คำฉันท์เรื่องนางจินตะหรา 2471
กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ (กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ)
คำนำ
ในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระราชวรวงศเธอ พระองค์เจ้าฉายรัศมีรัญพรรณ ราชบัณฑิตยสภาประสงค์จะจัดพิมพ์หนังสือเปนของช่วยเจ้าภาพแจกเปนที่ระลึกเล่มหนึ่ง เพราะพระราชวรวงศเธอพระองค์นี้เคยมีอุปการแก่ราชบัณฑิตยสภา ได้ทรงยกหนังสือมอบมาไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครหลายครั้ง ครั้งละมากเล่ม ทั้งได้เคยประทานของแก่พิพิธภัณฑ์สถานก็หลายอย่าง สุดแต่ว่ามีสิ่งใดซึ่งจะเปนประโยชน์แก่หอพระสมุดสำหรับพระนครหรือพิธภัณฑสถานได้แล้วก็คงจะส่งให้เสมอ จึงนับอยู่ในพวกซึ่งราชบัณฑิตยสภาควรสนองคุณ
การพระราชทานเพลิงพระศพพระองค์เจ้าฉายรัศมีรัญพรรณนี้พร้อมกับการพระราชทานเพลิงพระศพพระราชวรวงศเธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา หนังสือแจกในส่วนกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาเปนหนังสือซึ่งเธอทรงแต่งไว้ คืออลินจิตต์ฉันท์ ซึ่งกวีในภายหน้าคงจะสรรเสริญว่าเปนหนังสือดีเล่มหนึ่งอยู่ในกาพย์กลอนภาษาไทย
กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชามิใช่ผู้ซึ่งเริ่มเปนกวีสำคัญขึ้นในพระสกุลของกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ เพราะกรมพระราชวังบวรฯ พระองค์นั้นก็เปนกวีทรงชำนาญในทางวรรณคดีมาแล้ว ควรกล่าวได้ว่ากรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา รับมรดกความเปนกวีมาแต่พระบิดาส่วนหนึ่ง นับเปนอนุชาตบุตร์กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญในทางนั้น
กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญทรงพระนิพนธ์ฉันท์เปนหนังสือสำคัญ ๒ เรื่อง คือนิราศเมืองนครคำฉันท์ซึ่งทรงแต่งเมื่อตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินหัวเมืองปักษ์ใต้เรื่องหนึ่ง อิเหนาคำฉันท์ตอนเข้าห้องจินตะหราเรื่องหนึ่ง คำฉันท์ทั้ง ๒ เรื่องนี้ทรงแต่งในรัชกาลที่ ๔ นิราศเมืองนครแต่งเมื่อพระชนมายุ ๒๒ พรรษา ฉันท์เข้าห้องจินตะหราเข้าใจว่าทรงทีหลัง แต่พระชนมายุยังไม่ถึง ๓๐ พรรษา ฉันท์ทั้ง ๒ เรื่องนี้ทรงแต่งโดยประณีต ไม่เหมือนกลอนบทละคอนบางเรื่องซึ่งทรงแต่งเมื่อรับพระราชทานอุปราชาภิเษกแล้ว เช่นเรื่องพระสมุทเปนต้น กลอนบทละคอนเหล่านั้นได้ทรงแต่งให้เจ้าคุณจอมมารดาเล่นละคอน ย่อมจะทรงเพ่งเล็งเอาการร้องแลรำเปนใหญ่ ถ้าจะพิจารณาโดยสำนวนกวีจะเทียบความประณีตกับคำฉันท์ไม่ได้อยู่เอง
ในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระองค์เจ้าฉายรัศมีรัญพรรณครั้งนี้ ราชบัณฑิตยสภาเลือกคำฉันท์พระนิพนธ์ของกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญมาพิมพ์เรื่องหนึ่ง คือฉันท์เรื่องนางจินตะหรา เพื่อเปนพระเกียรติกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญส่วนหนึ่ง แลให้เห็นความข้อหนึ่งซึ่งปรากฏน้อยในตำนานวรรณคดี คือที่กวีบิดาแลกวีบุตรมีความสามารถเปนชั้นเยี่ยมในสมัยของตน นับว่าพอเทียบเทียมกันได้
ดำรงราชานุภาพ
นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พระพุทธศักราช ๒๔๗๑
อิเหนาคำฉันท์
ตอนเข้าห้องจินตะหรา
กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ทรงพระนิพนธ์เมื่อรัชกาลที่ ๔
๑๑๏ ปางนั้นพระผู้พงศ์
สุริยวงศ์กระหยาหงัน
เนาในประเสบัน
นคเรศหมันหยา
๏ รำพึงคนึงใน
หฤทัยจะไคลคลา
ยังจินตหราสา
รภิรมยสมสมร
๏ พออัษฏงค์ลง
ก็สระสรงสุคนธร
ขัติยาวราภรณ์
รตพัสตรวรำไพ
๏ ทรงกาญจนเมขลา
วชิราระเรืองไร
กรายกฤชครรไล
จรยังนิเวศวัง
๏ เสด็จสู่พิมานมณ
ฑิรยลอนุชยัง
ใบบานทวารบัง
ทศนะลักษณลาวัณย์
๏ งามทรงสถิตแท่น
วิมลแม้นสุรางค์สวรรค์
เล่นด้วยกำนัลอัน
ตบุริกยุพาพาล
๏ เงื่อนดาวประดับดวง
ศศิช่วงณคัคณานต์
ไตรโลกยเล็งลาน
ทิพลักษณขวัญตา
/*2๏ ผิวพักตรพิมพ์พรร
ณสุวรรณอาภา
แสงเทียนชวาลา
รุจิรัตนชัชวาลย์
๏ บงเกศดำกลโฉม
วิยโรมอฉาพาล
คู่ขนงและก่งปาน
วรคันธนูศิลป์
๏ บงอักษิคมขำ
ดุจน้ำมณีนิล
นาสายุพาพิน
นิขขอก็กลกัน
๏ บงโอษฐอรเยื้อน
วิยเตือนประโลมขวัญ
แก้วกาฬกลทัน
ตะคละคลับคละเคลือบแสง
๏ บงปรางประภายล
วิยผลปรางแปลง
แสลงกามะยวนแยง
ดำริรักษเพิมภิญ
๏ บงกรรณตระการกาญจน์
กุสุมาลเจียรจินต์
สอเหมะกามลิน
ศะวิลาศกลกรรฐ์
๏ บงถันยุคลเคียง
ลออเพียงประทุมถัน
ทรวงเทียมพระแท่นบรรจ์
ฐรรัตนาไมย
๏ งามงวงคเชนทร
กลกรระทวยไกว
รำภาสุราไลย
วิยลักษณสมบูรณ์
๏ เล็งลักษณ์สุรางค์รัตน์
กำเดาะดัดฤดีดูร
เคาะทวาระแจ้งมูล-
รหัศบาหยัน
๏ แฝงไฟคระไลยัง
วรนุชลาวัลย์
บาหยันกำนัลอัญ
ชวลิตหลีกลา ๚
๑๔๏ ปางองค์อนงคนุชนาฎ
ยุพราชจินตหรา
