คำกลอนสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
อธิบาย
/*(ก)หนังสือบทกลอนแต่งเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีหลายเรื่อง แต่งเปนร่ายดั้นก็มี โคลงก็มี ลิลิตก็มี กลอนก็มี ฉันท์ก็มี พิมพ์แล้วบ้างยังไม่ได้พิมพ์บ้าง ได้เลือกมาพิมพ์ไว้ในสมุดเล่มนี้ คือ โคลงของหม่อมเจ้าสุวรรณ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๑ กรมหมื่นไกรสรวิชิตเรื่อง ๑ ลิลิตของพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ทรงพระนิพนธ์แต่เมื่อยังดำรงพระยศเปนพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคลเรื่อง ๑
กรมหมื่นไกรสรวิชิตได้ทรงกำกับราชการกรมธรรมการสังฆการีเมื่อในรัชกาลที่ ๓ หม่อมเจ้าสุวรรณได้ฝึกหัดคุ้นเคยราชการกรมธรรมการสังฆการีมาแต่ครั้งนั้น จึงได้รับราชการมีตำแหน่งอยู่ในกรมธรรมการสังฆการี ตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๔ มาจนรัชกาลที่ ๕ เพราะหม่อมเจ้าสุวรรณมีหน้าที่อยู่ในกรมธรรมการสังฆการีดังกล่าวมา ในเรื่องโคลงยอพระเกียรติที่แต่งจึงยกเอาเรื่องสอบความรู้พระสงฆ์ในวิชาหนังสือไทย และวิชาเลขเมื่อในรัชกาลที่ ๕ ขึ้นกล่าวโดยพิสดาร หาปรากฎว่าได้กล่าวเรื่องนี้ในจดหมายเหตุเรื่องอื่นแห่งใดไม่ ครั้งนั้นพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะทรงทนุบำรุงการเล่าเรียนเปนการสำคัญมาแต่แรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ได้โปรด ฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นในกรมทหารมหาดเล็ก ฯ สำหรับ/*(ข)สอนภาษาอังกฤษโรงหนึ่ง สำหรับสอนหนังสือไทยโรงหนึ่ง และทรงพระกรุณาโปรด ฯ ส่งบรรดาพระเจ้าน้องยาเธอที่ยังทรงพระเยาว์กับทั้งหม่อมเจ้าต่างกรม และประกาศชักชวนข้าราชการให้ส่งบุตรหลานเข้าเล่าเรียน เมื่อจัดตั้งโรงเรียนทั้งสองนั้นสำเร็จแล้ว มีพระราชประสงค์จะจัดการเล่าเรียนให้เปนประโยชน์ถึงราษฎรพลเมืองต่อลงไป ทรงพระราชดำริห์ว่า ราษฎรย่อมส่งบุตรหลานไปเล่าเรียนในสำนักพระสงฆ์ตามวัดเปนประเพณีมาแต่โบราณ สมควรจะอาศัยประเพณีอันมีอยู่แล้วนั้น จัดตั้งโรงเรียนสำหรับราษฎรขึ้นตามพระอารามหลวงก่อน เพื่อจะหาภิกษุสงฆ์ซึ่งรอบรู้วิชาหนังสือไทยและวิชาเลข ตั้งเปนครูโรงเรียนหลวงตามพระอาราม จึงโปรด ฯ ให้ตั้งพระราชาคณะที่ชำนาญความรู้นั้น ๆ เปนกรรมการสอบความรู้พระภิกษุสงฆ์ซึ่งสมัคจะเปนครูในโรงเรียนหลวง เรื่องเดิมของการที่หม่อมเจ้าสุวรรณพรรณนาไว้ในโคลง มีดังกล่าวมานี้ สำนวนโคลงของหม่อมเจ้าสุวรรณถนัดแต่งตามโวหารกวีโบราณ ควรนับว่าแต่งดีสำนวนหนึ่ง
กรมหลวงพิชิตปรีชากร เปนกวีซึ่งนับถือกันว่าถึงชั้นดียิ่งในกรุงรัตนโกสินทร์นี้พระองค์ ๑ บทกลอนพระนิพนธ์ของกรมหลวงพิชิตปรีชากรได้รวบรวมพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระองค์ท่านเองเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ ลิลิตเฉลิมพระเกียรติซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เปนบทกลอนเรื่องแรกที่ท่านทรงพระนิพนธ์แต่เมื่อพระชันษาได้ ๒๑ ปี เอาเรื่องการพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัติวงศ /*(ค)กรมขุนมรุพงศศิริพัฒน์ และสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินี พระพันปีหลวง เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๑๘ มาเปนเค้าแต่งลิลิตเฉลิมพระเกียรติเรื่องนี้ นำขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย เมื่อได้ทรงรับพระสุพรรณบัฏ เปนกรมหมื่นพิชิตปรีชากร พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระราชนิพนธ์โคลงชมลิลิตของกรมหลวงพิชิตปรีชากร พระราชทานตอบบท ๑ ดังนี้
๏ กรมหมื่นพิชิตกล้า
เกลากลอน
ไพเราะพจนสุนทร
ถ่องถ้อย
เฉลิมเกียรติ์กระวีวร
ฤๅว่าง วายเอย
เฉกอุบลเบิกสร้อย
สรดฟุ้งฉมขจร ฯ
ด.ร.
โคลงของหม่อมเจ้าสุวรรณ
ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๑ กรมหมื่นไกรสรวิชิต
---
/*1๏ ศรีสิทธิไชยไตรบวร
ขาดเข็ญขจรทศทิศ
เนืองเพื่องนิตยบรรณา
ทูลมุลิกาละเล้า
นอบน้อมเกล้าชระดัก
ผเยียมาศปรักนานันต์
มาคั่งคัลสดุดี
นครศรีอโยธยา
พระกฤษดาพรรฦก
ล้วนแต่ตึกอย่างยุหรบ
ครบโรงทหารโรงแสง
ทรงเปลี่ยนแปลงตรูตรา
ซุ้มทวาราหอรบ
สบป้อมใต้นางจรัญ
เชิงเทินทงันสีมา
ท้องรัถยาโรยทราย
สองฟากรายตึกตั้ง
ทั้งโรงรถอัศวา
โรงคชาชาญชน
ลตนลตนหื่นหัน
กระหึมมันโกญจนาท
ดุจฟ้าฟาดศิขรา
หอรัษฎาโอฟิศ
ล้วนขจิตรทอตา
ชาวชนายัดเยียด
เดิรเบียดเสียดสับสน
ประเล่ห์กลหมู่มด
เหลือกำหนดคณนา
อีกพรรษาชุกชุม
พุ่มธัญญาแตกรวง
ตวงขึ้นเต็มยุ้งฉาง
ไป่ระคางเคืองเข็ญ
เย็นรอบราชอาณาเขต
ทั่วประเทศสีมา
/*2น้อมศิราถวายไชย
พระชนม์ให้ยืนนาน
จวบร้อยกาลพรรษา
ทั้งสมณาพราหมณ์เพศ
ต่างโอนเกศเพิ่มพร
องค์อดิศรผ่านเผ้า
เจ้าจอมภพสยามินทร์
ปวงอรินทร์ชระอาบ
ราบดุจหน้าเภรี
ทุกธานีระย่อ
ฝ่อใจห้าวเหือดหาญ
ต่างส่งสารทูลถวาย
บรรณาหลายเหลือตรา
ทูลมุลิกาอคร้าว
ทั่วพิภพจบด้าว
เฟื่องฟุ้งฟึกบุญ ท่านแฮ ฯ
๑ เถลิงภพเพ็ญภาคย์เพี้ยง
สุริยัน
สมัยเมื่อยามมัชณันติก์
แจ่มจ้า
ไป่มีเมฆหมอกกัน
กางกีด
ส่องทุกข์ทุกทั่วหล้า
เสื่อมสิ้นสรัทกาล ฯ
๒ จรูญจรัสเพ็ญเพียบด้วย
สาสนา
พุทธรัตนไตรยา
เฟื่องฟื้น
พระคุณพระกรุณา
ปถัมภก เทียวแฮ
กู้สาสนดำรงพื้น
ภพแผ้วพูลเกษม ฯ
๓ พระมานมาโนชแม้น
อินทร์องค์
เถลิงศักดิจักรพรรติพงศ์
ผ่านหล้า
ชุบเกล้าเหล่าประยูรวงศ
มวญมาตย์
บานกมลไพร่ฟ้า
นอบน้อมถวายพร ฯ
/*3๔ ขจรพระเกียรติฟุ้ง
ธาษตรี
สมณะประชาชี
ชื่นหน้า
พานิชทุกธานี
เนืองเนื่อง มาแฮ
สบสิ่งสรรพสินค้า
ถี่ถ้วนล้วนตระการ ฯ
๕ พระมีมาโนชเอื้อ
เอาภาร
สมัยเมื่อปัตยุบันกาล
นี่นี้
ผู้ซึ่งเปนอาจารย์
สอนสั่ง ศิษย์แฮ
อักขระโหราลี้
จักเศร้าเสื่อมสูญ ฯ
๖ ปรารภภิกษุทั้ง
สี่คณะ
ไยจึ่งเฉยเลยละ
ว่างเว้น
ไป่มีกิจธุระ
แต่สิ่ง ใดแฮ
เที่ยวเทศน์บังสุกุลเฟ้น
ใฝ่ข้างหากิน ฯ
๗ จำเปนจะสั่งเจ้า
พนักงาร
แก่พระวุฒิการ1ชาญ
ชอบใช้
รูปใดที่ชำนาญ
จงสอบ ไล่แฮ2
นิตยภัตรจะจัดให้
ทั่วหน้าทุกองค์ ฯ
/*4๘ ศุกระวารสองค่ำขึ้น
เดือนสาม
กุญสัปตศกยาม
โชคได้
มีราชวโรงการตาม
ดำริห์ ไว้เฮย
พระวุฒิการคำนับไท้
รับเบื้องบรรหาร ฯ
๙ รับโองการห่อนช้า
ผาดผัง
ทูลบาทสมเด็จ3ดัง
โปรดเกล้า
จักไล่อักษรทัง
ขบวรเลข พระเอย
ขอลอองบาทเจ้า
ทราบเบื้องบทมาลย์ ฯ
๑๐ สดับสารดำรัสซั้น
ทันที
เผือเร่งงบบาญชี
รีบเร้า
สี่คณะพระจักมี
สักเท่า ใดนา
ทันแต่ในพรุกเช้า
จุ่งให้ทันประสงค์ ฯ
๑๑ ราชาคณะผู้
ปรีชาญ
สี่รูปมาเปนประธาน
ที่นี้
พระครูมหาสิทธิการ4
อีกรูป หนึ่งนา
ผิดชอบจะได้ชี้
ขาดข้อกังขา ฯ
/*5๑๒ พระธรรมไตรโลก1ผู้
ถาวร
พระสุคุณคณาภรณ์2
เอกอ้าง
พินิตวินัยขจร3
โคลงกาพย์ ดีแฮ
ปิฎกโกศล4ข้าง
ตลกล้ำเหลือขยัน ฯ
๑๓ พระครูสมุห์5เจ้า
คณะกลาง
พุทธสาสนสรรพเพทางค์
รอบรู้
ห้ารูปคลี่สมุดกาง
ไตรตรวจ ดูแฮ
สงฆ์ซึ่งไล่ทุกผู้
ผิดท้วงทักถาม ฯ
๑๔ กำกับผู้ไล่นั้น
นักงาร
เจ้าสุวรรณ6พระวุฒิการ
ชอบใช้
ศรีสุนทรโวหาร7
อาลักษณ์ อีกแฮ
จำจดบาญชีไว้
ตกได้ทุกองค์ ฯ
/*6๑๕ ส่ำสงฆ์ผู้สอบซ้อม
สารา
ตั้งแต่นโมนา
ถูกถ้วน
จบเกยแลอักขรา
สูงต่ำ กลางแฮ
พินทุ์เอกโทไม้ม้วน
สกดทั้งคำผัน ฯ
๑๖ ที่ได้พักตรผ่องเพี้ยง
บัวบาน
ที่ตกก็เหื่อกาล
อาบหน้า
จีวรประเล่ห์ธาร
เปียกชุ่ม อยู่เฮย
เสียจิตต์เจียนจักบ้า
บ่นเพ้อพึมพำ ฯ
๑๗ จำนวนถ้วนเสร็จสิ้น
สมประสงค์
สามสิบเจ็ดรูปคง
เท่านั้น
สมเด็จพระบรมวงศ์
ตรัสสั่ง
ไล่เลขอย่าให้ขั้น
ดุจเบื้องบรรหาร ฯ
๑๘ หลวงโลกทีป1ผู้
แกว่นการ
ขุนเทพยากรณ์2ประทาน
ที่ตั้ง
ลักษณจันทแลคูณหาร
เจนจัด จริงแฮ
สอบไล่ใครผิดพลั้ง
พลาดพล้ำซักถาม ฯ
๑๙ เลขไล่ไปตั้งแต่
นพพล
โคสัปต์สิบตลอดจน
โจทย์บั้ง
ฉวางจบจวบถึงกรณฑ์
เจนจิตต์
ไป่ขัดข้องผิดพลั้ง
จึ่งให้เปนครู ฯ
/*7๒๐ ที่รู้ไม่จบแจ้ง
เจนจัด
ทำแต่นพพลขัด
ห่อนได้
ลางรูปก็อุทัจ
มือสั่น
วางแท่งดินสอไว้
กดากหน้าลาจร ฯ
๒๑ ขบวรเลขภิกษุได้
โดยหวัง
ยี่สิบสองรูปดัง
โปรดเกล้า
ควรเปนที่เชื่อฟัง
สอนศิษย์ ได้แฮ
ฉลองพระเดชพระคุณเจ้า
ภพพื้นแผ่นสยาม ฯ
๒๒ บัดมีรับสั่งเจ้า
จอมประยูร วงศ์แฮ
จงเร่งบังคมทูล
แก่นไท้
อักษรเลขประมูล
บัวบาท พระนา
เบิกฉบับหลวงมาให้
ทั่วหน้าอาจารย์ ฯ
๒๓ พระวุฒิการคำนับน้อม
ศิระสา
ถวายงบแต่บันดา
ไล่ได้
พระมานมนัสปรา
โมชชื่น ชมแฮ
สบกมลท่านไท้
ธิราชต้องตามประสงค์ ฯ
๒๔ บันดาอาวาสทั้ง
สี่คณะ
รับฉบับหลวงแต่พระ
ที่ได้
เณรศิษย์คฤหัสถ์จะ
มีมาก น้อยแฮ
วันพระประทานให้
อัฐถ้วนทุกคน ฯ
/*8๒๕ อยุธยาบำราศร้าง
ราคี
พื้นแต่ปราชญ์ปรีชา
ดื่นด้าว
เพราะเพื่อพระบารมี
ปกแผ่ ไปเฮย
ทุกเทศทุกไทท้าว
นบนิ้วถวายไชย ฯ
๒๖ ราชาคณะหนึ่งผู้
ภักดี
คือพระธรรมเจดีย์1
บอกได้
ปลัดริด2กวิวงศ์3ปรี
ชาว่อง ไวแฮ
พระปลัดแสง4ให้
ฉบับทั้งสี่องค์ ฯ
๒๗ พระคุณพระยิ่งล้น
คณนา
หนักกว่าแผ่นพสุธา
ภาคยพ้น
ฦกยงมหิมหา
มหรรณพ์น่าน น้ำเฮย
กว้างกว่าอากาศล้น
โลกล้วนสยดแสยง ฯ
๒๘ ตราบแสงสุริเยศเจ้า
เจ็ดวง
ลวกโลกประลัยลง
ล่มมล้าง
เจือมันมัจฉติมิงจง
เจียวจ่อ จุดแฮ
ดาลพระเดชเจ้าช้าง
อย่าเศร้าเสื่อมสลาย ฯ
๒๙ นิพันธสรรค์เษกสร้อย
สารา
เฉลิมบาทจอมจุฑา
เทิดเกล้า
ทศทิศระอาอา
นุภาพสั่น เศียรแฮ
ผายพระเกียรติรุ่งเร้า
รอบพื้นภูวดล ฯ
/*9๓๐ นิพนธ์ข้าบาทผู้
รำพรรณ์
คงทั่วสุริยจันทร์จรัล
ฟอดฟ้า
ขุนเขาสิเนรุทงัน
ขาดโค่น ลงเฮย
พระกิติยศเจ้าหล้า
อย่ารู้มลายหาย ฯ
๓๑ สมภารสมภพพ้อง
เศวตกุญ
ชรชาติราชอดุล
เดชล้ำ
เสมอองค์อรรคจอมจุล
จักรพรรดิ โพ้นเอย
อาจพลิกสามภพขว้ำ
เพิกผ้ายภินพัง ฯ
๓๒ แท้ไทเทวราชท้าว
จัตุพักตร์
ทรงมหิทธิมเหสักข์
แกว่นแกล้ว
เลอลงจากภวัค
พรหเมศ
รังสฤษดิ์สี่ภพแผ้ว
แผ่พื้นภูวดล ฯ
๓๓ เทียรทวยเทเวศรไท้
ทัดจันทร์
เหิรพฤษภเหจหัน
หาศห้าว
สังวาลอุรุคพัน
เฉวียงเวียด องค์แฮ
ทายธนูเหนี่ยวน้าว
หน่วงโน้มแผลงผลง ฯ
๓๔ หนึ่งดังสมเด็จไท้
หริวงศ์
สังขจักรตรีศรทรง
เงือดง้าง
คทาธรร่อนทรนง
ไกวกวัด อยู่เฮย
ลาญทักทำลักมล้าง
ราพร้ายรอนเศียร ฯ
/*10๓๕ ฤๅองค์อมรเมศท้าว
เทวินทร์
เสถียรคิรียเมฆิน
ผ่องแผ้ว
กรกลอกวชิรจิน
ดาเชิด ชูแฮ
แสงวิเชียรพรายแพร้ว
พร่างห้องหาวหน ฯ
๓๖ เสด็จดลมาชุบหล้า
สากล
ทั่วทวีปมณฑล
แห่งหั้น
ปราศจากจลาจล
เบียฬเบียด กันแฮ
ดุจฉัตรพรหเมศกั้น
ร่มเกล้าเพรางาย ฯ
๓๗ จำรายอุบัทว์ถ้วน
นรชน
ข้ามเขตทุกตำบล
รื่นเร้า
สาวบ่าวต่างแต่งสกนธ์
โอ่อวด กันแฮ
มีแต่สุขฤๅเศร้า
สัทแส้สำรวล ฯ
๓๘ เสียงสรวลเสียงแอ่วอื้อ
อลเวง
เสียงแฉ่งเสียงเพลี้ยเพลง
พาทย์ฆ้อง
ไพเราะเสนาะเลวง
โคลงกาพย์ ฉันท์แฮ
โขนหุ่นละคอนร้อง
พากย์แจ้วจับกรรณ์ ฯ
๓๙ นิรันดรทั่วทั้ง
ธานี
อึงอุโฆษปัถพี
ลั่นก้อง
ทิวาและราตรี
เซงแซ่ หูนา
ยินแต่เสียงขับร้อง
อ่อนเอิ้นเอาใจ ฯ
/*11๔๐ ทุกไทเทเวศซ้อง
สาธุการ
แด่พระจอมจุฑาธาร
ท่านนั้น
โพนภพโพธิสมภาร
ตามส่ง สนองฤๅ
ดุจดั่งฉัตรแก้วกั้น
เกศหล้าธาตรี ฯ
๔๑ ธานีมีมากพ้น
คณนา
ฤๅไป่ปานอยุธยา
กึ่งก้อย
สัตรัตน์อเนกา
มูลคั่ง ขูแฮ
เล่ห์ประดุจหิ่งห้อย
ส่องสู้แสงจันทร์ ฯ
๔๒ เขตขันธ์ทั่วแว่นแคว้น
สีมา ท่านแฮ
พระราชทานซึ่งฐานา
นุศักดิ์ให้
เจียดกระบี่เสลี่ยงงา
ตามยศ เขาแฮ
ต่างภักดีต่อใต้
บาทเบื้องบทบงสุ์ ฯ
๔๓ พระทรงสุรภาพเหลื้อง
ฦๅชา
เกริกพระราชกฤษดา
ทั่วด้าว
ทศทิศต่างโผอนอา
เศียรพาท พระฤๅ
เกริ่นพระเกียรดิอคร้าว
ครั่นฟ้าดินไหว ฯ
๔๔ พลไกรดุจคลื่นคลุ้ม
คลาฟอง
เนื่องแน่นอรรณพนอง
น่านน้ำ
ละตนละตนปอง
ปัจนึก
เพียงโค่นขุนสิเนรุขว้ำ
ล่มล้มแหลกลาญ ฯ
/*12๔๕ แสนสารราญฤทธิร้า
รณรงค์
เชื้อชาติอัคนีพงศ์
สุระร้าย
ย่อท้ายสร่ายเศียรตรง
โถมถีบ แทงแฮ
ช้างเศิกเพิกพังผ้าย
ตื่นเต้าแตกฉาน ฯ
๔๖ เหลือหาญเหลือห้าวห่อน
เหลือหา
กำหรากป่วนกิริยา
ขวิดคว้าง
กลอกเนตร์ส่ายงวงงา
เงื้อเงือด อยู่แฮ
ทลวงแล่นลุยไล่มล้าง
เศิกล้มลาญชนม์ ฯ
๔๗ ละตนสูงโสดเพี้ยง
ภูผา
หกศอกคืบเบญจา
เศษนิ้ว
สองเนตรดุจดารา
ประกายพฤกษ์ พราวแฮ
เสทินบาทยาตร์ชิงริ้ว
ร่านร้ายสร่ายเสย ฯ
๔๘ หมอควาญสวมหมวกเสื้อ
จังมัง
ไตรรัตนตรัสห้ามขลัง
คลาศแคล้ว
เศิกแสนศาสตรปืนประดัง
ฤๅถูก เลยแฮ
แขงขับคชกลั่นแกล้ว
เกลื่อนกลุ้มตลุมบอน ฯ
๔๙ กุญชรค้อนขวิดขว้าย
ไปมา
ราญระพะพาธา
ถีบซ้ำ
สารเศิกไป่รองา
แต่สัก ตนเลย
ลุกไล่หงายงาค้ำ
หั่นเสี้ยนเบียฬบร ฯ
/*13๕๐ นพสุบรรณบัญญัติเก้า
เท้าหมาย
หูใหญ่งางวงปลาย
จรดพื้น
หางอัณฑโกษปลาย
ภูมิภาค ถึงแฮ
โกญจนาทกาศก้องครื้น
ภพเพี้ยงพังสลาย ฯ
๕๑ ขุนพลขันขี่เข้า
สงคราม
แสนเศิกเพิกพังขาม
ขยาดแพ้
โดยแบบระบอบตาม
พิทยยุทธ ยิ่งแฮ
ไชเยศเดชกระเดื่องแล้
เลิศล้ำเหลือหาญ ฯ
๕๒ สารโสดโดดค่ายค้ำ
ภังคา
เจนผจญผจัญงา
ครุ่นครั้ง
เสียงปืนผึ่งหูคลา
เสทินบาท ย่างแฮ
หักค่ายไป่รอรั้ง
แหลกล้มถล่มทลาย ฯ
๕๓ ลองเชิงล้วนเหล็กหุ้ม
สามัตถ์
ลุยขวากฉายถีบฉัด
ลุ่มล้าง
หน้าร่าหุ์ผูกหนังรัด
รึงมั่น คงแฮ
ทรายกรวดสาดราดช้าง
ห่อนต้องตนสาร ฯ
๕๔ คชาธารธิราชไท้
ธำรง ภพเฮย
ยงยิ่งมิ่งมาตงค์
เลิศช้าง
งางอนประเล่ห์วง
ศศิแจ่ม เจียวแฮ
กลเมื่อสุกปักข์ข้าง
เขตขึ้นวันสาม ฯ
/*14๕๕ ราชาประโภคถ้วน
สบสถาน
เศวตฉัตรมกุฎกาญจน์
ก่องแก้ว
ขรรคาวุธประดุจปาน
จักรกรด ไกรแฮ
ฉลองบาทวิชนีแพร้ว
เพลิศพริ้มเพราตรู ฯ
๕๖ ผูกครบเครื่องยุทธ์แย้ง
รำบาญ
พระที่นั่งพุดตาลพาน
น่าท้าย
ปคนรัดชนักทาน
ทองถัก งามนา
ข่ายเพชรหูขวาซ้าย
ภู่ห้อยพร้อยพราว ฯ
๕๗ จัตุลังคบาทไท้
ธารทรง
สี่พระดำรวจยง
ยาตร์เยื้อง
มหาเทพมนตรีคง
เคียงคู่ หน้านา
อินทรเทพพิเรนทร์อ้าง
บาทท้ายฝ่ายสาร ฯ
๕๘ กลางช้างหางมยุรฟ้อน
เยียรยง
นายมหานุภาพคง
ขี่ท้าย
แขงขับคชรณรงค์
เริงร่าน นักฮา
งามเงื่อนคลาคะคล้าย
คชเอ้ราวัน ฯ
๕๙ ตุรงค์เรืองฤทธ์แกล้ว
กลางสมร
ยงยิ่งจักรภมร
ลอบเล้า
ดาลเดชดุจไกรสร
โผนเผ่น ทยานเฮย
เยื้องอกยกคอเต้า
ต่อด้วยดัสกร ฯ
/*15 ๖๐ อัศดรกำหรากร้าย
คำแหง
ดำด่างเขียวขาวแดง
หมอกฝ้าย
ละตนรณฤทธิ์แรง
เร็วรวด นักนอ
ประเล่ห์ว่าวายุพัดคล้าย
เทียบเท้าเทียมทัน ฯ
๖๑ พื้นพันธุ์วลาหกทั้ง
เจ็ดพงศ์
ทรหดอดทนคง
ขับเขี้ยว
สู้ศึกอีกหาญทนง
ฤๅยั่น เลยฮา
วกวิ่งชิงคลองเลี้ยว
ไล่มล้างกลางสนาม ฯ
๖๒ อีกหมู่ม้าเทศแท้
สูงระหง
กำเลาะกำลังยง
ย่างย้ำ
ยกคอย่อท้ายผจง
เต้นเผาะ เผาะแฮ
งามสรรพสรรพางค์ล้ำ
เล่ห์ม้าเมืองแมน ฯ
๖๓ ลางแล่นตลบเลี้ยว
ลำพอง
โผนผกหกเหิรคนอง
ร่านร้าย
คลีทวนถูกทุกลบอง
เร็วรวด นักแฮ
สองเนตรกลมกลอกชม้าย
ร่านร้องหฤหรรษ์ ฯ
๖๔ โถมทยานหาญหักกล้า
กลางแปลง
ดีดกัดวัดเหวี่ยงแวง
รุกเร้า
องอาจชาติกำแหง
โหมหัก หาญเฮย
เร็วรีบถีบโถมเข้า
ลุ่มล้างกลางสมร ฯ
/*16๖๕ อแจสินธพล้ำ
เลอหาญ
เร็วประเล่ห์ลมกาล
พัดกล้า
ถูกน้อยร่อยร่อยปาน
ยนต์ชัก ฉุดแฮ
เท้าแตกแยกย้ายถ้า
ย่างย้ำลำพอง ฯ
๖๖ เบาะอานพานน่าทั้ง
ซองหาง
ขลุมขนันรัดคาง
ง่องง้ำ
โกลนผูกถูกระบอบทาง
ยุทธยิ่ง ยงแฮ
แลพิฦกเลิศล้ำ
เศิกเสี้ยนเศียรแสยง ฯ
๖๗ ทหารม้าสอดเกราะเสื้อ
หมวกดำ
ขี่ตุรงค์กำยำ
มุ่งมล้าง
เสนัดมัดประจำ
กรเกาะ กุมแฮ
ขึ้นนกยกประทับง้าง
จ่อจ้องปองประหาร ฯ
๖๘ พาชีพระที่นั่งต้น
ตัวไกร
เจ้าพระยามโนไมย
เลิศล้ำ
ผูกเครื่องกุดั่นประไพ
เรืองรุ่ง งามนา
เยื้องอกยกเท้าย้ำ
ย่างย้ายรายเรียง ฯ
๖๙ เพียงม้ามารุตร้าย
เริงหาญ
โผนผกหกโหนทยาน
ร่านร้อง
อำนาจประดุจกาฬ
สิงหราช
ดาลกระดกเดชก้อง
กึกหล้าแหล่งแสยง ฯ
/*17๗๐ รถศึกพรรฦกล้ำ
แหล่หลาย
เร็วยิ่งวายุรำพาย
พัดกล้า
เทียมคู่ตุรงค์ขยาย
เยื้องย่าง งามนา
โหมหักปรปักษ์ร้า
รีบเร้าเอารงค์ ฯ
๗๑ กำกงประแหรกทั้ง
ดุมเพลา
เรืองและงอนอ่อนเฉลา
เหล็กหุ้ม
เทียมแสะเทศลำเภา
โผนเผ่น ทยานแฮ
แลธุลีเกลื่อนกลุ้ม
กลัดห้องหาวหน ฯ
๗๒ รถไชยไทธิราชเจ้า
จอมสยา มินทร์เฮย
งามยิ่งงามพอตา
อะเคื้อ
เทียมรถสหัสนัยนา
เทวราช
ลองเลื่อนเคลื่อนลมเมื้อ
แมกฟ้ามาดิน ฯ
๗๓ ทหารหน้าเริงร่านร้า
รณรงค์
เสื้อสอดสวมสมทรง
แนบเนื้อ
คันชีบคาดเคียนทนง
หาญฮึก นักแฮ
กรเกาะเสนัดเงื้อ
นกง้างกุมไก ฯ
๗๔ นายดาบถอดดาบจ้อง
จรดล
ตราตรวจหมวดอลวน
ไขว่คว้าง
เดิรด่วนกระบวรพล
เรียงเรียบ
มุ่งมาดพิฆาฏล้าง
เหล่าร้ายตายเตียน ฯ
/*18๗๕ ทหารมหาดเล็กล้วน
วงศ์ประยูร
มวญมาตย์ราชินิกูล
หนุ่มน้อย
หมวกเสื้อจรัสจรูญ
ทองถัก งามแฮ
ทายเทิดชิสเต้อ1คล้อย
คลาดเต้าตำเนิร ฯ
๗๖ ปืนใหญ่ใส่ล้อลาก
ทหารญวน
แยกปีกตั้งเปนกระบวร
บ่อนเสี้ยน
แกว่งชุดจ่อจุดชนวน
เลงหลิ่ว ตานา
นัดละนัดไป่เพี้ยน
ผิดนั้นอย่าแหนง ฯ
๗๗ ชนิดหนึ่งไป่ประจุนั้น
แคดตะลิง กันแฮ
มินิตละสี่ร้อยยิง
ย่อมได้
ปรปักษ์หักประวิง
ประหว่าหวั่น นักนอ
ขวัญเกี่ยงกินเฝื่อนไข้
ซรากหน้าตาขาว ฯ
๗๘ จารงค์มณฑกทั้ง
ขานก ยางเฮย
กสุนแตกแยกย้ายยก
ยาตร์เต้า
เพียงพื้นปัถพีผก
พังเพิก ลงแฮ
คลายคลี่นิกรเข้า
ต่อตั้งกลางแปลง ฯ
๗๙ หามแล่นแล่นบุกเข้า
โรมรอญ
ตั้งตับเปนสามตอน
ต่อต้าน
ยิงยัดผลัดเปลี่ยนสลอน
วงวิ่ง
มี่ศัพท์สำเนียงสท้าน
สะเทื้อนท้องรณภู ฯ
/*19๘๐ พลหาญเมิลมืดท้อง
ธราดล
เพ็ญเพียบภูมิมณฑล
ทุ่งท้อง
ผงคลีกระหลบบน
อากาศ
กลุ้มกลัดภาณุมาศป้อง
ปิดสิ้นแสงสูรย์ ฯ
๘๑ จัตุรงค์สี่หมู่ล้วน
อาจองค์
เทียรทศโยธายง
ยิ่งล้ำ
อภัยทุฏฐ์คามินีปลง
ปลดชีพ
ทมิฬหมู่อาสัตย์ห้ำ
หั่นกลิ้งกลางสนาม ฯ
๘๒ เพียงพลพิษณุนาถไท้
สังกร
เจ็ดสิบเจ็ดสมุทขจร
กลั่นแกล้ว
อาจปลิดสุริยจันทร
ทูลบาท พระนา
สี่ทวีปฤๅห่อนแคล้ว
คลาศเบื้องบทมาลย์ ฯ
๘๓ ผิบ่นั้นประหนึ่งแม้
ขุนพล
จักรพรรดิจอมสากล
ผ่านเผ้า
ใครคิดประทุษฐ์จน
แต่จิตต์ มันแฮ
กระบถกระบัดตัดเกล้า
เกลื่อนกลิ้งกลางผลู ฯ
๘๔ ผงคลีกระหลบห้อง
หาวหน
เมิลมืดเมทนิดล
กลัดกลุ้ม
กลบดวงสุริยมณฑล
ชอุ่มอับ แสงแฮ
เปนพยุพยัพคลุ้ม
ทั่วท้องธาษตรี ฯ
/*20๘๕ พระที่นั่งเรือเหล็กล้วน
กลไฟ
เร็วประเล่ห์ลมประไลย
โลกล้น
ครื้นครื้นคลื่นคลอนใน
อรรณพ นาพ่อ
ข้ามมหาสาคเรศพ้น
ลัดนิ้วมือถึง ฯ
๘๖ อินยิเนียสรั่งทั้ง
กัปตัน
รู้ระบอบแบบบรรพ์
เกี่ยงแก้
ลมแดงสลาตัน
เบี่ยงแบ่ง ได้แฮ
โสโครกร่องน้ำแม้
ส่องกล้องมองเห็น ฯ
๘๗ มาเปนสหชาติเกื้อ
กอบบุญ
เฉลิมบาทสมเด็จจุล
จักรเจ้า
ยงยิ่งสิ่งสวัสดิ์สุน
ทรภาพ
มิ่งมกุฎอยุธเผ้า
ภพพ้นพูลเกษม ฯ
๘๘ ดุจดังจักรกรดเจ้า
จักรพาฬ
ประเวศชโลธรพิศาล
คว่างคว้าง
สี่ทวีปรีบเร็วปาน
เหิรเหาะ ไปเฮย
เฉียวฉับพรับเนตร์ค้าง
ค่ามพ้นพึงแสยง ฯ
๘๙ ผิฉนั้นดุจรถไท้
สุริยน
สว่างทวีปมณฑล
ทั่วหล้า
ไขแสงส่องนภดล
ไพโรจน์
เปล่งพระรัศมีจ้า
แจ่มพื้นพโยมมาน ฯ
/*21๙๐ ชลธารกระฉอกฟุ้ง
ฟูมฟอง
อสุรรามลำพอง
ง่าง้าง
เงื้อขวานประหารปอง
พิฆาฏคว่าง ไปเฮย
ผ่าแผ่นภพล่มล้าง
โลกก้องกาหล ฯ
๙๑ พรายพรายวะวาบเปรี้ยง
ปลาบตา
แวบแวบแสงวิชุลดา
พร่างพร้อย
ครื้นครื้นหมื่นโลกา
กัมปนาท
พร่างพร่างพ่างภพด้อย
เผด็จด้าวดาลฉลาย ฯ
๙๒ พระมีคชเรศล้ำ
ลาวัณย์
เศวตพระพรผ่องพรรณ
เพริศแพร้ว
ดำพงศ์ถนิมวรร
โณภาส
ปทุมหัดถีแกล้ว
กลั่นกล้ากลางสมร ฯ
๙๓ สามประยูรเชื้อชาติช้าง
ฉัททันต์
เผือกผ่องเพียงหิรัญ
เพริดแพร้ว
คชลักษณ์วิไลยวรร
โณภาส
เล่ห์ประหนึ่งช้างแก้ว
แก่นไท้จักรพาฬ ฯ
๙๔ หนึ่งม้าพระที่นั่งพื้น
พงศ์กษัตริย์
รูปมฤคมาศทัด
เทียบไว้
อกใหญ่สี่เท้ารัด
หางรูด เรียวแฮ
ดื่มอุทกถึงใต้
ขอบคิ้วควรชม ฯ
/*22๙๕ ขวัญแขวนสารสวัสดิทั้ง
ศีร์ษะ ศึกแฮ
คันร่มหลังอัศวะ
หื่นเห้า
ปลายหูประเทืองประ
ทีปเทอด อยู่เฮย
ขวัญรับเงินทองเท้า
มิ่งม้าควรสงวน ฯ
๙๖ ควรเปนจักรพรรดิเผ้า
ภูวดา
คชรัตน์อัศวพา
หนะไท้
ทวยทศโยธา
เดียรดาษ
บริรักษ์ภักดีใต้
ต่อเบื้องบทมาลย์ ฯ
๙๗ บันดาลขุนทรัพย์ทั้ง
ธรณี
ผุดดื่นพื้นปัถพี
แด่นด้าว
ดาลโดยพระบารมี
บูรพ์ภพ โพ้นเฮย
เพิ่มโพธิสมภารท้าว
ท่านเที้ยรทันเห็น ฯ
๙๘ เบื้องบุญโกฏฐาสแท้
แทนสนอง
ดาลเกิดบ่อเงินทอง
นับร้อย
เนืองเนกอนันต์นอง
บวงบาท พระนา
วันละวันกว่าร้อย
แห่งพ้นคณนา ฯ
๙๙ ปราจิณประจักษ์แท้
มหัศจรรย์
รอยเทพหากรังสรรค์
เษกให้
กอปเกิดบ่อสุวรรณ
ธรรมชาติ
สมโพธิสมภารไท้
แน่แท้อย่าแหนง ฯ
/*23๑๐๐ บรรหารพจนพร่ำพร้อง
วาที
โดยมนัสปรีดี
กล่าวไว้
ปวงปราชญ์โปรดปรานี
เชิญเปลี่ยน แปลงพ่อ
ผิดชอบจงอย่าได้
ยั่วยิ้มเย้ยหยัน ฯ
๑๐๑ โดยบรรพ์ระบอบเบื้อง
บูรพการ
เที้ยรทิพย์กมุทมาลย์
รื่นเร้า
บำบวงบาทมหิบาล
ภูวนาถ
แทบยุคลผู้เผ้า
ผ่านพื้นสยามินทร์ ฯ
๑๐๒ เย็นอกสมณะทั้ง
พราหมณา
พระประยูรวงศา
ทั่วทั้ง
มวญมาตย์ราษฎรประชา
กรชื่น ชมแฮ
มีจิตต์สามิภักดิ์ตั้ง
ต่อเบื้องบทมาลย์ ฯ
๑๐๓ ข้าบาทนรนาถไท้
ธเรศตรี ศวรแฮ
โอนศิโรตม์สดุดี
ผ่านเผ้า
หม่อมเจ้าสุวรรณมี
มาโนช
ทูลบาลจุลจอมเกล้า
ภพพื้นภูวดล ฯ
๑๐๔ จงทวยเทเวศทั้ง
จักรวาฬ
มาประชุมในสถาน
ถิ่นท้าว
ขอเชิญช่วยอภิบาล
บัวบาท พระนา
ดาลพระเดชเด่นด้าว
ดุจด้วยดวงเดือน ฯ
/*24๑๐๕ จงทรงสุรเดชเพี้ยง
อวตาร
สรรพพิษภัยพาล
แผกพ้อง
จงเจริญพระชนมาน
ยืนยืด ยาวแฮ
เสวยเศวตฉัตรป้อง
ปกเกล้าเมาลี ฯ
๑๐๖ รวมโคลงร้อยหกล้วน
บรรจง
ทูลธุลีบาทบงสุ์
อยู่เกล้า
สรรเสริญพระเกียรติพงศ์
จักรพรรดิ ท่านนา
เที้ยรทิพย์สุคันธ์เร้า
รสฟุ้งหอมหวาน ฯ
---
ลิลิตของพระองค์เจ้าคัคณางคยุคล
(กรมหลวงพิชิตปรีชากร)
/*25๏ สรวมชีพข้าบาทผู้
ภักดี
กายอิกจิตต์วาจี
จวบพร้อม
เฉลิมพระเกียรดิ์ภูมี
ศวรราช
เปนครโลงกาพย์น้อม
นอบเกล้าทูลถวาย ฯ
๏ โดยความจงรักเบื้อง
บาทบงสุ์
ควรมิควรขอทรง
โปรดเกล้า
ขอเดชพระจอมพงศ์
ปกเกศ
เหลือขาดข้อคำเค้า
ขัดข้องขอพร ฯ
ร่าย๏ ศรีสิทธิ์พิชิตพิไชย ไกรกรุงรุ่งเรืองยศ ปรากฎเกียรดิ์กำจาย ผายพระคุณแผ่หล้า ร้ารอนเข็ญขาดเมือง เรืองบุญฤทธิ์ร่มราษฎร์ ขาดข้อลำเค็ญขุ่น อุ่นใจมาตยประชา สบสีมาเสพยสุข สนุกทั่วธรณิน ข้าศึกยินแสยงเดช องค์อิศเรศร์แหล่งสยาม งามพระองค์กลแกล้ง แสร้งรังสฤษดิ์แต่ฟ้า จบแหล่งหล้าใครเทียม เจ้าจอมเสียมสุรราช ปราชญ์เปรื่องปรีชาชาญ สบคุณสารสมบูรณ์ พูลพระกรุณาคุณ ก่อการบุญบมิเบื่อ เผื่อแผ่ทานบมิร้าง สร้างกุศลเชิดชู สาสนูปถัมภก ยกบวรพุทธสาสนา ถาวรยืดยืนยง ดำรงตามพุทโธวาท ทรงสรรพศาสตรชำนาญ ชาญคดีธรรมโลก พูลเพิ่มโภคสมบัติ ดำรงสัตย์สุจริต พจนวิจิตรวรวากย์ หลายส่ำ/*26พากย์ภาษา ส่ำเสนาเนืองอเนก มนตรีเอกอนันต์ สมบูรณ์สรรพสมบัติ ขนัดเนื่องนิกรประชา เสพยสุขานุสุขล้น พ้นอุปัทวันตราย ทุกวันวายว่างเศร้า เพราะพระเดชเกลี่ยเกล้า เกลื่อนร้อนเปนเขษม ฯ
๏ เปรมกมลทวยราษฎร์ทั้ง
กรุงสยาม
นฤทุกขห่างไกลความ
เดือดร้อน
ทั่วทั้งนิคมคาม
เขตเนื่อง นั้นแฮ
เกรียงพระเกียรดิ์เกริกสท้อน
ทั่วทั้งธรณี ฯ
๏ อุดมเมืองพิศแม้น
เมืองเขียน ไว้ฤๅ
ดั่งเลื่อนชะลอเจียน
จากฟ้า
รายรอบรัถยาเตียน
แลลิ่ว
งามยิ่งงามทุกถ้า
หลากล้วนแลหลง ฯ
๏ งามองค์ไทธิเบศร์เจ้า
จอมสยาม ยงนา
งามพระปัญญางาม
เลิศแท้
งามบุญดุจบุญราม
เรื่องก่อน
งามเกียรดิ์กำจรแส้
ศัพท์ซ้องสรรเสริญ ฯ
๏ พระญาณยลยิ่งล้ำ
เลอหลาย แล้วแฮ
เฉกเช่นชาดกขยาย
เยี่ยงชี้
มโหสถสืบเชื้อสาย
สัมพุทธ
ใช้แบบเบญญานี้
ต่อด้วยดัสกร ฯ
/*27๏ ราชานุวัตรครั้ง
โบราณ ก็ดี
ฤๅปัตยุบันกาล
ใหม่แก้
ฤๅต่างประเทศสถาน
ฉบับแบบ อื่นเอย
พระจัดพระเจนแปล้
ปล่งถ้วนทุกลบอง ฯ
๏ คดีโลกปราชญ์ใหม่แจ้ง
กิจจา ไว้ฤๅ
คดีโลกแต่เดิมมา
กล่าวพร้อง
คดีธรรมพุทธจริยา
นุวัตรโลก ถือเอย
เจนหฤทัยถิ่นข้อง
ขัดนั้นฤๅมี ฯ
๏ กาพย์กลอนพจนพากย์ล้วน
แสนเสนาะ
ทรงนิพนธ์ไพเราะ
โสตกล้ำ
ทุกอย่างห่อนฉะเพาะ
แต่นั่น นี่เลย
เปนมหัศจรรย์ล้ำ
โลกซ้องสดุดี ฯ
๏ ธรรมศาสตรไสยศาสตรทั้ง
ราชนิติ์
โลกยวัตรสุภาสิต
ก่อนกี้
ไทยขอมแขกอังกฤษ
วจนวากย์
สรรพศาสตรดั่งเช่นชี้
พระแจ้งเจนเฉลียว ฯ
๏ บารมีพระมากพ้น
พรรณา
ดั่งจักรพรรดิราชา
ธิราชไท้
มีเศวตคชโสภา
เผือกผ่อง
ถึงนพคชได้
แต่ล้วนดรุณสาร ฯ
/*28๏ สมภารพระหากให้
แลเห็น
ควรคิดคำนึงเปน
ปลาดแท้
เพื่อหล้าจะอยู่เย็น
เพราะพระ เดชนา
จึงเทพย์ปวงปล่อยแก้
คชฟ้ามาดิน ฯ
๏ ไพรินทร์กำเริบร้า
ราวี
กลับพินาศเยียวธุลี
แหลกแล้ว
ใครคิดประทุษฐมี
แต่กลับ แกลนนา
ถอยพยดเกลื่อนแกล้ว
แผกแพ้เดชา ฯ
โคลง ๓๏ ทั่วสยามาณาเขต
ได้พึ่งพระเดชปิ่นเกล้า
จอมจุลจักรพรรดิเจ้า
โลกล้วนสดุดี ท่านนา ฯ
โคลง ๒๏ เฉกสุริยศรีสว่างฟ้า
ยามเมื่อส่องแสงจ้า
แจ่มสิ้นดินสวรรค์ ฯ

๏ ฤๅดั่งจันทร์แจ่มหล้า
วันเพ็ญเด่นฟ่องฟ้า
สว่างพ้นพันแสง ดาวนา ฯ

ร่าย๏ จักแสดงศุภสาร เรื่องกิตติการโสกันต์1 ตามสำคัญโดยยล แจ้งยุบลแต่ย่อ ต่อนุกรมแต่ละน้อย ข้อยขอเรียบเรียงความ ตามแต่ได้รู้เห็น ไว้พอเปนเงาเงื่อน แม้คลายเคลื่อนคลาเพราะ ไป่เสนาะโสตกลใด ขออภัยรุตตะโทษ โปรดอย่าเย้ยแย้มสรวล แห่งใดควรบั่นเติม /*29เชิญรอนเสริมตามชอบ ไว้ระบอบเนานาน สูญพสุธาธารสิ้นฟ้า จึ่งคำข้าอันตราย จักภิปายเริ่มร่าง ป่างพระบาทบดินทร์ ทรงพระจินตนาตรึก รฦกถึงพระนุชนาถ องค์เยาวราชกนิษฐา มีชนมพรรษาประมวญ ควรแก่โสกันต์กิจ จึงบพิตรทรงดำริห์ ควรเริมริก่อการ ให้มโหฬารพรรลึก เปนอธึกวิธี โดยศักดิ์ศรีสุริยพงศ์ จึงทรงพจนเอื้อน เยื้อนยุบลบรรหาร ข้าบทมาลย์มวญมาตย์ เขาก็รับราชโองการ แล้วเขียนสารสั่งหมาย รายรู้ตัวทั่วถ้วน ล้วนจัดตั้งเตรียมการ ทุกพนักงารไตรตรวจ ทุกหมู่หมวดตกแต่ง แบ่งระยะที่ทาง วางเรียงราชวัตร ฉัตรเบญจรงค์ราย วาดระบายบรรเจิด ดูพเพริศเพราตา เรียงรายมาตามรัถเยศ หางมยุเรศปลิวปลาย รายสถลเสื่อลาด แต่เกยราชวังใน ไปกระทั่งปราสาท บ้างแผ้วกวาดปัดปู ดูคคึกอึงอล บ้างรื้อขนที่สรง ตั้งที่ตรงไกรลาส ดาษผ้าผูกแผงพนัก ปักฉัตรนากเงินทอง ราชวัตรกรองลายปรุ ฉลุฉลักบรรจง ล้อมที่สรงรายรอบ เบื้องกลางกอบเบญจา โขมพัสตราดาษแต่ง เพดานแบ่งห้าชั้น เครื่องสูงกั้นรอบใน ยลตรูใจตรูตา ที่ภูผาไกรลาส ดาษปรำเบื้องบน มีสระชลธีธาร ละหารห้วยตรวยตรอก ตามริมซอกเชิงผา รูปคชาต่างชาติ ไกรสรราชผันผยอง กิเลนมองเมียงคู่ หมู่พยัคฆ์เมินเมียง กาษรเคียงกาษร ฝูงกินรรำราย ทอดกรกรายดูชอ้อน เหล่าโคต้อนเหล่าโค หมู่โลโตโผนเผ่น เล่นแก้วแล้วลำพอง สีหราชมองหมายมฤค กระทิงถึกเบิ่งหน้า เลียงผาท่าเผ่นโผน เหล่าลิงโลนหน้าหลอก กะรอกกะแตไต่ไม้ สุกรไซ้ดุนดิน รูปพวก/*30สินธพชาติ วาดระบายหลายสี ขาวเขียวมีหลายอย่าง ผ่านดำด่างแดงปน หมอกมัวมลแซมทราย แดงเหลืองลายกระเลียว หลังตะขาบเขียวมรกฎ สีสุกสดใสส่าง มีหลายอย่างนานา เหล่าพฤกษาต่างพรรณ เฉกหิมวันตไพรพฤกษ มีอยู่ตรึกเหลือตรา ล้วนรุกขาดอกช่อ ต่อผลผลิใบแกม แซมสลับซับซ้อน ร่มบังร้อนสุริเยศ มีหลายเพศหลายพรรณ กรรณิกาการเกด มนาวเทศดกดัด ลางลิงสลัดใดแนม แกมแก้วเกดกระดังงา พุดซ้อนลาหลายเลศ ฉะบาเทศดกดาษ ขาวเหลืองกราดยรรยง ดูดั่งดงแดนเขา เหลือรู้เราจดจำ ทำทางทำดูสอาด เพียงไกรลาสเมืองบน ที่สรงชลธารา มีศิลาปูลาด ดาดพื้นเนียนน่านั่ง แผ้วชลถั่งลำธาร มีปทุมมาลย์หลากเพศ โกมุทเศวตสัตบงก์ บัวหลวงจงกลนี เผื่อนผันมีหลายอย่าง สีต่างต่างตรูตา หมู่มัตสยาคล่ำคล้ำ ว่ายแหวกน้ำฟูฟอง คนองตนตามเหล่า มากหมู่เต่าหมู่ปลา สุดคณนานับได้ ซึ่งว่าไว้พอฟัง ยังเบื้องบนไกรลาส มีปราสาทปาสาณ เทวสถานอารักษ์ อิศรศักดิ์สิงสถิต ยลวิจิตรยรรยง ตรงชะง้อนภูผา เอาศิลาอ่อนแกะ รูปสารแสะสีหราช อุศุภผาดยืนยัน ผันหน้าสู่บูรพทิศ ยืนเยื้องบิดเบี่ยงกาย เพื่อคอยคายธารา พิศเปรมตาเปรมใจ มาดผู้ใดเดิรเจอ เฌอขุนเขาไกรลาส เพียงพิศวาสหลงใหล ห่อนคิดไปชมอื่น ชื่นชมชักชวนกัน ยลต่างพรรณหมู่ไม้ เพียงแต่ไกรลาสไซ้ โลกเพี้ยงพิศวง สิ้นแล ฯ
โคลง ๒๏ ใครแลหลงอยู่สิ้น
แม้กุมารยลดิ้น
อยากได้มายล
บ่อยนา ฯ
/*31๏ เบื้องบนปราสาทเจ้า
จักรพรรดิ
ต่างพนักงารจัด
แต่งตั้ง
มณฑลพระแท่นรัตน์
สถิตทิศ ออกเอย
ดาษพิดานบนกั้ง
รอบเบื้องมีระบาย ฯ
๏ ม้าลายจำหลักตั้ง
ตรงกลาง
พระพุทธบุษยรัตนวาง
ท่านไว้
ฝ่ายเบื้องพระปฤษฎางค์
พุทธรัตน์ นั้นฤๅ
ตั้งพระเจดียไซ้
หมู่ม้ามีรอง ฯ
๏ สองข้างพระห้ามญาติ
ซ้ายขวา
หลังพระเจดีย์มา
แห่งนั้น
สังเขปปิฎกปา
ฏิโมกข เรียงแฮ
หน้าพระเบื้องขวาหั้น
พระแก้วเรือนทอง ฯ
๏ ม้าสองรองถัดตั้ง
พระไชย ท่านนา
ห้าแผ่นดินเรียงไป
แถบนั้น
เบื้องขวาพระแท่นใน
สถิตเทพ ดาแฮ
เชิญพระลัญจกรกั้น
อยู่ถ้าทักษิณ ฯ
๏ รูปสุรินทรเทวราชไท้
อิกองค์ หนึ่งฤๅ
เชิญพระขรรค์ยรรยง
ฝ่ายซ้าย
อิกธารพระกรทรง
สิทธิศักดิ์ สองนา
สามพระแสงเทพท้าย
เทิดเบื้องอุดร ฯ
/*32๏ หลังอมรเทวราชนั้น
เรียงมา
ฉลองพระองค์พระชฎา
กลีบไว้
อิกลุ้งพระมาลา
เพ็ชรรัตน์
หีบเครื่องสงครามไส้
ห่อผ้าถุงแดง ฯ
๏ หีบสังข์หลังเทพท้าว
อิกองค์ หนึ่งเอย
แลพระพิไชยมง
กุฎแก้ว
หนึ่งฉลองพระองค์ทรง
สู้ศึก
ทั้งพระมาลาแพร้ว
เบี่ยงเบื้องนามกร ฯ
๏ แสงศรสามเดชล้วน
มหิมา
นามอัคนิวาตอา
นุภาพพ้น
ประลัยวาตเดชา
ปราบโลก ลาญเอย
พรหมาสตร์เรืองฤทธิ์ล้น
เล่ห์เพี้ยงศรราม ฯ
๏ พระแสงตรีเพ็ชรแส้
หางสาร เศวตฤๅ
แสงดาบใจเพ็ชรหาญ
ฤทธิ์ร้าว
พระแสงยี่ปุ่นชาญ
ไชยเยศ
เนาวโลหะห้าว
อีกทั้งทรงเดิม ฯ
๏ แสงปืนนพรัตน์แส้
จามรี
แสงจักรขรรค์ไชยศรี
แกว่นกล้า
พระแสงยี่ปุ่นมี
นามเวียด หนึ่งเอย
แสงดาบคาบค่ายร้า
ฝักเกลี้ยงอิกองค์ ฯ
/*33๏ อังกุสกะไหล่ล้วน
บรรจง
อังกุสพลพ่ายยง
ยศแผ้ว
พระแสงสินาศทรง
ข้ามฝั่ง โสตงแฮ
ปวงสถิตบันไดแก้ว
อยู่เบื้องประจิม ฯ
๏ เบื้องริมท่อนน่านั้น
ควรคง
พระสุพรรณบัฏบรรจง
แต่งตั้ง
อิกเครื่องพิไชยสง
ครามสถิต เสถียรแฮ
ซ้ายแลขวาทั่วทั้ง
สี่เบื้องเรียงราย ฯ
ร่าย๏ ยังหลากหลายเหลือเล่า เหล่าพระเต้าหลายพรรณ พระเต้าปัญจกษัตริย์ ขันหยกรัตน์เรืองรอง ปักเทียนทองตรงกลาง มีถ้วยวางรายรอบ ครอบพระกริ่งเทวบิฐ เบญจคัพภวิจิตรนพเก้า พระเต้าปทุมถ้วนตรี พระเต้าศีลาสอง รองถัดเต้าไกรลาส เนาวเคราะห์ดาษเทวรูป เต้าหยกสรูปรวมเสร็จ ถ้วนสิบเจ็ดพระเต้า เข้าพิธีมณฑล ถาดรองชลสรงพระพักตร์ ล้วนมาศฉลักลงยา ดวงพระชันสาบรรจง ลงพานสุวรรณวิจิตร โสภณพิศเพริศพริ้ง เลิศล้วนสิ่งมงคล เสามณฑลสี่ไซ้ ให้ผูกกรรภิรมสาม อิกหนึ่งนามเศวตฉัตร สำหรับรัตน์คชาธาร เครื่องรอนราญรณยุทธ ธงกระบี่ธุชฝ่ายขวา ธงครุฑพ่าหเบื้องเฉวียง เรียงรายง้าวทวนดาบ โล่ห์ปืนคาบชุดหอก บอกหนึ่งปืนขนาดใหญ่ เต้ากะไหล่เงินงาม เรียงรายตามชั้นล่าง หว่างหลัง/*34แท่นมณฑล มีเต้าชลสระคา สระยมนาเกตุแก้ว สรรพสิ่งล้วนเพริศแพร้ว พรั่งพร้อมเพรืยงการ ฯ
โคลง ๒๏ โต๊ะสถานทักษิณไซ้
พระนิรันตรายได้
สถิตตั้งตรงกลาง แลนา ฯ

