียกว่า ปลาแดก ว่าต้องเอาปลาไปตำเสียก่อน ผู้บอกจึงยืนยันว่า แดก เห็นจะแปลว่า ตำ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า แตก ถ้าแปลว่า ตำ ทำไมจึงไม่ใช้ว่า ตำ ลางทีจะเป็นลักษณะตำชะนิดที่ทำให้แหลก เพราะ แตกกับ แหลก เสียงก็ใกล้กันมาก ในภาษาชาวพายัพมีคำว่า แต้ก หมายความว่า ตำ ใกล้กับคำ กระแทก มาก ทั้งมีคำซ้อนว่า กระแทกแดกตำ อยู่ในภาษาด้วย
พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่องสังเคตมาให้ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ากำลังค้นหาที่มาของคำนี้อยู่ เพราะไม่ทราบเกล้าฯ ว่าเป็นอะไรแน่ ถามพระสารประเสริฐก็ว่าไม่มีในภาษาบาลี และก็ไม่ทราบเกล้าฯ ว่าอะไรเหมือนกัน นอกจากเห็นเรียกสิ่งของที่ทำบุญถวายพระในพิธีศพ พวกเข้ารีดเคยเรียกที่ตั้งศพว่า สังเคต เป็นการกลายความหมายไปอีกชั้นหนึ่ง ถ้าข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้รับพระอธิบาย ก็คงค้นไม่พบคำนี้เป็นแน่
/*133ข้าพระพุทธเจ้าอ่านรายงานของกับตันบารนี ตอนหนึ่งว่า ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าทรงฉลองพระองค์ แต่ไม่มีเสื้อทำด้วยผ้ามัสลินอย่างบางคลุมทับเหมือนพวกแขกชั้นสูงในเมืองสุหรัด ดูเค้าเสื้อบางนี้อาจเป็นครุยก็ได้
ในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่ง กล่าวว่า ธรรมเนียมทมิฬ ถ้าอยู่ฉะเพาะหน้าผู้ใหญ่ จะต้องเปลือยกายตั้งแต่บั้นเอวขึ้นไปถึงศีร์ษะ พราหมณ์จะเข้าไปในเทวาลัย นำอาจารย์หรือเข้าไปหาอาจารย์ หรือเข้าไปฉะเพาะพระพักตร์เทวรูป ต้องถอดเสื้อออกพันพุง ชาวนาถ้าเห็นข้าราชการเดินใกล้เข้ามาหาตน หรือชาวนาจะเข้าไปในโรงศาล ต้องเอาผ้าโพกออก ถ้ามีเสื้อผ้าก็ต้องปลดออกคาดพุง เมื่อมหาราชาแคว้นไมโสรออกขุนนาง ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ๒-๓ คนเท่านั้น ที่ห่มผ้าเฉวียงบ่าไว้ ข้าราชการนอกนั้น ถ้ามีเสื้อผ้าอยู่ก็ต้องเอาออกคาดพุง ธรรมเนียมนี้ใกล้มาทางถอดเสื้อครุยคาดพุง เมื่อคราวพระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยายมราช มีผู้เล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เจ้าหน้าที่คนซึ่งสวมครุยเข้าริ้วกระบวนแห่ เมื่อเสร็จการแห่แล้ว ได้ถอดครุยม้วนอย่างคล่องแคล่วรวดเร็ว แล้วเอาคาดพุง ข้าราชการที่นั่งคอยเฝ้าอยู่เห็นเป็นขัน ถึงกับหัวเราะกันก็มี ทั้งนี้ก็เพราะไม่ทราบธรรมเนียมที่มีมา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*134ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๙ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒ ตุลาคม ได้รับแล้ว
คำ จิ้มก้อง ทำให้สดุดใจสงสัยว่าจะแปลว่ากะไร ครั้นได้พบพระเจนจีนอักษรจึ่งถามดู ได้ความว่า จิ้ม แปลว่า ให้ ก้อง แปลว่าของกำนัล ซ้ำแกได้อธิบายให้ฟังอีก ว่าถ้าแกจัดของอะไรมาให้ฉัน ก็เรียกว่าจิ้มก้องเหมือนกัน เพราะฉะนั้นในคำว่าจิ้มก้อง ไม่เปนความร้ายแรงอะไร เว้นแต่คำ ขอหอง นั้น อาการหนัก เพราะ หอง แปลว่า แต่งตั้ง เขาจึ่งตั้งมาให้เปน เซียมโล ก๊กอ๋อง ตกเปนเมืองประเทศราชขึ้นเมืองจีน จิ้มก้องจึงตกเปนส่งบรรณาการมีกำหนด ๓ ปีต่อครั้ง จนถึงทวงกันขึ้น หากเปนความเข้าใจกันไปนอกคำเท่านั้น ถ้าไม่ได้ขอหองเปนช่องที่สมควรแล้วจัดของไปจิ้มก้อง ก็ไม่มีโทษอะไร
ท่านคิดจะแต่งตำนานศุลกากรนั้นดี แต่ฉันจะช่วยท่านไม่ถนัด ด้วยเปนเรื่องที่ไม่เคยคิดไม่เคยค้น ได้แต่จะบอกเค้าคำและความเท่าที่เคยทราบและคิดเห็น พอเปนเครื่องประดับปัญญาบารมีของท่านเท่านั้น ดังต่อไปนี้
คำ ศุลกากร เปนคำที่เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ผูกตั้งขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ ชี้ตัวได้ทีเดียว ก่อนนี้ดูเหมือนจะเรียกว่า ภาษีขาเข้าขาออก
ชื่อกรมท่านั้น คงได้เปลี่ยนมาถึงสามยก สังเกตชื่อเสนาบดี เห็นเปนว่าเดิมกรมนั้นคงมีชื่อว่ากรมพระคลัง ทีจะมีหน้าที่เก็บเงินทุกอย่างในแผ่นดิน แล้วหลุดไปคงเหลือแต่เก็บภาษีขาเข้าขาออก จึงได้ชื่อว่ากรมท่า แล้วภาษีขาเข้าขาออกก็หลุดไปอีก แต่เพราะรู้จักกับพวกต่างประเทศ ซึ่ง/*135เดินเรือเข้ามาค้าขายมาก จึงให้ทำธุระติดต่อกับชาวต่างประเทศ ชื่อกรมก็กลายเปนกรมต่างประเทศ และกระทรวงการต่างประเทศ เปนที่สุด
กรมพระคลังมหาสมบัติ ซึ่งมีพระยาราชภักดีเปนเจ้ากรม คิดว่าแต่ก่อนเห็นจะไม่มีหน้าที่เก็บส่วยสาอากร จะมีหน้าที่แต่เปนผู้รักษาเงิน ซึ่งกรมพระคลังเก็บส่งมาให้ ทั้งมีหน้าที่แต่จ่ายตามรับสั่งพระเจ้าแผ่นดิน ทีหลังแก้ไขให้อำนาจพระยาราชภักดีเก็บส่วยสาอากรลางอย่างได้ด้วย
คำว่า ด่าน เห็นเดิมจะไม่ใช่ที่เก็บเอาเงิน เปนที่ตั้งกองรักษาเขตต์แดน มีคำอยู่ว่า เมืองหน้าด่าน หรือชื่อเมืองก็มี เช่น เมืองด่านซ้าย แล้วเอาพนักงานเก็บเอาเงินไปฝากเข้า ด้วยเปนการง่าย ไม่ต้องปลูกที่พักอีกต่างหาก แต่การเก็บเอาเงินแรงกว่า เพราะมีการทำทุกวัน จึงลากเอาด่านมาเปนที่พักเก็บเอาเงินไปเสีย
คำว่า ภาษี เปนภาษาอะไรก็ไม่ทราบ เห็นจะไม่ใช่หมายความว่าเงินที่เก็บเอา คงจะแปลว่าใหญ่ ว่ามาก มีอย่างในกฎมณเฑียรบาลว่า ทรงพระกรุณาให้เอาช้างใส่งาด้วยพระที่นั่งไซ้ ช้างนั้นมีภาษี ช้างพระที่นั่งต่ำตาให้ทูลขอถวายชีวิตร อีกบทหนึ่งว่า อนึ่งพระที่นั่งเสดจ์เข้าต่อเถื่อน และเถื่อนมีภาษี พระที่นั่งต่ำตาอย่าควาน ๆ อย่าให้ขอ อนึ่งจะทรงบาศแลเถื่อนมีภาษีก็ดี ตรัสเรียกบาศอย่ายื่น ที่มาเข้าใจว่าเปนเงินเก็บเอานั้น น่าจะหลงเลื่อนความหมายมาจากคำ ประมูลภาษีอากร ประมูล ก็คือประมวล เปนความหมายว่ารวบรวมอาการส่วนใหญ่หรือส่วนมาก
การเก็บอากร ถ้าว่าตามรูปการก็เปนสองอย่างเท่านั้น คือ อากรภายใน ได้แก่การเก็บค่านาเปนต้นนั้นอย่างหนึ่ง กับ อากรภายนอก ได้แก่ภาษีขาเข้านั้นอย่างหนึ่ง แล้วก็เปลี่ยนแปลงไปตามกาล ตามเอกสารที่ท่านพบนั้นเปนเรื่องผันแปรแก้ไขไปให้สมควรแก่การแล้วทั้งสิ้น ถ้ารู้ตลอดไปได้ทุกระยะก็ดี แต่กลัวจะไม่ได้ ด่านภาษีที่ตั้งอยู่ตามแม่น้ำลำคลองก็คือด่านภาษีขาเข้าที่ชายแดนนั้นเอง แต่ทำไมจึงเลื่อนเข้ามาข้างในไม่ทราบ /*136เก็บภาษีภายในขึ้นเปนสองซ้ำ ไม่เห็นดีอะไร ส่วนอากรผูกขาดนั้นเจ๊กเขาขอ เช่น อากรรังนก เปนต้น แต่ก่อนเราก็ไม่เคยได้ เขาขอผูกไปเราก็ได้เงินขึ้นเปนอติเรกลาภ จึ่งอนุญาตให้ผูกขาดไป เหล่านี้เปนเรื่องแก้ไขเพิ่มเติมทั้งนั้น
คำ จังกอบ พบมาแต่ก่อนก็ผ่าน ๆ ไป จนกระทั่งเห็นเอาใช้ที่หัวหินจึ่งสดุ้งใจขึ้น ครั้นไปเฝ้าเยี่ยมกรมพระนราธิป ที่ฉอำ ก็ไปงัดขึ้น ท่านตรัสบอกว่าเปนคำมลายู หมายถึง พังงา คือคันที่ถือหางเสือเรือ เห็นไกลมาก ควรจะดูสอบพจนานุกรมภาษามลายู แต่ฉะบับที่บ้านไม่มีก็เลยระงับ ครั้นพบคำ จกอบ เข้าในหนังสือจารึกศิลา จำหน่ายว่าเปนภาษาเขมร ก็ได้พลิกพจนานุกรมภาษาเขมรดู แต่ไม่มี การที่ไม่มีก็ไม่ประหลาดอะไร อาจเปนคำเก่าซึ่งตายแล้ว เขาไม่เอามาลงไว้ในพจนานุกรมก็ได้ แต่นั้นก็ได้ตั้งหน้าสังเกตคำ จังกอบ ว่าจะหมายความว่ากะไร แต่จับไม่ได้นอกจากว่าเปนการเก็บเงินอย่างหนึ่ง กลัวจะเปนคำเดียวกับอากร อากร เปนภาษามคธ จังกอบ เปนภาษาไทย หรือเขมร อะไรก็ตามที
ขนอน มีคนบอกว่าคือ ตลาด แต่ฉันไม่สู้เชื่อ เพราะยังจับหลักว่าเปนเช่นนั้นไม่ได้แม่น ให้สงสัยไปว่าจะเปนอันเดียวกับที่เรียกว่า ด่าน คือที่เก็บอากรนั้นเอง ทั้งนี้ก็ต้องกับความเห็นของท่าน ซ้ำท่านค้นคำ ขอน มาได้ ว่าหมายถึงอากรต่าง ๆ เมื่อยืดคำนั้นก็เปน ขนอน ก็เปนที่เก็บอากรสบกันเข้าด้วย อย่างเดียวกับ เกย = เขนย
ส่วย ฉันเคยคาดมาแต่ก่อนว่า จะเปนคำเดียวกับ ชำร่วย=ชร่วย คือช่วย แต่ท่านมาค้นพบว่า ส่วย เปนคำจีน ที่ฉันคาดไว้แต่ก่อนก็เปนล้มไป
ข้าวเม่า เอาเปนตกลงว่า เม่า แปลว่าทำให้แบน จะทำด้วยวิธีไรก็ตามแต่จะทำได้ แดก แปลว่า ทำให้แหลก ตรงกับคำ ตำ แน่
เสื้อครุย แต่ก่อนข้าราชการจะใส่กันอย่างไรไม่ทราบ ทราบว่า ข้าราชการเฝ้ากันตามปกตินั้น เนื้อเถะ และทราบว่าหมอช้างที่ขี่ช้างผัดพาน/*137หน้าพลับพลาก็ใส่เสื้อครุยดันเข้าไปกับเนื้อ มีพวงมาลัยสวมข้อมือ จะว่าข้าราชการทั้งปวงใส่เสื้อคลุยกับเนื้อเหมือนกันก็สงสัย จะไม่มีเสื้อในใส่ชั้นหนึ่งก่อนทีเดียวหรือ เสื้ออย่างน้อยก็มีมานานแล้ว นี่แหละเขียนรูปเรื่องพงศาวดารจึงยากนัก ฉันกลัวเต็มที ด้วยเราไม่รู้ว่าเวลานั้นเขาแต่งตัวอย่างไรกัน
ว่าถึงส่วนเมืองเรา อันเสื้อครุยนั้นจัดว่าเปนยนิฟอม ใช้อยู่สามวิธี สวมสองแขนแสดงว่าอยู่ในหน้าที่ ม้วนคาดพุงแสดงว่าอยู่นอกหน้าที่ สวมแขนเดียวอีกแขนหนึ่งพาดเฉียงบ่า แสดงว่าอยู่ในหน้าที่เข้ากรรม
ธรรมเนียมปลดผ้าโพก ที่ท่านเล่าก็เท่ากับลดร่มหุบ การถอดเสื้อออกคาดพุงที่ท่านเล่า ก็เท่ากับลดผ้าขาวม้าพาดบ่าลงคาดพุง ไม่ผิดไปจากทางข้างไทย ที่ผิดไปตรงกันข้ามนั้นมีพม่า ฉันไปเห็นก็นึกขัน ด้วยปกติของพวกพม่าเขานุ่งลอยชายกัน ถ้าใครโจงกระเบนแล้วเปนว่าเตรียมตัวจะชกต่อยตีรันฟันแทง ตกว่าเปนนักเลง ถ้ามีผู้มีอำนาจวาสนามาพะเข้าก็ต้องปลดชายกระเบนเปนเคารพ ตรงข้ามกับทางเรา ถ้านุ่งลอยชายอยู่ผู้มีอำนาจวาสนามาพะเข้า ก็ต้องรวบชายโจงกระเบน
<นริศ>
/*138กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๙ เดือนนี้ ทรงพระเมตตาตรัสด้วยเรื่องจิ้มก้อง เรื่องภาษีอากร และเรื่องอื่น ๆ ประทานมายังข้าพระพุทธเจ้านั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำ ก้อง ข้าพระพุทธเจ้าสอบพจนานุกรมภาษาจีน อังกฤษ หลายฉะบับ แปลความไปในทำนองเดียวกันหมดว่า to offer to a leige lord things for service; contributions from fiefs to their proper rulers; taxes in kind levied in early days; presents from nations given in homage; to present as a tribute to a superior, to bestow, to offer, to present ตามคำอธิบายนี้ ก้อง ในภาษาจีน เป็นคำที่มีใช้มาแต่โบราณสมัยเลียดก๊กราว ๒๐๐๐ ปีมาแล้ว มีหลักฐานอยู่ในคัมภีร์ซู้เกง ได้แก่สิ่งของซึ่งเมืองประเทศราชนำมาบรรณาการผู้เป็นนายคุ้มครองตน แทนการเกณฑ์กำลังมาใช้งานหรือช่วยเหลือผู้เป็นนาย เมื่อรวมความ ก้อง ก็เท่ากับส่วยในความหมายข้างไทย ที่แปลว่า กำนัล จะเป็นความหมายที่เลือนมาเสียแล้ว
คำว่า ภาษี ที่ทรงสันนิษฐานว่า จะหมายความว่าใหญ่ ว่ามาก ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยกับกระแสพระดำริ เพราะในพระบรมราชาธิบาย ในสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เรื่องเปลี่ยนแปลงแก้ไขการปกครอง ว่าภาษีคือ เป็นอากรที่เกินที่เรียกมาแต่ก่อน เป็นของเกิดขึ้นใหม่เหมือนหนึ่งเป็นกำไร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะให้เห็นว่า เงินเก่าเท่าใด เกิดขึ้นในรัชชกาลของท่านเท่าใด ในภาษามลายูมีคำว่า basi แปลว่าเงินที่ตั้งไว้ให้เกินหรือสูงกว่าที่กะไว้ เพื่อเผื่อเหลือเผื่อขาด /*139an allowance over or above the calculated amount; a small extra allowance to allow for contingencies or to keep on the safe side in matters of expenditure คำในภาษามลายูคำนี้ ที่แปลร่วมกันหลายฉะบับว่า ขุ่น ก็มี อาจเป็นคำของมลายูโดยแท้ ส่วนที่แปลว่า เงินจำนวนเกิน มีแปลไว้ในพจนานุกรม มลายู-อังกฤษ ของวิลกินสันเล่มเดียว จึงน่าจะเป็นคำมาจากภาษาอื่นอีกต่อหนึ่ง และอาจมาจากภาษาอาหรับก็ได้ เพราะคำที่เกี่ยวกับการปกครองและภาษีอากร ในภาษาอินเดียและมลายูมักยืมเอาคำอาหรับมาใช้ เช่น อาสิน ในภาษามลายูว่า hasil แปลว่าผลประโยชน์ที่เกิดจากที่ดิน ก็เป็นภาษาอาหรับ นายแลงกาต์รับจะค้นหาคำว่าภาษีในภาษาอาหรับให้ข้าพระพุทธเจ้า
เรื่องคำ ชา พระยาอุปกิตค้นในภาษาเขมร พบแปลว่าเป็น ว่าดี ชา ที่แปลว่าเป็น น่าจะเป็นบาลี ส่วนชาที่แปลว่าดี ให้ตัวอย่างว่า นักชา คือคนดี ถ้าเช่นนั้น เด็กชา ก็น่าจะเป็นเด็กดี
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่อง ใบหนาด และเรื่องขมิ้น ซึ่งพระยาวินิจวนาดรจดมาให้ข้าพระพุทธเจ้า และเรื่องตำนานศุลกากร ตอน ๑ ถึง ๓ มาในซองนี้ การจะควรสถานไรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*140หนาด
หนาดใหญ่ พิมเสน (ไทย) หนาดหลวง
กำพอง (พายัพ) จะบอ (ไทยปัตตานี)
ตั้วโฮงเซ้า (จีนกรุงเทพ ฯ)
(Blumea balsamifera)
หนาด เป็นพันธุ์ไม้ของถิ่นหิมพานต์ตอนนีปอล แลตอนติดต่อลงมาทางอัสสัมพม่า แหลมอินโดจีน (รวมทั้งประเทศไทย) ชะวา แลฟิลิปปินส์
ทุกส่วนของหนาดมีกลิ่นการบูร ใบใช้ทำยาแก้ไข้ แก้ปวดท้อง ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ โรคเหน็บชา ยาขับเหื่อ และใช้ภายนอกสำหรับเป็นยาห้ามเลือด แก้ปวดศีร์ษะ ม้ามบวม โรคขัดข้อ ฯลฯ ในประเทศไทยใช้ใบหนาดเป็นยาสูบ แก้ริดสีดวงจมูก ใบหนาดใช้กลั่นการบูรได้ ซึ่งเรียกในวงการค้าว่า Ngai Camphor และพวกจีนถือกันว่า การบูรชะนิดนี้ดีกว่าการบูรญี่ปุ่นมากในการใช้ทำยา
เรื่องที่ว่าผีกลัวต้นหนาด และเพราะเหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น เท่าที่ทราบ หามีปรากฏกล่าวไว้ในตำราต่างประเทศเลย คงมีกล่าวแต่เพียงว่าในประเทศฟิลิปปินส์ถือกันว่า ถ้านำใบหนาดไปกับตัว จะทำให้ปลอดภอันตรายต่าง ๆ ได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ แลในมลายูก็ถือกันว่าป้องกันตัวได้ในเมื่อออกทำการล่าช้างป่า
เหตุที่ผีไม่เข้าดงหนาดอย่างที่นิยายว่า ถ้าจะเดากันเล่นสนุก ๆ ก็ว่าได้ว่า คงเป็นเพราะกลิ่นการบูรของต้นหนาดนั่นเอง สัตว์แมลงต่างๆ เกลียดกลิ่นการบูรเช่นเดียวกัน
/*141ขมิ้น
ขมิ้น (ไทย) เข้ามิ่น (พายัพ)
(Curcuma longa)
เชื่อกันว่า ขมิ้น เป็นพันธุ์ไม้ของทวีปอาเซียภาคตะวันออกเฉียงใต้ และชั้นในภูมิประเทศที่มีอากาศร้อนชื้น แต่ไม่เป็นที่ทราบได้ว่า มีเกิดขึ้นเองในประเทศใดบ้าง คงมีแต่ที่ปลูกกันขึ้น บางทีอาจเป็นพันธุ์ไม้ที่อุบัติขึ้นในไร่สวนก็เป็นได้
ในประเทศอินเดีย มีขมิ้นปลูกกันมากกว่าประเทศใดๆ แลประเทศอินเดียปลูกแลรู้จักใช้ขมิ้นกันมากกว่า ๑๐๐๐ ปี แต่ขมิ้นพันธุ์ดีที่สุด ถือกันว่าเป็นพันธุ์ที่เอาเข้าไปในประเทศอินเดีย จากประเทศจีนหรือโคชินไชนา ในประเทศจีนได้มีความสนใจในเรื่องพันธุ์ขมิ้นกันขึ้นมาก ในแผ่นดินถังซึ่งก็อยู่ในยุค ๑๐๐๐ ปีเศษ เหมือนกัน ขมิ้นมิใช่เป็นพันธุ์ไม้ของประเทศจีน แม้ขมิ้นจะขึ้นได้ดีในลุ่มน้ำยูนนานแลเสฉวน แลปลูกกันทั่วไปในประเทศจีนภาคใต้
Hammerstein กล่าวไว้ว่า ขมิ้นเริ่มเข้าไปในอาฟริกาภาคตะวันออกในศตวรรษที่ ๘ แห่งคฤศศักราช แลเข้าไปในอาฟริกาภาคตะวันตก ในศตวรรษที่ ๑๓ และฉะเพาะอาฟริกาภาคตะวันตก Dalzeil กล่าวไว้ว่า ชาวอาหรับเป็นผู้แรกนำเอาเข้าไป และที่นั้นใช้ขมิ้นฉะเพาะแต่เป็นสีย้อมเท่านั้น
ชาวจีนใช้ขมิ้นเป็นสีย้อมผ้า เครื่องปรุงอาหารให้ชูรส แลใช้เป็นเครื่องยา ในประเทศอินเดียแลประเทศใกล้เคียงก็ใช้ขมิ้น เพื่อประโยชน์เช่นเดียวกัน ในประเทศอินเดีย การใช้ขมิ้นเป็นสีแต้มทาในพิธีกรรมต่างๆ ได้แพร่หลายมาก แลขมิ้นเป็นสิ่งหนึ่งที่ประกอบเครื่องสังเวยเทวดา แลผู้ที่ควรสักการะบูชา เจ้าสาวชาวฮินดูแลชาวมลายูใช้ขมิ้นทาตัว ในเมื่อหา/*142หญ้าฝรั่นไม่ได้ ชาวฮินดูใช้ขมิ้นเป็นเครื่องเจิมหรือทาในพิธีวิวาห์มงคล ในบางส่วนของอินเดีย หญิงฮินดูที่มีสามีแล้ว ใช้น้ำขมิ้นลูบไล้แก้มเมื่อเสร็จงานประจำวันแล้ว ในประเทศชะวา ขมิ้นใช้เป็นเครื่องสำอาง เด็กๆ ที่จะเข้าพิธีสุหนัดทาตัวด้วยขมิ้น เจ้าภาพแห่งการเลี้ยงแขกก็มักทาตัวด้วยขมิ้น ผู้หญิงชาวมลายูบางแห่งอาบน้ำขมิ้น บางแห่งใช้หัวขมิ้นร้อยเป็นพวงห้อยคอเด็กที่เกิดใหม่เป็นเครื่องกันภัย ในนิยายมลายูกล่าวว่า ขมิ้นเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ป้องกันภัยจากจรเข้ เพราะว่าจรเข้สำนึกได้ว่า ครั้งหนึ่งมันเคยมีตาซึ่งประดิษฐ์ขึ้นด้วยขมิ้น เรื่องจรเข้กล้วขมิ้นนี้ ดูเหมือนก็มีในนิยายของชาวไทยเหมือนกัน ขมิ้นยังมีที่ใช้อีกหลายอย่าง ทั้งในทางป้องกันภัย แลในทางทาบำบัดโรค และโดยที่ใช้เป็นยาทาเช่นนี้ จึงไม่เป็นการยากที่การใช้ขมิ้น กลายมาเป็นการใช้เป็นเครื่องสำอาง
ในประเทศไทยทั่วไปในกาลก่อนแลตามชนบทในเวลานั้ นอกจากเป็นสีย้อมผ้าแลเครื่องยาแล้ว ขมิ้นใช้ทาตัวทำนองเป็นเครื่องสำอางอยู่เหมือนกันในบรรดาผู้หญิงแลเด็ก ๆ
ขมิ้นจะเข้ามาเมืองไทยเมื่อใด และใครเป็นผู้แรกนำเอาเข้ามานั้นไม่ทราบ แต่เดาเอาว่า คงเข้ามาแต่ครั้งชาวฮินดูเข้ามาแพร่อิทธิพลในทางวัฒนธรรมในเมืองไทย
ชื่อขมิ้น ของประเทศอื่นไม่เหมือนหรือคล้ายคลึงกับชื่อไทยเลย
/*143ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ปราสาทที่วังเพชรบุรีมีชื่อว่าอะไร จำไม่ได้ ช่วยค้นทำเนียบนามบอกให้ทราบด้วย และถ้ามีรูปฉายปราสาทนั้นอยู่ในหอสมุด ก็ช่วยส่งไปให้ดูด้วย
คำ บุษบง บุษบัน เราเข้าใจกันว่าดอกบัว แต่เมื่อคิดดูก็เห็นว่าเปนแต่ดอกไม้เท่านั้นเอง พระนาม บุษบันบัวผัน นั้นได้ความชัดว่าเปนดอกบัวแท้ ไม่ใช่ซ้ำคำ เปน ดอกบัวสาย แต่ บัวผัน กับ บัวเผื่อน ผิดกันอย่างไร ท่านมีความรู้พอจะบอกได้หรือไม่
ตึกจตุรมุข ที่ท้ายพระที่นั่งสรรเพชรปราสาท ซึ่งได้บอกมาก่อนนั้นมีขนาดเล็กมาก (สังเกตว่าไม่ใหญ่เกินแนวกว้างแห่งมุขหลังพระที่นั่งสรรเพชรออกไป ประมาณทั้งในประธานและมุขโถง ซึ่งต่อแต่ประธาน เห็นจะวัดได้ไม่เกิน ๗ เมเตอร์ เพราะมีขนาดเล็กมาก เขาบอกว่าทำขึ้นเพื่อให้เปนสานจึ่งเชื่อ
สาน เขียนอย่างไรจะถูกไม่ทราบ ถ้าเขียน ศาล เห็นว่าเปนต้นรัง จะเปนถูกหาได้ไม่ ทีเดิมจะคิดหดมาแต่คำ ศาลา
<นริศ>
/*144กรมศิลปากร
วันที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ เดือนนี้ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
ปราสาทที่วังเพชรบุรี ในทำเนียบนามให้ชื่อไว้ว่า พระที่นั่งเวชยันตวิเชียรปราสาท ข้าพระพุทธเจ้าได้จดชื่อพระที่นั่งที่พระนครคิรีถวายมาด้วย คือ เพ็ชรภูมิไพโรช ปราโมทย์มไหศวรรย์ เวชยันตวิเชียรปราสาท ราชธรรมสภา สันถาคารสถาน พิมานเพ็ชรเทเวศร์ จตุเวทปริตพรต กับยังมีพระที่นั่งที่พระรามราชนิเวศน์อีกองค์หนึ่ง ชื่อว่า พระที่นั่งศรเพ็ชรปราสาท
บุษบง บุษบัน ตามที่ตรัสว่าจะเป็นดอกไม้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยในพระดำริ แต่คำว่า บุษบง อาจหดมาจากคำว่า บุษปบงกช ก็ได้ ส่วน บัน บุษบัน จนด้วยเกล้า ฯ สอบถามผู้รู้ภาษาบาลีและสํสกฤตก็ว่าไม่เคยพบในภาษานั้น จะว่าเป็นภาษาทมิฬ เพราะลงปัจจัยว่า อัน ก็ไม่สนิท เพราะ อัน ในภาษาทมิฬเป็นเพศชาย ส่วน บัวผัน กับ บัวเผื่อน ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าได้รับคำบอกเล่ามาว่า บัวเผื่อน ดอกแดง บัวผัน ดอกเขียวสีฟ้า มีกลิ่นหอมทั้งสองอย่าง ลำต้นและดอกทั้งสองชนิดเหมือนกับบัวสาย (เรียกอีกชื่อว่า บัวขม เพราะเหง้ามีรสขม) แต่เล็กกว่ามาก ข้าพระพุทธเจ้ากำลังสอบถามพระยาวินิจวนาดรอยู่และจะได้กราบทูลไปทีหลัง
สาน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า ที่เขียนว่า ศาล จะเป็นลากเข้าหาบาลี ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นในภาษาไทยต่าง ๆ ก็ไม่พบ เพราะเป็นคำไม่ใช่สามัญ จึงค้นหายาก ในอาหมมีคำว่า สานตาน แปลว่า บริเวณในวัง ไม่ได้แยกแปลคำว่า สาน และ ตาน อาจเป็นคำมาจาก สถาน ก็ได้ ในภาษาจีนมีคำว่า ส่าน ในเสียงกวางตุ้ง เป็น ซิ้น ในแต้จิ๋ว แปลว่า พระ/*145ราชวัง ห้องประทับที่ระโหฐานของพระเจ้าแผ่นดิน ถ้าใช้คำ ส่าน ประกอบกับคำอื่น มีความหมายไปในเรื่องอาคารสถานที่ในพระราชวัง หรือสถานที่หวงห้ามทั้งนั้น ถ้าจะใกล้กับคำไทยก็ในความหมายว่า ศาลเจ้า ไม่ตรงกับ ศาลชำระความ อนึ่ง ศาล ที่แปลว่าต้นรัง มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ต้นศาลไม่มีในเมืองไทย และไม่ใช่ต้นรัง ข้าพระพุทธเจ้ายังสอบถามอยู่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*146ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ตามที่ฉันขอชื่อและขอรูปปราสาทที่วังเพชรบุรีมานั้น เพื่อจะถ่ายเอาทำพัดรองถวายพระ สำหรับงานพระเมรุพระศพ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรี ตามรับสั่งสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า แต่ทีหลังมาคิดเห็นว่า ปราสาทองค์นั้นลี้ลับหนัก แม้ทำไปเกรงจะไม่มีใครรู้จักว่าเปนของในเมืองเพชรบุรี จึงเปลี่ยนความคิด จะยักไปทำพระเจดีย์ที่ยอดกลางแห่งเขาวัง ด้วยมีคนเห็นกันอยู่มากบ่อย ๆ พระเจดีย์องค์นั้นฉันก็จำได้ไม่สู้แม่นนัก ถ้ารูปฉายที่หอสมุดมีอยู่ ขอท่านช่วยจัดส่งไปให้ดูแทนรูปปราสาท จะขอบใจท่านเปนอันมาก
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ ตุลาคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรูปฉายพระเจดีย์บนเขาวังตามที่ต้องพระประสงค์ มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้แล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*147กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวาย เรื่อง บัวเผื่อน บัวผัน ซึ่งพระยาวินิจวนาดรจดมาให้ข้าพระพุทธเจ้ามาในซองนี้ฉะบับหนึ่ง พระยาวินิจ ฯ เดาคำ เผื่อน ว่าซีด โดยอาศัยลักษณะของบัวเผื่อนนั้นเอง ถ้าว่าโดยเสียงของคำ เผื่อน กับ เผือด ก็เป็นคำเดียวกัน ที่เดา เผื่อน ว่า ซีด ก็ใกล้กับเผือดมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
เรื่อง บัวเผื่อน บัวผัน ฯลฯ ที่เจ้าคุณถามมานั้น ผมขอเรียนเท่าที่ทราบดังต่อไปนี้
บัวเผื่อน และบัวผันกล่าวตามทางพฤกษศาสตรเป็นไม้ชะนิดเดียวกันคือ Nymphaea stellata ซึ่งขึ้นอยู่ชุกชุมตามทุ่งนาและหนองบึงในฤดูน้ำมาก เช่นเวลานี้ หัวกลม ๆ ขนาดใหญ่ราว ๑ นิ้ว หรือย่อมกว่านั้น สายเกลี้ยง ไม่เป็นขน ใหญ่ผ่ากลาง ๓-๖ มิลลิเมตร ใบรูปกลมรี (Oval) ยาว ๕-๗ นิ้ว กว้าง ๕-๕ นิ้ว ท้องใบสีม่วงไม่มีขน ขอบใบเรียบไม่จักหรือเป็นเพียงลูกคลื่นจาง ๆ ดอกเมื่อบานใหญ่ผ่ากลาง ๓-๔ นิ้ว ถึง ๖ นิ้วเศษ /*148แล้วแต่ต้นเล็กต้นใหญ่ แลน้ำตื้นหรือลึก กลีบดอกบาง แคบกว่า ๑ นิ้ว ชะนิดดอกเล็กกว้างเพียงกระเบียดเศษๆ ปลายกลีบเรียวแหลม สีขาวล้วนหรือตอนปลายสีครามเรื่อ ๆ ไม่เปลี่ยนสี่ แต่โดยมากสีครามเรื่อเมื่อแรกบานแล้วเปลี่ยนเป็นสีชมภู ชมภูอมม่วงเมื่อแก่จัด ดอกเริ่มบานราว ๘.๐๐ น. หุบราว ๑๖-๑๗ น. แห่งวันเดียวกัน
พันธ์ที่มีดอกขาวล้วนหรือครามเรื่อ ตอนปลายกลีบแลไม่เปลี่ยนสีนั้นเรียกกันว่าบัวเผื่อน (เผื่อน=ซีด?) ส่วนพันธุ์ที่มีดอกสีครามเรื่อ แล้วเปลี่ยนเป็นสีชมภู ฯลฯ นั้นเรียกกันว่า บัวผัน (ผัน=เปลี่ยน?) บัวเผื่อนมีน้อย โดยมากเป็นบัวผัน หัวรับประทานได้ไม่ขม สายไม่ใช้ต้มแกง แต่คงรับประทานดิบเช่นผักจิ้มปลาร้าได้
บัวสาย บัวกินสาย หรือ บัวขม ก็เรียก เป็นไม้ต่างชะนิดกับ บัวเผื่อน บัวผัน แลมีนามพฤกษศาสตรว่า Nymphaea lotus war pubescens หัวกลม ๆ ขนาดใหญ่ ๒-๓ นิ้ว สายใหญ่ผ่ากลางราวเท่านิ้วก้อย เป็นขนเล็กน้อยใบมน ๆ ใหญ่ผ่ากลาง ๖-๑๒ นิ้วเศษ ท้องใบสีเลือดหมู มีขน ขอบใบจักแหลมเป็นฟันเลื่อย ดอกสีขาว กลีบตอนนอก ๆ ชักมีสีอมชมภู กลีบใหญ่ราว ๑ นิ้ว หรือกว่านั้นบ้าง ยาวราว ๒-๓ นิ้ว ปลายทู่หรือแหลมเล็กน้อย เมื่อดอกบานใหญ่ ผ่ากลางราว ๔-๖ นิ้ว ชะนิดที่กล่าวนี้คือที่ขายกันตามตลาด
บัวซึ่งมีชื่อพฤกษศาสตรเช่นเดียวกันนี้ มีบางพันธุ์ขนาดใหญ่ ดอกขาวปลอดหรือแดง ขนาดใหญ่กว่าบัวกินสาย คือเมื่อบานแล้วใหญ่ผ่ากลางตั้ง ๑๐ นิ้วก็มี ดอกขาวใหญ่เรียกกันว่า สัตบุษย์ พันธุ์ดอกแดงเรียกกันว่า สัตบัน ทั้งสองพันธุ์นี้ไม่มีเองตามธรรมชาติ คงมีแต่ที่ปลูกกันไว้ชมดอกเท่านั้น สายรับประทานได้ แต่ชักกระด้าง ไม่อร่อย
บัวสาย ฯลฯ เหล่านี้เริ่มบานตั้งแต่ ๑๘-๒๐ น. หุบราว ๑๓-๑๔ น. แห่งวันรุ่งขึ้น
/*149พันธุ์เดิมคือ Nymphaea Lotus ชะนิดดอกขาวเป็นไม้ของอาฟริกา เป็นบัวชะนิดหนึ่ง ที่ฝรั่งเรียกว่า The Sacred Lotus of Egypt
ต้นศาล (Sal หรือ Sala) ในสังสกฤต หรือต้นไม้ใต้ร่มที่พระพุทธเจ้าเสด็จเข้าสู่ปรินิพพานนั้น หาใช่ต้นรังของไทยเราไม่ ต้นรังและต้นเต็งในประเทศอินเดียไม่มี คงมีแต่ในประเทศพะม่าและในแหลมอินโดจีน และในขณะเดียวกัน ในประเทศพะม่าและในแหลมอินโดจีน ก็ไม่มีต้นศาลเช่นเดียวกัน ในประเทศไทยทางจังหวัดจันทบุรี มีผู้พบต้นไม้ชะนิดหนึ่ง เข้าใจว่าเป็นพันธุ์หนึ่งของ ต้นศาล แต่ก็ยังไม่เป็นที่แน่ได้
ต้นศาล มีชื่อลาตินว่า Shorea robusta ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับต้นรัง (Pentacme Siamensis) ของไทยเรามาก ถ้าจะแปล ต้นศาล ของอินเดีย เช่น ต้นรัง ดังที่ได้เคยแปลกันมาช้านานแล้ว ถึงแม้จะไม่ถูกทีเดียว ก็ไม่ผิดไปมากนัก เพราะต้นศาลกับต้นรังคล้ายคลึงกันมากดังกล่าวแล้ว และเป็นไม้ในตระกูลเดียวกัน ตู่เรียกเอามานิดหน่อย เห็นจะไม่เป็นไร
/*150ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๐ ตุลาคม บอกอะไรต่างๆไป ได้รับแล้ว ขอบใจมาก
ชื่อเวชยันต์วิเชียรปราสาทนั้น ผ่านพ้นความต้องการไปเสียแล้ว
บุษบง จะว่าหดจาก บุษปบงกช นั้นเปนได้ เว้นแต่คำ บุษปบงกช ไม่เคยพบมีใช้ที่ไหน กลัวจะไม่เปนภาษาที่คนใช้กัน อันคำ บุษบง และ บุษบัณ หรือ บุษบัน ดูทีจะเปนคำเดียวกัน มาแต่ บุษฺปํ ถ้าดูดั่งนั้นก็แปลได้แต่เพียงว่าเปนดอกไม้ ดอกอะไรก็ได้ แต่เรามาเข้าใจกันเปนว่าดอกบัว ฉันเห็นขันจึ่งพูดมาให้ท่านฟัง อันคำทั้งสองนั้น ถึงเดิมจะเปนภาษาอะไรก็ตามที แต่มาอยู่กับเราจนเปนภาษาไทยไปแล้ว จะเอาไปนาบเข้ากับไวยากรณภาษาอื่นนั้นยากที่จะลงกันได้
บัวเผื่อน กับ บัวผัน เมื่อฉันจะถามท่านมา ฉันได้แยกถามไปทางเจ้ากรมของฉันด้วย เพราะแกเปนหมอ แกต้องใช้เกสรบัวทั้งสองอย่างทำยาอยู่เสมอ จึงหวังว่าแกจะบอกได้ ก็เปนการสมหวัง ตามที่เจ้ากรมบอกกับที่ท่านบอกนั้นตรงกัน
จะพูดถึงสีน้ำเงิน ฉันสังเกตความในคำเห็นมันเปนสีอ่อนอยู่แล้ว อ่อนยิ่งกว่าสีฟ้าไปเสียอีก ถ้าเปนเนื้อของมันแท้ ๆ พวกช่างเขาเรียกว่าคราม หรือสีขาบ ความก็เปนชื่อธาตุเดิมของมัน สีขาบก็คือสีอย่างนกตะขาบ แต่สีน้ำเงินและสีฟ้า พวกช่างเขาไม่เรียกกัน เขาเรียกว่า สีมอคราม ดูก็ดีมากอยู่
/*151ศาล ท่านว่าเปนต้นไม้ที่ไม่มีในเมืองเรา ฉันยอมราบ ด้วยได้เคยรับความยากในเรื่องต้นไม้มามากกว่ามากแล้ว แม้ได้ชื่อภาษาละตินมา เอาไปถามพวกนักเรียนต้นไม้ ลางทีก็ได้เรื่อง ลางทีก็ไม่ได้เรื่อง ได้ความจากพวกนักเรียนนั้นเองว่ามันไม่แน่ดอก อาจารย์คนหนึ่งก็ตั้งชื่อขึ้นอย่างหนึ่ง อีกคนหนึ่งก็ตั้งขึ้นอย่างหนึ่ง ด้วยไม่ได้หารือกัน ลูกศิษย์ต่างอาจารย์กันจะต่อยกันตายเสียด้วยเรื่องชื่อพันธุ์ไม้นั้นมากต่อมากมาแล้ว ที่ฉันว่าต้นรังก็ว่าไปตามที่พระแปลกันอยู่ในเมืองนี้ อย่างไรก็ดี ศาล คำนี้เปนต้นไม้นั้นแน่ จะเอาชื่อนั้นมาเปนชื่อที่เจ้าผีอยู่และที่ชำระความ ย่อมไม่ควร ที่ชำระความไม่ใช่ต้นไม้ หรือแต่ก่อนจะชำระกันใต้ต้นไม้ ดูก็เปนครั้งอายุหิน ไม่ควรจะมีคำเหลืออยู่จนถึงบัดนี้
ท่านค้นภาษาจีนมาได้ว่า ส่าน เขาหมายเปนวังเปนคำหนักเปนที่ห้ามหวง พอใจฉันมาก ด้วยเปนสมควรแก่ศาลเจ้าศาลพระภูมและศาลเพียงตาอะไรเหล่านั้นสิ้น ถ้าเขียน สาน ก็จะผิดระดับเสียงไปน้อยหนึ่ง หาเปนไรไม่ ธรรมดาการออกเสียงเมื่อต่างถิ่นกันไปก็ย่อมผิดระดับกันได้อยู่เอง ข้อสำคัญอยู่ที่ ศาลชำระความ ทำไมจึ่งเรียกว่า ศาล ทำให้คิดเห็นไปว่าในโรงที่ชำระความเขาทำ ศาล ขึ้นไว้ภายใน สำหรับไว้ของศักดิสิทธิ มีสมุดกฎหมายเปนต้นกระมัง เหมือนที่เกาะบาหลีประเทศชะวา ในโรงที่แต่งตัวละคอนเขาก็ทำศาลไว้เปนที่ไว้เครื่องศิราภรณ์และบทละคอน คิดว่าจะเปนอย่างเดียวกัน อนึ่งเรามีคำปรามาสพวกหมอความเลว ๆ ว่าหากินตามตีนโรงตีนศาล จะเข้าใจเอาได้หรือไม่ว่าศาลอยู่ในโรง หมอความเลวซึ่งกล่าวติกันนั้น แม้จะแยกเปนสองพวกก็ทีจะได้ คือ พวกเลวมากหากินอยู่แต่ตามตีนโรงที่ชำระความ คอยเสี้ยมสอนคนที่จะเข้าไปเปนความในโรง อีกพวกหนึ่งเลวน้อยเข้าไปในโรงได้ อยู่ตีนศาลคอยเสี้ยมสอนคู่ความเหมือนกัน อย่างนักเลง ปี้ขา (ภิกขา) แต่จะอย่างไรก็ดี ต่อไปนี้ฉันจะเขียน ศาล ทุกอย่างเปน สาน
/*152ที่เกาะชะวาบาหลีมี สาน มาก ตั้งแต่ สาน ทำด้วยไม้ไผ่ อย่างสานเพียงตาของเรา ขึ้นไปจนทำด้วยไม้จริงและก่ออิฐ แต่ล้วนเล็กๆ และอยู่บนฐานสูงโทงเทงทั้งนั้น ลางสานเปนร้านเฉย ๆ ลางสานก็เปนร้านมีพนักสามด้าน ลางสานก็เปนเรือนบนนั้น ถ้าก่ออิฐแล้วแม้เล็กมากก็ตัน ต่อใหญ่หน่อยจึ่งกลวง ท่านคงสังเกตได้ว่า สานเพียงตาของเรามีชั้นลดเปนสองชั้น ที่ชั้นลดเห็นจะหมายให้ตั้งเครื่องเส้น ชั้นบนเห็นจะหมายให้เปนที่เทวดานั่ง ที่เอาเครื่องเส้นขึ้นไปตั้งจนชั้นบนด้วย คิดว่าปฏิบัติผิด แล้วที่ชั้นบนนึกให้เทวดานั่งสบาย เข้าใจว่าจะทำเปนปรำขึ้นก่อน แล้วทีหลังจึงกลายเปนเรือน เช่น สานเจ้าสานพระภูมของเรา ถึงแม้จะทำเปนเรือนก็มีชั้นลดอย่างสานเพียงตาทั้งนั้น คนในเกาะชะวาว่ากันว่าถือศาสนามหมัด คนในเกาะบาหลีว่ากันว่าถือศาสนาพราหมณ์ ถ้าว่าตามรูปการณ์ก็เปนดังนั้น แต่ความจริงราษฎรทั้งหมดถือผีกันทั้งนั้น ศาสนาต่าง ๆ เปนแต่เข้าไปแฝง ราษฎรขัดไม่ได้ก็รับว่าถือ แต่ใจจริงนั้นถือผีย่อย ดั่งจะเห็นได้ที่มีสานอยู่เกลื่อนกลาด ในสถานอันหนึ่งไม่ใช่มีแต่สานเดียว ย่อมมีแห่งละมาก ๆ สาน สุดแล้วแต่ใครจะศรัทธาทำขึ้นเปนการบวงบนกันเสียด้วย สร้างเพื่อให้หายเจ็บไข้กันก็มี ทางบาหลืนั้นถนัดสร้างสานเจ้ากันมาก แม้จนในโรงบ่อนชนไก่ก็มีสานเพียงตา
คำ บริเวณ มันเปนห้องเปนรู สำหรับพวกฤษีชีป่าอาศรัย ไม่ใช่ที่ลาน ฉันหลบ ไม่ใช้ คำที่จะใช้พูดถึงเนื้อที่ มีอื่นอยู่ถมไป
<นริศ>
/*153ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๗ ตุลาคม ส่งรูปฉายไปให้ ได้รับแล้ว ขอบใจมาก แต่เปนการผิดหมายกันไป อันเขาวังที่เพชรบุรีนั้นเปนสามยอด ยอดเหนือทำเปนวัง ยอดกลางทำพระเจดีย์ไว้ดูเดียวโดด ยอดใต้ทำเปนวัด รูปฉายที่ท่านส่งไปให้ เปนรูปวัดทางยอดใต้ แต่ฉันต้องการพระเจดีย์ที่ยอดกลาง จึ่งได้ส่งรูปวัดกลับคืนมาบัดนี้ ถ้ามีรูปพระเจดีย์ที่ยอดกลางอยู่ ก็จัดส่งไปให้ดูด้วย จะขอบใจเปนอันมาก
หนังสือลงวันที่ ๑๗ อีกฉะบับหนึ่ง จะตอบมาทีหลัง เพราะมากความอยู่
กับหนังสือลงวันที่ ๑๙ ตุลาคม ก็ได้รับแล้ว จะตอบมาทีหลังเหมือนกัน
<นริศ>
/*154กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ ตุลาคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๑ ต้องพระประสงค์รูปพระเจดีย์ยอดกลางของเขาวังที่เพชรบุรี และประทานรูปวัด ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าถวายไปผิดพระประสงค์ คืนมาด้วยนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรูป พระเจดีย์ยอดกลางของเขาวังมาในซองนี้ รวม ๒ รูป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*155ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๑๗ และที่ ๑๙
ท่านคัดที่เขาแปลคำ ก้อง ไว้ในพจนานุกรมไปให้ ประกอบทั้งคำอธิบายด้วยนั้นดีมาก ที่พระเจนจีนอักษรบอกเปนความหมายที่หย่อนลง คงเปนด้วยทุกวันนี้เอาคำนั้นมาใช้กันเพรื่อไป แต่ที่จริงไม่ได้ผิดความหมายไป ถึงบรรณาการก็เปนของกำนัลอยู่นั่นเอง แต่ต่างหนักเบาด้วยเปนของเมืองขึ้นให้กับคนสามัญให้ ให้ด้วยผู้รับมีบุญเหมือนกัน
คำ ภาษี นั่นแหละผิดความหมายแน่ แต่ก่อนไม่ได้หมายถึงเงิน เดี๋ยวนี้ความหมายเลื่อนมาเปนเงิน ค้นหาเหตุก็ได้ความว่าเพราะเอาคำนั้นมาใช้แก่การเงิน ท่านค้นหาที่มาของคำเดิมต่อไปนั้นดีแล้ว
ชา ฉันทราบนานแล้ว ว่าภาษาเขมรแปลว่า เปน แต่ทราบโดยทางสัมพันธ์ที่อ่านหนังสือ ไม่ได้ทราบจากพจนานุกรม ครั้นท่านบอกคำของพระยาอุปกิตว่าแปลว่า ดี ก็ได้ จึงได้เปิดพจนานุกรมดู เขาแปลให้ไว้ในนั้นมาก อยากจะว่าร้อยแปดอย่าง เปนว่าดี ว่าซื่อตรง ว่าปรากฏ ว่าปราศโรค และอื่นอีก ก็ตระหนักในใจได้ว่าเพราะเป็นคำเล็ก ซึ่งสำหรับเชื่อมคำใหญ่ให้ติดต่อกัน เพราะฉะนั้นก็ไม่มีข้อสงสัย จะแปลว่าอะไรก็ได้ทั้งนั้น สุดแต่จะกินความกันได้
เรื่องใบหนาด เอาเปนแน่ได้ว่าถือเอากลิ่นเป็นที่ตั้ง รู้ได้ที่ใช้ปนกับใบสาบแร้งสาบกา นั่นก็อาศรัยกลิ่นเหมือนกัน คนในประเทศฟิลิปินส์เอาใบหนาดไปกันตัว ถือว่าปลอดภัยต่าง ๆ นั้น ก็คือกันผีนั่นเอง เพราะคนแต่ก่อนคิดว่าภัยอย่างใด ๆ ผีย่อมนำมาให้ทั้งนั้น แม้สัตวต่าง ๆ ก็กลัว แล้วผีก็จะต้องกลัวด้วย
/*156ขมิ้น สันนิษฐานตามคำชี้แจง เห็นว่าจะต้องใช้เปนน้ำย้อมผ้าก่อน ภายหลังจึงเอาน้ำย้อมผ้ามาย้อมผิวกาย เปนการเพื่อแต่งผิวชัด คงใช้ทางพวกแถบบ้านเราก่อน เพราะพวกแถบบ้านเรามีผิวกายเปนสีขาวเหลือง แล้วจึงตกเข้าไปในอินเดียทีหลัง ชาวอินเดียผิวกายดำ ย้อมไม่ขึ้น ไม่มีประโยชน์อะไร เพียงแต่รู้ว่าเขาทากันก็ทาบ้างเท่านั้น ในเรื่องจรเข้กลัวขมิ้น ฉันก็ทราบ คงเปนด้วยเอาน้ำขมิ้น ซึ่งย้อมผ้าแล้วไปเทลงในน้ำซึ่งมีจรเข้อยู่ มันก็หนีไป จึ่งสังเกตกันมาว่ามันกลัวขมิ้น ที่จริงมันเหม็นเต็มทีมันจึงต้องหนีไป ถ้าจะเอาขมิ้นแง่งนิดหนึ่งผูกคอแล้วโจนน้ำเข้าหาจรเข้ คิดว่าเห็นจะไม่รอดตัว
เรื่องบัวเผื่อนบัวผันนั้น ฉันได้สงสัยเหมือนกัน ว่ามันจะเปนชะนิดเดียวกัน แต่หาคำที่มีสระเอือนกับอัน เปนคำซ้ำกันไม่พบ จึ่งลองถามท่านดู ท่านบอกเปนบัวต่างชะนิดกัน ทั้งเจ้ากรมก็บอกเช่นนั้นด้วย จึงเปนอันพ้นความสงสัย แต่พระยาวินิจอธิบายว่าเปนบัวชนิดเดียวกัน หากแต่เปลี่ยนสีเท่านั้น ก็ไปเข้ารอยเดิมที่สงสัยมาแล้วอีก ดอกไม้ที่เปลี่ยนสีมีถมไป เช่น ดอกพุดตานเปนต้น ฉันไม่ได้คิดเลย ว่าพระยาวินิจจะเปนคนมีความคิดซอกแซกมากไปกว่าวิชาต้นไม้อันได้เรียนมา คำเผื่อน ฉันเคยพบในฉันท์อนิรุทธว่า ขวัญเกี่ยงกินเผื่อน มีผู้รู้บอกให้ว่า เผื่อน แปลว่า ป่า นอกจากที่นั้นก็ไม่พบที่ไหนอันจะพึงเทียบเคียงได้อีกเลยว่าถูกหรือไม่ ถ้าถูกแล้วชื่อ บัวเผื่อน ก็ไม่ต้องเดาแปลงเปน บัวเผือด อย่างความเห็นพระยาวินิจ บัวเผื่อน แปลว่า บัวป่า คือขึ้นเอง ไม่ต้องปลูกก็ได้ คำว่า ป่า นั่นก็สังเกตว่าเคลื่อนมาแล้ว ชื่อตำบลครั้งกรุงเก่ามีป่าโทน ป่าถ่าน ป่าผ้าเขียว ไม่ใช่ต้นไม้เลย ถ้าตามแนวนี้ ต้นไม้ที่ขึ้นเปนหมู่ใหญ่จะต้องเรียกว่า ป่าไม้ จะเรียกแต่ว่า ป่า เท่านั้นหาได้ไม่
เรื่องภาษีที่ท่านแต่ง จะต้องเขียนความเห็นมาให้ทีหลัง เพราะยืดยาว จะต้องตรวจดี ๆ ทักมาเปนแห่ง ๆ
<นริศ>
/*157กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ และวันที่ ๒๔ ตุลาคม พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำว่า บุษบง บุษบัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมภาษา สํสกฤต-อังกฤษ ในคำว่า ปุษกร หรือ โปกขร ในภาษาบาลี ซึ่งแปลว่าบัว มีแปลกที่ในวงเล็บแห่งหนึ่งเขียนว่า ปุษป และทำเครื่องหมายคำถามไว้ แสดงว่าผู้ทำพจนานุกรมสงสัยคำ ปุษกร ว่า จะมาแต่ง ปุษป อยู่แล้ว เพราะฉะนั้น บุษบัง บุษบัน น่าจะเป็นคำเพี้ยนกันมาจากอินเดียก็ได้
สีน้ำเงิน ที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยอยู่ว่า สีมอคราม ไฉนจึงเรียกว่า สีน้ำเงิน เพราะห่างไกลกับสีของเนื้อเงินที่ตัดออกใหม่ ๆ พระอธิบายที่ทรงพระเมตตาประทานมา เป็นอันตัดความสงสัยของข้าพระพุทธเจ้าในข้อนี้ แต่ที่ย้ายมาใช้เรียกแก่สีมอคราม คงจะเป็นเพราะเข้าใจผิดอะไรกันอย่างหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็น เพราะห่างไกลกับสีฟ้าอย่างอ่อนมาก
ที่ทรงสันนิษฐานเรื่อง สาน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าถวายคำแปล สาน ว่าที่หวงห้าม ได้นึกปรับความหมายเข้ากับศาลเทพารักษ์ ก็พอได้กัน แต่เมื่อเอาเข้าปรับกับ ศาลชำระความ ข้าพระพุทธเจ้านึกเสียว่า ศาลชำระความ ควรจะเป็นที่เปิดเผย ความไม่เข้ากับที่แปลว่าระโหฐาน ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่กล้าถวายความเห็นอย่างไรไป ต่อเมื่อได้อ่านพระอธิบาย ข้าพระพุทธเจ้าจึงหายเขลา และเห็นจริงตามที่ทรงสันนิษฐาน เพราะในเรื่องเก่าของอินเดียว่า ศาลชำระความ เขาปลูกเป็นโรงหรือศาลาขึ้น เวลาเช้าพระจ้า/*158แผ่นดินเสด็จออก มีพระราชครูปโรหิตหลายคนตามเสด็จ ก่อนที่จะประทับทรงตัดสินคดี ทรงบูชาทวยเทพที่มีอยู่ในศาลาเสียก่อน แสดงว่าในศาลาชำระความต้องมีสานเทวดาอยู่ด้วย ที่สานจะกลายมาเป็นศาล น่าจะเป็นเพราะลากเอาคำว่า ศาลา มาช่วยด้วยครึ่งหนึ่ง สาน จึงกลายเป็น ศาล ไป
คำ บริเวณ ที่ทรงทักท้วงมา ข้าพระพุทธเจ้ากับพระสารประเสริฐไม่ได้นึกเฉลียวถึงคำแปลเดิม เมื่อเปิดดูพจนานุกรมของชิลเดอร์ ก็พบคำแปลว่ากุฏิฤษี กระทำให้พระสารประเสริฐปลาดใจ แต่ยังสงสัยว่าจะแปลเป็นอย่างที่เข้าใจกันได้บ้างกระมัง จึงค้นหาดูในพจนานุกรมฉะบับอื่น พบในฉะบับของรีสเดวิดส์และสตีด นอกจากแปลว่า กุฏิฤษี มีคำแปลต่อไปว่า เขตต์ที่แวดล้อมปุระนคร (castle and its constituents) แต่เห็นจะเป็นคำมีที่ใช้น้อย เพราะอ้างที่มาของคำซึ่งใช้ในความหมายอย่างนี้แห่งเดียว
เผือน ในปทานุกรม แปลว่า ป่า คำว่า ขวัญเกี่ยงกินเผือน มีผู้แปลให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ขวัญจะร้ายต้องไปอยู่ป่า ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยอยู่ แต่ผู้นั้นรับรองว่า ความในลิลิตเตลงพ่าย ในคำว่า เผือน แปลว่า ป่า โดยชัดทีเดียว ข้าพระพุทธเจ้าค้นยังไม่พบ ถ้า เผือน แปลว่าป่า ก็คงเป็นคำที่เลิกใช้แล้ว แต่คำว่า เผือน ในอีศานยังใช้เป็นปกติในภาษาอยู่ เช่น เผือนหาเห่ว-วอนจะตกเหว เผือนจะตาย-รนหาที่ตาย เผือนจะเสียเงิน เผือนจะเกิดเรื่อง แส่จะเสียเงิน แส่จะเกิดเรื่อง ถ้าจะเอาคำเผือน ในความหมายนี้เข้าปรับกับคำ ขวัญเกี่ยงกินเผือน ดูก็เข้ากันยังไม่ได้สนิท ข้าพระพุทธเจ้าค้น เผือน ในพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นต่างๆ ก็ไม่พบ ในคำว่า ป่า ก็ใช้อยู่แต่ว่า ดง ว่า เถื่อน เป็นปกติ ส่วนคำว่า ป่า มีบ้างในลางถิ่น แต่ลางทีมีความหมายไปในทางว่า ที่ซึ่งรก พง กอไม้ สุมทุมพุ่มไม้ ไม่สู้หมายความว่าป่าโดยตรง ในภาษาจีนมีคำว่า ปา แปลว่าที่นอกเมือง หรือที่เปลี่ยว เช่น ซัวปา แปลว่า บ้านนอก แปลตามคำ/*159ว่าที่นอกเมืองมีภูเขา ความก็น่าจะได้กันกับคำว่า ป่า ในภาษาไทย เพราะที่นอกเมืองครั้งโบราณก็ต้องมีแต่ป่า แปลกที่ ป่า ในภาษาจีนคำนี้ ใช้หนังสือตัวเดียวกับ ปา ซึ่งเป็นชื่อเมืองปาของชาติไทยในสมัยโบราณ คือเมืองจุงกิง ที่รัฐบาลจีนย้ายไปตั้งเป็นเมืองหลวงอยู่ในเวลานี้ ข้าพระพุทธเจ้านึกไปในทางที่ว่า ปา ซึ่งเป็นชื่อเมืองนั้น จีนจะนําเอาไปใช้เป็นคําในภาษาขึ้น เป็นความหมายว่าเมือง บ้านนอก อย่างเดียวกับคําว่า ปิศาจ ทมิฬ มักสัน ซึ่งเดิมก็เป็นชื่อชาติ  แต่นําเอาไปใช้เป็นคําสามัญในภาษาขึ้น อนึ่ง ปา คํานี้ ในภาษาจีนแปลว่า หาง ได้ด้วย ทําให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคําว่า เลขผา จะแปลว่าหางเลข ได้บ้างกระมัง แต่การเทียบคําของภาษาที่ใช้คําโดด ๆ หรือคําพยางค์เดียว อาจเป็นด้วยบังเอิญมาพ้องเสียงพ้องความกันได้ง่าย โดยคําที่เทียบกันทั้งสองไม่เกี่ยวข้องกันก็ได้
คํา ป่า ดง และ เถื่อน  ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่เห็นว่าในภาษาไทย จะผิดแปลกกันอย่างไร ดูออกจะใช้เป็นไวพจน์ปน ๆ กันไป เถื่อน ในหนังสือเก่าและตามบ้านนอกใช้กันมากกว่า ป่า แต่ในกรุงเทพฯ ใช้ ป่าา มากกว่า เถื่อน เช่น ช้างป่า ของเก่าใช้ว่าช้างเถื่อน ส่วน หมูป่า ก็เป็น ป่า ส่วนน้ำมันหมูป่า ใช้เป็นน้ำมันหมูเถื่อน หาใช้ว่าน้ำมันหมูป่าไม่ หมูป่ากับหมูเถื่อน ในกรุงเทพ ฯ มีความหมายต่างกัน หมูเถื่อน กลายเป็นหมูหนีภาษี ส่วน ปืนเถื่อน บ้านนอกลางถิ่นกลับเรียกว่า ปืนป่า แต่ ผืนเถื่อน คงคํา หาใช่ผืนป่าไม่ ส่วน ดง ไปกับ ป่า ได้ แต่เข้ากับ เถื่อน ไม่ได้ ดูเป็นทีว่า ป่า เป็นคํากลาง เป็นป่าดงก็ได้ ป่าเถื่อนก็ได้ เพราะฉะนั้นป่า จะใช้ได้กว้างกว่า ดง และ เถื่อน ป่า จะเป็นที่โปร่งหรือที่รก ดง จะหมายว่าที่ทึบมาก อย่างดงหนาด เถื่อน จะเป็นที่มีภูเขาด้วย ภาคอีศานใช้คํา เถื่อน ไปในความหมายว่า ถ้ำ แต่ในไทยถิ่นอื่นคงแปล เถื่อน ว่าป่าอย่างเดียว ที่ตรัสถึงคํา ป่า เคลื่อนความหมายมาเป็น ป่าโทนป่าถ่าน อันเป็นไปในทางว่ามาก ในคําว่า ดง ก็เป็นทํานองเดียวกัน ดูเหมือนจะเคลื่อนความหมายมาใช้กับที่ไม่ใช่ต้นไม้ก็มี ในเรื่องความหมายย้ายหรือ/*160เคลื่อนที่ ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษาสํสกฤตมีแปลกอยู่คำหนึ่ง ฝรั่งอธิบายว่า โคตร ความหมายเดิมแปลว่า ดอกงัว ยังใช้ความนี้อยู่ในพระเวท ทีจะหมายความถึงคนอยู่ในตระกูลเดียวกัน ก็เพราะคนเหล่านั้นเป็นพวกเดียวกัน เข้าไปอยู่ในดอกงัว เพื่อป้องกันศัตรูที่จะมาลักเอางัวไป แล้วคำตกไปอยู่ในภาษาละตินว่า Cortis แปลว่า คอกงัวเหมือนกัน ภายหลังชาวโรมันไปตั้งถี่นฐานลงในแดนไกลในอาณาจักร ได้ไปสร้างบ้านเรือนและไว้นาอยู่ ก็สร้างรั้วและป้อมขึ้นสำหรับป้องกันศัตรู เรียกว่า Curtis ซึ่งเพี้ยนไปจาก Cortis และโดยเหตุที่ Curtis ย่อมเป็นสถานที่อยู่ของชาวโรมันผู้เป็นนาย สถานที่นั้นก็เคลื่อนความหมายกลายเป็น Court แปลว่าวัง ขึ้น คำว่า Courteous Courtesy ซึ่งแปลว่า สุภาพเรียบร้อย ก็มาจากกิริยามารยาทแห่งดอกงัวนั้นเอง ตลอดจนคำว่า Courtier ข้าราชการในราชสำนัก และ to court แสดงกิริยาเอาใจด้วย ในภาษาสํสกฤต โคษุยุธควิษฎิ แปลว่า รบ ในพระเวทหมายความว่า รบระหว่างงัว และแย่งงัว โคษ แปลว่า สภา ที่ปรึกษาการบ้านเมือง ความเดิมว่าโรงงัว เพราะไปประชุมปรึกษาหารือกันในนั้น เคฺวษฺณ แปลว่า ค้นคว้า (to research) ความเดิมว่าค้นหางัว ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบคำทางพายัพ ซึ่งพระยาราชสัมภารากรจดไว้ในสมุดไทย มีคำ ขนัน แปลไว้ว่า จุกช่อง ขนันต้นต่างแปลว่า ด่านต้นทาง สอบถามผู้รู้ภาษาทางอีศานว่า ขนัน ใช้ว่าด่านก็ได้ และว่า ขนันทัพ แปลว่า ขัดตาทัพ ความใกล้ไปทางกวดขัน ป้องกันไม่ให้เข้ามาหรือออกไป ถ้าจะเทียบกับคำว่า ขนอน ก็มีความหมายเป็นไปได้อีกทางหนึ่ง แต่สู้มาจาก ขอน ในภาษาไทยใหญ่ ซึ่งแปลว่า ภาษีอากร ไม่ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*161ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ท่านส่งรูปพระธาตุจอมเพชร ที่เขามไหสวรรย์ ฝากลูกชายยาใจไปให้ได้รับแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมาก เมื่อฉันได้เขียนถ่ายรูปพระธาตุนั้นลงแล้ว ก็จะส่งรูปกลับคืนมาให้ท่าน
คำ เผื่อน มีในชื่อคนอยู่มาก กลัวจะเปนคำที่มีความหมายว่าอะไรอยู่โดยตรง ไม่ใช่เลื่อนเคลื่อนมาแต่คำ เผือด
ได้ความจากหนังสือพระพรหมมุนีท่านแต่ง พูดถึงขนาดสุพรรณบัตรว่า เพียงงอน คือวัดโอบได้รอบหัว คำว่า งอน เห็นจะตรงกับที่เราว่า หงอน ชาวอีศานจะหมายคำ หงอน ว่าหัวดอกกระมัง
พระพรหมมุนีท่านเดาอะไรเจ็บปวดดี คำว่า ลาวกาว สมเด็จกรมพระยาดำรงท่านเคยทรงพระดำริว่าจะเปน ลาวแกว ตรัสสั่งให้ฉันค้นทางเขมร ก็ค้นไม่ได้เรื่อง พระพรหมมุนีท่านเดาว่าทีจะเปน ลาวเก่า ท่านเอาชื่อตำบลลาวเดิม ในเมืองขุขันธ์เข้าเทียบ เมืองขุขันธ์ท่านก็เดาว่าทีจะเปนคูขันฑ์ เพราะเมืองนั้นเปนเมืองเก่ามีคูล้อม ฉันเห็นเข้าทีมาก แล้วได้นึกแก้ไปตามที่เคยได้ความเห็นจากท่าน ว่าจะเปน คูคั่น เราดื้อ ๆ เสียดอกกระมัง
<นริศ>
/*166ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๑ ตุลาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
บัดนี้จะให้ความเห็นแก่ท่านในเรื่องที่ท่านแต่งขึ้น เรียกชื่อว่าภาษีอากร ซึ่งท่านส่งไปให้ดู แต่เสียใจที่ในเรื่องภาษีอากรนั้น ฉันเอาใจใส่มาน้อยเต็มที ความรู้ไม่สู้มีในทางนั้นอันจะพึงทักมาให้ท่านได้ เพราะฉะนั้นจะทักได้ก็แต่ทางถ้อยคำเปนส่วนใหญ่ ดังจะปรากฏต่อไปนี้
๑. นึกคิด (หน้า ๑) นาย ก.ส.ร. กุหลาบ เปนเจ้าของปรุงขึ้นใช้ เท่าที่เขียนไว้นี้เปนตัดเสียแล้ว ถ้าเต็มที่จะต้องเปน รู้สึกนึกคิด ที่จำกันมาใช้ ชะรอยจะเห็นเปนไพเราะ ไม่เห็นดีอะไร คำซ้ำกันไปเปล่า ๆ ถ้าจะใช้แต่ นึก หรือ คิด คำเดียวเท่านั้น ก็พอยิ่งกว่าพอแล้ว
๒. บาณบุรีย (หน้า ๒) นี่จะเปนชื่อเมืองไร จะต้องเปนเมืองที่ใกล้ปากอ่าว ซึ่งเรือกำปั่นจะเข้าถึงได้โดยสะดวก และเปนแน่ว่าอยู่ในลำน้ำเจ้าพระยา เพราะมีชื่อกรุงเทพพระมหานครอยู่ในนั้นด้วย
๓. ทำนอง (หน้า ๓) คำนี้ให้รู้สึกว่าใช้กับเสียงร้อง จะยืดมาจาก ท่อง ได้กระมัง ในที่เก็บภาษีอากร จะเอาคำอย่างอื่นมาใช้ก็ได้ ไม่ขัดข้องลย
๔. ด่าน (หน้า ๕) คำว่า ด่าน เห็นจะไม่ใช่หมายว่าทาง เปนสถานที่อันไปตั้งอยู่ปากทาง สำหรับคนอยู่คอยตรวจตรา ด่านช้าง ก็เห็นจะไม่ใช่ทางขี่ช้างไปตรวจด่าน เข้าใจว่าจะเปนทางที่คนพาช้างเข้ามา มากกว่าทางอื่น เช่นพระนครของเรา ประตูใหม่บางลำภูก็เรียกว่า ประตูพฤฒิบาศ เปนทางเอาช้างเข้าเหมือนกัน ทำไมประตูช้างจึงอยู่ทางเหนือ ก็เพราะช้างจะมีเข้ามาก็แต่ทางเหนือ ทางใต้ไปออกทะเลไม่มีธุระแก่ช้าง ด่านช้าง ก็คงอยู่ที่ปากทางจะเข้าไปสู่ป่า ไม่จำเปนว่าจะต้องมีด่านช้างทุกเมืองไป สุดแต่เมืองใดมีช้างเข้ามามาก เมืองนั้นจึ่งมีด่านช้าง นี่เปนความเห็นของฉัน ซึ่ง/*167ขัดกับความเห็นของท่าน แต่ท่านก็เดาฉันก็เดา ของใครจะถูกก็ทราบไม่ได้ แต่เมื่อมีความเห็นที่ต่างกันก็บอกให้ท่านทราบ เพื่อจะได้เปนทางพิจารณา
๕. เรียกว่าอากรเดิม (หน้า ๘) ไม่มีใครเรียกดังนั้น จะแก้ด้วยตัดคำ เดิม ทิ้งเสีย หรือเติมคำเข้าเปน เรียกว่าอากรตามเดิม ก็ได้
๖. สมัยปัจจุบันไม่มีภาษีอากรผูกขาดแล้ว (หน้า ๘) นึกได้ว่ายังมี เช่น อากรรังนกก็ดูเหมือนผูกขาด กับครึ่งๆ กลางๆ เช่น ภาษีฝิ่น รัฐบาลต้ม แต่ให้เจ๊กว่าประมูลผูกขาดไปขาย จะว่าเปนประเภทไร
๗. ซึมซาบ (หน้า ๘) คำนี้เปนคำแสลงของเจ้านาย ใช้แต่ว่า ซึม เท่านั้นก็มี หมายความว่ารู้ดีหรือเข้าใจดี ถ้าจะเอามาใช้ทั่วไปก็ควรจะเปลี่ยนคำเสียบ้าง เช่นว่า เป็นที่ซึมซาบ เปลี่ยนเปน รู้สึกซึมซาบ เพื่อให้คนทั่วไปเข้าใจได้ดีกว่า
๘. เรื่องคลังสินค้า (หน้า ๑๐) พอดีได้รับพระอธิบายของสมเด็จกรมพระยาดำรง ได้คัดส่งมาให้นี้แล้ว
๙. ถ้าพระคลังต้องการพริกไทย ก็ให้บริษัทรับซื้อไปทั้งหมด (หน้า ๑๓) สงสัยว่าจะเปน ถ้าพระคลังไม่ต้องการพริกไทย
๑๐. เรื่องก้อง (หน้า ๒๐) สมเด็จกรมพระยาดำรงทรงเขียนอธิบายในเรื่องเราไปก้องเมืองจีนประทานมา ได้คัดส่งมาให้ท่านทราบด้วยนี้แล้ว ในพระอธิบายเปนว่า ชั้นต้น การศึกษาบ้านเมืองทำให้ไปก้อง ทีหลังการค้าสำเภานำให้ไปก้อง ในที่สุดการค้าสำเภาก็ไม่มีแล้ว ฉันเห็นว่าการก้องก็ควรจะเลิกไป แต่ที่มีทวงก้องมาอีก กลัวจะเปนเจ้าพนักงานผู้น้อย ซึ่งเคยได้ประโยชน์อยู่ในการที่เราจัดไปก้อง จะทวงมาด้วยพลการตนเอง ไม่ใช่ได้รับคำสั่งมาแต่เมืองหลวงดอกกระมัง
๑๑. เกาซิล (หน้า ๒๑) ท่านคัดเอาจากหนังสือของฉัน ฉันจดให้มาตามที่คนเรียกกันอยู่เปนพื้น ลางคนตั้งใจจะเรียกให้ถูกว่า เกา-ซิน-ลอ/*168-ออบ-ฟอ-สเต๊ด ก็มี แต่เปนเรื่องเช่นเดียวกับเรียก สายตแล็บแก๊บ ทั้งนั้น เคาน์ซิล ออฟ สเตตส์ เห็นจะควรเขียนที่ถูกลงไว้ คนทั้งปวงจะได้เข้าใจ แล้วจะกล่าวไขตามที่เรียกผิด ๆ ไว้ด้วยหรืออย่างไรก็ตามใจท่าน
๑๒. ได้นำเรื่องการค้าสำเภา ซึ่งหมอ กัตสลัฟ แต่งไว้ว่า (หน้า ๒๓) เห็นความบกพร่องไปเสียหน่อย ถ้าเติมคำเปน มากล่าวไว้ ว่า จะแจ่มแจ้งขึ้นอีก ในเรื่องที่เรียกเรือเมืองไทยว่า เรือหัวขาว นั้น ฉันเคยทูลสมเด็จกรมพระยาดำรงว่า เรือเมืองไทยจะทาหัวขาว แทนสีแดงแห่งสำเภาแต้จิ๋วกระมัง เหมือนสำเภาฮกเกี้ยน เขาก็ทาสีเขียวแทนสีแดง แต่ไม่ทรงยอม มีพระดำริโยกไปเปนว่า ทาวาดหรือคิ้วขอบอะไรเปนสีขาวเท่านั้น
๑๓. พระยาพิศาลพาณิช (หน้า ๒๔) ตำแหน่งนี้มาในชั้นหลังมีคำ ผล มากขึ้นอีกคำหนึ่ง เปน พระยาพิศาลผลพาณิช จะเปนเติมคำ ผล ขึ้นในคนซึ่งเปนที่นั้นทีหลัง หรือดีดพิมพ์ตกก็ไม่ทราบ คำใดที่ทราบแน่ว่าดีดพิมพ์ตกผิด ได้แก้มาในต้นฉะบับ หาได้จดบันทึกทักมาไม่
๑๔. เมืองเทียนสิน (หน้า ๒๕) อยากจะถามท่าน ว่าที่ฝรั่งเขาเขียนชื่อเมืองนั้น เปนหนังสือฝรั่งเปน Tientsin เขาเขียนต่อ t ไว้หน้าตัว s ทำไม เอาออกเสียไม่ดีหรือ ที่หนังสือเก่าของเราเขียนว่า เทียนจิ๋น นั้นผิดหรือ
๑๕. ความที่เล่าถึงสำเภา ตั้งแต่หน้า ๒๖ ไปนั้นดีเต็มที ฉันก็ไม่เคยรู้ เล่นเอาหูผึ่งมาก
๑๖. เปรี้ยน้ำ (หน้า ๒๖) ดูเปนเขียนผิด ล เปน ร แต่คิดดูถึงคำ เปลี้ย และ เพลีย ก็ดูเปนไปข้างอ่อนแอ ไม่ควรจะเอามาใช้ประกอบคำเปนเปลี้ยน้ำ ถ้าจะใช้ว่า ปริ่มน้ำ ท่านจะเห็นเปนอย่างไร
๑๗. กันชิง (หน้า ๒๖) คิดว่าเขียน กรรชิง จะดีกว่า เพราะคนเรียกกันว่า กระฉิ่ง ก็มี
/*169๑๘. เรื่องกับตันเดินเรือ ฉันเคยสงสัยมาเหมือนกัน เห็นการเล่นเช่น คริกเกต หรือ ฟุตบอล เขาก็มีกับตัน ครั้นสอบสวนก็ได้ความว่าที่ชื่อว่า กับตันเรือ ก็คือนายเรือ สำหรับดูการทั่วไปในเรือ ส่วนการเดินเรือเปนหน้าที่ของต้นหน
๑๙. ยี่สาน (หน้า ๒๘) คำนี้เคยสอบได้ความว่าเปนคำเขมร คำเดิมเปน ปสาน แปลว่า ตลาด นั่นเอง เปนแต่บอกให้ท่านทราบเท่านั้น ไม่ได้เห็นควรจะแก้หนังสือ ซึ่งเขียนตามไทยพูด
ได้ส่งต้นฉะบับกลับคืนมาให้ด้วยแล้ว
<นริศ>
---
(สำเนา)
พระอธิบายสมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ
เรื่องตั้งคลังสินค้า