เหลือบเห็นพระเชษฐจรมา
คฤหาสนะเนาใน
๏ เทียมองค์ณแท่นกนกอาสน์
อรหวาดประหว่าใจ
อายองค์บอาจวจนะใด
อรอัญชลีกร
๏ เลื่อนองคแอบบวรบรรจ์
ฐรพรรณประภัศร
ก้มพักตร์ชำเลืองนยประงอน
ชรม้อยชม้ายเมิน
๏ ทัศนายุพินทภคินี
สดุดีสเทินเหิน
พริ้มพักตร์ประภาษพจเจริญ
รสรักษกล่าววอน
๏ อ้าแม่เสมอสมรพี่
จิตรพี่ประสงค์สมร
ฤๅแม่ขนางจิตรประงอน
และบเอื้อบอีนัง
๏ ความเรียมสวาทอรอุสาห์
จรมาลุวังหวัง
แขกมาณห้องวนิตดัง
ฤบทักบท้วงเรียม
๏ เชิญนุชร่วมบวรอาสน์
และประภาษธรรมเนียม
ตรัสพลางก็ทรงนิสิทเทียม
วรนุชทับเพลา
๏ เชยช้อนตระอรรสสุคน
ธวิมลกลิ่นเกลา
กุมกรตระกองพระยุพเยาว์
อภิรุยหแท่นทอง
๏ จินตะหราสุดากรก็ปัด
วรหัตถผันขนอง
ค้อนเคืองชำเลืองนยทำนอง
ชรม่ายชเมียงมา
๏ ชักชายสไบวิบุลบัง
ปรยุทธอังคา
งามงอนและงามกิริยอา
กปรทดระทวยที
๏ เชษฐาตระกองกรสำผัส
สดำรัสประโลมศรี
อ้าแม่วิมลมุขมี
มนะเคียดระคางไฉน
/*4๏ เรียมแสนสิเนหยุพเรศ
ดุจเนตรและดวงใจ
หวังรักษร่วมหทยใน
วรนุชไยขนาง
๏ หมายมอบประกอบกิติสมต
ศิริยศน้องนาง
เปนปิ่นอนงค์คณะสุราง
คภิรมย์เสมอสมร
๏ เงยพักตรเทอญนุชจะเล่า
กิจเก่าและปางจร
สู้ยากประจากรมนคร
ทุรเทศกันดาร
๏ ส่ำสัตว์คณาจตุรบาท
ก็ฉกาจกำแหงหาญ
ข้ามห้วยและเหวศิขรธาร
บมิคิดชิวาไลย
๏ มาได้ประสบวิมลพักตร์
บมลักและเคืองไฉน
ทรวงเรียมก็เทียมผธมใน
หุลเผากำเดาดอง
๏ ตรัสพลางประคองพระอรแอบ
อุระแนบประโลมลอง
อย่าข่วนบควรวิรุธจอง
นขะนุชจักสลาย
๏ ถึงกฤชมหิทธิฤทธิเหน็บ
ก็บเจ็บจะแทงกาย
เพื่อพี่พิกลจิตรกระวาย
รสรักษลนลาม
๏ จินตะหราชำเลืองนยนะค้อน
สลัดกรสนองความ
น้อยจิตร์ปรลักษณ์นุศักดินาม
บมิผู้จะเกรงใจ
๏ เพียงชลท่วมมุขวิบาก
และจะปากบได้ใด
เข้ามาณห้องสยนะใน
พละการบการุญ
๏ ไป่ได้จะเกรงพระบิตุราช
วิยทาสเทียมทุน
ข้าข้อยนิต้อยประยุรบุญ
และจะเทียบฤเทียมถึง
/*5๏ เชิญเสด็จนิวัตรวรสถาน
บมิการจะอื้ออึง
ทราบบุพพเทพอุภยพึง
จะพิโรธเที่ยงทัณฑ์
๏ อ้าแม่บควรพิรุธพี่
กิจนี้ตุนาหงัน
โทไท้ประสาทประสิทธิขวัญ
นยเนตรสมสอง
๏ ใช่เรียมจะลอบประพฤติการ
พละหาญลำพองลอง
รอยบุญญสันนิธยปอง
บุรเพนิวาสา
๏ จงแม่และมีมธุรจิต
ตะสนิทปรียา
เรียมหวังสวาทอรยิหวา
อวสานวันวาย
๏ น่าสรวลสำนวนพิเราะหอ้าง
ธริร่างประดิษฐดาย
สองท้าวฤเบาจิตรจะหมาย
อนุญาตยอมตาม
๏ ต่ำศักดิ์ก็เจียมสริรกาย
บมิหมายพยายาม
เกินอาตม์ก็ขลาดดำนิรความ
ครหาประชาชน
๏ รักนักก็มักจะนิรร้าง
บุรอ้างบควรฉงน
เชื่อชายก็หลายกลระคน
จะภิรมยกี่วัน
๏ หนึ่งบุษบาวรพธู
ธก็สู่ตุนาหงัน
สมวงศ์และทรงสฤดิสรรค์
สุรสิทธิเยาว์มา
๏ รักน้องจะครองแลฤจะลับ
กฤติศัพท์จะฦๅชา
สองเมืองจะเคืองบวรบา
ททะวัตกษัตรี
๏ ผู้ยากก็ย่อมจะอปยศ
สุริยนศยังดี
เผลียงหลั่งณกุฏศิขรี
ก็ปวัตน์สุธาธาร
/*6๏ ใช่น้องจะแกล้งสฤดิกล่าว
กลก้าวและเกี่ยงการ
จงมีมโนนุสรญาณ-
คเนคนึงตรอง
๏ อ้าแม่วิมลมุขวิลาศ-
ฉลาดเฉลียวฉลอง
สวาทแม่เสมอสมรปอง
สุจริตจริงใจ
๏ สู้ยากลำบากตำบลจร
วนดรทุราไคล
ไป่คิดชีพิตจะประไลย
สัตยาพยายาม
๏ แม้มาตร์บได้วรอนงค์
ยุพยงเฉลิมกาม
นางใดคในนครงาม
ก็บได้จะใยดี
๏ แม้องค์พระบิตุรพิโรธ
บมิโปรดจะพรากศรี
ดาหาบห่อนจะจรลี
และจะรับธปรับทัณฑ์
๏ ซึ่งเจ้าจะกล่าวประยุรต่ำ
จะขอคำประงอนอัน
บุษบาก็เปนกนิฐขวัญ
นยเนตรก็น้องยา
๏ สองเจ้าก็หน่อภคินิมาตุ-
ระราชเรียงมา
รู้ทั่วประเทศทิศประชา
กรล่วงดำเนียรไฉน
๏ ตรัสพลางประคองพระกรสอด
อุรลอดสไบใบ
บังสัตบงกชชไม
ยถกลถเกิงกาม
๏ อ้านี้และฤๅกรุณน้อง
เสนาะพร้องและลวนลาม
หยาบคายบวายประพฤติตาม
อิศรภาพเกียรติไกร
๏ ใครเล่าจะล่วงดำนิรนินท์
ธิบดินทร์จะได้ใด
บุญน้อยก็แน่นครใน
นุประเทศคจะหยามหยัน
๏ ว่าต่ำประยูรและบมิเจียม
ชลอเลียมประโลมภรร
ดาท่านภิรมย์รสกระสัน
ชนชาติจะหาศหาย
/*7๏ กฤติศัพท์ฤลับปรปวาท
ประยุรญาติจะพลอยอาย
ชั่วชื่อจะฦๅตนุมลาย
ชนมแล้วก็ย่อมยัง
๏ อ้าแม่ไฉนดำริห์ฉนี้
บพอที่ระวังฟัง
เรียมมานิรานครหวัง
วนิดาพยายาม
๏ สองเวียงก็เดียงนุกิจสิ้น
จะดำนิรก็ใช่ความ
จงแม่อำนวยนุกุลตาม
มธุรจิตรโดยเรียม
๏ ตรัสพลางตระกองกรตระโบม
วิมลโฉมประลองเลียม
เชยปรางประคองปยุธรเทียม
ทิพสัตบงบน
๏ เริงรสมฤตยสำผัส
สะตระกัฐกระมลมนท์
อุ้มองค์วธูนิสิทบน
วรเพลาคละเคล้าคลึง
๏ วางองค์ประทับผธมเทียม
ก็ละเลียมประโลมพึง
เริ่มรักษดำฤษณรึง
รสกามตระการกาม
๏ เชยปรางวรางค์รสตระก
ทิพยคนธเทียมทาม
ช้อนถันะยั่วรสยำยาม
อภิรมยเริงรน
๏ กันลองลำเลียมวิบุลบุษ
ปกมุทเคร่าฝน
กลีบกลัดกำหนัดพิรุณชล
ก็บใคร่ระบัดบาน
๏ เมขลาก็แบวชิรชู
ปรุศสูรขว้างขวาน
พรรษาวลาหกก็ดาล
สิกโรชโลลง
๏ ท่วมถิ่นชนิรสระสโรช
สิตะโบษปแบ่งบง
กชกลิ่นประทิ่นรสจรง
รสคนธคนธาร
๏ สองสมภิรมย์รสสำผัส
สะกำหนัดกำหนดนาน
สองสุขเสมอสุขะสนาน
ทิพสระสโรชา ๚
๒๘๏ สองสมสมสวาท