๏ โต๊ะช้ายวางเทพไว้
นามสยามเทวราชไท้
คู่บ้านเมืองวัง ฯ

โคลง ๓๏ พระมหาสังข์ทักษิณาวัฎ
ประดับรัตน์นพเก้า
เทวรูปอิกพระเต้า
มาศตั้งรวมกัน ฯ
๏ ดับถึงวันแรกตั้ง
พิธี
ปวงอมัจมนตรี
ทั่วหน้า
ต่างคนอ่าอินทรีย์
โสภาค
จรสู่วังเจ้าหล้า
พรั่งพร้อมเตรียมการ ฯ
๏ พนักงารใครต่างเกื้อ
ตามงาร ตนเอย
พร้อมเสร็จดั่งโองการ
ปิ่นหล้า
พลเรือนเหล่าทหาร
เกณฑ์แห่
ต่างแต่งกายเตรียมถ้า
จัดตั้งตามขบวร ฯ
๏ ฝูงชนชวนพวกพ้อง
ลีลา
หลายส่ำสุดคณนา
นับอ้าง
รายนั่งแน่นรัถยา
ยัดเยียด กันแฮ
สองฟากหาว่างข้าง
หนึ่งน้อยฤๅมี ฯ
/*35๏ บางเหล่าสวมหมวกเสื้อ
กรีดกราย
นุ่งม่วงนุ่งต่วนลาย
พร่างพร้อย
แก่หนุ่มเด็กหญิงชาย
เนืองแน่น
นับหมื่นนับพันร้อย
นั่งตั้งตาคอย ฯ
๏ พอแสงสุริยคล้อย
สายัณห์
พลแห่พร้องเพรียกกัน
กึกก้อง
สารวัดเร่งจัดสรรค์
ตามที่
เหล่าพวกพิณพาทย์ฆ้อง
เอิกอื้อบรรเลง ฯ
๏ ขบวรแรกที่หนึ่งนั้น
นายทหาร พลองแฮ
โทถัดเทิดถือขวาน
เงือดเงื้อ
แตรฝรั่งกังวาลขาน
เซ่งแซ่
สวมหมวกสีดำเสื้อ
แจ่มจ้าแดงฉัน ฯ
๏ ถัดถึงออฟฟิเซ่อเสื้อ
เต็มยศ
ทองปักลายแขนจรด
ศอกคู้
สายสพายมาศสุกสด
สวมหมวก ภู่แฮ
ถือกระบี่ท่าสู้
เศิกเหี้ยมคำแหง ฯ
๏ ทหารแถวใหญ่เต้า
ต่อมา อิกเอย
หลายตับแต่งกายา
อะเคื้อ
คนธงเทิดธงตรา
สารเศวต
กลองแขกสองสอดเสื้อ
เพริศพร้อยพรายแสง ฯ
/*36๏ ถับถึงหมู่มหาดเสื้อ
ครุยกราย
สวมพอกนุ่งผ้าลาย
อย่างเกี้ยว
สารวัดครบสี่นาย
กำกับ
สองฟากเดิรเรียบเลี้ยว
ลดนั้นฤๅมี ฯ
๏ ถัดมาเหล่าเด็กล้วน
แต่งตน ต่างเอย
เปนเพศจีนจรดล
ดับต้อย
มลายูเยี่ยงแต่งสกนธ์
เหน็บกฤช กรายแฮ
แขกเทศไทยน้อยน้อย
เนื่องริ้วรายเรียง ฯ
๏ หว่างกลางแถวเด็กนั้น
กลองชนะ
เดิรต่อเปนระยะ
เรียบร้อย
ไป่ปนไป่คลุกคละ
เลอะเลื่อน กันแฮ
จ่าปี่เป่าจ้อยจ้อย
จอดจ้อจับใจ ฯ
๏ แตรงอนแตรฝรั่งก้อง
กังวาล
แตรต่อแตรประสาร
แซ่ซ้อง
เสียงสังข์เป่ารับขาน
เสียงต่อ กันนา
เสียงพิลึกกึกก้อง
เกริ่นหล้าแหล่งไหว ฯ
๏ ต่อไปถึงฉัตร์ชั้น
เบญจางค์
สามคู่เรียงรายกาง
ก่งกั้น
พระแสงหว่างเครื่องกลาง
ถ้วนสี่ องค์เอย
บังแทรกฉัตร์เจ็ดชั้น
เชิดเต้าต่อมา ฯ
/*37๏ นอกเครื่องโหรซัดเข้า
เปลือกสาร
พราหมณ์เป่าสังข์เสียงขาน
แซ่ซ้อง
บัณเฑาะว์ศัพท์กังวาล
แสนเสนาะ
เสียงเป่าเสียงตีก้อง
กึกด้าวแดนเวียง ฯ
๏ นางเชิญมยุรฉัตรเต้า
ต่อมา อิกแฮ
เหมหิรัญบุบผา
คู่ข้าง
ห่มตาดแต่งกายา
กุก่อง
เพราเพริศบรรเจิดผ้าง
พิศเพี้ยนอับสร ฯ
๏ ถับถึงยานมาศไท้
อนุชา ท่านนา
ฉลุฉลักเพราตา
มาศพร้อย
หลวงพระอิกพระยา
เดิรคู่ เคียงแฮ
สวมสอดเสื้ออย่างน้อย
นอกนั้นครุยทอง ฯ
๏ บังสูรย์พระกลดกั้ง
บังแสง สูรย์เอย
บังแทรกแทรกแซมแซง
เสียดข้าง
อินทร์พรหมห่มเสื้อแดง
เขียวคู่ กันแฮ
พัดโบกโบกพัดคว้าง
ต่อท้ายถัดมา ฯ
๏ เชิญพระแสงเชิญเครื่องถ้วน
อัษฎางค์
โอ่อ่าอรสำอาง
เรียบร้อย
งามเงื่อนอนงค์นาง
สรวงภพ เทียบฤๅ
นางพัชเชิญพัชน้อย
ต่อท้ายเรียงมา ฯ
/*38๏ ขบวรหนึ่งสองเปรียบอ้าง
กลกัน แลแฮ
พ้องทุกอย่างทุกพรรณ
ดั่งชี้
แผกบ้างแต่สำคัญ
บางสิ่ง
เบื้องน่าต่อไปนี้
จักแจ้งขบวรหลัง ฯ
๏ เครื่องสูงเจ็ดคู่ชั้น
เบ็ญจางค์ สองแฮ
บังแทรกคู่หนึ่งวาง
ท่อนท้าย
นางสระสี่สิบนาง
เดิรเนื่อง มานา
ล้วนเลิศลออคล้าย
หยาดฟ้ามาดิน ฯ
๏ นางสระหมู่เล็กล้วน
ตรุณี
ผิวพักตร์ผุดผ่องฉวี
หมดคล้ำ
พิศรูปเฉกกินรี
โสภาคย์ พร้อมแฮ
แลพิลาสเลิศล้ำ
โลกล้วนฦๅชา ฯ
ร่าย๏ สระโขลนข้าหลวงหลาย ล้วนแต่งกายโอ่อวด ประกวดกันทุกกรม แต่งควรชมแช่มช้อย นิ้วนางก้อยสอดประวิตร์ ประกิตประกอบกายตน เดิรบปนเปนตอน อิกอัศดรผูกเครื่อง เนื่องมหาดเล็กหลาย มีมุลนายกำกับ หลายสิบตับหลายตอน จรเปนเหล่าเปนหมู่ ม้าทรงคูหนึ่งซั้น กั้นเดิรเปนกรมกรม ฝูงชนชมพระยศ หมดทุกคนทุกผู้ รู้พระเกียรดิ์กำจาย ขยายพระเดชกำจร ครั้นหมดตอนหมู่มหาด เหล่าทหารผาดผันผาย หลายส่ำสุดคณนา ตามกระบวรคลาไต่เต้า เสียงสเทื้อนฝีเท้า เฉกหล้าแหล่งไหว เจียวแฮ ฯ
/*39๏ พลไกรเทียมเทพเจ้า
รังสรรค์
ได้ประสบคือขวัญ
เนตร์แท้
งามสิ้นทุกสิ่งอัน
ลออเนตร์
เสียงเล่าเสียงฦๅแส้
ศัพท์ซ้องสรรเสริญ ฯ
ร่าย๏ พอกระบวรเดิรคลาคลาศ ฝูงทวยราษฎร์ทั้งมวญ ชวนพวกพรรคเพื่อนพ้อง ร้องกันมาดูการ ที่หน้าลานหลายเหล่า บรู้กี่เผ่ากี่พันธุ์ เปนมหันต์มเหาฬาร บาลกมลแช่มชื่น หื่นกมลหฤหรรษ์ หลากหลายพรรณหลายเพศ ส่ำแขกเทศดาษดา ส่ำแขกชวามากมวญ ส่ำพวกญวนแลสลอน ส่ำพวกมอญแลสะลั่ง ส่ำพวกฝรั่งหลายพรรค์ อเมริกันปอตุเกต หลายส่ำเพศภาษา วิลันดาเดนมาร์ค ยากจะชี้ถี่ถ้อย ใช่แต่ร้อยแต่พัน อนันต์นับแสนหมื่น ดื่นระดะดาดาษ บ้างอ่าอาตม์ตามเพศ พิเศษสรรพ์แต่งตน แต่ละคนคนใช่ทราม พิศดูงามดูสวย พิศดูรวยดูรื่น ชื่นหน้าผาสุกรมย์ ชวนกันชมงารการ แสนสำราญทุกผู้ คนใดใคร่จักรู้ เกียจคร้านฤๅมี ฯ
โคลง ๒๏ ต่างยินดีชื่นช้อย
แสนสนุกใช่น้อย
ทั่วหน้าเบิกบาน ฯ

๏ เหล่านักงารเครื่องเล่น
ระเบงระบำรำเต้น
เอิกอื้ออลเวง ฯ

๏ เสียงครื้นเครงกึกก้อง
ระนาดพิณพาทย์ฆ้อง
แซ่ซ้องเสียงประโคม ฯ

/*40๏ ฝูงชนโสมนัสน้ำ
ใจบาน
ชวนชักชี้ชมงาร
ทั่วผู้
แสนสนุกสำราญ
ฤๅอิ่ม ใจนา
สบนิกรรั่วรู้
เกียรดิ์ท้าวสามไท ฯ
๏ ปางบรมไทธิราชเจ้า
จอมธรา ดลแฮ
สถิตพระมนเทียรขวา
เพริศแพร้ว
อาภรณ์พิโมกข์ปรา
สาทส่อ นามฤๅ
งามขจิตรมาศแก้ว
พร่างพร้อยพรายฉาย ฯ
๏ ทรงคอยรับหัดถ์ไท้
อนุชา ท่านนา
พร้อมหมู่มุขมาตยา
กลาดเฝ้า
พระเผยพจนปรา
ไสกิจ ราชฤๅ
ปองอมัจนอบเกล้า
ตอบถ้อยทูลสนอง ฯ
๏ พอกระบวรมาเกือบใกล้
ทวารวัง
เสียงอุโฆษแตรสังข์
กึกก้อง
เรียงเรียบเทียบขบวรยัง
สนามน่า ฉานแฮ
ยานมาศเทียมเกยซ้อง
ออกอื้อกาหฬ ฯ
๏ ปางองค์นุชนาถเจ้า
จอมประยูร
ยอหัดถ์อัญชลีทูล
เทิดเกล้า
จึงปิ่นบดินทร์สูริย์
ทรงรับ กรแฮ
ขึ้นสถิตเกยรัตน์เฝ้า
ท่านทั้งสามองค์ ฯ
/*41ร่าย๏ ส่วนจมื่นจงจ้องเกราะ เฆาะคำรบสามครา ทุกขบวรดาน้อมเกล้า จึงธเรศร์เจ้าจรดล ยังเบื้องบนปราสาท องค์นุชนาถทั้งสาม สถิตตามตำแหน่ง เขาตกแต่งไว้รับ ดับนั้นท่านทวยสงฆ์ สามสิบองค์ครบถ้วน ล้วนทรงศีลสิกขา สวดคาถาพุทธปริต สำเร็จกิจสงฆ์เสร็จ จึงสมเด็จบรมนาถ พระบาทเสด็จลีลา จากมนทิรารัตน์ราช ลีลาลาสยังเกย เผยกระบวรให้คลาย ผายกระบวรให้คลาศ เสร็จส่งราชอนุชา พระลีลากลับหลัง คืนเข้าวังเวียงราช หมู่อำมาตย์ทวยราษฎร ต่างคนจรสู่สถาน ถ้วนไตรวารพิธี มีการกลกล่าวแล้ว ไป่คลาศแคล้วอย่างชี้ พออรุณรุ่งนี้ จักได้โสกันต์ แลนา ฯ
๏ ดับถึงวันฤกษ์ได้
มงคล วารเอย
สรางสร่างแสงสุริยน
สว่างหล้า
เสนามาตย์มุขมน
ตรีตรวจ เตรียมแฮ
ตั้งกระบวรถ้วนหน้า
พรั่งพร้อมเพรียงการ ฯ
๏ บัดไทธรณิศเจ้า
จอมเสียม ภพแฮ
ทรงทราบมนตรีเตรียม
พรั่งพร้อม
เสด็จทรงเครื่องงามเทียม
เทียบค่า เมืองฤๅ
เสร็จออกอำมาตย์น้อม
นอบเกล้าเกลื่อนสนาม ฯ
๏ ทรงส่งอนุชนาถให้
ทรงยาน มาศเอย
เพรารัตน์ประกิตกาญจน์
ก่องแก้ว
แตรสังข์แข่งบรรสาน
แสนเสนาะ
คลายกระบวรคลาศแคล้ว
คล่ำคล้ายคลาพล ฯ
/*42๏ บัดดลจอมราชไท้
สู่ปรา สาทเอย
รับหัดถ์องค์อนุชา
ท่านแล้ว
ส่ำขบวรนบศิรสา
สามคาบ แล้วแฮ
เสด็จสู่มณฑียรแพร้ว
เพริศอ้างอมรเมือง ฯ
๏ บัดสามอนุชไท้
จรลี
ยังที่นั่งปรางค์มณี
นพแพร้ว
ภูษิตวิจิตรสี
เศวตเปลี่ยน ทรงแฮ
แบ่งเกศสามภาคแล้ว
ผูกห้อยแหวนทรง ฯ
๏ ถาดสรงพระพักตร์ล้วน
ลงยา ยยับเอย
ครอบมาศพรอยพรายตา
แต่งตั้ง
กันไตรคร่ำเลขา
ลายกนก
กรรบิดเงินทองทั้ง
นากแก้วก่องศรี ฯ
๏ พอดลศุภฤกษ์ได้
เวลา
พระบาทบรมราชา
ธิราชไท้
ทรงสังข์หลั่งธารา
เหนือเกศ
พระอนุชเพื่อให้
สวัสดิแผ้วพูลเกษม ฯ
๏ เสียงสังข์บัณเฑาะว์อื้อ
อึงอล
สงฆ์สวดพุทธมนต์อวย
ชเยศแผ้ว
เพื่อเจริญวริฏฐ์ผล
พูลสวัสดิ
พระหลั่งวารีแล้ว
ท่านเอื้อนโองการ ฯ
/*43๏ แก่ไท้สองนาถเจ้า
บรมวงศ์
เชิญช่วยปลงเมาลี
นุชไท้
จึงสองพระองค์ทรง
รับสั่ง ท่านนา
ปลงเกศสามน้องไท้
ดั่งเบื้องบรรหาร1 ฯ
๏ ครั้นเสร็จสามเสด็จเข้า
คืนใน ฉากแฮ
เปลี่ยนเครื่องรัตนอำไพ
เสร็จแล้ว
จึ่งสามธสู่ไกร
ลาสโสรจ สรงเฮย
ไล้ลูบวรรณผุดแผ้ว
ผ่องพ้นมลทิน ฯ
๏ สีหราชโคคชทั้ง
อาชา
สี่รูปโรยธารา
พรำพร้อย
หนาวกระทกกายา
ยลสั่น สยองเอย
สรงเสร็จจรเคลื่อนคล้อย
คลาศขึ้นเบญจา ฯ
ร่าย๏ พราหมณ์พฤฒาเป่าสังข์ ดังเสียงพาทย์เภรี เสียงเป่าสีตีก้อง ฆ้องไชยฆ้องวงขาน ประสานเสียงนฤนาท พระบาทไท้ธหลั่งชล เหนือสกนธ์กนิษฐนาถ แล้วพระบาทสั่งให้ ไท้ท่านบรมวงศ์ ทรงรดเปนอันดับ ถับถึงพราหมณ์พฤฒาจารย์ ตามโบราณราชประเพณี สรงวารีแล้วเสร็จ สามเสด็จคืนหลัง ขึ้นยังมนทิรรัตน์ ผลัดเครื่องเปลื้องเปลี่ยนทรง ฉลององค์ครุยพรายเพริศ มงคลเทิดทัดเกล้า สามนาถเจ้าแต่งสกนธ์ พิศโสภณเพราเพริศ เลิศลักษณ์วิลัยทรง ใครใคร่บงบมิเบื่อ เรื่อแสงสุวรรณรัตน์ กระจัดกระจ่างพร่างพร้อย งามยิ่งงามใช่น้อย แน่งน้อยงามเจริญ ฯ
/*44โคลง ๒๏ พิศยิ่งเพลินเพริศแท้
แลไหนงามนั่นแล้
เลิศต้องติดใจ
บารนี ฯ
๏ เสร็จเสด็จไคลคลาศเต้า
สู่ภายนอกเฟี้ยมเฝ้า
สดับเบื้องบรรหาร
ท่านนา ฯ
๏ นฤบาลดำรัสให้
สามองค์
ถวายพิพิธภัณฑสงฆ์
ทั่วแล้ว
สงฆ์อวยชเยศมง
คลแก่ พระนา
พระผ่องหฤทัยแผ้ว
หลั่งน้ำแผ่ผล ฯ
๏ บัดดลภูวนาถอื้น
โองการ
แก่ขัติยกุมารสาม
นาถน้อง
จงเปลื้องเครื่องอลังการ
ทรงเปลี่ยน เทอญพ่อ
สามสดับรับราชซ้อง
หัดถ์ขึ้นเคียมคัล ฯ
๏ สามองค์ทรงเครื่องต้น
พรรณราย
สอดสนับเพลาพราย
พร่างพร้อย
ภูษิตพิจิตรลาย
ทวยเทพ นมเอย
รายรอบริมรักร้อย
กรอบชั้นเชิงชาย ฯ
๏ เอกองค์ทรงม่วงพื้น
เพราตา
ลายครุฑขบนาคา
คาบหิ้ว
เอกองค์พัสตรภูษา
สีแสด
ลายกนกลายพลิ้ว
กิ่งก้านแกมกัน ฯ
/*45๏ ฉลององค์เยียระบับพร้อย
พรายฉาย
พื้นม่วงเขียวเหลืองลาย
แย่งก้าน
ชายแครงวิเชียรชาย
ไหวก่อง แก้วเอย
งามเร่งงามสคร้าน
ครั่นฟ้าดินชม ฯ
๏ กรองสอสอิ้งเพริศ
พาหุรัด
ธำมรงค์รุ่งเรืองจรัส
ร่วงรุ้ง
กรองเชิงมณีปัด
ทำมราช
เกริ่นพระเกียรดิ์เฟื่องฟุ้ง
เกริกหล้าฦๅจร ฯ
๏ สวมทรงมงกุฎแก้ว
บวร
กรรเจียกกระจังจร
ก่องแก้ว
ครบเครื่องอลังกรณ์
ค่าคู่ เมืองเฮย
สามเสร็จทรงเครื่องแล้ว
คลาศขึ้นเกยไชย ฯ
๏ ตระบัดไทธิราชเจ้า
จอมพงศ์
ทรงส่งสามพระองค์
นาถน้อง
คลายเคลื่อนขบวรคง
คืนสู่ วังเอย
ส่ำนิกรแซ่ซ้อง
เอิกอื้ออึงอล ฯ
ร่าย๏ พอสุริยนแสงสาย ชายบ่ายสามนาฬิกา พลแห่มาพร้อมพรั่ง นั่งแน่นเนื่องเต็มผลู ดูระดะดาดาษ ตกแต่งอาตมตามกระทรวง ขุนหมื่นหลวงพระพระยา แต่งตนมาเข้าขบวร เวลาควรคล้อยบ่าย ฝ่ายสามองค์อนุชา ทรงภูษนาภรณ์เสร็จ จึ่งสมเด็จบรมนาถ พระบาทเสด็จยังเกย เผยกระบวรยุรยาตร แลสระพราศสระพรั่ง แห่หน้าคั่ง/*46เหลือนับ แห่หลังคับเหลือคาด ดูดาดาษโดยวิถี ตั้งดนตรีรายทาง วางหว่างช่องราชวัตร เปนขนัดเนื่องมรรคา พวกกระบวรคลาถึงประทับ พระทรงรับกนิษฐ์นาถ ขึ้นปราสาทบวร ทวยราษฎรเหลือหลาย คลายกันมาดูการ งารมหรศพสมโภช ด้วยมาโนชเปรมปรา หื่นหรรษาห่อนเศร้า ชมพระบารมีเจ้า แผ่นหล้าแหล่งไผท ฯ
๏ การในเวียงราชนั้น
นานา
บางแห่งเสียงเฮฮา
ครั่นครื้น
บงไหนก็ตื่นตา
ใจเพ่ง อยู่แฮ
สบนิกรสรดื้น
เบียดแป้งปานกัน ฯ
๏ แทงวิสัยสองเงื้อท่า
ทีแทง
เรงต่อเรงเริงแรง
เร่าเร้า
แทงพลาดฟาดตาวแพลง
พลัดไพล่ หนีเอย
วัดเหวี่ยงเพลี่ยงท่าเว้า
วุ่นโป้งฮาครืน ฯ
๏ เมียผัวกะอั้วไล่
แทงควาย
ควายขวิดร้องเวยวาย
วิ่งแต้
ผัวจ้องหอกจงหมาย
เมียฉุด
ควายไล่ใส่เต็มแปล้
วิ่งเข้าพันคน ฯ
๏ ไม้สูงขึ้นยอดไม้
เวฬู
หัวหกยกบาทชู
เชิดฟ้า
ไต่ลวดลอดบ่วงดู
ใจหวั่น ไหวแฮ
นอนดาบคาบค้อนอ้า
โอษฐเน้นเหนี่ยวโยน ฯ
/*47๏ คุลาตีไม้เทิด
กำพด
กรวัดครวีจรด
จ่อจ้อง
แปลงท่าเปลี่ยนทีบท
หลายแบบ
เสียงถัดทาถัดร้อง
ลั่นฆ้องกลองตึง ฯ
๏ ระเบงทำบทเยื้อง
ทีรำ
กุมศรกรกรายทำ
ท่าจ้อง
กาลกุมมยุระกำ
ขรรค์เงือด เงื้อแฮ
ฆ้องลั่นหมองหม่องหม้อง
สลบสิ้นทั้งมวญ ฯ
โคลง ๒๏ ควรชมควรเชิดชี้
การเล่นเช่นคราวนี้
เนิ่นครั้งคราวยล ฯ

๏ เปรมกมลทั่วหน้า
ฦๅตลอดแหล่งหล้า
เล่าล้วนเยินยอ ฯ

๏ ปางบาทบพิตรเจ้า
จอมประชา
พร้อมหมู่มุขมาตยา
ใฝ่เฝ้า
สมโภชพระอนุชา
สามท่าน
ทวิชชาติชุมน้อมเกล้า
เบิกแหว้นเวียนเทียน ฯ
๏ มวญมาตย์ราชเผ่าพร้อม
เพรียงกัน
ฝ่ายน่าฝ่ายในอนันต์
แน่นเฝ้า
เวียนประทีปเฉลิมขวัญ
ควันโบก
ครบแบบโบราณเค้า
คิดข้างทางไสย ฯ
/*48๏ ครั้นเสร็จพระเสด็จเยื้อง
ไคลคลา
เจิมพักตร์สามกนิษฐา
ท่านแล้ว
จึงโปรดประทานนา
อเนกเครื่อง ยศแฮ
กาหีบล้วนทองแพร้ว
เพริศพร้อมของขวัญ ฯ
ร่าย๏ ครั้นสำเร็จแล้วไซ้ ไท้ท่านบรมวงศ์ ทรงเจิมเปนอันดับ กับพราหมณพฤฒา ทั้งเสนาบดี เสร็จเสด็จลีลาสเต้า สามอนุชาเจ้าคืนหลัง ยังอาภรณ์พิโมกข์ปราสาท พระบาทธส่งคืนครไล หมู่ขบวรไคลคลาศแคล้ว เสร็จการสมโภชแล้ว ทั่วหล้าสาธุการ ฯ
๏ เสร็จงารเสร็จสิ้นเรื่อง
โสกันต์
ควรคิดสิ่งสำคัญ
อย่างชี้
เหตุทรงพระคุณอัน
ใหญ่ยิ่ง แล้วแฮ
เสนอยุบลเบบนี้
หากให้เห็นคุณ ฯ
๏ ซึ่งทรงรังสฤษดิ์เกื้อ
ก่อการ นี้เอย
หวังพระเกียรดิ์เกริกนาน
เนิ่นช้า
เถลิงยศชั่วอวสาน
โลกสุด สูญแฮ
สูญโลกสิ้นดินฟ้า
เกียรดิ์ไท้ไป่สูญ ฯ
๏ พระทรงทำนุกเกื้อ
พระวงศ์
ล้วนทั่วทุกทุกองค์
โอบอ้อม
เพราะทรงพระประสงค์
กลดั่ง นี้นา
สามัคคีพร้องพร้อม
อาจเกื้อเกิดผล ฯ
/*49๏ ใดใดในโลกสิ้น
สบสัตว
ไป่ร่วมหฤทัยขัด
ขุ่นข้อง
ห่อนมีสิ่งสุขสวัสดิ์
เกิดแต่ เขานา
เสนอแต่ทุกข์ภัยพ้อง
ไป่พ้นอันตราย ฯ
๏ ทั้งหลายได้พรั่งพร้อม
สามัคคี
ย่อมเกิดสิ่งสวัสดี
ทั่วหน้า
กอบกิจสิ่งใดมี
แต่ลุ ล่วงเฮย
เจริญสุขสมบัติช้า
ไป่รู้อันตราย ฯ
๏ เหตุนี้จึ่งท่านเอื้อ
เอาภาร
ห่อนขาดสามัคคีราน
รั่วร้าว
ถนอมเลี้ยงอนุชปาน
ปิยบุตร ท่านนา
เสนอพระคุณอะคร้าว
ทุกผู้สรรเสริญ ฯ
๏ องค์อนุชท่านมากล้น
เหลือหลาย
ห่อนจะริรานสลาย
สักน้อย
เสวยสุขสบสบาย
บานเบิก ใจนา
ทุกทุกองค์ชื่นช้อย
ชิดใช้สมัคสมาน ฯ
๏ องค์ใดน้ำจิตต์ตั้ง
ต่อกตัญ ญูเอย
พระก็ปูนยศปัน
เพิ่มให้
องค์ใดพระทัยผัน
จากร่วม รักนา
พระก็ปราบปรามไว้
เพื่อด้วยสั่งสอน ฯ
/*50๏ ใครดีพระแต่งตั้ง
ตามคุณ ตนเอย
ใครโหดพระอุดหนุน
ทุกผู้
ใครพลาดพระการุญ
ออมอด
ใครเปรื่องเรื่องรอบรู้
พระเลี้ยงบำรุง ฯ
๏ ใครชำนาญชาญเชี่ยวข้าง
การใด
ทรงชอบทรงใช้ใน
กิจนั้น
ทุกองค์บ่มีใคร
คร้านบิด เบือนนา
สวามิภักดิ์หมดหมั้น
ทั่วถ้วนทุกไท ฯ
๏ ทุกห่อนจะเริศร้าง
แรมวัง
พระห่อนจะชิงชัง
นาถน้อง
ทุกห่อนจะจงหวัง
จิตต์แผก พระนา
พระห่อนจะผิดพ้อง
เพื่อพร้อมสามัคคี ฯ
๏ ทุกวันพร้อมพรั่งเฝ้า
นฤบดี
พระก็พร้องพาที
ทุกครั้ง
ทุกวันห่อนจะมี
สิ่งทุกข์ เลยนา
พระโปรดปรานทั่วทั้ง
ทุกหน้าเกิดเขษม ฯ
๏ ยามเสด็จประพาสด้าว
แดนใด
ทุกท่านตามเสด็จไป
พรั่งพร้อม
พระเสวยสิ่งใดใด
ทุกท่าน เหมือนแฮ
คิดพระคุณควรน้อม
รับไว้ในเศียร ฯ
/*51๏ ยศศักดิ์สมบัติทั้ง
บริวาร
ทรงโปรดพระราชทาน
ทั่วหน้า
สรรพสิ่งศฤงคาร
มูลมั่ง คั่งเฮย
ควรพระคุณคู่ฟ้า
พร่ำน้ำเย็นสกลธ์ ฯ
๏ เข็ญเคืองเรื่องเดือดร้อน
ใดมี
นบบาททูลคดี
ทราบแล้ว
ท่านทรงพระปรานี
เผด็จปลด เข็ญแฮ
ผ่องพักตร์ผ่องใจแผ้ว
ผ่องพ้นภัยเบียน ฯ
๏ ลางประมาทพลาดผิดพลั้ง
ราชกิจ
ลางไป่รู้ชอบผิด
อย่างกี้
พระสอนดุจสอนศิษย์
ฤๅหัก หาญเลย
การซึ่งทรงดั่งนี้
เพื่อด้วยกรุณา ฯ
๏ แม้ผิดครั้งหนึ่งได้
โปรดปราณ
สองคาบยังประทาน
โทษไว้
ยังบหลาบกลับสามาญ
สามสี่ คาบเฮย
จึงพระลงทัณฑ์ให้
หลาบแล้วคืนผดุง ฯ
๏ ไป่มีอาฆาฎข้อ
คุมเข็ญ
พระราชหฤทัยเย็น
ยิ่งน้ำ
ขันตีราชธรรมเปน
นิตย์ท่าน ถือแฮ
อเนกพระคุณล้นล้ำ
เปรียบด้วยอันใด ฯ
/*52๏ เสนาพฤฒามาตย์พร้อม
พราหมณ์ชี
ทรงโปรดทรงปรานี
ทั่วหน้า
ยศศักดิ์ทรัพย์มูลมี
มั่งทั่ว ขุนแฮ
สบนิกรทั่วหล้า
อ่อนเกล้าถวายพร ฯ
เมือง๏ ทรงผดุงนคเรศแผ้ว
เผด็จภัย
โดยรอบขอบเขตใน
แว่นแคว้น
ทวยราษฎร์ทุกขภัยกษัย
เสพย์สุข เสมอแฮ
เข็ญขาดลำเค็ญแค้น
ขุ่นนั้นบันเทา ฯ
๏ ฉกชิงปล้นวิ่งฉ้อ
กระบัด
ใดเกิดท่านกำจัด
ไป่ช้า
ท้องถนนทั่วจังหวัด
ปุลิศมอบ แหนแฮ
เช้าค่ำไปมาค้า
ขาดข้ออันตราย ฯ
๏ เวียงรอบขอบเขตป้อม
ประตู
แปลงเปลี่ยนส้อมแปลงดู
แน่นแท้
ไป่เยงยั่นริปู
จักอุก อาจเอย
เฉกโขดเขาวงแม้น
แม่นแท้เทียมกัน ฯ
๏ ถนนใหญ่รายรอบไว้
ริมเวียง
แถวตึกตั้งรายเรียง
ท่านสร้าง
สองข้างขอบถนนเคียง
เคียงต่อ กันแฮ
อาจอวดอาจออกอ้าง
อาจสู้ยุรเปียน ฯ
/*53๏ พระทรงพิริยพ้น
ประมาณ
ทรงกอบกิจการงาร
ไป่เว้น
เผด็จข้อขุ่นเข็ญบาน
ใจโลก
ดั่งนรายน์ใฝ่เฟ้น
ฟอกเสี้ยนเศิกแสลง ฯ
วัง๏ ท่านทรงรังสฤษดิ์เกื้อ
ก่อการ วังเอย
รายรอบโรงทหาร
แวดห้อม
มิวเซียมพิศาลสถาน
มวญสิ่ง สถิตแฮ
ของเก่าของใหม่พร้อม
เพื่อให้ชนชม ฯ
๏ ชั้นในนิเวศน์เจ้า
จอมสกล
หินลาดดาษถนน
ทั่วพื้น
เภรีมุขมณฑล
ทันเทียบ กันนา
ราบรุ่นรุกข์รื่นชื้น
ร่มร้อนแรงสูรย์ ฯ
๏ มนเทียรไท้สถิตห้า
ควรคง
ล้วนเลิศละองค์ละองค์
เอี่ยมอ้าง
แลไหนวิลัยบง
ฤๅเบื่อ บงนา
ทรงเษกทรงสรรค์สร้าง
สืบหล้าถาวร ฯ
๏ พระทรงกอบกิจกู้
การหลาย
เหลือกล่าวเกลากลอนขยาย
ถี่ถ้อย
แต่ย่อยกบรรยาย
ฤๅพิส ดารเอย
อดิเรกพระคุณร้อย
เท่าอ้างออกความ ฯ
/*54๏ ร่มเกศคุ้มครอบเกล้า
ชาวใน นิเวศน์ฤๅ
นฤทุกข์นฤภัยภัย
ไป่พ้อง
ชุบชีพทั่วเย็นใจ
เช้าค่ำ
เฉกพระกมลาสน์ป้อง
ปกเลี้ยงโลกา ฯ
คลัง๏ พระทรงทำนุกเกื้อ
กอบการ
โรงราชโกษฐาคาร
ท่านสร้าง
สรรพสิ่งศฤงคาร
มูลเมือบ คลังเฮย
คลังนอกคลังในสล้าง
มั่งล้วนเงินทอง ฯ
๏ เก็บจ่ายสรรพสิ่งสิ้น
ทรงจัด
หอรัษฎากรพิพัฒน์
เพิ่มไว้
ส่งเบิกไป่ข้องขัด
เคืองขุ่น
มีกฎบังคับใช้
ขาดข้องคงควร ฯ
๏ โรงกสาปน์กิจเกื้อ
การทำ
เหรียญปรักเหรียญทองคำ
จ่ายใช้
ไป่ยากไป่ต้องลำ
บากเช่น เพรงแฮ
วันละหมื่นแสนได้
คล่องด้วยจักรกล ฯ
๏ ไพบูลพิพิธพร้อม
โภคา
หลายหลากเหลือคณนา
นับอ้าง
เกินเก่ากว่าก่อนมา
หลายเท่า
เพราะพระทรงก่อสร้าง
กอบกู้ดูผดุง ฯ
/*55๏ เบี้ยหวัดเงินมาศทั้ง
ประจำปี
อวยแก่ข้าฝ่าธุลี
ทั่วหน้า
ใช้การผดุงชี
วิตทั่ว กันแฮ
ดังมหิศรเจ้าฟ้า
โอบอ้อมอวยผล ฯ
นา๏ พระผดุงกรมเกษตรเกื้อ
การหลาย
รังสฤษดิ์ข้อกฎหมาย
ใหม่แก้
ทวยราษฎร์ขาดเข็ญคลาย
ใจชื่น ชมแฮ
เถลิงพระเกียรดิ์เกริกแส้
โลกล้วนดุษฎี ฯ
๏ ราษฎรร้อนอกด้วย
เหตุใด
ทรงเผด็จสำเร็จภัย
ปลดเปลื้อง
ภูมิภาคพืชนาใน
อณาเขต ท่านฤๅ
ไร่หนึ่งเรียกสลึงเฟื้อง
กับน้อยลงมา ฯ
๏ ยามเผลียงไปตกต้อง
ธัญญา หารฤๅ
ลดหย่อนผ่อนค่านา
เรียกน้อย
ทั่วมีกมลปรา
โมทย์หมั่น ทำแฮ
ผลเกิดกว่าเก่าร้อย
เท่าอ้างพันทวี ฯ
๏ แนวน้ำกำปั่นซ้อน
ลำขนาน
คอยรับโภชน์เปลือกสาร
สื่อซื้อ
เอกมาสจัดประมาณ
แสนหมื่น เกวียนแฮ
ข้องขัดขาดสักมื้อ
หนึ่งนั้นฤๅมี ฯ
/*56๏ บุญเจ้าจอมโลกเลี้ยง
พลเมือง
เผด็จขาดข้อเข็ญเคือง
โค่นมล้าง
เฉกสายกระแสเนือง
นองน่าน น้ำแฮ
เลี้ยงโลกสรรพสัตว์อ้าง
เปรียบไว้ปานกัน ฯ
ทหาร๏ รักษาข้าขอบแคว้น
มณฑล
ครบเครื่องรอนรณรงค์
รบร้า
พรั่งพร้อมพยุหพล
พฤนท์ร่าน ร้ายเอย
บริรักษ์สีมาข้า
เขตแคว้นแดนสยาม ฯ
๏ พลสารแสนห่ามห้าว
หาญรงค์
ล้วนสมัตถ์ใจจง
แกว่นกล้า
เชื้อสมิทธิ์มิ่งมาตงค์
ตัวกาจ
อาจเข่นคชฝ่ายข้า
ศึกแพ้พังหนี ฯ
๏ หนึ่งสารหนึ่งน่าท้าย
สองกลาง
เก้าสิบหกพลวาง
หว่างขั้น
ปืนหลักเทิดทายวาง
เวี่ยสับ ประคับเฮย
หลายส่ำหลายสิบชั้น
เชี่ยวล้วนชำนาญชน ฯ
๏ พลแสะสามารถเหี้ยม
หื่นหาญ
เครื่องฝรั่งบังเหียนอาน
เอี่ยมอ้าง
ควบขับรับรอนราญ
ฤๅย่อ ท้อเอย
ถือธวัชผาลาคว้าง
ไขว่เคว้งเพลงทวน ฯ
/*57๏ อามีมีมากพื้น
สามัตถ์
ล้วนเชี่ยวชาญเชิงหัด
คล่องเคล้า
แต่ละตนอางต่อปัจ
จนึกนับ สิบเฮย
พื้นพวกพลเดิรเท้า
เลือกล้วนตัวดี ฯ
๏ ฝึกหัดจัดแจ้งจบ
เพลงปืน
นั่งต่อนอนต่อยืน
ต่อแย้ง
ถอยไล่ฝ่าภัยฝืน
ศึกคล่อง เคล้าแฮ
สวมหมวกเสื้อเท้าแข้ง
ห่อหุ้มหนังเนียน ฯ
๏ พลปืนสไนเด้อว่อง
ไวจริง
มินิตละยี่สิบยิง
อย่างช้า
ไวว่องคล่องเลอลิง
รอนราพณ์ นั้นนอ
เถลิงพระเกียรดิ์เกริกหล้า
เล่าล้วนสยดแสยง ฯ
๏ ละตนออฟฟิเซ่อล้วน
เจนจบ
แผนแบบแยบยลรบ
รอบรู้
เพลงยุทธเชี่ยวชาญครบ
ทุกแบบ ละบองเฮย
หาไป่รู้สักผู้
หนึ่งนั้นฤๅมี ฯ
๏ ยศศักดิ์ทรงแต่งตั้ง
ตามอัน ดับนา
โทเอกบอกสำคัญ
ท่านให้
เสื้อยศปักโสวรรณ
กระบี่หมวก พร้อมแฮ
โดยศักดิ์อันดับได้
ทั่วถ้วนตัวขุน ฯ
/*58๏ ทหารม้ามหาดเหี้ยม
คำแหง
เสื้อปักมาศพื้นแดง
แจ่มจ้า
เถลิงหลังอัศวแผลง
เดชฮึก หาญเฮย
ลตนลตนอาจร้า
รบเร้าเอาชัย ฯ
๏ พลเดิรเมิลมากล้วน
เหล่าหลาย
ลหมู่ลหมู่หมดหมาย
หมวดร้อย
หมวกหนึ่งนับตัวนาย
ครบสิบ เก้าแฮ
ใช่ตระกูลต่ำต้อย
เลือกล้วนบุตรขุน ฯ
๏ ตัวนายหมายหมวกเสื้อ
ปักดำ
ขัดกระบี่หมายประจำ
ยศอ้าง
ไปรเวตหัดถกรรมกำ
เพลิงเทิด ทายแฮ
องอาจอาจออกมล้าง
อมิตรแกล้วเกลื่อนรณ ฯ
๏ หมวดหนึ่งเห็นเหี้ยมยิ่ง
แขงขัน
สำหรับแคตลิงกัน
เอกอ้าง
บอกเดียวต่อพลพัน
หนึ่งพ่าย แพ้แฮ
แสนเศิกไล่ลุยล้าง
ไป่ช้าทันหึง ฯ
๏ มินิตเดียวยิงสี่ร้อย
เร็วพลัน
แสนศึกก็โรมรัน
รบได้
อาวุธอื่นจักทัน
ทัดเท่า เทียมฤๅ
แท้เทพยนำแด่ไท้
เดชท้าวผดุงเวียง ฯ
/*59๏ หมู่หนึ่งเรืองเดชล้ำ
ฤๅดี
นามหมวดอาติลรี
ฤทธิห้าว
คุมมหาวุธอัคนี
ปราบศึก สยอนแฮ
ข้าศึกสั่นใจร้าว
จิตต์ร้อนรนแสยง ฯ
๏ เหล่าหนึ่งสามารถเข้ม
คำแหง
พร้อมสูบสลิละแครง
ตะกร้อ
คอยระงับดับเพลิงแสดง
ผลายิ่ง ผลานา
ไป่ยั่นยำย่อท้อ
แก่ร้อนเพลิงเผา ฯ
๏ ยามใดไฟติดบ้าน
โรงเรือน
รัวเร่งระฆังเตือน
เรียกพร้อม
ไป่บิดไป่บากเบือน
ใจเบื่อ เลยนา
มาพรั่งมาพร้อมล้อม
ดับได้ดังประสงค์ ฯ
๏ กองหนึ่งนาเวศพร้อม
สูบถัง
ใดเกิดเพลิงผาดผัง
สู่สู้
ระวังภัยระไวฟัง
ไฟเกิด
สรรพสิ่งทรงกอบกู้
กอบไว้กันกรุง ฯ
๏ เนวีมีมากพ้น
พรรณา
ลาดตระเวนคงคา
เขตน้ำ
เวนเวียนเปลี่ยนไปมา
ไตรตรวจ
ป้องปัดปัจนึกล้ำ
เลิศล้วนควรแสยง ฯ
/*60โคลง ๒๏ ซึ่งแสดงลักษณนี้
เปนแต่ย่อยกชี้
เช่นไว้พอฟัง แลนา ฯ

๏ สรรพสิ่งสังเขปอ้าง
เสนอพระคุณเจ้าช้าง
ท่านนั้นพันคูณ ฯ

ร่าย๏ สมบูรณ์คุณสมบัติ โดยโลกัตถจรรยา พระกรุณาเนืองไป ในนิกรชนทั่วหล้า ทั่วเขตข้าขอบขันธ์ พระทรงธรรม์ธรำพึง ถึงทุกข์ทั่วทวยราษฎร์ เพื่ออัปมาทธรรม์ ทุกสิ่งสรรพ์ราชการ อิกโรงศาลทุกกระทรวง ทบวงการทั้งหลาย เกรงเกลือกกลายทุจริต ไป่สถิตทางยุติธรรม์ เพื่อเหล่าพรรค์โมหะ ไป่โอตปเกรงอาย ขวายขวนทรัพย์สู่เย่า ราษฎร์ร้อนเร่ารนทรวง กิจการปวงไป่ทราบ ใครไปกราบทูลแถลง แสดงทุกข์ทวยราษฎร์ จึงพระบาททรงจัด ตรัสเอาราชเสวกา ที่ปรีชาชาญฉลาด ปราศจากใจทุจริต รังสฤษดิ์โดยถวิล เปนเคาซิลปฤกษา กิจนานาทั้งมวญ แลใคร่ครวญราชการ ถือสาบาลกฎหมาย ทั่วทุกนายจำกัด ตัดแต่ทางยุติธรรม์ แล้วทรงสรรค์เปนสอง รองเรียกเหล่าปริวี เลือกล้วนปรีชาฉลาด ล้วนเหล่ามาตย์ราชพงศ์ ล้วนธำรงสุจริต ล้วนเสียผิดแสวงชอบ ล้วนรู้รอบราชการ ล้วนสาบาลสัตย์ถวาย ถือกฎหมายทุกตน เพื่อแสวงผลพสุธา สบสีมาเสพยสุข บำราศทุกข์เสื่อมเศร้า เพื่อพระบารมีเจ้า แผ่นพื้นภูวดล ฯ
โคลง ๒๏ เปรมกมลทั่วหน้า
ราชเผ่าเหล่าไพร่ฟ้า
สบสิ้นสิ่งเกษม ฯ

/*61๏ ปรีดิ์เปรมปราโมทย์อื้อ
อวยพร
เกริ่นพระเกียรดิ์ขจายจร
เจิดหล้า
มหิยากาศสาคร
ฦๅลั่น
ตลอดรอบขอบเขตฟ้า
อ่อนเกล้า ถวายพร ฯ
๏ อานุภาพพระกอบกู้
ไตรรัตน์
อานุภาพผลศีลสัตย์
ท่านตั้ง
อานุภาพพระทรงตัด
ทุกข์ราษฎร์
อานุภาพทศธรรม์ทั้ง
ท่านเลี้ยงโลกา ฯ
๏ ขอจงทำนุกไท้
ธิบดินทร์
สรรพโรคสรรพภัยผิน
อย่าพ้อง
มวญหมู่อรินทร์ยิน
ยลเดช สยอนเอย
สรรพทุกข์มลทินข้อง
อย่ารู้มาพาล ฯ
๏ ทรงประสงค์ทุกสิ่งให้
สมประสงค์ สิ้นเอย
ยืนพระชนม์ยงคง
เนิ่นช้า
ศรีสวัสดิพิพัฒนมง
คลสถิต เสถียรแฮ
เจริญสุขสมบัติข้า
ขอบแคว้นแดนสยาม ฯ
โคลง ๒๏ ข้อความซึ่งกล่าวแล้ว
จงสำเร็จอย่าแคล้ว
คลาศพ้นพรเผือ ฯ