เรื่องคลังสินค้านั้นเกิดแต่ค้าขายกับฝรั่ง ไม่เกี่ยวกับค้าขายทางเมืองจีน หม่อมฉันทราบจากหนังสือซึ่งฝรั่งแต่งในสมัยกรุงศรีอยุธยาว่า ตั้งแต่ฝรั่งสามารถแล่นเรือจากยุโรปอ้อมอาฟริกามาได้ถึงอินเดีย และประเทศอื่น ๆ ทางฝ่ายตะวันออกนี้ เที่ยวขออนุญาตเจ้าของเมืองตั้งสถานีการค้าเป็นที่พักตามเมืองที่เป็นทำเลค้าขาย ในสถานีนั้นตั้งคลังสินค้า เปนที่พักสินค้าซึ่งบันทุกมาจากยุโรปก่อนจำหน่ายขายแก่ชาวเมือง และเป็นที่พักสินค้าซึ่งซื้อหาได้ในพื้นเมืองเมื่อก่อนบันทุกเรือส่งไปยุโรป เมื่อพวกฝรั่งโปรตุเกศ ฮอลันดาและอังกฤษ มาค้าขายถึงกรุงศรีอยุธยา ก็มาตั้งสถานีการค้าเช่นนั้นที่ริมแม่น้ำข้างใต้พระนคร การค้าขายของพวกฝรั่งต้องเกี่ยว/*170ข้องกับรัฐบาลหลายอย่าง เป็นต้นว่า ถ้าเอาเครื่องศาสตราวุธยุทธภัณฑ์เข้ามาขาย รัฐบาลไม่ยอมให้ขายแก่ผู้อื่นนอกจากรัฐบาล แม้สินค้าอย่างอื่น ถ้าเปนของต้องใช้ในราชการ ก็ต้องขายให้รัฐบาลก่อนผู้อื่น ส่วนสินค้าในพื้นเมืองที่ฝรั่งปรารถนาจะซื้อนั้น ที่เปนของดีมีราคามาก เช่น ดีบุก และงาช้างเปนต้น เปนของหายาก รัฐบาลเกรงจะหมดเสีย จึงบัญญัติว่าเปนสินค้าต้องห้าม ชาวเมืองจะขายได้แต่แก่รัฐบาล ห้ามมิให้ขายแก่ผู้อื่น เปนประเพณีมีมาแต่ก่อนแล้ว ถึงสินค้าที่มิต้องห้าม มีของบางอย่าง เช่น เขาและหนังกวางเปนต้น ก็หายาก ยังไม่เปนของสินค้าในท้องตลาด พวกฝรั่งก็ต้องขอซื้อสินค้าต้องห้ามและต้องขอให้รัฐบาลช่วยหาสินค้าหายากมาขายแก่ตน การสงเคราะห์ฝรั่งด้วยประการดังกล่าวมานี้ เปนทางที่ได้กำไร เปนผลประโยชน์แก่รัฐบาลอีกอย่าง ๑ ถึงรัชชกาลพระเจ้าปราสาททอง จึงขยายการหาผลประโยชน์ในทางนั้นให้มีผลยิ่งขึ้น ด้วยตั้งคลังสินค้าของหลวงให้มีเหมือนอย่างของฝรั่ง เปนที่รวมสินค้าต่าง ๆ ที่หามาขายฝรั่ง และรับเหมาซื้อสินค้าต่างประเทศที่ฝรั่งเอาเข้ามา ไว้ในคลังสินค้า สำหรับขายย่อยไปแก่ชาวเมือง เมื่อตั้งคลังสินค้าแล้ว ตั้งบัญญัติเพิ่มสินค้าต้องห้ามให้ซื้อขายได้แต่รัฐบาลอีกหลายอย่าง สินค้าที่ฝรั่งเอาเข้ามาขาย ก็ตั้งบัญญัติสิ่งซึ่งให้ขายแต่แก่รัฐบาลเพิ่มขึ้นอีกหลายสิ่ง คือ ผ้าแดง (ชรอยจะอ้างว่าสำหรับทำเครื่องแต่งตัวทหาร) เปนต้น แม้สินค้าสามัญ เช่น เครื่องถ้วยชาม ก็ต้องให้รัฐบาลเลือกซื้อได้ก่อนผู้อื่น ว่าโดยย่อ รัฐบาลทำการค้าหากำไรขึ้นในกรมพระคลังสินค้าอีกอย่าง ๑ มูลของกรมพระคลังสินค้ามีมาดังนี้
มีสาขาคดีเปนข้อสำคัญอันเกิดแต่ตั้งพระคลังสินค้า ซึ่งควรจะเล่าต่อไปด้วย เมื่อรัฐบาลตั้งคลังสินค้าขึ้นอย่างว่ามา พวกฝรั่งพากันเดือดร้อนแต่มิรู้ที่จะทำอย่างไร รอมาจนถึงรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์มหาราช พอไทยยกกองทัพไปตีเมืองพะม่า กำลังรักษาพระนครอ่อนลง พวกฮอลันดาก็ให้ทัพเรือมาปิดปากน้ำ แล้วขอแก้ไขวิธีการค้าขาย สมเด็จพระ/*171นารายน์ ฯ ต้องทรงอนุญาต ให้พวกฮอลันดาซื้อหาสินค้าต้องห้ามบางอย่าง คือ เขาและหนังกวางเป็นต้น ได้ตามใจ จึงไม่เกิดรบกัน เหตุครั้งนั้นเปนมูลอันหนึ่งซึ่งสมเด็จพระนารายน์ทรงสร้างเมืองลพบุรีเป็นราชธานีสำรองสำหรับเวลารบกับฝรั่ง เพราะเห็นว่าฝรั่งอาจจะเอาเรือรบขึ้นมาพระนครศรีอยุธยาได้ และยังมีเหตุชนิดเดียวกัน เปนแต่มิได้เกี่ยวกับคลังสินค้าเกิดขึ้นเมื่อรัชชกาลที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทร์อีก ตั้งแต่ทำหนังสือสัญญาทางไมตรีกับฝรั่ง มีกงซุลต่างชาติเข้ามาตั้งอยู่ในกรุงเทพฯ ในสมัยเมื่อไทยกับฝรั่งยังไม่สู้คุ้นกัน ถ้าเกิดโต้เถียงกัน พวกกงซุลมักขู่ว่าจะเรียกเรือรบเข้ามากรุงเทพ ฯ ถึงพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ฯ รำคาญพระราชหฤทัย ทรงพระราชดำริตั้งเมืองลพบุรีเป็นราชธานีสำรอง เหมือนอย่างสมเด็จพระนารายน์ แต่มีความเห็นอีกฝ่ายหนึ่งว่าควรตั้งที่เมืองนครราชสีมา จึงโปรดให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฯ เสด็จขึ้นไปตรวจ แต่ไปเห็นว่าเมืองนครราชสีมากันดานน้ำนัก พระปี่นเกล้า ฯ โปรดที่เขาคอก ในแขวงเมืองสระบุรี จึงคิดทำที่มั่นที่เขาคอกนั้นสำหรับพวกพระบวรราชวัง เป็นเหตุให้สร้างที่ประทับ ณ ตำบลสีทาที่ริมแม่น้ำสัก ใกล้กับเขาคอกแต่นั้นมา แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ฯ โปรดเมืองลพบุรี จึงทรงสร้างพระราชฐาน ณ ที่นั้น ยังมีพระราชมณเฑียรสถานปรากฏอยู่จนบัดนี้
สำเนาถูกต้องตามต้นฉะบับ
ดวงจิตร
/*172(สำเนา)
พระอธิบายสมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ
เรื่องก้องเมืองจีน
ข้อปัญหาที่ตรัสถามมาว่า ไทยจะได้จิ้มก้องจีนมาแต่เมื่อใดนั้น หม่อมฉันเคยพิจารณาในหนังสือจดหมายเหตุเรื่องพระราชไมตรีในระหว่างกรุงสยามกับกรุงจีน ซึ่งพระเจนจีนอักษร (ตันสุดใจ) แปลจากจดหมายเหตุจีน และหอพระสมุดฯ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๖ ประกอบกับหนังสือพงศาวดารจีน Imperial History of China ซึ่งดอกเตอร์แมกเคาวัน แปลเปนภาษาอังกฤษสอบกับอธิบายพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถ์เลขาที่หม่อมฉันแต่ง ได้ความเป็นหลักฐานว่า ไทยไปจิ้มก้องพระเจ้ากรุงจีนตั้งแต่สมัยเมื่อพระเจ้ารามคำแหงมหาราชครองกรุงสุโขทัยเป็นปฐม และมีสืบมาตลอดสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้จึงได้เลิก
มูลเหตุที่จะจิ้มก้องนั้น ตามเรื่องพงศาวดารจีน ว่าเมื่อสมัยราชวงศ์ซ้องครองกรุงจีน เกิดผู้วิเศษขึ้นในประเทศมงโคเลีย สามารถรวบรวมกำลังรี้พลได้มาก ตั้งตนเป็นราชาธิบดี ทรงนามว่า เยนฆิสข่าน Genghis Khan เมื่อ พ.ศ. ๑๗๐๙ แล้วเที่ยวรบพุ่งขยายอาณาเขตต์ไปทางกลางอาเซีย จนในดินแดนที่เป็นประเทศรุสเซียบัดนี้ แล้วบุกรุกเลยเข้าไปจนในยุโรปบางแห่งทางฝ่ายใต้ ก็ตีได้เมืองมันจุเรียและบ้านเมืองในแดนจีนทางฝ่ายเหนือต่อลงมา พวกจีนต้านทานไม่ไหว พระเจ้ากรุงจีนในราชวงศ์ซ้องต้องยอมเปนไมตรีกับพวกมงโคลด้วย แบ่งอาณาเขตต์จีนทางฝ่ายเหนือให้เยนฆิสข่านครอบครอง เมืองจีนจึงแยกเป็น ๒ อาณาเขตต์อยู่สมัยหนึ่ง พระเจ้าเยนฆิสข่านสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ.๑๗๗๐ ราชบุตรองค์หนึ่ง ทรงนามว่ากุปไลข่าน Kublai Khan ได้รับรัชทายาทครองอาณาเขตต์ที่ได้ไว้ในเมืองจีน กุปไลข่านแผ่อาณาเขตต์รุกแตนจีนต่อลงมาจนได้เมืองจีนทั้งหมดและสูญสิ้นราชวงศ์ซ้องแต่นั้น เมื่อกุปไลข่านได้ครองแผ่นดินจีนทั้งหมด /*173ก็รับขนบธรรมเนียมใช้เพื่อความสะดวกแก่การปกครอง ประกาศตั้งราชวงศ์ หงวน Juan เมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๓ ใช้พระนามเปนภาษาจีนว่า พระเจข้าหงวนสีโจ้วฮ่องเต้ พระเจ้าหงวนสีโจ้วฮ่องเต้จัดการปกครองราชอาณาเขตต์มาทางตะวันตกถึงปลายแดน เกิดรบกับพะม่า เปนเหตุให้จีนตีได้เมืองพะม่า และเมืองญวนก็ต้องยอมเปนเมืองขึ้นจีน แต่ในสมัยนั้นพวกขอมยังมีกำลังมาก จีนตีเมืองเขมรหาได้ไม่ คงเปนเพราะจีนสามารถตีเมืองต่างประเทศที่ใกล้เคียงได้ครั้งนั้น พระเจ้าหงวนสีโจ้วฮ่องเต้ จึงแต่งราชทูตไปเกลี้ยกล่อมประเทศที่อยู่ห่าง อันทางไปมาต้องข้ามทะเล ให้ไปอ่อนน้อมต่อกรุงจีน ญี่ปุ่นไม่ยอมไปอ่อนน้อมถึงเกิดรบพุ่งกัน แต่จีนตีเมืองญีปุ่นไม่ได้ เพราะกองทัพเรือไปถูกพายุแตกฉาน เรื่องพงศาวดารประสพกับความในจดหมายเหตุจีนที่พระเจน ฯ แปลว่า
เมื่อ พ.ศ.๑๘๒๕ พระเจ้ากรุงจีนหงวนสีโจ๊วฮ่องเต้ (คือกุปไลข่านครองกรุงจีนได้ ๓ ปี) ตรัสสั่งให้ขุนนางชื่อหอจูจี่ เป็นทูตมาเกลี้ยกล่อมเสียมก๊ก คือกรุงสุโขทัย (กับหลอฮกก๊ก คือกรุงละโว้ ซึ่งสมัยนั้นยังเป็นอิสสระแก่กัน ยังมิได้รวมเป็นเสียมหลอฮกก๊ก ข้อนี้พึงเห็นได้ตามรายการที่กล่าวในจดหมายเหตุ) ให้ไปอ่อนน้อมต่อกรุงจีน เทียบศักราชปีที่ทูตจีนมากับศักราชที่ปรากฏในศิลาจารึกสุโขทัย ได้ความว่า ทูตจีนมาก่อนพระเจ้ารามคำแหงตั้งแบบหนังสือไทยปี ๑ จึงรู้ได้แน่ว่าทูตจีนเข้ามาเกลี้ยกล่อมเสียมก๊ก เมื่อรัชชกาลพระเจ้ารามคำแหงมหาราช แต่ส่วนหลอฮกก๊ก ที่ว่ายังอิสสระอยู่นั้น มีเค้าอยู่ในจารึกของพระเจ้ารามคำแหงมิได้ออกชื่อ อ้างว่าเมืองละโว้และเมืองอื่น ๆ อันอยู่ทางฝ่ายตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่เมือง โคราฆบุรี (นครราชสีมา) ลงไปจนแดนเขมร เปนเมืองขึ้นในราชอาณาเขตต์สุโขทัยเหมือนอย่างทางทิศอื่น ในจดหมายเหตุจีนเรียงลำดับเหตุการณ์ไว้ดังนี้
พ.ศ. ๑๘๒๕ ทูตจีนมาเกลี้ยกล่อมเสียมก๊ก (และหลอฮกก๊ก)
/*174พ.ศ. ๑๘๓๒ หลอฮกก๊ก (พระเจ้ากรุงละโว้) ให้ราชทูตนำเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้ากรุงจีน
พ.ศ. ๑๘๓๔ หลอฮกก๊กอ๋อง (พระเจ้าละโว้) ให้ราชทูตเชิญสุพรรณบัตร์พระราชสาส์น กับเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้ากรุงจีน (แต่นี้ในจดหมายเหตุจีนก็มิได้กล่าวถึงหลอฮกก๊กอีก)
พ.ศ. ๑๘๓๖ พระเจ้ากรุงจีนหงวนสีโจ๊วฮ่องเต้ ให้ราชทูตไปทำทางพระราชไมตรีด้วยพระเจ้าเสียมก๊ก (ความตอนนี้ส่อข้อสำคัญชวนให้คิดเห็นว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๔ พระเจ้ารามคำแหง ฯ คงตีเมืองละโว้ พระเจ้าละโว้แต่งราชทูตไปขอให้พระเจ้ากรุงจีนช่วย พระเจ้ากรุงจีนจึงแต่งราชทูตให้ออกมาว่ากล่าวห้ามปราบ แต่ทูตจีนมาถึงเมื่อพระเจ้ารามคำแหงตีเมืองละโว้ได้เสียแล้ว ทูตจีนถือรับสั่งพระเจ้ากรุงจีนไปต่อว่าพระเจ้ารามคำแหง ๆ เกรงจีนจะยกกองทัพมาช่วยกู้เมืองละโว้ แล้วเลยย่ำยีต่อขึ้นไปถึงเมืองสุโขทัย จึงยอมทำทางไมตรีรับจิ้มก้องจีนแต่นั้นมา
พ.ศ. ๑๘๓๗ พระเจ้าหงวนสีโจ้วฮ่องเต้สิ้นพระชนม์ พระเจ้าหงวนเสงจงฮ่องเต้ขึ้นเสวยราช เสียมก๊กอ๋อง กังมิงตึ๋ง (คือพระเจ้ารามคำแหง) ไปเฝ้าพระเจ้ากรุงจีนองค์ใหม่ ความตอนนี่ส่อให้เห็นว่า พอตกลงทำทางไมตรีกับจีนแล้ว กรุงสุโขทัยก็เป็นไมตรีสนิทสนมกับจีนสืบต่อมา ถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาก็ปรากฏในจดหมายเหตุจีนว่า แต่งทูตไปจิ้มก้องเสมอ
การจิ้มก้องนั้น ในเมืองจีนกับเมืองต่างประเทศเข้าใจผิดกัน ในเมืองจีนเข้าใจว่าต่างประเทศที่ไปจิ้มก้อง เป็นประเทศราช ไปแสดงความสามิภักดิ์ต่อพระเจ้ากรุงจีน แต่เมืองต่างประเทศถือว่าเป็นไมตรีกับจีนอย่างบ้านพี่เมืองน้อง แสดงความเคารพต่อพระเจ้ากรุงจีนเหมือนอย่างว่าเป็นพี่ ที่ไม่รังเกียจการจิ้มก้อง หรือจะว่าชอบไปจิ้มก้องก็ว่าได้นั้น เพราะเรือทูตที่ไปจิ้มก้อง จะบันทุกสินค้าอันใดไปขายก็ไม่ต้องเสียภาษีอากร สินค้าที่พวกทูตซื้อมาจากเมืองจีน ก็ไม่ต้องเสียภาษีอากร ทั้งราชบรรณา/*175การที่พระเจ้ากรุงจีนตอบแทนก็เป็นของดีมีราคามากกว่าของที่ส่งไปถวาย การจิ้มก้องได้กำไรแก่ต่างประเทศมาก จึงพากันชอบไปจิ้มก้อง ไม่แต่เมืองไทยเท่านั้น จนถึงรัฐบาลจีนรำคาญ ข้อนี้มีในจดหมายเหตุที่พระเจนแปลแห่ง ๑ ว่าพระเจ้าไถ่โจ้วฮ่องเต้ทรงปรารภว่าประเทศต่าง ๆ ที่อยู่ไกลคือ เจียมเสีย (จำปา) งังน่าง (ญวน) ซีเอี้ยง (โปรตุเกศ) ซอลี้ (สันนิษฐานว่า สะเปน) เอี่ยวอวา (ชวา) เสียมหลอฮกก๊ก (เมืองไทย) ปะหนี (ปัตตานี) กำพัดฉิ (กำพูชา) เคยไปจิ้มก้องทุกปี ฝ่ายจีนสิ้นเปลืองมากนัก ดำรัสสั่งให้มีราชสาส์นห้ามมิให้ไปทุกปี (ให้ไปต่อ ๓ ปีครั้ง ๑) จึงเปนกำหนดเช่นนั้นสืบมา ที่กล่าวมานี้เป็นแต่ด้วยเรื่องจิ้มก้อง
เรื่องหองนั้นมีเค้ามูลอยู่ในจดหมายเหตุจีนที่พระเจน ฯ แปลพ้องกับเรื่องพงศาวดารไทยชอบกล คือเมื่อพระเจ้าอู่ทองตั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นอิสสระแล้ว ไม่ช้าทางเมืองจีนก็เปลี่ยนราชวงศ์หงวนเปนราชวงศ์ไต้เหม็ง พระเจ้าไถ่โจ้วฮ่องเต้ประฐมวงศ์ เสวยราช เมื่อ พ.ศ.๑๙๑๑ ใช้นามแผ่นดินว่า หงบู๊ ในรัชชกาลพระเจ้าอู่ทอง ก็มีเค้าว่าไปจิ้มก้องเมืองจีน แต่ไม่มีรายการปรากฏ มาเริ่มมีรายการต่อในรัชชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราช (พงั่ว) ในจดหมายเหตุจีนกล่าวว่า
เมื่อ พ.ศ. ๑๙๑๔ เสียมหลอก๊กอ๋อง (คือ สมเด็จพระบรมราชาธิราชพงั่ว พอเสวยราชย์แล้วก็) มีพระราชสาส์นให้ทูตเชิญไปเมืองจีน ว่าอ๋องพระองค์ก่อน (คือสมเด็จพระราเมศวร) ไม่ทรงปรีชาสามารถ ชาวเสียมหลอฮกก๊กจึงเชิญพระองค์ผู้เปนพระเจ้าลุงขึ้นครองราชสมบัติ พระเจ้ากรุงจีนทรงรับทูตตามประเพณี แต่ไม่ปรากฏในจดหมายเหตุว่า มีพระราชสาส์นตอบมาว่าอย่างไร
ต่อมาอีก ๒ ปี เมื่อ พ.ศ. ๑๙๑๖ เซียนเลียะซือสิง พระภคินีของเสียมหลอก๊กอ๋อง (คือพระชนนีของสมเด็จพระราเมศวร ซึ่งกลับไปครองเมืองลพบุรีอยู่ในเวลานั้น เห็นจะเคยคุ้นกับราชสำนักจีนมาแต่เมื่อเปนมเหษีพระเจ้าอู่ทอง ) ให้ทูตเชิญราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการไปถวาย/*176พระเจ้ากรุงจีนกับพระอัครมเหษี พระเจ้ากรุงจีนเปนแต่เลี้ยงดูทูต ไม่ยอมรับราชสาส์นและเครื่องบรรณาการ
ต่อมาอีกปี ๑ ถึง พ.ศ.๑๙๑๗ เจ้านครอินทร จีนเรียกว่า เจี่ยวลักกวานอิน และว่าเป็นโอรสผู้จะรับทายาทของ ซูมันบังอ๋อง (เจ้าผู้ครองเมืองสุพรรณ) ให้ทูตถือสาส์นกับเครื่องบรรณาการไปถวายฮ่องไทจือ (พระยุพราช) พระเจ้ากรุงจีนให้รับบรรณาการและประทานของตอบแทนมายังเจ้านครอินทร ความตอนนี้ขยายคดีอันมิได้ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่าเมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราช พงั่ว เสด็จเข้ามาครองกรุงศรีอยุธยานั้น ทรงตั้งน้องยาเธอองค์ ๑ ให้ครองเมืองสุพรรณ ที่จีนเรียกว่าซูมันบังอ้อง และน้องยาเธอองค์นั้นเป็นพระชนกของเจ้านครอินทร ซึ่งเห็นจะได้ครองเมืองอินทร และต่อมาได้เข้าครองกรุงศรีอยุธยา เรียกพระนามในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระอินทราชาธิราช และว่าเป็นราชนัดดาของสมเด็จพระบรมราชา พงั่ว
ต่อมาอีกปี ๑ ถึง พ.ศ. ๑๙๑๘ เจ้าองค์ ๑ จีนเรียกว่า เจียวปะล่อกะยก เป็นสี่จื้อ (ทายาท) ของอ๋ององค์เก่า (คือราชบุตรของสมเด็จพระราเมศวร) ให้ทูตถือสารคุมเครื่องบรรณาการไปถวายฮ่องไทจือ และพระเจ้ากรุงจีนก็โปรดให้รับ และประทานของตอบแทนเหมือนอย่างเจ้านครอินทร เจ้าองค์นี้คือพระราม ที่ได้เสวยราชย์ต่อรัชชกาลครั้งหลังของสมเด็จพระราเมศวร ทรงพระนามว่า สมเด็จพระรามราชาธิราช ความตอนนี้ส่อให้เห็นว่าในสมัยนั้นเจ้านครอินทร กับพระราม อยู่ในฐานะเปนคู่แข่ง ประมูลกันรับรัชทายาทครองกรุงศรีอยุธยาในวันหน้า
ต่อมาใน พ.ศ. ๑๙๑๘ ปีเดียวกันนั้นเอง ซูมันบังอ๋องให้เจ้านครอินทร ออกไปเฝ้าพระเจ้ากรุงจีน และว่าเมื่อเจ้านครอินทรจะกลับ พระเจ้ากรุงจีนให้เชิญลัญจกรมาประทานสมเด็จพระบรมราชาธิราช พงั่ว ด้วยดวง ๑ ลายเปนอักษรจีนว่า เสียมหลอก๊กอ๋องจืออิน (แปลว่าตราของเสียมหลอก๊กอ๋อง) แต่นั้นจีนก็ตัดคำ ฮก ออกจากนามประเทศ เรียกว่า/*177เสียมหลอก๊ก ตามอักษรในลัญจกรนั้นสืบมา ในจดหมายเหตุจีนกล่าวถึงไทยไปจิ้มก้อง ศักราชตรงในรัชชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราช พงั่ว และในรัชชกาลสมเด็จพระราเมศวรอีกหลายครั้ง
ถึง พ.ศ. ๑๙๓๘ ตรงในรัชชกาลสมเด็จพระราเมศวร ครั้งหลัง เจ้านครอินทรให้ทูตถือสาส์นไปทูลพระเจ้ากรุงจีนว่า ซูมันบังอ้อง พระบิดาสิ้นพระชนม์ พระเจ้ากรุงจีนทรงแต่งทูตมาเยี่ยมพระศพและทรงตั้งเจ้านครอินทรเปนซูมันบังอ๋องแทนพระบิดา
ต่อมาถึงรัชชกาลสมเด็จพระรามราชาธิราช ก็ปรากฏในจดหมายเหตุว่า ให้ไปจิ้มก้องเมืองจีนหลายครั้ง เมื่อสมเด็จพระรามราชาธิราชถูกปลงจากราชสมบัติแล้ว สมเด็จพระอินทราชาธิราช (เจ้านครอินทร) ได้ครองกรุงศรีอยุธยา ปรากฏในจดหมายเหตุจีนว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๙๔๖ เสียมหลอก๊กอ๋องให้ไปจิ้มก้อง พระเจ้าเสงโจ้วฮ่องเต้ดำรัสให้ทำลัญจกรด้วยเงินกาไหล่ทอง ยอดทำเปนรูปอูฐ ให้ราชทูต (จะเปนจีนหรือไทยไม่ปรากฏ) เชิญมาประทานก๊กอ๋อง เจียวลกกวานอิน ตอล่อทีล้า (เจ้านครอินทราธิราช) ดังนี้ เรื่องที่กล่าวมาดูเปนมูลเหตุที่เกิดประเพณีที่พระเจ้ากรุงจีน หอง และประทานพระราชลัญจกรแก่พระเจ้าแผ่นดินไทย เพราะหาอำนาจจีนอุดหนุนแข่งกันในระหว่างเจ้านายราชวงศ์สุพรรณกับราชวงศ์เชียงราย เปนเดิม แล้วเลยเปนธรรมเนียมสืบมา แม้มิได้มีเหตุแข่งกัน ดังปรากฏในจดหมายเหตุจีนว่า เมื่อสมเด็จพระอินทราชาสวรรคต สมเด็จพระบรมราชาธิราช (สามพระยา) ได้ครองกรุงศรีอยุธยา แต่งทูตเชิญพระราชสาส์นไปเมืองจีน แถลงการที่เปลี่ยนรัชชกาลใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๑๙๕๙ พระเจ้ากรุงจีนก็ให้ราชทูตมาเยี่ยมพระบรมศพและยกย่องอ๋องจื๊อเปนก๊กอ๋อง การหองจึงเปนประเพณีมีมาเก่าแก่แต่ต้นสมัยกรุงศรีอยุธยาด้วยประการฉนี้ ค้นหนังสือเสียหลายวันจึงได้ความดังทูลมา
สำเนาถูกต้องตามต้นฉะบับ
ดวงจิตร
/*162กรมศิลปากร
วันที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๐ ตุลาคม ไว้แล้ว
ที่ตรัสว่า เผื่อน มีในชื่อคนอยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าได้สติ จากพระดำรัสนิ้ว่า ผัน ก็มีในชื่อคนอยู่มากเหมือนกัน สองคำนี้จะต้องมีความหมายว่าอะไรโดยตรง และคงจะไม่ใช่ตัดคำมาจาก บัวเผื่อน บัวผัน เพราะตามปกติชื่อคนครั้งเดิมน่าจะเปนคำโดดโดยมาก แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาความหมายของคำทั้งสองนี้ไม่ได้ชัด เผอิญมีผู้รู้ภาษาพายัพมาหาข้าพระพุทธเจ้า เขาอธิบายว่า เผื่อน เป็นคำเก่า นาน ๆ จึงจะได้ยินใช้สักครั้งหนึ่ง แปลว่า เลือน เห็นไม่ชัด เช่น ผ่อเผื่อน คือจ้อง มองดู เห็นไม่ชัด เห็นคล้าย ๆ กัน เสียงเดิมเปน เผี่ยน มาเปน เผื่อน เพราะได้เสียงสระอือไปจากล่าง และว่าทางพายัพตอนที่ต่อกับเมืองเหนือเรียกควายสีมอ ๆ มัวๆ ไม่เผือกชัดหรือคำชัดว่า ควายเผื่อน ถ้าเช่นนั้น เผื่อน กับ เผือด ก็มีความหมายใกล้กันมาก
ข้าพระพุทธเจ้าเคยเก็บชื่อคนที่เปนคำโดด ๆ มาแยกออกเปนพวกตามลักษณะที่เห็นว่าเป็นพวกเดียวกัน ปรากฏว่าชื่อส่วนมากมีความหมายไปในทางลักษณะของบุคคล เช่น เล็ก ใหญ่ ขาว ดำ สุด หงิม พวกหนึ่ง ที่ติดมาจากลักษณะซึ่งเรียกร้องมาแต่เด็ก เช่น แป๋ว ติ๋ว จ้อย พวกหนึ่ง ที่เอาชื่อสัตว์มาตั้งชื่อเช่น เขียด นก เสือ พวกหนึ่ง ที่เอาชื่อมาจากสิ่งมีค่าเช่น แก้ว เงิน ทอง พวกหนึ่ง เมื่อเอามาเรียงเข้าพวกกันดู ก็เห็นแปลก เช่น เอาชื่อสัตว์มาตั้งให้ แต่สัตว์ลางชะนิด เช่นม้า ก็ไม่มีใครชื่อ และมีชื่อเป็นอันมากที่แปลไม่ออก เช่น สี สา มั่ง เป็นต้น ที่ชื่อเหล่านี้มีหลายชื่อแปลไม่ได้ จะเป็นเพราะไม่ใช่คำในภาษาไทยทั้งหมด อาจเป็นคำในภาษาต่างๆ /*163ซึ่งเกิดจากคนหลายชาติหลายเหล่าผสมกัน เมื่อข้าพระพุทธเจ้ามานึกอย่างนี้ ก็หมดพยายามที่จะค้นหาต่อไป ครันข้าพระพุทธเจ้ามาศึกษาวิชานิรุกติศาสตร์ขึ้น ก็สันนิษฐานความในชื่อเหล่านั้นออกได้หลายคำ แต่ค้นโน้ตที่จดชื่อคนเป็นพวก ๆ ไว้เมื่อก่อน ก็ไม่พบ เมื่อทรงแนะถึงคำว่า เผื่อน ว่ามีในชื่อคนอยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงความหมายในคำต่างๆ ที่นำมาตั้งชื่อคนขึ้นอีก คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเอาเรื่องการตั้งชื่อนี้มาผนวกเข้ากับเรื่องประเพณีการเกิดของไทย ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ากำลังรวบรวมอยู่ แต่เรื่องประเพณีการเกิด ยากกว่าเขียนเรื่องประเพณีทำศพ เพราะหาเหตุผลไปไม่ได้ตลอด เช่น ปั้นข้าวแม่ซื้อเป็นสีต่างๆ ๕ สี ปัดรังควานเด็กเมื่อตัวร้อนเป็นไข้ ว่าทำไมจึงต้องใช้ข้าวเป็นสีต่าง ๆ สอบทางอินเดียก็มีแต่สีแดงสีเดียว คือใช้ข้าวชุบน้ำหญ้าฝรั่น เรียกว่า ข้าวอักษตะ และไม่บอกเหตุผลว่าทำไมจึงทำเช่นนี้ เปิดดูในพจนานุกรมภาษาสํสกฤต ก็แปล อักษตะ ไว้ว่าข้าวที่ยังไม่ได้เอาเปลือกออก ความไม่ได้กัน แม้ถึงคำว่า แม่ซื้อ ก็ทราบเกล้าฯ แต่เงา ๆ ว่า เป็นพวกที่ฝรั่งเรียกว่า Guardian Spirit และทำไมจึงเรียกว่า แม่ซื้อ นอกจากแปลว่า ซื้อเด็ก ตอนที่เอาเด็กใส่กระด้งและร้องว่า สามวันลูกผีสี่วันลูกคน แต่ผู้ซื้อในตอนนี้เป็นคน หาใช่ผีไม่ ข้าพระพุทธเจ้าลองแยกลัทธิต่าง ๆ ที่ทำในเวลาเกิด ก็น่าจะแยกได้เป็นสามส่วนใหญ่ ๆ คือ ป้องกันผีหรือเวทมนต์ที่มีคนกระทำ เช่นสะหนามไว้บนกองฟืนสำหรับอยู่ไฟ ต้องการให้คลอดง่าย เช่น เปิดประตูหน้าต่าง และเพื่อให้เป็นความเจริญแก่เด็ก เช่นพิธีฝังรกเป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลออกนอกทางมามากเช่นนี้ เพราะเมื่อตรัสถึงเรื่องชื่อคน กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าอดทนอยู่ไม่ได้ ทั้งนี้การจะควรสถานไร ขอพระเมตตาบารมีเป็นที่พี่ง พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
คำ งอน ในความว่า วัดโอบได้รอบหัว นายสุด ศรีสมวงศ์ ซึ่งเป็นชาวเมืองนครจำปาสัก และทำงานอยู่กับข้าพระพุทธเจ้า ชี้แจงว่า จะเป็นคำเดียวกับ หง่อน ในภาษาทางอีศาน(พายัพ-ง่อน) แปลว่าท้ายทอย เพราะ/*164ประเพณีอีศาน ถ้าภิกษุได้รับตำแหน่งเป็น สำเร็จ ได้สุพรรณบัตร มีขนาดแผ่นทองคำแผ่ให้ยาวจดเท่าหางคิ้วทั้งสอง ถ้ารับตำแหน่ง ซา ขนาดแผ่นทองแผ่ให้ยาวถึงหูทั้งสอง ถ้ารับตำแหน่ง ครู ต้องแผ่แผ่นทองให้รอบศีรษะจด หง่อน คือท้ายทอย หง่อน นั้นลางทีเรียกว่า กะด้น ซึ่งคงจะตรงกับ กำด้น ในภาษาไทยโบราณ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมอาหม พบคำ งอน แปลว่า โขดเขาเล็ก ๆ หรือเนิน ถ้าเช่นนั้น ท้ายทอย ก็น่าจะเป็น ท้ายดอย คือบั้นท้ายของส่วนที่นูนของศีร์ษะ และ หง่อน คงเกี่ยวข้องกับคำหลายคำ เช่น ชะง่อน ชะงอก ชะโงก ชะง้ำ ชะเงื้อม ชะงุ้ม ชะ จะกร่อนเสียงมาจากคำไร ข้าพระพุทธเจ้ายังนึกไม่ออก
คำว่า ลาวกาว ที่เจ้าคุณพรหมสันนิษฐานว่าจะเป็น ลาวเก่า คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นลากเข้าความให้เข้ากับคำว่า เก่า เพราะในภาษาอาหมมีคำว่า เกา แปลว่าเก่า ว่าอื่น ถ้าจะแปล ลาวกาว ว่า ลาวอื่น ก็น่าจะได้เหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้า ได้ทราบจากนายสุด ศรีสมวงศ์ ว่าชาวอีศานมีประเพณีเรียกหมู่คนไทยที่มีคำพูดในภาษาลางคำซึ่งมีความหมายอย่างเดียวกัน แต่ออกเสียงเป็นคนละอย่าง เช่นเรียกชาวไทยที่อยู่แถบอุบลว่า ลาวไส เพราะลาวพวกนั้นใช้คำว่า ไส ในความหมายว่า ไหน หรือ ยัง เช่น ไปไส กินแล้วไส ไทยเวียงจันทน์ตลอดลงไปจนถึงนครจำปาสักใช้ กว่า แทนคำว่า ไส เช่น ไปกว่า กินแล้วกว่า เพราะฉะนั้นไทยพวกที่ใช้คำ กว่า จึงเรียกว่า ลาวกว่า พวกไทยเขินลางพวกใช้คำในความหมายว่า ไหน หรือ ยัง เป็น ตี้ ลางแห่งเป็น ก้อ ก็เรียกว่า เขินตี้ เขินก้อ ข้าพระพุทธเจ้าได้ซักถามว่า กว่า เขียนอย่างไร นายสุดชี้แจงว่า เขียน กว แล้วมาภายหลังเขียนมีลากข้างเป็น กวา ขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า กาว กับ กว อาจเป็นคำเดียวกันเพราะเมืองอุบลตามพงศาวดารก็ว่า พวกชาวนครจำปาสักมาตั้ง พวก ลาวไส ที่อยู่ก่อน อาจจะเรียกนครจำปาสักที่ยกมาตั้งเมืองอุบลว่า ลาวกว หรือ ลาวกาว ก็ได้ ทางพายัพ คำว่า ไปไหน ใช้ว่า ไปเก่า และใช้อยู่เป็นปกติในคำพูด ถ้าเทียบ กว ของอีศานและ เก่า ของพายัพ รูปเสียงยิ่งใกล้เข้ามาในคำ กาว มาก
/*165ขุขัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า อาจเป็นคำเดิมก็ได้ จะไม่เพี้ยนไปจากคำว่า คูขัณฑ์ เพราะ ขุขัน มีชื่ออยู่ในรามเกียรติ์ เป็นคำของชาวอินเดียตอนใต้ คือพวกทมิฬ เพี้ยนไปจากคำว่า คูหะ ในภาษาสํสกฤต โดยเหตุที่แดนตอนนี้เคยเป็นอาณาเขตต์ของเขมร และเขมรได้รับวิชาความรู้มาจากอินเดียตอนใต้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงสงสัยว่า ขุขัน จะเป็นคำมาทางนั้น แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาหลักฐานทางพงศาวดารไม่ได้ ถ้าเมืองขุขันมาจากคูขัณฑ์ ก็จะต้องมีตำนานที่กล่าวถึงเรื่อง คู ซึ่งแปลกหรือพิเศษกว่าเมืองอื่นๆ จึงได้ตั้งชื่อเช่นนั้น ตาที่นายสุดบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ชาดกเมืองอื่นๆ จึงได้ตั้งชื่อเช่นนั้น ตามที่นายสุดบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ชาดกของอีสานเรื่องหนึ่งว่า ขุขันเป็นเมืองหน้าด่านของท้าวคชทัตโพธิสัตว์ ซึ่งเกิดในรอยเท้าช้างเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*178ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๓๐ ตุลาคม ได้รับแล้ว
ท่านค้นสอบได้ความมา ว่าคำ บุษบง บุษบัน หลงมาแต่คำ บุษกร นั้น พอใจฉันมากที่สุด ควรอยู่แล้วที่จะเปนหลงมาแต่ไกล
สีมอของพวกช่าง เขาใช้เรียกกันอยู่ ๒ อย่าง คือ มอหมึกกับมอคราม มอหมึกก็คือผสมด้วยหมึก มอครามก็คือผสมด้วยคราม เขาไม่ได้นึกถึงฟ้าถึงเงินอะไรเลย มอ ฉันเข้าใจว่าคำเดียวกับ มัว ที่เรียกอยู่แต่ ๒ อย่าง ก็เพราะเปนสีที่ มอซอ มัวซัว ซึ่งผสมด้วยสีชะนิดที่ฝรั่งเรียกว่าสีเย็น ถ้าผสมด้วยสีชะนิดที่ฝรั่งเรียกว่า สีร้อน ก็เรียกชื่อเปนอย่างอื่นไป ท่านทราบแล้วหรือยังว่า เบญจรงค์ นั้นสีอะไรบ้าง ถ้ายังไม่ทราบก็จะได้ทราบตามที่บอกนี้คือ ขาว เขียว เหลือง ดำ แดง เขียวนั้นหมายถึงคราม ดุจมีคำเปนพยานอยู่ว่า เขียวคราม และ สุดหล้าฟ้าเขียว สีทั้ง ๕ ซึ่งเรียกว่า เบญจรงค์ นั้นเปนแม่สี จะยักย้ายให้เปนสีอะไรไปก็เปนสีที่เอาแม่ใช้ผสมกันทั้งนั้น ถ้าได้สีเบญจรงค์มาแล้วจะเขียนอะไรให้เปนอย่างไรก็ทำได้ทั้งสิ้น สำเร็จด้วยเบญจรงค์ทั้งนั้น
ข้อปฏิสังขรณ์ในเรื่องสานชำระความของท่านนั้นดีมาก ได้หลักฐานมาทีเดียว ที่ฉันบอกมาก่อนเปนแต่เพียงสันนิษฐานเทียบเคียง อันเปนหลักฐานที่ง่อนแง่นอยู่
มี โบสถ์ อยู่อีกคำหนึ่ง ซึ่งแต่ก่อนเขียนคือ ๆ เปน โบด ที่มาเขียนยักย้ายเปน โบสถ์ เห็นจะเปนคำ พระอุโบสถ พาไป ที่จริงเรียกว่า พระอุโบสถ ดูก็หาถูกไม่ คำ อุโบสถ นั้นเปนชื่อกาละต่างหาก ไม่ใช่ชื่อสถานที่ /*179อันคำ พระอุโบสถ นั้น ที่จะมาแต่คำว่า โรงอุโบสถ พวกเดียวกับ ธรรมศาลา ที่วัดพระธาตุนครศรีธรรมราช ท่านได้สังเกตบ้างหรือเปล่าว่าในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ เขาเขียน โบสถ์ กันอย่างไร เขาหมายความกันว่าอย่างไร
ที่ลานอันแวดล้อม คาเซิล เรียกว่า บริเวณ นั้น เห็นจะเลื่อนมาจากเอากุฎฤษีเปน คาเซิล นั่นเอง เหมือนกับ โคตร ซึ่งเดิมหมายถึงดอกงัว ฉันไม่ประหลาดใจเลยที่เอาคนไปเปนงัว ด้วยคติของชาวอินเดียชื่นชอบกันที่งัวยิ่งนัก ถือกันว่าเปนทรัพย์ จนมีคำปรากฏอยู่ว่า นตฺถิโคสมิกํธนํ กระทั่งจะทำให้สะอาดก็ใช้ราดด้วยมูตคูธงัว
ตัวอย่างคำ เผือน ซึ่งท่านให้ไป ทำใจฉันให้กระหวัดไปถึงคำ เผือ ที่มีใช้อยู่ในลิลิตเรื่องพระลอ แต่ในที่นั้นไม่มีตัว น สกด แล้วก็นึกเห็นว่าคล้ายกับคำ เพื่อน ซึ่งใช้พูดเปนตีคอ ถ้าหากว่าเปน เผือ หรือ เพื่อน ก็เข้าคำตัวอย่างที่ท่านอ้างได้หมดทุกแห่ง แต่ความรู้สึกอันนี้ไม่มีหลักฐานอะไรเลย
ท่านให้คำ ป่า ดง เถื่อน ไปนั้นจับใจเปนอันมาก คำว่า ดง ดูเหมือนจะหมายความว่า สิ่งเดียวกันอยู่ด้วยกันเปนหมู่ เช่น ดงหนาด ดงรัง เปนต้น ส่วนคำ ป่า สังเกตว่าใช้ในคำบอกชะนิดที่ เช่น ป่าแดง ป่าละเมาะ เปนต้น แม้จะอยู่ใกล้ ๆ บ้าน ที่นอกเมืองก็เรียกว่า ป่า จะตกเปนว่าที่รกร้าง ยังไม่ได้ทำให้เปนประโยชน์ ก็เรียกว่า ป่า ส่วนคำ เถื่อน นั้นแหละทีจะเปนป่าจริงๆ แต่ทุกวันนี้ใช้กันไปเปน ๒ ทาง ใช้เรียกสัตว์ต่าง ๆ อย่างหนึ่ง เช่น ไก่เถื่อน เปนต้น กับของหนีภาษี เช่น ฝิ่นเถื่อน เหล้าเถื่อน เปนต้น แต่นั่นก็หมายถึงป่านั่นเอง เพราะของป่าไม่ต้องเสียภาษี ตามที่ว่านี้ ก็ว่าไปตามส่วนมาก แต่การใช้สับปลับนั้น จะต้องมีอยู่เปนธรรมดา
เลขผา ท่านนึกว่าจะเปนหางเลข ตามที่นึกนั้นติดจะพร่อง คำว่า หางเลข นั้นก็เรียกอย่างความรู้บกพร่องเสียแล้ว ที่แท้เขาเรียกว่า เลขหวัด คือเขียนไม่ต้องหยักเพื่อให้เขียนได้ง่ายเร็ว ควรแก่การคำนวน คำ เลขผา /*180ถ้าจะแปลเพื่อหัวเราะกันเล่น จะแปลว่า ศิลาจารึก ก็ได้ เลข แปลว่า จาร ผา แปลว่า หิน
ขนัน มาได้ตรงกันเข้ากับการผูกยันตร์ ปิดปากหม้อผีกุมาร ซึ่งตายเมื่อคลอด จะเอาไปถ่วงน้ำ เห็นจะยืดมาแต่คำ กัน กั้น ขั้น คั่น คำ ขนัน อาจเรียกเคลื่อนเปน ขนอน ไปก็ได้กระมัง หรือจะยืดมาแต่คำ ขอน ก็เปนได้เหมือนกัน
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๑ ตุลาคม และวันที่ ๒ พฤศจิกายน รวม ๒ ฉะบับ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับแล้ว รู้สึกในพระเมตตากรุณาล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงทักท้วงคำ นึกคิด ซึมซาบ ว่าเปนคำที่ไม่ควรใช้ในหนังสือ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้า ฯ ไว้ ด้วยรู้สึกในพระเมตตาเป็นล้นพ้น
บาณปุรีย์ ข้าพระพุทธเจ้านึกค้นหาเมืองนี้ว่าจะเป็นเมืองไร ก็ไม่ได้ความ เสียงที่ใกล้ก็มีแต่ ปรานบุรี จะว่าเรือสินค้าของชาวยุโรปมาแวะที่เมืองตะนาวศรีแล้วขนสินค้ามาทางบก ผ่านช่องสิงขร ถ่ายลงเรืออีกต่อหนึ่งที่ปรานบุรี เข้ามากรุงเทพ ฯ ก็อาจเป็นได้ แต่ข้อความที่มีอยู่ไม่ได้บ่งชัดว่าเป็นเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่กล้าสันนิษฐานลงไป
/*181ทำนอง ที่ข้าพระพุทธเจ้าใช้แก่การเก็บภาษีไม่เหมาะแน่ เพราะมีคำอื่นเปลี่ยนใช้ได้มาก ที่ทรงสันนิษฐานว่าจะยืดมาจาก ท่อง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าอาจเป็นได้ เพราะการ ท่อง ก็มักมี ทำนอง ติดมาด้วยเสมอ อย่างที่อังกฤษเรียกว่า recitation ซึ่งเป็นท่องเป็นทำนอง ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในภาษาไทยต่างๆ ไม่พบคำว่า ท่อง หรือ ทำนอง ถามนายสุด ศรีสมวงศ์ ก็ว่าภาคอีศานใช้ ท่อง และ ทำนอง เหมือนกัน
ด่าน ข้าพระพุทธเจ้าถือเอาความตามที่พระยาประชากรกิจ (แช่ม บุนนาค) อธิบายไว้ เพราะสอบหาในภาษาไทยต่างๆ ไม่พบ แต่นายสุดว่า ด่านช้าง ทางภาคอีศานหมายถึงแดนที่ช้างอยู่ ถ้าเทียบคำว่า ดินแดน ด่าน ก็มีเสียงและความหมายใกล้กันมาก ถ้าจะแปล ด่านตรวจ ว่าแดนตรวจ ตรวจด่าน คือ ตรวจแดน ดูก็เข้ากันได้ ที่ทรงสันนิษฐานว่าด่านช้าง จะหมายถึงทางช้างเข้ามา ก็ไม่ผิดความที่ว่าเป็นแดนช้างเข้ามา ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ว่า ประตูใหม่ คือ ประตูพฤฒิบาศ ทางช้างเข้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ประทานความรู้นี้แก่ข้าพระพุทธเจ้า
เรื่องพระคลังสินค้าและเรื่องจิ้มก้อง ซึ่งทรงพระเมตตาประทานสำเนาพระอธิบายของสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ1 มาแก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ถ้าข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้พระอธิบายเรื่องพระคลังสินค้า ข้อความที่ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวไว้ด้วยเรื่องพระคลังสินค้า ก็เป็นผิดอย่างใหญ่ เพราะข้าพระพุทธเจ้าคิดไปแต่เรื่องได้รับของส่วยไว้มากก็ต้องมีพระคลังสินค้า  และคงจะส่งของส่วยที่เหลือใช้บรรทุกสำเภาไปจำหน่ายก่อนได้ติดต่อการค้ากับฝรั่ง อันเป็นความเข้าใจผิดของข้าพระพุทธเจ้าเป็นอันมาก
เรื่องพระเจ้าคุบไลข่าน ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในหนังสือฝรั่งแต่งว่า ประเทศไทยน่านเจ้าต้องแตกเพราะพระเจ้าคุบไลข่านยกมาตีเมื่อครั้ง/*182ยังเป็นรัชชทายาท ครั้นไทยน่านเจ้าแตก ก็เป็นทางให้พระเจ้าคุบไลข่านบุกเข้ามาตีพะม่าได้ เพราะเมื่อก่อนนี้จีนยังยกมาตีพะม่าไม่ได้ เพราะไทยน่านเจ้าขวางหน้าอยู่ พงศาวดารพะม่ากล่าวถึงเรื่องราวต่าง ๆ สมัยก่อนพระเจ้าคุบไลข่านว่า พะม่าเคยติดต่อกับจีน ที่แท้ติดต่อกับไทยน่านเจ้า หาใช่ติดต่อกับจีนไม่ จนทำให้มีผู้เข้าใจผิดว่า ที่ขงเบ้งมาปราบเบ้งเฮก คือหม่องเฮกหรือพะม่านั้นเอง อันที่จริง เบ้งเฮกเห็นจะเป็นเมืองเฮกอย่างเรียกเจ้าผู้ครองเมืองต่าง ๆ โดยอ้างเอาชื่อเมืองขึ้นมากล่าวแทนชื่อเจ้าผู้ครอง ในแผนที่ซึ่งจีนทำไว้ เขียนชื่อเมืองต่าง ๆ ในภาคใต้ของจีน ขึ้นต้นด้วยคำว่า เมง (ฮกเกี้ยนเป็น เบ้ง) อยู่เป็นกลุ่ม ๆ แสดงว่า เมง คือ เมือง นั่นเอง ทั้งแม่น้ำก็เรียกว่า นาน (คำเดียวกับ ยูนนาน และ น่านเจ้า คือเจ้าแคว้นใต้) ทุกแห่ง นาน คำนี้  ถ้าเป็นเสียงในกวางตุ้งก็เป็น หนำ เทียบได้กับคำว่า น้ำ พระเจ้าคุบไลข่านนอกจากไปรบกับพะม่า ยังไปก่อกวนเข้ากับญวนและแขกจามด้วย จามไม่ยอมอ่อนน้อม กองทัพจีนจะยกมาตีทางบกก็ไม่ได้ เพราะติดญวน ซึ่งเวลานั้นยังอยู่ที่ตังเกี๋ยขวางหน้าอยู่ จีนต้องสู้รบกับญวนเพื่อหาทางยกลงมาตีแขกจาม แต่เผอิญจีนแพ้ญวน พระเจ้าคุบไลข่านจึงต้องชะงักการแผ่อำนาจมาทางนี้ มิฉะนั้นอาจลามต่อมาถึงเขมรด้วยก็ได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระอนุญาตใต้ฝ่าพระบาท และสมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ เก็บข้อความเรื่องพระคลังสินค้า และเรื่องจิ้มก้องลางแห่งมาลงไว้ในเรื่องศุลกากรของข้าพระพุทธเจ้า แต่ก็เกรงพระบารมีเป็นล้นเกล้า ฯ ทั้งนี้การจะควรสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่งแล้วแต่จะทรงพระกรุณา
เมืองเทียนสิน ถ้าเขียนตามสำเนียงชาวแต้จิ๋ว ก็เป็น เทียนจิ๋น หรือ เทียนจิ่น ซึ่งเป็นชื่อที่รู้จักกันมาแต่ก่อน ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเป็น เทียนสิน อนุโลมตามเสียงของจีนหลวง ซึ่งฝรั่งเขียนเป็น Tientsin และตามที่คนรุ่นใหม่ถ่ายเสียงคำนี้เป็น เทียนสิน เรื่องถ่ายเสียงชื่อเมืองใน/*183ประเทศจีน ทำความยุ่งยากแก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เช่น ยูนนาน เป็นเสียงอย่างจีนหลวง แต่เป็น ฮุนหนำ ในเสียงแต้จิ๋ว กวางซี กับ กวางไซ ไกวเจา กับ กุยจิ๋ว ฟุกเกียน กับ ฮกเกี้ยน ก็เป็นลักษณะเดียวกัน อามอย กับ เอ้หมึง (โบราณเป็น อ้ายมุ่ย กวางตุ้งเป็น ห่าหมุน แปลว่าประตูหอ คือประตูกลางของเรือนใหญ่)  ข้าพระพุทธเจ้าถือเป็นหลักว่า ถ้าเป็นชื่อเมืองที่ไทยเคยเรียกมาก่อนเป็นอย่างแต้จิ๋ว ก็ใช้อย่างเสียงแต้จิ๋ว เช่น ฮกเกี้ยน เอ้หมึง ถ้าจะใช้ว่า อ้ายมุ่ย ก็ออกจะเก่าไป ไม่มีใครรู้จัก ส่วนกวางตุ้ง แต้จิ๋ว เป็น กึงตัง แต่ กึงตัง ไม่สู้รู้จักกัน จึงต้องใช้ กวางตุ้ง ตามเสียงของเจ้าถิ่น และใกล้กับคำไทย เพราะ กวาง แปลว่ากว้างขวาง ตุง แปลว่า ตะวันออก รวมกันก็แปลว่า แดนกว้างตะวันออก คู่กับ กวางซี แปลว่า แดนกว้างตะวันตก ส่วน เทียนสิน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเขียนเป็น เทียนจิ๋น ดีกว่า เทียนสิน เพราะเป็นชื่อที่เคยรู้จักกันมาแต่โบราณ
ที่ฝรั่งเขียนคำ จิ๋น เป็น tsin มีตัว t ด้วย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเสียง ส (เสียงหนัก) ซ (เสียงเบา) ผิดกับเสียง s ของฝรั่ง เพราะ s ของอังกฤษเป็นเสียงเกิดแต่ปลายลิ้นจดปลายพื้นบน ปล่อยให้ลมเสียดแซกออก แต่เสียง ส ซ เกิดแต่ปลายลิ้นจดถัดปุ่มเหงือกเข้าไปนิดหนึ่ง เข้าถึงแดนเพดานแข็ง ในวรรค จ และกักลมไว้นิดหนึ่ง เป็นเสียง ต อย่างเสียงชะนิดที่เป็นตัวสกด แล้วปล่อยลมให้เสียดแซกออกมา อย่างออกเสียงว่า (i) ts ผิดกับเสียง s ของอังกฤษซึ่งไม่มีการกักลม แต่ปล่อยให้เสียงเสียดแซกออกมาทีเดียว การแบ่งเสียงพยัญชนะฝรั่ง แบ่งออกเป็น ๒ วิธี แบ่งตามฐานกรณ์อย่างบาลี เรียกว่า แบ่งโดยตำแหน่งที่ แต่การแบ่งรูปนี้หยาบไป เช่นพยัญชนะเกิดแต่พื้นเสียง ส ก็มีถึง ๔ ชะนิด คือ ปลายลิ้นจดปลายฟันบนเป็นชะนิด s ของอังกฤษอย่างหนึ่ง ปลายลิ้นกดปุ่มเหงือกอย่าง ส ของบาลีและสํสกฤตอย่างหนึ่ง ปลายลิ้นกดลึกเข้าไปตรงเพดานแข็งเป็น s อย่างอเมริกัน หรือ ศ ในสํสกฤต และ ส ซ ของไทย ถ้าปลายลิ้นช้อนเข้าไปลึกอีก กลายเป็นเสียง ฎ ซึ่งเรียกว่า มูทชะ /*184เคยแปลกันว่าเกิดที่ศีร์ษะ ที่ถูกหมายถึงสุดของเพดานแข็ง ซึ่งมีลักษณะเป็น dome หรือศีร์ษะของเพดานแข็ง เสียงเหล่านี้ ถ้าภาษาใดไม่ได้แยกไว้เป็นหลายหน่วย เสียงก็จะฟังไม่ออก ว่าผิดกันอย่างไร
การแบ่งเสียงพยัญชนะอีกอย่างหนึ่ง เรียกว่าแบ่งตามรูปเสียง คือ แบ่งเป็นเสียงปิดเสียงเปิด และเสียงนาสิก เสียงปิดได้แก่พยัญชนะทุกตัว ยกเว้นวรรค จ ซึ่งเป็นเสียงครึ่งปิดครึ่งเปิด และยกเว้น ง น ม ซึ่งเป็นเสียงนาสิก และ ฝ ฟ ส ซึ่งเป็นเสียงเปิดเสียงปิด คือตอนที่ ๑ ลมแล่นขึ้นมา ถูกอวัยวะในปากตอนใดตอนหนึ่งกักลมไว้ ตอนที่สอง ลมมาคั่งอยู่ตรงที่ถูกกัก พยายามจะดันออกมา ตอนที่ ๓ เปิดให้ลมแล่นออกมา ก็เป็นเสียงระเบิด เสียงเปิดอย่าง ฝ ฟ ส อวัยวะในปากกักไม่สนิท ปล่อยให้ลมเสียดแซกออกมาได้ ส่วนเสียง ง น ม เป็นชะนิดเสียงระเบิด แต่ให้ลมออกทางนาสิก เสียงในวรรค จ ฝรั่งว่าเป็นเสียงพยัญชนะผสม และเป็นเสียงครึ่งปิดครึ่งเปิด เช่น เสียง จ ก็ประกอบขึ้นด้วยเสียง ต+ย (เทียบ นิตย-นิจจ) เพราะฉะนั้นคำว่า Portuguese จึงออกเสียงเป็นโปรจุเกส (t + u) พะม่าเรียกจีนว่า Tyok แต่อ่านเป็น จ๊ก เสียง ฉ ก็คือเสียง ต+ย = จ+ห = ฉ เสียง ช ก็คือ ต+ย = จ+ฮ = ช เสียง ซ ก็คือเสียง ช เป็นชะนิดเสียดแซก เสียง ญ ก็เป็นเสียง จ แต่ลมออกทางจมูก และคงเป็นด้วยเหตุนี้ ฝรั่งจึงเขียนเสียง ส ซ ของจีนเป็น ts เพราะมีเสียงปิดระยะที่ ๒ ของ ต ปนอยู่ด้วย เสียงวรรค จ นี้ ในภาษาจีนแคว้นต่าง ๆ ใช้สับสนกันมาก ลางแห่งก็สังเกตไม่ได้แน่ว่าเป็นเสียง จ ฉ ช หรือ ซ ในภาษาไทยก็ออกจะยุ่ง ถ้าไทยใต้เป็น ช อีศานก็เป็นเสียง ซ ส แต่พายัพมักเป็นเสียง จ เช่น ช้าง ซ้าง จ๊าง และในภาษาจีนแคะเป็น เซี้ยง กวางตุ้งเป็น เจื่อง แต้จิ๋วเป็น เฉีย (Chiang เสียง ง ขึ้นนาสิกค้าง) ไหหลำและญวนเป็น เตี่ยง เตื่อง มอญ เป็น เจิ่น เจ่ง พะม่าเป็น เชน เจ้าคุณอินทรมนตรีว่า เชน ในภาษาพะม่าเป็นคำของไทย พะม่าเดิมอยู่ในธิเบตซึ่งไม่มีช้าง เมื่อยกลงมาในประเทศพะม่า พบช้างก็เรียกชื่อว่า ช้าง ตาม/*185ไทยใหญ่ แต่พะม่าไม่ชอบเสียงแม่กง เสียง ช้าง จึ่งเพี้ยนเป็น เชน ไปโดยเหตุที่เสียงวรรค จ เหลื่อมกับเสียงวรรค ต จึงมีคำสับสนเสียงกันมากกว่าวรรคอื่น เช่น
จ-ต
พัดด้ามจิ้ว-ติ้ว จิ๋ว-ติ๋ว (กวางตุ้ง สิว แปลว่า เล็ก แต้จิ๋ว เซี้ยว ไหหลำ เตี้ยว เนี้ยว)
จ-ด
จำอวด-ดำอวด
จ-ท
จม-ท่วม (ปักษ์ใต้ น้ำจมบ้าน=น้ำท่วมบ้าน)
จ-ถ
โจม-โถม
ช-ซ
โชก-โซก เงียบเชียบ-เซียบ
ช-ส
ใช้-สอย (กวางตุ้ง ฉอย แต้จิ๋ว ใช้ ฮกเกี้ยน จ๋าย ไหหลำ ส่าย แปลว่า สิ่งสำหรับใช้)
ช-ต
ชา-เต๊
ช-ท
ชวด-ทวด
เปรี้ยน้ำ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ปริ่ม กับ เปรี้ย จะเป็นคำเดียวกัน เพราะถ้าออกเสียง ง น ม ให้ขึ้นนาสิกค้างเติ่ง เสียงก็เพี้ยนเปน อี เอ แอ และ เอีย อย่าง กะลิ้มกะเหลี่ย ขีด-เขียน-เขี่ย สิ้น-เสีย ลิ้น-เลีย ตอง-กิน หรือ ตองกิง-ตังเกี๋ย ปักกิ่ง-ปักเกีย เชิญ-เชี้ย (แต้จิ๋ว)-เชื้อเชิญ (เทียบ เสือ = เสีย ไทยจังหวัดเลย เสอ ผู้ไทย ดงเสอเผอ ดงเสอเผลอ) เซงแซ่ เน่ง-นิ่ง-แน่ แต่มี แปล้ อีกคำหนึ่ง ความคล้ายคลึงกับ ปริ่ม ทำให้ข้าพระพุทธเจ้ารวนเรใจ เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ใช้ ปริ่ม ดีกว่า เปรี้ย เพราะตัดข้อที่สงสัยได้
ยี่สาน กับ ปสาน ถ้าเดิมเป็นคำเดียวกัน เสียง ป กับ ย ในคำหน้าจะเพี้ยนกันไม่ได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมีเหตุอะไรสักอย่างหนึ่งจึงทำให้เสียงเพี้ยนออกไปไกล ในภาษามลายู ได้คำว่า ปสาน มาจากเปอรเซีย ก็ยังคงเสียงเป็น bazar อยู่
/*186ข้อที่ทรงพระเมตตาทักท้วง คำอื่นในลายพระหัตถ์ ฉะบับลงวันที่ ๓๑ ตุลาคม ข้าพระพุทธเจ้าได้แก้ไขตามนั้นทุกคำ
ที่ประทาน สีเบ็ญจรงค์ มาให้ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เพราะคนโดยมากและรวมทั้งข้าพระพุทธเจ้าด้วย เข้าใจผิดไปว่า เบญจรงค์จะเป็นสีอะไร ๆ ก็ได้ ให้ได้ ๕ สีก็แล้วกัน คติข้างจีนก็ถือสีทั้ง ๕ นี้เป็นแม่สี เรียกว่า โหงเซ้ก ได้แก่ ดำ แดง สีฟ้า (รวมสีเขียวใบไม้ สีมอคราม หรือ ดำ ก็ได้ คำว่า สีมอคราม ในภาษาไทยต่าง ๆ ใช้ว่า ดำ หรือ กำ อาจเป็น คราม คร้ำ ก่ำ ก็ได้) ขาว และ เหลือง โหงฮุน=สีเมฆ ๕ ประการ ถ้าเมฆเป็นสีเขียว เป็นลางว่า จะมีสัตว์เลื้อยคลานระบาด ถ้าเป็นสีขาว เป็นลางได้แก่ความเศร้าโศก ถ้าสีแดงได้แก่รบราฆ่าฟัน ถ้าสีดำได้แก่อุทกภัย ถ้าสีเหลืองได้แก่อุดมสมบูรณ์
ข้าพระพุทธเจ้านึกได้ว่า รัศมีพระพุทธเจ้าข้างจีนเป็นห้าสี มีผู้ทักว่าเห็นจะผิด เพราะที่ถูกต้องเป็นฉพรรณรังสี
โบสถ์ ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหามาครั้งหนึ่ง แต่ต้องจนด้วยเกล้า ฯ เพราะในภาษาไทยต่าง ๆ ถ่ายคำที่มาจากบาลีแต่เสียงเดียว ไม่คนึงถึงตัวสกดการันต์ ในคำว่า โบสถ์ ก็เขียนว่า โบด สอบภาษาไทยในเมืองจีนก็ใช้เป็นคำจีน พจนานุกรมภาษาไทยลางถิ่นก็ไม่ให้คำ โบสถ์ ไว้ เพราะเป็นคำฉะเพาะ ซึ่งในพจนานุกรมมักไม่มีไว้ พจนานุกรมภาษาลาวทางเวียงจันทน์ ซึ่งบาดหลวงที่เมืองนั้นทำไว้ ก็ใช้เรียกว่า โบดฝรั่ง วัดฝรั่ง เหมือนกับเสียงภาษาไทย กรุงเทพ ฯ จะว่าโบสถ์หดมาจากอุโบสถ ก็เข้าใจได้ยาก
เผือ เพื่อน ในภาษาไทยอีศาน มีคำเสียงคล้าย ๆ กันหลายคำ เผิน แปลว่า ท่าน (ใช้เรียกผู้ใหญ่) เผื่อน แปลว่า เพื่อน เผื่อ แปลว่าสองคน เช่น เผื่อข้า = ข้าสองคน (เผือขา ก็แปลว่า ๒ คน ใช้เป็นไวพจน์กันได้) เผื่อ แปลว่า ฝูง คำจำพวกนี้ ถ้าไม่ได้ฟังเสียงจากปากคนพูด /*187อาศัยดูตัวหนังสืออย่างเดียว ซึ่งไม่ได้บอกระดับเสียงไว้ด้วย ก็เป็นความลำบากที่จะทราบถึงระดับเสียง ซึ่งอาจทำเหตุให้เดาผิดพลาดได้ง่าย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
--
๑. ไม่ได้นำมาลงพิมพ์ เพราะหาอ่านได้ในสาส์นสมเด็จ ↩
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๕ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ฉันคิดไม่หยุด ในคำ ป่า ดง เถื่อน ที่ท่านพูดไป คำ ดง นั้นเห็นแน่แก่ใจแล้ว ว่าหมายถึงสิ่งที่ขึ้นรวมกันอยู่เปนหมู่ ย่อมตัดแยกออกไปเสียได้คำหนึ่ง แต่คำ ป่า กับ เถื่อน นั้น คงพัวพันกันอยู่นุงนัง
คำว่า ป่า นั้นใช้มากที่สุด ตัวอย่างที่เปนแก่นสารอยู่ก็มี เช่น ป่าพร้าว ป่าหมาก ป่ามะม่วง (คำเขมรว่า ไพรสวาย) จะผิดอะไรกับสวนมะพร้าว สวนหมาก สวนมะม่วง ตริตรองก็เห็นจะเปนได้ว่า ที่นำด้วยคำ สวน หมายความว่าคนเพาะปลูกขึ้น ที่นำด้วยคำ ป่า หมายความว่าขึ้นเอง คำ เถื่อนพร้าว เถื่อนหมาก เถื่อนมะม่วง ไม่มี จึงรู้สึกว่าคำ ป่า ใช้ได้กว้างกว่าคำ เถื่อน คำ ป่า นั้นจะอยู่ใกล้หรือไกลจากบ้านก็ใช้ได้ แต่คำว่า เถื่อน นั้น ต้องอยู่ไกลจากผู้คน เปนที่อาศัยของพวกเดียรฉานเปนพื้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นท้ายชื่อของพวกเดียรฉานจึ่งเปนว่า เถื่อน เสียมาก มีคำซ้อนว่า ป่าเถื่อน ก็เหมือนกันกับว่า ป่าเปลี่ยว หรือ ป่าสูง /*188จึงตกเปนคำว่า ป่า นั้นใช้ได้ทั่วไป หมายว่าเนื้อที่ซึ่งคนยังไม่ได้ทำประโยชน์ เถื่อน หมายความว่าเนื้อที่เปลี่ยวผู้คนไปถึงยาก ตามที่คิดเห็นเช่นนี้ จะใช้ได้หรือไม่
ไก่ป่า ไก่เถื่อน หมูป่า หมูเถื่อน ควายเถื่อน ช้างป่า ช้างเถื่อน มีเรียกกันอยู่ทั้งสองทาง ไม่มีอะไรขัดข้องอันจะจัดว่าเรียกผิด
คำ เถื่อนถ้ำ ไม่ได้อาศัยซึ่งกันและกันเลย พวกจินตกวีเอามาปรุงกันเข้าเท่านั้น
คำ ภูผา เราเข้าใจกันเปนคำเดียว หมายความว่า เขา แต่ที่จริงเปนสองคำ ภู ว่าเขาดิน ผา ว่าเขาหิน รวมกันก็ได้ แต่ต้องเข้าใจว่าเขาดินปนหิน
ความประหลาดมือย่างหนึ่ง ที่พวกต้นหญ้าตลอดถึงอ้อแขม ถ้าขึ้นร่วมกันอยู่เปนหมู่ใหญ่อันควรจะเรียกว่า ดง กลับเรียกไปเสียว่า พง แต่ดูเหมือนเรียกกันว่า ดง ก็มี ฉันเข้าใจว่า ป่ง ก็คำเดียวกับ พง นั่นเอง
จะไขความบอกท่านให้ทราบในเรื่องสีดีขึ้นอีก ภาษาของคนทั่วไปกับภาษาช่างไม่สู้จะเหมือนกัน เช่น สีเทา สีเหล็ก สีฟ้า สีน้ำเงิน อะไรเหล่านี้เปนคำคนทั่วไปเรียกกันทั้งนั้น ในพวกช่างเขาไม่ได้ใช้ คำที่พวกช่างเขาเรียกชื่อสีกัน เกรงว่าท่านจะไม่เข้าใจเสียแหละมาก เปนเตฆนิคอันหนึ่ง จะเก็บมาพรรณนาก็เห็นจะป่วยการ ครึคระ ใช้อะไรไม่ได้
<นริศ>
/*189กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๔ ประทานข้อสันนิษฐานคำ ป่า ดง เถื่อน มานั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ทรงสันนิษฐานว่า ป่า จะใช้ได้กว้างกว่า เถื่อน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ถูกทีเดียว ป่า บอกลักษณะที่ซึ่งอยู่นอกเมืองหรือนอกชุมนุมชน ถ้าต้องการให้ทราบลักษณะว่าเป็นป่าชะนิดไร ก็เติมคำอื่นประกอบลักษณะขึ้น เป็น ป่าพง ป่าหญ้า ป่ารก ป่าดง ป่าเถื่อน สัตว์หรือสิ่งใดซึ่งมาจากป่า ก็เติมคำว่า ป่า ลงไป เป็น ไก่ป่า หมูป่า โจรป่า คนป่า เป็นคำกว้าง ๆ ถ้ามาแต่ ป่าดง คือ ป่าารก หรือมาแต่ ป่าเถื่อน คือป่าสูง จึงใช้ ดง และ เถื่อน โดยฉะเพาะ เป็น คนดง คนเถื่อน หมูเถื่อน ช้างเถื่อน ส่วนม้าชอบอยู่ใน ป่า ที่ไม่ใช่ ดง ไม่ใช่ เถื่อน จึงมีแต่ ม้าป่า งูชอบที่รก จึงมี งูดง มากกว่า งูป่า งูเถื่อน
ดง คือ ป่ารก ซึ่งมีของพวกใดพวกหนึ่ง หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งมากมายจึงมีคำว่า ดงไม้ ดงรัง ดงโจร ในไทยขาวมีคำว่า ดงหิน ไก่ดง หมูดง ไทยนุง มี ควายดง คำว่า ป่าผ้า ป่าตะกั่ว ก็คงหมายความถึงดงแห่งของเช่นนั้น ส่วน พง ก็คือดงชะนิดหนึ่ง น่าจะใช้แก่ดงต้นไม้จำพวกหญ้าโดยฉะเพาะ ทางอีศานไม่มีคำว่า พง ใช้แต่ ป่า อย่างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำว่า ปง พง ในไทยต่าง ๆ ก็ยังไม่พบ
เถื่อน คือป่าสูงและเปลี่ยว ห่างไกลจากประชุมชนไปมาก ดังที่ทรงสันนิษฐาน จะมีลักษณะเป็นป่าขนาดใหญ่กว้างขวางและรกร้าง จึงไม่จำเป็นต้องใช้คำอื่นประกอบเหมือนอย่างป่าและดง เช่น ป่าใหญ่ ดงใหญ่ ป่ารก ดงรก เพราะ เถื่อน มีลักษณะใหญ่และรกอยู่ในตัวแล้ว คน/*190และสัตว์ที่อยู่ในเถื่อน จะเป็นชะนิดดุร้ายเปรียวมาก ในพจนานุกรมไทยถิ่นต่าง ๆ ฝรั่งจึงแปลคำ ดง ในความว่า ดุร้าย อยู่ด้วย
ถ้าเทียบกับบาลี ป่า น่าจะได้กับ วัน ดง ได้แก่ ชัฏ สัณฑ์ อตาวี ซึ่งนำเอาคำ วัน มาประกอบเข้าข้างหน้าของคำได้ เถื่อน คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็น อรัญญ เทียบอังกฤษ ก็มีคำว่า wood, forest, jungle (มาจาก ชางคล ใน สํสกฤต)
คนป่า คนดง คนเถื่อน เทียบอังกฤษน่าจะได้กับ barbarian, lower barbarian และ savage
สวน ในอาหมหมายความว่า ที่เพาะปลูกซึ่งกันเป็นขอบเขตต์มีเจ้าของ ถ้าไม่มีขอบเขตต์เห็นจะเป็น ป่า แต่มี ไร่ อีกคำหนึ่ง ในภาษาไทยทุกถิ่น แปลว่า นาข้าวที่ทำบนเขาหรือเชิงเขา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าความหมายนี้จะขยายตัวมาถึงที่ซึ่งเพาะปลูกอย่างอื่นด้วย ซึ่งอยู่ในที่สูง เวลานี้มีคำว่า สวนอ้อย ไร่อ้อย สวนผัก ไร่ผัก เห็นจะผิดกันที่ สวน มีร่องน้ำหล่อเลี้ยงตลอดไป แต่ ไร่ ไม่มีร่องเช่นนั้น และจะปลูกได้ฉะเพาะไม้ล้มลุกชั่วฤดูฝนเท่านั้น ถ้าปลูกในที่เชิงเขา ก็เรียกแยกไปว่า ไร่กง (กง ภาษาไทยใหญ่ว่า เขาเตี้ย ๆ)
ภูผา ไทยอีศาน ไทยขาว ไทยนุง เรียก เขา ว่า ปู ทุกแห่ง อีศานเขียน พู ไม่ได้เขียนว่า ภู จะเป็นเพราะเหตุไรไม่ทราบเกล้า ฯ ฟังนายสุด ศรีสมวงศ์ ออกเสียง พู ก็เป็นอย่างเสียง พ ไม่ปรากฏมีเสียงหนักเหมือน ภู ในบาลี ส่วนคำว่า เขา ไม่สู้ใช้ ถ้าใช้ต้องเข้าประกอบกับ ภู เป็น ภูเขา
ไทยพายัพและอาหม เรียก เขา ว่า ดอย ไทยใหญ่เป็น ลอย ไทยคำที่เป็น นอย ไม่ใช่ ภู หรือ เขา ตกมาถึงไทยกรุงเทพ ฯ ดอย และ ภู ไม่มี แต่คำ ดอย ภู และ เขา ทั้งสามคำนี้ น่าจะเป็นคำไทยทั้งหมด /*191เพราะไทยย้อยมีทั้ง ภู และ ดอย ไทยโท้มีทั้ง เขา และ ภู ญวนมีคำว่า nui แปลว่า ภูเขา คำทั้งสามนี้ จะเป็นคำกว้าง ๆ อย่าง ป่า จึงได้มีคำว่า ภูผา ภูหิน และ ภูดง (ไทยย้อย) เพื่อจำกัดลักษณะให้แคบเข้า แต่โดยเหตุที่ เขา ส่วนมากเป็นหิน พูดภูเฉยๆ ก็หมายถึงเขาหินได้ เว้นแต่ต้องการความใกล้ชิด จึงต้องเติม ผา หรือ หิน ลงไป
เขาเล็ก ๆ ที่เป็นเนินสูงขึ้นไป ก็เรียกกันต่าง ๆ กัน พายัพเรียกว่า ม่อน (ใกล้กับ หมอน มาก) อีศานเรียกว่า โนน เช่น โนนลาว-เนินใหญ่ ปักษ์ใต้เรียกว่า ควน
หิน กับ ผา ในภาษาไทยต่าง ๆ ใช้ผิดกัน ถ้าเป็นหินติดกันเป็นพืดจึงเรียกว่า ผา เห็นจะเทียบได้กับ rock ในภาษาอังกฤษ ถ้าหมายความถึงหินทั่วไป ตลอดจนเป็นก้อนใหญ่ ก้อนเล็ก ใช้ว่า หิน จะตรงกับ stone ในภาษาอังกฤษ ก้อนหินใน เตลงพ่าย ใช้ว่า ผลา
เรื่องชื่อสีของช่างเขียน มีประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก ในทางแปลคำในวรรณคดี ขอรับพระบารมีประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยแล้วแต่จะทรงพระเมตตา การจะควรสถานไรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*192ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๙ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๓ พฤศจิกายน ได้รับแล้ว จะตอบตามวิถีจิตต์ ผิดถูกอย่างไรท่านก็วินิจฉัยเอาเถิด
คำพายัพที่ว่า เผี่ยน นั้น มาพ้องกับทางเราที่ว่า เพี้ยน
อันชื่อคนนั้นฉันก็เคยตรวจคิดมาคราวหนึ่ง แต่ไม่ถึงจด ชื่อที่เอาสัตวเดียรฉานมาตั้ง เห็นจะเปนไปได้หลายทาง เปนต้นว่าตั้งชื่อตามสัตวปี มีพระองค์เจ้าเสือ พระองค์เจ้ากระต่ายเปนต้น นั่นหมายถึงประสูติ ปีขาน ปีเถาะ เด็กที่ชอบคลานไปไม่หยุด มีอาการประดุจเต่าเลยเรียกชื่อว่าเต่าก็มี ที่ชื่อเขียดชื่ออึ่งนั้นเห็นจะเปนคติมาทางพายัพ พวกที่เขาไปพายัพมาเล่าให้ฟังว่า เด็ก ๆ มักให้ชื่อให้ผีเกลียด เช่นกบและห่าน เปนต้น เมื่อผีเกลียดแล้วจะได้ไม่เอาตัวไปเสีย ต่อเมื่อมีอายุสมควรบวช ไปบวชเปนเณร อาจารย์ก็ตั้งชื่อเปลี่ยนให้ใหม่หรูมาทาทีเดียว เช่น น้อยสุริยะ เปนต้น ชื่อที่ท่านให้ตัวอย่างว่าแปลไม่ออก เช่น สี สา มั่ง นั่นย่อมจะแปลได้ เช่น สี ก็หมายถึงสีดำสีแดง สา ทีจะเปนชื่อนก คือนก(ะ)สา มั่ง แปลว่าสมบูรณ มีคำตัวอย่างใน ชูชกบรรพ ว่า เราก็มั่งขึ้นถึงเพียงนี้ดีกว่าออเจ้า ชื่อ เผื่อน ชื่อ ผัน อาจว่าได้ว่าถ่ายเอาชื่อดอกบัวมาตั้ง แต่ชื่อที่คิดไม่เห็นจริง ๆ ก็เช่น อ่วม ไม่มีคำใช้ทางเรา ไม่ได้เค้าว่าหมายถึงอะไรเลย