พระนุชนุชนาฎ
เหิ่มหรรษ์หรรษา
ชื่นชมชมทิพย์
วิมลมณฑา
ยำยามยามผา
สุกสองสองสม
๏ ชื่นเชยเชยปราง

สุคันธ์คันธางค์
รวยรื่นรื่นรมย์
ตระอรอรแอบ
เนียนแนบแนบนม
เคืองค้อนค้อนคม
ยั่วยวนยวนยี
๏ พระหลงนงเยาว์

ลืมสองก่อเกล้า
วิยดาภคินี
โฉมยงปลงสวาท
พระราชสามี
ลืมชนกชนนี
ลืมพี่เลี้ยงสอง
๏ เหิ่มรสรสรมย์

บรรเทิงบรรธม
บนแท่นแท่นทอง
โฉมยงทรงพัด
พระหัตถ์ประคอง
เลยโลมโฉมน้อง
แนบนิทรนิทรา ๚
๑๖๏ เรื่องราวท่าวทั่วปรางค์ปรา
พี่เลี้ยงคณา
นิกรท้าวนางใน

๏ หรรษาหาเหตุเห็นภัย
ความนี้ควันไฟ
อันพิษมาเผาเราผอง

๏ ธุมาจะปิดป่วยปอง
ควรคมทูลสนอง
กษัตริย์จงทราบบาทมูล

๏ คิดพลันพากันยาตรยูร
ยังปรางค์ทองทูล
รบิลยุบลสารเสนอ

๏ ราษตรีพระเจ้าจรเปรอ
ปราสาทอำเภอ
พระอรอังกูรกานดา

/*9๏ แต่ปฐมยามไปยังมา
การเกินกิจจา
ผู้ข้าจะแก้แปรปราม

๏ โทท้าวฟังสาวสนองความ
บมิทักทวนถาม
ประเมินประมาณกาลไกล

๏ ต่างแลเนตรกันเปนนัย
อำเออหฤทัย
ก็เข้าศิริไสยา

๏ ปางองค์วงศ์อสัญแดหวา
สมสร้อยสุดา
จนจวนอุทัยแสงพรรณ

๏ ซั้นเสียงกุกกุฏแก้วขัน
โอบอรลาวัณย์
วิลาปประโลมโลมลา

๏ อ้าแม่แม้ดวงชีวา
พระฮามจวนจา
มิกรจรัสรัศมี

๏ จักอยู่ฤๅดูความดี
จักจรจากศรี
สวาทคือขาดใจกลาง

๏ โอ้อกสุดอกอางขนาง
โอ้พระน้องนาง
จงต่อสติตามเติม

๏ จินตะหราน้อมศิรตังเหิม
ท่าวทูลจอมเจิม
นราธิเบศร์เชษฐา

๏ น้องหวังบมิให้ไคลคลา
เนาในนรนา
ก็ยากจะปากปิดงำ

/*10๏ การนี้ละเมิดมากยำ
โทท้าวทราบคำ
ผู้โจทก์ไปแจงแจ้งความ

๏ จักเคืองเบื้องบาทบ่งาม
ภีตภัยไฟลาม
แลควรนิวัตตรัสตรอง

๏ เสาวนาเสาวนีย์นางสนอง
พระกรตระกอง
พระนุชโศกสั่งสาร

๏ เรียมจักจำจากเยาวมาลย์
อยู่แม่อย่าดาล
มโนครหมโหยหา

๏ วันนี้พระลบเพลา
คอยเรียมจักมา
ประสบประสมสายสมร

๏ เสร็จสั่งวนิดาอาวรณ์
แขงขืนใจจร
ลีลาศด่วนด่วนคลา

๏ เสด็จยังประเสบันอา
กงสรงคงคา
แลคราดสุคนธกำจร

๏ กลบรอยนขะนางในกร
เสด็จทรงอาภรณ์
ก็ออกยังอาสน์อาภา

๏ พร้อมหมู่กิดาหยันเสนา
ตรัสเล่นเจรจา
สำราญสำรวลสรวลสันต์

๏ ประสันตาเฉยหน้าจำนรรจ์
ค่ำนี้อัศจรรย์
แลหลากกว่ากี้กลใด

๏ ปิ่นเกล้าผู้เจ้าหายไป
ที่ไสยาใคร
จะรู้ระวังยังมี

/*11๏ แต่ปฐมยามเลยราตรี
เสด็จมาสู่ศรี
ไสยาสน์เมื่อสูรย์แสงสาย

๏ ดูทีระทวยทอดทาย
เอนอาสน์อ่อนกาย
พะเพ้อพะพ่ำคร่ำครวญ

๏ เชิงไข้ใช่เชิงประชวร
รอยรางควานกวน
แลเศร้าฉวีศรีสัน

๏ พลางชูเบี้ยบนกำนัน
ขอพระเทวัญ
ผู้สิทธิช่วยเอาภาร

๏ ขอพระไปวันทุกวาร
คลอเคล้าคลึงนาน
บันโดยมโนหรรษา

๏ จักกินกุกกุฏเป็ดปา
นิศถวายเทวา
จงถ้วนทุกสิ่งสบสรรพ์

๏ พี่เลี้ยงเสนาคั่งคัล
ฟังคำคมขัน
ก็ค้าคะคึกคำสรวล

๏ นฤเบศร์ยินแยบแย้มยวน
เออใช่การกวน
บ่เก้อมาก่อได้ดาย

๏ ธรรมดาปากคนร้ายมาย
คำคาบบ่คาย
ก็คับอุระภินทา

๏ ปิศาจสุรกายจักมา
ใช่การเจรจา
จะแค่นจะเคาะเยาะหยัน

๏ ชอบถองลองคนปากคัน
ตรัสแล้วจรจรัล
เข้าที่ศิริไสยา ๚

๑๙๏ ปางองค์อรรคนรินทร์รุภินทรภุดา
หมันหยาพอเพลา อุทัย
๏ โสรจสรงคนธวราทิพาภรณำไพ
หรงกฤชครรไล ลีลาศ
๏ ออกหมู่มุขคณาธรากนกอาสน์
อามันตยามาตย์ จรล
๏ ให้หามาตย์ตำมะหงงและจงจรชวัน
ทั้งสี่วิภาตพลัน คระไล
๏ ตำมะหงงทราบดำริห์ถ้อยชะรอยนุกิจใน
ชวนสี่วิภาตไคล ตระบัด
๏ หมอบเฝ้าหน้าพระที่นั่งระวังยุบลอรรถ
คิดแก้กระแสตรัส ประสงค์
๏ ท้าวหมันหยาทศนาวิภาตะตำมะหงง
มาใกล้พระองค์ทรง ประภาษ
๏ อิเหนาเขาบมิยำและทำทรนุกอาจ
ลอบโลมอนะนาฏ ยุพา
๏ ผู้ใหญ่ใดก็บรู้ก็ดูดุจทยา
ยอมยกธิดาภา คิไนย
๏ นิ่งดูอยู่ก็มิงามและความก็อุปไมย
ธุมาฤค่าใคร จะปิด
๏ แม้ทราบศรีปัตหราทวาวรบพิตร
คงเราจะผิดคิด รำคาญ
๏ ตำมะหงงเสวกฟังพระอังคบริหาร
แจ้งทีธิบายการ ก็ทูล
๏ ว่าองค์ราชนดาทิพากรประยูร
หวังนาฏอังกูร พงา
๏ สู้ยากจากนคเรศประเวศนุจรมา