๏ บุญพระเจือเกศข้า
สรวมสิ่งสวัสดิช้า
กราบสิ้นอวสาน ฯ

๏ สมภารพระครอบเกล้า
สรรพสิ่งศัลย์โศกเศร้า
สุดสิ้นเสื่อมสูญ ฯ

/*62๏ ผลพูลสุจริตเอื้อน
อรรถา แถลงเอย
อานุภาพผลสัตยา
กอบด้วย
สรวมสิ่งซึ่งปราถนา
จงเสร็จ ประสงค์แฮ
สูญโลกอย่ามลายม้วย
อัตถ์ถ้อยถี่แถลง ฯ
๏ หนึ่งขอเผือล่วงพ้น
เหล่าพาล ชนพ่อ
ขอเชี่ยวเชิงโวหาร
ถ่องถ้อย
ขอมีวิริยญาณ
ไวว่อง
ราชกิจทั้งใหญ่น้อย
รอบรู้เขบ็ดขบวร ฯ
๏ ขอฉลองรองบาทเบื้อง
บาทา ท่านเอย
ขอจิตต์จงสัตยา
อยู่หมั้น
ขอราชหฤทัยปรา
นีชอบ ใช้แฮ
ชอบราชใดสิ่งนั้น
จุ่งข้าโกศล ฯ
๏ สิทธิสำเร็จสิ้น
สิ่งประสงค์
สิทธิสรรพพรจง
อย่าแคล้ว
สิทธิสวัสดิมง
คลเลิศ
สิทธิสุขสมบูรณ์แผ้ว
ผ่องพ้นภัยพาล ฯ
๏ พิสาขสองค่ำขึ้น
จันทวาร
พุทธสาสนะกาล
ล่วงแล้ว
สองพันสี่ร้อยขาน
เศษสิบ เก้าเอย
เสร็จเรื่องโสกันต์แผ้ว
ผ่องน้ำใจเกษม ฯ
/*63๏ ปฐมวัยแรกเริ่มรู้
เรียนทำ แลพ่อ
ไป่เชี่ยวชำนาญลำ
ดับถ้อย
เพลี้ยนพลาดขาดเขินคำ
ควรพากย์
เพราะเพื่อแรงรู้น้อย
อ่อนทั้งฟังเรียน ฯ
๏ ใช่เชิงชรอึ้งอาจ
อวดฝี ปากเอย
ไป่ทัดเทียมเมธี
เทียบสู้
อาศรัยกมลมี
ใจภักดิ์ พระนา
จึ่งนิพนธ์เพื่อผู้
ใฝ่น้ำใจฟัง ฯ
๏ สำเนาเสาวนิติ์ถ้อย
สารา นี้ฤๅ
เหลือขาดคลาศคำคลา
เคลื่อนเปื้อน
จงมีเมตตาปรา
นีช่วย ชี้พ่อ
ใดวิรุธเชิญเอื้อน
โอษฐท้วงติงเตือน ฯ
๏ ผู้เพียรผูกพจนนี้
นามตน
คัคณางค์ยุคลคน
หนุ่มฟ้อ1
แต่งตามแต่ตนยล
อย่างเยี่ยง เพรงแฮ
ใช่จักอาจอวดก้อ
เกี่ยงก้ำเกินกวี ฯ
๏ เฉลิม ฉลองพระเดชเจ้า
จอมพงศ์
พระเกียรดิ์ พระเกริกคง
คู่ฟ้า
จบ พากย์พจน์จำนง
เสนอกล่าว กลอนนา
บริบูรณ์ แต่คำข้า
ขาดเค้าพระคุณหลาย ฯ
---
คำอธิบาย
/*(ก)หนังสือซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พิมพ์พระราชทานในการบำเพ็ญพระราชกุศล เมื่อพระศพสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา ครบสัตตมวาร ได้พิมพ์ประชุมบทกลอนสรรเสริญพระบารมีพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคที่ ๑ เปนโคลงของหม่อมเจ้าสุวรรณ ในพระเจ้าบรมวงศเธอชั้น ๑ กรมหมื่นไกรสรวิชิต เรื่อง ๑ ลิลิตของพระเจ้าบรมวงศเธอ ชั้น ๔ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เรื่อง ๑ หนังสือพระราชทานในการบำเพ็ญพระราชกุศลอุทิศพระราชทาน สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ ฯ พระองค์นั้น เมื่อพระศพครบปัญญาสมวารบัดนี้ ได้รวบรวมบทกลอนอันแต่งสรรเสริญพระบารมีพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพิมพ์เปนประชุมภาคที่ ๒ ต่อมา บทกลอนสรรเสริญพระบารมีที่พิมพ์ในภาคที่ ๒ เล่มนี้ มี ๙ เรื่องด้วยกัน คือ
๑ โคลงของพระมหาอำมาตย์ (หรุ่น ศรีเพ็ญ) เมื่อเปนที่พระราชวรินทร์ เจ้ากรมตำรวจนอกขวา แต่งเมื่อเสด็จเปิดคลองเปรมประชากรในปีวอก พ.ศ. ๒๔๑๕ พระยามหาอำมาตย์ (หรุ่น ศรีเพ็ญ) นี้มีชื่อเสียงว่าเปนกวีในรัชกาลที่ ๕ คน ๑ ในสมัยต่อมาได้แต่งหนังสือเรื่องอื่นๆ ยังปรากฎอยู่อิกหลายเรื่อง โคลงที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ดูเหมือนจะเปนเรื่องแรกที่แต่งทูลเกล้า ฯ ถวาย
/*(ข)๒ ลิลิตของพระวรวงศเธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร วัดราชบพิธ เมื่อยังเปนหม่อมเจ้าพระราชาคณะ ทรงแต่งเรื่องพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวช เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๑๖ ในลิลิตเรื่องนี้ปรากฎจดหมายรายการเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงผนวชถ้วนถี่ ดีกว่าในจดหมายเหตุอื่น ๆ ด้วยพระองค์เจ้าพระอรุณ ฯ ได้เปนพระเถระพระองค์ ๑ อยู่ในหัตถบาส แลได้เสด็จเข้าไปอยู่ประจำในพระพุทธรัตนสถานในกาลครั้งนั้น
๓ กลอนสุภาพสรรเสริญพระบารมี จะเปนของผู้ใดแต่งหาทราบไม่ แต่พิเคราะห์ดูตามความที่กล่าว ดูเหมือนจะแต่งเมื่อราว พ.ศ. ๒๔๒๐ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ประทานฉบับไว้ในหอพระสมุด ฯ
๔ โคลงของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงพระนิพนธ์ พิมพ์ผนวกไว้ข้างท้ายลิลิตพงศาวดารเหนือ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๓
๕ คาถา สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เมื่อยังดำรงพระยศเปนกรมหมื่น แลเปนที่สมเด็จพระราชาคณะ เจ้าคณะใหญ่ธรรมยุติกนิกาย ทรงแต่งเมื่อพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จกลับจากยุโรปครั้งแรก สมเด็จพระสังฆราชวัดราชประดิษฐได้ทรงอ่านถวายชัยมงคลในนามของพระสงฆ์ธรรมยุติกาโดยคาถานี้ กับทั้งคำแปล แล้วพระสงฆ์ทั้งปวงซึ่งไปประชุมพร้อมกัน/*(ค)สวดคาถานี้ถวายชัยมงคลที่วัดบวรนิเวศ เมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๔๐
๖ คาถา ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (แสง) วัดราชบุรณะ แต่งเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จกลับจากยุโรปครั้งแรก คาถานี้กับทั้งคำแปล สมเด็จพระสังฆราชวัดราชประดิษฐได้อ่านถวายชัยมงคลในนามของพระสงฆ์สยามทุกนิกาย ที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๐
๗ ร่ายดั้น ของพระเจ้าบรมวงศเธอ ชั้น ๔ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ทรงแต่ง ร่ายดั้นนี้กรมหลวงพิชิตปรีชากรได้ทรงรับสมมตให้เปนผู้แต่งคำถวายชัยมงคลของประชาชนชาติไทย เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จกลับจากยุโรปครั้งแรก พระยามหาอำมาตย์ (หรุ่น ศรีเพ็ญ) เปนผู้อ่านถวายชัยมงคลโดยร่ายนี้ ณที่มหาสมาคมหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๐
๘ คำฉันท์และกาพย์ห่อโคลง ของหม่อมเจ้าเพิ่ม ในพระเจ้าบรมวงศเธอชั้น ๓ กรมหมื่นภูมินทรภักดี แต่งเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จกลับจากยุโรปครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๔๐ ฉันท์แลกาพย์ห่อโคลงนี้ เมื่อแต่งแล้วหม่อมเจ้าเพิ่มนำขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย แลได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใช้เปนหนังสือสำหรับหัดอ่านบทกลอน ที่ในโรงเลี้ยงเด็กของพระอรรคชายาเธอ ฯ ตามความประสงค์ของผู้แต่ง
/*(ฆ)๙ แหล่เทศน์มหาชาติ ของพระกว้างวัดประยุรวงศ์ แต่งเรื่องทรงหล่อพระพุทธชินราชวัดเบญจมบพิตร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๔ เทศน์แหล่นี้เทศน์ในเครื่องเล่นกัณฑ์มหาพน พระครูพจนโกศล (สอน) วัดมณฑป จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ได้เคยเทศน์ถวายในรัชกาลก่อน แลเปนแหล่เทศน์ซึ่งคนทั้งหลายชอบฟังกันมาก ถึงได้กรอกลงไว้ในแผ่นคราโมโฟน อธิบายบทกลอนเฉลิมพระบารมี ซึ่งพิมพ์ในเล่ม ๒ มีดังแสดงมา
ด.ร.
โคลงของพระยามหาอำมาตย์ (หรุ่น ศรีเพ็ญ)
/*1ร่าย๏ สรวมชีพบังคมบาท
จอมภูวนาถเลอลบ
ผ่านแผ่นภพมณฑล
จบสกลสิมา
อยุธยาเกษมสุข
ท้าวไท้ทุกประเทศ
อ่อนโอนเกศมาน้อม
ค้อมบรรณาการถวาย
หลากหลายมากมองมูล
พูลเพิ่มอภินิหาร
สู่สมภารบารมี
มอบชีวีต่อใต้
เบื้องบาทไท้ธิราช
ปิ่นภูวนาถรังรักษ์
องค์เอกอัครเฉลิมหล้า
แช่มชื่นหน้าไป่ศัลย์
ต่างเคียมคัลซือซ้อม
โอนศิโรตม์นอบน้อม
ต่อเบื้องบทมาลย์
ท่านนา ฯ
โคลง๏ อัญชลิตสารส่ำซ้อง
เคียมคัล
เบื้องบาทจุฑาถวัลย์
ราชเรื้อง
ดั่งองค์กฤษณสรรค์
สฤษฎิ์รุ่ง เรืองนา
แบ่งภาคจากเกษียรเบื้อง
สมุทร์ห้องผทมสินธุ์ ฯ
๏ มาเถลิงถวัลยราชด้าว
แดนสยาม
มารหมู่ริปูขาม
เดชล้ำ
ต่างถวายเครื่องบรรณาตาม
บุรพบอบ แลนา
ทุกทั่วหัวเมืองกล้ำ
เกลื่อนเสี้ยนเสียวสยอง ฯ
/*2๏ พระองค์อิศรภาพพู้น
เพ็ญจันทร์
พระยศยิ่งสุริยัน
ส่องฟ้า
พระเดชดุจศรขรรค์
รอนราพณ์ แลแฮ
พระเกียรติเลิศแหล่งหล้า
เฟื่องฟื้นผไทเกษม ฯ
๏ พระสฤษฎิ์นคเรศล้ำ
เลอสวรรค์
ปานพระวิษณุกรรม์สรรค์
เษกด้าว
แสนสนุกใดทัน
โทเทียบ ถึงฤๅ
ทุกประเทศไทน้าว
นอบน้อมสดุดี ฯ
๏ มีพระบรมราชเอื้อน
โองการ
จักยกพยุหทวยหาญ
ยุรย้าย
พร้อมพรั่งบริพาร
แหนแห่
โดยเสด็จจอมจักร์ผ้าย
เขตด้าวกรุงเดิม ฯ
๏ สุกปักษ์อาสยุชแจ้ง
จวบวัน เสาร์แฮ
สิบค่ำเปนสำคัญ
โชคใช้
สังวัจฉรวอกสรรค์
จัตุรศก
พระฤกษ์กำหนดได้
เสด็จด้าวแดนชล ฯ
๏ เสด็จทรงพระที่นั่งล้ำ
เลอชลา
นาเวศใช้จักรพา
จบด้าว
ดั่งองค์เทพยธาดา
เหิรเหาะ
ทรงทิพย์บุษบกท้าว
เทพย์ไท้ทางสวรรค์ ฯ
/*3๏ ถึงที่ประทับพร้อม
เพรียงพรัก
มวญหมู่มาตย์องครักษ์
แวดล้อม
สินาศหอกดาบฝัก
มาศปรัก แลนา
ครบเครื่องอาวุธห้อม
แห่เหี้ยมหึกหาญ ฯ
๏ ดุจดวงดาเรศล้อม
จันทร
ส่องสว่างกลางอัมพร
ผ่องแผ้ว
หนึ่งคือกฤษณศร
ยกพยุห รงค์แฮ
พร้อมพรั่งพานรแกล้ว
กลั่นกล้าคำแหง ฯ
๏ เสด็จเถลิงอาสน์ไท้
พลับพลา
สงฆ์สำพระราชา
คณะถ้วน
แซ่สวดพระปริตอา
คมเวท แล้วแฮ
จบพระสูตรเสร็จล้วน
ลาสลี้แหล่งสงฆ์ ฯ
๏ พอพระสุริเยศเลี้ยว
ลับโพยม
เรืองประทีปแสงโคม
แจ่มจ้า
การเล่นก็แห่โหม
โครมครึก ครืนแฮ
ต่างประกวดเอาหน้า
เอิกอื้ออลเวง ฯ
๏ เพลงการสารศัพท์ซ้อง
สักระวา
มอญทะแยภาษา
แผกเพี้ยน
ทุกสิ่งสรรพนานา
เนืองแน่น สมุดแฮ
ทวยราษฎรส่ำเที้ยน
ท่องท้องเที่ยวยล ฯ
/*4๏ มโหฬาร์ดิเรกอื้อ
อวยพร
สมโภชคลองขุดจร
ใหม่นั้น
นามเปรมประชากร
พระราช ทานแฮ
เปนประโยชน์นรชนชั้น
สืบหล้าอย่าสูญ ฯ
๏ เพลิงพเยียรุ่งเร้า
เรืองงาม
เกณฑ์พระทุกอาราม
ราชสร้าง
พะเนียงตื้อพลุพลุ่งตาม
หนึ่งดอก ตะไลนา
ต่างประกวดวัดอ้าง
จุดแจ้งแสงสี ฯ
๏ ไม้กระถางรุ่งเร้า
เรืองไฟ
เล่ห์พเยียบานไสว
สดแย้ม
ชูก้านกิ่งแกมใบ
ผลดอก แลนา
ดกดื่นดูดาษแฉล้ม
เล่ห์ไม้เหมือนจริง ฯ
๏ โคมลอยแสงสว่างแผ้ว
อัมพร
สูงเยี่ยมนภางค์จร
แจ่มแจ้ง
ดังดาวเด่นดวงสลอน
สลับลิ่ว ลอยแฮ
แลเลิศล้ำหลากแสร้ง
หากให้พิศวง ฯ
๏ เรืองสุมาลย์มาศไม้
ไฟแสง
จับพักตร์เปล่งปลั่งแปลง
แปลกหน้า
ดั่งโฉมนุชนวลแตง
เต็มอวบ อิ่มเอย
นึกอยู่หนหลังถ้า
ผัดหน้าคอยถึง ฯ
/*5๏ สาวสาวชาวราษฎร์เมื้อ
มายล
นาเวศพายสับสน
เสียดแส้
บงพลางจิตต์ตลึงกล
การก่อ เหิมนา
นึกจักชวนชมแก้
ที่ร้อนแรมสถาน ฯ
๏ เยียวยลหญิงบ่ได้
ทันสำ เหนียกเอย
อิกหนึ่งหากเกรงคำ
ขอดข้อน
ฝืนพักตร์หักใจทำ
เฉยชื่น เชือนนา
แต่จิตต์ยังเร่าร้อน
รักร้างห่างสม ฯ
๏ ประจวบสุริเยศแจ้ง
แสงทอง
สว่างอรุณเรืองรอง
รุ่งฟ้า
ต่างคนตระเตรียมกอง
การแห่ แหนแฮ
คอยบพิตร์เจ้าหล้า
ยาตรเมื้อกรุงศรี ฯ
๏ ปางองค์อิศเรศร์เจ้า
จอมสยาม
ทรงเครื่องน้ำเงินงาม
เอี่ยมอ้า
ดั่งอิศวรฤทธิราม
เรืองเดช
จับพระแสงคู่หล้า
ลาสลี้สู่สงฆ์ ฯ
๏ สงฆ์เสร็จภัตตกิจถ้วน
ทวยผอง
ทรงประเคนสิ่งของ
ทั่วทั้ง
ปูชิตนิตยทานปอง
ประโยชน์ พระนา
ทรงพระเต้าอุทกตั้ง
หลั่งน้ำอธิษฐาน ฯ
/*6๏ อาลักษณ์อ่านประกาศแจ้ง
ถวายจัด ทางแฮ
พันหนึ่งสองร้อยวัด
บอกไว้
เจ็ดสิบเอ็ดเส้นชัด
สามเศษ วาเฮย
คลองขุดแล้วตลอดได้
ลิ่วล้ำแลตรง ฯ
๏ พระราชทานทรัพย์จ้าง
จีนรับ ขุดแฮ
สองสหัสช่างจับ
จ่ายใช้
ห้าร้อยสี่สิบกับ
สี่ชั่ง แลนา
อิกเศษแปดบาทให้
ค่าจ้างแรงจีน ฯ
๏ แต่พระราชทรัพย์นี้
หมายบอก ประกาศนา
เงินพระคลังเดิมออก
จ่ายจ้าง
ใช่เงินพระคลังนอก
ในแผ่น ดินแฮ
หวังประโยชน์ภพผ้าง
แผ่นพื้นผไทสยาม ฯ
๏ เสร็จพระอติเรกน้อม
ถวายไชย
แด่พระปิ่นปักผไท
แผ่นพื้น
ให้พระรุ่งเรืองไอ
ศูรย์ยิ่ง ยงนา
หมู่อรินราบลื้น
หลีกลี้หนีถอย ฯ
๏ ปางเสร็จทานอุทิศน้อม
ในสงฆ์ แล้วแฮ
คอยพระฤกษ์เสร็จลง
ที่นั่งแก้ว
พอจวบพระสุริยงค์
เยี่ยมสี่ โมงนา
เบิกพรุณเปิดแผ้ว
ผ่องพื้นอัมพร ฯ
/*7๏ ทรงที่นั่งทวยเทพย์ท้าว
ถวายกร
บอกออกพระที่นั่งจร
เคลื่อนคล้อย
คู่ชักยกพายถอน
ยาวลั่น เสียงเฮย
กลองแขกตีปี่ละห้อย
แทบให้โหยเสียง ฯ
๏ นาวาสุวรรณกิ่งแก้ว
กนกรัตน์
ทรงพระชัยศรีสวัสดิ์
ยาตร์เยื้อง
เครื่องสูงอภิรุมขนัด
พัดโบก โบยแฮ
นำพระที่นั่งเบื้อง
พักตร์ผ้ายพายผยอง ฯ
๏ สนั่นเสียงดุริยแซ่ซ้อง
แตรสังข์
มโหรธึกกึกก้องดัง
ครั่นครื้น
ไพเราะเห่หวนวัง
เวงแว่ว หวานนา
พลเพียบเพียงแผ่นพื้น
พุ่งพ้นชลาไหล ฯ
๏ เรือดั้งเสียงสนั่นเส้า
ครึนคลอง
เรือปลัดทูลฉลอง
คู่หน้า
เรือตำรวจปลัดสอง
นำนอก ในแฮ
หว่างระยะริ้วอ้า
โอ่เยื้องยาวขาน ฯ
๏ เรือฝ่ายองครักษ์เต้า
แลหลาม หลังเอย
เคียงแข่งคู่ยศนาม
แน่นน้ำ
พลพันทหารตาม
เรียงต่อ ต่อนา
ล้วนเหล่าองครักษ์ล้ำ
เลิศแกล้วกลั่นสนาม ฯ
/*8๏ แซงมหาดเล็กล้วน
เกณฑ์หัด ทหารแฮ
กุมสินาศดูถมัด
แม่นจ้อง
สองลำคู่เคียงถัด
พายแข่ง มานา
แม้พะอรินพ้อง
ไล่ล้างฤๅถอย ฯ
๏ ถึงเรือตำรวจหน้า
นามสม ยศเอย
ล้วนแต่ตัวเจ้ากรม
แต่งตั้ง
นอกซ้ายนอกขวาระดม
เคียงคู่ นำนา
เรือพระประทีปทั้ง
เหล่าล้วนสนมใน ฯ
๏ องค์พระประเทียบล้ำ
เลอสุรางค์
ขนัดเนื่องอนงค์นาง
หนุ่มหน้า
โฉมเฉกเอกเอี่ยมพาง
เทพธิ ดาแฮ
ลุแหล่งพิมานฟ้า
สู่พื้นผไทสถาน ฯ
๏ ฝ่ายในอเนกหน้า
นวลผจง
แหนบาทบำเรอบง
กชไท้
ล้วนเลิศดรุณพงศ์
เผ่ามาตย์
ฉลองโอษฐ์เอางารใช้
แช่มช้อยโฉมสวรรค์ ฯ
๏ บำเรอภักดิ์อนุรักษ์เมื้อ
มาหลัง ประเทียบแฮ
จมื่นจงปลัดวัง
ยาตร์ย้าย
พระอินทรเทพรัง
รอเคร่า มานา
หวังระวังเหตุร้าย
ย่านน้ำแนวทาง ฯ
/*9๏ สุดกระบวรไต่เต้า
ตามขนอง
พระปลัดบาญชีสอง
คู่ผ้าย
กันนาเวศข้าลออง
ธุลีบาท แลนา
ตอนต่อนอกประตูย้าย
ยาตร์ได้โดยถวิล ฯ
๏ ถัดถึงนาเวศล้ำ
อำไพ
พระประยูรวงศาไคล
คลาศเต้า
อึงอื้อสนั่นเสนาะใน
ชลมารค แลนา
พายแข่งเสียงเสียดเข้า
เฟื่องน้ำนองฟูม ฯ
๏ หนึ่งเรือข้าบาทเบื้อง
ทูลลออง
นาเวศพายตามขนอง
ขนัดถ้วน
ออกญาพระหลวงผอง
ขุนหมื่น มหาดนา
เปนเหล่าเปนหลั่นล้วน
ลาสเต้าตามไสว ฯ
๏ เสียงพลอลเกริกอื้อ
อึงอุจ
ดังฤทธิรามรอญยุทธ
ราพณ์ร้าย
ยามยกพยุหข้ามสมุทร์
เฉกดั่ง นี้ฤๅ
เศิกสู่ลงกาผ้าย
แยกพ้นพังหนี ฯ
๏ หนึ่งคือพระนเรศร์เรื้อง
ฤทธา
ยกหยุหเสนา
เพียบไท้
รอญรับทัพหงสา
อุปราช แลฤๅ
จรจากเขตกรุงได้
เผด็จเสี้ยนเศิกหนี ฯ
/*10๏ มัจฉาคลาป่วนปิ้ม
เปนควัน
ซอนซอกแฝงเฟือยหัน
หุบห้อง
คลาคล่ำว่ายวนพัล
วันวิ่ง เวียนนา
บ้างเสือกเกลือกตัวต้อง
ติดค้างคลองเขิน ฯ
๏ เสด็จชมอุโฆษก้อง
กาหล
รายเรียบเรียงแถวสถล
มารคน้ำ
ต่างเล่นต่างแต่งตน
อ่าอาตม์ เอี่ยมเอย
พลางทอดทฤษฎีล้ำ
หลากล้วนชวนยล ฯ
๏ เรื่อยเรื่อยเรือล่องน้ำ
แนวชล
เสียงศัพทโจษจล
แซ่ซ้อง
ฉิวฉิวเฉื่อยฉ่ำพล
พายเรี่ยว แรงนา
ลุเขตประทุมท้อง
ที่ด้าวแดนเตลง ฯ
๏ เขตแขวงกรุงเก่าสิ้น
แดนผลู
ชลประทุมทางยู
รยาตร์เต้า
เนื่องมอญแผกเพี้ยนดู
หลากเล่ห์ หลายแฮ
สมโภชคลองขุดเข้า
เขตแคว้นแดนมอญ ฯ
๏ เห็นสาวคราวหนุ่มหน้า
นวลเตลง
รำทะแยทะยอยเพลง
ขลุ่ยเคล้า
เสียงสนั่นเสนาะเลวง
พิณพาทย์ แลนา
รำร่ายม่ายเมียงเย้า
ยั่วยิ้มยวลใจ ฯ
๏ พิศดูมอญห่มหุ้ม
พัสตรา
สวมนุ่งถุงกรอมขา
ยาตร์ย้าย
เยียวยลเมื่อยามคลา
นึกใคร่ เขินแฮ
เสียวฤดีดาลคล้าย
แย่งยื้อเพลาเผยอ ฯ
๏ มอญใหม่ไร้ถิ่นร้าง
สู่สม ภารแฮ
พึ่งพระเดชปิ่นบรม
เลิศหล้า
ยกเททอดครัวถม
ยังถิ่น อยุธย์เฮย
สวามิภักดิ์เปนข้า
เขตด้าวแดนสยาม ฯ
๏ เรือล่วงลุเขตด้าว
แดนเมือง นนท์เอย
ขนัดระบำระเบงเนือง
เรื่อยร้อง
จวบพระสุริเยศเรือง
แสงบ่าย แล้วนา
พลพวกฝีพายจ้อง
จวบจ้วงถี่ถอน ฯ
๏ ชาวบางกอกชาติเชื้อ
แต่งตน
รายเรียดแถวสถล
ฝั่งน้ำ
เพี้ยนพิศละกลกล
ตรุณรุ่น แลนา
กระตุกฤดีดาลซ้ำ
นึกหน้าหน่วงหลัง ฯ
๏ ครรไลเรือล่องน้ำ
เลอดี
บันลุเขตกรุงศรี
แซ่ซ้อง
การเล่นเนื่องนที
ริมฝั่ง ชลนา
ละคอนระบำเพลงร้อง
เรียกถ้าทางหลวง ฯ
/*12๏ จวนภานุมาศสิ้น
แสงไถง
จันทร์กระจ่างอำไพ
ผ่องฟ้า
ชาวบ้านจุดโคมไฟ
เรืองโรจน์ แลแฮ
ต่างแต่งบูชาถ้า
เถือกท้องแถวทาง ฯ
๏ ถึงที่ประทับด้าว
แดนสำ นักเอย
เรือเรียบเรียงรายลำ
จอดถ้วน
ปางพระเสด็จยุรดำ
เนิรนาด ขึ้นนา
ถวายสิ่งไทยทานล้วน
ปณีตล้ำเหล่าสงฆ์ ฯ
๏ พลพายต่างจ่อจ้อง
คอยรับ
เข้าห่อเกณฑ์จ่ายจับ
แจกถ้วน
ต่างเสพย์อิ่มหนำสรรพ
ทุกทั่ว ลำนา
เหลือซ่อนซุกห่อม้วน
หมกเมี้ยนมาเรือ ฯ
๏ แล้วเสด็จยุรยาตร์คล้อย
นาวา
เรือแห่หน้าหลังคลา
เคลื่อนเต้า
เรียงเรียบรัถย์ธารา
ดั่งแรก ออกเอย
เสียงสนั่นกระทุ้งเส้า
กึกก้องกาหล ฯ
๏ ดวงเดือนดาวเด่นด้วย
แสงใส
ดังจะชวนภูวไนย
ยาตร์เยื้อง
เฉกเทพย์ศศิไข
แสงส่อง ถวายนา
โดยพระบารเมศร์เบื้อง
บาทเจ้าจอมสยาม ฯ
/*13๏ แนวคลองสองฝั่งถ้า
แถวชล
มวญหมู่นิกรยล
เนื่องหน้า
สาวแก่แซ่เสียดปน
ชายปะ คละแฮ
ชมพระเกียรติเจ้าหล้า
เสด็จเข้าคืนวัง ฯ
๏ พระที่นั่งประทับถ้า
วรดิษฐ
เรือกระบวรตามติด
จอดพร้อม
ปางพระเสด็จสถิต
ยุรยาตร์ ขึ้นนา
สู่พระราชวังห้อม
แห่ล้วนแสงเพลิง ฯ
๏ จบเสร็จสำเร็จเบื้อง
ยุบล
ในบทพจนนิพนธ์
พร่ำพร้อง
ใช่ปราชญ์อาจชาญชน
เชิงเชี่ยว เชลงแฮ
สุวภาพบทใดข้อง
ขัดแล้วอย่าฉิน ฯ
๏ ใครยลจงช่วยแต้ม
แต่งเติม
กลอนกล่าวสุวภาพเฉลิม
ยศไท้
ดังจวงกระแจะเจิม
ยุคลบาท พระนา
โดยซื่อสวามิภักดิ์ใต้
ต่อเบื้องบทศรี ฯ
๏ นิพนธ์พจน์บทย่อถ้อย
ทางความ
ไป่แต่งพิสดารตาม
เหตุนั้น
พอควรแก่พยายาม
รังเริ่ม เรียนนา
ถวายพระบาทอิศรกั้น
เกศเกล้าชาวสยาม ฯ
/*14๏ ลิขิตวิจิตรสร้อย
สารสม โภชแฮ
แทนมหาดศาสตราคม
จดไว้
หวังการเนิ่นนานนม
ไป่เสื่อม สูญพ่อ
ชูพระเกียรติยศไท้
ธิราชเจ้าจอมกรุง ฯ
๏ ขอเจริญพระเดชล้ำ
เหลือตรา
เจริญซึ่งพระชนมา
ยุร้อย
ขอเจริญพระยศถา
วรสวัสดิ์ สุขแฮ
เจริญราชไมตรีสร้อย
สยบด้าวแดนสยาม ฯ
๏ พระราชวรินทร์ที่เจ้า
กรมขวา นอกแฮ
เกลากล่าวลักษณสารา
พร่ำพร้อง
ถวายจอมพระจุฑา
ธิราช แลเฮย
ชูพระเกียรติยศข้อง
ส่งสร้อยสรรเสริญ ฯ
๏ แม้มาดข้าบาทม้วย
มรณัง
เสาวพจน์บทกลอนหวัง
กล่าวไว้
แทนตัวต่างตนยัง
รองบาท พระนา
ตราบประลัยโลกไหม้
มอดม้วยอย่าสูญ ฯ
---
ลิลิตของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร
/*15ร่าย๏ กล่าวตำนานพุทธนิเวศ
จอมขัตติเยศผดุงด้าว
ท้าวรังสฤษฎิ์วังเวียง
เคียงพระมนเทียรราช
ก่ออาวาสอุทิศไว้
หวังให้เปนวังพระ
ที่เนานฤปนาถ
ผไทราชบรรพชิต
ที่สถิตสมบูรณ์
เถกิงกูลดิเรกอัคร
แห่งจอมจักรสยามินทร์
มหินทรมหามกุฏ
สมมุติเทพยกษัตริย์
ถวัลยรัตนปฏิมา
ฐาปนาแท่นบรรจฐรณ์
อลงกรณ์ภัณฑ์บันเจิด
ประเสริฐสรรพสมบัติ
พิพัฒนสิ่งสมบูรณ์
เพิ่มพูลพระเกียรติทั่วหล้า
ยืนยั่งอยู่คู่ฟ้า
แผ่นพื้นอาวาส
ท่านนา ฯ
โคลง ๔๏ ราชาธิธาชไท้
ปรมินทร์ แลเอย
สละราชธานินทร์
สืบสร้าง
ทรงบรรพชาศิล
ภิกษุ สงฆ์นา
หวังกุศลที่อ้าง
ออกเอื้อเอาผล ฯ
๏ ดลวันจอมราชนั้น
ทรงพรต
ปีระกากำหนด
ศกห้า
ขึ้นเดือนสิบเอ็ดจรด
พฤหัสบดิ์สี่ ค่ำแล
สี่ทุ่มสามสิบห้า
ฤกษ์นี้พรหมจรรย์ ฯ
/*16๏ จอมสงฆ์วงศ์ราชเจ้า
รังษี1 นั้นแฮ
อุปัธยาย์ภูมี
ปิ่นหล้า
องค์กรรมะวาจี
พระสาสน โสภณ2แล
คณะปรกสองห้า
เสร็จสิ้นบริบูรณ์ ฯ
๏ บดินทร์สูรย์ราชเจ้า
กษัตริย์ สยามเอย
เบญจะองค์ประณัต
นบน้อม
ฉเพาะพระพุทธรัตน์
ธรรมเลิศ แลนา
นมัสการสงฆ์พร้อม
เสร็จแล้วธำรง ฯ
๏ บรมวงศ์บำราบ1ผู้
ปรากฎ เกียรติเอย
ไตรบาตรยาตรเยื้องจรด
นอบน้อม
ถวายองค์พระทรงยศ
นฤนาถ
ท้าวธทรงรับพร้อม
คลาศคล้อยผายผัน ฯ
๏ จุลจอมธิราชเจ้า
นครา พ่อเฮย
ดำรัสขอบรรพชา
เชิดชั้น
แด่พระอุปัธยาย์
วรราช ท่านแฮ
โดยเยี่ยงธรรมยุติก์นั้น
เสร็จแล้วดุษณี ฯ
/*17๏ กรมรังษีราชเจ้า
จอมธรรม์
อนุสาสน์กรรมฐานพลัน
แด่ไท้
เปนเบื้องบทแห่งบรร
พชิตเวส ก่อนนา
ท้าวรับวรวากย์ไว้
ทั่วถ้วนวาจา ฯ
๏ พินทุกรรมพร้อมเสร็จ
สิกขา
ฝ่ายภูษามาลา
เลิศไซ้
เชิญสรงซึ่งมุรธา
ภิเษก
เสร็จสนานท่านไท้
ผ่องแผ้วกมล ฯ
๏ ภูษาทรงสพักผ้า
เพสสงฆ์
ปกปิดเบื้องต่ำตรง
เข่าใต้
โดยอย่างยุติทรง
เองคล่อง ชัดนา
บห่อนเอื้อนชนให้
ช่วยแจ้งแห่งครอง ฯ
๏ ดองสังฆาฏิ์พาดพร้อม
ครบครัน ละเฮย
รับสิกขาบทพลัน
ทศถ้วน
แด่เถระผู้อัน
สมมต
ถวายแด่จอมราชล้วน
บทเบื้องมคธคำ ฯ
๏ ขอนิสสัยต่อผู้
อุปัชฌาย์
ตามอย่างบทสิกขา
พระเจ้า
ทั้งสองรับเปนภา
ระแก่ กันแฮ
ตามวิธีที่เข้า
เสพซร้องโดยประสงค์ ฯ
/*18๏ สมมตองค์ธิราชเจ้า
บัดดล แลนา
พระสาสนโสภณ
พจน์พร้อง
ถูกตามคติยล
แบบอย่าง ยุติแฮ
เสร็จส่ำสงฆ์ธซร้อง
ออกเอื้อนถวายพร ฯ
๏ จึงสอนธิราชเจ้า
ทรงบรร พชาเฮย
อนุสาสน์ทั้งอรรถอัน
พฤติพร้อม
ภูธรหฤหรรษ์
ชูชื่น มโนแฮ
สดับถ้อยประนตน้อม
นาถไท้อภิวันท์ ฯ
๏ เสร็จกิจจอมราชเจ้า
ปตา ปาฤๅ
วัดพระศรีรัตนศาสดา
แห่งนั้น
พร้อมพระประยูรคณา
ขนัดนั่ง สลอนแฮ
ชมพรตพระเจ้าซั้น
ค่อยค้อยเนิ่นเห็น ฯ
๏ เชิญพระภูวนาถทั้ง
ส่ำสงฆ์
เสด็จสู่มณฑลทรง
ย่างเยื้อง
เหล่าเสวกายง
พร้อมพรั่ง แลเฮย
นำเสด็จพระบาทเบื้อง
ราชเจ้าจรลี ฯ
ร่าย๏ ฝ่ายหมู่มนตรีนิกร
นำเสด็จจรยุรยาตร
สู่สิงหาสน์เบื้องบัน
แต่งตนขยันอย่างยุรป
ม่วงหมวกครบถุงบาทา
ปาทุกาสวมสอดเสร็จ
/*19ปักทองเทศเสื้อสนอบยศ
ดูหมดจดตรูตา
รัดกายาเข็มขัด
มีสายตวัดเกี่ยวกระบี่
ถืออัคคีเรียงราย
ขวาซ้ายเปนทิวแถว
ไปตามแนวในฉนวน
โดยขบวรบถบาท
ภูวนาถสงฆ์ครรไล
ขึ้นสู่ในอุโบสถ
แปดสงฆ์หมดพรักพร้อม
เข้าประชุมแวดล้อม
ราชไท้ทรงธรรม์ แลนา ฯ

โคลง ๔๏ ทัฬหิกรรมสวดซ้ำ
เปนสอง แลฤๅ
คณะสงฆ์ทั้งผอง
แปดถ้วน
ระบอบชอบทำนอง
เนาที่ นั้นแฮ
ห้ารูปประจำล้วน
บ่เว้นอาจิณ ฯ
๏ ทรงศิลประกอบเกื้อ
ธุดงค์ ละฤๅ
ไตรจิวริกองค์
เอกพร้อม
ปฏิบัติโดยตรง
ปริยัติ ธรรมนา
รักษ์ซึ่งสาสนย้อม
อย่างเหยี้ยงชินวร ฯ
๏ ภูธรธิราชเจ้า
ทรงธรรม์ ละเฮย
ประพฤติพรตพรหมจรรย์
ผ่องแผ้ว
พระกมลหฤหรรษ์
เกษมสุข พ่อเฮย
จากนิเวศน์วงศ์แล้ว
เล่ห์เลี้ยวลืมแล ฯ
/*20๏ ครั้นเมื่อกาลล่วงแล้ว
โททิวา ละเฮย
นับแต่ผนวชมา
หกไซ้
พระวงศ์และมาตยา
สพรั่งหมด เมือบแฮ
ถวายธูปเทียนดอกไม้
เสร็จสิ้นสี่ทิวา ฯ
โคลง ๒๏ มหัยยิกาเจ้า1
นำพระวงศ์สู่เฝ้า
บาทเบื้องอดิศร ฯ

๏ ภูธรธิราชไท้
ทราบกระแสเรื่องไซ้
คลาศคล้อยตามประสงค์ ฯ

๏ ชวนเจ้าพระ2หนึ่งแท้
ให้ไปเปนเพื่อนแล้
เพื่อได้เปนสอง ฯ

๏ สองเขือคลาคลาศเต้า
ถึงอุโบสถเข้า
นั่งแล้วสังวร แลนา ฯ

ร่าย๏ ภูธรประยูรนาถ
หาพระวงศ์ราชกันยา
ถือบุบผาบันเจิดจัด
วางพานรัตน์แห่งนงคราญ
เลงแลลานธูปเทียนเทิด
บ้างชูเชิดกรีดกราย
เล่ห์ลม้ายยลอับสร
ของอมรเทเวศร์
/*21ถวายมาเลศเทียนธูปสลอน
อิกนิกรนักสนม
อภิรมย์หฤหรรษ์
มนกระสัลเริงรื่น
ขอให้ยืนพรรษา
พระโรคาบำบัด
จงกำจัดจรไกล
ส่ำสิ่งภัยอย่าแผ้ว
จงเจริญพระชนม์แล้ว
สืบสร้างมไหศูรย์ ท่านนา ฯ
โคลง ๔๏ กองกูณฑ์ถวายเสร็จสิ้น
บัดดล แลนา
สมเด็จพระจุมพล
คลาศแคล้ว
สู่ราชอาสน์ไพชยนต์
ที่สถิต นั้นเอย
ครั้นค่ำราตรีแล้ว
ท่านไท้เจริญธรรม ฯ
๏ สุริยแสงก่องฟ้า
รังสี แลนา
อัยยิกาภูมี
ราชเจ้า
ดำรัสสั่งองค์ปี
ยราชนัด ดา3นา
พ่อกราบทูลพระเร้า
ท่านให้รับบิณฑ์ ฯ
โคลง ๒๏ พระอนุชาน้อยไท้
รับกระแสสั่งไซ้
ยาตรเยื้องบทจร ฯ

๏ เฝ้าภูธรเสร็จแล้ว
เชิญเสด็จคลาศแคล้ว
โปรดข้อยไทยทาน ฯ

/*22โคลง ๔๏ ภูบาลสดับถ้อย
อนุชา ท่านนา
ให้นิมนต์สงฆ์มา
สิบถ้วน
ทรงครองซึ่งกาสา
วพัสตร์ พ่อเฮย
กรประคองบาตรล้วน
ไต่เต้าจรลี ฯ
๏ สังวรมรรยาทแล้
โดยวัตต์ แลเอย
ประดุจธสันทัด
พรตไซ้
ยุรยาตรเปนขนัด
ตามเนื่อง กันเฮย
ถึงที่สมเด็จไท้
ท่านแล้วทรงทาน ฯ
ร่าย๏ พระประยูรวรนาถ
พร้อมพระญาติพงศา
ถ้วนทุกหน้าเปนขนัด
โสมนัสเริงรื่น
กมลชื่นปรีดี
ยลภูมีคลาคลาศ
จึงจับภาชน์สุวรรณ
ตักโภชน์อันเอมโอช
มาโนชน้อมทรงบาตร
ต้นสังฆราชถ้วนทุกองค์
ทานถวายองค์ทรงพรต
พยัญชนจรดภาชน์สุวรรณ
เต็มสมกันบาตรราช
อัญชลีบาทบงกช
ให้ทรงพรตรับแล้ว
พระเสด็จคลาศแคล้ว
กลับเข้ายังสถาน
ท่านนา ฯ
/*23โคลง ๔๏ นฤบาลธิราชเจ้า
จรดล ละเฮย
ถึงที่รุกขมณฑล
พุ่มไม้
เสด็จเหนือพระแท่นบน
ราชอาสน์ ผานา
เสวยภัตตาหารไซ้
ที่นั้นโดยพลัน ฯ
๏ ครั้นสามโมงล่วงแล้ว
ทันที ละฤๅ
พระยาอนุรักษ์มนทรี1
นั่นไซ้
มโหรธึกเร่งตี
อุโฆษ ระฆังเฮย
พร้อมศัพท์สังข์แตรให้
กึกก้องกังวาล ฯ
๏ ภูบาลจอมราชท้าว
ทรงธรรม์ แลเอย
เสด็จขึ้นอภิวันท์
นบน้อม
องค์พุทธรัตน์อัน
เปนที่ รลึกเฮย
ห้าภิกษุพรักพร้อม
กอบเกื้อกรรมฐาน ฯ
๏ สักการประทีปแท้
บูชา พระนา
องค์พระอุปัธยาย์
ก่อนแท้
ถวายแด่พระศาสดา
ทรงภาคย์ เจ้าเอย
ยอหัตถ์ประนมแล้
ค่ำเช้าเจริญคุณ ฯ
๏ เอาธูรวิทยเกื้อ
บาลี แลเฮย
ทรงท่องพระธรรมศรี
สุคตไซ้
ปฏิบัติประพฤติพี
ริยชอบ เสมอฮา
ทรงศึกษาสาสน์ให้
ถูกถ้วนบริบูรณ์ ฯ
/*24๏ จุลจอมบพิตรเจ้า
ทรงธรรม์ ท่านเอย
เสร็จสดับสิกขาพลัน
คลาศคล้อย
สู่ราชอาสน์อัน
เปนที่ สถิตนา
ล่วงมัชฌิมยามน้อย
จึ่งได้นิทรา ฯ
๏ ทิวาอากาศแผ้ว
รำไพ แลเฮย
แสงก่องทองอุไร
เรื่อฟ้า
ดุเหว่าวิหคเสียงใส
เสนาะโสต นะแฮ
เผยพระแกลจอมหล้า
เสร็จแล้วบัดดล ฯ
โคลง ๒๏ จึงนุสนธิ์สั่งใช้
นายบำรุง1นั่นไซ้
รีบร้อนตระเตรียม ฯ

๏ อุทกเปี่ยมภาชน์แปล้
สีฟันเภสัชแล้
เครื่องใช้พร้อมมูล ฯ

๏ บดินทร์สูรย์ยาตรเต้า
สู่อุปัชฌายะเจ้า
เสร็จแล้วผายผัน ฯ

๏ จอมธรรม์ทำกิจแท้
อุปัชฌาย์ท่านแล้
ล่วงได้เจ็ดวัน ฯ

โคลง ๔๏ ถึงกาลกำหนดเข้า
ทรงธรรม์ พ่อเอย
รลึกพระชนกอัน
สู่ฟ้า
ทั้งพระชนนีขวัญ
วรนาถ ท่านเอย
ฉลองพระคุณจอมหล้า
แบ่งเบื้องกุศลถวาย ฯ
/*25๏ ตรัสสั่งชนพวกเจ้า
พนักงาร ละเฮย
อาราธน์สงฆ์ถวายทาน
ยิ่งร้อย
สู่นิเวศน์สถาน
คฤหาสน์ โพ้นแล
อำมาตย์ยินรับถ้อย
คลาศคล้อยครรไล ฯ
๏ เหล่าคนใช้หมู่ผู้
สังฆ์กา รีนา
เร็วเร่งจรลีมา
ไต่เต้า
เชิญสงฆ์วัดมหา
ธาตุสู่ แลนา
ยังพระมนเทียรเจ้า
ที่ไท้ทรงทาน ฯ
๏ คนใช้ฟังสั่งถ้อย
วาที ท่านเอย
พนักงารรีบลี
ลาสเต้า
ตัดทางหว่างวิถี
อาวาส บหึงนา
นิมนต์พระสงฆ์คณะเจ้า
เร่งให้จรพลัน ฯ
โคลง ๒๏ พาพระสงฆ์ดลด้าว
แดนสถานนิเวศน์ท้าว
ที่ไท้ทรงจา คะแล ฯ

๏ สงฆ์มาสู่นิเวศน์พร้อม
ธรรมการนอบน้อม
แด่ท้าวเตรียมการ ฯ

โคลง ๔๏ นฤบาลบพิตรเจ้า
นักธรรม์ ท่านเอย
ทานอุทิศสงฆ์สรรพ์
ทั่วหน้า
สงฆ์อนุโมทนาพลัน
ตามบท แบบนา
แล้วเสร็จพระผ่านหล้า
กลับเมื้อสู่สถาน ฯ
/*26๏ เจ็ดทิวาล่วงแล้ว
โดยมี พ่อเอย
มหานิกายจรลี
ยาตร์เต้า
พระวันรัตน์1องค์ชี
เปนประ ธานนา
นำสู่มนเทียรเฝ้า
ราชท้าวทรงธรรม์ ฯ
๏ โปรดบรรหารท่านไซ้
สมควร ละเอย
ขอบจิตต์คิดชักชวน
เยี่ยมเยื้อน
มีพจน์ทักทายมวญ
ที่สถิต สุขฮา
ตรัสเสร็จพระสงฆ์เอื้อน
โอษฐเอื้อพรลา ฯ
โคลง ๒๏ นับทิวาล่วงเก้า
สุนทรจิตร2ก็เฝ้า
ถ่ายไท้ฉายา ฯ

๏ อิกเถราเจ็ดไซ้
ยั่งยืนบห่อนได้
กลับเมื้ออาวาส แลนา ฯ

โคลง ๓๏ พระจอมราชทรงรับ
ขุนคำนับแต่งตั้ง
เครื่องถ่ายฉายรูปทั้ง
สรรพสิ้นตามประสงค์ ฯ
โคลง ๔๏ ฉายาองค์นเรศร์ไท้
บดินทร์ ละฤๅ
บผิดเพี้ยนภูมินทร์
แม่นแท้
ฉายจากพระกายิน
ยอดยิ่ง เลขเฮย
สมทั่วทุกสิ่งแล้
เล่ห์นี้พิศวง ฯ
/*27๏ รูปสงฆ์ทั้งแปดถ้วน
เถรา ละเอย
รูปบพิตรอิศรา
หนึ่งไซ้
ถ้วนนพคณนา
นั่งเนื่อง กันแฮ
พับพนังอุชุงให้
นิ่งตั้งตำรง ฯ
๏ ถ่ายองค์สงฆ์เสร็จสิ้น
ทันที แลนา
สุนทรจิตรทรรศี
เสรฐล้ำ
จึงถ่ายผู้ภักดี
บริรักษ์ บำรุงแฮ
หอระฆังเข้าแซกซ้ำ
รูปท้าวเยี่ยมแกล ฯ
ร่าย๏ แล้วแลสุนทรจิตร
ช่างประดิษฐ์บรรจง
ถ่ายองค์พระบุษยรัตน์
เบญจางค์ฉัตรทรงเทริด
เครื่องทรงเลิศแลสุวรรณ
บุษบกจันทน์กระจังวาง
เทียนสองข้างเหนือพนัก
เสาจำหลักกอบเก็จ
โหมดเทศจีบประจำ
อิกองค์นำเนาข้างหน้า
บงลักขณาดุจกัน
บัลลังก์ชั้นหลั่นลด
เตรียมจรดแท่นเดียวกัน
พฤๅวรรณเทียมพระบุษย์
เผ่าพงศ์พุทธบุษยเจ้า
เทเวศร์เฝ้าชานบัลลังก์
ประนมนั่งเรียงสลอน
อิกชั้นตอนพิษณุราช
เรียงกันดาษเชิงบัลลังก์
ยืนเหยียบหลังภุชงค์พา
หนวรายรรยง
แท่นผจงเจิดจัด
ต่อนั้นถัดเครื่องบูชา
พุ่มบุบผาพานรอง
เชิงเทียนทองเรียงสลับ
รอบแท่นวับเวียวาง
/*28อิกหว่างกลางธูปกะถาง
แท่นทันต์ล่างรองรับกัน
แท่นเล็กทันต์พานพุ่มเรียง
ธูปเทียนเตียงชั้นหน้า
พานบุบผาสองข้างคู่
ทั้งขวดหูลายคำ
โคมกิ่งจำเทียนขาวข้าง
แลสล้างฉัตรสี่มุม
รวมประชุมเครื่องบูชา
บรรจงมาล้วนพิเศษ
ทั้งของเทศยุโรปไทย
คู่เทียนใหญ่มลังเมลือง
อิกคู่เขื่องไรลงยา
ยอดบอกตราเกี้ยวประกอบ
โดยรบอบเบื้องบรรพชา
อิกไม้บรรณาเงินทอง
โคมสองตั้งริมแท่นทันต์
บไกลกันเปนระยะ
เปนจังหวะชัชวาลย์
พื้นสถานเอี่ยมสอาด
พรมลาดศิลาลาย
ผนังระบายเลขา
รจนาตำนานพง
ศาวดารองค์พระบุษย์
จนสิ้นสุดเสร็จเรื่อง
มาแต่เมืองจำปาสัก
องค์เอกอัครพิเศษ
ชื่อพงศ์เพสพระมุนี
หน้าต่างมีลายมุกบรร
จงจัดสรรค์ช่องช่อ
เกี่ยวก้านต่อเต็มติด
ชวลิตโคมพิดาน
ทั่วสถานอุโบสถแผ้ว
ไขประทีปกิ่งแก้ว
ก่องฟ้าเฟือนจันทร์ ฯ

/*29โคลง ๔๏ ทวารบานมุกกลั่นเกลี้ยง
ณภาย นอกเอย
ดุจดั่งหน้าต่างหลาย
ก่อนกี้
บัวผนังกระจังราย
เรืองมาศ รอบนา
ประดับหินลายหมี้
นอกล้วนศิลา ฯ
๏ ชานรองลดล่าชั้น
กระจัง นั้นฤๅ
ทุกเทพรายนิ้วประนัง
นบไหว้
ส่ำเทพอเนกสัง
สรรค์สุด นับแฮ
เรียงเรียบทุกแถวได้
สี่ด้านโดยตรา ฯ
๏ ชานเฉลียงหินลาดทั้ง
หินเสา ละแฮ
หน้าพระบัญชรเสลา
สลักแจ้ง
คือตราพระจอมเกล้า
มกุฏเกศ เสียมนา
โทเทพทีทวยแถ้ง
ท่านไท้อภิวันท์ ฯ
๏ หินเรียงลดหลั่นล้วน
บันได นะเฮย
สิงห์อัดสองสัตว์ใน
ปากแก้ว
ท่าโลดทลวงไพ
จิตรดุจ จริงแฮ
กลสัตว์นั้นล้วนแล้ว
สลักด้วยถมอ ฯ
๏ หอระฆังก็แต่งให้
ตระการ ละเฮย
ประดับกระเบื้องจาน
สดจ้า
ใต้บังอวดสี่สถาน
ศีลสลับ สลอนแฮ
กะถางธูปตั้งอยู่หน้า
คู่ทั้งเชิงไฟ ฯ
/*30๏ บานทวารใหญ่นอกนั้น
สลักลาย
มีเทพประชุมหลาย
หลั่นขั้น
ศาลาหกเสาภาย
ซ้ายและ ขวานา
ปรากฎทำนองชั้น
ช่องซุ้มส่องเพลิง ฯ
๏ สองงิ้วยืนตั้งท่า
ทำที ท่วงเฮย
สองหัดถ์โคมไฟมี
ใช่ง้าว
ตาสองเหลือบแลดี
ดุจโกรธ เกรี้ยวฮา
อยู่ที่บย่างก้าว
ไป่กั้งทางผลู ฯ
๏ ที่สงฆ์อยู่พักนั้น
สามกุฎี แลนา
สี่พระมนเทียรตรี
มุขหน้า
บานจรดรุจิเรขดี
ลายกนก เหมแฮ
เอกอาสน์จอมเจ้าหล้า
จดแต้มราชพงศ์ ฯ
๏ ของสงฆ์อุปโภคถ้วน
มวญไพ บูลย์นา
บห่อนขาดสิ่งใด
สักน้อย
สรรพสิ่งไรไร
ไป่ขัด ข้องนา
มหาดเล็กเฝ้าคอยค้อย
รับใช้ไต่ถาม ฯ
ร่าย๏ สามนายฝ่ายกรมวัง
นะพ่อ
แลอิกทั้งฝ่ายสนม
นะพ่อ
อิกฝ่ายกรมทนายเลือก
นะพ่อ
ต้นเชือกมหาดเวร
นะพ่อ
ฝ่ายในเกณฑ์ยกส่ง
นะต่อ
เครื่องเลี้ยงสงฆ์เช้างาย
นะพ่อ
/*31สลาฝ่ายสังฆการี
นะพ่อ
คอยเรียกมีบขุ่นข้อง
นะพ่อ
ชาวในจ้องใจจ่อ
นะพ่อ
อัฏฐบานพอจวนค่ำ
นะพ่อ
น้ำชานำส่งเนืองนิตย์
นะท่อ
กาแฟติดตามชอบ
นะพ่อ
โดยระบอบกอบก่อเกื้อ
ประจักษ์พระคุณแผ่เผื้อ
ปกป้องสุขหลาย
แลรา ฯ
โคลง ๔๏ มีเขาถมอพุ่มไม้
จังหวัด นั้นนา
ทำประดุจแหล่งพนัส
หนึ่งน้อย
ไม้ดอกและไม้ดัด
เชิดกิ่ง ผกาแฮ
ทึกถั่งหลั่งไหลย้อย
คั่งค้างเฉนียรธาร ฯ
๏ กะถางพฤกษ์ลายมาศแต้ม
ตั้งราย อยู่นา
ต่างสิ่งต่างสีหลาย
หลากต้น
ต่างดอกต่างกลิ่นอาย
อวนอบ ฉมแฮ
คนตรวจเมียงคอยค้น
ห่อนให้ปลิดปาล ฯ
๏ พนักงารบริรักษ์รู้
กรณีย์ ละเฮย
ทุกเหล่าบห่อนลี
ละเว้น
รักษาราชนฤบดี
การยิ่ง ยวดเฮย
ส่ำเหล่าอรินเร้น
กลั่นเกล้าบหาญ ฯ
/*32๏ ทวยหาญวัลลภล้วน
ไพร่นาย นะเฮย
จำนับกำเพลิงราย
จุไว้
คู่คู่ช่องทางผาย
นายจัด ประจำแฮ
ทวารมุขที่จอมไท้
อยู่เฝ้าเนืองนันต์ ฯ
๏ แพทย์ยาสัมพ่าห์ทั้ง
ชนการ ละเฮย
ทุกหมู่พนักงาร
เรียกได้
ขุนหมื่นและหมื่นทหาร
พักที่ เคยแฮ
ฟังกิจธิราชไท้
สั่งแล้วเร็วถึง ฯ
๏ ขุนนางตำแหน่งทั้ง
มหาด เล็กฤๅ
สำนักสถานอาวาส
บ่ร้าง
บริโภคลอองราช
ตามที่ ภัตต์เฮย
สนธยาขึ้นข้าง
ที่เฝ้านฤบดี ฯ
๏ เพรางายโมงสี่ถ้วน
โดยตรา นั้นฤๅ
สมเด็จท่านเจ้าพระยา1
เยี่ยมเยื้อน
เฝ้าบาทบขาดคลา
สู่นิเวศน์ เวียงแฮ
กลับแวะที่สงฆ์เอื้อน
อ่อยแล้วอำลา ฯ
ร่าย๏ ปางกาลนราธิราช
ยุรยาตรยังอุโบสถ
โดยกำหนดสองครา
วันทนารัตนตรัยเจ้า
/*33เพลาเช้าบเคยขาด
ค่ำคลาคลาศบห่อนเคลื่อน
ถึงยามเตือนขานระฆัง
ขุนนางสะพรั่งแลหลาย
อิกเจ้านายมากมี
แสงอัคคีส่องสว่าง
เสื่อทางลาดประจำ
ขุนนางนำเทียนลี
อินทรเทพ1ที่องครักษ์
หลังทรงศักดิ์ดวงหนึ่ง
ตำแหน่งซึ่งโดยมี
แห่งชาวที่พิพิธไอศูรย์2
หนึ่งขุนภูษามาลาเชิญ
กลิ้งกลดเดิรบดบัง
อิกรั้งหลังตาวแสงขรรค์
เจ้าหมื่นสรรเพธ3เชิญ
ลีลาเดิรค่อยยาตร
ส่ำมหาดตามมามี่
พานพระศรีเสร็จถ้วน
ทั้งเครื่องกระแลล้วน
แห่งไท้บรรพชา
นั้นนา ฯ
โคลง ๔๏ ครั้นสมัยจวนจวบใกล้
วันลา ผนวชเฮย
ยังคั่นปวารณา
เกี่ยวกั้น
ส่ำสงฆ์ปวารณามา
เนาที่ นู้นแฮ
แล้วพระจอมราชนั้น
บอกเบื้องสุทธิกรรม ฯ
/*34๏ พ้นวันกาลแต่นั้น
วัสสะ ออกเอย
ล่วงสี่วันลาผะ
นวชไท้
วารประจวบศุกระ
เดือนดิ ถีนา
สี่ทุ่มมีเศษไซ้
ฤกษ์นี้ราชัญ ฯ
ร่าย๏ บอกเบื้องนฤนาถ
ดลยามราชลาพรต
ณอุโบสถโดยมี
พร้อมสงฆ์ที่เนานั้น
อิกสงฆ์อันหัตถบาส
เก้าอาวาสไตรตรา
ล้วนเถราสิบถ้วน
ปริตควรตามเคย
จบแล้วเลยห้ารูปไคล
ถึงฤกษ์ไท้วันทนาน้อม
บทเบื้องพร้อมอัจจโย
ไว้เถโรรับพจน์
แล้วทรงยศกล่าวลา
ปัจจักขาคำอรรถ
โดยบัญญัติพระเจ้าซั้น
ครบสรรพจอมราชนั้น
ยาตรเยื้องสนานชล ฯ

โคลง ๔๏ แท่นสรงเศวตฉัตรชั้น
รบาย รจิตฤๅ
พนักงารไขชลปราย
ร่วงฟุ้ง
ชีหลั่งทึกสังข์ถวาย
ชัยสวัสดิ์
เสียงปี่ชวาวุ้ง
แหวดแว้ฦๅสาร ฯ
/*35๏ เสร็จสรงทรงพัสตรพื้น
นิลสคราญ
สวมสนอบดุจกาล
ก่อนไซ้
สู่สงฆ์สมาทาน
ปัญจะ ศีลแฮ
พระอุปัชฌาย์ให้
บทเบื้องบาลี ฯ
๏ เสร็จกิจธิราชเจ้า
อำลา ละเฮย
เสด็จสู่มนทิรา
ก่อนโพ้น
ทั่วพระพระอุปัชฌาย์
พรพร่ำ ถวายแฮ
ถั่นภิกษุที่โน้น
หมดเมื้ออาราม ฯ
โคลง ๓๏ ชนตามเผดียงสงฆ์ยาตร์
สู่อาวาสรุ่งเช้า
จอมภพนาถเจ้า
จัดให้แห่งทาน แลนา ฯ
ร่าย๏ ครั้นทิวาพรุ่งแจ้ง
ทั่วสงฆ์แหล่งอาราม
โคจรตามกันคลา
ล้วนเถราถั่นทด
ตามกำหนดตรวจไตร
เข้าสถิตในอุโบสถ
จึงสงฆ์พจน์พรพระ
จบผไทลีลาส
ทรงประเคนภาชน์โภชนา
พระอุปัชฌาย์ที่ต้น
สงฆ์มณฑลฉันถ้วน
เสร็จภัตตกิจล้วน
ราชท้าวอวยทาน นั้นนา ฯ