ท่านบอกว่าท่านคิดจะแต่งเรื่องประเพณีการเกิด ฉันอนุโมทนา เห็นเปนการดีมาก ที่ท่านว่านอกเรื่องก็เปนนอกเรื่องจริง แต่นอกเรื่องนั้นแหละเปนหลักที่ให้มีหนังสือแลกเปลี่ยนความรู้แก่กัน ถ้าไม่พูดนอกเรื่องเลย ก็ต้องงดหนังสือที่มีไปมาถึงกัน
/*193เรื่องแม่ซื้อ ฉันได้เคยคิดเหมือนกันว่า ควรจะเปนคนที่รับร่อน ไม่ควรจะเปนผี แต่ที่มีคำว่าซื้อควรจะมีเบี้ยด้วยเช่นการศพ แต่ก็ไม่มี หรือแต่ก่อนจะมีก็ไม่ทราบ ข้าวย้อมสีต่าง ๆ เคยคิดว่าเปนแบบของพราหมณ์ ด้วยเคยเห็นเขาทำภัทรบิฐ มีการโรยแป้ง คือเขามีแผ่นหนังสี่เหลี่ยมฉลักเปนลาย มีท่วงทีเปนลายผ้าลาดเปนแม่พิมพ์ วางหนังลงเอาแป้งโรยบนหนัง แล้วเปิดหนังออกเสียแป้งก็เปนลาย แล้วเอาข้าวสารย้อมสีหลายสี แต่ไม่ได้นับว่ากี่สี กองลงตามช่องลายแป้ง ดูหรูราวกับว่าพรมที่ทอเปนดอกดวง เข้าใจว่าการย้อมข้าวสารนั้นเองเอามาย้อมข้าวสุกขว้างให้แม่ซื้อ รูปท้าวเวสวัณซึ่งเขียนแขวนเปลเด็ก แต่แรกก็ไม่รู้ว่าเขียนทำไม ทีหลังไปพบในพจนานุกรมสํสกฤตบอกว่า พาหนะท้าวเวสวัณคือคน จึ่งได้เข้าใจว่าเขียนรูปท่านแขวนไว้เพื่อให้ปกปักษ์รักษาเด็กซึ่งเกิดใหม่ แผ่นผ้ารูปท้าวเวสวัณนั้น ที่ใช้ในราชการเขียนรูปแม่ซื้อไว้ด้านหลังด้วย มีรูปเปนนางหน้าเปนม้า ทำให้ติดตันด้วยขาดความรู้ในเรื่องผีแม่ซื้อ ผูกใจที่จะเรียนจนกระทั่งมาทราบจากท่าน บอกตำรายันเกี่ยวด้วยยันตร์ ว่าแม่ซื้อนั้นหัวเปลี่ยนไปตามสัตวซึ่งเทวดาสัตตเคราะห์ทรง คงเปนไปตามวันซึ่งเด็กคลอด แต่ช่างเขียนไม่รู้ก็เขียนลอกของเก่าซึ่งมีหน้าเปนม้าสะพัดไป ที่ผีแม่ซื้อเปลี่ยนหน้าตามสัตว์ ซึ่งเทวดาสัตตเคราะห์ทรง ก็เห็นได้ว่าพวกโหรคิดกันขึ้นใหม่ ไม่ใช่ของเดิม รังควาน เปนผีโดยตรง มีคำกวีปรากฏอยู่ว่า ผีสางปรางควาน ใช้แก่ช้างซึ่งจับมาแต่ป่าได้ใหม่เปนพื้น มีเหตุอะไรขึ้นเช่นเจ็บไข้เปนต้น ก็ปัดรางควานกัน เรียกว่า ปัดแถลง (ทีจะเปนคำนี้ที่เราพูดกันว่าแสลง) พิธีปัดแถลงนั้น อย่าว่าแต่ใครเลยที่จะเห็นว่าเหลว แม้สมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ ซึ่งพระองค์ทรงเปนใหญ่อยู่ในกรมช้าง ก็ทรงรู้สึกเห็นเหลว ตรัสประทานตัวอย่างคำประกอบด้วยทรงพระศรวล ว่าเขาว่า อีแม่แถลงเอย นมมึงยานอยู่จ้ำม่ำ ก็ดีดอกที่ทำให้รู้ได้ว่า รางควาน นั้นเปนผีผู้หญิงเหมือนกัน การกลัวผีนั้นเข้ากระดูกดำ ภัยอะไรซึ่งจะพึงมีมา ผีย่อมนำมาให้ทั้งนั้น ยิ่งการออกลูกซึ่งอาจจะ/*194ตายได้ทั้งลูกทั้งแม่ จึงต้องทำการกันผีกันอย่างแขงแรง ใช่จะมีแต่สะหนามบนกองฟืนที่อยู่ไฟอย่างท่านว่าเท่านั้นก็หาไม่ ที่ออกลูกก็ต้องวงสายสิญจน์แขวนยันตร์กันผีกันไว้รอบด้วย อีกอย่างหนึ่งเด็กคลอดออกมาตายใช้ว่างแหคลุมไว้ เข้าใจกันว่าทำเพื่อกันผีลูกไม่ให้ไปทำอันตรายแก่แม่ แต่เมื่อไปเห็นปฐมสมโพธิ ตอนกล่าวถึงพระเจ้าประสูติ ว่าพระอินทร์พระพรหมเอาข่ายทองรองรับพระองค์ กลายไปเปนอย่างอื่น เพื่อประโยชน์ไม่ให้เจ็บพระองค์ เช่น ฝรั่งกระโดดจากชิงช้าแต่หลังคาเต็นต์เซอคัสลงตาข่ายฉะนั้น แต่ความเข้าใจเคลื่อนนั้นเปนของห้ามไม่ได้ ทั้งเรื่องฝังรกฉันก็ยังไม่สู้เข้าใจไปตลอด รกนั้นควรแล้วที่จะฝัง แต่ปลูกต้นมะพร้าวปลูกทำไมไม่ทราบ หรือเพื่อจะให้เปนที่หมายว่าฝังรกไว้ที่ตรงนั้น ถ้าเช่นนั้นทำไมจะต้องใช้ต้นมะพร้าว เอาต้นอื่นไม่ได้หรือ แล้วก็ไม่มีใครใส่ใจว่ารกของตนฝังไว้ที่ไหน ฉันเองทุกวันนี้ก็ไม่ทราบเลยว่ารกของตัวอยู่ที่ไหน ไม่ใช่แต่แก่ตัวฉัน แม้คนอื่นก็เข้าใจว่าไม่ทราบเหมือนกัน ฉันถูกถามว่ารกเจ้านายเรียกอะไร ฉันควรจะรู้ แต่ไม่รู้ เที่ยวได้วิ่งถามท้าวนางก็ไม่ได้เรื่อง เพราะท่านเปนท้าวนางใหม่ เข้ารับตำแหน่งภายหลังมีการประสูติเสียทั้งนั้น ไปได้ความทางสำนักสมเด็จพระพันวัสสา ว่าเรียก พระตระกูล
ท่านนึกไม่ออกในคำ ชะ เปล่าๆ ฉันจะลองพุ่งให้ท่านฟังเล่น ไฉน ฉะนี้ ฉะนั้น จะเปน ฉันไหน ฉันนี้ ฉันนั้น หรือมิใช่ ถ้าถูกต้องเขียนด้วยตัว ช เปน ชะไหน ชะนี้ ชะนั้น ก็ควรจะได้เหมือนกัน เปน เช่นไหน เช่นนี้ เช่นนั้น
ลาวกาว มาแต่ ลาวกว นั้นเข้าทางที่ถูก พระพรหมมุนีท่านเดาว่า ลาวเก่า ก็ไปถูกทางมณฑลพายัพ แต่ไม่ถูกทางชื่อตำบลลาวเดิม ซึ่งท่านยกเอามาเปรียบ ในเรื่องนี้ฉันเฉไปจับใจเอาที่คำ ลาวไส ไส จะเปนคำเดียวกับที่เราใช้อยู่ว่า ไซร้ ไส้ หรือมิใช่
/*195คำ ขุขัน นั้นชอบกล ฉันได้ยินมาก่อนเรียก เมืองกุขันธ์ ได้นึกว่าเหมือน กุขันพรานไพรใจกล้า ในเรื่องรามเกียรต์ แล้วไปเห็น คุหะ ในเรื่องรามยณะ ก็รู้สึกว่าลงกันได้ แล้วมาเห็นเขียนกันเปนเมืองขุขันธ์ ก็ชาๆ เห็นว่าไม่ผิดอะไรกันไปมาก จนพระพรหมมุนีท่านมาเดาขึ้นว่าเปน คูขัณฑ์ เห็นได้ความจึ่งชอบ แล้วท่านมาทักขึ้นถึงคูเมืองว่าไม่ควรเปนชือเมืองก็เห็นถูก แต่ที่จะว่าเขมรเอาชื่อกุขันมาให้ชื่อเมือง เพราะเปนเมืองปลายแดนของเขมรก็สงสัย ด้วยที่นั่นไม่ใช่ปลายแดนเขมร มีปราสาทพนมวันและปราสาทพิมายซึ่งสังเกตได้ว่าเปนที่ตั้งเมืองใหญ่ ไกลออกมาอีกเปนอันมาก นิทานชาดกนั้นยกเสียเถิด ท่านผู้แต่งฉวยอะไรได้ก็ใส่ลงไป ลางทีนิทานนั้นจะแต่งเมื่อวานซืนนี้เองก็ได้
หนังสือลงวันที่ ๖ พฤศจิกายน ๒ ฉะบับก็ได้รับแล้ว จะเขียนตอบมาภายหลัง
<นริศ>
/*196กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๙ โปรดประทานพระวินิจฉัยคำลางคำมานั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
ที่ทรงสันนิษฐานชื่อคนลางชื่อมานั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นดังกระแสพระดำริ ว่าความหมายจะเป็นดังที่ตรัส อ่วม ถ้าถือว่า อุ เป็น ว อุ่ม กับ อ่วม น่าจะเป็นคำเดียวกัน รวมทั้ง อำ ด้วยอีกคำหนึ่ง แต่ทั้ง ๓ คำนี้ไม่มีที่ใช้ในภาษาไทย เว้นแต่จะมี ชะ เติมอยู่ข้างหน้า ในภาษาจีนมีคำว่า อำ แปลว่ามืดมัว มืดดำ จะนำเอาความหมายอย่างนี้มาตั้งเป็นชื่อคน ดูก็ไม่น่าจะเปนได้ นอกจากจะให้หมายความว่า ผิวคล้ำดำ หรือครึ้มร่มเย็น แต่ก็ตกอยู่ในเดาที่ยังไม่มีหลักฐานอื่นมาประกอบ ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า อิน ในภาษาจีนว่าเป็นชื่อคน แต่ไม่แปลความหมายไว้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าแน่ใจขึ้นว่า อิน และ จัน เป็นชื่อไทยมาแต่เดิม
เรื่องแม่ซื้อ ทรงพระดำริว่า ควรจะเป็นคนที่รับร่อนและควรจะมีเบี้ยซื้อด้วยเช่นการศพ ที่ทรงพระดำรินี้ไม่ผิด เพราะปรากฏในศิลาจารึกวัดพระเชตุพนแผ่นว่าด้วย โองการแม่ซื้อ ซึ่งใช้เป็นบททำขวัญทารก ว่า เราสู้ขอซื้อไว้ให้เป็นเบี้ยสามสิบสาม ค่าตัวตามสินไถ่ ในสามวันเป็นลูกผี พ้นสี่วันนี้เป็นลูกคน ใช่ลูกของตนอย่าฝักใฝ่ เราให้รูปใหม่ไปต่างตัว จงไปชมชัวรูปในบัตร โภชนาจัดเส้นสรวง เราบำบวงใช้หนี้แล้ว อย่าแผ้วพานไปมา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แม่ซื้อ เป็น รางควาน ประจำตัวเด็ก ทำให้เกิดโรคภัยต่างๆ เมื่อคลอดออกมาภายใน ๓ วัน อาจตายได้ง่าย เพราะวิธีรักษาพยาบาลทารกเป็นอย่างง่ายๆ คงมีตายกันมาก จึงได้ว่า ๓ วันเป็นลูกผี ต่อพ้น ๓ วัน เด็กมีกำลังแข็งแรงขึ้นอาจรอดได้ มี/*197หวังเป็นลูกคน เพื่อให้เด็กรอดจึงเอาเคล็ดสมมตให้หมอตำแยเป็นตัวแม่ซื้อ มอบเด็กให้กับหญิงคนหนึ่งรับเป็นมารดา ลางรายจะให้เงินค่าซื้อแก่หมอตำแยอัฐหนึ่ง ซึ่งคงจะเลือนมาจากให้เบี้ย ๓๓ เบี้ย หญิงรับที่เป็นมารดา ปักษ์ใต้เรียก แม่บำ หรือ มยำ อาจเป็นคำมลายู แปลกันว่าแม่ยก ดูก็เหมาะดี ข้อข้องใจข้าพระพุทธเจ้าอยู่ที่คำว่า แม่ซื้อ ในที่นี้ควรจะเป็น แม่ขาย จึงจะถูก จึงทำให้สงสัยในความหมายว่า ซื้อ ลางทีจะไม่ใช่เป็นคำเดียวกับคำว่า ซื้อขาย อาจพ้องเสียงกันก็ได้ คำที่ใกล้ที่สุดก็ สื่อ ซึ่งทางอิศานออกเสียงว่า ซือ แต่มีหางเสียงคล้าย ซื้อ หมายความว่าเข้าไปก่อน เป็นคำเดียวกับ สู่ ซึ่งทางอิศานใช้ว่า ซือ เสมอไป เทียบได้กับคำในพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรต์ รัชชกาลที่ ๒ เล่ม ๑ หน้า ๗๓ ว่า ได้ฟังคำเคืองขัดอัธยา ตวาดว่าน้อยหรือช่างซื้อรู้ ในอิศานใช้ ซือ ได้ทั้งในทางดีและทางร้าย คำว่า แม่สื่อ ในภาษาไทยก็มักเป็นไปในทางร้าย ดังในกลอนว่า อันแม่สื่อคือปิศาจ จะมีอยู่ในสุภาษิตไทยของสุนทรภู่ หรือในที่อื่น ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงสงสัยว่า แม่ซื้อ จะเป็นคำเดียวกันกับ แม่สื่อ หรือ แม่สู่ ในโองการแม่ซื้อกล่าวว่า จงไปชมชัวรูปในบัตร น่าจะหมายความว่า ทำรูปทารกแทนไว้ในบัตรพลี แต่ในบัดนี้ไม่ปรากฏว่าได้ทำกัน
ที่ตรัสเล่าเรื่องพราหมณ์ทำภัทรบิฐ มีการโรยข้าวสารย้อมสีหลายสี ข้าพระพุทธเจ้าพึ่งได้ทราบเกล้า ฯ เป็นครั้งแรก เรื่องย้อมสีข้าว ในธิเบตมีแป้งย้อมสีต่าง ๆ เป็นเครื่องบูชา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมีที่มาจากอินเดียในตำราใดตำราหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาอยู่
เรื่องพาหนะเท้าเวสวัณคือคน ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้นึกเฉลียวไปถึงเรื่องแผ่นผ้ารูปท้าวเวสวัณแขวนไว้ที่เปลเด็ก เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ประทานข้าพระพุทธเจ้ามา รวมทั้งเรื่องรังควาน ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งทราบเกล้า ฯ ว่าเป็นผีผู้หญิง ที่ทรงเห็นว่าแม่ซื้อหน้าม้า/*198จะเป็นของเดิม ภายหลังพวกโหรคิดเพิ่มเติมขึ้นใหม่อีกหลายอย่าง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถูก เพราะแม่ซื้อนอกจากมีประจำวัน ๗ ตน ยังมีที่อยู่เมืองบนเมืองล่าง เดินหน และในไส้ในสะดือและที่อื่น ๆ ในตัวเด็กอีกตั้ง ๒๘ ตน ก็ไม่เห็นกล่าวไว้ว่า มีหน้าตาเป็นอย่างไร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แม่ซื้อ ๗ ตนแรกจะเป็นแม่ซื้อของโหร แม่ซื้อนอกนั้นจะเป็นของเดิม ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นเรื่องม้าอยู่ว่า จะมีอะไรเกี่ยวกับแม่ซื้อบ้างหรือไม่
บัดแถลง ทรงเห็นว่าเป็นคำที่พูดกันว่า แสลง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูก ว่าโดยเสียงก็สับเปลี่ยนกันได้ มีตัวเป็นแนวเทียบอยู่มาก ในตำรายาเด็กก็มีเรื่องปัดกล่าวไว้บ่อย ๆ เป็นไปในความว่าแสลงทั้งนั้น
เรื่องร่างแห พระชาลีโอรสพระเวสสันดรก็คูเหมือนได้ชื่อมาจากตาข่ายที่รองรับ แต่ที่ไปใช้คลุมเด็กตายกลับกันไป ข้าพระพุทธเจ้ากำล้งค้นหาประเพณีของชาติต่าง ๆ อยู่ ว่าจะมีพูดเรื่องร่างแหไว้บ้างหรือไม่
เรื่องฝังรก ชาวออสเตรเลียถือว่ารกเป็นที่สิ่งของวิญญาณส่วนหนึ่ง เวลาฝังต้องทำเครื่องหมายไว้ว่า ผีจะปั้นดินเป็นรูปคนเอาวิญญาณในรกนี้ไปใส่ท้องให้หญิง ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงบทสอนอ่านในมูลบทบรรพกิจ ที่ว่า พวกผีที่ปั้นลูก ติดจมูกลูกตาพลัน เป็นเรื่องที่มาพ้องความคิดเห็นกันอย่างปลาด ที่ฝังรกต้องปลูกต้นมะพร้าว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเกิดจากเรื่องไม้มิ่งประจำตัวเด็ก ซึ่งมีอยู่ในคัมภีรปฐมจินดา ของมหาเถรตำแย ว่าถ้าเกิดปีชวด เทพยดา ไม้มิ่งคือต้นมะพร้าว เกิดปีอื่นๆ ก็มีไม้มิ่งต่าง ๆ กัน เช่นเกิดปีขาล ผีเสื้อผู้ชาย ไม้มิ่งคือไม้รัง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าถือตามนี้ เกิดปีขาลปลูกต้นรังเห็นจะไม่สะดวก เพราะลางแห่งหาต้นรังได้ยาก ส่วนต้นมะพร้าวมีอยู่ทั่วไป ทั้งดูเหมือนมีคติว่า ถ้าได้ปลูกได้ต้นตรง จะเป็นสิริมงคลด้วย จึงนิยมปลูกแต่ต้นมะพร้าว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าน่าจะเคลื่อนที่มาดังนี้ การจะควรสถานไร แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
/*199ที่ทรงสันนิษฐานว่า ชะ เปล่า ๆ จะเป็นอย่าง ฉันนั้น-ฉะนั้น ฉันนี้-ฉนี้ ข้าพระพุทธเจ้าลองนึกเข้าประกอบกับ ง่อน เป็น ชะง่อน แปลว่าสิ่งที่เหมือนยื่นออกมา ดูได้ความสนิท คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นดังที่ตรัส อนึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลไปว่า ท้ายทอย กับ ทายดอย ใกล้กันมาก ยังมีคำว่า หนุ่ย ทุย ตุ่ย ล้วนมีความหมายว่ายื่นงอกออกมา ทั้ง ทุย กับ ทอย ก็มีแนวเทียบอย่าง นุ้ย กับ น้อย ท้ายทอย ก็น่าจะแปลว่าท้ายที่ทุยหรือหนุ่ยออกมา
ข้าพระพุทธเจ้าจับเขียนเรื่องพิธีเกี่ยวกับเกิด ไปได้ ๒๐ หน้ากว่า รู้สึกด้วยเกล้า ฯ มีเรื่องกระจุกกระจิกมาก เครื่องยาที่ใช้เกี่ยวกับหญิงอยู่ไฟและทารก มักไม่พ้นของหาง่ายๆ เช่น ขมิ้น ปูน ดินสอพอง มะกรูด ว่าน มหาหิง เครื่องมือก็ใช้ฝาละมีและก้นหม้อแกงเป็นพื้น จะเป็นของที่สืบมาจากโบราณจริง ๆ ส่วนที่มีแปลกออกไป จะเป็นของทีหลัง การอาบน้ำเด็กใช้อาบบนแข้ง เอาเด็กวางหว่างกลาง ก็แสดงว่าแต่ก่อนยังไม่มีภาชนะใช้ จึงต้องใช้ทำอย่างนั้น ครันข้าพระพุทธเจ้าเขียนมาถึงเรื่องทำบัตรพลีและเรื่องทำขวัญ ก็ติด เพราะบัตรพลีมีมากชะนิด เป็น ๓ มุม ๔ มุม อย่างบัตรคางหมู บัตรพลี และลางพิธีก็มีบัตรพระเกตุ ซักถามใครก็อธิบายไม่ได้ชัด แม้แต่ทำบายศรีปากชาม หนังสือลางแห่งว่ามีแมงดา แต่ที่ว่ามีเต่าก็มี ข้อสันนิษฐานที่ให้ไว้ก็เป็นชะนิดปริศนาธรรม อนุโลมไปทางพุทธศาสนาหมด เก็บเอาความรู้ที่แท้จริงไม่ได้ มาได้ความแจ่มแจ้งในลางตอน ก็ที่ในพระบรมราชาธิบาย ในพระราชพิธี ๑๒ เดือน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าประเพณีเกี่ยวกับเกิดของเก่า เห็นจะหมดไปเร็วกว่าประเพณีเกี่ยวกับศพ เพราะสอบถามใครๆ ก็มักไม่ทราบได้ละเอียด ถ้าไม่รวบรวมไว้ จะรู้ยากเข้าทุกที
คำว่า ไส ในความว่า ไซร้ ไส้ นายสุดชี้แจงว่า ไม่มีใช้ทางภาคอีศาน ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมไทยถิ่นต่างๆ ก็ไม่พบ คงพบ/*200แต่คำว่า ซี ในอาหม อธิบายว่าเป็นคำประกอบหลังคำอื่นให้มีความแน่นขึ้น หรือบังคับ ถ้านึกถึงคำอย่าง พิรี้พิไร ติ กับ ไตร ในภาษาบาลีและสํสกฤต ซี กับ ไซร้ ก็เพี้ยนกันได้ แต่ยังไม่มีหลักฐานอื่นยืนยัน ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำว่า เสีย อีกคำหนึ่ง ในความเช่น นอนเสียเถิด มีลางท่านไม่ยอมใช้ เพราะไปคิดว่า เสีย ใช้แก่ความที่เสียหายและหมดสิ้นไป ไม่ควรใช้กับความอย่าง นอนเสียเถิด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสีย จะเพี้ยนมาจาก ซี เพราะถ้าออกเสียง อิ ลากเสียงมานิดเดียว ก็เป็นสระสังโยคไป คือมีเสียง อา แซก อี อยู่นิดๆ จีนลางถิ่นออกเสียงสระเดียว เช่น อี เอ เพี้ยนเป็น เอีย ไปหมด เช่น ขี่ แต้จิ๋วจะเป็น เคี่ย แต่กวางตุ้งยังคงเสียงว่า ขี่ อยู่
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า ๑๒ พระกำนัล กับ ๑๒ พระคลัง จะเป็นอย่างเดียวกันหรือประการไร มีนักเรียนมาถาม ข้าพระพุทธเจ้าก็จนด้วยเกล้า ฯ ตอบไม่ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*201ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๖ พฤศจิกายน ๒ ฉะบับนั้น
บาณบุรีย รูปอักษรใกล้ ปราณบุรี จริง แต่ปราณบุรีเปนเมืองเล็ก แสดงอยู่ในตัวว่าไม่ใช่ทำเลค้าขาย จะว่าเปนอ่าวที่จอดเรือขนสินค้าข้ามทางบกมาลงเรือที่นั้น เรือแต่ก่อนจะหามาได้แต่ละลำก็ยากเต็มที ธุรการและภูมิศาสตร์ดูขัดข้องไปหมด ไม่น่าที่เมืองปราณบุรีจะเปนเมืองบาณบุรีย (เขียน บุรี มีตัว ย เปนแบบเขมร)
มีคนเปนอันมากย่อมยึดถือหนังสือเก่า เชื่อเอาว่าเปนความจริงที่ถูกดังนั้น แต่ฉันเห็นว่าหนังสือก็คนแต่ง คนที่แต่งก็ย่อมรู้มาถูกบ้างผิดบ้าง เดาเอาตามใจคิดเห็นบ้าง จะเชื่อเอาเปนหลักฐานแน่นอนเห็นยาก ในเรื่องนี้ฉันได้พูดกับท่านมาคราวหนึ่งแล้ว ท่านก็เห็นชอบด้วย ตามคำที่นายสุดว่าด่านช้างทางทิศอีศานหมายถึงแดนที่ช้างอยู่ นั่นมาเข้ารอยทางที่ฉันเดา แดนที่ช้างอยู่มีทางไหน คนก็ไปจับช้างที่นั้นเข้ามาขายมาใช้ ทางที่พาช้างเข้ามาก็เปนเหตุให้ไปตั้งด่านตรวจช้างที่ต้นทางด้านนั้น คำว่าแดนก็แดน ดินก็ดิน ด่านก็ด่าน ไม่น่าจะเปนคำเดียวกัน
เรื่องพระคลังสินค้าและเรื่องจิ้มก้อง ตามพระดำรัสอธิบายของสมเด็จกรมพระยาดำรงนั้น ก็เข้าทางที่ฉันกล่าวไว้ในข้อเหนือขึ้นไปนี้อยู่เหมือนกัน ท่านขออนุญาตเก็บเอาความลางประการไปเขียนแต่งหนังสือนั้น ฉันให้อนุญาตหาได้ไม่ ด้วยไม่ใช่คำของฉัน เปนคำของสมเด็จกรมพระยาดำรง ฉันคัดส่งมาให้ท่านทราบฉันก็ไม่ได้ทูลขออนุญาตก่อน เปนการทำโดยละเมิดผิดอยู่แล้ว จะซ้ำถือวิสาสะให้อนุญาตแก่ท่านนั้นย่อมไม่ได้อยู่เอง
/*202เรื่องเมืองเที่ยนจิ๋น เที่ยนสิน ได้รับคำอธิบายของท่าน เปนเรื่องออกเสียง เสียงของภาษาหนึ่งย่อมผิดกับภาษาอื่น อันจะพูดตามหรือเขียนตามไปให้ถูกทีเดียวไม่ได้อยู่เอง อย่าหาไกลไปเลย เอาแต่คำพูดของเราเอง ลางคำก็เขียนลงเปนหนังสือไม่ได้ ขืนเขียนลงไปก็อ่านไม่ออก อันหนังสือของเราก็ไม่ได้คิดขึ้นจากภาษาของเรา เอาอย่างเขมรมาเปนโครง แม้หนังสือขอมก็ไม่ได้คิดขึ้นจากภาษาเขมรเอง ไปเอาอย่างทางอินเดียเขามาอีกต่อหนึ่ง ที่เปนดังนี้มิใช่มีแต่เรากับเขมร แม้พวกฝรั่งที่ใช้ตัวโรมัน โดยมากก็เอาอย่างกันมาเหมือนกัน แต่เขาใช้ตัวไปต่างๆ กัน อ่านออกเสียงก็ต่างกัน ให้นึกสงสารคนไทยที่แปลหนังสือฝรั่ง เขียนออกเสียงดังไปต่าง ๆ กัน จนอ่านอาจสังเกตได้ว่า เปนนักเรียนสำนักไหนแปล ทุกวันนี้ดูเหมือนพยายามกันที่จะใช้ตัว ไทยให้เปนไปตามตัวฝรั่งเอาจนอ่านไม่ออกก็มี แต่ลางคำก็เอาเข้าไปตามหนังสือฝรั่งไม่ได้ ฉันติดจะเดือดร้อนอยู่เหมือนกันว่าคำฝรั่งที่จำจะต้องเขียนเปนหนังสือไทย และคำไทยที่จำจะต้องเขียนเปนหนังสือฝรั่งอยู่ลางคำก็มีอยู่บ้าง จะเขียนอย่างไรดี เคยประชุมปรึกษากันมาคราวหนึ่งแล้ว แต่ก็ดูเปนล้มไป ตกลงเปนบินกันคนละทีสองที
คำ ปสาน ของเขมร อาจเปนคำมลายูได้ คำเขมรกับคำมลายูมีพ้องกันมาก ไม่ทราบว่าเปนด้วยเหตุใด
เรื่อง โบด โบสถ์ เขียนอย่างไรนั้น ได้ฟังคำท่าน ฉันลา ไม่ประสงค์จะรู้แล้ว การเขียนหนังสือเพิ่งจะมากึกกักเขียนเอาเปนพิกัดอัตรากันขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้เอง แต่ก่อนก็เขียนตามใจ ใครอยากเขียนอย่างไรก็เขียนไป
เรื่องระดับเสียงฉันเห็นไม่สำคัญ ถมไปทีภาษาเขาไม่มีระดับเสียง มีคำที่เสียงเหมือนกัน แต่มีความหมายต่างกันอยู่มาก ย่อมจะสังเกตได้ในคำที่ประกอบความ ชอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่า เผือ หมายถึง ๒ คน คำ เผือ เขือ ในลิลิตพระลอใช้มากนัก แต่ก็อยู่ในที่สองคนทั้งนั้น
/*203พู ภู พง ป่ง สับสนกันไปด้วยเหตุใด จะบอกตามความเห็นฉันก็ได้แต่มักง่าย ตรงกันข้ามกับที่ท่านอธิบายถึงฐานที่เกิดแห่งสระพยัญชน ในคำ เทียนจิ๋น และ เทียนสิน คือ ฉันเห็นว่า ก ข ค ฆ หรือ จ ฉ ช ญ เปนตัวเดียวกัน ตกเปนทั้งวรรคก็มีสองตัวเท่านั้น เขมรเปนผู้ใช้สับสนมาก่อน ตัว ด เขาไม่มี มีแต่ตัว ต เขาอ่าน ต เปน ด อ่าน ท เปน ต ตัว บ ก็ไม่มี มีแต่ ป ก็อ่าน ป เปน บ อ่าน พ เปน ป เพราะฉะนั้นถ้าจะเขียน พู ก็อ่านไปเสียว่า ปู ผิดเสียงไป จึงต้องเขียน ภู เพื่อให้ได้เสียง ไม่ใช่ไปอาศรัยทางบาลีเลย ตัวอย่างเช่น ภูล แต่แรกเราก็เขียนตามเขมร ซึ่งเขาเขียนกันดั่งนั้น แล้วก็มาคิดเห็นกันว่าผิด เขียนแก้กันไปเปน พูน เขมรเขียน พูน ไม่ได้จริง ๆ เพราะจะต้องอ่านว่า ปูน เราอ่านคนละอย่างกับเขมร แต่เวลาโน้นเขมรเขาเปนใหญ่อยู่ในทางนี้ ประเทศน้อยก็ต้องเอาอย่างประเทศใหญ่ ความสับสนในอักษรจึ่งตามมา จะเห็นได้อยู่ที่เราเขียน ปติ เปน บดี นั่นคือตามเขมร แล้วที่หลังเขมรกลับมาตามเราก็มี เช่น ทวาร แต่ก่อนเขมรเขียน ธวาร เพราะถ้าเขียน ทวาร จะกลายเปน ตวาร ต้องหันไปหาที่ใกล้เสียงอ่าน แต่เดี๋ยวนี้เขากลับเขียน ทวาร ตามแบบเมืองไทย ทนเอา คิดดูก็เห็นเปนประหลาค แต่ก่อนเขมรเขาจำเริญ อะไรๆ เราก็เอาอย่างเขมร เดี๋ยวนี้เราจำเริญขึ้นกว่าเขมร เขมรต้องหันมาเอาอย่างเรา
คำว่า สวน ที่ไขว่ามีรั้วล้อมนั้น เห็นจะเปนคำไขของประเทศที่พื้นที่ทำรั้วล้อมกันอยู่ ที่ไขว่ามีท้องร่องก็เห็นจะเปนแต่ในประเทศที่มีพื้นที่ราบต่ำ เพื่อแบ่งน้ำพูนโคกให้ต้นไม้อยู่ ที่สูงและเทเช่นเมืองหลังสวนก็ไม่ต้องขุดท้องร่อง ถ้าจะไขความเอาอย่างกำปั้นทุบดิน ที่จะเปนแห่งใดที่มีเจ้าของหวงแหน นั่นเปนสวน ถ้าแห่งใดที่ใครอยากเก็บก็เก็บเอาได้ตามชอบใจแล้ว นั่นเปนป่า
คำว่า ไร่ มีคำว่า ไม้ไล่ แหล่งไล่ อยู่ ท่านควรพิจารณาดูว่าจะเปนคำเดียวกันหรือมิใช่ ถ้าเปนคำเดียวกัน ไม้ จะหมายถึงต้นไม้ใหญ่ /*204ซึ่งมีเนื้อทำอะไรได้ดอกกระมัง ถ้าเปนเช่นนั้น ไล่ ก็ตกเปนต้นไม้เล็กๆ ซึ่งไม่มีเนื้อจะทำอะไรเปนแก่นสารได้ หากเปนเช่นนั้น คำว่า สวน ก็ตกเปนที่ปลูกต้นไม้ใหญ่ คำว่า ไร่ ก็ตกเปนที่ปลูกต้นไม้เล็ก ๆ อนึ่ง คำว่า กง ทางเราเปนว่าขอบ เช่น กงเกวียน ก็คือขอบล้อเกวียน หมายถึงขอบพื้นที่ก็มี มีในคำโคลงศรีปราชญ์ แต่จำไว้ไม่ได้มากไปกว่า ถึงกง ถ้าตามแนวนั้นคำว่า ไร่กง จะเปนว่าขอบไร่ได้กระมัง
สี คำนี้เปนคำสำหรับโลก ขยับจะไล่ไม่จน เพราะใครนึกอะไรได้ก็เรียกไปตามชอบใจ มีมากนัก ที่ฉันบอกท่านถึง สีเบญจรงค์ ก็เพื่อจะให้รู้แม่สีตามภาษาโลก เปนเหตุให้เกิดความยินดี ที่ท่านบอกว่าข้างจีนก็มีเรียก โหงเซ้ก ๕ สีเหมือนกัน ๔ สีตรงกัน เว้นแต่สีฟ้านั้นเลเพลาดพาดไป ท่วงทีจะเปนอย่างภาษาบาลีที่ว่า นิลจะเปนสีอะไร พวกดำคล้พไปก็ได้ทั้งนั้น แต่จะทึกเอาว่าตรงกันหมดก็ได้
จะพรรณนาถึงเรื่องสี ช่างชะนิดต่าง ๆ เขายักย้ายทำไปด้วยวิธีต่างๆ สุดแต่จะเหมาะให้เปนสีไปตามภาษาโลกได้ เช่น ช่างทำผ้าเขาจะทำให้เปนสีแดง เขาใช้ฝางและแกแล แต่พวกช่างเขียนไม่ตามเพราะตามไม่ได้ เอามาเขียนไม่ขึ้น จึงต้องยักย้ายไปเอาสิ่งอื่น แต่เขาไม่เรียกว่า สี เขาเรียกว่า น้ำยา (เห็นจะมาแต่คำ กระยารงค์) ท่านมีประสงค์จะทราบคำที่ช่างเขียนเขาเรียกชื่อน้ำยา ติดจะยากแก่การพรรณนา จะเขียนบอกแต่พอได้ดังรูปที่เขียนให้ทราบต่อไปนี้ เขาเรียกชื่อไปตามธาตุแห่งสี
แม่สี ขาว
เรียกฝุ่น
เหลือง
เรียกรง
แดง
เรียกดินแดง ชาด เสน
ขาบ
(ยักเรียกเสียจาก เขียว แบบบุราณ เพื่อไม่ให้เข้าใจผิด) เขาเรียก ขาบ กันก็มี เรียก คราม ก็มี
ดำ
เรียก เขม่า
/*205ทีนี้จะอธิบายให้แจ้ง อันสีขาวนั้น ทราบว่าเคยมี ๒ อย่าง คือกะบังกับฝุ่น กะบังนั้นสืบทราบว่าเปนดินขาว แต่ฉันไม่เคยเห็น เขาว่าสีมัวกว่าฝุ่น จึงสันนิษฐานว่าแต่ก่อนใช้กะบังเปนสีขาว ทีหลังได้ฝุ่นมาสีสดใสดีกว่า จึงใช้ฝุ่นเสียแทน เลิกใช้กะบัง ฝุ่นเปนของมาแต่เมืองจีน เดิมเห็นจะใช้สำหรับผัดหน้า สีเหลือง เคยเห็นของเก่ามีทาด้วยดินเหลือง จึงสันนิษฐานว่าแต่ก่อนเห็นจะใช้ดินเหลือง ครั้นรู้จักใช้รงอันจะทำให้สีเปนไปได้ตามใจ ก็เลิกดินเหลือง ใช้รงแทน สีแดง คิดว่าเดิมใช้ดินแดงอันเปนของในเมืองไทย แล้วมีดินแดงเข้ามาแต่อินเดีย เรียกว่าดินแดงเทศ เนื้อแขงกว่าดินแดงของไทย และสีก็สุกกว่า แต่หาใช้ยาก ใช้กันน้อย แล้วมี ตัวเปี๊ย เข้ามาแต่เมืองจีน สีเหมือนดินแดง แต่เนื้อเปนผงละเอียด ต่างก็ใช้ตัวเปี๊ยกันต่างดินแดง แต่ก็คงเรียกกันว่าดินแดงอยู่ตามเคย เว้นแต่ผู้รู้จึงเรียกตัวเปี๊ย แล้วมีชาดเข้ามาแต่เมืองจีน ชาด จะเปนภาษาอะไรก็ไม่ทราบ ผู้รู้เขาดูเขาบอกได้ว่าเปน ชาดจอแส และ ชาดอ้ายมุ่ย แต่ฉันเองก็ลา ช่างเขียนทั้งปวงก็เรียกกันแต่ว่า ชาด เท่านั้น และมีสีแดงอีกอย่างหนึ่ง เรียกว่า เสน ภาษาไรก็ไม่ทราบ มาแต่เมืองจีนเหมือนกัน ฝรั่งก็เห็นมีทาเหล็กว่ากันถนิม สีแดงกระเดียดเหลืองนิด ๆ แล้วมีสีแดงลิ้นจี่อีก นี่รู้ได้ว่าคำไทย หมายว่าสีเหมือนเปลือกลูกลิ้นจี่ เปนของมาแต่เมืองจีนชุบสำลีเปนแผ่นกลม ๆ จะใช้ต้องชักเอาสีออก เปนสีแดงเข้มอย่างที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า Carmine หรือ Crimson สีนี้ใช้แต่เขียนเส้นฮ่อ ที่หน้าโขนหน้าหุ่น ไม่ได้ใช้ทั่วไป เพราะเหตุที่ผสมเอาก็ได้ ไม่จะต้องใช้สีสำเร็จ สีขาบ เห็นเขียนฟ้ามาแต่ก่อน เปนสีครามคล้ำ ๆ เขาว่าใช้ครามก้อน ลางแห่งก็มีคนบอกว่าใช้ครามหม้อ ครามก้อน กับ ครามหม้อ จะเปนอย่างเดียวกันหรือคนละอย่างฉันก็ไม่ทราบ เพราะไม่เคยเห็นเนื้อครามชนิดนั้น ที่ใช้กันอยู่เดี๋ยวนี้เรียกว่า ครามฝรั่ง แต่ก็เห็นห่อมีหนังสือจีน ทำไมจึงเรียกครามฝรั่งก็ไม่ทราบ มีลักษณะเปนผงและสีสด คำว่า คราม เข้าใจว่าเปนชื่อต้นไม้ ซึ่งให้น้ำยาสีนั้นมาอีกนัยหนึ่ง เรียกกันว่า ขาบ /*206หมายถึงสีนกคตะขาบ สีดำ เรียกกันว่าเขม่า นั้นเปนคำมาแต่เขมร เขมา เขาว่าดำ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า หมึก นั่นเปนคำไทยหมายถึงน้ำดำ ซึ่งปลาหมึกพ่นออกมา แต่เรียกยักกันอยู่หน่อย ถ้าเปนผงเรียก เขม่า ถ้าทำแท่งเรียก หมึก แต่ก็ไม่แน่ เมื่อเอาน้ำยาผสมกันเรียกว่าหมึกก็มี ดังจะบอกชื่อน้ำยาผสมต่อไปนี้
รงปนฝุ่น เรียกว่า เหลืองอ่อน
ดินแดง ชาด เสน ปนด้วยฝุ่น เรียก หงดิน หงชาด หงเสน
ดินแดงปนด้วยรง เรียกว่า หงดินตัด
ครามปนด้วยฝุ่น เรียกว่า มอคราม
ครามปนด้วยรง ผสมกันอยู่แต่อย่างมีครามมาก เรียกว่า เขียวแก่
ส่วนที่เปนปานกลางนั้นใช้สีสำเร็จ เรียกว่า เขียว ถ้าปนฝุ่นอีกด้วยเรียกว่า เขียวอ่อน
ครามปนด้วยดินแดง เรียกว่า ม่วง ถ้าปนฝุ่นอีกด้วยเรียกว่า ม่วงอ่อน ชื่อหลังนี้ถีบชื่อหน้าไปให้เรียกว่า ม่วงแก่
เขม่าปนฝุ่น เรียกว่า มอหมึก
เขม่าปนรง เรียกว่า เขียวรง หรือ เขียวแก่ เหมือนกันกับอย่างผสมครามมากปนรง ต่างกันด้วยวิธีผสม เปนเกจิอาจารย์
ทางอธิบายก็มีแต่อธิบายคำ หง มาแต่คำ หงสบาท แปลว่าตีนหงส์ หมายว่าแดงอ่อน หงดิน คือดินแดงอ่อน หงชาด คือชาดอ่อน หงเสนคือ เสนอ่อน หงดินตัด คือคินแดงเจือรงให้สีอ่อน สำหรับใช้ตัดเส้นเนื้อรูปภาพพระนางที่ทาขาวและเหลืองอ่อน เขียว ซึ่งว่าปานกลางใช้สีสำเร็จนั้น เปนสีสำเร็จมาแต่เมืองจีน ผู้รู้เรียกกันว่าเขียวตั้งแชก็มี เรียกกันว่าเขียวฝรั่งก็มี ทำไมจึ่งเรียกเขียวฝรั่งก็ไม่ทราบ แต่สีสำเร็จนี้ไม่นานก็เปลี่ยนไป เขาว่าทำด้วยถนิมทองแดง โบราณไม่นับถือ ไม่ใช้ /*207ท่านใช้อื่น เรียกกันว่าเขียวหิน เปนสีครามอมเหลืองเล็กน้อย ได้เคยหามาดู มีเนื้อคล้ายสารส้ม แต่เปนสีครามมีเมล็ดเหลือง ๆ เกาะปนอยู่ เขาว่าต้องฝนใช้ ในเวลานี้มีสีอย่างอื่น ๆ งาม ๆ เข้ามาขายอีกเปนหลายอย่าง แต่พวกช่างเขียนเขาไม่ตื่นใช้ เพราะเปนสีทำด้วยวิทยาศาสตร์ พวกสีสวรรค์ อยู่ไม่ช้ามันก็ไปสวรรค์หมด
น้ำยา ที่พวกช่างเขียนเขาใช้นั้น ละลายกันไว้เปนกะลาๆ เพราะเหตุที่ต้องใช้มาก ถ้าหากจะใช้สีอะไรแปลก ๆ ไปเล็กน้อย เขามีถ้วยเล็กๆ ควักเอาน้ำยาในกะลามาผสม แแต่ก็หามีชื่อเรียกโดยจำเพาะไม่
ฉัพพรรณรังษี ฉันเคยสืบสวน เพราะจะต้องเขียนรัศมีพระเจ้า อยู่ข้างจะมีเรื่องสนุก บาลีว่า นีล ปิต โลหิต โอทาต มเชฏฺ ปภสฺสร ดูพจนานุกรมจิลเดอส์แล้วก็ไม่พอใจ ไปทูลถามสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณเข้าอีก ท่านตรัสบอกคำ ปภสฺสร ว่ามีตัวอย่าง สุวณฺณปภสฺสร เปนแปลบปลาบเท่านั้น ฉันก็นึกได้จากสีกายพระศุกร เขาว่าสีเลื่อมประภัสสร เทียบด้วยเลื่อมปักเครื่องละคอนก็เปนแพรวพราวเท่านั้น ไม่เปนสี เห็นได้ว่าเปนคำกวี ไม่ใช่ช่างเขาจัดไว้ ส่วน โอทาต ท่านตรัสแปลว่าขาว แต่ มฺเชฏฺ  นั้นท่านติด หันไปตรัสถามพระสาธุศีลสังวร (ชาวลังกา) ทูลว่าเปนเมล็ดลูกไม้อย่างหนึ่ง ตรัสถามว่าที่กุฎีมีไหม ท่านก็ทูลว่ามี จึงตรัสสั่งให้ไปเอามาดู ได้มาก็เปนเมล็ดมะกล่ำตาช้างเรานี่เอง ฉันมาวิจารณ์ดูก็นึกว่าที่ท่านกวีกล่าว ทีท่านก็จะนึกเอาดวงไฟนั่นเอง จึงขีดไม้ขีดไฟดู จึงเห็นมีสีขาบได้แก่นิลอยู่จริง แต่สีแดงออกจะไม่มี จึงคิดปรุงสีรัศมีพระเจ้าตามที่มีในหนังสือกับสีดวงไฟเจือกัน จัดให้สีกินกันได้ ชั้นในที่สุดทาครามสมมตเปนได้แก่สี นีล ถัดออกไปลงเส้นม่วง สมมตได้แก่ มฺเชฏฺ ถัดออกไปลงเส้นแดงเปน โลหิต ถัดออกไปทาเหลืองเปน ปิต ถัดออกไปทาขาวเปน โอทาต ที่สุดนอกล้อมด้วยเส้นทอง สมมตเปน ปภสฺสร จะถูกผิดจะควรหรือไม่ควรอย่างไรก็ขอไปที
/*208เมื่อวันที่ ๑๓ เดือนนี้ นายพืช มาหา ลาไปจังหวัดระนอง สนทนากันเรื่องก็ดำเนินไปถึงพลับพลาจตุรมุข ได้ความว่าที่เขาพูดนั้นตั้งใจอ้างถึงพลับพลาจตุรมุขที่วังจันทรเกษม แต่ฉันเข้าใจผิด คิดว่าพูดถึงในวังหลวงที่ร้าง จึงตอบท่านเปน ไปไหนมาสามวาสองศอก ผิดไปถนัด พลับพลาจตุรมุขที่วังจันทร์นั้นหน้าบรรพ์จะทำเปนอะไรฉันไม่ได้สังเกต แม้เปนพระราชลัญจกร ก็คงไม่มีพระราชลัญจกรมังกรเล่นแก้วอยู่ด้วย อันพระราชลัญจกรที่ทำไว้ที่หน้าบรรพ์นั้นทำนารายน์ทรงครุฑ คือ พระครุฑพ่าห์เปนพื้น ถัดไปก็เปนพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ คือ ไอยราพต นอกจากนั้นก็ไม่ค่อยเคยเห็นอะไรอีก จะมีอื่นอีกก็เปนมาแขก อันพระราชลัญจกรซึ่งทำที่หน้าบรรพ์นั้น เปนที่หมายว่าสิ่งนั้นเปนของทรงสร้าง แต่คนภายหลังไม่มีความรู้ วัดราษฎร์ทำหน้าบรรพ์เปนนารายน์ทรงครุฑก็มี นั่นคือทำผิด
เมืองระนองแปลว่าอะไร ติดจะไม่เปนภาษาคน
ข้าวย้อมสีที่พราหมณ์เขากอง ประกอบกับโรยแป้งทำภัทรบิฐนั้น ฉันสอบถามไป เขาก็เขียนแบบมาให้ ฉันจะเก็บไว้ก็เห็นไม่เปนประโยชน์ จึงได้ส่งมาให้ท่านพร้อมด้วยหนังสือนี้ เพื่อท่านจะได้เก็บรักษาไว้ สีที่ย้อมข้าวเปน ๕ สี เกือบจะลงกับเบญจรงค์ เว้นแต่สีเขียวเปนเขียวใบไม้ ไม่เปนเขียวคราม เห็นจะเปนเพราะเข้าใจผิด กับสีดำเปนสีม่วงไป อาจจะเห็นว่าดำไม่งามก็ได้ ที่จริงสีทั้ง ๒ นั้นเปนสีผสม เขียวใบไม้ก็คือครามกับเหลือง ม่วงก็คือครามกับแดง หาใช่แม่สีไม่
ข้าวย้อมสีเซ่นผีแม่ซื้อ ฉันก็ได้สืบเหมือนกัน แต่จะได้ความหรือไม่นั้นไม่แน่ ถ้าได้ความจึงจะบอกท่านมา
<นริศ>
/*209กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๘ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องคำฝรั่งเขียนถ่ายเป็นคำไทย ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกลำบากใจอยู่จนขณะนี้ เพราะเขียนเป็นต่าง ๆ กัน ตามแบบของฝรั่งมีอยู่สองวิธี วิธีหนึ่งสมมตตัวหนังสือของภาษาหนึ่งให้มีเสียงเท่ากับของอีกภาษาหนึ่ง เช่นเทียบ ษ ของสํสกฤตเท่ากับ Sh เป็นต้น วิธีนี้เรียกว่า Transliteration มีประโยชน์ให้ทราบถึงตัวเขียนของอีกภาษาหนึ่งว่า ประกอบด้วยพยัญชนะตัวใดบ้าง เป็นอย่างที่เขียนคำว่า กษัตริย์ แต่อ่านในไทยเป็น กะสัด วิธีนี้ดีแต่เวลาถ่ายคำเป็นตัวหนังสือ เช่นถ่ายตัวอรรถในภาษาบาลีจากตัวโรมัน แต่ลำบากเมื่ออ่านเอาเสียงเพราะไม่ตรงกัน เช่นเขียน Know เป็น โคฺนว์ Order เป็น ออรเดอร์ ซึ่งถ้าตัด ร ออกเสีย เสียงก็เท่ากันในของเดิม หรือเขียนคำว่า คน เป็น Gon โดยให้ ค เท่ากับ G อีกวิธีหนึ่งใช้ถ่ายเสียงให้ตรงกัน เรียกว่า Transcription วิธีนี้ดีที่ได้เสียงใกล้กัน แต่ติดขัดที่เสี่ยงตัวพยัญชนะในภาษาต่าง ๆ มีไม่เหมือนกันทุกตัว จึงต้องคิดทำพยัญชนะขึ้นอีกพวกหนึ่ง ให้ใช้ได้ทั่วกัน เรียกว่า Phonetic Alphabet แต่ก็ลำบากที่ใช้ไม่ได้ทั่วไปนอกจากผู้ที่ได้เรียน เพื่อแก้ลำบากในข้อนี้ เมื่อจะให้เป็นที่เข้าใจในเรื่องเสียง จึงต้องบอกตัวอักษรที่ใช้เทียบเรียงไว้ข้างหน้าเล่ม อย่างในหนังสือจำพวกพจนานุกรมเป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าสมัคใช้วิธีที่สอง แต่ก็ไม่ได้สดวกเสมอไป แม้ในภาษาอังกฤษเองก็ยุ่ง เช่น Paris อ่านออกเสียงตามตัว หาได้อ่านเป็น ปารี อย่างฝรั่งเศษไม่ ส่วน Calais กลับอ่านเป็น กาเล อย่างฝรั่งเศษ ถ้าจะถือการถ่ายอย่างวิธีที่สองว่า ปารี ก็จะแปลกหูและแปลกตาคนไทย เพราะเขียน ปารีส แต่อ่านว่า /*210ปารีด มาชินแล้ว จึงเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าจะใช้วิธีที่ ๒ จะต้องมีข้อยกเว้นในคำที่เคยเขียน หรือเรียกกันมานาน รู้จักกันดีแล้ว เช่น เมืองพาราณสี ถ้าเขียนตามเสียงเป็น ปินารีส ก็ไม่มีใครรู้จัก นอกจากคนรุ่นใหม่ แต่กัลกัตตา ถ้าไปเขียนเป็น กาลีฆาต ตามเสียงเดิมก็ยุ่งอีก ไม่มีใครรู้จัก Bengal จะเขียนว่า พังค์ บังคะ พังคัล มังกะหล่า เบงคอล ก็เป็นอย่างเดียวกับ กัลกัตตา แต่เมื่อถึงคำว่า Indrapore ถ้าเขียนเป็น อินทรปุระ กลับดีกว่า อินดราโปร์ ครั้นถึงคำว่า Singapore เขียนว่า สิงคโปร์ เข้าใจดีกว่า สิงหปุระ การถ่ายเสียง ถ้าเป็นคำของชาติที่อยู่ห่างไกลออกไป ก็ไม่สู้ลำบาก มาลำบากอยู่ที่ชาติใกล้บ้าน เพราะเคยติดต่อกันมานาน เช่นอินเดีย จีนเป็นต้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคงจะเป็นลำบากในเรื่องเหล่านี้ การประชุมปรึกษาจึงได้เริดร้างไป แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้มีส่วนร่วมประชุม จึงไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าเป็นเพราะเหตุไรจึงค้างอยู่
ข้าพระพุทธเจ้าหมดอึดอัดใจ ในเรื่องที่ทรงพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่องคำ พู ภู พง ป่ง ว่าน่าจะเกิดเพราะการถ่ายเสียงของเขมร ข้าพระพุทธเจ้าสันนิษฐานไม่ออกว่า คำไทยแท้ๆ ไฉนจึงได้เขียนด้วย ภ ธ เช่น สไภ้ สำเภา เฉภาะ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ฆ้อง เฆี่ยน ฆ่า ระฆัง ก็จะเป็นอย่างเดียวกัน ลางทีจะเกิดเพราะถ่ายเสียงไทยลงเป็นตัวขอม ต้องการอ่านให้ตรงเสียงของเขมร จึงต้องเขียนเช่นนั้น ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้าฯ
คำว่า ไม้ไล่ ในพจนานุกรมมีคำว่า ไล่ อธิบายว่าเป็นไม้ไผ่ชนิดหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ไล่ จะต้องเป็นไม้ที่มีอยู่ดื่นดาด ความจึงมากลายเป็นว่า ไม้ทั่ว ๆ ไป แต่ ไล่ ก็ไม่สู้มีใครรู้จัก เมื่อค้นดูในภาษาไทยต่างๆ มีแต่ ไล่ ในไทยขาวว่าเป็นต้นไม้ชะนิดหนึ่ง ให้ชื่อเป็นภาษาลาติน จึงไม่ทราบเกล้าฯ ว่าเป็นไม้อะไร ส่วน ไร่ ไฮ่ ในความว่าไม้ ไม่พบเลย จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าพิสวงอยู่
/*211ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่องสีแก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าสุดซึ้ง เพราะได้ความรู้จากที่ทรงอธิบายหลายอย่าง ลางอย่างทราบเกล้าฯ แต่เงา ๆ และลางอย่างก็เข้าใจผิด พึ่งมาได้ทราบเกล้า ฯ ในคราวนี้เอง
ฝุ่น กวางตุ้งเรียกแป้งว่า ฝุ่น (แต้จิ๋วเป็น ฮุ้น) ส่วนขนมทำด้วยแป้งเรียก เป๊ง (แต้จิ๋วเป็น เปี๊ย เช่นขนมเปี๊ย) คิดด้วยเกล้าฯ ว่าฝุ่นของไทยกับฝุ่นของจีน ที่แปลว่า แป้ง มีลักษณะใกล้กันมาก
กะบัง คำนี้ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ยิน ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงตำบลลาดกะบัง ว่าลางทีจะเป็นคำเดียวกัน เพราะมีความหมายชวนไปในทางว่า กะบัง เป็นดินชะนิดหนึ่ง
ตัวเปี๊ย ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงตัวแมลงชะนิดหนึ่งของฝรั่งว่า (Cochineal) ซึ่งเอามาทำเป็นสีแดง แต่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหา เปี๊ย ยังไม่พบ เพราะคำว่า โคจินนิล ในพจนานุกรมอังกฤษจีน แปลว่า เอี๊ยงอั๊ง เป็นสีแดงเทศไป ไม่ใกล้มาในคำ เปี๊ย
ชาดจอแส ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่ออกว่า จอแส เป็นเมืองอะไร
สีลิ้นจี่ที่ใช้แต้มริมฝีปาก จีนเรียกว่า อินจี (rouge) เสียงใกล้กับลิ้นจี่มาก ส่วนลูกลิ้นจี่ จี่นเรียกว่า ลี่จี่
ชาด ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในภาษาจีน มีคำใกล้ที่สุดก็คือ เฉ้ก แปลว่าสีดินแดง ประเทศไทยแถวลุ่มน้ำเจ้าพระยาสมัยเมื่อพันปี จีนเรียกว่าประเทศ เฉ้กโท้ แปลว่าประเทศดินแดง ข้าพระพุทธเจ้าตรวจดูเสียงอ่านของคำนี้ในภาษาจีนชาวต่างๆ ตลอดจนเสียงเก่าของจีน ไม่ปรากฏว่ากลายเป็นเสียงแม่กดได้สักแห่งเดียว จึงทำให้ไม่แน่ใจ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ค้นหาในภาษามลายู เพราะภาษามลายูชอบคำสองพยางค์มากกว่าคำพยางค์เดียว จึงคิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะไม่มาทางนั้น
/*212เสน ในภาษาจีนมีคำว่า ซั้น (แต้จิวเป็น ซิน) แปลว่า สีเนื้อ สีดินแดงอย่างแขง ม้าสีเนื้อ เป็นใกล้กับคำ เสน ในภาษาไทยมาก
ในภาษาจีน ต้นคราม และ สีคราม เรียกว่า หล่ำ ในเสียงกวางตุ้งเป็น หนำ ในเสียงแต้จิ๋ว สีมอคราม ไทยนุงเรียกว่า ลำ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกสงสัยไปถึงคำว่า น้ำเงิน เพราะคำว่า หล่ำ ที่แปลว่าคราม แต้จิ๋วอ่านเป็น หนำ ก็ได้ ใกล้คำว่า น้ำ มาก ถ้าเช่นนั้น เงิน ในภาษาจีนที่แปลว่า สี ในจำพวกนี้จะมีบ้างหรือไม่ เมื่อค้นดูก็ปรากฏมีคำว่า หงั่น แปลว่า สี ใกล้กับเสียงเงินมาก หงั่น มักเข้าคู่กับคำว่า เซ้ก เป็นคำซ้อน แปลว่าสี หรือเข้าคู่กับคำว่า ลิว เป็น หงั่นลิว แปลว่า สีน้ำ เข้าคู่กับคำว่า แดง เป็น หั่งหงั่น แปลว่าสีเนื้อ เลยไปถึงคำว่า หั่ง ในภาษากวางตุ้งแปลว่า สีแดงอ่อน (แต้จิ๋วเป็น อั๊ง) ก็ไปใกล้กับคำว่า หั่ง ด้วยอีกคำหนึ่ง ถ้าเป็นสีแดงจัด ก็เติมคำว่าใหญ่เข้าไปข้างหน้าคำว่า หั่ง ภาคอีศาน ชาด หรือสีชาด เรียกว่า หาง สีแดง ว่าน้ำหาง ส่วนสีน้ำเงินหมายเอาสีเงินที่กำลังละลายอยู่ในเบ้า
หงสบาท ข้าพระพุทธเจ้าพบฝรั่งแปลคำ สุวรรณหงส์ ว่า นก Flamingo ซึ่งเป็นนกขาและคอยาว รูปร่างโก้งเก้ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นนกชะนิดนี้ทำด้วยกระเบื้องตัวหนึ่ง ที่วังวรดิศ ปรากฏว่าที่ขาเป็นสีแดงตลอด คิดด้วยเกล้าฯ ว่า หงสบาท จะเป็นสีออกมาจากสีขานกชะนิดนี้
เขียวตั้งแช เป็นคำแต้จิ๋ว กวางตุ้งเป็น ถ่งเช้ง ถ่ง แปลว่าโลหะที่เป็นทองเหลือง ทองแดงเป็นต้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเป็นคำเดียวกับทอง ไทยถิ่นต่าง ๆ จึงไม่เรียกสุวรรณว่า ทอง แต่เรียกว่า คำ ก็คงเป็นเพราะเหตุนี้ และทองที่แปลไว้ในพจนานุกรมไทยถิ่นต่างๆ ก็เป็นอย่างความหมายในภาษาจีน เช้ง หรือ แช (เทียบ เซงแซ่ เน่งแน่) แปลว่าเขียว ถ่งเช้ง แปลว่าสีเขียวหรือสีเขียวอ่อน ถ้ากลับคำเป็น เช้งถ่ง แปลว่าจุนสี แสดงว่าสีอย่างนี้จะทำมาจากถนิมโลหทอง
/*213ขาบ ถ้าแปลงเสียงครามเป็นอย่างเสียงพายัพและอีศาน ซึ่งออกเสียงกล้ำเป็นเสียงหนัก เช่น นกกะเรียน เป็น นกเขียน ตรา เป็น ถา ครามก็คงเป็น ขาม ถ้าแปลงตัวสกดใช้ตัวต้นในวรรค เช่น รวม เป็น รวบ ยอม เป็น ยอบ ขาม ก็เป็น ขาบ ได้ คำกล้ำลางคำแยกพยัญชนะออกเป็นคำๆ ความก็ยังใกล้เคียงกัน เช่น กล่าว-เล่า-คราว-ข่าว-(เรื่อง)ราว
เขม่า ในแผนที่แหลมอินโดจีน ตอนที่ยื่นออกไปในทะเลรูปเหมือนจงอยนก ถัดเมืองฮาเตียนไป แผนที่ไทยเขียนว่าแหลมกาเมา เพราะเขมรเรียกนางกาลีของอินเดียว่า นางเขมา คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นแหลมเขมา คงเป็นคำเดียวกับเขม่า เพราะคำเหมือนกัน
เมืองระนอง มีผู้สันนิษฐานว่า เป็นเมืองแร่นอง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นแปลลากเข้าความ พระสารศาสตร์พลขันธ์ (เยรินี) ว่าเดิมเมืองระนองเรียกว่า ตะกั่วไทย ก็ไม่ได้หลักฐานอะไรไว้ ทั้งไม่ได้แปลคำว่าระนอง ในท้องตราครั้งเจ้าพระยาบดินทรฯ (สิงห์เสนี) มีกล่าวถึงเมืองระนองซึ่งอยู่ทางแคว้นหลวงพระบาง แต่ในพระราชพงศาวดารรัชชกาลที่ ๓ ของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ เขียนว่า เมืองนอง ในพระราชพงศาวดารเล่มนี้มีเมืองชุมพรอีกเมืองหนึ่งอยู่ในแคว้นหลวงพระบางด้วย ทั้งเมืองระนองทางปักษ์ใต้เมื่อแรกตั้งเป็นเมืองขึ้นก็ว่าขึ้นเมืองชุมพร ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าแปลกใจว่าไฉนจึงมาพ้องกัน คงมีเหตุการณ์อะไรสักอย่างหนึ่งซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ ชุมพร จะมาจาก อุทุมพร เสียงก็ห่างกันมาก เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบเหมือนกัน
ยังมีเมืองหลังสวนอีกเมืองหนึ่ง มักแปลกันว่าเพราะมีสวนผลไม้มาก แต่ความไม่สู้ได้กัน สมัยโบราณเมื่อพันกว่าปี มีเมืองหนึ่งอยู่ในแถบนี้ จีนเรียกชื่อว่า ลั่งยะสิว หรือ หลิ่งเง่เซ้า ส่วนนครศรีธรรมราช จีนเรียกว่า ตันม้าหลิ่ง ซึ่งศาสตราจารย์เซเดส์ ว่าเป็นเมืองตามพรลิงค์ในศิลาจารึก ซึ่งเดิมเป็น ตามพรลิงเคศวร ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำว่า/*214หลิงเง่เซ้า จะเป็น ลิงเคศวร ได้บ้างกระมัง เพราะในจดหมายเหตุจีนว่า ถ้ามาจากตันมาหลิ่ง ถึง หลิ่งเง่เซ้า ในราว ๖ วัน ๖ คืน แต่เป็นเรื่องที่จะต้องหาหลักฐานมาประกอบอีกมาก จึงเป็นแต่เรื่องเดาทางเสียงเท่านั้น
ที่ทรงพระกรุณาประทานแบบข้าวย้อมสีแป้งโรยทำภัทรบิฐนั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นรูปแล้ว การที่จะค้นหาที่มาก็สดวกขึ้น ไม่เป็นอ่านพบแล้วผ่านเลยไปเสีย เพราะไม่ทราบเรื่องมาก่อนก็ไม่ได้สังเกตเห็น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*215ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ ได้รับแล้ว
คนชื่ออ่วม ท่านแนะว่าอุ่ม ได้สติเห็นถูกที่สุดแล้ว สระย่อมเคลื่อนได้โดยที่พูดไม่ชัด คำ อุ่ม จะเปนคำตกจาก ชะอุ่ม นั้นเป็นได้ง่ายที่สุด ชะอุ่ม ก็คือ ชุ่ม ชำ อ่ำ ก็คือ ฉ่ำ หรือจะเปน ช่ำ ก็ได้ คำใช้ก็มี เช่น ช่ำใจ เปนต้น ชุ่ม ฉ่ำ ช่ำ นี้จะต้องเปนหดจาก ชะอุ่ม ชะอ่ำ คำ ชะอุ่ม ชะอ่ำ จะต้องเปนคำยืน เพราะคำ อุ่ม อ่ำ ตกพยัญชนะข้างหน้ามีเปนหลักอยู่ คำ อิน จัน หมายถึง ลูกอิน ลูกจัน กลอนเด็กร้องเล่นก็มีอยู่ว่า แม่ลูกอิน แม่ลูกจัน กินข้าวด้วยกัน เอาขันไว้ไหน ทีเขียน อินทร์ จันทร์ นั้นลากเอาเข้าไปสู่ภาษาสํสกฤต ซึ่งเรารู้ทีหลังคำ อิน จัน เปนไหนๆ
โองการแม่ซื้อ ที่ท่านคัดบอกไปให้นั้นดีเต็มที เปลื้องความสงสัยอะไรไปได้เปนหลายอย่าง ๑ แม่ซื้อเปนคนรับร่อน ๒ การรับร่อนต้องมีเบี้ยสามสิบสามเบี้ย แต่เราทำตกไปเสีย ๓ การร่อนต้องทำเมื่อสามวันล่วงไปแล้ว ไม่ใช่ทำในวันคลอด ๔ พิธีร่อนต้องทำบัตรพลี ปั้นรูปเด็กใส่บัตรไปกับของกินเครื่องเซ่นด้วย นี่ก็ตกไปเหมือนกัน
ข้าวย้อมสีฉันก็อยากรู้ต้นเค้ามากอยู่ นึกว่าจะมีแบบมาทางอินเดียแน่ ท่านค้นหนังสือก็ดีแล้ว ถ้าพบฉันจะได้พลอยรู้ด้วย
คำ ซื้อ ฉันก็สงสัยว่าหรือจะเปน ชื่อ เพราะคำ เชื่อ เปน เชื้อ คำ ช่าง เปน ช้าง มีเปนพยานอยู่ แต่ไม่ได้ความก็ล้มไป ท่านสงสัยว่าจะเปน สื่อ ก็เปนทางที่คล้ายกัน แต่ถ้ายึดเอาคำในโองการแล้ว จะต้องเปน ซื้อ คือซื้อขาย เพราะมีเบี้ยค่าตัวอยู่ที่นั่นด้วย ที่ทำเคล็ดอะไรต่างๆ ก็เพราะกลัวผี เด็กที่เกิดมานั้นคิดว่าผีเปนผู้สร้างเสียแล้ว ผีก็จะต้องเอาเด็กนั้นไป/*216ใช้ จะชืงเอาไว้ก็ต้องทำอะไรต่างๆ เพื่อป้องกัน ทั้งนี้ก็ตลอดไปถึงคติให้ชื่อให้ผีเกลียดของชาวพายัพด้วย ด้วยอำนาจกลัวผีนั่นแหละ จึงเอาเรื่องผีมาปนกับคน จนไม่รู้ว่าหัวนอนปลายตีนอยู่ไหน คำว่า ซื่อรู้ เห็นจะหมายความว่า ไม่ใช่ความรู้ของตน ไปได้ความรู้ของคนอื่นมา
เรื่องปลูกต้นมะพร้าวเพื่อการฝังรก ท่านเห็นไปในทางตำราพรหมชาติ ฉันก็เคยคิดมาแล้ว ถ้าดำเนินไปตามตำรานั้น ต้นไม้จะต้องเปลี่ยนไปตามปีที่เด็กเกิด เห็นไม่ไหวจึ่งต้องคงเปนไม่รู้อยู่นั่นเอง ได้ยินเขาพุดกันว่าประเพณีทางอินเดีย คนเกิดมาก็ต้องมีสิ่งประจำตัว เปนสัตว์อย่างหนึ่ง กับต้นไม้ชะนิดหนึ่ง อ้างถึงจนว่าเทวดาก็ต้องเปนเช่นนั้น เช่น พระพิฆเนศวรก็ต้องมีสัตวประจำพระองค์เปนหนู ที่เข้าใจว่าเปนพาหนะนั้นหาถูกไม่ เพราะช้างจะขี่หนูไม่ได้ ตามที่ว่านี้ดูสมควรอยู่มาก ฉันมีรูปนารายน์พร้อมทั้งบริวารรวมอยู่บนฐานใหญ่กลุ่มหนึ่ง ดูตำราเขาบ่งบอกชื่อไว้ว่า โภคสฺถานี ในช่องประภามณฑล ทางด้านหลังทำเปนต้นไม้ไว้ แต่เขาตั้งใจจะทำเปนต้นอะไรก็ดูไม่ออก แต่ไปเข้ารอยที่ว่าเทวดาหรือคนเกิดมาก็ต้องมีต้นไม้ประจำตัวเหมือนกัน อันต้นไม้และสัตว์ประจำตัวคน อาจมีตำราอะไรอยู่อีกก็ได้ แต่ฉันไม่เคยพบนอกจากตำราพรหมชาติ ต้นรังนั้นมีเรื่องที่ฉันได้ประสบมา ฉันต้องดูแลให้ทำรูปพระเจ้าเข้านิพพาน ในหนังสือท่านว่าบรรทมอยู่ในระหว่างไม้รังทั้งคู่ ดอกร่วงลงเรี่ยรายอยู่รอบพระองค์ แต่จะทำก็ไม่ถูก เพราะฉันเองก็ไม่เคยเห็นดอกรัง ช่างที่ทำก็ไม่เคยเห็น เปนคราวเหมาะที่กำลังทำอยู่ ฉันขึ้นไปเที่ยวโคราช ไปเห็นดอกรังร่วงอยู่อย่างที่ว่าไว้ในหนังสือ จึงได้เขียนถ่ายเอามาทำสำเร็จไปเรียบร้อย อันดอกรังนั้นมีกลิ่นหอมเย็นเสียด้วย เปนเหตุให้ผูกใจ สั่งเพื่อนที่นั่นให้เขาขุดต้นเล็ก ๆ ส่งลงมาให้ที่บางกอก เขาก็ส่งลงมาให้เปนหลายต้น ปลูกลงก็ตายหมด มีขึ้นแต่ต้นเดียว พอโตหน่อยก็ตายไป ทำให้รู้ว่าดินบางกอกมันไม่เหมาะสำหรับทำให้ต้นรังงอกงาม เพราะเหตุฉะนั้น จึง/*217ไม่มีต้นรังในบางกอก ถ้าจะปลูกต้นรังตามตำราพระมหาเถรตำแย ที่ในบางกอก เห็นจะเต็มที
ท้ายทอย ท้ายดอย ฉันเห็นด้วยเต็มประตู ตั้งใจอยู่ว่าจะเขียนแสดงโมทนามา แต่ครั้นเขียนเข้าจริง ก็ลืมตกไปเสีย
การออกลูกใช้ของง่าย ๆ ก็คือว่าใช้ของที่จะพึงหยิบฉวยได้ในเรือนเปนการปัจจุบัน ท่านคะเนการถูกแล้ว จะเห็นได้ว่าชาวเราแต่ก่อนยากจนเต็มที ไม่มีอะไรใช้
เรื่องบัตร ฉันเห็นจะพอบอกท่านได้มาก บัตร แปลว่าใบ หมายถึงใบไม้ คือ ใบตองเย็บกะทง ใส่กุ้งพร่า ปลายำ พลี คือ พ(ะ)ลิ แปลว่าเซ่น เอากะทงเครื่องเซ่นเหล่านั้นใส่ลงในถาด อันทำขึ้นด้วยหยวก เพื่อนำไปง่าย แล้วความเข้าใจก็เลื่อนไปเปนบัตรหมายถึงถาดและเครื่องหิ้ว ซึ่งสำหรับใส่กะทงเครื่องเซ่น มีทำอยู่ตามที่เคยสังเกตเหนเปน ๔ อย่าง
๑. บัตรเทวดา ทำด้วยก้านกล้วย เป็นเครื่องหิ้วรูปกระโจม มีพื้นสามชั้น สำหรับใส่เครื่องเซ่น เซ่นเทวดา
๒. บัตรพระเกตุ ทำอย่างบัตรเทวดา แต่มีพื้นเก้าชั้นตามกำลังพระเกตุ สำหรับใส่เครื่องเซ่น เซ่นพระเกตุโดยจำเพาะ คงจะคิดทำแก้จากบัตรเซ่นเทวดาในภายหลัง
๓. บัตรสามเหลี่ยม หรือบัตรคางหมูก็เรียก ทำด้วยหยวก มีลักษณดุจถาดรูปสามเหลี่ยม สำหรับใส่เครื่องเซ่น เซ่นกรุงพลียักษ์ (เรียกกันว่า กรุงพาลี เจ้าสามโลก ดูขุชชาวตาร)
๔. บัตรสี่เหลี่ยม ทำด้วยหยวก มีลักษณดุจถาดสี่เหลี่ยม สำหรับใส่เครื่องเซ่น เซ่นพระภูมิเจ้าที่ บัตรเซ่นผีอื่น ๆ ก็ทำอย่างเดียวกัน หรือชั่วแต่ใบตองเจียนกลม ๆ หรือฉีกเอามาไม่เจียนเลย เอาแต่ของกินกองลงบนนั้นก็ใช้ได้ บัตรทั้ง ๔ อย่างนี้ไม่จำเปนต้องทำพร้อมด้วยกันทุกอย่าง จะ/*218ทำแต่อย่างเดียวหรือสองอย่างสามอย่างก็ได้ สุดแต่ความต้องการ อนึ่ง คำ ทูลกบาล เสียกบาล ก็หมายถึงทูลถาดหยวกไปเสียให้แก่ผีที่ทางสามแพร่ง ขอให้ท่านสังเกตว่าเวลาที่ตั้งคำนั้นขึ้นใช้ พวกเขมรนำเอาของไปด้วยวิธีทูลหัวอย่างแขกอินเดีย
บายศรี เปนคำเขมรปนสํสกฤต แปลว่า ข้าวขวัญ มีหลักเปนกะทงอาหาร ทำไมจึ่งใช้กะทง เหตุเพราะเปนพิธีพราหมณ์ พราหมณ์เขาถือว่าเครื่องใส่อาหารนั้นใบไม้สอาดกว่าถ้วยชาม ด้วยเปนแน่ว่าไม่ร่วมกับใคร เมื่ออยากให้เปนงานใหญ่วิเศษขึ้น จึ่งทำกะทงอาหารหลายใบซ้อนกัน แล้วดูมันม่อต้อไป จึ่งคิดทำคันรองกะทงขึ้นให้เห็นจะ ๆ กันเปนชั้นๆ แล้วเห็นกะทงเปล่าไม่งาม จึงจัดการเจิมปากเข้า แล้วก็ลืมไปว่ามันเปนกะทง เจิมกันเติมเข้าอีกด้วย จึงสำเร็จรูปเลือนมาเปนบายศรีอย่างทุกวันนี้ ตามที่ว่านี้ จะเห็นได้อยู่ที่บายศรีซึ่งใช้ในราชการ มีบายศรีชนิดหนึ่งซึ่งเรียกว่า บายศรีตองลอง ทองขาว (หรือ ลอง พูดผิด อาจเปน รอง ก็ได้) บายศรีชนิดนั้นทำใบตองเปนชั้นบายศรี แล้วมีเครื่องรองทำด้วยทองขาว รับใบตองชั้นบายศรีให้เห็นจะแจ้งเปนชั้นๆ เข้าใจว่า นั้นเปนของเก่าก่อนอื่น แล้วมาทำพานเงินพานทองรองของกินซ้อน ๆ กัน เรียกว่า บายศรีทอง บายศรีเงิน มีมานานแล้ว เห็นได้ว่าถ่ายอย่างจากบายศรีตองรองทองขาวมานั่นเอง แต่บายศรีเพิ่งมีขึ้นในรัชกาลที่ ๒ ดูก็เปนของปรุงจับเอาเครื่องแก้วอะไรที่มีเข้ามาประติดประต่อกันเข้า การกระทำทั้งนี้ถือเอาคำบุราณที่ว่า บายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน มาเปนหลัก แต่หลงไป คำว่าบายศรีแก้ว นั้นหมายถึงเอาเครื่องอาภรณ์ซึ่งประดับพลอย มาแต่งประดับกะทงบายศรี จะเห็นได้ในบทบายศรีแก้วแห่งกัณฑ์มหาราชมีว่า เห็นงามเรืองรอง จึ่งให้เอาทองแกมแก้ว สีขาววาวแววฝังด้วยเพชรพลอยนิล บายศรีทองก็แต่งกะทงบายศรีด้วยเครื่องอาภรณ์ทอง บายศรีเงินก็แต่งกะทงบายศรีด้วยเครื่องอาภรณ์เงิน ทำให้เปนไปดุจเดียวกัน ส่วนบายศรีปากชามนั้น เราเว้นนับถือชามไม่ได้ จึงจัดกะทงอาหารใส่ลงไปในชาม /*219เรื่องบายศรีปากชาม ฉันไปเห็นรูปเขียนในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์อันเขียนเมื่อรัชกาลที่ ๑ มีแต่บายศรีตองอย่างเดียว แต่ขันยอดบายศรีซึ่งเวลานี้ปักพุ่มดอกบานไม่รู้โรยนั้น เขาเขียนเปนบายศรีปากขัน ฉันก็แปลออกว่า ที่เดี๋ยวนี้ใช้ปักพุ่มดอกบานไม่รู้โรยนั้น หลงมาจากการสมโภชพระพุทธรูป ซึ่งเขาใช้ดอกไม้แทนของกิน อธิษฐานเปนเครื่องบูชา เมื่อฉันเห็นสิ่งแปลกประหลาดที่เขาเขียนไว้เช่นนั้น จึ่งกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงให้ทอดพระเนตร ด้วยเวลานั้นเปนเวลาที่ฉันตามเสด็จไปทอดพระเนตรพระที่นั่งองค์นั้น เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นที่เขาเขียนไว้ดังนั้นก็โปรดเต็มที ตรัสพิพากษาว่าถูกที่สุด บายศรีเราทุกวันนี้ขาดข้าวจริงอย่างตรัสพิพากษานั้นเหลือเกิน ใบตองซึ่งเห็นแหลมสะพรั่งอยู่ปากชามนั้นก็คือเจิมปากกะทงอาหารซึ่งอยู่ในชาม ช่างเขาตั้งใจทำเจิมเปนกลีบบัว มีกลีบใหญ่กลีบแซก ทีหลังกะทงในชามก็เลิกงด เพราะชามบังไม่แลเห็น ทำให้เปลืองแรงน้อยลง เหลือแต่กลีบบัวซึ่งเจิมปากกะทงอันโผล่ขึ้นมาให้เห็น กลีบใหญ่นั้นชาวบ้านเรียกกันว่านมแมว เพราะพับใบตองซ้อนกันแหลม ๆ อันมีลักษณะคล้ายกับนมแมว เลยเรียกกันว่าบายศรีนมแมว ก็มี ส่วนกลีบแซกนั้นเรียกกันว่าแมงดา ว่าเต่า ก็เพราะทำรูปกันเหมือนเช่นนั้น เปนเรื่องเขลาไม่รู้อะไรทั้งนั้น จะเอาคำเหล่านั้นมาเปนนิยมนิยายหาควรไม่ ที่อธิบายกันไปเปนปริศนาธรรมก็คือไม่รู้ คำว่า สมโภช ก็แปลว่าของกินดี ๆ ส่อความเปนไปอยู่ในตัวเองแล้ว