รู้ทั่วประชาชา รบิล
๏ ถึงทราบสองสุริยวงศ์จะทรงนุสรจินต์
จักโทษพระภูมินทร์ ชะไร
๏ ขอจงทรงกรุณานดาพำนักนิใน
บัวบาทบงสุ์ไท ธิราช
๏ ทรงฟังเสวกสนองก็ต้องหทยนาถ
ทรงตรัสประภาษราช ธิบาย
๏ ซึ่งองค์ราชนดาทยาธิตยหมาย
จักอวยก็จักอาย กะผิด
๏ การเปนเห็นก็บงามจะปรามก็จะบมิด
ตามใจจะใคร่คิด บการ
๏ ตำมะหงงฟังพจนาดถ์ประภาษยุติสาร
ทูลลาพระภูบาล ลิลาศ
๏ ถึงถวายวันทิตองค์พระพงศ์ขัติยราช
ทูลโดยยุบลนาถ ทำนล ๚
/*13๑๑๏ ปางนั้นบรมพงศ์
สุริยวงศ์สุเรสูร
ฟังตำมะหงงทูล
ธก็แสนเกษมสานต์
๏ อ่าองคสรงชล
สุวคนธหม่ามาลย์
ทรงเครื่องอลังการ
กรคัณหกฤชจร
๏ สู่ปรางค์สุรางค์ราช
คณะนาฎชลีสลอน
สถิตแท่นภิรมย์กร
ปรมาศพงางาม
๏ ทรงเล่าสำเนาองค์
บิตุรงค์ดำรัสความ
เรียงเรื่องสุหร่ายตาม
ตำมะหงงแถลงถวาย
๏ ส่วนศรีวิบุลย์พรรณ
วิยจันทร์จรูญฉาย
ร่อมรักพระเชษฐชาย
อภิรมยใหลหลง
๏ ชายเนตรรับนัยน์
หฤทัยยวนยง
แย้มยิ้มจำนรรจ์ทรง
สดุดีเสงี่ยมงอน
๏ ท้าวเธอตระโบมโลม
วรโฉมวิมลสมร
เชยปรางประโยธร
ทิพถันปทุมาน
๏ น้องนางบห่างบาท
ธิปราชสำราญ
หวนคิดคำนึงพาล-
วเรศสุดาทวา
๏ แรมพักตำหนักใน
วนะไลยอนาถา
หวังใจจะรับมา
ธก็เล่าสำเนาปฐม
๏ อ้าแม่และเรียมปาง
นิรร้างบุรีรมย์
ดั้นดัดพนัสพนม
ทุรมารคจะด่วนดล
/*14๏ ผลผาปะราปี
ปะอรียโรมรณ
เรียมล้างมลายชนม์
บุษสิหนาปจามรณ์
๏ สองพีระตูมต
ระย่อยศแสยงสยอน
ขอขึ้นบต่อกร
ก็นำบุตรธิดาถวาย
๏ เรียมเจตน์กมลมาด
ทวินาฎจะมอบกาย
เปนน้อยพระนุชสาย
สมรเลี้ยงลำดับกัน
๏ เรียมยังมิได้ต้อง
ยุพสองวิไลวรรณ
เกรงนุชจะเดียดฉัน
จะมิได้ชิสาสม
๏ จึงไว้อุภัยพงศ์
สุริย์วงศชมรม
พาเหียรนครธม
นิรสถานก็นานมา
๏ บัดองค์อนงค์สดับ
สรศัพทบัญชา
พริ้มพักตรปรีดา
อภิวันททูลพลาง
๏ ข้อยข้าบรังเกียจ
จิตรเดียดทวานาง
อย่าแหนงกมลหมาง
จิตรข้ามิตานวล
๏ โปรดรับสุดามา
นคราและจึงควร
เห็นแต่อดิศวร-
จุธานรากร
๏ หนึ่งนางก็ไกลนาถ
บิตุราชมารดร
วิโยคนครจร
บมิได้จะยลใคร
๏ บัดนาถสดับเสา
วนิย์เยาว์สนองไข
ชื่นชอบหทัยไท
ธก็สั่งปะเสหรัน
๏ จงไปผเดียงมาตย์
และวิภาตจัดกัน
รับโทพธูครร
ลยมานิเวศน์วัง
/*15๏ บัดนาฎปะเสหรัน
อภิวันทมายัง
ปเสบันแถลงดัง
สุรราชโองการ
๏ ตำมหงงสดับราช-
พระสาสนลนลาน
จัดสรรพยวดยาน
พิริยพลโจษจล
๏ จากนัคราจร
วนดรตระบัดดล
พลับพลาก็หยุดพล
ทิศที่ผลูคัลย์
๏ แต่ตำมะหงงคลา
ณพระพลาสุวรรณบรร
ยายกิจกำนัลอัน
บริรักษทูลสาร
๏ ตำมะหงงดำเนินราช-
พระสาสโนงการ
มาเชิญสุดาพาล
จรยังบุรีรมย์
๏ สององค์อนงค์สดับ
สรศัพทชื่นชม
เข้าที่สนานฉม
สุวคนธกำจร
๏ ผิวพักตร์ปรัดผัด
วิยรัชนีกร
ขัติยนาริกาภร
ณวิจิตรผจงทรง
๏ พร้อมสาวสนมนาฎ
ก็ลิลาศมาลง
วอทองวิจิตรวง
วรสูตรสุวรรณวัง
๏ เสนาพลากร
บทจรหน้าหลัง
ย้ายยืดพยู่ห์ยัง
นคเรศรีบมา
๏ ถึงวังประเสบัน
อฒจันท์ทวารา
ท้าวนางคณานา
ริกนาฎตำแหน่งใน
๏ เชิญสองสุรางค์ราช
ยุรยาตรอาศัย
สำราญหฤๅทัย
ณสถานประเสบัน ๚
/*16๑๔๏ ปางหน่อชนินทรมเห
ศรเทวรังสรรค์
จินตะหรายุพาพิมลพรรณ
วรภาคยสุนทร
๏ เนาในนิเวศน์วรสถาน
สุขสานติสองสมร
เย้ายี้ซระซี้สรประงอน
รสยั่วยำยามยวน
๏ เชษฐาตระกองกรสำผัส
ก็ดำรัสกระเษมสรวล
วันนี้จะลาพระนุชนวล
จรยังอุภัยพงา
๏ ใช่แต่จะตั้งจิตรประสงค์
วรองคกัญญา
คิดสองระตูบิตุรอา
วรณสั่งก็สงสาร
๏ อยู่เทอญพระศรีสมรมาศ
นิรนาฎบแรมนาน
พอภาณุมาสมยกาล
จะนิวัติมาสม
๏ นางฟังชำเลืองนยนะค้อน
ชลิกรประนมคม
ทูลเทียบทำเนียบนิตินิยม
กลแกมประกอบงาม
๏ อ้าท้าวฤควรดำริห์ดำรัส
และประวัติระวังความ
ใช่น้องจะเกี่ยงวิกลกาม
จะประเดียดชไมสมร
๏ นางมาก็หลายทิวสวาร
นฤบาลก็ควรจร
ไป่ต้องจะกันกิจนิวรณ์
จะไฉนฤใครปราม
๏ อ้าแม่และเรียมสัตยพร้อง
และฤน้องบเห็นตาม
กล่าวเกลี่ยเฉลี่ยนุสรความ
กระแหนะเหน็บมโนแนม
๏ ตรัสพลางก็เสสรสำรวล