/*36โคลง ๔๏ นาฬิกาเปรีศล้วน
หินดำ ละฤๅ
ต่างรูปแปลกเรือนขำ
ทัศถ้วน
ค่าสามชั่งหลายตำ
ลึงเศษ
น้ำพุพรมดอกล้วน
ท่านให้คุงกัน ฯ
๏ สิบสงฆ์คงวัดเก้า
โดยรบิน
ได้ส่วนของราชทิน
สิ่งนั้น
จารสังเขปภูมินทร์
ผนวชที่ ไส้นา
มีที่พระองค์ซั้น
พักด้วยราชา ฯ
๏ อุปัธยาย์อยู่นั้น
เปนนิตย์
ห่อนไป่สัตตาหกิจ
ไต่เต้า
นิสสัยท่านต่อติด
เนืองเนื่อง แลนา
ครบสิบห้าวันเข้า
จึ่งเมื้ออาราม ฯ
๏ เถรเนาโสมนัสนั้น
พิมล ธรรม1นา
คงอยู่จนสิบสอง
ทิวะเข้า
สัตตาหกิจโดยดล
พักวัด ทุเวนา
แล้วกลับมาอิกเหล้า
ครบถ้วนวันลา ฯ
/*37๏ สาสนโสภณพระผู้
กรรมวา จาเอย
อยูสิบสี่ทิวา
ครบแท้
สัตตาหกิจลีลา
คืนหนึ่ง ละแฮ
เผือ2เล่าดุจนั้นแล้
พักแล้วกลับคลา ฯ
๏ พรหมมุนี3มาอยู่เก้า
วันคลา
พักที่วัดคงคา
สี่ถ้วน
แล้วกลับอยู่ตามวา
รที่ เวรแล
ห้าครบประจำล้วน
ตลอดไท้เสด็จลา ฯ
๏ วัดพระนามเถระนั้น
โคจร4นามจันทร์
พระสุคุณคณาภรณ์5
อิกไซ้
อริยมุนี6คณิศร
บรมนิวาส เนาเฮย
เถระสามช่วยให้
เปลี่ยนผู้สัตตาห์ ฯ
๏ อิกฉายาท่านนั้น
พระราช ทานมี
เปนแผ่นพระรูปกาด
กรอบทั้ง
ครบทั่วที่หัตถบาส
ไว้ที่ รฦกแฮ
สงฆ์ส่ำทั้งนี้ตั้ง
ต่อไท้ภักดี ฯ
/*38๏ หนักพระคุณเพียบพื้น
ธรณี
ปานแหล่งขุนคิรี
แข่งฟ้า
พระก่อกอบความดี
ปรากฎ กิติ์แฮ
พจน์ประกาศพระจอมหล้า
ปราชญ์แต้มต่อเสริม ฯ
๏ เฉลิมพระเกียรติราชไท้
จอมจุฬา
เสด็จออกบรรพชา
สืบสร้าง
ได้จำหนดเรียงมา
รบินแบบ บทแฮ
สถิตราชบพิธอ้าง
เพื่อไว้เปนแผน ฯ
๏ เสร็จสำเนากล่าวอ้าง
สมญา
นามขัตติย์นิกขมนปรา
กฎไว้
กาพย์กลอนพิรุธวา
รเริ่ม รังแฮ
ไร้ที่ศึกษาให้
รอบรู้เชิงสาร ฯ
---
กลอนสุภาพสรรเสริญพระเกียรติ
แต่งเมื่อราว พ.ศ. ๒๔๒๐
---
/*39๏ ข้าบาททำคำนับอภิวาท
บรมบาทปรมินทร์นรินทร์สูรย์
เสวยสวัสดิสมบัติอันสมบูรณ์
จอมประยูรอยุธยาเทพธานี
แต่พระองค์ทรงเสวยสิริมไห
ตั้งพระไทยจะบำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้เย็นใจไพร่ฟ้าประชาชี
เปนสุขีเสร็จขาดนิราสไภย
สถาปนาอาวาสราชบพิธ
พระสงฆ์สถิตมิได้เสื่อมที่เลื่อมใส
ทั้งอุปถัมภ์บำรุงซึ่งกรุงไกร
ที่สิ่งไรโทรมทรุดชำรุดทราม
ก็ทรงสละพระราชทรัพย์หลาย
ไม่เสียดายโดยผดุงกรุงสยาม
ให้ซ่อมแปลงแต่งใหม่วิไลยงาม
ล้วนตึกรามเรืองจรัสรัถยา
โรงมุเซียมโรงทหารหัดการยุทธ
พระสมมุติเทวราชสิงหาสน์มหา
โรงกระษาปณ์ใหญ่ครึ้มมหึมา
หอรัษฎากรพิพัฒน์สวัสดี
สิมาล้อมป้อมกำแพงซ่อมแปลงใหม่
ถนนใหญ่ยงยศรถวิถี
ทุกภาษามาอยู่ในบูรี
ได้เปนที่โสมนัสทัศไนย
หนึ่งลำน้ำตำบลสายชลเชี่ยว
ที่คุ้งเคี้ยวคดเขินไม่เดิรไหว
ก็ขุดคลองส่องส่งให้ตรงไป
ได้สมใจราษฎรที่จรดล
อนึ่งพระกรุณาทรงปรารภ
ใคร่พานพบต่างประเทศฟังเหตุผล
ทอดพระเนตรเขตแคว้นแดนตำบล
ที่ชุมชนหญิงชายหลายกระบวร
ธรรมเนียมไหนใครดีจะมีบ้าง
โดยเยี่ยงอย่างผิดชอบได้สอบสวน
ที่ยุกดิธรรม์อันอุดมเห็นสมควร
ได้ประมวลมาประกอบให้ชอบกล
/*40อุส่าห์เสด็จเสร็จคลาลงนาเวศ
แรมทุเรศทางชเลรเหหน
สู้ฝ่าคลื่นฝืนลมรทมทน
ที่พระสกนธ์กายรกำไม่นำภา
ทั้งไม่ขามคร้ามทมิฬอรินราช
เสร็จประพาสหลายประเทศเพสภาษา
คือเมืองมิ่งสิงคโปร์มโหฬาร์
เมืองมลกามอลแหม่งแก่งกันดาร
จนย่างกุ้งมุ่งหมายรีบผายผัน
ข้ามมหรรณพใหญ่อันไพศาล
ถึงเมืองกาลกตานั้นช้านาน
ทุกสถานธานีเขาปรีดา
ขุนนางนาถราษฎรก็ต้อนรับ
ต่างคำนับน่าสนุกทุกภาษา
บ้างมีมือถือเครื่องสักการา
ตั้งบูชาอวยไชยใช้เจริญ
ไม่มีใครที่จะได้เปนปัจนึก
เฝ้ารำลึกผูกพันสรรเสริญ
เพราะมหาบุญญาธิการเกิน
เขาเชื้อเชิญชมเสร็จเสด็จมา
ต่างเคารพนบน้อมอยู่พร้อมเสร็จ
ส่งเสด็จโดยงามตามภาษา
ก็กลับหลังยังศรีอยุธยา
โดยผ่องผาสุกสอาดนิราสไภย
ก็ปรากฎยศยงดำรงเดช
ทุกประเทศโถมนาจะหาไหน
บรรดาองค์วงศ์นรินทรแผ่นดินไทย
ยังมิได้เสด็จทางไกลอย่างนี้
แล้วพระองค์ทรงมหาการุญภาพ
ที่หมอบคลานกรานกราบในกรุงศรี
เปนต้นอย่างต่างนิยมชมว่าดี
ล้วนข่มขี่คนยากลำบากกาย
จึงทรงแสดงแปลงเปลี่ยนให้เรียนรับ
ยืนคำนับต่างหมอบก็ชอบหลาย
ให้เดิรบ้างต่างคลานพานสบาย
ถึงมุลนายมีอำนาจไม่อาจอง
ไม่คับใจไพร่ฟ้าประชาชื่น
ใครไม่ขืนข่มได้ดังใจประสงค์
สู้ผันผ่อนหย่อนพระยศให้ลดลง
ก็เพราะทรงเมตตาประชาชน
/*41แล้วทรงจัดหัดทหารชำนาญยุทธ
เพลงอาวุธล้ำลึกล้วนฝึกฝน
ทั้งเงินตราอาหารบำนาญพล
คอยผจญกำจัดดัสกร
ในกำแพงแต่งทหารชำนาญหน
รักษาคนเดิรทางสล้างสลอน
ให้โปลิศนั้นสถิตหนทางจร
นอกนครระวังระไวดูไภยพาล
แล้วจัดหมู่สุรพลคนขยัน
ล้วนล่ำสันสำรองเปนกองทหาร
ไว้สำหรับดับเพลิงเถกิงการ
ไหม้โรงร้านคฤหาประชากร
แล้วทรงพระกรุณาบรรดาเด็ก
ยังเล็กเล็กเยาวพาปัญญาอ่อน
จัดขุนนางอย่างดีกวีวร
ให้ฝึกสอนหัดปรือหนังสือไทย
พระราชทานเงินเดือนแลเลื่อนที่
ตามแต่มีวิทยาอัชฌาไสย
แม้ใครดีมีวิชาปัญญาไว
ตั้งพระไทยจะทำนุบโปรดชุบเลี้ยง
ใครไม่คร้านพานจะเพียรค่อยเรียนรู้
อยากได้ชูชอบฦๅซึ่งชื่อเสียง
ก็งดงามตามระเบียบที่เรียบเรียง
ยังไม่เพียงพอในพระไทยทวี
จึ่งเลือกดูผู้ประยูรตระกูลชาติ
ล้วนฉลาดแหลมหลักเปนศักดิศรี
ตั้งเปนเหล่าเคานซิลด้วยยินดี
ได้เปนที่ปฤกษาหารือการ
หลายความคิดผิดชอบได้รอบรู้
สุดแต่ดูพร้อมใจให้ใสสานต์
ธรรมเนียมไหนในกำหนดบทบุราณ
ที่วิตถารเที่ยงตรงให้คงเดิม
ที่รกเรื้อเฝือแฝงให้แปลงเปลี่ยน
ถ้าผิดเพี้ยนดัดแปลงซ่อมแซงเสริม
ทั้งตั้งใหม่ไหนดีทวีเติม
ให้เฉลิมโลกประเทืองซึ่งเมืองไทย
ยังภายหลังจะตั้งใหม่อีกหลายอย่าง
ค่อยเสาะสางสอดส่องที่ผ่องใส
ใครข้องขัดตัดสินให้เสร็จไว
หวังมิให้ราษฎรเดือดร้อนเกิน
/*42ซึ่งพระคุณกรุณังนั้นยังหลาย
จำบรรยายย่นย่อพอสรรเสริญ
เพราะพระองค์ทรงธรรม์จึ่งพรรเอิญ
ให้เจริญยศยิ่งทุกสิ่งทวี
บรรดาเหตุเภทพาลการทั้งหลาย
ก็เกลื่อนกลายกลับมาเปนราศี
ทั้งนาคเชษฐศรีเศวตสวัสดี
คู่บารมีขวัญเมืองเนืองเนืองมา
ควรข้าทำคำนับรับสนอง
ขอประคองคุณใส่ในเกศา
ถวายพระพรให้บวรวัฒนา
ขอสุราสุรแมนทั้งแดนดิน
คือธาดาอาทิพระพิฆเนศวร์
พระอิศเรศฤทธิรงค์ผู้ทรงศิลป์
พระจักรกฤษณ์วิสสุกรรมอัมรินทร์
ทั้งเทวินทร์ยศโยคโลกบาล
หกสวรรค์ชั้นฟ้าแลอากาศ
พิมานมาศภุมมาพฤกษาสาร
นทีแถวแนวน้ำแลถ้ำธาร
ห้วยละหานเหวผาพนาลี
อีกอำนาจสาสนาสุรารักษ์
เทพนิกรจรจักรราศี
พระเสื้อเมืองทรงเมืองเรืองฤทธี
ทุกถิ่นที่เทพพิทักษ์หลักนคร
รักษาคลังวังนิเวศน์เศวตฉัตร
ทั้งปรางรัตน์เรือนสุวรรณแท่นบรรจฐรณ์
จงถนอมจอมบดินทร์นรินทร
ให้ถาพรภิญโญเดโชไชย
พระเคราะห์โศกโรคไภยอย่าได้ปะ
ให้ยืนพระชนมายุกว่าไขย
ทั้งศัตรูหมู่กลีให้หนีไกล
เปนสุขใสโสมนัสสวัสดี
พร้อมทั้งพระตระกูลประยูรญาติ
แลพระราชดนัยสุกใสศรี
ทั้งโหราพฤฒามาตย์ราชกวี
ประชาชีชื่นชมนิยมยิน
สิ่งใดพระประสงค์จำนงหวัง
ให้สมดังนึกในพระไทยถวิล
ทั้งไอศูรย์มูลมาเปนอาจิณ
อย่ารู้สิ้นสุดลงเหมือนคงคา
/*43ขอเดชะพระพายที่ชายพัด
อย่าข้องขัดแขงฤทธิ์ทุกทิศา
ให้แคล่วคล่องท้องชเลนำเภตรา
สินค้ามาสู่เมืองเนื่องเนื่องกัน
ขอพรุณคุณมหาพลาหก
ให้ฝนตกตามรดูอย่ารู้ผัน
ทั้งผลพุ่มทุมมาลย์ให้หวานมัน
อีกพืชพรรณสาลีบริบูรณ์
อนึ่งช่วยดูผู้สถิตวินิจฉัย
อย่าหลงใหลโลภลาภจะสาบสูญ
อย่ายลยินสินบลคนประยูร
อนุกูลแก่ประชาเหมือนตราชู
ขอบรรดาข้าฉลองลอองบาท
ร่วมพระราชกมลทุกคนผู้
ให้สัจจังตั้งมั่นกตัญญู
ขออย่ารู้ร้างนิราสบาทมาลย์
ใครผิดชอบลอบโลมค่อยโน้มน้าว
อย่ารู้ร้าวรานรักสมัคสมาน
หมั่นศึกษาหาชอบประกอบการ
ขอบันดาลภักดีประนีประนอม
พระเกียรติคุณมุลิกาขอปรากฎ
เหมือนกลิ่นรสทิพย์ผกามณฑาหอม
ขอพระยศรจนาสง่าพร้อม
เหมือนเจิมจอมจักรพรรดิสหัสไนยน์
พระเดชกระเดื่องเมืองแมนทุกแดนด้าว
ขจรข่าวคงคู่พระสูริย์ใส
ถึงสูญดินสิ้นฟ้าคงคาไลย
พระยศไทขออย่าสิ้นกลิ่นลออง
ได้ดับเข็ญเย็นอุราประชาชื่น
ทั่วแผ่นพื้นภพดลไม่หม่นหมอง
พึ่งแผ่นดินภิญโญร่มโพธิ์ทอง
ดังแขส่องแสงไขชื่นใจเอย ฯะ
---
โคลงของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
/*44๏ จักแสดงพระเกียรดิ์ไท้
โอรส1
เถลิงถวัลยสมมต
สืบตั้ง
เรืองพระเดชปรากฎ
แผ่ตลอด
เปรมกมลทั่วทั้ง
ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ฯ
๏ พระทัยเย็นยิ่งน้ำ
ค้างแขง
พระเมตตาทรงแสดง
ทั่วหน้า
ยกหย่อนราชทัณฑ์แรง
แบ่งลด
แก่สัตว์ผู้ผิดกล้า
เสื่อมน้อยถอยเบา ฯ
๏ ปรีชาทรงรอบรู้
สิ่งสรรพ์
เลอียดทั่วทุกอัน
ฦกล้น
วงอ้อมเลียบชายขยัน
เห็นยาก
คนโง่คิดตามค้น
ห่อนแจ้งจนตาย ฯ
๏ พระญาณใหญ่กว้างเช่น
สาคร
เปนที่เที่ยวสัญจร
ไต่เต้า
ทั่วหมู่สัตว์นิกร
ใหญ่ย่อม เทียวนา
ได้พึ่งเย็นร่มเกล้า
ผ่องพ้นไพรี ฯ
/*45๏ พระเมตตาเปรียบพื้น
ธรณิน
ทวยราษฎร์พึ่งแผ่นดิน
สุขล้ำ
ประกอบกิจหากิน
เปนสุข
ฝ่ายบกและฝ่ายน้ำ
สุขพร้อมสมบูรณ์ ฯ
๏ พระกรุณาเลิศล้น
ในสัตว์
เจริญพัสดุสมบัติ
ใช่น้อย
ชุบเลี้ยงหมู่ขนัด
ข้าราช การนา
ยศลาภบต่ำต้อย
ทั่วหน้าอ่าโฉม ฯ
๏ ประโลมเลี้ยงทวยราษฎร์นั้น
โดยธรรม
ผู้ชอบราชการบำ
เหน็จพร้อม
ตราทองมงกุฎประจำ
รูปคช เศวตนา
เครื่องผูกหฤทัยอ้อม
โอบให้ใจเกษม ฯ
๏ แจกเงินกลางขวบนั้น
ชอบนัก
ทศราชธรรมประจักษ์
แด่ผู้
ทำกิจคิดจงรัก
ความชอบ เขานา
โลกสดับได้ยินรู้
อ่วยอ้างสรรเสริญ ฯ
๏ ขุดคลองจ้างก่อพื้น
ถมถนน
ทางใหญ่ให้ฝูงชน
ไต่เต้า
สพานเหล็กกว้างคน
เดิรง่าย
ม้ารถคชหาญเห้า
ไขว่กลุ้มกรุ่มเดิร ฯ
/*46๏ ริมถนนทำตึกให้
ชนมา เช่าเฮย
คนไม่มีพาสนา
พวกน้อย
เรียกมูลหย่อนราคา
เบาย่อม
พอมนุษย์ต่ำต้อย
พึ่งค้าหากิน ฯ
๏ โรงเรียนทรงแต่งตั้ง
สั่งสอน
บุตรอมาตย์ราษฎร
ทั่วหน้า
ศึกษาภาคฉันท์กลอน
โทเอก
เขียนอ่านชาญเชี่ยวกล้า
รอบรู้ครูแสดง ฯ
๏ สมเคราะห์ทวยราษฎร์ทั้ง
เขตขัณฑ์
ด้วยพระทัยเที่ยงธรรม์
ทั่วหน้า
การจำแนกแจกปัน
บริจาค
สมณพราหมณ์ไพร่ฟ้า
ทั่วทั้งมณฑล ฯ
๏ กรมทหารแจกให้
เงินเดือน เขาแฮ
ตามสมัคไม่เหมือน
ก่อนเบื้อง
ชุบเลี้ยงไม่ฟั่นเฟือน
เหมือนเก่า
บุตรสกุลยาตร์เยื้อง
สมัคเข้าเปนทหาร ฯ
๏ พระบารมีมากพ้น
คณนา
พระสติปัญญา
เลิศล้น
ควรเปนปิ่นประชา
หายาก
เจริญพระเกียรดิ์แผ่พ้น
โลกคร้ามเกรงแขยง ฯ
/*47๏ บำรุงนครเขตแคว้น
นครา
โดยรอบรัชสีมา
ร่มเกล้า
เจริญสวัสดิ์ทั่วทิศา
สุขทรัพย์
เกษมสุขทุกค่ำเช้า
ไพร่ฟ้าสมบูรณ์ ฯ
๏ วัดวาทรงก่อสร้าง
การบุญ
จตุปัจจัยเกื้อหนุน
ใช่น้อย
ประกอบกิจการุญ
สมณะ พราหมณ์นา
จนพระญวนเรียบร้อย
ฉลาดแล้วอุปถัมภ์ ฯ
๏ พระบารมีเลิศล้ำ
เหลือตรา
กะทั่งวัสสวลา
หกได้
ครั้งเมื่อเปิดคลองนา
ฝนชุก
วันกิจมงคลไซ้
ห่อนได้มีฝน ฯ
๏ เมรุพระโอรสไท้
ที่ทำ
ครั้งแรกฝนตกพรำ
ใช่น้อย
ถึงงารเงียบจนสำ
เร็จเลิก ไปนา
เชิญพระอัฐิเที่ยงคล้อย
บ่ายแล้วตกหลาย ฯ
๏ ราชาภิเษกนั้น
ฝนชุก
นัดจุดไฟสนุก
หยุดได้
ถึงวันจุดเปนสุข
บตก
จนเลิกเสร็จการไซ้
นี่แท้อัศจรรย์ ฯ
/*48๏ เทพาอารักษ์ผู้
ศักดิ์สิทธิ์
ย่อมพิทักษ์ด้วยจิตต์
ชอบไท้
ไมตรีผูกเปนมิตร
นับเนื่อง กันนา
ความสวัสดิ์จักได้
แด่ไท้โดยเสมอ ฯ
๏ อโศกบพิตรเจ้า
ฉันใด
เปนที่รักเจริญใจ
เทพท้าว
พระนามท่านปราชญ์ไข
อิกว่า
เทวนังปิยดิศจ้าว
จักรน้อยจุลถนอง ฯ
๏ อารักษ์ฝูงเทพท้าว
เทวา
ทรงมเหศรศักดา
ใหญ่ล้น
ไมตรีจิตต์กรุณา
แก่เหล่า มนุษย์แฮ
อานุภาพไพศาลพ้น
ช่วยป้องกันภัย ฯ
๏ ขอทวยเทพท้าวช่วย
รักษา
สมเด็จกษัตริยา
หน่อไท้
ให้ทรงพระชนมา
ยุยิ่ง เจริญแฮ
เปนสุขสำราญไร้
โรคร้างหลีกหนี ฯ
๏ อนึ่งช่วยพิทักษ์ป้อง
กันภัย
ชนบทณภายใน
แว่นแคว้น
ราษฎรทุกเมืองไป
เปนสุข เกษมแฮ
สมบัติสมบูรณ์แม้น
เทพเจ้าเมืองสวรรค์ ฯ
/*49๏ บรมบพิตรเจ้า
จอมไทย
เรืองพระเดชแผ่ไป
ทั่วหล้า
เกษมสุขนิราสไกล
ปรปักษ์
ปรินายกเลิศฟ้า
สืบสร้างถวัลยวงศ์ ฯ
๏ พระวงศ์จงสืบเชื้อ
ยืนนาน
พระนครไพศาล
มั่นตั้ง
พระธรรมกล่าวนฤพาน
จงส่อง สว่างแฮ
หมู่พระสงฆ์ทั่วทั้ง
หมดพร้อมดำรงศีล ฯ
๏ กล่าวมายังไม่สิ้น
ทั่วสรรพ
ยลจักษุโสตสดับ
เล็กน้อย
พระเดชพระคุณนับ
ไม่สุด สิ้นนา
เรียงบทพจนถ้อย
ยืดช้าเวลาเปลือง ฯ
๏ พระคุณพระเดชล้ำ
ธรณี
ในวัดพระชินสีห์
เพิ่มสร้าง
แรกพานพิภพมี
ผ้าตาด ถวายเอย
สองศอกเศษสูงอ้าง
ดอกไม้เงินทอง ฯ
๏ ในวัดทรงก่อเกื้อ
อุปถัมภ์
ตึกหมู่หนึ่งให้ทำ
ก่อสร้าง
สิบหลังพระประจำ
สิบหก รูปแฮ
หลังเล็กครัวสองข้าง
ที่ไว้ของฉัน ฯ
/*50๏ ศุกร์แรมสามค่ำแท้
ปิดทอง
เดือนแปดมะเมียสอง
ศกตั้ง
ไสยาสน์ศาสดาถนอง
แล้วเสร็จ สองเฮย
ซุ้มพิหารทั่วทั้ง
เสร็จถ้วนทองหลวง ฯ
๏ วิหารเขียนภาพทั้ง
สองสถาน
พระราชทรัพย์ประทาน
จ่ายจ้าง
ทองแผ่นปิดเพดาน
ลายภาพ
ของเหล่านี้ส่วนข้าง
ฝ่ายเบื้องปัจจุบัน ฯ
๏ ทองคำทำเนตรไท้
ศาสดา
ช่างแผ่ปรับลงยา
เสร็จพร้อม
ยังแต่จะนำมา
ทาบติด
พลุกพล่านช่างเขียนล้อม
ยากต้องสงบรอ ฯ
๏ สิ่งใดที่ท่านไท้
ทรงทำ
บุญเลิศจงชักนำ
ส่งให้
ชนมายุยืนสำ
เร็จยืด ยาวแฮ
นึกสิ่งใดจงได้
เสร็จพร้อมสมหวัง ฯ
๏ จงเจริญชนม์ยืดช้า
นานปี
จงชนะไพรี
เศิกสู้
จงสุขทุกข์อย่าบี
ฑาทับ
จงประเสริฐเลิศผู้
มากด้วยบุญหลัง ฯ
/*51๏ จงไพบูลย์เลิศด้วย
ศฤงคาร
จงชนะหมู่มาร
หมวดห้า
จงมีเดชมเหาฬาร
ฦๅตลอด
จงศักดิ์สิทธิ์ฤทธิ์กล้า
แผ่นฟ้าดินไหว ฯ
---
คาถาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
(๑) สฺวาคตนฺเต มหาราช
อโถ เก ทูรมาคตํ
โสตฺถินา กตกิจฺเจน
ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ
ยุโรปาขฺยา มหาเทสา
นิวตฺติตฺวา สกํ ปุรํ
อภินนฺทาม ตนฺทานิ
จิรปฺปวาสิมาคตํ ฯ
(๒) ตุวฺหิ โข มหาราช
รชฺชํ ธมฺเมน การยํ
วุฑฺฒึ รฏฺสฺส อากํขํ
ปชานํ หิตกามโก
อปเนนฺโต อนตฺเถ จ
อตฺเถ โจปนยํ สทา
เตสุ เตสุ วิเทเสสุ
ปเวณีทฏฺุมารภํ
กสิรํ อคเณตฺวาน
ปุรกฺขิตฺวาน ยํ หิตํ
ราชินฺยา สห มนฺตีหิ
นิยฺยาเทตฺวา สกํ ปุรํ
อภิรูหํ มหาโปตํ
ตริตฺวาน มโหทธึ
ยุโรปาขฺยํ มหาเทสํ
คนฺตฺวา อตฺถคเวสโก
ตสฺมึ ตสฺมึ ปุเร รมฺเม
สพฺพภูเปหิ สกฺกโต
มิตฺตธมฺมํ วิวฑฺเฒนฺโต
อฺมฺเฺสมนฺตเร
คยฺหูปคานิ กิจฺจานิ
อุคฺคเหตฺวาน สพฺพถา
กรณียานิ ตีเรตฺวา
สุนิปฺผนฺนมโนรโถ
กิตฺตํ ปกาสยิตฺวาน
โยโรปเกหิ มานิโต
/*53าโต เจว ยสสฺสี จ
วิสฺสุโต ชนมณฺฑเล
พุทฺธมามกภาเวน
โกสลฺเลน สเกน จ
สมฺพุทฺธสาสนสฺสาปิ
วณฺณํ สฺโชตยํ สุภํ
กตกิจฺโจ นิวตฺติตฺวา
โสตฺถินา ปุรมาคโต
สมนฺตา วสเกเหว
โสปชีวีหิ โตสิโต
สุโขปายปฺปโยเคน
ธมฺมิกาย จ คุตฺติยา
เตสํ มชฺเฌ ปโมทนฺโต
โตเสยฺยาสีธ เน ตถา ฯ
(๓) ยทคฺเคน มหาราช
รฏฺเ ิรณฺิเต สทา
สาสนํ พุทฺธเสฏฺสฺส
ปชฺโชเตติ นิรพฺพุทํ
ยทคฺเคน จ อตฺตานํ
สนฺตาจาเรหิ สํยุตํ
ทีเปนฺโต ปจฺฉิเม เทเส
โชเตสิ สาสนํ ตถา ฯ
(๔) ตสฺมาทานิ มยํ สพฺเพ
ธมฺมยุตฺติกวาทิโน
มหามกุฏราชาธิ-
ราชสฺส อนุสิสฺภา
ปฺาย วิริเยนาปิ
กลฺยาณํ เต ตทา กตํ
อภิปฺปโมทมานาว
ภณาม เต ชยํ สุภํ ฯ
(๕) พุทฺโธ อนนฺตกรุณาสยภูตจิตฺโต
อจฺจนฺตติกฺขวราณพโลปปนฺโน
สพฺพาสนาสวสมูหปหานการี
สุทฺโธ วิสุทฺธคุณธมฺมวิภชฺชวาที
/*54เอเตน สจฺจวจสา ภณิเตน สมฺมา
เขมี นิวทฺธสุขิโต ปรมินฺทราชา
เตชานุภาวยสวิทฺธิพเลนุเปโต
ธมฺเมน สุฏฺุ ชยตูปหตนฺตราโย ฯ
(๖) ธมฺโม กิเลสุปสเมน สุวูปสนฺโต
เสฏฺโ วิมคฺคปตนา สกธาริธารี
สงฺกุปฺปภาวรหิโต อวินามธมฺโม
ตกฺการกสฺส ปฏิปตฺติผลปฺปทายี
เอเตน สจฺจวจสา ภณิเตน สมฺมา
สฺยามินฺทราชอธิราชวโร อโรคี
ภทฺรํ สเมน สตตํ อภิปสฺสมาโน
ทีฆายุ าตุ สุจิรํ สุวิราชรชฺเช ฯ
(๗) สํโฆ ปหีนมลลามกปาปธมฺโม
สีลาทิสาธุปฏิปตฺติคุเณหิ ยุตฺโต
ปุฺสฺส สาติสยเขตฺตมุปาคตานํ
โลกานุกมฺปมนสานุกโต มุนินฺทํ
เอเตน สจฺจวจสา ภณิเตน สมฺมา
สมฺปาปุณํว สหสา สมิตํ สมิทฺธิ
ปจฺจตฺถิเกหิ วิคโต ปรมาธิราชา
ธมฺเมน รกฺขตุ ปชาย คณํ สภูมึ ฯ
คำแปล
/*55ขอถวายพระพร เจริญพระราชสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภาร พระองค์สมเด็จพระปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราชเจ้า ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ
(๑) กาลนี้ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า ทรงประกอบราชกิจในประเทศสถานนั้น ๆ ตามควร ให้เสร็จได้โดยสวัสดีแล้ว เสด็จกลับจากมหาประเทศยุโรปคืนยังพระมหานครนี้ ชื่อว่าเสด็จมาถึงดีแล้ว แลเสด็จมาถึงแต่ไกลแล้ว อาตมภาพทั้งหลายมีความยินดีพร้อมใจกันรับเสด็จ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้าผู้เสด็จประพาสอยู่ห่างจากพระมหานครช้านาน พึ่งเสด็จกลับมาถึงเมื่อปานนี้
(๒) เมื่อยกพระคุณความดีในพระองค์ขึ้นพรรณนาโดยพิสดาร สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า ทรงดำรงราชสมบัติโดยยุติธรรม จำนงความเจริญแห่งรัฐมณฑล หวังศุภวิบูลยผลอันจะเปนหิตานุหิตประโยชน์แก่ประชาราษฎรข้าขอบขัณฑสีมา การอันหาประโยชน์มิได้ทรงเลิกถอนแก้ไขเปลี่ยนแปลงไปตามควร ส่วนการอันเปนประโยชน์ทรงชักนำให้จัดขึ้นเปนนิตย์มาตามกาลนิยม ทรงพระปรารมภ์จะทอดพระเนตรเห็นขนบธรรมเนียมในเมืองต่างประเทศทั้งหลายนั้น ๆ มิได้ทรงนับความเหนื่อยยากลำบากพระสริรกายเปนประมาณ เห็นแก่การอันจะเปนประโยชน์เปนเบื้องหน้า ทรงมอบพระราชอาณาจักร์แก่สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ ให้ทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ พร้อมด้วยมุขมนตรีที่ปฤกษา ทรงเรือพระที่นั่งมหา/*56จักรีลำใหญ่ข้ามสมุทร์ลุมหาประเทศยุโรปโดยสวัสดี ทรงแสวงการที่จะสำเร็จผลเปนประโยชน์คุณแก่พระราชอาณาจักร์สยาม เสด็จประพาสตามเมืองน้อยใหญ่ พระเจ้าแผ่นดินแลมหาปธานาธิบดี เจ้าประเทศราชในบุรีรมยสถานนั้น ๆ ทรงต้อนรับโดยเอื้อเฟื้อเปนอันดี ทรงผูกพระราชไมตรีในระหว่างกันแลกันให้สนิธยิ่งขึ้นกว่าเก่า ทรงสังเกตการที่ควรจำเอามาเปนแบบอย่างครบทุกประการ ทรงวิจารณ์ราชกิจเสร็จสำเร็จสมพระบรมราชประสงค์ ทรงเผยพระเกียรติยศให้เลื่องฦๅ ชาวยุโรปนับถือเคารพรักรู้จักทั่วไป มีพระเกียรติยศปรากฎในประชุมประชาชนนั้น ๆ ทรงส่องคุณอันงาม แม้แห่งพระพุทธสาสนาให้ชัชวาลย์ เพราะการที่ทรงนับถือพระพุทธสาสนา กับพระปรีชาญาณของพระองค์ ทรงกระทำราชกิจเสร็จ เสด็จกลับถึงพระมหานครโดยสวัสดี ประชาชนผู้อยู่ภายใต้พระบารมีแลผู้พึ่งพระบรมโพธิสมภาร จัดการรับเสด็จให้เปนที่ทรงยินดี สำราญพระราชหฤทัยอยู่รอบด้าน เมื่อทรงพระปราโมทย์เบิกบานพระกมลอยู่ในท่ามกลางประชาชนหมู่ใหญ่ คงจะทรงกระทำให้เขารื่นเริงบรรเทิงฉนั้นบ้าง ด้วยประกอบราชกิจอันเปนทางมาแห่งความสุขแลปกครองโดยยุติธรรม
(๓) เหตุใด เมื่อพระราชอาณาจักรดำรงมั่นแล้วทุกเมื่อ พระสาสนาคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ก็ย่อมรุ่งเรืองปราศจากศัตรูผู้เปนเสี้ยนหนาม อนึ่งเมื่อสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า ทรงแสดงพระองค์อันประกอบด้วยพระมารยาทเรียบร้อยใน/*57ประเทศเบื้องปัศจิมทิศ ก็ชื่อว่าทรงส่องพระสาสนาให้เปนที่สรรเสริญในที่นั้นเหมือนกัน
(๔) เหตุนั้นอาตมภาพทั้งปวง ผู้ได้นามว่าธรรมยุติกนิกาย อนุศิษย์พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ บรมราชาธิราชเจ้า มีความปราโมทย์ต่อพระคุณความดี ที่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้าทรงกระทำโดยพระปรีชาญาณ แลพระพิริยภาพในกาลนั้น ๆ ขอกล่าวถวายชัยอันเปนศุภมงคล แด่สมเด็จบรมบพิตรมระราชสมภารเจ้าณบัดนี้
อาตมภาพทั้งหลาย ขอรับพระราชทานกล่าวอ้างคุณพระไตรรัตน์ตั้งเปนสัตยาธิษฐานว่า
(๕) พระพุทธเจ้ามีพระหฤทัยเปนที่อาศรัยแห่งพระกรุณาในหมู่สัตว์ไม่มีที่สุดลง พระองค์ประกอบด้วยกำลังพระญาณปรีชาคมกล้าล่วงส่วนสามัญมนุษย์ ทรงทำการละกองอาสวะโทษไม่บริสุทธิ์ที่ขังดองในสันดาน กับทั้งพาสนาคืออาการที่กิเลสอบรมมาจนเคยตัว เปนผู้บริสุทธิ์ไม่พัวพันด้วยลามกกรรม ทรงจำแนกแจกคุณธรรมอันบริสุทธิ์ตรัสสั่งสอนเวเนยนิกร ด้วยอำนาจวจีสัตย์ที่กล่าวอ้างพระคุณสมบัติแห่งพระพุทธเจ้าโดยชอบนี้ ขอสมเด็จพระปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราชเจ้า ทรงพระเกษมสุขเปนนิตย์ ประกอบด้วยกำลังพระราชวรฤทธิ์อันสำเร็จมาแต่พระบรมเดชานุภาพแลราชอิศริยยศ คลาดแคล้วจากอันตรายในทิศน้อยใหญ่ มีชัยชำนะด้วยดีโดยชอบธรรม
/*58(๖) พระธรรมเปนคุณสงบรำงับดี ด้วยการสงบรำงับกิเลสให้ราบคาบเปนสภาพประเสริฐสุด อุ้มธารผู้ทรงของท่านไว้ไม่ให้ตกลงในทางผิด มีความไม่พิปริตแปรผันเปนธรรม ปราศจากความกำเริบด้วยสามารถเปลี่ยนแปลงไม่คงทน ให้ผลแก่ผู้กระทำตามควรแก่ความปฏิบัติ ด้วยอำนาจวจีสัตย์กล่าวอ้างคุณพระธรรมโดยชอบนี้ ขอสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า พระองค์ผู้เปนบรมราชาธิราชเจ้าแห่งสยามราชอาณาจักร นิราสสรรพโรคาพาธกายวิกล ทอดพระเนตรเห็นผลอันเจริญโดยอาการอันสม่ำเสมอ ไม่มีระหว่างคั่นเปนนิตย์ ยืนพระชนมายุเสด็จสถิตในราชสมบัติอันไพโรจน์ตลอดกาลนานดี
(๗) พระสงฆ์มีบาปธรรมอันลามกเปนมลทินใจละเสียได้ขาดแล้ว ทรงคุณธรรมคือความปฏิบัติดี มีศีลคุณเปนต้น เปนเขตที่เจริญบุญกุศลของผู้เข้าไปสมาคมเลิศล่วงปรกติวิสัย มีใจเอนดูแก่สัตว์โลก โดยเสด็จสมเด็จพระมหามุนี ด้วยอำนาจวจีสัตยกล่าวอ้างคุณสมบัติแห่งพระอริยสงฆ์โดยชอบนี้ ขอสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภาร พระองค์ผู้เปนบรมราชาธิราชเจ้า ทรงบัลลุศุภวิบูลยผลสำเร็จพร้อมบริบูรณ์ สมพระบรมราชประสงค์โดยฉับพลัน คลาดแคล้วจากสรรพศัตรูหมู่ปัจจามิตรอันคิดปองร้ายมุ่งหมายเปนปฏิปักษ์ ทรงพิทักษ์ประชานิกรข้าขอบขัณฑสีมา กับทั้งภูมิมณฑลแผ่นดินสยามโดยชอบธรรม เพื่อดำเนิรสู่ความเจริญถาวรทุกเมื่อ ขอถวายพระพร
---
คาถาของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (แสง) วัดราชบุรณะ
/*59(๑) อิทานิ โข ภิกฺขุสํโฆ
นานาวิหารวาสิโก
กตฺู  กตเวที จ
เอกฉนฺทสมาคโต
อิธ สนฺนิปติตฺวาน
หตฺถตุฏฺโ ปโมทิโต
ปรมินฺทาธิราชสฺส
สาเวติ ชยมงฺคลํ ฯ
(๒) มหาราชาธิราชสฺส
ยุโรปอิติ วิสฺสุตํ
นานาเทสคมนาหํ
วณฺณยิสฺสํ สมาสโต ฯ
(๓) สฺยามินฺโท จ มหาราชา
ปุฺวาว สิรีธโร
อิทฺธิยา ยสสา เจว
ชโล โหติ ชุตินฺธโร
สมฺมา มนสิกาเรน
อโถ มหุสฺสเหน จ
สุขทุกฺขํ อคเณตฺวา
มหาสมุทฺทุปาคมิ ฯ
(๔) มหาปุฺปฺปภาเวน
นิพฺภโย นิรุปทฺทโว
สติมา ปฺวา อโถ
ขนฺติโสรจฺจสณฺิโต
เมตฺตํ มิตฺเตสุ พนฺธตฺถํ
นานาเทสมุปาคมิ
ขนฺติธมฺมํ ปุรกฺขิตฺวา
ปจฺจามิตฺตํ น ภายติ ฯ
(๕) นานาเวรชฺชตา เหเต
มานาติมานมฺิโน
ปรมินฺทํ มหาราชํ
ปสฺสนฺตา ตุฎฺมานสา
/*60โสมนสฺสา ปโมเทนฺตา
ปิยวาตีว มานิตา
มหนฺเตน สกฺกาเรน
โยเธน จาภิมานิตา
นานาวิจิตฺรสนฺถเร
วราคาเร อวาสิสุํ
อคฺคาหาเรน โตเสสุํ
อโถ อตฺถานุกมฺปกา ฯ
(๖) สฺยามินฺโท อนุยนฺตา จ
โสมนสฺเสน พฺรูหิตา
นานาชาติปเทเสสุ
วิหรึสุ ยถิจฺฉิตํ
ยาว กิจฺจํ นิฏฺํคตํ
สฺยามรฏฺํ ปจาคมิ ฯ
(๗) ปรยา ราชินี เสฏฺา
ราชเทวี ยโสธรา
มหาราชาธิราชสฺส
โสตฺถึ อิจฺฉนฺติ เปมโต
ยถาปิ วิมโล จนฺโท
อพฺภเมฆรชาหโต
เอวํ สุโภ มหาราชา
ภาเตฺวว ปุณฺณมา อิติ ฯ
(๘) ราชานุชา จ กฺา จ
รฺเ ภตฺติกรา สทา
ราชปุตฺโต ราชธีตา
ราชสุณฺหา ปิยํ ททา
เสนาปตี อมจฺจา จ
สพฺเพ สมณพฺราหฺมณา
ราชนาถา ปติฏฺา จ
สฺยามรฏฺิกมานุสา
สพฺเพ ตุฏฺา ปโมเทนฺตา
โสมนสฺสา สมาคตา
ปรมินฺทํ มหาราชํ
ททนฺติ ชยมงฺคลํ ฯ
(๙) ทีฆายุโก มหาราชา
อชโย ทุชฺชโย ภว
ชยตํ ชยตามิตฺตํ
ชโย ภวตุ สพฺพทา ฯ
อายุ วณฺโณ สุขฺเจว
พลํ กิตฺติ ยโสปิ จ
/*61เอเต ธมฺมา ปวฑฺฒนฺตุ
สฺยามาธิปติโน สทา
จิรํ รชฺเช ปติฏฺาตุ
สฺยามรฏฺสฺส วุฑฺฒิยา
รชฺเช ปติฏฺหนฺโต โส
ภาเตฺวว สุริโยติปิ ฯ
(๑๐) สพฺโพ จายํ ภิกฺขุสํโฆ
โสมนสฺเสน พฺรูหิโต
มหาราชาธิราชสฺส
วรํ ททาติ ธมฺมโต ฯ
(๑๑) อติเรกวสฺสสตํ
มหาราชา ชิโว ภเว
สพฺเพ อุปทฺทวาเนกา
มา โหนฺตุ ตสฺส เตชสา ฯ
(๑๒) สพฺเพปิ ราชกุเล าตี
หตฺถตุฏฺา ปโมทิตา
มหาราชาธิราชสฺส
วรํ ททนฺติ เปมโต ฯ
(๑๓) วฑฺฒตํ วฑฺฒตํ ราชา
จิรํ รชฺเช ปติฏฺตุ
เย อนิฏฺา อกนฺตา จ
มา โหนฺตุ ตสฺส เตชสา ฯ
(๑๔) สพฺเพปิ ราชบุริสา
หตฺถตุฏฺา ปโมทิตา
มหาราชาธิราชสฺส
วรํ ททนฺติ ปายโต ฯ
(๑๕) ฑีฆายุโก มหาราชา
วสฺสสตํ ชิโว ภเว
สพฺเพปิ อนฺตรายา เต
มา โหนฺตุ ตสฺส เตชสา ฯ
(๑๖) สพฺเพปิ รฏฺิกา สนฺตา
วรํ ททนฺติ โสตฺถิยา
อธิฏฺานานุภาโวยํ
สพฺพสมฺปตฺติสิทฺธิยา
มหาราชาธิราชสฺส
สมฺปาตุ มม เจตสา
ยทิจฺฉิตํ มงฺคลนฺตํ
สมิชฺฌเตฺวว เจตสา
อนิฏฺจ อกนฺตํ ยํ
มา ตํ โหตุ กทาจิปิ
สพฺเพปิ อุปสคฺคา เต
มา โหนฺตุ ตสฺส เตชสา ฯ
/*62(๑๗) ปจฺจาคโต จ ภูปาโล
สมฺปตฺโต อตฺตโน ปุรํ
มหาโกลาหลํ ชาตํ
ปวีจลนํ วิย
สฺยามรฏฺิกา สพฺเพปิ
สมานฉนฺทมานสา
มาลาคนฺธํ อุสฺสาเปนฺติ
ทีปฺจ อุชฺชลนฺติปิ
มหุสฺสวํ ปวตฺเตนฺติ
เอกนินฺนาทสทฺทรํ
นครํ เอกสํฆุฏฺํ
ตาฬึ ตาทีหุโฆสิตํ
รฺโ  ปุฺปฺปภาเวน
ชลิตํ โหติ โชติตํ
ตสฺมา เอตํ ปสํสนฺติ
สฺยามินฺโท ปุฺวาวิติ ฯ
(๑๘) ปรมา ราชินี อยฺยา
โสภา สุทฺธสิรีมตี
เตชวนฺตี มหาปุฺา
นานาเทเสสุ ปากฏา
วิรงฺครูปี กลฺยาณี
วราณวิภูสิตา
กุเล เชฏฺาปจายินี
ขนฺติเมตฺตสมาหิตา
ราชกิจฺจํ ปสาสนฺตี
ตนฺตํ กโรติ สาธุกํ
านารหํ อกุปฺปํว
สุขสมฺปตฺติยาวหํ
มหาราชาธิราชสฺส
สมฺมา สุขานุกมฺปิกา ฯ
(๑๙) ปรมา ราชินี เจสา
เอวํ คุณสมาคตา
จกฺกวตฺติราชสฺสาปิ
นารีรตนสนฺทิสี
ปรมินฺทาธิราชสฺส
ยุคอคฺคาภิธาริณี
อนูปวาทาปกุฏฺา
ยสสฺสินี สิรีมตี ฯ
/*63(๒๐) สพฺเพ เถรานุเถรา จ
วรํ ททนฺติ วุฑฺฒิยา
ทีฆายุกา อโรคาว
สุขิตา โหตุ สพฺพทา
ยุคอคฺเค ติฏฺนฺตา สา
ภาเตฺวว ปุณฺณมา อิติ
สพฺเพปิ อนฺตรายา เต
มา โหนฺตุ ตสฺส เตชสา ฯ
(๒๑) สมฺพุทฺธเสฏฺโ กรุณาภิสีโต
ธมฺโม อวิชฺชาทิกิเลสฆาโฏ
สํโฆ สุสุทฺโธ วรเขตฺตภูโต
วตฺถุตฺตเยตํ สรณํว เสฏฺํ
เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ นิจฺจํ
โหเตว รฺโปิ จ ราชินียา ฯ
(๒๒) วตฺถุตฺตยานุภาโวยํ
ปรมินฺทํ ชนุตฺตมํ
ปรมํ ราชินิฺจาปิ
สมฺมา รกฺขตุ วุฑฺฒิยา ฯ
คำแปล
ขอถวายพระพร
(๑) บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์เปนมหาสมาคมสงฆสันนิบาตอยู่ในอาวาสวิหารต่าง ๆ มีกตัญญูรู้คุโณปการกิจ ซึ่งสมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้าได้ทรงทำแล้ว แลปราถนาจะประกาศพระคุณให้ประชุมชนรู้แจ้งประจักษ์พระคุณสมบัติราชวโรปการ ซึ่งได้ทรงทำมาแล้วนั้น จึงได้มาพร้อมโดยเอกฉันท์ประชุมกันในที่นี้ ชื่นชมยินดีบรรเทิงจิตต์ สวดคาถาถวายชัยมงคลแก่สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้า
/*64(๒) อาตมภาพจะได้รับพระราชทานพรรณนากิริยาเสด็จพระราชดำเนิรยังนานาประเทศ ซึ่งมีนามปรากฎว่ายุโรปโดยย่อ
(๓) สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้าสยามินทาธิบดี มีบุญแท้จริงเปนมหัศจรรย์ ทรงพระสิริรุ่งเรืองด้วยพระราชวรฤทธิ์แลพระเกียรติยศ ทรงพระรัศมีปรากฎช่วงโชติ คือพระเดชานุภาพ เสด็จพระราชดำเนิรถึงมหาสมุทร์ ด้วยทรงทำในพระราชหฤทัยโดยชอบ
(๓) อนึ่งด้วยความอดทนอันใหญ่ ด้วยพระอานุภาพบุญบารมีอันใหญ่ยิ่งล้นพ้น พระองค์ก็ปราศจากภัยนิราสอุปัทวในมรรคา ทรงพระสติพระปัญญารอบรู้ ทรงสถิตในขันตีตั้งพระราชหฤทัยอดทนไม่ท้อถอย แลทรงยินดีในธรรมอันงาม เสด็จถึงนานาประเทศเพื่อพระราชประสงค์จะทรงผูกพันประสานเมตตาจิตต์ในหมู่มิตรมิให้ร้าวราน ทรงกระทำขันตีธรรมในเบื้องหน้า มิได้ครั่นคร้ามเกรงขามต่อปัจจามิตร
(๕) หมู่ชนนานาเวรัชชาติชาวประเทศต่าง ๆ เหล่านั้น มีความสำคัญตนด้วยมานะแลมานะยิ่งนัก เมื่อได้เห็นสมเด็จบรมบพิตร พระปรมินทรมหาราชาธิราชเจ้า ก็มีจิตต์ยินดีชื่นชมโสมนัสนับถือเหมือนหนึ่งญาติที่รัก พร้อมหน้าคำนับสักการอันใหญ่ แลด้วยโยธาทหารหมู่ใหญ่ เชิญเสด็จให้ประทับในวราคารควรเปนพระที่นั่งลาดด้วยวิจิตรบรรจฐรณ์ต่าง ๆ ถวายพระกระยาเสวยล้วนเลิศทุกสิ่ง อนึ่งอนุเคราะห์ในประโยชน์ตามพระราชประสงค์
/*65(๖) สมเด็จพระเจ้าสยามินทร์แลอนุยันต์พระเจ้าน้องยาเธอ แลราชบุรุษผู้ตามเสด็จพระราชดำเนิรก็เจริญด้วยโสมนัส เสด็จประทับแรมราตรีในประเทศของชนชาติต่าง ๆ พอพระราชประสงค์แลราชกิจถึงความสำเร็จแล้วเพียงใด ก็เสด็จกลับยังสยามราฐพระราชอาณาเขต
(๗) สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ แลสมเด็จพระบรมราชเทวีเจ้าทรงปราถนาโสตถิสิริสวัสดี มีความงามปราศจากมลทินแด่สมเด็จพระบรมชนินทรมหาราชาธิราชเจ้าโดยเปรมพระกมล ดวงจันทรปราศจากมลทินมีหมอกแลเมฆแลธุลีอันลมมากระทบกระทำให้ห่างไกลงามฉันใด สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า จงปราศจากมลทินทุกประการฉันนั้น อนึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินปรมินทรมหาราชาธิราชเจ้า จงงามสว่างดังพระจันทรเต็มดวงงามสว่างดังนั้นเทอญ ฯ
(๘) แลพระราชอนุชาเจ้าทั้งหลาย ทั้งพระกัญญาคณานางผู้ทำความภักดี ในสมเด็จบรมบพิตรพระราชาเจ้าอยู่ทุกเมื่อ ทั้งพระราชบุตรพระราชธิดา แลพระกัญญาศรีสะใภ้หลวง ถวายความรักภักดีอยู่ ทั้งสมณพราหมณ์ทั้งปวงบรรดามีพระราชาเปนที่พึ่ง ตั้งต้นอาศรัยพึ่งพระราชานุภาพ ทั้งมนุษย์ชาวราษฎรทั้งปวงพร้อมหน้ายินดีชื่นชมบรรเทิงใจโสมนัส มาพร้อมรับเสด็จถวายชัยมงคลแด่สมเด็จพระปรมินทรมหาราชาธิราชเจ้าว่า
/*66(๙) ขอให้พระเจ้าปถพีมานุสินทรปรมินทรมหาราชาธิราช จงมีพระชนมายุยืนยาว จงไม่มีใครชำนะได้ ยากที่ผู้อื่นจะพึงชำนะ ขอพระราชาเจ้าจงชำนะ ๆ อมิตรชน ความชำนะจงมีทุกเมื่อเทอญ ธรรมทั้งหลาย คือพระชนมายุ แลพรรณ แลความสุขแลกำลังทั้งกิติคุณ แลอิศริยยศของสมเด็จพระเจ้าสยามาธิบดี จงเจริญมากทุกเมื่อเทอญ ขอให้สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามินทราธิราช จงประดิษฐานมั่นคงในราชสมบัติสิ้นกาลนาน เพื่อความเจริญของสยามราฐ สมเด็จพระราชาเจ้านั้น เมื่อทรงประดิษฐานอยู่ในความเปนพระราชาเจ้าพิภพจงสว่างรุ่งเรือง ปานประหนึ่งว่าอาทิตย์อันสว่างรุ่งเรืองฉนั้น
(๑๐) อนึ่งพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวงนี้เจริญด้วยโสมนัส ถวายพระพรอวยชัยแด่สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้า โดยธรรมว่า
(๑๑) ขอให้สมเด็จบรมนาถมหาราชาธิราชเจ้า จงดำรงพระชนม์ตลอดร้อยปีเกินเทอญ อุปัทวทั้งหลายทั้งปวงนั้นจงอย่ามี ด้วยเดชอำนาจพรของพระภิกษุสงฆ์จำนงจิตต์ประสิทธิ์ถวายนั้น
(๑๒) อนึ่งพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหลายทั้งปวงในราชตระกูลชื่นชมยินดีบรรเทิงใจถวายพรพูลสวัสดิ์ แลมงคลความถึงสุขโสมนัส แด่สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้าโดยความรักภักดี
(๑๓) ขอให้พระราชาเจ้าปถพีจงเจริญๆ จงประดิษฐานในความเปนพระราชาสิ้นกาลนาน อารมณ์สิ่งใดไม่ต้องพระราชประสงค์ แล/*67ไม่พึงพระราชหฤทัย อารมณ์สิ่งนั้นจงอย่าได้มี ด้วยเดชอำนาจของพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหลายทูลถวายนั้น
(๑๔) เหล่าราชบุรุษก็ชื่นชมยินดีถวายพระพรแด่สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชโดยมาก ว่า
(๑๕) ขอให้สมเด็จพระปรมินทรมหาราชาธิราชเจ้า พึงมีพระชนม์ยืนยาวได้ร้อยปี อันตรายอุปัทวโทษพิบัติแม้ทั้งปวง จงอย่ามีแด่สมเด็จพระเจ้าปถพีธรรมิกราช ด้วยเดชอำนาจพรซึ่งราชบุรุษข้าเฝ้าฝ่าลอองธุลีพระบาทตั้งจิตต์ประสิทธิถวายนั้น
(๑๖) ฝ่ายชาวราษฎรทั้งปวงที่เปนสัปรุษสันดานระงับบาปอกุศลก็ถวายพรมงคลอวยชัยเพื่อโสตถิสิริสวัสดิ์ ให้มีความงามดีอยู่ทุกเมื่อทุกเวลา อานุภาพแห่งความอธิษฐานจิตต์นี้เพื่อจะให้ถึงพร้อมบริบูรณ์แห่งประโยชนคุณทั้งปวง จงรักษาซึ่งสมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้า ด้วยอานุภาพอธิษฐานจิตต์ประสิทธิถวายดังนี้ กิจการเปนมงคลสิ่งใด ที่สมเด็จบรมบพิตรมหาราชาธิราชเจ้าต้องพระราชประสงค์ กิจการเปนมงคลนั้นจงสำเร็จดังพระราชหฤทัย อนึ่งอารมณ์ใดไม่ต้องพระราชประสงค์ ไม่ชอบพระหฤทัย อารมณ์นั้นจงอย่ามีแท้จริงแม้ในกาลบางที ความขัดข้องทั้งปวงเปนอันมากจงอย่ามี ด้วยเดชอำนาจแห่งความอธิษฐานนั้น
/*68(๑๗) สมเด็จพระบรมราชาธิราชภูบาลเจ้าเสด็จกลับถึงด้วยดีซึ่งพระราชธานีของพระองค์แล้ว มหาโกลาหลก็เกิดขึ้น ประหนึ่งว่าแผ่นดินจะสะเทือน ประชุมชนชาวสยามราฐทั้งปวง มีใจประกอบด้วยฉันทเสมอกัน ยกระเบียบดอกไม้ของหอมขึ้น แลตามประทีปรุ่งเรืองให้มหรศพเปนไป พระนครมีสำเนียงนฤนาทเปนอันหนึ่งอันเดียวแลกึกก้องด้วยสำเนียงดนตรีตีเป่า ชวลิตช่วงโชติด้วยรัศมีประทีป ด้วยอานุภาพบุญบารมีของพระเจ้าปถพีธรรมิกมหาราชาธิราช อันพระบุญญานุภาพให้โชติช่วง เพราะเหตุนั้น ประชุมชนจึงได้สรรเสริญพระเจ้าปถพีสยามินทรนั้น ว่ามีบุญแท้จริงเปนมหัศจรรย์
(๑๘) อนึ่งสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถซึ่งสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ ทรงพระคุณอันประเสริฐ ทรงพระคุณสมภารใหญ่ยิ่งล้นพ้น มีพระเดชานุภาพเพียบพูล ปรากฎไปในสากลนานาประเทศภายนอกพระราชอาณาเขตสยามราฐ มีพระรูปทรงองอาจทรงพระคุณนามดีไม่มีโทษ ประดับด้วยพระญาณอันประเสริฐสามารถในราชการ ทรงประดิษฐานในกุเลเชษฐาปัจจายนธรรม ตั้งเสมอในพระขันตีแลพระเมตตาจิตต์ ทรงสั่งสอนราชกิจทำให้ราชการนั้น ๆ สำเร็จได้ดังพระราชหฤทัยประสงค์ มิให้กำเริบร้าวราน ควรแก่สถานที่ตั้งแห่งคุณสิริสวัสดิ์ สามารถนำมาซึ่งสุขสมบัติทุกประการ ทรงอนุเคราะห์ในความสุขโดยชอบ แด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารมหาราชาธิราชเจ้า
/*69(๑๙) สมเด็จพระบรมราชินีนาถเจ้านี้มาพร้อมแล้วด้วยอเนกคุณดังกล่าวมานี้ คล้ายกับนารีรัตน์ของพระเจ้าจักรพรรดิมหัพพล ดำรงยิ่งในความเปนอัคคยุคลของสมเด็จบรมบพิตรปรมินทราธิราชเจ้า ไม่มีใครกล่าวติเตียนแค่นไค้ ทรงพระยศแลทรงพระสิริอยู่ในกาลทุกเมื่อ
(๒๐) พระเถรานุเถรทั้งหลายถวายพระพรเพื่อความเจริญดังนี้ ขอให้สมเด็จพระบรมราชินีนาถเจ้า จงมีพระชนม์ยืนยาวปราศจากพระโรค ถึงซึ่งความสุขทุกพระอิริยาบถปรากฎอยู่ในสุขสมบัติสิ้นกาลนาน เมื่อเสด็จดำรงอยู่ในสถานอัคคยุคลจงสว่างดังมณฑลพระจันทร์เต็ม สรรพอันตรายทุกประการจงอย่ามีแด่พระองค์ ด้วยเดชะพรที่พระภิกษุสงฆ์ตั้งเมตตาจิตต์ประสิทธิถวายณบัดนี้
(๒๑) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐด้วยพระอรหัต แลสัมมาสัมโพธิญาณ มีพระสันดานเย็นยิ่งด้วยพระกรุณา พระธรรมเจ้าฆ่าเสียซึ่งกิเลสชาติมีอวิชชาเปนต้น พระอริยสงฆ์บริสุทธิ์แล้วดี สิ้นทุจริตในไตรทวาร บังเกิดเปนบุญเขตของชนในโลกจริงแท้ ด้วยวาจาคำสัตย์ที่กล่าวคุณสมบัติของพระรัตนตรัยนี้ ขอความสวัสดีนฤมลพ้นพิบัติทุกประการ จงมีแด่สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้าทั้งสองพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ
(๒๒) อนึ่งขออานุภาพแห่งวัตถุทั้งสาม คือพระรัตนตรัยนี้ จงรักษาซึ่งสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า ผู้อุดมสูงสุดในหมู่ชน/*70ทั้งสมเด็จพระบรมราชินีนาถเจ้าทั้งสองพระองค์ เพื่อให้ทรงพระเจริญด้วยดีในสิริราชสมบัติสืบกษัตริย์มหาสมมตวงศ์ ดำรงพิภพสยามราฐสืบกาลนาน เปนอนัญสาธารณ์ทุกเมื่อเทอญ ขอถวายพระพร
---
ร่ายดั้น ของ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
/*71๏ สรวมชีพสรมบังคมบาท สรวมสุรโอกาศใส่เกล้า ข้าบทรัชเจ้าทรงธรรม์ ผู้รับฉันทยานุมัติ ในพระขัตติยพงศา อัครราชสภาเสนาบดี คณะมนตรีอุภัยสภา เทศาภิบาลประเทศราช สองฝ่ายมาตยเสนา เจ้าพระยาพระยาพระ ประธานกระทรวงหลวงขุน ทั้งหมื่นมุลนายอนันต์ สิบร้อยพันพลโทเอก อเนกอาณาพยาบาล กรมการศาลสูงต่ำ ส่ำคณาประชา สบสีมาอาณาเขต สยามประเทศรัฐมณฑล มานกมลเปรมปรีดิ์ สวามิภักดีปดิพัทธ แด่บรมรัชบทเรศ พร้อมน้อมเกศนอบกาย ถวายบังคมยุคลบาท บรมนาถบรมบพิตร เจ้าดวงจิตต์เจ้าชีวาตม์ จอมบิตุราชสยามประชา ชนานิยมบรมมหาคุณาธิราช บรมนาถพระเปนเจ้า อยู่เหนือเกล้ากลางใจ ฝูงทวยไทยทั้งหลาย หมายจิตต์พร้อมกันปอง ฉลองพระคุณอันเลิศ เชิดชูพระเกียรติยศ ให้ปรากฎเกริกหล้า ก้องกลางฟ้าจ้าใจดิน อยู่จำจินอย่ารู้จืด ยืดอยู่ยั่งยืนนาน ปานชื่อไทยยังมี ในธรณีเมื่อหน้า ว่าพระเจ้าทรงคุณ มีการุญแก่ข้าไทย ไพร่ฟ้าฝ่ายสยาม เมื่อมีความมีทุกข์ ขุกเข็ญเปนภยันตราย สุดมือหลายจักช่วย ป่วยการผู้เคยแก้ แพ้ผู้หาญคร้านสู้ รู้ผู้รู้เปล่ารั้ง ทั้งแรงทรัพย์แรงกาย หมดที่หมายแก้กัน ปางท่านพลันมาโปรด เพื่อผ่อนโทษทุกขร้าย ย้ายความยากเปนเย็น เกลื่อน/*72ความเข็ญเปนเบา เอาพระองค์ออกหน้า กล้าสละละสิ่งสุข ทุกข์แทนทุกข์ทั้งหลาย หมายแต่ดีแกมมาก ยากเท่ายากยังหัก หนักเท่าหนักยังสู้ กู้เมืองกู้ปถพี หวังบารมีเปนหลัก ความรักรอบเปนแรง ทรงพระแสงญาณวราวุธ สุจริตราชพาหนะ พระพิริยแทนโยธา สละพระราชูปโภค พิโยคพระยอดปิยารมณ์ ละบรมสุขทุกประการ ทรมานพระกายกรำกราก ทนทุกข์ยากอันบเคย เสวยความคับแค้นขาดขัด ในทุรัสถ์กันดาร ฝ่าภัยพาลพ้นคเนนึก ข้ามทเลลึกเหลือหยั่ง ฝ่าจากฝั่งแสนไกล ไปพ้นถิ่นหลายประเทศ ทนทุกข์เทวษข้ามทวีป รีบจรดลหนไกล พ้นพิไสยสุรกษัตริย์ ปวงปางขัตติยประเพณี บมีคู่เคียงคง ตั้งแต่องค์รามราช ก็เคยประพาสเพียงลังกา แต่ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท สามารถได้เสด็จประเวศ ทุกประเทศทั่วปัศจิมทิศ โดยสิเนหจิตต์มิตร์ไมตรี ทุกธานียอมคำนับ รับเสด็จโดยยศยิ่ง ทั่วถวายสิ่งสุขสมบัติ อันเอกกษัตริย์พึงอภิรมย์ สมพระราชประสงค์ทุกสิ่ง ยิ่งกษัตริย์อื่นอันประเสริฐ เกิดได้ด้วยบารมี มีสากษีเปนหลัก ประจักษ์แก่ใจปรากฎ หมดทั่วโลกเล็งเห็น เปนอัศจรรย์ยิ่งอย่าง ปางเสด็จอยู่ยุรป ได้ทรงประสบสากล บุทคลต่างยศทรัพย์ สรรพสาสนานานาทฤษฐิ อาทิท่านผู้แต่ง แห่งหนังสือสรรพเหตุ นานาประเภทภาษา ต่างเจรจาแต่ดี เปิดปรานีน้ำจิตต์ คิดช่วยค้ำนำหนุน จดแต่คุณจารึกรัก ประจักษ์แก่ตาแก่ใจ บมีใครฤษยา ฤๅเจรจา/*73จองโทษ โฆษนาน้ำคำเท็จ หรือร้อนเผ็ดภาษา เช่นธรรมดาดังเคย ชล่าเฉลยเล่นหลายอย่าง ตามแก่ต่างตาเห็น เปนชั่วดีตามใจ ใครบคิดหลีกละ จำเปนปะเปนธรรมดา กลับมามีเปน เห็นมหัศจรรย์ประจักษ์ ความรักเปนสากล แก่ยุคลวรบาท ตั้งแต่สาสนราชา สังตปาปาเปนปฐม ตลอดบรมมหากษัตริย์ จุลจักรพรรดิจุลราช แลอิศรชาติประชาบดี อัครมหาราชินีนาถ นานารัชทายาทรัฐบาล มหาบัณฑิตชาตินิติอาจารย์จินตกวี นานาศาสตรสวามีศิลปปาโมกข์ แลเอกชนมหาชนในโลกอันเคย รับรสพจนเฉลยแลเห็นพระองค์ ย่อมปองปลงจงจิตต์ภักดิ์ โดยสิเน่ห์นักทุกตน พาเปนผลพิเศษยิ่ง เสร็จสมสิ่งพระประสงค์ ควรพิศวงแลยินดี ในพระบารมีอันล้ำเลิศ ประเสริฐจริงยิ่งใหญ่หลวง ฝ่ายทั้งปวงราชบริพาร ทั่วทุกสถานทุกแหล่ง แห่งสยามมหามณฑล ทั่วทุกคนทุกหน้า นับแต่ข้าจนนาย ทุกชั้นชายแลหญิง ได้ประจักษ์จริงกับใจ ในความปลงจงรัก สุดสวามิภักดิ์ต่อเบื้องบาท แต่วันราชจรดล ทั่วทุกคนทุกจิตต์ คิดรู้สึกใจว่าง เหตุเหิรห่างจากพระคุณ อันเคยบุญอุ่นเกล้า ทุกค่ำเช้าเปล่าใจ เห็นอันใดเปนสุข ขุกคิดพระคุณเคยเกื้อ เอื้ออาลัยใจถึง แม้คำนึงความขัด ผัดใจคอยท่านแก้ แม้มีทุกข์อันใด นึกน้อยใจท่านจาก หากกระหายหาใด ว่องหวังใจคอยกลับ ปองได้รับคุณคืน ฝืนจิตต์คอยใฝ่ใจหา แทบทุกทิพาราตรีกาล ปานบิดา/*74ไปจาก หากพระคุณรู้เกื้อ เอื้ออาลัยรอบคอบ มอบพระอัครราชมเหษี สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ให้ทรงราชย์ต่างพระองค์ ท่านรู้ทรงสรรพการ ดังมหาศาลสุรกษัตริย์ บำบัดสรรพอันตราย เลี้ยงทั้งหลายอยู่สุข ทุกทั่วหน้าอารี มีพระเดชพระยศ ปรากฎเกียรติก้องกึก ราษฎร์รู้สึกกลัวรัก ประจักษ์ทั่วหัวใจ ในน้อยสมัยอันมีประกอบ โดยกิจชอบจริงทำ ผู้จริงจำจริงรักษ์ ประจักษพระคุณอุ่นเกล้า ทุกค่ำเช้าอยู่เย็น เปนสุขเสมอหน้าเนืองนิจ บแผกผิดปางบรรพ์ ราชกรัณยรักษา หมดสีมาหมดเกษตร มณฑลประเทศไกลใกล้ ออกตกใต้ต่อเหนือ หนบกเรือรอบรักษา สบสิมาเสมอสุข ทุกราชกิจการกระทรวง ปวงมหาเสนา ที่ปฤกษาสฤษฎิการ เกื้อเอาภารผดุงกิจ รอบคอบคิดปรองดอง สนองพระกรรณพระเนตร เกื้อการเกษตรเสมอสมัย โดยน้ำใจจริงบริสุทธ ยุติธรรมเที่ยงสุจริต รั้งราชกิจกีดกัน สรรพภยันตรายระงับ ประคับประคองผองไพร่ฟ้า หนุนนำข้าราชกิจ ประสิทธิสรรพการดังก่อน บห่อนให้เสียหาย ไทยไพร่นายเนาเกษม เปรมใจคอยจอดเจ้า พระอยู่เกล้าทรงคุณ ผู้ไว้บุญเลี้ยงหลัง ภายหน้าหวังเอาพระองค์ ลงเปนแรงรั้งถิ่น บหมิ่นแก่การล้ำแก้ รู้ยากแท้ยังทำ สำเร็จได้ดังประสงค์ โดยพระองค์เองอาจ สามารถใช้ความดี อันมียิ่งในพระกาย ให้ทั้งหลายเห็นจริงประจักษ์ ในความรักอารี พระปรานีโอบอ้อม พร้อมพระมหากรุณา แลพระปรีชาชอบใช้ ให้เปนคุณความดี ได้มาก/*75มีดังประสงค์ แลแสดงพระองค์อวดโลก ยกยศโยคเกษตรสยาม งามพระองค์งามนามประเทศ พระเดชพระยศส่งเสมอ ผองอำเภออิศรชาติ์ แลมหาประเทศราชทั้งหลาย ขยายพระคุณอันเลิศ เชิดพระเกียรติไว้นานวาร พงศาวดารขณะหน้า ว่าพระผู้ทรงญาณ รู้ถึงการถ่องแท้ แก้กิจอันผู้อื่นผ้าย กลับเหตุร้ายเปนดี โดยพระปรีชาฉลาด อาจเอาไชยได้ชอบ ประกอบกิจอันเปนคุณ หนุนแรงเมืองจนหมั้น กั้นกีดไภยได้รอบ มอบสุขประโยชน์โปรดข้า ทั่วทุกหน้าทุกคน ได้รับผลดีงาม ความเจริญความรู้รอบ ประกอบกิจอันเกิดผล เปนคุณแก่คนทั่วหน้า ตลอดข้าแขกเมือง เนืองอเนกภาษา ต่างสาสนานานาเพส อันจากประเทศมาสู่ อยู่อาศรัยพระบารมี ได้ความดีความสุข ทุกตนเท่าพลเมือง บแค้นเคืองข้องขัด ด้วยอาสัจอาธรรม์ สุขเสมอกันทั่วผู้ รู้พระคุณทุกคน ต่างตนต่างยินดี ในธุลีลอองบท โดยปรากฎเห็นประจักษ์ แก่ความรักความนิยม ชอบชื่นชมโสมนัส โดยมหัศจรรย์เปน เห็นปรากฎแก่ใจ บเลือกใครครั้งนี้ ปราชญ์ผู้ชี้ผู้พา พร้อมกันมาร่วมจิตต์ คิดพระคุณสุดใจ ปลื้มปลงในความรัก สวามิภักดิ์ยินดี ในธุลีบทรัช เต็มมานัสเต็มแรง แขงข้อแข่งกันคิด กิจอันจะประกอบ เพื่อเปนชอบเปนดี มีประโยชน์มีคุณ ส่อส่งบุญส่งยศ ให้ปรากฎไปไกล ว่าจอมผไทไทยประเทศ พิเศษประเสริฐเลิศนัก ในความรักนรากร แก่ภูธรทั่วหน้า บเว้นว่าผู้ใด ย่อมมีใจจงรัก /*76สมัคสมรไมตรี เต็มยินดีคอยรับ ความเสด็จกลับแต่ไกล ชาวเทศไทยทุกคน ต่างตนต่างตกแต่ง แห่งที่ตึกเรือนเรือ ธงทิวเครือใบไม้ ดอกไม้ไฟตามประทีป บ้างเร่งรีบจัดหา เครื่องโภชนาอาหาร การกินเลี้ยงการเล่น เครื่องรำเต้นต่างประการ มากมีงารแหล่งหลาย บ้างขวนขวายตกแต่ง แห่งสริรกายหลายหลาก บางพวกมากรวมกัน ปันเปนคณะเปนถนน ตามชั้นชนชั้นทรัพย์ สุดคเนนับจำพวกหมด หลากเหลือจดจำเรียงการ หลายหลายวารวันทำ มากเกินกำหนดแห่ง ในการแต่งการทำ สำหรับรื่นเริงใจ ในการมหามหกรรม ทำด้วยยิ่งยินดี เพื่ออัญชลีแลฉลอง ธุลีลอองวรบาท บัลลุพระราชธานี แสดงปรีดีปราโมทย์ สมโภชพูลอภิรมย์ โดยนิยมอย่างล้ำเลิศ พร้อมกันเกิดในใจ ฝูงทวยไทยทั้งประเทศ ต่อพระเดชพระเจ้า ผู้อยู่เกล้าทั้งสองพระองค์ ส่วนพระบรมวงศา นุวงศคณานานามาตย์ ราชบริพารการผอง อิกอเนกนองอาณาประชา อันได้มาประชุม ชุมนุมพรั่งพร้อมกัน เพื่ออภิวันท์ฉะเพาะพระบาท บรมนาถเปนเจ้า ด้วยเกศเกล้ากายใจ อันเต็มในความรัก สุดสวามิภักดิ์ยิ่งยินดี อนึ่งมากมีความหมาย ถวายปฏิญาณความจริงจิตต์ อันร่วมคิดพร้อมกัน รู้พระคุณอันใหญ่หลวง แก่ทั้งปวงเปนล้ำล้น พ้นภาษากว่าความรู้ อนึ่งผู้มาทั้งผอง หวังฉลองพระบรมคุณ ตามแต่บุญแต่หน้า แห่งผู้ข้าทั้งหลาย สุดใจหมายความคิด จะกอบกิจกระทำได้ เพื่อหวังไว้ที่รฦก รู้สึกเสมอเมื่อหน้า อนึ่งหวังว่าวิงวอน ขอวรพรเสี่ยงสัจ อัธยาธิษฐาน/*77การสุจริต เพื่อประสิทธิสิ่งปราถนา สัปดมหามงคลพร แด่ภูธรธรรมาธิราช บรมนาถอยู่เกล้า เพื่อเจริญพระเดชเจ้า แผ่นหล้าทั้งสอง ท่านแล ฯ
๏ ปฐมขอจงคุณไตรรัตน อันโปรดสัตว์สากล กับทั้งผลพระกรุณา พระเมตตาปลดโทษ โปรดผู้ล่วงราชทัณฑ์ อันจักต้องถึงตาย แลหลากหลายชีพิต อันจักปลิดจำม้วย ได้รอดด้วยพระบารมี ท่านปรานีปล่อยช่วย หายเจ็บป่วยคงชีวาตม์ แลความปราถนาผล สัตว์สินคนทั้งหลาย หมายมาดพระศุภผล เพื่อพระชนม์ยืนนาน อยู่ยาวกาลอยู่เกล้า เอกอิศรเจ้าผไทสยาม ยิ่งด้วยความสุขสวัสดิ์ มากพรพิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ
๏ ทุติยาธิษฐานผลบุญ พระคุณอันโปรดเกล้า ปวงสร่างเศร้าเสพย์สุข คราวมีทุกข์เจ็บไข้ ได้พำนักเรือนพยาบาล แพทย์เอาภารให้ยา แก้รักษาสรรพโรค ให้บริโภคโภชนาหาร สุขสำราญการกินนอน แก่นรากรทั่วหน้า ทั่วไทยข้าทุกคน อิกทั้งผลพระกรุณา ยกอาญาเฆี่ยนขับ เร่งให้รับด้วยอาญา แลบรรดาการกรำกราก ยากแก่ไพร่ใช่ประโยชน์ โปรดคนพ้นทุกข์ยาก มากมายเหลือคเนนับ กับแรงสัตยาธิษฐาน ผลบุญทานทั้งหลาย หมายเปนผลมหาพร แก่มหิศรอยู่เกล้า ขอพระเจ้าจงสำราญ นิรภัยพาลโรคาพาธ นิรโพยพยาธิ์อย่ายายี สรรพทุกข์พิบัติขจัดหนีอย่าใกล้กราย สารพรรณภยันตรายนิราสไกล สุขพระวรกายสบายพระหฤทัยทั่วกาล
/*78๏ ตติยาธิษฐานถึงบุญ คุณพระมหากรุณา แลเมตตาพรหมวิหาร โดยนิจกาลท่านเอื้อ เกื้อกูลพงศผองพร้อม อ้อมโอบเอื้ออารี มีพระราชหฤทัยเที่ยงทัศน์ ยุติธรรมสัจสุจริต ขอบพิตรจงสุขเกษม เปรมปดิพัทธพระวรพง ศานุวงศทรงสวามิภักดิ์ บริรักษ์บรมบาท เสมอชีวาตม์บาทบริจา ริกนราราชบริพาร เสวยสวัสดิ์ภิรมย์สำราญพระราชหฤทัย ทรงพระบรมสุขเสมอสมัยนิจกาล
๏ จตุตถาธิษฐานศีลวัตต์ อิกผลสัจทานธำรง พระประสงค์สิ่งสวัสดี เพื่อมากมีแก่หลาย หมายความเจริญแก่ราษฎร์ เกื้อพุทธสาสน์ธำรง ทรงบำรุงการศึกษา นานาศิลปศาสตร นำคณามาตย์มากคุณวุฒิ์ อุดหนุนคุณรู้รอบ ประกอบการเจริญเรืองรุ่ง มุ่งจุงเมืองเฟื่องคุณ มากการบุญการดี มีผลประโยชน์อย่างประเสริฐ เกิดแก่คนทั่วหน้า ขอพระเจ้าข้าจงประสิทธิ์ สรรพราชกิจดังประสงค์ จงใจจงสมสฤษฎิ์ คิดคาดใดดังนั้น มั่นหมายใดอย่าคลาศ ปราถนาสารพัดพ้อง ต้องพระราชประสงค์ทุกสิ่ง ยิ่งด้วยความสำเร็จ เสร็จสมพระประสงค์ทุกประการ
๏ ปัญจาธิษฐานอาทิคุณ ผลการบุญท่านสร้าง อ้างผลบูชาชอบ นอบนบสรวงมเหศักข์ อารักขเทพประสิทธิพร อิกมหาชนสโมสรประสงค์สฤษฎิ์ สามัคคีธรรมอิทธิอำนาจ คุณขัตติยมหาธรรมราชพลากร สมณะพราหมณพฤฒิพรประสิทธิ์ ขอจงสรรพกรรมกิจ/*79ราชการณย์ จงเจริญเดิรสดวกดลพระประสงค์ การกระทรวงทั้งปวงจงสวัสดิภาพ เทศกรัณยเรียบราบสดวกดี พาณิชยกรรมทำทวีผลภิญโญ กรรมกาสิกสโมสรสำราญ พฤกษชาติตฤณธัญญาหารบริบวรณ์ สรรพากรประมวญประมูลมา นานาศิลปพิทยายิ่งจรัสเจริญ หัดถกรรมกระทำเกินแต่ก่อนกาล รัฐรักษาสุขาภิบาลสำราญราษฎร์ พระราชกิจประสิทธิประสาทดังพระประสงค์
๏ ฉัฏฐวรพรจงฉะเพาะคุณ มหาทานการุญบริจาค โดยพิสดารมากประการมี อิกสังคหะการีราชนิติ์ นานากุศลปกาสิตสรรพจาคะ อิกคุณะสุขะพละทานบารมี อเนกพรรค์อนันตวิธีราชทาน จงเปนปัจจัยสมภารพัฒนพร เจริญราชทรัพยากรนิจกาล อิกศุภศฤงคารคุณสมบัติ์ โลหหิรัญสุวรรณรัตนากร นานาเทศนครอเนกบรรณา สิริสวัสดิพิพัฒนโภคายิ่งยืนยง เจริญรัชลาภแลองควรลาภ มากมไหศวรรยานุภาพบารมี
๏ เจ็ดจงศรีสิทธิบุญ คุณพระรัตนปฏิมากร อิกอมรรัฐอารักษ์ อาทิอัครสยามเทวาธิราช ทั้งอำนาจอดีตมหากษัตริย์ สยามรัฐบรมนาถ อิกบรรพราชกุศล ผลผดุงพุทธสาสน์ แลนครราษฎร์อารักษ์ สุจริตธรรมอัครวรคุณ อดุลยเดชาภินิหาร อิกสมภารพระกรุณา อารีรักชาติมนุษย์ โดยบริสุทธสบสากล จงเปนผลพรพิเศษ เพิ่มบรมเดชบรมคุณ บรมบุญญานุภาพ เอกองค์ปราบจบใจ น้อมสิเนหในบทรัช จงกลับศัตรูหาย กลายมาเปนมิตรชอบ /*80มอบใจตามพระประสงค์ ดำรงจิตต์ผู้ใจภักดิ์ เพิ่มจิตต์รักผู้ภักดี โดยอารีราชฤทธิ์ ชัยทศทิศนิจนิรันดร์
๏ ขอประสิทธิสรรพวรเดช อัครมหาประเทศอิศราธิบดี ยิ่งศักดิศรีทรงพระยศ ปรากฎพระเกียรติคุณ เจ้าจอมจุลจักรพรรดิ์ สยามมหารัฐทวีปุทัย ดำรงบรมมไหศวรรย์สุขสวัสดิ์ พรพิพัฒนมงคล สกลศัตรูกษัย อุภัยไทยบรมนาถ ดุจหมายมาดปราถนา สยามประชาทั่วทั้งมวญ ควรมิควรขอพระเจ้า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า กระหม่อมข้าทั้งหลายนี้เทอญ ขอเดชะ ๚
---
ฉันท์และกาพย์ห่อโคลง ของหม่อมเจ้าเพิ่ม
แต่งสำหรับโรงเลี้ยงเด็กของพระอรรคชายาเธอ ฯ
/*81๑๔๏ สรวมชีพชุลีกรประนต
บทรัชราชิน
สมเด็จพระบาทปรมิน
ทรมิ่งมกุฏสยาม
๏ เอกอัครราชธิปไตย
ณประเทศลาวนาม
เฉียงกาวมเลย์กุลสลาม
และเกรี่ยงก็น้อมเศียร
๏ เปนที่พำนักนิทรนุก
นฤภัยพิบัติเบียน
เพ็ญเพียบพระกฤติวรเกียรติ์
อิศรราชธานี
๏ นานาประเทศริเจริญ
สิริราชไมตรี
โดยมิตรภาพสวสดี
ภิยะยิ่งบุรพากาล
๏ เนืองนองคณานิกรหา
นิชสู่พระสมภาร
พึ่งโพธิ์ประโยชน์ธนิยสาร
รฐโภคก็พูลทวี
๏ จำเดิมพระเถลิงถวลยรา
ชภิเษกเฉลิมศรี
เปนจอมจุฑาธริษตรี
ยดิลกสยามา
๏ ทรงหวังพระราชหฤทัย
จะผดุงพระอาณา
เขตทั้งวิสุทธิวรสา
สนรัตนำไพ
๏ เปนอัครราชนุปถัม
ภกพุทธเวไนย
สัตว์เสมอบดินทร์บรมไท
ยอโศกราชา
๏ พระราชกฤติคุณธรร
มิกราชศรัทธา
อำรุงพระรัตนตยา
คก็เลื่องขจรขจาย
/*82๏ อุโฆษตลอดสกลโลก
ดุจพจนบรรยาย
หมายเหตุประเทืองประทึกขยาย
“มหาโพธิสภา”
๏ สรรเสริญประสาทวรคุณ
อดิเรกวิวิธปรา
กฎอ้างพยานพระยศสถา
พรเพิ่มพิพัฒน์ผล
๏ ฝ่ายอณาเกษตรธุระก็ทรง
ทรนุกบำรุงกล
เฉกเช่นชลอพิภพมณ
ฑลศีวิไลซ์ลาน
๏ มารังสฤษฎิวรเปน
ภวภาคสยามสถาน
เษกสรรค์เกษมสุขอุฬาร
อดิเรกเลอปาง
๏ สิ่งโทษก็โปรดนิกรเปลื้อง
ดุจทาสเกษียณวาง
เบียนบีบบมีกรุณทาง
ทนุรัฐธคัดถอน
๏ หมอบคลานบุราณคติระบอบ
พิรุธ์ภาพถินันดร
อาญามหิทธิ์จริตนคร
ปะละปลิดประทานทัณฑ์
๏ สิ่งถาวรานุวรวัต
ถุกทานพระรังสรรค์
เคหาสน์พยาธิทุขพรรณ
ขรโรคพยาบาล
๏ สำหรับนรานรทุพล
ทรภาพนิสิตสถาน
อุกฤษฐสาธรณทาน
นุปถัมภบารมี
๏ อันหนึ่งดรุณทริกา
กุลชาติทาสี
กำพร้าชนกชนนี
อนปราศอุปถัมภ์
๏ ธทรงมหากรุณโปรด
วรกาศแนะนำ
เปนราชนูปรสดัมภ์
ณพระอรรคชายา
/*83๏ ให้รังนิวาสนดรุไณ
ยอนาถอนาถา
อาศรัยเกษมสุขภิบา
ลบให้อนาทร
๏ พระทรงประสิทธิชนประเสริฐ
สิปศาสตร์พิเศษสอน
บาลีสยามวยกรณ์
มกุฏวิทยาลัย
๏ นามนี้เสนอพระปรมา
ภิธย์ราชชนกไท
เอกอัครบุรุษสุทธิพิสัย
สุตพุทธปรีชา
๏ แลทรงประดิษฐวรสงฆ์
ธรรมยุตติกาคณา
สอบสวนปฏิรูปธรรมสา
สนจรัสเจริญยืน
๏ แต่ปางนเจียรจรจะจม
ธผดุงเผดียงคืน
แปลงสังฆกรรมกิจฝืน
กษณนั้นก็ถาวร
๏ อนึ่งสุนันทวิทยา
ลยทรงอนุสร
รังรักษ์สนองพระวรอร
อครราชมเหษี
๏ ซึ่งสู่สวรรคตสคา
ลยลับก็หลายปี
พระกฤติคุณธทวี
เพราะพระราชภรรดา
๏ การอื่นก็อิกคณอเนก
พระผดุงสยามา
ณาจักร์เจริญนิสุจะสา
รจะเรขเสนอสนอง ฯ
๑๖๏ ส่วนจริตเบาราณลำยอง
เปนประเวณีครอง
ในขัตติยวงศ์นานา

