พระราชพงศาวดาร ฉบับบริติชมิวเซียม
คำนำ
ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘๖
เรื่อง	พระราชพงศาวดารกรุงสยาม
จากด้นฉบับยองบริติซมิวเป็ยมกรุงลอนดอน
พิมพ์ครั้งแรก กรมสืลปากรอนุญาตให้สำนักพิมพ์ก้าวหน้าจัดพิมพ์ พ-ศ. ๒๕'๐๗ .......พิมพ์ครั้งที่ศอง ©,๐๐๐ เล่ม กรมสืลปากรจัดพิมพ์ พ.ศ. ๒๕'๓๗
คำนำ
หนังสือธุตประชุมพงศาวดารเป็นหนังสือที่เกื้อกูลการสิกษาวิชาประว้ตศาสตร์ไทย กรมสิลปากรได้จัดพิมพ์หนังสือธุดนี้เผยแพร่ต่อเนื่องกันเป็นภาค เริ่มตั้งแต่ภาคที่ ๑ เป็นด้นมา ถึงเล่มท้ายสุดไนการพิมพ์ครั้งนี้ นับเป็นหนังสิอชุดประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘๒ ว่าด้วย เรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงสยาม จากด้นฉบับของบรีติชมิวเขียม กรุงลอนดอน
ในบรรดาพระราชพงศาวดารที่เป็นความเก่า เริ่มตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาถึง สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีหนังสิอที่กรมสิลปากรได้จัดพิมพ์และนำออกเผยแพร่ในโอกาส ต่าง ๆ แล้ว รวมทั้งสิน ๘ เรื่อง คือ
๑. พระราชพงศาวดาร ฉบับหลวงประเสรีฐอักษรนิตี้ ๖. พระราชพงศาวดารความเก่า ตามด้นฉบับหลวง เขียนครั้งกรุงธนบุรี เมื่อ จุลศักราช ๑๑ค๖
ต. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตนั วัดพระเซตุพนฯ
๙. พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา
๙. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด)
๖. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)
๙. พระราชพงศาวดารกรุงสยาม จากด้นฉบับของบรีติซมิวเขียม ๘. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสมุดวขีรญาณ เป็นพระราช พงศาวดารที่ไม่สมบูรณ์ ด้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทย ๒ เล่ม ความต่อกัน นักวิชาการ เรียกกันว่าพระราชพงศาวดารฉบับปลีก
เฉพาะพระราชพงศาวดารกรุงสยามจากด้นฉบับของ บริดํชมํวเขียม กรุงลอนดอน มีประวัติความเป็นมาที่แตกต่างจากพระราชพงศาวดารฉบับอื่น า เนื่องจากด้นพบ ด้นฉบับได้จากหอสมุดบรีติชมิวเขียม กรุงลอนดอนประเทศอังกฤษ และกรมสิลปากร อนุญาตให้สำนักพิมพ์พิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ พุทธศักราช ๒๙๐๗ เวลาล่วงเลยมามีผู้ ต้องการคืกษาพระราชพงศาวดารฉบับนี้กว้างขวางมากขึ้น	กรมสิลปากรจึงจัดพิมพ์ขึ้น
ใหม่โดยจัดให้เข้าชุดหนังสือประชุมพงศาวดารต่อจากภาคที่แล้วเป็นภาคที่ ๔๒ พร้อมกัน นี้ก็ไต้นำคำนำในการพิมพ์ครั้งแรกมารวมพิมพ์ไว้ด้วย
กรมคิลปากรจึงหวังว่าหนังสือประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘๒ เรื่อง พระราช พงศาวดารกรุงสยาม จากต้นฉบับชองบริติชมิวแ)ยม กรุงลอนดอน จะอำนวยประโยชน์ แก่การคิกษาประวดศาสตร์ไทยไต้อย่างกว้างขวาง
(นายสมคิด โชติกวณิชย์)
อธิบดีกรมคิลปากร
กองวรรณคดีและประว้ตศาสตร์ กรมคิลปากร
๘ สิงหาคม ๒๙ต๗
คำนำในการพิมพ์ครั้งแรก
สำนักพิมพ์ก้าวหน้า ได้ขออนุญาตพิมพ์หนังสือพระราชพงศาวดารกรุงสยาม เพื่อจำหน่ายแก่ผู้ที่สนใจ กรมติลปากรเห็นว่า หนังสือเรื่องนี้ยังไม่เคยตีพิมพ์ ถ้าได้จัดพิมพ์ ขึ้นอาจเป็นประโยชน์แก่นักติกษาและผู้สนใจโดยทั่วไป จึงยินดีอนุญาตไห้พิมพ์จำหน่ายได้ หนังสือพระราชพงศาวดารกรุงสยามนี้ เป็นสมบัติของบริติชมิวเสิยมที่กรุงลอน-ดอน ประเทศอังกฤษ ปรากฏในประวัติว่า I แนโร! แลV6ธ ธรอุ. เป็นผู้มอบไห้เมื่อวันที่ ฅ© พฤษภาคม ค.ศ. ๑๙๔๘ (พ.ศ. ๒๔๙๑) การที่จะพบหนังสือพระราชพงศาวดารเรื่องนี้ก็ เนื่องจากนายขจร สุขพานิซ ชึ่งได้รับทุนจากต่างประเทศให้ไปทำการค้นคว้าเรื่องเกี่ยวอับ ประวัติศาสดรไทย ณ ประเทศสหรัฐอเมริกาและประเทศอังกฤษ ได้พบหนังสือเรื่องนี้ เข้าเมื่อ พ.ศ. ๒๙๐๑ จึงได้ถ่ายไมโครพิเล้มเล่มด้นและเล่มปลายส่งไปไห้กรมติลปากร กรมติลปากร เห็นว่าพระราชพงศาวดารฉบับนี้ อาจมีประโยชน์ไนการติกษาประวัติศาสตร์ ไทย จึงขอไห้ถ่ายไมโครพิเลมส่งเข้ามาไห้หมดทั่ง ต๐ เล่ม ด้นฉบับที่ขอถ่ายไมโครพิเล์มมา นั้นเขียนด้วยหมึกดำไนสมุดฝรั่ง เข้าใจว่าคงจะคัดลอกมาจากฉบับเติมอีกชั้นหนึ่ง เพราะ ปรากฏว่า มีบอกจบเล่มสมุดไทยไว้ด้วย คึอเรียงสำคับตั้งแต่เล่ม ๑ เรื่อยไปจนถึงเล่ม ค๐ ตัวอย่างลายมือเขียนไนด้นฉบับ ได้นำมาดีพิมพ์ไว้ในหนังสือนี้ด้วยแล้ว
ข้อความไนพระราชพงศาวดารฉบับนี้	ปรากฏว่าดอนด้นนั้นคล้ายอับ
พงศาวดารเหนือบางตอน คือ เรื่องบาธรรมราชสร้างเมึองสวรรคโลก ดอนหนึ่ง อับ เรื่อง พระร่วงอรุณราชๆมารเมืองสวรรคโลกอีกดอนหนึ่ง ตอนด้นของพระราชพงศาวดารมีบาน แพนกบอกไว้ว่า
“วันที่ ๙ ฯ ๒ คา จุลคักราช ๑๑๖๙ ปีเถาะ นพศก เพลาคาเสด็จออก ณ พระ ที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ล้นเกล้าฯ กรมพระราชวังบวรฯ ทูลเกล้าถวายเล่ม ๑”
ต่อไปก็ถึงตอนที่พระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยา ซึ่งมึ วันเดือนปีและข้อความ ในตอนนี้เกือบเหมือนพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติ หรือซึ่งเรียก อันแต่เติมว่า ฉบับกรมพระปรมานุขีดฯ ผิดอันแต่ตัวเลข ซึ่อตำบลและพลความเล็ก ๆ น้อย า ส่วนพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) นั้น ก็มึส่วน คล้ายพระราชพงศาวดารฉบับนี้เหมือนอัน แต่พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับพัน
จันทนุมาศ (เจิม) มืข้อความแทรกเติมเข้ามาบ้าง ย(าข้อความตอนหน้าไปไว้ดอนหลังบ้าง บางแห่งตัดข้อความเสียบ้าง ส์งเริ่มผิดกันตั้งแต่แผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เป็นตันไป จนถึงแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราช แต่หลังจากแผ่นดินสมเด็จพระ-นเรศวรมหาราชไปแลัว ก็มีข้อความเหมือนกันเป็นส่วนมาก ส่วนพระราชพงศาวดารกรุง ศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาตินั้นมีข้อความเหมือนกันตั้งแต่ต้นไปจนเสียกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. ๒ฅ&๐
มีข้อที่น่าสังเกตอยู่อย่างหนึ่ง คีอปรากฎว่า มีบานแพนกอีกแห่งหนึ่งสีงแสดงว่า ใน จ.ศ. ๑๑๙๗ (พ.ศ. ๖๓๓๘) พระบาทสมเด็จพระทุทอยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดให้ข้าวะพระ ราชพงศาวดารตั้งแต่แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๑ มาจนถึงแผ่นดินสมเด็จพระมหา-จักรพรรดิ จบเพียงให้เตรียมกองห้พไปติเมืองละแวก บานแพนกนี้ กรมดิลปากรได้ให้ติ พิมพ์ลงไว้ไนหนังสือนี้ตัวยแล้ว ตังปรากฎอยู่ในหน้า ๙๑ และ ๙๒ *
ตอนปลายคีอ เริ่มตั้งแต่สมัยจลาจลและสมัยกรุงธนบุรีไปจนถึง พ.ศ. ๖๓๖๗ อันเป็นป็ที่ ค ของรัชกาลที่ ๑ ส์งหมดฉบับเพียงเท่านี้นั้น ปรากฎว่า ข้อความในดอนนี้ เหมือนข้อความในพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) มีผิดกันก็แต่ พลความเล็ก า น้อย า และการไข้ราชาศัพท์ แต่มีข้อที่น่าสังเกตอยู่อย่างหนึ่งคือ พระ ราชพงศาวดารฉบับนี้ เขียนคำว่าศักราชไว้เฉย า บ้าง เขียนรันไว้เฉย า บ้าง ไม่มีตัวเลข ลงไว้ว่าศักราชเท่าใด รันอะไร และขี้นแ'รมเท่าใด ทั้งนี้คงจะเนื่องจากยังหารันเดือนปีที่แน่ นอนไม่ได้ จึงเว้นไว้ไม่ได้ใส่ตัวเลขลงไป ส่วนพระราชพงศาวดารฉบับอื่น า นั้น ไม่มีเว้น ว่างไว้เข้นนี้ เข้าใจว่า ในคราวข้าระพระราชพงศาวดาร เมื่อหาตัวเลขรันเดือนปีที่แน่นอน ไม่ใด้ก็ตัดคำว่าศักราชและรันออกไป การพิมพ์ครั้งนี้กรมดิลปากรได้ให้พิมพ์ดามต้นฉบับเดิม มิได้ตัดคำว่าศักราชและรันออก	ทั้งนี้เพื่อให้ผู้สนใจได้พิจารณาว่า	การเขียนพระราช
พงศาวดารนั้นเป็นมาอย่างไร
0 จบ้บพิมพ์ครั๋งนึ้ หน้า ๒๔
คำที่อยู่ในวงเล็บนั้น เป็นคำที่กรมดีลปากรได้เติมลงไปเพี่อไห่ได้ความซัดเจนขึ้น เพราะความในพระราชพงศาวดารฉบบนี้?เาดไป ถ้าปล่อยไว้ตามด้นฉบับแล้วซัอความอาจ จะไม่แจ่มแจ้ง ส่วนตรงไหนที่มีซัอความผิดกับพระราชพงศาวดารฉบับหอสมุดแห่งชาติและ ฉบับพันจ้นทนุมาศ (เจิม) นั้น กรผดีลปากรได้มอบไห้นายตรี อมาตยกุล หัวหน้ากอง วรรณคดีและประวัติศาสตร์* ตรวจศอบและทำแ)งอรรถไว้ เพี่อผู้อ่านจะได้สังเกตเทียบ เคียงกันได้โดยสะดวก	หวังว่าคงจะเป็นที่พอไจชองผู้สนใจไนการดีกษาประวัติศาสตร์โดย
ทวกัน
กรมคีลปากร ไ0ไ0 มกราคม ไ0(?๐ฝ
0 ดีารงฅๆแหน่งห้'วหน้ากองวรรณคดีและประว้ดีคาสดว่ระหว่าง พ.ค. ๒๙๙๐ - ๒๙๐๙ ไค้ถึงแก่กรรม เมื่อ พ.ค. ๒๙0!๙
พระราชพงศาวดารกรุงสยาม
วันที่ ๕ ฯ ๒ คั๋า จุลศักราช ๑๑๖๙ ปีเถาะ นพศก เพลาคาเสด็จออก ณ พระที่นั่ง จักพรรติพิมานล้นเกล้าฯ กรมพระราชวังบวรฯ ทูลเกล้าถวาย เล่ม ๑
และในเรื่องราวเติมเหตุนั่น ยังมืดาบสทั้งสองสิอพระลัชนาลัย และเจ้าฤๅษีสิทธิ มงคลพี่น้องอายุยืนได้๑๐๐ ปี แต่พระสินศรียังเป็นพระยาตราบเท่าได้ตรัส และพราหมณ์ทั้ง ๑๐๐ บ้านยอมเป็นลูกหลาน พระฤๅษีทั้งสองจึงสั่งสอนว่าสูทั้งหลาย อย่าประมาท จงสิวย กันทำกำแพงกันตัว อย่าเมามัวแก่ตัณหา ศาตราเร่งดกแต่งไว้ อันพงค์พราหมณ์สิบไปใน ภายหน้า จะเป็นกระหัสจะตัดจุกเกล้าเหล่าสิ พ่ออย่ามัวเมาทุกตำบล จะละคำทศพลเอาแต่ โลภะ โทสะ โมหะ มักได้ให้ท่านฉิบหาย อนึ่งท่านทั้งหลายจงเอาพนมเพลิงเข้าไว้ในเมือง เป็นที่บูชา ครั้นเจ้าฤๅษีสั่งสอนลูกหลานแล้วก็เหาะไป
วันพฤหัสบดี เตือนอ้าย ขึ้น๖ คา ปีมะโรงนักษัตรโทศก พุทธศักราชล่วงแล้ว ๑๑๐ ปี มีบาธรรมราชเป็นประธาน ใหัสิพ่อสิพราหมณ์ตัดเอาแลงมาทำกำแพง สถาปนาพระนคร ๗ ปีจึ่งแล้ว และให้สว้างอาวาสวิหารให้เป็นประธานแก่สงมเจ้าทั้งหลายจึ่งฝูงสืพ่อดั้งเทวสถาน และขึ้นรำพาวายแก่พระอิศวรผู้เป็นเจ้า ฝ่ายพระดาบสทั้งสองคำนึงตระกูล จึ่งเข้าฌาณ สมาบิดอันเป็นบาทแห่งอภิญญา แล้วเหาะมาในอากาศก็เข้าถึงพนมบูชา ยังสิพ่อพราหมณ์ ทั้งหลายและมีบาธรรมราชเป็นประธาน ว่าข้าแต่ป็เจ้าทั้งสอง ดูข้าศว้างเมืองตามคำบุ่แจ้าก็ บริบูรณ์แล้ว และนามกรเมืองนี้จะสมควรประการใด พระฤๅษีจึ่งว่า เราไปเยี่ยมพระอินทร์ ยังเทวโลกกลับลงมาบัดนี้ จึ่งประสาทนามว่า เมืองสวรรค์เทวโลกแล้วพระดาบสให้ชุมนุม สิพ่อพราหมณ์ทั้งหลายปรึกษาว่า เห็นผู้ใดจะดู่ควรด้วยพระนคร พราหมณ์ทั้งนั่นว่า เห็นแต่ บาธรรมราชเป็นผู้แก่กว่าดูข้าทั้งหลาย พระฤๅษีจึ่งว่า ในราชธานีนี้จะเป็นกษัตริย์มี ต ตระ กูล คือคหบดีและเศรษฐีและพราหมณ์ประเสริฐในแผ่นดิน แล้วพระดาบสทั้งสองจึ่งอภิเษก บาธรรมราชให้เป็นพระยาบาธรรมราช และนำเอานางท้าวเทวี อันเป็นหลานสาวแท่ง นางโมคคัลลีบุตร ในบ้านหริภุญไชยมาเป็นอัครมเหสี แล้วบอกว่าธาตุเกศองค์สมเด็จ พระพุทธเจ้า	อันพระยาศรีธรรมโศกราชแจกไว้ยังฝืงอยู่ได้ด้นรัง แว้งตัวเมียหากอยู่เฝืา
รักษา และท่านจงนำมาประดิษฐานไว้เถิด
ครั้นพระฤๅษีสั่งแล้วก็เหาะไปถึงภูผา ล่วงเจ็ดว้นก็กระทำกาลกิริยาตาย พระยาศรี ธรรมราชเจ้าให้บาพิษ^ และบาสีชาพิทบาทั้ง ๙ คน อันเป็นล่างมาคิดการสถาปนาพระ มหาธาตุ ว่าเราจะทำให้ประหลาดกว่าล่างทั้งหลายในแผ่นดิน จึ่งให้ตัดเอาแลงมาทำแผ่น รจนาเป็น'หน้ากระดานฐานสิงห้ และลดชั้นตันเฮงบาทบัวหงาย บัวกลุ่ม ระฆังบัลลังก์เสรีจ สำเร็จ แล้วให้ชุดสระกรุแลัวด้วยแลง จึ่งดั้งฐานชั้นหนึ่ง และสมเด็จพระบรมธรรมราชาธิ-ราชเจ้าจึ่งเสด็จด้วยพยุหยาดราราชยศอันเป็นอัศจรรย์ ครั้นถึงตันรังแล้ว จึ่งให้ชุดเอาผอบ แก้วใหญ่ ๙ กำ จึ่งใส่พระศารีริกบรมธาตุนั้นขึ้นถวายอามิสมหันตลักการบูชาแล้ว จึ่งอัญ-เฮญเสด็จมาส่พระนครด้วยราชานุภาพ และที่นั้นจึงเรียกว่าเขารังแร้งแต่นั้นมา พระธรรม ราชาจึ่งป่าวประกาศแก่คนทั้งหลายผู้ศรัทธาเอาทองมาประมวลก้นใด้ ๒๙๐๐ ตำลึง ให้ รจนาเป็นสำเภาเภตราแล้ว จึ่งประดิษฐานพระบรมธาตุเจ้าลอยไว้ในศระนั้า ให้สถาปนา พระสถูปครอบที่นั้น ปีหนึ่งจึ่งสำเร็จ และอัคคิธาตุพระสารีบุตรเถรเจ้าก็บรรจุไว้ในพระเจดีย์ ข้างเหนือ ในเมืองสวรรคโลก และพระธาตุพระโมคตัลลาเจ้าก็บรรจุไว้ในบ้านนางโมคตัลลี บุตร ในพระนครนั้น ซณะนั้นสมเด็จพระเจ้าธรรมราชาธิราช ให้ทำกำแพงในจันตฆัฌชคาม รอบคอบแล้ว ให้จึ่อเมืองหริภูญไชย จึ่งรับเจ้าอุโลกคุมารราชโอรสมาราชาภิเษก ทรง นามพระยาศรีธรรมโศกราชและให้ชาวบ้านอุตรคามทำกำแพงล้อมบ้านมั่นคง แล้วจึงไข้ สีพ่อผู้ใหญ่ มารับเจ้าธรรมกุมารราชบุตรไปราชาภิเษกด้วยนางพราหมณีจึ่งได้ฮ่อว่ากำโพซ นครศรีเมืองทุ่งชั้ง แล้วให้ตกแต่งบูรคามจึ่อพิบูรณะครบบริบูรณ์ แล้วจึ่งเสกเจ้าสิงหกุมาร ก้มด้วยนางพราหมณีไว้ แต่กษัตริย์สิบ า ก้นมาทั้งส์เมืองถึงเจ็ดชั้วตระกลข้านาน มิได้มี หิงสาการแก่ก้น จึ่งมีพระยาองค์หนึ่งฮ่ออภัยคามีนืทรงคิลาจารย์บริสุทธึ๋อยู่หริภุญไชยนคร ย่อมไปจ0าสืลอยู่ในเขา จึ่งนาคธิดาขึ้นมาจากนาคพิภพ เแปลงตนเป็นมนุษย์นารีมาอยู่ร่วม เมถุนลังวาสด้วยพระมหากษัตริย์ ๗ ราตรีแล้ว พระเจ้าอภัยคามีนี จึงพระราชทานผ้ากำพล และธำมรงค์วงหนึ่งนางก็ลาไป ครั้นจำนวนนานมานาคบุตรีนั้นทรงครรภ์แก่ จึ่งขึ้นมา คลอดบุตรไว้ในคิริราชาอาสน์ที่พระมหากษัตริย์เคยมาจำคิลอยู่แต่ก่อน และบุตรนั้นเป็น มนุษย์กุมารทรงโฉมบริสุทธิ้ นางจึ่งไว้ผ้ากำพลและแหวนก้บคูกตนแล้วก็กลับไป
ขณะนั้นอังมืวนจรกผู้หนึ่งพเนจรมาพบทารกนั้น เหินประหลาดก็น์ามาเลี้ยงไว้เป็น บุดรบุญธรรมแห่งตน ครั้นกุมารนั้นค่อยวัฒนาการจำเริญขึ้น พอบพิตรกรุงหริภุญไชยดั้ง การสถาปนาพระที่นั้งมงคลพระมหาปราสาท และพรานนั้นเข้าไปทำการ จึ่งอังกุมารนั้นให้
สำนักอยู่ในฉายามหาปราศาท จึ่งปรากฎเป็นอัศจรรย์ ด้วยพระมหาปราศาทนั้นเอียงโอน หนีเป็นหลายทีประจักษ์แก่คนทั้งปวง บพิตรทอดพระเนตรเห็นจึ่งตรัสถามว่า กุมารนี้เป็น บุตรผู้ใด วนจรกนั้นกราบทูลตามความจริงแล้วถวายผ้ากำพลกับธำมรงค์อันได้จากกุมาร นั้น พระเจ้าอภัยคามินิก็ตรัศทราบว่ากุมารนี้เป็นราชบุตรแห่งพระองค์ พระองค์จึ่งประสาท ราชรางวัลแก่พรานนั้นแล้ว จึ่งตรัสให้ซะแม่และนางห้าวพระสนมธัญเข้ญเสด็จพระราชโอรส เข้าสู่พระราชมนเทียรสถาน แล้วตั้งการสมโภช พระราชทานนามว่า พระอรุณราชกุมาร และพระฤทธิกุมารราชบุตรอันเกิดด้วยพระอัครมเหสีนั้นอ่อนกว่าพระอรุณราช แล้วเจ้าพี่ น้องทั้งสองนิยมรักใครร่วมใจกัน อนึ่งในอดีตภพครั้งเมี่อสมเด็จพระบรมล้มพุทธเจ้าอังทรง พระทรมานอยู่นั้น พระองค์เสด็จมาฉันในที่นอกบ้านปิจมัฌชคาม ครั้งนั้นยังมีพระยา อุรคราชตัวหนึ่งมีศรัทธาบ้นดาลป้าถวายยังพระองค์ให้สรงในที่นั้น พระองค์จึ่งแย้มพระ-โอษฐ์ตำเนินวิลาสพุทธพยากรณ์ต่อพระอานนห้ว่า พระยาพุซคินอรดนนี้ เมื่อตถาคต นิพพานแล้วใด้ ๙๙๐ ปี จะบังเกิดเป็นกษัตริย์ขึ้อพระยาอรุณราช จะใต้ลบศักราชตถาคต เมื่อล้วนพันและเดชะผลานิศงส์ให้ป้าเป็นทานนี้ และกระแศป้าไหลใปถึงที่ใดก็จะเป็น อาณาเขดใปถึงที่นั้น ท้าวพระยาทั้งชมพูทวีปจะทนทานอานุภาพมิได้ ครั้นพระองค์ตรัส ทำนายแล้ว ก็เสด็จไปโปรดเวไนยศัตวัโดยพุทธวิสัย ฝ่ายพระเจ้าอภัยคามินิตรัสเห็น พระอรุณราชจำเริญขึ้น พระองค์จึงนำไปราชาภิเษกไว้ ณ เมืองล้ชนาล้ย จึ่งได้พระนามว่า พระยาร่วงแต่นั้นมา พระองค์จึ่งให้สร้างพระวิหารทั้งสีทิศติดพระมหาธาตุ และระเบียงสอง ชั้น เอาแลงทำค่ายและเสาโคมรอบวิหาร แล้วให้อ่างทองเอาทองแดงกระทำลำพุข้นยาว ๘ ศอก แก้วใสยอต ๑๕ ใบ บัลลังกใหญ่ ๙ กำ ทุ้มทองแดงแต่คริบขนุนลงมาถึงเข้งคูหา แล้ว ให้ศถาปนาอุโบสถ กุฎี วิหาร ศะพาน ศาลา อุทิศถวายเป็นทานแก่ศงมเจ้าทั้งหลาย อนึ่ง ให้กระทำที่ตันรังบรรจุพระบรมธาตุนั้นเป็นวิหารและเจดีย์ แล้วให่ขึ้ออารามเขารังแร้ง และ ครั้งนั้นกรุงกษัตริย์ทั้งปวงก็น้อมนำราชบรรณาการมากราบถวายบังคมทูล ซมพระบุญฤทธี้ อานุภาพแห่งสมเด็จพระร่วงเจ้าสกลชมพู
ครั้นพระชนม์ได้ ๕๐ พรรษา พุทธศักราชล้วน ๑000 จึ่งคนอันเป็นใหญ่กว่าคนทั้ง หลาย นำเอาข้างเผือกงาดำมาถวาย ครั้งนั้นพระองค์จะลบศักราช จึ่งให้นิมนต์พระอข้ตเถร พระอุตคุตเถร พระมหาเถร และพระอรหันต์เจ้าทั้ง ๙00 พระองค์ ทั้งพระพุทธโฆษาวัตเขา รังแร้งมาชุมนุม ณ วัตโคกสิงมารามกลางเมืองล้ชนาลัย และพร้อมห้าวพระยาในชมพู คือ
ไทยและลาว มอญ ญวนพม่า ลังกา พราหมณ์เทศเพทต่าง ๆ ใน?]มะแม เดือนหกซี่นคาหนึ่ง และพระพุทธเจ้าเสด็จนิพพานปีมะเสิง ตั้งมะเมียเป็นเอกศก ทีนี้ตั้งมะแมโทศก พระองค์จึ่ง ให้หนังสือไทยแล และเฉียงไทย และลาวไทย มอญไทย พม่าไทย และ?)อมเฉียง ชอมก็มีมา แด่ครั้งนั้น จึ่งพระราชทานที่ลัตนาลัดวัคอาราม ไว้คํ้าชูพระศาสนา ๙๐๐๐ พระวัสสาเป็น กัลปนาอุทิศไว้แต่กษัตริย์ไต้เสวยราชสมบัติทั้ง ๙ เมีอง จนศักราช ๑๒๐๐ ปี พระร่วงเจ้า ทิวงคต แลัวจึ่งเกิดรบทุ่งกัน สีพ่อกลายเป็นกระห้สเป็นออุศลนัก เพราะประมาทลืมตน ย่อมถ่ายเทเมืองเสืยไห้เป็นป่าช้าป่าเสือก็บังเกิดมีมากแก่คนทุกภาษา
ศุภมัสดุ ๑๐๒๖ พระร่วงเจ้าทรงพระกัลปนาที่ไร่และนาลัดไว้สำหรับวัดโคกสิงมาราม วัดอุทธยานวัดเซาหลวงวัตราชประดิษฐานและไตรภูมิป้าแกัววัดพระมหาธาตุวัตเซาอินทร์ คณะคามวาสิอรัญวาสิเสร็จบริบูรณ์ แล้วตรัสแก่พระฤทธิอุมารอนุชาว่า กรุงกษัตริย์ทั้งปวง ก็มา?เวยเราตั้งการลบศักราชไนสมัยนี้เป็นมหาสโมสรสมาคมอันไหญ่ แต่พระยามัคธราช กรุงเดียวนี้[อห้งนักมิมาคารวะ ควรเราจะไปน้อมนำมาเป็นเมืองซี๋นแก่เรา
ครั้น ณ วัน ๑ อุษาโยคอุตมฤกษั ทั้งสองกษัตริย์ก็ลงสู่วรรณนาวา เสด็จโดยชลมารค มหาสมุทรหาภัยอันตรายมิไต้ ล้วนกำหนดเดือนหนึ่งจึ่งถึงกรุงจีน สมัยนั้นปรากฎเป็น อัศจรรย์คีอแผ่นดินไหว และอากาศเป็นหมอกมัวไม่เห็นตวงพระอาทิตย์บรรดาจีนไนราช ธานีและชนบทประเทศ ก็บังเกิดซนอุกหนังพองไปสิน ฟ้ายบพิตรกรุงมัคอตรัสเห็นการเป็น อัศจรรย์ ดังนั้น จึ่งไห้ธุนแล้วกาญจนอำมาตย์ไปพิจารณาเหตุไนมหาสมุทร เห็นกษัตริย์ทั้ง สองซี่เรือนัอยเช้ามาสู่อ่าว ก็ริบมากราบทูล พระเจ้ากรุงจีนก็ทราบพระญาณโดยไต้ทรงฟัง เรื่องพระพุทธพยากรณ์ไว้แด,ก่อนว่า จะมีกษัตริย์ฟ้ายกรุงสยามสองพี่นัองทรงบุญฤทธี้เป็น อัศจรรย์ ช้ามทะเลมาหาตูถึงมัคธประเทศ ด้วยเสร็จการลบศักราชแห่งองค์ลัมพุทธบพิตร เจ้าเที่ยงแห้ แล้วพระองค์จึ่งแต่งพลทหารออกมาอัญเสีญกษัตริย์ทั้งสองชี๋นไปสู่ราชธานี กรุงมัคธก็กราบถวายบังคมแล้ว จึ่งนำพระราชธิดามาทูลถวาย บพิตรก็มีพระห้ยยินดี พระยา กรุงจีนจึ่งไห้แต่งสำเภาถวายลำหนึ่งพรัอมด้วยเครื่องมงคลราชบรรณาการแล้วผ่าตรามังกร ออกเป็นสองภาค และไห้ราชธิดามาภาคหนึ่ง เพี่อจะลันทัดไนราชสาสํนอันไปมาถึงกัน สมเด็จพระร่วงเจ้าจึ่งพาพระอนุชาธิราช พระอัครมเหสี และจีนบริวาร ๙๐๐ ลงสู่สำเภากลับ มากรุงลัซนาลัย สำเภาลูกค้าวาณิชก็ไปมาไต้สะดวก และจีนทั้งหลายทำถ้วยชามถวาย จึ่ง เกิดมีถ้วยชามแด่นั้นมา พระองค์จึ่งไห้เจ้าสุทธิๆมารผู้น้องตั้งพระราชวังอยู่นอกเมือง
ฝ่ายข้างเสียงใหม่นั้นพระเจ้าแผ่นดินทิวงคต มีแต่พระราชธิตา อำมาตย์จึ่งมากราบ ทูลขอพระฤทธิกุมารไปผ่านแผ่นดิน สมเด็จพระร่วงเจ้า จึ่งให้เจ้าสุทธิกุมารอยู่รักษา พระนคร กับนางสุทเทวี แล้วพระองค์ทรงข้างเผือกงาดำพาพระอนุชาและเสนางคนิกร โยธาหาญเสด็จโตยพนมใหญ่ถึงกลางหนทาง จึ่งให้เจ้าฤทธิกุมาร ผ่านหน้าข้างเข้ามาต่อ พระองค์ จึ่งจับคณทีทองอันเต็มใปด้วยนั้าหลั่งพิษฐานให้เป็นแดนแว่นแคว้นแห่งเจ้ารันนี้ แล้วให้เอาตะปูทองแดงอันใหญ่สามกำสามตัวปีกแดนให้แล้ว ก็เสด็จขึ้นถึงเมือง นางมสิกา เทวีลูกเจ้าเสียงใหม่มารับเสด็จเข้าในเมืองหลวง ห้าวพระยาเสนาทั้งหลายก็กราบถวาย บังคมทูล ขณะนั้นพระอรห้นค์เจ้าใด้บุพเพนิวาสานุสดิวิชชา ก็อังมีเป็นหลายพระองค์ พระมหากษัตริย์เจ้าจึงถามว่านางมสิกาเทวีผู้นึ่เป็นฉันใด พระอรหันต์เจ้าจึ่งบอกว่าอุบาสก และนางนั้น เขาใดํให้ทานข้าวบิณฑบาตอันรายใป (ด้วย) ดอกมะลิ พระองค์ก็สีนชมยินตี จึ่งเสกเจ้าฤทธิกุมารกับด้วยนางมสิกาเทวี จึ่งใต้นามว่าพระยาฤๅ ณ พิชัยเสียงใหม่ ติด ตระกูลแต่นั้นมาสาวจึ่งส่ธอผัวเป็นจารีต
ครั้นพระร่วงเจ้ากล้บมาเมืองแล้ว พระเกียรติยศ ก็ปรากฏยิ่งกว่าแด่ก่อน พระองค์ รอบรู้วิชาไตรเพทเยิ่ยวชาญ หาผู้เสมอมีได้ และทรงวจีสัจสุจริตว่าให้ดายก็ดาย จะว่าให้เป็น ก็เป็น และขอมดำเนินดินยุดขึ้นมาแล้ว ก็กลายเป็นดิลามะขามก็ขึ้นมิได้ อนี้งอำนาจแก้ว อุทกประสาทอันพระยากรุงจีนให้มาแก่พระองค์นั้น จะไป ๗ รันจะบริโภคนี้าก็ได้ อยู่มาใน สมัยหนึ่งพระองค์ทรงว่าวขาดลอยไปถึงนครตองคู และพระยาตองคูนั้นเดิมเป็นคนอนาถา ไปทำไร่คล้องได้วานรเผือกมาถวายสมเด็จพระร่วงเจ้า พระร่วงเจ้าจึ่งโปรดให้เป็นพระยา แล้วดั้งเมืองตองคู และเมื่อว่าวทรงขาดไปคล้องยอดปราสาทอยู่นั้น พระร่วงเจ้าตามไปถึง เมืองตองคูแต่พระองค์เดียว เข้าอยู่ในบรรณศาลาภายนอกเมืองนั้น ครั้นเพลาคา พระองค์ ก็ลอบเข้าไปทำข้ด้วยลูกสาวพระยาตองคูถึงปราสาทอันล้อมด้วยเหล็ก และเมื่อพระร่วงเจ้า จะขึ้นเอาว่าวนั้น พระบาทหนึ่งเหยียบอังสาพระยาตองคู พระบาทหนึ่งเหยียบคืรษะ พระหัตถ์หยิบเอาว่าว พระยาตองคูก็มิถึอ เพราะมืความสุจริต ครั้นพระองค์ได้ว่าวแล้ว เพลา คั๋าก็หนีมา ธิดานั้นจึงนำประพฤติเหตุเข้าทูลแก่ห้าวบิดา พระยาตองคูก็ให้ติดตามเอาพระ องค์คืนมาได้ชักสาวเอาพระอันตะออกจากพระองค์ใส่พานไว้แล้ว ก็ทรงเสด็จขึ้นมาเมือง สัชนาลัย และพระองค์จะได้รู้เหตุนั้นหามิได้ อนึ่งเป็นวิสัยจะกละฉมบกํนไล้พุงคนทั้งปวง ครั้นพระร่วงเจ้าเสด็จปราสาทเปลื้องอาภรณ์แล้ว จึ่งมืพระโองการตรัสสงเจ้าสุทธิกุมารว่า
แม้นไม่เห็นพี่มาแล้ว เจ้าจงเป็นพระยาแทนเถิด ครั้นตรัสสั่งแล้วก็เสด็จพระราชดำเนินลงไป สรงนํ้าที่แก่งกลางเมืองนั้น ก็อันตรธานไป สมเด็จพระอนุชาอิราชและนุขมนตรี พระสนม กำนัลและราษฎรทั้งปวงก็โสกาดูรภาพรารักรำพันพระคุณเป็นอันมาก พระสุทธิกุมารจึ่งให้ ราชทูตไปทูลแก่พระยาฤๅ ณ พระนครเข้ยงใหม่ ลงมาตั้งการถวัลยราชราชาภิเษกพระองค์ เป็นอิสราอิศรภาพในพระนครศัชนาลัยแล้วให้ชุนไตรภพนาถปอมแปลงพระนิเวศ	ก่อ
กำแพงตั้งค่ายชั้นใน ชั้นนอก ตั้งค่ายเข้งเรียงพนมเข้งแห่งหนึ่ง แล้วให้แต่งป้อมช่องปีนใหญ่ และให้ตกแต่งหัวเมืองเอก ๙ หัวเมือง หัวเมืองโท ๘ หัวเมือง หัวเมืองสรรพยุทธทั้งปวงไว้ สำหรับแล้ว ขอช่างมาแต่มคธให้ตั้งหล่อปีนใหญ่นัอย ๑๙๐บอก และตีปีนนกสับคาบชุด ๙๐๐ บอก
ครั้นถึงเตือนอ้าย ขึ้นคาหนึ่ง พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกเมืองเข้ยงแสนให้ตรวจจัด รี้พลโยธาช่างม้า และเครื่องสรรพยุทธให้พระยาเข้ยงรายพระยาเข้ยงลือเป็นทัพหน้า พระ-ยา เแยงเงิน พระยาเข้ยงตุงเป็นปีกขวา พระยาเข้ยงทอง พระยาเข้ยงฝางเป็นปีกช่าย จะยก กองทัพลงมาตีเมืองสัชนาลัย เมืองลัชนาลัยทราบเหตุ จึ่งให้มีราชศาส์น ฟ้ายม้าใช่'กอง สอดแนมรู้เหตุก็นำเอาอึงกฤตาการรีบมากราบทูลสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีลัชนาลัยทราบเหตุ จึ่งใหัมืราชศาส์นไปเมืองเข้ยงใหม่ถึงพรหมวดีราชนัดดาราโชรสพระยาฤาราชอันทิวงคตนั้น ให้จัดแจงเมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองนครให้มั่นคง อนึ่งให้แต่งกองออกลาดลัก ดัดลำเลียง แห่งข้าสืกให้ถอยกำลังจงได้
ฝ่ายข้างกรุงศรีลัชนาลัยนั้น ก็ให้เกณฑพลทะแกล้วทหารขึ้นรักษาหน้าที่ แล้วให้ กวาดครัวอพยพเข้าพระนคร ข้างพระเจ้าศรีธรรมราชใตรปีฎกยกพลมาถึง จึ่งให้ตั้งค่าย หลวงใกล้เมืองทาง ๙๐ เล้น แล้วไห้ดาพลโยธาล้อมเมืองลัชนาลัยไวโดยรอบ ให้พลทหาร เข้าปีนปล้นเป็นหลายครา ชาวพระนครก็ระดมกันยิงปีน ยิงตกคูตายเป็นอันผาก จะหักเอา มิได้ พระทุทธโฆษาจารย์จึ่งไปถวายพระพรแก่พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก (ให้) ระจับ สงครามเลียทั้งสองฝ่าย กษัตริย์ทั้งศองกีโดยคำพระอรหันต์เจ้า พระเจ้ากรุงศรีลัชนาลัยจึ่ง ให้แต่งนางปทุมเทวีราชธิดาแล้ว พระก็เสด็จออกไปบังคมถวายราชธิตา พระเจ้าศรีธรรม ไตรปีกฎก็มีความยินดี ให้เลิกทัพกลับใปเมืองเข้ยงแสน และนางปทุมเทวีนั้นมืราชบุตรด้วย พระยาธรรมไตรปิฎกสององค์ ที่อเจ้าไกรสรราชองค์หนึ่ง ข้อเจ้าชาติสาครองค์หนึ่ง และ พระเจ้าเข้ยงแสนนั้นได้ทราบว่าสมเด็จสรรเพชญ่ทุทธเจ้าเสด็จไปอาศัยกระทำภัตกิจใต้ด้น
สมอ พระองค์จึ่งดำริสร้างเมืองในที่นั้น จึ่งมืพระราชโองการสั่งจ่านกรองและจ่าการบูร ให้ ทำเป็นพ่อค้าเกวียนไปคนละ ๕๐ เล่ม เตึมไปด้วยทุนทรัพย์ทั้งหลาย มาถึงเมืองลิลมพล ไหว้พระบาทพระทุทธเจานั้นแห่งหนึ่ง จึ่งข้ามแม่นั้าตะนิมมาถึงภูผาหลวง และมาถึงเมือง สวางคบุรี ไหว้พระธาตุพระพุทธเจ้านั้นแล้ว จึ่งข้ามแม่นํ้ากรอม แม่นั้าแก้วน้อย จึ่งถึงทุ่งบ้าน พรานที่พระพุทธเจ้าไปบิณฑบาต ข้างตะวันออก ๑๕๐ เรือน ข้างตะวันตก ©๐๐ เรือน จึ่ง ปรึกษาก้นว่าจะสร้างเมืองถวาย เห็นจะต้องด้วยราชประสงค์และราชอุบายอันเจ้าเราไข้มา ครั้นเห็นชอบพร้อมกันแล้ว จึ่งเริ่มการสถาปนาพระนครโดยไสยศาสตร์ ไห้สีพ่อขึ้นถีบ อำภาวายและเสีญเทวรูปออกแห่ตั้งทิศจึ่งไห้พราหมณ์ชักรั้วที่จะตั้งเมืองแล้วปีนหน้าที่ยาว๕๐ เล้น สก้ต ๑๐ เล้นสั่ววาคนโบราณ
ครั้นวันพฤหัสบดี เดือนสาม ขึ้นคาหนึ่ง ปีฉลู ฉศก เพลาเข้า สถาปนาเมืองนั้น อนึ่ง เมึ่อเพลาพระพุทธเจ้าฉันจังหันใต้ต้นสมอวันนั้น พระอุบาลีเถร พระคิริมานนท ก็นฤพาน ในที่นั้น แต่ก่อนก็ร้องเรียกว่าพนมสมอ บัตนี้เรียกว่าเอาสมอแครง บรรจุธาตุพระสีณาศพ เจ้าทั้งสองไวีไนที่นั้น จึ่งเรียกว่าอรัญวาสิ จ่านกรองสร้างข้างตะวันตก จ่าการบูรสร้างข้าง ตะวันออก ปีหนึ่งก้นเจ็ดวันจึ่งแล้ว และรอบบ้านพราหมณ์ทั้งหลายฃุดคูรอบ ก้นหนทางเต็ก เลี้ยงโคบ้านหริภุญโชยไปมา และปีนพระพุทธไสยาสน้ทั้งสองฟาก ครั้นการทั้งปวงสำเร็จ จึ่ง กลับมาทูลประพฤติเหตุ บพิตรก็มืพระทัยยินดี จึ่งเสด็จยาตราพลออกจากเมืองเสียงแสน ณ เดือนอ้าย แรมหกคา วันอาทิตย์ เพลาเข้า ไปไค้ ๒ เดือนจึ่งถึง และเมื่อจะพระราชทาน นามเมืองนั้น จึ่งตรัสถามสีพ่อว่าเราจะให้สิออันใด สีพ่อทูลว่าพระองค์เสด็จมาถึงวันนี้ ไต้ ยามพิษถ4 จึ่งตรัสประสาทนามว่าเมืองพระพิษญโลก และว่า ดามพระพุทธเจ้ามา บิณฑบาตก็สิอว่าโอมบุรีตะวันดก ตะวันออกสิอจ้นทบูร แล้วไห้สร้างพระธาตุและวีหารใหญ่ ๔ ทิศ สำเร็จแล้ว จึ่งดำริจะสร้างพระพุทธรูปให้แล้วด้วยทองล้มฤทธี้จึ่งให้หาย่าง ไต้บาพิษณุ คนหนึ่ง บาพราหมณ์คนหนึ่ง บาธรรมราชคนหนึ่ง บาราชกุศลคนหนึ่ง ไต้มาแต่เมือง ล้ชนาลัย๕คนมาแต่เมืองหริภูญไชยคนหนึ่งจึ่งตรัสสั่งแก่ย่างว่าห่านทั้งหลายชวนกันรักษาด็ล ๕ ประการอย่าไห้ชาด แล้วให้ชนตํนและแกลบไปให้แก่ย่างประสมดีนปีนรูปพระพุทธเจ้า (ก พระองค์เห่ากัน ฝ่ายห้าวพระยาทั้งหลายก็นำเอาทองมาถวาย ย่วยพระองค์หล่อพระพุทธ รูปเป็นอันมาก ครั้นไต้ฤกษ์วันพฤห้ศบด็ เพ็ญเตือนลี ปีจอนักษัตรศก ชุมนุมพระสงฆ์สบ สังวาส มีพระอุบาลีและพระคิริมานนทเป็นประธานเททองพระพุทธรูปทั้ง 01 พระองค์ พระ-
ศรีศาสดาพระ!(นศรีทั้งสองพระองค์นั้นทองแล่นเสมอกันบริบูรณ์ พระองค์หนึ่งนั้นมิได้เป็น รูปองค์หามิได้ แต่ช่างหล่อถึง ฅ ครั้งกีหามิได้ และพระเจ้าพระไตรป็ฎกก็ทรงพระปรารภ เป็นทุกข์พระทัย จึ่งตั้งสัจจาธิษฐานว่าเดชอาตมได้เรียนพระไตรปีฎกและได้บำเพ็ญเรียนใน วิธีพระวิบิศนากรรมฐานสอนสงฟ้ทั้งหลายให้ดำเนินโดยมรรคปฏิบ้ตอนึ่งอาตมก็ได้ปรารถนา พระโพธิญาณจะรื้อสัตว่ให้พ้นภัยในสงสาร ขออานุภาพผลดีลทานความสัจนี้ จงปันดาลให้ สำเร็จด้งมโนรถความปรารถนาเถิด แล้วจึ่งสั่งพระปทุมเทวีมเหสีให้ทรงสัจจาธิษฐานดุจ พระองค์ปรารภนั้น ด้วยเดชอำนาจสัตยาธิษฐานแห่งกษัตริย์ทั้งสอง จึ่งปันดาลร้อนอาสนิ องค์อติศรเทวราช ก็นิรมิตเพศเป็นปะชาวลงมาช่วยกระทำการหล่อพระทุทธรูปให้ สำเร็จบริบูรณ์ได้ แล้วทำตรีศูลไว้ในพระพักตร์เป็นสำคัญว่าพระอินทร์เจ้าสุลาลัยลงมาช่วย และเมื่อหล่อนั้นคักราช ๑๕๐๐ ปี วันพฤหัสบดี เดือนหก ขึ้นแปดคา ปีฉลู ตรีศก พระองค์ จึ่งสั่งฝากนามไว้ว่าราชนามพระเจ้าสีอพระสินราช แล้วให้นำไปตั้งไว้ในสามถาม* เป็นพระ เสียงทายห่ามกลางเมืองพิษญโลก แล้วให้ตั้งพระราชวังฝ่ายตะวันตกบริบูรณ์ จึ่งให้นำเจ้า สุทเทวีราชธิดาพระยาสัชนาลัยมาราชาภิเษกกับเจ้าไกรศรราช ณ เมืองลพบุรี แล้วตั้งจ่า นกรองเป็นมหาเสนาช้าย จ่าการบูรเป็นมหาเสนาชวา แล้วให้พลเสนาไปถึงนครบุรีรมย์ จึ่ง ให้สร้างเมืองอันหนึ่งใกล้เมืองลพบุรี ทาง ๙๐๐ เล้น ให้รับเจ้ากรางเกรื้ยงกรีศราชกับพระ ราชเทวีไปราชาภิเษก ณ เมืองนั้น สีอว่าเสนาราชนคร ลุคักราช ๑๙๐ ปี ให้ชาติสาครไปกิน เมืองเสียงราย ครั้นพระเจ้าธรรมไตรปีฎกทิวงคตแล้ว อำมาตย์ทั้งหลายจึ่งเสิญเจ้าชาติ สาครลงมาจากเมืองเสียงราย ฌาปนกิจพระบิดาแล้วก็ได้ผ่านเอกราชในเมืองเสียงแสนแต่นั้น กษัตริย์พระญาติทั้งปวงจะได้ใปมาหากันหามิได้ถึง ๗ ชั่วกษัตริย์
ทินี้จะกล่าวเรื่องพุทธพยากรณ์แห่งสมเด็จพระพุทธกัสสปโลกเชษฐ์เจ้าในอดีตพิภพโน้น อันพระองค์ตรัสทำนายไว้ว่า บุรุษผู้อุปถัมภกเป็นพุทธาญาติในพระศาสนาตถาคตนี้ ไป ภายหน้าจะได้เป็นกษัตริย์ ทรงบุญฤทธิ้เป็นอัศจรรย์ ครั้นถึงพระบรมครูเจ้าแห่งเราบุรุษผู้ นั้นมาเกิดในตระกูลเศรษฐี ณ บ้านอโอรชคามินิ เศรษฐี ๙๐๐ เป็นบริวาร !เอเจ้าสุทัศนา กุมาร ขณะนั้นองค์ห้าวสหัสนัยบพิตร ใช้พระเวสสุกรรมเทวบุตรลงมาปันดาลปราสาททอง มีพึ๋นใต้เจ็ดชั้นประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ทั้งโรงช้างม้า เรือนหลวง กำแพงแก้ว ๗ ชั้น และ
* ไม่ทราบว่าหมายความว่าอย่างไร
สวนพระอุทยาน สระโบกขรณีอันอาเกียรณ์ด้วยเบญจปทุมชาติ?!อว่าเมืองอินฑปตนคร เศรษฐีทั้งหลายจึงราชาภิเษกเจ่าสุทัศนเป็นกษัตริย์ ครั้นเมื่อพระอนันตสินญานเจ้าแห่งเรา ได้ดรัสแล้ว พระองค์มาเที่ยวศปธานจาริกในประเทศนั้น จึ่งมีวณีพกจัณฑาลผู้หนึ่ง มีศรัทธา น้อมนำอาหารมาใส่ในบาตรด้วยนิ้วมือล้นเน่า พระองค์จึ่งตรัสทำนายว่า วณิพกผู้นี๋ไปภาย หน้าจะได้เป็นกษัตริย์ ประกอบด้วยวรราชฤทธึ๋เป็นอัศจรรย์ และจะได้ลบศักราช ครั้นนาน มาพระยาสุทัสนราชทิวงคตแล้ว พระนครนั้นกีปันตาลเป็นติลาปกติสินพระพุทธศักราช ๑๖๐ ปี แล้วสิบมาหลายสิวจึ่งถึงพระยาโมษเทวราชได้เป็นกษัตริย์ ขณะนั้นราษฎรทั้งปวงกีเล่าลือ ล้นโดยได้รู้เหตุล้นพฤฒาจารย์ทำนายว่า ผู้มีบุญปังเกิดแล้ว บ้านเมืองเราจะเป็นสุชสมบูรณ์ และวณิพกล้นพระพุทธเจ้าทำนายนั้น กีมาปังเกิดในตระกูลวณิพก	มืรูปล้นวิการศรรพ
คอดคดทั้งองคาพยพก็เใ!เอยเน่ามีบริบูรณ์และวณิพกผู้นั้นได้ยินการเอิกเกริกล้นหมู่มหาชนมา สันนิบาตประชุมชนภูมิบริบูรณ์นั้น ตนกิอุตส่าห์ค่อยขยับถัดคลานมาโดยมรรคประเทศ ขณะนั้นท้าวสุเรนทร์เทวราช เอาเพศเป็นมานพ มือฟ้ายหิ้วกระทอ มือชวาจูงม้าเดินดาม ทางราบ วณิพกผู้นั้นจึ่งว่า เราจะฝากม้าและกระทอนี๋ไว้แก่ห่าน แล้วสั่งว่าถ้าเรามืได้กลับมา ของทั้งนิ้จงเป็นสิทธิแก่ท่านครั้นพระอินทร์สั่งแล้วก็อันตรธานไปวณิพกผู้นั้นนั้งอยู่ท่าล้านาน จึ่งเผยกระทอออกดูเห็นขวดนํ้ามันทิพย์ ก็เอาทาแขนและกายที่ขอดคด ก็เหยียดคลาย สม บริบูรณ์ดังประสงค์ ก็เขาใจว่าตนเป็นผู้มีบุญ จึ่งสวมสอดสรรพทิพาภรณ์ทิพมกุฎวิเสิยร มาลี ขัดพระขรรค์แล้ว แล้วส่เทพดุรงราชเหาะทะยานผาไนอากาศ โอภาสโปด้วยแสง สัดพิธรัตนกาญจนกนกภูษิดามาศวลัยกรประชาชนก็เสิงเลียงสโมสรเฟสนั้นถวายทัศนักข-ภิว้นห์เดียระดาษ พระยาโคตเทวราชเห็นดังนั้น ก็สะดุ้งพระทัย พาพระอัครมเหลี พระ-ราชบุดรี ภาคีในนาถบุขมาดยาพิริย์โยธาพลพหลหาญทัยชาติราชรถคชนิกร ออกจาก พระนครรันนั้น ทั้งแปดหมื่นไปโดยประจิมทิศ ชนทั้งปวงจึ่งพร้อมล้นร้องล้ญเสิญถรัลย ราชราชาภิเษก ทรงพระนามพระยาแกรก และนำเอานางอินทเทวีมาเป็นอัครมเหลี ขณะ นั้นจุลศักราชถ้วน ๑๐๐๐ ปี จึ่งทำการลบศักราชพร้อมด้วยราชฤทธึ๋และเทวฤทธึ๋ในมหา สมัยนั้นเป็นอัศจรรย์
ฝายพระยาโคตเทวราช มาถึงบ้านโกญธัญคาม พราหมณ์ทั้งหลายก็มาต้อนร้บ แล้ว ทูลว่า บ้านนิ้เป็นถิ่นโบราณ และสมเด็จพระสรรเพชญ์พระพุทธเจ้าเคยมาบิณฑบาตแต่ก่อน เห็นสมควรที่พระองค์สร้างพระนครในที่นิ้ พระยาโคดเทวราชโสมนัสนักจึ่งใทัสืห่อดั้งพิธี
รำเสนง ๗ วัน แล้วสระเกล้าขึ้นโลํชังชัารำภาวายและเป่าสังข์เวียน ต รอบที่จะตั้งเมืองเป็น ทักขิณาวัฏ แล้วไหธุตคูพูนกำแพง ถึง ๗ เดือนจึ่งแล้ว สมเด็จพระเจ้าโคตเฑวราชก็เสด็จอยู่ สำราญพระทัย พูทอศักราชไล้ ๑๐๖๐ ปี มืพระราชบุตรสององค์ฟ้อเจ้าภาลจณะกุมาร ผ่าน พิภพแทนพระบิดาไปสรางเมืองพิจิตร จึ่งมืส์อพระยาโคตะบอง เจ้าไวยักษาสร้างเมืองพิชัย ฟ้อพระยามือเหล็ก ฝ่ายเมืองสัชนาสัยนั้น พระเจ้าทัดดาวราชทิวงคต พระราชบุตรพระ-เชษฐานั้น ไม่รักศมบด ก็ออกไปทรงผนวช เสนาพฤฒามาตย์ จึ่งยัญเฟ้ญพระราชบุตรองค์ น้อยขึ้นผ่านแผ่นดิน ทรงพระนามว่า โกรพยราช ไหสร้างอารามถวายพระเชษฐาท่านแล้ว ไห้ก่อพระเจดีย์บรรจุพระเกศพระเจ้าพี่ยันปลงนั้น จึ่งเรียกว่าอารามวัดจุฬามณีมาเท่าบัดนี้ ช้างพิชัยเสืยงไหม่นั้น พระเจ้าสุคันธดืรีย์มืราชบุตรสององค์ขึ้อทัศกุมาร ไชยเสน กุมาร และเจ้าทั้งสองนี้อุปสมบทเป็นภิกษุขึ้นไปเรียนพระไตรป็ฎกถึงเมืองภุกาม ฟ้านาญทั้ง ไตรเพทางคศาสตร์และราชศาสตร์เสรีจบริบรูณี แล้วลงมาเมืองวีเฑหะดือ กรุงหงสาวดี จึ่ง ลองความรู้ เพลาราตรีภาคก็กำบังขึ้นไปอุ้มเอาพระราชธิตาพระเจ้าหงสาออกมาถึงวัด แล้ว พิจารณาเป็นกรรมฐานมิไล้เอื้อเฟ้อไนเมกุนสังวาส แต่ท่าฉะนี้เนือง ๆ คนทั้งปวงก็มิรู้ พระ เจ้าหงสาวดีเห็นประหลาด	จึ่งเอาเมล็ดทันธุ้ผักกาตไส่ในมวยผมพระราชธิดา และเมล็ด
พันธุ ผักกาดก็ตกเรียงรายงอกเรียงไปจนกุฎีภิกษุนั้น พระองค์จึ่งไทันำเอาเจ้ากุมารทั้งสอง มาจะม่าเสืย ภิกษุนั้นจึ่งชอนั้าไล้มาแล้วก็บันดาลตนเป็นปลาว่ายวนอยู่ในชัน แล้วเจ้ากุมาร องค์หนึ่ง บันดาลตนเป็นนกยาง คาบเอาปลาแล้วก็พากันบินหนีมาเมืองเฟ้ยงไหม่ พระราช บิดาก็มืพระทัยยินดีไห้ปริวรรตออกแล้ว จึ่งยกพระไชยทัศกุมารขึ้นผ่านแผ่นดิน ขณะนั้นรู้ กิตติศัพท์ว่า พระราชธิดากรุงศรีสัชนาลัยนั้น อุดมตัวยคืริวิลาส พระองค์จึ่งเอาเพศเป็น สามเณร พาพระภิกษุผู้น้องนั้นมาเป็นเพี่อน เพลากลางดืนก็ลอบเช้าไปฑำชัด้วยพระราช ธิดาจนทรงพระครรภ์ ฝ่ายพระราชบิดานั้น ตรัสเห็นเหตุ ก็ทรงพระพิจารณาราชดำริ โดยรอบคอบแล้ว ให้ทำลอบเหล็กไปไส่ไวํโดยฟ้องท่อรอบพระราชวัง ครั้นพระไชยทัศกุมาร เช้าไป ก็ติดลอบดายอยู่ในที่นั้น จึ่งเป็นโบราณกล่าวสิบมาว่าคิดมิชอบเช้าลอบตายเองอุ้ง เท่าบัดนี้ ครั้นเพลาเช้าชาวเมืองล้อมพระราชวังนำเอาศพมาถวาย จะให้สิบหา ไล้น้องชาย เป็นภิกษุทราบว่าบุดรพระเจ้าเฟ้ยงใหม่ ก็มืความอาลัย ครั้นนานมาพระเจ้าแผ่นดินทิวงคต แล้ว เจ้าไชยเสนจึ่งเสกพระสุวรรณราชน้ตตาไว้แล้ว พระองค์ก็คืนเมืองเสิยงใหม่ และ สมเด็จพระเจ้าสุวรรณราชาคิดถึงพระคุณพระราชบิดา จึ่งไห้หล่อพระทุทธรูปทองสัมฤทธี้
พระองค์หนึ่ง หน้าตัก ๔ วาเสร็จบริบูรณ์
เบื้องว่าอัมพุชประเทศนั้น พระเจ้าแผ่นดินทิวงคต หาพระวงค์มํไตั ชนทั้งปวงจึ่งยก เจ้าคู่ทองอันเป็นบุตรโชฎึกเศรษฐีมาราชาภิเษกผ่านถวัลยราช ครั้งนั้นบังเกิดไอ้ทรพิษนัก ราษฎรทั้งปวงล้มดายเป็นอันมาก พระองค์จึ่งอังเสนาและอพยพราษฎรออกจากเมืองแต่ เพลาราตรีกาล ไปโดยทักซิณทิศเพี่อจะหนีห่า และพระเชษฐาห่านนั้นเอ้าทักพลปรกติอยู่ใน ประเทศเมืองสุพรรณบุรี แต่พระเจ้าคู่ทองนั้นยาตราพลรอนแรมไปหลายราตรี จึ่งพบแม่นํ้า ใหญ่แล้วเห็นเกาะหนึ่งเป็นปริมณฑลประดิษฐานอยู่ห่ามกลางภูมิภาคนั้นราบรี่นดูสะอาดตา พระองค์จึ่งให้อ้ามพลพยุหเข้าตั้งถึงเกาะดงโสน แล้วพบพระดาบสองค์หนึ่ง จึ่งกระทำคารวะ ประพฤติปราศรัยว่า พระนักลิทธี้มาสำนักอยู่ในประเทศนี้แต่ครั้งใด พระฤๅษีจึ่งแจ้งอนุสนธิ้ ว่าอาตมาสร้างพรตพิธีอยู่ที่นึ่แต่ครั้งองค์พระพิ!เตมารโมลีโลกเจ้าอังทรมานอยู่และอาจารย์ เราสองคน คนหนึ่งไปตายในเธาสัพลีงค์ คนหนึ่งไปตายในพนมภูผาหลวง และครั้งเมื่อพระ สรรเพซญ์พุทธองค์เสด็จมาในที่นี้ เราไล้ถวายผลมะอามป้อมและสมออาราธนาไห้พระองค์ นั้งฉันเหนือประเทศตอตะเคียน อันลอยมาซวางอยู่ฑึ่นั้น พระองค์จึ่งมีพุทธบัณฑูรตรัส ทำนายว่า อรัญประเทศนี้ ไปเบื้องหน้าจะปรากฎเป็นราชธานีหนึ่ง ซีอว่าพระนครทวาราวดี ศรีอยุธยา แล้วพระดาบสจึ่งเซียนรูปเมืองด้วยถ่านเพลิง แล้วทิ้งซี๋นไปไนอากาศ ตกลงมา เป็นผ้าสาฎก ประจักษีหนทางสามแพร่ง ไห้เห็นว่าชนเกิดไนประเทศนี้ จะเจรจามุสาวาท ความจริงน้อย แล้วพระมหาโยคีจึ่งว่า ปางนี้บรมอ้ตดยาธิบดีเสด็จมาถึงแล้ว พระองค์จงอยู่ ในประเทศนี้สำราญราชหฤทัยเถิดอาตมาจะลาไปรักษาพระบทวสัญชรลักษณ์ไนธุนเซาคีรีโน้น เบื้องว่าพระดาบสว่าด้งนั้นแล้วก็เหาะไปสำนัก เจริญพรตพรหมวิหารเท่าถึงอาสัญภาพใน ภูเซาสุมภูนั้น
ศุภมัสตุ ศักราช ๗๑๖ ปีซาลโทศก วันศุกร์ ซึ้น ๖ คา เดือน ๕ เพลา ฅ นาV[กา ๙ บาท สถาปนากรุงพระนครศรีอยุธยา ซีพระพราหมณ์ให้ฤกษ์ตั้งพิธีกลบบาท ได้สังซ์ทักซํฌาวัฎ ใด้ด้นหมันใบหนึ่ง แล้วสร้างพระที่นั้งไพฑูรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง สร้างพระที่นั้งไพชยนต์ มหาปราสาทองค์หนึ่ง สร้างพระที่นั้งไอศวรรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง แล้วพระเจ้าคู่ทอง เสด็จเข้ามาเสวยราชสมบัติซีพ่อพราหมณ์ถวายพระนาม ซีอสมเด็จพระรามาอิบดีศรี สุนทรบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัว กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราช ธานีบุรีรมย์ จึ่งให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระรามเมศวรซึ้นไปครองราชสมบัติไนเมืองลพบุรี
ครั้งนั้นพระยาประเทศราชขึ้น ๑๖ เมือง คือ เมืองมะละกา เมืองชวา เมืองตะนาวศรี เมืองนครศรีธรรมราช เมืองทวาย เมืองเมาะตะมะ เมืองเมาะลำเลิง เมืองสงชลา เมือง จันทบูร เมืองพิษญโลก เมืองสุโป็ทัย เมืองพิชัย เมืองสวรรคโลก เมืองพิจิตร เมืองกำแพงเพชร เมืองนครสวรรค์
แล้วให้ขึ้นไปเข้ญสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระรามเมศวรลงมาแต่เมืองลพบุรี พระ-กรุณาตรัสว่า ธอมแปรพักตร์ จะให้ออกไปกระทำเสีย พระรามเมศวรไต้ฤกษ์ยกพล ๙,๐๐๐ ไปถึงกรุงกัมพูซาธิบด็เพลาพลบค่า พระยาอุปราช ราชบุตรพระเจ้ากัมพูชาธิบดีพูลว่า ทัพ ข้งยกมาเมื่อยล้าอยู่ ยังมิได้พร้อมมูล จะธอออกโจมทัพ พระเจ้ากัมพูชาธิบตีเห็นด้วย พระยา อุปราชก็ออกโจมทัพ ทัพหน้ายังไม่ทันตั้งค่าย ก็แตกฉานมาปะทะทัพหลวง เสียพระศรี ศวัสตี้แก่ซาวกัมพูชาธิบดี มีอ่าวเชัามาถึงพระนคร มีพระราชโองการให้ชุนตำรวจออกไป ยัญเข้ญสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ผู้เป็นพระเชษฐาอยู่ ณ เมืองสุพรรณบุรี ครั้นเสด็จ เข้ามาถึงพระนครแล้ว พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า ให้ยัญเข้ญท่านออกไปอ่วยหลานท่าน สมเด็จ พระเจ้าบรมราชาธิราช จึ่งยกทัพเรือรีบออกไป ถึงกรุงกัมพูชาธิบดีไต้รบเอาชัยชนะไต้ ให้ กวาดข้าวถ่ายครัวซาวกรุงกัมพูชาธิบดีเข้าพระนครเป็นยันมาก
ศักราช๗๑๙ ปีมะเส็ง เบญจศกวันพฤหัสบดี เดือน ๙ ซนค่า ๑ เพลา ๒ นาV*กา ๙ บาท ทรงพระกรุณาตรัสว่า ที่พระตำหนักเวียงเหล็กนั้น ให้สถาปนาพระวิหารและพระมหาธาตุ เป็นพระอาราม แล้วให้นามข้อวัตทุทไธสวรรย์
ม้าชุนสุวรรณพินิจจัย ตกลูกคืรษะเดียว ตัวเป็น ๒ ตัว ๔ เท้า เดินข้งคืรษะกัน ไก่พระ ศรีมโหสถ พิกฟองตกลูกตัวเดียว ๒ คืรษะ
ศักราช ๗๒๙ ปีเถาะ เบญจศก ทรงพระกรุณาตรัสว่าเจ้าแก้ว เจ้าไท ออกอหิวาตก โรคดาย ให้1ธุตชี้'นเผาเสีย ที่ปลงศพนั้น ให้สถาปนาเจดีย์วิหารเป็นอาราม แล้วให้นามวัดป่า แก้ว
ศักราช ๗ต® ปีระกา เอกศก สมเด็จพระรามาธิบดีเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๒0 ปี สมเด็จพระรามเมศวรเสด็จมาแต่เมืองลพบุรี ขึ้นเสวยราชสมบัติ
ครั้นถึงศักราช ๗ต๒ ปีจอ โทศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเข้ามา (แต่) เมืองสุ-พรรณบุรีเสนาบดีกราบพูลว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จเข้ามา สมเด็จพระรามเมศวร ก็ออกไปยัญเข้ญเสด็จเข้ามาพระนคร ถวายราชสมบัติ ถวายบังคมลาขึ้นไปลพบุรีตังเก่า
ศักราช ๗๓๓ ปีกุน ตรีศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า เสด็จไปเอาเมืองฝ่ายเหนือ และได้เมืองเหนือทั้งปวง
ศักราช ๗๓๔ปีฉลู เบญจศก เสด็จไปเอาเมืองชากังราวและพระยาไซแก้ว พระยากำแหง เจ้าเมือง ออกต่อรบท่าน ท่านได้ด้วพระยาไซแก้วตายแล้ว แต่พระยากำแหงและไพร่พลทั้ง ปวงหนีเข้าเมืองได้ ทัพหลวงก็เสด็จกลับคึนมาพระนคร
ศักราช ๗๓๖ ปีขาล ฉศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าพระเถรธรรมากัลญาณ แรก สถาปนาพระศรีรัตนมหาธาตุฝ่ายบูรทิศ หน้าพระบรรพชั้นสิงห์สูง ๑๙วา ยอดนภศูลสูง ๓ วา ศักราช๗๓๗ปีเถาะ ล้ปตศก เสด็จไปเอาเมืองพิษญโลกและได้ด้วธุนสามแก้ว เจ้าเมือง กวาดครัวอพยพมาครั้งนั้นมาก
ศักราช ๗๓๘ ปีมะโรง อัฐศก เสด็จไปเอาเมืองชากังราวได้ พระยากำแหงและทัาวผา กองคิดกันว่า จะยอทัพหลวงหามืได้ ทัาวผากองเลิกกองทัพหนี เสด็จยกทัพหลวงตามดีทัาว ผากองแตก ไต้ท้าวพระยาเสนาธุนหมื่นครั้งนั้นมาก แล้วทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๔๐ ปีมะเมีย ล้มฤทธิศก ไปเอาเมืองชากังราวเล่า ครั้งนั้นมหาธรรมราชา ออกมาถวายบังคม
ศักราช ๗๔๒ ปีวอก โทศก เสด็จไปเมืองเข้ยงใหม่และให้เข้าปล้นเมืองนครลำปางมิได้ จึ่งแต่งหนังสือให้เข้าไปแก่หมื่นนคร ไห้เจ้าเมืองนครลำปางออกมาถวายบังคม และทัพ หลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๔๔ ปีจอ จัตวาศก สมเด็จบรมราชาธิราชเสด็จสวรรคต อยู่ไนราชสมบัติ ๑๓ ปี จึ่งเจ้าทองลันราชกุมารขึ้นเสวยราชสมบัติได้๗ วัน สมเด็จพระรามเมศวรเสด็จลงมา (แต่) เมืองลพบุรีเข้าไนพระราชวัง กุมเอาเจ้าทองลันไต้ให้พิฆาตเสีย (ณ) วัตโคกพระยา
ศักราช ๗๔๖ ปีชวด ฉศก สมเด็จพระรามเมศวรไทัเลียบพลยกขึ้นไปเมืองเข้ยงใหม่ ตั้งค่ายหลวงไกลดูเมือง ๑๔๐ เล้นไห้นายทัพนายกองตั้งค่ายล้อมและแต่งการปล้นเอาจงได้ ฝ่ายเจ้าหน้าที่ยิงปีนใหญ่ออกมา กำแพงพังกรัางประมาณ ๔ วา พระเจ้าเข้ยงใหม่ขึ้นยีนถือ พัชนีอยู่บนเข้งเทิน ให้ทหารเอาหนังสือนั้นว่า* ขอพระราชทานไห้งด ๗ วัน จะนำเครื่อง
* บางทีจะเทียนตกไป พระราชพงศาวดารฉบ้บพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า “ใหํทหารเอาหนังสีอแอวนธนูยิงลงมา
ในหนังสีอนั๊นว่า--”
บรรณาการออกไปเจริญพระราชไมตรี พระเจ้าอยู่หัวจึ่งปรึกษาด้วยบุอมนดรีว่า พระเจ้า เสียงใหม่ให้มีหนังสือออกมาดังนี้ ควรจะให้งดหรือประการใดบุธมนตรีนายทัพนายกอง ปรึกษาว่า เกลือกพระเจ้าเสียงใหม่จะเตรียมการมีทัน จึ่งคิดเป็นกลอุบายมาปีอพระราช ทานให้ปล้นเอาเมืองจงได้
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัศว่า เป็นกษัตริย์ข้ตติยวงศ์ เขาไม่รบแล้ว เราจะให้รบนั้น ดูมิ บังควร ถึงมาตรว่าพระเจ้าเสียงใหม่จะมืได้คงอยู่ในสัตยานุสัดย์ก็ดื ใ?}ว่าจะพ้นทหารเรานั้น เมื่อไร ฝ่ายในเมืองเสียงใหม่นั้น ตีแตะบังกำแพงทะลายนั้นให้ก่อขึ้น ครั้น ๗ วันแล้ว พระ เจ้าเสียงใหม่มิได้เอาเครื่องเจริญพระราชไมตรีออกมา นายทัพนายกองข้าทหารร้องทุกข ราชว่า ข้าวในกองทัพทะนานละ ๑0 สลึง หามีที่ขึ้อไม่ จะขอพระราชทานเร่งปล้น พระเจ้า อยู่หัวบัญชาตามนายทัพนายกอง ทรงพระกรุณาสั่งให้เลิกกองทัพเสียด้านหนึ่ง ให้เร่งปล้น วันจันทร่ ขึ้น ๔ คั๋า เดือน ๔ เพลา ต ทุ่ม ๒ บาท เดือนตก เจ้าพนักงานยิงปีนใหญ่น้อย ระดม ฅ ด้าน เอากระไดหกพาดปีนกำแพงขึ้นไป พระเจ้าเสียงใหม่ด้านทานมิได้ ก็พาครัวหนีออก เพลา ๑๑ ทุ่ม ทหารเข้าเมืองได้ ได้แต่นักล้างบุตรพระเจ้าเสียงใหม่องศ์หนึ่งมาถวาย พระ เจ้าอยู่หัวตรัสต่อนักล้างว่าพระเจ้าเสียงใหม่บิดาท่าน หาสัตยานุสัดย์มิได้ เราคิดว่าจะออก มาหาเราโดยสัตย์เราจะให้คงราชสมบัติ ตรัสดังนั้นแล้วก็ให้นักล้างถวายสัตยานุสัตย์ พระ เจ้าอยู่ทัวก็แบ่งไพร่พลเมืองไร้พอสมควร เหลือนั้นก็ให้เอาครัวอพยพหญิงชายลงมา ให้นัก ล้างลงมาส่งเสด็จถึงเมืองสวางคบุรี ทรงพระกรุณาให้นักล้างกลับขึ้นไปครองราชสมบัติ ณ เมืองเสียงใหม่ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จเข้าเมืองพิษถ4โลก นมัสการพระสินศรี พระสินราช เปลึ้องเครื่องด้นทำสักการบูชาสมโภช ๗ วัน เสด็จลงมาพระนคร และลาวขึ้งด้อนลงมานั้น ให้ส่งลงไปไร้เมืองพัทลุง เมืองสงขลา เมืองละคร เมืองจันทบูร แล้วเสด็จออกทรงคิลยัง พระที่นั่งมังคลา/นศก เพลา ๑๐ ทุ่ม ทอดพระเนตรไปโดยฝ่ายทิศบูรพา เห็นพระสารีริก บรมธาตุเสด็จปาฏิหาริย์ เรียกปสัดวังให้เอาราชยานทรงเสด็จออกไป ให้เอากรุยปีกขึ้นไร้ สถาปนาพระมหาธาตุนั้นสูง ๑๙วา ยอดนภดูลสูง ๓วา สีอวัตมหาธาตุ แล้วให้ทำพระราชพิธี ประเวศพระนคร และเฉลิมพระราชมนเทียร
ขณะนั้นพระยากัมพูชายกเข้ามาถึงเมืองชลบุรี กวาดเอาครัวอพยพหญิงชายในเมือง ชลบุรีและเมืองจันทบูร คนประมาณ ๖-๗ พ้นกสับไปเมืองกัมพูซาธิบดี พระบา^สมเด็จ พระพูทธเจ้าอยู่หัว ให้พระยาไชยณรงศ์เป็นทัพหน้ายกไปถึงสะพานแยก ชาวกัมพูชาออก
มาตีหัพพระยาโชยณรงค์ ได้รบพุ่งกนเป็นสามารถพระยากัมพูซาก็แตกฉาน พระเจ้าอยู่หัว ให้ตั้งค่ายประจันหัพอยู่ ต วัน พระเจ้าอยู่หัวยกเข้าตีแตกฉาน เข้าเมืองได้ พระยากัมพูชาลง เรือหนี พระเจ้าอยู่หัวลงจากข้าง ให้ยิงปีนนกสับลงไปต้องหม้อตีนเป็นเพลิงลุกขึ้น พระยา กัมพูซาหนีรอด จับได้แต่อุปราชลูกพระยากัมพูซา ใหัพระยาไชยณรงค์อยู่รั้งเมืองกัมพูซาไว้ คน ๕,๐๐๐ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จคืนหระนครศรีอยุธยา ครั้นอยู่มาญวนยกมารบ ถ้ามานีอุย ซาวกัมพูชาเป็นใจรบ ถ้ามามากเรรวนโป พระยาโชยณรงค์บอกหนีงสิอมากราบทูล สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวใหัมีหนังสือตอบไป ไหักวาดครัวอพยพยกมาถึงพระนคร แล้วให้ทำพิธี	*
ประเวคพระนคร แล้วปูนบำเหน็จนายหัพนายกอง
ศักราช ๗๔๙ ปีเถาะ นพศก สถาปนาวัดภูเขาทอง เพลาเย็นเสด็จไปพระที่นั่งม้งคลา ภิเศก ท้าวมนขึ้งดายแต่ก่อนนั่นมานั่งขวางทางเสด็จอยู่และหายไป สมเด็จพระรามเมศวร บรมบพิตรก็เสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๖ ปี จึ่งพระราชกุมาร ท่านได้เสวยราชสมบัติ ๑๙ ป
ศักราช ๗๖(ก ปีมะเส็ง ตรีศก สมเด็จพระยารามเจ้ามืความพิโรธแก่เจ้ามหาเสนาบดี และท่านไท้คุมเอาตัว เจ้ามหาเสนาบดีหนีรอดข้ามไปอยู่ฟากปทาคจาม จึ่งไห่ไปเข้ญสมเด็จ พระอินทรราชา ณ เมืองสุพรรณบุรีเสด็จเข้ามาถึง จึ่งเจ้ามหาเสนาบดียกปล้นเอาเมือง นครศรีอยุธยาโต้ จึ่งเข้ญสมเด็จพระอินทรราชาขึ้นเสวยราชสมบัติ ไห่สมเด็จพระยา (ราม)
โปกินเมืองปทาคูจาม แล้วพระราชทานเจ้ามหาเสนาบดีลูกพระสนมองค์ (หนี่ง) เจียดทอง คู่ห,แง พานทองคู่หนึ่ง เด้านํ้าทอง กระบี่กั้นหยั่น เสลี่ยงงาเลียบกลีบบัว
ศักราช ๗๖๔ ปีมะแม เบญจศก มีซ่าวมาว่าพระมหาธรรมราชาธิราช เจ้าเมืองพิษญโลก เสด็จสวรรคต และเมืองเหน็อทั้งปวงเป็นจลาจล จึ่งเสด็จขึ้นไปถึงเมืองพระบาง พระยาบาล เมือง พระยารามออกมาถวายบังคม พระเจ้าอยู่หัวเสด็จกล้บพระนครแล้วจึ่งให้สมเด็จพระ เจ้าลูกเธอ เจ้าอ้ายพระยา กินเมืองสุพรรณบุรี เจ้ายี่พระยากินเมืองแพรกศรีราชา เจ้า สามพระยากินเมืองชัยนาท
ศักราช ๗๘๐ ปีจอ สัมฤทธิศก สมเด็จพระอินทรราชาเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๑๔ ปี เจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา ยกเข้ามาข้งกันจะเอาราชสมบ้เ! เจ้าอ้ายพระยายกมาตั้ง ตำบลป่ามะพร้าว ที่วัตพสับพลาไชย เจ้ายี่พระยามาตั้งอยู่ที่วัดข้ยภูมิจะเข้าทางตลาดเจ้า พรหม ข้างด้นมาปะทะกันเข้าที่เข้งสะพานป่าถ่าน/ทั้งสองพระองค์ทรงพระแสงซอง้าวต้อง
พระศอขาดพร้อมกันทั้งสองพระองค์ มุขมนตรีออกไปเฝืาเจ้าสามพระยา ทูลความตามซึ่ง พระเชษฐาขาดคอช้างทั้งสองพระองค์ แล้วเสิญเสด็จเช้ามาในพระนครเสวยราชสมบัติ ทรง พระนามชื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ท่านจึ่งให้ชุดเอาพระศพเจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระ ยา ไปถวายพระเพลิง ที่ถวายพระเพลิงนั้น ให้สถาปนาพระมหาธาตุและพระวิหารเป็นพระ อาราม แล้วให้นามชื่อว่าวัดราชบูรณะ ที่เจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา ชนช้างกันถึงพิราล้ย ให้ก่อเจดีย์สององค์ไร้ที่เสิงสะพานป่าถ่าน
ศักราช ๗๘6า ปีฉลู ตรีศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเอาเมืองนครหลวง ได้ ท่านจึ่งให้พระราชกุมารท่านพระนครอินทร์เจ้า เสวยราชสมบัติเมืองนครหลวง ท่านจึ่ง ให้เอาพระยาแก้ว พระยาไชและครอบครัว และทั้งรูปพระโค รูปลิงห้สัตว์ทั้งปวงมาด้วย ครั้นถึงพระนครศรีอยุธยา จึ่งให้เอารูปสัตว์ทั้งปวงบูชาไร้ ณ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุบ้าง ไป ไร้วัดพระศรีสรรเพชญ์บ้าง
ศักราช ๗๘๖ ปีมะโรง ฉศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าสร้างวัดมเหยงคณ์ สมเด็จ พระรามเมศวรเจ้าผู้เป็นพระราชกุมารท่าน เสด็จไปเมืองพิษณุโลก ครั้งนั้นเห็นนั้าพระเนตร พระพุทธเจ้าพระสินราชตกออกเป็นโลหิต
ศักราช ๗๘๔ ปีมะเมีย อัฐศก ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหม้ พระราชมนเทียรสถาน ศักราช ๗๘๙ ปีมะแม นพศก ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหม้พระที่นั้งตรีมุข ศักราช ๗๙๐ ปีวอก สัมฤทธิศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า เสด็จไปเอาเมืองเชียง ใหม่ และเช้าเมืองมิได้ ก็ทรงพระประชวร ทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๙๒ ปีจอ โทศก เสด็จขึ้นไปดีเชียงใหม่อีกครั้งหนึ่ง และตั้งทัพหลวงตำบล ท้ายเกษม ครั้งนั้นได้เชลย ๑๒๐,๐๐๐ ทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๙๖ ปีขาล ฉศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ
๑๖ ปี
สมเด็จพระรามเมศวรเจ้าผู้เป็นพระราชกุมาร ขึ้นเสวยราชสมบัติ ทรงพระนามชื่อว่า พระบรมไตรโลกนาถ ยกวังทำเป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์ เสด็จมาอยู่ริมนั้า จึ่งให้สร้างพระที่ นั้งเบญจรัตนมหาปราสาทองค์หนึ่ง	สร้างพระที่นั้งสรรเพชญ์ปราสาทองค์หนึ่ง แล้ว
พระราชทานชื่อชุนนางตำแหน่งหน้า ให้เอาทหารเป็นสมุหพระกลาโหม เอาพลเรือนเป็น สมุหนายก เอาชุนเมืองเป็นพระนครบาลเมือง เอาชุนวังเป็นพระธรรมาธิกรณ์ เอาชุนคลัง
เป็น[กษาธิบดี ให้ถือศักดินาหมื่นหนึ่ง และที่ถวายพระเพลิงสมเด็จพระรามาธิบดีที่พระ (องค์) ศร้างกรุงนั้น ให้สถาปนาพรํะมหาธาตุ และพระวิหารเป็นพระอาราม ไห้นามสีอวัด พระราม
ศักราช ๘๐๒ ปีวอก โทศก ครั้งนั้นคนออกทรพิษดายมากนัก
ศักราช ๘๐๓ ปีระกา ตรีศก แต่งทัพใปเอาเมืองมะละกา
ศักราช ๘๐๔ ปีจอ จัตวาศก แต่งทัพใปเอาเมืองศรีสพเกิน ครั้งนั้นเสด็จหนุนทัพขึ้น ไปตั้งทัพหลวงตำบลบ้านโคน
ศักราช ๘๐๕ ปีๆน เบญจศก ข้าวเปลือกแพงเป็นทะนานละ ๘๐๐ เบี้ย เบี้ยเฟ้องละ ๘๐๐ เบี้ย เกวียนหนึ่งเป็นเงิน ๓ ชั่ง กับ ๑๐ บาท
ศักราช ๘๐๖ ปีชวด ฉศก ให้บำรุงพระพุทธศาสนาบริบูรณ์ และหล่อรูปพระโพธิสัตว์ ๕๕๐ พระชาติ
ศักราช ๘๐๘ ป็ขาล อัฐศก เล่นการมหรสพฉลองพระและพระราชทานสมณ-สิพราหมณ์และวณิพกทั้งปวง ครั้งนั้นพระยาชะเลียงคิดกบฎพาเอาครัวทั้งปวงไปแด่มหาราช
ศักราช ๘๐๙ ปีเถาะ นพศก พระยาชะเลียงนำมหาราชมาเอาเมืองพิษญโลก เข้า ปล้นเอาเมืองสามารถมิได้จึ่งยกทัพแปรไปเอาเมืองกำแพงเพชร เข้าปล้นเมืองถึง ๗ วันมิได้ สมเด็จพระบรมโลกไตรนาถเจ้าและสมเด็จพระอินทราชาเสด็จขึ้นไปข้วยเมืองกำแพงเพชรทัน และสมเด็จพระอินทราชาเจ้าด็ทัพพระยาเกียน*แดก ทัพท่านมาปะทัพหมื่นนคร ได้ ชนข้างด้วยหมื่นนครและข้าด็กลาวทั้ง ๔ ข้าง เข้ารุมเอาข้างพระที่นั้งข้างเดียว ครั้งนั้น พระอินทราชาเจ้าด้องปีนหนัาพระพักตร์ ทัพมหาราชนั้นเลิกกลับคืนไป
ศักราช ๘๑๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเจ้า สร้างพระวิหารวัด จุฬามณี
ศักราช ๘๑๑ ปีผะเสิง เอกศก สมเด็จพระไตรโลกนาถเจ้า ทรงพระผนวชวัดจุฬามณี ได้ ๘ เสือน แล้วลาผนวช
ศักราช ๔๑๓ ปีมะแม ตรีศก ครั้งนั้นมหาห้าวบุญ สิงเมืองเสิยงใหม่แก่ห้าวลูก
ศักราช ๔๑๕ ปีระกา เบญจศก สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วได้ข้างเผือก
* คงไว้ดามต้นฉบับ ไม่ไต้แก้1ป็น เกียรตึ้
ศักราช ๘๑๖ ปีจอ ฉศก สมภพพระราชโอรสท่าน
ศักราช ๘®๔ ปีชวด อัฐศก เสด็จไปเมืองชะ1ลียง
ศักราช ๘๒๑ ปีเถาะ เอกศก แรกตั้งนครไทย
ศักราช ๘๒๒ ปีมะโรง โทศก พระศรีราชเตโชถึงแก่กรรม
ศักราช ๘๒๔ ปีมะเมีย จัตวาศก พระยาล้านฟ้างถึงแก่กรรม พระราชทานไห้อภิเษก พระยาฟ้ายชวาเป็นพระยาล้านฟ้าง
ศักราช ๘๒๖ ปีวอก ฉศก ทรงพระกรุณาไห้เล่นการมหรสพฉลองพระศรีรัตนมหาธาตุ ๑๔ วัน
ศักราช ๘๒๘ ปีจอ อัฐศก พระบรมราชาผู้เป็นพระราชโอรสทรงพระผนวช
ศักราช ๘๒๙ ปีกุน นพศก สมเด็จพระราชโอรสเจ้าลาผนวช ประดิษฐานพระองค็ไว้ ไนที่พระมหาอุปราช
ศักราช ๘ต๐ ปีชวด สัมฤทธิศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ไปวังฟ้างตำบลส์มฤทธิ บริบูรณ์
ศักราช ๘๓๑ ปีฉลู เอกศก มหาราชห้าวลูก พิราลัย
ศักราช ๘๓๒ ปีขาล โทศก	สมเด็จบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จยกห้พไปตีเมีองทวาย
และเมื่อเมีองทวายจะเสียนั้นเกิดอุบาทว้เป็นหลายประการ โคตกลูกตัวหนึ่งเป็น ๔ เท้า ไก่ ฟ้กฟองตกลูกตัวหนึ่งเป็น ๔ เท้า ไก่ฟ้กฟองคู่ขอนตกลูกเป็น ๖ หัว อนึ่งข้าวสารงอกเป็นไบ ในปีนั้นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเจ้าเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๓๘ ปี ปีมะโรง จัต-วาศก แรกไห้ก่อกำแพงเมืองพิชัย
ศักราช ๘๓๔ ปีมะเสิง เบญจศก สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสวยราชสมบัติ ทรงพระนาม!เอสมเด็จพระรามาธิบดื
ศักราช ๘๓๖ ปีมะเมีย ฉศก ประดิษฐานพระอ้ฐธาตุสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเจ้า ไว้ในมหาสถูป
ศักราช ๘๓๘ ปีวอก อัฐศกท่านประพฤติการเบญจาเพสพระองค็ให้เล่นการคิดดาบัน (ดึกดำบรรพ?)
ศักราช ๘๓๔ ปีระกา นพศก ให้ทำการปฐมกรรม
ศักราช ๔๔๑ ปีกุน เอกศก แรกสร้างพระวิหารวัดศรีสรรเพชญ สมเด็จพระรามาธิบดึ แรกหล่อพระศรีสรรเพชญ็ในวันอาทิตย์ ขึ้น ๘ คา เดือน ๖
ครั้นถึงศักราช ๘๙*' ปีเถาะ เบญจศก วันศุกร์ขน ๑๑ คา เดือน ๘ ฉลองพระพุทธเจ้า พระสรรเพชญ ชณะหน้าพระพุทธเจ้านั้น แต่พระบาทถึงยอดพระรัศมีสูงไต้ ๘ วา พระ พักตร์นั้นยาวไต้ ๔ ศอก โตยกว้างไต้ (ท ศอก พระอุระกว้าง ๑๑ ศอก และทองหล่อพระพุทธ เจ้าหนัก ๙๓,๐๐๐ ชั่ง ทองคำทุ้มหนัก ๒๘๖ ชั่ง ข้างหน้านั้นทองเนั้อ ๗ หน้าสองข้าง ๆ หลังนั้น'ทองเนั้อ ๖ นั้าสองข้าง*
ศักราช๘๔๖ปีมะเมียลัมฤทธิศก**สมเด็จพระรามาธิบดืแรกไหทำตำราพิชัยสงคราม และแรกทำสารบาญ?เพระราชพิธีทุกเมือง
ขณะนั้น คลองสำโรงที่จะไปดืรษะจระเข้ คลองพับนางจะไปปากนั้าเจ้าพระยาสัน เรือไหญ่เดินไปมาชัดสน จึ่งไหฟ้าระธุดไต้รูปเทพารักษ์ ๒ องค์ หล่อต้วยทองศัมฤทธี้ จารึก สือองค์หนึ่ง ส์อพระยาแสนตา องค์หนึ่ง?เอบาทลังพังกร ในที่รวบ (ร่วม) คลองสำโรงกับ คลองพับนางต่อกันจึ่งใพัพลีกรรมบวงสรวงแลัวรับออกมาปลกศาลเสิญชึ้นประดิษฐานไว้ณ เมืองพระประแดง
ศักราช ๔๖๖ ปีชวด ฉศก ครั้งนั้นงาเบี้องอวาข้างต้นพระยาปราบแดกออกไป อนึ่ง ไนเดือน ๗ นั้น คนทอดบัตรสนเท่ห ครั้งนั้นไพัม่าธุนนางเสียมาก
ศักราช ๔๖๗ ปีฉสู ลัปดศก นํ้าน้อยข้าวดายฝอยสิน อนึ่งแผ่นดินไหวและเกิดอุบาทร์ หลายประการ
ศักราช ๔๖๘ ป็ซาล อํฐศก (ข้าวแพง) เป็นสามทะนานต่อเพึ๋เอง เบี้ย ๘๐๐ ต่อเส์อง ข้าวเกวียนหนึ่งเป็นเงิน ๑๑ ชั่ง ๒ ตำลึง ๑ สลึง ครั้งนั้นประดิษฐานสมเด็จพระเจ้าลูก เธอพระอาทํดยวงค์ไว้ไนที่มหาอุปราช ไหขึ๋นไปครองเมืองพิษถ{โลก
ศักราช ๘๗๑ ปีมะเสิง เอกศก ไนเพลาราตรึภาค เห็นอากาศนิมิตเป็นอินธ^แต่ทิศ หรดี ผ่านมาทิศพายัพ มีพรรณสีอาว อยู่ ณ วันอาทิตย์ อึ๋น ๘ คา เดือน ๑๒ สมเด็จพระยา รามาธิบดืเจ้าเสด็จศวรรคต อยู่1ใน'ราชศมบ้ต๓๘ ปี
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจ้นฑพุมาศ (เจิม) ว่า จ้างหน้านั้นทองเนั้อ ๗ ข้น ๒ ชา จ้างหลังน้นทอง เนั้อ ๖ นั้า ๒ ขา
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศพุดแห่งชาติว่า จ้างหน้านั๊นทองเนอ ๗ นั้า ๒ ชา จ้างหสังนั้น ทองเนึ้อ ๖ นํ้า ๒ ชา
** พระราชพงศาวดารฉบับพัน'จิ'นทพุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดาร กรุงศรีอยุออาฉบับหอสพุต แห่งชาติว่า พักราช ๔๖๐ ปีมะเมีย พัมฤทธิศก
สมเด็จพระอาทิตยวงศ์เจ้าเศวยราชสมบัติ ทรงพระนามสีอสมเด็จพระบรมราชาหน่อ พุทธางกูร
ศักราช ๘๗๙ ปีระกา เบญจศก สมเด็จพระบรมราชาเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๙
ปี
สมเด็จพระราชกุมารท่านไต้เสวยราชสมบัติ
ศักราช ๘๗๖ ป็จอ ฉศก สมเด็จพระราชกุมารท่านถึงแก่พิราลัย
สมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้าไต้ราชสมบัติ
ศักราช ๘๘๐ ปีชาล ศัมฤทธิศก แรกให้พูนดินวัดสีเสียง ถึงเดือน ๑๑ เสด็จไป เสียงกรายเสียงกราน ถึงเดือน ๔ ธึ๋น ๙ คา เพลาประมาณยามหนึ่ง เกิตลมพายุพัดหนัก คอเรืออ้อมแก้วแสนเมืองมานั้นหัก เรือไตรแก้วนั้นหักแตก อนึ่งเมื่อเสด็จมาแต่กำแพงเพชร นั้น พระยานารายณ์เป็นกบฎ ไห้คุมพระยานารายณ์ท่าเสียไนเมืองกำแพงเพชร
ศักราช ๘๘๗ ปีระกา ลัปตศก ณ วันพฤหัสบดีขึ้น ๙ คา เดือน ๗ สมเด็จพระไชย ราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเมืองเสียงใหม่ ให้1พระยาพิษถ4โลกเป็นแม่ทัพ ยกพลออกดั้งทัพชัย ตำบลบางบาลวันเสาร์ขึ้น®๔คั๋าเดือน๗จึ๋งยกทัพหลวงจากที่ทัพชัยไปถึงเมืองกำแพงเพชร วันอาทิตย์ แรม ๑๔ คํ่า เดือน ๗ ยกทัพไปดั้งเมืองเสียงทอง แต้วยกไปถึงเสียงใหม่ ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๔ คา เดือน ๙ เสด็จยกพยุหยาตราทัพหลวงกลับคีนยังพระนครศรีอยุธยา อยู่ ณ วันพุธ ขึ้น ๔ คา เดือน ค เกิดเพลิงใหม่ในพระนคร แต่ท่ากลาโหมลงไปถึงพระราชวัง ท้ายตลาดยอด ลมหอบเอาลกเพลิงไปตกลงตะแลงแกง ใหม่'ลามลงไปต้องบัาฅองโรงคราม ฉะไกร ต วันจึงดับ มีบาญสีเรือนศาลากุฎีพระวิหารไหม้ ๑๐๐,๙๐๐ เรือน
ศักราช ๘๘๘ ปีจอ อัฐศก ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนยี่ สมเด็จพระไชยราชาธิราช เจ้าเสด็จยกพยุหยาตราทัพไปเมืองเสียงใหม่ ดำรัสให้พระยาพิษญโลกถือพล ๒๐,๐๐๐ เป็น กองหนัา เสด็จยกพยุหแสนยากรรอนแรมไปโดยระยะทาง ๑๒ เวน ถึงเมืองกำแพงเพชร เสด็จประทับแรมอยู่ ๑๙เวน ครั้นณวันพฤหัสบดีขึ้น ๖ คา เดือนค เสด็จดั้งทัพชัย ถึง ณ วันเสาร์ ขึ้น ๘ คา เดือน ค จึงยกทัพหลวงเสด็จจากที่นั้น ครั้น ณ วันอังคาร ขึ้น ๑ คา เดือน ๔ ไต้เมืองลำพูนชัย ถึง ณ วันจันทร์ขึ้น ๙ คา เดือน ๔ไต้เมืองเสียงใหม่ ณ วันศุกร์ขึ้น ๑ต คา เดือน ๔ บังเกิดอุบาทว์นิมิต เห็นโลหิตตกอยู่ ณ ประดูบ้านและเรือนซนทั้งปวงในเมืองนอก เมืองทุกตำบล ครั้น ณ วันจันทร์ แรม ๑๔ คา เดือน ๔ เสด็จยกพยุหยาตราทัพหลวงจาก
สมบดห้องส'{ดร่ฐสภา
เมิองเสิองใหม่จะมาอังพระนครศรีอยุธยา
ศักราช ๘๘๙ ปีๆน นพศก เสด็จสวรรคต ณ มัชณีมวิถีประเทศ มุขมนดรีเข้ญพระ บรมศพเข้าพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้าเสด็จอยู่ในดิริราชมไหศวรรย์ ©๙ พระวษา มีพระราชโอรส ๒ พระองค์ พระราชโอรสผ้พี่ทรงพระนามเ}อพระยอดฟ้า พระชนม์ใต้ ๑๑ พระวษา พระโอรสผู้น้องทรงพระนามข้อพระศรีสิน พระชนม์ใต้ ๕ พระวษา ครั้นถวายพระเพลิงพระไชยราชาเสร็จแล้ว ฟ้ายพระเทียรราชาราช!เงเป็นเขึ้อพระวงค์ สมเด็จพระไชยราชานั้น จึ่งดำริว่า ครั้นกจะอยู่ไนมราวาส บัดนี้เห็นภัยจะบังเกิดมีเป็นมั่นคง ไม่เห็นสิงไดที่จะเป็นที่พี่งใต้เห็นแต่พระพุทธศาสนาและผ้ากาสาวพัตรี อันเป็นธงชัยแห่ง พระอรหันต์ จะเป็นที่พำนักพ้นภัยอุปีทวันดราย ครั้นดำริแล้วก็ออกไปอุปสมบทเป็นภิกษุ ภาวะอยู่ ณ (วัด) ราชประดิษุฐาน
ฟ้ายพระสมณพราหมณาจารย์ มุขมนตรี กรีราช นักปราชญ์บัณฑิต โหรา ราชครู สโมสรพร้อมอัน ประชุมเข้ญพระยอดฟ้า พระชนม่ไต้ ๑๑ พระวษา เสด็จผ่านพิภพถวัลย ราชประเพณี สิบสุริยวงค์อยุธยาต่อไป และนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจ้นทร้ ผู้เป็นสมเด็จ พระชนนีย์วยทำนุบำรุงประคองราชการแผ่นดิน ไนปีนั้นแผ่นดินไหว
ครั้นศักราช ๘๙๐ ปีชวด ศัมฤทธิศก ณ วันเสาร์ ขึ้น ๕ ค์า เดือน ๕ สมเด็จพระ ยอดฟ้าเสด็จออกสนาม พร้อมด้วยมุขอำมาตย์มนดรีเฟ้าพระบาทยุคลเป็นอันมาก ดำรัสสั่ง ให้เอาข้างบำรูงาอัน บังเกิดทุจริตนิมิต งาข้างพระยาไฟนั้นหักเป็น ด ท่อน ครั้นเพลาคา ข้างต้นพระฉัตทันต์ไหลร้องเป็นเสิยงคนร้องไห้ ประการหนึ่งประดูไพชยนค์ร้องเป็นอุบาทร์ ครั้นอยู่มานางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์เสด็จไปประพาสเล่น ณ พระที่นั้งพิมานรัตยา หอพระข้างหน้า ทอดพระเนตรเห็นพ้นบุตรศรีเทพผู้เฟ้าหอพระ ก็มีความเสน่หารักใคร่พ้น บุตรศรีเทพ จึ่งสั่งสาวไข้ไห้เอาเมี่ยงหมากห่อผ้าเข้ดหน้าไปพระราชทานพ้นบุตรศรีเทพ พ้น บุดรศรีเทพรับแล้วกิรู้อัชผาสัยว่านางพระยามีพระหัยยินดีวักใคร่ พ้นบุตรศรีเทพจึ่งเอา ดอกจำปาล่งไห้สาวไข้เอาไปถวายแก่นางพระยา นางพระยาก็ยิ่งมีความกำหนัดในพ้นบุตร ศรีเทพเป็นอันมาก จึ่งมีพระเสาวนีย์ สั่งพระยาราชภักดีว่า พ้นบุตรศรีเทพเป็นข้าหลวงเดิม ให้เอา มา เป็นชุนข้นราช รักษาหอพระข้างไน ไห้ไปเปลี่ยนชุนข้นราชออกไปเป็นพ้น บุดรศรีเทพ แล้วรักษาหอพระข้างหน้า	ครั้นพ้นบุตรศรีเทพเป็นชุนข้นราชเข้าไปอยู่
รักษาหอพระข้างใน แล้วนางพระยาก็ลอบลักสมัครสังวาสอับด้วยชุนข้นราชมาข้านาน
โ■โ^;^;'::::;โ;'-;.ว&I
แล้วดำริเอาราชสมบัติให้สิทธิแก่ชุนสินราช จึ่งตรัสศั่งแก่พระยาราชภักดีว่า ให้ตั้งชุนสินราช เป็นชุนวรวงศาธิราช ให้ปลกจวนอยู่ริมศาลาสารบาญสิ ให้พิจารณาเลกสังกัดสมพล หรังจะ ให้กำลังมากขึ้น แล้วให้เอาเคียงที่อันเป็นอาสน!ปตั้งไว้ข้างหนา สำหรับธุนวรงศาธิราชนั่ง เพื่อจะให้ชุนนางตั้งปวงอ่อนห้อมยำเกรง แล้วนางพระยาสั่งให้ปสูกจวนให้ธุนวรวงศาธี-ราชว่าราชการ ณ ประดูดินริมล้นหมัน อยู่มาพระยามหาเสนาพบหระยาราชภักคี จึ่งพูดว่า เมื่อแผ่นดินเป็นทรยศฉะนี้เราจะคิดประการใด ครั้นรุ่งขึ้นนางพระยารู้ว่าพระยามหาเสนา พูดกันกับพระยาราชภักคี จึ่งสั่งให้หาพระยามหาเสนาเข้ามาเมิาที่ประดูดิน ครั้นเพลาคา พระยามหาเสนากลับออกไป มีผู้แทงพระยามหาเสนาล้มลง เมื่อจะใกล้สินใจพระยามหา เสนาจึ่งว่า เมื่อเราเป็นดังนี้แล้ว ผู้อยู่ภายหลังจะเป็นประการใดเล่า
ขณะนั่นนางพระยาแม่อยู่ห้วศริสุดาจันทร์ มีครรภ์ด้วยธุนวรวงศาธีราช	จึ่งมีพระ
เสาวนีย์ตรัสปรึกษาด้วยสุขมนตริตั้งปวงว่าพระยอดฟ้าโอรสเรายังเยาว์นักสาละวนแด่จะเล่น จะว่าราชกิจการแผ่นดินนั่นเห็นเหลือสติปีญญาห้ก อนึ่งหัวเมืองฝ่ายเหนีอเล่ากียังมิปรกติ จะไว้ใจแก่ราชการมิใดั เราคิดจะให้ธุนวรวงศาธิราชว่าราชการแผ่นดิน จนกว่าพระราชบุตร เราจะเจริญขึ้น จะเห็นประการใด สุขมนตรีรู้อัชฌาศัยกีฑูลว่า ขึ้งตรัสโปรดมานี้ควรอยู่แล้ว นางพระยาจึ่งมีพระเสาวนีย์ตรัสสั่งปลัดรัง ไห้เอาราชยานและเครื่องสูงแตรสังข์ กับ ฃัตติยวงศ์ออกไปรับธุนวรวงศาธีราชเข้ามาในพระราชนิเวศมนเทียรสถาน แล้วตั้งพระราช พิธีราชาภิเษกธุนวรวงศาธิราช ขึ้นเป็นเจ้าพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา จึ่งเอานาย จันทร์ผู้ห้องธุนวรวงศาธีราช บ้านอยู่มหาโลกนั่น เป็นมหาอุปราช แล้วธุนวรวงศาธิราชผู้ เป็นเจ้าแผ่นดินตรัสปรึกษากับนางพระยาว่า บ้ดนี้ข้าราชการผู้!หญ่ผู้ห้อยรักเราบ้างอังบ้าง หัวเมืองเหนือตั้งปวงก็ยังกระด้างกระเคึ๋องอยู่ เราจำจะให้หาลงมาผลัดเปลี่ยนเสียใหม่ จึ่งจะ จงรักภักดีต่อเรา นางพระยาก็เห็นด้วยครั้นรุ่งขึ้นเสด็จออกชุนนาง สั่งศมุหนายกให้มีตราไป หาเมืองเหนือ ๗ เมืองลงมา
ครั้นดักราช ๘๙๑ ปีคุน เอกศก รันอาทิตย์ขึ้น ๕ คา เดือน ๘ ธุนวรวงศาธีราชเจ้า แผ่นดินกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ ให้เอาพระยอดฟ้าใปประหารสิวิตเสีย ณ รัดโคกพระยา แด่พระศรีสินห้องชาย พระชนมํไล้ ๗ พระวษานั่น เลี้ยงไว้ สมเด็จพระยอดฟ้า อยู่ในราช สมบัติ ๑ ปี กับ ๒ เดือน
ฝ่ายชุนพิเรนฑรเทพเขึ้อพระวงศ์ กับชุนอินฑรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศ บ้าน ลานตากฟ้า ๔ คน ไว้ใจกันเช้าในที่ลับ แล้วปรึกษากันว่า เมื่อแผ่นดินทรยศตังนี้ เราจะละ ไว้'ดูไม่ควร จำจะคุมเอาธุนวรวงศาธิราชประหารอิวิตเสีย ชุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศจึ๋งว่า ถ้าเราทำได้สำเร็จแล้ว จะเห็นผู้ใดเล่าที่จะปกครองประชาราษฎรสืบไป ชุนพิเรนทรเทพจึ่งว่า เห็นแต่พระเทียรราชาที่บวชอยู่นั้นจะเป็นเจ้าแผ่นดินได้ ชุนอินทรเทพ หมื่นราชเศน่หา หลวงศรียศจึ่งว่า ถ้าฉะนั้นเราจะไปเฝืาพระเทียรราชา ปรึกษาให้เธอรู้จะ ทำด้วยกัน แล้วชุนอินทรเทพ ชุนฟ้เรนทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศพากันไปยังวัด ราชประดิษฐาน เช้าไปแ]าพระเทียรราชาถวายนมัสการ จึ่งแจ้งความว่า ทุกวันนี้แผ่นดิน เกิดทรยศ ช้าพเจ้าทั้ง ๔ คนนี้ คิดจะจ้บธุนวรวงศาอิราชฆ่าเสีย แล้วเอิญพระองศ์ลาผนวช ขึ้นครองคิริราชสมบัติ จะเห็นประการใด พระเทียรราชราชาก็เห็นด้วย
ฝ่ายชุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศ จึ่งว่าเราคิดการทั้งนี้เป็นการใหญ่ หลวงนัก จำจะไปอธิษฐานเสียงเทียนจำเพาะพระพักตร์พระพุทธปฏิมากรเจ้า ชอเอา พระพุทธคุณเป็นที่พำนักให้ประจักษแจ้ง ว่าพระเทียรราชาประกอบด้วยบุญบารมีจะเป็นที่ ศาสนูถัมภก ปกป้องอาณาประชาราษฎรได้หรีอมิได้ประการใดจะได้แจ้ง พระเทียรราชาก็ เห็นด้วยชุนพิเรนทรเทพจึ่งว่าเราคํตการใหญ่หลวงถึงเพียงนี้อนึ่งก็ได้เตรียมการไว้พร้อมแล้ว ถ้าเสียงเทียนมิสผดั่งเจตนา จะมิเสียชัยศวัศดิมงคลไปหรือ ถ้าไม่เสียงเทียน ดก (ลง) จะ ไม่ทำหรือประการใด ว่าแล้วด่างคนต่างก็ไป ครั้นคาลงวันนั้น ฝ่ายชุนอินทรเทพ หมื่นราช เสน่หา หลวงศรียศ พระเทียรราชาก็ชวนกันฟ้นเทียน ๒ เล่ม ขึ้ผึ๋งหนักเท่ากัน ด้ายไล้นั้น นัชเล้นเท่ากัน เล่มเทียนสั้นยาวเสมอกัน แล้วพากันไป ณ อุโบสถวัดป่าแก้ว
ฝ่ายพระเทียรราชากราบถวายบังคมนมัสการพระพุทธปฏิมากรเจ้าโดยเบญจางค ประดิษฐ์ แล้วจึ่งทำเสียงวจีล้จจาธิษฐานว่าปางเมื่อพระบรมไตรโลกนาถเจ้า เสด็จยังสถิต เที่ยวโปรตสัตว์อยู่ยังโลกอันมีความวิมุติให้ล้นดานบริสท!วสินสงสัยด้วยพระญาณสัพพัญญ ครั้นพระพุทธองศ์เสด็จเช้าสู่พระมหาปรินํพพาน ก็ยังทรงพระมหากรุณาประดิษฐาน พระเจดีย์ทั้ง ๕ พระปฏิมากร มหาโพธิ้ พระสถูป พระอินธาตุ พระไตรปิฎก ไว้สนอง พระพุทธองศ์เป็นที่พึ่งสัตว์โลกอันเกิดมาภายหลัง เป็นความล้ดย์แห่งช้าพระพุทธเจ้าฉะนี้ ประการหนึ่งช้าพระพุทธเจ้าคิดจะใคร่ได้ราชสมบัติครั้งนี้ ด้วยโดยกิจจีตจะใคร่เป็นใหญ่ ได้ จ้ดเแจงราชกิจจานุกิจให้ศถิดอยู่ในยุติธรรม จะได้เป็นที่พึ่งที่พำนักในนิกรราชบรรพสัตว์ ให้
มีสุขสมบูรณ์ตามโบราณราชประเพณีแห่งความสัตย์แห่งข้าพระพุทธเจ้าฉะนี้ถ้วนเคารพสอง และยังมีความสงสัยอยู่ จักศมลุดั่งมโนรถแลหรีอ หรือมีสมสุประการใดมีได้แจ้ง อ้าพระ พุทธเจ้าขอพระบวรคุณานุภาพพระมหาเจดียฐานเจ้าทั้ง ๕ มีพระพุทธปฏิมากรเจ้าเป็นอาทิ อันพระพุทธองค์ทรงประดิษฐานไว้ต่างพระอง๓จีสัจจาธิษฐานทั้งสองสัตย์แห่งอ้าพระพุทธเจ้า จงเป็นที่พำนักด้ดความสงสัย อ้าพระพุทธเจ้าจะกระทำสัตย์เสียงเทียนของอ้าพระองค์เล่ม หนึ่ง ของขุนวรวงศาธิราชเล่มหนึ่ง ถ้าอ้าพระองค์จะสมลุมโนรถความปรารถนา ด้วย บุญญาธิการโบราณและปัจจุบันกรรม ควรจะได้มหาเศวตฉัตรสกลรัฎฐาธิปไตย อันจะได้ (ระงับ) ทรยศยุคเข็ญ เป็นจลาจลแห่งสมณพราหมณ์เสนาบตี ไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ ความเตีอดร้อน และได้เป็นมหาอัครทานทายก อุปถัมภกพระบวรพุทธศาสนาในวราอ้ย สวรรยาสีบไป ขอไห้เทียนธุนวรวงศาธิราชด้บก่อน ถ้ามีสมดังมโนรถความปรารถนาแล้ว ขอให้เทียนอ้าพระองค์ดับก่อนขอพระบวรคุณานุภาพและความสัตย์ทั้งสองแห่งอ้าพระพุทธเจ้า จงมาดัดความสงสัยไห้ปรากฏดามเสียงวจีสัจจาอิษฐาน อันอ้าพระพุทธเจ้าจงอุทิศเทียน สองเล่มนี้เป็นพุทธสักการบูชา และเสียงกระทำด้วยสัตย์เคารพนี้เถิต
ครั้นอธิษฐานเสร็จแล้ว ก็จุตเทียนทั้งสองเล่มนั้นเข้า ฝ่ายขุนพิเรนฑรเทพ ไปเห็น เทียนขุนวรวงศาธิราชยาวกว่าเทียน (ของ) พระเทียรราชาก็โกรธ จึ่งว่าห้ามมีให้ทำสิขืนทำ เล่า ก็คายเอาชานหมากดิบทิ้งไป จะได้ตั้งใจทิ้งเอาเทียนขุนวรวงศาธํราชนั้นหามีได้ เป็น สุภนิมิตเหตุ พอทิ้งไปต้องเทียนขุนวรวงศาธิราชดับลง คนทั้ง ๕ ก็บังเกิดโสมนัสยินดียิ่งนัก ขณะนั้นมีพระสงฟ้องค์หนึ่งครองไตรจีวรครบ ถือตาลปัตรเดินเข้าไปในพระอุโบสถ ให้พรว่า ท่านทั้งนี้จะได้สำเร็จมโนรถความปรารถนาแห้ ทั้ง ๕ คนก็นมัสการรับพร พระสงฟ้นั้น กลับออกมาก็หายไป ต่างคนด่างก็กลับมายังที่อยู่ ครั้นประมาณ ๑๕ วัน กรมการเมือง ลพบุรีบอกลงมาว่า อ้างพลายสูง ๖ ศอก ๔นิ้ว หูหางสรรพต้องลักษณะติดโขลง สมุหนายก กราบทูล ตรัสว่า เราจะขึ้นไปจับ อยู่อีก ๒ วัน จะเสด็จ แล้วสั่งให้มีตราขึ้นไปให้กรมการจับ เสียเถิด ครั้นอยู่มาประมาณ ๗ วัน โขลงยักปกเถื่อนเข้ามาทางวัตแม่นางปลื้ม เข้าเพนียด วัดซอง สมุหนายกกราบทูล ตรัสว่า พรุ่งนี้เราจะไปจับ ครั้นเพลาคา ขุนพิเรนทรเทพจึ่งสั่ง หมื่นราชเสน่หานอกราชการให้ออกไปคอยทำร้ายมหาอุปราชาอยู่ที่ห่าเสีอ สั่งแล้วพอพระ-ยาพิชัย พระยาสวรรคโลกลงมาถึง ขุนพิเรนทรเทพจึ่งให้ไปบอกโดยความสับ พระยาพิชัย พระยาสวรรคโลกก็ดีใจ ไปห่มอยู่ที่คลองบางปลาหมอกับขุนพิเรนทรเทพ หลวงศรียศ หมื่น
ราชเสน่หาในราชการ ชี่เรีอคนละลำ พลพายมีสาตราอาวุธครบมือ ฝ่ายหมื่นราชเสน่หา นอกราชการ ลือปีนไปแอบคอยอยู่ ทำอาการดุจหนึ่งทนายเสือก ครั้นเห็นมหาอุปราชาชี่ ช้างจะไปเพนียด หมื่นราชเสน่หา ก็ยิงถูกมหาอุปราชาตกช้างตาย ครั้นเช้าตรู่ ธุนวรวงคา ธิราชกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ และราชบุตรีชี่งเกิดควยกัน ทั้งพระศรีสิน ก็ลงเรีอพระที่นั่ง ลำเดียวกันมาตรงคลองสระบัว ธุนอินทรเทพก็ตามประจำมา
ฝ่ายธุนพํเรนทรเทพ พระยาพิชัย พระยาสวรรคโลก หลวงศรียศ หมื่นราชเสน่หาใน ราชการ ครั้นเรือพระที่นั่งขึ้นมา ก็พร้อมกันออกสกัด ธุนวรวงศาธิราชร้องไปว่า เรือผู้ใดดรง เช้ามา ธุนพิเรนทรเทพร้องตอบไปว่า กูจะมาเอาสิวิตเอ็งทั้งสอง
ฝ่ายธุนอินทรเทพ ก็เร่งให้พายรีบกระหนาบเรือพระที่นั่งขึ้นมา แล้วช้วยกันกลุ้มรุม จับธุนวรวงศาธิราชกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์และบุตรขึ้งเกิดควยนั้นม่าเสีย แล้วให้เอาศพ ไปเสียบประจานไว ณ จัดแร้ง แต่พระศรีสินนั้นเอาไว้ ธุนวรวงศาธิราช อยู่ในราชสมบ้ต ๕ เดือน
ชุนพิเรนทรเทพ ชุนอินทรเทพ กับชุนนางทั้งปวงกลับเช้ามารักษาพระราชจัง ฝ่ายชุนพิเรนทรเทพจึ๋งให้หลวงราชนีกูล พระรักษมนเทียรและเจัาพนักงานทั้งปวง เอาเรือพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์ไปยังจัดราชประดิษฐาน อัญเแญพระเทียรราชาให้ ปริวรรตลาผนวช แล้วเธิญเสด็จลงเรือพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์ อลงการประดับด้วยเครื่อง สูงมยุรฉัตร พัดโบก จามรมาศ ดาดาษด้วยเรือดั้งกัน แห่เป็นขนัดแน่นโดยชลมารควิลื เสด็จถึงประทับฉนวนนํ้า แล้วเธิญเสด็จเช้าส่พระราชจัง ครั้นได้มหาหติวารศุภฤกษ์พิชัยฤทธิ้ จึ่งประชุมสมเด็จพระสังฆราช พระราชาคณะคามวาสีอรัญวาสี บุชมาตยามนตรี กวีโหรา ราชครูหมู่พราหมณ์ปุโรหิตาจารย์ก็โอมอ่านอิศวรเวทวีษญมนต์พร้อมทั้งพุทธจักรอาณาจักร มอบเครื่องเบญจราชกอุธกัณฑ์ ถวายอภิเษโกทกบุรธารา ปราบดาภิเษกถวัลยราชประเพณี สีบสุ1ริยวงศกษัตริย์ ดำรงแผ่นดินพิภพมณฑลเสมาอาณาจักรกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศมหาสถานสีบไป ทรงพระนามสม เด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า
ฝ่ายชุนพิเรนทรเทพจึ่งพาเอาตวพระศรีสินไปถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิ-ราชเจ้า ทรงพระมหากรุณาการุญภาพเลี้ยงพระศรีสินไว้ ครั้นรุ่งขึ้นจึงเสด็จออกจากหมู่ บุฃมนตรีทั้งปวงพร้อมแล้ว ตรัสปรึกษาความชอบชุนพิเรนทรเทพ ชุนอินทรเทพ หมื่นราช
เสน่หา หลวงศรียศ บ้านลานตากฟ้า ๔ คนนี้เป็นปฐมคิด และพระหลวงชุนหมื่นหัวเมืองทั้ง ปวงเป็นย่วยราชการ พระมหาราชครูทั้ง ๔ เสิญพระธรรมนูญหอหลวงมาปรึกษาความชอบ เอาบำเหน็จ ครั้นมหาเสนาบดีรับพระอินทราชาเช้ามาแต่เมืองอุพรรณบุรีเข้าพระราชวัง ไต้ เอามาเปรียบในบำเหน็จนั้น พระราชทานลูกพระสนมองศ์หนึ่ง เจียดทองคู่หนึ่ง พานทองคู่ หนึ่ง เต้านํ้าทอง กระบี่กั้นหยั่น และเสลึ๋ยงงา เสลี่ยงกลีบบ้ว เอาคำปรึกษากราบบังคมทูล ทรงพระดำรัสว่าน้อยนัก คน ๔ คนนี้เอาสิวิตและโคตรแลกความชอบไว่ในแผ่นดิน แล้วตรัส ว่า ธุนพิเรนทรเทพนี้เล่า บิดาเป็นพระราชวงคํพระวรวงศ์* มารดาไชรั เป็นพระราชวงศ์ แห่งสมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า ธุนพิเรนทรเทพปฐมคิด เอาเป็นสมเด็จพระมหาธรรม ราชาธิราชเจ้า ให้รับพระราชบัณทูรครองเมืองพระพิษญโลก จึ่งตรัสเรียกสมเด็จพระเจ้าลูก เธอพระสวัสดีราช ถวายพระนาม!}อพระวิสุทธิกษัตรี เป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีเมือง พิษญโลก เครื่องราสูปโภค ให้ตำแหน่งศักดี้ฝ่ายพลเรือน เรือชัยพึ้นแดงพึ๋นตำคู่หนึ่ง และ เครื่องกุกุธอัผทํให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าทรงชี้นไป เอาชุนอินทรเทพ เป็นเจ้า พระยาศรีธรรมโศกราช พระราชทานลูกพระสนมองศ์หนึ่ง เจียดทองคู่หนึ่ง พานทองคู่หนึ่ง เต้านํ้าทองคู่หนึ่ง กระบี่กั้นหยั่นเสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว เครื่องสูง เอาหลวงศรียศเป็นเจ้า พระยามหาเสนาบดี เอาหมื่นราชเสน่หาเป็นเจ้าพระยามหาเทพ พระราชทานลูก พระสนมองศ์หนึ่ง และเครื่องสูง เครื่องทอง เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเทพเหมือนอันกับเจ้าพระยาธรรมโศกราช หมื่นราชเสน่หานอกราชการ ที่ ยิงมหาอุปราชาตกช้างตายนั้น ปูนบำเหน็จให้เป็นเจ้าพระยาอักดีนุสิต เจียดทองช้ายขวา กระบี่ทั้งทอง เต้านํ้าทอง พระราชทานลูกพระสนมเป็นภรรยา
ฝ่ายพระยาพิชัยพระยาพิษญโลกนั้นพระราชทานบำเหน็จโปรดให้เป็นเจ้าพระยาพิชัย เจ้าพระยาศวรรคโลก พระราชทานเจียดทองช้ายขวา กระบี่ทั้งทอง เต้านํ้าทอง พระหลวง ชุนหมื่นนอกนั้น พระราชทานบำเหน็จความชอบโดยอนุกรมลำดับ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวทรงพระราชดำรัสหารีอดำรับสาบานไวัว่า	กษัตริย์พระองศ์ใดไต้ครองพิภพภายหน้า
อย่าให้กระทำแก่ญาติพี่น้องพวกพ้องพงศ์สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า และ
* พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) กับพระราชพงศาวดารฉบับหอศอุคแห่งชาติว่า บิดาเป็นพระ
ราชวงศ์พระร่วง
เจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเทพ ให้โลหิตไหลตกใน แผ่นดิน ถ้ากษัตริย์พระองค์ใดมิได้กระทำดามเราสาบานไว้ อย่าให้กษัตริย์พระองค์นั้นคง อยู่ในเศวตฉัตร ครั้งนั้นได้จ้างเผือกตัวหนึ่ง
ขณะเมื่อแผ่นดินพระนครศรีอยุธยาเป็นทุรยศ ก็ปรากฎขึ้นไปถึงกรุงหงสาวดี สมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีแจ้งประพฤติเหตุไปว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราช เจ้าแผ่นดินพระนครศรี อยุธยาสวรรคตแล้ว เสนาบดียกพระยอดฟ้าราชกุมาร พระชนม์ ๑๑ ขวบ ขึ้นครองราชสมบัติ เจ้าแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์	มารดาพระยอดฟ้ากระทำทุราจาร สามัคคีรสสังวาสด้วยชุน
สินราช ให้ฆ่าพระยอตฟ้าเสีย ยกชุนสินราชขึ้นผ่านพิภพกรุงทวาราวดีศรีอยุธยา เสนา พฤฒามาตย์มิความพิโรธเคืองแค้น คีตกันฆ่าชุนสินราชและแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ แผ่นดิน เป็นจลาจล สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระราชดำริว่า ถ้าพระนครศรีอยุธยาเป็นตังนี้จริง เห็นว่าหัวเมืองขอบจ้ณทเสมาและเสนาพฤฌามาตย์ทั้งปวง จะกระด้างกระเดื่องมิปรกติ ถ้า ยกกองทัพรุดไปโจมดีเอา เห็นจะได้พระนครศรีอยุธยาโดยง่าย ทรงพระดำริแล้วก็ตรัสให้จัด พลทหารรบ ๓0,๐๐๐ จ้างเครื่อง ๓๐๐ มัา ๓,๐๐๐ เศษ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จยก ทัพรุดรีบมา โดยทางต่านพระเจดีย์สามองค์ ดีเมืองกาญจนบุรี จับได้กรมการ ถามให้การว่า พระนครเป็นจลาจลก็จริง แต่บัดนี้พระเทียรราชาได้ครองราชสมบัติ เสนาพฤฒามาตย์และ หัวเมืองทั้งปวงเป็นปรกติพร้อมมูลอยู่แล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า ได้ล่วงเกินมาแล้ว จะกสับเสียนั้นดูใม่มืเกียรติยศเลย จำจะเจ้าไปเหยียบให้ถึงชานเมือง พอเห็นพระนคร แล้วจะกลับ ประหนึ่งจะได้เห็น!เมือทหารกรุงศรีอยุธยา ผูไดจะออกมารับหัพเราบ้าง ตรัส แล้วก็ยกไปดีเมืองสุพรรณบุรี แล้วเดินตัดทุ่งเจ้าท้ายป่าโมก ข้ามพลเจ้าไปตั้งค่ายหลวง ตำบลสุมพลี
ณ รันอังคาร ขึ้น ๕ คา เดือนยี่ จุลตักราช ๘๙๒ ปีขาลโทศก ขณะนั้นมีหนังสือเมือง สุพรรณบุรี บอกราชการเจ้าไปถึงกรุง พอทัพพระเจ้าหงสาวดีก็ถึงทุ่งสุมพลีพร้อมกัน สมเด็จ พระมหาจักรพรรติราชาธิราชเจ้าดกพระท้ย ตรัสไห้เร่งพลนอกเมืองในเมืองขึ้นรักษาหน้าที่ เป็นโกลาหล สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตั้งอยู่สุมพลี ๓ รัน พอทอดพระเนตรดูกำแพงพระ นครศรีอยุธยาและปราสาทราชมนเทียรแล้ว ก็เลิกท้พกสันไปกรุงหงสาวดีโตยทางมา
ขณะเมื่อพระเจ้าหงสาวดียกทัพมานั้น ผ่ายพระยาละแวกรู้ว่า พระนครศรีอยุธยาผลัด แผ่นดินใหม่ ก็ยกทัพรีบมาถึงเมืองปราจีนบุรี ดีจับได้คนถามไห้การว่า พระเทียรราชาครอง
ราชสมบัติเสนาบดีพร้อมมูลอยู่ พระยาละแวกก็มิอาจยกเข้ามา กวาดแต่ครัวอพยพซาว ปราจีนบุรี แล้วกลับไปเมืองละแวก ครั้นพระเจ้าหงสาวดียกกลับไปแล้ว สมเด็จพระมหา จ้กรพรรติราชาธิราชเจ้าแผ่นดิน คิดแค้นแก่พระยาละแวกว่า กรุงหงสาวดีดูหมิ่นแล้ว เมือง เขมรมาดูหมิ่นด้วยเล่า ล้าราชการฟ้ายหงสาวดีสงบลงเมื่อไร เราจะแก้แค้นไห้จงไต้ แล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ฟ่อมแซมกำแพงพระนครขึ้งข้ารุดปรักหักพังให้รอบคอบ	แล้วให้
สถาปนาที่ดำหนกรังเป็นพระอุโบสถ และสร้างพระวิหารอารามให้นามขึ้อรัดรังชัยเจ้า อธิการให้ส์อพระนิกรม แล้วตรัสว่า เมื่อเราอุปสมบทนั้นบิณฑบาตขึ้นไปป่าโทนป่าถ่านขึ้น ไปจนถึงป่าชมพู อากรขึ้งขึ้นสรรพากรเป็นหลวงนั้น ให้เถรเณรไปขอเป็นกัปป็ยจังหันเถิด
ศักราช ๔๙ค ปีเถาะ ตรีศก เดือน ๔ ขึ้น ๒ ค้า ทำการพระราซพํธีปฐมกรรม สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าที่ตำบลท่าแดง พระกรรมวาจาเป็นพระพฤฒิบาศ พระ พิเชษฺฐเป็นหัสดาจารย์ พระอินโทรเป็นธรรมการ
ศักราช ๔๙๔ ปีมะโรง จัตวาศก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ฟังข่าวราช การเมืองหงสาวดีสงบอยู่ ก็ตรัสเดรียมทัพ (ณ) เพนียด ๔๐,๐๐๐ ไห้เกณฑห้วเมืองบิกษ์ใต้ เป็นทัพเรือ ให้พระยาเยาว์เป็นแม่ทัพ พระศรีโชฎึกเป็นกองหน้า
ศุภมํโสดุ จุลศักราช ๑๑๔๗ ปีเถาะ ส'ปดศก สมเด็จบรมธรรมิกมหาราชาธิราช เจ้าอยู่พัว มู้ม่านคาสขราช ผ กรุงเทพทวาราาด็ศรีอยุธยา เถลิงพระที่นั่งดุสิตมหา ปราสาท ทรงฟ้าระพระราชพงศาวดาร ตั้งแต่พระรามาธิบดีสร้างศรีอยุธยา ลำดับ กษัตริย์ลงมา ๑๑ องค์ ถึงพระไชยราชา จนจับขนวรวงศา แม่ศรีสุดาจันทร์ม่าเสีย แล้วหงสาวดียกทัพมาถึง แล้วกลับคืนไป พระมหาจักรพรรดิให้เตรียมกองทัพไปเมือง ละแวก
ถึงรันอาทิตย์ขึ้น ๖ ค้า เดือน ๒ เพลาเข้า ๒ โมง ด บาท สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็เสด็จ (ยก) กองทัพหลวงไปโดยทางบิดบองถึงเมืองละแวก ฟ้ายทัพเรือไปปากนํ้าทุทไธมาศ เข้า คลองเแงกระชุม และกองหน้าตั้งห่างเมือง ๑๐ เล้น ทัพหลวงตั้งไกลเมือง ๑๔๐ เส้น ฟ้ายพระยาละแวกเห็นจะบิอง (กัน) เมืองไว้มิได้ จึ่งให้มืสุภอักษรแต่งเสนาบดีถือมา กราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในลักษณะนั้นว่าข้าพระองค์ผู้ครองเมืองกัมพูชาธิบดี ขอถวายบังคมมาแทบพระบาทบงกซมาศ สมเด็จพระนั้งเกล้าพระองค์ผู้ทรงอิศวรภาพ เป็น ปีนกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานี บุรีรมยอุดมพระราชมหา-
สถาน ด้วยข้าพระองค์เป็นคนโมหจริตมีได้คิดเกรงพระเดชเดชานุภาพ และยกทัพเข้าไป กวาดเอาขาวปราจีนบุรี อันเป็นข้าขอบข้ณทเสมากรุงเทพพระมหานครมานั้น ผิดหนักหนา อยู่แล้วขอสมเด็จพระนั้งเกล้าฯ ได้โปรดอดโทษานุโทษแก่ข้าพระองค์เถิด อย่าเพิ่งยกพชุห โยธาเข้าทักเอาเมืองก่อนเลย งด (ไว้) ด วัน ข้าพระองค์จะแต่งเครื่องราชบรรณาการออก ไปถวาย ขอเป็นข้าพระบาทสมเด็จพระนั้งเกล้าฯ ไปตราบเท่ากัลปาวสาน
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ทรงพระการุญภาพแก่พระยาละแวก ตรัส กำหนดนายทัพนายกอง ให้งดการขึ้งจะเข้าหักเมืองโดยสุภอักษรพระยาละแวก ครั้นล้วน กำหนด (ก วัน พระยาละแวกนำเครื่องราชบรรณาการกับนักพระสุโทนักพระสุทัน อันเป็น ราชบุดรออกมาเผิา ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเป็นข้าพระบาท สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ราชาธิราชเจ้าก็สินความพิโรธ จึ่งตรัสแก่พระยาละแวกว่า ท่านจงรักษาแผ่นดินกรุงกัมพูชา ธิบดี โดยยุติธรรมราชประเพณีสืบมาแต่ในกาลก่อนนั้นเถิด แล้วพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า นัก พระสุโทนักพระสุทันนี้ เราจะขอไปเลี้ยงเป็นโอรส พระยาละแวกมือาจที่จะชัดได้ ก็โดย บัญชาพระเจ้าอยู่หัว แล้วพระยาละแวกก็ถวายบังคมลาเข้าไปเมือง จัดแจงเครื่องราสูปโภค ชายหญิงให้แก่ราชบุตร แล้วก็พามาถวายกราบทูลฝาก สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วตรัสว่า ท่าน อย่าวิตกเลย อันบุดรท่านทั้งสองนี้เหมือนโอรสแท่งเรา พระยาละแวกมืความยินดีนัก ให้ เสนาบดีไปด้อนครัวอพยพชาวปราจีนบุรีมาส่งยังค่ายหลวง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จ ยกกองทัพกลับมายังกรุงพระนครศรีอยุธยา จึ่งทรงพระกรุณาให้นักพระสุทันขึ้นไปครอง เมืองสวรรคโลก
ศักราช ๔๙๕ ปีมะเสิง เบญจศก ครั้งนั้นพระเจ้าอยู่หัวไห้แปลงเรือแชเป็นเรือชัย และ เรือสืรษะสัตว์ต่าง ๆ
ศักราช ๘๙๖ ปีมะเมีย ฉศก เดือน ๔ ทำการพระราชพิธีมัธยม สมเด็จพระมหา จักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ตำบลชัยนาทบุรี
ศักราช ๔๙๗ ปีมะแม ลัปดศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จไปวังข้างตำบลบางละมุง ได้ข้างพลายทัง ๖๐ ข้าง อนึ่งในเดือน ๑๒ นั้น ได้ข้างเผือกพลาย ตำบลกาญจนบุรี สูง ๔ ศอกเศษ ขึ้งพระคเชนทโรดม ครั้งนั้นมีข่าวมาว่า เมืองละแวกเสียแก่ญวน สมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวแจ้งว่า นักพระสัตถายกมารบเมืองละแวก เสียบิดานักพระสุโท พระสุทันแก่ญวนแล้ว จำ จะให้ออกไปกำจัดเอาเมืองคีน ทรงพระกรุณาตรัสแก่มุขมนตรีว่าจะออกไปเมืองละแวกครั้งนี้
จะเห็นใครเป็นแม่ทัพออกไป มุขมนตรี ปรึกษาพร้อมกันกราบทูลว่า เห็นสมเด็จพระเจ้าลูก เธอบุตรบุญธรรมที่ไปครองเมียงศวรรคโลกออกไป จะไค้เอาไจซาวละแวก จึ่งมีพระราช กำหนดให้หาพระองค์ศวรรคโลกลงมาเผืา	สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า จะให้เจ้าเป็นแม่
ทัพออกไป พระองค้สวรรคโลกกราบทูลว่า พระชันษาร้ายถึงมาต สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัส ว่า มุขมนตรีปรึกษาพรัอมกันแลว ประการหนึ่งกรุงกัมพูชาธิบดีก็เป็นของเจ้าอยู่จำจะไป ศักราช ๔๙๔ ปีวอก อัฐศก เดือน ๑๒ พระองค์สวรรคโลกเป็นแม่กอง ถือพล ๓๐,๐๐๐ พระมหามนตรีถึออาชญาสิทธึ๋พระมหาเทพถือวัวเกวียน ฟ้ายทัพเรือพระยาเยาว์เป็น นายกองครั้งนั้นลมชัด ทัพเรือมีทันทัพบก ทัพบกใกล้ถึงเมืองละแวกพระยารามลักษณ์สิง เกณฑ์เข้ากองทัพบกนั้นเข้าบุกทัพกลางคืน ทัพญวนแต่งรับเป็นสามารถ และทัพพระยา รามลักษณ์แดกมาปะทะทัพใหญ่ ครั้งนั้นเสียพระองค์สวรรคโลกกับคอข้าง เสียข้างม้ารี้พล เป็นอันผาก
ศักราช ๔๙๙ ปีระกา นพศก วันอาทิตย์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๕ เกิตเพลิงใหม่ในพระราชวัง อนึ่งในเดือน ต นั้นทำการพระราชพิธี (อา) จารียาภิเษก และกระทำพระราชพิธีอินทรา ภิเษกโนพระราชวัง อนึ่งในเดือน ๔ นั้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระราช ทานสัตดกมหาทาน และให้ข้างเผือกมีกรองเสิงเงิน ๔ เท้าข้าง เป็นเงิน ๑,๖๐๐ ชั่ง ราชรถ ๗ เล่มเทียมด้วยม้า มีนางสำหรับรถเสมอรถละ ๗ นาง อนึ่งไค้ข้างพลายพัง ๖๐ ข้าง
ศักราช ๙๐๐ ป็จอ สัมฤทธิศก เสด็จไปวังข้างตำบลแสนตอ ไค้ข้างพลายพัง ๔๐ ข้าง ศักราช ๙๐๒ ปีชวด โทศก เสด็จไปวังข้างตำบลวัดกะได ไค้ข้างพลายพัง ๔๐ ข้าง ศักราช ๙๐๔ ปีขาล จัตวาศก สมเด็จพระเจ้าอยู่พัว เสด็จไปวังข้างตำบลไทรย้อย ไค้ ข้างพลายพัง ๗๐ ข้าง
ลุศักราช ๙๐๙ ปีเถาะ เบญจศก สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ทรงพระดำริว่า ครั้งก่อนเรา ยกทัพรุดไปพระนครศรีอยุธยา พลแต่ ๓๐,๐๐๐ ล่วงเข้าดั้งถึงซานเมืองตำบลลุมพลี หามีผู้ ใดมาปะทะมือไม่ แต่หากทว่าพลนอย จะทำการข้าวันมีถนัด ครั้งนี้จะยกทัพไปให้มาก ๑๐ เท่า ก็เห็นจะไค้พระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระดำริแล้ว เกณฑ์พล ๓๐ หมื่น ข้างเครื่อง ๗๐๐ ม้า ๓,๐๐๐ ให้พระมหาอุปราชาเป็นกองหน้า พระเจ้าแปรเป็นเกียก กาย พระยาพสิมเป็นกองหลัง
ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๒ คา เดือน ๑ เพลาอุษาโยค สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรง เครื่องดีริราซปิลันธนาลังกาภรณ์ บวรมหาลังวาลเนาวรัดน สะพักพระอังสาอลงกด อังคา-พยพอย่างอัครราชรามัญวิสัย สำหรับมหาพิชัยรณรงค์เสร็จ เสด็จทรงชัางพระที่นั่งพลาย มงคลปราบทวีปเป็นราชพาหนะ ประคับเครื่องคเชนทราลังกาภรณ์ บวรมหาสารวิภูษิต พร้อมด้วยเสนางคนิกรพิร็ยโยธาหาญ พลดาบดั้งดาบเซนเป็นขนัดแน่น แสนเสโลโดมรมาศ ทวนทอง เป็นทิวแถวดาษดา ดูมโหฬารเลิศพันลึกออึกด้วยธวัธธงฉานองชัย รุจิดไพโรจน์ อัมพรวิถีเดียรดาษด้วยทัพท้าวพระยารามัญราชรายเรียงเป็นระยะ โดยกระบวนพยุหยา ดราหนัาหลังทั้งปวงพร้อมเสร็จ ได้เพลามหาศุภฤกษ โหราธิบดีลั่นมัองชัย เจ้าพนักงาน ประโคมแตรลังขก้งสดาลดนตรีศัพทฆ้องกลองก้องสนั่นนฤนาท ดำเนินธงคลาพยุหโยธา ทัพออกจากกรุงหงสาวดี รอนแรมมา ๗ วัน ข้ามแม่นํ้าเมาะตะมะเดินทัพโดยทางศะมิ
ป็ณะนั่นมีหนังสือบอกมาแด่เมืองกาญจนบุรีเข้ามาว่า ซาวด่านไปถีบด่านถึงตำบล จอยยะได้เนื้อความว่า สมเด็จพระเจ้าหงสาวดียกมา ข้ามพันเมืองเมาะดะมะถึง ๗ วันจึ่งสิน สมเด็จพระมหาจ้กรพรรดีราชาธิราชเจ้าตรัสให้เทครัวเมืองดรีจ้ดวา และแขวงจ้งหวัดเข้า พระนคร แล้วมืพระราชกำหนดขึ้นไปถึงเมืองพิษญโลกว่า ถ้าสืกหงสาวดีมาติดพระนคร-ศรีอยุธยาเมึ่อไดไห้สมเด็จพระมหาธรรมราชาเอาทัพเมืองเหนือทั้งปวงเป็นทัพขนาบแล้ว ตรัสไห้พระยาจักรีออกดั้งค่ายลุมพลี พล ๑๙,๐๐๐ ล้วนไศ่เนื้อแดงหมวกแดง
ม่ายมหานาคบวชอยู่วัดภูเขาทอง สิกออกดั้งค่ายก้นทัพเรือ ดั้งค่ายแด่วัดภูเขาทองลง มาจนวัดป่าพลู พรรคพวกลมกำลังญาติโยมทาสชายทาสหญิงทองมหานาค ช่วยก้นชุด คูนอกค่ายก้นทัพเรือ จึ่งเรียกว่าคลองมหานาค เจ้าพระยามหาเสนาถือพล ๑๐,๐๐๐ ออกดั้งค่ายบานดอกไม้ป้อมท้องนาทันตรา พลใส่เนื้อเชียวหมวกเชียว พระยาพระคลังถือพล ๑๐,๐๐๐ ดั้งป้อมห้ายคูพลไห้ใส่เนื้อเหลืองหมวกเหลือง พระสุนทรสงครามถือพล ๑๐,๐๐๐ ดั้งค่ายป้อมจำปา พลใส่เนื้อดำหมวกดำ และบรรดาการพระนครนั่นก็ตกแต่งป้องก้นเป็น สามารถ
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ยกทัพข้ามกาญจนบุรีถึงพระนครศรีอยุธยา ณ วันเสาร์ ขึ้น ๔ คั๋า เดือน ๔ ดั้งค่ายหลวงตำบลอุ่มตอง ทัพพระมหาอุปราชาดั้งค่ายตำบลเพนียด ทัพพระเจ้าแปรดั้งค่ายตำบลบานใหม่มะขามหย่อง ทัพพระยาพลิมดั้งค่ายตำบลทุ่งประเชด
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๖ คา เดือน ๔ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า จะเสด็จยกพยุหโยธาทวยหาญ ออกไปดูกำลังช้าคืกณ ทุ่งภูเอาทอง จึ่งทรงเครื่องราชอลัง การยุทธเสด็จทรงช้างลันพลายแก้วจักรรัตน์ สูง ๖ ศอกคืบ ๕ นิ้ว เป็นพระคชาธาร ประลับ คชาลังกาภรถ!เครื่องมั่น มีกลางช้างและควาญ พระสุริโยทัยผู้เป็นอัคราชมเหสี ประลับองค์ เป็นพระยามหาอุปราชทรงเครื่องสำหรับราชรณรงค์ เสด็จทรงช้างพลายทรงสุริยกษัตริย์ สูง ๖ ศอก เป็นพระคชาธาร ประลับคชาภรถ!เครื่องมั่นเสร็จ มีกลางช้างและควาญ พระราม เมศวรทรงเครื่องคืริราชปิลันธนาวราภรถ!สำหรับพิชัยอุทธสงครามเสร็จ เสด็จ (ทรง) ช้างลัน พลายมงคลจักรพาฬะสูง๙ศอกคืบ๑๐นิ้วประลับคชาภรถ!เครื่องมั่นมีควาญและกลางช้าง พระมหินทราธิราชทรงราชวิภูษณาลังกาภรถ!สำหรับพระมหาพิชัยอุทธรณรงค์ เสด็จ ทรงช้างลันพลายพิมานจักรพรรดิ สูง ๕ ศอกคืบ ๘ นิ้ว ประลับกุญชรอลงกตเครื่องมั่น มี กลางช้างและควาญ ครั้นได้มหาศุภวารฤกษัราชดิถี พระโหราลั่นฆ้องชัย ประโคมอุโฆษ แตรสังอ์อึงอินทเภรี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจัาก็ยาตราพระคชาธาร พระ-อัครมเหสีและพระเจัาลูกเธอทั้งสองพระองค์โดยเสด็จ เหล่าคชพธุหดั้งกันแทรกแชงค่ายคํ้า พังคาโคตรแล้น มีทหารประจำอี่กรกุมปีนปลายออประจำคอทุกลัวสารควาญประจำท้าย ล้อมเป็นกันกงโดยซนัด แล้วถึงหมู่พยุหแสนยากรโยธาหาญเดินเท้าถือดาบดั้งเสโล โดมร หอกใหญ่ หอกคู่ ธงทวนธนูปีนนกสับคับดั้ง ช้ายอวาหนัาหลังโดยกระบวนคชพยุหสงคราม เสียงเท้าพลและช้างสะเทือนลังพระสุธาดลจะทรุด สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า เสด็จยีนพระคชาธารประมวลคนและคซพยุห โตยกระบวนดั้งอยู่โคกพระยา
ฝ่ายกองตระเวนรามัญเทินลังนั้น ก็เช้าไปกราบทูลพระเจัาหงสาวดีโดยได้เทินทุก ประการ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่าชะรอยจะเป็นทัพพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ยกออกมาจะกระทำคชพยุหสงครามกับเรา พระองค์ตรัสไท้ยกพลหลวงออกจากค่ายดั้ง กระบวน สมเด็จพระหงสาวดีทรงเกราะเครื่องพิชัยอุทธ ย่อมทับถมด้วยวิชาสาดราเวทคาถา แล้วสอดพระมหาสุวรรณลังวาลประลับเพชรพึ้นถม สรรพคุณเวทคาถาต่าง ๆ ทรงพระมหา มาลาลงเลออันค์กันสรรพสาตราวุธภยันตราย สำหรับราชรณรงค์ยุทธเสร็จ เสด็จทรงช้าง ลันพลายมงคลปราบทวีป สูง ๗ ศอก เป็นพระคชธาร ประลับคชาภรณ์เครื่องมั่น มีกลาง และควาญ เครื่องสูงสำหรับรณรงค์แห่โดยชนัด มีหมู่ทหารถึอดาบดั้ง ๑๐,๐๐๐ ล้อม พระ คชาธาร พระเจ้าแปรอลังการเครื่องพิชัยยุทธทรงช้างลันพลายเทวนาคพินาย สูง ๖
ศอกคืบ ๗ นิ้ว เป็นพระคชาธาร ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่น มีควาญและกลางช้าง ยกเป็น กองหน้า มีทหารดาบสองมีอ ๑,๕๐๐ ล้อมพระคชาธาร ช้างท้าวพระยารามัญดับคั่งตั้งโดย กระบวนกันกงเป็นขนัด เหล่าพยุหโยธาเดินเท้าถือสรรพสาดราดาษดาโดยกระบวน
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ยกพยุหโยธาทวยหาญ ออกตั้งยังท้องทุ่งตรงหน้าทัพสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิ ห่างกันประมาณ ๑๐๐ เล้น เสด็จยีนพระคชาธารคอยฤกษ์ จึ่งตรัสให้ พลม้ารำทวน ชักสิงกลองกันไป ให้เท้าเริงหน้าทัพ ฝ่ายพลเครื่องเล่น เต้นรำร้องเฮฮาเป็น โกลาหล ฝ่ายพลดาบตั้ง ดาบสองมีอ มีรํ่าล่อเลี้ยวกันไปมา ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ทอดพระเนตรดูบนอากาศ เห็นพระอาทิตย์แจ่มดวงหมดเมฆหมอกแล้วคสิฌราชบินน้าหน้า ทัพ ครั้นเห็นศุภนิมิตราชฤกษ์ดังนั้น ก็ใท้คั่นฆ้องชัยอุโฆษแตรสังข์อึงอินทเภรีขึ้นพร้อมก้น ก็ตรัสให้ขับพลเช้าโจมทัพสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิดำรัสให้ แยกพลเป็นปีกกา พลโยธาทั้งสองฝ่าย บ้างแห่โห่โกลาหลเช้าปะทะประจันดีแย้งอุทธ ยิงปีน ระดมดัสดราธุมาการตลบไปทั้งอากาศ พลทั้งสองฝ่ายบ้างตายบ้างลำบาก กลิ้งกลาด เกลื่อนท้องทุ่งเป็นอันมาก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชก็ขับพระคชาธารเช้า ชนช้างกองหน้าพระเจ้าหงสาวดี พระคชาธารเสียทีให้หลังช้าสืกเอาไว้ไม่อยู่ พระเจ้าแปรไต้ ท้ายช้าคืก ดังนั้นก็ขับพระคชาธารดามไล่ช้างพระมหาจักรพรรดิ พระสุริโยทัยเห็นพระราช สามีเสียทีไม่พ้นมือช้าคืก ทรงพระกดัญญภาพ ก็ชับพระคชาธารพลายทรงพระสุริยกษัตริย์ สะอึกออกรับ พระคชาธารพระเจ้าแปรไต้ล่างแบกถนัด พระคชาธารพระสุริโยทัยขาด กระทั้งถึงราวพระกันประเทศ พระรามเมศวรกับพระมหินทราธิราชก็ขับพระคชาธารถลัน จะเช้าแก้พระราชมารดาไม่ทันที พอพระชนนีลิ้นพระชนม์กับคอช้าง พระพี่น้องทั้งสอง พระองค์ถอยรอรับช้าคืกกันพระศพสมเด็จพระราชมารดาเช้าพระนครไต้ โยธาชาวพระนคร แตกพ่ายช้าคืก รี้พลดายเป็นอันมาก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า จึง1ไห้เสิญ พระศพพระสุริโยทัย ผู้เป็นพระอัครมเหสีมาไว้ตำบลสวนหลวง ครั้นรุ่งขึ้นพระมหาอุปราชา แต่งพลเช้าดีค่ายพระสุนทรสงคราม พระสุนทรสงครามต่อรบช้าคืกเป็นสามารถ แต่เพลา เช้าจนพลบคา ช้าคืกหนุนแน่นเช้าทักค่ายพระสุนทรสงครามแดก เสียค่ายบิอมจำปา พล ตายลำบากมาก รุ่งขึ้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงช้างต้นพลายกามกวมสูง ๗ ศอก ตัวทา แตง เสด็จยกพลมาทุ่งสุมพลี ให้ทหารเดินเท้าแชงตามทิวไม้สองฟากทุ่ง เสด็จยืนช้างที่นั้ง ขึ้พระหัตถ์ให้ทหารม้า ๕๐๐ เช้าคั่วหน้าค่ายพระยาจักรี พระยาจักรีก็ขับทหารออกรบ ฝ่าย
นายทหารหงสาวดีขึ้งทุ่มแซงสองชายทุ่งนั้น เห็นใต้ทีก็อกออกโจมดีโอบหลังไปเป็นทัพ ขนาบจนใกล้ค่าย ทหารก็ตาใส่ตะลุมบอนม่าฟันทหารพระยาจักรีล้มตายเป็นอันมาก พระ ยาจักรีและทหารทั้งปวงเสียที ก็ส่าทัพเข้าพระนคร ครั้นใต้ค่ายพระยาจักรีแล้ว สมเด็จพระ เจัาหงสาวด็ก็เสด็จกลับเข้าอังค่ายหดวง ทหารม้าที่ใต้ดีรษะซาวพระนครใปประมาณ ๔ ส่วน ที่มิใต้ดีรษะประมาณส่วนหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสให้ปลูกร้านขึ้น แต่งเครื่อง ม้จฉะม้งสาสุราบานให้รับพระราชทาน ที่ไม่ไต้ดีรษะนั้นให้นั้งรับพระราชทานใต้ชุนร้าน ให้ ทหารขึ้งรับพระราชทานบนร้านนั้นราตนั้าล้างลงมือลงมา ครบ ๓ วันให้พ้นโทษ
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราชเจ้าตรัสแก่มุขมนตรีว่า ทหารหงสาวดีอัง กำลังกล้ารื่นเริงอยู่ ทั้งเสบียงอาหารก็อังไม่ขัคสน จำจะรักษามนหน่วงใวัคิตการเตือน คอย ทัพเมืองพระพิษทุโลกขึ้งจะลงมาขนาบนั้นต้วย แล้วจะคีตเอาปีนใหญ่ล้างค่ายทำลายความ คีตให้อ่อนลง จะค่อยคีตการเอาชัยข้านะเมื่อภายหลังเห็นจะใต้โดยง่าย มุขมนตรีทั้งหลายก็ เห็นด้วย จึ๋งให้เข้ญปีนนารายณ์ลังหารลงสำเภาฉ้อขึ้นไปทางบ้านป้อม แต่งทัพปกปีองกัน สองฮ่งมากขึ้นไปถึงขนอนปากดู ทหารทัดมาตั้งกองร้อยคอยเหตุอยู่ ก็เอาข่าวใปกราบทูล แก่สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีว่า ซาวพระนครฉ้อสำเภาขึ้นมา มีแม่ทัพปกปีองกันสองฝืงมาก เห็นทีจะบรรทุกปีนใหญ่ขึ้นมาหลังค่ายทูลอังมิขาดคำชาวพระนครยิงปีนนารายณ์ลังหารไป กระสุนตกลงในค่ายใกล้พลับพลาสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีให้เอา กระสุนปีนมา (บวง) สรวงพลีแล้ว ให้เลิกไปตั้งค่ายหลวง ณ ทุทเลาอยู่ ค วัน สมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีเสด็จทรงข้างพระที่นั้งกระโจมทอง ยกพลหลวงออกจากค่ายข้ามโพธิ้ สามต้นมาตามทุ่งเพนียด เสด็จยีนข้าง ณ วัตสามพิหาร ตรัสให้มหาอุปราชาต้อนพลเข้าทัก พระนครจึงให้พระยาราม ให้เอาปีนนารายณ์สังหารลงใส่สำเภาไม้รักแม่นางไอขึ้นไปยิง ค่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ปีนถีบท้ายสำเภาจมลงกระสุนปีนขึ้นไปถูกกิ่งพระมหาโพธี้ ค กำเศษ ขาดตกลงใกล้ข้างพระที่นั้งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีประมาณ ด วา ขณะนั้นซาว ป้อมมหาชัยก็ยิงปีนใหญ่ระตมมาต้องพลหงสาวดีตายมาก จะปล้นเอาพระนครก็ใม่ใต้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จกลับอังพลับพลา
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชาแจ้งข่าวขึ้นไปว่า กองทัพสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมา คีตพระนครกรุงศรีอยุธยา ก็เกณฑ์ทัพเมืองพระพิษทุโลก เมืองศวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองพิจิตร เป็นคน ๕๐,๐๐๐ ลงมาถึงเมืองชัยนาทบุรี ตั้งค่ายมนสองฮ่งฟาก
แต่งกองร้อยลงมาสีบถึงแขวงสิงหบุรี พอพบสมิงจคร้านสมิงมะสุม คุมทัพ ๓,๐๐๐ ไปลาด หาเสบียง กองร้อยซาวพระพิษญโลกเห็นรามัญมากกว่าก็วิ่งหนี พวกรามัญเอามัาโสสะพัก จับได้ ๒ คน คุมตัวมาถวาย สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสถามนายมั่น ปีนยาว นายคง หนวด ให้การกราบทูลว่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชผู้ครองเมืองพระพิษถมั่ลกแจ้งขึ้นไปว่า ทัพกรุงหงสาวดีมาตีพระนครศรีอยุธยา จึ๋งยกพลเมืองพิษญโลก เมืองสวรรคโลก เมือง สุโขทัย เมืองพิชัย เมืองพิจิตร เป็นคน ±'๐,๐๐๐ ลงมาส่วยตีกระหนาบ บัดนี้มาตั้งอยู่ชัยนาทบุรี แต่งไห้พันโจมจตุรงค พันยงใจหาญคุมข้าพเจ้าคน ๑๐๐ มาสิบทัพ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี แจ้งตังนั้นแย้มโอษฐ์แล้วตรัสว่า อาย ๒ คนนี้ไห้โกนคิรษะเสีย ปล่อยขึ้นไปให้ทูลพระมหา ธรรมราชาว่า ขึ้งจะลงมาเป็นทัพกระหนาบนั้น เราคอยอยู่ ถ้ามิลงมา ให้มั่นไว้ เราจะขึ้นไป หา สมิงจคร้านรับสั่งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็เอาตัว นายมั่น ปีนยาว นายคง หนวด ไป โกนคิรษะ แล้วก็คุมขึ้นไปปล่อยถึงแขวงสิงหบุรี นายมั่น นายคง ก็ขึ้นไปถึงชัยนาท ให้ชุน นางนำเชากราบทูลเนี้อความขึ้งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีสั่งมานั้นไห้ทราบทุกประการ สมเด็จพระมหาธรรมราชาตรัสถามว่า เอ็งเข้าโปถึงสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีนั้น เห็นรี้พล ประมาณเท่าไร นายมั่น ปีนยาว นายคง หนวด กราบทูลว่า ข้าพเจ้ามิได้เที่ยว เห็นแต่วง ค่ายหลวงนั้นพอเด็มทุ่งทุทเลา สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึ๋งตรัสแก่มุขมนตรีว่า ขึ้งสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีตรัสสั่งมาทั้งนี้เห็นจะจริงหรีอ มุขมนตรีทั้งปวงกราบทูลว่า สมเด็จพระเจ้า หงสาวดีลิ้นดำองค์นี้ ได้ยินเล่าลือกันว่า ตรัสสิงใดเป็นสัตย้จริง สมเด็จพระมหาธรรมราชา ตรัสว่า อันการสงครามจะฟังเอาเป็นสัตย้จริงนั้นยากนัก เกลือกเกรงเรากระหนาบ และ หากสำทับไว้จะเลิกไปโดยทางมา จำจะแต่งทัพลงไปตั้งรอไว้ดูที แล้วตรัสให้ทัพพระยา สวรรคโลกพระยาสุโขทัย ๒ทัพ คน ๒๐,๐๐๐ ยกลงไปเมืองอินทบุรี
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสให้ไปสั่งมหาอุปราชา ให้ดีค่ายทุ่งทันดราเสีย จะได้ คิดการบัญ!}เมือง รุ่งขึ้น ณ วันอังคาร แรม ต คา เดือน ๔ เพลาเข้าตรู่ พระมหาอุปราชาก็ ยกพลทหารไปดีค่ายเจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเสนา นายทัพนายกอง ต่อสัเป็น สามารถข้าคิกทักเอามิได้ พระมหาอุปราชาโกรอ เสด็จยีนข้างดรงหนัาค่ายห่างประมาณ ๓ เสัน ให้ประกาศแก่นายทัพ นายกองว่า มิได้ค่ายเพลานี้ ตัดคิรษะเสียบเสีย นายทัพนาย กองกสัว ก็ด้อนพลทหารดาบตั้งหนุนแน่นกันเข้าไปฟันค่ายทักเอาได้ เจ้าพระยามหาเสนา นายทัพนายกอง ไพร่พลแตก ก็ลาดลงคลองข้ามไปฟากวัดมะเหยงคณ์ คนที่ป่วยเจ็บล้ม
ตายไนนํ้าก็มาก พระมหาอุปราชากืยกกองทัพกลับไปค่าย จึ๋งเสด็จไปเฝืาพระเจ้าหงสาวดี กราบทูลสิงมีขัยได้ค่ายไห้ทราบทุกประการ ชณะนั้นไพร่พลไนกองทัพขัดเสบียง แต่ง กองทัพออกลาดหาก็มิได้ ที่,ได้1บ้างส์อขายแก่กันเป็นทะนานละเฟ้อง ท้าวพระยาพระหลวง หัวเมือง เอาเนื้อความกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีตรัสปรึกษาคูความ คิดท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า เสบียงอาหารสิขัดสนอยู่แล้ว า ก็จวนเทศกาลฟ้า ฝน จะทำการช้ามิได้ จำจะเลิกทัพกลับไป แด่ทว่าจะไปทางใดดี ห้าวพระยามุปีมนตรี ปรึกษากราบทูลว่า ถ้าจะเสด็จไปทางเมืองกำแพงเพชรออกด่านแม่ละเมาเล่า กองทัพฝ่าย เหนือก็มาดั้งมั่นรับอยู่ ณ เมืองขัยนาท เกลือกราชการดีดพันช้าไป ไพร่พลจะขัดสนโดย เสบียงอาหารเห็นจะเสียท่วงที	แม้นเสด็จไปทางกาญจนบุรีแรกมาเห็นสะดวก สมเด็จ
พระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า สิงจะกลับไปทางกาญจนบุรีนั้น เห็นจะขัคสนอีก ด้วยเหตุว่ากองทัพ เรายกเหยียบเมืองมา เสบียงอาหารยับเยินสินอยู่แล้ว ประการหนึ่งได้สั่งไปถึงพระมหา-ธรรมราชาว่า ให้ลงมา ถ้ามิมา เราจะชนไปตี และพระมหาธรรมราชามิลงมานั้น ดีร้ายจะ ดั้งมั่นรับผ่อนเสบียงอาหารลงมาไว้มากเห็นสมคะเนอยู่แล้ว ทำไมแก่ทัพพระมหาธรรม ราชาเท่านั้น เพลาเดียวก็จะแตก จะได้เสบียงอาหารพอไพร่พลเราไม่ขัดสน ห้าวพระยานาย ทัพนายกอง ก็บังคมทูลว่า ทรงพระราชดำริครั้งนื้ (ดี) หาที่สุดมิได้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสว่า สิงเราจะล่าทัพไปครั้งนื้ จะด้องตีทั้งหน้าทั้งหลัง ด้วยเหตุว่า ทัพพระมหาอุปราชามา ดั้งอยู่ขัยนาทบุรีเห็นจะรู้ถึงสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจะดีพระทัย ว่าทัพพระราชบุตรเชยมาดั้งสกัดกระหนาบอยู่แล้วดีร้ายจะแต่งทัพด้ตหัไยพลเราเป็นมั่นคง เราจำจะคิดเอาขัยฟ้านะทั้งหน้าทั้งหลังไห้ได้ ดรัสแล้วมีพระราชกำหนดไห้ทัพพระยาพสิม ทัพพระยาละเคํ่ง ทัพพระยาสะเรียงทัพพระยาตองคู ทัพพระยาจิตตอง ๕ทัพ ทัพละ ต๐,๐๐๐ เป็น คน ๑๕ หมื่น ให้พระเจ้าแปรเป็นแม่กองยกไปหน้า ถ้าพบทัพพระมหาธรรมราชาดั้ง รับแห่งใดตำบลได ให้ดีจงแตกแด่ไนเพลาเดียว ถ้าล่วงราตรีไปจะเอาคิรษะนายทัพนายกอง เสียบแทนเชลยและไห้ทัพพระมหาอุปราชารั้งทาย ถ้ามีทัพพระนครศรีอยุธยาตาม ให้คิด ทัพล่อทัพฟ้มห้มจ้บเอาตัวนายทัพนายกองไห้ได้เป็นคนหนึ่งสองคน ถ้ามิทำได้ตังนื้จะเอา พระมหาอุปราชาเป็นโทษถึงสินสีวิต และนายทัพนายกองจัดแจงไห้พร้อม อีก ต รันจะเลิก ทัพจากพระนครศรีอยุธยา
ฝ่ายศมเด็จพระมหาจักรพรรดิรา?(าธิราชเจ้าแจ้งว่า ศมเด็จพระมหาธรรมราชา ยก กองทัพเมืองพิษณุโลก เมืองศวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองพิจิตร คน ๕๐,๐๐๐ มาตั้ง (เมือง) ชัยนาทบุรี ทัพหน้าหลังมาตั้งเมืองอินทบุรี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระทัยนัก ก็ตรัสแก่สุขมนตรีว่าถ้าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีรู้ว่าทัพพระมหาธรรมราชายกมาเห็นไม่อยู่ช้า ดีร้ายจะเลิกไป ถ้าไปทางเหนือสมคะเนเรา จะได้กระทบหน้าหลังฟ้าเดิมถนัด เกลือกจะ หลีกไปทางสุพรรณบุรี กาญจนบุรี จะสลักฟ้าเดิมไม่เด็มที่ พระสุนทรสงคราม กราบทูลว่า อันสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีประกอบด้วยกำลัง ด ประการ คือ ปีญญาความคิด ๑ รี้พลมาก ๑ มีทหารกลา ๑ เห็นไม่โปทางสุพรรณบุรี กาญจนบุรี ด้วยเหตุว่าเป็นด้นทางมา เสบียง อาหารยับเยินสันอยู่แล้ว เห็นจะเดินทางเหนือหมายตีเอาเสบียงอาหารในกองทัพสมเด็จ พระมหาธรรมราชานั้นอีก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่เห็นด้วย จึ่งตรัสว่า ถ้าด้งนั้น พระสุนทร สงครามสิเป็นเจ้าเมืองสุพรรณบุรี จัดเจนป้าทาง ให้คุมทัพ ๕,๐๐๐ ลอบออกไปเพลาคั่า พรุ่งนี้	ให้ตั้งส่มสลักคอยโจมตีทัพพระเจ้าหงสาวด็ให้ได้บำเหน็จมือมา ถ้ามิได้สลักสำคัญ
มาจะเอาตัวเป็นโทษ พระสุนทรสงครามก็โดยพระราชบัญชาถวายทัณทับนไว้ สมเด็จ พระเจ้าอยู่ทัวจึ่งดรัสว่า ถ้าพระเจ้าหงสาวดีเลิกทัพไปทางเหนือดุจคำพระสุนทรสงครามว่า นั้น ผู้ใดจะไปดาม จึ่งพระเจ้าลูกเธอพระรามเมควร พระมหินทราธิราชกราบทูลว่า ข้าพเจ้า ทั้งสองขอยกดามตีทัพพระเจ้าหงสาวดีให้ได้บำเหน็จมือ สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวก็บัญชาตาม ครั้น ณ รันอาทิตย์ แรม ๙ คา เด็อน ๙ เพลาสองยามถึงกำหนด พระเจ้าแปรและ พระยาพลิม พระยาละเคิ่ง พระยาสะเรียง พระยาตองอ พระยาจิตดอง ก็เลิกทัพเดินเป็น กองหน้าทัพหลวง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เดินเป็นอันตับ และทัพพระมหาอุปราชาก็เดิน เป็นกองหลัง พระมหาอุปราชาแต่งม้า ๕๐๐ ให้อยู่รั้งท้ายคอยเหตุ ถ้าเห็นทัพตามประมาณ ๑,๐๐๐ให้ม้าไปบอกม้าหนึ่ง ถ้าพลประมาณ๒,๐๐๐ไห้ไปบอก๒ม้า ถ้าพลประมาณ๓,๐๐๐, ๔,๐๐๐,๕,๐๐๐ ก็ให้ใปบอก ด,๔,๕ ม้า เอาไปเป็นกำหนด ฝ่ายทัพ (หน้า) นำเดิน ช้ามคลองบางแก้วไปตามหิวทุ่งลำแม่นั้าใหญ่เพี่อรี้พลช้างม้ามากจะได้อาศัยนั้า ครั้นเพลา เช้าชาวพระนครรู้ว่าทัพสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเลิกไป สุขมนตรีก็เอากิจจากราบทูลสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดีมิได้ยกไปทางเมืองกาญจนบุรี ไปทางแม่นั้าใหญ่ สมเด็จพระเจ้าอยู่ก็ตรัสให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองคํคุมทัพ ๑๐,๐๐๐ ยกตาม จึ่ง พระรามเมควร พระมหินทราธิราชปรึกษาก้นว่า ส์งทัพล่าไปในรันหนึ่งสองรันเห็นจะระวัง
นัก จะคิดกองทัพรับเราเป็นสามารถอันจะให้รีบจู่โจมเข้าตีนั้น เห็นจะเอาชัยข้านะยาก คอย สะกดตามไปรันหนึ่งสองวัน ใทัประมาทลงก่อน ประการหนึ่งจะได้จวนกระทบทัพ สมเด็จ พระมหาธรรมราชา พะรังเป็น ๒ ฟ้าย เราจึ่งเข้าโจมตีเห็นจะได้ชัยข้านะโดยง่าย ครั้น ปรึกษากันแล้วก็ยกสะกดตามไปแค่ทางประมาณกึ๋งรันฝ่ายทัพม้ากองหน้าไปถึงเมืองอินทบุรี เห็นค่ายไหญ่สองค่าย ก็กลับมาแจ้งแก่นายทัพนายกอง พระยาพสิม พระยาละเคิ่ง พระยา สะเรียง พระยาดองอู พระยาจิตดอง ตีไจ ค่างคนแต่งตัวขี่ข้างพลายกั้นลัปทนต้อนพลเข้าตี ค่าย ฝ่ายพระเจ้าแปรทรงข้างพลายมณีฉัตร กั้นพระกลดไปยีนไห้ทหารเข้าทักค่าย เหล่า ทหารหงสาก็เห่โห่ลนปีนแกว่งหอกดาบแข้งกรูเข้าถอนขวากหนามปีนป่ายทักค่ายเป็นโกลาหล ทหาร ไนค่ายก็วางปีนไหญ่น้อยออกมาต้องพลพม่าล้มตายเป็นอันมาก ก็ยิ่งหนุนเนื่องหนัก เข้ามาเย่อค่าย จนถึงได้แทงฟ้นเป็นสามารถ พลพม่ามอญก็เข้าค่ายได้ไล่ตะลุมบอนม่าฟ้น ตายเป็นอันมาก ขี่งเหลือก็หนีกระจัดกระจาย เข้ามากราบทูลสมเด็จพระมหาธรรมราชา โดยขี่งเสียแก่ข้าคิกนั้นทุกประการ
พอผู้ลงไปสอดแนมราชการ ณ กรุงเทพมหานคร กลับขึ้นมาทูลว่า ทัพพระเจ้า หงสาวดีเลิกขึ้นมาทางเหนีอสินแล้ว สมเด็จพระมหาธรรมราชาแจ้งว่า กำลังคิกกล้ามาก เหลือกำลังด้งนั้น เห็นจะรับมิอยู่ คิดจะหลีกเสียไห้พ้นหน้าทัพ ยู่มอยู่ ณ ป่าผะเนินฟาก ตะรันออก แล้วจะคอยดามสกัดดี จึ่งตรัสกำหนดไห้นายทัพนายกองเลิกออกจากค่ายให้ เป็นหมวตกองกัน นายทัพนายกองก็ห้าโดยพระราชบัญชาทุกประการ พอกองทัพพระเจ้า แปรยกมาถึง เห็นค่ายเปล่า ก็ตั้งอยู่ ณ เมืองชัยนาท แล้วก็บอกลงมายังกองทัพหลวง ขณะ เมื่อรันกองหน้าดีค่ายพระยาสวรรคโลก พระยาสุโขทัย ณ เมืองอินทบุรีนั้น พระ มหาอุปราชาตรัสปรึกษานายทัพนายกองว่า ทัพเราล้ามาถึง ๒ รัน ต รัน ขี่งทัพพระนคร ศรีอยุธยามืได้ตามตีนั้น ชะรอยจะคิดเกรงว่า เราแต่งทัพป้องกันระรังอยู่มิได้ประมาท จะ คอยสะกดรอยดามมา ๒ รัน ๓ รัน ไห้เราประมาทก่อน ประการหนึ่งจะไห้ปะทะทัพฝ่าย เหนือขี่งตั้งอยู่ ณ เมือง ชัยนาท เมืองอินห้ จึ่งจะโจมตีให้เราพะว้าพะรัง เห็นจะคิดดังนี้มั่นคง จำจะซ่อนความคิดชาวพระนครศรีอยุธยา จับเอานายทัพและไพร่ไปถวายสมเด็จพระราช บิดาเป็นบำเหน็จมือจงไต้ ตรัสมิทันขาดคำ เห็นม้าเร็วขึ้นมา ๑๐ ม้า
พระมหาอุปราชาก็แจ้งว่า มีทัพตามมาประมาณ ๑๐,๐0๐ จึงไห้สมิงพัตเบิด สมิง
พัตบะคุมทัพ ๕1๐๐๐ ม้า ๒๐๐ ยกไปตั้งชุเมสงบอยู่ตามทิวไม้ฟากทุ่ง กำหนดว่า ถ้าเห็นทัพ ตามมาอย่าเพ่อเข้าตีก่อน ให้ล่วงถลำขึ้นมา ต่อไต้ยินเสียงปีนรบ จึ่งให้โจมดีท่อนท้าย จับ เอานายทัพนายกองให้จงไต้ สมิงพัตเบิต สมิงพัดบะก็ยกไปชุเมอยู่ตามคำนัดรับสั่ง แล้วก็ เดินทัพขึ้นไปตั้งอยู่ทางประมาณ ๒๐๐ เล้น
ฝ่ายพระรามเมศวร พระมหินทราธิราช ดำริว่า วันนี้เห็นทัพหงสาวดีจะถึงเมือง อินทบุรีอยู่แล้ว จะไต้ตีกับทัพฝ่ายเหนืออยู่แล้ว ก็รีบเร่งเดินทัพหวังจะโจมตี ขณะนั้นสมิงพัต เบิตสมิงพัตบะเห็นทัพยกมา ก็สงบสังเกตอยู่ เห็นข้างที่นั้งหลังคาทอง ๒ ข้าง ก็แจ้งว่าเป็น นายพลพอไต้ยินเสียงปีน ทัพพระมหาอุปราชาก็ยกออกโจมดีต้ดเอาตรงข้างที่นั้ง ทัพชาว พระนครไม่ทันรู้ต้วก็แตกฉาน เหล่ารามัญก็ล้อมจับพระรามเมควร พระมหินทราธิราช กับ มหาดเล็กท้ายข้าง ๒ คนไปถวายพระมหาอุปราชา พระมหาอุปราชาก็พาไปถวาย พระราชบิดาพร้อมกันกับคนพระเจ้าแปร ขึ้งไห้ลงมาทูลว่า ค่ายเมืองชัยนาทบุรีก็เลิกหนีไป แล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ดีพระทัย ก็เสด็จไปตั้งประทับแรมอยู่ ณ เมืองชัยนาท จึ่งให้ เอาพระรามเมศวร พระมหินทราซิราชเข้ามา แล้วตรัสว่า เจ้าทั้งสองสีเป็นข้าดีกกับเรา บัดนี้ เราจับไต้แล้วจะคิตประการใดเล่า พระรามเมควร พระมหินทราธิราชกราบบังคมทูลว่า ข้าพระองค์นี้จนอยู่ (แล้ว) จะฆ่าเสียก็จะตาย ล้าพระองค์โปรดพระราชทานซิวีตไว้ก็จะ รอด สมเด็จพระเจ้าหงสาวตีไต้ทรงฟ้งก็แย้มพระโอษฐ์ แล้วตรัสให้พระมหาอุปราชาเอา พระรามเมศวร พระมหินทราธิราชไปคุมไว้
ฝ่ายนายทัพนายกองขึ้งแตกจากทัพพระรามเมควร พระมหินทราซิราช ก็กลับไป พระนคร เอาเหตุกราบทูล สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไต้แจ้งตังนั้น ก็ตก พระทัยโทมนัสถึงสมเด็จพระราชโอรสทั้งสองพระองค์นัก แล้วแต่งพระราชสาสันให้พระ-มหาราชครูปโรหิต ชุนหลวงพระเกษม ชุนหลวงพระไกรศรีถึอมาทางเรือขึ้นไปถึงเมืองชัย นาท ท้าวพระยารามัญนำเข้าเฝืาทูลถวายพระราชสาสันแก่พระเจ้าหงสาวดี และในลักษณะ นั้นว่าพระราชสาสันสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า พระนครศรีอยุธยา ขอจำเริญ ทางพระราชไมตรีมาชังสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีผู้มือิควรภาพใหญ่ยิ่งกว่าชัตติยราชกษัตริย์ สามนต้ในชมพูทวีป ด้วยพระองค์ยกพยุหโยธาทัพมากระทำยุทธนาการกับพระนคร ศรีอยุธยาเป็นที่ลำเริงราชหฤทัยในบรมกษัดราธํราช โดยโบราณราชประเพณีและเลิก ทัพกลับไปโดยปรกติ มิไต้แพ้พ่าย ฝ่ายราชโอรสแห่งข้ามิไต้รู้ในเซิงพํชัยอุทธ ติดตามมาตี
กองทัพ พระองค์จับไว้ได้นั้น โอรสทั้งสองถึง?เงอัปราชัยอยู่แล้ว อุปมาดุจสกุณโปดกอันต้อง แร้วพเนจรไส่กรงชังไว้' ออพระองค์อย่าไต้มีอาฆาตจองเวรเลย จงปล่อยโอรสแห่งอ้าพระองค์ ให้คืนมาพระนคร ก็จะเป็นเกียรติยศแห่งพระองค์สิบไปตราบเท่ากัลปาวสาน
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีโต้แจ้งในลักษณะพระราชสาสัน ด้งนั้น ก็แย้มพระโอษฐ์ แล้วตรัสกับผู้จ่าทูลพระราชสาสันว่าสมเด็จพระเจ้าพี่เราไห้มางอนง้อออพระราชโอรสแล้ว เราอนุญาตให้ จึ่งดำรัสสั่งพระรามเมศวร พระมหินทราธิราซว่า เจ้าทั้งสองจงไปทูลแก่พระ ราชบิดาว่า เราอออ้างพลายศรีมงคล อ้างพลายมงคลทวีป ๒ อ้างไปชมเล่น ณ กรุงหงสาวดี พระรามเมศวร พระมหินทราธิราชและผู้จ่าทูลพระราชสาสัน ก็กราบถวายบังคมลาสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีมายังพระนครศรีออุธยา สองพระองค์ก็กราบทูลพระราชบิดาว่า สิงดามตี กองทัพกลับให้อ้าคืกจับได้ ให้เสียพระยศพระเกียรติโทษผิดถึงสินสิวิตอยู่แล้ว ขอพระราช ทานโทษครั้งหนึ่งก่อน สมเด็จพระราชบิดาก็ประทานโทษให้ พระรามเมศวร พระมหินทรา ธํราชจึ่งกราบทูลว่า สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีสั่งมาอออ้างพลายศรีมงคล อ้างพลายมงคลทวีป สิงชนะงา สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราช ก็ตรัสปรีกษาด้วยมุขมนตรีทั้งปวงว่า พระ-เจ้าหงสาวดีขออ้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป ๒ อ้างนี้ ควรจะให้หรือประการใด ห้าวพระยามุขมนตรีกราบทูลว่า พระเจ้าหงสาวดีให้พระเจ้าลกเธอทั้งสองพระองค์คืนมานั้น ก็เป็นทางพระราชไมตรีอยู่ ชอบให้อ้างพลาย ๒ อ้างตอบโปจึ่งจะควร สมเด็จพระมหา จักรพรรติราชาธิราชเจ้า ก็ดรัสไห้กรมอ้างคุมรีบขึ้นไปถวายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ณ เมือง ชัยนาทบุรี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสให้พม่ามอญรับไว้ และอ้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป เหินหมอควาญผิดเสียงก็อาละวาดเอาไว้มิอยู่ ไล่แทงอ้างแทงคนวุ่นวายทั้ง กองทัพ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า เสียดายเหลือมือพม่ามอญ ให้กรมอ้างเอาคืนลงไป เถิด กรมอ้างกราบถวายบังคมลาลงมาพระนครศรีอยุธยา ทูลประพฤติเหตุแก่สมเด็จ พระเจ้าอยู่ห้วทุกประการ ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีให้จ่ายเสบียงอาหารไพร่พลเสร็จแล้ว ก็เสด็จยกทัพหลวงกลับไปเมืองหงสาวดีโดยทางเมืองกำแพงเพชร ออกด่านแม่ละเมา