ประเลาะรวนประโลมแกม
เชยเชื่อเฉลื่อภิรมแรม
หฤหรรษหรรษา
/*17๏ รอนรอนทิวัสะอัษฎงค์
สุริยงพระลบาล
โลกล่วงชะช่วงรชนิดา
รกดาษทิฆัมพร
๏ สมเด็จอสัญสุริยวงศ์
ก็สระสรงสุคนธร
ภูสิตวิจิตรรตนภรณ์
วชิราวรำไพ
๏ ทรงกฤชสุราฤทธิประสาท
กรวาดวิไลไคล
เทียรสูรยจากวรวิไช
ยวิเชียรพิมานมา
๏ เข้าในประเสปะนะนิเวศน์
ยุพเรศมาหยา
แลเหล่าบุริกบริจา
นิทรหลับก็ดับโคม
๏ สถิตเทียมผธมอนุชนาฎ
กรพาดละเลียมโลม
ไป่สึกสกนธ์วิมลโฉม
ธก็แสร้งจะให้แคลง
๏ อาลิงคกฤษฎิสุดา
วิยนุชากระซิบแถลง
มาเฝ้าพระพี่บมิแสดง
กิจหลับฤตื่นไฉน
๏ มาหยาธแว่วสรจำนรรจ์
วรกรรณสำคัญใจ
ว่าสังคมาระตะคระไล
ธก็ดัดประธมนาง
๏ หมายแม่นพระนุชปริมสัง
สริรังคถามพลาง
อ้าพ่อสมัยรติปาง
มฌิมาไฉนมา
๏ ทรงสดับเฉลยอสจวาท
นุชมาดมโนอา
รภหวังจะยลมุขประภา
นิทรด้วยพระพี่นาง
๏ ให้เชยพอวายนิวรโศก-
วิโยคเนิ่นปาง
ตรัสพลางธทรงสำผัสพลาง
กรโอบพระองค์ออม
๏ มาหยาเฉลียวจิตรก็ปัด
วรหัตถอันถนอม
แหนงองค์พระพงศ์สุริยปลอม
อนุชาและเปลี่ยนแปลง
/*18๏ เคลื่อนองค์จะเปลื้องพระวรหัต
ถสบัดก็สุดแรง
อันธกาลนิโรธะหุติแสง
และจะแลบล่วงใด
๏ เรียกเหล่าคณานรนิกร
นิทรนอนกะไรไฉน
โคมเทียนจะดับก็บมิใจ
และจะด้อมและดูดาย
๏ ปางปวงอนงค์นิทรสดับ
สรศัพทสึกกาย
คว้าเทียนวิจลจิตรกระวาย
จรจุดหุลามา
๏ ยลองค์นรินทรดิลก
ก็ตรนกหทัยอา
ญาต่างประณตนิวตนา
นิรห้องสยารมย์
๏ มาหยาตระหม่านมลเมี้ยน
มุขรเมียลก็บังคม
อายอ่อนชรอ้อนอิริยสม
ศิริกัลยาณี
๏ บัญชาวรารสประโลม
ดุรโฉมเฉลิมศรี
เริ่มเร่งอนงคคณะนี
กรจุดประทีปเทียน
๏ มาส่องก็ปองนุชจะยล
วิมลพักตรพิศเพียน
แหนงใดและแม่บมิรเมียล
มุขพี่ฉนี้ไฉน
๏ เชิญนุชนิสีทสหะพี่
บพอที่จะอายไย
หมายมอบเสน่ห์สนิทใน
วรนุชสองสม
๏ โดยที่ลำดับยศสุดา
สุขุมาวรากรม
จงแม่สโมสรนิยม
มธุรจิตร์จำนงปลง
๏ มาหยาสดับสรภิปราย
อรอายระทวยองค์
น้อมเศ็ยรภิวาทน์บวรบง
กชบาทสนองสาร
๏ อ้าท้าวธทรงนุเคราะหกา
รุณข้าจะอุปการ
เปนนาฎอนงคบริพาร
บมิควรจะบัญชา
/*19๏ ข้าน้อยก็ไร้ประยุรยศ
ชนบทจำรายมา
เทียบทาสพระบาทมุลิกา
กรเลี้ยงฤเคียงควร
๏ ใช่ที่ธมีจิตรประสงค์
และพระองค์จะลามลวน
โลมเล่นจะเปนภิรมยวน
หฤทัยก็ใช่ที
๏ ทราบเรื่องจะเคืองประทุฐทา
รุณพาธยายี
ชั่วชื่อจะฦๅณธรณี
นรชาติจะเย้ยหยัน
๏ อ้าแม่ฤแสร้งสฤดิกล่าว
กลกล่าวจะเกียจกัน
ไป่เห็นสิเน่ห์อนุชฉัน
นยเนตรซ้ายขวา
๏ หนึ่งจินตะหราวรยุพิน
ก็ถวิลจะอุปการ์
ตัวเจ้าก็เผ่าขัติยปรา
กฏยศฤถ่อมองค์
๏ อ้าตรัสประภาษพจนไพ
เราะหจิตรพิศวง
ควรแหวกศิโรตมธำรง
คุณเกตุกษัตรี
๏ ใช่ข้าพระบาทบริจา
บมิฝ่าจะภักดี
แต่ยังบวายวิตกมี
จิตรตกประหม่าใจ
๏ เชิญเสด็จดำเนินนิวตนา
ณมหาประสาทชัย
ข้าบาทเกรงพระอรทัย
จะพิโรธแหนหวง
๏ บุญมากบยากจิตรจะทำ
ก็จะช้ำกำเดาดวง
พระคุณจะเปนนุเคราะหปวง
กิจนี้ก็ใช่ที
๏ อ้าแม่และสารพะจะแกล้ง
กลแสร้งบปรานี
เรียมแสนสวาทและฤบมี
จิตรเอื้อจะอาลัย
๏ ใดเลยจะห้ามจิตรกำหนัด
ประดิพัทธเพียบใน
ทรวงรักษร้อนตระกลไฟ
รอุอกกำเดาเผา
/*20๏ ตรัสปลอบประโลมพระอรองค์
พระอนงคบนเพลา
พลางวางพระวรยุพเยา
วผธมณแท่นทอง
๏ ตริบปรางสำผัสประทุมมาศ
บุรสวาททำนองปอง
เอนแอบอุรากรตระกอง
วิยวัลย์สุวรรณพัน
๏ สองสมสโมสรมนัส-
กำหนัดกมลนันท์
ร่วมรักษร่วมรสกระสัน
สุขะรมยสมหมาย
๏ ลำลองละเลิงรสตระกล
ทิพคนธอวลอาย
โอชาบลืมรสมลาย
สริรโลมะเสียวสัน
๏ สองสุขเสมอสุขสนาน
ทิพธารณท่าวัน
โนทยานตระการชนิรคัน
ติณชาติรามรมย์ ๚
๒๒๏ วรราชยุพรา
สุขุมาทวิกรม
สุขะในพระผธม
อภิมตยสำเริง
๏ นิทรแนบยุพมาลย์
ปฏิภาณกลเชิง
กลเล่หะละเลิง
จิตรโสมนสา
๏ กุสุมาลวิลาศ
ภินิกาษผกา
วรวรรษวลา
หกวันตจำราย
๏ ภุชเคนทลำพอง
พละลองฤทธิ์คาย
พิษพ่นชลปราย
ก็ชระลุมชลสินธุ์
๏ ทวิราชวเรศ
สิทธิเจตนจินต์