คำว่า เสีย ทำไมจะต้องมีแต่ ได้เสีย คำเดียว ซึ่งไม่ยอมใช้ในคำ นอนเสีย อันคำซ้ำแต่หมายความต่างกันนั้นมีอยู่ถมไป
คำถาม ๑๒ พระกำนัล และ ๑๒ พระคลัง ฉันตอบไม่ได้ เพราะไม่รู จะตั้งจำนวนนั้นมาแต่เมื่อไรไม่ทราบ ดูเปนจำนวนที่ถนัด เช่นภาษาก็เปน ๑๒ ภาษา ที่จริงมีกว่าไปมาก ในอายุฉัน ตำแหน่งกำนัลในพระราชสำนักก็เห็นมีอยู่ตำแหน่งเดียวแต่กำนัลพระแสง คือพนักงานพระแสง ซึ่งไม่มีฐานันดร กับทางบ้านเมืองก็มี นายกำนัล อยู่อีกตำแหน่ง/*220หนึ่ง ถ้าจะแปลคำ กำนัล ความก็ว่าให้ พระกำนัล ก็เปนคนที่เขาถวายพระเจ้าแผ่นดิน น่าจะได้แก่คนที่มีผู้นำถวายตัว ซึ่งลงจำนวนไว้ว่า ๑๒ พระกำนัลนั้นแคบเต็มที จัดแบ่งไว้เก่าแก่แต่ครั้งไหน ฉันจะทราบ ไม่ได้เลย ๑๒ พระคลังนั้นฉันเคยนับเล่นทีหนึ่งแล้ว ก็ได้จำนวนกว่า ๑๒ ไปมาก จำนวน ๑๒ พระคลัง คงนับในเวลาที่พระคลังมีอยู่ ๑๒ จะเปนพระคลังอะไรบ้าง ฉันก็ไม่สามารถที่จะทราบได้
ตามที่ท่านเขียนหลังซองบอกที่อยู่ของฉันต่อลงไว้นั้นไม่จำเปน ฉันเปนคนเขื่อง อยู่ที่ไหน ไปรษณีย์เขารู้แล้ว เขาส่งถูก หนังสือซึ่งมีไปก่อน ๒ ฉบับทีหลังนี้ ก็ไม่ได้เขียนที่อยู่ เขาก็ส่งถูก
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ตริตรองต่อไปถึง ๑๒ พระกำนัล และ ๑๒ พระคลัง สงสัยว่าจะเปนพูดไปด้วยคล่องปากเท่านั้นเอง เช่น สำเภา ๕๐๐ โจร ๕๐๐ จำนวนอะไรที่ตั้ง ไว้ เช่น บ้า ๕๐๐ จำพวก ถ้าจะให้ใครจำหน่ายว่าอะไรบ้าง ก็จะต้องตกตามกันเปนฉากไป
<นริศ>
/*221กรมศิลปากร
วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ และวันที่ ๒๒ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าวย้อมสี ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในหนังสือต่าง ๆ ที่ว่าด้วยอินเดีย ก็ไม่พบเรื่องที่กล่าวถึงข้าวย้อมสี พอดีสวามีสัตยานันทบุรีมาหา ข้าพระพุทธเจ้าจึงซักถาม สวามีชี้แจงว่าประเพณีอินเดียถือว่า เด็กคลอดได้ ๖ วันต้องทำพิธีบูชาเทวดาผู้หญิงซึ่งประจำตัวเด็ก เรียกว่า ษัษฐี โดยเอาข้าวสุกบดเป็นแป้งปั้นเป็น ๔ ก้อน เป็นสีขาวก้อน ๑ คลุกกับขมิ้นเป็นสีเหลืองก้อน ๑ คลุกกับปูนแดงเป็นสีแดงก้อน ๑ คลุกกับเท่าแกลบเป็นสีดำก้อน ๑ ข้าว ๔ ปั้นนี้วางในภาชน์บูชา ระหว่างบูชา มีการเล่านิยายเกี่ยวกับเรื่องของษัษรี แล้วกล่าววาจาเรียกให้เด็กนั้นกินข้าว ข้าวนั้นหมายความถึงข้าวปั้นที่ถวายษัษฐี ตอนนี้ข้าพระพุทธเจ้าลืมซักไปว่าข้าว ๔ ปั้นนั้นทำอย่างไรต่อไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคงขว้างทิ้ง เพราะในการพลี ในมนูศาสตร์กล่าวไว้ ๒ แห่งว่า เมื่อพลีบูชาแล้วให้ขว้างอาหารพลีไปทุกทิศ เริ่มแต่ทิศตะวันออก ใต้ ตะวันตกและเหนือ (เวียนขวา) เป็นการบูชาพระอินทรพระยมพระวรุณและพระโสม กับรวมทั้งบริวารเทพเหล่านี้ อีกแห่งหนึ่งว่า ให้ขว้างพลีขึ้นไปในอากาศบูชาเทวดาและภูตดังนี้ เหตุไรข้าว ๓ ปั้นนั้นจึงต้องย้อมสี สวามีไม่ทราบ ตามที่สวามีอธิบายนี้ ษัษฐีกับแม่ซื้อก็มีลักษณะคล้ายกัน ที่เล่านิยายเรื่องษัษฐีและเรียกเด็กให้กินข้าวก็ใกล้กับเรื่องทำขวัญ เรื่องษัษฐีข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบในหนังสือฝรั่ง ว่าเด็กที่เกิดได้ ๖ วัน มักตายด้วยโรคลอกยอว์ (โรคคางแขง กล้ามเนื้อกระตุก ลักษณะคล้ายอาการของโรคหละของเด็กแดงๆ) เพราะการรักษาป้องกันมาแต่แรกไม่ดี ชาวอินเดียกลัวมากในระยะ ๖ วันนี้ /*222ถือว่าษัษฐีเป็นผู้มาทำเด็กให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บ หรือแปลงเป็นแมว ไก่หรือสุนัข เข้ามากินหัวใจและกะโหลกเด็ก ต้องอยู่ยามตามไฟกันตลอดคืน ระวังไม่ให้แมวหรือสัตว์อื่นๆ เข้ามา แมวนั้นเป็นพาหนะของษัษฐี ในคัมภีร์อายุรเวท ของสุศรุต กล่าวว่าผีรังควาน เรียกรวมว่าครหะ มีอยู่ ๙ ตน เป็นชาย ๔ หญิง ๕ ผีผู้หญิงเรียกว่า ปูตนา อีกคัมภีร์หนึ่งผู้แต่งชื่อจักรทัตด ว่าผีรังควานมี ๑๒ ตน เรียกชื่อว่า มาตฤกา ประจำวันที่ ๑ ถึงวันที่ ๑๒ ของเดือนหรือปี อาจมาทำให้เด็กเป็นโรคได้ แต่เรื่องข้าวย้อมสีไม่ได้กล่าวถึง
เรื่องข้าวย้อมสี ข้าพระพุทธเจ้าพบในหนังสือเรื่องของอินเดียอยู่หลายแห่ง ส่วนมากเป็นย้อมขมิ้นหรือหญ้าฝรั่น แต่ไม่อธิบายเหตุผลที่ย้อม ข้าวคลุกกับโลหิตก็มี แต่เป็นเรื่องบูชายัญ ส่วนย้อมสีดำไม่เคยพบ ในหนังสืออีกเล่มหนึ่งว่า คติของอินเดีย ถือว่า สีเหลือง แดง และดำ ผีเกลียด ถ้ายิ่งเป็นสีแดง ใช้ขับผีได้ดี ส่วนเขียวเป็นสีสวรรค์ หมายถึงฟ้า เป็นสีป้องกันภัย ประเพณีญวน เมื่อเด็กอายุได้เดือนหนึ่ง มีการโกนผมไฟ ต้องนึ่งข้าวเหนียว แล้วปั้นเป็น ๓ ก้อน ข้าวก้อน ๑ ย้อมสีแดงก้อน ๑ เหลืองก้อน ๑ และมีถั่วเขียวต้มน้ำตาลถ้วยหนึ่ง สำหรับเซ่น บ้าหมู่ หรือผีเกี่ยวข้องกับเด็ก (บ้า แปลว่ายาย แต่ หมู่ แปลไม่ได้) คำว่า หมอตำแย ในภาษาญวนก็เรียกว่า บ้าหมู่ เหมือนกัน ถ้าจะเทียบ หมอตำแย ในตอนที่ร่อนเด็ก สมมตว่าเป็นแม่ซื้อ กับ บ้าหมู่ ของญวนที่เป็นทั้งหมอตำแยและผีเกี่ยวข้องกับเด็ก ก็ใกล้กันมาก ขนมบูชาของธิเบตก็ใช้ย้อมสีต่าง ๆ แต่ไม่ได้ให้เทตุผลที่ย้อม ดังนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงสงสัยว่า ข้าวย้อมสี คงจะไม่มีเหตุผลอะไร ยิ่งไปกว่าให้มีสีสันดูงามเท่านั้น ถ้าจะมีเหตุผลอย่างอื่นอีก ก็น่าจะเป็นเหตุผลที่คิดขึ้นประกอบในทีหลัง
วิธีขว้างข้าวแม่ซื้อ ขว้างข้ามหลังคาเรือน ๓ ก้อน อีกก้อนหนึ่งที่เป็นสีดำ ขว้างลงไปใต้ถุน เห็นจะขว้างให้แม่ซื้อใต้ที่นอน ส่วน ๓ ก้อน/*223แรก เห็นจะขว้างให้แม่ซื้อเมืองบน แม่ซื้อเมืองล่าง และ แม่ซื้อเดินหน เพราะขณะเอาข้าวไปวนที่ตัวเด็ก ก็กล่าวชื่อแม่ซื้อทั้ง ๔ นี้
เรื่องบัตร์ และ บายศรี ที่ทรงพระเมตตาประทานมา กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจเรื่องได้ตลอด เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้า ฯ ความขัดข้องในเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้ามีมาแต่เดิมในเรื่องเหล่านี้ก็หมดไป นับว่าข้าพระพุทธเจ้าได้รับความรู้อันมีค่ามากที่สุด เพราะเป็นแสงสว่างให้คิดค้นเรื่องต่อไปได้สดวก
เมื่อ พ.ศ.๒๔๗๔ ข้าพระพุทธเจ้าได้หนังสืออภิธานภาษาลาวพวน ซึ่งกระทรวงธรรมการรวบรวมตีพิมพ์มาเล่ม ๑ ในนั้นมีคำว่า กรรม แปลว่า ถือมั่น หญิงอยู่กรรม แปลว่าหญิงอยู่ไฟ ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยคำนี้ ได้สอบถามพระยาวิจิตร์ธรรมปริวัตร์ ซึ่งเป็นผู้ตรวจหนังสือเรื่องนี้ว่า เขาเขียนเป็น กำ หรือ กรรม ก็ไม่ได้ความ ที่ข้าพระพุทธเจ้าถาม เพราะประเพณีชาติต่าง ๆ มีเรื่องห้ามซึ่งเกี่ยวกับการคลอดบุตรอยู่มากชาติ เช่น ห้ามไม่ให้ใครเข้าไปในที่อยู่ เป็นต้น ซึ่งฝรั่งใช้คำว่า ตาบู อันเป็นคำของชาวออสเตรเลีย หมายความถึงการห้ามที่เกี่ยวกับเรื่องหาเหตุผลไม่ได้ นอกจากเป็นการห้ามซึ่งเกี่ยวกับการถือ เช่น ถือว่าศีรษะเป็นของสูง ห้ามจับห้ามถูก ก็เรียกว่าศีรษะ เป็น ตาบู ถ้าดูคำแปลของกรรมในภาษาลาวพวนที่ให้ไว้ว่าถือมั่น ความก็ได้กัน มาเมื่อเร็วๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านกฎมณเฑียรบาล พบข้อความตอนหนึ่งว่า เมื่อสมเด็จพระอรรคมเหษีทรงครรภ์....มหาเทพ มหามนตรี ตั้งรักษากำ ดังนี้ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึง กรรม ในภาษาลาวพวนขึ้นมาอีก สอบถามนายสุด ชี้แจงว่าภาคอีศาน หญิงอยู่ไฟก็เรียกว่าอยู่กรรม แต่เขาเขียนว่า กำ สอบภาคพายัพก็ได้ความเช่นเดียวกัน ในภาษาไทยคำที่มีคำว่า KAM แปลไว้ว่า ตาบู ความก็ได้กัน สอบไทยนุงในความว่า ตาบู ใช้ว่า เกียม และให้ตัวหนังสือจีนไว้ด้วย ซึ่งอ่านในเสียงกวางตุ้งว่า ข่ำ และอ่านว่า กัน ก็ได้ แต้จิ๋วเป็น/*224กิม หรือ กิน แปลว่า ห้าม ระวัง ป้องกัน ความก็ตรงกับห้าม และกัน (ข่ำ เสียง ข เกิดด้วย ก ห ถ้าเน้นเสียง ห หนัก เสียง ก ก็หายไป เหลือแต่เสียง ห เช่น ไปเถอะ เป็น ไปเหอะ) ในกฎมณเฑียรบาล มาตรานี้ตอนสุดท้ายมีคำว่า ทำงานยอดศรีได้แหวนเนาวรัตน์ ๙ ดวง ยอดศรี ในที่นี้ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าหมายถึงบายศรีหรือเป็นอะไร
เรื่อง ๑๒ พระกำนัล ก่อนที่ข้าพระพุทธเจ้าจะกราบทูลถามไป ได้สอบค้นหลักฐานทางหนังสือต่าง ๆ มาแล้วก็ไม่พบ เจ้าหน้าที่ในหอคนหนึ่งว่าเคยเห็นมีกล่าวไว้ในหนังสือเรื่องหนึ่ง แต่ก็หาไม่พบ มาเมื่อวานนี้เจ้าหน้าที่คนนั้น จึงนำข้อความที่กล่าวถึง ๑๒ พระกำนัล ในหนังสือกาพย์ขับไม้เรื่องพระรถ มาให้ข้าพระพุทธเจ้าดู ดังสำเนาซึ่งได้คัดถวายมาพร้อมกับหนังสือนี้ฉะบับ ๑ ข้อความที่กล่าวไว้ดูเป็นเรื่องจำแนกหน้าที่นางพระกำนัล ตามที่อาจมีหน้าที่ต้องกระทำ เป็นหลักฐานที่พบแห่งเดียวเท่านั้น อาจเป็นความคิดที่เกิดจากกวีพรรณนาก็ได้ หาใช่เป็นหลักฐานทางแบบแผนไม่
เรื่องสัตว์และต้นไม้ประจำตัวเทวดาและมนุษย์ทางคติอินเดีย ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นอยู่
เรื่องโรยแป้งภัทรบิฐ ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องโรยแป้งเป็นรูปต่างๆ ของประเพณีอินเดียภาคใต้ ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับเรื่องโรยแป้งภัทรบิฐ คือกล่าวว่า ประเพณีอินเดียจะต้องทำความสอาดเคหสถาน เพื่อขจัดมลทินอย่างน้อยเดือนละ ๒ ครั้ง ชั้นแรกให้เอามูลโคละลายน้ำลาดพื้นให้ทั่ว เช็ดแห้งแล้วให้เอาแป้งข้าวเจ้ามาโรยเป็นรูปต่าง ๆ เรียกว่า โกลัม เพื่อเป็นสวัสดิมงคล อีกแห่งหนึ่งกล่าวว่า ในหมู่บ้านของชาวฮินดู หรือในเมืองตอนที่ชาวฮินดูอาศัยอยู่ เวลาเช้าตรู่ทุกเช้า จะมีพวกหญิงสาวแต่งตัวงาม ๆ มาโรยผงสีขาวเป็นรูปต่าง ๆ เรียกในภาษาทมิฬว่า โกลัม ลงบนพื้นตอนหน้าบ้านทุกๆ บ้าน และตามถนน ใช่แต่เท่านั้น ภายในเรือน/*225ในห้อง ก็ทำเช่นเดียวกัน ประเพณีนี้ทำเป็นปรกติ และโรยแป้งเป็นรูปต่างๆ กัน เป็นการป้องกันทฤษโทษ (Evil eye) รูปที่โรยเป็นรถเทียมด้วยม้า ช้าง หรือโค ที่โรยเป็นรูปสระมีบัวก็มีบ้าง ที่เป็นรูปโค ม้า ช้าง และอื่นๆ ก็มี เป็นรูปนกเช่นนกยูง หรือเป็นรูปบ้านเมืองตึกราม บรรได และอื่นๆ ก็มี การโรยนี้ชาวฮินดูครั้งโบราณใช้แป้งข้าวเจ้า ว่าความประสงค์จะเลี้ยงมด มิฉะนั้นมดจะเข้าไปในที่อื่นในเรือน รบกวนทำความรำคาญ [การโรยแป้งจึงเป็นแผ่เมตตาแก่สัตว์ เหตุผลนี้ เกรงด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นของผู้กล่าวเอง ซึ่งเป็นแขกชาวอินเดียภาคใต้ เมื่อหาเหตุผลอย่างอื่นไม่ได้แล้ว เพราะในเรื่องประเพณีอื่นก็ให้เหตุผลแก้ไปในลักษณะคล้ายคลึงกันนี้ เป็นชะนิดแก้ให้เข้าเหตุผลทางสมัยใหม่ และได้กล่าวต่อไปว่า แต่ก่อนนี้ใช้โรยเป็นรูปต่าง ๆ ด้วยมืออย่างชำนาญ แต่มาบัดนี้เสื่อมลง ต้องใช้เอาสิ่งอื่นมาเจาะให้เป็นลวดลายแล้วโรยลงไปตามช่องที่เจาะ ให้เกิดเป็นรูปลวดลายขึ้น ส่วนแป้งข้าวเจ้าของเดิม ก็เปลี่ยนเป็นใช้ปูนขาวไป เพราะไม่รู้ความประสงค์เดิม เรื่องโรยเป็นสีต่าง ๆ อย่างโรยภัทรบิฐ ในที่นี้ไม่กล่าวถึงการโรยนั้น นอกจากทำเป็นกิจวัตร์ ในมณฑลพิธีแต่งงานหรือในสถานที่บูชา ก็ใช้โรยแป้ง โกลัม เวลาเด็กเกิดหรือเด็กหญิงบรรลุวัยเดียงสา ก็มีการโรยที่ตรงประตูและทางที่จะเข้าไปในสถานที่ทำพิธี ตลอดจนในพิธีมงคลอื่น ๆ ส่วนพิธีเกี่ยวกับอวมงคล เช่น พิธีศพหรือพิธีศราทธเปตพลี ไม่ทำพิธีโรยแป้งโกลัม ในสุดท้ายของเรื่องโรย โกลัม ผู้แต่งสรุปความว่า หญิงทุกคนในอินเดียมีหน้าที่อันพึงทำ กล่าวคือ ให้ลุกขึ้นจากที่นอนเมื่อไก่ขัน กิจชั้นแรกที่ต้องทำ คือ กวาดเรือนตอนหน้าประตูทางเข้า แล้วเอาน้ำพรมเพื่อไม่ให้ฝุ่นฟุ้งขึ้นมา และประดับพื้นตอนนั้นด้วยโกลัม คือ ทำเป็นรูปลวดลายศิลปด้วยแป้งข้าวเจ้า เสร็จแล้วเข้าไปในเรือน เอามูลโคใหม่ ๆ ละลายน้ำเช็ดล้างทำความสอาดพื้นห้อง และประดับพื้นด้วยโกลัม เช่นเดียวกัน ปัจจุบันนี้ ผู้ที่ปฏิบัติให้ถูกต้องตามพิธีประเพณีมีน้อยเสียแล้ว เพราะมีสิ่งสมัยใหม่/*226เข้ามาแซกเปลี่ยนแปลงไป ทำไม่ให้เห็นหลักของเดิมว่าที่ทำกันมีความมุ่งหมายอย่างไร และยกตัวอย่างเรื่องภาพยนต์ขึ้นมาเปรียบว่าทำให้นาฏศาสตร์ของเดิมเสื่อมไป
เรื่องโกลัม นี้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านมาแต่ก่อนครั้งหนึ่ง แต่ไม่ได้เอาใจใส่ ต่อเมื่อประทานเรื่องโรงแป้งภัทรบิฐมา ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้นึกถึงเรื่องโกลัมขึ้นได้ คิดด้วยเกล้าฯว่าจะเป็นเรื่องมีเค้าอย่างเดียวกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*227ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๑ เดือนนี้ ได้รับแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่บอกอะไรไปให้เข้าใจเปนหลายอย่าง เรื่องเขียนหนังสือฝรั่งเปนไทย ไทยเปนฝรั่งนั้น ขัดข้องเหลือเกิน เช่นคำ ชาเตอร์ ฉันได้เคยคิดตัดตัว ร ออก เพราะเขียนว่า เตอ ก็เห็นได้เสียงอยู่แล้ว แต่เห็นพระคลังข้างที่เขาเขียนชื่อ แบงก์ชาเตอ เปน ชาเตอร์แบงก์ ทำให้ได้สติขึ้นว่า ฝรั่งมี ชาเตอร์ และ ชาเตอเรด ความผิดกัน แค่ เรด เขาไม่อ่านออกเสียง เลยนึกไม่ออกว่าควรจะเขียนอย่างไรดี ในทางที่เขียนตามภาษาบาลีพาหลงไปก็มี เช่น เรื่องหนังฉายไทยตั้งชื่อพระเอกว่า นายหาญ ฝรั่งเขียนเปน หานะ เพราะเขียนหนังสือฝรั่งทางบาลี นักปราชญ์วางไว้ให้เขียน ñ อย่างสเปญ แทนตัว ญ แต่ฝรั่งสามัญไม่เอื้อแก่เครื่องหมายตุ้งติ้งข้างบน จึงเปนตัว น เฉยๆ ไป ที่จริงตัว ญ ต่างพวกก็เขียนต่าง ๆ กันไป ใช้ gn ก็มี ใช้ nh ก็มี แล้วน่าจะมีอะไรซึ่งฉันยังไม่รู้อยู่อีก แต่อย่างไรก็ดี ชื่อนายหาญ เราไม่ได้อ่านว่า หานะ กรมพระสมมตก็ได้ทรงประสบเรื่องเขียนเปนภาษาบาลีมา ด้วยแต่ก่อนนั้นทรงเซนพระนามเปนภาษามคธ แล้วเกิดเหตุขึ้นที่ห้างเปนสันเมืองลอนดอน เขาแต่งคนเขามาเฝ้า มาถามถึง ปรินศ์ สะ มะ ตะ อะ มะ ระ บันธู ไม่มีใครเข้าใจเลยไม่สำเร็จผล เมื่อได้ทรงทราบเรื่อง ทรงพระดำริเห็นไม่เป็นการ จึงต้องทรงเปลี่ยนการเซนพระนามใหม่ ให้เปนไปตามเสียงอย่างไทยๆ ต้องบอกแบงก์เปนการใหญ่ ฉันเองก็ได้เคยถามกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ว่า อินชเนีย เขียนอย่างไร เธอบอกว่าเขียน อินชเนีย นั่นแปลว่าเธอถือเอาเสียงไทยพูดเปนที่ตั้ง แม้คำฝรั่งจะเลื่อนมาเปนไทย เช่น หมอจัน หมอปลัดเล เธอก็ยึดเอาตามเสียงที่เราเรียกกัน อีกเรื่องหนึ่ง กรมพระ/*228สวัสดิ์เธออยากรู้มงคล ๘ ฉันได้พบอะไรที่ไหนมาบ้าง ก็ตรวจจดให้เธอในแบบทางจีนมีมงคล ๘ ที่เขาได้มาจากทางมงโคล เขียนชื่อบอกไว้เปนตัวหนังสือฝรั่งตัวลั่ง ๆ ควบกันตั้งสามสี่ตัว อ่านไม่ออก ก็ทำให้อยากรู้ วันหลังพบเธอ ถามว่าอ่านว่ากะไร เธอบอกว่าเรื่องอ่านชื่อนั้นเธอไม่อ่าน รู้ว่าเปนสิ่งอะไรบ้างเท่านั้นก็เปนแล้ว มีคำหนึ่งซึ่งเขาเขียนตัวควบหลายตัว แต่เขาบอกเสียงอ่านไว้ด้วย ดังเปกเดียวไม่ยากอะไรเลย กรมพระสวัสดิ์เธอก็บอกว่ามันต้องเปนเช่นนั้น ลิ้นมนุษย์จะผกผันไปตามตัวหนังสือหาได้ไม่ หนังสือที่ชาติต่าง ๆ เขาเขียนไว้ ลางคำก็อ่านไม่ออกจริงๆ แต่ไม่มีอะไร ต้องอ่านออกเสียงอย่างง่าย ๆ ทั้งนั้น เพราะฉะนั้นทางที่เขียนตามตัวหนังสือ รู้สึกว่าคิดจะเปนทางที่ใช้ไม่ดี เห็นจะต้องผ่อนผันเอาความเข้าใจและความชินเปนที่ตั้ง
เรื่องเขียนหนังสือเปลี่ยนตัว เห็นจะเปนไปหลายทาง ที่ฉันบอก พ เปน ภ หรือ พ เปน ป นั้น คิดว่าเปนไปตามทางเขมร คำ สะไภ้ เฉภาะ ได้เปิดดูพจนานุกรมภาษาเขมร ไม่พบคำ สะไภ้ พบแต่คำ สพาย ส่วนคำ เฉพาะ นั้นพบเขาเขียนด้วย พ ฟันเลื่อย ไม่ใช่ ภ ภรรยา คำ ฆ่า เห็นจะเปนไปตามทางภาษามคธ มาแต่ ฆาฏ ส่วนคำอื่นนั้นคิดไม่ลุ เช่น คำระฆัง ฉันก็เคยสงสัยมาแล้วเหมือนกัน ว่าทำไมจึ่งเขียนเช่นนั้น แต่ก็แลไม่เห็นทางไป
คำ ไล่ เห็นจะหมายถึงไม้ไผ่ชะนิดเล็กจริง มีหลักอยู่ในกลอนลิลิตพระลอ ว่า ปู่เอาไม้เลี้ยงไม้ไล่ ไม้ไผ่ไขว่ลูกลม เคยได้ยินพระนรินทร์รังสรรค์ผู้ซึ่งไปควบคุมทหารอยู่ที่ชลบุรีแต่ก่อน เล่าถึงไปเที่ยวเขาเขียว ออกชื่อ ไม่ไล่ ก็ทำให้เข้าใจว่าเปนไม้ไผ่ชะนิดเล็ก ไม้เลี้ยง นั้น เห็นจะแน่ว่าหมายถึงต้นไผ่ซึ่งปลูกเลี้ยงไว้ เมื่อหาคำ ไร่ หรือ ไฮ่ ไม่พบ ก็น่าสงสัยอยู่ว่า ไล่ จะเปนไร่ไปก็ได้
/*229พิสวง คำที่ท่านใช้ไปนี้ ฉันเคยประสบมาคราวหนึ่งแล้ว สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงลพบุรี ทรงพระปรารภจะทำศพหม่อมเจ้าพิศวง ป้าของท่าน ตรัสขอให้ช่วยคิดลายพัดรอง ซึ่งจะทรงทำสำหรับการนั้น ฉันเปิดพจนานุกรมสํสกฤตดูในคำ วิศวํ พบเขาแปลให้ไว้ว่า ทั่วโลก (whole world) นี่บอกให้ท่านรู้เท่านั้น ไม่ใช่คัดค้าน คำบาลีสํสกฤตที่เราใช้ ไม่มีความหมายเหมือนต้นเดิมมีถมไป สงสาร คำนี้ทางชวาก็ใช้ เขาหมายถึงคนยาก มาเข้ารูปทางข้างเรา
ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่า ฝุ่น กับ แป้ง นั้น เปนภาษาจีนซึ่งฉันไม่เคยนึกเลยว่าจะเปนเช่นนั้น ฝุ่น กับ แป้ง ทางเราดูเหมือนจะหมายความว่าเปนผงละเอียด แป้งที่ว่าเปนผงข้าว แต่ฝุ่นนั้นเปนผง สิ่งอื่น เว้นแต่แป้งซึ่งเราทากัน หาใช่ข้าวไม่ เข้าใจว่ามาเปลี่ยนไปทีหลัง เช่นแป้งทาตัว ของฝรั่งก็ทราบว่าเปนข้าว เมื่อเปลี่ยนไปแล้วก็คงเรียกตามเคย เลยตามเลย
อีนจี ทีก็จะสืบมาแต่สีลูกลิ้นจี่นั้นเอง ชื่อลูกลิ้นจี่ก็เปนภาษาจีนเคยได้ยินพระยาดำรงสุจริต (ซิมก้อง) เรียกว่า ไลจี้ เห็นจะเปนภาษาฮกเกี้ยน
ชาด มีคำที่เราพูดกันอยู่ว่า แดงฉาด จะมาแต่ตีหัวฉาดเลือดไหลแดงหรืออะไรไม่ทราบ แต่คำ ฉาด นั้นใกล้กับ ชาด มากทีเดียว จึ่งบอกท่านมาเพื่อพิจารณาอีกทางหนึ่ง
เสน เชื่อว่ามาจาก ซิ้น เปนการชอบแล้ว
คำ น้ำเงิน ท่านคิดลากเอาไปเปนภาษาจีน ฉันนึกโมทนา ด้วยคำน้ำเงิน นั้นมันมีครามอยู่ในนั้นน้อยเต็มที
หงสบาท คำนี้ มีเรื่องที่ควรจะเล่า แต่ลืมเสียไม่ได้เล่า พวกช่างแก่ ๆ ที่ได้พบมา เขารู้กันอยู่ว่ามีสีเรียกว่า หงสิบบาด อยู่ ได้ถาม/*230ว่าเปนสีอะไร ลางคนบอกได้ว่าเปนสีแดงเจือเหลือง ลางคนก็ไม่ทราบทีเดียวว่าเปนสีอะไร ได้ยินแต่ชื่อมาเท่านั้น ฉันจึงคิดคะเนว่าชื่อ หงสิบบาท จะได้แก่อะไร ก็เห็นไปใกล้เข้ากับ หงสบาท ในภาษาบาลี จึ่งทักเอาว่า หงดิน หงชาด หงเสน เปน หงสบาท แต่เมื่อได้คำชี้แจงความเห็นของท่านก็เห็นด้วย ว่า หง ได้แก่ หั้ง ภาษาจีนใกล้กว่า ที่ว่านกเฟลมิงโกเปนหงส์นั้น ให้นึกสงสัยมาก ด้วยรู้อยู่เต็มใจว่าการแปลศัพท์นกศัพท์ไม้นั้นยากนัก ต้องพิเคราะห์ดูด้วยดี นกเฟลมิงโก เข้าใจว่าไม่ใช่นกในประเทศอินเดีย หากจับมันมาเลี้ยงไว้ดูเล่นเท่านั้น ถ้าที่ว่านี้เปนการเข้าใจถูก มันก็ไม่ควรมีชื่อว่าหงส์ ในพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์แปลหงส์ให้ไว้ว่า a goose, a swan ได้ไปเห็นในประเทศชวา รูปพระพรหมซึ่งมีพาหนะติดอยู่ด้วย ก็ทำเปนห่าน ลงกัน คำ ห่าน ก็คิดว่ามาแต่ หันส ซึ่งตรงกับภาษาบาลีว่า หังส อันเขียน หํส ตรงกัน แต่อ่านนิคฤหิตสับปลับกันไปตามเคย
เขียวตั้งแช ได้ความเปนแน่แล้วว่าทำด้วยถนิมทอง ที่เรียกสุวรรณ ว่าทองนั้น เปนคำเรียกลัด ถ้าเรียกเต็มที่จะต้องเปน ทองคำ จึ่งจะได้ชุดกับ ทองเหลือง ทองแดง ทองขาว ในชื่อคนมี ทองดำ ต่อไปอีก เห็นจะได้แก่สิ่งที่เราเรียกกันอยู่ว่า สัมฤทธิ์ ทราบว่าทองที่เปนสีดำซึ่งเราเรียกว่าสัมฤทธิ์นั้น เปนของทำขึ้นโดยจำเพาะ ไม่ใช่ว่าทองสัมฤทธิ์แล้วจะต้องดำ ในหนังสือมีถมไปว่าหล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ ดูของที่หล่อกันมาแต่เก่าก่อนก็ไม่เห็นเปนสีดำ ทำให้สงสัย ไปเปิดพจนานุกรมสํสกฤตดู เขาว่าสัมฤต เปนทองผสม เขาสกต ต ไม่ใช่ ทธิ พวกช่างหล่อเขาจะหล่ออะไรเขาก็พูดแต่ว่าหลอมทอง ดูก็ดี จะเปนทองอย่างไรก็ได้
แหลม กาเม้า นั้นเปน เขมา แน่นอน อันแผนที่นั้นฝรั่งทำก่อน ถามชื่อเขมรจดลงในแผนที่เปนหนังสือฝรั่ง นั่นก็เปนเหตุให้เคลื่อนคลาศไปทีหนึ่งแล้ว แล้วไทยเราคัดแผนที่และหนังสือฝรั่งมาอีกที ก็เปนเหตุให้เคลื่อนคลาศไปอีกเปนชั้นที่สอง อย่างเดียวกับ ทุ่งคา เปน ตองแก
/*231ชื่อเมืองระนอง ที่มีผู้แปลว่าแร่นองนั้นรับไม่อยู่ เห็นเปนแปลขอไปที เอาแต่พอได้ อันคำทั้งหลายที่จะแปลว่าอะไรเปนอะไรนั้น คำยืนจะต้องเปนคำที่คนใช้พูดกันอยู่ ถ้าคำยืนไม่เปนคำที่คนพูดกันแล้วเชื่อไม่ได้ เช่นคำ แร่นอง ไม่มีใครพูด ชื่อเมืองระนองและชุมพร ไปมีทางแคว้นหลวงพระบางอีกนั้น เปนการประหลาดมาก คำว่า ชุมพร ฉันคิดว่าเปน อุทุมพร พวกช่างเขียนเขาไปสับยางไม้มาปิดทอง เขาเรียกว่ายางมะเดื่อชุมพร คิดว่าพอจะเปนพยานได้ด้วยมีคำมะเดื่อนำหน้า พาคำชุมพรให้เปนอุทุมพรไปได้อยู่ เมืองทางเหนือมีเมืองชื่ออุทุมพรพิสัยเมืองหนึ่ง ตั้งอยู่ที่ไหนก็ไม่ทราบ จะเปนในแคว้นหลวงพระบางหรือมิใช่ก็ไม่ทราบและที่นั้นเดิมจะชื่อไร จะช่วยสนับสนุนคำชุมพรให้เป็นอุทุมพรขึ้นได้ด้วยหรือไม่ก็ไม่ทราบ
เรื่องชื่อเมืองหลังสวน เคยได้ยินอธิบายกันมาครั้งหนึ่ง ว่าเปนคลังสวน ไม่ใช่ หลังสวน ดูเปนอธิบายเพื่อจะแก้คำ หลัง ซึ่งเห็นเปนไม่ได้ความอยู่ให้ได้ความขึ้น ที่จริงคำว่า หลัง จะเอาความก็ได้ เปนว่าหลังเมืองเปนสวน ชื่อเมืองนครศรีธรรมราช ให้รู้สึกว่าเปนชื่อใหม่ ในชื่อว่า ตามพรลิงเคศวร นั้น ก็ควรที่จะมีศิวลึงค์หล่อด้วยทองแดงอยู่ แต่ก็หามีไม่ จะยกเอาไปข้างไนกันเสียแต่เมื่อไร ก็ไม่ได้ทราบเรื่องเลย
อ่านหนังสือพิมพ์ พบเขาพูดถึงเมืองไทยครั้งน่านเจ้า ว่าราษฎรต้องเสียภาษีคนหนึ่งต่อปี เปนข้าว ๒ ถัง ว่าตามที่กล่าวนี้เปนหนังสือจีนแต่งครั้งแผ่นดินถัง บอกท่านให้ทราบ เพราะมีความเรื่องเสียภาษีอยู่ที่นั้น
<นริศ>
/*232ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒ ธันวาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๗ เดือนก่อน ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก ด้วยในหนังสือนั้นบอกอะไรต่ออะไรไปให้ทราบ เปนการขยายความรู้ให้ได้รู้กว้างออกไป
เรื่องข้าวย้อมสีเซ่นแม่ซื้อ ตามที่ท่านพรรณนาตามที่สืบเสาะได้ความมานั้นดีมาก ทำให้รำลึกชาติที่ได้เห็นเมื่อเปนชาติเด็กแจ่มแจ้งขึ้นได้ ข้าวที่คลุกขมิ้นคลุกปูนนั้นก็หาสีที่จะพึงหาได้ง่าย ๆ ในเรือน อย่างเดียวกับที่ท่านกล่าวถึงการออกลูก ที่ว่าใช้ของง่าย ๆ ซึ่งมีอยู่ในเรือนนั้น เว้นแต่ข้าวย้อมสีดำ ซึ่งว่าคลุกกับเท่าแกลบนั้น อยู่ข้างพิโยกพิเกนเกินไป เพราะจะหาเท่าแกลบได้ยาก ควรจะคลุกกับก้นหม้อซึ่งเราก็เห็นจะทำกันอยู่เช่นนั้น การทาสีของเราก็ใช้สีดำเปนพื้น เช่น เรือนไม้หรือเรือนตึกซึ่งมีเพดาน ก็ทาเพดานนั้นด้วยสีดำ หรือทาเซนไม้ขนาบฝากระแชงอ่อนก็ใช้สีดำ แต่แรกก็นึกค้านว่าทำไมใช้สีดำมืดจะตาย ทีหลังก็มาคิดออกว่าสีดำเปนสีธรรมดาที่หาได้ง่าย ขูดเอาก้นหม้อมาผสมกับน้ำมันยางทาเท่านั้นก็เปนได้ ไม่ต้องพยายามไปเที่ยวหาสีอื่นให้ลำบาก ที่ว่าสีแดงใช้ไล่ผีได้นั้น ก็ไปตรงกับทางจีน ได้ยินเขาว่าปิดกระดาษแดงที่ประตูเรือนนั้นก็เพื่อจะกันผี ในการขว้างข้าวไปเซ่นผีสี่ทิศ ก็ต้องกันกับที่ฉันบอกท่าน ว่าการเซ่นผีใช้ใบตองรองอาหารเจียนกลม ๆ หรือไม่เจียนเลยก็ได้นั้น เขาก็วางเซ่นสี่ทิศเหมือนกัน ลางทีก็วางเปนสามมุม นั้นไม่หมายด้วยทิศ ไปเข้าทางบัตรสามเหลี่ยม
การย้อมสีของกิน เห็นจะเกี่ยวแก่การให้งามอย่างท่านคิดเห็น เคยเห็นของกินเลี้ยงพระ เขาก็พยายามย้อมให้เปนสีต่าง ๆ
/*233คำสํสกฤต ษัษฐี ครหะ ปูตนา มาตฤกา ฉันได้เปิดพจนานุกรมสํสกฤตดู เพื่อหาความรู้เพิ่มเติมอีกก็ได้ความดั่งนี้ ษัษฐี แปลว่า ที่ ๖ เห็นได้แก่ที่ว่าอันตรายจะเกิดมีแก่เด็กภายใน ๖ วันนั้นเอง อีกนัยหนึ่งว่าเปนชื่อพระนางทุรคา ในตำแหน่งที่เรียกว่า กาตยายนี คือเทวมาตาองค์ ๑ ใน ๑๖ องค์ คำ มาตฤกา ก็ได้แก่เทวมาตานั่นเอง ครหะ แปลว่าจับ ว่าคร่า (ลางคนเขียน คร่า เปน คร่าห์ ก็คือลากเอาเข้าไปสู่ภาษาสํสกฤตนั่นเอง) ปูตนา ว่าเปนซือยักษ์ร้ายตัวเมีย ซึ่งท้าว กัส (พ่อตาท้าววสุเทว พ่อกฤษณกุมาร) ใช้ให้มาเอาชีวิตกฤษณกุมาร (วาสุเทพ เปนชื่อพระกฤษณโดยจำเพาะ หมายความว่าเปนลูกวสุเทว จะเอาไปใช้เปนชื่อนารายณ์ในที่อื่นหาควรไม่) เรื่องราวทั้งหมดนั้น แม่ซื้อ ย่อมเปนผีหรือผีฟ้าที่ร้าย ควรที่จะทำรูปให้น่าเกลียดน่ากลัวเช่นยักษ์เปนต้น แต่ที่โหรบัญญัติเปนหน้าสัตว์ พาหนะเทวดาสัตตเคราะห์นั้นไม่น่ากลัว เปนด้วยถนัดเทวดาสัตตเคราะห์ อัฐเคราะห์ และนวเคราะห์ ออกจะผิดทาง เข้าใจว่าเปนลัทธิที่ถือมาก่อนถือพระเปนเจ้าทั้งสาม (ตริมูรติ)
ตามที่ทราบมาใหม่ว่า แมวเปนพาหนะของษัษฐี คือพระนางทุรคานั้นเปนความรู้ที่ได้ใหม่ ควรแล้วที่จะกลัวสำหรับเด็กที่คลอดใหม่ แต่ไปกลัวจนถึงผีตายด้วยนั้นผิดทาง ทีจะมาคนละทางก็เปนได้
คำ กำ เกียม ข่ำ กัน กิม กิน อะไรเหล่านั้น เปนคำเดียวกันแน่ ทางเขมรก็พลอยมาเข้ารูปนี้ด้วย กัน ว่าถือว่าจับ คำ กำ นั้นไปตรงกันเข้ากับ สังฆกรรม จึ่งหลงเขียนไปตามภาษาบาลีสํสกฤตเปน กรรม เห็นว่าพลาดไป การอยู่กำ เข้าใจว่าเปนลัทธิอันเดียวกันกับที่ว่าเด็กจะมีอันตรายภายใน ๖ วัน
ยอดศรี ที่มีในกฎมณเฑียรบาลนั้น ทีก็จะเปนยอดบายศรี แต่คำในกฎมณเฑียรบาลนั้นเข้าใจยากเต็มที ด้วยพูดสั้น ๆ เสมอ เห็นจะเปนด้วยพูดอย่างนั้นเวลาโน้นเข้าใจกันอยู่ดีแล้ว
/*234๑๒ พระกำนัล ฉันได้นึกเหมือนกันว่า หรือจะได้แก่พนักงานฝ่ายในในพระราชสำนัก แต่นึกถึงจำนวนพนักงานหน้าที่ต่างๆก็เห็นมีกว่า ๑๒ ไปมากจึ่งเลยระงับ ครั้นท่านคัดหนังสือกาพย์ขับไม้ไปให้ ก็ลงรอยเปนพนักงานฝ่ายในในพระราชสำนักอย่างที่เคยนึกนั้นเอง ที่จำแนกแผนกไว้ในกาพย์นั้น จริงอยู่เปนความคิดกวีนึก ถูกตามที่ท่านคาดนั้นแล้ว แต่ฉันก็พอใจ ที่ว่าความคิดมานึกร่วมลงรอยเดียวกัน ต่อไปนี้จะบอกวินิจฉัยถึงคำที่กล่าวไว้ในกาพย์ กับพนักงานที่มีอยู่ในพระราชสำนัก ตามที่ฉันรู้ในอายุฉัน
๑. กำนัลรับพระหัตถ์ ในพระราชสำนักเรียกว่ารับพระกร มีใช้แต่รับพระกรเจ้านายเวลาโศกันต์ เพราะแต่งพระองค์เพียบหนัก เกรงจะทรงพระดำเนินหกล้ม จึ่งได้มีการรับพระกร ใช้ท้าวนางเถ้าแก่ ไม่มีพนักงานโดยจำเพาะ
๒. กำนัลพระขันหมาก ได้แก่ พนักงานพระสี
๓. กำนัลน้ำเสวย ได้แก่ พนักงานพระสุธารส (เขมรเรียก พระสิทธรส) ฝ่ายหน้าก็มี
๔. กำนัลพัชนี เมื่อเจ้านายโศกันต์ เวลาสมโภช แต่งหญิงสาวที่สระสวยออกถวายอยู่งานพัชนีเปนพิเศษ ไม่มีพนักงานประจำหน้าที่ ส่วนองค์พระมหากษัตริย์เวลาประทับอยู่ข้างในใช้เจ้าจอม
๕. กำนัลพระสำอาง เห็นจะได้แก่พนักงานสรงพระพักตร์
๖. กำนัลพระมาลา ได้แก่พนักงานพระภูษา พนักงานฝ่ายหน้าเรียก ภูษามาลา นัยหนึ่งเรียกกันว่า มาลาภูษา ก็มี
๗. กำนัลพระบังคน ได้แก่ พนักงานพระบังคน ไม่แตกต่างไป
๘. กำนัลพระไสยาศน์ ได้แก่ พนักงานชาวที่ ฝ่ายหน้าก็มี มีหน้าที่แต่งที่ประทับทางฝ่ายหน้า ใช้ผู้ชาย เฝ้าพระที่นั่งด้วยเสร็จ
/*235๙. กำนัลทิพยรศ กับ
๑๐. กำนัลพระโภชน์ นี่ดูเปนพนักงานเครื่องเสวยทั้งสองชื่อ เห็นจะแบ่งหน้าที่กัน กำนัลทิพยรศ เปนพวกทำ กำนัลพระโภชน์ เปนพวกเชิญ แต่ในอายุฉันเคยเห็นรวมกัน จะเรียกพนักงานอะไรไม่ทราบ เคยได้ยินแต่ว่าเครื่องต้น
๑๑. กำนัลพระโอษฐ เห็นได้แก่ผู้รับสั่ง ถ้าจะเทียบกับคำเก่าก็จะได้แก่ พนักงานสนองพระโอษฐ ผู้รับสั่งนั้นใช้หญิงแก่ๆ ที่เข้าในออกนอกได้ไม่ขัดข้อง
๑๒. กำนัลทาพระองค์ เห็นได้แก่ พนักงานพระสุคนธ์
ที่ฉันว่าพนักงานต่าง ๆ มีอยู่มากกว่า ๑๒ นั้น ก็เช่น พนักงานน้ำสรง พนักงานพระแสง พนักงานมัสการ เปนต้น และอื่นอีก ในกาพย์ขับไม้นั้นก็จำแนกไปไม่หมด
ในคำขับไม้ที่ใช้ว่า เท่านั้นแผด เท่านี้แผด ฉันก็อ่าน ด สกด ผ มาก่อนแล้ว ก็ไม่ได้ตรวจตราอะไร จนกระทั่งมีคนเดาว่าหมายถึงแผดเสียง จึ่งเกิดสงสัยขึ้น เปิดดูพจนานุกรมเขมร เขาอ่านเปน ผแด แปลว่า คำ ก็เหมือนกับที่จดในกลอนบทละคอน ว่าเท่านั้นคำ เท่านี้คำ นั้นเอง
คำว่า สวย แต่ก่อนเก่าใช้แค่คนกับข้าวสุก ใช้แก่คนหมายความว่า งาม ใช้แก่ข้าวสุกหมายความว่า แขง ความหมายผิดกัน เดี๋ยวนี้ไม่ว่าอะไรก็ใช้สวยทั้งนั้น หมายความว่างามอย่างเดียวกับคน
ท่านพรรณนาถึงการโรยแป้งทางอินเดีย ทำให้ฉันหลงไหล คิดไปถึงเจ็กหาเลี้ยงชีพด้วยการโรยแป้งในท้องตลาดเรานี้ เขาโรยเปนปลาเปนปูเปนกวาง และอะไรอื่น ๆ อีกก็ได้เปนหลายอย่าง เขาเอาแป้งละลายน้ำ เอาตาหลิวตักโรยลงไปในกะทะเหล็กแบน ๆ ตั้งบนไฟ แป้งสุกก็แซะ/*236ขายไปเปนของดูเล่น เช่นเดียวกับปั้นแป้งเปนตุกตา แต่ว่ากำมะลอกว่าตุกตาปั้นด้วยแป้งไปเสียอีก ฉันเคยเอามาใส่กระจกไว้ดู แต่ไม่คงอยู่เท่าไรก็ผุพังไปเสียสิ้น นั่นก็ปรากฏเปนความชำนาญการโรย อย่างเดียวกับผู้หญิงชาวอินเดีย ที่โรยเปนรถเทียมม้าเทียมช้างเทียมโคฉะนั้น และก็เปนการธรรมดาที่สุด ที่ขาดความชำนาญโรยเปนรูปอะไรด้วยน้ำมือไม่ได้ ก็ต้องทำแบบโรยขึ้นอยู่เอง อย่างเดียวกับช่างเขียนที่เขียนลายรดน้ำ แต่ก่อนเขาก็เขียนบุกไปจามใจ ทีหลังทำไปเช่นนั้นไม่ได้ ก็ต้องทำแบบโรยเขียน ทางอธิบายที่ว่าโรยแป้งกันมดนั้นเหลว เห็นเหลว ที่ในเรือนก็โรยแป้ง แล้วจะว่ากันมดเข้าเรือนอย่างไรได้ การอธิบายฉันได้เคยพบคำฮินดูสมัยใหม่ อธิบายถึงพิธีอะไรซึ่งมีเรื่องเปนนิทานอย่างไม่เปนแก่นสาร แต่เขาอธิบายเอามาเข้าทางวิทยาศาสตร์ แปลว่าอายฝรั่งที่รู้สึกว่าเปนเรื่องเหลว ดูก็อดหัวเราะไม่ได้ ในการที่เปลี่ยนโรยแป้งเปนโรยปูนขาวนั้น ไม่ใช่เพราะอะไร เพราะปูนขาวมันถูกกว่าแป้งเท่านั้น ที่ทางฮินดูเขาโรยในพิธีหลายอย่าง ทางเราเขาจะโรยในพิธีอะไรบ้างฉันก็ไม่ทราบ ไม่เคยเห็น เห็นแต่โรยพระแท่นภัทรบิฐ ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนั้นอย่างหนึ่ง กับโรยดั่งเปนภัทรบิฐตั้งเทวรูป ในพิธีโล้ชิงช้าอีกอย่างหนึ่งเท่านั้น
ท่านส่งสมุดเรื่อง ภูมิสถานกรุงศรีอยุธยา เล่ม ๑ กับเรื่องขุนช้างขุนแผน ๓ เล่มไป ไม่มีหนังสือบอกว่ากะไร แต่เห็นเปนหนังสือตีพิมพ์ใหม่ จึ่งเข้าใจเอาว่าท่านมีเมตตาส่งไปด้วยตั้งใจให้แก่ฉัน ถ้าถูกต้องดังนั้นก็ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
<นริศ>
หมอตำแย หมายความว่าอะไร มีต้นไม้ชื่อพ้องกัน คือต้นตำแย
<นริศ>
/*237กรมศิลปากร
วันที่ ๖ ธันวาคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน และวันที่ ๒ ธันวาคมแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องเขียนหนังสือฝรั่งเป็นไทย ไทยเป็นฝรั่ง เขียน ñ แทน ญ เป็นแบบใช้กันมาก ส่วน nh ข้าพระพุทธเจ้าเห็นใช้ในหนังสือภาษาโปรตุเกสมาก gn ก็เคยพบมีผู้ใช้แต่ว่าน้อย เพราะเสียงกระเดียดไปข้างเสียง ง อีกอย่างหนึ่งใช้ ny ใกล้เสียง ญ มาก แต่มีที่เสียอยู่ที่อยู่ท้ายของคำ อาจอ่านเป็น นี้ ได้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกผิดไปว่า คำไทยที่สกดด้วย ญ จะมาแต่ภาษาเขมรทั้งนั้น เมื่อไปเห็นคำของอาหมและไทยขาวที่สกดด้วย ญ ก็มีมาก จึงคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเดิมในภาษาไทยจะมีเสียง ญ ขึ้นนาสิกอยู่มาก หากภายหลังเสียงนี้สูญไป กลายเป็นเสียง ย หมด แต่ยังทิ้งเค้าไว้ให้ในตัวหนังสือ และในเสียงของภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ
การถ่ายเสียงต่างประเทศ ข้าพระพุทธเจ้าเคยลำบากใจในเรื่องภาษาบาลีที่พม่าถ่ายเอามา ฝรั่งถ่ายจากพม่า แล้วเราได้เสียงจากฝรั่งมาอีกต่อหนึ่ง คำบาลีที่อาจทราบได้ก็กลายรูปไปหมด ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขาแปลชื่อของพม่า จากหนังสือฝรั่ง เช่น ซักย่า กาลอน เซนเซ ก็งงอยู่นาน ภายหลังจึงได้ความว่า ซักย่า คือสักระ เพราะพม่าออกเสียง ร เป็น ย กาลอน ก็คือครุฑ ซึ่งคงจะถ่ายเสียง ครุฑ ในบาลี เซนเซ ก็คือราชสีห์ คำนี้ไกลเสียงเดิมมาก ในพงศาวดารพม่า มีพระเจ้าแผ่นดินพม่าองค์หนึ่งที่ถ่ายมาเป็นภาษาไทยว่า พระเจ้าเสนกราช ภายหลังได้เค้าว่าพระเจ้าแผ่นดินองค์นี้เคยบวชเป็นพระภิกษุ และในภาษาพม่าเรียกสงฆ์ว่า เซนก้า /*238จึงได้ความว่า เสนกราช คือ สังฆราช นั้นเอง ประเทศยะไข ฝรั่งเรียกว่า Arracan เสียงห่างไกลกันมาก ฝรั่งอธิบายว่า พม่าออกเสียง อยักเขี่ยง (เสียง ย ร ล ว และ ส ลางภาษาขึ้นต้นออกเสียงไม่ได้ ต้องเอาเสียงสระอะหรืออิเข้าช่วย) ส่วนเขี่ยง ออกเสียงขึ้นนาสิกมากก็เหลือแต่เสียงสระอย่างตองกิง-ตังเกี๋ย อยักเขี่ยง ก็กลายเป็น ยะไข ไป โดย อะ ข้างหน้าคำกร่อนหายไป เพราะเสียงหนักมาอยู่ที่เสียง ข ข้าพระพุทธเจ้าได้คำพม่าที่เขาให้เสียง และแปลเป็นภาษาไทย เมื่อตรวจดูก็พบคำที่เพี้ยนเสียงไปจากคำเดิมอยู่หลายคำ เช่น นะค้า-นาคะ เฮนซ่า-หงส์ เยสะ-ฤษี ยทา-รถ (เขมรว่าออกเสียงเป็น ระแทะ เป็นอันว่าภาษาไทยได้มาทั้ง รถ และ ระแทะ) มอตอก๋า-รถยนต์ ลันเชีย-รถเจ๊ก (ภาษาจีน ลั่น หรือ ลั่นเชีย แปลว่ารถรุน หรือเลื่อนไป เป็นอย่างคำว่าล้อเลื่อนในภาษาไทย ญี่ปุ่นไม่มีเสียง ล ใช้ ร แทน เพี้ยนเป็น ริกชอ ฝรั่งได้ไปจากญี่ปุ่น เขียนเป็น Rickshaw)
ชื่อเมืองของไทยใหญ่ พม่าเรียกเพี้ยนไปตามเสียงพม่า ฝรั่งได้จากพม่า แล้วคำที่ฝรั่งจดไว้ตกมาถึงไทย ชื่อเมืองที่เป็นคำไทยแท้ๆก็กลายเสียงเป็นว่าไม่ใช่ไทย เช่น Bhamo-บ้านหม้อ Mone-เมืองใน Mohwyen-เมืองยาง Momeik-เมืองมีด
พิสวง ซึ่งแปลว่าทั่วโลก ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งทราบเกล้า ฯ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ คำสํสกฤตและบาลีที่ย้ายความหมายเห็นจะมีมาก เช่น มาลา อาชา ดัษกร หิรัญเทวี คงคา สุดา อาราม คำ จันฑาล ในภาษามลายูว่าไม่มีความละอาย สกปรกโสมม ตกถึงไทยหมายความว่าพาลก็มี เช่น จันฑาลหาญทำให้ช้ำนัก เมื่อไม่นานมานี้มีโรงเรียนผู้หญิงตั้งอยู่แถวบางกระบือ ตั้งชื่อว่าโรงเรียนดัดจริต ผู้ตั้งคงประสงค์จะให้ความหมายว่า ดัดจริตกิริยา แต่แพ้ความหมายซึ่งย้ายที่มา เป็นทางกิริยาเกินดี อยู่ไม่ช้าก็ต้องเลิกชื่อนี้
/*239วิ๊ก หมายความว่าโรงมโหรศพที่เล่นประจำ ได้ทราบเกล้าฯ ว่าต้นเหตุเกิดจากลครเจ้าพระยามหินทรฯ เขียนบอกไว้ที่หน้าโรงว่า วิ๊ก นี้จะเล่นเรื่องนั้น ๆ ชาวบ้านไม่รู้จักคำว่า วิ๊ก ก็เข้าใจผิดว่า วิ๊กนี้ นี้ก็คงหมายความว่าโรงนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเข้าไปดูลครลิง แถวหน้าเป็นราวไม้ไผ่สำหรับนั่งดู ซึ่งเขาเรียกว่า นั่งบอกส์ เสียค่าดูแพงหน่อย เก๊ ในภาษาจีนว่าของไม่แท้ แต่มีคำในภาษาไทยว่า ขายไม่ได้สักเก๊ ว่าเกิดจากเรื่องมีคนปลอมอัฐตะกั่วครั้งปลายรัชชกาลที่ ๕ กันมาก มีกลาดเกลื่อนในท้องตลาด ในที่สุดพวกจีนยอมรับอัฐตะกั่วเก๊ โดยคิดให้เท่าราคาตะกั่วที่ซื้อขายกัน คนจึงยอมรับอัฐเก๊เพราะเอาไปขายได้ ว่าเวลาไปจ่ายตลาดต้องเอาใบตองห่ออัฐเก๊ อย่างข้าวต้มมัดใต้ใส่กระจาดไปหลาย ๆ มัดเพื่อซื้อของ คำว่า เก๊ จึงกลายเป็นเงินดีไปในความว่า ขายไม่ได้สักเก๊ เบี้ยก็อีกคำหนึ่งซึ่งติดมาเป็น เบี้ยบำนาญ เบี้ยปรับ อยู่จนทุกวันนี้ เรื่องคำมีความหมายย้ายที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยรวบรวมไว้ ที่จะทราบได้ว่าย้ายความหมาย ก็ต้องอาศัยสืบสาวเรื่องราวหรือพงศาวดารของคำ ฝรั่งจึงว่าการเรียนความหมายก็คือการเรียนพงศาวดารนั่นเอง เวลานี้กำลังมีคำที่กำลังจะกลายความหมายอยู่อีกคำหนึ่ง แต่ยังเป็นภาษาตลาดอยู่ คือคำว่า กระเป๋า ข้าพระพุทธเจ้าเคยนั่งรถยนต์ประจำทาง ได้ยินพูดกันว่า กระเป๋ามีธุระ กระเป๋าไม่ระวัง ซึ่งหมายความถึง คนกระเป๋า หรือ คนเก็บสตางค์ค่าโดยสาร
เรื่องคำว่าหงส์หรือท่าน ในภาษาลาติน ห่าน เรียกว่า Anser ก็เป็นคำเดียวกับ หงส์ ในภาษาเยรมัน ห่าน ว่า Gans ตกมาในภาษาอังกฤษตามกฎของการกลายเสียงในภาษาแองโกล-แซกซัน ถ้า n อยู่หน้า s ก็ตก n เสีย กลายเป็น Gas แล้วเพี้ยนเป็น Gos และ Goose โดยลำดับ รัสเซียเป็น Gus ชาวโบหิเมียเป็น Hus ซึ่งเป็นคำเดียวกับ Hansa หรือ หงส์ ภาษาจีนเป็น หงัน งู้ ไทยเป็น ห่าน แสดงว่ามนุษย์คิดคำตั้งชื่อห่านตามเสียงที่ห่านร้อง
/*240สัมฤต ที่ทรงสันนิษฐานว่าจะตรงกับคำว่าทองคำ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องตามกระแสพระดำริ เคยแปล Bronze กันว่าสัมฤต แต่คำ บรอนส์ จะหมายความเพียงว่าเป็นทองผสม ส่วนสัมฤตจะเป็นทองผสมชนิดหนึ่งที่มีสีดำเท่านั้น
ข้าวแม่ซื้อ ที่ชาวอินเดียคลุกด้วยเท่าแกลบ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นเพราะคติของอินเดียห้ามใช้ภาชนะทำด้วยดินถือว่าเป็นมลทิน ต้องใช้ภาชนะทำด้วยโลห แต่กระนั้นเมื่อใช้แล้วต้องขัดทันที ทิ้งไว้เป็นบาปเพราะฉะนั้นจึงหามินหม้อไม่ได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้ามีก้นหม้อ คงใช้ก้นหม้อเป็นแน่ เรื่องทาสีดำที่ทรงเมตตาประทานมา มีประโยชน์เป็นความรู้แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสว่างขึ้นในเรื่องที่ใช้สีดำทาเรือนกัน
ที่ตรัสอธิบาย เรื่องหน้าที่นางกำนัล เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้เพิ่มขึ้นอีกมาก คำที่กลับกันอย่าง ผแด เป็น แผด ในภาษาไทย ที่นำมาจากสํสกฤต มีคำว่า ประเล่ห์ และ ชิวหา
คำว่า สวย ไม่ปรากฏว่ามีอยู่ในพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ สอบถามชาวพายัพและอีศาน ว่าไม่เคยใช้คำ สวย ใช้แต่ งาม เท่านั้น แต่ สวย ไปอยู่ดกดื่นทางปักษ์ใต้ ที่ทรงเห็นว่า สวย ควรจะใช้แก่คนและข้าว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องกับกระแสพระดำริ ข้าวสวย ชาวอีศานเรียกว่า ข้าวหง (หุง) แขง
หมอตำแย ข้าพระพุทธเจ้าพยายามค้นมานักก็ยังไม่ได้ความชัด ทราบเกล้า ฯ แต่ว่าเป็นชื่อของมหาเถรผู้แต่งคัมภีร์ปฐมจินดา ตำราว่าด้วยการคลอดและเรื่องทารก สอบมอญก็ว่าแพทย์ผดุงครรภ์เรียกว่าตำแยเหมือนกัน ถ้าคำนี้ไม่ใช่เป็นคำของอินเดียภาคใต้ ก็น่าจะเป็นคำมาทางมอญหรือพม่า เพราะในโองการแม่ซื้ออีกแห่งหนึ่ง ไหว้พระอุปคุตอรหันต์/*241ด้วย ได้ทราบเกล้าฯ ว่าพระอุปคุตนี้ พม่านับถือมาก มีงานอะไรต้องนิมนต์มาเข้าพิธีด้วยเสมอ รูปพระอุปคุตของพม่า เป็นท่านั่งขัดสมาธิหงายฝ่าเท้า มือซ้ายอุ้มบาตร์ มือขวาอยู่ในท่าเปิบข้าว หลังรูปเจาะรูสำหรับบรรจุแผ่นทองจารึกคาถา ฝรั่งว่าพระอุปคุตกับพระโมคคัลลีติสสเป็นองค์เดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าจับใจเรื่องบายศรีที่ทรงพระเมตตาประทานมาอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้ามีข้อความว่าด้วยเรื่องเกิด ซึ่งมีผู้จดจากปากคำหญิงชราคนหนึ่งมาให้ข้าพระพุทธเจ้าไว้นานแล้ว ในนั้นมีข้อความลางแห่งตรงกับที่ตรัส เช่น การโกนผมไฟ ถ้าชั้นผู้ดีมีหน้า ต้องมีใบสี ๓ ชั้น และมีใบสีปากชามอยู่บนยอดใบสี ๓ ชั้น ตรงกันกับที่ตรัสเรื่อบายศรีขัน ดั่งเขียนไว้ที่ผนังในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ไปดูแล้ว อีกแห่งหนึ่งว่า เมื่อเด็ก ๓ เดือนเอาลงเหยียบดิน ที่ดินนั้นต้องมีหินลับมีโกน มีเงินมีทองเกลี่ยที่ดิน แล้วเอาเด็กลงเหยียบ เพื่อให้เป็นสวัสดิมงคลกับเด็ก พิธีเหยียบดินนี้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยได้ยินมาจากที่ไหน นอกจากมีระบุไว้ในหนังสือว่าด้วยพระราชพิธีจรดปฐพี ซึ่งได้ทราบเกล้าฯ ว่าเลิกทำมานานแล้ว
หนังสือเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน และเรื่องภูมิฐานพระนครศรีอยุธยา เป็นของหอสมุดแห่งชาติถวาย ประจวบกันวันนั้นนายสมบุญนำลายพระหัตถ์มาให้ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าจึงถือโอกาศฝากนายสมบุญไปถวาย ไม่ทันจะได้เขียนหนังสือกราบทูลไป ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*242ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ ธันวาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๖ ธันวาคม ได้รับแล้ว
เรื่องเขียนหนังสือฝรั่งเป็นไทย ไทยเป็นฝรั่ง ฉันอยากให้มีกำหนดแน่ก็สำหรับใช้ในเมืองไทยเรานี้เท่านั้น ด้วยเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชักนำการเขียนหนังสือฝรั่งเปนภาษาบาลี ก็เปนไปได้มาก จึ่งคิดว่า แม้อาจารย์ผู้ใหญ่ (เช่นราชบัณฑิตยสถานเปนต้น) หากได้ประชุมกันตั้งบัญญัติลงแล้ว น่าจะมีคนใช้ตามเปนอันลงรอยกันได้มาก ที่ต่างคนต่างเขียนเอาตามใจนั้นลำบากเต็มที การเขียนเคลื่อนคลาดนั้นจะต้องเปนอยู่เอง แต่จะคลาดอย่างไร ก็ให้เปนไปเหมือนๆ กัน จะสังเกตได้ง่ายขึ้น ในการที่ต่างคนต่างเขียนไปตามใจนั้น สังเกตยาก ในการใช้หนังสือฝรั่งเขียนภาษาบาลีนั้น ถ้ากำหนดให้ใช้ตัวเปล่าได้จะเปนดี เพราะโรงพิมพ์ที่เขาตีแต่ภาษาอังกฤษ เขาไม่มีตัวซึ่งมีเครื่องหมายใช้ เขาก็เอาตัวเปล่าใช้ไป ทำให้งงได้มาก ทางอินโดจีนใช้ nh เปนตัว ญ แบบโปรตุเกศ ทางฝรั่งเศสและอิตาลีใช้ gn แทนตัว ญ เช่น โคญัก เราอ่านว่า ค็อกแนก เปนต้น ny แทนตัว ญ นั้น ควรที่สุด เพราะใกล้ที่สุด ที่อ่านผิดนั้นเปนการช่วยไม่ได้ นักเรียนภาษาไรก็ต้องอ่านไปตามภาษาซึ่งตนเรียนรู้มา เช่น นักเรียนภาษาอังกฤษเขียน a ตัวเดียว ก็อ่านเปน แอ หรือเขียนสองตัวก็อ่านเปน แอ อย่างเดียวกัน ไปเห็นวิลันดาเขียนหนังสือในชวา ล เขาอ่านเปน อะ aa อ่านเปน อา e เขาอ่านเปน เอะ ee อ่านเปน เอ เข้าทีมาก
ญ ย่อมมาได้หลายทาง เหมือนคำว่า ใหญ่ ก็เปนคำไทยแท้ ๆ ฟังพวกตะวันตกพูดยังรู้สึกปรากฏอยู่ แต่เราพูดไม่ปรากฏเลย การปล่อยเสียง/*243ให้ออกทางปากกับทางจมูกฟังผิดกันมาก พวกนักร้องเขาเล่น เช่น สวดภาณยักษ์ เมื่อสวด นโม เขาปล่อยเสียงออกทางปากล้วน ครั้นถึง สรณคม เขาปล่อยหางเสียงให้ออกทางจมูก ฟังผิดกันไปไกลมาก
โรงเรียนดัดจริต ฉันได้ทราบแต่แรกตั้ง ทั้งรู้ตัวผู้ตั้งชื่อนั้นด้วย และรู้ว่าตั้งโดยปรารถนาจะให้เข้าใจความจริง แต่ฝืนความชินไปไม่ได้ก็ต้องเลิก
เบี้ย ในกฎหมายพูดถึงเบี้ยทั้งนั้น และใช้อยู่จนกระทั่งถึงรัชชกาลที่ ๔ ที่ทำอัฐขึ้นก็เพื่อจะตัดความลำบากในการนับ ดูเหมือนจะไม่ได้ห้ามการใช้เบี้ย หากแต่มีอัฐขึ้นใช้สดวกกว่า เปี้ยก็เลิกไปเอง
เก๊ ฉันรู้จักดี ผิดกับอัฐจริงที่บางกว่า และเนื้อเปนตะกั่ว อัฐจริงนั้นเนื้อเปนดีบุกมาก หลอมดื้อไฟจึ่งใช้ตะกั่วล้วนที่หลอมง่ายทำปลอม เวลาโน้นไม่มีโปลิศ หรือมีแล้วก็ยังอ่อน จึ่งไม่มีใครจับคนทำปลอม แต่แรกก็ใช้กันดาษดื่น ทั้งรู้อย่ด้วยกันดีว่าเปนของปลอม เพิ่งจะรับซื้อกันเปนราคาตะกั่วทีหลัง เมื่อมั่นจวนจะสิ้นอายุเพราะต้องเลิกอยู่แล้ว
ข้าวแม่ซื้อ ซึ่งยอมเขม่า ทางอินเดียไม่ได้ใช้คลุกก้นหม้อนั้น ท่านคเนการชอบแล้ว ฉันเชื่อตาม
แผด ฉันอ่านผิดด้วยไม่ทันได้เห็นหนังสือขอม ถ้าได้เห็นแล้วจะผิดไม่ได้ ด้วยเขาเขียนตัวซ้อน ต้องเปนตัวควบ ชิวหา ทราบนานแล้วว่าทางบาลีสํสกฤตเขียนกลับตัวผิดกัน จนมีผู้รู้ทางสํสกฤตเขาให้ชื่อหนังสือพิมพ์ว่า ชิหวาไทย แต่ก็มีความหมายว่าลิ้นเหมือนกัน เจ้าดวงยิหวาเอย นั่นเปนดวงชีวา ห เข้ามาอยู่เพื่อชักให้เสียงสูง ทางชวาเขาก็ไม่สูง เราเห็นจะได้คำชวามาแต่ชาวตะวันตก ประหลาดหนักหนาที่ชวาพูด ช เปน ย แล้ว วิลันดาก็ใช้ j เปน ย สบเหมาะกันเข้าด้วย วิลันดาเขียนภาษาชวาใช้ tj เปน จ ใช้ di เปน ช ช่างรู้สึกซึมซาบเสียจริง ๆ คำ ประเล่ห์ ดูพจนานุกรมหลายฉะบับก็ไม่ได้ความพอใจ กลัวจะเปนคำไทย หากหลงลากเอาเข้าไปสู่ภาษาบาลีสํสกฤตจึงเข้ารูปไม่ได้
/*244คำว่า สวย ซึ่งใช้ในข้าวก็เห็นจะหมายถึงงามนั้นเอง คือเปนเมล็ดงาม คู่กับเปียก ซึ่งเปนเมล็ดไม่งาม
พิธีที่มีการบูชาพระอุปคุต ได้พบกล่าวอยู่บ่อย ๆ ฉันคิดว่าพระอุปคุตนั้น ได้แก่ที่เราเรียกว่า พระบัวเข็ม มีสัณฐานแกะด้วยไม้เปนแท่งทึบ ที่ได้พบไม่มีสูงกว่า ๑๐ เซนติเมตร ท่าเปนมารวิชัย นั่งบนฐานดอกบัวพลิกขึ้นแล้วใต้ฐานมีรอยคร่ำลึกเข้าไป ปั้นเปนรูปสัตว์น้ำไว้เช่นปลาเปนต้น แสดงว่าน้ำ บนพระเศียรทำเปนจุกมีขั้ว ดุจรูปนารีผลฉะนั้น เปนแน่ว่าที่ไหล่ทั้งสองข้างมีรอยฝังหมุดโปนขึ้นมา (อันนี้เองที่ได้ชื่อว่า เข็ม) ทีเหมือนหนึ่งจะประจุอะไรไว้ในนั้น เห็นจะมีรอยหมุดฝังนอกจากแห่งที่ว่านั้นอีก แต่จำไม่ได้ เราใช้บูชาในการพิธีขอฝนหรือพืชมงคลอะไรก็จำไม่ได้แม่น อันเปนพิธีที่ต้องการน้ำ ในว่าเปนพระมาแต่เมืองมอญ แต่ท่านพรรณนาอาการพระอุปคุตต่างกันไปกับที่เข้าใจนี้ ก็เปนอันว่าคิดคาดผิด
พิธีเหยียบดิน เห็นจะเปนพวกเดียวกับ พิธีลงท่า ซึ่งเลิกกันมาเสียนานแล้ว พิธีลงท่าได้ทำอยู่บ้าง แต่พิธีเหยียบดินนั้นเลิกขาดทีเดียว
ขอบใจท่านเมื่อได้ทราบแน่อีกครั้งหนึ่ง ว่าท่านส่งหนังสือเรื่องขุนช้างขุนแผน กับเรื่องภูมิฐานกรุงศรีอยุธยา ไปให้ด้วยความเมตตา
ตามที่ท่านได้ส่งร่างหนังสือซึ่งท่านเรียบเรียงเรื่องทำศพไปให้ดู ฉันจะสารภาพว่าตั้งใจแต่ที่จะเรียนข้อที่ยังไม่รู้ให้รู้ กับข้อที่เห็นเคลื่อนคลาศก็ทัก หาได้คิดที่จะปฏิสังขรณ์ให้หนังสือเรื่องนั้นมีความกว้างขวางออกไปอีกไม่ มาถึงบัดนี้จึ่งมานึกได้ ว่าฉันมีความปรารถนามานานแล้วที่อยากให้มีใครแต่งหนังสือเรื่องการทำศพตามประเพณีในพื้นเมืองแห่งตนทางข้างไทย ตามที่ท่านแต่งขึ้นนั้นก็เปนอันได้สมปรารถนาส่วนหนึ่ง แต่เปนไปในทางต่างประเทศเสียมาก เพราะท่านเก็บมากล่าวตามที่ท่านได้อ่านพบ ส่วนทางข้างไทยท่านก็กล่าวแต่เท่าที่ท่านรู้ ย่อมไม่กว้างขวางพอ แต่ฉันจะบอกอะไรแก่ท่านให้ละเอียดไปในประเพณีของพวกใดพวกหนึ่งก็ข้ดข้อง /*245ด้วยไม่ทราบพอเหมือนกัน จึ่งได้แต่จะบอกหัวข้อให้ท่านพยายามไต่สวนดั่งต่อไปนี้
ได้ยินมาว่าประเพณีทางเชียงใหม่ ถ้าเปนศพไพร่ เขาเอาศพตัวเปล่าวาง บนกองฟืนอันสุมกันอยู่จนสูง แล้วจุดไฟเผา ว่าไม่มีกลิ่นเลยเพราะไฟแรงมาก ทางหนองคายก็เห็นจะทำอย่างเดียวกัน ด้วยมีข้าราชการเมืองนั้นเข้ามาเยี่ยมกรุงเทพฯ แล้วไปช่วยงานเผาศพ เมื่อกลับไปที่พักก็บ่นว่า ไทยปิ้งผี ไม่ใช่เผาผี เหม็นจะตาย ทางอินเดียมีผู้ไปเห็นการจัดเตรียมเผาศพว่าเอาฟืนกองจนสูงเหมือนกัน แล้วซ้ำเอาฟืนกองทับศพเสียด้วย เห็นศพไม่ได้นอกจากท้าว ถ้าฝ่าท้าวศพทาแดงแล้ว ก็รู้ได้ว่าเปนศพผู้หญิง ทางเชียงใหม่ถ้าเปนผู้ดีมีเงินมากพอ เขามีตะเฆ่ตัวหนึ่ง จัดฟืนกองบนตะเฆ่แต่งหุ้มกองฟืนเปนอะไรงาม ๆ ไม่ให้เห็นฟืน และบนกองฟืนนั้นผูกเปนรูปนกหัสดีลึงค์ (ตรงกับที่เราเรียกว่านกหัสดิน ทำไมจึ่งได้ทำเปนรูปนกชะนิดนั้นก็ไม่ทราบ) บนหลังนกทำเปนเรือน ควรจะเรียกว่าวอ เหมือนบุษบกอะไรอย่างหนึ่ง ในนั้นตั้งศพบนหลังคาเรือน แต่งดอกไม้ไฟล่ามชะนวนลงมาถึงกองฟืนฐานนก ในลิลิตเรื่องพระลอก็มีกล่าวถึง แต่ไม่ได้กล่าวละเอียดว่าทำเปนอย่างไร สันนิษฐานว่าจะเปนอย่างเดียวกัน เรียกว่า พนมศพ เมื่อแต่งเสร็จแล้วก็ชักตะเฆ่เข้าเมรุ ซึ่งปลูกไว้ในทุ่ง คำว่า ทุ่งเมรุ ก็เห็นจะเกิดแต่ แบบนี้ และคำว่าชักศพ ก็เห็นจะเกิดแต่แบบนี้ ที่พวกญาตช่วยกันชักตะเฆ่เข้าไปเข้าเมรุ แต่ศพใหญ่ที่ทำกันอยู่ในกรุงเทพฯ ขณะนี้ มีญาต ๒ คน โปรยข้าวตอกคนหนึ่ง ถือผ้าโยงคนหนึ่งเรียกว่า โยงโปรย เห็นจะแต่งให้ไปเข้ากระบวนแห่ชักโยงแทนตัวญาตทั้งหลาย ในหนังสือฝรั่ง เดอปินโต กล่าวถึงพระบรมศพสมเด็จพระชัยราชาก็มี อ่านนานแล้ว จำได้ว่านั่นเปนชักทางเรือ กล่าวว่า แต่งเรือเปนรูปคางคก (ไม่เข้าทางไทย) มีกุมารนั่งหัวเรือสมจะเปนโยงโปรย ชักไปเข้าเมรุในทุ่งเหมือนกัน พระบรมศพสมเด็จพระชัยราชานั้น ดูเปนทีว่าใส่หีบจึ่งเปนเหตุให้สงสัยขึ้น ว่าการแต่งศพนั่งใส่โกศนั้น มาจากไหนแต่เมื่อไร /*246ได้เคยเห็นรูปพนมศพ พระสมภารเมืองพะม่า นั่นทำเปนรูปช้างไม่เปนนก และตั้งอยู่ในทุ่งเปล่าๆ ไม่มีเมรุ ทางเกาะบาหลีประเทศชวา เห็นรูปทำที่ใส่ศพ เป็นเรือนบนหัวนาคก็มี เปนเรือนเปล่าๆก็มี แต่ไม่ได้ตั้งบนตะเฆ่ใช้คนหาม ศพนั้นห่อผ้า ไม่ได้ใส่หีบใส่โกศอะไรหมด ในการเผาศพนั้น ทราบว่าทางมอญใช้จุดดอกไม้ไฟ ชนิดที่เราเรียกว่า ลูกหนู ให้ไต่สะพานอันขึงด้วยสายเชือกเข้าไปสู่พนมศพ แต่ทางเชียงใหม่ใช้ดอกไม้ไฟประกอบด้วยล้อ เมื่อจุดดอกไม้ไฟก็แล่นเข้าไปสู่พนมศพเหมือนกัน แล้วไฟที่ดอกไม้ก็คิดชะนวนที่ฐานรูปสัตว ฝักแคแล่นขึ้นไปติดดอกไม้ไฟอันแต่งไว้บนหลังคาวอ แล้วทั้งหมดนั้นก็ไหม้ไฟตลอดสิ้นทั้งเมรุด้วย การที่ทรงจุคฝักแค พระราชทานเพลิงศพของเรา ก็ไปเข้ารูปจุดลูกหนูนั้นเอง แต่เรามาถือกันเปนยศ ศพที่เสด็จเข้าเมรุได้ ไม่มีการทรงจุดฝักแค ต่อศพซึ่งไม่ควรเสด็จเข้าเมรุจึ่งทรงจุดฝักแค แต่ทางเขมรไม่เปนเช่นนั้น พระศพพระเจ้าศรีสวัสดิทีเดียวได้ทำเปนสองตอน ตอนแรกเสด็จเข้าทอดหรือจุดเทียนทรงขมาพระศพก็มีความไม่ชัด แล้วจุดฝักแคทีหลังเปนการถวายพระเพลิง สมเปนได้แก่จุดลูกหนูขึ้นอีกเปลาะหนึ่ง ทางเขมรนั้นเขาจัดทำที่ถวายพระเพลิงบนชั้นเบญจาที่ตั้งพระศพนั้นเอง แต่ชักชั้นออกเสีย ลดให้เตี้ยลง ใช้คำว่า บันถอย ฟังก็เข้าใจ แต่ประเพณีต่าง ๆ นั้นสังเกตยาก ย่อมเปลี่ยนแปลงไปเสมอด้วยเอาอย่างกัน ศพเจ้านายในเชียงใหม่ชั้นหลังนี้ เห็นรูปทำเปนรถรับศพไปสู่เมรุเสียแล้ว เข้าใจว่าเอาอย่างมาจากกรุงเทพ ฯ รูปสัตวหิมพานซึ่งใส่ผ้าไตรเข้ากระบวนแห่ไปสู่เมรุนั้น ก็เข้าใจว่าย่นย่อมาจากทำพนมศพ เปนรูปสัตวอย่างเก่านั้นเอง