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชาก็เสด็จลงมาเผิา กราบทูลสมเด็จพระมหา จักรพรรดิราชาธิราชเจ้า สิงได้รบทัพหงสาวดีทุกประการ ครั้นกองทัพพระเจ้าหงสาวดียกไป แล้ว สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ให้แต่งการพระราชทานเพลิงศพพระอุริโยทัย
สิงขาดคอช้างเสร็จแล้ว สมเด็จพระมหาอรรมราชาก็ถวายบังคมลากสับปีนไปเมืองพระ-พิษถ4โลก
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าให้สถาปนาที่พระราชทานเพลิงนั้น เป็นพระเจดีย์วิหารสำเร็จแล้ว ให้นาม!เอวัดศพสวรรค์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า ไพร่บ้านเมืองดรีจ้ดวา ปากใด'ฝ่ายเหนือเช้าพระนครครั้งนี้น้อย หนีออกป่าตงห้วยเชา ต้อน ไม่ไต้เป็นอันมาก ไห้เอาบ้านท่าจีนตั้งเป็นเมืองสาครบุรี ไห้เอาบ้านตลาตชวัญตั้งเป็นเมือง นนทบุรี ไห้แบ่งเอาแปีวงเมืองราชบุรี แชวงเมืองสุพรรณบุรี ตั้งเป็นเมืองนครชัยศรี แล้วปรึกษาว่า กำแพงลพบุรี (เมืองนครนายก เมืองสุพรรณบุรี) ต เมืองนี้ควรจะล้างเสีย หรือจะเอาไว้ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระรามเมศวร พระมหินทราธิราช กับมุชมนตรีพร้อม กันปรึกษากราบทูลว่า จะไห่ไปรับทัพหัวเมืองนั้น ล้ารับไต้ก็จะเป็นคุณ ถ้ารับมิไต้ ช้าด็กจะ อาศัย ไห่รื้อกำแพงเสียดีกว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็บัญชาตาม แล้วไห้ตั้งพิจารณาเลชสังกัด สมทันศกรรจ์ลำเครื่อง ๒๐๐,๐๐๐ เศษ
ศักราช ๙๐๖ ปีมะโรง ฉศก ฝ่ายพระศรีสิน ผู้น้องพระยอดฟ้า พระองค์เลี้ยงไว้ จนอายุไต้ ๑คปี ๑๔ ปี จึ่งออกบวชเป็นสามเณรอยู่ ณ วัดราชประดิษฐาน พระศรีสินมืไต้ ตั้งอยู่ไนกต้ญญ ซ่องสุมพวกพลคิดกบฎ ครั้นทราบจึ่งดำรัสตั้งเจ้าพระยามหาเสนา ให้เอา ตัวพระศรีสินมาพิจารณา ไต้ความสัดย์ หาประหารสิวิตเสียไม่ ให้แต่คุมเอาตัวไว้ ณ วัด ทมุธราช* หมื่นจ่ายวดเป็นผู้คุม ครั้นจวนพระวษา ทรงพระมหากรุณาตรัสว่า พระศรีสินสิง เป็นโทษคุมไว้นั้น อายุจะไต้อุปสมบทเป็นภิกบุภาวะอยู่แล้ว ไห้เอามาอุปสมบท จึ่งทราบว่า พระศรีสินหนีก่อนนั้นถึง ด วัน ไปรุ่มอยู่ ณ ม่วงมดแดง ทรงพระกรุณาดำรัสไห้ เจ้าพระยามหาเสนาไปตาม
ฝ่ายพระศรีสินไห่ไปขอฤกษ์พระพนรัตน้ป่าแก้ว พระพนรัตน์ป่าแก้วก็ให้ฤกษ์ว่า ณ วันเสาร์ ปีน ๑ คา เดือน ๘ ฤกษ์ดี ไห้ยกเช้ามาเถิด และพระยาเตโช พระยาท้ายนั้า พระยา พิชัยรณฤทธี้ หมื่นภักดีสวรรค์ หมื่นไพนรินฑร์ ส์งเป็นโทษอยู่ก่อนนั้นจำไว้ในที่สงัด ไห้ หนังสีอออกไปวันแรม ๑ฅ คา ถึงพระศรีสินว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่ตรัสว่า รุ่งปีน ๑๔ คา จะไห้ เอาช้าพเจ้าทั้ง ๔ คนไปฆ่าเสีย ปีอไห้พระองค์เช้ามาแต่กลางคืนวันนี้อย่าไห้ทันรุ่ง พระศรี-
* พระรา®พงสาวตารกรุงศรีอยุธยาฉทัทหอสมุดแห่ง®าดิว่า วัคธรรมิกรา®
สินก็ยกเช้ามาทางหอรัตนชัย เจ้าพระยามหาเสนารู้ว่าพระศรีสินเช้ามา ก็ตามช้ามท่าคอย พอช้างเผือกสงอาบป้า เจ้าพระยามหาเสนาก็?!ช้างเผือกออกมารบพระศรีสินที่ถนนหน้า บางตรา พระศรีสินร้องว่า เจ้าพระยามหาเสนาจะชัเราหรือ เจ้าพระยามหาเสนาว่า พระ-ราชกำหนดโทษพระองค์ฉันไต โทษช้าพเจ้าดุจฉันนั้น ไสช้างเช้าชนกัน พระศรีสินตีด้วยขอ เจ้าพระยามหาเสนาตกช้างลง พระศรีสินยกเช้าไปทางประตูเสาธงชัย เช้าพระราชวังได้ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ทันรู้พระองค์ ลงเรือพระที่นั่งหนีขึ้นไป (เกาะ) มหาพราหมณ์ พระศรีสินใทัถอดพระยาเตโช พระยาท้ายนํ้า พระยาพิชัยรณฤทธี้ หมื่นภักดี สวรรค์ หมื่นไพนรีนทร์ออก ฝ่ายพระรามเมศวร พระมหินทราลิราชกับเสนาบดี พร้อมกัน เช้ารบพระศรีสินจนถึงตะลุมบอน สัมตายเป็นอันมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย แต่พระศรีสินนั้น ตองปีนตาย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็เสตีจคีนเช้าพระราชวัง ครั้นรู้ว่า พระพนรัตน้ป่าแกัวไหฤกษ์พระศรีสินเป็นแท้ ก็ไท้เอาพระพนรัดน้ป่าแก้ว ๑ พระยาเดโช ๑ พระยาท้ายป้า ๑ พระยาพิชัยรณฤทธี้ ๑ หมื่นภักดีสวรรค์ ๑ หมื่นไพนรีนทรี ๑ ฆ่าเสีย ไป เสียบไว้ตะแลงแกงกันศพพระศรีสิน ครั้งนั้นเมียน้อยชุนนางโจทย์ว่า ผัวเช้าด้วยพระศรีสิน ถามเป็นสัตย์ ตรัสไท้ฆ่าเสียเป็นอันมาก
ศักราช ๙๐๗ ปีมะเสิง สัปตศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปวังช้างตำบลไทรย้อย ได้ ช้างเผือกพลายสูง ๙ ศอก ๑๐ นิ้ว ช้างหนึ่ง ให้?)อพระรัตนากาศ
ลุศักราช ๙๐๘ ปีมะเมีย อัฐศก เสด็จไปวังช้างตำบลป่าเพชรบูรณ์ ได้ช้างเผือกพลาย สูง ๙ ศอกเศษ ให้?เอพระแก้วทรงบาศ และไนเดือน ๑๐ ปีมะเมียนั้น เสด็จไปได้ช้างเผือก ตำบลป่ามหาโพธี้ ถูกก็เป็นเผือก แม่ก็เป็นเผือก ๒ ช้าง
ศักราช ๙๐๙ ปีมะแม นพศก เสด็จไปได'ช้างป่าทะเลธุบศร เป็นเผือกสูง ๔ ศอก ๕นิ้ว ช้างหนึ่ง ให้?!อพระบรมไกรศร ครั้น ณ เดือนอ้ายปลายปี เสด็จไปได้ช้างเผือกตำบลป่าป้า ทรง สูง ๔ ศอกคืบ ให้!เอพระศุรียกุญชร ครั้งนั้นพระนครกรุงศรีอยุธยาไพศาลสมบูรณ์ด้วย มีช้างเผือกถึง ๗ ช้าง เกียรติยศปรากฏไปนานาประเทศทั้งปวง มีกำปีนลูกค้าเมืองฝรั่งเศส เมืองอังกฤษ เมืองวิสันดา เมืองสุรัต และสำเภาจีนเช้ามาด้าขายเป็นอันมาก สมเด็จพระ สังฆราชพระราชาคณะและเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิดถวายพระนามพระเจ้าแผ่นดิน สม เด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าช้างเผือก กิตติศัพท์ลือไปถึงกรุงหงสาวดีว่า พระ นครศรีอยุธยามีช้างเผือกถึง ๗ ช้าง
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมีพระทัยจะใคร่ได้ลัก ๒ จ้าง จึ่งมีพระราชสาสันให้สมิง โยคราซกับไพร่ร้อยหนึ๋ง ถือมาพระนครศรีอยุธยา บุ!เมนตรีนำเฝืา ในลักษณะนั้นว่า พระ ราชสาสัน สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ผู้มเหศวรศักดานุภาพ ปราบบุราราชธานีน้อยใหญ่ ให้ อัปราชัยไปทั่วทศทิศ อันห้าวพระยาสามนตราชโอนโมลิดนอบน้อม ถวายสุวรรณบุปผา บรรณาการจะน้บมิได้ ธอจำเริญทางพระราชไมตรีมายังสมเด็จพระเชษฐาธิราช ผู้ผ่าน พิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ด้วยแจ้งกิตติศัพทักึ๋นไปว่า สมเด็จพระเชษฐาเรา ประ-กอบด้วยบุญญาธิการเป็นอันมาก มีเศวตกุญชรชาติพลายพังถึง ๗ จ้าง พระราชอนุชา ท่านประสงค์จะขอจ้างเผือกพลาย ๒ จ้างมาไร้เป็นศรีกรุงหงสาวดี ให้สมเด็จพระเชษฐาเรา เห็นแก่ทางพระราชไมตรีอนุชาท่านเถิด กรุงหงสาวดีกับพระนครศรีอยุธยา จะได้เป็นราช-ส้มพันธมิตรไมตรีสนิทเสน่หา เป็นมหาพสุธาทองแผ่นเดียวกันไปตราบเท่ากัลปาวสาน ถ้า สมเด็จพระเชษฐาเราจะถือทิฏฐิมานะ และรักทั้ง ๒ จ้างยิ่งกว่าทางพระราชไมตรี ก็เห็นว่า กรุงหงสาวดีกับกรุงพระนครศรีอยุธยากาดกันแล้ว น่าที่ (จะ) ร้อนอกสมณพราหมณา มาตยาประชาราษฎร
สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราช พระเจ้าจ้างเผือก ได้แจ้งในลักษณะพระราช สาสันด้งนั้น ตรัสให้บุธมนตรีปรึกษา มุกมนตรีปรึกษาว่า สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีลิ้นดำอัน เป็นใหญ่ในรามัญประเทศพระองค์นี้ มีกฤษฎาธิการผ่านแผ่พระเดชเตชานุภาพไปทั้งลิบทิศ และให้มีพระราชสาสันเป็นทางพระราชไมตรีมา!เอพระยาจ้างตระกล ๒ จ้างโดยสุนทร ภาพสวัสดี แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ใร้ทางพระราชใมดรี ครั้งให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ทั้งสองพระองค์มามากมายอยู่ ควรให้จ้าง จะได้เป็นพระเกียรติยศไปนานาประเทศ
ฝ่ายพระรามเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม เจ้าเมืองสุพรรณบุรีปรึกษาว่า จ้างเผือกเป็นศรีมงคลสำหรับพระนคร ยิ่งจะให็ใปนั้นไม่ควร ถืงศมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมี ไมตรี ครั้งนั้น ก็ออจ้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป ยิ่งชนะงาทั้งสองจ้าง สมเด็จพระเจ้า อยู่หัวก็ให้แล้ว หากทว่าเอาใปมีได้ และยิ่งจะส่งจ้างตระกูลไปนั้น จะเลิยแก่พระเกียรติยศไป นานาประเทศว่าให้โดยเกรงอานุภาพพระเจ้าหงสาวดี เอาคำปรึกษาทั้งสองฉบับกราบทูล ทรงพระกรุณาตรัสว่า ถ้าเรามิให้จ้างเผือกไป พระเจ้าหงสาวดีจะยกทัพใหญ่มา ยังจะป้อง กันพระนครได้หรือ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระรามเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม กราบทูลว่า ถ้าสืกหงสาวดีจะยกใหญ่หลวงมาประการใดก็ดี จ้าพเจ้าทั้งสามนี้จะขอประกัน
พระนครไว้ศมเด็จพระเว้าอยู่หัวก็บัญชาตามจึ่งให้มีพระราชสาสันตอบไปในพระราชสาสัน นั้นว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช รามีนทรธิบดินทราเชนทร สุเรนทรโยสตม ราชัยสวรรยาธิบีติ ถวัลยราชทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย อุดมตัวยมหาเศวตกุญชรชาติ อิศวรพงศ์พิษญพงศ์อันประเสริฐ สนองทางพระราชไมตรี มาอังสมเด็จพระอนุชาเรา ผู้ผ่านพิภพกรุงหงสาวดีอันมือิศราฤทธี้ราชรณรงศ์ในรามัญประเทศ ทวีปอัสดงคต ตัวยมีพระราชสาสันมานั้นไตัแว้งแล้ว แต่ทว่าเป็นบุรพประเพณี ผู้ใตมีสมภาร บารมีถึงที่บรมจักร แล้วก็มีจักรแก้ว ตวงแก้วมณี นางแก้ว ชัางแก้ว ขุนพลแก้ว ขุนคลังแก้ว ล้าหากบุญบารมีไม่ถึงผู้อี่นจะหาใหัก็รักษามีไตั ธรรมดาประเทศธานีไดมีนางรูปงาม มีชัาง เผือก ชัางเนียม บ่อแก้ว บ่อทอง ก็เป็นประเพณีที่จะเกิดยุทธนาการ อย่าไห้พระอนุชาเรา น้อยพระห้ยเลย
ทูตรับพระราชสาสันแล้ว กราบถวายบังคมลาไปอังกรุงหงสาวดี ถวายพระราชสาสัน ทูลประพฤติเหดุทุกประการ สมเด็จพระเว้าหงสาวดีแว้งไนพระราชสาสันและกิจจานุกิจทั้ง ปวง ก็ตรัสว่าขอบไจพระมหาจักรพรรติ เราตัองประสงศ์ชัางเผือกแต่ ๒ ชัาง ควรหรือตัด ทางพระราชไมตรีไตั อันพระนครศรีอยุธยากับกรุงหงสาวดี ดั้งแต่วันนี้!ปจะเป็นปรปีกษ์กัน แล้ว แล้วตรัสปรึกษาตัวยห้าวพระยามุขมนตรีว่า เราจะยกไปพระนครศรีอยุธยาถึง ๒ ครั้งมี ได้นั้น เหตุ ต ประการ ประการหนึ่ง พระนครศรีอยุธยามีนํ้าล้อมรอบ ดุจเขาพระสิเนรุราช อันมีสีห้แตรสมุทรแวดล้อมเป็นชั้น า ประการหนึ่งชัดโดยเสบียงอาหาร จะทำการปีมีไตั อนึ่งเมืองพิษญโลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองกำแพงเพชร หัวเมือง เหล่านี้ก็อังเป็นกำลังกรุงเทพมหานครอยู่ ทั้งเสบียงอาหารก็บรีบรูณี ล้า (ตี) เมืองฝ่าย เหนือทั้งนื๋ใตัตัวยแล้ว พระนครศรีอยุธยาไม่พ้นเงึ๋อมมือเรา จะเห็นประการได มุขมนตรีทั้ง ปวงก็เห็นโดยพระราชบริหาร สมเด็จพระเว้าหงสาวดีตรัสว่า เราจะยกครั้งนี้จะไห้มากกว่า 01 เท่า จะให้มืพระราชกำหนดไปถึงพระเว้าอังวะ ราชบุตรเขย พระเว้าแปรผู้เป็นราชนัดดา พระเว้าเสืยงใหม่	และห้าวพระยาหัวเมืองน้อยใหญ่ทั้งปวงว่าจะยกไปตีกรุงพระนคร
ศรีอยุธยา ให้เร่งบำรุงชัางม้ารี้พลไว้ ออกพระวษาแล้วให้ยกมาพร้อมกัน ณ กรุงหงสาวดี ฝ่ายพระเว้าอังวะ พระเว้าแปร พระเว้าเสืยงใหม่ และห้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวงแว้งไน พระราชกำหนดแล้ว ก็เกณท์ทัพบำรุงชัางม้ารี้พลไว้ศรรพ ครั้นออกพระวษาแล้ว ก็ยกทัพมา พร้อมกัน ณ กรุงหงสาวดี
ศักราช ๙๑๐ ปีวอก สัมฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี เกณฟ้ทัพกรุงหงสาวดี กรุง อังวะ เมืองเสียงไหม่ เมืองพุกาม เมืองปรวน เมืองแปร เมืองละเคิ่ง เมืองดองอู เมืองพสิม เมืองบัวเพื่อน เมืองสะเรียง เมืองตราง เมืองเมาะตะมะ เมืองเมาะลำเลิง เมืองทะวาย เป็นคน ๙๐ หมื่น ฟ้างเครื่อง ๗,๐๐๐ ม้า ๑๙,๐๐๐ ให้พระมหาอุปราชาเป็นกองหน้า ถือพล ๒๐ หมื่น ม้า ๓,๐๐๐ ฟ้างเครื่อง ๑,๙๐๐ พระเจ้าอังวะเป็นปีกชวา ถือพล ๑๐ หมื่น ม้า ๑,๐๐๐ ฟ้างเครื่อง ๙๐๐ พระเจ้าแปรเป็นปีกฟ้ายถือพล	0*000 ฟ้,!^3
เครื่อง ๙๐๐ พระเจ้าเสียงใหม่ เป็นกองหลัง ถือพล ๑๐ หมื่น สัางเครื่อง ๙๐๐ ม้า ๑,๐๐๐ พร้อมเสร็จแล้ว ถึง ณ วันพุธ ขึ้น ๔ คา เดือน ๑๒ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาฬิกา ๖ บาท ได้ศุภวารฤกษ์ดิถี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็สอดใส่ฉลองพระองค์ ทรงสุวรรณมหาลังวาล ๗ สายเฉวียงพระอังสา ทรงกาญจนามัยมาลาอลงกตวีจิตร พิพิธภูษิดากาญจนนิลรัตน์ โดย ชัดติยเวสวีลัยสำหรับวิชัยราชรณยุทธเสร็จ เสด็จทรงฟ้างพระที่นั่งพลายเทวนาถพินายสูง ๖ ศอกคืบ ๙ นิ้ว เป็นบรมอัครราชยาน ประดับเครื่องนาเคนทราลังกาภรถ! บวรลัดพิธรัตน์ พร้อมด้วยหมู่สุรงคพลากรโยธาทวยหาญเป็นชน้คแน่น แสนสารสินธพพาสีชาติราชบท มุลิกากร บวรองครักษ์กันกง ทรงสรรพสาตราลังกานานาวุธวิภูษิต พิพิธทวนธงเป็นทิวทอง รัถยางค์เดียรดาษ ดูโอภาษพันลึกอธึกด้วยธวัซกลิ้งกลดอภิรุม บังสุรํยส่องจ้ารัสคัคนัมพร ประเทศไพโรจน์ ดาษดาด้วยท้าวพระยาเสนามาดยนิกรพิริยพฤนฑ์เรียงรายระดับ โดย ชบวนพยุหบาตราฟ้ายขวาหน้าหลังทั้งปวงเสร็จ ได้เพลามหามพุติฤกษ์ โหราลั่นฆ้องชัย ปโรหิตาจารย์เป่าสังข์ ประโคมฆ้องก้องกาหลดนตรีศัพท์อุโฆษนฤนาฑนิ้สนั่น ดำเนินกระบี่ ธุชโบกโบย เคลื่อนพอุหโยธาทัพหลวงออกจากกรุงหงสาวดี ประทับรอนแรมมา ๗ เวน ถึง เมืองเมาะตะมะ ดำรัสให้ข้ามพลเหนือเมืองเมาะตะมะ ๙ วัน จึ่งลิ้นแล้วยก ๒๐ เวนมาถึง เมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสให้พระเจ้าเมืองเสียงใหม่ตั้งอยู่ต่อเรือรบกะ จังเหล่าคา๒๐๐ลำให้พระยาหริภุญชัยพระยานครลำปางขึ้นไปเอาเรีอเมืองเสียงใหม่เมืองลคร เมืองลำพูน ถ่ายลำเลียงลงมาไว้ตำบลระแหงให้พร้อมแล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จยก ทัพหลวงไปทางเมืองสุโขทัยตั้งค่ายประทับแรม ให้พระยาสุโขทัย พระยาสวรรคโลกมาเชา ตรัสปราศรัยและสั่งให้เตรียมทัพ แล้วเสด็จไปเมืองพิษญโลก ตั้งค่ายหลวงตำบลโทก และ ค่ายทั้งนั่นก็ตั้งโดยกระบวน
ขณะเมื่อกองทัพพระเจ้าหงศาวดียกมาถึงปลายแดน สมเดีจพระมหาจักรพรรดิธรรม ราชาเจ้าแจ้งเหตุ กีบอกข้อกองทัพราชการให้เรือเร็วลงไปกรุงพระนครศรีอยุธยา ชอกองทัพ มา?]วยแล้วกวาดครัวอพยพแขวงเมืองเข้าเมืองพิษญโลกและแต่งการป้องกันเมืองเป็นสามารถ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดียังมิได้สั่งให้เข้าล้อมเมือง ไห้ทำแต่บันไดพาตไว้เป็นยันมาก แล้วไห้ ธุดมูลดินปีนก้อนใส่ชะลอมกองไว้ แต่ละกองสูงกว่ากำแพงเมือง แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี แต่งเป็นรับสั่งเข้าไปว่า สมเด็จพระเจ้าชนะสิบทิศเสด็จยกพยุหโยธามาทั้งนี้ จะลงไปพระ นครศรีอยุธยา บัดนี้เสด็จมาเยือนเมืองพระพิษญโลก ให้ยัญเข้ญสมเด็จพระมหาธรรม ราชาน้องเราออกมาหาเรา จะได้เจรจาความเมืองกัน สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าแจ้งดัง นั้น กีดอบบอกไปว่า แผ่นดินเป็นของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือก และข้าพระองค์จะออกไปเฝ็านั้นมิควร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสไห้ทูตกลับเข้ามาอีกว่า ล้าน้องเรามิออกมาหาเรา เมืองพระพิษญโลกน้อยนัก แต่ทหารกองหน้ากีจะคับเมือง สมเด็จพระมหาอรรมราชาเจ้าจึ่งนิมนค์พระสงฟ้ ๙ รูปออกไปพิงการ พระสงฟ้ออกไป สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีไห้พระสงฟ้ไปดูมูลดินและบันไดหกบันไดพาด แล้วไห้เอา?เาวไปแจ้ง แก่น้องเรา ล้าน้องเรามิออกมา จะไห้ทหารถือมูลดินแด่คนละก้อน ถมเมืองเสีย1ไห้เด็มแต่ ในนาหิโกาเดียว พระสงฟ้ไปดูแล้วกลับเข้ามาแจ้งแก่พระมหาอรรมราชาเจ้า โดยได้เห็นและ พระเจ้าหงสาวดีสั่งมาทุกประการ
สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าจึ่งปรึกษามุขมนตรีว่า เราคอยกองทัพกรุงเทพมหานคร ข้าห้นกำหนดอยู่แล้วกีไม่ยกชื้นมา ยันสืกพระเจ้าหงสาวดียกมาครั้งนี้เป็นยันมาก เสียงพล เสียงข้างเสียงม้าดังเกิดลมพยุใหญ่ เห็นเหลือกำลังเรานัก ล้าเราจะมิออกไปพระเจ้า หงสาวดีกีจะไห้ทหารเข้าทักเหยียบเอาเมือง สมณข้พราหมณ์อาณาประชาราษฎรจะถืงแก่ พินาศฉิบหายสิน ทั้งพระทุฑธศาสนากีจะเศร้าหมองดูมิควรเลย จำเราจะออกไป ถึงสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือก จะทรงพระพิโรธประการไดกีดี กีจะตายแด่ ตัว จะแลกเอาข้วิดลัดว่ไห้รอดไว้ ครั้นรุ่งขึ้น รันอาทิตย์ แรม ๙ คา เดือน ๒ สมเด็จพระ มหาธรรมราชาเจ้า ก็เสด็จออกไปเฝืาสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า น้องเราไปด้วยเรา ไห้เร่งเตรียมพลไห้พร้อมใน ๗ รัน สมเด็จพระมหาอรรมราชาเจ้าก็จัดพล ต๐,๐๐๐ มาโดยเสด็จไนกองทัพหลวง
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จยกลงมาประชุมทัพ ณ เมืองนครสวรรค์ ขณะเผื่อ พระมหาธรรมราชาเจ้า บอกข้อราชการลงไปถึงกรุงเทพมหานครนั้น สมเด็จพระมหา จ้กรพรรติราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก ตรัสให้พระยาพิชัยรณฤทธิ๙ พระยาวิสิตรณรงค์ถือพล ๑๐,๐๐๐ ให้รีบขึ้น1ไปช่วยเมืองพระพิษณุโลก แล้วพระเจ้าอยู่หัวให้กวาตครัวหัวเมืองตรี จัตวาเข้าพระนครและทัพพระยาพิชัยรณฤทธี้ ทัพพระยาวิสิตรณรงค์ยกโปถึงเมืองนครสวรรค์ ได้ข่าวว่าเมืองพิษณุโลกและหัวเมืองทั้งปวงฝ่ายเหนือ พระเจ้าหงสาวดีได้สินแล้ว แล้วกอง ทัพพม่ามอญก็ลงมาถึงเมืองนครสวรรค์ พระยาพิชัยรณฤทธี้ พระยาวิสิตรณรงค์ จะตั้งรับก็ เห็นไม่ได้ จึ่งปรึกษากันถอยทัพลงไป ทูลประพฤติเหดุสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า บัดนี้เมือง พระพิษณุโลกและเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงเสียสินแล้ว ทัพพม่ามอญก็ยกล่วงมาตั้งอยู่เมือง นครสวรรค์ สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็ลงมาด้วย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือกแจ้งดังนั้น ก็เสียพระทัยนัก จึ่งตรัสแก่พระรามเมศวร พระยาจักรี พระยา สุนทรสงครามว่า ดิกพระเจ้าหงสาวดีก็ยกมาแล้ว ตัวทั้งสามคนนี้จะคิดทำประการใด พระรามเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม กราบบังคมทูลว่า บัดนี้กองทัพพม่ามอญ ยังประชุมพร้อมมูลกันอยู่โม่รู้กำลัง ถ้าลงมาใกล้พระนครแฝคนออกบัางแล้วเผื่อใด จะยก ออกดี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาตาม ตรัสให้จัดทหารเป็นเหล่าเป็นกองตั้งไว้กลางเมือง เป็น ฅ กอง แล้วให้เร่งรัตตรวจเตรียมข่อมแปลงการจึ่งจะรักษาพระนครทั้งกลางวันกลาง ดินเป็นสามารถ
ฝ่ายพระเจ้าเสิยงใหม่จึ่งตั้งต่อเรีอกะจังเหล่าคาอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรนั้นสำเร็จแล้ว ก็ยกทัพเรือรบเรีอลำเลียงลงมาบรรจบทัพหลวง ณ เมืองนครสวรรค์ เผื่อสมเด็จพระเจ้า หงสาวดีจัดแจงทัพบกทัพเรืออยู่ ณ เมืองนครสวรรค์นั้น ห้าวพระยานายทัพนายกองเฝืา พร้อม จึงตรัสถามสมเด็จพระมหาธรรมราชาว่า เราให้มีราชสาสนมาขอพระยาข้างตระกูล ๒ ข้าง ควรหรือสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือกไม่ให้ รักข้างยิ่งกว่า เศวตฉัตรอีกเล่า หรือว่ามีผูใดทัดทาน พระเจ้านัองเรารู้หรือไม่ สมเด็จพระมหาธรรมราชา กราบทูลว่าทราบอยู่	เติมพระเจ้าแผ่นดินให้ปรึกษาว่า พระองค์ให้มืพระราชสาส์นมาขอ
พระยาข้างนี้ควรให้หรือมิให้ เสนาบดีปรึกษาว่าควรให้ แต่พระรามเมศวร พระยาจักรี พระ สุนทรสงครามปรึกษาว่า ข้างเป็นศรีพระนครไม่ควรให้ พระเจ้าแผ่นดินตรัสต่อว่า แม้นมิ ให้พระยาข้างไป ถ้าพระองค์ยกทัพใหญ่มายังจะป็องกันพระนครได้หรือ พระรามเมศวร
พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม รับประกันพระนครไว้ และเหตุดังนี้พระเจ้าแผ่นดินจึ่งมิได้ ส่งข้างไปถวายพระองค์ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีได้ทรงฟังดังนั้นทรงพระสรวล แล้วตรัสว่า เป็นธรรมดา คนโมหจริด มิได้รู้จักกำลังท่าน เหมือนลัดว้สองจำพวก คือนกน้อย คือกระต่าย และกระต่ายขาตัวสั้นเท่านั้น หมายว่าหยั่งท้องพระมหาสมุทรได้ และว่ายนํ้าออกไปยังมิท้น ได้หยั่ง ก็จมนํ้าถึงแก่กาลกิริยาดาย นกน้อยเล่า ปีกหางก็เท่านั้น ขวนพระยาครุ?!บิน ข้ามพระมหาสมุทร	และบินเต็มพักของตัว ยังมิได้กว้กแห่งพระยาครุท กีดกนั้าทำกาล
กิริยาตาย และสัดว่สองจำพวกนี้เหมือนกับผู้ปรึกษาและรับประกันพระนครไว้
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสแล้ว รุ่งขึ้น ณ วันทุธ แรม ๑๐ คา เดือน ๒ ศักราช ๔๑๑ ปีระกา เอกศก ก็เสด็จยาตราทัพลงมาพระนครศรีอยุธยา แล้วทัพพระมหาอุปราชากอง หน้าตั้งตำบลเพนียด ค่ายพระเจ้าแปรปีกข้าย ตั้งดำบลทุ่งรัดโพธารามไปคลองเกาะแกัว ทัพพระเจ้าอังวะปีกขวา ตั้งค่ายตำบลว้ดทุทไธสวรรค์มาคลองตะเคียน ทัพพระยาตองอู ทัพพระยาจิตตอง ทัพพระยาละเคิ่งเกียกกาย ตั้งค่ายวัดการ้องลงไปรัดชัยวัฒนาราม ทัพพระยาพสิม ทัพพระยาสะเรียง กองหน้าทัพหลวง ตั้งค่ายสุมพลี ทัพหลวงตั้งค่ายตำบล รัดโพธี้เผีอก ทุ่งธนอนปากคู และทัพสมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้า ก็ตั้งตำบลมะขามหย่อง หลังค่ายหลวง และทัพจึ่งตั้งรายรอบครั้งนั้น บรรตาแม่นั้าห้วยคลองทั้งปวงก็ทำสะพาน เรีอกเดินม้าเดินพลตลอดถึงกันสินแต่ในรันเดืยวนั้นเสร็จ
ฝ่ายข้าหลวงชาวพระนครผู้ดรวจการบนหน้าที่เข้งเทินกำแพง แลดูข้าคืกตั้งค่ายทำ สะพานดังนั้น ก็เอาคดีโดยเห็นกราบทูลว่า เห็นคืกครั้งนี้มากกว่าแต่ก่อน ๓ เท่า ๔ เท่า สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือก ได้แจ้งดังนั้น เห็นเหลือกำลังที่จะ แต่งทัพออกดีข้าคืก ก็ไห้กำชับตรวจตรารักษาหน้าที่ไว้เป็นสามารถ
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จถึงกรุงเทพมหานครได้ ๗ เวนแล้ว ไม่เห็นทัพผู้ใดออก มาต่อยุทธ จึงให้แต่งพระราชสาส์น ในลักษณะว่า พระราชสาล้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ผู้ เป็นอิศราอิปไตย ได้ถวัลยราชมไหศวรรย์ไนรามัญประเทศ ทรงพระราชกฤษฎาเดชานุภาพ ผ่านแผ่อาณาจักร ขจรทั้วทิศานุทิศ ดังแสงภานุมาศ เมื่อมัซฌันติกสมัย มาถึงสมเด็จ พระเชษฐาเราผู้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ครั้งหนึ่งพระราชบุตรทั้งสองสมเด็จ พระเชษฐายกพลโยธาหาญไปดัดท้ายพล น้องท่านจับได้ก็มิให้กระทำข้พิตภยันตราย เพี่อ จะเผื่อแผ่ผูกราชล้มพันธมิตรไมตรีร่วมสามัคคีธรรมเป็นสุวรรณบิถพีเดียวกันอันสนิท มิได้
ร้าวฉาน จนพระเชษฐาธิราซให้มีลักษณะราชสาสันขึ้นมาซอ ฝ่ายน้องท่านกีส่งราชบุตรทั้ง สองมายังพระบรมเชษฐา แล้วยกกลับคีนไปพระนครหงสาวดี รู้กิตติศพท!ปว่า พระเชษ-ฐาธิราชมีกฤษฎาภินิหารมาก ประกอบด้วยเศวตกุญชรซาติศุภลักษณะตระกูลพลายพังถึง ๗ ช้าง จึ่งให้ทูตานุทูตจำทูลลักษณะราชสาส์นสุนทรภาพสวัสดี มาซอเศวตกุญชร ๒ ช้างไปไว้ เป็นศรีพระนครหงสาวดี พระเชษฐาเรามิได้มีอาลัยในราชล้มพันธมิตรไมตรี กลับกล่าว กระทบห้าวธรรมเนียมมาว่า พระนครใดมีนางรูปงามและช้างเผือกช้างเนียม เป็นที่จะเกิด ราชด้สกร น้องท่านได้แจ้ง จำเป็นจึ่งต้องยกพยุหโยธาหาญมาตามลักษณะพระราชสาสัน บัดนี้ก็มาเหยียบชานพระนครถึง ๗ วันแล้ว ไฉนจึ่งมิไต้ออกมารณรงค์โดยซัตติยาภิรมย์ สำเริงราชหฤทัยบ้างเลย ให้เร่งยกพยุหโยธาออกมาสงครามกันดูเล่นเป็นซวัญตา หรือไม่ รณรงค์แล้ว กิเชิญเสด็จออกมาสนทนากัน ลัามิออกมากิอย่าให้พระเชษฐาเราน้อยพระทัย เลย น้องท่านจะสิงเอาเศวตฉัตรไห้จงได้ ครั้งแต่งเสร็จแล้วไห้ทูตถือไป
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช ครั้นได้แจ้งไนลักษณะพระราชสาสัน จึ่ง ทรงพระราชดำริว่า สืกครั้งนึ่ใหญ่หลวงน้ก เห็นเหลือกำลังทหารจะกู้พระนครไวั!ต ถ้าเราจะ มิออกไป สมณซีพราหมณ์ อาณาประชาราษฎร ไพร่ฟ้าช้ายัณฑเสมา จะถึงแก่พินาศฉิบหาย สิน ทั้งพระศาสนากิเศร้าหมอง จำเราจะออกไปมาตรว่าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมิคงอยู่โน สัตยานุสัตย์ตังราชสาสันเช้ามากิตามเถิด แต่เราจะรักษาสัตยานุลัตยํไห้มั่น ทรงพระราช ดำริตังนั้นแล้ว กิให้แต่งลักษณะราชสาสันกำหนดที่จะเสด็จ ให้ทูตานุทูตถึอออกไปถวาย พระเจ้าหงสาวดี แล้วตรัสให้เจ้าพนักงานออกไปปลูกราชลันถาคาร ณ ตำบล วัตพระเมรุ ราชิการาม กับวัดหัสดาวาสต่อกัน มีราชบัลลังกาอาสน์ ๒ พระที่นั้ง สูงเสมอกันหว่างพระที่ นั้งห่าง ๔ ศอก แล้วไห้แต่งรัตนตยาอาสน์สูงกว่าราชาอาสน์อีกพระที่นั้งหนึ่ง ให้เชิญ พระศรีรัตนตรัยออกไปไว้เป็นประธาน ครั้นรุ่งซึ้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกิทรงเรีอพระที่นั้ง สุพรรณหงสั พร้อมตัวยมุซมนตรี กวีชาติ ราชครู โหรา โยธาหาญ ข้ามไปเสด็จขึ้นบนพระ ที่นั้ง
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีพร้อมด้วยห้าวพระยามุซมนตรีทั้งปวงเสด็จมา สมเด็จ พระมหาจ้กรพรรติราชาธิราชเจ้าร้องกัญเชิญเสด็จ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จขึ้นบน พระที่นั้งแล้วตรัสว่า สมเด็จพระเจ้าพี่เราให้อาราธนาพระทุทอปฏิมากรเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆ์เจ้า มาเป็นประธานกิดีอยู่แล้ว ซอเป็นลักซีทิพยพยานเถิต กันแผ่นดินกรุงเทพมหา
นครศรีอยุธยานี้ยกถวายไว้แด่สมเด็จพระเจ้าพี่เรา แด่ทว่าน้องท่านไห้มาขอจ้างเผือก ไอ จ้าง พระเจ้าพี่มิได้ให้ บัดนี้ต้องยกพยุหโยธาหาญมาโดยวิถีทุเรศกันดาร จะขอจ้างเผือกอีก ๒ จ้างเป็น ๔ จ้าง พระเจ้าพี่จะว่าประการได สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ตรัส บัญชาให้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวด็ดรัสว่าจะขอพระรามเมศวรไปเลี้ยงเป็นพระราชโอรส ถ้า พระเจ้าพี่เราให้แล้วจะยกทัพกลับใป สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าตรัสตอบว่า ขอไว้เถิด จะไต้สิบประยูรวงศ์ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า พระมหินทราธิราชผู้นองนั้น ก็ จะสิบวงศ์ได้อยู่ อันจะไว้ด้วยกัน ถ้าพระเจ้าพี่เราสวรรคตแล้ว ดีร้ายพี่น้องจะหม่นหมองมี ความพิโรธกัน สมณพราหมณา มุขมนตรี อาณาประชาราษฎรจะได้ความเดือดร้อน สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็ยอมไห้ แล้วตรัสว่า อาณาประชาราษฎรหัวเมืองและจ้า ชอบจ้ณฑเสมาลี้งกองทัพจับไว้นั้น ขอไว้สำหรับพระนครเถิด สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็บัญชา ให้สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าส่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระรามเมศวร และ พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม กับจ้างพลายเผือก ๙ จ้าง คือพระคเชนทโรดม พระบรม ไกรสร พระรัตนากาศ พระแกัวทรงบาศ ให้สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี แล้วเสด็จเจ้าพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จไปพลับพลา สั่งไห้ประกาศแก่นายทัพนายกองว่า อาณา ประชาราษฎรพระนครศรีอยุธยานั้นไห้ปล่อยเสียจงลี้น แล้วไห้สมเด็จพระรามเมศวร พระ-ยาจักรี พระสุนทรสงคราม เจ้าไปรับบุตรภรรยา จึ่งถวายบังคมลาพระเจ้าแผ่นดินออกไป ดามพระราชกำหนดผ่ายพระเจ้าหงสาวดีมีพระราชบริหารดำรัสสั่งให้กองทัพล่วง๗วันแล้ว ก็เสด็จยกทัพหลวงไปทางเมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็ดามส่งเสด็จ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีถีงเมืองกำแพงเพชร แล้วก็กลับมาเมืองพระพิษญโลก
ขณะนั้น พระยาตานีศรีสุริยด่านยกทัพเรือยาหยับ ไอ๐๐ ลำ เจ้ามาช่วยราชการ สงครามถีงทอดอยู่วัดกุฎบางกะจะ รุ่งขึ้นยกเข้ามาทอดอยู่ประดูจ้ย พระยาตานีศรีสุริยด่าน ได้ทีกลับเป็นกบฏ ก็ยกเจ้าไนพระราชวัง สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ทันรั เสด็จลงเรือพระที่นั้งศรีลักหลาดหนีไปเกาะมหาพราหมณ์และเสนาบดีมนตรีมุขพร้อมกัน เจ้าไนพระราชวังสะพัดไล่ชาวตานีแดกฉานลงเรือรุดหนีไปฝ่ายมุขมนตรีทั้งปวงก็ออกไปเสิญ เสด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าจ้างเผือก เสด็จเจ้าส่พระราชนิเวศมหาสถาน พักราช ๙๑ไอ ปีจอ โทศก พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนทุตทราบว่า พระราชบุดรีพระสุริ-โยทัยลี้งขาดคอจ้างแก่กรุงหงสาวดีนั้น จำเริญวัยวัฒนาขึ้นแล้ว พระองศ์ก็แต่งทูตานุทูต
จำทูลพระราชสาสันคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมาถวายแค่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ราชาธิราช พระเจ้าฟ้างเผือก ในลักษณะพระราชสาสันนั้นว่า ข้าพระองค์ผู้ผ่านพิภพกรุง ศรีสัดนาคนทุต ขอถวายอภิวาทวันทนามายังสมเด็จพระบิตุราธิราช ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพ ทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย อุดมพระราชมหาสถาน มเหาฬาร อันยิ่งเป็นมิ่งมงอุฎ ด้วยสัตเศวตสุญชรชาติตัวประเสริฐศรีเมือง ข้าพระองค์ยังไป่มีเอกอัคร ราชกัลยาณี ที่จะสิบศรีสุริยวงศในกรุงศรีสัตนาคนหุตค่อไปมิได้ ข้าพระองค์ขอพระราชทาน พระราชธิดา อันทรงพระนามพระเทพกษัตรี ไปเป็นปินศรีสุรางคนีกรกัลยาในมหา-นคเรศปราจีนทิศ เป็นทางราชลัมพันธมิตรไมตรี สุวรรณปีถพีแผ่นเดียวกันชั่วกัลปาวสาน สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราชพระเจ้าฟ้างเผีอกทราบในลักษณะพระราชสาสัน ก็ให้ประชุมท้าวพระยามุขมนตรี ๆ ปรึกษาว่า กรุงพระนครศรีอยุธยากับกรุงหงสาวดีก็เป็น อริชอกฟ้า ดุจวัณโรคอันอยู่ในพระทรวง จะรักษาเป็นอันยาก และพระเจ้ากรุงศรีสัตนา คนทุดก็เป็นกรุงกษัตริย์อันใหญ่ได้มืราชสาสันนอบน้อมแล้ว ควรที่ทรงพระกรุณาพระราช ทานให้จะได้เป็นทางพระราชสัมพันธมิตรไมตรี	เกลือกมืราชการงานพระราชสงคราม
ภายหน้าจะได้เป็นมหากำลังยุทธนาการ สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราชพระเจ้า-อยู่หัวก็เทินด้วย ดำรัสให้ตอบพระราชสาสันขึ้นไปว่า ส์งสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุตมี พระห้ยร่วมพระราชโลหิตเป็นมหาสัมพันธมิตรไมตรีนั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือก อนุญาตแล้ว ให้แค่งมารับเถิด ทูตานุทูตรับพระราชสาสันกราบถวาย บังคมลาไปยังกรุงศรีลัดนาคนหุต ถวายพระราชสาสันทูลพฤติเหตุทุกประการ
พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตทราบตังนั๊น ดีพระทัยน้ก ก็แต่งทูตานุทูตกับไพร่ 4'๐๐ และนางห้าวเถ้าแก่ลงมารับ ขณะเมื่อทูตลงมาถึงนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเทพกษัตรี ทรงประชวรหนัก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือก มิรู้ที่จะผ่อนผัน ฉันใดเลย จึ่งทรงพระราชจินตนาการว่า แม้นจะมืพระราชสาสันบอกขึ้นไปโดยสัตย์ไชรั โหนพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจะเทินจริง ก็จะว่าเราเจรจาเป็นดำสอง จะหม่นหมอง คลองพระราชไมดรีไป ได้ออกวาจาแล้ว จะให้เสียดำดูมิบังควร หระองค์ก็ยกพระแก้วพิา ราชธิดาให้แทนองค์พระเทพกษัตรี	พระราชทานเครื่องราชุปโภคสำหรับอัครมเหสีกรุง
กษัตริย์ พร้อมด้วยสนมสาวไข้ทาสกรรมกร ชาย 4*0๐ หญิง 4*๐๐ ไปด้วย ทูตกราบถวาย บังคมลา เ!เญเสด็จพระแก้วพิาราชบุตรีขึ้นไปถวาย
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งว่า มิใ?เองคพระเทพกษัตรี ก็เสียพระทัยนัก จึ่ง
ตรัสว่า เดิมเราจำนงขอพระเทพกษัตรีจึ่งเป็นพระราชธิดาพระสุริโยทัย อันเสียพระชนม์ แทนพระราชสามีอับคอจ้าง เป็นตระกูลวงศ์กด้ญฌูอันประเสริฐ ตรัสแล้วก็สั่งพระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนตรีเป็นทูตานุทูต ให้มาส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรีคืนยังกรุงศรีอยุธยา และมีพระราชสาสันเครื่องบรรณาการมาถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าจ้างเผือกด้วยในสักษณะพระราชสาสันนั้นว่า เติมพระองศ์ประสาทพระเทพกษัตรีให้ กิตติศัพท์นี้ก็ทั่วไปไนนิคมชนบทขอบข้'ณ?แสมากรุงศรีสัตนาคนหุตสินแล้ว บัดนี้,พระองศ์ ส่งพระแก้วฟ้าพระราชบุตรีเปลี่ยนไปแทนนั้น ถึงมาตรว่าพระแก้วฟ้าราชบุตรีจะมีศรีสรรพ ลักษณะโสภายิ่งกว่าพระเทพกษัตรีร้อยเท่าพันทวีก็ดี	อังไปล้างกิตติศัพท์พระเทพกษัตรี
เสียได้ ก็เป็นที่อัปยศชั่วกัลปาวสาน จ้าพระองศ์ธอส่งพระแก้วฟ้าราชธิดาคืนจงพระราชทาน พระเทพกษัตรีแก1จ้าพระองศ์ ตุจมีพระราชสาสันอนุญาตมาแด่ก่อน
สมเด็จพระมหาจักรพรรติ พระเจ้าจ้างเผือก แจ้งในลักษณะราชสาสันและส่งพระ แก้วฟ้าคืนมาด้งนั้น ก็ละอายพระห้ยนัก พอพระเทพกษัตรีหายประชวรพระโรค จึ่งตกแต่ง การที่จะส่งพระราชธิตา และจัดเล้าแก่ กำนัล สาวใจ้ทาสชาย ๕๐๐ หญิง ๕๐๐
ครั้นถึงเตือน ๕ ศักราช ๙๑๓ ปีกุน ตรีศก จึ่งมีพระราชโองการดำรัสให้พระยาแมน คุมไพร่ ๑,๐๐๐ ไปส่ง พระยาแมนอับทูตานุทูต ก็เสิญเสด็จพระเทพกษัตรีขึ้นทรงศรีวิกา กาญจนยานุมาศฯ ไปโตยสถลมารคสมอสอ
ฝ่ายพระมหาธรรมราชาแต่แจ้งว่า พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าจ้างเผือก จะส่งพระเทพกษัตรีขึ้นไปกรุงศรีสัตนาคนหุต ก็ไห้ม้าเร็วถือหนังสือไปถวายพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีก็แต่งให้พระตะบะเป็น (นายกอง) ฝ่าเสือด้านผังกลอกหม้ว คุมพล ๑๐,๐๐๐ รุตมาดั้งชุ่มคอยอยู่ตำบลมะเรื่ง นอกด่านเมีองเพชรบูรณ์ ออกสกัดตีชาวกรุงศรีสัตนา คนหุต นั้นแตกฉาน ได้พระเทพกษัตรีไปถวายพระเจ้าหงสาวดี
ฝ่ายพระยาลาวจึ่งมารับพระเทพกษัตรี ก็เอาคดีทั่งปวงไปกราบทูลพระเจ้ากรุงศรี สัตนาคนหุตทุกประการ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งพฤติเหตุ ก็ทรงพระพิโรธว่า จึ่งพระ เจ้าหงสาวดี แต่งรี้พลมาสกัตรบสิงเอาพระเทพกษัตรีไปทั่งนี้ ก็เพราะเมีองพระพิษณุโลก เป็นด้น (เหตุ) จำจะแก้แค้นให้ถึงขนาด พระองศ์ให้บำรุงจ้างม้ารี้พล จะยกไปเอาเมือง พระพิษณุโลก ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าจ้างเผือกแจ้ง ก็ตรัสให้มา
ห้ามพระเจ้าศรีสัดนาคนหุตก็งดโดยพระราชโองการ มิได้ยกไป
ครั้นสักราช ๙๑๔ ปีชวด จัดวาศก เดือน ๑๒ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าห้าง เผือก ก็ยกสมเด็จพระเจ้าสกเธอพระมหินทราธิราช เสด็จขึ้นผ่านพิภพไอดูรยสวรรยา ธิบิดถวัลยราชประเพณี ครอบครองแผ่นดินกรุงพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระจักรพรรดิ ราชาธิราช พระเจ้าห้างเผือก เสด็จออกไปอยู่วังหลัง ขณะนั้นพระซนมํได้ ๔๙ พระพรรษา ส่วนสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน เมื่อเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ พระชนม์ได้ ๒๔ พระพรรษา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าห้างเผือกเวนราชสมบัติแล้ว ถึงเดือน ๓ ก็ เสด็จขึ้นเมืองลพบุรี ตรัสไห้บุรณะอารามพระศรีรัตนมหาธาตุให้บริบูรณ์ และแต่งปะขาว นางสี ๒๐๐ กับห้าพระไห้อยู่รักษาพระมหาธาตุ แล้วก็เสด็จลงมายังกรุงพระมหานคร ศรีอยุธยา
ครั้งนั้นเมืองเหนือทั้งปวงเป็นสิทธิแก่พระมหาธรรมราชาเจ้า อนึ่งการแผ่นดินไน กรุงมหานครศรีอยุธยา พระมหาธรรมราชาบังสับบัญชาลงผาประการใด สมเด็จพระ มหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ต้องกระทำดามทุกประการ ก็ขุ่นเคืองพระราชหฤทัย จึ่งเอา ความนั้นไปกราบทูลสมเด็จพระราชบิดา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าห้าง เผือก ก็น้อยพระทัย ขณะนั้นพระยารามออกจากที่กำแพงเพชร เอามาเป็นพระยาจันทบูร สมเด็จพระมหินทราธิราชก็ดรัสกิจการทั้งปวงด้วยพระยารามเป็นการสับ แล้วก็ส่งข่าวไปแก่ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนทุด ไห้ยกมาเอาเมืองพระพิษญโลก จืงพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตก็บำรุงห้างม้ารี้พลสรรพ จะยกมาเอาเมืองพิษญโลก พระมหาธรรมราชาตรัสรู้ว่า พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจะยกทัพมา	มืได้แจ้งในกลก็ส่งข่าวมาทูลแก่สมเด็จพระ-
มหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน สมเด็จพระมหินทราธิราซเจ้าแผ่นตินก็ให้พระยาศรีราชเตโช และพระท้ายนั้าขึ้นไปข่วย แต่สั่งเป็นความสับไปว่า ถ้าทัพกรุงศรีสัตนาคนหุต ล้อมเมือง พระพิษญโลกเมื่อใด ก็ให้คุมเอาพระมหาธรรมราชาจงได้ เสร็จราชการแล้วจะเลี้ยงท่านให้ ถึงขนาด พระยาศรีราชเดโซ ไปถึงเมืองพระพิษญโลก มืไวัความสับ กลับเอาคดีขึ้งพระยา รามกับสมเด็จพระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดินคิดการเป็นความ (ลับ) นั้น ทูลแถลง แก่พระมหาธรรมราชาทุกประการ พระมหาธรรมราชาแจ้งตระหน้ก ก็ให้ห้าหลวงเอา ข่าวรุดขึ้นไปกราบทูลแก่พระเจ้าหงสาวดี
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุต ก็ยกจ้างม้ารี้พลประมาณ ๒๐ แสน*มาโดยทางนคร ไทยมายังเมืองพระพิษตุโลก พระมหาธรรมราชา ก็ให้กวาดครัวเมืองนอกทั้งปวงเจ้าเมือง พระพิษตุโลก และแต่งการที่จะกันเมืองไว้พร้อมเสร็จ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุดยกมา ถึงเมืองพระพิษตุโลก เดือนยี่ แรม ๑๓ คา ปีฉลู เบญจศก ก็ทั้งทัพพลับพลาชัยในตำบลโพ เรียง ตรงประตูสุวรรณออกไปประมาณ ๕๐ เสัน ทัพพระยาแสนสุรินทรคว่างฟ้าทั้งตำบล เดาไห พระยามือไฟ ทั้งตำบลรัดเขาพราหมณ์ ทัพพระยานคร ทั้งตำบลสระแก้ว ทัพพระยา มือเหล็ก ทั้งตำบลสะแก
ฝ่ายสมเด็จพระมหินทราธิราซ แจ้งกำหนดทัพกรุงศรีสัตนาคนทุตยกมายังเมืองพระ พิษตุโลกแล้ว พระองคก็กรีธาพลเสด็จขึ้นไปโดยทางชลมารค ทั้งทัพหลวงตำบลพิง พระยา ราม พระยาจักรี เป็นกองหน้า ขึ้นไปทั้งตำบลวัดจุฬามณี และทัพเรือ จอดแต่วัดจุฬามณี ทั้ง สองฟากนั้า แน่นตลอดลงไปจนทัพหลวง ณ ปากนั้าพิง แล้วก็บอ กขึ้นไปว่า จะยกเข้าไปช่วย กันเมืองพระพิษตุโลก พระมหาอรรมราชาตรัสทราบอยู่แล้ว ก็ให้ออกมาห้ามมิให้เข้าไป
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งว่า สมเด็จพระมหินทราอํราชยกกองทัพเรือขึ้นมา เหมือนกำหนด ก็ดีพระทัย ตรัสให้ยกพลเข้าปีนเมือง และแต่งทหารห่มเสัอเหลือง ค,๐๐๐ หนุนพลเข้าไป เจ้าหน้าที่เสิงเหินก็สาดปีนไฟแหลนหลาวต้องชาวลานจ้างตายมากนัก พระ เจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเหินดังนั้น ก็เสด็จยกพลเข้ายืนจ้างที่นั้งแฝงวิหารอยู่แทบริมคูเมือง ให้เจ้าหน้าที่ทำหุบทูบังตัวข้ามคูเข้าไปขุดถึงเสิงกำแพงเมืองชาวพระพิษตุโลกผู้รักษากำแพง พุ่งอาวุธลงมามิได้ต้อง จึ่งพระมหาอรรมราชาก็เสด็จไปยืนจ้างพระที่นั้ง ตรัสให้ขุนศรีเอา พลอาสา ๕๐๐ ออกทะลวงฟ้น พลลาวก็พ่ายออกไป พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตก็ถอยไป ยังค่ายหลวง แล้วบัญชาให้นายทัพนายกองทั้งบาญสิเมือง
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชาตำริการที่จะทำลายทัพเรือ	ก็ตรัสให้เอาไมืไผ่ผูกแพ
กว้าง ๑๐ วา ยาว ๒๐ วา ๕แพ** แล้ว เอาเขึ้อเพลิงใส่เต็มหลังแพ ชันนั้ามันยางรดทั้วไปทั้งนั้น และแต่งเรือเร็วไว้ ๒ ลำ สำหรับจะได้จุดเพลิง ครั้นเสร็จการสำเร็จ ณ เดือน ๙ ขึ้น ๔ คา เพลาเดือนตก ให้ปล่อยแพลงไปถึงข้างเหนือวัดจุฬามณี เรือเร็วสองลำก็เอาเพลิงจุดเขึ้อไฟ
* คงจะเปีน ๒๐ หมื่นในพระรา?(พงศาวดารงปับพันจันหนุมาศ (เจิม) ก็ว่า ๒๐ หมื่น
** ในพระรา?(พงศาวดารงปับพันจันทนุมาศ (เจิม)ว่า*'๐แพ
หลังแพตลอดขึ้นมาทั้งสองช้าง เพลิงก็ดิดรุ่งโรจน์เป็นอันหนึ่งอันเดียว ป้าที่นั้นตื้นเขึ้ยวก็พัด แพเร็วลงไป กองทัพเรือมิรู้ตัว เห็นแพไฟเต็มแม่นํ้าลงมาก็ตกใจ ลงเรือทันบ้างมิทันบ้าง เยียดยัดตับคั่งเป็นโกลาหล แพไฟก็ไหม้เรือต่อกันไป เสียเรือและผู้คนดายเป็นยันมาก เรือ และคนกองหน้าที่เหลือนั้น ก็ร่นลงไปยังทัพหลวง ณ ปากป้าพิง
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้งซ่าวว่า เมืองพระพิษตุโลกเกิดดีก ก็ไช้พระยาพุกาม พระยา เสีอหาญ มาเป็นนายกอง ม้า ©1๐๐๐ พล ©๐1๐๐๐ รุดมาซ่วยกันเมืองพระพิษตุโลก พระ ยาพุกาม พระยาเสีอหาญก็ยกมาถึงเมืองพิษตุโลก เห็นช้าดีกล้อมแล้ว ก็ตีเช้าด้านพระยา มือเหล็ก พระยามือเหล็กด้านมืได้ก็พ่ายแยกออกไป พระยาพุกาม พระยาเสีอหาญก็ยกพล เช้าเมืองพระพิษตุโลกได้ พระยาพุกาม พระยาเสีอหาญกับพลทหารชาวหงสาวดี ก็เช้าไป ถวายบังคมพระมหาธรรมราชา	พระมหาธรรมราชาก็ไห้รางวัลแก่ผู้มาซ่วยทั้งปวงเป็นยัน
มาก สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดีนรัว่า พระเจ้าหงสาวดีไห้กองทัพมาช่วยเมืองพระ พิษตุโลก เห็นการดีกไม่สมหมายแล้ว ก็เลิกกองทัพคืนลงมายังพระนครศรีอยุธยา ฝ่ายพระ เจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตเห็นว่าจะเอาเมืองพระพิษตุโลกมืได้ก็เลิกทัพจากเมืองพระพิษตุโลก คืนไปโดยทางบ้านมุงตอนชมพู จึ่งพระยาพุกามและพระยาเสีอหาญ ทูลแก่พระมหาธรรม ราชาว่า ข้าพเจ้าทั้งสองซอยกไปตามดีทัพพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตให้แตกฉานเป็น บำเหน็จมือ พระมหาธรรมราชาก็ตรัสห้ามว่า สืกใหญ่มิไต้แตกฉานล่าไปด้งนี้ ยันจะยกไป ตามนั้น หาธรรมเนียมมิได้ พระยาทั้งสองก็ทูลว่า พระเจ้าหงสาวดีไช้ช้าทั้งสองมาครั้งนี้ ยัง ไม่ได้รบพุ่งเป็นสามารถ ครั้นข้าพเจ้ามิยกไปตามไชรั เห็นว่าพระเจ้าหงสาวดีจะเอาโทษ พระมหาธรรมราชาก็ตรัสว่า ท่านทั้งสองยกมา ก็ได้กระทำการรบพุ่งมืช้ยอยู่แล้ว แคะขึ้งว่า พระเจ้าหงสาวดีจะลงโทษนั้น เป็นภารธุระเราล้าท่านมํฟ้งจะยกไปไห้!ด้ เห็นจะเสียทีช้าดีก เป็นมั่นคง พระยาพุกาม พระยาเสีอหาญมิได้พิงบัญชา กราบถวายบังคมลาแล้วก็ยกพลไป ตาม
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรืลัตนาคนหุตเมื่อล่าทัพไปนั้นบัญชาไห้พระยาแสนสุรินทรคว่างพิา พระยานคร พระยามือไฟ ทั้งสามทัพนี้อยู่รั้งหลัง ครั้นถึงตำบลวารี และทางนั้นแคบ พระยา แสนสุรินทรคว่างฟ้า พระยานคร พระยามือไฟ แต่งพลทหารพุ่มไวัสองช้างทาง แล้วขยับมา ดั้งอยู่ทางประมาณ ต๐ เลัน แต่งมาไว้คอยยั่วทัพยันไปตาม พระยาพุกามและพระยาเสีอ หาญยกไปถึงตำบลวารี มิทันรัว่าทัพไหญ่ดั้งรับอยู่ไนที่นั้น	เห็นม้าเท่านั้นก็ไล่เช้าไป ทัพ
กรุงศรีสัดนาคนหุตก็ยกพลออกรบ ปะทะกันจนถึงอารุธสั้น ฝ่ายทหารชาวล้านฟ้างอันชุ่ม ไว้นั้น เห็นได้ทีก็ออกโจมตีกระหนาบ ทัพพระยาหุกามและพระยาเสือหาญก็แตกฉาน ทัพ ล้านข้างไล่พินแทงชาวหงสาวดีดายมากนัก นายม้าผู้ดีดายหลายคน ทัพพระยาพุกาม พระ ยาเสือหาญเสียม้าและเครื่องสาตราอารุธเปีนอันมาก ก็พ่ายขึ้นมาเมืองพระพิษ^โลก ครั้น เสร็จการสืก พระยาศรีราชเดโซมิได้ลงไป ก็อยู่ด้วยพระมหาธรรมราชา แต่พระท้ายนํ้าหนี ไปยังพระนครศรีอยุธยา
ถึง ณ เดือน ๔ ปีซาล ฉศก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าฟ้างเผือก ก็เสด็จทรง พระผนวช ข้าราชการก็บวชโดยเสด็จเปีนอันมาก
ฝ่ายพระมหาธรรมราชาทราบพระทัยดระหนักว่า สมเด็จพระมหินทราธํราชเจ้าแผ่น ดินคิดการทั้งปวงด้วยพระยารามเพ็ดทูลยุยง และสัญญาแก่พระเจ้าล้านข้างไห้ยกมาเอา เมืองพระพิษเนุโลก พระองค์ก็ไทัมีหนังสือรับสั้งลงไป ถึงสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่น ดินว่า เมืองพิชัยหาเจ้าเมืองมืได้ จะซอพระยารามขึ้นมาเป็นพระยาพิชัย สมเด็จพระ มหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ครั้นตรัสทราบดังนั้นก็เคีองพระทัย ฝ่ายพระยารามแจ้งดังนั้น กลัวพระมหาธรรมราชาจะส่งตัวไปหงสาวดี ก็ทูลแก่สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินว่า ข้าพเจ้าได้พิงขึ้งการไนเมืองพระพิษเนุโลกนั้นว่า พระมหาธรรมราชาคิดการทั้งปวงเป็นฝ่าย ข้างหงสาวดี และเอาเมืองเหนือทั้งปวงไปขึ้นแก่พระเจ้าหงสาวดีแล้ว บัดนี้จะย้ายเอาท้าว พระยาผู้ใหญ่ไนพระนครไปยังหงสาวดีเล่า และขึ้งพระมหาธรรมราชาบังดับบัญชาพระองค์ ลงมาเป็นสิทธี้ดังนี้ ข้าพเจ้าเห็นมิควร ล้าแลสืกหงสาวดีมาถึงพระนครก็ดี ข้าพเจ้าจะซอ ประกันตกแต่งป้องกันพระนครไว่ให้ไดั สมเด็จพระมหินทราริราชเจ้าแผ่นดินเห็นชอบด้วย ก็บัญชาโดยพระยาราม สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน และพระยาราม ก็เอายุบล คดีขึ้งคิดทั้งปวงมากราบทูลแก่พระมหาจักรพรรดิราชาธิราช พระเจ้าข้างเผือกแล้วอัญเสิญ พระองค์ลาผนวชออกมาครองราชสมบัติ พระเจ้าข้างเผือกก็มืได้รับ จึ่งสมเด็จพระมหิน-ทราธิราชเจ้าแผ่นดิน และพระยารามก็ทูลวิงวอนเป็นหลายครั้งว่า บัดนี้ภัยจะมาถึงประซา ราษฎรทั้งปวงแล้ว ซอทรงพระกรุณาเสด็จมาครองราชสมบัติ เอาอาณาประชาราษฎรทั้ง หลายไว้ให้รอด พระเจ้าข้างเผือกก็ดรัสบัญชาดามสมเด็จพระโอรสาริราชกราบทูลนั้น จึ่ง เสด็จลาพระผนวชในเดือน ๔ แรม ©ฅ คา ดักราช ๙๑๖ ปีซาล ฉศก
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้งซ่าวไปว่า พระยาพุกาม พระยาเสือหาญ ขึ้งให้มาช่วยกัน
เมืองพระพิษโนุโลก กลับเสียทัพแก่ชาวล้านฟ้าง กืทรงพระพิโรธและให้ม้าใฟ้มาหาพระยาพุ-กาม และพระยาเสีอหาญไปจะลงโทษ พระยาพุกาม พระยาเสือหาญกลัวราชอาชญา พระเจ้าหงศาวดี ก็ทูลวิงวอนพระมหาธรรมราชา เแญเสด็จขึ้นไปข่วยขอโทษ พระมหา ธรรมราชาก็ทรงพระกรุณาแก่พระยาพุกาม พระยาเสือหาญ จึ่งพาพระนเรศวรราชบุตร เสด็จขึ้นไปถึงเมืองหงสาวดี ทูลขอโทษพระยาพุกาม พระยาเสือหาญ แก่พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า มันทั้งสองโทษมันถึงตายอยู่แล้ว แต่พระเจ้าน้องเราได้ขึ้นมาซอแล้ว เรายกโทษไห้ พระมหาธรรมราชาก็โสมน้สรักไคร่ไนพระเจ้าหงสาวดีนั้นเป็นลันมาก ขณะ เมื่อพระมหาธรรมราชาเสด็จไปกรุงหงสาวดีนั้นข่าวแจ้งลงไปถึงกรุงพระมหานครศรีอยุธยา สมเด็จพระมหินทราธิราซ ก็กราบทูลแก่สมเด็จพระราชบิดาว่า พระมหาธรรมราชานี้ มิได้ มีสวามีภักดี๋ตอพระองค์แล้ว ไปฝ่ายฝากไมตรีแต่พระเจ้าหงสาวดีถ่ายเดียว จ้าจะยกทัพรีบ ขึ้นไปเสิญสมเด็จพระเจ้าพี่นางกับราชนัดดาลงมาไว้ ณ พระนครศรีอยุธยา ถึงมาดรว่าพระ-มหาธรรมราชาจะคิดประการได ก็จะเป็นห่วงอาลัยอยู่ ลันพระมหาธรรมราชาจะไม่พ้น เรี้อมมือพระองค์ สมเด็จพระราชบิดาก็เห็นด้วย จึ่งตรัสไห้พระยารามอยู่จัดแจงรักษา พระนคร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับพระมหินทราโอรสาธิราช ก็กรีธาพลเสด็จโดยชลมารคถึง เมืองพระพิษเนุโลก ก็รับสมเด็จพระวิสุทธิกษัตรี กับเอกาทศรถ ลันเป็นพระภาคิไนยราช และครัวอพยพข้าหลวงเดิมขึ้งไห้ขึ้นมาแต่ก่อนนั้น แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับพระมหิน-ทราธิราช ก็เสด็จล่วงจากเมืองพระพิษเนุโลกไปประทับยังเมืองนครสวรรค์ จึ่งสมเด็จพระ มหินทราธิราชกราบทูลสมเด็จพระราชบิดาว่า เมืองกำแพงเพชรเป็นทางคิก จะขอทำลาย เมืองกำแพงเพชร กวาดครัวอพยพลงไปไว้ ณ กรุงพระมหานครศรีอยุธยา ถึงคิกจะมาก็จะ ได้หย่อนกำลังลง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ตรัสเห็นด้วย ทัพหลวงก็ตั้งยั้งอยู่ณ เมือง นครสวรรค์ สมเตี*จพระมหินทราธิราชก็ยกทัพขึ้นไปยังเมืองกำแพงเพชร ทัพหลวงตั้งค่ายทัายเมือง พระยาศรีเป็นกองหน้า เข้าตั้งค่ายท้ายคูเมือง
ฝ่ายขุนอินทรเสนาและขุนต่างใจข้าหลวงขึ้งตั้งไปแต่พระพิษเนุโลกนั้น แต่รู้ข่าวก็ ดรวจจัดรี้พลแต่งกันเมืองกำแพงเพชรเป็นสามารถ ครั้นกองทัพเข้าตั้งแทบเมือง ก็แต่งพล ทหารออกทักค่ายพระยาศรี พระยาศรีก็พ่ายแก่ชาวกำแพงเพชร จึ่งพระอาศรีก็แต่งการที่จะ ปล้นเมืองกำแพงเพชร ก็จัตชาวอาสาไนหมวดพ้นตรีชัยสัก ๑,๐๐๐ แต่งการสรรพก็ยกเข้า ปล้นเมือง1ไนเพลากลางคีน เมื่อแรกยกเข้าไปนั้น ชาวไนเมืองสงบอยู่ จะไห้เข้าไปถึง
เธิงกำแพงแล้ว ก็วางปีนไฟและทุ่งสาตรา'}ธมาต้องชาวอาสา ชาวอาสาก็พ่ายออกมาแต่ยก เช้าปล้นเมืองถึง ต วัน รี้พลตายมาก เห็นจะเอาเมืองมิไต้ สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าก็ เลิกทัพหลวงคืนลงมายังนครสวรรค สมเด็จพระมหาจ้กรพรรติ พระเจ้าช้างเผือกและสมเด็จ พระมหินทราธิราชเจ้า ก็เสด็จลงมายังพระนครศรีอยุธยา ส่วนพระยารามอยู่แต่งการดั้งจะ กันพระนคร และไนหน้าที่กำแพงรอบพระนครนั้น ไหแต่งป้อมเพชรและหอรบระยะไกล้กัน แต่เล้น1หนึ่ง วางปีนไหญ่ไว้ระยะแต่ ©๐ วา ปีนบะเหรียม จ่ารงค มณฑกระยะไกลกันแต่ ๕ วา อนึ่งกำแพงพระนครป็ณะนั้น ตงโตยธบวนเก่าและยังไป่รี้อลงดั้งไนริมนํ้า พระยารามก็ไทัตั้ง ค่ายรายไปตามริมนั้าเป็นดั้นหนึ่ง และไว้ปีนจ่ารงค์ มณฑกสำหรับค่ายนั้นก็มาก แล้วไห้ตั้ง หอโทนในกลางนั้า ไกลริมช่งออกไป ๕ วา รอบพระนคร มิใทัช้าคืกเอาเรือเช้ามาตีริม 'พระนครไต้ฝ่ายช้าหลวงในเมืองพระพิษถ}โลกครั้นสมเด็จพระมหาจ้กรพรรติพระเจ้าช้างเผือก และสมเด็จพระมหินทราธิราชมาน้าพระวิสุทธิกษัตรีและพระเอกาทศรถ กับครอบครัว อพยพช้าหลวงเติมลงไปแล้วก็ดั้นม้ารีบไปยังกรุงหงสาวดีกราบทูลแก่พระมหาธรรมราชาเจ้า ทุกประการ พระมหาธรรมราชาไต้แจ้งดังนั้น ก็ตกพระทัย จึ่งเช้าไปเผืาพระเจ้าหงสาวดี เอา เหตุดั้งพระยารามกับสมเด็จพระมหินทราธิราชคิตการนั้นแต่ต้น จนมาทักหาญรับพระ-วิสุทธิกษัตรีลงไปกรุงพระมหานครศรีอยุธยานั้น ทูลแก่พระเจ้าหงสาวดีทุกประการ พระ เจ้าหงสาวดีแจ้งเหตุดังนั้น ก็เคืองพระราชหฤทัย จึ่งตรัสแก่พระมหาธรรมราชา ดั้งกรุงพระ-มหานครศรีอยุธยาเสียสัตยานุสัตย์ กลับเป็นปรป้กษัช้าคืกแก่พระเจ้าน้องเรานั้น จะละไว้มิ ไต้ พระเจ้าน้องเราเร่งลงไปจ้ดแจงกองทัพทั้ง ๗ เมืองเหนือและเสบียงอาหารไว้ให้สรรพ เดือน ๑๒ เราจะยกลงไป พระมหาธรรมราชาเจ้ารับบัญชาพระเจ้าหงสาวดีแล้ว ก็ถวายบังคม ลามายังเมืองพระพิษถ}โลก จ้ดแจงเสบียงอาหารช้างม้ารี้พลทั้ง ๗ เมืองเหนือไว้ ฝ่าย พระเจ้าหงสาวดีไห้บำรุงช้างมารี้พลสรรพ
สุศกราช ๙๑๗ ปีเถาะ สัปดศก วันพฤหัสบดี ดั้น ๔ คา เดือน ๑๒ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาหิโกา ๖ บาท สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็เสด็จทรงพระปริตโตหกธาราภิเษกเสรีจ เสด็จทรงเครื่อง คืริราชวิภูษณาธารกาญจนวิเแยรมาลี มณีมาศมงกุฎสำหรับวิชัยยุทธนราชรณรงค์ภูมิเสร็จ เสด็จทรงช้างต้นพลายชมพูทัต สง ๖ ศอก ไ0 นิ้ว ผูกพระที่นั่งสุวรรณมหามณทปเป็นบรม อัครยานพาหนะ พร้อมต้วยแสนสุรชาตโยอาพลากรเหยมหาญ พลโล่เชนทวนธนูดูติเรก มเหาฬารนานารุอ ประภูศักตึ๋สารสินธพจตุรงคพาอึชาติพันลึกออึกด้วยกาญจนกลิ้งกลต
อภิรุมบังสุรียไพโรจนรุจิต พิพํธประฎาการ ธงชัยธงประตากเป็นขนัดแน่วไสว เดียรดาษ ด้วยท้าวพระยาพลากรกันกงริ้ว	รายระยะโดยขบวนบทจรพยุบาตราชัายขวาหน้าหลังทั้ง
ปวงเสร็จได้เพลามหาวิชัยฤกษ์โหราลั่นฟ้องชัย ทวิชาจารย์เป่าสังข์ประโคมฟ้องกลองกาหล กึกก้องนฤนาทนี่สนั่นพระลุอาดล	ดำเนินธวัชลีลาพยุหแสนยากรทัพหลวง ออกจาก
กรุงหงสาวดีรอนแรมมา ๒๕ เวน กึงเมืองกำแพงเพชร เสดีจประทับเถลิงราชยพลับพลาชัย ราชาอาสน์ จึ่งดำรัสไท้พระเจ้าแปรเป็นนายกองทัพเรือ แล้วพระเจ้าหงสาวดีกึยกมาชุมพล ทั้งทัพบกทัพเรือเมืองนครสวรรค และพลพระเจ้าหงสาวดีครั้งนั่น คือพลพม่า มอญ ไน หงสาวดี อังวะ ตองอู เมืองปรวน และเมืองประแสนิว เมืองกอง เมืองมืด เมืองดาละ เมือง หน่าย เมืองอูมวง เมืองสะพัวพัว และเมืองศรอบ เมืองไทยไหญ่ อันทัพเสิยงไหม่ทั้งปวงมา ด้วยพระเจ้าหงสาวดีเป็นทัพหนึ่ง
ครั้นได้คุภวารฤกษ์ดิถี พระเจ้าหงสาวดีกึกร็พชุหโยธาทัพทั้งปวงลงมาอังพระนคร ศรีอยุธยา พระเจ้าชัางเผือกและสมเด็จพระมหินทราธิราชแจ้งข่าว กึไท้ขับพลเมืองนอกทั้ง ปวงเข้าพระนคร และได้แต่ไนแขวงจังหวัดสิงอยู่ไกล้พระนครทั้งลีแขวงนั่นประมาณส่วนหนึ่ง และสิงมได้เข้ามานั่นออกอยู่ป่าเป็นอันมาก อนึ่งพลเมืองเล็กนัอยทั้งปวงมิได้เข้าพระนคร และออกอยู่ป่ามาก ได้แด่ตัวเจ้าเมืองและพลสำหรับเจ้าเมืองนั่นเข้าพระนคร สมเด็จพระเจ้า อยู่ท้ว กึไทัพระยารามตรวจจัดพลสรรพายุทธขึ้นประจำหน้าที่กำแพงรอบพระนคร และค่าย ทั้งปวงกึมํ่'นคงนัก แล้วกึแต่งกองแล่นไว้ทั้ง ๙ ด้านรอบพระนคร ด้านละ ๕กอง ส่วนพระยา รามนั่น ดั้งทัพไนท้องสนามหลวงเป็นกองกลาง จะได้ยกไปส่วยทั้ง ๙ ด้าน อนึ่งหน้าที่ไดเป็น หน้าที่กวดชัน พระเจ้าอยู่หัวกึไวัพระกลาโหมและพระพลเทพ เมืองชัยนาท เมืองสุพรรณบุรี เมืองลพบุรี เมืองอินทบุรี เมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองนครนายก เมืองสระบุรี เมือง พรหมบุรี เมืองสรรค์บุรี เมืองสิงหบุรี เมืองนครชัยศรี เมืองธนบุรี เมืองมะรีต ทั้งนี้อยู่ ประจำหน้าที่แต่สุมหอรัดนชัยลงไปเกาะแก้ว สิงมืแต่คู หาแม่นํ้ากั้นมิได้ และหน้าที่ทั้ง 01 ด้านไชรั แต่ไนค่ายไปกึงประดูชัย พระยาพระคลังเป็นนายกองไหญ่ แต่ประดูชัยไปกึงวังชัย พระอินทรานครบาลเป็นนายกองใหญ่ แต่สุมวังชัยไปกึงประดูสิชัน พระท้ายนี้าเป็น นายกองใหญ่ แต่ประดูสิขันไปกึงสุมศาลหลวง พระยาศรีราชเตโช เป็นนายกองใหญ่ แด่สุม ศาลหลวงมาพระราชวัง แต่พระราชวังไปกึงขื่อหน้า พระยาธรรมาเป็นนายกอง ถือพลทหาร ไนทั้งปวงรักษาหน้าที่
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดียกทัพมาถึงพระนครศรีอยุธยา ณ วันพุธ ขึ้น ๑ คา เตือนอ้าย ตั้งทัพมั่นณ ตำบลลุมพลีจึ่งพระยารามกีให้เอาปีนนารายณ์สังหาร ยาว ต วาศอก กระสุน๑๒ นิ้ว ลากไปตั้งในฟ่องพุมศพสวรรค์ ให้จังกายิงเอากลางทัพพระเจ้าหงศาวตี ต้องฟ้าม้ารี้พล ตายมาก และกระสุนนั้นใปตกใกล้พลับพลาพระเจ้าหงสาวตี พระเจ้าหงสาวตีก็ให้เอา กระสุนขึ้นสรวงพลี แล้วก็เสด็จเลิกกองทัพมาตั้ง ณ มหาพราหมณ์ พอทัพบกทัพเรือถึงพร้อม จึ่งพระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสกำหนดให้ทัพทั้งปวงเช้าล้อมพระนคร ในชื่อหน้าทิศบูรพาใซร้ ทัพ พระมหาอุปราชาและทัพพระมหาธรรมราชา ทัพพระเจ้าอังวะไปช้างทิศทักษิณ ทัพ พระยาทะละและเจ้าฟ้าไทยใหญ่ และพระยาแสนหลวงชาวเลียงใหม่ไปช้างประจิมทิศ ทัพพระยาพลิมและพระยาตองอู ทัพพระยาอภัยคามณี พระยาเลา พระยาพะตะบะ พระ-ตะเบิดตั้งทิศอุดรฝ่ายทัพหลวงก็ยกไปตั้งวัตมเหยงคณ์และทัพอ้นล้อมพระนครทั้ง๙ต้านนั้น เมื่อแรกยกเช้าล้อมนั้นตั้งไกลริมนํ้าออกไปประมาณ ๓๐ เล้น และเอาไม้ตาลเป็นค่าย พูนดิน กันปีนใหญ่กว่าจะตั้งค่ายมั่นลงจงใต้ ชาวพระนครวางปีนใหญ่ออกไปต้องพลพระเจ้า หงสาวดีตายมากนัก ครั้นตั้งค่ายมั่นกันปีนใหญ่ใต้แล้ว ประมาณ ๑๐ วัน ก็ยกเช้ามาตั้งค่าย อีกชั้นหนึ่ง ห่างค่ายเดิม ๑๐ เล้น ยังประมาณ ๒๐ เล้นจะถึงรํมนั้า ชาวพระนครแต่งพล อาสาออกทะลวงฟัน แล้ววางปีนใหญ่ออกไปต้องพลพระเจ้าหงสาวดีเมื่อตั้งค่ายนั้นตายมาก นัก และนายทัพนายกองเห็นจะตั้งค่ายในกลางวันมิไต้ให้ลอบเช้าตั้งค่ายกลางคืนเป็นช้านาน จึ่งตั้งค่ายชั้น (นั้น) มั่นลงใต้ แล้วพระเจ้าหงสาวดีก็ให้ยกเช้าตั้งค่ายอีกชั้นหนึ่งเล่า ให้ถึงริม นํ้าคูเมือง และค่ายชั้นนี้ตั้งยากนัก ต้วยชาวพระนครวางปีนใหญ่และปีนจินดา จ่ารงค์มณ'ฑก ถนัดเต็มแม่นยำ พลทั้งปวงต้องปีนไฟตายมากนัก จึ่งพระเจ้าหงสาวดีให้ธุตอุโมงค์ ให้พลทั้ง ปวงเดินเช้ามาเป็นหลายแห่งหลายสาย ครั้นถึงริมแม่นั้าที่จะตั้งค่ายนั้น ก็ธุดเป็นอุโมงค์ แล่นหากันโดยหน้าค่ายและลอบตั้งค่ายนั้นในกลางคืน แล้วห้ามพลทั้งปวงให้สงบมิให้มี่ฉาว ฝ่ายในพระนครร้ว่าชาวหงสาวดีธุดอุโมงค์เดิน ก็เอาปีนใหญ่ยิงออกไปมิไต้ต้องช้าคืก ก็จัต กองอาสาออกไปทะลวงฟัน ใต้ทัวเช้ามาถวายหลายครั้ง และซาวหงสาวดีตั้งค่ายชั้นนั้นเป็น เดือนเศษจึ่งตั้งใต้ แต่พระเจ้าหงสาวดียกมาให้ตั้งค่ายล้อมเป็น ๓ ครั้ง ประมาณ ๒ เดือนจึ่ง เช้าล้อมไต้ถึงริมแม่นํ้าคูเมือง
ฝ่ายสมเด็จพระมหินทราอิราชเจ้าจึ่งดำรัสแก่พระยารามให้มืคุภอักษรขึ้นไปถึงเมือง ล้านช้าง ซอกองทัพลงมาฟ่วย พระยารามก็แต่งศุภอักษรโดยพระราชบริหารเสร็จแล้ว จึ่ง
แต่งให้ชุนราชเสนา ชุนมหาวิชัยกับไพร่ ๕๐ ถือขึ้นไปยังเมืองล้านช้าง เมื่อดีกหงสาวดียกมา ล้อมพระนครและดั้งค่ายได้ ค ครั้ง พระเจ้าชัางเผือกเสด็จเลียบพระนครมิได้ชาด และแต่ง ชุนหมื่นทหารอาสายกออกไปกอง ๑,๐๐๐ กองละ ๒,๐๐๐ ทั้ง ๔ ด้าน เป็นหลายหมู่หลาย กอง ได้รบด้วยซาวหงสาวดีขื่งเช้ามาดั้งค่ายนั้นทุกวัน และได้ม่าฟันชาวหงสาวดีตาย ได้หัว เช้ามาถวายก็มาก ผ่ายพลหงสาวดีแม้นล้มดายเท่าใด พลทั้งปวงก็มิได้แตกฉาน ยกหนุนกัน เช้ามาแน่นหนา ปีองกันให้ดั้งค่าย ครั้นดั้งค่ายมั่นล้อมทั้ง ๔ ด้านแล้ว พระเจ้าหงสาวดี ก็ตรัสแก่พระมหาอุปราชา พระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ ท้าวพระยาทั้งหลายว่า เราไปรบเมือง ทุกแห่งไซร้ ครั้นยกเช้าล้อมได้ดังนี้ ก็แต่งการที่จะเช้าปีนปล้นเอาได้โดยฉับพลันและแผ่น ดินอยุธยานี้เป็นราชธานีใหญ่หลวง เอาสมุทรเป็นคูดัน รอบดุจเขาพระสิเนรุราช มีแม่นํ้าสี หันดรนทีรอบคอบ และที่จะปล้นไดไซร้ เห็นแต่ขื่อหน้าด้านเดียว ถึงดังนั้นก็ดี จะปล้นเอา เหมือนนครทั้งปวงนั้นมิได้ และขื่งจะเอาอยุธยาครานี้ เราจะแต่งการเป็นงานปีจึ่งจะได้ ไห้ ท้าวพระยาทั้งหลายกำหนดให้แก่นายหัพนายกองทั้งปวงให้รักษาแต่มั่นไว้ อย่าเพ่อรบทุ่ง ให้แต่งการออกลาดหาข้าวไว้เป็นเสบียงไพร่พลทั้งปวงให้ครบปีหนึ่ง แล้วจะให้สำรวจเอาให้ ล้วนดัวคนจงทุกหมู่ทุกกอง ล้านายทัพนายกอง ผู้ใดเสบียงพลนั้นมิครบถึงปีไซร้ จะให้ลง โทษแก่นายทัพนายกองผู้'นั้นถึงสินสีวิด จึ่งท้าวพระยาทั้งหลาย ก็แต่งพลไว้ประจำค่ายทั้ง ปวงแด่พอรบทุ่งปีองกันหน้าค่าย แล้วก็แต่งพลออกลาดหาข้าวทุกหมู่ทุกกองโดยพระราช กำหนด ก็ปลกยุ'งฉางใส่เสบียงทั้งปวงไว้ ครั้นถึงกำหนดที่จะสำรวจ พระเจ้าหงสาวดีก็แต่ง ให้สำรวจทุกทัพทุกกอง และเสบียงพลทั้งปวงนั้นก็ครบปีหนึ่งดุจพระราชกำหนดแต่หมวด มะโดดช้าหลวงเดิมนั้น เสบียงมิครบปี พระเจ้าหงสาวดีให้ลงโทษถึงสินสีวิต
ขณะนั้นพระเจ้าช้างเผือกทรงพระประชวรหนัก ประมาณ ๒๕ วันก็เสด็จสวรรคต ใน ศักราช ๙๑๗ ปีเถาะ ลัปตศก อยู่ในราชสมบัตินั้น ๒๒ ปี
ครั้นพระเจ้าช้างเผือกสวรรคตแล้ว สมเด็จพระมหินทราธํราซพระเจ้าแผ่นดินมิไดัน่า พาการดีก และเสด็จอยู่แต่ในพระราชวัง ไว้การทั้งปวงแก่พระยาราม ให้บังคับบัญชาตรวจ ทหารทั้งปวงผู้'รักษาหน้าที่รอบพระนคร ขณะนั้นพระยารามชี่คานหามทอง มีมยุรฉัตร ประดับช้ายขวา และพลทหารหน้าหลังเป็นแน่นหนา แต่พลถือปีนนกสับนั้น ๗๐๐เที่ยวเลียบ หน้าที่ทุกวัน และเกณห้พลทหารออกรบซาวหงสาวดีเป็นสามารถ ขณะนี้พระยาจักรรัตนถือ พลทหารออกไปห้กค่ายช้าดีก ณ ท้าย คูและเผาค่ายหน้าที่พระยาเกียนได้ประมาณเล้นหนึ่ง
พลดีกอันประจำค่ายพ่ายลงไปจึ่งพระยาเกียนยกพลออกรบพระยาจักรรัตน พระยาจักร รัตนรบถลำเข้าไปกีเสียตัว และชาวอาสาทั้งปวงก็พ่ายเข้ามาพระนคร	พระยาเกียน
จับพระจักรรัตนไปถวายแก่พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธแก่พระยาเกียน ตรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า สิงพระยาเกียนมิได้รักษาค่ายให้มั่น ให้ชาวพระนครออกมาเผา เสียได้ มิลงโทษด้วยพระยาเกียนด้วยประการใด พระมหาอุปราชากราบทูลว่า พระยาเกียน เสียค่ายแด่ใด้นายกองสิงถือพลออกมานนเห็นว่าโทษพระยาเกียนกลบลบกันจึ่งมิได้ลงโทษ พระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธแก่พระมหาอุปราชาว่า ถืงพระยาเกียนจับได้นายกองก็ดี อังมิ คุ้มโทษและพระมหาอุปราชาว่า พระยาเกียนคุ้มโทษแล้ว และมิได้เอาโทษพระยาเกียนนั้น เห็นว่าพระมหาอุปราชามิได้เอาไจใส่ลงไนการดีก อย่าไห้พระมหาอุปราชาอยู่บังคับการดีก ไนทัพนั้นเลย จะไปแห่งไดตามไจเถํต ไห้พระมหาอุปราชาเอาแด่ข้างตัวหนึ่ง คนฃี่ท้าย กลาง ไปด้วย กว่านั้นอย่าไห้เอาไป พระเจ้าหงสาวดีก็ไห้ขับพระมหาอุปราชาเสีย แล้วก็ไห้ลงโทษ แก่พระยาเกียนถึงสินสิวิต พระมหาอุปราชากลับมาอังทัพ สมเดีจพระเจ้าหงสาวดีก็ไข้ สนองพระโอษฐ์ลงมาขับพระมหาอุปราชา ไห้ไปจากทัพจงพลัน ขณะนั้นพระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ กลัวอาญาพระเจ้าหงสาวดี มิอาจทูลขอโทษพระมหาอุปราชาได้ พระมหา-อุปราชาก็ไห้มาทูลแก่พระมหาธรรมราชาว่า สมเดีจพระราชบิดาทรงพระโกรธ ไห้ขับเรา เสียจากทัพ และพระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะจะทูลขอโทษนั้น พ้นกำลังทูลมิได้ และสิงจะช่วย เราครานี้เห็นแด่พระพี่เราพอจะขอโทษเราได้ เมื่อพระมหาอุปราชาให้มาทูลแก่พระมหา ธรรมราชานั้นพระเจ้าหงสาวดีไข้สนองพระโอษฐ์มาไล่ว่าไห้พระมหาอุปราชาเร่งไปจงพลัน พระมหาอุปราชากลัวพระราชอาญา ก็แต่งตัวจะขึ้นข้างไปจากทัพ จึ่งพระมหาธรรม ราชาดรัสไห้ข้าหลวงไปห้ามพระมหาอุปราชา ไห้งดอยู่เราจะไปทูลขอโทษก่อน พระมหา ธรรมราชาก็เสด็จมาทูลขอโทษพระมหาอุปราชา พระเจ้าหงสาวดีกีโปรดยกโทษไห้
ขณะนั้น พระเจ้าหงสาวดีไห้พระเจ้าแปรยกทัพเรือลงไปโดยคลองสะพานขายข้าว ไป ออกบางไทร เลี้ยวขึ้นมาตั้งห้ายคูกันมิไห้เรือขึ้นล่องออกได้ แล้วพระเจ้าแปรก็แบ่งทัพเรือลง ไปลาดถึงเมืองธนบุรี เมืองสาครบุรี* ขณะนั้นสำเภาจีนจังจิ๋วมิทันรู้ว่าดีกหงสาวดีมาล้อม พระนคร ก็ไช่ใบเข้ามาถึงหลังเด่า พระเจ้าแปรรู้ก็ยกทัพเรือออกไปจะเอาสำเภาจีนจังจิ๋ว
* พระราชพงศาวดารฉบับพนบันทนุมาศ (เจํม) ว่าเมืองนนทบุรี เมืองธนบุรี และเมืองศบุทรปราการ
จีนจังจิ๋วรู้ว่าข้าคืกมาล้อมพระนคร แต่งทัพเรือออกมาลาด จีนจังจิ๋วก็ใข้ใบสำเภาออกไป และทัพเรือพระเจัาแปรยกออกไปเห็นสำเภาจีนจังจิ๋วคลาดออกไปลึกแล้ว จะดามเอามิได้ ก็ยกทัพคืนมา พระเจ้าหงสาวดีก็ทรงพระโกรธแก่พระเจัาแปรว่า สำเภาจีนเข้ามาถึงปากนํ้า แล้ว และมิได้ติดตามออกไปเอาจงได้ สำเภาจีนหนีไปรอดนั้น พระเจ้าแปรผิด ตรัสเอาตัว พระเจ้าแปรไปตระเวนรอบทัพ แล้วไทัคงเป็นนายกองทัพเรือดุจเก่า
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีก็แต่งทหารให้เข้าทักค่ายริมนั้าด้านประตูหอรัตนอัย พระยาราม และพระกลาโหม พระอินทรา พระมหาเทพ พระมหามนตรี และพระหัวเมืองทั้งหลายย่วย กันเอาใจลงไนราชการ รบพุ่งป้องกันมิใทัซาวหงสาทักเข้ามาได้ และพระมหาเทพแต่งพล อาสาออกทะลวงฟัน ชาวหงสาวดีก็แตกฉานเป็นหลายครั้ง และการดีกนั้นก็ข้าอยู่ พระเจ้า หงสาวดีทรงพระโกรธก็ใทัเอานายทัพนายกองนั้นลงโทษแล้วบัญชาการให้พระมหาอุปราชา ไปดั้งค่ายตำบลวัตเซาดินตรงเกาะแก้ว พระเจ้าอังวะบุตรเชยนั้น ดั้งตำบลวัตสะพานเกลือ พระเจ้าแปรผู้หลาน ดั้งค่ายตำบลวัดจันทร์ตรงบางเอี๋ยน ให้เร่งถมดินเป็นถนนข้ามแม่นํ้า เข้าไปไห้ถึงฟากทั้ง ๓ ตำบลจงได้ พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ก็มาเร่งให้ ทำตามรับสง ชาวพระนครเจ้าหน้าที่เห็นตังนั้น ก็เอาปีนใหญ่น้อยระดมยิงข้าดีกล้มตายเป็น อันมาก สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จไปทอดพระเนตร เห็นอังไม่เป็นถนนซึ๋นได้ ก็ตรัสว่า พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ๓ คนนี้ จะให้พูนแต่ถนนข้ามคูเท่านี้อังมิได้ ที่ ไหนจะได้กรุงศรีอยุธยาเล่า ล้าตายสักคนหนึ๋งเมื่อใด จึ่งจะเป็นถนนซึ๋นได้ ตรัสเท่านั้นแล้ว เสด็จกสับไป พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ยิ่งเกรงพระราชอาญา จึ่งดำริให้ เอาไม้โตนตทำทุบทูบังพล ซนมูลดินเข้าไปถมถนน ชาวพระนครก็วางปีนใหญ่ออกมาทำ ลายทุบทูพลล้มตายเป็นอันมากผู้ตรวจการเห็นตังนั้นก็เอาเนี้อความเข้าไปกราบทูลสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีทุกประการ พระเจ้าหงสาวดีจีงตรัสถามผู้ตรวจการว่า พลแบกมูลดินตาย ลงคนหนึ่งจะเป็นมูลดินสักกี่ก้อน ผู้ดรวจการกราบทูล คนตายคนหนึ่งเป็นมูลดินประมาณ ๗ ก้อน ๘ ก้อน พระเจ้าหงสาวดีจึ่งตรัสว่าเอาเถิด จงไปบอกเจ้าหน้าที่ให้เร่งพลซนมูลดิน ถมถนนเข้าไปอย่าให้ซาดได้ผู้ตรวจการก็มาทูลพระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ดามรับสั่งทุกประการ พระมหาอุปราชา พระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ ก็เร่งให้พลทั้งปวงซน มูลดินเข้าไปถมถนนทั้ง ค ตำบลมิได้ซาดทั้งกลางวันกลางคืน และการพูนถนนนั้นถึง ๓ เดือน จึ่งถึงฟากกำแพงพระนคร
ฟ้ายพระยาราม พระกลาโหม พระมหาเทพเห็นเยิงคิกแหลมเข้ามา ก็ให้ตั้งค่ายใน กำแพงพระนครชั้นหนึ๋งเป็นวงพาดเอาปีนใหญ่ ปีนมณทก มาตั้งดาไว้ ณ หน้าค่ายนั้น ฝ่ายพลอันอยู่หน้าที่กำแพงเยิงเทินนั้นก็รบทุ่งป้องกันอยู่ พระเจาหงสาวดีให้ยกพลเข้ามา โดยถนนมุมเกาะแก้ว แลวเอาทัพเรือมากระหนาบเอาปีนจ่ารงค์ มณหก นกสับ ยิงแยง ระดมเจ้าหน้าที่ดังห่าฝน ยิงเอามุมเกาะแก้ว ซาวทหารอาสาส์งอยู่หน้าที่มุมเกาะแก้วนั้น จะ ยิงรบทุ่งป้องกันมิใดั ก็พ่ายลงมายังค่ายจึ่งตั้งไว้นั้น ซาวหงสาวดีรุกเข้ามาทะลายกำแพงมุม เกาะแก้วใต้ ขณะนั้นพระยารามก็สลดใจ จะบังคับบัญชาการสืกมิได้เปีนสิทธี๋ดุจก่อน ก็คิค ด้วยท้าวมุขมนตรีทั้งหลายว่า จะป้องกันสีบไปเห็นพนกำลัง และจะแต่งออกไปให้เจรจาเป็น ใมตรี ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายก็ว่า จึ่งจะเป็นไมตรีไซร้แต่ก็ยังมิใด้รบกันเป็นสามารถ และจึ่งได้รบทุ่งจนพระเจ้าหงสาวดีเสียรี้พลเป็นอันมากดังนี้แล้ว พระเจ้าหงสาวดียังจะรับ เป็นไมตรีหรือ ท้าวพระยาทั้งหลายก็มิได้ลงด้วยพระยาราม แต่นั้นมาห้าวพระยามุขมนตรี ลูกขุน ทหารทั้งปวงมิได้ฟ้งบังคับบัญชาพระยาราม ต่างคนต่างรบทุ่งข้าคิก สมเด็จพระ-มหินทราธิราซพระเจ้าแผ่นดีนก็มิเอาพระทัยลงในการสงคราม ละให้แต่มุขมนตรีทั้ง หลายรบทุ่ง
ขณะนั้นพระมหาเทพถือพลอาสาอยู่รักษาหน้าค่ายริมเกาะแก้วริมกำแพงทะลายนั้น ข้าดีกหงสาวดียกเข้ามาปลันค่ายเป็นหลายครั้ง และพระมหาเทพรบป้องกันไว้ ข้าคิกทักเข้า ไม่ได้ อนึ่งพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราซ เสด็จมายืนข้างที่นั้ง ให้พลอาสาช่วยพระมหา เทพรบ และแต่งทหารอาสาออกทะลวงฟ้น แล้วก็วางปีนใหญ่ยิงทะแยงออกไปด้องพล หงสาวดีตายเป็นอันมาก ข้าดีกจะปลันเอาค่ายนั้นมิได้ ก็ตั้งประยิดกันอยู่
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีทรงพระดำริว่า กรุงพระมหานครศรีอยุธยานี้ป้องกันเป็นสามารถ จึ่งจะทักเอาโดยง่ายนั้นยาก แล้วก็จวนเทศกาลฟ้าฝนลำบากไพร่พลนัก ก็ตรัสด้วยพระมหา ธรรมราซาว่า จำเราจะเพทุบายเอาตัวพระยารามผู้เป็นเจ้าการป้องกันพระนครนั้น ได้แล้วก็ จะเบามือลง เห็นจะใต้เมืองถ่ายเดียว พระมหาธรรมราซาเห็นด้วย ก็แต่งนายก้อนทองข้า หลวงเติม ให้ถือหนังสือลอบเข้ามาถืงขุนสนมข้าหลวง จึ่งสมเด็จพระเจ้าข้างเผือกไปเอาลง มาแต่เมืองพระพิษญโลกกับด้วยพระวิสุทธิกษัตรีนั้น ขุนสนมก็ส่งหนังสิอนั้นเข้าไปถวายแก่ พระเจ้าอยู่หัวฝ่ายใน และในลักษณะหนังสีอนั้นว่า พระเจ้าข้างเผือกตรัสคิดด้วยพระยา-ราม จึ่งแต่งการรบทุ่งป้องกันพระนคร ละให้เสียสัตย์คลองพระราซไมตรีนั้น บัดนี้พระเจ้า
ข้างเผือกเสด็จสวรรคตแล้ว ยังแด่พระยาราม และพระทัยพระเจ้าหงสาวดียังไผ่เสียคลอง พระราชไมตรี ตรัสว่า ล้าแลพระเจ้าแผ่นดินส่งตัวพระยารามผู้ก่อเหตุออกไปถวายแล้ว พระเจ้าหงสาวตีก็จะเป็นไมตรี มิไห้ยากแก่สมณพราหมณาจารย์ประซาราษฎรทั้งปวง จะ เลิกทัพกลับคืนไปเมืองหงสาวดี จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฝ่ายไนก็เอาหนังสือนั้นมาแถลง แก,สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน า ไต้ฟังโดยลักษณะหนังสือนั้น ก็ไห้หาท้าวพระยา พฤฒามาตย์ทั้งปวงมาประชุมกันปรึกษาว่า จึ่งพระเจ้าหงสาวดีจะไห้ส่งพระยารามออกไป และจะเป็นไมตรีนั้น ยังเหินควรจะส่งพระยารามออกไปหรือ หรือมิชอบส่ง จึ่งท้าวพระยา พฤฒามาตย์ทั้งปวงว่า ล้าพระเจ้าหงสาวด็จะเป็นพระราชไมตรีจริง ควรจะส่งพระยาราม ออกไป อย่าไห้ไต้ยากแก่ประชาราษฎรทั้งหลาย สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดํนก็ ตรัสไห้แต่งหนังสือตอบออกไปว่า ล้าพระเจ้าหงสาวดีจะเป็นไมตรีสัตย์จริงดุจไห้เข้ามานี่ไชรั ก็จะส่งพระยารามออกไป จึงนายกัอนทองเอาหนังสือออกไปถวายแก่พระมหาธรรมราชา พระมหาธรรมราชาก็ตรัสไข้นายก้อนทองเข้ามาเล่าว่า พระเจ้าหงสาวดีจะเป็นพระราช ไมตรีสุจริตจริงให้ส่งตัวพระยารามออกไปจึ่งจะเอาพระยารามไว้จะไห่ไต้ยากแก่อาณาประ-ชาราษฎรทั้งปวงดูมิบังควร ฝ่ายท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายมืไต้รักลพระเจ้าหงสาวดี สำคัญว่าจริง ก็พร้อมกันทูลสมเด็จพระมหินทราธํราซเจ้าแผ่นดิน ไห้ส่งพระยารามออกไป แก่พระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระมหินทราธํราชเจ้าแผ่นดินจึ่งตรัสสั่งนายก้อนทอง ไห้ออก ไปทูลแก่พระมหาธรรมราชาว่า จะส่งพระยารามออกไป กำหนดไห้มารับ ครั้นนาย ก้อนทองไปแล้ว พระเจ้าแผ่นดินให้จำพระยาราม แต่งคนคุมออกไปส่ง อาราธนาพระ ลังมราชกับภิกธุ ๙ องคออกไปต้วย ครั้นพระสังมราชผู้คุมพระยารามไปถึง สมเด็จพระมหา ธรรมราชาให้ถอดพระยารามออก แล้วก็พาเข้าไปถวายบังคมพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้า หงสาวดีก็ไห้เบิกพระลังมราชเข้ามา แล้วตรัสไห้หาพระมหาอุปราชา และท้าวพระยาผํใหญ่ ทั้งปวงมาประชุมไนหนัาพลับพลา พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสแก่ท้าวพระยาทั้งหลายว่า พระเจ้า กรุงพระมหานครศรีออุธยา ให้พระลังมราชเอาพระยารามผู้ก่อเหตุมาส่งแก,เรา และว่าจะ ขอเป็นพระราชไมตรีต้วยเราดุจก่อน ท้าวพระยาทั้งหลายจงพิพากษา ยังจะชอบรับเป็น พระราชไมตรีหรีอประการได ท้าวพระยาทั้งหลายก็ทูลว่า จึ่งไต้พระยารามออกมาแล้วตังนี้ เสมอไต้แผ่นดินอยุธยา อันจะเป็นพระราชไมตรีนั้นหาต้องการไม่ ขอให้ยกเข้าท้กเอากรุงจง ไต้พระเจ้าหงสาวดีจึ่งตรัสว่า เราเป็นกษัตริย์จะทำการสงครามสีบใป จึ่งจะทำตังนี้หาควรไม่
แล้วสั่งนายทัพนายฺกองทั้งปวงให้รักษาแต่มนไว้ อย่าให้ประ!เดรบทุ่งเข้าไป ฟ้ายซาวพระ นครกีมิได้รบ ต่างคนต่างสงบอยู่ทั้งสองฝ่าย จึ่งพระเจ้าทงศาวดีก็สั่งพระสังฆราชเข้ามาว่า ล้าพระเจ้ากรุงพระมหานครศรีอยุธยาจะเป็นพระราชไมตรีด้วยเรา จึ่งให้พระเจ้าแผ่นดิน และห้าวพระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงมาถวายบังคม จึ่งจะรับเป็นพระราชไมตรีด้วย
ครั้นพระสังฆราชเข้ามาถึงกรุง ถวายพระพรแก่สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน โดยคำพระเจ้าหงสาวดีสั่งเข้ามานั้น จึ่งห้าวพระยาทั้งหลายทูลพระมหินทราธิราชพระเจ้า แผ่นดินว่า การทั้งนี้พระเจ้าหงสาวดีหากเพทุบายล่อลวงให้ออกไปแล้ว จะๆมเอาห้าว พระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงไว้แล้ว ก็จะให้เข้ามาเทครัวอาณาประชาราษฎรทั้งหลายอพยพไปเป็น เชลย และคืกครั้งนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวาย!}วิดรบทุ่งป้องกันจงถึงขนาด จึ่งสมเด็จพระ มหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ก็ตรัสให้ห้าวพระยาทั้งหลายพิพากษาเป็นหลายยกหลายเกณฑ์ และห้าวพระยาทั้งปวงลงด้วยกันเป็นคำเดียวว่าจะอาสารบทุ่ง แต่พระยาธรรมาไซร้มิได้ลง ด้วยห้าวพระยาทั้งปวง ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี (คอย) ท่าพิงทูตจึ่งจะออกไปแต่พระนครข้าอยู่ ถึง ๗ วัน จึ่งตรัสด้วยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าว่า กรุงพระนครศรีอยุธยามิให้ทูต ออกมาเจรจาความเมือง และข้าอยู่ด้งนี้ มิเป็นพระราชไมตรีกันแล้ว เราจะให้แต่งการที่จะ ปล้นนั้นดุจเก่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็ทูลแก่พระเจ้าหงสาวดีขอให้งดก่อน ข้าพเจ้าจะ เข้าไปแถลงการทั้งปวง ให้พระเจ้าแผ่นดินและท้าวพระยาผู้ใหญ่เหินแห้ว่าจะเป็นทางพระ ราชไมตรี อย่าให้ยากแก่สมณพราหมณาประชาราษฎรทั้งปวง พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสบัญชา โดยสมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้า สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็เสด็จด้วยพระราชยาน มายีนอยู่ตรงหน้าที่พระมหาเทพ ร้องเรียกเจ้าหน้าที่เข้าไปว่า เราจะเข้าใประงับการแผ่นดิน พระมหาเทพเจ้าหน้าที่มิใว่ใจ ยิงปีนกระสุนใหญ่น้อยออกไป พระองคํลงจากพระเสลี่ยง ธุน อินทรเดชแบกพระองค์วิ่งกลับออกมา สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็มาเฝืาพระเจ้าหงสาวดี แล้วกราบทูลทุกประการ ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า กันชาวพระนครศรีอยุธยามิใว้ใจนั้น ก็เป็นสำหรับจะให้พระนครเสีย จึ่งจะพ้นมือเราไปกีหาไฝ แล้วพระเจ้าหงสาวดีก็สั่งให้นาย ห้พนายกองทั้งปวง	เร่งประ!เดทำการทั้งกลางวันกลางคืน ชาวพระนครรบทุ่งป้องกัน
เป็นสามารถ
ขณะนั้นพระเจ้าลกเธอพระศรีเสาวราชถึอพล ๑๕,๐๐๐ ดั้งเป็นกองกลางอยู่ ณ ห้องสนามหลวง ล้าเจ้าหน้าที่มาทูลว่า ข้าคืกห้กหาญด้านใดหน้ก ก็มิได้กราบทูลพระราช
บิดาก่อน แต่งทหารให้โปส่วยรบทุ่งทุกครั้ง ส่วนสมเด็จพระมหินทราอิราซเจ้าแผ่นดินมิไต้ เอาพระทัยใส่ในการสืก อยู่มาคีตแคลงพระเจ้าถูกเธอพระศรีเสาวราช ว่าการสืกหนักเบามิ ไต้มาแจ้งก่อน ทำแต่โดยอำเภอไจ จึ่งให้หาพระศรีเสาวราชเข้ามาว่า แต้วสั่งพระยาธรรมา ให้เอาตัวพระศรีเสาวราชไปต้างเสีย ณ วัดพระราม ข้าราชการนายทัพนายกองทหารทั้งปวง ก็เสียใจ แต่เหดุว่าวักบุดรภรรยาอยู่ ก็อุตส่าห์รบบิองกันไว้ทุกหน้าที่
ฝ่ายธุนราชเสนา ชุนมหาวิชัยกับไพร่ ๕๐ คนพากันเล็ดลอดชื่นไปถึงเมืองต้านข้าง จึ่ง เอาศุภอักษรนั้นให้แก่เสนาบดี ไนลักษณะนั้นว่า ดุภอักษรบวรสถาผล วิมลเชษฐคุณา นันด้วิกสิตวิจิตคามวิราวฌาลัยในท่านอัครมหาเสนาธิบดินทรามาดย์อันสวามีประวาสบาท มูลิกากรบวรยุคลเรญนาท ในพระบาทศมเด็จบรมนาถบรมบพิดร พระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย อุดมพระราชมหาสถานมี มธุจิตสนิทเสน่หามายังเสนาธิบดี กรุงศรีลัดนาคนหุต บัดนี้กรุงพระมหานครศรีอยุธยามี ราชตัสกร คีอพระเจ้าหงสาวดีกอปรด้วยโลภเจตนาหาหิริโอตัปปะมิไต้ ยกกองทัพลงมากระ ทำปไศยหาการยายีพระนครศรีอยุธยา ศมณพราหมณาจารยํไพร่ฟ้าประชาราษฎรไต้ความ เดือดร้อน และกรุงเทพมหานครศรีอยุธยาก็เป็นเชื่อนเพชรเขื่อนชันแก่กรุงศรีลัดนาคนหุต ถ้าพระนครศรีอยุธยาเสียแก่กองทัพหงสาวดีแต้ว เห็นดีกหงสาวดีดิดจะถึงกรุงศรีลัดนาคน หุตด้วย เสิญเสด็จพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตยกพยุหโยธาทัพ ลงมาส่วยรบยุทธปราบข้าดีก ให้อัปราชัยประลาดไปแต้วจะใต้ส่วยกันตำริการดอบแทนแก้แค้นพระเจ้าหงสาวดีให้ถึงธนาด เสนาบดีครั้นแจ้ง1ในคุภอักษรแต้ว ก็พาชุนราชเสนา ชุนมหาวิชัยเข้าเฝืา ทูลโดยสำเนา ศุภอักษรเสร็จสินทุกประการ
พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตแจ้งตังนั้น ก็ทรงพระโกรธดำรัสว่า พระเจ้าหงสาวดีมีได้ ตั้งอยู่ในชัตติยราชประเพณี ประพฤติพาลทุจริตให้ทหารมาศกัดสิงพระเทพกษัตรีไปครั้ง หนึ่งแต้ว มีหนำยังมีใจกำเริบยกมากระทำยายีพระนครศรีอยุธยาอีกเล่า จำเราจะยกไปดี เป็นทัพกระหนาบดูหน้าพระเจ้าหงสาวดี จะทำเป็นประการใด ประการหนึ่งทั้งทางพระราช ไมตริกรุงศรีอยุธยาก็จะถาวรวัฒนาการสิบต่อไป แต้วก็มีพระราชกำหนด ให้เดรียมพล (&'๐,๐๐๐ ข้างเครีอง 6100 มา 61,๐๐๐
ครั้น ณ วันเสาร์ แรม ๕ คา เตือน 01 ได้ดุภวารดิถี มหามงคลฤกษ์อันประเสริฐ ก็ เสด็จทรงข้างพระที่นั้ง พร้อมด้วยแสนห้าวพระยาลาวและพลพิริยโยธาหาญ แท่โดยกระบวน
ข้ายขวาหน้าหลังดั้งแชง เป็นขนัดแน่นน้นด้วยเครื่องสรรพศาตรารุธ ยกออกจากกรุงศรี สัดนาคนหุตรอนแรมมาโดยวิถีสกลมารค
ฝ่ายชาวด่านเมืองนครไทยรู้ข่าวว่าทัพเมืองล้านข้างยกลงมา กีบอกข้อราชการลงไป ให้กราบทูลสมเด็จพระมหาธรรมราชา พระมหาธรรมราชาแจ้งด้งนั้น จึ่งเสด็จไปเฝืากราบ ทูลพระเจ้าหงสาวดีว่า บัดนี้กองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาทางเมืองเพชรบูรณ์ จะลงเมือง สระบุรีเป็นทัพกระหนาบ พระเจ้าหงสาวดีทราบแล้ว ตรัสถามพระยารามว่า ทัพกรุงศรีสัต นาคนหุตยกผานี้ มาช่วยเองหรีอ ๆ ไปขอให้มาช่วย พระยารามกราบทูลว่า สมเด็จพระ-มหินทราธิราชสั่งข้าพเจ้าไห้มืคุภอักษรขึ้นไป ขอกองทัพลงมาช่วย พระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า สิงทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาครั้งนี้ ครั้นจะละให้มาใกล้ ชาวพระนครจะแข็งมือขึ้น การที่ จะทำเอาพระนครจะข้ารันไป จำจะตีเสียไห้แดกฉานแต่ไกล แล้วให้สมเด็จพระมหาธรรม ราชากับพระยารามเอาช่างที่มืแมือมาแกะตราให้เหมือนตราพระราชสีห์เสรีจแล้ว จึ่งแต่ง ศภอักษรว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาครั้งนี้ กองทัพกรุงพระมหานครศรีอยุธยาแต่ออกรับ กีหาทักหาญได้ไผ่ บัดนี้รับแต่มั่นไว้ แต่งให้ออกลาดตระเวนดัดเสบียง กองทัพเมืองหง สาวดีก็ชาดเสบียงลง จวนจะเลิกทัพถอยไปอยู่แล้ว ให้เแญเสด็จพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต เร่งยกพยุหโยธาทัพลงมากระหนาบ ก็จะได้ข้ยฟ้านะโดยง่าย ครั้นเสรีจแล้ว จึ่งไห้สมเด็จพระ มหาธรรมราชาแต่งไทย สิงมีสติปีญญาไว่ใจได้ถือรีบไป แล้วสั่งไห้พระมหาอุปราชายกกอง ทัพขึ้นไปคอยสลักดี พระมหาอุปราชาก็เสด็จยกพยุหยาตราทัพโดยสถลมารคแควป่าสัก ฟากตะรันออก พักพลชุ่มไว่ใกล้เมืองศระบุรีทั้งสองฟากนํ้า
ฝ่ายผู้ถือศุภอักษรไปพบกองทัพพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุต ณ เมืองเพชรบูรณ์ เสนาบดีนำเข้าเฝืาทูลข้อความตามตุภอักษรทุกประการ พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุตแจ้งมิ ได้มีวิจารณญาณสำคัญว่าจริง (ก็) ดีพระทัย ก็ยกกองทัพรุดรีบลงมาเมืองสระบุรี ถึงตำบล หมากสองต้น กองทัพยังมิทันรู้พร้อม พระมหาอุปราชาก็กำหนดให้ทหารเข้าโจมดี กอง ทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตไม่ทันรู้ตัวก็แตก รี้พลเจ็บป่วยล้มตายเป็นอันมาก พระเจ้ากรุงศรีสัต นาคนหุตขึ้นข้างหนีไปกองทัพพระมหาอุปราชาไล่ดีตามไปได้ข้างมาเป็นอันมากจับพลลาว เป็นได้ประมาณ ๑๐๐ เศษ แล้วยกผาเฝืาพระเจ้าหงสาวดี ทูลสิงได้ชัยฟ้านะ แล้วถวายข้าง ม้ากับเชลยลาวล้านข้างขึ้งได้ผานั้น พระเจ้าหงสาวดีดีพระทัย จึ่งให้ปล่อยชาวล้านข้างขึ้งได้
มานั้นเช้าไปแจ้งเหตุทั้งปวงไนพระนคร	ฝ่ายพระมหินทราธิราซเจัาแผ่นดิน นายทัพนาย
กอง ทะแกล้วทหารทั้งปวงแจังว่า เสียทัพกรุงศรีสัตนาคนทุตก็เศร้าใจ
พระเจ้าหงสาวด็ก็คิดที่งจะเช้าทักเอาพระนครไห่ได้ ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชา ครั้นเพลาคาจึ่งให้หาพระยาจักรี ที่งพระเจ้าหงสาวดีได้อนไปครั้งพระรามเมศวรนั้น มาเผืา แต่สองคน ให้สาบานแล้วจึ่งตรัสปรึกษาเป็นความสับว่า แด่ก่อนท่านกับเราก็เป็นช้า พระเจ้าช้างเผือกครั้งนี้มาเป็นช้าพระเจ้าหงสาวดีด้วยกันฝ่ายพระเจ้าช้างเผือกก็สวรรคตแล้ว ด้วเราก็ได้ทำความชอบ แด่ตัวท่านหามีความชอบสิงไตไม่ เราคิดให้ท่านมีความชอบไร้ต่อ พระเจ้าหงสาวดี เราเห็นอุบายอันหนี้งที่งจะเป็นความชอบซองท่านคราบเท่ากัลปาวสาน ถ้าท่านเป็นใจด้วยแล้วก็จะได้เมืองโดยง่าย พระยาจักรีก็รับว่าจะสนองพระคุณไปจนกว่าจะ สินสีวิต สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึ่งเอาความสับทั้งนี้ไปกราบทูลแก่พระเจ้าหงสาวดี พระ เจ้าหงสาวดียินดีหนัก จึ่งอุบายให้เอาพระยาจักรี มาลงพระราชอาญาแล้วจำไร้ไห้พม่า มอญ ลาว คุมอยู่ ต๐ คน ครั้นอยู่มาประมาณ ๙-๖ รัน สมเด็จพระมหาธรรมราชาแต่งคนไห้ลอบ ไปปล่อยพระยาจักรีเช้าไปไนกรุงทั้งสังซสิกพันธ เช้าหน้าที่พระยาธรรมาตรงรัดศพสวรรค์ ในเพลากลางคืน ครั้นรุ่งซึ้นพระเจ้าหงสาวดีทำเป็นให้ด้นหาพระยาจักรีทุกกองทัพ ไม่พบ แล้วก็ไห้เอาผู้คุม ต๐ คนไปตระเวนรอบกองทัพ แล้วประหารสิวิดเสียบไร้หน้าค่ายพระ ยาธรรมาไนเพลานั้น พระยาธรรมาก็พาตัวพระยาจักรีเช้าไปเผิา สมเด็จพระมหินทราธิราช เจ้าแผ่นดินสำคัญว่า พระยาจักรีหนีมาจริง มืความยินดีนัก ก็ให้ถอดเครื่องพันธนาการออก แล้วจึ่งพระราชทานบำเหน็จรางวัลเป็นอันมากให้พระยาจักรีบังคับการที่งจะปิองกันพระนคร แล้วสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินพระราชทานอาญาสิทธิ้พระยาจักรี ไห้แห่เครื่อง ฐงมีปีกลองชนะแตรสังซประโคมเที่ยวตรวจหน้าที่ และพระยาจักรีนั้น จัดแจงค่าย คูหอรบบำรุงทะแกล้วทหารรบพุ่งโดยฉันทํอันจริง มาได้ประมาณเดีอนหนึ่ง แด่นั้นไปเห็น เจ้าหน้าที่ผู้ใดรบพุ่งเช้มแสิงกล้าหาญ ก็พาล (เอา) ผิด ลงโทษว่าละหน้าที่เสีย มีได้เป็นไจ ต่อราชการ แล้วเอาพลเรือนมาเป็นทหาร เอาทหารมาเป็นพลเรือน นายทัพนายกองทั้ง ปวงมาเสียไจ การด็กก็ถอยกำลังลงแล้วไห้หนังสิอสับกำหนดออกไปว่า ณ 1ไ||1สื,00 คา เดือน ๙ ไห้ยกเช้ามา
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้งตังนั้น ก็กำหนดไห้ห้าวพระยานายทัพนายกอง ทหารทั้งปวง ที่งจะเช้าทักเอาพระนคร แต่งทหารเป็น ๔ เหล่า เหล่าหนึ่งไส่เล้อดำถือดาบดั้ง เหล่าหนึ่งใส่
เลื่อเชียวถือดาบสองมือ เหล่าหนึ่งใส่เลื่อแดงถือปีนนกสับคาบชุดเหล่าหนึ่งใส่เลื่อสีม่วงถือ หอกดาบสะพายแล่ง	ให้พระมหาธรรมราชากับพระมหาอุปราชา ถือพลทั้งนี้ยกเข้า
โดยถนนเกาะแก้วและพระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ยกเข้าตามหน้าที่พร้อมกันทั้งสามถนน เจ้าหน้าที่ก็ศาตปีนใฟแหลนหลาวมาต้องพลทหารตายเป็นอันมาก พลข้าสืกก็มิใต้ถอย เยียดอัดหนุนเนื่องกันเข้าใปมิใต้ชาด เสียงปีน เสียงพลดังแผ่นดินจะใหว และกองทัพพระ-มหาธรรมราชา พระมหาอุปราชาโจมตีทักเข้าใปใต้ค่ายพระมหาเทพ พระมหาเทพแตก ฉานถอยเข้าไปตั้งรับอยู่ตำบลหน้าวัดโควัดกระบือ แล้วก็แดกมาตั้งรับตำบลวัดเผาข้าว ก็ฟ้า แดกกระจัดพสัดพรายคุมกันใม่ดิด ข้าสืกก็เข้าเมืองไต้
เมื่อเสียกรุงเทพพระมหานครแก่พระเจ้าหงสาวดีนั้น ณ วันเสาร์ แรม ๑0 คา เดือน ๙ ศักราช ๙๑๔ ปีมะโรง อัฐศก เพลาเข้า 01 นา??กา
ขณะนั้นพระมหาอุปราชา สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า ก็เสด็จเข้ามายีน ข้างพระที่นั้งหน้าพระราชวังจึ๋งสมเด็จพระมหินทราอิราซเจ้าแผ่นดิน ก็เสด็จต้วยพระราชยาน ออกไปอังพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า จึ่งพระมหาอุปราชาให้รับสมเด็จพระมหินทราธิราช เจ้าแผ่นดินออกใปถวายพระเจ้าหงสาวดี ณ พลับพลาวัดมเหยงคณี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ทอดพระเนตรเหิน จึ่งดบพระทัดถ์ลงที่ราชาอาสน์ แล้วตรัสเชีญเสด็จพระมหินทราธิราช ให้ เข้ามานั้ง สมเด็จพระมหินทราธิราชก็คลานเข้าไปตามรับสั่งแต่ทว่าหาถืงที่ตบพระหัตถโม่ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึ่งยกพานพระศรีเลื่อนมาให้สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าเสวย สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้ามิไต้เสวยพระเจ้าหงสาวดีก็หยีบเอาพระศรีในพานประทานให้ สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าก็รับมากำไวัหน่อยหนึ่งแล้วจึ่งเสวย สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึ่ง หยิบบ้วนพระโอษฐ์ส่งให้ สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าก็มิไต้บ้วนลง สมเด็จพระเจ้าหง-สาวดีจึ่งตรัสว่า จึ่งเรายกมากระทำการสงครามทั้งนี้ เป็นประเพณีกษัตริย์ชัตดิยราช จะเอา ชัยไว้เกียรติยศแผ่ขอบชัณทเสมา อาณาจักรให้กว้างขวางไนทิศานุทิศทั้งปวง เจ้าอย่า โทมนัสเลยจะเ?}ญขนไปอยู่กรุงหงสาวดีด้วยกัน และสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี จึ่งตรัสแก่พระ มหาธรรมราชา ไห้น่าสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าไปทำนุบำรุงไว้ พระเจ้าหงสาวดีก็เฑเอา ครัวอพยพชาวพระนครและรูปภาพทั้งปวงในหน้าพระบ้ญชรสิงหนั้นส่งไปเมืองหงสาวดี แล้วทรงพระราชดำริการจึ่งจะราชาภิเษกสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าให้ครอง กรุงพระนครศรีอยุธยา จึ่งใว้พระยานครศรีธรรมราช พระศรีอัครราช ชุนเกษตราธิบดี
ขุนรักษมนเทียร (หมื่น) นรินทรเศนี และลูกขุนหมื่นทั้งปวงร้อยหนึ่ง และไพร่พลชายหญิง อพยพหมื่นหนึ่ง ให้อยู่กรุงศรีอยุธยา
ลุศักราช ๙๑๘ ปีมะโรง อัฐศก วันคุกร์ ชื้น ๖ คา เดือน ๑ พระเจ้าหงสาวดีให้แด่งการ พระราชพิธีปราบดาภิเษก สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า เสด็จชื้นเสวยราชสมบัติ ผ่านพิภพกรุงพระมหานครศรีอยุธยา ทรงพระนามสมเด็จพระสรรเพชญวงศ์กุรสุริโยดม บรมมหาธรรมราชาธิราชรามเมศ ปวเรศธรรมมักราชเตโชชัย พรหมเทพาดีเทพนฤบดินทร ภูมินทรเทพ สมมติราชบรมบพิตร เจ้ากรุงพระนครศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนัราชธานี บุรีรมย์ เมื่อเสด็จชื้นเสวยราชสมบัตินั้น พระชนมัได้ ๙๔ พระพรรษา พระเจ้าหงสาวดีก็ให้ พระสุนทรสงครามอันส่งไปหงสาวดี ขณะเมื่อครั้งได้พระรามเมศวรกับชัาง ๔ ชัางไปนั้น อยู่ เป็นพฤฒามาตย์สำหรับพระองศ์และไวัเมืองนครพรหม* และพล ๓1๐๐๐ ให้อยู่ช่วยรักษา พระนคร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสแก่สมเด็จพระมหินทราธิราซเจ้าว่า จงจัดแจงพระสนม ราชบริวารและเครื่องราชูปโภคทั้งปวงออกมา จะได้ชื้นไปด้วยกัน แล้วมีพระราชบัญชาตรัส แก่สมเด็จพระมหาอรรมราชาว่า ให้จัดเครื่องราชป็ลันทนาสรรพาภรณ์สำหรับชัดดิยาธิบดี และพระสนมราชบริวารส่งให้สมเด็จพระมหินทราธิราชด้วย สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็ จัดให้ดามรับสั่งทุกประการ แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จเลิกพลพยุหยาดราทัพ กล้บไป ทางเมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้า (ก็) โดยเสด็จ ครั้นถึงแดนเมืองแครง สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าทรงประชวรหนัก ลักไวฑำมู เอาพระอาการกราบทูลสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึ๋งพระราชทานแพทย์โปรักษา แล้วตรัสคาดโทษ แพทย์มาว่า ล้าสมเด็จพระมหินทราธิราซเจ้าทิวงคต จะลงโทษถึงสินแวิต ครั้นรุ่งชื้นสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีเสด็จมาเยือน จึ่งตรัสว่าอุตส่าห์ เสวยยาและพระอาหาร อย่าท้อแท้พระทัย เราจะได้ไปด้วยกัน ครั้นไห้พระราชโอวาทด้งนั้นแล้ว ก็เสด็จกลับผาพลับพลา สมเด็จพระ-เจ้าหงสาวดีแด,ประทับแรมอยู่ที่นั้นถึง ๑๑ เวน สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าก็ศวรรคต สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธ ตรัสให้ลงพระราชอาชญาแพทย์พม่ามอญ ไทย ๑๑ คน แล้วพระราชทานเพลิงเสร็จทรงพระกรุณาไห้เอาพระอเและพระสนมเครื่องราชูปโภคทั้งปวง ไห้พม่ามอญลาวคุมลงมาส่งยังพระนครศรีอยุธยา แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จไปเมือง หงสาวดี
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เมืองนครพร้อมกับพล ต,๐00
ฟ้ายสผเด็จพระมหาธรรมราชเจ้าแผ่นดินตรัสเอาพระสุนทรสงครามเป็นพระยาธรร-มาธิบดี ตรัสเอาพระยาศรีท้นเป็นพระยาพระเสด็จ ตรัสเอาพระยาเพทราชาเป็นพระยา อินทราธิบดี พระนครบาล ตรัสเอาพระยาเลืองเป็นพระยาจักรี ตรัสเอาธุนหลวงเสนาเป็น พระยาเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหม ตรัสเอาพระศรีเสาวราชเป็นพระยาเตโช ตรัสเอา พระจ้นฑบูรเป็นพระท้ายนํ้า	ตรัสให้พระศรีอัครราชคงที่เป็นพระคลัง ตรัสเอาขุนจันฑร
เป็นพระยาพลเทพ แล้วก็ตั้งพระหัวเมืองมนตรีมุขทหารพลเรือนทั้งปวงทุกกระทรวงการ แล้วให้ฟ่องจัดไพร่พล หมู่องครักษจักรนารายณ ชาวด่าน ชาวเรือและหมู่ทหารอันพลัด พรายทั้งปวง ประมูลเช้ามาโดยหมู่โดยกรม แล้วก็จัดฟ่องใพร่พล หมู่สิบสอง พระกำนัล และ หมู่พลเรือนทั้งปวงอันกระจัดพลัตพรายนั้นมาประมูลใวํโดยหมู่โดยกรม รับราชการทุก พนักงานแล้วก็ตั้งห้าวพระยาสามนตราชและพระหัวเมืองทั้งหลายให้ออกใปอย่ครองอาณา ประชาราษฎรทุกหัวเมืองใหญ่น้อยทั้วปวง สำหรับขอบขัณฑเสมากรุงพระนครศรีอขุธยา โดยบูรพประเพณีพระมหากษัคราธํราชเจ้าแด่ก่อนมา
ลุศักราช ๙๑๙ ปีมะเส็ง นพศก เตือนยี่ พระอาละแวก ยกช้างม้ารี้พลมาทางนครนายก และใพร่พลพระยาละแวกมาครั้งนั้นประมาณ ๓๐,๐๐๐* กรมการเมืองนครนายกบอกข้อ ราชการ เช้ามา ณ กรุง มุขมนตรีจึ่งเอาหนังส็อบอกชื้นบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวครั้นตรัสทราบก็ให้ท้าวพระยาพระหัวเมืองมุขมนตรีทั้งหลายพิพากษาว่า เมื่อพระยาละแวกยกช้างม้ารี้พลมาศังนี้ ท้าวพระยาทั้งหลายจะคีตประการใด จึ่งพระยา เพทราชาผู้เป็นพระยานครบาลก็ทูลว่า กรุงพระมหานครใชรัพึ่งเป็นอันตราย รี้พลบอบ บางอังใป่มืใต้สมบูรณีและพลทหาร ชื้งจะชื้นประจำหน้าที่รอบพระนครนั้น เห็นมิครบหน้าที่ อนึ่งปีนใหญ่น้อยสำหรับพระนครนั้น พระเจ้าหงสาวดีก็ให้เอาใปเป็นอันมาก และปีนยี่ง ต้องฟ่องทั้งปวงนั้นเป็นอันน้อยนัก ทั้งกระสุนดินประสิวก็อังมิใต้ประมูลใวัสำหรับที่จะกัน พระนคร และ!!งจะตั้งอยู่รบทุ่งป้องกันพระนครครั้งนี้เห็นเหลือกำลัง ขอเสิญเสด็จชื้นไปอัง เมืองพระพิษณุโลกให้พ้นราชศัตรูก่อน ท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งปวงมนตรีมุขทั้งหลาย ก็ ลงเป็นคำเดียวด้วยพระยาเพทราชา สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ตรัสบัญชาตามห้าวพระยา ทั้งหลาย จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่ขุนเทพวรธุน ให้แต่งเรือพระที่นั้งและเรีอประเทียบ
* พระราชพงศาวดารจบับพันจ้นทนุมาศ (เจิม) ว่า ฅ,๐๐๐
ทั้งปวงให้ศรรพ ในขณะนั้นพระเพชรรัดนเจ้าเมืองเพชรบุรีผีความผิด ทรงกรุณาให้ยกออก เสียจากที่ พระเพชรรัตน ก็คิตคบและ?เองสุมชาวนอกทั้งปวงไต้มากแล้ว คิดจะปล้นทัพ หลวงเมื่อเสด็จขึ้นใปนั้น จึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสถามชุนเทพวรธุนด้วยเรือพระที่นั้ง ทั้งปวงแล้ว ก็ตรัสถามว่าขึ้งจะใปจากพระนครนี้ ชุนเทพวรธุนจะคิดเห็นประการใด จึ่งชุน เทพวรชุนกราบทูลว่า พระยาละแวกยกมาครานี้ผีใต้เป็นคิกใหญ่ ขอทรงพระกรุณาเสด็จอยู่ ให้รบพุ่งป้องกันพระนครให้รู้จักกำลังคิกก่อน ครั้นจะด่วนละพระนครเสียใชรั พระเจ้าหง-สาวดีจะตรัสติเตียนใต้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสเห็นชอบด้วย ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งชุน เทพวรธุน ให้เตรียมเรือพระที่นั้งและตรวจจัดพลสำหรับ เรือพระที่นั่งนั้นไว่ให้สรรพ
ฝ่ายพระยาละแวกก็ยกทัพเข้ามาถึงกรุงพระมหานครศรีอยุธยา และให้ตั้งทัพตำบล บ้านกระทุ่ม ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้ว ก็ตรัสให้เผีองนครพรหมและพลชาวหงสาวดี ต,๐๐๐ อยู่ประจำหน้าที่ในขึ่อหน้า แล้วให้ห้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งปวง ตรวจจัดพลทหาร ขึ้นประจำหน้าที่ก่าแพงและรายกันอยู่รอบพระนครพระยาละแวกยกพลเข้ามายืนข้างในวัด สามพิหาร และพลข้าคิกรายกันมาถึงโรงฟ้องและวัดกุฎีทอง แล้วเอาข้างมายืนในวัดพระ-เมรุรา!เการามประมาณต๐ ข้าง พลประมาณ ๔,๐๐๐* พระยาละแวกให้พลทหารลงเรือ ๕ สำ ข้ามเข้ามาปล้นในมุมเจ้าศบุก สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จใปยืนพระราชยาน และให้ พลทหารขึ้นรบพุ่ง ข้าคิกก็พ่ายออกใป จึ่งตรัสให็ยงป็นจ่ารงค์เอาข้างข้าคิกขึ้งยืนอยู่ใน (วัด) สามพิหารนั้น ต้องพระจำปาอิราช ขึ้งเป็นกองหน้าตายกับคอข้าง พระยาละแวกก็ถอยคืน ใปยังทัพ ณ บ้านกะทุ่ม แต่ยกเข้ามาปล้นถึง ต ครั้งก็มิใต้ พระยาละแวกก็ล่าทัพกลับใป จึ่ง กวาดเอาครัวตำบลบ้านนายก** ใปเมืองละแวกในขณะนั้น พระยาละแวกแต่งพลมาลาตทั้ง ทางบกและทางเรือเป็นหลายครั้ง และเสียชาวจันทบูร ชาวระยอง ชาวฉะเสิงเทรา ชาวนา เริ่งไปแก่ข้าคิกละแวกเป็นอันมาก
ลุศักราช ๙๒๐ ปีมะเมีย ลัมฤทธิศก สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ให้สมเด็จพระ-นเรศวรบรมราชาธิราชบพิตรเป็นเจ้า อันเป็นสมเด็จพระโอรสาธิราชขึ้นไปเสวยราชย์ ณ เมืองพิษเบุโลก ขณะนั้นพระชนม์ ๑๖ พระพรรษา แต่สมเด็จเอกาทศรถผู้เป็นพระราชอนุชา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้านั้น สมเด็จพระราชบิดาเอาไว้พระนครศรีอยุธยาด้วย
* พระรา?(พงศาวดารฉบับฟันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๕,๐๐๐
** พระรา?(พงศาวดารฉบับฟันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า บัานนาและนครนายก
ลุศักราช ๙๒๑ ปีมะแม เอกศก พระเจ้าหงสาวดียกข้างม้ารี้พลโยธาไปเอาล้านช้าง กำหนดให้สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว กรุงเทพมหานคร และสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จ ขึ้นไปด้วยแต่สมเด็จเอกาทศรถ อันเป็นดรุณราชบุดรพระราชบิดาดำรัสให้อยู่รักษาพระนคร ฟ้ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็ยกช้างม้ารี้พลไปถึงตำบล หนองบัวในจังหวัดเมืองล้านช้าง ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระประชวรทรพิษ พระเจ้าหงสาวดีตรัสไห้สมเด็จพระมหาธรรมราชากับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จคืน มายังพระนครศรีอยุธยา ครั้งนั้นพระเจ้าล้านช้างบิองกันรักษาเมืองเป็นสามารถ ทัพหง สาวดีทักเอาพระนครมิได้ พอจวนเทศกาลวล้นดฤดูก็ยกทัพกลับไป
ฟ้ายพระยาละแวกยกมาจะใกล้ถึงปากนํ้าพระประแดง เจ้าเมืองธนบุรีและกรมการทั้ง หลายรู้ช้าวว่าพระยาละแวกยกมา ก็บอกขึ้นไปให้กราบทูล ส่วนเรือทัพหน้าพระยาละแวกไล่ ตามเรือขึ้งตระเวนทะเลนั้นติดเช้ามาเมืองอนบุรี และกรมการทั้งหลายมิทันแต่งการที่จะรบ พุ่งบิองกันเมือง ต่างคนต่างเอาครัวหนี พระยาละแวกก็ยกเข้ามาตั้งไนปากนํ้าพระประแดง ก็ลาดจับชาวเมืองธนบุรี ชาวเมืองนนทบุรีไปเป็นเชลย
จี่งสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็ตรัสไห้เอาเมืองยโสธรราชธานีเป็นนายกอง และจัดขุน หมื่นทั้งหลายกับพลทหาร ๒1๐๐๐ และเครื่องสาตรารุธบรรจเรือไล่ ๔๐ ลำ ไห้ยกลงไปถึง เมืองนนทบุรี ก็พบเรือข้าคืก ได้รบพุ่งกันเป็นสามารถ ทัพข้าหลวงก็พ่ายแก่ข้าคืกละแวก และเสียหมื่นราชามาตย์ ข้าคืกได้เป็นเอาไปถวายพระยาละแวก เมืองยโสธรราชธานีและข้า หลวงทั้งปวงก็พ่ายขึ้นมายังพระนคร พระยาละแวกก็ไห้จับเอาคนทั่วจังหวัดเมืองธนบุรีได้ มากแล้ว ก็ขึ้นมายังพระนคร ตั้งทัพขนอนบางตะนาว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็ตรัส ให้ ท้าวพระยาทั้งหลายดรวจจัดพลทหารขึ้นประจำหน้าที่กำแพงพระนคร แล้วแต่งการที่จะรบ พุ่งกันพระนคร พระยาละแวกก็ยกทัพเรือขึ้นมาเข้าแฝงอยู่ข้างวัดพแนงเช้ง ให้แต่เรืออันเป็น ทัพหน้าประมาณ ต๐ ลำเข้ามาจะปล้นค่าย ณ ตำบลนายก่าย ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้า อยู่หัวเสด็จอยู่ไนหอราชคฤห์ดรงเกาะแก้ว และท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายชุ่มกัน ในที่นั้น ครั้นเรือข้าคืกเกีอบเข้ามา จึ่งวางปีนใหญ่ ณ บิอมนายก่าย ต้องพลข้าคืกตายเป็น อันมาก แล้วก็ตรัสให้พลทหารเอาเรือออกไปยังข้าคืก ข้าคืกทั้งปวงก็พ่ายลงไป พระยาสะ แวกเห็นจะปล้นพระนครมิได้ ก็เลิกทัพคืนลงไปตั้งอยู่หน้าปากนํ้าพระประแตง แล้วก็แต่งให้
ซึ้นไปลาตจับคนถึงเมืองสาครบุรี*ได้ชุนหมี่นกรมการและไพร่ชายหญิงอพยพมาเป็นอันมาก จึ่งให้เอารูปเทพารักษ์ล้มฤทธี้ทั้งสององคสิอพระยาแสนดาและบาดล้งฟ้งกรอันมเหศักดาภาพ สิงอยู่ ณ เมืองพระประแดงอันชุดได้ครั้งสมเด็จพระรามาธิบดีนั้นไปด้วย พระยาละแวกก็ เลิกทัพกลับไปเมือง
ลุศักราช ๙๒๒ ปีวอก โทศก ** พระยาละแวกแต่งพระยาอุเทศราชและพระยาจีนจันตุ ยกทัพเรือมา พลประมาณ 6า๐,0๐0 จะเอาเมืองเพชรบุรี พระศรีสุรินทราฦๅชัย เจ้าเมือง เพชรบุรีและกรมการแต่งการรบพุ่งป้องกันเป็นลามารถ และช้าคืกยกเช้าปล้นเมือง ต วัน รี้ พลช้าคืกด้องสาดรารุธเจ็บป่วยตายเป็นอันมาก	จะปล้นเอาเมืองเพชรบุรีมิได้ พระยา
อุเทศราช พระยาจีนจันดุก็เลิกทัพคีนไปเมืองละแวก ขณะนี้พระยาจีนจันตุไห้ทานบนแก่ พระยาละแวกร่า จะเอาเมืองเพชรบุรีไห้ได้ ครั้นมิได้เมืองเพชรบุรี พระยาจีนจันดุก็กลัวพระ ยาละแวกจะลงโทษ พระยาจีนจันตุก็พาครัวอพยพทั้งปวงหนีเช้ามายังพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาพระยาจีนจันดุ ตรัสไห้พระราชทานเป็นอันมาก ครั้นอยู่มาพระยาจีนจันตุก็มิได้สวามิภักดิ้ ลอบตกแต่งสำเภาที่จะหนีจากพระนคร
ครั้นถึง ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๔ คา เดือน ๒ ปีระกา นพศก*** เพลาคาประมาณ ๒ นาฬิกา พระยาจีนจันตุก็พาครัวลงสำเภาหนีล่องลงไป ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จลง มาแต่เมืองพระพิษณุโลก เสด็จอยู่ในวังไหม่ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็เสด็จยกทัพเรือ ตามพระยาจีนจันตุลงไปในเพลากลางคืนนั้น แล้วตรัสไห้เรือประตู เรือกัน และเรือห้าว พระยาทั้งหลาย เช้าล้อมสำเภาจีนจันดุ และได้รบพุ่งกันเป็นลามารถพระยาจีนจันดุก็ให้ โล้สำเภา'ไปกลางนํ้า รบด้านทานล่อลงไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ตรัสไห้เอาเรือประตู เรือกัน เช้าจดท้ายสำเภาพระยาจีนจันตุ จะให้พลทหารปีนสำเภาขึ้น แล้วเอาเรือพระที่นั้ง หนุนเช้าไปให้สิตสำเภา และทรงปีนนกลับยิงถูกจีนผูใหญ่ตาย ต คน พระยาจีนจันดุก็ยิงปีน นกลับมาต้องรางปีนด้น อันทรงนั้นแตก พระยาจีนจันตุรบพุ่งเป็นสามารถ พลทหารช้า หลวงจะปีนขึ้นสำเภามิได้ พระยาจีนจันตุก็เร่งไห้โล้สำเภารุตหนีลงไป สมเด็จพระนเรศวร
*	พระราชพงศาวดารฉบับพันจ้นทนุมาศ (ผิม) ว่า ๙ เมือง คือเมืองสุพรรณบุรี นครชัยศรี สาครบุรี และ
ราชบุรี
**	พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (ผิม) ว่า ศักราช ๙ไ0๔ ปีชาล อัฐศก
*** ถ้าเป็นปีระกา นพศก ก็ใผใช้ จ.ศ.๙๒ค เพราะช้างบนนั้นว่า ศักราช ๙๒๒ เป็นปีวอก โทศก พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ปีมะโรง ศัมฤทธิศก ฉบับทอสบุดแห่งชาติว่า ปีระกา ตรีศก
เป็นเจ้าเสด็จตามรบทุ่งลงไปถึงเมีองธนบุรี*	พระยาจีนจันตุก็เร่งให้โล้สำเภาออกใปพ้น
ปากนํ้าตกลึก ฝ่ายสมเด็จพระราชบิดาก็เสด็จหนุนทัพสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าลงไปถึง เมืองพระประแดง พอสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ายกกล้บขึ้นมาพบ เสด็จทูลการทั้งปวงใทั ทราบ สมเด็จพระราชบิดากับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็เสด็จขึ้นมายังพระนคร
ลุศักราช๙๒๔ปีจอจัดวาศก สมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวให้แต่งพระนครให้ธุดคูชื่อหน้า ฝ่ายทิศบูรพาแต่บิอมมหาชัยวังหน้าลงไปบรรจบบางกะจะ กว้าง ๑๐ วา ลึก ฅ วา แล้วให้ ยกกำแพงออกไปริมป้าขอบนอกพระนครบรรจบบิอมมหาชัย แต่บิอมมหาชัยลงไปบรรจบ บิอมเพชร ในปีนั้นเกิดกบฏญาณพิเสียน** เป็นจลาจลในจังหวัดแขวงหลวง และญาณ พิเสียน นั้นเรียกชุนโกหก กระทำการอันเป็นที่วิปริตสำแดงแก่ชาวชนบทประเทศนั้น และ สีองสุมเอาเป็นพวกได้มากญาณพิเสียนก็มาสีมคนในตำบลบ้านยี่ล้นชุนศรีมงคลแขวงส่งข่าว กบฏนั้นเข้ามาถวาย จึ่งสมเด็จบรมบพิตรพระทุทอเจ้าหลวง ก็มืพระราชโองการตรัสใชัเจ้า พระยาจักรีให้ยกพลทหารออกไปจับญาณพิเสียนชื่งเป็นกบฏ เจ้าพระยาจักรี และชุนหมื่น ทั้งหลายยกออกไปตั้งทัพในตำบลบ้านมหาตไทย ญาณพิเสียนรัดังนั้นก็ยกสมัครพรรคพวก ทั้งปวงมารบเจ้าพระยาจักรี ส่วนชาวมหาดไทยอันยีนหน้าข้างเจ้าพระยาจักรีนั้น ก็กลับ เป็นพวกญาณพิเสียน ครั้นได้รบทุ่งกัน พ้นไชยทูตปีนท้ายข้างขึ้นฟ้นเจ้าพระยาจักรีตายกับ คอข้าง ไพร่พลอันไปด้วยเจ้าพระยาจักรีนั้นแตกฉาน เสียชุนหมื่นตายในที่นั้นเป็นหลายคน ครั้นเสียเจ้าพระยาจักรีแล้ว ชาวชนบทนั้นก็เข้าเป็นพวกญาณพิเสียน แต่ชายฉกรรจ์เป็นคน ประมาณ ๓,๐๐๐ ญาณพิเสียนตั้งพ้นไชยทูต เป็นพระยาจักรี ตั้งหมื่นศรียี่ล้นชื่อพระยาเมือง และญาณพิเสียนคิตจะเอาเมืองลพบุรี ก็ยกไปเมืองลพบุรี ฝ่ายพระยาศรีราชเดโช ชื่งพระ บาทสมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่ง1ให้โปสีอมกำแพงเมืองลพบุรีนั้น ครั้นแจ้งข่าวว่ากบฏ ญาณพิเสียนยกมาเมืองลพบุรี ก็ตกแต่งการที่จะรบทุ่งบิองกันเมืองไว้ ฝ่ายญาณพิเสีย่นก็ยก ไปถึงเมืองลพบุรี ขี่ข้างเข้าไปยีนอยู่คำบลทัวตรี แล้วให้พรรคพวกเข้าปล้นในที่นั้น พระยา-ศรีราชเดโชก็มายีนข้างให้รบทุ่งบิองกัน จึ่งชาวประเทศชื่ออมรวดี แฝงต้นโพยิงปีนนกลับไป ต้องญาณพิเสียนซบลงกับคอข้าง พวกกบฏทั้งปวงก็แตกฉานพ่ายออกไปและต่างคนต่าง
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันฑนุมาศ (เจิม) ว่า บางกอก
** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุชยาฉบับหอศบุคแห่งชาติ ว่า พระยาวิเสียร
กระจัดพลัดพรายไปทุกตำบล พระยาศรีราชเดโซ ก็เอาอมรวดีสิงยิงกบฏนั้นเข้ามาถวาย จึ่ง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสใหัพระราชทานแก่อมรวดีนั้นมากมายนัก แล้วตรัสให้ข้า หลวงไปจับพวกกบฏทั้งปวงได้ บรรดาจะลงพระราชอาณาไซรั เหตุด้วยพระองค์ทรงทศพิธ ราชธรรม ก็มิได้ลงพระราชอาชญา และไห้แต่สักหมายหมู่เข้าประสมหมู่โดยโทษ
ครั้นถึงเดือนตพระยาละแวกก็ยกทัพเรือมาพลประมาณ๗๐,๐๐๐มาเอาเมืองเพชรบุรี ไนซณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสให้เมืองยโสธรราชธานีออกไปรั้งเมืองเพชรบุรี จึ่ง พระศรีสุรินทฦๅไชยเจ้าเมืองเพชรบุรี และเมืองยโสธรราชธานี เมืองเทพราชธานีก็ช่วยกัน ตกแต่งการที่จะรบพุ่งปองกันเมือง ครั้นพระยาละแวกยกมาถึง ก็ไห้ยกพลขึ้นล้อมเมืองเพชร บุรีอยู่ ต รัน แล้วไห้ยกเข้าปล้นเมืองเพชรบุรี ไห้พลทหารเอาบันไตปีนกำแพงเมือง และชาว เมืองเพชรบุรีรบพุ่งปีองกันเป็นสามารถ ข้าคิกชาวละแวกต้องศัสตราอาๅธตายเป็นอันมาก จะปีนป้ายปล้นมิได้ ก็พ่ายออกไป แต่พระยาละแวกยกเข้าปล้นด้งนั้นถึง 6า ครั้ง ก็มิได้เมือง แล้วตำริว่าจะปล้นอีกครั้งหนึ่ง ถ้ามิไต้ไซร้จะเลิกทัพคืนไป
ขณะนั้นเจ้าเมืองเพชรบุรีและเมืองยโสธรราชธานี เมืองเทพราชธานีมิได้สมัครสมาน ด้วยกัน ด่างคนต่างบังคับบัญชาและอยู่ปีองกันแต่หน้าที่จึ่งได้เป็นพนักงานรักษานั้น มิได้ พร้อมมูลคิดอ่านด้วยกันจึ่งจะแต่งการป้องกันข้าคืก
ครั้นถึงรัน ๔ คา* พระยาละแวกยกเข้าปล้นตำบลคลองกระแชง ประดูบางจาน ชาว เมืองด้านทานเป็นสามารถ ข้าคิกเผาหอรบทลายลง แล้วปีนกำแพงเข้าไต้ไนที่นั้น ก็เสีย เมืองเพชรบุรีแก่พระยาละแวก และเสียเจ้าเมืองเพชรบุรี เมืองยโสธรราชธานี เมืองเทพราช ธานีตายไนที่นั้น พระยาละแวกก็กวาดครัวอพยพเลิกทัพคืนเมือง
ลุศักราช ๙๒*' ปีๆน เบญจศก** เด็อน ๑® สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จลงมาแต่ เมืองพระพิษถ{โลกสถิตอยู่ในรังไหม่ ขณะนั้นพระยาละแวกแต่งทัพพระทศราชา พระสุ รินทราซา ไห้ยกข้างม้าและพลประมาณ *,๐๐๐ มาลาดถึงห้วเมืองฝ่ายตะรันออก สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสรู้ข่าวด้งนั้น ก็เอาข้างเร็วม้าเรีว และพลทหารล้อมรัง ต,๐๐๐ เสด็จ ออกไป ตรัสไห้เมืองชัยบุรี และชุนหมื่นซาวม้าเอาพลทหาร ๕๐๐ โปเป็นทัพหน้าและไห้
* พระราชพงศาวดารฉบบพันรันทนุมาศ (เจิม) ว่า แรม ๘ ดา
** พระราชพงศาวดารฉบบพันรันฑนุมาศ (เจิม) ว่า พักราช ๙ค๙ ปีวอก รัตวาศก
รุดออกไปจบด้วยทัพเมืองศรีถมอรัตน์ เอาพลเข้าชุเมอยู่ ๒ ข้าง ทางที่ข้าศึกจะมานั้น พลหัว หนัาศึกก็ยกมาประมาณ ๑,๐๐๐ ถึงที่เมืองขัยบุรี และเมืองศรีถมอรัตน์ชุ่มอยู่นั้น ครั้นข้าศึก เกือบเข้ามา เมืองศรีถมอรัตน์ เมืองขัยบุรี ก็ยกพลออกยั่ว ข้าศึกกืแตกฉานพ่านหนีออกไป จึ่งเมืองขัยบุรี เมืองศรีถมอรัตน์ตามตีข้าศึก ไปจนถึงทัพใหญ่ และได้ฟันแทงข้าศึกตายเป็น อันมาก พระทศราชา พระศุรีนทราชา กืเลิกทัพหนีไปเมืองละแวก ศมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าเสด็จถึงเมืองขัยบาดาล แจ้งว่าข้าศึกพ่ายโปแล้ว ก็เศด็จคืนมายังพระนคร เฝืาสมเด็จ พระราชบิดา ทูลแจ้งเหตุจึ่งเขมรพ่ายโปนั้นเสรีจลินทุกประการ แล้วถวายบังคมลาคืน ขึ้น ไปเมืองพระพิษถ{โลก
ลุศักราช ๙๒๖ ปีชวด ฉศก* สมเด็จพระเจ้าหงสาวตี ทรงพระประชวร ถึง ณ วันเสาร์ ขึ้น ๙ คา เดือน ๒ เสด็จศวรรคต พระชนมืได้๖๕ พระพรรรษา แด่เสด็จอยู่ไนราชสมบัติ ฅ๕ พระพรรษา ม้งเอิง ราชบุตรผู้เป็นพระมหาอุปราชาได้ฝานสมบัติกรุงหงสาวดี ตรัสไห้มัง สามเกลียดราชบุตรเป็นพระมหาอุปราชา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสวยราชย็ไหม่ บ้านเมือง ยังมิปรกติ ฝายเมืองรุมเมืองศังก็แข็งเมืองขึ้น ข่าวนั้นแจ้งลงมาถึง สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้า สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็เสด็จลงมา ณ กรุงเทพ กราบทูลสมเด็จบรมราชบิตาตามข้อ ความจึ่งแจ้งมานั้นทุกประการ จะขอถวายบังคมลาขึ้นไปช่วยการสงครามเมืองหงสาวดี จะ ได้ฟังอึงกฤดาการไนเมืองหงสาวดีด้วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาดาม สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้าก็ถวายบังคมลากลับขึ้นมาเมืองพระพิษถ{โลก ไห้ตรวจเตรียมรี้พลข้างม้า โตยกระบวน พยุหบาดรา ทัพพลฉกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ๘๐๐ ม้า ๑,๕๐๐ ครั้นโต้ศกฤกษ์ก็เสด็จทรงข้างพระที่นั่ง ยกทัพหลวงขึ้นไปถึงตำบลพระตำหนักไม้ไผ่ ใกล้ เมืองหงสาวดี ฅ เวน ก็พักพลอยู่ที่นั้น จึ่งบอกหนังสือเข้าไป พระเจ้าหงสาวดีแจ้งก็ดีพระทัย จึ่งไห้แต่งเสบียงอาหารและเครื่องลงมาถวาย แล้วก็น์าเสด็จขึ้นไปเฝืาพระเจ้าหงสาวดี พระ-เจ้าหงสาวดีจึ่งตรัสว่า จึ่งพระเจ้าหลานเราขึ้นมาครั้งนั้ เรามืความยินดีนัก แล้วแจ้งการจึ่ง เมืองรุม เมืองศังแข็งเมืองนั้นเล่าไห้ฟังทุกประการ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทูลว่า ข่าวแจ้ง ลงไปไห้ข้าพระองค์ยกขึ้นมาข่วยการพระราชสงครามพระเจ้าหงสาวดีตรัสให้สมเด็จพระ นเรศวรลับพระมหาอุปราชา และพระลังขทัตยกโปเอาเมืองรุม เมืองศังจงได้ทั้ง ต พระองค์**
* พระราชพงศาวดารฉบับขันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ศักราช ๙91๕ ปีระกา เบญจศก
** พระราชพงศาวดารฉบับขันจ้นทนุมาศ (เจิม) ว่า ๙ พระองค์ คือทัพพระเจ้าเอียงใหม่อีกทัพหนึ่ง
ถวายบังคมลา ยกทัพไปถึงเมืองรุม เมืองทัง ให้ตั้งค่ายแล้วปลูกราชลัณฐาคารไว้ท่ามกลาง เสดีจปรึกษาราชการพร้อมกันทั้ง ต พระองค พระมหาอุปราชาจึ่งตรัสว่า ซึ่งจะยกเข้ารบ พร้อมกันทั้ง ฅ ทัพนั้น ไพร่พลจะตะลุมบอนนัก จะผลัดกันเข้ารบทัพละวัน ครั้นปรึกษา พร้อมกันแล้ว พระมหาอุปราชายกฃึ้นไปรบ ณ วันจันทร์ ขึ้น ๕ คา เตือน ๕ เพลา ๔ ทุ่ม เดือนตก ฝ่ายข้าศึกก็ทัดก้อนศิลาลงมาทับรี้พลล้มตายเป็นอันมาก ขึ้นมิได้ เพลาจวนรุ่งก็ ถอยลงมา ครั้น ณ วันอังคาร ขึ้น ๖ คา เตือน ๕ ทัพพระลัง!!ทัตยกขึ้นไปรบ ข้าศึกก็ทัดก้อน ศิลาลงมาทับรี้พลล้มตายเป็นอันมาก จะทักเอามิได้ ก็ถอยลงมา ครั้น ณ วันพุธ ขึ้น ๗ คา เตือน ๕ เพลาดี ๑๑ ทุ่ม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ยกทหารปีนครบมือขึ้นไป ไห้พลปีน ปีนเข้าแซงขึ้นสองข้าง และทางนั้นให้พลอยู่แต่ (ตีน) เอาให้ห่าง แล้วโห่ร้องกระทำการดุจ ปีนขึ้นทางนั้น ซาวเมืองสำคัญว่าศึกขึ้นมาทางนั้น ก็กลิ้งก้อนศิลาลงมา ก็มิได้ถูกผู้ใดฝ่ายพล ซึ่งแซงขึ้นไป ก็ยิงปีนระดมขึ้นโปต้องข้าศึกล้มตายเจ็บป่วยมาก แตกระสำระสาย เพลาเข้า ธา โมงก็ได้เมือง จับได้ทัวเจ้าเมืองรุม เมืองทังลงมาอังค่ายทั้ง ๓ พระองค์ ก็เลิกทัพคุมเอาตัว เจ้าเมืองรุม เมืองทังมายังเมืองหงสาวดี แล้วทูลตามซึ่งได้ชัยข้านะ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ยินดี กลับชม!เมือและความคิดสมเด็จพระนเรศวร แล้วพระราชทานพานทองคำใส่ พระภูษาองค์หนึ่งทองคำหนัก ๕ ชั่ง จำหลักเป็นรูปเทวดา พระมหาอุปราชานัอยพระทัยแก่ พระนเรศวรนัก
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็ทูลลาพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสไห้มังทู ทังอ้น ทังอบาร จอถาง สมิงพัดเบิด ลงไปอยู่เมืองรายทาง ไห้จ่ายเสบียงเลี้ยงดูไพร่พลไป กว่าจะถึงแดนพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จกลับลงมาถึงเมืองพระ-พิษณุโลก แล้วก็เปลื้องเครื่องทรงบูชาพระยินราช พระยินศรีเจ้า ไห้กระท่าการสรรพสมโภช การมหรสพ 91 วัน แล้วเสด็จลงมาเฝืาสมเด็จพระราชบิดา ณ กรุงเทพมหานคร จึ่งเอาการ ซึ่งได้รบพ่งมืชัยข้านะข้าศึกนั้นกราบทูลไห้ทราบ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระทัยยินดีนัก ไห้แต่งการสมโภชสมเด็จพระอัครโอรสาธํราชเจ้า ๗ วัน แล้วพระราชทานปูนบำเหน็จ ทแกล้วทหารทั้งปวงโดยสมควร ครั้นเสร็จการสมโภชแล้ว สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กราบถวายบังคมลา กลับขึ้นไปสถิตอยู่ยังเมืองพระพิษณุโลก
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีนั้นมิได้ตั้งอยู่ไนทศพิธราชธรรม ดำริว่า พระนเรศวรประกอบไป ด้วยปิญญาหลักแหลมลึกขึ้ง ทั้งการสงครามก็องอาจกล้าหาญ นานไปเห็นจะเป็นเลิ้ยนศัตรู
ต่อเมืองหงสาวดีเป็นมั่นคง จำจะคิดเทครัวอพยพหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง มาไว้เป็นกำลัง ในเมืองหงสาวดี การคิกพระนเรศวรก็จะถอยกำลังลง ครั้นตำริแล้วจึ่งตรัสใหันันทสุกับราช ลังครามถือพล ๑๐,๐๐๐ ไปตั้งยุ้งฉาง ณ เมืองกำแพงเพชร นันทสุกับราชลังครามก็ยกไปตั้ง ทำการอยู่ ณ	เมืองกำแพงเพชรตามรับสั่ง ฝ่ายพระเจ้าหงสาวตีคิดเป็นอุบาย ให้มี
ศุภอักษรบอกไปถืงพระนเรศวรว่า	บัตนี้กรุงรัตนบุรอังวะเป็นกบฏแข็งเมืองต่อพระนคร
หงสาวดี ให้เสิญพระนเรศวรยกมาข่วยการสงครามดีกรุงรัตนบุรอังวะ สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าแจ้งดังนั้น สำดัญว่าจริง ก็เสด็จลงไปทูลลาสมเด็จพระบีตา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ บัญชาตามสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็กราบถวายบังคมลาขึ้นมายังเมืองพระพิษณุโลก จึ่ง กำหนดให้ตรวจเตรียมพลฉกรรจํลำเครื่อง๑๐๐,๐๐๐ยัางเครื่อง๔๐๐ ม้า ๑,๕'๐๐ไว่ให้พร้อม ครั้น ณ วันอาทิตย์ แรม ๖ คํ่า เตือน ต ปีฉลู ลัปตศก* เพลา ๑๑ ทุ่ม ๙ บาท กอรป ด้วยเพชรฤกษเสด็จทรงพระคชาธารพร้อมด้วยพยุหแสนยากร ทอดพระเนตรเห็นพระสา-รีริกธาตุเสด็จปาฏิหาริย์แต่บุรพทิศ ผ่านพระคชาธารไปโดยประฉิมทิศเท่าผลมะพร้าวปอก แล้ว จึ่งเสด็จยาตราทัพหลวงออกโดยประตูชัยแสน ไปถึงตำบลวัดยมท้ายเมืองกำแพงเพชร เพลาบ่าย ๕ โมง เกิดวาดพายุฝนตกห่าใหญ่ แผ่นดินใหวเป็นอัศจรรย์ ครั้นรุ่งขึ้นก็ยกทัพ หลวงเสด็จใปถืงเมืองกำแพงเพชร ตั้งประทับแรมอยู่ตำบลหนองปลิง ๓ วัน แล้วก็ยกไปทาง เแยงทองกุมตะเหมาะ** ชณะนั้นพระยากำแพงเพชรส่งข่าวไปถวายว่า ไทย1ใหญ่เวียงเสีอ เสียด้าน เกียกกาย ชุนปลัด ม้งทราง มังนิ่ววายลองกับนายม้าทั้งปวง อันอยู่ ณ เมืองกำแพง เพชร พาครัวอพยพหนี พม่ามอญ ตามใปทัน ใต้รบทุ่งกันตำบลหนองปลิงเป็นสามารถ พม่ามอญแตกแก่ใทยใหญ่ทั้งปวง ๆ ยกใปทางเมืองพระพิษณุโลก สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทราบดังนั้นก็ให้ม้าเรีวไปบอกแก่หลวงโกษาและลูกชุนอันอยู่รักษาเมืองพระพิษณุโลกว่า ขึ้งโทยใหญ่หนีมานั้นเกลือกจะไปเมืองอื่นให้แต่งออก (อา) ยัดด่านเพชรทูรถ!เมืองนครไทย ชาดระการ แสเซาให้มั่นคงไว้ อย่าให้ไทยใหญ่ออกไปรอด หลวงโกษาและลูกชุนทั้งปวง ทราบดังนั้น ก็แต่งออกไปกำชับด่านทางทั้งปวงตามรับสั่ง ฝ่ายไทยใหญ่ก็พาครอบครัวตรง
* พระราชพงศาวตารงบับพันจันทนุมาศ (เจิม) บอกพักราชไร้พัวย คือ ๙81๖ ป็จอ งศก ส่วนร้นเดือนขึ้นแรม และเวลาตรงกัน
** ไนพระราชพงศาวดารงบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ทุ่มตะเมา
เข้ามาเมืองพระพิษญโลก หลวงโกษาและลูกชุนทั้งปวงก็รับพิทักษ์รักษาไว้ นันทสุกับราชลัง ครามมีหนังสือมาให้ส่งไทยใหญ่หลวงโกษาและลูกธุนผู้อยู่รักษาเมืองพระพิษญโลกกีมิได้ส่ง ฝ่ายสมเดจพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จยกพยุหแสนยากร ไปถึงเมืองแครง ณ รัน พฤหัสบดี ชี้น ๑๐ คา เดือน ๖ ขณะนั้นรู้ข่าวไป ถึงชักแชกยอถาง เจ้าเมืองแครง ไห้ปลัด เมืองออกมาทูลว่า ขอเสิญเสด็จพักพลอยู่แด่นอกเมืองแครงก่อน สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้ากีให้พักพลอยู่ใกล้อารามพระมหาเถรคันฉ่อง แล้วตรัสไห้ข่าวชี้นไปถึงพระเจ้าหงสาวดี ว่ายกทัพมาถึงเมืองแครงแล้ว พระเจ้าหงสาวดีทราบด้งนั้น ก็มืความยินดีว่า ครั้งนี้จะสมคิด แล้วจึ่งให้จัดกองทัพ๑๐,๐๐๐ออกไปยู่มไว้ต่อทางพระนเรศวรจะชี้นมานั้นไกลเมืองหงสาวดี รันหนึ่ง แล้วตรัสให้พระยาเกียน พระยา (พระ) รามลงไปรับ ล้าพระนเรศวรยกล่วงชี้นมา แล้ว เราจะยกทัพหลวงออกดีหน้า ให้พระยาเกียน พระยา (พระ) รามเอากองทัพนี้ดีกระ หนาบหลัง จับเอาด้วพระนเรศวรประหารสิวิตเสียจงได้ เมืองหงสาวดีจึ๋งจะเป็นอิศวรภาพ ไพศาลกว่าพระนครทั้งปวง พระยา (พระ) ราม พระยาเกียน กราบถวายทังคมลายกไปถึง เมืองแครง ก็ทูลสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าว่า พระเจ้าหงสาวดี ไห้ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองนี้ มารับเสด็จชี้นไปทูลเท่านั้นแล้วก็ถวายทังคมลาไปนมัสการพระมหาเถรด้นฉ่องผู้เป็นอาจารย แจ้งความสิงพระเจ้าหงสาวดี คิดทำการทั้งปวงแล้วนั้นไห้พระมหาเถรด้นฉ่องฟังทุกประการ พระมหาเถรคันฉ่องแจ้งด้งนั้น มืใจกรุณาแก่สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเพี่อว่าหาความผิตมื ได้ อนึ่งด้วยพระราชกฤษฎาภินิหารบารมี สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า จะได้บำรุงพระบวร พุทธศาสนาอาณาประชาราษฎรให้ถาวรวัฒนาการสิบไป ครั้นเพลาคา ก็พาพระยา (พระ) ราม พระยาเกียนเข้าไปเฝืาสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า แล้วถวายพระพรว่า พระยา (พระ) ราม พระยาเกียนนี้ เป็นสานุคิษย์รูปมาบอกว่า พระเจ้าหงสาวดีคิดประทุษร้ายต่อพระองค์ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าแจ้งดังนั้น ตรัสถามพระยา (พระ) ราม พระยาเกียนว่า เหตุ ผลประการไดพระเจ้าหงสาวดีคิดจะทำร้ายเรา พระยา (พระ) ราม พระยาเกียน ก็กราบทูล ตามความชี้งพระเจ้าหงสาวดีคิดและสงนั้นถวายทุกประการ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าได้ ทรงทราบ ก็น้อยพระทัย คิดอามาตแก่พระเจ้าหงสาวดี จึ่งตรัสแก่พระมหาเถรดันฉ่องว่า สิง พระองค์เมตตาบอกเหตุการณแก่ข้าพเจ้าทั้งนี้ พระคุณนั้นหาที่สุตมืได้ อันพระองค์จะอยู่ใน เมืองมอญนี้ พระเจ้าหงสาวดีแจ้ง อันตรายก็จะมืเป็นมั่นคง ข้าพเจ้าจะนำพระองค์กับพระยา เกียน พระยา (พระ) ราม และญาติโยมทั้งปวงลงไปอยู่ ณ กรุงพระมหานครศรีอยุธยา จะ
ได้ปฏิการะสนองคุณพระองค์ ปลูกเลี้ยงพระยาเกียน พระยา (พระ) ราม โดยกตเวที ธรรมประเวณี พระมหาเถรด้นฉ่องและพระยาเกียน พระยา (พระ) ราม ก็พร้อมกัน โดยพระราชบริหาร
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ตรัสแก่มุซมาตยาโยธาทั้งปวงว่า เราหาความผิดมิได้ สิง พระเจ้าหงสาวดีคิคร้ายแก่เราก่อนนั้นอันแผ่นดินพระมหานครศรีออุธยากับแผ่นดินหงสาวดี ซาดจากทางพระราชไมตรีกัน เพราะเป็นออุศลกรรมนิยมสำหรับที่จะไห้สมณพราหมณา ประซาราษฎรได้ความเดีอตร้อน แล้วพระห้ตถก็ทรงพระสุวรรณภิงคารหลั่งอุทกธาราลง เหนือพื้นพสุธาดล จึงออกพระโอษฐ์ ตรัสประกาศแก่เทพยเจ้าทั้งหลายอันมีมหิทธิฤทธิ้และ ทิพจ้กชุทิพโสต สิงสถิตอยู่ทุกทิศานุทิศจงเป็นทิพพยาน ด้วยพระเจ้าหงสาวดีมิได้ตั้งอยู่ โดยคลองสุจริตมิตรภาพซัตติยประเพณี เสียสามัคคีรสธรรม ประพฤติพาลทุจริตคิดจะทา ภยันตรายแก่เรา ตั้งแต่วันนี้ไป กรุงพระมหานครศรีออุธยากับเมีภงหงสาวดีมิได้เป็น สุวรรณปีถพีเดียวกันดุจหนึ่งแต่ก่อน ซาดจากกันแต่วันนี้ไปตราบเท่ากัลปาวสาน ครั้นพระ-ราชบริหารประกาศเป็นฉํนทพากยัอุไภยนัคราเสร็จแล้ว กีมีพระราชโองการตรัสสั่งท้าว พระยามุซมนตรีทั้งปวงว่า เราจะยกกลับลงไปพระนครครั้งนี้ จะพาพระมหาเถรด้นฉ่องและ ญาติโยมกับพระยา (พระ) ราม พระยาเกียนไป แล้วจะดีกวาดครอบครัวรามัญห้วเมีองราย ทางไปด้วย
ครั้น ณ วันตุกรี แรม ฅ คา เดือน ๖ เพลา ๑ธ ทุ่ม ไห้เอาพระคชาธารเข้าเทียบเกย ทอดพระเนตรเห็นพระสารีริกบรมธาตุเสด็จปาฏิหาริย์แต่ประจิมทิศ ผ่านคชาธารไปโดย บุรพทิศ จึ่งเสด็จพยุหบาตราทัพออกจากเมีองแครง พระมหาเถรด้นฉ่อง พระยา (พระ) ราม พระยาเกียนและญาติโยมก็มาโดยเสด็จ ฝ่ายนายทัพนายกองทั้งปวง ก็แยกย้ายกันดีครัว ต้อนครัวรายทางมาได้ประมาณ ๑๐,๐0๐ เศษ ครั้นถึงผิงแม่นั้าศะโตง ก็เที่ยวเก็บเรีอหาไม้ ผูกพ่วงแพเร่งข้ามครัว รี้พลข้างม้าทั้งปวงถึงฟากลี้นแล้ว ก็ไห้เผาเรือทำลายแพเสีย พอพระ-เจ้าหงสาวดีแจ้ง ก็ไห้พระมหาอุปราชาถือพล ๑๐๐,๐๐๐ สุระกำมาเป็นกองหน้า ตามถึง แม่นั้าสะโตงฟากหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทอดพระเนตรเห็นด้งนั้น ก็ไห้นายทัพ นายกองนำพระมหาเถรคันฉ่องกับครอบครัวรีบยกไปก่อน แต่พระองค์กับทหารลำลอง ๑๕,๐๐๐ นั้น ยังรออยู่ริมผิง จึ่งทอดพระเนตรไปเห็นสุระกำมากองหน้า ใส่เลี้อแตงยืน ข้างอยู่ริมผิง ตรัสไห้ทหารเอาปีนหามแล่นและนกสับคาบชุดยิงระตมไปเป็นอันมาก ก็มิได้
ถึง จึ่งสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ทรงพระแสงปีนยาว ๙ สืบ ยิงต้องสุระกำมาตายตก จากคอจ้าง รี้พลมอญทั้งนั้นเห็นอัศจรรย์ ด้วยแม่นั้านั้นกว้างเหลือกำลังปีน กลัวพระเดช เดชานุภาพ และพระมหาอุปราชามิอาจจะตามมา ก็เลิกทัพกลับไป
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็เสด็จยกมาโดยทางเมืองกาญจนบุรี ครั้นถึงพระ-มหานครศรีอยุธยา ก็กราบทูลสุรายเรื่อง ยุบลคด็ทั้งปวงถวายให้ทราบทุกประการ สมเด็จ พระราชบิดาแจ้ง ดังนั้น ก็ตรัสว่า เรามิได้มีสิงผิด พระเจ้าหงสาวดีมืไต้ตั้งอยู่ไนคลองธรรม เสียลัดยานุสัตย์ ประพฤติพาลทุจริตอิจฉาจาร เป็นวิสมโลภด่อเราฉะนี้ ก็เพราะผลวิบาก แห่งสัตว์ เป็นสำหรับการกลียุค ตั้งแต่นี้!ปมอญกับไทยจะเป็นปรบิกษแก่กัน สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้าก็กราบทูลว่า ถึงมาตรว่าพระเจ้าหงสาวดีจะยกพยุหแสนยากรมาลักเท่าไต ๆ ก็มิไต้เกรง ข้าพเจ้ามีแต่สิวิตจะสนอง พระคุณมิไห้เคืองฝ่าพระบาท สมเด็จพระราชบิดา กับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดำริการกันเสร็จแล้ว จึ่งโปรดไห้พระมหาเถรดันฉ่องอยู่วัด มหาธาตุ พระราชทานสัปทนกรรสิง คานหาม คนหาม จันหัน นิดยภัต เครื่องสมณบริธาร ต่าง ๆ ฝ่ายพระยาเกียน พระยาพระราม ก็พระราชทานเจียดทอง เต้านํ้าทอง กระบี่ทั้งทอง เงินตรา เสัอผ้าพรรณนุ่งห่ม และเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมาก และครอบครับมอญสิง กวาดลงมานั้น ก็พระราชทาน ไห้พระยาพระราม พระยาเกียน ควบดุมว่ากล่าวด้วย และ พระยาพระราม พระยาเกียนนั้น ให้อยู่ตำบลบ้านซมิ้น วัตซุนแสน ญาติโยมพระมหาเถร คันฉ่องนั้นอยู่ตำบลบ้านหลังวัตนก แล้วสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็กราบถวายบังคม ลากลับขึ้นมายังเมืองพระพิษญโลก เสด็จเจ้าไปถวายนมัสการพระสินราช พระสินศรี จึ่ง ทรงพระราชูทิศศรัทธา เปลี้องเครื่องสุวรรณอลังการชัตติยาภรณี ออกกระทำลักการะบูชา แล้วเสด็จออกพร้อมด้วยทุขมาตยมนตรี
ขณะนั้นหลวงโกษาและลูกซุนทั้งปวงผู้อยู่รักษาเมืองนั้น	ก็นำบรรดานายไทยใหญ่
เจ้าเผิา จึ่งบังคมทูลว่า มีหนังสือนันทสุราชลังคราม สิงมาตั้งอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชร มาให้ ล่งไทยใหญ่ และครัวสิงหนีมาอยู่ ณ เมืองพระพิษญโลก ข้าพเจ้าตอบไปว่า สมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวมิไต้เสด็จอยู่สิงจะล่งไปนั้นยังมิไต้สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบดังนั้น ก็ตรัสให้มีหนังสือตอบไปว่าธรรมดาพระมหากษัดราธิราชผู้ดำรงทศพิธราชธรรมนั้นอุปมา ตั้งร่ม พระมหาโพธิ้อันใหญ่ และมีผู้มาพึ่งพระราชสมภาร หวังจะให้พ้นจากภัยอันตรายต่าง ๆ สิงนันทสุกับราชลังครามจะให้ล่งไทยใหญ่ไปนั้นไม่ควรด้วยคลองจ้ตติยราชประเพณีธรรม
ฝ่ายนันทสุกับราชลังครามแจ้งดังนั้น ก็ปรึกษากันว่า สมเดึจพระนเรศวรเป็นเจ้ายกพยุหโย-ธาทัพขึ้นไปเมืองหงสาวดีครั้งนี้ เหตุไฉนจึ่งไม่กลับโดยทางเมืองกำแพงเพชรเล่า บัดนี้ก็มื หนังสือเป็นคำฉกรรจ์องอาจมาดังนี้ เห็นประหลาดนัก เราจะอยู่มิได้ จำจะเลิกครัวเมือง กำแพงเพชรอพยพไปเมืองหงสาวดี	จึ่งจะมืความชอบและข่าวทั้งนี้ก็แจ้งไปถึงเมืองพระ-
พิษถ4โลก
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ไห้ชุมท้าวพระยามุขมนตรีปรึกษาว่า ขึ้งเราจะละไห้เมือง กำแพงเพชรฉิบหายพลัดพรายจากภูมิล่าเนานั้นมืชอบ เราจะยกไปดีนันทสุกับราชลังคราม มิไห้เอาครัวเมืองกำแพงเพชรไปได้ ห้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงก็เห็นโตยพระราชบริหาร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็ตรัสไห้ข้าหลวงไปกุมเอาพม่ามอญ ขึ้งมาอยู่ประจำหัวเมือง ฝ่ายเหนือส่งลงไปกรุงเทพมหานครสิน แล้วกำหนดไปแก่พระยาสวรรคโลก พระยาพิชัยไห้ โดยเสด็จ จะยกไปเอานันทสุกับราชลังคราม จึ่งให้ตรวจรี้พลข้างม้า ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๗ คา เดือน ๘ เพลาชายแล้ว ๕ โมง* ก็เสด็จพยุหบาตราทัพจากเมืองพระพิษญโลกไปยัง เมืองกำแพงเพชร
ฝ่ายนันทสุกับราชลังครามรู้ข่าวว่า สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จมา ก็เลิกรี้ พลข้างม้าหนืไปจากเมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบ ก็ตรัสไห้พระยา ไชยบูรณ์ ชุนศรี และพระหัวเมืองทั้งปวง ยกรี้พลข้างม้าเป็นกองหน้าทัพหลวงดามไป พระ-ยาไชยบูรณ์ตามมาทันถึงตำบลแม่ระกา นันทสุกับราชลังคราม ก็ยกข้างม้ารี้พลออกรบพุ่ง พระยาไชยบูรณ์ และข้าหลวงทั้งปวงเป็นสามารถ ในขณะนั้นพระยาไชยบูรณ์ขี่ข้างพลายปีน พระราม ได้ซนข้างกับนันทสุ ข้างนันทสุไดัล่าง ข้างพระยาไชยบูรณ์เสิยทีเบนไป นันทสุจ้วง พินไปด้วยของ้าว ต้องนี้วขึ้พระยาไชยบูรณ์กระทบขอขาด ข้างพระยาไชยบูรณ์กลับไต้ ล่างคํ้าถนัด ข้างนันทสุทานกำลังไม่ได้ขวางพ่ายไป ชุนพลีขี่ข้างพลายศัตรู (พิ) นาศ ได้ชน ด้วยข้างราชลังครามเป็นสามารถ ข้างราชลังครามก็พ่ายแก่ข้าหลวงทั้งสอง นันทสุกับราช ลังครามก็รุดหนีไปทางเสียงทอง ครั้นนั้นได้ไทยไหญ่ชาวแสนหวียันมาอยู่ในเสียงทอง ฉกรรจ์และครัวอพยพประมาณ ๖๐,๐๐๐ เศษ แต่ผู้มืบรรดาศักดี้เจ้าฟ้าเมืองจี่ เจ้าฟ้าเมือง ลองแจใหม่ เมืองปาก สมิงตีมายาเยีอ และไทยใหญ่ชาวม้า ** ทั้งปวงก็เอาครัวอพยพออก
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เพลาศายแล้ว * บาท
** พระรา?!พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ไทยใหญ่เล้ามาท้งปวง
มาสู่พระราชสมภาร จึ่งแต่งฟ้างม้ารี้พลและทหารส่วยตามตีนันทศกับราชศังคราม ถึงตำบล แม่รางสาง แล้วกึกลับคืนมายังทัพหลวงตำบลเแยงทอง
ฝ่ายพระยาพิชัยฟ้าหลวงเดิมแจงว่า ศมเตีจพระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระเจ้าหงสาวดี เป็นปรปีกษีแก่กัน กึคืตการกบฎ ครั้นแจ้งพระราชกำหนตกึมิไต้ยกไปโดยเสด็จ จึงส่อง สุมชาวเมืองและกวาดครอบครัวชองคัว และครัวชาวเมืองทั้งปวงขึ้งเข้าด้วยนั้นไป ณ เมือง สวรรคโลก แจ้งความทั้งปวงแก่พระยาสวรรคโลก พระยาศวรรคโลกกึลงใจด้วย คิดกันจะยก ไปตีเอาเมืองพระพิษโชุโลกแต่หลวงปลัดและชุนยกกระบัตร ธุนนรนายกไชรั มิไต้ลงด้วย พระยาทั้งลอง ใทัคุมเอาคัวหลวงปลัด ชุนยกกระบัตร ธุนนรนายกจำไว้
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าแจ้งว่า พระยาทั้งสองเป็นกบฎ จึ่งยกทัพหลวงเสด็จ จากเข้ยงทองไปเมืองสวรรคโลกเสด็จไปทางสุโขทัย ครั้นเสด็จถึงสุโขทัย กึตั้งทัพหลวง ตำบลรัดฤๅษีชุม จึ่งทรงพระกรุณาตรัสให้ชาวพ่อชุมนุมพราหมณาจารย์ เอานํ้าในบ่อ พระสยมภูวนาถ และเอานํ้าตระพังโพยศรีมาตั้งบูชาโดยกิจพิธีกรรม เป็นนั้าสัตยาธิษฐาน และเอาพระศรีรัตนตรัยเจ้าเป็นประอาน ให้ห้าวพระยาเสนาบดีมนตรีนุขทหารทั้งหลาย กินนั้าสัตยาแล้ว ครั้นรุ่งกึยกทัพหลวงเสด็จขึ้นไปโดยทางเขาคับ ถึงเมืองสวรรคโลก ณ วัน ศุกร์ ขึ้น ๕ คา เดือน ๔ ตั้งทัพหลวงตำบลหน้าวัดไม้งาม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ทรงพระกรุณาแก่พระยาทั้งสอง ตรัสให้ฟ้าหลวงเข้าไปร้องประกาศว่า ให้พระยาทั้งสองออก มาถวายบังคม ทรงพระกรุณามิได้เอาโทษ และพระยาพิชัยพระยาสวรรคโลกมิไต้โดยพระ-ราโชวาท ทำอุกอาจตรวจจัดไพร่พลเมืองขึ้นรักษาหน้าที่เฟ้งเทินป้องกันเมืองไว้ แล้วพระยา ทั้งสองกึฆ่าหลวงปลัด ชุนยกกระบัตร ธุนนรนายก ขึ้งมํลงด้วยนั้นเสีย คัดเอาคืรษะชัดออก มาให้ฟ้าหลวง สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าทรงพระพิโรธ ครั้นเพลาคั๋า กึตรัสให้ยกพลทหาร เข้าปล้นตำบลประตูสามเกิดแห่งหนึ่ง ประตูป้าม่อแห่งหนึ่ง ประตูสะพานจันทร์แห่งหนึ่ง ปล้นแต่คาถึงเที่ยงคืนและเผาป้อมชั้นนอกประตูสามเกิดกึเฟ้ามิได้ จึ่งมีพระราชโองการตรัส ถามโหราจารย์ว่ายังจะไต้เมืองสวรรคโลกหรือ โหราจารย์บังคมทูลว่าจะไต้ แต่ขึ้งจะปล้น ข้างประตูสามเกิดนี้ เห็นจะไต้ต้วยยาก ถ้าปล้นข้างทิศดอนแหลมไชร้ เห็นจะได้[ตยง่าย เพราะทิศข้างนั้นเป็นอริแก่เมือง จึ่งมืพระราชโองการตรัสให้พระยาไชยบูรณ ชุนหลวงธรรม ไตรโลก ชุนราชรินทร ยกพลจากประตูสะพานจันทร์มาตั้งข้างประตูตอนแหลม แล้วให้เร่ง
แต่งการอันจะเข้าปล้นเมือง อนึ่งที่ประตูสามเกิดและประดูป่าม่อ ก็ให้แต่งพลทหารเข้ารบทุ่ง จนสว่างก็ยังมิได้
ครนรุ่งขึ้น ณ วันเสาร์ แรม ๒ คา เดือน ๔ ก็ยกทัพหลวงผาตงประดูข้างดอนแหลม แล้วก็เร่งแต่งการใทัปล้นเมืองนั้นเป็นสามารถ ซาวเมืองยิงปีนไฟทุ่งด้สดราวุธมาต้องพลข้า หลวงป่วยเจ็บล้มตายเป็นอันมาก จะปีนกำแพงขึ้นผิได้ สมเดืจพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ตรัสไห้ ลงโทษธุนอํนทรเดซะ ผู้เป็นยกกระบัตร อันบังด้บต้อนพลเข้าปล้นเมือง และนาย ทัพนายกองทั้งหลายนั้นไห้มัดตระเวนรอบทัพ จึ่งธุนอินทรเดซะและข้าหลวงทั้งปวงถวาย ทัพท์1บน'ว่า จะขอเข้าปล้นเมืองให้ได้ พระยาไซยบูรพบังคมทูลว่า ขึ้งไปผิได้ตั้งค่ายประสิต และจะปีนปล้นเอาเมืองด้งนี้ พลทหารทั้งหลายจะทำการผิสะดวก เพราะซาวเมืองป้องกัน ถนัด จะขอทำค่ายประสิด และปลูกหอรบขึ้นให้สูงเทียมกำแพง แล้วจะได้ยิงปีนใหญ่น้อย สาดเข้าไป เจ้าหน้าที่จะระสำระสาย เทีนจะได้เมืองโดยง่าย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเหีน ซอบด้วย ก็ให้ด้ดไม่ใหญ่และไม้โตนตมาทำตามพระยาไซยบูรณกราบทูล
ครั้น ณ วันจันทร์ แรม ต คา เดือน ๔ เพลาสายแล้ว ๒ นา^กา ๕ บาท ยกพลทหาร เข้าเผาประดูดอนแหลมนั้นทำลายลง จึ่งให้พลทหารกรูกันเอาบันไดเข้าพาดกำแพง ป็นเข้า ไปในเมืองนั้นใต้ และตัวพระยาสวรรคโลกก็หนีโปพึ่งอยู่บนกุฎีพระสงฟ้ ณ วัดไผ่ได้ และ ซาวทหารก็ตามไปกุมตัวได้เอามาถวาย ส่วนพระยาพิซัยหนีจากสวรรคโลกไปถึงแดนกะจุน จะไปยังเสิยงใหม่ ซาวด่านก็กุมเอาตัวพระยาพิชัยมาถวาย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดำรัส ไห้มัดพระยาสวรรคโลก พระยาพิชัย ตระเวนรอบทัพแล้วม่าเสีย จึ่งดรัสไห้เทเอาครัวอพยพ ทั้งปวงมายังเมืองพระพิษเจุโลก จึ่งให้เสิญรูปพระยาร่วง พระยาฦๅ อันรจนาด้วยงาข้าง เผือกงาดำนั้นมาด้วย
ถึง ณ วันพฤหัสบดี แรม ๖ ค่า เดือน ๘ เพลา ๑๑ ทุ่ม ๘ บาท* ไห้เรียกชัางพระที่นั่ง ประทับเกย เห็นพระสารีริกบรมธาตุ เสด็จปาฏิหาริย์แต่ตะวันดก ผ่านข้างพระที่นั่งมา ตะวันออกโดยทางเสด็จมานั้นเท่าผลมะพร้าวปอกแล้วก็ยกทัพหลวงเสด็จคืนผาโดยทางนํ้าขุน ทางพไชย เสด็จมาถึงเมืองพระพีษเจุโลก ขณะนั้นพอสมเด็จพระราชบิดาดำรัสให้พระยา-ราชนิกูล หมื่นทิพเสนา หมื่นราชามาตย์ นำเอาหนังสิอกับธุนเทพโกษา หมื่นไชยสงคราม
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทจุมาศ (เจิม) ว่า เพลายัง ๒ บาท
หมื่นเทพปรีชา เทมร ๓ นาย จึ่งพระยาละแวกแต่งให้เป็นทูตถือหนังสือมาทว้างไว้ ณ ด่าน เมืองระยอง ในหนังสือนั้นว่า พระเจ้ากรุงกัมพูชาธํบดีรำพึงถืงพระคุณสมเด็จบรมบพํดร พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา และสมเด็จพระนเรศวรบรมบพิตรเป็นเจ้าเมืองพระพิษญโลกได้เสวย ราชย์ครองพิภพกรุงศรีอยุธยาโดยบูราณพระมหากษัตราชิราชนั้น เห็นว่าพระบุญญานุภาพ ประเสริฐนัก ด้วยแต่ก่อนสมเด็จพระมหาจ้กรพรรติราชาธิราช พระเจ้าช้างเผือก ทรง พระมหากรุณาพระเชษฐาท้าพระบาท จึ่งเป็นปรปักษ์ต่อพระองค์ แล้วมิไต้มีพระฑัยอาฆาต ปลูกเลี้ยงดำกลให้คงอยู่ในเศวตฉัตรกรุงกัมพูชาประเทศ แล้วรับเอานักพระฐโทนักพระสู ธรรมไป ชุบเลี้ยงเป็นราชบุดรบุญธรรมนั้น พระคุณใหญ่หลวงนัก ฟ้ายท้าพระบาทนี้เล่าก็ เป็นคนโมหจริต คีตประทุษร้ายเป็นปัจจามิตร ต่อพระองค์ผาแต่ก่อนนั้น โทษผิดนัก ทอพระองค์จงได้อภัยโทษ บัดนี้ท้าพระบาทกับท้าวพระยาเสนาบดีมนดรีทุขสมณพราหม-ณาจารย์ทั้งหลาย ทอเป็นพระราชไมตรีด้วยพระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ หัวทั้งสองพระองค์ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบสาส์นด้งนั้น ก็มืพระหัยยินดี พระราช ทานทูตานุทูต แล้วดำรัสให้แต่งหนังสือตอบไปเป็นใจความว่า จึ่งพระยาละแวกโมหจริต แล้วคิดกลับใจได้ มาขอเป็นพระราชไมตรีนั้น เราก็ให้อภัยโทษให้ ลันเมืองละแวกโห้นจะ ถาวรบริบูรณ์ทั้งสมณพราหผณาจารย์ใพร่พิาท้าขอบทัณฑเสมา กรุงกัมพุชประเทศจะเป็น สุขานุสุขสืบใป ถึงเดือน ๘ ปืฐมสาธ จึ่งดำรัสให้หมื่นศรีภิรมย์ ธุนพศรี หมื่นรามณรงค์ ถือ รับสั่งออกไปกับทูตานุทูตเมืองละแวก
ครั้น ณ รันลังคาร แรม ๑๑ คา เดือน ๔ ปีขาล อัฐศก จึ่งตรัสให้ส่งครอบครัวไทย ใหญ่จึ่งมาพึ่งพระบรมโพชิสมภารนั้น ลงไปลังกรุงเทพมหานคร สมเด็จพระราชบิดาก็พระ-ราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแก่ไทยใหญ่ทั้งปวง แล้วก็ให้ตั้งอยู่ตำบลรัดป็อม ครั้นถึงเตือน ๘ ทุติยสาธ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสให้ชุนอินทรเดชะเป็นนายกองทัพ ยกพล ๓,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๓๐* ม้า ๑๐๐ ไปลาดถึงเมืองเแยงใหม่ ให้พิงข่าวคราวเมืองหงสาวดีด้วย ในรัน จะยกทัพนั้น พระมหาโพธี๋ใหญ่ในกำแพงสนามหน้ารังนั้น หาเหตุการณ์มิได้ กิ่งขวาข้าง ตะรันตกนั้นหักลง กิ่งใหญ่ประมาณ ๓ อ้อม ถึง ณ รันอาทิตย์ แรม ๕ คา เดือน ๙ ชุนอินทร เดชะกลับลงมาถึงเมืองพระพิษเชุโลก และในเตือน ๙ นั้น มีพระราชกำหนดสมเด็จพระ-ราชบิดา ให้ปีนไปเทครัวอพยพชาวเมืองเหนือทั้งปวงลงมาลังพระนครศรีอยุธยา สมเด็จ
* พระราชพงศาวดา,!กรุงศรีอชุอยาฉปับหอสมคแห่งซาตํว่า ข้างเครื่อง (ภ,๐๐0
พระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นแจ้งในพระราชกำหนดดังนั้น ตรัสให้เทครัวอพยพในเมืองพระ-พิษณุโลก เมืองพิใชย เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองกำแพงเพชร เมืองพิจิตร เมืองเล็ก น้อยทั้งนั้นลงบรรทุกเรือบ้างแพบ้าง แล้วแต่งเรือคุมเป็นหมวดเป็นกองและแต่งกองทัพ ป้องกันสองฮ่งฟากนั้าลงมา มิให้ครัวหนีได้ จนถึงกรุงเทพมหานคร
ครั้น ณ วันศุกร์ แรม ๙ คา เตือน ๑๑ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็เสด็จจากเมือง พระพิษณุโลกลงมายังกรุงพระมหานครศรีอยุธยา พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัส ให้บำรุงการที่จะป้องกันพระนคร และส่อมกำแพงใต้ป้อมหอรบทั้งปวงรอบพระนคร แล้วก็ ให้ขุตคูเมืองเบึ้องบุรพทิศนั้นให้กว้างลึกเป็นแม่นํ้าประจบกันจนรอบพระนครเสร็จ ก็ให้ถ่าย ข้าวเทครัวอพยพ เมืองนอกทั้งปวงเข้ามาในพระนคร แล้วส่องจัดทหารอาสาทั้งหลายทุกหมู่ ทุกกรม ตกแต่งเครื่องศรรพยุทธไว้สรรพ ฝ่ายขุนศรีภิรมย์และขุนพศรี ขุนรามณรงค์ ผู้รับ สงนั้น ครั้นไปถึงกรุงกัมพูชาธิบตี พระยาละแวกก็ให้แต่งรับ แล้วจึ่งให้เบิกหมื่นศรีภิรมย์และ ขุนพศรี ขุนรามณรงค์ เข้ามาเฝ็า และไต้พิงลักษณะราชอักษร พระยาละแวกก็ยินดีสิงจะไต้ เป็นพระราชไมตรี พระยาละแวกให้รางวัลแก่หมื่นศรีภิรมย์ ขุนพศรี ขุนรามณรงค์นั้นมาก พระยาละแวกก็แต่งให้พระราชาอุกัย พระอินทราเตโช พระทรงคเชนทร หลวงศรีราชนคร หลวงมฤทธิคเชนทร หลวงนเรนทมฤทธิจำทูล พระราชสาสันและเครื่องบรรณาการมาด้วย หมื่นศรีภิรมย์ ขุนรามณรงค์
ครั้นทูตานุทูตละแวกมาถึงพระนคร จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ตรัสให้เบิกทูตานุทูตเข้ามาถวายบังคม พระราชทานแก่ทูตานุทูตนั้น แล้วก็ให้แต่งพระราช สาสันตอบพระยาละแวก ให้พระศรีเสาวราช ขุน,หลวงธรรม'าทิศ ขุนมงคลรัตน์ ขุนจันทรา-เทพ ขุนเทียรคราส หมื่นธรรมเถึยร จำทูลพระราชสาสันและเครื่องราชบรรณาการไปด้วยทู ตานุทูตอันมานั้น
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ตั้งแต่พระนเรศวรพาพระมหาเถรดันฉ่องและญาติโยมกับพระ ยาเกียน พระยาพระราม แล้วกวาตเอาครัวอพยพกลับใปยังพระนครศรีอยุธยา ทั้งน้นทสุ กับราชลังครามเล่า ก็มาเล่าแจ้งเหตุทุกประการ ทรงพระพิโรธคิดอามาดหมายจะเอา พระนครศรีอยุธยาให้ใต้
ครั้นถึงศักราช ๙๒๙ ปีเถาะ นพศก เตือน ©๐ ขึ้น ๙ คั่า จึ่งตรัสให้พระเจ้าเสิยงใหม่ ยกข้างมารี้พลทัพบกทัพเรือประมาณ๑๐๐,๐๐๐ ลงมาโดยทางเมืองกำแพงเพชร และให้
พระยาพสิมผู้เป็นอา ยกจ้างม้ารี้พลประมาณ ฅ๐,๐๐๐ มาโตยทางเมืองกาญจนบุรี ฝ่ายพระ-เจ้าเสียงใหม่จัดจ้างม้ารี้พล โตยกระบวนทัพบกทัพเรือเสร็จ ครั้น ณ จันพฤหัสบดี ขึ้น ๒ คั๋า เดือน๑๒ เพลาเจ้า ๓ โมง ๖บาทได้มหาศภวารดิถีวิชัยฤกษ์อันอุดม ก็เสด็จทรงพระคชาธาร พร้อมพลแสนยากรทวยหาญ มเหาฬารดิเรกด้วยกลิ้งกลต และฟ้องกลองแตรสังข์ศัพท์ พฤนทนฤนาทกึกก้องมาโดยรัถยางควํถีทางเมืองกำแพงเพชร และทัพพระยาพสืมนั้นยกมา ถึงเมืองสุพรรณบุรีในจันพฤหัสบดี ขึ้น ๑ คา เดือนอ้าย ฝ่ายทัพพระเจ้าเสียงใหม่ ยังไป่ได้ มาถึงเมืองนครสวรรค์ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสรู้ข่าวว่าสืกอันยก มาทั้งสองทางนั้น ก็ตรัสไห้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระนเรศวรเป็นเจ้าและสมเด็จพระเอกา-ทศรถ เตรียมจ้างม้ารี้พลทัพบกทัพเรือไร้สรรพจึ่งให้พระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหนายก เป็น กองทัพเรือ ตรัสให้พระยาพระคลังเป็นยกกระบัตร ให้ยกทัพเรือนั้นไปเมืองสุพรรณบุรี ครั้น ทัพเรือไปถึงสุพรรณบุรี พระยาพล็มก็ยกทัพออกมารบด้วยทัพกรุง ทัพกรุงก็วางปีนใหญ่ขึ้น ไปแต่เรือรบ ต้องพลจ้าด็กตายเป็นอันมาก และทัพพระยาพล็มจะตั้งอยู่มืได้ ก็เล็กออกไป โดยทางราชล็งห้ และไปตั้งมั่นไนตำบลเขาพระยาแมน
ถึง ณ จันพุธ ขึ้น ๒ คํ่า เดือนยี่ เพลา ๒ ยามกับ ๒ นาฬิกา ๙ บาท จึ่งสมเด็จพระ-บรมโอรสาธิราชทั้งสองพระองค์เสด็จพยุหบาตราทัพจากพระนครศรีอยุธยา ไปโดยทางชล มารค เสด็จขึ้นเหยียบเสิงชัยภูมิตำบลสุมพลี และให้พระพิชัยสงครามฟ้นไม้ข่มนาม แล้ว เสด็จจากสุมพลีประทับเรือพระที่นั้ง ณเมืองวิเศษไชยชาญ จึ่งเสด็จพยุหบาตราขึ้นโดยสถส มารคไปตั้งทัพหลวง	ณ ตำบลสามขนอน และเมื่อตั้งทัพอยู่สามขนอนนั้น ม้าดัวหนึ่ง
ออกลูกเป็นสองตัว ดีรษะเดียว มีเท้าตัวละ ๔ เท้า สิงดีรษะกัน จึ่งบัญชาสั่งให้พระยาสุโขทัย เป็นนายกอง และทัาวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลายยกจ้างม้ารี้พล ๑๐,๐๐๐ ก้าวสลักออกไป ตีทัพพระยาพสิม ณ เขาพระยาแมน และพบทัพหน้าจ้าสืก ได้รบพุ่งกัน พม่ามอญก็แตก ฉานล้มตายเป็นอันมาก พระยาพล็มก็เล็กทัพรุตหนีไป พระยาสุโขทัยและจ้าหลวงยกตาม ไปถึงกาญจนบุรี จับได้จ้างชะวิ* กับจ้างม้ามาถวาย และทัพหลวงตั้งอยู่ตำบลสามขนอนนั้น ๗ เวน จึ่งเสด็จยกทัพหลวงเลี้ยวมาโดยทางสุพรรณบุรี ก็เสด็จเจ้าพระนครศรีอยุธยา
ครั้นทัพพระยาพสืมแตกพ่ายไปแล้ว ในเดือนเดียวนั้น ฝ่ายพระเจ้าเสียงใหม่มิได้รู้ว่า พระยาพล็มพ่ายไป ก็ยกทัพบกทัพเรือ ลงมาเมืองนครสวรรค์ แล้วยกล่วงลงมาถึงเมืองชัย
* พระราชพงศาวดารกรุ0ศรีอยุธยาฉบับหอศผุดแห่งชาติว่า ค่างชะนี
นาท ก็ให้โชยกะยอสูและน้นทกะยอสูยกจ้างม้าและพลประผาณ ๑๕',๐๐๐ * เป็นทัพหน้า ลงมาตั้งถึงบางพุทราและบางเกี่ยวหญ้า ฝ่ายพระนเรศวรเป็นเจ้ากับศมเด็จพระอนุชาธิราช แจ้งข่าว ก็เสด็จยกทัพบกทัพเรือขึ้นไปโตยลำนี้าใหญ่ ตั้งตำบลชะไว ก็ดรัศไห้พระราชมนู เป็นนายกอง ขุนรามเดชะเป็นยกกระบัตร ยกทัพม้า ๒๐๐ และพลทหารอาสา ค,๐๐๐ ขึ้น ไปตีทัพข้าศึกอันมาตั้งตำบลบางเกี่ยวหญ้า พระราชมนู ขุนรามเดชะ ก็ยกขึ้นไปตั้งเป็นทัพ ชุ่มอยู่ในป่า ครั้นจ้าศึกออกมาเกี่ยวหญ้าจ้างและออกลาตหากินก็ตี พระราชมนูและขุนราม เดชะก็โจมดีฆ่าฟ้นจ้าด็กไปจนค่าย ได้จ้างม้าและเชลยส่งลงไปถวายเป็นอันมาก ไชยกะยอสู และน้นทกะยอสูเห็นเหลือกำลังก็เลิกทัพคืนไปหาทัพใหญ่ ณ เมืองชัยนาท พระราชมนูและ ขุนรามเดชะตามตีจ้าคืกเจ้าไปถึงค่ายใหญ่เมืองชัยนาทบุรี ขณะนั้นพระเจ้าเทียงใหม่รู้ข่าวว่า ทัพพระยาพสิมขึ้งยกมาทางกาญจนบุรีนั้นแตกฉานพ่ายไปแลัว ก็ปรึกษาด้วยท้าวพระยาทั้ง หลายว่า กำหนดพระเจ้าหงสาวดีบัญชาให้ทัพพระยาพสิม มาบรรจบพร้อมกับทัพเราและ ทัพพระยาพสิผรีบรุดยกเจ้ามาก่อน แลัวแตกฉานไปด้งนี้ ควรจะเลิกทัพคืนไปฟังกำหนด พระเจ้าหงสาวดีก่อน อนึ่งเรายกมาครานี้อังมืได้บำรุงการคืกมาเป็นสามารถ ทั้งผิได้ควบ ทัพพร้อมมูลกันจึ่งเสียที บัดนี้เราจะยกทัพคืนไปก่อน จะบำรุงการศึกไว้ท่าพระราชกำหนด พระเจ้าหงสาวดี ครั้นปรึกษาพร้อมกันแล้ว พระเจ้าเทียงใหม่ก็เลิกทัพจากชัยนาทบุรีคืนไป เมืองเทียงใหม่ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชแจ้งว่า ทัพพระเจ้าเทียง ใหม่ยกเลิกไปแล้ว ก็เสด็จคืนเจ้ายังพระนครศรีอยุธยา กราบทูลประพฤติเหดุแก่สมเด็จ พระราชบิดาทุกประการ
ไนเดือน ๔ ปีเถาะนั้น พระยาละแวกก็ใจ้พระอุภัยพงศาและหลวงสุภาทิพจำทูลพระ-ราชสาสัน และเครื่องบรรณาการ มาด้วยพระศรีเสาวราช และทูตานุทูตทั้งหลายอันไปนั้น ในลักษณะพระราชสาสันพระยาละแวกผาคราวนั้นว่า ชอให้หลั่งนั้าสีโตทก ตั้งสีมาจารึก สำหรับการพระราชไมตรีตามประเพณีโบราณพระมหากษัดราธิราชเจ้าแต่ก่อน พระบาท-สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็แต่งท้าวพระยามุชมนดรี และสผณพราหมณาจารย์ ทั้งหลายไปหลั่งนํ้าสิโตทก ฝ่ายมุขมนตรีไชร้เจ้าพระยาจักรีศรีองคร้กษสมุหนายก เจ้าพระ-ยาสุโขทัย พระยาเทพรณรงคฦๅชัย พระพลเทพ พระศรีภูริปรีชา และขุนหมื่นทั้งหลาย
* พ่ระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า พลประมาณ ๕1๐๐๐
ฝ่ายพระสงฆ์ไซร้ สมเด็จพระสังฆราชคามวาสิ อรัญวาสี พระครูสดำ พระครูเฉวียง และ พระสงฆ์ ๒๐ รูป ฝ่ายพราหมณาจารยํไซร้ พระมเหธรราซสุภาวดี พระราชปโรทิตาจารย์ พระเทพาจารย พระโหราธ็บดี และ!เพ่อพราหมพาจารย ๑๐ คน ฝ่ายพระยากัมพูซาธิบดีก็ แต่งเจ้าฟ้าทะละหะพระยาธรรมเดโซพระยาจักรรัตน์พระศรีภูมิปรีชาและท้าวพระยาเสนาบดี สมณพราหมพาจารย์ในกรุงกัมพูซประเทศนั้น มาหลงนั้าสิโตทกในที่นั้นถึง ณวันพฤหัสบดี ขึ้น ๘ คา เดือน ๑๒ กอปรด้วยศุภฤกษ์ จึ่งฝืงสิมาจารึกสัตยาธิษฐานลงไนสืลาบาต แลวก็ หลงนํ้าลิโดทกเหนือมหาปิถพีเป็นสักซีทิพยพยาน เพี่อจะให้พระราซไมตรีสีมามพหลทั้ง สองฝ่ายนั้นคงตรงเท่ากัลปาวสาน แล้วก็ใหัอุปสมบทกรรมภิกษุ ๖ รูปไนที่นั้น
ซณะเมื่อพระเจ้าเซียงใหม่เลิกทัพขึ้นไปถึงเมืองเซียงไหม่ ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้ง ก็ ทรงพระโกรธว่า พระเจ้าเซียงใหม่มิได้ยกลงไปโดยกำหนด จึ่งไม่ท้นกองทัพพระยาพสิม พระยาพลิมจึ่งเสียทีแก,ข้าสิก
ครั้นศักราช ๙ต๐ จมะโรง สัมฤทธิศก* พระเจ้าหงสาวดี ดำรัสให้พระยาอภัยคามินื กับซักแซกกะยอถาง สมิงโยคราซ 01 นายไปกำกับทัพเซียงใหม่ ให้เร่งยกลงไปตีเอาพระ-นครศรีอยุธยาให้ได้ พระเจ้าเซียงใหม่แจ้งในพระราชกำหนดก็จัดข้างม้ารี้พล ทัพบกทัพเรือ พร้อมด้วยเครื่องศัสตรารุธ ให้พระยาเซียงแสนถือพล ๑๙,๐๐๐ ข้างเครื่อง ๑๕๐ ม้า ๑,๐๐๐ เป็นทัพหน้า ครั้นเดือน ๑๒ ก็ยกจากเมืองเซียงใหม่โดยทางเมืองลี่ และทัพพระเจ้าเซียงใหม่ ยกมาครั้งนั้น พล ๑๐๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ต๐๐ ม้า ต,๐๐๐ เรือรบ เรือลำเลียง ๑,๐๐๐ ลำ แล้วเคลื่อนทัพบกทัพเรือลงมาตั้ง ณ เมืองนครสวรรค ในวันอังคาร ขึ้น ๑ คา เดือนอ้าย ฝ่ายพระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระพูทธเจ้าอยู่หัว ทราบข่าวสืกยกมาด้งนั้น ก็ดำรัสให้ ถ่ายข้าวเทครัวเข้าในพระนคร แล้วให้ตรวจจัดรี้พล และเครื่องสรรพยุทธไว้สำหรับหน้าที่ กำแพงรอบพระนคร แล้วจึ่งมิพระราชกำหนดให้นายกองทหารอาสาทั้งปวงคุมพลเป็น หลายกอง ยกออกไปข่องคนขึ้งข่านเสินอยู่ในป่า แล้วยกเป็นกองโจรคอยก้าวสกัดตีโดย ทางข้าสืกจะยกมา อย่าให้ออกลาตหากินได้สะดวก
ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งข่าวออกไปว่า กองทัพเมิองหงสาวดียกมากระทำแก่พระ-นครศรีอยุธยา จึงดำรัสปรึกษาห้าวพระยาเสนามุขมนตรีว่า กรุงกัมพูชาธิบดีกับพระนครศรี
* ในพระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ศักราช ๙ฅ๘ ปีซวดอัฐศก
อยุธยาพึ่งเป็นทางพระราชไมตรี ก็จะไม่ถาวรวัฒนาสิบไป จำจะไห้กองทัพยกไปช่วย ทัาวพระยาเสนาบุขมนตรีทั้งปวงก็เห็นพร้อมด้วยพระยาละแวกก็ให้พระยาศรีสุพรรณมาธิราช ผู้เป็นพระอนุชา ถือพล ๑๐,๐๐๐ ฟ้างเครื่อง ๑๐๐ ม้า ๓๐๐ ยกเข้ามาช่วยทางด่านเมืองปรา-จีนบุรี กรมการบอกเข้ามาไห้กราบทล สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วดำรัสไห้หลวงราชเสนา หลวง ราชภักดี ชุนพิพิธวาที หมื่นพจนาพิจิตร ออกไปรับพระศรีสุพรรณมาธิราชเข้ามาเบิา แล้วตรัสไห้กองทัพเขมรตั้งอยู่ตำบลวัดพระพะแนงเสิง
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี แรม ๒ คา เดือนอ้าย พระเจ้าเสียงใหม่ยกทัพบก ทัพเรือ ล่องลงมาตั้งค่ายมั่นตำบลสระเกศ แล้วแต่งไห้เจ้าเมืองพเยา ยกทัพม้ามาถึงสะพานขายข้าว ก็เที่ยวเผาบ้านเรือนเสิย
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กบพระอนุชาธิราชทราบ ตังนั้น ก็เสด็จโดยชลมารค ถึงสะพานขายข้าว ให้ทหารยกขึ้นไปได้รบกันถึงตะสุมบอน ยิงแทงถูกเจ้าเมืองพเยากับ ทหารตกม้าตาย ๒๐ คน เจ็บป่วยล้มตายเป็นอ้นมาก ทัพม้าทั้งนั้นก็แตกถอยไปได้ม้า ๒๐ ม้า แล้วเสด็จคืนเข้าพระนคร
ครั้นถึงเดือน ๕ ปีมะเส็ง เอกศก พระเจ้าหงสาวดีดำรัส ไห้พระมหาอุปราชา ถือพล ±'๐,๐๐๐* ลงมาตั้งทำนา ณ เมืองกำแพงเพชร แล้วแต่งหนังสิอรับสงให้สมิงพัดเบิดถือไป ถึงพระเจ้าเสียงไหม่ว่า อ้นพระนครศรีอยุธยานั้นแม่นํ้าเป็นคูรอบ แต่องคืสมเด็จพระราช บีตาเรามีบุญบารมี ปราบได้ถึงสิบทิศ ยังทำการปีครั้งนึ๋ทั้งพระมหาธรรมราชามีราช บุตรสององค์การสงครามก็องอาจกล้าหาญถึงมาตรว่าพลทหารเราจะมากกว่าร้อยเท่าก็ดีอ้น (จะ) ดูหมิ่นหักเอาโดยเร็วเหมือนเมืองทั้งปวงนั้นมิได้ จำจะคิตเปีนการปีจึ่งจะได้ บ้ตนี้ก็ให้ พระมหาอุปราชาถึอพล ±'๐,๐๐๐ ยกหนุนลงมาตั้งทำนา ณ เมืองกำแพงเพชร ให้พระเจ้า เสียงใหม่ตั้งมั่นไร้ จงอย่าให้ชาวพระนครออกทักได้ แล้วให้ทำนาตั้งยุ้งฉางผ่อนเสบียง ณ เมืองเสียงใหม่ ลงไปไว้จงมาก ประการหนึ่งไห้แต่งออกลาดอย่าไห้ทำไร่นาลงได้ พระ-นครศรีอยุธยาจึงจะผอม ออกพระวษาแล้วทัพหลวงจะเสด็จไปพร้อมกัน จะทักเอาทีเดียว พระเจ้าเสียงไหม่ได้แจ้งพระราชกำหนตพระเจ้าหงสาวดีตังนั้น ก็ให้ขยายค่าย ธุตคู ตั้งบิอม พูนเสิงเทินหอรบมั่นคงตามรับสั่ง แล้วแต่งกองออกเที่ยวลาดเป็นหลายกอง ได้รบกัน
* ในพระรา?(พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๒๐,๐๐๐
กับกองตระเวนชาวพระนครชาวพระนครดีแตกไปเป็นหลายครั้งที่จับได้เป็นก็ส่งเช้าไปถวาย ถามได้เนึ้อความแจ้งสินทุกประการ
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จึ่งดำรัสแก่พระบรมโอรสทั้งสองพระองค์ว่า พระเจ้าหง-สาวดีคิดการปี ให้พระมหาอุปราชาผู้เป็นพระราชบุตรถือพล ๕๐1๐๐๐ ยกมาตั้งทำนาอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชร พระเจ้าเสียงใหม่ถือพล ๑๐๐1๐๐๐ ยกมาตั้งมั่นอยู่ตำบลสระเกศ ปลูกอุ้ง ฉางถ่ายเสบียงลงมาไว้ ออกพระวษาแล้ว ทัพพระเจ้าหงสาวดีจะยกมาบรรจบกับ จึ่งเราจะ ละไว้ให้ทัพประชุมกันเช้าทั้ง ๓ ทัพนั้น กำลังคิกก็จะมากขึ้น จะหนักมือเหนื่อยแรงทหารนัก ทั้งไพร่ฟ้าประชากรก็จะมิโด้ทำไร่นา กำลังพระนครก็จะถอยลงมา เราจะยกไปดีทัพพระเจ้า เสียงใหม่เสียก่อน อย่าให้ตั้งอยู่ได้ ประการหนึ่งก็จะได้ชม (II) มือทหารทั้งปวงด้วย สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาริราชกราบถวายบังคมฉลอง พระราชโองการว่า อันทัพพระเจ้าเสียงใหม่จึ่งมาตั้งอยู่ตำบลสระเกศนึ้ สีวิตข้าพเจ้าทั้งสองอยู่ใต้เบื้องบาท อย่า ได้ทรงพระวิตกเลย จะดีเสียให้เลิกไปจงได้ สมเด็จพระราชบีตาได้ทรงฟ้งพระราชโอรสทั้ง สองทุลตังนั้น ก็แย้มพระโอษฐ์ จึงสั่งให้ตรวจพล ๘๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๕๐๐ ม้า ๑,๐๐๐ เรือรบ ๕๐๐ ลำ ทัพบกทัพเรือสรรพ
ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๗ คา เสือน ๕ เพลารุ่งแล้ว ๔ นาหํ[กากับบาทหนึ่ง สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระอนุชาริราชก็ยกไปตั้งทัพชัยตำบลสุมพลี ถึง ณ วันเสาร์ ขึ้น ©๐ คา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาริราช ก็ตรัสไห้เทียบเรือรบเรือไล่ทั้งปวง แล้วเสด็จด้วยชลวิมานขึ้นไปถืงปีาโมกน้อย เพื่อจะดูกำลังช้าคิก ฟ้ายพระเจ้าเสียงโหม1แจ้งว่า กองตระเวนได้รบกับกองทัพกรุงเป็นหลายครั้ง แตกขึ้นมา จึ่งแต่ง1ไห้สเรนันทสุคุมทหาร ๕1๐๐๐ ช้างเครื่อง ๓๐ ม้า ๕๐๐ ยกเช้ามาป่าโมกน้อย แล้วแต่งไห้พระยาเสียงแสนเป็น นายกองทัพหน้า คุมพลทหาร ๑๐1๐๐๐ ช้างเครื่อง ๑๐๐ ม้า๕๐๐ ยกตามลงมาอีกทัพหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาริราชแจ้งว่า ช้าคิกยกมา ก็ให้เทียบเรือรบ เรือไล่ทั้งปวงเช้าฮ่ง ให้พลทหารอาสาขึ้นบก ยกเช้าไปตั้งต่อช้าคิก แล้วก็เสด็จขึ้นจากพระชล วิมาน ทั้งสองพระองค์ทรงสุพรรณรัตน์ปาทุกา จึ่งตรัสให้พลทหารทั้งปวงขึ้นยั่วช้าคิก สม เด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระแสงนกลับ ยิงคูกนายม้าผู้ดีห่มเบื้อลักหลาดแดงชัดดาบทั้ง ทองตกลงจากม้าตาย จึ่งชาวทหารเช้าตัดเอาคิรษะนายม้านั้น ได้ทั้งเบื้อลักหลาดและดาบ ทั้งทองกับม้ามาถวาย ฝ่ายช้าคิกอันยกมานั้นก็พ่ายไป ทหารอาสาก็ไล่ฟ้นแทงขึ้นไปปะทะ
กับพระยาเสียงแสน พระยาเสียงแสนเห็นดังนั้น ก็ให้แยกพลออกรับตีประดาลงไปทหาร กรุงเห็นเหลือกำลังก็ถอยรอรับลงมา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราซ เห็นข้าศึกยกออกมาตี ทหารเสืยทีจะลงเรือมิทัน จึ่งเสด็จด้วยเรือพระที่นั้งชื้นไปเหนือ คลองป่าโมกน้อย และขนานเรือพระที่นั้งทั้งสองลำเสด็จอยู่กับพลเรือรบและทหารอันอยู่ ริมนั้านั้น ข้าตีกก็วางข้างม้ารี้พลมาถึงริมนั้า และได้รบทุ่งกันเป็นสามารถ สมเด็จพระ นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชทรงพระแสงปีนนกลับยิงด้องข้าศึกตายมากข้าศึก (ทุ่ง) ศัสตราวุธตกถึงเรือพระที่นั้ง จึ่งพระบาทสมเด็จพระราชอนุชาก็ให้สอดเรือพระที่นั้ง เสด็จเข้าไปข้างฮ่ง กันเรือพระที่นั้งสมเด็จพระเชษฐาธิราช แล้วดำรัสสั่งให้ยิงปีนใหญ่ใน เรือรบเรือไล่ทั้งปวงชื้นไปด้องข้างม้าข้าศึกและพลตายมาก ข้าศึกทั้งปวงก็พ่ายไป
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจึ่งตรัสแก่สมเด็จพระอนุชาธิราชและท้าวพระยานาย ทัพนายกองทั้งปวงว่า พระเจ้าเสียงใหม่ยกทัพ ๑๐๐,๐๐๐ ลงมาตั้งอยู่ ณ สระเกศ ถึง ๙ เดือน ๕ เดือน แล้วพึ่งได้เห็น!เมือกำลังทหารวันนี้ ตีร้ายจะเป็นบ้าสงคราม ใน ๒ วัน ต วันนี้จะยก มาอีก ถ้ายกลงมาเราจะตีค่ายสระเกศทีเดียว ตรัสเท่านั้นก็มิได้เสด็จกลับลงมารุมพลี ตั้งอยู่ ณ ป่าโมก
ฝ่ายว่าพระเจ้าเสียงใหม่แจ้งว่า สเรน้นทสุ พระยาเสียงแสนแตกชื้นไป ก็ทรงพระโกรธ สั่ง1ให้1ประหารสีวิตเลีย พระยาพเยาน้องพระเจ้าเสียงใหม่ กับท้าวพระยาแสนปีน แสนหมื่น ทูลขอโทษให้แก้ตัว พระเจ้าเสียงใหม่ก็ให้โทษ แต่ทว่าให้ไปตระเวนประจานรอบทัพ แล้วดรัสปรึกษาแก่นายทัพนายกอง แสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า พระยาเสียงแสน สเรน้นพสู แตกข้าศึกชื้นมา พระนเรศวรพี่น้องจะมืใจกำเริบ จะยกชื้นมาตีถึงค่ายเราเราคิดว่าจะยก ลงไปทักเลียก่อน ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นด้วย พระเจ้าเสียงใหม่ก็ให้ โหรหาฤกษ์ ณ วันพฤทัสบดี แรม ๒ คา เดือน ๕ เพลาดี ๑๐ ทุ่ม ๕ บาท จึ่งบัญชาให้ตรวจ เตรียมกองทัพ ให้พระยาเสียงแสน สเรน้นทสูถึอพล ๑๕,๐๐๐ เป็นทัพหน้าแก้ตัว ทัพ พระเจ้าเสียงใหม่พล ๖๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ต๐๐ ม้า ๑,๐๐๐
ครั้นถึง ณวันพฤหัสบดี แรม ๒ คา เดือน ๕ เพลาตี ๑๑ ทุ่ม ๕ บาท ก็ยกลงมา ปีณะ เมื่อพระเจ้าเสียงใหม่คิดเตรียมทัพจะลงมาตีนั้น ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสแก่ท้าว พระยามุปีมนตรีว่า เราตีทัพเสียงใหม่แตกชื้นไป เห็นประหนึ๋งจะยกเพิ่มเดิมกันมาอีก ถึง ๒ วัน ต วันแล้วก็มืใด้ยกลงมา ณ วันพฤหัสบดีแรม ๒ คา เดือน ๕ เราจะยกชื้นไปให้ทหารยั่ว
ดูสักทีเพลาหนึ่ง ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ก็เห็นพร้อมทันโดยพระราชบริหาร จึ่ง สั่งให้พระราชมนูถือพล ๑๐,0๐0 ชี่ช้างต้นพลายพัททัน ช้างนายทัพนายกองชี่ ๒๐ ช้าง มีธง สามชายสำคัญทุกตัวช้าง เป็นทัพหน้าชั้นหนึ่ง ให้พระยาสุโซทัยถือพล ๑๐,๐๐๐ ชี่ช้างต้น พลายสังหารคซสีห์ ฟ้างนายทัพนายกองชี่ ๒๐ ฟ้าง มีธงสามชายสำคัญทุกตัว ฟ้างเป็นทัพ หน้าชั้นสอง ให้ยกในเดือน ๕ แรม ๒ คาเพลาบ่าย ไปทั้งอยู่ต้นทาง ครั้นเพลา ๑© ทุ่ม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ทับสมเด็จพระอนุชาธํราชทรงเครื่องศีริราซปีลันทนาสังกายุทธ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงฟ้างต้นพลายมงคลทวีปเป็นพระคชาธารสมเด็จพระอนุชาธ-ราซทรงช้างต้นเจ้าพระยาปราบไตรจ้กรเป็นพระคชาธาร พร้อมช้างทั้งทันแทรกแซงล้อมวัง พังคาร ๑๐๐ ทับพลทหาร ๑๐,๐๐๐ ก็เสด็จพยุหบาตราทัพโดยทางสถลมารควิถี พอแสง ทินกรเรื่อเรืองโพยมมาศ ทัพหน้าพระเจ้าเชียงใหม่ทับทัพพระราชมานูปะทะรบทันตำบล บางแก้ว ทัพหลวงเสด็จถึงตำบลบางแห ไต้ยินเสียงปีนรบ ก็มิไต้ยกหนุนพระราชมานูขึ้นไป เช้าซุ่มทัพอยู่ในป่าจิก ป่ากระทุ่ม ฟากทางตะวันตก จึ่งใฟ้ให้หมื่นทิพรักษาทับม้าเร็ว ๑๐ ม้า ขึ้นไปสั่งพระราชมานู ให้ล่าถอยลงมา ทัพหลวงจะยอกลาง พระราชมานูก็บอกลงมาให้ กราบทูลว่าดืกไต้รบติดพันทันอยู่แล้ว ถ้าถอยก็จะแตก พระราชมานูก็ผิไต้ถอย สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้าก็ใทัหมื่นทิพรักษา* ขึ้นไปสั่งอีก พระราชมานูก็ม้ไต้ถอย หมื่นทิพรักษา กลับลงมากราบทูล ก็ทรงพระโกรธ ตรัสว่าให้กลับขึ้นไปอีกครั้งหนึ่ง ถ้ามันยังชัตมิถอยให้ เอาศีรษะลงมา หมื่นทิพรักษากลับขึ้นไปแจ้งตามรับสั่งพระราชมานูแจ้งรับสั่งตกใจ ให้โบก ธงฝ่ายช้ายเป็นสำคัญ พระยาสุโขทัย ทหารทั้งปวงเห็นตังนั้น ก็ขยายล่าถอยลงมา
ฝ่ายทหารเชียงใหม่สำคัญว่าแตก ก็โห่ร้องไล่รุกโจมตีลงมา ทหารม้าก็วางม้า ทหารช้างก็ขับช้าง พระเจ้าเชียงใหม่ดีพระทัย ก็เร่งพลขับช้างที่นั้งตามเป็นกองหน้าลงมามิ ไต้เป็นกระบวน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเห็นขัาศีกเสียกระบวน จึ่งให้สั่นม้องโบกธงเป็น สำคัญ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาธิราช ก็ขับพระคชาธารและรึ้ พลช้างม้าโยธาหาญเช้ายอกลางทัพช้าศีก จนถึงอาวุธสั่น ฝ่ายพระราชมานู พระยาสุโขทัย เห็นตังนั้น ก็ต้อนพลดืกระหนาบขึ้นมา ทัพพระเจ้าเชียงใหม่ก็แตกพ่ายไป สมเด็จพระ-
* พระรา?!พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ธุนนรินทรเสนี
นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราซ ก็เสด็จดามตีทัพพระเจ้าเสียงใหม่แตกฉานยับเยิน ไฝคุมกันไต้ พลทหารชาวกรุงก็ไล่ฟ้นแทงพลท้าคืกทั้งนายและไพร่ตายริมทางและกลางทุ่ง นั้นมากนัก และท้าวพระยาฝ่ายท้าสืกคอชาดกับคอท้างในยุทธภูมินั้น คือพระยาพเยาน้อง พระเจ้าเสียงไหม่ พระยาล่อ พระยากาว พระยานครล้านท้าง พระยาเสียงราย มางยามงิบ สมิงโยคราช เจพะยะอางทะนูน สเรนันฑฝีเมืองเตริน แสนเสียงใหม่ตายในที่นั้นประมาณ ๑,0๐๐ ไต้ท้าง ๒๐ ท้าง ม้า ๑๐๐เศษ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราซ ก็เสด็จตามตีทัพพระเจ้าเสียงใหม่ไปถึงปากนํ้าฉะไว
ฝ่ายฝีมเด็จพระราชบิดาดำรัสไท้เดรียมรี้พลและเรือพระที่นั้ง ดั้งกัน เรือรบ เรือไล่ พร้อมเสร็จ แล้วพระราชทานเรือพระที่นั้งรอง และเรือทั้งปวงไท้พระศรีสุพรรณมาธิราช น้องพระยาละแวกโดยเสด็จมาด้วย ครั้น ณ วันเสาร่ แรม ๔ คา เดือน ๕ เพลารุ่งแล้ว ๕ บาท ไต้คุภฤกษ์ สมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกพยุหบาคราทัพเสด็จโตยชลมารคด้วยพระชล-วิมานขึ้นไป ส่วนพระเจ้าเสียงใหม่ก็ยกรุดรีบเท้าไนค่ายหลวง ไนวันนั้นเพลาจวนคั่า สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาอิราช ดั้งทัพหลวงอยู่ ณ ปากนั้าฉะไว จึ่งมื พระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลายว่า เพลายั๋ารุ่งจะยกพลทหารเท้าหักค่าย พระเจ้าเสียงใหม่ ฝ่ายพระเจ้าเสียงไหฝแดกขึ้นไปถึงค่าย เสียพระหัยมืไต้คิดที่จะรบ ครั้น แจ้งว่ากองทัพพระนเรศวรยกตามขึ้นมาถึงปากนั้าฉะไว เกรงจะรับมิอยู่ หนีก็มิพัน ครั้น เพลาคาก็ขึ้นท้างเร็วเลิกทัพรีบหนีไป
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเสาร์ แรม ๙ คา เดือน ๕ เพลาเท้าโมงเศษ สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้ากับสมเด็จพระอนุชาอิราช เสด็จยกพยุหโยธาทัพใกล้ถึงค่ายสระเกศ ก็แจ้งว่า พระเจ้า เสียงใหม่เลิกทัพหนีไปถึงปากนํ้าพุทรา มิได้ทันพระเจ้าเสียงใหม่ ทหารกองหน้าจับได้พระ-ยาเสียงแสนลูกพระยาเสียงแสนและแสนหลวง ล่ามแชกมางจอจวย ลูกแม่นมพระเจ้าเสียง-ใหม่ แต่ไต้ท้างพังพลายใหญ่ศอกนิ้ว ๑๒๐ ท้าง ไต้ม้า ๑๐๐ เศษ* แต่ท้างใหญ่ * มีเศษ พลายจนาจศ้กดี้® พลายปวงหลูรายกัก ๑ พลายทุละเกียนกะหยอ ๑ พลายพิชัยโกลา ๑ พลาย มรุกตองอู ๑ พลายมณีจักรพรรติ ๑ พลายลิงคา ๑ พลายมงคลชาตรี ๑ พลายแชแม ๑ พลายแก้วไกรลาส ๑ พลายอุโบสถา ๑ ท้างพระเจ้าเสียงไหม่พลายมหาเมม ๑ พลายหัตถี
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยานบ้บหอศอุดแห่งชาติ และพระราชพงศาวดารป็ปับพ้นจนหนุมาศ (เจิม) ว่า
ได'ม้า ๙๐๐ เศษ'
ราชา ๑ พลายเกิดศวัสตี้ ๑ พลายภาพยาว ๑ พลายยาตรา ๑ พลายแปร ๑ พลายศรีบุญเรือง ๑ พลายรำชาย ๑ พลายมหากุณฑล ๑ แด่ได้ฟ้างสูงใหญ่ ๒๐ ฟ้าง และได้พม่า มอญ ลาว เแยงใหม่และชาวไทยใหญ่ ชายหญิง ๑๐,๐๐๐ เศษ ได้เรือรบ เรือเสบียง ๙๐๐ เศษ และได้ เครื่องสรรพยุฑธ เครื่องฟ้าง เครื่องม้า ปีนใหญ่จ่ารงค ผณฑก นกสับมาก และได้เครื่อง ราชาบริโภคพระเจ้าเสิยงใหม่ แตรเงิน แดรทองกระโจมหุ้มทองสำรับหนึ่ง สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราช แต่งทหารกำหนดให้ตามพระเจ้าเแยงใหม่ให้ถึง เมืองนครสวรรค และทัพหลวงตั้งอยู่บางพุทรา ประทับแรมอยู่ทั้งทัพบกทัพเรือเวนหนึ่ง
ครั้น ณ วันอาทิตย์ แรม ๙ คั๋า เดือน ๕ ฝ่ายสมเด็จพระราชบิดาเสด็จถึงบางพุทรา พระราชโอรสทั้งสองพระองค์มาเฮา กราบถวายทังคมทูลสุร่ายเรื่องอุบล ขึ้งได้รณรงค์ฟ้าดืก มืชัยฟ้านะถวายเสร็จสินทุกประการ สมเด็จพระราชบิดาได้ทรงฟัง ทรงพระโสมนัสยินดี เสด็จประทับแรมอยู่ ๒ เวน ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันอังคาร แรม ๗ คา เดือน ๕ เพลาบ่าย ต โมง สมเด็จพระราชบิดากิเลิกทัพคีนเฟ้าพระนครโดยชลมารค
ครั้น ณ วันคุกร์ แรม ๑๐ คา เดือน ๕ กองทัพขึ้งไปตามพระเจ้าเแยงใหม่กลับผาถึง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาซิราช กิเลิกทัพเสด็จด้วยพระชลวิมาน พร้อมด้วยตั้งกันนำดาม ครั้นถึงตำบลโพขึ้สามด้น ทอตพระเนตรเทินเรือพระศรีสุพรรณมา ซิราช กับเรือนายทัพนายกองเขมรทั้งปวงจอดอยู่ ณ ฮ่งฟากตะวันดก แด่พระศรีสุพรรณมา ซิราชนั้นมิได้หมอบ นั้งดูเสด็จอยู่ ก็ทรงพระพิโรธให้รอเรือพระที่นั้งไร้ แล้วดำรัสให้หลวง พิชัยบุรีนทรา ตัดเอาด็รษะลาวเชลยขึ้งจับได้นั้น ไปเสียบไวัดรงเรือพระศรีสุพรรรมาซิราช หลวงพิชัยบุรีนทรากิไปทำโดยรับสง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระอนุชาซิราช กิเสด็จ เฟ้าพระนครฝ่ายพระศรีสุพรรณผาซิราชเทินด้งนั้นก็นัอยพระทัยคิดอาฆาตมิได้ว่าประการใด กิล่องเรือมาที่อยู่ ครั้นรุ่งขึ้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออก พร้อมด้วยห้าวพระยาเสนา พฤฒามาตย์ ทั้งปวง จึ่งดำรัสว่า ขึ้งพระยาละแวกให้พระศรีสุพรรณมาซิราชผู้เป็นอนุชา ยก กองทัพเข้ามาฟ้วยงานพระราชสงครามจนเสร็จนั้นขอบใจ ให้พระราชทานพานทองคำกับ สนองพระองค์อย่างเทศอย่างน้อย และนายทัพนายกองเขมรทั้งปวงนึ่กิพระราชทานเสัอผ้า โดยสมควร พระศรีสุพรรณมาธิราชกับพระยาเขมรทั้งปวงกราบถวายทังคมลา ก็เลิกทัพ กลับไปพระนคร
ฝ่ายพระเจ้าเสิยงใหม่แดกขึ้นไปถึงเมืองกำแพงเพชร ไปเฮาพระมหาอุปราชา แจ้งการ
สิงได้รบกับกองทัพพระนเรศวร จนแตกขึ้นผาเสร็จสินทุกประการ พระมหาอุปราชาก็เสิย พระทัยจึ่งแต่งทหารมอญออกก้าวสกัดด้นทางพลซาวเสียงใหม่แตกกระจัดกระจายขึ้นผานั้น ประมวลกันเข้าได้แล้ว ก็ให้พระเจ้าเสียงใหม่ตั้งอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรด้วย แล้วบอกหนัง สือส่งตัวพระยาอภัยคามินี ชักแชกยอถาง ขึ้งกำกับพระเจ้าเสียงใหม่ให้พละกำกองรีบไป พ เมืองหงสาวดี พระมหาอุปราซาก็เกณฟ้กันให้รีบทำไร่นา ให้พระเจ้าเสียงใหม่ทำเรือกระจัง เหลาคา
ฝ่ายพระศรีสุพรรณผาธิราชนั้น คิดแค้นอยู่มิได้ขาด ครั้นไปถึงเมืองละแวก ขึ้นเฝ่า กราบทูลว่า ขึ้งรับสั่งให้ข้าพระบาทยกเข้าไปช่วยการสงครามพระนครศรีอยุธยาครั้งนี้ ได้ ความอัปยศนักด้วยพระนเรศวรตูหมิ่นหยาบข้า ให้ตัดเอาคิรษะเชลยผาเสียบไว้ริมเรือดรง หน้าข้าพระบาท ความแค้นความอายปีมจะไม่เห็นฟ้าและดิน พระยาละแวกแจ้งตังนั้นก็ทรง พระโกรธ ตรัสว่าเราก็เป็นกษัตริย์มาตูหมิ่นกันตังนี้ ไหนกรุงกัมพูซาธิบตีกับกรุงศรีอยุธยา จะเป็นพระราชไมตรีกันสิบไปได้
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้งว่าพระเจ้าเสียงใหม่แตกขึ้นมาเสียไพร่พลมากก็ทรงพระโกรธ คิดจะเอาโทษก็เกรงจะเสียเมืองลาว จึ่งตอบลงมาว่า ครั้งก่อนกำหนดให้พระเจ้าเสียงใหม่ ยกไปบรรจบกับทัพพระยาพสิมก็ไม่ไปทัน จนเสียทัพพระยาพสิมครั้งหนึ่งแล้ว ครั้งนี้ ยกพลลงไปถึง ๑๐๐,๐๐๐ ก็แตกแก่ข้าคิกขึ้นมาทำการมิได้มั่นคงดุจทารกโคบาล ให้เสียรี้ พลผากมาย ข้าคิกไตใจตังนี้ เมื่อพระเจ้าเสียงใหม่มิได้มืความละอาย ไม่ไว้เกียรติยศ ใน แผ่นดินแล้วก็แล้วไปเถึต ออกพระวษาแล้ว ทัพหลวงจะยกไปกระทำ อย่าให้พระเจ้าเสียง ใหม่ตั้งอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรเลย ให้เป็นกองทัพลำเลียงขึ้นไปจัดแจงเสบียงอาหาร ณ เมืองเสียงใหม่ ผ่อนลงไปไว้ให้พอพล ต๐๐,๐๐๐ อย่าไห้ชัดสนได้ ล้าชัดสนด้วยเสบียง อาหารมิทันมิพอ ต๐๐,๐๐๐ จะมืโทษ ครั้นแต่งหนังสีอเสร็จแล้ว ก็ส่งให้พละกำกองถึอกลับ ลงผา ณ เมืองกำแพงเพชร ฝ่ายพระเจ้าเสียงใหม่ได้แจ้งรับสั่งด้งนั้น ก็กลัวพระราชอาชญา ลา พระมหาอุปราชากลับขึ้นไป ณ เมืองเสียงใหม่ เร่งรัตทำการลำเลียงตามรับสั่ง
ครั้นถึงเตือน ๑๒ ปีมะเส็ง เอกศก พระเจ้าหงสาวดี ยกข้างม้ารี้พลผาโตยทางเสียงทอง และชุมพลทางบกทางเรือทั้งปวง ณ เมืองกำแพงเพชร ฝ่ายพระเจ้าเสียงใหม่ก็ยกทัพลำ เลียงลงผาถึง ทัพพระเจ้าหงสาวดีพล ๒๐๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ๑,๐๐๐ ม้า ๗,๐๐๐ และเรือกะ จังเหลาคา ๑,๐๐๐ ฝ่ายพระมหาอุปราชาข้างเครื่อง ๔๐๐ ผ้า ต๐๐ พล ๔๐,๐๐๐ กอง
ทัพพระเจ้าเสียงใหม่เป็นทัพลำเลียง เรือรบเรือลำเลียง (*'๐๐ พล ๒๐,๐๐๐ พระเจ้าหง-สาวดียกจ้างม้ารี้พลลงมาถึงเมืองนครสวรรค์ ให้ทัพพระมหาอุปราชาและพระยาตองอู ยก มาทางฟากตะวันออกให้พระเจ้าเสียงใหม่คุมทัพเรือทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาฟากตะวันตก ถึง ณ วันพฤทัศบดี ขึ้น ๒ คา เดือนยี่ พระเจ้าหงสาวดีก็ยกทัพใหญ่ เจ้ามาดั้งมั่นตำบล ขนอน ปากคูและให้ม้งหมวดลูกพระเจ้าหงสาและพระยาพระรามมาดั้งตำบลมะขามหย่องทัพหนึ่ง ให้ดั้งค่ายธุดคูเอามูลดินพูนค่ายขึ้นเป็นกำแพงดิน ให้พระยานครมาดั้งตำบลปากนํ้าพุทรา เลาทัพหนึ่ง พล 6)๕,000 ให้นันทสูมาดั้งตำบลขนอน บางล่างฟากตะวันออกทัพหนึ่ง พล ๕,000 เรือกระจังเหลาคา ๙๐๐ ลำ
ฝ่ายพระมหาอุปราชาและพระยาตองอูก็ยกทัพมาโดยทางลพบุรี แล้วเจ้ามาดั้งทัพมั่น ตำบลชายเคือง พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสให้ตกแต่งการป้องกัน พระนครนั้นมั่นคงแล้ว ก็ให้ชุมท้าวพระยาพฤฒามาตย์เสนามนดรีจ้าทหารทั้งหลาย จึ่งมี พระราชบริหารตรัสปรึกษาการคืกว่า พระเจ้าหงสาวดี ยกทัพมาคราวนี๋ใหญ่หลวง เห็นจะ ได้รบพุ่งกันเป็นสามารถ ยิ่งกว่าคืกพระเจ้าเสียงใหม่ยกมาคราวก่อนนั้น และเราอย่าเพ่อยก ทัพใหญ่ออกรบก่อน ให้ท้าวพระยาหัวเมืองชุนหมี่นทั้งหลายตรวจจัดพลทหารอาสาทัพบก ทัพเรือทั้งปวงให้สรรพไว้ และจะแต่งพลทหารอาสาแต่เป็นกอง ไปกันให้ราษฎรทั้งปวงเกี่ยว จ้าวยิ่งเหลืออยู่ในท้องนา แขวงจังหวัดรอบพระนครนั้นใหํได้จงสินเสีงก่อน อย่าให้จ้าศึกได้ เป็นกำลัง แล้วจึ่งจะยกทัพใหญ่ออกดีฑีเดียว มุขมนตรีเห็นด้วย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กับพระอนุชาธํราช ดรัสให้แต่งชุนหมื่นทหารอาสาทั้งหลาย ลือพลอาสาออกไปเป็น หลายกองและป่าวให้ราษฎรทั้งปวงออกไปเกี่ยวจ้าวทุกตำบล และพลทหารยิ่งออกไปกันให้ เกี่ยวจ้าวนั้น ได้รบพุ่งด้วยจ้าศึก จ้าศึกแตกพ่ายได้ศึรษะเจ้ามาถวายทุกวันมิได้ขาต พระ บาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว ให้พระราชทานรางวัลแก่นายทัพนายกองและ พลทหารทั้งปวงโดยบำเหน็จ อันใต้รบพุ่งมากและน้อยตามสมควร
ในขณะนั้น สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชรบัง คับราชการในที่กลาโหม จึ่งตรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชร ลือพลทหารล้อมวังออกไปกันให้ ราษฎรทั้งหลายเกี่ยวจ้าว ณ ทุ่งชายเคืองที่ทัพพระมหาอุปราชาดั้งอยู่นั้น พระมหาอุปราชา แต่งพลม้าประมาณ ๑,๐๐๐ ยกออกมารบ ทัพเจ้าพระยากำแพงเพชรก็แตก สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราซทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยากำแพงเพชร ตรัสไห้ลงพระราชอาชญาโดยโทษพระอัยการคืก สมเด็จพระราชบิดาทรงพระกรุณาตรัสว่า เจ้า พระยากำแพงเพชรเป็นแต่พลเรือน มิไต้เป็นทหาร ขอโทษเจ้าพระยากำแพงเพชรไว้ครั้ง หนึ่งก่อน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาซิราชมิไต้ลงโทษเจ้าพระยา กำแพงเพชร แต้วตรัสปรึกษาต้วยห้าวพระยาเสนามาตย์โยธาหาญทั้งหลายว่า ขึ้งเจ้าพระยา กำแพงเพชรพ่ายเช้ามาให้ช้าคืกไตใจ ตังนี้ เราจะนึ่งไว้ช้ามิชอบ ชอบเราจะยกพยุหบาตรา ทัพหลวงออกตีห้พมหาอุปราชา อย่าไห้ตั้งอยู่ ณ ชายเคืองนั้นไต้ ราษฎรทั้งปวงจึ่งจะไต้ เกี่ยวข้าวไนห้องทุ่งสะตวก แต้วไห้ตรวจช้างมารี้พลทหารอาสา ไห้เอาเครื่องสรรพยุทธปีน ไหญ, ปีนจ่ารงค์ มณทก นกสับ บรรจุเรือรบ เรือไล่ ๖๐๐ ลำนั้นสรรพ จึ่งแต่งทหารให้ลอบ ไปทางบกทางเรือ ที่ชอบกล ทุ่มพลทหารปีนใหญ่น้อยไว้ จึงจะยั่วให้ช้าคืกออกไล่ เห็นไต้ ทีแต้ว จึ่งจะออกทะลวงตี ทั้งปีนใหญ่น้อยยิงระดมสาดเอาช้าคืก ไห้แตกฉานอย่าไห้คุมกันติด ฝ่ายทหารอาสาก็ไปทุ่มอยู่ตามรับสงจึ่งสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาซิราช ก็เสด็จต้วยพระชลวิมานลำเดียวกันไปโดยชลมารค และห้าวพระยาห้วเมือง ธุนหมื่นทหาร ทั้งหลายก็ไปโดยกระบวนหน้าหลัง ครั้นถึงตำบลชายเคืองใกต้ทัพพระมหาอุปราชาตั้งอยู่นั้น จึ่งตรัสไห้ทหารอาสาขึ้นไปยั่วช้าคืกหน้าค่ายและช้าคืกก็ยกออกไป ไต้รบทุ่งกันเป็นสามารถ ฝ่ายทหารอาสาขึ้งทุ่มอยู่นั้น ก็ยกออกทะลวงตี ยิงปีนไหญ่น้อยสาดไปต้องช้าสืกลมตายเป็น อันมาก ช้าคืกมิไต้ระลำระสาย ยกหนุนวกลงมาช้างรืมนั้าฟ้ายทัพกรุงก็วางปีนใหญ่และปีน จ่ารงค์ มณทก นกสับขึ้นไปแต่เรือรบ ต้องพม่ามอญและช้างม้าตายเป็นอันมาก และพลช้า คืกนั้นยังต่อรบอยู่
ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาซิราช เสด็จออกยีนหน้า แคร่พระที่นั้ง	ทั้ง ๒ พระองค์ทรงปีนนกสับ ยิงต้องช้าคืกช้างม้าและคนดายมาก
ทหารซาวกรุงก็ยิงปีนระดมกันไป ฝ่ายช้าสืกก็ลงมาสกัดช้างหลังเรือพระที่นั่ง แต้วยิงปีนไฟ ตอบมาเป็นสามารถ	และเรือรบช้าหลวงทั้งปวงทานมิไต้ก็พ่ายมาสิน ยังแต่เรือพระที่นั่ง
และเรือรบ ๕ ลำ อยู่ยิงตอบกันไปมา ฝ่ายช้าคืกก็ยิงปีนไฟมาต้องฉลองพระองค์สมเด็จพระ-เอกาทศรถอิศวรบรมบพิตรอันทรงนั้น แต่ปลายพระห้ตถขาดขึ้นไปถึงต้นพระพาหา อนึ่งช้า คืกยิงปีนไฟมาต้องคนในเรือกันนั้นเจ็บป่วยลำบากมากแต่กระสุนปีนนกสับช้าคืกยิงมาตกอยู่ ณ เรือพระที่นั่งนั้นประมาณ ต๐ กระสุน พอเพลาคาเสด็จคืนเช้าพระนคร
ครั้น ณ วันอาทิตย์ แรม ๑๑ ค่า เตือน ๖ เพลา ๑๑ ทุ่ม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า
กับสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จยกพยุหบาดราทัพออกจากพระนครข้ามไป สมเด็จพระ เชษฐาทรงข้างต้น เจ้าพระยาปราบไดรจักร สูง ๖ ศอก ©© นว ดดนามนทนาทสง สมเดจ พระอนุชาธิราชเจ้าทรงพระคชาธารจักรมหึมา สูง ๖ ศอกคืบ ติดนํ้ามันหน้าหลัง เจ้าพระ ยามหาเสนาชี่ข้างปราบไตรภพ สูง ๕ ศอกคืบ เจ้าพระยาจักรีชี่ข้างแกัวลังหาร สูง ๖ ศอก ๔ นิ้ว เอาธุนหมื่นกองข้างนอกซี่ข้างพังกันกลางระวางละ ๔ ข้าง ไห้มอญเข้าไปร้องหน้า ค่ายพระเจ้าหงสาวดีว่า มีหนังสือบอกพระมหาอุปราชาไห้ขึ้นมากราบทูลไห้เร่งเปิดประตูรับ เจ้าหน้าที่นายประดูร้องว่า จะกราบทูลก่อนจะเปิดยังมีไต้ ลักครู่หนิ้งไนค่ายพระเจ้าหง สาวดีวางปีนจ่ารงค์ มณฑก นกลับระดม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธํ ราชเห็นว่า ข้าคืกร้ตัวแต้วก็เสด็จลงเรือพระที่นั่งคืนเข้าพระนคร
ครั้น ณ วันพุธ ขึ้น ๑ คา เดือน ๗ เสด็จพระราชดำเนินออกไปตั้งทัพชัยตำบลวัดช่องลม ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๔ คั๋า เดือน ๗ เอาปีนพระกาลมฤตยูราช ใส่สำเภาขึ้นไปยิง ค่ายพระเจ้าหงสาวดี ณ ปีนอนปากคู พระเจ้าหงสาวดีเห็นซาวพระนครเอาปีนไส่สำเภามา ยิงไต้ถึงค่าย ก็เลิกทัพไปตั้งป่าโมกใหญ่ ครั้น ณ วันจันทร์ ปีน ๑ คา เดือน ๗ สมเด็จพระ นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราช ยกขึ้นไปดีทัพพระเจ้าหงสาวดีถึงป่าโมกใหญ่ เสด็จทางชลมารค แต่งทัพบก ๒ ฟากฮ่ง ข้าคืกยกชนาบดีทัพบก ๒ ฟากฝืง ทัพกรุง แตกร่นลงมาถึงทัพหลวง และกระสุนปีนข้าคืกยิงมาต้องประโทนเรือพระที่นั่งสมเด็จพระ-นเรศวร คืรษะปีรั้นออกไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชก็กรีฑาทัพ เรือขึ้นบก ทหารล้วนถึออาวุธสรรพ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราช ทรงพระแสงดาบสองพระหัตถ์และทัพบกซี่งย่นลงมานั่น ก็มีนิ้าใจกลับหน้าพร้อมกัน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชก็ต้อนพลทะลวงไล่ฟ้นข้าคืก ข้าคืก แตกฉานดายและลำบากเป็นอันมาก แต้วสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระ-อนุชาธิราชก็เสด็จเข้าพระนคร
ฟ้ายพระเจ้าหงสาวดียกมาติดพระนครถึง ๖ เดือน จนถึงวลันตฤดู เสียพลทหารเป็น อันมาก เห็นจะเอาพระนครมีไต้ ก็เลิกทัพกลับไป ซณะเมื่อทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาถึงนั่น ปีาวแจ้งไปถึงกัมพูชประเทศ พระยาละแวกก็ดีพระทัย จึ่งแต่งไห้ฟ้าทะละหะ พระยาเตโช พร®*ยาราชนายก พร*เยามโนไมดร พระยาสวรรคโลก แสนทองฟ้ากบทหาร ©0,000 ให้ฟ้า ทะละหะเป็นแม่ทัพยกเข้ามาดีหัวเมืองแถบตะวันออก ฟ้าทะละหะมืได้เดินตามทางใหญ่ ลัด
มาป่าสีเสันมาบ้านควาย เข้าจู่ดีเมืองปราจีนบุรีแตก กรมการเมืองนครนายกบอกเข้ามา สตุหนายกนำขึ้นกราบทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทราบก็ทรงพระโกรธ ตรัส แก่พระบรมรายปีโยรสว่า เหตุไฉนพระยาละแวกจึ่งกลับเป็นปิจจามิตรตังนี้ สมเด็จพระ นเรศวรเป็นเจ้ากราบถวายบังคมทูลฉลองพระราชโองการว่า พระยาละแวกมิไตัดั้งอยู่ไนสัต ยานุสัตย์ ปราศจากวิจารณญาณ ฟังคำน้องชายให้เสียทางพระราชไมตรี คอยแต่ฟ้ากันตังนี้ ความแค้นข้าพระบาทตังด้องปีนพิษ'ขอไห้พระยาศรีไสณรงค์พระยาศรีราชเดโซกับพลทหาร ๕,๐๐๐ ยกออกไปตีพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็บัญชาตาม พระยาศรีไสณรงค์ พระ ยาศรีราชเตโชกราบถวายบังคมลา แล้วก็ยกไปทางบ้านนาเริ่ง ถึงเมืองนครนายก ณ วัน พฤหัสบดี แรม ๘ คา เดือน ๖ เพลา ๒ โมงเข้า ทัพเขมรก็ยกตีเข้ามาถึงเมืองนครนายก พระยาศรีไสณรงค์ พระยาศรีราชเดโซก็ยกออกตีทัพเขมรแตก ถอยไปทางด่านหนุมาน ออกทาง พระจรีต พระยาศรีไสณรงค์ พระยาศรีราชเดโซก็ตามตีไปจนสินต่าน กองทัพเซมร เจ็บป่วยล้มตายรายทางไป จับได้เป็นและเครื่องศัสตรารุธเป็นอันมาก พระยาศรีไสณรงค์ พระยาศรีราชเดโซกลับเข้ามาดั้งอยู่ ณ เมืองปราจีนบุรี แล้วบอกเข้ามาว่ากองทัพเซมรก็ แตกไปแล้ว จะขอเข้ามาทาราชการฉลองพระเดชพระคุณ ส่งเขมรเชลยและเครื่องศัตรารุธ เข้ามาถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึ่งไห้ตอบออกไปว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดียังมืได้ แตกฉาน จะไว้ไจแก่'พระยาละแวกมืได้ เกลือกจะแต่งกองทัพไห้ยกเข้ามาอีก จะเสียประจันต ชนบท อย่าเพ่อไห้พระยาศรีไสณรงค์ พระยาศรีราชเตโชเลิกทัพเข้ามา ไห้อยู่รักษาหัวเมือง แถบดะวันออก ต่อเมื่อใดทัพหงสาวดีแตกไปแล้ว พระยาศรีราชเดโซ พระยาศรีไสณรงค์ เลิกทัพกลับเข้ามาเฝ่า
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีเสด็จถึงพระนครแล้ว ก็ทรงพระดำริแต่ที่จะเอากรุงพระ-มหานครศรีอยุธยาไห้ได้ ก็จัดทแกล้วทหารบำรุงข้างม้ารี้พล เครื่องสรรพศัตราวธ เสบียง อาหาร กระสุนดินประลิวไว้พร้อมเสร็จ เมื่อพระเจ้าหงสาวดีไห้เตรียมทัพนั้นพล ๕๐๐,00๐ ข้างเครื่อง ต,๐๐๐ ม้า ๑๐,๐๐๐ ไห้พระมหาอุปราชา พระเจ้าแปร พระเจ้าเสียงใหม่นั้นเข้า กระบวนทัพด้วย
ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑ คา เดือนอ้าย ศักราช ๙ต๒ ปีมะเมีย โทศก * เพลาอุษาโยค
* พระราชพงศาวตารงปับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ส์'กวาช ๙๙๐ สัมฤทธิศก
สมเด็จพระเจ้าหงลาวดีก็ฑรงพิชัยยุฑธนาลังกาภรณวิภูษิต พิพิธ[ภคมหึมา ดูมโหฬาราดิเรก สำหรับชัตติยราชรามัญประเทศโดยวาระดิถีเสร็จ ครั้นได้เวลามหามทุดิฤกษมังคลา โหรา ธิบดีสั่นฆ้องชัย สิพ่อพราหมณ์ถวายเสียงสังข์ ประนังศัพทัฆ้องกลองกาหลสนั่นนฤนาท เสด็จทรงช้างพลายชัยมงคลเป็นราชพาหนะประดับเครื่องคชาภรณอลังการเคลื่อนพยุหโย-ธาหาญโดยกระบวนชัายขวาหน้าหลัง พลดาบดงโตผรสลอน พลเสโลทวนทองยะยาบ พล ดาบเชนขนัด รื่วรายดูสุดสายตาไสวเถือกธงชัยชาญ วาลวีชนีกลิ้งกลด บดบังแสงทินกรไพ โรจน์ โชตินาการพันลึก อธึกดูพร้อมพรั่งดาษดา รอนแรมผาโดยสถลมารค ช้ามแม่นํ้าเมาะ ดะมะเช้ามาทางเมืองกำแพงเพชร เสด็จถืงกรุงพระนครศรีอยุธยา ณ วันอังคาร แรม ๑๔ คา เดือน ๑ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตั้งทัพตำบลบางปะพัน พระมหาอุปราชาตั้งค่ายทุ่มค่อง พระเจ้าแปรตั้งค่ายลีสุก พระเจ้าเสิยงใหม่ตั้งค่ายตำบลวัดสังฆาวาส
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดรัศทราบว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดียกมา ก็ทรงม้าทวน กับทหาร ต กอง กองหนึ่ง ๒๒ คนกองหนึ่ง ๒๒ คน* กองหนึ่ง ๗๒ คน ชี่ม้าถือทวนครบผีอ ยกออกไป กองหน้าช้าดีกออกมารบ ทหารกรุงเทพมหานครดีแตกฉานเช้าไป สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้าทรงคาดพระแสงดาบกับทหารปีนชื้นโป ช้าดีกในค่ายเอาทวนแทงพลัด ตกลงผาเป็นหลายครั้ง ชื้นผิได้ ทรงม้าพระที่นั่งกลับเช้าพระนคร ช้าดีกเอาการที่งโต้รบพุ่ง ไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสถามเสนาบดีว่า พระ-นเรศวรออกมาทัพอย่างทหารด้งนึ่ เหมือนหนึ่งเอาพิมเสนมาแลกเกลือ พระราชบิดานั่นจะ รู้หรือไม่ เสนาบดี กราบทูลว่า เห็นพระราชบิดาจะไม่รู้ ถ้ารู้เห็นจะผิให้ออกมาทำสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีจึงตรัสสั่งว่า พระนเรศวรทำการดีกอาจหาญนัก ถ้าออกมาอีก ถีงมาตรว่า เราจะเลียทหารมากก็คงจะแลกเอาตัวให้จงไต้แล้วสั่งทหารที่มืแมือสันทัดทุกทัพทุกกองให้ได้ ๑๐,๐๐๐ เอาไปช่วยค่ายลักไวฑำม ทหารทศ ตำบลสุมพลี ถ้าพระนเรศวรออกมาตีค่าย ให้ สุมเอาตัวจงได้ สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าทรงม้าพระที่นั่งออกไป ทหาร ต กองกับล้อมวัง ๑,๐๐๐ ถีอโตมรและดาบตั้งออกไป ได้รบพุ่งกันแต่เพลา ต โผงจน ๔ โมง ช้าดีกแตกเช้า’โป อยู่สักครู่หนึ่งกลับเอาม้า ๓๐ ออกมายั่วทัพ จึ่งแต่งปีกฉนางและกองชุ่มไว้ปีกหนึ่งลักไวทำม ปีกหนึ่งทหารทศ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงม้าทวนไล่ช้าดีกเช้าไป และช้าดีกสองปีก
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า กองหนี่ง ๔๐,๔๒ คน
ทุ้มพระองค์และทหารเข้าไว้ ลักไวทำมูถือคาบดั้งเข้ามาจะกุมเอาตัวพระองค์ พระองค์ทรง แทงด้วยพระแสงทวนถูกลักไวทำมู ลักไวทำมูพินต้องพระแสงทวนเป็นแผลแด่ลักไวทำมูดาย ทหารทศถือโตมรและหอกใหญ่ตรงเข้ามา ทรงพินด้วยพระแสงสะพายแล่งล้มลง ก็เสด็จ 'กลับเข้าพระนคร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีให้เข้ามาตีค่ายชาวพระนครถึง ๒ ครั้ง 51 ครั้ง ก็มิ ได้แดกฉาน จึงตรัสว่าจวนเทศกาลฟ้าฝนนํ้านองอยู่แล้ว ก็สั่งให้เลิกทัพเสด็จกลับคืนไปเมือง หงสาวดี
ครั้นตักราช ๙๔๐ ปีขาล ลัมฤทธิศก * วันอาทิตย์ แรม ๑51 คา เดือน ๘ สมเด็จพระ-มหาธรรมราชาธิราชเจ้าทรงพระประชวร ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๒ ค์า เดือน ๑๒ เสด็จ สวรรคต พระชนม์ได้ ๗๖ พระวษา อยู่ในราชสมบ้ต ๒๒ ปี
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า พระชนม์ 51๔ พระวษา ขึ้นเสวยราชสมบัติ แต่งการ ถวายพระเพลิงสมเด็จพระราชบิดาเสร็จแล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสแก่มุขอำมาตย์ว่า แผ่น ดินกรุงกัมพุชวงค์กุรุราชนั้น ผูใตครองสมบัติ จิตมักเป็นลันดานพาลทุจริต เหมือนพระยา ละแวกบิตานักพระสุโทนักพระสุทัน เมื่อคืกกรุงหงสาวดียกมาคราวแรก ครั้งสมเด็จพระอัย กาธิราชเจ้าผ่านพิภพใหม่นั้น พระยาละแวกก็ยกทัพเข้ามา พลอยฟ้าตีกวาดเอาอพยพชาว เมืองปราจีนบุรีไป จนสมเด็จพระบรมราชอัยกาต้องเสด็จยกออกไปปราบ จึ่งถวายนักพระ-สุโท นักพระสุทัน ราชบุตรเข้ามา แล้วนักพระสัตถาไปเอาทัพมาตี ม่าบิตานักพระสุโทนัก พระสุทันเสีย นักพระสัดถาได้สมบัติกรุงกัมพูซาธํบดีเป็นพระยาละแวก ครั้นแผ่นดินเป็น ของพระราชบิดาเรา ก็ยกทัพจู่มาถึงวัดสามพิหาร จนเสียพระจำปาธิราชลูกชายก็ยังหาเข็ด หลาบไม่ มืคืกหงสามาติดพระนครครั้งใด ก็มิแต่พลอยยกทัพเข้ามาฟ้าตีกวาดเอาประซา-ราษฎรข้าขอบข้ณฑเสมาทุกครั้ง แล้วกลับแต่งทูตานุทูตมาขอเป็นทางพระราชไมตรี สมเด็จ พระราชบิตาเรามิได้มืพระทัยอามาต เพื่อมิให้เสียธรรมราชประเพณี จนบินเขตแดนปิก ติลาจารึก ครั้นคืกพระเจ้าเข็ยงใหม่ยกมาพระยาละแวกให้น้องชายเข้ามาช่วยงานพระราช สงคราม น้องชายนั้นมิได้มิสติสัมปชัญญะ ดุจหนึ่งลิงคาสซาดิกโปฎก ฝ่ายพระยาละแวกก็ ปราศจากวิจารณบิญญา มีแด่พาลทุจริตในสันดาน ละสัตย์สุจริตธรรมเสีย กลับยกทัพมาตี
* พระราชพงศาวดารฉบบทันจินทนุมาศ (เจิม) ว่า ทักราช ๙๙๑ ปีเถาะ เอกศก
บิจจันตชนบทอีกเล่า ความแค้นชองเราตังว่าเส์ยนยอกอยู่ในอุระไม่หายเลย และครั้งนี้แผ่น ดินเป็นซองเราแล้ว เราจะยกไปแล้แค้นเอาโลหิตพระยาละแวกล้างบาทาเสียให้จงไค้ ตรัส แล้วสั่งให้เกณฑ์ทัพพลฉกรรจ์ลำเครื่องเหยียบแสน ล้างเครื่อง ๘๐๐ ผ้า ๑,๕'๐๐ นํ้าลงแห้ง เท้าล้างเท้าผ้าแล้วจะยกไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจัาหงสาวดีแจ้งข่าวไปว่าสมเด็จพระมหาธรรมราชาตับสูญทิวงคตแล้ว ตรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า เจ้ากับมหาราชเจ้าพระนครเสิยงใหม่ จงยกทัพลงไปฟ้งอึง กฤดาการตูพระนครศรีอยุธยาผลัดแผ่นดินใหม่ เสนาพฤฒามาตย์ราษฎรทั้งปวงจะเป็น จลาจลประการใดบ้าง ล้าพอจะทำใส์ให้ทำ อย่าให้เสียที พระมหาอุปราชากราบทูลพระราช บิดาว่า โหรทายว่าชันษาล้าพระพุทธเจ้าร้ายนัก สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า พระมหา-ธรรมราชาไม่เสียแรงมีบุตร การสงครามไม่พักให้บิดาใล้เลย ต้องห้ามเสียอีก และขึ้งเจ้าว่า เคราะห์ร้ายอยู่แล้ว อย่าไปเลย เอาผ้าสตรีนุ่งเสียเถิด จะไต้สินเคราะห์ พระมหาอุปราชาไต้ ฟ้งรับสั่ง ตังนั้น กลัวพระราชอาชญาพระราชบิดา ก็มาตรวจเตรียมรี้ฬล และมีพระราช กำหนดไปถึงพระเจ้าเสิยงใหม่ให้ยกมา พระเจ้าเสิยงใหม่แจ้งพระราชกำหนดแล้ว ก็ยกทัพ มากรุงหงสาวดี
ลุศักราช ๙๔๑ ปีเถาะ เอกศก* พระมหาอุปราชา พระเจ้าเสิยงใหม่ยกพล ๔๐ หมื่น ล้างเครื่อง ๗๐๐ ผ้า ค,๐๐๐ มาข้ามเมืองเมาะตะมะมาโดยแม่กษัตร เข้าทางพระเจดีย์สามองค์ ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นถึง ณ รันอาทิตย์ ขึ้น ๖ คา เดือนอ้าย มีพระราชดำรัส ให้เกณฑ์หัวเมืองปากใต้ทัพหนึ่งเสร็จแล้วกำหนดพระฤกษ์จะยกไปเอาเมืองละแวก ครั้น ณ รันเสาร์ ขึ้น ©๒ คา เดือนอ้าย จึ่งมืพระราชโองการสั่งมุขมนตรีผู้ใหญ่รักษาพระนครว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดีแตกไปครั้งนี้ เป็นทัพขึ้งจะบำรุงล้างผ้ารี้พล และจะกลับในนํ้าลงปีนี้เห็น จะไม่ทัน แต่ทว่าจะไว้ใจมืได้ เกลือกจะคสั่งสงครามยกมา ล้ายกมาให้รักษาเมืองไว้ท่าเรา เดือนหนี้งให์ใต้ สั่งแล้วพอเพลาเย็นมีหนังสีอเมืองกาญจนบุรี บอกเข้ามาว่า ทัพพระมหา อุปราชา พระเจ้าเสิยงใหม่ ยกมาถึงเมืองกาญจนบุรี ทำสะพานล้ามอยู่แล้ว สมเด็จพระเจ้า อยู่ห้วฑราบดังนั้น ก็ดำรัสว่า เราเทียบล้างผ้ารี้พลไว้ จะยกไปเอาเมืองละแวก บัดนี้ทัพ หงสาวดียกมาอีกเล่า จำจะยกออกไปเล่นสนุกกันทัพมอญเสียก่อน แล้วมีพระราชกำหนด ไปให้พระอัมรินทรฦๅชัย เจ้าเมืองราชบุรี แต่งคน ๔๐๐ ขึ้น’ไปยู่มอยู่ ล้าข้าสืกข้ามสะพาน
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันฑนุมาศ (เจิม) ว่า พักราช ๙๙๒ ปีมะโรง โทศก
เมือง ให้ล้างสะพานเผาเสียจงได้
ฝ่ายพระมหาอุปราชาเสด็จยกทัพหลวงถึงกาญจนบุรี เป็นเมืองร้างเปล่าไม่มืคน ก็เช้าพระทัยว่า ซาวพระนครรู้การ เทครัวอพยพเช้าเมืองสิน เสด็จประทับแรม ณ เมือง กาญจนบุรี ให้เที่ยวลาดจับคนจะถามกิจการก็มืได้ ส่วนพระยาจิดดองกองหน้า ก็เร่งทำ สะพานข้ามพลเสร็จ รุ่งขึ้นพระมหาอุปราชาก็เสด็จกรีทาทัพหลวงมาโดยมารควิถี ถึงตำบล พนมทวน เพลาชายแล้ว ต นาหิ[กา บังเกิดวายุเวรัมพวาดพัดหวนหอบธุลีฟ้งผันเป็นกงจักร กระทบมหาเศวตฉัตรขึ้งกั้นมาหลังพระคชาธารนั้นหักทบลง พระมหาอุปราชาทอดพระ เนตรเห็นด้งนั้น ตกพระทัยให้โหรสำหรับทัพทำนายถวายพยากรณ์ว่า เหตุนี้ถ้าเช้าในเที่ยง ร้าย นี่ชายแล้วเห็นเป็นคุภนิมิต ที่พระองค์จะมีชัยได้พระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระราช บิดาจะเลื่อนพระองค์ขึ้นจากที่เศวตฉัตรมหาอุปราช เถลิงถรัลยราชราชัยสวรรยาในกรุง หงสาวดีเป็นมั่นคง พระมหาอุปราชาตรัสได้ฟ้งด้งนั้น ก็ยังมิวางพระทัย จนเสด็จถึงตำบล ตะพังตรุแตนสุพรรณบุรี ให้ตั้งทัพชัยตำบลโดยชบวน แล้วตรัสให้กองม้า ค๐๐ ลาดมาดูถึง ตำบลเอกราช บางกะทิง ว่าทัพพระนครจะตั้งรับอยู่ตำบลใดบ้าง
ส่วนสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าดรัสปรึกษาแก่มุชมาตยา ทั้งปวงว่า คิกมหาอุปราชายกมาครั้งนี้ เราจะกรีธาพลออกต่อยุทธนากลางแปลงดีหรือ หรือ จะตั้งมั่นรับในพระนคร มุขมนตรีทั้งปวงกราบทูลพระกรุณาว่า ช้าพระพุทธเจ้าทราบอยู่ว่า พระมหาอุปราชาเกรงพระเตชเตชานุภาพ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ครั้งเสด็จไปช่วยงาน พระราชสงคราม กรุงหงสาวดีตีเมืองรุมเมืองด้งครั้งหนี่งแล้ว และครั้งเมื่อสมเด็จพระ-เจ้า หงสาวดีกับพระมหาอุปราชาคิดเป็นการลับ ลวงให้เสด็จขึ้นไปจะทำร้ายพระองค์ทำมิได้ จน ทัพหลวงกวาดเอาพระมหาเถรด้นฉ่อง พระยาพระราม พระยาเกียน ญาติโยมครัวอพยพใน ชนบทประเทศช้ณฑเสมากรุงหงสาวดีมาช้ามมื่งนั้าสะโตง พระมหาอุปราชาตามมาทันคน ละฟากฮ่ง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระแสงปีนนกสับ ยิงช้ามฮ่งมหานทีอันกว้าง ต้อง สุรกรรมานายกองหน้าตาย พระมหาอุปราชาและท้าวพระยาสมิงรามัญก็ขยาด!]พระหัตถ์ เกรงพระเตชเตชานุภาพเป็น ๒ ครั้งแล้ว และขึ้งพระมหาอุปราชายกมาครั้งนี้ประหลาตนัก ด้วยคิกพ่ายไปเมื่อเดือน ๗ ยังไม่ทันบำรุงช้างม้ารี้พลถึงชนาต และเดือนยี่ยกมาถึงพระ-นครนี้เห็นเร็วนัก ดีร้ายจะได้ข่าวว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เสด็จสวรรคต คิดว่าแผ่นดิน เป็นจลาจล จึ่งรุตมาโดยทำนองคิกครั้นจะรับมั่นในกรุงช้าคิกจะไต่ใจ ขอเสิญเสด็จทัพหลวง
ออกตั้งแต่งกองทัพ!,ข้าปะทะฟังกำลังดู ถ้าศึกหนัก จึ่งทัพหลวงเสด็จทักต่อภายหลัง สมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสององค์ ได้ทรงฟังมุขมนตรีทูลดังนั้น ชอบพระทัยนัก แย้มพระโอษฐ์ ดำรัสว่า ซึ่งปรึกษาการสงครามครั้งนี้ด้องความดำริเรา บัดนี้ทัพเตรียมอยู่ ณ ทุ่งบางขวด พร้อมอยู่แล้ว ให้ยกไปตั้งป่าโมก เอาแต่ทัพหัวเมืองตรี จัตวา ๒ค หัวเมืองเป็นคน ๑๐,๐๐0 ให้พระยาศรีไสณรงค์เป็นแม่กอง ให้พระยาราชฤทธานนท์เป็นยกกระบัตร ยกไปขัดรับ หน้าข้าศึกอยู่ ณ ตำบลทุ่งหนองสาหร่าย ให้พระยาศรีไสณรงค์ พระยาราชฤทธานนท์ กราบถวายบังคมลาออกมาจัดแจงไพร่พล ยกทัพไปโดยพระราชบัญชา สมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวตรัสให้[หราหาฤกษ์ พระโหราธิบดี หลวงโลกทีป ชุนเทพากร* คำนวณพระฤกษ์ถวายว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้จ้ดุรงคโชคสรรพสฤษดึ๋พร้อมมืชัยข้าศึก ขอเสิญเสด็จจากพระนคร ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๒ นารี*กา ๕ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ ตรัสให้สมุหนายกกำหนดทัพหลวงจะเสด็จโดยชลมารค ไปตั้งทัพชัยพนมโมก สมุหนายกก็ แจกพระราชกำหนดข้าทูลละอองธุลีพระบาท ฝ่ายทหารพลเรือนเตรียมการอ้นจะเสด็จ พระราชดำเนินนั้นเสร็จ
ถึง ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๒ นารี*กา ๕ บาท ได้ศุภมทุดิมหา วิชัยฤกษ์ สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครึ่อง สำหรับพิชัยสงครามเสร็จ ก็เสด็จทรงเรือพระที่นั้งไกรสรมุขพิมาน อ้นอลังการรจนา ด้วยมหาเศวตบวรฉัตรขนัดเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังรวิวัน บังแทรก สลอนสลับ ด้วยกรรสิงกลิ้งกลด จามรมาศดาษดา ตูมเหาฬารเลิศพันลึก อธึกด้วยกระบี่ธุชธงฉานธง ชัยแลสว่างไสวไพโรจน์ด้วยเรือจำนำห้าวพระยาสามนตราชเรีอง (รอง) เป็นระยะ โดย ขบวนพยุหบาตราทัพหน้าหลังทั้งปวง พร้อมเสร็จพออุตมฤกษ์พระโหราธิบดีก็ตั้นฆ้องชัย ราชครูทวิชาจารย์เป่ามหาสังข์ทักษิณาวัฏ ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรีฆ้องกลองก้องนี่สนั้น มหาอรรณพนที เคลื่อนเรือขบวนพยุหบาตราโดยชลมารค ถึงประทับขนานหน้าพลับพลา ชัยป่าโมก เพลาสายแล้ว ๒ นารี*กา ๔ บาท เสด็จจัดทัพ ประทับแรมอยู่ที่นั้นกำหนด ๑๑ ทุ่ม ค บาท ทัพหลวงจะเสด็จพระราชดำเนิน เมื่อเพลา ๑๐ ทุ่ม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรง พระสุบินนิมิตว่า นั้านองท่วมป่ามาฝ่ายประจิมทิศ เสด็จลุยชลธีเที่ยวไป พบมหากุมภิตัว
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) กับพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาติว่า ธุนเทพพยากรณ์ ทํ่งศองฉบับ
ใหญ่ได้ลับประยุทธ์ยุทธนาการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประหารกุมภีตาย บรรทมตื่น ขณะนั้น ตรัสให้โหราทาย พระโหราธิบดีทูลทำนายว่า สืกครั้งนี้ใหญ่หลวงจะได้ถึงที่งมหายุทธหัตถี แต่ทว่าพระองค์จะมีชัย จะลุยไล่ประหารปัจจามิตรข้าสืก ดุจพระสุบินว่าเที่ยวลุยกระแสนํ้า ฉะนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังดีพระหัยนักทรงเครื่องสำหรับราชรณยุทธสรรพเสด็จ ยังเกยคอยฤกษ์ทอตพระเนตรเห็นพระสารีริกบรมธาตุเสด็จปาฏิหาริย์ข้วงเท่าผลล้มเกลี้ยง มาแต่ท้กษีณทิศเวียนเป็นทักขิณาวัฏ แล้วเสด็จผ่านไปอุดรทิศ ทรงพระปีติสรัานไปทั้งองค์ ยกพระหัตถ์ถวายทศนขสโมธาน อธิษฐานขอสวัสดี (มี) ชัยแก่ปรปักษ์ พระโหราธิบดีให้ ประโคมแตรสังข์ดุริยางคดนตรีพร้อมกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงข้างด้นเจ้าพระยาไชย ยานุภาพ ติดนั้ามันหน้าหลังเป็นราชพาหนะ สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าทรงข้างด้นเจ้าพระ ยาปราบไดรจักร ติดนั้ามันหน้าหลังเป็นราชพาหนะ พร้อมด้วยข้างท้าวพระยาเสนาบดีมน ตรีมุขทั้งปวง เสด็จพยุหาบาตราทัพโดยแถวสถลมารค โปเข้าที่เสวยตำบลสระแก้วละเล่า แล้วเสด็จไปดามท้องทุ่ง เพลาเที่ยงพระอาทิตย์ทรงกลต ร่มข้างพระที่นั้งไปจนน่าย ฅ โมง พอกระทั้งกองหน้าที่งตั้งตำบลหนองสาหร่ายเสด็จประหับเกยได้ฉายาไม้ประดู่ใหญ่ อันสถิด เหนือจอมปลวกเอาเป็นนิมิตรครุฑนามชัยภูมิ สั่งให้เร่งตั้งค่ายกองหน้าหลังปีกข้ายขวาเป็น กระบวนปทุมพยุห้
ฝ่ายสมิงจะคร้าน สมิงเปอ สมิงทรายมวล นายกองม้า คอยเหตุ เห็นกองทัพหน้าและ ทัพหลวงด้งนั้น ก็ชับม้าวางใหญ่กลับไปค่ายตะพังตรุ เอาคดีนั้นทูลแก่พระมหาอุปราชา ทุกประการ พระมหาอุปราชาแจ้งด้งนั้น ก็ทรงพระดำริว่า ชะรอยจะเป็นทัพ พระนเรศวร ถ้ามิด้งนั้นจะเป็นทัพพระเอกาทศรถน้องชายยกมาเป็นมนคงแล้วตรัสถามสมิงนายกองมาว่า คะเนพลประมาณเท่าใด สมิงจะคร้าน สมิงเปอสมิงทรายมวลกราบทูลว่า พลประมาณ ๑๗-๑๘ หมื่น พระมหาอุปราชาได้ฟังด้งนั้น จึ่งตรัสปรึกษาแก่นายทัพนายกองว่า ทัพพระนคร ยกมาครานี้ ก็เป็นทัพใหญ่อยู่แล้ว แต่ทว่าน้อยกว่าเราสองเท่าสามเท่า จำจะยกทุ่มด็เอาทัพ แรกนี๋ใหัแตกฉานยับเยิน แล้วภายหลังก็จะเบามีอลง เห็นจะได้พระนครศรีอยุธยาโดยง่าย นายทัพนายกองก็เห็นโตยพระราชบัญชา พระมหาอุปราชากำหนตแก่นายทัพนายกอง เตรียมพลแต่ในเพลา ต ยามใหัพร้อม ดี ๑๑ ทุ่มจะยกเอารุ่งไร้หน้า นายทัพนายกองก็จัด แจงกระบวนทัพเทียบไร้ตามรับสั่งทุกประการ
ครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม พระมหาอุปราชาก็สอดฉลองพระองค์ทรงเกราะสุวรรณประ-
ดับพลอยสพกสังวาลมรกต ด สาย ทรงสุวรรณรัตนมหามงกุฎอย่างขัดติยราชรามัญ ยอด เงี่อมไปหน้าดุจเคียรวาสุกรี แล้วทรงเครื่องสำหรับก้นสรรพารุธพร้อมเสร็จ เสด็จทรง ช้างดันพลายพัทธกอ สูง ๖ ศอกคีบ ๕ นิ้ว ติดนํ้ามันหน้าหลัง เป็นพระคชาธารกั้นเศวตฉัตร สมิงน้นทมางเป็นกลางช้างเจ้าเมืองมล1วนเป็นควาญ พร้อมด้วยแวงจ้ตุลังคบาทและหน้า ช้างพระมหาอุปราชานั้น ทวนทอง ๔๐0 กัดออกมานั้น วางปีนจ่ารงค มณฑก นกสับ กระ แบงแก้ว ดาบโล่ ดาลดั้ง สิงละ ๔๐๐ และมางจาชโรพี่เลี้ยงพระมหาอุปราชานั้น เป็นกอง หน้า ขี่ช้างพลายพัชเนียง สูง ๖ ศอกคีบ ๒ นิ้ว ติดนั้ามันหน้าหลัง สมิงปราบสืกเป็นกลางช้าง สมิงมือเหล็กเป็นควาญ พระมหาอุปราชาใหแต่งช้างชนะงา ผูกคชาธารมิเศวตฉัตรทั้ง ๑๖ ช้างพรางไว้ แล้วจัดสมิงรามัญที่เข้มแข็งขี่ประจำครบอยู่หน้าช้าง มางจาชโรพี่เลี้ยงและมีช้าง ดั้งกันแทรกแซงเป็นซนัด และวางปีนจ่ารงค มณฑก นกสับ หามแล่นและพลดาบโล่ ดาบดั้ง ดาบสองมือ สิงละ ๑,๐๐๐ เป็นชั้น ๆ ออกไป แล้วช้างท้าวพระยารามัญเกียกกายกองหน้า และพลเดินเท้า ๑๐,๐๐๐ พลม้า ค,๐๐๐ แซงสองฟากทุ่ง ทัพหลังนั้นพระเจ้าเสิยงใหม่ขี่ ช้างพลายซมภูท้ซ สูง ๖ ศอกคีบ ๑ นิ้ว ติดนํ้'ไม้น'หน้าหลัง พระยาเ8ยงแก้วลานเป็นกลางช้าง แสนหาญใจคีกควาญ กอปรไปด้วยช้างดั้งก้นแทรกแซงและมืพลเดินเท้า ๑๐ หมื่น พระมหา อุปราชาจัดทัพเป็นสัตเสนา ๗ แถว า ละ ๗ กอง เป็น ๔๙ กอง พร้อมพลาพลทวยหาญ ไท้ ลั่นฆ้องใหญ่ ฆ้องกะแด ตีรับตามหมวดกอง ยกจากค่ายตะพังตรุครั้งนั้น สนั้นนฤนาทด้วย ศัพท้สำเนียงเสียงช้างม้าพลาพลเดินสะท้านสะเทือนดุจแผ่นพสุธาจะถล่มลง
ผ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ชฌะเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ ฉายาไม้ประดู่ เร่งไท้ดั้ง ค่ายมั่น ทอดพระเนตรเห็นม้ารามัญตามชายทุ่งควบกลับไป จึงตรัสแก่ตุซมนตรีว่า พลม้า ขี่งกลับไปนั้น เห็นทีพระมหาอุปราชาไท้มาคอยเอาเหตุไปแจ้ง ดีร้ายเพลาพรุ่งนิ้จะไต้ยุทธ์ ไหญ่ ให้กองทัพพระยาศรีไสณรงค่ พระยาราชฤทธานนท้ เร่งยกไปแต่ในเพลาติ ๑๑ ทุ่ม ปะทะหน้าช้าสืกฟ้งกำลังดู และในกองทัพหลวงก็ใท้พร้อมไว้แต่ไนเพลายั่ารุ่ง ท้าวพระยา นายทัพนายกองก็ตรวจเตรียมโดยพระราชกำหนด
ครั้นอรุณรุ่งแสงสุริโยภาส พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระ องค์เสด็จยังเกย ตรัสให้ท้าวพระยาไนกองทัพหลวงยกออกดั้งกระบวนเบญจเสนา พระยา ศรีราชเดโซช้ยขี่ช้างพลายโจมไตรภพ ถือพล ๑๐,๐๐๐ เป็นกองหน้า พระยาพิชัยรณฤทธี้ขี่ ช้างพลายจบไตรจักร ถือพล ๔,๐๐๐ เป็นปีกชวา พระยาพิสิตณรงค์ขี่ช้างพลายจู่โจมทัพ ถือ
พล ๕,๐0๐ เป็น,ปีกฟ้าย พระยาเทพอรชุนขี่ข้างพลายจับโจมยุทธ ถือพล ๑0,๐๐๐ เป็น เกียกกาย พระพิชัยสงครามขี่ข้างพลายฝ่าพลแมน ถือพล ๕,๐00 เป็นปีกธวา พระรามกำแหง ขี่ชัางพลายแสนพลพ่าย ถือพล ๕,๐๐๐ เป็นปีกชัาย และหน้าพระคชาธารออกไปปลายเ?เอกนั้น ชุนโจมจตุรงค์ขี่ชัางพลายกุญชรชัย ชุนทรงเดชขี่ชัางพลายหัสดินพิชัย ถือพลปีกลองชนะชัาย ขวาข้างละ ๕๐๐ และหลวงพิเดชสงครามขี่ข้างพลายบุญยิ่ง หลวงรามพิชัยขี่ข้างพลายมิ่ง มงกุฎ ถือพลคาบโล่ ดาบดั้ง ข้างละ ๕๐๐ พระราชวังชันขี่ข้างพลายแก้วมาเมือง ถือพล อาสาจาม ๕๐๐ พระเสนาภิมุขขี่ข้างพลายเพิองภพไตร ถือพลอาสาญี่ป่น ๕๐๐ ถัดนั้น ทหารทะลวงพินคู่พระหัย ๑ต๖ คน ถือดาบเขน ๒๒ คน ถือดาบโล่ ๔๒ คน ถือดาบสองมือ ๗๒ คน หน้าพระคชาธารนั้นหัวหมิ่นพันทนายสีพระตำรวจชัวนดาบสะพายแล่ง ถือทวนทอง ๕๐๐ กำหนดทั้งกองหัพหลวงเป็นพล ๑๐๐,๐๐๐ ให้เอาพลายภูเขาทองขึ้นระวางสะพัด ชื่อ เจ้าพระยาไชยานุภาพ สูง ๖ ศอกคืบ ๒ นิ้วดิดนํ้ามันหน้าหลัง ผูกคชาภรณ์เครื่องมั่น ปีก มหาเศวตฉัตรเป็นพระคชาธาร เจ้ารามรามพเป็นกลางข้าง นายมหานุภาพควาญและแวง จตุลังคบาทนั้น พระมหามนตรีอยู่เท้าหลังเบื้องขวา หลวงพิเรนทรเทพอยู่เท้าหลังเบื้องข้าย และพระคชาธารสมเด็จพระอนุชาอิราชเจ้านั้น พลายบุญเรืองขึ้นระวางสะพัด ชื่อเจ้าพระยา ปราบไตรจักร สูง ๖ ศอกคืบ ดิดนํ้ามันหน้าหลัง ผูกคชาภรณ์เครื่องมั่น ปีกบวรเศวตฉัตร หมิ่นภักดีศวรเป็นกลางข้าง ชุนศรีคชคงควาญ และปีกทัพหลวงนั้น พระยามหาเสนาขี่ พลายมารประลัย ถือพล ๑๕,๐๐๐ เป็นปีกขวา พระยาจักรีขี่ข้างพลายไพ่ภัทถัลป๋ ถือพล ๑๕,๐๐๐ เป็นปีกข้าย พระยาพระคลังขี่ข้างพลายจักรมหึมา ถือพล ๑๐,๐๐๐ เป็นยกกระบัดร พระราชสงครามขี่ข้างชังหารคชสีหัถือพล ๕,๐๐๐ เป็นปีกขวา พระรามรณภพขี่ข้างพลายมณี จักรพรรดิ ถือพล ๕,๐๐๐ เป็นปีกข้าย พระยาท้ายนั้าขี่ข้างพลายสวัสดีพิชัย ถือพล ๑๐,๐๐๐ เป็นกองหลัง หลวงหฤทัยขี่ข้างพลายภูบาล ถือพล ๕,๐๐๐ เป็นปีกขวา หลวงไภภักดีขี่ข้าง พลายสารภูธร ถือพล ๕,๐๐๐ เป็นปีกข้าย ประดับด้วยหมู่หมวดคสินทรดั้งกันแทรกแชง สลับค่ายคํ้าพังคาโลดแล่นล้วนสารพยุหดูมหึมา อันท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาทวยหาญ แสนยาพลากรพลพฤนท้พร้อมพรั่งดั้งตามกระบวนเบญจยุทธเสนางคน้กรเสรีจ พระ มหาราชครู พระครูดี!พราหมณ์โหราธิบดี ก็อัญเสิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ หัวทั้งสองพระองค์ สรงมธุราภิเษก ถวายอาเคืยรพาทอวยชัย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรง เครื่องประดับสำหรับราชกษัตรีย์ล่สมรภูมิสงครามวันนั้นเป็นอัศจรรย์ ทรงพระแสงธนูแล้ว
เสด็จขึ้นเกยคอยฤกษและสีพ่อพราหมณ์ ตั้งโขลนทวารละว้าเล่นไก (เล่นไก่?) ซุนมหาวิชัย ตัดไม้ล่มนามเสร็จแล้ว พอได้ยินสำเนียงป็นยิงยุทธสุดเสียงตรัสให้หมื่นทิพยเสนา เอาม้า เร็วไปฟังราชการ เห็นห้พหห้าพ่ายเป็นอลหม่าน หมื่นทิพยเสนาพาเอาซุนหมื่นในกองหน้า เข้ามาเมิาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสถามเหตุไดพ่ายข้าคิก ซุนหมื่นกราบทูลพระกรุณาว่า ยก ขึ้นไปถึงห้ายโคกเผาข้าว เพลาเข้าประมาณโมงเศษ พบกองทัพรามัญยกมาปะทะ ตีกันถึง ตะลุมบอน สืกหห้กกว่าทุกครั้งจึ่งพ่าย สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวตรัสดูความคิดมุขมนตรีว่า ทัพ หน้าพ่ายตังนี้จะคิดประการใดเสนามนตรีมุขกราบทูลว่าขอเสิญเสด็จพระองค์ตั้งมั่นอยู่ก่อน แต่งทัพไปรับหน่วงไว้ ต่อได้ทีแล้ว จึงยกทัพหลวงออกห้ายุทธหัตถ์* เห็นได้ชัยล่านะ สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวไม่เห็นด้วย ดำรัสว่าทัพหน้าแตกฉานมาแล้ว และจะตั้งทัพออกรับ จะมาปะทะ กันเข้า จะพลอยไหัแตกเสียอีก ชอบให้เปีตลงมาทีเดียว ไห้ข้าคิกไล่ละเลิงไจเสียกระบวนมา เราจึงยกทัพออกยอข้าคิก เห็นจะได้ชัยล่านะโดยง่าย ห้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวง ก็ กราบถวายบังคมพร้อมกันเห็นโดยพระราชดำริ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ตรัสให้หมื่นทิพยเสนา หมื่นราชามาตย์ ขี่ม้าขึ้นไปประกาศแก่นายทัพนายกองพลทหาร อย่าให้รอรับเลย ให้เป็ด ลงมาทีเดียว ฟ้ายทัพรามัญเห็นทัพชาวพระนครพ่าย มิได้ตั้งรับ ก็ยิ่งมิใจกำเริบ ไล่ระสำ ระสายมิได้เป็นกระบวน
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จคอยฤกษทอดพระเนตรเห็นมหาเมมตั้งขึ้นมาแต่พายัพ แล้วกลับเกลื่อนคืนกระจายอันตรธานไป พระสุริยเทวบุตรจรัสแจ่มดวงในนภาดลอากาศ พระมหาราชครู พระครูปโรหิตาจารย่ โหราธิบด็ ก็ลนฟ้องชัยดำเนินธง พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่ทัวก็เสด็จทรงเจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นพระคชาธาร สมเด็จพระเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถราชอนุชา เสด็จทรงเจ้าพระยาปราบไตรจักรเป็นพระคชาธาร พลทหารก็โห่ สนั่นบันลือศพทแตรสังข์ เสียงประโคมม้องกลองชนะ กลองคิกสะห้านและสะเทือน ประ หนึ่งแผ่นดินจะไหว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ยาตราพระคชาธาร เป็น บาทย่างสะเทินมาเบื้องขวา ปะฟ้ายข้ายข้าคิก เจ้าพระยาไชยานุภาพ เจ้าพระยาปราบไตร จักร ได้ยินเสียงพลและเสียงฟ้องกลองคิกอีงคะนีง ก็เรียกมันครั้นครั้น กางทูชูหางกิริยาป่วน เดินเป็นบาทอย่างใหญ่ไปด้วยกำลังนั่ามัน ข้างทัาวพระยามุขมนตรีและโยธาหาญข้ายขวา
* ในต้นฉบับเธียน ซุทธหั3
หน้าหลังทั้งนั้นตกลงไปมิทันเสด็จ และคชาธารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งศองพระองค็ใกล้ทัพ หน้าช้าด็ก ตรัสทอดพระเนตรเห็นพลพม่ารามัญยกมานั้นเด็มทัองทุ่ง เดินดุจคลื่นในพระ มหาสบุทรช้าสืกไล่พลชาวพระนครมาครั้งนั้น สลับชับช้อนลันมิได้เป็นกระบวน สมเด็จพระ เจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ขับพระคชาธารเช้าโจมแทงช้างมัารี๋พลไล่ส่ายเสยกีบลัดตะลุมบอน พลพม่ารามัญล้มตายเกลื่อนกลาด ช้างช้าสืกไดักลื่นนํ้ามันพระคชาธารก็หกหันตลบปะลัน ไปเป็นอลหม่าน พลพม่ารามัญก็โทรมยิงธนูหน้าไม้ปีนไฟ ระดมเอาพระคชาธารสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์และธุมาการก็ตลบมืดเป็นหมอกมัวไป มิได้เห็นลันประจักษ์ พระบาทสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า จึ่งตรัสประกาศแก่เทพยดาทั้งปวงว่า ให้บังเกิด มาในประยูรมหาเศวตฉัตร จะให้บำรุงพระบวรพุทธศาสนา ไฉนจึ่งมิช่วยให้สว่างแลเห็นช้า สืกเล่า พอตกพระโอษฐ์ลง พระพายก็พัดครันลันเป็นหมอกมืดนั้นสว่างไปทอดพระเนตร เห็นช้างเศวตฉัตร ๑๖ ช้าง* มีช้างลันยินอยู่เป็นลันมาก แด่มิได้เห็นพระมหาอุปราชา ครั้น เหลือบไปฝ่ายทิศชวาพระหัตถ์ ก็เห็นช้างเศวดฉัตรช้างหนึ่ง ยินอยู่ ณ ฉายาไม้ช่อยมีเครื่อง สูงและทหารหน้าช้างมาก ก็เช้าพระทัยถนัดว่า ช้างพระมหาอุปราชา พระเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์ ก็ขับพระคชาธารตรงเช้าไป ทหารหน้าช้างช้าสืก ก็วางปีนจ่ารงค์ มฌฑก นกลับ ตระแบงแลัว ระดมยิงมิได้ต้องพระองค์และพระคชาธาร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจึ่งตรัส ร้องเรียกด้วยเสืยงลันด้งว่า พระเจ้าพี่เราจะยินอยู่ไยในร่มไม้เล่า เยิญออกมาทำยุทธหัตถ์ ด้วยลันให้เป็นเกียรติยศไว้ในแผ่นดินเถิด ภายหน้าไปไม่มืกษัตริย์ที่จะไดัยุทอหัตถ์แล้ว พระ มหาอุปราชาได้ฟังด้งนั้น ละอายพระทัย มีขัตติยราชมานะ ก็บ่ายพระคชาธารออกมารับ เจ้าพระยาไชยานุภาพเห็นช้างช้าสืก ก็ไปด้วยแลนนํ้ามันมืทันยั้ง เลืยทิพลายพัทธกอก็ไดั ล่างแบกรุนมา พระมหาอุปราชาจ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าว สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เบี่ยงพระมาลารับ พระแสงของ้าวมิไต้ต้องพระองค์ เจ้าพระยาไชยานุภาพสบัดลงได้ล่าง แบกถนัด พลายพัทธกอเพลียกเบนไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าได้ทิ จ้วงฟันด้วยพระ-แสงพลพ่ายต้องพระลังสาเบื้องขวาพระมหาอุปราชา ตลอดลงมาจน1ประฉิมดุราประเทศ ชบลงลับคอช้าง และนายมหานุภาพควาญพระคชาธารพระนเรศวรเป็นเจ้านั้น ต้องปีน ช้าด็กตาย
* พระราสพงศาวดารกรุงศรีอชุธอา ฉบับทอสดุดแห่งสาดิว่า 0๒ ช้าง
ขณะเมื่อสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าชนฟ้างด้วยพระมหาอุปราชานั้น เจ้าพระยาปราบ ไตรจักรขึ้งเป็นคชาธารสมเด็จพระเอกาทศรถ ก็เช้าชนด้วยพลายพัทชะเนียง ช้างมางจาชโร เจ้าพระยาปราบไตรจักรได้ล่าง พลายพัทชะเนียงเสียทีเบนไป สมเด็จพระเอกาทศรถจ้วง ฟ้นด้วยพระแสงธอง้าว ต้องคอมางจาซโรขาดตายกับคอช้าง หมื่นกักดีศวร กลางช้าง สมเด็จพระเอกาทศรถนั้นต้องปีนช้าด็กตาย
ขณะเมื่อสมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทำสงครามได้ชัยฟ้านะพระมหา อุปราชาและมางจาชโรแล้ว บรรดาท้าวพระยาบุฃมนตรี นายทัพ นายกอง ช้ายขวา หน้า หลังทั้งปวง จึ่งมาหันเสด็จ ได้เช้ารบทุ่งแทงฟันช้าด็กเป็นสามารถ และพลพม่ามอญทั้งนั้นก็ แตกกระจายไปเพราะพระเดชเดชานุภาพ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสให้นายทัพนายกองทั้ง ปวงยกไปตามจับช้าด็ก แล้วเสด็จคีนมายังพลับพลา พระราชทานขึ้อเจ้าพระยาไชยานุภาพ เป็นเจ้าพระยาปราบหงสา บรรดาบุธมนตรีนายทัพนายกองขึ้งยกตามช้าคิกไปนั้น ไต้ฆ่า ฟันพม่ามอญโดยทางโปถึงกาญจนบุรีอาศพเกลื่อนไปแต่ตะพังตรุนั้นประมาณ๒๐,๐๐๐เศษ จับได้เจ้าเมืองมะลวนและนายทัพนายกองกับไพร่เป็นยันมาก ได้ช้างใหญ่ สูง ๖ ศอก ต๐๐ ช้าง พลายพังระวางเพรียว ๙๐๐ ม้า ๒,๐๐๐ เศษ มาถวาย
สมเด็จพระนุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้ก่อพระเจดียสถานสวมศพ พระมหาอุปราชาใว้ตำ บลตะพังตรุ ขณะนั้นโปรดพระราชทานช้างหนึ่งกับหมอและควาญ ใทัเจ้าเมืองมะลวนกลับ ขึ้นไปแจ้งแก่พระเจ้าหงสาวดี พระบาทสมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็เสด็จกลับ เช้าพระนคร แล้วตรัสว่า เจ้ารามรามพ กลางช้าง กับธุนศรีคชคง ควาญ ขึ้งได้ประจญช้าด็ก จนมืชัยฟ้านะด้วยพระองค์นั้น ก็ปูนบำเหน็จพระราชทานยศถาศักด เครื่องอุปโภค บริโภค เลี้อผ้า เงินทอง ฝ่ายนายมหานุภาพ ควาญช้าง หมื่นกักดีศวรกลางช้าง ได้โดยเสด็จ งานพระราชสงครามจนถึงสินสีวิตในท่ามกลางคิกนั้น มีความชอบ ให้ (เอา) บุดรภรรยา มาชุบเลี้ยง พระราชทานเครื่องอุปโภค บริโภค เงินทอง เลี้อผ้าโดยสมควรเสร็จแล้ว มีพระ ราชดำรัสไห้ปรึกษาโทษนายทัพนายกองว่า ช้าด็กยกมาถึงพระนคร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์ตั้งพระหัยจะรักษาพระทุทธศาสนา และสมณ และพราหมณาจารย์ อาณา ประชาราษฎร มืได้คิดเหนื่อยยากลำบากพระองค์ ทรงพระอุตส่าห์เสด็จยกพยุหโยธาออก ไปรณรงค์ด้วยช้าคิก และนายทัพนายกองกลัวช้าด็กยิ่งกว่าพระราชอาชญา มีได้โดยเสด็จ พระราชตำเนินให้ทัน (ทิ้ง) แต่พระคชาธารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคํใหัเช้าอยู่
ท่ามกลางข้าดีก จนได้กระทำยุทธหัตถ์มีชัยแก่พระมหาอุปราชาเสร็จโทษนายทัพนายกอง ทั้งนี้จะเป็นประการใด พระมหาราชครู พระครูปโรหิตทั้งปวงปรึกษาใส่ด้วยพระอัยการดีก พบพระราชกฤษฎีกาว่า ศมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินงานพระราชศงครามและ เกณฑ์ผู้ใดเข้าในกระบวนทัพแล้วมิได้โดยเสด็จให้หันเมื่อฃณะอุทธท่านว่าโทษผู้นั้นเป็นอุกฤษฐ์ ให้ประหารสิวิตอย่าให้ผู้อื่นดูเยี่ยงอย่าง เอาคำพิพากษากราบทูล มีพระราชดำรัสสั่งให้เอา ตามลูกชุนปรึกษา แต่ทว่าบัดนี้จวนวันจาตุทสีบัฌรสีอยู่ให้เอานายทัพนายกองจำใส่เรือนดรุ ไว้ก่อน ต วัน พ้นแล้วจึ่งให้สำเร็จโทษโดยพระอัยการสิก
ครั้น ณ วันอาทิตย์แรม ๑๔ คา เดือนยี่* สมเด็จพระพนรัตน์ป่าแก้ว และพระราชาคณะ ๒๔ รูป เข้ามาถวายพระพรถามข่าว!เงเสด็จงานพระราชสงคราม ได้กระทำยุฑธหัตถ์มีชัย แก่พระมหาอุปราชา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็แถลงการส์งปราบป็จจามิตรให้ฟังทุกประการ สมเด็จพระพนรัตน์จึ่งถวายพระพรถามว่า พระราชสมภารมีชัยแก,ข้าดืกอีกเป็นไฉนข้าราช การทั้งปวงจึ่งด้องราชทัณฑ์เล่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสบอกว่า นายทัพนายกองเหล่านี้ อยู่ในกระบวนทัพโยม มันกลัวข้าดีกมากกว่าโยม ละให้แด่โยมสองคนพี่น้องฟ้าเข้าไปใน ท่ามกลางข้าดืก จนได้กระทำยุทธหัตถ์กับพระมหาอุปราชามีชัยข่านะ แล้วจึ่งได้เห็นหน้า มันนี้หากว่าบารมีของโยมหาไม่ แผ่นดินจะเป็นของชาวหงสาวดีเสียแล้ว เพราะเหตุดังนี้โยม จึ่งให้ลงโทษโดยพระอัยการดืก สมเด็จพระพนรัตน์จึ่งถวายพระพรว่า อาตมภาพพิเคราะห้ดู อันข้าราชการเหล่านี้ที่จะไม่รักษาไม่กลัวพระราชสมภารเจ้านั้นหามีได้ และเหตุทั้งนี้จำเป็น ที่จะให้พระเกียรติยศพระราชสมภารเจ้าเป็นมหัศจรรย์เหมือนสมเด็จพระสรรเพชญพุทธเจ้า เมื่อพระองค์เสด็จเหนีออัปราสิตบัลลังก์ ใต้ควงพระมหาโพธี้ ณ เพลาสายัณห์ ครั้งนั้นเทพ ยุเจ้ามาเฝืาพร้อมอยู่ทั้งหมื่นจักรวาล และพระยาวัสวัสดีมารยกพลาพลเสนามารมาผจญ ครั้งนั้นล้าได้เทพยุเจ้าเป็นบริวารและมีชัยแก่พระยามาร กีหาล้เป็นมหามหัศจรรย์นักไม่ นี้ เผอิญให้หมู่อมรินทร์ พรหมทั้งปวงปลาสนาการหนีไปสิน ยังแต่พระองค์เดียวอาจสามารถ ผจญพระยามาราธิราชกับพลเสนามารใหัอัปราชัยพ่ายแพ้ได้จึ่งสมเด็จพระบรมโลกนาถเจ้า ได้พระนามว่า พระพิสิตมารโมลีศรีสรรเพชญดาญาณ เป็นมหามหัศจรรย์คาลดิเรกหัวอนัน ตโลกธาตุ เบี้องบนตราบเท่าถึงภวัคพรหม เบี้องตั้าตลอดถึงอโธภาคอเวจีเป็นที่สุด ก็
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาติว่า วันอาทิตย์เดือน ฟ แรม ๑*' คา พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันอาทิตย์ เดือนอ้ายแรม ๑*' คา
เหมือนพระราชสมภารเจ้าทั้งสองพระองค์ครั้งนี้ ถ้าเสด็จพร้อมด้วยเสนางคนิกรโยธาทวย หาญมาก และมืชัยแก่พระมหาอุปราชานั้น หาล้เป็นมหัศจรรย์แผ่พระเกียรติยศปรากฎไป นานา ประเทศธานีใหญ่น้อยทั้งนั้นไม่ พระราชสมภารเจ้าอย่าทรงปริวิตกโทมน้สน้อย พระฑยเลย อันเหตุที่เป็นนี้เพื่อเทพอุเจ้าทั้งปวงอันรักษาพระองค์ จักสำแดงพระเกียรติยศ ดุจอาตมภาพถวายพระพรเป็นแหั
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังพระพนรัตน้ถวายวิสัชนากว้างขวาง ออกพระ นามสมเด็จพระบรมโมลีโลก ครั้งนั้นระลึกถึงพระคุณนามอันยิ่ง กีทรงพระปีติโสมนัสตี้น เด็มพระกมลหฤทัยปราโมทย์ ยกพระกรประนมเหนิออุตมางคสิโรตม์ นมัสการออกพระ-โอษฐ์ว่า สาธุ สาธุ พระผู้เป็นเจ้าว่านี้ควรหนักหนา สมเด็จพระพนรัตน์เห็นว่า พระมหา-กษัตริย์คลายพระโกรธแล้ว จึ่งถวายพระพรว่า อาตมาภาพ พระราชาคณะทั้งปวงเห็นว่า ข้าราชการสิงเป็นโทษเหล่านี้ผิดหนักหนาอยู่แล้ว แต่ทว่าได้ทำราชการมาแต่ครั้งสมเด็จ พระบรมราชอัยกา และสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงและทำราชการมาได้ละอองธุลีพระบาท ของพระราชสมภารเจ้าแต่เดิมมา ดุจพุทธบริษัทสมเด็จพระบรมครูกีเหมือนอัน ขอพระราช ทานบิณฑบาตโทษคนเหล่านี้!วัครั้งหนึ่งเถิด จะได้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณลีบไป
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า พระผู้เป็นเจ้าขอแล้วโยมก็จะให้แต่ทว่าจะไหั!ปตีเอา เมืองตะนาวศรี เมืองทวายแก้ตัวก่อน สมเด็จพระพนรัตน์ถวายพระพรว่า การสิงจะไข้ไป ตีบ้านเมืองนั้น สุดแต่พระราชสมภารเจ้าจะสงเคราะห์ ไข่กิจสมณะ แล้วสมเด็จพระพนรัตน์ พระราชาคณะทั้งปวงถวายพระพรลาไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสั่งให้ท้าวพระยาพระหัวเมือง มุขมนตรีพ้นโทษ พระราชกำหนดให้พระยาจักรีถือพล ๕๐,๐๐๐ ไปตีเมืองตะนาวศรี ไห้ พระยาพระคลังถือพล ๕๐,๐๐๐ ไปตีเมืองทวาย พระยาจักรี พระยาพระคลัง นายทัพนาย กอง ก็ถวายบังคมลายกไปโดยพระราชกำหนด
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสว่า สิงเราทิ้งเมืองฝ่ายเหนือเลียเลิกครอบครัวลงมานั้น ก็ หาสิ้นทีเดียวไม่ ครั้งนี้ศึกหงสาวดีก็ถอยกำลังลงแล้ว ถึงมาตรว่าจะมืมาก็ไม่เกรง เราจะ บำรุงเมืองทั้งนี้ ให้เป็นเกียรติยศไว้ตราบเท่ากัลปาวสาน จึ่งสั่งไห้พระยาชัยบูรณ์ เป็นเจ้า พระยาสรศรี* ครองเมืองพระพิษญโลก ให้พระศรีเสาวราชไปรักษาเมืองสุโขทัย ให้พระองค์
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมตแห่งชาติว่า เจ้าพระยาสุรสีห์
ทองไปรักษาเมืองพิชัย ให้หลวงจ่าไปรักษาเมืองสวรรคโลก บรรดาห้วเมืองฝ่ายเหนือทั้ง ปวงก็ให้เจ้าเมืองกรมการแต่งไปเรียกร้องรวบรวมไพร่พล ซ็งแตกฉานส่านเซ็นอยู่ป่าดังนั้น ทุกหัวเมือง
ฝ่ายเจ้าเมืองมะลวนซาวหงสาส์งสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจับได้ให้ปล่อยกลับไปนั้น ก็พบนายทัพนายกอง พม่า มอญ ส์งแตกฉานส่านเซ็นโดยด่านโดยทางไปรวบรวมลันได้ ก็ พาลันกลับกรุงหงสาวดี เข้าเฝืากราบทุลประพฤติเหตุ ส์งพระมหาอุปราซาเสียพระซนมซ็พ ลับคอข้างนั้นไห้ทราบทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแจ้งดังนั้น เสียพระทัยโทมนัส ติดอาลัยถึงพระราซบุดร แล้วทรงพระโกรธแก่นายทัพนายกองว่า พระนเรศวรลับพระเอกาศฑศรถนัองซายเข้ามารบ แต่สองข้าง เป็นคนกลางควาญข้าง ๖ คนเท่านั้น ทัพเราถึง ๕๐ หมื่น ถึงมาตรว่าจะไม่มืศัส-ตราวุธเลย จะประหารด้วยก้อนดินแต่คนละก้อน ก็จะไม่คาระนามืออีก นี่ละให้เสียราซ โอรสแห่งเรา ไหนจะเลี้ยงต่อไปได้ ไห้ลงพระราซอาซญาทั้งนายทั้งไพร่ แล้วจำไล่เรือนตรุไว้ อยู่ประมาณ ๖-๗ รัน พระเจ้าหงสาวดีทรงพระราซดำริว่า พระนเรศวรทำการสืกว่องไว หลักแหลมองอาจนัก จนถึงยุทธห้ตล้มืข้ยแก่พระมหาอุปราซา พระเอกาทศรสเล่า ก็มืข้ยแก่ มางจาซโรเห็นพี่น้องสองคนนี้จะมืไจกำเริบ ยกมาตีพระนครเราเป็นมั่นคง แต่ทว่าจะคิดเอา เมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวายก่อน จำจะไห้นายทัพนายกองและไพร่ซ็งไปเสียทัพ มานี้ ให้ยกลงไปรักษาเมืองดะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวายไว้ให้ได้ ดีกจึงจะไม่ถึงกรุง หงสาวดี ครั้นทรงพระดำริแล้ว เพลารุ่งเสด็จออก ตรัสสั่งไห้ลอดนายทัพนายกองออกจาก ลัง?เลิกพันธนาการ แล้วไห้เร่งยกลงไปรักษาเมืองตะนาวศรี เมืองทวาย เมืองระรีดไว้ไห่ได้ ล้าเสียเมืองทวาย เมืองดะนาวศรี เมืองมะรีดแก่ข้าดีก จะเอานายทัพนายกองและไพร่ทั้งนี้ ไล่เล้าเผาเสียไห้ลี้นทั้งโคตร นายทัพนายกองทั้งปวงกราบถวายบังคมลายกกองทัพไป จากกรุงหงสาวดี
ฝ่ายพระเจ้าเซ็ยงไหม่แจ้งกิดาการไนกรุงเทพมหานครซี้นไปเสรีจลี้นทุกประการ ก็ เกรงพระเดซานุภาพ จื่งตรัสแก่แสนห้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า บัดนี้สมเด็จพระเจ้ากรุง เทพมหานครศรีอยุธยาถึงสวรรคต สมเด็จพระนเรศวรราซบุตรได้ครองราซสมบ้ต พระมหา อุปราซายกลงมา ได้ทำคซพยุห่ถึงแก่พิราลัยลับคอข้าง และทัพกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ก็ยกออกไปด็เมืองมะรีต เมืองทวาย เมืองตะนาวศรีอยู่แล้ว อันหมู่ราซปรปีกษ์ที่จะเข้า
ไปรอตยุทธด้วยกรุงพระนครศรีอยุธยานั้น ดุจหนึ่งฝูงมิคชาติอันจะเข้าไปต่อศักดาเดช พระยาไกรสรสิงหราซ ถ้ามิฉะนั้นดุจหนึ่ง[ลมชาติศกณปักษาอันเข้าไปร้อนเปลวเพลิงมีแต่ พินาศฉิบหายลงทุกที บัดนี้เล่าพิเคราะห์ดูพระเจ้าหงสาวดีเสิยพระมหาอุปราชาราชบุตร เหมือนหนึ่งพระกรเบื้องขวาขาด สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชเล่า ทรงพระราชกฤษฎาเตชานุภาพยิ่งทวีขึ้น ดุจหนึ่งพระทินกรสถิตลอยอยู่เหนืออากาศอัน ปราศจากเมฆ ขณะเมื่อเพลาเที่ยง แสงรัศมีมืแต่กล้าขึ้นไป ที่ไหนกรุงหงสาวดีจะพ้น เงื๋อมพระหัตถ้ จำเราจะลงไปอ่อนน้อม ถวายราชบรรณาการพึ่งพระเดชานุภาพ จึงจะพ้น ภัยอันตราย แสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงได้พิงราชบัญชา มีความยินดี ดุจหนึ่งมัณฑกชาติอัน พ้นจากปากอสรพิษ พระเจ้าเทียงใหม่จึ่งว่า ให้แต่งลักษณะพระราชสาส์นให้นันทพยะกับ แสนหนังสือ และแสนหลวง จำทูลพระราชศาส์นคุมเครื่องพระราชบรรณาการมาโตยต่าน เมืองตาก พระยากำแพงเพชรแต่งขุนหมื่นกรมการ คุมลงมาถิงพระนครศรีอยุธยา อัครมหา เสนาบดีจึ่งเข้ากราบถวายบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ท้วทั้งสองพระองค์เสด็จออกณ พระที่นั้งมังคลาภิเษก พร้อมหมู่มุขอุภัยศมุหมนตรี กวีราช ปโรหิดาโหราจาย์ เฝืาพระยาทบงกชมาศดาษดา ดังดวงดารารายรอบพระรัชนิกรเทวบุดร จึงดำรัสสั่งให้เบิกทูตานุทูต เข้าเฝืา พระศรีภูมิปรีชาอ่านในลักษณะพระราชสาสันนั้นว่า พระเจ้าเทียงใหม่ผู้เป็นอธิป ไดยในมลาวประเทศ* ขอน้อมสิโรตม่ถวายวันทนประณามมาแทบพระบวรบาทยุคล สมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ด้วยข้าพระบาทแต่ก่อนขัดพระราชอาชญาท่านผู้เป็น อิสราธิบดีในรามัญประเทศมิได้ จำยกพยุหโยธามากระท้าจลาจลแก่กรุงพระมหานครศรี อยุธยาเป็นหลายครั้ง ให้เคืองใต้บาทบงกชมาศ ขอพระองค์จงทรงพระมหาการุญภาพ บัด นี้ขัาพระบาทจะขอเอาพระราชกฤษฎาเดชานุภาพ อภินิหารบารมีปกเกศเกล้า ดุจหนึ่ง ปริมณฑลร่มมหา[พธิ้ ถ้าพระองค์จะเสด็จยกพยุหโยธาทัพไปแห่งใด ขออาสาโดยเสด็จงาน พระราชสงครามกว่าจะสินกำลัง ข้าพระองค์ให้นันทพยะกับแสนหนังสือ แสนหลวงจำทูล พระราชสาสันเทีญเครื่องบรรณาการ ลงมาจำเริญทางพระราชไมตรี
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงพิง ทรงโสมนัส จึ๋งมีพระราชปฏิสันถารปราศรัยแก่
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบ้บทอสบุตแห่งชาติว่า ในมทาประเทศ
ทูตานุทุต ฅ นัด แล้วดำรัสสั่งให้พระราชทานเสิ้อผ้า เงินตรา แก่ทูตานุทูตโดยฐานานุกรม แล้วแต่งตอบพระราชสาสันส่งทูตานุทูตกลับไป
ฝ่ายนันทพยะกับแสนหนังสิอ แสนหลวงขึ้นไปเข้าเฝืา พระเจ้าเข้ยงใหม่ ทูลราชกิจ เสร็จทุกประการ พระเจ้าเข้ยงใหม่ก็โสมนัส ดุจหนึ่งผู้เดินมาตามสถลรัถยากันดารไกลใน เพลาเที่ยงร้อนกระวนกระวายตัวยแสงภาถ4มาศกล้า และมีผู้เอานํ้าอันเย็นใสมาโสรจสรง กายาให้เย็นสบาย
ขณะนั้นพอมีหนังสิอบอกเจ้าเมืองเข้ยงแสนมาว่า ด่านเมืองเข้ยงแสนกับชาวด่าน เมืองล้านข้างไปตรวจตระเวนด่านพบกันเข้า วิวาทม่าฟ้นกันตาย บัดนี้พระเจ้าล้านข้างแต่ง ให้พระยาหลวงเมืองแสนเป็นแม่ทัพ (พล) ประมาณ ๗,๐๐๐ ยกตีขึ้นมาถึงเมืองเข้ยงแสน ได้รบพุ่งกันอยู่แล้ว ขอให้พระเจ้าพื้นบาทหอคำจ้ตกำลังมาช่วยคํ้าเอา พระเจ้าเข้ยงใหม่ได้ ทราบ ก็ให้กองทัพไปช่วย แล้วแต่งหนังสีอบอกลงไปให้กราบทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวว่า กองทัพล้านข้างยกลงมาตีเมืองเข้ยงแสน ขอให้กองทัพกรุงขึ้นมาช่วย แต่งแล้วส่งให้ พระยาหลวงเมืองแก้ว หมื่นโยธา กับไพร่ ๒๐ คนถือลงไป ครั้นถึงกรุงพระมหานครศรีอยุธยา อัครมหาเสนาบตีนำหนังสิอบอกกราบบังคมทูล
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งศองพระองค์ตรัสทราบ จึ่งตำรัศให้พระยาราชฤทธานนท์ ถือพล ๙,๐๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องศัสตรารุธใหญ่น้อย ข้างเครื่อง ๕๐ ม้า ๒๐๐ เอาพระ รามเตโช ขึ้งเป็นชาวเข้ยงใหม่ขึ้นไปด้วย แล้วจึ่งดำรัสสั่งพระยาราชฤทธานนท์ว่า ล้าสำเร็จ ราชการแล้ว ให้พระรามเตโชอยู่ช่วยราชการ พระเจ้าเข้ยงใหม่ พระยาราชฤทธานนท์กราบ ถวายบังคมลายกทัพ ขึ้นไป ณ เมืองเข้ยงใหม่ ครั้นถึงเข้าเฝืาพระเจ้าเข้ยงใหม่ ต่างแจ้งราช การโดยควรแล้ว ก็ยกไปตั้ง ณ เมืองเข้ยงแสน
ฝ่ายกองทัพล้านข้างแจ้งว่า กองทัพกรุงเทพมหานครยกขึ้นไป ก็งตการรบไว้ พระยา ราชฤทธานนท์กับพระยาหลวงเมืองแสน แม่ทัพล้านข้าง เจรจาความเมืองกัน พระยา หลวงเมืองแสนเกรงพระเดชเดชานุภาพ ก็เลํกทัพกลับไปเมือง พระยาราชฤทธานนท์ ก็ให้ พระรามเตโชอยู่ช่วยราชการเมืองเข้ยงแสนโตยพระราชกำหนด พระยาราชฤทธานนท์ให้ เลิกทัพกลับมาถึงกรุงเทพมหานคร กราบทูลขึ้งได้ไประงับกองทัพล้านช้างกับกองทัพเมือง เข้ยงแสนเสร็จสิ้นทุกประการ
ฝ่ายทัพพระยาจักรีก็ถึงเมืองดะนาวศรี ทัพพระยาพระคลังถึงเมืองทวาย เจ้าเมือง
ตะนาวศรี เจ้าเมืองทวาย กีบอกหนังสือขึ้นไป ณ กรุงหงสาวดี ฝ่ายนายทัพนายกองราผัญกี ยกมาถึงเมืองเมาะตะมะ พอเรีอถึอหนังสือบอกเมืองดะนาวศรี เมืองมะริด เมืองทวาย ไป ถึงเมืองเมาะตะมะ ว่ากองทัพไทยยกไปดีเมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย ชาวเมือง กับกองทัพ (ไทย) ได้รบกันเป็นสามารถ และทัพไทยครั้งนี้ทักหาญ ซาวเมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย รบกลางแปลงมิหยุด บัดนี้ได้แด่รักษาหน้าที่อยู่ และกองทัพไทยเช้า ล้อมเมืองตะนาวศรีได้ ๙ รัน ล้อมเมืองทวายได้ ๗ รันแล้ว ขอกองทัพเร่งลงไป*)วยโดยเร็ว เมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย จึ่งจะพ้นเงื้อมมือช้าคิก เจ้าเมืองเมาะตะมะ บอกข้อ ราชการขึ้นไปกรุงหงสาวดี
พระเจ้าหงสาวดีแจ้งด้งนั้น ก็แต่งไห้ช้าหลวงลงไปเร่งกองทัพไห้รีบยกไปช่วยให้ทัน ฝ่ายพระยาจ้กรี ยกมาถึงแดนเมืองตะนาวศรี ตีบ้านรายทาง กวาดผู้คนได้เป็นอันมาก แล้วกียกเช้าล้อมเมืองตะนาวศรี ชาวเมืองรบป้องกันเป็นสามารถ ๑๙ รัน พระยาจักรีก็ แต่งทหารเช้าปล้นเมืองไนเพลาดี ๑® ทุ่ม พอเช้า ประมาณโมงเศษก็เช้าเมืองได้ ฝ่ายกอง ทัพพระยาพระคลังยกดีแดนเมืองทวาย ชาวทวายยกออกมารบก็แตก เสียเครื่องศัลตรา-วธล้มตายเป็นอันมาก พระยาพระคลังกียกเช้าไปทักพลตั้งค่ายรีมนํ้าฟากตะวันออก เหนือ คลองละห่านั้น แล้วก็ยกช้ามไปล้อมเมืองไว้อยู่ถึง๒๐รัน ทวายจ่า เจ้าเมืองทวาย เห็นเหลือ กำลังจะรักษาเมืองไว้มิได้ ก็แต่งไห้เจตองรุ่นกับรุ่นทก ออกไปขอออกเป็นช้าขอบช้ณทเสมา ถวายดอกไม้เงินทอง
ขณะเมื่อพระยาจักรีได้เมืองตะนาวศรีนั้น คิดว่ากองทัพเมืองหงสาวดี เมืองเมาะ ตะมะจะยกทุ่มเทลงมาช่วย จึ่งจับไต้สลบลูกค้าฝรั่งลำหนึ่ง แขก ๒ ลำ เรือรบ ๑๕๐ ลำ ไห้ หลวงเทพวรชุน เป็นแม่กองเรือ ถือพล ๑๐1๐๐๐ ยกขึ้นไปเมืองทวายโดยทางชะเล ไห้พระ ยาศรีไสณรงค์คุมไพร่ ๑๐1๐๐๐ อยู่รักษาเมืองตะนาวศรี และพระยาจักรีก็ยกพล ฅ๐,๐๐๐ ขึ้นไปเมืองทวายทางบก ฝ่ายหลวงเทพวรชุนที่งเป็นแม่ทัพเรือนั้น ยกขึ้นมาถึงตำบลบ้าน คารปอแดนเมืองทวาย พอพบทัพเรือสมิงบากอง สมิงพดะบะยกมาแด่เมืองเมาะดะมะ เรือรบเรือบรรทุก ๒๐๐ ลำ พลประมาณ ๑๐1๐๐๐ จะลงไปช่วยเมืองตะนาวศรี ได้รบทุ่งกัน แต่เช้าจนเพลาเที่ยง พอคลึ่นหนักกีทอตรอยิงกันอยู่
ฝ่ายพระยาพระคลังได้เมืองทวายแล้วคิดว่า พระยาจักรีดีเมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด จะได้หรีอมิได้ก็ยังไม่รู้ จึ่งแต่งให้พระพิชัยสงคราม พระรามกำแหง คุมไพร่ ๙1๐๐๐ บรรจุ
เรือรบ ๑๐๐ ลำยกไปช่วยพระยาจักรี ขณะเผื่อพระพิชัยสงคราม พระรามกำแหง ยกออกมา พ้นปากนั้าเมืองทวายไปแล้ว พอไล้ยินเสียงปีนรบกัน จึ่งให้ธุนโจมจัตุรงค์กับเรือรบกองหน้า ๓ลำลงไปสีบธุนโจมจัตุรงค์ก็ไปถึงหลวงเทพวรชุนแล้วกลับขึ้นมาแจ้งข้อราชการทุกประการ พระพิชัยสงคราม พระรามกำแหงแจ้งดังนั้น ก็ดีกระหนาบเข้าไป ฝ่ายหลวงเทพวรชุนตีกระ ทบขึ้นมา วางปีนกำปินใปล้องสมิงบากองตาย เรือสมิงพตะบะแตกจมนั้าตายทั้งนายและไพร่ กองห้พมอญทั้งนั้นแตกกระจัดกระจาย บ้างหนีเข้าช่งชักใบกลับไป ตายในนํ้าและล้องปีน ตายเป็นอันมาก ได้เรือบรรทุก เรือรบ ปีนใหญ่ ปีนน้อย และเครื่องศัสตราวุธต่างๆ จับไล้ เป็นประมาณ ๙๐๐ ก็แจ้งว่ากองทัพยกมาช่วยเมืองทวายด้วย พระพิชัยสงคราม พระราม กำแหง หลวงเทพวรชุน ก็พากันเข้าไป ณ เมืองทวาย พอพระยาจักรียกมาถึง นายกองทัพ เรือทั้ง ค คนก็เอามอญเชลยและเรือรบ ปีนใหญ่ ปีนน้อย เครื่องศัสตราจุธนั้นเข้าไปให้พระ ยาจักรี พระยาพระคลัง แล้วแจ้งว่ากองทัพบกยกมาช่วยเมืองทวาย บัดนี้1ข้ามแม่นั้าเมาะดะ มะแล้ว พระยาจักรี พระยาพระคลังแจ้งดังนั้น ก็แต่งทัพเป็น ๒ ทัพ ทัพพระยาจักรี เดินฟาก ตะวันออก ทัพพระยาพระคลังเดินฟากตะวันดก ไปชุ่มอยู่ทั้งสองฟากโดยทางทัพมอญ ยกมา
ฝ่ายท้าวพระยารามัญ นายทัพนายกองยกมาใกล้เมืองกะลิออง มิไล้รู้เหตุว่าเมือง ตะนาวศรี เมืองทะวายเสียแล้ว ก็แยกทัพกัน เจ้าเมืองมะลวนเดินทางกะลิออง มาข้าม ฟากตะวันออก ทัพเจ้าเมืองกะจ็ตตองเดินทางริมทะเลฟากตะวันตก มาถึงตำบลป่า เหนีอบ้านหว่นโพ ทัพไทยขึ้งตั้งอยู่ทั้งสองฟาก เห็นทัพพม่ารามัญยกถลำลงมา ก็ออกโจมตี ทัพมอญมิทันรู้ก็แตกกระจัดกระจายไปกองทัพไทยทั้งสองฟากจับไล้ข้างพลาย©๐๐เศษม้า ๑,๐๐๐ เศษ มอญพม่า ๔๐๐ เศษ เครื่องศัสตราวุธเป็นอันมาก ได้นายทัพนายกอง ๑® คน พระยาจักรี พระยาพระคลังบอกข้อราชการเข้ามาให้กราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ส*องพระองค์ ก็ดีพระทัย ตรัสให้ตอบออกไปไห้พระยาศรีไสณรงค์อยู่รั้งเมืองตะนาวศรี ให้ เอาทวายจ่าเจ้าเมืองทวายเข้ามาเฝืา พระยาจักรี พระยาพระคลังจัดแจงบ้านเมืองเสร็จแล้ว ก็ให้ยกกลับเข้ามาเถิด
พระยาจักรีพระยาพระคลังแจ้งด้งนั้นก็บอกลงมาเมืองตะนาวศรีตามพระราชบรรหาร ทุกประการ และให้ทวายจ่าเป็นเจ้าเมืองทวายอยู่ด้งเก่า ให้จัดชาวทวายเป็นที่ปลัด ขึ้ง ออพระปลัดผู้หนึ่งให้เป็นยกกระบัตรขึ้ออองลางปลัดผู้หนึ่งเป็นที่นาขึ้ออนัดผู้1หนึ่ง เป็นที่วัง
ซื่อคงปลัดผู้หนึ่ง เป็นที่คลัง ซื่อออแมงจะคี เป็นที่ศัศดี ซื่อคงแวงทัดคงจ่า เป็นที่เมือง ครั้น ตั้งแต่งชุนหมื่นผู้ใหญ่ผู้น้อย และจัดแจงบ้านเมืองเป็นปรกติเสร็จแลัว ครั้น ณ เตือน ๕ ขึ้น ๑๑ คา พระยาจักรี พระยาพระคลัง ก็พาเอาดัวทวายจ่า เจ้าเมืองทวาย กับผู้มีซื่อซื่งตั้งไว้ ๖ คนนั้นเช้าผาด้วย ขณะนั้นยกกองทัพมาโดย?เมวงส่วย ถึงตำบล เขาสูงช่องแคบแตน พระนครศรีอยุธยากับเมืองทวายต่อกัน หาที่สำคัญมิได้ จึ่งเอาปูนในเด้าไพร่พลทั้งปวงมา ประสมกันเช้าเป็นใบสอ ก่อพระเจดีย์ ฐานสูง ๖ ศอก พอหุงอาหารสุกก็สำเร็จ แล้วยกเช้า มาถึงกรุงพระนครศรีอยุธยา เช้าเมิากราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยประพฤติเหตุทั้งปวง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ทราบดังนั้น ก็มืความยินดี จึ่งโปรดให้พระ ยาจักรี พระยาพระคลัง และนายทัพนายกองทั้งปวงพ้นโทษ แล้วมีพระราชบริหารกำหนดให้ (ประ) ชุมท้าวพระยามุขมนตรี กวีราช ปโรหิตาจารย์หุกหมู่ทุกกระทรวง ครั้นถึงวัน พระราชกำหนด สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จออกให้เบิกแขกเมือง ทวายจ่ากับชุนนาง๖คนเช้าเมิาและพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแล้วตรัสพระราโชวาท โปรดให้ทวายจ่ากับชุนนาง ๖ คนกลับออกไปรักษาเมืองทวาย
ลุคักราช ๙๔6า ปีมะเส็ง ตรีศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า เมืองตะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย เมืองเ?เยงใหม่ เป็นของเราอยู่แล้ว เห็นตืกหงสาวดีจะห่างลง จำจะยกไปแก้แค้น พระยาละแวกให็ใด้นํ้าลงแห้งเท้าช้างเท้าม้าแล้วจะยกไป ครั้นถึง ณวันเสาร์ขึ้น๔ คา เดือนยี่ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ตรัสให้เทียบพลทุ่งหารตาสกรรจ้ลำเครื่อง ๑๐๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๘๐๐ ม้า ๑,๔๐๐* ให้พระราชมานู ถือพล ๔1๐๐๐ เป็นกองหน้า ครั้น ได้ตุภวารฤกษ์ ก็ยกทัพหลวงเสด็จไปโดยทางสถลมารค ล่วงด่านพระจาฤก** ออกไป
ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งข่าวว่าทัพกรุงศรีอยุธยายกออกมาก็ให้พระยาแสนห้องฟ้าคุมพล ๑๐,๐๐๐ ไปตงอยู ณ เมองโพธิสตว ใหพระยาบวรนายก คุมพล ๑๔,๐๐๐ ไปตั้งรับอยู่ ณ เมืองปิดบอง ขณะเมื่อพระยาแสนห้องฟ้า พระยาบวรนายก ไปตั้งอยู่นั้น ก็แต่งให้พระ-ยาราชดึงษา กับพระยามโนไมตรี เจ้าเมืองปืตบอง คุมพล ๔,๐๐๐ ไปตั้งข่มช่อนอยู่ ณ ป่า ระนาม ตำบลพาด
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสยุดแห่งชาติว่า ม้า ๑1๑๙๐
** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสยุดแห่งชาติ ล่วงด่านพระพิจิตร
ฝ่ายทัพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยกไปดามลำนํ้าโตนด เย้าป่าระนามซ่องแคบ พระยาราช ดึงษาเห็นกองหน้าถลำชื้นไป ก็โจมตีทัพพระราชมานุก็แตกลงมาถึงหน้าช้างพระที่นั่ง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั่น ก็ให้แยกทัพตีกระหนาบชื้นไป กองทัพเขมรแตก รี้พลตายเป็นอันมาก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระพิโรธว่า พระ-ราชมานูเป็นกองหน้าให้เสียทีแก่ข้าศึกจนปะทะทัพหลวงดังนี้ ตรัสให้ลงโทษถึงสินสิวิต สมเด็จ (พระ) เอกาทศรถผู้เป็นอนุชาธํราชกราบทูลว่า พระราชมานุเป็นนายกองทัพหน้า พ่ายข้าศึกลงมาปะทะทัพหลวงนั่น โทษถึงสิน?วิตแต่ทว่าไต้โดยเสด็จงานพระราชสงครามก็ มาก ประการหนึ่งการศึกก็ยังมีอยู่ ขอพระราชทานโทษไว้ให้ทำราชการแก้ตัวครั้งหนึ่ง สม เด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็บัญชาโดยพระอนุชาธิราช แล้วดำรัสให้พระราชมานุเร่งยกไปตี เมืองปีตบอง เมืองโพธิลัดว์ให้แตกฉานทัพหลวงก็เสด็จยกตามภายหลัง พระราชมานุก็ยก ไปตีเมีองปิดบองและเมืองโพธิสัตว์แตกฉานทั้งสองดำบล ได้ผู้คนและเครื่องศัสตราวุธมา ถวายเป็นอันมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็ยกพยุหบาตราทัพไปถึงเมืองละแวก ดรัสให้ มุขมนตรีนายทัพนายกองเย้าล้อมเมืองแต่งทหารเย้าหักค่ายเมือง ชาวเมืองรบทุ่งป้องก้น เป็นสามารถ เย้ามิได้ แด1ล้อมเมืองอยู่ถึง ค เดือนเศษ ไพร่พลในกองทัพหลวงย้ตเสบียงอา หาร แต่งให้ออกลาดหาเสบียงก็มิได้ ข้าวเป็นทะนานละบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า เรายกมาครั้งนี้หมายจะได้ข้าวในท้องนา ก็หาสมคะเนไม่ ฝ่ายกรุงกัมพูชาธิบดีเล่า ฝนก็ แล้งข้าวด้นในท้องนาก็ได้ผลน้อย ประการหนึ่งมิได้มืทัพเรือและเรือลำเลียงมาด้วย กองทัพ เราจึ่งขัดสนเสบียงและเสียทีมิได้เมือง ถึงดังนั่นก็ตี พอรู้จักกำลังศึกหนักมือเบามืออยู่แล้ว จำเป็นจำจะถอยทัพกลับไปก่อน ครั้น ณ วันอังคาร ชื้น ๑® คา เดือน ๔ สมเด็จพระเจ้าอยู่
หัวก็เลิกทัพกลับยังพระนคร ตรัสให้บำรุงข้างม้ารี้พลไว้ปีหน้าจะยกไปเอากรุงกัมพูชาธิบตี
ชุ **?