กมเลศก็ภิญ
ญภิรมยสมร
๏ กรโอบอรองค์
พระอนงคประงอน
กลยั่วฤดิอร
รสรักษยำยาม ๚
๑๑๏ ปางกรุงกุเรปัน
บรมธรรมเรืองราม
เสาวนารบิลความ
วรราชบุตรา
๏ อยู่ในนิเวศน์เขตต์
นคเรศหมันหยา
จวบจวนวิวาห์อา
ณติการกำหนดงาน
๏ เคืองขัดพระหัททัย
ธก็ให้สฤษดิ์สาร
เรื่องราชโยงการ
สุรพจนให้หา
๏ ยังมาตย์ชวันครร
ลยอัญชลีลา
เดินโดยดุรงค์พา
หนะคลาพลากร
๏ ล่วงรัฏฐหมันหยา
สัปตวารสัญจร
เข้าในพระนคร
คมนาประเสบัน
๏ ขึ้นเฝ้าถวายสาร
บริหารยุบลจรร
โลงภพเชิญครร
ลยคืนนิเวศน์เวียง
๏ ปางองค์ ปิโยรส
สดับพจน์อมาตย์เผดียง
คั่งคับหทัยเพียง
ทวิภาคภินทนา
๏ ทรงรับสำเนาสาร
บมิอ่านก็บัญชา
สั่งมาตยอันมา
จรคืนนครคัล
๏ จงทูลบรมบาท
บิตุราชธราธรรม์
ว่าเราอภิวันท์
วรบาททุเลาลา
๏ จักอยู่สถารม
ยนิยมเจตนา
สี่ห้าทิวากา
ละจะวัฒนาการ
๏ ตรัสพลางก็ยวรยาตร
นิรอาสโนฬาร
เข้าสู่นิวาศฐาน
จินตะหราสุดาสมร
/*22๏ มวญมาตยเนืองนาม
บุรตามเสด็จจร
แจ้งเหตุก็อาวรณ์
บุตรภรรยาสถาน
๏ ต่างแถลงนุกิตย์กัน
ธุระอันรำคาญนาน
มาตย์มาผเดียงการ
กิจแล้วก็เลยลา
๏ ขึ้นม้าและพาพล
จรดลวนามา
จวบเจ็ดทิการา
ก็ลุกรุงกุเรปัน
๏ เข้าสู่นิเวศน์วัง
จรยังพระโรงคัล
สุหร่ายเรื่องรหัศอัน
วิปลาศบขาดทูล
๏ ศรีปัตหราสดับ
กิติศัพทอังกูร
เคืองขัดหทัยดูร
ธุระด้วยวิวาห์การ
๏ ตรัสว่าอิเหนาเยาว์
กำเลาะเลาอำเภอพาล
ผู้ใหญ่ก็สามาญ
บมิคิดจะผิดใจ
๏ จักซ้ำจะหาเล่า
ก็จะเปล่าจะป่วยไป
ตรัสแล้วเสด็จใน
ศิริสีหไสยา
๏ ปางองค์อิเหนานาถ
อภิชาติอสัญหยา
อัษฎงคเพลา
ศศิรัศมิรังษี
๏ คำนึงยุพินพา
ลสการวาตี
หวังร่วมฤดีปรี
ดิภิรมย์เกษมสันต์
๏ ตรัสแถลงนุกิตย์ลา
จินตหราวิมลพรรณ
แล้วสรงสุชลคัน
ธวิเลปรำพาย
๏ ทรงภูสิตาภรณ์
บวรวรรณถวางชาย
เหน็บกฤชกรีดกราย
กรยูรยาตรา
/*23๏ เพี้ยนพิมพ์พิมลพรรณ
สุริยันตอาภา
อากาศพิมานมา
ณสถานประเสบัน
๏ ครั้นถึงเสด็จใน
ศิริไสยนาพลัน
เวิกสาณินั่งบรรจ์
ฐรเคียงอนงค์ทรง
๏ สการะวาตี
ทฤษฎีพระโฉมยง
น้อมเศียรลดลง
นิรแท่นผธมทอง
๏ ทรงยุดพระกรเยา
วประเล้าประโลมลอง
อ้าแม่และเรียมปอง
ปดิพัทธมาเยือน
๏ ไยแม่ชรเมียงพักตร์
บมิทักและเบี่ยงเบือน
ห่างเหินสเทินเหมือน
ก็เพราะเพื่อบปรานี
๏ อ้าจอมนราราช
ธประภาษไมตรี
ข้าน้อยชเลยนี้
รประยูรจะยศใด
๏ อ้าแม่วิเชียรรัตน์
ฤอุบัติปัถไหม
ควรเรือนอุไรไพ
รุจิรัศมิรังษี
๏ อ้าท้าวดำริห์ไฉน
หฤทัยเดียวดี
องค์อรรรคเทพี
จะวิรุทธหมางหมอง
๏ อ้าศรีสมรพี่
กิจนี้ก็ไตร่ตรอง
อย่าแม่บควรปอง
ภิตภัยไว้เรียม
๏ อ้าทรงดำรัสกา
รุญข้านิจ้อยเจียม
ขอทูลพระบาทเทียม
วิยทาสบาทมูล
๏ อ้าแม่และการใด
กิจใช้ก็เนืองนูน
จงแม่และอนุกูล
สหะพี่นิทรารมย์
/*24๏ ตรัสพลางตระกององค์
พระอนงคเชยชม
ร่วมที่ผธมสม
สุขเสวยรสาสวรรค์
๏ ตริบรสกำโบลบง
กชจรงสุคันธ์จันทน์
ช้อนชูถนอมถัน
ยุคลาประโยธร
๏ เริ่มรสยำยามยวน
สุขสรวลเกษมสอน
ย้ายเยื้องลเบงกลอน
กลเลหหลากหลาย
๏ เกษกามพิโดรดวง
รสร่วงจำรายอาย
สิกเรณุโปรยปราย
สิตแก้วผกากาญจน์
๏ แมลงผึ้งคละคลึงเก
สรเรณุมณฑาร
เต่งตูมสะพุ่มพาล
บมิใคร่จะคลี่คลา
๏ เชยชิมบอิ่มโอช
บุษโบษวโรชา
รมย์รสกรีธา
สุขลืมละเลิงสมร ๚
๑๕๏ สุขภิรมยองค์อร
ร่วมยำยามยอน กมลมันท์
๏ ทวิขติยหฤาหรรษ์
สนทนาสรร เกษมสอง
๏ สุขดำฤษณลัังลอง
เล่ห์ละบองกาม ตระการกล
๏ สุขภิรมยโกมล
แย้มผกาคนธ์ รเหยหวน
๏ นิกรภมรครึมครวญ
เคล้าละอองนวล สุมาลา
๏ วิรุฬหกปวัตนา
วรรษธารา ก็น่านนอง
๏ นิกรอุรุคเล่นผยอง
ผุดและดำฉลอง ชลาสินธุ์
๏ สรนุกนิสุขเจตรจินต์
แลตรโล่งอินทร์ พิมานกาญจน์
๏ วนิตนฤปสำราญ
นิทรในสถาน นิทรารมย์
/*25๏ อุระปะทะอรเนียนนม
เทียมผธมชม ประทับพลาง
๏ สุขรมยนิฤาจาง
ในพระน้องนาง สิเนหา
๏ อุภยขติยไสยา
จนณเพลา รพีพรรณ ๚
๑๖๏ ปางนั้นสุริยวงศ์อสัญ
เสวยรมย์ด้วยอรร
คเรศสการะวาตี