/*84๏ เกินคราวก้าวพ้นเหลา
ลี้ลับดับมา
บเชิดบชูชวนประสงค์

๏ แม้ไฉนใดล้ำดำรง
ประโยชน์บรรยงก์
พูนผลพิพัฒน์สวัสดี

๏ ทรงเลือกแสวงสิ่งศรี
ราชประเวณี
ดัดแปลงประดิษฐอนุสร

๏ ส่วนทรามลดสลัดดัดทอน
สิ่งใดบวร
ก็เพิ่มก็พูลพันทวี

๏ อย่างเช่นเฉลิมราชอิศรี
ยยศพระดนีย์
ในขัตติยพงศาพันธุ์

๏ มกุฎราชกุมารสืบสัน
ตติพงศ์เอกอรรค์
เปนหลักในจักรีวงศ์

๏ เพื่อจรีรัชร้างมลายปลง
ไป่มีผู้จง
จะแข่งจะคิดจิตต์ปอง

๏ ระงับยุคขุกขุ่นทั้งผอง
ทั่วราษฎร์เรืองรอง
ประเทืองประเทิงอภิรมย์

๏ กันถอนรอนเสี้ยนแขงคม
อาณาเกษตรสม
ฤทธิ์เรียบนิราสราคี

๏ หนึ่งพระเฉลิมล้ำภูรี
ทรงราชสมฤดี
ดำริห์พินิจสาทร

/*85๏ ทั่วสกลกิจพระนคร
เริ่มราชอนุสร
บไว้บวางหฤทัย

๏ แต่โดยลำพังภูวนัย
ทรงกิจวินิจฉัย
พิพิธพิจิตรอเนกนันต์

๏ เกรงพร้อยพร่องเที่ยงทางธรรม์
จึงทรงเลือกสรรค์
ซึ่งพระวงศาข้าธุลี

๏ ผดุงเผดิมประดิษฐราชมนตรี
ก่อเกื้อสมัคคี
ในราชกิจวินิจฉัย

๏ องคมนตรีผู้ตราไตร
ราชการส่วนใน
พระองค์ดำรงพสุธา

๏ รัฐมนตรีตรึกปรึกษา
ราชกฤติกา
กำหนดแลบทอัยการ

๏ โดยทางยุติธรรม์บรรหาร
ชอบราชกิจการ
บำรุงผดุงผไทไทย

๏ ขจัดโทษมลทินทรภัย
เกื้อกูลกอบใน
ประโยชน์อเนกเนืองนนต์

๏ หนึ่งพระญาณพระยิ่งยล
สิ่งสิริพัฒผล
จะดลประดิษฐโดยใด

๏ ควรถอนผ่อนตัดรอนกษัย
ควรเพิ่มเติมไพ
บูลย์เบิกสรบงพิจารณ์

/*86๏ เช่นอย่างดำแหน่งอัครฐาน
นายกราชการ
เสนาบดีฐานันดร์

๏ เบาบางบุรพแบบบรรพ์
เพียงสะพงศ์ประพันธ์
บเพียงบพอกิจการ

๏ พระจึงรังสิตประดิษฐาน
เพิ่มตำแหน่งงาร
เสนาบดีธำรง

๏ อิกหลายกระทรวงโดยจง
ล้วนแต่ผู้ทรง
อนันต์อเนกปรีชา

๏ เฉกสถิตยุติธรรมเสนา
บดีสภา
ตำแหน่งคดีพินิจฉัย

๏ ทรงพระปรีชาเกรียงไกร
ทราบบทกฎใน
ยุโรปสยามสากล

๏ ทรงจัดตัดคดีโดยดล
ทวยราษฎร์รมย์กมล
ด้วยเดชพระปรีชาชาญ

๏ ยากจักหาเทียบเปรียบปาน
พระคุณโอฬาร
ในเชิงพระปรีโชบาย

๏ ประดิษฐอนุสาสน์กฎหมาย
สอนลักษณ์บรรยาย
เปิดเผยอำยวนควรยิน

๏ มานพเนืองแน่นศึกษศิลป์
รู้รอบระบิล
ระบอบพินัยธานี

/*87๏ เนืองประโยชน์พูลพิพัฒน์สวัสดี
รุ่งเรืองบุรี
ทั่วเทศเกษตรมณฑล

๏ บั่นทอนร้อนราษฎร์ทรพล
ให้เบากมล
เยือกเย็นอิ่มเอมเปรมปรา

๏ ราชการนคเรศพัฒนา
ไป่มีเพลา
จะเสื่อมจะทรามราคี ฯ


๒๘๏ พระเดชพระคุณ
เวสารทอดุลย์
เฟื่องฟ้าธาตรี
ปกป้องนคเรศ
เกษตรเกษมศรี
เริศร้างอรี
มีสุขสนุกสนาน

๏ จัดการป้องกัน
รอบคอบเขตขัณฑ์
เนกนันต์หลายประการ
ทวยแกล้วเกลื่อนรณ
พหลเหี้ยมหาญ
ประลองฤทธิราญ
เริ่มเร้าไพริน

๏ หมู่หนึ่งสามารถ
เข้มแขงองอาจ
กาจกล้ากายิน
บทจรพาชี
พิรีย์แสงศิลป์
ลัษฎ์ราวุธภินท์
อรินแหลกลาญ

๏ รวมกรมหนึ่งกล้า
สมญายุทธนา
ธิการกองหาญ
ฝ่ายสถลรณรงค์
หมู่หนึ่งชำนาญ
นาวารำบาญ
ในสินธุชล

/*88๏ คือกรมทหารเรือ
สามารถอาจเหลือ
ใฝ่เฝือการกล
ฝึกซ้อมเจนจัด
สันทัดเพลงรณ
เพียบพรรค์พฤนทพล
แกว่นกล้าสาทร

๏ อนึ่งป้อมปราการ
รังสรรค์ตระหง่าน
เฉกชั้นสิงขร
หมู่แกล้วประจำ
สำหรับบั่นบร
ศรเพลิงฤทธิ์ขจร
ซับซ้อนเรียงราย

๏ อ่าวน้ำลำเวียง
หลั่นหลากมากเคียง
เรียงเรียดแหล่หลาย
ละป้อมพันลึก
อธึกพันลาย
สมญาตามหมาย
ยศเดชเหตุการณ์

๏ ป้อมจุลจอมเกล้า
นามนี้เปนเค้า
ชี้เช่นเปนประธาน
โดยอรรถชัดตรง
พระทรงประดิษฐาน
มิ่งมเหาฬาร
เฉลิมเลิศธานี

๏ อนึ่งนาวาศึก
เจนจรในทึก
ทั่วท้องชลธี
เอกลำนาเวศ
สมเญศเรืองศรี
มหาจักรี
มหึมฟ่องท้องชล

๏ ครบเครื่องยุทธการ
พร้อมหมู่ทวยหาญ
เริงร่านฤทธิรณ
พ่างเพียงพลพรรค
พระจักรีถกล
แสนเศิกพึงยล
แสยงย่อสยดสยอง

๏ ยังอื่นอนันต์
สุดจะรำพรรณ
พระเดชปกครอง
อาณาฟุ้งเฟื่อง
รุ่งเรืองลำยอง
ปัจนึกนึกปอง
สนองเดชเสื่อมรณ

/*89๏ หนึ่งพระกรุณา
ในหมู่ประชา
ราษฎร์ล้ำอำพน
ครอบเกล้าร่มเย็น
ขาดเข็ญพูลผล
ทั่วหล้าสากล
กมลเบิกบาน

๏ ให้ตั้งกองพล
ตระเวนโดยหน
ถนนทุกสถาน
ปกปักรักษา
ประชาชื่นบาน
ทรัพย์สินศฤงคาร
พ้นพาลโจรเบียน

๏ พระเดชพระคุณ
อุปถัมภ์ค้ำจุน
ไป่เกี่ยงอาเกียรณ์
ทวยราษฎร์ขาดทุกข์
ผาสุกเสถียร
ทุกคืนวันเวียน
ชื่นชมสมภาร ฯ
๑๖๏ พระบาทนฤนาถจอมปราณ
ทรงพระปรีชาชาญ
ส่องสอดตลอดกิจบุรี