ทางเมืองอุบล ฟังดูแต่ก่อนก็ดูเหมือนจะทำคล้ายทางพายัพ แต่ในสมัยนี้ เปนทำแต่เรือนใส่ศพบนตะเฆ่ชักไปเข้าเมรุ ตั้งในเมรุทั้งเรือนนั้น มีชื่อเรียกว่าอะไรก็ลืมเสียแล้ว ท่านอาจซักเอาได้ที่นายสุด แต่การเผาเขาก่อเตาอิฐกระเดียดไปทางประเพณีพะม่าซึ่งเขาขุดหลุมบรรจุฟืนเผา แต่เขาไม่ได้เผาเรือนและเมรุด้วย เรือนนั้นว่ารื้อเอาไปถวายวัด จะเปนแบบใหม่ก็/*247เปนได้ ข้อสำคัญว่ามีพระสวดพระอภิธรรม ทั้งสำหรับติดไปบนตะเฆ่ที่ชักศพด้วย จะเปนร้านเดียวหรือสองร้านก็ไม่ได้ใส่ใจจำ แต่เห็นได้ว่าการที่เราเอาพระองค์หนึ่งอ่านพระอภิธรรมแห่นำศพไปนั้น เข้าทางที่เอาพระสวดไปตั้งร้าน เปนการย่นย่อลง
อีกอย่างหนึ่งเรียกชื่อว่า ร้านม้า เปนที่ทำขึ้นใช้เผาศพของเราเหมือนกัน แต่รูปร่างเปนอย่างไรไม่เคยเห็นสักที ติดจะเปนของเก่าเกินสมัยมาแล้ว ท่านควรจะสืบเอามาพรรณนาไว้เสีย ต่อไปจะไม่มีใครรู้ว่าเปนอย่างไรกันเปนแน่
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๓ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องเขียนหนังสือฝรั่งเป็นไทย ไทยเป็นฝรั่ง ราชบัณฑิตยสถานได้รับโอนภาระเรื่องนี้จากคณะกรรมการซึ่งกระทรวงธรรมการได้ตั้งขึ้น มาจัดทำต่อไปจนสำเร็จรูปเป็นร่างขึ้นไว้ แต่มาเกิดติดขัดในเรื่องสระและพยัญชนะลางตัว ซึ่งไม่ตกลงกันในระหว่างศาสตราจารย์เซเดส์ พระยาอินทรมนตรีและพระองค์เจ้าวรรณไวทยากร แต่จะเป็นตัวไหนบ้าง ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบเกล้า ฯ ทราบเกล้า ฯ แต่ว่าเรื่องค้างเติ่งมาแต่ พ.ศ. ๒๔๗๙ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายแบบเทียบตัวไทยกับตัวโรมัน/*248ของราชบัณฑิตยสถานที่กราบทูลมาข้างต้น แต่ส่งถวายมาทางไปรษณีย์ต่างหาก ข้าพระพุทธเจ้าเคยแนะนำผู้แทนกระทรวงกลาโหม ซึ่งมาหาข้าพระพุทธเจ้าให้ใช้แบบนี้ แต่ก็ทราบเกล้า ฯ ว่าจะไม่ได้ใช้นักว่าจำ ยากเพราะเป็นแบบนักปราชญ์มากไป
ที่ทรงพระเมตตาประทานหัวข้อเรื่อง ประเพณีเกี่ยวกับการทำศพ เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้า ฯ ที่ข้าพระพุทธเจ้าเรียบเรียงเรื่องทำศพของต่างประเทศมาก เพราะหาเรื่องทางประเพณีในพื้นเมืองข้างไทยไม่ค่อยได้ ที่มีกล่าวไว้ในหนังสือบ้างก็เล็กน้อย อย่างมากเล่าไว้ไม่เกินหน้าหนังสือ อย่างประเพณีภาคอีศาน ที่เจ้าคุณพรหมมุนีเรียบเรียงไว้ ก็กล่าวแต่เล็กน้อย ข้าพระพุทธเจ้าให้นายสุดไปสอบถามท่าน ก็ว่าท่านรู้เพียงเขานิมนต์ไปเทศน์และบังสุกุลเท่านั้น ไม่เคยเห็นตลอด ทั้งประเพณีที่ทำกันในเมืองอุบลก็เป็นอย่างใหม่เสียโดยมาก ซัดให้นายสุดเป็นผู้สอบสวนต่อไป ข้อนี้ก็จริง เพราะท่านเป็นพระสงฆ์ ยากที่จะได้เห็นพิธีที่เขาทำกันได้กลอด สอบพวกคฤหัสถ์ก็มักบอกว่าไม่ได้สังเกตเอาใจใส่เรื่องเกิดเรื่องตาย ทราบแต่ที่เคยเห็นลุ่มๆ ดอนๆ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าต้องได้ซักคนแก่คนเฒ่า จึงจะได้เรื่องมาก เพราะประเพณีเปลี่ยนแปลงไปมากเสียแล้ว คนสมัยใหม่ไม่เอาใจใส่เรื่องประเพณีต่าง ๆ ที่ฝรั่งเขาทำกัน เป็นหน้าที่ของรัฐบาลหรือราชบัณฑิตยสถาน หรือสมาคมเกี่ยวกับความรู้เป็นผู้สอบสวน ทำเป็นฉะเพาะชาติหรือท้องถิ่น ไม่ออกความเห็นอะไรหมด นอกจากสอบสวนได้อย่างไรก็ตีพิมพ์ขึ้นไว้ แล้วมีผู้เก็บข้อความจากหนังสือเหล่านี้ มาพินิจพิจารณาแต่งเป็นเรื่องขึ้น เพื่อบำรุงความรู้ ใช้หนังสือพวกแรกเป็นเครื่องมือ ส่วนประเพณีของไทยไม่มีใครทำเครื่องมือชะนิดนี้ไว้ จึงลำบากแก่การเรียบเรียง ซึ่งทรงทักว่าเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้าเรียบเรียงมีประเพณีต่างประเทศปนอยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะตัดเอาออกเสีย เหลือไว้แต่ที่จะใช้เปรียบเทียบพิจารณากับประเพณีของไทย เพื่อสนับสนุนเหตุผลที่จะอธิบาย นายสุดบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ทางพายัพเขามี/*249ตำราว่าด้วยเรื่องทำศพ กล่าวไว้อย่างละเอียด เรียกว่า คัมภีร์บัวรพันธ์ ว่ามีอยู่หลายผูก ข้าพระพุทธเจ้าถือโอกาศขอให้ข้าหลวงจังหวัดเชียงใหม่ช่วยหาให้เป็นทางราชการ เพราะจะสำเร็จมากกว่าขอส่วนตัว และก็เป็นประโยชน์แก่หอพระสมุดอยู่ ทางมอญเขาก็มีเป็นตำรา ในหนังสือฝรั่งแต่งไว้ว่าด้วยเรื่องชาติเตลง ว่าตำรานี้ชื่อ โลกสมุตติ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าทางราชการจะมีหนังสือไปขอแรงกรมการจังหวัดที่อยู่ห่างไกลจากความเจริญสมัยใหม่ ช่วยสืบจดมาให้ก็จะเป็นประโยชน์ไม่น้อย แต่ต้องตั้งหัวข้อไปให้สอบสวนและจดมา มิฉะนั้นก็จะบกพร่อง เพียงแต่ที่ทรงแนะนำหัวข้อมา ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้รับความรู้กว้างออกไป เช่นการเผาศพใช้ฟืนเรียงซ้อนกันหลายๆ ชั้น แล้วเอาโลงวางบนนั้น และเอาฟืนท่อนยาววางตั้งให้ก่ายปากโลง ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้า ฯ ว่า พนมศพ พนมเมรุ ก็คงเป็นอย่างนี้เอง ลางแห่งต้องการไม่ให้ฟืนที่กองสูงทลายลงก็ทำเสาสกัด ที่ดีหน่อยก็มีแทงหยวกประกอบหลัก เขยิบขึ้นไปสร้างเป็นร้านม้าสี่เสาเอาศพไว้บนนั้น ข้างล่างเรียงฟืนลำดับไว้ ร้านม้านั้นจะทำด้วยไม้อะไรก็สุดแล้วแต่จะหาได้ ขนาดสูงและกว้างยาวตามสมควรไม่มีกำหนด ลางทีก็มีฟืนพนม ที่ทำดีหน่อยมีผ้าขาวดาดข้างม้าร้านหรือเขียนเป็นลวดลาย เขยิบขึ้นไปก็มีแทงหยวกประกอบเสา ถ้าทำอย่างนี้ไม่มีพนมฟืน ถัดขึ้นไปอีกชั้นต่อเสาร้านม้าให้สูงมีหลังคา นี้เป็นชั้นที่เจริญใกล้เข้ามาทางเชิงตะกอนในกรุงเทพ ฯ แล้ว ผู้เล่าว่าแต่ก่อนออกจากบ้านไปไม่สู้ไกลก็หาฟืนได้ง่าย ต่อมาต้องไปหาไกล ๆ เดี๋ยวนี้คงหายากเข้า ต่อไปเรื่อง พนมศพ คงหมดเพราะหาฟืนยาก ถ้าอีกชั้นหนึ่งเผาด้วยวิทยาศาสตร์ เพียงปิ้งศพ ก็น่าจะหมดไป ส่วนโลงนั้นว่าเดิมใช้ไม้งิ้วขุดเป็นโลง แล้วต่อมาเปลี่ยนเป็นโลงไม่มีฝาปิด เพราะหากระดานได้สะดวกขึ้น นายสุดอธิบายว่า เวลาชักศพพระยืนไปบนตะเฆ่ข้างหลังศพ ๒ รูป แบคัมภีร์บนหลังโลงและอ่านคัมภีร์ตลอดไปทั้งสองรูป บนโลงมีเสื้อผ้าผู้ตายผืนหนึ่ง เมื่อถึงที่เผาโยนผ้าข้ามหรือลอดโลง ๓ ครั้ง และเอาผ้านั้นกลับบ้าน เวลาทำบุญก็ตั้งผ้าไว้ด้วย /*250เสร็จแล้วจึงถวายพระ ข้าพระพุทธเจ้าคิดตีความเรื่องเอาผ้าขว้างโลงเวลาไฟกำลังลุกไม่ออก เมื่อได้ฟังคำอธิบายนี้ก็ระลึกได้ว่าวิธีเรียกขวัญหรือวิญญาณกลับมา จีนใช้เสื้อผ้าเหมือนกัน ชาติอื่นๆ ก็เช่นเดียวกัน ประเพณีทำขวัญชาวอีศานก็เอาเสื้อผ้าของเด็กมาไว้ในพานบายศรีด้วย แสดงว่าเสื้อผ้าเป็นภาคส่วนของผู้เป็นเจ้าของ จึงต้องทำเช่นนั้น เรื่องจุดไฟในกะลามะพร้าว นายสุดว่าเขาใช้เปลือกมะตูมหรือลูกขี้กาแห้งใส่น้ำมัน ถ้าไม่มีน้ำมันก๊าศ น้ำมันมะพร้าว ใช้น้ำมันปลาหรือไขเนื้อก็ได้ ข้าพระพุทธเจ้ามีเด็กคนใช้เป็นชาวอีศาน อธิบายว่าเขาใช้กระป๋องนมวัวใส่น้ำมันตามไฟ ถ้าหากระป๋องนมวัวไม่ได้ก็ต้องจุดไต้ เวลาเอาศพลงเรือง ถ้าพังฝาไม่สะดวก จะออกทางประตูธรรมดาก็ได้ แต่ต้องกลับแม่บรรไดเสีย ยังมีเรื่องกระจุกกระจิกอีกมาก ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าให้เขาช่วยจดอยู่ จะได้กราบทูลมาภายหลัง ประเพณีเกิด ข้าพระพุทธเจ้าก็รวบรวมไว้ได้มาก แต่ยังได้แปลกมาเสมอ ถึงกระนั้นก็แพ้เรื่องเกี่ยวกับตาย
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในบทพระไอยการบานผแนก มาตราหนึ่ง กล่าวถึง สิบสองกำนัลข้าส่วยสัทพัทยากร ความไปข้างเจ้าหน้าที่สิบสองคลัง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*251ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ ธันวาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๙ ธันวาคม ได้รับแล้ว
ได้ทราบความตามที่ท่านบอก ว่าเรื่องเขียนหนังสือฝรั่งเปนไทย ไทยเปนฝรั่ง ตกเปนหน้าที่ราชบัณฑิตยสถานที่จะกำหนดอยู่แล้วฉันก็พอใจ ส่วนแบบอักขรของราชบัณฑิตยสถาน ซึ่งท่านบอกว่าได้ส่งทางหนึ่งต่างหากนั้น ไม่ได้รับ แต่ไม่เปนไร จะตกลงเอาอย่างไร และจะได้ประกาศออกเมื่อไรนั้น ฉันไม่ติดใจ
เรื่องประเพณีทำอะไรต่างๆ เช่นการทำศพเปนต้น จะต้องจดเอาคำให้การหลายคนมาผสมกัน และเดาประกอบว่าทีเดิมจะเปนอย่างไร เพราะผู้ที่เห็นการมาก็ย่อมจะเห็นต่างคราว เมื่อประเพณีได้เปลี่ยนไปแล้ว เช่นที่ได้ความว่าการชักศพทางอุบล มีพระยืนอ่านหนังสือไปท้ายตะเฆ่สองรูปนั้น ก็พอเดาได้ว่าเดิมมีพระสวดพระอภิธรรมไปบนตะเมฆ่สองร้าน แต่ทำเช่นนั้นก็ต้องเปนตะเฆ่ใหญ่ เมื่อย่นย่อทำตะเฆ่ลง ด้วยไม่มีกำลังพอ พระสวดก็ย่นลงเอาแต่ร้านละองค์ ในการที่ทำร้านไม่ได้พระจึงต้องยืน แล้วก็ส่องมาให้เห็นอีก ว่าที่เราจัดพระองค์หนึ่งขึ้นคานหาม อ่านหนังสือนำศพนั้น ก็ย่นย่อมาจากพระยืนอ่านหนังสือสองรูปนั้นเอง ตามที่ท่านว่าฝรั่งเขาจดไว้โดยที่ไต่สวนได้ไม่มีความเห็นนั้น ก็เข้าทางที่พระสารสาสน์พลชันธ์ (เยรินี) เคยแนะนำฉัน ด้วยฉันปรารภถึงพงศาวดารว่าได้ความมาใหม่ๆ แปลกๆ แต่จะแต่งขึ้นก็รู้สึกว่าไม่สิ้นสุด แกจึ่งว่าได้อะไรมาก็จดรวมไว้ แล้วภายหน้าคนเขาก็เก็บเอาความที่จดไว้ไปแต่งขึ้นได้เท่านั้นเอง จึงมาเห็นตามที่ท่านบอกว่าความแนะนำ ทั้งนี้ก็ตามทางที่ฝรั่งเขาทำกันอยู่นั้นเอง /*252การถามประเพณีอะไรแก่ใครนั้น ฉันเคยได้ประสบแก่ตัวมาแล้ว เห็นใครที่เปนผู้ใหญ่เขาทันเห็นก็ถามเขาเพื่อรู้ แต่เขาบอกอะไรไม่ได้มากด้วยกัน เพราะเขาไม่ได้สังเกตที่จะจำ ผู้ใหญ่ที่จะบอกแก่เราได้นั้นน้อยคนนัก การเผาศพด้วยกองฟืนโต ๆ สูง ๆ จะต้องเลื่อนไปอยู่เอง เพราะบ้านเมืองศรีวิลัยขึ้น หาฟืนได้ยากเข้า ฉันลืมบอกแก่ท่านไป ฉันเคยมีคนใช้เปนชาวอุบลมาคนหนึ่ง บอกว่าการเผาศพ (ชะนิดกองฟืนโตๆ) นั้น เขามีไม้ปักขึ้นไปข่มโลงไว้ เรียกว่า ข่มเผง คำนี้เองที่เรามาพูดกันว่าข่มเหง เพราะ ผ เปน ห ได้ เช่น ผัน เปน หัน เปนต้น ที่ทำไม้ข่มเผงขึ้นก็เพื่อกันไม่ให้โลงตกลงมาเมื่อฟืนไหม้ไฟ
คำว่า ร้านม้า เมื่อวินิจฉัยตามคำก็จะต้องเปนร้านมีสี่ขา ดุจม้าเติมตะเกียงฉะนั้น เหมาะที่สุดที่จะตั้งคร่อมบนกองฟืนอย่างท่านว่า แล้วตั้งศพบนนั้น จุดไฟเผาไหม้ไปหมดสิ้นทั้งศพและโลงกับร้านม้าด้วย นี่เปนประเพณีแต่ก่อน แต่ทีหลังอาจเปลี่ยนแปลงเปนทำร้านม้าขึ้น ตั้งเชิงตะกอนเผาศพบนนั้นอย่างปิ้ง ไม่เผาร้านม้าไปเสียด้วยก็ได้ ใช้ร้านม้าเปนอย่างฐานปูนแห่งเมรุ ที่เรียกชื่อว่า เมรุ ก็ต้องมีอะไรล้อม ลักษณเดียวกับเขาพระเมรุมีเขาสัตตบริพันธ์ล้อม ถ้าไม่มีสิ่งแวดล้อม โบราณเรียกว่า โรงทึม แต่เดี๋ยวนี้ที่เผาศพไม่ว่าจะมีลักษณอย่างไรก็เรียกเมรุทั้งสิ้น
ในการส่งผ้าข้ามโลงฉันก็เคยเห็น เห็นทำกันที่ศพสามัญ ศพที่จัดอย่างพระราชทานเพลิงไม่เห็นทำ ที่เห็นนั้นเปนผ้าขาว จะเปนผ้าอะไร เอามาแต่ไหนก็หาทราบไม่ เข้าใจเอาว่าเปนผ้าที่ปิดปากโลงนั้นเอง ถ้าจะเอาแน่ต้องถามพวกสัปเหร่อ ท่านบอกว่าทางอุบลใช้ผ้าของผู้ตายปิดปากโลงนั้นเข้าทางดีอยู่มาก  ผ้าคลุมหีบศพของเราแต่ก่อนก็ใช้ผ้าห่มนอนเปนพยานอยู่ คำ สัปเหร่อ สมเด็จกรมพระสวัสดิ์ เดาว่า คือ สัปรุส ทางเขมรอ่านออกเสียงคำที่มีตัว ส ข้างท้ายเปนวิสัญชนี เช่น สัปรุส ก็เปน สัปรุะ แล้ว รุะ อาจเปน เรอะ ไปได้โดยง่าย
/*253ในการที่ท่านเล่าถึง ทำขวัญ ว่าเขาเอาเสื้อผ้าของเด็กผู้รับทำขวัญใส่ในพานบายศรีด้วยนั้น ทำให้นึกถึงการเวียนเทียนสมโภชในราชการ ทำอยู่เปนสองอย่าง อย่างเต็มยศเวียนเทียนห้ารอบ อย่างครึ่งยศเวียนสามรอบ อย่างครึ่งยศนั้นบายศรีเปิด อย่างเต็มยศนั้นบายศรีปิด ใช้ใบตองทั้งใบสามใบ ห่อบายศรีเปนชั้นใน แล้วเอาผ้าทอง ๆ ห่อทับชั้นนอก เมื่อเวียนเทียนไปได้สามรอบ พราหมณ์เขาก็แก้คลุมบายศรี เอาผ้าห่อใบตองเปนม้วนยาว ๆ ไปวางบนตักผู้ซึ่งได้รับทำขวัญ ฉันคิดไม่ออกว่าทำเช่นนั้นประสงค์อะไร ใบตองและผ้าที่คลุมบายศรีนั้นก็คือฝาชี แล้วเบปิดฝาชีเอาไปวางบนตักผู้ได้รับทำขวัญ จะหมายความว่ากะไร คิดไปถึงได้รับทำขวัญเมื่อเด็กๆ ผู้ใหญ่เขามาให้พรแล้วเขาก็ให้กินอาหารอันแต่งไว้ในบายศรี และแบ่งอาหารใส่ใบตองวางสี่ทิศหรือสามเหลี่ยมเซ่นผีด้วย แล้วเขาเอาใบตองบายศรีห่อผ้าไปซุกไว้ใต้หมอนที่เคยนอนอีกด้วย จึ่งเห็นว่าเปนวิธีอย่างเดียวกัน ที่เอาใบตองคลุมบายศรีก็เพราะบายศรีไม่เป็นใบตองเสียแล้ว ต้องการใบตองห่อจึงเอาใบตองมาคลุมบายศรีเปนชั้นใน แต่ผ้านั้นเอาเข้ากับผ้าของผู้ได้รับทำขวัญยังไม่ถนัด อาจที่แต่ก่อนนี้ผ้านั้นเปนของคนที่ได้รับทำขวัญก็ได้ การให้กินของในบายศรีนั้น การสมโภชในราชการพราหมณ์เขาก็ทำอยู่ แต่ย่นย่อลงเปนตักลมข้างบายศรีใส่ในลูกมะพร้าวแล้ว เอาน้ำมะพร้าวป้อนแก่ผู้ซึ่งได้รับทำขวัญสามช้อน การตักลมข้างบายศรีเปนสมมตว่าตักของกินในบายศรีใส่รวมลงในลูกมะพร้าว พราหมณ์เดี๋ยวนี้ตักแต่ลม เคยเห็นพราหมณ์แต่ก่อนเขาตักเอาขนมลางอย่าง มีทองหยิบเปนต้น ใส่ลงไปในลูกมะพร้าวพร้อมทั้งลมด้วย แสดงให้เห็นว่าที่คิดคาดนั้นไม่ผิด
การจุดตะเกียงหน้าศพ ฉันเคยคาดมาให้ท่านแล้ว ว่าฉวยอะไรได้ก็เอาอ้ายนั้นเปนการง่าย ก็มาปรากฏตามที่ท่านทราบมาใหม่ เข้ารอยกับที่ฉันคาด
/*254สิบสองพระกำนัล ตามที่ท่านพบ ถ้าเกี่ยวกับสิบสองพระคลัง กำนัลนั้นก็เปนผู้ชาย ไม่ใช่ผู้หญิง เข้ารูปกับที่ฉันบอกท่านถึงกำนัลพระแสง ที่เก็บพระแสงก็เปนคลังอันหนึ่ง คลังแสงนั้นแยกเปนสอง ที่เก็บอาวุธดีๆ พวกพระแสงตั้งอยู่ในพระราชวัง เรียกว่าคลังแสงใน ขึ้นกรมวัง ส่วนอาวุธเกนจ่ายนั้นเก็บไว้นอกพระราชวัง เรียกว่าคลังแสงสรรพยุธ ขึ้นกรมกลาโหม
ชื่อเมืองอุทุมพรพิสัย ทูลถามไปที่สมเด็จกรมพระยาดำรง ตรัสบอกว่า ยกบ้านกันตวดกับบ้านห้วยอุทุมพรขึ้นเปนเมือง มีความปรากฏอยู่ใน ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๖ หรือชื่อบ้านห้วยอุทุมพรจะเปนเขียนแต่งเสียแล้ว ไม่ตรงตามที่คนออกเสียงเรียกกันก็ไม่ทราบ ถ้าตรงตามนั้นก็เปนอันตรงกับชื่อเมือง ไม่มีทางลัดแลง ส่วนเมืองนองนั้นทรงจำได้ว่าเปนชื่อเมืองขึ้นแห่งเมืองหลวงพระบาง ตรัสว่าบรรดาชื่อเมืองแถบเหนือกับทั้งทำเนียบชื่อเจ้าเมือง ได้ทรงจัดการให้ตีพิมพ์ไว้ มีฉบับอยู่ที่หอสมุดหรือไม่ ถ้ามีท่านจะกรุณาให้ฉันดูสักที จะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
<นริศ>
/*255ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ ธันวาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
แบบถ่ายตัวอักษรของราชบัณฑิตยสถาน ซึ่งฉันบอกว่าไม่ได้รับนั้น บัดนี้ได้รับแล้ว ตามที่คิดแบ่งเปนสองภาค คือภาคสามัญกับภาคพิสดารนั้น ฉันเห็นชอบด้วย แต่คงมีความเห็นยืนอยู่ว่าควรใช้ตัวเกลี้ยงๆ จะสดวกแก่โรงพิมพ์ที่เขาไม่มีตัวพิมพ์อันมีเครื่องหมาย เพราะฉะนั้นภาคสามัญควรใช้ตัวเกลี้ยง ๆ เช่น อุ หรือ อู ก็ใช้ตัว u ตัวเดียว จะเป็นเสียงสั้นหรือยาวก็เดาเอา แต่ภาคพิสดารนั้นจะใส่เครื่องหมายอะไรก็ได้ตามใจ ฉันไม่ว่า ไม่มีความเห็นแย้ง
การอ่านผิดนั้นจะต้องเปน เช่นคำว่า ตาก-ลม เด็กอ่านเปน ตา-กลม ก็มี แต่นั่นเปนความผิดของคนอ่าน ไม่ใช่ความผิดของคนเขียน ถ้าเขียนตามแบบแล้วก็อาจคิดอ่านเอาความที่ถูกได้
อีกเรื่องหนึ่ง ได้ทราบมาทางสมเด็จกรมพระยาดำรง ด้วยทรงค้นเรื่องทางมอญ เพื่อตรัสแนะให้เขาตีหนังสือในการศพ ได้ทรงพบเรื่องตาร้อยปม เปนต้นสกุลของผู้มีบุญคนหนึ่ง อันนี้ก็มาต้องกับเรื่องท้าวแสนปมของเราเข้า จึงเปนเหตุให้เกิดสงสัยขึ้นว่าจะเปนเรื่องที่มาแต่อินเดียอย่างเดียวกับผู้มีบุญลูกนางนาคเสียดอกกระมัง ถ้าท่านอ่านหนังสือเรื่องทางอินเดีย แม้ว่าพบกล่าวถึงคนปมเปนต้นสกุลของผู้มีบุญเมื่อไรแล้ว ช่วยบอกให้ฉันทราบด้วย
<นริศ>
---
/*256บันทึก
วิธีเขียนอักษรไทยเปนโรมัน
ข้าพเจ้าได้ปรึกษากับศาสตราจารย์เซเดส์ในเรื่องถอดอักษรนี้แล้ว ศาสตราจารย์เซเดส์ยินยอมให้มี ๒ แบบ คือ แบบสามัญ ๑ และ แบบพิสดาร ๑
ในส่วนแบบสามัญนั้น ศาสตราจารย์เซเดส์ตกลงด้วยในส่วนพยัญชนะ
ในส่วนสระนั้น ศาสตราจารย์เซเดส์เห็นว่าใช้ ê สำหรับ แอ ô สำหรับ ออ และ o' สำหรับ เออ อย่างที่ศาสตราจารย์เซเดส์ใช้อยู่นั้นจะดีกว่า
นาย จ. บูรเนย์เห็นว่า ควรยืนตามที่คณะกรรมการได้ตกลงไว้ คือใช้ æ สำหรับ แอ ǫ สำหรับ ออ และ œ สำหรับ เออ ดีกว่า
ข้าพเจ้าได้หารือ นายพันโท พระเจนภูมิศาสตร์แล้ว นายพันโท พระเจนภูมิศาสตร์ เห็นว่าควรยืนตามที่คณะกรรมการได้ตกลงไว้ เพราะว่า ถ้าจะใช้ ê และ ô แล้ว จะไม่สดวกในการเขียนแผนที่
ศาสตราจารย์เซเดส์ได้รับกับข้าพเจ้าว่า ถ้าฝ่ายไทยตกลงอย่างไร ทางฝ่ายวิทยาลัยฝรั่งเศสแห่งตะวันออกไกลยอมใช้อนุโลมตาม
ข้าพเจ้าจึงลงเนื้อเห็นว่า ควรยืนตามที่คณะกรรมการได้ตกลงไว้
ส่วนสระผะสม เอา เออ แอว ซึ่งศาสตราจารย์เซเดส์ใช้ตัว น เปนตัวควบนั้น บัดนี้ยอมใช้ตัว o ตามที่คณะกรรมการตกลงแล้ว
ในส่วนแบบพิสดารนั้น สำหรับเครื่องหมายสั้นยาว ศาสตราจารย์เซเดส์ขอให้ใช้แต่เครื่องหมายสั้น ˘ ส่วนสระยาวนั้นไม่พึงใช้เครื่องหมาย ทั้งนี้อาศัยเหตุที่ว่าสระภาษาไทยมียาวมากกว่าสั้น
นายพันโท พระเจนภูมิศาสตร์ ไม่ขัดข้อง
ข้าพเจ้าก็เห็นควรตกลงตามได้
เพราะฉะนั้น ขอให้แก้รายงานการถอดอักษรไทยเปนโรมันของกระทรวงธรรมการ หน้า ๖-๗ เลข ๔. โดยตัดคำ Quantities etc. ไปจนถึงคำ a: ออกเสีย
ส่วนตัวสระในหน้า ๗-๘ นั้น ให้แก้ตามแบบซึ่งแนบมานี้
ในส่วนพยัญชนะแห่งแบบพิสดารนั้น ศาสตราจารย์เซเดส์กล่าวว่า การที่จะใช้จุดต่างๆนั้น เกรงว่าจะไม่สตวกในการพิมพ์ และโดยที่แบบของศาสตราจารย์เซเดส์ได้ใช้อยู่ทาง/*257วิทยาลัยฝรั่งเศสแห่งตะวันออกไกลแล้ว ถ้าทางฝ่ายไทยนี้พอจะตกลงตามได้แล้ว ก็ขอให้ตกลงตามเถิด
นาย จ. บูรเนย์ ก็เห็นด้วย และนายพันโท พระเจนภูมิศาสตร์ ไม่ขัดข้อง เพราะว่าแบบพิสดารไม่เกี่ยวกับทางการของกรมแผนที่เท่าใดนัก
ข้าพเจ้าเองก็ได้ตกลงกับศาสตราจารย์เซเดส์ในแบบพิสดารนั้นไปครั้งหนึ่งแล้ว แต่เห็นว่าถ้าจะให้ถูกระเบียบ ตัว ฆ ฌ ฒ ธ ภ นั้น ควรจะใช้ k‘h แทนที่ใช้ kh‘ อยู่เดี๋ยวนี้
ศาสตราจารย์เซเดส์ก็เห็นด้วย และรับว่า ถ้าทางนี้ตกลงกันเช่นนั้น ก็จะแก้ตาม แต่ข้าพเจ้ามาใคร่ครวญดูอีกแล้ว เห็นว่าในการพิมพ์อาจจะทำให้ตัว h ก็ห่างจากตัว k ฯลฯ มากเกินไป จึงเห็นว่าคงไว้ตามแบบของศาสตราจารย์เซเดส์ก็ได้ เว้นแต่ตัว ศ ซึ่งศาสตราจารย์เซเดส์ใช้ ç นั้นข้าพเจ้ายังไม่เห็นด้วย ข้าพเจ้าเห็นว่า ศ ควรจะใช้ ṡ จะได้เช่าระดับกับตัว ษ ṣ และ ส s
ส่วน ห (นำ) ซึ่งทำให้เปนอักษรสูงนั้น ศาสตราจารย์เซเดส์ใช้เครื่องหมายผันเสียงแทน ข้าพเจ้าเห็นว่าสดวกดีแล้ว
เพื่อความสดวกในการพิจารณา ข้าพเจ้าขอเสนอแบบถอดอักษรที่ได้แนบมานี้
วรรณไวทยากร วรวรรณ
กระทรวงการต่างประเทศ
วังสราญรมย์ กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๑๔ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๗๗
---
/*258VOWELS
Italian Vowels except that æ = sound of ea in English ‘bear’
ǫ  = sound of aw in English ‘dawn’
œ = sound of eu in French ‘peuple’
u’ = a sound more open than German ü

General สามัญ
Precise พิสดาร
อะ อั อา
a
aḥ ǎ a
อำ
am
ǎṃ
อิอี
I
ǐ i
อึอื
u’
ǔ’ u’
อุอู
u
ǔ’ u
เอะ เอ็ เอ
e
eḥ ě e
แอะ แอ
æ
æḥ  æ
โอะ อ (-) โอ
o
oḥ ǒ o
เอาะ ออ
ǫ
ǫḥ  ǫ
เออะ เอิ เออ-เอื
œ
œḥ œ̌ œ
เอียะ เอีย
ia (final)
iaḥ  ia (final)

ie-(before consonnant)
ie-(before consonnant)
เอือะ เอือ
u’a (final)
u’aḥ u’a (final)

u’œ-(before consonant)
u’œ-(before consonant)
อัวะ อัว
ua (final)
uaḥ  ua (final)

uo-(before consonant)
uo-(before consonant)
ใอ ไอ อัย ไอย อาย
ai
ǎǐ  ǎi  ǎy  ǎiy ai
เอา อาว
ao
ǎo ao
/*259อุย
ui
ui
โอย
oi
oi
ออย
ǫi
ǫi
เอย
œi
œi
เอือย
u’œi
u’œi
อวย
uoi
uoi
อิว
iu
iu
เอ็ว เอว
eo
ěo eo
แอว
æ o
æ o
เอียว
ieu
ieu
ฤ (เสียง รึ) ฤๅ
ru’
ṛǔ’ ṛu’
ฤ (เสียง ริ)
ri
ṛǐ
ฤ (เสียง เรอ)
rœ
ṛœ
ฦ ฦๅ
lu’
ḷǔ’ ḷu’
CONSONANTS
English consonants except that
Initial k p and t are unaspirated as in French.
Final k p and t are unexplosive and unaspirated.
kh = k aspirated.
ph = p aspirated – not English ph.
th = t aspirated – not English th.
č = hardened form of ch as the cz in Czechoslovak.
ch = always as in English ‘church’.
ng = as in English ‘singer’, never as in ‘linger’.

General
Precise

Initial
Final
Initial
Final
/*260ก
k
k
k
k
ข ฃ ค ฅ ฆ
kh
k
kh ḳh k’ ḳ’ k’
k (kh) etc.
ง
ng
ng
ng
ng
จ
č
t
č
t (č)
ฉ ช ฌ
ch
t
ch c‛ ch‛
t (ch) etc.
ญ
y
n
ñ
ñ
ด ฎ ฑ (บางคำ)
d
t
d ḍ ḍ’
t (d) etc.
ต ฏ
t
t
t ṭ
t ṭ
ถ ฐ ท ฑ ธ ฒ
th
t
th ṭh t‛ ṭ‛ th ṭh‛
t (th) etc.
น ณ
n
n
n ṇ
n ṇ
บ
b
p
b
p (b)
ป
p
p
p
p
ผ พ ภ
ph
p
ph p‘ ph‛
p (ph) etc.
ฝ ฟ
f
p
f f’
p (f) etc.
ม
m
m
m
m
ย
y
-
y
-
ร
r
n
r
n (r)
รร
-
n
-
n (rr)
ล ฬ
l
n
l ḷ
n (l) n (ḷ)
ว
w
-
w
-
ศ ษ ส ซ ทร
s
t
s ṣ s s’ ‘s
t (ṡ) etc.
ห ฮ
h
-
h h’
-
/*261เครื่องหมายผันเสียงสำหรับแบบพิสดาร
การผันใช้ตามเสียงทุก ๆ อักษร ให้ผันเช่นอักษรกลาง และให้ใช้ครื่องหมายเหนือและใต้สระ ตามแบบปัลล์กัวดซ์
ตัวอย่าง
ก ก่ ก้ ก๊ ก๋
ko kõ kò kọ kó
วิธีถอดอักษรเปนคำ ๆ
แบบสามัญใช้อย่างที่กระทรวงธรรมการตกลงแล้ว และให้ถอดเปนพยางค์ๆ ไป ตามลักษณะของภาษาไทย
แบบพิสดารเติมตัวสกดการันต์ หรือตัวที่ไม่ได้ออกเสียงในวงเล็บ ( )
ตัวอย่าง

สามัญ
พิสดาร
กษัตริย์
kasat
kaṣat (triy)
ประกาศ
prakat
prǎkat (ṡ)
ราชบุรี
Ratburi
Rat (ch) buri
ใช้ - (hyphen) สำหรับแบ่งพยางค์ในกรณีที่ถ้าไม่ใช้อาจจะอ่านไปเปนอย่างอื่นได้ เช่น สอิ้ง = sa-ing ปากลัด = pak-lat
/*262กรมศิลปากร
วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๓ และวันที่ ๒๗ เดือนก่อนไว้แล้ว
ที่ตรัสถึงลักษณะ เมรุ กับ โรงทึม ผิดกันอย่างไร เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้า ฯ จากพระอธิบายนี้ นายสุดเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า การเผาศพพระผู้ใหญ่ภาคอีศาน เขากั้นเป็นชั้นหลายชั้น อยู่ข้างนอกมองไม่เห็นที่เผา ก็สมด้วยเป็น เมรุ ข้าพระพุทธเจ้า ได้ขอให้นายสุดเรียบเรียงลักษณะที่ว่านี้อยู่ ส่วน ทึม ข้าพระพุทธเจ้าได้พบในพจนานุกรมมอญ-อังกฤษครั้งหนึ่ง แต่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาสมุดที่จดไว้ยังไม่พบ
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นรายการเมรุที่กำลังจะสร้าง มีคำว่า เกษตร์ ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยพบคำนี้มาก่อน จึงสอบถามเจ้าหน้าที่ เขาอธิบายว่าเป็นระเบียงที่ต่อจากสำซ่าง แต่จะแปลว่าอะไรเขาก็จน ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบแต่ ทับเกษตร์ ว่าเป็นที่พระนั่งทับของพุทธรูป แต่ทำไมจึงเรียกว่า เกษตร์ ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย
เมื่อวันเสาร์ที่ล่วงมานี้ การชำระปทานุกรมไปถึงคำว่า เช็ดหน้า แปลไว้ว่า “กรอบประตูหน้าต่าง” แต่ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าจดไว้ ว่ากรอบประตูหน้าต่าง เรียก บานกบ ส่วนประตูหน้าต่างโบราณไม่มีกรอบเพราะเปิดเข้าข้างใน ไม่มีบานพับ จึงไม่จำเป็นต้องทำบานกบ เป็นแต่ทำเช็ดหน้าเป็นบัวคว่ำบัวหงาย เพื่อกันเคอะเท่านั้น กรรมการลางท่าน/*263เห็นว่า จะเป็นกรอบด้านนอกที่ติดต่อกับผนัง แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่เห็นด้วย เพราะนั่นไม่เกี่ยวกับบานประตู ครั้นเมื่อไปดูประตูที่จะเข้าไปในพระอุโบสถวัดมหาธาตุ ก็เห็นแต่บานประตูไม้ทั้งแผ่น ไม่มีกรอบหรือลวดลายอะไรที่โปน ลางท่านว่า อาจเป็นลายสลักที่อยู่เหนือและใต้บานหน้าต่างเรือนฝากระดาน แต่ก็ได้ทราบเกล้า ฯ ว่า ที่ตรงนั้นดูเหมือนจะเรียกกันว่า สะพานหนู ข้าพระพุทธเจ้าขอพระบารมีปกเกล้า ฯ ขอประทานทราบเกล้า ฯ คำว่า เช็ดหน้า ด้วย
พระยาราชโกษาบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า การชักศพทางเชียงใหม่เขาเอาเท้าศพไปก่อน ส่วนด้ายที่ลอดมาจากหัวโลง รั้งย้อนไปทางท้ายโลงสำหรับจูงโยง พระยาราชโกษา ได้ถามเขาว่า ทำไมจึงเอาเท้าไปก่อน เขาบอกว่าเป็นประเพณีดังนั้น ไม่ได้เหตุผลอะไรอีก คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ประเพณีชักศพเอาเท้าไปก่อน มีพ้องกันมากชาติทั้งฝรั่งและอินเดีย อ้างเหตุว่า เพื่อไม่ให้ผีจำทางกลับบ้านได้ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามพวกทมิฬถนนสีลมว่า เวลาศพออกจากบ้าน เอาศีรษะไปก่อน พอจะเข้าเขตต์ป่าช้าจึงกลับโลงให้เท้าไปก่อน ที่ในกรุงเทพ ฯ ใช้ชักหัวโลงไปก่อน ก็น่าจะมาเปลี่ยนกันทีหลังเมื่อมีการจูงโยงศพขึ้น
คำว่า อุทุมพร เลื่อนเป็น ชุมพร ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในภาษาอินเดีย ที่ใช้พูดกันในปัจจุบันว่า ทุมพร ไม่มี อุ เพราะเสียงเน้นมาอยู่ที่ ทุม เสียง อุ ก็หายไป ที่เพี้ยนจาก ทุมพร เป็น ชุมพร ก็คงเนื่องด้วยเสียงอุลากเสียง ซึ่งเกิดแต่ฟันให้หดเข้าไปหาที่เกิดของเสียงอุ แต่เข้าไปไม่ถึง จึงเกิดเป็นเสียงเกิดที่เพดานแข็งไป
ที่ตรัสว่า การถ่ายตัวอักษรสำหรับภาคสามัญ ควรจะใช้ตัวเกลี้ยงๆนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริเป็นอย่างยิ่ง ที่ฝรั่งใช้กันอยู่ก็เป็นอย่างที่ตรัส ไม่มีความลำบากอย่างไรในเรื่องอ่าน เพราะการ/*264อ่านต้องเรียนกันอีกส่วนหนึ่ง ดังที่ตรัสเป็นของถูกต้องที่สุด ที่มาเกิดแก้ตัวผสมยุ่งกันอยู่ในเวลานี้ ก็เพราะนึกถึงเรื่องจะอ่านออกเสียงให้ตรงตัวอักษร จึงทำความลำบากในเรื่องเขียนคำยุ่งอยู่ในเวลานี้
เรื่องตาร้อยปม เจ้าคุณสุเมธาวัดชนะสงครามเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ในตำนานมอญ มีบุรุษชื่อ มังปลาย (พลาย) กะโต๊ก (หูด) หรือมาณพหูด ทำไร่ปลูกมะนาวนมยานไว้ ถ่ายปัสสาวะรดต้นมะนาวเสมอ มะนาวเกิดผลงาม ศิษย์ของโหราจารย์ขอมะนาวจากมาณพหูด และตามโหราจารย์เข้าไปในวัง พระราชธิดาพระมหากษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นผลมะนาว ตรัสขอจากเจ้าของหลายครั้งจึงได้ไป ครั้นเสวยมะนาวนั้น ก็ทรงครรภ์คลอดโอรส พระเจ้าแผ่นดินตรัสให้ตีฆ้องร้องป่าว มาณพหูดเอาข้าวก้นหม้อก้อนหนึ่งไปให้กุมาร ๆ ก็รับ พระเจ้าแผ่นดินจึงตรัสให้ลอยแพพระธิดาโอรสและมาณพหูดไป ภายหลังไปได้กลองวิเศษจากลิง ตีเป็นบ้านเมืองและได้เป็นกษัตริย์ต่อมา เรื่องนี้เชื่อด้วยเกล้า ฯ ได้แน่ว่าเป็นเรื่องเดียวกับเรื่องแสนปมในพระราชพงศาวดาร ข้าพระพุทธเจ้าได้คอยระวังดูเรื่องชะนิดนี้ทางอินเดียอยู่เสมอ เพราะเชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่าจะมาจากเรื่องของชาติใดชาติหนึ่ง แต่ยังไม่พบ เรื่องนางส้อยดอกหมากอีกเรื่องหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องมีเค้าคล้ายคลึงกัน คือในพงศาวดารของแขกจาม ว่า พระเจ้าศรีหริวรรมเทพ ครองแคว้นทํยํวิษณุมูรติ มีราชสกุลทางฝ่ายพระราชบิดาจากวงศ์ตระกูลมะพร้าว ฝ่ายพระมารดาสีบมาแต่ตระกูลหมาก ในตำนานเมืองนครศรีธรรมราชว่า เจ้าเมืองเพ็ชรบุรีได้ชายาชื่อนางจันทรเทวีศรีบาทราชบุตรีศรีทองสมุทร ว่าเป็นราชธิดาพระเจ้าร่มฟ้ากรุงจีน กับนางจันทรเมาลีศรีบาทนาถสุริวงศ์ ๆ เกิดในจั่นหมาก ณ เมืองจัมปาธิบดี ในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่งว่าด้วยเรื่องมะลายู อ้างไว้ว่าต้นสกุลกษัตริย์จามองค์หนึ่งเกิดในขันหมาก แต่ไม่ได้เล่าเรื่องไว้ให้/*265ละเอียด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเรื่องของมะลายูกับของเราที่ใกล้กันคงมีอีกมาก เช่น เรื่องศรีทนนไชย ของมะลายูก็มี แต่หาฉะบับแปลเป็นภาษาอังกฤษไม่ได้ พระยาสมันต์เล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่าเหมือนกันมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ มกราคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑ มกราคม ถามอะไรไปหลายอย่าง จะตอบท่านตามรู้ตามเห็นต่อไปนี้
เกษตร ท่านทราบแล้วว่าคำเดียวกับ เขตต์ เปนคำพูดตัดมาจาก ทับเกษตร ซึ่งชาวปักษ์ใต้เขาใช้เรียกพระระเบียง อาจเหมือนกับทางพายัพและอีศานก็ได้ ไม่ทราบแน่ว่าทางนั้นเขาเรียกอย่างไร เพราะยังไม่เคยไป แต่สังเกตได้อยู่ว่า ลางคำที่ใช้กันทางปักษ์ใต้ขึ้นไปตรงกับทางพายัพอีศานก็มี คำว่า ทับ หมายความว่าที่อยู่หรือที่อาศัย เช่น ทับกวาง ก็เปนที่อยู่ของหมู่กวาง ทับช้าง เปนที่อยู่ของช้าง โพธิ์ทับช้าง คือต้นโพธิ์ที่อาศัยช้าง ทับตะโก เปนที่อยู่ของเสือ คำเกรียงและเงาะเรียกเสือว่า ตะโก๊ะ เราลากเอามาเข้าภาษาไทยจึงเปน ตะโก เลยไม่ได้ความ โปรดปรานได้ประทานทับกระท่อม คือกระท่อมที่อยู่ แล้วที่อยู่นั้นมันก็เลื่อน/*266ความเข้าใจมาเปนเรือน ทับเกษตร ก็หมายถึงเรือน ซึ่งเปนขอบเขตต์ตรงกับ พระระเบียงคด และอะไรต่าง ๆ บรรดาที่เปนเรือนล้อมคั่นเขตต์
เช็ดหน้า หรือ กรอบเช็ดหน้า วงเช็ดหน้า คือกรอบประตูหน้าต่างแห่งเรือนตึก ที่ใช้คำอย่างนั้น ทีแต่ก่อนเขาจะผูกผ้าขาวเท่าผืนผ้าเช็ดหน้าทำขวัญเมื่อยกขึ้นตั้ง เปนสิ่งเดียวกันกับที่เรียก กบ วงกบ ช่องกบ และ บานกบ ความหมายสำคัญในคำนี้อยู่ที่ กบ คือตัดไม้แหลมดุจปากกบ เข้าปากกบให้เลี้ยวไป เมื่อเลี้ยวไปรอบตัวจึ่งได้เรียกว่า วงกบ ถ้าเปนแต่ช่องเปล่าไม่มีบานจึ่งเรียกว่า ช่องกบ ที่เรียกว่า บานกบ นั้นควรจะมีบานปิดช่องกบด้วยจึงควรเรียกบานกบ คือวงกบอันมีบานปิด บานซึ่งติดบานพับนั้นเพิ่งมีขึ้นเมื่อฝรั่งเขาทำบานพับมาให้ใช้เมื่อเร็ว ๆ นี้เอง บานประตูหน้าต่างแต่ก่อนทำเดือยทั้งนั้น ตัวไม้ที่สวมเดือย ข้างล่างเรียก ธรณี ข้างบนเรียก ทับหลัง กรอบประตูหน้าต่างเรือนฝากระดานซึ่งท่านพูดถึงนั้น ฉันไม่ทราบว่าเขาเรียกอะไร จริงอยู่ที่บ้านปลายเนินมีเรือนฝากระดานมาก ควรจะรู้ แต่ไม่รู้ เพราะฉันไม่ได้สร้างไม่ได้ติดต่อกับช่าง เปนแต่รับซื้อมาด้วยราคาถูก ๆ เพราะเปนของพ้นสมัย ใครมีก็อยากบริจาคให้พ้นไปเสียโดยวิธีขายขาดทุน
ตะพานหนู เปนไม้กระดานเล็ก เขาตรึงทับบนไม้เชิงกลอน เห็นจะประสงค์ไม่ให้น้ำตกราดไม้เชิงกลอน ที่ชื่อว่า ตะพานหนู เห็นจะหมายความว่าควรจะเปนตะพานให้หนูไต่ไป หรือจะหมายความว่าไม้ตะพานตัวเล็กก็ได้ เปนของอยู่บนหลังคา ไม่ได้เกี่ยวข้องกับกรอบประตูหน้าต่างซึ่งอยู่ที่ฝานั้นเลย
การชักศพที่เอาเท้าไปหน้า เห็นจะหมายให้เดินไปอย่างคนเปน ที่ว่าเพื่อให้ผีจำทางไม่ได้นั้น กลัวจะคิดยัดให้ทีหลัง
ท่านสอบได้มา ว่าทางอินเดียเรียก อุทุมพร เปน ทุมพร นั้นดีมาก ทุมพร เปน ชุมพร ได้ง่ายที่สุด เพราะ ช กับ ทย ก็เปนอันเดียวกันอยู่แล้ว
/*267เรื่องตาร้อยปม สมเด็จกรมพระยาดำรงก็ตรัสอ้าง ว่าพระสุเมธมุนีแปลมาจากหนังสือมอญ ชื่อว่า ธรรมเจดีย์ แต่ฉันไม่ได้บอกแก่ท่านมาโดยละเอียด สำเนาเรื่องที่ท่านเล่าก็เปนอย่างเดียวกับเรื่อง ท้าวแสนปม ผิดกันแต่รายละเอียด เช่นมะเขือเปนมะนาวไปเปนต้น ไม่สำคัญอะไร สำคัญอยู่ที่ว่าเมืองใกล้เขาก็มีเหมือนกัน ทำให้รู้สึกว่าเปนนิทานเก่าซึ่งน่าจะมาแต่ไกล จึ่งสงสัยว่าจะมาแต่อินเดีย เช่นเดียวกับเรื่องลูกนางนาค
เรื่องเกิดในจั่นหมากจั่นมะพร้าว เปนคำของกวี มีตัวอย่างจะเล่าให้ท่านฟัง ฉันเห็นรูปในหนังสือพิมพ์ เปนนางนั่งอยู่ในอะไรดูไม่ออก ถามลูกบอกว่าดอกบัว ดูไม่ออกที่ดอกบัวนั้นมันใหญ่เต็มที ผิดสเคล นั่นก็เปนปากกวีเหมือนกัน
เรื่องศรีชนญชัย ท่านว่าทางมลายูมีนั้นไม่ทำให้ประหลาดใจ เชื่อแน่ว่าเปนเรื่องแพร่หลายมาจากอินเดีย ดูแต่ชื่อก็บอกอยู่ในตัวแล้ว
พูดถึงเรื่องเก่า ๆ ก็นึกขึ้นมาได้ หนังสือเรื่องจารึกเล่มที่ ๒ ฉันไม่มี มีแต่เล่มที่ ๑ ซึ่งเจ้าพระยามุขมนตรี ตีพิมพ์เก่าใหม่อยู่ถึง ๒ เล่ม ดูคำนำกล่าวว่า สมเด็จกรมพระสวัสดิทรงตีพิมพ์เล่มหนึ่ง เข้าใจว่าคือเล่มที่ ๒ นั้น ถ้ามีฉะบับสำหรับจำหน่ายอยู่ในหอสมุด โปรดจัดส่งไปให้ฉันฉะบับหนึ่ง จะขอบใจมาก เปนราคาเท่าไรบอกไปให้ทราบ จะส่งเงินมาใช้แก่หอสมุด
ในโอกาศนี้ได้ส่งแบบโรยแป้งตั้งรูปเทวดานพเคราะห์ กับสำเนารายงานถ้อยคำโหรในเรื่องเซ่นข้าวแม่ซื้อ มาให้ท่านด้วย
แบบโรยแป้งตั้งรูปเทวดานพเคราะห์นั้น ได้มาจากพราหมณ์ ดูคล้ายกับวิธีตั้งเทวรูปนพเคราะห์ในสานพระอาทิตย์ในอินเดีย มีพระอาทิตย์เปนรูปใหญ่ตั้งกลาง นอกนั้นเปนรูปเล็กตั้งล้อมแปดทิศ จำได้ว่าพระราหูอยู่ตกใต้ พระเกตุอยู่ตกเหนือ ต้องกันกับแบบโรยแป้งนี้ แต่วิธีที่โหรเรา/*268ตั้งบัตรบูชานพเคราะห์ เขาทำบัตรพระเกตุใหญ่กว่าเพื่อนตั้งไว้กลาง เอาบัตรพระอาทิตย์ไปไว้ออกเหนือ รู้สึกว่าต่ำไป ที่เปนดังนั้นคงเปนด้วยพระจันทร์เปนพระเคราะห์รอง วางไว้ด้านหน้า คือทิศตะวันออก เปนพยานส่อให้เห็นว่าเดิมพระอาทิตย์อยู่กลาง แต่เพราะเปลี่ยนเอาพระเกตุเข้าตั้งกลางแทนที่พระอาทิตย์ พระอาทิตย์จึงถูกไล่ไปอยู่ออกเหนือ ที่เอาพระเกตุเข้าแทนที่พระอาทิตย์ เห็นจะมาแต่กลัวฤทธิ ธูมเกตุ คือดาวหาง ดาวหางขึ้นทำให้แผ่นดินฉิบหาย เพราะฉะนั้นจึ่งตื่นบูชาพระเกตุ พระเกตุเลยกลายเปนใหญ่ยิ่งกว่าพระเคราะห์อื่น เข้าสู่ท่ามกลางแย่งที่พระอาทิตย์ ทางอินเดียเขาไม่ได้ถือว่าพระเกตุเปนสำคัญ เขาว่าเปนตนเดียวกับราหูเสียด้วยซ้ำ ว่าราหูนั้นรูปเดิมหัวเปนยักษ์ หางเปนมังกร ถูกจักรนารายณ์ตัวขาดเปนสองท่อน เพราะพระอาทิตย์พระจันทร์บอกแก่พระนารายณ์เมื่อราหูปลอมตัวจะเข้ากินน้ำอมฤต ท่อนหัวเปนราหู คอยจับพระอาทิตย์พระจันทร์เพื่อจะกินเสียด้วยความแค้น ส่วนท่อนท้ายนั้นเปนเกตุ ยังไม่พบตำนานทางอินเดียกล่าวว่าดีร้ายประการใด ตกว่าเปนหางมังกรเท่านั้น แต่เรามาถือกันว่าเปนเทวดาอีกองค์หนึ่งต่างหาก ทรงมังกร ที่โรยแป้ง ในตำแหน่งราหูเปนรูปมังกรนั้น ใกล้ข้างถูกตามตำนานเดิม แต่ที่โรยในตำแหน่งพระเกตุเปนรูปธงสามชายนั้นติดจะเคลื่อนคลาศ ที่จริงควรจะเปนธงตะเข้ เพราะมีรูปดุจมังกร หรือตัวตะเข้นั้นเองคือมังกร ถึงธงที่กล่าวไว้ในคำฉันท์เก่าก็ว่า ธงชัยทำนุกใบ และสบัดคือกรกราย นั่นก็เปนว่าธงปลิวดุจไกวแขน ธงเหมือนแขนก็ต้องเปนธงยาวอย่างมังกร การโรยแป้งเดิมเห็นจะโรยแต่แป้งเปนเครื่องหมายเท่านั้น ไม่ได้ตั้งเทวรูปหล่อทับลงด้วย เทวรูปนพเคราะห์หล่อเห็นจะหายาก ในเทวสถานของพราหมณ์ก็เข้าใจว่าไม่มี
เรื่องเซ่นแม่ซื้อนั้น นึกว่าทางโหรเขาจะมีตำรา จึ่งได้ถามไปเขาก็ไม่มี แต่เขาก็ไม่ดูดาย ช่วยวิ่งเที่ยวสืบผู้ซึ่งเคยทำบอกให้ เมื่อฉัน/*269ส่งให้ลูกคัดคำของโหรเพื่อจะส่งมาให้ท่าน ลูกบอกว่าตัวเองยายก็เคยทำให้ สิ้นเคราะห์ไปเถิด ในบ้านก็มีคนรู้ แต่ฉันไม่ทราบเลย เที่ยววิ่งสืบไปไหนๆ ไล่เลียงก็ได้ความอย่างเดียวกับที่โหรเขาบอกมา ว่าเมื่อเด็กไม่สบายแล้วก็ทำการเซ่น ทำข้าวเปนสี่ก้อน ย้อมเปนสีต่าง ๆ สามก้อน ไม่ย้อมก้อนหนึ่ง ใส่ฝาละมีเอาไปที่ตัวเด็ก หยิบทีละก้อนขึ้นวนที่ตัวเด็ก กล่าวคำฟาดเคราะห์ว่า แม่ซื้อเมืองล่าง แม่ซื้อเมืองบน แม่ซื้อเดินหน แม่ซื้อหัวกะได แม่ซื้อใต้ที่นอน เชิญมารับ (ก้อน) ข้าว ขาว เหลือง แดง ดำ (ว่าเปลี่ยนไปตามสีก้อนข้าว) ของลูกไป อย่าให้กินข้าวขม อย่าให้กินนมราก อย่าให้นอนสดุ้งนอนหวาด หายเจ็บหายไข้ แล้วขว้างข้าวข้ามหลังคาเรือนที่เด็กอยู่ไปสามก้อน โยนลงแผ่นดินไปก้อนหนึ่ง แล้วเอาน้ำล้างฝาละมีราดตามลงไปด้วย เมื่อโยนเข้านั้นร้อง วู้ กู่เรียกด้วย คิดดูทีว่า แม่ซื้อเมืองล่าง นั้นหมายถึงผีบาดาล แม่ซื้อเมืองบน หมายถึงผีฟ้า แม่ซื้อเดินหน หมายถึงผีที่อยู่บนพื้นดิน แม่ซื้อหัวกะไดกับแม่ซื้อใต้ที่่นอนหมายถึงผีเรือน ที่เอาข้าวโยนลงดินก้อนหนึ่งนั้น คงหมายถึงเซ่นผีบาดาล น้ำล้างฝาละมีก็คือให้กินน้ำด้วย
<นริศ>
/*270กรมศิลปากร
วันที่ ๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้านึกใฝ่ฝันอยู่ด้วยเรื่องบรรจุศพนั่ง ที่ในหนังสือลิลิตพระลอ กล่าวว่าใช้โลง ก็ต้องหมายความว่าการบรรจุศพนั่งเป็นของเกิดขึ้นใหม่ไม่สู้ช้านานนัก แต่ไฉนจึงหาเรื่องไม่พบ และไทยถิ่นอื่นก็ไม่ใช้บรรจุศพนั่ง ตัวอย่างบรรจุศพนั่งของชาติต่าง ๆ ที่พบก็เป็นของชาติอยู่ห่างไกลออกไป จะมาเกี่ยวข้องกับไทยถึงกับนำเอาประเพณีอย่างนี้มาใช้โดยไม่มีเหตุผลที่สำคัญ ก็เป็นไม่ได้ ประเพณีของชาติที่ไทยอาจยืมมาได้ก็ต้องเป็นชาติจีน แต่การทำศพของจีนที่ใช้บรรจุศพนั่งก็มีแต่ศพภิกษุลางองค์ที่นับถือว่าศักดิ์สิทธิ์ และใช้ฝัง ดูเรื่องไม่เกี่ยวข้องกับประเพณีการบรรจุศพนั่งของไทย มาเมื่อวานนี้ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องทำศพของภิกษุจีนเรื่องหนึ่งซึ่งฝรั่งแต่งไว้ว่า ธรรมเนียมทำศพหลวงจีนมี ๓ ประการ คือ เผา ฝัง และทำศพให้แห้งในท่านั่งสมาธิเพื่อเก็บไว้ แต่ที่ใช้กันมากและถือว่าเป็นเกียรติยศก็คือเผา การเผานั้นใช้บรรจุลงในหีบ ๔ เหลี่ยม ให้ศพอยู่ในท่านั่ง เอาด้ายมัดมือให้พนมและเอาผ้าเหลืองห่ออีกที ลางทีก็ใช้ตุ่มขนาดใหญ่เรียกว่า กัง ซึ่งเขาจัดเตรียมไว้ในวัดหลาย ๆ ใบ การเผาแต่เดิมใช้ไม้จันทน์ แต่ไม้จันทน์เป็นของมีราคาแพง ภายหลังจึงเปลี่ยนเป็นใช้ไม้ฟืนธรรมดา มีไม้จันทน์ปนบ้างเล็กน้อย การเผาศพนั้นแต่โบราณมา เมื่อพุทธศาสนากำลังรุ่งเรืองอยู่ในประเทศจีน ประชาชนนิยมเผาศพเอาอย่างพระ แต่พวกนับถือลัทธิขงจู๊ไม่นิยม เพราะผิดประเพณีจีน ในที่สุด เมื่อ พ.ศ. ๑๙๑๓ จึงได้ประกาศห้ามไม่ให้ราษฎรเผาศพ อนุญาตให้เผาได้แต่ภิกษุเท่านั้น
ในประเทศธิเบต มีการทำศพ คือ เผา ฝัง ทำศพให้แห้งเก็บไว้ และโยนทิ้ง ที่ใช้กันมากคือโยนทิ้ง เผาไม่ค่อยมี เพราะหาฟืนยาก ส่วน/*271พวกภิกษุลามะชั้นผู้ใหญ่ใช้ทำศพให้แห้งในท่านั่งสมาธิ โดยเอาเข้าบรรจุหีบโลหะใส่เกลือไว้ก่อน
<img>
๑ พระอาทิตย์ ทรงราชสีห์
๒ พระจันทร์ ทรงม้า
๓ พระอังคาร ทรงกระบือ
๔ พระพุธ ทรงช้าง
๕ พระพฤหัสบดี ทรงเนื้อ
๖ พระศุก ทรงโค
๗ พระเสาร์ ทรงเสือ
๘ พระราหู ทรงครุฑ
๙ พระเกษ ทรงนาค
[สำเนารายงานถ้อยคำโหร ดูภาคผนวก ท้ายเล่ม]
เรื่องทำศพในท่านั่งของจีนและธิเบต คงสืบมาจากประเพณีของชาวฮินดู ที่ทำศพพวกนักบวชให้เปนท่านั่ง ประเพณีนี้น่าจะติดมาถึงไทยในเมืองจีน เพราะก่อนที่ไทยได้รับพุทธศาสนาจากนิกายใต้ คงจะได้คติพุทธศาสนาอย่างมหายานจากธิเบตหรือจีนมาบ้างแล้ว ซึ่งเซอร์ยอชสกอตได้ให้ความเห็นและอ้างหลักฐานต่างๆ ไว้ในหนังสือเรื่อง Buddhism in The Shan States ข้อนี้ข้าพระพุทธเจ้าออกจะเห็นด้วย เพราะคำที่เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาของพะม่าก็เป็นอย่างจีนอยู่มากคำ หาใช่เป็นภาษาบาลีอย่างไทยไม่ ข้าพระพุทธเจ้าได้จดคำเหล่านี้ไว้ได้หลายคำ จึงคิดเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าประเพณีบรรจุศพนั่ง ไทยจะได้มาแต่ครั้งยังอยู่ในตอนใต้ของประเทศจีน และอาจใช้แก่ศพผู้ซึ่งนับถือว่าเป็นคนศักดิ์สิทธิ์ และผู้ศักดิ์สิทธิ์นั้นอาจเป็นชั้นหัวหน้าหรือพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งก็ได้ ภายหลังจึงติดต่อไปถึงผู้อื่นที่ไม่ใช่ศักดิ์สิทธิ์ด้วย สืบเป็นประเพณีกันมาในลางสาขา ตามที่กราบทูลมานี้ เป็นเพราะข้าพระพุทธเจ้ากำลังใฝ่ฝันอยู่ จึงลองคิดหาแนวทางสำหรับค้นคว้าต่อไป การจะควรสถานไร ขอรับพระบารมีเป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า คำว่า ตัดหน้าฉาน ไม่ฉะเพาะใช้แต่ตัดหน้ากระบวนเสด็จเท่านั้น แม้หน้าพระบรมมหาราชวังก็เรียกว่า หน้าฉาน ได้ ถ้าใช้ได้ ความก็มาเข้ากับความหมายกับคำว่า สาน หรือ ศาล
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*272ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ มกราคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๓ มกราคม ได้รับแล้ว ดีใจที่ท่านใฝ่ฝันถึงเรื่องศพโกศ เปนการช่วยฉัน เพราะฉันก็ใฝ่ฝันอยู่มาก ถ้าได้หลักฐานอย่างไรบอกให้ฉันทราบด้วย จะขอบใจมาก
ตามที่สอบสวนได้มาแล้วนั้น เปนอันปรากฏว่าแต่ก่อนเปนศพหีบทั้งนั้น แม้พระศพพระพุทธเจ้าอันสูงสุดอยู่แล้วก็เห็นทำใส่หีบกันทั้งนั้น พระบรมศพสมเด็จพระชัยราชา ซึ่งฉันบอกท่านมา ดูทีก็เปนว่าใส่หีบ ศพใส่โกศน่าจะมีมาทีหลังแผ่นดินสมเด็จพระชัยราชา แต่จะมีมาเมื่อไรได้ประเพณีมาแต่ไหน นั่นแหละเปนสิ่งที่พึงจะไต่สวน
ท่านสงสัยว่าจะได้ประเพณีมาแต่บ้านเมืองที่ใกล้กัน มีจีนเปนต้นนั้น เปนความคาดคะเนอันชอบที่สุด ฉันก็คิดเช่นนั้นเหมือนกัน เที่ยวเดินเล่นไปเห็นที่วัดเล่งเน่ยยี่เขามีงาน แวะเข้าไปดู เห็นเปนงานศพพระอาจารย์จีนวังสสมาธิวัตร ผู้เปนสมภารแห่งวัดนั้น แต่เขาจะเรียกท่านว่ากะไรนั้นไม่ทราบ เห็นเขาทำเปนลุ้งตั้งประดิษฐานไว้บนชั้นในโรงทึม จึ่งนึกว่าประเพณีแต่งศพนั่งใส่โกศเปนประเพณีจีน แต่ทีหลังไปถามพระอาจารย์จีนวังสสมาธิวัตร ผู้เปนสมภารวัดนั้นที่หลัง (ซึ่งเขาเรียกกันว่าอาจารย์แมว) ว่าการแต่งศพใส่ลุ้งนั่ง กับแต่งศพใส่หีบนอน ทำต่างกันโดยแบ่งยศอย่างไร ท่านบอกอธิบายไปเสียอย่างหนึ่งว่าไม่ได้แบ่งด้วยยศ แบ่งด้วยอาการเมื่อตาย คือถ้านั่งตาย (คือนั่งสมาธิไปจนตาย) เขาก็แต่งศพนั่ง ถ้านอนตายเขาก็แต่งศพนอน เพราะเขาไม่อยากจะถูกต้องศพให้มากนัก ส่วนการประดิษฐานศพนั่งไว้เปิดๆ ตามที่ท่านว่าทำศพให้แห้งนั้น ฉันก็เคยได้ยินมาเนือง ๆ เปนศพพระญวน ตามที่ว่านั้นเปนไปในทาง/*273ปาฏิหาริย์ว่าศพไม่เน่า แต่ฉันก็ไม่เคยไปดู ในเรื่องแต่งศพนั่งใส่โกศนั้นฉันเคยไปหาพระองค์เจ้าจุลจักรพงศ์ เมื่อเธอเข้ามากรุงเทพ ฯ ปีกลายนี้ เธอแนะนำให้รู้จักกับฝรั่งซึ่งมาอยู่กับเธอ เธอบอกว่าเปนครูของเธอ เขาเปนพหูสูตร จึ่งถามเขาถึงการแต่งศพนั่งว่าเขาได้อ่านพบอะไรมาบ้าง เขาบอกว่าดูเหมือนทางมงโกเลียแต่งศพนั่ง แต่เขาอ่านนานมาแล้ว เห็นเข้าทีมากด้วยมาทางจีนและใกล้กับเรา หรือเปนต้นกำเนิดพวกเราด้วย จึ่งขอให้เขาอ่านอีกทีหนึ่ง แล้วจดบันทึกมาให้ แต่ก็ยังไม่ได้รับบันทึกนั้น อีกทางหนึ่งขอให้ท่านดูเรื่องสิบสองเหลี่ยม ดูเปนแต่งศพนั่งไว้เปิดๆ จะเปนเรื่องของพวกไรก็สงสัย เพราะนิทานที่จารึกไว้คิดจะไม่มาทางเราๆ นี้ แต่ที่ตั้งไว้เปนทีว่ามณฑปนั้นเข้าที เพราะโกศของเราก็ทีมณฑปนั้นเอง แต่เล็กลง อาจย่นย่อลงมาทีหลังก็เปนได้
คำ ตัดหน้าฉาน นั้นชอบกลอยู่ ฉันเคยคิดมาคราวหนึ่งแล้ว สำคัญที่คำ ฉาน จะหมายความว่าเปนอะไร ตามที่ฉันรู้สึกมา คำว่า ตัดหน้าฉาน ดูเปนว่าผ่านหน้าพระเจ้าแผ่นดิน ไม่ใช่ผ่านหน้าสถานที่ เช่น เวลาเสด็จออกพลับพลาสูง คือพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ใครจะผ่านไม่ได้ เว้นแต่ที่ได้รับพระบรมราชานุญาตให้ผ่านจึ่งผ่านได้ มีกระบวนแห่เปนต้น ตัดหน้ากระบวนเรียกกันว่า ตัดหน้าฉาน ก็เคยได้ยิน แต่คิดว่าควรจะเปนกระบวนเสด็จพระราชดำเนิน แต่ไม่ว่าแห่อะไร การตัดหน้ากระบวนนั้นเปนจรรยาที่ไม่ดีอยู่แล้ว หน้าพลับพลาสูงนั้น ถ้าเปนเวลาที่ไม่ได้เสด็จออก ก็เห็นผ่านกันได้ไม่ขัดข้อง แม้พระที่นั่งในพระราชวัง ถึงจะเสด็จประทับอยู่ในพระที่นั่ง ถ้าไม่ทอดพระเนตรเห็นออกมาถึงหน้าพระที่นั่ง ก็เห็นเดินผ่านหน้าพระที่นั่งกันได้ ไม่มีขัดข้องเหมือนกัน แต่ที่ว่านี้อาจเปนประเพณีใหม่ ซึ่งเคลื่อนคลายลงแล้วก็เปนได้ ได้ลองแสวงหาคำเก่าดู เคยพบว่า ธงไชย ธงชาย ธงฉาน อันธงฉานที่ว่านั้น รูปร่างจะเปนอย่างไรก็ไม่ทราบ เปนคำกวีเหมือนกับ กลิ้งกลดจามรไสวไพโรจน์ จะเอาความหมายว่าเปนอะไรนั้นยากนัก ที่เก็บเอามาพูด/*274กลัวจะเปนกลอนพาไปเท่านั้น ธงฉานนั้นจะต้องมีแน่ แต่รูปร่างจะเปนอย่างไร และจะใช้ ณ ที่ใดไม่เคยเห็น อีกนัยหนึ่งเคยพบคำว่า ฉานคลี คำนี้ดูเปน ฉาน ว่าสนาม หรือสนามคลีนั้นจะอยู่หน้าพลับพลาก็ไม่ทราบ แต่ไม่ได้บอกไว้ว่าผ่านได้หรือไม่ได้ ค้นไปอีกก็พบคำเช่น แตกฉาน ตบหัตถ์ฉาดฉาน พรรณรายฉายฉาน เปนต้น ซึ่งเปนไปรูอื่น จะเปนคนละคำหรืออย่างไรไม่ทราบ เมื่อพบฝั้นเฝือไปต่างๆ ก็สิ้นความเพียรที่จะวินิจฉัย เลยระงับไป ตามที่ท่านคิดว่า ฉาน จะเปน สาน นั้นเข้าทีมาก แต่ขัดอยู่ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น
เมื่อวันที่ ๙ เดือนนี้ พระองค์เจ้าธานีมาหา เอาหนังสือที่เธอแต่งมาให้ จะอ้างถึงแต่เรื่องเดียว คือเรื่องคำว่า กระลาโหม ศาสตราจารย์ฟิโนต์แปลว่าอาจารย์บูชาไฟ เถียงไม่ได้ คำว่า กระลา หมายความว่าไฟมีหลายแห่ง โหม หมายความว่าใส่ว่าสุมก็มีหลายแห่ง แต่ไม่เข้าท่าเลย เขียนชื่อนั้นทุกวันนี้เอา ระ ออก คงเหลือแต่ กลาโหม ว่ามาแต่ กลห ดูเปนขอไปที เกินอะไรไปหลายอย่าง เช่น อา ก็เก้อ โอม ก็เก้อ ไม่เปนหลักอันดี ชื่อนี้ยังไม่เคยคิด
<นริศ>
/*275กรมศิลปากร
วันที่ ๑๐ มกราคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๒ รวม ๒ ฉะบับ ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายหลายอย่างมายังข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ทับเกษตร์ ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจตามพระอธิบายได้แจ่มแจ้งดี ถ้าจะเทียบด้วย โรงทึมเผาศพ ก็น่าจะได้กับที่ต่อยื่นออกมาเป็นปีกของส่วนกลาง ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังผู้อธิบายถึงการปลูกโรงทึมในชนบท ว่าเขาเอาไม้ไผ่ที่ยาว ๔ ลำ มาบากปลายหักพับเพื่อสอดไม้ขื่อเครื่องผูก แล้วติดจันทัน ๔ ตัว พนมขึ้นไป เอาไม้ไผ่ท่อนหนึ่งผ่าข้างหนึ่งเป็นรูปกากะบาด ถ่างให้เป็น ๔ ขา ผูกเข้ากับจันทัน แล้วทำธงผ้าขาวรูป ๓ เหลี่ยมมีคันเล็กๆ เสียบปีกในท่อนไม้ไผ่ซึ่งเป็นอย่างเสาธง ปรุงเสร็จแล้วจึงยกขึ้น มีคนเท่าไรก็ช่วยกันยก ต้องยกทะแยงมุมกันคนละที ถ้าไม่ทราบวิธีก็ยกไม่ขึ้น ที่ปรุงไว้ก่อน เพราะถ้าปักเสาแล้วขึ้นไปต่อขื่อทำหลังคาไม่ได้ เพราะสูงมาก ตรงที่ยกขึ้นนี้เป็นที่ตั้งม้าร้านเผาศพ ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่า เรียกอะไร จะเรียกว่า ปรำ ก็ไม่ถนัด เพราะไม่ใช่ชะนิดหลังคาแบน แล้วต่อปีกจากที่เผานี้ออกมาเป็น ๔ ด้าน ว่าลางทีก็กว้างขวางใหญ่โตมาก ใช้เป็นที่พระสวด และกิจอื่น ๆ ซึ่งเกี่ยวกับการทำศพ หมดนี่รวมเรียกว่า โรงทึม ที่ใช้เป็นศาลาด้วยอย่างวัดจักรวรรดิ์เรียกว่า ศาลาโรงทึม ส่วนธงผ้าขาวว่ามีผู้ต้องการ เพราะถือว่าเอาไปลงยันตร์เป็นผ้าประเจียด ขลังมาก ที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยกราบทูลว่า ทึม มีในภาษามอญ แต่ค้นไม่พบ นายสุดว่าที่เผาศพมีหลังคา ทางอีศานเรียกว่า ทึม ลางทีอาจเป็นคำเดียวกัน แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้ซักไซ้นายสุดให้ตลอด
/*276คำว่า ทับ มีพวกเดียวกัน คือ ตูบ ในภาษาภาคอีศาน ซึ่งมักเข้าคู่กับ ปรำ ว่า ตูบผำ หรือ ตูบผาม และคำว่า กะต๊อบ และ กะท่อม คำ ตะโก๊ะ เลือนมาเป็น ตะโก สนิทจนดูเผิน ๆ ก็ไม่เฉลียว คำที่มีความหมายเลือนจนแปลได้อีกทางหนึ่ง นอกจาก ไห้ช้าง ยังมีอีก ๒ คำ คือ พอดู และ ดูถูก ดู ในคำแรก ในอีศานออกเสียงว่า ดุะ แปลว่า พอ ในภาษาไทยขาวคำว่า กินดุะ หมายความว่า กินพอ ถูก ในภาษาจีนมีคำว่า ดุก แปลว่า ทำให้เขาเปื้อนดำ หมิ่นประมาท ส่วนคำว่า ดู ในคำว่า ดูถูก อาจเป็นคำเดียวกับ หลู่
เรื่องเครื่องเรือน ข้าพระพุทธเจ้าเคยวานเขาชี้ส่วนต่างๆ ที่ตำหนักแดง ในพิพิธภัณฑสถานให้ดู แต่แล้วก็จำสับสนหมด จะเป็นเพราะข้าพระพุทธเจ้าไม่ใช่ช่าง และนาน ๆ จะได้เห็นหรือใช้เขียน จึงทำให้จำไม่ได้แม่นยำ
ที่ทรงเห็นว่า การชักศพที่เอาเท้าไปหน้า จะหมายให้เดินไปอย่างคนเป็น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ
หนังสือประชุมศิลาจารึกภาค ๒ ที่ต้องพระประสงค์ ที่หอสมุดแห่งชาติมีอยู่มากเล่ม ขอประทานถวายมากับหนังสือฉะบับนี้เล่ม ๑ เป็นของหอสมุดแห่งชาติถวาย
แบบโรยแป้งตั้งรูปเทวดานพเคราะห์ที่ทรงพระเมตตาประทานมาเป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้าสำหรับเป็นเค้าเมื่ออ่านเรื่องฝรั่ง ถ้าพบเรื่องเช่นนี้ก็ระลึกได้ไม่ผ่านไปเสีย พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ทรงใช้คำว่า ตกใต้ ตกเหนือ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าเหมาะที่สุด เพราะกระทัดรัดและเข้าใจได้ทันที ดีกว่าเขียนว่า ตะวันตกเฉียงใต้ ตะวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งถ้าต้องจำเป็นเขียนซ้ำหลายครั้งก็เสียเวลามาก ความคิดในเรื่องทิศของไทยและจีนตรงกันที่ขึ้นต้นด้วยตะวันออกตะวันตกก่อน แต่ตรงข้ามกับฝรั่งที่ขึ้นต้นด้วยเหนือและใต้ก่อน ถ้า ตกใต้ ฝรั่งก็เป็น ใต้ตก /*277เข็มชี้ทิศของจีนชี้ใต้ตรงข้ามกับของฝรั่งซึ่งชี้เหนือ จีนถือซ้ายเป็นใหญ่ แต่ฝรั่งถือขวา ในภาษาไทยก็พูดว่า ซ้ายขวา ดูเป็นทีว่าไทยเดิมจะถือซ้ายมาก่อน