ไห้เด้
ลุศักราช ๙๔๔ ปีมะเมีย จัตวาศก เดือน ๑๒ ข้างแรม พระเจ้าหงสาวดีเสด็จออกว่า ราชการแผ่นดิน จึ่งตรัสปรึกษาด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงว่า ในปีมะเส็งนั่นเห็น ประหนึ่งทัพพระนเรศวรจะถึงกรุงหงสาวดี และสงบอยู่มืได้มานั่น ราชการข้างพระนครศรี อยุธยาจะเป็นประการใด จำจะแต่งกองทัพไปตรวจด่าน จะได้พิงอึงกิดาการแห่งเมืองไทย ให้ตระหนักด้วย ท้าวพระยามุขมนตรีก็พร้อมโดยพระราชบริหาร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็
ตรัสให้พระเจ้าแปรถือพล ๕๐,0๐0 * ช้างเครื่อง ๒๐๐ ม้า ๕๐๐ ยกมาตรวจด่านทางและให้ ฟ้งกิตติศัพท์ดู ถ้าแผ่นดินพระนครศรีอยุธยายังเป็นชองพระนเรศวรอยู่ ก็อย่าให้ล่วงแดน เช้าไป แด่หญ้าเส้นหนึ่งก็อย่าให้ทำอันตรายเลย
ครั้นไต้คุภวารดิถีอุดมฤกษ์ พระเจ้าแปรก็ถวายบังคมลายกช้างม้ารี้พลใปตรวจทาง ตระเวนด่านโดยสถลมารค ครั้นมาถึงด่านต่อแดนก็แจ้งว่า แผ่นดินเป็นของพระนเรศวร พระเจ้าแปรมิไต้อยู่ในพระราชบัญญัติพระเจ้าหงสาวตี คิดกำเริบจะเอาความชอบ ก็ยกล่วง ด่านเช้ามาตั้งอยู่ดำบลสังขะลา เจ้าเมืองกาญจนบุรีรู้ข่าว ก็ดรวจตรารักษาค่ายประดูหอรบ ไว้มนคง แล้วบอกเช้าไปให้กราบทล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งสองพระองค์ทราบดังนั้น ก็ตรัส ว่า จะใปเล่นตรุษเมืองละแวกสิ สงกรานต์ชิงมาก่อนเล่า จำจะยกออกไปเล่นสงกรานต์ กับมอญให้สนุกก่อน แล้วกำหนดให้เกณท์พลสกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๘๐๐ ม้า ๑,๕๐๐ ให้ตั้งพิธีโขลนทวาร ดัดไม้ข่มนามตำบลสุมพลี ตั้งทัพชัยทุ่งภูเขาทอง
ครั้น ณ วันอาทิตย์ขึ้น๑๓ ค่า เดือนอ้ายไต้เพชรฤกษ์อันอุดม สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้า ทรงพลายโจมจักรพาฬเป็นพระคชาธาร สรรพด้วยคชาภรณ์เครื่องมั่น สมเด็จพระ เอกาทศรถทรงพลายศัตรูวินาศเป็นพระคชาธาร ประดับเครื่องคชภรณ์เสด็จยกพยุหแสน ยากรทวยหาญโตยกระบวน ให้พระยาเดโซ ถือพล ๕,๐๐๐ เป็นกองหน้า ยกไปทางเมือง สุพรรณบุรี ครั้นเสด็จถึงเมืองกาญจนบุรี เสด็จหยุดประทับแรม จึ่งมีพระราชบริหาร ดำรัส สั่งพระมหาเทพให้ถือพล ๕,๐๐๐ ยกไปตั้งซุ่มอยู่ที่ทางทัพพระเจ้าแปรยกมา ถ้าทัพช้าคิก แตกถอยไป ก็ให้ยกออกโจมตีช้าเติมให้แตกฉานยับเยิน พระมหาเทพก็ยกไปซุ่มอยู่ตามรับ สั่ง สมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวตั้งสองพระองค์ เสด็จยกพยุหบาตราทัพจากเมืองกาญจนบุรี ไปถึงตำบลสังขะลา ก็ให้ตั้งค่ายประชิต แล้วให้ทหารขึ้นใปร้องหน้าทัพว่า ไอ้มอญเหล่านั้หา เกรงพระเดชเตชานุภาพไม่หรือ ล่วงแดนเช้ามาไย บัตนี้1ทระกาลเสด็จมา จะประหารชีวิต เอ็งตั้งปวงแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งสองพระองค์ ก็แยกทัพขับพระคชาธารพร้อมด้วย ทแกล้วทหารซ้ายขวาหน้าหลัง เช้าโจมตีฆ่าฟ้นพม่ามอญแตกฉานล้มตายเป็นอันมาก พระ เจ้าแปรเห็นเหลือกำลังจะทานมิไดั ก็รุดหนี ทหารกรุงเทพมหานครศรีอยุธยาก็ยกตามไป ฝ่ายทัพพระมหาเทพซึ่งไปซุ่มอยู่นั้น เห็นไต้ทีก็ยกออกโจมดีแทงพินฆ่าฟ้นช้าศึกตายลำบาก
* พระราซพป็ศาวดารฉบับพันจันท1นุมาศ (เจิม) ว่า ๙๐๐10๐0
เกลื่อนไปโดยทางชายป่าชายดงจนพระเจดีย์สามองค์ จับได้มอญและช้างผ้าเครื่องศัสตรา-วุธมาถวายเป็นอ้นมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็เลิกทัพกลับเช้าพระนคร
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๖ คา เดือน ๓ ก็ปูนบำเหน็จมุขมนตรี นายทัพนายกองทั้ง ปวงโดยสมควร แลัวมีพระราชบริหารสั่งพระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษ' เมือง ฉะเช้งเทรา พระสระบุรี ๔ หัวเมือง ไห้พระยานครนายกเป็นแม่กองใหญ่ คุมพล ๑๐,๐๐0 ออกไปดั้งค่ายธุดคู ปลูกยุ้งฉางถ่ายลำเลียงไว้ตำบลทำนบ* รักษาให้มั่น อย่าให้เลียทีแก่ช้า ดีก ฝ่ายพระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษ เมืองฉะเช้งเทรา พระสระบุรี กราบถวายบังคมลาแลัว ก็ไปทำตามพระราชบัญชาสั่ง
ฝ่ายพระเจ้าแปรเผื่อแตกหนีมาถึงเมืองหงสาวดี เหลีอรี้พลช้างผ้าประมาณกึ่งหนึ่ง พระเจ้าหงสาวดีทรงพระพิโรธตรัสว่า พระเจ้าแปรล่วงพระราชบริหารให้เลียรี้พลช้างผ้าดังนี้ ให้ประหารช้วิดเลีย ห้าวพระยาอำมาดย์ทั้งปวงกราบบังคมทูลขอช้วิดไว้ พระเจ้าหงสาวดีก็ โปรดพระราชทาน แด่ให้ถอดเลียจากที่ฐานาศักดิ้
ลุศักราช ๙๔๙ ปีมะแม เบญจศก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นเสร็จการพระราช พิธีอาสวยุชแลัว มืพระราชบริหารสั่งให้เกณฑ์ทัพเตรียมไว้และพลสกรรจ้ลำเครื่อง๑๐๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๘๐๐ ผ้า ๑1๙๐๐ กำหนดเดือนอ้ายจะยกไปดีกรุงกัมพูชาธิบดี ให้เตรียมทัพ เมืองนครราชลีมา ๑๐,๐๐๐ ** ยกดีลงทางตะพานทีบตะพานแสง ไปเอาเมืองเลียมราบ ตี ไปฝ่ายตะวันออกดั้งกะพุงสวาย และเกณฑ์ทัพเรือเมืองปากใต้ ๒๙๐ ลำ ให้พระยาเพชรบุรี เป็นแม่ทัพ เดินเรีอลำเลียงเมืองนคร เมืองพัทลุง เมืองสงขลา เมืองไชยา ๒๐๐ ลำ บันทุก ช้าวลำเลียงให้ได้ ๒,๐๐๐ เกวียน ทั้งทัพเรือและทัพลำเลียงเป็นคน ๒๐,๐๐๐ สรรพไปด้วย เครื่องศัสตราวุธ ปีนใหญ่น้อย กระสุนดินประลีวไปตีเมืองป่าสักทัพหนึ่ง ให้กองทัพอาสา จามและกองทัพเมืองจันทบูรคุมเรือรบ ๑๙๐ ลำ พลรบ พลแจว ๑๐,๐๐๐ สรรพไปด้วย เครื่องศัสตราวุธ ปีนใหญ่น้อย ดินประลิว ให้พระยาราชวังสันเป็นแม่ทัพดีไปทางปากนี้า พุทไธมาศ และทัพบกทัพเรือหัวเมืองทั้งนี้ กำหนดเตือนอ้ายขึ้น ๙ คา ให้ยกพร้อมวันทัพ หลวงเสด็จ ท้าวพระยาพระหลวงหัวเมือง ก็จัดแจงทัพบกทัพเรือไว้[ตยพระราชกำหนด
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ(เจิม) ว่า ตำบลท้ายนํ้า
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๑,๐๐๐
ครั้น ณ วันศุกร์ ธึ๋น ๑ คา เดือนอ้าย สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ดำรัสให้ไปตั้งพิธีชุม พลตำบลทุ่งหารตรา ครั้น ณ วันอังคาร สัน ๙ คา เตือนอ้าย เพลารุ่งแล้ว ๒ นาหิ[กา๕ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ กีทรงเครื่องอาภรณ์วิจิตรอลงการประตับสำหรับ วิชัยยุทธเสร็จ ครั้นได้เพศรฤกษ์มงคลอ้นประเสริฐ พระโหราลั่นห้องชัย ช้พ่อพราหมณา ถวายเสียงสังข์ สมเด็จพระนเรศวรบรมเชษฐาธิราซ ทรงเจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นพระคศา ธาร สมเด็จพระเอกาทศรถ ทรงเจ้าพระยาปราบไตรจักรเป็นพระคชาธาร เช้าโขลนทวาร พระสงฟ้ราชาคณะประนั้าพระพุทธมนค์ พระยานนท์ตัตไม้ข่มนามโดยศาสตรา พร้อมด้วย เสนามาตย์นีกรทวยหาญแห่แหนริ้วรายโตยกระบวนพยุหบาตราเป็นขนัด แสงเศวตฉัตรชุม สาย วาลวิซนี บังพระสุริยอลงกา โกลาหล ศัพท์สำเนียงแตรสังข์ม้องกลองอึงอล เสด็จกรี-ฑาพลเดินโดยสถลมารคทางด่านพระจาฤกประหับรอนแรมไปดามระยะก็ถึงตำบลค่ายทำนบ ฝ่ายพระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษ เมืองฉะเช้งเทรา พระสระบุรี ผู้อยู่ รักษาค่ายฉางข้าวก็มาเมิา ทูลข้อราชการและจำนวนข้าวเสร็จสินทุกประการ จึ่งดำรัสไห้ พระสระบุรี คุมพล ๑1๐๐๐ อยู่รักษาค่ายฉางข้าว แล้วให้แต่งกองออกไปลาดตระเวนพิงราช การไห้ถึงห้พหลวง แด่พระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษ กับพล ๙1๐๐๐ ยกไปเข้า กระบวนทัพหลวง และทัพหลวงตั้งตำบลพระเนียดทางร่วมที่จะไปเมืองปัตบองและเมือง นครเสียมราบ จึ่งมีพระราชบริหารให้พระราชมานูเป็นกองหน้า คุมพล ๒๙1๐๐๐ ยกไปแก้ตัว ดีเอาเมืองปีตบองและโพธิสัตว์ พระราชมานู นายทัพนายกองทั้งปวง กราบถวายบังคมลา แล้ว ก็ยกไปตามพระราชกำหนด รุ่งขึ้นวันหนึ่งกองทัพหลวงก็เสด็จยกพยุหโยธาตาม
ฝ่ายพระยาละแวกขณะเมื่อเตือน®๑เตือน๑๒ แต่งคนไห้มาสอดแนมเอาข่าวราชการ ได้เนื้อความว่า กรุงพระนครศรีอยุธยานั้าแห้งเท้าข้างเท้าม้าจะยกทัพบกทัพเรือออกมาตี (กรุง) กัมพูชาธิบดี ก็ให้จัดแจงแต่งการกันพระนครเป็นสามารถ ฝ่ายหัวเมืองรายทางค่าย คูหอรบที่ปรักหักพังนั้น ไห้ข่อมแปลงขึ้นมั่นคงทุกเมือง และเมืองปีดบองนั้นมีพลทหารรบ ๑๐1๐๐๐ ไห้พระยามโนไมตรีเป็นแม่ทัพ เมืองโพธีสัตว์นั้นพระยาสวรรคโลกเจ้าเมืองเป็น แม่ทัพ ถือพล ๒๐,๐๐๐ แล้วไห้พระศรีสุพรรณมาธิราชผู้เป็นอนุชา ถือพล ๒๐,๐๐๐ ออก มาตั้งรับอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ แล้วแต่งคนเร็วม้าไข้ผลัดเปลี่ยนกันสืบข่าวราชการ ณ เมือง โพธิสัตว์ ปีตบอง มิได้ขาต ทางเรือนั้นแต่งกองทัพเป็น ๒ ทัพ ไห้พระยาวงศาธิราชคุมเรือ
กุไล่แง่ทราย ๑๙๐ ล่า พลรบพลแจว ๑๐,๐๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องสรรพศัสตรารุธ ปีนใหญ่ น้อย กระสุนดินประสิว ลงไปรักษาเมืองป่าศัก ให้พระยาภิมุฃวงศาคุมเรือกุไล่แง่ทราย ๑๙๐ พลรบพลแจว ๑๐,๐๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องสรรพศัสตรารุธปีนใหญ่น้อย กระสุนดินประสิว ลงไปรักษาเมืองจัตุรมุ!เปากกะสัง สิงกองทัพเรือข้าสืกจะมาทางพทไธมาศนั้น ให้พระยาจีน จันคุยกเอาพลเมืองล่าโรงทอง เมืองเสิงกระธุม เมืองกระปอด กะโพงโสม เป็นคน ๙,๐๐๐* ไปรักษาเมืองพุทไธมาศ ฟ้ายพระราชมาVIข้ามล่านํ้าโตนด มาใกล้ตำบลล่าพาดชายป่า ระนามที่เ!เมรเคยชุ่มทัพแด่ก่อน ก็จัตพลเดินเป็นกอง กำหนดเป็นทัพล่อทัพตีพร้อมเสร็จ ส่วนพระราชมานูฃี่ข้างพลายจู่โจมทัพ มีทหาร ค๐๐ ถือหอกทวนเดินหน้าข้าง ครั้นถึงป่า ระนามก็มีได้เห็นกองทัพเขมรยกล่วงเข้าไป
ฟ้ายพระยามโนไมตรีสิงรักษาเมืองปีตบองแจ้งว่า กองทัพไทยยกมา จึงปรึกษาแก่ นายทัพนายกองทั้งปวงว่า พระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จยกมาครั้งนั้น เป็นทัพรุดรี้ พลก็น้อย ประการหนึ่งข้าวด้นห้องนาเราก็เสีย ข้าสิกหาได้เป็นกำสังไม่ จึ่งเลิกทัพถอยกล้บไป ครั้งนี้ เป็นเทือกเถาใหญ่หลวงนัก รี้พลข้างม้าก็มาก แล้วก็ตั้งอุ้งฉางถ่ายล่าเลียงรายทางออกมา สิงเราจะรับปะทะหน้าสิกเหมือนครั้งก่อนนั้นไม่ได้ จะรักษาแด่เมืองไห้มั่นไว้ดูกำลังข้าสืก ก่อน ล้าเห็นหนักเหลือกำลังจึงจะบอกขอทัพมาส่วย นายทัพนายกองทั้งนั้นก็เห็นด้วย พระ ยามโนไมตรีจึ่งไห้ตรวจหน้าที่เสิงเทิน ตระเตรียมเครื่องศัสตราวุธส่อมแชมขวากหนามให้ แน่นหนา แล้วให้ทำดะพานเรือกข้ามแม่นั้า ต ดะพาน ต่อหัวเมืองท้ายเมืองกลางเมือง และ ตั้งค่ายกระหนาบด้นตะพานข้างละ ๒ ค่าย ให้ทหารอยู่รักษาค่าย ๆ ละ ๙๐๐ แต่งไห้หมื่น ศรีสะเหน็จคุมกองตระเวนม้าออกไปนั้งทางคอยเหตุ ล้าข้าสืกยกมาไห้ยิงปีนเป็นสำคัญ
ฝ่ายทัพหน้าพระราชมานูยกเดินมา แต่งเป็นกองเสือป่าแมวเชา สามหอกเจึดหอก** เล็ดลอดมาก่อน ยังทางประมาณ ๑๐๐ เศษจะถึงเมืองปิตบอง พบเขมรกองดะเวนได้รบยิง กันจับได้ ค คน ส่งให้พระราชมานู พระราชมานูถามแจ้งความเสร็จแล้ว ก็ตบมือหัวร่อ จึ่ง ว่าสิงพระยามโนไมตรีเจ้าเมืองปิตบองคํตรับเรากับเมือง ไม่ออกมารบกลางแปลงนั้น สำคัญ ว่ามั่นแล้วหรือเห็นหามั่นรับเราได้สักนาห็[กาหนึ่งไม่ อุปมาเหมือนนุ่นและสำลีไหนเลยจะ
* พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๙๐,๐๐๐
** พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า (ก พวก ๗ พวก
ทานกำลังมหาวาดพายุใหญ่ไต้ ว่าดังนั้นแล้วก็กำหนดนายทัพนายกอง ให้ยกเข้าตีเมีอง ปิดบองให้โต้แต่ในเพลานี้ฟ้ายนายทัพนายกองพร้อมกันยกเข้าดีค่ายสิงทันรับต้นดะพานทั้ง ๖ ค่าย ไต้เขมรสิงแตกออกจากค่ายนั้น บ้างวิ่งลงนั้า บ้างข้ามตะพานเข้าประตูค่ายเมืองคั่ง กัน พระราชมานูเห็นดังนั้น ก็ข้บทหารไล่โปตามตะพาน ฟ้นแทงเขมรล้มตายในนํ้า และบน บกเป็นอันมากทักเข้าเมืองไต้จุตไฟเผาเมืองขึ้นครอบครัวชาวเมืองตื่นวิ่งออกไปจากค่ายไต้บ้าง จับไต้พระยามโนไมตรี ครอบครัว ข้างพลาย ๒๐ ม้า ๕๐ ปีนใหญ่น้อย เครื่องศัสตราวธเป็น อันมาก
พอทัพหลวงเสด็จถึงตำบลปราสาทเอกพระราชมานูก็ดุมดัวพระยามโนไมตรีมาถวาย สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวให้ถามพระยามโนไมตรีว่า พระยาละแวกให้กองทัพมาตั้งรับอยู่ตำบล ใดบ้าง พระยามโนไมตรีให้การกราบทูลว่า พระยาละแวกให้พระศรีสุพรรณมาธิราช ผู้เป็น พระอนุชา ถือพล ค๐,๐๐๐ ตั้งรับอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ตำบลหนึ่ง ให้พระยาสวรรคโลก เจ้า เมืองโพธิสัตว์ถือพล ๒๐,๐๐๐ ตั้งรับอยู่เมืองโพธิสัตว์ตำบลหนึ่ง ฟ้ายกองทัพใปตั้งรับอยู่ทาง เรือนั้น ให้การกราบทูลเสรีจลี้นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึ่งตรัสถามว่า ถ้าและเมือง โพธิสัตว์และเมืองบริบูรณ์สองตำบลนี้แตกแล้ว เห็นกรุงกัมพูชาธิบดีจะเสียหรือไม่ พระยา-มโนไมตรีให้การกราบทูลว่า สิงเมืองจะเสียมิเสียนั้น จะกราบทูลเกรงจะเป็นเท็จ สุตแต่พระ ราชดำริการเป็นต้น แต่ข้าพระเจ้าเห็นว่า สิงกองทัพรับอยู่ ๒ ตำบลนี้ อุปมาเหมือนหน้า สำเภากรุงกัมพูชาธิบดีเป็นท้ายสำเภา ถ้าสำเภาต้องคลี่นและพายุใหญ่แตกหักข้ารุดรั่ว อัปปางลงแล้ว และท้ายสำเภาจะรักษาไว้นั้น เป็นอันยากนัก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองคํใต้ทรงฟ้งดังนั้น แย้มพระโอษฐ์ตรัสว่า พระยาเขมรคนนี้พูดจาหลักแหลม ให้เอาไว์ใข้ตรัสเท่าดังนั้นแล้ว ก็สั่งพระยานครนายกให้คุมพล ค,๐๐๐ อยู่รักษาเมืองปีตบอง เกลี้ยกล่อมเขมรเกี่ยวข้าว เก็บข้าว ในท้องนาใล่ยุงฉางไว้1ห้ไต้จงมาก
ขณะเมื่อเมืองปิตบองแตกนั้นพอคนเร็วม้าไข้เขมรเมืองโพธิสัตว์ออกมาฟ้งราชการมาถึง ละลวด พอพบดะละพาดพระยาเขมร นายหมวดนายกอง และไพร่กองทัพเมืองปัดบองแตก เข้ามาก็พากันกลับไปเมืองโพธิสัตว์ แจ้งแก่พระยาศวรรคโลกทุกประการ พระยาศวรคโลก แจ้งดังนั้น ก็บอกหนังสือส่งตัวพระยาเขมรทั้งปวงเข้าไปอังกรุงกัมพูชาธิบตี แล้วจึ่งปรึกษา นายทัพนายกองว่า พระยามโนไมตรีมืไต้แต่งกองทัพออกรับที่กล้า และข้มกองโจรตูกำลัง ก่อนและให้ข้าสืกเข้ามาถึงเมือง จนเสียครอบครัวอับเยิน ข้าสีกก็มีใจกำเริบหนักขึ้น จะเอา
เป็นอย่างมิได้ เราจะยกออกไปรับกลางทาง นายทัพนายกองก็เห็นด้วย พระยาสวรรค โลกก็ใทัผ่อนครอบครัวออกเสียจากเมือง แล้วก็ยกออกไปดั้งรับลำนํ้าลงกูบ เอานํ้าไว้หลัง หผายจะมิให้ข้าสืกอาศัยได้จึ่งแต่งเป็นกองโจรออกกองละ ๙๐๐ แล้วดั้งว่าได้ทีก็ทำ ล้ามิได้ ทีให้เลิกเข้าป่า ล้าเห็นข้าดีกหนักเหลือกำลังให้ลาดถอยเข้ามา เราจึ่งจะยกออกยอ กอง โจรก็ไปตามพระยาสวรรคโลกดั้ง
ฝ่ายพระราชมานู ครั้นพระยานครนายกอยู่รักษาเมืองปิดบองแล้ว ก็กราบถวาย บังคมลายกเข้าไปเมืองโพธิสัตว์ กองทัพหลวงก็เสด็จตามเข้าไป ทัพหน้าพระราชมานูยกเข้า ไปถึงตำบลหนองจอก ฝ่ายเชมรกองโจรก็ออกรบ ทัพหน้าก็ตีแตก แต่เชผรรับรายทางเข้าไป ถึง ๖ ตำบล พลเขมรต้องศัสตราวุธป่วยตายเหลือกำลังแล้ว ก็ถอยเข้าไปหาทัพใหญ่ พระ ราชมานูและกองพระราชมานูก็ยกทหารหนุนเนื่องกันเข้าไป
ฝ่ายพระยาสวรรคโลกให้ตีม้องกลองสัญญา โบกธงยกทหารออกไปรับ ได้รบกันกับ ทัพหน้าพระราชมานูจนถึงตะลุมบอนฟ้นแทง พระราชมานูเห็นดังนั้นก็แยกทหารแผ่ออกตี ประตาเข้าไปทัพเขมรรับที่กล้าไฝอยู่ ก็แตก ล้มตายป่วยเจ็บเป็นกันมาก พระยาสวรรคโลก ขึ้นข้างข้ามนั้าหนีไป ได้ข้างพลายพัง ๙๐ ข้าง* ม้า ©๐๐ กับเครื่องศัสตราวุธ จับได้เขมร เป็นกันมาก แล้วยกตามเข้าไป ได้เมืองโพธิสัตว์ ก็บอกลงไปถึงทัพหลวง
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดีพระทัย เสด็จพระราชตำเนินยกเข้ามาดั้ง ณ เมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายพระราซมานู นายทัพนายกองเข้ามาเมิาพระบาทยุคล ทูลถวายเครื่องศัสตราวุธทั้งปวง และเขมรเชลยทั้งปวง	สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการดั้งให้พระยาปราจีน
กับพล ค,๐๐๐ ดั้งอยู่รวบรวมเสบียงอาหาร ณ เมือง โพธิสัตว์ และตรัสปรึกษาราชการแก่ สมเด็จพระอนุชาธิราชว่าเมืองโพธิสัตว์ปิดบองเราก็ได้แล้วแต่เมืองบริบูรณ์นั้นพระยาละแวก ให้น้องออกผาดั้งรับ รี้พลก็มาก เห็นจะพร้อม ฅ ประการ ทั้งอาชาก็จะกล้า ทหารก็จะแข็งมือ เครื่องศัสตราอาวุธก็จะพร้อมถึงกระนั้นก็ดี อุปมาเหมือนพระยานาคราช ถึงแม้นมาตรมี เดชานุภาพมากก็ดี หรือจะอาจมาทานกำลังพระยาครุฑได้ เราจะทักเอาให้ไต้แต่ในพริบตา เดียว ตรัสเท่าดังนั้นแล้ว ก็ดั้งให้ทัพหน้าเร่งยกล่วงเข้าไป อย่าให้พลทหารดั้งกัน
* ทั้งพระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมดแห่งชาติ ว่า พัพไทยได้ช้างพัง ๕๐ ฟ้าง ดือเติม “พัพไทย” ไว้ช้างหน้า ‘‘ได้” ทั้งนี้คงจะ1ไห้ความฟ้ดเจนสัน
ครั้นVพลาตี ค ยาม ไต้เพ?!รฤกษ์ พระจันทรทรงกลดส่องสว่าง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องสำหรับพิชัยธุทธเสร็จ ก็เสด็จยกพยุหโยธาทัพจากเมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายพระยาสวรรคโลก นายกอง ขึ้งแตกมานั้น ก็ไปถึงเมืองบริบูรณ์ เข้าเฝืาพระศรี สุพรรณมาธิราช ทูลแจ้งข้อราชการขึ้งไต้รบเสียทุกสิงทุกประการ พระศรีสุพรรณมาธิราชไต้ แจ้งดังนั้นก็ตกพระหัย จึ่งแต่งดระเวนเป็นเสีอป่าแมวเชา ผลัดเปลี่ยนออกไปลาดคอยดูข้า สืก ทั้งไห้จุดเผาข้าวต้นไนหัองนาเสีย แล้วบอกข้อราชการขึ้นไป ณ กรุงกัมพูชาธํบดี
ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งว่า เมืองโพธิสัตว์ ปัดบอง เสียแก่ข้าสืกแล้ว ก็เสียพระหัย จึ่งสั่ง ไห้พระยาราชนเรศร์คุมพล ©0,๐๐๐ ยกไป?เวยเมืองบริบูรณ์
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จยกพยุหบาตราทัพรอนแรมตามทางมา ต คีน ก็ ถึงชายป่าทุ่งนาเมืองบริบูรณ์ กองหน้าพบเขมรตระเวนเข้า ได้รบยิงกัน เขมรแตกวิ่งเข้าเมือง พระศรีสุพรรมาธิราชแจ้งดังนั้นตรัสว่า สืกไทยได้ทียกเข้ามา ครั้นจะแต่งกองทัพออกรับ เกลือกรับมือยู่ ทหารก็จะเสียใจ ประการหนึ่งก็ชังทุ่ม* กันอยู่ ต่อเมื่อใดแผ่บางออกแล้ว เรา จึ่งจะยกออกตีทีเดียว ให้ตรวจตรารักษ'าหน้าที่เสิงเทินไว้ไห้มั่นคง อย่าไห้ข้าสืกเข้าแหกเอา ไต้ ตรัสเท่าดังนั้นแล้ว ก็มืไต้แต่งออกรบ
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เห็นทัพเขมรมืไต้ยกออกรบ พระองค์ก็มืได้ยั้งทัพ จึ่ง มีพระราชบริหารกำหนดไห้นายทัพนายกองเข้าล้อมเมือง รบทักเอาไห้ไต่ไนเพลานี้
ฝ่ายนายทัพนายกองทั้งปวงก็แบ่งปันกันเป็นหน้าด่าน ยกล้อมโอบรบเข้าไป ฝ่าย เขมรก็รบยิงธนู หน้าไม ปีนไฟออกมาเป็นสามารถ กองทัพไทยก็มิไต้ถอย ขุดมูลดินเป็น สนามเพลาะบังตัวรุกเข้าไป พอเพลาพลบคั๋าก็ประจบกัน ที่สิดก็เข้าถอนขวากหนาม ปีนค่าย เย่อค่าย ฟ้นค่าย จนถึงไต้ฟ้นแทงกัน
ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชเห็นด็กหนักเหลือกำลัง(จะรับมือยู่ขึ้นข้างพระที่นั้งไต้ทหาร ๑๐,00๐ ก็แหกออกไป ทัพไทยก็) ** เข้าเมืองไต่ไล่พินแทงเขมรเจ็บป่วยล้มดาย กองทัพ เขมรก็หนีระบาดกันออกทุกหน้าที่ กองทัพไทยจับไต้พระยาเสนาบดี เจ้าเมืองบริบูรณ์พระ-หลวง ขุน หมื่น ไพร่เขมร ปีนใหญ่น้อย เครื่องศัสตราอารุธเป็นอันมาก ไต้ข้างพลายพัง ใหญ่น้อย ๗®' ข้าง ม้า ๒๐๐ เศษ'
* พระราซพงศาวดารกรุงศรีอยุธยางปับหอศนุดแห่งซาติว่า ประการหนี่ง คืก กีปังมั่นประชุมกนอยู่ ** ตอนนี้คงจะตกไป ข้อความในวงเสิบคือข้อความในพระราซพงศาวดารฉปับพันจ้นทนุมาศ (เจิม)
ฝ่ายพระศรีสุพรรมาธิราชแต่ออกจากค่ายได้ มิได้ยั้งพลรีบเดินไปในเพลากลางคืน ถึงตำบลบ้านพังรอ พบทัพพระยาราชนเรศวร?!งพระยาละแวกให้ออกมาช่วย ก็พากันถอย เช้าเมืองขึ้นเฝืาแจ้งราชการแก่พระยาละแวกทุกประการ พระยาละแวกได้ทรงฟังด้งนั้น ก็ ทรงพระโกรธตรัสคาดโทษพระศรีสุพรรมาอิราชและนายทัพนายกอง แล้วจึ่งให้ตรวจตรา ป้อมค่าย ผู้รักษาหน้าที่เช้งเทินหอรบชั้นนอก ช่อมแชมขวากหนาม เอาปีนใหญ่ขึ้นใส่ป้อม และประตูเมือง หน้าที่นั้นห่าง ๑๐ วา ไว้ปีนหลักแก้วกระบอกหนึ่ง ถัดเช้งเทินเช้ามา ไว้กอง หนุนกองละ ต๐๐ ห่างกัน ต เล้น เช้งเทินชั้นกลางนั้น กองขัน ๔ กอง กองละ ต,0๐๐ ให้ พระศรีสุพรรมาธิราชผู้เป็นอนุชาอยู่ด้านเหนือ พระราชบุตรอยู่ด้านใต้ เจ้าฟ้าทะละหะอยู่ ด้านตะวันออก พระยาราชนเรศรอยู่ด้านตะวันตก เช้งเทินชั้นในไว้กองใหญ่ ๔ กอง กองละ ๕,๐๐๐ ในกระบวนทัพหลวง แล้วแต่งหนังสีอให้พระยามนตรีเสนหาถือไปเมืองญวน ขอกองทัพมาช่วย
ครั้นเพลาอุษาโยค พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่พัวทั้งสองพระองค์ เสด็จ ออกพร้อมด้วยมุขอำมาตย์ ราชปโรหิต นายทัพนายกอง กราบถวายบังคมเฝืาบาทยุคล เกลื่อนกลาด พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งสั่งให้คุมเอาตัวพระยาเสนาธิบดีเจ้าเมือง บริบูรณ์ พระ หลวง ชุน หมื่น นายทัพนายกองเขมรเช้ามาหน้าพระที่นั้ง ให้ถามข้อราชการ ในเมืองละแวก พระยาเสนาบดี พระ หลวง หมื่น นายทัพนายกองทั้งปวงก็ให้การเสร็จสิน ทุกประการ จึ่งมีพระราชโองการไห้พระวิเศษ เมืองฉะเช้งเทราเป็นพระยาวิเศษ ไห้เป็น นายกองทัพ คุมพล ต,๐๐๐ ตั้งอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ ปลูกยุ้งฉางรวบรวมเสบียงอาหารไว้เสร็จ แล้วเสด็จพระราชดำเนินยกพยุหบาตราทัพโดยลำดับมารควิถี ๒ คืน ก็ถึงกรุงกัมพุชประเทศ ทัพหลวงตั้งค่ายมั่นไกลเมืองทางประมาณ ๗๐ เล้น ตรัสให้นายทัพนายกองตั้งค่ายล้อม ประช้ตเมือง ให้พระราชมานูอยู่ด้านตะวันตก พระยาศรีราชเตโชอยู่ด้านได้ พระยาท้ายนั้า อยู่ด้านตะวันออก พระยามหาโยธาอยู่ด้านเหนือ ขณะเมื่อทัพหลวงดีค่ายรายทางเช้ามาถึง เมืองโพธิสัตว์นั้น กองทัพพระยาราชวังสันเช้าดีได้เมืองพุทไธมาศ พระยาจีนจันดุ แม่ทัพ เขมรตายในที่รบ แล้วยกเช้ามา ณ ปากกะลัง ได้รบกับกองทัพเรือพระยาภิมุขวงศา*
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระยาวงศาธิราช น่าจะเป็นพระยาวงศาธิราช เพราะ บรรทดต่อไปออก!!อพระยาวงศาธิราชอีก ๒ ครั้ง
ฝ่ายกองทัพพระยาเพชรบุรีเข้าตีเมืองป่าสัก ได้รบกับกองทัพเรือพระยาวงศาธิราช กองทัพเขมรแตก พลเขมรจมนํ้าตายเป็นอันผาก พระยาวงศาธิราชก็ด้องปีนใหญ่ตาย กอง ทัพไทยได้เมืองป่าสักกับสำเภาจีนลูกค้า ๑๙ สำ สอุบฝรั่ง ๖ สำ เรือรบ เรือไล่ ปีนใหญ่น้อย เครื่องศัตราอาวุธเป็นอันมาก พระยาเพชรบุรีกียกรุดตามขึ้นมาถึงปากกะสัง เห็นกอง ทัพพระยาราชวังสัน กับเขมรยังรบกันอยู่ พระยาเพชรบุรีก็ยกตีกระหนาบเข้าไป กองทัพ เขมรทานมิได้ก็แตก พระยาราชวังสันกับพระยาเพชรบุรี ๒ ทัพบรรจบกันเข้า รีบยกขึ้น มาตีได้เมืองจัตุรมุข แล้วยกขึ้นไปบรรจบกองทัพหลวง ณ เมืองละแวก
ฝ่ายกองทัพเจ้าพระยานครราชสีมา ขึ้งตีเมืองนครเสียมราบฟากทะเลสาปตะวันออก ก็ยกผาตั้งค่ายมั่นที่กะพงสวายพร้อมกันกับกองทัพเรือ พระยาเพชรบุรี พระยาราชวังสัน พระยานครราชสีมา พระยา พระ หลวง ขุน หมื่น เมือง นายทัพ นายกองก็พากันขึ้นไปเป้า พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัว ณ ค่ายเมืองละแวก กราบทูลขึ้งได้รบรายทางและได้ สำเภาจีน ศอุปฝรั่ง เครื่องคัดราวุธ ป็นใหญ่น้อยเสร็จสินทุกประการ พระบาทสมเด็จพระ พุทธเจ้าอยู่ทัวก็ทรงโสมนัส จีงมืตำรีการที่จะเข้าทักเมือง แล้วมีพระราชโองการสั่งนาย ทัพนายกองค่ายล้อมทั้งปวง ไห้เร่งเดินค่ายประสิตเข้าไปไหํใกล้ ห่างเมืองเล้นหนึ่ง (และ) ๒๐ วา ให้ตั้งค่ายป้อมพูนดินทั้ง ๔ มุม มุมละ ๒ ด้าน เอาปีนใหญ่ทัพเรือขึ้นจังกายิงกวาด ตามเสิงเทิน บรรดาประตูเมืองนั้นก็ใทัตั้งป้อมปีนใหญ่ขึ้นยิงด้วย หน้าที่ไตทหารบางอยู่นั้น ให้กองทัพเรือ กองทัพเมืองนครราชสีมายกมาบรรจบ เร่งทำการให้แล้วพร้อมแต่ใน ต วัน (ถ้าผู้ใตมิแล้วตามกำหนดจะคัดตีรษะเสีย)*
ฝ่ายนายทัพนายกองกลัวพระราชอาชญา กราบถวายบังคมแล้ว ก็เร่งทำตามพระราช บัญชาทั้งกลางวันกลางคืน พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัวจึ๋งใทัแต่งเป็นหนังสิอร่า หนังสือเราผู้เป็นนายพลากรทหารทัพหน้าอันเป็นสวามิประวาสบาทมุลิกากรบวรรัตนามาศ ดุจหนึ่งจักรแก้วอันอยู่เบื้องหลังบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัว ณ กรุงเทพทวาราวดีศรี-อยุธยา อันพระบุญเดชามากดุจดวงพระทินกรส่องโลก มายังพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี ขึ้ง เป็นใหญ่ในกรุงกัมพูชาประเทศ แต่ก่อนกรุงกัมพูชาธิบตีเคยถวายหิรัญสุวรรณมาลาเครื่อง ราชบรรณาการ สองพระนครก็เป็นสุวรรณปัถพีเดียวกัน สมณสิพราหมณาอาณาประ-
* ตอนนี้คงจะตเาไป ข้อความ'ใน'วงเล็บ คือจัอความในพระราขพงศาวดารฉบับพันจันหนุมาศ (เจิม)
ซาราษฎรก็ได้ความสุซานุสุข เป็นไฉนพระเจ้ากรุงกัมพูซาธิบดีมิได้ตั้งอยู่ในสัดยานุสัตย์ คิด อหังการกลับเป็นปัจจามิตรให้เคืองใต้บาทยุคล เอาโลหิตมาเป็นนํ้าล้างตาบทหารไทย จะ ให้เหลืออยู่แต่นํ้ากับฟ้า ป่ากับดินนี้ ก็ดูมิควร บัดนี้ก็เสด็จพระราชดำเนินมาถึงพระนครแล้ว อันจะได้ชัยฟ้านะและมิได้ชัยฟ้านะนั้น พระเจ้ากรุงกัมพูซาธิบดีหาเข้าพระทัยไม่ หรือให้ออก มากราบถวายบังคมพระบาทยุคลถวายเศวตบวรฉัตรเห็นยิวิดจะยีนยาวไปได้ หรือหมายจะ ได้ชัยฟ้านะก็ให้เร่งยกพยุหโยธาออกมาสงครามกันดูเล่นเป็นขวัญตา ถ้ามิออกมาใน ๓ วัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจะให้ทหารเข้าพลิกแผ่นดินเลืยแต่ในพริบตาเดียว
ครั้นแต่งเสร็จแล้ว ก็ให้พระยาเสนาบดี เจ้าเมืองบริบูรณ์กับพระยาเขมร ยิงทัพเรือจับ ได้มานั้นถึอเข้าไป พระยาเขมรทั้งปวงกราบถวายบังคม แล้วก็นำหนังลือเข้าไปถวายแก่พระ ยาละแวก แล้วทูลทั้งได้รบทั้งบกทั้งเรือเสร็จลินทุกประการ พระยาละแวกได้แจ้งในหนังลือ และเลืยกองทัพเรือก็เลืยพระทัยนัก จึ่งตรัสว่า ไอ้เหล่านี้1ห้ออกไปรบคืก กลับเป็นพวกปิจจา มิตร เป็นทูตลือหนังลือเข้ามาอีกเล่า โทษมันถึงตาย ให้เอาไปจำมั่นไว้ ตรัสเท่าด้งนั้นแล้วก็ เสด็จเลียบพระนคร ทอดพระเนดรเห็นกองทัพไทย เดินค่ายประ?ดเข้ามาใกล้ จึ่งบัญชาสั่ง ไห้จุดปีนใหญ่น้อยยิงระดม ออกไปด้องพลข้าคืกตายเจ็บก็มาก ทำการเข้าไปมิได้ พระราช มานูพระยาศรีราชเดโซ พระยาท้ายนั้า พระยามหาโยธา เห็นด้งนั้นไห้ชุดดินถมขึ้นบังตัวเดิน เขมรยิงออกมาไม่ถูก แล้วเร่งให้ถมมลดินเป็นปัอมขึ้นสูงกว่าค่ายเมือง เอาปีนใหญ่ขึ้นจังกา ๒ วัน ๒ คืน ก็เสร็จ
ฝ่ายพระยาละแวกเห็นดังนั้น ก็ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองสูงขึ้นเป็นค่ายบังตาข้าคืกหสังเยิง เทินนั้น ฅ๐* วา ให้ชักปีกกาแล้วไว้ประตูลับแลเป็นฟ้องเดิน เสียงหน่วยปีนใหญ่ยิงตอบโต้ กันมิได้ขาด ทั้งกลางวันกลางคืน พลเขมรยิงรักษาหน้าที่เยิงเทินนั้น ต้องปีนเจ็บป่วยล้ม ตายเป็นอันมาก
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเห็นการพรัอมพอจะหักเอาเมืองได้จึ่งไห้โหรหาฤกษวันศุกร์ ขึ้น ๒ คา เตือน ๕ ปีวอก ฉศก เพลา ©๐ ทุ่ม ๕ บาท จึ่งดำรัสพระราชกำหนดให้พระราชมานู ขี่ช้างพลายจู่โจมทัพ คุมทหาร ต,๐๐๐ เข้าโดยถนนประดูด้านตะวันตก ให้พระยาท้ายนํ้า
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ด-๙ วา
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอชุธยาฉบับหอสบุคแห่งชาติว่า สูง ด วา ๔ วา
ขี่#างพลายมารประลัย คุมทหาร ต,๐๐๐ เข้าโดยถนนประตูด้านตะวันออก ให้พระยา มหาโยธาขี่ข้างพลายไฟภัทกัลัป คุมทหาร ต,๐๐๐ เข้าโดยถนนประตูด้านเหนือ ข้างนั้นให้ ใส่หน้าร่าห้ เกือกเหล็ก ทหาร ๑๒,๐๐๐ ให้ใส่เกือก เชื้อหนัง หมวกหนัง ฟ้ายค่ายประชิดทั้ง ปวงนั้น ให้ระดมจุดปีนใหญ่เข้าใปตามประตู และกวาดเชิงเทินแต่ตี ต ยามใปกว่าจะถึง ฤกษ์อย่าให้พลเขมรยกผาช่วยกันถนัดใด้ แต่ทว่าเป็นเพลากลางคืนเห็นจะใม่พรอม ให้ คอยตูดวงพลุและฟ้งเสียงฆ้องกลองแดรสังข์ เป็นสำคัญ ฤกษ์แล้วให้ยกทหารเข้าหักเอา เมืองให้ได้จงทุกด้าน ถ้าผู่ใดมิเข้าได้จะด้ดคืรษะเสียบเสีย นายทัพนายกองทั้งปวงแจ้งพระ-ราชกำหนด กราบถวายบังคมแล้วกโปเตรียมการตามรับสั่ง ครั้นเพลา ต ยามเจ้าหน้าที่ทั้ง ปวงก็ระดมปีนเข้าไปในเมือง ด้องพลเขมรป่วยเจ็บล้มตายเป็นอันผาก
ฝ่ายสมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องสำหรับขัตติยราชรณยุทธ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ทรงพระยาไชยานุภาพเป็นพระคชาธารสมเด็จพระเอกาทศรถ ทรงเจ้าพระยาปราบไตรจ้กรเป็นพระคชาธาร พรัอมด้วยโยธาทวยหาญเสร็จ เสด็จมายืน ข้างพระที่นั้งตรงประตูอุดรทิศหน้าที่พระยามหาโยธา ได้เพชรฤกษ์ จึ่งให้ประโคมฆ้องกลอง แตรสังข์ จุดเพลิงพลุชื้นเป็นสำคัญ พลทหารทั้ง ๔ ด้านเห็นสำคัญก็โห่ชื้นพร้อมกัน พระ-ยามหาโยธา พระยาศรีราชเตโช พระยาห้ายนํ้า พระราชผานูกืขี่ข้างนำหน้ายกทหารเข้าไป จะทำลายประตูเมือง	เขมรขี่งรักษาหน้าที่ริมประตู และรักษาประตู ก็ยิงธนูหน้าไม้ปีน
ใหญ่น้อยออกมาทั้ง ๔ ด้าน พลทหารไทยเจ็บป่วยล้มตายก็มิได้ถอย พระยามหาโยธาก็ ปีบข้างเข้าให้แทงประตู ถีบประตูเป็นสามารถ พอรุ่งชื้นเป็นวันเสาร์ชื้น ค คา เดือน ๕ ศักราช ๙๔๖ ปีวอก ฉศก ประตูก็ทังลง ทหารไทยก็เข้าเมืองใต้ ไล่ฆ่าฟ้นเขมรตายเป็นอันมาก เขมรกองข้นกองกลางทั้งสองชั้น กืมืได้รบ ทิ้งเครื่องคัตราวุธเสีย หนีกระจัดกระจายออก จากเมืองบ้าง ไปหาครอบครัวบ้าง พระราชบุตรนั้นก็หนืไปด้วย จับได้พระยาละแวกกับ พระศรีสุพรรมาธิราช พระญาติประคูรวงศา สนมกรมใน ห้าวพระยาพระเขมร ครอบครัว พลเมืองเป็นอันมาก พลทหารกืกุมเอาพระยาละแวกทันอนาการมาถวาย
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วแอัมพระโอษฐ์ แล้วมีพระราชโองการตรัสถามพระยาละ แวกว่า ห่านเป็นกษัตริย์ข้ตติยราชดำรงแผ่นดินกัมพูชาธิบดี มีๆรุราชแว่นแคว้นข้ณทเสมา ฝ่ายกรุงพระมหานครศรีอยุธยาก็มืประจันตชนบทเป็นแว่นแคว้น และสองพระนครนี้ก็เป็น
ราชธานีใหญ่ ถ้าจะใคร่ได้สมบัติในพระนครศรีอยุธยาแผ่เสมามณฑลให้กว้างขวาง เหตุไฉน จึ่งมิยกเป็นพยุหโยธาไปกระทำสงครามให้ต้องทำนองซัตติยราชรณยุทธ อันเป็นที่บันเทิง ฤทัยกษัตราธิราชแต่ก่อน จึ่งคอยแต่ข่าวศีกกรุงหงสาวดีมาติดพระนครศรีอยุธยาครั้งใด ก็มี แต่ยกพลไปพลอย1สำเติมตีเอาเมืองชนบทประเทศ กวาดเอา (ครัว) อพยพมาเมืองทุกครั้ง ทำศีกดุจกาอันสอบลักพ่องสกุณปักษาฉะนั้น ควรด้วยพระราชประเพณีและหรีอประการใด ก็ครั้งนี้ถึงขึ้งอัปราชัยแก่เราแล้ว จะคิดฉันใดเล่า ให้ว่าไปตามสัตย์ตามจริง จะใต้เป็น (เยี่ยง) อย่างกษัตริย์ ใปภายหน้า
พระยาละแวกกราบถวายบังคมแล้วทูลว่าขึ้งข้าพระองค์เป็นคนโลภเจตนามิใต้กระทำ สงครามตามประเพณีกษัตริย์ ไปลักเลียบกระทำเลี้ยนหนามแก่พระนครศรีอยุธยานั้น โทษถึงตาย	ถ้าพระองค์พระราชทานชิวิตไว้	กรุงกัมพูชาธิบดีจะใต้เป็นข้าชัณฑเสมา
กรุงเทพมหานคร ถ้ามิเลี้ยงก็กัมหน้าตาย
ศมเต็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วใต้ทรงฟังคำพระยาละแวกดังนั้นจึ่งตรัสว่า เราออกวาจาไว้ แล้วว่า ถ้ามืชัยแก1ท่าน เราจะทำพิธีปฐมกรรม เอาโลหิตท่านล้างบาทาเลียให้จงใต้ ท่านอย่า อาลัยแก่ชิว็ตเลย จงตั้งหน้าหาความชอบในปรโลกนั้นเถิด บุดรภรรยาญาติพี่น้องประยุรวง-ศา เราจะเลี้ยงไว้ให้มืความสุขดุจแต่ก่อนตรัสเท่าดังนั้นแล้ว ก็มืพระราชบริหารสั่งมุขมนตรี ให้ตั้งการพระราชพิธีปฐมกรรมโดยสาตร พระโหราธิบดี ชิพ่อพราหมณ์ ก็จัดแจงการนั้น เสร็จ จึ่งเชิญเสด็จสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ เสด็จขึ้นบนเกย เจ้าพนักงานองครักษ์เอาตัว พระยาละแวกเข้าใต้เกย ตัดคิรษะเอาถาดทองรองโลหิตขึ้นไปฟ้าระพระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่หัว พระโหราธิบด็สั่นฟ้องชัย ชิพ่อพราหมณ์เป่าสังข์ ประโคมดุริยดนตรี ถวายมุรธาภิเษก ทรงอาเศียรพาทโดยสาตรพิธีเสรีจ เสด็จเข้าพลับพลา
รุ่งขึ้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครึ่องสำหรับราชรณยุทธ สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้า ทรงม้าพระที่นั้ง ราชพาหนะ สูงต ศอกคืบ ๒ นิ้ว สมเด็จพระเอกาทศรถ ทรงม้าพระที่นั้ง สูง ฅ ศอกคืบ พร้อมด้วยม้าเสนางคนิกรโยธาหาญ แห่โดยกระบวน ช้ายขวาหน้าหลัง เศวตฉัตรบังพระสุริย ชุมสาย พัดโบก พัชนี มีฟ้องกลองแตรสังข์ประโคม นฤนาทพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชดำเนินเข้าไปเลียบพระนครครั้นเพลาชายแล้ว ๒ นา^กา เสด็จกลับอังค่ายหลวง มีพระราชโองการสั่งเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงว่า บุตร ภรรยาญาติวงค์พระยาละแวกและสมัครพวกครัวอพยพขึ้งจับไว้ได้นั้น มากน้อยเท่าใต ให้
มารวมไว้ให้นายทัพนายกอง ๆ หลังคุมล่วงไปก่อน ๗ วัน ทัพหลวงจึ่งจะเลิกไป ท้าวพระยๆ ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว กีมาตรวจจัดครอบครัวพระยาละแวกและไพร่พลในเมือง สิงได้ไว้นั้น เป็นคนอพยพ 61๐,๐๐๐ เศษ แล้วแต่งกองหลังคุมล่วงไปโดยพระราชบัญชา
ครั้นกองทัพคุมครอบครัวยกไปได้ ๗ รันแล้ว ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือน ๕ เพลา ๑๑ ทุ่ม ๙ บาท สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องอลังการศรรพาภรณ์บวรวิภูษิตสรรพเสร็จ สมเด็จพระนเรศวรบรมบพิตรเป็นเจ้า ทรงพังเทพลีลา ผูกพระที่นั้งสุวรรณปฤษฎางค์สมเด็จพระเอกาศทศรถ ทรงพังเทพาลีลาศ ผูกพระที่นั้งหลังคาทองอลงกตด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังระวิวรรณบังแทรก สลอนสลับ สรรพด้วยโยธาหาญแห่รวตริ้วระยะลันกง พร้อมเสนางคพยุหดูมหึมาดาดาษ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จจากกรุงศรียโสธรนครอินทรปัดถ กุรุรัตนราชธานี ฝ่ายทัพพระยานครราชสีมา ก็เลิกกลับไปโดยทางนครเสียมราบ แต่ทัพ เรือนั้นรั้งอยู่ ๒ วัน จึ่งล่องตามไปทางชลมารค ออกปากนํ้าเมืองทุทไธมาศสิน พระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จรอนแรมมาโดยมารควิถีสินแดนลัผพุชประเทศ ทัพรายทางนั้นก็เลิกโดยเสด็จมาเป็นกระบวนหลัง สิน ๑๓ วันทัพหลวงก็เสด็จถีงกรุงเทพ มหานครศรีอยุธยา และบุตรภรรยาญาติวงค์พระยาละแวก และครัวพระยาเขมรมืสิอนั้น ก็ ทรงพระกรุณาให้จัดแจงตั้งบ้านเรือน แล้วพระราชทานเครื่องอัญมณีทั้งปวงโดยสมควร
ครั้นนายทัพนายกองทัพบกทัพเรือถึงพระนครพร้อมเสร็จ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็พระราชทานบำเหน็จรางวัลโดยความชอบ	แต่พระราชมานุนั้น ให้เป็นที่เจ้าพระยา
อัครมหาเสนาธ็บดื สพุหพระกลาโหม พระราชทานพานทอง เด้านั้าทอง เจียดทอง ช้ายขวา กระปีฝ่กทอง เครื่องอุปโภคเป็นอันมากโดยถานาศักดิ้
ครั้น ณ วันอังคาร ขึ้น ๒ คา เดือน ๙ปีจอ อัฐศก กรมการเมืองกุยบุรีบอกมาว่า พระ-ยาศรีไสณรงค์สืงให่ใปรั้งเมืองตะนาวศรีเป็นกบฎ โกษาธิบดีกราบทูล พระบาทสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระมหากรุณาอังแคลงอยู่ จึงโปรดใหัมืตราแต่งช้าหลวงออกไปหา พระยาตะนาวศรีก็มิมา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระพิโรธ จึ่งให้สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า เสด็จพระราชดำเนินยกทัพออกไป และทัพสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จออกไป ครั้งนั้น พล ๓๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ๓๐๐ ม้า ๕๐๐ ทัพปากใต้เมืองใชยา เมืองชุมพร เมืองคลองวาน เมืองกุย เมืองปราณ เมืองเพชรบุรี ๖ เมือง คน ๑๙,๐๐๐ ชุมทัพตำบลบางสะพาน เดินทัพทางสิงขร
ฝ่ายพระยาตะนาวศรีรู้ว่าสมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่ห้ว เสด็จพระราชดำเนินยกออกผา ก็คิดเกรงพระเดชเดชานุภาพเป็นอันมาก จะหนิก็เห็นจะหนี ไม่พ้นจะแต่งทัพออกรับก็เหลือกำอัง จนความคิดแล้วก็เร่งรักษามั่นไว้
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จถึงเมืองตะนาวศรี สงไหัตั้งค่ายล้อมเมืองไว้โดยรอบ แต่ ทัพหลวงนั้นตั้งไกลเมือง ๕๐ เอันจึ่งทรงแต่งเป็นหนังสือรับสั่งเช้าไปว่า พระยาตะนาวศรี เป็นช้าหลวงเดิมสัตย์!เอมั่นคง ได้ทำราชการโดยเสด็จงานพระราชสงคราม (ความ) ชอบ แต่หอังผากมายนัก จึ่งทรงพระกรุณาไห้กินเมืองตะนาวศรีนี้ ยังหาความชอบไม่อิก แต่ จำเป็นด้วยเหตุว่าเมืองดะนาวศรียังเป็นหน้าคิก ครั้นจะให้ผู้อี่นมาอยู่ มิวางพระทัย จึ่งพระ-ยาศรีไสณรงค์ออกผาอยู่ต่างพระเนตรพระกรรณ เนื้อความช้อนี้ก็ย่อมรู้อยู่แก่ใจ และจึ่งข่าว เช้าไปว่าพระยาตะนาวศรีคิดการกบฏ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ยังไม่เจึ่อ จึ่งมีตราออกมา ให้หากึมิมาเฝืา เนื้อความจึ่งมากขึ้น ตรัสไห้เราผานื้ ความเมตตาหนักอยู่ พระยาดะนาวศรี ผิตแต่ครั้งเดียวดอก ไห้ออกผาหาเราเถิด จะกราบทูลชอโทษไว้ครั้งหนึ่ง ถ้าจะมาก็ให้มาไน วันนี้ ถ้ามิมาเห็นว่าจะรับทัพเราได้ ก็ให้แต่งป้องกันเมืองให้มั่นคง พระยาตะนาวศรีแจ้งไน หนังสือด้งนั้น จึงคิดว่า เราทำการล่วงเกินผิดถึงเพียงนื้แอัว และจึ่งมิหนังสือรับสั่งมาทั้งนื้ เป็นอุบายคิก ออกไปก็จะตาย ผิดชอบก็จะอยู่ล้ไป ถึงจะตายก็จะได้ปรากฎจึ่อไว้ภายหน้า พระยาดะนาวศรีก็มิได้ออกมา
เพลารุ่งแล้วนาหิ(กาหนึ่ง สมเด็จพระเอกาศทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าอยู่หัว เสด็จทรงเครื่องอลังการประตับสำหรับพิชัยยุทธเสร็จ เสด็จทรงเจ้าพระยาปราบ ไดรจักรเป็นพระคชาธาร พร้อมด้วยห้าวพระยาพลทวยหาญเป็นขนัตแน่นเสโล โตมรมาศดู พันลึก ทั้งทวนทองธงทิวเป็นถ่องแถวไสว อำไพด้วยมทุเศวตฉัตร กลิ้งกลดบดบังทินกร บวร บังแทรกชุมสายพรายพรรณดาษดา ศัพท์โกลาหลกึกก้องกลองชนะแตรอังย์สนั้นนฤนาท พระบาทเสด็จกรีทัพพลทอตพระเนตรดูท่วงที * จึ่งจะไห้พลทหารเช้าปีนเมือง
ฝ่ายพระยาตะนาวศรีออกมายืนถึอหอก กั้นสัปทนอยู่บนเแงเทิน แลเห็นพลสมเด็จ พระอนุชาธิราชเจ้าดุจนั้าอันไหลหสั่งสั่งผาเผื่อวสันดฤดู แล้วได้ยินเลึยงปีกลองสังข์ (ก็) ตก
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแท่งชาติว่า พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรม นาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ฟ้'ว เสด็จกรีทาที'พพล เลียบทอดพระเนตรดูท่วงที
ใจตะลึงไปหอกพลัดดกจากมือมิได้รู้' บ่าวไพร่ทั้งปวงเห็นด้งนั้นก็เสียใจ พูดเล่ากันต่อไปว่า นายเราเห็นจะป้องกันเมืองไว้มิได้ พลทหารทั้งปวงก็ยิ่งครั่นคร้ามพระเดชเดชานุภาพเป็น อันมาก
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จเสียบคูรอบเมืองดะนาวศรี เห็นหน้าที่ด้านทางอุดร ทิศเข้าได้ เศด็จกลับมายังค่ายหลวง จึงมืพระราชกำหนดให้นายทัพนายกองทำอันได ๑๐๐ อัน ปลายอันไดนั้นให้ผูกพลุเพลิงพะเนียงจงครบ เพลาดี ๔ ทุ่ม* ถ้าได้ยินเสียงปีนใหญ่ ค นัดเป็นสำด้ญแล้ว ไห้เอาอันไดพาดจุดพลุพะเนียงปีนเอาเมืองให้ได้ ห้าวพระยามุขมนตรี นายทัพ นายกอง รับพระราชโองการแล้ว ก็มาจ้ดแจงการทั้งปวงไว้สรรพ กลับพลทหารอาสา ๑,๐๐๐ ยิ่งจะเข้าปีนเมืองพร้อมเสร็จ ครั้นเพลา ฅ ยาม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้น บนเกยคอยฤกษ์ เดชะพระบารมีสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ถ้าจะมืชัยแก่ข้าสืกประการได ก็ ให้เห็นคุภนิมิตประจักษ์ทุกครั้ง พอเพลาล่วง ค ยาม ๗ บาท พระสารีริกบรมธาตุใหญ่เท่า ผลล้มเกลี้ยง เสด็จผ่านด้านเมืองตะนาวศรี มาแต่ทิศอุดรไปเฉียงอาคเนย์ พระรัศมีสว่าง วาบไปทั้งอากาศและปีถพี สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเห็นด้งนั้น ทรงพระปีติโสมนัส ทัศนัข สโมธานเหนือพระติโรตม่ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วส์งปโรห็ดาจารย์ทั้งหลายให้ประโคม แตรสังข้ ดุริยดนตรี ปีพาทย์ฟ้องชัยในทันที ให้ฝรั่งแม่นปีนจุดจ่ารงค์คราทองท้ายที่นั้ง ต บอกไล่กันเป็นสำคัญ
ฝ่ายนายทัพนายกองได้ยินเสียงปีนใหญ่สำคัญ ก็ให้ทหารกรูกันเอาบันไดพาดกำแพง เมือง จุดพลุพะเนียงเสียงเป็นโกลาหล เจ้าหน้าที่เห็นด้งนั้นก็ตกใจ จะออกยืนรบพุ่งก็ทนเพลิง มิใด้ทิ้งหน้าที่เสีย ฝ่ายทหารข้าหลวงก็เข้าเมืองได้พอเพลารุ่งขึ้นก็กุมเอาคัวพระยาตะนาวศรี พันธนา (มา) ถวายอังคมยังค่ายหลวง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวให้ลงพระราชอาชญา เฆี่ยนยกหนึ่ง ธา๐ ที แล้วบอกข้อราชการเข้ามายังกรุงเทพมหานคร
สมเด็จพระนเรศวรบพิตรเป็นเจ้าตรัสได้แจ้งว่า สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าได้เมือง ตะนาวศรี แล้วจับได้พระยาศรีไสณรงค์ ด้งนั้น ก็มืพระทัยปรีดา จึ่งทรงพระกรุณาให้มี ตราดอบออกไปว่า อย่าให้ส่งเข้ามา ณ กรุงเลย ให้ตระเวนแล้วด้ดติรษะเสียบประจานไว้ ณ
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุอยาฉบับหอศบุดแห่งชาติ และพระราชพงศาวดารฉบับพันจันหนุมาศ (เจิม)
ว่า ตี (9® ทุ่ม ทั้ง ๒ ฉบับ
เมืองดะนาวศรี อย่าให้ผู้ใตดูเยี่ยงอย่าง และให้เอาพระยาราชฤทธานนท์เป็นเจ้าพระยาตะ-นาวศรี สมเด็จพระอนุชาเจ้าก็กระทำตามพระราชบัญชาสมเด็จพระเชษฐาทุกประการ ครั้น จัดแจงเมืองตะนาวศรี เป็นปรกติราบคาบแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็เสด็จพระราชดำเนิน กลับมายังกรุงเทพมหานคร เฝืาสมเด็จพระบรมเชษฐา กราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ สมเด็จ พระนเรศวรบรมบพิตรมีพระห้ยโสมนัส ตรัสชมพระกฤษฎาธิการสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าเป็นอันมาก
ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือน ๑๒ มีหนังสีอบอกพระยาจันทนบุรี* ส่งตัวสมิง อุบากองส์งถึอหนังสือเจ้าเมืองเมาะลำเลิงเช้ามา สมุหนายกกราบบังคมทูล ในหนังสือนั้นว่า หนังสือพระยาพะโร เจ้าเมืองเมาะลำเลิง ขออวยศรีสวัสตี๋มาถึงพระยากาญจนบุรี ด้วยช้าพ เจ้ากับพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตะมะเกิดมหากัลหะแก่กันพระยาลาวจะยกมาตีเมืองข้าพเจ้า ข้าพเจ้าหาที่พึ่งมิไต้ จะขอเอาพระเดชเดชานุภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว อันมื บุญราศีกฤษฎาธิการมหึมา ดุจหนึ่งสมเด็จพระเจ้ามันธาตุราชจาตุรงค์ทิพยจักรพรรติ อันมี พระราชเดชาวราฤทธิอาณาจักรอันแผ่ไปในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีทวีปน้อย ๒,๐๐๐ เป็นบริวาร เป็นฉัตรแก้วกั้นเกศ จะขอกองทัพยกไปย่วยกันเมือง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์โต้ทราบ ตังนั้นทรงพระโสมนัส จึ่งพระราชทานเสิ้อผ้า เงินตราแก่สมิงอุบากอง โดยสมควร แล้วตรัสให้พระยาศรีไสละ**ถึอพล ๒,0๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องศัสตรารุธยกไป ณ เมืองเมาะลำเลิง ก็กลัวพระเดชเดชานุภาพ มิไต้คิดอามาดต่อไป
ขณะเมื่อพระยาศรีไสละไปช่วยกันเมืองเมาะลำเลิงนั้น เจ้าฟ้าแสนหวีถึงแก่พิราลัย มี ราชบุตรสององค์ แต่ต่างมารดา พี่น้องทำยุทธกัน สิงราชสมบัติแก่กัน ผู้น้องล้มิได้ กลัวพี่ ชายจะฆ่าเสีย ครั้นรู้ว่ากองทัพไทยมาตั้งอยู่ ณ เมืองเมาะลำเลิง ก็พาพรรคพวกบ่าวไพร่ ประมาณ ๑๐๐ เศษ หนีลงมาหาพระยาศรีไสละ ณ เมืองเมาะลำเลิง พระยาศรีไลละก็ บอกส่งตัวเจ้าฟ้าแสนหวีมายังกรุงเทพมหานครพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์
* น่าจะเป็นพระยากาญจนบุรี พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ก็ว่า พระยากาญจนบุรี แต่ พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาติว่า พระยาจันทบุรี เหมือนฉบับนี้
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสผดแห่งชาติ ว่า พระยาศรีไสณรงค์ ทั้ง ๒ ฉบับ
ทรงพระมหากรุณาภาพแก่เจ้าฟ้าแสนหวี แล้วพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมาก เลี้ยงไวํโดยฐานาศักดี้
ลุศักราช ๙๔๙ ปีอุน นพศก ราชบุตรนักพระสัตถาผู้เป็นพระยาละแวก เมื่อสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จใปปราบ ขณะเมื่อทหารช้าหลวงเช้าเมืองละแวกใน เพลากลางคืนนั้น ราชบุตรมาอยู่หน้าที่ ครั้นทัพไทยเช้าเมืองไศัแล้ว ความกสัวก็มิได่ไปหา บิดา หนีออกจากหน้าที่กับบ่าวประมาณ 81๐ คน เช้าป่าพากันหนีไปถึงแดนเมืองล้านช้าง ครั้นรู้ว่ากองทัพหลวงเสด็จพระราชดำเนีนกสับไปกรุงเทพมหานครศรีอยุธยาแล้ว ก็พากัน กลับมาเมืองละแวก เสนาบดีที่เหลืออยู่กับสมณ?เพราหมณาประซาราษฎร จึงพร้อมกัน ยกพระราชบุตรท่านขึ้นราชาภิเษก เป็นพระยาละแวกครอบครองแผ่นตินแทนพระบิดา พระยาละแวกครั้นได้ครองสิริราชสมบัติแล้ว ก็อุตส่าห์บำรุงสมณพราหมณาจารย์ โดย ยุติธรรมราชประเพณีมาได้เตือนเศษ จึ่งตริสปรึกษาเสนาบดีกวีมุขทั้งหลายว่า แด่ก่อนมา พระบิดาเราไปกระทำเลี้ยนหนามต่อกรุงพระมหานครศรีอยุธยามิได้เกรงพระเดชเดชานุภาพ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์อันทรงอิศวรภาพดุจพระสุริยเทวบุตรจันทรเทวบุดร อันมีพระรัศมีสว่างทั้วโลกธาตุความพินาศฉิบหายจึ่งถึงพระองค์ และพระญาติประยูรวงค์ ในกรุงกัมพูชาธิบดี และครั้งนี้เราจะทำดุจพระบิดานั้นมิควร จำจะอ่อนน้อมขอเอาพระเดช เดชานุภาพพระเจ้ากรุงเทพมหานครศรีอยุธยาเป็นที่พึ่งที่พำนัก ความสุขสวัสดีจะได้มีแก่เรา ท่านทั้งปวงจะเห็นประการไต เสนาบดีมุ?เทั้งหลายกราบทูลว่า พึ่งพระองค์ดำรัสนี้ควรนัก ?เอพระราชทานให้แต่งดอกไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการ มีพระราชสาส์นไปอ่อนน้อม โดยราชประเพณีเมืองขึ้นเมืองออกกรุงเทพมหานคร แล้วความศรีสวัสดีพิหัฒนมงคลก็จะ บังเกิดมิไปดราบเท่ากัลปาวสาน พระยาละแวกได้ฟังดังนั้น ยินดีนัก จึ่งให้แต่งดอกไม้ทอง เงิน จัดเครื่องราชบรรณาการเป็นอันมาก แล้วแต่งลักษณะราชสาสันให้ออกญาวงศาธิบดี พระเสนหามนตรี หลวงวรนายก เป็นทูตานุทูต จำทูลพระราชสาสัน คุมเครื่องราชบรรณา การมา ครั้นถึงด่านปราจีนบุรี กรมการก็คุมทูตานุทูตเช้าไปยังกรุงเทพมหานคร เสนาบดี น้าเอากิจจานุกิจกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสไห้เบิกทูตเฮา ณ มุขเด็จ หน้าพระที่นั้งม้งคลาภิเษก ตรัสพระราชปฎิสันถาร ฅ นัดแล้ว พระศรีภูริปรีชาก็อ่าน พระราชสาสัน ในลักษณะสาสันนั้นว่า ช้าพระองค์ผู้ครองอินทบิตสักรุรัตนธานี ขอถวาย บังคมแทบพระบวรบาทบงกชมาศ สมเด็จพระผู้จอมมงกุฎกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา
มหาดิลกภพนพรัตนราซธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศมหาศถานด้วยพระบิดาข้าพระองค์ มิได้รักษาชอบธัณทเสมาโดยราชประเพณีกระทำพาลทุจริต มิได้รู้จักกำลังตนกำลังท่าน มา ก่อเกิดเป็นปรปักษ์แก่กรุงเทพมหานครอุปมาด้งจอมปลวกมาเคียงเขาพระศรีเมรุราชบรรพต มิดังนั้นด้งมฤคชาติตัวน้อย องอาจยุทธนาการด้วยพระยาราชสีห์อันมเหศรดักดานุภาพ ก็ ถึงแก่การวินาศจากไอสุริยศวรรยานั้น ก็เพื่อผลกรรมอันได้กระทำมาแต่ก่อน และข้าพระ องค์ครองแผ่นดินเมืองละแวกครั้งนี้ จะได้เอาเยี่ยงอย่างพระบิดานั้นหามิได้ จะธอเอาพระ เดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ปกเกล้าปกกระหม่อม ดุจฉัตรแก้วแห่งท้าว พระมหาพรหม อันมีปริมณฑลกว้างชวางร่มเย็นไปทั้งจักรวาล ข้าพระองค์ ขอถวายสุ วรรณหิรัญรัตนมาลาบรรณาการมาโดยราชประเพณีสีบไปตราบเท่ากัลปาวสาน
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงพิง ก็มีพระหัยเมตตาแก่พระสุธรรมราชา พระ-ยาละแวกองค์ใหม่เป็นอันมาก สั่งไท้ตอบพระราชสาสันไปว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะได้ อามาดจองเวรแก่ราชบุตรนักพระสัตถาหามิได้ และย็งบิดาห่านเป็นไปจนถึงพิราลัยนั้น ก็ เพื่อเวรานุเวรแต่อดีตติตตามมาให้ผลเห็นประจักษ์และให้พระยาละแวกองค์ใหม่นี้ครอบ ครองไพร่ฟ้าประชาราษฎรโดยยุติธรรมราชประเพณี พระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนนั้น เถิดแล้วสั่งไท้เจ้าพนักงานตอบเครื่องราชบรรณาการ และพระราชทานเสัอผ้าเงินตราแก่ ทูตานุทูตโดยสมควร อยู่ ต รัน ทูตก็กราบถวายบังคมลาไปอังกรุงกัมพูชาธิบดี
ครั้นเข้าเดือน ๕ ปีชวด สัมฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสให้บำรุงช้างม้ารี้พลไว้ เดือน ๑๒ จะยกไปเมืองเมาะดะมะเมืองหงสาวดี ไนเดือน ๕ นั้น มีหนังสีอบอกพระยาศรี ไสละเข้ามาว่า ย็งพระเจ้าแปรผู้เป็นราชนัดดาเสียทัพกลับโปเมืองหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดี เอาโทษถอดเสียจากที่ฐานาดักดี้ ไพร่พลรามัญย็งโปกับพระเจ้าแปรนั้น จับไดใส่เล้าคลอก เสีย ที่แตกช่านเย็นไปภายหลังรู้เนี้อความดังนั้นกลัวตาย ก็มิได้เข้าเมือง คุมกันเป็นพวก เป็นเหล่าออกอยู่ป่า แต่งข้าหลวงโปจับก็ต่อรบ และหัวเมืองทั้งปวงนั้นเห็นว่า พระเจ้าหง-สาวดีถอดพระเจ้าแปรเสีย ก็เสียใจ พากันกระด้างกระเดื่องเป็นอันมาก และกรุงหงสาวดี เสียแก่มอญกบฏ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ได้ทราบดังนั้น จึ่งพระราชทาน พระราชอาญาสิทธิให้เจ้าพระยาจักรีเป็นนายทัพ ยกพล ๑๕,0๐๐ ช้างเครื่อง ๑๐๐ ม้า ๒๐๐ ออกโปตั้งมั่นปลูกอุ้งฉางทำโร่นา ณ เมืองเมาะลำเลิงไว้ท่าทัพหลวง จึ่งดำรัสไท้เจ้าฟ้าแสน หวีไปด้วยเจ้าพระยาจักรี แล้วเกณฑ์ทัพเมืองทวาย ๕,๐๐๐ ไห์ชึ้นไปตั้งตำบลเกาะพะรวก
เมืองวังราว ขอบผื่งชเลตะวันตก หนุนทัพเจ้าพระยาจักรี ๆ จะไดใช้ราชการสะดวก และ กองทัพพระยาศรีไสละ ให้เอาไว้แต่ตัวพระยาศรีไสละ กับพรรคพวกนั้นให้กลับเข้ามา วับราชการ ณ กรุง
ฝ่ายเจ้าพระยาจักรีกราบถวายบังคมลายกไปถึงเมืองเมาะลำเลิงแลัว	ตั้งค่ายขุดคู
ปลูกยุ้งฉางกะเกณฟ้มอญชาวเมืองเมาะลำเลิง และไทยกองทัพทำไร่นา และตั้งทำเรือรบ เรือไล่เป็นอันมาก พระยาศรีไสละกับพรรคพวกก็กลับเข้ามาวับราชการ
ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะดะมะ เจ้าเมืองละเคิ่ง เจ้าเมืองขลิก เจ้าเมืองบัวเผื่อน เจ้าเมืองพสิม เจ้าเมืองตองอู รู้ว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ กรุงพระมหานครศรีอยุธยา ให้กองทัพเจ้า พระยาจักรียกผาตั้งทำไร่นา ณ เมืองเมาะลำเลิงไว้เป็นเสบียง เดือนอ้ายปลายป็ทัพหลวงจะ เสด็จยกไปตีเมืองหงสาวดี ต่างคนต่างเกรงพระเดชเดชานุภาพ ก็แต่งมอญพม่าผู้ดีไห้ถือ หนังลิอและเครื่องราชบรรณาการลงมา ณ เมืองเมาะลำเลิง เจ้าพระยาจักรีบอกส่งผู้ถึอ หนังลิอและเครื่องราชบรรณาการเข้ามายังกรุงเทพมหานคร เสนาบดีเอากราบทูล พระ-บาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสให้เบิกพม่ามอญ ผู้ถึอหนังสือเข้ามาเฝืา และในหนังสือ เจ้าเมืองเผาะตะผะ เจ้าเมืองพลิม เจ้าเมืองบัวเผื่อน เจ้าเมืองขลิก ๔ เมืองนี้ ว่าจะขอเป็นข้า ขัณฑเสมา กรุงเทพมหานครไปตราบเท่ากัลปาวสาน แต่หนังสือพระยาตองอู พระยาละเคิ่ง นั้นว่า จะขอพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ถ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ จะเสด็จพระ ราชดำเนินไปเอาเมืองหงสาวดีเมื่อใด พระยาตองอู พระยาละเคิ่ง จะขอยกพลมาควบทัพ โดยเสด็จงานพระราชสงคราม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้แจ้งในลักษณะอักษรทุกเมืองดัง นั้น มีพระทัยโสมนัส ตรัสให้พระราชทานรางวัลแก่พม่ามอญผู้มานั้นเป็นอันมาก ตรัสให้ พระราชทานลิงของไปแก่เจ้าเมืองทั้งปวงโดยฐานาศักดิ้ จึงให้ดอบหนังสือไปแก่ท้าวพระยา รามัญทั้งปวง ผู้ถึอหนังสือก็กราบถวายบังคมลาไปเมือง
ขณะเมื่อผู้ถึอหนังสือกลับไปถึงเมืองดองอูนั้น พระมหาเถรเสียมเพรียม เจ้าอธิการรู้ จึงเข้าไปหาพระยาตองอู แล้วถามว่า มหาบพิดรจะเอามอญไปเป็นดะทุ่นหญ้าช้างกรุงศรี อยุธยาหรือพระยาตองอูได้ฟ้งพระมหาเถรว่าก็สงลัย จึงถามว่า ไยพระผู้เป็นเจ้าจึงว่าตังนี้ พระมหาเถรจึงว่า อาตมาภาพแจ้งว่า มหาบพิตร มีหนังสือถวายเครื่องบรรณาการไปอ่อน น้อมว่า ถ้าพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาจะยกมาตีเมืองหงสาวดีเมื่อใด มหาบพิตรจะยกไปโดย เสด็จงานพระราชสงคราม เพราะเหตุฉะนี้อาตมาภาพจึงว่า พระยาตองอูจึงตอบว่า (พระ)
ผู้เป็นเจ้าไม่รู้ทรือ ว่าสมเด็จพระนเรศวรบรมบพิตรเป็นเจ้า และสมเด็จพระเอกาทศรถ สองพระองค์นี้ทรงศักดานุภาพมาก ดุจหนึ่งพระสุริยเทเวศส่องโลก เมื่อเพลามัชฌันดิกสมัย ดีกหงศาลงไปทำครั้งใด มีแต่แตกฉานยับเยินขึ้นมาทุกครั้ง บัดนี้พระเจ้าหงสาวดีก็สินเขี้ยว ดีกเขี้ยวสงครามอยู่แล้ว ๆ ได้อ่าวมาว่า ปลายป็ก็จะยกทัพผาเอาเมืองหงสา ๆ เห็นไม่พ้น เงื้อมมือพระทัดถ๙ท่าน แล้วเมืองมอญทั้งปวงก็ไปอ่อนน้อมสิน โยมเห็นเหตุด้งนี้ จึงมีหนังสือ ถวายเครื่องบรรณาการไปอ่อนน้อมบ้าง
พระมหาเถรได้พิงด้งนั้น หัวร่อแล้วว่า ยันพระนเรศวรสองคนพี่น้อง มืศักดานุภาพ เข้มแข็งสืกสงครามนั้น อาดมภาพก็แจ้งอยู่สิน ถึงจะมืยัยแก่ชาวหงศาก็แต่ไนแว่นแคว้นข้นท เสมากรุงพระมหานครศรีอยุธยา จะได้ล่วงเก็นถึงแดนนี้ก็หามิได้ และอาตมภาพพิเคราะห์ ดูลักษณะราดีมหาบพิตร ก็เห็นจะได้เป็นไหญ่ไนรามัญประเทศอยู่ ไฉนนํ้าพระทัย มหาบพิตรกับลักษณะจึงผิดกันหนัก ยันลักษณะอย่างมหาบพิตรนี้ ในตำราว่าองอาจดุจ นิทานพระบรมโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นกระแต อาจสามารถจะวิดนั้าในพระมหาสมุทรให้ แห้ง มิด้งนั้นจะมืมานะเหมือนนกน้อย ยันบินแข็งกว่าพระยาครุฑข้ามมหาสาครชเลหลวง ยันใหญ่ และนั้าพระหัยมหาบพิตรมาอ่อนดุจสตรี อันกลัวปีศาจหลอกหลอนนั้าตำราชอง อาตมาภาพนี้ผิดเสียแล้ว เห็นจะเอาไว้มิได้ จึงจะทิ้งนั้าเผาไฟเสีย ว่าแล้วพระมหาเถรอำลา ลุกจะไป
พระยาตองคูยิ้มแล้วยกมืออาราธนาว่า พระผู้เป็นเจ้าอย่าเพ่อไปก่อน พระมหาเถรก็ ทรุดนั้งลงด้งเก่า พระยาตองคูจึ่งว่ายันตำราซอง (พระ) ผู้เป็นเจ้าเห็นก็จะไม่ผิดกับใจซองโยม แต่บัดนี้โยมยังอ่อนบิญญาความคิดอยู่ อุปมาด้งบุรุษหลงอยู่ในถํ้าอันมืด ล้าพระผู้เป็นเจ้า ย่วยเอาแก้วมาส่องให้สว่างเห็นหนทางแล้ว ก็จะเดินโดยทางได้สะดวก
พระมหาเถรจึ่งว่า การอันนี๋ไช่กิจสมณะ แต่อาตมภาพเสียดายพระศาสนา ก้นเอ็นดู อาณาประชาราษฎรในรามัญประเทศทั้งปวง ก็จะย่วยทำนุบำรุงไปตามสติบิญญา และขึ้ง มหาบพิตรว่ายังอ่อนบิญญาความคิดอยู่นั้น จะคิดอย่างไรให้ว่าไปเถิด จะช่วยขี้แจงให้
พระยาตองลูได้พิงด้งนั้นดีใจ กราบนมัสการพระมหาเถร แล้วว่า โยมประมาณดูรี้พล เมืองหงสาวดีแต่ทว่ามากก็เหมือนน้อยด้วยว่าไปเข้าอ่อนน้อมต่อกรุงพระนครศรีอยุธยามาก จะคิดอ่านให้กลับใจมาได้นั้นยากน้ก
พระมหาเถระหัวร่อแล้วว่า การเพียงนี้จะยากอะไรมี แม้นจะแกงให้อร่อยหมัอหนึ่ง
เห็นจะยากกว่าอีก
พระยาตองอูจึ่งว่า	ถ้าพระผู้เป็นเจ้าโปรดโยมให้ได้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศสมคิด
แล้วจะสนองพระคุณไปกว่าจะสินสืวิต
พระมหาเถระยิ้มแล้วจึ่งว่า มหาบพิตรอย่าวิตกเลย อาตมภาพจะช่วย พระมหาเถระ ขยับมาให้ใกล้พระยาดองอูแล้วว่า มหาบพิตรก็เป็นพระราขนัดดาพระเจ้าหงสาวดี หัวเมือง ทั้งปวงก็นับถือมากมายอยู่ จงมีหนังสือไปประกาศแก่หัวเมืองทั้งปวงว่า กรุงหงสาวดีเป็น ราชธานีใหญ่แต่ครั้งพระเจ้าข้างเผือก มาดราบเท่าทุกวันนี้ ยังมิได่ไปเป็นเชลยแก่เมืองใด และครั้งนี้พระเจ้าแปรเสียฑีมา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเอาโทษ ถอดเสียจากที่ฐานาศักดี้ เราได้ยินข่าวว่า หัวเมืองทั้งปวงพากันลอบใช่'คนถือหนังสิอ คุมเครื่องราชบรรณาการใป ออกแก่กรุงพระมหานครศรีอยุธยา เราก็ยังไม่เสือ จึ่งแสร้งแต่งคนถือหนังสือไปบ้าง หวังจะ พิงกิจการให้แน่ ก็ได้ความประจักษ์ว่า เมืองเมาะตะมะ และหัวเมืองทั้งปวงคิดกบฎ คน เหล่านี้หาร้กสืวิดและโคตรไม่หรีอให้เร่งบอกมา เราจะเอาความกราบทูลสมเด็จพระเจ้าพง-ศา แล้วจะยกทัพไปจับฆ่าเสียให้สินโคตร ถ้าและหัวเมืองทั้งปวงร้สีกว่าใด้คิดผิดแล้ว จะคืน หาความชอบ ก็จะงดความไว้ครั้งหนึ่งก่อน แต่ทว่าให้คิดอ่านจับไทย กองทัพขึ้งมาตั้งอยู่ เมืองเมาะลำเลิงส่งมาให้ได้บ้างจึ่งจะเห็นจริง ล้ามหาบพิตรมีหนังสีอไปดังนี้ ดีร้ายหัวเมือง ทั้งปวงจะสะดุ้งตกใจกลัว ก็จะกลับใจคิดอ่านจับไทย ก็จะเกิดอริวิวาทกับไทย ทางไมตรีก็จะ ขาดกัน เมื่อทัพพระเจ้ากรุงศรีอยุธยายกมา ก็จะได้เป็นรั้วขวากรั้วหนามกันให้ข้าลงใวั ประ การหนี่งมหาบพิตรจะบำรุงช่างม้าเอาใจรี้พลไว้ให้รื่นเริง ถ้าได้ข่าวว่าทัพกรุงพระนครศรี อยุธยาล่วงแดนมาเมื่อใดแล้ว จงเร่งยกพลไปเมืองหงสาวดี ทำทีว่าจะช่วยงานพระราช สงครามให้ไว้ไจ แล้วเข้าปลอมปล้นเอาเมืองหงสาวดีเสิญสมเด็จพระเจ้าหงสาและกวาดครัว อพยพ ไพร่พลเมือง ข้าวปลาอาหาร มาเมืองตองอูให้สิน ถึงมาดรว่าทัพพระนเรศวรจะ ยกติดตามถึงเมืองตองอูก็ดีเมื่อและเราดัดเสบียงอาหารเสียได้สินแล้วก็จะเลิกทัพกลับไปเอง ถ้าดีกกลับ้ไปแล้ว พระเจ้าหงสาวดีก็จะอยู่ในเงี๋อมพระหัตถ พระองค์ก็จะลิทธิ้ขาดขึ้นกว่าเก่า ร้อยเท่าพันทวี จะคิดประการใตก็จะสำเร็จ และขึ้งอาดมาภาพว่าทั้งนี้ มหาบพิตรจะเห็น ผิดชอบประการใด
พระยาตองอูมีความยินดี กราบนมัสการแทบบาทพระมหาเถรแล้ว ๆ เล่า ๆ แล้วว่า พระผู้เป็นเจ้าคิดนี้ดังเทพยุดาเอาแหวนแล้วมาส่องให้สว่าง เห็นทั้งกลางวันกลางคืน พระ
คุโนนั้นหาที่สุดมิได้
พระมหาเถรจึ่งว่า มหาบพิตรเร่งมิหนังสือไปเถิด ถ้าชัดสนไปภายหน้าจึ่งไห้ไปบอก อาตมาภาพจะ*}วย แล้วพระมหาเถรก็ลาไปอาราม รุ่งขึ้นพระยาตองอูแต่งหนังสือตาม ถ้อยคำพระมหาเถรว่า ให้คนถือประกาศแก่หัวเมือง
ฝ่ายพระยารามัญหัวเมืองทั้งปวงแจ้งไนหนังสือพระยาตองอูด้งนั้น ก็ดกไจกลัว ต่าง คนต่างปรึกษากรมการ นายบ้าน นายอำเภอว่า เราคิดการทั้งนี้หมายว่าจะลับ ก็ไม่ลับ พระ ยาตองอู รู้'ความสิน จึ่งมีหนังสือมากล่าวทั้งนี้เพื่อเพราะเอ็นดูเราผู้เป็นตระกูลรามัญ ครั้น จะขืนผ้นหน้าจะพึ่งกรุงพระมหานครศรีอยุธยาทีเดียวก็เป็นระยะทางไกล จะต้องคำบุราณว่า กว่าถํ่วจะสุกก็งาไหม้ ด้วยพระยาตองอูมีกำลังรี้พลมาก แล้วพระเจ้าหงสาวดีก็นับถือว่าเป็น เขึ้อพระวงศ์ จะว่าประการไดก็ไห้สิฑธี้ฃาต จำเราจะหาความชอบ จับเอาไทยล่งเชัาไปให้ได้ คิดกันดังนั้นก็แต่งหนังสือขึ้นไปถืงพระยาตองอู ด้วยข้าพเจ้าทั้งปวงเป็นคนโมห คิดประทุษ จริตผิดไปนั้น พวกข้าพเจ้าทั้งปวงถืงที่ตาย ขึ้งโปรดไห้มิหนังสือขึ้แจงไห้ข้าพเจ้าเห็นผิดและ ชอบนั้น ดุจเทพยุดามาชุบเอา!!วิดข้าพเจ้าและสิวิตไพร่ฟ้าประชากรเป็นคืนมานั้น พระคุณ ไม่มิที่จะเปรียบได้ ข้าพเจ้าจะฃอทำตามโอวาทเอาเป็นที่พึ่งที่พำนักสืบไป แล้วก็ล่งหนังสือ ไห้ผู้ถือหนังสือก็กลับไปยังเมืองตองอู พระยาตองอูแจ้งไนหนังสือด้งนั้น ก็มิความยินดี ตั้ง แต่นั้นมาก็บำรุงข้าง ม้า เอาไจรี้พลไนเมืองตองอูไห้รักไคร่เป็นยันมาก
ฝ่ายพระยาลาว เจ้าเมืองเมาะดะมะ สั่งแก่ท้าวพระยารามัญทั้งปวงให้คิดอ่านจับกอง หัพให้ได้ล่งเข้าไปเมืองตองอูเอาความชอบท้าวพระยารามัญทั้งปวงก็คอยช่องจะจับไทยไห้ได้
ครั้น ณ เดือนอ้าย ข้าวเบาสุก เหล่าไทยออกไปเกี่ยวข้าว ณ ทุ่งนาเมาะลำเลิง แต่พวกขุนจบ ๑๕ คน ออกไปเกี่ยว ณ ชายป้า สมิงสุระ นายบ้านจอยยะกับพวกรามัญ ๑๐๐ ลอบคอยอยู่ไนป่า ครั้นเห็นได้ทีก็วิ่งกรูกันจับขุนจบและพวกบ่าวไปได้๙ คนไพร่ ๙ คนหนีได้ ก็วิ่งไปบอกพวกกองทัพว่า มีรามัญประมาณ ๑๐๐ เศษ มาจะจับเอาขุนจบกับไพร่ ๙ คน นายทัพนายกองแจ้งดังนั้น ก็ไท้จัดแจงกัน’ไปตาม ค๐๐ ทัพพวกรามัญได้รบกับพวกไทยป้วย ตายหลายคน ทนทานมิได้ก็แตกไป กองทัพไทยได้ตัวขุนจบกับพวก ๙ คนกลับมาแจ้งแก่ เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาจักรีจึ่งหาตัวพระยาพะโร เจ้าเมืองเมาะลำเลํงมาถามว่า เหตุผล ทั้งนี้เป็นประการได เจ้าเมืองเมาะส์าเลิงไม่รับ ว่ามิได้รู้ เจ้าพระยาจักรีมิฟ้ง จะไห้จำพระยา พะโร พระยาพะโรเห็นความจะไม่พ้นตัว จึ่งอุบายว่า จะปีอไปตามเอามอญเหล่ารัายให้ได้
เจ้าพระยาจักรีมิทันพิเคราะห์ สำคัญว่าจริงก็ปล่อยตัวไป พระยาพะโรจึ่งคิดกับกรมการว่า เราจะตามจับบ่าวชองเรามากระไรเล่า ถึงจะแก้ไขประการใดความอันนี้เห็นจะไม่ตับ อนึ่ง อยู่ดังนี้ก็จะพากันตายเสียสิน จ่าจะหนีขึ้นไปเมืองเมาะตะมะ คิดเห็นพร้อมกันแล้ว ก็ แต่งคนเร็วเอาการไปแจ้งแก่พระยาลาว พระยาลาวก็ให้เอาเรือมาคอยรับ ครั้นเพลา ๒ ยาม พระยาพะโรก็พาครัวอพยพหนีออกจากเมือง พอรุ่งก็ลงเรือชามไปเมืองเผาะตะผะ เพลารุ่ง เจ้าเจ้าพระยาจักรีรัว่าพระยาพะโร เจ้าเมืองเมาะสำเลิงพาครัวหนีไปสิน ก็แต่งกองทัพมา ตามถึงฝืงนํ้า ไม่ทันกึกตับไป
ฝ่ายพระยาพะโรกึแจ้งการแก่พระยาลาว เจ้าเมืองเผาะตะมะทุกประการ พระยาลาว จึ่งว่าขึ้งทำการมิไส์ไทยมา เสียทีเสียครั้งหนึ่งแล้วก็แล้วไปเถิด แต่ว่าเราวิตกอยู่ว่า ท่านอยู่ ณ เมืองเมาะสำเลิงนั้น อุปมาเหมือนหนึ่งหมู่มฤคชาติอันอยู่ในปากเสีอ ขึ้งพากันอพยพมาได้ สินนั้น เราผีความยินดีนัก จึ่งค่อยคิดอ่านกันไปใหม่ จะเกรงอะไรกับกองทัพไทยเท่านี้ แล้ว เจ้าเมืองเมาะตะมะ แต่งกองทัพโจรกองละ ๒๐๐-ค๐๐ ให้เที่ยวเป็นเสือป่า ถ้าเห็นไทยออก เที่ยวหากินและเกี่ยวจ้าว กึให้ลอบม่าตี พอจะจับได้ ก็ให้จับตัวมา ถ้าเห็นทำได้ จึ่งไห้ทำ ถ้า เห็นทำมิได้ อย่าให้ทำ สุดแต่อย่าให้เสีย * กองรามัญทั้งปวงแจ้งกำหนดดังนั้นแล้ว ก็จ้ามไป ยู่ผอยู่ในป่า ครั้นเห็นไทยออกเกี่ยวจ้าว	ก็ลอบยิงลอบแทง แต่ทำตังนี้เนีอง า นาย
ทัพนายกองทั้งปวง ก็เอาเหตุไปแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาจักรีเห็นมอญกลับเป็น กบฏทำการกำเริบหนักขึ้น ก็บอกหนังสือเจ้ามาไห้กราบทูลเสร็จสินทุกประการ เสนาบดีก็ นำเอาหนังสือบอกเจ้าพระยาจักรีกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระทุทธเจ้าอยู่ห้วทราบ ก็ทรงพระโกรธตรัสว่า เจ้าพระยาจักรีเป็นผู้ใหญ่ ก็เคยทำสืกสงครามผา ยังว่าจะไปตีเอา เมืองเหล่านี้ ก็หาได้ตีไม่ เจ้าเมืองเมาะลำเลิงเจ้าสวามิภักดี้ ชอกองทัพออกโปรักษาเมือง ไพร่บ้านพลเมืองก็ปรกติอยู่สิน ฝ่ายเมืองเมาะตะผะ เมืองละเคิ่ง เมืองบัวเผื่อน เมืองพสิผ เมืองขลิก เมืองตองถูเล่าก็อ่อนน้อม ควรหรือให้เป็นได้ถึงเพียงนี้ ประการหนึ่งเมืองเผาะสำ เลิงก็อยู่ฟากตะวันออก เหมือนอยู่ในกำมือ ก็ยังให้เลิกหนีไปได้ด้วยเราทำดีกตุจทารกอมมือ ครั้นจะให้ม่าเสียก็เสียดายคมหอกดาบ ตรัสเท่าตังนั้น ก็สั่งไห้มืตราตอบคาดโทษออกไปว่า
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจ้นทนุมาศ (เจิม) ว่า สุดแต่อย่าให้เสียที
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับทอศอุดแท่งชาติว่า สุดแด่อย่าให้เสียการ
เจ้าพระยาจักรีจะตีเอาเมืองเผาะตะผะได้หรือผิได้ ถ้าเห็นได้ถ่ายเดียวแล้ว ให้ดีเอา ถ้าเห็น มิได้ ให้รักษาแด่ค่ายเผาะลำเลิงไว้ให้มั่น ทัพหลวงเสด็จพระราชดำเนินออกไปถึง จึ่งจะตี เมิองเมาะตะผะทีเดียว ผู้ถึอหนังสือก็กลับไปแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรีทุกประการ เจ้าพระยา จักรีแจ้งในท้องตรารับสั่งด้งนั้น ก็กลัวพระราชอาชญาเป็นอันมาก และเร่งรัดให้นายทัพ นายกองทำเรือรบเรือไล่เสร็จแล้ว ก็ให้ลากลงไว้ในคลองนํ้า และคิดแด่งกองทัพให้ปีองกัน ให้เกี่ยวข้าว ๔ กอง กองละ ๕๐๐ คอยสะกัดดีลาวมอญกบฏทุกวัน พวกมอญเห็นกองทัพ ไทยมากด้านทานมิได้ ก็หลบหลีกเข้าในป่า นายทัพนายกองให้เร่งเกี่ยวข้าวเบาและข้าว หนักในท้องนาแขวงเมืองเมาะลำเลิง บอกขนข้าวไว้ในฉางได้ประมาณ ๒,๐๐๐ เกวียน ส่วนพระยาลาว เจ้าเมืองเผาะตะมะ แต่งชาวด่านให้ผาประจำข่าวราชการอยู่ทางแม่นั้าเผา ทางตองอู ทางแม่จัน ทางแม่กษัตริย์ ให้ร้ว่ากองทัพหลวง ณ กรุงพระนครศรีอยุธยาจะ ยกมาหรือ ๆ มิมา
ฝ่ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ครั้นไห้หนังสือตอบผายังกรุงเมาะลำเลิงแล้ว กีมี พระราชโองการแก่ท้าวพระยาเสนาบดี มนตรีมุขทั้งปวงให้เตรียมทัพพรัอมเสร็จ กำหนด ทัพหลวงจะเสด็จโดยทางชลมารค ณ วันเสาร์ขึ้น ๑ คา เดือน ต เสด็จไปขึ้นบกเมืองกาญจนบุรี ไห้กองทัพทั้งปวงล่วงไปคอยรับเสด็จให้พร้อมท้าวพระยา นายทัพ นายกองก็ยกข้างม้ารี้พล ไปยังเมืองกาญจนบุรีตามพระราชกำหนด
ครั้น ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑ คั้า เดือน ด เพลารุ่งแล้ว ๒ นา^กา ได้มหาอุดมฤกษ์ สมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค ก็ทรงเครื่องอลังการ์สรรพาพรรณวิชัยยุทธสรรพเสร็จ เสด็จลงส่พระที่นั้งกนกรัตนวิมานมหานาวา อันรจนาด้วยกาญจมณีชัซวาลทั้งคู่ดูทันลึก อธึกด้วยเรือจำนำท้าวพระยาสามนตราชฝ่ายทหารพลเรือนเรืองประจำจับฉลากสลอนสลับ คับคั่ง ตั้งโดยกระบวนพยุหบาตรา พระโหราราชครูธิบด็ศรืพิชาจารย์ก็สั่นม้องข้ยให้ขยาย เรือพระที่นั้งสุวรรณหงส์ อันทรงพระพุทธปฏิมากรทองนพคุณ บรรจุพระสารีริกบรมธาตุ ถวายพระนามสมญาพระชัยนั้นก่อนแล้วเรือขบวนหน้าทั้งปวงเดินโดยลำคับเรือพระที่นั้ง และเรือแห่ข้ายขวากระบวนหลังทั้งปวง เดินโดยเสด็จดาดาษในห้องพระมหานทีธาร ประ-ทับรอนแรม ๕ เวนก็ถึงเมืองกาญจนบุรี เสด็จยังพลับพลาที่ประทับ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ หัว เสด็จแรมทักข้างม้ารี้พล จัดกองทัพ ฅ เวน และกองทัพหลวงเสด็จครั้งนั้น พลสกรรจ์ ลำเครือง ๑๐๐,๐๐๐ ข้างเครอง ๘๐๐ ม้า ๑,*'๐๐
ครั้นรุ่งขึ้นจะเสด็จในเพลา ๑๐ ทุ่ม สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระสุบินว่า ยังมีสิง คาละตัวน้อยมาคาบเอาพระยาคชสารตัวใหญ่โปสู่ประเทศตนโต้โนพระสุบินว่า สมเด็จพระ เจ้าอยู่หัวตรัสเห็นประหลาด เสด็จดามโปจะสิงเอาพระยาคซสารกีมิได้ ด้วยป่านั้นเป็นทาง ทุรกันดารน้ก เท่านั้นก็บรรทมดื่น พอดี ๑© ทุ่ม จึ่งดรัสให้พระโหรายัายขวาพยากรณ์ พระ โหราธิบดีถวายพยากรณ์ทำนายว่า เสด็จพระราชดำเนินมาครั้งนี้เพื่อจะไปทำยุทธนาการ ด้วยพระเจ้าหงสาวดี เอาฐานพระเจ้าหงสาวดีเป็นที่ตั้งตังพระยาคซสาร ขึ้งว่าสิงคาละตัว น้อยมาขบคาบเอาพระยาคชสารโปโต้นั้น ดีร้ายจะมืปรบิกษ์เมืองใดเมืองหนึ่ง แด่ทว่าเป็น เมืองน้อย มาปลอมปล้นลดตาพระองค์พระเจ้าหงสาวดีลงเสียจากเศวตฉัตร แล้วพาโปเมือง ตน ทัพหลวงเสด็จจะได้ติดตามไป แด่ทว่าเห็นจะมิได้พระเจ้าหงสาคืนมา จะยัดสนสิงโดสิง หนึ่ง เป็นเทพสังหรณ์บอกเหตุใช่จะร้ายสิงโดหามิไตั
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟ้งตังนั้น จึ่งทรงพระกรุณาตรัสว่า ขึ้งทำ นายครั้งนี้โดยสักษณะสุบิน แด่เรามาเห็นว่าพระเจ้าหงสาวดีเป็นใหญ่ในรามัญประเทศ แต่ครั้งพระบรมราชบิดามา เป็นปีกแผ่นมั่นคงดุจเขาพระสุเมรุราช และขึ้งผู้ใดจะอาจเอื้อม ทำอันตรายนั้น เห็นยังมิได้ก่อน จำเราจะยกไปแก้แค้นเมืองเมาะดะมะและหัวเมืองรามัญ ทั้งปวง ขึ้งประทุษร้ายหมิ่นเราให้สาใจ จึ่งค่อยคิดราชการต่อไป ตรัสแล้วรุ่งขึ้น ด นาฬิกา ๖ บาท ได้มหาเพชรฤกษ์ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องสำหรับพิชัย สงครามเสร็จ สมเด็จพระนเรศวรบพิตรเป็นเจ้าเสด็จทรงยัางเจ้าพระยาปราบไตรจักรเป็น พระคชาธาร สมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถ เสด็จทรงยัางพระยาปราบมหึมาเป็น พระคชาธาร ประตับด้วยพิริยทวยหาญแห่เป็นขน้ตแน่น แสนสารสินธพพยุหสมุหดูพิลึก ดาดาษด้วยธงทิวแถวทวนทองหน้าพระคชาธารอลังการด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ กลิ้งกลดจามรมาศบังบรมทิพากรร้อนรัดส่อง อุโมษด้วยเสียงกาหลฟ้องกลองชนะ นำเสด็จ โดยมารควิถีแถวเถื่อนทุเรศ ประทับรอนแรม ๗ เวน ลุด่านพระเจดีย์สามองค์ เสด็จโป ประทับแรมตั้งค่ายหลวงล0านั้าแม่กษัตริย์
ฝ่ายชาวด่านรามัญขึ้งมาคอยประจำข่าวอยู่นั้น เห็นกองทัพยกมา ก็ลอบตูในป่า ประจักษ์แจ้งว่าเป็นกองทัพ ก็รีบเอาเนี้อความไปแจ้งแก่เจ้าเมืองเมาะดะมะ เจ้าเมือง เมาะดะมะจึงบอกข้าราชการไปเมืองหงสาวดีและเมืองตองอู	ขณะเมิ่อหนังสีอบอกเมือง
เมาะตะมะไปถีงนั้น พระเจ้าหงสาวดีทรงพระประชวรอยู่จึ่งสั่งแก่เสนาบดีว่า ราชการครั้งนี้
เราป่วยทุพลภาพอยู่แล้ว ให้คิดกันรักษาพระนครให้ดี แล้วให้บอกใปถึงพระยาดองอูหลาน เราให้เร่งยกพลมา?เวยการสงคราม เสนาบดีบอกข่าราชการไปยังเมืองตองอูและหัวเมืองทั้ง ปวง ให้ยกมาช่วยบีองกันเมืองเมาะดะมะและเมืองหงสาวดีนั้น กะเกณท่ไพร่พลรักษา หน้าที่เสิงเทินตามธรรมเนียม
ฝ่ายพระยาดองอูรู้แล้ว จึ่งให้ไปอาราธนาพระมหาเถรเสียมเพรียมเข่ามา แล้วบอก ประพฤติเหตุให้พระมหาเถรฟังทุกประการ แล้วว่าพระผู้เป็นเจ้า?)วยคิดให้โยมด้วย พระมหาเถรได้ฟังก็ห้วร่อ แล้วว่า มหาบพิตรกลัวพระนเรศวรน้กหรีอ พระยาตองอูจึ่งว่า พระผู้เป็นเจ้าช่วยทำนุบำรุงอยู่แล้วโยมหากลัวไม่ พระมหาเถรยิ้มแล้วจึงว่า	มหาบพิตรอย่าวิตกเลย สิงหัพพระนเรศวรพี่น้องยกมา
ครานี้	อุปมาเหมือนเทพยุดาอันจรในจักรราดี	มาอุดหนุนให้ชาตามหาบพิตร
โชคตกทวารลักษณะจันทร์จะขึ้นนะระอยู่แล้ว	อย่าห้าเลย จงเร่งยกพลไปเมืองหงสาวดี
แล้วแต่งม้าให้ถือหนังสิอไปถึงเมืองพระยาลาว เจ้าเมืองเมาะดะมะว่า ให้เร่งการไพร่พลหัว เมืองสิงขึ้นแก่เมืองเมาะตะมะเห้าไว้ในเมืองให้มั่นคง แล้วให้ทั้งค่ายดูให้มั่นคง จงช่วยกัน เป็นใจรบ อย่าให้กองทัพกรุงนครศรีอยุธยาห้ามมาได้ ล้าดีกหนักแน่นประการใดใหับอกมา เราจะยกลงไปช่วย	แต่บัดนี้เราจะเช้าไปเฝืาพระเจ้าหงสาวดี	คิดราชการก่อน
มหาบพิตรมีหนังสือไปเอาใจเมืองเมาะดะมะด้งนี้ แล้วจงแต่งม้าเร็ว๒๐-ต๐ ม้าให้ประจำ ฟังข่าวอยู่นั้นแล้วให้ผลัดเปลี่ยนกันเอาข่าวมาแจ้งจงเนีองาล้าดีกไทยกับรามัญยังไม่ติดกันเห้า อย่าเพ่อทำ จะเสียการ ล้าดีกดิดดีกันเห้าเมื่อใดแล้ว ก็ให้ทำการใหญ่เถิด และเมื่อจะเช้า เมืองหงสามาเมืองดองอูนั้น ให้จุดเผาบ้านเรือนเสบียงอาหารให้สิน กำลังดีกจะถอยลงล้า เห็นยังติดตามมา ก็ให้เอาของพระเจ้าหงสาวดีสิงหนื่งสองสิง แต่งคนถือหนังสือไปถวาย หน่วงทัพไว้ แต่งการกันเมืองให้มั่นคง ถึงมาตรจะเสียของไปนิดหนึ่งเท่านั้น ก็อย่าเสียดาย เลย อุปมาเหมือนดอกไม้หล่นไปดอกหนึ่งสองดอก ล้าด้นรากบริบูรณ์อยู่แล้วก็นัยจะ ผลิดอกออกผลสิบไป พระมหาเถรสั่งความแก่พระยาตองอูทุกประการแล้ว ก็ลาไปอาราม พระยาดองอูก็เกณทัทัพ ๑๐,๐๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องศัตราวุธ พลเมืองนอกนั้นให้ กวาดต้อนเช้าในเมืองสิน แล้วเกณท่ให้รักษาหน้าที่เสิงเทิน ครั้นได้พิชัยฤกษดีแล้ว พระยา ดองอูก็ยกพล ๑๐,๐๐๐ ลงมายังเมืองหงสาวดี ทั้งกองทัพอยู่นอกเมือง พระยาดองอูเข้าไป เ!]าพระเจ้าหงสาวดีในพระราชวัง พระเจ้าหงสาวดีปราศรัยพระยาตองอูว่า ทัพพระนเรศวร
ยกมาครั้งนี้ใหญ่หลวง หลานเราจง?}วยคิดรายการป้องกัน อย่าให้เมืองมอญไปเป็นเยลย กรุงพระนครศรีอยุธยาได้ พระยาดองถูกราบทูลว่าพระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย ข้าพเจ้าจะขอทำราชการฉลองพระคุณท่านกว่าจะสิน?!วิด ทูลแล้วพระยาตองลูก็ลาพระเจ้า หงสาออกมายังกองทัพ แต่พระยาตองอูเวียนเข้าไปเฝืาเยี่ยมพระเจ้าหงสาเนือง ๆ ชาว หงสายี่งรักษาหน้าที่เริงเทินประตูเข้าออกนั้น ก็ไม่รังเกียจชาวตองถู ไว่ใจให้เข้าออกทั้ง กลางรันกลางคืน
ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเผาะตะมะครั้นแจ้งในหนังสือพระยาตองถูนั้นก็สำคัญว่าจริง มิได้รู้ไนอุบาย ก็แต่งผู้ถือหนังสือไปยับต้อนเจ้าเมืองกรมการ และราษฎรบรรดาเมืองขึ้นแก1 เมืองเมาะตะมะ ให้ยกกันเข้าไปเมืองให้สิน เจ้าเมืองกรมการและราษฎรเมืองขึ้นแก่เมือง เผาะตะมะ ต๒ ห้วเมืองที่คิตเห็นว่า เจ้าเมืองเมาะตะมะจะล้กองทัพกรุงได้ ก็ยกกันเข้ามา ที่ เห็นว่าจะล้ทัพกรุงมิได้ ก็ไม่เข้ามา ยกครอบครัวอพยพเข้า (ป่า) ไปเป็นยันมาก
ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะตะผะก็จ้ตตรวจรี้พลทหาร ปีนใหญ่น้อยประจำรักษาหน้าที่ป้องกัน เมืองเป็นสามารถ
ฝ่ายศมเต็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วทั้งสองพระองค์ เสด็จประทับแรมพักข้างม้ารี้พล ณ พระตำหนักตำบลแม่กษัตริย์ ด เวน
ครั้น ณ วันศุกร์ แรม ๑ คา เดือน ต เพลา ๑๐ ทุ่ม บังเกิดชัยนิมิต บันตาลให้ เสนางคนิกรโยธาทวยหาญไนกองทัพรื่นเริงเปล่งออกคัพทํสำเนียงก็กกัองโกลาหลครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วทั้งสองพระองค์ ก็ทรงเครื่องสรรพนิลวัตถาลังกา ภรณ์วิภูษิตสำหรับชัตติยราชรณยุทธ แล้วเสด็จพระราชตำเนินขึ้นบนเกย ทอดพระเนตร เห็นข้างพระที่นั้งทั้งสอง?!งประทับอยู่นั้น ยกงวงขึ้นปรามาศลูบงาเบี๋องขวา แล้วร้องก้อง โกญจนาทนี่ศนั้นในพน้สเนินแนวคิขรเขด เป็นชัยนิมิต ๒ ประการทั้งศัพท์สำเนียงเสนางค นิกรโยธาหาญ ก็ทรงพระโสมนัสปรีดา พระโหราธิบดืก็ลั่นฟ้องชัย	พราหมณปโรหิตา
จารย์เป่าสังข์ถวายชัยมงคล เสียงศัพท์เภรีฟ้องกลองกาหลประโคมก็กก้องนฤนาท สมเด็จ พระบรมเชษฐาริราชเสด็จทรงพลายพนมจักร สูง ๕ ศอก ๓ นิ้วผูกพระที่นั้งสุวรรณ ปฤษฎางค์ สมเด็จพระราชอนุชาทรงพลายแก้วอุตร สูง ๕ ศอก ผูกพระที่นั้งหลังคาทอง ดำรัสไห้เคลื่อนพอุหโยธาหาญโดยกระบวนข้ายขวาหน้าหลัง สลับไปด้วยแถวทวนธงดูพัน ลึก อธึกมเหาฬารดิเรก โกลาหลด้วยเสียงพลสุญชรชาติอาชาไนย เดินโดยสถลมารควิถี
ประทับรอนแรม ๖ เวน ก็เสด็จถึงเมาะลำเลิง เจ้าพนักงานประโคมฟ้องกลองแตรสังข์ถึก ก้องโกลาหล ก็เสด็จเปลื้องเครื่องสืริราชรณธุทธบนราชสันถาคาร ในค่ายที่เจ้าพระยาจักรี และเจ้าพนักงานตั้งไว้รับเสด็จนั้น เจ้าพระยาจักรีมุขมาตยามหาอำมาดย กวีราชโหราจารย์ และนายทัพนายกองทั้งปวงเฮาพระบาทยุคลดาษดาดังดวงดาราล้อมรอบพระรัชนิกรเทวราช เจ้าพระยาจักรีกราบทุลข้อราชการเสร็จสิ้นทุกประการ ก็เสด็จพักพลอยู่ ๓ เวนพอหายเมื่อยล้า แล้วดำรัสไห้[หรหาฤกษ์ไต้มหาเพชรฤกษ์ ณ วันพฤหัสบดี แรม ๑๒ คา เดือน ต เพลารุ่งแล้ว ๕บาทจึ่งมีพระราชบริหารให้เจ้าพระยาจักรีเป็นแม่ทัพให้พระยากาญจนบุรีเป็นยกกระบัตร แล้วห้าวพระยาพระหัวเมือง พลทหารอาสา ๒๐,๐๐๐ บรรจุเรือรบเรือไล่เตรียมไว้ ถึงฤกษ์ แล้วจะให้ข้ามไปตีเมืองเมาะดะมะ
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี แรม ๑๒ คั๋า เดือน ต เพลายารุ่ง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์ เสด็จทรงสรรพดีรีราชอลงการยุทธสำหรับราชรณรงค์เสร็จ เสด็จทรงช้างพระ ที่นั่งไปยืนอยู่ ณ รีมฝืงแม่นํ้าเมาะสำเลิง ครั้นเพลา ๕ บาท ไต้มหาเพชรฤกษ์ พระโหรา ธิบตีศรีพิซาจารย์ลั่นฟ้องชัยเป็นสำคัญ เจ้าพระยาจักรีนายทัพนายกอง ก็ยกพลเรือรบเรือไล่ ข้ามไปรบเอาเมืองเมาะดะมะ พระยาลาวก็แต่งเรือรบเรือไล่ออกมารบ ก็พ่ายแก่ทหารข้า หลวง ทหารข้าหลวงก็ไล่ลํ้ารุกสิ้นป้ายปีนเอาเมืองเมาะตะมะนั้นไต้ พระยาลาวและห้าวพระ ยามอญกบฏทั้งปวงก็พ่ายหนี และพลทหารข้าหลวงไล่ฟันแทงมอญกบฏหญิงชายตายสิ้นทั้ง เมืองเมาะตะมะนั้น อนึ่งมอญแงหนีจากเมืองเมาะดะมะไปย์อนอยู่ทุกตำบล และทหารข้า หลวงดามไปไล่ฆ่าฟันแทงตายมาก ส่วนดัวพระยาลาวไชรั สิ้นข้างหนีไปประมาณ ๕๐ เสัน และหมื่นสุดจินดาตามไต้ตัวพระยาลาวเอามาถวาย และไต้ข้างฟ้าเครื่องสรรพายุทธไน เมืองเมาะตะมะนั้นก็มาก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ ให้ลงพระราชอาชญาแก่พระยาลาว และไว้แต่ยืวีต เพราะว่าจะเอามาพิจารณาไนกรุงพระ มหานคร พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโอง การตรัสให้ข้ามข้างฟ้าทั้งปวงเสร็จ ถึง ณ วันศุกร์ แรม ๑๓ คา เดือน ๓ พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จด้วยพระชลวีมาน ข้ามแม่นํ้าเมาะลำ เลิงไปตั้งทัพหลวงในเมาะตะมะ
ในขณะนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงตรัสทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยาจักรี และตรัสให้ จำคงไว้ไนเมืองเมาะลำเลิง และไว้พระยาธนบุรี นอกราชการ และชุนหมื่นทั้งปวง ไห้อยู่รั้ง
เมืองเมาะลำเล็งด้วยเจ้าพระยาจักรี และมีพระราชกำหนดให้ส่องเอามอญอันซ่านเซ็นทั้งปวง ให้เข้าผาอยู่ในเมืองเมาะลำเล็ง ตรัสให้เจ้าพระยาศวรรค[ลกและพระยาพิชัย พระยา กาญจนบุรี และชุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้งเมืองเมาะตะมะ และส่องมอญอันซ่านเซ็นทั้งปวงเข้า อยู่ ณ เมืองเมาะคะมะ ถึง ณ รันเสาร์ แรม ๑๔ คํ่า เดือน ต ก็ยกห้พหลวงเสด็จจากเมือง เมาะดะมะ ก็เสด็จโดยสถลมารคถึงฝืงนํ้าสะโตง
ฝ่ายพระยาดองอูอยู่ในเมืองหงสาวดี ครั้นได้ยินข่าวว่าทัพหลวงเสด็จไป พระยาตองอู แต่งให้ม้าประจำข่าวถึงเมืองเผาะตะผะ ครั้นรู้ข่าวว่าเล็ยเมืองเมาะตะผะแล้ว พระยาตองอูก็ เทเมืองหงสาวดีให้เผาคำยเผาเรีอนทั้งปวงเสียแล้วก็พาพระเจ้าหงสาวตีรุตหนีไปยังเมืองตองอู ฝ่ายทัพหลวงไซร้ ครั้นถึงฮ่งแม่นั้าสะโตง พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสใข้พระมหาเทพเป็นนายกองทัพม้า ๒๐๐ ไห้ยกไปก่อนทัพหลวง และก็ดรัสใข้พระยาเพชรบุรีไห้ยกข้างม้าและ พล ต,๐๐๐ หนุนทพพระมหาเทพ จงยกทพ หลวงข้ามแม่นาศโดง และเสด็จถึงเมืองหงสาวดี ในวันเสาร์ แรม ๑๔ คา เดือน ต ดั้งทัพ หลวงในตำบลสวนหลวง จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จเข้านมัสการพระเผาะดาวในเมืองหงสาวดี ในขณะนั้นพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้ง หลายว่าพระยาดองอูแต่งทูตานุทูตถือราชสาส์นไปถึงพระนครขอเป็นพระราชไมตรีด้วยเรา และให้สัญญาอาณัติว่า ให้ยกทัพหลวงผาและจะส่วยกันรบเอาเมืองหงสาวดี แล้วพระ ยาตองอูก็ผิได้อยู่ท่าทัพหลวง และยกผาปล้นเอาเมืองหงสาวดีเอง อนึ่งครั้นรู้ว่าเรายกมายัง เมืองหงสาวดี พระยาตองอูก็มืได้ตกแต่งทูตานุทูตมาสำหรับการพระราชไมตรี และพระ ยาตองอูหนีไปเมืองตองอูนั้น เห็นว่าพระยาตองอูมีได้ครองโดยสัตยานุสัตย ซ็งเป็นพระราช ไมตรีด้วยเรานั้น ควรเรายกทัพหลวงไปหาพระยาตองอูถึงเมืองตองอู ให้รู้การซ็งพระ ยาตองอูจะเป็นไมตรีด้วยเราหรือ หรือพระยาตองอูมืเป็นไมตรีด้วยเรา พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ตรัสให้พระจันทบุรี* และชุนเพชรภักดีและ ชุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้งเมืองหงสาวดี แล้วก็ยกทัพหลวงไปจากเมืองหงสาวดี ยกไปทางเมือง ตองอู
* พระราชพงศาวดารฉบบพ้นจินทนุมาศ (เจิม) ว่า พระธนบุรี
ส่วนพระยาละเคิ่งสิงใช้ทูตานุทูตถือพระราชสาสันมาถวายบังคมขอเป็นพระราชไมตรี และว่าพระยาละเคิ่งจะยกช้างม้ารี้พลมาช่วยงานพระราชสงคราม และเมื่อทัพหลวงเสด็จถึง เมืองหงสาวดี ครานั้น พระยาละเคิ่งมิได้ยกทัพมาเองดุจมืพระราชสาสันมานั้น พระยาละ เคิ่งก็ใช้แต่ท้าวพระยาให้ยกทัพเรือ พล ๕,๐๐๐ มาถึงตำบลมะตาว และสั่งท้าวพระยายู้มานั้น ให้ยกพลขึ้นมาเช้าทัพหลวงโดยเสด็จงานพระราชสงคราม จึ่งพระยาผู้เป็นนายทัพนายกองนั้น ก็ให้มาถึงพระยาราม ให้กราบทูลพระกรุณาว่า จะขอถวายบังคม และจะยกพล (8^*000 VI)ใ!) มาเช้าทัพหลวง โดยเสด็จตามกำหนดพระยาละเคิ่งสั่งมานั้น
พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโอง การตรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีพุชทั้งหลายว่า พระยาละเคิ่งให้สัตย์ปฏิญาณว่า จะยก มาเองช่วยการพระราชสงคราม และสิงพระยาละเคิ่งมิใด้ยกทัพมาเอง และใช้แต่ท้าวพระยา ให้ถือพลมาเช้าทัพเราครานี้ และเราจะเอาชาวละเคิ่งไปโดยเสด็จนั้นดูมิควร จึ่งมีพระราช โองการตรัสสั่งแก่พระยาพระราม ให้'ห้ามชาวละเคิ่งมิ1ให้โดยเสด็จ และให้แต่งพระราช ทานรางรัลไปแก่ท้าวพระยาชาวละเคิ่งผู้มานั้นโดยบรรดาศักดี้แล้ว ก็ให้คืนลงไปยังทัพเรือ ส่วนพระยาตองอู ครั้นใปถึงเมืองตองอู แต่งพม่าผู้ตีสิอผางรัดอองและคนประมาณ ไอ๐๐ ให้ถือหนังสือผาถวาย และพระธำมรงค์เพชร ด ยอด สำหรับพระเจ้าหงสาวดีทรงธรรม ให้ผางรัดอองถือผาถวายโดยคลองพระราชไมตรี จึ่งพระมหาเทพยกทัพม้าไปเป็นทัพหนัา ยังประมาณ ฅ คืนจะถึงเมืองตองอู ก็พบชาวตองอูสิงพระยาตองอูใช้มานั้น พระมหาเทพก็มิ ได้พิจารณาว่าทูตานุทูต พระมหาเทพก็ใช้ซาวม้าให้ไล่จับเอาชาวดองอูอันมานั้น ได้ตัว มางรัดอองผู้ถือหนังสือพระยาตองอูนั้น จำขังส่งลงมาถวายถึงทัพหลวง พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ทรงพระโกรธแก่พระมหาเทพว่า สิง พระยาตองอูใช้ผาเป็นราชทูต และพระมหาเทพให้จับเอาผาเป็นเชลยนั้นมิชอบ ก็ตรัสให้ลง พระราชอาชญาแก่พระมหาเทพ แล้วก็ปล่อยผางรัดอองนั้นคืนเช้าไปยังเมืองตองอู ให้ว่าแก่ พระยาตองอูว่า พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ยกทัพหลวง เสด็จผาครานี้ไซร้ จะเอาเมืองหงสาวดี และสิงพระยาตองอูให้ราชทูตเอาสาสันไปว่า เสิญ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จมาเอาเมืองหงสาวดีและ พระยาตองอูจะยกพลผาช่วยแล้วใชร้ พระยาตองอูมิใต้อยู่ท่าทัพหลวง และชิงปล้นเอาเมือง หงสาวดีนั้น ได้ช้างดีผัาดีเท่าใดไซร้ ให้แต่งใปถวายโดยคลองพระราชไมตรี และทรง
พระกรุณาจะยกทัพหลวงเสด็จคืนไปยังพระนคร ครั้นมางรัตอองเข้าโปถึงเมืองตองอู พระ ยาตองอูก็ใข้มางรัตอองใทัออกมาเล่า และใทักราบทูลพระกรุณาว่า ซอใทัทัพหลวงตั้งอยู่แต่ ในที่เสด็จถึงนั้น ขออย่าเพ่อยกเข้าไป และพระยาตองอูจะแต่งพระราชสาล่น และเครื่อง บรรณาการข้างม้าที่งไดํในเมืองหงสาวตีนั้นส่งออกมาถวาย จึงพระยาพระรามกราบทูลพระ กรุณาว่า ที่งพระยาตองอูให้มากราบทูลพระกรุณาเข้ญทัพหลวงงดอยู่นั้น เหตุว่าพระยาตอง อูจะแต่งการป้องกันเมืองยังใป่มืสรรพ จึ่งอุบายให้ออกมาห้าม ประสงค์จะแต่งการที่จะรบ ทุ่งนั้นให้สรรพ ขอกัญเข้ญเสด็จทัพหลวงเข้าไป อย่าทันให้พระยาตองอูตกแต่งบ้านเมืองให้ มั่นคง พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ โ!มีพระราชโอง การตรัสสั่งให้ล่งมางรัตอองนั้นคืนเข้าโปยังเมืองตองอู ให้ว่าแก,พระยาตองอูว่า ถ้าพระ ยาตองอูมิได้เสียสัตย์ (ยัง) เป็นพระราชไมตรีไซร้ ให้แต่งห้าวพระยายูใหญ่ออกมา ครั้นให้ ล่งมางรัดอองเข้าไปแล้ว พระยาตองอูมิได้แต่งห้าวพระยาผู้ใด า ออกมาหามิได้ ก็ยกทัพ หลวงเสด็จเข้าไปถึงเมืองตองอูในวันจันทร์ ขึ้น ๘ คา เตียน ๔ ปีกุนนั้น
ฝ่ายพระยาตองอูแต่งการกันเมือง ก็มิใด้แต่งให้ออกมาเจรจาความเมืองโดย คลองพระราชไมตรี รุ่งขึ้นวันอังคาร พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์ ก็เสด็จไปยืนพระคชาธาร ก็ให้พลทหารเข้าล้อมเมืองตองอู และตั้งค่ายล้อม รอบเมืองตองอู ๔ ด้าน หน้าค่ายในด้านข้างทักษิณ ที่งทัพหลวงเสด็จอยู่นั้นไซร้ เป็นพนัก งานพระยาศรีสุพรรณ พระยาห้ายนํ้า หลวงจ่าแสน เมืองศรีสงคราม ธุนราชนิกูล นอกราช การ ขุนแผลงสท้าน พระยาแสนหลวง พระยานคร เป็นนายกอง ในด้านข้างบูรพไซร้ พนัก งานพระเพชรบูรณ์ พระยาสุพรรณบุรี หลวงมหาอำมาตยาธิบดีเป็นนายกอง ในด้านอุดรไซร้ เป็นพนักงานเจ้าพระยาพิษญโลก พระยากำแพงเพชร และหมื่นภักดีควร เป็นนายกอง ใน ด้านข้างประจิมไซร้ เป็นพนักงานพระยานครราชสีมา เมืองสิงห์บุรี ขุนอินทรบาล แสนภูมิ โลกาเพชรสวรการ บังคับบัญชา ในหน้าค่ายทั้ง ๔ ด้านนั้นไซร้ ตรัสให้เจ้าพระยาพิษญโลก และขุนราชนิกุลนอกราชการ ตรวจจัดทั้ง ๔ ด้านนั้น และพระพะลาชัยทัพหลวงไซร้* ตั้ง ไกลค่ายล้อมนั้นประมาณ ๑๐ เล้น
* พระราซพงศาวดารจบับพันจันหนุมาศ (เจิม) ว่า และพลับพลาข้ยพัพหลวงไซร้
ขณะนั้นพระยาตองอูเมื่อได้ยินข่าวว่า ทัพหลวงเสด็จไปพระยาตองคูให้ขยายข่างใหญ่ ทั้งปวงไปไว้นอกเมืองตองคู เอาไปไว้ถึงตำบลแม่ข่าง ใกล้แดนเมืองอังวะ พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสใข่พระมหาเทพเป็นนายกอง ชุนคซภักดี เมืองคซโยธา และชุนหมื่นอาสา ให้ไปลาต จึ่งพระมหาเทพและข่าหลวงทั้งปวงยกไปถึงตำ-บลแตรดอง แล้วยกไปถึงตำบลแม่ข่างได้ข่างพลายพัง!!งพระยาดองคูไห้เอาไปซ่อนไว้นั้น๕๐ เศษในนี้แต่ข่างใหญ่พลายรายปลอกกะยอ สูง ๗ ศอก พลายเทวนาทพินาย สูง ๖ ศอกคีบ ๕ นิ้ว พลอยปลองภูรายภักสูง ๒ ศอก ๗ นิ้ว พลายละลุ่มแทง สูง ๖ ศอก ๑ นิ้ว พลายนิลาตอง สูง ๖ ศอก ๖ นิ้ว พลายรานนิกนาง สูง ๖ ศอก ๓ นิ้ว พลายปลอกหละเนียมผะยู่ สูง ๖ ศอก ๘ นิ้ว พลายทัศปีศารท สูง ๖ ศอกคีบ ๕นิ้ว พลายมัดตอยู่ สูง ๖ ศอก ๘ นิ้ว พลายเฉียดมะรัดคาร สูง ๖ ศอก ๓ นิ้ว พลายยู่มาตาง สูง ๖ ศอก ๒ นิ้ว พลายกลอรายชวา สูง ๖ ศอก ๒ นิ้ว พลายพิจิตร สูง ๕ ศอกคีบ ๑ นิ้ว พลายไชยมงคล สูง ๖ ศอก ๘ นิ้ว พลายรายปลอกละ สูง ๖ ศอก พลายรายเรียมนาง สูง ๖ศอก พลายราชสังราม สูง ๖ ศอก พลายซมภูทัซ สูง ๖ ศอก ๒ นิ้ว พลายนักฟ สูง ๕ ศอกคีบ ๕ นิ้ว พลายสีหนาศ สูง ๕ ศอกคืบ ๒ นิ้ว พลายสวรรคโลก สูง ๕ ศอกคีบ ๑๑ นิ้ว พลายรายผะอร สูง ๕ ศอกคีบ ๗ นิ้ว พลายรายภักปองกะยอ สูง ๕ ศอกคีบ ๑๐ นิ้ว พลายพังดูลาง สูง ๕ ศอก คีบ ๑๑ นิ้ว พลายเขมมรัศซะวา สูง ๖ ศอก ๙ นิ้ว พลาย รายภักล้นเลียง สูง ๖ ศอก ๔ นิ้ว พลายจำกะย่อ สูง ๕ ศอกคีบ ๘ นิ้ว พลายอนันตะโยธา สูง ๕ ศอกคีบ ๑ นิ้ว พลายรายล้กกำยาง สูง ๖ ศอก ๒ นิ้ว พลายตหมายพญาแพร สูง ๖ ศอก พลายเขยกรมัดไป สูง ๕ ศอกคีบ ๖ นิ้ว พังมระพังคง สูง ๔ ศอกคีบ พังมะวะหลอม สูง ๕ ศอกคืบ ต นิ้ว พัง สูง ๔ ศอกคีบ ๕ นิ้ว และได้ช้างโขลงพวกหนึ่งเอามาถวาย
ถึง ณ วันเสาร์ แรม ๑ต คํ่า เดือน ๕* พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ก็ตรัสไห้พลทหารยกเข่าปล้นเมืองตองคู ชาวเมืองตองอูป้องกันเมืองเป็น สามารถ การปล้นนั้นกลางวันและพลทหารป่วยเจ็บมาก พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัสให้ห้ามบมิใทัปล้น ก็ให้คลายพล คืนออกมาเข่าค่าย จึ่งตรัสให้แต่งไปลาดทุกตำบล ทั้วจังหวัดเมืองตองคู จนถึงแดนเมืองอังวะ
* พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๑ค ดา
และได้เสบียงเป็นอันน้อยนัก ข้าวแพงเป็นทะนานละ๑๐สลึงบี'าง ฅบาทบีางไพร่ทั้งหลายมิ ได้อยู่เป็นมั่วมูลในทัพหลวงและหน้าค่ายล้อมเมืองทั้งปวงนั้น ก็จ่ายออกไปลาดหากินทุก ตำบล อนึ่งไพร่พลหลวงทั้งหลายขาดเสบียงล้มตายก็มากนัก
ขณะนั้นพระเจ้าเข้ยงใหม่จะยกข้างม้ารี้พลไปโดยเสด็จไซร้ เป็นเหตุด้วยพระรามเดโซ ซาวเข้ยงใหม่ ได้มาเป็นข้าหลวงแค่ขณะก่อน และเมื่อเจ้าพระยาตะนาวศรียกทัพขึ้นไปเข้ยง ใหม่ ห้ามชาวล้านข้างนั้น พระรามเดโซเข้าทัพไปด้วยเจ้าพระยาตะนาวศรี เจ้าพระยาตะ นาวศรีก็แต่งให้พระรามเดโซ ให้มาอยู่?)องคนในเมืองเข้ยงราย เข้ยงแสน อันเป็นเพศพระ เจ้าเข้ยงใหม่นั้น ให้มาขึ้นแก1พระเจ้าเข้ยงใหม่ตามประเวณี ครั้นพระรามเดโซไปถึงเมือง เข้ยงราย เข้ยงแสน ซาวเมืองทั้งสองนั้น ก็สมัครด้วยพระรามเดโซ เอาพระรามเดโซเป็นเจ้า เมือง ก็มิได้มาออกแก่พระเจ้าเข้ยงใหม่ ส่วนห้าวพระยาห้วเมืองอันขึ้นแก่พระเจ้าเข้ยงใหม่ ทั้งปวง ก็มิได้มั่วมูลสมัครสมานด้วยพระเจ้าเข้ยงใหม่ ก็มาสมัครสมานด้วยพระรามเดโซ พระรามเดโซได้กำล้งรี้พลมากก็คิดจะรบเอาเมืองเข้ยงใหม่ จึ่งพระเจ้าเข้ยงใหม่จะยกพลไป โดยเสด็จมิได้ และแต่งพระทุลอง*อันเป็นราซบุตร และห้าวพระยาข้างม้ารี้พลขึ้นไปตามทัพ หลวงถึงเมืองตองอู
ฝ่ายเจ้าเมืองแสนหวีถึงแก่กาลพิราลัย หาผู้จะครองเมืองมิได้ จึ่งเสนาบดีแต่งเครื่อง บรรณาการไปทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัว ณ เมืองตองอู กราบ ทูลขอเจ้าฟ้าแสนหวี ขึ้งได้มาเป็นข้าเมิา ขณะตรัสไข้พระยาศรีไสละไปช่วยกันเมืองเมาะล้า เลิงนั้น คืนไปเป็นเจ้าเมืองแสนหวี
ในขณะนั้นทัพหลวงทั้งอยู่เมืองตองอูถึง ค เดือน แล้วแต่งให้ไปลาดทุกตำบลใซร้ มิได้ เสบียงอันจะเลี้ยงพลทั้งปวงในทัพหลวงนั้นข้าวแพงเป็นทะนานละตำลึง อนึ่งก็จวนเทศ กาลฟ้าฝน พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ก็ยกทัพหลวงจาก เมืองตองอูมาโดยทางกลอกมอ ครั้นทัพหลวงเสด็จถึงตำบลคับแค สมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงอัญเข้ญพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมายัง พลับพลาซัย ก็มืพระราซโองการตำริด้วยกันว่า แผ่นดินเมืองเข้ยงใหม่เป็นจลาจล เพื่อพระ-รามเดโซและพระยาน่าน พระยาฝาง และห้าวพระยาซาวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงอันขึ้นแก่
* พระราชพงศาวดารฉปับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระหลวง
พระเจ้าเสียงใหม่นั้นซวนกันคิดร้ายและจะรบพระเจ้าเสียงใหม่ดังนี้สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ก็เสิญพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จใปเสียง ใหม่ระงับท้าวพระยาทั้งปวง ส์งคิดร้ายแก่พระเจ้าเสียงใหม่นั้น และตร้สให้ทัพพระยากำแพง เพชร ทัพพระยาท้ายนั้า ทัพพระยาเพชรบูรณ์ ทัพพระยานครสวรรค์ ทัพพระยาชัยนาทใป โดยเสด็จ และทัพพระทุลอง ทัพพระยาแสนหลวง ทัพพระยานคร เป็นทัพหน้า แล้วดำรัส ให้เจ้าพิาแสนหวีใปโดยเสด็จด้วย ล้าเสร็จราชการแล้วจึงให้ส่งซึ้นใปยังเมืองแสนหวี จึงพระ บาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกทัพหลวงเสด็จไป โดยทางเสียงใหม่ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ก็เสด็จมาโดยทางสะโตง มายังเมาะลำเลิง ส่วนช้าหลวงยันแด่งใวํใหัสีองมอญทั้งปวงนั้น ก็?}องมอญยันกระจัดพลัดพรายทั้งปวงให้เช้า อยู่ที่ภูมืลำเนาในเมืองเมาะลำเลิงและเมืองเมาะตะมะนั้นใด้มาก จึ่งตรัสให้พระยาทะละ อยู่ดํ่งเมืองเมาะลำเล็งและเมาะดะมะนั้นแล้ว ก็ยกทัพหลวงเสด็จมายังกรุงเทพพระมหานคร พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จถึงดำ บลท่าหอก* ในวันยังคาร แรม ๔ คา เตือน ๗** และแรมประทับอยู่ในดำบลท่าหอกนั้น ๑๕ วัน จึงมืพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาศร็ราชเดโชชัยอกัยพิริยพาทุ ให้แต่งช้าหลวงใป หาพระยาหลวงเมืองน่าน พระยาฝาง พระรามเตโช พระยาพลคืกชัาย พระยาสาด พระยา แพร่ พระยาส่อ พระยาสะเรียง พระยาเสียงซอง พระยาพยาว พระยาพยาก พระยาเมืองยอง พระยาชวา และหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงทุกเมือง และแต่งช้าหลวงใปอยู่ประจำทุกเมือง
จึงพระเจ้าเสียงใหม่ก็แต่งเครื่องบรรณาการใหัน้นทะพะยะเอามาถวาย และให้กราบ ทูลพระกรุณาว่า ทัพหลวงเสด็จมานี้ พระเจ้าเสียงใหม่สีนซมหนักหนา เห็นว่ากิจกังวลทั้ง ปวงก็จะลำเร็จบริบูรณ์ด้วยเดชพระราชสมภารและว่าพระเจ้าเสียงใหม่ยกใปเอาเมืองเสียง-รายไซร้ พระยาฝางทำเพทุบายว่า จะยกมา?!วยพระเจ้าเสียงใหม่ และมากวาดเอาไพร่พล ลูกค้ามาชายในแดนเมืองเสียงใหม่ทั้งปวงไปยังเมืองฝาง จึงพระเจ้าเสียงใหม่จะอยู่รบเอา เมืองเสียงรายมืใด้และกลับคืนมาเมือง ขอเสีญทัพหลวงเสด็จใปเอาเมืองฝาง
จึงพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระ ราชโองการตรัสสั่งแก่นันทะพะยะ ผู้'มากราบทูลพระกรุณานั้น ให้ใปทูลแก่พระเจ้าเสียงใหม่
* พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันหนุมาศ (เจิม) ว่า ท่าหอค
** พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันหนุมาศ (เจิม) ว่า ในวันอังคาร เดือน ฝ แรม ๙ คา
นั้นว่าทรงพระกรุณาตรัสไข้ข้าหลวงไปหาพระยาฝาง และท้าวพระยาทั้งปวงแล้วจะท่าพิง ข่าวนั้นก่อน ถ้าเห็นว่าพระ ยาฝางผิได้ศวามิภักดึ๋ไซร้ จึ่งจะยกท้พหลวงเสด็จไปเอาเมืองฝาง
ครั้นนันทะพะยะรับพระราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อมไปทูลแก่พระเจ้าเสืยงใหม่ พระเจ้าเ?)ยงใหม่ก็ให้หมื่นตอง* และนายศรีนาถมากราบทูลพระกรุณาเล่าว่า ในเมืองเสืยง ใหม่ข้าวแพงนัก ทรงพระกรุณาจะเสด็จอยู่ท่าฟ้งข่าว ขึ้งข้าหลวงไปหาท้าวพระยาทั้งปวงนั้น เห็นจะเป็นข้านานและรี้พลทั้งปวงขาดเสบียง ขอยัญเสิญเสด็จไปเอาเมืองฝางยังแล้ว เพราะ เมืองฝางเป็นเนื้ยนศัตรูใหญ่หลวงนัก ครั้นหมื่นตอง นายศรีนาถมาถึงทัพหลวงในวันนั้น พระยาฝางให้หมื่นหลวงข้าย นำเอาเครื่องบรรณาการมาถวาย ส่วนพระยาน่านให้แสนเด็ก ข้ายนำเอาเครื่องบรรณาการมาถวายและมาถึงพร้อมกัน จึ่งหมื่นหลวงข้ายและแสนเด็ก ข้ายกราบทูลพระกรุณาว่า พระยาฝางและพระยาน่านแต่งตอกไม้เงินทองจะมาถวายบังคม ในภายหลัง
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราช โองการตรัสตั้งแก่หมื่นตองและนายศรีนาถให้ไปทูลแก่พระเจ้าเสืยงใหม่โดยเนื้อคดี สิงพระ-ยาฝางและพระยาน่านให้กราบทูลพระกรุณานั้น เมื่อท้พหลวงเสด็จแรมทัพอยู่ในตำบลท่า หอกนั้นข้าวแพงนักพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสถามพระยาแสนหลวงว่า ไพร่พลขาดเสบียงดังนี้ จะพอยกทัพหลวง ไปตั้งแห่งใด จึงพระยาแสนหลวงกราบทูลพระกรุณา ขอเสิญเสด็จยกทัพหลวงโปตั้งตำบล เมืองเถิน เพราะที่นั้นใกล้ท่าเรือ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสใข้ธุนวิสูตรเสนา และชุนราชสรจันทร์ให้ไปทูล พระเจ้าเสิยงใหม่ว่า ทัพหลวงเสด็จไปตั้งในตำบลเมืองเถึน
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑ คา เดือน ๖ สมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกพลพยุหจากท่าหอกไปตั้งในตำบลเมืองเถิน จึ่งพระยาฝางก็ให้แต่งตอก ไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการมาถวาย จึงพระยาหลวงเมืองน่านก็ให้พระยาชัยสงคราม ถีอดอกไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการมาถวาย พระรามเตโชก็ให้พระยาสาดและแสน วิชยามาตย์ ถือดอกโม้เงินทองและเครื่องบรรณาการมาถวาย
* พระราขพงศารดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า หมื่นตองคู
จึ่งพระเจ้าเสียงใหม่ก็ให้หมื่นหลวงกุมกาม* มากราบทูลพระกรุณาว่า พระเจ้าเสียง ใหม่ใช้ฉางกองจ่า และหมื่นหลวงกุมกาผใปยังเขมราซและใกลเมืองฝางไป พระยาฝางก็ให้ กุมเอาตัวฉางกองจ่า และหมื่นหลวงกุมกาม หมื่นฟองฝาง** เกาะจำไว้ อนึ่งพระเจ้าเสียง ใหม่เมื่อตั้งทัพอยู่ ณ เมืองเสียงราย และใช้งะสอแสนท่าช้าง แสนขวาง ให้เอาช้างขึ้นใป พระยาฝางให้จับผู้มืสีอทั้งนี้ม่าเสีย และยังแต่งะสอผู้เดียว ให้เกาะไว้ และทัดนี้ด้วยเดชะพระ ราชสมภาร พระยาฝางให้ปล่อยฉางกองจ่า และหมื่นหลวงกุมกาม และงะสอ มาด้วยหมื่น ฟองฝาง กึงเมืองเสียงใหม่แล้ว
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโอง การตรัสสั่งแก่หมื่นหลวงกุมกาม ให้ทูลพระเจ้าเสียงใหม่ว่า พระยาฝาง และพระยาหลวง เมืองน่านและพระรามเดโชแต่งคอกใม้เงินทองมาถวายแล้วตัวจะลงมาถวายทังคมภายหลัง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโอง การตรัสใช้ขุนทรงภาราและขุนศรี ถีอพระราชสาสันไปเมืองเฃมราช จึ่งพระยาหลวงเมือง น่านและห้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองน่าน ก็ลงมาถวายทังคม และพระยาหลวงเมืองน่าน ถวายช้างพลาย ๖ ศอกมีเศษ ถวายช้างพัง ๒ ช้าง ถวายม้าดี ๒๐ ม้า และเครื่องบรรณา การก็มาก อนึ่งห้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาหลวงเมืองน่านนั้น ถวายม้าและ เครื่องบรรณาการก็มาก
อันดับนั้นพระยาฝางและห้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองฝาง ก็ลงมาถวายทังคม พระ ยาฝางก็ถวายช้างพลายสวมทองช้างหนึ่ง สูง ๖ ศอกเศษ ช้างพังรูปดี ๒ ช้าง ถวายม้า 610 ม้า และเครื่องบรรณาการก็มาก อนึ่งห้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาฝางนั้น ก็ถวายม้า และเครื่องบรรณาการก็มาก อยู่ {ท วัน พระรามเดโชและห้าวพระยาแสนหมื่น ชาวเมือง เสียงแสนและเสียงรายก็มาถวายทังคมพระรามเตโชถวายช้างพลายฉางพรสะคืกช้างหนึ่งสูง ๕ ศอกคืบเศษ ช้างพลายมระปอกนากหนึ่ง ถวายม้า ๕๐ ม้า และเครื่องบรรณาการก็มาก อนึ่ง ห้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระรามเตโชนั้น ถวายเครื่องบรรณาการก็มาก พระยา พลเคืกช้าย น้องพระยาหลวงเมืองน่าน ก็ลงมาถวายทังคม และถวายช้างพลายบุญเรืองฤทธิ้ ช้างหนึ่ง สูง ๕ ศอกคืบเศษ ถวายม้าและเครื่องบรรณาการก็มาก พระยาแพร่ พระยาลอ
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า จึงพระเจ้าเสียง'ใหม่กีใฟ้เพี๋ยหลวงคุมคาม ** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาติว่า หมื่นฟองฝาง พระราชพงศาวดารฉบับพันจัทนุมาศ (เจิม) ว่า หมื่นทองฝาง
พระยาซะเรียง พระยาเชียง?เอง พระยาพยาว พระยาพยาก พระยาเมืองยอง และท้าวพระ ยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงก็มาถวายบังคมและถวายฟ้างม้า และเครื่องบรรณาการก็ผาก และท้าวพระยาแสนหมื่นทั้งปวงนี้เอาฟ้างม้ารี้พลผาตั้งทัพอยู่ล้อมพระราซฐานและรับราซการ
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระ ราชโองการตรัสใช้หมื่นอินทรักษา ให้ขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่ว่า ท้าวพระยาทั้งปวงผา ถวายบังคมและไล้รับราซการอยู่ในท้พหลวงแล้ว พระเจ้าแ}ยง1ใหม่ก็ยินลากยินดีนักหนา เพราะท้าวพระยาทั้งนั้นกำลังรี้พลมั่นคงนัก ล้าและทรงพระกรุณามืไล้เสด็จไประงับไซร้ เห็นพระเจ้าเชียงใหม่จะยีนแก่ท้าวพระยาทั้งนึ่มิไล้ และด้วยเดซะพระราซสมภารเสด็จไป จึ่ง แผ่นดินเมืองเชียงใหม่มิไล้จลาจล คงอยู่แก่พระเจ้าเชียงใหม่ อนึ่งเมื่อทัพหลวงเสด็จอยู่เมือง เถินนั้น พลทหารล้อมวังเป็นน้อยนัก เพราะช้าวแพงและรี้พลทั้งปวงซ่านเฟ้นลงอยู่ในทัพ หลวงประมาณ ๓๐๐ เศษ อนึ่งช้างม้าก็น้อยนัก
ฝ่ายท้าวพระยาลาวทั้งปวงนั้นไซร้ ก็ย่อมมีกำลังช้างม้า รี้พลมั่งตั้งทุกเมือง และ ท้าวพระยาทั้งปวงผาราบคาบทีนึ่ ด้วยเดชานุภาพพระราซสมภาร จึ่งพระเจ้าเสิยงใหม่ให้ พระยาพยาวนำเอาช้างพลายมานะช้างหนึ่ง สูง ๗ ศอกเศษ ลงมาด้วยหมื่นอินทรักษา เอา มาถวายในตำบลเมืองเถิน แล้วพระเจ้าเชียงใหม่ก็แต่งเครื่องบรรณาการ ให้แสนหมื่นถือลง มาถวายเป็นหลายครั้ง
ฝ่ายพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จ ไประงับท้าวพระยาทั้งหลายในเมืองเสิยงใหม่นั้นราบคาบแล้ว ก็ตรัสให้ส่งเจ้าฟ้าแสนหวีไป โดยทางเฟ้ยงใหม่ ไปยังเมืองแสนหวี และพระราชทานตรัสให้ช้างม้าและเครื่องกระยาประ-สาทไปแก่เจ้าฟ้าแสนหวีนั้นมาก อยู่มาพระมหาเทวีพระเจ้าเชียงใหม่ถึงแก่อนิจกรรม พระ เจ้าเชียงใหม่ก็ให้แสนหนังสือแดนลงมากราบทูลพระกรุณา ซอพระทุลองขึ้นไปซ่วยแต่ง การศพพระมหาเทวี และแต่งพระซัยทิปะผู้น้องพระทุลองลงผาถวายบังคม อยู่เฝืาจำนำ พระบาทในทัพหลวง
ในเมืองเชียงใหม่นั้น เร่งเกิดทรพิษ ช้าวแพงนัก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสใช้หลวงเสนาบดีศรีสผุหพระ กลาโหมลงมายังกรุงพระมหานครศรีอยุธยา เอาลำเลียงช้าวขึ้นไปยังทัพหลวง และพระราช ทานให้ขึ้นไปแก่พระเจ้าเชียงใหม่ จึ่งไล้เลี้ยงไพร่พลประชาราษฎรทั้งปวงในเมืองเชียงใหม่
นั้น ส่วนธุนพรหมสุรินทร์ ข้าหลวงผู้ไปอยู่รั้งเมืองฝางนั้นเกิดเหตุการถ! ชาวเมืองฝางคิด ร้ายก็ลอบทำร้ายแก่ชุนพรหมสุรินทร์ จึ่งมีข่าวลงมากราบทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จ เอกาทศรถบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการดรัสใช้พระยานคร และพระรามเตโช ขึ้นไปอยู่รั้งเมืองฝาง ครั้นหัาวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงลงมาถวาย บังคมเสร็จแล้ว ถึงเดือน ๑๑ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการตรัสใช้หมื่นนนทบาล ลงมากราบทูลพระกรุณาแก่สมเด็จ พระพุทธเจ้าหลวง ให้หมื่นนนทบาลแถลงการณ์สิงเสด็จไประงับท้าวพระยาทั้งปวงราบคาบ นั้น ถวายแก่พระพุทธเจ้าหลวง
ในซณะนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จอยู่แต่เมืองสุพรรณบุรี ครั้นหมื่นนนทบาล มาถึงเมืองสุพรรณบุรี ที่ห้พหลวงเสด็จอยู่นั้น หมื่นนนทบาลก็เอากิจจานุกิจทั้งปวงกราบ ทูลพระกรุณา แถลงถวายแก่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ก็มืพระ ราชโองการตรัสสั่งแก่หมื่นนนทบาล ให้ขึ้นไปกราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเด็จ เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ขอเสิญเสด็จขึ้นไปยังเมืองเชียงใหม่ ให้เอาห้าวพระยาทั้งปวงให้สมัครสมานด้วยพระเจ้าเชียงใหม่ ครั้นหมื่นนทบาลขึ้นไปถึงทัพ หลวง กราบทูลพระกรุณาโดยสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงมีพระราชโองการตรัสนั้น พระ บาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัส ใช้ข้าหลวงขึ้นไปหาพระรามเดโซในเมืองฝางว่า หัพหลวงเสด็จไปยังเมืองเชียงใหม่ และให้ พระรามเตโชลงมาถวายบังคมในเมืองเชียงใหม่ จึ่ง ตรัสใช้ข้าหลวงให้ขึ้นไปทูลแก่พ ระเจ้า เชียงใหม่ว่า ทัพหลวงจะเสด็จขึ้นไปดั้งในเมืองลำพูน และให้พระเจ้าเชียงใหม่ออกมารับ เสด็จไนเมืองลำพูน จะเอาห้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงมอบแก่พระเจ้าเชียงไหม่ ให้ สมัครสมานด้วยกัน ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ ก็แต่งห้าวพระยาแสนหมื่นให้ออกมา ปลูกพระตำหนักทัพหลวง แล้วก็แต่งตำหนักที่พระเจ้าเชียงใหม่จะเสด็จออกมาเองนั้น
ถึง ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนอ้าย พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรม นาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ยกทัพหลวงเสด็จจากเมืองเถินและพระยาหลวงเมืองน่าน พระยาแสนหลวงพึงชัย พระยาฝาง และห้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง และพระชัยทิปะ ลูกพระเจ้าเชียงใหม่ก็ไปโดยเสด็จ จึ่งยกทัพหลวงเข้าไปดั้งเมืองลำพูน ในขณะนั้นช้างม้ารี้ พลฝ่ายห้าวพระยาลาวทั้งปวงนั้น ล้อมทัพหลวงอยู่เป็นนักหนา พระเจ้าเชียงใหม่รู้ว่า
ท้าวพระยาลาวทั้งปวงพร้อมมูลในทัพหลวง และร้างม้ารี้พลมากนัก บรรดาพระเจ้าเสียง ใหม่จะออกมารับทัพหลวงไชร้ก็คิดสงสัยเกรงขามและมิได้ออกมารับเสด็จในเมืองลำพูนนั้น
ส่วนพระรามเตโช ครั้นมีพระราชกำหนดขึ้นไปหา ก็ยกลงมาจากเมืองฝาง จะมายัง ทัพหลวงในเมืองลำพูน ก็เอาร้างม้ารี้พลเดินใกสัเมืองเสียงใหม่มา พระเจ้าเสียงใหม่ก็ยกทัพ เร้าตีทัพพระรามเดโช พระรามเตโชมิทันรู้ตัวก็แตกฉาน พระรามเตโชจะลงมายังทัพหลวงมิ ได้ ก็คินไปเมืองฝาง
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอํศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ตรัสรู้การ ขึ้งพระเจ้าเสียงใหม่คิดสงสัยและมิได้ลงมายังทัพหลวงนั้น จึงมิพระราชโองการตรัสให้ ท้าวพระยาพระทัวเมือง มนตรีมุขทั้งหลาย พิพากษาว่า ขึ้งทรงพระกรุณาให้เรายกพลากร (มา) ทั้งนี้ เพราะเหตุว่าทรงพระเมตตาแก่พระเจ้าเสียงใหม่ เพื่อจะใทัระงับท้าวพระยาลาว หัวเมืองทั้งปวง ยันกระด้างกระเดื่องเป็นปีจนึกแก่พระเจ้าเสียงใหม่ ให้ปรกติราบคาบ ท้าวพระยาลาวทั้งปวงก็มาพร้อมกัน ณ เมืองเถินสิน
ฝ่ายพระเจ้าเสียงใหม่ก็มิได้ลงมา แต่งให้แสนท้าวพระยาลาวคุมเครี่องบรรณาการลง มาเรื่องความทั้งนี้ก็ทราบลงไปถึงฝ่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรม ยันมหาประเสริฐ ดำรัสเห็นว่าเมืองเสียงใหม่ยังมิปรกติ จึ๋งใหักลับขึ้นมาระงับเสียให้จงได้ พระเจ้าเสียงใหม่ก็มิได้ลงมากลับแต่งทัพมาร้มไว้ด็พระรามเดโชยันลงมาตามกำหนดอีกเล่า และขึ้งพระเจ้าเสียงใหม่ทำตังนี้ ยังเห็นประการใด มุขมนตรีทั้งปวงปรึกษาว่าเดิมแผ่นดิน เสียงใหม่เป็นจลาจล พระเจ้าเสียงใหม่หาที่พึ๋งมิไดจึ่งให้ไปกราบทูลเบี้องบาทคุคล ขอเอา พระเดชเดชานุภาพปกเกล้าปกกระหม่อม พระบาทสมเด็จพระพุทอเจ้าหลวงทรงพระ มหากรุณาแก่พระเจ้าเสียงใหม่ให้คงอยู่ในเศวตฉัตร จึ่งเสีญพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ หัวเสด็จขึ้นมาในสม้ยใ?!ฤดูกาล ป่วยการรี้พลมาก ครั้นทัพหลวงเสด็จมาถึงท่าหอก ตรัสให้ ข้าหลวงไปหาท้าวพระยาลาวยันกระด้างกระเดื่องต่อพระเจ้าเสียงใหม่ เดชะพระเดชานุภาพ ท้าวพระยาลาวทั้งปวงมิอาจขัดแข็งอยู่ได้ ก็พากันมากราบถวายบังคม เมิาทูลละอองธุลีพระ บาทอยู่ในทัพหลวง ณ เมืองเกินสิน พระเจ้าเสียงใหม่ก็หามาไม่ ด้วยมิได้เขึ้อพระเตชเดชานุ ภาพ มีแต่ความกล้วพระยาลาวทั้งปวงมากกว่าพระราชอาชญาคิกอีก สมเด็จพระพุทธเจ้า อยู่หัวก็มิได้ทรงพระโทมนัสเคืองพระทัย ต้องทรงพระอุตสาหะเสด็จพระราชดำเนินกลับขึ้น มาถึงเมืองลำพูน กำหนดให้พระเจ้าเสียงใหม่มาเฝืาทูลละอองธุลีพระบาท พร้อมกันกับพระ
ยาลาวทั้งหลาย เพื่อจะพระราชทานพระราโชวาทให้พระยาลาวสมัครสมานอ่อนน้อมต่อ พระเจ้าเสืยงใหม่ พระเจ้าเสืยง1ใหม่ก็มิใด้ลงมา กลับแต่งทัพไทยใหญ่ธุ่มตีพระรามเดโซ อัน จะลงมาเฝืาทูลละอองธุลีพระบาท จนพระรามเตโชมามิได้ กลับคืนมาเมืองฝาง และพระ เจ้าเสิยงใหม่โมหจิต มิได้เสือพระเดชเดชานุภาพแล้ว สิงจะเสด็จอยู่โปรตอีกเหลือการ อนึ่ง ไพร่พลในทัพหลวงและไพร่ท้าวพระยาลาวทั้งปวง ก็ขัดสนเสบียงอาหารนัก ขอเสิญเสด็จ พระราชดำเนินทัพหลวงเสด็จกลับอังกรุงพระมหานครจึ่งควร เอาคำพิพากษากราบทูลพระ กรุณา จึ่งมืพระราชโองการตรัสว่า พระเจ้าเสิยงใหม่เป็นคนหลงอยู่แล้ว และจะละเลียนั้น เหมือนไม่อนุกลพระเจ้าเสืยงใหม่ ประการหนึ่งก็จะเลียเกียรติยศสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐไป ทั้งพระองคํก็จะทรงพระโกรธโทษเราได้ ชอบให้ช้า ราชการผู้มีสติปัญญาเช้าไปว่ากล่าวขึ้แจง ให้พระเจ้าเสิยงใหม่ออกมาจงได้ และให้ม้าตำรวจ ฅ๐ ม้า ขึ้นไปหาพระรามเดโซลงมาสมัครสมานเลียจึ่งควร
ฝ่ายเสนาข้าทูลละอองธุลีพระบาท กราบถวายบังคมเห็นโดยพระราชดำริทุกประการ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ตรัสให้หมื่นอินทรักษากับพระขัยทิปะ โอรสพระเจ้าเสิยงใหม่ เช้าไปอังเมืองเสืยงใหม่ และให้หมื่นเพชรไพริ หัวหมื่นตำรวจ ต๐ ม้าไปหาพระรามเดโซ ณ เมืองฝาง ครั้นหมื่นอีนทรักษา ช้าหลวง กับพระขัยทิปะ ไปถึงพระเจ้าเลียงใหม่ จึ่งทูลว่า สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตา อุตสาหะเสด็จพระราชดำเนินยกทัพหลวงขึ้นมา ถึงเมืองลำพูน กำหนดให้ลงมาเมิา ทรงพระกรุณาจะเอาพระยาลาวทั้งปวงสมัครสมานมอบ ให้ เหตุไฉนพระองค์จึ่งมิได้ลงไปเฝืา แล้วลอบแต่งทัพม้าดีทัพพระรามเตโช อันลงไปเมิาทูล ละอองธุลีพระบาทนั้นอีกเล่า พระองค์ทำด้งนี้ควรอยู่แล้วหรือ บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวขัดเคือง ให้เสนาพฤฒามาตย์ปรึกษาว่า ๆ ให้เแญเสด็จยกทัพหลวงกลับอังกรุงพระมหานคร แต่ทว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว อังทรงพระอาลัยถึงพระองค์ว่า ถ้าทัพหลวงเสด็จกลับ เห็นว่าเมือง เสิยงใหม่จะตั้งอยู่มิได้ เลียดายที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรมานพระองค์เสด็จมา จึ่งให้ข้าพเจ้า เช้ามากราบทูลพระองค์ อย่าให้วิตกเกรงชามท้าวพระยาลาวทั้งปวงเลย เป็นภาระธุระสม-เด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จะระงับการกุลีให้สงบจงได้ พระชัยทิปะทูลขึ้แจงพระเตชเดชานุภาพ ที่ห้าวพระยาลาวเกรงขามให้พิงทุกประการ
พระเจ้าเสืยงใหม่ได้แจ้งด้งนั้น มืความยินดีนัก ครั้นเพลารุ่งเช้า พระเจ้าเสิยงใหม่ก็ ยกช้างม้ารี้พลโดยสมควรลงมาอังเมืองลำพูน เช้าแำกราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทูลขอโทษที่มืได้ลงมาเมิา และลอบทำร้ายพระรามเดโซทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ตรัสได้ทรงฟ้งพระเจ้าเสียงใหม่กราบทูล แย้มพระโอษฐ์แล้วมีพระราชโองการตรัสว่า ซึ่งพระ เจ้าเสียงใหม่มีได้มาตามกำหนดนั้น เพราะท่านมีใด้เซึ่อพระบวรบุญญานุภาพสมเด็จ พระพุทธเจ้าหลวง ผู้ทรงพระกฤษฎาภินิหารอันประเสริฐ ตรัสเท่าด้งนั้นแล้ว ก็ให้หาท้าว พระยาลาวทั้งปวง เข้ามาเ&า จึ่งมีพระราชบริหารตรัสแก่พระยาน่านพระยาฝาง และท้าว พระยาลาวแสนหลวงทั้งปวงว่า เมืองเสียงใหม่เป็นเมืองกษัตริย์สิบมาแด่บูราณราชประเพณี พระเจ้าเสียงใหม่เล่า ก็เป็นกษัตริย์สิบสุริยวงค์มาหลายชั่วแล้ว และซึ่งท่านทั้งปวงคบคิดกัน เป็นปรปิกษัข้าคีก จะรบเอาเมืองเสียงใหม่นั้น ถึงมาตรว่าจะได้สมบัติในเมืองเสียงใหม่ก็ตี ความทรยศอันนี้ ก็จะปรากฎอยู่ (คู่) ฟ้า ดูมิบังควร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วทรงพระมหา กรุณาการุญภาพท่านทั้งปวงและพระเจ้าเสียงใหม่ จึ่งดำรัสให้เราอุตสาหะมา หวังจะให้ท่าน ทั้งปวงสามัคคีรสสุนทรภาพสโมสรสุจริตดุจกาลก่อน ท้าวพระยาทั้งหลายจะว่าประการใด ห้าวพระยาแสนหลวงทั้งปวง กราบถวายบังคมพร้อมกัน แล้วกราบทูลว่า พระเจ้าอยู่หัว โปรดประการใด จะกระทำตามทุกประการ พระเจ้าเสียงใหม่กราบทูลพระกรุณาว่าห้าว พระยาทั้งปวงประนีประนอมแล้ว ข้าพระองค์มิใด้มีอาฆาตจองเวรแก่ห้าวพระยาทั้งปวง จะ ถวายสัตย์ปฏิญาณได้
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสใด้ฟ้งดังนั้น ดีพระทัย ตั้งแต่นั้นพระเจ้าเสียงใหม่ กับห้าวพระยาแสนหลวง แสนเมืองทั้งปวงก็มีใด้มืความพิโรธอาฆาตแก่กันด่อใป พระเจ้า เสียงใหม่ก็มีได้กลับเข้าไปเมืองเสียงใหม่ อยู่ในทัพหลวงถึง ๘ เวน
ฝ่ายหมื่นเพชรใพรีกับพระรามเตโชก็มาถึง เฝืาพร้อมกันกับพระเจ้าเสียงใหม่แสนหลวง แสนเมืองทั้งปวงพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ตรัสให้ราโชวาทโตยยุติธรรมสามัคคีรส พระเจ้าเสียงใหม่กับพระรามเตโชก็สินเวรพยาบาทกัน
ครั้นรุ่งชึ๋นก็เสด็จพระราชดำเนินพาพระเจ้าเสียงใหม่ และห้าวพระยาลาว เข้าไปใน พระอารามพระมหาธาตุ เมืองลำพูน ก็ให้ห้าวพระยาลาวทั้งปวงกระทำสัตย์ปฏิญาณ ถึอนํ้า พระพิพัฒน์ต่อพระเจ้าเสียงใหม่ พระเจ้าเสียงใหม่ก็ถวายสัตย์ต่อสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จำเพาะพระพักตร์พระพุทธ พระธรรม พระสงฆเจ้า ซึ่งมีใด้อาฆาตจองเวรแก่ท้าวพระยาทั้ง หลายเป็นอันสุจริต สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสให้โอวาทสั่งสอนพระเจ้าเสียงใหม่ และ ห้าวพระยาลาวทั้งหลายเป็นอเนกบรรยาย แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับเข้ามายัง ราชพลับพลาอาสน์ จึ่งดำรัสแก่พระเจ้าเสียงใหม่ พระรามเตโช ห้าวพระยา แสนหลวง แสน
เมืองทั้งปวง ให้ไปอยู่รักษาเมืองดังเก่า บำรุงประซาราษฎรขอบขัณๆๆเสมา โดยยุติธรรม ประเพณีให้'ถาวรวัฒนาสิบโป
ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือนอ้าย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จพระ ราซตำเนิน ยกพยุหโยธาทัพออกจากเมืองลำพูน และพระเจ้าเสียงใหม่ พระรามเดโซ ท้าวพระยาแสนหลวง แสนเมืองทั้งปวง ก็ตามมาส่งเสด็จถึงตำบลจอมทอง แล้วก็ กราบถวายบังคมลา ยกแยกกันใปบ้านเมืองโดยพระราซกำหนด แต่พระซัยทิปะ ลูกพระเจ้า เสียงใหม่ และพระยาเสืกอ้าย และนันทะกะยอสูนั้น ลงมาโดยเสด็จ พระบาทสมเด็จ เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงมาถึงสมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงในเมืองหลวงสุพรรณบุรี สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็มืพระราซหฤทัยปรีดาภิรมย์นัก หนาและสรรเสริญพระเดซเดซานุภาพพระราซสมภารพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จใประงับท้าวพระยาทั้งปวงให้ราบคาบนั้น
ลุศักราซ ๙±'๒ ปีขาล โทศก ในเมืองละแวกนั้นไซร้ เมื่อพระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ยกทัพหลวงเสด็จไปปราบราซศัตรูในเมืองละแวก และ เทครัวอพยพทั้งปวงเสด็จมาอังกรุงพระนคร แล้วอยู่ภายหลังจึ่งลูกพระยาละแวก สีงหนีไป อยู่เมืองล้านอ้างนั้น กีคีนมาอังเมืองละแวก ประมูลใพร่พลทั้งปวงโต้เป็นพระยาละแวก แล้ว แต่งดอกไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการถวายทุกปีมิโต้ขาดครั้นพระยาละแวกนั้นพิราลัยไซร้ หาผู้ปกครองแผ่นดินเมืองละแวกนั้นมืโม่ จึ่งสมณพราหมณาจารย์และท้าวพระยามนตรีมุข ทั้งปวง แต่งดอกโม้เงิน ทอง และเครื่องบรรณาการมาถวายบังคมพระบาท สมเด็จบรม บพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ขอพระศรีสุพรรมาธิราซ ผู้น้องพระยาละแวกก่อน นั้น ไปครองแผ่นดินเมืองละแวก
พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ทรงพระกรุณาพระ-ราซทานเครื่องราชูปโภคลำหรับพระมหากษัตริย์ ให้เอาพระศรีสุพรรณมาธิราซใปเป็น พระยาละแวกแล้วตรัสให้เจ้าพระยาสวรรคโลก พระยาพนธารา และพลทหาร ต,000 เอา พระศรีสุพรรมาธิราซใปส่งถึงเมืองละแวกโดยทางเรือในปีซาล โทศกนั้น
ลุศักราซ ๙๕ต ปีเถาะ ตรีศก พระศรีสุพรรณมาธิราซผู้เป็นพระยาละแวก ก็ให้ พระยากลาโหม ผู้ลูกเขย มากราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ หัวทั้งสองพระองค์ว่า พระยาอ่อนหนีไปอยู่ด้วยส่องพรรคในตำบลเสนละโทงนั้น ประมูล
ช่องพรรคทั้งปวงได้มากแล้ว ว่าจะยกมารบพระยาละแวก พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มีพระราชโองการตรัสให้แต่งทัพพระเจ้าลูกเธอ พระ มหาธรรมราชา และจ้างเครื่อง ๕๐ ม้า ©๐๐ พล ๑๐,๐๐๐ และทัพพระยาธรมาธิบดี พระ ยาสวรรคโลก พระยากำแพงเพชร พระยาสุโขทัย พระยาธารา ยกไปโดยทางโพธิสัตว์ และ มีพระกำหนดไป ให้พระยาละแวกยกทัพออกมาบรรจบด้วยทัพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ และ ให้ยกไปตีทัพพระยาอ่อนในตำบลเสนละโทงนั้น ครั้นตีทัพพระยาอ่อนแตกฉานแล้ว สมเด็จ พระเจ้าลูกเธอก็ยกทัพคืนมาโดยทางพระนครหลวงมาถวายบังคมพระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์
เมื่อทัพหลวงเสด็จอยู่ในเมืองเพชรบุรีในปีเถาะศกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิ ศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปประพาสโดยทางชลมารค เสด็จด้วย พระชลวิมานอันอลงการอลงกดรจนา ดูมหึมา ดาดาษด้วยบริพาร แสนศฤงคารประ ดับสรรพเสร็จ เสด็จถึงเมืองพระพิษณุโลก ตั้งตำหนักในตำบลวัดจันทร์ ฝ่ายพระคชาธาร สารสินธพ พาหนะและจ้างด้นม้าด้นทั้วปวงไซร้ ทรงพระกรุณาตรัสให้ไปโดยทางสถลมารค รับทัพหลวงในเมืองพระพิษณุโลก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่ห้วกีเสด็จไปนมัสการพระสินราชในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเมืองพระพิษณุโลกนั้น แล้วก็เสด็จไปประพาสในเมืองพระพิษณุโลกนั้นทุกตำบล
ในขณะนั้นกรมการเมืองพระพิษณุโลกกราบทูลพระกรุณาว่า เสือร้ายนัก มาบีทาผู้ คนถึงในเมืองพิษณุโลก ทรงพระกรุณาตรัสให้จ้าหลวงไปล้อมเสืออันร้ายทุกดำบล วันหนึ่ง ข้าหลวงไปล้อมเสือมาถวาย และทรงพระกรุณาตรัสให้แต่งเป็นคอก สูงประมาณ ©๐ ศอก แล้วเอาเสือปล่อยเข้าในคอกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาศฑศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยจ้างพระที่นั่ง และเสด็จออกไปยีนจ้างพระที่นั้งแทบคอกนั้น และ จะให้ทหารจ้าหลวงเจ้าพุ่งแทงไชร้ เสือนั้นใหญ่กำลังสามารถ ก็วิ่งข้ามคอกออกมาโดยหน้า พระที่นั่ง ทรงพระกรุณาก็เสด็จวางจ้างพระที่นั่งดามเสือนั้นไป และตรัสให้จ้าหลวงเจ้าล้อม แทงเอาได้ในกลางแปลง และจ้าหลวงจะได้ป่วยเจ็บหามืได้พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จไปพระพิษณุโลกครานั้น และเสด็จประพาส ดัง นี้เป็นหลายครั้ง จึ่งพระบาทสมเด็จเอกาทศรถบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มื พระราชโองการตรัสให้เอาทองนพคุณเครื่องราชูปโภค มาสำหรับเป็นทองประธาศรี จึ่ง
เสด็จไปปีตพระพุทธปฏิมาพระ!}นราช ด้วยพระหัตถ์เสร็จบรํบูรถ? แต่การฉลองและใหัเล่น มหรสพบูชาสักการแก่พระพุทธเจ้านั้น ๗ วัน ๗ คืนเป็นมหามเหาฟ้ารหนักหนา จึ่งสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวหลวงตรัสใช้ช้าหลวงขึ้นไปกราบทูลพระกรุณาเ!}ญเสด็จ พระบาทสมเด็จ เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงมาจากเมืองพระพิษณุโลก ในรันพุธ แรม ๖ คา เดือน ๖ ในป็เถาะศกนั้น
ถึงเดือน ๙ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จไป เมืองเพชรบุรีโดยสถลมารค เสด็จไปประพาสถึงตำบลสามร้อยยอด และตั้งพระดำหนักแทบ ฝืงพระมหาสมุทร จึ่งเสด็จลงพระสุพรรณวิมานนาวา อันอลงกดรจนาธิการประดับสรรพ ด้วยเครื่องพิชัยศัสตราวุธดูมหึมา และเรือท้าวพระยาเสนาบดี พิรืยโยธาทหารโดยเสด็จ แห่หัอมล้อมดาษดาในท้องมหามหรรณพสาคร พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จออกไปประพาสภิรมย์ชมฝูงมัศยากร อันมีนานาพรรณใน กลางสมุทร ก็ทรงเบืดทอดได้ปลาฉลามแล้วก็เสด็จคืนมายังพระตำหนัก พระบาทสมเด็จ พระบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จออกไปประพาสไนกลางพระมหา สมุทรดังนั้น ได้ ๑๔ รันวารแล้ว ก็มีพระราชโองการตรัสตั้ง ไห่ไปแต่งพระตำหนักไนริมฮ่ง มหาสมุทร ตำบลโตนดหลวง ก็เสด็จลงพระสุพรรณวิมานมหานาวาอันเป็นพิชัยพาหนะ สำหรับประดับพลากรโดยขนาด เรือท้าวพระยาเสนาบดีมนดรี พิรํยโยธามาดย์ทั้งหลาย แห่ท้อมล้อมดาษดาดูมหึมาด้วยเครื่องสรรพายุทธ์ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จโดยชลมารคมหาสมุทรมายังพระตำหนัก ในตำบลโตนดหลวง และทอดอยู่แรมหัพไนมหาสมุทร ๒ คืน จึงเสด็จถึงพระตำหนักโตนตหลวงนั้น และเสด็จ ออกไปประพาสไนกลางมหาสมุทร ไนตำบลโตนดหลวงนั้นเล่าอยู่ ๑๒ รัน จึงเสด็จจาก ตำบลโตนดหลวงเสด็จโดยสถลมารค เช้ามายังเมืองเพชรบุรี
ลุศักราช ๙๔๔ ปีมะโรง จัตวาศก เดือน ๑๒ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มีพระราชโองการตรัสไท้บำรุงช้างม้าทั้งปวงไว้สรรพ จะยกทัพหลวง เสด็จไปเอาเมืองตองอู จึงมีข่าวมาว่า พระยาอังวะจะยกมาเอาเมืองนายและไต้เมืองนายแล้ว และพระยาอังวะจะยกไปเอาเมืองแสนหวีเล่า พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัสว่า เมืองแสนหวีไซร้ ได้เป็นช้าชัณฑเสมาฝ่ายกรุง พระนครศรีอยุธยาเล่า และขึ้งพระยาอังวะมาเอาเมืองนายและเมืองแสนหวีดังนี้ ควรเรายก
ทัพหลวงไปเอาเมืองอังวะ จึงมีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาศามนตราซ เสนาบดีมนตรีนุช ทั้งปวง ใทัตรวจเครื่องสรรพาวุธ ฟ้างม้ารี้พลทั้งปวงจงสรรพ และจะยกทัพหลวงเสด็จไปเอา เมืองอังวะ
ครั้นถึงมามศรีมาศ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มี พระราชโองการตรัสให้แด่งพระตำหนักในตำบลป่าโมก ครั้นเสร็จก็เสด็จด้วยพระชลวิมาน มาโดยทางชลมารค เสด็จเข้าตระพังพล* ในพระตำหนักป่าโมกนั้น พระบาทสมเด็จพระ บรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาตราจากตำบลป่าโมก เสด็จ โดยชลมารคชื้นเหยียบชัยภูมิในตำบลเอกราช ให้ชุนแผนสะท้านฟ้นใม้ช่มนาม โดยการพระ ราชพิธีพิชัยสงครามเสร็จ ก็เสด็จออกทัพชัยในตำบลพระหล่อ พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จโดยพยุหบาตราโดยสถลมารค สมเด็จ พระพุทธเจ้าหลวง เสด็จทรงข้างด้นศรีชัยศักดิ้เป็นพระคชาธาร สมเด็จเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงข้างมหาศักดานุภาพเป็นพระคชาธาร พระ บาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาดราด้วยพระคชา ธารทั้งสอง อันประดับด้วยเครื่องคเชนทราลังการ์ อันพิจิตรด้วยกาญจนมณีรัตนชัชวาลและ โอฬารด้วยเครื่องพระอภิรมย์เศวดฉัตร กลิ้งกลดชุมสายลายพิจิตร พิพิธรัตนพัชนีจามร บวรพรรณโอภาส เดียรตาษด้วยท้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรี พิริยโยธาทหาร แห่ ห้อมล้อมเป็นบริพารดูอธึก พันลึกด้วยพวกพลคเชนทรนีกร บวรมหาคชสารสินธพ สนุห โยธาทั้งหลาย ดูพรรณรายด้วยเครื่องสรรพายุทธ์เกราะกราย ย้ายกันแห่โดยชนัดซ้ายชวา หน้าหลัง และพลข้างเครื่อง ๔๐๐ พลม้า ๑,*'๐๐ พลโยธาหาญ ๑๐๐,๐๐๐
พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่พัวทั้งสองพระองค์ก็เสด็จพยุหบาตรา โดยสถลมารค ไปโดยทางกำแพงเพชรชื้นใปย้งเสียงใหม่ และพระเจ้าเสียงใหม่ไปรบพระ รามเตโชในเมืองเสียงแสน จึงดั้งทัพหลวงแทบเมืองเสียงใหม่อยู่ท่าพระเจ้าเสียงใหม่ และดั้ง ข้าหลวงให้โปหาพระรามเตโช และเแญพระเจ้าเสียงใหม่คืนมา ครั้นพระเจ้าเสียงใหม่มาถึง ทัพหลวง และพระเจ้าเสียงใหม่ก็เสด็จมาเคารพแก่พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ แล้วก็ถวายข้างและเครื่องบรรณาการเสร็จ ก็ดั้งตำหนัก
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า เสด็จเช้าพักพค
อยู่แทบทัพหลวง
ในวันอัฐมีนั้น พระเจ้าเสียงใหม่ก็อัญเสีญพระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่ หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จเข้าใปนมัสการพระพุทธสิหิงคํในเมืองเสียงใหม่นั้น และทัพหลวง ตั้งอยู่ในเมืองเสียงใหม่นั้นเดือนหนึ่ง จึงยกทัพหลวงเสด็จจากเมืองเสียงใหม่ไปโดยอังวะ พระเจ้าเสียงใหม่และลูกพระเจ้าเสียงใหม่ทั้งสาม ไปโดยเสด็จทัพหลวง สมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงก็ยกพยุหโยธาทัพเสด็จไปโดยทางเมืองหางหลวง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกทัพหลวงเสด็จไปโตยทางเมืองฝาง และเสด็จ ถึงเมืองฝางในวันพฤหัสบดี แรม ๑๑ คั๋า เดือน ๔
ฝายสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จถึงเมืองหางหลวง และตั้งทัพหลวงอยู่ตำบลทุ่งแก้ว แรมทัพในตำบลนั้น ส่วนพระยากำแพงเพชร และพระหัวเมือง ชุนหมื่นทั้งหลาย ผู้เป็นทัพ หน้า ก็ยกข้างม้ารี้พลไปถึงแม่นํ้าคง ในฃณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวร หนักก็ตรัสใข้ข้าหลวงให้กราบทูลพระกรุณาถึงเมืองฝาง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จจากเมืองฝางมาอังสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงใน เมืองหางหลวง และเสด็จถึงในวันเสาร์ ชื้น ๖ คา เดือน ๖ ปีมะเส็ง เบญจศกนั้น
รุ่งชื้นวันจันทร์ ชื้น ๔ คา เดือน ๖ เพลาชายแล้ว ๒ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็ เสด็จสวรรคต สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พระพรรษาปีมะโรงศก เมื่อได้ราชสมบัตินั้น ศักราช ๙๐๔ ปีขาล สัมฤทธิศก* ในปีขาลนั้นพระชนมํได้ ฅ๔ พระพรรษา เสด็จอยู่ในราชสมบัตินั้น ๑๔ พระพรรษา เมื่อเสด็จสวรรคตในเมืองหางหลวง พระซนม่โด้ ๔๐ พระพรรษา
จึงพระราชครูทั้ง ๔ และท้าวพระยาสามนดราช มหาเสนาบดีมนตรี พิริยโยธามาตย์ ทั้งหลาย ตั้งพลับพลาข้ยสุพรรณมหาวิมานในทัพชัยกลางพลพยุหะนั้นเสร็จ ก็นำพระรา-เชนทรยานกาญจนอลงกต รจนามหานวรัตนชัซวาล ประดับด้วยอภิรุมชุมสาย เศวตฉัตร พัชนีพรรณ กลิ้งกลดจามรมาศทั้งปวง และเครื่องมหาเบญจราชกกุธภัณฑ์ อนันต เรืองรัดนราชูปโภค อันเป็นเครื่องราชาภิเษกสำหรับพระมหากษัดราธิราชเจ้า มาถวาย
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ศักราช ๙๙๐ ปีขาลศัมฤทธ็ศก
ที่ว่าศักราช ๙๐๙ ปีขาล ส้มฤทธิศกนั้น ศงจะผิด ควรจะเป็นศักราช ๙๙๐ อย่างพระราชพงศาวดารฉบับพัน จันทนุมาศ (เจิม) ว่า จึงจะถูก แต่ตอนด้นว่า สุศักราช ๙๙๙ ปีมะโรง จัตวาศก เสด็จเตรียมทัพจะไปเอา เมืองตองอู ฉะนั้นจึงควรเป็นศักราช ๙๕๙ ปีมะโรง จัตวาศกจะถูกกว่า
แด่พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ยัญIชีญเสด็จขึ้นผ่าน พิภพมไหศวรรยาธิปีตยถวัลยราชประเพณี สืบสันตติศรีสุริยวงศ์ ดำรงพิภพมณฑล สกลกรุง พระมหานครศรีอยุธยามหาดิลกรัตนราชธานีบุรีรมย์ยันอำพนด้วยสามนตราชประเทศนา-นามหาไพบูลย์พิศาลราชเจ้าสีมาอาณาเขตมณฑลทั้งปวง	โดยบุรพประเพณีพระมหา-
กษัตราธิราชเจ้าสืบ ๆ มา
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จขึ้น พลับพลาชัยสุพรรณมหาวิมาน ยันประดับด้วยเครื่องอลงการ กาญจนดารามหาวิสดาร สารตทิพมณฑลดูถกลด้วยบวรเศวตฉัตรากร จามรมาศอลงกต และมีพระคชาธาร พระยา คชราชคเชนทรสถิดชัายขวา และตั้งพยุหพลากรพลพฤนทิ โยธาทหารทุกหม่ทุกพรรค ประดับโดยขนัด พลชัางพลม้าพลเขนตั้งแพนแสนเสโลโตมรธนูศรทั้งปวง แห1ห้อมล้อมเป็น บริวารเสร็จสรรพ จึงพระยาสามนตราซตระกูล ประยูรราชมหาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง ถวายบังคมพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราช โองการตรัสสั่งท้าวพระยาทั้งหลาย ให้ตกแต่งการที่จะรับพระศพสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง มายังกรุงพระมหานครศรีอยุธยา และมีพระกำหนดให้ขึ้นไปหาท้าวพระยาทั้งหลายยันไป ทัพหน้านั้น ให้กลับคืนมายังทัพหลวง ส่วนพระยารามเตโชขึ้งมีพระราชกำหนดให้ไปหาถึง เชียงแสนเชียงรายนั้น พระยารามเตโชก็มาถึง และเบิกเข้ามาถวายบังคมในตำบลเมืองหาง หลวงนั้น ถึง ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๖ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรม-นาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยพระที่นั้งครุฑพาหนะ มีเศวตฉัตรพระอภิรุมชุม สายพรายพรรณประดับ สรรพด้วยท้าวพระยาสามนตราชพิริยโยธาแสนยากรทั้งหลาย ย้าย โดยขบวนหน้าหลังก็เสด็จกรีธาพลพยุหะยกท้พหลวงจากเมืองหางหลวงคืนมาโดยยันดับมารค ก็เสด็จมาถึงเมืองเชียงใหม่
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโอง การตรัสสั่งพระเจ้าเชียงใหม่ ให้อยู่รักษาเมืองและบำรุงข้างม้ารี้พลให้มั่นคง เมื่อจะมี การพระราชสงครามไซร้ จะเอาพระเจ้าเชียงใหม่ไปโดยเสด็จ ก็แรมทัพหลวงในเมืองเชียง ใหม่คืนหนึ่ง ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่นำท้าวพระยามาถวายบังคมเสร็จ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ หัวก็ยกท้พหลวงเสด็จจากเมืองเชียงใหม่ลงมา และทรงพระกรุณาเอาพระทุลอง ลูกพระเจ้า เชียงใหม่ ลงมาโดยเสด็จ และพระราชทานให้นามกรขึ้อ พระศรีสุมหาธรรมราชา พระ
บาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จมาโดยทางสุโซหัย มายังท่าเรือในเมืองกำแพงเพชร
ในขณะนั้นเมืองไทรแต่งทูตานุทูต ให้ถือหนังสิอและเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย จึงข้าหลวงก็นำทูตานุทูตเมืองไทรนั้นขึ้นใปถวายบังคม และถวายเครื่องบรรณาการถึงทัพ หลวงในเมืองกำแพงเพชร แด่หัพหลวงตั้งอยู่ในเมืองกำแพงเพชรนั้น ๑*' วัน จึงมีพระ ราชกำหนดลงผาแก่ห้าวพระยายู่'อยู่รั้งพระนครให้แต่งพระตำหนักตำบลป่าโมก ครั้นเสร็จก็ เสด็จโดยชลมารคลงมายังพระตำหนักในป่าโมกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถบรมนาถ บพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาธรมาธิบดี ให้ตกแต่งการ ประดับประดาพระราชวังหลวง และตั้งราชวัติฉัตรธงทั้งสองกราบข้างชลมารค แต่พระ ตำหนักป่าโมกเท่าถึงพระราชวังหลวง และให้ห้าวพระยาทั้งหลายตรวจจ้ดเรือแท่แหนทั้ง ปวงสรรพเสร็จ