๏ อรุโณทัยไขสี
โสรจสรงราวี
สุคนธกลั้วกลิ่นขจร

๏ ลังการ์ภูสิตาภรณ์
ทรงกฤชกรายกร
เสด็จยุบาทยาตรา

๏ ประทับอัฒจันท์ให้หา
สังคามารตา
มาใกล้ดำรัสสั่งสาร

๏ วันนี้เจ้าจงเอาภาร
พาสองเยาวมาลย์
ไปยังระเด่นจินตหรา

๏ จักได้คุ้นเคยไปมา
พำนักนิอุปกา
ระเผื่อจะเกื้อกังวล

๏ บรรหารเสร็จสารยุบล
นิวัตยังมณ
ฑิราขนิษฐนงพาล

๏ สังคารับราโชงการ
ทูลสองเยาวมาลย์
บันโดยยุบลบัณฑูร

/*26๏ ปางนั้นสองนาฎตระกูล
ฟังสารดาลภูล
มโนวิกลเกี่ยงกาย

๏ เมื่อมานมานะลอาย
ทรงโศกาฟาย
ก็กล่าวลำพังคลั่งเคือง

๏ โอ้อกตกยากจากเมือง
บใครประเทือง
ก็ตั้งจะอ้างอัปรมาณ

๏ แม้องค์บุษบายุพาพาล
อันเปนวงศ์วาน
อสัญประเสริฐสุริยวงศ์

๏ ควรเราอภิวาทบาทบงสุ์
เบนเกียรติยิ่งยง
บมิจะอ้างอดสู

๏ จินตหราวรราชพธู
ประยูรระตู
แลเราก็พักตร์พอทัน

๏ ควรพระโลมเลี้ยงเพียงกัน
จักไหว้อภิวันท์
เปนน้อยฉนี้แหนงตาย

๏ เยาว์ใหญ่ไป่รู้เงื่อนสาย
จักไหว้วางอาย
ปรลักษณ์แก่เหล่าเผ่าพงศ์

๏ ตรัสพลางนางกำสรดทรง
ว่ายทรวงซบลง
สอื้นพิไรรำพรรณ

๏ พี่เลี้ยงโลมลาเภขวัญ
อย่าแม่เดียดฉัน
มโนมานะสงกา

/*27๏ จินตหรานี้ธิตวรา
มาตุฉายุศมา
ก็เทียมระเด่นมนตรี

๏ เนื่องในสุริย์วงศวรี
แม่คิดผิดที
บ่ยำพระยศยังไฉน

๏ แต่พระปิตุเรศราชัย
ยังเกรงเกียรดิไกร
บรรณาคำนับไมตรี

๏ เจ้าข้ามาจากธานี
บมิโอนเอาดี
จะแขงจะเคียดบมิขาม

๏ ผิวท้าวทราบราวเรื่องความ
เกิดโกลีลาม
แลใครคะเปนปกปอง

๏ ควรแม่ถ่อมใจไตรตรอง
ฝากองค์แก่สอง
ขัติเยศเกื้อการุญ

๏ จะเปนศรีสวัสดิใสสุน
ทรเรืองประยุร-
ยศประเสริฐสากล

๏ อย่าแม่ทฤษฐิถือตน
ใต้ฟ้าจำทน
พิรุณละอองอวลอาย

๏ สองฟังพี่เลี้ยงบรรยาย
ทูลเทียบธิบาย
ดำรงหฤทัยไตรตรอง

๏ ยินชอบขอบพี่เลี้ยงสนอง
สองพี่เตือนสอง
ก็ต้องระบอบชอบความ

/*28๏ แม้ไป่คิดสองทรงนาม
ใจน้องฤาตาม
บ่คิดแก่ตัวสู้ตาย

๏ ตรัสพลางชวนพระน้องชาย
ลีลาศผาดผาย
เข้าที่สนานสรงชล

๏ ขัดสืฉวีวรรณวิมล
เมิลแม้นมณฑล
โสฬศจันทกลา

๏ กันกอดมวดมวยมุรธา
กรอบพักตร์ลังการ์
กรรเจียกแลจรบรรจง

๏ อุทุมพรภูสิตทรง
รัดองค์อลง
กฎแก้ววิเชียรเจียรไน

๏ ตาดทองทับแสดสไบ
สร้อยสออำไพ
สอิ้งสังวาลอาภา

๏ ทองกรมังกรกลายพา
หุรัดรัตนา
วชิรรัตน์ธำมรงค์

๏ วิลาศลักษณาภรณ์ทรง
โอภาสเพียงองค์
อลัมพุสาลาวัณย์

๏ ออกจากห้องประเสบัน
ทรงวอจรจรัล
อเนกเนืองบริพาร

๏ ลุยังนิเวศน์วังสถาน
มณเฑียรเยาวมาลย์
ก็หยุดอยู่แทบทวารา

/*29๏ ให้นุชนำสารลีลา
ทูลแต่จินตหรา
ยุพินทราชเทวี

๏ ปางนั้นแก้วกัลยาณี
สั่งพี่ภักดี
ให้หาทั้งสองเยาวมาลย์

๏ พี่เลี้ยงคมคมนาการ
ยังสองนงคราญ
ก็ทูลยุบลด้วยดี

๏ สมเด็จอดิศรเสาวนีย์
ให้เชิญเทพี
ยังปรางค์สุรางคภิรมย์

๏ ปางสองเยาวยศอุดม
สดับสารสม
มนัสเปรมปรีดา

๏ ลงจากวอทองลีลา
เข้าในมหา
ปราสาทห้องทองใน

๏ ยลองค์อัคเรศวิไล
เหนืออาสน์อำไพ
สรพรักสรพร้อมบริพาร

๏ สองนาฏแน่งน้อยค่อยคลาน
ประนมก้มกราน
ประณตยน้อมดุษฎี ๚

๑๔๏ ปางจินตะหราวรยุพา
สุขุมาลเทพี
ยลยอดธิดาชมยมี
สุวภาพเสี่ยมสาร
๏ ดาลมีมโนกรุณนาฎ
ก็ประภาษปฏีภาณ
ให้สองนิสีทนะกำราล
และประทานสลาเสวย
๏ ตรัสว่าพระนุชนิรร้าง
บุรปางภิรมย์เคย
เจ้าจงนิราดุรสเบย
จิตรเทอญณสาวสวรรค์
/*30๏ พี่จักผดุงวิยขนิษฐ
สุจริตร่วมครรภ์
ร่วมทุกขร่วมสุขบฉัน
ทวิการะเกี่ยงกล
๏ สองราชยุพินทพนิดา
สวนายุบลยล
ค่อยวายวิตกดุรกระมล
อภิวันท์สนองสาร
๏ ข้าน้อยนิราศบิดรมา
ตุรอาทวาสถาน
ไร้ที่พำนักนิอุปการ
คณะญาติไป่มี
๏ มาอยู่ณเบื้องบวรบาท
ยุพราชเทพี
หวังบุญอดุลยวรี
บริรกษปกปอง
๏ แม้มาตรประมาทนุกิจใด
และอภัยนุสาสน์สนอง
ผิวผู้จะต่อประทุฐจอง
วินิฉัยใสสาง
๏ จินตะหราสุดาสรสดับ
มธุรศัพทสองนาง
แสนเสน่ห์สนิทบระคาง
จิตรโสมนัสา
๏ จัดภูสิตาภรณอนงค์
ธำมรงคจินดา
อีกเครื่องประโภคพิพิธนา
นุประทานะแหล่หลาย
๏ เครื่องทรงอลงกฎกุมาร
ก็ประทานนุชาชาย
แล้วมีวโรรสภิปราย
วจนะชวนอุภัยพงา
๏ ประเสบันจะสัญจรนิวัต
ทุรรัถยาคลา
อยู่วังกะพี่ผิวจะภาร์
ธุระใดก็ใกล้กัน
๏ สองสดับพระเสาวนิประภาษ
อภิวาทจำนรรจ์
การใดและโปรดนุกุลอัญ
บมิได้จะท้วงทาน
๏ จินตะหราสุดาสมรฟัง
ธก็สั่งพนักงาน
ให้จัดคฤหาสนะสถาน
พระปรัศว์ซ้ายขวา
/*31๏ ให้สองผอูนอรขนิษ
ฐสถิตภิรมยา
สั่งสรรพพรรณวถุปกา
ระประทานชไมสมร
๏ สองราชธิดาก็ชลิลา
จินตะหราพงางอน
พี่เลี้ยงก็นำพระอรจร
ณพิมลพิมานสถาน
๏ ทรงสถิตสถาพรภิรม
ยอุดมศฤงคาร
เสวยสุขทุกรติทิวาร
นิรุปัทวันตราย ๚
๒๘๏ ปางจอมธานินทร์

ดาหานฤบดินทร์
พระเดชพรรสาย
ตั้งแต่บรมเชษฐ
มเหศรวราย
กำหนดนัดหมาย
วิวาหมงคล
๏ จะเษกธิดา

กับองค์พระภา
คิไนยนฤมล
สืบพงศ์เทพไท
บ่ให้ใครปน
ตกแต่งมณฑล
พิไชยนครา
๏ สนุกทุกหน

ยลยิ่งเมืองบน
สุทัศน์กามา
ทวยราษฎรเมิล
เพลิดเพลินเจริญตา
คอยท้าวเชษฐา
บ่หันครรไล
๏ หลากจิตรผิดนัด

ธานีวิบัติ
เคืองเข็ญเปนไฉน
ตริพลางจรลี
เล่ห์สีหคลาไคล
ออกท้องโรงไชย
ประทับแท่นสุวรรณ
๏ มวลมาตย์กลาดกราบ

โดยงามสามคาบ
ตำแหน่งแน่นนันต์
จึงโองการสั่ง
ดะหมังเร่งครร
ไลยังกุเรปัน
บุรีรมยา
/*32๏ สืบเรื่องราชการ

บ้านเมืองสำราญ
ฤๅทุกขพาธา
แล้วทูลบทเรศ
ธิเบศร์เชษฐา
การภิเษกา
เตรียมเสร็จสรรพการ
๏ ตามแต่พระจุ

ธาไตรภพอุ
ดมเดชาชาญ
จะกำหนดนัด
สวัสดิวันงาน
ภิเษกสองพาล
ภิรมย์สมพงศ์
๏ มาตยาดะหมัง