๏ ทนุนราถนอมราชธานี
เกษมสุขสวัสดี
พูลเพิ่มเจริญเนืองนันต์

๏ ตั้งแต่พระเสด็จเถลิงถวัลย์
ประมาณกาลอัน
ดับนับสามสิบเศษปี

๏ เสถียรสถิตในราชจารี
ขัตติยประเวณี
บเปลี่ยนบแปลงแปรปรวน

๏ ตั้งพระราชหฤทัยมูลมวญ
ผดุงเกษตรโดยควร
ทศพิธกิจราชจรรยา

/*90๏ ยังราชอาณาจักรสยา
เมศมิ่งพัฒนา
เจริญทวียิ่งโดยพลัน

๏ ถึงกระนั้นบรมนาถจอมธรร
มิกราชเอกอรรค์
บคืนบคลายอาวรณ์

๏ ในพระราชดำริห์อนุสร
จะทนุพระนคร
จังหวัดรัชสีมะมณฑล

๏ ทั้งหมู่ไพร่ฟ้าประชาชน
ให้เจริญเพ็ญผล
พิพัฒน์สวัสดิ์เปรมปรา

๏ จึงเสด็จประพาสนานา
ประเทศภารา
ปัจฉิมภาคทิศานต์

๏ ซึ่งเปนศีวิไลซ์โอฬาร
ในกิจการงาร
พิทักษ์ทนุธานี

๏ ทรงนิราสจากราชอิศรี
ยรัชเกษมศรี
ประเทาประเทืองสำราญ

๏ ละราชนิเวศน์วังสถาน
มวญมาตย์ราชการ
บรมราชพงศพันธุ์

๏ ดำรงพระวรองค์ทรงธัญ
ลักษณ์ประเสริฐสรรพ์
สถิตสถานชลธี

๏ ฝ่าคลื่นฝืนลมมากมี
ภัยอเนกพันทวี
ทุกข์ทนพ้นที่ทรมาน

/*91๏ ลงชลขึ้นสถลกันดาร
ควรคิดสงสาร
พระบาทนฤนาถนาถา

๏ นับกาลนานล่วงเพลา
แต่บุราณอยุชฌิยา
สถิตเสถียรธานินทร์

๏ จนลุกรุงรัตนโกสินทร์
อยุธยบุรินทร์
เจริญธำรงมณฑล

๏ ห้าร้อยห้าสิบปีถกล
ในปรัตยุบันดล
บัดนี้ก็มีประมาณ

๏ แม้จะนับขัตติยราชภูมิบาล
ทรงราชศฤงคาร
สืบรัชแลขัตติยาพงศ์

๏ ก็สามสิบเก้าพระองค์
ครองพิภพธำรง
อาณาเกษตรไพศาล

๏ ไป่มีขัตติเยศภูดาธาร
องค์หนึ่งใดดาล
เสร็จจะละราชไอศวรรย์

๏ เสด็จแดนชลมารคเนื่องอรร
ณเวศระหว่างกัน
ดารร้ายพิลึกราวี

๏ ประพาสทวีปอัสดงค์ศรี
ยุโรปธานี
ประดุจพระเดชนฤบาล

๏ อำนาจพระกรุณาสาธารณ์
ทั่วธาษภูดาล
มาดลพระราชหฤทัย

/*92๏ จำเสด็จประพาสแรมไกล
เสวยทุกข์ฝ่าภัย
ทรมานพระองค์อดิศร

๏ ควรคิดพระคุณบวร
ปกหล้าประชากร
ทั่วผู้จึ่งได้ดลเกษม ฯ

กาพย์ห่อโคลง
๏ อ้าพระคุณุตม์พ้น
พรรณา
หนักกว่าหนักเหลือตรา
เกลี่ยเกล้า
อำนาจพระมหา
กรุญภาพ ยิ่งแฮ
ปองโปรดประโยชน์เช้า
ค่ำคุ้มภูมิสยาม ฯ
๏ อ้าพระคุณะหลาย
ธขวนขวายพยายาม
กอบโกยประโยชน์ความ
เจริญกรุงผดุงชน ฯ
๏ อ้าพระกรุญภาพเพี้ยง
พิชิต มารฤๅ
เสียอัคเรศเอารสอิศร์
ราชเรื้อง
เสด็จสู่ภิเนษกรมกิจ
เสร็จโพธิ ญาณเฮย
พระพิริยโปรดสัตว์เปลื้อง
ปลดพ้นสงสาร ฯ
๏ อ้าพระกรุณอาจ
มละราชสำราญ
เสด็จโดยทุรัสถ์สถาน
กษณนี้ก็ดุจเดียว ฯ
/*93๏ อ้าพระสู้ฝ่าห้วง
มหาชลา ลัยเฮย
ประพาสถิ่นทุราทวา
ยุโรปโพ้น
เพื่อแสวงประเสริฐสา
รประสิทธิ์ เสียมแล
ขนบศิวิไลซ์โน้น
สู่ข้าประชากร ฯ
๏ อ้าพระธฝ่าห้อง
มหาท้องชโลธร
โดยพระอนุสร
คำนึงหล้าสถาผล ฯ
๏ อ้าพระสละราชลา
สำราญ
มไหศุรยสถาน
สถิตเที้ยน
คณานาฏราชบริพาร
ขัตติย พงศ์เฮย
มวญมาตย์ราษฎรเพี้ยน
แผกหน้าคณาดูร ฯ
๏ อ้าพระสละรัช
จักรพรรดิไอศูรย์
เสด็จเดียวธอาดูร
ทุรัสถ์นิราสกันดาร ฯ
๏ อ้าพระแต่ป่างไท้
ฤๅเคย
ละมไหศูรยเสวย
เทวษว้า
ละสุขละสิ่งเสบย
เคยชื่น ภิรมย์ฤๅ
โดยแต่เดียวเจ้าหล้า
อนาถเอ้ระเหหน ฯ
๏ อ้าพระแต่ปางก่อน
ธบห่อนจะจรดล
สละราชภิรมย์กมล
ที่เคยชื่นธหื่นหรรษ์ ฯ
/*94๏ อ้าพระเพราะห่วงข้า
ประชาชี
จะเปลี่ยวอุระทวี
เทวษว้าง
บมีราชธิปตี
ปกเกศ
ระงับทุกข์ราษฎร์ร้าง
สุขด้าวหนาวแดน ฯ
๏ อ้าพระกมลมี
พระปรานีบขาดแคลน
อาลัยนิกรแสน
สู้ละส่วนพระสำราญ ฯ
๏ อ้าพระกษณนั้นก็
จำเปน
เวนเศวตรัตนราเชนทร์
ภิเษกไท้
สมเด็จบรมนเรนทร์
ราชิ นีเฮย
สำเร็จราชกิจไว้
ปกหล้าฉลององค์ ฯ
๏ อ้าพระกษณนั้น
ธมอบรัชภิฉัตรระหง
นาถราชินีดำรง
ถวัลยราชฉลองเฉลิม ฯ
๑๑๏ พระกรุญธไป่วาย
วิตกหมายประสงค์การ
ก่อโกยประโยชน์สาร
สุขเพิ่มสยามา
๏ จำยาตรนิราสแรม
นุประเทศยุโรปคลา
ละราชถวัลยา
จรข้ามชโลธร
๏ ละทั้งบรมรา
ชินีนาถองค์อร
พนักงารบำเรอวร
บทรัชโดยดล
๏ แต่ปางพระจอมราช
เสด็จยาตรทุกแห่งหน
เสนางคนองนนต์
พิทักษ์ราชอาจิณ
/*95๏ พนี้ประเวศไกล
วิเวกในชลาสินธุ์
แม้บรมราชินย์
เสด็จด้วยจะยินยล
๏ ได้ทอดทฤษฎี
สถิตที่ทุกแห่งหน
จักเบาพระทุกข์ทน
มนะราชกำศรวญ
๏ อ้าไท้บรมนาถ
ชนราษฎร์ก็รัญจวน
ข้าบาททั้งปวงหวล
มนะเคร่านุข่าวจร
๏ จอมจักรเสด็จนาน
ณชลธารสถาพร
กษัตริย์ทุกพระนคร
ธสนิธจริตสมาน
๏ เพราะเดชพระไมตรี
กรเกื้อประกอบการ
ทรงคุณพิศาลสาร
ระบิลทั่วธราดล
๏ พระหวังพระทัยปวง
ทรนุกประชาชน
ตลอดรัฐมณฑล
จิรสุขสวัสดี
๏ พิโยคพยายาม
ทรมานพระอินทรีย์
หวังเกื้อประชาชี
มุขมาตย์แลราชพงศ์
๏ สมเสร็จประโยชน์ชอบ
นุระบอบธจำนง
สมราชฤทัยประสงค์
ประสิทธิ์ด้วยพระปรีชา ฯ
กาพย์ห่อโคลง
๏ ปางพระอัคเรศเจ้า
จอมกษัต รีย์ฤๅ
เถลิงเศวตราชาฉัตร
ต่างเที้ยน
สมเด็จบรมขัตติ
ยราช สวามิศร์แฮ
ทรงทศพิธฤๅเพี้ยน
พฤติเผ้าจักรี ฯ
/*96๏ ปางพระอัคเรศเจ้า
จอมภพเผ้าธราชินี
ทรงพระกตเวที
สนองราชภรรดา ฯ
๏ โดยพระปรมาภิธยอ้าง
โองการ
รับพระราชบรรหาร
เสร็จแส้
สิ่งใดซึ่งพระราชทาน
วโรวาท ไว้นอ
ธห่อนแลมิดหมิ่นแม้
มาตรน้อยไป่มี ฯ
๏ โดยพระกตัญญู
ต่อพระภูธเรษตรี
คลองสัตย์สวัสดิ์ศรี
นุวัตโดยพระบัณฑูร ฯ
๏ เย็นอกสมณทั้ง
พราหมณา จารย์เอย
ทั่วประยุรพงศา
ธิราชเจ้า
มวญมาตย์ราษฎร์ประชา
ชมชื่น
โอนศิโรศิรเกล้า
มโนชน้อมดุษฎี ฯ
๏ เย็นพระบารเมศ
วรเดชธราชินี
ปกครองประชาชี
ชนรักตลอดแดน ฯ
๏ พระเกียรติปรากฎก้อง
กฤษดา การเฮย
ทั่วทิศทั่วเทศา
สุดด้าว
ผู้ครองรัฐเสมา
เมืองมิ่ง มิตรฤๅ
ส่งสิ่งบรรณาน้าว
มนัสด้วยปรีดี ฯ
๏ พระเกียรติขจายจร
พระบวรเดชทวี
ตลอดสกลโลกีย์
ก็ระเลื่องระฦๅชา ฯ
/*97๑๒๏ กษณนั้นพระเสด็จประพาส
นิราสร้างมไหศูรย์
พระราชินีธอาดูร
กำสรดโศกวิโยคทรง
๏ กระนั้นยังพยายาม
ฤหน่ายความจำนงจง
อุส่าห์ฝืนฤทัยดำรง
บำรุงราชธานินทร์
๏ มนะขัตติยราชกษัตริย์
ฤดีดาลฤวายถวิล
พิจารณ์กิจพระบูรินทร์
นิรปราศภยันตราย
๏ พระปรารภกุมารี
บมีที่จะพึ่งหมาย
เทวษทรงดำารงกาย
จะเลี้ยงชีพชนมาน
๏ ธทรงมหาพระการุญ
จะก่อกุลประกอบการ
ประโยชน์คุณวิบุลย์สาร
ประสิทธิ์สอนศิลปาเกียรณ์
๏ พระโปรดเอื้อนพระเสาวนี
ประทานที่สถิตเสถียร
ธนารักษ์สำนักเรียน
วิชาหญิงทุกสิ่งประมาณ
๏ พระเมตตากุมาเรศ
วิเศษธรรมสาธารณ์
พระคุณเลิศประเสริฐญาณ
ประสาทล้ำพระบำรุง
๏ หนี้ตราบพหน้านับ
ลำดับความเจริญจรุง
ขจัดมันทการกรุง
อยุธเยศก็ยิ่งปาง
๏ พระบารเมศบรมรา
ชินีนาถจอมสุรางค์
เผยอเกียรติธิราชพลาง
พิภพลั่นนบรรลือ
๏ พระเดชองค์พระสูริโย
ทัยอัคเรศธิราชฤๅ
จะปานบวรเกียรติคือ
บรมไท้ธราชินี ฯ
/*98กาพย์ห่อโคลง
๏ ปางนี้พระภุชเผ้า
จักรี พงศ์เฮย
เสด็จนิวัตพระนครศรี
อยุธย์แล้ว
เชิญพระเสวยสวัสดิ์ปรี
ดาภิ รมย์เฮย
สมเด็จพระนุชแผ้ว
พิภพล้ำเลอสรรค์ ฯ
๏ ปางนี้พระจักรภุช
ธคืนอยุธเยศพลัน
เชิญเสวยมไหศวรรย์
พระนุชเจ้าผดุงสนอง ฯ
๏ เชิญพระดำรงรัตนไร้
อรินโรม รอญเทอญ
เชิญพระเกษมสุขโสม
มนัสแผ้ว
เชิญพระธบรรโลม
เลี้ยงโลก เย็นแฮ
เชิญพระผดุงสาสน์แพร้ว
แพร่หล้ากว่าปาง ฯ
๏ เชิญพระเสวยสวัสดิ์
ดำรงรัชสวรรยางค์
บำรุงโลกเจริญพาง
จักพรรดิไอศูรย์ ฯ
๏ เชิญพระถนอมนาถไท้
ธราชินย์
จอมสุรางคนารินทร์
เลิศล้วน
พระวงศาอย่าราคิน
แคลนราช ภิรมย์เลย
มวญมาตย์ราษฎรถ้วน
ทั่วแคว้นแดนเกษม ฯ
๏ เชิญพระถนอมนาถ
ราชินีราชกมลเปรม
ข้าบาทธุลีเกษม
สุขยิ่งพิศาลสาร์ ฯ
/*99๑๑๏ ปางนี้บรมบาท
สุขราชภิรมยา
เสร็จกิจครรไลคลา
จรกลับอมรเมือง
๏ พร้อมราษฎร์แลมาตยา
พระวงศาคณาเนือง
บรรจงประเจิดเทือง
ธวชัคคยานันต์
๏ ครื้นสัททดนตรี
เสนาะนี่คฤครึกครัน
ถวายไชยผไทถวัล
ยเฉลิมฉลององค์
๏ โดยความนุบรรเทิง
แลเถกิงพระเกียรติจง
รักต่อพระผู้ทรง
ธรณิศมหิศรา
๏ แสดงจิตตภักดี
มนะปีติหรรษา
ถ้วนทั่วพระอาณา
ก็ระรื่นระเริงรมย์
๏ เษกซ้องถวายไชย
สวัสดิไทภิสิตสม
ฤทธิ์โดยพระบรม
มนะราชขยาดเข็ญ ฯ
๏ ขอองค์อมรแมน
พิทักษ์แดนสยามเย็น
ปานทิพวสันต์กระเซ็น
ชละโชลมพุธารา
๏ เสื้อเมืองและทรงเมือง
สุระเรืองพระเดชา
ทวยเทพยรักษา
วรเศวตฉัตรชัย
๏ เชิญช่วยอำนวยพร
พระบวรรำไพ
แด่องค์บรมไท
จุลจอมมกุฎสยาม
๏ ให้ทรงเสวยสวัส
ดิขจัดภยันต์ทราม
เกษมสุขพิศาลตาม
บรมราชจักรีวงศ์ ฯ
/*100กาพย์ห่อโคลง
๏ อ้าทวยเทวราชเรื้อง
สุรา ฤทธิเฮย
ทรงมเหศรศักดา
นุภาพล้ำ
ซึ่งสิงสถิตสยามา
ณาจักร นี้แฮ
เชิญภิบาลสยามค้ำ
คู่ฟ้าดินคง ฯ
๏ อ้าไทเทวฤทธิ์
สิงสถิตสยามจง
เชิญพิทักษ์ราชดำรง
รัชยิ่งและยืนนาน ฯ
๏ อ้าองค์อุมาแม่เจ้า
จอมสุรางค์ ศุลีเฮย
เชิญบริรักษ์พระนาง
อยุธย์ผู้
ครองราชปราศภยันต์พาง
พิภพล่ม แล้วฤๅ
โทธิราชอย่ารู้
นิราสร้างกมลปรีดิ์ ฯ
๏ อ้าอุมาอัจฉเรศ
ธชาเยศพระตรีศุลี
เชิญผดุงพระวรศรี
อุภัยราชเสวยรมย์ ฯ
๏ อ้าพระลักษมีภริยท้าว
สังกร
เชิญช่วยถนอมพระบวร
บาทเจ้า
สมเด็จอัครราชบงอร
อยุธเยศ ด้วยรา
ให้พระเสวยสวัสดิเร้า
สิ่งร้อนรอญกษัย ฯ
๏ อ้าพระลักษมี
มหิษีสุราลัย
เชิญช่วยถนอมไท
วิสุทธิราชกษัตรีย์ ฯ
/*101๏ อ้าอมรแม่แม้
เมขลา
เชิญหลีกอสูรมา
อยู่เฝ้า
สมเด็จบรมรา
ชินีนาถ เทอญแม่
ถนอมพระองค์ปกเกล้า
หมู่ข้าประชากร ฯ
๏ อ้าพระอมรองค์
อนงค์เมขลอับสร
เชิญละอสูรจร
พิทักษ์บาทราชินย์ ฯ
๏ อ้าพิฆเนศหน่อท้าว
พฤษภไกร ลาสเอย
เชิญเสด็จเทพครรไล
ยุโรปแล้
บริรักษ์ราชดนัย
สยามมกุฏ เทอญนา
ให้พระเสวยสวัสดิ์แม้
พิทยล้ำคืนเวียง ฯ
๏ อ้าพิฆเนศปิโยรส
สวยมภูวยศฦๅเสียง
เชิญช่วยประคองเคียง
พระยุวราชเกษมเอย ฯ
โคลงกะทู้
๏ แต่ง พระเกิยรติสองราชไว้
หวังเฉลิม
ฉันท จิตต์ประดิษฐเติม
สติผู้
รำ ลึกพระคุณเสริม
สวามิภักดิ์ เทอญพ่อ
พรรณ สุขพลฤๅรู้
นิราสร้างห่างสกนธ์ ฯ
/*102๏ พระ กรุณเฉกฉัตรกั้น
เกศา เสียมแล
เดช พระบารมีมา
ร่มเกล้า
พระ ประยุรมุขมาตยา
ทวยราษฎร์ ทั่วเฮย
คุณ พระจอมภพเผ้า
หนักล้ำเหลือประมาณ ฯ
๏ ไว้ นักงารแด่ไท้
ธำรง สยามฤๅ
เปน หลักจรรโลงสรบง
บ่งเศร้า
ที่ พำนักแก่ผู้ทรง
สุจริต นาพ่อ
ระลึก พระคุณค่ำเช้า
ชั่วร้ายไป่มี ฯ
๏ ใน ราชทัณฑ์บัดต้อง
บางชน ฤๅเวย
การ สุจริตละดล
ทุแท้
เสด็จ ดำรงรัชวิมล
ธรรมทศ พิธนา
กลับ โทษโปรดดีแม้
มาตรน้อยฤๅมี ฯ
๏ จาก สิริรัชนี้เพื่อ
อันใด เล่าเอย
ประ โยชน์พระประสงค์ใน
กิจเกื้อ
เทศ ชาติสาสนพึงไพ
บูลยยิ่ง บรรพแล
ยุโรป บุรพกษัตริย์เมื้อ
แต่กี้มีฤๅ ฯ
๏ จบ สรรเสริญคุณุตม์เจ้า
จอมสกล
บ เช่นนักนิพนธ์
เพราะไซ้
ริ ฉลองพระบาทยุคล
โดยภัก ดีแฮ
บูรณ์ พระเดชพระคุณไว้
สืบหล้าสถาพร ฯ
---
แหล่เทศน์มหาชาติ ของพระกว้าง วัดประยุรวงศ์
/*103๏ รูปจะริเริ่มเพิ่มนิพนธ์
สาธุชนจงวิจารณ์
โดยข้อคำร่ำขาน
ในพงศาวดารฝ่ายอุดร
๏ แต่ครั้งกรุงไทยยังอยู่ไกลเหลือ
แรกเมืองเหนือตั้งนคร
กษัตริย์ลำดับมาซับซ้อน
ผลัดเปลี่ยนนครมามากมี
๏ จนถึงเชียงแสนเปนแว่นแคว้นใหญ่
อำนาจแผ่ไปทุกธานี
กษัตริย์ดำรงทรงบุรี
ทรงนามพระศรีธรรมไตร
๏ ปิฎกชำนาญพระผ่านสมบัติ์
เปนจอมกษัตริย์อันยิ่งใหญ่
ให้จ่าทั้งสองที่ต้องพระไทย
ไปสร้างเมืองใหม่อิกธานี
๏ เสด็จสถิตอยู่พิษณุโลก
อิกนามหนึ่งโอฆบุรี
ทรงสร้างพระธาตุเจดีย์
วิหารสี่งามสูงทรง
๏ จะทรงหล่อพระประดิษฐาน
ไว้ในวิหารอิกสามองค์
ให้หาช่างที่อย่างยิ่งยง
ได้เสร็จประสงค์ทั้งห้าพราหมณ์
๏ ท้าวทรงสร้างเปนอย่างกันไป
สุดแต่พระไทยที่เห็นงาม
ปั้นรูปเข้าดินสิ้นทั้งสาม
แล้วเริ่มพระนามตามพระไทย
๏ แต่พระชินราชขนาดที่อ้าง
หน้าตักกว้างโดยกล่าวไว้
ห้าศอกคืบยังสืบไข
ห้านิ้วในมีเศษนา
๏ แต่พระชินศรีนี้ท่านบอก
ว่ากว้างห้าศอกสี่นิ้วหนา
กำหนดขนาดพระศาสดา
ว่ากว้างหนึ่งวาหกนิ้วตรง
/*104๏ ให้หาสำรองล้วนทองสำริด
ได้เสร็จกิจสมประสงค์
ครั้นหล่อเสร็จสำเร็จลง
ให้ต่อยองค์พระปฏิมา
๏ พระทั้งสองทองแล่นดี
คือพระชินศรีกับพระศาสดา
แต่พระชินราชประหลาทนักหนา
พอต่อยออกมาไม่เปนองค์
๏ ทรงหล่อสามคราดูน่าอนาถ
ไม่สมพระราชประสงค์
จอมกษัตริย์ขัตติยพงศ์
ท้าวเธอทรงโทมนัสใน
๏ ทรงตั้งสัจจาด้วยบารมี
กับพระราชเทวีร่วมพระไทย
อำนาจพระองค์ที่ทรงเลื่อมใส
เห็นผลได้ในปัจจุบัน
๏ มีปะขาวนั้นเข้ามาช่วย
ทำการด้วยช่างทั้งนั้น
ไม่หย่อนหยุดสุดขยัน
จนแล้วทันไม่ช้าที
๏ วันเมื่อหล่อพระชินราช
วิสาขมาสขึ้นอัฐมี
วันพฤหัสบดิ์เปนสวัสดี
นพศกปีมะเสงนา
๏ พุทธกาลล่วงนานไม่น้อย
ได้พันห้าร้อยพระวัสสา
ส่วนปะขาวก็ก้าวไคลคลา
ไปทางอุตราแล้วหายพลัน
๏ ที่ปะขาวหายจึงได้เรียกขาน
ติดชื่อบ้านมาจนทุกวัน
ฝ่ายพระองค์ทรงธรรม์
รับสั่งช่างนั้นโดยจำนง
๏ รวมทองชนวนล้วนเศษเชื้อ
แล้วหล่อพระเหลือขึ้นอิกองค์
ปลูกโพธิ์สามเส้าบอกเค้าตรง
ที่หล่อองค์พระปฏิมา
๏ กล่าวย่อย่อพอเปนสมาส
พระชินราชองค์อุตรา
พอรู้เรื่องเริ่มองค์เดิมมา
ช่างงามนักหนาหาไม่มี
/*105๏ กษัตริย์องค์สร้างเปนอย่างปรากฎ
พระเกียรติยศรุ่งเรืองศรี
พระชนม์ไม่น้อยร้อยห้าสิบปี
พระบารมีมากสามารถ
๏ กษัตริย์พระองค์ใดมีพระไทยปราโมทย์
เสด็จไปสมโภชพระชินราช
ทรงพระอุส่าห์เปนสามารถ
ย่อมเรืองพระอำนาจทุกพระองค์มา
๏ พระเจ้าอยู่หัวเราทั่วทุกท่าน
ในรัชกาลที่ท้า
รัตนโกสินทร์มหินทรา
ปกสยามาทั่วมณฑล
๏ ทรงสร้างอารามนามเบญจมะ
ทรงหาพระประธานโสภณ
ทั่วรอบอารามสยามมณฑล
ไม่พอพระกมลราชฤทัย
๏ ทรงเห็นแต่พระชินราช
พระสิริวิลาสเลิศวิลัย
ต้องพุทธลักษณ์พระพักตร์ประไพ
ควรจำลองไว้เปนพระประธาน
๏ ให้หลวงประสิทธิไปประดิษฐปั้นถ่าย
ให้เหมือนละม้ายทุกประการ
แล้วตีสายแจ้งรายงาร
ตามข้อการเนืองเนืองมา
๏ จะเสด็จจรดลทางชลมารค
เวลาน้ำหลากเมื่อในพรรษา
ให้พระราชมุนีพิธีมหา
ขึ้นไปจำพรรษารับราชการ
๏ วันจะเสด็จเตรียมเสร็จพร้อมพรั่ง
เอาเรือพระที่นั่งเข้ามาขนาน
พระวงศาข้าราชการ
พร้อมกรมทหารทั้งบกทั้งเรือ
๏ ที่นั่งกลไฟพอได้เวลา
ก็เคลื่อนจากท่าขึ้นทางเหนือ
บ้างนำบ้างตามออกหลามเหลือ
บ้างลากเรือแล่นดูแน่นเนือง
๏ พอถึงตำบลมณฑลมหาดไทย
ก็ตกแต่งไว้รับทุกเมือง
ดูสอาดสอ้านเปนการรุ่งเรือง
เปนที่ประเทืองยกประเทศไทย
/*106๏ พระเจ้าน้องยาเสนาบดี
ท่านทรงถ้วนถี่ตั้งพระไทยใส่
มิให้เรี้ยวรกสกปรกขึ้นได้
มีกำนันผู้ใหญ่คอยให้ตรวจตรา
๏ พอเสด็จถึงที่บุรีโอฆ
พิษณุโลกประทับทอดท่า
ตวันชายบ่ายเวลา
เสด็จขึ้นวันทาพระชินราช
๏ ทรงปิดทองผุดผ่องโสภณ
พระราชกมลยิ่งใสประสาท
พร้อมอามิสบูชิตพระชินราช
พระภูษาทรงคาดอิกสายสังวาลย์
๏ เวียนเทียนสมโภชอุโฆษประดัง
มีละคอนแลหนังข้าราชการ
พิธีที่หล่อเตรียมรอฤกษ์วาร
ตั้งตามโบราณที่ท่านก่อนทำ
๏ ได้ฤกษ์เททองทุกกองเตรียมเสร็จ
เปนเดือนสิบเอ็ดขึ้นแปดค่ำ
วันรวิเปนสิริล้ำ
ฉลูประจำตกในศกตรี
๏ พุทธกาลล่วงนานไม่น้อย
สองพันสี่ร้อยสี่สิบสี่
ถ้าใช้วันปัจจุบันนี้
ยี่สิบที่เดือนตุลาคม
๏ โกสินทร์ศกตกร้อยยี่สิบ
ต้องยกหยิบตามอย่างนิยม
เศษทองหล่อพระให้รวมสะสม
โดยพระบรมราชโองการ
๏ ให้หล่อพระเหลือตามเชื้อก่อนเก่า
เก็บอิฐที่เตามาก่อเปนฐาน
ปลูกโพธิ์สามเส้าอย่างเค้าโบราณ
ดุจก่อนกาลที่ท่านทำมา
๏ จำลองเสร็จสิ้นพระชินราช
แล้วเชิญเคลื่อนคลาดลงนาวา
ล่องกรุงเทพพลันมิทันช้า
ประทับทอดท่าหน้าโรงหล่อ
๏ เชิญขึ้นติดแต่งมากแรงเร่งรัด
บ้างถูบ้างขัดมิได้รีรอ
แล้วทรงปิดทองเอี่ยมอ่องลออ
ดังเทพหล่อเหมือนองค์บน
/*107๏ เชิญลงนาวามหามณฑป
เครื่องสูงครันครบรอบมณฑล
สมโภชหนึ่งคืนครึกครื้นในชล
ตระเตรียมเกลื่อนกล่นขุนนางต่างกรม
๏ ย่ำรุ่งเริ่มแห่เรือแลออกหลาม
วันที่สิบสามธันวาคม
พอเช้าโมงกึ่งเสียงอึงขรม
แตรสังข์ระงมในชลธาร
๏ หน้ากระบวรล้วนเปนคู่คู่
มีเรือประตูแลเรือทหาร
เรือเสือเรือสีห์รูปกระบี่ทยาน
เสียงเส้าประสานกับเสียงคน
๏ เต็มอย่างแบบหมดยศแห่พระ
เหมือนอย่างพยุหะทรงเครื่องต้น
นำเรือพระพุทธสุทธิโสภณ
สถิตในมณฑลมณฑปทอง
๏ งามเศวตฉัตรอย่างขัตติยะ
งามสักการะรุ่งเรืองรอง
งามเครื่องประดับจับสีทอง
ต่างแซ่ซ้องสาธุการ
๏ ทั้งชายหญิงบนตลิ่งแลเรือ
แลล้นเหลือดูออกลาน
ทั้งหน้าแพแลหน้าบ้าน
ตั้งเครื่องสักการพุทธบูชา
๏ ต่างพร้อมจิตต์คิดประสาท
ในพระชินราชทุกถ้วนหน้า
พึ่งได้ประสบพบวันทา
เปนบุญตาได้เห็นพระองค์
๏ ช่างงามจริงจริงเปนยิ่งยอดงาม
มีเรือแต่งตามล้วนจอมสงฆ์
ดูประดุจพระพุทธองค์
เมื่อพระยังทรงพระชนมาน
๏ จะเสด็จแห่งใดก็ดูดาษดื่น
มีสงฆ์สองหมื่นเปนบริวาร
เพื่อประโยชน์มาโปรดเราท่าน
ให้พ้นกันดารสิ้นทั้งสี่กอง
๏ เหมือนพระองค์สถิตอยู่พิษณุโลก
ลงมาดับโศกเราสิ้นทั้งผอง
ได้ยินพระนามแต่เปนความขัดข้อง
สุดที่จะปองขึ้นไปวันทา
/*108๏ พระเดชพระคุณเราบุญถ้วนทั่ว
พระเจ้าอยู่หัวท่านทรงพระอุส่าห์
จำลองเหมือนองค์แล้วเชิญลงมา
ให้เราถ้วนหน้าได้นมัสการ
๏ กระบวรหลังพรั่งพร้อมพรัก
คิดแต่งเยื้องยักดูวิถาร
ล้วนพลพายแลลายลาน
ดูแน่นขนานในนที
๏ บ้างแต่งเรือดูเหลือหลาย
ทำส้อนคนพายดูเข้าที
เปนสัตว์ว่ายในวารี
บ้างเปนพาชีแลคชา
๏ บ้างทำเปนรูปพระสิทธัตถ์
ขึ้นทรงกัณฐัศว์หนีพระพิมพา
ประหัดประหารมารทั้งห้า
เห็นสังขาราเปนอนิจจัง
๏ บ้างทำเปนรูปมารประจญ
ยกมารพลมาคับคั่ง
ขึ้นทรงคชาดาประดัง
จะแย่งบัลลังก์ให้ล่มจม
๏ บ้างทำเปนนางพสุนธรี
มาบิดโมลีมวยผม
เปนชลธารมารล่มจม
ต้องน้อมประนมกรวันทา
๏ โขนโรงใหญ่เรือไฟจูงลาก
ดูหลายหลากที่ในชลา
บ้างทำบัลลังก์นั่งเทศนา
บ้างทำท่าเปนที่โรงหล่อ
๏ ตั้งสูบตั้งเตาบอกเค้ากรม
คิดแต่งให้สมตามยี่ห้อ
ต้องรวบรัดตัดแต่ข้อ
เนื้อความย่อย่อมิให้ยืดยาว
๏ กระบวรหน้านาวาเบน
เข้าคลองสามเสนเสียงอื้อฉาว
เข้าแคบคับคั่งเรือดั้งเย้อวยาว
กลองแตรเกรียวกราวมามากมี
๏ สิ่งใดเกะกะที่เรอะระรกราน
ต้องรื้อสพานกิมเซ่งหลี
กระบวรหน้าไม่ช้าที
พอถึงที่เปนสี่ทาง
/*109๏ ต้องแบ่งกระบวรไม่ถ้วนเต็ม
เลี้ยวล่องคลองเปรมมาข้างล่าง
นำเรือพระพุทธสุดสำอาง
ประทับทอดรางหน้าอาราม
๏ พอห้าโมงกึ่งแล้วจึงเชิญพระ
ขึ้นวัดเบ็ญจมะสถิตแท่นงาม
ควรชนชมประนมประนาม
มิได้มีความขัดราคี
๏ เปนที่สังเกตว่าพระเดชพระคุณ
จะแผ่ไพบุลย์รุ่งเรืองศรี
พระชนม์ยืนยงทรงพระบารมี
เหมือนสมเด็จพระศรีธรรมไตร
๏ แล้วทรงถวายสายนพรัตน์
เอาทรงพระหัดถ์ดูงามวิลัย
เปนพุทธบูชาน่าเลื่อมใส
ด้วยพระราชหฤทัยที่ทรงศรัทธา
๏ ทรงโปรดโอกาสให้ราษฎร
ชาวพระนครทุกถ้วนหน้า
ผู้ดีไพร่มิได้ว่า
ที่มีศรัทธาเข้ามาปิดทอง
๏ แล้วทรงโปรดสมโภชสี่คืน
การเล่นครึกครื้นมหกรรมฉลอง
ไม้หกโมงครุ่มมือกุมกระบอง
ละคอนโขนร้องอิกดอกไม้ไฟ
๏ พระวงศาข้าราชการ
โชว์พระโบราณตั้งเรียงไป
เครื่องแก้วบูชิตชนิดเจียระไน
ของเก่าของใหม่ล้วนแต่งงามดี
๏ ออกร้านขายของเปนท่องเปนแถว
ดุจการแล้วที่เคยมี
ราชาทุกวัดจัดของดีดี
เปรียญพิธีพระครูถานา
๏ เต็มจิตต์เลื่อมใสมิได้ย่อหย่อน
แห่เครื่องถาวรวัตถุบูชา
พระชินราชประสาทหรรษา
เต็มจิตต์ศรัทธาถ้วนทั่วองค์
๏ ทรงพระประสาทราชดำเนิรเทียน
ทรงแวดเวียนพรั่งพร้อมพระวงศ์
ทั้งชินบุตร์สุดจอมสงฆ์
ประทักษิณวงตามกำหนดการ
๏ ถานาอันดับดูนับหลายร้อย
สามเณรใหญ่น้อยเนื่องแน่นขนาน
เปนการเคารพครบตติยวาร
เปนที่เบิกบานทั่วกมลชน นั้นแหล่ ฯ
อธิบาย
/*(1)หนังสือพระราชทานในงารทรงบำเพ็ญพระราชกุศล เมื่อพระศพสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ามาลินีนพดารา ศิริประภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา ครบสัตตมวารแลปัญญาสมวาร ได้พิมพ์ประชุมคำกลอนสรรเสริญพระบารมีในพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มาแล้ว ๒ ภาค หนังสือพระราชทานแจกในงารพระศพครบศตมาห จึงพิมพ์ประชุมกลอนสรรเสริญพระบารมีพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอิกภาค ๑ รวมเรื่องแต่เมื่อเสด็จสวรรคตแลคำกลอนบูชาพระคุณที่แต่งภายหลังมา
คำกลอนสรรเสริญพระบารมีที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ผิดกับที่พิมพ์มาใน ๒ ภาคก่อนเปนข้อสำคัญอยู่ ๒ ประการ คำกลอนสรรเสริญพระบารมีที่พิมพ์มาก่อนเปนสำนวนกวีรุ่นเก่า แลแต่งเปนหนังสือเฉพาะเรื่องเปนพื้น มาถึงสมัยในตอนปลายรัชกาลที่ ๕ มีหนังสือพิมพ์ข่าวเกิดขึ้นหลายอย่าง เมื่อเสด็จสวรรคต พวกเจ้าของหนังสือพิมพ์ที่สามารถจะแต่งเอง แต่งคำกลอนแสดงความอาลัยแลเฉลิมพระบารมีลงในหนังสือพิมพ์ก็มี ที่เจ้าของหนังสือพิมพ์แต่งไม่ได้เองหรือประสงค์จะให้เปนสำนวนวิเศษขึ้น ไปเที่ยววิงวอนขอร้องให้กวีซึ่งตนนับว่าสำนวนดี ช่วยแต่งคำกลอนแสดงความอาลัยแลสรรเสริญพระบารมีให้ลงพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ของตนก็มี ที่ตั้งรางวัลประกวดสำนวนก็มี บางทีกวีบางคนประสงค์จะบำเพ็ญกุศลสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระ/*(2)พุทธเจ้าหลวง แต่งคำกลอนเฉลิมพระบารมี ชักชวนให้ผู้อื่นทำบุญให้ทานอุทิศส่วนกุศลถวายสนองพระเดชพระคุณก็มี แม้พระนักเทศน์แต่งแหล่เทศน์มหาชาติ ว่าด้วยเรื่องเสด็จสวรรคตตลอดจนงารพระเมรุเทศน์ให้มหาชนฟังก็มี กระบวรแต่งผิดกับคำกลอนสรรเสริญพระบารมี ซึ่งพิมพ์มาแล้ว ๒ ภาคด้วยประการฉนี้อย่าง ๑ สำนวนกลอนที่แต่งจะพึงสังเกตได้ว่าเปนรูปใหม่แลโวหารก็เปนชั้นใหม่ด้วยอิกอย่าง ๑ เมื่อรวบรวมพิมพ์สมุดเล่มนี้ ได้ขอให้ผู้แต่งซึ่งยังมีตัวอยู่ คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ เปนต้น แลนายชิต บูรทัต ซึ่งลงนามในหนังสือพิมพ์ว่า “เอกชน” แลนายชิณ รายะเลข ตรวจแก้ไขคำกลอนด้วยอิกชั้น ๑ จำนวนเรื่องคำกลอนสรรเสริญพระบารมีที่พิมพ์ในภาคที่ ๓ นี้ มี ๑๕ เรื่องด้วยกัน คือ
๑. กลอนสุภาพ ของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงแต่งประทานให้พิมพ์ในหนังสือพิมพ์ไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙ (พ.ศ. ๒๔๕๓)
๒. โคลงแลฉันท์ ของ นายชิต บูรทัต (ซึ่งลงนามในหนังสือพิมพ์ว่าเอกชน) แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ปักษ์ที่ ๕๗ (คือวันที่ ๑ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๒๙)
๓. โคลงของนายชิณ รายะเลข แต่งเฉลิมพระเกียรติ์เมื่อเสด็จสวรรคต ได้ลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่บางบท เมื่อปักษ์ที่ ๕๗ นั้น
/*(3)๔. ฉันท์ ของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงแต่งประทานให้พิมพ์ในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ในปักษ์ที่ ๕๗ นั้น
๕. ลิลิตคำหลวง ของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงพิมพ์แจกที่วัดราชบพิธ เมื่อวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๒๙ อันเปนวันตรงกับวันบรมราชาภิเษกครั้งหลัง
๖. โคลงกระทู้ได้รางวัลในการประกวดสำนวน แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ปักษ์ที่ ๕๙ (คือวันที่ ๑ ธันวาคม ร.ศ. ๑๒๙)
๗. บทดอกสร้อยได้รางวัลในการประกวดสำนวน แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ในปักษ์ที่ ๕๙ นั้น
๘. กลอนสุภาพ ของขุนสารัตถ์ธุรธำรง (วอน) แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ปักษ์ที่ ๕๙ นั้น
๙. กลอนกาพย์ ของ นายชิต บูรทัต แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ปักษ์ที่ ๖๖ (คือวันที่ ๑ เมษายน ร.ศ. ๑๓๐)
๑๐. แหล่เทศน์มหาพนกล่าวเรื่องสวรรคต กับแหล่เทศน์มหาพน กล่าวเรื่องถวายบังคมพระบรมศพ ไม่ปรากฎผู้แต่ง
๑๑. ฉันท์ ของ นายชิต บูรทัต แต่งลงในหนังสือพิมพ์ประตูใหม่ ปักษ์ที่ ๖๗ (คือวันที่ ๑๖ เมษายน ร.ศ. ๑๓๐)
๑๒. แหล่เทศน์มหาพนกล่าวเรื่องพระบรมศพแลงารพระเมรุ ๒ แหล่ ไม่ปรากฎผู้แต่ง สำนวนเดียวกับผู้แต่งเรื่องสวรรคตนั้น
/*(4)๑๓. ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์ไทย ลงวันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๑
๑๔. ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์สยามราษฎร์ ลงวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
๑๕. ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์สยามราษฎร์ ลงวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๖ บทกลอนสรรเสริญพระบารมีที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ มีอธิบายดังกล่าวมา
ด.ร.
กลอนสุภาพ ของกรมพระนราธิปประพันธพงศ์
๏ บุญเอ๋ยบุญพระจุลจอมเกล้า
ได้เปนเจ้าชาวสยามยามโศกศัลย์
สิ้นสมเด็จจอมเกล้าเจ้าชีวัน
เสด็จสวรรคาลัยละไพร่ฟ้า
คิดพระคุณการุญมหาราช
บรมนาถชาติ์ไทโหยไห้หา
จุฬาลงกรณ์กษัตริย์อุบัติมา
เหมือนเทวาเชิญพระอวตาร
อนุชาตนาถชนกดิลกภพ
น่าเคารพน่ารักศักดิ์สมาน
ถนอมกรุงผดุงมนุษย์สุดสำราญ
พระคุณาภินิหารผ้านไกวัล
ไหนบิตุรงค์ทรงเบิกก่อฤกษ์ราก
ถ้วนทุกภาคก่อเติมเฉลิมถวัลย์
กรุงสยามมีความเจริญครัน
มหัศจรรย์แผกแต่ไรเพราะใครมี
เปลี่ยนธรรมเนียมหมอบคลานฐานเร่อร่า
ยืนคำนับกลับสง่าเผยราศี
เลิกผมปีกมหาดไทยไม่เข้าที
ไว้ผมยาวชาวบุรีล้วนปรีดา
แต่งตัวใหม่ใช้สวมถุงรองเท้า
สอนไทเราสำนึกคุณศึกษา
สร้างถนนสถลสถานโอฬารตา
มีรถม้ารถรางรถยางยนตร์
มีรถไฟเรือไฟโคมไฟฟ้า
อุดหนุนพาณิชย์เปรื่องประเทืองผล
โรงเลื่อยโรงสีไฟใช้จักร์กล
ห้างร้านกล่นสินค้าหาประชัน
โทรเลขโทรศัพท์ไปรษณีย์
สดวกดีพูดจาเพลาสั้น
โรงเรียนโรงพยาบาลทานชอบธรรม์
ตระเวนกันโทษาสุขาภิบาล
เลิกทาสสินไถ่หมดตั้งกฎหมาย
ล้มละลายเลิกเฆี่ยนเบียนสังขาร
/*2เลิกบ่อนเบี้ยหัวเมืองเปลื้องจันฑาล
ขุดคลองผ่านประตูน้ำนาบำเรอ
เก็บอากรผ่อนผันทันสมัย
งดสักข้อมือไพร่ไม่เสมอ
เปลี่ยนเกณฑ์การทหารสยามตามอเลอ
จัดอำเภอผู้ใหญ่บ้านกำนันคุม
รวมทำเลตั้งเทศาภิบาล
หัดทหารชาญยุทธ์ชุดหนุ่มหนุ่ม
ตำรวจภูธรจังหวัดนอกรัดกุม
คอยควบคุมประชุมชนพ้นภัยพาล
คุกตรางสร้างสถานสอ้านสอาด
ดับพิพาทสารพัดจัดโรงศาล
แก้กำหนดกฎหมายอัยการ
ล้วนประทานชอบธรรมล้างลำเค็ญ
โปรกเพิ่มสิทธิ์อิสสระกะราษฎร
ดีกว่าก่อนเปนไหนไหนใครก็เห็น
ราชประเพณีแก้แต่ให้เย็น
โดยหวังเอ็นดูไทจะให้ดี
เสนาบดีมีสิบกระทรวงสม
ต่างมีกรมขึ้นว่าตามหน้าที่
ข้าราชการประทานเงินเดือนปี
เห็นทวีวัฒนาแก่ตาคน
ทำหนังสือสัญญานานาประเทศ
เมื่อจำเปนเห็นเลศตามเหตุผล
สงวนอำนาจเอกราชเลี้ยงชาติทน
โดยผ่อนปรนไมตรีดีต่อไท
เลิกวังหน้าสถาปนาราโชรส
ทรงพระยศมกุฎกุมารสมานสมัย
ข้อสำคัญอันผเอิญให้เดิรไว
ด้วยดรุณรุ่นใหม่มีไหวพริบ
พระปรเมนทร์มหามกุฎยุดทางถูก
ฝึกพระลูกศึกษาวิชาหยิบ
พระปรมินทร์ถวิลเหมาะเกาะหลักทิพ
ตามกระดิบรอยบาทนาถชนก
ส่งพระขัตติยกุมารพระหลานราช
บุตร์อำมาตย์ราษฎรผ่อนตามศก
ไปศึกษาวิชาสูงพยูงยก
ปลูกให้ดกดรุณฉลาดสามารถมี
มาฉลองบทรัชจัดปรุงกิจ
ทั้งประสิทธิ์สอนเพื่อนเกลื่อนกรุงศรี
เราเห็นผลคนไทรุ่นใหม่ดี
เพราะพระชี้ช่องชอบผลตอบงาม
/*3เปลี่ยนวันใหม่ใช้เดือนสุรทิน
หมายศกรัตนโกสินทร์แผ่นดินสยาม
การคดโกงโป้งโหยงชโลงปราม
ให้รู้คร้ามความละอายต่างหวายแทน
พระเสด็จประเทศยุโรปแม้โฉบฉาบ
ประโยชน์ลาภแก่ไทยิ่งใหญ่แสน
ได้ปรากฎยศสยามลามหลายแคว้น
คิดคแนนอเนกผลพระชนมา
แต่มีไทครั้งไหนไทมีเจ้า
เช่นพระจุลจอมเกล้านี่ยากหา
แผ่นดินไหนไทเจริญประเมินตา
ไม่เหมือนคราปัจจุบันพูดกันจริง
พระมีบุญคุณวิชายากหาสู้
ทั้งรอบรู้สามารถฉลาดยิ่ง
พระทัยดีหวังดีไม่มีทิ้ง
ไม่เย่อหยิ่งหยองขลาดอาจพองาม
เปนยอดชายลอายบาปเกลียดหยาบช้า
แสนรักชาติสาสนาวงศาสยาม
เก่าก็ใช้ใหม่ก็หาพยายาม
แสวงตามศึกษาไม่ซาเพียน
พระเปนจินตกวีศรีสมัย
ไม่มีใครเทียมพระโอษฐ์ที่โปรดเขียน
เปนนายโรงโคลงกลอนอักษรเรียน
เล่ห์เพ็ชร์เจียรไนเสนาะเพราะโสตพราว
แก่พระเยาว์เฝ้าหวังตั้งพระองค์
คุณธำรงทรงจำทุกคำข่าว
เอื้อโอบอ้อมถนอมขวัญผ่อนสั้นยาว
รู้จักคราวควรมิควรไม่ด่วนเดิร
พระสติดำริห์ลึกไม่ฮึกเหี้ยม
ควรเจียมเจียมโจนโจนไม่โผ้นเผิน
ตรองรอบคอบสอบสร้างทางเจริญ
โปรดดำเนิรมัชฌิมาราโชบาย
ถึงเหล่าไพร่ใครดีเช่นนี้แล้ว
คงไม่แคล้วโตใหญ่หาใช่ง่าย
ชังพนันขันต่อข้อเมามาย
โปรดเลียนฝ่ายนักรู้เชิดชูเวียง
เชิงนักเลงพระนักเลงทุกเพลงคม
คนนิยมอย่างพระองค์ทรงเปนเยี่ยง
เล่นต้นไม้ลายครามไว้งามเรียง
เล่นแต่เพียงเพลินเพลินไม่เกินเปน
เล่นเขาโคโลหภัณฑ์ชั้นเลี้ยงนก
เปนยกยกตามสมัยที่ไทเล่น
/*4ชั้นถ่ายรูปสูบกล้องลองไม่เว้น
ใดได้เห็นเปนจำช่ำพระทัย
โปรดการช่างทางวิเทศเวชศาสตร์
จารีตราชประเพณีมีครั้งไหน
โปรดอ่านข่าวต่างเมืองเรื่องใดใด
พระตรัสได้โดยตรงไม่งงงด
บรมครูเชลงรู้พหูสูตร์
ใครจะพูดทางไหนต่อได้หมด
จอมสมัยหมดไทควรไว้ยศ
รู้เทียมทดถึงพระองค์ทรงลำลอง
พระคมสันฉันท์เจ้าชู้ชื่นชูจิต
น่าดูดดื่มปลื้มชีวิตสนิธสนอง
ยามดรุณรุ่นผู้ใหญ่ใช่เปนรอง
ตรัสยิ้มย่องยวนเย้ายังเข้าที
แม้นบุญใครได้นั่งฟังดำรัส
ต้องโสมนัสกรุณาฉ่าฉวี
ทรงทายทักรู้จักใจไพร่ผู้ดี
เลือกเรื่องที่ถูกอารมณ์สมมีบุญ
กระนี้ไทไพร่ฟ้ามิน่ารัก
มิใช่จักสอพลอยกยอหนุน
คิดเปนเจ้าก็เจ้าดีมีพระคุณ
คิดเปนเพื่อนก็เพื่อนอุ่นอุราเชีย
คิดเปนพ่อก็เปนพ่อดีพอดู
ไม่โปรดขู่โปรดปลอบชอบไกล่เกลี่ย
ราโชบายหลายชั้นกันพลาดเพลีย
เหลือคุ้ยเขี่ยจึงบำราบปราบพอยำ
รักพี่น้องมองพี่ใครที่ไหน
ไม่เห็นใครเช่นพระอุปถัมภ์
เหมือนชนกปกลูกเลี้ยงถูกธรรม
ให้ทั้งร่ำเรียนรับประคับประคอง
ให้โภคายศถาทั้งหน้าที่
ตามใครมีคุณวิชาอาสาสนอง
มีทุกข์สุขฉุกเฉินไม่เมินมอง
ทรงสอดส่องสอนสั่งระวังภัย
กลัวนินทารักษาศักดิ์ก็หลักแหลม
เห็นย่อมแต้มตึงหย่อนผ่อนแก้ไข
เปนยอดปิยมหาราชของชาติไท
ไม่มีใครค้านต้องเห็นพ้องกัน
เมื่อรัชกาลนานนมผ่านสมบัติ
ยิ่งกษัตริย์สยามในมไหศวรรย์
/*5มหาชนพร้อมกมลมากคนครัน
สมโภชถวัลย์วัฒนานุสาวรี
โอ้เทวัญอันเชิญพระอวตาร
หวังทำนุกสุขสานต์พระกรุงศรี
อยุธยาบรมมหาราชธานี
กำลังมีความเจริญเดิรไม่ยั้ง
ไฉนมิยึดมฤตยูผู้อัมหิต
ด่วนชิงบรมบพิตร์เร็วผิดหวัง
ลงโทษมนุษย์ดุจเสือเหลือกำลัง
เรี่ยวแรงดังอสนีผลาญชีวิต
สมเด็จจุลจอมเกล้าเจ้าชีวาตม์
ปิยราชสวรรคตสลดจิต
หรือพระสิ้นชันมสาสุราฤทธิ์
แพ้อนิตยธรรมจึงจำลา
ชุบพระชีพปิยะมหาสวามินทร์
เปนชีวินทร์วิเชียรมนุษย์สุดจักหา
แต่อุบัติเฉลิมฉัตร์เลี้ยงรัฐมา
ตราบสู่ฟ้าน่าชมสมชีวิต
แม้จะเพียรเขียนวาดราชประวัติ
พูดได้ชัดเส้นทองต้องลิขิต
ผลพระปรีชาชอบรอบคอบคิด
เษกประสิทธิ์สมหวังเห็นจังตา
ชั้นพระโรคจะวิโยคโลกสยาม
พระบารมีดีงามตามรักษา
ภิบาลบาทบำราสเหตุเวทนา
เหมือนนิทรามิรู้ฟื้นยืนพระนาม
พระเอกองค์คงเสวยวิมลสุข
โอ้ทิ้งทุกข์ท่วมเกล้าชาวสยาม
พระคุณอยู่คู่ฟ้าสุดซาทราม
เหลือมียามลืมไหวติดใจตาย
ขอเดชะพระมหาบุญญาภิผล
ศุภกุศลสกลคุณวิบุลย์หลาย
พระการุญนุกูลกรรมธรรมธิบาย
พระยอดชายชนกภพทรงอบรม
ทั้งสิ่งชอบข้าขอบขัณฑ์สีมา
โดยศรัทธาจิตหวังได้สั่งสม
ตามพุทธศาสนธรรม์อันอุดม
คุณบรมไตรรัตน์ฉัตร์มนุษย์
จงบันดาลสิ่งประธานสกลโลก
โปรดอวยโชคช่วยถนอมจอมมกุฎ
/*6ยุพกษัตริย์มหาวัชิราวุธ
เกษมสุดเสวยสวัสดิ์วิรัติร้าย
เฉลิมฉัตร์รัตนโกสินทร์สยาม
ให้สมความหวังใจไททั้งหลาย
ตามรอยบาทบิตุราชไม่คลาดคลาย
ขอถวายชัยมงคลกมลรวม
กับทุกท่านที่อ่านอักษรนี้
ทราบวจีคงต้องเห็นพ้องร่วม
พูดทุกสิ่งจริงใจใช่กำกวม
ชมน้ำท่วมทุ่งเพลินจนเกินไป
พระหวังดีใครมีสมองตรึก
ย่อมรู้สึกจริงจิตผิดไม่ได้
ความรักชาติศาสนาวงศาไท้
ฝังพระอุปนิสัยยากใครเทียม
พระสุจริตพิทยาก็สามารถ
ทราบพระราโชวาทฉลาดเยี่ยม
เหตุนั้นไทไพร่ฟ้าปรีดาเตรียม
เทิดหัตถ์เคียมคัลพร้อมน้อมประณาม
ถวายพระพรณอักษรกลอนแกลจิต
ขอพระบาทบพิตร์วิสิษฐสยาม
ไร้พระโรคโศกกำศรวญอย่าลวนลาม
มีแต่ความสวัสดีทวีวัน
เจริญพระชนม์วิมลวรรณอนันต์เลิส
สุขประเสริฐสเริงในมไหศวรรย์
ผองไพรีผิวมีไพรีนั้น
จงหวนครั่นคร้ามพระฤทธิ์คิดไมตรี
พระหวังใดจงได้ดังคนึง
เปนที่พึ่งสมมุ่งชาวกรุงศรี
เชิดเดชามหาศักดิ์วงศ์จักรี
ปกปัถพีอยุธยาชั่วฟ้าดิน
เฉลิมพระเกียรติอัยกามหาชนก
เดชดิลกโลกกะเพื่อมไม่เสื่อมสิ้น
พระกฤดาภินิหารปานรวินทร์
ส่องภพภิญโญนิยมสมบารมี
พระเดชาเฉกมหาเมฆมารุต
มหาสมุทร์แม้นพระคุณอุ่นเกศี
พระประยูรข้าทูลลอองธุลี
ประชาชีชื่นมโนโห่ฮิ้วเอย ฯ
---
โคลงและฉันท์ ของ “เอกชน”
/*7โคลง ๔ สุภาพ
๏ โอ้เหตุเปนเครื่องเศร้า
สึงกมล
ในหมู่ประชาชน
ทั่วทั้ง
สยามรัฐมณฑล
มาอุบัติ ขึ้นแฮ
แทบทุกบุคคลตั้ง
แต่ไห้หทัยโหย ฯ
วสันตดิลกฉันท์
๑๔๏ เหตุจอมดิลกพระปรมินทร์
ทรปิ่นประชาชน
ทั่วหล้าสยามภพมณ
ฑลขัณฑเสมา
๏ ป้องปกพศกสมณพราหมณ์
ณสยามพระอาณา
เขตได้อุดมบรมผา
สุกวัฒน์สวัสดี
๏ โดยทรงพระคุณวิวิธภา
วประการะมากมี
ราษฎร์ได้ประสบบวรศรี
ศุภสุขเกษมสานต์
เนิ่นกว่ากษัตริย์บุรพกาล
ณสยามไผทไทย
๏ เดชานุภาพมหัศจรร
ยมหันต์ขจรไป
ศัตรูริปูนครใด
บมิอาจจะดูแคลน
๏ กาลนี้พระลี้ดละสวรร
คตบัลลุเมืองแมน
ข้าบาทณนามนรแสน
จะสลดกมลมาน
/*8๏ เปรียบเช่นกะดวงสุริยมณ
ฑลยลมโหฬาร
เยี่ยมขึ้นณพื้นนภตระการ
ธก็เปล่งพระรังศี
๏ ให้แก่นิกายชคสัตว์
สุมนัสและเปรมปรีดิ์
ดำเนิรระหว่างรวิวิถี
บถภาคทิฆัมพร
๏ สายัณห์สมัยก็อสดง
คตดั่งบดินทร
แห่งชาวสยามอดิศร
พระสวรรคครรไล
๏ ขออัญชลีกรประนต
วรบทยุคลไท
อัญเชิญเสด็จสถิติใน
พระวิมานสราญเทอญ ฯ
---
โคลงของนายชิณ รายะเลข
/*9โคลง ๔๏ ศรีอยุธยายศล้ำ
เลอเวียง
สุขส่ำสมบัติเพียง
ภาคฟ้า
สาสนเจริญเรียง
ปิฎกรุ่ง เรืองแฮ
ปลุกกมลชนทั่วหน้า
มนัสน้อมนิยมชม ฯ
๏ โลกระบือบารเมศร์เจ้า
จุลจอม จักรแล
ครั่นพระยศนิยมยอม
ยอบเกล้า
โอนอ่อนศิรประนอม
เนืองราช บรรณานา
สู่พระเดชผ่านเผ้า
พึ่งท้าวทรงบุญ ฯ
๏ เวียงวังมหานิเวศน์ท้าว
อมรสถาน เทียบฤๅ
โสภิตภาคยไพศาล
เอี่ยมเอื้อม
นพศูลสอดคัคณานต์
งำเมฆ
ตละยอดยลอยู่เงื้อม
แง่ฟ้าฝังสวรรค์ ฯ
๏ พระปฏิมากรแก้วก่อ
เกศเมือง
บูชิตไตรรัตน์เรือง
ค่ำเช้า
รื่นรสพระธรรมประเทือง
ทวยทิศ
วิสุทธิอาวาสเจ้า
อริยพร้อมเพรียงสงฆ์ ฯ
/*10๏ ปราการแก้วเขื่อนข้าม
โขดเขา
แข่งคู่สูริยเงา
เช่นเงื้อ
ทศทิศวินิจมเหา
ฬารรุ่ง เรืองแฮ
หมื่นโยชน์ระยะเนื้อ
ที่เวิ้งวงเวียง ฯ
๏ พลยุทธยงยิ่งเหี้ยม
หาญรณ
แสนส่ำพยุหพล
เพียบพื้น
อัศวรถคชอึงอล
คับคั่ง
ดุจล่มโลกครื้น
ครั่นให้ทำลาย ฯ
๏ พระศรีสุรเศวตอ้าง
ออกนาม
เรืองฤทธิ์อิศรสาม
ภพแพ้
พาหนะพระสยาม
ยศโยค
ประดับพระเดชท่านแล้
ธิราชเรื้องฦๅชา ฯ
๏ มวญหมื่นนงโพธแผ้ว
ผ่องลักษณ์
ราชบริหารจุลจักร
อยู่ห้อม
อับสรสุรางค์พนัก
งารอเนก
ปิ่นปักษ์อัคเรศพร้อม
รัตนแก้วกัลยาณิ์ ฯ
๏ บรมพงศ์เพ็ญเพียบด้วย
ขัตติยา
สมบูรณ์ราชรัชทา
ยาทแล้ว
พระโอรสราชธิดา
อดุลยกนิฐ อเนกแล
ผองพระประยูรญาติแผ้ว
ฝ่ายเฝ้าเคียมคัล ฯ
/*11๏ มวญหมู่มุขมาตย์พื้น
ภักดี
มั่นสัตยกัตเวที
ต่อจ้าว
ฤๅเกลื่อนฤๅแกลนหนี
แหนงพระบาท
บูชิตชีพถวายท้าว
ท่านไท้ภูบาล ฯ
๏ ปรากฎพระยศซึ้ง
ประเสริฐแสน ฉนี้แล
สพรั่งราชบริหารแหน
ห่วงเฝ้า
ศฤงคารคู่ดินแดน
จักรพรรดิ์
โอ้พระจุลจอมเกล้า
หน่ายน้ำพระทัยหนี ฯ
๏ ทรงแสวงศิวโมกข์ข้าม
มัคคา
ปางประจวบพระพยา
ธิท้น
ละเทศเขตสวรรยา
ธิปัติปก ปวงแล
เสวยทิพย์เทวโลกพ้น
ฉเพาะอ้างองค์เคียว ฯ
๏ เปนมหันต์มหิทธิ์เศร้า
โศกศัลย์ ราษฎร์แล
เสริญพระคุณรำพรรณ
พร่ำถ้อย
ปริเทวะทรวงรัน
ทดทั่ว แลแฮ
นองเนื่องน้ำเนตรย้อย
ยากห้ามใจจริง ฯ
๏ ร่ำรื้อฤๅจักสิ้น
โศกกษัย สร่างฤๅ
แสนกัปหมื่นปีไป
ห่อนแคล้ว
บ่เคลื่อนบ่คลายใจ
จอดจ่อ ราชนา
สูรย์ดับจันทร์ลับแล้ว
รักข้ายังคง ฯ
/*12๏ ปวงชนโทมนัสน้ำ
ใจสลาย แหลกเวย
คิดพระคุณฤๅวาย
ว่างร้าง
พระสฤษฎิ์กิจผดุงหลาย
ล้วนเลิศ ประโยชน์นอ
เจริญรอบกอบสุขสร้าง
ระลึกแล้วพลันเห็น ฯ
๏ เพราะพระองค์เอกอ้าง
อัครบุรุษ ราชนอ
ทรงร่มรัฐสัตว์มนุษย์
เทพท้าว
จาตุระทวีปสุด
ขอบโลก
ทรงพระคุณหน่วงน้าว
มนัสน้อมนับถือ ฯ
๏ ข่มโศกวิโยคด้วย
ไญยธรรม วินิจแล
กลืนกลัดอัสสุชลบำ
ราสเศร้า
แจ้งในอนิจลักษณะสำ
หรับโลก
พอประทังทุกข์เกล้า
กระหม่อมครั้งคราเดียว ฯ
๏ ขอเชิดพระยศไท้
ธิบดินทร์
เบญจรัฐสยามินทร์
อคร้าว
จงเสถียรสถิตภิญ
โญยิ่ง ยืนแฮ
เกริกพระเกียรดิ์เลิศท้าว
ธิราชเบื้องบรรพ์ครอง ฯ
๏ ทวยราษฎร์ปราสทุกข์แผ้ว
พูลผล
โดยพระเดชภูวดล
ปกเกล้า
บำเทิงทั่วรัฐมณ
ฑลเกษตร สยามแฮ
วายทุกข์ขุกเข็ญเศร้า
สร่างสิ้นสบเกษม ฯ
/*13๏ รมณียสถานถิ่นด้าว
แดนไท ท่านนา
ชื่นฉ่ำประชาไศรย
สู่หล้า
เนืองนิตย์กิจกำไร
กูลกอบ
เสรษฐกิจพาณิชย์ค้า
ค่ำซื้อวันขาย ฯ
๏ ทรงเปนสัตบุรุษแท้
ถ่องธรรม
อนุเคราะห์วิญญูปถัมภ์
ทั่วหล้า
มั่นในพระกมลบำ
รุงโลก
สุขทุกข์ราษฎร์อมาตย์ข้า
พระเอื้ออารี ฯ
๏ พระทรงเสพย์สัจซร้อง
สุนทรา ศรัยแล
มธุรสธรรมสภา
ผ่องถ้อย
ดำรัสขัตติยปกา
สิตสมิทธิ์ มวญแฮ
กลเหลี่ยมรัตนร้อย
สลักไว้ในผา ฯ
๏ พระโฉมงามเงื่อนไท้
เทวัญ
เสด็จจากดุสิตสวรรค์
ผ่องแผ้ว
ศุภลักษณวิลัยพรร
โณภาส
เล่ห์รัตนหลอมหล่อแก้ว
เอี่ยมอ้างอรโฉม ฯ
๏ ยามพระเยือนยั่วยิ้ม
ปราไส
สัณห์เสนาะสนิธใน
เสน่ห์น้อม
ภักดีอดิสัย
สุจริต ท่านนา
ชื่นฉ่ำกมลพร้อม
พร่ำด้วยศุภสุนทร์ ฯ
/*14๏ ทรงยศทศพิธแผ้ว
เพ็ญญาณ
ดุลยวินิจวิจารณ์การ
แกล่ใกล้
เชิงชอบประกอบสาร
ประโยชน์ยิ่ง ใหญ่นา
บุรณระบอบไว้
แต่ต้องคลองธรรม ฯ
๏ ทรงรัฐประศาสน์ซึ้ง
แสนชาญ
บ่งเล่ห์กลีลาญ
แหลกผ้าย
เติมตัดดัดเกลากราน
ตรากฎ โทษแล
ทนุถนอมออมเปลี่ยนย้าย
ยิ่งด้วยคุณสาร ฯ
๏ พระองค์คือท่านท้าว
เทพบิดร ไทยนา
เทวษบุตรสุดอาวรณ์
ยิ่งไซ้
ยกทาสราษฎร์กรรมกร
การข่ม ขี่นา
คาขื่อรื้อเลิกใช้
ขนบเหี้ยมมหันต์ทัณฑ์ ฯ
๏ ธทรงพิริยภาพพ้น
พรรณา
บั่นบากพระอิริยา
บถพร้อม
เสด็จจากอโยธยา
ยังยุรป โพ้นแล
นำประโยชน์คุณน้อม
เนื่องใช้ในสยาม ฯ
๏ พระหฤทัยเทียมแห่งห้วง
พระมหา สมุทร์นอ
กว้างใหญ่ในพระกรุณา
ท่านนั้น
พระรักชาติสาสนา
สนิทแน่น
แบ่งสุขช่วยทุกข์กั้น
เกี่ยงเกื้อการุญ ฯ
/*15๏ ทรงเสวยพิบากล้ำ
ล่าแรง พระนา
โอบชาติสาสนแสวง
สวัสดิ์พร้อม
สุขทุกข์ขุกเข็ญแคลง
คลังราช
ปัจนึกแหลมหล่อล้อม
เล่ห์ล้วนลำเค็ญ ฯ
๏ ทูตานุทูตตั้ง
เต็มอำ นาจแล
รับร่วมกรณีย์ประจำ
จอดด้าว
ต่างแดนแผ่นดินบำ
รุงสื่อ สาส์นเฮย
ผูกมิตรสนิธเสน่ห์น้าว
เนื่องน้อมนิจกาล ฯ
๏ คมนาการสดวกด้วย
ทางเดิร
รถจักรเรือไฟเหิร
หักอ้อม
วิทยูทูรศัพท์ดำเนิร
สารส่ง เสนอแล
ยานยวดรวดเร็วพร้อม
แกล่ใกล้ไกลถึง ฯ
๏ สมบูรณ์เกษตรส่ำสร้าง
สมธันย์
ฉ่าชุ่มฤดูวสันต์
ตกต้อง
มั่วมูลมัจฉะพรรณ
ผลาพืช ผลแล
จ้าแจ่มจำรัสห้อง
แห่งห้วงเวหน ฯ
๏ ธรรมการสารกิจเกื้อ
การสงฆ์
วัตกิจพินิจคง
ควบไว้
ดรุณเรืองวิทยายง
ญาณยิ่ง แลแฮ
ซร้องศาสตรสามารถให้
เล่ารู้การเรียน ฯ
/*16๏ นคราบาลแบ่งเบื้อง
นอกใน
ตราตรวจตำรวจไว
เวียดล้อม
ระงับทุกข์ฉุกเฉินภัย
พาลเล่ห์ โจรนา
หาญหักดักดุมด้อม
เดาะด้วยอาญา ฯ
๏ ศาลาขุนคู่ค้ำ
ยุติธรรม ท่านนา
ว่องวิทย์นิติศาสตร์ชำ
นิถ้วน
อินทภาษประกาศกำ
หนดกฎ หมายแล
ปราศจากอคติล้วน
ระงับถ้อยกระทงแถลง ฯ
๏ ใดราษฎร์ครุโทษด้วย
มหันต์ทัณฑ์
ต้องบทอัยการพลัน
ชีพมล้าง
พระโปรดกรุณาบรร
เทาโทษ
ผันผ่อนหย่อนแต่ข้าง
ลหุให้คงปราณ ฯ
๏ ทรงอภัยโทษพ้น
จองจำ
ปลดปล่อยนักโทษสำ
เร็จถ้วน
เนื่องนับพระคุณธรรม
ทางเมต ตานา
บริรักษ์ราษฎร์แต่ล้วน
หลั่งล้นพระกรุณา ฯ
๏ เถลิงรัฐเศวตฉัตร์ร้าง
แรมสยาม ยุคนา
รวมรวบสี่สิบสาม
พัสส์พร้อง
ประสบสิ่งสรรพความ
สวัสดิ์สืบ ทวีแล
มวญมนุษย์แลเทพซร้อง
แซ่ซร้องสรรเสริญ ฯ
/*17๏ อวสานกาลสิ้น
สนองคุณ
สุดสมัยพระจอมจุล
จักรเกล้า
ข้าบาทคนึงบุญ
ฤทธิ์ร่ำ คนึงแฮ
จึงประพันธ์พระเกียรติ์เจ้า
ประจักษ์แจ้งกตัญญู ฯ
๏ ชีพมลายกายข้าเน่า
ในดิน
หล้าลับดับสุริย์สินธุ์
สุดแล้ว
สุเมรุมอดเมืองอินทร์
เปนเท่า
ขอพระเกียรติ์นี้แคล้ว
คลาศไหม้ประลัยกัลป์ ฯ
๏ สรุปย่อยอยศเจ้า
ปกเศียร
เต็มสติปัญญาเรียน
รอบรู้
บ่ถ่องบ่แท้เทียร
ฆชาติ แลนา
ใดพลาดปราชญ์ช่วยกู้
กล่าวเกื้อการุญ ฯ
---
ฉันท์ของกรมพระนราธิปประพันธพงศ
/*19๑๔๏ เสียดายพระบาทบรมนาถ
ปิยราชพระจุลจอม-
เกล้าเกล้าสยามนิยมยอม
ชิวทอดชิวาถวาย
๏ แสนรักและแสนสรณนิตย์
สิมิคิดจะเปนตาย
ทรงธรรม์มิทันชิณพระกาย
พระก็พีก็ผ่องเผย
๏ ยามตรัสก็ตรัสประดุจตรัส
สุมนัสประหนึ่งเคย
ยามเที่ยวก็เที่ยวรถเสวย
วรโภชน์พญาไท
๏ ยามยิ้มก็ยิ้มตละพระยิ้ม
อุรอิ่มอำนวยใด
ดูทรงสราญกมลไย
พระประชวรมิชวนเห็น
๏ แม้ทรงประชวรก็บมิควร
พระจะด่วนฤดีเย็น
สวรรคตสลดศริรเปน
ฉวโอ้อนาถหนอ
๏ หาเจ้าและหาปิยมหา
ปิตุหาสหายพนอ
เสมือนไท้ธใช้ชวน์ชลอ
รชเลี้ยงนิเหลือหา
๏ เห็นแต่มหัจฉริยขัต
ติยฉัตรบุตรา
สมเด็จดรุณวชิรา
วุธยอดปิเยนทร์สยาม
๏ เถลิงถวัลย์นุสันตติภิเษก
สิริเอกอดุลดาม
จักริชวิศิษฏ์สุคุณวาม
วิรยศผยองหน
๏ ทวยไทและทวยนรวิเทศ
เพราะพระเดชผดุงดล
คงแสนเกษมสกลกล
ปิยราชดำรงหัว
/*20๏ ถึงกนั้นก็ศัลยวิปโยค
ฤวิโมกข์มโนนัว
ใคร่กราบและเกลือกพระบทบัว
บมิลืมเลวงหวน
๏ แม้ไฉนจะฟื้นชนมมิ่ง
ฤจะนิ่งกำศรวญครวญ
ศาสตร์สินเถอะสิ้นบมิสงวน
ชิวแล้วจะอาสา
๏ มฤตยูจะขู่ฤผิจะรบ
จะประจบจะเจรจา
ห่อนเหือดและห่อนจะกรุณา
นรชาติ์ฉกาจสยอง
๏ ชั้นมิ่งมกุฎปิยมนุษย์
พลยุทธประจำซอง
ศฤงคารอุฬารฆรประคอง
คณแพทย์ผดาหวง
๏ ไฉนพ้นภยัญยมพิฆาฎ
ก็เพราะธาตุเพราะธรรมปวง
เปลี่ยนแปลงแสลงรติก็ลวง
รสล่อละเลิงถวิล
๏ สูญเปล่าหนะเรานิก็มิใช่
ดุจใจละเมอจินต์
ดีชั่วและตัวผลประทิน
ทิฐิเทิบเถลิงเงา
๏ เรารักพระจอมจุลมกุฎ
บริสุทธิ์ก็ควรเรา
คิดสนองพระคุณดรุณเอา
รสพ่างพระองค์สนอง
๏ ใดเฉลิมพระเกียรติยศยอด
ก็มิทอดหทัยปอง
ดีเดียวและดีผิจะฉลอง
คุณขอบพระคุณถวาย
๏ สยามราษฎร์พระบาทปิยกษัตร์
ธประวัติวโรบาย
หวังผดุงแลหวังชนนิกาย
ก็จะพร้อมจะเพรียงหวัง
๏ ใดรู้พระภูธรธชอบ
ก็ประกอบประการดัง-
ถวิลไท้เถอะไทก็จะจิรัง
ซิวิไลศ์ไผทสยาม
/*21๏ ข้าน้อยก็น้อยพลและน้อย
ธนน้อยพิชาทราม
ใคร่สนองพระเดชพระคุณตาม
คติแค่นประพันธ์ฉันท์
๏ เสมือนเมื่อพเอิญสุริยคราธ
นรชาติ์สิชวนกัน
ดีดเล็บประสาทุพลอัน
จอำนวยมนาสา
๏ ใดเฉลิมพระเกียรดิ์บมิจะเกียจ
ฤจะเหยียดจะยอมลา
เปนตนก็ผลพระกรุณา
คุณะท่วมศิรางค์เสถียร ฯ
---
ลิลิตคำหลวง ของกรมพระนราธิปประพันธพงศ
/*23ร่ายคำหลวง๏ ฝูงมนุษย์พุทธสาสนิกนิกรชน ต่างพร้อมกมลมาสโมสรสันนิบาต ในพระพุทธาวาสคลาคล่ำ เพื่อฟังพระสัทธรรมยกบุญทาน แผ่ทักษิณบรรณาการธรรมพลี อุทิศส่วนกุศลคุณบุญราศีสุจริตปฏิบัติ ถวายแด่บรมกษัตร์สยามปิยมหาราช พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ เทพบิดรของไทเรา พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าชีวิตของตัวตัวรัก โดยสวามิภักดิ์พรักพร้อม ด้วยต่างย่อมอนุสรรำพึง คิดถึงพระเดชพระคุณพระกรุณา เปรียบบิดามารดร ชาวพระนครทุกเพศ ชาวต่างประเทศทุกภาษา ในวันมหาอภิลักขิตสมัยเอก ตรงกับวารบรมราชาภิเษกเฉลิมราชมไหศวรรย์ เคยพร้อมกันสนองพระเดชพระคุณ ตามกำลังทุนกำลังวาสนา โดยปรีดาปรากฎ เฉลิมพระเกียรติยศสักการบูชา เปนมหานักษัตรฤกษ์ประชุม จัดตั้งซุ้มจุดโคมไฟ แลสว่างไสวทั่วพระนคร ฝูงไพร่ฟ้าประชาราษฎรเคยรื่นเริง เบิกบานบรรเทิงพระบารมีจอมภพ ครึกครื้นมหรศพสมโภช เสียงนิฤๅนฤโฆษคนองกรรณ ครั้นถึงวันฉนั้นในศกนี้ คราดุษฎีมามลายหาย กลายเปนความทุกข์คราโศก ด้วยปิยวิปโยคปิยมหาราช ละข้าบาทเสด็จสวรรคต ท่วมกำศรวญศัลย์รันทดสลดใจ โดยอาลัยต่อเบื้องยุคลบาท ยอดรักของชาติชื่นพระกรุณา บ้างน้ำตาอาบหน้า /*24บ้างปริเทวนาโหยหวน เสียงพิไรร่ำคร่ำครวญนิฤๅคระหึ่มแคว้น แทนศรวลเสเฮฮา แต่งเสื้อผ้าดำขาว แทนกาววาวต่างสี แทบทุกหน้าฉวีวิกลหมอง แทนอล่องฉ่องผ่องผัด ฤทธิโทมนัสน้อยใจ ผิวสู้รบได้ก็ดูเอา พวกไทเรามิพักคิดชีวิต คงจะขอติดตามต่อแย้ง ฤๅถ้าลงแรงทลายถล่ม ฤๅถ้าลงแรงถมทเลลึก ไทเราคงจะฮึกเฮกันรับ ฤๅกำลังทรัพย์พอถอนถ่าย ไทเราคงจะเรี่ยรายกันเหลือแหล่ นี่ฤๅก็เหลือจะแก้เหลือจะกัน เหลือจะบากเหลือจะบั่นทางไหนไหว ได้แต่ร้องไห้ร้องห่ม ได้แต่ถวายบังคมสอื้นอนาถ เสียดายบรมปิยมหาราชของชาติไท มิรู้จะคิดจะทำฉันใดได้เสียแล้ว โอ้พระทูลกระหม่อมแก้วเกศไพร่ฟ้า ด้วยเปนมรณภัยพญามฤตยูราช เห็นแต่พระพุทธาวาสอันเปนบุญเขต เห็นแต่พระสงฆ์ทรงสมณเพศโพธิกาสาวพัสตร อันเปนธงชัยพระอรหัตพุทธสาวก พอจะยกบุญยกทาน บำเพ็ญการกุศลกรรม สดับพระสัทธรรมเทศนา อุทิศผลานิสงส์โสภณ ถวายพระราชกุศลสนองพระราชคุณูปถัมภ์ จึงได้ชักนำชวนกันทุกเหล่า ไม่ว่าเจ้าไม่ว่าขุนนาง ไม่ว่านายห้างไม่ว่าคฤหบดี ไม่ว่าเศรษฐีไม่ว่าคนจน ละล้วนพร้อมกมลมากมาย ทั้งหญิงทั้งชายแก่หนุ่ม มาชุมนุมเปนมหาธรรมสันนิบาต โดยไพร่ฟ้าสยามชาติร่วมสหฉันท์ นับเปนวันสามัคคีสมาคม ฉลองพระเดชพระคุณพระบาทบรมปิยกษัตร์ สมโทมนัสอนาถจิตต์ แท้พระทรงทศพิธราชธรรม แผ่พระคุณูปถัมภ์ทั่วหน้า โดยพระมหากรุณาต่อมนุษย์ เปนที่สุดหาเสมือนยาก น่าออก/*25ปากพร่ำพรรณา แต่เดชะพระคุณสาธกแต่สรูป ประดุจสร้างสถูปเจดีย์อักษร สู่ปกรณ์รำลึก นึกถึงพระคุณบรมบพิตร เจ้าชีวิตของไพร่ฟ้า อันเปนปิยมหาราชเจ้า สมเด็จจุลจอมเกล้า ปกเกล้าเราเกษม โสดถิ์แล ฯ
โคลง ๔๏ บรมนาถปิยราชแท้
เทพบิดร ไทนา
นามจุฬาลงกรณ์
เกศเจ้า
ปรมินทร์ปิ่นนครขจร
เบญจมะรัช เจริญเอย
สมเด็จจุลจอมเกล้า
กษัตรแคว้นขวัญวงศ์ ฯ
๏ มงคลมหาปสูติครึ้ม
คราฝน
ญี่สิบกันยายน
ย่ำฆ้อง
อังคารศุภวารวิมล
มหุรดิรัต ติฤกษ์เอย
ศกเจ็ดสิบสองก้อง
เกิดไท้ปัตเถวนทร์ ฯ
๏ ปรเมนทรมหามกุฏเจ้า
ธรณี
เทพศิรินทร์มหิษี
คู่สร้าง
เปนชนกชนนีมี
มหัครชาติ เฉลิมเอย
อุภัยปักษ์จักรีอ้าง
อุกฤษฐ์แม้นอมรผสม ฯ
๏ บรมราชาภิเษกห้อม
มไหศวรรย์
สิบเอ็จพฤศจิกวัน
พุธเช้า
ศกแปดสิบเจ็ดถวัล
ยราชฉัตร เฉลิมเอย
ปกเกศสยามประเทศเจ้า
มนุษเจ้าศาสนา ฯ
/*26๏ พุทโธรสาภิเษกสร้าง
ศิลวัตร์
สมเด็จปวเรศอุปัท
ธเยศไท้
กันย์ญี่สิบห้าพฤหัสบดิ์
ทวินวุติ ศกแฮ
สมเด็จสังฆราชได้
ญัติซ้อนเฉลิมชี ฯ
๏ ศกร้อยญี่สิบเก้า
เกิดรทม ไทรา
ญี่สิบสองตุลาคม
ค่ำร้าย
เสาร์ฉกาจพระบาทบรม
ปิยราช เราเอย
สวรรคตหมดหมายคล้าย
ประทีปฟ้าไฟกษัย ฯ
๏ สิ้นไท้สิ้นกษัตร์ผู้
พิเศษกษัตร์ หนึ่งรา
สิ้นพระโฉมโสมนัส
หน่ายสิ้น
สิ้นเสนาะพระเพราะตรัส
แกลโสต แล้วเอย
สิ้นพระปรีชาชิ้น
เอกโอ้อนาถสยาม ฯ
๏ เหลือแต่ความโศกเศร้า
เสียดาย พระเอย
เหลือแต่พระฉวกาย
โกษฐ์หุ้ม
เหลือแต่วโรบาย
บ่งล่วง ไว้แฮ
เหลือแต่พระคุณคุ้ม
เขตคุ้มคนเขษม ฯ
๏ เอมโอชปราโมทย์ปลื้ม
เปรมสรวล ไฉนฤๅ
แพ้พระกรุณาชวน
ชาติปลื้ม
ไทโอ๋ยจะโหยครวญ
คราคิด ถึงฮือ
สิ่งพระสร้างสล้างยิ้ม
อยู่โต้งตาเห็น ฯ
/*27๏ ไทเปนไทอิกร้อย
พันปี ก็ดี
ฤๅสุดอนุสสาวรี
ท่านสร้าง
วิธถาวรวิถี
ทเนียบกฎ หมายฤๅ
หลายสิ่งหลายอย่างอ้าง
อเนกแล้วเหลือลืม พระเอย ฯ
ร่ายคำหลวง๏ ขอพรรณาพระคุณไท้ ธช่วยไทช่วยธรรม โดยกรากกรำพระกมลกาย ปรากฎหลายเหลือแหล่ จะกล่าวแต่ข้อควรชม สิ่งยอดนิยมยิ่งยง ก็คือพระองค์พระยอดชาย โฉมพระสริรกายก็สวยสง่า แม้พระชนม์พรรษาข้อนมาก ใครเห็นหากนึกหนุ่ม เพราะพระกระชุ่มกระชวยไหว พระอัธยาศัยพริ้งเพรา สมเปนเจ้าเจ้าจอมกษัตร์ ทรงเครื่องถนัดงามรัดกุม หนุ่มกว่าหนุ่มเร่อร่า พระพจนาแลเปนเอก ตรัสเสมอเษกละลวยเสน่ห์ เสมอทิพยรสประเดดื่มใจ ควรคนไทจักจำ สัปปุริสธรรมบทิ้ง ได้ทั้งจริงทั้งเล่น ได้ทั้งเปนคติสอน เสมือนพระราชทานพรผู้สดับ ไพเราะจับใจรัก พระเปนหลักเลิดไท ไร้สิ่งลับพระวิญญู ทรงรอบรู้ทุกเรื่อง การในเมืองการต่างประเทศ รู้ทั้งเหตุรู้ทั้งผลชัด ไม่ว่าการวัดการนักเลง ถ้วนทุกเพลงไม่จบไม่ผิด การพาณิชย์การช่าง การก่อสร้างศิลปเวชวิทยา จนการนาการสวน สิ่งเลิดล้วนก็พระปัญญา พระสติสัมปชัญญสารสุขุม ไม่มีสุ่มไม่มีพุ่ง พระหฤทัยมุ่งกรุณา ทรงพระอุส่าห์บมิรย่อ ขอแต่ให้พระนครวัฒนา ขอแต่ให้ไพร่ฟ้าอยู่เย็น ถึงเราเห็นมหิศริยยศใหญ่ น่าคาดใจว่าคงจะเสวยสุข ทรงพระเกษมสนุกนิรันดร แท้ภูธรมิได้พะวง เห็นแก่พระองค์ลุ่มหลง/*28ละเลิง ยามบ้านเมืองสำเริงอยู่เย็น พระก็พลอยเปนบรมสุข ยามบ้านเมืองทุกข์ฉุกกิจ พระก็เอาแต่คิดแก้กัน มิใคร่จะมีวันว่างเสบย ถึงไม่เปนอันเสวยสรงไสยาสน์ พระรักชาติยิ่งกว่ารักพระองค์ พระรักพระวงศยิ่งกว่ารักพระชีวิต พระรักราชกิจยิ่งกว่ารักการสนุก ไทเปนสุขพระทรงสถาพร ไทเดือดร้อนพระก็ทรงกระวนกระวาย เฝ้าขวนขวายช่วยระงับ เรานอนตาหลับกินอิ่ม ลอยหน้ายิ้มอยู่เพราะใคร พระประคับประคองไทเสมอพี่เลี้ยง เฝ้าถนอมกล่อมเกลี้ยงพยายาม ถึงสี่สิบสามปีมา ทรงตรวจตรารักษาประโยชน์ ไหนเปนโทษคอยห้าม ไหนเปนคุณตามคอยยุยง ไม่ถือพระองค์เกินงาม ถือแต่ยศสยามยอดรัก พระมิรู้จักแผ่วเพียนหวัง สู้เสด็จเมืองฝรั่งนิราสสยาม สู้ข้ามน้ำข้ามมหรณพ ถึงประเทศยุโรปพิภพพฤติอำนาจ เผยอยศชาติประกาศชื่อ โลกนับถือลือไท เห็นสิ่งใดเขาทำถูก จำเอามาปลูกเอามาสอน บำรุงราษฎรสำอางเมือง จนรุ่งเรืองเห็นทันตา นับเปนพระมหากษัตร์พิเศษ ใช่แต่ฉะเพาะประเทศสยามรัฐ แม้ถึงกษัตร์แขกฝรั่งยี่ปุ่น หาทรงพระคุณเช่นล้นเกล้าล้นกระหม่อม ก็อยู่ข้างย่อมจะหายากยาก โลกออกปากสรรเสริญ เพราะพระดีเกินใครคาดเค้า ครั้นยิ่งได้เฝ้ายิ่งเห็นมหัศจรรย์ ประสังสาสนั่นทวีปชมพู ฟูปรีดาปราโมทย์ ลั่นนฤโฆษคุณสมบัติระบือ โลกนับถือพระนามาภิธัยไท้ ทำให้คนไทพลอยเฉลิมนาม ทำให้กรุงสยามพลอยเฉลิมยศ เกียรดิปรากฎเกริกหล้า เพราะพระผ่านฟ้าพระองค์เดียว ครานี้จะเหลียวแลหาหาย ทิ้งไททั้งหลายลับแล้ว โอ้พระทูลกระหม่อมแก้ว ชื่นเกล้าชาวสยาม ยอดแล ฯ
/*29โคลง ๔๏ พระโฉมชื่นเกล้าพระ
อัธยา ยงเอย
ชื่นยิ่งพระโฉมพา
เพิ่มยิ้ม
โสมสันเมื่อตรัสปรา
ไสเสนาะ
ยิ่งชื่นชีวาอลิ้ม
รักรู้ลืมไฉน ฯ
๏ ยิ่งใครสำนึกน้ำ
กรุณา พระเทอญ
ชื่นยิ่งโฉมอัชฌา
โอษฐ์ด้วย
พระรักชาติสาสนา
ยิ่งชีพ พระเอย
น่ารักน่าจักม้วย
แลกไท้เถลิงสยาม ฯ
๏ ยามทุกข์พระไม่ทิ้ง
ไทโทม ทุกข์เลย
ยามสุขพระช่วยโถม
สุขด้วย
ยามศัลย์พระบรรโลม
ฤดีปลอบ แปรแฮ
ยามเจ็บเกื้อเมื่อม้วย
พระเฝ้าเผาผี ฯ
๏ ใครดีพระช่วยให้
สมดี
ใครชั่วพระปรานี
ปราบน้อย
แจกวิชาแจกยามี
สถานทนุก นิกรแฮ
แจกสดวกผิผนวกร้อย
อย่างให้ไทเกษม ฯ
๏ น่าเปรมน่าปลื้มพระ
บารมี ไฉนนา
ยิ่งรักยิ่งภักดี
เท่านั้น
ยิ่งโศกเมื่อวิโยคมี
คุณแก่ พระฤๅ
น่ายกบุญทานปั้น
ปโยชน์สร้างกุศลถวาย พระเทอญ ฯ
/*30ร่ายคำหลวง๏ จักจำแนกพระคุณาทร แก่ราษฎรโดยย่อ แต่พอเหมือนเตือนสกิด ชวนกันคิดถึงพระเดชพระคุณไท้ ก่อนเราไว้ผมปีก มหาดไทยกผีกจำเปาะกระหม่อม แลดูถ่อมศักดิ์สยาม ไป่งดงามสมเปนไท แก้เปนไว้ผมรองทรง ตามเราคงไว้อยู่ สิ้นอดสูแขกฝรั่ง แต่งตัวยังไม่เหมาะเหมง เสื้อกุยเฮงเสื้อกระบอกเฟะ ที่เนื้อเถะก็ยังเฝือ ผู้หญิงเนื้อแนบแพรห่ม เดี๋ยวนี้สมด้วยสอ้านตา สวมเสื้อผ้าถุงรองเท้า หญิงแก่สาวสวยพริ้ง แพรตุ้งติ้งติดเสื้อแสง ยักดัดแปลงหลายแฟดแช่น แต่ละล้วนแสนสอาดเอี่ยม เปลี่ยนธรรมเนียมยืนน้อมคำนับ แทนหมอบพับเข่ากราบไหว้ ไทเลือกใช้ตามชอบอย่าง เปลี่ยนวันทางจันทรคติรบิล เปนวันสุรทินเทียมวิเทศชาติ ใช้ศักราชกรุงรัตนโกสินทร์ แทนเคยชินจุลศักราชพม่า พระกล้าถาทนุกราษฎร์ ประเพณีชาติไหนดีบ้าง พระก็เอาอย่างตามควร แม้เราหวนเหลียวชมพระนคร แปลกกว่าก่อนเหมือนนฤมิต ตึกก่ออิฐอเนกสล้าง แบบช่างอย่างปรัตยุบันสมัย ไปมาไหนก็มีถนน สิ่งของขนก็สดวกมาก มีรถลากรถราง รถยนต์ยางรถม้า พลตระเวนรักษาตลอดทาง แสงไฟฟ้าสว่างตลอดคืน มหรศพครื้นสำเริงพระนคร ห้างร้านสลอนเหลือหลาย การค้าขายก็จำเริญ โรงสีเดิรด้วยแรงไอ โรงเลื่อยใช้ไกกล โรงจักรยนต์หลายแห่ง โรงน้ำแข็งน้ำหวาน มีธนาคารก็อเนก มีโทรเลขโทรศัพท์ ไปรณีย์รับสื่อสาส์น มีโรงพยาบาลโรงสอน เด็กราษฎรได้ความรู้ ไม่ว่าผู้หญิงผู้ชาย หนังสือพิมพ์รายวันก็ออก บอกข่าวบอกกิจการ /*31การเขียนอ่านก็แพร่หลาย การค้าขายก็แออัด มีบริษัทจำกัดทุน ล้วนประเทืองคุณรุ่งเรือง จะไปหัวเมืองไกลใกล้ มีรถไฟเรือเมล์ ทุกทำเลรวยกว่าก่อน ไม่มีบ่อนเบียนบ้านนอก ราษฎรออกอุดมทรัพย์ นอนตาหลับผู้ร้ายซา ตำรวจภูธรรักษาทุกย่าน ทั้งโรงศาลวินิจฉัยพิพาท ก็สิทธิ์ขาดเปนยุติธรรม ไม่จองจำเร่งลูกหนี้ขั้ว ใครสิ้นเนื้อประดาตัวให้ล้มละลาย เลิกวิธีขายคนเปนทาสสินไถ่ เลิกวิธีใช้อาญาเฆี่ยนซัก เอาแต่สมัคลม่อมลมุน ล้วนเปนคุณโดยชอบธรรม คนต้องจำกำหนดโทษ ทั้งพระโปรดให้จัดคุกตราง สอาดสอ้านอย่างสมควร ลดโซ่ตรวนทรมาน จ่ายอาหารบมิให้อด เพื่อดัดพยศกดสันดาน ให้ทิ้งพาลทิ้งผิด กลับสุจริตเลี้ยงชีพชอบ เอาทั้งปลอบทั้งขู่ คิดค้ำชูสั่งสอน เสมอบิดรปราบบุตรให้ยำ หวังอุปถัมภ์โดยชอบธรรม์ มนุษย์เหมือนกันก็ควรนับถือ เลิกสักข้อมือเลขไพร่หลวงไพร่สม ขอแรงรดมรับราชการ หัดเปนทหารเสมอหน้า ช่วยกันรักษาสยามอาณาจักร์ มัชฌิมวัยหักไม่เกณฑ์ หนุ่มประจำเวรน้อยปี เลิกภาษีฟืนละคอนพิณพาทย์ เลิกบ่อนขาดแขวงหัวเมือง ลดภาษีเนืองเนืองบางขณะบางขนาด ครั้นเงินพระราชทรัพย์ขาดจับจ่าย จึงต้องขยายขึ้นค่านา เก็บเงินค่าราชการเฉลี่ย ให้ต้องเสียเสมอภาค เพราะจัดยากการอากรภาษี ด้วยเรามีหนังสือสัญญา ต้องปรึกษานานาประเทศ มักเปนเหตุคิดขัด กระนั้นยังประหยัดตัดรอน ให้ราษฎรเสียแต่น้อย โดยเรียบร้อยสมกาล เพราะรัฐบาลก็เหมือนเรา ในกระเป๋าต้องมีเงิน /*32มิใช่จะเลินเล่อสุรุ่ยสุร่าย เพราะต้องจับจ่ายแจกเงินเดือน ซื้อของเหมือนเราซื้อ ไม่เห็นฤๅท่านบำรุงเรา ทุกอย่างเอามาแต่ไหน เหมือนเรี่ยไรเลี้ยงตัว เลี้ยงครอบครัวเอาเอง ไทครื้นเครงพอดู ไม่มีศัตรูภายใน ไร้ศัตรูภายนอก เพราะพระออกคอยป้องกัน ควรผ่อนผันพระก็ผ่อน ควรตึงหย่อนพระก็ปรานีประนอม ทั้งหว่านล้อมแลคาดหมัด โดยสุขุมาลย์สมรรถราโชบาย ดับร้ายหายกลายเปนสงบ เมื่อจำจะต้องรบก็ใช่พระจะมิสู้ แต่พระเอ็นดูหมู่มนุษย์ ไม่โปรดกระทำยุทธอวดผีมือ โปรดศึกคือศึกษา พระตั้งประณิธานสัญญาค้ำชู จึงอุดมคนรู้คนสามารถ เกิดเกลื่อนกลาดล้วนฉลาดเฉลียว กิริยาเปรียวปรุโปร่งใจ หนุ่มสมัยใหม่มากมี แต่ละล้วนดีละล้วนองอาจ แต่ละล้วนรักชาติรักสาสนา แต่ละล้วนรักพระมหากษัตร์เจ้าของตน แต่ละล้วนเปนผลพิทยลาภ ประพฤติสุภาพศุภจริยาวัตร์ พระนครก็เจริญศรีสวัสดิ์ดุษฎีทวี ถึงครั้งบ้านเมืองดีกรุงเก่า ก็ไม่เสมอเราอยู่เย็นเปนสุข ทั้งแสนสนุกทั้งแสนสบาย ทั้งหญิงทั้งชายชื่นชีวิต มีกรรมสิทธิ์สมธรรม์ เร่งนับวันหวังเถิดไท จะรุ่งเรืองซิวิไลศ์ทันเขา เพราะพระจุลจอมเกล้าทรงบำรุง นฤมิตกรุงรัตนโกสินทร์ เปนด้านดินภิญโญใหญ่ ราษฎรไทเทียมวิเทศชาติ คุณปิยมหาราชชุบเลี้ยง จึงพร้อมเพรียงเปนสหฉันท์ โดยคิดกตัญญุตาคุณ หวังยกบุญธรรมบรรณาการ เทิดสโมธานถวายพระราชกุศล สมจิตคนจงรักเจ้า แด่พระจุลจอมเกล้า กลดหล้า เลอสวรรค์วิโมกษ์แล ฯ
/*33โคลง ๔๏ พระผดุงพุทธสาสน์สร้าง
ปิฎกธรรม ทวีแฮ
ปริยัติวิญญูปถัมภ์
ทั่วแคว้น
อวยจัตุปัจจัยบำ
รุงศักดิ์ สงฆ์เฮย
ซ่อมสถาปน์อาวาสแม้น
พระเอื้ออาณา ฯ
๏ โลกระบือบารเมศเจ้า
จอมไผท ไทเฮย
เถลิงรัชขัตติยภิเษกใน
บัดนี้
เปนชาติเอกราชไตร
รัตน์เชิด ชูแฮ
บริรักษ์พุทธจักรชี้
ฉเพาะอ้างองค์เดียว ฯ
๏ เฉลียวโอ้อาตมสืบสร้าง
ศรัทธา
ฟังพระธรรมเทศนา
นั่งพร้อม
เพราะเดชพระจอมสยา
มินทร์ดอก ผดุงแฮ
เสมือนพระผละทางอ้อม
ลัดคุ้งจูงถึง ฯ
๏ ที่พึ่งพระพุทธทั้ง
ธรรมสงฆ์ ก็ดี
บูชิตสมจิตจง
เจาะไหว้
กุศลใดใฝ่จำนง
สนองพระ คุณเอย
เชิญเทพเชิญถึงไท้
แทบเวิ้งวังสวรรค์ ฯ
๏ เถลิงถวัลย์มนุษย์นิวาสสร้าง
สวนดุสิต เกษมเอย
เสวยสุขทุกทิวาสถิต
ถิ่นท้าว
สวรรคตเดชทศพิธ
ธรรมเทิด ถนอมเทอญ
เถลิงทิพย์เทวโลกด้าว
ดุสิตเวิ้งศิวาสถาน ฯ
/*34๏ ทุกท่านยามค่ำเช้า
นิทรา ก็ดี
ควรกราบหมอนบูชา
พระเจ้า
ไหว้พ่อแม่แลมหา
กษัตร์สิท ธิครูเทอญ
จริยวัตร์ส่อสวัสดิ์เฝ้า
ใฝ่น้อมมโนถวิล ฯ
๏ เจริญอภิณหปัจจเวกษณ์คล้อย
ชิโนบาย บอกรา
เราจักแก่เจ็บตาย
ไม่พ้น
ใดรักก็จักถลาย
เปนอื่น มื้อแล
กรรมที่ทำจักท้น
โทษทั้งคุณถึง ฯ
๏ คำนึงอัปมาทแม้น
มุนีตรัส สอนแล
จักประสพศรีสวัสดิ์
ว่างเศร้า
อุบัติบุญส่วนบุญอุบัติ
บ่งอุทิศ ถวายเทอญ
แด่พระจุลจอมเกล้า
กราบเกล้าแกลนุสร ฯ
๏ ถวายพรพระมกุฎเกล้า
กษัตร์ปัต ยุบันเทอญ
ทรงพระจำเริญรัช
ร่มแคว้น
ผลชอบโปรดตอบสวัส
ดีแด่ ตนแล
นฤทุกข์สุขเกษมแม้น
มุ่งด้วยเดชา ฯ
๏ คราบุรณอุโบสถสร้าง
กุศลยก ทานฤๅ
ควรอุทิศทักษิโณทก
ต่อเจ้า
แผ่ผลส่วนกุศลดิลก
ฉลองพระ คุณเทอญ
ถวายพระจุลจอมเกล้า
กลับเวิ้งวิมานเสถียร ฯ
อปฺปมตฺตาโหนฺตุ
คาถาสำหรับกราบหมอนเมื่อจะนอนทุกทิวาราตรี
---
๏ พุทฺธํ ธมฺมฺจ สงฺฆฺจ
เทวํ วนฺทามิ สิรสา
มาตาปิตโร จ สฺยามินฺทํ
คุณิกาจริยนฺนมามิหํ
ชราพฺยาธิมรณธมฺโม
อปติโหมฺหิ ตํ ธุวํ
ปิเยหิ เม มนาเปหิ
วินาภาโว ภวิสฺสติ
กมฺมสฺสโกมฺหิ ทายโท
ยํ กริสฺสามิ ตสฺส เจ
ปจฺจเวกฺขเณนุทิสฺสามิ
ปุฺภาคํ สฺวาจิตํ
มกุฏรฺโ จ จุฬาลงฺ
กรณรฺโ ปิยสฺส เม
จิรฺจ รชฺเช ติฏฺตุ ราชา
โสตฺถึ ลภามิ เตชสา
คำแปล
๑๔๏ ข้าไหว้พระไตรรตนไหว้
มรุไหว้พระราชา
พ่อแม่และครูคุณกสา
ทรท่วมสุธรรมถนอม
จักแก่และป่วยและก็จะม้วย
ผิจะสวยสอางออม
รักไหนจะไกลกมลตรอม
วิปโยคทยานหา
ก่อกรรมก็กรรมจะอุปถัมภ์
ดนุนำสนองพา
ผลปัจจเวกษณ์กุศลสา
ธุอุทิศถวายธรรม์
แด่จอมมกุฏจุลมกุฏ
ปิยจุติจรสวรรค์
ขอหน่อมกุฏวุฒิถวัลย์
ทนุข้านครเขษม ฯ
คาถาสำหรับกรวดน้ำถวายพระราชกุศล
๏ ปุฺสฺสิทานิ กาตสฺส
ยานฺานิ กตานิ เม
เตสฺจ ภาคิโน โหนฺตุ
สตฺตานนฺตาปฺปมาณกา
เย ปิยา คุณวนฺตา จ
มหามกุฏปิยมหา-
จุฬาลงฺกรณราช-
สิวงฺคตาทโย มมํ
ทิฏฺา เม จาปฺยทิฏฺา วา
สํสรนฺตา ภวาภเว
สพฺเพ สตฺตา สทา โหนฺตุ
อเวรา สุขชีวิโน
เขมปฺปทฺจ ปปฺโปนฺตุ
เตสาสา สิชฺฌตํ สุภา ฯ
คำแปล
๑๔๏ แสนสัตว์ณแสนสกลโลก
จรโอฆอเนกวน
บ้างยลและบ้างก็บมิยล
ปิยบ้างพระคุณครัน
เช่นจอมมกุฏจุลมกุฏ
พระมนุษย์นิวาสสวรรค์
โปรดรับอุทิศกุศลธรร
มพลีเฉลิมบุญ
ข้าทำและทำเพราะสุจริต
ศุภกิจเจริญคุณ
เลื่อมใสพระไตรรตนหนุน
ชินวาทประสาสน์สอน
ขอสัตว์วิรัติภยะประโยค
ชิวโลกสถาพร
หวังสมอุดมดุจนิวรณ์
วุฒิทั่วนิคมเขษม ฯ
๏ ธาตุโย สุฺโต ปสฺส
อปฺปมาทรโต สทา ฯ
(ศุภมัสดุ)
---
โคลงกระทู้ ได้รางวัลในการประกวดสำนวน
๏ สุด ทวีเทวษเศร้า
กำศรวญ
รู้ สึกจิตต์รำจวน
จ่อไท้
สุด เชื่อว่าประชวร
สวรรคต ควรฤๅ
ฤทธิ์ แพทย์พิเศษไซ้
สุดสิ้นในสยาม ฯ
๏ สุด ประเสริฐเลิศล้ำ
ปรีชา ชาญเอย
คิด ทนุราษฎร์รัฐา
เรียบร้อย
สุด กษัตริย์อยุธยา
เทียมเทียบ พระฤๅ
คาด พระชนม์ยังน้อย
ด่วนลี้โลกสวรรค์ ฯ
๏ สุด จะโดยเสด็จได้
ดังใจ
รู้ พระละโลกไป
สู่ฟ้า
สุด แสนจะอาไลย
ฝ่าพระ บาทนอ
ฤทธิ์ เลิศเจิดจบหล้า
สุดเมื้อเมืองแมน ฯ
๏ สุด ด้าวโดยเสด็จได้
ดังจิตต์
คิด สละละชีวิต
แด่ไท้
สุด ลำบากไป่บิด
เบือนจาก พระนา
คาด แน่มโนไว้
ดั่งนี้โดยตรง ฯ
---
บทดอกสร้อย ได้รางวัลในการประกวดสำนวน
๏ พร้อมเอ๋ยพร้อมพรั่ง แขกฝรั่งจีนจามสยามภาษา มอญญวนถ้วนทุกชาติมาดหมายมา น้อมวันทาบรมศพเจ้าภพไตร ด้วยจงรักภักดีสุจริต มิได้คิดมารยาสาไถย เดือนหนึ่งถึงสองครั้งตั้งหทัย โดยที่ได้กตัญญูทุกผู้เอย ฯ
๏ พร้อมเอ๋ยพร้อมกัน ในวันที่หนึ่งรวีที่สิบห้า ทั้งชายหญิงนุ่งห่มโขมพัสตรา ถือเทียนธูปบุบผาพวงมาลี ถวายบังคมบรมศพจอมธิราช ยังมหาปราสาทดุสิตศรี บ้างเศร้าจิตต์คิดถึงฝ่าธุลี ซบโศกีกรประนมก้มกราบเอย ฯ
๏ พร้อมเอ๋ยพร้อมพรัก ทั้งไตรจักร์หญิงชายหลายภาษา พากันไปเฝ้าพระโกษฐ์โชตนา น้อมวันทาด้วยจงรักความภักดี ระลึกพระคุณเคยได้อุ่นศิรเกล้า แสนโศกเศร้าทั่วเหล่าชาวกรุงศรี โอ้พระร่มโพธิ์ทองผ่องโสภี บ้างโศกีบ้างก็ร่ำรำพรรณเอย ฯ
๏ พร้อมเอ๋ยพร้อมเหล่า ทั่วข้าเฝ้าจัดบุบผามาถวาย ทั้งธูปแพเทียนแพแลเรียงราย ลงน้อมกายธิบดินทร์ปิ่นประชา หวังพระเดชปกเกศข้าพระบาท จิตต์หมายมาดกตัญญูชูบุบผา ชลีกรพร้อมอำมาตย์มาตยา แทบใต้ฝ่าลอองธุลีภูมีเอย ฯ
---
กลอนสุภาพ ของขุนสารัตถ์ธุรธำรง