ถึง ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๐ คา เดือน ๑๒ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรม นาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสให้พระราชครูทั้ง ๔ แต่งพระราชพิธี สงครามาภิเษก แล้วก็ให้เอาเรือพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์พยุหบาตรา อันประดับด้วยสรร-พาลังการอันผเหาฬาร มาบันหับขนานและเทียบเรือแท่หน้าหลังทั้งปวงเสร็จ ถึงเพลารุ่ง แล้วนาฬิกาหนึ่ง ได้ดุภโยคผังคโลดมเพลาฤกษ์อันประเสริฐ จึงพระโหราธิบดีศรีจันทรประกาก็สั่นฆ้องชัย พระราชปโรหิตาจารย์ราชสุภาวดี ศรีบรมองค์ปริโสดมพรหมทิชาจารย เป่า มหาสังข์ทักษิณาวัฎและประโคมแตรสังข์ ดุริยดนตรีทั้งปวง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงพระชัยสุพรรณหงส์พยุหบาตรา และ มีพระราชครูทั้ง ๔ และโหราธิบดี แพทยาธิบดี โดยเสด็จเฝืาพระบาทในหน้าพระที่นั้ง จึงให้ ยกธงชัยโบกโบยคลายพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์พยุหบาตรา เสด็จออกจากขนาน ก็เสด็จ โดยชลมารคนทีธาร ตูมเหาฬารเรือดันทั้งปวง อันประดับด้วยเครื่องยลงกตรจนาสรรพากร พิธี และกอปรด้วยเรือห้าวพระยามหาเสนาบดีทั้งปวง แท่โดยขบวนหน้าหลังเดียรดาษ
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จถึงบัน หับขนานพระราชวังหลวง และตีอินทเภรีเป็นประถม ประโคมแตรสังข์ จึงเสด็จขึ้นพระ-ราเชนทรยานพยุหบาตรา และประดับด้วยเศวตฉัตรสำหรับราชาภิเษก และดีอินทเภรีเป็น ทุติยวาร ก็เสด็จด้วยพระราเชนทรยานถึงอัฒจันทร์แห่งโพซยนต์มหาปราสาท จึงตีอินทเภรี
เป็นตติยวาร พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลง จากพระราเซนทรยาน เสด็จในหน้าฟ้องชัย ข์าระพระบาทเสร็จ เจ้าพระยาธรมาธิบดีก็ลั่น ฟ้องชัย ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรีทั้งปวง จึงเสด็จขึ้นไพซยนต์มหาปราสาท และเสด็จใน พระที่นั่งมังคลาภิเษกสีหบัญซร อันประดับด้วยเนาวรัตน์อันชัซวาลมีพระคซาธารพระยา สารอลงกตสถิตชัายขวา ทั้งพวกพลโยธาทหาร ดั้งแห่ดาษดาโดยขนัด สรรพยุทธ์ทั้งปวงดั้ง เป็นกระบวนประดับประคา จึงเบิกหัาวพระยาสามนตราซ ตระกูลพฤฒามาตย์มหาเสนา ธิบดีทั้งปวงถวายบังคมพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว แล้วก็เบิกสมโกซเลี้ยงลูกธุนและถวายอาเสืยรพาทสำหรับการพระราซพิธีพระนครประเวศนั่น
ในดักราซ ๙๕๕ ปีมะเส็ง เบญจศกนั่น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรม นาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จปราบดาภิเษก เสวยราซสมบัติในกรุงพระมหานครศรี อยุธยา มหาดิลกรัตนราซธานีบุรีรมย์ ทรงพระนามพระศรีสรรเพซณ์ สมเด็จพระบรมราซา ธิราซรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิ ศวรรยราซาธิบดินทร์ ธรณีนทราธิราซ รัตนา ภาสกรวงต์ องค์ปรมาธิเบศตรี.กูวเนศวรนาถนายก ดิลกรัดนราซซาติอาซาวดัย ศมุฑยต โรมนต์สกลจักรวาลาธิเปนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทรา ธาดาธิบดี ศรี (วิ) บุลย์คุณ รูจีจิตฤทธิราเมศวร ธรรมิกราซเดโซชัย พรหมเทพาดิเทพ ตรีภู,วนาธิเบศ โลกเซฐวิสุทธิ มกุฎประเทศคตา มหาพุทธางกูร	บรมบพิตรพระพุทธเจ้ากรุงพระมหานครทวาราวดี
ศรีอยุธยา มหาดิลกรัตนราซธานีบุรีรมย์
พระองค์ทรงทศพิธราซธรรมและสถิตในพุทธรรถจรรยาญาตรรถจรรยาโลกรรถจรรยา มหึมาด้วยพุทธการกโพธิสมภารมเหาฬารมหัศจรรย์ อนรรมบิญญา ฤทธาพลพหล เดซานุภาพปราบปรราซอริ ศรีพระเดซเดซะตบะอันมหึมา คีอองค์สฤษดิรักษ์สังหาร วิศาล วิสุทธิอุดมเทพสมบูรณ์ในพระองค์บมิขาด อาทิคีอพระพรหมพระพิษญพระอิศวร พระพายุ พระพิรุณ พระเพลิง พระยม พระโภสพ พระอินทร์ พระจันทราทิตย์ และพระองค์ทรงฤทธิ๙ สิทธิดักดี้ อัครอดุลยาด็เรก อเนกคุณคณนา มหามหรรณพ สบสกลเวทดิลปาคม อุดมยศ โยคสกลโลกมกุฎ วิสุทธิจุฑามณีรัตน์ สรัสติมงคล ถกลเหนือดิโรตมางค์มหากษัตริย์เจ้าทั้ง ปวงในสากลซมพูทวีป และพระบาทสมเด็จเสวยไอสุริยาธิบิตยบุรีรัตน์ สมบูรณ์มั่งคั่งด้วย ชัางม้ารี้พลพหลแสนยากร สมณพราหมณาจารย์จัตุรพรรคประซาซน คณะสกลสบสมัย ประเทศนานา พรรคนิกรสโมสรบรมสุขเกษม เปรมประซาราษฎร์เลิศล้น พ้นกว่าโบราณ
ราชประเพณี มีพระราชหฤทัยใคร่กรุณาปรานีสัตว์โลกากรทั้งหลาย หมายให้นฤทุกข์ ปลุก ใจราษฎร ให้สานติเกษมสุธ โดยยุติธรรม อันบวรขจรพระเกียรติปรากฏ พระยศเช็งช่าทั่ว ทิศานุทิศและท้าวพระยามหากษัตราธิราชเจ้าทั้งหลาย ก็แต่งเครื่องบรรณาการให้ทูตานุทูตมาถวายบังคมพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัวมิใต้ขาด และพระบาทเสด็จสร้าง โพธิสมภาร บำเพ็ญพุทธการกธรรมบารมี อาทิคือ สร้างพระวรเชษฐารามมหาวิหาร อัน รจนาพระพุทธประติมามหาเจดีย์บรรจุพระสารีริกธาตุ สำเร็จๆฎีสถานปราการสมด้วยอรัญ วาสี แล้วก็สร้างพระไตรปีฎกธรรมจบบริบูรณ์ทั้งพระบาลี อรรถกถา ฎีกา คันถีวิวรณ์ทั้งปวง จึงแต่งหอพระสัทธรรมเสร็จ กีนิมนต์พระสงฆ์อรัญวาสีผู้ทรงคืลาคุณอันวิเศษมาอยู่ครอง พระวรเชษฐารามนั้น แล้วก็แต่งชุนหมื่นข้าหลวงไว้สำหรับอารามนั้น แล้วจำหน่ายพระราช ทรัพย์ไว์ให้ จตุบิจจัยไทยทาน ถวายแก่พระสงฆ์เป็นนิจกาล แล้วให้แต่งฉทานศาลาแล้ว ประสาทพระราชทรัพย์ให้แต่งโภชนาหารจังทัน ถวายแก่ภิกษุสงฆ์เป็นนิตยภัตร้บมิขาด
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว กีมีพระราชโอง การตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาเสนาบดี มนตรีมุขทั้งหลาย ให้แต่งการพระศพสมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงแล้วแต่งพระสุเมรุมาศ สูงเส้น ๑๗ วา ประคับด้วยเมรุทิศเมรุรายราชวัติฉัตรนาก ฉัตรเบญจรงค์นานาเสร็จ อัญเสิญพระศพเสด็จเหนือมหากฤษฎาธาร อันประคับด้วยอภิ-รุมกลิ้งกลดรจนา และห้าวพระยาเสนาบดี มนตรีมุขทั้งหลายมาประดับแห่ห้อมล้อมมหา กฤษฎาธารก็อัญเสิญพระศพเสด็จลีลาโตยรัถยาราชวัติไปยังพระเมรุมาศด้วยยศบริวารและ เครื่องสักการบูชาหนักหนา พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัวก็เสด็จไปถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงให้นิมนต์พระสงฆ์สบสังวาส ๑๐,๐๐๐ ถวายพระราชทานเครื่องอัฐบริขารทักษิณาบูชาพระสงฆ์ทั้งปวงเป็นมเหาฬาร
ฝ่ายพระยาตองลู เมื่อทัพสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าล่ากลับไปกรุงพระนครศรีอยุธยา แล้ว พระยาดองอูก็ทำนุบำรุงพระเจ้าหงสาวดีไว้เป็นอันดี หวังจะเกลี้ยกล่อมหัวเมืองทั้งปวง ให้ราบคาบปรกติก่อน จึงจะคิดการใหญ่ต่อไป จึงมีหนังสีอใปประกาศแก่หัวเมืองทั้งปวงว่า เราผู้เป็นพระราชนัดดาพระเจ้าหงสาวดีคิดถึงพระคุณสมเด็จพระบิตุลาธิราชจึงให้[หราพฤ-ฒาจารย์ข้บใล่ดูชาตาเมืองหงสาวดีที่จะรับสืกพระนครศรีอยุธยา โหราพฤฒาจารย์ผู้รู้แห้ ทายว่าชาตาเมืองหงสาวดีขาดสูญแล้ว ที่จะรับรองข้าคืกนั้นถึงมาตรว่าเทวตามาช่วย ก็ไม่ รอดเลย ในจะอัปราชัยเป็นมั่นคงแล้วว่าชาตาเมืองตองอครั้งนื๋ใด้จตุรงคโชค ถึงจะมีข้าคืก
มามากดุจคลื่นในพระมหาศทุทร ก็ในจะอัปราชัยไปเอง เพราะเหตุฉะนี้เราจึงเสิญเสด็จพระ เจ้าหงสาวตี และกวาดครอบครัวขึ้นมาตั้งรับมั่น ณ เมืองตองคู ทัพพระนครศรีอยุธยายกมา ดีเมืองตองคู ถึงทักหาญปีนปล้นเป็นหลายครั้ง เสียทแกล้วทหารมาก และตั้งอยู่ ค เดือนเศษ ก็มิ'ใต้ จนล่าทัพไป ก็เป็นบำเหน็จเมืองดองลูรับทัพพระนเรศวรเอาชัยฟ้านะไว้ไต้ ท่านทั้ง ปวงก็ย่อมแจ้งอยู่ และพระเจ้าหงสาวดีเคยเป็นสุขอยู่ในเมืองหงสาฉันใด เราก็อุตส่าห์สนอง พระคุณให้เป็นสุขดุจฉันนั้น และหัวเมืองทั้งปวงอย่าไต้กินแหนงสนเท่ห์สิงใตเลย เคยทำ ราชการฉันใด ก็ให้ทำดุจกาลก่อนนั้นเถิด
ฝ่ายหัวเมืองทั้งปวงไต้แจ้งโนหนังสีอพระยาตองอู ต้งนั้นลางเมืองก็เฟ้อ ลางเมืองก็ คิดสงสัยเป็นอันมากแต่แต่งคนให์ขึ้นไปรับทราบสีบสวนถึงเมืองตองอูเนืองๆจนศักราช๙๙ต ปีเถาะศกก็ได้เนี้อความว้า พระยาตองอูทำนุบำรุงพระเจ้าหงสาไว้ทั้งนี้ หาโดยสัตย์กต้ญญ สุจริตไม่ ความคิดอันนี้เป็นเล่ห์กระเท่ห์พระมหาเถรเสียมเพรียมบอก หัวเมืองทั้งปวงคิดกัน จะยกไปรบฟ้งพระเจ้าหงสาวดีมาให้จงไต้ ต่างเมืองก็จัดไพร่พลเสร็จแล้ว ก็ยกขึ้นไปถึงเมือง จิตตอง
ขณะนั้นพระยาตองอูรู้	จึงให้นิมนต์พระมหาเถรเสียมเพรียมเข้ามา แล้วนมัสการ
บอกว่า	บัดนี้หัวเมืองทั้งปวงคิดกันยกมาจะรบเมืองเรา พระผู้เป็นเจ้าช่วยคิดไห้โยมด้วย
พระมหาเถรจึงว้า จะกลัวอะไรแก่อ้ายหัวเมืองเหล่านั้น แต่จะตีต้วยลมปากก็จะกลับไปเอง พระยาตองอูได้ฟังมีความยินดีนัก กราบนมัสการพระมหาเถรแล้ว ๆ เล่า ๆ พระมหาเถรจึง กระสิบบอกอุบายให้พระยาตองอูทุกประการ แล้วก็ลาไปอาราม
พระยาตองอูจึงแต่งเป็นหนังสีอรับสั่งพระเจ้าหงสาวตี ไปถึงท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวง ว้า พระเคราะห์เมืองหงสาวดีร้าย พระยาดองอูหลานเรามีความกตัญญูกลัวจะเสียแก่ข้าศึก เสียดายรามัญทั้งปวงจะไปเป็นเชลยกรุงพระนครศรีอยุธยา จึงรับมาไว้ ณ เมืองตองคู ได้ (รอด) จากเงื้อมมือป้จจามิตร ก็ค่อยเป็นสุขอยู่ถ้าครบ ๗ ปี สินพระเคราะห์แล้ว ก็จะ กลับลงไปตั้งเมืองหงสาวดีตังเก่า และสิงหัวเมืองทั้งปวงคบคิดกันยกทัพมาทั้งนี้จะกบฏหรือ ฝ่ายท้าวพระยารามัญหัวเมืองทั้งปวงไต้แจ้งในหนังสีอรับสั่งตังนั้น ก็สำคัญว้าจริง ตกใจกลัว เป็นกำลัง ก็พากันเลิกทัพกลับไป
ครั้นศักราช ๙๙๔ ปีมะโรงศก นักสางบุตรพระยาดองอู จึงคิดว้า บิดาไปพาเอาพระ เจ้าหงสาวดีมาไว้ ให้ศึกพระนครศรีอยุธยามาตีดแทบจะเสียเมืองครั้งหนึ่งแล้ว หัวเมืองทั้ง
ปวงก็เป็นเรี้ยนศัตรู พากันยกรี้พลมาจะตีเอาIมืองอีกเล่า และเหตุที่เป็นทั้งนี้เพราะพระเจ้า หงสาวดีองค์เดียว ถ้าละไว้ไหนเลยสืกจะวายติดเมือง จ้าจะต้องลอบล้างพระเจ้าหงสาวดีเสีย ไห้ต้นสูญ แล้วเมืองตองอูจึงจะเป็นสุข คิดแล้วก็ประกอบยาพิษลอบไล่ไนเครื่องเสวย พระเจ้า หงสาวดีมืทันรู้เสวยเขาไป พระองค์ก็ต้บสูญสวรรคต
พระยาตองอูรู้ว่าพระเจ้าหงสาวดีสวรรคาล้ยก็ตกไจ จึงไห้ใด่สวนไล่เลียง ก็โต้ ความว่านักสางผู้บุตร ประกอบยาพิษไห้พระเจ้าหงสาวดีเสวยเข้าไป พระยาตองอูรู้เหตุ ผลดระหนักแล้วทอดใจใหญ่ ผํรู้ที่จะทำประการใด จึงไปบอกแก่พระมหาเถรเสียมเพรียม โดยเหตุทุกประการ พระมหาแารได้แจ้งดังนั้นก็ตกใจจึงว่า เออการเราเสียแล้ว บุดรท่าน เป็นคนโฉดเขลานัก หา!]ญญามิได้ สมต้วยพระบาลีว่า มีบุตรถ้าไม่ดีแล้ว ก็เป็นศัตรูแก่บิดา มารตา ท่านนี้อุปมาดังพฤกษาชาติอันจะตายเพราะลูก พระยาตองอูได้พิงพระมหาเถรก็ โทมนัสน้อยใจแก่บุตรเป็นกำลัง จึงกราบนมัสการแล้วว่า พระผู้เป็นเจ้าจะคิดฉันไตดี พระ มหาเถรจึงว่าการสีเสียไปไม่สมคะเนแล้ว จะต้องการอันใตให้หัวเมืองทั้งปวงเป็นเส์ยนศัตรู เล่า เราจะเอาความดีไว้หน้าเถิด ท่านจงให้ซาวเมืองโกนดีรษะทั้งเมือง แล้วมีหนังสือไปถึง หัวเมืองทั้งปวงว่า พระเจ้าหงสาวดีทรงพระประชวรไต้ ฅ วัน เสต็จสวรรคต เราผู้เป็น ราชนัดดาจะทำการถวายพระเพลิงสนองพระคุณให้ถึงขนาด และหัวเมืองทั้งหลายผู้ใตรู้ พระคุณ จะมา?เวยก็ตาม มิมาก็ตามอัชฌาสัยนั้นเถิด และดัวเราถึงถวายพระเพลิงเสรีจแล้ว ก็ไม่ คิดดั้งดัวเป็นใหญ่หามิได้ จะไปพึ่งพระบรมโพธิสมภารสมเด็จพระนเรศวรบพิตรเป็น เจ้ากรุงพระนครศรีอยุธยา ถ้าท่านมีหนังลีอใปดังนี้ หัวเมืองทั้งปวงจะเห็นความจริง จะสิน อามาตจองเวร ถ้าผู้ใดมาก็เห็นเป็นสุจริต ถ้ามิมาจะไปพึ่งกรุงพระนครศรีอยุธยา ตีร้ายก็จะ เอาคดีอันนี๋ใปเล่า ความดีก็จะมืแก่เราสีบใป พระมหาเถรรี้แจงบอกอุบายให้พระยาตองอู แล้วสงว่าสิงจะแต่งการถวายพระเพลิงนั้นไห้ค่อยทำข้าๅความดีจึงจะลือขจรไปนานาประเทศ สั่งแล้วพระมหาเถรก็ลาไปอาราม พระยาตองอูก็มืหนังลือไปถึงหัวเมืองทั้งปวงดุจคำ พระมหาเถรทุกประการ
ห้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งปวงเห็นผู้ถึอหนังลือโกนดีรษะแล้วแจ้งไนหนังลือว่า พระ เจ้าหงสาวดีเสด็จสวรรคาสัย ก็มืไต้มืความรังเกียจกินแหนง ต่างคนก็โทมนัสโศกาดูรภาพ ถึงพระเจ้าหงสาเป็นอันมาก ที่มืกดัญญรู้พระคุฌก็มายังเมืองตองอู ฟ่วยแต่งการที่จะ ถวายพระเพลิงเป็นหนักหนา ลางเมืองก็มิได้ไปสิวยพระยาตองอู ไปเข้าหาพระยาทะละ อัน
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าให้อยู่สำเร็จราชการในเมืองเมาะตะมะ เมาะสำเลิง ฝ่ายพระ ยาตองอูครั้นตกแต่งการพระศพพระเจ้าหงสาเสร็จแล้ว ก็ถวายพระเพลิงโดยพระราช ประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าสืบมา
ลุศักราช ๙๕๕ ปีมะเส็ง ณ เดือนยี่ พระยาตองอูก็แต่งราชทูต อุปทูต ตรีทูตถีอพระ ราชสาส์น คุมห้างม้าเครื่องราชบรรณาการมาถวายแต่พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงพระนครศรีอยุธยา ขอพึ่งพระราชสมภารสืบไป ในเดือนนั้นพระยาล้านห้างก็แต่งราชบรรณาการมาถวายบังคมสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ขอพึ่งบรมโพธิสมภารทรงพระกรุณาให้เบิกทูตานุทูตมาถวายบังคมในพระที่นั้งมังคลาภิเษก ตรัสพระราชปฏิสันถารตามธรรมเนียม แล้วตรัสให้เลี้ยงดูแขกเมืองและพระราชทานรางวัล โดยฃนาต ในปีมะเส็ง เดือน ค นั้น ช้าหลวงผู้รั้งเมืองเมาะสำเลิง ใต้พระยาพะโรและ มอญขบถทั้งปวงอยู่ริมฝ่งสะโตงนั้นมาถวาย และเม็งมอญอันอยู่ในเมืองเมาะสำเลิง และ เมืองเมาะตะมะนั้น ก็ราบคาบไปจนเมืองตองคู
ลุศักราช ๙๕๖ ปีมะเมียศก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสแก่พระยาศรีพิศวกรรม ให้สถาปนาพระที่นั้งอรรณพอันอลง-กตรจนา มหึมาด้วยแก้วกาญจนี พิสดารจตุรมุขรัตนาสนี กนกลุฎาคารบราลีเรีองรัตนชัชวาล มเหาฬารด้วยพระขบวนเสร็จ จึงตั้งโรงระบำห้ายขวา ก็ใหัแต่งเรือด้นทั้งปวง อาทิคือ ชัย-สุพรรณหงส์พยุหบาตราวรสุพรรณหงส์พยุหบาดราพระศรีสมรรถชัยไกรสรมุขพิมานจักร-รัตน์และเรือพระครุทพ่าห เรือชัย เรือรูปสัตว์ทั้งปวง และเรือสืงห้โดอินทรี เรือหัสดินทร์ เรือนรสิงห้ และจากพราก และเรือแซทองพิฆาตทอง และเรือเหลาคา อันได้มาแต่เมือง หงสาวดี และตกแต่งเรือด้นทั้งปวง อันอลงกตรจนาโอภาสพรรณรายโดยอันดับด้นเสือก และปลายเสือกและพล!เพายทั้งปวงนั้น ประดันด้วยเครื่องอาภรณ์ เลี้อทอง หมวกทอง พาย ทองแล้วก็ให้แต่งเรือจำนำห้าวพระยาสามนตราซเสนาบดีมนตรีมุขลูกชุนทั้งหลายหมายเป็น อาทิคือ ราชสืห์ คชส็หั และเรือห้าวพระยาสวรรคโลก กำแพงเพชร สุโขทัย และเรือชัย-จัตุสดมภ์ และเหนือนํ้าท้ายนํ้า และเรือชุนห้าง ชุนม้า ชุนตำรวจ ชุนดาบ ขุนการ ทหาร พลเรือนทั้งปวงก็ให้ตรวจตราเป็นคู่แข่ง แต่งเป็นคู่ชันต่าง ๆ ครั้นถึงถิ่นฐานการพระราชพิธี อาศวยุช ก็ให้ประดับพระที่นั้งอรรณพด้วยเครื่องอลังการ มเหาฬารพิจิตรโอภาสชัชวาล
และจามรทั้งปวง จึงให้เอาเรือครุฑพาหนะรจนา ประดิษฐานพระพิศวกรรมออกตั้งซาน* และให้พระครูทั้งสีกระทำการพระราชพิธีอาศวยุซ จึงให้ตั้งเรือแห่และให้เทียบเรือต้นและ เรือแซ่งทั้งปวงดามซบวน จึงให้เบิกพระราชกุมารและพระราชนัดตา และห้าวพระยาสามน ตราซเศนาบดีทั้งปวง มาประชุมในหน้าพระที่นงอรรณพ และเบิกทูตานุทูตอันมาแต่เมือง ตองอูและเมืองล้านช้างนั้นมาถวายบังคมและให้เบิกพระสังฆราชคามวาสีอรัญวาสี และพระ สงฆ์สบสังวาสขึ้นนั้งในอรรมาสน์ที่จะถวายพระพรเสร็จ
พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยพระราเชนทรยานมายัง พระที่นั้งอรรณพ จึงตีอินทเภรีเป็นปฐมพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จออกใน พระที่นั้งครุฑพยุหอันรจนา จึงตีอินทเภรีเป็นทุติยวาร ประโคมฆ้องกลองดุริยดนตรีทั้งปวง จึงเบิกเรือต้นพระชัยสุพรรณหงส์และวรสุพรรณหงส์พยุหบาตรา ให้นำเรือต้นเรือคู่แข่งทั้ง ปวงขึ้นมาถวายบังคมพระบาทบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว โดยการพระราชพิธีอาศวยุชพระ บาทสมเด็จบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็ประสาทเรือต้นชัยสุพรรณหงส์พยุหบาตรา วรสุพรรณ-หงส์พยุหบาตราและเรือต้นทั้งปวง พระราชทานแก่พระสังฆราชคามวาสีอรัญวาสี และพระ สงฆ์มหานาคราชาคณะทั้งปวง อันเช้ามาถวายพระพรนั้น แล้วก็เอาเงินสนองเรือต้นทั้งปวง เป็นเครื่องบูชาสักการะจัตุปัจจัยไทยทานแก่พระสงฆ์ทั้งหลาย ครั้นเรือต้นและเรือคู่แข่งทั้ง ปวงถวายบังคมแล้วและพายขึ้นไปอยู่โดยทำเนียบ เทียบเป็นคู่เช้าซนัตที่จะวางเรือนั้นโสดจึง ยกธงอาศวยุชในหน้าพระที่นั้งให้เป็นสำคัญ ก็ลั่นฆ้องชัยวางเรือต้นศรีสมรรถชัยไกรสรมุข พายแข่งกันลงมาเป็นอาทิ แล้วก็วางเรือคู่แข่งทั้งปวงแข่งกันลงมาเป็นอันตับ ครั้นแข่งเรือทั้ง ปวงเสร็จแล้ว เลี้ยงลูกชุนและประสาทพระราชทานรางวัลแก่ผู้ชนะทั้งปวงเสร็จ พระบาทสม เด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จประเวศยังพระราชมนเทียรบัดเดียวนั้น
พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็มีพระราชโองการตรัสแก่พระยารัตนบาลให้รจนา พระพุทธประติมาสมาธิ เป็นพุทธรูปสนองพระองค์ ๕ พระองค์ พระองค์หนึ่งบุทองจำหลัก ประดับเพชรรัตน์ องค์หนึ่งบุทองนพคุณ บัลลังก์นั้นบุทองจำหลัก องค์หนึ่งนั้นเป็นพระพุทธ ประติมานาคาสนะ พระพุทอองค์นั้นรจนาด้วยนาคสวาด และเครื่องทรงนั้นทองจำหลักประ ดับเนาวรัตน์ และบัลลังก์นั้นรจนาด้วยนาคสวาต พระพุทธประติมาบุเงิน ๒ องค์ และฐาน
* พระรา®พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ประดิษฐานพระพิษณกรรมออกมาตั้งหน้าฉาน
เงินจำหลักสรรพางค์ ครั้นเสร็จพระบาทสมเด็จบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราช โองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาจักรี ใหัแต่งการพระราชพิธีไสเรือและให้รับพระพุทธประติมา อันให้สถาปนานั้น
ถึงเตือนอ้าย ขึ้น ๑ฅ คํ่า เพลารุ่งแลัว ๒ นา^กา ให้เอาชัยสุพรรณหงส์พอุหบาตรา และวรสุพรรณหงส์พยุหบาตรามาประทับขนาน และให้เรือพระครุฑพาหนะออกตั้งฉาน และให้เทียบเรือต้นศรีสมรรถชัย ไกรสรมุข พิมานชัย ไกรจักรรัตน์ และเรือต้นทั้งปวง โดยขบวนแห่ แล้วก็เทียบเรือจำน์าทัไวพระยา ลกธุนทั้งปวง ตั้งแห่โดยขบวนสรรพ จึงอัญ-เสิญพระพุทธประติมาทองนพคุณทรงเครื่องนั้นขึ้นข้างต้นพระมหาคชาธารคชสีห์ และเแญ พระพุทธประติมาทองนพคุณองค์หนึ๋งเล่า ขึ้นข้างต้นพระศรีชัยศักดี้ และพระคชาธารทั้ง สองนั้ประต้บต้วยเครื่องคชภรณ์ และผูกเครื่องสำหรับพิชัยสงคราม จึงรับพระพุทธประติมา ทั้งสองพระองค์ แต่หน์าพระราชวังลงโปประทับเกย และเอาเรือวรสุพรรณหงส์พอุหบาตรา เลื่อนเข้ามารับพระพุทธประติมาทั้งสองพระองค์ออกไปตั้งชลมารคเสร็จ พระบาทสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงเรือชัยสุพรรณหงส์พอุหบาตรา	ครั้นใต้อุดมเพลาก็คลาย
เรือพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์ออกไปจากขนาน และเรือวรสุพรรณหงส์ส์งรับพระพุทธประต-มานั้นไปหน้า และประตับด้วยเรือแห่อันรจนาคาดาษโตยขบวนหน้าหลัง พระบาทสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จพยุหบาตราลงไปบันทับขนานในบางกระตาน ดำรัสให้เลื่อน ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายเสร็จ ก็ให้เอาเรือบรรดาเข้าขบวนไล่ทั้งปวงออก จับขบวนโตยขนาด และเรือบรรดาแห่พระพุทธเจ้าทั้งปวงนั้น ก็ไว้ให้แห,พระพุทธเจ้าขึ้นมา
ครั้นถึงเพลาชายแล้ว ๒ นาที[กา ๕ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็ทรงเครื่องสุวรร-ณาภรถ! บวรวิภูษิตากาญจน์เสร็จแล้ว เสด็จทรงพระที่นั้งบุษบกรัตนมหาพิมาน อันอลัง การกลางเรือชัยสุพรรณหงส์ พยุหบาตราคลาเคลื่อนโดยขบวน เสด็จประเวคมาประทับท่า ขนานมหาวาสุกรี คอยทอตพระเนตรขบวนแห่พระพุทธประติมากร อันมเหาฬาราดิเรก ด้วยเรือต้นทั้งปวงนั้น ครั้นเรือพระพุทธประติมากรบันทับขนานแล้ว ก็อัญเแญพระพุทธ ประติมากรเสด็จทรงพระคชาธาร แห่กลับไปประดิษฐานไว้ ณ พระศรีสรรเพชญตาราม แล้วให้ตั้งการสมโภชเล่นมหรสพ ๗ วันเป็นมโหฬารยิ่งนัก
ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๕ คา เตือนยี่ ทูตานุทูตเมืองล้านข้าง เมืองตองอู เข้าเฝืา กราบถวายบังคมลา พระราชทานรางวัลแก่ทูตทั้งสองเมืองเป็นอันมาก ฝ่ายทูตานุทูตต่าง
คนต่างกลับไปเมือง อันพระเกียรติพระยศแผ่ไพศาลไปทุกนานาประเทศ ธานีใหญ่น้อยทั้ง ปวงกีเกรงพระเดชเดชานุภาพเป็นอันมาก พระนครศรีอยุธยาครั้งนั้นเกษมสุขสมบูรณ์ยิ่งนัก
ลุศักราช ๙๙๗ ปีมะแมศก ทรงพระราชกำหนดกฎหมายพระอัยการ และส่วยลัด พัฒนากรฃนอนตลาด* และพระกัลปนาถวายเป็นนีตยภัตรแก่ลังมารามคามวาสีอรัญ-วาสีบริบูรณ์
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมืพระราชบุตรศองพระองค องค์หนึ่งทรงพระนามเจ้าฟ้าสุทัศน์ พระอนุชาทรงพระนามเจ้าฟ้าศรีเสาวภาค ประชวรพระยอดเสียพระเนตรช้างหนึ่ง สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว จึงยกพระราชบุตรผู้พี่ชึ้นเป็นมหาอุปราช อยู่มาเตือนเศษ พระมหา อุปราชกราบทูลพระกรุณาว่า จะขอพิจารณาคนออก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า จะเป็น ขบถหรือ พระมหาอุปราช ความกลัวสมเด็จพระราชบิดาเป็นกำลัง ออกจากที่แ]า เสด็จมา พระราชวังบวรสถานมงคลเพลาคั้าเสวยยาพิษสวรรคตสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระโทมนัส โศกาดูรภาพถึงพระราชโอรสเป็นอันมาก แล้วให้แต่งการพระราชทานเพลิงพระศพตาม อย่างมหาอุปราช สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตั้งพระทัยบำเพ็ญ ทานการกุศลเป็นอเนกประการ
ครั้นลุศักราช ๙๖ต ปีฉลูศก ทรงพระประชวรหนัก เสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบัติ ๗ พระพรรษา จึงท้าวพระยาเสนาบดี มนตรีนุขทั้งหลาย พร้อมด้วยพระลังมราชคามวาสีอรัญ-วาสีปรึกษากันเสร็จ อัญเแญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระศรีเสาวภาค ขึ้งเสียพระเนตร ช้างหนึ่งขึ้นผ่านพิภพไอสุรืยศวรรยาธํปีตย่ ถวัลยราชประเพณีสีบไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ แต่งการถวายพระเพลิง พระศพสมเด็จพระราชบีตาโดยราชประเพณีพระมหากษัตริย์เจ้า แต่ก่อน
ลุศักราช ๙๖๔ ปีขาลศก พระศรีลินบวชอยู่วัดระฆัง รู้พระไตรปีฎกลันทัด ได้ศมณ ฐานันดร เป็นพระพิมลธรรมอนันตปรีชา ฟ้านาญทั้งไตรเพทางคศาสตรี ราชศาสตรี มีคีษย์ โยมมากทั้งจมื่นศรีเสาวรักษักีถวายตัวเป็นบุตรเลี้ยง ครั้งนั้นเขึ้ยวชาญคนทั้งหลายนับถือ มาก จึงคีตกันกับจมื่นศรีเสาวรักษ์และคีษย์โยมเป็นความลับ ฟ้องสุมพรรคพวกได้มากแล้ว ก็ปริวรรตออกเพลาพลบคา ก็พากันไปชุเมพล ณ ปรางค์วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ครั้นได้
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีออุธยาจบ้บหอสบุดแห่งชาติว่า และส่วนสมพัดสรอากรชนอนตลาด
อุดมนักขัตฤกษ์ ก็ยกพลมาฟันประตูมงคลสุนทร เข้าไปไต่ในท้องสนาม ชุนนางแงนอนเวร เอาความกราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตกพระท้ยตะลึงไปเป็นครู่	จึงตรัสว่า เวราแล้ว
ก็ตามเถิด แต่อย่าไท้ลำบากเลย พระพิมลธรรมเข้าพระราชวังได้ ก็ไหัคุมเอาพระเจ้าแผ่น ดินไปไห้พันธนาไวัมั่นคง รุ่งขึ้นให้นิมนต์พระสงฆ์บงศุคุลร้อยหนึ่ง ไห้ธูปเทียนสมาแล้ว ไห้ สำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์เอาพระศพไปฝืงฌวัดโคกพระยาพระศรีเสาวภาคอยู่ไนราชสมบัติ ๑ ปีกับ ๒ เตือน
สมเด็จพระพิมลธรรมเสด็จขึ้นผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ทรงพระนาม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงธรรมอันมหาประเสริฐ ทรงพระกรุณาไหัจมื่นศรีเสาวรักษ์เป็น อุปราชอยู่ ๗ วัน มหาอุปราชประชวรลง ค วันสวรรคด สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ไห้แต่ง การพระราชทานเพลิงดามอย่างอุปราช
ครั้งนั่นญี่ป่นเข้ามาค้าชายหลายลำ ญี่ป่นโกรธว่าเสนาบดี มิได้เป็นธรรม คบคิดกัน เข้าด้วยพระพิมลธรรมฆ่าพระมหากษัตริย์เสิย ญี่ใ!)นคุมกันได้ประมาณ ๕๐๐ ยกเข้ามาไน ท้องสนามหลวง คอยจะคุมเอาพระเจ้าอยู่หัว อันเสด็จออกมาฟังพระสงฆ์บอกหนังสือ ณ พระที่นั่งจอมทอง ค หลัง ธณะนั่นพอพระสงฆ์วัดประดู่โรงธรรมเข้ามา ๔ รูป พาเอา พระองค์เสด็จออกมาต่อหน้าญี่ใ!)น ครั้นพระสงฆ์พาเสด็จไปแล้ว ญี่ใ!)นร้องอื้ออึงขึ้นว่า จะคุม เอาพระองค์แล้ว เป็นไรจึงนึ่งเสียเล่า ญี่ป่นทุ่มเถียงกันเป็นโกลาหล
ฝ่ายพระมหาอำมาตย์คุมพลได้ ไล่รบญี่ใ!)นล้มตายเป็นอันมาก ญี่ทุ่นแตกโปจาก พระราชวังลงสำเภาหนีไป ตั้งแต่นั่นมาสำเภาเมืองญี่ป่นก็มิได้เข้ามาค้าชาย ณ กรุงเลย พระมหาอำมาตย์ไห้ไปเช่ญเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเข้าพระราชวัง เพลาเช้าเสด็จออก ท้องพระโรง พร้อมท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ทรงพระกรุณาตรัสว่า ราชการ ครั้งนี้พระมหาอำมาตย์มีความชอบมาก ให้เป็นเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ พระราชทาน เครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมาก แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการ ไห้วิเสทแต่ง กับป็ยะจังหันถวาย พระสงฆ์วัดประดู่เป็นนิตยภัตอัตรา
ศักราช ๙๖๕ ปีเถาะศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไห้ชักพระมงคลบพิตรอยู่ฝ่ายตะวันออก มาไว้ฝ่ายตะวันดก แล้วไห้ก่อพระมณทปใส่
ในปีนั่นมีหนังสือเมีองดะนาวศรีบอกเข้ามาว่า กองทัพพม่ามอญล้อมเมือง ขอพระ ราชทานกองทัพไปช่วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสไห้พระยาพิชัยสงครามเป็นแม่ทัพ ยกออก
ไปถึงเมืองสิงขร นายทัพนายกองบอกเขามาว่า เมืองตะนาวศรีเลียแก่ข้าตึกแล้ว สมเด็จพระ เจ้าอยู่ทัวให้หากองทัพกลับ
ศักราช ๙๖๘ปีมะเมียศก ทรงพระกรุณาให้พูนดินหน้าพระวิหารแกลบไว้เป็นที่สำหรับ ถวายพระเพลิง ในป็นั้นเมืองสระบุรีบอกมาว่า พรานบุญพบรอยเทัาอันใหญ่บนไหล่เขา เห็นประหลาด สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวดีพระทัย เสด็จด้วยพระที่นั้งเรือชัยพยุหบาตรา พร้อม ด้วยเรือท้าวพระยาสามนตราชดาษดาโดยชลมารคนทีธาร ประทับท่าเรือ	รุ่งขึ้นเสด็จ
ทรงพระที่นั้งสุวรรณปฤษฎางค์ พร้อมด้วยคเชนทรเสนางคนํกรเป็นอันมาก ครั้งนั้นยังมิได้ มีทางสถลมารค พรานบุญเป็นมัคคุเทศน้นำลัดตัดดงไปถึงเข้งเขา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัส ทอดพระเนตรเห็นแท้ว่าเป็นรอยพระบรมพุทธบาท มีลายลักษณ์กงจักร ประกอบด้วย อัฎฐตรสตมหามงคล ๑๐๘ ประการสมด้วยพระบาลี แล้วด้องกับเมืองลังกา บอกเข้ามาว่า กรุงศรีอยุธยามีรอยพระพุทธบาทอยู่เหนือยอดเขาสุวรรณบรรพต ก็ทรงพระโสมนัส ปรีดาปราโมทย์ ถวายทัศนัขเหนือพระอุดมางคตึโรตมด้วยเบญจางคประดิษฐ์เป็นหลายครา กระทำลักการบูชาด้วยธูปเทียนศันธรสจะนับมีได้ทั้งท้าวพระยาเสนาบดี กวีราช นักปราชญ์ บัณฑิตชาติทั้งหลาย ก็ถวายวันทนประณามน้อมเกล้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ด่างคนมีจิต โสมนัสปราโมทย์ยิ่งนัก กระทำลักการบูชา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอุทิศถวายวนาสณทัเป็นบริ-เวณออกไปโยชน์หนึ่งโดยรอบ แล้วทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ช่างจ้บการสถาปนา เป็น มณฑปสวมพระบรมพุทธบาท และสร้างพระอุโบสถ พระวิหาร การเปรียญ ตึกกว้าน กุฏิสงฆ์ เป็นอเนกประการ แล้วให้ฝรั้งส่องกล้องตัดทางสถลมารคกว้าง ๑๐ วา ตรงตลอดถึงทำเรือ ให้แผ้วถางทุบปราบให้รื่นราบเป็นถนนหลวงเสร็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับถึงท่าเรือ ทรงพระกรุณาสั่งให้ดั้งพระราชนิเวศน์ตำหนักฟากตะวันออก ให้ฮ่อพระตำหนักท่าเจ้าสนุก ขณะนั้น!]พายเอาตอกเลาผูกปีถวิเรือชัย ทอดพระเนตรเห็นตรัสว่างามดีอยู่ ครั้นเสด็จกลับ ถึงกรุง สั่งให้แปลงปัถวีเรือชัยเป็นเรือกิ่ง ทรงพระกรุณาเร่งรัดให้ช่างสร้างมณฑปพระพุทธ บาท และอาวาสบริเวณทั้งปวง๔ปีจึงสำเร็จ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปกระทำการฉลอง มีงานมหรสพสมโภช ๗ วัน แล้วเสด็จกลับยังกรุงเทพมหานคร ในปีนั้นปรางค์วัดพระ มหาธาตุทำลายลงจนชั้นครุฑพึ๋นอัสดงค์
ลุศักราช ๙๘๙ ปี ทรงพระกรณาแต่งพระมหาชาติตำหลวง และสร้างพระไตรปิฎก-ธรรมไว้สำหรับพระศาสนาจบบริบรูณ์
ครั้น ณ วันพฤหัสบตี ขึ้น ๖ คา เดือนยี่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรเดือน หนึ่งกับ ๑๖ วัน เสด็จสวรรคต พระเจ้าทรงธรรมอยู่ในราชสมบติ )อ๕ พระพรรษา พระองค์ มีพระราชบุตร ต พระองค์ พระองค์เป็นปฐมนั้น ทรงพระนามพระเชษฐาธิราชกุมาร พระ องค์ที่สองนั้น ทรงพระนามพระพันปีศรีสิน พระองค์ที่สามนั้น ทรงนามพระอาทิตยวงค์ จึง เสนาพฤฒามาตย์ ราชปโรหิดาจารย์ทั้งหลาย มีเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์เป็นประธาน ปรึกษาพร้อมกัน ยัญเชืญสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเชษฐาธิราช ขึ้นราชาภิเษก ครอบครองกรุงพระนครศรีอยุธยาโดยราชประเพณี
อยู่มาได้ ๗ วัน พระพันปีศรีสินผู้เป็นพระอนุชา ทรงพระโกรธว่ามุขมนตรีมิได้ยก สมบัติใหัก็พาพรรคพวกของพระองค์ลอบหนีไปยังเมืองเพชรบุรีฟ่องสุมพวกพลจะยกเช้ามา สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินตรัสทราบเหตุ ใหัแต่งกองทัพออกไป พระพันปีศรีสินมิหันได้จัดแจง กองทัพด้อมจับได้ กุมเอามาถวาย ทรงพระกรุณาให้ประหารชืวิตเสีย ณ วัตโคกพระยา และ ชาวเมืองเพชรบุรีที่เป็นใจเช้าด้วยพระพันปีศรีสินนั้น ให้ (เอา) ตัวเป็นตะพ่นหญ้าช้างสิ้น อยู่มาเดือนเศษ* มารดาเจ้าพระยากลาโหมถึงแก่กาลกิริยาแต่งการศพเสร็จแล้ว เจ้า พระยากลาโหมสุริยวงค์ออกไปตั้งการปลงศพ ณ วัตกุฏ** ช้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนผู้ ใหญ่ผู้น้อยออกไปช่วย นอนด้างแรมอยู่เป็นยันมาก ฝ่ายช้าหลวงเดิมพระเจ้าอยู่หัวกราบทูล ยุยงเป็นความลับว่า เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ทำการครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก หากเอาการศพ มาบังไว้ เห็นทีจะคิดประทุษร้ายต่อพระองค์เป็นนั้นคง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีได้มีวิจารณ็ใหั ถ่องแท้*** แล้วเตรียมทหารไว้ให้เป็นกอง ๆ จึงดำรัสให้ขุนมหามนดรีออกไปหาตัวพระเจ้า กลาโหมสุริยวงศ์เช้ามา ขณะนั้นจมี่นสรรเพชรภักดืสอดหนังสือลับออกไปก่อนว่า พระโอง การจะให้หาเช้ามาดูมวย บัตนี้เตรียมไว้พร้อมแล้ว เมื่อเจ้าคุณจะเช้ามานั้น ให้คาดเชือกเช้า มาทีเดียว ครั้นขุนมหามนตรีออกไปถึงกราบเรียนว่าพระโองการให้หา (เจ้า) พระยากลา โหมสุริยวงศ์แจ้งการชืงจมื่นสรรเพชรกักดืบอกไปสิ้นอยู่แล้ว จึงว่าขึ้นท่ามกลางขุนนางทั้ง
*	พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า อยู่มา ๙ เตือนเศษ
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุม''เศ (เจิม) ว่า วัตกุฎธาราม ส่วนพระราขพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสบุคแห่งชาติว่า วัคมงกุฎ
*** เช้าใจว่าข้อความด่อไปนี้คงจะเขียนตกไป เพราะปรากฎว่ามีในพระราขพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ(เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมตแห่งขาตืว่า “ตกพระพัย ตรัสใช้เหล่าขาวปีอมล้อมพระ ราชวังขึ้นประจำหน้าที่”
ปวงว่า เราทำราชการกตัญญแต่ครั้งพระพุทธเจ้าหลวงมาท่านทั้งปวงก็แจ้งอยู่สิน และเมื่อ พระพุทธเจ้าหลวงสวรรคตแล้ว ล้าเรารักราชสมบัติ ท่านทั้งปวงเห็นจะพ้นเราเจียวหรือ ปีน นางทั้งปวงกราบแล้วจึงว่า ราชการทั้งปวงก็สิทธิ้ปีาดอยู่แก่ท้าวพระกรุณาสิน ที่จะมีผ้ใด ขัดแข็งนั้น ข้าพเจ้าทั้งปวงเห็นไม่มีตัวแล้ว เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์จึงว่า ท่านทั้งปวง จงเห็นจริงด้วยเราเถิด เรากตัญญคิดว่าเป็นลูกเจ้าข้าวแดง จึงเป็นต้นคิดอ่านปรึกษามิให้ เสียประเพณี ยกราชสมบัติถวายแล้วยังหามิความดีไม่ ฟังแต่คำคนยุยง กลับจะมาทำร้าย เราผู้มีความชอบต่อแผ่นดินอีกเล่า	ท่านทั้งปวงจะทำราชการไปข้างหนาจงเร่งคิดเถิด
ปีนนางทั้งนั้นกราบแล้วว่า อันพระกรุณาว่านี้ ควรหน’กหนา เจ้าพระยากลาโหมสุรืยวงศ์ดู ห่วงทีธุนนางทั้งปวง เห็นยังไว้อารมณีเป็นกลางอยู่ มิลงใจเป็นแท้ จึงร้องสั่งหลวงพ้นให้ กุมเอาตัวชุนมหามนตรีและบ่าวไพร่ซึ่งพายเรือมานั้นไว้ให้สิน ทะลวงฟันก็กรูก่นจับเอาชุน มหามนตรี และไพร่ไปคุมไว้ ชุนนางทั้งปวงเห็นตังนั้น ต่างคนตกใจหน้าสิตลงทุกคน เจ้า พระยากลาโหมสุรืยวงศ์เห็นด้งนั้นจึงว่า	บัดนี้พระจ้าแผ่นดินว่าเราทำการประชุมชุนนาง
พร้อมมูลทั้งนี้คิดการปีบถก็ท่านทั้งปวงสิงมาช่วยเราโดยสุจริตนั้นจะมิพลอยเป็นปีบถด้วยหรือ ชุนนางทั้งปวงพร้อมอันกราบเรียนว่า เป็นธรรมดาอยู่แล้ว อุปมาเหมือนนิทานบรมโพธิ สัตว้เป็นนายสำเภา คนทั้งหลายโดยสารไปค้า ใข้ใบไปถึงท่ามกลางมหาสมูทร ต้องพายุ ใหญ่ สำเภาจะอับปางอยู่แล้ว บรมโพธิสัตว์จึงคิดว่า ล้าจะนิ่งอยู่ตังนี้ก็จะพาอันตายเสียสิน ทั้งลำสำเภา จึงตั้งสัตย์อธิษฐานว่า ล้าอาตมาจะสำเร็จแก่บรมโพธิญาณ ขออย่าให้สำเภา อับปางในท้องพระมหาสมูทรเลย เดชะอานุภาพบารมีบรมโพธิสัตว์ สำเภาก็มิได้จลาจล แล่นล่วงถึงประเทศธานีซึ่งจะไปค้า ก็เหมือนกาลอันเป็นครั้งนี้ ล้าท้าวพระกรุณานิ่งดาย คนทั้งหลายก็จะพลอยตายด้วย ล้าท้าวพระกรุณาคิดการรอดจากความตาย คนทั้งปวงก็ จะรอดตายด้วย
เจ้าพระยากลาโหมสุรืยวงศ์ได้ฟังตังนั้น ห้วร่อแล้วว่าพระเจ้าแผ่นดินว่าเราเป็นปีบถ แล้ว เราจะตามรับสั่ง ท่านทั้งปวงจะว่าประการใด ชุนนางทั้งปวงกราบแล้วจึงว่า ล้าท้าว พระกรุณาจะทำการใหญ่จริง ข้าพเจ้าทั้งปวงจะเอาชีวิตสนองพระคุณตายก่อน เจ้าพระยา กลาโหมสุรืยวงศ์เห็นปีนนางลงใจพร้อมโดยสุจริตก็จัดแจงเป็นหมวดเป็นกองกำหนดกฎหมาย อันมนคง
ครั้นเพลาเช้า ค โมงเศษ	จุดเพลิงเผาศพเศรีจแล้ว ได้อุดมฤกษ์เวลา เจ้าพระ-
ยากลาโหมสุริยวงศ์ก็ลงเรือพร้อมด้วยขุนนางทั้งปวงสักร้อยล้า คนประมาณ ค,๐๐๐ เศษ สรรพด้วยเครื่องศัสตราวุธ ล่องมาขึ้นประตูชัย วันนั้นเป็นเศารวาร เจ้าพระยากลาโหม สุริยวงศ์ใส่เสึ๋อดำ กางเกงดำ ขี่ม้าดำ ขุนนางและไพร่ตามมาเป็นอันมาก ครั้นถึงหน้า พระกาลจึงลงจากม้า ตั้งสัตย์อธิษฐานว่า ข้าพเจ้าปรารถนาพระโพธิญาณ ถ้าจะเสรีจ 7 แก่พระพุทธสมบัติเป็นแท้ จะยกเข้าไปล้างผู้อสัตย์ ซอไท้สำเร็จตังปรารถนา เสรีจอธิษฐาน แล้ว เพลาพลบคั้าจึงมาตั้งชุ่มพลอยู่ ณ วัดสุธาวาส ครั้นเพลา ๔ ทุ่ม นั้งคอยฤกษ์'พร้อมกัน เห็นพระสารีริกธาตุเสด็จมาแต่ประจิมทิศ ผ่านไปประจิมทิศได้ นิมิตเป็นมหามงคลฤกษ์ อันประเสริฐ ก็ยกพลมาเข้าประตูมงคลสุนทร ไท้ทหารเอาขวานพินประตูเข้าไปได้ ด้วย เดชะกฤษฎาภินิหารอันไหญ่ยิ่ง	หาผีผู้ไดจะออกต่อด้านมิได้ ก็กรูเข้าไปถึงท้องสนามใน
ข้าหลวงเติมซึ่งนอนเวรประจำซองร้องกราบทูลเข้าไปว่า เจ้าพระยากลาโหมสุรียวงศ์ยกเข้า ผาได้แล้ว พระเจ้าแผ่นดินใต้ฟ้งตกพระทัยนัก มิได้คิดอ่านที่จะด่อล้ ออกจากพระราชวัง กับพวกข้าหลวงเติมลงเรือพระที่นั้งหนีไป	เจ้าพระยากลาโหมเข้าไนพระราชวังได้ รู้ว่า
พระเจ้าแผ่นดินหนี สั่งให้พระยาเดโช พระยาท้ายนั้า ไปตามแต่ไนเพลากลางคืนวันนั้น รุ่งขึ้นเช้า พระยาเตโช พระยาท้ายนํ้าท้นพระเจ้าแผ่นดิน(ที่)ป่าโมกน้อย ล้อมจ้บมาได้ เจ้า พระยากลาโหมสุริยวงศ์สั่งไห้เอาไปสำเร็จโทษตามประเพณีกษัตริย์ พระเชษฐาธิราชอยู่ไน ราชสมบัติปีหนึ่งกับ ๗ เตือน
ผ่ายเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิดทั้งหลาย* จึงน้าเอาเครื่องเบญจราชกกุธภัณท็ไป ถวาย เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์มิได้รับ ว่าเราทำการทั้งนึ้จะสิงเอาราชสมบัติหามิได้ เพราะภัยผาถึงตัวแล้วก็จำเป็น พระอาทิดยวงศ์ซึ่งเป็นราชบุตรพระมหากษัตริย์นั้นยังผีอยู่ ควรจะยกพระอาทิดยวงศ์ขึ้นผ่านสมบัติโดยราชประเพณีจึงจะชอบ ปรึกษาเสนาบดีทั้งปวง พร้อมแล้ว ก็ราชาภิเษกพระอาทิตยวงศ์ขึ้นผ่านพิภพกรุงพระมหานครศรีอยุธยา
พระอาทิตยวงศ์ได้ผ่านราชสมบัติครั้งนั้น พระชนมิไต้ ๙ พระพรรษา ยังทรงเยาว-ราชอยู่นัก มิได้ที่จะว่าราชกิจสิงได เที่ยวประพาสจับแพะจับแกะเล่น เจ้าพนักงานต้องนำ
* ก่อนถึงวรรคนี้ พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุดแห่งชาติ มีดักราชด้วย ว่าดังนี้ “ลุดักราช๙๙๑ ปีมะเมีย เอกศก”
เครื่องทรงและเครื่องเสวยตามไปถวายทุกแห่ง แต่ทำดังนี้เป็นนิรันดรได้ประมาณ ๖ เตือน มุ?เมนตรีทั้งปวงปรึกษากันว่า พระมหากษัตริย์เป็นดังนี้ การแผ่นดํนจะเสียไป จำจะยกพระ อาทิตยวงศ์ลงเสียจากเศวตฉัตร ควรจะเอารา?!สมบัติถวายเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ ปรึกษากันแล้ว ก็น์าเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์มาถวายเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ ทูลพฤติ เหตุขึ้งพระอาทิดยวงศ์จะครองแผ่นดินไปหามิได้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอถวายราช สมบัติแก่พระองศ์ จงทรงพระกรุณารับทำนุบำรุงสมณ?!พราหมณ์ อาณาประชาราษฎร ไพร่ ฟ้าข้าแผ่นดินจะได้อยู่เย็นเป็นสุข เพราะพระเดชเดชานุภาพของพระองศ์นั้นเถิด
เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ได้ฟังมุขมนตรีทั้งปวงมาอ้อนวอนดังนั้น ก็รับว่าจะครอง ราชสมบัติ เสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายมีความยินดีนัก ก็อัญเสิญเสด็จเข้าอยู่ในราชวัง แล้ว เสนาพฤฒามาตย์ ราชปโรหิต ทวิซาจารย์พรัอมกัน ให้พระโหราธิบดีหาฤกษ์ ก็ดั้งการพระ ราชพิธีปราบดาภิเษกในพระที่นั้งมังคลามหาปราสาท เจ้าพนักงานทั้งหลายก็จัดแจงแต่งดั้ง สุวรรณบัลลังก์รัตนราซาอาสน์ลาดด้วยหนังพญาราชสีห์ มีมหาเศวตฉัตรเป็นด้น อำพน ด้วยเครื่องอภิรุมชุมสายพรายพรรณ จามรมาศกลดกลิ้งกรรสิงแทรกสลับสลอน บังสุริ-เยนทรบวรด้วยมยุรฉัตรพัชนีพรายพราวมเหาฬาราดิเรกโดยราชประเพณี ดั้งพระราชพิธี สงฆ์ และพิธีไสยเวทเวทางคศาสตร์ทุกประการ แล้วดั้งพระยาคชสารยืนสถิตข้ายขวา ทั้ง พระยาอัศวราชสถิตข้ายขวา พร้อมพลาพลพฤนห์ทั้งปวงทุกกระทรวงการเสร็จ
ครั้นรุ่งขึ้นรวิวารมหาศุภฤกษ์อันอุดม บรมทินกรประเวศเหนือนภาลัยจำรัสดวง พระ มหาราชครู พระครู ปโรหิต ทวิซาจารย์ ก็เสิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสำอางศ์องศ์ อลงกตวิภูษาสรรพาภรณ์ บวรด้วยแก้วกาญจนมณีรัตนซัซวาลโอภาสเสร็จ เสด็จทรงพระ-ราเซนทรยานมาขึ้นอัฒจันทร์ไพซยนต์มหาปราสาท พระราชครูทั้ง ๔ องศ์ ปุริโสดม พรหม พิซาจารย์ ก็เป่ามหาสังข์ทักษิณาวัฎ ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรี ตีอินทเภรีเป็นปฐม สม-เด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จในหน้าฆ้องชัย ข้าระพระบาท พระยาธรมาธิบด็ก็ดั้นฆ้องชัย ประ-โคมแตรสังข์ดุริยดนตรี ด็อินทเภร็เป็นทุติยวาร จึ่งเสด็จขึ้นไพซยนต์มหาปราสาท สถิต เหนือบัลลังก์อาสน์อลงการ หมู่ทวิชาจารย์ก็เป่าสังข์ทักษิณาวัฎ ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตรี ตีอินทเภรึเป็นตติยวาร สมเด็จพระสังฆราชราชาคณะทั้งปวง ก็สวดพระพุทธมนต์ถวายชัย พระมหาราชครู ปโรหิตาสุภาวดี ศรีพิซาจาย์ทั้งหลาย ก็แซ่ข้องโอมอ่านอิศวรเวทวิษณุ-มนต์ ถวายชัยพร้อมเสร็จ ก็ถวายมูรธาภิเษกอาเตียรพาท สำหรับการพระราชพิธีปราบดา ภิเษกพระมหากษัดราธิราชเจ้าสีบมา แล้วสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงสิงหบัญชร ณ
พระที่นั่งมังคลาภิเษก อันวิจิตรด้วยสุวรรณรัตโนภาส จึงเบิกท้าวพระยาสามนตราซ ตระกูล พฤฒามาตย์ มุขมนตรีถวายบังคม แล้วเบิกศมโภชเลี้ยงลูกชุนทั้งปวงเสร็จ
ในศักราช ๙๙๒ ปีมะเมียศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นผ่านถวัลยราชพิภพกรุง เทพทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน ทรงพระนามพระเจ้าปราสาททอง พระองค์ทรงทศพิธราชธรรมอันมหาประเสริฐ ครั้นรุ่ง เล้าเสด็จออกชุนนาง ทรงพระกรุณาตรัสปูนบำเหน็จจมี่นสรรเพชรภักดี เป็นพระยาราชภักดี เจ้ากรมพระคลังมหาสมบัติ พระราชทานเจียดทอง กระบี่ เด้านํ้า พานทอง เครื่องอุป-โภคบริโภคเป็นอันมาก และชุนนางขึ้งสวามีภักลี้'นั่นก็ตั้งแต่งโดยควรแก่ฐานานุศักดี้ พระ ราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมาก และพระอาทิตยวงค์นั่นทรงพระกรุณาให้อยู่ใน พระราชวังกับพระนมพี่เลี้ยง
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระอนุชาองค์หนึ่ง ทรงพระกรุณาตรัสว่า น้องเราคนนี้นํ้าใจ กักขฬะหยาบล้า มิได้มีหิริโอตัปปะ จะให้เป็นอุปราชรักษาแผ่นดินต่างพระเนตรพระกรรณมิ ได้ ให้เป็นแต่เจ้าพระ ฮ่อพระสุธรรมราชา ตั้งบ้านหลวงอยู่ริมวัตสุธาวาสและที่บ้านสมเด็จ พระพันปีหลวงนั่น พระเจ้าอยู่หัวให้สถาปนาสร้างพระมหาธาตุเจดีย์ มีพระระเบียงรอบ และมุมพระระเบียงนั่น กระท้าเป็นทรงเมรุทิศ เมรุรายอันรจนาและกอปรด้วยพระอุโบสถ พระวิหาร การเปรียญ และสร้างกุฎีถวายพระสงฟ้เป็นอันมาก เสร็จแล้วให้นามขึ้อวัดไชย วัฒนาราม เจ้าอธิการนั่นถวายพระนามฮ่อพระอสิตเถร ราชาคณะฟ้ายอรัญวาสี ทรง พระราโชทิศถวายนิดยภัตกัลปนาเป็นนิรันดรมิได้ชาด
ศักราช ๙๙ต ปีมะแมศก ทรงพระกรุณาให้ล้างออกไปถ่ายอย่างพระนครหลวง และ ปราสาทกรุงกัมพุชประเทศเล้ามาใท้ย่างกระทำพระราชวังเป็นที่ประหับร้อน ตำบลริมวัด เทพจันทร์ สำหรับจะเสด็จขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท จึงเอานามเดิมฮ่งถ่ายมา ให้ชื่อว่า พระนครหลวง และในปีสร้างพระนครหลวงนั่น ก็สถาปนาวัดพระศรีสรรเพชณ์เสร็จ กระทำ การฉลองและมีมหรสพสมโภชเป็นอเนกประการ พระกฤษฎานุภาพพระบาทสมเด็จบรม นาถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ดำรงพิภพมณฑลสบสกลสีมาประชาราษฎรเกษมสุขสนุกสบาย เพทภยันตรายโรคาพยาธิเบาบาง อีกหม่เสนางคนิกรโยธาทวยหาญมั่งคั่ง พรั้งพร้อมไป ด้วยพลล้างพลม้า ฟ้าฝนตกต้องตามฤดูกาล ธัญญาหารก็บริบูรณ์ทั้วประเทศนิคมชนบท พระยศเสินย่าไปนานาประเทศทั้งปวง ครั้งนั่นสำเภาลูกค้าพาณิชเล้ามาค้าขายเป็นอันมาก
ศักราช ๙๙๙ ปีวอกศก ทรงพระกรุณาสร้างมหาปราสาทองค์หนึ่ง ๑๑เดือนเศษ ให้ นามว่าติริยโสธรมหาพิมานบรรยงกํในเพลากลางคืนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตว่า สมเด็จอมรินทราธิราชเสด็จลงมานั่งแทบพระองศํใสยาสนิ ตรัสบอกว่าให้ตั้งจักรพยุห แล้วสมเด็จอมรินฑราชิราชหายไป ในเพลาเล้าเสด็จออกชุนนาง ทรงพระกรุณาตรัสเล่า พระสุบินให้พฤฒามาตย์ทั้งปวงพิง พระมหาราชครู พระครู ปโรหิต โหราพฤฒาจารย์ ถวายพยากรณทำนายว่า	เพลาวารนี้ ทรงพระกรุณาให้สิอพระมหาปราสาทว่าสิริ
ยโสธรมหาพิมานบรรยงก่นั่น เห็นใม่ต้องนามสมเด็จอมรินทราชิราช สิงลงมาบอกให้ตั้ง จักรพยุห อันจักรพยุหนี้เป็นที่ตั้งใหญ่ในมหาพิชัยสงคราม อาจข่มเสียใต้สีงบิจจามิตรทั้ง หลาย ชอพระราชทานเอานามจักรอันนี้ให้สิอพระมหาปราสาทว่า จักรวรรดิใพชยนต์มหา ปราสาท ตามลักษณะเทพสังหรณ็ให้พระสุบินนิมิตอันประเสริฐ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัส ใต้ทรงพิงกีมีพระทัยปรีดายิ่งนัก จึงให้แปลง?เอพระมหาปราสาทตามคำพระมหาราชครูทั้ง ปวง
ในปีนั่น พระราชเทวีประสูติพระราชบุตรองค์หนึ่งพระญาติพระวงค์เหลือบเห็นเป็น ๔ กร แล้วปรกติเป็น ๒ กร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสแจ้งความเห็นมหัศจรรย์ ก็พระราช ทานพระนามว่าพระนารายณ์ราชกุมาร ในปีนั่น ทรงพระกรุณาให้สร้างพระที่นั่งไอศวรรย์ ทิพยอาสน์ ณ เกาะบางนางอิน มิราชนิเวศน์ปราการประกอบพฤกษาชาติร่มรื่น เป็นที่สำ ราญราชหฤทัย ประพาสราชตระกูลสุริยวงศ์อนงค์นารีทั้งปวง แล้วสร้างพระอาราม เคียงพระราชนิเวศน์ถวายเป็นสังฆทาน มีพระเจดีย์วิหารเป็นอาทิสำหรับพระศาสนาเสร็จ บริบูรณ์ แล้วให้นามสิอวัดชุมพลนิกายาราม ในเดือนยี่ปลายปีนั่น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จไปโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์อินทร์ ณ เกาะบ้านเลน โสกันต์แล้วพระราช ทานพระนาม?เอเจ้าฟ้าชัย เจ้าฟ้าชัยนั่นประสูตินอกราชสมบ้ติต่างพระชนนีกับพระนา-รายณ์ราชกุมาร
ศักราช ๙๙๙ ปีระกาศก ทรงพระกรุณาให้สถาปนาพระปรางค์วัดมหาธาตุอันทำ ลายลงเก่า เติมในองค์สูง ๑๙ วา ยอตนภศูล ต วา จึงดำรัสว่า ทรงเก่าลานัก ก่อใหม่ให้องค์ สูงเส้น ๒ วา ยอตนภศูลคงไร้ เล้ากันเป็นเล้น ๙ วา ก่อแล้วเห็นเพรียวอยู่ ให้เอาไม้มะค่า มาแทรกตามอิฐ เอาปูนบวก ๙ เดือนสำเร็จ ให้กระทำการฉลองเป็นอันมาก
ในปีนั่น สมเด็จพระอยู่ห้วมีพระราชบุตรด้วยพระสนมอีก ด พระองค์ ทรงพระ
นามพระไตรภูวนาทิตยวงศ์องค์หนึ่ง พระองศ์ทององศ์หนึ่ง พระอินทราชาองศ์หนึ่ง เมื่ออา-สาฬหมาสเช้าพระวษา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินด้วยสนมราชกัลยาออกไป นมัสการจุดเทียนพระวษา ถวายพระพุทธประดิมากร ณ กัด(พระ)ศรีสรรเพชญ่ เสด็จประ พาสมาหน้าพระวิหารใหญ่ทอดพระเนตรเห็นพระอาทิตยวงศ์ ราชบุตรพระเจ้าทรงธรรม ชึ่ง ยกออกเสียจากราชสมบัตินั้นขึ้นนั่งห้อยเท้าอยู่บนกำแพงแก้ว ชี้พระหัตถตรัสว่า อาทิตยวงศ์ องอาจ มิได้ลงจากกำแพงแก้วให้ตา ลดพระอาทีตยวงศ์ลงจากยศไห้ไปปลูกเรือนเสาไมํไผ, ๒ ห้อง ๒ หลัง ริมกัดท่าทราย ให้อาทิตยวงศ์อยู่ ให้คนอยู่ด้วย ๒ คน พอตักนั้าหงช้าว สั่ง แล้วเสด็จเช้าพระราชกังใน
เดือน ๑๒ นั้น ทรงพระกรุณาสั่งว่า พ้นเทศกาลราษฎรเกี่ยวช้าวแล้ว จะเสด็จไปนมัส การพระพุทธบาท ให้ยก?}างขึ้นไปดกแต่งพระดำหนักใต้ธารทองแดง และให้ไชนั้ามาแต่ ธารทองแดง ให้สนุกสนาน และทางสถลมารค แต่ท่าเจ้าสนุกขึ้นไปท้ายพิกุลนั้น คิดให้มีนั้า และศาลาโดยระยะทาง ผู้คนจะได้อาศัย เสนาบดีรับพระราชโองการแล้ว ก็ยกช่างและไพร่ ขึ้นไป เกณฑ์แบ่งให้ตกแต่งพระดำหนักท่าเจ้าสนุก และแบ่งให้ทำศาลา ชุดบ่อบางโฃมด ตำบลบ่อโศก ชุดริมด้นโศก จึง1ให้ช่อบ่อโศก แล้วให้ขึ้นไปชุดบ่อทำศาลากลางทาง พอ พระสงฟ้และสามเณรเตินขึ้นไปเห็นทำศาลาอยู่ เจ้าสามเณรจึ่งว่าศาลาทั้ง๕ห้อง คั่นเสียลัก ๒ ห้อง ก่อเป็นฝากรงให้ดี คนจะได้อาศัยนอน ถ้าไม่มีฝาเสือจะกินเสีย ช่างทั้งปวงพิงเจ้า สามเณรว่า เห็นชอบด้วยก็ทำดาม ครั้นทำแล้วจึงให้นามชื่อว่าศาลาเจ้าเณร และที่ตำบล หนองคณฑีนั้นมีนํ้าอยู่แล้ว ก็ทำศาลาไว้สำหรับอาศัย และไพร่ชื่งทำศาลาลงไปตักนั้าก็น ได้ คณที,โบหนึ่ง จึงให้ชื่อหนองคณที และช่างกองใหญ่ยกขึ้นไปทำพระตำหนักริมลำธารท้าย ธารทองแดง คิดทดท่อนํ้าเปิดให้ไหลเชี่ยวมาแต่ธารทองแดง อันพระราชนิเวศน้ชื่งทำนั้นใน ดงพฤกษาชาติร่มรื่นชื่นช่ด เป็นที่สำราญราชหฤทัยปีนธเรศตรีศวรกษ้ดริย์สรรพแสนสนุก แล้วคิดผ่อนทางซลชลาไห้ไหลหสั่งลงมายังห้วยคิลาดาดจึงไห้นามชื่อพระราชนิเวศน์ธารเกษม แล้วให้วนจรกน์าออกไปดกแต่งธารโศกปลายธารทองแดง ก็เป็นที่ประพาสแห่งหนึ่ง แต่ตก แต่งพระราชนิเวศน์ธารเกษม และธารทองแดงบริเวณพระพุทธบาท และสถลมารคทั้งปวง ต เดือนก็เสร็จ จึงเสนาพฤฒามาตย์นำรายการมากราบทูลพระกรุณาไห้ทราบทุกประการ
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงพิง ก็มีพระห้ยปราโมทย์ยิ่งนัก จึงมีพระราชกำหนด สั่งสมุหนายกว่า เดือน ๙ ขึ้น ๒ คา จะไปนมัสการพระบรมพุทธบาท ให้เตรียมการโดยชล-
มารค สถลมารคให้พร้อม สบุหนายกรับพระราชโองการแล้ว กำหนดกฎหมายสั่งทุกพนัก งาน เจ้าพนักงานทั้งปวงก็ให้ล่วงไปจัดแจงการทุกกระทรวงพร้อมเสร็จ
ครั้นถึงผคุณมาส ขึ้น ๒ คา เพลารุ่งแล้ว ๒ นาหิ[กา ๔ บาท สมเดีจบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัวทรงบาตรแล้ว ก็ทรงเครื่องสรรพาภรณ บวรด้วยแล้วกาญจนกนกรัตนามัย สำหรับพิชัยราชยุทธทรงราชาวุธสรรพเสร็จก็เสด็จลงสู่พระที่นั่งไกรสรมุขพิมานชัยจักรรัตน์ พิพัฒน์ด้วยเครื่องสูงไสวบวรธงชัยธงฉานอลงการด้วยเรือด้นทั้งหลาย เดียรดาษเรือเสนา พฤฒามาดย์ราชตระกล ชุนหลวงด้นเสือกปลายเสือกทั้งปวง ก็เช้าจับฉลากเป็นซนัดอัดแอ อรรณพ ครบทั้งเรือประเทียบทุกกรม สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็ให้เคลื่อนพชุหบาตรา ยาตรา ไปโดยแนวชลมารค กำหนดระยะทางแต่ขนานประจำท่าพระราชวังหลวง ถึงที่ประทับร้อน พระนครหลวง เป็นทาง ค๙๖ เล้น พักพลาพลทั้งหลายรับพระราชทานเป็นสูขารมย์สบาย ครั้นเพลาชายแล้ว ๒ นาหิ(กา ก็เสด็จกรีธาพลาพลนาเวศไปโดยลำดับชลมารค เป็นระยะทาง ๖๖๑ เส้น เพลาชายแล้ว ๔ นาหิ[กาเศษถึงท่าเจ้าสนุก ก็เสด็จขึ้นพระราชนิเวศนัประทับ แรมอยู่ ๒ เวน ในเพลาบ่ายนั่นเจ้าพนักงานทั้งหลายก็ตรวจจัตุรงค์เสนางคพยุหบาตรา เช้า จับฉลากประจำริ้วรายโดยตำแหน่ง และรถพระประเทียบก็เรียบเรียงเป็นระยะอยู่โดยขบวน สรรพเสร็จ ครั้นเพลารุ่งแล้วนาหิ[กา ๖ บาท สมเด็จบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องสำหรับพิชัยสงครามเสร็จ เสด็จทรงช้างด้นพังกินรวิหคที่นั่งรอง บุษบกเบญจา อลงการด้วยพระที่นั่งพุดดานทองบุฉล้กลาย พรายพรรณรายด้วยแล้วกาญจนมณีรัตนชัชวาล โอภาศด้วยเครื่องอภิรุมรจเรข เศวดฉัตรชุมสายลายสุวรรณพรรณ กลดกลิ้งกรรสิงมาศ ดาษดา รจนาด้วยหมู่คสินทรดั้งกันแทรกแชงค่ายคํ้าพังคา ทั้งหมู่อัศวร่าเริงรองหฤหรรษ เนียรนาท หมู่พหลราชรถเรืองประดับงอนงามไสว หมู่พลาพลไกรก็คับสั่งพร้อมโดยขบวน เสร็จทั้งรถพระประเทียบท้าวนางพระสนมบริพารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เคลื่อนพลทวยหาญ พยุหบา&ราโดยแถวรัถยาทุเรศอรัญร่มรื่นระหง รโหฐานพันลึก อธึกด้วยคัพท้สำเนียงเสียง กาหล ฆ้องกลองชนะโครมคริ้นเพียงแผ่นพื้นพสุธาดลกัมปนาท อันบวรราชอนงค์นั่งใน รถพระประเทียบเรียบเรียง ก็ชวนกันเมียงเมิลชมรุกขชาติ อันพลิกสิอต่อผลเป็นพุ่มพวงผกา อเนกในแนวพนัสทวีเถื่อนทุรสถานด่านดงก็เสด็จดรงไปยังพระราชนิเวศน์ตำหนักธารเกษม เพลารุ่งเช้า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพยุหบาตรา มานมัสการพระพุทธบาท กระทำสักการ บูชาเป็นมโหฬารยิ่งนัก	แล้วให้มีมหามหรสพสมโภช	๗	เวนเป็นกำหนด
พระองค์บริจาคราชทรัพย์เป็นทาน แก่ยาจกวณิพกทุกรันเป็นอันมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว นมัสการเข้าเย็นมิไต้ขาดจนครบ ๗ เวนแล้วเสด็จประพาสธารโศก ธารทองแดง และห้วยเขา ถํ้าธาร แล้วก็เสด็จกลับยังกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา
ลุศักราช ๙๙๗ ปีกุนศก สมเด็จพระพทธเจ้าอยู่หัวเสด็จไปพระราชทานเพลิงพระเจ้า ลูกเธอ ฝ่ายไน ณ รัดไชยวัฒนาราม ไต้เนึ่อในท้องเผาไม่ไหมั สงสัยว่าต้องคุณ ครั้งนั้นประ-ชาราษฎรลีอกันว่า จะให้ค้นตำรับตำราที่หมอผู้เฒ่าผู้แก่ ต่างคนต่างกลัวความผิด บรรดามี ตำรับความรูวิชาการทิ้งนํ้าเสียลี้น
ศักราช ๙๙๔ ปีชวดศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไหรี๋อเทวสถานพระอิศวร พระนารายณ์ ขึ้นมาตั้งอยู่ยังสิกุน ในปีนั้นให้ยกกำแพงพระราชรังออกใป ให้สร้างพระมหาปราสาทพระ วิหารสมเด็จรันหนึ่งเสด็จมาทอดพระเนตรเรีอกิ่งข้างรับพระราชทานอยู่ยังมิไต้ติดตาเรือกิ่ง ทรงพระกรุณาให้นายมั่น มหาดเล็กบ้านนอก เอาตาเรือกิ่งติดเข้า กลับตาข้ายติดตาขวา หางตาเรือก็กลับไปข้างปีถวี ทอตพระเนตรเห็นตรัสว่าดีอยู่ ไห้เอาตามนายมั่นติดนั้นเถิต พระราชทานเงํนตรา ๕ ตำลึง เสัอผ้าสำรับหนึ่ง
ในวันปีณณรสีเพ็ญเดือน ๘ เสด็จออกไปปฏิบัติพระสงม์ ณ รัตโชยวัฒนาราม สมเด็จ พระเจ้าลูกเธอทรงพระเยาว์ก็ตามเสด็จไปหลายพระองค์ แต่พระนารายณ์ราชกุมาร พระ ชนม์ไต้ ๕ พระพรรษานั้นประชวร พระเจ้าอยู่ห้วฑรงพระกรุณาตรัสว่า ป่วยอยู่แล้วอย่าตาม ไปเลย เพลาเข้านั้นฝนตกพรำอยู่ พระนารายณ์ราชกุมารเสด็จออกไปเล่นที่เกย พระนม* พี่ เลี้ยงทูลห้ามก็ไม่ฟัง จะถวายพระกลดก็ห้ามเสิย พระนมพี่เลี้ยงก็จนไจ ต้องเล่นอยู่ด้วย พระ องค์ยืนยุดเสาหลักชัยอยู่ อสุนีลงต้องหลักชัยแตกตลอดลงไปจนดิน พระนารายณ์ราช กุมารจะไต้เป็นอันตรายหามิไต้พระองค์ยืนยุตหลักชัยทรงพระสรวลอยู่ตามประสาพระเยาว์ แต่พระนมพี่เลี้ยงสลบ'ไปลี้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไต้ยินเสียงอสุนีสนั้นตรงพระราชวัง ก็ ตกพระห้ย ตรัสให้ข้าหลวงเข้าไปดู ข้าหลวงเข้าไปแล้ว กลับออกมากราบทูลตามชึ่งมีเหตุ นั้นให้ทราบทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วทราบต้งนั้น เร่งไห้หมอเข้าไปแก้คนทั้งปวง ครั้นปฏิบัติพระศงม์แล้ว เสด็จกลับเข้ามาพระราชรัง ทอดพระเนตรเห็นรอยอสุนีประจักษ์
* ทั้งพระราชพงศาวดารฉบับพันจ้นทนุมาศ (เจิม) ก้บพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุด แห่งชาติว่า “พระศนม” ที่ถูกควรจะเป็น ‘“พระนม” ดังกล่าวในพระราชพงศาวดารฉบับนี้
ทรงพระกรุณาตรัสว่า ราชบุตรเรานี้จะมีบุญอยู่ แล้วให้สมโภชพระเจ้าลูกเธอ พระนารายณ์ ราชกุมาร ต วัน
ศักราช ๙๙๙ ปีฉลู นพศก พระอาทิดยวงศ์คบคิดกับขุนนางขึ้งเป็นโทษถอดเสีย จากราชการแต่ก่อนนั้น ครั้นได้พวก ๒๐๐ เศษ เพลายาฟ้องรุ่งเปิดประตู ก็กรูกันเข้าไปใน พระราชวัง ถึงหน้าสิงห์สรรเพชญ่ปราสาท โห่ร้องอึ๋ออึง สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วใม่ห้นรู้พระองศ์ ลงเรือพระที่นั้งลอยอยู่หน้าขนานประจำท่า ตรัสให้ตำรวจไปเร่งชุนนางเข้าไปจ้บเหล่าร้าย เสนาบดีทั้งปวงรู้ ก็พากันคุมไพร่เข้าไป ไล่ดีพวกพระอาทิตยวงศ์แตกกระจัดกระจาย จับตัว พระอาทิตยวงศ์ได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วเสด็จขึ้นพระราชวัง สั่งให้พิจารณาเอาพวกขบถ ขึ้ง คบคิดกับพระอาทิตยวงศ์ได้สิน ก็สั่งให้เอาไปประหารสิวิตเสีย ณ ตะแลงแกง รุ่งขึ้นวันหนึ่ง นายข้างด้นโคบุตรเล่นหมากรุกอยู่ในโรงข้าง อสุนีตกลง นายข้างตาย แด1ช้างด้นโคบุตรจะ ได้เป็นอันตรายหามีได้
ลุศักราช ๑1๐๐๐ ปีขาล สัมฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสปรึกษาแก่เสนาพฤฒา-มาตย์ราชปโรหิตทั้งหลาย บัดนี้ จุลศักราชล้วน ๑1๐๐๐ ปี การกลียุคจะบังเกิดไปภายหน้า ทั้วประเทศธานีใหญ่น้อยเป็นอันมาก เราคิดว่าจะเสียงบารมีลบศักราช บัดนี้ขาล สัมฤทธิศก จะเอากุนเป็นสัมฤทธิศก ขึ้นดิถีวารจันทร์เถลิงศก ให้กรุงประเทศธานีนิคมชนบททั้งปวง เป็นสุขไพศาลสมบูรณ์ ดุจทวาปรายุค ท่านทั้งหลายจะเห็นประการใด เสนาบดีมนตรี มุขมาดยากราบทูลพระกรุณาว่า ขึ้งทรงพระตำริทั้งนี้ เพราะทรงพระเมตตาแก่สัดว่โลก ได้ ขึ้อว่าล้มมาญาณสัมปยุตอสังขาริกประการหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งพระฑัยบำเพ็ญทาน การกุศล เป็นศาสนูปถัมภกในพระพุทธศาสนา อุปมาเหมือนเนี้อนาบริสุทธิ้ดีอยู่แล้ว จะ หว่านพิชสิง,ใดลง ก็ได้ผลเป็นแห้ ขึ้งพระองศ์ตั้งพระหัยจะลบศักราชให้ประชาราษฎรเป็น สุขนั้น เห็นเทพเจ้าก็จะช่วยให้สมพระหัยปรารถนา
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตรัสได้ทรงพิงมุขมนตรีกราบทูลด้งนั้น มีพระทิยโสมนัสปรา-โมทย์ยิงนัก จึงให้พฤฒาจารย์ผู้รู้ตำรับพระราชพิธี ไปจัตแจงตกแต่งการทั้งปวง พฤฒาจารย์ รับพระราชโองการแล้ว ก็ให้กฎหมายสั่งทุกพนักงาน ให้ตั้งเขาพระสุเมรุราชหน้าจักรวรรดิ-ไพชยนต์มหาปราสาท มีเขาไกรลาศและเขาสัตภัณห์ล้อมพระเมรุเป็นชั้น ๆ ออกมา แล้วให้ ช่างกระทำรูปอสุรกุมภัณฑ์ คนธรรพ์ คนธัพ ท่านฤๅษีสิทธ์ วทยาธร กินรนาคสุบรรณทั้ง หลาย รายเรียงโดยระยะเขาสัตภัณฑ์คีรี แล้วให้กระทำรูปสมเด็จอมรินทราธิราช สถิต ณ
ยอดเขาพระสุเมรุราชเป็นประธาน จึงให้ทวิชาจารย์แต่งกายเป็นพระอิศวร พระพิษญ พระ พายุ พระพิรุณ พระเพลิง พระยม พระไพสพ พระจันทร์ พระอาทิตย์ รูปเทพยเจ้าทั้งสืบสอง ราคื แวตล้อมสมเด็จอมรํนทราธิราซโดยอันดับศักติ้เทวราช จึงเอาแผ่นสุวรรณชาติลิขิต อักษรด้วยชาดหรคุณ เป็นดักราชใหม่บรรทัดหนึ่ง เป็นศักราชเดิมบรรทัดหนึ่ง ใส่ พานทองจำหลักศรรพางค์ วางไว้หน้าสมเด็จอมรินทรา ใต้มหาเศวตฉัตร ณ ยอดเฃาพระสิ-เนรุราช และเขิงเขาสัตภัณฑ์1ทั้ง ๘ ทิศนั้น กระทำรูปล้างอัฐคชยืนเป็นอาทิ คือ ทิศบูรพา ไว้ พระยาเศวตกุญชร ทิศอาคเณย์ โรมหัสดินทรสืพระเพลิง ทิศทักษิณ รัตนานาถกุญชรแก้ว-มุกดา ทิศหรดี อัญชันลินิลุบล ทิศประจิม โกมุทกุญชรลิแก้วไพฑูรย์ ทิศพายัพ สารนิลาคช-เรศลิแก้วอินทนิล ทิศอีสาน เศวตคชาธารลิขาวอ่อน และหว่างล้างอัฐคชนั้น ก็วางอัศวราช ๘ หมู่ นอกนั้นตั้งราชวัติฉัตรธงประตากและดันกล้วยด้นอ้อย ประดับด้วยพุ่มพนมบุปผาชาติ ต่าง ๆ เป็นมโหฬารตาดาษ และตั้งพิธีไสยศาสตร์เสิงเขาสัตภัณฑ์ทั้ง๙ ทิศรอบรายแตรสังข์ ดุริยดนตรี พิณพาทย์ ฆ้องชัยเภรี บัณเฑาะว์กาหล แล้วเทียบขนานพลตั้งกลาบาทเป็นชั้น ๆ ออกมามากนัก และในจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท ก็รจนาตกแต่งพระที่นั้งบัลลังก์ อาสน์อันวิจิตรไว้เบญจราชกกุธภัณฑ์ แล้วเขิญพระประติมากรและพระไดรปีฎกธรรมมาตั้ง เป็นประธานนิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะคามวาลิอรัญวาลิ มาสวดพระพุทธปริตรมหามงคล-สูตรอันประเสริฐ ทวิชาจารย์จัตแจงการทั้งปวงเสรีจ จึงกราบทลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุก ประการ
ครั้นได้คุภวารมหามงคลฤกษ์ สมเด็จบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็สำ-อางค์ทรงสาฎกพัสตร์วิภูษาเสรีจ เสด็จทรงพระราเชนทรยานกาญจนอลงกต รจนาพร้อม ด้วยพฤฒาจารย์ทั้งปวง เสด็จมาประทับเกย ณ เขิงสัตภัณฑ์บรรพต เสด็จบทบาทยาตราขึ้น ไปยังยอดพระสิเนรุราช พระองค์ก็ถวายอภิวาทพระบรมรัตนตยาธิคุณสุนทรภาพด้วยเบญ-จางคประดิษฐ์ อธิษฐานบารมีโดยพระหัยปรารถนา แล้วยกพระกรเบื้องขวาลบศักราชเดิม นั้นเลิยเสร็จ พราหมณ์ที่แต่งกายเป็นพระอิศวร พระนารายณ์ และเป็นเทพยเจ้านั้น ก็อวย ชัยถวายพรโดยสารโศลกวิธี พรหมทวิชาจารย์ก็เป่าสังข์ดุริยดนตรี พิณพาทย์ คาดฆ้องชัย เภรีนึ่สนั้นศัพท์ก้องโกลาหลทั้งพระนครแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับยังพระราชมน-เทียร
รุ่งขึ้นทรงพระราชดำริจะให้ทานแก่หมู่วณิพกรอบเมือง จึงพระราชโองการให้มหาอำมาตย์ดกแต่งพระนครให้เสร็จแต่ใน ค วัน อำมาตย์รับพระราชบริหารแล้ว ก็ให้เจ้าพนักงาน
จดแจงแผ้วสถลมารครถยา ทุบปราบให้ราบรื่นเป็นอ้นตี ตั้งราชวัติฉัตรธง ปักด้นกล้วยต้น อ้อยโดยระยะทาง ตั้งไม้กัลปพฤกษ์ห่างกัน ๑๐ วา รอบพระนคร พร้อมโตยพระราชบริหาร แล้ว ครั้นเพลารุ่งแล้ว ต นาหิ(กา ๖ บาท ได้อุดมฤกษ์ สมเด็จพระพทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่อง สำหรับฃัตติยราชลังกาภรณ์บวรวิภูษิตเสร็จ เสด็จทรงกุญชรตัวประเสริฐ และกลางช้างนั้น วางพานทองรองหิรัญสำหรับจะโปรยทาน พร้อมด้วยเสนางคนิกรทวยหาญโดยเสด็จจะนับ ผิไต้ ครั้นออกจากพระราชวังแล้ว พระเจ้าอยู่หัวก็โปรยทานแก่ยาจกวณิพกทั้งหลาย แล้ว เสด็จไปถึงกัลปพฤกษ์ด้นไดก็ไห้หยุด เจ้าพนักงานซึ่งขึ้นอยู่นั้นโปรยทาน และหว่างด้นกัลป พฤกษ์ พระองค์ก็หยุดโปรยทานไปโดยสำตับจนรอบพระนคร แล้วเสด็จเช้าพระราชวัง ใน สำตับนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบริจาคทรัพย์และราชพาหนะ กระทำสัตสดกมหาทาน เป็น ทานแก่พราหมณ์ทิซาชาด็และยาจกวณิพกทั้งปวงเป็นอาทิ คีอช้าง ๑๐๐ ม้า ๑๐๐ ทาสหญิง ๑๐๐ เงิน ๑๐๐ ชั่ง ทอง ๑๐๐ ชั่ง ราชรถ ๑๐๐ และแด่งการออกสนาม มีมหรสพสมโภชตรี วารเป็นมโหฬาราธิการยิ่งนัก
ในปีนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ผิพระราชสาสันไปกรุงรัตนปุระอังวะ ไนพระราช สาสันนั้นว่า สมเด็จพระเจ้ากรุงเทพมหานครศรีอยุธยา อันเสด็จปราบดาภิเษก ผ่านพิภพ ไอสุริยศวรรยาธิปีตย์ถวัลยราชประเพณี มีพระราชหฤทัยหน่วงน้าวพระบรมโพธิญาณ บำ-เพ็ญทานการกุศลเป็นอจลศรัทธาแห้ผิได้หวาดไหว ตั้งพระหัยที่จะรื้อสัตว์ให้พ้นห้วง มหรรณพนทีธาร กล่าวคือสงสารวัฎ บัดนี้เหินว่ากลียุคถึงแก่สัดว์ทั้วหลายทั้วประเทศธานี ใหญ่น้อยทั้งปวง เพราะจุลศักราชล้วน ๑๐๐๐ ป็ซาล สัมฤทธิศก จึงอุดศ่าห้กระทำสัตยาธิษ-ฐาน แล้วตั้งพระราชพิธีลบศักราช เอากุน สัมฤทธิศก ขึ้นดิถีวารจันทร์เถลิงศก เป็น ทวาปรายุค เพื่อจะไห้ทั่วประเทศธานีใหญ่น้อยทั้งปวงเป็นบรมสุขสมบูรณ์ทั้วกัน ให้พระเจ้า กรุงอังวะและเมืองขอบขัณฑเสมาทั้งปวง ใช้ศักราชตามพระนครศรีอยุธยาลบนี้เถิด ส่ง พระราชสาสันใปเมีองตองอู ให้เมืองตองอูส่งไปเมืองอังวะ
ครั้นศักราช ๑๐๐๒ ปีมะโรงศก พระเจ้ากรุงอังวะแต่ง ทูตานุทูตทูลพระราชสาสันมา และในพระราชสาสันนั้นว่า พระเจ้ากรุงรัตนน่ระอังวะ อันตั้งอยู่ในธรรมศาสตร์ราชศาสตร์ และมีบ่อแก้วบ่อทองเป็นพื้นเมือง ขอจำเริญทางพระราชไมดรีมายังสมเด็จพระเจ้ากรุงทวา-ราวดี ด้วยแจ้งกดติศัพทํไปว่า สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมนั้นทิวงคตแล้ว พระองค์เสด็จขึ้น ผ่านพิภพตามราชประเพณี มีพระเกียรติยศเกียรติคุณใหญ่ยิ่งกว่ากษัตราธิราชแต่ก่อน คือ
ประกอบด้วยปราสาททอง และเศวตกุญชรซาติดัวประเสริฐเป็นศรีเมืองนั้น ฝ่ายกรุงรัตนใ]ระ อังวะมีความยินดีนัก บัดนี๋ไห้ทูตานุทูตมาโ]ามข่าวพระศพดามประเพณี และจำเริญทาง พระราชไมตรีด้วยประการหนึ่งสิงพระองค็ให้ใอัศักราชตามพระนครศรีอยุธยานั้นฝ่ายกรุงๆกามประเทศ และรามัญประเทศไส์ใสิ'ศักราชเดิมหลายชั่วกษัตริย์มาแล้ว ครั้นจะใช้ตาม มีพระราชสาส์นไปนั้น เกรงจะฟ้นเพีเอน สิงพระเจ้ากรุงทวาราวดีลบได้ ก็ให้พระองค็ใช้เถิด ครั้นแปลแล้ว สมุหนายกเอากราบทูลพระกรุณาทรงเคืองพระหัยตรัสว่า ไอ้พม่ามันมิใช้ ตามเราก็แล้วไป ครั้งนั้นเสด็จออกๆขจักรวรรดิไพซยนต์มหาปราสาท เบิกแขกเมืองเช้า ถวายบังคม ตรัสพระราชปฏิสันถารสามนัดแล้ว สงให้เลี้ยงแขกเมือง ก็เสด็จเช้า เจ้าพนักงาน ยกชองมาพระราชทาน แซกเมืองมิได้รับพระราชทาน ว่าอย่างธรรมเนียมกรุงอังวะ ทูตา-นุทูตไปเยือนพระศพ ห้ามมืให้รับพระราชทาน เพลาเย็นสมุหนายกมากราบทูล ทรงพระ กรุณาให้ต่อว่าแขกเมือง ว่าอย่างธรรมเนียมกรุงพระนครศรีอยุธยา ล้าไปเยือนศพต้องแต่ง ของบริโภคให้อิ่มหนำ จึงได้สิอว่านับถือกัน นี้ศัวมาถึงกรุงพระนครศรีอยุธยาแล้ว ไม่รับ พระราชทานนั้น ไม่นับถือกรุงศรีอยุธยาหรือ หรือว่าสิงของขึ้งพระราชทานนี้ ไม่ดีเหมือน กรุงอังวะ ถ้าไปต่อว่า แขกเมืองตื๋อดึง ไม่รับพระราชทาน ก็ให้เอาสิงของราตรดคืรษะลงแล้ว ขับเสียจากเมือง เจ้าพนักงานก็ไปต่อว่าโดยพระราชโองการ แขกเมืองก็มืได้รับพระราชทาน เจ้าพนักงานก็เอาสิงของราดรดคืรษะแขกเมือง แล้วขับเสียจากพระนคร
ศักราช ๑๐๐ต ปีมะเส็งศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินลงไปประ-พาสพระที่นั้งไอศวรรย์ทิพยอาสนํ วันนั้น เสด็จแรม เพลาคาออกมายืนอยู่หน้ามุข สมเด็จ พระเจ้าลูกเธอพระนารายณ์ราชกุมารส่องโคม อสุนีลงต้องหน้าบัน แว่นประด้บรูปสัตว์ ตกกระจายลงมารอบพระองค์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอจะได้เป็นอัน ดรายหามิได้ ทรงพระกรุณาให้พระโหราทำนาย ถวายพยากรณ์ว่า เป็นมหาคุภนิมิต จะ ทรงพระกฤษฎาธิการยิ่งขึ้นไป แล้วจะได้พระราชลาภต่างประเทศ ถึงเดือน ๑๐ กำบิน อะลิมมัดหรำลูกค้าเมืองเทศ บรรทุกพรรณผ้าและได้ม้าเทศสูง 01 ศอก ๒ นิ้วเข้ามาถวาย ๒ ม้า กับกั้นหยั่นดำถมยาราชาวดีประดับนพรัตน์เล่มหนึ่ง สิงของนอกนั้นเป็นอันมาก
ศักราช ๑๐๐๙ ปีมะแมศก พระโหราถวายฎีกาว่า ใน ฅ วันจะเกิดเพลิงในพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟ้ง ดกพระทัย ด้วยโหราคนนี้แม่นยำนัก ครั้งหนึ่งเสด็จอยู่ พระทื่นั้ง ไพซยนต์มหาปราสาท มุสิกตกลงมา ทรงพระกรุณาเอาขันทองครอบไว้ให้หาพระ
โหรามาทาย พระโหราคำนวณแล้วทูลว่า ๔ ตัว* ทรงพระกรุณาตรัศว่า สัตว์ ๔ เท้านั้น ถูกอยู่แล้ว แต่ที่๔ตัวนั้นผิดแล้วครั้นเปิดขันทองขึ้นเห็นลูกบุสิกคลานอยู่ต ตัวกับแม่ตัวหนึ่ง เป็น ๔ ตัว ก็ทรงพระกรุณาตรัสสรรเสริญพระโหราธิบดีว่า ดูแม่นกว่าตาเห็นอีก ให้พระราช ทานเงินตราชั่งหนึ่ง เสิ้อผ้า ไอ สำรับ แต่นั้นมาก็เส์อถีอพระโหราธิบตีนัก
ครั้นทราบว่าจะเกิดเพลิง จึงมิไว้พระท้ย ให้ขนซองในพระราชวังออกไปอยู่รัดโชยวัฒ-นาราม ทั้งเรือบัลลังก์ เรือศรี เรือคลัง ตับคั่งแออัดกันอยู่ และในราชวังนั้นเกณทํไพร่ ต,๐๐๐ สรรพด้วยพร้าซอตะกร้อนํ้ารักษา ห้ามมิให้หุงข้าวในพระราชวังและให้เรือตำรวจบอกเหตุ ทุกทุ่มโมง ครั้นถึงคำรบ ฅ วัน เพลาชายแล้ว ๔ นา^กา เรือตำรวจลงไปกราบทูลพระกรุ-ณาว่าสงบอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วตรัสว่า ครั้งนี้เห็นพระโหราจะผิดอยู่แล้ว ลงเรือเถิดจะ เข้าพระราชวัง เจ้าพนักงานก็เลื่อนเรือพระที่นั้งกิ่งเข้ารับเสด็จ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จมาถึง ฉนวนนั้าประจำท่า พระโหราอยู่ท้ายเรือพระที่นั้งกราบทูลว่า ซอให้ยาฟ้องคั่าก่อนจึงจะสิน พระเคราะห์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ใหัลอยเรือพระที่นั้ง เพลาชายแล้ว ๕ นาหิ[กา เมฆตั้ง พยับคลุ้มขึ้นข้างประจิมทิศ ฝนตกพรำ ๆ ลงมา ทรงพระกรุณาตรัสแก่พระโหราว่า ฝน ตกลงผาสิ้นเหตุแล้วกระมัง พระโหรากราบทูลว่าซอพระราชทานงดก่อน พอสิ้นคำลง อสุนี เปรี้ยงลงมาต้องเหมพระมหาปราสาท เป็นเพลิงติดพลุ่งโพลงซึ้นไหมัลามลงมา คนทั้งหลาย สิงอยู่ในพระราชวังมิร้ที่จะทำประการใด และดีบุกอันดาดหลังคานั้นไหลลาดลงผาตังห่าฝน เพลิงก็ไหม้ติดต่อไปข้างห้องคลัง เรือนหน้า เรือนหลัง ๑๐๐ เรือนจึงตับได้
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสให้พระโหราตูว่า เพลิงฟ้าไหม้ตังนี้จะดีหรือร้าย พระ โหรา กราบทูลพระกรุณาว่า จะมีพระลาภและกอปรด้วยอิสริยยศ บริวารยศ พระเกียรติยศจะ ปรากฏไปนานาประเทศทั้งปวง บรรดาอริราชไพรีจะเกรงพระเดชเดชานุภาพเป็นอันผาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟัง มีพระทัยปราโมทย์ยิ่งนัก ครั้งนั้นไหม้แด่พระที่นั้งมง-คลาภิเษกที่สิอปราสาททอง พระที่นั้งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาทจะได้ไหม้ด้วยหามิไดั สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเข้าพระราชวัง ทรงพระกรุณาให้ช่างจับการก่อพระมหาปราสาท
♦จัอความตอนนี้ตกไป ทั๊งพระราชพงศาวดารฉบับขันจันทนุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสบุดแห่งชาติ มีจัอความต้องกัน,ว่า พระโหราคำนวณแล้วทูลว่า สัตว่ ๙ เท้า ทรงพระกรุณาดร้สว่า กี่ตัว พระโหราจับคำนวณแล้วทูลว่า ๙ ตัว
และทำคลังเรือนข้างในทั้งปวง ต เดือนเรือนข้างในเสร็จ แต่พระมหาปราสาทปีหนึ่งจึ่งสำเร็จ ให้นามซึ่อพระวิหารสมเด็จ
คักรา?! ๑๐๐๖ ปีวอกศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ครองพิ-ภพมณฑลสบสกลสีมาอาณาจักร พรักพร้อมตัวยหมู่จัดุรงค์เรืองพระเด?)านุภาพ เพราะบรม โพธิสมภาร สมณพราหมณาจารยและไพร่ฟ้าข้าข้ณฑเสมาเป็นสุ?!สมบูรณ์ทั้วหน้า มาจน คักราช ๑๐๑๗ ปีมะแมศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนักแปลงสถานลงไปอยู่ พระที่นั่งเบญจรัตน์ ทรงพระกรุณามอบราชสมบัติและพระแสงขรรค์ชัยศรีให้สมเด็จพระ เจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าชัยอยู่ ต วัน เพลา ต ยามก็เสด็จสวรรคต พระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง อยู่ ในราชสมบัติ ๒๖ พระพรรษา
เจ้าฟ้าชัยก็ไตัครองราชสมบัติ ครั้นอยู่มาสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า ก็ให้ คนสอดออกมาคิดราชการด้วยพระศรีสุธรรมราชา ผู้'เป็นพระเจ้าอา พระเจ้าอาก็กำหนดเข้า ไป ครั้นเพลาคาพระนารายณ์เป็นเจ้าก็พาพระขนิษุฐาธองพระองค์ ลอบหนีออกทางประตู ตัดสระแก้ว ไปหาพระเจ้าอา พระศรีสุธรรมราชากับพระนารายณ์ราชนัดดา สุมผู้'คนพร้อม แล้ว ก็ยกเข้ามาพระราชวัง กุมเจ้าฟ้าชัยไปสำเร็จโทษเสีย ณ โคกพระยา
พระศรีสุธรรมราชาก็ได้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ตรัสให้สมเด็จพระนา-รายณ์ราชนัดดาเป็นอุปราชสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้าก็เสด็จอยู่พระราชวังบวรสถานมงคล
อยู่มา ๒ เดือนเศษ สมเด็จพระศรีสุธรรมราชาพระเจ้าแผ่นดิน ทอดพระเนตรเห็น พระราชกัลยาณีน้องพระนารายณ์ราชนัตตา ทรงพระรูปสิริวิลาศเลิศนารี ก็มีพระทัยเสน่หา ผูกพันธ์ปราศจากล้ชชิสมโภค จึงให้หาขึ้นไปบนที่ หวังจะร่วมรสลังวาสด้วยพระราชกัลยาณี พระราชกัลยาณีมิได้ขึ้นไป หนีลงมาพระตำหนัก แล้วบอกเหตุกับพระนม พระนมจึงเชิญ พระราชกัลยาณีเข้าไว้ในดู้พระสมุด หามออกมา เสว่าจะเอาพระสมุดไปยังพระราชวังบวร สถานมงคล นายประตูก็มิได้สงลัย ครั้นไปยังพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว พระราช กัลยาณีก็ออกจากตู้' เข้าไปเฝืาสมเด็จพระเชษฐาธิราช ทรงพระกันแสงทูลประพฤติเหตุทั้ง ปวง ซึ่งสมเด็จพระเจ้าอาเป็นพาลทุจริต สมเด็จพระนารายณ์บรมบพิตรเป็นเจ้าได้ทรงพิง ก็ ทรงพระโทมนัสน้อยพระหัยนักิ จึงตรัสว่าอนิจจาพระเจ้าอาเรานี้ คิตว่าสมเด็จพระบิด-ราชสวรรคตแล้ว ยังแต่พระเจ้าอาก็เหมือนพระบรมราชบิดายังอยู่ จะได้ปกบิองราชวงศานุ-วงศ์สืบไป ควรหรือมาเป็นได้ตังนี้ พระองค์ปราศจากหิริโอตัปปะแล้ว ไหนจะครองสมบัติ
เป็นยุติธรรมเล่า หน้าที่จะร้อนอกสผณสีพราหมณ์ อาณาประซาราษฎร ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน เป็นแท้ จะละไร้ผิได้ ด้วยพระองค์ก่อแล้วจำจะสานดาม จะเสียงเอาพระบารมีเป็นที่พึ่ง ทรงพระราชดำริแล้ว จึงไท้หาซุนนางเข้ามาไนพระราชวัง ตรัสแจ้งพฤติเหตุขึ้งจะทำยุทธนั้น ซุนนางทั้งหลายได้แจ้งไนรับสงด้งนั้น ก็ทูลอาสาชอเอาสีวิตเป็นแดนแทนพระคุณทุกคน สม เด็จพระนารายณ์เป็นเจ้าได้ทรงฟ้ง มีพระท้ยปราโมทย์ยิ่งนัก ดรัสไท้กระทำมงคลแดงไท้คน ทั้งปวงเป็นสำคัญ แล้วไท้เอาไบสะเตาเป็นประเจียดสำหรับเมึ่อจะยุทธนั้น เพราะเหตุว่า พระศรีสุธรรมราชาธิราชไชร้ พระซนมวารวันศุกร์ และใบสะเตานั้นเป็นนามแห่งอริราช*
ครั้นแล้วสมเด็จบรมบพิตรพระนารายณ์เป็นเจ้า ก็ใท้สักการบูชาพระศรีรัดนตรัย และพระอิศวร	พระนารายณ์เป็นเจ้า และเทพยตาผู้มีฤทธิ้สิทธิศักดิ้ทั้งปวง ดำรัสสั่งซุน
เสนาชัย ซุนจันทราเทพ ซุนทิพมนตรี ซุนสิทธิคชรัตน้ ซุนเทพศรีธรรมรัตน์ ไท้คุมไพร่พล ๑๐๐ อยู่รักษาพระราชวังบวรสถานมงคล
ในวันพฤหัสบดี เดีอน ๑๒ ขึ้น ๑๐ คา เพลาชายแล้ว ๕ นา^กาเศษ สมเด็จ บรมบพิตรพระเป็นเจ้าก็แต่งพระองค์สรรพสำหรับการพิชัยยุทธ จึงทรงพระ (สิ) โตฑกอธิษ-ฐานแล้ว ก็เสด็จทรงข้างด้นพลายมงคลไอยรา ตรัสให้พระเทพเดชะเป็นกลางข้างพระที่นั้ง ซุนพศรี ควาญ และตรัสไท้สมเด็จพระอินทราชาธิราชผู้เป็นพระอนุชา ทรงข้างต้นพังกระหัดทอง ซุนพรหมธิบาล เป็นกลางข้างพระที่นั้ง	หมื่นเทพกุญชรควาญ	ตรัสให้เมือง
มโนรมย์ซี่ข้างด้นพลายพรหมภักดี๙ นายไทมหาดเล็กเป็นกลางข้าง มะปราง ควาญ หมื่น ราชกุญชรซี่ข้างด้นพังตลบนำข้างพระที่นั้ง ครั้นได้ศุภวารมทุติฤกษ์เพลาอันประเสริฐ ก็ เสด็จกรีธาพยุหบาตรา สรรพด้วยเครื่องราโซปโภค และประโคมฟ้องกลองแตรสังข์ จึงเสด็จ พระราชดำเนินโดยทวารพิพิธยาตราไปโดยทางหน้าวัดพลับพลาชัย จึงพระยาเสนาภิมุข พระยาไชยาสุระ คุมญี่ป่น ๔๐ มากราบบังคมทูล ขออาสาราชการ แล้วหลวงพิชิตเดชะออก มากราบบังคมขออาสาราชการ แล้วเสด็จพระราชดำเนินโดยทางสีกุน
ฟ้ายสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราช ร้ว่าสมเด็จพระบรมบพิตรพระเป็นเจ้า เสด็จยก
♦พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันหนุมาศ (เจิม) ว่า พระชนม์ว่าร้อนสุกรและใบศะเตานั้นเปีนทุฒ และสุกรไชร้ สินกำลังในพุฒนาม เพี่อจะประหารนามแห่งอริราซ
เข้ามาแด่พระราชวังบวรสถานมงคลก็สั่งแก่พระมหาเทพ หลวงอินฑรเตช	ให้เอาชุน
บำเรอภักดี และไอ้หมันผู้ทาสชุนบำเรอภักดี ไปพิฆาตเสียหน้าบางตรา และชุนบำเรอภักดีก็ หนีรอด จงกราบถวายใวังคมสมเด็จบรมบพิตรพระผู้เป็นเจ้าถึงหน้าวัดฉัททันต์ ได้แต่ไอ้ หมันทาสชุนบำเรอภักดีนั้นไปพิฆาตเสีย และสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้ามาหยุดข้างด้น หน้าพระที่นั้งจักรวรรดิ พระยาอน้น'ทะกะยอฐ พระยาน้นทะกะยอถาง พระราชมนตรี หลวงโยธาทิพ หลวงอมรวงศา หลวงพิสิตเดชะ ธุนตรัด ชุนทรงพาณิช ชุนสนิทวาที มีระยา ฝืน เม้าลามักเมาะคุมไพร่พลให้ไปอยู่ พ ด้านศาลาลูกชุน ไห้รายาลิลาคุมศรีดวน* และ แขกชวาแขกจาม อยู่ ณ ด้านหน้าพระที่นั้งสรรเพชญ่ปราสาทไห้หลวงเทพอรชุนคุม ไพร่พลอยู่ประตูศรีสรรพทวาร ให้พระจุฬา พระพนังคุมไพร่พลอยู่ ณ ทางสระแก้ว หลวง วิสุทธิสงครามและชุนพรหมธิบาล คุมไพร่สารวัด (อยู่) หลังวัดรามาวาส และประตูสระ แดงรามจนถึงประตูหอพระ และฝ่ายไพร่พลข้างสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราช และไพร่ พลข้างสมเด็จบรมบพิดรพระเป็นเจ้า ก็ได้รบพุ่งก้นแต่คั๋าจนรุ่ง และญี่ป่นคุมก้นเข้ามาอาสา ได้เข้าช่วยรบพุ่ง ณ ด่านรายาลิลานั้น ไพร่พลลัมตายบาดเจ็บทั้งสองฝ่าย จึงสมเด็จบรม บพิตรพระเป็นเจ้า ตรัสสั่งชุนจันทราเทพและทันทิพราช เอาปีนใหญ่ 01 บอกตั้ง ณ ห้องสนาม ยิงเข้าไปในพระราชวังเป็นหลายนัด ครั้นยิงเข้าไปครั้งใด ควันเพลิงนั้นเห็นโชติขึ้นไปประดุจ ฉัตร สำแดงศภนิมิตขึ้งจะมีชัยข้านะ จึงสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้า ทรงข้างด้นพระที่นั้ง ตรัสสั่งให้พระเทพเดชะเป็นกลางข้างพระที่นั้ง ธุนพศรี ควาญ ให้ชุนอินทบาลเป็นกลางข้าง สมเด็จพระอนุชาธิราช หมื่นเทพกุญชร ควาญ และเสด็จยืนข้างด้นอยู่ ณ หน้าพระที่นั้งจักร วรรดิ
ครั้นเพลาชายแล้วประมาณนาหิ(กาเศษ	มีผู้มากราบทูลสมเด็จบรมบพิตรพระเป็น
เจ้าว่า สมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราช ทรงข้างออกมายืนอยู่ ณ หลังศาลาลูกชุน จึงสมเด็จ พระบรมบพิตรพระเป็นเจ้า ขับข้างพระที่นั้งเข้าไปถึงนอกกำแพงหน้าศาลาลูกชุน ไพร่พลทั้ง สองฝ่ายได้รบพุ่งต่อแย้งก้น และทหารอาสาสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้า ก็ยิงปีนนกลับ
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (ผิม) ว่า ให้ราญาลีลาคุมหมู่ ๙ ดอน พระราชพงศาวดารกรุงศรี-อยุธยา ฉบับหอสมดแห่งชาติว่า ให้รายาลีลาคุมศรีต่วน
ต้องพระพาหุสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราช ฝ่ายทหารพระศรีสุธรรมราชาธิราช ก็ยิงปีน นกสับต้องหลังพระบาทจ้ายสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้า เผินไปหน่อยหนึ่ง และสมเด็จ พระศรีสุธรรมราชาธิราชก็กลับจ้างเช้าไปไนพระราชวัง และไพร่พลฝ่ายช้างสมเด็จพระศรีสุ ธรรมราชาธิราช ก็แตกฉานจ้านเสินหนีเช้าไปไนพระราชวัง	แล้วก็ปีดประดูพระราชวังไว้
จึงสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้า ก็เสด็จขึ้นมายังพระที่นั่งจักรวรรดิ จึ่งพระไตรภูวนาธิราช เสด็จทรงจ้างต้นออกมาแต่ในพระราชวัง ก็ออกมาถวายบังคมสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้า จึ่งตรัสไจ้ให้ทหารอาสาคุมกันไปทำลายประตูพระราชวัง ก็กระทุ้งประตูพลทวาร พอพระ-สิทธิชัยเป็ดประตูพลทวารออกมาได้ บอกว่าสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชหนีลงไปอยู่ ณ วังหลังแล้ว ทหารก็กรูกันเจ้าไปในพระราชวังได้ นายแกัวมหาดเล็กก็นำพระสิทธิชัยออกมา ถวายบังคมสมเด็จพระบรมบพิตรพระเป็นเจ้า ณ พระที่นั่งจักรวรรดิ นายแก้วจึ่งกราบทูล แก่สมเด็จพระบรมบพิตรเป็นเจ้าว่า ทหารอาสาเช้าไปในพระราชวังไต้แล้ว และพระสิทธิชัย บอกว่า สมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชหนีลงไปวังหลัง จึงสมเด็จพระบรมบพิตรพระเป็น เจ้าเสด็จเช้าไปในพระราชวัง เสด็จขึ้นพระราชมนเทียรพระวิหารสมเด็จ ในวันเดียวนั่น เสนาบดีก็ไปดามสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชได้ ณ วังหลัง ก็ให้เอาไปสำเร็จโทษ ณ โคกพระยาตามประเวณี พระศรีสุธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติได้๒ เดือนกับ ๒๐วัน ใน เมื่อสมเด็จบรมบพิตรพระเป็นเจ้ามีจ้ยจ้านะแก่ราชศัตรู ด้วยเตชบุญญานุภาพนั่น ศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกศก ในเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๑ คา วันตุกร์ เพลาชายแล้ว ๒ นา^กา ๔ บาท
ครั้นถึงวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม๒ คาเพลาชายแล้ว๒ นาฬิ[กาจึ่งพระมหาราชครู พระครู และห้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง ก็อัญเสิญสมเด็จพระ บรมบพิตรพระเป็นเจ้าเสด็จปราบดาภิเษก เสวยราชสมบัติถวัลยราชประเพณีโดยบุรพพระ มหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน อันผ่านพิภพ ณ กรุงพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยานั่น ในวันแรกทั้งพระราชพิธีนั่น เพลาคั๋าแล้วประมาณ ๒ ทุ่ม มีพระสุคนโธทกขาวบรีสุทธึ๋ตกลง มาแต่เพดาน ในโรงพระราชพิธีเป็นอัศจรรย์ พระมหาราชครู พระราชครู ประพฤติการพระ ราชพิธีประถมาภิเษกและพระราชพิธีราชาภิเษก ถวายพระนามกรบวรพระราชศรีสวัสดีพิ-พัฒนมงคล ตามบุรพประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนอันกอปรด้วยพระเดชะบุญ-ญานุภาพ เสด็จปราบดาภิเษกทรงพระนามกรบวรศรีศวัศดี้ สมเด็จพระบรมราชาธิราช รามาธิบดี ศรีสรรเพชญบรมมหาจักรพรรดิศวรราชาธิราช ราเมศวรธรรมรามาธิบดี
ศรีสฤษติรักษสังหาร จักรวาลาธิเปนฑร สุริเยนทราธิบตินทร หริหรินทราธาตาธํบตี ศรีสุวิ-บุลยคุณอัคนิดวิจิตรรูจี ตรีภูวนาทิตย์ ฤทธิพรหมเทพาธิบดินทร ภูมินทราธิราซรัตนากาศ มนุวงศ์ องศ์เอกาทศรุท วิสุทธิทธยโสตครบรมอัธยาศัย สมุทยโรมนตอนันตคุณวิบุลย์ สุนทรธรรมิกราชเดโซชัย ไตรโลกนาถบดินทรารินทราธิราซ ชาติพิชิตทิศทศพลญาณ สมันต มหันตผาริดวิชัยไอศวรรยาธิปึดย์ ชัตติยวงศ์องศ์บรมาธิบดี ตรีภูวนาถธิเบศ โลกเซษฐวิ-สุทธิมกุฎรัตนโมลี ศรีปทุมสุริยวงศ์องศ์สรรเพซญ์พุทธางกูรบรบรมบพิตรพระพุทธเจ้า พระ เจ้ากรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา มหาติลกภพนพรัตนราซธานีบุรีรมย์ แล้วถวายเครื่องเบญจกกุธภัณฑ์ และเครื่องราโซปโภคทั้งปวง และบูชาบรมเทพอัษฎามรติ อันประเสริฐ สถิตสถาวรในพระองศ์โดยยถาสาดร และถวายอาศิรพาทอภิเษกจำเริญพระพร บวรราชศรีสวัสติพิพัฒนมงคลนฤมลพระองศ์ คือพระนารายณ์เป็นเจ้า สังข์จักรคธาธรอัน กอปรด้วยพระเดชฤทธานุภาพอันประเสริฐเพี่อจะรักษาสมณพราหมณาจารย์และท้าวพระ-ยาเสนาบดีมนดรีมุธประชาราษฎรทั้งปวงให้สุขเกษมเปรมปรีดิ้ทั้วธานีจำเริญสืบไปเมื่อหน้า แล้วก็ใหัเบิกท้าวพระยาสามนตราซ เสนาบดีมนตรีมุขทุกกระทรวงการทั้งหลาย ถวาย บังคมและถวายสัตยาธิษฐาน ถือนั้าพระพิพัฒน์ตาม บุรพประเวณีแล้วเสร็จ
เมื่อเสดีจปราบดาภิเษกถวัลยราชประเวณีแล้วนั้น พระชนม์โต้ ๒๕ พระพรรษา แล้ว พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงทศพิธราชธรรมอัน ประเสริฐก็ทรงพระกรุณาแก่ประซาราษฎรทั้งปวงใท้ลดส่วยสาอากรแก่ประชาราษฎรทั้งปวง ต ขวบ มิให้เอาเข้าพระคลัง และพระเจ้าอยู่หัวบำเพ็ญพระราชกุศล แล้วก็ตรัสให้แต่งการซึ่ง จะถวายพระเพลิงสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสร็จสรรพ ประดับด้วยเครื่องรจนาลังการทั้ง หลายหมายเป็นอาทิ คือพระสุเมรุมาศ สูง ๒ เส้น ๑๑ วา ศอกคืบ และเมรุทิศเมรุราย ประดับด้วยฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเงิน ฉัตรเบญจรงค์ ธงเทียวบรรดาการ จึ่งอัญเชิญพระ-ศพเสด็จเหนือบุษบกพิมาน และประดับสีด้วยกลิ้งกลดจามร บวรนิมิตประไพไปด้วย กาญจนติเรกดุริยางค์นโ]นาทเดียรดาษด้วยภาพยนตมฤฎบอันรจนาด่างๆดั้งประดับเรียงราย โดยขบวนซ้ายขวา ดั้งท้าวพระยาสามนดราช พฤฒามาดย์ ราชเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย มาประดับแห่โดยหน้าหลังบุษบกพิมานนั้นแล้วอัญเชิญพระศพลีลาคลาเคลื่อนเครื่องแห่แหน โดยขบวนเสด็จโดยรัถยาราชวัติไปยังพระสุเมรุมาศ และบำเรอด้วยดุริยตนตรี แตรสังข์ ฆ้อง กลอง โขนหนัง ระบำบรรพ์ อันมเหาฬารมหรสพทั้งปวง และนิมนตพระสงฆ้สบสังวาส๑๐,๐๐๐ ถวายทักษิณาทาน บูชาพระสงฆ์ทั้งปวงด้วยเครื่องไทยทาน โดยบุราณราชประ-เพณีพระมหากษัตราอิราชเจ้าแต่ก่อน จึ่งพระเจ้าอยู่ทัวก็ถวายพระเพลิงแล้วให้พระอ้เธาตุ เข้ามา ณ วัด (พระ) ศรีสรรเพชณ์ นิมนต์พระสงฆ์สดับปกรณ์แล้ว ก็บรรจุพระอ้ฐธาตุ สม-เด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัวก็บำเพ็ญพระราชๆศลนานาประการ แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินออก ไปอยู่พระราชวังบวรสถานมงคล และฟ้ายพระไตรภูวนาทิดยวงต์ก็ให้ไปอยู่ดำหนักวังหลัง อยู่มาในเดือนยี่นั้น อำแดงแก่นผู้เป็นข้าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ เอาเนื้อความอันเป็น โกหกมาเป็นอุบายทูลแก่พระไตรภูวนาทิตยวงศ์	ว่าข้าหลวงฝ่ายพระบาทสมเด็จ
บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัว ย่อมว่าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์และข้าไทยทั้งปวงนั้นเข้า ด้วยสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชย่วยรบพุ่ง ครั้นสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชอัปรา-ชัย พระไตรภูวนาทิตยวงศ์และข้าไทยทั้งปวง ก็มาบรรจบเข้าด้วยข้าหลวงเล่า และอำแตง แก่นทูลยุยงเป็นหลายครั้ง พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ก็มิได้พิจารณา พิงแต่คนถ่อยนั้น ก็คิต ย่องสุมคนไว้นอกกรุงเทพมหานครเป็นอันมาก จึ่งข้าหลวงก็เอาเนื้อความนั้นกราบทูลพระ เจ้าอยู่หัวให้ทราบ จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ข้าหลวงอันมีใจยี่อสัตย์นั้นออกไปพิงกิตติศัพฑ ตูจงมั่นแม่น ถ้าแม่นจริงไซร้ ก็ให้ข้าหลวงคิดอ่านอุบายว่าจะเข้าด้วย ครั้นข้าหลวงออกไปได้ แจ้งเนื้อความนั้นเป็นหลายแห่ง ว่าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ให้ย่องสุมคนเป็นแม่นมั่น จึ่งข้า หลวงยี่งออกมานั้นแสร้งอุบายว่าจะเข้าด้วย จึ่งให้สัญญาอาณัติวันคินแก่กันว่าจะยกเข้ามา และข้าหลวงนั้นก็กลับคีนเข้ามากราบทูลพระกรุณาตามเนื้อความนั้น ครั้นได้ดำริทราบเนื้อ ความทุกประการ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่มหาดเล็กว่า ให้เอาเงินหลวง ๑๐๐ ชั่งไปให้ แก่พระไดรภูวนาทิตยวงศ์ ว่าพระราชทานให้ออกมาแจกแก่ข้าไทยทั้งปวงนั้นจงทั่วกัน อยู่ มาพระยาพิชัยสงคราม พระมหามนตรีทูลแก่สมเด็จพระรามราชาธิราชว่า พระยาพัทลุง และพระศรีภูริปรีชา ยี่งฑรงพระกรุณาตรัสว่าจะให้ไปกินเมืองนั้น ก็มี’ไป และคนทั้งสองนื้ ครั้นกลางดืนย่อมลงไปวังหลังมิได้ซาด และคิดอ่านด้วยพระไตรภูวนาทิดยวงศ์จะคิดร้ายแก่ แผ่นดิน จึ่งสมเด็จพระรามราชาธิราชก็เอาคดีนั้นกราบทูลพระกรุณา จึ่งมีพระราชโอง การตรัสว่า จะให้เสาะสางพิงเนื้อความนื้ดูจงมั่นแม่นก่อน อยู่มาวันหนึ่งนายผูก เติมเป็น มหาตเล็ก เป็นโทษครั้งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง ให้สักเป็นหม่เรือพระที่นั่ง และนายผูกมาบอกแก่พระยาจักรี พระยาพระคลังว่า พระยาพัทลุง พระศรีภูริปรีชา และ หมื่นภักดีศวร ย่อมลงไปหาพระไตรภูวนาทิดยวงศ์ ณ วังหลัง คิดอ่านย่องสุมไพร่พลจะทำ
ร้ายแก่แผ่นดิน พระยาจักรี พระยาพระคลัง บอกแก่พระยาพิจิตรภักดี พระยาพิจิตรภักดีก็ กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ
จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาพระคลังว่า หมื่นภักดีศวรจึ่งสั่งให้ไปรั้งเมืองและบ มีไปนั้น เห็นว่าจะคบกันคิดร้าย ให้ลงโทษตัดคิรษะเสียบไว้หน้าศาลาลูกชุน ณ พระราชวัง บวรสถานมงคล ส่วนพระไตรภูวนาทิตยวงศ์เช้าผาเผ่า ณ บนที่พระราชวังบวรสถานมงคล ไซร้ ย่อมหาพระสิทธิชัย และท้าวราช นายพิมมากระสิบเจรจาทุกวัน และพระยาพิสิดภักดี จึ่งว่าแก่หมื่นมไหสวรรย่ ให้ห้ามพระสิทธิชัยและท้าวราช นายพิม จึ่งเจรจาด้วยพระไตรภานาทิตยวงศ์ ณ บนที่นั้น และพระไตรภูวนาทิตยวงศ์โกรธพระยาพิสิดภักดีและหมื่นมไห-ศวรรย์ อนึ่งพระยาพระคลังกราบปังคมทูลพระกรุณาว่า มืผู้มาบอกว่าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ จะคิดร้ายเป็นแม่นมื่นจึงมีพระราชโองการตรัสว่า เยียฉันใดจะแจ้งว่าคิดร้ายนั้นเป็นแม่นมื่น จึ่งสั่งแก่พระยาภักดีว่า เมื่อครั้งพระองศ์ชัยนั้น พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ขึ้นผา ย่อมเอามีด เหนึบผูกซาขึ้นมา และปัดนี้ยังจะทำดุจนั้นหรือหามํได้ จึ่งพระยาพิสิตภักดีแสร้งอุบายนวด พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ แต่พระบาทขึ้นมาถึงด้นพระเพลา พบคาดเครื่องและมีดเหน็บ จึ่ง พระยาพิสิตภักดีก็ร้องขึ้น พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ก็ตกใจ อยู่มาช้าหลวงจึ่งแต่งให้ไปพิง กิตติศัพทํนั้น ก็ได้เนึ้อความมากราบทูลพระกรุณาว่า ได้ยินช้าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ ว่า พระไตรภูวนาทิตยวงศ์คิดว่าเมื่อการพระราชพิธีตรียัมปวายนั้น ถ้าและเสด็จพระราชดำ-เนินไปไซร้ จะแต่งช้าอาสาให้ชุ่มช่อนอยู่นั้น ครั้นเสด็จพระราชดำเนินไปกลางคืนไซร้ จึ่งจะ ให้ช้าอาสาจึ่งช่อนอยู่นั้น ออกทำร้ายในละอองธุลีพระบาท ครั้นดำรัสเนื้อความทั้งนี้แล้ว จึ่ง ทรงพระราชดำริว่าองศ์พระไตรภูวนาทิดยวงศ์ไซร้ เป็นอนุชา(ธิ)ราชแห่งเรา ๆ ก็ไว้พระท้ย เป็นที่สนิทเสน่หานัก และจึ่งพระไตรภูวนาทิตยวงศ์จะคิดมิตรโทษแก่เราตังนี้ เมื่อวันการ พิธีตรียัผปวาย่นั้น เราจะไปส่งพระเจ้าถึงเทวสถาน ถ้าและพระไตรภูวนาทิตยวงศ์จะทำร้าย แก่เราก็ให้ทำเถิด เราจะเอาแต่บุญญาธิการแห่งเราเป็นที่พึ่ง
ครั้นถึงวันการพิธีตรียัมปวายกลางคืนนั้นก็เสด็จทรงช้างต้นพระที่นั้งสุวรรณปฤษฎางค์ ประดับด้วยเครื่องราโซปโภคทั้งปวงและท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุชทั้งหลาย	แห่
โดยชัายชวาหน้าหลัง ก็เสด็จแต่พระราชวังบวรสถานมงคลมาโดยทางหอรัตนชัยมาทางตะ-พานช้างและพระไตรภูวนาทํตยวงศ์ก็ขึ้นช้างตามช้างพระที่นั้งผา พระเจ้า (อยู่หัว) ก็เสด็จ ไปโดยทางสิกุน และคนจึ่งแต่งชุ่มไว้นั้น ล้วนถือปีนนกลับอยู่ ณ ดะพานช้างเป็นอันผาก
ครั้นให้ถามก็บอกว่าข้าวังหลัง	ก็บมิได้มีพระราชโองการประการใด เสด็จไปส่งพระเจ้าถึง
เทวสถาน แลัวก็เสด็จพระราชดำเนินกลับคืนผายังพระราชวังบวรสถานมงคล
อยู่ผาวันหนึ่งผู้ดาษเล่งและห้าวหมู่เรือพระที่นั่งอลงกตนาวามาบอกแก่หมื่นราชามาตย์ ปลัดพระดำรวจว่า นายสุกเดิมเป็นข้าพระชัยราชาธิราช ได้มาเป็นข้าพระไดรภูวนาทิดยวงศ และนายสุกนั่นว่าเป็นระบาดทีหนึ่งแลัว ทีนี้จะเป็นระบาดอีกเล่า ผู้ดาษเล่งและห้าวจึ่งถาม นายสุกว่า สิงจะเป็นระบาดอีกนั่นด้วยอันใด และนายสุกจึ่งบอกแก่ผู้ดาษเล่งและห้าวว่า พระไตรภูวนาทิตยวงศ์คิดร้ายในละอองธุลีพระบาท หมื่นราชาผาดย์ก็เอาคดีนั่นบอก แก่หลวงพิชัยเดชะ หลวงพิชัยเดชะก็เอากราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบในละอองธุลีพระ บาท จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หลวงพิชัยเดชะ ให้ว่าแก่ผู้ดาษเล่งและห้าว ให้!ปฟ้งเอา เนึ่อความนั่นจงนั่นแม่น ผู้ดาษเล่งและห้าวไปหานายสุก นายสุกจึงเล่าให้ผู้ดาษเล่งและห้าว ฟังว่า พระไดรภูวนาทิดยวงศ คุมคนจะยกขึ้นมาในเดือนยี่ แรม ๔ คา ผู้ดาษเล่งและห้าวนั่น นำเอาเนึ่อความมาบอกแก่หลวงพิชัยเดชะ หลวงพิชัยเดชะเอาเนึ่อความนั่นกราบทูลพระ กรุณา อยู่ (มา) วันหนึ่งพระยาจ้กรื พระยาพลเทพกราบทูลพระกรุณาว่า ได้ยินกิตติศัพท์ ว่าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์จะคิดร้ายในละอองธุลีพระบาทนั่นก็เป็นอันผาก จึ่งพระเจ้าอยู่ห้ว มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เสนาบดี และข้าหลวงผู้มีความสวามิภักดี้สิอสัตย์นั่นว่า องศ์ไดร ภูวนาทิตยวงศ์ไซร้ เป็นพระอนุชาธิราชแห่งเรา ๆ ก็มีความเสน่หาเป็นอันยิ่งนัก เราคิดว่า จะบำรุงให้วัฒนาการไปภายหนัา และองศ์ไตรภูวนาทิตยวงศ์ผิได้มีความสิอสัตย์ต่อเรา ฟัง เอาคำคนโกหกมันยุยง และคิดสิองสุผผู้คนจะทำร้ายแก่เรานั่นจะเป็นประการใด จึง เสนาบดีและข้าหลวงผู้มีความสวามิภักดิ้นั่นกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า พระไตรภูวนาทิด-ยวงศ์ไซร้ มิได้ติดถึงพระคุณและมิได้มีความสวามิภักดี้ จะไร้พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ ให้ทำ ตามอิสรภาพนั่นมิได้ ซอพระราชทานให้สำเร็จโทษดามประเพณีพระราชกุมาร สิงเป็น มห้นดโทษ'นั่น จึ่งพระเจ้าอยู่ห้วมีพระราชโองการตรัสว่า สิงสำเร็จโทษในกรุงเทพมหานคร นี้ผิได้เราจะไปพระนครหลวงแล้วเราจะทรงผ้าด้นให้องศ์พระไตรภูวนาทิดยวงศ์ขึ้นผ้าตัวหนึ่ง ออกไปกลางพระนครหลวง ถ้าองศ์ไตรภูวนาทิดยวงศ์จะคิดทำร้ายแก่เรา ๆ ก็มิได้เช็ดชาม จะยุทธด้วยองศ์ไตรภูวนาทิตยวงศ์ ณ ที่นั่น และเราจะเอาบุญญาธิการแห่งเราเป็นที่พึ่ง จึ่ง ทรงพระกรุณาตรัสสั่งสมุหนายกว่า จะซึ๋นไปพระนครหลวง
ครั้นถึงวันอังคาร ขึ้น ต คา เดือน ๓ ปีวอก อัฐศก กอปรด้วยวิชัยฤกษ์ เพลาอุษาโยค
ก็เสด็จด้วยเรือพระที่นั่งศรีสมรรถชัย และเรือท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขที่งปวง แห่หน้า หด้งซ้ายขวา โดยเสด็จพระราขดำเนินไปถึงพระนครหลวง จึงเสด็จขึ้นพระดำหนัก ครั้น เพลารุ่งแล้วประมาณ ๒ นา^กาเศษ จึ่งเสด็จทรงม้าด้นพระที่นั่งราขพาหนะ ให้พระ อินหราซาทรงม้าตัวหนึ๋ง พระไตรภูวนาทิดยวงค์ฑรงม้าตัวหนึ่ง สมเด็จพระรามราชาธิราชทรงม้าตัวหนึ่ง และเสนาบดีมนตรีมุขที่งปวงโดยเสด็จแห,หน้าหลังโดยซ้ายขวา เสด็จ ออกไปกลางทุ่งนาพระดำหนักนครหลวงนั่นพระไดรภูวนาทิตยวงศ์ก็กด้วพระเดชบุญญานุ-ภาพพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มิอาจท้าร้ายได้ แล้วเสด็จพระราช ดำเนินกลับเข้ามายังพระดำหนัก พระไตรภูวนาทิดยวงค์ก็ตามเสด็จเข้ามาในพระราชวัง พระนครหลวง จึ่งพระสุรินทรภักดีก็ดามพระไตรภูวนาทิตย์เข้ามาถึงหนัาปะรำข้าง และเห็น พระไตรภูวนาทิตยวงค์แกัจางนางดาบออก แล้วก็ขึ้นไปบนฉนวน จึ่งพระสุรินทรภักดีก็ กราบทูลพระกรุณาไห้ทราบ เมื่อจะเสด็จเข้าที่พระบรรทม มิพระราชโองการตรัสสั่ง พระยาวิ?!ดภักดี พระยาสุเรนทรภักดี และขุนเหล็กมหาดเล็ก ไท้ผลัดกันเอางานพัชนี ไท้ พิทักษ์รักษาระวังระไวอยู่ จึ่งพระสุเรนฑรภักดีขึ้งเอาพัชนีอยู่นั่น ก็เห็นพระอินทรราชาธิราช และพระไตรภูวนาทิตยวงค์ ออกจากพระดำหนักมาใกล้ที่พระบรรทม ครั้นเห็นพระสุเรน ทรภักดีก็กลับคืนเข้าไป แล้วขุนเหล็กมหาตเล็กก็รับงานพัชนีผลัดพระสุเรนทรภักดี และ พระไตรภูวนาทิตย่ใช่ให้พระองค์ทอง ออกมาเอาพระแสงหอกต้นของหลวงขึ้งอยู่ ณ พระที่ นั่งมุขเด็จนั่นไป
ครั้นพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นจากพระบรรทม จึงขุน เหล็กมหาดเล็กกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าพระองค์ทองออกมาเอาพระแสงหอกตันขึ้งอยู่ ณ พระที่นั่งมุขเด็จนั่นเข้าไป จึ่งทรงพระกรุณาตรัสว่า ขึ้งพระแสงด้นไซร้ จะได้เป็นสำหรับองค์ ไตรภูวนาทิดยวงค์หามิได้ และขึ้งให้มาเอาพระแสงด้นเข้าไปไร้ตังนี้ เห็นว่าองค์ไตรภูวนา-ทิตยวงค์จะคิดร้ายแก่เราเป็นมั่นแม่น ขึ้งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็มี พระราชโองดรัสสั่งให้พระยาพิชัยสงคราม คุมไพร่พลอยู่รักษาประตูพระราชวังฝ่ายซ้าย ให้ พระศรีมหาราชา คุมไพร่พลอยู่รักษาประตูพระราชวัง ให้พระธนบุรีคุมข้าหลวงอยู่ รักษาประตูฉนวนและให้พิทักษ์รักษาอย่าให้ผู้คนแปลกปลอมเข้าออกได้ จึ่งมีพระราชโอง การตรัสสั่งไห้พระยาจักรี ให้พระยาพิชิตภักดี พระมหามนตรี หลวงอินฑเดชะ ให้เป็นพนัก งานคุมพระไตรภูวนาทิตยวงศ และให้พระสุรินทรภักดี หลวงเทพสมบัติ หลวงกำแพงพระ ราม หมื่นมไหสวรรย์ เป็นพนักงานคุมพระอินทราชา ให้หลวงวิชิตสงคราม หลวงรามภักดี
สิงเอาดาบของพระอินทราชาและพระไตรภูวนาทิตยวงศ์จึ่งให้ถืออยู่นั้นไว้ครบครั้นเพลาเข้า ๕ นาหิ(กา จึ่งพระอินทราชา พระไตรภูวนาทิตยวงศ์พระองศ์ทอง ก็ออกมาเฝืา ณ ที่ฉนวนนั้น และข้าหลวงผู้'มีจึ่อจึ่งได้เป็นพนักงานคุมนั้น ก็มาเฝืาพร้อมกัน ณ ที่ฉนวนนั้น จึงพระยาจักรี กราบทูลพระกรุณาว่า คืนนี้ข้าพเจ้านิมิตเป็นอัศจรรย์ ข้าพระพุทธเจ้าจะขอแก้ฝืนถวาย จึงมี พระราชโองการตรัสแก่พระยาจักรีว่า ให้แก้นิมิตไปเถิด พระยาจักรีกราบทูลว่า จึ่งจะแก่ให้ คนทั้งหลายแจ้งเนื้อความนั้น เห็นมิควร ขอพระราชทานเฝืาใกล้ละอองธุลีพระบาท แล้วจึ่ง มีพระราชโองการตรัสถาม ที่จะลงไปนั้นจะไปโตยทางชลมารคดีหรือ า จะไปโดยศถลมาร ค ตีและจะไปทางสถลมารคก็ได้ ด้วยข้างม้ารี้พลพร้อมกันอยู่ พระยาจักรีกราบทูลว่า สถล-มารคนั้นหล่มโคลนนักขอพระราชทานเสด็จโตยชลมารคก็มิพระราชโองการตรัสว่าชอบแล้ว พระยาจักรีกราบทูลว่ามีโจทก์ว่ามีผู้เอาพระแสงไปฝืงไว้ ขอเอาพระราชทานขุดเอา พระ ราชโองการตรัสว่า (เอา) เถิด พระยาจักรีและข้าหลวงผู้ได้ (เป็น)	พนักงานกุมพระองศ์
ไตรภูวนาทิตยวงศ์นั้น ก็ช่วยกันกุมพระองศ์ไตรภูวนาทิดยวงศ์ พระสุนทรภักดีและข้าหลวง จึ่งได้ (เป็น) พนักงานกุมพระองศ์อินทราชานั้น ก็ช่วยกันกุมพระองศ์อินฑราชา ฝ่ายพระ องศ์ทองผู้'เป็นอนุชา ก็เข้าช่วงสิงพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ และทุบดีข้าหลวงผู้'กุมพระไตรภูวนา ทิตยวงศ์ ข้าหลวงก็กุมเอาพระองศ์ทองนั้นด้วย แล้วก็เอาพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ และพระองศ์ทองนั้นสำเร็จโทษไนที่นั้นและพระอินฑราชาธิราชนั้นทรงพระกรุณายกโทษไว้ เพราะว่ามิได้เข้าด้วยพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ จึงพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ เสด็จลงเรือพระที่นั้ง เอาพระอินทราชาลงเรือพระที่นั้งมาด้วย และเรือเสนาบดีมุขมนตรีทั้ง ปวงก็เข้ากระบวนโดยเสด็จข้ายขวาหน้าหลัง เสด็จพระราชดำเนินเข้ามาอังพระราชวังบวร สถานมงคล
จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งไห้ตำรวจนอก ตำรวจไนเอาข้าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ จึ่ง ร่วมคิดด้วยพระไตรภูวนาทิตยวงศ์นั้นมาถาม เมื่อถามหลวงกลาโหมข้าเดิมนั้น * พระไตร-ภูวนาทิตยวงศ์ไห้การว่า พระศรีภูรีปรีชา พระยาพัทลุง หลวงจ่า และนายทน นายด้วง นาย อิน หมื่นทิพ หมื่นเทพ จึ่งเป็นตำรวจในข้ายขวา กับนายบาลเมีอง นายบุญเกิด นายน้อย ผู้' มีจึ่อนี้ คิดว่าพระไตรภูวนาทิตยวงศ์จะแต่งเตรียมไว้พิงดูแต่เดือน ๔ ล้าและละอองธุลีพระ * พระรา?{พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ช้าหลวงเดิม
บาท[ปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานพระราชวงศ์ฝ่ายในทั้งศองพระองศ์นั้น เห็นว่า จะโปรดเที่ยงแท้และแผ่นดินจะราบคาบไป ล้าทรงพระกรุณามิโปรดจนถึงการพระราชพิธี แล้ว จึงจะมิความคํด และทุกวันนี้ (มิ) แต่จะป้องกันตัวไป จะไต้คิดว่าจะยกเช้ามาแต่ในการ พระราชพิธีนี้หามิไตั แล้วจะไต้คิดว่าจะยกเช้ามาในวันไดเดือนใดนั้น ยังไม่ไต้คิด อนึ่งพระ ไตรภูวนาทิตยวงศ์เศพสุราแล้ว และออก ณ ศาลาว่า เราคนแต่รอยหนึ่งจะยกเช้าไปก็จะไต้ อนึ่งเมื่อถามนายอิน นายอินให้การว่า เมื่อแรกคิดอ่านจะทำร้ายในละอองธุลีพระบาทนั้น พระศรีภูริปรีชา พระยาพัทลุง พระสิทธิชัย หลวงกลาโหม หลวงศรรพสิทธิ หมื่นภักดีศวร น้องพระสิทธิชัยคนหนึ่ง ผู้มิสือทั้งนี้คิดด้วยพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ ณ ท้องพระ โรง และว่า พระศรีภูริปรีชา หมื่นราชามาตย์หมื่นคำจาย ผู้หลานพระศรีภูรํปรีชา กับนายพิมและผู้มิ!!อทั้ง ๙ คนนี้ จะคุมคนร้อยหนึ่ง ศรรพด้วยเครื่องตัศตรารุธ จะยกเช้ามาเฝ่าแต่ตะพานช้างมา ณ ประตูราชวัง พระยาพัทลุงจะคุมกำลังและสมัครพรรคพวก ๑*'๐ ศรรพตัวยเครื่องศัศตรารุธ จะมาโดยทางริมนั้า จะเช้ามา ณ ประตูตีนพระราชวังบวรศถานมงคล ชุนศรีเทพบาลและ หมื่นภักดีศวรจะคุมบ่าวและสมัครพรรคพวก ๑๒๐ สรรพด้วยเครื่องศัสตรารุธยกเช้ามาโดย ทางท่าทราย จะเช้าประตูลัก* ช้างหลัง อนึ่งคนเดิมพระไตรภูวนาทิดยวงศ์นั้น ประมาณ ต,๐๐๐ และคนพระราชทานประมาณ ๑,๐๐๐ เศษ' พระสิทธิชัย หลวงสรรพสิทธิ กับน้อง พระสิทธิชัยและหลวงชุนหมื่น พันทนายซอเฝ่า มหาตเลีกนั้น จะมาด้วยพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ ก็พระสิทธิชัย หลวงสรรพสิทธิ และน้องพระสิทธิชัยเสียงเทียน ต เล่ม เทียนพระพุทธเจ้า เล่มหนึ่ง เทียนบรมโพธิสมภารเจ้าเล่มหนึ่ง เทียนพระไตรภูวนาทิตยวงศ์เล่มหนึ่ง และ เสียงพระศารีริกธาตุ ณ หอพระ อธิษฐานว่า จะยกเช้าไปนั้น ยังจะมิชัยช้านะหรือ า หาชัย ช้านะมิไต้ และเมื่อตามเทียนเที่ยง (นั้น) เทียนพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ต้บก่อน และ (พระ) สารีริกธาตุก็มิไต้ลอย พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ก็ว่าพระอาธรรมัแล้ว ทั้งนี้สุดแต่บุญ แล้วพระ ไตรภูวนาทิตยวงศ์ก็ศั่งแก่นายอินว่า พระยาสุโขทัย พระยามหามนเทียร ๒ คนนี้จะอาสา เห็นพระยาพลเทพ พระยามหามนเทียรลงไป ณ วังหลังเป็นหลายครั้ง และพระไตรภูวนาทีดยวงศ์ ก็บอกแก่นายอินว่า พระยากลาโหมจะอาสา และพระยาวิสิตสุรินทร์ พระยาศรีสุร-ภักดีทูลว่า จะยกขี๋นไปเมื่อใดจะอาสาเมื่อนั้น และใท้กฎหมายผู้มิสิอทั้งนี๋ไวั อนึ่งผู้คิดอ่าน เป็นคมเป็นลันนั้น คีอพระยากลาโหม พระยาพลเทพ พระยามหามนเทียร พระยาสุโขทัย
* พระราฟิพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับทอศบุดแห่งขาติว่า ประดูหลักขัย
พระยาวิสิตสุรินทร์ พระยาศรีสุรภักดี ๖ คนนี้ลงใปกลางวันและกลางคืน และผู้สิงลงไปเป็น สุภาพนั้น คือเจ้าพระยามหาอุปราช พระยาพิจิตร หลวงพรหมพิจิตร ๓ คนนี้เห็นลงไปเป็น สุภาพ อนึ่งพระศรีภูริปรีชา หลวงกลาโหม นายเพชร ทูลคิดด้วยกัน แล้วจึ่งทูลพระไตร ภูวนาทิตยวงศ์ว่า จะเชียนจึ่อพระยาจักรี พระยาวิสิตภักดี พระสุรินทรภักดี หลวงอินทเดชะ และชุนเหล็ก ชุนเทพรัตน์ลงในราชะ เอาคิลาทับไว้ มํให้คนมี!เอทั้งนี้ออกปากศิตอ่าน’ได้ เพื่อจะระงับล้อยความทั้งปวง และพระไตรภูวนาทิดยวงศ์เห็นชอบด้วย จึงพระศรีภูริปรีชา เอาตำราราชะซองด้วให้แก่นายเพชรทูลให้เชียนจึ่อคนทั้งนั้นลงราชะแล้ว ก็ให้หลวงกลาโหม เอาคิลาทับโว่ในตำหนักนั้น* อนึ่งหมื่นทิพเสนา หมื่นราชามาตยลงใป ณ วังหล้ง ขออาสา และพระไตรภูวนาทิตยวงศ์ก็ให้ผ้าลายและแโอกาสาคนละล้ารับ อนึ่งมีคำอีแก่นและนาย บุญเกิดให้การว่า พระไตรภูวนาทิตยวงศ์ว่า ใสิอแก่น และนายบุญเกิดเอานํ้าสบถไปให้แก่ พระยามหามนเทียร และพระยาสุโขทัยกินถึงจวน อนึ่งคำอีแก่นให้การว่า ผู้'ลงใป ณ วังหลัง นั้น คือภรรยาพระยากลาโหม นางน้อย ลูกพระยากลาโหม ภรรยาหลวงราชบุตร และภรร-ยากลาโหมผู้มรณภาพ ไปกับนางเมืองเชียค ห้าวราชอุทัย ภรรยาพระยาพิชัยรณฤทธี้** และลูกสะใภัแม่นมสุด แม่พระศรีภูริปรีชา และหลานแม่อุทัย แม่พระศรีศักด ภรรยาพระยา พิทลุง ภรรยาพระยาสุโขทัย ภรรยาพระยาพระคลัง และภรรยาพระจอมเมืองนั้น พระราช ทานกำไลทองคำคู่หนึ่ง ครั้นถามผู้มีจึ่อทั้งนี้กราบบังคมทูลพระกรุณา พระเจ้าอยู่หัวจึงมี พระราชโองการตรัสสั่งให้ห้าวพระยา เสนาบดี มนดรีบุขทั้งปวงพิพากษาโทษ สิงไปมาและ คิดอ่านด้วยพระไตรภูวนาทิดยวงศ์ จะทำร้ายในละอองธุลีพระบาทนั้น เป็นมทันดโทษถึง ลีนสิวิตและผู้ไปมาคบหาพระไตรภูวนาทิดยวงศ์จึ่งมืได้เป็นใจคิดร้ายด้วยนั้นเป็นแต่สาขาโทษ และทรงพระกรุณาโปรดให้ลงพระราชอาชญา แล้วประทานชีวิตไว้
และในเดือนยี่ ปีวอกนั้น พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัว บำเพ็ญพระ ราชกุศลนานาประการ แล้วให้หล่อรูปพระอิศวรเป็นเจ้ายีน สูงศอกคืบมืเศษพระองศ์หนึ่ง รูปพระคิวาทิตยยีน สูงศอกมีเศษพระองศ์หนึ่ง รูปพระมหาวิมเนศวรพระองศ์หนึ่ง รูปพระ จันทรทิศศวรพระองศ์หนึ่ง	และรูปพระเจ้าทั้ง ๔ พระองศ์นี้สวมทองนพคุณ และเครื่อง
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ด่าหนักอนันด่
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันหนุมาศ (เจิม) ว่า ท้าวว่า พระอุทัย ภรรยาพระพิชัยรณฤทธี้
อาภรณ์ประดับนั้นถมราชาวดี ประดับแหวนทุกพระองดีไว้บูชาสำหรับการพระราชพิธี
และในเดือนยี่ ปีวอกนั้น พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโอง การตรัสสั่งเจ้าพระยาจักรี ให้แต่งโรงราชพิธีเบญจาพิธและประดับด้วยราชวัติฉัตรธง อลงกตการมหามหรสพทั้งปวง และเมื่อแรกแต่งการพระราชพิธีเบญจพิธนั้น ให้พระเมือง ขุนหมื่นคุมไพร่พลไปทางโรงพระราชพิธี และพระตำหนักตำบลมะชามหย่อง ในเดือนยี่นั้น พระท้ายนํ้า ขุนอมรินทรขุนหมื่นทั้งหลาย เห็นเป็นโชติรุ่งเรืองเป็นดันตาล* สูงขึ้นไปในที่จะ แต่งการพระราชพิธี ก็ปรากฎในราตรีกาลนั้น เป็นคุภนิมิตอันอุดม ขึ้งจะจำเริญพระศรี สวัสดีพิพัฒนมงคลอันประเสริฐดีนั้น
ครั้นแต่งการสำเร็จแล้ว ถึงวันคุกรีเดือน ๔ ขึ้น ^ คา เพลารุ่งแล้ว ๘ บาท พระ บาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จด้วยเรือพระที่นั้งครุ?เพาหะ และประดับ ด้วยเรือดั้ง เรือกันและเรือชัย เรือรูปสัตรีทั้งปวง และเรือท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดี มนตรีมุข แห่หน้าหลังดับดั้งเป็นอันมาก ครั้นเสด็จยังพระตำหนักตำบลมะขามหย่องแล้ว ก็ ให้ประพฤติมงคลการ ต วัน ครั้นสำเร็จแล้วก็ใหัพระมหาราชครู และปลัดพระราชครู ประพฤติการพระราชพิธีมหาปรายาจิตร และพระราชพิธีเบญจาพิธ มหาวิชัยสงคราม ก็ เสด็จเข้าพระราชพิธี แล้วประพฤติการโดยยถาสาตรสำหรับการพระราชพิธีเบญจาพิธ ดาม สาดรตำรับนั้นทุกประการเสร็จ
ถึงวันอาทิตย์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๑๐ เพลาชายแล้วนาหิเกาหนึ่ง จึงพระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จทรงพระภูษาพัสตราพรรณพิพิธ วิจิตรด้วยสุวรรณรัตนา พรรณ บวรราโชปโภคทั้งปวงเสร็จ ก็เสด็จเหนือพระวิชัยราชรถ อันอลงกตด้วยกาญจนกร เทียมด้วยบวรจตุรงค์มงคลอาชาไนย ประไพโชติชัชวาลกาญจนอภิรุม บังแสงสุริยมยุรฉัตร พัชนีพรรณกรรภิรมย์จามรมาศ และพระมหาราชครู พระราชครู ท้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงทุกกระทรวงการทั้งหลาย และประดับประดาชัายขวาหน้าหลัง นฤนาทด้วยดัพท้สำเนียงเสียงฆ้องกลองแตรสังข์ ก็เสด็จลีลาศในรัถยาอันประดับประ-ดาด้วยราชวัติฉัตรธง อลงกตาธิการ ด้วยมหามหรสพทั้งปวงนั้น ครั้นถึงมรรคที่โรงดัสกรนั้น ก็หยุดพระวิชัยราชรถให้ประหารดัสกรโตยสาตรเสร็จ ก็เสด็จยังพระที่นั้งสาครมณ?ใป เสด็จ
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ดงด้นดาล
สรงมูรธาราภิเษกเสร็จ เสด็จยังพระที่นั่งพระพิชัยสมโภช และถวายอาดีรพาทคำรบตติยวาร และพระราชทานให้เลี้ยงลูกชุนสำหรับการพระราชพิธีเบญจาพิธมหาวิชัยสงคราม ตามธรรมเนียม ครั้นการพระราชพิธีเสร็จ ก็เสด็จประเวคพระราชมนเทียร
และในป็วอกนั่นตรัสให้หล่อรูปพระเทวกรรม สูงประมาณศอกมีเศษพระองค์หนึ่ง สวมทองเครื่องอาภรณ์ประดับแหวนถมราชาวดี
ครั้นปีระกา นพศก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโอง-การตรัสสั่งพระยาจ้กรี ให้แต่งโรงราชพิธีบัญชีพรหม และชมรมสำหรับการพระราชพิธีทั้ง ปวงในทะเลหญ้าตำบลเพนียด และทรงพระกรุณาตรัสให้หล่อพระเทวกรรมทองยีนสูงศอก หนึ่ง ทุ้มต้วยทองเหนือแล้ว และเครื่องอาภรณ์นั่นถมราชาวดี ประดับด้วยแหวน ไว้สำหรับ การพระราชพิธีคชกรรม ให้พระมหาราชครูพระพฤฒิบาศ และปล้ตพระราชครู ประพฤติ การพระราชพิธีบัญชีพรหม ในรันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๐ คา เดือน ๗ จึงพระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จยังการพระราชพิธีปรายาจิตร และ พระราชพิธีบัญชี พรหมทะเลหญ้าก็ประพฤติการพระราชพิธีตามศาตรตำรับ*อันมีในคชกรรมนั่นทุกประการ ครั้นถึงรันศุกร์ ขึ้น ๑๔ คั้า เดือน ๗ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จยัง การพระราชพิธีคชกรรมโดยยถาสาตรและถวายสมโภช ถวายอาดีรพาทคำรบ ต วันเสร็จ ก็ เสด็จประเวคพระราชมนเทียร
จุลดักราช ๑๐๒๐ ปีจอ ล้มฤทธํศก เดือนอ้าย จึงพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าอยู่หัว เสด็จพระที่นั่งชลวิมาน กาญจนบวรนาวา ไปประพาส ณ เมืองนครสวรรค์ จึง พระยาจักรีกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ชุนศรีชรจาริน ณ เมืองศรีสวัสดิ้บอกมาว่า ออ กไป พิงข่าว ณ ป่าตำบล,หัวชัาย** และนายอันธุยคล้องต้องนางชัางเผือกประมาณ ต ศอกมีเศษ ทูหางรูปงาม คล้องไต้ ณ วันอังคาร แรม ๒ คา เดือนอ้าย จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้ พระยาตะนาวศรีและพฤฒิบาศ และชุนชัางชาวช้างทั้งหลาย ไปรับเศวตคเชนทร ก็เสด็จ พระราชตำเนินแต่เมืองนครสวรรค์มายังกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดืศรีอยุธยา และรับ เศวตคเซนทรมาถึงกรุงเทพมหานคร ณ วันศุกร์ ขึ้น ๕ คา เดือนยี่	และให้แห่ประดับ
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ดามศารคำรบ
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า
ณ ป่าตำบลห้วยทรายทั้ง ๒ ฉบับ
ประดาด้วยการมหรสพทั้งปวง ด้วยเรือซนาน รับซึ๋นไว้ ณ โรงใกล้พระราชวัง และทรงพระ กรุณาตรัสประสาทนามกร ซึ่อพระอินทรโอยราวรรณวิสุทธิราชกิริณี และให้พระมหาราชครู พระราชครู พฤฒิบาศ และห้าวพระยาสามนดราช เสนาบดีมนตรีมุซ ลูกชุน ทำซวัญคำรบ (71 วัน แล้วแต่งเครื่องราชาภรณ์ บวรอลงกตร'ชนาด้วยกนกรัตนามย พระราชทานให้ประดับ สำหรับเศวตคเชนทรนั้น และพระศรีสิทธิกรรมอยู่บริบาลนางพญาล้างเผือกนั้น ส่วนนาย อานซุย ผู้บุตรชุนศรีชร'ชารินซึ่งคล้องถูกนั้นพระราชทานให้ซื่อเป็นธุนคเชนทรไอยราวิสุทธ-ราชกิริณี และพระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมเกลี้ยง เครื่องทองสำรับหนึ่ง และเงินตรา ๒ ชั่ง ผ้าลายสรรพางค์ไหมลายปูม และเสื้อแพรสำรับ (หนึ่ง) และภรรยาแห่งนายอานธุยนั้น พระราชทานให้ครอบเงินกลีบบัวหนัก ๑๐ ตำลึง เครื่องเงินสำรับ (หนึ่ง) และเงินดราชั่งหนึ่ง ผ้าทองซาวเล้งเชียนสำรับหนึ่ง และชุนศรีขรจาริน ผู้พ่ออานซุยช่วยโปรดนั้น* พระราชทาน ให้เป็นหลวงเศวตคเซนทร พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจำหลัก (หู) ล้างและเครื่องทอง สำหรับเจียด เงินตรา ๒ ชั่ง ผ้าลายสรรพางค์ไหมลายปูม และเสื้อแพรพรรณสำรับ (หนึ่ง) และนายอานซุยผู้คล้องต้องนั้น ว่าล้างนี้ตาพิการจะปล่อยเสีย** จึงได้พระราชทานเห่ากัน และพระราชทานแก่ผู้เป็นควาญและโยนทามนั้นตามธรรมเนียมซึ่งได้นางพระยาล้างแต่ก่อน ผู้ถีอหนังสือข่าวมาและผู้มาส่งนั้น ก็ได้พระราชทานถ้วนทุกคน และพระราชทานทั้งปวงเป็น เงิน ๑๗ ชั่ง ๑๐ ตำลึง และล้าส่วยดีบุก ซึ่งเป็นสมัครพรรคพวกและทาสหลวงเศวตคเซนทร ซึ่งได้ช่วยในการล้างนั้นก็พระราชทานด้วย
สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวล้างเผือก ทรงพระเดชานุภาพอันประเสริฐ จำ-เริญพระราชกุศลสุจริตธรรม และกอปรด้วยพระราชศรัทธา ก็ให้สถาปนาพระพุทธประต-มาห้ามสมุทรพระองค์หนึ่ง ทุ้มทอง และทรงอาภรณ์ประดับด้วยแหวนอันมีราคา ทรงพระ นามสมเด็จบรมไตรโลกนาถ พระองค์สูง ๙ ศอกคีบ มีเศษทั้งฐาน แล้วก็ทรงพระราชศรัท-ธาตรัสให้สถาปนาพระพุทธประติมาพระองค์หนึ่ง หล่อด้วยทองนพคุณทั้งแท่ง ทรงพระ นามสมเด็จพระบรมตรีภพนาถห้ามสมุทร สูงศอกคีบ ๙ นิ้ว ทรงเครื่องอาภรณ์ประดับพระ
* พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ช่วยประวัดนั้น
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันฑนุมาศ (เจิม) มีธ้อความด่อไปอีก คือ “จีงธุนศรี!!รจารินผู้ช่วยประวัดรู้ว่าช่าง เผือกและมิให้ปล่อยเสีย” ส่วนพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติ มิช่อความตรงกับฉบับที่ พิมพ์นี้
อุณาโลมเพชรแหลมเท่ามะกลาใหญ่ แล้วก็สถาปนาพระพุทธประติมาทุ้มเงิน ๒ พระองค์ พระองค์หนึ่งสูง ๔ ศอกคีบ มีเศษทั้งฐาน พระองค์หนึ่งสูง ๒ ศอกคีบ มีเศษ แล้วก็ตรัสให' หล่อพระบรมกรรมพระองค์หนึ่ง สูง ๔ ศอกทั้งฐานแล้วอภิเษกเสร็จ ก็ให้รับไปประดิษฐาน ไปไว้ในอารามพระศรีรุทรนาถ ตำบลแอุน และตรัสให้หล่อพระเฑวกรรมพระองค์หนึ่ง สูงประมาณ ๔ ศอก ไว้ในหอพระเทวกรรม
ในฃณะนั้นก็ลือชาปรากฏพระยศพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าล้างเผือก ทรงพระเดชบุญญานุภาพอันยิ่งใปทั้วนานาประเทศทั้งปวง ฝ่ายเมืองก้มพุชประเทศนั้น นัก จันผู้เป็นราชบุตรพระยากัมพุชประเทศได้ปกครองเมืองกัมพุชประเทศ ก็มีพิโรธกันกับน้อง ผู้ยิ่อนักประทุม นักประทุมให้หนังลือไปแก่พระยาญวนให้มารบเมีองกัมพุชประเทศพระ-ยาญวนก็ให้องค์เจียงทุยกห้พผารบเอาเมืองกัมพุชประเทศได้นักจันผู้ครองเมืองกัมพุชประ-เทศนั้นไป และเอาแต่ทรัพย์สิงชองและปีนไปเมืองญวน แล้วก็ส่งนักจันให้กลับผาเมือง กัมพุชประเทศเล่า ครั้นมาถึงเมืองจำปกลราช นักจันก็ถึงแก่อนิจกรรม และนักประทุมผู้ น้องก็คุมญาติวงศ์สมัครพรรคพวก ๗๗ต คน ส่องสุมผู้คนไปอยู่เมืองบันทายเพชร
ในปีจอ ล้มฤทธํศกนั้น แชกแม่นางกะเบาอันอยู่เมืองกัมพุชประเทศ หาที่พึ่งที่พำนัก มิใด้และพระยาราชภักดี ๑ พระยาโตกา ๑ พระยาโตะปะแกะ*๑ พระยานครหลวง ๑ ศรีกากะ ๑ โผล้าง ๑ คุมสกรรจ์อพยพ ๗๗ต คน มาชอเป็นล้าขอสู่พระราชสมภาร และทรงพระ กรุณาพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคและอาหารทั้งปวง และไร่นาให้ท่ากินเลี้ยงอาตม-ภาพทุกคนมิใด้แค้นเคือง
ลุศักราช ๑๐๒๑ ปีกุน เอกศก หลวงกำเริบพระไพร ๑ หลวงจงราชา ๑ หลวงโสม ๑ หลวงราชกุมาร ๑ หลวงราชเสนา ๑ หลวงเสนาวิชัย ๑ และชุนหมื่นกับด้วยสกรรจ์๒1๒๑๔คน อพยพมาสู่พระราชสมภาร และสังฆราชาสุคนธ์อันเป็นญาติสมัครพรรคพวกด้วยนักจัน กับด้วยนักนี และนักวรอุห้ยและนักอำผู้หลาน ทั้งนี้หาที่พำนักบมิได้ ก็นำสมัครพรรคพวก ทั้งปวงมาสู่พระราชสมภาร ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคทั้งปวงแก่ สังฆราชาสุคนย์ และญาติสมัครพรรคพวกทั้งปวง ยิ่งมาสู่พระราชสมภารนั้น ได้รับพระ ราชทานโดยอันตับล้วนทั้งปวงและให้สังฆราชาสุคน;วิ้อยู่อารามรัดพระนอนแทบอารามรัด
* พระราชพงศาวดารฉบับหันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระยาโตปะแก พระราซพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับ
หอสมุดแห่งชาติว่า พระยาโตปะเกาะ
เจ้าพระยาไท และพระราชทานอุปโภคบริโภค เจียดและเครื่องเจียดแก่นักนี และนักวรอุทัย นักอำ และพระราชทานแก่หลวงชุนหมื่นผู้มีความสวามีกักดี้และอพยพทั้งปวง ให้ทำมาหา กินในถิ่นฐานชอบกล มิให้แค้นเคืองสิงใดใด้ และชุนท่องพระใพรมาสู่พระราชสมภารด้วย สังฆราชาสุคนธ์นั้นให้การว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระพุทธเจ้าปราสาททองสวรรคาสัยแล้ว และ สมเด็จพระศรีสุธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัติ รู้ข่าวไปถึงนักจันผู้เป็นพระยากัมพูชาธิบดี พระยากัมพูชาธิบดีก็ใช้ชุนท่องพระไพรและไพร่ ๕ คน ให้ลอบเช้ามาฟังยิ่งกิจการ ณ กรุง เทพมหานครศรีอยุธยา ชุนท่องพระไพรกับไพร่ ๕ คน เดินสัดป่ามาโดยทางนครนายก และ มาถึงทุ่งพระแก้ว จึงไว่ไพร่ ค คน มาด้วยนั้น ค คน แลถึอเสือกเดินเช้ามาประดุจด้งหาวัว ชณะนั้นพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ทัว เสด็จปราบดาภิเษกแล้ว และชุน ท่องพระไพรมาพบสงฟ้ครูป ณทุ่งวัดเดิมได้เจรจาด้วยสงฆาก็บอกว่าพระนารายณ์เป็น เจ้าได้เสวยราชสมบัติ และทรงพระเดชบุญญานุภาพนักหนา และพระหัตถ์ช้างหนึ่งจะเป็น ๒ พระหัตถ์ก็ได้ และทรงพระกรุณาแก่ประชาราษฎรทั้งปวง และชุนท่องพระไพรเอากิจนึ่ใป บอกนักจัน
ในปีกุน เอกศก เดือน ๙ มริอลาได้ยินปรากฎพระเกียรติยศอันประเสริฐออกมา ก็มี ความสวามิกักดี้ แต่งจานแก้วทุ้มแสรกทองประดับมรกต และแหวนแดงทั้งปวง ๑๒๐ พลอย ชอให้โกษาธิบดีทูลกระหม่อมถวาย ในปีกุนนั้น พระยากดุกสวามีกักตี้ และแต่งแหวนพลอย เพชรแหลมประมาณเท่าผลสวาด คิดราคา ๘ ชั่ง ๗ ดำสิงทอง ให้ดิบลมุลนำเช้ามาให้พระ ยารามกำแหงทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ในปีกุนนั้น นางพระยาอาแจแต่งแหวนเพชรลูก แตงเท่าผลมะชามทั้งเปลือก เป็นราคา ๑๐ ดำสิงทอง ขอให้โกษาธิบดีทูลเกล้าทูลกระ-หม่อมถวาย ในปีเดียวนั้น พระยามหหมัด ลูกค้า ณ เมียงชลีปะดำ มีความสวามิกักดิ้ก็แต่ง ดาบทองกลมเป็นรูปนกอยู่ในและประดับพลอยเพชร และพลอยแดง มรกด และมุกทั้ง ค สาย พลอยแหวนประดับใหญ่น้อย ๒๗๐ พลอย ขอให้โกษาธิบดีทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายและ ประเทศทั้งปวงมีความสวามีกักดิ้ และแต่งเครื่องบรรณาการรจนาอันพิจิตรต่าง า เช้ามา ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเป็นอันมาก สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุ-ณาพระราชทานให้สิงของตามปรารถนานั้นทุกประการ ยิ่งกว่าสิงของทูลเกล้าทูลกระ-หม่อมถวายนั้น
ในดักราช ๑๐๒๒ ปีชวต โทศกนั้น มีหนังสือพระยาแสนหลวง ณ เมีองเสืยงใหม่ ให้
แสนสุรินทรไมตรีถือลงมาถึงอัครมหาเสนาธิบดี ณ กรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธ-ยา ในลักษณะหนังสิอนั้นว่า ข่าวเมืองจินหวย* กรีพลจะมาล้อมเอาเมืองเชียงใหม่ และพระ ยาแสนหลวงและชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งปวงหาที่พึ่งที่พำนักมิได้ จึงเสียงทายในอารามพระ พุทธสีหิงค์สิงอยู่ ณ เมืองเสิยงใหม่ ล้าประเทศใดจะเป็นที่พึ่งที่พำนักใส์ใซร้ ขอพระพุทธสิ-หิงค์เจ้าสำแดงให้เห็นประจักษ์ และว่าพระพุทธสิห็งค์นั้นบ่ายพระพักตร์มายังกรุงเทพมหา นครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา พระยาแสนหลวง ชุนแสนหลวง แสนหมื่นทั้งปวงมืความยินดี นักจะขอเอาพระเดชเตชานุภาพพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือกเป็นที่พึ่งที่ พำนัก ขอพระราชทานช้าหลวงและช้างม้าใพร่พล สรรพด้วยเครื่องสรรพายุทธ ใปช่วย ป้องกันเมืองเสิยงใหม่ให้พันภัยอันตราย จะได้เป็นช้าขัณฑสีมามณฑล ณ กรุงเทพมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยา จึงพระยาจักรีเอากราบบังคมทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จบรม บพิดรพระพุทธเจ้าช้างเผือก จึงมืพระราชโองการตรัสว่า สิงพระยาแสนหลวง แสนหมื่น และชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งปวงหาที่พึ่งบมืใด้นั้น ควรแต่งห้าวพระยามนตรีและช้างม้าไพร่พล ทหาร สรรพด้วยเครื่องสรรพายุทธทั้งปวงไปช่วยป้องกันเมืองเชียงใหม่ ดามปรารถนาชาว เมืองเชียงใหม่ทั้งปวง แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งไห้พระยาศรีราชเตโช พระยาท้ายนั้า เป็นนายกอง พระยาพิจิตรเป็นยกกระบัตร เมืองนครนายกเป็นเกียกกาย สมิงพระรามเป็น กองหน้า สมิงพระตะเบิตเป็นกองหลัง เมิองคยอยเป็นปีกขวา เมืองยโสธรเป็นปีกช้าย และ ชุนหมื่นเป็นกองใช้ กองแล่น ช้างเครื่อง ๔ ช้าง ม้า ๑๖ ม้า พลสิบพัน** ปีนใหญ่ ๒๙ บอก ปีนนกลับ ๑๒๐ บอก เป็นทัพหนึ่ง และให้พระยารามเตโชเป็นนายกอง พระสระบุรีเป็นยก กระบัตร พระศรีสวัสดิ้เป็นเกียกกาย พลรบ ๑,๐๐๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพายุทธ ปีนใหญ่ ๑๐ บอก ปีนนกสับ ๑๐๐ บอก ช้างเครื่อง ๖ ช้าง ม้า ๑๐ ม้า เป็นทัพหนึ่ง ให้พระยาห้ายนํ้าและ พระรามเตโชทั้ง ๒ ทัพนี้ ยกไปจากกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา ในเดือน ๑๒ ให้แสนสุรินทรใมตรีนำทางโปเมืองเชียงไหม่
ในเมื่อเดือนอ้าย ปีชวด โทศกนั้น พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ทรงพระเตชานุภาพอันประเสริฐมีพระราชหฤทัยทรงพระราชศรัทธาจะถวายสักการบูชา พระชีนราช พระชีนศรี ณ เมืองพิษณุโลก ครั้นถึง ณ วันอาทิตย์ แรม ฅ คา เดือนอ้าย ก็เสด็จ
* พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ชาวเมืองจีนฮ่อ
** พระราชพงศาวดารฉบับพ้นจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พล ๙,0๐0
ด้วยเรือพระที่นั่งสมรรถชัยไปโดยชลมารค ๑๙ เวร ก็ถึงเมืองพิษถ4โลก และตั้งตำหนัก ตำบลซ่องตา และถวายสักการบูชาพระสินราช พระสินศรี และถวายพุทธสมโภชด้วย การมหรสพ ค วัน
ฝ่ายพระยาท้ายนํ้า และพระยารามเตโช พระยาพิจิตรบอกหนังสือมาถึงสพุหนายก ไท้กราบทูลพระกรุณาว่า ได้ยกทัพไปถึงตำบลฆ้องชัย แสนสุรินฑรไมตรีผู้นำทางนั่นหนี จึง มีพระราชโองการดรัสสั่งไท้มีดราตอบไปถึงนายทัพนายกอง ไท้ติตตามเอาตัวแสนสุรินทร-ไมตรีนั่นไท้จงได้ อนึ่งพระยาแสนหลวง ณ เมืองเสิยงใหม่ แต่งหนังสือไท้แสนสุรินฑรไมตรี ถือมาล่อลวง แล้วหลีกหนีนั่น เมืองนครและเมืองเกินไชริชี๋นแก่เมืองเสืยงใหม่ จะไว้เมือง นครและเมืองเกินนั่นมืได้ จึงตรัสให้พระยากลาโหมเป็นนายกอง หลวงธรรมไตรโลกเป็น ยกกระบัตร พระยาเสนาภิมุป็เป็นเกียกกาย สมิงพระรามเป็นกองหนัา พระมฤทธเป็นกอง หลัง เมืองนครราชธานีเป็นปีกชวา พระวิจารถ!มนตรีเป็นปีกชัาย และกองแล่นกองใช้พล ๙,๐00 เศษ ปีนใหญ่ ปีนนกสับ และช้างเครื่อง และม้า สรรพด้วยเครื่องศัสตราวุธเป็นทัพ หนึ่ง และไท้พระยานครราชสืมาเป็นนายกอง เมืองอินทบุรี (เป็น) ยกกระบัตร พระ สุพรรณบุรีเป็นเกียกกาย พระกุยบุรีเป็นกองหน้า พระกลางบรรพตเป็นกองหลัง พระพล เทพเป็นปีกชวา พระมหาตไทยเป็นปีกช้าย พล ๒,000 ปีนใหญ่ ปีนนกสับ ช้างเครื่อง ๖ ช้าง ม้า ๘ ม้า เป็นทัพหนึ่ง ไท้พระยายมราชเป็นนายกอง หลวงอนันตกะยอสูเป็นกองหน้า พระ ศรีมหาราชาเป็นปีกชวา ชุนโจมจัตุรงคเป็นปีกช้าย พล ๑,000 ปีนใหญ่ ปีนนกสับ ช้างเครื่อง ๖ ช้าง ม้า ๘ ม้า เป็นทัพหนึ่ง และไท้พระยาราชวังสันเป็นนายกอง พระสรรค์บุรีเป็นยกกระ บัตร หลวงวิสิตสงครามเป็นเกียกกาย พระนนทบุรีเป็นกองหน้า พระยาสุรราชภักดีเป็นกอง หลัง พระยาตุกาลีเป็นปีกชวา หลวงรามภักดีเป็นปีกช้าย พล 61,000 ปีนใหญ่ ปีนนกสับ ช้างเครื่อง ๖ ช้าง ม้า ๑0 ม้าเป็นทัพหนึ่ง และไท้พระยาพิชัยสงครามเป็นนายกอง หลวง สุรสงครามเป็นยกกระบัตร	หลวงราชมนตรีเป็นเกียกกาย หลวงกำแพงสงครามเป็น
กองหน้า หลวงนเรนทรภักดีเป็นปีกชวา ชุนพิพิธณรงค์เป็นปีกช้าย พล ๙00 ปีนใหญ่ ปีน นกสับ ช้างเครื่อง ๖ ช้าง ม้า ๘ ม้าเป็นทัพหนึ่ง จึงทัพทั้ง ๙ ทัพก็ยกชื้นไป
ครั้นถึงเมืองนครและเกินไชร้ จึงสงเชตกายและแหงไนสิงอยู่ไนเมืองนคร ก็พาสกรรจ์ อพยพเมืองนครและเมืองเกิน ออกมาหานายกองนายทัพชาหลวง ป็อเป็นป็าฐ่พระราช สมภาร และพิาลายช้าสิงอยู่รักษาเมืองนครนั่น ก็พาสกรรจ์อพยพหนีไปพึ่งอยู่ ณ เมือง
เสียงใหม่ นายกองนายทัพก็บอกหนังสิอส่งตัวสงเซตกายและแหงใน กับสกรรจิอพยพทั้ง ปวงลงผายังทัพหลวง ณ เมืองพระพิษตุโลกว่าได้เมืองนคร เมืองเถํน
ศผเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จึงมิพระราชโองการตรัสสั่งว่าศมุหนายกให้มิตราดอบให้ พระยากลาโหผ พระยารามเตโช พระยาพิชัยสงคราม อยู่รั้งเมืองนคร ให้ฟ่องสุมซาวเมือง นคร และครัวอพยพทั้งปวง แงแตกฉานฟ่านเซ็นออกไปจากเมืองนครนั้น ให้เช้าผาอยู่ตาม ภูมิลำเนาดุจแต่ก่อนนั้น แล้วให้พระยานครราชสิมา พระราชสุภาวดี พระสุพรรณบุรียกไป เอาเมืองตัง แล้วมิพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยามหาเทพ และชุนหมื่นช้าหลวง และพล *'๐๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพายุทธใปเอาเมืองลอง ก็ได้ตัวแสนเมืองลองและสกรรจ์อพยพ คุมลงมาถวายยังทัพหลวง ณ เมืองพระพิษตุโลก ทรงพระกรุณาตรัสให้ชุนราชเสนา หมื่น อินทศรแม่น ไปพิงข่าวพระยานครราชสิมาและพระราชสุภาวดี พระสุพรรณบุรีซ็งยกทัพไป เอาเมืองตังนั้น และไตัสังมราชาเขมราชและเมืองตัง หมื่นจิตรกับไพร่ ๖๔ มายังทัพหลวง ณ เมืองพระพิษตุโลก
ถึงรันจันทร์* แรม ๒ คั๋า เดือน ต พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าช้างเผือก ก็เสด็จ พระราชดำเนินกรีธาพลแต่เมืองพระพิษตุโลกไปยังเมืองสุโขทัยและเสด็จอยู่ตำหนักตำบลธานี จึงมืพระราชโองการตรัสสั่งให้พระยาเกียนเป็นกองหนัา ชุนเสียรโยธาเป็นปีกขวา ชุนราม-โยธาเป็น1ปีกชัาย สมิงสำแหลกเป็นเกียกกาย พลรบ *'๐๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพายุฑธทัพ หนึ่ง และให้พระยากำแพงเพชรเป็นนายกองทัพใหญ่ชุนเมืองเป็นปีกขวาชุนราชาเป็นปีกชัาย หลวงอินทแสนแสงเป็นเกียกกาย และช้างม้าไพร่พล ๑,๐๐๐ สรรพด้วยเครองศสตรารุธทง ปวง และให้ทัพ ๖ ทัพยกไปเมืองรามดี และผู้อยู่รักษาเมืองนั้นสีอโลกกำเกียว ครั้นรู้ก็ พาสกรรจิอพยพหนีไปจากเมืองรามดี จึ่งชุนและสมิงและจ่าทั้งปวง ๑*' คนนี้เป็นนายหมวด และหลานนายหมวด ๑* คน ออกมาหาพระยากำแพงเพชร ว่าจะขอเป็นช้าช้ณทสีมาพระ-ราชสมภาร และกํนนั้าสบถแล้ว ก็ให้ผมไว้เป็นสำคัญ ดามประเวณีละว้าส์งสัญญานั้น แล้วถวายอพยพทั้งปวง ๑,ต๙ต คน ขอเป็นช้าช้ณฑสีมากรุงเทพมหานครศรีอยุธยา จึงพระ ยากำแพงเพชรก็ให้ผ้าเสัอเป็นรางรัล และนายหมวด ลูกหลานนายหมวด ผู้มิความศวามิ-/รัก ดิ้นั้นถ้วนทุก คน แล้วพระยากำแพงเพชรบอกหนังสือมาถึงศบุหนายก เมื่อทัพหลวงเสด็จ
* พระรา?!พงศาวดารป็บ้บพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า รัน?!(ธ
อยู่ตำบลธานีนั้น พระยาจักรีจึงกราบบังคมทูล ทรงพระกรุณาโปรดนายหมวดว่า ผู้มีความ สวามิภักดึ๋สีงมาลู่พระราชสมภาร และพระราชทานผ้าเลี่อและเงินทุกคนแล้ว ก็เสด็จ พระราชดำเนินกลับลงมายังเมืองพระพิษตุโลก	จึงเสด็จแต่เมืองพระพิษณุโลกโดยทาง
ชลมารค ๘ วัน ก็ถึงกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา
ส่วนพระยากำแพงเพชรก็แต่งธุนโชติภักดี ขุนศรนรีนทร์และหมื่นมหาเกาทัณฑ์ คุม ไพร่ ๑๐๐ สรรพด้วยเครื่องศัสตราวุธไปจัดส่องพระยาพรหมคีรี และละว้าขุนหมื่นสมิงนาย หมวดทั้งปวง ๒๐ คน ผู้ออกมากินนั้าสบถนั้น พระยากำแพงเพชรก็ให้รางวัลเส์อผ้าและเงิน ตราแก่พระยาพรหมคีรีและละว้านายหมวดทุกคน พระยาพรหมคีรีและนายละว้านาย หมวดทั้งปวงถวายศกรรจ์อพยพ ๑,๔๐๐ คน เป็นช้าขัณฑสีมากรุงเทพมหานครศรีอยุธยา จึงพระยากำแพงเพชรให้บูนราชาเมืองเสียงเงิน ขุนหมื่นและไพร่ ๑๒๐ คน คุมเอาพระยา พรหมคีรีและละว้าผู้เป็นขุนหมื่น สมิงนายหมวดทั้งปวงมายังกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา และพระราชทานสือแก่พระพรหมคีรีนั้น เป็นพระยาอนุสิตชลธี และพระราชทานเจียดเงิน เหลี่ยมจำหลักสรรพางค์จุกทอง ผ้าเสัอ เงินตราสิงของและเครื่องเรือนแก่พระยาพรหมคีรี และขุนหมื่นสมิง ละว้านายหมวดนั้นมากนัก และให้โปอยู่ตามภูมิลำเนาดุจก่อน ส่วนพระ ราชสุภาวดีและเมืองสรรค์บุรี ครั้นได้เมืองดังแล้ว ก็ยกทัพไปดีเมืองอินทคีรี และพระยา อินทคีรีคุมเอาศกรรจ์อพยพ ๗๐๐ ออกมาหาพระราชสุภาวดี ขอเป็นช้าส่พระราชสมภาร จึง พระราชสุภาวดีให้พระยาอินทคีรีคุมศกรรจึอพยพไปอยู่เมืองอินทคีรี จึงพระยาอินทคีรีให้ สาตงผู้ลูก และแสนทักขึ้น ณ ดาน* แสนบัวบาน แสนอภัยมาน แสนพึ๋งชัย และไพร่ ๔๖ คน ลงผาด้วยพระราชสุภาวดีและเมืองสรรค์บุรี ถึงกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา
จึงพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจัาชัางเผือก ก็มีพระราชโองการตรัสให้สาด และแสนทักขึ้น ณ ดาน แสนบัวบาน แสนอภัยมาน แสนพึ่งชัย เช้าผากราบถวายบังคม ณ ศาลาลูกขุนและพระราชทานสือแก่นายสาตง เป็นแสนหลวงสุนทรราชภักดี แสนบัวบาน เป็นแสนภูมินทบริบาล พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจำหลักศรรพางค์ เครื่องสำรับ (หนึ่ง) และผ้าเลี่อแพรพรรณ แก่หลวงสุรินทรราชภักดี ผู้ลูกพระยาอินทคีรี และพระราชทานผ้า เส์อแพรพรรณแก่แสนภักดีนรีนทรี แสนภูมินทบริบาล แสนพึ่งชัยและพระราชทานเขึ้อผ้า
* พระราชพงศาวดารฉบบพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ให้ลำดงผู้ฐกแคะแสนพักชิณดาน
แก่แสนขุนแสนหมื่นผู้มานั้นเป็นอันมากและพระราชทานอัฐบริขารแก่สงฆ์อันมาต้วยนั้นแล้ว และอัครมหาเสนาบดี และมหาตไทย กลาโหม จัตุศตมภ์ทิ้ง ๔ ก็ให้ผ้าเลี้อแก่แสนทั้ง ๔ นั้น แล้ว ก็พระราชทานให้แต่งเครื่องเลี้ยงนานาประการออกไปเลี้ยงทั้ง ๔ นายนั้นเป็นอันมาก และทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้แสนหลวงสุรินทรภักดีนรินทร์ แสนภูมินฑบริบาล แสนพึ่งชัย ขุนแสนหมื่นและไพร่ทั้งปวง ให้กลับคืนขึ้นไปยังเมืองอินทคีริตามภูมิลำเนา และรักษาเมือง อินทคีรีด้วยพระยาอินทคีรีเป็นเมืองขึ้นดามขนบกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา ส่วนพระยากำแพงเพชรและพระยาเกียนขึ้งไปตั้งอยู่ตำบลด่านอุมรุกนั้น	ก็จัด
ส่งสมิงคลองคู สมิงกะเทิง และละว้านายหมวด และไพร่ละว้าเป็นอันผาก แล้วส่งนายหมวด มายังกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา แล้วพระราชทานชื่อแก่สมิงคลองคู เป็น (สมิง) เทวคืรีรักษา พระราชทานดาบทองแก่สมิงเทวคีรีรักษา และพระราชทานผ้าเลี้อถ้วนทุกคน แล้วไห้ขึ้นไป จัดซ่องละว้าทั้งปวง ได้สกรรจํอพยพ ๑,๖๐๐ แล้วสมิงเทวคืรีรักษาไปสิบซ่องได้พระยาพรหม-ดีรี จึงพระยากำแพงเพชรให้ขุนราชาคุมพระยาพรหมคีรี และสมัครพรรคพวกผายังกรุง-เทพมหานครศรีอยุธยา ทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้เบิกพระยาพรหมคีรีเช้ามากราบถวายบัง-คมแต่ศาลาลูกขุน และพระราชทานผ้าเลี้อแก่ (พระยา) พรหมคีรีเป็นพระยาสุทัศนธานีศร-อนาภิรมย์ พระราชทานเจียดเงินเหลี่ยมจุกทองปากจำหลัก และผ้าเลี้อแพรพรรณเป็นอัน ผาก อัครมหาเสนาบดี มหาดไทย กลาโหม จัตุสดมภ์ทั้ง ๔ ก็ให้รางว้ลผ้าเลี้อแพรพรรณ ตามสมควร แล้วให้กลับคืนขึ้นไปอยู่รักษาเมืองอินทคีรีตามภูมิลำเนา เป็นเมืองขึ้นแก่กรุง-เทพมหานคร แล้วให้ช้าหลวงไปอยู่ด้วยพระยาสุทัศนธานี เพื่อจะให้รัชนบราชการไนกรุง ครั้งนั้นกรุงพระนครศรีอยุธยาสมบูรณ์ อยู่เย็นเป็นสุขด้วยพระบารมีสมเด็จพระ นารายณ์เป็นเจ้า ขณะนั้นฝ่ายช้างเมืองอังวะเกิดคีกเพราะจีนฮ่อชื่ออูดิงผา พาสกรรจ์ อพยพประมาณ ๑,๐๐๐ หนมาพงอยูเผององวะ ซาวเมองฮอจงยกทพตามมาเมององวะ จะ ให้ส่งตัวฮ่อ ๑,๐๐๐ นั้นไห้ พระเจ้าอังวะไม่ส่ง กองทัพฮ่อจึงตั้งล้อมเมืองอังวะไว้ ฝ่ายมัง-นันทมิตรผู้เป็นอาพระเจ้าอังวะ ขึ้งลงมาครองเมืองเมาะตะมะแจ้งเหตุดังนั้น จึงเกณฆ์คนขึ้ง ขึ้นแก่เมืองเผาะตะผะ ฅ๒ เมือง ได้คน (71,๐๐๐ ให้ไปช่วยป้องกันเมืองอังวะ ยกมาตามทาง มอญกองทัพไม่เต็มใจ ก็ซวนกันหนีกลับมาเป็นอันผาก มังนันทมิตรจึ๋งจับเอามอญที่หนี มานั้นใส่ตารางไว้เพื่อจะคลอกเสีย ฝ่ายสมิงเปอแจ้งดังนั้น ก็คิดกันกับพวกเพื่อนสมิง ๑๑ คน คุมมอญไพร่ ๙,๐๐๐ ยกเช้าไปเผาเมืองเมาะตะมะไหม้ แล้วจับได้ดัวมังนันทมิตรมัดจำไว้