เรื่องเซ่นแม่ซื้อ ที่ทรงพระเมตตาประทานข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เมื่อพิจารณาดูวิธีที่ทำ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ข้าว ๔ ปั้นเข้าเรื่องกันดีกว่า ๓ ปั้น เพราะได้จำนวนกับ แม่ซื้อเมืองบน แม่ซื้อเดินหน แม่ซื้อเมืองล่าง และ แม่ซื้อใต้ที่นอน ที่มี แม่ซื้อหัวกะได จะเกินจำนวนไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แม่ซื้อเมืองล่าง จะเป็นเมืองมนุษย์ เพราะในภาษาไทยลางถิ่นเรียกว่า เมืองล่าง คู่กับ เมืองบน ถ้า แม่ซื้อเมืองล่าง เป็นแผ่นดิน แม่ซื้อเดินหน อาจเป็นที่อยู่กลางอากาศอย่าง อันตลิเข ในบาลีหรือ อันตริกษ ของพราหมณ์ ที่วางก้อนข้าวสีดำลงใต้ถุน จะหมายสำหรับแม่ซื้อใต้ที่นอนหรือแม่ซื้อหัวกะได ก้อนข้าวสีขาวจะหมายถึงแม่ซื้อเมืองบน แต่ก้อนข้าวเหลืองและแดงกับแม่ซื้อเดินหนและแม่ซื้อเมืองล่าง ไม่ได้สนิท ตามที่กราบทูลมานี้ จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ที่ทรงแนะเรื่องแต่งศพนั่งว่าจะมีเค้ามาจากพวกตาด คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะถูกทาง เพราะพวกตาดได้พุทธศาสนาไปจากอินเดีย คงได้อะไรจากอินเดียหลายอย่างไปดัดแปลงแก้ไขให้เหมาะกับของตน ข้าพระพุทธเจ้ามีเรื่องเวตาล และเรื่อง ท้าววิกรมาทิตย์ ซึ่งฝรั่งแปลจากภาษาตาด เค้าเรื่องยังบอกให้ทราบว่าเป็นของอินเดีย แต่เนื้อเรื่องและชื่อเสียงในเรื่องแก้เข้ารูปตาดหมด ลางทีเรื่องแต่งศพพวกตาด จะได้แบบอย่างการแต่งศพนั่งของพวกสันยาสีไปดัดแปลงเข้ารูปกับความเป็นไปของตน แล้วไทยได้มาอีกที เรื่อง ๑๒ นักสัตว์ ซึ่งเคยค้นหากันดั่งมีอยู่ในหนังสือวรรณคดีสมาคม ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยมาแต่แรกว่าจะเป็นของตาด แต่หาหนังสือค้นที่เกี่ยวด้วยพวกตาด ซึ่งมีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ ก็ไม่พบ ภาย/*278หลังจึงได้ทราบเกล้า ฯ ว่านักปราชญ์ฝรั่งเศสคนหนึ่งได้วินิจฉัยเรื่อง ๑๒ นักสัตว์ ไว้นานแล้วว่า มีต้นเค้ามาจากตาด อยู่ในหนังสือชื่อ ตองเปา เรื่อง ๑๒ เหลี่ยม ที่ทรงแนะนำให้ข้าพระพุทธเจ้าอ่าน ข้าพระพุทธเจ้าจะได้อ่านสอบดูอีกหนหนึ่ง ท่วงทีจะเป็นเรื่องของตาด เพราะตามพงศาวดารว่าตาดเคยมาเป็นใหญ่อยู่ในเปอร์เซียคราวหนึ่ง เป็นพวกฮั่นขาวที่เคยยกเข้ามาตีอินเดีย ในสํสกฤตเรียกว่า หูณ เป็นตาดคนละพวกกับพวกพระเจ้ากนิษก ต่อมาตาดฮั่นขาวเมื่อหลุดอำนาจจากเปอร์เซียแล้ว ก็ไปตั้งอยู่ในแดนต่อกับอินเดีย เพราะฉะนั้น จึงเชื่อด้วยเกล้าฯ ว่า เรื่อง ๑๒ เหลี่ยมจะมีต้นเค้ามาจากตาด อันอาจสาวไปถึงเรื่องแต่งศพนั่งได้ด้วย ฝรั่งในนี้ซึ่งอาจทราบเรื่องเหล่านี้มีคนหนึ่ง คือ นายไซเดนฟาเดน นายกสมาคมค้นวิชาแห่งประเทศไทย เพราะมีความรู้ในเรื่องวิชาว่าด้วยเชื้อชาติมนุษย์ทางตะวันออก คงจะได้อ่านพบอะไรบ้าง ข้าพระพุทธเจ้าจะสอบถามเขาไป
ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบภาษาตาดกับภาษาไทยอยู่พักหนึ่ง เพื่อหาต้นเค้าคำลางคำ ถ้าหากตาดกับไทยสืบเค้ามาแหล่งเดียวกัน แต่ไม่พบพ้องกันแม้แต่คำที่ต้องมีมาแล้วแต่เดิม เช่น การนับเครือญาติ ส่วนร่างกาย กิริยาที่เป็นอาการสามัญ และคำที่มีประจำโลก เช่น ดินน้ำลมไฟ แต่ที่ฝรั่งเขาเอาหลักการกลายเสียงเข้าจับ ปรับให้เห็นเป็นคำเดียวกันในลางคำก็มี ก็ยังไม่แน่นแฟ้น เพราะภาษาคำโดดอย่างไทยและจีน อาจพ้องกันด้วยบังเอิญได้ง่าย ทั้งหลักภาษาตาดก็เป็นชะนิดต่อคำ มีอุปสรรคปัจจัยอย่างเขมร แต่จะไม่เชื่อเสียทีเดียวก็ไม่ได้ เพราะที่เด็กมีปานดำปานเขียวที่ก้น เมื่อเด็กโตขึ้นปานนั้นก็หายไป ฝรั่งว่าพวกตาดก็มี ส่วนชาวอริยกะไม่มีเลย
เรื่องฉาน เมื่อ ๒-๓ วันมานี้ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เสด็จมาที่หอสมุด ข้าพระพุทธเจ้าได้ทูลเรื่องฉานนี้ ตรัสว่ามีคำว่า พระโรงฉาน อยู่คำหนึ่งซึ่งดูเค้าจะเป็นพระโรงเปิดเผย เทียบกับศาลชำระความซึ่งเป็น/*279ที่เปิดเผยก็ได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาคำ ฉาน ซึ่งแปลว่าเปิดเผยไม่พบ พระธรรมนิเทศทวยหาญว่า ฉาน น่าจะหมายความว่า กระบวน แปลไปในทางว่า แตกขบวน แต่ก็ยังเป็นความลำบากเพราะเป็นคำโดด เพียงสันนิษฐานแต่เสียงและความหมายโดยไม่มีทางสืบสาวเรื่องราวของคำได้แล้ว ก็ได้แต่บันทึกไว้ทีเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูคำว่า Shan San และ Chan ในภาษากวางตุ้ง ก็พบคำที่มีเสียงและความหมายคล้ายกับคำไทยอยู่หลายคำ แต่ที่จดถวายอาจผิดระดับเสียง เพราะยังไม่ได้สอบเสียงอ่านกับคนจีน
คำว่า Shan มีคำที่แปลว่า
(๑) อีก ทำซ้ำ ต่อไป - ซ้ำ
(๒) ตนเอง ตัว - ฉัน
(๓) ที่ระโหฐาน พระราชวัง - สาน
(๔) คนรับใช้ คนบำเรอ เจ้าพนักงาน เสนาบดี ถ้าเป็นจางวางมหาดเล็ก เรียกว่า นอยใต้ซ้าน (ในใหญ่คนใช้) คำนี้ใกล้กับชื่อ นายจัน หรือ นายฉันหาดเล็ก
(๕) เฉือน ฝาน
(๖) ร้องไห้ เหลืองมักซ้าน ๆ แปลว่า สองแก้มน้ำตาอาบ คล้ายคำว่า โศกศัลย์
(๗) จาน
(๘) นินทา ทำให้เขาเสียชื่อ คล้ายคำประจาน
คำว่า San มีคำแปล
(๑) กระจาย แผ่ไปทั่ว พูดเลอะเทอะ ปล่อยไป-ซ่าน
คำว่า Chan มีคำแปล
(๑) ผ่า แตกออก - แตกฉาน
(๒) สั่น หวั่นกลัว - สั่น
/*280กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ตรัสอีกเรื่องหนึ่งว่า กรรมการชำระปทานุกรมคนหนึ่ง ไปทูลถามคำแปลว่า คาดกลอง นอกจากแปลว่า ตี จะหมายความว่าขึ้นกลองบ้างไม่ได้หรือ เพราะในพระราชนิพนธ์ รามเกียรติ์ แห่งหนึ่ง มีคำว่า คาดกลอง ในความที่ส่อไปว่า ยังไม่ทันได้ตี กรมหมื่นพิทย์ ฯ ทรงดำริถึงคำว่า ปี่พาทย์คาดกลอง ปี่พาทย์ราดตะโพน ความว่า คาด และ ราด ในที่นั้นจะแปลว่าอะไร ดูจะเป็นเรื่องตีกลอง ส่วนคำว่า ปี่พาทย์ ว่าเดิมใช้เป็น พิณพาทย์ แล้ว ใต้ฝ่าพระบาททรงแก้เป็น ปี่พาทย์ เพราะเราไม่ได้เล่นพิณอย่างอินเดีย แต่เราใช้ปี่ ส่วนคำว่า พาทย์ กรมหมื่นพิทย์ ฯ ทรงคิดเล่นว่าจะเป็นคำไทยบ้างไม่ได้หรือ จะหมายความว่าพัด อย่างลมพัด ก็คือลมเป่าได้บ้างกระมัง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถ้าว่าโดยเสียงก็อาจเป็นได้ และเราก็มีคำว่า ปัดเป่า ปัด กับ พัด หรือ พาด ก็ใกล้กัน แต่ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ เท่าที่พบใช้แต่เป่า พัดยังไม่เคยพบ ในไตรภูมิพระร่วงตอนที่ว่าด้วยสวรรค์ ใช้คำว่า เป่ากลอง อยู่หลายแห่ง แต่ที่เป็น ตีกลอง ก็มี เป่า คำนี้อาจเป็นคำเดียวกับ โป่ ในภาษาไทยใหญ่ ซึ่งแปลว่า ตี คำในภาษาไทยซึ่งใกล้กับคำนี้ก็มีแต่คำว่า โบย ส่วน ราด ในคำว่า ราดตะโพน พระสารประเสริฐว่าจะมาจาก ระนาด กระมัง ดูก็เข้าที เมื่อพูด ระนาด เร็วเข้าก็เป็น ราด ได้ ความก็ไปกันได้
พระองค์เจ้าธานี ฯ ได้ประทานหนังสือที่ทรงแต่ง เรื่อง กลาโหม และ ทวาราวดี มาให้ข้าพระพุทธเจ้าอย่างละเล่ม คำว่า กลาโหม จะมาจากอะไร ข้าพระพุทธเจ้าเคยคิดไม่ตก พระยาอินทรมนตรีว่าจะมาจากคำ ตละ ในภาษามอญ แปลว่า เจ้า ส่วน โหม คือโรมรัน รวมกันหมายความว่า เจ้าแห่งรบ ในคำอธิบายของพระองค์เจ้าธานี ฯ ทรงกล่าวถึงคำว่า กะลามะพร้าว กะลา คำนี้ในภาษาชวาใช้ว่า กะลาปา หรือ กะหลาป๋า ถ้า กลาโหม เกี่ยวข้องกับ กะลา ก็น่าจะเป็นอย่างที่ในพิธีต่าง ๆ ของอินเดียมีมะพร้าวซึ่งเรียกว่า ศรีผล ใช้เข้าพิธีเสมอ แต่ตกในเรื่องเดาอย่าง ตละโหม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มหาดไทย กับ กลาโหม ต้องมาด้วยกัน แต่/*281ก็แปลกันไม่ออกทั้งคู่ ถ้า มหาดไทย เลื่อนมาจาก มหาราชอุไทย กลาโหมก็น่าจะเป็น พระจันทร เข้าคู่กัน เพราะมีคำว่า กลา อยู่ด้วย
เรื่องทางเชียงใหม่ทำนกหัสดีลึงค์ในการเผาศพ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ลางทีจะเลียนอย่างมาจากอุตตรกุรุ ซึ่งคนในทวีปนั้น เมื่อตายแล้วก็เอาผ้าแดงห่อศพไปทิ้ง เพื่อให้นกหัสดินเฉี่ยวเอาไปกิน เป็นการพาเอาเสนียดมลทินแห่งศพไปเสีย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๖ มกราคม พร้อมทั้งสมุดประชุมจารึกภาคที่ ๒ ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่จัดการช่วยให้ได้รับสมุด ประชุมจารึกภาคที่ ๒ ในนามของหอสมุดแห่งชาติ ตามประสงค์ โดยไม่ต้องใช้ราคา แต่ถึงแม้ต้องใช้ก็ไม่รังเกียจอย่างไรเลย เปนการบำรุงหอสมุด
ในการปรุงหลังคา ไม่ว่าหลังคาอะไร เขาย่อมปรุงกันกับพื้นดินก่อนทั้งนั้น เสร็จแล้วจึ่งยกขึ้นปรับกับที่ เขาไม่ได้ปรุงกันบนที่สูงมิได้ /*282ด้วยจะทำลำบาก แต่เพราะเปนหลังเครื่องสับจึ่งรื้อเอาขึ้นไปคุมได้ เมื่อเปนหลังคาเครื่องผูกก็รื้อไม่ได้ ต้องยกขึ้นไปทั้งอันอยู่เอง ในการที่เขาชักมุมขึ้นไปก่อน ก็จำเปนให้ต้องทำเช่นนั้น เพราะจะยกอย่างอื่นเหมือนหลังคาเล็ก ๆ หาได้ไม่
อันสถานที่ทำศพนั้น สิ่งที่ทำไว้กลาง จะมีลักษณเปนอย่างใดๆ ในกรุงเทพ ฯ เวลานี้ก็เรียกว่า เมรุ ทั้งนั้น ถ้ามีปีกออกไปด้านหนึ่งหรือกี่ด้าน เขาเรียกว่า มุข ตรงกลางก็เปน ประธาน เรือนที่ล้อมเปนเขตต์จึ่งเรียกว่า คด ซึ่งตรงกับคำ ทับเกษตร ความเห็นฉันเห็นว่าถ้าไม่มีอะไรล้อมก็ไม่ควรเรียกว่า เมรุ เรียก โรงทึม ดีกว่า จะใหญ่เล็กเท่าไร และมีมุขติดต่อหรือไม่ ก็ควรเรียก โรงทึม ทั้งนั้น
คำว่า ทึม คิดว่าตรงกับ ทิม สำคัญในใจว่า ทึม เปนเสียงเขมร ด้วยเคยได้ยินเขาเรียกโรงพิมพ์ว่า โรงพึมพ์ เห็นจะเปนปกติของเขาอ่านอิเปนอึ ปกติเช่นนั้นเข้ามาสู่เมืองเรามาก เช่น มหึมา โอฬารึก อัศวานึก เปนต้น โดยแนวนี้จึ่งเห็นว่าคำ ทึม จะไม่ได้มาจาก ทึบ เปนอยู่หน่อยที่ดูเหมือนพวกเราจะเข้าใจกันว่า ทิม นั้นเปนเรือนยาว ๆ แต่เกรงจะเข้าใจผิด ทิมสนม ก็ไม่เห็นเปนเรือนยาว
คำว่า ผำ หรือ ผาม นั้นเคยทราบ เราเขียนกันเปน ปรำ ก็ตรงกับ ผำ ดูเหมือนที่เขียนเปน ปราม ก็มี ถ้ามีก็ตรงกับ ผาม
ตูบ เคยทราบว่าเปน ปทุน ไปเข้าเปนพวกเดียวกับ กูบ จะตรงกับ ทับ ด้วยหรือไม่ก็ไม่แน่ใจ
กะต๊อบ เคยพบในหนังสือเขมรเขียนถึงห้องเล็กที่เฉลียงพลับพลา เปน กนทพ เห็นจะอ่านว่า กันโตป ดูใกล้กันมาก สอบพจนานุกรมภาษาเขมร แปลให้ไว้ว่าผ้า ว่าแคบ และอื่นอีก ที่แปลว่าผ้า เห็นจะได้แก่/*283กรรถอบ ที่แปลว่าแคบ เห็นจะได้แก่ กะต๊อบ จะกินไปถึงได้แก่ กท่อม ด้วยหรือไม่นั้นไม่แน่ใจ
ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่า ยอดโรงทึม ทางอีศานเขาทำเปนธง พวกชาวอีศานเขามาวานเขียนโรงทึมไว้ จะได้ทำให้เขาให้ถูกตามประเพณีที่ชาวอีศานเขาชอบกัน
พอดู ควรคู่กับ ไม่พอดู ดูถูก ควรคู่กับ ดูผิด ดูหมิ่น เปน ดูเผินๆ ดูแคลน (แคลง) เปน ดูไม่แน่ สองคำหลังใช้ในความหมายว่าประมาท ก็เห็นสมควรอยู่แล้ว คำเหล่านี้แม้ว่า ดู เปน ดุะ ก็กลับทำให้ไม่ได้ความดีขึ้น คำ ลบหลู่ มีเพื่อนว่า หลู่คุณ ใกล้ไปทาง ลู่ เช่น ไม้ล้มลู่ มากกว่าทางเปน ดู
คำ ออกเหนือ ออกใต้ ตกเหนือ ตกใต้ ไม่ใช่คำที่ฉันผูกขึ้นใช้ เปนคำที่คนเขาใช้พูดกันอยู่ดาษดื่น ฉันเปนแต่เก็บเอามาเขียนหนังสือถึงท่าน ด้วยเห็นสั้นและได้ความ ทั้งคล้ายกับคำฝรั่งด้วย คำ ปี่พาทย์ ก็เปนคำที่เขาพูดกันอยู่ดาษดื่นเหมือนกัน เช่น มโหรีปี่พาทย์ เปนต้น ต่อเขียนหนังสือจึงเขียนพิณพาทย์ ฉันเห็นว่า พิณ เราไม่มี เขียนหนังสือลเมอ จึงเขียนเปนปี่พาทย์ไปตามคนพูดกันเท่านั้นเอง ด้วยเห็นว่าได้ความดีกว่าเขียนพิณ
ศัพท์ มโหรี นั้นจะแปลว่ากะไร อันธาตุ มโหร นึกที่เราใช้ได้อยู่ ๓ คำ คือ มโหรทึก มโหรศพ กับ มโหรี มีคนคิดกันอยู่นานแล้ว ว่าจะได้แก่ภาษามคธสํสกฤตคำไหน ในคำ มโหรศพ มีคนคิดเห็นว่าได้แก่ มหุสฺสว ในภาษามคธ แล้วได้ยินเอะอะกันว่าพระสารประเสริฐพบคำมโหรศพ เข้าในภาษาสํสกฤต แต่จะว่ากะไรผู้ที่เอะอะก็ไม่ได้พูด ได้ตรวจดูปทานุกรมกระทรวงธรรมการฉบับตีพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๐ พบคำ มโหรสพ ซัดให้ดูคำ มหรสพ เมื่อไปดูคำ มหรสพ จำหน่ายไว้ว่า ภาษามคธเปน มหุสฺสว ภาษาสํสกฤตเปน มโหตฺสว แต่คำ มโหรทึก และ มโหรี นั้นไม่พบ
/*284เรื่องถือซ้ายขวา เปนแน่ว่าเมื่อก่อนนี้เราถือซ้ายเปนใหญ่อย่างจีน แม้ทางอินเดียก็เห็นจะถือซ้ายเปนใหญ่เหมือนกัน ด้วยจำได้ว่ามีเหตุขึ้นในการบวชนาคหลวง ผู้ใหญ่เข้าซ้ายผู้น้อยเข้าขวา สมเด็จพระราชปิตุลาตรัสทักว่าเข้าผิด สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณตรัสตัดว่า เรื่องทางพระพุทธศาสนาเอาไว้ให้หม่อมฉันเถอะ ข้อนี้แหละทำให้เข้าใจว่าทางอินเดีย คือทางพระพุทธศาสนาถือซ้ายเปนใหญ่เหมือนกัน ข้อที่ท่านทักว่าฝรั่งถือทิศเหนือใต้เปนใหญ่ จีนไทยถือทิศออกตกเปนใหญ่นั้นถูกแล้ว การวางลำดับผู้ใหญ่ผู้น้อยในราชการของเราทุกวันนี้ ไม่ได้เอาซ้ายขวาเปนใหญ่ ใช้เอาทิศเปนใหญ่ เช่น ตั้งพระบรมอัฐิหรือพระอัฐิ ถ้าตั้งเรียงตามทิศตวันออกตวันตก ก็เอาผู้แก่ไว้ออกผู้อ่อนไว้ตก ถ้าตั้งเรียงตามทิศเหนือใต้ ก็เอาผู้แก่ไว้เหนือผู้อ่อนไว้ใต้ ตามที่ว่านี้ท่านจะเห็นเค้าได้ที่ตั้งพระบรมรูปอยู่ในปราสาทพระเทพบิดร พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เคยมีพระราชปรารภที่นั่น ว่าฝรั่งจะเข้าใจไม่ได้เลย
เรื่องเซ่นแม่ซื้อ ท่านคิดว่า แม่ซื้อเมืองบน เปนผีบนสวรรค์ แม่ซื้อเดินหน เปนผีในอากาศ แม่ซื้อเมืองล่าง เปนผีอยู่บนแผ่นดิน แม่ซื้อใต้ที่นอน เปนผีเรือนนั้น ฉันมีความเห็นกลับ รับรองว่าถูกแล้ว ที่ฉันไปนึกถึงผีบาดาลนั้นเอา ตฺริวิกฺรม ในเรื่องปราบกรุงพลิ มาเปนหลัก เปนก้าวยาวเกินไป พวกเราไม่รู้จักบาดาล แต่ข้าวย้อมสีไรควรแก่ผีพวกไรนั้นคิดไม่เห็นทาง
เรื่องแต่งศพนั่ง ฉันเคยไต่สวนพราหมณ์ศาสตรีมาคราวหนึ่งแล้ว เขาบอกว่าทางอินเดียมีทำเช่นนั้นอยู่แต่พวกโยคี ก็มาเข้าพวกกับพระทางจีนและเอิบมาถึงพระข้างไทยด้วย ฉันจะเล่าต่อให้ท่านฟัง ได้สนทนากับสมเด็จพระวชิรญาณวงศ์เมื่อเร็ว ๆ นี้เอง ท่านบอกว่าท่านได้ไปเคยเห็นศพสมภารวัดท่ามอญในนครศรีธรรมราช เขาใส่ลุ้งสี่เหลี่ยมสูง ก้นรัดปากบาน มีตีนไม้และมีฝาเปนมณฑป เรียกว่า หีบนั่ง เห็นจะสันนิษฐาน/*285ได้ว่าการแต่งศพนั่งใส่โกศ เราได้มาทางจีนหรือมงคล อะไรเหล่านั้นซึ่งเขาได้ประเพณีอินเดียมาแก้ไขไปแล้ว ไม่ใช่เราได้ประเพณีตรงมาแต่อินเดีย ทั้งถ้าหากว่าเรื่อง ๑๒ เหลี่ยม เปนเรื่องที่มาทางตาด ก็ยิ่งเปนหลักดีขึ้นอีก ท่านจะถามนายไซเดนฟาเดนนั้นดีแล้ว บุคคลผู้นี้ฉันก็นับถือว่าเขารู้อะไรอยู่มาก
สิบสองนักษัตร เอาเปนแน่ได้ว่ามาทางจีน ทางอินเดียไม่มี เมืองที่ใช้สิบสองนักษัตรตามที่พบทราบเปนแน่แล้ว มีเมือง เนปาล(ะ) จีน ญี่ปุ่น เขมร ไทย ญี่ปุ่นนั้นหนักมือ ใช้หมายทั้งปีและเดือน ตลอดถึงโมงยามด้วย ที่จริงดี เปนของจำง่ายกว่าเลข
คำว่า ฉาน ย่อมยุ่งเหยิงอยู่ เมื่อยังจับไม่ได้ว่าอย่างไรแน่ จดเอาไว้ก่อนก็ดีแล้ว เสียงสั้นยาวก็มีทั้งสองอย่าง เช่น พรรณรายฉายฉัน ก็มี พรรณรายฉายฉาน ก็มี หรือ กระหม่อมฉัน ก็มี กระหม่อมฉาน ก็มี ไม่ใช่ว่าเขียนผิด รู้ได้ว่าแน่ที่อยู่ในสัมผัส อัน ท้องพระโรง นั้น ไม่ใช่แต่จะเปนที่เปิดเผยเหมือนสานชำระความ แต่ก่อนเปนสานชำระความทีเดียว พระเจ้าแผ่นดินทรงชำระความเอง เสนาบดีกระทรวงวังเปนผู้ช่วย ชื่อยังปรากฏอยู่ว่าเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ทั้งชื่อพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยก็ปรากฏว่าเปนที่วินิจฉัยคดคี
คำ คาดกลอง มีคำที่เปนเพื่อนคือ คาดฆ้อง ที่ว่าคำ คาด จะเปนอื่นไปไม่ได้นอกจากว่า ตี คำ คาดพุง ที่จะใช้ผิดเคลื่อนมาเสียแล้ว แต่ก่อนที่จะใช้คำว่า เกี้ยว มีคำ เกี้ยวลาย ผ้าเกี้ยว เปนหลักอยู่
คำ รนาด ฉันก็เคยสงสัย ด้วยมีสิ่งหนึ่งเขาใช้ปูเปนที่นั่งในเรือเล็กๆ จักไม้ไผ่เปนซีก ๆ ถัก เรียกว่า รนาด เหมือนกัน ที่สงสัยก็สงสัยว่าใครก่อนใครหลัง ใครเอาอย่างใคร รนาด ในเครื่องปี่พาทย์เปนของทำเติมทีหลัง แต่ก่อนก็ไม่มี คำ รนาด จะเปนคำเดียวกับ ราด ก็จะเปนได้ง่ายที่สุด ถือว่าเปนคำยืดคำย่นก็ได้
/*286ชื่อกรุงเก่าว่า ทวาราวดี ฉันนึกสงสัยว่าจะเติมเข้าเมื่อได้ขุดขื่อหน้าแล้ว เพราะได้เคยเห็นคำอธิบายว่า ที่ชื่อทวาราวดีเพราะมีน้ำล้อมรอบกรุงเก่าแต่ก่อนมีคลองน้ำคั่นแต่สามด้าน ครั้นขุดขื่อหน้าขึ้นอีกด้านหนึ่ง เมืองจึงเปนเกาะมีน้ำล้อมรอบ เข้าใจว่าเพราะรื่นรมย์ข้อนั้น จึ่งเติมชื่อเปน ทวาราวดีศรีอยุธยา แต่นี่ก็เปนสันนิษฐาน
มหาดไทย จะมาแต่ มหาราชอุไทย นั้นรับไม่อยู่ ไม่มีมูล มหาดไทย ก็มีคำใช้อยู่โดยตรงแล้ว คือ มหาด + ไท จะแปลว่ากะไรก็ตามใจเถิด กลา ไม่ได้แปลว่าพระจันทร์ แปลว่ากลามพร้าวนั่นเอง หมายความว่าดวงจันทร์กลมดุจกลามพร้าว เมื่อเห็นแหว่ง เช่น ครึ่งซีก ก็เหมือนกลาครึ่งใบฉะนั้น ถึงคำว่า อุทัย ก็ไม่ได้หมายความว่าดวงพระอาทิตย์เหมือนกัน คำ มหาดไทย กับ กลาโหม กลัวจะไม่ได้มาพร้อมกัน มหาดไทย กลัวจะมีมาก่อน กลาโหม มาทีหลัง ตั้งขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ
เรื่องนกหัสดีลึงค์นั้น รู้สึกเห็นชอบกล ชื่อนั้นจะมาแต่ไหน เราเรียกกันว่า นกหัสดิน ต่างหาก สงสัยว่าจะมาทางเขมร เพราะ ลิงค์ เปน ลึงค์ ทีจะเข้ามาทางอีศานก่อน แล้วทางพายัพจึ่งจำเอาอย่างไป แม้สังเคตการทำรูป ก็ทำกันตัวเปนนกหัวเปนราชสีห์ แต่ที่จมูกยืดขึ้นไปเปนงวง กับที่เขียนหน้าเปลี่ยนเปนงา ถ้าจะแปลชื่อก็คล้ายกัน นกหัสดีลึงค์ แปลว่า นกมีที่หมายช้าง นกหัสดิน แปลว่า นกช้าง แท้จริงนกหัสดินนั้นมีมาเก่าแก่แต่อินเดียแล้ว เห็นมีในหนังสืออารับราตรี ทำเปนรูปอย่างนกอินทรีย์ข้างไทย เฉี่ยวเอาช้างไปหลายตัว เข้าใจได้ว่าเดิมเขาตั้งใจว่าเปนนกใหญ่ ซึ่งสามารถกินช้างได้ แปลว่านกกินช้าง ที่เราทำตัวเปนนก หัวเปนราชสีห์มีงวงมีงานั้น คือตั้งใจจะทำให้ตัวเปนนกหัวเปนคชสีห์ เพื่อให้มีลักษณเปนช้างสมชื่อ อันคชสีห์นั้น ก็ผูกแก้กันมาหลายชั้นแล้ว เริ่มแรกหมายว่า ช้างดุะ ราวกับ สีห์ ก่อน ถัดไปก็ทำรูปแก้เปนราชสีห์ เว้นแต่ส่งจมูกให้เปนงวง และทำเขี้ยวหน้าเปนงา ทีหลังจะเห็น/*287ว่าไกลไปจึ่งกลับแก้หัวเปนช้าง แต่เข้ากับตัวซึ่งเปนราชสีห์ไม่ได้ จึงทำเปนหัวช้างมีหงอน แต่หงอนนั้นจะทำให้โอนไปหลังอย่างราชสีห์ ย่อมขัดข้องแก่หัวช้าง จึ่งทำให้พนมตรงขึ้นไป ที่ทำดังนั้นก็ชอบอยู่ เพราะหงอนเปนขน อาจปลิวไปทางไหนก็ได้ เมื่อได้เปลี่ยนหัวเปนช้างไปแล้วอย่างที่ทำหัวเปนราชสีห์นั้นก็ตั้งชื่อเสียใหม่ เรียกว่า ทักทอ จะเปนตัวอะไรก็ไม่ทราบ คงฉวยเอามาแต่คำกลอน ที่ว่า ทักทอนรสิงห์เม่นหมี อันเปนคำกวี ในบานประตูมุกด์ที่ไหนแห่งหนึ่ง นึกว่าจะเปนที่วิหารยอดในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ท่านผูกแก้เอางาเปนปากนก แล้วมีงวงทับบนปาก ท่วงทีก็เปนอย่างไก่งวง เห็นเข้าก็ชอบใจว่าคิดผูกแก้ไปดี ไม่ทิ้งลักษณนกให้ขาดลอยไปเสียทีเดียว
ตามที่ท่านเล่าถึงประเพณีเมืองอุตตรกุรุ เล่นเอางงไป ด้วยชื่อนั้นเคยทราบว่าเปนเกาะหนึ่งในสี่แห่งโลก ออกจะเปนเมืองลับแลซึ่งคนจะเห็นไม่ได้ แต่คิดดูก็เข้าใจได้ว่าเปนลิ้นกวี ที่จริงคงมีประเทศนั้นอยู่ในบ้านเมืองแห่งหมู่มนุษย์นี้เอง แต่ไม่ทราบว่าอยู่ที่ไหน ถ้าแปลตามชื่อก็เปนว่าอยู่เหนือกุรุขึ้นไป กุรุเปนแคว้นของพวกกษัตริย์ปาณฑว ค้นพจนานุกรมต่าง ๆ ก็ไม่ได้ความชัดที่พอใจ ตามที่ท่านเล่าว่าเขาห่อศพด้วยผ้าแดง ทำให้รู้สึกในใจว่าในเมืองนั้นคงหาผ้าแดงได้ง่าย ชาวเมืองเขาคงชอบใช้ผ้าแดงกัน เหมือนเมื่อไปเที่ยวเมืองชวา ได้เห็นบ้านนอกที่เมืองไหนก็ลืมเสียแล้ว เขาใช้ผ้าแดงกันชุกชุม มีทั้งนุ่งทั้งห่ม ทำให้นึกว่าเมืองชายป่าทางปักษ์ใต้ของเราก็คงชอบใช้ผ้าแดงเหมือนกัน จนพวกเงาะชอบเปนชีวิต เพราะอยากให้เหมือนกับชาวเมือง จนเขาจะต้องการของป่ามาเพื่อการค้าขาย ก็ใช้วิธีเอาผ้าแดงไปแลกเอาจากพวกเงาะ ตามที่ท่านสันนิษฐานว่าการทำรูปนกหัสดีลึงค์ในการศพ จะมาแต่ประเพณีเมืองอุตตรกุรุนั้นชอบแล้ว
<นริศ>
/*288กรมศิลปากร
วันที่ ๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องปรุงหลังคา เป็นความโง่เขลาของข้าพระพุทธเจ้า เมื่อได้อ่านพระอธิบายขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้สติว่า วิธีปรุงเรือนจะต้องเป็นเช่นนั้นโดยธรรมดา
ตามพระอธิบายเรื่อง เมรุ และ โรงทุม ข้าพระพุทธเจ้ายึดถือเป็นแนวมาไตร่ตรองดู ชื่อสำหรับเรียกที่เผาศพจะเป็นดังนี้ ที่เผาศพทั่วไปเรียกว่า เชิงตะกอน (ข้าพระพุทธเจ้าไม่พบแปลของ ตะกอน) ถ้ามีหลังคาแบนเป็น ปรำเผาศพ ถ้ามีหลังคาคุ่มจะต่อปีกออกมาอีกหรือไม่ก็ตาม เป็น โรงทึม ถ้าก่อเชิงตะกอนในศาลา เป็นศาลาโรงทึม ถ้ามีหลังคายอดแหลมและมีอะไรล้อมเป็น เมรุ แต่ยังจนด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้ามีหลังคายอดแหลมไม่มีอะไรล้อม จะควรอนุโลมเข้าเป็น เมรุ หรือ โรงทึม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ควรจะเป็น โรงทึม ที่ทำเป็นโรงมีหลังคาอย่างที่เผาศพอนาถาเป็น โรงเผาศพ ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลไปในหนังสือฉะบับอื่นว่าโรงทึมมีธงติดที่ยอดนั้น เป็นโรงทึมทางกรุงเก่านี้เอง หาใช่ทางอีศานไม่ เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้าที่กล่าวปะปนไปกับเรื่องของอีศาน ทำให้เข้าพระทัยผิด ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ตูบ ทางอีศานและพายัพใช้เป็นสามัญว่า กระท่อม หรือโรงเตี้ยๆ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมาจากภาษาเขมร เพราะไทยถิ่นอื่น เช่น ไทยขาว ไทยดำ และไทยโท้ ไทยพวน ใช้ว่า เถียง ซึ่งในอีศานก็ใช้คำนี้เป็นสามัญเหมือนกัน คิดด้วยเกล้า ฯ ตูบ กะต๊อบ กะท่อม ทับ กรรถอบ จะมีที่มา/*289จากคำเดียวกัน แล้วแปลงเสียงให้มีความหมายแผกออกไป ตามหลักในนิรุกติศาสตร์ที่ว่า ความหมายคล้ายคลึงกัน ย่อมทำให้รูปเสียงคล้ายคลึงกัน เพราะการที่จะคิดหาคำให้แก่ความหมายใหม่ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันกับคำที่มีอยู่แล้ว สดวกที่สุดก็คือ ใช้แปลงเสียงคำที่มีอยู่แล้วดีกว่าคิดทำขึ้นใหม่ เช่น คำว่า กอม ค่อม ค้อม ก้ม นบ คำนับ นอบ น้อม ยอบ ยอม ระยอบ พินอบ เจ่า เฉา เซา เศร้า แจก แฉก แซก แสก แยก แตก
เสียง อิ และ อี ไทยหลายพวกมีแต่เสียง อิ เท่านั้น แต่ก็ไม่แน่นัก ลางพวกก็มี อี ข้าพระพุทธเจ้าจับเค้ายังไม่ได้ ในภาษาจีนก็สับสนกัน ในภาษาอริยกะ เดิมก็เห็นจะไม่มีเสียงอี เพราะในสํสกฤต พราหมณ์ศาสตรีว่า ถ้าต้องการออกเสียงอี ก็ต้องเติมเสียง ร ล ลงไปด้วย เป็น ฤ ฦ แต่กระนั้นก็ออกเสียงเป็น อิ ก็มี ตกมาถึงภาษาไทยก็อ่าน ฤ ฦ เป็นหลายอย่าง
มโหรี มโหรทึก และ มโหรศพ ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นอยู่พักหนึ่ง แต่ไม่ได้ความ มโหรศพ นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามพระสารประเสริฐ ก็ว่ามาจาก มหุสว แปลง อุ เป็น ร อย่าง อุชุ เป็น อรชร ถ้าถือว่า มโหรศพ ออกจาก มหุสว แปลว่า เสียงสูงใหญ่ คือ การครึกครื้นอึกทึก คำว่า มโหรี มโหรทึก ก็อาจเป็นคำสํสกฤตแต่ มโหร- ส่วนเสียงพยางค์หลังอาจเป็นภาษาพื้นเมือง เป็นศัพท์ผสมกัน ที่ข้าพระพุทธเจ้าเดาเช่นนี้ เพราะคำว่า มโหรทึก เสียงคำหลังเป็นเสียงดังของกลองชะนิดนั้น เป็นพวกอึกทึก และกลองอย่างนั้นก็เป็นของชนชาติที่อยู่ทางทิศใต้ของจีน นับถือใช้มาแต่โบราณ จีนเคยอ้างถึงชนชาตินับถือกลองบรอนส์ ในสมัยเลียดก๊กอยู่บ่อย ๆ และโดยเหตุที่ มโหรี มโหรทึก มีลักษณะในจำพวกมโหรศพ (ถ้าในที่นี้ถือว่าออกมาจาก มโหตสว) คำว่า อี (อาจเป็นเสียงซอ) และ ทึก (อาจเป็นเสียงกลอง) ซึ่งเป็นเสียงของสิ่งที่ชื่อนั้น ถูกคำว่า มโหรศพ ลากมาเข้าพวกให้เข้าเทียบเป็นแนวเดียวกัน จึงเกิดเป็น มโหรี มโหรทึก ขึ้น เป็นอย่างเดียวกับ วสันต์ เหมันต์ ลากเอา คิมหาน เป็น คิมหันต์ /*290เตโชธาตุ อาโปธาตุ ลากเอา วายธาตุ เป็น วาโยธาตุ เกตุ ลากเอา สังเกต เป็น สังเกตุ บาตร ลากเอา บิณฑบาต เป็น บิณฑบาตร ไปเข้าแนวเทียบด้วยกัน ในภาษาอังกฤษ พหูพจน์ของ cow เดิมเป็น kine แต่โดยเหตุที่พหูพจน์โดยมากใช้เติม s โดยไม่แปลงรูปเดิม ก็เลยลาก kine ให้เข้าแนวเทียบเป็น cows ไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มโหรี มโหรทึก อาจเป็นเพราะเหตุนี้ได้อีกทางหนึ่ง แต่เป็นเรื่องเดาตามหลักที่อาจเป็นได้เท่านั้น
เรื่องถือซ้ายขวาและถือทิศ ที่ทรงพระเมตตาประทานให้ทราบเกล้า ฯ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เพราะเป็นความรู้ซึ่งถ้าไม่ตรัสเล่าให้ทราบเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าคงหลงงมงายอยู่เรื่อยไป ในภาษาอังกฤษคำว่า right แปลว่า ขวาหรือถูกต้อง แสดงว่าอังกฤษถือขวามานาน จนแปล ขวา ว่า ถูกต้องด้วย
เรื่องแต่งศพ นายไซเดนฟาเดน ตอบข้าพระพุทธเจ้ามาว่า ประเพณีแต่งศพนั่งมีอยู่ในชาติโบราณหลายแห่ง แต่ของไทยน่าจะเป็นประเพณีเขมร ไม่เชื่อว่าจะมาทางจีนและมงโกเลีย รับว่าจะค้นดูในหนังสือชุดที่ว่าด้วยมนุษย์วิทยา หนังสือชุดนี้ ที่หอสมุดแห่งชาติก็มี เป็นหนังสือขนาดใหญ่หลายสิบเล่ม ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นหามาก่อนแล้ว ก็ไม่พบเรื่องแต่งศพตามที่ต้องการ ต่อมานายไซเดนฟาเดนมาหาข้าพระพุทธเจ้า ปรารภเรื่องจะทำหนังสือว่าด้วยชนชาติในภาคอีศาน ซึ่งนายไซเดนฟาเดนได้เสาะหาความรู้รวบรวมไว้นานแล้ว ข้าพระพุทธเจ้ายินดีอนุโมทนา เพราะในกระบวนเรื่องชนชาติต่าง ๆ ในแหลมอินโดจีน คิดด้วยเกล้าฯ ว่า หาผู้รู้เสมือนายไซเดนฟาเดนเห็นจะยาก ข้าพระพุทธเจ้าจึงปรารภเรื่องแต่งคนนั่งขึ้นอีก ว่าตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านหนังสือว่าด้วยเรื่องเขมร ก็ยังไม่เคยพบเรื่องแต่งศพนั่ง นอกจากเรื่องปัจจุบัน ซึ่งเขมรอาจได้แบบอย่างไปจากไทยก็ได้ เขาตอบว่า ยังไม่เคยพบเหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีหวังน้อยในที่จะค้นหาทางเขมร นึกได้หนังสืออีกเล่มหนึ่งว่าด้วย พระ/*291ราชพิธีไทย ซึ่งนายเวลล์เป็นผู้แต่ง ในตอนที่ว่าด้วยพระบรมศพ นายเวลล์ว่าการแต่งศพนั่งเป็นของฮินดู ไทยได้มาจากเขมร มีต้นเค้ามาจากลัทธิเทวราช คือถือว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นเทพในมนุษย์ แต่นายเวลล์ไม่ได้อ้างหลักฐานที่มาจากหนังสือต่างประเทศ และพูดไว้ย่อๆ แสดงว่านายเวลล์คงไม่เคยพบหลักฐานอะไร เป็นแต่อ้างหนังสือ ตำนานสุสานหลวงวัดเทพศิรินทรฯ ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ ในนั้นกล่าวว่า การจัดทำเรื่องศพของไทยเป็นสองอย่าง คือทางพุทธมีการบรรจุอัฐิธาตุในพระสถูปเจดีย์ อีกอย่างเป็นของพราหมณ์ มีการลอยพระอังคาร ที่แต่งพระศพเจ้านายก็เป็นเรื่องสมมติให้เป็นเทพเสด็จขึ้นสวรรค์ และทรงอ้างถึงลักษณะ ปักษีจำกรง ว่าคล้ายเป็นอย่างพระโกศ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านข้อความตอนนี้ ความคิดก็เลื่อนลอยหวนไปถึงเรื่องพระลออีก ที่ในนั้นกล่าวแต่โลงอย่างเดียว จะเป็นเพราะเหตุที่พระลอเป็นกษัตริย์ฝ่ายเหนือ ซึ่งประเพณีของเขมรไปไม่ถึงกระมัง ทั้งได้มีผู้แต่งหนังสือออกความเห็นว่า มหาราช นั้นเป็นชื่อของกวีเอกคนหนึ่งในลานนาไทย จะเป็นหนังสือแต่งในแดนนั้นกระมัง แต่เพื่อนข้าพระพุทธเจ้าคนหนึ่งแย้งว่าเป็นไม่ได้ เพราะในหน้าต้นของพระลอ ก็กล่าวว่า รอนลาวกาวตาวตัดหัว ตัวกลิ้งกลาดดาษดวน ฝ่ายข้างยวนแพ้พ่าย ฝ่ายข้างลาวประไลย และคำที่ใช้ในพระลอก็ฟังออกได้มาก ผิดกับสำนวนที่ใช้ทางพายัพ ความคิดข้าพระพุทธเจ้าก็ไปอัดอั้นอยู่เพียงนั้น
ข้าพระพุทธเจ้าลืมอ่านเรื่อง ๑๒ เหลี่ยม เมื่อได้รับลายพระหัตถ์ฉะบับนี้จึงนึกได้ เมื่อค้นเอามาอ่านแล้ว คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ที่แต่งพระศพพระเจ้าเนาวสว่านไว้ในมณฑป ชวนให้สงสัยไปว่าแต่งพระศพเข้าโกศ ส่วนนิยายที่มีอยู่ในนั้น ข้าพระพุทธเจ้าบันทึกไว้แต่เดิม ๒ เรื่องว่าเป็นของอาหรับ เช่น เรื่องมหาติม ตรงกับเรื่องฮาติมเตย ของอาหรับ อันเป็นนิยายเรื่องใหญ่แตกเรื่องย่อยอย่างชะนิดเรื่อง นนทุกปกิรณัม ลางนิยายที่มีอยู่ในนั้น กล่าวไปถึงแดนทางอาเซียกลาง ตลอดไปถึงจีนก็มี ข้าพระ/*292พุทธเจ้าจะต้องเพียรอ่านอีกสักครั้ง เพราะยังไม่สิ้นสงสัยในเรื่องที่มาของการแต่งศพนั่ง เรื่องนิยายเป็นอย่างเดียวกับภาษา ถ่ายเทยืมกันไปได้ไกล ไปถึงไหนก็กลายเรื่องกลายชื่อ จนลางเรื่องผิดออกไปมาก ฝรั่งถือว่า การศึกษาเรื่องนิยายเป็นวิชาสาขาหนึ่ง เพราะส่องให้ทราบความคิดเห็นและขนบธรรมเนียมของคนโบราณ ตลอดจนที่ชาติต่าง ๆ ติดต่อกัน แม้แต่ประวัติพระสิทธารถ ก็ยังกลายไปเป็นประวัติของนักบุญโยสฝัดในศาสนาคฤสตังได้
พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ข้าพระพุทธเจ้าไปเข้าใจแต่เรื่องเสด็จออกประภาษราชการถ่ายเดียว หาได้เฉลียวนึกถึงคำวินิจฉัยไม่ การเสด็จออกประภาษราชการ ก็รวมถึงทรงชำระความด้วย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เดิมจะไม่ได้ยกพื้นเหมือนอย่างพระที่นั่ง จึงได้เรียกว่า โรง
ที่ทรงสันนิษฐานว่า คาด เดิมจะใช้คำว่า เกี๊ยว ตรงกับที่ใช้อยู่ในโคลงแช่งน้ำ ที่ว่า เอาเงือกเกี้ยวข้าง ในภาษาอาหมมีคำว่า คาดผูก แปลว่า เอาสัตว์เข้าเทียม และ กิว ว่าล้อมให้รอบ ไทยขาว คาด และคำว่า ผูก ว่า ทำให้ติดต่อ มัด พัน เช่น คาดขอบด้ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าผูกมัดพุง ก็เป็น คาดพุง ได้ ผูกมัดหมัดให้แน่น ก็เป็น คาดหมัด ถ้าเป็นแต่พันไว้รอบพออยู่หรือเพียงแก่เกี่ยวไว้ ก็เป็น เกี่ยวพุง ขัด ขัน คัด คาด คั้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นพวกเดียวกัน
ระนาด ข้าพระพุทธเจ้าลองเก็บคำที่ใกล้เคียงดู มี ระนาด ระนาด ระเนน = ล้มกันเป็นแถว ระนาว = เป็นแถว ระเนียด = เสาตั้งเรียงกัน? ระแนง = ไม้พาดเรียงกันเป็นแถว ระเบียง = เรียงราย ระเบียบ = เป็นแถวเป็นแนวเรียบร้อย สายระยาง ระโยง ระเดียง คำเหล่านี้มี ระ อยู่หน้าและมีความไปในทางว่าเป็นแถว แนว ทุกคำ ระ น่าจะหดหรือเสียงกร่อนมาจาก ราว ซึ่งแปลว่า แถว แนว ในภาษาอาหม ยาง แปลว่า แถว ราว แปลว่า ที่สำหรับเกาะยึด อย่างราวลูกกรง ระยาง น่าจะเป็นคำซ้อนของ/*293ราวยาง แปลความเดียวกัน ถ้า ระ มาจาก ราว แล้ว นาดก็มีคำที่ใกล้กัน ก็คือ (ด-ล-น) ดาด ลาด ระนาด อาจแปลว่า สิ่งที่ปูลาดหรือขึงเป็นราวเป็นแถว
ทวาราวดี ทรงเห็นว่า จะตั้งขึ้นเมื่อขุดคลองขื่อน่าแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าสมเหตุผล แล้วยังได้ชื่อเมืองของพระกฤษณเข้ามาต่อกับชื่อเมืองอโยธยาของพระรามด้วยอีกชั้นหนึ่ง เพราะพระนารายณ์อวตารสองปางนี้ เป็นขึ้นชื่อฦๅนามมากกว่าปางอื่น
มหาดไทย และ กลาโหม ข้าพระพุทธเจ้าจนปัญญา แต่เมื่อมีอะไรมากระทบขึ้น ก็ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าอดคิดไม่ได้ ที่ตรัสถึงเรื่องตำแหน่งศักดินา พลเรือน และทหาร ตั้งขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ข้าพระพุทธเจ้านึกขึ้นมาได้ว่า เมื่อสักสองเดือนที่ล่วงมานี้ นายบูรเนบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า ตำแหน่งศักดินาที่ว่าตั้งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถน่าสงสัย เพราะในบาญแผนกก็กล่าวแต่ตำแหน่งศักดินาพระราชวงศ์และท้าวนาง และพระสนมเท่านั้น พอหมดตอนนี้ ก็กล่าวถึงศักดินาเจ้าพญาจักรี ฯ ต่อเป็นลำดับไป ดูประหนึ่งว่าเอาเข้ามาต่อกันเฉย ๆ ไม่มีอะไรบอกให้ทราบว่าทรงตั้งศักดินาข้าราชการด้วย จะเป็นการเติมขึ้นภายหลัง ซึ่งนายบูรเนว่า ได้มีผู้ค้นพบแล้ว แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทันจะได้ซักไซ้ไล่เลียงให้ตลอด เพราะนายบูรเนมีธุระจะต้องเข้าสอนหนังสือ แต่นั้นก็ไม่ได้พบกัน
เรื่องนกหัสดีลึงค์ ที่ทรงพระเมตตาประทานอธิบาย เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเพลิน และได้ความรู้กว้างขวางออกไปอีก หัสดิน กับ หัสดีลึงค์ ผู้รู้ภาษาบาลีมีคำว่า หตฺถิลิงฺคสกฺโณ แปลว่านกมีเพศเหมือนช้าง
เมืองอุตตรกุรุ ทรงคิดเห็นว่าคงจะเป็นบ้านเมืองแห่งหมู่มนุษย์นี้เอง พระดำริห์นี้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องเป็นที่สุด ในวรรณคดีอินเดียกล่าว/*294ถึงเมืองกุรุเป็นสองแห่ง คือ อุตตรกุรุ และ ทักขิณกุรุ กุรุหลังได้แก่แคว้นกุรุ ของพวกกษัตริย์ปาณฑว ดังที่ตรัส ส่วนกุรุแรกมีกล่าวอยู่ในคัมภีร์พระเวทและคัมภีร์พราหมณะว่า อยู่ที่ไหนแห่งหนึ่งทางแคว้นกาษมีรหรือแคชเมีย คิดด้วยเกล้าฯ ว่าอุตตรกุรุ ควรจะอยู่เหนือของทักขิณกุรุ แต่เหนือแคว้นนั้นก็เป็นเขาหิมาลัย ที่เขาสันนิษฐานว่าอยู่แถวกาษมีร ก็คงจะถือเอาเหตุที่ว่า ในพระเวทมีกล่าวถึงแคว้นกุรุ ๆ จะต้องอยู่ทางตกเหนือของอินเดีย เพราะชาวอริยกะสมัยพระเวทยังไม่ยกลงมาถึงมัธยมประเทศ คงอยู่แถวลุ่มน้ำสินธุเป็นอย่างมาก ต่อเมื่อลงมาถึงมัธยมประเทศแล้ว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คงจะเอาชื่อกุรุเดิมมาตั้งให้ใหม่ในมัธยมประเทศ จึงได้เกิดเป็นกุรุเหนือและใต้ โดยเหตุที่ อุตตรกุรุ เป็นแดนซึ่งยังไม่ทราบกันได้แน่ จึงมีนักปราชญ์สันนิษฐานเป็นต่าง ๆ กัน คนหนึ่งว่าอุตตรกุรุเป็นดินแดนตอนเหนือของหูณเทศ หรือประเทศของชาติฮั่น ซึ่งอยู่ทางปาญจัป มีเมืองศากลเป็นราชธานี เป็นเมืองเดียวกับสาคลของพระเจ้ามิลินท์ และกล่าวต่อไปว่าอุตตรกุรุนั้น เดิมหมายเอาประเทศต่างๆ ที่อยู่พ้นเขาหิมาลัยขึ้นไป อีกคนหนึ่งว่า อุตตรกุรุ ได้แก่ธิเบต ที่ว่าเป็นแดนแถวเขาคุนหลุนก็มี เป็นแคว้นเตอรกิสตานก็มี และว่าประเทศเกาหลี หรือโคเรีย ก็มีเค้าเป็นคำเดียวกับ กุรุ (พวกตาด ในทางรูปภาษาฝรั่ง แบ่งออกเป็น ๓ พวก คือ ๑ ฟินแลนด์ แลปแลนด์ เอสโทเนีย ฮังการี ฯลฯ ๒ ตาดตะวันตก ได้แก่ ฮั่น ตุรกี มงกล ฯลฯ และ ๓ ตาดตะวันออก ได้แก่ แมนจู เกาหลี และ ญี่ปุ่น) ตามข้อความที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ คงได้ความรวม ๆ ว่า อุตตรกรุ คือดินแดนที่อยู่ถัดเขาหิมาลัยขึ้นไป ซึ่งเป็นที่อยู่ของชาติตาด ที่ในไตรภูมิว่า ชาวอุตตรกรุ ใช้ผ้าแดงห่อศพเอาไปทั้งให้นกหัสดินคาบเอาไป ทำให้ข้าพระพุทธเจ้ากลับนึกไปถึงวิธีปลงศพของชาวธิเบต ซึ่งนำศพไปทั้งไว้ให้แร้งกิน ว่าเป็นวิธีปลงศพที่เป็นสามัญของชาวธิเบต ข้าพระพุทธเจ้าจึงค้นดูในหนังสือที่ว่าด้วยธิเบตว่าเขาใช้ผ้าสีอะไรห่อศพ ก็ได้ความแต่ว่า เขาใช้ผ้าขาวคลุม /*295แล้วห่อเฝือกนำไปให้แร้งกิน ที่ชาวธิเบตปลงศพโดยวิธีทิ้งให้แร้งกิน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเกิดจากความจำเป็น เพราะแผ่นดินเป็นหินหรือดินแข็งส่วนมาก ฟืนสำหรับเผาก็หายาก ส่วนใช้ผ้าขาวคลุมศพผิดกับของชาวอุตตรกุรุก็ไม่แปลก อาจเป็นเรื่องแก้ไขขึ้นทีหลังก็ได้ ถ้าจะเทียบแร้งกับนกหัสดินของอุตตรกุรุก็ใกล้กันมาก
เรื่องมหาทวีปทั้ง ๔ ของไตรภูมิ ทวีปบุพพวิเทห และอมรโคยาน ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่พบว่ามีใครสันนิษฐาน แต่เมื่อเอาไปเปรียบเทียบกันในคัมภีร์ปุรานของพราหมณ์ก็ผิดกับของพุทธ ของพราหมณ์เป็นทวีปชมพูทวีป อยู่กลาง ถัดไปโดยลำดับก็มีทวีป ปลักษ ศาลมลิ เกราญจ ศัก และ ปุษกร แต่ละทวีปมีทะเลล้อมโดยลำดับ เป็นทะเลน้ำเค็ม น้ำอ้อย เหล้า เนยใส เนยข้น น้ำนม และน้ำจืด เขาสุเมรุอยู่ใจกลางชมพูทวีป ผิดกับในไตรภูมิ ที่ว่าเขาสุเมรุอยู่ท่ามกลางจักรวาฬ เรื่องทวีปทั้ง ๗ ของพราหมณ์ ได้เคยมีนักปราชญ์ชาวอินเดียหยิบยกขึ้นวินิจฉัยว่าอยู่ที่ไหน แต่ก็เป็นเรื่องที่ยังตกอยู่ในการสันนิษฐาน อย่างเดียวกับชะวาอยู่ที่ไหน ดังได้กราบทูลไปแล้ว เรื่องปากสัตว์ที่เป็นต้นทางแห่งแม่น้ำสำคัญในอินเดีย ไตรภูมิกับของพราหมณ์ก็ผิดกัน ในไตรภูมิว่าด้านตะวันออกของสระอโนดาดเป็น ปากสีห์ ของพราหมณ์เป็นคอม้า ว่าเป็นยอดน้ำพรหมบุตรด้านใต้ว่าปากโค ของพราหมณ์ว่าปากนกยูง เป็นยอดน้ำกรรณลิ ไตรภูมิเป็นคงคา ด้านตะวันตกปากม้า ของพราหมณ์เป็นโค ว่าเป็นยอดน้ำศตทรุ ไตรภูมิว่าสินธุ ด้านเหนือปากช้าง ของพราหมณ์ว่าปากสีห์ เป็นยอดน้ำสินธุ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นปากสัตว์ทั้ง ๔ ที่นาคเบียนนครวัด แต่ไม่ได้เฉลียวนึกถึงข้อแตกต่างกันนี้ ว่าของเขมรโบราณจะเหมือนพราหมณ์หรือพุทธ
เพื่อนของข้าพระพุทธเจ้าคนหนึ่ง ถามข้าพระพุทธเจ้าว่า โคลง กลอน ร่าย และ ลิลิต เป็นภาษาอะไร และแปลว่าอะไร เขาว่าโคลง/*296เห็นจะเก่ากว่าเพื่อน เพราะใช้คำ เช่น กู พู้น ไซ้ ลี้ เมือ ข้อย และนิยมระดับเสียงเอก โท ส่วนลิลิตอาจมาจาก ลลิต ในสํสกฤต ซึ่งแปลว่า งาม ร่าย ก็มีคำใช้ในภาษา เช่น ร่ายมนต์ รำร่าย ร่ายร้อง แต่ก็แปลไม่ได้ความชัดตามลำพัง ในอาหมมีคำ ไร หรือ ราย แปลว่า ส่องแสง รุ่งเรือง โค้ง ออกไป ร้าย คำแปลคำแรกพอเทียบกันได้กับ ลลิต ที่แปลว่า งาม ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นคำในภาษาไทยถิ่นต่างๆ ก็ไม่พบคำเหล่านี้ ไทยลางถิ่นใช้เป็นอย่างจีน ลางถิ่นก็อ่านตีความไม่ออก ห่างไกลจากที่จะเดาได้ ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เพื่อทราบเกล้า ฯ คำเหล่านี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*297ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๘ กุมภาพันธ์ ได้รับแล้ว จะตอบลางข้อต่อไปนี้
คำ ตะกอน มีเพื่อนอยู่ที่ ขี้ตะกอน อันอยู่ในน้ำ ตามคำเพื่อนนั้น ก็ส่องให้เห็นว่า คำ ตะกอน ในชื่อ เชิงตะกอน หมายความถึงผงสกปรก คือ ขึ้เท่า คำ เชิงตะกอน ก็ตรงกับ ฐานเผา
ท่านจะต้องทำความเข้าใจแยกออกเปนสองภาค ตามที่เปนอยู่บัดนี้ คือ ที่เผาภาคหนึ่ง กับหลังคาครอบที่เผาอีกภาคหนึ่ง ที่เผานั้น ร้านม้า ฐานเผา ตารางเชิงตะกอน จิตกาธาร อะไรเหล่านี้เปนสิ่งเดียวกันภาคหนึ่ง หมายถึงกองฟืน หากยักเรียกไปต่าง ๆ กลายเปนยศ กับหลังคาครอบที่เผาอีกภาคหนึ่ง ท่านเข้าใจว่าหลังคาแบนเปน ปรำ หลังคาอย่างใดๆ แต่ปลูกโดดเดี่ยวเปน โรงทึม และถ้ามีอะไรล้อมก็เปน เมรุ นั่นเปนถูกแล้วตามลักษณ แต่คำเหล่านั้นมากลับกลายใช้กันเปนยศไปเสียแล้ว จะเรียกตามลักษณก็ขัดข้อง เช่นประเพณีแห่งพระบรมศพ เคยทำพระจิตกาธารตั้งในพระเมรุทอง และพระเมรุทองอยู่ในพระเมรุใหญ่อีกทีหนึ่ง เข้าใจว่าเพื่อกันแดดฝนไม่ให้ทำอันตรายแก่พระเมรุทองเสียไป ที่จริงพระเมรุทองนั้นแหละคือพระเมรุ มาเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสสั่งไว้ว่า พระบรมศพแห่งพระองค์ไม่ต้องทำพระเมรุใหญ่ ให้ทำแต่พระเมรุทอง โดยพระราชดำรัสสั่งเช่นนั้นก็เพื่อจะตัดการใช้จ่ายให้น้อยลง และไม่ให้เปลืองแรงแก่ผู้คนด้วย ครั้นถึงงานพระบรมศพเข้าจริงก็ได้ปฏิบัติกันตามพระราชดำรัสสั่ง แล้วเปนธรรมเนียมทำต่อมา ถึงครั้งพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วย ก็การที่/*298มีแต่เมรุทองไม่มีอะไรล้อมนั้น จะเรียกตามลักษณะว่า พระโรงทึมทอง เห็นจะขัดข้องเปนไปไม่ได้ ต้องเรียกไปตามยศตามสมัยที่คนทั้งหลายเขาเรียกกัน คำว่า โรงทึม ต้องปล่อยให้ตายหายสูญไป อย่าลืมว่าที่เราพูดกันถึงอะไรเปนอะไรนั้นเปนพูดกันถึงมูลเหตุแห่งสิ่งนั้น แต่แล้วทีหลังคำเหล่านั้นเลื่อนมาเปนยศไปหมด จะหันกลับไปเรียกตามมูลเหตุเห็นจะขวางโลก
ขอบใจท่านที่บอกชี้แจงเพิ่มเติมไปให้ทราบว่า โรงทึมยอดธงเปนแบบทางกรุงเก่านี้เอง ไม่ใช่ทางอีศาน ทำความเข้าใจให้แก่ฉันชัดขึ้น แต่เห็นว่า แม้เมรุทางอีศานจะทำยอดเปนธง ก็จะเปนไรไป ดูเปนประเพณีที่ดีอยู่
ตูบ ที่ฉันเคยทราบว่าเปนปะทุนนั้น ลางทีเขาถือเอาปะทุนเรืออันหนึ่ง ซึ่งยกขึ้นจากเรือด้วยไม่ต้องการแล้วมาใช้ก็เปนได้ อย่างไรก็ดี การทำตูบก็คือทำห้องอย่างหนึ่งซึ่งจะทำอย่างไรก็ได้สุดแต่จะสดวก จะถือเอาเปนหลักหาได้ไม่ หลักอยู่ที่แคบเล็กนั้นเปนแน่นอน อันการทำอะไรที่เปนปะทุนนั้นเห็นจะมีหลัก ฉันเคยได้ยินชาวโคราชเขากล่าวโทษชาวบางกอก ที่ไปให้อย่างการแก้ปะทุนเกวียนเปนเก๋งอย่างรถเก๋งในกรุงเทพ ฯ เขาว่าไปเข้าบุกป่าก็พังหมด เหตุที่เกวียนทำปะทุนนั้นก็เพื่อจะฝ่าแขนงไม้ให้ลัดลู่ไปได้ คิดดูก็เห็นจริง สิ่งที่ทำเปนปะทุนมี เกวียน กูบช้าง เรือ ก็ล้วนแต่เปนสิ่งเดินทาง ที่ระรานกับแขนงไม้ทั้งนั้น อันคำอะไรที่ผิดแผกกันไปแต่ความลงกันนั้น ย่อมเปนไปด้วยเหตุหลายอย่าง มีเสียงซึ่งมาต่างถิ่นมากกว่าอื่น ที่แต่งแก้ในถิ่นเดียวกันก็มี เช่น เอา กะ เปน กระ เอา กระ เปน กรร เปนต้น แต่ก็แก้กันไปด้วยความเข้าใจผิดเปนพื้น ไม่ได้ตั้งใจจะผูกแก้ให้ต่างกัน
ภาษาอริยก เดิมมีสระน้อยนั้นเปนแน่ ดั่งเช่นฉันได้เล่าให้ท่านฟังแล้วในเรื่องสลิล ที่มีสระมากออกไปนั้นเกิดเติมเข้าทีหลัง
คำ อรชร มาแต่ อุชุ นั้นสงสัย ไม่สู้ลงใจเชื่อ
/*299เรื่องแต่งศพนอนใส่หีบ กับ แต่งศพนั่งใส่โกศ เชื่อว่าประเพณีทางเมืองเราแต่งนอนใส่หีบมาก่อน แต่งนั่งใส่โกศมาทีหลัง คิดว่าแน่ที่อ่านหนังสือเก่าก็พบแต่ใส่หีบ และที่ใส่โกศก็ถือกันว่าเป็นศักดิสูง จึงสันนิษฐานว่าใส่โกศเปนของมาทีหลัง แต่เปนปริศนาอยู่ทีว่ามาเมื่อไร จำอย่างใครมา ซึ่งเปนทางต้องการรู้อยู่บัดนี้
ข้อที่ว่าการประจุอังคารในสถูปเปนแบบไทย การลอยอังคารเปนแบบพราหมณ์นั้น เห็นว่าพูดถูก แบบลอยอังคารนั้นคิดลากเอาไปเข้าแบบเผาศพแล้วกวาดอังคารลงแม่น้ำคงคา อย่างที่ทำกันอยู่ในอินเดีย ขอให้ท่านสังเกตชื่อวัดปทุมคงคา จะเปนตั้งใจลากเอาแม่น้ำที่ตรงลอยอังคารหน้าวัดนั้นให้เปนแม่น้ำคงคาไปหรือไม่
ร่ายต้นเรื่องพระลอ อันมีคำ รอนลาวกาว เปนอาทินั้น เขาแต่งสรรเสริญไทยว่าชนะลาวต่างหาก เรื่องพระลอ เปนเรื่องในท้องถิ่น จะมีมาแต่เก่าก่อนเมื่อไรก็ได้ เขาจะเก็บเอาเรื่องบรมสมกัลป์มาแต่งก็จะเปนไรไป ไม่เห็นจะเกี่ยวข้องอะไรกับร่ายเบื้องต้นซึ่งแต่งปะหน้าไว้เลย คำในเรื่องพระลอที่ว่า จบเสร็จมหาราชเจ้า นิพนธ์ คิดว่าเติมต่อเข้าทีหลัง เปนการคาดคิดของผู้เขียน ว่าใครเปนผู้แต่ง คำ มหาราชเจ้า จะหมายถึงใครก็ไม่ทราบ แต่ที่ว่าเปนพระเจ้าแผ่นดินไม่ใช่คนสามัญ ดูก็ชอบกลหนักหนา ถ้าแต่งอะไรเปนลิลิตแล้ว ขึ้นต้นจะต้องกล่าวชมเมือง ถ้าแต่งเปนฉันท์แล้ว ขึ้นต้นจะต้องไหว้เทวดา ทำไมจึ่งเปนเช่นนั้น พิจารณาก็ไม่เห็นมีจำเปนอย่างไร นอกจากเอาอย่างกันเปนแฟแช่นเท่านั้นเอง อันคำฉันท์นั้นไม่ควรแก่จะนำมาใช้ในภาษาไทยเลย
ท่านถามถึง โคลง กลอน ร่าย ลิลิต ในทางที่จะแปลเอาความนั้นขัดข้อง โคลง ถ้าแปลก็ว่าโยกเยก ไม่ได้เรื่องอะไร มาแผลงกันเปนครโลง ก็มี ครรโลง ก็มี ก็ไม่ได้ความอะไรทั้งนั้น ฉันคิดเห็นแต่ว่า โคลง ที่จะใช้เปนบทร้องจึงมีที่บังคับเอกโทไว้ เพื่อไม่ให้ขัดกับเสียงเพลง แต่/*300สังเกตโคลงเก่า ๆ ก็ไม่สู้แน่ ที่ขาดเอกไปก็มี เช่นบาทสามแห่งโคลงบทหนึ่งในเรื่องพระลอว่า สองศรีสมบูรณบง กชมาศ กูเอย นั่นก็ไม่มีเอก กับที่โทเปนคำตายไปก็มี เช่นโคลงสุภาษิต เรียกเรื่องนั้นว่าอะไรก็ลืมเสียแล้ว ในบาทสองมีว่า สงฆ์สวดวินัยปัติ ปาติโมกข์ แต่ก็เปนคำที่เสียงต่ำเหมือนถูกโท ยิ่งสนับสนุนความเห็นที่ว่าเปนบทร้องหนักขึ้นเสียอีก กลอนถ้าจะเทียบกับคำที่มีใช้อยู่ก็เปนสลักขัดประตูหน้าต่าง ไม่ได้เรื่องอะไรอีก เหมือนกัน แต่ตามที่เข้าใจกันทั่วไปก็เป็นว่ามีคำคล้อง ร่าย ท่านเทียบว่าได้แก่ ราย คือ คำราย เห็นว่าถูกแล้ว ที่จริงกลอนหรือร่ายก็เปนอย่างเดียวกัน ลิลิต ท่านคิดว่ามาแต่ ลลิต นั้นงามแล้ว ลิลิต ก็คือแต่งโคลงกับร่ายปนกัน ไม่แปลกอะไรไป จะว่าที่แท้ในสี่ชื่อนั้นก็เปน โคลง กับ ร่าย สองอย่างเท่านั้น ส่วนที่ว่าอะไรมาแต่ไหน และอะไรมาก่อนมาหลังนั้นเอาไว้ให้คนชำนาญพงศาวดารเขาพูด
ท่านพูดถึงนิทานในเรื่อง ๑๒ เหลี่ยม ท่านจับได้ว่าเปนนิทานอารับ พอดีกันกับที่ฉันได้พระดำรัสชี้แจงของสมเด็จกรมพระยาดำรงมา ว่าได้เคยโปรดให้ศาสตราจารย์เซเดส์สอบนิทานในเรื่อง ๑๒ เหลี่ยมนั้น พบว่าพระนามพระเจ้าแผ่นดินในนิทานนั้น โดยมากต้องกันกับพระนามพระเจ้าแผ่นดินเปอเซีย และวงศ์กษัตริย์เปอเซียก็เคยครองอินเดียมาด้วย ฉันรู้มาอย่างไรก็บอกมาให้ท่านทราบอย่างนั้น เพื่อการพิจารณา อันนิทานในหนังสือใด ๆ จะถือว่านิทานเปนของประเทศไหน แล้วหนังสือจะเปนของประเทศนั้นไม่ได้ แท้จริงนิทานที่เอามาแต่งหนังสือใด ๆ ย่อมจะหยิบเอาที่ใกล้มือ ถ้าจะสังเกตแต่เพียงว่านิทานเปนของทางแขวงไหน ต้นหนังสือก็คงใกล้กันกับแขวงนั้นย่อมพอจะเปนได้อยู่ พระศพพระเจ้าเนาวสว่านที่กล่าวว่าตั้งเผยพระองค์อยู่นั้น มาต้องกันกับศพพระจีนพระญวนเข้าสมาธิตายที่เขาตั้งเผยไว้ ตามที่ท่านว่าเขาทำด้วยวิธีใดให้ศพแห้งไปฉนั้น
โรง มีความหมายว่าปลูกกับพื้นดิน เรือน มีความหมายว่ายกพื้นขึ้นสูง โรงที่เปนอย่างดีก็ถมพื้นสูงขึ้นนิดหนึ่งแต่พอกันน้ำไหลเข้าไปแฉะ /*301เหมือนพระที่นั่งอมรินทร์ก็ถมพื้นสูงขึ้นนิดหนึ่ง ขึ้นเพียงสองก้าวก็ถึงพื้น เขาว่าพระที่นั่งอมรินทร์นั้นเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๑ และที่ ๒ เปนเสาโปร่ง เพิ่งมาทำฝาขึ้นในรัชกาลที่ ๓ เขาว่าท้องพระโรงในประเทศอินเดียก็โปร่ง และมีพื้นเตี้ยๆเหมือนกัน
คาด กับ เกี้ยว ท่านสอบได้เปนมีความหมายว่าผูกเหมือนกัน ประกอบทั้งคำอื่นอีกด้วย ฉันก็พอใจแล้ว แต่คำ คาด ไม่เปนไปในความหมายว่าตี
รนาด ท่านวินิจฉัยว่าเปนของเรียงของลาด ฉันก็พอใจแล้วเหมือนกัน ทั้งทำให้สมนึกเข้าด้วยว่า รนาดปี่พาทย์นั้นได้ชื่อมาแต่รนาดเครื่องลาด มีที่จะทักอยู่นิดเดียวแต่ที่ท่านเข้าใจว่า ระแนงเปนอันเดียวกับกลอน แต่ที่จริงเปนของคนละอย่าง กลอนนั้นเขาพาดตั้งตามจันทัน ไม้ตัวที่ประกับไว้ตีนกลอน จึ่งเรียกว่า เชิงกลอน ส่วนรแนงนั้น เขาพาดยาวไปตามแป ทับบนกลอนอีกทีหนึ่ง เปนคนละทิศคนละทาง ไม่ใช่อันเดียวกัน รแนงก็สำหรับแต่หลังคามุงกระเบื้องเท่านั้น ถ้ามุงจากหรือมุงแฝกก็ไม่ต้องมีรแนง ใช้ผูกกับกลอนทีเดียว กลอนก็มีลักษณที่เรียงกันเปนแถวไปเหมือนกัน ลางทีคำว่ากลอนจะหมายเปรียบด้วยกลอนหลังคานั้นก็ได้ คือเปนคำเรียง ฉันลืมบอกแก่ท่านไปว่าฉันได้คำมาแต่พวกมอญ ว่าตะโพนมอญนั้นพวกมอญเขาเรียกว่า ปัตยา เขาอธิบายให้ฟังเสร็จว่า คือพาทย คำว่า พาทย เห็นว่าจะมาแต่ วาท คือ คำร้อง ร้องจะมาก่อนอื่นหมด สิ่งอื่นได้ชื่อตามหลังร้อง
คำ กลาโหม ซึ่งฉันว่าตั้งขึ้นในแผ่นดินพระบรมไตรโลกนารถนั้น ก็ว่าไปตามที่พบหนังสือครั้งนั้น แต่หนังสือนั้นจะเก็บความมาแต่ไหนอีกต่อหนึ่ง หรือใครจะเติมต่ออะไรเข้าอีกทีหลัง ก็ย่อมเปนได้ทั้งนั้น ฉันไม่เถียงเลย
ชื่อมหาทวีปในไตรภูมินั้นน่าสงสัย ชื่อ อุตตรกุร แปลว่าเหนือกุรุนั้นก็อันหนึ่งแล้ว ซ้ำมี บุพพวิเท่ห์ แปลว่า ตะวันออกแห่งวิเท่ห์ เข้าอีก/*302ด้วย ทางพราหมณ์ก็พูดไถลไปอีกทางหนึ่ง แบบไหนก็เปนคำกวีแต่งพูดเล่นตามสบายใจทั้งนั้น ใครไปหลงคิดตามเพื่อวินิจฉัยก็ทีจะเปนบ้า ที่เนียคเบียนในนครธม ฉันก็เคยไปดู ที่อาบน้ำสี่ทิศจำได้ว่ามีผิดจากหัวสี่สัตว์อยู่อย่างหนึ่งที่เปนหัวคน แต่จะแทนหัวสัตว์อะไร และทิศไหนเปนหัวอะไรนั้นจำไม่ได้
วิธีปลงศพด้วยเอาไปให้แร้งกิน นั้นติดจะไม่ประหลาด ศพพวกแขกฟาซีก็ทำอย่างนั้น แม้ป่าช้าในเมืองเราแต่แรกก็ทำศพเปนสามอย่าง คือเอาไปทิ้งแล้วแต่อะไรจะกินนั้นอย่างหนึ่ง เอาไปฝังอย่างหนึ่ง เอาไปเผาอย่างหนึ่ง ที่ป่าช้าวัดสระเกษมีแร้งมาอยู่ประจำทีเดียว แปลว่ามาคอยกินศพทิ้ง ประเพณีอย่างนี้เห็นจะเปนมาหลายประเทศ
ทีนี้เรื่องสวดมหาชัย ฉันเคยได้ยินว่ากรมหลวงวงษาทำบุญวันประสูติ สวดสองเตียง มหาชัย เตียงหนึ่ง อุณหิศวิชัย เตียงหนึ่ง อุณหิศวิชัยนั้นรู้ เพราะเคยได้เห็นหนังสือ แต่มหาชัยนั้นไม่รู้ เคยได้ฟังมาก่อนก็เปนสวดเล่น เขาตั้งต้นด้วย ชยันโต ว่าเปนคำท้ายของสูตมหาชัย แล้วร้อง ทัพใครยกมาเวลาดึก ต่อไปก็เล่นตลกหัวแหลกหัวแตกเอาแต่หัวเราะกันเท่านั้น ฟังไม่ได้เค้าในคัมภีร์ เห็นจะได้ฟังแต่เช่นนั้นมามากด้วยกัน จนครั้งหนึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงจัดคนที่เคยสวดมหาชัยตามคัมภีร์ เข้าไปสวดถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงฟังนิดหนึ่ง ฉันก็พลอยได้ฟังด้วย สังเกตว่า คำสวดเปนภาษาสํสกฤต จะเดินรูปเปนอย่างไรก็ไม่เข้าใจ ทั้งสงสัยด้วยว่าเปนภาษาสํสกฤตแล้วจะมาต่อกับ ชยันโต ซึ่งเปนภาษามคธได้อย่างไร ฉบับมหาชัยในหอสมุดมีหรือไม่ ถ้ามีท่านจะช่วยให้มหาบาเรียนเขาตรวจดูแล้วบอกไปให้ทราบได้ จะขอบใจเป็นอันมาก
<นริศ>
/*303กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ทรงพระเมตตาตรัสประทานข้อความรู้หลายอย่าง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยทราบเกล้า ฯ ทั้งนี้พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ในพจนานุกรมภาษามอญ-ไทย มีคำว่า ป้าด แปลว่า ระนาด (ฉะบับภาษาอังกฤษของหมอฮัลลิเด ว่าเครื่องดนตรี) บ้านโกนจอก ว่ากลองวง (ฉะบับภาษาอังกฤษของหมอฮัลลิเดว่า ฆ้องวง เห็นจะถูกเพราะกลอง มอญว่า พอม) ป้าดเกีย ว่า ระนาดแก้ว ป้าดตลา ว่า ระนาคนางหง ป้าดเม่ะสอนสาด ว่าระนาด ๕ อย่าง (ในฉะบับของหมอฮัลลิเดว่า มีกลองหน้าเดียว กลองสองหน้า กลองหนังทั้งตัว ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่ากลองชะนิดอะไร เครื่องเป่าและเครื่องตี) ป้าดเวิง ว่าระนาดวง ป้าดลาด ว่า ระนาดทองเหลือง ตามคำแปลเหล่านี้ คำป้าดในภาษามอญ น่าจะหมายถึงเครื่องดนตรีทั่วไป ในฉะบับของหมอฮัลลิเดว่า ป้าด มาแต่ วาทย ในสํสกฤต ข้าพระพุทธเจ้าเปิดดูคำว่า วาท ในพจนานุกรมสํสกฤตเป็นอังกฤษว่า ทำให้เกิดหรือเล่น เช่นเครื่องดนตรี ในพจนานุกรมศัพทศาสตรว่า วาทย หมายความถึงเครื่องดนตรีก็ได้ เปนอันแน่ว่า พาทย มาจากสํสกฤต แปลว่า เครื่องดนตรี แต่แปลกที่ของไทย ตามที่เข้าใจกันสามัญเรียก พาทย์ แต่เครื่องระนาด ส่วนของมอญตามตัวอย่างข้างบนนี้ใช้ ป้าด เรียกประกอบกับเครื่องดนตรีต่าง ๆ ได้ นอกจากเครื่องสาย
ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องแต่งศพนั่งของอินเดียในหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้คัดตัวอังกฤษและคำแปลเป็นภาษาไทยถวายมาในที่นี้ด้วย
/*304Of another form of burial that in a crouched or sitting position India supplied many examples. It has been supposed to symbolise the prenatal position in the womb, or more probably it is a survial of the binding of the corpse to prevent the ghost from walking. In later times it seems to have been regarded as honorific the chief being buried in the posture he occupies at the tribal fire, or the ascetic teacher as he addresses his pupils. Crooke’s page 129.