/*41๏ แสนระกำคร่ำครวญรัญจวนจิตต์
ดังเศียรขาดกลาดกลางในทางทิศ
เจ้าชีวิตสวรรคตสลดใจ
นิจจาเอ๋ยเคยรู้จักทรงทักถาม
สำเนียงนามข้าผู้ประตูใหม่
เคยถวายสาราพญาไท
ทรงปราไสแย้มสรวลยวนกมล
ตัวเจ้าหรือขุนสารัตถ์ผู้จัดสาร
ศิโรกรานทูลฉลองถึงสองหน
ไม่สู้คล่องว่องไวไขยุบล
พระจอมพลดำรัสตอบว่าขอบใจ
เสียแรงรื้อของบุราณนานอโข
เอามาโชชวนให้อ่านสารสมัย
รักษาชาติด้วยความเพียรจำเนียรใน
ประตูใหม่หมั่นสงวนสำนวนนาม
โอ้พระจอมจุลดิลกเคยปกเกศ
เฉลิมเขตไทยถิ่นดินสยาม
กระเดื่องหล้าธาตรีทั้งชีพราหมณ์
นครคามเขตกว้างไม่สร่างครวญ
หนังสือพิมพ์ทุกฉบับรับว่าโศก
ตลอดโลกแสนเสียดายไม่วายหวน
ต่างประเทศธานีทวีครวญ
พระมาด่วนรีบรัดตัดอาวรณ์
ระคินขุ่นฝ่ายุคลหรือกลไหน
ขาดอาลัยสิ่งประสงค์ทรงนุสร
พระจอมจักรหลักหล้าสุธาธร
แสนอาวรณ์เช้าเย็นไม่เว้นวาย
ทรงเฉลียวเชี่ยวชำนาญชาญกระแส
พระรู้แพ้รู้ชนะทรงกะหมาย
รู้กำลังพวกพหลพลนิกาย
รู้อุบายรอบรู้กู้ไผท
/*42รู้ผ่อนสั้นผ่อนยาวเมื่อคราวขัน
ทุกสิ่งสรรค์รอบรู้ชูสมัย
ถึงคราวอ่อนพระก็อ่อนหย่อนพระทัย
รู้ทางไล่ทางหนีทรงปรีชา
นอกก็ไปในก็ป้องครองประโยชน์
รักษาโสดสยามไว้จนใหญ่กล้า
บัวไม่ช้ำน้ำไม่ขุ่นอุ่นอุรา
ยิ่งบิดามารดรนิกรชน
แผ่อำนาจกฤษฎาปัญญาวุธ
สติยุดมิได้วางในกลางหน
เชื่อมไมตรีเปนกำแพงแผลงผจญ
ทรงอดทนหน่วงหนักเปนหลักชัย
ทั่วแผ่นดินถิ่นประเทศในเขตเปลี่ยว
เสด็จเดี่ยวแดนราชขลาดไฉน
ใครก็รู้ว่าศัตรูของกรุงไกร
พระก็ไม่เกรงหมู่ศัตรูตรง
มหิศร์หาญชาญชัยใครจะเทียบ
พระเชาว์เฉียบยิ่งคิดพิศวง
แม้จะเปลืองชีวารักษาธง
ไม่ลดลงจากเสาของเราไท
สู้ลำบากยากเย็นเห็นประจักษ์
จึงเปนหลักสืบมาจะหาไหน
ทุกสถานบ้านเมืองเรืองอุไร
นี่หรือใครจะไม่รักพระจักรี
ประจักษ์แจ้งว่าไทมิใช่ทาส
ครองอำนาจเฟื่องฟุ้งในกรุงศรี
รักษาไทให้เปนไทด้วยไมตรี
ยิ่งหมื่นปีสืบชาติบาทยุคล
ความเจริญเดิรเสมอไม่เผลอพลั้ง
หน้ากับหลังควรมองคลองถนน
ทั้งบ้านเมืองเรืองเจริญเพลินกมล
ประชาชนคับคั่งพรั่งทบวง
พลทหารชาญสงครามไม่ขามศึก
ก็ครื้นครึกทั่วทั้งพระวังหลวง
เสนาบดีมีจบครบกระทรวง
คอยทักท้วงตรวจตราบัญชาการ
ทั่วมณฑลเหนือใต้ไทประเทศ
ขจรเดชลือชามหาศาล
เล็กก็จริงยิ่งกว่าเพ็ชร์เผด็จพาล
เห็นฝั่งธารอยู่ไรไรแล้วไทเรา
/*43พเอิญจวบเคราะห์กาจมาคลาดแคล้ว
ประทีปแก้วสู่สวรรค์เมื่อวันเสาร์
ยี่สิบสองตุลาคมนิยมเค้า
ศกร้อยยี่สิบเก้าให้อาดูร
เห็นแต่ยอดปิยบุตรมงกุฏกษัตร
เถลิงรัชย์ฉัตรชัยมไหศูรย์
จะดับโศกทรวงข้าที่อาดูร
เหมือนพระทูลกระหม่อมแก้วที่แล้วมา
ขอพระองค์ทรงดำเนิรราชกิจ
ดังทรงฤทธิอิศเรศเกศนาถา
ให้ชุ่มชื้นชื่นกมลชนประชา
ดำรงฟ้าดำรงดินเพิ่มภิญโญ
ทั้งนอกในภัยพิบัติอย่าขัดข้อง
ลอออ่องยศศักดิ์ยิ่งอักโข
พระเกียรติก้องทั่วทิศมหิศโร
ทรงเดโชดุจองค์นารายณ์ เอย ฯ
---
กลอนกาพย์ ของ “เอกชน” กล่าวเรื่องสวรรคต
/*45๏ สรวมชีพบังคมบาท
บรมนาถพระทรงธรรม์
เจษฎ์จอมมไหศวรรย์
สยามเขตประเทศไทย
๏ ซึ่งเสด็จเฉลิมฉัตร์
ผดุงรัฐเจริญใน
มงคลมหาสมัย
มหุดดมนิยมวาร
๏ พระองค์ก็ดังองค์
ภุชพงศ์พระอวตาร
แบ่งภาคมาสังหาร
อสุรร้ายมลายสูญ
๏ ให้เทพยเปนต้น
ณสากลพิภพพูล
เพิ่มสุขพระอนุกูล
ประกอบด้วยพระการุญ
๏ แท้เนื่องเรื่องทราบมา
ปรำปรามิน่าหนุน
นำคิดจับจิตต์จุน
เจือให้เกิดประสาทสรรพ์
๏ ซาบชุ่มกมลชื่น
บมีอื่นจะเทียมทัน
ครั้งจอมนรินทร์ปัญ
จมรัชชธำรง
๏ เสด็จมาสู่หล้านี้
สิควรที่จะพิศวง
เดชคุณอดุลย์ทรง
สฤษฏิ์ไว้แก่ชาวเรา
๏ เทียบทัดวัตถุหนัก
ยิ่งใหญ่นักก็ยังเบา
ดินทั้งอุทกเขา
ก็บเทียบบเทียมทัน
/*46๏ เหตุมากวรมหา
กรุณาทิคุณอนันต์
ควรเทอดพระคุณสรรพ์
สถิตไว้ระหว่างเศียร
๏ บัดนี้จะกล่าวพจน์
ยอพระยศแลพระเกียรติ์
หวังไว้ให้จำเนียร
ระลึกแจ้งลุจิรกาล
๏ ปีบรมสมภพ
ฉลูสบณภุมมวาร
แรมตติยะประมาณ
ทศมะมาสอุดมดล
๏ ตรงกันกับวันวี
สติมะมีมิควรฉงน
เดือนนามกันยายน
ร. ศกเจ็ดสิบสองไข
๏ คือวันพระองค์มา
อุบัติภาคะภพใน
ฤกษยามบวรไฉน
จะมิน่ามหัศจรรย์
๏ เนื่องทรงเจริญมา
พระเสาะสารส่ำสรรพ์
นานาพิชาอัน
อุดมเอกพระเชี่ยวชาญ
๏ ควรรู้พระรู้รอบ
พระรอบคอบกมลมาน
พระฉลาดพระอาจหาญ
พระยิ่งด้วยพระปัญญา-
๏ กาลดลพระชนม์โส
ฬสโอ้พระชนกา-
ธิเบศร์เสด็จลา
ละเสวยศิวาลัย
๏ พระองค์ถวัลยรัช
เถลิงฉัตรเฉลิมชัย
ป้องปกพศกไอ-
ศุริยสิ้นเกษตร์สยาม
๏ ผ่านกรุงผดุงชาติ
นิกรราษฎร์นิคมคาม
เขตทั่วไผทตาม
อดีตภาคประเพณี
/*47๏ เนื่องกาละเอกา
ทศวาระอันมี
มาสพฤศจิกปี
ร. ศกแปดสิบเจ็ดดล
๏ โดยแท้เมื่อไท้ได้
เสวยไอศวรรย์อนนต์
พระองค์ก็ทรงชน
มระหว่างปฐมวัย
๏ กษัตริย์อดีตกาล
บุราณนานเสมือนไฉน
ซึ่งทรงพระชนม์ใน
ฉนำฉนี้ปรีชาชาญ
๏ เชี่ยวศิลปาคม
อุดมยิ่งวิจารณ์ญาณ
สามารถแลอาจหาญ
ก็ยากหาบห่อนเห็น
๏ นับแต่พระองค์ได้
ครองมไหศวรรย์เปน
ปิ่นภูมิชอุ่มเยน
ศิรเกล้าพศกสยาม
๏ ทรงเปลี่ยนและแปลงดัด
ผดุงรัฐนิคมคาม
ควรชอบประกอบตาม
สมัยโลกนิยมชม
๏ รวบเริ่มผเดิมสรร
พะสิ่งอันประสงค์สม
สัมฤทธิปรารมภ์
ประเทศเอกราชเรา
๏ ขนบธรรมเนียมอัน
บุราณสรรพะหนักเบา
ควรบ่งพระองค์เอา
เปนเยี่ยงยืนมิคืนคลาย
๏ ข้อใดผิไม่ควร
จะเปนส่วนคเนหมาย
ดำริห์ปริยาย
ให้เปนแบบฉบับไป
๏ สิ่งนั้นทรงบั่นทอน
และลดหย่อนเพื่อเบาใจ
แก่ราษฎรใน
ประเทศเนื่องพระองค์ครอง
/*48๏ โทษใดเดือดร้อนราษฎร์
ก็ประกาศและเปลี่ยนปอง
ปลดเลิกและเพิกผอง
ประทุษฐ์หายเหือดร้ายแรง
๏ กฎหมายคดีศาล
วโรงการให้ดัดแปลง
โดยโลกนิยมแถลง
มิอาจล่วงติท้วงติง
๏ ระเบียบสิ่งเรียบร้อย
พระก็คอยจะอ้างอิง
เหตุให้ชนเห็นจริง
ประดุจดั่งพระองค์แสดง
๏ แม้การประดับร่าง
ขนบอย่างบุราณแปลง
โอ่อ่าสง่าแผลง
พิลาสยลกว่าหนหลัง
๏ กิจการณบ้านเมือง
ก็เมลืองพระทรัพย์ดัง
หลั่งไหลมาเองยัง
มิหย่อนย่อพยายาม
๏ แท้ราชธนหาก
สละมากก็หมายความ
พิพัฒน์ลุรัฎฐ์งาม
พระหทัยมิท้อถอย
๏ ส่วนทรงผดุงพุท
ธสาสน์สุดจะเลิดลอย
เพียงไรพระใฝ่คอย
ทำนุนิตย์ณกิจปวง
๏ อาวาสพยาบาล
สภาคารโรงเรียนหลวง
กรมส่ำและกระทรวง
ทะบวงสถานอุฬารงาม
๏ ตึกรามทั้งร้านห้าง
ดูสำอางสอาดหลาม
แลลิ่วสล้างตาม
ถนนพิศพิไลตา
๏ โรงเลื่อยและโรงสี
ก็มากมีเสมอมา
หุ้นบริษัทพา
ณิชกรรมธนาคาร
/*49๏ สารพัดถนัดมี
อเนกที่เที่ยวสำราญ
ปลุกปลื้มหทัยบาน
เพราะแปลงเปลี่ยนระเมียรงาม
๏ ทางไกลก็เหมือนใกล้
เพราะรถไอรถไฟหลาม
ควรคิดสฤษฎิ์ตาม
ขนบไหนก็ทำลง
๏ ที่รกก็ราบเปน
ถนนเห็นน่าพิสวง
เพราะเหตุพระองค์ทรง
พระปรีชาจะหาไหน
๏ โทรศัพท์ก็สรรค์เษก
โทรเลขก็ดั่งใจ
ปานทิพยโสตใน
บุราณกาลบมีเหมือน
๏ ในเขตมหานคร
ประชากรกระฉ่อนเตือน
นึกเทพสภาเยือน
สพรั่งบนถนนหลวง
๏ วางพลตระเวนราย
ตลอดสายสถลปวง
ไฟฟ้าสง่าดวง
ประจำรัตติกาลควร
๏ ป้องกันนิกรพาล
มิให้รานรังแกกวน
แก่ราษฎรมวญ
เพราะสว่างกระจ่างแสง
๏ ถนนลาดสอาดสอ้าง
มิรกร้างอาศรัยแรง
ค่าจ้างผดุงแปลง
พนักงารบำรุงเสมอ
๏ พฤกษ์ปลูกประจำราย
ตลอดสายถนนเลอ
แลลิ่วละลานเออ
ฉอุ่มอ่าสง่างาม
๏ เพ่งผ่านสพานผอง
ที่ข้ามคลองตลอดตาม
ถนนหลวงทั้งปวงนาม
ประจำพึงตลึงหลง
/*50๏ เหล็กหินชลอหล่อ
ประหลาทหนอช่างบรรจง
เหมือนทำด้วยไม้งง
ณกมลฉงนฉงาย
๏ ฝ่ายสถลตระการหลาก
ชลมารคก็เรียงราย
สองฟากตลิ่งหลาย
ตลอดเหลือนับเรือแพ
๏ ฝั่งเนื่องนทีเขต
นคเรศก็จอแจ
บ้างขึ้นบ้างล่องแล
มิขาดแนวณแถวชล
๏ นามเรือต่างต่างมาก
เปนอันยากยุบลยล
แล่นหลีกอยู่สับสน
พิศสพรั่งสพริบเพรา
๏ แพตั้งสินค้าขาย
ประจำรายตำแหน่งเนา
สุดพรรณนาเกลา
ณกลอนกาพย์ให้ทราบพอ
๏ พระองค์จำนงจิตต์
สุขุมคิดจะใคร่ชลอ
สินค้าเพื่อเพียบพนอ
เพราะเนื่องกับประเทศผอง
๏ ให้รุ่งเจริญพา
ณิชการะมูลมอง
เห็นหัตถกรรมของ
วิเทศอันอุดมผล
๏ ทรงหยั่งวิจารณ์ญาณ
สมานจิตต์ประชาชน
ต่างชาติ์ภาษาจน
จะทรงทำได้เพียงใด
๏ บำรุงให้เปนสุข
นีรทุกข์นีรภัย
เท่ากับพศกใน
สยามรัฎฐ์มิแปรผัน
๏ เพื่อหวังสุคุณสาร
จิรกาลมิเร็ววัน
ให้ทั่วให้ถึงกัน
เพราะทรงกอปร์พระการุญ
/*51๏ ทรงเห็นประโยชน์เนิ่น
ความเจริญจะเปนทุน
บังเกิดเพราะเทิดคุณ
ผดุงราชไมตรี
๏ กับต่างประเทศอัน
อุดมสรรพ์ประเสริฐศรี
ด้วยวิทยาปรี
ชะชอบกับสมัยกาล
๏ เหตุนี้พระองค์จึง
สละซึ่งพระสำราญ
ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
ในพระองค์มิอาลัย
๏ สู้ยากพระกายหน่าย
พระสุขคลายเสด็จไป
สู่แดนยุโรปไกล
ทวีปต่างประเทศสถาน
๏ เมื่อคราฉนำร้อย
สิบหกสร้อยนิยมกาล
ข้ามโอฆะกันดาร
มหาสมุทร์ชเลไกล
๏ ฝ่าคลื่นและฝืนลม
ระทมตรมพระกายไป
เพื่อหวังประโยชน์ใน
ประเทศนั้นและนำมา
๏ เปนคุณแก่บ้านเมือง
ให้ประเทืองเถลิงหา
เหตุศีวิไลซ์พา
พยุงล้วนแต่ส่วนดี
๏ มีพระหทัยอ่อน
จะเชิดช้อนพระไมตรี
กับต่างประเทศมี
อนุสนธิเนื่องกัน
๏ ในสิ่งสมควรอ่อน
พระองค์หย่อนมิตึงขัน
ควรเดิรเจริญนันท์
มนัสน้อมประนอมใจ
๏ พระองค์เสด็จแดน
ณแว่นแคว้นกษัตริย์ใด
ชอบอัธยาศรัย
บมิหน่ายพระทัยเธอ
/*52๏ ทั่วทุกประเทศจัด
ประดิษฐ์รัฐดิเรกเลอ
ต้อนรับแลบำเรอ
บำรุงโดยประพาสแดน
๏ ควรเจริญสง่าศรี
และเปนที่ประเทิงแสน
เสวยสุขมิขาดแคลน
ขณะคราวเสด็จดล
๏ ใช่แต่จะทรงปัน
พระสัมพันธมิตรผล
ทั้งราชกิจยล
ตลอดทุกประเทศไป
๏ ทรงทอดพระเนตรการ
อันไพศาลณด้าวใด
ทราบชัดพระหฤทัย
ก็ทรงจำเปนตำรา
๏ เพื่อจักเปนแบบอย่าง
ระหว่างกิจซึ่งทรงหา
ใคร่เพื่อจะนำมา
เปนฉบับประกอบตาม
๏ ไทยเราจะเทียมเทียบ
เสมอเปรียบมิเสื่อมทราม
คู่หล้าสง่างาม
เจริญทันประเทศเขา
๏ หลายมาสเสด็จกลับ
แต่นั้นนับถิ่นไทยเรา
ปางก่อนถึงหย่อนเยาว์
จะย่างสู่สมรรถเสมอ
๏ สมดังมโนมาด
มิแคล้วคลาศวิจารณ์เออ
ไทยเราเพราะใครเผลอ
พินิจควรหรือคนไทย
๏ เปลี่ยนโน่นกระทำนี่
ให้ทวีเจริญใจ
ควรแท้นิทัศน์นัย
ประดิษฐ์แปลกเสมอกาล
๏ ทั่วทั้งสยามรัฐ
สารพัดจะสำราญ
ถึงไกลและช้านาน
ประดุจใกล้และเร็ววัน
/*53๏ นาเนกประการส่ำ
สุดถ้อยคำจะรำพรรณ
รวบรวมสรุปสรรพ์
อดิเรกอุดมสม
๏ นับว่าเจริญได้
ประเทศไทยนิยมชม
ควรที่จะปรารมภ์
พระคุณูปการผอง
๏ พระปิ่นดิลกปัญ
จมนั้นถนัดครอง
เขตรัฐสยามผยอง
ภิยโยด้วยประการใด
๏ เห็นได้สดวกดาย
มิบรรยายก็แจ้งใจ
ปรากฎกระจ่างนัยน์
มนุษย์จักมะลักเห็น
๏ นี้ฝ่ายอาณาจักร์
พระพิทักษ์ผดุงเย็น
เกล้าชาวสยามเปน
สุขด้วยพระการุญ
๏ พระทรงธำรงนิตย์
ณทศพิธอดุลย์คุณ
คือราชธรรมสุน
ทรเลิศประเสริฐสม
๏ ไพบูลย์มิบกพร่อง
และถูกต้องคตินิยม
เยี่ยงปราชโญดม
อนุมัติพิพัฒน์ผล
๏ พระญาติ์พระวงศ์ผอง
พระก็ปองเปนกังวล
บำรุงผดุงจน
ตลอดทั่วพระองค์คง
๏ ฝ่ายหน้าและฝ่ายใน
หฤทัยพระจำนง
ใคร่ให้เสวยมง
คลสุขเกษมสานติ์
๏ หมู่มุขอมาตย์ปวง
ทุกกระทรวงทบวงการ
ผู้ใดเชาว์ไวชาญ
วิทยานานามี
/*54๏ รู้รอบประกอบกิจ
สุจริตเจริญศรี
เที่ยงสัตย์สุขุมปรี
ชาฉลาดแลอาจหาญ
๏ พระองค์เอาภารเพื่อ
ผดุงเอื้ออิกเจือจาน
ด้วยราชบำนาญ
ยศศักดิ์เผล็ดบำเหน็จหนุน
๏ ควรน้อมศิโรตม์ก้ม
หัตถ์ประนมบังคมคุณ
เปนที่พิเศษสุน
ทรนับคุณากร
๏ นั่นแหละจะเปนศรี
สวัสดีสุภาภรณ์
แก่เราผู้ราษฎร
นิจกาลมิแปรผัน
๏ ฝ่ายพุทธจักร์เล่า
พระผ่านเผ้าผู้ทรงธรรม์
ไท้มีพระคุณอนันต์
ทนุมุ่งพยุงเสมอ
๏ บำรุงพระอาราม
วิหารงามสง่าเลอ
หลายหลากพระหากเปรอ
มิปล่อยทิ้งให้เสื่อมสูญ
๏ ปวงบรรพชิตฝ่าย
ทุกนิกายก็เพิ่มพูล
รับภาระเปนธูร
พระอาวาสเสนาสน์หลวง
๏ หมู่สงฆบรรดา
ภิกษุสามเณรปวง
ได้สุขสบายทรวง
บมิสบลำเค็ญเข็ญ
๏ อุปถัมภ์พระพุทธวัจน์
ปริยัติธรรมเปน
ส่วนเหตุพิเศษเห็น
ประโยชน์มีนั้นมากมาย
๏ พระเกรงจะกลายทราม
พระก็ตามขยับขยาย
เผยเปิดให้เลิศหลาย
และจัดสอบพิชาสรรค์
/*55๏ กำหนดมคธพากย์
ภาษาหลากแถลงธรรม์
รวมเก้าประโยคสัณห์
อนุสนธิสำแดง
๏ ภิกษุและสามเณร
ต่างจัดเจนพระธรรมแถลง
บาลีก็แจ้งแจง
และแปลสอบพิชาชาญ
๏ สงฆ์ใดพิเศษรู้
เถระผู้พิจารณ์ญาณ
สามารถและอาจหาญ
อัตถธรรมคุโณดม
๏ ทรงโปรดพระราชทาน
ยศศักดิ์ฐานนิยมชม
ต่ำสูงสรุปสม
พิเศษโดยลำดับไป
๏ พัดแฉกประกอบรา
ชทินนามะขานไข
มีนิตยภัตร์ใน
ระหว่างมาสพระราชทาน
๏ ถานานุกรมจัด
ก็รับพัดปัจจัยทาน
เปรียญเชี่ยวฉลาดชาญ
ณเชิงอัตถธรรมดี
๏ พัดปักตระการงาม
ยลอร่ามสง่าศรี
ตามชั้นประโยคมี
นิตยภัตร์อุดมสม
๏ ทรงตั้งสมณศักดิ์
นี้เหตุจักให้ชื่นชม
ในธรรมวโรดม
จะได้สืบพระสาสน์นาน
๏ ก็แตกก็ฉานใน
วรไตรปิฎกธาร
เพราะเหตุพระองค์สมาน
พุทโธวาทให้โศภน
๏ ทรงเปนประธานส่ำ
พุทธสาสนิกชน
สำแดงแสวงผล
พิบากสิ่งที่ชอบธรรม
/*56๏ เปนส่วนกุศลวัตร์
ปฏิบัติบำเพ็ญนำ
สรรพ์สุจริตกรรม
ดำเนิรสู่นิสัยตน
๏ ถ้าหากพระองค์ทรง
สละปลงมิกังวล
พุทธสาสน์ก็หมองมล
จะรุ่งเรืองแต่ไหนมา
๏ อาณาประชาราษฎร์
ย่อมจะขาดประพฤติหา
ซึ่งธัมมสัมมา
ปฏิบัติ์ก็ทรุดลง
๏ นี้โดยพระองค์นำ
ประพฤติ์ธรรมประเสริฐทรง
พระราชศรัทธาคง
สถิตไว้สถาวร
๏ เปนที่ปิโยดม
นิยมชมและอนุสร
ของเหล่าประชากร
สมณพราหมณาจารย์
๏ ทั่วทั้งสยามเขต
และวิเทศต่างสาธุการ
บรมโพธิสมภาร
อิกพระอัธยาศัย
๏ เปนที่เฉลิมเนตร์
อันพิเศษประเทิงหทัย
ครั้งสองเสด็จไป
ยุโรปอิกสมัยกาล
๏ ศกร้อยยี่สิบหก
นิยมยกลิขิตขาน
เพื่อใคร่จะสำราญ
พระกายส่วนพระองค์เอง
๏ นานาประเทศกษัตริย์
เอกรัฐก็ยำเยง
กษัตริย์บุราณเพรง
เจริญราชไมตรีเคย
๏ มีอยู่ก็คราวหนึ่ง
จะนำซึ่งนิเทศเฉลย
อ้างเหตุภิปรายเปรย
อยุธยาสมัยกาล
/*57๏ สมเด็จนารายณ์ราช
ธประภาษวโรงการ
บัญชาให้นายปาน
ราชทูตจรัลไป
๏ สู่ถิ่นนครเขต
ฝรั่งเศสเจริญไม-
ตรีกับวิเทศใน
บุราณกาลก็คราวเดียว
๏ นอกนั้นบห่อนมี
กษัตริย์ที่ทรงเปรื่องเปรียว
เสด็จไปมิเคยเฉลียว
คนึงดั่งพระองค์เลย
๏ นับแต่พระองค์ครอง
สยามผองภิรมย์เชย
ชื่นชอบกมลเฉลย
บรรลุสี่สิบสามปี
๏ คำนวณคเนมาก
กษัตริย์ภาคบุราณมี
ทุกทุกพระองค์จี-
รกาลก็บมีปาน
๏ ทั้งความทวีวัฒน์
ผดุงรัฐก็เอาฬาร
กว่าในอดีตกาล
ฉนั้นนั่นมิใช่หรือ
๏ ไทยเราก็เทียมสู้
เจริญสู่วิลัยลือ
เอื้อมเอาจะถึงมือ
และหมายตรงประสงค์พลัน
๏ โอ้โอ๋ผเอิญเคราะห์
ช่างฉเพาะฉกาจครัน
มัจจุราชเหี้ยมหุนหัน
ขณะนี้มิควรหนอ
๏ เบียนบ่งพระทรงฤทธิ์
บขุกคิดเพียงผ่อนรอ
พระชนม์ให้ดลพอ
สมควรจะเสวยสวรรค์
๏ สุดคำจะพร่ำเอ่ย
กระไรเลยพระโรคฉกรรจ์
วักกะพิการอัน
เอื้อมประสบพระทรงชัย
/*58๏ โดยด่วนประชวรกาล
ก็เจ็ดวารมิทันไร
โอ้เหลือจะอาลัย
สลดล้ำร่ำพรรณนา
๏ แพทย์ผู้รอบรู้ถนัด
มิเต็มหัตถ์เพื่อคัดหา
เครื่องห้ามพระอาพา
ธโอสถประกอบถวาย
๏ พระชนมายุน้อยนับ
มิสมกับพระพลกาย
เพียงห้าสิบแปดหมาย
คณนาฉนำตาม
๏ ในวันคำรบยี่
สิบสองมีบรรยายความ
มาสไขสมัยนาม
ตุลาคมนิยมขาน
๏ ร. ศกนับตกร้อย
ยี่สิบสร้อยอิกเก้ากาล
ตรงร่วมกับแรมวาร
สี่ค่ำนั้นคือวันเสาร์
๏ โสณะฉนำมาส
สิบเอ็ดราษฎร์เหลือคาดเดา
โดยข่าวถึงชาวเรา
รุ่งรู้ว่าณราตรี
๏ สองยามย่ำนาฬิกา
สี่สิบห้าเศษนาฑี
เคราะห์ก่อมิรอรี
ระรานปิ่นไผทไทย
๏ เอกองค์พระทรงยศ
สวรรคตละครรไล
จากโลกมนุษย์ไป
สถิตสถานพิมานแมน
๏ วาบอกพศกสยาม
เมื่อทราบความตลอดแดน
ดาลโศกกำสรดแสน
ระทดสุดจะกำศรวญ
๏ ส่ำราษฎร์อนาถโอ้
วิปโยคเยือกครวญ
เหตุยังมิบังควร
อุบัติมาประจักษ์มี
๏ ดินฟ้าอากาศพิศ
พินิจผิดดูเผือดสี
เช่นช่วยประชาชี
ประชุมทั่วคำนึงถึง
/*59๏ แต่นี้ผิจิตต์จัก
สวามิภักดิ์และรำพึง
ร้อนรุ่มระรุมรึง
อุระร่าวสักเพียงไร
๏ บ่ห่อนประสบเห็น
พระผู้เปนบิดรไทย
องค์เดียวเสด็จไป
คำนึงเหตุคระโหยหวน
๏ ใช่แต่สยามชน
จะเศร้ากมลและครุ่นครวญ
แม้ทวยวิเทศมวญ
ก็รันทดทั่วทุกแดน
๏ มากเหลือจะอาลัย
รำลึกในพระองค์แสน
เสด็จเวิ้งวิมานแมน
สมมตทรงเกษมสานติ์
๏ ส่วนเราเหล่าราษฎร์โอ้
หมายพึ่งโพธิสมภาร
เนิ่นนับกัปปาวสาน
ก็สุดใคร่พระคืนครอง
๏ มีหวังเพียงบังคม
พระบรมโกษฐ์ทอง
บูชิตอุทิศสนอง
และเทิดทักษิณาทาน
๏ เพื่อได้ฉลองพระเดช
พระคุณเจตนาการ
เปนสิ่งพลีสาร
ถวายส่วนกุศลมัย
๏ บัดนี้ประจวบการ
มโหฬารถเกิงไกร
เกริกชาวนิกรไทย
จะกระทำบำเพ็ญผล
๏ งารถวายพระเพลิงเสถียร
เถลิงเกียรติ์พระจอมพล
เมรุมาสพิลาสยล
สมัยนี้ถนัดตา
๏ ชาวเราสยามราษฎร์
จะแคล้วคลาศมิอาจหา
เห็นโกษฐ์พระเบญจมา
ธิปนาถอนาถหนอ
๏ แม้เสด็จสวรรคต
ก็ปรากฎพระคุณพอ
เพียบเพียงเรียบเรียงชลอ
เฉลยนั่นมิฟั่นเฟือน
/*60๏ เท่ากับทรงยับยั้ง
พระชีพยังยั่งยืนเตือน
จิตต์นึกลำลึกเหมือน
พระองค์คงดำรงชนม์
๏ เอกองค์ทรงธรรมผู้
ผดุงภูมิมณฑล
เปนสุขเกษมสกล
เกษตร์ภพสยามผอง
๏ นั้นฤๅคือพระบาท
มกุฎราชธำรงครอง
เทียมทัดฉัตร์แก้วของ
นิกรข้าพระบาทแทน
๏ ปิ่นปกชนกนาถ
อภิชาติมิขาดแคลน
รื่นร่มเริงรมย์แสน
อุดมโดยสวัสดี
๏ แน่เขตประเทศไทย
จะวิลัยเฉลิมศรี
เกียรติศักดิ์สิจักทวี
พิพัฒน์เลิศประเสริฐสม
๏ ขอจุ่งพระจอมฉัฏ
ฐกษัตริย์สุโรดม
ทรงวายพระทุกข์ระทม
ภยูบัทว์พิบัติกษัย
๏ ส่ำอันตรายสา
รพัดกาละใดไกล
กลายปราศพินาศไป
มิข้องเบื้องพระบทมาลย์
๏ สรวมทรงพระชนม์เจริญ
จำเนียรเนิ่นเกษมปาน
เทเวศร์เสวยสถาน
สถิตทิพพิมานบน
๏ ปวงเปนริปูปอง
ริลำพองรำพึงผล
อันเนื่องอนัตถ์ดล
ณพินาศมิคงนาน
๏ ดั่งข้าพระพุทธเจ้า
กวีเหล่านิพนธ์สาร
นามครบณนพทวาร
ถวายพากย์พระพรเทอญ ฯ
---
แหล่เทศน์มหาพน กล่าวเรื่องสวรรคต
๏ จะสาธกยกขึ้นกล่าว
ในเรื่องราวคราวโศกศัลย์
ให้ท่านทั้งหลายหมายสำคัญ
รูปจะรำพรรณข้อคดี
๏ วันที่สิบหกตุลาคม
องค์พระบรมราชจักรี
พระจุลจอมเกล้าของเรานี้
เริ่มประชวรมีพระอาการ
๏ เสด็จประทับอยู่วังดุสิต
โรคกำเริบฤทธิ์เหลือประมาณ
พระโอสถก็ย้ายหลายขนาน
แต่พระอาการไม่บันเทา
๏ รุ่งขึ้นวันที่ยี่สิบสอง
รูปจะสนองไปตามสำเนา
เดือนตุลาคมร้อยยี่สิบเก้า
พระโรคนั้นเล่าก็ทรุดลง
๏ ถึงสองยามสี่สิบห้า
ตามนาฬิกากำหนดตรง
พระอาการถึงปลดปลง
สุดที่พระองค์จะทนทาน
๏ เสด็จสู่สวรรคต
พากันกำสรดด้วยสงสาร
เพราะเคยพึ่งโพธิสมภาร
ได้สุขสำราญสิ้นทุกคน
๏ รุ่งขึ้นวันที่ยี่สิบสาม
รูปจะแจ้งความตามอนุสนธิ์
เหล่าไพร่ฟ้าประชาชน
พอทราบเหตุผลก็โศกา
๏ โอ้โอ๋พระทูลกระหม่อม
เคยอยู่ถนอมชาวประชา
ได้เปนสุขทุกถ้วนหน้า
เพราะพระบารมีไท
๏ โอ้ตั้งแต่นี้จะลี้ลับ
ไหนเลยจะกลับมากรุงไกร
ชาวประชาในราไช
ที่ไหนจะได้เห็นพระองค์
/*62๏ แต่เสดจไปเมืองฝรั่ง
ยังได้กลับหลังมาธำรง
ประชาราษฎร์พระญาติวงศ์
อิกทั้งพระสงฆ์ได้สุขสำราญ
๏ เสด็จครั้งนี้มิได้กลับ
จะเลยลับพ้นสงสาร
ไปสู่สวรรค์ชั้นวิมาน
จนถึงนิพพานเมืองมณี
๏ โอ้คิดขึ้นมาก็น่าสงสาร
เมื่อพระอาการหนักเต็มที
ทรงคิดเมตตาชาวธานี
จะต้องโกนเกศีเมื่อท่านนิพพาน
๏ เพราะธรรมเนียมนั้นมีมา
ย่อมแจ้งกิจจาแต่ครั้งโบราณ
ถ้าทูลกระหม่อมเจ้าจอมศฤงคาร
เข้าสู่นิพพานเวลาใด
๏ ราษฎรทุกถ้วนหน้า
ที่เปนข้าพระทรงไชย
ต้องโกนเกศาไม่ว่าใคร
ผู้ดีไพร่ก็เหมือนกัน
๏ ท่านทรงเมตตาประชาราษฎร์
ให้ออกประกาศทั่วเขตคัน
แม้นพระองค์ทรงดับขันธ์
เรื่องโกนผมนั้นไม่ต้องทำ
๏ ให้ไว้ทุกข์กันอย่างใหม่
นุ่งห่มใช้แต่เครื่องดำ
พระคุณจอมไกรใหญ่ยิ่งล้ำ
สุดที่จะนำสิ่งเปรียบปาน
๏ ครั้นเวลาจวนค่ำลง
จึงโสรจสรงสระสนาน
พอจัดเสร็จสำเร็จการ
เชิญสู่สถานพระโกษฐ์ทอง
๏ แล้วเชิญขึ้นสู่ราชยาน
พร้อมด้วยทหารเปนหมวดกอง
ออกเดิรนำหน้าใต้ฝ่าลออง
มาตามท้องถนนราชดำเนิร
๏ สะโลมาศออกคลาดเคลื่อน
ดูกล่นเกลื่อนไม่ขัดเขิน
มีข้อบังคับกำกับให้เดิร
มิให้ก้าวเกินกำหนดไป
/*63๏ ถัดลงมาทหารแตร
เป่ากันแซ่ฟังเสียงใส
เขาเป่าคล่องดูว่องไว
เปนเพลงอาไลยใต้ฝ่าลออง
๏ ถัดลงมาทหารปืนใหญ่
วางจังหวะไว้เปนช่องช่อง
มีแตรนำประจำกอง
เสียงกึกก้องไปตามมรรคา
๏ ถึงเป่าบรรเล็งเปนเพลงฝรั่ง
เมื่อใครได้ฟังแสนเสียวโลมา
ให้อึดอัดอั้นตันอุรา
แล้วต่างโศกาน้ำตานอง
๏ ทหารราบถัดลงมา
ดูหน้าตาก็เศร้าหมอง
แลเห็นได้เพราะไฟนั้นส่อง
พร้อมหมดทุกกองต้องถือเทียน
๏ สพายปืนเอาปากบอกลง
เรียงแถวเดิรตรงไม่หันเหียน
ถึงจะเหนื่อยยากก็พากเพียร
เพราะความจำเนียรกตัญญู
๏ ครั้นถึงทหารมหาดเล็ก
ทั้งหนุ่มเด็กน่าเอ็นดู
เดิรเรียบเรียงเคียงเปนคู่
ช่างน่าดูเสียนี่กระไร
๏ ถัดมาถึงพระโกษฐ์ทอง
ดูผุดผ่องงามสดใส
พระศพทูลเกล้าเจ้ากรุงไกร
สถิตอยู่ในพระโกษฐ์ทอง
๏ อาตมาเมื่อได้เห็น
ไม่วายเว้นความเศร้าหมอง
ให้คิดอาไลยใต้ฝ่าลออง
น้ำตาตกนองด้วยความเสียดาย
๏ รูปต้องย่นเรื่องชั้นเครื่องประดับ
ยังซ้อนซับอิกมากมาย
จะสาธกยกอธิบาย
ดูมากมายอนันตัง
๏ มโหรธึกประสานเสียง
เดิรเรียบเรียงมาเบื้องหลัง
สำเนียงแซ่ล้วนแตรสังข์
เป่าประดังขึ้นพร้อมกัน
/*64๏ ถัดลงมาทหารเรือ
ใส่หมวกเสื้อดูขึงขัง
เรียงแถวรายอยู่ภายหลัง
พอกลองตีตังก็ออกเดิร
๏ เปนท่องแถวไปตามกัน
ในหว่างขอบคันราชดำเนิร
ดูเปนขนัดไม่ขัดเงิน
รีบพากันเชิญพระศพไป
๏ ถึงประตูวังวิเศษไชยศรี
แสงอัคคีก็ส่องใส
เชิญศพพระองค์ผู้ทรงไชย
เสด็จเข้าในพระราชวัง
๏ ถึงพระที่นั่งดุสิต
เชิญขึ้นสถิตบนที่ตั้ง
เสียงประโคมครึกโครมฟัง
สนั่นดังเสนาะดี
๏ รูปขอยับยั้งเรื่องตั้งพระศพ
จะกล่าวทบถึงชาวกรุงศรี
ที่คิดอาไลยใต้ฝ่าธุลี
พากันอึงมี่ไปคอยดู
๏ เห็นพระโกษฐ์พระจอมไกร
เสียงร้องไห้สนั่นหู
ด้วยความถือมั่นกตัญญู
มิได้อดสูแก่เพื่อนกัน
๏ อย่าว่าแต่เหล่าปสกสีกา
ถึงอาตมาก็เหลือกลั้น
ให้คิดถึงองค์พระทรงธรรม์
แล้วโศกศัลย์ไม่วายเลย
รูปต้องของดบทนิพนธ์
ตามอนุสนธิ์ที่รูปเฉลย
จะเล่าต่อไปก็ไม่สะเบย
ผู้ฟังจะเลยพากันรำคาญ
๏ ควรจะรำลึกนึกถึงพระองค์
แล้วทำบุญส่งทั้งศีลทั้งทาน
จนตราบเท่าเข้าพระนิพพาน
สมกับที่ท่านกตัญญุตา
๏ เพราะเมื่อพระองค์ยังทรงพระชนม์
ชาวเราทุกคนเปนสุขหรรษา
เหล่าศัตรูหมู่พาลา
ไม่อาจจะมาทำอันตราย ฯ
---
แหล่เทศน์มหาพน กล่าวเรื่องถวายบังคมพระบรมศพ
/*65๏ รูปจะกล่าวถึงชาวบุรี
ที่รู้คดีโดยบัตรหมาย
ว่าทรงอนุญาตให้ชนหญิงชาย
ได้ถวายบังคมพระโกษฐ์ทอง
๏ ไม่ว่าชาวนาแลชาวไร่
ทั้งผู้ดีไพร่หมดทั้งผอง
ท่านทรงเมตตาข้าทูลลออง
ให้ไปสนองใต้ฝ่ายุคล
๏ ถึงวันที่หนึ่งแลที่สิบห้า
พวกชาวประชาทุกแห่งหน
ไม่ว่าคนมีแลคนจน
ทั่วทุกตำบลพากันมา
๏ ทั้งเมืองเหนือแลเมืองใต้
บ้างขึ้นรถไฟคลาศคลา
เสียเงินเท่าไรก็ไม่ว่า
ขอให้ได้มาถวายบังคม
๏ ทั้งหนุ่มแก่แม่หม้ายสาว
นุ่งห่มขาวไม่หวีผม
ด้วยดวงจิตต์คิดเกรียมกรม
เสียดายพระร่มโพธิ์ทอง
๏ ถึงที่พระโกษฐ์พระจอมไกร
เสียงแต่ร้องไห้กันกึกก้อง
ให้คิดอาไลยใต้ฝ่าลออง
บ้างก็ร่ำร้องแล้วรำพรรณ์
๏ ว่าโอ้โอ๋พระจอมโมลี
มาละข้านี้ไปสวรรค์
เคยปกเกล้าชาวเขตคัน
เกษมสันต์แสนสำราญ
๏ ทรงชุบเลี้ยงโดยเที่ยงธรรม์
ดังพระสุริยันต์ส่องแสงฉาน
น่าแค้นขัดมัจจุมาร
ช่างมาล้างผลาญพระร่มโพธิ์ทอง
/*66๏ ถ้าแม้นพระกาลมีกายปรากฎ
จะแทนทดพระคุณสนอง
จะอาสาใต้ฝ่าลออง
คิดต่อยุทธป้องกันพระองค์
๏ นี่ไม่เห็นตัวมัจจุราช
จึงหมดอำนาจจะรณรงค์
เสียดายนักพระจักรพงศ์
พระไม่คงพระชนมา
๏ บ้างจุดธูปเทียนจำเนียรน้อม
ทั้งดอกไม้หอมนานา
ถวายกุศลผลศีลา
ให้สู่มหาพระนิพพาน
๏ จะกล่าวเรื่องให้เนื่องกันไป
ให้แจ้งใจตามโวหาร
ที่กระทรวงนครบาล
ท่านแจกข้าวสารแก่ชาวประชา
๏ ราษฎรออกซ้อนซับ
ไปคอยรับซึ่งธัญญา
คนละทนานให้ทานทั่วหน้า
ให้ซื้อผักปลาอิกสองสตางค์
๏ ที่บางคนโลภล้นเหลือ
คิดแผ่เผื่อให้กว้างขวาง
เตรียมกระสอบลอบไปวาง
แอบไว้ที่ข้างนอกกำแพง
๏ พอรับได้แล้วใส่ที่
ความยินดีเดิรยิ้มแฉ่ง
เต็มที่ใส่ได้พอแรง
แล้วจัดแจงขายเสียที
๏ จะกล่าวเนื่องถึงเรื่องประกาศ
ของไทธิราชเจ้ากรุงศรี
ให้ชาวประชาในธานี
ตั้งภักดีบำเพ็ญทาน
๏ อาราธนาพระสวดมนต์
เพื่อกุศลเปนแก่นสาร
วันที่สิบห้าวัดวาบ้าน
ทั่วทุกสถานพร้อมเพรียงกัน
๏ วันที่สิบหกรุ่งขึ้นเช้า
ทั้งหวานคาวเร่งจัดสรรค์
พร้อมมูลดีกับปีย์จังหัน
แล้วผายผันไปวัดวา
/*67๏ บรรดาของฉันนั้นมีอุดม
แกงต้มส้มไข่มากนักหนา
ทั้งเณรทั้งพระปะปนกันมา
อนุโมทนาในผลทาน
๏ แต่ตัวรูปมัธยัต
รับอาหารภัตร์แต่พอประมาณ
ไม่ละโมภโลภเกินการ
ยังได้รับทานสามปิ่นโต
๏ มีไข่เป็ดเจ็ดแปดใบ
มีแกงมีไก่อิกสามโถ
ใส่คละปะปนจนล้นโอ
ขอให้ภิญโญทั่วทุกคน
๏ ขอหยุดเบื้องเรื่องกินไว้
ขืนว่าไปไม่เปนผล
จะกล่าวข้อต่อยุบล
โดยนิพนธ์อิกต่อไป
๏ ที่กระทรวงเกษตรา
มีศรัทธาจิตต์เลื่อมใส
บำเพ็ญทานการสมัย
โปรดคนเข็ญใจแลคนจน
๏ เพื่อไว้ทุกข์กันทั่วหน้า
ตามบรรดาคนขัดสน
แต่ชาวนานั้นชอบกล
ท่อนล่างบนไม่เหมือนกัน
๏ หล่อนไว้ทุกข์นั้นอย่างไร
เมื่อคิดไปก็น่าขัน
นุ่งผ้าดำขำไม่บัน
แต่หล่อนสรรค์ห่มสีดอกแดง
๏ ครั้นถึงวันที่สิบเจ็ด
รูปไม่เอาเท็จมาแถลง
จะกล่าวกระทู้ให้รู้แจ้ง
เรื่องรับแย่งซึ่งผ้าดำ
๏ ไม่ว่าเด็กแลผู้ใหญ่
พากันไปออกคลาคล่ำ
ทั้งมอญไทยแลไหหลำ
ดูมืดดำวิถีทาง
๏ ที่เปนเจ๊กนั้นขันนักหนา
เอาขาวม้าขึ้นปิดหาง
ปลอมเปนไทยเข้าไปบ้าง
ยืนเอียงข้างซ่อนผมเปีย
/*68๏ แม่สาวสาวที่เข้าไปรับ
เพราะขัดสนทรัพย์จะซื้อจะเสีย
ต้องเบียดดันกันละเหี่ย
จนอ่อนจนเพลียกันไปก็มี
๏ ที่ประตูดูคนยัดเยียด
ต้องเบียดเสียดกันเสียอึงมี่
ชายหญิงเด็กแก่ล้วนแต่ยินดี
รับทานโดยที่ท่านเมตตา
๏ ฝ่ายท่านเจ้าพนักงาร
ก็แจกผ้าเปนทานไปแทบทั่วหน้า
จำนวนคนผู้ดูเหลือคณนา
ได้รับแจกผ้าแล้วพากันไป นั้นแหล่ ฯ
---
ฉันท์ “ของเอกชน”
/*69๑๔๏ ปวงข้าสมาชิกสโม
สรนพทวารนาม
สุดแสนจะอาลยและความ
วิปโยคบหย่อนหาย
๏ เหตุปิ่นนรินทร์บรมนาถ
ปิยราชพระองค์วาย
ชนม์สูญพระชีพพระวรกาย
อุปบัติดุสิตสรวง
๏ คงแต่พระนามพระคุณนิจ
จะสถิตสเถียรปวง
คัมภีรภาพสุขุมตวง
ละก็ปัถพีดล
๏ ไหนเลยจะธารพระคุณเทียบ
บมิเพียบมิพอขน
สู่ห้วงมหาสมุทรชล
ก็บอาจจะเต็มตาม
๏ ดั่งได้ขยายยุบลกาพย์
บททราบภิปรายความ
ภักดีณปิ่นรฐสยาม
ปรมินทร์พระภูเบนทร์
๏ นับแต่ทิวาจรสวรร
คตปัญจมาสเจน
จวบเชิญพระโกษฐ์จรพระเมรุ
และถวายพระเพลิงกาล
๏ ก่อนเคยประนตกรประนม
ทศนัขสโมธาน
พรั่งพร้อมณมาสทวิวาร
อภิวาทถวายพวง
๏ บุบผาและมาลยประทีป
สุวคันธรื่นทรวง
บูชาสการนรปวง
อภิรมย์จะหาไหน
๏ ครั้งนี้จะเปนทิวสปัจ
ฉิมทัศนานัยน์
แม้เราจะปรารภหทัย
อนุสรบห่อนเห็น
/*70๏ ข้าน้อยจะกล่าวพจนอัก
ขรลักษณ์แถลงเปน
ฉันท์พากย์ฉลองพระคุณเย็น
ศิรเกล้ากวีผอง
๏ เรียงรจน์จรดบทลิขิต
ขณะพิศพระเมรุทอง
ชาวไทยทฤษฎิ์คุณสนอง
และถวายพระเพลิงเปน
๏ เครื่องรู้ระลึกกมลมาน
ฐิติกาลมิลืมเห็น
เปนที่ชะโลมหทยเย็น
ขณะเมื่อวิจารณ์ฉันท์
๑๑๏ เอกูนติงสา
ธิกสัตสมัยพรรษ์
โสฬศนิยมวัน
หฤหัสบดิ์มินาคม
๏ เปนกาลประจวบวา
รถวายพระเพลิงบรม
ศพปิ่นปิโยดม
ปรมินทร์บดินทร
๏ เริ่มการกุศลวัตต์
อดิเรกบวร
ถึงวารทิวาตอน
สุริย์บ่ายประชุมกัน
๏ อัญเชิญพระศพปิ่น
ปถพินทร์พระทรงธรรม์
พร้อมพรั่งพระวงศ์สรร
พอมาตย์อเนกมา
๏ เคลื่อนคล้อยพระโกษฐ์จาก
พระสุวรรณเบญจา
สู่ยานมาศคลา
คณะชาวประโคมเคียง
๏ แตรสังข์สนั่นกลอง
ชนะร่ำประจำเรียง
วังเวงวิเวกเสียง
และมโหรธึกดัง
๏ ปืนใหญ่ระดมยิง
สรนาทสนั่นฟัง
เสียงลั่นสะท้านวัง
ระยะหยุดละนาฑี
/*71๏ คลาเคลื่อนขบวรโดย
ทิศทางทวารศรี
สุนทรอธึกมี
จรออกทวารนาม
๏ เทวาภิรมย์เคลื่อน
อนุกรมขบวรตาม
ดำเนิรพินิจงาม
นยน์พึงตะลึงชม
๏ โดยมารคมหาราช
ยุรยาตร์สง่าสม
ปวงราษฎร์มโนรม
ยตลอดถนนหลาม
๏ ปิ่นฉัฏฐรัชย์เขต
นฤเบศร์บดีสยาม
พร้อมด้วยพระวงศ์ตาม
วรโกษฐ์เสด็จถึง
๏ วัดเชตุพนปวง
มุขเสวกาจึง
จัดแจงขบวรอึง
สรพร้อมพนักงาร
๏ อัญเชิญพระโกษฐ์ขึ้น
บุษบกประดิษฐาน
พิไชยรถกาญ
จนทาบประเทืองวาม
๏ เรียบริ้วพยูห์ยาตร
ระดะดาษระดับงาม
คู่เคียงประจำหลาม
ระยะแลสะพรึบพราย
๏ เครื่องสูงก็พรักพร้อม
อภิรุมและชุมสาย
แตรสังข์และกลองราย
และมโหรธึกขาน
๏ สมเด็จพระจอมสง
ฆสุธรรมสมาจาร
ไพบูลย์วิจารณ์ญาณ
ประทับราชรถทรง
๏ อ่านพุทธพจน์คือ
อภิธรรมประเสริฐมง
คลนำพระโกษฐ์บง
ศุภลักษณ์พิลัยตา
/*72๏ สามโมงก็คล้อยเคลื่อน
พระบรมศพคลา
ดำเนิรขบวนมา
ณถนนสนามไชย
๏ เจษฎ์จอมสยามขัต
ติยฉัฏฐ์ชเนนทร์ไท
ทรงเปนประธานใน
กิจนี้พระดำเนิร
๏ พร้อมด้วยบรมวง
ศอเนกขบวรเดิร
แห่แหนพินิจเพลิน
จรตามถนนหลวง
๏ อัครราชทูตแทน
รฐบาลประเทศปวง
เสนาบดีกระทรวง
คณะเจ้าพระยาผอง
๏ อิกเจ้าประเทศราช
และอมาตย์ก็เนืองนอง
เลขานุการของ
คณะทูตสถานมวล
๏ ข้าราชการปวง
ณกระทรวงก็เดิรขบวร
ลำดับมิสับสวน
ระยะงามสง่าฉงน
๏ เมียงมองพระโกษฐ์มาศ
นรราษฎร์สกลยล
กลับเศร้าระทมมน
มุขไม่สเริงเลย
๏ คราวบงขบวรแห่
ขณะแลภิรมย์เชย
ครั้นเมิลพระโกษฐ์เคย
พิศตื้นกมลตน
๏ พิศเพ่งพระโกษฐ์มาศ
บมิอาจจะกลั้นชล
เนตรราษฎรยล
ณระหว่างวิถีสอง
๏ ทุกผู้บอาจปราม
นยนามพุเนื่องนอง
ต่างฝืนสอื้นมอง
พระบรมโกษฐ์พลาง
/*73๏ บางเหล่าก็เฝ้าพรรณ
นอนันต์พระคุณลาง
เหล่าหวิววิโยควาง
กรอัญชลีเลอ
๏ กรานศีระซบกราบ
อุระวาบวะหวามเออ
อาจพลิ้วหทัยเผลอ
ชลเนตร์ก็เช็ดพลาง
๏ โอ้ทูลกระหม่อมแก้ว
พระละแล้วคระไลปาง-
นี้นี่มิมีทาง
จะนิทัศน์สถานไหน
๏ บูชาสการเล่า
ยลเปล่าและแปรไป
เปนเปลี่ยวจะปลงใจ
สละลืมก็เหลือฝืน
๏ นับวาระว่างเว้น
บมิเห็นพระโกษฐ์คืน
คงยั้งและยั่งยืน
ดุจวายุพาหาย
๏ โกษฐ์เคลื่อนละคลองจัก-
ษุมลักก็ต่างฟาย
ฟูมอัสสุชลราย
ณระหว่างวิถีสอง ฯ
๑๔๏ อัญเชิญพระโกษฐ์สกลเอก
รุจิเรกอร่ามทอง
ถับถึงพระเมรุก็ประคอง
พระบรมโกษฐ์กาญจน์
๏ ขึ้นยานมาศฉัตรเศวต
ปริวัฏพระเมรุวาร
สามรอบและจึงประดิษฐาน
ณพระเมรุภายใน
๏ งามโกษฐ์พระโกษฐ์บรมนาถ
ปิยราชนเรนทร์ไท
งามพรายพะพรายพิมลไพ
จิตรภาพมเลืองพราย
๏ งามลายสลักวิจิตรลัก-
ษณะเลิศประดับลาย
งามดุจประดุจวชิรฉาย
ชวลิตกระจังเงา
/*74๏ งามเด่นสง่ายลสง่า
ศุภพร่าพะแพรวเพรา
งามพิศพิพิธรุจิเฉลา
จิตรกรประกอบทำ
๏ งามสมอนุจฉวิกสม
พระบรมศพนำ
งามมาสโมสรจะจำ
ปริยายก็สุดแสน
๏ งามเมรุมาศพิศตระการ
กลเทพย์พิมานแมน
งามยอดตลอดอธิกแทน
ทิพชั้นดุสิตสรวง
๏ งามสรรพลักษณผนัง
ฉลุลายเฉลาปวง
งามหลากสลักบุษปดวง
พิศเหลืองและเพดาน
๏ งามดาวประดับดุจประดิษฐ์
ระดะด้วยมณีฉาน
งามฉัตรประจำระยะตระการ
และเศวตฉัตรชัย
๏ งามสุดประเสริฐวรวิสูตร
ก็วิจิตรสองไข
งามฉากขจิตพิศพิไล
ศุภภาพเลขา
๏ งามเมรุทิศดุจสุวรร
ณระยับชะโลมทา
งามภู่และพวงบุษปมา
ลยชื่นระรื่นคันธ์
๏ งามสังฆอาสน์ศุภสอาด
ก็พิลาสสอาดครัน
งามไทยทานพัสดุสรร
พระดับอร่ามพราว
๏ ชมแก้วระย้าระยะรยับ
รัศมีวะแวววาว
ชมสีประภัศรและขาว
นิลเหลืองวะวามนัยน์
๏ ชมยามพระพายุขณะพัด
ประทะกวัดและแกว่งไกว
ชมพรรณเพียงวชิรใส
ศุภสุกสอาดตา
/*75๏ ชมหงส์สุพรรณพิหคหงส์
ดุจเหิรระรี่มา
ชมเชยพระเมรุบรมรา
ชะเสมือนจะมีใจ
๏ ชมแล้วก็หงส์สกุณช่วย
มุขคาบประทีปไฟ
ชมแสงประหนึ่งรชนิใน
นภภาคทิฆัมพร
๏ ชมโคมสว่างประดุจแก้ว
นพรัตน์อลงกรณ์
ชมดั่งจะลอยและจะมิจร
วะวะวับสลับสี
๏ ชมงามอร่ามกลจะค้อน
ศศิธรณราตรี
ชมชมก็เฉกดุจมณี
ฆนะเจียรไนครัน
๏ ชมที่พระราชธประทับ
ณระหว่างพระวงศ์สรรค์
ชมช่อกนกสกลกรร-
ณิกแลก็ลำยอง
๏ ชมยอดยะเยี่ยมพินิจกาญ
จนก้านก็เรืองรอง
ชมทั่วณเบื้องอุปริผอง
ก็จรัสจรูญพราย
๏ ชมสิ้นตลอดณบริเวณ
วรเมรุสุพรรณราย
ชมเพลินมนัสจะอธิบาย
ก็บสิ้นบสุดลง
๏ รวบรวมก็งามพิมลงาม
รุจิเรกยรรยง
ดังเทพมหิทธิพละทรง
นฤมิตสฤษฎิ์หวัง
๏ สำหรับสถิตบรมศพ
บดิศรพระจอมวัง
จึ่งได้วิไลประดุจดัง
ทิพเวชยันต์ครั้น
๏ มากมวญพระวงศ์บรมวง
ศก็ทรงประชุมกัน
มุขมาตย์อมาตยสมุหสรร
พกระทรวงอเนกา
/*76๏ ปวงชาวสยามสมณพราหม
ณและราษฎรพา
กันมาถวายบุษปมา
ลยแลประทีปราย
๏ พร้อมพรักสพรั่งก็อลวน
พิศล้นแลหลามหลาย
โขมพัสตร์ประดับศริรกาย
ก็สอ้านสอาดดี
๏ ชาวต่างประเทศทุรสถาน
ก็ประมาณอนันต์มี
ไว้ทุกขตามนิยมจี
ระประเพณิภูมิ์ตน
๏ เปนคราสยามิกนิกร
อนุสรณ์สมัยหน-
หนึ่งซึ่งจะสาทรกมล
ฉเพาะภักดิโดยตรง
๏ มาตร์แม้นพระมิ่งมกุฎปิ่น
ปรมินทร์จุฬาลง-
กรณ์เกศสยามรฐทรง
พระจิรายุยามยล
๏ ความงามฉะนี้พระจะเกษม
รติเปรมประจักษ์ผล
พูลเพิ่มเฉลิมวรกมล
ก็จะทรงพระสำราญ
๏ คิดคิดก็แค้นมัตยุราช
ชรกาจฉกรรจ์หาญ
เบียนบีบพระชีพพระชนมาน
บมิรู้จะทำไฉน
๏ ในวารโสฬศมรัต-
ติพระขัตติเยนทร์ไทย
ท้าวทรงเสด็จจรคระไล
ณพระเมรุถวายเพลิง
๏ วงศานุวงศ์มุขอมาตย์
ก็ถวายประทีปเถลิง
รำลึกพระเกียรติ์คุณถเกิง
กิจเสร็จสรูปพลัน
๏ ข้าน้อยจะขอยุติสุภาพ
บทกาพย์ประกอบฉันท์
เรื่องชมพระเมรุศุภสุวรร
ณณกาลนี้แล ฯ
/*77โคลง ๔๏ โอ้องค์ภูวนาถเจ้า
จอมสยาม
ปัญจมรัชกาลยาม
วิโยคแล้ว
คงสฤษฎิ์แต่พระนาม
อนันต์พระ คุณนา
เลื่องลั่นบันลือแผ้ว
โลกซร้องสรรเสริญ ฯ
๏ อัญเชิญไตรรัตน์ทั้ง
เทพย์ทรง ฤทธิ์เฮย
จงพิทักษ์บริบาลองค์
เอกหล้า
สมเด็จพระปรเมนทร์มง
กุฎเกศ สยามนา
เจริญจตุรพิธพรข้า
บาทน้อมถวายชัย ฯ
---
แหล่เทศน์มหาพน กล่าวเรื่องงารพระบรมศพและงารพระเมรุ
แหล่ที่ ๑
/*79๏ จะกล่าวเนื่องเรื่องบรมศพ
พระจอมภพเจ้าสุธา
พระเมรุทำล้ำโสภา
ที่สนามหญ้าทุ่งพระเมรุ
๏ ทองอร่ามงามอุไร
ดังเทพไทนิมิตให้เห็น
สูงเทียมเท่าเขาพระสุเมรุ
แลดูเด่นในอัมพร
๏ งามวิจิตร์ประดิษฐ์ช่างทำ
ดังจะประจำไม่รื้อถอน
ดูแววไวไปทุกตอน
เสมือนอมรสรรค์ลงมา
๏ มีฉัตร์เงินแลฉัตร์ทอง
ดูผุดผ่องด้วยเลขา
มีหงส์ทองผ่องโสภา
ปักเรียงมารอบพระเมรุ
๏ มีพระที่นั่งทรงธรรม
มีปรำรอบบริเวณ
หลังคาแดงดังแสงสุริเยนทร์
ช่อฟ้าเปนสีสุวรรณ
๏ มีทั้งส้างอยู่สี่ทิศ
งามวิจิตร์ด้วยช่างสรรค์
มีช่อฟ้าทุกหน้าบัน
สุดที่ฉันจะพรรณา
๏ ถ้ากล่าวไปให้เลอียด
จะยาวเหยียดมากนักหนา
พระเมรุท้าวเจ้าสุธา
ย่อมโสภารู้อยู่ด้วยกัน
๏ เมื่อจัดทำสำเร็จแล้ว
งามผ่องแผ้วทุกสิ่งสรรค์
พระทูลเกล้าเข้าเขตคัน
กำหนดวันบำเพ็ญทาน
/*80๏ วันที่สิบสามเดือนมินา
พอเวลารุ่งแสงฉาน
เชิญโกษฐ์ทองผ่องโอฬาร
ประดิษฐานเบญจาทอง
๏ ในท่ามกลางพระที่นั่งดุสิต
งามวิจิตร์ไม่มีสอง
ประดับเครื่องดูเรืองรอง
ด้วยเงินทองอันโสภา
๏ ในกำหนดสามวันนี้
โปรดให้มีเทศนา
ครบห้ากัณฑ์ทุกวันมา
ทรงอุส่าห์บำเพ็ญทาน
๏ แล้วประกาศให้ราษฎร
ในนครทุกสถาน
ใครจะทำบำเพ็ญทาน
เพื่อเปนการสนองพระคุณ
๏ ชาวกรุงศรีมีทุกชาติ
ทราบประกาศนเรนทร์สูร
ให้ยินดีที่การบุญ
หวังแทนคุณสดัปกรณ์
๏ ในทิมคดหน้าที่นั่งดุสิต
ที่สถิตสโมสร
ดูแน่นหนาประชากร
ทั้งลาวมอญแลเจ๊กไทย
๏ บ้างก็มีเทศนา
โดยศรัทธาจิตต์เลื่อมใส
บ้างสดัปกรณ์เปนตอนไป
มโนในกตัญญู
๏ ล้วนพระสงฆ์ทรงสิกขา
มาติกาสนั่นหู
เปนแพนกแยกเปนหมู่
ตามแต่ผู้มีศรัทธา
๏ วันที่สิบหกแรมสองค่ำ
จัดประจำซึ่งโยธา
เปนหมู่หมวดตั้งตรวจตรา
ตามมรรคาทั่วทุกกอง
๏ ทหารม้าแลปืนใหญ่
เรียงกันไปเปนช่องช่อง
มีแตรนำประจำกอง
เรียงแถวรองกันลงมา
/*81๏ ทหารราบทหารเรือ
ดูล้นเหลือมากนักหนา
แน่นเนืองนองท้องมรรคา
ทหารรักษาพระองค์ก็มี
๏ มโหรธึกก็กึกก้อง
ทั้งปี่กลองแน่นวิถี
จัดพร้อมถ้วนกระบวรดี
พอได้ที่บ่ายสองโมง
๏ เชิญพระโกษฐ์ขึ้นราชยาน
ดูตระหง่านงามโอ่โถง
แซ่สำเนียงเสียงดังโด่ง
ปืนยิงโป้งระดมประดา
๏ ออกประตูพระราชวัง
พร้อมสะพรั่งงามแสนสง่า
กระบวรเลื่อนออกเคลื่อนคลา
ตามมหาราชหนทาง
๏ พระทูลกระหม่อมพร้อมพระวงศ์
ทุกพระองค์ดูหมองหมาง
เสด็จตามหลามหนทาง
ดังแบบอย่างแต่ก่อนมา
๏ สมเด็จกรมพระวชิรญาณ
เปนผู้ทรงอ่านอภิธรรมา
นำพระศพท้าวเจ้าสุธา
เลี้ยวมรรคาพระเชตุพน
๏ หยุดประทับที่พลับพลา
ทำไว้ท่าข้างสถล
หน้าวัดพระเชตุพน
พระจอมสกลจึงตรัสบัญชา
๏ โปรดให้ยกพระโกษฐ์สุวรรณ์
ขึ้นรถอันงามเลขา
จัดกระบวรล้วนเทวา
ชักรถมาดูโอฬาร
๏ ตามถนนมหาราช
ดูเกลื่อนกลาดล้วนทหาร
ไม่มีใครใจชื่นบาน
ด้วยสงสารพระร่มโพธิ์
๏ ชาวกรุงไกรไทยมอญลาว
นุ่งผ้าขาวดูอักโข
ล้นหลามมาหน้าวัดโพธิ์
ที่หน้าสโมสรก็มี
/*82๏ เมื่อพระโกษฐ์ไปถึงไหน
ไม่ว่าใครไพร่ผู้ดี
ให้กำสดสลดศรี
เสียงแต่โศกีตามมรรคา
๏ บ้างจุดธูปเทียนจำเนียรน้อม
ทั้งดอกไม้หอมรจนา
ตามสองข้างทางมรรคา
น้อมวันทากันทุกคน
๏ กระบวนเดิรเชิญพระโกษฐ์
เสียงอุโฆษตามสถล
ถึงเมรุทองผ่องโสภณ
หยุดพหลลงทันที
๏ จึงอัญเชิญพระบรมศพ
พระจอมภพเจ้ากรุงศรี
ขึ้นยานุมาศสอาดดี
นำสู่ที่พระเมรุทอง
๏ กรมพระยาวชิรญาณ
ก็ทรงอ่านอภิธรรมสนอง
ออกนำหน้าพระโกษฐ์ทอง
เข้าสู่ท้องพระเมรุพลัน
๏ แล้วเวียนไปได้สามรอบ
ตามรบอบโบราณบรรพ์
พนักงารจัดการกัน
เชิญพระโกษฐ์จันทน์เข้าพระเมรุ
๏ แล้วจึงรูดพระวิสูตร์ป้อง
ปิดทุกช่องบริเวณ
พระสุริฉายพอบ่ายเบน
กำหนดเกณฑ์ห้าโมงตรง
๏ พระจอมพงศ์ก็ทรงธรรม
กัณฑ์หนึ่งประจำเสร็จพระประสงค์
ถวายไตรพระไทยปลง
อุทิศส่งผลทาน
๏ พระห้าสิบสดัปกรณ์
การถาวรเปนแก่นสาร
พระทูลเกล้าเจ้าศฤงการ
ถวายทานทุกกองไป
๏ แล้วเสด็จขึ้นพระเมรุทอง
พระพักตร์หมองไม่ผ่องใส
จุดธูปเทียนพลันด้วยทันใด
บูชาไทยพระจุลจอม
/*83๏ แล้วน้อมพระกายถวายพระเพลิง
อัคคีเริงทรงกลิ่นหอม
เสด็จกลับพลับพลาพร้อม
ข้าเฝ้าน้อมคำนับไท
๏ พระราชวงศ์จำนงจำเนียร
จุดธูปเทียนโดยเลื่อมใส
ทุกพระองค์ตรงขึ้นไป
เอาเพลิงใส่พระโกษฐ์พลัน
๏ แล้วบรรดาข้าราชการ
แน่นขนานดังจัดสรรค์
พระสงฆ์เถราถานานั้น
ตลอดชั้นจนพระยา
๏ ราชทูตต่างประเทศ
จนถึงเขตชั้นเลขา
จุดเทียนธูปพร้อมบุบผา
น้อมวันทาโดยเบ็ญจางค์
พวกดนตรีตีทุกสิ่ง
ปืนใหญ่ยิงดังโผงผาง
ทหารคำนับรับทุกทาง
ตามแบบอย่างแต่ก่อนกาล
๏ พระทูลเกล้าเจ้าสากล
บำเพ็ญผลอันไพศาล
พอสำเร็จเสร็จทำทาน
เสด็จผ่านกลับวังใน
๏ พนักงารภูษามาลา
อยู่รักษากันไสว
พระวิสูตร์ปิดทุกทิศไป
ระวังระไวซึ่งพระเพลิง
๏ ฝ่ายว่าประชาชน
ออกเกลื่อนกล่นคอยจนเหลิง
หมายว่าจะได้ถวายพระเพลิง
โดยในเชิงที่ภักดี
๏ คอยแต่บ่ายไปจนรุ่ง
เพราะจิตต์มุ่งกัตเวที
ถ้าแม้นไม่ได้ถวายอัคคี
จะอยู่อย่างนี้ไม่กลับไป
๏ สู้ทนอดซึ่งเข้าปลา
แลดูหน้าไม่ผ่องใส
พอเห็นแจ้งซึ่งแสงไฟ
เสียงร้องไห้ไปตามกัน
/*84๏ เพราะเคยเห็นพระจอมพงศ์
อยู่ดำรงมไหศวรรย์
พระคุณยิ่งทุกสิ่งอัน
จะนับวันไม่เห็นพระองค์
๏ ขอสมมุติยุติไว้
ฉันนี้เหนื่อยใจคอเปนผง
ขืนว่าไปไม่หยุดลง
เสียงฉันคงไปไม่นาน
๏ แม้นจะว่าให้ถ้วนถี่
ตามเรื่องมีมาบรรหาร
ยังมากมายหลายสถาน
เปนต้นการบำเพ็ญบุญ
๏ แล้วก็เก็บพระอัฐิ
ทรงพระดำริห์มิให้สูญ
พระอังคารอันมองมูล
เสร็จทำบุญแห่เข้าวัง
๏ ทำทานเสร็จเจ็ดทิวาวาร
พระอังคารพระไทยหวัง
แห่ออกนอกพระราชวัง
ไปสู่ยังวัดเบญจมะพลัน
๏ เรื่องตอนนี้มีทุกสิ่ง
เปนเรื่องจริงไม่แกล้งสรรค์
ต้องแบ่งผ่อนเปนตอนกัน
เพราะเรื่องนั้นมากเหลือใจ ฯ
แหล่ที่ ๒
๏ จะแจ้งข้อต่อกันเนื่อง
ไปถึงเรื่องพระศพไท
ที่ถวายพระเพลิงไว้
สถิตอยู่ในห้องพระเมรุ
๏ กล่าวข้อไขให้ถ้วนถี่
เพื่อผู้ที่ไม่ได้เห็น
จะแจ้งอรรถให้ชัดเจน
ผู้ที่ไม่เห็นได้แจ้งใจ
๏ วันที่สิบเจ็ดเดือนมินา
พอเวลาปัจจุสสมัย
พนักงารการเจนใจ
จึงดับไฟด้วยพระสุคนธ์
/*85๏ ครั้นเวลาหนึ่งโมงเช้า
พระทูลเกล้าจอมพหล
พร้อมเสนามาตย์สามนต์
สู่มณฑลพระเมรุทอง
๏ พระจอมวังรับสั่งตรัส
ให้เร่งรัดซึ่งสิ่งของ
เครื่องสามหาบตามทำนอง
พร้อมสิ่งของดูมองมูล
๏ โปรดให้ข้าราชการ
ที่เปนวงศ์วารราชประยูร
กับชั้นที่เปนราชนิกูล
ข้าเฝ้าทูลลอองธุลี
๏ โปรดให้เดิรสามหาบกัน
ที่จัดสรรค์ไว้เก้าที่
สามรอบครบบรรจบดี
หยุดอยู่ที่อัฒจันทร์
๏ พระจอมพงศ์ทรงทอดไตร
ดูผ่องใสแพรทั้งนั้น
พระสงฆ์ถ้วนล้วนจัดสรรค์
เก้ารูปนั้นรับประเดียง
๏ แล้วเก็บพระอัฐิพลัน
สรงสุคันธ์ให้เกลาเกลี้ยง
พระบรมวงศามาพร้อมเพรียง
เฝ้าอยู่เพียงฐานพระเมรุ
๏ ได้รับแจกพระอัฐิ
เมื่อดำริห์จะได้เห็น
โดยจงรักไม่พักเว้น
หมายไว้เปนที่บูชา
๏ แล้วพระองค์ทรงจัดสรรค์
ใส่โกษฐ์สุวรรณอันเลขา
ดูผุดผาดสอาดตา
ประดับประดาด้วยเพ็ชร์พลอย
๏ จำหลักเปนลายกุดั่น
แสงเพ็ชร์นั้นดังหิงห้อย
ดูใสสดแทบหยดย้อย
ล้วนเพ็ชร์พลอยงามวิลัย
๏ แล้วรวมพระอังคารนั้น
ลงผอบสุวรรณบรรจุใส่
เอาพานทองรองรับไว้
กระบวรไสวตั้งริ้วเรียง
/*86๏ เครื่องพระราชอิศริยยศ
มีพร้อมหมดเปนคู่เคียง
เหล่าแตรวงก็ส่งเสียง
แซ่สำเนียงด้วยดนตรี
๏ นายทหารทั้งบกเรือ
ดูล้นเหลือแน่นวิถี
เดิรสี่สายหมายพอดี
พอได้ที่ให้เคลื่อนคลา
๏ พระทูลเกล้าเจ้าอยู่หัว
อยู่พร้อมทั่วพระวงศา
เสด็จตามหลามมรรคา
เข้าพระบรมมหาราชวัง
๏ แล้วเชิญพระอัฐิไท
เข้าสู่ในพระที่นั่ง
ดุสิตปราสาทราชบัลลังก์
ล้วนเครื่องตั้งดูวับแวว
๏ ส่วนผอบพระอังคาร
ประดิษฐานในวัดพระแก้ว
ในปรางค์ปราสาทโอภาสแผ้ว
แลล้วนแล้วด้วยเงินทอง
๏ พระจอมพงศ์ทรงบำเพ็ญ
บุญเพื่อเปนอุปการสนอง
ทรงเลื่อมใสพระทัยปอง
ดูมูลมองด้วยไทยทาน
๏ แล้วเชิญโกษฐ์พระอัฐิไท
อธิราชในอดีตกาล
ห้าสิบห้าถ้วนประมวญประมาณ
ประดิษฐานตามที่อันควร
๏ เครื่องตั้งประดับสำหรับพระยศ
มีพร้อมหมดตามกระบวร
เครื่องดนตรีมีครบถ้วน
ประโคมควรแก่เวลา
๏ พระสงฆ์เจริญพระมนต์ทุกวัน
มีทั้งพระธรรมเทศนา
พระจอมพงศ์พระทรงอุส่าห์
เสด็จมาบำเพ็ญทาน
๏ ทรงถวายซึ่งเครื่องกระยา
รสโอชาทั้งคาวหวาน
พระฉันเสร็จสำเร็จการ
จอมศฤงคารทรงทอดผ้าไตร
/*87๏ พระสงฆ์สดัปกรณ์พลัน
เปนนิรันตร์โดยเลื่อมใส
ทุกทุกพระโกษฐ์ทรงโปรดให้
ข้างหน้าข้างในบำเพ็ญบุญ
๏ พระญาติวงศ์ทรงอุส่าห์
โดยศรัทธาไม่เสื่อมสูญ
พระไทปองสนองคุณ
บำเพ็ญบุญโดยรำพึง
๏ จอมนิเวศน์เสด็จโดย
ประทานโปรยเหรียญสลึง
ทั้งชายหญิงชิงกันอึง
ทำบุญถึงเจ็ดทิวา
๏ ในเจ็ดวันนั้นเล่าไซร้
ทรงโปรดให้ชาวประชา
ที่ถือมั่นกตัญญุตา
ไปวันทาพระอัฐิไท
๏ ถึงวันที่สี่เมษายน
เปนเดือนต้นขึ้นปีใหม่
บ่ายสามโมงทรงโปรดให้
จัดตั้งไว้ซึ่งริ้วกระบวร
๏ ทหารราบทหารม้า
จัดไว้ท่ามีครบถ้วน
เปนขนัดจัดกระบวร
เวลาควรบ่ายสี่โมงตรง
๏ เชิญผอบพระอังคาร
สู่ราชยานงามสูงส่ง
ออกจากวังดังจำนง
กระบวรตรงเปนแถวไป
๏ แล้วเชิญผอบพระอังคาร
ประดิษฐานบนรถไชย
ม้าแปดเคียงเรียงไสว
เทียมพิไชยราชรถทรง
๏ พระจอมพงศ์ทรงอาชา
พร้อมบรรดาพระญาติวงศ์
เหล่าขนัดจัตุรงค์
เรียงแถวตรงเปนกองไป
๏ กระบวรเลื่อนออกเคลื่อนคลาศ
ไปตามถนนราชดำเนิรใน
เปนกองกองมองไสว
เลี้ยวขึ้นไปราชดำเนิรกลาง
/*88๏ ไปทางราชดำเนิรนอก
แล้วเลี้ยวออกเบญมาศทาง
ถึงดวงตวันอันกว้างขวาง
ดำเนิรทางถนนฮกพลัน
๏ พอถึงซึ่งวัดเบญจมะ
จึงเชิญพระอังคารนั้น
เข้าสู่โบสถ์โปรดจัดสรรค์
เปนต้นชั้นสดัปกรณ์
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จทำบุญ
นเรนทร์สุรจอมนิกร
ปราถนาให้ถาวร
ในชั้นตอนพระอังคาร
๏ บรรจุในหีบศิลา
กระทรวงโยธาปิดประสาน
ผนึกฝาไม่ช้าการ
จอมศฤงคารจึงตรัสบัญชา
๏ ให้เจาะฐานพระชินราชไซ้
บรรจุไว้ซึ่งหีบศิลา
ผนึกสนิทปิดแน่นหนา
แล้วจอมสุธากลับคืนวัง
๏ นี่และนะปสกสีกา
อย่านินทาว่าลับหลัง
ว่าตัวฉันดันทุลัง
จนเกินฟังน่ารำคาญ
๏ เขาร้องขอก็ต้องว่า
เก็บเรื่องมาไขบรรหาร
กล่าวย่อย่อพอรู้การ
ยังเนิ่นนานอิกยืดยาว
๏ แม้นจะว่าให้ถ้วนถี่
ท่านทั้งนี้คงนั่งหาว
กล่าวพอแจ้งแห่งเรื่องราว
เปนมูลเค้าข้อใจความ
๏ นี่แหละท่านทั้งหลาย
เรื่องความตายไม่ต้องถาม
จงมานะพยายาม
ทำบุญตามกำลังตน
๏ การทำบุญไม่สูญเปล่า
บุญของเราคงเกิดผล
เปนขุมทรัพย์สำหรับตน
เมื่อใกล้อับจนเปนสัจจริง
/*89๏ จะยกตัวอย่างอ้างให้รู้
จงตรองดูทั้งชายหญิง
พระเจ้ากรุงศรีเปนที่ยิ่ง
ต้องละทิ้งไปแต่องค์
๏ ความบรรไลยไม่เลือกหน้า
ท้าวพระยาแลพระสงฆ์
ความจริงที่ยิ่งที่ยง
เปนมั่นคงคือความตาย
๏ ฉันจะเยื้อนช่วยเตือนตัก
ให้ประจักษ์ทั้งหญิงชาย
พระทูลเกล้าเราทั้งหลาย
เสร็จผันผายเข้านิพพาน
๏ เมื่อพระองค์ทรงพระชนม์
พระคุณล้นแผ่ไพศาล
เราอาศรัยใต้โพธิสมภาร
ได้สุขสำราญสิริวิไลย
๏ ควรที่เราท่านจะหมั่นทำบุญ
สนองพระคุณโดยความเลื่อมใส
แล้วอุทิศผลทานมัย
ถวายไทพระจุมพล นั้นแหล่ ฯ
---
ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์ไทย
/*91๑๔๏ องค์ใดพระจอมจุลมหา
ปิยราชชาวไทย
ที่ห้าสยามรฐไพ
บุลภพเฉลิมพงศ์
๏ รามาธิปัติดิลกปิ่น
สิริสินทร์จุฬาลง
กรณ์เกศประเทศประดุจมง
คลธุชไผทไชย
๏ องค์นั้นพระผันสละนิโยค
อิธโลกพระครรไล
สู่สรวงลุล่วงผิและจะไข
คณนาคนึงปี
๏ จวบพรรษอัฏฐมนิยม
อนุกรมอดีตมี
ทั่วราชพงศ์ประยุรชี
พฤฒิชุมประชาชน
๏ วันเหมือนสวรรคตสมัย
หฤทัยประทักษ์ดล
ธรรมมั่นกตัญญุตกมล
กตเวทิเปนมูล
๏ เมื่อมุ่งมนานุสรมี
ดุจนี้ก็เอาธูร
เพื่อน้อมสนองพระคุณพูล
ศิรผองพศกสรรพ์
๏ บังคมบรมศุภลักษณ์
สหพรักสพรั่งพรรค์
มวญมาสโมสรอนันต์
ยลแน่นณลานหลวง
๏ สักการคารวประนม
กรก้มถวายพวง
มาลาพิเลปน์บุษปจวง
กระแจะธูปประทีปเทียน
/*92๏ สรวมเบญจมาธิปพระบาท
ปิยราชระบือเกียรติ์
ไท้ทรงเสวยสุขเสถียร
ณอมรพิมานไหน
๏ โปรดหยั่งพระญาณบถสดับ
กิจรับพลีใน
ส่ำปูชนีย์นิกรไทย
นรเทิดกระทำเทอญ ฯ
---
ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์สยามราษฎร์
/*93๑๔๏ โอ้วารอันอดุรทุกข์
ดลรุกนรากร
คือคราวพระเจ้าชิวบวร
วิรราชรามเบญจม์
๏ อิกทั้งพระมารดรประเทศ
อุปเฉทพระชนม์เปน
ดั่งสูรย์และจันทร์กษณะเพ็ญ
ศิรลับวราภา
๏ เวียนมาประสบณสหมาส
เพราะพระบาทอุภัยคลา
สู่วรรคโลกะทิพยา
ศยร่วมตุลาคม
๏ นับรอบก็ปัญจมพระราม
ประลุสิบฉนำสม
ฝ่ายแม่ณเกล้ากฤตยุดม
ธเสด็จสิปีเดียว
๏ ทวยราษฎร์ระลึกพระคุณล้ำ
ธุระทำก็กลมเกลียว
กันเพื่อประนตเพราะพระเฉลียว
มนะนึกระลึกถึง
๏ ต่างคนก็โอนศิระและต่าง
จิตต์ต่างก็รำพึง
ต่างหัตถ์ประนมนขะกระลึง
อุบะเทิดกะธูปเทียน
๏ ต่างโอษฐ์ก็เอ่ยวจนพร่ำ
สัตยาภิปรายเพียร
เพื่อขอพระองค์ทวิเสถียร
ทิพโลกสุราลัย
๏ แม้นมีอุกาศพระจะอุบัติ
ณมนุษยพบไหน
ขอจุ่งพระองค์อุบัติใน
วรเทพบุรีศรี
๏ เปนเจ้าณเหล่านิกรไทย
ดุจบรรพกาลมี
สมดั่งประสงค์พศกจี
รสมัยเสมอเทอญ ฯ
---
ฉันท์บูชาพระคุณ ของคณะหนังสือพิมพ์สยามราษฎร์
๑๔๏ สรวมเสริมเผดิมพจนโอ้
ดลโอ้อนาถวัน
โดยเดือนตุลาคมณพรร
ษประสบวิสัยสมัย
๏ ชวนเชือนและเตือนหทยราษ
ฎรชาติประชาไทย
เห็นงามสยามนิคมไพ
บุลยศสยบยัง
๏ นั้นบุณยท้าวทนุถนอม
จุลจอมจุฬาลัง
กรณ์ไท้ธิเบศร์บพิตรฝัง
มนทั่วหทัยชน
๏ ยืนเยิ่นเจริญนครเรา
สุขเดาประดุจดล
ไพร่ฟ้าและนาครกมล
วิรผ่องพยายาม
๏ แม้ท้าวจะยืดบุณยยืน
นรชื่นจะชูความ
อิ่มเอมเกษมกุศลงาม
กลเงื่อนเสมือนเสมอ
๏ โอ้ท้าวสิทิ้งพระบุรครอง
นิรปองประสงค์เลอ
ทอดท้นพระชนมชิวเธอ
ศิรทุ่มณท่ามสยาม
๏ ไว้ทุกขราษฎรพศก
รอุอกระโอยตาม
ตามกันกระศัลยประนาม
กรน้อมมโนหนาว
๏ ถั่นถั่นและกลั้นกมลตรึก
แลระลึกเฉลียวคราว
คราวร้อนก็ร้อนนยนพราว
อสุพร่างเพราะพร่ำไทย
/*95๏ ย่อมซึ้งและรึงหทยราษ
ฎรแล้วมิแคล้วใคร
สิ้นชาติและวาสนไฉน
บมิอาจจะลืมเลย ฯ
๑๖๏ คาบนี้ดิถีวารเคย
อันควรชวนเฉลย ฯ
เมื่อสบพิเศษสฤษฎิ์สมัย