คำนับรับสั่ง
รีบมาโดยจง
ขึ้นขี่กัณฐัศว์
สมรรถตัวยง
พร้อมไพร่ไคลตรง
ไปกุเรปัน
๏ ล่วงทางวางถึง

นครบ่หึง
ลงจากไหยพลัน
แจ้งกิจมหา
เสนาโดยบัญ
ชาแล้วชวนกัน
จรสู่โรงกาญจน์
๏ ถึงถวายบังคม

องค์พระบรม
ปิ่นภุดาธาร
ดะหมังดาหา
น้อมศิราทูลสาร
โดยราโชงการ
เสร็จสิ้นบ่บัง
๏ องค์ศรีปัตหรา

ทรงเสาวนา
อำมาตย์ดะหมัง
ท้าวนิ่งคำนึง
อ้ำอึ้งหทยัง
แล้วเอื้อนวจนัง
กลบเกลื่อนเงื่อนงำ
๏ อนะอิเหนา

เดิมลาเราเทา
เถื่อนเที่ยวไพรจำ
จักตามตัวมา
พาราจึงจะกำ
หนดแน่นัดทำ
การสยุมพร
๏ แล้วทรงเลขา

สั่งให้ยาสา
สั่งซ้ำสุนทร
รีบเทาพารา
หมันหยานคร
นำศุภอักษร
สื่อโอรสา
๏ ถึงวันใดให้

โอรสครรไล
อย่าคลาศเพลา
ไตรวารบ่หึง
ให้ถึงพารา
ผิวจักผัดผา
อย่าฟังจำนรรจ์
๏ ยาสารับสั่ง

คมฉาผาดผัง
เผ่นขึ้นหลังกัณ
ฐัศว์ควบสพัด
ดั้นดัดอรัญ
บรรลุเขตต์ขัณฑ์
หมันหยาธานี
๏ ไปประเสบัน

ถึงบังคมคัล
ระเด่นมนตรี
ทูลว่าพระชนก
ดิลกโลกี
ให้ข้าธุลี
มาเฝ้าบทมาลย์
๏ เพื่อองค์บิตุจฉา

ใช้ดะหมังมา
นัดวิวาห์การ
ขอเชิญภูวนัตย์
นิวัตเวียงสถาน
อย่าเนิ่นนานวาร
พลางถวายสารา ๚
๒๑๏ ปางองค์เทวัญอสัญหยา
สวนะนุกิตยา
สาอมัจจา
ก็ทรงถวิล
๏ โฉมนุชบุษบายุพาพิณ
กิจนิกรรบัล
ฤาจะปานจิน
ตหราเรียม
๏ หวังรักใช่เล่นประโลมเลียม
จะสละอนุชเกรียม
หม้ายประดาษเทียม
ฤชอบการ
/*34๏ ตรึกพลางเลขลักษณเรื่องสาร
สุรวจนะจำราน
พันธุวงศ์วาน
บหย่อนยำ
๏ ยื่นยาสาพลางก็กล่าวคำ
อมตนิวตจำ
สาระเรานำ
สนองความ
๏ ว่าเราคมใต้พระปัทาม
พุชบิตุคุณคามภิ์ร
ซึ่งบคืนตาม
พระบัญชา
๏ เพื่อผิดภิตราชอาชญา
ประพฤติจิตรมิจฉา
สุดจะอุปมา
ตระหม่าทัณฑ์
๏ หนึ่งคิดกิตย์นี้ถคึงครัน
นิกรนรจำนรรจ์
แน่ตระหนักกรรณ
พระบิตุจฉา
๏ ไหนท้าวจักอวยธิดาพงา
ผิวจะนิวตนา
เราคเนมา
ก็เปนดาย
๏ ยาสาจงนำนุสนธิ์ถวาย
บรมบิตุรฤๅสาย
ดุจบรรยาย
ยุบลเรา
๏ หนึ่งบุษบานุชลำเพา
ผิวขัติยราเชา
ต้องประสงค์เยาว์
ตุนาหงัน
๏ ควรให้ราชาภิเษกสัน
ตตินิยมถวัลย์
ราชผู้พัน
ธุมิตรมา
๏ ยาสาฟังคำบัญชา
ก็ประณตยอำลา
รีบนิวัตนา
กุเรปัน
/*35๏ ถึงถวายสารในพระโรงคัล
รบิลยุบลอนันต์
ทูลรำพรรณสรรพ์
บแบ่งบัง
๏ ปางนั้นศรีปัตหราฟัง
ยุบลกิจพระอัง
กูรดูรดัง
หุลาเผา
๏ ตรัสดัวยอัคเรศลำเพา
อนะอนุชอิเหนา
ฤๅบเกรงเรา
อหังการ์
๏ ลุ่มหลงจงรักษจินตหรา
อนุประยุรทยา
พันธุเทวา
บเจตน์จง
๏ ตัดใยใจเองทรนงหลง
บมิยำสุริยวงศ์
ทราบพระน้องคง
จะน้อยใจ
๏ จักแจ้งความจริงไฉนใด
กิจขจรนรใน
แจ้งคดีไป
ฤดูงาม
๏ สงสารบุษบาเฉลิมกาม
นิรสยมพรความ
ชั่วจะเชิดนาม
ปยศวงศ์
๏ จักนัดผัดการวิวาห์มง
คลกิจสฤดิจง
ไว้พอได้องค์
อิเหนามา
๏ ตรึกเสร็จโองการะบัญชา
พลชฎจรคลา
หาดะหมังมา
ณข้างใน
๏ บรรหารสารสุทธิปราไส
อมตนิวตไป
ทูลคดีไข
พระน้องเรา
๏ รำคาญปานอัคนีเผา
อุระเพราะอนะอิเหนา
เดิมและลาเทา
พนาวา
๏ หนีไปนัคเรศหมันหยา
อภิรมยปิยา
จินตหราสา
พิลาศหลง
๏ เหตุเพื่อผู้ใหญ่ยุยอนยง
อนุกุลจิตรจง
หนุ่มก็งวยงง
กระมลมัว
๏ ดูทีเห็นโทษพันพัว
จะนิวตนก็กลัว
จึงชรเหลียกตัว
บคืนจร
๏ ตรัสแล้วทรงศุภอักษร
มธุรรสบวร
เลื่อนสยมพร
ก็พึงฟัง
๏ ยื่นสารสั่งมาตยดาหมัง
ผิวภนะนิวตวัง
จงธิบายยัง
รหัศการ ๚
๑๔๏ ดำเนินดำนานบุพนิเทศ
ปริเฉทสุดสาร
อิดอ่อนและหย่อนวิริยมาน
ฤสฤษดิ์สำฤทธิความ
๏ สมมุติยุติวจนัง
และลุดังพยายาม
รังเริ่มผเดิมนิพนธทราม
สติโยนิโสมันท์
๏ บาทใดผิเพี้ยนกลบชิน
ธิรยินแสยงหยัน
ช่วยแต้มนุกูลจุณจันทน์
กระแจะเจิมเฉลิมกลอน
๏ ไว้เปนพระเกียรติยศวรินทร์
ธิปปิ่นประชากร
เพียงเพชรอาภรนคร
และอำรุงอำเรอรมย์
๏ เท่าอาวสานสุริย์วิโยค
มละโลกประไลย
ด้วยเพียรนิพนธ์พจนิยม
ศุภพากยอรรถา
๏ ด้วยเดชะสัตยกตัญญุ์
กตะเวทธรรมา
ต่อจอมติลกทวรา
และพระปิ่นไผทไกร
๏ จงนีรทุกขนิรโศก
นฤโรคนิราไภย
นีราศอุปัทวกระไษ
ยอมิตรวินาสา
๏ ยืนชนมายุศมวัฒน์
พลสวัสดิสุขา
เจริญเดชชโยยศตะปา
และจำเนียรนานกาล ๚
๏ สำฤทธิมธุรสร้อย
เรียงสาร
เผด็จอิเหนาเบาราณ
เรื่องร้อง
เปนฉันท์คณะขนาน
นามอัษ- ฏางค์เอย
เปนที่อำเรอพ้อง
เผ่าผู้เมธา ฯ