วิธีฝังอีกอย่างหนึ่ง มีตัวอย่างในประเทศอินเดียอยู่มาก คือให้ศพอยู่ในท่าคู้เข่าหรือในท่านั่ง เข้าใจกันว่า ที่ให้ศพอยู่ในท่าเช่นนั้น เป็นมีความหมายเหมือนกับท่าของทารกที่อยู่ในอุทร หรือลางทียิ่งกว่านี้ จะเป็นประเพณีที่เหลือสืบมาจากเรื่องมัดศพเพื่อไม่ให้เดินมาได้ ในกาลต่อมารุ่นหลัง ดูเหมือนจะถือว่าเป็นเกียรติยศที่จัดฝังผู้เป็นหัวหน้าในท่านั่ง เป็นอย่างนั่งอยู่ ณ ในพิธีกองกูณฑของโคตรชาติ หรือจัดฝังผู้เป็นอาจารย์นักบวชเป็นอย่างนั่งสอนศิษย์
ข้อความนี้ เป็นได้เพิ่มเติมขึ้นว่า การแต่งศพนั่งแก่ผู้เป็นประมุขของหมู่ในอินเดียก็มี แต่เป็นของรุ่นหลัง น่าเสียดายที่ในหนังสือเล่มนี้ไม่ได้กล่าวอะไรให้มากไปกว่านี้ เป็นแต่หมายเหตุให้ไปดูหนังสือ Primitive Rites of Disposal of The Dead With Special Refernce to India by W. Crooke และในเรื่อง Journal of Anthropological Institute เล่มที่ ๒๙ หน้า ๒๗๑ ซึ่งที่หอสมุดไม่มี เป็นอันได้ความว่าประเพณีแต่งศพนั่งที่กล่าวไว้ในหนังสือนี้ ใกล้เข้ามาทางของไทยอีกทางหนึ่ง เพราะใช้แต่งแก่ศพผู้เปนประมุขและเพื่อเป็นเกียรติยศและเป็นประเพณีที่เกิดรุ่นหลัง
พระยาเทวาธิราชบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ในพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนา ตอนอิเหนามาเยี่ยมศพพระอัยกา มีกล่าวถึงทักษิณพระศพ ข้าพระพุทธเจ้าพลิกดูเรื่องอิเหนาตอนที่กล่าวนี้ ก็พบกล่าวถึงคำว่าทักษิณศพอยู่ ๕-๖ แห่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คนเป็นเวียนศพซึ่งเป็นประ/*305ธาน เวียนขวาเห็นจะถูกต้อง เพราะเป็นการเวียนให้เกียรติยศแก่สิ่งที่เป็นประธาน ส่วนชักศพเวียนเชิงตะกอนเป็นเวียนซ้าย ให้กลับกับของคนเป็น แต่ไฉนเวียนสามหาบจึงเวียนซ้าย เพราะในการเวียนครั้งนี้ เป็นการเวียนให้เกียรติยศแก่อัฐิธาตุซึ่งเป็นประธานในการเวียน
เมื่อเช้าวันที่ ๒๒ มีพิธีหล่อพระพุทธสิหิงค์จำลองที่สนามพิพิธภัณฑ์แห่งชาติ ข้าพระพุทธเจ้าดูเครื่องบัตรพลีที่เขาตั้งสังเวยไว้บนสานเพียงตา มีอยู่สองสาน เป็นของโหรที่หนึ่ง ของช่างหล่อที่หนึ่ง ของโหรมีบายศรีปากชาม กรวยกลางใส่ข้าวสุกปากหม้อหยิบมือหนึ่ง ยอดเสียบฟองไข่ เป็ดต้มสุกแล้ว นอกนั้นมีบายศรีนมแมว ๓ อัน บนยอดเสียบดอกมลิและมีรูปแมงดา ๓ ใบ และมีกล้วยน้ำวางไว้ผลหนึ่ง ข้าง ๆ ชามบายศรีมีมะพร้าวอ่อนผลหนึ่งเฉือนเปลือกนอกแต่ไม่เฉาะปาก มีกล้วยน้ำใส่พานหวี ๑ กับธูปและเทียน สิ่งเหล่านี้ตั้งไว้ชั้นบนของสานเพียงตา ส่วนชั้นล่างเป็นถาดใส่หัวหมูต้มสุกแล้ว พร้อมทั้งหางและขาสับเป็นท่อนๆ วางไว้ด้วย และมีพริกแดงประดับ ส่วนของช่างหล่อ เอาหัวหมูใส่ถาดวางไว้ชั้นบนของสาน ส่วนชั้นล่างวางบายศรีปากชาม เป็นการกลับกัน มีผิดกับของโหรที่มีกล้วยน้ำบิเป็นสามชิ้นใส่ไว้ในชามบายศรีด้วย ส่วนกล้วยน้ำทั้งหวีไม่มี แต่มะพร้าวอ่อนเฉือนเปลือกนอกและเฉาะปาก นอกนี้มีขันน้ำมนต์ติดเทียนและธูป มีธูปห่อหนึ่ง เหตุที่วางถาดหัวหมูผิดชั้นกัน เห็นจะเป็นเพราะขนาดถาดของช่างหล่อโตกว่าที่จะวางได้บนชั้นล่างได้สะดวก จึงได้เอายักเอาไว้ชั้นบนเสีย ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้า ฯ มา ในชามบายศรีมีแตงกวาสามชิ้น กล้วยน้ำสามชิ้น แต่ที่ทำครั้งนี้ แตงกวาไม่มี กล้วยน้ำก็เอาวางไว้ทั้งผลหรือบิออกเป็นสามก้อน เห็นจะเป็นการทำเลือนไปเสียแล้ว ทำไมจึงต้องมีกล้วยน้ำและแตงกวา คิดด้วยเกล้า ฯ ก็ไม่เห็นเหตุ  เพราะแตงกวาและกล้วยน้ำก็ไม่ใช่เป็นอาหารตามปกติของไทย หรือเดิมจะเปนกล้วยน้ำว้า แต่ตกคำว่า ว้า เสีย จึงเหลือแต่กล้วยน้ำ ก็เข้าใจไปว่าเป็นกล้วยน้ำไทย ส่วนหัวหมู โหรบอกข้า/*306พระพุทธเจ้าว่าเป็นของที่พราหมณ์ชอบ ซึ่งเป็นอธิบายขอไปที อย่างเดียวกับที่มีผู้อธิบายไว้ในหนังสือเล่มหนึ่ง ว่าด้วยเรื่องหัวหมูบายศรี ว่าหัวหมูเป็นของประเสริฐ เปรียบเทียบด้วยพระอมตธรรมหรืออะไรอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเหลวไหลจึงไม่ได้เอาใจใส่กับคำอธิบายเหล่านั้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การพลีด้วยหัวหมูจะย่อมาจากหมูทั้งตัว จึงได้มีหางและขาไว้ด้วย อาจเป็นประเพณีสืบมาจากอีศานหรือพายัพก์ได้ เพราะชอบรับประทานเนื้อสุกร แม้แต่การเล่นที่เรียกกันว่าเสือกินวัว ก็เรียกว่า เสือกินหมู แต่ของอินเดียทางปัญจาปเรียกว่า เสือกินแพะ แสดงว่าต่างถิ่นมีสัตว์เลี้ยงอะไรดกดื่น ก็เอาสัตว์ชะนิดนั้นมาเรียก เรื่องสังเวยด้วยหัวหมูก็อาจมีเค้าอย่างเดียวกัน
เรืองปรำครอบเชิงตะกอนเผาศพ ข้าพระพุทธเจ้าสอบลักษณะที่ทำในชนบทลางแห่งว่าทำเป็นรูป ๔ เหลี่ยมผืนผ้ามี ๖ เสา ลางแห่งทำเป็น ๔ เหลี่ยมจัตุรัสมี ๖ เสาเหมือนกัน แต่มีขนาดใหญ่ ซึ่งเมื่อวางโลงบนเชิงตะกอนแล้ว หัวและท้ายโลงไม่ยื่นเลยออกมานอกเชิงตะกอนเหมือนที่ทำกันในกรุงเทพ ฯ เวลานี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เชิงตะกอนที่ทำในกรุงเทพ ฯ จะย่นลงมาจนวางโลงไม่ได้ตลอด คงเกิดจากจะกะเบียดกะเสียนเรื่องทำเชิงตะกอน แม้ย่อเชิงตะกอนลงมาแล้ว ก็ได้ทราบเกล้า ฯ ว่า แต่ก่อนนี้ยังตั้งเสาปรำเป็น ๖ เสา เพิ่งจะมาเป็น ๔ เสาในเวลาไม่สู้ช้านี้เอง
ในการชำระปทานุกรม ถึงอักษร ซ เกิดมีขัดข้องกันด้วยคำที่ขึ้นต้นด้วย ซ ผันด้วยไม้เอก และ ส ผันด้วยไม้โทเช่น ซ่อม และ ส้อม ซ่อง และ ส้อง ควรจะใช้ ซ หรือ ส กรรมการลางท่านอธิบายว่าที่ถือเป็นหลักมาแล้ว คือถ้าเป็นกิริยาใช้พวกอักษรต่ำ ถ้าเป็นอักษรสูงใช้ที่เป็นนาม เช่น ซ่อมแซม ช้อนส้อม เป็นต้น แต่ครั้นถึงลางคำก็ถือหลักนี้ไม่ได้ทีเดียว เช่น คอยท่า-ท่าน้ำ ข้าพระพุทธเจ้านึกแปลกใจว่า ที่คำซ้ำระดับเสียงกันมากคู่เช่นนี้ น่าจะมีเหตุอะไรมาก่อน ของเดิมจะมีระดับเสียง/*307ผิดกัน หากมาเลื่อนเสียงเหมือนกันในทีหลังก็ได้ เพราะไทยลางถิ่นเช่น อาหม ก็มีพยัญชนะแต่เสียงสูง พยัญชนะเสียงต่ำไม่มี แต่เมื่อออกเสียง อาจผิดระดับเสียงกันก็ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจดคำที่เป็นอักษรสูงและอักษรต่ำผันด้วยไม้โทและไม้เอก เลือกแต่ที่เห็นว่าจะเป็นคำไทยแท้ แล้วให้นายสุดอ่านออกเสียงดู คงได้ความว่า เสียง ข และ ค ตรงกันกับกรุงเทพ ฯ ถ้าเสียง ข่ และ ค่ ออกเสียงคล้ายเสียง ค แต่หางเสียงเป็นไม้ตรีนิดๆ ถ้าเสียง ข้ เป็น ข่ เสียง ค่ เป็น ข้ เป็นอย่างนี้ตลอดไปถึงพยัญชนะในวรรคอื่นที่เป็นอักษรสูงและต่ำ เมื่อเทียบคำว่า ถ้า-ท่าน้ำ-คอยท่า ก็เป็น ถ่า-ท๊าน้ำ-คอยท๊า เถ้าแก่ เป็น เถ่าแก๊ ส่วน ขี้เทา เป็น ขี่เท๊า หางเสียงเกือบเป็น เทา ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า ขี้เทา ที่ตรัสทักข้าพระพุทธเจ้ามา ถ้าถือเสียงอีศานเป็นแนวเทียบ คำที่ควรจะใช้เป็นอักษรสูงไม้โทหรืออักษรต่ำไม้เอก น่าจะถือเอาเสียงที่เขาอ่านเป็นเค้าเห็นจะได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศสอบสวนเสียงทางพายัพและไทยถิ่นอื่นๆ ในคำไทย ข้อน แปลว่า ตี เขียนในหนังสือวรรณคดีเป็น ข่อน ก็มี ตรงกับเสียงทางอีศาน ส่วน ค่อน ว่าเขาออกเสียงเป็น ค้อน ลางคำ เช่น เซ่นไหว้ เส้นสาย ทางอีศานออกเสียงเป็น เส่น ทั้งสองคำ หาได้ออกเสียงผิดกันเหมือนกับคู่อื่นไม่ เป็นเรื่องที่คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าสอบสวนให้ได้ตลอด จะพบอะไรแปลก ๆ อีกมาก
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายหนังสือมหาทิพมนต์ ซึ่งมีบทสวดมหาชัยอยู่ด้วย มาในซองนี้ด้วยเล่ม ๑
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*308กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายหนังสือ วิจารณ์เรื่องประเพณีทำศพ เล่ม ๑ มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ ความมุ่งหมายของข้าพระพุทธเจ้าจะรอเอาไว้ก่อน ยังไม่ตีพิมพ์เรื่องนี้จนกว่าจะได้ข้อความต่างๆ ทางจังหวัดต่าง ๆ ส่งมาให้ เพราะข้าพระพุทธเจ้าได้ขอร้องผู้รู้จักกันในหัวเมืองหลายคนให้ช่วยสืบสวน ยังไม่ทันจะได้มา บุตรสาวข้าพระพุทธเจ้าจะทำศพสามี มาเร่งเอาหนังสือเรื่องนี้จากข้าพระพุทธเจ้าในเวลากระทันหัน ข้าพระพุทธเจ้าจึงจัดแบ่งให้ตีพิมพ์ขึ้นพอให้ทันงาน เพราะยังไม่สู้เต็มใจจะให้ตีพิมพ์ทั้งหมด ด้วยยังขาดตกบกพร่องอยู่มาก การตีพิมพ์ครั้งนี้จึงเป็นเสมอต้นร่าง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจะส่งไปให้คนรู้จักในต่างจังหวัดถือเป็นแนวทางสำหรับสอบสวนต่อไป ที่ตีพิมพ์เป็นอักษรตัวโตและตัวเล็ก ความประสงค์จะให้ข้อความในอักษรตัวโตเป็นอย่างตัวคาถา ส่วนข้อความในอักษรตัวเล็ก เป็นอย่างอรรถกถา ครั้นตีพิมพ์ไปบ้างแล้วก็เห็นข้อบกพร่องที่แยกกันไม่ออก แต่ว่าตีพิมพ์ไปบ้างแล้วจึงต้องปล่อยไป ในเรื่องพิธีต่ออายุของภาคอีศานที่ทำไม้ค้ำโพ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเติมลงไปในเรื่อง ได้มีผู้บอกว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวใกล้จะเสด็จสวรรคต ก็ได้เคยทรงจัดให้มีขึ้น ว่ามีอยู่ในหมายรับสั่ง ข้าพระพุทธเจ้าค้นแล้วยังไม่พบ ข้าพระพุทธเจ้าได้นำข้อความต่าง ๆ ที่ทรงพระเมตตาประทานมาลงไว้ในหนังสือที่ตีพิมพ์หลายแห่ง ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง สุดแล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*309ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
เมื่อวันที่ ๒๑ นี้ ชายยาใจเอาหนังสือซึ่งท่านฝากไป ไปให้ ๒ ฉะบับ กับห่อ ๑ เปนร่างพจนานุกรมฉะบับที่ ๘ ฉะบับหนึ่ง กับหนังสือของท่านส่งสมุดเรื่องประเพณีทำศพฉะบับหนึ่ง พร้อมทั้งสมุดเรื่องนั้นด้วย ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
การตีพิมพ์หนังสือซึ่งไม่บริบูรณนั้นไม่เปนไร เขาทำกันมาถมไป เมื่อมีโอกาศตีพิมพ์ใหม่ ตามที่ได้ตกแต่งเพิ่มเติมแล้วก็ทำได้ไม่ขัดข้อง มีแต่ดีขึ้นเท่านั้น แต่ในสมุดที่ท่านให้ไป ฉันพูดอะไรแก่ท่านไม่ได้ ต้องอ่านให้ตลอดเสียก่อน ในการที่ฉันบอกอะไรแก่ท่าน จะเปนทางความคิดก็ดี เปนทางกระทำที่เปนมาแล้วจริงก็ดี ก็เพื่อให้ท่านทราบทั้งนั้น เมื่อท่านจะเก็บเอาไปกล่าว ฉันก็มีแต่ดีใจ ไม่มีความรังเกียจเลย
ในร่างพจนานุกรมฉะบับที่ ๘ พอดูก็เห็นคำ ฆาต มีแปลไว้ว่าตี เช่น ฆาตเภรี นึกก็ชอบใจ เพราะฉันได้คิดเช่นนั้นมาแล้ว แต่ที่เขียนหนังสือถึงท่านเมื่อคราวก่อน ไม่กล้าจะเขียนลงไป กลัวจะเปนลากเอาคำข้าวตัง เข้าไปสู่ภาษามคธ
<นริศ>
/*310กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเต็มตื้นในพระเมตตาปราณีเป็นล้นเกล้าฯ ที่ทรงพระกรุณาประทานความรู้ต่าง ๆ แก่ข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้า เหลือที่จะกราบทูลให้ทรงทราบได้
วันนี้ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเรื่องเบ็ดเตล็ดของอินเดียที่ฝรั่งรวบรวมไว้ย่อๆ เป็นอย่างเอนไซโคลปิเดีย เรียกชื่อว่า Things Indian พบเขากล่าวถึงอาวุธ และเกราะของอินเดียแห่งหนึ่งว่า ปืนไฟนั้นลางทีอินเดียจะได้มาทางอียิปต์ อียิปต์ได้มาจากนครเวนีสในปลายศตวรรษที่ ๑๔ หรือต้นศตวรรษที่ ๑๕ และอิทธิพลของเวนิสดูเหมือนจะมีมาถึงอินเดียในคำว่า Bundook ซึ่งใช้เป็นชื่อเรียกปืนคาบชุด (Matchlock gun) ของอินเดีย คำนี้มาจากชื่อของนครนั้น เมื่อข้าพระพุทธเจ้าอ่านถึงตรงนี้ ก็ผ่านไป แต่จะด้วยความใฝ่ฝันอยู่แล้วหรืออย่างไรไม่ทราบเกล้าฯ ย้อนกลับมาดูอีกครั้งหนึ่ง ก็เฉลียวนึกถึงคำว่า ปืนมณฑก ในภาษาไทย ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ไปสอบถามพนักงานพระแสงในสำนักพระราชวัง และสืบถามนายทหารเก่า ๆ ในกรมช่างแสง ก็ตอบว่าไม่เคยเห็น และไม่ทราบว่าปืนชะนิดไร ข้าพระพุทธเจ้าจึงค้นหาคำ บันดุก นี้ ในพจนานุกรมภาษาฮินดูสตานี เขาอธิบาย บันดุก ว่า ในภาษาฮินดูสตานีเขียนเป็น Bandūk มาจากภาษาอาหรับอีกต่อหนึ่ง หมายความถึงปืนคาบชุด บันดุก นี้ ถ้าเป็นพหูพจน์ใช้ว่า Banādik อันเป็นชื่อที่ชาวอาหรับเรียกผลไม้ filbert (เป็นผลไม้เปลือกแข็งปลายข้างหนึ่งแหลม) เหตุที่เรียกว่า บันดุก เพราะผลไม้นี้มาจากเมืองเวนิส (อาหรับเรียกว่า บันนาติก Venedig ในภาษาเยอรมัน) แล้วคำ บันดิก นี้ เลื่อนมาใช้แก่กระสุนสำหรับยิงจากหน้าไม้ เลื่อนมาอีกชั้นหนึ่ง ใช้เรียกแก่ตัวหน้าไม้ แล้วจึงเลื่อนมาใช้เรียกปืนไฟ /*311ในภาษาอาหรับมีคำว่า Al-Bandukāni แปลว่า ผู้ทรงหน้าไม้ อันเป็นพระนามหนึ่งของกาหลิบฮารุลอัลราสจิด เห็นจะตรงกับคำว่า พระทรงศร ใน อาหรับราตรี มีคำว่า Bandukdār แปลว่า นายแห่งปืนใหญ่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำ บันดุก ตกมาในภาษาไทย เขียนเป็น มณฑก ลากเสียงเข้าความให้แปลได้ จึงค้นหาที่มาไม่พบ ประกอบทั้งปืนมณฑก ภายหลังเรียก ปืนคาบชุด เลิกใช้คำว่า มณฑก (ซึ่งจะเป็นด้วยเหตุไรไม่ทราบเกล้า ฯ ) จึงทำให้หาตัวปืนมณฑกไม่ได้ ทั้งๆ ที่ยังมีซากปืนมณฑกเหลืออยู่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ปืนจ่ารงค์ ก็จะเป็นคำจำพวกเลื่อนมาอย่างปืนมณฑก แต่ข้าพระพุทธเจ้าพยายามค้นมานักแล้วก็ยังไม่พบ
ในหนังสือที่ว่าด้วยเรื่องเบ็ดเตล็ดของอินเดีย กล่าวไว้อีกแห่งหนึ่งว่า พรหมาศตร์ ไม่มีใครทราบว่าเป็นอาวุธอะไร เป็นแต่ในตำนานกล่าวว่า เป็นอาวุธที่มีอำนาจซึ่งเมื่อแผลงไปก็ย้อนกลับมาหาแหล่งเดิมได้ และว่าอาวุธอย่างนี้ พวกมรวารและพวกกัลลาร ซึ่งเป็นเชื้อชาติทมิฬ ยังใช้อยู่ทุกวันนี้ เป็นลักษณะเดียวกับอาวุธ บูมมารัง ของชาวเกาะออสเตรเลีย ทำให้นักปราชญ์ทางมนุษย์วิทยาเข้าใจว่า อินเดียภาคใต้กับออสเตรเลียอาจมีทางติดต่อกันในสมัยดึกดำบรรพ์ แต่ลางคนเห็นว่าจะเป็นต่างฝ่ายต่างคิดก็ได้ หากความคิดมาร่วมกัน
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องประเพณีเกี่ยวกับเกิด ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเขียนเสร็จแล้ว มาในซองนี้ด้วยฉะบับหนึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*312ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒ มีนาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
ท่านมีหนังสือไปให้ ๒ ฉะบับ ลงวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พร้อมทั้งหนังสืออื่นอีก ได้รับแล้ว จะรวมตอบในฉะบับเดียวนี้
ท่านส่งสมุดมหาทิพมนต์ไปให้อ่าน ดีเต็มที ขอบใจท่านเปนอันมาก ขออ่านให้ถ้วนถี่ก่อน แล้วจะส่งคืนมาทีหลัง
ป้าด ในภาษามอญที่สอบได้มา แน่ใจว่าเปนคำเดียวกับ ปัตยา พาทย วาทย นั้นเอง สิ่งใดที่ออกเสียงได้ ก็เปนพาทยได้ทั้งนั้น ขอให้ท่านเข้าใจไว้อีกอย่างหนึ่ง ว่าภาษามอญนอกกับมอญในนี้ไม่เหมือนกัน พวกมอญที่เขาไปเมืองมอญมา เขาว่าพูดเกือบไม่เข้าใจกัน ตามที่ว่านั้นก็เข้าใจได้ เพราะภาษาย่อมเดินเลื่อนไปเสมอ พวกมอญนอกกับมอญในนี้ต่างอยู่ไกลกัน คำจึงผิดกัน ตามพจนานุกรมของหมอฮัลลิเด ที่ว่ากลองหน้าเดียว กลองสองหน้า กลองหนังทั้งตัว เครื่องเป่า เครื่องตีนั้น เปน ปัญจตุริย ข้างอินเดียทีเดียว กลองหนังหน้าเดียวเรียก อาตต กลองหนังสองหน้าเรียก วิตต กลองหนังทั้งตัวเรียก อาตตวิตต เครื่องเป่าเรียก สุสิร เครื่องตีมีต้นว่าฉิ่งฉาบเรียก ฆน กลองหนังทั้งตัวฉันไม่เข้าใจเหมือนกัน เคยนึกคลุมเอาว่าเปนพวกตะโพนสองหน้าหรือเปิงมางอะไรพวกนั้น คำว่า รนาดแก้ว ก็สงสัย มีทั้งคำไทย คำมอญ คิดว่าจะไม่ใช่รนาดกระจก ด้วยแต่ก่อนกระจกหายาก แล้วจะเอากระจกมาทำเปนรนาดก็ทำยาก และถ้ามีอยู่ก็คงจะเหลือมาให้ได้เห็น แต่ไม่เห็นเลย กลัวจะเปนอื่น หากเรียกว่าแก้วเท่านั้น อาจเปนว่าของดีก็ได้
เรื่องแต่งศพนั่ง ท่านค้นได้มาใหม่นั้นสบใจเปนอันมาก ด้วยเปนแบบทางอินเดีย สมนึกที่ว่าเราคงได้ประเพณีทางอินเดียมา แม้/*313เครื่องแต่งศพนั่งของเราก็เปนภาษาอริยกอยู่มาก ย่อมเปนพยานอยู่ได้ดั่งได้เคยบอกแก่ท่านมาแล้ว ทั้งการแต่งศพนั่งก็ถือกันว่าเปนการกระทำอย่างสูง สมกับที่เราถือทำกันอยู่ด้วย ที่ว่าเปนประเพณีใหม่นั้นเปนของแน่ เพราะที่ปรากฏในเมืองเราก็ดูเปนว่ามีขึ้นทีหลัง
อิเหนาเวียนพระศพนั้นเปนเวียนเพื่อเคารพ ต้องเปนเวียนขวา ท่านวินิจฉัยถูกแล้ว แต่การเวียนสามหาบนั้นทำผิดด้วยความหลง ความจริงนั้นจัดของไปทำบุญเพื่อการรวมอังคารซึ่งเผาศพในป่าช้าฝังเสียในที่อันควร เปนการเดินจากบ้านเข้าป่าช้าลัดแลงไปเท่านั้น ท่านจะเห็นได้จากการที่เดินเวียนกันอยู่ บัดนี้มีกู่เรียกด้วย นันหมายความว่ากู่เรียกกันเพื่อไม่ให้หลงกันไป โดยที่ละเมาะพุ่มไม้ในป่าช้าจะบังตาเสีย ครั้นมาทำเมรุเผากันอย่างงดงามในสนาม ไม่มีท่าทีจะเดินลัดแลง จึงจัดเปนให้เดินเวียน เอาเวียนซ้ายขึ้นเปนหลัก แปลว่าเขลา
ตามที่ท่านได้สังเกตการพลี ในพิธีหล่อพระนั้น เปนการสังเกตปลายเหตุอย่างยับย่อย อันทำกันผิด ๆ ถูก ๆ มานานแล้ว กลัวจะไม่มีประโยชน์แก่การรู้ จึ่งจะลองบอกความเดิมโดยที่สังเกตเห็น ประกอบกับคิดเดาเอาด้วยดังต่อไปนี้ อันธรรมดาคนเราย่อมเชื่อผีกลัวผีกันอยู่ทั่วไป เมื่อจะทำอะไร กลัวผีจะมาขัดขวางให้ไม่สำเร็จ จึงจัดการให้กินเสียเปนสินบน เพื่อไม่ให้เข้าขัดขวาง ทางเมืองเรานี่ดีเสียอีก ที่พลีกันแต่งานมีฤกษ์ ส่วนทางชวานั้นแม้แต่ตั้งบ่อนชนไก่ อันไม่ใช่งานฤกษ์ ก็ตั้งสานพลีกันที่ในโรงบ่อน การทำสานนั้นสังเกตได้ว่าทำกันเปนสองอย่าง คือ สานชั่วคราว จะเรียกว่า สานเครื่องสด อย่างหนึ่ง กับสานประจำที่ จะเรียกว่า สานเครื่องแห้ง อีกอย่างหนึ่ง สานเครื่องสดนั้นเปนของทำขึ้นโดยปัจจุบัน ได้อะไรที่อยู่ใกล้มือก็เอามาผูกทำขึ้น เรียกกันว่า สานเพียงตา เห็นจะหมายว่าให้ทำสูงควรเปนที่เคารพเท่านั้น ตามที่โหรหรือช่างเขาทำด้วยไม้จริง ๆ ยกไปตั้ง ก็เปนการทำไว้เพื่อหยิบใช้ง่ายด้วยต้องใช้บ่อยๆ /*314ส่วนสานเครื่องแห้งนั้นเปนสานเจ้า ทำเอาอย่างดี ปลูกไว้ประจำที่ บรรดาสานอย่างใดก็ดี ย่อมทำพื้นเปนสองชั้นลดกันทั้งนั้น เข้าใจว่าพื้นชั้นบนตั้งใจให้เปนที่นั่งที่อยู่ของผี โดยสังเกตเห็นสานเครื่องแห้งเขาไว้เจว็จ จะมีหลังคาเปนรูปใด ๆ หรือเปนปรำหรือปักกลด หรือไม่มีสิ่งกันเบื้องบนอย่างไรเลยก็ได้ ส่วนพื้นชั้นลดนั่นแหละ สำหรับวางเครื่องพลี อันเครื่องพลีนั้นมีอยู่สองประเภท คือ เครื่องบูชาประเภทหนึ่ง มีดอกไม้ธูปเทียนหรือเครื่องหอมอย่างอื่นอีกด้วยก็ได้ กับเครื่องสังเวย คือ ของกิน อีกประเภทหนึ่ง มีหัวหมู บายศรี กล้วย อ้อย มะพร้าว น้ำตาลเปนต้น บายศรีก็คือกระทงของกิน หัวหมูก็คือหมูทั้งตัว ท่านคิดวินิจฉัยถูกแล้ว มาแต่ประเพณีบูชายัญทางอินเดีย แต่เปนธรรมดาที่หลอกผีนั้นง่าย ให้แต่หัวหางกับตีนสี่ซึ่งกินไม่ได้เท่านั้นก็พอแล้ว ส่วนตัวที่กินได้ ตัดเอาไปกินเสีย
นึกขำในใจที่ท่านก็ทราบว่าตารางเผาศพเดิมเปนหกเสา ในการที่มันมีหกเสานั้นแหละ มันฟ้องตัวเองอยู่ว่ามันเคยเปนสองห้อง ยาวรีเหมาะแก่หีบศพ ที่มาร่นปักเปนสี่เหลี่ยมนั้นสำหรับเผาศพโกศ แล้วที่พวกสัปเหร่อจะอวดเก่งว่าศพหีบเผาด้วยตารางสี่เหลี่ยมก็เผาได้ หีบจึงยื่นออกไปเยิ่นเย้ออยู่นอกตาราง ในการที่ตารางเหลี่ยมมีหกเสานั้น เห็นกันว่ามีเสามากเกะกะไป จึ่งแก้กันเสียให้เปนสี่เสา สี่เหลี่ยมหกเสานั้นไม่สมควรจริง แต่จะเปนพยานได้หรือไม่ ว่าศพหีบมีมาก่อน ศพโกศมีมาทีหลัง
ขัดข้องเรื่อง ซ ส ฉันก็เห็นขัน ไม่ใช่ความขัดข้องนั้นจะเพิ่งรู้สึกกันขึ้น รู้สึกกันมานานแล้ว อาจารย์ศรีสุนทร (น้อย) แต่งกลอนสอนเด็กไว้ เรียกชื่อว่าอะไรฉันก็เคลิบเคลิ้มไปเสียแล้ว จำได้แต่คำกลอนว่า หนึ่งซ่มส้มเซื่อเสื้อเหลือจะบอก ซ้ำ ทร อ่านเปนเสียง ซ ก็มีแถมเข้ามาด้วย ทำให้ยากยิ่งขึ้นไปอีก ในเรื่องนี้จะหวังเอาความเห็นฉันเข้าช่วยก็จะช่วยไม่ได้เลย เพราะความเห็นฉันดำเนินไปห่างไกลมาก คือเห็น/*315ว่าหนังสือไทยไม่ได้คิดขึ้นสำหรับภาษาไทย ไปเอาหนังสือขอมมาใช้เปนหลัก และหนังสือขอมเล่าก็ไม่ได้คิดขึ้นด้วยภาษาเขมร ไปยืมเอาหนังสือทางพวกอริยกมาใช้อีกต่อหนึ่ง เพราะเหตุดังนั้น หนังสือไทยจึงเขียนภาษาไทยไปไม่ได้ทั่วถึง ต้องเติมอะไรต่ออะไรเข้าอีก ในการเติมนั้นก็เห็นได้ว่า ไม่ใช่เติมด้วยตั้งใจจะให้เปนอักษรสูง กลาง ต่ำ แต่อย่างเดียว เติมเพราะขัดข้องอย่างอื่นก็มี เช่น ตัว ฟ ไม่มี จะเขียน ฟ้า ก็ไม่ได้ จึงต้องเติมตัว ฟ เข้า ส่วนตัว ฝ นั่นแหละเห็นได้แน่ว่าเติมเข้าเพื่อให้เปนอักษรสามหมู่จริง อันอักษรสามหมู่และวรรณยุตนั้น ก็เปนสิ่งประกอบกัน เห็นจะเปนข้อแก้ขัดข้องซึ่งสร้างขึ้นทีหลัง ติดจะคับแคบมาก สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณเคยตรัสว่า เสด็จไปนครศรีธรรมราช ได้ทรงฟังคนพูดเสียงไม่เหมือนชาวบางกอก แต่เมื่อเขาเขียนหนังสือมาถวายแล้วถูกทั้งนั้น ทำให้เกิดสงสัยในพระทัย จึงตรัสถามว่าเขาสังเกตอะไร เขาทูลว่าจำเท่านั้นเอง คำไหนชาวบางกอกเขาเขียนอย่างไรก็เขียนตามไป เปนเหตุให้ทรงพระดำริเห็นว่าที่เราเขียนกันอยู่นั้น เปนเสียงชาวบางกอกเท่านั้นเอง ไม่ใช่เปนภาษาทั่วไปทั้งพระราชอาณาเขตต์ ในเรื่องตัว ซ นั้น ฉันได้เคยเขียนความเห็นมาให้ท่านคราวหนึ่งแล้ว พร้อมทั้งตัว ฮ ด้วย เห็นไม่ได้ตั้งใจจะจัดให้เปนอักษรต่ำ กรรมการจะจัดขึ้นอย่างไรก็ได้โดยใจ ฉันก็คอยอยู่แต่ที่จะทำตามเท่านั้นเอง
ชื่อชะนิดปืนต่าง ๆ เช่น จ่ารงค์มณฑก นกคุ่ม ขานกยาง อะไรเหล่านั้น ฉันได้เอาใจใส่ใคร่จะรู้ ได้สืบสวนถามผู้ที่ควรรู้ก็ไม่รู้ มาท่านได้บอกถึง ปืนบาเหรี่ยม ก่อน แล้วบอกถึง ปืนมณฑก เข้าครั้งนี้อีก เห็นเข้าทีมาก จะถูกหรือไม่ถูกก็จะจำไว้เพื่อสอบสวนต่อไปในภายหน้า ชื่ออะไรที่เปนคำโบราณนั้นมีมาก เช่นพวกช้าง ค่ายคำ พังคา โคด แล่น โจม ทัพ อะไรเหล่านี้เปนต้น ไม่ทราบแน่ว่าอะไรต่ออะไรเกือบสิ้น
พรหมาศตร์ ทราบทางพระบรมราชาธิบายแห่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าเปนมนตร์ของพระพรหม จะเสกอะไรใช้/*316เปนอาวุธก็ได้ เช่นเสกดอกหญ้า ใช้แผลงเปนลูกศรไปก็ได้ แต่นี่เปนลิ้นของพวกพราหมณ์ ที่ว่าศรแผลงไปแล้วกลับเข้าแหล่ง ทั้งอาวุธของชาวออสตราเลีย ที่ว่าพุ่งนกแล้วกลับเข้าแหล่งนั้นก็เคยได้ยิน ที่ว่าพรหมาศตร์ หมายถึงอาวุธเหล่านั้น ก็เปนคำที่คิดปรับเข้าให้นั่นเอง ใครปรับก็ไม่ทราบ ทีจะเปนฝรั่ง
หนังสือเรื่องเกิด ขออ่านให้ตลอดก่อน แล้วจึงจะพูดแก่ท่านทีหลัง
<นริศ>
/*317ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ มีนาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือซึ่งเขียนมาให้เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม ในข้อ พลี บอกมาบกพร่องอยู่ จึงจะบอกขยายความต่อไป เพื่อให้ได้ทราบรายละเอียดขึ้น
อัน การพลี นั้น มีคนปฏิบัติอยู่เปนสองจำพวก พวกหนึ่งถี่ถ้วนตั้งใจปฏิบัติช่วยผีเพื่อให้ได้ความสดวก เช่น มะพร้าวอ่อนก็เฉาะเปิดปาก กล้วยก็ปอกหรือทั้งบิเปนคำด้วย เนื้อสัตว์ก็เอามีดกรีดหรือตัดให้เปนคำ น้ำชาหรือสุราแม้ใส่อยู่ในกาก็ริน บุหรี่ก็จุดตัวหนึ่ง  ด้วยนึกให้บริโภคได้ง่าย แต่อีกพวกหนึ่งไม่ทำ เห็นว่าเกินไป จัดตั้งพลีด้วยใจเคารพเท่านั้นพอแล้ว หลักที่ทำถี่ถ้วนบ้างไม่ถี่ถ้วนบ้างนั้น ก็เปนด้วยเห็นผู้ใหญ่ในสกูลแห่งตนเคยทำมาอย่างไรก็ทำอย่างนั้นตามไป จึ่งไม่เหมือนกัน
<นริศ>
/*318กรมศิลปากร
วันที่ ๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูลใต้ฝ่าพระบาท ทรงทราบ
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒ และวันที่ ๔ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่องการพลี ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเพลินที่สุด เพราะทำให้ได้ความรู้สว่างหมด ไม่มีข้อเคลือบคลุมสงสัยอีกต่อไป การตั้งบัตรพลีบนสาน เป็นพลีผีชั้นสูง ส่วนบัตรพลีเวลาทำพิธีเบิกโลงเป็นพลีผีชั้นเลว จึงได้วางเครื่องพลีไว้ในโลง เครื่องพลีก็มีน้อยกว่า การถวายข้าวพระพุทธก็คงเป็นพลีอย่างหนึ่ง เป็นจัดตั้งพลีด้วยใจเคารพ พอเป็นพิธี ซึ่งในชั้นเดิมคงจะตั้งใจลากเข้าเรื่องเซ่นผี เพราะทิ้งเรื่องนับถือผีไม่ได้
เรื่องตารางเผาศพ เดิมเป็นหกเสาเท่ากับเป็นสองห้อง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เรือนโบราณมักทำเป็นสามห้อง อาจหลีกเรื่องปลูกเรือนเป็นหกเสา เพราะไปเข้ารูปกับที่เผาศพ ข้าพระพุทธเจ้าซักถามนายสุด ได้ความว่าทางอีศานถือนัก ไม่ยอมปลูกเรือนเป็นสองห้อง แม้เป็นกระท่อมจะมีขนาดเล็กเท่าใด ก็ต้องทำเป็นสามห้องเสมอ ที่ทรงสันนิษฐานเรื่องตารางเผาศพสี่เหลี่ยมหกเสา แก้เป็นสี่เหลี่ยมสี่เสา เป็นพะยานว่าศพหีบมาก่อน ศพโกศมาที่หลัง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริเป็นอย่างยิ่ง เป็นอันได้ความชัดขึ้นว่าประเพณีแต่งศพมาจากอินเดีย และมาสู่ประเทศไทยในยุคหลัง ย่นทางค้นคว้าต่อไปแคบเข้า ข้าพระพุทธเจ้าจะลองหาและส่งหนังสือที่เขาอ้างไว้ในเรื่องแต่งศพนั่ง ของอินเดีย ดังได้กราบทูลชื่อหนังสือไปแล้ว ลางทีจะได้เค้าจากหนังสือนี้บ้าง
เรื่องบุรุษมีปมร้อยหนึ่งของมอญ เจ้าคุณสุเมธาเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ไม่ได้กล่าวถึงพระนามกษัตริย์ ครั้นข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องใน/*319หนังสือลำดับสกุลคชเสนี แจกในงานศพพระยาพิพิธมนตรี กล่าวไว้ว่ากษัตริย์องค์นั้นทรงพระนามว่า พระเจ้าสมิงสินนะคงคา กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อขึ้นมากว่าเรื่องแสนปม จะมาจากอินเดียใต้ เพราะคงคา หรือคางคะ เป็นชื่อราชวงศ์กษัตริย์ในอินเดียใต้ มีแพร่หลายอยู่มากศาขา ลางทีก็ว่าราชวงศ์คางคะเป็นศาขาหนึ่งของราชวงศ์ปัลลว ราชวงศ์คางคะซึ่งเป็นสายสำคัญในสมัยโบราณมีอยู่ ๒ สาย คือ ราชวงศ์คางคะครองแคว้นเตลิงคานะสายหนึ่ง และราชวงศ์คางคะครองแคว้นไมโสรหรือมหิศาสุรอีกสายหนึ่ง แคว้นเตลิงคานะ ว่าเป็นคำเดียวกับ ตริกลิงค์ คือกลิงค์ทั้งสาม แคว้นกลิงคราษฎร์ก็อยู่ในเตลิงคานะตอนเหนือ คำว่า เตลง นักปราชญ์ฝรั่งลงความเห็นว่า มาจากชื่อแคว้นเตลิงคานะ เพราะชาวอินเดียแคว้นนี้ไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ในประเทศมอญมาแต่โบราณกาล มอญเองก็รังเกียจ จะไม่เรียกชาติของตนว่า เตลง เพราะพะม่าลากเข้าไปเป็นคำของพะม่า แปลว่า เหยียบย่ำ หมายความว่ามอญถูกพระเจ้าอลองพญาเหยียบย่ำจนมอญต้องเสียบ้านเมือง ในพงศาวดารมอญ ฉะบับโรงพิมพ์หลวง กล่าวถึงต้นเหตุสร้างเมืองหงสาวดีว่า พวกแขกชาวเมืองพิทยานครลงเรือสำเภาเภตรามาจองที่สร้างเมืองในประเทศมอญ แต่ถูกพระอินทร์ช่วยมอญโกงแขก โดยลอบไปฝังเสาทองคำให้ลึกลงไปกว่าเสาของแขก เมืองพิทยานครนี้คือเมืองวิชัยนคร ในแคว้นเตลิงคานะ จึงส่อให้เห็นว่าชาวอินเดียแคว้นเตลิงคานะเกี่ยวข้องกับมอญมาก ถ้ามอญจะได้เรื่องบุรุษมีปมร้อยหนึ่งมาจากเรื่องนิยายของกษัตริย์ในราชวงศ์คังคะครองแคว้นเตลิงคานะ ดูก็สมเหตุผล แต่นิยายชะนิดนี้ในหนังสือพงศาวดารคงไม่มีกล่าว จะมีก็แต่เป็นเรื่องนิยายชาวบ้าน ข้าพระพุทธเจ้าได้วานสวามีสัตยนันท์ช่วยสอบถามชาวอินเดียแคว้นเตลิงคานะ แต่ก็ไม่ได้ความเรื่องนิยายนี้
เรื่องราชวงศ์คางคะแห่งแคว้นไมโสร ก็แปลก นักปราชญ์อินเดียคนหนึ่งอ้างหลักฐานไว้ว่า เจ้าในราชวงศ์คางคะองค์หนึ่ง ได้ลงเรือ/*320ข้ามทะเลอ่าวเบงคอลมาขึ้นบกที่แถวตะกั่วป่า แล้วเดินบกมาตั้งบ้านเมืองอยู่แถวไชยา เจ้าองค์นี้คือปฐมกษัตริย์ของราชวงศ์ไศเลนทร แห่งอาณาจักรศรีวิชัย นักปราชญ์ฝรั่งคนหนึ่งกล่าวว่า ไศเลนทร เป็นชื่อหนึ่งของภูเขาหิมาลัย แม่น้ำคงคาจึงได้ชื่อว่าธิดาแห่งไศเลนทร กษัตริย์แห่งกรุงศรีวิชัยจึงเอานามไศเลนทร ซึ่งเกี่ยวกับคงคามาตั้งเป็นชื่อราชวงศ์ ข้อแปลกอีกอย่างหนึ่งก็คือ ในทำเนียบศักดินาเจ้าเมืองชุมพร เป็น พระยาเคางะทราธิบดีศรีสุรัตวลุมหนัก เสียงใกล้กับ คางคะ มาก ชรอยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงทราบความข้อนี้ จึงทรงแก้เป็นพระยาคงคาธราธิบดี สุรัตวลุมหนัก ก็เป็นคำที่แปลก ผู้รู้ภาษาสํสกฤตก็แปลไม่ออก แต่ วลุม มีปรากฏเป็นสร้อยชื่อของกษัตริย์จาม
ข้าพระพุทธเจ้าได้สำรวจดูคำพ้องระดับเสียง ที่ใช้ไม้เอกและไม้โทปรากฏว่าของไทยใหญ่ออกเสียงไม่เหมือนกัน เช่น
(กรุงเทพฯ)
(อีศาน)
(ไทยใหญ่)
ข้า (ทาส)
ข่า
ข้า
ค่า
ค๊า
ก้า
ข้าง
ข่าง
ข้าง
ค่าง (ลิง)
ค๊าง
ก้าง
ขี้
ขี่
ขี้
คี่
คี๊ก
กี้ก
ขั้น
ขั่น
ขั้น (แปลว่าแยกออกเป็นตอน)
คั่น
คั๊น
กั๋น (คัน กั้น แปลว่าล้อมไว้)
ท่า (คอย)
ท๊า
ถ้า
ท่า (น้า)
ท๊า
ต้า
เถ้า
เถ่า
เถ้า
ขี้เท่า
เท๊า
เต้า
/*321ผึ้ง
เผิ่ง
เผิ้ง
พึ่ง
เพิ๊ง
เบิ้ง
ผู้
ผู่
ผู้
พู่
พู๊
ปู้
คำที่กรุงเทพ ฯ เขียนเป็นอักษรต่ำผันไม้เอก ของไทยใหญ่เป็นอักษรกลางผันไม้โท ระดับเสียงตรงกัน ถ้าเป็นอักษรสูงผันไม้โท เสียงพยัญชนะและระดับเสียงตรงกัน นับว่าระดับเสียงของไทยใหญ่ใกล้กับของกรุงเทพ ฯ มากกว่าอีศาน อักษรไทยใหญ่ไม่มีพวกอักษรต่ำ นอกจากพวกนาสิก คือ ง ญ น ม ส่วนอรรธสระ ย ร ล ว มีครบ แต่ ร ใช้เฉพาะคำมาจากบาลี ถ้าเป็น ร ในคำไทยก็ใช้ ห ทุกคำ อักษรสูงในไทยใหญ่อ่านเป็นอักษรต่ำในวรรคได้เช่น คน (กวน ผสม) เขียนเป็น ขุน แต่อ่านว่า คน ส่วน คน (มนุษย์) เขียนเป็น กุน แต่อ่านว่า ก๋น คำที่ขึ้นต้นด้วยอักษรกลางที่ไม่มีผัน ออกเสียงเป็นไม้จัตวาทุกคำ เช่น กิน เป็น กิ๋น ตน เป็น ต๋น ส่วนคำที่มีผันตรงระดับเสียงกับของกรุงเทพ ฯ หมด เสียง ซ ไม่มี ใช้พยัญชนะ ส ตัวเดียว ซึ่งออกเสียงเป็น ส หรือ ซ แล้วแต่คำ อย่างเดียวกับ ข-ค ถ-ท และ ผ-พ เสียง ฝ ฟ ไม่มี ใช้ ผ-พ แทน พยัญชนะ ญ ออกเสียงเป็นขึ้นนาสิก และมักชอบใช้เป็นตัวสกดในแม่กน ถ้ามีเสียงสระ อุ อู เช่น กุญ กูญ ก็ออกเสียงเป็น กุย กอย กวย ไป สระอิ อ่านเป็น อิ เอ แอ ได้ สุดแล้วแต่คำที่ใช้ ต้องเรียนจากพูด ดูตัวหนังสือไม่ได้ อย่างเดียวกับระดับเสียง ซึ่งต้องเรียนจากพูดเหมือนกัน สระ อุ ก็เป็น อุ โอ และ อัว เช่น ขุน อ่านเป็น ขุน คน ควน ก็ได้ แล้วแต่ข้อความในประโยค
ข้าพระพุทธเจ้าสอบเรื่อง ประโคมศพ ได้มาดั่งนี้
/*322ครั้งโบราณการประโคมศพ ตามปกติใช้กลองมลายู ๒ คู่ ปี่ ๑ และฆ้องเหม่ง ๑ เรียกกันเป็นสามัญว่า กลองสี่ปี่หนึ่ง ประโคมเป็นเพลงบัวลอย เป็นระยะทุกยามตลอดรุ่ง เดี๋ยวนี้เล่นเพียง ๒ ยาม ไปประโคมอีกครั้งเมื่อย่ำรุ่ง ระหว่างประโคม ถ้ามีผู้อยากฟังเพลงอื่น ๆ ก็เล่นให้ได้ ในเวลานี้การเล่นเพลงบัวลอยประโคมศพ ใช้กลองมลายูคู่ ๑ ปี่ ๑ และฆ้องเหม่ง ๑ เพลงที่ใช้เล่นเป็นพื้น มีชื่อโดยลำดับ คือ บัวลอย นางหน่าย กระดี้รี นางหง หกขะเมน ไต่ลวด (หกขะเมรตีลังกา ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาเหตุไม่พบ ดูเป็น หกของเขมร และ ตีของลังกา) เพลงเหล่านี้ใช้เป็นประโคมทั่วไป จะแซกเพลงอื่นในระหว่างเมื่อเวลาพระสวดจบเป็นคราว ๆ ไปก็ได้ เพลง ทุบมะหร้าว แร้งกระพือปีก กาจับปากโลง ชักฟืนสามดุ้น ไฟชุม เพลงเหล่านี้ใช้ประโคมในเวลาเผา แต่เวลาจุดไฟใช้เพลงบัวลอย การบรรเลงจะแซกเพลงอื่นก็ได้ ห้ามแต่เพลงมงคล เช่น มหาฤกษ์มหาชัย สาธุการ เทวาประสิทธิ์ ตระนิมิตร เป็นต้น เวลาทำเพลงขณะพระฉันเช้า ไม่จำกัดเพลง โดยมากใช้เพลงฉิ่งชั้นเดียวหรือเพลงฉิ่งพระฉัน ถ้าฉันเพลเล่นเพลงกระบอก ซึ่งเป็นประเภทเพลงเรื่อง ถ้ามีร้องส่งก็เปลี่ยนเป็นเล่นเพลงประเภทเสภาจำพวก ๓ ชั้น
ชื่อเพลง ที่เขาบอกข้าพระพุทธเจ้า ลางเพลงข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งได้ยินชื่อ สอบถามก็ปรากฏว่ามีผู้เล่นไม่ได้หมดทุกเพลง เห็นจะสูญ เพราะในเวลานี้ ปี่พาทย์ที่เขาจ้างไปประโคมศพ ก็เล่นแต่ทำนองเพลงนางหง ๒ ชั้น เมื่อเริ่มประโคมต่อจากทำเพลงบัวลอย ต่อนั้นไปก็ทำเพลงต่างๆ เป็นเพลงตับหรือออกเป็นเพลงภาษาเท่านั้น
เรื่องคำเกี่ยวกับช้าง ข้าพระพุทธเจ้าติดขัดมากที่สุด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าต่อไปคงสูญ เพียงแต่เรื่องกล่อมช้าง ใช้กล่อมกันที่ไหนบ้าง ตามที่พระราชวังเมือง และผู้รู้อีกคนหนึ่งอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ก็ไม่ตรงกันทั้งหมด ข้าพระพุทธเจ้าเลยบันทึกคำอธิบายไว้ทั้งสองอย่าง /*323เก็บรักษาไว้ในหอพระสมุด เพราะมีครูและนักเรียนมาขอค้นอยู่บ้าง แต่ข้าพระพุทธเจ้านึกวิตกว่า ถ้าผิดและนำเอาไปอธิบายแก่นักเรียนก็ยิ่งยากเข้าไปอีก ในภาษามลายูมีคำว่า พังคา แปลว่า รั้วล้อม ค่าย เนินดินก็ใช้คำ พังคา ประกอบเข้ากับ ดิน อีกคำหนึ่ง พังคาร์ ว่า เสียงสนั่นหวั่นไหว โกฏ ว่าป้อม ฝรั่งนำเอาไปใช้เป็น Kote มาจนทุกวันนี้ (มลายูเป็น Kota ใช้เกี่ยวกับเชิงตะกอนเผาศพ ในวรรณคดีมลายูด้วยแห่งหนึ่ง) อาจเกี่ยวข้องกับ โคด (ในหนังสือลางแห่งเขียนว่า โคตร์แล่น ว่าเป็นพวกช้างน้ำมัน ค่ายคำ ลางแห่งเขียนเป็น ค้ำค่าย) ได้ แต่เป็นการเดา เพราะไม่ได้คำประกอบของคำว่า พังคา และ โคด จากข้อความในหนังสือ ซึ่งพอจะเดาเอาความมาเปรียบเทียบกับคำที่กราบทูลมาข้างต้นได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๗ มีนาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือ มหาทิพมนต์ ชัยมงคล มหาชัย อุณหิสวิชัย และ มหาสาวัง ฉันได้อ่านตลอดแล้ว เห็นเปนเถาด้วยเกือบหมดนั่น เว้นแต่ อุณหิสวิชัย บทเดียวเปนผู้รู้แต่ง กล่าวความเปนเรื่องเปนราว ตอนต้นกล่าวถึงพระเจ้าเทศนาโปรดสุปติฏฐเทวดาซึ่งจะตายใน ๗ วัน ให้มีอายุยืนอยู่ต่อไป ตอนท้ายเอา สักกัตวา เข้าประกอบ และว่าการทำลายชีวิตสัตว์ทำให้อายุสั้น การไม่ทำลายชีวิตสัตว์ทำให้อายุยืน ปรุงดี เห็นได้ว่าผู้แต่ง/*324มีความคิดอยู่มาก ส่วนบทอื่นนั้นเห็นได้ว่าเปนครูคร่ำแต่ง เปนผู้รู้น้อย ฉวยได้อะไรก็ใส่เข้าไป ล้วนแล้วไปด้วยขอพร เอาเทวดาปนกับพระรัตนตรัย ทั้งสิงสาราสัตว์อะไรต่ออะไรเลอะเทอะ ได้ส่งต้นฉะบับกลับคืนมาให้บัดนี้แล้ว
ที่ฉันว่า มหาชัย สังเกตว่าเปนภาษาสํสกฤตนั้นผิด ที่แท้เปนภาษามคธสํสกฤตอันตั้งใจให้อ่านอย่างไทย มีสัมผัสด้วย พวกเดียวกับพระปรมาภิไธย ตัวอย่างเช่น บรมสุขุมาล ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณ อดุลยพิเศษ เปนอาทิ แต่ผู้เขียนเขียนคัดให้เปนภาษามคธสํสกฤตโดยตรง ก็ทำให้เปนทางเขวไป และที่ฉันสงสัยว่าถ้าเปนภาษาสํสกฤตแล้วจะมาต่อกับ ชยนฺโต ซึ่งเป็นภาษามคธได้อย่างไรนั้นก็ผิดอีก ในมหาชัยไม่มีชยันโต ไปมีอยู่ที่มหาทิพมนต์กับชัยมงคล ที่แท้พวกนักสวดเขาตั้งใจจะตัดเอาท้ายบททั้งสองนั้น บทใดบทหนึ่งมาสวดก็ได้ หากฉันเข้าใจผิดไป ตามที่คนเข้าใจกันผิดก็เปนได้
แต่นี่ก็เปนเรื่องที่บอกรายงานให้ท่านทราบเท่านั้น ข้อสำคัญอยู่ที่พระยาอรรคนิธินิยม ชื่อเดิมชื่อ สมุย นั้นให้ติดใจมาก เพราะเกาะสมุยเปนชื่อที่ฉันแปลไม่ออก พระยาอรรคนิธินิยมทำไมจึ่งชื่อสมุย หรือจะเปนผู้ที่เกิดในเกาะสมุย ความในประวัติก็ไม่มีปรากฏ ปรากฏแต่ว่าเปนบุตรนายเฮง เฮงเปนภาษาจีน จะว่าสมุยเปนภาษาจีน รูปคำก็ไม่เปนจีนเลย
เรื่องเติมหนังสือไทย ยิ่งพิจารณาไปก็เห็นยิ่งไกลจากเพื่อคิดจะผันเสียงไปมาก ตรวจพยัญชนอันเปนหลักที่จะพึงจัดแบ่งเปนอักษรสามหมู่ พบว่ามีเติม ๙ ตัว คือ ฃ ฅ ซ ฎ ด บ ฝ ฟ ฮ พิจารณาก็เห็นได้แต่ ฝ ตัวเดียวเท่านั้นที่เพิ่มขึ้นให้เปนอักษรสูง นอกนั้นดูเปนเพิ่มด้วยเหตุอื่น ฃ ฅ เพิ่มทำไมไม่ทราบ ไม่มีใครคิดเห็น และบัดนี้ก็ตัดทิ้งเสียแล้ว ซ น่าจะเติมขึ้นเพื่อใช้คำที่เสียงเคลื่อนไปจาก ช เช่น ช้าง ซ่าง เชื้อ เซี่อ เปนต้น /*325ย่อมเห็นได้ว่าแก้จากตัว ช นั้นเอง หากหยักหัวเสียเท่านั้น ฎ ด แก้เพราะเขมรเขาใช้ ฏ ต แต่เขาอ่านเปน ดอ (ลางคำคงอ่านเปน ตอ ก็มี) แก้เติมก็เอาหยักเปนไม่หยักเท่านั้น บ ก็เหมือนกัน แต่แก้ ป เปนไม่ให้มีหาง ฟ แก้สำหรับใช้เขียนคำภาษาไทย ฮ สำหรับใช้เขียนคำที่คนออกเสียง อ เปน ฮ เช่น เอย เปน เฮย หรือที่พวกพายัพ ออกเสียง ร เปน ฮ
อนึ่ง วรรณยุต คือ ไม้เอกโทตรีจัตวา อันเปนเครื่องประกอบกับอักษรสามหมู่ ไม้เอกไม้โทนั้นมีมาแล้วแต่ในหลักศิลาหนังสือไทยของขุนรามคำแหง แต่ไม้ตรีไม้จัตวานั้นไม่มี ได้เคยตรวจหนังสือเรียนแบบเก่า เช่น ปฐมมาลา และ ปฐมกถา เปนต้น ก็ไม่มี เกรงว่าจะคิดขึ้นภายหลังหนังสือนั้น ทั้งชื่อกับรูปก็ไม่ลงกัน ไม้ตรีแปลว่า ๓ ก็เปนเลข ๗ ไม้จัตวาแปลว่า ๔ ก็เปนกากบาท ซ็ำกับไม้โทในหลักศิลาของขุนรามคำแหง อันกากบาทที่ใช้ในหลักศิลาของขุนรามคำแหง เปนไม้โทนั้นควรอยู่ เพราะเปนสองขีด ถึงไม้โทที่เขียนกันอยู่บัดนี้ก็ออกจากกากบาทนั่นเอง แต่เขียนลากเส้นให้สำเร็จไปในจังหวะเดียวอย่างตีนครุะ + = ฯ ฉนี้
อนึ่ง ที่สอนอ่านกันมาแต่ก่อนว่า กอ ข้อ ฃอ ค่อ ฅอ เฆาะ งอ นั่นก็เปนผันเสียง แต่หามีวรรณยุตไม่ นี่จะโปรดว่ากะไร
อนึ่ง คิดจัดอักษรสามหมู่ ก็จัดไม่เรียบร้อย พวกพยัญชนที่ไม่มีคู่สูง ทำไมแบ่งเปนอักษรกลางบ้าง เปนอักษรต่ำบ้าง ถ้าจะทำคู่สูงเติมเข้าให้หมด หรือจะจัดให้เปนอักษรกลางหมด จะไม่ดีกว่าหรือ ทั้งการผันอักษรสูงต่ำก็มีโดนกัน เช่น ซ่ม ส้ม เซื่อ เสื้อ จนไม่รู้ว่าจะเขียนอย่างไรถูก ที่สุดการจัดผันอักษรก็สำหรับเขียนเสียงชาวบางกอกเท่านั้นเอง คับแคบมาก
<นริศ>
/*326กรมศิลปากร
๑๒ มีนาคม ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๗ ประทานคืนหนังสือมหาทิพมนต์ และตรัสประทานข้อทรงสังเกตต่าง ๆ มายังข้าพระพุทธเจ้านั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำ เถาก๊วย ในภาษาจีนเป็น เช้าก๊วย เช้า แปลว่า หญ้า ก๊วย แปลว่า ขนม เพราะชนมชะนิดนี้ใช้กิ่งและใบไม้แห้งชะนิดหนึ่ง ต้มเอาเมือกผสมเข้ากับแป้งมันเพื่อไม่ให้เหลว ยัง เต้าฮวย อีกอย่างหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยว่าเอาอะไรผสมกับน้ำถั่วเหลืองจึงได้ข้นเป็นอย่างวุ้น ได้ขออนุญาตเข้าไปดูวิธีทำ คงได้ความว่าต้องใส่ หินยิบซั่ม คือหินแป้งที่เอามาทำเปนฝุ่นผัดหน้าและใช้เป็นเครื่องผสมปูนสิเมน เขาอธิบายว่า ถ้าไม่ใส่แป้งหินยิบซัม น้ำถั่วเหลืองก็จะเป็นอย่างน้ำข้น ๆ เท่านั้น
พระยาอรรคนิธินิยม ข้าพระพุทธเจ้าเคยรู้จัก บิดามารดามีถิ่นฐานอยู่ในกรุงเทพ ฯ ที่ตำบลบางขวางล่าง อำเภอยานนาวา แต่เพราะเหตุไรจึงได้ชื่อสมุย ไม่ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าไปหาพระพาหิรรัชฏพิบูล ซึ่งเป็นน้องชายพระยาอรรคนิธินิยม เพื่อสอบถามเรื่องนี้ แต่พระพาหิร ฯ กลับขึ้นไปรับราชการที่นครราชสิมาก่อนหน้าเสีย ๒-๓ วัน ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยคำ สมุย ว่าจะเป็นภาษาพวกเงาะซาไก เพราะเกาะสมุยอยู่ใกล้เกาะพะงัน อันเป็นชื่อของพวกเงาะที่อยู่ทางด้านตะวันออกของแหลมมลายู ฉลาง หรือ ถลาง ก็อีกคำหนึ่ง เป็นชื่อของพวกชาวน้ำเซหลัง ชื่อต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับภูมิศาสตร์ในแหลมมลายูตอนเหนือ มักเป็นคำในภาษาตระกูลมอญ-เขมร และภาษากะเหรี่ยงอยู่มาก แม้แต่ภาษาพวกเงาะซาไก ก็มีเค้าเป็นภาษามอญ-เขมร ข้าพระพุทธเจ้าเคยตรวจดู/*327คำภาษาซาไกในพระราชนิพนธ์เรื่องเงาะป่า ก็มีเค้าภาษามอญ-เขมรอยู่หลายคำ คงจะเป็นเพราะเหตุนี้ นักปราชญ์ชาวตะวันตกจึงรวมภาษาซาไกไว้ในตระกูลมอญ-เขมร แยกพวกเงาะเซมัง ซึ่งมีอยู่มากในตอนปัตตานีและใต้ลงไป เป็นอีกตระกูลภาษาหนึ่ง เพราะพวกนั้นมีภาษาไปทางชาวพื้นเมืองเดิมของแหลมมลายู คำว่า กรุง หรือ เกริง ซึ่งในภาษามอญแปลว่าแม่น้ำ ไปมีอยู่ในภาษามลายูชาวสุมาตรา ส่วนมลายูพวกอื่นไม่ใช้คำ กรุง ว่าแม่น้ำ