๏ ระลึกเพื่อผคมบรมไท
พระเดชดับไกล
เกริกค้นแต่เกียรดิ์ภูธร

๏ อิกอนุสาวริยานุสร
คงแน่แก่นร
ประหนึ่งร่มเกล้าเงาบัง

๏ ใครทุกข์ใครร้อนย้อนยัง
ชูกรประนัง
ประนตคำนึงถึงเสมอ

๏ กำหนดจดใจไป่เผลอ
พลอดพร่ำบำเรอ
พระเดชแห่งไท้มีธรรม์

๏ แม้ท้าวสถิตท่ามสวรรค์
พระองค์คงผัน
พระเนตร์สังเวชนรชน

๏ ดับร้อนโดยเทพฤทธิดล
ดับหล้าสากล
เพื่อกิจกอปบุณยเมตตา

๏ คาบนี้ข้ามีเจตนา
พร้อมจิตต์วาจา
อิกกายกรกระพุ่มพูมใจ

๏ ในนาม “สยามราษฎร์” ไทย
ขอถวายพรไชย
พระจงเสวยสุขสวรรค์

/*96๏ ช้าชั่วชอบสุดพุทธัน
ดรดับลับกัลป์
เกินแก่งแอ่งโอฆอาวรณ์

๏ วิญญาณพระเทพบิดร
เสริมสุขสโมสร
สถิตเสถียรยุติธรรม
นั้นเทอญ ฯ
---