แล้วคิดกันว้า เราทำการทั้งนี้ถ้ารู้ถึงเจ้ากังวะ ก็จะพากันตายเสียสิน เราหาที่พึ่งมิได้ ครั้งนี้ จำจะไปพึ่งกรุงพระนครศรีอยุธยาจึงจะฟันภัย คิดพร้อมกันแล้วก็คุมสกรรจ้ ๕,๐๐๐ กวาดครัวทั้งตัวมังนันทมิตรกับครอบครัวประมาณ ๖,๐๐๐ เศษ รีบหนีบอกเข้ามาให้ เสนาบดีนำกราบทูลพระกรุณาทุกประการ จี่งทรงพระกรุณาสั่งให้สมิงรามัญเก่าทั้งนายและ ไพร่ ออกไปรับเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรี แล้วจ้ดแจงให้อยู่สามโคก โปรดให้สมิงตัวนาย ๑๑ เข้าเผิากราบถวายบังคม โปรดพระราชทานเงินตราเลี้อผ้าเป็นอันมาก แด่ตัวมัง-นันทมิตรนั้นป่วยลงถึงอนิจกรรมตาย ฝ่ายเจ้าเมืองหงสา เจ้าเมืองย่างกุ้ง เจ้าเมืองเสรียง รู้ ว้ามอญเมาะตะมะและเมืองขึ้น เป็นกบฎกวาดครัวหนีจึ่งบอกหนังสือไปถึงเมืองอังวะ พระ-เจ้าอังวะทราบ พอกองทัพฮ่อ ขึ้งมาล้อมอังวะชาดเสบียงเลิกทัพไป พระเจ้าอังวะจึงสั่งเจ้า เมืองหงสา เจ้าเมืองตองอู เจ้าเมืองปรวน เจ้าเมืองเสรียง เจ้าเมืองย่างกุ้ง เป็นทัพ ฅ,๐๐๐ เศษ ยกไปตามเอาตัวรามัญที่หนีให้จงได้ ให้เอาติงจาโป เมียรุนเป็นทัพหน้า ถึอพล ๑๐,๐๐๐ เศษ ข้างเครื่อง ๖๘ ม้า ๒๐๐ ให้มังสุระราชาเป็นโปชุกแม่ทัพ ถือพล ๒๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ๑๐๐ ม้า ฅ๐๐ ยกมาประชุมพร้อมที่เมืองเมาะตะมะค่ายสานี
ฝ่ายกองทัพกรุงเทพมหานครไปเกลี้ยกล่อมละว้าและลาวมอญในแดนเมืองนคร เมืองล่าพูน เมืองเสียงใหม่ ได้มากแล้ว มีท้องตราโปรดขึ้นโปให้ยกโปตีเอาเมืองล่าพูนเมือง เสียงใหม่ให้จงได้ กองทัพก็ยกไปดามท้องตรา
ฝ่ายเจ้าเมืองลำพูน เจ้าเมืองเสียงใหม่กับหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายเหนือขึ้งขึ้นกับอังวะ ตกใจกลัวกองทัพฮ่อขึ้งมาล้อมเมืองอังวะจะมายั่ายีด้วย ขึ้งคิดอ่านให้แสนสุรินทรไมตรีถือ หนังสือลงมาเอากรุงพระนครศรีอยุธยาเป็นที่พึ่งนั้น ครั้นแจ้งว้ากองทัพฮ่อเลิกไปแล้ว สืบรู้ ว้าพระเจ้าอังวะให้เกณทักองทัพพม่าไปตามมอญหนีนั้นก็ตกใจกลัวพม่า ด้วยเมืองเหล่านี้ ขึ้นแก่อังวะ จะลอบไปให้แสนสุรินทรไมตรีหนีกองทัพไทย แล้วคิดอุบายล่อลวงหน่วงกอง ทัพไทยไว้ให้ข้า จะได้คิดการป็องกันเมืองล่าพูน เมืองเสียงใหม่ไว้ ล้ากองทัพพม่ามาช่วยทัน จึ่งนิมนต์พระสงฆ์ผู้ปราชญ์ฉลาดเจรจา ๙ รูป ถือหนังสือออกโปหากองทัพไทยว้า แสนศรีนทรไมตรีขึ้งนำกองทัพขึ้นมา มิได้บอกกล่าวหนีมานั้น เบาความนักไม่ชอบ ทำให้ผู้ใหญ่ ได้ความผิดด้วย จะให้ทำโทษจงสาหัส แล้วจะส่งตัวออกมาให้กองทัพ อันข้าพเจ้านี้พระ-เดชพระคุณพระบารมีพระพุทธเจ้าอยู่หัวมาคุ้มครองปกป้อง กองทัพฮ่อขึ้งจะมาเอาเมือง เสียงใหม่นั้น จึ่งถอยหนีเพราะบารมีพระพุทธเจ้าอยู่หัว กับอำนาจท่านผู้เป็นแม่ทัพใหญ่นั้น
ด้วย ขอท่านอัครมหาเสนาแม่ทัพหลวงผู้มีเดชานุภาพได้อนุเคราะห์ อย่าให์ได้ยากลำบาก แก่ไพร่พลเลยให้ยับยั้งกองทัพไว้แต่ใต้เมืองลำพูนก่อน จะได้บอกลงไปไห้นำกราบบังคมทูล พระกรุณาไห้ทราบ
ฝ่ายกองทัพไทยได้แจ้งไนหนังสีอเจ้าเมืองเสียงใหม่อุบายบอกมานั้น หาสงสัยไม่ แล้วปรึกษาเห็นพร้อมกันว่า ครั้นเราจะท่าการเข้าทักเอาเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่ ดาม ห้องดราสีงโปรดมานั้น บัดนี้มีหนังสิอเจ้าเมืองลำพูน เมืองเสียงใหม่ สารภาพโทษอ่อนน้อม ออกมา แล้วบอกเหตุทัพพม่ายกตามรามัญหนีข้อใหญ่* เราจะเข้าตีเมืองลำพูน เมืองเชียง-ใหม่ยังไม่ถนัด จำจะบอกลงไปกราบทูลพระกรุณาก่อน ปรึกษาพร้อมกันแล้ว แต่งบอกดาม เรื่องราวอุบายซาวเมืองลำพูน เมืองเสียงใหม่ ให้คนถือลงมากราบทูลพระกรุณา ณ กรุง-เทพมหานคร
ฝ่ายกองทัพพม่ารามัญ ยกจากเมืองเผาะตะมะเมืองสานีมาตามทางเมืองกาญจนบุรี พม่ามีหนังสีอบอกเข้ามาให้ส่งมอญที่หนี ถ้ามิส่งจะยกกองทัพเข้ารบเอาให้จงได้ ซาว กาญจนบุรีบอกเข้ามาให้กราบทูล มาถืงก่อนหนังสือบอกกองทัพฝ่ายเหนือ	๒- ถ วัน
สมุหนายกมากราบทูลพระกรุณาทราบ ในหนังสีอบอกทั้งสองฉบับแล้ว ทรงพระกรุณาตรัส สั่งพระยาจักรีให้เกณห์ทัพทัวเมืองปากใต้ซายทะเลตะวันตก ลำเครื่อง ด,๐๐๐** เศษ ข้าง เครื่อง ๒๖๙ ผ้า ด๐๐ ให้ชุนเหล็กสิงเป็นพระยาโกษานั้นเป็นทัพหลวง พระยาเพชรบุรีเป็น กองหน้า พระยาราชบุรีเป็นกองหนุน ถือพล ๙,๐๐๐ เศษปีนใหญ่น้อย เครื่องศัสตราวุธพร้อม ได้คุภวารพิชัยฤกษ์จึ่งยกทัพบก เรือ ข้างม้า โยธาไปพร้อมทัพกัน ณ เมืองกาญจนบุรี ปาก-แพรก แล้วให้แยกเป็นกองชัายขวาหน้าหลังตามกระบวนพิชัยสงคราม ยกไปตั้งค่ายรับอยู่ ท่ากระดานและด่านกรามข้าง (ทัพหนึ่ง) ยกไปตั้งค่ายรับอยู่ทางเมืองทวายทัพหนึ่ง ทัพ หลวงตั้งค่ายใหญ่รับอยู่ปากนํ้าลำกระเพิผริมเมืองกาญจนบุรี เร่งกระท่าการค่ายคู ขวาท-ยาวสั้น สนามเพลาะ หอรบ จัดแจงตรวจตราเสีอป่า แมวเซา กองแล่น กองร้อยคอยเหตุ กองสืบทัพลำหรับพิชัยสงครามพร้อมทุกประการและแต่งกองโจรทหารอาทมาทตรวจดระ-
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุอยาฉบับหอศบุคแห่งชาติว่า ทัพพม่ายกคามรามัญเป็นการศึกจ้อใหญ่ ส่วนพระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ทัพพม่ารามัญยกมาตามมอญหนีเจ้าไป [น กรุงเป็น การศึกจ้อใหญ่
** พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๓๐,๐๐๐
เวนทั้งกลางวันกลางคืน
ฝ่ายทัพพม่ารามัญยกล่วงแตนกองหน้าเข้ามาตั้งตำบลเมืองไทรโยค ทัพหลวงตั้งท่า ดินแดง แต่งค่ายคูแล้วเสร็จ ก็ยกทหารกองหน้าเข้าตีทัพกรุง กองตระเวนไทยพม่าได้รบกัน บ้างแล้ว
ฝ่ายในกรุง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัว จึ่งตรัสว่า เมืองลำพูน เมืองเสิยงใหม่ ผีหนังสือ อ่อนน้อมลงมาศารภาพโทษ บอกเหตุการณความจริงให้ แล้วสั่งให้มืตราไปถึงทัพฝ่ายเหนือ อย่าให้ดีลำพูน ตีเซ่ยงใหม่ ให้เลิกทัพกลับมาทางกำแพงเพชร แล้วยกโปทางเมืองอุทัยธานี ไปดีโอบหลังพม่าเมืองศรีสวัสดี้ เมืองมังคลา ฝ่ายทัพเหนือแจ้งในท้องตราแล้ว ก็เลิกทัพมา ตามรับสั่งถึงเมืองศรีสวัสดี้ เมืองมังคลา เมืองทองผาภูมิ แล้วบอกหนังสือถึงกัน ปีกทัพปาก ใต้ฝ่ายเหนือพร้อมกันแล้ว ก็ให้กองโจรไปคอยสกัดตัดดีที่ช่องแคบ กองทัพใหญ่ปากใต้ฝ่าย เหนือ ก็เร่งซับทัพหน้าเข้าระดมตีทัพพม่า ฅ วัน พม่าก็แตกในเพลากลางคืน ต ยามเศษ พม่านายทัพนายกองและไพร่ล้มตาย และจับไต้เป็นอันมาก พม่ารามัญแตกไปถึงซ่องแคบ กองโจรก็ออกตีแตกอับ จับโต้มอญพม่าฆ่าเสียบ้าง มัดผาบ้าง มังสุระราชาโปชุกแม่ทัพถูก ปีนป่วยไป กองทัพมืชัย ไต้ข้างผ้า เครื่องศัสตรารุธ ผู้คนเป็นอันผาก แม่ทัพแต่งกองอาสา ๖ เหล่าอาสาจามข้ามหัวเมืองคน©๐,๐๐๐เศษไปตามพม่ารามัญถึงเมืองลำมิและตีไต้เชลย ข้างผ้า ผู้คน ศัสตราวธเป็นอันมาก พระยาโกษาเหลีกและนายทัพนายกองทั้งปวงแต่งหนัง-สือบอกเข้าผา ให้กราบทูลพระกรุณาทราบเหตุทุกประการแล้ว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวดี-พระทัยนัก สั่งให้มีดราหากองทัพกลับอังกรุงทั้งสืน พระยาโกษาเหลีกและนายทัพนายกอง ก็น้าเอาข้าวของ ข้างผ้า เครื่องศัสตรารุอ คนเชลย ทูลเกล้าถวายเป็นอันผาก สมเด็จพระ-เจ้าอยู่ทัวมืพระทัยยินดีเป็นนักหนาด้วยข้าราชการ ทแกล้วทหารทำการมืข้ยซ่านะแก่ข้าคืก ศัตรู พระเจ้าอยู่หัวจึ่งให้ทานรางวัล* เครื่องอุปโภคแก่นายทัพนายกองโดยสมควรตามผู้ ให ญ่ ผู้น้อ ย เป็นอันมา ก
เมื่อครั้งศักราช ©๐®๙ ปีระกา นพศกนั้น มืฝรั้งเศสนายกำป้นผู้หนึ่ง บรรทุกสืนค้า เข้ามาค้าขาย ณ กรุงเทพมหานคร ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้ต่อกำปินใหญ่ลำหนึ่ง
* พระราขพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งขาดิว่า จึ่งพระราขทานรางวัล
ครั้นเสร็จแล้วจะเอาออกจากอู่ จึงให้ล่ามถามฝรั่งเศสพ่อล้านั้นว่า ณ เมืองฝรั้งเศสเอากำปัน ออกจากอู่ กระห้าอย่างไรจึงเอาออกได้ง่าย ฝรั่งเศสผู้นั้นเป็นคนมีสติปัญญามาก ย่านาญใน การรอกกว้าน จึ่งให้ล่ามกราบทูลพระกรุณา รับอาสาจะเอากำปีนออกจากอู่ แล้วแต่งการ ผูกรอกกว้านและจักรซักกำปีนออกจากอู่ ลงส่ท่าได้โดยสะดวก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระโสมนัส พระราชทานรางวัลเป็นอันมาก แล้วโปรดตั้งให้เป็นหลวงวิชาเยนทร์ พระ-ราชทานที่บ้านเรือนและเครื่องยศให้อยู่ห้าราชการในกรุงนี้ และหลวงวิชาเยนทรินั้นมี ความสวามีภักดิ้ อุตสาหะในราชกิจต่าง ๆ มีความชอบมาก จึงโปรดให้เป็นพระวิชาเยนทริ ครั้นนานมากระห้าการงานว่ากล่าวได้ราชการมากขึ้น โปรดไห้เลื่อนที่เป็นพระยาวิชาเยนทริ อยู่มาวันหนึ่งจึ่งมีพระราชโองการตรัสถามว่า ในเมืองฝรั่งเศสโน้นมีของวิเศษประ-หลาดประการใดบ้าง พระยาวิชาเยนทรืจึ่งกราบทูลสรรเสริญสรรพลื่ง และย่างห้านาหิ[กา และปีนลมปีนไพ่กล้องส่องของไกลเห็นใกล้ กระห้าของวิเศษได้ต่าง ๆ ทั้งเงินทองก็มีมาก ในพระราชวังพระเจ้าฝรั่งเศสนั้น หลอมเงินเป็นท่อน ๘ เหลี่ยม ใหญ่ประมาณ ต กำ โดยยาว ๗-๔ ศอก กองอยู่ดามริมถนนเป็นอันมาก ประดุจท่อนเสาอันกองไว้ กำลังคนแต่ ๑ต-๑๔ คน จะยกท่อนเงินขึ้นมีได้ไหว ภายในท้องพระโรงนั้นดาดพื้นด้วยแผ่นติลา มีสีต่าง ๆ จำ หลักลายฝืงด้วยเงินทอง และแก้วด่างสีเป็นลดาวัลย์ และด้นไม้ ดอกไม้ ภูเขา และรูปสัตว์ ต่าง ๆ พื้นผนังกิประดับด้วยกระจกภาพ กระจกเงา อันวิจิตรควรจะพิศวง เบื้องบน เพดานนั้นไห้แผ่แผ่นทองบางดุจแผ่นทองอังกฤษดัดเป็นเล้นน้อย ๆ และผูกเป็นพู่พวงห้อย ย้อยและแขวนโคมแก้วมีสัณฐานต่าง ๆ สีแก้วและสีทองกิรุ่งเรืองโอภาสงามยิ่งนัก
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงพิงพระยาวิชาเยนทริกราบทูลพรรณนาสมบัติ ณ เมืองฝรั่งเศสวิเศษต่าง ๆ มิได้ทรงเสือ พระราชดำริจะใคร่เห็นความจริง จึ่งมีพระราชดำรัส แก่เจ้ฯพระยาโกษาธิบดีว่า เราจะแต่งกำปันให้ไปถึงเมืองฝรั่งเศส จะได้ผูใดเป็นนายกำปัน ออกไปสืบดูของวิเศษ ยังจะมีจริงสมเหมือนคำพระยาวิชาเยนทริหรือประการใด เจ้าพระยา โกษาจึ่งกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่เห็นผู้อื่น ขึ้งจะเป็นนายกำปีนไปถึงเมืองฝรั่งเศสได้ เห็นแต่นายปาน ผู้น้องข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียว อาจโปสีบข้อราชการ ณ เมืองฝรั่งเศสดุจกระ-แสพระดำริได้ จึ่งมีพระราชโองการตรัสให้หานายปานเข้ามาเฝืา แล้วตรัสว่า ไอ้ปานมืงมีสติ ปัญญาอยู่ กจะใย่ให้เป็นนายกำปีนไป ณ เมืองฝรั่งเศส สีบดูสมบัติพระเจ้าฝรั่งเศส ยังจะสม ด้งคำพระยาวิชาเยนทริกล่าวหรือจะมิสมประการใด นายปานกราบทูลพระกรุณา รับอาสา
จะโปเมืองฝรั่งเศส สิบให้ได้ราชการดามรับสั่ง แล้วกราบบังคมลาออกไปจัดแจงการทงปวง ในกำปัน ให้เที่ยวสิบหาคนตีมืวิซา ก็ได้อาจารย์คนหนื่งได้เรียนในพระกรรมฐานฟ้านาญ ญาณกระสินธุและรู่วิชาการต่างๆแต่เป็นนักเลงสุรายอมจะไปด้วยนายปานมีความยินดีนัก แล้วจัดหาพวกฝรั่งเศสเป็นล้าด้ไ ด้นหน คนห้าย ลูกเรีอ พร้อมเสรีจ ก็ให้เจ้าพระยาโกษา พาเช้าเฝืากราบถวายบังคมลา ทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้แต่งพระราชสาล้น แล้วตั้งให้นาย ปานเป็นราชทูต กับช้าหลวงอื่นเป็นอุปทูตและตรีทูต ให้จำทูลพระราซศาล้น คุมเครื่อง มงคลบรรณาการออกไปจำเริญทางพระราชไมตรี พ เมืองฝรั่งเศสตามราชประเพณี แล้วพระราชทานรางวัลและเครื่องยศแก่ทูตานุทูตโดยควรแก่ฐานาศักติ้
ครั้นได้ฤกษ์ นายปานราชทูต กับอุปทูต ตรีทูต ก็กราบถวายบังคมลา พาพรรคพวก บ่าวไพร่มาลงกำปันใหญ่ ใช้ใบออกจากพระนครไปในห้องทะเลประมาณ ๔ เดือน ก็บรรลุ ถึงวนใหญ่ใกล้ปากนั้นมืองฝรั่งเศส บังเกิดเหตุลมพายุใหญ่พัดพากำปันไปในกลางวน เวียนอยู่ถึงฅวันบรรดาคนในกำปันรั่ารัองไห้รักสิวิตอื้ออึงไป ด้วยกำปีนลำใดลงส่วนนั้นแล้ว ก็จมลงสินลำกำปีนทุก ๆ ลำ สิงจะรอดพันวนไปนั้น หามิโด้มืสักลำหนึ่ง แต่นายปานราช-ทูตยังมืสติอยู่ จึ่งปรึกษาอาจารย์ว่า กำปันเราลงเวียนอยู่ในวนถึง ๒-ต วันแล้ว ท่านจะคิด อ่านประการใต กำปันจึงจะพันวนได้ เราทั้งหลายจึ่งจะรอดจากความตาย ฝายอาจารย์จึง เล้าโลมเอาใจราชทูตว่า ท่านอย่าตกใจ เราจะแก่ไขให้พันภัยจงได้ แล้วให้แต่งเครื่องสักการ บูชาจุตธูปเทียนแล้วอาจารย์จึ่งนุ่งขาวห่มขาวเช้านั้งสมาธิเจริญกรรมฐานทางวาโยกระสินธุ ณ ครู่หนึ่ง จึ่งบันดาลเกิดมหาวาตะพายุใหญ่ หวนหอบเอากำปันนั้นขึ้นพ้นจากวนได้ คน ทั้งหลายมีความยินดียิ่งนัก ก็แล่นใบไปถึงเมืองปากนั้าเมืองฝรั้งเศส จึ่งให้บอกแก่นายด่าน และผู้รักษาเมืองกรมการ ว่ากำปันมาแต่พระมหานครศรีอยุธยา โปรดให้ทูตานุทูตจำ ทูลพระราชสาล้น คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมาจำเริญทางพระราชไมตรีพระเจ้ากรุง ฝรั่งเศส เจ้าเมืองกรมการก็บอกข้อราชการขึ้นไป ให้กราบบังคมทูลให้ทราบ
พระเจ้าฝรั่งเศสจึ่งโปรดให้เสนาบดีจ้ตแจงเรือแห่ลงมารับพระราชสาล้น กับทั้งทูตานุ ทูตขึ้นไปยังพระนคร ให้ลำนักที่อยู่ ณ ตึกลำหรับรับแขกเมือง แล้วโปรดให้ทูตานุทูตเช้าที่ เสดีจออก จึ่งถวายพระราชสาล้นและเครื่องมงคลราชบรรณาการ พระเจ้าฝรั่งเศสดำรัสพระ ราชปฏิสันถารให้เลี้ยงทูตตามธรรมเนียม สั่งให้ล่ามถามทูตถึงทางอันมาในทะเลนั้น สะตวกตีหรือว่ามีเหตุประการใดบ้าง ครั้นได้ทรงทราบว่ากำปันตกเวียนอยู่ในวนใหญ่ถึง ค
วน จึ่งขึ้นจากวนได้ สงสัยพระทัยนัก ด้วยแต่ก่อนแม้นว่ากำปันลำใดตกลงในวนนั้นแล้ว วนก็ดูดจมลงไปสิไ*มิอาจรอดขึ้นได้แต่สักลำหนึ่งจึงไห้ล่ามชักถามทูตอีกทูดก็ไห้การยืนคำอยู่ มิได้ทรงเขึ้อจึ่งให้สิบถามบรรดาฝรั่งเศสลกเรือ า ก็ให้การสมคำราชทูตทั้งสินเหีนเป็นมหัศ-จรรย์นัก จึ่งให้ชักถามราซทูดว่า คิดอ่านแก่ไซประการใด กำปันจึ่งรอดพ้นจากวนได้ ราชทูต ให้กราบทูลว่าข้าพเจ้าคิดกระทำสัตยาธิษฐาน ขอเอาพระกฤษฎานุภาพแห่งสมเด็จพระ พุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองฝ่าย ขึ้งเริ่มแรกจะผูกพระราชสัมพ้นธมิดรแก่กัน ซอจงอย่าได้เสียสูญ ซาดทางพระราชไมตรีจากกันเลย เอาความสัตย์ข้อนี้เป็นที่พำนัก ด้วยพระเดชาพระคุณพระ พุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองฝ่าย ก็บันดาลเกิดมหาวาตะพายุใหญ่ พ้ดหวนหอบเอากำปันขึ้นพ้น จากวนได้ พระเจ้าฝรั่งเศสได้ทรงฟังคำราชทูตเห็นจริงด้วย พระราชดำริว่า พระเจ้ากรุงศรี อยุธยามีบุญมากเสมอด้วยพระองค์ ก็ทรงพระมหากรุณาแก่ราชทูด พระราชทานรางวัลเป็น อันมาก
อยู่มาเพลาวันหนึ่ง จึ่งไห้หาทูตานุทูตเข้ามาเฝืาหน้าพระลาน แล้วไห้หาพลทหารฝรั่ง แม่นป็น ๕๐๐ เข้ามายิงไห้แซกเมีองดู ให้แบ่งกันออกเป็นสองพวก า ละ ๒๕๐ ยืนเป็นสอง แถว ยิงปีนให้กระสุนกรอกเข้าไปในลำกล้องปีนแห่งกันและกันทั้งสองฝ่าย มิได้พลาตผิดแต่ สักครั่ง แล้วให้ล่ามถามราชทูตว่า ทหารแม่นปีนด้งนี้ พระนครศรีอยุธยามีหรือไม่ ราชทูต ไห้ล่ามกราบทูลว่าทหารแม่นอย่างนี้ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยามิได้นับถือไข้สอย พระเจ้าฝรั่ง เศสได้ทรงฟังเคืองพระทัย จึ่งให้ชักถามทูตว่า พระเจ้ากรุงไทยนับถือทหารมี!]มีอประการใด เล่า ราชทูตก็กราบทูลว่าพระเจ้ากรุงไทยทรงนับถือไข้สอยทหารคนตีมีวิชา อันทหารแม่น ปีนด้งนี้ จะยิงใกล้และไกลก็หามิได้ถูกด้องกาย ทหารบางจำพวกเข้าไปไนระหว่างข้าคืกมิได้ เห็นตัวลอบด้ดเอาคืรษะนายทัพนายกองพวกข้าคืกมาถวายได้ทหารบางจำพวกก็คงทนอา-วุธต่าง า จะยิงฟันแทงประการไดก็มิได้เข้า และทหารมีวิชาอย่างนี้ จึ่งทรงพระกรุณาชุบ เลี้ยงไข้สอยลำหวับพระนคร พระเจ้าฝรั่งเศสมีได้ทรงเขึ้อ ดวัศว่าราชทูตไทยเจรจาอ้างอวด เกินนัก จึ่งสั่งให้ชักถามว่าทหารไทยมีวิชาเหมือนว่านั้น มีมาไนกำปีนบ้างหรีอไม่จักให้สำแดงถวายจะได้หรือมิได้ ราชทูตได้เห็นวิชาของอาจารย์ประจักษจักนุอยู่แล้วจึ่งไห้ทูลว่า ทหารที่เกณห้มาลำหรับกำปันนี้เป็นทหารกองนอก มีวิชาแต่อย่างกลาง จะลำแดงถวายไห้ ปรากฏก็ได้ จึ่งสั่งไห้ถามว่าจะสำแดงได้อย่างไร ราชทูตให้ทูลว่า ซอวับพระราชทานให้ ทหารที่แม่นปีนทั้ง ๕๐๐ นี้ จงระดมยิงทหารซองข้าพระพุทธเจ้าโดยไกลและใกล้ ทหารข้า-
พระพุทธเจ้าจะห้ามกระสุนปีนทั้งสิน มิให้ตกต้องกาย พระเจ้าฝรั่งเศสไต้ทรงฟัง เกรงพลทหารจะยิงทหารไทยตายจะเสียทางพระราชไมตรีไป จึ่งสั่งให้ห้ามการนั้นเสีย ราชทูตไห้กราบทูลว่า พระองต้อย่าทรงพระวิตกเลย ทหารจ้าพเจ้าผีวิชา อาจห้ามได้จึ่ง กระสุนปีนมิไห้ต้องกายไต้เป็นแห้ จะเป็นอันตรายนั้นหามิได้ เวลาพรุ่งนี้ออไห้ตั้งเบญจา ต ชั้นในหน้าพระลาน ไห้ดาดเพตานผ้าอาว และปีกราชวัติฉัตรธงล้อมรอบ แล้วให้ตั้งเครื่อง โภชนาหารมัชชมังสาสุราบานไว้ให้พร้อม ให้ป่าวร้องชาวพระนครมาคอยดูทหารจ้า พระพุทธเจ้าจะสำแดงวิชาให้ปรากฏเฉพาะหน้าพระที่นั้งแล้วถวายบังคมลาออกไปสูที่สำนัก พระเจ้าฝรั่งเศสสั่งให้จัดแจงการทั้งปวงให้พร้อมตามคำราชทูตทุกประการ
ครั่นรุ่งเจ้า ราชทูตจึ่งให้อาจารย์แต่งดิษย์ประมาณ ๑๖ คน ให้ผูกเครื่องล้วนลง เลอยันต์คาถาสาตราคมเสร็จแล้ว ให้อาจารย์นุ่งซาว ใส่เลี้อครุยซาว และพอกเกี้ยวพันผ้าซาว ดิษย์ ๑๖ คนนั้น ใส่กางเกง เลี้อ หมวกปิศดูแดงทั้งสิน เป็น ๑๗ คน กับทั้งอาจารย์ใหญ่ พา เจ้ามาส่หน้าพระลาน กราบถวายบังคมแล้วให้ซึ้นนั้งบนเบญจา แล้วให้กราบทูลว่า ซอให้ ทหารแม่นปีน ๕๐๐ยิงทหารทั้ง ©๗ คน จึ่งนั้งอยู่บนเบญจานั้น พระเจ้าฝรั่งเศสก็สั่งทหารทั้ง ๕0๐ ให้ระตมยิงทหารไทยพร้อมกัน ด้วยอำนาจคุณพระรัตนดวัย และคุณเลอยันต์ สรรพ อาคมคาถา วิชาคุ้มครองป้องกันอันตราย พลฝรั่งทั้งหลายยิงปีนนกล้บทั้งใกล้และไกลเป็น หลายครั่ง เพลิงปากนกก็มิใต้ติดดินตำ และมิไต้สั่นทั้งสิน ทหารไทยทั้ง ๑๗ คนก็รับพระ-ราชทานโภชนาหาร และมิซชมิ'งสาสุราบานเป็นปรกติ มิไต้ผีอาการสะดุ้งหวนไหว พล ทหารฝรั่งทั้งหลายก็เกรงกลัวย่อห้อรอหสุดอยู่สิน อาจารย์ทหารไทยจึงร้องอนุญาตไปว่า ท่านจงยิงอีกเถิด ทีนี้เราจะให้เพลิงติตตินดำ จะให้กระสุนออกทั้งสิน พลทหารพร้อมกันยิง อีกนัดหนึ่งเพลิงก็ติดดินดำ กระสุนก็ออกจากลำกล้องตกลงตรงปากบอกบ้างห่างออกไปบ้าง ลางกระสุนก็ไปตกลงที่ใกล้เบญจา แต่จะไต้ถูกต้องทหารไทยผู้ใดผู้หนึ่งหามิไต้พระเจ้าฝรั่ง-เศสทอดพระเนตรเห็นต้งนั้น ก็ทรงเจึ่อ เห็นความจริงซองราชทูต ทรงพระโสมนัสตรัสสรร-เสริญวิชาทหารไทยว่า ประเสริฐหาผู้เสมอมิโต้ สั่งให้พระราชทานเงินทองเลี้อผ้าเป็นรางวัล แก่ทหารไทยเป็นอันมาก ให้เลี้ยงดูเสร็จแล้วกลับไปส่ที่สำนัก จำเดิมแต่นั้นมาก็ทรงเจึ่อถือ ถ้อยคำราชทูต จะเห็ตทูลประการใดก็เจึ่อถือ มิไต้มิความสงสัย ทรงพระมหาการุญภาพแก่ ราชทูตยิ่งนัก
อยู่มาวันหนึ่ง จึ่งสั่งให้ถามทูตว่า ทหารไทยที่มีคุณวิชาวิเศษประเสริฐดังนี้ ในพระ-
นครศรีอยุธยาผีเท่านี้และหรือ หรือยังผีทหารอื่นอยู่อีกมากน้อยเท่าไร ราชทูตให้กราบทูล ว่า ทหารเหล่านี้เป็นแต่กองนอก สำหรับเกณทัจ่ายมากับเรือลูกค้าวาณิช มีวิชาเพียงนี้เป็น แต่อย่างตา อันทหารกองในสำหรับรักษาพระนครนั้น มีวิชาการต่าง ๆ วิเศษกว่านี้มากกว่า ผาก ได้ทรงพีงก็เซึ่อถึอ พระราชดำริก็เกรง!เมือทหารไทยยิ่งนัก และพระเจ้าฝรั่งเศสนั้นเสด็จ ออกเหนือราชาอาสน์อันสูง เพลาเช้าแลเห็นสีพระกายแดง เพลากลางวันเห็นพระกายมีสี อันเชียว เพลาเย็นเห็นสีพระกายชาว ราชทูตเช้าเฝืาเป็นหลายเวลา ได้เห็นดังนั้นมีความ สงสัยนัก
อยู่มารันหนึ่งจึ่งตรัสถามทูดว่า ดัวท่านเป็นชุนนางผู้ใหญ่หรือเป็นซุนนางผู้น้อย กล่าวถ้อยคำสัตย่จริงยิ่งนัก อนึ่งอย่างธรรมเนียมพระนครศรีอยุธยา ถ้าและชุนนางผู้ใดพระ เจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงพระเมตดาโปรดปรานมากกว่าช้าราชการทั้งปวง และพระราช ทานอภัยแก่ชุนนางผู้นั้นเป็นประการใด เราก็จะโปรดปรานประทานอภัยแก่ท่านเหมือน ฉะนั้น ราชทูตคีตจะใคร่เห็นพระกายซึ่งผีสีต่าง า หลายวันมาแล้ว ครั่นไต้โอกาสจึ่งให้กราบ ทูลว่า ช้าพระพุทธเจ้าเป็นแต่ช้าราชการผู้น้อยสำหรับใช้แต่ไปมาค้าชายในนานาประเทศ ทั้งสติปิญญ'าก็น้อยนัก อันช้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งมีสติปิญญายิ่งกว่าช้าพระพุทธเจ้านั้นมีเป็น อันมาก อนึ่งอย่างธรรมเนียมช้างกรุงพระนครศรีอยุธยา ถ้าพระองค์ทรงพระมหากรุณาชุน-นางผู้ใดผากกว่าช้าราชการทั้งปวง ก็พระราชทานอภัย โปรดให้ผู้นั้นเช้าเฝืาใกล้พระองค์ กราบถวายบังคมถึงพระบาทยุคลทุกครั่ง พระเจ้าฝรั่งเศสได้ทรงพีงก็เซึ่อ จึ่งโปรดพระราช ทานอภัยให้ราชทูตเช้าไปถวายบังคมถึงฝ่าพระบาททุกเวลาเฝืา ราชทูตจึ่งได้เห็นราชา อาสน์อันเรี่ยรายไปด้วยทับทิมโดยรอบในเพลาเช้า เพลากลางวันนั้นเรี่ยรายไปด้วย พลอยมรกต เพลาเย็นเรี่ยรายไปด้วยเพชร แสงแก้วขึ้นจับพระองค์ จึ่งผีสีต่าง า อย่างละ ฅ เวลา ปรากฏ
ครั่นอยู่ผารันหนึ่ง เสด็จออกประพาสพระอุทยาน ทรงผ้าสีชาวเป็นราชพาหนะ ประ-ดับด้วยเครื่องผ้าล้วนแล้วด้วยแก้วต่าง ๆ และผีพลอยทับทิมดวงหนึ่งใหญ่เท่าผลหมากสง ทั้งเปลือก ผูกห้อยคอผ้าพระที่นั้ง แสงทับทิมนั้นจับพระองค์และตัวผ้าแดงไปทั้งสิน พร้อม ด้วยราชบริพารแห่แหนไปเป็นอันมาก โปรดให้ราชทูตตามเสด็จด้วย ครั่นถึงพระอุทยาน จึ่งตรัสสั่งให้ถามทูตว่า พลอยทับทิมดวงใหญ่เท่านี้พระนครศรีอยุธยามีผากหรีอน้อย ราช ทูตให้กราบทูลว่า ช้าพระพุทธเจ้าเป็นแต่คนภายนอกมีใซ่ชาวพระคลัง ซึ่งจะกราบทูลว่ามี
มากน้อยเท่าใดนั้น เกรงจะเป็นเท็จ แต่รับพระราชทานเห็นครั้งหนึ่ง เมื่อพระเจ้ากรุงไทย เสด็จออกไปประพาสพระอุทยาน ทรงม้าพระที่นั้งสีขาว มีพลอยทับทิมดวงหนึ่งผูกคอม้า พระที่นั้ง มีสัณฐานใหญ่ประมาณเท่านี้ พระเจ้าฝรั่งเศสใด้ทรงฟังก็เข้าพระทัยในคำราชหูด ทรงพระโสมนัสตรัสสรรเสริญว่า ราชหูดเจรจาไพเราะ ควรจะเอาไว้เป็นอย่างได้ สั่งให้จด หมายเอาถ้อยคำไว้เป็นฉบับสิบไปภายหน้า แล้วเสด็จเที่ยวประพาสอุทยานจนเพลาเย็น ก็ เสด็จกลับเข้าพระราชวัง
เวลาวันหนึ่งราชทูตเข้าเฝืา จึ่งให้กราบทูลพระกรุณาว่าลูกค้า ณ เมืองนี้เข้าไปค้าขาย ณ พระนครศรีอยุธยา กราบทูลพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยสรรเสริญของวิเศษต่าง า และภายใน พระราชนิเวศน้ว่างามหาที่สุตมีได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะใคร่เห็นความจริง จึ่งดำรัสใข้ ข้าพระพุทธเจ้าให้จำทูลพระราชสาส์น กับทั้งเครื่องมงคลราชบรรณาการ ออกมาจำเริญ ทางพระราชไมตรีด้วย พระเจ้าฝรั่งเศสได้ทรงฟังกีทรงโสมนัส ดำรัสสั่งให้ข้าหลวงพาทูตานุทูตเข้าไปเที่ยวชมห้องพระโรงข้างใน และพระราชฐานทั้วทั้งสิน ตรัสสั่งว่าให้จำเอาไป ทูลพระเจ้ากรุงไทยเถิด เจ้าพนักงานกรมวังก็พาพวกแขกเมืองเข้าไปชมพระราชนิเวศน้ สถานที่ข้างในดามรับสั่ง ราชทูตก็จดหมายแต่บรรดาที่ได้เห็นนั้นทุกประการ ถูกต้องสมคำ พระยาวิชาเยนทร์จึ่งกราบทูลนั้น แล้วกลับออกมาเฝืาทูลสรรเสริญสมบัติในพระราชฐานว่า งามเสมอทิพพิมานในเฑวโลก พระเจ้าฝรั่งเศสก็ทรงพระโสมนัสเจึ่อถือถ้อยคำราชทูต ทรงพระการุญภาพเป็นอันมาก พระราชประสงค์จะใคร่ไต้พืชพันธุ!ว้ จึ่งพระราชทานนางข้า หลวงให้เป็นภรรยาราชทูตคนหนึ่ง แล้วพระราชทานเครื่องแต่งตัวอย่างฝรั่ง ล้วนประตับ ด้วยพลอยต่าง ๆ กับฉลองพระองค์ทรงองค์หนึ่ง แล้วให้เขียนรูปราชทูตและจตหมาย ถ้อยคำไว้ทุกประการ และราชทูตอยู่สมัครสังวาสกับด้วยภรรยาจนมีบุตรชายคนหนึ่ง มี รูปร่างเหมือนบิดา
อยู่(มา)ประมาณ ต ปี ราชทูตจึงให้กราบทูลถวายบังคมลา แล้วให้ฝากบุตรภรรยาด้วย พระเจ้าฝรั่งเศสก็พระราชทานเงินทองเส์อผ้า และสิงของวิเศษต่าง า แก่ทูตานุทูดเป็นอันมาก แล้วให้แต่งพระราชทานตอบโตยทางพระราชไมตรี กับทั้งสิงของ เครื่องราชบรรณา-การตอบแทน มาถวายพระเจ้ากรุงศรีอยุธยานั้นก็มาก ทูตานุทูตก็กราบถวายบังคมลา ยัญ-เข้ญพระราชสาส์นตอบ กับทั้งเครื่องมงคลราชบรรณาการมาลงกำบิน โปรดให้จัดเรือแห่มา ส่งถึงเมืองปากนั้า ครั้นถึงวันคุภมงคลฤกษ์ ก็ใข้ใบออกห้องทะเลใหญ่ แล่นมาในมหาสมุทร
หาอันตรายมิได้ ตราบเท่าถึงกรุงเทพมหานคร นายปานราชทูต และอุปทูต และตรีทูต ก็ ขึ้นเฝ็าถวายพระราชศาส์น และเครื่องราชบรรณาการ สิงพระเจ้าฝรั่งเศสตอบแทนมานั้น แล้วทูลแถลงกิจจาทั้งปวงให้ทราบสินทุกประการ พระบาทศมเต็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่ห้วก็ทรงพระปรีตาโสมนัส ตรัสสรรเสริญศติปีญญานายปาน แล้วพระราชทานรางวัลแก่ ทูตานุทูตโตยอันสมควรแก่ความชอบ ขึ้งไปได้ราชการ ณ เมืองฝรั่งเศสมานั้น
ลุศักราช ๑๑๒๔ ปีขาล จัตวาศก พระบาทบรมนาถนารายณ์บพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้ว มีพระราชตำรัศปรึกษาด้วยห้าวพระยาเสนาบดีมนตรีนุชทั้งหลายว่า พระเจ้าอังวะกระทำ บังอาจ ให้กองห้พพม่ามอญยกติดตามครัวรามัญสิงหนีล่วงต่านแดนเราเข้ามา มิได้ยำเกรง ควรเราจะแต่งกองทัพอกไปกระทำตอบแทนแก้แคน ดีเอาเมืองอังวะให้จงได้ นุชมนตรีทั้ง ปวงก็เห็นพร้อมตามพระราชบริหารครั้นถืงอาสยุชมาศจึ่งมืพระราชโองการมานบัณฑูรสุร-สิงหนาทดำรัสเหนือเกล้า โปรดให้เจ้าพระยาโกษาธิบดีเป็นแม่ทัพใหญ่ ถือพลสกรรจ้ลำ เครื่อง ๒๐,๐๐๐ เศษ ข้างเครื่อง ๑๐๐ เศษ ม้า ๒๐๐ เศษ สรรพด้วยเครื่องสรรพศัสตราวุธ ให้พระยาริสิตภักดีเป็นยกกระบัตรทัพ ถือพล ๑๐,๐๐๐ เศษ ข้างเครื่อง ๖๗ ม้า ๑๐๐เศษ ทัพหนึ่ง ให้พระสุรินทรภักดีเป็นเกียกกาย พระยาศรีราชเตโชเป็นกองหนัา พระยาสุรสงครามเป็นทัพหลัง ถึอรึ้พลข้างม้าเท่า า กัน กับทัพยกกระบัตร แล้วโปรดให้พระยาเกียน และสมิงพระรามกับสมิงรามัญเก่าใหม่ทั้งปวงถือพลรามัญยกล่วงไปก่อน กวาดเอาพลเมือง ทวายและเมืองเมาะตะมะกับเมืองขึ้น ๑๒ หัวเมือง ให้ได้พล ๑๐,๐๐๐ เศษ มาบรรจบทัพ เจ้าพระยาโกษาธํบดี ยกไปทางเมืองเมาะตะมะทางหนึ่ง แล้วโปรตให้พระยารามเตโช กับพระยากำแพงเพชรและหัวเมืองเหนือทั้งปวงถือพล ๔,๐๐๐ สรรพด้วยข้างม้า เครื่องศัสตราวุธพร้อมเสร็จ ให้ยกไปเกณฑ์กองทัพเมืองเสียงใหม่ เมืองลำพูนชัย เมืองนคร ลำปาง ให้ใต้พล ๑๐,๐๐๐ เศษ ยกใปฝ่ายเหนือทางหนึ่ง
ครั้นถืงกัตติกมาศได้ศภวารฤกษพิชัยฤกษ์ เจ้าพระยาโกษาและห้าวพระยานาย ทัพนายกองทั้งปวงก็กราบถวายบังคมลา ยกพลโยธาทัพแยกกันใปทางด่านเจดีย์ ๑ องค์บ้าง ทางด่านเขาปูน และด่านสลักพระ แดนเมืองอุทัยธานีบ้าง ทางทวายบ้าง เกณฑ์กวาดเอา พลเมืองทวายและเมืองเมาะตะมะกับเมืองขึ้น ได้พล ๑๐,๐๐๐ เศษ และกองทัพฝ่ายเหนือ เกณฑ์เอาพลลาวทั้งสามเมือง ได้พล ©0*000 1?เ1^ 0"เ111*1(เแ^^31-1^3 และเมืองนครลำปางบ้าง ไปพร้อมทัพตำบลเมืองจิตตองลำนั้าสะโตง และกองทัพทั้งปวง
ประชุมพร้อมรี้พลโยธาหาญประมาณ ๙๐,๐๐๐ เศษ เจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทัพใหญ่ จัด แจงทัพดามตำรับพิชัยสงครามพร้อมเสร็จ แล้วยกไปตีเมืองหงสาวดี เมืองเสรียง เมืองย่างกุ้ง เจ้าเมืองทั้ง ต ล้รบบ้าง ไม่รบบ้าง เหีนเหลือกำลังต้านทานมิได้ ก็แตกพ่ายหนี พวกรามัญ ทั้งปวงพากันมาขอเข้าต้วย กองทัพไทยก็มาก นายทัพนายกองทั้งปวง และเมืองดองคู ตีไต้ หัวเมืองพม่ารามัญรายทางและครอบครัวเป็นอันมาก ถึง ๔ เตีอนจึ่งยกขึ้นไปถึงเมืองอังวะ แม่ทัพให้ดั้งค่ายใหญ่และค่ายครัวกองหลังใกล้เมืองอังวะทางโยซนีหนึ่ง ทัพหน้าและกอง เกียกกาย ปีกชัายปีกขวา และยกกระบัตร ยกเข้าดั้งค่ายรายรอบเมืองทั้ง 01 ต้าน ห่างเมือง ประมาณ ๒๐๐ เล้น เป็ดไว้แต่ด้านริมนํ้า ไห้เก็บเรือใหญ่น้อยข้ามพลไปดีไต้เมืองจักกาย ฝ่ายฟากข้างโน้นตรงเมืองอังวะข้าม แล้วไห้ดั้งค่ายอยู่เป็นหลายกอง เกณทัพลทหารแยกกัน ไปตีบ้านใหญ่น้อยไนแว่นแคว้นเมืองอังวะ ไต้ครอบครัวและคนเชลยเป็นอันมาก แล้วไห้ ลาตดระเวนทั้งทางบกทางเรือบรรจบถึงกัน มิไห้ซาวเมืองออกลาดหากินไต้สะดวก ไห้เที่ยว กวาดรวบรวมอาหารมาใส่ยุ้งฉางไว้ในค่าย ก็ไต้น้อยนัก ด้วยปีนั้นเมืองอังวะบังเกิดฝนแล้ง ข้าวกล้าในท้องนาจึ่งได้ผลน้อย มิใด้บริบูรณ์
ฝ่ายพระเจ้าอังวะจึ่งไห้มางจาเสราชบุตร ยกพลทหาร ๑๐,๐๐๐ ออกดั้งค่ายรับนอก เมืองเป็นหลายค่าย พระยาศรีราชเตโชกองหน้า ยกพลเข้ารบกับกองทัพพม่ากลางแปลง เป็นหลายครั้ง พลพม่าต่อรบเป็นสามารถ ต้านทานมิไต้ ก็แตกฉานหนีเข้าค่ายทุกครั้ง รัน หนึ่งนายทัพพม่าคิดกลตีก ยุ้มพลทหารไว้ในค่าย เจตประตูหลังค่ายหนีไป พระยาศรีราช-เดโซมิทันแจ้ง,ไนกลอุบายข้าสืก ขี่ม้าขาวควบขับนำพลทหารประมาณ ๙๐๐ ถึงดอุมบอน พลพม่ามากกว่าหลายเท่า ก็เข้ากลุ้มรุมกันจับไทยไต้เป็นอันมาก แต่พระยาศรีราชเดโซยะ-ทิปคนนี้มีวิซาหายตัวได้อึดใจหนึ่ง ถือหอกควบขับม้าขาวไล่แทงพม่าล้มตายเป็นหลาย สิบ พม่าเห็นตัวบ้างไม่เห็นตัวบ้าง ก็ไล่ล้อมรบเป็นหมู่ ๆไป และพระยาศรีราชเดโซลัรบจน สินกำลัง ก็ดกลงจากหลังม้า จะกลั้นอัสสาสะปีสสาสะก็เร็วเข้า ด้วยกำลังเหนื่อย พม่าแล เห็นตัวถนัดก็เข้าล้อมกลุ้มรุมจับตัวไต้พันธนาไว้ แล้วซวนกันฟันแทงมิไต้เข้าด้วยมีวิชา คงทนอารุธ และพวกพลทหารไทย ๙๐๐ ก็ล้วนคงกระพันทั้งสินอารุธข้าตีกมิไต้บาตเจ็บกาย แต่ล้รบกับพลพม่า ฆ่าฟันพม่าเสียเป็นอันมากจนสินกำลัง พลพม่ามากกว่ามากเยียดยัด หนุนเนื่องกันเข้าห้อมล้อมจับเป็นไต้สิน ชวนกันทุบตีฟันแทงมิไต้เข้า ก็จับมัดไว้
ฝ่ายกองทัพไทยขึ้งยกติดตามมาข้างหลัง จะแหกเข้าค่ายพม่า ๆ ต้าน1ทานล้รบเป็น
สามารถ หักเข้ามิได้ก็ถอยออกไป แล้วไหัม้าไข้รีบไปแจ้งราชการแก่ทหารแม่ทัพ ๆ จึ่งสั่ง พระสุเรนทรภักดี นายกองเกียกกาย ไห้ยกหนุนมาข้วยแก้เอาพระยาศรีราชเตโช คืนมาไห้ จงได้ แล้วแต่งหนังสือบอกไห้ม้าเร็ว ต๐ ม้า ถือรีบลงมายังกรุงเทพมหานคร กราบบังคม ทูลพระกรุณาไห้ทราบ สมเด็จพระพุทอเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบว่าเสียพระยาศรีราชเตโช ข้า คืกจับไปได้ ก็ตกพระห้ยนัก จึ่งดำรัสสั่งตำรวจไห้ออกไปนิมนต์พระพิมลธรรม ราชาคณะวัด ระฆังเข้ามา จะไห้จับยามดูไห้รู้เหดุตระหนักแน่ ด้วยพระพิมลธรรมราชาคณะองต์นี้ดูยาม แม่นนักได้เคยทรงเจึ่อถือมาแต่ก่อน ครั้นพระผู้เป็นเจ้าเข้ามาถืงพระราชนิเวศน์ นั่งเหนือ อาสน์ จึ่งตรัสบอกว่า บัดนี้พม่าข้าคืกจับพระยาศรีราชเตโช ทหารเอกเราไปได้ จะเป็น ตายประการได ขอนิมนต์พระผู้เป็นเจ้าพิจารณาดูไห้รู้จงแน่ พระพิมลธรรมราชาจึ่ง พิจารณาดามยามตรีเนตร ก็รู้แจ้งไนยามนั่น และถวายพระพรพยากรณ์ว่าจึ่งพระยาศรีราช เตโชข้าคืกจับไปได้นั่น ก็จริง แต่ทว่าบัดนี้แก้ตัวออกได้พ้นจากอำนาจข้าคืกแล้ว กลับได้ชัย ข้านะและได้ลาภเป็นยันมากอีก พระราชสมภารเจ้าอย่าทรงพระวิตกเสียพระทัยเลย ไน ยามนี้หายันดรายมิได้เป็นแท้
ฝ่ายข้างกองทัพพม่า ครั้นจับพระยาศรีราชเตโชและพลทหารไทย ๕๐๐ พ้นธนาไว้ได้ สิ้นแล้ว ก็จ้ดแจงกันจะไห้คุมตัวส่งเข้าไป ณ เมืองยังวะ พลางเกณฑ์ก้นไห้ธนเอาศพพม่าที่ ดายออกไปเสียนอกค่าย พอกองทัพไทยจึ่งยกหนุนมาข้วยนั่นมาถึง ก็เข้าถอนขวากแหกค่าย เย่อค่าย ปีนค่าย พวกนายทัพพม่าสาละวนไล่พลออกต่อรบยิงปีนไหญ่น้อย และพุ่งชัด แหลนหลาวศัสตรารุธเป็นอลหม่าน ส่วนพระยาศรีราชเตโชต้องพ้นธนาอยู่ จึ่งพิจารณาดู เมฆฉายไนอากาศ เห็นตุภนิมิด และร่ายพระพุทธมนต์คาถาสะเดาะพ้นธนาลุ่ยหลุดออก จากกายได้สิ้น แล้วลุกแล่นไป!เงเอาดาบพม่าได้ ก็ไล่ฟ้นพม่าจึ่งคุมอยู่นั่นตายเป็นหลายคน พวกพม่าวิ่งหนีกระจายกันออกไป ก็เอาดาบเข้าตัดเสือกจึ่งผูกม้ตพวกทหารออกได้ประมาณ ๑๐ คน และทหารเหล่านั่นก็เข้าข้วงสิงเอาอารุธพวกพม่า ตัดเสือกฆัดผูกกันต่อ ๆ กันไปจน สิ้น ก็พร้อมกันแล่นไล่ฆ่าฟ้นพม่าในค่ายนั่นล้มตายเป็นยันมาก แดกหนีไปสิ้น สิงเอา ค่ายนั่นได้ นายกองทัพหนุนเห็นพม่าแตกหนี ทิ้งค่ายตำบลนั่นเสียแล้ว พระยาศรีราชเตโช กับพวกทหารแก้ตัวออกได้แล้ว ก็ข้วยกันตีค่ายอื่น ๆ ต่อไป พวกพลพม่าพากันตื่นตกไจ เสีย ทีไม่เป็นยันที่จะล้รบ วิ่งกระจัดพรัตพรายกันไป กองทัพไทยไล่ติดตามฆ่าฟ้นพม่าเสียครั้ง นั่นเป็นยันมาก และมางจาเลราชบุตรพระเจ้ายังวะ จึ่งเป็นแม่ทัพไหญ่หนีมิทัน ก็ดายอยู่ไน
ค่าย นายทัพนายกองพม่าตายลงเป็นหลายคน ก็เสียค่ายทั้งสิน พากันหนีเช้าเมืองอังวะ ทัพไทยได้ชัยช้านะ จับได้พม่าเชลยและช้างม้าเครื่องศัสตรารุธก็มาก ให้คุมส่งลงไปยังท่าน แม่ทัพ แจ้งช้อราชการทั้งปวงให้ทราบ เจ้าพระยาโกษามืความยินตีนัก จึ่งแต่งหนังสิอบอก ไห้ม้าเร็วอีก ต๐ ม้าถือหนังสิอรีบลงมากราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานครไนจันนั้น และม้าใช้9งถือหนังสีอบอกพวกหลังเร่งรีบมาถึงพระนครศรีอยุธยาไนจันเดียวกันกับพวกก่อน คลาดกันประมาณ ค นาฬํ[กาเศษ
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวยังตรัสอยู่กับพระพิมลธรรม พอนายเวรมหาดไทยนำผู้ถือ หนังสือบอกฉบับหลังเช้าเฝืากราบบังคมทูลพระกรุณา อ่านหนังสีอบอกถวาย ได้ ทรงทราบดีพระทัยนัก ดรัสสรรเสริญพระพิมลธรรมว่า ดูแม่นหาผู้เศมอมิได้ แล้วทรงถวาย ไตรจึวรผ้าแดงเทศไตรหนึ่งเป็นบำเหน็จ นิมนต์ไห้กลับไปอาราม แล้วพระราชทานรางวัล แก่ม้าใชัผู้ถือหนังสือบอกทั้ง ๒ พวก โปรดไห้กลับคืนไปยังกองทัพ พลางตรัสสรรเสริญพระ ยาศรีราชเดโชว่า เป็นยอดทหารหาผู้เสมอเป็นอันยาก แล้วเสด็จขึ้น
ฝ่ายท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ก็ยกพลทหารเช้าไปทั้งในค่ายพม่าขึ้งแดกหนี ไปนั้น แล้วให้ตั้งค่ายน้อยใหญ่รายโอบเมืองไปทั้ง ต ด้าน ใกล้เมืองเช้าไปกว่าค่ายเดิม พม่า ชาวเมืองกลัว'ฝืมือทหารไทยยิ่งนัก มิอาจออกต่อรบนอกเมืองได้ พระเจ้าอังวะก็ให้เกณฑ์ ทหารขึ้นประจำหน้าที่เช้งเทินรอบเมือง รักษาเมืองนั้นไว้ กองทัพไทยยกเช้าหักเอาเมือง เป็นหลายครั้ง ชาวเมืองต่อรบด้านทานเป็นสามารถ เช้าเมืองมิได้ ก็ถอยออกมารักษา ค่ายนั้นอยู่ และพลพม่าชาวเมืองจัดแจงการป้องกันเมืองนั้นคงมิได้ประมาททั้งกลางจัน กลางคืน
ขณะนั้นในเมืองอังวะช้าวแพงทะนานละ ๒ บาท ชาวเมืองอดอาหารชูบผอมล้มดาย เป็นอันมาก ฝ่ายกองทัพไทยก็กันดารชัดสนเสบียงอาหาร เกณฑ์กันไปเที่ยวเสาะแสวงหา อาหารตามบ้านน้อยเมืองใหญ่ในแว่นแคว้นเมืองอังวะ ก็ได้มาบ้างแห่งละน้อย ๆ ไม่พอแจก จ่ายรี้พลไนกองทัพ พลทหารอดอยากลำบากป่วยเจ็บล้มดายก็มาก ท้าวพระยานายทัพนาย กองทั้งปวงจึงปรึกษากันว่า เสบียงอาหารเราก็กันดารนัก เห็นจะตีเอาเมืองมิไต์ในครั้งนี้ จะต้องส่าทัพกลับไป จึ่งพากันเช้าไปแจ้งเหตุแก่เจ้าพระยาโกษาแม่ทัพ ๆ ได้แจ้งด้งนั้นก็ เสียใจนัก จึ่งคิดการที่จะส่าทัพ อย่าให้พม่าติดดามได้ แล้วปรึกษากับนายทัพนายกองทั้ง ปวงว่า บ้ดนี้รี้พลเรากันดารอาหารถอยกำลัง ทั้งไช้เจ็บก็มาก และเราจะส่าทัพกลับไป
โดยตรงนั้นมิได้ พม่าซาวเมืองจะได้ทียกออกติดตามตีตัตทายรี้พล เราจะพินาศฉิบหายเป็น อันมาก จำจะติดกลอุบายล่อลวงให้พม่าเข็ดขยาด!เมือเราเสียก่อน จึ่งจะผันผ่อนล่าห้พกลับ ไปได้โดยสะดวก ไม่มีภัยอันตราย และห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นชอบด้วย พร้อมอัน
เจ้าพระยาโกษาแม่ทัพจึ่งแต่งหนังสิอฉบับหนึ่งเป็นใจความว่า หนังสือเราผู้เป็นมหา จัดุรงด้บรินายก	ดุจจักรแก้วอันประดิษฐานได้เบึ้องบงกชเรณูมาศพระบาทสมเด็จ
บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้วกรุงเทพมหานครทวาราวดีศรีอยุธยา ผู้เป็นอัครอิศราธิปไตย ไนสยามประเทศ* เซตขัณฑสีมาปราจีนทิศ มาถึงเสนาบดีกรุงร้ตนบุระอังวะ ด้วยเรากราบ ทูลพระกรุณา รับอาสายกพยุหโยธาทัพมาครั้งนี้ หมายจะดีกรุงร้ตนบุระอังวะทูล เกล้าถวายสนองพระเดชพระคุณให้จงได้ จะไห้แผ่ผ่านพระราชอาณาเขด ปกครองครอบงำ ไปในพุกามประเทศ และรามัญประเทศทิศอัสดงพิลัยทั้วทั้งสินและพลทวยหาญพม่าอัน ไทยก็ได้ต่อยุทธเห็นกำลังและ!เมืออันเป็นหลายครั้ง แงใครจะมีขัยและอัปราขัยนั้น ก็ย่อม แจ้งอยู่แก่ไจด้วยอันแล้ว แม้นจะขับเคี่ยวกระทำการสงครามอันสีบไป มาตรว่าเราจะได้ เมืองก็เหมือนหนึ่งไม่ได้ ด้วยไนเมืองอังวะขัดสนเสบียงอาหารอันดารนัก ฟ้ายเราจะอยู่ รักษาเมืองก็ยาก ประการหนึ่งกองทัพเราก็!เตเคืองขัดด้วยเสบียงจะเลึ้ยงอัน จะกวาต ด้อนครอบครัวเชลยไปนั้นก็ลำบาก ด้วยอดอยากล้มดายมากกว่ามากนักและครั้งนี้เราไม่ได้ เมืองอังวะ ครั้นจะล่าทัพถอยไปเล่า ก็เกรงพระราชอาชญาจะลงโทษโดยพระอัยการคืกถึง สันสิวิด จะเลิกทัพไปก็ไม่ได้ และบรรดาพม่านายไพร่ในเมืองอังวะนี้ ไม่มีไครกล้าหาญ ล้วนแต่มืลันดานขลาดดุจสตรีสันแล้วหรือประการได จึงไม่ออกมาดีทัพเรา และไม่ออกมา เจรจาความเมืองด้วยเรา ชวนอันนิ่งย่อนหน้าอยู่แต่ไนเมืองได้ ย่างกระไรไม่มืความละอาย ผิดวิสัยชายชาติทหาร ติดการด้งนี้มิควรนัก จงเห็นแก่ทางไมตรีทึ่ได้เคยเป็นคู่สนุกด้วยอัน ไนการสงคราม ขอไห้ยกพลโยธาหาญออกมาต่อดีทัพเราอีกลักครั้งหนึ่งเถิด พอจะได้เอา เหตุนี้1นอกหนังสิอแก้ด้ว ล่งลงไปกราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานครว่า พลพม่าออก มาตีทัพไทยเป็นอันมากหลายครั้ง เหลือกำลังที่จะล้รบ ทั้งขัดสนสันเสบียงอาหาร ขอพระ ราชทานล่าทัพกลับไปตั้งทำไร่นาที่ปลายแดน ได้เสบียงอาหารบำรุงขัางม้ารี้พลให้มืกำลัง
* เร้าไจว่าจะเป็นสำนวนแก้ใหม่ไนใยกาลที่ ๙ เพใาะสมัยกรุงศรีอยุ0ยาไม่เคยไร้ค่านี้เลย
บริบูรณ์พร้อมแล้ว จึ่งจะยกพยุหโยธาทัพกลับโปตีเอาเมืองอังวะในครั้งหลังให้จงได้
ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ก็ให้พม่าเชลยถือเข้าไปแจ้งแก่เสนาบดีในเมืองอังวะ และ เจ้าพระยาโกษาธิบดีพิจารณาเห็นพม่าทุพพลภาพถอยกำลัง ทั้งเกรงกลัว?เมือพลทหารไทย เห็นจะไม่อาจยกกองทัพมาต่อตีเป็นแท้ จึ่งแสร้งแต่งหนังสือฉบับหนึ่งส่งเข้าไปในเมือง ฝ่าย เสนาบดีพม่าได้แจ้งในหนังสือนั้น ก็พิจารณาเห็นว่าเป็นกลอุบายล่อลวง ก็ม้ได้แต่งกอง ทัพออกไปต่อตีตามหนังสือสิงให้เข้ามา เกรงจะเสียท,วงที จึ่งปรึกษากันว่า ถ้าเราจะยก ทัพออกไปตีตามหนังสือนั้น ฝ่ายกองทัพไทยคิดกลอุบายไว้ก็จะได้ทีตีทัพเราแตกฉาน แล้วจะไล่ดีดตามมาเข้าเมืองได้ จึ่งเอาหนังสือนั้นเข้ากราบทูลเจ้าอังวะ เจ้าอังวะก็เห็นว่า เป็นกลอุบายดุจมุขมนตรีปรึกษาเห็นพร้อมกันนั้น ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทัพคอยอยู่ ประมาณ ๒-ด วัน ก็มิได้เห็นกองทัพพม่าออกมาจากเมือง จึ่งแต่งหนังสืออีกฉบับหนึ่ง ส่ง ให้พม่าเชลยถือเข้าไปถึงเสนาบดีในเมืองอังวะเหมือนครั้งก่อน เป็นใจความว่า บรรดาพม่า ในเมืองอังวะทั้งนายและไพร่ ไม่มืใครองอาจกล้าหาญในการสงคราม ล้วนแต่มืสันดาน พิรุกขชาติ ขลาดดุจสตรีทั้งสินเป็นแท้ แต่เราวิงวอนอ่อนง้อขอให้ยกกองทัพออกมาตีเรา ลักครั้งหนึ่ง จ้กพึงพอเป็นเหตุให้ลงใบบอกส่งลงไปกราบทูลพระกรุณา จะขอล่าทัพเท่านี้ ก็ ยังว่าหาออกมาไม่ ข้างกระไร ไม่มีความเมดตาการุญภาพแก่เราบ้างเลย มาตัดทางไมตรี เด็ดเดี่ยวไปฉะนี้ก็มิควร ถ้าและจะไม่อนุเคราะห์แก่เราโดยแท้แล้ว ก็จงเร่งบอกออกมา เรา ทั้งหลายก็จะลาพระเจ้าอังวะ ล่าทัพกลับไปโดยเร็ว ครั้นพม่าเสนาบดีทั้งปวงได้แจ้งในหนัง ลือนั้นแล้ว ก็คิดเข็ดขามคร้ามกลัวเหมือนครั้งก่อน และมิได้ออกมาดามหนังสือนั้น
ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดีก็จัดแจงนายทัพนายกอง และพลอาสา ๒๐,๐๐๐ ให้คุมเอา ข้างม้าพลาพลทหารอันป่วยเจ็บทุพพลภาพ และพม่ามอญเชลยทั้งหลายอันดีได้นั้น ล่าลง ไปเสียก่อน ๒-ด วัน แล้วจึ่งปรึกษาด้วยห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า เพลากลาง คืนวันนี้ เราจะทำกลอุบายล่อลวงพม่าชาวเมืองให้เสียทีลงจงได้ และเราจะเอาไม้แห้งและ หญ้าแห้งทั้งหลาย มากองไว้หลังค่ายรายกันไป แล้วจึ่งให้ขนเอาสิงของทั้งหลายอันมืในค่าย หน้านั้น ออกมาไว้ ณ ค่ายชั้นนอกอันไกลให้สิน	และให้พลทหารสิงรักษาค่ายหน้าทั้ง
หลายนั้น ถอยออกมาชุ่มอยู่ค่ายชั้นนอกและให้บริโภคโภชนาหารอิ่มหนำสำราญแล้ว จึ่งตบ แต่งกายสวมใส่เครื่องรบ ตระเตรียมข้างม้าเครื่องศัสตราวุธทั้งปวงให้พร้อมเสร็จ แล้วให้ แบ่งข้างม้าพลาพลเดิน ๒๐,๐๐๐ สรรพไปด้วยเครื่องสรรพายุทธ ยกไปชุ่มอยู่โตยสองข้าง
เมืองนั้น ฝ่ายพลทหารสิงซุ่มอยู่ในค่ายนั้น ก็ให้ประจุปีนขึ้นนกสับทั้งปวงให้พร้อมไว้ทุกค่าย แล้วปีดประดูค่ายเสีย เพลา ๒ ยามจึ่งจุดปีนใหญ่น้อยยิงระดมขึ้นและให้จุดเพลิงเผาเขึ้ออัน กองรายไว้หลังค่ายทั้งหลายขึ้นในขณะนั้น และแสงเพลิงนั้นก็สว่างปรากฏเข้าไปในเมือง ขาวเมืองใดยีนเสียงปีนและเห็นแสงเพลิงดังนั้น จะสำคัญว่ากองเราล่าหนีไปแล้ว ก็ดีใจ และ จะเป็ดประดูเมืองขวนกันออกมายังค่ายเรา เพื่อจะปรารถนาจะเก็บเอาสิ่งของ ฝ่ายกองทัพ เราทั้งหลาย สิงซุ่มอยู่ในค่ายนอกค่ายนั้น ก็จะได้ทีพร้อมกัน และจะไล่พิฆาตฆ่าพม่า ขาว เมืองทั้งหลายล้มตายด้วยอาวุธสั้นยาวเป็นอันมาก ฝ่ายพม่าก็จะครั่นคร้ามขามกลัวลง ถึง เราจะล่าทัพโดยจริง ก็จะสำคัญว่าล่อลวงอีก และจะเข็ดขยาดมิอาจออกมาติดตามได้ กอง ทัพเราก็จะยกไปโดยสะดวก และซึ่งเรา'ว่าทั้งนึ้ ท่านทั้งหลายก็เห็นเป็นประการใด
จึ่งห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ก็เห็นพร้อมโดยความคิดเจ้าพระยาโกษาแม่ ทัพหลวง และกระทำตามถ้อยคำทั้งปวงเสร็จสิ้นทุกประการ ฝ่ายพม่าขาวเมืองทั้งหลายมิได้ รู้ในอุบาย ครั่นเห็นแสงเพลิงและได้ยินเสียงปีนดังนั้น ก็สำคัญว่ากองทัพล่าหนีไปแล้ว ก็มี ความยินดีนัก ต่างคนต่างอดอาหารกันดารอยู่ ก็เปีดประตูเมืองตรูกันเอาหาบคอนออกมา ปรารถนาจะเก็บเอาเสบียงอาหารและสิ่งของอันเหลืออยู่ในค่าย ครั่นมาถึงค่ายหน้าซึ่ง เปล่าอยู่นั้น ก็กรูกันเข้าไปไนค่าย ก็มิไดัสิ่งของอันได แล้วขวนกันแล่นออกไปยังค่ายขั้นนอก ซึ่งกองทัพไทยซุ่มอยู่นั้น ครั่นเห็นเงียบสงัดอยู่ ก็มิได้พิจารณาและเป็ดประตูกรูกันเข้าไปใน ค่ายนั้นทุก า ค่าย ฝ่ายกองทัพไทยซึ่งซุ่มอยู่ในค่ายทั้งหลายนั้น ก็วางปีนจ่ารงค์ มณฑก นก-ลับ ระดมเอาพม่าขาวเมืองทั้งหลายล้มตายเป็นอันมาก บ้างก็ออกไล่รุกรันฟันแทงไป พม่า ทั้งหลายมิทันรู้ตัวก็วิ่งระสำระสายไปเป็นอลหม่าน และจะหนีกลับเข้าเมือง พลทหารไทยซึ่ง อยู่สองข้างเมืองนั้นก็ออกวกหลัง ไล่รุกรันฟันแทงพม่าทั้งหลายล้มตายไนที่นั้นเป็นอันมาก และจับได้เป็นส่งมายังค่ายหลวงนั้นก็มากกองทัพไทยฆ่าพม่าเสียและจับเป็นได้นั้นก็มากกว่า ๑๐,๐๐๐ พม่าทั้งหลายซึ่งรอดไปได้บ้างนั้น ก็หนีเข้าเมือง พลทหารไทยไล่ติดดามไปถึงประ-ตูเมือง ซาวเมืองปีดประตูเสียทันก็ขึ้นประจำรักษาหน้าที่เซิงเทินหอรบป้องกันเมืองเป็น สามารถ ทัพไทยก็มิอาจเข้าเมืองได้ ก็ถอยกลับออกมายังค่าย และพม่าขาวเมืองอังวะทั้ง หลายครั่งนั้น ถึงพินาศฉิบหายเป็นอันมาก ที่เหลืออยู่นั้นสะดุ้งตกใจกลัวทัพไทยยิ่งนัก ด่าง คนด่างร้องไห้รารักญาติทั้งหลายอันล้มตายหายจากกันไปนั้นทุกบ้านทุกเรือน และในเมือง อังวะครั่งนั้น เงียบเหงาเศร้าโศกวิโยคพลัดพรากซึ่งกันและกันเป็นอันมากนัก
ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดี ก็ส่งหนังลีอเข้าไปอีกฉบับหนึ่งเล่า ในหนังสือนั้นว่า พม่า ซาวเมืองอังวะนี้ มิได้มีสติปัญญา หนาไปด้วยโมหะครอบงำอยู่ในสันดาน มิได้รู้ใน การสงครามทั้งปวงและมิได้ฉลาดไนกลพิชัยสงคราม แต่เราลองไจหลอกเล่นน้อยหนึ่งเท่านี้ ก็ยังหารู้ไม่ ซวนกันเทเมืองออกมาหาเราถึงค่าย เอาสิวิตออกมาพลีกรรมอาวุธพลทหาร แห่งเราจนเบื่อฆ่าฉะนี้ ดูมิควรยิ่งนัก อนึ่งพม่าซาวเมืองอังวะทั้งหลายสิงพลทหารแห่งเรา ฆ่าเลียและจับเป็นได้มากนั้นก็เป็นประเวณีสืกมาแต่ก่อนพระเจ้าอังวะและเสนาบดีทั้งหลาย อย่าได้โทมนัสชัดเคืองแก่เราเลย จงอยู่เป็นสุขสวัสดีพิพัฒน์เถิด เราจะล่าทัพกลับไปเร็วแล้ว
ครั้นพม่าเสนาบดีทั้งหลายได้แจ้งไนหนังลีอด้งนั้น ก็สำคัญว่าล่อลวงอีก ไห้คิดเข็ด ขามคร้ามขยาดยิ่งนัก จึ่งปรึกษากันว่า ครั้งก่อนทัพไทยทำกลอุบาย ทำทีประหนึ่งจะล่า ฝ่ายเรามิทันพิจารณาไทัถ่องแท้ คิดว่าจริง ก็ซวนกันเทเมืองออกไป ทัพไทยได้ที ก็ไล่ พิฆาตฆ่าล้มตายและจับได้นั้นก็มาก แต่เท่านั้นแล้วยังมิหนำ ฟ้าไล่ติดตามมาถึงเมือง นี่ หากว่าเราปิดประดูเมืองเลียทัน หาไม่ก็จะเลียแก่ข้าคืกแต่ในเพลานั้นครั้งหนึ่งแล้ว และบัด-นี้รั้อให้หนังลีอบริภาษพอล่อลวงเข้ามาอีกเล่า ล้าเราจะออกไปอีกครั้งนี้ ทัพไทยจะคิดกล อุบายไร้ยิ่งกว่าครั้งก่อน ครั้นได้ทีแล้วก็จะออกไล่รุกบุกบั่นเข้ามาแหกทักเอาเมืองให้จงได้ และควรเรารักษาเมืองไว่ให้มนคง อย่าหลงไนอุบายข้าคืก ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว ก็ เอาเนี้อความปีนกราบทูลพระเจ้าอังวะเหมือนหนหลังนั้น ส่วนเจ้าพระยาโกษาก็จัด แจงข้างม้าพลาพลเดินเท้าและเสบียงอาหารไห้พร้อมไร้ และเกณทํให้พลลาวเมือง (เสิยง) ใหม่เดินทัพรั้งหลัง แล้วก็เลิกทัพกลับไปโดยลำดับมารควิถีตราบเท่าถึงเมืองหงสาวดี และ ไห้หยุตทัพยับยั้งอยู่ไนที่นั้น
ไนขณะนั้น ฝ่ายแสนท้าวพระยาลาวเสิยงใหม่ทั้งหลายสิงเดินทัพรั้งหลังมานั้น ครั้น เห็นทัพไทยไม่ได้เมืองอังวะ ล่าทัพกลับมาด้งนั้น ก็กลัวพระเจ้าอังวะ จึ่งคิดอ่านกันแยกกอง ทัพหนีไปโดยทางเมืองเสืยงใหม่ เจ้าพระยาโกษาแจ้งเหตุด้งนั้น ก็สั่งไห้พระยากำแพงเพซร และพระยารามเดโซ ถือพลเมืองเหนือทั้งหลาย ๒๐,๐๐๐ ไห้ยกพลไปตามกองทัพลาวเสิยง ใหม่อันหนีไปนั้นเอาตัวให้จงได้ แล้วก็ยกกองทัพทั้งปวงล่วงราม้ญประเทศมายังพระมหา-นคร และแยกกันมาโดยทางอันไปนั้น ส่วนพม่าซาวเมืองอังวะทั้งหลายแต่กลัวทัพไทยอยู่ มิ อาจจะออกจากเมืองได้นั้นก็ชัานาน จนกองทัพไทยล่าไปกว่า ๑๐ ร้นแล้ว จึ่งค่อยรู้ว่ากอง ทัพไทย (ถอย) ลงไปแล้ว ก็มิอาจสามารถจะมาติดตามได้
ฝ่ายแสนท้าวพระยาลาวซาวเสียงใหม่ทั้งหลายขึ้งแยกทัพหนีไปนั้น ก็รีบไใ)ทั้งกลาง วันกลางคีนตราบเท่าถึงเมืองเสียงใหม่และขึ้นเฝืาพระยาแสนหลวง กราบทูลประพฤติเหตุ ทั้งปวงให้ทราบสันทุกประการ พระยาแสนหลวงเจ้าพระนครเสียงใหม่ทราบเหตุดังนั้น ก็ สะดุ้งตกใจกลัวพระเจ้าอังวะยิ่งนัก จึ่งสั่งให้ท้าวพระยาเสนาลาวทั้งหลาย ให้ตรวจจัดทหาร ขึ้นประจำรักษาหน้าที่เสิงเทินปราการโดยรอบ ประกอบด้วยเครื่องสรรพายุทธปีนใหญ่น้อย พร้อมเสรีจ และป้องกันเมืองเป็นสามารถ คอยกองท้พไทยอันจะยกมาติดตามนั้น
ส่วนกองทัพพระยากำแพงเพชรและพระยารามเดโซ ก็ยกติดตามทัพลาวไป ครั้นไม่ ทันทีกลางทางแล้ว ก็ยกโปถึงเมืองเสียงใหม่ เห็นซาวเมืองขึ้นประจำรักษาหน้าที่เสิงเทิน และปิดประดูเมืองอยู่ ก็รู้ว่าพระยาแสนหลวงกลับเป็นขบถแข็งเมือง จะต่อรบ จึง ขับพลทหารเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ แล้วแต่งหนังสือส่งเข้าไปในเมือง เพื่อจะให้รู้เหตุตระ-หนักแน่ ในหนังสีอนั้นว่ากองทัพลาวขึ้งยกไปช่วยนั้นหนีกลับมา มืได้บอกกล่าวให้เรารู้และ บัดนี้พระยาแสนหลวงคิดอ่านเป็นประการใด และจะกลับแข็งเมืองไม่ขึ้นแก่พระนครศรี-อยุธยา จะต่อรบเราหรือ ก็ให้เร่งบอกออกมา เราก็จะยกโยธาหาญเข้าแหกหักเอาเมืองให้ จงได้
ครั้นพระยาแสนหลวงแจ้งในหนังสือดังนั้นแล้ว ก็ให้หนังสือตอบออกมายังกองทัพ ใน หนังสือนั้นว่า เราทราบว่าทัพไทยจะยกโปตีเมืองอังวะ ก็คิดว่าจะได้เมืองอังวะอยู่ จึงจัดแจง แต่งกองทัพให้ยกไปช่วย เพื่อจะเอาพระนครศรีอยุธยาเป็นทื่พื่งและบัดนี้ทัพไทยไปตีเมือง อังวะก็ไม่ได้ และกลับล่าทัพถอยมาฝ่ายเมืองเราสิเป็นข้าขอบขัณฑสีมาเมืองอังวะอยู่ก่อน เรากลัวท่านผู้เป็นอิศราธิบดีในพุกามประเทศ จะแต่งกองทัพยกมาตีเมืองเรา ๆ ก็จะด้าน ทานมิได้ จึ่งจะเอาพระเจ้าอังวะเป็นที่พื่งพำนักเหมือนแต่ก่อน ถ้าและกองทัพไทยจะยกมา ช่วยเราได้เมื่อขณะพม่าจะมาตีนั้น เราก็จะเป็นข้าขอบขัณทเสมาพระนครศรีอยุธยา จะเอา พระเตชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยเป็นที่พื่งพำนักสิบไป
ครั้นแม่ทัพไทยได้แจ้งในหนังสือดังนั้น ก็เห็นว่าพระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเสียงใหม่จะ ต่อรบเป็นแท้อยู่แล้ว ครั้นเพลากลางคินก็ขับพลทหาร ๒๐,๐๐๐ เข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง ซาวเมืองรบพุ่งป้องกันรักษาหน้าที่เสิงเทินทั้งกลางวันกลางคืนเป็นสามารถ กองทัพไทยมิ อาจจะแหกหักเอาเมืองได้ ก็ถอยกลับออกมายังค่าย แต่ยกเข้าปล้นดังนั้นหลายครั้ง รี้พล ต้องศัสตรารุธซาวเมืองบาดเจ็บล้มตายเป็นอันมาก จะปล้นเอาเมืองเสียงใหม่มิได้ นาย
ทัพนายกองทั้งหลายจึ่งปรึกษาว่า รี้พลเราอตอยากป่วยเจ็บทุพพลภาพมาแต่เมืองอังวะ มากอยู่แล้ว และบ้ตนี้เรามาล้อมเมืองเสิยงใหม่กว่า ๑0 วันแล้ว ก็อังโม่โต้ จำจะต้องแต่ง หนังสือบอก ให้ม้าเร็วถือลงโปกราบทูลพระกรุณาอังกรุงเทพมหานคร ให้ทราบเหตุทั้งปวง และเราคิดการเผาเมืองในเพลากลางคืน จะเช้าปล้นเอาเมือง ถึงมาตรว่าไม่ไต้เมือง เราจะ ต้องส่าทัพกลับไปก็ดี และกระทำให้ซาวเมืองทั้งหลายไต้ทุกขเวทนาลำบากมากอยู่แล้ว ก็มิ อาจสามารถจะติดตามไต้ กองทัพเรากีจะกลับไปโตยสะดวก ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว ก็จัตแจงทัพ คุมเอาช้างม้าพลาพลเดินเท้าทั้งหลายอันป่วยทุพพลภาพนั้น ส่าลงโปเสิยก่อน ๒-ฅ วัน แล้วจึ่งให้กระทำลูกธนู ๑,๐๐๐ ผูกเพลิงอังแพลมทุก า เล่มพร้อมเสร็จ ครั้นคาลง เพลาประมาณยามหนึ่ง จึ่งขับพลทหารเช้าแหกหักเอาเมือง แล้วยิงลูกธนูทั้งหลายเช้าไปใน เมืองนั้น ส่วนลูกธนูทั้งหลายก็ตกลงถูกหลังคาเรือนทั้งหลายในเมืองเสิยงใหม่ และเพลิงอัง-แพลมสิงผูกลูกธนูทั้งหลายนั้น ก็ติดไหม้โปทุกตำบลเป็นอลหม่าน พลลาวซาวเมืองซึ่ง รักษาหน้าที่ทั้งปวง เห็นเพลิงไหม้ดังนั้นก็ตกใจต่างคนต่างจะไปบ้านเรือนแห่งตน า และจะ ทั้งหน้าที่เสีย ห้าวพระยาเสนาลาวนายด่านนายกองเจ้าหน้าที่ทั้งหลายมืให้ลงจากหน้าที่ และให้รบพุ่งป้องกันเมืองไว้ มํไต้อาลัยในลิงซองเหย้าเรือนทั้งหลาย สุดแห้แด่อย่าให้เสีย เมืองแก,ช้าศึกไต้ ที่เหลือจากหน้าที่นั้นก็ซ่วยกันดับเพลิงบ้าง า ก็เก็บลิงซองทั้งปวง และเพล “งนั้นใซ่เกิดแต่แห่งเดียว เที่ยวสุกลามไหม้ไปเป็นหลายแห่ง ซาวเมืองมืทันจะดับไต้ ก็ไหม้ เรือนทั้งหลายในเมืองนั้นมากกว่า ๑,๐๐๐ ที่อยู่รักษาหน้าที่นั้นก็รบพุ่งปองกันเป็นสามารถ ทัพไทยมิอาจแหกทักเอาเมืองโต้ ก็ถอยกลับออกมาอังค่าย ครั้นเพลาประมาณ ๒ ยาม ก็ เลิกทัพกลับมาโดยลำดับมารควิถีตราบเท่าถึงเมืองเถิน แล้วก็แต่งหนังสือบอกให้ม้าเร็ว ถือ รีบลงมากราบทูลพระกรุณาอังกรุงเทพมหานคร ให้ทราบเหตุการณ์ จึ่งยกกองทัพทั้งปวง ล่วงมณฑลประเทศ มาพร้อมทัพ ณ เมืองกำแพงเพชร และคอยฟังห้องดราตอบซึ้นมาประ-การใด
ส่วนลาวซาวเมืองทั้งหลาย เพลิงใหม้รุ่นวายไปสินทั้งเมือง ไต้ทุกขเวทนาลำบากเป็น อันมาก และเมื่อทัพไทยลำโปนั้น ก็มิอาจสามารถจะมาติดตามไต้ ฝ่ายม้าเร็วซึ่งถือหนังสือ บอกนั้น ก็รีบมาโดยลำดับมารควิถีตราบเทำถืงพระนคร แล้วขึ้นเฝืากราบทูลพระกรุณา ตามหนังสือบอกนั้น จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดังนั้น ก็มีพระ ราชโองการดำรัสให้สมุหนายกมีดราตอบขึ้นไปอังกองทัพ ในห้องดรานั้นว่า รี้พลทั้ง-
หลายอดอยากอาหารทุพพลภาพมากอยู่แล้ว อนึ่งก็เป็นเทศกาลฟ้าฝน ความไข้เจ็บจะผีผาก และให้กองทัพทั้งหลายรีบลงผายังพระมหานครโตยเร็วเถิด	ครั้นห้าวพระยานาย
ทัพนายกองทั้งหลายไต้แจ้งในห้องตราดังนั้นแล้ว ก็ยกกองทัพลงมายังกรุงเทพมหานคร และกองทัพทั้งหลายขึ้งยกกลับมาโดยทางปากใต้ฝ่ายเหนือนั้นก็มาถึงพระนครเป็นลำดับกัน เจ้าพระยาโกษาและห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ก็ขึ้นเฝืาสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว กราบทูลประพฤติเหตุทั้งปวง แล้วถวายข้างม้า คนเชลย และสิงชองทั้งหลายอันตีไต้นั้น สม-เด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุทั้งปวงดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัสยินดียิ่งนัก และพระราชทานรางวัลแก่เจ้าพระยาโกษา ห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายเป็นอันผาก โดยสมควรแก่ความชอบนั้น
ลุศักราช ๑๐๒๒ ปีชวต โทศก กรมการเมืองนครสวรรค บอกลงมาถึงสผุหนายกว่า นายกองข้างผู้ผี?)อ คล้องต้องข้างเผือกผู้สงประมาณ ๔ ศอกมีเศษ สรรพด้วยคชลักษณ์ งามบริบูรณ์ และคล้องไต้ ณ ป่าแชวงเมืองนครสวรรค์นั้น จึ่งเจ้าพระยาจักรีเอาข้อราชการ สารเศวตขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงทราบเหตุดังนั้น ก็ ทรงพระปราโมทย์ยิ่งนัก จึ่งผีพระราชดำรัสไห้ห้าวพระยาเสนาบดี และพระหลวงชุนหมื่น กรมข้างทั้งหลาย ขึ้นไปรับพระยาเศวตกุญชรชาติตัวประเสริฐลงมายังกรุงเทพมหานคร และไห้แห่แหนประตับประดาโดยชลมารคสถลมารคดามอย่างแต่ก่อน แล้วให้สถิตอยู่ ณ โรงนอกพระราชวัง ทรงพระกรุณาให้ตั้งการพระราชพิธีสงฟ้และพิธีไสยเวท และ การมหรสพสมโภชคำรบ ๙ วันเป็นกำหนด แล้วรับเข้าผาไวั ณ โรงไนพระราชวัง และ ทรงพระประสาทพระราชทานนามกร ยิ่อ เจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัททันต์ และพระราช ทานเครื่องสุวรรณคชาภรณ์ อลังการต้วยมหานวรัตน์อันประเสริฐ ลำหรับประดับกายพระ-ยาเศวตกุญชรนั้น และทรงพระกรุณาให้ชุนหมื่นผู้ใหญ่ในกรมข้าง และหัวสิบทั้งหลายอยู่ ปรนนิบัติรักษาพระยาข้างเผือกนั้น และขึ้งนายข้างผู้คล้องถูกนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดให้ เป็นชุนหมื่นตามบุรพประเพณีและพระราชทานเครื่องยศและเส์อผ้าเงินตราตามธรรมเนียม และสมัครพรรคพวกขึ้งไต้ช่วยในการข้างนั้น ก็พระราชทานรางวัลถ้วนทุกคน แล้วทรงพระ กรุณาโปรดไห้มีตราภูมิต้มห้าม ส่วยสัต พิกัดอากร ชนอนตลาด แก่ผู้คล้องพระยาข้างเผือก ไต้ทั้งหลายนั้น และให้โปอยู่ทำกินตามภูมิลำเนาดุจแต่ก่อน
ส่วนชุนหมื่นผู้ใหญ่นายข้างขึ้งอภิบาลพระยาเศวตคเชนทรนั้น ก็'ฝืกสอนพระยาข้าง
ให้รู้ในภาษามนุษย์ และให้รู้กระทำกิจต่าง า และข้าราชการทั้งหลาย สิงต้องพระราช อาชญาเป็นมห้นตโทษจำไว้ หาผูใดจะฑลชอมิไต้นั้น กีเชียนหนังสือบนจะให้สิงชองต่าง ๆ และเอาหนังสือนั้นไปให้แก่พระยาข้างเผือก ๆ รับเอาด้วยงวงแล้ว ก็ชูเข้าไปถวายสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว เพื่อจะขอพระราชทานโทษด้วยใจ ในธณะเมื่อเสด็จพระราชดำเนินมายังโรงนั้น จึ่งสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยื่นพระหัตถ์รับเอาหนังสือนั้นมาทรงอ่าน ไต้ ทราบคดีทั้งปวงแล้ว ก็ทรงพระมหากรุณาแก่พระยาเศวตกุญชรชาติ และทรงพระกรุณา โปรดพระราชทานโทษให้แก่พระยาบรมคเชนทรฉัททันต์นั้น ส่วนข้าราชการสิงเป็นโทษ และไต้พ้นโทษแล้ว ก็ให้สิงชองทั้งปวงแก่พระยาข้างเผือกตามหนังสือบนนั้น จำเติมแต่นั้น มาข้าราชการผูใดเป็นโทษ ก็มาบนเจ้าพระยาเศวตเพื่อจะให้ขอโทษเหมือนดังนั้น และ ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษให้แก่เจ้าพระยาข้างเผือกนั้นเป็นหลายครั้ง พระ บาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวพระมหาบุญญาธิการ และมีเศวตคซสารพลาย พังทั้งคู่เป็นบรมราชพาหนะพระที่นั้ง ครั้งนั้นพระราชกฤษฎาเดชานุภาพแผ่ไพศาลไปนานา ประเทศธานีใหญ่น้อยทั้งปวง บรรตาอริราชปรปิกษ์ก็เข็ดขามคร้ามพระเดชพระคุณเป็นอัน มาก
ลุศักราช ©๐๒ค ปีฉลู ตรีศก ขณะนั้นเจ้าพระยาโกษาธิบดีป่วยลง ทรงพระกรุณาให้ พระหลวงหมื่นแพทย์ทั้งหลายไปพยาบาล และโรคนั้นเป็นสมัยกาลแห่งชีวิตขัย	ก็ถึงแก่
อนิจกรรม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีอาจกลั้นนํ้าพระเนตรไว้ไต้ ทรงพระอาลัยในเจ้าพระยา โกษาเป็นอันมาก ด้วยเจ้าพระยาโกษาขุนเหล็กคนนี้เป็นลูกพระนม และไต้รับพระราช ทานนมร่วมเสวยมาแต่ยังทรงพระเยาว์นั้น และทรงพระกรุณาพระราชทานฌาปนกิจ ตามอย่างเสนาบดีเสร็จแล้ว จึ่งมืพระราชโองการตรัสปรีกษาด้วยห้าวพระยาเสนาบดีมนตรี มุขทั้งหลายว่า พระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเชียงใหม่คิดอ่านส่อลวงเราเป็นหลายครั้งแล้ว ยัง มีหนำข้ากลับแข็งเมืองต่อรบอีกเล่า และจะละพระยาแสนหลวงไว้นั้นมืไต้ จำจะยกพยุหโย ธาหาญไปดีเอาเมืองเชียงใหม่ให้จงได้ ท่านทั้งหลายจะเห็นเป็นประการใด จึ่งท้าวพระยา เสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ก็เห็นพร้อมโดยพระราชดำรินั้น
ในปีฉลูตรีศกนั้น สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าข้างเผือกก็มืพระราชดำรัสให้ ห้าวพระยามุขมนตรีดรวจจ้ดกองทัพ พลสกรรจํลำเครื่อง ๔๐,๐๐๐ ข้างเครื่อง ๒๐๐ ม้า ๔๐๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพารุธปีนใหญ่ปีนนัอยกระสุนดินประสิวให้พร้อมไว้ และดำรัสให้หา
นายปาน ผู้น้องเจ้าพระยาโกษาอันถึงแก่อนิจกรรม ขึ้งได้รับอาสาออกไปได้ราชการ ณ เมืองฝรั่งเศสนั้นเข้ามาฟ้า แล้วก็มืพระราชโองการตรัสเหนือเกล้า โปรดไห้นายปานเป็นเจ้า พระยาโกษาธํบดี และทรงพระกรุณาดำรัสว่า ชุนเหล็กพี่ท่านขึ้งถึงแก่มรณภาพนั้น ฟ้านิ ฟ้านาญในการอันเป็นแม่ทัพ และบัดนี้เราจะให้ท่านเป็นที่เจ้าพระยาโกษาธิบดี และจะให้ เป็นแม่ทัพแทนพี่ชายไปดีเมืองเข้ยงใหม่ ยังจะได้หรือมิได้จึงเจ้าพระยาโกษ"าปานกราบทูล พระกรุณาว่าข้าพระพุทธเจ้าจะขอลองคืกดูก่อนและจะขอรับพระราชทานพระราชอาญาสิทธี้ เหมือนพระโองการนั้นถ้าและเห็นจะกระทำสงครามได้แล้ว ก็จะขออาสาไปดีเมืองเข้ยงใหม่ ทูลเกล้าถวายให้จงได้ สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังด้งนั้น ก็ชอบพระ ทัยไนถ้อยดำเจ้าพระยาโกษากราบทูลนั้น ทรงพระโสมนัส ดำรัสสรรเสริญสดีปีญญาเป็น อันมากและทรงพระกรุณาพระราชทานพระแสงดาบด้นอันทรงนั้นให้แก่เจ้าพระยาโกษ'าธิบดี เพี่อจะให้สิทธี้ขาดพระราชอาญาสิทธี้ และโปรดพระราชทานให้รับพระโองการด้งนั้น แล้ว ดำรัสอนุญาตว่าท่านจงไปลองคืกตูตามความปรารถนาเถิด
จึ่งเจ้าพระยาโกษารับพระราชทานพระแสงดาบแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาออก มายังศาลาลูกชุนใน จึ่งสั่งมหาดไทยกลาโหมให้แจกพระราชกำหนด ข้าทูลละอองธุลีพระ บาททั้งหลาย ฝ่ายทหารพลเรือนกะเกณฑ์พล ต,๐๐๐ ให้ยกไปตั้งค่ายดำบลที่ใกล้เพนียด โดยกว้าง ต เส้น โดยยาว ต เส้น ๑๐ วา และให้ด้ดไม่ไผ่มาตั้งค่าย เอาปลายปักให้สิน ชุด มูลดินถมเป็นสนามเพลาะ ปักขวากหนามตามธรรมเนียมพร้อมเสร็จ ให้สำเร็จแต่วันพรุ่ง รุ่งแล้ว ค นา^กา ถ้าและเราไปเลียบค่ายหน้าที่ผู้ใดไม่สำเร็จในเพลานั้น ก็จะลงโทษแก่ผู้ นั้นถึงสินข้วํต ส่วนเจ้าพระยาจักรีกลาโหม และห้าวพระยาข้าราชการทั้งหลายได้แจ้งในพระ ราชกำหนดด้งนั้น ก็สะดุ้งดกใจกลัวยิ่งนัก ต่างคนต่างเร่งกะเกณฑ์กันทุกหมู่ทุกกรม ในวัน นั้นได้พล ด,๐๐๐ แล้วก็ใทํไปดัดไม่ไผ่อันจะมาทำเป็นเสาค่ายนั้นคนละ ๒ ท่อน แล้วก็ยกขึ้น ไปยังที่ไกล้เพนียด แบ่งปีนหน้าที่กันตั้งค่ายแต่ในเพลากลางคืนวันนั้นทุกหมู่กรม และปัก เสาเอาปลายลงดิน เอาด้นขึ้นสิ้น ข้ดกันเป็นถ่องแถว แต่เบื้องบนเบื้องล่างนั้นห่างกันไป เป็นอันมาก และกระทำการทั้งปวงพอรุ่งก็สำเร็จ ในขณะนั้นชุนหมื่นเจ้าหน้าที่ผู้หนี้ง เห็น เข้งค่ายทั้งหลายห่างกันนัก จึ่งปักกลับเอาด้นลงดิน แทรกเข้าเสาหนี้งในระหว่างอันห่างนั้น แล้วว่าอย่างแต่ก่อนเขาทำมาด้งนี้ และขึ้งเอาปลายปีกลงดินนี้มิเคยเห็นทำมาแต่ก่อน
ส่วนเจ้าพระยาโกษาก็สั่งแก่เจ้าพนักงานทั้งหลาย ให้ตระเตรียมราชพาหนะ และ
เครื่องขัตติยราโชปโภคทั้งปวงไว้รับโดยทางชลมารค สถลมารคพร้อมเสร็จแล้ว ครั้นรุ่งเช้า เพลา (71 นาหิ[กา เจ้าพระยาโกษาธิบดีก็ลงสู่เรือพระที่นั้งนพรัตน์พิมานกาญจนอลงกตมหา นาวาเวศไช (ยันต์) อันอำไพไปด้วยเศวตฉัตร พัดโบกจามรบังพระสุริเยนทรบัง แทรกสลอนศลับ สรรพด้วยอภิรุมชุมสายพรายพรรณ กลดกลิ้งกรรสิงมาศดาษดา ตูมเหา-ฬารเลิศพันลึก อธึกด้วยเรือกันและเรือท้าวพระยาช้าราชการทั้งหลาย รายเรียงเป็นขนัต โดยกระบวนพยุหบาตราหน้าหลังพร้อมเสร็จ ก็เหมือนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอันเสด็จพระ ราชดำเนินนั้น ครั้นได้ศุภฤกษ์ก็ไท้ลั่นฟ้องชัย ประโคมแตรสังข์ดุริยางค์ดนตรีสนั้นกาหลกึก ก้องกลองชนะโครมครื้นเพี้ยงพื้นนทีธารจะทำลาย ไท้ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อน เลื่อน ตามกระบวนแห่แหนแน่นไปโดยชลมารคตราบเท่าถึงที่ประหับตำบลเพนียด เจ้าพระยา โกษาธิบดีก็ขึ้นจากเรือพระที่นั้ง สถิตยังพลับพลาอันเป็นที่ราชอาสน์ เดียรดาษด้วยท้าวพระ ยาข้าราชการทั้งหลายแวดล้อมโดยช้ายขวาหน้าหลัง แล้วกึขึ้นขี่ช้างพระที่นั้งบรมราชคชา-ธารสารตัวประเสริฐ เพริศพร้อมด้วยเครื่องสูงและธงฉานธงชัย ตูไสวไพโรจน์ด้วยท้าวพระ ยาเสนาบดีพิริยโยธาหาญแห่เป็นขนัดโดยกระบวนบรมราชพยุหบาตราสถลมารคเลียบค่ายไป จึ่ง เห็นไม้เสา ค่ายลำหนึ่งปีกเอา ด้นลง ดิน ก็ใท้หาตัวเจ้าหน้าที่นั้นเช้ามา และจึง ถามว่า ท่านกระทำดังนี้จริงหรือ เจ้าหน้าที่ กราบเรียนว่าจริง เจ้าพระยาโกษาจึงว่า ตัวท่านละเมิด มิได้ทำตามพระราชโองการแห่งเรา โทษท่านถึงตาย แล้วก็ไท้ประหารสิวิดเสีย และให้ตัด ศีรษะเสียบไว้ที่ปลายไม้เสาค่ายลำนั้น แล้วก็ศีนลงสู่เรือพระที่นั้งกลับเช้ามายังพระราชวัง เจ้าพระยาโกษาทำครั้งนั้น เพื่อจะให้คนทั้งหลายเข็ดขามคร้ามอำนาจอาญาสิทธิ้ขาดไนราช การงานสงครามนั้น ครั้นมาถึงพระราชวัง กึขึ้นเฝืาสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ถวายพระ ราชโองการอาญาสีทธิ้และพระแสงดาบคืนเสียแล้ว กึกราบทูลแถลงการทั้งปวงขึ้งไปลองศึก นั้นให้ทราบลิ้นทุกประการ แล้วบังคมทูลพระกรุณา ขออาสาไปตีเอาเมืองเชียงใหม่ทูล เกล้าถวาย
จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงพิงดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสสรรเสริญเจ้าพระยาโกษาเป็นอันมาก แล้วก็มืพระราชโองการตรัสเหนือเกล้า โปรดให้ เจ้าพระยาโกษาธิบดีเป็นแม่ทัพหลวง และให้พระยาวิสิตภักดีเป็นยกกระบัตร พระยา สุรินทรภักดีเป็นเกียกกาย พระยาศรีราชเตโชเป็นกองหน้า พระยาสุรสงครามเป็นกองหลัง ถือพลช้างม้าพลานิกรเดินเท้าทั้งหลายยกขึ้นไปตีเอาเมืองเชียงใหม่
ครั้นถึงกัดดิกผาส คุกรปักขดิถี* ไต้มหาสวัสดีพิชัยฤกษเจ้าพระยาโกษาธิบดีและท้าว พระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายปังคม ยกกองทัพบกทัพเรือไปจากกรุงเทพ มหานครโตยลำต้บชลมารค สถลมารค ไปพร้อมทัพ ณ เมืองเถิน แล้วก็ให้ตรวจจ้ตกองทัพ แยกกันออกเป็นหผวตเป็นกองตามพิชัยสงครามพร้อมเสร็จ ยกพยุหโยธาหาญขึ้นไปโตยวิถี สถลมารคตราบเท่าถึงเมืองนคร และหยุดทัพยับยั้งทั้งค่ายมนในที่ไกลเมืองนั้น ฝ่ายแสน ท้าวพระยาลาวเจ้าเมืองนครก็บอกหนังสือขึ้นไปยังเมืองเชียงไหม่แล้วก็แต่งค่ายคูประตูหอรบ แล้วตรวจจัดพลทหารขึ้นประจำรักษาหนัาที่เสิงเทินปัองกันเมืองตามธรรมเนียม
ส่วนกองทัพไทยก็ยกเข้าแหกทักเอาเมือง ชาวเมืองรบพุ่งปัองกันต้านทานอยู่ ต วัน ครั้นเห็นเหลือกำลังที่จะต่อล้ ก็เทครัวอพยพออกจากเมืองหนีไปยังเมืองเชียงใหม่บ้าง า ก็ออกหากองทัพ ทัพไทยไต้เมืองนครและไต้ข้างผ้าเครื่องศัสตราวธและลาวเชลยเป็นอันมาก ก็ยกดีบ้านน้อยบ้านใหญ่ตามระยะรายทางขึ้นไป พลลาวต้านทานผิไต้ ก็แตกฉานพ่ายหนี และดีตำบลไตก็ไต้ตำบลนั้น ต้วยอำนาจอาญาสืทธี้เจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทัพหลวงครั้ง ไปลองสืกตำบลเพนียด และคนทั้งหลายเข็ตขามคร้ามกลัวแต่ครั้งนั้นมา จะว่าราชการใดไน สงครามทั้งปวง ก็สืทธิ้ชาดสำเร็จไต้ด้วย คำอันสั่งนั้นทุกประการ แล้วยกพยุหโยธาหาญขึ้น ไปดีเมืองลำพูนและไห้ทั้งค่ายล้อมเมืองไว้
ฝ่ายท้าวพระยาเสนาลาวเจ้าเมืองลำพูน ก็เกณฑ์'พลทหารขึ้นประจำรักษาหน้าที่เสิง เทินปราการป้องกันเมือง กองทัพไทยก็ยกเข้าป้ายปีนปล้นเอาเมือง พลลาวชาวเมืองรบพุ่ง ต้านทานอยู่ไต้ ๗ วัน และต้องศัสตราวุธข้าดีกบาดเจ็บล้มตายนั้นก็มาก เห็นเหลือกำลังที่ จะด่อล้ ก็แตกฉานพ่ายออกจากเมืองในเพลากลางคีนและหนีไปยังเมืองเชียงไหม่บ้าง า ก็ หนีเข้าป่าและออกหากองทัพไทยเป็นอันผาก ทัพไทยไต้เมืองลำพูนและไต้ข้างผ้า เครื่อง สรรพารุธคนเชลยก็มากแล้วก็ยกขึ้นไปดีเมืองเชียงใหม่ในขณะเมื่อทัพไทยไต้เมืองลำพูนนั้น พระยาแสนหลวงก็เสียใจ จึ่งแต่งกองทัพไท้ยกออกไปทั้งค่ายรับโดยระยะรายทางขึ้น ผาตราบเท่าถึงเมืองเชียงไหม่เป็นหลายแห่ง และให้ตกแต่งค่ายดูปักขวากหนามตามทำนอง ดีกพร้อมเสร็จ ส่วนกองทัพไทยก็ยกเข้าดีค่ายลาวทั้งหลายอันออกมาทั้งรับนั้น และไต้รบพุ่ง กันถึงโรมรันฟืนแทงทุก ๆ ตำบล พลลาวต่อรบต้านทานมืไต้ก็แตกฉานไปจากค่ายและพ่าย หนีกลับเข้าเมืองเชียงใหม่ พระยาแสนหลวงเจ้าเมืองก็ไทัแสนท้าวเสนาหลวงทั้งปวง ตรวจ
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ครั้นถึงอธิกมาสคุภปักษ์ดิถี
จัดพลทหารขึ้นประจำรักษาหน้าที่เสิงเทินปราการโดยรอบ ประกอบด้วยเครื่องสรรพารุธ ปีนใหญ่น้อยทั้งปวงกันเมืองไว้ และกองทัพได้ค่ายรายทางทั้งหลายแล้ว ก็ยกติดตามเล้าไป ตั้งค่ายล้อมถึงซานเมือง
จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทัพหลวง ก็ไห้พลทหารก่อกำแพงโอบเมืองเล้าไว้กึ่งหนึ่ง ในด้านล้างทักษิณทิศแห่งเมืองเสิยงไหม,นั้น แล้วก็ให้ตั้งค่ายหลวงและค่ายหน้าทั้งหลาย ล้อมอยู่ไนที่นั้น ส่วนพระยาแศนหลวงเจ้าเมืองเสิยงใหม่ ก็ไห้ห้าวพระยาเศนาลาวยกกอง ทัพออกไปดีทัพไทย อันมาตั้งล้อมอยู่นั้นเป็นหลายครั้ง	พลทหารไทยเล้มแข็งไน
การสงครามยิ่งนัก มิได้ห้อถอยและได้ยุทธนากันเป็นสามารถ พลลาวต้องศัสตราวุธบาด เจ็บล้มตายก็มาก มิอาจจะต้านทานกำลังดีกพลทหารไทยได้ ก็แดกฉานพ่ายเล้าเมืองทุก ๆ ครั้ง ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาแม่ทัพ ครั้นเทินการพอจะทักเอาเมืองไต้ แล้วก็แต่งหนังสือบอก โดยการอันได้รบทุ่งทั้งปวง เทินพอจะเอาซัยฟ้านะได้ และไห้มาเร็ว ๒ค ม้าถือลงไปกราบ ทูลพระกรุณาอังกรุงเทพมหานคร จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวตรัส ทราบเหดุต้งนั้น ก็ทรงพระปราโมทย์ยิ่งนัก และดำรัสไห้ห้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายตรวจ จัดกองทัพพลศกรรจํลำเครื่อง ๖๐,0๐๐ ล้างเครื่อง ๕๐๐ ม้าเครื่อง ๕๐๐ สรรพด้วยเครื่อง ศัสตราวุธและเสบียงอาหารพร้อมเสร็จ จะเสด็จไปงานพระราชสงคราม ณ เมืองเสืยงใหม่ และไห้กองทัพบกยกแยกไปคอยรับเสด็จ ณ เมืองเกิน
ครั้นถึงศุภวารมทุดิมทันตอนันตพิชัยฤกษ์	จึ่งพระบาทบรมนาถนารายณ์
ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็สอดทรงเครื่องสิริราชอลังการสรรพาภรณ์บวรวิภูษิต สำ-หรับชัตติยราชรณยุทธ์ทรงราชารุธสรรพเสร็จ	ก็เสด็จลงสู่เรือพระที่นั่งป็จิตรพิมาน
กาญจนมณีศรีสมรรถชัย อันอำไพด้วยบวรเศวตฉัตร ขนัตอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บงพระ ศุริยันบังแทรกสลอนสลับ สรรพไปด้วยกรรสิงกลิ้งกลดจามรมาศดาษคา ตูมเหาฬารพันลึก อธึกด้วยกระบี่ธุชธงฉานชัย งามไสวไพโรจน์ด้วยเรือตั้งเรีอกัน และเรือห้าวพระยาสามนดราช เสนาบดีมนตรีมุข ถูกชุนทั้งหลาย รายเรียงเป็นระยะโดยกระบวนพชุหบาตราหน้าหลังพรั้ง พร้อมเสร็จ พอได้อุดมฤกษ์เวลา พระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้องชัย ราชครูปริโสตมพราหมณ์พุฒา-จารย์เปามหาสังข์ทักษิณาว้ฎ เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์ ดุรืยางคดนตรี ฆ้องกลองนี่สนั่น บันลือลั่นศัพท์ลำเนียงเสียงพลโยธาหาญโห่สะทัานสะเทือนท้องนที ไห้เคลื่อนเรือพระที่นั่ง ศรีวรสุพรรณหงลํ อันทรงพระพุทธประติมาสมญาพระชัยนั้นไปก่อน แล้วก็ขยายพยุห
บาดราคลาเคลื่อน เลื่อนตามกระบวนบรมราชพยุหสงคราม ไปดามลำดับชลมารคตราบ เท่าถึงเมืองเถึนกิขึ้นประทับแรมอยู่ที่นั้นคืนหนึ่ง จึ่งเสด็จทรงฟ้างพระที่นั้งทังกินรวิหค พยุท-บาดราโยธาหาญไปโดยสถลมารควิถี ถึงเมืองลำพูนและไห้หยุดคองทัพยับยั้งตั้งตำหนัก ทับพลับพลาอยู่ในที่นั้น จึ่งสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว	ก็มืพระราชดำรัสให้มื
ตราดอบขึ้นไปยังกองทัพว่า ทัพหลวงเสด็จพระราชดำเนินยกขึ้นมาช่วย กองทัพชึ่งลัอม เมืองเสียงใหม่นั้น ให้ล้อมมํ่นไว้ อย่าเพ่อหักเอาเมืองก่อน และให้คอยท่าทัพหลวงกว่าจะ เสด็จขึ้นไปถึง จึ่งจะทักเอาเมืองต่อภายหลัง
ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาและท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ไต้แจ้งในท้องตราดัง นั้นแล้ว กิให้ตั้งค่ายหลวงและที่ประทับพลับพลาไว้คอยรับเสด็จในที่อันสมควร แล้วกิให้ กราบทูลเสีญเสด็จพระราชดำเนินขึ้นมายังเมืองเสียงใหม่ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าช้างเผือกกิเสด็จยกพยุหบาตราโยธาทัพหลวงขึ้นไปถึงเมืองเสียงใหม่และเสด็จประทับอยู่ ณ ค่ายอันกองทัพท่าใว้รับเสด็จนั้น จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบตีและท้าวพระยานายทัพนายกอง ทั้งหลาย กิมาเป้า ณ ค่ายหลวง กราบทูลข้อราชการทั้งปวงให้ทราบแล้ว กิแวดล้อมรักษา พระองค่โดยรอบ และเอาแรงช้างผ้าพลานิกรเดินเท้าให้หายเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าลำบากกาย ฝ่ายลาวซาวเมืองเสียงใหม่ทั้งหลายต้านต่อทัพไทยมิได้ กิให้ครั่นคร้ามชามกลัว สยบศยองไปสินทั้งเมือง และพระยาแสนหลวงเจ้าเมืองนั้น กิสะดุ้งตกใจกลัวทัพไทยยิ่งนัก จะรับกิเหลือกำลังกิจะด้านทานได้จะหนิกิเห็นไม่พ้นครั้นจะออกอ่อนน้อมยอมถวายเมืองเล่า กิกลัวตาย ได้ท่าความชั่วกลับกลอกมาเป็นหลายครั้งแล้ว ให้จนจิตสิ้นความคิดมิรู้ที่จะทำ ประการใด กินึ่งรักษาเมืองไว้ตามบุญ เพี่อกุศลจะมาช่วยอุดหนุนบ้าง กิพอจะช่วยได้พ้นภัย จึ่งบอกหนังสือขึ้นไปยังเมืองอังวะ ชอกองทัพให้ยกลงมาช่วย แล้วได้ยินศัพท่ลำเนียง เสียงช้างผ้าพลาพลเดินเท้าแห่งช้าสืกกึกก้องโกลาหลหนักขึ้น กิให้ขึ้นดู (บน) พระเจดีย์ ใหญ่อันประดิษฐานอยู่ ณ กลางเมือง จึ่งเห็นรี้พลช้างผ้าช้าสืกเป็นอันมากยกหนุนมาตั้ง ค่ายใหญ่อยู่ใหม่ในทิศอาคเนย์ กิยิ่งสะดุ้งดกใจกลัวทัพไทยยิ่งนัก จึ่งเร่งให้ตกแต่งการป้อง อันเมืองทั้งกลางคืนกลางวันเป็นสามารถ และให้เอาไม้ซุงทั้งหลายมาผูกแซวนรายไว้ที่บน ใบเสมากำแพงเมืองนั้นโดยรอบ แล้วจะได้ดัดลงไปทับช้าคิก แล้วให้ตั้งกระทะตั้วกรวต ทราย ปูนผง และเคี่ยวนั้ามันยางไว้ให้ร้อนจงทุก ๆ หน้าที่ ลำหรับจะหว่านชัดสาดราดเทลงไป ให้ ถูกต้องช้าศึกล้มตาย ขณะเมื่อจะยกเช้ามาป่ายปีนกำแพงปล้นเอาเมืองนั้น อย่าให้ท่าการได้
ถนัด และจัดแจงการทั้งปวงไว้พร้อมเสร็จ แล้วก็คอยกองทัพเมืองอังวะ จะยกลงมาส่วยหรือ-ประการใด
ฝ่ายพม่าเมืองอังวะได้แจ้งในหนังสือบอกเมืองเสียงใหม่ดังนั้นแล้ว ก็ให้คิดเข็ด ขามคร้ามปีมือศึกไทยยิ่งนัก และมือาจจะลงมาส่วยเมืองเสียงไหม่ได้ ไนขณะทัพหลวงมาดั้ง อยู่ได้ ๗ วัน พอรี้พลจ้างม้าหายเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าแล้ว จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดีกราบทูล พระกรุณา จะขอยกเจ้าแหกหักเอาเมืองเสียงไหม่ สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็ดำรัสให้พระโหรา หาฤกษ์ แล้วก็มืพระราชกำหนดไห้ท้าวพระยามุขมนตรีนายทัพนายกองทั้งปวง ตรวจจัด จ้างม้าพลาพลเดินเท้า และทหารคนดีมีวิซาทั้งหลาย ให้พร้อมไว้แต่ใน ๕ วัน และ กระทำบันไดน้อยใหญ่กว่า ๑,๐๐๐ อัน สำหรับป่ายปีนปล้นเอาเมือง และ ยิ่งจ้างม้าทั้ง หลายนั้นก็ให้ทำเกือกหนัง เขึ้อหนัง หน้าหร่าหนัง ใส่ครบทุก ๆ ตัว และพลโยธาหาญนั้นก็ ให้ตกแต่งกายสวมใส่หมวก เสัอและรองเท้าล้วนทำด้วยหนังทั้งสิน และไห้พูนดินขึ้นเป็น ป้อมสูงเทียมกำแพงเมืองไนที่มุมเมืองทั้ง ต และหว่างกลางทั้ง ต นั้น เป็น ๖ แห่งด้วยกัน แล้วให้เอาปีนใหญ่ขึ้นดั้งจังกัา ยิงเจ้าไปตามเสิงเทินเมืองจงทุกป้อม อย่าให้ซาวเมืองอยู่ รักษาหน้าที่ได้ถนัด เร่งจัดแจงดกแต่งตระเตรียมการทั้งปวงให้พร้อมไว้จงทุกหมวดทุกกอง และกำหนดวันคืนเพลาสัญญาอาณัติ ไห้คอยดูห่วงทิดวงพลุเป็นสำด้ญฤกษ์อันจะยกเจ้าทัก เอาเมืองนั้น จึ่งท้าวพระยามุขมนตรีนายทัพนายกองทั้งหลาย ได้แจ้งพระราซกำหนดตังนั้น ครั้นถึงดุภวารวิชัยฤกษ์เพลา ต ยาม จึ่งพระราชครูพระครูปโรห่ตาจารย์ ก็อัญเชิญเสด็จพระ บาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว สรงมุรธาภิเษกถวายอาเคืยรพาทอวยชัย สม-เด็จพระเจ้าอยู่หัวก็สอดทรงเครื่องสิริราซอสังการสรรพาภรณัสำหรับบรมกษัตริย์ เสด็จ ประเวคนังานพระราซสงครามเสร็จ ก็เสด็จขึ้นเกยคอยฤกษ์ พออุดมฤกษ์พระโหราธิบด็ก็ ลั่นฆ้องชัย เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์ ดุริยางคดนตรี ฆ้องกลองกึกก้องกาหลนฤนาท พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าจ้างเผือกก็เสด็จทรงจ้างด้นพลายหักสิบทิศเป็นพระคซาธาร อันอลังการด้วยเครื่องสูง และธงฉานธงชัย ดูไสวไพโรจน์ด้วยจ้างดั้ง กัน แทรกแซง สลับ ค่ายคํ้าพังคา อันท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาพลาพลพฤนทัพรั้งพร้อมห้อมล้อมเสด็จพระ ราซดำเนิน และดำรัสไห้จุตเพลิงพลุขึ้นเป็นสำคัญฤกษ์
ฝ่ายเท้าพระยานายทัพนายกองทั้งปวงเห็นดวงพลุตังนั้นก็ขับพลคซาและโยธาหาญ ทั้งหลาย ล้วนแต่งกายสวมใส่เครื่องหนังมีมือถือหอกและทวนสำหรับจะรับไม้ซุง และถือเขน
ถือโล่ ฝาโพล่ ฝาแฟ้ม สำหรับจะป้องกันกรวด ทราย ปูนผง และนํ้ามันยางอันร้อน สิงชาว เมืองจะชัดราดลงมานั้นถ้วนทุกตัวคน แล้วโห่สนั่นบันลือศัพท์สำเนียงเสียงฆ้องกลองดืก สะท้านสะเทือนเพียงแผ่นดินจะไหว ยกเข้าไปจะแหกท้กเอาเมืองทุก ๆ หน้าที่ จึ่งสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้วก็เสด็จมาหยุดยีนพระคชาธาร มืพระราชโองการตรัสไห้ ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ข้บพลทหารเอาบันไดน้อยไหญ่พาดกำแพงเมืองป่าย ปีนสันไป และให้วางปีนใหญ่ระดมเข้าไปตามเสิงเทินเมืองนั้นทุกป้อมพร้อม ๆ กัน ฝ่ายพล ลาวชาวเมืองสิงรักษาหน้าที่เสิงเทินปราการทั้งหลายนั้น ก็ต้องปีนไหญ่ล้มตายเป็นอันมาก และด้านทานอยู่มิไต้ ก็ถอยลงไปจากหน้าที่บ้าง ๆ ก็ต้านทานอยู่ได้บ้าง และตัดเสือกสิงผูก ไม้ชุงแทวนไว้ตามใบเสมากำแพงนั้นให้ดกลงไปทับข้าดืก บ้างก็หว่านชัดกรวด ทราย ปูนผง อันร้อน และสาดราดเทนั้ามันเดือดลงไปให้ถูกต้องพลข้าดืกอันป่ายปีนสันมานั้น และต่อ รบป้องกันเมืองอยู่เป็นสามารถ ฝ่ายพลทหารไทยก็รับไม้ธุงด้วยปลายหอกปลายทวนและ มากด้วยกันก็ทานไว่ไต้ ผ่านไห้ตกลงแต่เบา แล้วเอาเขนโล่ฝาโพล่ ฝาแฟ้มทั้งหลายสันป้อง กันรับกรวด ทราย ปูนผงอันร้อนและนํ้ามันเดือตส์งชาวเมืองชัดสาตราดเทลงมานั้น ให้ ถูกต้องแต่น้อยพออดทนได้ และพลทหารไทย ๑๐๐,๐๐๐ มิพึงจะท้อถอยเยียดยัดหนุนเนื่อง กันเข้าไปตุจคลื่นในห้องพระมหาสบุทร ชาวเมืองศตที่จะต้านทานได้ ก็สันบนบันได ป่าย ปีนกำแพงเข้าไปไต่ในเมืองพร้อมกันทุก ๆ หน้าที่ แล้วก็ไล่พิฆาตฆ่าพลลาวชาวเมืองทั้ง หลายล้มดายเป็นอันมาก และได้เมืองเสิยงไหม่ในเพลารุ่งสันวันนั้น แล้วก็ไล่จับพระยาแสน หลวงเจ้าเมืองและบุตรภรรยาญาติวงศได้สิน และได้ครัวตัวแสนท้าวพระยาลาวเสนาบดีทั้ง หลาย และครอบครัวอพยพชาวเมืองทั้งปวงเป็นอันผาก ได้ข้างม้าเครื่องศัสตราวุธปีนใหญ่ ปีนน้อย และลื่งของต่าง า ก็มาก แล้วก็คุมครอบครัวล่งออกโปยังค่ายหลวงสิน
จึ่งเจ้าพระยาโกษาธํบดีก็จัดสรรเอาบุตรีเจ้าเมือง และบุตรีท้าวพระยาเสนาลาวทั้ง หลายที่มืสิริรูปอันงามนั้น เข้ามาถวายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แล้วก็ทรงเลือกบุตรีเจ้าเมืองไว้ เป็นนางพระสนม และสิงบุตรีแสนท้าวพระยาลาวทั้งหลายนั้น ก็ทรงแจกพระราชทานให้ แก่ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงทั้วกัน แล้วเสด็จประทับยับยั้งอยู่ที่นั้นประมาณ ๑๕ เวร กว่าทัวเมืองจะสงบก็ล่งไปบ้านเมือง และทัวเมืองทั้งหลายสิงสันแก่เมืองเสืยงใหม่เป็น ปรกติแล้ว จึ่งเลิกทัพหลวงกวาดเอาครอบครัวลาวเชลยทั้งหลายที่ดืได้นั้น ก็เสด็จพระ ราชดำเนินกลับมาโดยทางสวรรคโลก ก็เสด็จประทับแรมอยู่ ณ เมืองสุโขทัย ๑๕ วัน และ
ดำรัสให้กองทัพท้าวพระยาพระหัวเมืองปากใต้ทั้งหลาย ๒๐,๐๐๐ เศษ คุมเอาช้างพลาย พล เดินเท้าอันป่วยเจ็บทุพพลภาพ และครอบครัวลาวเชลยทั้งหลายอันตีได้นั้น แยกไปลงทาง ท่าเรือเมืองกำแพงเพชร แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินไปยังพระอารามวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ถวายนมัสการพระพุทธประติผากรพระสินราช พระสินศรี ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วกระ ท่ามหาบูชา แล้วเล่นการมหรสพสมโภช ต วันและเสด็จประทับยับยั้งอยู่เมืองพิษณุโลก ๗วัน จื่งดำรัสให้กองทัพบกยกแยกลงไป แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินจากเมืองพิษณุโลก ผาโดย ชลมารคด้วยพระชลวิมาน พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาเสนาบตีพิริยโยธาหาญ แห่แหนเป็น ขนัดโดยกระบวนพยุหบาตราหน้าหลังเสรีจ ก็เสด็จถึงกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรี-อยุธยา และเสด็จขึ้นส่พระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระกรุณาพระราชทานรางวัลแก่เจ้า พระยาโกษา และห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายเป็นอันมากตามลำดับฐานาศักดิ้
จำเดิมแต่นั้นมา พระราชกฤษฎาเดชานุภาพแท่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัว ลือชาปรากฎไปทั้วทิศานุทิศ ประเทศธานีใหญ่น้อยทั้ว บรรดาขัตติยราชดัสกรก็ สยบสยอนครั่นคร้ามขามพระเดชพระคุณเป็นอันมากมิอาจกระทำยายีบีฑาด่อพระนครศรี-อยุธยาได้ กรุงเทพมหานครครั่งนั้นเกษมสุขสมบูรณ์ยิ่งนัก
ในขณะนั้นพระเพทราชา จางวางกรมช้าง เป็นชาวบ้านพลูหลวง แขวงเมืองสุพรรณบุรี มีบุญญาธิการมาก และกระทำราชการฟ้านิฟ้านาญในการดิลปศาสตร์ ขี่ช้างแกล้วกล้ายิ่งนัก แล้วก็มีแมือ,ในสงคราม กระทำความชอบมาเป็นหลายหน แล้วได้โดยเสด็จพระ ราชสงครามครั่งเมืองเสียงใหม่นั้นด้วย สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาแก่พระ เพทราชานั้นแล้ว เมื่อเสด็จพระราชดำเนินมาจากเมืองเสียงใหม่นั้น พระองค์เสด็จทรงสังวาสด้วยราชธิดาเจ้าเมืองเสียงใหม่ และนางนั้นก็ทรงครรภ์ขึ้นมาทรงพระกรุณาละอายพระ-ทัย จึ่งพระราชทานนางนั้นให้แก่พระเพทราชา แล้วดำรัสว่า นางลาวคนนี้มืครรภ์ขึ้นมา เรา จะเอาไปเลี้ยงไร้ในพระราชวัง ก็คิดละอายแก่พระสนมทั้งปวง และท่านจงรับเอาไปเลี้ยงไว้ณ บ้านเถิด แล้วพระเทพราชาก็รับพระราชทานเอานางนั้นไปเลี้ยงไว้ ณ บ้าน
ครั่นถึงปีขาล จัตวาศก สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินขึ้น ไปนมัสการพระสินราช พระสินศรี ณ เมืองพิษณุโลก พระเพทราชาก็พาเอานางลาวมีครรภ์ นั้นไปตามเสด็จด้วย ถึงตำบลโพธประทับช้าง พอครรภ์นางนั้นแก่ถ้วนทศมาสได้ฤกษ์ดี นางประสูติบุตรชาย กอปรด้วยสิริวรรณลักษณ์เป็นอันดี บิดาให้นามบัญญัติขี่อเจ้าเดือ
ครั้นค่อยรู้ความแล้วก็สำคัญเอาพระเพทราชาว่าเป็นบิดา และรักใคร่สนิทติดพันจนวัย วัฒนาขึ้น ก็มีสติบิญญาแกล้วกล้าอาจหาญยิ่งนัก จึ่งพระเพทราชาก็นำเอานายเตื่อผู้บุตร เลี้ยงเข้าไปถวายคัวเป็นมหาดเล็ก และให้กระทำราชการศนองพระเดชพระคุณ สมเด็จ บรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระการุญภาพแก่นายเดื่อมหาดเล็กนั้นเป็นอันมาก มี พระราชดำริจะใคร่ให้เจ้าคัวรู้ว่าเป็นพระเจ้าลูกเธอ และทรงพระกรุณาดำรัสให้เจ้าพนักงาน เข้ญเอาพระฉายมาตง ก็ทรงส่องพระฉาย แล้วกวักพระหัตถ์ตรัสเรียกนายเตื่อมหาดเล็กเข้า ไปใหใกล้พระองค์ แล้วก็ดำรัสว่า เอ็งจงดูเงากระจกเถิด นายเดื่อมหาดเล็กนั้นก็คลานเข้าไป ส่องพระฉายด้วยพระองค์ ก็เห็นเงาเหมือนดังนั้นแล้ว ก็มีพระราชโองการตรัสถามว่า เอ็ง เห็นรูปเรากับรูปชองเอ็งนั้นเป็นอย่างไรกันบ้าง จึ่งนายเดื่อมหาดเล็กก็กราบทูลพระกรุณาว่า รูปทั้งสองอันปรากฏอยู่ในพระฉายนั้น มีพรรณสัณฐานคล้ายคลึงกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพิงดังนั้น ก็ทรงพระเมตตาภาวะแก1นายเดึ่อมหาดเล็ก ขึ้งเป็นพระราชบุตรยิ่งนัก ทรง พระกรุณาดำรัสพระราชทานโอวาทานุสาสนํและใข้ในกิจราชการทั้งปวง แล้วพระราชทาน เลี้อผ้าข้าวชองเงิน1ทองเป็นอันมาก
ส่วนนายเดื่อมหาดเล็ก ก็รู้คัวว่าเป็นพระเจ้าลูกเธอโดยพระราชอุบายในวันอัน ส่องพระฉายนั้น และบังเกิดทิฐิมานะขึ้นเป็นอันมาก ก็บริโภคโภชนาหารในพระสุพรรณ-ภาชนํอันเหลือเสวยนั้น และเอาพระภูษาทรงขึ้งเจ้าพนักงานตากไว้นั้นมานุ่งห่ม ผู้ใดจะว่า กล่าวก็มิได้พิง แต่ทำมาดังนั้นเป็นหลายครั้ง จึ่งเจ้าพนักงานทั้งหลายก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบ ทูลพระกรุณา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงพิงดังนั้นก็มิได้ถีอ ดำรัสว่า โอัเดื่อนี้มันบ้า ๆ อยู่ อย่าถือมันเลย มันชอบใจลืงของทั้งนั้น จึ่งบริโภคนุ่งห่มตามทีมันเถิด
จำเติมแด1นั้นมานายเดื่อจะปรารถนาส์งใด ก็ถือเอาลี้งนั้นทุกประการ และจะได้มีผู้ ใดว่ากล่าวนั้นหามิได้ ในธณะนั้นข้างพลายย่อมคัวหนึ่ง เป็นข้างเพชฌฆาตสำหรับฆ่าคน โทษถืงตายร้ายกาจยิ่งนัก ล้าและตกนํ้ามันแล้ว ถืงหมอข้างผู้ใตที่ดีข้บขื่เข้มแข็ง ก็มิอาจ สามารถจะชี่ไปลงนํ้าได้ และผูกตรึง'ไว้ทีโรงนั้น ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง นายเดื่อมหาดเล็กรู้เหตุ ดังนั้น ก็ไปยังโรงข้างพลายย่อม และจะขึ้นชี่พลายย่อมเอาไปลงนั้าให้จงได้ หมอควาญทั้ง หลายห้ามก็มิพิง และเข้าแก้เอาจากตะลุงแล้ว ก็ขึ้นชี่เอาไปลงนํ้าโดยสะดวก ด้วยบุญญา เป็นมหัศจรรย์และอานุภาพสรรพเวทมนค์คาถาวิชาคุณอันภาวนานั้นด้วยดี จะได้เป็น อันตรายนั้นหามิได้ ส่วนพระหลวงธุนหมี่นกรมข้างทั้งหลาย ก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูล
พระกรุณา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดังนั้นก็ตกพระหัย จึ่งดำรัสให้กรมจ้างทั้ง หลายผูกจ้างพังหลายเสือก พร้อมไปดัวยเสือกบาศ เร่งรีบไปช่วยโตยเร็ว พอนายเตื่อเอา จ้างพลายส่อมไปลงนั้า แล้วกลับขึ้นมาถึงโรงได้โดยปรกติ แล้วผูกไว้ ณ โรงดังเก่า แล้ว กรมจ้างทั้งหลายก็กลับเอาเหตุมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวดรัสทราบประพฤติเหตุอันนายเดึ่อขี่จ้างพลายส่อมได้ปราศจาก ภยันตรายดังนั้น ก็ทรงพระปีติโสมนัส จึ่งดำรัสให้หานายเดี่อมหาดเล็กเจ้ามาเฝืา แล้วกึมี พระราชโองการตรัสว่า ดัวเอ็งขี่จ้างแกล้วกล้าเจ้มแข็งนัก จึ่งเป็นหลวงสรศักดี้* ไปช่วย ราชการบิดาแห่งเอ็งในกรมจ้างเถิด จำเดิมแต่นั้นมานายเตี่อก็เป็นหลวงสรศักดิ้ กระทำ ราชการสนองพระเดชพระคุณจ้างกรมจ้าง
ครั้งนั้นพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปยัง เมืองลพบุรีเนือง ๆ และเสด็จไปประพาสตำบลสระแก้ว แล้วให้กระทำพระราชวัง ณ เมือง ลพบุรี และเสด็จสำราญพระทัยอยู่ในที่นั้น แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสชมพนัศ-พนาวันพิศาลจรเขต วิเศษด้วยพรรณรุกขาชาติร่มรื่นระหงรโหฐานแถวเถื่อนทุรัถยา สรรพ ด้วยสกุณบิกษานานาสัตว์จัตุบาทบำเทิงระเริงลานพระทัย และทรงพระ กรุณาดำรัสให้ทำ คลองปากจั่นออกจากสระแก้ว กรุดีลายาปูนเป็นอันดี แล้วให้ธุดเป็นคลองไขนั้ามาแต่ทะเล ชุบศร ตราบเท่าถึงคลองปากจั่นสระแก้วนั้น แล้วให้ดั้งพระนิเวศนืใว้ในที่นั้น และเสด็จไป ประพาสตำบลนั้นเนือง ๆ แล้วก็เสด็จกลับยังพระราชวัง และเมืองลพบุรี ก็สนุกสุขสำราญ เป็นพระบรมราชนิวาสนสถานขึ้นในครั้งนั้น
จึ่งสมเด็จบรมบาทพระนารายฌ์ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัสสั่ง ช่างพนักงานจัดการก่อพระมหาปราสาท๒พระองค์ ครั้นเสร็จแล้วก็พระราชทานนามบัญญัติ ชื่อพระที่นั้งสุธาสวรรค์องค์หนึ่ง พระที่นั่งห็รัญมหาปราสาทองค์หนึ่ง แล้วทรงพระ กรุณาให้ปฏิสังขรณ์พระอุโบสถ วิหาร มหาธาตุเจดีค์และกุฎีศาลาในอารามทั้งหลายทั้ว จังหวัดเมืองลพบุรี ที่ส่ารุตปรักนั้นให้ถาวรขึ้นดังเก่าแล้วเสร็จ และพระองค์เสด็จอยู่ ณ เมือง ลพบุรีในเหมันดฤดู และดีมหันตฤดู และเสด็จลงมาอยู่ ณ กรุงเทพมหานครแต่เทศกาล วสันตฤดู สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเสวยไอศวรรยาธิบิตค์ถวัลยราช ณ เมืองลพบุรี และ
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีออุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า เอ็งจงเป็นหลวงสรศักคึ้
พระนครศรีอยุธยาเป็นสุขานุสุขยิ่งนัก
พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระราชโอรสองค์หนึ่งทรงพระนามเจ้าฟ้าน้อย ครั้นโสกันต์แล้วพระราชทานพระนาม สือเจ้าฟ้าอภัยทศ และทรงพระกรุณาโปรดให้อยู่ ณ พระตำหนักวังหลัง และพระองค์มีพระราชบุตรีองค์หนึ่ง ทรงพระกรุณาโปรดให้เป็น กรมหลวงโยธาเทพ และยิ่งสมเด็จพระบรมราชภคินีนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้เป็น กรมหลวงโยธาทิพ และเสด็จอยู่ในพระตำหนักตึกในพระราชวัง
ครั้งนั้นพระยาวิไชยเยนทรี* ฝรั่งกระทำราชการตีมีความชอบมากขึ้น ทรงพระกรุณา โปรดให้เลื่อนที่เป็นเจ้าพระยา และให้บังคับราชการที่สมุหนายก และทรงพระกรุณาโปรด ให้พระยารามเดโชออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช ให้พระยารามขึ้นไปครองเมือง นครราชสีมาคราวเดียวกันนั้น
ส่วนพระยาวิไชยเยนทรีผู้ว่าราชการที่สมุหนายก ให้ก่อตึกลื่เหลี่ยมอันใหญ่และตึก เวียน มีกำแพงแก้วล้อมรอบเป็นที่อยู่และให้ก่อตึกปีจู ตึกคชสาร และตึกฝรั่งอื่นทั้งหลาย เป็นอันมาก ตำบลที่ใกล้วัดปีน และคิดอ่านกระทำการทั้งปวงต่าง ๆ ปรารถนาจะคิดเอา ราชสมบัติ และจะทำกลอุบายที่จะประทุษร้ายเป็นประการใด ๆ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเช้า พระห้ย แต่มีได้เอาโทษ ด้วยพระยาวิไชยเยนทรีเอาใจใส่ในกิจราชการทั้งปวงเป็นอันมาก และสีกเอาภิกขุสามเณรมากระทำราชการทั้งปวงกิมาก ฃณะนั้นสมเด็จบรมบพิตรพระนา-รายณ์เป็นเจ้า ทรงพระนามปรากฎว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมืองลพบุรี และทรงพระกรุณา ให้ตกแต่งปฏิสังขรณ์ป้อมค่าย หอรบ เสิงเทิน ปราการเมืองและสระนํ้าเสวยที่ช้ารุดปรักนั้น เสรีจ แลพระองค์เสด็จสำราญราชหฤทัยในที่นั้น
ส่วนหลวงสรคักดึ๋ครั้นเทินเจ้าพระยาวิไชยเยนทรีสีกเอาภิกษุสามเณรออกมากระทำ ราชการเป็นอันมาก ให้ร้อนในพระพุทธศาสนาดังนั้น กิเอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดังนั้น กิมืได้เอาโทษแก่พระยาวิไชยเยนทรี และมิได้ตรัส เป็นประการใด และหลวงสรคักดี้จึ่งคิดว่าไอ้ฝรั่งคนนี้มันโปรดปรานยิ่งนัก จะกระทำผิดสัก เท่าใด ๆ ทรงพระกรุณากิมิได้เอาโทษ และถูจะทำโทษอันมันเองสักครั้งหนึ่ง จึ่งเข้าไปคอย
* โปรดสังเกต พระราขพงศาวดารฉบับนี้ตอนค้นเรียกพระยาวิชาเยนทรี ส่วนตอนหสังตงแต่ตรงนี้เป็นค้นไป
เรียกพระยาวิไชยเยนทรีทั๊งนั้น กรมติลปากรมิไค้แกํไช คงไห้พิมพ์ตามค้นฉบับเติม
เจ้าพระยาวิไชยเยนทรีอยู่ที่อันเคยนั่งว่าราชการในพระราชวังนั่น ครั้นเช้าเจ้าพระยา สมุหนายกฝรั้งเช้าไปในพระราชวังแล้วก็นั่งว่าราชการในที่นั่น และหลวงสรศักดิ๙เห็นได้ที ก็ เช้าชกเอาปากเจ้าพระยาวิไชยเยนทรี ฟ้นหัก ๒ สิ แล้วก็หนีออกไปยังบ้าน แล้วลงเรือเร็ว รีบส่องลงไปยังกรุงเทพมหานคร ส่วนเจ้าพระยาวิไชยเยนทรีเมื่อหลวงศรศักดิ้ชกเอานั่นล้ม อยู่ ครั้นได้สติแล้วก็ลุกขึ้น และบ้วนฟันออกเสีย แล้วก็เช้าไปเผิาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มี โลหิตไหลออกจากปากพลางทางกราบทูลว่า อาญาเป็นล้นเกล้า บัดนี้หลวงสรศักดี้ชกเอา ปากช้าพระพุทธเจ้าจนฟันหัก ๒ สิ ช้าพระพุทธเจ้าสินศมปฤๅตีล้มสลบลงอยู่ ปิมประหนึ่ง จะถึงแก่สิ้นสิวิต ช้าพระพุทธเจ้าได้ความเจ็บอายแก่ช้าราชการทั้งหลายเป็นอันมาก ขอทรง พระกรุณาโปรดลงพระราชอาชญาแก่หลวงสรศักดึ๋จงหนัก แล้วช้าพระพุทธเจ้าจึ่งจะสิ้น ความเจ็บอาย
สมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตวัศได้ทรงฟังด้งนั่น ก็ทรงพระพิโรธแก่หลวง ศรศักดิ้ จึ่งดำรัสแก่เจ้าพระยาวิไชยเยนทรีว่า ท่านทะเลาะวิวาทกับมันหรือประการใด จึ่ง เจ้าพระยาวิไชยเยนทรีกราบทูลพระกรุณาว่า ช้าพระพุทธเจ้าจะได้ทะเลาะวิวาททุ่มเถียงกับ หลวงสรศักติ้สิงใดสิงหนึ่งนั่นหามิได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังด้งนั่น ก็ยิ่งทรง พิโรธนัก จึ่งดำรัสสั่งตำรวจให้ไปเอาตัวหลวงศรศักดึ๋เช้ามา ธุนหมื่นดำรวจรับพระราชโอง-การแล้ว ก็รีบออกไปเอาตัวหลวงสรศักดี้ ณ บ้าน ครั้นไม่ได้ตัวแล้วก็กล้บเช้ามากราบ ทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งมีพระราชดำรัสให้ดำรวจทั้งหลายไปเที่ยวหาตัวหลวงศรศักดี๋มา ให้จงได้ แล้วมิพระราชโองการตรัสแก่เจ้าพระยาวิไชยเยนทรีว่า ท่านจงยับยั้งอยู่เราจะหาตัว มันให้ได้ก่อน และเจ้าพระยาวิไชยเยนทรีเช้ามาเผิาขณะใด ก็กราบทูลกล่าวโทษหลวงสร-ศักดี๋เพิ่มเติมขึ้นทุกครั้ง จึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระวิจารณ์ไนคดีนั่น และทรงพระ ราชดำริระลึกถึงล้อยคำอันหลวงสรศักดิ7เราบทูลกล่าวโทษเจ้าพระยาวิโชยเยนทรีแต่ครั้ง ก่อนนั่น ก็เห็นว่าเจ้าพระยาวิไชยเยนทรีกระทำผิดจริง จึ่งดำรัสว่าไอ้เดี่อมันเห็นโทษท่านทำ ผิด จึ่งชกให้ได้ทุกขเวทนา และเราจะมีโขนโรงใหญ่ทำขวัญให้แก่ท่าน ส่วนเจ้าพระยาวิไชย-เยนทรีก็มิได้เต็มใจโดยพระราชดำรัสนั่น และกราบทูลพระกรุณาขอแด่ให้ทำโทษหลวง ศรศักดี้ถ่ายเดียว
ฝ่ายหลวงศรศักดี้ก็ไปเผิาเจ้าแม่วัดดุสิตสิงเป็นมารดาเจ้าพระยาโกษาเหล็กโกษาปาน และเป็นพระนมผู้ใหญ่ของสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวนั่น และถวายบังคมแล้ว ก็กราบทูล
แถลงการอันเจ้าพระยาวิไชยเยนทร้กระทำให้ร้อนในพระพุทธศาสนาเหมือนดังนั้น และได้ กราบทูลพระกรุณาแล้ว ก็มิได้เอวโทษ ขาพระพุทธเจ้ามีความโทมนัสถึงพระพุทธศาสนา อันเจ้าพระยาวิไชยเยนทร้จะทำพระพุทอศาสนาให้พินาศเสือมสูญดังนั้น จึ่งชกเอาปากเจ้า สมุหนายก แล้วก็หนีลงมา และบัดนี้สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธ จะลงพระราช อาชญาแก่ข้าพระพุทธเจ้า ขอจงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม อัญเข้ญเสด็จขึ้น ไปขอพระราชทานโทษข้าพระพุทธเจ้าครั้งหนี้งเถิด
จึ่งเจ้าแม่ผู้เฒ่าได้ทรงพิงดังนั้น ก็เห็นโทษอันเจ้าพระยาวิไชยเยนทร้ทำผิด จึ่งเสด็จ ด้วยเรือพระที่นั้งขึ้นไปยังเมืองลพบุรีและเสด็จถึงฉนวนนั้าประจำท่า ก็พาหลวงสรศักดิ้ขึ้น ไปยังพระราชวัง ไห้ยับยั้งอยู่นอกลับแลก่อน แล้วก็เสด็จไปเผิาข้างใน และสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวตรัสทอดพระเนตรเห็นแล้ว ก็กระทำปีจจุคมนาการ เข้ญเสด็จให้สถิตร่วมราชาอาสน์ และยกพระหัตถ์อัญชุลีแล้วก็ดำรัสถามว่า พระมารดาขึ้นมาด้วยธุระสิงใด จึ่งเจ้าแม่ผู้เฒ่า กราบทูลโดยเหตุทั้งปวงนั้นทุกประการ สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุ ดังนั้นแล้ว ก็มีพระราชโองการให้หาหลวงสรด้กดี๋มาเผิา แล้วก็ดำรัสบริภาษเป็นอันมาก แล้วเจ้าแม่ผู้เฒ่ากราบทูลขอพระราชทานโทษ ก็ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้ แล้วตรัสบอกประพฤติเหตุทั้งปวง อันหลวงสรดักลี้ทำแก่เจ้าพระยาวิโชยเยนทร้นั้น ให้แก่ เจ้าแม่ผู้เฒ่าทราบสินทุกประการ แล้วดำรัสไห้ยับยั้งอยู่ ณ พระราชวัง ไอ-ฅ วัน และ ทรงปรนนิบ้ตด้วยเคารพเป็นอันดี แล้วก็อัญเข้ญเสด็จกลับลงไปยังกรุงเทพมหานคร
ในขณะนั้นท้าวพระยาข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย จำเดิมแด่เจ้าพระยาวิโชย-เยนทร์ว่าราชการที่สมุหนายกนั้น ก็มิโด้เด็มใจ จึ่งปรึกษากันว่า ข้าราชการทั้งปวงที่มีสติ ปีญญาสัตย์ข้อมั่นคง ควรที่จะเลี้ยงเป็นอัครมหาเสนาธิบดีได้นั้นพอจะมือยู่บ้างและทรงพระ กรุณามิได้ชุบเลี้ยงขึ้น และมาโปรตปรานพระราชทานที่สมุหนายกให้แก่ไอัฝรั้งลูกค้าต่าง ประเทศ อันมีได้ข้อสัตย์คิดประทุษร้ายในละอองธุลีพระบาทอยู่ดังนี้ ก็มิบังควรยิ่งนัก และ ล้อยดำว่าดังนี้ก็ปรากฎมีเนีอง ๆ จนทราบถึงพระกรรณ สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ หัวตรัสทราบเหตุดังนั้น	ก็มืพระราชดำริจะแก้ความครหาแห่งข้าราชการทั้งปวง
ด้วยทรงพระกรุณาเห็นแท้ว่า เจ้าพระยาวิไชยเยนทร์มืสติปีญญายิ่งกว่าข้าราชการทั้งสิน แล้วได้ของวิเศษต่าง ๆ ในทมิฬเสทรประเทศมาถวายเป็นอันมาก จึ่งโปรดให้เป็นอัครมหา เสนาธิบดีต่างพระเนตรพระกรรณ และขึ้งประทุษร้ายนั้นทรงพระกรุณาเลียงเอาพระบารมี
จะได้สะดุ้งพระทัยนั้นหามิได้
ครั้นอยู่มาเพลาหนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จออก ณ ท้องพระโรงหลวง พร้อม ด้วยมุขมาตยาเสนาบดี กระวีราชปโรห็ตาจารย์เฝืาอยู่เดียรดาษ มีพระราชดำรัสสำแดงสติ ปัญญาอันยิ่งแห่งเจ้าพระยาวีไชยเยนทรีให้ปรากฎ จึ่งมีพระราชโองการดร้สสั่งท้าวพระยา ข้าราชการทั้งปวงว่า ห่านทั้งหลายจงช่วยกันเอาปีนพระพิรุณขึ้นสั่งดูและจะหนักสักกี่หาบ จึ่งท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็ชวนออกมาคิด อ่านการอันจะสั่งปีนนั้น และจะทำตราชูสั่งให้ใหญ่ เอาสายโช่ผูกแขวนขึ้น ณ ไม้ คันสั่งปัก ให้สูงและจะเอาปีนขึ้นสั่งบนนั้น ก็เห็นตราชูสั่งและสายโช่อันผูกนั้นจะทานไร้มีได้ ด้วยพระ พิรุณบอกนี๋ใหญ่หลวงนัก และคิดอ่านประการใดก็สินสติปัญญา จึ่งเข้ามากราบทูลพระกรุณา โดยเหตุเหลือกำลังที่จะเอาขึ้นสั่งนั้นมิได้
สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าข้างเผือกตรัสได้ทรงพิงด้งนั้น จึ่งแย้มพระโอษฐ์ดำรัส สั่งเจ้าพระยาวีไชยเยนทร้ว่า ห่านจงออกไปสั่งปีน (พระ) พิรุณให้รู้ว่าหนักเท่าใด จึ่งเจ้าพระ-ยาวีไชยเยนทร์รับพระราชโองการแล้ว ออกไปคิดอ่านการอันจะสั่งปีน แล้วให้เอาเรือนาง เป็ดอันใหญ่หลายลำมาเทียบขนานกัน ณ ห่า แล้วก็ให้ลากปีนพระพิรุณลงไปไนเรือนางเป็ด ที่ขนานนั้น และเรือหนักจมลงไปเพียงไร ก็หมายไร้เพียงนั้น แล้วก็ไห้ลากปีนขึ้นมาเลียจาก เรือ จึ่งให้ขนเอาอิฐห้กและก้อนคิลามาสั่งให้ได้นํ้าหนักเท่าใด ๆ แล้ว ก็ทิ้งลงไปในเรือดราบ เท่าจนเรือจมลงไปถึงที่อันหมายไร้นั้น ก็รู้ว่าปีนพระพิรุณหนักเท่านั้น จึ่งเอาเหตุนั้นเข้า มากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้วดรัสได้ทรงพิงด้งนั้น ก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสสรรเสริญสติปัญญาเจ้าพระยาวีไชยเยนทร้ ขึ้งเอาปีนขึ้นสั่งได้นั้น เป็นอันมาก แล้วก็มีพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายว่า เมื่อเจ้าพระยา วีไชยเยนทร์เขามีสตํปัญญายิ่งกว่าห่านทั้งปวงด้งนี้ หรือจะมิให้เราเลี้ยงเขาเป็นใหญ่กว่า ท่านทั้งปวงเล่า แล้วก็ทรงพระกรุณาปูนบำเหน็จ พระราชทานเสลี่ยงงาให้เจ้าพระยาวีไชย-เยนทร์ขี่ แล้วทรงพระกรุณาโปรดใท้นั้งเบาะสูงศอกหนึ่ง ขณะเมื่อเผืานั้น และพระราชทาน เครื่องอุปโภคเป็นอันมาก จำเดิมแด่นั้นมาเจ้าพระยาวีไชยเยนทร์ว่าราชการอันใด ก็ยิ่งสิทธี้ ขาดขึ้น และคิดอ่านเพ็ดทูลสิ่งใด ก็ว่ากล่าวพอพระห้ยทุกประการ ท้าวพระยาข้าทูลละออง ธุลีพระบาททั้งหลาย ก็ยำเกรงยิ่งนัก
อยู่มาเพลาหนึ่ง จึ่งเจ้าพระยาสมุหนายกกราบทูลพระกรุณาว่า เมืองพระพิษณุโลก
เป็นหัวเมืองใหญ่กว่าฝ่ายเหนือ และที่ทางขึ้งจะรับราชศัตรูเพื่อจะมีมานั้น เห็นมิสู้มั่นคง และจะ?)อพระรา?)ทานให้ก่อป้อมใหญ่ไว้สำหรับเมือง อนึ่งฝ่ายข้างปากใต้เล่า จะขอให้ก่อ ป้อมไว้ ณ เมืองธนบุรีทั้งสองฟากนั้า และจะทำสายโ?)อันใหญ่ขึงขวางนํ้าตลอดถึงกันทั้งสอง ฟาก สำหรับป้องกันอริรา?)ไพรีจะมีมาทาง?)เล สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสเห็น?)อบด้วย โดยถ้อยคำเจ้าพระยาวิไ?)ยเยนทร์กราบทูลนั้น และทรงพระกรุณาดำรัสให้เจ้าพระยาวิใชย-เยนทรีเป็นแม่กองก่อป้อม ณ เมืองพระพิษเบุโลก และเมืองธนบุรีนั้นแล้วเสร็จทั้ง ๒ ตำบล ครั้งนั้นพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จพระรา?)ดำเนินขึ้นไป นมัสการพระพุทธบาททุกปี า มิไต้ขาด และเสด็จประทับอยู่ ณ พระราชนิเวศน์ธารเกษม ทรงพระกรุณาให้เล่นการมหรสพถวายพุทธบาทสมโภช ต วัน ดามบุราณราชประเพณีเสร็จ แล้ว ก็เสด็จกลับอังเมืองลพบุรี และให้ดกแต่งชุดซเลชุบศรและทางสระแก้ว และทางท่าเรือ ตำบลพระตำหนักท่าสนุก	แล้วทรงพระกรุณาให้ปฏิสังขรณ์พระมณฑปพระพุทธบาทที่
ข้ารุดปรักนั้นแล้วเสร็จและพระองค์บำเพ็ญพระราชกุศลเป็นศาสนูปถัมภกโดยอเนกประการ อยู่มาวันหนึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปประพาส ณ พระดำหนัก ตำบลสระแก้ว พร้อมด้วยมุขมนดรีทั้งหลายโดยเสด็จพระราชดำเนินที่นั้นเป็นอันมาก และ เมื่อเสด็จกลับเข้าในพระราชวัง พระองค์เสด็จทรงมัาพระที่นั้งบรมราชพาหนะมีพรรณอัน แดงประคับด้วยเครื่องราชูปโภคพร้อมเสร็จ และเสด็จขับม้าพระที่นั้งเป็นบาทย่างสะเทินมา ถึงหน้าวัดพระศรีรัดมหาธาตุจึงเสด็จลงจากม้าพระที่นั้ง มีพระราชโองการตรัสเรียกพระ เพทราชาเข้าผา แล้วดำรัสว่า ท่านจงมาขี่ม้าแตงพยศคัวนึ้ลองดู จะขี่ได้หรือมิได้ จึงพระ เพทราชารับพระราชโองการกราบถวายบังคมแล้ว ก็เปลึ้องผ้าส่านขึ้งเกี้ยวพุงนั้น ออกปู ทับพระยี่ภู่บนอานม้า เพื่อเคารพในละอองธุลีพระบาท มิได้นั้งร่วมราชาอาสน์นั้น จึ่งขึ้นขี่ ม้าพระที่นั้งขับย่างไป ฝ่ายตำรวจแห่หน้าหลัง และเจ้าพนักงานขึ้งถือเครื่องสูงและ กลองชนะแตรลังฃทั้งหลาย ก็สำคัญว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนิน จึ่งประโคม แตรลังข้เภรืนึ่สนั้นนฤนาท เคลื่อนขยายพธุหบาตราเป็นมหามงคลนิมิตเหตุ อันพระ เพทราชาจะใต้เสวยราชสมบัติ เป็นบรมกษัตริย์ผ่านธรณีนั้น และพระเพทราชาเห็นด้งนั้นก็ ตกใจ จึ่งลงจากม้าพระที่นั้ง กราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตรัสทอดพระเนตรเห็นด้งนั้นก็ทรงพระสรวลว่า คนทั้งหลายนี้มันสำคัญว่าเรา แล้วเสด็จ กลับขึ้นม้าพระที่นั้งไปอังพระราชวังนั้น
พระบาทสมเด็จบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จเสวยศวรรยาธิปิตยถวัลย-ราชย์ ณ เมืองลพบุรี และพระนครศรีอยุธยาเป็นมหาบรมสุข สนุกมั่งคั่ง พรั้งพร้อมด้วยพล ร้างพลม้า พลานิกรทวยหาญแกล้วกล้าสามารถ ปราศจากอริราชไพรีมิได้มีมายายีบีฑา ระอาพระเดชเดชานุภาพกฤษฎาธิการ และพระองค์เสด็จผ่านพิภพสิริมไหสุริยสันตติวงศ์ ดำรงราชอาณาจักรโดยยุติธรรมโบราณราชบรมกษัตริย์สืบกันผาฟ้าฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล ธัญญาหารก็บริบูรณ์ทั้วนิคมชนบท พระเกียรติยศคือฉัตรแก้วกั้นเกศ ทุกประเทศธานีใหญ่ น้อยทั้งปวง ยิ่งเป็นร้าชอบขัณทเสมา ก็ผาสุกสมบูรณ์ยิ่งนัก
ลุศักราช ๑๐๔๔ ปีจอ จัตวาศก ขณะนั้นพระยาเศวดกุญชรบรมคเชนทรฉัททันต์นั้น ป่วยลงถึงอนิจกรรม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระโทมนัสอาลัยไนพระยาร้างเผือกนั้นเป็น อันมาก จำเดิมแต่นั้นมาก็มืได้สบายพระหัยเลย จนทรงพระประชวรลงในปีนั้น และพระ โรคนั้นก็หนักลง จะทรงนั่งว่าราชการมืได้ ลำบากพระหัยนัก จึ่งมืพระราชโองการตรัสเหนือ เกล้าเหนือกระหม่อม โปรดให้พระเพทราชาว่าราชการแทนพระองค์ และพระเพทราชาก็ ไปว่าราชการแทนอยู่ดิกพระเจ้าเหา พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดิมุชมนตรีทั้งหลายเป็น อันมาก และใหัมืตราไปทุกเมืองให้เจ้าเมืองกรมการจัดแจงตรวจตราเลกหัวเมืองให้พร้อมไว้ แล้วให้ขัดด่านทางทุก า ดำบล เกลือกกิตติศัพท์ยิ่งทรงพระประชวรนั้นจะเลื่องลือไป หมู่ อรินราชไพรีรู้แล้วจะกำเริบยกมายิ่ายีบีทาในแว่นแคว้น และให้ตรวจตราตระเวนรักษาด่าน แดนระวังการคืกและพระเพทราชาว่าราชการครั้งนั้นโดยสุจริต จะได้คิดสิงใดลื่งหนึ่งนั้นหา มิได้
อยู่มาวันหนึ่งหลวงสรศักติ้เร้าไปในพระราชวัง มิไต้ไปฟังราชการ ณ ดิกพระเจ้าเหา และไปนึ่งอยู่ ณ ทิมดาบ จึ่งเห็นสมิงพระตะบะผู้'เฒ่า ก็เรียกให้เร้ามานึ่งในที่นั้น และ สนทนากันด้วยกิจอื่น ๆ เป็นอันมาก แล้วจึ่งถามสมิงพระตะบะว่า อย่างธรรมเนียมร้าง รามัญประเทศ ล้าพระเจ้าแผ่นดินทรงพระประชวรหนัก จะถึงกาลทิวงคต และพระราชบุตร พระราชนัดดา วงศานุวงศ์ และเสนาบดี จะคิดเอาราชสมบดนั้นทำอย่างไร จึงพระตะบะก็ บอกว่า อย่างธรรมเนียมร้างรามัญประเทศ ล้าพระมหากษัดริย์ประชวรหนักจะสวรรคต และผู้ไดจะคิดเอาราชสมบัตินั้น ก็เร่งจัดแจงตระเตรียมผู้'คนเครื่องศัตรารุธให้พร้อมไว้แต่ยัง มิหันสวรรคด ครั้นเห็นจวนจะสวรรคตแล้วก็ยกจู่เร้าไปปล้นราชสมป่ติในเพลานั้น อย่าหัน ให้คนอื่นรั จึ่งจะไดโดยสะดวก ล้าและผู้อื่นร้การนี้แล้ว ก็จะมีความปรารถนาในราชสมบต
บ้างและจะตระเตรียมผู้คนรบพุ่งย่วงยิงกัน จะฆ่าฟันกันตายเป็นอันมาก แล้วก็จะไม่สม คะเนที่คิตไว้ และจะได้เป็นอันยากนัก หลวงสรศักดิได้ถ้อยคำสมิงพระตะบะออกอุบายชี้แจง ด้งนั้น ก็มีความยินตีนักจึ่งว่า บ้ตนี้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนัก เห็นจะสิ้น พระชนมายุสวรรคาล้ยไน ๖-ค วันนี้เป็นแท้ และตัวเราเป็นพระราชโอรส มีความปรารถนา ในราชสมบัติและคิดอ่านเอาราชสมบัติ ท่านจะเช้าด้วยเราหรือหาไม่	จึ่งสมิงพระตะบะก็
ตอบว่า ล้าท่านจะทำการจริงแล้ว ช้าพเจ้าก็จะย่วยคิดอ่านด้วย อย่าวิตกเลย หลวงศรศักติ้ เห็นสมิงพระดะบะเช้าด้วยสุจริตจริงแล้ว จึ่งถามว่า คนชองท่านมีอยู่มากน้อยเท่าใด สมิง พระตะบะบอกว่า มีอยู่ ต๐๐ เศษหลวงสรศักดี้จึ่งว่า ท่านจงเตรียมใหัพว้อมไว้แต่ใน๒-ต วัน สรรพด้วยเครื่องศัศตราวุธทั้งปวง แล้วจงซุ่มไว้อย่าไหใคร ๆ รู้และสมิงพระตะบะรับคำแล้ว ก็ไปจัดแจงผู้คนและเครื่องศัสตราวุธไว้พร้อมเสร็จทุกประการ
ครั้นคาเพลาประมาณยามเศษ หลวงสรศักดี้ก็ชี้นไปหาพระเพทราชา ณ จวน ยกมือ ไหว้แล้วจึ่งถามว่า บ้ดนี้เจ้าคุณว่าราชการอย่างไร จึ่งพระเพทราชาก็บอกโดยกิจอันว่าราช การนั้นไท้แจ้งสิ้นทุกประการ หลวงสรศักดิ้จึ่งถามว่า เจ้าคุณว่าราชการบ้ดนี้ จะเอาราชสม บ้ดิเองหริอ า จะไท้แก่ผู้!ด พระเพทราชาจึ่งบอกว่า ล้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต แล้ว บิดาก็จะถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ชี้งเสด็จอยู่ ณ พระราชวังหลัง หลวง สรศักดิได้ฟังด้งนั้นจึ่งว่า ล้าเจ้าคุณจะยอมไท้แก่ผู้อึ่นไซร้ ช้าพเจ้าก็ไม่เช้าด้วย พระเพทราชา ได้ฟังล้อยคำหลวงสรศักดิ้ว่าด้งนั้น ก็เห็นว่าจะกระทำการใหญ่ จึ่งว่าเจ้าจะคิดอ่านกระทำ เป็นประการไต า บิดาก็จะกระทำตามถ้อยคำทุกประการ หลวงสรศักดี้จึ่งว่า ผู้คนฑแกล้ว ทหารที่ร่วมไจชองเรามีอยู่มากน้อยเท่าได เจ้าคุณจงไท้หาตัวมาไท้สิ้น และไห้ตระเตรียม เครื่องศัสตราวุธไท้พร้อมมือกัน และไท้ซุ่มอยู่ ณ วัดและบ้านทั้งหลาย แยกย้ายกันอยู่ อย่า ให้การเอิกเกริกเฟัองฟังไป และเจ้าคุณจงจัดแจงการไท้พร้อมไว้แต่ใน ๖-ค วัน แล้วจึ่งส่ง คนทั้งหลายไปยังสำนักช้าพเจ้าาจะคิดอ่านเอาราชสมบัติให้ได้ และพระเพทราชาก็เห็นด้วย โดยความคิดทุกประการแล้ว หลวงสรศักดิ้ก็กราบลาไปยังบ้าน
ส่วนพระเพทราชาก็จ้ดแจงตระเตรียมผู้คน เครื่องศัสตราวุธทั้งปวงพร้อมเสร็จแล้ว ก็ ไปส่งยังบ้านหลวงสรศักดี้ แล้วก็ไปว่าราชการอยู่ ณ ตึกพระเจ้าเหาพร้อมด้วยพระยาช้า ทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ประชมกันอยู่ที่นั้นทุกเพลาเช้าเย็นเป็นนิจกาลมิได้ชาด
ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรอยู่ ณ พระที่นั้งสุฑธาสวรรย้ และ
พระโรคนั้นกำเริบมากขึ้น จะเสวยพระกระยาหารก็ไผ่ได้ เกือบใกล้จะสวรรคตอยู่แล้ว และ หลวงสรศักดี๋คดการนั้นด้วยหลวงทรงบาท กรมล้างชวาผู้หนึ่ง เป็นที่ไว้ใจได้ ครั้นเห็นพอจะ ทำการได้แล้ว จึ่งไห้หาทแกล้วทหารทั้งหลาย และรามัญพวกสมิงพระดะบะประมาณ ๓00 เศษ มาพร้อมกัน แล้วจึ่งสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงซวนกันไปลับอาวุธ แล้วจงแยกย้ายกันไปชุ่ม อยู่ทางนั้น า พร้อมกันแต่ในเพลาชาย ๓ นาหํ[กา แล้วจงทำอุบายเอาอาวุธซ่อนเข้าไปใน พระราชวังให้จงได้ จงทำอย่าให้นายประตูเซาสงสัย ถ้าเราเข้าไป ณ ดึกพระเจ้าเหาสักครู่ หนึ่งแล้ว ท่านทั้งหลายจงรีบเข้าไปที่นั้นให้พร้อมกัน แล้วจงเอาอาวุธพาดตามซ่อง ประตูหน้าต่างดึกนั้น และแวดล้อมเราอยู่โดยรอบ คนทั้งหลายรับคำแล้ว ก็ไปทำดามถ้อย คำทุกประการ แล้วคิดอ่านเอาอาวุธซ่อนเข้าไปไต่ในพระราชวัง แล้วก็แยกกันคอยอยู่ในที่ สมควร มิให้ผู้อื่นสงสัย
ฝ่ายหลวงสรศักดี้ก็ใข้ทนายให้เข้าไปตูท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย สิงประชุมกันอยู่ ณ ตึกพระเจ้าเหานั้น มาพร้อมกันแล้วหรือยังประการใด และทนายก็เข้า ไปยังดึกพระเจ้าเหา เห็นท้าวพระยาข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลายมาสินแล้ว ยังไม่มาแต่ เจ้าพระยาวิไชยเยนทรีผู้เดียว ก็กลับเอาเหตุนั้นมาแจ้งแก่หลวงสรศักดิ๙ ๆ ได้ฟังแล้วว่า ทำไมกับไอ้ฝรั้งนั้น มันไม่มาก็แล้วไปเถิด
ครั้นเพลาชายแล้ว ฅ นานิ[กา หลวงสรศักดก็แต่งกายอันจะให้มีอำนาจเสร็จแล้ว ก็ เข้าไปในพระราชวัง แวดล้อมด้วยทหารร่วมไจ ๑๖ คน และให้ทนายคนสนิทผู้หนึ่งถือดาบ ตามเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไป ณ ดึกพระเจ้าเหาแล้ว แนั้งที่ใกล้พระเพทราชา ยกมือไหว้บิดา แล้วจึ่งว่าขึ้นท่ามกลางชุนนางทั้งปวงว่าบัดนี้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนักอยู่แล้ว ล้าและพระองค์เสด็จสวรรคตไซร้ ศัวเราเป็นพระราชโอรสจะเอาราชสมบัติ ท่านทั้งหลายจะ เข้าด้ว๋ยเราหรือไม่ ไห้เร่งบอกมา ถ้าผู้ใดไม่เข้าด้วยเรา ๆก็จะประหารสิวิดผู้นั้นเลีย ขณะ เมื่อหลวงสรศักดิ้ว่าขึ้นด้งนั้น ฝ่ายทแกล้วทหารทั้งหลายก็มาพร้อมกันสิน และเอาอาวุธ พาดเข้าไปตามซ่องประตูหน้าต่างดึกนั้นโดยรอบ บ้างก็ถืออาวุธเข้าไปในดึกนั้นเป็นอันมาก ส่วนพระยาพระหลวงชุนหมื่น ข้าราชการผู้ใหญ่น้อยทั้งหลาย ได้ฟังถ้อยคำหลวงสรศักดึ๋วา ด้งนั้น แล้วเห็นผู้คนถืออาวุธเป็นอันมาก ก็ตกไจกลัวยิ่งนัก และจะคิตอ่านประการใดก็เห็น ไม่ได้ ด้วยการนั้นจู่เอามิทันร้ด้วกลัวความตายก็ต้องนึ่งอยู่ มิร้ที่จะโต้ตอบประการได บ้างก็ ยอบกายลงถวายบังคมเป็นอันมาก หลวงสรศักดี้เห็นดังนั้น ก็จับดาบกวัดแกว่ง แล้วก็ร้อง
คุกคามสำทับไปว่า คนทั้งหลายนี๋ไฉนจึ่งนิ่งอยู่เล่า จะเข้าควยเราหรือหาไม่ให้เร่งว่ามา ถ้า ผู้ใดไม่เข้าด้วยเรา ๆ ก็จะฟันเสียบัดนิ่ ส่วนห้าวพระยาข้าราชการทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็ยิ่ง สะดุ้งตกใจกลัวยิ่งนัก ต่างคนต่างถวายบังคมพร้อมกัน แล้วกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้ง หลายขอเข้าด้วยพระองค์ และจะขอเป็นข้าทำราชการอยู่ใต้ละอองธุลีพระบาทสืบไป หลวง สรดักดิ้เห็นขุนนางทั้งปวงอยู่ในอำนาจสินแล้ว ก็ไปถวายบังคมพระเพทราชาผู้เป็นบิดา และ รับพระโองการ แล้วมอบเวนสมบัติถวายแก่พระเพทราชานั้น
ฟ้ายห้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ก็รับบัณฑูรแก1หลวงศรดักดี้ และ อัญเสิญขึ้นประดิษฐาน ณ ทึ่มหาอุปราช ในขณะนั้นจึ่งหลวงศรดักดิ้ผู้สำเร็จราชการ ณ ที่ มหาอุปราช ก็ใข้ให้ทนายไปอาราธนาพระพุทธรูป คัมภีร์ปริย้ตธรรม ณ เรือนและให้ไป นิมนต์พระสงฆ์และคามวาสีและราชาคณะมาด้วยพร้อมกัน แล้วก็ถวายนมัสการพระ รัตนตรัยญาณธิคุณสุนทรภาพด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วให้ขุนนางทั้งปวงนั้นกินนั้า พิพัฒน์สัตยาถวายสาบานตามโบราณราชประเพณีเสร็จทุกประการ
จึ่งพระเพทราชาผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน กีให้เจ้าพระยาสุรสงครามเป็นผู้รับสั่ง ให้ไป หาตัวเจ้าพระยาวิไชยเยนทร์เข้ามา ถ้าสำเร็จราชการแล้ว เราจะเลี้ยงให้ถึงขนาด และเจ้า พระยาสุรสงครามก็สั่งให้ทนายออกไปหาตัวเจ้าพระยาวิไชยเยนฑร์ ณ บ้าน ว่ามีพระราช โองการให้หา ครั้นเจ้าพระยาวิไชยเยนทร์ได้แจ้ง ก็เข้าใจในเหตุทั้งนั้น และจึ่งถามว่าใคร เป็นผู้รับสั่ง ทนายก็บอกว่าเจ้าพระยาสุรสงครามเป็นผู้รับสั่ง เจ้าพระยาวิไชยเยนทร์ว่า เจ้า พระยาสุรสงครามให้หาเราไปบัดนี้ ประดุจเขียนด้วยมีอและจะลบด้วยเทัาเล่า ด้วยเจ้าพระ ยาสุรสงครามมีคุณูปการแก่เราเป็นอันมาก ได้ชุบย้อมมาแต่เดิมนั้น และกลับจะมาทำลาย คุณเสียดังนี้ ก็มิควรยิ่งนัก ถ้าเราจะเข้าไปบัดนี้ ดีร้ายจะมีภัยอันดรายเป็นนั้นคง และ ทนายก็เดือนว่า พระโองการให้หาเป็นการเร็ว เจ้าพระยาวิไชยเยนทร์มีอาจจะขัดพระราช โองการได้ ก็ตกแต่งกายแล้วขึ้นเสลี่ยงมีบโทน และทนายแห่หน้ามาจนเข้าประดูในพระราช วังนั้น
ส่วนหลวงศรดักดิ้ผู้สำเร็จราชการ ณ ทึ่มหาอุปราชนั้น เมื่อให้ไปหาตัวเจ้าพระยา วิไชยเยนทร์นั้น ก็กะเกณฑ์ทแกล้วทหารให้ไปอยู่ประจำรักษาทุกป็อมทุกประดูรอบพระราช วังทั้งปวง และให้!เดประดูเสีย อย่าให้ผู้ใดเข้าออกแปลกปลอมได้ ให้ตรวจตราระวังระไว เป็นกวดขันทุกตำบล แล้วก็จ้ดแจงทแกล้วทหารให้ไปคอยเจ้าพระยาวิไชยเยนทร์อยู่ทาง
ประตูจะเข้ามา ถ้าเข้ามาแล้ว (ให้) ฆ่าเสีย ครั้นเจ้าพระยาวิไชยเยนทรัเข้ามาถึงในประตู พระราชวัง คนจึ่งคอยอยู่สองข้างประตูนั้น ก็เอาไม้พลองตีเจ้าพระยาวิไชยเยนทรัตกลงจาก เสลี่ยง แล้วประหารจนลี่นยีวิดนั้น และพวกเจ้าพระยาวิไชยเยนทรันั้น ครั้นเห็นนายเป็น เหตุแล้วก็ตกใจกลัว ด่างคนต่างวิ่งหนีกระจ้ดกระจายพลัดพรายไปลี่น
จึ่งพระเพทราชาผู้สำเร็จราชการแผ่นตินก็พาหลวงสรคักตึ๋ขึ้นไปเผ่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึ่งทรงพระประชวรหนักอยู่ ณ พระที่นั้งสุทธาสวรรย์ และถวายบังคมแล้วกราบทูลถามพระ อาการอันทรงประชวรนั้น แล้วก็กราบทูลแถลงกิจจานุกิจราชการทั้งปวง จึ่งได้ว่ากล่าว บังคับบัญชานั้นเสร็จสินทุกประการ แล้วบังคมทูลพระกรุณาว่า ถ้าพระเจ้าอยู่หัวเสด็จ สวรรคตไซร้ ข้าพระพุทธเจ้าจะรักษาราชสมบัติไร้ถวายสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราช วังหลัง สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟ้งพระเพทราชากราบทูลดังนั้น ก็เข้า พระหัยในกิริยาแห่งพระเพทราชาและหลวงสรคักดี้อันคิดการเป็นขบถนั้น ก็ทรงพระพิโรธ และทรงจับเอาพระแสงดาบจึ่งวางอยู่ข้างที่ แล้วเสด็จลุกยีนขึ้นได้ด้วยสามารถ พระองค์ ทรงพระพิโรธเป็นกำลัง มีพระราชโองการดร้สว่า ไอ้สองคนพ่อลูกนี้คิดการเป็นขบถ แล้วพระองค์จะเสด็จพระราชดำเนินไปประหารยีวิดพระเพทราชาและหลวงสรคักตี้ ก็มิอาจ สามารถจะเสด็จพระราชดำเนินไปได้ ด้วยทรงพระประชวรหนักทุพพลภาพอยู่แล้ว ทั้งพระ กายก็สั่น จะเสด็จดำรงพระองค์มิได้ ก็ล้มลงในที่นั้น และพระแสงตาบทรงนั้น ก็ตกจาก พระหัตถ์ แล้วมีพระราชดำรัสว่า เทพยเจ้าผู้บำรุงรักษาพระบวรพุทธศาสนาจงใวัยีวิตอีกลัก ๗ วัน จะขอตูหน้าไอ้ขบถสองคนพ่อลูกนี๋ไหัจงได้
ขณะนั้นพระเพทราชาและหลวงสรคักดี้ก็กลับลงมาจากพระที่นั้งศุทธาสวรรย์แล้ว ก็ เข้าใจว่าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จสวรรคตในวันนั้นเป็นแห้อยู่แล้ว จึ่งแต่งคนสนิทให้ เอาเรือเร็วลงไปยังกรุงเทพมหานคร และให้ทูลอัญเยีญเสด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าพิาอภัยทศ จึ่งเสด็จอยู่ ณ พระราชวังบวรสถานพิบุขผ่ายหลังว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระ ประชวรอยู่แล้ว และบัดนี้มีพระราชโองการให้อ้ญเยีญเสด็จขึ้นไปเผ่า ณ เมืองลพบุรีเป็นการ เร็ว ผู้รับสั่งก็เอาเรือเร็วรีบลงไปยังกรุงเทพมหานครในวันนั้น ส่วนสมเด็จบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัว จำเดิมแต่เสด็จล้มลงเพลานั้น พระโรคก็กำเริบมากขึ้น จึ่งมีพระราชดำรัสให้ หาบรรดาชาวที่ชาววัง จึ่งเป็นข้าหลวงเดิมประมาณ ®* คน เข้ามาเผ่าในพระมหา ปราสาทที่นั้งสุทธาสวรรย ที่เสด็จทรงพระประชวรอยู่นั้น แล้วจึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า
บัดนี้ไอ้สองคนพ่อลูกมันคิดการเป็นขบถ ฝ่ายเราก็ป่วยทุพพลภาพหนักอยู่แล้ว เห็นชีวิต ไผ่ตลอดจน ฅ วัน และชีงท่านทั้งหลายจะอยู่ในฆราวาสนั้น เห็นว่าไอ้ขบถพ่อลูกมันจะฆ่า เสียสิน อย่าอยู่เป็นคฤหัสถ์เลย จงบวชไนพระบวรพุทธศาสนา เอาธงชัยพระอรหันต์เป็นที่ พึ่งเถิด จะได้พ้นภัย จึ่งดำรัสให้ไปเบิกเอาไตรจีวร ณ พระคลังดุภรัตมาพอครบตัวกัน และมี พระราชโองการตรัสให้โปอาราธนาพระสงฆ์ราชาคณะเช้ามาประมาณ ๒๐ รูปในเพลานั้น แล้วดำรัสว่า นิมนต์พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย จงนำเอาคนเหล่านี้ออกไปอุปสมบทบวชเป็น พระภิกขุภาวในพระพุทธศาสนาด้วยเถิด จึ่งพระลังฆราชาคณะทั้งหลายถวายพระพรว่า ซึ่ง อาตมาทั้งปวงจะนำเอาอุบาสกเหล่านี้ออกไปอุปสมบท ณ อารามนั้น เห็นว่าผู้ชีงประจำ รักษาประดูพระราชวังนั้น จะหัามมิให้ออกไป
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังตังนั้น ก็ทรงพระพิโรธ แล้วโทมนัสในพระทัยเป็น กำลัง แต่มิรู้ที่จะทำประการใด ด้วยทรงพระประชวรหนักเป็นอาสัญทิวงคตอยู่แล้ว จำเป็น จำอยู่ในบังคับพระเพทราชา จึ่งมีพระราชดำรัสว่า ล้ากระนั้นนิมนต์พระผู้เป็นเจ้าทั้งปวง ให้ อุปสมบทบวชคนเหล่านี้ในปราสาทของโยมนี้เถิด จะได้หรือมิได้ และพระลังฆราชาคณะทั้ง หลายถวายพระพรว่า ล้าและพระราชสมภารเจ้าทรงพระราชอุทิศพระมหาปราสาทถวาย เป็นพระวิสุงคามสีมาแก่พระสงฆ์แล้วอาตมภาพพระสงฆ์ทั้งปวงควรจะให้อุปสมบทกรรมได้ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตพระราชอุทิศถวายที่พระมหาปราสาททั้งสอง และจังหวัต พระราชวังทั้งปวงเป็นวิสุงคามสีมาแก่สงฆ์เสร็จแล้ว มีพระราชดำรัสว่านิมนต์พระผู้เป็นเจ้า ทั้งหลายกระทำชีงลังฆกรรมทั้งปวงเถิด จึ่งพระสงฆ์ราชาคณะทั้งหลายก็ไปอุปสมบทบวช บรรดาช้าหลวงเดิมทั้งปวง เป็นภิกขุภาวะ ณ พระที่นั้งธัญมหาปราสาทเสร็จแล้ว ก็ให้โอวาท โตยสมณกิจแล้ว พระสงฆ์ราชาคณะและพระภิกษุบวชใหม่ทั้งหลาย ก็ถวายพระพร ลากลับออกไปยังอาราม
ขณะนั้นบรรดาช้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ก็ไปมั่วสุมอยู่ ณ พระเพทราชา จะได้มี ผู้ใดผู้หนี้งนำพาในฝ่าละอองธุลีพระบาทนั้นหามิได้ ยังแด่พระป็ยัผู้เดียว ปฏิบัติรักษาประ-คองพระองค์ลุกนั่งอยู่ และพระปีย่ผู้นี้ป็นบุตรขุนไตรสิฑธํศักตี้ ชาวบ้านแก่งทรงพระกรุณา เอามาเลี้ยงไว่ในพระราชวังแต่ยังเยาว่ ให้มีนางนมพี่เลี้ยงประดุจหนึ่งลูกหลวง และพระป็ย์ นั้นมีพรรณสัณฐานตาเตี้ยทรงพระกรุณาเรียกว่าไอ้เตี้ย และพระปีย่กอปรด้วยสวามิภักตี้ นอนอยู่ปลายพระบาท คอยปรนนิบัติพยุงพระองค์ลุกนั้งอยู่ ครั้นรุ่งเพลาเช้าพระปีย์
ลุกออกบ้วนปากล้างหน้า ณ ประดูกำแพงแก้ว จึ่งหลวงศรศักดิ้ ผู้สำเร็จราชการ ณ ที่มหา อุปราช สั่งให้ทุนพิพิธรักษา ชาวที่ ผลักพระปีย์ตกลงไปจากประตูกำแพงแก้ว และพระปีย ร้องขึ้นได้คำเดียวว่า ทูลกระหม่อมแก้วช่วยด้วย พอขาดคำลงคนทั้งหลายก็คุมเอาตัวพระ ปียโปประหารช่วิดตายในขณะนั้น
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงพิงเสียงพระปีย์ร้องขึ้นมาตังนั้น ตกพระทัย ความ อาลัยในพระปีย์ ดำรัสว่า ใครทำอะไรกับไอ้เตี้ยเล่า และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็สวรรคตใน เพลารันนั้นเป็นวันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ต คา ศักราช ๑๐๔๙ ปีจอ จัตวาศก พระ บาทบรมนาถนารายณ์ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวพระชันษาวอกศก เสด็จเสวยราชสมบัติ นั้น พระชนม์ได้ ๒๔ พระพรรษา เสด็จดำรงราชอาณาจักรอยู่ได้ ๒๖ พระพรรษา* ขณะ สวรรคต ณ พระที่นั่งศทธาศวรรย์มหาปราสาทนั้น สิริพระชนม์ ๙๑ พระพรรษา
ส่วนผู้ถือหนังสือรับสั่งขึ้งลงไปยังกรุงเทพมหานครนั้น ก็ไปกราบทูลเจ้าพิาอภัยทศ เสร็จสินทุกประการ และเจ้าพิาอภัยทศมิหันทราบในการอันเป็นคุยรหัส สำคัญพระหัยว่า จริง พี่เลี้ยงกราบทูลว่า อยู่แต่พระเพทราชา หลวงศรศักดิ้ และขึ้งเสด็จขึ้นไปครั้งนั้นจง ระมัดระวังพระองค์จงหนัก เจ้าฟ้าอภัยทศทรงพยักเอาแล้ว ก็เสด็จลงเรือพระที่นั่งขึ้นไป ณ เมืองลพบุรี ครั้นไปถึงวัดพระพรหม ตำบลปากนั้าโพสพ ก็เสด็จแวะเรือขึ้นหาพระพรหมครู ครู่หนึ่ง แล้วนมัสการลา ก็เสด็จกลับลงเรือพระที่นั่งรีบขึ้นไปยังเมืองลพบุรี ก็ให้,ประทับ เรือพระที่นั่งเข้า ณ ฉนวนประจำท่า พอสมเด็จพระบรมบิดาสวรรคตเสียก่อนแล้วหน่อยหนึ่ง จึ่งหลวงศรศักตี้ผู้สำเร็จราชการณที่มหาอุปราชก็ใหัข้าหลวงไปๆมเอาพระองค์เจ้าฟ้าอภัยทศ ไปสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน้ (ที่) ตำบลวัดทรากเสร็จแล้ว
จึ่งสมเด็จพระเพทราชาธิราชเจ้า ก็เสด็จขึ้นเสวยศวรรยาธิปีตยัถวัลยราชย ดำรงพิภพ เสมาอาณาจักรสิบไป จึ่งทรงพระกรุณาจัดแจงดั้งแต่งข้าหลวงเดิมทั้งหลาย เป็นทุนนางผู้ ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมาก โดยสมควรแก่ความชอบเสร็จแล้ว ก็พระราชทานเครื่องอุปโภค ตามสมควรแก่ฐานานุศักตี้ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้บรรดาห้าวพระยาข้าทูลละอองธุลี พระบาททั้งปวงถีอนั้าพิพัฒน์ลัดยา ถวายสาบานดามโบราณราชประเพณีเสร็จแล้ว ก็ให้ กระทำพระราชพิธีราชาภิเษกเฉลิมพระราชมนเทียร จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉปัขหอสมุดแห่งชาติว่า เสด็จดำรงราชอาณาจักรอยู่ได้ ๒๙ พรรษา
หัว ก็ทรงพระกรุณาโปรดให้หลวงสรศักดขึ้งเป็นบรมโอรสาธิราชขึ้นประดิษฐาน ณ ที่ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ขณะนั้นห้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายเมิาพร้อม มูลอยู่สิน ยังขาดอยู่แต่พระยาทุเซงขารผู้เดียว และพระยาทุเซงขารคนนี้ ขณะเมื่อสมเด็จ พระนารายณ์ผู้เป็นเจ้าทรงพระประชวรหนักอยู่นั้น หาอยู่ไม่ มีกิจธุระออกไปอยู่ ณ บ้านป่า ครั้นร้ว่าเสด็จศวรรคตแล้ว และราชสมบ้ตได้แก่พระเพทราชาก็ตกใจกลัว รีบเข้ามา ณ เมือง ลพบุรี และเข้าไปเมิาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตร้สถามว่า พระ ยาทุเซงชารไปไหนพึ่งมา พระยาทุเซงธารกราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้ามีกิจธุระ ออกไปอยู่บ้านป่า หาอยู่ไม่ ครั้นทราบว่าพระเจ้าแผ่นดินสวรรคต	และพระ
บาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นเสวยราชสมบัดิแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าก็รีบกลับ เข้ามาเป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาท กระทำราชการสนองพระเตชพระคุณลีบไป สมเด็จพระ พุทธเจ้าอยู่หัวดร้สได้ทรงพิงตังนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรตพระราชทานโทษให้ ขึ้งมิได้มาทัน นั้น แล้วดำรัสว่า ให้พระยาทุเซงขารถีอนํ้าพระพิพัฒนี้สัตยาตามธรรมเนียม
จึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ดำรัสให้เจ้าพนักงานจ้ดแจงการ จะเสิญพระบรมศพใส่ใน พระโกศเสร็จแล้ว ก็มีพระราชกำหนดแก่ห้าวพระยาเสนาบดีมุขมนตรีทั้งหลาย ให้ตระ-เตรียมการโดยดำแหน่งพนักงานให้พรัอมไวั อีก ๗ วันจะเสด็จพระราชดำเนินลงไปยังกรุง เทพมหานคร แล้วทรงพระกรุณาให้พระโหราหาฤกษ์ ครั้นถึงวันยันได้มหาพิชัยฤกษ์แล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ยัญเสิญพระบรมโกศลงส่เรีอพระที่นั้งศรีสมรรถชัย ยันอำไพด้วย เศวตมยุรฉัตรบังรวิวรรณบังแทรกไสว แห่แหนแน่นไปโดยลำตับชลมารควิถีลงไปยังกรุง เทพพระมหานครก่อน แล้วดำรัสให้เทเอาครัวอพยพข้าทูลละอองธุลีพระบาท และ สมณพราหมณาจารย์ทั้งหลายตามเสด็จลงไปทางบกทางเรือ และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ เสด็จลงสู่เรือพระที่นั้งไกรสรมุขพิมาน ยันอลังการด้วยเครื่องสิรีราโชปโภคทั้งปวงพร้อมเสร็จ แวดล้อมด้วยราชวงศานุวงศ์ และเสนาพฤฒามาตย ราชครูปโรหิตบัณทิดชาติ ข้าทูล ละอองพระบาทรายเรียงเป็นขนัด โตยกระบวนแห่หนัาหลังคั่งตับถ่องแถวนทีธาร และให้ ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนจากเมืองลพบุรี ล่องลงมายังกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ถึงประทับเรือพระที่นั้ง ณ ฉนวนประจำท่าพระราชวังหลวง ก็เสด็จขึ้นสู่พระราชวัง ทรงพระ กรุณาสงให้เสิญพระบรมโกศขึ้นประดิษฐานไว้ ณ	พระที่นั้งธุรียามรีนทรมหาปราสาท
แล้วดำรัสให้เจ้าพนักงานกะเกณฑ์ทำพระเมรุมาศ และการในพระราชวังในพระนครทั้งปวง
แล้วก็มีพระราชโองการตรัศสั่งพระมหาราชครู ปโรหิตาจารย์ ให้จัดแจงการพระราชพิธี ราชาภิเษก ณ กรุงเทพมหานครอีกครั้งหนึ่งเล่า เป็น ๒ครั้ง
ครั้นถึงวันพฤหัสบตี เดือน ๑๐ ขึ้น ๗ คา ปีจอ จัตวาศกเพลาเล้าแล้ว ๔ นาที[กา ๔ บาท ได้มหามงคลราชสวัสดีอุดมฤกษ์พร้อมด้วยท้าวพระยาสามนตราช เสนาบดีมนตรีมุช ลูกชุน ล้าทูลละอองธุลีพระบาทยูใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ประชุมกัน ณ พระที่นั่งสรรเพชญ่ปราสาท กระทำพระราชพิธีราชาภิเษก ยัญเสิญสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นผ่าน พิภพศวรรยาธิปิตย์ ถวัลยราชย์ ณ กรุงเทพมหานครศรีอยุธยาโดยโบราณราชประเพณี และการพระราชพิธีราชาภิเษกทั้งปวงนั่น เหมือนครั้งสมเด็จพระเจัาอยู่หัวปราสาททอง แล้วถวายพระนามว่า สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดมบรมจักรพรรดิ เจ้าพิภพกรุง เทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชุนิเวศน้ มหาสถาน ธณะเมื่อเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัตินั่น พระชนม์ใต้ ๙๖ พระพรรษา จึ่งมีพระ ราชดำรัสให้มืการมหรสพสมโภชพระนคร ค วัน แล้วทรงพระกรุณาให้ดกแต่งสถลมารค วิถีรอบพระนคร ปีกราชว้ต ฉัตรเบญจรงศ์ธงชัย ธงกระดาษ วางเป็นระยะกันไปแล้ว สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องสิริราชวิภูษณาภรณแล้วเสร็จ เสด็จทรงพระราชยานอลังการด้วย เครื่องสูงไสว ไพโรจน์ด้วย!เกลองชนะ แตรลังล้ คับคั่งด้วยพลแห่แหนแน่นน้นเป็นขนัด โดยธบวนพยุหบาตราหน้าหลังพรั่งพร้อมเสร็จ ก็เสด็จประทักษิณเลียบพระนครแล้วเสร็จ เสด็จกลับคืนยังพระราชวัง
ชณะนั่นส่วนพระญาติวงศ์และล้าหลวงเดิมทั้งหลาย ขึ้งอยู่ ณ บ้านพลูหลวง แขวง เมืองสุพรรณบุรีแจ้งว่าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินได้ผ่านพิภพแล้วต่างคนต่างก็ขึ้นชมยินดียิ่งนัก จึงชวนกันหามัจฉะมังสาและผลตาลแก่อ่อน สิงของต่าง ๆ ตามมีประสาชนบทประเทศ บ้านนอก นำเล้ามาทูลเกล้า ฯ ถวาย จึงทรงพระกรุณาโปรตให้เหล่าพระญาติวงศานุวงศ์ และล้าหลวงเดิมทั้งหลายเล้ามาในพระราชวัง โตยทางประตูมหาโภคราชล้างท้ายสระ และ ให้ยับยั้งอยู่ในพระราชวัง ใกล้พระราชนิเวศน์มหาสถาน แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้เล้ามา แ]าถวายสิงของทั้งปวง และพระญาติวงศานุวงศ์และล้าหลวงเดิมทั้งหลาย เป็นซาว ชนบทประเทศบ้านนอก มิได้รู้จักเพ็ดทูลตามขนบธรรมเนียมประการใดไม่ เคยพูดจาแต่ ก่อนอย่างไร ก็พูดจาเพ็ดทูลดังนั่น แล้วว่าดูล้าทั้งหลายรู้ว่านายท่านได้เป็นเจ้าก็ยินลาก
ยินดียิ่งนัก ซวนกันเข้ามาเพี่อจะชมบุญนายท่าน และสิงตายายผู้เฒ่าผู้แก่คนนั้น ๆ พ่อแม่ ไอ้นั้นอีนั้นป่วยเจ็บอยู่ เข้ามาไม่ได้ ๆ ฝากแด่สิงของอ้นนั้นเข้ามาให้กำนัลนายท่านด้วย ส่วนข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลายได้ฟ้งดังนั้น จึ่งห้ามว่า ท่านทั้งหลายอย่าเรียกว่านาย พระองคํได้เสวยราชศมบัตเป็นพระเจ้าแผ่นดินแล้ว และท่านทั้งหลายอย่าพูดจาเพ็ดทูลดังนี้ มิสมควรยิ่งนัก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระสรวลดำรัสว่า คน เหล่านี้มันเป็นซาวบ้านนอก เคยข้านาญพูตจามาแต่ก่อนอย่างนั้น เรามิได้ถือ อย่าห้ามมัน เลย แล้วทรงพระกรุณาให่วิเสทตกแต่งโภชนาหารมาเลี้ยงดูให้อิ่มหนำ และพวกพระญาติ วงศ์และข้าหลวงเดิมทั้งหลาย ได้รับพระราชทานโภชนาหารมีรศอ้นอร่อยต่าง ๆ บางคน เป็นนักเลงสุราก็กราบทูลว่านายท่าน ดูข้าอยากกินสุรา ก็ทรงพระกรุณาให้เอาสุรามาพระ ราชทานให้บริโภค ครั้นได้รับพระราชทานแล้วก็เมาสุรา บ้างร้องเพลงเก็บดอกไม้ร้อยและ เพลงไก่ป่าต่าง ๆ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระสรวล แล้วมีพระ ราชดำรัสให้เจ้าจอมเล้าแก่นำเอาพระญาติวงศ์และข้าหลวงเดิมทั้งหลาย เข้าไปเที่ยวชมใน พระราชวังข้างใน และบนพระราศมนเทียร และพระญาติวงศ์ ข้าหลวงเดิมทั้งหลายได้เห็น เครื่องสิรีราชสมภารอ้นงามวิเศษต่าง ๆ และนางพระสนมอ้นศรีรูปอ้นงาม* กอปรด้วย เครื่องอลังการนุ่งห่มงามต่าง ๆ ต่างคนต่างสรรเสริญเป็นอ้นมาก และซมพระราชกฤษฎาธิ การว่า นายเรามีบุญยิ่งนัก และเที่ยวชมบนพระราชมนเทียรและจังหวัดพระราชวังทั้งปวง ทั่วแล้ว กลับมาเฝืาถวายบ้งคมทูลสรรเสริญโดยได้เห็นทั้งปวงนั้น แล้วทูลถามว่า คาวันนี้ นายท่านจะให้ดูข้าทั้งหลายนอนที่ใหนจึ่งมิพระราชดำรัสว่าเอ็งทั้งหลายจงนอนอยู่บนพระราช มนเทียรเถิด แล้วทรงพระกรุณาให้เหล่าพระญาติวงศ์และข้าหลวงเดิมทั้งหลาย นอน อยู่บนพระราชมนเทียรสถาน
ครั้นรุ่งเข้า ทรงพระกรุณาให้จัดแจงเลี้ยงดูให่อมหนำสำราญแล้ว ก็ทรงพระราชทาน เงินทองพรรณผ้านุ่งห่ม สิงของเครื่องศรีสำริดต่าง า เป็นอ้นมาก โดยลำดับฐานานุรูปล้วน ทุกคนแล้ว ให้พระราชทานเงินทองสิงของทั้งปวง ฝาก่ไป1ไห้แก่ผู้ยิ่งมิได้มานั้น แต่เหล่าพระ ญาติวงศ์ข้าหลวงเติมทั้งหลาย ได้รับพระราชทานสรรพวัตถุทั้งหลายแล้ว ถวายพระพร
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศบุคแห่งชาติว่า แลนางพระสนมทั้งหลายอันมีสิริรูปอันงาม
ต่าง า แล้วถวายบังคมลา ทรงพระกรุณาโปรดให้คีนออกไปอยู่ตามภูมิลำเนาแห่งตนดุจ ก่อน
จึ๋งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็พระราชดำรัสเหนือเกล้าโปรดให้พระ อัครมเหสีเดิมนั้น เป็นพระอัครมเหสีกลางและตั้งเจ้าฟ้าศรีสุวรรณ สิงเรียกว่าพระกัลยาณี สิงเป็นกรมหลวงโยธาทิพ เป็นพระบรมราชภดินืของสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้านั้นเป็น อัครมเหสีฝ่ายชวาตั้งเจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาเทพสิงเป็นพระราชธิดาแห่งสมเด็จพระนารายณ์ เป็นเจ้านั้น เป็นพระอัครมเหสีฝ่ายสิ'าย ตั้งพระราชบุดรีชองพระองค์ ทรงพระนามฉิมเป็น ลูกสนมนั้น เป็นพระแม่อยู่หัวนางพระยา ตั้งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอพระองค์แก้ว สิงเป็น บุตรท้าวศรีจุฬาลักษณ์ อันเป็นพระราชปีนืษฐาธองพระองค์นั้น เป็นเจ้าฟ้ากรมชุน เสนาบริรักษ์* ตั้งนายจบคชประสิทธี้ ทรงบาทขวาในกรมสิาง สิงไล้เป็นคู่คิดเอาราชสมบัติ ด้วยนั้น เป็นกรมพระราชรังบวรสถานพิบุขฝ่ายหลัง รับพระบัญชา ตั้งนายกรินท้คชประสิทธิ้ ทรงบาทสิ'าย สิงเป็นพระราชนัดดา เป็นเจ้าราชนืกูล สิอเจ้าพระพิชัยสุรินทร์ ตั้งชุนทิพพล-ภักติ้ เขึ้อพระวงค์ เป็นเจ้าราชนืกูล สิอเจ้าพระอินทรอกัยและทรงพระกรุณาพระราชทาน เครื่องยศพร้อมตามตำแหน่งฐานานุศักดี้ทุก า พระองค์ และสิงเจ้าพระยาสุรสงครามนั้น ก็ พระราชทานเครื่องยศศักดึ๋ไท้เสมอกับกรมพระราชวังหลังและทรงพระกรุณาตั้งนายบุญมาก ช้าหลวงเติมคน'หนึ๋ง เป็นพระยาวิสิตภูบาลพระราชทานเจียดทอง เด้านาทอง กระบี่บั้งทอง เครื่องยศพร้อม แล้วทรงพระกรุณาโปรดไท้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวร สถานมงคลเสด็จไปอยู่ ณ วังจันทร์ เฉลิมขึ้นเป็นพระราชวังบวรและพระบัญชานั้น ก็ ทรงพระกรุณาโปรดไท้ไปอยู่ ณ วังหลัง และเจ้าพระยาสุรสงครามนั้น ก็ทรงพระกรุณา โปรดไท้อยู่ ณ ดึกสีเหลี่ยมบ้านเดิม และพระราชทานเครื่องสูง ๓ ชั้นไท้แห่เช้ามาเฝืาทูลละ-อองธุลีพระบาทเหมือนกันบั้ง ๓ แห่ง