เรื่องตัวหนังสือไทย ที่ตรัสประทานมามีประโยชน์เป็นแนวทางให้ข้าพระพุทธเจ้าใช้สอบสวนได้ต่อไป เรื่องที่ตรัสนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยคิด แต่ติดขัดไปไม่ตลอด ข้าพระพุทธเจ้าได้ตริตรองดูตามแนวที่ประทานมา ก็เห็นเค้าอยู่บ้างเป็นเงาๆ แต่การจะผิดถูกอย่างไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ในการสอบเสียงภาษาไทย จากเสียงอ่านในตัวหนังสือของเสียงชาวกรุงเทพ ฯ คงไม่ได้ตลอด เพราะภาษาชาวกรุงเทพ ฯ ปนกับ เสียงภาษาอื่นเสียมากแล้ว เสียงของไทยแต่เดิม จะต้องค้นเอาจากพวกไทยในถิ่นอื่นที่มีการติดต่อกับความเจริญได้น้อย ด้วยอาจจะรักษาเค้าของเก่าเหลืออยู่ได้นานกว่าพวกไทยที่เจริญแล้ว แต่ก็หมดหนทางสอบสวน เมื่อไม่มีหนทางจะสอบสวนได้ ถ้าจะใช้ตรวจดูเสียงของไทยในถิ่นพายัพอีศานและไทยใหญ่ ซึ่งพอจะสอบสวนจากเสียงของผู้ที่พูด ก็จะได้เค้าเสียงเก่าอยู่บ้าง เพราะไทยถิ่นเหล่านี้คงมีเสียง ถึงว่าจะเปลี่ยนแปลงกลายไป ก็คงไม่มากเท่ากับเสียงภาษาไทยกรุงเทพฯ และจะพิจารณาเอาเสียงจากตัวหนังสือ คงจะไม่ได้ เพราะตัวหนังสือเป็นเครื่องหมายของเสียงเท่านั้น ย่อมมีบกพร่องด้วยประการทั้งปวง เมื่อลืมเรืองตัวหนังสือ สอบสวนเอาแต่เสียงพูดเป็นที่ตั้ง ก็ปรากฏว่าการจัดพยัญชนะเป็นอักษรสูงกลางต่ำมีบกพร่องดั่งที่ทรงสันนิษ/*328ฐาน กับเห็นเหตุที่ในจารึกพ่อขุนรามกำแหงว่าทำไมใช้ผันเสียงแต่ไม้เอกและไม้โทเท่านั้น เสียงพยัญชนะของไทยใหญ่และพายัพมีแบ่งเป็นคู่สูงคู่ต่ำ เช่น ก๋อ-กอ ขอ-คอ หงอ-งอ เหตุนี้จำนวนพยัญชนะของเขาแต่ละวรรคจึงมีแต่ ก ข ง สามตัวเท่านั้น แต่ละตัวอ่านได้ทั้งเสียงสูงเสียงต่ำ สุดแล้วแต่คำในภาษาจะออกเสียงไหน ไม่มีเครื่องหมายบอกแยกไว้ในตัวพยัญชนะ คำที่ขึ้นต้นด้วยเสียง ก ซึ่งไม่เป็นเสียงผันในภาษาไทยกรุงเทพ ฯ ก็เป็นเสียงไม้จัตวาหมด เช่น กิน กอง กวน ก็เป็น กิ๋น ก๋อง ก๋วน ถ้าเป็นเสียงที่อักษรต่ำไม่มีผันก็เป็นเสียง ก หรือ ค ตามปรกติ แล้วแต่คำที่ใช้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงในจารึกพ่อขุนรามกำแหงอย่างคำว่า ตู น่าจะอ่านออกเสียงว่า ตู๋ ในสมัยนั้น จึงไม่มีความจำเป็นที่จะคิดเครื่องหมายมากไปกว่าไม้โท ส่วนเสียงไม้ตรีก็มีแต่คำที่เป็นอักษรต่ำ ใช้ไม้โทออกเสียงบังคับอยู่แล้ว ส่วนเสียงไม้ตรีอักษรกลางไม่ปรากฏมีใช้ แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้ตรวจอย่างถ้วนถี่ ตัวพยัญชนะทางภาคอีศาน ตามที่นายสุดชี้แจงให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ว่ามีเป็นสองอย่าง คือไทยน้อยอย่างหนึ่ง หนังสือธรรมอย่างหนึ่ง หนังสือไทยน้อยมี ๑๐ ตัว คือ ก ข ง: จ ส ญ: ต ถ น: ป ผ ม: ย ล ว ห (อ) ตรงกับของไทยใหญ่ดั่งกราบทูลมาข้างต้น การออกระดับเสียงเป็นอย่างกรุงเทพ ฯ แต่ในลางถิ่นหรือพวกผู้ไทยหรือพวนคงออกเสียง ก เป็น ก๋ อยู่ แสดงว่าเสียงไม้จัตวาน่าจะเป็นเสียงเดิมของไทย ที่ไทยกรุงเทพฯมาเป็นเสียง ก โดยปรกติก็คงถูกเสียงต่างชาติปนเสียแล้ว ถ้าเดาก็น่าจะเป็นเสียงของเขมร ส่วนเครื่องหมายสำหรับผัน พระสารประเสริฐว่านำมาจากตัวเลข ๑ ๒ ๓ ๔ ของเทวนาครี แต่จะนำเข้ามาทางไหนและเมื่อไร ยังหาหลักฐานสนับสนุนไม่ได้ ในปฐมมาลาแห่งหนึ่ง ว่า พินทุเอกโทตรี จัตวาวาที เป็นที่สำคัญ ไม้มลายไม้ม้วน ใคร่ครวญใฝ่ฝัน ฝนทองฟองมัน วิสัญชนี แต่สำนวนนี้ดูเป็นใหม่ ไม่เก่าพอจะยึดถือได้แน่นอนว่า ไม้ตรีและไม้จัตวามีมาแล้วแต่ครั้งโบราณ อีกอย่างหนึ่ง การอ่านแจกลูกครั้งก่อน/*329อ่านเป็น กน กัน กาน กิน กีน จะเนื่องมาจากเสียงเดิมของคำปรกติที่ออกเสียงเป็นไม้จัตวา แต่ทำไมจึงกลายเป็นเสียงไม้ตรี เช่น กิ๊น ควรจะออกเสียงเป็น กิ๋น ทั้งนี้จนด้วยเกล้า ฯ
ตัวพยัญชนะที่มีเติมขึ้น คือ ฃ ค ฅ ฆ ฉ ช ซ ฌ ฏ ทั้งวรรค ด ท ธ บ ฝ พ ฟ ภ ร ศ ษ ฮ ฬ
ค ซ ท ฟ ฮ คงตั้งขึ้นเพื่อแยกเสียงของคู่อักษรสูง คือ ข ส ถ ผ ห และเพื่อใช้แทนเสียงในบาลี (ยกเว้นตัว ซ) เสียง ฉ ช จะเติมขึ้นเทียบเสียงบาลี
ก จ ต ป ใช้ไม้จัตวาแทน ก๋ จ๋ ต๋ ป๋ อยู่แล้ว ไม่ต้องแยกเป็นอีกชุดหนึ่ง เพราะเอาเสียงไม่มีผันใช้แทนเสียงบาลีได้
ฃ ฅ ซ เมื่อปรับ ข ค ช เข้าเสียงบาลี จึงหยักหัว ข ค ช เพื่อสำหรับใช้ในคำไทย แต่ภายหลังจะเกิดปนกันขึ้น ฃ ฅ จึงหายไป เพราะใช้เสียง ข ค ได้เท่ากัน แต่ ซ คงอยู่ เพราะไม่มีเสียงตัวอื่นแทน
ส่วนตัว ฆ ธ ภ มีค่าของเสียงเท่ากับ ค ท พ แต่ยังมีเค้าอยู่ว่าต้องการจะให้เป็นเสียงหนักก้อง จึงได้อ่านว่า เฆาะ เธาะ เภาะ
ง ญ น พ ย ร ล ว มีคู่สูงโดยใช้ ห นำ ผิดกับ ค ช ท พ ซึ่งใช้ ห นำไม่ได้ เพราะมี ก๋ จ๋ ต๋ ป๋ เป็นคู่สูงอยู่แล้ว ญ เสียงขึ้นนาสิกของกรุงเทพ ฯ หายไป คงมีค่าของเสียงเท่ากับ ย แต่ยังมีเค้าอยู่ในตัวเขียนอยู่บ้าง เช่น ญี่ ญิบ หญ้า นอกนั้นเอาไปใช้ปรับกับ ญ ในบาลีหมด
ด บ สองตัวนี้มาแปลก เพราะนอกจากอรรธสระและอนุนาสิกแล้ว ก็มีสองตัวนี้ที่เป็นเสียงก้อง ในภาษาไทยใหญ่ไม่มีสองเสียงนี้ ใช้ ล น และ ม ว แทน ภาคอิศานใช้ ต และ ป แทนเสียง ด บ ได้ สุดแล้วแต่คำพูด ไม่มีตัวอักษร ด บ ไว้ต่างหาก คงรวมอยู่ใน ต ป นั่นเอง
/*330เสียงญวนและไหหลำใช้ ด บ แทนเสียง ต ป ในจีนพวกอื่น แสดงว่าสองเสียงนี้มีดื่นอยู่แต่แถบตะวันออกและออกเหนือของแหลมอินโดจีน
ฝ ฟ สองตัวนี้ทางไทยใหญ่ไม่มีใช้ แต่ใช้เสียง ผ พ แทน ในอิศานมีเสียง ฝ ฟ แต่ลางถิ่นก็ออกเสียงได้แต่ ผ พ ส่วน ฝ ฟ ว่าไม่ได้คงจะปนเข้ากับพวกข่า และส่วย ซึ่งเป็นภาษาอยู่ในตระกูลมอญ-เขมร ไม่มีเสียง ฝ ฟ ไหหลำและญวนก็ออกเสียงได้แต่ ผ พ
โดยเหตุที่นำเสียง ต ป ในบาลีมาเป็นเสียง ด บ เสียง ตะบะ ในบาลีจึงต้องเอาเสียง ฑ พ มาใช้ แต่ออกเสียงอย่างไทยเป็นอย่างไม่ก้องเสียงจึ่งสับสนกันขึ้น กินไปถึงวรรค ฏ และออกเสียง ฑ เป็น ด ก็มี ท ก็มี ส่วนอิศานเสียง ฑ อ่านเป็น ด เสมอไป หนังสือธรรมของอิศานมี ก ข ค ฆ ง: จ ฉ (ออกเสียงเป็น ส) ช (ออกเสียงเป็น ซ) ณ ญ: ฏ ฐ ฑ (ออกเสียงเป็น ด เสมอไป) ฒ ณ: ต ถ ท ธ น: ป ผ ภ พ ม: ย ร ล ว ส ห ฬ อํ
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายคำอธิบาย เรื่องช้างกระบวนศึก ซึ่งขุนธนกิจวิจารณ์ข้าราชการในสำนักพระราชวังส่งมาให้ข้าพระพุทธเจ้าฉะบับ ๑ มาในซองนี้ด้วย1
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
--
๑. ดูภาคผนวก ↩
/*331ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ มีนาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๗ มีนาคม ได้รับแล้ว
การถวายข้าวพระพุทธ ได้สดุดใจฉันแล้ว เมื่อทำการที่บ้าน อย่างท่านว่าเหมือนกัน ว่าอ้ายนี่เปนเซ่น
เรือนสองห้องของโบราณ ทางเรามีถมไป เราไม่ได้ถือ ทางญี่ปุ่นทราบว่าเขาพูดเปนเสื่อว่า เรือนสองเสื่อสามเสื่อ นั้นก็หมายว่าเรือนสองห้องสามห้องตรงกัน คือหมายความว่าเอาเสื่อปูลงได้พอดีสองผืนสามผืน เสื่อของเขาทำมีกำหนดขนาด เรือนของเขาเห็นจะมีกำหนดด้วย ว่าห้องหนึ่งควรทำกว้างเท่าใดยาวเท่าใด ท่านพิจารณาเห็นว่าชื่อกษัตริย์สมิงสินนะคงคา จะสืบเนื่องมาแต่คำ คางคะ อันเปนชื่อวงศ์กษัตริย์แคว้นกลิงค์นั้น เรื่องบุรุษแสนปมร้อยปมก็ยิ่งจมเข้าไปว่าเปนเรื่องมาแต่อินเดียตั้งข้อนตัว เชื่อว่าทำใจเย็นๆ เสียทีหลังจะได้ตระหนักใจเปนแน่นอนว่าเปนเรื่องมาแต่อินเดีย อันวงศ์กษัตริย์ศรีวิชัย ที่ว่าอาศรัยชื่อไศเลนทร อันเปนพ่อนางคงคานั้น ตกมาถึงเราก็แย่งกันใช้ ด้วยต่างคนต่างก็จะเอาดี ใครจะถือเอาเปนของตน ต้นเดิมก็มาจากอินเดียนั่นแหละ เปนแน่นอน
คำภาษากรุงเทพ ฯ อีศาน ไทยใหญ่ ซึ่งเปนคำเดียวกัน แต่ออกเสียงต่างกัน อันท่านจดให้ไปนั้นดีหนัก เว้นแต่ที่ลงไม้ตรีในอักษรต่ำนั้น ไม่เข้าใจว่าหมายให้อ่านอย่างไร เพราะฉันเปนนักเรียนเก่า เรียนด้วยแบบเก่า ครูห้ามว่าไม้ตรีไม้จัตวาลงอักษรต่ำไม่ได้ แต่แบบเรียนใหม่ไม่เคยดู จะแก้ไขเปนอย่างไรไป จึ่งไม่ทราบ พิจารณาดูคำเหล่านั้นก็เห็นว่า ที่/*332เสียงไขว้เขวกันอยู่ ก็ผิดกันไปในระหว่างคู่เสียง คือ ก เปน ค ต เปน ท และ ป เปน พ ที่ตัว ข ถ ผ เข้าไปปนอยู่ด้วยเปนสาม ก็เพราะเรื่องอักษรสูงอักษรต่ำ จะเขียนให้ชาวกรุงเทพ ฯ อ่านให้รู้เสียงเท่านั้น การแบ่งอักษรสามหมู่ ฉันเห็นกำมลอเต็มที
ในการที่ท่านสืบเอาชื่อเพลงมาจดเก็บไว้นั้น ฉันคิดยังไม่เห็นว่าจะเปนประโยชน์อะไรหรือไม่ กลัวจะเหมือนกับเล่นปลอกบุหรี่ ซึ่งไม่ได้ความรู้อะไรในนั้น ผิดกันกับเล่นสแตมป์ นั่นได้ความรู้ว่าเมืองใดเข้าอยู่ในสัญญาสากลไปรษณีย์บ้าง และเมืองใดตั้งการไปรษณีย์ขึ้นเมื่อไร ออกแสตมป์มากี่คราวแล้ว คราวหนึ่งเปนชุดละกี่ดวง ย่อมเปนประวัติให้ความรู้อยู่ทั้งนั้น อันเพลงปี่พาทย์นั้นได้อธิบายให้ฟังแล้ว ว่าแต่ก่อนเปนเพลงเรื่อง มีแต่ชื่อเรื่อง ครั้นตัดเอาท่อนใดหรือตอนใดไปใช้อะไรเปนพิเศษ ก็ตั้งชื่อขึ้นเปนพิเศษเหมือนกัน ผู้รู้ตั้งก็มี ลิงค่างบ่างชะนีอะไรตั้งให้ก็มี โดยมากมักเปนไปตามเหตุ เช่นเพลงที่เรียกชื่อว่า หกคะเมนไต่ลวด ก็เพราะใช้เพลงนั้นประโคมเมื่อหกคะเมนไต่ลวดกัน ลางพวกเขาเห็นว่าไม่ควรเรียกชื่ออย่างนั้น เขาจะเรียกไปเสียอย่างอื่นก็ได้ เมื่อเปนเช่นนั้นก็เปนทางทำให้ท่านหลง ด้วยสำคัญว่าชื่อหนึ่งจะเปนเพลงหนึ่ง แต่ที่จริงเปนเช่นนั้นก็มี หรือสองชื่อสามชื่อเปนเพลงหนึ่งก็มี ท่านตั้งข้อสงสัยขึ้นในคำหกคะเมนตีลังกา ด้วยอาศรัยชื่อเพลงหกคะเมนไต่ลวดเปนเหตุนั้น เล่นเอาฉันงงไปด้วยไม่เคยคิดถึงเลย คำ หกคะเมน ก็เคยเขียนอย่างนั้น ไม่ได้นึกว่า คะเมน จะเปน เขมร และคำ ตีลังกา ก็ได้ยินพวกโขนเขาบอกว่า หกคะเมนนั้นมีสามอย่าง หกหงายไปข้างหลังเรียกว่า ตีลังกา หกม้วนไปข้างหน้าเรียกว่า อันธพา หกข้าง ๆ เรียกว่า พาสุริน (เขียนอย่างไรถูกไม่ทราบ ไม่เคยเห็นเขาเขียน เปนแต่ได้ยินคำเขาบอก สอบตำหรับตำราอะไรก็ไม่ได้เรื่อง) เพราะฉะนั้นจึ่งทำให้นึกว่าคำ ตีลังกา เปนชื่อของการหกคะเมนชนิดหนึ่ง ไม่ได้เฉลียวใจว่าจะเปนหกคะเมนของ/*333ชาวลังกา แต่คำทักของท่านนั้นประหลาดมาก หากยังคิดไม่เห็น จะเก็บไว้คิดต่อไป
อันเครื่องประโคมนั้น จะเปนอย่างใดๆก็มีปัญจตุริยเปนมูลมาทั้งนั้น จึงควรพิจารณาแยกเปนสองภาคได้ คือสำหรับหูฟังภาคหนึ่ง สำหรับตาดูภาคหนึ่ง สำหรับหูฟังนั้นจะเปนเครื่องน้อยสิ่งก็ได้ แต่ต้องเปนห้าเสียงเท่า ตุริย ส่วนสำหรับตาดูนั้นเพิ่มขึ้นให้มากเพื่อให้เห็นงามคึกคัก เพราะเหตุนั้นก็ต้องถือว่าข้างน้อยเปนของมาก่อน คือกลองคู่หนึ่งเปนประเดิม ข้างมากมาทีหลัง ในการประโคมศพที่งดไม่ประโคมในเวลา ๓ ยามนั้น เปนการประหยัด โดยเจตนาจะทำการแต่เพียงครึ่งคืนมาก่อน แล้วก็เลยเปนประเพณีไปเหลวๆ ถ้าจะทำให้เต็มที่ ก็ควรประโคมทุกยามไป
ท่านอย่าได้เข้าใจว่าพวกปี่พาทย์นั้นทำเพลงอะไรก็ได้ ความจริงก็เปนแฟแช่น ทำได้แต่เพลงที่เขาทำกันอยู่ดาษดื่น เพื่อให้เปนคนเท่านั้น เว้นแต่คนที่เขาเรียกกันว่าครูนั้นแหละค่อยรู้อะไรมากออกไปหน่อย เพลงเรื่องบัวลอยนั้นไม่มีใครเขาทำกันมานานแล้ว ฉันเคยคิดฟื้นขึ้นให้ทำเมื่อครั้งศพยายคราวหนึ่งแล้ว หาพบแต่พระยาประสาน (แปลก) คนเดียวที่เปนคนซุกซนจำเนื้อเพลงไว้ได้แม่น เดี๋ยวนี้ก็ตายแล้ว ไม่ใช่ลำบากแต่ที่จะหาคนเล่นไม่ได้ แม้เครื่องเล่นคือเหม่งก็หาไม่ได้ มีแต่ของหลวงสำหรับใช้ตีแห่ ก็ต้องไปยืมมา ไม่ใช่ฆ้องอย่างสามัญ รูปเหมือนฆ้องแต่ทองหนา ไปทางพวกกังสดาล เพลงกระบอกซึ่งใช้ทำฉันเพลนั้น ฉันเคยเสาะหาถามครูผู้ใหญ่อกสามศอกก็ไม่มีใครจำได้ พลัดไปได้ที่บางปอินอันเปนบ้านนอก เขายังทำกันอยู่ ในกรุงเทพ ฯ จะเปนฉันเช้าหรือฉันเพลก็ทำเพลงฉิ่งเพลงเดียว ดูเปนสองชั้น ท่านควรจะเข้าใจอีกว่าเพลงฉิ่งไม่ใช่ชื่อเพลง เปนเพลงตีกับฉิ่งเท่านั้น ชื่อมีต่างหาก อย่างเดียวกับเพลงกลอง ชื่อก็มีต่างหากเหมือนกัน ที่เขาบอกท่านได้ว่าการศพใช้เพลงชื่อ/*334อะไรบ้างนั้น ฉันเห็นประหลาดที่สุดที่ยังมีคนรู้ชื่อบอกได้ ลางเพลงฉันไม่เคยได้ยินชื่อมาเลยก็มี แต่เชื่อว่าเขาจำเนื้อเพลงนั้นไม่ได้ หรือจะไม่เคยได้ยินเสียด้วยซ้ำ
คำที่เกี่ยวกับช้าง ซึ่งยังไม่รู้ ท่านหาคำมาเทียบเคียงให้ ดีมาก แต่จะรับรองยังไม่ได้ ได้แต่จดจำไว้พลาง ฉันกำลังสืบต่อไปอยู่
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๒ เดือนนี้ได้รับแล้ว จะตอบมาทีหลัง
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๒ มีนาคม ๒๔๘๒
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือลงวันที่ ๑๒ มีนาคม ของท่าน
เถาก๊วย ฉันเคยได้ยินมา ๓ อย่าง เปน เฉาก๊วย เต๋าก๊วย เถาก๊วย ฉันเคยพูดว่าเถาก๊วย ก็เขียนให้มาเปนเถาก๊วย เปนคำตลาด ที่จริงไม่ทราบว่าคำจริงเปนอย่างไร ท่านบอกคำจริงให้ทราบเข้าใจ ขอบใจท่านเปนอันมาก ตามที่เคยได้ยินมา ๓ อย่างนั้น เฉาก๊วย เปนใกล้คำจริงมากกว่าอีก ๒ คำ ทั้งขอบใจที่ท่านบอก เต้าฮวย ให้ทราบด้วยว่าทำด้วยอะไร รู้สึกเห็นไม่เปนประโยชน์เลยที่เอาแป้งหินใส่ให้กิน เพราะแป้งหินไม่ใช่อาหาร เท่ากับคนแพ้ท้องกินดิน ทีนี้จะไม่กินอีกต่อไป ในการที่ตั้งใจจะไม่กินนั้นไม่มีขัดข้องเลย ด้วยตามปกติก็ไม่ได้กินอยู่แล้ว เว้นแต่จะมาถึงปากเข้าเองจึ่งกินโดยไม่รู้ ท่านจะบอกอีกได้หรือไม่ ว่า เต้าฮู่ เขาเอาแป้งหินใส่ให้กินหรือเปล่า เฉาก๊วยเปนใบไม้ ไม่เปนไร เปนผัก กินได้
/*335ให้รู้สึกตันใจเปนอันมาก ที่ท่านบอกว่าพระยาอรรคนิธินิยม เกิดในกรุงเทพ ฯ อันไม่ควรจะชื่อสมุยเลย ท่านจะถามเอาสาเหตุจากพระพาหิรรัชฏวิบุลน้องชายดูนั้นดีเต็มที เสียดายแต่ไม่ทัน เพราะขึ้นไปนครราชสีมาเสียแล้ว แต่เห็นไม่ขัดข้องอะไร ท่านจะมีหนังสือขึ้นไปถามดูก็ได้ เปนแต่จะรู้ช้าไปหน่อยเท่านั้น ท่านบอกชื่อหัวเมืองและตำบลอะไรต่าง ๆ ทางปักษ์ใต้ซึ่งเข้าใจไม่ได้นั้นดีเต็มที ฉันอยากรู้อยู่ทีเดียว
อันเรื่องหนังสือไทยนั้น เปนเรื่องที่ยุ่งใหญ่มาก แต่ก็ได้คิดมากเหมือนกัน เพราะฉะนั้นเมื่อคิดเห็นอย่างไรก็จะบอกให้ท่านทราบ จะใช้ได้หรือไม่ได้ก็ตามที
หนังสือของเราควรจะมีโครงเปนหนังสือจีน แต่ทำไมจึ่งเปนโครงอริยก เหตุนี้พิจารณาเห็นว่าเพราะเราต้องการเรียนธรรมทางพระพุทธศาสนา บรรดาธรรมที่มีมาก็ย่อมเขียนด้วยหนังสือทางอริยกทั้งนั้น เมื่อเราอยากรู้ธรรมก็ต้องเรียนหนังสือทางอริยกเพื่อให้อ่านธรรมออก เมื่อรู้หนังสือทางอริยกแล้วก็ถอดเอามาเขียนภาษาของตนอีกต่อหนึ่ง ซึ่งเราเรียกว่าแปลร้อย แม้พวกประเทศอื่น ซึ่งอยู่ใกล้เคียงกันก็เดินทางนี้ ที่จริงเขาเดินมาก่อนด้วยซ้ำ เราเอาอย่างเขา
ตามเหตุที่เปนอยู่เช่นนี้ จึงมีนักปราชญ์คิดแก้ไขดำเนินไปเปนสองทาง คือทอนหนังสือทางอริยกออกเสียทางหนึ่ง ด้วยคิดเห็นว่าหนังสือทางอริยกนั้น จำเพาะใช้เขียนแต่ธรรม การแสวงธรรมไม่ใช่จะแสวงไปหมดทุกคน คนสามัญถ้าเรียนหมดก็เหนื่อยเปล่า จึ่งตัดเอาแต่พอที่จะเขียนภาษาของตนได้ เปนการช่วยคนสามัญ มีกอข้อเล็กของเราและหนังสือไทยน้อยของพวกอีศานเปนอย่างอยู่ ผู้ที่แสวงธรรมก็เรียนลึกเข้าไปอีก จะเปนไรไป ส่วนอีกทางหนึ่ง ท่านคิดเห็นว่ามีอะไรก็ให้เรียนรู้ไว้ให้หมด อาจเขียนอ่านอะไรก็ได้ทุกอย่าง ไม่มีบกพร่อง ที่สุดอย่างก่อนก็แพ้อย่างหลัง/*336แพ้ด้วยในภาษาของเรามีคำมคธสํสกฤตปนอยู่มาก จำเปนต้องเขียนด้วยตัวธรรม ทั้งตัวธรรมนั้นเอง อ่านออกเสียงต่างถิ่นต่างก็ไม่ลงกัน อย่าหาแต่ว่าไกลไปเลย เอาแต่ธรรมยุติกับมหานิกายในบ้านเราก็สวดมนต์ไม่เหมือนกันเสียแล้ว ซ้ำภาษาก็ไม่เหมือนภาษาอริยก แล้วมีคำของเพื่อนบ้านในภาษาอื่นอันอยู่ใกล้เคียงกันเข้ามาปะปนอีกมากด้วย เหล่านี้เปนเหตุให้ต้องเติมอะไรต่ออะไรเข้าอีกทั้งนั้น รอดตัวที่ไม่ใช่เติมฮวบฮาบในครั้งเดียว คงจะค่อยเติมค่อยไป สุดแต่จะมีอะไรขัดข้องขึ้นจึ่งพอจำ อาจสังเกตเห็นได้ที่คำว่า ฟ้า ทางเราเขียน พญา มาก่อน ทางเขมรเขียน ห๎วา ทางพม่าเขียน พวา นั่นก็เปนด้วยหนังสือทางอริยกซึ่งเปนโครงไม่มีตัว ฟ จึ่งผสมหนังสือขึ้นใช้ต่างตัว ฟ ตามที่เห็นใกล้ ภายหลังเราจึ่งเติมตัว ฟ ขึ้นใช้ นี่เปนอุทาหรณ์
ข้อประหลาดที่สำคัญมีอยู่อย่างหนึ่ง ซึ่งภาษาไทยไม่เหมือนภาษาเขมร มอญ พม่า ที่มีเสียงผัน จนมีนิทานเล่าหัวเราะกันอยู่ว่า พวกไทยเงี้ยวสร้างศาลาขุดบ่อน้ำไว้ริมทาง เพื่อบำรุงคนเดินทาง แต่ที่อันจะขุดบ่อน้ำนั้นจำเปนต้องทำลึกเข้าไป อันจะแลเห็นไม่ได้ในถนน จึ่งเขียนหนังสือปักบอกไว้ว่า ที่นี่มีนำ ความประสงค์ของผู้ที่เขียนไว้ ก็ตั้งใจจะบอกคนเดินทางให้รู้ว่า ที่นี่มีน้ำ อันอาจตักกินได้ แต่คนเดินทางอ่านแปลความไปเสียอย่างหนึ่งว่า ที่นี่หมีหนำ เลยรีบหนีเตลิดเปิดเปิงไป ไม่ได้พักและไม่ได้กินน้ำ เหตุนี้แหละทำให้ต้องจัดอักษรสามหมู่และวรรณยุตเพิ่มเติมเข้าอีก ทางเขมรมอญพม่าเขาสบายไม่ต้องจัดทำ ฉันจะบอกท่านให้ทราบว่า เมื่อฉันเล็ก ๆ เคยได้รับสอนให้อ่านว่า กน กั๋น กาน กิ๋น กีน อย่างเช่นท่านคิดว่าควรจะเปนเช่นนั้น ที่ท่านเคยได้ยินอ่านเปน กน กั๊น กาน กิ๊น กิน นั่นเคลื่อนไปเสียแล้ว ปฐมมาลาฉะบับที่ฉันดูไม่พบที่กล่าวถึงไม้ตรีไม้จัตวา แต่ขอสารภาพว่าไม่สู้ได้ตรวจถี่ถ้วนนัก จะหยุดเพียงเท่านี้ ยิ่งพูดไปก็จะยิ่งมากความไปอีก
/*337เรื่องคำซึ่งเกี่ยวแก่ช้าง คาดเห็นว่าจะไม่เกี่ยวด้วยกระบวน คงจะเปนชื่อทางปฏิบัติ เช่น ช้างค่าย ก็จะหมายความว่าเรียงเปนต้น ได้ลองนึกต่อไป ช้างค้ำ สมจะเปนสำหรับรุนอะไร เช่น ช้างคัดไม้ ช้างพังคา นึกขึ้นมาได้ว่าเคยอ่านอินเดียนแฟรีเตล มีผีน้ำเรียกว่า บงคา จึ่งได้ลองเปิดพจนานุกรมสํสกฤตดู พังค วังค แปลให้ไว้ว่าชื่อเมืองเบงคัล หมดดี ช้างโคตแล่น ว่าตามที่ท่านพบในพจนานุกรมมลายู ก็เปนว่า ป้อมวิ่ง อาจได้แก่ ช้างเขน ก็ได้ โจมทัพ เห็นด้วยว่าไม่ใช่ชื่อชนิดช้างจริง
ฉันได้ตริตรองถึงข้อที่ท่านรู้สึกว่า ธรรมเนียมไทยแต่ก่อนจะถือซ้ายเปนใหญ่ เมื่อคิดประกอบกับที่ฉันบอกท่าน ถึงว่าทางราชการถือทิศเปนใหญ่นั้น เมื่อคิดเทียบกันก็ลงกัน คือถ้าถือว่าทิศตะวันออกเปนทิศหน้า ทิศเหนือก็เปนซ้าย จัดเอาผู้ใหญ่ไว้ทางเหนือ ก็คือถือว่าซ้ายเปนใหญ่นั่นเอง
<นริศ>
/*338กรมศิลปากร
วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๒
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๖ และที่ ๒๒ มีนาคม รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ข้าพระพุทธเจ้าลงไม้ตรีในคำมีอักษรต่ำ เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้าโดยแท้ ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์เพียงจะจดเสียงอักษรต่ำ ซึ่งมีเสียงผันเป็นสูงกว่าลงไม้โทเล็กน้อย ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าจะจดเป็นเครื่องหมายอย่างไร จึ่งได้ใช้ตรีลงกำกับ แต่ไม่ได้กราบทูลข้อนี้ให้ทรงทราบ
เวลานี้คำว่า note ในภาษาอังกฤษ มักถอดเป็นหนังสือไทยว่า โน้ต สอบถามก็ได้ความว่ากระทรวงธรรมการบัญญัติไว้เช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียนว่า โนต เมื่อเวลาตีพิมพ์มักถูกเติมไม้โทให้เสมอ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในพระดำริที่เคยตรัสประทานข้าพระพุทธเจ้าไว้ ว่าคำต่างประเทศถ้าไม่จำเป็นก็ไม่ควรลงวรรณยุต จะอ่านเป็นเสียงวรรณยุตไรก็ได้ คำว่า โนต ในภาษาอังกฤษเองก็อ่านได้หลายเสียง สุดแล้วจะเน้นคำในรูปประโยคชะนิดไร ในหนังสือไทยใหญ่ คำ นด โนด ก็เขียนเป็น นุด จะอ่านเป็น นุด นด และ โนด ก็แล้วแต่คำ หรือจะออกเสียงระหว่าง นด กับ โนด ก็สุดแล้วแต่คนพูด ข้อสำคัญอยู่ที่ผู้ฟังเข้าใจความหมายหรือไม่ สระ อา อี อู ของเขา ใช้ประกอบแต่คำที่เป็นแม่ ก กา ถ้าเป็นแม่อื่นไม่ใช้ เช่น นัน หรือ นาน ก็เขียนเป็น นน เท่านั้น สระ อี และ อู ก็ใช้ อิ และ อุ เท่านั้น
ในตำราอักขรวิธีภาษาไทยกำหนดให้ออกเสียง อะ ในคำที่ประกอบขึ้นจากภาษาบาลีหรือสํสกฤต เช่น กาญจะนะบุรี ราชะบุรี จุฬาลงกะระณะมะหาวิทะยาลัย เพชะระบุรี แต่เป็นฝืนการอ่านการพูดของคนสามัญ /*339เพราะที่พูดกันเป็นปกติก็เป็น กานบุรี ราดบุรี จุฬาลงกอน และ เพดบุรี ครั้นถึงคำว่า ธนบุรี ชลบุรี ก็ฝืนให้อ่านเป็น ธะนะบุรี ชะละบุรี ไปไม่ไหว แต่ถึงคำซึ่งประกอบกับคำไทย เช่น ราชวัง ผลไม้ ก็ออกเสียงตัวสกดในคำหน้า
ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานเรื่องเพลงและเรื่องประโคมมานั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ความรู้เรื่องตำนานเพลง รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าเรียวลง ข้าพระพุทธเจ้าได้มีโอกาศซักถามผู้รู้ทางกรมศิลปากร ก็รู้เท่าที่จำสืบ ๆ กันมา คงเป็นด้วยผู้รู้ ๆ แต่การบรรเลงอย่างเดียว การที่จะค้นคว้าจึงหย่อนไป
เต้าฮู่ ตามที่เขาบอกข้าพระพุทธเจ้าว่าไม่ได้ใส่แป้งหิน เพราะมีลักษณะค่นกว่า เต้าฮวย และไม่จำเปนให้ขาวมาก คงใส่แต่น้ำเกลือเท่านั้น
ที่ทรงพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่องหนังสือไทยนั้น เป็นหลักแนวคิดแก่ข้าพระพุทธเจ้าดีที่สุด เรื่องตัวหนังสือไทยยุ่งยาก เกิดจากต้องการถ่ายเสียงภาษาอริยกะซึ่งในลางเสียงไทยพูดไม่ได้ และทั้งต้องการจะรวมเอาเสียงของไทยไว้ด้วย เรื่องจึงปนกันใหญ่
ฝรั่งคนหนึ่งมีความเห็นว่าภาษาไทยเดิม คำประกอบนามที่เรียกว่าคุณศัพท์ (เดี๋ยวนี้เลิกใช้ เปลี่ยนเป็นวิเศษณ์หมด) อยู่หน้านามอย่างภาษาจีน เมื่อไทยยกลงมาถึงตอนใต้ประเทศจีนหลายพันปีล่วงมาแล้ว ไปผสมเข้ากับภาษาของชนชาติที่เป็นบรรพบุรุษของพวก มอญ-เขมร ซึ่งใช้คุณศัพท์ประกอบหลังนาม ภาษาไทยจึงมาเป็นอย่างภาษาตระกูลมอญ-เขมร แต่เหตุผลที่เขาให้ไว้ยังไม่กระจ่างพอ ข้าพระพุทธเจ้าจึงเป็นแต่สังเกตไว้ ในภาษาไทยอาหม คุณศัพท์อยู่หน้านามก็มีอยู่หลายคำ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังคิดไมออกว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ในภาษาจีนก็มีอยู่คำหนึ่ง คือคำว่า ไฮน้ำ ในภาษาแต้จิ๋ว แปลว่าทะเลใต้ ตรงกับคำว่า ไหหลำ (น่าจะเป็นเสียง/*340ชาวฮกเกี้ยน) แต่ตามปกติคำว่าทะเลใต้ ในภาษาจีนเป็น น่ำไฮ้ ซักถามจีนผู้รู้ถึงต้นเหตุคำที่กลับกันนี้ ก็ไม่ได้ความ
คำว่า เอา ในไวยากรณ์ไทยว่าเป็นกิริยา แต่ฝรั่งอธิบายว่าในภาษาไทยคำตี้ว่า เอา เป็นบุรพบท เช่น นายมาเอาดินสอเขียนหนังสือ ถ้าเป็นสำนวนสมัยนี้ก็เป็น นายมาเขียนหนังสือด้วยดินสอ
ที่ตรัสเรื่องสอนอ่านว่า กน กั๋น กาน เป็นถูกเสียงเก่าแน่ เพราะไทยถิ่นอื่นออกเสียงคำที่ไม่มีผันให้เป็นเสียงวรรณยุตจัตวาทั้งนั้น เมื่อวันอาทิตย์ที่แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าไปนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี สิ่งที่ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเพลินคือฟังเสียงชาวชนบทพูดกัน รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าคำไม่มีผัน เขาออกเสียงเป็นเสียงจัตวาโดยมาก นานๆ ก็มีเสียงเพี้ยนเป็นไม้ตรีกลาย ๆ ที่เสียง กน กั๋น กาน ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้ยิน เป็น กน กั้น กาน ก็คงเคลื่อนมาจากเหตุนี้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเสียงสั้นในภาษาไทยเดิม จะเป็นเสียงไม้จัตวา เพราะเสียงอ่านใน กน กัน กาน มีเสียงจัตวาแต่ตัวที่สองเรื่อยไป
เรื่องถือซ้ายขวาตามที่ทรงพระดำรินั้น ข้าพระพุทธเจ้าเชือว่าเดิมไทยถือซ้ายแน่ ที่มาเปลี่ยนเป็นขวา เพราะเอาอย่างประเพณีชาวอริยกะ ที่การบวชนาคถือซ้ายเป็นใหญ่ มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เพราะจะได้เข้าตรงทางเบื้องขวาของพระประธานได้ทีเดียว ไม่ต้องไขว้กัน
เมื่อวันจันทร์นี้ ข้าพระพุทธเจ้าไปในงานพระราชทานเพลิงศพพระยาวิเชียรคิรี เห็นเขาทำฐานเผายาวตามขนาดโลงไว้ช่องเผาตรงกลางไม่มีหลังคา ไม่มีดอกไม้ประดับ มีแต่หยวกประกอบตามขอบฐาน คิดด้วยเกล้าฯ ว่า นี่เองคือร้านม้า เพราะตรงลักษณะที่มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง หากแต่ทำขาเป็นทึบ ไม่เป็นเสาตามธรรมดา
มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า หมวกของเจ้านาย เรียกว่า พระตุ้มปี่ หมายความว่าหมวกทั่วไป ไม่ฉะเพาะหมวกชะนิดใด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า /*341ตุ้มปี่ คำนี้น่าจะตรงกับ topi ในภาษาฮินดูสตานี และภาษามลายู ซึ่งแปลว่าหมวก แต่ภายหลังหมายความถึงหมวกเฮลเมต หรือหมวกกันแดดโดยฉะเพาะ ซึ่งในเวลานี้ฝรั่งก็เรียกว่า โตปี
ในดิถีขึ้นศกใหม่ พ.ศ. ๒๔๘๓ ข้าพระพุทธเจ้าขออัญเชิญคุณพระรัตนไตรจงดลบรรดาลให้ใต้ฝ่าพระบาท จงทรงพระเจริญ ทรงพระเกษมสำราญ ตลอดไปชั่วกาลนาน ข้าพระพุทธเจ้ามีความหวังอยู่อย่างนี้เสมอ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*342ภาคผนวก
/*343วิธีให้ข้าวแม่ซื้อ
กระผมได้ถามผู้ใหญ่ที่เขาเคยทำมาว่าดังนี้
ปั้นข้าว ๓ ปั้น ขาว ๑ แดง ๑ ดำ ๑ ให้โยนข้ามหลังคาที่เด็กอยู่นั้นเวลาพลบค่ำ
เมื่อโยนข้าวว่าดังนี้ “วู้”
แม่ซื้อแม่นาง ลูกเองเปนลูกเรา อย่ามาหยิกมาข่วน อย่ามารบกวนให้ร้าย อย่ามาชวนให้ทุกข์ไข้ เราจะเลี้ยงดูไว้ ให้อยู่เย็นเปนสุขสนุกสบาย อยู่กับเราไปจนแก่จนเฒ่า
(ลงนาม) พระยาโหราธิบดี
(สำเนา)
บันทึกเรื่องให้ข้าวแม่ซื้อ
เมื่อเด็กยังเล็กป่วยไข้ ถือว่าแม่ซื้อรบกวนเด็ก จึงใช้คำว่าให้ข้าวแม่ซื้อ เพื่อจะได้ช่วยบำบัดโรคภัยนั้น ๆ ได้ คือ
ปั้นข้าวสุกปากหม้อให้เปนก้อน ๔ ก้อน คลุกกับขมิ้น ๑ ก้อน เรียกว่าข้าวเหลือง คลุกกับขมิ้นกับปูน ๑ ก้อน เรียกว่าข้าวแดง คลุกกับดินหม้อ ๑ ก้อน เรียกว่าข้าวดำ ไม่ต้องคลุกกับสิ่งใด ๑ ก้อน เรียกว่าข้าวขาว แล้วใส่ภาชนใดก็ได้ นำไปร่อนที่ตัวเด็กว่า “แม่ซื้อเวียงล่าง แม่ซื้อเวียงบน แม่ซื้อเดินหน แม่ซื้อใต้ที่นอน จงมารับข้าวขาว ข้าวแดง ข้าวเหลือง ข้าวดำ” แล้วนำข้าวไปที่หน้าเรือนและกล่าวคำว่า “แม่ซื้อเวียงล่าง ฯลฯ จงมารับข้าว” และร้อง “วู้” ครั้งแรกเอาข้าวดำวางไว้ที่พื้นดิน ส่วนอีก ๓ ก้อนนั้น เมื่อสุดคำและวู้แล้วก็ปาข้ามหลังคาเรือน/*344ทำเหมือนกันทั้ง ๓ ก้อน จะปาก้อนใดก่อนก็ได้ เมื่อปาข้ามหลังคาเรือนทั้ง ๓ ก้อนแล้วก็เปนเสร็จพิธีให้ข้าวแม่ซื้อเพียงเท่านี้
บางแห่งก็ให้เพียง ๓ ก้อนก็มี คือ ข้าวขาว ข้าวดำ ข้าวเหลือง แต่ปาข้ามหลังคาเรือนทั้ง ๓ ก้อน บางแห่งก็ปาทิศตวันออกไปตวันตกบางแห่งก็ปาหน้าเรือนไปทางหลังเรือน เรื่องให้ข้าวแม่ซื้อชนบทหนึ่งก็ทำอย่างหนึ่ง ดังกล่าวแล้วไม่ตรงกันโดยทั่วไป
แล้วแต่จะโปรด
(ลงนาม) ไตรเพทพิสัย
๒๔/๘/๘๒
---
คำอธิบายของขุนธนกิจวิจารณ์
จำพวกช้างกระบวนศึก มีเรื่องควรจะอธิบายได้เท่าที่ท่านผู้ใหญ่ได้สั่งสอนไว้โดยสังเขปต่อไปนี้
ช้างดั้ง เป็นช้างชะนิดที่นั่งละคอ ประกอบด้วยหมอและควาญกำกับหัวท้าย และที่กลางหลังมีควาญถือหอก (บางทีก็ถือทวน เพราะที่คอมีภู่ด้วย) โดยถือเอาด้ามหอกตั้งไว้บนหลังช้าง ช้างดังนี้เดินอยู่ในระวางกลางสายกระบวน ทางข้างหน้าพระคชาธาร
ช้างกัน ลักษณะอย่างเดียวกับช้างดั้ง แต่เดินข้างหลังพระคชาธาร
ช้างแซก และ ช้างแซง เป็นช้างชะนิดที่นั่งละคอ ทำหน้าที่สารวัด เดินริมกระบวนซ้ายขวา ช้างแซกเดินซ้าย ช้างแซงเดินขวา ไม่มีควาญนั่งกลางหลังอย่างช้างดั้นช้างกัน
ช้างล้อมวัง เป็นช้างชะนิดผูกสัปคับโถง (จำลองไม่มีหลังคา) มีชาวพระแสงในนั่งถือปืนอยู่บนสัปคับ คอท้ายมีหมอและควาญพร้อม/*345ช้างล้อมวัง บางทีใช้ทนายเลือกปืนนั่งในสัปคับ บางทีก็ใช้เกณฑ์หัดชาวต่างประเทศถือปืนนั่งในสัปคับ เป็นช้างเดินเรียงอยู่รอบในของช้างแซกช้างแซงอีกชั้นหนึ่ง ทั้ง ๒ สายกระบวน
ซ้างพังคา เป็นช้างชะนิดผูกเครื่องมั่น คนกลางช้างถือแพนหางเป็นชาวพระแสงใน ท้าวพระยาสามลราชและเสนาบดีผู้ใหญ่นั่งคอทำหน้าที่หมอ ข้าราชการกรมช้างนอกเป็นควาญ เป็นช้างเดินรายรอบติดกับพระคชาธาร (เครื่องมั่นชะนิดไม่มีฉัตรคันดาน)
ช้างค้ำค่าย เรียกชื่อเต็มว่า “ต้นเชือกค่าย ปลายเชือกค้ำ” ท่าทางจะเป็นต้นเชือกปลายเชือกของกรมมหาดเล็กฉะนั้น แต่โบราณกาลเป็น
ช้างสำหรับราชกุมารชาติสิงหฬ ซึ่งโดยปกติรับราชการเป็นชาวพระแสงใน (สินาท) อีกนัยหนึ่งว่าเป็นนักแม่นปืนชาวต่างประเทศ ต้นเชือกเดินต่อพระคชาธารข้างหน้า ๔ ช้าง คือ ๑ พิเทหราชา ๒ อนุรุทเทวา ๓ มหานามราช ๓ ราชาไชย ปลายเชือกเดินต่อท้ายพระคชาธาร ๖ ช้าง คือ ๑ พงศ์สีหบาศ ๒ ราชสีหยศ ๓ ทศเทศ ๔ เพรฏราชา ๕ ราชเดชะ  รามราฆพ แต่ต่อมาภายหลังได้กลายมาเป็นอิสสรศักดิ์ในราชสกุล และบรรดาศักดิ์ข้าราชการในปัจจุบัน ช้างค้ำค่ายราชกุมารดังกล่าวทำหน้าที่เป็นหมอขี่คอ แต่แทนที่จะกระชับขอไว้กับมือ กลับเอาขัดไว้ที่เอว ใช้ปืนวางพาดไว้กับกระพองช้างทุกช้าง เป็นเตรียมพร้อมอยู่เสมอ ไม่มีควาญกลางหลัง ส่วนควาญท้ายเป็นข้าราชการกรมช้างระวางใน ลักษณะของช้างค้ำค่ายก็คือองครักษ์นั่นเอง (ช้างค่ายเป็นช้างซ้าย ย่อมนำหน้าช้างค้ำซึ่งเป็นช้างขวาได้ เพราะทำเนียบกรมศักดิ์ทั่วไป ย่อมขึ้นต้นด้วยซ้ายก่อนขวาเสมอ ส่วนช้างโจมทัพ คงจะไม่ใช่ชื่อช้างอีกชนิดหนึ่ง น่าจะเป็นช้างโคตรแล่นนั่นเอง เพราะชื่อที่ว่า “โจมทัพ” นั้นเป็นคุณสมบัติของช้างโคตรแล่นอยู่แล้ว คงเรียกขานกันขึ้นเอง โดยอาศัยหน้าที่ของช้างโคตรแล่น ที่ต้องใช้ในการตีทัพดอกกระมัง) ช้างโคตรแล่น เป็นช้างชะนิดที่นั่งละคอ หมอฝึกและพัดโหนดหัดวิธีการรบขึ้นเป็นช้างประเภทชำนะงา ตามปกติย่อม/*346ติดน้ำมันทั้งหน้าหลังเป็นประจำ การจัดให้เดินในกระบวนต้องเว้นจังหวะไว้ชั่วสุดเสียงแตรและสังข์ ทางท้ายกระบวน
บรรดาช้างกระบวนทั้งหลาย (นอกจากช้างโคตรแล่น) จริงอยู่ต่างก็มีหน้าที่ไว้ใช้รบด้วยกันทั้งนั้น เพราะทั้งช้างและหมอควาญนั้นๆ ได้ฝึกปรือไว้เพื่อใช้ในการรบด้วยกันทั้งนั้น แต่ถ้ากล่าวโดยรูปกระบวนแล้ว ก็จะพึงเห็นได้ว่าช้างกระบวนเหล่านั้นได้จัดขึ้นไว้ให้ทำหน้าที่แวดล้อมพระคชาธารมากกว่าเหตุอื่น ๆ หรือมิฉะนั้นก็เพื่อเป็นการประดับสายกระบวนให้สมด้วยเดชานุภาพแห่งท่านผู้เป็นจอมทัพในกระบวนนั้นเท่านั้น แต่ส่วนช้างโคตรแล่นนั้น เป็นช้างจำพวกเดียวที่มีไว้สำหรับใช้ให้ทำการรบในสมัยโบราณกาล จะรบกันกลางแปลง หรือจะตีค่ายป่ายปล้นกำแพงบ้านเมืองก็ตาม นายทหารผู้ถึงแล้วด้วยคุณวิชาการแห่งช้าง จะเป็นผู้นำช้างโคตรแล่นเข้าประจันบานแต่จำพวกเดียว ช้างจำพวกนี้พงศาวดารยกย่องไว้มาก หมอควาญพอดีพอร้ายไม่อาจเอาไว้อยู่ เช่นในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้น การปรนปรือช้างจำพวกนี้ก็โหดร้ายไม่คำนึงถึงการบาปกรรมทีเดียว ก่อนจะนำเข้าประจันบาน หมอพัตโหนดจะบังคับกรอกด้วยเหล้าเข้มอันผสมด้วยดินปืนเป็นซองไห ๆ เพื่อจะให้มีนเมาและหนังชา เพิ่มความดุร้ายและทนทานต่อปืนไฟทรายกรวดที่คั่วร้อน ตลอดจนตะกั่วคว้างได้เป็นอย่างดี ถ้าเวลาว่างราชการศึก ตัวใดร้ายกาจจนถึงหลงแทงเงาตัวเองแล้ว จะถูกส่งไปเป็นเพชรฆาตสำหรับประหารนักโทษฐานกบฏอีกด้วย ช้างโคตรแล่นสร้างคุณประโยชน์ในการสงครามแต่สมัยโบราณกาลเป็นอย่างสูง พระมหากษัตริย์ที่ปรากฏในพงศาวดารว่าออกทรงจับช้างไม่เลือกฤดูกาลนั้น ก็เพราะจะได้ช้างมาฝึกหัดให้มีสมรรถภาพดังกล่าวนี้ให้มากที่สุดที่จะมากได้นั่นเอง
ส่วนชื่อช้างอื่นๆ เข้าใจว่าจะคิดเรียกกันขึ้นเอาเอง โดยอาศัยเอากิริยาอาการที่ช้างปฏิบัติ แต่ในหลักฐานวิชาการช้างแล้ว ไม่ปรากฏว่ามีชื่อช้างชะนิดนั้น ๆ
คํากล่าว
ของ
พระยาอนุมานราชธน
ในโอกาสฉลองวันประสูติครบ ๑๐๐ ปี
แห่ง
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
วันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๖
วันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๖ คือวันนี้ เป็นวาระสําคัญอันเด่นพิเศษวันหนึ่ง ซึ่งควรบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ของประชาชาติไทย เพราะเป็นอภิลักขิตสมัยคล้ายวันประสูติ ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งเวียนมาบรรจบครบรอบร้อยปีพอดี ในโอกาสเช่นนี้รัฐบาลของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยพศกนิกรชาวไทย ต่างร่วมแรงร่วมใจกัน กับองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ จัดให้มีงานมหกรรม บําเพ็ญกุศลเป็นที่ระลึกเฉลิมฉลองพระเกียรติคุณพระองค์ท่าน ในฐานที่ทรงเป็นบุรุษเอกของโลกคนหนึ่ง เพื่อเป็นอนุสรณ์เห่งคุณงามความตี ที่พระองค์ท่านทรงกระทําไว้แล้วด้วยพระกฤดาธิการในงานด้านศิลปวิทยา ยังผลให้เกิดคุณธรรม คือ ความงาม ความดี และความจริง ซึ่งเป็นสิ่งอันเดียวกัน ที่โลกมีความปรารถนา ไม่เฉพาะแต่ประชาชนชาวไทยเท่านั้น
มีพระบาลีบทหนึ่งว่า
โลกสฺมึ หิ จิตฺตกมฺมโต อุตฺตรึ อฺํ จิตฺตํ นาม นตฺถิ
แปลว่า ขึ้นชื่อว่าของสวยงามอื่น ยิ่งกว่าจิตรกรรม ไม่มีในโลก
/*2(อัฐฐสาลินี อรรถกถา ธัมมสังคินี ๑๑๖) ถ้าเปลี่ยนคําจิตรกรรมให้กินความไปถึงวิจิตรศิลป์สาขาอื่น ๆ ด้วย คือ สถาปัตยกรรม ประติมากรรม ดุริยางคศิลป์ วรรณศิลป์ และนาฏศิลป์ ก็ย่อมมีอรรถาธิบายแห่งความหมายเป็นไปในทํานองเดียวกัน เพราะฉะนั้นงานศิลปของพระองค์ท่านจึงล้วนเป็นสิ่งมีคุณธรรมตามที่กล่าวมาข้างต้น และเป็นมรดกสมบัติอันหาค่ามิได้ ซึ่งตกทอดมาถึงอนุชนคนรุ่นหลัง ควรแก่การถนอมรักษาไว้ เพื่อเป็นเกียรติปรากฏแก่ประชาชาวไทย สมดั่งที่ได้ทรงตั้งพระทัย อันมีอยู่ในลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ ธันวาคม ร.ศ. ๑๒๐ กราบบังคมทูลพระกรุณาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ ซึ่งมีข้อความแห่งหนึ่งว่า ข้าพระพุทธเจ้าก็พยายามที่จะทําให้ถึงคนเก่าเขาเท่านั้น เพื่อให้ปรากฏว่าคนรู้วิชาเขียนเต็มตามวิธีของชาติแห่งตน ยังมีมาถึงรัชกาลของใต้ฝ่าละอองพระบาท ดังนี้ งานศิลปของพระองค์ท่าน นอกจากเป็นสมบัติล้ำค่าของประชาชาวไทยแล้ว ยังเป็นสมบัติอันมีค่ายิ่งของโลกด้วยโดยปริยาย เพราะเป็นศิลปกรรมอยู่ในระดับสูงหรืออภิศิลป์ ซึ่งเรียกในภาษาอังกฤษว่า high arts
ในพระนามตามพระสุพรรณบัฏ เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๖ โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรม เป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงค์นั้น แห่งหนึ่งมีข้อความว่า สรรพศิลปสิทธิวิทยาธร สุรจิตรกรศุภโกศล ประพนธ์ปรีชาชาญ โบราณคดี สังคีตวาทิตวิธีวิจารณ์ แปลว่า ทรงดํารงไว้ซึ่งความสําเร็จและความรอบรู้ในสรรพศิลปะ ทรงเป็นจิตรกรผู้เก่งกล้าสามารถจัดเจนเบ็นเลิศ ทรงปรีชาญาณในการประพันธ์และในโบราณคดี ทรงจัดวิธีแห่งดนตรีการฟ้อนรำขับร้องและทํานองเพลง
[คําแปลของ พระเทพกวี (ประยูร) วัดเทพศิรินทร ในหนังสือเรื่อง พระประวัติสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดดิวงศ์ ซึ่งหม่อมเจ้าดวงจิตร จิตรพงศ์ พระธิดา ทรงแต่ง]
/*3ตามข้อความข้างต้นนี้ ย่อมปรากฏว่าพระองค์ท่านทรงรอบรู้สรรพศิลปวิทยาการเป็นเลิศ หาผู้เสมอเหมือนได้ยาก นาน ๆ จึงจะเกิดมีขึ้นสักคนหนึ่ง เรียกกันว่าอัจฉริยบุคคล ก็อะไรเล่าที่เรียกว่าศิลป ซึ่งพระองค์ท่านทรงพระปรีชาญาณ ศิลปเป็นการแสดงออกของสิ่งที่ไม่มีตัวตนให้ปรากฏมีขึ้น ยังผลให้ผู้ที่มีโอกาสดูชมหรือฟัง เกิดอารมณ์เร้าใจ ประหนึ่งว่าศิลปกรรมนั้นมีชีวิตเป็นไปทางกุศลจิต ได้อย่างงดงาม ตามหลักแห่งศิลป ซึ่งมีอยู่ ๓ ประการ คือ
๑. เป็นความคิดแปลก ไม่เหมือนกับธรรมดาสามัญ
๒. เป็นความคิดสูงซึ่งออกจากจิตใจที่เจริญแล้ว และ
๓. เป็นความคิดส่งเสริมคุณงามความดีแก่สังคม
เพราะฉะนั้น ช่างหรือศิลปินที่แท้จริง หาใช่อยู่ที่มีผีมือทางเทคนิคเท่านั้น แต่ยังจะต้องมีปัญญาความคิดและจิตใจสูงด้วย มิฉะนั้นงานศิลปที่สร้างขึ้นก็จะไม่มีแปลกมีใหม่ โดยนัยดังกล่าวมาแล้วนี้
สมเด็จเจ้าฟ้าพระองค์นั้น มีพระนามเดิมก่อนทรงกรม ตามที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชบิดา พระราชทานไว้ ว่า พระองค์เจ้าจิตรเจริญ ดูประหนึ่งจะเป็นนิมิตมงคลอย่างประหลาดอัศจรรย์ ว่าต่อไปภายหน้านั้น พระราชกุมารพระองค์นี้ จะทรงมีพระสิริลักษณ์เป็นความเจริญทางจิตใจ สมดังพระนามว่า จิตรเจริญ เพราะงานศิลปที่ทรงผลิตสร้างขึ้นแต่ละชิ้น เท่ากับเผยบุคลิกลักษณะอันแท้จริง ซึ่งเร้นอยู่ภายในพระสรีรร่างของพระองค์ ให้ปรากฏเด่นเห็นประจักษ์ ว่าพระองค์ทรงเป็นอัศจรรย์บัณฑิต อันจะปั้นหรือจะอบรมกันไม่ได้ทั้งนั้น นอกจากเป็นบัณฑิตขึ้นเองโดยเฉพาะ เพราะขึ้นชื่อว่าศิลปสูง ย่อมเกิดจากดวงจิตอันสะอาดงามเป็นนามธรรมเท่านั้น ซึ่งศิลปินที่สามารถ อาจถอดเอาออกมา ให้ปรากฏเกิดเป็นรูปธรรมอันงามขึ้นได้ เพื่อคนอื่นมีโอกาสร่วมความมีจิตเจริญไปตามด้วย เหตุนี้ จึงได้กล่าวมาแต่ต้นว่า ศิลปเป็นการแสดง/*4ออกจากสิ่งที่ไม่มี ให้ปรากฏมีขึ้นได้อย่างงดงาม และสิ่งนั้นจะเป็นอื่นไม่ได้ นอกจากเป็นศิลปเท่านั้น
ผู้ใดได้ดูชมศิลปกรรม ที่สมเด็จเจ้าฟ้าพระองค์นั้นทรงเนรมิตสร้างขึ้น เช่น พระอุโบสถวัดเบญจมบพิตร หรือแบบรูปพระเมรุต่าง ๆ เป็นต้น อันมีภาพรูปถ่ายอยู่ในสมุดพระประวัติและฝีพระหัตถ์ของพระองค์ จะเห็นได้ว่าเป็นความคิดแปลก ไม่เหมือนกับธรรมดาสามัญ แปลกในที่นี้ ไม่ใช่เป็นแปลก จนคนดูไม่รู้ว่าเป็นอะไร แต่เป็นแปลกซึ่งไม่แปลกจากที่เคยมีอยู่แต่ก่อนแล้ว หากแต่ว่ามีการดัดแปลงและปรับปรุงให้ดีงามตามอุดมคติยิ่งกว่าเดิม จึงเท่ากับเป็นแปลกเป็นใหม่อยู่ในตัวโดยปริยาย กระทําให้ดูงามจับตาจับใจ ทั้งนี้ก็เพราะพระองค์ทรงแปลความหมายในศิลปได้งดงาม กล่าวคือ เมื่อจะทรงคิดสิ่งใดที่เป็นศิลปขึ้น ก็ทรงพิจารณาสิ่งนั้นซึ่งของเดิมมีอยู่แล้ว ให้เข้าพระทัยถ่องแท้เสียก่อน โดยนัยแห่งหลักวิทยาที่ว่า ถ้าต้องการจะทราบสิ่งใด ให้ตลอดและกระจ่างชัดแจ้ง ก็จะต้องให้รู้ล้ำลึกลงไปถึงต้นเหตุของสิ่งนั้น ว่าเดิมคืออะไร มีมาแต่เมื่อไร ที่ไหนและทําไม แล้วคลี่คลายขยายตัวเป็นวิวัฒนาการมาอย่างไร เหตุนี้เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นสิ่งใด ก็ทรงพิจารณาหาหลักอันเป็นสาระหรือเนื้อแท้ของสิ่งนั้น ไม่ทรงคํานึงถึงสิ่งอันเป็นส่วนประกอบปลีกย่อย ศิลปินคนใดจะสร้างสิ่งเป็นศิลปกรรม ให้อยู่ถาวรได้ยืนยาว ก็ที่รู้จักหลักอันนี้ ศิลปเป็นเรื่องนึก แต่เป็นนึกมีหลัก ไม่ใช่นึกโดยเดาตามธรรมดาสามัญ
ที่ขอบตราประจําพระองค์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทาน มีอักษรจารึกเป็นพระธรรมคาถาว่า
กตสฺส นตฺถิ ปฏิการํ ปเคว ตํ ปริกฺขตํ
แปลว่า สิ่งที่ทําแล้ว จะทําคืนไม่ได้ จงพิจารณาสิ่งที่ทํานั้นก่อน เหตนี้พระองค์ท่านจึงทรงถือเป็นคติว่า “ถ้าทําไม่ดี ไม่ทําเสียดีกว่า” ฉะนั้นเมื่อทรงคิดแบบอย่างใด ๆ ถึงแม้จะทรงเขียนเสร็จแล้ว แต่ยังไม่เป็นที่/*5พอพระทัย ก็ไม่ยอมวางพระหัตถ์ ทรงแก้ไขไปกว่าจะถูกพระทัยจนได้ ยิ่งเป็นงานทางด้านสถาปัตยกรรม ก็ยิ่งทรงระมัดระวังหนักขึ้น ตรัสว่าต้องระวัง เพราะสร้างขึ้นก็เพื่อความพอใจ ความเพลิดเพลินตา ไม่ใช่สร้างขึ้นเพื่ออยากรื้อทิ้ง ทุนรอนที่เสียไป ก็ใช่จะเอาคืนมาได้ ผลที่สุดก็ต้องทิ้งไว้เป็นอนุสาวรีย์สําหรับขายความอาย (จากพระประวัติ ฉบับ หม่อมเจ้าดวงจิตร จิตรพงศ์)
เหตุนี้ศิลปกรรมที่สมเด็จเจ้าฟ้าพระองค์นั้นทรงสร้างขึ้น จึงเป็นของสูง จูงจิตใจให้เกิดอารมณ์ความเพลิดเพลิน เป็นไปในทางที่พระท่านสวด ซึ่งเคยได้ยินได้ฟังกันอยู่บ่อยๆ ว่า กุศลาธรรมา ไม่ใช่ชนิดเป็น อกุศลาธรรมา ซึ่งมีอยู่ดาษดื่นในท้องตลาด อันเป็นพาณิชศิลปเท่านั้น ศิลปกรรมไม่ควรจะมีราคาถูก จนเลยจุดที่ควรมีควรเป็นได้ อนึ่ง ถ้าจะเปรียบในขณะที่กำลังแล่นเรือฝ่ามรสุมคลื่นลมจัด จะเกิดศิลปที่สูงขึ้นหาได้ไม่ ต่อเมื่อคลื่นลมสงบลงแล้วจึงจะตรึกนึกและผลิตสร้างขึ้นได้ เหตุนี้ศิลปกรรมต่างๆ จะเป็นเสมือนกระจกเงา ฉายให้เห็นภาพเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์และในประวัติบุคคล ว่ามีเป็นอย่างใดในสมัยนั้นสมัยนี้ เมื่อเหตุการณ์ผ่านพ้นไปแล้วก็แล้วกัน แต่ศิลปที่สูงนั้นยังคงอยู่ สมดังคำกล่าวเป็นภาษาละตินบทหนึ่ง แปลว่า ชีวิตนั้นสั้น ศิลปนั้นยืนยาว (Vita brevis, ars longa)
ศิลปต้องใช้เวลา ภาษิตกรีกบทหนึ่ง จึงว่า ถ้าท่านฆ่าเวลา ก็คือท่านฆ่าสิ่งอันมีค่าที่สุด ในบรรดาทรัพย์สมบัติของท่านทั้งหมด เหตุฉะนั้นการงานต่าง ๆ จึงต้องแบ่งสันปันส่วนกันในเรื่องเวลา งานบางอย่างในด้านศิลป เป็นเรื่อง ช้าเป็นการ นานเป็นคุณ งานลางอย่างในเรื่องเกี่ยวกับชีวิตทางวัตถุ ถ้า ไม่รีบจ้ำรีบพาย ตลาดจะวาย สายบัวจะเน่า เหตุนี้ศิลปีนที่เยี่ยมจึงมักเป็นผู้ที่ ช้า ดื้อ และเถรตรง ที่ช้าก็เพราะยังไม่เกิดการบันดาลใจ ถ้าเร่งงานก็บกพร่อง ไม่สมบูรณ์ ที่เป็นคนดื้อและเถรตรงก็เพราะเป็นผู้นับถือตนเอง ถ้าใครไปขอให้แก้ใหม่ ผิดไปจากที่เห็นแน่/*6แท้แก่ใจแล้ว และไม่เป็นไปตามอารมณ์แห่งศิลป ก็เป็นธรรมดาจะต้องดื้อและเถรตรง ยอมกัดก้อนเกลือดีกว่าจะกินหมูหันให้อ้วนพี
บัดนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ได้เสด็จสู่ทิพยสถานพิมานแมนแล้ว แต่พระเกียรติคุณอันเพริศแพร้วและงานของพระองค์ท่าน ยังคงสดชื่นอยู่ในความทรงจําของชาวไทย จึงได้จัดให้มีงานมหกรรมฉลองพระคุณท่าน ในวาระครบรอบร้อยปีแห่งวันประสูติของพระองค์ เพื่อจักได้เป็นนิทัศนอุทาหรณ์แก่อนุชนสืบไปภายหน้า ด้วยประการฉะนี้