อยู่มาวันหนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินจะไปเช้าที่พระบรรทม ณ พระดำหนักดึกกรมหลวงโยธาทิพสิงตั้งไว้เป็นพระอัครมเหสีฝ่ายขวา กรมหลวงโยธาทิพไท้ ทูลพระอาการว่า ประชวรอยู่ จึ๋งเสด็จพระราชดำเนินไป ณ ดำหนักดึกกรมหลวงโยธาเทพ สิงตั้งไว้เป็นพระอัครมเหสีฝ่ายชัาย กรมหลวงโยธาเทพไม่ยอม ตรัสตัดพ้อต่าง ๆ
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอฝีบุคแท่งชาติว่า เป็นเจ้าฟ้ากรมธุนเศนาบุรีรักษ์
แล้วทรงพระแสงดาบพาดพระเพลาอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จกลับมาพระราชมนเทียร ทรงพระกรุณาให้หาหมอทำเสน่ห์ ครั้นได้หมอมาแล้ว ก็ใหัทำดามวิธีการเสน่ห์ และ กรมหลวงโยธาเทพก็ใหัคลั่งไคล้ใหลหลง ทรงพระหันแสงถึงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นกำลัง ครั้นเสด็จพระราชดำเนินไปครั้งหลังจึ่งยอม และเสด็จไปเช้าที่พระบรรทม ณ พระตำหนัก ดึกกรมหลวงโยธาทิพด้วย
จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัสให้เจ้าพนักงานเร่งทำ การพระเมรุมาศ จึ่งจะถวายพระเพลิง พระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า โดยขนาด ใหญ่ ขื่อ ๗ วา ๒ ศอก โดยสูง ๒ เล้น ๑๑ วาศอกคืบ มียอด ๕ ยอด ภายในพระเมรุทองนั้น ก็ประกอบไปด้วยเครื่องสรรพโสภณพิจิตรต่าง า สรรพด้วยพระเมรุทิศ พระเมรุแทรก และ สามสร้างเสร็จ และการพระเมรุมาศนั้น ประมาณ ๔ เดึอน จึ่งสำเร็จ
ครั้นถึงรันเพ็ญ เตือน ๖ ปีกุน เบญจศก ได้มหาสุภนักชัตฤกษ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ ให้อัญเแญพระบรมโกศลงจากพระมหาปราสาทที่นั้งสุริยามรินทร์ ประดิษฐานเหนือ บุษบกพระมหาพิชัยราชรถ อันอลังการด้วยสุวรรณรัตนวิจิตรด่าง า สรรพด้วยเศวตบวรฉัตร ขนัดพระอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังพระสุริยยัน1ปังแทรกสลอน พลแตรงอน แตรฝ่รั้ง อุโฆษลังข์นี่สนั้น บันลือลั่นด้วยศัพห์สำเนียงเสียงตุริยางคดนตริ ปีกลองชนะ ประโคมครั้น ครั้นกึกก้องกาหลนฤนาท	และรถสมเด็จพระลังฆราชสำแดงพระอภิธรรมกถา และรถ
โปรยข้าวตอกดอกไม้ รถโยงรถท่อนจันทน่และรูปนานาลัดว์จัดุบาททวิบาททั้งหลาย หลังมี ลังเด็ดใส่ไตรจีวรเป็นคู่ า แห่ดูมโหฬาราติเรกหันลึก อธีกด้วยพลแห่แหนแน่นนันเป็นขนัด โดยขบวนชัายขวาหน้าหลัง พรั้งพร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุข ลูกขุน ช้าทูล ละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ล้วนแต่งกายนุ่งผ้าทองขาวกรวยเช้ง ใส่ลำพอก เรั้อครุย แวดล้อม พระพิชัยราชรถ และตามไปเบื้องหลังเป็นอันมาก ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน จึ่งขยายพอุหบาตราไปโดยรัถยาราชวัติอันรายรื่นเรี่ยทรายสะอาตตา ครั้นพระบรมศพถึง หน้าพระที่นั้งจักรวรรดิ จึ่งทรงพระกรุณาให้ตีฆ้องสัญญา ให้หยุดกระบวนแห่ทั้งปวงหน้า หลัง แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็ทรงพัชนีฝืกมะขามโบก ๓ ที ให้ทิ้งทาน ช้าทูลละอองธุลีพระ บาทผู้ประจำด้นกัลปพฤกษ์ถวายบังคมลา ฅ ลา แล้วก็ทิ้งทาน ครั้นทิ้งทานแล้ว ก็ให้ตีฆ้อง สัญญา ให้ยาดรากระบวนแห่ทั้งปวงไปถึงพระเมรุมาศ จึ่งเช้ญพระบรมโกศเช้าประดิษฐาน ในพระเมรุทอง ทรงพระกรุณาให้มีการมหรสพสมโภช และตอกไม้เพลิงด่าง า และ
ทรงศดับปกรณ์ พระสงฆ์ ๑๐,๐๐๐ คำรบ ๗ วัน แล้วถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้ว แจงพระรูปศดับปกรณ์พระสงฆ์อีก ๙๐๐ รูป แล้วเก็บพระอ้ฐใส่พระโกศน้อย ยัญเสิญขึ้นพระ ยานุมาศ แห่เป็นกระบวนเช้ามายังพระราชวัง จึ่งยัญเสิญพระโกศพระอํฐิเช้าบรรจุไว้ ณ ท้ายจรนำพระมหาวิหารวัดพระศรีสรรเพซญดาราม
ธณะนั้นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระราชดำริ แคลงกรมราชวังหลัง และเจ้าพระยาสุรสงคราม ด้วยมีอิสริยยศ บริวารยศมาก เกรงจะเป็น ศัตรูราชสมบัติ จึ่งเอาคดียันเป็นคุยรหัสนั้นมากราบทูลแด่พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง และอุบายไท้เอาถาดทองในพระราชวังลงไปห่มส่อนไว้ ณ วังหลัง แล้วไท้ลูกชุนพิจารณาว่า ถาดทองไนพระราชวังมีผู้ร้ายลักเอาไป ครั้นสิบสาวได้ถาดทอง ณ วังหลัง จึ่งไท้ช้าหลวงไป กุมเอากรม (พระ) ราชวังหลัง แล้วไห้ท้าวพระยาเสนาบดีมนดรืพุข ลูกชุนทั้งหลาย ประชุม ลันพิพากษาว่า กรมพระราชวังหลังเป็นขบถ ไท้สำเร็จโทษเสีย ท้าวพระยาทั้งหลายลงเป็น คำเดียวลันดุจพระราชอัธยาศัย แต่เจ้าพระยาสุรสงครามผู้เดียวมิลงด้วยท้าวพระยาทั้งปวง แล้วว่ายังมิเห็นสม ขอพระราชทานไท้งดไว้ก่อน สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองคํ ตรัสทราบดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธ ดำรัสว่า เจ้าพระยาสุรสงครามเป็นสมัครพรรคพวกเช้า ด้วยผู้คิดมิชอบ ให้จำเจ้าพระยาสุรสงครามเช้า ๕ ประการ แล้วไท้เอากรมพระราชวังหลัง ไปสำเร็จโทษเสียตามคำพิพากษา
แล้วดำรัสปรึกษาด้วยท้าวพระยาเสนาบดี มนตรีดุขทั้งหลายว่า ธรรมดาคนที่มีศรัทธา สร้างพระเจดียฐานไว้ไนพระพุทธศาสนานั้น ต้องมีร่างร้านก่อนจึ่งจะก่อขึ้นได้ ครั้นเสร็จ การแล้ว ควรจะเอาร่างร้านไว้หรือ ๆ จะรึ้อร่างร้านเสีย และขึ้งจะเอาไว้นั้น หาต้องการไม่ จึ่งพระราชดำรัสสงให้ท้าวพระยาผู้ใหญ่ไปบอกแก่เจ้าพระยาศรสงครามว่าขึ้งจะอยู่นั้นกีดขวาง หาเป็นประโยชนํสิงหนึ่งลิงใดไม่ อย่าอยู่เลย จงลัมหน้าไปหาความชอบในปรโลกเถิด บุตร ภรรยานั้นทรงพระกรุณาจะชุบเลี้ยง อย่าวิตกเลย และไท้เอาเจ้าพระยาสุรสงครามไป ประหารสืวิดเสียในเดือน ๑๑ปีกุน เบญจศกนั้น แล้วทรงพระกรุณาไห้เอาบุดรชาย อายุ ๑๐ เดือนเช้าเลี้ยงไว้ไนพระราชวัง พระราชทานพี่เลี้ยงนางนมไท้อภิบาลรักษา แล้วทรง พระกรุณาดั้งชุนองค์ (ขึ้ง) มีความชอบให้เป็นพระยาสุรสงครามแทนที่ พระราชทานเครื่อง ยศไท้ดามตำแหน่งฐานานุศักด
อุศักราช ๑๐๔๖ ปีชวด ฉศก ขณะนั้นเกิดขบถไอ้ธรรมเกียร ช้าหลวงเดิมเจ้าฟ้าอภัยทศ
เป็นจลาจลในจังหวัดแชวงเมืองนครนายก และไอ้ธรรมเลียรทำการโกหก ติดไฝที่หน้าให้ เหมือนเจ้าฟ้าอภัยทศ สำแดงแก่ซาวชนบทประเทศทั้งปวงว่า ตัวเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ ซึ่งเอา ไปสำเร็จโทษเสียวัดทราก แซวงเมืองลพบุรีนั้นหาตายไม่ และซาวชนบทประเทศทั้งหลายที่ ไม่รู้จักนั้น สำคัญว่าจริง ก็เชื่อถือ เซ้าเป็นสมัครพรรคพวกกบฏธรรมเลียรเป็นอันมาก และ กบฏธรรมเลียรซี่นซี่ช้างพลายกางตัวหนึ่ง สูง ๕ ศอก มีเศษกับไอ้คุลาผู้ทาสผู้หนึ่งเป็นควาญ พาสมัครพรรคพวกยกเช้ามาซ่องสุมคนลีงแขวงเมืองสระบุรี เมียงลพบุรี และแซวงธุนละคร ได้สมัครพรรคพวกเป็นอันมาก
ครั้นถึงเดือน ฅ ก็ยกมายั้งอยู่ ณ พระตำหนักพระนครหลวงประมาณ ต วัน แล้วให้ คนสนิทลอบลงไปนิมนต์พระพรหม ณ วัดปากคลองช้างว่า เจ้าฟ้าอภัยทศเสด็จมาอยู่ ณ พระตำหนัก พระนครหลวงได้ ฅ วันแล้ว บัดนี้มีรับ สั่งให้มานิมนต์พระผู้เป็นเจ้าขนไป ครั้น พระพรหมได้แจ้งตังนั้น จึ่งว่าแก่ผู้ซึ่งมานิมนต์ว่า ล้าและลูกกูยังอยู่จริง ไหนเลยจะอยู่แต่ที่ พระนครหลวงเล่า ก็จะลงมาลีงกูนี้ การทั้งนี้หากโกหก หาจริงไม่ สูเจ้าอย่าเซึ่อลีอ ล้าและผู้ ใดเชื่อมัน ผู้นั้นก็จะพลอยตายเสียเปล่า ผู้ชื่งมานิมนต์ได้ยินตังนั้น ก็กลับไปบอกกัน ต่าง คนต่างแดกหนีออกเสียเป็นอันมาก ที่เชื่อลีอยังอยู่นั้นก็มาก ครั้นรุ่งเช้าซบถธรรมเลียรก็ขี้น ซี่ช้าง แวดล้อมไปด้วยพวกพลทั้งหลาย ยกจากพระนครหลวงจะลงมาตีกรุงเทพมหานคร และประกาศแก่คนทั้งหลายว่า ตัวกูคีอเจ้าฟ้าอภัยทศ จะยกลงไปตีเอาราชสมบัติคืนไห้จงได้ และซาวคามนิคมทั้งหลายไต์ย็นตังนั้น ก็เชื่อฟัง ถือแห้ว่าเจ้าฟ้าอภัยทศ ด่างคนก็ถือเครื่อง ศัสตรารุธด่าง า ดามมี ที่ไม่มีอาวุธสิงใตก็ถือพร้าบ้างบ้างก็ได้ประฎักและเคียว แห่ห้อมล้อม ช้างซบถธรรมเลียรมาเป็นอันมาก และโห่ร้องยกมาทางคลองบ่อโพง จะเช้ามายังเพนียด
ซณะนั้นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวร เสด็จทรงช้างพระที่นั้งอยู่ ณ กลางแปลง มีผู้มีชื่อมากราบทูลว่า พวกไอ้คิดมิชอบ ศิตอ่านกันเป็นอันมาก บัดนี้ยกเช้ามา จะติกรุง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรตรัสได้ทรงฟังตังนั้น ก็ตกพระทัย มีพระ บัณทูรดร้สใช้ตำรวจไห้เอาม้าเร็วรีบออกไปสืบตูไอ้เหล่าร้ายยกมาลีงไหนและตำรวจรับสั่งแล้ว ก็ซึ้นม้าเร็วควบขับรีบไป เห็นพวกไอ้ขบถมาถึงตำบลบ่อโพง จะขัามคลองช้างแล้ว เห็นพัน ชัยธุชอันธรรมเลียรตั้งไว่ให้ถือธง ซี่กระบือนำหน้าพลมาก่อน ตำรวจจับเอาตัวได้ พามา ถวายกรมพระราชวัง มีพระบัณทูรตรัสถามว่าใครยกมา พันชัยธุชกราบทูลว่า เจ้าฟ้าอภัยทศ ยกมา จึ่งตรัสว่า ยกมาก็สู้กัน เราจะกลัวอะไร จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทอดพระเนตรไปแด่
เพนียด เห็นไอ้ขบถขี่ข้างยกรี้พลเข้ามาตามท้องทุ่ง จึ่งมีพระบัณฑูรตรัสไข้ชุนอินทร์ธิบาทให้ เข้าไปกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ ทราบเหดุดังนั้นแล้ว กีตกพระทัย ดำรัสให้ผูกข้างด้นพลายมงคลจักรพาฬมาประเทียบเกย แล้วเสด็จทรงพระคชาธาร แวดล้อมด้วยข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย รีบเสด็จขึ้นไปวัง หน้า แล้วดำรัสไข้มหาดเล็กมีส์อ ให้ไปเข้ญพระแสงขอพลพ่าย อ้นเป็นของพระนเรศวร ซนข้างกับมหาอุปราชา อ้นเก็บไว้นั้นมาว่าจะทรง มหาดเล็กรับพระราชโองการแล้ว ก็วิ่งมา โรงแสง ณ พระคลังแสงสรรพยุทธ์ พระเจ้าแผ่นดินก็รีบเสด็จไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร ดำรัสสั่งไห้ตระเตรียมกันจะรับที่เพนียด ขณะนั้นเจ้าพระยาธรมาอยู่ (ที่) นั้นด้วย จึ่งกราบทูลว่า ขึ้งจะตั้งรับที่เพนียดเห็นไม่ชอบกล ขอเข้ญเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปรับในกรุงเห็นจะดีกว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเห็นชอบด้วย จึ่งเสด็จเข้ามาไนกรุง ม็ได้เสด็จไปพระราชวัง เสด็จตรงขึ้นไปบนป้อมมหาชัย ดำรัสใหัดรวจ จัดรี้พลขึ้นประจำรักษาหน้าที่เข้งเทิน ตรงพระราชวังบวรสถานมงคล ฝ่ายขบถธรรมเกียร ขับข้างยกรี้พลมาถึงเพนียด มิได้เห็นผู้ใดตั้งรับ แล้วก็ยกเข้ามายืนข้างอยู่ฟากวัดมณฑป ตรงรอทำนบหน้าพระราชวังบวร
จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาอุปราช ก็มีพระบัณฑูรตรัสไห้เจ้าพนักงานบรรจุปีนใหญ่ ณ ป้อมมหาชัย จะยิงเอาตัวขบถ คเนบรรจุแล้วก็ตั้งสัตยาธิษฐานว่า ข้าแต่เทพยตาสุรารักษ์ อันสิงสู่รักษาปีนใหญ่นี้ ล้าและข้าพเจ้าบุญน้อย มิอาจสามารถจะดำรงราชสมบัติไวํไต่ไม่ และจะถึงปราชัยแก่ป้จจามิดรแล้วและจุดปีนบัดนี้ ขอให้ปีนจงแตกออกต้องข้าพเจ้าไห้ถึง แก,ข้วิตอ้นตรายเกีด ล้าและข้าพเจ้ามิบุญญาภํสังขารบารมีมาก อาจสามารถจะดำรงราช สมบัติในเศวตฉัตร เฉลิมแผ่นดินสยามประเทศไต่ไซร้* ขอไห้กระสุนปีนใหญ่ไปต้องดัสกร ให้พินาศฉิบหายเถิด
ครั้นทรงอธิษฐานแล้ว ก็เสด็จทรงรับชุดจุดชนวนปีนใหญ่และเพลิงชนวนนั้นมิได้ติด ดินตำ ก็ทรงพระปริวิตกสงสัยนัก จึ่งให้ไขกระสุนดินดำขึ้งบรรจุไว้นั้นออกมา จึ่งรู้ว่าบรรจุผิด เอากระสุนประจุเข้าก่อน เอาดินดำประจุทีหลัง ก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก จึ่งดำรัสว่า มันเป็น พวกไอ้ขบถ จึ่งให้ประหารข้วํตผู้'บรรจุปีนนั้นเลีย แล้วให้บรรจุใหม่ ทรงรับชุดจุดชนวนอีก
* ตรงนี้ก็มีคำว่า สยามประเทศอีกแห่งหนึ่ง ขึ้งเป็นขึ้อที่เริ่มใ’ข้ในรัชกาลที่ ๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ แสดงว่ามี
ผู้แทรกข้อความลงไปในรัชกาลที่ ๔ หลายแห่ง
ครั้งหลังกระสุนปีนใหญ่นั้นก็ออกไปต้องอ้าง ขึ้งขบถธรรมเกียรขี่ผานั้น ลัมลงตายในที่นั้น และฃบถธรรมเกียรกับไอ้คุลาทาสนั้น ก็ตกลงจากอ้างเจ็บป่วยเป็นสาหัส ก็หนีโปเร้นอยู่ ณ วัดทนานป่าอ้าวสาร และสมัครพรรคพวกไอ้ขบถทั้งหลายนั้นแตกฉานหนีไปทุกตำบล จึ่งมี พระบัณฑูรสั่งใหัอ้าหลวงออกไปติดตามเอาตัวไอ้ขบถ และพวกอ้าหลวงไต้ตัวไอ้ขบถธรรม-เกียรและไอ้คุลาทาส ณ วัดนั้นมาถวายจึ่งมีพระบัณฑูรตรัสไอ้ขุนพรหมธิบาล ใหัเอ้าไป กราบทูลพระกรุณาสมเด็จพระราชบิตา ใหัทราบโดยเหตุไอ้ขบถพ่ายแพ้ทุกประการ
ส่วนพระบาทบรมบพิตรพระทุทธเจ้าหลวง	เสด็จยาตราพระคชาธารมาถึงตัน
สะพานอ้าง พอมหาดเล็กขึ้งไปเสิญพระแสงขอนั้นมาทันเข้า ก็ทูลเกล้าถวาย ทรงรับพระ แสงขอพาดตระพอง พระยาสารลง พอขุนพรหมธิบาลมาถึง ถวายบังคมทูลประพฤติเหตุทั้ง ปวงพร้อมกันเอ้าที่นั้น ก็ดีพระทัย จึ่งมีพระราชโองการ ตรัสสั่งให้กะเกณฑ์กันไปตาม จับสมัครพรรคพวกไอ้ขบถให้ไต้จนสิ้นเสิง แล้วเสด็จกลับยังพระราชวัง
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร ก็ดำรัสให้กะเกณฑ์อ้าหลวงไปติดตาม จับกุมพรรคพวกโอ้เหล่าร้าย แล้วเสด็จผายังพระราชวังหลวง ขึ้นเฝืาสมเด็จพระราชบิดา ถวายบังคมทูลแถลงการณ์ทั้งปวงให้ทราบสินทุกประการ ครั้นไต้พรรคพวกไอ้คิดมิชอบสิ้น เแงแล้ว ก็ให้ประหารสีวิตไอ้ขบถธรรมเกียรและพรรคพวกต้นเหตุทั้งปวงนั้นเสียเป็นอ้นมาก ที่เป็นแต่ปลายเหตุนั้น ให้จำใส่เรือนตรุและส่งไปเป็นตะทุ่นหญ้าอ้างนั้นก็ผาก ที่แตกหนีเข้า ป่าตงไปนั้นก็มาก จนบ้านแขวงเมืองสระบุรี เมืองลพบุรี และแขวงขุนละครร้างเสียหลาย ตำบล
ในขณะเมื่อศักราช ๑๐๔๙ ปีกุนเบญจศก ล่วงไปแล้วนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแรก เสด็จขึ้นราชาภิเษกเสวยราชสมบัติและมีพระราชโองการให้หาบรรดาท้าวพระยาพระหัว เมืองอ้างปากใต้ฝ่ายเหนือทั้งหลาย เข้าผาถวายบังคมถือนั้าพระพิพัฒน์สัตยาทุกหัวเมือง แด,พระยายมราชล้งอ้ขึ้งไปครองเมืองนครราชสีมา และพระยารามเตโชขึ้งไปครองเมือง นครศรีธรรมราชครั้งสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้านั้นแจ้งว่าพระเจ้าอยู่หัวไต้เสวยราชสมบัติ แล้วและพระยาทั้งสองก็บังเกิดทิเมานะ กระด้างกระเตี่องอ้ดรับสั่งแข็งเมืองอยู่ มิไต้เข้าผา ถวายบังคม ครั้นเมื่อเสรีจการฆ่าพวกไอ้ขบถธรรมเกียรแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็มืพระ ราชดำรัส ปรึกษาด้วยพระบรมโอรสาธิราช กรมพระราชวังบวรว่า ขึ้งหัวเมืองทั้งสองเป็น ขบถแข็งเมืองอยู่ฉะนี้ จะไว้อ้าผิโต้ จำจะเกณฑ์กองทัพยกไปดีเสียจึ่งจะชอบ แต่ทว่าเมือง
นครราชสีมาอยู่ใกล้ ควรจะให้ไปตีIสียก่อน ครั้นใต้แล้วจึ่งให้ไปตีเอาเมืองนครศรีธรรมราช ต่อภายหลัง สมเด็จพระบรม[อรสาธิราชก็เห็นชอบด้วย[ตยพระราชบรรหารทุกประการ จึ่ง มีพระราชดำรัสสั่งสทุหนายก ให้ตระเตรียมรี้พลเครื่องสรรพาวุธไว้ให้สรรพ
ขณะนั้น พระยาศรีราชเดโชครั้งสมเด็จพระนารายณ์ถึงอนิจกรรมเสียแล้ว และทรง พระกรุณาตั้งข้าหลวงเติมคนหนึ่งเป็นพระยาศรีราชเตโชแทนที่ แล้วดำรัสให้เป็นแม่ทัพไปตี เมืองนครราชสีมา แล้วตั้งล้าหลวงเติมคนหนึ่งเป็นพระยานครราชสีมา ให้เป็นกองหน้า ถ้า ตีใต้เมืองนครราชสีมาแล้ว ให้อยู่รั้งเมือง แล้วดำรัสให้ห้าวพระยาอาสา ๖ เหล่าทั้งหลาย เป็นยกกระบัตร เกียกกาย กองหลัง และพลศกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐,๐๐๐ ล้างเครื่อง ๒๐๐ ม้า ต๐๐ และเครื่องศัสตรารุธ ปีนใหญ่น้อย กระสุนดินประสิวและเสบียงอาหารสำหรับทัพทั้ง ปวงพร้อมเสรีจ ครั้นถึงวันอันไต้มหาพิล้ยฤกษในเตือน ๔ ปีชวต ฉศก จึ่งพระยาศรีราชเตโช และห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลายกล้างม้ารี้พลไปโดยทาง เมืองสระบุรี
ฝ่ายพระยานครราชสีมาแจ้งว่า กองทัพกรุงยกปีนมาดังนั้น ก็ตรวจจัดรี้พลเครื่อง สรรพาวุธทั้งปวงพร้อมสรรพ	แล้วแต่งทัพยกลงมาตั้งค่ายรายรับตามระยะทางนั้นเป็น
หลายตำบล ฝ่ายกองทัพพระยาศรีราชเตโชก็ยกขึ้นไปตีค่ายชาวเมืองอันมาตั้งรับนั้น และไต้ รบทุ่งกันเป็นสามารถ กองทัพชาวนครราชสีมาต้านทานมิใต้ก็แตกฉานไปทุก ๆ ค่าย และ พ่ายแพ้กลับเล้าเมือง	กองทัพกรุงตีค่ายรายทางทั้งหลายแดกฉานแล้ว ก็ยกติดตามไปถึง
เมืองและพระยานครราชสีมาก็ตรวจจัดพลทหารขึ้นประจำหน้าที่เยิงเทินปราการเมืองโดยรอบ กอปรด้วยเครื่องศรรพายุทธ์ ปีนใหญ่น้อยทั้งปวงพร้อมสรรพ และป้องกันเมืองเป็นสามารถ
ฝ่ายทัพกรุงก็ยกเล้าตั้งค่ายรายล้อมเมืองนครราชสีมาโดยรอบแล้วแต่งพลอาสาต,๐๐๐ ยกเล้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง ชาวเมืองรบทุ่งป้องกันเป็นสามารถ และทุ่งศัสตราวุธ ปีนใหญ่ น้อยระดมยิงออกมาต้องพลอาสาทัพกรุงล้มตาย บาตเจ็บเป็นอันมาก เห็นจะป่ายปีนเอามิ ไต้ ก็ถอยออกมา แต่ยกเล้าปล้นดังนั้นเป็นหลายครั้ง ชาวเมืองรบทุ่งต้านทานป้องกันอยู่ เป็นสามารถ รี้พลล้มดาย จะปล้นเอามีไต้ ก็ล้อมแต่มนไว้ แต่ตั้งล้อมอยู่เป็นหลายเตือนจน เสบียงอาหารก็ชาดลง รี้พลอตอยากชูบผอม ไล้เจ็บล้มตายเป็นอันมาก บ้างหลบหลีกหนีไป จากกองทัพนั้นก็มาก และท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายปรึกษากัน บอกลงมาถึง สทุหนายก ชอกองทัพยกหนุนขึ้นไปข้วย และธอกระสุนดินดำและเสบียงอาหารสำหรับทัพ
ทั้งปวง จึ่งเจ้าพระยาจักรีกราบบังคมทูลพระกรุณาโดยใบบอกทั้งปวงนั้น ให้ทราบสินทุก ประการ พระบาทบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์	ตรัสได้ทรงฟ้งทราบ
ประพฤติเหตุด้งนั้น ก็ทรงพระพิโรธ ดำรัสว่า ไอ้เหล่านื๋ไข้ให้!ปติเมืองนครราชสีมานิดหนึ่ง เท่านั้น ทัพ ๑๐,๐๐๐ ยกไป ยังว่าหาหักเอาใดํไม่ ไอ้เหล่านี้ควรจะเลี้ยงมันได้หรือ แล้ว ดำรัสให้ศมุหนายกแต่งข้าหลวงขึ้นไปกุมเอาห้าวพระยา นายทัพนายกองทั้งหลายพันธนา ลงมายังกรุงเทพมหานคร ครั้นได้ตัวมาพรัอมแล้ว ก็ให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยน แล้ว ริบทรัพย์สิน เครื่องอัญมณีทั้งปวง แล้วให้ดระเวนบกตระเวนเรือ ต รัน แล้วประหารชีวิต นายทัพนายกองเสียเป็นอันมาก
แล้วทรงพระกรุณาดำรัสสั่งอัครมหาเสนาธิบดี ให้เกณห้กองทัพยกขึ้นใปตีเมืองนคร ราชสีมาใหม่เล่า และเจ้าพนักงานขึ้งไปเบิกดินดำในดึกติน เอาจอบชัดคุมพะเนียง* ขึ้งใส่ ดินอันผนึกใรันั้นขึ้น ก็เป็นปร ะกายเพลิงกระเด็นลงในดินดำ า นั้นก็วูบขึ้นเป็นอันหนึ่งอัน เดียว และเทือกดินนั้นมากมีกำลังมาก ก็โชติขึ้นทำลายทัพสัมภาระแห่งดึกนั้นพังลง แล้ว หอบห้มขึ้นบนอากาศแตกไปโดยทิศน้อยใหญ่ เสียงกึกก้องสนั้นหวั่นไหวกัมปนาทพระธรณี ดุจเสียงมหาอสุนีบาต ต้องชาวพระนครล้มตายเจ็บป่วยได้ทุกขเวทนาเป็นอันมาก และได้ ลูกดินนั้นก็น้อย จึ่งเกณฑ์กองทัพแต่ ๕,๐๐๐ สรรพด้วยข้างม้าเครื่องศัสตราวธ และเสบียง อาหารทั้งปวงยกขึ้นไป
ครั้นไปถึงเมืองนครราชสีมา ก็ให้ทั้งค่ายล้อมเมืองใรัดุจครั้งก่อน และพระยานคร ราชสีมาก็ตรวจจ้ดรึ้พลขึ้นอยู่ประจำรักษาหน้าที่เชีงเทินปราการ บิองก้นเมืองเป็นสามารถ ทัพกรุงยกเข้าแหกทักเป็นหลายครั้ง ชาวเมืองรบทุ่งบิองกันทั้งกลางรันกลางคืนไม่ย่อหย่อน ทัพกรุงแหกทักเอามิได้ ก็ทั้งล้อมมั่นไรั แต่ทัพกรุงยกไปเคี่ยวชับทำสงครามด้วยชาวนคร ราชสีมาทั้ง ๒ ครั้ง ประมาณ๒ ปีเศษ ชาวเมืองมิได้ทำนาสิน ๒ เทศกาลแล้ว เสบียง อาหารก็กันดารลง ไพร่พลเมืองอดอยากซูบผอมล้มตายเป็นอันมาก บ้างยกครัวหนีออก จากเมืองนั้นก็มาก แต่ทว่าพระยายมราชเจ้าเมืองนี้มิแมือเข้มแข็ง ทั้งเคี่ยวขับด้านทานอยู่มิ ได้แตกฉาน
อนึ่งท้าวทรงกันดาลอู่ขึ้งเป็นโทษถอตเสียนั้น	หนีขึ้นไปอยู่ในเมืองนครราชสีมานั้น
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า เอาจอบธุดต่มเพนียง
ด้วย และท้าวพระยานายทัพนายกองขึ้งตั้งล้อมอยู่นั้น ก็ปรึกษากันเห็นว่า จะแหกหักเอามิได้ ด้วยซาวเมืองรบพุ่งด้านทานแข็งมึออยู่ จึ่งคิดกลอุบายเป็นหลายอย่างและให้ทำลูกปีนกลย็ง ไปตกลง แล้วก็สงบอยู่ ต่อเพลิงติดลามเข้าไปถึงดินแล้ว จึ่งแตกออกถูกผู้คนล้มดาย อุบาย หนึ่งนั้นให้ผูกว่าวจุฬาใหญ่ซักขึ้นแล้ว เอาหม้อดินผูกแขวนสายป่านอันใหญ่หย่อนเข้าไปใน เมือง และจุดเพลิงชนวนล่ามไว้ ครั้นเพลิงชนวนติดถึงดินแล้ว ให้ตกลงไหมืในเมือง และ อุบายหนึ่งนั้นให้เอาเพลิงอังแพลมผูกลูกธนูยิงระตมเข้าไปเผาเมือง ครั้นจัดแจงแต่งการทั้ง ปวงพร้อมแล้ว เพลากลางคืนดึกประมาณ ต ยาม ก็ให้!)งปีนกล ซักว่าวจุฬาและยิงธนูระดม เข้าไปพร้อมกัน แล้วแต่งพลอาสาหนุนเข้าไปปล้นเอาเมือง ฝ่ายซาวเมืองต้องปีนกลนั้น ตายก็มาก ด้วยประมาทอยู่มิได้เคยพบเคยเห็นมาแต่ก่อน และหม้อดินขึ้งผูกว่าวจุฬา และ ลูกธนูผูกเพลิงอังแพลมนั้น ก็ตกลงติดหลังคาเรือนทั้งปวงในเมืองนั้น เพลิงติดรุ่งโรจน์โซต-นาการ ไหม้ไปทุกหนทุกแห่ง ซาวเมืองมิอาจจะอยู่รักษาหน้าที่เสิงเห็นได้ ต่างคนละหน้าที่ เสีย วิ่งระสำระสายไปเป็นอลหม่าน บ้างเสียข้าวของล้มตาย และลำบากเวทนาอยู่นั้นก็มาก ก็เสียเมืองแก่ทัพกรุง า เข้าเมืองได้ ไล่จับผู้คนหาลิงของทั้งปวงต่าง า และตัวพระยานครราชสีมานั้นพาท้าวทรงกันตาล ครอบครัวบุตรภรรยา ทแกล้วทหารทั้งปวงแหกหนีออกไป จากเมืองแต่โนกลางคืน หาได้ตัวไม่
กองทัพได้เมืองนครราชสีมาแล้ว ก็แต่งหนังสือบอกลงมาถึงสมุหนายก ให้กราบ ทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่ห้วทั้งสองพระองค์ ตรัส ทราบประพฤติเหตุนั้นแล้ว ก็ดำรัสให้มืตราตอบขึ้นใปอังกองทัพว่า ให้จัดแจงตั้งแต่งผู้รั้ง กรมการอยู่รักษาเมืองให้ราบคาบเป็นปรกติแล้ว ก็ให้เลิกท้พกลับมายังพระมหานครเถิด
ครั้นท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายได้แจ้งในท้องตรานั้นแล้ว ก็ทำตามพระ-ราชกำหนดขึ้นไปนั้นทุกประการ ครั้นเสร็จแล้วก็เลิกทัพกลับมายังกรุงเทพมหานคร และ ขึ้นเฝืาพระเจ้าอยู่ห้วกราบทูลแถลงโดยอันได้คิดอ่านทำการปล้นเอาเมืองนั้น ให้ทราบสิ้น ทุกประการ สมเด็จพระเจ้าแผ่นตินก็พระราชทานรางวัลแก่ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้ง ปวงเป็นอันมาก โดยลำตับฐานไนุศักดี้
ลุศักราช๑๐๔๗ปีฉลู ลัปตศกขณะนั้นสมเด็จพระอัครมเหสีฝ่ายขวา กรมหลวงโยธา-ทิพ ทรงพระครรภ์กำหนดล้วนทศมาส ก็ประสูติพระราชโอรสกอปรด้วยสิริรูปเป็นอันดึ พระ ราชวงศานุวงค์ ทั้งหลายถวายพระนาม ขึ้อเจ้าพระขวัญ และเมื่อวันประสูติเพลากลางคืนนั้น
แผ่นดินไหวเป็นอัศจรรย์ครั้นทรงวัฒนาขึ้นมาคนทั้งหลายนับถือมากด้วยเป็นพระรายนัด-ดาของสมเด็จพระนาราย์เป็นเจ้าเป็นวงค์กษัตริย์อันประเสริฐและคนทั้งหลายเช้าสวามีภักดิ้ เป็นช้าใต้ฝ่าพระบาทเป็นอันมาก
แด่ปีกุน เบญจศกแล้วนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระดำริว่า ที่บ้านหลวง ตำบลป่าตองนั้น เป็นที่มงคลสิริราชฐานอันประเสริฐ สมควรจะสร้างเป็นพระอาราม มี พระอุโบสถ วิหารการเปรียญ พระเจดียฐาน กำแพงแก้ว และกุฎีสงฆ์ ศาลา สะพาน เว็จกุฎี พร้อม แล้วทรงพระกรุณาให้หมี่นจันทรา ซ่างเคลือบ ทำกระเบึ้องเคลือบสิเหลืองมุงพระ อุโบสถวิหารทั้งปวงและการสร้างพระอารามนั้น ฅ ปีเสร็จ จึ่งสำเร็จในปีขาล อัฐศก แล้วพระราชทานนามบัญญัติพระอาราม ขึ้อวัดพระบรมพุทธาราม ดั้งเจ้าอธิการขึ้อพระ ญาณสมโพธิ ราชาคณะคามวาสิ ครองพระอาราม แล้วทรงพระกรุณาให้มีการฉลองและมี การมหรสพ ค วัน และทรงถวายใทยทานแก่พระสงฆ์เป็นอันมาก และพระราชทานเลก ช้าพระไว้อุปิฎฐากพระอารามก็มาก แล้วถวายพระกัลปนาขึ้นแก่พระอารามตามธรรมเนียม
ในศักราช ๑๐๔๘ ปีขาล อัฐศกนั้น กรมการเมืองไชยาบอกช้อราชการเช้ามาถึง กรมพระกลาโหม ในลักษณะนั้นว่า เจ้าพระยานครศรีธรรมราชเป็นขบถแข็งเมือง และซ่อง สุมผู้คนเครื่องศัสตรารุธเป็นอันมาก จะยกเช้ามาตีห้วเมืองฝ่ายตะวันตกทั้งปวงได้หัวเมือง ทั้งปวงแล้วจะยกเช้าไปทำลายกรุง อนึ่งนายสังข์ยมราชเจ้าเมืองนครราชสีมา ขึ้ง (หนี) ไป ได้นั้น พาสมัครพรรคพวกออกไปดั้งอยู่ ณ พรมแดนเมืองนครศรีธรรมราชและแขวง ไชยาต่อกัน และติตการขบถเช้าด้วยเจ้าพระยานครศรีธรรมราช อีกดั้งซ่องสุมชาวนอกทั้ง ปวงและผู้คนเช้าเกลี้ยกล่อมสังข์ยมราชนั้นก็มาก จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดีนำเอาข้อราช-การนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระ องดํตรัสทราบเหตุด้งนั้น ก็ทรงพระพิโรธ ดำรัสว่าไอ้สองคนนี้องอาจนัก จะไว้มันมีได้ ควรจะแต่งทัพใหญ่ยกไปทั้งทางบกทางเรือ ปราบปรามมันเสียจึ่งจะชอบ อันไอ้ ขบถสองคนนี้มันไม่พ้นเงึ้อมมือเรา แม้นได้ตัวแล้วจะสับมีให้กากลืนแค้น (คอ) แล้วมีพระ ราชดำรัสสมุหกลาโหม ไห้ตรวจเตรียมช้างม้าเครื่องสรรพยุทธทั้งปวง และเรือรบ เรือไล่ เรือลำเลียงเสบียงอาหารไห้พร้อมไว้ทั้งทางบกทางเรือแล้วมีพระราชโองการมาณพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้า สั่งให้พระยาสุรสงครามเป็นแม่ทัพหลวง พระสุรเสนาเป็น ยกกระบัตร พระยาเพชรบุรีเป็นเกียกกาย พระยาศรีราชเตโชเป็นกองหน้า พระยาราชบุรี
เป็นทัพหลัง ถือพลศกรรจ็ลำเครื่อง ๑๐,๐๐๐ ฟ้างเครื่อง ๓๐๐ ศรรพดายเครองศรรพารุธทง ปวง ยกไปทางบก ฝ่ายทัพเรือนั้น ใทัพระยาราชบังลันเป็นนายกอง เรือรบซเล ๑๐๐ ลำ พลรบพลแจว ๙,๐๐๐ ยกไปทางซเลทัพหนึ๋ง และไทัทัพบกทัพเรือยกไประดมตีเอาเมือง นครศรีธรรมราช
ครั้นถืงว้นอันไต้มหาพํชัยฤกษ จึ่งพระยาสุรสงคราม พระยาราชบังสัน และท้าว พระยานายทัพนายกองทั้งหลายกึกราบถวายบังคมลา ยกทัพไปตีเมืองนครศรีธรรมราช โดยลำดับศถลมารคชลมารค ไปพร้อมทัพอัน ณ เมืองไชยาบุรี และแม่ทัพบกเกณฑ์เอาผู้รั้ง กรมการเมืองชุมพร เมืองไชยา ถือพลหัวเมืองทั้งปวงเข้าบรรจบทัพยกไปด้วย แล้วกำหนด ไปแก่กองทัพเรือไห้ยกออกจากเมืองไชยาพร้อมอัน และกองทัพยกไปถึงพรมแคนเมืองไชยา และเมืองนครศรีธรรมราชต่ออัน จึ่งนายสังข์ยมราชตั้งอยู่นั้น ก็เข้าล้อมไว้ในเพลากลางคืน และนายสังข์ยมราชมิร้ตัว ไม่ทันที่จะจัดแจงต้านทานไห้มั่นคง ต้องจำเป็นจำรบพุ่ง ผู้คน ทแกล้วทหารมืทันพร้อมเพรียงอัน ระลำระศายไปเป็นอลหม่าน และนายสังข์ยมราชมืเ]มือ เข้มแข็ง ถือพลทหารออกแหกทักจะออกมา ทัพกรุงต่อรบต้านทานไว้เป็นศามารถ แล้วเข้า รุมตีกระหนาบเป็นพลายกอง พวกสังข์ยมราชน้อยตัว เหลือกำลังแหกออกมืไต้ ก็แดก ฉานล้มตายเป็นอันมาก และตัวสังข์ยมราชหนีไปมืพ้นอับทหารร่วมไจ ๗-๔ คนด้วยอัน ก็ ยืนประจัญรบพุ่งอยู่จนตายไนที่รบสิน ทัพกรุงไต้ชัยข้านะและไต้เชลยพวกสังข์ยมราชนั้นก็ มาก ก็ยกล่วงแดนเมืองนครศรีธรรมราชเข้าไป
ส่วนเจ้าพระยานครศรีธรรมราชแจ้งว่า ทัพกรุงยกออกมาทั้งทัพบกทัพเรือ และเสิย สังข์ยมราชแก่ทัพบกตังนั้น ก็เสืยไจ จึ่งแต่งทัพบกทัพเรือ ยกไปรบพุ่งต้านทานไว้ไห้ หย่อนกำลังคืกลงก่อน แล้วกวาดเอาครอบครัวอพยพบ้านนอกทั้งปวง ปืกธวากหนาม ดามทำนองคืกพร้อมเสร็จ แล้วจัดแจงบ้านเมือง บำรุงทแกลัวทหารไว้คอยต้านทานรบพุ่ง ทัพกรุงเป็นศามารถ
ฝ่ายทัพเรือพระยาราชบังสันยกไปทางชเล	ล่วงแดนเข้าเมืองนครศรีธรรมราชก่อน
ทัพบก ไต้ยุทธนาการด้วยทัพเรือเมืองนครศรีธรรมราชในกลางชเล และทัพเรือเมือง นครต่อรบต้านทานเป็นสามารถ ทัพเรือฝ่ายกรุงจะทักเอามํไต้ ก็ทอดสมอรอยิงอันอยู่เป็น หลายวัน เสียงปีนใหญ่สนั้นครั้นครั้นก็กอัอง สะเทือนท้องมหาอรรณพนทีดุจเสียงมหาวาตะ พายุใหญ่ ถ้อยทืมืไต้ชัยข้านะแก่อัน ส่วนทัพบกนั้นก็ไปปะทะทัพเมืองนครศรีธรรมราช ตั้ง
ค่ายรับอยู่เป็นหลายค่าย ก็ยกเข้าโจมตี ได้ยุฑธนาการด้วยซาวนครศรีธรรมราช ซาวนครศรีธรรมราชรบทุ่งด้านต่อเป็นสามารถจนถึงอาวุธสั้น ทัพกรุงหักเอามิได้ ก็ตั้งค่าย รายล้อมอ้อมโอบค่ายซาวนครศรีธรรมราชเข้าไว้ และได้ต่อยุทธนาการกันหลายวันหลาย เพลา กองทัพเมืองนครเห็นทัพกรุงมี!เมือเข็มแข็ง จะรับไว้มิอยู่ ก็แหกหนีออกจากค่ายแต่ใน กลางคืน ทัพกรุงไล่ติดดามไปไนทันที ทัพเมืองนครมิได้รอรับ วิ่งกระจัดพลัดพราย พ่ายหนี ไปเป็นอลหม่านไม่เป็นตำบลสนธยา เสียพลข้างม้า เครื่องศัสตราวุธแก่ทัพกรุงเป็นอันมาก ที่ด้องอาวุธบาดเจ็บล้มตายทั้งนายและไพร่นั้นก็มาก ก็รุดทัพหนีไปยังเมืองนครศรีธรรมราช
ฝ่ายทัพกรุงได้ชัยข้านะ จับได้ข้างม้า คนเชลย อาวุธ ต่าง ๆ เป็นอันมาก ก็ยกติดตามไป ครั้นแจ้งว่าข้างทัพเรือชาวเมืองนครรบด้านทานอยู่เป็นสามารถ เข้ายังมิได้ ก็ยกกองทัพลง ไปช่วยติกระหนาบสกัดหลังทางซเล และทัพเรือเมืองนครถูกทัพกระหนาบหน้าหลัง เสีย รี้พลล้มตายมาก ทานมิได้ ก็แตกฉานพ่ายหนีและชักใบแล่นกลับไปโดยทิศานุทิศทั้งปวง กองทัพกรุงได้ชัยข้านะ ก็ยกเข้าล้อมเมืองนครศรีธรรมราชพร้อมกันทั้งทัพบกทัพเรือ และ ตั้งค่ายรายล้อมไปรอบเมือง
ฝ่ายพระยารามเดโซเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ครั้นเสียทัพบกทัพเรือแก่ข้าศึกดังนั้น ก็เสียใจ จึ่งจัดทหารขึ้นประจำรักษาหน้าที่เยิงเทินโดยรอบ กอปรด้วยเครื่องสรรพยุทธ์ป้อง กันเมืองเป็นสามารถ แล้วแต่งทัพออกไปตีข้าศึก และได้รบกันทุกวัน ๆ มิได้ชาด จนรามือ กันลง แล้วน้ดกันแต่งทหารข้านาญดาบ โล่ตั้ง ๒ มือ ให้ออกรำล้กันตามกระบวนเพลงดัว ต่อตัวเป็นหลายครั้ง แต่ทัพกรุงกับชาวนครตั้งเคี่ยวขับทำสงครามกันมาข้านานประมาณ ถึง ค ปี ถ้อยทีมื!เมือเข้มแข็ง มิได้มืชัยและปราชัยแก่กัน และพลขึ้งรักษาหน้าที่ และพลค่ายล้อม ร้องเพลงพ้อกันไปมาต่าง ๆ ฝ่ายทัพกรุงมิเรือลำเลียงข้าวเสบียงอาหารส่งกันอยู่มิได้ขาด เลี้ยงรี้พลมิได้อดอยากซูบผอมและบริบูรณ์อยู่สิน กำลังศึกแข็งมืออยู่ ฝ่ายในเมืองสิ้นเสบียง อาหาร ผู้คนอดอยากซูบผอมล้มตายมาก กำลังศึกก็ถอยลง ก็แต่งพลอาสา ๒,๐๐๐ ยกเข้า ถอนขวากหนาม ข้ามคูเข้าไป เอาบันไดพาดป้ายปีนปล้นเอาเมือง และพระยารามเตโชเจ้า เมือง มายีนไห้พบทหารรบทุ่งป้องกันเป็นสามารถ และทุ่งศัสตราวุธ แหลนหลาว ยิงปีนใหญ่ จ่ารงค์ มณฑก นกสับ ระดมออกไปตังห่าฝน ต้องพลอาสาทัพกรุงล้มตายบาดเจ็บมาก และ จะปล้นเอามิได้ ก็พ่ายออกไป จึ่งแม่ทัพไหญ่ไห้ทำทุบทูบังตัวกันอาวุธ ยกเข้ามาปล้นอีกเล่า และชุดอุโมงค์รุ้งเข้ามาใกล้เยิงกำแพงเมือง ชาวเมืองทุ่งศัสตราอาวุธมิได้ถูกต้อง จึ่งพระยา
รามเดโซเจ้าเมือง ก็แต่งพลทหารออกทะลวงฟันข้าคืกสิงชุดอุโมงค์เข้ามานั้น และได้ต่อ ยุทธนาถึงอาวุธสั้น ประจัญจู่โจมฟันพลอาสาทัพกรุงด้มดายมาก เห็นจะทำการมิได้ ก็กลับ ไป และบรรดาชุนนางกรมการทั้งหลายในเมืองนคร เอาไจลงด้วยพระยารามเดโซ เป็นขบถ แข็งเมืองสั้นทั้งนั้น ซ่วยกันตรวจตรารักษาหน้าที่เข็งเทิน ป้องกันเมืองเป็นกวดข้น มิได้เอา ใจออกหาก และประนีประนอมกันอยู่สั้น
จึ่งพระยารามเดโซก็ปรึกษาด้วยชุนนางกรมการทั้งปวงว่า สิงทัพกรุงยกออกมาตีเมือง เราบัดนี๋ได้ยกเข้ามาปล้นหลายครั้ง ทำมิได้ ก็ระอามือเราอยู่ และคืกเราได้ที จะไว้ข้ามิได้ ควรจะยกออกไปตีให้แตกฉานพ่ายไปเสียจึ่งจะซอบ และชุนนางกรมการทั้งปวงก็เห็นซอบด้วย จึ่งให้จัดพลทหารที่มื!เมือเข้มแข็งประมาณ ฅ,๐๐๐ ล้วนถืออาวุธสั้น และพระยารามเดโซก็ ยกพลทหารออกจากเมืองในกลางคืน และขับพลทหารเข้าไปปล้นค่ายข้าคืก และพลทัพกรุง สิงรักษาหน้าที่ล้อมรัดัว ก็สาดป็นไฟใหญ่น้อยยิงระดมออกมา แล้วยกออกมาจากค่าย ใส่ ทะลวงฟันพลทหารซาวเมืองนคร า ก็ยีนยันประจัญบานต่อยุทธ์ โห่อึงอุดเอาขัย รี้พลล้ม ตายทั้งสองฝ่ายแด1ทว่าพวกซาวเมืองตายมากกว่าประมาณ ๒ เห่า และพระยารามเดโซเห็น จะเอาชัยข้านะมิโด้ ก็พ่ายกลับเข้าเมือง แต่ยกออกปล้นค่ายด้งนี้เป็นหลายครั้ง เสียรี้พล ทแกล้วทหารมาก จะตีให้แดกฉานมิได้ ก็รักษาแต่มั่นไว้ บรรดาไพร่พลเมืองทั้ง หลายอดอยากอาหารซูบผอมมาก และล้มตายเปลืองไปทุกรัน า และเสบียงอาหารเบียด แว้งเลี้ยงกันไปก็สั้นมือลง เจ้าพระยานครศรีธรรมราซก็เศร้าใจ เห็นจะรักษาเมืองไว้มิได้ ด้วยชัดเสบียงอาหาร จะแต่งออกลาดหากินนอกเมืองก็มิได้ ด้วยข้าคืกตั้งล้อมไว้โดยรอบมืรู้ ที่จะคิดอุบายถ่ายเทเลย จึ่งคิดว่าสิงกูจะอยู่ในเมืองให้พวกประทุษร้ายแฝนดินจับได้อย่าสงสัย กูจะหนีไปให้รอด แต่อุบายสิงจะหนีไปนั้น เห็นจะเอาธุระได้ก็แต่พระยาราซบังล้น สิงเป็น แม่ทัพเรือออกมานั้น ด้วยเป็นสหายเพื่อนรักกันมาแต่ก่อน เห็นจะเสียกันมิได้ จะข้วยแก้ไข ให้รอด
จึงแต่งหนังลือลับให้คนสนิทไว้ใจ ถือลอบออกไปถึงพระยาราซบังล้นเป็นใจความว่า หนังสีอเราพระยารามเดโซ มาถืงสหายเราพระยาราซบังสัน ด้วยเราทั้งสองเป็นข้าทูล ละอองธุลีพระบาทสมเด็จบรมนาถบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวแห่งเรามาด้วยกันและเป็น ศหายรักคู่สิวิตจิตใจ ใต้สุขทุกข์ทำราซการฉลองพระเดซพระคุณมาแต่ก่อนเป็นอันมาก และ ครั้งเมื่อทรงพระกรุณาดำรัสใข้ให้ไปตีเมืองลาว เมืองละว้าและตีพม่า สิงยกตามมอญเข้ามา
ตั้ง ณ เมืองไชยโยกนั้น และเราทั้งสองก็เป็นคู่ทุกข์คู่ยาก ได้ทำราชการงานสงคราม เอาชัย ฟ้านะมาทูลเกล้าถวายด้วยกันเป็นหลายครั้งและสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระกรุณา โปรดปรานพระราชทานยศศักดี้ ชุบเลี้ยงเราทั้งสองถึงขนาด และเมื่อพระองค์ทรงพระ ประชวรนั้น มีทาสปริปิกษ กล่าวคือพระเพทราชาและหลวงสรศักดิ้ ๒ คนพ่อลูก ละนํ้า พิพัฒน์สัดยาเสีย คํดอ่านทำการขบถฟ้วงสิงเอาราชสมบัติ และเสนาบดีทั้งปวงในกรุง มิได้มี ผู้ไดฟ้วยติดอ่านทำการกำจัดศัตรูราชสมบัติเสียได้ และพระองค์ทรงพระโทมนัสจนเสด็จ สวรรคต และราชสมบัติก็ได้สิทธี่แก่พระเพทราชา แล้วใหัหาท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้ง หลายเข้าไปถวายบังคม ฝ่ายเราขัดแข็งอยู่ มิได้เข้าไปนั้น ใฟ้ว่าตัวเราจะเป็นขบถด่อแผ่นดิน หามิได้ เหตุว่าเราติดกตัญญในพระผู้เป็นเจ้าของเรา แงเสด็จสวรรคตนั้น จึงมิได้เข้าไป อ่อนน้อมยอมตัวเป็นข้าผู้ประทุษร้ายแผ่นดิน ประการหนึ่งก็เกิดมาเป็นชายชาติทหารคน หนึ่งก็มิทีเมานะอยู่บัาง ที่ไม่เคยกลัวเกรงนบนอบไชร้ ก็ไม่นบนอบ ได้ถือตัวอยู่ดามประ-เพณีคติโลกวิสัย จึ่งมืคืกยกมาติดเมืองเรา และทัพกรุงกับเราได้ทำยุทธนาการสงครามกัน มาข้านาน ไฟ้ว่าทแกล้วทหารแห่งเราจะเข็ดขามคร้ามแมือคืกพลทหารกรุงนั้นหามิได้ ก็พอ ล้รบกันได้อยู่ และบัดนี้ฝ่ายเราหย่อนกำลังลงด้วยชัดเสบียงอาหาร จำเป็นจำแพ้ด้วยออก ลาดหากินไม่ได้ เห็นจะรักษาเมืองไว้เป็นกันมาก เราไม่ล้รบแล้ว จะหนีไปจากเมือง และซึ่ง จะแหกออกนั้นอย่าติดเลยว่าค่ายล้อมทัพกรุงจะทานัฝ่มือเราได้คงเราจะแหกออกได้ไม่ชัดสน แด่ทว่าจะไปมิดลอด ด้วยไม่มินาวาที่จะไป และซึ่งเราจะไปรอดสิวิตกันร้ายครั้งนี้ ก็เพราะ สหายเราจะเอาธุระเรา และสหายเราจงติดถึงความทุกข์ความยากด้วยกันมาแด่หนหลังครั้ง เป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแห่งเรามาด้วยกันนั้น	และจงได้เมดดา
การุญภาพ อนุเคราะห์แก,เราครั้งนี้เถิด ฟ้วยจัดแจงเรือรบไว้หน้าทำสักลำหนึ่ง ไน ฅ วันเรา จะแหกออกไปโดยค่ายล้อมด้านสหายเรา และลงเรือได้แล้ว ก็จะลาสหายเราหนีไปดาม ยถากรรมของเรา
ครั้นพระยาราชบังสันได้แจ้งในหนังสีอนั้นแล้ว ก็ติดถึงความหลังซึ่งได้เป็นสหายรัก และเป็นเพึ๋อนทุกข์ยากมาแต่ก่อนนั้นก็มืจิตติดเมตตาแก่พระยารามเตโชยิ่งนัก ด้วยเป็น ชาติแขกด้วยกัน แล้วเข้าใจว่าการนี้ลับอยู่ มืได้มืผู้ไดรู้เห็น ก็จัดแจงเรือรบไว้รับ ณ หน้าทำ ลำหนึ่ง แล้วเขียนหนังสิอลับเป็นไจความว่า ซึ่งธุระของสหายเราประสงค์นั้น เราก็จัดแจงไว้ พร้อมแล้ว จงรีบออกมาโดยเร็วเถิด อย่าไห้เนิ่นข้า การจะเอิกเกริกไป เราจะได้ความผิด
แล้วล่งหนังสือให้ผู้ถีอออกมานั้นกลับเข้าไปแจ้งแก่พระยารามเดโซ ๆ ได้แจ้งแล้วก็มีความ ยินดีนัก จึ่งสั่งทหารร่วมใจทั้งหลาย ๕๐ เศษ ให้ตระเตรียมตัวให้พร้อมไว้ ครั้นคาลงพระยา รามเดโซกับทหารร่วมใจทั้งหลาย ก็ไล่ฆ่าฟันบุตรภรรยา ญาติ และขุนนางกรมการทั้ง หลายดายสิน ตามประเพณีวิลัยแขกไม่ล้ จะหนีแล้วก็ย่อมฆ่ากันเสียสิน มิให้ข้าสืกได้ไปเป็น เซลย และพระยารามเดโชก็ถือดาบ ๒ มือนำหน้า พลทหารทั้งหลาย ๕๐ เศษ ล้วนถือดาบ ๒ มือด้วยกันสิน เปิดประดูกรูกันออกจากเมืองในเพลากลางคืน แล้ววิ่งเข้าจ่โจมโรมรุกบุกบั่น ฟันปีกกาค่ายล้อมด้านริมแม่นํ้าหน้าที่พระยาราซบังลัน และพลอาสาจามจึ่งรักษาค่ายล้อม ทั้งหลายนั้น ก็ระดมป็นไฟใหญ่น้อยยิงแย่'งออกมาเป็นโกลาหล และพระยารามเตโซ กับพลทหารทั้งหลายเป็นคนดีมืวิซา อารุธมิได้ถูกต้องและมิได้ย่นย่อห้อถอย ก็แหกหัก ค่ายปีกกาพังลงได้ ก็ไล่ทะลวงจ้วงฟอนฟันพลอาสาจามทั้งหลาย ล้มตายและลำบากเป็นอัน มาก พลค่ายล้อมทั้งหลายทาน!]มือมิได้ ก็แยกออกไปให้ พระยารามเดโซกับพลทหารทั้ง หลาย ก็ใล่ฟาดฟันฟ้ายพลทัพกรุง แหวกเป็น?เองออกไปมิได้มืผู่ใดด้านทาน ก็พา พลทหารกรูกันลงใด่ในเริอรบจึ่งพระยาราซบังลันจัดแจงจอดไว้รับ ณ หน้าท่านั้น แล้วออก เรือไปถืงซเลซักใบแล่นออกไปอังมหาสทุทร แล่นหนีใปอังเมืองแขก
ทัพกรุงก็เข้าเมืองได้	ไล่จับผู้คน เก็บสิงซองทั้งปวง และนายทัพนายกองทั้งหลาย
แจ้งว่า ตัวซบถแหกทักออกได้หน้าที่พระยาราซบังลัน แล้วได้เรือรบแล่นหนีไป และพระ ยาราซบังลันมิได้จัดแจงทัพเรือไปติดตามให้ทันที และให้ตัวธบถหนีไปพัน เห็นผิดอยู่ จึ่ง เอาคดีนี๋ไปแจ้งแก่พระยาสุรสงครามแม่ทัพหลวง ๆ ได้แจ้งตังนั้นก็พิจารพาสิบสาวไต่สวน ไล่เลียง และการนั้นมิมิด ก็ได้เนื้อความว่า พระยารามเดโซเจ้าเมืองนครสอดหนังสือ ลับออกไปถึงพระยาราซบังลัน ๆ รู้กันกับผู้คิดมิซอบ จัดแจงเรือรบใว่ให้ นัดหมายให้ออกมา และแสร้งล่งตัวขบถให้หนีไปพัน ครั้นไล่เลียงเป็นลัดย่แห้แล้ว ก็ให้จำพระยาราซบังลันเข้า ๕ ประการ แล้วบอกหนังสือเข้าไป ณ กรุงเทพมหานคร ให้สมุหพระกลาโหมกราบทูลพระ กรุผาโดยเหตุทั้งปวงนั้นให้ทราบสินทุกประการ
พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค ตรัสทราบประพฤติเหตุนั้น ก็ ทรงพระพิโรธแก่พระยาราซบังลันยิ่งนัก ดำรัสว่ามันเป็นพวกไอ้ซบถ แล้วให้มืตราตอบออก ไปอังกองทัพว่าให้สิบสาวเอาพรรคพวกรู้เห็นทั้งปวงได้แล้ว ก็ให้เอาตัวพระยาราซบังลันและ พรรคพวกรู้เห็นทั้งหลายตระเวน ๓ วัน แล้วให้ประหารแวิต และตัดคิรษะเลียบไว้ ณ ประตู
เมืองนครศรีธรรมราช อย่าให้ผู้อี่นดูเยี่ยงอย่างสืบไปภายหน้า แล้วให้จัดแจงตั้งแต่งนาย ทัพนายกองผู้!ดยี่งม้ฝ่มือเข้มแข็ง มืดวามชอบมาก ให้อยู่ครองเมืองและจัดแจงบ้านเมือง อาณาประชาราษฎรทั้งหลายให้ราบคาบเป็นปรกติแล้ว ก็ให้เลิกทัพกลับมายังกรุงเทพ-มหานครเถิด
ครั้นทัาวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายได้แจ้งในท้องตราดังนั้นแล้ว ก็กระทำ ดุจพระราชกำหนดออกไปนั้นทุกประการ แล้วตั้งแต่งผู้รั้งกรมการอยู่รักษาเมือง และไว้อา-ณาประชาราษฎรข้างม้า เครื่องศัสตรารุธ สิงชองทั้งหลายไว้สำหรับเมืองพอสมควร แล้ว เลิกกองทัพบกทัพเรือ กวาดคนเชลย ข้างม้า เครื่องสรรพาวุธสิงของทั้งหลาย กลับเข้ามายัง กรุงเทพมหานคร และขึ้นเซาพระเจ้าอยู่หัวกราบทูลโดยเหตุทั้งปวง แล้วก็ถวายข้างม้า คน เชลยและสิงของทั้งหลาย ยี่งดีได้นั้นเป็นอันมากโดยสมควรแก่ความชอบนั้น
ลุศักราช ๑๐๔๙ ปีเถาะ นพศก สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัส ให้ข้างพนักงานจับการสร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่งในพระราชวังข้างใน ครั้นเสรีจ แล้วพระราชทานนามบัญญัติพระมหาปราสาท ยี่อพระที่นั้งบันยงก์รัตนาสน้ เป็น ๔ ปราสาท ด้วยกันทั้งเก่า ด คือพระที่นั้งวิหารสมเด็จองค์หนึ่ง พระที่นั่งสรรเพชญ์ ปราสาทองค์หนึ่ง พระที่นั่งสุริยามรินทร์องค์หนึ่ง แล้วให้ชุดสระเป็นคูอยู่ข้ายขวาพระที่นั่ง บันยงกํรัตนาศน้ แล้วไห้ก่ออ่างแก้วและภเขา มีท่ออุทกธาราไหลลงในอ่างแก้ว ริมนั้าฝืงท่อ ให้นํ้าเดินเข้าไปผุดขึ้น ณ อ่างแก้วริมสระนั้น และให้ทำพระที่นั่งทรงปีน ณ ท้ายสระ เป็นที่ เสด็จออก กลับเอาที่ท้ายสนมเป็นที่ข้างหน้าและให้ทำศาลาลูกชุนในข้ายขวา และโปรดให้ ชุนนางเข้าเซาทูลละอองธุลีพระบาท ณ พระที่นั่งทรงปีน และเข้าทางประตูมหาโภคราช
ลุศักราช ๑๐๕๐ ปีมะโรง ลัมฤทธิศก ขณะนั้นสมเด็จพระอัครมเหสิฝ่ายข้าย กรมหลวงโยธาเทพทรงพระครรภ์กำหนดล้วนทศมาศ ประสูติพระราชโอรส กอปรด้วย สิริวรรณลักษณ์เป็นอันดี พระญาติวงศานุวงค์ทั้งหลายก็ถวายพระนามว่า ตรัสน้อย แต่ สมเด็จพระบรมราชบิดาตรัสเรียกว่า สามอย่าง
ในปีมะโรง สัมฤทธิศกนั้น ทรงพระกรุณาให้ต่อกำบินใหญ่สำหนึ่ง และให้ทูตานุทูต คุมเครื่องราชบรรณาการ ออกไปจำเริญทางพระราชไมตรี ณ กรุงฝรั้งเศส เหมือนเมื่อ พระยาโกษาปานออกใปครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้าก่อนนั้น ถึงปีมะเมีย โทศก ทูดานุทูตกลับเข้ามาแต่เมืองฝรั้งเศส คุมเอาสิงของเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ เป็น
อ้นมาก ขึ้งพระเจ้ากรุงทมิฬเสตรประเทศทรงตอบแทนมานั้น ขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย จึ่ง ทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งราชทูตเป็นเจ้าพระยาพระคลัง ตามราชประเพณีเยี่ยงอย่างมา แต่ก่อน
ในเตือน ๖ ปีมะเมีย โทศก ลักราช ๑๐4าอ มีหนังสิอบอกกรมการเมืองสวรรคโลกลง มาถึงสบุหนายกว่า นายบุญเกิดคล้องนางล้างเผือกไล้ ณ ป่าแชวงเมืองสวรรคโลก สูง ๔ ศอก มีนิ้ว ศรรพด้วยคชลักษณ์งามบริบูรณ์ จึ่งเจ้าพระยาจักรีนำเอาข้อราชการสารเศวตกรินีนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบ เหตุลังนั้น ก็ทรงพระปราโมทย์ยิ่งนัก จึ่งดำรัศให้พระหลวงธุนหมื่นกรมล้างทั้งหลาย ขึ้นไปรับพระเศวดกิรินีลงแพขนาน มีเรีอแห่แหนตามบุรประเพณี ล่องลงมายังพระมหานคร ศรีอยุธยา ทรงพระกรุณาให้เทียบแพฃนานเข้า ณ เพนียต ให้นำนางล้างเผือกขึ้นประทับอยู่ ณ โรงศมโภช ดำบลเพนียด และให้มีการมหรศพลมโภช ต วัน และนำลงเรือขนาน มีเรือคู่ชัก แห่แหนเป็นขบวนเข้ามายังพระนคร และให้นำนางเศวตคเชนทร์ขึ้นไวั ณ โรงยอดในพระ ราชวัง แล้วทรงพระกรุณาพระราชทานนามกร ยี่อพระอินฑรใอราพต คชบดินทร์ วรินฑร์ เลิศฟ้า และนายบุญเกิดขึ้งคล้องล้องนั้นกิพระราชทานขึ้อเป็นธุนอินทคชประเศริฐ และพระ ราชทานชันทองหนัก ค ตำลึง เงินตรา ฅ ชง เขึ้อผ้า ต สำรับ และพระราชทานตราภูมิล้มห้าม ส่วยลัด พิกัดอากร ชนอนตลาดทั้งปวงสิน และทรงพระกรุณาโปรดให่ใปทำกินอยู่ตามภูมิ-ลำเนาตุจแด,ก่อน
ในปีมะเสิงก่อนนั้น ศมเต็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริถึงคุณอาจารย์อธิการวัด พระยาแมนขึ้งไล้ถวายพยากรณ์ไว้ว่าจะไล้เสวยราชศมบัดิแต่ยังทรงผนวชเป็นภิกษุภาวะอยู่ ณ วัดพระยาแมนนั้น และพระผู้เป็นเจ้าทำนายแม่นนัก แล้วไตให้[อวาทานุศาสนํในสมณ-กิจทั้งปวง มีพระคุณมาก ควรจะทำศนองพระคุณให้ถึงขนาด ครั้นทรงพระราชดำริแล้ว เพลาเล้าก็เสด็จด้วยเรือพระที่นั้งไปยังวัดพระยาแมน	ครั้นถึงประทับเรือพระที่นั้ง ณ
สะพานแล้ว เสด็จขึ้นยังพระอาราม ถวายนม้ศการพระอาจารย์ด้วยลัตย์เคารพแล้ว ก็ดำรัส ขึ้งการสร้างพระอารามให้ถาวรขึ้นกว่าเก่า และพระผู้เป็นเจ้าให้อนุญาตแล้ว ก็เสด็จกลับยัง พระราชวัง มีพระราชดำรัสสั่งอัครมหาเสนาบดีให้กะเกณฑ์กันไปสร้างวัดพระยาแมน และ
การสร้างพระอารามนั้น ๒ ปีเศษจึ่งสำเร็จไนปีมะแม ตรีศก แล้วทรงพระกรุณาไห้มีการ ฉลองและมีการมหรสพสมโภชด่าง า และมีโจนร่มด้วยคำรบ 61 วัน แล้วทรงถวายไทยทาน แก่พระศงฟ้เป็นอันมาก และไว้ข้าพระสำหรับอุปีฎฐากพระอารามนั้นก็มาก และถวาย พระกัลปนาขึ้นพระอารามราชาคณะคามวาสี ถวายเครื่องสมณบริขารพร้อมดามศักติ้ พระราชาคณะทุกประการ
ไนศักราช ๑๐๕๓ ปีมะแม ตรีศกนั้น ณ วันจันทร์ แรม ๖ คา เดือน ๓* กรุง กัมพูชประเทศไห้ทูตานุทูตถึอคุภอักษรเข้ามาถึงอัครมหาเสนาธิบดื ผ กรุงเทพมหานคร ศรีอยุธยา ในลักษณะนั้นว่า กองข้าง ณ กรุงกัมพูซาธิบดีไปโพนข้าง คล้องต้องนางข้าง เผือกสูง ด ศอกคืบมีนิ้ว สรรพด้วยคซลักษณ์งามบริบูรณ์ และพระเจัากรุงศรีโสธรนคร อินทรปรัดกุรุรัตน์ราชธานี ขอถวายนางศรีเศวตคเซนทรชาติกษัตริย์ฉัททันต์ตัวประเสริฐ มาเป็นพระบรมอัครราชพาหนะแห่งพระบาทสมเด็จพระนั้งเกล้ากรุงเทพมหานครบวรทวา-ราวดีศรีอยุธยา ขอเอาพระราชกฤษฎาเดชานุภาพสมเด็จพระนั้งเกล้า เป็นที่พึ่งที่พำนักสิบ ไป และจะขอพระราชทานเข้ญข้าหลวงกรมข้างออกไปรับเข้ามา จึ่งสมุหนายกนำเอา ลักษณะอักษรพระกรุงกัมพูซาธิบดืนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบสินทุกประการสมเด็จ พระบาทบรมบพิตรพระทุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุตังนั้น ก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสให้ พระราชทานเลี้อผ้าแก่ทูตานุทูตคนละสำรับ แล้วดำรัสให้ข้าหลวง ต นายและกรมข้างออก ไปด้วยทูตานุทูต และไห้รับนางข้างเผือกเข้ามา ณ กรุง โดยระยะสถลมารควิถี หยุดยั้ง ประทับรอนแรมมาอย่าไห้ฮิตโรยเป็นเหตุการณ์ได้ และข้าหลวง ค นายกับกรมข้างทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลาออกไปยังกรุงกัมพูซาธิบดีด้วยทูตานุทูตอันมานั้น
ครั้นถึงกรุงกัมพูซประเทศ เสนาบดีก็นำข้าหลวงเข้าเฝืาพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี ๆ ก็ ตรัสพระราชปฏิสันถารเป็นอันดี และไห้เลี้ยงดูเหล่าข้าหลวงมีไห้อดอยากได้ แล้วไห้พระยา พระเขมร ด นาย คุมเอานางข้างเผือกไปด้วยข้าหลวงขึ้งออกมารับนั้น และข้าหลวง ต นายกราบถวายบังคมลาพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี แล้วก็นำนางเศวตกุญชรออกจากกรุงกัมพูชประเทศ กับด้วยพระยาพระเขมร ด นายนั้น แล้วเดินทางประทับรอนแรมรอรั้งยั้ง พยุหะโดยสถลมารควิถี กำหนดเดือนหนึ่งกับ ๒๐ วัน จึ่งมาถึงกรุงเทพมหานคร
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอธุธยา ฉปัมทอศมุดแห่งชาติว่า 1ดีธน ๗
จึ่งทรงพระกรุณาให้ปลูกโรงสมโภชตำบลเพนียด และให้นางห้างเผือกประทับอยู่ ณ โรงสมโภชนั้น	แล้วให้มีการมหรสพสมโภชตติยวาร แล้วให้ยาตราพระบรมหตถินีลงสู่
เรือขนาน มีเรือดู่ชักแห่แหนเช้ามายังพระนคร แล้วให้นำนางเศวตคเชนฑรขึ้นไว้	ณ
โรงยอดในพระราชวัง ทรงพระกรุณาพระราชทานขนานนามบัญญัติ แอพระบรมรัตนา กาศชาติคเชนทร มห้นศรอนันตคุณวิบูลย์เลิศฟ้า* แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จออก ณ มุขเด็จพระที่นั่งสรรเพซญ์ปราสาท พร้อมด้วยห้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ฝ่ายทหารพลเรือน เฟ้ยมเฝืา ณ ทิมดาบตามตำแหน่งห้ายขวา จึ่งให้เบิกพระยาพระเขมร ค นาย เช้ามาเผืาถวายบังคม ณ ศาลาหว่างทิมดาบ และดำรัสพระราชปฏิสันถาร ๓ นัด ตามอย่างพระราชประเพณี แล้วพระราชทานเส์อผารางวัลแก่พระยาพระเขมรทั้งสามนั้น โดยสมควร และพระราชทานเครื่องราชปโภคบริโภคต่าง ๆ ตอบแทนออกไปแก่พระเจ้ากรุง กัมพูชาธิบดีนั้นเป็นอันมาก และพระยาพระเขมร ต นาย ก็กราบบังคมลากสับออกไปยัง กรุงกัมพูชาธิบดี
ลุศักราช ๑๐๙๔ ปีวอก จัตวาศก ขณะนั้นเกิดขบถลาวคนหนึ่ง ขึ้อบุญกว้าง อยู่ ณ แขวงหัวเมืองลาวตะวันออก มีความรู้วิชาการดี และมีสมัครพรรคพวก ๒๔ คน คิดอ่านทำ การขบถตั้งตัวว่าเป็นผู้มีบุญ และพาพรรคพวกเช้ามาอยู่ ณ ศาลาแห่งหนึ่งนอกประตูเมือง นครราชลิมา และกั้นม่านอยู่มีต!เดแล้ว ให้คนไปหาตัวพระยานครราชลิมา และกรมการทั้ง ปวงออกมา จึ่งพระยานครราชลิมาก็ขี่ห้างทังตัวหนึ่ง มี'บ่าว'ไพร่ทนายดามออกมา ๒๐ เศษ ครั้นออกมานอกเมืองเกือบจะถึงศาลา และบุญกว้างขบถก็ลุกออกมายีนอยู่นอกม่าน แล้วชี้ นิ้วร้องตวาดด้วยเสียงเป็นอันตัง ด้วยอำนาจคุณวิชา บันดาลให้พระยานครราชลิมาสะดุ้ง ตกใจกลัวยิ่งนัก และขับห้างหันหวนแล่นหนีเช้าประตูเมือง ทั้งบ่าวไพร่ด้วยกัน และไอ้คิด มีชอบกับสมัครพรรคพวกไล่ตามเช้ามาในเมือง ใพร่พลเมืองและกรมการทั้งหลายก็ เกรงกลัวมันด้วยอานุภาพคุณวิชาการ มิได้มีผู้ใดจะอาจหาญเช้าจันกุมมันได้ ต้องอยู่ใน อำนาจโอ้ขบถสิน และขบถบุญกว้างกับสมัครพรรคพวกก็เช้าตั้งอยู่โนศาลากลาง สั่งให้ บำรุงห้างม้ารี้พลให้พร้อมใว้ จึ่งพระยานครราชลิมาและกรมการทั้งหลายปรึกษากันว่า ชี้ง ไอ้ขบถเกิตขึ้นในเมืองเรา แต่กำลังเราทั้งปวงนิ้จะเช้าจับกุมมันมิได้ ด้วยมันเป็นคนติมืวิซา
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ชบ้บทอสมุดแห่งชาติว่า วเรนทรมทันต์ อนันตคุณวิบูลย์เลิศฟ้า
การอยู่ ครั้นจะนิ่งเสียเล่า ก็เหมือนหนึ่งเป็นพรรคพวกเช้าด้วยไอ้ขบถ จะพากันตายเสียสิน จำจะทำอุบายถ่ายเทล่อลวงมัน ให้ยกลงไปตั้งอยู่ ณ เมืองลพบุรีพอให้ใกล้พระเดชพระคุณ และจะขอเอาพระเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวผาปกเกล้าด้วย จึ่งจะทำมันได้ถนัด
ครั้นเห็นพร้อมด้วยกันแล้ว ก็ซวนกันออกไปหาไอ้ขบถ ณ ศาลากลาง แล้วจึ่งว่า ข้าพ-เจ้าทั้งปวงขอเป็นช้าท่านสิน และจะขออาศาลงไปตีกรุงเทพมหานครถวาย และจึ่งจะตั้งอยู่ ณ เมืองนครราชสีมานี้หาเป็นประโยซนัไผ่ ล้าได้ยกกองทัพลงไปตั้งอยู่ ณ เมืองลพบุรี กวาด เอาผู้คนหัวเมืองไห้ได้ผากแล้ว ก็ยกเช้าโจมตีเอากรุงเทพมหานคร เห็นจะได้โดยง่าย และจึ่ง ช้าพเจ้าทั้งหลายว่าด้งนี้ ควรผิควรขอท่านได้กรุณาอย่าถือโทษเลย ครั้นบุญกร้างขบถได้พิง ดังนั้น ผิไดัแจ้งว่าเป็นกลอุบาย สำคัญว่าจริง ก็เจึ่อถือและเห็นชอบด้วยทุกประการ จึ่งให้ เจ้าเมืองกรมการเกณท่พลเมืองนครราชสีมาได้ ๙,๐๐๐ เศษ ช้างเครื่อง ๔๙ ม้า ๑๐๐ เศษ สรรพด้วยเครื่องสรรพายุทธ์พร้อมเสร็จ ก็ยกจากเมืองนครราชสีมา เดินทัพดัดลงทางเมือง บัวชุม เมืองไชยบาดาล กวาดได้ผู้คนเป็นอ้นมาก ก็ยกกองทัพผ่านไปเมืองลพบุรี และตั้ง ซ่องสุมผู้คนอยู่ไนที่นั้น จึ่งพระยานครราชสีมาและกรมการทั้งหลาย ก็คิดอ่านแต่งหนังสือ ลับ ให้ชุนหมื่นมีจึ่อถือลงไปถึงสมุหนายก ให้กราบทูลพระกรุณาโตยเหตุทั้งปวงนั้น ไห้ ทราบสินทุกประการ
ฝ่ายกรมการเมืองสระบุรี เมืองบัวชุม เมืองไชยบาตาล* ก็บอกหนังสีอลงมาถึงสผุหนา-ยกว่า เมืองนครราชสีมาเป็นขบถ บัดนี้ยกกองทัพลงผากวาดเอาผู้คน ณ แขวงเมืองบัวชุม เมืองไชยบาดาล ได้เป็นอ้นมาก แล้วยกผ่านไปโดยตะวันตก มิรู้'ฑ่จะ’ไปแห่ง1ได และหนังสีอ บอกฝ่ายเมืองแนวนํ้าแควป่าลัก มาถึงก่อนหนังสือบอกฝ่ายลพบุรี ๒ วัน เจ้าพระยาจักรีก็ เอาหนังสือบอกทั้ง ๒ ฉบับนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณา พระบาทบรมบพิดรพระทุฑธเจ้าอยู่ หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสได้ทรงทราบประพฤติเหตุดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธ ดำรัสว่าไอ้ขบถ ๒๘ คนเท่านั้น ชาวนครราชสีมาผากหลายพ้น ถึงไม่ล้รบด้วยอาวุธเลย จะทิ้งด้วยผูลดินแด่ละ คนละก้อนก็ไม่พอ!เมืออีก ไฉนมันจึ่งว่ากลัวความรู้ อยู่ไนอำนาจไอ้ขบถสินทั้งนั้น เป็น อ้ศจรรย่ใจนัก ไม่เคยได้ยินผาแด่ก่อน จึ่งดำรัส (สั่ง) อ้ครมหาเสนาบดีให้ตระเตรียมช้างผ้า รี้พลไว้ให้สรรพ จึ่งมีพระราชดำรัสไห้พระยาสุรเสนาเป็นแม่ทัพหลวง และห้าวพระยา
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉปับหอศมุตแห่งชาติ มีเพิ่มเมืองสระบุรีเข้ามาอีกเมืองหนึ่ง
อาสาหกเหล่าทั้งปวงเป็นยกกระบัตร เกียกกายหน้าหลัง ถือพลสกรรจ์ลำเครื่อง ๕,๐๐๐ สรรพด้วยเครื่องศัสตรารุธทั้งปวง ให้ยกไปเอาตัวไอ้ขบถ แล้วให้มีดราตอบไปแก่พระยา นครราชสีมาและกรมการทั้งปวงว่า ถ้ากลัวมันอยู่ จะจับมันผิได้ไซร้ ก็ให้ล้อมมันไว้ก่อน อย่าให้มันสงลัย ต่อทัพกรุงยกขึ้นใปถืง จึ่งให้จับตัวมันล่งออกมาให้แก่กองทัพกรุงทีเดียว แล้วพระราชทานสิ่งของต่าง ๆ ไปแก่กองทัพซาวนครราชสีมาให้ ๆ แก่ไอ้คิดมิชอบ และให้ เจรจาเล้าโลมมันจงดี อย่าให้มันรู้ตัวเสีย จะทำการไม่ถนัด
ครั้นถึงวันอ้นพิชัยฤกษ์ จึ่งพระยาสุรเสนาและห้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ก็ กราบถวายบังคมลา แล้วยกทัพบกเรือขึ้นไปยังเมืองลพบุรี ครั้นใกล้จะถึง จึ่งให้หนังสือลับ ไปแก่กองทัพชาวนครราชสีมา นัดหมายวันคืนเพลาสัญญาอาณัติ ให้ยกเช้าล้อมพร้อมกัน ฝ่ายพระยานครราชสีมาและกรมการทั้งปวงก็เอาสิ่งชองขึ้งพระราซทานขึ้นไปก่อนนั้น ให้ แก่ไอ้เหล่าร้าย พูดจามิให้สงสัย ครั้นถึงวันอ้นนัดหมายนั้นแล้ว ก็ยกพลทหารเช้าล้อมชั้นใน ฝ่ายทัพกรุงล้อมไว้ชั้นนอกเป็นมั่นคง และขบถบุญกว้างกับสมัครพรรคพวกทั้งปวงผิทันรู้ตัว สะดุ้งตกใจกลัวยิ่งนัก จะหนีก็เห็นโม่พ้น จะต่อรบเล่าก็เหลือกำลัง ผิรู้ที่จะทำประการใดใต้ ก็นิ่งอยู่ลิ้น พลซาวนครราชสีมาก็เช้ากลุ้มรุมจับใอ้คิดผิซอบ และสมัครพรรคพวก ๒๘ คน ได้สิ่น แล้วพันธนาการออกล่งไปยังกองทัพกรุง ๆ ก็บอกหนังสีอลงไปให้กราบทูลพระกรุณา แล้วเลิกทัพกลับลงมายังกรุงเทพมหานคร จึ่งสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระ ราซดำร้สให้ลงพระราชอาญาแก่ไอ้คิดผิชอบ และพรรคพวกทั้งปวงถึงลิ้น?เวิต
แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งสมุหนายก ให้ตรวจเตรียมพลช้างม้า พลราชรถ บทจร เดินเท้า และพลนาวาพยุหะพร้อมไว้ กำหนดพล ©๐1๐๐๐ ทั้งทางบกทางเรือ และการพระ พุทธสมโภชทั้งปวงนั้น ก็ให้จัดแจงไว่ให้สรรพ จะเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปนมัสการพระ พุทธบาท อ้นประดิษฐานเหนือภูเขาสุวรรณบรรพต โดยโบราณราชประเพณีมาแต่ก่อน
ครั้นถึงวันอ้นได้คุภมงคลนักชัดฤกษ์ในเพลา ๑๑ ทุ่ม จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธ เจ้าช้างเผือก ก็สอดทรงเครื่องลิรืราซอลังการ์สรรพาภรณั บวรวิภูษิตลำหรับพิชัยราชรณ-ยุทธ์ ทรงราชารุธสรรพเสร็จ ก็เสด็จส่เรือพระที่นั้งศรีสมรรถชัย อ้นอำไพด้วยเศวตมยุรฉัตร ขนัดพระอภิรุมชุมสายพรายพรรณ กลิ้งกลดบทบังพระสุรีย์ บังแทรกสลอนสลับ จามรสล้างสว่างไสว ไพโรจน์ด้วยขนัดธงเทียวธวัซเป็นทิวแถว ดูแพรวพรายระย้าระยับจับ แสงสุรียวโรภาส ผ่องพึ้นอัมพรวิถีเถึอกถ่องล่องแสงจันทร์แจ่มพิาดาษดาด้วยเรือตั้งกั้น และ
เรือพระประเทียบเรียบราย เรือพระราชวงศานุวงศ์ เสนาพฤฒามาตย์ ราชกระวีมนตรีมุข ลูกชุนทั้งหลายรายเรียงจับฉลากเป็นคู่ดูพันลึก กึกก้องกาหลด้วยสรรพสำเนียงเสียงพลประ-โคมปี กลองชนะ แตรสังข์ ฟ้องชัย ฟ้องใหญ่ ฟ้องกะแต แปเสียงสนั่นนฤนาท กีขยายยก พยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนขบวนหน้าหลัง คับดั้งห้องแถวนทีเป็นลำดับวารีมารค กำหนด ระยะทางโยชน์หนึ่ง ก็บรรลุถึงพระราชนิเวศน์พระนครหลวง ก็เสด็จพักพลพายประทับร้อน เสวยพระกระยาหารสำราญพระอารมณ์ เสด็จเช้าที่พระบรรทมในที่นั่น ครั้นเพลาชายแล้ว ๖ นา^กา จึ่งเสด็จลงสู่เรือพระที่นั่ง ให้ยาตรานาวาพยุหะไปโดยลำดับ กำหนดทางโยชน์ หนึ่ง ก็ถึงดำหนักเจ้าสนุก จึ่งเสด็จขึ้นประทับแรมอยู่ที่นั่น ๒ เวร และมีพระราชดำรัสสั่ง อัครมหาเสนาธิบดี ให้ตรวจเตรียมพลแห่แหนทั้งปวงโดยกระบวนพยุหบาตราสถลมารค ดามอย่างโบราณราชประเพณีทั้งปวงให้พร้อมไว้
ครั้นเพลาปิจจุสมัยได้พิชัยฤกษ์ จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ ทรงเครื่องราชวิภูษณาภรณ์แล้วเสร็จ เสด็จทรงช้างด้นพังสุริยาอัษฎงศ์ ที่นั่งรองพังอนงค์ ศรีสวรรค์ ผูกเครื่องสุวรรณปฤษฎางค์หลังคาทอง พร้อมด้วยหมู่หมวตคสินทรเสนางคนิกร ดั้ง ก้น แทรก แซงสลับ ค่ายคํ้าพังคา และหมู่พลอาสาสินธพพลากรก้นกงริ้วราย โดยขบวน ชัายขวาหน้าหลังคับดั้งเป็นขนัด อัดนั่นช้างพระที่นั่งพระราชบุตร นัดดา วงศานุวงศ์ทั้งหลาย และรถประเทียบเรียบรายดามเสด็จเป็นถ่องแถวงามไสว อำไพด้วยเครื่องสูงเศวตฉัตรธง ฉานธงชัยเป็นคู่ ๆ ดูมโหฬาราดิเรกด้วยด้วยพลบทจรเกณฑ์แห่ และพลอุโฆษแตรสังข์ พาทย์ฟ้องกลองชนะ ประโคมครั้นคริ้นกึกก้องนฤนาท ให้ขยายพยุหบาตราไปโดยรัถยาร่ม-รื่นรโหฐานแถวเถื่อนพันลึก อธึกด้วยนานาพรรณพฤกษาชาติ บ้างเผล็ดดอกออกผลกล่นก ลาดดูดระการตา ก็เสด็จยาดราพลากรทวยหาญไปโดยลำดับสถลมารควิถี สินทาง ๕๕๐ เส้น ก็บรรลุถึงเสิงเขาสุวรรณบรรพต จึ่งให้หยุดขบวนแห่แหนทั้งปวงแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ ทรงรำพระแสงของ้าวเหนือตระพองช้างต้นสินวาระ ต นัด บูชาพระพุทธบาทโดยพระราช ประเพณีเสร็จแล้ว ก็บ่ายพระคชาธารโดยมารควิถี กำหนตทาง ๕๐ เส้น ถึงพระราช นิเวศน์ธารเกษม เสด็จลงสู่เกย แล้วเสด็จเช้าประทับแรม ณ พระตำหนักนั่น
ครั้นรุ่งขึ้น จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วก็เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยเสนาบดีมนตรี มุขมุสิกา กระบวนราชบุตร ราชนัตดา กรมฝ่ายหน้า ฝ่ายใน ใจอภิรมย์และพระนางสนมทั้ง หลาย ขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาทอันโอฬารทุกเพลาเช้าเย็นเป็นนิจทุกวันมิได้ขาด และ
ทรงถวายสักการบูชาด้วยสัจเคารพเป็นอันดี แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปเหนือไหล่เขา เสด็จนั่งเหนือแท่นติลาใกล้ด้นพระศรีมหาโพธิ ทรงโปรยสุวรรณรัชฎ์พระราชทานแก่พล นิกายทั้งหลายเป็นอันมาก ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน แล้วทรงพระกรุณาไห้มี การมหรสพสมโภช มีนานานุประการ ครั้นคาไห้จุดตอกไม้เพลิงด่าง า ระทาใหญ่ ๘ ระทา บูชาพระพุทธบาทเป็นมโหฬาราธิการยิ่งนัก แล้วทรงถวายไทยทานแก่พระสงฟ้เป็นอันมาก และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์ เสนาพฤฒา-มาตย์ พระสนมนาฎนารีทั้งหลายไปประพาส ณ พระดำหนักธารโศกปลายธารทองเแตง และเสด็จเที่ยวประพาสชมพนมพนัสแนวเนินเทินเขา ทุกลำเนาถํ้าธารละหานเหว เปลว ปล่องย่องชะวากเวิ้งหว่างสิงขรเขต วิเศษด้วยสรรพรุกขชาตินานา ทรงผลผกาทุกกิ่ง ก้านกล่นกลาด ชมหมู่จ้ตุบททวิบาทต่าง า ชาติดูตระการ สำราญพระราชหฤทัยแล้วเสร็จก็ เสด็จกสับอังพระราชนิเวศน์ธารเกษม คำรบ ๗ เวร แล้วถวายนมัสการลาพระพุทธบาท ยกพยุหบาตราโดยกระบวนสถลมารคชลมารค กลับอังพระนครศรีอยุธยา
ลุศักราช ๑๐๕๗ ปีกุน สัปตศก ขณะนั่นพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ให้แสนสุพจนา-ไมตรีเป็นราชทูตจำทูลพระราชสาสันคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการลงมายังกรุงเทพมหา-นครไนลักษณะพระราชสาส์นนั่นว่า พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตผู้เป็นมหิตราชาธิปไตย ใน เศวตมลาวประเทศนักคเรศปราจีนทิศ ขอถวายวันทนประณามมาแทบพระบวรบาทบง-กชเรญมาศแห่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้เสวยศวรรยาธิปิดย์ถวัลราชย์ ณ กรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดม พระราชนิเวศน์มหาสถาน มโหฬารด้วยเศวตกุญชรชาติพาหนะเป็นศรีเมือง เพิองพระ เกียรติยศปรากฏแผ่ไพศาลไปในนานาประเทศราชธานิใหญ่น้อยทั้งปวง ดุจฉัตรท้าวมหา พรหมกางกั้นร่มเย็นเป็นสุขานุสุข ปราศจากทุกย์ระงับภัยแห่งสรรพสัตว์ทั้งหลาย อัน ร้อนรนทั้วสกลโลกธาตุ ในกาลเมื่อมัชฌ้'นดิกสมัย ข้าพระองค์ขอถวายพระราชธิดา ทรง พระนามพระแก้วพิา พระข้นษาได้ ๑๕ พระพรรษา มาเป็นศรีสุรางคบริจาริการองละออง พระบาทยุคล ขอเอาพระเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นที่พึ่งที่พำนัก ด้วยมือริราช ปรปักษกล่าวคีอ เจ้าพิาเมืองหลวงพระบาง กอปรด้วยโลภ หาหิริโอสัปปะมิได้ ให้เสนา โยธาหาญยกมากระทำวิหิงสาการยํ่ายีกรุงศรีสัตนาคนหุต ให้ไต้ความเดือดร้อน และทัตนี้ จะขอพระราชทานกองทัพขึ้นไปช่วยปีองกันกรุงศรีสัตนาคนหุต ไห้พ้นเงื้อมมือปัจจามิตร
และซอเป็นข้าขอบข้ณฑเสมาพระมหานครศรีอยุธยาไปตราบเท่ากัลปาวสาน
จึ่งเจ้าพระยาจักรีนำเอาลักษณะพระราชสาศ์นพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ขึ้นกราบ ทูลพระกรุณาให้ทราบสินทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวก็ทรงเครื่องสิรีราชาลังกาภรณ์ วิภูษิตเศรีจ เสด็จออก ณ มุขเด็จพระที่นั่งสรรเพซญ่ปราสาท พร้อมด้วยห้าวพระยาเสนาบดี มนตรีมุขทั้งหลาย ฝ่ายทหาร ฝ่ายพลเรือน เฟ้ยมเฝืาทูลละอองธุลีพระบาท ณ ทิมดาบ ดามดำแหน่งข้ายขวา จึ่งไห้เบิกแสนสุพจนาไมตรีเข้ามาถวายบังคม ณ ศาลาหว่างทิมดาบ และดำรัสพระราชปฏิสันถาร ค นัดตามพระราชประเพณี แล้วพระราชทานเลี้อผ้าแก่ แสนสุพจนาไมตรีโดยสมควร
จึ่งมีพระราชดำรัสสั่งไห้สมุหนายก ให้เกณทักองทัพสรรพด้วยช้างม้าเครื่องศัสตราวุธ ทั้งปวงไห้พร้อมไว้ และดำรัสไห้พระยานครราชสิมาเป็นแม่ทัพหลวง พระสระบุรีเป็นยก-กระบัดร พระนครนายกเป็นเกียกกาย พระรามกำแหงเป็นกองหน้า พระยาลพบุรีเป็นทัพ หลัง ถือพลศกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐,๐๐๐ ช้างเครื่อง ค๐๐ ม้า ๔๐๐ สรรพด้วยนานาสรรพาวุธ ปีนใหญ่น้อย กระสุนตีนประสิวพร้อมเสรีจ ไห้ยกไประงับกำลังสืกเมืองหลวงพระบางซึ่งยก มาตีดกรุงศรีสัดนาคนหุตนั่น ครั้นถึงวันอันได้มหาพิช้ยฤกษ์ จึ่งท้าวพระยานายทัพนายกอง ทั้งหลายก็กราบถวายบังคมลา ยกช้างม้ารื้พลจากกรุงเทพมหานคร กับด้วยแสนสุพจนา ไมตรีซึ่งเป็นราชทูตนั่น และเดินทัพไปโตยทางเมีองนครราชสืมา
ครั้นใกล้ถึงกรุงศรีสัตนาคนหุต จึ่งให้ดั้งค่ายยับยั้งกองทัพอยู่ที่นั่น จึ่งปรึกษากันว่า ครั้นจะยกเข้าโจมตีกองทัพซาวเมียงหลวงพระบางบัตนื้ ก็จะเสืยไมตรีไปดูมิควร และเราจะ แต่งหนังสิอให็ไปว่ากล่าวแก่ซาวเมืองหลวงพระบาง ให้เลิกทัพกลับไปโดยดีก่อน ล้าและมิ ฟัง ยังองอาจจะต่อรบไซร้ จึ่งให้พลทหารเข้าโจมตีแหกหักเอาต่อภายหลัง ครู่เดียวกีจะเป็น ภัศมธุลีไป อันทัพลาวมิทานแมีอเราได้แต่ในเพลาเดียว ครั้นนายทัพนายกองปรึกษาเห็น พร้อมกันแล้ว ก็ไห้แต่งหนังสิอ ให้ธุนหมื่นมีซึ่อถือไปถึงแม่ทัพลาวซาวเมืองหลวงพระบาง เป็นใจความว่ากล่าวโดยไมตรี เพื่อจะได้ประนีประนอมเป็นมิตรสันถวะกับกรุงศรีสัตนา-คนหุตด้งกาลก่อน มิให้เป็นเวรไพรีอาฆาตกันสิบไป
ครั้นแสนห้าวเสนาลาวแม่ทัพเมืองหลวงพระบางได้แจ้งในหนังสือ และทราบว่ากอง ทัพกรุงเทพมหานครยกมาช่วยกรุงศรีสัดนาคนหุตด้งนั่นแล้ว ก็เข็ดขามคร้ามพระเดชานุภาพ ยิ่งนัก จึ่งแต่งหนังสือให้เพลี้ยคว้านมืซึ่อถือมาแจ้งแก่แม่ทัพไทย รับยินยอมประนีประนอม
เพื่อจะเป็นมิตรสันถวไมตรี มิไต้มีเวรอาฆาตกับกรุงศรีสัตนาคนหุตสืบไป ก็เลิกกองทัพกลับ คืนไปเมือง จึ่งพระยานครราชสืมาและท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลาย ก็แต่งหนังสือ บอกให้ขุนหมื่นมีสิอ ถือลงไปกราบทูลพระกรุณา ณ กรุงเทพมหานคร โดยประพฤติเหตุทั้ง ปวงก่อน แล้วบอกเช้าไปให้เสนาลาวนำเช้าเฝืาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ๆ ดีพระทัย ดำรัสพระราชปฏิสันถารเป็นอันดี และให้เลี้ยงดูเหล่ากองทัพให้อิ่มหนำสำราญ พระราช ทานรางวัลแก่ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงเป็นอันมาก ฝ่ายผู้ถือหนังสือบอกนั้นมาถึง กรุงเทพมหานคร ไห้อัครมหาเสนาบดีกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งทรงพระกรุณาโปรด ให้มีตราหากองทัพกลับลงมายัง ณ กรุง ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายได้แจ้งในท้อง ตรานั้นแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต แล้วเลิกทัพกลับมายังกรุง เทพมหานคร
ส่วนพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ก็จัดแจงตกแต่งพระราชธิดา พร้อมด้วยพระพี่เลี้ยง นางกำนัล และทาสกรรมกรชายหญิงลิงละ ๑๐๐ เป็นบริวาร สรรพด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค ทั้งปวงพร้อมเสร็จ และให้แสนท้าวพระยาลาว ต นาย ถือพล ๑๐,๐๐๐ ช้างม้าโดยสมควร ให้อัญเสิญเสด็จพระราชบุตรีขึ้นล่สืวิกาญจนยานวิจิตรลงไปยังกรุงเทพมหานคร โดยลำตับ มารควิถึถืงพระราชนิเวศนํพระนครหลวง จึ่งบอกหนังสือลงไป ณ กรุงเทพมหานครให้ กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระหุฑธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุตังนั้นแล้ว ทรงพระโสมนัส ดำรัสสั่งอัครมหาเสนาธิบดี ให้ผูกเรือพระที่นั้งบัลลังก์ม่านทองและเรืออื่น ๆ หลายลำลี้นไปรับนางกษัตริย์กรุงศรีสัตนาคนหุต ณ พระนครหลวง และล่องลงมายังพระ มหานครโดยทางคลองโพเรียง ครั้นมาถึงวัดกระโจมจะเลี้ยวขึ้นไปทางรอทำนบ พอสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร มีพระบัณทูรให้มารับพระราชบุตรีกรุงศรีสัตนาคนหุต ขึ้น ไว้ ณ พระราชวังบวร แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงมายังพระราชวังหลวง ขึ้นเฝืาสมเด็จพระ พุทธเจ้าหลวง กราบทูลพระกรุณาขอพระราชทานนางไว้ ณ พระราชวังบวร จึ่งทรงพระ กรุณาโปรดพระราชทานให้แก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอโดยพระราชอัธยาศัยนั้น
ลุศักราช ๑๐๙๙ ปีฉลู นพศก ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าพระขวัญ พระชนม์ คำรบ ๑ต พรรษา จึ่งทรงพระกรุณาดำรัสเหนือเกล้าสั่งอัครมหาเสนาธิบดี ให้จัดแจง การพระราชพิธีโสกันต์ (ณ) พระที่นั้งสรรเพชญ์ปราสาท และให้ตั้งโรงพระกระยาสนาน และพระเบญจา ณ ท้องสนามชั้นใน และให้ตั้งราชวัติ ฉัตรเบญจรงต์ ธงชัย ธงกระดาษ*
* พะราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศบุดแห่งชาติว่า ธงประฎาก
วางเป็นระยะไปโดยทางอันจะแห่นั้น ก็วางกระลาบาทเป็นชั้น ๆ
ครั้นถึงมีคสิรมาสสุกธปักษ์ดิถี ณ วันอันได้มหามงคลฤกษ์เพลาชายแล้ว ค นาหิโกา จึ๋งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง ก็ทรงเครื่องสิริราชอลังการสรรพาภรณ์ ภูษาลายทองสนับเพลาเขีงงอน สอดทรงฉลองพระองค์อย่างเทศ ทรงเจียระบาดรัตพัสตร์ แล้วทรงพระมหากฐินน้อยทรงเหน็บพระแสงกั้นหยั่นและมหาดเล็กเสิญพระแสงดาบใจเพชร แล้วเสด็จพระราชตำเนินมาขึ้นเกยทรงพระราชยาน เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์ มหาด-เล็กแห่สัายฃวาหน้าหลังเป็นชบวน มาถึงพระที่นั้งสรรเพชญ์ปราสาท เสด็จขึ้นประพับอยู่ ณ พระที่นั้งเก้าอี้ ณ ชานพัก
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทรงเครื่อง แล้วเสด็จขึ้นยานนุมาศ เจ้าจอมเถ้าแก่เป็น เพื่อนคนหนึ่งและมหาดเล็กคู่แห,นั้น นุ่งห่มสมปักทองชาวชายกรวย ใส่เอี้อครุยและพอก เอี้ยวพันผ้าขาวแห่หน้า ๒๐ คู่ แห่กระบวนหลังนั้น มีนางเ!(ญเครื่อง ๖ คน นางถือพัชนีคน หนึ่ง ลัดนั้นจัดเอาภรรยาธุนนางเดินพนมมีอตามนางเ!(ญเครื่องเป็น ๔ แถว ๆ ละ ๒๐ คน เป็น ๘๐ คน แล้วนุ่งผ้าทองชาวชายกรวย ห่มผ้าชาวขลิบทองสิน ครั้นแห่เสด็จมาถึงที่ประ พับซานพักแล้ว จึ่งให้ทรงเหยียบหน้าฆ้องชัย มีนางพนักงานเอานั้าฟ้าระพระบาท ๒ คน แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่พัวทรงรับพระกรสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เสด็จเช้าไนพระมหาปราสาท ทรงฟังสวดพระพุทธมนค์คำรบ ต วันแล้ว ถึงวันเป็นคำรบ ๔ ได้ฤกษ์เพลารุ่งจึ่งแห่เสด็จมา ณ โรงพระกระยาสนาน เสด็จขึ้นบนพระเบญจาแล้ว ถวายเครื่องมุรธาภิเษก ทรงนั้าพระ พุทธมนค์และนํ้าสังข์พักษิณาวัฎ ทวิชาจารย์ถวายอาเตืยรพาท ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์ ตุริยางคดนดรี แล้วทรงเครื่องแห่เสด็จกลับเช้าพระราชวัง
ครั้นเพลาชายแล้ว ด นาฬิ[กา จึ่งแห่เสด็จไปสมโภชเวียนพระเทียน เกณฑ์แห,นุ่งสม ปีกลาย ใส่เอี้อครุยและ (ลอม) พอกชมพูและนางเขีญพระแล้ นางยกเครื่อง นางดามเสด็จ ทั้งปวงนั้น ล้วนนุ่งผ้าทองเขียนชายกรวย ห่มผ้าชมพูขลิบทอง สินคำรบ ต วันเป็น ๖ วัน ด้วยกัน ทั้งแห่ไปทรงฟังสวด ต วันนั้น ครั้นโสกันค์แล้ว เจ้าพระขวัญเสด็จออกทรงม้าพัด ณ ท้องสนามหลวง หน้าพระที่นั้งจักรวรรดิทุกวัน ๆ
ครั้นถึงเตือน ต สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวร ลงได้ประมาณ ๑๙ วัน และพระโรคนั้นกำเริบหนักลง จะเสวยพระกระยาหารก็ไม่ได้ เกือบใกล้สวรรคตอยู่แล้ว
และพระราชวงศานุวงศ์ และห้าวพระยาช้าทูลละอองธุลีพระบาทผํใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ก็เข้า ไปนอนอยู่ในพระราชวังพร้อมกันสิน
ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่ท้วกรมพระราชวังบวร ทรงพระราชดำริแคลงเจ้าพระขวัญ ด้วยเห็นช้าไทมาก คนทั้งปวงยินดีนับถือมาก นานไปภายหน้าเกรงจะเป็นศัตรูราชสมบัติ จึ่งทรงคิดการอันเป็นคุยรหัสแต่กับเจ้าฟ้าเพชร เจ้าฟ้าพร ราชบุตร ทั้ง ๒ พระองศ์ มิให้ผู้ อื่นรู้เห็น ครั้นเห็นจวนจะสวรรคตใน ๒ วันเป็นแท้อยู่แล้ว จึงเสด็จพระราชดำเนินมายัง พระราชวังหลวงกับพระราชบุตรทั้งสองและช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวงเป็นอันมาก และเสด็จเช้าอยู่ ณ พระตำหนักหนองหวาย จึ่งอุบายให้มหาดเล็กไปเยิญเสด็จเจ้าพระขวัญ ว่ามีพระบัณฑูรให้แ)ญเสด็จไปเม่า	ทรงพระกรุณาจะให้ทรงม้าเทศให้ทอดพระเนตรสัก
หน่อยหนึ่ง แล้วเจ้าพระขวัญเสวยผลอุสิตด้างอยู่ ครั้นทราบว่ามีพระบัณฑูรให้หา ก็มิไต้ เสวยต่อไป และ!!กขึ้งยังมิไต้เสวยนั้น เอาใส่ในเครื่อง แล้วทูลลาพระมารดา เสด็จมาเม่า กรมพระราชวังบวร ณ พระตำหนักหนองหวาย กับด้วยนักพระสัตถาธิราชพระพี่เลี้ยง และช้าไททั้งปวงตามเสด็จมาเป็นอันมาก ครั้นเจ้าพระขวัญมาถึง เสด็จเช้าไปเม่าถวาย บังคมแล้ว มีพระบัณฑูรไห้ห้ามพระพี่เลี้ยงและช้าไททั้งปวง มิให้ตามเสด็จเช้ามา และให้ ปิดประดูกำแพงแก้วนั้นเลีย	จึ่งไห้จับเจ้าพระขวัญสำเร็จ!ทษเลียด้วยท่อนจันทน์ใน
พระตำหนักหนองหวายเสร็จแล้ว กีให้เอาพระศพใส่ตุงแล้วใส่ลงในแม่ข้น ให้ช้าหลวงเอา ออกไปฝืงเลีย ณ วัดโคกพระยาแล้วเสด็จกลับยังพระราชวังบวรสถานมงคล
ม่ายนักพระสัตถาธิราชพระพี่เลี้ยงและช้าไททั้งปวง แจ้งว่าเจ้าของตัวเป็นเหตุแล้ว ก็ ซวนกันร้องไห้กลับมาทูลแก่เจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทํพ ขึ้งเป็นพระมารตา และเจ้าฟ้ากรม-หลวงโยธาทิพขณะเมื่อพระราชบุตรทูลลาไปเม่ากรมพระราชวังบวรนั้น เข้าที่พระบรรทมอยู่ แด่ทว่ายังมิได้บรรทมหลับสนิทพอเคลิ้มหลับลงแต่ได้ยินเลียงพระราชบุตรมาทูลว่าข้าพเจ้า จะขอพระราชทานผลอุลิตหวาน!!กขึ้งเหลืออยู่นั้นเสวยต่อไป ก็ตกพระห้ยบรรทมดื่นขึ้นมา ในทันใดนั้น พอนักพระสัตถาธิราชมาถึง ร้องไห้กราบทูลโดยมูลเหตุทั้งปวง และเจ้าฟ้า กรมหลวงโยธาทิพได้ทรงฟ้งตังนั้น ก็ตกพระทัย ช้อนพระทรวงทรงพระกันแสงถึงพระราช บุตรเป็นกำลังแล้วเสด็จขึ้นไปเม่าสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ขึ้งทรงพระประชวรหนักอยู่นั้น และทรงพระโศการื่าไรกราบทูลโดยมูลคดีทั้งปวงแล้วทูลว่าลูก (ช้า) พระพุทธเจ้าหาความ ผิดมิได้ กรมพระราชวังบวรฆ่าลูกช้าพระพุทธเจ้าเลียโดยหาเหตุมิได้
สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงตรัสได้ทรงฟ้งดังนั้น ก็ตกพระทัยอาลัยในพระราชโอรส ทรงพระโศกาอาดูรภาพเป็นกำลัง แล้วทรงพระพิโรธแก่กรมพระราชรังบวรยิ่งนัก ดำรัสว่ากู ไม่ให้ราชสมบัติแก่ไอ้ ต คนพ่อลูกนี้ แล้วมีพระราชดำรัสให้หาเจ้าพระพิชัยสุรินทร์ ราชนัดดา ขึ้นมาเฮาบนพระที่นั้งบรรยงก์รัตนาสน้ ยิ่งเสด็จทรงพระประชวรอยู่นั้น แล้วทรงพระกรุณาตรัสมอบเวนราชสมบัติให้แก่เจ้าพระพิชัยสุรินทร์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวก็เสด็จสวรรคตในเพลาราตรีรันนั้น
พระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระชันษาเถาะ นพศก แรกเสด็จฃี๋น เสวยราชสมบัตินั้น พระซนมํได้ ๕๖ พระพรรษา เสด็จดำรงราชอาณาฆัๆรอยู่ได้ ๑๕ พระ พรรษา ขณะสวรรคต ณ พระที่นั้งบรรยงกํรัตนาสนัผหาปราสาท ไนเดือน ๙ ปีฉลู นพศก ศักราชได้ ๑๐๕๙ นั้น สิริซนมีได้ ๗๑ พระพรรษา
ป่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชรังบวรสถานมงคลตรัสทราบเหดุว่า มีพระราช โองการโปรดมอบเวนราชสมบัติไห้แก่เจ้าพระพิชัยสุรินทร์ ราชนัดดาดังนั้นแล้ว ก็มิ’ได้เสด็จ พระราชดำเนินลงมายังพระราชรังหลวง ส่วนเจ้าพระพิชัยสุรินทร์ก็มิอาจรับราชสมบัติได้ เกรงพระเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วกรมพระราชรังบวรอยู่ จึ่งนำเอาเครื่องเบญจราช กกุธภัณฑ์1ทั้ง ๕ ประการสำหรับพระมหากษัดราธิราชเจ้านั้น ขึ้นไปยังพระราชรังบวร กับ ด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายพร้อมกันเป็นอันมาก ขึ้นเฮาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มหาอุปราช กราบบังคมทูลถวายราชสมบัติ และเครื่องเบญจราชกกธภัณฑ์ทั้งปวง
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็มิได้รับ จึ่งมีพระราชบัณฑูรตรัสแก่เจ้าพระพิชัยสุรินทร์ ว่าพระ โองการโปรดมอบเวนราชสมบัติให้เป็นสิทธี้แก่ท่านแล้ว ท่านจงครองราชสมบัติเถิด และยิ่ง ท่านจะมายกราชสมบัติให้แก่เรา และเราจะรับราชสมบัตินั้น ก็จะเป็นละเมิดพระโองการ ดูมิบังควรนัก และเจ้าพระพิชัยสุรีนทรีได้พิงด้งนั้น ก็ยิ่งดกพระทัย กลัวพระเดชานุภาพยิ่งนัก จึ่งกราบทูลอ้อนวอนไปเป็นหลายครั้ง สมเด็จพระมหาอุปราชก็มิได้รับ เจ้าพระพิชัยสุรินทร์ ก็ซบพระเดียรเกล้าลงกลิ้งเกลือกกับฝ่าพระบาท แล้วกราบทูลวิงวอนไปว่า ข้าพระพุทธเจ้า วาสนาบารมีก็น้อย บุญน้อย กำลังน้อย มิอาจสามารถจะดำรงราชสมบัติไว!ดํไม่ ล้าและ ข้าพระพุทธเจ้าจะครอบครองแผ่นดินสิบไปบัดนี้ เห็นจะมีภัยอันตรายแก่ราชสมบัติและ บ้านเมือง สผณพราหมณาจารย อาณาประชาราษฎรจะได้ความเดือดร้อนเป็นมั่นคง อัน เศวตฉัตรนี้เป็นมหาสิริอันประเสริฐ	ล้าบุคคลผู่ใดมิได้มิบุญญาภิสังขารสำสมมาแต่ก่อน
ก็หาดำรงรักษาไว้ได้ไม่ อุปมาดังมันเหลวแห่งพระยาราชสีห์ ผีธรรมชาติอันสุชุมละเอียดยิ่ง นัก ถ้าและจะเอาภาชนะอันใด ๆ ก็ดี มารองรับไว้นั้น ก็หารองรับไว้ได้ไม่ ก็จะไหลรั่วไปเสีย สิ้น และพึ่งจะรองรับไว้ได้นั้น ก็แด่สุวรรณภาชนัสิงเดียว และพระองค์กอปรด้วยพระราช กฤษฎาเดชาธิการภินิหารบารมีมาก สมควรจะดำรงราชอาณาจักรไนแผ่นดินสยาม ประเทศได้* อุปมัยดังภาชนะทองอันรองรับไว้พึ่งมันเหลวแห่งพระยาราชสีห์เหมือน (กัน) ฉะนั้นฃอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดรับครอบ (ครอง) ราชสมบัติ โดยสุภาวสุจริตธรรม เถีต เหมือนหนึ๋งพระองค์ทรงมหาการุญภาพแก่แผ่นดิน อย่าให้เป็นจลาจลเลย สมณ-พราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรจะได้พึ่งพระบารมีร่มเย็นเป็นสุชา (นุ) สุซ และพึ่ง พระองค์จะมิทรงพระกรุณาโปรดรับครอบ (ครอง) ราชสมบัติไชรั ก็เหมือนมิทรงพระกรุณา แก'แผ่นดิน และไพร่ฟ้าข้าขอบชัณทเสมาทั้งปวง เห็นว่าบ้านเมืองจะเกิดอันดราย สมณ-พราหมณาจารย์	อาณาประชาราษฎรไต้ความเดือดร้อนเป็นแท้ ข้าพระพุทธเจ้าก็จะหา
ที่พึ่งที่พำนักมิได้ ก็จะกราบถวายบังคมลาพระองค์บุกป้าฝ่าดงไปอุกซ่อนนอนตายเสียตาม ยถากรรมของข้าพระพุทธเจ้า และเมื่อเจ้าพระพํข้ยสุรินทร์กราบทูลวิงวอนอยู่ฉะนั้น พอท้าว พระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลายฝ่ายพระราชวังหลวง ก็ตามขึ้นไปถึงพร้อมกัน และ เข้าเผ่ากราบถวายบังคมสมเดืจพระเจ้าอยู่ห้ว และช่วยอุดหนุตเพ็ดทูลอ้อนวอนขึ้น เพื่อจะ ให้ทรงพระกรุณาโปรดรับครองราชสมบัตินั้น จึ่งเจ้าพระพิชัยสุรินทร์ก็รับพระราชโองการ แด่พระบาทบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว แล้วรับพระบัณฑูรแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสอง พระองค์ และท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ก็รับพระโองการและพระบัณฑูรตาม เจ้าพระพิชัยสุรินทร์นั้น
พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทอดพระเนตรเห็นท้าวพระยาเสนาบดี มนตรีมุขทั้งหลายราบคาบเป็นปรกติพร้อมมลกันอยู่สิ้น แล้วจึ่งมีพระราชโองการตรัสเหนือ เกล้า โปรดให้ท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้น้อยผู้ใหญ่ทั้งหลาย ถีอนั้าพระพิพัฒน์ สัตยาถวายสาบานตามบุราณราชประเพณีเสรีจสิ้นทุกประการ และเจ้าพระพิชัยสุรินทร์และ ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขสผณพราหผณาจารย์ทั้งหลาย ก็อัญเสิญเสด็จพระราชดำเนิน
* ตรงนี้มีคำว่าสยามประเทศอีกแห่งหนึ่ง และสำนวนที่เอียนรัสิกว่าเป็นสำนวนใหม่ น่าจะแก้ไ?แพิ่มเติมใน
รัชกาลที่ ๔ ด้วยเหมือนกัน
ลงมายังพระราชวังหลวง จึ่งมีพระราชดำรัสให้เจ้าพนักงานจัดแจงการอัญเชิญพระบรมศพ ใส่ในพระโกศเสร็จแล้ว	ประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ที่เสด็จสวรรคตนั้น
แล้วมีพระโองการตรัสสงพระมหาราชครู พระราชปโรหิตโหราจารย์ ให้จัดแจงการพระราช พิธีราชาภิเษกเฉลิมพระราชมนเทียร
ครั้นถึงวันอันได้ศุภวารมหามงคลนักขัตฤกษ์ จึ่งท้าวพระยาเสนาบดี กระวีราช ข้า ทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ทหารพลเรือน และพระสังมราชาคคามวาลี อรัญวาลีชิพ่อพราหมณาจารย์ทั้งปวง ประชุมพร้อมกัน ณ พระที่นั่งสรรเพชญ่ปราสาท อัญ-เชิญเสด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นราชาภิเษก เป็นเอกอครบรมขัตดิยาธิบดินทร์ป่นพิภพจบสกลราชลีมา เสวยมไหสุรียศวรรยาธิปีตย์ถวัลยราช ประเพณี ลีบสุรืยสวัสดีวงศ์ดำรงราชอาณาจักร ณ กรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน แล้วถวายเครื่องเบญจ-ราชกกุธภัณฟ้สำหรับพระมหากษัดราธิราชเจ้า และการพระราชพิธีทั้งปวงนั้นพร้อมดาม อย่างโบราณราชประเพณีเสร็จลินทุกประการ
จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จประเวศพระราชมนเทียรและเสด็จอยู่พระที่นั่งสุริยาม-รินทร์มหาปราสาท และขณะเมื่อพระองค์เสด็จอยู่พระที่นั่งเสวยราชสมบัตินั่น พระชนมํได้ ๑๖ พระพรรษา จึ่งมีพระราชโองการตรัสเหนือเกล้าโปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองศ์ ใหญ่ ประดิษฐาน ณ ที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองศ์ น้อยนั่น ทรงพระกรุณาโปรดให้เรียกว่า พระบัณฑูรน้อย แด่บรรดาข้าหลวงเดิมที่มีบำเหน็จ ความชอบนั้น ก็พระราชทานยศศักดิไห้ตามสมควรฐานานุรูปถ้วนทุกคน แล้วทรงพระกรุณา ให้ช่างพนักงานจับการทำพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ขื่อ ๗ วา ๒ ศอก กอปรด้วยเมรุทิศเมรุ แทรก และสามสร้างพร้อม และการพระเมรุมาศนั่น กำหนด ๑๑ เดือนจึ่งเสร็จ
ลุศักราช ๑๐๖๐ ปีขาล สัมฤทธิศก เดือน ๔ได้สุภวารดิถีพิชัยฤกษ์ จึ่งให้อัญเชิญพระ บรมศพขึ้นประดิษฐานเหนือพระมหาพิชัย (ราช)รถ แห่แหนเป็นกระบวนไปเข้าพระเมรุ มาศ ตามอย่างแต่ก่อน และให้ทิ้งทานด้นกัลปพฤกษ์ และมีการมหรสพต่าง ๆ ทุกประการ ครั้น คาให้จุตตอกไม้เพลิงต่าง ๆ ระทาใหญ่ ๑๖ ระทา บูชาพระบรมศพเป็นมโหฬาราธิการยิ่งนัก และทรงสดับปกรณีพระสงฟ้ ๑๐,๐๐๐ คำรบ ๗ วัน แล้วถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้ว แจงพระรูปทรงสดับปกรณีพระสงม้อีก ๔๐๐ รูป แล้วเก็บพระอ้ฐิใส่พระโกศน้อย อัญเชิญขึ้น
พระราชยานแห่เป็นขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งไห้ยัญเสิญพระบรมโกศพระอ้แข้าบรรจุไว้ ณ ห้ายจรนำพระมหาวิหารวัดพระศรีสรรเพซญดาราม
ลุศักราช ๑๐๖๑ ปีถาะ เอกศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริถึงภูมิชาติ แห่งพระองค์ สิงสมเด็จพระพันปีหลวงตรัสบอกไว้แต่ยังทรงพระเยาว์อยู่นั้นว่า เมื่อศักราช ๑๐๒๔ ปีขาล จัดวาศก แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จบรมบพิตรพระนารายณ์เป็นเจ้า เสด็จพระ ราชดำเนินขึ้นไปนมัสการพระพุทธประติมากรพระสินราช พระสินศรี ณ เมืองพระพิษณุโลก ทรงพระกรุณาให้มีการมหรสพถวายพุทธสมโภชคำรบ ๓ วัน ครั้งนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงในพระบรมโกศ พาเอาสมเด็จพระพันปีหลวงทรงพระครรภ์แก่ จึ่งประสูติพระองค์ที่ ตำบลบ้านโพธี้ประทับข้าง แขวงเมืองพิจิตร ในเดือนอ้าย ปีขาลศกนั้น แล้วจึ่งเอารกที่ สหชาตินั้นใส่ลงในผอบเงิน เอาไปผ่งไว้ที่หว่างต้นโพธิ้ประทับช้าง และต้นอุทุมพรต่อกันนั้น เหตุตังนั้น จึ่งไต้พระนามกรสิอมะเดื่อ และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชตำริระลึกถึงที่ ภูมิชาติ อันพระองค์ประสูติ ณ แขวงหัวเมืองฝ่ายเหนือ เป็นมหามงคลสถานอันประเสริฐ สมควรจะสร้างขึ้นเป็นพระอาราม จึ่งมีพระราชตำรัสส์งสมุหนายก ให้กะเกณฑ์กันขึ้นไป สร้างพระอาราม ตำบลบ้านโพธิ้ประทับช้าง มีพระอุโบสถ วิหาร มหาธาตุเจดีย์ ศาลาการ เปรียญ และกุฎีสงฆ์พร้อมเสร็จ และการสร้างพระอารามนั้น ๒ ปีเศษ จึ่งสำเร็จ
ในปีมะเส็ง ตรีศก จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จด้วยพระชลวิมานโดยกระบวนนาวา พยุหะขึ้นไป ณ พระอารามตำบลโพธี้ประทับข้างนั้น และห้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาท สิงขึ้นไปค อยรับเสด็จโดยสถลมารคนั้นก็เป็นอันมาก แล้วทรงพระกรุณาให้มืการฉลอง และ มีการมหรสพคำรบ ต วัน ทรงถวายไทยทานแก,พระสงฆ์เป็นยันมาก และทรงพระราชอุทิศ ถวายเลกข้าพระไว้สำหรับอุปีฏฐากพระอาราม ๒๐๐ ครัว และถวายพระกัลปนาขึ้นแก่พระ อารามตามธรรมเนียม แล้วทรงพระกรุณาตั้งเจ้าอธิการ สือพระครูธรรมรูจีราชมุนี อยู่ ครองพระอาราม ถวายเครื่องสมณบริขารตามศักดี้พระราชาคณะแล้วเสร็จ ก็เสด็จกลับยัง กรุงเทพมหานคร จำเดิมแต่นั้นมาพระอารามนั้น ก็เรียกว่าวัดโพธิ้ประทับข้าง มาตราบเท่า ทุกวันนี้
เมื่อศักราช ๑๐๖๒ ปีมะโรง โทศกนั้น อสุนีบาตตกลงต้องยอดพระมณฑป ณ พระ อารามวัดสุมงคลบพิตร ติตเป็นเพลิงโพลงขึ้นไหม้เครื่องบน โทรมลงมาต้องพระเศียรพระ พุทธรูป หักสะบั้นลงมาจนพระศอ และพระเศียรนั้นตกลงอยู่ ณ พื้นพระมณฑป จึ่งทรงพระ
กรุณาโปรดให้?เางพนักงานจับการรึ๋อพระมณทปก่อสร้างขึ้นใหม่ แปลงเป็นพระมหาวิหาร สูงใหญ่ โดยยาวเล้นเศษ สำเร็จในปีมะเมีย จัตวาศก และทรงพระกรุณาให้มีการฉลองและ มีการมหรสพ ต ร้น แล้วทรงถวายไทยทานแก่พระสงฟ้เป็นอันมากเหมือนอย่างทุกครั้ง
ในขณะนั้น สมเด็จพระอัครมเหสีเดิมแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกศ ขึ้งเป็นพระราชมารตาเลี้ยงของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ไตอภิบาลบำรุงรักษาพระองค์มา แต่ยังทรงพระเยาว์นั้นครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จสวรรคตแล้วจึ่งทูลลาสมเด็จพระ-เจ้าแผ่นดิน เสด็จออกไปตั้งพระตำหนักอยู่ในที่ใกล้พระอารามวัดดุสิต และที่พระตำหนักวัด ดุสิตนี้เป็นที่พระตำหนักมาแต่ก่อน ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า และเจ้าแม่ผู้ เฒ่าขึ้งเป็นพระนมเอกของสมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า และเป็นมารตาเจ้าพระยาโกษาเหลีก โกษาปาน ขึ้งไต่ขึ้นไป?เวยกราบทูลขอพระราชทานโทษสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ขณะเป็นที่ หลวงสรคักดี้ และชกเอาปากพระยาวิไชยเยนฑว์ครั้งนั้น และเจ้าแม่ผู้เฒ่านั้นก็ไต้ตั้งพระ ตำหนักอยู่ในที่นี้ ครั้นแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วพระองค์นี้ และสมเด็จพระราชมารดา เลี้ยงก็เสด็จไปตั้งพระตำหนักอยู่ในที่นั้นสิบต่ออันมา แล้วจึ่งทรงพระกรุณาโปรตตั้งไห้เป็น กรมพระเทพามาดย์ ส่วนสมเด็จพระอัครมเหสีชัายขวาแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระ บรมโกศ ขึ้งทรงพระนามกรมหลวงโยธาทิพ กรมหลวงโยธาเทพนั้น ก็ทูลลาสมเด็จพระเจ้า แผ่นดิน แล้วพาเอาพระราชบุตรขึ้งทรงพระนามตรัสน้อยนั้น ออกไปตั้งพระตำหนักอยู่ในที่ ใกล้พระอารามวัตพุทไธสวรรย่
ครั้นเมื่อปีมะโรง โทศกนั้น ตรัสน้อยราชบุตร พระชนม์ใต้คำรบ ๑๐ พระพรรษา* จึ่ง เจ้ากรมหลวงโยธาเทพ พระราชมารดานั้น ก็ให้กระทำมหามงคลพิธีโศอันตํพระราชบุตร ครั้นโสอันตํแล้ว ให่ไปทรงผนวชเป็นสามเณรอยู่ในสำนักพระพุทธโฆษาจารย์ ราชาคณะ และตรัสน้อยนั้นทรงพระสติปีญญาเป็นอันมาก ประพฤติพรหมจรรย่เป็นอันดี และทรง เรียนพระปริยัติไตรปิฎกธรรม พระคัมภีร์เลขยันต์ มนต์คาถา สรรพวิทยาคุณต่าง ๆ ใน สำนักพุทธโมษาจารย์นั้นไต้เป็นอันมาก และทรงพระผนวชอยู่ไต้๕ พระวษา พระซนม่โต้๑๘ พระพรรษา จึ่งลาผนวชออกเที่ยว ทรงเรียนดิลปศาสตร์ฟ้างม้า สรรพยุทธ์?}งชัยทั้งปวงไต้
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบบหอสมุดแห่งชาติว่า ๑(ก พรรษา จึ่งน่าจะถูกกว่า เพราะมีช้อความต่อไป
ว่า ทรงพระผนวชได้ ๕ พระวษา พระชนมได้ ๑๔ พระพรรษา
เป็นอันมาก แล้วทรงเรียนสิงอักษรแขก ฝรั่ง และอักษรเขมร ลาว ญวน พม่า รามัญ และจีน ทุกภาษาต่าง ๆ แล้วทรงเรียนสิงคัมภีร์ราชศาสตร์ โหราศาสตร์ และคัมภีร์แพทย์ กอปร ด้วยอาจารย์เป็นอันมาก สรรพทรงฟ้านิฟ้านาญในสรรพวิชาคุณทั้งปวงต่าง ๆ ดุจหนึ่งจะ ทรงทราบในคัมภีร์ไตรเพทางคศาสตร์ ครั่นพระชนม์คำรบใต้อุปสมบทแล้ว ก็ทรงผนวช เป็นภิกษุภาวะ จำเริญสมณธรรมอยู่เป็นอันดี
ขณะนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวมีพระราชบุตรีเกิดด้วยพระสนมอีก ๒ พระองค์ ทรงพระนามพระองค์เจ้าแก้วองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าทับทิมองค์หนึ่ง เป็น ๕ พระองค์ด้วยก้น ทั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นี้ ร่วมพระราชมารดาเดียวก้น อนึ่งสมเด็จพระพุทธ เจ้าหลวงในพระบรมโกศมีพระราชบุตรเกิดด้วยพระสนม ๔ พระองค์ คือพระองค์เจ้าจีนองค์ หนึ่ง พระองค์เจ้าดำองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าแก้วองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าบุญนาคองค์หนึ่ง และ พระองค์เจ้าบุญนาคองค์นี้ ที่เรียกว่าเจ้าพระองค์เถรนั้น และพระองค์เจ้าดำนั้น ได้พระองค์ เจ้าแก้ว พระราชบุตรีสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเป็นบาทบริจาริกา และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชอังบวรนั้น ได้พระองค์เจ้าทับทิมลูกพระสนม สิง (เป็น) พระราชภคินีต่างพระ มารดาก้นนั้น เป็นพระอัครมเหสี
ลุศักราช ๑๐๖๔ ปีมะเมีย จัตวาศก ขณะนั้นนายโขลงช้างชาวบ้านแก่ง นำโขลงเช้ามา แต่ท้องป่าด้น และก้นเอาช้างพลายงาสั้นดีดโขลงเข้ามาได้คัวหนึ่ง สูงประมาณ๖ศอก ๕ นิ้ว สรรพด้วยคชลักษณ์งามบริบูรณ์ และชักโขลงนั้นเข้ามา ณ เพนียด จึ่งพระราชอังเมืองนำเอา ข่าวช้างสำคัญนั้น ขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จพระราชดำเนินใป ณ เพนียด ทอดพระเนตรให้ชักช้างโขลงเข้าเพนียด แล้วทรงพระ กรุณาให้ก้นช้างสำคัญนั้นเข้าไว่ในวงพาด ให้ปรนปรือแกสอนให้ฟ้านิฟ้านาญ แล้วให้นำลง เรือขนาน มีเรือคู่ชักแห่เป็นขบวนเข้ามาอังพระนคร จึ่งให้นำขึ้นไว้ ณ โรงยอดในพระราชอัง ทรงพระกรุณาพระราชทานนามกรบ้ญญัดี สิอพระบรมไตรจักร แล้วพระราชทานรางวัลแก่ นายโขลงนั้นโดยสมควร
ในปีมะเมีย จัตวาศกนั้น ทรงพระกรุณาดำรัสให้ช่างต่ออย่างพระมณทปพระพุทธบาท ให้มียอด ๕ ยอด ให้ย่อเก็จมีบันแถลง และยอตแทรกด้วย นายช่างต่ออย่างแล้ว เอาเช้า ทูลถวาย จึ่งมีพระราชดำรัสสั้งให้ปรุงเครื่องบนพระมณทปตามอย่างนั้นเสร็จ จึ่งเสด็จพระ ราชดำเนินโดยขบวนพยุหบาดราชลมารคสถลมารค ขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท
ตามอย่างพระราชประเพณีผาแต่ก่อน แล้วทรงพระกรุณาให้ย่างพนักงานจับการยกเครื่อง บนพระมณฑปพระพุทธบาท	ขณะนั้นสมเด็จพระสังฆราชตามเสด็จขึ้นไปช่วยเป็นแม่การ
ต้วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระทัยปราโมทย์ยิ่งนัก จึ่งทรงพระกรุณาผอบการทั้งปวง ถวาย ให้สมเด็จพระสังฆราชเป็นแม่การแล้ว ก็เสด็จกลับยังกรุงเทพมหานคร
ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินมิไต้เสด็จอยู่ในพระนครนาน	เสด็จอยู่เดือนหนึ่งบ้าง
๑๕ วันบ้าง แล้วเสด็จด้วยเรือพระที่นั้งแวดล้อมไปด้วยเรือช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง เที่ยวประพาสไปในท้องแถวนทีตราบเท่าถึงเมืองสมุทรปราการ แล้วทรงเบ็ดตกนานามัจฉา ชาติทั้งปวงต่าง ๆ ทรงสร้างแต่อกุศลทุจริต ผิดพระราชประเพณีมายังแต่ก่อน และพระองค์ ฆ่าเลียขึ้งหมู่มัจฉาชาติทั้งหลาย ด้วยเบ็ดและข่ายล้มตายเป็นอันมาก บางทีเสด็จด้วย ช้างพระที่นั้ง แวดล้อมไปด้วยช้างห้าวพระยาช้าราชการเป็นอันมาก เที่ยวประพาสไปใน อรัญประเทศ และให้ช้างดั้ง ช้างกัน และช้างเสือกบาศ ไล่ล้อมหมู่ช้างเถื่อนในป่า และชัก เสือกบาศคล้องช้างเถื่อนได้เป็นอันมาก และเสด็จไปดั้งล้อมช้างเถื่อนในป่าแชวงเมืองท่า โรงครั้งหนึ่ง ณ ป่าเพชรบุรีครั้งหนึ่ง บางทีเสด็จเที่ยวไปในห้องทุ่ง ทรงพระแสงปีนนกสับ ยํงด้องนานาสัตว์มฤคนา (นา) ทวิชาชาติทั้งหลายล้มตายเป็นอันมาก บางทีเสด็จยก พยุหบาตราขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท บำเพ็ญพระราชกุศล ตามอย่างพระราชประเพณี มาแต่ก่อน แล้วเสด็จกลับยังพระนคร
ฝ่ายนายย่างกระทำการมณฑปพระพุทธบาท ยกเครื่องบนแล้ว จึ่งจับการ (ปูน) และ การรักต่อโป และการทองและการกระจกนั้นยังมืใด้สำเร็จ
อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าแผ่นตินเสด็จออก ณ ห้องพระโรง จึ่งมืพระราชโองการตรัส ถามช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวงว่า ช้างประจันตชนบทประเทศบ้านนอก เขามี การมหรสพงานใหญ่ที่ไหนบ้าง ขณะนั้นช้าราชการผู้มืขึ้อคนหนึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ช้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้าว่า ณ บ้านประจันตชนบท แขวงเมืองวิเศษไชยชาญ เพลาพรุ่ง นี้ชาวบ้านทำการฉลองพระอาราม มีการมหรสพงานใหญ่ จึ่งมืพระราชดำรัสว่า แต่เราเป็น เจ้ามาช้านาน มิได้เล่นมวยปลํ้าบ้างเลย และมีอก็หนักเหนื่อยเลื่อยล้าช้าอ่อนไป เพลาพรุ่ง นี้เราจะไปเล่นสนุกชกมวย ลอง!เมือให้สบายใจสักหน่อยหนึ่งเถิด
ครั้นรุ่งขึ้นจึ่งเสด็จด้วยพระชลพาหนะ แวดล้อมไปด้วยเรือช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้ง ปวงไปโดยลำดับชลมารค ถึงตำบลบ้านกระหลาตตรวจ* จึ่งให้หยุดประหับเรือพระที่นั้ง
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศผุดแห่งซาติว่า บ้านตลาดกรวด
เสด็จขึ้นบกในที่นั้น และดำรัสห้ามมิให้ข้าราชการทั้งปวงไปโดยเสด็จพระราชดำเนิน และ พระองค์ผลัดพระภูษาแปลงเพศเป็นคนยาก เสด็จปลอมไปแต่กับดำรวจข้าหลวงเดิม ๔-๕ คน ขึ้งเป็นคนสนิทไว้พระทัย มิให้ผูใดสงสัย ครั้นไปถึงตำบลบ้าน ขึ้งมีงานใหญ่ฉลองพระ อารามนั้นจึ่งเสด็จพระราชดำเนินด้วยข้าหลวงปลอมไปกับคนชาวบ้านทั้งปวงขึ้งเที่ยวดูงานนั้น ขณะนั้นพอเจ้างานให้เปรียบมวย จึ่งมีพระราชดำรัสไข้ข้าหลวง ไปว่าแก่ผู้เป็นนายสนามว่า บัดนี้มวยในกรุงออกมาคนหนึ่ง จะเข้ามาเปรียบชกมวยไนสนามท่าน และนายสนามได้ยิน ดังนั้นก็ดีใจ จึ่งว่าให้เข้ามาเปรียบดูเถึต จึ่งเสด็จเข้าไปไนสนาม และนายสนามก็จัดหาคน มวยมี!]มือจะมาให้เปรียบคู่ เหล่าข้าหลวงจึ่งห้ามว่า อย่าเอาเข้ามาเปรียบเลย เราเห็นตัว แล้ว จะเอาแล้ว จงให้แต่งตัวเถิด นายสนามจึ่งให้แต่งตัวเข้าทั้งสองฝ่าย แล้วไห้ชกกันใน กลางสนาม จึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน และคนมวยผู้นั้น ก็เข้าชกสิงกันและกันและ!เมือทั้ง สองฝ่ายนั้น ดีทัดกันพอแลกลำกันได้มิได้เพลี่ยงพลํ้าแก่กัน และกำลังนั้นก็พอกํ้ากี่งกันอยู่ และคนทั้งหลายขึ้งดูนั้นก็สรรเสรีญ!]มือทั้งสองฝ่าย และให้เสียงฮาติดกันไปทุกนัด และคน มวยผู้นั้นบุญน้อยวาสนาก็น้อย และเข้าต่อล้ด้วยสมเด็จพระมหากษัดราธิราชเจ้า อันกอปร ด้วยบุญญาภิสังขารบารมีมาก และกำลังบุญวาสนานั้นข่มขี่กันอยู่ ครั้นล้กันไปได้ประมาณ กึ่งยกก็หย่อนกำลังลง และเสียทีเพลี่ยงพลํ้าถูกที่สำคัญถนัด เจ็บป่วยถึงสาหัสเป็นหลายนัด ก็แพ้ด้วยบุญญานุภาพในยกนั้น จึ่งนายสนามก็ตกรางวัลให้แก่ผู้ชนะนั้นบาทหนึ่ง ให้ผู้แพ้ นั้นสองสลึง ตามวิสัยบ้านนอก และเหล่าข้าหลวงนั้นรับเอาเงินรางวัล จึ่งดำรัสให้ข้าหลวง ว่าแก่นายสนาม ให้จัดหาคู่มาเปรียบอีก และนายสนามก็จัดหาคู่มาได้อีก แล้วให้ชกกัน และคนมวยผู้นั้นทานบุญมิได้ก็แพในกึ่งยก คนทั้งหลายสรรเสริญ!เมือพระหัตถ์มี่ไป แล้วว่า มวยกรุงคนนี้!]มือ (ดี) ยิ่งนัก และนายสนามก็ตกรางวัลให้เหมือนหนหลังนั้น แล้วสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ก็พาข้าหลวงคืนมาสู่เรีอพระที่นั้ง ค่อยสำราญพระราชหฤทัย แล้วเสด็จกลับ ยังกรุงเทพมหานคร
ในปีมะเมีย จัตวาศกนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จออกพระที่นั่งสุริยามรินทร์ มี พระราชหฤทัยปรารถนาจะใคร่เสด็จไปประพาสล้อมข้างเถื่อนในป่า จึ่งมีพระราชดำรัสสั่ง ศมุหนายกให้ตรวจเตรียมข้างผ้ารี้พล และนาวา พยุหะทั้งปวงให้พร้อมไว้ ครั้นถึงวันอัน กำหนด จึ่งเสด็จลงสู่เรือพระที่นั่ง พรั้งพร้อมด้วยเรือพระบรมโอรสาธิราชเจ้า และ เรีอท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาพลากรทวยหาญทั้งหลาย แวดล้อมโดยเสด็จพระราช-
ดำเนินเป็นอันผาก จึ่งให้เคลื่อนชยายขบวนนาวาพยุหะไปโดยลำดับ?)ลมารค ครั้นถึงท่าเรือ แขวงเมืองนครสวรรค์ จึ่งเสด็จปีนตั้งดำหนักห้พพลับพลาอยู่ตำบลบ้านหูกวาง แล้วทรงพระ กรุณาให้ตั้งค่ายปีกกา ล้อมฝูงห้างเลื่อน ณ บ้ายางกองทอง และให้ทำค่ายมั่นลำหรับจะกั้น ห้างเลื่อนเข้าจับนั้น และให้เหล่าห้างเสือกใปไล่ล้อมลันห้างเลื่อนมาเข้าค่ายมั่น ครั้งนั้นเป็น เทศกาลวลันตฤดู ฝนตกนํ้านองท่วมไปกั้งบ้า คนกั้งหลายสิงทำค่ายนั้น ลุยนั้าทำการเร่งรัด ลันตั้งค่ายล้อมกั้งกลางวันกลางคืน จนเท้านั้นเปีอยทนทุกข์ลำบากเวทนาบ้วยเจึบทุพพล ภาพมากอดอาหารซูบผอมล้มตายก็ผากอนึ่งในที่ระหว่างค่ายหลวงที่ประทับและที่ค่ายล้อม ห้างต่อลันนั้น มืบึงหนึ่งใหญ่หลวงขวางอยู่หว่างกลาง สมเด็จพระเจัาอยู่หัวจะเสด็จไปทอด พระเนตรให้ลันฝูงห้างเลื่อนเข้าจับในค่ายมนและทางสิงเตํนลัดดัดตรงไปค่ายล้อมนั้น ต้อง ฝ่าข้ามบึงใหญ่นั้นไปจึ่งใกล้ ล้าและจะเดินหลีกไปให้พ้นบึงนั้น มืระยะทางอ้อมวกไปไกล นัก จึ่งผีพระรา?)โองการตรัสสั่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกั้งสองพระองค์ ให้เป็นแม่กอง กะเกณฑ์คนถมถนนหลวงเป็นทางสถลมารคข้ามบึงใหญ่นั้นไป ให้ลำเร็จแต่ในเพลากลาง คืนวันนี้ รุ่งสางขี้นจะเสด็จพระราชดำเนินข้ามห้างพระที่นั้งไป และให้เร่งรัดกระทำการให้ แล้วหันตามพระราชกำหนด จึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกั้งสองพระองค์รับสั่งแล้ว ก็ออกไป กะเกณฑ์ผู้คนในกองหลวงไต้ ๑๐,๐๐๐ เศษ- แบ่งปีนหน้าที่ลันทำการถมถนนห้ามบึงใหญ่แต่ ในกลางคืน บ้างขุดมูลดินและดัดไม้น้อยใหญ่ทิ้งถมลงไป แล้วเอาห้างลงเหยียบให้ที่แน่น และเร่งรัดลันทำการถมถนนทุบปราบราบรื่นแล้วตลอดถึงฮ่งฟากห้างโน้นเสร็จแต่ในกลางคืน แล้วเสด็จกลับเข้าผากราบทูลพระกรุณาว่า ทางสถลมารคนั้นแล้วเสร็จดุจพระราชกำหนด ครั้นเพลาปีจจุสมัย	จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จขึ้นเกย
ทรงห้างต้นพลายลังหารคชลีห้เป็นพระคชาธาร พรั้งพร้อมด้วยห้างพระที่นั้งพระราชบุตร และห้างท้าวพระยาเสนามาตย์ราชพยุหโยธาพลากรเดินเท้ากั้งหลาย แวดล้อมโดยเสด็จ พระราชดำเนินเป็นอันมาก จึ่งเสด็จยาตราพระคชาธารไปโดยวิถีสถลมารคข้ามบึงนั้น ครั้น ไปถึงกลางบึงและที่นั้นเป็นหล่มลึกนัก โ!มทุบปราบไม่สู้แน่น และเท้าหน้าห้างต้นนั้น เหยียบถลำจมลงไป แล้วกลับถอนขึ้นใต้ จึ่งค่อยจ้องจดยกย่างต่อไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ ทรงพระพิโรธแก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอกั้งสองพระองคุนั้นยิ่งนัก ดำรัสว่า ไอ้สองคนนี้มัน เห็นว่ากูแก่ชราแล้ว จึ่งซวนลันคิดเป็นขบถ และทำถนนให้เป็นพลุหล่มไว้ หวังจะให้ห้างซึ่งกู ขี่นี้เหยียบถลำหล่มล้มลง แล้วมันจะซวนลันม่ากูเลึย หมายใจจะเอาราชสผบ้ต และพระองค์
ตรัสเท่าดังนั้นแล้ว ก็ขับพระคชาธารไปตามแถวถนนไปข้ามพ้นบึงขึ้นถึงฝืง จึ่งแปรพระ พักตร์เหลือบเนตรมาข้างเบื้องพระปฤษฎางค์ ทอดพระเนตรเห็นช้างพระที่นั้งสมเด็จพระ เจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ตามเสด็จติดท้ายช้างพระคชาธารมา ก็ยิ่งทรงพระพิโรธหนัก จึ่ง เยื้องพระ (องค์) ทรงพระแสงของ้าว เงื้อจะพินเอาพระเสืยรสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระ ราชรังบวร จึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระบัณฑูรน้อย ก็เอาต้ามพระแสงขอขึ้งทรงอยู่นั้น ยก ขึ้นกันรับพระแสงของ้าวไว้ได้ด้วยฉับไว มิได้ต้องพระเชษฐาธิราชเจ้า ด้วยพระองค์ทรงช้า-นิช้านาญในการกระบี่กระบอง มวยปลํ้า ว่องไวล้นทัดอยู่ แล้วจึ่งเอาช้างทรงเช้ากันช้างพระ เชษฐาธิราชเจ้า แล้วพากันขับช้างพระที่นั้งแล่นหนีไป
สมเด็จพระบรมราชปิดุรงค์ก็ยิ่งทรงพระพิโรธเป็นกำลัง แล้วไสช้างพระที่นั้งไล่ติด ตามช้างสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองคํไปในท้นใดนั้น ฝ่ายควาญขึ้งอยู่เท้าช้างพระที่ นั้งนั้น เห็นว่าช้างสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองจะหนีไปมิพ้น จึ่งเอาขอท้ายเกี่ยว ท้ายช้างพระที่นั้งเข้าไว้ให้ค่อยรอช้าลง และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ความกลัว พระราชอาญาเป็นกำลัง ก็เร่งรีบขับช้างพระที่นั้งแล่นหนีบุกป่าไป และช้างพระคชาธารจะ ไล่ติดตามไปมิท้น จึ่งมีพระราชโองการตรัสร้องประกาศไปแก่ช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้ง ปวง ว่าท่านทั้งหลายจงช่วยกันติดตามจับเอาตัวไอ้ขบถสองคนมาให้เราจงได้ แล้วบ่ายพระ คชาธารกลับมายังพลับพลาที่ประทับนั้น ล่วนตำรวจและข้าราชการทั้งหลายติดตามไป พบสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์แล้ว ก็นำเอามาถวาย ณ ค่ายหลวง จึ่งมีพระราช ดำรัสสั่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นั้นได้ยกหนึ่ง ค๐ ที แล้ว1ให้'พันธนาเข้าไว้ด้วยลังชลิกภัณท้ แล้วดำรัสสั่งว่า ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนรับเสด็จ เพลาเช้ายกหนึ่ง เย็นยกหนึ่ง เป็นนิจทุกรัน ๆ อย่าได้ขาดกว่าจะเสด็จพระราชดำเนิน กลับลงไปพระนคร
ขณะนั้นนายผลข้าหลวงเดิมคนหนึ่งเข้าไปเฝืาเยือนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระ องค์ในเรือนโทษ จึ่งมิพระบัณฑูรตรัสว่า ไอ้ผล บัดนี้ศมเด็จพระราชบิตาทรงพระพิโรธ ดำรัส สั่งให้ลงพระราชอาญาแก่กูทั้งสองทุกเพลาเช้าเย็นเป็นนิจทุกรัน ๆ กว่าจะเสด็จกลับลงไป ณ กรุง และกูทั้งสองจะทนพระราชอาญาไปได้หรือ จะมิตายเลียหรือ เอ็งจะคิดประการใด นาย ผลได้พิงด้งนั้นจึ่งคิดเห็นว่าจะพ้นภัย* จึ่งกราบทูลว่า ขอพระราชทานจงดำรัสสั่งให้
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่ง?เาติว่า จึ่งคิดเห็นว่าจะพ้นภัยได้
ตำรวจเอาเรือเร็ว รีบลงไปทูลแ}ญเสด็จสมเด็จพระอัยกีกรมพระเทพามาตย์ สิงเสด็จอยู่ ณ พระตำหนักริมวัดดุสิตนั้น ขึ้นมาช่วยกราบทูลขอโทษ เห็นว่าจะทรงพระกรุณาโปรดพระ ราชทานให้เป็นมั่นคง ด้วยเหตุว่ากรมพระเทพามาดย่นี้ มีคุณูปการเป็นอันมาก ได้อุปถัมภ์ บำรุง เลี้ยงรักษาสมเด็จพระราชบิดามาแด่ทรงพระเยาว์นั้น จะว่าไรก็ว่ากันได้ เห็นจะขัดกัน มิได้ และสิงจะอุบายคิดอ่านไปอย่างอื่นนั้น เห็นว่าจะมิพ้นโทษ
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองคตรัสได้ทรงฟังดังนั้นก็เห็นชอบด้วย ทรงพระปีติ โสมนัสยิ่งนัก จึ่งมีพระบัณฑูรตรัสใขัหลวงกระเษดรรักษา ให้เอาเรือเร็วรีบลงไปเชาสมเด็จ พระอัยกีกรมพระเทพามาดย์ และให้ทูลโดยมูลเหตุทั้งปวงนั้นให้ทราบลี้นทุกประการ แล้ว จึงทูลว่า	เราทั้งสองพี่น้องขอถวายบังคมมาแทบฝ่าพระบาทสมเด็จพระอัยกีเจ้า
ขอจงทรงพระกรุณาโปรดเสิญเสด็จขึ้นมาช่วยทูลขอพระราชทานโทษขัาพเจ้าทั้งสองโดยเร็วเถิด ข้าพเจ้าทั้งสองจึ่งจะรอดจากความตาย และสิงบุคคลผู้ใดจะมาเป็นที่พึ่งที่พำนัก ช่วยชีวิต ข้าพเจ้าทั้งสองในครานี้เห็นไม,มีดัวแล้ว	และหลวงกระเษดรรักษารับสั่งแล้ว ก็มาลงเรือ
รีบลงไป ณ กรุง ค วันก็ถึง จึ่งเข้าไปเชากรมพระเทพามาตย์ ณ พระดำหนักริมวัดดุสิตนั้น แล้วกราบทูลโดยมีพระบัณฑูรสั่งมานั้นทุกประการ
สมเด็จพระอัยกีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ดกพระทัย จึ่งตรัสเรียกข้าหลวงสาวไข้ สั่งใหํ11พาย ผูกเรือพระที่นั้งมาประเทียบเป็นการเร็ว แล้วเสด็จโดยด่วนมาลงเรือพระที่นั้ง ให้รีบเร่งช พายขึ้นไปหลวงกระเษตรรักษาเป็นเรือนำเสด็จ รีบเร่งไปทั้งวันกลางคืน ๔ วันก็ถึงท่า เรือประทับ จึ่งเสด็จขึ้นไปเชาสมเด็จพระเจ้าแผ่นดํน ณ พระตำหนักทับพลับพลานั้น
จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทอดพระเนตรเห็นกรมพระ เทพามาตย์ พระราชมารดาเลี้ยง เสด็จขึ้นมา ก็กระทำปิจจุคมนาการต้อนรับ เชีญเสด็จให้ ขึ้นนั้งร่วมราชอาสน์ ทรงถวายอภิวาทแล้วดำรัสถามว่า สิงเจ้าคุณขึ้นมานี้ด้วยมีกิจธุระเป็น ประการใด จึ่งกรมพระเทพามาดยกราบทูลว่า ได้ยินข่าวลงไปว่าพระราชบุตรทั้งสองเป็น โทษ จึ่งอุสาหะขึ้นมา ทั้งนี้เพี่อจะทูลขอพระราชทานโทษ จึ่งมีพระราชโองการตรัสเล่าให้ กรมพระเทพามาตข์ทรงฟังว่า ไอ้สองคนนี้มันคิดการเป็นขบถ เดิมข้าพเจ้าให้มันเป็น แม่กองถมถนนข้ามบึง มันแสร้งทำเป็นพลุหล่มไว้ ให้ข้างสิงข้าพเจ้าขี่นั้นเหยียบถลำลง แล้วมันจะชวนกันฆ่าข้าพเจ้าเสืย จะเอาราชสมบัติ กรมพระเทพามาดย่กราบทูลว่า อัน พระราชบุตรทั้งสองนี้ เป็นลูกเพี่อนทุกข์เพี่อนยากของพ่อมาแด่ก่อน และซึ่งจะคิด
การขบถประทุษร้ายต่อพ่อนั้นหามิได้ แล้วกรมพระเทพามาตย์กราบทูลวิงวอนขอพระราช ทานโทษเป็นหลายครั้ง จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษให้แก่กรมพระเทพามาตย์ นั้น แล้วมีพระราชดำรัสมอบให้แก่กรมพระเทพามาตย์ว่า เจ้าคุณจงเอามันทั้งสองนั้นลงไป เสียด้วยเถิด อย่าให้มันอยู่ด้วยข้าพเจ้าที่นี้เลย ถ้าและ จะเอามันไว้ที่นี้ด้วยข้าพเจ้าไชร้ มันก็ จะคิดการขบถ ฆ่าข้าพเจ้าเสียอีกเป็นมั่นคง และกรมพระเทพามาตยัรับสั่งแล้ว ก็ออกไป ถอดสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์มาลงเรือพระที่นั้ง	แล้วเสด็จกลับมายังกรุง
เทพมหานคร
ส่วนสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็เสด็จด้วยข้างพระที่นั้ง และช้างดั้ง ช้างกัน ไปทอดพระ เนตรให้กันข้างเถื่อนเข้าค่ายมั่น แล้วจับข้างเถื่อนได้ครั้งนั้นมากประมาณ ๑๐๐ เศษ แล้ว เสด็จกลับยังพระนครศรีอยุธยา
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จมาเฝ่าทูลละอองธุลีพระบาทดาม เคยมาแต่ก่อน	และสมเด็จพระราชบิดาก็สินความพิโรธ ทรงพระกรุณาดำรัสสั่งกิจราช
การงาน พระนครดีเป็นปรกติไปเหมือนแต่ก่อนนั้น
ในขณะนั้นเจ้าพระบำเรอภูธร ราชนิกูลองค์หนึ่ง เป็นเขึ้อพระวงศ์มาแต่ก่อน สมเด็จ พระเจ้าอยู่ห้วก็ทรงพระกรุณาแก่เจ้าพระบำเรอภูธรนั้นเป็นอันมาก ว่ามืนํ้าใจสัตย์'ซื่อต่อ แผ่นดินและทรงพระกรุณาดำรัสใข้กิจราชการทั้งปวง ต่างพระเนตรพระกรรณ และเจ้าพระ บำเรอภูธรนั้นมีบุตรี ๔ องค์ ข้อพระองค์รัตนาองค์หนึ่ง พระองค์เอี้ยงองค์หนึ่ง พระองค์ ขาวองค์หนึ่ง พระองค์พลับองค์หนึ่ง และพระองค์รัตนานั้น ทรงพระกรุณาเอาเข้ามาเลี้ยง เป็นพระสนมเอก และพระองค์เอี้ยงนั้น ทรงพระกรุณาพระราชทานให้แก่สมเด็จพระเจ้า พระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชรังบวรและพระองค์ขาวนั้น ก็พระราชทานให้แก่สมเด็จพระเจ้า ลูกเธอพระบัณฑูรน้อย แต่พระองค์พลับน้องน้อยนั้น ยังเยาว์อยู่ยังมิได้[สกันค์ และพระองค์ รัตนาซึ่งเป็นพระสนมเอกนั้น	สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระเสน่หาการุญภาพ
โปรดปรานเป็นอันมากครั้นอยู่มาพระองค์รัตนาก็มีได้ดั้งอยู่ในกตัญญกตเวทีต่อสมเด็จพระ-เจ้าแผ่นดินโตยสุจริตธรรม ก็คิดการเป็นทุจริต และให้หาหมอทำเสน่ห์ หวังจะให้สมเด็จ พระเจ้าแผ่นดินทรงพระเสน่หารักใคร่ลุ่มหลง และทาสในเรือนนั้นรู้เหตุ จึ่งเอาการอันเป็น คุยรหัสนั้นไปแจ้งแก1ท้าวนางผู้ใหญ่ ๆ ก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่ง ทรงพระกรุณาให้เอาตัวพระองค์รัตนามาพิจารณาไต่สวนไล่เลียง สืบสาวเอาตัวหมอผู้ทำ
นั้นด้วย ครั้นเป็นล้ดย่แห้แล้วก็ใหัลงพระราชอาญาแก่พระองค์รัตนา และหมอผู้ท้าเสน่ห์ กับทั้งเจ้าพระบำเรอภูธร ผู้เป็นบิดานั้นถึงสินสีวิด
ครั้นอยู่ผา สมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมฝ่ายในเจ้าฟ้าหญิงทรงพระประชวรวัณโรค!] ศัณฑมาลานิพพาน จึ่งทรงพระกรุณาให้ท้าการฌาปนกิจ พระราชทานเพลิง ณ พระอาราม วัดโชยวัฒนาราม ตามอย่างลูกหลวงเอก แล้วทรงสด้บปกรณ์พระสงฟ้เป็นอันมาก โดยสมควรแก่ยศถาศักดิ้นั้น
ครั้งนั้น สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชหฤทัยกักขฬะหยาบจ้าทารุณร้ายกาจ ปราศจากกุศลสุจริด ทรงพระประพฤติผิดพระราชประเพณี มีได้มีหิริโอตัปปะ และพระทัย หนาไปด้วยอกุศลลามก มีวิดกในโทสะ โมหะมูล เจือไปในพระล้นดานเป็นนิรันดรผิได้ขาด และพระองค์ทรงเสวยนํ้าจ้ณห้ขาวอยู่เป็นนิจ แล้วผักยินดีในการอันสังวาสด้วยนางกุมารีอัน ยังผิได้มีระดู ถ้าและนางใดอุตส่าห์อดทนได้ ก็พระราชทานรางวัลเงินทองผ้าแพรพรรณ ต่าง ๆ แก่นางนั้นเป็นอันมาก ถ้านางใดอดทนมีได้ไชร้ ทรงพระพิโรธ และทรงประหารลงที่ ประฉํมุราประเทศให้ถึงแก่ความตาย แล้วให้เอาโลงเจ้าใส่ศพนางนั้น ออกไปทางประตู พระราชวังจ้างท้ายสนมนั้นเนือง ๆ และประตูนั้นก็เรียกว่าประตูผีออก มีผาตราบเท่าทุกวันนี้
อยู่ผาครั้งหนี้งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จด้วยพระชลพาหนะออกไปประพาส ณ เมือง เพชรบุรี และเสด็จไปประหับแรมอยู่ ณ พระราชนิเวศน์ตำบลโตนดหลวง ใกล้ผิงพระมหา สมุทร และที่พระตำหนักนี้เป็นที่พระตำหนักเคยประพาสมหาสมุทรมาแต่ก่อน ครั้งแผ่น ดินสมเด็จพระนเรศวรบรมราชาธิราชบพิตรเป็นเจ้านั้นและสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ก็เสด็จ ด้วยพระที่นั้งมหานาวาท้ายรถแล่นไปประพาสในห้องพระมหาสมุทรตราบเท่าถึงตำบลเขา สามร้อยยอด และทรงเบ็ดตกปลาฉลามและปลาอื่นเป็นอันผาก แล้วเสด็จกลับมา ณ ตำหนักโตนดหลวง และเสด็จเที่ยวประพาสอยู่ด้งนั้น ประมาณ ๑๕ เวร จึ่งเสด็จกลับยังกรุง เทพมหานคร
ลุศักราชได้ ๑๐๖๖ ปีวอก ฉศก ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จด้วยเรือพระที่นั้ง เอกชัย จะไปประพาสทรงเบ็ด ณ ปากนั้าเมืองสาครบุรี ครั้นเรือพระที่นั้งไปถึงตำบลโคกขาม และคลองที่นั้นคดเคี้ยวนัก และหันท้ายนรสิงห์สีงถึอท้ายเรือพระที่นั้งคัดแก้ไขผิทันที และ สืรษะเรือพระที่นั้งนั้นโดนกระทบกิ่งไม้อันใหญ่เจ้า ก็หักดกลง'ในนํ้า หันท้ายนรสิงห์เห็นด้ง นั้นก็ตกใจ จึ่งโดดขึ้นเสียจากเรือพระที่นั้ง และขึ้นอยู่บนผิงแล้วร้องกราบทูลพระกรุณาว่า
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท (ปก) เกล้า พระราชอาญาเป็นล้นเกล้า ธอจงทรงพระกรุณา โปรดให้ทำศาลขึ้นที่นี้สูงประมาณเพียงตา แล้วจงต้'ดเอาศีรษะช้าพระพุทธเจ้ากับศีรษะ เรือพระที่นั่งสิงหักดกนํ้าลงไปนั้น ขึ้นบวงสรวงไว้ด้วยกันที่นี้ ตามพระราชกำหนดในบทพระ อัยการเถิด จึ่งผีพระราชโองการตรัสว่าไอ้พันท้าย* สิงโทษเอ็งนั้นถึงตายก็ชอบอยู่แล้ว แต่ทว่าบัดนี้กูจะยกโทษเสีย ไม่เอาโทษเอ็งแล้ว เอ็งจงคืนมาลงเรือไปด้วยกูเถิด สิงศีรษะ เรือที่หักนั้น กูจะทำต่อเอาใหม่ แล้วเอ็งอย่าวิตกเลย พันท้ายนรสีงห้จึ่งกราบทูลว่า ซึ่งทรง พระกรุณาโปรดผิใด้เอาโทษช้าพระพุทธเจ้านั้น พระเดชพระคุณหาที่สุดผิได้ แต่ทว่าจะเสีย ขนบธรรมเนียมในพระราชกำหนดกฎหมายไป และซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะมาละ พระราชกำหนดสำหรับแผ่นดินเสียดังนี้ ดูผิควรยิ่งนัก นานไปภายหน้าเห็นว่าคนทั้งปวงจะ ล่วงครหาติเตียนดูหมิ่นได้ และพระเจ้าอยู่หัวอย่าทรงพระอาลัยแก่ช้าพระพุทธเจ้าผู้ถึง แก่มรณโทษเลย จงทรงพระอาลัยถึงพระราชประเพณี อย่าไห้เสียขนบธรรมเนียมไปนั่นตี กว่า อันพระราชกำหนดผีมาแต่บุราณนั้นว่า ล้าและพันท้ายผู้ใดถือท้ายเรือพระที่นั่ง ให้ ศีรษะเรือพระที่นั่งนั้นหัก ท่านว่าพันท้ายผู้นั้นถึงผรณโทษ ให้ดัดศีรษะเสียและพระเจ้าอยู่ หัวจงทรงพระกรุณาโปรดให้ตัดศีรษะช้าพระพุทธเจ้าเสีย ดามโบราณราชกำหนดนั้นเถิด จึ่ง ผีพระราชดำรัสสั่งให์แพายทั้งปวง ปีนมูลดินเป็นรูปพันท้ายนรสิงห้ขึ้น แล้วกั๊ให้ตัดศีรษะรูป ดินนั้นเสีย แล้วดำรัสว่าไอ้พันท้าย ซึ่งโทษเอ็งถึงตายนั้นกูจะประหารสิวิตเอ็งเสีย พอเป็น เหตุแทนตัวแล้ว เอ็งอย่าตายเลย จงกลับมาลงเรือไปด้วยกับกูเถิด พันท้ายนรสิงห์เห็นตังนั้น ก็มีความละอายนัก ด้วยกลัวว่าจะเสียพระราชกำหนดโดยธรรมเนียมโบราณไป เกรงคนทั้ง ปวงจะครหาติเตียนดูหมิ่นในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแท่งตนได้ ล้เสียสละสิวิดของตัวผิได้อาลัย จึ่งกราบทูลไปว่าขอพระราชทานซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าข้าพระพุทธเจ้าทั้งนี้ พระ-เตชพระคุณหาที่สุดมิได้ แต่ทว่าซึ่งตัดศีรษะรูปดินแทนตัวข้าพระพุทธเจ้าดังนี้ ดูเป็นทำเล่น ไป คนทั้งหลายจะล่วงครหาดิเตียนได้ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดตัดศีรษะช้า พระพุทธเจ้าเสียโดยฉันจริงเถิด อย่าให้เสียขนบธรรมเนียมในพระราชกำหนดไปเลย ช้า พระพุทธเจ้าจะชอกราบทูลฝากบุตรภรรยาแล้ว ก็จะกราบถวายบังคมลาตายไปโดยลักษณ ยถาโทษอันกราบทูลไว้นั้น
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ไอ้,พัน'ท้ายนรติงห่
สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินดรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ดำรัสวิงวอนไปเป็นหลายครั้ง พัน ท้ายนรสีงห์ก็มิยอมอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหาการุญภาพแก่พันท้ายนรสิงห์เป็น อันมาก จนกลั้นนั้าพระเนตรนั้นไว้มิได้ จำเป็นจำท้าตามพระราชกำหนด จึ่งดำรัสสั่งนาย เพชฌฆาตใหำ]ระหารชีวิตพันท้ายนรสิงห์เสีย แล้วไห้ท้าศาลขึ้นสูงเพียงตา และให้เอา ศีรษะพันท้ายนรสิงห์กับศีรษะเรือพระที่นั้งขึ้งหักนั้น ขึ้นพลีกรรมไว้ด้วยกันบนศาลนั้น แล้ว ให้ออกเรือพระที่นั้งไปประพาสทรงเบ็ดณปากนํ้าเมืองสาครบุรีแล้วเสด็จกล้บยังพระมหานคร และศาลเทพารักษ์ที่ตำบลโคกชามนั้นก็มืปรากฎมาตราบเท่าทุกวันนี้
จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพทธเจ้าอยู่ห้วก็ทรงพระราชดำริว่า ณ คลองโคกชามนั้น คดเคี้ยวนัก คนทั้งปวงจะเดินเรือเข้าออกก็ยาก ต้องอ้อมวงไปไกลกันดารนัก ควรเราจะให้ ชุดลัดตัดเสียให้ตรงจึงจะชอบ อนึ่งพันท้ายนรสิงห์ขึ้งตายเสียนั้น เป็นคนสัตย์ขึ้อสั่นคงนัก สู้ เสียชีวิตมิไต้อาลัย กลัวว่าเราจะเสียพระราชประเพณีไป เรามีความเสียดายนัก ด้วยเป็นข้ไ-หลวงเดิมมาแด่ก่อน อันจะหาผู้ขึ้งรักใคร่ ขึ้งตรงต่อเจ้า เหมีอนพันท้ายนรสิงห์นี้ยากนัก แล้วดำรัสให้เอากเฬวรพันท้ายนรสิงห์นั้น มาแต่งการฌาปนกิจพระราชทานเพลิง และ บุตรภรรยานั้นก็พระราชทานเงินทอง สิงของเป็นอันมาก แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่ง สมุหนายก ให้กะเกณฑ์เลกหัวเมืองให้ได้ ค๐,๐๐๐ ไปชุดคลองโคกขาม และให้ชุดลัดดัดให้ ตรงตลอดไป โดยลึก ๖ศอก ปากคลองกว้าง ๘ วา พึ๋นคลองกว้าง ๕ วา และให้พระ ราชสงครามเป็นแม่กอง คุมพลหัวเมืองทั้งปวงชุดคลองจนแล้วสำเร็จดุจพระราชกำหนด
แล้วมีพระราชดำรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมูชทั้งหลายว่า แต่ครั้งศักราช ๘๖๐ ปีมะเมียศก ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้านั้น ก็ไต้ชุดคลองสำโรงตำบลหนึ่ง ครั้นล่วงมาศักราช ๘๘๙ ปีมะโรงศก ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระโชยราชาธิราชเจ้านั้น ก็โต้ ชุดคลองบางกอกใหญ่ตำบลหนึ่ง ครั้นล่วงมาศักราช ๙๐๐ ปีจอศก ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระ มหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเผือกนั้น ก็ใต้ชุดคลองบางกรวยริมวัดชลอ ทะลุไปออกริมวัดมูล เหล็กนั้นดำบลหนึ่ง	ครั้นล่วงมาศักราช ๙๗๐ ปีวอกศก ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้า
ทรงธรรมนั้น ก็ให้ชุดคลองลัดริมวัดไก่เตี้ย ณ ท้ายบ้านสามโคกนั้นตำบลหนึ่ง ครั้นล่วงมา ศักราช ๙๙๘ ปีซวดศก ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททองนั้น ก็ใต้ชุดคลอง เมืองนนทบุรีตำบลหนึ่ง ดัดมาออกตลาดแก้วนั้น และครั้งนี้เราจะชุดคลองโคกขามให้เป็น เกียรติยศใว้ตราบเท่ากัลปาวสาน
จึ่งเจ้าพระยาจักรีก็เกณฑ์เอาเลกหัวเมืองนนทบุรี เมืองธนบุรี เมืองนครชัยศรี เมือง สาครบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองสมุทรปราการ ได้พลหัวเมือง ทั้งปวงนั้น ต๐,๐๐๐ เศษ มอบให้พระราชสงครามผู้เป็นนายกอง และพระราชสงครามก็ กราบถวายบังคมลา ถือพลหัวเมืองทั้งปวงไปทำการชุดคลองโคกชาม และที่สิงจะชุดไปทะลุ ออกแม่นํ้าเมืองสาครบุรีนั้น ให้รังวัดได้ทางไกล ต๔๐ เส้น และให้ฝรั่งส่องกส้องดัดทางให้ ตรงแล้ว	จึ่งให้ปีกกรุยแบ่งปีนหน้าที่กันชุดตามหมวดตามกองและปีนหน้าที่ให้ชุดคนหนึ่ง
โดยคืบหนึ่ง กว้างลึกนั้นโดยขนาดคลอง และการชุดคลองนั้นได้จับทำในศักราช ๑๐๖๗ ปี ระกา สัปตศก และการนั้นยังไป่มิได้สำเร็จก่อน
ครั่นถึงมาฆมาสตุกรปีกษ์ดิถื จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระ ราชดำรัสสั่งสมุหนายก ให้ตรวจเตรียมพลพยุหบาตราโดยขบวนชลมารค สถลมารคทั้งปวง ให้พร้อมเสร็จจะเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท โดยพระราชประเพณีมา แต่ก่อน ครั่นถึงศุภวารมหาพิชัยฤกษ์ จึ่งสมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัว ก็ทรงเครื่องลึรีราชวิภูษณาลังกาภรณี บวรรัตนมาลีมณีมาศมงกุฎ สอดทรงวิสุทธิ สังวาลกาญจนอลงกดรจนา ทรงวิชัยมหาราชารุธสำหรับราชรณยุทธ์สรรพเสร็จ ก็เสด็จ ทรงเรือพระที่นั้งไกรสรมุขพิมาน	อลังการด้วยเศวตมยุรฉัตร ขนัดพระอภิรุมชุม
สายพรายพรรณ บังรวิวรรณบังแทรกสลอนสลับ สรรพกรรสิงกลิ้งกลดจามรมาศดาษดาดู มโหฬารพันลึก อธึกด้วยกระบี่ธุชทวนเทียวธวัซเป็นทิวแถวดูแพรวพรายปลายระบายระยับ จับพื้นทีมัมพรวโรภาส เดียรดาษด้วยเรือท้าวสามนตราชสกุล ชุนหลวงด้แเสิอกปลายเสือก ทั้งหลายรายเรียงจับฉลากเป็นคู่ ๆ ดูเป็นขนัดโดยกระบวนพยุหบาตราหน้าหลังคับคงเนือง นอง กึกก้อง กาหลด้วยศัพท้สำเนียงเสียงพลอุโฆษแตรสังข์ตุรืยางคตนตรีปีกลองชนะประ โคมครื้น เพียงพื้นพสุธานฤนาท ไท้ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนไปโตยชลมารคแล้ว หยุดประทับร้อน ณ พระราชนิเวศน์พระนครหลวง เสวยพระกระยาหารสำราญพระอารมณี เสด็จเข้าที่พระบรรทมในที่นั้น
ครั่นเข้าแล้ว ฅ นาVIกา จึ่งให้ออกเรีอพระที่นั้งไปโดยลำดับ ตราบเท่าถืงที่ประทับ พระตำหนักท่าเจ้าสนุก แล้วเสด็จทรงข้างพระที่นั้งพังสกลเกษร ที่นั้งรองพังบวรประทุม ชุมนุมราชพิริยโยธาพลากรพฤนท้พร้อมพรั่ง ทั้งตามกระบวนพยุหบาตราสถลมารคสรรพ เสร็จ ก็เสด็จยกพยุหแสนยากรทวยหาญ ไปโดยลำดับสถลมารควิถี ถึงเขาสุวรรณบรรพต จึ่งหยุดพระคชาธาร ทรงรำพระแสงขอเหนือตระพองข้างด้นลิ้นวาระ ต นัด บูชาพระพุทธ-
บาทตามอย่างพระราชประเพณีเสร็จแล้ว ก็บ่ายพระคชาธารไปเข้าที่ประทับ ณ พระราชนิ-เวศน์ธารเกษม แล้วเสด็จผานมัสการพระพุทธบาททุกเพลาเข้าเย็น ใทัเล่นการมหรสพ ถวายพุทธสมโภชคำรบ ต วัน ครั้นคาให้จุดดอกไม,เพลิงต่าง า ระทาใหญ่ ๘ ระทา บูชา พระพุทธบาทเป็นมโหฬารยิ่งนัก แล้วทรงพระกรุณาให้ถอยเรือพระที่นั่งและเรือแห่ทั้งปวง กลับลงไป ณ กรุง
แล้วถวายนมัสการลา ยกพยุหโยธาคชานิกรทวยหาญผ่านไปโดยทิศตะวันออก ข้าม แผ่นํ้าแขวงป่าลักไป ณเขาปิถวีเสด็จขึ้นถวายนมัสการพระพุทธฉายา แล้วประทับอยู่ที่นั่น ต เวร จึ่งเสด็จยกพลนิกายบ่ายหนัาไปโดยบูรพทิศ และเสด็จประพาสไปถึงตำบลเขาพนมโยง จึ่งเสด็จขึ้นนมัสการพระเจดีย1ฐานบนยอดเขานั่น และเสด็จประทับอยู่ที่นั่นอีก ต เวร จึ่ง เสด็จ(ยก)พลแสนยากรรอนแรมประพาสไปในอาณาประเทศทั้งปวงสัน ๒-ต เวร ผีพระ ราชหฤทัยปรารถนาจะไปประพาสเที่ยวล้อมข้างเถื่อนในป่า ก็พอทรงพระประชวรลง จึ่ง เสด็จยกพยุหโยธาทัพกลับเข้าพระนคร และพระโรคนั่นก็ยิ่งกำเริบมากขึ้น ทรงพระประชวร หนักลง และบรรดาข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ก็เข้าไปนอนในพระราชวัง ทั้งสัน
ฝ่ายพระราชสงครามและนายหมวดนายกองเจ้าหน้าที่ทั้งหลาย ชึ่งคุมพลทำการ ขุดคลองนั่น และขุดได้ครึ่งหนึ่งยังผิได้สำเร็จ ครั้นแจ้งไปว่าทรงพระประชวรหนัก ก็เลิก การนั่นเสีย ซวนกันกลับเข้ามาพระนคร และการนั่นยังค้างอยู่ ส่วนสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ ทรงพระประชวรอยู่ ณ พระที่นั่งสุริยามรินทรื พระโรคนั่นหนักเป็นอาสัญทิวงคตอยู่แล้ว จึ่ง ทรงพระกรุณาโปรดผอบเวนราชสมบัติ ให้แก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวร สถานมงคล แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวก็เสด็จสวรรคตในเดือน ๖ ปีจอ อัฐศกนั่น
พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระชันษากำเนิดขาลศก ศักราช ๑๐ธา๔ ปี แรกเสด็จขึ้นราชาภิเษกเสวยราชสมป่ด พระซนมัใต้ ฅ๖ พระพรรษา เสด็จตำรงราชอาณา จักรอยู่ได้ ๙ ปีเศษ ขณะสวรรคต ณ พระที่นั่งสุริยามรินทรื ในเดือน ๖ ปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๐๖๘ นั่น สิริพระซนม็ได้ ๔๕ พระพรรษา*
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า สิริพระชนมายุได้ ๕๕ พรรษา น่าจะเกินไป 0๐ ปี
เพราะปรากฏว่าเสวยราชย์เพียง ๙ ปี ไม่ใช่ ๑๙ ปี
จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองศ์ และพระราชวงสานุ วงค์ทั้งหลายก็กระทำฟ้าระสรีรกิจ โสรจสรงด้วยนํ้าสุคนธมาลา อันหอมชจรตลบอบองค์ แล้วทรงเครื่องราชาภรฟ้พร้อมเสรีจก็อัญเ?)ญพระบรมศพใส่ในพระโกศกาญจนอลงกตรจนา ด้วยมหานวรัตน์เรืองอร่าม ประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งสุริยามรินทร์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวก็เสด็จออก ณ ท้องพระโรง พร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์ เสนาพฤฒามาตย์ ข้าบาทมุลิ กากรทั้งหลายกราบถวายบังคม และรับพระราชโองการแต่พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัว แล้วจึ่งมีพระราชดำรัสให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย มีพระราชวงศานุ วงศ์และเสนาบดีเป็นประธาน ถือนํ้าพระพิพัฒน์ล้ดยาถวายสาบานตามโบราณราชประเพณี เสร็จสินทุกประการ แล้วมีพระราชโองการตรัสสงพระมหาราชครู พระครูปริโสดมพรหม พฤฒาจารย์ ให้จัดแจงการพระราชพิธีราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียร ครั้นถึงตุภวารดิถี สิริสวัสดีพิพิธมงคลมหานักขัตฤกษ์ จึ่งท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขมาตย์ ข้าบาทมุลิกากร บวรราชวงศานุวงศ์ และสมณพราหมณาจารย์ทั้งหลาย ประธุมพร้อมกัน ณ พระที่นั่งสรร เพชญ์ปราสาท กระทำการพระราชพิธีราชาภิเษก อัญเธีญพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระ พุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นผ่านพิภพ เสวยมใหศวรรยาธิบ็ดย์ถวัลยราชประเพณี สืบศรีสุริยวงศ์ ดำรงราชมณฑลสกลลิมาอาณาจักร ณ กรุงเทพมหานครศรีอยุธยา แล้วถวายเครื่อง เบญจราชกกุธภัณฑ์ และเครื่องราชูปโภคสำหรับมหากษัตราธิราชเจ้าทุกประการ
จึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ก็เสด็จพระราชดำเนินเข้าพระราชวัง และเสด็จใปอยู่ ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ข้างท้ายสระ และขณะเมื่อพระองศ์เสด็จเสวยราชสมบัตินั้น พระ ชนม์ได้ ๒๘ พระพรรษา จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราซ ประดิษฐาน ณ ที่ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล และบรรดาข้าหลวงเดิมทั้งหลายที่มีความชอบนั้น ก็พระ ราชทานยศศักดิ8ไห้โดยสมควรแก่ฐานานุรูปด้วยทุกคน
ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระประพฤติเหตุในอโนตัปปธรรม แล้วเสด็จเที่ยว ประพาสทรงเบ็ดเหมือนสมเด็จพระราชบิดา แล้วพระองศ์พอพระท้ยเสวยปลาดะเพียน ครั้ง นั้นตั้งพระราชกำหนดห้ามมิให้คนทั้งปวงรับพระราชทานปลาตะเพียนเป็นอันขาด ล้าผู้ใด เอาปลาตะเพียนมาบริโภค ก็ใท้มีสิน’โหมแก่ผู้นั้นเป็นเงินตรา ๕ ตำลึง
ขณะนั้นพระองศ์เจ้าดำกอปรด้วยทิฐิมานะ กระทำการหยาบช้ากระด้างกระเดื่อง ละ ลาบละล้าวเข้าไปในพระราชฐาน ตำแหน่งที่ห้ามเป็นหลายครั้ง มิได้เกรงกลัวพระราชอาญา
จึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัสปรึกษาด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวัง บวร ตรัสเห็นโทษพระองค์เจ้าดำนั้นผิดเป็นผหันดโทษ จึ่งใหัจับพระองค์ด่าพันธนาไวั แล้ว ให้เอาไปสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์ เอาพระศพไปผิงเสีย ณ วัดโคกพระยา และพระองค์ เจ้าแก้วสิงเป็นบริจาพระองค์เจ้าด่านั้นเป็นม่ายอยู่ จึ่งเสด็จไปทรงผนวชเป็นพระรูป (สิ) อยู่ ณ พระดำหนักวัดดุสิต กับด้วยสมเด็จพระอัยกี กรมพระเทพาผาดย่นั้น
ลุศักราช ๑๐๖๙ ปีกุน นพศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินผีพระราชดำรัสสั่งไห้ช่างพนัก งานจับการทำพระเมรุมาศขนาดไหญ, ขื่อ ๗ วา ๒ ศอก สูง ๒ เล้น ๑๑ วา ศอกคีบ และ การพระเมรุทั้งปวงนั้น ๑๑ เดือน จึ่งสำเร็จ ครั้นถึงผัคคุณมาศดุกรป้กษ์ดิถี ณ วันกันได้พระ มหาพิชัยฤกษ์ จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ให้กัญเชิญ พระบรมโกศขึ้นประดิษฐานเหนีอพระมหาพิชัยราชรถ แล้วแห่เป็นขบวนไปโดยรัถยาราชวัติ เข้าส่พระเมรุมาศตามแต่อย่างก่อน แล้วให้ทิ้งทานด้นกัลปพฤกษ์ และผีงานมหรสพและ ตอกไม้เพลิงต่าง า และทรงสดับปกรณ์พระสงฟ้ ๑๐,๐๐๐ คำรบ ๗ วัน แล้วถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้วแจงพระรูป ทรงสดับปกรณ์พระสงฟ้อีก ๔๐๐ รูป แล้วเก็บเอาพระอิฐ็ ใส่พระโกศน้อย กัญเสิญขึ้นพระราชยาน แห่เป็นขบวนเข้ามาชังพระราชวัง จึ่งให้อัญเชิญ พระบรมโกศพระอ้ฐเข้าบรรจุไว้ ณ ท้ายจรนำพระมหาวิหารวัดพระศรีสรรเพชญดาราม
ลุศักราชได้ ๑๐๗๐ ปีชวด ส้ผฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้ช่างกระจกประ ดับกระจกแผ่นใหญ่ในฝาพระมณฑปพระพุทธบาท แล้วป็ดทองประทาคี แล้วเสด็จพระ ราชดำเนินไปพระพุทธบาทด้วยราชบริวารเป็นกันผาก ทั้งทางบกทางเรือเหมือนในหนหลัง ฉลองพระมณฑปสักการบูชา บำเพ็ญพระราชกุศลเป็นกันมาก แล้วสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ หัวก็ถวายนมัสการลาพระพุทธบาท กลับผาชังพระนครแห่งพระองค์
ลุศักราชได้ ๑๐๗ค ปีเถาะ ตรีศก พระกัยก็เจ้า กรม (พระ) เทพามาตย์ สิงอยู่ใกล้วัด ดุสิตนั้นสวรรคต สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้แต่งการฌาปนะต่าง ๆ ดามราชประเพณีแต่ ก่อนปีมะโรงนั้น
แต่ปี?กล โทศก นักเสด็จ เจ้าเมืองกัมพูชาธิบดื ขื่อพระธรรมราชาวังกะตาน วิวาทกัน กับนักแก้วฟ้าสจอง จัดกระทำสงครามแก่ก้น นักแก้วฟ้าสจองไปเมืองญวน ลอบขอพลญวน นั้นได้มากแล้ว กลับมาตีเอาเมืองกัมพูชาธิบดีนั้นได้ นักเสด็จกับพระองค์ทองพา บุตรภรรยาข้าคนแห่งดนหนีมาชังกรุงเทพพระมหานคร กราบทูลพระกรุณาไห้ทราบ
ทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทราบแล้ว ให้หานักเสด็จนั้นเข้ามาเฝืา จึ่งพระราชทาน เครื่องอุปโภคบริโภคและบ้านเรือนให้อยู่แถบใกล้วัดค้างคาวนั้น
สมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครโปรดจะให้นักเสด็จไปตีเอาเมืองกัมพูซาธิบดีคืน จึ่งให้ มหาดไทย กลาโหมเกณทัทัพ ๒๐,๐๐๐ เศษ ข้างม้าพอสมควร พระยาจักรีโรงฟ้องเป็นแม่ ทัพบก ถือพลทหารสกรรจ้ลำเครื่อง ๑๐,๐๐๐ เศษ พร้อมด้วยข้าง ๓๐๐ ม้า ๔๐๐ เครื่อง ศัสตราสรรพาวุธต่าง ๆ ให้พระพิชัยรณฤทธิ้เป็นนายพลทหารทัพหน้า ให้พระวิชิตณรงค้ เป็นยกกระบัตรทัพ ให้พระพิชัยสงครามเป็นนายกองเกียกกาย ให้พระรามกำแหงเป็น นายกองทัพหลัง แล้วจึ่งให้พระยาโกษาธิบดีจีนเป็นแม่ทัพเรือ ถือพลทหาร ๑๐,๐๐๐ เรือรบ ๑๐๐ เศษ พร้อมด้วยพลแจวและเครื่องสรรพาวุธต่าง ๆ ครั้นจัดแจงทัพบกทัพเรือเสร็จแล้ว จึ่งสั่งไปให้ดีเอาเมืองกัมพูซาธิบดีให้จงได้ แม่ทัพนายกองทั้งปวงทั้งทัพบกทัพเรือ จึ่งถวาย บังคมลา
ครั้นได้เพลาศภวารดิถีพิชัยมงคลฤกษ์ดี ก็กรีธาพลทวยหาญพยุหบาตรา ยกทั้ง ทัพบกทัพเรือไปเป็นลำตับมรรคา ฝ่ายพลทหารกองทัพบกไปทางเสียมราบ ฝ่ายกองทัพเรือ ไปทางทุทไทมาศ ตามลำตับทางทะเลนั้น พลทหารญวนยกกองทัพเรือมาพบกองทัพทหาร ไทยที่ปากนั้าพุทไทมาศ ตีฟ้องกลองยิงปีนใหญ่ ยกเข้าดีกองทัพเรือพระยาโกษาธิบดีจีน ฝ่ายกองทัพเรือทหารไทยจัดแจงแต่งตัวพร้อมแล้ว ทัพหน้าก็แยกเรือรบออกเป็น ต แห่ง ให้ ยิงปีนใหญ่ ๒ นัด ตั้งโห่ ต ลา เอาชัยแล้ว ให้พลทหารแจวเรือรบเร่งเข้าไปต่อต้านทานกำลัง กับพลทหารญวน เข้าปะทะถึงเรือกัน ยิงแทงฟ้นกันเป็นสามารถ ฟ้าญวนตายเป็นอันมาก เรือรบทหารญวนเข้าช่วยอุดหนุนกันมาก พระยาโกษาธิบดีจีน แม่ทัพไม่ช่านาญในการ พิชัยสงคราม ขลาดไม่กล้าแข็ง ย่อท้อแก่สงครามไม่ช่วยอุดหนุนเพิ่มเติมแกํไข ถอยเรือหนีไป ทิ้งทหารเสีย ฝ่ายทหารญวนได้ทีเข้า (ตี)เอาทหารไทย ฟ้าฟ้นกันเป็นสามารถ ฝ่ายทหาร ไทยเห็นศึกนั้นหนักเหลือมือเหลือกำลัง แม่ทัพก็หนีไปแล้ว เห็นคนทหารก็เสียมาก ก็ถอย เรือล่าแตกหนีมา เสียเรือรบและผู้คน ปีนใหญ่น้อยเป็นอันมากแก1กองทัพญวนนั้น ฝ่ายเจ้า พระยาจักรีโรงฟ้องยกกองทัพบกไปถึงเมืองกัมพูซาให้ตั้งค่ายหลวงลงใกล้เมืองประมาณทาง ๘๐-๙๐ เส้นรักษาอยู่ในที่นั้นพระพิชัยรณฤทธิ้เป็นแม่กองทัพหน้า ถือพลทหาร ๓,๐๐๐ เศษ ไปก่อนไตัสู้รบตีกันกับเขมรญวนเป็นหลายตำบล เขมรญวนตายเป็นอันมาก มีชัยได้ที ตีทัพ เขมรญวนแตกพ่ายเป็นหลายแห่ง ให้ทหารเร่งรีบไล่ติดตามด็ต่อเข้าไป ได้หัวเมืองน้อยใหญ่
1ป็นอนมาก ทัพหลวงก็ให้เร่งรีบพลทหารทุกทัพทุกกองไปช่วยอุดหนุนเพิ่มเติมตีตัดลัดทาง ให้ข้าศึกอัตคัดขัดขวางคับแคบสะดุ้งตกใจกลัว มิให้ล้รบต้านทานไต้รบตีครั้งใดจึ่งมีชัยข้านะ ทุกครั้งนั้นทุกแห่ง ไต้ผู้คนข้างม้าเครื่องศัสตราวุธต่าง ๆ เป็นอันมาก เขมรและญวนจะต่อ ต้านทานมิไต้ ก็แตกพ่ายพังหนีไป กองทัพทั้งปวงไล่ติดตามเข้าไป ตั้งค่ายล้อมเมืองกัมพูชา ธิบดีไว้มั่นคง
เจ้าพระยาจักรีจึงคิดอุบายจะให้ไต้วาชการสะดวก จึ่งให้แต่งศุภอักษร แล้วส่งทตให้ ถือตุภอักษรไปบอกความเมืองกับนักแก้วฟ้าโดยทางพระราชไมตรี นักแก้วฟ้าครั้นไต้แจ้งใน ศุภอักษรนั้น จึ่งพิจารณาเห็นสิงจะพันภัยอันตรายเป็นอันติในอนาคต จึ่งรับว่าจะถวายดอก ไม้เงินทองขึ้นแก,กรุงเทพมหานคร เจ้าพระยาจักรีใต้ความเมืองตังนั้นมั่นคงแล้ว เห็นได้ การสะดวกดีอยู่แล้ว จึ่งสงให้นักแก้วฟ้าเอาตอกไม้ทองเงินไปถวายตามคำปฏิญาณนั้น จึ่ง เลิกกองทัพกลับคืนมายังกรุงเทพมหานคร สมเตีจพระเจ้าแผ่นดินไต้ทรงทราบเหตุตังนั้น ดี พระทัย จึ่งพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่เจ้าพระยาจักรีและนายทัพนายกองเป็นอัน มากตามสมควร จึ่งทรงพระพิโรธ* ให้ใข้ปีนใหญ่น้อย และดินประลิว ลูกกระสุน เรือรบให้ สิ้นเชิง
สมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา มิพระราชบุตรด้วยพระอัครมเหสี กรมหลวงราชานุรักษ์ นั้น ๕ พระองค์ คือเจ้าฟ้านเรนทร ๑ หญิงเจ้าฟ้าเทพ ๑ หญิงเจ้าฟ้าประทุม ๑ เจ้าฟ้าอภัย ๑ เจ้าฟ้าบรมเมศร ๑ พระมารดาสือเจ้าท้าว เป็นกรมหลวงราชานุรักษ์นั้น
ในปีฉลู เอกศกนั้น มีพระราชบริหารให้ช่างปฏิสังขรณ์วัดมเหยงคณ์ เสด็จพระราชดำ เนินไปให้ช่างกระทำการวัดนั้นเนือง ๆ บางฑืกีเสด็จอยู่ที่พระตำหนักริมวัดมเหยงคณ์ เดือน หนึ่งบ้าง ๒ เดือนบ้าง ว่าราชการอยู่ในที่นั้น ต ปีเศษ วัดนั้นจึ่งสำเร็จแล้วบริบูรณ์
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ให้ช่างปฏิสังขรณ์วัดกุฎีดาว อันใหญ่ในปีเถาะ ตรีศก เสด็จไปทอดพระเนตรการที่วัดนั้น เตือนหนึ่งบ้าง ๒ เตือนบ้าง เหมือนพระเชษฐาธิราซ ต ปีเศษ วัดนั้นจึ่งสำเร็จแล้วบริบูรณ์
สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินนั้นพอพระทัยทำปาณาติบาต ฆ่ามัจฉาชาติปลาน้อยใหญ่
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบบหอฝีมตแห่งชาติว่า จึงทรงพระพิโรธพระยาโกษาธิบดี ฉชับนี้คงจะคัด ตกไป
ด่าง ๆ เป็นอันมาก ด้วยตกเบ็ดทอดแหแทงฉมวก ทำลี่กันแ]อก*ดักลอบ ดักไซ กระทำการ ต่าง ๆ ฆ่าสัตว์ต่าง ๆ ประพาสป่าฆ่าเนื้อนกเล่นสนุกด้วยดักแร้ว ดักบ่วง ไล่ร้าง ล้อมร้าง ได้ร้างเถื่อนเป็นอันมาก เป็นหลายวัน แล้วกลับคืนมายังพระนคร
ในปีมะเส็งนั้นให้ฉลองวัดมเหยงคณ์ ทรงพระราชศรัทธาบำเพีญพระราชกุศลเป็นอัน มาก ทรงพระราชทานเครื่องบริขารและวัตลุทานด่าง ๆ แก่พระสงฆ่ ๑,๐๐๐ ตามราชประ เพณีแต่ก่อน มีงานมหรสพสมโภช ๗วันเสร็จบริบูรณีการฉลองนั้นในปีมะเมียฉศก สมเด็จ พระเจ้าแผ่นดินให้ส่างไม้ต่อกำปีนไตรมุข ยาว ๑๘ วา ๒ ศอก ปากกว้าง ๖ วา ๒ ศอก ให้ตี สมอใหญ่ที่วัดมเหยงคณ์ ๕เดือนกำปีนใหญ่นั้นแล้ว ให้เอาออกไปยังเมืองมะริด บรรทุกร้าง ได้ ด๐ ตัวเศษ ใหไปขายร้าง ณ เมืองเทศโน้น คนทั้งหลายลงกำปีนใส่ใบไปถึงเมืองเทศ แล้วขายร้างนั้นได้เงินและผ้าเป็นอันมาก แล้วกลับคืนมายังเมืองมะริด สิ้น (เวลา) ปีเศษ ในปีมะแม สัปตศกนั้น พระมหาอุปราชให้ฉลองวัดกุฎีดาว บำเพ็ญพระราชกุศล ให้ ทานสักการบูชาแก่พระรัตนตรัยเป็นอันมาก ให้เล่นงานมหรสพสมโภช ๗ วัน การฉลองนั้น สำเร็จบริบรูณ์
ในปีนั้นเจ้าพระอัยกี กรมหลวงโยธาทิพทิวงคต ณ พระตำหนักริมวัดพุทไธสวรรย์นั้น สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้ส่างไม้กระทำการเมรุ ขื่อยาว ๕ วา ๒ ศอก โดยสูง ๒๐ วา ๒ ศอก และพระเมรุทองกลาง และการพระเมรุทั้งปวงนั้น ๖ เดือนเศษจึ่งแล้ว เสิญพระโกศทองชื้น ราชรถพร้อมเครื่องอลงกตแห่แหนเป็นอันมาก นำมาสู่พระเมรุทอง และการที่บูชาให้ทาน ทั้งปวงตามอย่างราชประเพณีมาแด่ก่อน สมโภช ๗ วัน การพระศพนั้นสำเร็จบริบูรณี
ลุศักราชได้ ๑๐๘๓ ปีฉลู ตริศก พระเจ้ากรุงเทพมหานครเสด็จพระราชดำเนินไปทรง เบ็ดที่ปากนํ้าท่าจีน เมื่อไปถึงคลองมหาชัย เห็นคลองนั้นขุดยังไม่แล้วค้างอยู่ ครั้นทรงเบ็ด แล้วกลับคืนมาถึงพระนคร จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้พระยาราชสงครามเป็นนายกอง ให้ เกณฑ์คนหวเมืองปากใต้ ๗ ห้วเมือง ให้ใด้คน ต๐,๐๐๐ เศษ ๔๐,๐๐๐ ไปขุ ดคลองมหาชัย พระราชสงครามให้กะเกณฑ์จัดแจง ได้พลนิกาย ๓๐,๐๐๐ เศษ แล้วถวายบังคมลาไปครั้น ถึงคลองมหาชัย จึ่งให้ฝรั้งเศศส่องกล้องแก้วดูให้ตรงปากคลอง ปีกกรุยลงเป็นสำคัญ ทางไกล ต๔๐ เส้น ขุตที่ก่อนนั้นไต้ที่แล้ว ๖ เส้นเศษ ยังไม่แล้วนั้นมากถึง ๓๔๐ เส้น ให้ขุดคลองลึก ๖ ศอก กว้าง ๗ ศอกเท่าเก่า เกณฑ์กันเป็นหน้าที่ คน ๓๐,๐๐๐ เศษ ขุด ๒ เดือนเศษจึ่งแล้ว
* พระราชพงศาวตารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ทำที่กันเ&เอก
พระราชสงครามกลับผาเฮากราบทูลพระกรุณาให้ทราบทุกประการ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ได้ทรงทราบ ทรงพระปีติปราโมทย์ จึ่งตั้งพระราชสงครามให้เป็นพระยาราชสงคราม แล้ว พระราชทานเจียดทอง เนี้อผ้า เงินตราเป็นอันมาก คลองนั้นส์อคลองมหาชัยมาตราบเท่า ทุกวันนี้
ในปีชาล จัดวาศก ทรงพระกรุณาโปรดให้พระธนบุรีเป็นแม่กอง เกณฑ์พลนิกายคน ห้วเมืองปากใตํให้ได้คน©๐,๐๐๐ เศษให้ชุดคลองเตร็ดน้อย ลัดคุ้งบางบัวทองนั้นคดอ้อมหน้ก ชุดลัดตัดให้ตรง พระธนบุรีรับสงแล้วถวายบังคมลามา ให้เกณฑ์พลนิกายในบรรดาหัวเมือง ปากใต้ใต้คน ๑๐,๐๐๐ เศษให้ชุดคลองเตร็ดน้อยนั้นลึก ๖ ศอก กว้าง ๖ วา ยาวทางใกลใต้ (71๙ เส้นเศษ ชุดเดือนเศษจึ่งแล้ว พระธนบุรีนั้นจึ่งกลับมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ ทุกประการ
ในปีเถาะ เบญจศกนั้น พระบรมกษัตริย์ทั้งสองพระองค์เสด็จพระราชดำเนินไปประ พาสโพนช้าง ณ ป่าหัวเมืองนครนายกฝ่ายตะวันออก ในเพลาราตรีนั้นเดือนหงาย เสด็จไป ไล่ช้างเถื่อน พระจันทร์เช้าเมฆ ช้างพระอนุชาธิราชขับแล่นตามไปหันช้างพระที่นั้งทรง ไม่ หันจะเกี่ยว โถมแทงเอาท้ายช้างพระที่นั้งทรง ควาญท้ายช้างนั้นกระเด็นดกจากท้ายช้าง นั้นลง ช้างทรงเจ็บป่วยผากก็ซวดเซแล่นไปในป่า สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินจึ่งขับช้างนั้นกลับ มายังพลับพลาชัย พระมหาอุปราชไม่แกล้งจะให้ช้างแทง แต่หากเกี่ยวช้างนั้นมิหันท่วงที ตกพระหัยกลัวพระราชอาญา เสด็จตามไปเฮาที่พลับพลาชัย จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ช้าแต่ พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ช้าพเจ้าไม่ไต้แกล้ง แสงพระจันทร์เช้าเมฆมีดมัวเป็นเงา ร่มไม้ เห็นไม่ถนัด จะเกี่ยวช้างไว้มิหัน ไต้ทรงพระกรุณาโปรดงดโทษช้าพเจ้าเถิด พระเจ้ว-อยู่หัวนั้นไม่สงลัย ไม่ทรงพระพิโรธอุ่นเคืองแก่พระอนุชานั้นหามิไต้ สั่งหมอให้รักษาช้างนั้น แล้วกลับพระนคร
ในปีเถาะ เดือน ๔ ช้างซึ้นนั้น สมเด็จพระมหากษัตริย์เสด็จพระราชดำเนินไปบำเพ็ญ พระราชกุศล ณ พระพุทธบาท ด้วยบริวารยศศักดี้เป็นอันมาก ทั้งทางบกทางเรือเป็นพยุท-บาตราตามอย่างแต่ก่อน ครั้นถึงพระพุทธบาท เสด็จอยู่ท่าเกษม ขึ้นนมัสการลักการบูชา พระพุทธบาทกับด้วยพระอนุชาธิราซ ๆ จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ชอพระราชทานชีวิตเมื่อ ช้าพเจ้าชี่ช้างเสด็จไป และช้างนั้นแทงช้างพระที่นั้งทรงนั้น ข้าพเจ้าจะไต้มืเจตนาแกล้งจะให้ ช้างแทงช้างนั้นหามิไต้ เป็นความสัตย์จริง ข้าพเจ้าจะชอกระท้าสัตย์สาบานในสำนัก
แห่งพระพุทธบาท ถวายแก่ล้นเกล้าล้นกระหม่อมบัดนี้ สมเด็จพระเชษฐาธิราชทรงพระ กรุณาโปรดดำรัสว่า พ่อเอ๋ย ช้านี้โม่สงสัยแคลงเจ้าดอก อย่ากระทำสัตยสาบานเลย พระ เคราะห์ช้าร้ายเอง ตรัสแล้วบูชานมัสการพระพุทธบาท บำเพ็ญพระราชกุศลให้ทานเป็นอัน มาก เล่นงานมหรสพสมโภช ๗ วัน บูชาพระเจ้าแล้ว ถวายนมัสการลาพระพุทธบาทกลับ คืนมาอังพระมหานคร
ลุศักราชไต้ ๑๐๘๗ ปีมะเส็ง สัปดศก เจ้าอธิการวัตป่าโมก เช้ามาหาพระยา ราชสงครามแจ้งความว่า พระพุทธไสยาสน์วัดป่าโมกนั้น นํ้ากัตเซาะตลิ่งพังเช้ามาถึงพระ วิหารแล้ว อังอีกประมาณสักปีหนึ่ง พระพุทธไสยาสน์เห็นจะพังลงนั้าเสิยแล้ว พระยาราช สงครามไต้ฟังตังนั้น จึ่งไปเช้าเฝืา กราบทูลพระกรุณาให้ทราบเหดุแห่งพระพุทธไสยาสน์ นั้นทุกประการ พระเจ้าอยู่หัวไต้ทรงทราบดังนั้น จึ่งปรึกษาด้วยช้าราชการทั้งปวง มี เสนาบดีเป็นอาทิว่า เราจะรื้อพระพุทธไสยาสน์โปก่อใหม่จะดีหรือ ๆ จะชะลอลากไปไว่ในที่ ควรจะดี พระยาราชสงครามจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ช้าพระพุทธเจ้าจะซอออกไปดูก่อน แล้วถวายบังคมลาออกไปพิจารณาดู เห็นจะชะลอลากไต่จึ่งกลับมากราบทูลพระกรุณาว่า ช้าพระพุทธเจ้าจะซออาสาชะลอลากพระพุทธไสยาสน์ให้ถึงที่อันควรให้จงได้ สมเด็จพระ มหาอุปราชเฝืาอยู่ที่นั้นด้วย ได้ทรงฟังด้งนั้นไม่เห็นด้วย จึ่งตรัสว่า พระพุทธไสยาสน์นั้น พระองคืใหญ่โตนัก เห็นเราจะชะลอลากไม่ได้ กลัวจะแตกจะพังเป็นการใหญ่ มิใซ่ซองหล่อ ถ้าไม่มีอันตรายก็จะดีอยู่ ถ้ามีอันตรายแตกหักพังทลาย จะอายอัปยศแก่ไพร่ฟ้าประชา ราษฎร์อำมาตย์เสนา ช้าราชการ เส็ยพระเกียรติยศ จะลือชาปรากฎไปในนานาประเทศ เป็นอันมาก ถ้าเราจะรื้อไปก่อใหม่ให้ด็งามกว่าเก่า เห็นจะง่ายดีอีก พระยาราชสงครามจึ่ง กราบทูลพระกรุณาว่าช้าพระพุทธเจ้าจะขออาสาชะลอลากพระพุทธไสยาสน์มิให้แตกหักพังไป ให้เป็นปรกติถึงที่ใหม่อันสมควรให้จงไต้ ถ้าและเป็นอันตรายขอถวายสืวิต สมเด็จพระเจ้า แผ่นดินก็อังไม่วางพระหัย จึ่งดำรัสสั่งให้นิมนต้พระราชาคณะมาประชุม แล้วตรัสว่า ช้าแต่ พระผู้เป็นเจ้าทั้งปวง เราจะรื้อพระพุทธไสยาสน์ก่อใหม่ไว้ในที่อันควร จะควรหรือมิควร พระบาลีจะมีประการใตบ้างพระราชาคณะทั้งปวงถวายพระพรว่าพระองคโม่แตกหักพังวิปริต เป็นปรกติดีอยู่นั้น จะรื้อไปก่อใหม่ไม่ควร พระเจ้าแผ่นดินไต้ทรงทราบตังนั้น จึ่งตรัสสั่งให้ พระยาราชสงครามคิดกระทำการชะลอลากพระพุทธไสยาสน์นั้น
ลุศักราชไต้ ๑๐๘๘ ปีมะเมีย อัฐศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จไปวัดป่าโมก ให้รื้อ
พระวิหาร ให้ตั้งพระดำหนักพลับพลาชัยใกล้วัดแปะขาว ยับยั้งรั้งแรมอยู่ ๖-๗ วันบ้าง แล้วกลับมาพระนคร พระยาราชสงครามเกณฑ์ให้ข้าราชการไปตัดไม้อย่าง ยาว ๑๔-๑๙ วา หน้าใหญ่ศอกคืบบ้าง ยาว ๔-๙ วา หน้าใหญ่ศอกหนึ่งบ้าง ให้ได้มาก ทำดะเข้แม่สดึง ให้ เลื่อยเป็นตัวไม้ หน้าใหญ่ศอก ๑ หน้าน้อยคีบ ๑ เป็นอันมาก ให้เอาเสาไม้ยาง ด กำ 01 วา กลึงเป็นกง เลื่อยกระตานหน้า ๒ นิ้ว จะปูพนทาง (ที่) จะลากตะเข่ไป ให้ปราบที่ให้เสมอ ทุบตีด้วยดะลุมพุกให้ราบเสมอ ให้ครั้นเ!เอกน้อยใหญ่เป็นอันมาก แล้วให้เจาะฐานแท่นพระ เจ้านั้น ย่องกว้างศอก ๑ เว้นไว้ศอก ๑ ย่องสงคืบ ๑ เว้นไว้เป็นฟันปลา เอาตะเข้แอบเข้าทั้ง สองข้างร้อยไม้ขวางทางที่แม่ศดึง แล้วสอดกระดานหน้าคีบ ๑ นั้นบนหลังดะเข้ลอดย่อง แล้วเจาะขุดรื้ออิฐหว่างย่องกระดานที่เว้นไว้เป็นฟันปลานั้นออกเสีย เอากระดานหนานั้น สอดให้เต็มทุกย่อง และการผูกรัดร้อยรึงกระหนาบทั้งปวงมนคงบริบูรณ์ ๕ เดือนสำเร็จแล้ว ทุกประการ
ครั้นได้คุภวารดิถี เพลาพิชัยมงคลฤกษ์ตีแล้ว ให้ชะลอลากชักตะเข้รองพระพุทธไส-ยาสนั้!ปเข้าที่อันจะกระทำพระวิหารนั้นได้สำเร็จบริบูรณ์ สมเด็จพระมหากษัตริย์ให้กระทำ พระวิหาร การเปรียญ โรงพระอุโบสถ พระเจดีย์กฎี ศาลา กำแพง และหอไตร ฉนวน ๔๐ ห้อง หลังคามุงกระเบื้องและล้วมฐาน ดะพาน บันได ๙ ปีเศษจึ่งแล้ว ยังไม่ได้ฉลอง ทรงพระ ประชวรหนักลง จึ่งพระราชทานราชสมบ้ดิมอบให้แก่เจ้าฟ้าอภัย เหตุว่าพระอนุชาธ-ราชทรงพระผนวชอยู่ เจ้าฟ้านเรนทรก็ทรงพระผนวชอยู่ พระมหาอุปราชไม่เต็มพระทัย ไม่ ยอมอนุญาตให้ราชสมบดแก่เจ้าฟ้าอภัย ล้าให้ราชสมบัติแก่เจ้าฟ้านเรนทร์จึงจะยอมให้ เจ้า ฟ้านเรนทร้นั้น เป็นกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ เป็นภิกขุภาวะ เมึ่อมิได้รับจึ่งราชสมบัติ จึ่งมิได้ ลาผนวชออก
ฝ่ายเจ้าฟ้าอภัย (เมื่อ)พระบิดาให้อนุญาตแล้ว จึ่งรับราชสมบัติ ปรารถนาจะกระทำ สงครามกันกับด้วยพระมหาอุปราช จึ่งสั่งข้าราชการวังหลวงจัดแจงผู้คน กะเกณฑ์กระทำ การตั้งค่ายคูดูตรวจตราค่ายรายเรียงลงไปตามคลองประตูข้าวเปลือกจนถีงประดูจีน จึ่งไห้ ขุนศรีคงยศไปตั้งค่ายริมดะพานข้าง คลองประตูข้าวเปลือกฟากดะวันตก ให้รักษาค่ายอยู่ที่ นั้น
ในกาลนั้นพระมหาอุปราชได้ทรงทราบเหตุทั้งปวงนั้น ไห้ข้าราชการตั้งค่าย ฟากคลองข้างดะวันออก ให้รักษาค่ายในที่นั้น พระราชบุดรแห่งพระมหาอุปราช เสด็จตรวจ
ค่ายมาตรงด่านขุนศรีคงยศ ตรัสถามว่า ค่ายนี้ของใคร เขากราบทูลว่า ค่ายของปีนศรีคงยศ ทรงพระโกรธ จึ่งสั่งให้ขุนเกนหัดปีนบนเรือนเขาริมคลอง* ส่องปีนตามช่องหน้าต่าง ยิง ขุนศรีคงยศถูกตาย กลับมาทูลแถลงพระบิดา ๆ ตรัสว่าด่วนยิงเปีาก่อนไย จึ่งกราบทูลว่าจะ เอาฤกษ์เอาชัยไว้ก่อน
ลุศักราชได้ ๑๐๙๔ ปีซวด จัตวาศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระประชวรหนักลง ก็ ถึงแก่ทิวงคตในเด็อนยี่ช้างแรมโปโดยยถากรรมแห่งพระองค์นั้น พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาบัง เกิดในปีมะแม อายุได้ ๒๘ ปี ใด้เศวยราชสมบัติอยู่ ๒๖ ปีเศษ พระซนมายุได้ ๔๔ ปีเศษ กระทำกาลกิริยา ผู้ใดมีเมตตาไม่ฆ่าสัตว์ อายุยีน ไม่มีเมตตาฆ่าสัตว์ อายุสั่น
กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ให้ทหารล้รบกันหลายวันหลายเพลาแล้ว วันหนึ่งเจ้าฟ้าอภัย ให้หลวงไชยบูรณ์ ปสัตเมืองพิษถมั่ลกคุมพลทหาร ๑๐๐ เศษ พร้อมด้วยเครื่องศรรพาวุธ ต่าง ๆ ให้ยกตามไปทางสิกุน อ้อมโอบไปให้ตีวังหน้า จัดแจงแล้วส่งไป ฝ่ายพลทหารวังหน้า รู้เหตุดังนั้น ก็ยกมา ๒๐๐ เศษ พลทหารศองฝ่ายเช้าปะทะสิงชัยรุกไล่ด้านทานกัน ยิงแทง ฟ้นกันเป็นสามารถ พลทหารวังหน้าได้ที ตีกระโจมโถมแทงฟ้นทะลวงใส่ล้อมเช้าฆ่าฟัน ทหารวังหลวงตายเป็นอ้นมาก จะด้านทานมีได้ ก็แตกฉานทิ้งนายทัพเสีย ก็พ่ายหนีไป ฝ่ายทหารวังหน้าก็ล้อมพร้อมกันเข้ารุมจับหลวงไชยบูรณ์ได้ เอาตัวไปถวายพระมหาอุป-ราช ๆ ให้เฆี่ยนหลวงไชยบูรณ์ ๔๐ ที ให้ถามได้เนี้อความสินแล้ว ให้จำมั่นไว้วันหนึ่ง พลทหารวังหน้าประมาณ ๕๐๐ ยกมาทางถนนผ้าเขียวถึงคุก เช้าพังคุกทลาย เช้าไปแก่ไข เอาคนโทษประมาณ ๗๐๐ ปล่อยออกมาได้สันจากคุก ครั้งนั้นพระธนบุรีมาอาสาเจ้าฟ้าอภัย ยกพลทหาร ๕๐๐ ข้ามคลองดะพานช้าง เช้าตีค่ายวังหน้าแตกได้ ๒-ฅ ค่าย รบพุ่งกันเป็น สามารถ พระมหาอุปราชรู้เหตุดังนั้นตกพระทัย ปรารภจะหนีไป จึ่งปรึกษาด้วยช้าราชการว่า ทหาร!เมืออ่อนกว่าเขารักษาค่ายไม่ได้ เห็นจะรับเขามิหยุด เราจะคิตประการใด ขุนช่านาญ จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า พระองค์อย่าเพ่อกลัวอย่าหนีก่อน ช้าพระพุทธเจ้าจะขออาสาถวาย สิวิตจะขอตายก่อนพระองค์ ช้าพระพุทอเจ้าจะขอถวายบังคมลาออกไปรบกันกับช้าดิกบัดนี้ ทรงพระกรุณาโปรดให้ม้าเร็วตามออกไป คอยดูช้าพระพุทธเจ้ารบกับช้าดิก ถ้าเห็นช้า พระพุทธเจ้าตายในที่รบแล้ว ให้ม้าใช้กลับมาจงเร็ว กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระองค์
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมดแห่งชาติว่า จื่งสั่งใช้ธุนรามเกณฑ์บัดขึ้นบนเรือน เช้าริมคลอง ส่องปีนตามฟองหน้าต่าง
ทรงทราบว่าข้าพระพุทธเจ้านี้ตายแล้วจงหนี ล้าข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ตาย อย่าเพ่อหนีก่อน ว่าแล้วถวายบังคมลาผาเอาพลทหาร ค๐๐ เศษ ออกไปถึงทัพพระธนบุรี ก็ข้บไล่พลทหาร เข้าจู่โจมตี ทักหาญต่อต้านสิงชัยทะลวงโล่ลุยประหารทะยาน ฟ้นแทงต่อแยังต่อยุทธ์โห่อึ่ง อุดเอาชัย ชุนข้านาญทหารไหญ่บุกรุกไล่ไม่ท้อถอย ระรังคอยป็องกัน รุกไล่ตีรันฟัน ฟาดทหารพระธนบุรีแตกหนีขาตกันไปพระธนบุรีหาหนีไม่ ขี่ม้าผูกเครึ่องใหม่ไจหาญรับ ต้านทาน ชุนข้านาญทหารใหญ่บุกรุกไล่เข้าพ่าตฟันพระธนบุรี ๆ แทงด้วยหอกผัดผันสู้รบ กันเป็นสามารถ ชุนข้านาญถีอดาบฟาต ๒ มือมั่น จู่โจมโถมเข้าจ้วงฟันถูกพระธนบุรีนั้น คอ ขาดบนหลังม้าตายในที่รบนั้น ชุบข้านาญคนขยันตัดเอาดีรษะผาถวาย ฝ่ายทหารทั้งหลาย ไล่ติดตามเข่นฆ่าพลโยธารังหลวงไป จับไต้บ้าง ดายก็เป็นอันผาก ไนที่รบนั้น สมเด็จพระ มหาอุปราชทอดพระเนตรเห็นดีรษะพระธนบุรี มีพระทัยยินดียิ่งนัก ตรัสสั่งให้จัดพลทหาร ขี๋นเป็นอันมาก จะให็ไปดีพระราชรังหลวง
ฝ่ายพระราชบุตรทั้งสองพระองค์ คีอเจ้าฟ้าอภัยและเจ้าฟ้าบรมเมศ เห็นพลทหาร อัปราชัยมาเป็นหลายครั้ง สะดุ้งตกพระทัยกลัว ไห้เก็บเอาสิงพระราชทรัพย์ต่าง ๆ เป็นอัน มากลงเรือพระที่นั้งลำเดียวกัน ก็หนีไปในราตรีกาลโตยทางป่าโมก &1พายทั้งหลายนั้นไม่ เต็มใจจะไปด้วย โดดนํ้าหนีเสียกลางทาง ครั้นถึงบัานแล้น* จึ่งเสด็จขึ้นจากเรือพระที่นั้งหนี ไปทางบก จวนรุ่งขึ้นเข้าเร้นอยู่ในป่าอ้อป่าพงแขมอันรกใกล้บ้านเอกราช นายด้วงมหาด เล็กคนเดียวตามเจ้าไป ไต้เที่ยวไปขอข้าวชาวบ้านผาเลี้ยงเจ้าทั้งสองพระองค์ อยู่ ๖-๗ รัน นายด้วงลาเจ้านั้นผาเยี่ยมดูมารตาที่บ้าน อยู่รันหนึ่งเจ้านั้นไทัพระธำมรงค์วงหนึ่งแก่นาย ด้วงให็ไปขึ้อข้าวซาวบ้าน ๆ จึ่งรู้ว่าพระธำมรงค์ของเจ้า กลัวความนั้นจะไม่ลับ จึ่งบอกเหตุ นั้นแก่ข้าหลวง ๆ จึ่งบอกคดีนั้นแก่ชุนข้านาญ ชุนข้านาญใทัจับเอาตัวนายด้วงผา จึ่งกราบ ทูลพระกรุณาไห้ทราบคดีนั้นแล้ว จึ่งคุมเอาพลทหารเป็นอันผากลงเรือไป ไห้นายด้วงนำไป ถึงบ้านเอกราช ให็ไล่กวาดเอาชาวบ้านทั้งหลายไปล้อมป่าพงแขผที่เจ้าทั้งสองพระองค์อยู่ นั้นให้มั่นคง แล้วชุนข้านาญทหารใหญ่ แต่งตัวกับทหารร่วมไจ ๗ คนนั้น ไล่เครื่องตะกรุด ลูกประคำแล้วถึอดาบ ๒ มือ กับตัวยทหารร่วมใจ ๗ คนนั้น ให้นายด้วงขึ้ทางค่อยย่องเข้าไป เห็นพระราชบุตรทั้งสองเอาดินผาปีนตัวหมากรุกเล่นกันอยู่ ชุนข้านาญทหารใหญ่แอบเข้า ไปนั่งใกล้ เห็นพระแสงตาบ ๒ เล่ม ครั้นจะเข้าจับก็ยังเกรงอยู่
* พระรา?!พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมดแห่ง?เาติว่า บัานเลน
เจ้าฟ้าอภัยเห็นชุนฟ้านาญทหารใหญ่ถือดาบ ๒ มือ กับบ่าว ๗ คน แต่งตัวมั่น คงพร้อมมือกัน ก็ตกพระทยกลัว บอกเจ้าฟ้าบรมเมศว่า พระยามัจจุราชมาถึงเราแล้ว ชุน ฟ้านาญทหารใหญ่ร้องทูลเข้าไปว่า พระองค์อย่ากลัวเลย เสด็จไปกับข้าพเจ้าเถิดจะช่วยแก้ไข ให้รอดชีวิต พระองค์ส่งพระแสงทั้งสองนั้นมาให้แก่ข้าพเจ้าก่อนเถิด เจ้าฟ้าทั้งสองพระองค์ กลัวชุนฟ้านาญยิ่งนัก ร้องบอกว่า ข้าลืมสติใป จึ่งส่งพระแสงทั้งสองเล่มนั้นให้แก่ชุนฟ้านาญ ชุนฟ้านาญก็เกลี้ยกล่อมด้วยสุนทรวาจาด่าง ๆ ให้อ่อนพระทัย แล้วพาเจ้าฟ้าทั้งสองพระองค์ ออกจากป่าพงลงเรือโขมดยา ทหารอยู่เรือก็แห่ห้อมล้อมมา ครั้นถึงพระนคร ชุนฟ้านาญ ชาญณรงค์ก็พาเจ้าฟ้าทั้งสองขึ้นไปถวายสมเด็จพระมหาอุปราช ๆ ได้ทรงทราบความทั้ง ปวงนั้นแล้ว สั่งให้จำเจ้าฟ้าทั้งสองนั้นไว้ ๒-ค วัน ให้ใส่ถามได้เนื้อความแล้ว ให้ประหาร ชีวิตเสืยทั้งสองพระองค์ด้วยไม้ค้อนท่อนจันฑนั ตามราชประเวณีแต่ก่อน
เจ้าพระองค์แก้วพี่เขยนั้น ไปด้วยเจ้าฟ้าทั้งสองนั้น ครั้นเห็น!]พายโดดนํ้าหนีไปตังนั้น ก็ตกพระทัยกลัว คิดจะกลับคืนเมื่อจะขึ้นจากเรือ จึ่งถือเอาเครื่องยศไปตามหลัง เจ้าฟ้าทั้ง สองนั้นไปก่อนหน้า แกล้งเตินให้ข้าไม่ทัน คลาดห่างลับตัวแล้ว ก็กลับหนีคืนมาสู่เมือง เอา เครื่องยศไปถวายแก่พระมหาอุปราช กราบทูลพระกรุณากลอุบายต่าง ๆ
สมเด็จพระมหาอุปราชได้ทรงทราบลี้นแล้ว ตรัสสั่งให้จำเจ้าพระองค์แก้วไว้ จึ่งคิด การลับด้วยชุนฟ้านาญ ๆ จึ่งให้เอาพระธำมรงค์ที่เจ้าฟ้าให้นายด้วงไปขึ้อข้าวนั้น ได้มาแล้ว ให้เอาพระธำมรงค์นั้นลอบไปฝืงไว้ริมด้นยาง ริมบ้านเรือนเจ้าพระองค์แก้วในเพลากลางคืน แล้วให้หาออท้าวที่ไว้ใจได้นั้นมา ชุนฟ้านาญให้กระชีบบอกความลับนั้นแก่ออท้าวให้รู้แล้ว ให้ออท้าวนั้นทรงผี ดูพระธำมรงค์ที่หายไปนั้น จะตกเรี่ยอยู่ที่ไหน ในนํ้าในบกประการใด จะได้คืนหรือมิได้ ให้ออท้าวคนทรงบอกให้จงแจ้ง ส่วนออห้าวคนทรงรู้เหตุอยู่แล้ว แกล้งทำ มารยาเป็นทีเทวดามาลงสืงสู่ ทำหาวเรอ พูดผะยิ่าเผยอ แล้วทายว่าจะได้พระธำมรงค์นั้นคืน แต่ทว่ามีคนเอาไปช่อนไว้ที่ด้นไม่ใหญ่ ผู้ถามจึงถามว่าจะนำไปได้หรือมิใด้ จึ่งบอกว่า จะนำ ไปให้ถืงที่นั้นได้ ว่าแล้วจึ่งนำข้าหลวงไปชุดเอาพระธำมรงค์นั้นได้ที่ริมด้นยาง ข้าหลวงเอา พระธำมรงค์นั้นมาถวาย จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ลูกชุนพิจารณาและพิพากษาโทษเจ้า พระองค์แก้ว ลูกชุนเห็นว่าพระธำมรงค์อยู่ในบ้านเรือนเจ้าพระองค์แก้ว จึ่งพิพากษาว่าเจ้า พระองค์แก้วเป็นกบฎโทษถึงตาย จึ่งกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ แล้วให้ประหารชีวิตเจ้า พระองค์แก้วนั้นเสีย ส่วนนายด้วงมหาดเล็กไปด้วยเจ้าทั้งสองนั้น ทรงพระกรุณาโปรตว่า ไอ้
ด้วงนี้ผันกตัญญจงรักภักดีในเจ้าอย่าฆ่าผันเสียเลย เลี้ยงไว้ให้เป็นช้าราชการสิบไปเถิด
ส่วนนายเสม พระยาพิชัยราชา และนายพูน พระยายมราช คนทั้งสองนี้ครั้นเจ้าหนี ไปแล้ว ก็พากันหนีไปบวชเป็นภิกธุอยู่ไนแขวงเมืองสุพรรณบุรี ช้าหลวงทั้งหลายติดตามไป ได้ตัวภิกขุทั้งสองนั้นมา ไห้รักษาคุมตัวไว้ไนรัดฝาง นายล้งราชาบริบาลหนีไปบวชเป็นภิกขุ อยู่แขวงเมืองบัวชุม ช้าหลวงติดตามไปได้ตัวมา สีกออกแล้วไห้ประหาร!เวิตเสียที่หัวตะแลง แกง พระมหาอุปราชไห้แขกจามมาแทงภิกขุสองรูป อันอยู่ที่รัตฝางนั้นตายเพลากลางคืน หมื่นราชสิทธิการ กรมช้าง เป็นบุตรปะขาวจันเพชร เอาปีนใหญ่ขึ้นบนโรงช้าง ยิงไปในพระ ราชรังหน้าเมื่อรบกันอยู่นั้น ถูกกิ่งสนหัก พระมหาอุปราชรู้จักตัว ทวงพระพิโรธ ให้จับหมื่น ราชสิทธิการ ได้ตัวมาให้เฆี่ยน ๕๐ ที แล้วไห้ถามได้ความว่าเป็นบุตรปะขาวจันเพชร ให้หา ปะขาวจันเพชรมา พระองค์รู้จักอยู่แต่ก่อน จี่งถามว่า ปะขาวจันเพชรไอ้หมื่นราชสิทธิการ บุตรของท่านกระทำการตังนี้ โทษตัวผันจะเป็นประกาวใด ปะขาวจันเพชรจึ่งกราบทูลพระ กรุณาว่า บุตรข้าพระพุทธเจ้ากระทำการเป็นขบถตังนี้ โทษถึงตาย ๗ ชั่วโคตรดามบทพระ อัยการ ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด ตรัสได้ทรงทราบตังนั้น จึ่งตรัสชมว่า ปะขาวจันเพชรเป็นผู้ใหญ่ สัตย์ขึ้อตรง ว่ากล่าวคำนั้นจริง ปะขาวจันเพชรขอไอ้หมื่นราชสิทธิ การหรีอ ปะขาวจันเพชรจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ผู้กระทำผิดคิดมิชอบแล้ว ช้าพระพุทธเจ้า ไม่รับพระ (ราช) ทานขอโทษเลย ควรมิควรตามแต่จะทวงพระกรุณาโปรด จึ่งทรงพระ กรุณาโปรดตรัสว่า เออ ปะขาวจันเพชรไม่เสียทีเป็นผู้ใหญ่ ว่ากล่าวนั้นชอบ เราเห็นด้วย เราให้สืวิตไอ้หมื่นราชสิทธิการแก่ปะขาวจันเพชรเถิด แต่ทว่าโทษตัวผันมาก ไหไอ้หมื่น ราชสิทธิการไปกระทำการต่อสำเภากว่าจะสินโทษ	ปะขาวจันเพชรได้พิงตรัสตังนั้น ก็
โสมนัสยินดียิ่งนัก จึ่งถวายบังคมลาไป
ลุศักราช ๑๐๙๕ ปีฉลู เบญจศก เดือน ๕ ช้าราชการทั้งปวง มีเสนาบดีเป็นประธาน และพระสังฆราชราชาคณะพร้อมกัน ณ วันศุภวารดิถีพิชัยมงคลฤกษ์ จึ่งกวะทำพิธีปราบดา ภิเษก สมเด็จพระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ขึ้นผ่านพิภพถวัลยราชสมบัติ ในวิมานรัดนมหาปราสาทพระราชวังหน้านั้นช้าราชการทั้งปวงก็ถีอนํ้ากระทำสัดย์สาบานกาย แล้วถวายบังคมลา ตามบรมบุราณราชเพณี สมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ทรงพระกรุณา โปรดให้ขุนช้านาญชาญณรงค์ เป็นเจ้าพระยาช้านาญบริรักษ์ว่าที่โกษาธิบดี โปรดไห้หลวง จ่าแสนยากร เป็นเจ้าพระยาจักรี พระยาราชสงคราม จักรีเก่านั้น เป็นพระยาราชนายก ว่า
ที่กลาโหม ช้าหลวงเดิมทั้งหลายที่ผีความชอบนั้น ก็โปรดให้เป็นเจ้าพระยาและพระยา พระ หลวง เมือง ชุนหมื่น พันทนาย ตามฐานานุดักดิ้ มีความชอบมากและน้อย และพระราช ทานบำเหน็จรางวัลเงินตราผ้าเทั้อเหลือจะนับลำดับกัน
โปรดให้พระพันวรรษาใหญ่ เป็นกรมหลวงอภัยนุช้ต โปรดให้พระพันวรรษานัอย เป็น กรมหลวงพิพิธมนตรี พระพันวรรษาทั้งศองนี้ เป็นบุตรีหลวงทรงบาศ ครั้งพระนารายณ์ ราชลพบุรี	พระมารดาพระพันวรรษาทั้งสองนี้	เป็นเสัอสกุลพราหมณ์เพชรบุรีมา
แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้เจ้าฟ้า (ธรรม) ธิเบศรีพระราชบุตรใหญ่ เป็นกรมชุนเสนาพิทักษ์ ให้เจ้าฟ้าเอกทัศราชบุตรพระพันวรรษาน้อย เป็นกรมชุนอนุวักษมนตรี ให้เจ้าพระองค์แขก เป็นกรมหมื่นเทพพิพิธ พระองค์เจ้ามังคุด เป็นกรมหมื่นจิตรสุนทร พระองค์เจ้ารถ เป็น กรมหมื่นสุนทรเทพ พระองค์เจ้าปาน เป็นกรมหมื่นเสพภักดี ตั้งคราวหลังอีก ๒ องค์คือเจ้า ฟ้านเรนทรี หลานเธอ เป็นกรมชุนสุเรนทรพิทักษ์ เจ้าฟ้าดอก (มะ) เดื่อ ลูกเธอ เป็นกรม ชุนพรพินิต
แล้วสมเด็จบรมราชาธิราชเจ้า ทรงพระโทมนัสแค้นพระทัยในสมเด็จพระเชษฐาธิราซ เจ้า ทรงดำรัสว่าจะไม่เผา (พระ) บรมศพจะทั้งนั้าเลืย พระยาราชนายก ว่าที่กลาโหม กราบทูลเล้าโลมเป็นหลายครั้ง จึ่งทรงพระกรุณาดำรัสสั่งให้ตั้งพระเมรุมาศชนาตน้อย ชื่อ ๕ วา ๒ ศอก ชักพระบรมศพออกถวายพระเพลิงตามราชประเพณี อันสมเด็จพระบรม ราชาธิราชเจ้าแผ่นตินนี้ มีพระกมลลันดานต่างกันกับพระบรมบิตาและพระเชษฐาธิราช ปาณาติบาตพระองค์ทรงเว้นเป็นนิจ ทรงประพฤติกุศลสุจริตธรรม ศมณพราหมณาประชา ราษฎร มีแต่สโมสรเป็นสุขสนุกทั้วหน้า พระองค์ทรงพระราชศรัทธากระทำทานแก่ศมณ พราหมณา กระยาจกวณิพก เดียรฉานต่าง า ทุกอย่างสิน บางทีเสด็จไปชมพระตำหนักบาง อออิน* และพระนครหลวง บางทีลงที่นั้งใหญ่ ใช้ใบล่องออกปากนั้าพระประแตง ชมชเล และมัจฉา ถึงหน้านวดช้าว ก็เสด็จไปนวดที่ (ทุ่ง) ห้นตรานาหลวง แล้วเอาช้าวใส่ระแทะ และให้พระราชบุตร พระราชธิดา กำนัลนางทั้งปวงลากไปวังใน แล้วเอาพวนช้าวทำฉัตร ใหญ่และยาคูไปถวายราชาคณะที่อยู่อารามหลวงทุก ๆ ปีมิ,ได้เว้น พระองค์ทรงสรรพจะเล่น มิได้เบื่อ ทั้งวิ่งวัว ควาย และพายเรือ เลือกับช้างให้ล้กัน มีแด่สนุกทั้วกัน'ทุกฤดู
* พระราซพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุตแห่งซาติว่า บางปะอิน
ณ วันเตือน ๖ ข้างขึ้น เสด็จทรงที่นั้งกิ่งเป็นพยุหบาตราไปคลองวัดป่าโมก เสด็จ ประทับพระตำหนักชืปะขาว ทรงถวายทักษิณาทานแก่พระสงฆ์ ต๐๐ รูปเศษ ให้เล่นงาน มโหรสพ ฅ วัน ณ ทุ่งนางลา วันที่สุดมีข้างบำรุงงา เพลาเย็นเกิดลมพายุพัดหนักพระเจ้าอยู่ หัวกิเสด็จกลับเข้ากรุง
ณ วันเตือน ๙ ข้างขึ้น ปีขาล ฉศก มีพระราชโองการให้กรมหมื่นอินทวภักดีกับเจ้า พระยากลาโหมขึ้นไปล้อมข้าง ณ เมืองลพบุรี ครั้น ณ เตือน ๑๐ กิเสด็จพระราชดำเนินขึ้น ไปเมืองลพบุรี ให้ออกไปเร่งนายกอง ให้ต้อนสัตว์จัตุบาท มาค่ายชเลชุบศรฟากตะวันออก ที่ล้อมเก่าครั้งสมเด็จพระนารายถ!นั้นแล้วเสด็จพระดำเนินออกไปขึ้นพระดำหนักห้างคนยิงปีน ตีม้าห้อฆ้องกลอง โห่ร้องเข้าเข้ามา ฝูงโคกระทิง มหิงสาเถื่อน ละมั่งกวาง ทราย สุกรป่า วิ่ง กระเจิงออกมาเป็นอันมาก ฝูงข้างเถื่อนกิแล่นบากม่ายหน้าหนี ข้างเชือกกิวงล้อมไว้ ได้ที คล้องต้องไล่ข้างแต่เสด็จออกมาให้จับ ๒ เพลาเท่านั้น ใต้ ๑๔๐ ข้าง เหลือประมาณ ๐๐๐ สั่งให้เปีดค่ายปล่อยไปสัน
ณ เตือน ๑๐ แรม ๑๐ คา ผู้รักษากรุงเทพมหานครขึ้นไปกราบทูลว่า จีนไนไก่ประมาณ ต๐๐ คบคิดกัน เพลาคายกเข้าไปปล้นเอาพระราชวัง ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงชวนกันตีจีน แตกหนีไป ครั้นตี ๑๑ กิเสด็จกลับยังกรุง ให้สิบสาวจับได้จีนกบฏประมาณ ๒๐๐ เศษ ที่เป็น ต้นเหตุ ๔๐ คน ให้ประหารชืวิตเสียแล้วทรงพระกรุณาสั่งพระยากลาโหมว่า พระที่นั้งสรร เพซญ์ปราสาทข้ารุดหนัก ให้รื๋อลงทำใหม่
ครั้น ณ เตือน ๗ ปีเถาะ ลัปตศก พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวร กรมธุนสุเรนทรพิทักษ์ เสด็จเข้ามาอยู่วัดโคกแสง เวียนมาเยี่ยมเยียนพระเจ้าอยู่หัวเนืองๆ วันหนื่งเพลาคา พระเจ้า ลูกเธอ กรมชุนเสนาพิทักษ์ให้พระองค์ชืน พระองค์เทศ โอรสออกไปเชืญเสด็จกรมชุนสุ เรนทรพิทักษ์ ณ วัด ว่ามีพระโองการให้เชืญเสด็จไป กรมธุนสุเรนทรพิทักษ์สำคัญว่าจริง กิ เสด็จมาขึ้นหน้าพระชัย เข้าไปถึงประตูที่กรมชุนเสนาพิทักษ์แอบประตูอยู่ฟันด้วยพระแสง ดาบถูกจีวร สังฆาฏิขาด หาเข้าไม่ กรมชุนเสนาพิทักษ์วิ่งเข้าใปที่ข้างใน
กรมธุนสุเรนทรพิทักษ์เสด็จเข้าไปที่พระเจ้าอยู่หัวประชวรทอดพระเนตรเห็นตรัสถามว่า เป็นไรผ้าสังฆาฏิจีวรจึ่งขาด กรมชุนสุเรนทรพิทักษ์ถวายพระพรว่า กรมขุนเสนาพิทักษ์หยอก ครั้นกรมธุนสุเรนทรพิทักษ์ถวายพระพรลา กรมหลวงอภัยนุชืตพระชนนีกรมชุนเสนาพิทักษ์ เสด็จตามไปอ้อนวอนว่าพ่อมิช่วยกิเห็นน้องจะตาย กรมชุนสุเรนทรพิทักษ์ตรัสว่า จะช่วยได้
ก็แต่กาสาวพัสตร์อันเป็นธงชัยพระอรหัต กรมหลวงอภัยนุสิตได้พระสติขึ้น จึ่งเสด็จเช้าไป ทรงพระวอ ช่อนพากรมธุนเสนาพิทักษ์ออกทางประดูฉนวน ไปไห้ทรงพระผนวช ณ วัดโคก แสง อยู่ด้วยกรมธุนสุเรนทรพิทักษ์ พระเจ้าอยู่หัวให้คนหาตัวไม่พบ ได้แต่พระองค์เทศ พระ องค์สิน ก็ไห้ประ (หาร) เสียด้วยท่อนจันทน์
อนึ่งนักพระแก้วฟ้า โน กรุงกัมพูชาธิบดี บอกเช้ามาไห้กราบทูลถวายนางช้างพังเผือก สูง ฅ ศอก ๗ นิ้ว ช้างมาถึงพระเจ้าอยู่หัวดำรัสให้แต่งช้าหลวงกรมช้างออกไปวับเช้ามา แล้วพระราชทานนาม สิอพระวิเสิยรหัสดินทรอรินทรเลิศฟ้า ไห้นำมาไว้ โน โรงช้างพระที่นั่ง วิหารสมเด็จ และท่าพระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท ๑๐ เดือนจึ่งแล้ว เก่านั่นทุ้มแต่ดืบุกหา ปีดทองไม่ ครั้งนิ้!ห้ปีดทองยอดและช่อฟ้าบราลีเสร็จ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ช่ารุด ก็ให้ ท่าใหม่ ๖ เตือนจึ่งสำเร็จ แล้วให้ท่าพระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ใหม่ ๘ เดือนสำเร็จ
โน ปีมะเสิง นพศก กรมหลวงอภัยนุสิดทรงพระประชวรหนัก จึ่งกราบทูลชอโทษพระ เจ้าลูกเธอ กรมธุนเสนาพิทักษ์ พระเจ้าอยู่หัวดำรัสว่าล้าไม่กบฏแล้วก็ไม่ฆ่า กรมหลวงอภัอ-นุชิต ก็วางพระหัย แล้วก็ไปสูญสินพระชนม์
โน เดือน ๖ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก ฉลองวัดหันตรา ปีมะแม เอกศก เสด็จขึ้นสมโภชพระพุทธบาท
ครั้น ณ เดือน ๑๒ ปีวอก โทศก เสด็จขึ้นไปสมโภชพระสินราชสินศรี เมืองพิษณุโลก ฅ วัน แล้วเสด็จขึ้นไปสมโภช พระสารีริกธาตุ ณ เมืองสวางดบุรี ต วัน แล้วเสด็จกลับยังกรุง ครั้น พ วันเดือน ๕ ปีระกาตรีศก พระราชโกษาบ้านวัดระพังกราบทูลว่า จะชอให้สม เด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมธุนเสนาพิทักษ์ เป็นกรมพระราชวัง จึ่งดำรัสไห้ปรึกษาอัครมหา เสนาบดีทั้งปวง เห็นพร้อมกันแล้ว พระเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้กรมธุนเสนาพิทักษ์ดำรงฐานา ศักดี้ในที่มหาอุปราชโดยประเพณี แล้วทรงพระกรุโนาสั่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ให้ ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีสรรเพชณ์ขึ้นใหม่ พระวิหารนั่นอย่าให้ท่ามณทปเลย ให้ท่าเป็นหลังคา เหมือนวิหารทั้งปวง ท่าปีเศษแล้ว
พระที่นั่งสมเด็จช่ารุด ทรงพระกรุณาสั่งกรมพระราชวังให้รึ้อลงท่าใหม่ ๑๐ เดือนจึ่ง
สำเร็จ
วัตพระรามช้ารุด ให้ปฏิสังขรณ์ ปีเศษจึ่งสำเร็จ
ครั้นปีจอ จัตวาศก พระยาอภัยมนตรี ว่าที่สมุหนายกถึงแก่กรรม ทรงพระกรุณา
ให้พระยาราชภักดี เป็นเจ้าพระยาราชภักดี ว่าที่ศผุหนายกด้วย แล้วให้เกลี้ยกล่อมเลกวัตพระ กับไพร่หัวเมืองวิเศษไชยชาญ เมืองสุพรรณบุรี เมืองนครชัยศรี เมืองอินทบุรี เมืองพรหม เมืองสิงห์บุรี เมืองสมี เมืองชัยนาท เมืองมโนรมย์ เมืองอุทัย เมืองนครสวรรค์
อนึ่งเมืองนครศรีธรรมราชบอกเชัามาว่า บ่าวพระปลัดไปโพน คล้องได้ชัางพลายงา สั้นช้างหนึ่ง สูง ๕ ศอก งายาวพ้นไพรปาก ๕ นิ้ว โกษาธิบดีกราบทูล พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวมืพระราชโองการโปรดให้กรมช้างออกใปรับเช้ามา พระราช-ทานขนานนามว่าพระบรมนาเคนทร ได้มาแต่เมืองไชยาอีกช้างหนึ่งเป็นเนียม ชนานนาม พระบรมวิไชย ได้มาแต่เมืองลครอีกช้างหนึ่ง ให้สิอบรมจักรพาฬ ได้มาแต่เมืองเพชรบุรี อีกช้างหนึ่ง สิอบรมสุญชร
เมื่อจุลศักราช ©๑๐๖ ปีชวด ฉศก พม่าเจ้าเมืองเมาะดะมะ สิงผังนราจังซู กับเจ้า เมืองทวาย สิอแนงแลกแวซอยดองพาครอบครัวบุตรภรรยาทั้งเมืองประมาณ ๓๐๐ เศษ เช้า มาพึ่งบรมโพธิสมภารทางพระเจดีย์ ๓ องค์ นายด่านสิอขุนละคร ขุนนรา พาตัวเจ้าเมืองทั้ง ๒ เช้ามาให้ เจ้าพระยาช้านาญบรํรักษก็ล่งเช้ามา ณ กรุง ทรงพระมหาการุญภาพ โปรดพระ ราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคให้ปลูกเรือนอยู่ช้างวัดมนเทียรแล้วพระราชทานตราภูมิคุ้มห้าม แล้วมีพระราชโองการให้ถามว่า เหตุผลประการใตจี่งเช้าผา เจ้าเมืองเมาะตะผะ เจ้าเมือง ทวายจึ่งให้กราบปงคมทูลว่า เดิมเมื่อศักราช ๑๐๙๗ ปีเถาะ ลัปตศก สมิงถ่อคนหนึ่งเป็น ชาติถ่อย คบคิดกันกับพระยาทะละ กรมช้าง กบฏต่อพระเจ้าอังวะ เช้าปล้นเอาเมืองหงสาได้ มาอาสาอองเสีย* พระยาทะละกรมช้างเห็นบุญสมิงถ่อผาก ก็ยกนางภังภูบุตร** ขึ้นเสก กับสมิงถ่อ ให้นั่งเมืองหงสาวดี ข้าพเจ้าทั้งสองจึ่งเกณฑ์มอญเมืองเมาะตะมะ เมืองทวาย เมืองกะลิออง จะยกไปช่วยหงสาวดีตีถวายพระเจ้าอังวะ คนทั้ง ฅ เมืองกลัวบุญสมิงถ่อ ก็ กลับล้รบช้าพเจ้าทั้ง ๖ เหลือกำลังที่จะปราบปรามได้ ครั้นจะห นีขึ้นไป อังวะก็ชัดสนด้วยทาง พวกกบฏออกขวางสกัดหน้า จึ่งซวนกันพาบุตรภรรยาเช้ามา เอาฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็น ที่พึ่งไปกว่าสิ้นสีวิด จึ่งดำรัสว่า อ้ายสมิงถ่อนิ้เป็นชาติถ่อย ตระกูลตา กำเริบใจ ได้เมืองหงสา มิหนำช้าจองหอง มิราชสาสันเช้ามาเป็นทองแผ่นเดียวขอลูกสาวกู ผันจะอยู่ได้ลักกี่วัน
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุคแห่งชาติว่า มาอาสาละอองเสีย
** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุอยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า นางฟังผู้บุตรี
ในปีชวด ฉศก เดือน ๑๒ แรม ต คา เกิดเพลิงไหมํในพระราชวังบวรสถานมงคล กรม พระราชวังจึ่งเสด็จเข้าผาอยู่วังหลวง
ฝ่ายพระเจ้าอังวะแจ้งใปว่า เจ้าเมืองเมาะตะมะ เจ้าเมืองทวาย หนีมอญเข้าไปพึ่งกรุง ศรีอยุธยา ทรงพระมหากรุณาทำนุบำรุงไว้ ก็มีพระหัยโสมนัส จึ่งให้แต่งพระราชสาส์นและ เครื่องมงคลราชบรรณาการ คือพานทองประดับ ๑ คนโทนาครอบทอง ๑ ผอบเมียงทอง ๑ ข้นทอง ๑ พระภูษาทรงลายกงจักรริมแดง ๑ ผ้าทรงพระมเหสีสำรับ ๑ ผ้าลายมีลายโต า ต่าง า กัน เรือสารพิมานสำทรงลำ ๑ กับนั้ามันดินและดินสอแล้ว ดินสอดิลา และลิงของ นอกนั้นเป็นอันมาก จึ่งแต่งให้มังนันทจอสู มังนันทจอถาง เป็นราชทูต อุปทูต จำทูลพระ ราชสาส์น คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการเข้าผาจำเริญทางพระราชไมตรี ครั้นราชทูตมาถึง ให้ปลูกที่รับแขกเมืองริมวัดนางเลิ้งแล้วให้เขีญพระราชสาส์นเข้าไปในหอแปลพระราชสาสัน ฝ่ายราชทูต อุปทูต มืไตไหว้อัครมหาเสนาบดี ๆ ให้ต่อว่า ฝ่ายราชทูต อุปทูตว่า อย่าง ธรรมเนียมครั้งกรุงรัตนบุระอังวะนั้น ถ้าและราชทูตจำทูลพระราชสาส์นจำเริญทางพระราช ไมตรี ณ กรุงใด ๆก็ดี ถ้ายังมืไต้แ]าถวายบังคมพระมหากษัตริย์เจ้าแล้ว จะไหว้เสนาบดี ก่อนเจ้านั้นไม่ไต้ ครั้นพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบ จึ่งมืพระราชโองการตรัสว่า ราชทูตว่านี้ชอบ ถึงขนบธรรมเนียมกรุงเทพมหานครแต่ก่อนนั้นก็เหมือนกัน ถ้ามีพระราชโองการตรัสสั่ง มหาดเล็ก ให้ออกไปสั่งอัครมหาเสนา ณ ศาลาลูกขุนที่ใต ๆ ก็ดี มหาดเล็กต้องขี่คอตำรวจ สนมออกไป ถึงแล้วลงจากคอยืนสั่ง เสนาบดีและข้าราชการทั้งปวงก็ประนมมือพิงจนสินข้อ แล้วบ่ายหน้าเข้ามาต่อพระราชวังถวายบังคม มหาดเล็กจึ่งนั้งลงไหว้นบคำรพกันไต้ แต่นี้ไป ให้ทำตามอย่างธรรมเนียมแต่ก่อนนั้น แล้วให้ราชทูต อุปทูต ขึ้นเฝืาบนที่เสด็จออก ณ มุข กระสัน มีพระราชโองการปฏิสันถาร (ก นัดแล้วเสด็จขึ้น ทูตจึ่งไหว้อัครมหาเสนาบดีทั้งปวง
แล้วพระเจ้าอยู่หัวให้แต่งพระราชสาส์นเครื่องราชบรรณาการตอบคือพานแว่นพิาทอง ๒ ชั้น กลีบวิ่นเครื่องในพร้อม ๑ พระเต้านํ้าครอบทอง ๑ พระสุพรรณศรีทอง ๑ และเครื่อง ทองทั้งปวงหลายอย่าง และกำมะหยี่ แพรม้วนลายมังกรเป็นอันมาก กับเรือที่นั้งกิ่งทรงลำ ๑ อันพระราชสาส์นนั้นเขียนใส่สุพรรณบัฎแผ่นทอง แล้วใส่ในกลักงา ใส่ถุงแพรผูกทอง แล้วดี ตรามหาโองการ อันตราประหับนั้นนารายณ์ขี่ครุท สำเนาพระราชสาส์นนั้นประจำตราพระ ราชสีห์ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้พระยายมราชเป็นราชทูต พระทนเป็นอุปทูต พระ
สุธรรมไผตรีเป็นตรีทูต คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการไปจำเริญทางพระราชไมตรี ณ เมือง อังวะ
ขณะนั้นสมิงถ่อเจ้าเมืองหงสาวดียกทัพขึ้นไปตีอังวะ ราชทูตพม่าจึ่งพาอ้อมไปทางป่า สักป่าโลง แล้วราชทูตไทยกับพม่าคิดเป็นอุบาย ไห้กิตติศัพท์ไปถึงทัพมอญว่า ทัพกรุงพระ นครศรีอยุธยายกมาช่วยกรุงอังวะ ฝ่ายทัพมอญพอขาดเสบียงลงด้วย กิเลิกทัพกสับไป ผู้ ทูลพระราชสาส์นจึ่งถึงอังวะ เข้าเฝืาถวายบังคมพระเจ้าอังวะ ๆ มีพระทัยปิติปราโมทย์ โปรดพระราชทานรางวัลราชทูตไทยเป็นอันมาก แล้วถวายบังคมลาผากลางทาง ราชทูต อุปทูต ป่วยถึงแก่กรรม ตรีทูตกับฟ้าไล่มาแ]าทูลละอองธุลีพระบาทแต่ ๒ คน ไนปีนั้นปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ อารามวัตภูเขาทอง ๖ เดือน สำเร็จ ณ ปีขาล อัฐศกนั้น เสดีจไปประพาสเมืองลพบุรี นักโสนช่องสุผผู้คนเมืองลพบุรีเป็น กบฏ ทรงทราบ จึ่งดำรัสไห้ข้าหลวง ค นาย ไพร่ ๓๐๐ ออกไปจับได้ ส่งลงไปจำไว้ ณ คุก อนึ่งมีหนังสือเมืองนครศรีธรรมราชบอกเข้ามาว่า คล้องได้ข้างพลายเถื่อน สูง ๓ ศอก ๑๐ นิ้ว ข้างหนึ่ง ตา เล็บ หาง ขนขาว พระเจ้าอยู่หัวดำรัสไห้หลวงราชวังเมืองไปปีก ข้านิข้า นาญแล้วไห้นำมา ฝ่ายเจ้าพระยาข้านาญบรีรักษ ว่าที่โกษาธิบดี เจ้าพระยาราชภักดี ว่าที่ สมุหนายก ให้มืตราพระราชสืห์และตราบัวแก้วออกไป ไห้กรมการหัวเมืองรายทางทำโรงไห้ เป็นมณฑป มีช่อฟ้ากระจังไว้รับ ผู้รั้งกรมการหัวเมืองทั้งปวงปรึกษากันว่า ไผ่เคยทำ จึ่งบอก เข้ามา ขอช่างนายการออกไปเมืองลคร ครั้นทรงทราบจึ่งมีพระราชโองการถามเจ้าพระยา ข้านาญบรีรักษ์ เจ้าพระยาราชภักดีว่า แต่โรงรายทางหยุดพักวันหนึ่ง ๒ วันก็จะมา จะไห้ทำ มณฑป ครั้นถึงกรุงจะให้ทำเป็นอย่างไรรับเล่า นี่หรือจะช่วยทำนุบำรุงอาณาประชาราษฎร ให้อยู่เย็นเป็นสุข แล้วดำรัสคาดโทษเจ้าพระยาข้านาญไว้ครั้งหนึ่ง แต่เจ้าพระยาราช-ภักดีนั้นให้ลงพระราชอาญาโบยหลัง ๒๐ ที ครั้นหลวงราชวังเมืองนำข้างมาถึงกรุงแล้ว พระราชทานซื่อว่า พระบรมคชลักษณ์อัครคเชนทร์ สุประดิษฐ์สิทธิสนทยา มหามงคลวิมล-เลิศฟ้า
อนึ่ง พระยาพระราม พระยากลางเมือง พวกสมิงถ่อ แตกหนีเข้ามาพึ่งพระราช สมภารทางเมืองตาก ๔๐๐ เศษให้ตั้งบ้าน ณ โพธึ๋ศามต้น
ครั้นอยู่มาผู้รั้งเมืองกุยบุรีบอกหนังสือ ส่งทองร่อนหนัก ต ตำลึงเข้ามาถวายว่า ตำบล บางตะพานเกิดที่ร่อนทองขึ้น ครั้นถึงเดือน ๑๒ ปีเถาะ นพศก ให้เกณท์ไพร่ ๒,๐๐๐
ยกออกไปดั้งร่อนทอง ณ บางตะพาน ครั้นสิ้นเดือน ๕ ปีมะโรง สัมฤทธิศกได้ทองเข้ามาถวาย ๙๐ ชั่งเศษ* ผู้รั้งเมืองกุยนั้นโปรดให้เป็นพระกุยบุรี แล้วทรงพระราชศรัทธาให้แผ่ทองร่อน ปะปากลองป็ดมณฑปพุทธบาท และให้แผ่ทุ้มแต่เหมและนาคลงมา
ครั้นเดือน๕ปีมะเมืยโทศกให้แจกทานแก่ยาจกวณิพกเสมอคนละบาท สิ้นเงิน ๑,๐๐๓ ชั่งเศษ
ณ เดือน ๘ แรม ๑๐ คา พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนัก จนสะอึก ๓ ชั้น ต่อ กลางเดือน ๑๑ จึ่งคลาย ครั้นเดือน ๑๒ ข้างปีน เสด็จพระราชดำเนินปีนไปสมโภชพระพุทธ บาทเป็นกระบวนรับเสด็จพัก ณ พระดำหนักท่าเจ้าสนุก แล้วทรงพระวอขึ้นไปประทับร้อน บ่อโศก เพลาเย็นเสด็จไปถึงท้ายพิกุล** ครั้นสมโภชพระพุทธบาทครบ ๗ วันแล้ว เสด็จพระ ราชดำเนินกลับยังกรุงพระมหานครศรีอยุธยา
ในปีมะเมีย โทศกนั้น สมิงถ่อเจ้าเมืองหงสาวตีออกไปโพนข้างอยู่ (ใน) ป่า พระยา ทะละ กรมข้างคิดกบฏ ให้สมัครพรรคพวกรบสมิงถ่อ า สู้รบเหลือกำลัง ก็แตกหนีเข้ามา ทางเมืองตาก ทรงพระกรุณาให้รับเข้ามา ณ กรุง แล้วรับสั่งให้มีกระทู้ถามสมิงถ่อร่า เอ็งก็ ได้นั่งเมืองหงสาวดีเกินวาสนาอยู่แล้ว เหตุผลประการใดจึ่งหนีเข้ามา สมิงถ่อให้การร่า เมื่อ ครั้งข้าพเจ้าได้เมืองหงสานั้น พระยาทะละ กรมข้างร่าข้าพเจ้าเข้มแข็ง ปราบปรามรามัญได้ หลายประเทศ จึ่งยกบุตรีและด้วข้าพเจ้าขึ้นเป็นกษัตริย์ครองกรุงหงสาวดี แล้วได้ข้าง ต่างกระดำผู้ด้วหนึ่ง จึ่ง'ให้ซึ่อรัตนฉัททันต์ ดั้งแต่นั้นมาก็มีใจกำเริบเติบใหญ่ ให้มีราชสาส์น ใบหนึ่ง (ไปถึง) พระเจ้าหอคำ ผู้ครองกรุงเข็ยงใหม่ ขอพระราชธิตา ด้วยเดชกุศลวาสนา อบรมไว้ พระเจ้าเข็ยงใหม่ยอมให้ธิตาทรงนามเทพวิลาบุดรี ข้าพเจ้าจึ่งดั้งเป็นมเหสีฝ่ายข้าย นางภังภูเป็นฝ่ายชวา แล้วข้าพเจ้ายกพลโยธาไปล้อมอังวะแทบจะได้พอได้ข่าวร่ากองทัพกรุง ไทยยกไปช่วย อนึ่งก็ชาดเสบียงลงด้วยจึ่งถอยทัพกลับมากรุงหงสาวดี ครั้นอยู่มาพระยาทะ ละโกรธข้าพเจ้าร่าลำเอียง จึ่งคิดล่อลวงบอกข่าวข้างสำคัญเผือกผู้ อยู่ ณ ป่าแขวงเมืองดองอู (ซึ่งขึ้น) แก่พม่า ข้าพเจ้าก็ให้เกณฑ์พลโยธาไปตามข้าง เที่ยวรอนแรมทางคันหาไปไม่พบ ก็ กลับมายังกรุงหงสาวดี พระยาทะละ กรมข้างปีดประดูเมืองไว้ ไม่เปีดรับข้าพเจ้า ๆ กิรบสู้
*	พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉปับหอศผุดแห่งชาติว่า ๙ รัง
*	♦พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสผุดแห่งชาติว่า ท้ายสิกุน แต่ท้ายพิกุลน่าจะถูกกว่าเพราะยังมีสิอ
ปรากฏอยู่จนถึงเวลาปิจจุบัน
กันไปหลายเวลาฝ่ายไพร่พลโยธาข้าพเจ้าน้อยถอยกำลังจึ่งพานางเทพวิลาไปส่งบิดาณ)1มีอง เชียงใหม่ แล้วกลับผารบหงสาวดีอีกหลายครั้ง เหลือกำลังตีมิได้ ด้วยพลไพร่เอาใจออกห่าง ข้าพเจ้าจึ่งหนีเข้ามา เอาฝ่าละอองธุลีพระบาทบรมนาถบรมบพิตรพระพูทธเจ้าอยู่หัวเป็นที่ พึ่งตราบเท่าสินชีวิด ครั้นทรงทราบแล้วกีดารัสใหัส่งตัวไปจำไว้ (ณ) คุก ด้วยทรงกริ้วครั้ง บังอาจผีราชสาส์นผาว่า จะเป็นทองแผ่นเดียวนั้น
ณ ปีมะเมีย โทศก กรมหมื่นอินทรีถึงแก่พิราลัย ให้ตั้งการถวายพระเพลิง ณ วัดไชย วัฒนาราม ปีนั้นนักองค์อึ่งไปเอาญวนมารบพระราผาธิบดี พระศรีไชยเซษฐ์แตกหนีมาพึ่ง บรมโพธิสมภาร มีพระราชโองการไห้เกณทํฑัพ ๑๐,0๐๐ ไปกระทำแก1กรุงกัมพูซาธิบดี ให้ พระยาสุภาวดีเป็นแผ่ทัพ ออกไปตั้งชุ่มอยู่ ณ วัดพระเจดีย์แตง พระยาพระรามคิดอุบาย เรียนแก่ท่านอัครมหาเสนาบดีว่า จะอาสาไปทัพด้วย ๕๐ คน แต่ไม่มีอาวุธ ครั้นแจกอาวุธ ให้ครบ มือแล้ว เวลาคายกไปโพธี๋สามด้นพาครอบครัวหนีไป พระเจ้าอยู่หัวให้เก ณท่ไปอับได้ ณ ทุ่งบ้านรีบ้านแก้ว ให้ประหารชีวิตเลีย พระยาราชสุภาวดียกไปกรุงกัมพูชา ครั้งนั้นนัก องค์อึ่งก็นบนอบได้ปรกติ พระยาราชสุภาวดีกียกทัพกลับมากรุงอยู่ประมาณปีหนึ่ง นักองค์ อึ่งถึงแก่พิราลัย ให้พระรามาธิบดีออกไปครองกรุงกัมพูชา
ณ ปีมะเมีย โทศก พระยาทะละ กรมข้าง อึ่งได้นั้งเมีองหงสาวดีนั้น รู้ซ่าวไปว่า สมิง ถ่อหนีเข้าไปพึ่งอยู่ ณ กรุงศรีอยุธยา จึ่งไห้มืพระราชสาล้นเข้ามากราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวว่าอย่าให้รับตัวสมิงถ่อไว้ผันเป็นคนไผ่ตรงอกตัญญจะชอรับประทานตัวไปประหารชีวิตเสีย พระเจ้าอยู่ห้วก็ไผ่โปรดประทานให้เหมือนในพระราชสาล้น อันสมิงถ่อนี้เป็นคนดี มีความรู้ ฝ่ายข้างวิปิสสนา แผ่เมตตาดียิ่งนัก ผลที่สมิง (ถ่อ) แผ่เมตตานั้นพะทำมะรงผู้คุผก็มีความ กรุณาลดลาให้ มิได้จำจอง เลี้ยงดูให้กินอยู่บริบูรณ์ มิได้ลำบากยากใจ กิตติศัพทนั้นรู้ไปถึง กรมหมื่นจิดรสุนทรผู้เป็นพระเจ้าลูกเธอ จึ่งผาสิกษาเล่าเรียนความรู้ แล้วอุปถัมภ์เลี้ยงดูให้ เป็นสุซยิ่งขึ้น’1ปกว่าเก่า เวลาวันหนึ่งได้ซ่องโอกาส ก็ทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้ว ขอสมิงถ่อออก จากคุกพระเจ้าอยู่ห้วก็โปรดบัญชาให้ขณะเมื่อเจ้าเมืองหงสาวดีมีราชสาล้นผาทูลขอสมิงถ่อ มิได้โปรดประทานให้นั้น ด้วยทรงพระดำริว่าสมิงถ่อเป็นคนดีมีวิซา ลูกเราก็ได้สิกษาเป็น คิษย์ผัน ครั้นจะส่งไปเขากีจะฆ่าผันเลียเปล่า ครั้นจะเอาไว้ในกรุงเล่า เขาก็จะนินทา ว่าคบ หาคนชั่วไว้ พระเจ้าอยู่ห้วกีเอาสมิงถ่อฝากนายสำเภาทูทรง* ไปปล่อยส่งเลียเมืองจีน นาย * พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า นายสำเภา หัวทรง
สำเภาจึ่งเอาสมิงถ่อแวะปล่อยเสียกลางทางข้างฮ่งตะวันตก แล้วสมิงถ่อไปหานางเทพวิลา ภรรยา ซึ่งเป็นบุตรพระเจ้าเสียงใหม่ สมิงถ่อแจ้งสุขทุกข็ให้ภรรยาฟ้งแล้ว นางจึงไปกราบทูล พระเจ้าเสียงใหม่ผู้เป็นบิดา ชอกองทัพให้สมิงถ่อกลับไปตีเมิองหงสาวดี พระเจ้าเชียงใหม่ก็ มิได้โปรดให้ตามคำนางเทพวิลาทูลขอ ครั้นสมิงถ่อแจ้งด้งนั้นก็ขัดใจ จึ่งลักพานางเทพวิลา กับผู้คนสมกำลังไปเป็นอันมาก
ศักราช๑๑๑๘ ปีชวดอัฐศก สมิงถ่อไปถึงกลางทางพบมังลองยกทัพลงไปรบเมืองหง-สาวดี มังลองจึ่งจับสมิงถ่อได้ไปจำไว้เมืองอังวะ
ครั้นถึงปีระกา เบญจศก เจ้าพระยาข้านาญบริรักษป่วยเป็นลมอัมพาต ๔ เดือนเศษ ถึงอนิจกรรม ทรงพระกรุณาพระราชทานให้ใส่โกศ ใส่ชฎา เรียกว่าพระศพ ฌาปนกิจ ณ วัด ไชยวัฒนาราม
ณ เดือน ๙ ปีจอ ฉศก ให้พระเจ้าลูกเธอกรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ ไปล้อมช้าง ณ ป่าแขวงเมืองลพบุรี ตั้งค่ายชเลชุบศรมุมข้างเหนือ หน้าพระตำหนักเก่า
ครั้นณเดือน๑๐ข้างขึ้นเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปให้เกณทัคนออกไปช่วยทำค่ายปีกกา เพลาเข้าเสด็จไป ครั้นถึงเขาเชิงนํ้า ช่วยด้นเข้ามาถึงค่ายนั้น ณ แรม ๗ คํ่าให้ป็ดค่ายเพลา เสด็จขึ้นพระตำหนักห้างทอดพระเนตรให้ด้นข้างออกมา จับได้ ค๐ ข้าง ยังมิได้จับประมาณ ค๐๐ เศษ ทรงพระกรุณาให้เป็ดค่ายปล่อยไป ถึงแรม ๙ คา เสด็จไปนมัสการพระพุทธไสยาสน์ ณ วัดพระนอนจักรศรี แรมอยู่เวนหนึ่ง จึ่งล่องมาตามแม่นํ้าน้อย เสด็จขึ้นนมัส การพระพุทธไสยาสน์ ณ วัดขุนอินทัประมูล ณ เดือน ๖ ปีกุน สัปตศก ฉลองวัดพระยาคำ อนึ่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลประชวรพระโรคสำหรับบุรุษ กลายไปเป็นพระ โรคคุดทะราด แด่ไม่ได้เสด็จเข้ามาเฝืาถึง ต ปีเศษ วันหนึ่งมีพระบัณฑูรให้มาเอาด้วเจ้ากรม ปลัดกรม นายเวร ปลัดเวร กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพภักดีมา ถามว่า เจ้ากรมเป็นแต่หมื่น จัดกันในกรมตั้งขึ้นเป็นขุนแล้ว ทำสูงกว่าด้กดี้ ให้ลงพระ ราชอาญาโบยหลังคนละ ๑๕ ที (บ้าง) ๒๐ ทีบ้าง เพลากลางคืนให้คนเข้ามาด้อมมองอยู่ ประตูสระแก้ว กรมหมื่นสุนทรเทพเกรงจะทำร้าย เพลาคาเสด็จประทมอยู่ทีมข้างโรงเตียบ ต่อเพลากลางวันจึ่งจะเสด็จไปอยู่ ณ ตำหนักสระแก้วได้ ประมาณ ๙-๑๐ วัน กรมหมื่น สุนทรเทพทำเรื่องราวกราบทูลพระมหากรุณาเป็นการลับว่า กรมพระราชวังบวร สถานมงคลเสด็จเข้ามาทำข้ด้วยเจ้าฟ้าสังวาล ถึงในพระราชวังหลวงเป็นหลายครั้ง พระเจ้า
อยู่หัวให้ข้าระกรมฟ้ายในเป็นสัตย์แล้ว จึ่งสั่งพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าธิดา เจ้าฟ้าสุริยวงศ์ กราบทูลว่าเป็นอริกันอยู่จะไปเชิญเสด็จมิไต้ เจ้าจอมจันทร์ มารดาพระเจ้าลูกเธอ พระองค์ กระแห จึ่งไปเชิญเสด็จกรมพระราชจังมา จะขึ้นฉนวนจังหน้า มหาดเล็กที่ล่วงมารับเสด็จนั้น กราบทูลว่าประตูเสาธงชัยปิด ก็หาเสด็จขึ้นไม่ ล่องลงไปประทับอยู่ที่ฉนวนนั้าประจำท่า ประตูฉนวนก็ปิด เรือพระที่นั้งล่องลงมาเสด็จขึ้นตะพานใต้ระหัดนํ้า ทรงพระเสลี่ยงมาถึงศรี สำราญทอดพระเนตรเห็นคนนั้งอยู่ริมศาลาลูกชุนท้ายสระเป็นอันมากจะใหักสับพระเสลี่ยง หลวงศรีภาจังทูลว่า ขอพระองค์เสด็จเข้าไปเฝ็าจึ่งจะชอบก็เสด็จเข้าไปอยู่ ณ ทิมดาบ จึ่งมี พระราชโองการสั่งมหาดเล็กให้ออกมาเชิญเสด็จไป ณ ตำหนัก ๒ ห้อง ข้างทิมสงค์ แล้วสั่ง พระมหาเทพให้จำ ๕ ประการ แล้วมีกระทู้ถาม กรมพระราชจังรับเป็นสัตย์
จันแรมคาหนึ่ง เดือน ๕ ให้เฆี่ยน ณ ริมตำหนัก ๒ ห้อง ไต้ ๒๐ ที กรมหมื่นสุนทร เทพขึ้นไปกราบทูลว่า จุกนักจะให้แกัเสีย ทรงพระกรุณาให้ริบ ครั้นแรม ๒ คา เฆี่ยนอีกยก หนึ่ง ๒๐ ที แรม ๓ คา เฆี่ยนอีกยกหนึ่ง ๒๐ ที และให้นาบพระบาทและให้ต่อว่ากรมพระ ราชจังว่า อ้ายปินกลาโหมคบหากับมารดาเจ้ามิด เป็นแต่เมียข้า เฆี่ยนถึง ๗๐๐ จนตายกับคา นี้มาคบกับเมียเจ้าทั้งสององค์ แล้วก็เกิดพระราชบุตรด้วย ค องค์ ๔ องค์ ๗๐๐ จะแบ่งเป็น ๓ ส่วน ยกเสีย ๒ ส่วน จะให้เฆี่ยนส่วนหนึ่งแต่ ๒ค๐ ที จะว่าประการใด กรมพระราชจังบวร สถานมงคลว่าจะขอรับพระราชอาญาตามจะทรงพระกรุณาโปรด กรมหมื่นเทพพิพิธเอาข้อ ความนั้นกราบทูล จึ่งตรัสถามว่าเฆี่ยนไต้เท่าไร กรมหมื่นเทพพิพฺธทูลว่า ได้ลงพระราชอา ญา ๖๐ ทีแล้ว ทรงพระกรุณาตรัสสั่งว่า ให้เฆี่ยนคนละ คอ ทีไปกว่าจะครบ ๒ค๐ ที แล้วให้ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทปรึกษาพร้อมกันว่า โทษถึงตายเป็นหลายข้อ ขอพระราชทานให้สำ เร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ตามประเพณี จึ่งทรงพระกรุณาตรัสขอชิวิตไว้ แต่ให้นาบพระนลาฏ เจ้าฟ้าสังวาลนั้นให้เฆี่ยนยกหนึ่ง ค๐ ที อยู่ ต จัน ก็ถึงแก่พิราลัย กรมพระราชจังนั้นเฆี่ยนอีก ๔ ยกเป็น ๑๔๐ ที ก็ดับสูญสินพระชนม์ จึ่งให้นำเอาพระศพไปฝืงไว้ ณ วัตไช ยวัฒนารามทั้ง สององค์
ครั้นเตือน ๕ แรม ๑๑ คา ปีชวด อัฐศก เสด็จพระราชตำเนินขึ้นไปฉลองพระนอน จักรศรี ๓ จัน แล้วกลับมายังกรุงเทพมหานคร
ขณะนั้น พระยาราชจังเมืองออกไปดั้งเพนียดจับช้าง ณ ท่าโค แขวงเมืองนครชัยศรี จับไต้ช้างเนียมช้างหนึ่ง สูง ๕ ศอกบอกเข้ามาให้กราบบังคมทูล จึ่งเสด็จพระราชดำเนิน
ออกไปทอดพระเนตรถึงท่าโค ครั้น!เกฟ้านาญแล้ว ให้นำมาไว้ ณ โรงในพระราชวัง
ถึง ณ เดึอน ๕ ปีฉลู นพศก กรมหมื่นเทพพิพิธปรึกษาด้วยเจ้าพระยาอภัยราชา พระ-ยากลาโหม พระยาพระคลัง แล้วกราบทูลว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมธุนพรพินิต จะ ขอพระราชทานไห้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ฝ่ายกรมขุนพรพินิตทำเรื่องราวถวายว่า พระเชษฐากรมขุนอนุรักษ์มนตรีมีอยู่ จะขอพระราชทานให้เป็นกรมพระราชวัง พระเจ้าอยู่ หัวดำรัสว่า กรมขุนอนุรักษ์มนตรีนั้น เป็นวิสัยพระทัยปราศจากความเพียร ถ้าจะให้ดำรง ฐานาศักดึ๋อุปราช สำเร็จราชกิจกึ่งหนึ่ง ก็จะเกิตวิบัติฉิบหายเสีย เห็นแต่กรมขุนพรพินิต กอปรด้วยสติปีญญาเฉลียวฉลาต ควรจะดำรงเศวตฉัตรรักษาแผ่นดินได้ จึ่งพระราชทาน ฐานาศักติใป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล อยู่วังจันทร์เกษม อันกรมพระราชวังองค์นี้ คือเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ เดิมเมื่อมีพระครรภ์นั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตว่า มิผู้ เอาดอกมะเดื่อมาถวาย พระองค์จึ่งทรงทำนายว่า ดอกมะเดื่อเป็นของหายากในโลกนี้ เมื่อ ประสูติจึ่งประทานนามว่า เจ้าฟ้าอุทุมพรราชกุมาร ราษฎรเรียกเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ พระเจ้า อยู่หัวปรารถนาจะให้ครองสมบัติสีบไป จึ่งตั้งไว้ในที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
ถึง ณ เดือน ๗ ปีฉลู นพศก กรมหมื่นจิตรสุนทรกราบทูลว่า ข้างด้นบรมจักรพาฬนั้น งายาวออก ฟ้าระจำเริญเข้าไปจวนจะถึงไว้งาอยู่แล้ว เกรงจะล้มเสีย
ครั้นเดือน ๙ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปสมโภชพระพุทธบาท ประหับแรม ฌ พระ ตำหนักท่าเจ้าสนุก ถ เวน แล้วทรงพระวอขึ้นไปถึงดำหนักท้ายพิกุล รุ่งขึ้นเพลาเข้า ไห้ทำ เครื่องสด ผูกข้างด้นบรมจักรพาฬถวายพระพุทธบาท ปล่อยไปทางธารเกษม แล้วเสด็จพระ ราชดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร
อันสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าพระองค์นี้ พระองค์ทรงทศพิธราชธรรม มีพระชนมี ยืนนาน ได้เสวยราชย์มา ๒๐ ปี จนพระชนมีได้ ๗๐ พรรษา* เมื่อกาลมาถึงพระองค์ ด้วยพระองค์เป็นธิบดืใหญ่ไนสยามประเทศ** จึ่งวิปริตนิมิตเหดุด่าง ๆ
ณ วันแรม ๒ คา เดือน ©๒ ปีฉลู นพศก กลางคืนลมว่าวพัดหนัก พระมหาธาตุซึ่ง เป็นหลักอัครโพธ*** โทรมลงทลาย ทั้งอากาศสำแดงร้ายอาเพศ ประทุมเกศดกต้องมหา
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสบุดแห่งชาติว่า ๗© พรรษา
** พระราชพงศาวดารกรุงศรียอุธยาฉบับหอสกุดแห่งชาติว่า ในประเทศใทย
*** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสกุดแห่งชาติว่า จึ่งเป็นหลักวัดโพธี้
ธนูลำพู่กัน หนึ่งตวงดาวก็เข้าในดวงจันทรี ทั้งดาวหาง คลองข้างเผือก ประชาซนก็เย็น ยะเยือกทั้งพระนคร ด้วยเทพยเจ้าสังหรณ์หากให้เห็น ด้วยพระองค์เป็นหสักชัยในกรุงพระ มหานครศรีอยุธยา
ครั้น ณ เตือน๖ ขึ้น ๘ คา ปีขาล สัผฤทธิศก เพลา ๗ ทุ่ม ทรงพระประชวร ครั้น ณ เตือน ๖ แรม ๕ คา เพลาเข้า เศตืจทรงพระเศลี่ยงหิ้วมา เศด็จออกพระที่นงทรงปีน แล้วเสด็จพระ ราชตำเนินขึ้นไปบนพระที่นั่งบรรยงกรัดนาศนั เพลา ๕ โมงเศษ เสด็จมาบรรทม ณ พระที่ นั่งทรงปีน ถึงเพลาเที่ยง ๕ บาทประทมตื่น จะเสด็จไปลงพระปงคน หลวงราชรักษา หลวง ราโซ พยุงให้เสด็จยืน พระวาตะปะทะ พระเนตรข้อนกสับขึ้น พระห้ตถ์คว้าจับหลักชัยไม่ใคร่ จะถูก หายพระทัยด้งเสียงกรน ขณะนั่นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ให้ไปเสิญเสด็จ กรมหลวงพิพิธมนตรี เจ้าฟ้าจันทวดี กรมขุนพิศาลเสนิไป ณ พระตำหนักสวนกระต่าย แล้วกรมหมื่นพิทักษ์ภูเบศรี ให้เสิญเสด็จกรมขุนอนุรักษ์มนตรีเข้ามาถึงพระที่นั่งทรงปีน แย้มฉากทอตพระเนตรอยู่สักประเดี๋ยวหนึ่ง แล้วเสด็จไปพระตำหนักสวนกระต่าย
ครั้นเพลายามเศษ พระเจ้าอยู่ห้วก็เสด็จสวรรคตเมื่อศักราช๑๑๒๐ ปีขาลสัมฤทธิศก เตือน๖ แรม ๕ คาวันพุธ เพลายามเศษเสวยราชย์มาแต่พระชนม์๕๑ ปี อยู่ในราชสมบัติ ๒๑ ปี* เป็นพระชนม์ ๙๘ ปี** สวรรคต
กรมหมื่นเทพพิพิธ เสิญพระแสงดาบ กระบี่ ง้าวข้างที่ออกมาส่งให้ขุนพิพิธรักษา ซาวที, เอาไปถวาย ณ พระตำหนักสวนกระต่าย กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพภักดี เสด็จไป ทางข้างใน แ)ญเอาพระแสงบนพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาศนัไปตำหนักศาลาลวด ขณะนั่น กรมหมื่นเทพพิพิธ กรมหมื่นจิตรสุนทร ตรัสสั่งพระยาพระคลัง พระยาอภัยมนตรีว่า ประตู พระราชวังให้[เดตามธรรมเนียม พอกรมขุนอนุรักษ์มนตรีเสด็จมา ตรัสเรียกกรมหมื่นเทพ-พิพิธออกไป แล้วให้แ)ญหีบพระแสง ณ โรงแสงใปศวนกระต่าย กรมหมื่นจิตรสุนทรเห็น ก็ ดกพระทัย เสด็จขึ้นไปตำหนักศาลาลวด ครั้นเพลาจะใกล้พลบคั๋า มีพระบัณฑูรให้มหาดเล็ก ออกไปหาข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ณ ศาลาลูกขุน เข้ามาเฝืา ณ สวนกระต่าย และขุนอนุรักษ์ภูธร*** เอาคน ณ ตำหนักสระแก้ว ข้ามกำแพงวัดศรีสรรเพซญ่ และกำแพง
* พระราขพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุตแห่งขาติว่า อยู่ในราขศมบ้ต ๒๖ ปี ส์งน่าจะถูก
** พระราขพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุคแห่งขาติว่า ๗๗ ปี
*** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุดแห่งขาติว่า ธุนอนุรักบัผู้ทรง
โรงรถเข้ามาบรรจบ ณ ตำหนักศาลาลวด ๑๐๐ เศษชุนพิพิธภักดีข้าหลวงกรมหมื่นจิตรสุนทร พาคนไปกระทุ้งบานประตูโรงแสงข้างหน้าเข้าไป เอาพระแสงมาลีอเป็นอันมาก
ณ วันแรม ๕ คํ่าเป็นวันพระ พระเทพมุนี พระพุทธโมษาจารย์ พระธรรมอุดม พระ ธรรมเจดีย์ พระเทพกระวี เข้ามาเตรียมจะถวายพระธรรมเทศนาอยู่ ณ ทิมสงฟ้ ประมาณ เพลาทุ่มเศษ จึ่งมีพระบัณฑูรไห้นิมนต์เข้ามา ณ ตำหนักสวนกระต่าย ตรัสอาราธนาให้ขึ้น ไปว่ากล่าวแก่เจ้าสามกรม ให้ลงมาสมัครสมานอันถึงสองกลับ ต่อเพลายาม ฅ เศษ เจ้า สามกรมจึ่งมาเผิาทำสัตย์ถวายทั้ง ค องค์
ครั้นเพลาเข้า จึ่งเสด็จมา ณ พระ(ที่นั่ง)ทรงปีน สรงพระบรมศพ แล้วเสิญเข้าพระโกศ ประดับไว้บนพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสนั ครั้นสรงพระบรมศพแล้ว เจ้าสามกรมก็กลับไปวัง คิดตั้งช่องสุมผู้คน ศัสตราวุธไว้ดังเก่า มีผู้นำคุยรหัสกราบทูลพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวัง บวรสถานมงคล จึ่งทรงดำริการด้วยสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้า กรมชุนอนุรักษ์มนตรี ๆ ให้ หา ต กุมารเข้าไปเผิา คิดราชการ ณ ดำหนักตึก
ณ วันแรม ๑๑ คั้า เพลาบ่าย กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพ-ภักดี เสด็จขึ้นไปเผิากรมชุนอนุรักษ์มนตรี ณ พระตำหนักตึก ขณะนั้นวางคนไว้ ให้คุมเอา กรมชุนสุนทรเทพไปลงลังขลิกไว้ ณ หอพระมนเทียรธรรม กุมเอากรม(หมื่น)เสพภักดีไป พันธนาการ ณ พระคลังพิเศษ จับเอากรมหมื่นจิตรสุนทรไปจำไว้ ณ ตึกพระคลังศ/ไรัตน์* ครั้นแรม ๑6า คํ่า จึ่งให้ประหารด้วยท่อนจันทน์ ณ พระคลังพิเศษทั้ง ต พระองคุ
ครั้นสินเขึ้ยนศัตรูแล้ว ก็เสด็จพระราชดำเนินไปถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระเชษฐา ธิราช กรมชุนอนุรักษ์มนตรี ๆ มิได้รับราชสมบัติ แล้วตรัสว่า สมเด็จพระราชบิดาสั่งไว้ให้ พระอนุชาเจ้าครองราชสมบัติสนองพระองค์สิบไปเถิต จะทำให้ผิดอับรับสั่งหาควรไม่ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็จำพระหัยครองราชสมบัติ
ครั้น ณ เดือน ๗ ขึ้น ๖ คา จึ่งตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษก ณ พระที่นั่งสรร เพซญ์ปราสาท กรมชุนอนุรักษ์มนตรีเสด็จไปอยู่ ณ พระที่นั่งสุริยาสน์อัมรินทร์ทรงพระกรุณา ตั้งกรมหลวงพิพิธมนตรีเป็นกรมพระเทพามาตย์ ครั้น ณ เตือน ๑๒ กรมพระเทพา
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบบหอศมุดแห่งชาติว่า กุมเอากรมหมื่นเสพภักดีไปพันธนาการไว้ ณ คลัง คุ.กรัตน์ จับเอากรมหมื่นจิตรกุนทรไปจำไว้ ผ คลังพิเศษ
มาตย์เสด็จทิวงคต พระเจ้าอยู่หัวให้นำพระโกศเช้าผารับพระศพ จึ่งเสิญขึ้นประตบไว้ ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสนํเป็น ๒ พระโกศ
ครั้น ณ เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ คั้า ลุศักราช ๑๑๒© ปีเถาะ เอกศก พระเจ้าอยู่หัวก็ ถวายพระเพลิงสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พระพันปีหลวง ตามประเวณีการพระบรมศพ ครั้ง นั่นพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทำฉลองพระเดชพระคุณสมเด็จพระปีดุราชมาตุรงค์ ยิ่ง กว่าแต่ก่อนเป็นอันมาก แล้วพระเจ้าอยู่หัวสั่งให้สร้างวัด เรียกว่าวัดอุทุมพรวัดหนึ่ง แล้วให้ ปฎิสังซรณ์หลังคาพระมณฑปพระพุทธบาท ทุ้มทอง ๒ ชั้น สินทอง ๑๔๔ ชั่ง พระองค์ทรง ฉลองถวายไทยทานแก่สงฟ้และยาจกวณิพกเป็นอันมาก แล้วพระองค์ทรงว่าราชการงานกรุง ดูผิดและชอบตามเยี่ยงอย่างพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนมา
เวลาหนึ่งพระเจ้าอยู่หัวทรงพระดำร็ว่า เรานี้เป็นแด่อนุชายังหาควรแก่ราชสมบัติไม่ อันราชสมบัตินี่ให้พระเชษฐาธิราชเจ้าครอบครองสนององค์สมเด็จพระราชบิดาเจ้าจึ่งจะควร ทรงพระ (มนสิ) การแล้ว พระองค์เสด็จไปถวายสมบัติแก่สมเด็จพระเชษฐาธิราช แล้วพระ องค์ก็เสด็จทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง เป็นกระบวนพยุหยาตราไปทรงพระผนวช ณ วัดเดิม แล้ว เสด็จไปอยู่ ณ วัดประดู่
ขณะนั่น* กรมขุนอนุรักษ์มนตรีเสด็จราชาภิเษก ณ พระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท ทรงพระนามสมเด็จพระบรมราชา มหากษัตราบวรสุจริต ทศพิธธรรมธเรศร์ เชษฐโลกา นายกอุตม บรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ตามโบราณราชประเพณีสืบไป พระองค์นี้อัครราชชายา ๒ องค์** องค์พี่นางซื่อประพาฬ-สุริยวงศ์ องค์ชายซื่อประไพกุมาร พระมเหสีองค์หนึ่งนั่น ก็มีพระราชบุตร ๒ องศ์เหมือนกัน องค์พี่นางซื่อรุจาเทวี พระน้องยานั่นซื่อสุทัศนกุมารา พระองค์จึ่งตั้งพระอัครราชชายาอีก องค์หนึ่ง ซื่อเจ้าแมงเม่า ร่วมวงศ์กันกับพระองศ์ า มีพระราชบุตรี ด้วยเจ้าแมงเม่าองค์หนึ่ง ซื่อสิริจันทาเทวี พระองค์ทรงพระเมดดาให้ยศฐานาศักดิไหมีอนกัน *** เหล่าพระสนมพวก นั่น หามืพระราชธิดากับพระองศ์ไม่
* พระรา?)พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ขณะเมื่อลุศักราช ๑๑!3๑ ปีเถาะ เอกศกนั้น ** เข้าใจว่าพระราชพงศาวดารฉบับนี้คงจะตกไป เพราะพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติ มีใจความต่อไปว่า แต่ยังเป็นกรมมาด้วยกันพระองค์ดั้งไว้เป็นมเหสี มเหสีองค์หนี้งนั้นมีพระราชบุตร ๒ องค์ *** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ไห้ยศฐาศักดินาเสมอกัน
ครั้นพระองค์เสวยราชย็ได้ประมาณ ๗-๘ วัน กรมหมื่นเทพพิพิธก็ทูลลาออกทรงพระ ผนวชอยู่ ณ วัดกระโจม กรมหมื่นเทพพิพิธนี้ฝืกฝ่ายฝากตัวอยู่ช้างวังหน้า กับวังหลวงหาสู้ สนิทไม่ ครั้นวังหน้าออกผนวชก็ว้าเหว่พระทัย เจ้าพระยาอภัยราชา พระยาเพชรบุรี หมื่น ทิพเสนา นายจุ้ย นายเพ็งจันพากันออกไปคิดการกบฏกับกรม (หมื่น) เทพพิพิธ ๆ รู้ระคาย ก็หนีไปจากวัดกระโจม ดามไปจับได้ ณ ฟ้านาเริ่งนอกด่าน แด่เจ้าพระยาอภัยราชา พระยา เพชรบุรี นายจุ้ย ฅ คนนี้ ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนแล้วจำครบไว้ หมื่นทิพเสนา นายเพ็ง จันหนี หาได้ตัวไม่
ขณะนั้น1พอกำปันลูกค้าอังกฤษเช้ามา ณ กรุง จึ่งมีพระราชโองการฝากกรมหมื่นเทพ-พิพิธแก่นายกำปีน ให้เอาไปปล่อยเสีย ณ เกาะลังกาทวีป สินเขึ้ยนศัตรูแล้ว พระองค์ก็ ทำนุบำรุงพระศาสนาอาณาประชาราษฎรให้อยู่เย็นเป็นสุขและพระองค์สถาปนาพระอาราม พระราชทานนามวัดละมุดหนึ่ง วัตครุทหนึ่ง ๒ วัด แล้วฉลองถวายไทยทานแก่สมณพราหผ โนา ยาจก วณิพกถ้วนหน้า มีงานมหรสพครบ ๗ วัน แล้วเสด็จกลับพระราชวัง
ฝ่ายกรุงอังวะนั้น อองเจยะ นายบ้านมุกโชโปถวัลยราชย์ ในเมื่อศักราช ๑ ๑ © *) ป ทรงพระนามมางลอง พระองค์มีราชบุตร ๖ องค์ ราชธิดา ฅ องค์ พระราชทานฐานาศักดิ๙ ตามผู้ใหญ่ผู้น้อย1ให้ผังลองไปผ่านเมืองดีเปะเยียง ผังระผ่านเมืองปีดู มังโปผ่านเมืองอันเมียง ผังแวงผ่านเมืองปะตุง มังจุไปผ่านเมืองปะดาน โพเสิยงกินเมืองแปงตะและ
พระเจ้ามางลองเสวยราชย์มาได้ ๔ ปี ทราบเหตุว่ากรุงศรีอยุธยาผลัดแผ่นดินใหม่ จึ่ง ทรงพระดำริหาเหตุว่าจะมาทำแก่กรุง พอมีผู้นำเอาความอันหนึ่งขึ้นทูลว่า กำปีนฝรั้งช้าง อังวะใช้[บ ลมซัดไปเช้าเมืองดะนาวศรีที่ถํ้ามริตบุรี นายกำปันรื่ออรัมณิ ช้างกรุงศรีอยุธยา เอานายกำปันของเราไว้ พระเจ้ามางลองทราบเหตุ ตืพระห้ยนัก	จึ่งดำรัสให้เกณฑ์
พลสกรรจ์ลำเครื่อง ๙๐,๐๐๐ ช้าง ๒๐๐ ม้า ๑,๐๐๐ สำเร็จแล้วเสด็จดำเนินห้พออกจากกรุง อังวะ ทัพหน้าเช้าตีเมืองมะริด เมืองตะนาวศรี ๆ มีบอกเช้ามากราบทูล
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบเหตุแล้ว กำซับให้คนเร็วม้าใย์รีบออกไปสืบราชการดู มากราบทูลว่า พม่ายกผาทางมะริต ๑ ทางท่ากระดาน ๑ ทางเสืยงใหม่ ๑ ที่จริงนั้นพม่ายก มาแด่ช้างมะริดทางเดียว พระเจ้าอยู่หัวไม่ทรงทราบแน่ ก็ดกพระหัย ด้วยมืได้มีวิจารณ์พระ เชาวญาณ ก็พาลเขลาทรงเรื่อเอาทั้ง ต ทาง จึ่งดำรัสสั่งให้พระยาพิซัยสงคราม นามรื่อปลัดชู พระจุฬา หลวงศรียศ หลวงราชพิมล ชุนศรีวรศัณฑ์ ๕ คน คุมพล ๕,๐๐๐ ออกไปด้าน
ทานข้างผะริดโเอน แล้วเกณฑ์พระยาราชสงคราม พระยาไซยา พระยามหาเสนา พระยา เพชรพิชัย พระยาสผบ่ตธิบาล พระยาตะนาว พระยาพัทลุง หลวงกระ ๘ คนนี้คุมพลคนละ ๑,๐๐๐ แล้วให้พระยาอภัยราชาถืออาชญาสิทธี๋เป็นแม่ทัพยกไปรับทางเชียงใหม่ แล้วเกณฑ์ ทิพเสนา ราชามาตย์ ทิพรักษา ราชาบาล วิสูตโยธามาตย์ ราชโยธาเทพ หลวงศักดิ้ หลวง สิทธิหลวงฤทธิหลวงเดช๑๐ คน คุมพลคนละ๑,๐๐๐ ให้พระยาอภัยมนตรีเป็นแม่ทัพใหญ่ ยกไปจุกไว้ทางท่ากระตาน ครั้นทรงทราบว่าทางมะรีดพม่ายกมามาก ก็ให้พระยายมราช เป็นแม่ทัพหน้า คุมพล ๒๐,๐๐๐ ให้พระยาธรผาถืออาชญาสิทธิ้เป็นแม่ทัพพลทหาร ต,๐๐๐ ยกเพิ่มเติมไปตั้ง ณ เมืองกุยบุรี พม่ายกขึ้นมาดีทัพพระยายมราช ณ แก่งคุ่มแตก แล้วยก แยกไปตีกองปลัดชูขึ้งตั้งอยู่ตำบลอ่าวขาวรีมทะเล* จึ่งแบ่งไพร่ ๙๐๐ ไปช่วยกองปลัดชู รบ กันอยู่ประมาณกึ่งวัน กองปลัดชูก็แตกพ่ายผา
พระเจ้าอังวะก็ตำเนินทัพเข้าผา ณ แขวงเมืองกุยบุรี เมืองปรานบุรี ขณะนี้นกองสอด แนมพม่าจับไทยซาวบ้านบ่อตคนเข้าไปถวายพระเจ้าอังวะทูลว่าบังอาจออกด้อมมองดูกองทัพ พระเจ้าอังวะจึ่งมืกระทู้ถามว่า เอ็งเป็นแต่ชาวที่คนชนบทบ้านป่า เผื่อข้าสืก (ผา) องอาจผิ ได้เกรงพระราชอาญา ออกด้อมมองสีบกองทัพกูผู้เป็นกษัตริย์ ใครไข้สอยจงว่าแต่ความจริง ชายผู้หนี้งจึ่งกราบทูลว่า พระอาญาเป็นล้นเกล้า ขึ้งจะไม่เกรงพระเดชเตซาและผิผู้!ช้สอย ผาสืบทัพสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวหาผิได้ ขึ้งอาจหาญผิได้กลัวความดายมาทั้งนี้ ด้วยป่ย่า ตายายสั่งกำหนดไว้ว่าถืงลุศักราช ๑๑๒๒ ปีผะโรง โทศก จะผิพระมหากษัตราธิราชเจ้าผู้ กอปรด้วยพระกฤษฎานุภาพได้ปราบดาภิเษกในเศวตฉัตร เป็นบรมขัตติยามหาพิเศษ ใน กรุงพุกามประเทศทิศอัสดง จะเสดีจดำเนินพยุหจัตุรงค์มาทางนี้ ปราบอรีนทรราชไพรินทร ราชไพรีกุลียุค ทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนา ประซาราษฎรไม่เลือกหน้า ข้าพเจ้าเกิดมา ไม่เคยเห็นจึ่งกล้าซวนกันมาแอบเร้นคอยซมบรมโพธิสมภารเจ้า จึ่งสมคำผู้ใหญ่เล่าสืบ ๆ มา แล้วแต่จะโปรต พระเจ้าอังวะได้ทรงพิง** ก็มืพระทัยยินดี จึ่งดำรัสให้พระราชทานตราภูมิ คุ้มห้ามแก่ชายทั้งสาม และพวกพ้องให้ทำผาหากินตามภูมิลำเนา พระเจ้าอังวะจึ่งดำเนิน ทัพหลวงเมืองกุยบุรี เมืองปรานบุรี และดีเผิองเพชรบุรี เมืองราชบุรีได้เป็นลำดับมา
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉปับหอสมุดแห่งชาติ มีชํอความต่อไปว่าพระยาธรรมาจะยกไป?)วยพระยา ยมราชก็ไม่ทัน
** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉปับหอสมุดแห่งชาติว่า พระเจ้าอิงวะได้ทรงฟ้งด้งนั้น
ขณะนั้นสมเด็จพระอนุชาซิราชลาพระผนวชออกว่าราชการแผ่นดิน ให้โ)อดเจ้าพระ-ยาอภัยราชา พระยายมราช พระยาเพชรบุรีออกจากสังฃลิก แล้วดำรัสให้เกณทัพลทหารขึ้น รักษาหน้าที่เสิงเทินรอบพระนคร กำแพงตามหน้าพระราชวังนั้น ให้รื้อเสีย เอาไม้ขอนสัก ปีกปีดประตูนั้า ประตูบกทั้งรอบกรุง ให้พระยากลาโหม พระยารัตนาซิเบศร พระยาราชวัง สัน ออกดั้งค่าย ณ บ้านตาลาน อนึ่งให้พันธนาพระยาราชมนตรี จมี่นศรีสรรักษ์ แล้วให้มี กระทู้ถามว่า เข้าไปคบหาทำชู้ด้วยข้างใน ครั้นเป็นสัตย์แล้วให้ลงพระราชอาญาคนละยก จำ คงไว้ ต วัน พระยาราชมนตรีตาย ให้เอาไปเสียบไว้ ณ ประตูชัย
ฝ่ายทัพหน้าพม่ายกมาตีค่าย ขึ้งดั้งอยู่ตาลานนั้นแตกพ่ายเข้ามา พระยากลาโหมขึ้น ข้างหนีมาถึงทุ่งวัตนนทรี พม่าควบม้าไล่ตามมาทัน แทงพระยากลาโหมตาย พระยายมราชนั้นต้องหอกชัตเป็นหลายแห่ง หนีเข้ามาใต้ อยู่ประมาณ ๙ วัน ๑๐ วันจึ่งตาย พระยา ราชวังสันนั้นยิงปีนแย้งเอาพระยารัตนาซิเบศรั ครั้นแดกหนีเข้ามาถึงแล้วหาเ&)าไม่ เป็น พวกป่นราชมนดรีให่ไปสืบไต้ตัวมาลงพระราชอาญาเฆี่ยนยกหนึ่งแล้วให้พันธนาไวัประมาณ ๘ วันก็ตาย จึ่งเอาไปเสียบไว้ประตูชัย
ฝ่ายพระเจ้าอังวะดำเนินทัพเข้ามาดั้ง ณ ทุ่งบางก่ม บ้านกระเดื่อง กองหน้าดั้ง ณ โพธิ้สามต้น จึ่งหลวงอภัยพิพัฒน์จัดจีนนายก่าย ๒,๐๐๐ ยกออกไปจะดั้งค่าย พม่าข้าม แม่นํ้าโพธสามต้นมาตี กองทัพจีนก็แตกลงนั้า พม่าเทินไต้ทีก็ไล่ติดตามฆ่าฟันมาถึงปากวัต ทะเลหญ้า กองหมื่นทิพเสนาดั้งอยู่ที่นั้น แลเห็นก็พลอยแตกข้ามนั้ามาด้วย เสียผู้คนเป็นอัน มาก พม่าก็ยกกองทัพดามเข้ามาดั้งค่าย ณ เพนียดและวัดพระเจดีย์แดง ครั้นณ เดือน๕แรม ๘ คา ปีมะโรง โทศก พม่ายกไปตีท้ายคูทั้งสองฟากบรรตาครอบครัวชายหญิงขึ้งอยู่บกนั้น พม่าจับไต้มัดผูก ฆ่าฟันตายเป็นกอง า ที่อยู่อัดแออัน1ทั้งแม่นํ้า พม่าลงเรือไต้ไล่ฆ่าฟันตาย เป็นอันมาก แล้วเผากำปันวิสันดาและเรือใหญ่น้อยเสีย อาศพลอยเต็มทั้งแม่นํ้า จะกินมิไต้ ครั้น ณ เดือน ๔ แรม ๑๔ คั๋า พม่าเอาปีนใหญ่มาดั้ง ณ วัดราชพลี วัดกระษัตรา ยิง เข้ามาในกรุงพระเจ้าอยู่หัวเสด็จทรงข้างต้นพลายแสนพลพ่ายไปทอดพระเนตรกำชับหน้าที่ ณ วัดสวนหลวงศพสวรรค์ และปีอมมหาชัย
ครั้นเพลาเย็น พม่าเลิกข้ามฟากไปข้างวัตภูเขาทอง ถึงเพลาเข้าขึ้นคาหนึ่ง เดือน ๖
พม่าเอาปีนใหญ่เข้ามาตั้ง ณ วัดหน้าพระเมรุ จังท้ายิงระดมเอาพระราชวังและ (พระ) ที่นั่ง สุริยาสอมรินทร์ทั้งกลางวันกลางคืน พอพระเจัาอังวะทรงพระประชวรลงจึ่งให้ถอยทัพไป ทางเมืองเหนือ แต่ ณ เดือน ๕ ขึ้น ๒ คา* ปีมะโรง โทศก ถึงตำบลดะเมาะกะโลกนอก ด่านระแหงเป็นระหว่างมัชฌิมวํถี ก็สวรรคต เสวยราชสมบัติได้ ๘ ปี
ฝ่ายพระเจ้าอยู่หัวจัดให้พระยายมราช พระศรีราชเดโช ไปตามกองทัพพม่าจนพ้น ด่านระแหงแล้วก็กลับมา ฝ่ายข้างพุธมนตรีกรุงอังวะ ก็อัญเสิญพระศพไปยังกรุงพุกามประ เทศราชธานี แล้วก็พร้อมกันอัญเสิญม้งลองราชโอรสขึ้นดำรงอาณาจักร รักษาราชประเพณี โดยฃัตติยจารีตพระมหากษัตราธิราชเจ้าแด่ก่อน ฝ่ายกรุงเทพมหานครนั่น ให้ชุดได้ปีนกระ สุน ฅ นิ้ว ๔ นิ้ว ณ ที่ค่ายหลวงพระเจ้าอังวะนั่น ๔๐ บอก แล้วเสด็จพระราชดำเนินขึ้นแ]า สมเด็จพระเชษฐาธิราช ณ พระที่นั่งสุริยาสอมรินทร์เนือง ๆ ครั้น ณ เดือน ๘ ข้างขึ้น ก็ เสด็จพระราชดำเนินออกไป ณ วัดโพธิ้ทองคำหยาด ทรงพระผนวชแล้วกลับเข้ามา ณ วัด ประดู่ ขณะนั่นให้รี่อพระที่นั่งสุริยาสอมรินทร์ลงทำใหม่ ๑๐ เดือนจึ่งสำเร็จ
ครั้นอยู่มาพระยาระยา เจ้าเมืองไทร ได้ข้างเล็บครบเท้าด้วหนึ่งเข้ามาถวาย สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวดีพระท้ย พระราชทานบำเหน็จรางวัล แล้วขนานนามบรมฉัททันต์มหันด-พงศามงกุฎกุญชร ยังมีเนียมตัวหนึ่งเข้าเพนียด ณ กรุง เสด็จไปทรงจับใต้พระราช (ทาน) นาม (พระ) บรมข้าง
ยังมืนายกำปินขึ้ออลังกะปูนี นำเอาสิงโตตัวหนึ่งกับนกกระจอกเทศตัวหนึ่ง เข้ามา ถวายแก่สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ๆ มีพระทัยยินดี โปรดพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่ อะลังกะปูนีผู้มีใจสามิภักตี้
อนึ่งแด่ครั้งมางลองตีได้เมืองหงสาวดีนั่นมอญชาวเมืองเมาะตะมะอพยพหนีเข้ามาอยู่ ณ เมืองทวายประมาณ ๑,๐๐๐ เศษ ทรงพระกรุณาให้รับเข้ามาไร้ ณ กรุง ถึง ณ เดือนอ้าย ปีมะโรง โทศก มอญไปชุ่ม** กันอยู่ ณ เขานางบวช คีตขบถขึ้น ยกเข้าตีเอาเมืองนครนายก พระเจ้าแผ่นดินดำรัสให้พระศรีราชเตโชเป็นแม่ทัพ พล ๒,๐๐๐ ยกออกไป ฝ่ายมอญหา อาวุธมิได้ เสัยมแด่ไม้ตะบองขว้างทัพพระศรีราชเตโชแตกเข้ามา จึ่งให้พระยายมราช เป็น แม่ทัพ พลทหาร ๒,๐๐๐ พระยาเพชรบุรีเป็นทัพหน้า พลทหาร ๑,๐๐๐ ยกไปตีมอญใหม่
*พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติ ว่า ณ เดือน ๖ขึ้น ๒ ดั้า
** พระราชพงศาวตารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า มอญไปประชุมกันอยู่
แดกหนีไปทางหล่มสัก ตั้งอยู่เหล่าดะกดแร่
ครั้น ณ ปีมะเส็ง ตรีศก พระเจ้าอังวะให้มองหม่องราชบุตร อันผ่านเมืองพองคานั้น ยกไปตีเมืองเชียงใหม่ ข้างเจ้าเมืองลำพูนนั้น พาอพยพเช้ามาพึ่งพระราชสมภาร ณ กรุงศรี-อยุธยาทางด่านเมืองพิชัย ฝ่ายเมืองเชียงใหม่ให้มืคุภอักษรมาว่าจะขอเอาพระเดชเดชานุภาพ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพูทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานครเป็นที่พึ่ง ขอกองทัพโป ช่วย พระเจ้าอยู่หัวให้เกณทัทัพหัวเมืองฝ่ายเหนือ พระยาพิษ^โลกเป็นแม่ทัพ พลทหาร ๕1๐๐๐ ยกไปถึงตำบลบ้านระแหง จึ่งได้ข่าวว่าเมืองเชียงใหม่เสียแก่พม่าแล้ว และกอง ทัพพม่านั้นค้างฤดูอยู่เมืองเชียงใหม่
ฝ่ายข้างพระเจ้าอังวะทรงพระ (ประ) ชวรลง ก็ถึงพิราลัยไปสู่ปรโลกในศักราช ๑๑๒๗ ปี เสด็จดำรงแผ่นดินอยู่ ๒ ปี จึ่งพระอนุชาธิราชชึ่งทรงพระนามมองระนั้น เสด็จขึ้น เถลิงถวัลยราชราชัยศวรรยา ณ กรุงรัดนบุระอังวะ สิบสันตติสุรีย'วงศ์ ดำรงราชประเพณีสืบ ไป
ฝ่ายทุยตองจารู้ว่ากรุงอังวะผลัดแผ่นดินใหญ่ ก็คบคิดกับชาวเมืองทวาย ไล่ฆ่าฟัน พม่าขึ้งอยู่รักษาเมืองเสียสีน ทุยตองจาก็ได้เป็นใหญ่ จึ่งแต่งเครื่องมงคลราชบรรณาการ มีดอกไม้ทองเงินเป็นด้นส่งเช้ามา ณ กรุง
ครั้น ณ เดือน ๘ ปีมะเมีย จัดวาศก นํ้าเหนือหลากมาแดงเหมือนนั้าดินแดง อยู่ ต วัน หายไปเป็นปรกติ ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธขึ้งให้ส่งออกไปเสีย ณ เกาะสังกาทวีปนั้น ไปเที่ยว อยู่ ณ เมืองแขก เมืองพราหมณ์ รู้กิตติศัพท์เล่าไปว่ากรุงศรีอยุธยาเสียแก'มางลองแล้ว จึ่ง เดินสาร* กำปีนลูกค้าเมืองเทศเช้ามา ณ เมืองมะริด พระเจ้าอยู่หัวให้รับไว้ ณ เมือง ตะนาวศรีแล้วแต่งข้าหลวงไปกำกับ ครั้นถึงปีวอก ฉศกเดือน ๘ นํ้าเหนือหลากมาอีก แดง เหมือนนํ้าดินแดงจาง อยู่ ๒ วันหายเป็นปรกติไป
ครั้น ณ เดือนอ้ายเสด็จนมัสการพระฉาย แรมอยู่ ต เวรแล้วเสด็จกลับลงมาสม โภชพระพุทธบาท ๗ วัน จึ่งดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร อนึ่งดำรัสให้พระวิสูดโยธา มาตย์ฟันเชีอกนั้าม้นทำรอกไวีให้มากถ้ามืการศึกมาจะเอาไม้ตั้งขาหยั่งบนปีอมและเชิงเทิน แล้วจะเอารอกติดเอาปีนกระสุน ฅนิ้ว ๔ นิ้ว ชักขึ้นไปให้สูง แล้วจะล่ามชนวนยิง มิให้ข้าศึก เข้ามาใกล้
* ต้นฉบับเขียนว่าอย่างนี้ จึงมิไต้แก้เป็นโตยศาร
ครั้น ณ เดือนดปีวอก ฉศก พระเจ้าอังวะดำรัสให้ผังมหานรธา ๑ มคราโบ ๑ มังยีเจสู ๑ สตูกามนี ๑ แยงตะยุ ๑ ยกกองทัพเช้ามาดืเมีองทวาย เมืองตะนาวศรีบอกช้อราชการเช้า มากราบทูลว่า พม่ายกมาติดเมืองทวาย และทุยตองจา เจ้าเมืองทวายนั้น ก็หนีเช้ามา ณ เมืองตะนาวศรี ครั้นพม่าตีเมืองมะรีด เมืองตะนาวศรี แตกแล้ว ทุยตองจาหนีเช้ามาทาง เมืองชุมพร พม่าก็ยกติดตามเช้ามาเผาเมืองชุมพรเสีย แล้วยกไปเมืองทวาย และทุยตอง-จานั้นทรงพระกรุณาส่งไปไว้ ณ เมืองชลบุรี แด่กรมหมี่นเทพพิพิธนั้น ส่งไปเมืองจ้นทบูร แล้วดำรัสให้พระพิเรนทรเทพเป็นแม่ทัพ ออกไปดั้งอยู่เมืองกาญจนบุรี ครั้น ณ เดือน ๗ ผังมหานรธา ไห้แยงตะยุกลับขึ้นไปแจ้งราชการ ณ กรุงอังวะ แล้วจึ่งปรึกษาอันว่า เรามาตี เมืองทวายไต้ บัดนี้หามืผู้ใดจะต้านต่อ!เมือทแกล้วทหารเราไม่ ควรเราจะยกเช้าไปชิงเอาขึ้ง เศวตฉัตร ณ กรุงเทพมหานคร เป็นความชอบถวายพระเจ้าอังวะ เห็นจะไต้โดยสะตวก
ครั้นปรึกษาพร้อมอันแล้ว ก็ดำเนินพลพยุหโยธาทัพ สรรพด้วยเครื่องศัสตราวุธทั้งปวง เช้ามาตีเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบก็ตกพระ-ทัย ให้ชุมนุมหมู่มนตรีปรึกษาเห็นพร้อมอัน จึ่งมีตราออกไปให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช เร่งยกออกไปปิดทางช้างเมืองมะรีดไว้แล้วให้เจ้าพระยาจักรีเป็นแม่ทัพใหญ่ ถือพล ๑๕,๐๐๐ ยกออกไปดั้งรับที่เมืองราชบุรีทัพ ๑ เพชรบุรีทัพ ๑ แก่งดั้งทัพ ๑ พระยากลาโหมคุมคน ๗,๐๐๐ ยกไปดั้งรับทางท่ากระตาน ๆ นี้พม่าหาไต้ยกมาไม่ ให้พระยามหาเสนาคุมพล ๑๒,๐๐๐ ยกไปดั้งรับนครสวรรค์ พระยาอำมาตย์ (คุม) พล ๑๕,๐๐๐ ยกไปดั้งรับไว้ชัยนาท ฝ่ายกองทัพพม่าก็ยกตีดาเช้ามาทุกทาง
ฝ่ายทัพไทยช้างราชบุรี ก็รบทุ่งต้านทานอยู่หลายรันเห็นเหลือกำลังแล้ว เพลาวันหนึ่ง จึ่งคิดกันเอาสุรากรอกช้าง และคนรับประทานเหลือกำลัง ก็รบทุ่งฟันเฟัอนสวนเส* พม่าก็ตี ไต้เมืองกาญจนบุรี เมืองราชบุรี เมืองเพชรบุรีไต้แล้ว ยกมาบรรจบกัน ณ บ้านลูกแก ขณะนั้นเรือลูกค้ามาค้างอยู่เป็นอันมากพม่าลงไล่ฆ่าฟันตายในนาและบกจับเป็นไปอันมาก แล้วพม่ายกมาดั้งค่ายอยู่ ณ ตอกระออมและดงรังหนองขาว
ครั้นทรงทราบเหตุ ก็มืดราคาดโทษแม่ทัพแม่กองไปทุกทาง แล้วสั่งให้กิตติศัพท์รู้ไป ถึงพม่าว่าเป็นอุบาย แกล้งรบทุ่งเสียที ให้พม่าถลำมาแล้ว จึ่งจะฆ่าเสียทีเดียว จึ่งให้เกณท์ ทัพหัวเมืองปากใต้โปดั้งรับ ณ (บาง)บำรุ ทัพเรือดั้งอยู่ ณ บางกัง แล้วให้เกณท์ทัพเมือง
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสอุดแห่งซาดิว่า ชวนIช
พิษณุโลกมาตั้งอยู่ ณ 'โดภูเขาทอง ทัพเมีองนครราชสีมา ตั้ง ณ วัดเจดีย์แดง แล้วให้พระ-ยาธรผาคุมกองทัพนครราชสีมาลงผารักษาเมืองธนบุรี อนึ่ง พระยาพิษณุโลกให้พระยาพล เทพกราบทูลพระกรุณาลากลับขึ้นไปปลงศพมารดาให้หลวงโกษามหาดไทยหลวงเทพเสนา คุมกองทัพอยู่ ณ วัดภูเขาทองแทน โปสุพลาพม่ายกมาแต่เมืองเสียงใหม่ ตีเข้าทางด่าน เมืองสวรรคโลก ผาตั้งค่าย ณ เมืองสุโขทัย พระยาพิษณุโลกยกพลทหารไปช่วยล้อมพม่า ณ เมืองสุโขทัย
ขณะนั้น เจ้าฟ้าจิตรตองโทษติดเวรจำอยู่ในพระราชวัง หลวงโกษาคิดอ่านให้หนีออก ณ วัดภูเขาทอง แล้วก็พาเลิกทัพไป ทรงพระกรุณาแต่งข้าหลวงไปดามเป็นหลายนาย หาทัน ไม่ เจ้าฟ้าจิดรไปถึงเมืองพิษณุโลก เข้าเก็บเอาทรัพย์เงินทองของพระยาพิษณุโลกสิ้น ภรรยาพระยาพิษณุโลกหนีลงเรีอเล็ตลอดล่องลงมา
ฝ่ายพระยาพิษณุโลกรู้ ก็เลิกทัพลงมาชุ่มอยู่หลังเมืองพิจิตร ช่องสุมผู้คนได้มากแล้ว ก็ยกขึ้นไปตั้งค่ายท้ายเมืองพิษณุโลก รบกับพรรคพวกเจ้าฟ้าจิตรหลายเพลา เจ้าฟ้าจิตรจึ่ง แตกหนีออกจากเมือง ตามจับไดใส่กรงลงมาถึงท้ายทุ่งสากเหล็ก ฝ่ายผู้คุมรู้ว่าพม่าตั้งอยู่ บ้านทูบ ก็พาเจ้าฟ้าจิตรกลับขึ้นไป ณ เมืองพิจิตร พระยาพิษณุโลกจึ่งให้ลงมารับเจ้าฟ้าจิตร ขึ้นไปถ่วงนั้าเสีย ณ เมืองพิษณุโลก
ขณะนั้น เมืองลำพูนขึ้งให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ บางลางและลาว* วงศ์วานนั้น พา อพยพหนีไปทางตะวันออกสิ้น ครั้น ณ เดือน ©๐ พม่ายกทัพเรือลงมาตีค่าย (บาง)ปารุแตก แล้วยกมาตีเมืองนนทบุรีได้ ตั้งพักพลอยู่ ต วัน จึ่งเลิกทัพถอยไปอยู่ ณ ตอกระออม
ขณะนั้น กำป่นอังกฤษลูกค้า บรรทุกผ้าสุรัดเข้ามาจำหน่าย ณ กรุง โกษาธิบดีให้ล่าม ถามแก'นายกำป่นว่าถ้าพม่าจะเข้ามารบเอาเมืองธนบุรี นายกำป่นจะช่วยหรือจะไปเสีย นายกำป่นว่าจะอยู่ช่วยแต่ขอให้ถ่ายมัตผ้าขึ้นให้กำป่นเบาก่อนครั้นถ่ายผัดผ้าขึ้นแล้ว กำป่น ก็ทอตอยู่ ณ บางกอกใหญ่ ครั้นเดือนยี่ พม่าค่ายตอกระออมยกเข้ามาตีเอาเมืองธนบุรีอีก เอาปีนใหญ่ขึ้นตั้งบน!)อมวิไชยเยนทรี ยิงโต้ตอบกับกำป่นจนเพลาคา กำป่นจึ่ง ถอนสมอลอยหนีขึ้นไปตามนั้าอยู่เหนือเมืองนนท้
ฝ่ายทัพพระยายมราชขึ้งตั้งอยู่ ณ เมืองนนท์นั้น ก็เลิกหนีขึ้นไปเสีย พม่าตั้ง (อยู่) เมืองธนบุรีแล้ว จึ่งแบ่งกันขึ้นมาตั้งค่าย ณ วัดเขมา ตำบลตลาดแก้วทั้งสองฟาก ครั้น
* พระราขพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า เหล่าวงสัวาน
เพลากลางคืนนายกำปีนจึ่งขอเรือกราบมาชักสลุบล่องลงไใ]!ม่ให้ผีปากเสียงครั้นตรงค่ายพม่า ณ วัดเขมาแล้ว ก็จุดปีนรายแคมพร้อมกันทั้งสองข้าง ฝ่ายพม่าต้องปีนล้มตายเจ๊บลำบาก แตกวิ่งออกจากค่าย ครั้นนํ้าฃึ้นเพลาเข้า สลุบถอยผาหากำปีน สิง ทอดอยู่ ณ ตลาด?เวัญ ฝ่ายพม่าก็ยกเข้าค่ายเมืองนนทบุรี
ครั้นเพลาคาข้กสลุบล่องลงไป จุดปีนรายแคมยิงค่ายเมืองนนท์ ฝ่ายพม่าหนีออกไป แอบอยู่นอกค่าย อังกฤษและไทยลงกำปีนเข้าไปเก็บของอยู่ไนค่าย พม่าจึ่งกลับเข้ามาไล่คน ไนค่ายแตกตัดคืรษะล้าต้าอังกฤษไต้เสียบไว้หน้าค่ายนายกำปีนจึ่งขอปีนกระสุน๑0นิ้ว๑๐ บอก จะลงไปตีค่ายพม่า แล้วจะขอเรือรบ ๑0 ลำ ครั้นเพลาบ่ายกำปันล่องลงไปถึงเมืองธน แล้วจึ่งทอดสมออยู่ ขณะนั้นไทยสิงเอาเรือน้อยลงมาเก็บผลไม้หมากพลู ณ สวน อังกฤษจับ ขนไปบนกาปันมากกวา ๑00 ก็ไข้!บหนีไป ครั้นเพลาคั๋าไทยหนีขึ้นมาไต้ ๒ คนจึ่งรู้เนื้อความ ฝ่ายพม่าก็ยกขึ้นไปตั้ง ณ บางไทร และสีกุก
ขณะนั้นพระอาจารย์วัดเขานางบวช มาอยู่ ณ วัดบ้านระจัน* ชาวบ้านแขวงเมือง วิเศษไชยชาญ เมืองสุพรรณบุรี เมืองสิงหบุรี เมืองสรรคบุรี อพยพเข้าไปพึ่งพระอาจารย์อยู่ เป็นอันมาก ฝ่ายพม่าขึ้นไปเกลี้ยกล่อม ชาวค่ายบ้านระจันแต่งกันลงมาฆ่าพม่าเสียกลาง ทางเป็นอันมาก พม่าจึ่งแบ่งกันทุกค่ายยกขึ้นไปจะรบ ฝ่ายชาวค่ายบ้านระจันยกออกตั้ง อยู่นอกค่าย ไล่ตะลุมบอนแทงฟันพม่าล้มตายเป็นอันผาก ข้างเสนาบดีผู้น้อย ยกออกไป จะตีค่ายพม่าสิงตั้งอยู่ ณ วัดป่าฝ่าย ปากนํ้าประสบ ให้สานสีชุกแบกไปล้าจะตั้งทีใดจะเอา สีธุกตั้งเรียงให้สิตกัน แล้วจะขุดตีนใส่บังเป็นค่าย และคนยกไปวันนั้นมากเต็มทุ่ง เสนาบดี ให้หยุดแคร่ที่ใตก็หยุดพร้อม ๆ กัน รั้งรอไป
ครั้นเห็นพม่าวัตป่าฝ่าย ขี่ม้าข้ามนิ้าไปหาค่ายใหญ่ฟากตะวันตกเป็นหลายม้า จึ่ง ซับคนเข้าดี พม่าในค่ายยิงปีนออกผาถูกล้มลง ๕-๖ คน คนทั้งนั้นก็ถอยมาสิน ครั้นเพลา เย็นก็เลิกทัพกลับมา ประมาณ ๒-ฅ วัน พม่ายกไปดีค่ายบ้านระจันอีก ทำการกวดข้นขึ้น กว่าเก่า ชาวค่ายบ้านระจันให้เข้ามาขอปีนใหญ่ ๒ กระบอก ปรึกษากราบทูลว่า ถ้าค่ายบ้าน-ระจันเสียแก่พม่า า จะเอาปีนเข้ามารบกรุง จะให้นั้นมิบังควร ครั้นรุ่งขึ้นพม่ายกไปตั้งค่าย ณ
♦พระรา?)พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า วัดบางระจัน
บ้านชุนโลก นายจันเขียว* คุมพรรคพวกออกมาตี ฆ่าพม่าเสียประมาณ ๕๐๐** ตัวก็ต้อง ปีนตาย
ฝ่ายข้างในกรุงยกไปตีค่ายปากนํ้าประสบอีก พม่าให้ยกหาบคอนออกหลังค่าย ทำที จะหนี พวกอาทมาตซวนกันวิ่งเข้าใกล้ค่ายพม่า ๆ เอาม้าไล่โอบหลัง ก็ถอยลงมาโพธี๋สามต้น จมื่นศรีสรรักษ์ จมื่นเสมอใจราช ซี่ม้าลงข้ามนํ้าหนีมาฟากตะวันออกแต่พวกพระยาตากรบ รออยู่ คอยข้ามมาต่อภายหลัง อนึ่งพระยารัตนาธิเบศออกไป (เรี่ย) ไรทอง หล่อปีนใหญ่ขึ้น ณ บ้านระจัน ๒ บอก ครั้น1พม่ายก’โปตีอีก ค่ายบ้านระจันก็แตก (คน) ล้มตายเป็นอันมาก ขณะนั้น กรมหมื่นเทพพิพิธเข้ามาอยู่ ณ เมืองปราจีนบุรี อพยพราษฎรเข้ามาอยู่ด้วย เป็นหลายหมื่น พม่าจึ่งยกทัพเรือออกไปตีเมีองปราจีนแตก กรมหมื่นเทพพิพิธ (พระยา) รัตนาธิเบศหนีขึ้นไปอยู่เมืองนครราชสีมา
ขณะนั้นโปแมง แม่ทัพสีกุกป่วยเป็นไข้ตาย โปสุพลาแม่ทัพประสบเป็นใหญ่สิทธิ้ ขาดอยู่แต่ผู้เดียว ยกเข้ามาตั้งค่าย ณ บ้าน1ป้อม วัดการ้อง และก่อป้อมสูง ฝ่ายข้างในกรุง แต่งทัพเรือขึ้นไป จะตีค่ายวัดการ้อง พม่ายิงปีนมาถูกนายเรีกขึ้งรำดาบอยู่หน้าเรือตกนํ้า ลงคนหนึ่ง ก็ถอยทัพกลับมาสิ้น
วันนั้นพม่าตั้งค่าย ณ วัดภูเขาทอง พระสุริยภา*** ขึ้งเป็นนายป้อมซัดกบ**** ให้ ประจุปีนพระมหากาฬมฤตยูราชสองซัด (สอง)สก ยิงไปนัดหนึ่ง ปีนก็ร้าวราน ครั้นเพลาคํ่า ไทยหนีมาคนหนึ่งให้การว่า ปีนพระมหากาฬมฤตยูราชขึ้งยิงออกไปนั้น ถูกเรือรบพม่าล่ม ๒ ลำคนตายหลายคนแล้วพม่ายกเข้ามาตั้งค่ายวัดกระชายวัดพลับพลาไชยวัดเต่าวัดสุเรนทรี วัดแดง
ครั้น ณ เดือน ๑๒ แต่งทัพเรือให้พระยาตาก พระยาเพชรบุรี หลวงสรเสนี ออกไปตั้ง อยู่วัดใหญ่ คอยสกัดเรือรบพม่าขึ้งขึ้นลงมาหากัน อนึ่งพม่าค่ายบางไทร วัดโปรดสัตว์ ยก ทัพเรือมากลางทุ่ง พระยาเพชรบุรีออกตี ณ วัตสังฆาวาส ก็ตายในที่รบ พระยาตาก หลวง
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอศมุดแห่งชาติว่า นายจันหนวดเธี้ยว
**พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ออกมาตีค่ายพม่าเสียประมาณ (ะ๐๐ ตัวกีต้องปีน ตาย ควรจะเป็นฆ่าพม่าเสียประมาณ (ะออ ตังที่กล่าวในพระราชพงศาวดารฉบับนี้จะถูกกว่า
***พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า พระศรีสุรียพาห
**** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า นายป้อมท้ายกบ
สรเสนี ถอยมาแอบดู หาช่วยหนุนไม่ แล้วไปตั้งอยู่ ณ วัดพิไชย
ฝ่ายช้างในกรุงเกณฑให้มาตั้งค่ายอยู่ณวัดไชยวัฒนารามจีนออกไปตั้งณคลองสวนพลู ครั้นเตือนอ้ายโปสุพลาให้กองห้พเมืองแพร่ มาตั้ง (ณ)โพธิ้สามต้นฟากตะวันออก กองทัพ แพร่หนีไปทางพระทุทธบาท ให้ถือหนังสิอเช้ามาถึงพระยายมราชว่า พระเจ้าทรงธรรมมี พระคุณอยู่ จึ่งมิไต้อยู่รบกรุงด้วยพม่า
ครั้นณ เดึอนยี่ ปีจอ อัฐศก เพลาคั้าเกิดเพลิงขึ้นณท่าทรายไหม้ลามมา ณ ตะพานช้าง ข้ามติดป่ามะพร้าว ป่าโทน ป่าถ่าน ป่าทอง ป่ายา* วัดราชบูรณะ (วัด) พระมหาธาตุ เพลิง ไปหยุดเพียงวัดฉัททันต์
อนึ่งจีนค่ายคลองสวนพลู ๔๐๐ เศษ ซวนกันขึ้นไปทำลายพระพุทธบาท เลิกเอาเงิน ดาดพื้น ทองทุ้มพระมณฑปน้อยลงมาสิน ครั้นพระเจ้าแผ่นดินทราบ จึ่งให้ว่าแก่นายค่าย ให้สืบเอาเงินทองของพระพุทธบาทส่งเช้ามา
ขณะนั้นพม่ายกเช้ามาเผาพระที่นั่งเพนียดเสีย แล้วตั้งค่าย ณ เพนียด และ วัดสาม พิหาร วัดมณฑป และตั้งล้อมรอบกรุง ฝ่ายช้างในกรุงนั้นเกิดโจรปล้นมิไต้ขาด คนอดโซเป็น อันมาก ที่หนีออกไปหาพม่าก็เนีอง า แล้วพม่าทำดะพานข้ามทำนบรอ เช้ามาขุดอุโมงค์รุ้ง เซิงกำแพง และตั้งป้อมศาลาดิน ตั้งค่ายวัดนางปลื้ม ก่อป้อมสูงเอาปีนใหญ่ขึ้นยิง แล้วพม่ายกมาตั้งค่ายวัดศรีโพธิ้
ฝ่ายช้างในกรุง ให้ชักปีนปราบหงสาออกไปตั้งรีมท่าทราย กระสุนแรกประจุดินน้อย ดา'ไปถูกตลิ่ง ครั้นประจุดินมากขึ้นโด่งช้ามวัดศรีโพธิ้ไป จึ่งดำรัสให้พระยากลาโหมและ ช้าหลวงออกไปเจรจาความเมืองกับพม่า ณ ค่ายเพนียด ว่ากรุงเทพมหานครกับกรุงอังวะ ร่วมราชสโมสรสามัคคีมาแด่ก่อน บัดนึ่เหตุผลเป็นประการใด จึ่งยกทัพมายายีให้ร้อน อกสมณพราหมณาไพร่ฟ้าช้าแผ่นดิน ฝ่ายพม่าว่ากรุงศรีอยุธยาแด่ก่อนเคยน้อมนำบรรณา การไปออกแก่กรุงหงสาวดี และสืบมาบัดนึ่ละบุราณประเพณีเสีย ดำรัสว่า ไอ้พม่าว่าเอา เปล่า ๆ
แด่พม่าล้อมกรุงอยู่ครั้งนั้นนานถึง ๒ ปีเศษ ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยอาสาออกรบ แตก
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบบหอศบุดแห่งชาติว่า ป่าหญ้า เห็นว่า ป่ายาจะถูกกว่า
ยับเยินเข้าผา ที่สุดจนขุนนางจีนแยก และฝรั่ง ขุนนางผอญ ขุนนางลาว และนายโจร นายซ่อง ก็ซวนกันออกอาสาดีกองทัพพม่าที่ล้อมกรุงทั้ง ๔ ทิศ ก็มิ,ใต้',ชนะ พม่ากลับฆ่าฟ้นล้มตาย แดกเข้ามาทั้งสิน ด้วยอายุแผ่นดินกรุงพระนครศรีอยุธยาถึงกาลผาต* จึ่งอาเพศให้เห็น ประหลาดเป็นนิมิต พระประธานวัต (พระ)เจ้าพนังแ)ง นํ้าพระเนตรไหลลงมาจนพระนาภี ในวัง วัดพระศรีสรรเพชญ์นั้น พระบรมไตรโลกนาถพระอุระแดก ดวงพระเนตรตกลงมาอยู่ ที่ตักเป็นอัศจรรย์ พระเจดีย์วัดราชบุรพะนั้น กาบินมาเสียบตายบนปลายยอดโดยอาเพศ อนึ่งพระรูปพระนเรศวรเจ้าโรงแสงใน กระทืบพระบาทสนั้นไปทั้ง ๔ ทิศ อากาศก็วิปริตไป ต่าง ๆ บอกเหตุบอกลางจะเสียกรุง
ฝ่ายพม่าก็ยกมารบค่ายวัตไชยวัฒนาราม ๙ คีนก็แตกแล้วมารบค่ายจีนคลองสวนพลู ๑๙ คืนจึ่งสำเร็จ
ครั้น ณ วันอังคาร สัน ๙ คา เตือน ๕ ปีกุน นพศก เพลาบ่าย ๔ โมง พม่ายิงปีนป้อมสูง วัดการ้อง วัดนางปลื้ม ระตมเข้ามาในกรุง แล้วเอาเพลิงจุดเสัอที่รากกำแพง ครั้นเพลาคา กำแพงทรุดลงน้อยหนึ่ง พม่าก็เข้ากรุงได้ เอาไฟเผาพระราชวังและวัดพระศรีสรรเพชญ์
ขึ้นเสด็จอยู่ในราชสมบัติ ๙ ปี พม่าจึ่งทำลายกำแพงกรุงเสีย แล้วกวาดเอากษัตริย์ ยัดติยวงศ์ และท้าวพระยาเสนาบดีอพยพทั้งปวงไป
ลุศักราช ๑๑๒๙ ปี** แต่พระเจ้าแผ่นดินนั้นหนีออกไปจากพระนครองศ์เดียว ได้ ความทุกชลำบาก ก็ถึงพิราลัยไปสู่ปรโลก ชนทั้งปวงจึ่งนำเอาพระศพมาแล้วก็ฝ่งไว้
อนึ่งแต่ ณ วันเสาร์ ขึ้น ๔ คา เตือนยี่ ปีจออัฐศก ป็ณะกรุงเทพมหานครยังผิได้เสียนั้น พระเจ้าอยู่หัวอันผิอภินิหาร นับในเนื้อหน่อพุทธางกูรเจ้า ตรัสทราบญาณว่า *** กรุงศรี-อยุธยาจะเป็นอันตราย แต่เหตุอธิบดีเมืองและราษฎรมิเป็นธรรม	จึ่งอุสาหะด้วยกำลัง
กรุณาแก่สมณพราทมณาจารย์ และบวรพุทธศาสนาจะเสือผสูญ จึ่งชุมนุมพรรคพวกพล ทหารจีนไทย ประมาณ ๑,0๐0 สรรพด้วยเครื่อง ศัสตราวธ ประกอบด้วยทหารผู้ใหญ่นั้น
* พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่า ถึงกาลใ)าต
** พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหอสมุดแห่งชาติว่าปีกุนนพศก
***พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ตรัสทราบพระญาณว่า
พระเสิยงเงิน (หลวง) พรหมเสนา ขุนอภัยภักดี หลวงพิชัยอาสา* หมื่นราชเสน่หา หลวง ราชเสนา ยกออกไปตั้ง ณ วัดพิไชย อันเป็นมงคลมหาสถาน ด้วยเดชะบรมโพธิสมภาร เทพย-เจ้าอันภิบาลรักษาพระบวรพุทธศาสนาก็ช้องสาธุการบันดาลให้วสาการห่าฝนดกลงมาเป็น มหาวิชัยฤกษ์ จำเดิมแด่นั้นมาจึ่งให้ยกพลพยุหะกองทัพออกจากวัดพิไชย ฝ่ากองทัพพม่า ออกมา เป็นเพลายี่าม้องคายามเสาร่ได้รบกันกับพม่าเป็นสามารถ พม่ามิอาจต่อด้านบารมี ได้ถอยไปก็ดำเนินด้วยพลทหารโดยสวัสดีภาพไปทางบ้านข้าวเม่า พอบรรลุถึงบ้าน สมบ้ฌฑํตเพลาเที่ยงคืน ประมาณ ๒ ยามเศษ เพลิงเกิดในกรุงเทพมหานคร ไหม้แด่ท่า ทรายตลอดถนนหลวงไปจนวัดฉัททันต์ แสงเพลิงรุ่งโรจนิโชตนาการ
ครั้นได้ทัศนาเห็น ก็สังเวชสลดใจ** ด้วยอาลัยถึงสมณพราหมณาจารย์ชัดดิยวงศานุ-วงศ์ เสนาพฤฒามาตย์ ราษฎร และบวรพุทธศาสนา มิใคร่จะไปได้ ดุจมีใจย่อหย่อนจาก อุตส่าห์ ชึ่งตั้งปณิธานจะแก้กรุงเทพมหานคร*** กับทั้งบวรพุทธศาสนา เทพจึ่งดลให้ตั้งสติ สมประฤดี มีกำลังกรุณาอุดส่าห
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๕ คั๋า เดือนยี่ จุลศักราช ๑๑๒๘ ปีจอ อัฐศก ให้ยกกอง ทัพไปถึงบ้านโพสาวหา**** พม่ายกกองทัพดีดดามไป จึ่งให้ตระเตรียมพลทหารจีนไทยไว้ ครั้นกองทัพพม่ายกมาถึง จึ่งดำเนินน่าหน้าพลทหารออกรบเป็นสามารถพม่าแตกกระจัด กระจายพ่ายไป เก็บได้เครื่องศัสตราวธเป็นอันมากจึ่งหยุดประทับแรมอยู่ ณ บ้านพรานนก ฝ่ายทแกล้วทหาร ออกไปลาดเที่ยวหาอาหาร จึ่งพบกองทัพพม่ายกมาแด่บางคาง พม่าไล่ ติดดามมาถึงที่ประทับ จึ่งขึ้นม้ากับม้าทหาร ๔ ม้า ออกวับกองทัพพม่าก่อน จึ่งกองทัพทั้ง ปวงตั้งเป็นปีกกาออกรบแซงสองช้าง กองทัพพม่า ค๐ ม้าแตกย่นหกหลังลงไปถึงพลเดินเท้า
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า หลวงพิชัยราชา และมิได้เรียงลำดับสิออย่างใน พระราชพงศาวดารฉบับนี้ แต่สีอบุคคลอื่นคงเหมือนกัน
♦♦พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ครั้นพระองค์ได้ทอดทัศนาการ ก็สังเวชสลดพระ
ทัย
•♦♦พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันฑนุมาศ (เจิม) ว่า ดงปณิธานปรารถนา ว่า จะแก้กรุงเทพมหานคร ข้อความในพระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) นี้น มืเติมเข้าไปเป็นกันมาก คงจะเป็นในคราวฟ้าระ พระราชพงศาวดารเมื่อ พ-ศ. ๒ฅฅ๘ หรีอมิฉะนั้นก็คงจะตกเติมในรัชกาลที่ ด และ ที่ ๕ เพี่อใทัสำนวนสละสลวย ยิ่งขึ้นก็ได้
♦•♦♦พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า บัานโพศามหาว
๒,๐๐๐ แตกกระจายไป ฝ่ายทแกล้วทหารทั้งปวงเห็นกำลังบุญฤทธี้เป็นอัศจรรย์ดังนั้น ก็ ยำเกรง ยกย่องว่าเป็นจอมกษัตริย์ศมหุติวงศ์
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันจันทร์ ขึ้น ๖ คํ่า เดือนยี่ ปีจอ อัฐศก ขุนยำนาญไพรสณฟ้และ นายกองสามํกักดี้เอายำงมาถวาย พลาย ๕ พัง ๑ (รวม) ๖ จึ่งนำเสด็จดำเนินไปถึงบ้านดง หยุดประทับร้อนในที่นั้นแล้วสั่งให้หาขุนหมื่นพันทนายบ้านออกมาจะประสาทราโชวาทโดยดี ขุนหมื่นพันทนายบ้านมิไดัเขึ้อบารมี ชัดแฃีงคิดประทุษร้าย ยํองสุมทหารโยธาไว้คอยจะ ปองทำร้าย ครั้นตร้ศแจ้งเหตุนั้นแล้ว มีได้จองเวร ว่าเป็นข้าขอบชัณฑเสมา ผีอิจฉาการ แต่ จะให้เป็นสุขพร้อมกัน จึ่งให้ทหารไปว่ากล่าวเกลี้ยกล่อม โดยธรรมราชประเพณี ค ครั้ง ก็มี ได้อ่อนน้อม (กลับ) ห้าทายอีกดำริว่า* เป็นผลกรรมแห่งลัตร์ทั้งปวงแล้ว
ครั้น ณ วันพุธ ขึ้น ๘ คั๋า เดือนยี่ ปีจอ อัฐศก จึ่งขึ้นม้านำพลทหาร ๒๐ ฝ่าเข้าไป ขุน หมื่นทหารซาวบ้านดง** มากกว่า ๑,๐๐๐ ออกต่อสู้ ยิงปีนสกัดหน้าหลังทำอันตราย ด้วย เดชะบารมี จะได้ถูกต้องผู้ใด า หามีได้ จึ่งชับม้านำหมู่ทหารไล่บุกรุกเข้าไป ให้ทหารปีนขึ้น ทักค่ายเข้าได้ ไล่ตะลุมบอนฟันแทงทหารซาวบ้านดงก็แตกกระจายแหกค่ายหนีไป ได้ช้าง พลายพัง ๗ ช้างได้หิรัญ สุวรรณ ธัญญาหาร เป็นอันมาก
ครั้น ณ วันพุธ ขึ้น ๒ คาเดือน ๙ ปีจอ อัฐศก ยกพลทหารประทับตำบลหนองไม้ทรุม ตามทางบ้านเมืองนครนายกประทับร้อนแรมไปประมาณ ๒ วัน ถึงบ้านนาเริ่ง หยุดประ ทับยกแต่นั้นวันหนึ่ง จึ่งถึงเมืองปราจีน ข้ามด่านกบแจะ หยุดพักพลหุงอาหาร ณ ฟากตะวัน ออก แล้วให้พลนิกายข้ามทุ่งไป จนเพลา ๕โมง ตรัสทราบว่าพระเชียงเงิน ขุนพิพิธวาที นัก พระองศ์ราม เจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีมามีทัน จึ่งทรงม้ามากับหลวงพรหมเสนา จะเร่งพวกพระ เชียงเงิน (ก็) มีได้1พบ
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันจันทร์ ขึ้น ๑ฅ คั้า เดือนยี่ ให้ยกพลทหารเข้าไปในป่า หยุตประทับที่ สำนักหนองนํ้า หุงอาหารสำเร็จแล้ว เพลาบ่ายประมาณ ๖ โมง จึ่งพระเชียงเงินมาถึง ให้[บย
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า จึ่งตรัสว่า .(..ต่อไปคำที่ผิดกันด้วยราชาศัพท์จะไผ่ ท์าเสิงอรรถไว้จะทำแต่เฉพาะสิอคน ส์อเมือง ส์อตำบล ที่อบ้าน และข้อความที่ผิตกันเท่านั้น ธอผู้อ่านโปรด พิจารฌาเทียบเคียงดูว่า พระราชพงศาวดารฉบับนี๋ไผ่ค่อยไข้ราชาศัพท์ที่เกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีมาก นัก ส่วนพระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) เปลี่ยนคำธรรมตาเปีนราชาศัพท์แทบทั้งสิน)
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า บ้านบางตง
ต๐ ที แล้วก็ตรัสเห็นกิริยาว่าผํเป็นใจด้วยราชการ จึ่งสั่งให้ประหารสืวิดเสีย นายห้พนายกอง ทูลขอสืวิตไว้
ครั้นเพลาบ่ายประมาณ ๔ โผง พม่าไล่แทงฟ้นคนจึ่งเลื่อยล้าวิ่งหนีมาตามทาง ทอด พระเนตรเห็นจึ่งให้นายบุญผีขึ้นผ้าให้สวนทางลงไปได้ประมาณ ๒๐๐ เส้น พบกองทัพพม่า สวนยกขึ้นมาแต่ปากนํ้าเจ้าโล้ทั้งทัพบกทัพเริอมาขึ้นที่ท่าห้ามครั้นเห็นธงเทียวเสียงฟ้องกลอง เสียงพูตจากันว่าเป็นพม่ามั่นคง แล้วก็กลับผาควบผ้ากราบทูลตามได้เห็นนั้น จึ่งสั่งให้พล ทหารตั้งปีนตับใหญ่น้อยดาไว้ต่างค่าย แล้วให้คนหาบเสบียงครอบครัวไปก่อน แต่พระองค์ กับทหารประมาณ ๑๐๐ เศษคอยรับพม่า ครั้นเพลาบ่ายโมงเศษพม่ายกกองทัพผาถึง จึ่ง เสด็จนำหน้าทหารด้วยหลวงห้านาญไพรสณฑ์ พระเห้ยงเงิน นายบุญมี นายทองตีทหาร นายแสงทหาร ออกไปรอรับพม่านอกปีนใหญ่น้อย จึ่งตาไว้ ประมาณ ๖-๗ เส้น พม่ายกทัพ เรียงมาจำเพาะในพงแขม ครั้นเข้ามาไกล่ได้ที่แล้ว จึ่งให้ยํงป็นเป็นอันหนึ่งอันเดียว* ถก พม่าล้มตายเป็นอันมาก พม่าที่ยังอยู่นั้นอุดหนุนกันเข้ามาอีก จึ่งรอให้โล่เข้ามา แล้วยิงปีน ใหญ่น้อยถูกพม่าล้มตายทับกันเป็นอันมาก พม่าอุดหนุนกันเข้าผาอีกวางปีนตับคำรบ ๓ พม่าแตกกระจัตกระจายพ่ายไป จึ่งให้พลทหารโห่ร้องตีฟ้องสำทับ พม่าแดกหนีไป จะคุมกัน เข้ามิได้ จึ่งให้ยกพลนิกายประทับตามลำตับ บ้านทองหลาง พานทอง** บางปลาสร้อย ถึง บ้านนาเกลือ นายกลม*** คุมไพร,พลทหารอยู่ที่นั้น คอยสกัดคิดประทุษร้าย จึ่ง ทรงช้างพระที่นั้งสรรพตัวยเครื่องสรรพยุทธ์ทรงพระแสงปีนตันรางแดง กับด้วยหมู่โยธา หาญเข้าไปในหว่างพลทหารนายกลมอยู่นั้น ด้วยเดชะบรมโพธิสมภาร นายกลมและพวก โยธาหาญนั้น ให้สยอดสยองกลัวพระอานุภาพ วางศัสตราวุธเสีย แล้วถวายบังคมอ่อนน้อม เป็นข้าใต้ละอองฯ จึ่งนำเสด็จดำเนินเข้าประทับในสถานอันเป็นสุขสมควร แล้วพระราช-ทานราชทรัพย์และราโชวาทให้ตั้งอยู่ในยุติธรรม
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันอาทีดย์ แรม ๖ ค่า เดือนยี่ นายกลมคุมไพร่ ๑๐๐ นำเสด็จไปถึง ทัพ**** หยุดประทับแรมที่นั้น รุ่งขึ้นยกผานาจอมเทียน ประทับแรมที่นั้นคืนหนึ่ง จึงมา
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ว่ากียิงปีนใหญ่น้อยพร้อมกัน
**พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ตะพานทอง คิดว่าพานทองจะถูกกว่า เพราะยัง
เป๋น?!อทื่เรียกกันอยู่จนถึงเวลาปิจจุบัน
*** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า นายกลา ****พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ถึงพัทยา
แรมทุ่งไก่เตี้ย* รุ่งขึ้นมาประทับแรมสัตหีบ แล้วยกมาชายชเล ประทับแรม เพลารุ่งขึ้นมา ประทับแรมทินโค่ง รุ่งขึ้นมาประทับแรมนํ้าเก่าผู้รั้งบุญเมืองระยองกับกรมการทั้งปวงชวน กันมาต้อนรับเสด็จ ถวายธัญญาหารเกวียนหนึ่ง นำดำเนินมาถึงท่าประดู่** จึ่งพระราช ทานปีนคาบคิลาบอกหนึ่งแก่ผู้รั้งระยอง เสด็จมาประทับอยู่ ณ วัดลุ่ม ๒ เวร สั่งให้จัด ลำเลียงอาหาร ดั้งค่ายธุดคู และนายบุญรอดแขนอ่อน นายมาด*** นายบุญมา น้องเมีย พระยาจันทบูรเข้าถวายตัวทำราชการจึ่งนำคุยรทัศคดีมากราบทูลว่าข้าพระพุทธเจ้าแจ้งเหตุว่า ขุนราม หมื่นส่อง นายทองอยู่นกเล็ก ขุนจ่าเมืองด้วง หลวงพลแสนหาญ กรมการเมืองระยอง คิดคบกันคุมพรรคพวก พลทหารประมาณ ๑,๙๐๐ เศษ จะยกเข้ามากระทำประทุษร้าย
จึ่งมืพระราชบริหารดำรัสสั่งให้หาผู้รั้งเมืองมาถามว่า กู**** มากระทำราชกิจทั้งนี้ ด้วยกรุณาจิตจะให้สมณาทวิชาจารย์ ประซาราษฎรทั้งปวง เป็นสมานสุขสามัคคี มิได้มืวิหิง สาการอุบายทุจริตแกทานทั้งปวงประการใดหามิไต้ และขุนหมื่นทั้งนี้คบคิดการจะทำประ-ทุษร้ายแก่กูผู้มืกรุณาจิตนั้น ยังจริงดุจหนึ่งนี้หรือประการใด ผู้รั้งเมืองมิรับ ตรัสทราบพระ-ญาณด้วยอาการกิริยาจึ่งตรัสสั่งให้หลวงพรหมเสนาคุมตัวจำไว้ แล้วมิไว้พระราชหฤทัยจึ่งสั่ง ให้ทหารตระเตรียมตัวสรรพด้วยสรรพาวุธ ผูกข้างม้า ปีนใหญ่น้อย ดั้งจุกส่องทางไว้ครบสรรพ ครั้น ณ วันเพลาประมาณทุ่มเศษ ไอ้เหล่าร้ายยกพลให้ทหารลอบเข้ามาดั้งค่ายล้อม ไต้ ๒ ด้าน แล้วโห่ร้องยํงปีนใหญ่น้อยระดมรุกเข้ามา จึ่งตรัสให้ตับแสงเพลิงเลีย จัด ทหารประจำหน้าที่สงบกันไว้ แล้วเสด็จกับด้วยทหารจีนทหารไทย า ถือปีนคาบคิลา หลวง ส่านาญไพรสณฑ์ นายทองตีทหาร หลวงพล หลวงเข้ยงเงินห้ายนํ้า หลวงพรหมเสนา นาย บุญมี นายแสงทหาร นายศรีสงคราม นายนากทหาร พะทำมะรงอิ่ม ทหารจีน หลวงพิดร์ หลวงพิชัย ขุนจ่าเมืองเลีอร้าย หมื่นท่อง หลวงพรหม ถือดาบง้าวเสด็จออกเที่ยวตรวจ ตรารอบค่าย ดูท่าทางข้าตีกจะเข้ามาแท่งใดตำบลใด และไอ้เหล่าร้ายข้อขุนจ่าเมืองด้วง กับทหารประมาณ ต๐ คนล้อมใต้ดะพานวัดเนิน เข้ามาใกล้ค่ายหลวงประมาณ ๕-๖ วา
•พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ทัพไก่เตี้ย ••พระราชพงศาวดารกรุงอนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่ามาถึงประตู ♦••พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ไม่มีส์อนํ๋
**** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เรา และแก้คำว่า กู เป็นเราตลอดไป
จึ่งสั่งให้วางปีนพร้อมกัน	ถูกขุนจ่าเมืองด้วงกับทหารทั้งปวงสิงเดินตามกันนั้น	ตกตะ-
พานลงพร้อมกัน ตายเป็นอันผาก จึ่งตร้ศให้ทหารจีนเข้าตะลุมบอนฟ้นแทงข้าดิก หักค่าย ไอ้เหล่าร้ายล้มตายแตกหนีไป หมู่ทหารไล่ติดตามไปทางประมาณ ๕๐-๖๐ เล้น จึ่งให้สั่น ฆ้องชัยสัญญาเรียกพลทหารเข้าค่ายให้พร้อม และหมู่ทหารทั้งปวงเข้าในค่าย จุดเพลิงเข้า เผาขึ้นแห่งหนึ่ง เก็บเอาเครื่องศัสตราวอ หิรัญ สุวรรณรัตถา ธัญญาหาร ครอบครัวเป็นอัน ผาก ตรัสให้ยับยั้งอยู่บำรุงทแกล้วทหารให้มืกำลัง ณ เมืองระยองนั้น ข้านานประมาณ ๗-๘ รัน
ครั้น ณ รัน* จึ่งสั่งให้ประชุมเสนาทหาร นายทัพนายกองไทยจีนทั้งปวงพร้อมกัน จึ่ง ตรัสประภาษให้ปรึกษาว่า เราจะกระทำการนี้ด้วยวิหิงสาอาธรรมมิได้ จะให้เป็นสุขประ-โยชน์แก่สมณพราหมณาประฟ้ากรทั้งปวง จึ่งจะเป็นเกียรติยศสืบไป และเมืองอันทบูรนี้จะ ถึงแก่กาลพินาศดุจเมืองระยอง เอ็นดูสัตวทั้งปวง ** จะเหินผู้ใตมีอัชฌาสัยจะให้ไปเจรจา โดยยุติธรรมให้พระยาอันทบูรอ่อนน้อมลง อย่า1ให้เกิดยุทธสงคราม ได้ความเดือดร้อน แก่สมณพราหผณาประฟ้าราษฎรได้นั้น จึ่งเสนาบตีนายทัพนายกองทั้งปวงปรึกษาพร้อม กันกราบบังคมทูลว่า เหินแต่นายบุญมี มหาตเล็ก นายบุญรอด แขนอ่อน นายบุญมา น้อง เมียพระยาอันทบูร ฅ คนนี้จะได้ราฟ้การ ครั้นตรัสเหินด้วยแล้ว จึ่งสั่งใหํใปตามคำปรึกษา จึ่งนายเผือก ญวน นักมา เขมร รับอาสาพาข้าหลวง ฅ คนไปโดยทางฟ้ลมารค แต่ ณ วัน... ไปหยุดอยู่ปากนํ้าระยอง*** ใข้ใบไปประมาณ ๕ รัน ถึงปากนํ้าอันทบูร
ครั้นเพลารุ่งขึ้นเข้าจึ่งเข้าไปหาพระยาอันทบูร เจรจาโดยธรรมราฟ้ประเพณี กระ แสรับสั่งนั้น พระยาอันทบูรมีความยินดีสั่งให้ขุนจางวางทำสัมมาคารวะเลี้ยงดูโดยปรกติ ยินยอมด้วย ว่าอีก ๑๐ รันข้าพเจ้าจึ่งจะแต่งออกไปรับเสด็จและกองทัพเข้ามา ณ เมืองอันทบูร
น้ม่มีวันเดือนปี คงปล่อยว่างไว้เฉย ๆ ส่วนพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ตัดคำว่า ครั้น (นวัน...ออกเสียหมดทุกแห่ง พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับกรมตำรากระทรวงดืกษาธิการพิมพัเมื่อร.ศ.®๓® คงเหมือนฉบับนี้ คือไม่มีวันเดือนปี คงปล่อยว่างไว้เฉย ๆ ไตัเทียบเคียงดูปรากฎว่าพระราชพงศาวดารฉบับนี้ ใน ตอนตันนั้นเหมือนกับฉบับกรมตำราแทบทุกตัวอักษร ต่อไปตอนหลังฉบับกรมตำรามืช้อความผิดจากพระราช พงศาวดารฉบับนี้ เนื่องจากไตัเพิ่มเติมช้อความเช้าไปอีกเป็นอันมาก ส่วนฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) นั้น แก'ใข ตกเติมช้อความเล็ก ๆ น้อย า เพี่อให้สละสลวยรั้นเท่านั้น แต่ช้อความส่วนใหญ่คงเหมือนกันกับพระราช พงศาวดารฉบับนี้
**ก่อนจะถึงคำว่า จะเห็นผู้ใต...นั้น พระราชพงศาวตารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ว่า และท่านทั้งหลาย *** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ว่า ออกปากนี้าเมืองระยอง
จะได้คิดราชการแก1!เมือพม่า ครั้น ณ วันเพลาบ่าย ฅ โมง จึ่งแต่งเรือรบลำหนึ่ง มืพลกระเสียง ๒๐ สรรพด้วยเครื่องอาวุธพระยาจันทบูรลง (เรือ) ด้วยข้าหลวงออกมาส่ง ณ ปากป้าถึงที่ เรือทอดอยู่นั้นแล้วพระยาจันทบูรพาข้าหลวงนายเผือกข้าหลวงนายมาขึ้นบนศาลาเทพารักษ ซวนกันให้กระทำความสัตย์แก่กันแล้วกลับแคลงมาถามว่า เราได้ให้ความสัตย์เป็นมืดร สหายร่วมสีวิตกันแล้วอย่าไต้อำพรางกัน เหตุผลร้ายดีประการใด จงบอกกล่าวแก่เราแต่ ตามจริงเถิด ข้าหลวงจึ่งตอบว่า เราได้เป็นมิตรร่วมสีวิตเดียวด้วยท่านแล้ว จะสู้เสียชีวิต รักษาสัตย์ธรรมนั้นไว้มิให้เสียท่านอย่าแคลงใจเลย อันสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแห่งเรานี้ มีพระ ราชจริตปราศจากล่อลวง ล้าจะมีราชบริหารตรัสสิงใดแล้ว ก็เป็นสัตย์มิได้หวาตไหว ตั้งพระ หัยสถิตอยู่ในพรหมวิหาร เพื่อจะให้เป็นพระพุทธบารมีสืบไป อัน'บุคคลผู้,ไดมิ’ได้คิตประทุษ ร้ายก่อนแล้ว และจะได้เบียดเบียนนั้นมิได้มืเลย ท่านจงตั้งภักดีจิตอย่าให้จลาจล* พระ ยาจันทบูรก็มืใจยินดีสวามิภักดิ้ แล้วฝากเครื่องราชกระยาหารให้มาถวาย แล้วข้าหลวงก็ ออกจากปากนํ้าจันทบูร วันหนึ่งก็ถึงปากนั้าระยอง จึ่งเอาเนื้อความนั้นกราบทูล ครั้นได้ทรง ฟังก็มิพระวิจารณราชดำริโดยรอบคอบแล้ว ทรงพระมัธยัสถ์ไว้ในราชหฤทัย
ครั้นอยู่มาประมาณ ๑๐ วัน ถึงปฏิญาณสัญญาแล้ว พระยาจันทบูรจะได้มาหา หามิได้ ใช้ให้คนเอาข้าวเปลือกบรรทุกเรือประมาณ ๔ เกวียน มาถวาย ณ เมืองระยอง
ครั้น ณ วัน.... นายบุญเมืองมหาดเล็ก ผู้รั้งบางระมุงคุมไพร่ ๒๐ คน ว่าพม่าใช้ให้ถือ หนังสือออกไปเมืองจันทบูร ให้แต่งดอกไม้เงินทองเข้าไปณโพธิ้สามด้นพระหลวงซุนหมี่น นายทัพ นายกองแจ้งกิจนั้น มิไต้ไว้ใจ ว่าเป็นพวกพม่า ๆให้มาด้วยกลอุบายใช้ให้ติดตามเรา จะไว้ใจให้อยู่ในกองทัพเรามิได้ด้วยเอาใจออกหากกรงเทพมหานครแล้ว และนายบุญรอต แขนอ่อน กราบทูลจะขอเอาตัวไปประหารชีวิตเสีย ทรงพระกรุณาขอชีวิดไว้จึ่งตรัสประ ภาษด้วยพระราชาธิบายว่า พม่ามาล้อมกรุงเทพฯ ครั้งนี้ ผู้ไดจะตั้งใจเข้าด้วยพม่านั้นหา มิไต้ แต่ถึงกาลแล้วหากจำเป็นอนึ่งนายบุญเมืองผู้รั้งบางระมุง มิได้เป็นข้าใช้เรามาแต่ก่อน เห็นพอจะได้ราชการอยู่ แล้วราชการเมืองจันทบูรก็ยังมื ผู้รั้งบางระมุงกับพระยาจันทบูร
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ท่านจงตั้งภักดีจิตไปถวายบังคมเถิด แคะ ข้อความในพระราชพงศาวดารฉบับนี่ในดอนต่อไป ที่ว่า พระยาจันทบุรีกีมีใจยินดีสวามิภักดิ้ แล้วฝากเครื่องราช กระยาหารมาถวาย กีใม่มีในพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ด้วย
เป็นมิตรชอบกัน เราจะใช่ให้เอาหนังสีอพผ่านี๋ไปถึงพระยาจันทบูร ๆ ก็จะยกกองทัพมารับ เราเช้าไปคิดราชการด้วยกันตามปฏิญาณสัญญา และจะได้แจ้งในความสัตย์สุจริตนั้นด้วย
อนึ่งพม่าตั้งอยู่ ณ เมืองธน และล้อมกรุงเทพฯ ๆ ได้มืหนังสีอออกไปถึงพระยาราชา' เศรษฐี ๆ แต่งกองทัพลำเลียงอาหารเช้าผาช่วยถึงปากนั้า พม่าทำอันตรายสกัดทางอยู่ ไป มิถึง สิ้นเสบียงอาหารแล้วกลับไป เห็นว่าความชอบเมืองพุทไธผาศมืแก่กรุงอยู่ บัดนี้เราจะ ให้มืศุภอักษรไปให้พระยาราชาเศรษฐียกพลทหารเช้ามาช่วยกันตีพม่าซึ่งตั้งอยู่เมืองธนบุรี จึ่งจะเป็นความชอบแก่พระยาราชาเศรษฐีสืบไป นายทัพนายกองทั้งปวงเห็นชอบด้วยจึ่ง แต่งศุภอักษรออกไปเมืองพุทไธมาศ
ณ วันศุกร์ แรม ๑ คา เดือน ๔ เมื่อเสด็จสถิต ณ เมืองระยองนั้น หมู่บีจจามิตร ซึ่ง แตกไปจากเมืองระยอง สักลอบเช้ามาสักโค กระบือ ช้าง ม้า เนือง ๆ ไป จึ่งตรัสว่าเรา กรุณาผันว่า เป็นช้าช้ฌฑเสมา จะใคร่ทำนุบำรุง จึ่งมิได้กระทำอันดรายผันก็ (มิ) ได้อ่อน น้อม ยังจะคิดประทุษร้ายสีบไป ก็เป็นผลวิบากให้เกิดเป็นคนอสัจอธรรม ฉะนี้ จะละไว้มิได้ จึ่งกรีธาพลทหารยกออกจากเมืองระยองไป ณ บ้านประแส บ้านไร่* บ้านคา บ้านตรา** บ้านแกลง ซึ่งไอ้ขุนราม หมื่นช่องตั้งอยู่นั้น
ครั้นเพลาอุษาโยค	ทรงเครื่องราชวิภูษิตลำหรับณรงค์ยุทธสงคราม	เสด็จน้า
พลทหารเช้าไล่กระโจมพินแทง ยิงปีนใหญ่น้อย อ้ายเหล่าร้ายแดกตื่นไป และอ้ายขุนราม หมื่นช่อง หนีไปอยู่ด้วยพระยาจันทบูร จับได้ทหารหมื่นช่อง นายบุญมี บางเหี้ย นายแทน นายมี*** นายเมือง พม่า นายสน หมอ นายบุญมื บุดรนายล่วน**** ครอบครัวผู้คน ช้าง ม้า โค กระบือ เกวียน ซึ่งอ้ายเหล่าร้ายสักเอาไปไว้แต่ก่อนเป็นอันมาก แล้วเสด็จยกพล นิกายกลับมา ณ เมืองระยอง บำรุงทแกล้วทหารเครื่องศัสตราอาวุธปีนใหญ่น้อย เกลี้ย-กล่อผอาณาประชาราษฎร อันแดกตื่นออกไปอยู่ ณ ป่าดงได้เป็นอันมาก ก็เสด็จยับยั้งท่า พระยาจันทบูรอยู่
ครั้น ณ วันแรม ๑ คํ่า เดือน ๔ ศก พระพิชัยและนายบุญมืไปถึงปากนั้าทุทไธมาศ
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจ้นทนุมาศ (เจิม) ว่า บัานไอ้
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า บัานกลา
*** สิอนายมี ไม่มีในพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)
**** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า นายสน
จึ่งนำเอาดุภอักษรและฉลองพระองค์อย่างฝรั่งขึ้นไปพระราชทานและเจรจาตามดุภอักษรนั้น พระยาราชาเศรษฐีก็มืความยินดี ว่าฤดูนี้จะเช้าไป ชัดด้วยลมจะมิทันต่อเดือน ๘	©0
จึ่งยกพลทหารเช้าไปช่วยราชการ
ครั่น ณ วันอาทิตย์ แรม ๑๕ คา เดือน ๕ ได้คุภอักษรตอบและเครื่องราชบรรณา การมาถึงปากนั้าระยอง นายบุญมีจึ่งนำเอาองค์ไกเรือง* ทหารจีน บรรณาการขึ้นกราบ ทูลถวาย ณ ค่ายท่าประดู่
ลุศักราช.... พระราชดำริแล้วให้หาเสนาบดี นายทัพนายกองมาเฮาพร้อมกัน จึ่งประ ภาษว่า เราปรารภการครั่งนี้สัเสียสีวิตเพราะกรุณาแก่สัตว์โลกจึ่งหาที่พำน้กมิได้ และแผ่น ดินจะไม่จลาจลสมบูรณ์เป็นที่ตั้งพระศาสนาได้นั้น เพราะปราศจากหสักดอคือคนอาสัจอา-ธรรม และปัตนี้นายทองอยู่ นกเลึก จึ่งตั้งอยู่ ณ เมืองชลบุรีประพฤติพาลทุจริต คอย ป้องกันกระทำข่มเหงอาณาประชาราษฎรผู้หาที่พึ่งมิได้ บรรดามีนํ้าไจภักดีจะมาพึ่งเรานั้น ก็มามิได้ นายทองอยู่เป็นเสั่ยนหนามคอยสกัดศัตสัญจรคนทั้งปวงไว้ เราควรจะไปสั่งสอน ทรมานนายทองอยู่ ให้ตั้งอยู่ตามคลองธรรมราบคาบก่อน สมณพราหมณา ประชาราษฎร จึ่งจะได้อยู่เป็นสุข เสนาบดี นายทัพนายกองก็เทินพร้อมตามพระราชดำริ
ครั่น ณ วันดุกร์** จึ่งสั่งให้ยกพลทหารเสด็จพระราชดำเนินไปตามสถลมารค เสด็จ ประทับอยู่ ณ บ้านหนองมน ให้ทหารไปสอดแนมดู ได้เนี้อความว่า นายทองอยู่ให้เตรียม พลทหารศัสตราอาวุธ ปีนใหญ่น้อยไว้พร้อม จึ่งให้ยกพลทหารเช้าไปหยุดประทับ ณ วัด หลวง ทางไกลเมืองประมาณ ๑๐๐ เสัน จึ่งให้นายบุญรอด แขนอ่อน นายจึ่น บ้านค่าย จึ่ง เป็นสหายกับนายทองอยู่ เช้าไปว่ากล่าวโดยยุติธรรม นายทองอยู่ก็อ่อนน้อมโดยดี นาย บุญรอด นายจึ่น จึ่งพานายทองอยู่ นกเลีก เช้ามาเฮา ณ วัดหลวง สามีภักดี๋กระทำความ สัตย์ถวาย แล้วก็นำเสด็จให้เช้าไป ณ เมืองชลบุรี ประทับอยู่ ณ เก๋งจีน นายทองอยู่จึ่งนำ เสด็จทรงช้างพระที่นั้ง นายบุญมี มหาตเลึก (เป็น) ควาญห้าย เลียบทอดพระเนตรเมือง ชลบุรี แล้วพาขุนหมี่นกรมการมาถวายบังคม ทรงพระกรุณานายทองอยู่ให้เป็นพระยา
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพ้นจันทบุมาศ (เจิม) ว่า องโกเสิง
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันคุกรีธึ๋น๔ คั้า เดีอน๖
อนุราชบุรีศรีมหาสมุทร ตั้งซุนหมื่นกรมการตามฐานาศักดึ๋เมีองชลบุรี แล้วพระราชทาน กระบี่บั้งเงิน ๑ เลี้อแพรเธ้มขาบดอก'ใหญ่พึ๋นแดง ดมทอง ๙ เข็มขัดทองประดับพลอยสาย หนึ่ง แล้วพระราชทานราโชวาทสั่งสอนว่า แต่ก่อนท่านประพฤติการอันเป็นอาธรรมทุจริต บั้น จงละเสีย จงประพฤติกุศลสุจริตให้สมควรด้วยฐานาศักดิ๙แห่งท่าน จะได้เป็นเกียรติยศ สืบไปในกัลปาวสาน* จะเป็นวาสนาติดดามไปไนอนาคต แล้วจึ๋งพระราชทานเงินตราไว้ ๒ ชั่ง สำหรับสงเคราะห์แก่สมณพราหมณาจารย ประชาราษฎรผู้ยากไร้เข็ญไจ สิงขัดสน ด้วยขัาวปลาอาหารบั้น จึ่งตรัสสั่งพระยาอนุราชว่า ผู้ไดจงไจอยู่ในสำนักท่าน ๆ จงโอบอ้อม อารี เลี้ยงดูไว้ไห้เป็นผล ล้าผู้ไดมีนํ้าใจสามีกักดึ๋จะตามเราออกไป ท่านจงอย่ามีบั้าใจอิจฉา จงมีมุทิตาปราโมทย์ อย่าได้ขัดชวาง**	ช่วยส่งผู้บั้นออกไปให้ถึงสำนักเรา อย่าไห้เป็น
เหตุการณ์ประการใดได้ และท่านจงบำรุงบวรพุทธศาสนา อาณาประชาราษฎร ให้ทำมาหา กินโดยภูมิลำเนาอย่าไห้มีโจรผู้ร้ายเบียดเบียนแก่กันได้แล้วพระราชทานเงินตราแก่สัปเหร่อ ให้ชนชากกระเฬวร***อันอดอาหารดายบั้นเผาเสีย พระราชทานบังสุกุลทานแล้ว พระราช ทานเงินตรา อาหาร แก่ยาจก วณิพกไนเมืองชลบุรีเป็นอันมาก แล้วอุทิศกัลปนาพระราช กุศลไห้แก่หมู่เปรตไปไนปรโลกบั้น เพี่อเป็นบีจจัยแก่ปรมาภิเษกสัมโพธิญาณ
ครั้น ณ รันศุกร์เสด็จดำเนินกลับมาเมืองระยอง ฟ้ายพระยาจันทบูรชึ่งถวายสัตย์ ปฏิญาณว่าจะมารับเสด็จบั้น จะได้มาตามสัญญาหามีได้ ด้วยซุนราม หมื่นช่อง อันเป็นคน อาสัตย์บั้น ยุยงว่ากล่าวให้คิดประทุษร้าย ตกแต่งบีอม ค่ายดู ประดูหอรบเชิงเทิน ตระ เตรียมโยธาทหารสรรพด้วยเครื่องศัสตรารุธปีนใหญ่น้อยเสร็จแล้วจึ่งคิดอุบายแต่งพระสงฆ์ ๙ รูปมาเชิญเสด็จเช้าไป ณ เมืองจันทบูร แล้วจึ่งจะกุมพระองค่ พระสงฆ์ ๔ รูปมามิทันเสด็จ ไปเมืองชลบุรี**** พระสงฆ์บั้นก็ยังอยู่ท่า ณ เมืองระยอง***** ครั้นเสด็จถึงเมืองระยอง เพลาเช้า	จึ่งเช้าไปถวายพระพรดามเรื่องราวพระยาจันทบูรใช่ให้มาบั้น จึ่งทรงพระ
*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่าในกาลเบึ๋องหน้า
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ท่านจงอย่ามืนํ้าไจอิจฉาเกียดกันไว้
*** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ชากศพ
****พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) มืช้อความเติมลงไปอีกว่า เสด็จไปเมืองชลบุรีเสีย
ก่อนแล้ว
***** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันฑนุมาศ (เจิม) ว่า พระสงฟ้นั้นก็ยับยั้งคอยท่าอยู่ ณ เมืองระยอง
ทั้งนี้แสดงว่า ได้แก่ใธตกเดิมใหม่เพื่อให้สำนวนดีชื้น
ดำริด้วยพระวิจารณญาณอันคัมภีรภาพ ก็ทราบว่ากรรมนิยมแล้ว * จึ่งจำให้เป็นตามเหตุนั้น
ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเล้า จึ่งมีพระราชบริหารดำรัสด้วยนายทัพนายกองว่า พระยาจันทบูร ให้พระสงฟ้มารับเรานี้ ใครจะเห็นรัายดีประการใดห้าง นายทัพนายกองปรึกษาพร้อมกัน แล้วกราบทูลว่า ล้าพระพทธเจ้าทั้งปวงเห็นว่า พระยาจันทบูรคิดประทุษร้ายเป็นมั่นคง จึ่งดรัสว่าเมื่อเหตุเป็นฉะนี้แล้ว ชอบจะไปหรืออย่าไปประการใด นายทัพนายกองพร้อมกัน กราบทูลว่า ควรจะเสด็จพระราชดำเนินไป ด้วยจะได้ประโยชน์ ๒ ประการ ประการหนึ่ง แม้นว่าพระยาจันทบูรจะเสียสัดย์ คิดประทุษร้ายก็ดี จะได้ทรมานให้เสียพยศอันร้าย (หาก) พระยาจันทบูรยังตั้งอยู่ในความสัตย์ก็จะได้พระราชทานราโชวาทสั่งสอนให้ดั้งอยู่โดยยุติธรรม ก็จะเย็นอกสมณพราหมณ์ อาณาประชาราษฎรทั้งปวง จะได้เป็นพระศาสนาไปใน อนาคตสมัยนั้น
ครั้น ณ รันพฤหัสบดี ศก เพลาเล้า อุษาโยคยามพฤหัสบดี ดรัสให้ยกพลนิกาย สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธออกจากเมืองระยองพระสงฟ้ ๔ รูปนำเสด็จมาประทับร้อนแรม โดยระยะทาง ๕ รัน ถึงห้านพลอยแหวน ครั้น ณ รันจันทร์ ศก จึ่งยกไปใกล้เมืองจันทบูร
ฝ่ายพระยาจันทบูร ให้ธุนปสัตกับคนมีขึ้อออกมานำทัพ เป็นกลอุบายจะให้กองทัพ หลวงเลี้ยวไปล้างใด้เมืองจะให้ล้ามนํ้าไปอยู่ฟากดะรันออก จะ (คอย) ทำร้ายเมื่อพลทหาร ล้ามนั้านั้น ครั้นตรัสทราบจึ่งให้นายบุญมีมหาดเล็ก ขึ้นม้าควบไปห้ามทหารกองหน้า มีให้ ไปตามทางหลวงปลัดนำนั้น ให้กลับมาตามทางธวาดรงประตท่าล้าง เสด็จประทับ ณ วัด แก้วริมเมืองจันทบูรจึ่งให้พลทหารตั้งกองทัพล้อมรอบพระวิหารรัดแก้วเสด็จประทับอยู่ที่นั้น ฝ่ายพระยาจันทบูรก็ให้พลทหารขึ้นประจำหน้าที่ แล้วจึ่งให้ชุนพรหมธิบาล ผู้เป็นพระท้ายนั้า นายลิ่ม นายแก้ว แขก ธำมะรงพอน นายเม แขก ออกมาต้อนรับเสด็จ
จึ่งตรัสว่า พระยาจันทบูรให้มาเสิญเราเล้าไปนั้น เห็นไม่ต้องตามประเวณีธรรม ด้วย เห็นว่าผู้น้อยควรกระทำสัมมาคารวะแก่ผู้ใหญ่ จึ่งจะเป็นมงคลแก่ตัว และจะให้ผู้ใหญ่เล้าไป หาท่านอันเป็นผู้น้อยนั้น ดูมิบังควรเป็นมงคลแก่พระยาจันฑบูรเลย เราจะยังเล้าไปมิได้ ให้ พระยาจันทบูรออกมาหาเราก่อน เราจะได้แจ้งเนี้อความขึ้งล้ดล้องในใจเรา ด้วยชุนราม-หมื่นช่อง อันเป็นปิจจามิตรเราและเล้ามาอยู่ด้วยพระยาจันทบูร จะทำให้เราทั้งสองมืนํ้าจิต อันพิโรธแคลงกัน แม้นพระยาจันทบูรมิออกมาหาเราก็ดี ล้าส่งแด่ชุนราม หมื่นช่อง ออก
''■พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบบพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า กีทราบว่าผลกรรม?เองสัตว์
มากระทำความสัตย์แก่เราแล้ว เราจะเข้าไปด้วยมิได้แคลง เราตั้งเมตตาจิตรักเอ็นดูพระยา จันทบูรประดุจน้อง ในอุทรเดียวกันสับเรา ถึงพระยาจันทบูรจะทำร้ายเรา าก็มิ,ได้ตอบแทน รักษาเมตตาธรรมนั้น* ด้วยพระยาจันฑบูร มิได้มีพิโรธอันใดกับเรา แล้วพระราชทานเงิน แก่ขุนพรหมริบาล ๆ ก็กสับเข้าไปว่ากล่าวตามตำรัศนั้น
พระยาจันฑบูรจึ่งไข้ให้พะทำมะรงพอนกับคนมืจึ่อเอาซองเสวยออกมาถวาย ให้พระ สงฆ์รูปจึ่งนำเสด็จมานั้นออกถวายพระพรว่า พระยาจันทบูรไห้เข้ญเสด็จเข้าไป ตรัสว่า ใน เมืองจันทบูรนี๋ไม่มีฆราวาสไข้แล้วหรือจึ่งไข้แต่สมณะแล้วจึ่งมีพระราชบริหารต0ารัสแก1พระ-สงฆ์ว่า ความนี้โยมก็ได้สั่งไปแก่ธุนพรหมธิบาลแล้ว ขอผู้เป็นเจ้าจงไปบอกแก่พระยาจันทบูร ว่า ไอ้ขุนราม หมื่นข้อง เป็นปัจจามิตรแก1ข้าพเจ้า ยุยงพระยาจันทบูร า หนุ่มแก,ความ จะ ฟังเอาถ้อยคำไอ้เหล่านี้ ก็จะเสียที (ที่) รักเอ็นดูกัน ถ้าและพระยาจันฑบูรตั้งอยู่ไนสัตยภาพ ไมตริ ก็จะส่งขุนราม หมื่นข้อง ออกมากระทำความสัตย์เถิด พระสงฆ์ถวายพระพรลามาว่า แก่พระยาจันทบูร า จึ่งไข้ขุนปสัดออกมาทูลว่า	พระยาจันทบูรมิได้ตั้งอยู่ในสัตยภาพ
สามิภักดี๙'ทำมีได้ จะใคร่ล่งขุนราม หมื่นซ่องออกผาอยู่ ขุนราม หมื่นข้องกลัวพระราชอาญา ด้วยตัวนั้นเป็นปัจจามิตรจะออกผามิได้ จึ่งตรัสว่า พระยาจันทบูรมิได้อยู่ไนสัตยภาพแล้ว และเห็นว่าขุนราม หมื่นข้อง จะซ่วยป็องกันเมืองไวได้ ก็ให้เร่งตกแต่งการไว่ให้มั่นคงเถิด เราจะดีเอาให้ได้
แล้วจึ่งตรัสสั่งโยธาทหารทื้งปวงให้ทุงอาหารรับพระราชทานแล้วเหลือนั้นสั่งให้สาต-เท ทุบต่อยหม้อข้าวหม้อแกงเสียจงสิน ในเพลากลางคืนวันนี้เร่งเข้าตีเอาเมืองจันทบูรให้ได้ ไปกินข้าวเช้าเอาในเมือง ถ้ามิได้ ก็ให้ตายเสียด้วยกันจงพร้อมทีเดียว
ครั้น ณ วันอาทิดย์ เดือน ๗ ศักราช ๑๑๒๙ ป็กน นพศก เพลา ฅ ยาม เป็นยาม ๗ ปลอดห่วง ตรัสให้ยกทัพบ่ายหน้าต่อทิศอีสานเข้าดีเมืองจันทบูร จัดทหารไทย จีน ลอบเข้า ไปประจำต้านอยู่ทุกด้าน เพลาจะเข้าให้สัญญากันโห่ร้องจงทุกด้านว่า ถ้ามิเข้าได้แล้วให้โห่ ร้องขึ้นพร้อมกัน** จึ่งทรงช้างพระที่นั้งพังคีรีบัญชรเข้าทลายประตูใหญ่ โยธาทหารจึ่งรักษา
*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เราจะรักษาเมตตาธรรมนั้นไร้
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ด้านนึ้เช้าได้แล้วโท'ร้องขึ้นพร้อม า กัน
พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับกรมดำราพิมพั ร.ศ. 0010 ว่า ล้าเช้าได้แล้วโห่ร้องขึ้นพร้อมกัน
ที่ถูกน่าจะเปีนด้งที่กล่าวในพระราชพงศาวดารทั้ง ๒ ฉบับ คือล้าเช้าเมืองได้ ให้โห่ร้องขึ้นพร้อม า กัน เพราะ
ช้อความตอนด่อใปในพระราชพงศาวดารฉบับนึ้ ก็มีว่า สมเดีจพระเจ้ากรุงธนบุรีเมื่อทรงน่าทหารเช้าเมือง
V	'จ*' &.. V.*?. *1" 1^— .ช้......^—^V น	^'ใ
ประดูและป้อมเช้งเทินนั้น ยิงปีนใหญ่น้อยดุจหนึ่งห่าฝนจะได้ถูกต้องโยธาผู้ใดผู้หนึ่งหามิได้ ลอดท้องช้างพระที่นั้งไป ควาญช้างจึ่งเกี่ยวพังคีรีบัญชรให้ถอยออกมา ทรงพระโกรธเงึ๋อ พระแสงจะลงพระราชอาญานายท้ายช้าง ๆ ขอพระราชทานโทษได้ จึ่งทรงพระแสงกริชแทง พังคีรีบัญชร ขับเช้าทลายประดูใหญ่พังลง ทหารหน้าช้างลอดเช้าไปได้ ให้ร้องโห่ขึ้นพร้อม กันดุจพระราชทานสัญญาไว้นั้น	ฝ่ายโยธาทหารขึ้งอยู่รักษาประดูและหน้าที่เช้งเทินนั้น
แดกดื่นหนีออกจากเมือง พระยาจันฑบูรพาบุดรภริยาลงเรือไปปากนั้าพุฑไธมาศ พลโยธา ทหารไทย จีน เช้าไปจับได้ครอบครัว หิรัญ สุวรรณวัตถาธัญญาหาร ปีนจ่ารงค์ มณฑก นกสับ คาบคีลา สรรพารุธทั้งปวงเป็นอันมาก ก็เสด็จยับยั้งอยู่ ณ เมืองจันทบูร พระราชทานหิต-ฐานันดร และฑรัพยว้ตถาสังกา (ภรถ!) ตามฐานานุกูล* ผู้'มิความชอบมากและน้อย
ครั้น ณ วันจันทร์ จุลศักราช ๑๑๒๙ ปีกุน นพศก เสด็จดำเนินโดยทางสถลมารคกอปร ด้วยพลทหารประมาณ ๑,๐๐๐ เศษ เดชะพระบารมีโพธิสมภาร ฝนตก ๗ วัน ๗ คืน แล้ว ตรัสสั่งให้พระรามพิชัย หลวงราชรินฑร์เป็นแม่กองทัพเรือๆประมาณ ๕๐ เศษ พร้อมด้วย หมู่พลหยุหโยธาเสนาทั้งปวง ไปโดยทางสถลมารคถึงบ้านทุ่งใหญ่ แล้วเสด็จลงเรือไปล้อม สำเภาช้าศึกไวัคีนหนึ่ง แล้วฝ่ายวาณิช พ่อด้า นายสำเภาทั้งปวงก็ยังมิได้อ่อนน้อม ครั้นเพลา รุ่งเช้า จึ่งสั่งนายทัพนายกองไห้ยกเช้าตีสำเภา อยู่ประมาณกึ่งวัน ช้าศึกลูกค้าชาวสำเภา ด้านทานมิได้ ก็อัปราชัย พ่ายแพ้ ได้ทรัพย์สิงของหิรัญ สุวรรณวัตถาสังกาภรถ!เป็นอันมาก ฝ่ายจีนเจียมผู้เป็นใหญ่กว่าเจ้าสำเภาทั้งปวงศวามิกักดิ้ พาเอาธิดามาถวาย ในวันนั้นก็เสด็จ กลับมา ณ เมืองจันทบูร ยับยั้งอยู่ต่อเรือรบ เดือนอัาย ได้ ๑๐๐ สำเศษ
สุศักราช ๑๑ฅ๐ ปีชวด สัมฤทธิศก** พระบรมหน่อพุทธางกูรเจ้าได้ทรงพระเสวนา-การกิดต็ศัพท์ว่า กรุงเทพฯ ถึงแก่พินาศฉิบหาย สมณพราหมณาจารย์ ขัตติยวงศา เสนา พฤฒามาตย์ ราษฎร ได้ความเดือดร้อนทุกช้สำบาก พระบวรพุทธศาสนาก็เศร้าหมอง แต่ เหตุพม่าดั้งพระนายกองไว้รั้งเมือง และผู้ครองเมืองเอก โท ตรี จัตวา บรรดาขึ้นแก่กรุงเทพ
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระราชทานฐานาศักดึ๋และบำเหน็จรางวัล
ข้อความตั้งแต่นี้เป็นต้นไป พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับกรมด่าราพิมพัเมื่อ ร.ศ. ๑?!๑ ไผ่เหมือนกับ
พระราชพงศาวดารฉบับนี้ มีเพิ่มเติมข้อความเข้าไปอีกมาก
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า จุลศักราช ๑๑๒๙ ปีกุน นพศก
มหานครนั้นก็กำเริบอหังการ ตั้งอาดมารับพระโองการเป็นหมู่เป็นเหล่ากัน* จึ่งเกิดโจร ทุพภิกขภัย สัตว์ทั้งปวงอนาถาหาที่พึ่งมิได้ จึ่งทรงพระราชอุตสาหะยกพลพยุหะสรรพด้วย เครื่องศัสตราวุธเป็นอันมาก ออกจากเมืองจันทบูรโดยชลมารค
ครั้น ณ วัน ปีชวด สัมฤทธิศก เพลาฟ้า ๒ โมงเศษ เสด็จถึงเมืองชลบุรี มีพระราชบริ-หารให้พิพากษาโทษ พิฆาต พระยาอนุราช หลวงพล ขุนอินเสียง ขึ้งกระทำความผิดด้วย โจรกรรม ตีสีงสำเภาลูกค้าวาณิช กระทำการทุจริตให้เสียพระเกียรติยศ พระราชสิริสวัศดี้นั้น ตามกฎพระอัยการ แล้วตั้งผู้รั้งกรมการตามฐานาศักดี๋คุณานุรูปความชอบ ให้รักษาเมือง ชลบุรี
ครั้น ณ วัน ปีชวต สัมฤทธิศก ยกพลทหารมาถึงปากนั้าเมืองสมุทรปราการ เพลารุ่ง เช้าจึ่งให้ยกเร่งรีบเข้าใปจะตีเมืองธนบุรี ครั้นเพลายามเศษ กรมการทหารขึ้งอยู่เมืองธนบุรี แดกพ่ายหนีขึ้นไป ณ โพธิ้สามต้น แจ้งเหตุแก่สุกี้ ผู้เป็นพระนายกอง ๆ ให้จัดพลทหารพม่า มอญ ไทย เป็นทัพเรือ มองยาเป็นนายทัพ มาตั้งสกัด ณ เพนียด
ครั้นเพลากลางตีนเรือรบพระยากลาโหมขึ้งบรรทุกกระสุนดินประสิวล่มลง ให้ลงพระ ราชอาญาพระยากลาโหม (และ) เสนาบดีฝ่ายทหารเป็นหลายคน ขึ้งกระทำความผิดมิใด้ อยู่ในพระราชโอวาท แล้วตรัสให้รีบยกพลทหารไปในเพลากลางตีน และกองทัพมองยา ทหารโพธิ้สามด้นรู้ข่าวว่า ทัพหลวงถึงกรุงเทพฯ ก็พ่ายหนี
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเดือน ๑๒ เพลาเช้า ต โมงเศษ เช้าดีค่ายโพธิ้สามต้นฟากดะวันออก (พม่า) แตกหนีเช้าค่าย จึ่งตรัสสั่งให้ทำบันใด จะเช้าตีค่ายด้านตะวันตก ขึ้งพระนายกองอยู่ นั้น กองพระยาพิพิธ พระยาพิชัย ทัพจีนเป็นทัพหน้า** เช้าตั้งค่ายประสีด ณ วัตกลาง ห่าง ค่ายประมาณ ๗-๘ เล้น ด้วยพระเดชเดชานุภาพ ฝ่ายช้าตีกสยดสยอง บันดาลไห้กลัวเป็น กำลังต่างคนหนีออกจากค่ายพระนายกองสิน พระนายกองสะดุ้งตกใจจึ่งติดอ่านให้พระยา ธิเบศว์บริรักษ์ผู้เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมราชออกมาถวายบังคมสวามืภักดึ๋ขอเป็นช้าใต้ละอองฯ
* สำนวนความในตอนนี้น่าจะเป็นสำนวนเติม พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันหนุมาศ (เจิม) ได้ แกใใแพิ่มเติมให้สละสลวยจี้น โดยกล่าวว่า ซวนกันกำเริบอหังการตงตัวเป็นใหญ่ ให้รับพระโองการเป็นหมู่ เป็นเหล่ากัน
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันหนุมาศ (เจิม) ไม่มีคำว่า ทัพจีน
เชิญเสด็จพระราชดำเนินเข้าไป ณ จวน แล้วตรัสสั่งผิให้ทหารกระทำอันตรายเบียดเบียนแก่ ไพร่ฟ้าประชากรทั้งปวง ครั้นตรัสเห็นข้ตติวงศาบุราณ เสนาบดี ชิงอนาถาได้ความทุกข เวทนาลำบากก็พระราชทานทรัพย์เสื้อผ้าด่าง ๆ แก่พระนายกองและเสนาบดีผูใหญ่ผู้น้อย เป็นอันมาก แล้วจึ่งให้เชิญเสด็จพระบรมศพพระที่นั่งสุริยาศนิอมรินทร์แห่แหนผา ณ โพธ สามต้น ถวายพระเพลิงแล้วพระราชทานฐานาศักตึ๋แก่เสนาบดี ให้คงที่อยู่กับพระนายกอง ดังเก่า
อนึ่งแต่งให้ขึ้นไปเกลี้ยกล่อม ณ เมืองลพบุรีลำเร็จแล้ว ให้รับบุราณข้ตติยวงศาซึ่งได้ ความลำบาก กับทั้งพระบรมวงศ์ ลงผาทำนุบำรุง ณ เมืองธนบุรี
ลุศักราช ๑๑ค๐ ปีชวด สัผฤทธิศก ทอดพระเนดรเห็นอ้เกะเฬวรคนทั้งปวง อันถึงวิบัติ ฉิบหายด้วย ทุพภิกชะ โจระ โรคะ สุมกองอยู่ดุจหนึ่งภูเขา และเห็นประชาชนชิงลำบาก อต อยากอาหาร มีรูปร่างประดุจหนึ่งเปรตปีศาจพึงเกลียด ทรงพระสังเวชประดุจมีพระทัย เหนื่อยหน่ายในราชสมบัติ จะเสด็จไปเมืองจันทบูร จึ่งสผณพราหมณาจารย์ เสนาบดี ประ-ชาราษฎร ซวนกันกราบทูลอาราธนาวิงวอน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมหน่อพุทธางกูรตรัส เห็นประโยซนิ อันจะเป็นปีจจัยแก่พระปรมาภิเษกสมโพธิญาณนั่น ก็รับอาราธนา จึ่งเสด็จ ยับยั้งอยู่ ณ พระดำหนักเมืองธนบุรี
จำเดิมแด่นั่น ด้วยกำลังพระกรุณาพระราชอุตสาหะในสัตว์โลกและพระพุทธศาสนา มีเป็น (อัน) ที่จะบรรทม ทรงเสวยเป็นสุขในพระราชอิริยาบถด้วยฃัตติยวงศา สมณาจารย์ เสนาบดี อาณาประซาราษฎร ยาจก วณิพก คนโชอนาถา ทั้วทุกเสมามณฑลเกลื่อนกล่น กันมารับพระราชทานมากกว่า ๑๐,๐0๐ ฝ่ายข้าราชการทหาร พลเรือน ไทย จีนนั่น รับ พระราชทานข้าวสารเสมอคนละถังกินคนละ ๒๐ วัน
ครั้งนั่นยังหาผู้จะทำนามิไต้ อาหารกันดาร ข้าวสารสำเภาขายถังละ ค บาทบัาง ๑ ตำลึงบัาง ๑ ตำลึง ๑ บาทบ้าง ยังทรงพระกรุณาด้วยพระปรีชาญาณ อุตส'าห้เลี้ยงสัตว์โลก ทั้งปวงพระราชทานชิวิตให้คงคืนไว้ไต้ และพระราชทานวัดถาลังกาภรณ์เสื้อผ้า เงินดรา จะ นับจะประมาณผิไต้ จนทุกข์พระทัย ออกพระโอษฐ์ว่า บุคคลผํใตเป็นอาทิคือ เทวดา บุคคล ผู้มืฤทธิ้มาประลิทธี้กระทำให้ข้าวปลาอาหารสมบูรณิขึ้น ให้สัตว์โลกเป็นสุขไต้ แม้นผู้นั่นจะ ปรารถนาพระพาหาแห่งเราข้างหนึ่ง ก็อาจจะดัดบริจาคให้แก่ผู้นั่นไต้ ด้วยความกรุณาเป็น ความสัตย์ฉะนี้
ลุศักราช ๑๑ต๐ ปีซวด สัมฤทธิศก โปมัง พม่านายทัพคุมพลทหารพม่าทัพบก ทัพเรือ ประมาณ ๒,0๐๐ เศษ ยกเช้ามาอีกครั้งหนึ่ง ตีล่วงมาล้อมค่ายจีนบางคุ้งเช้าไว้จะใกล้เสีย อยู่แล้ว ครั้นทราบพระญาณในทันใด วันนั้นดีพระราชหฤทัยประดุจได้พระราชลาภอัน อุดมกว่าลาภทั้งปวง จึ่งให้เตรียมพลโยธาทหารทัพเรือประมาณ ๖๐ ลำเศษ แล้วทรง เรือพระที่นั้งสุวรรณมหาพิชัยนาวา สรรพด้วยเครื่องศัสตราวุธ ครั้นได้คุภมงคลสนิถานกุศล ฤกษ์* พระทัยพร้อมด้วยพหิพยันดรราชฤกษ์ กียกพลนิกายโดยทางชลมารค ด้วยอาการอัน เร็วรวดดุจพระยาซว้นราชหงส์อันนำหน้าสุวรรณหงส์ทั้งปวงไปในราตรีนั้น
ฝ่ายทัพเรือพม่ายกลงมา ตรัสเห็นแล้วก็รีบเรือพระที่นั้งกับทัพทหารทั้งปวง ไล่ตะ ลุมบอนยิงปีนจ่ารงค์ มณทก นกล้บ คาบศิลา ถูกพม่าล้มดาย พ่ายซึ้นไปถึงทัพใหญ่ จึ่งไล่ ขยี้ยิงปีนดับใหญ่ พม่าแตกตื่นล้มตายด้วย!!มือทหารไทยฟ้นแทงดายในนํ้าเป็นอันมาก บ้าง หนีขึ้นบกเล็ดลอดส่อนเร้นสะด้งตกใจ ที่หนีไปแว่นแคว้นแดนเมืองอังวะได้นั้นน้อยนัก ทหารไทยเก็บได้เครื่องศัสตราวุธเรือรบเรือไล่ครั้งนั้นเป็นอันมากพระเกียรติยศก็ลือชาปรากฎ ดุจพระยาไกรสรสีหราซอันเป็นที่กล้วแห่งหมู่สัตว์จัดุบาททั้งปวง
ครั้งนั้นหมู่คน อาสัจ อธรรม ขึ้งคุมพรรคพวกตั้งอยู่กระทำจารกรรม ณ หัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา มิได้เชื่อพระบรมธิคุณ และตั้งตัวเป็นใหญ่นั้น ก็บ้นดาลให้สยดสยองพองเศียรเกล้า ซวนกันนำเอาเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ เช้ามาถวายเป็นอันมาก ทรงพระกรุณาพระราช-ทานเงินทอง เสี่อผ้า ฐานาศักดิโดยสมควรคุณานุรูป ให้ตั้งอยู่ในยุติธรรม ขณะนั้นลูกค้า วาณิชได้ทำมาหากิน ไปมาค้าขาย เป็นสุขสมบูรณ์ด้วยอาหารได้บำเพ็ญทัศนบุญ กิริยาวัตถุ กุศลต่าง ๆ ฝ่ายสมณก็รับจัตุปีจจัยทานเป็นสุขบริโภค ได้บำเพ็ญสมณธรรมตามสมณกิจ ลุศักราช...ทรงพระดำริว่า พระพุทธศาสนาจักสมบูรณ์รุ่งเรืองนั้น ด้วยบริษัททั้งสี่ ปรนนิบัติตามพุทโธวานเละพระสงฆ์ทุกวันนี้ยังปรนนิบัติพระจัตุปาริสุทธศีลสังวรนั้นมิบริบูรณ์ จึ่งทรงพระกรุณาตั้งพระสังฆราชราชาคณะขึ้นไว้	ให้กำชับว่ากล่าวพระสงฆ์ทั้งปวง
แล้วทรงพระราชศรัทธาจ้างให้หมู,เสนาทหารพลเรือนสร้างพระวิหารเสนาสนะ กุฏิ มากกว่า ๒๐๐ กุฏิสีนพระราชทรัพย์เป็นอันมาก แล้วจึ่งตรัสพระราชทานโอวาทประกาศไว้ว่า ขอ พระผู้เป็นเจ้าทั้งปวงจงตั้งสติอารมณ์ปรนนิบัติตั้งอยู่ในพระจัตุปาริสุทธศีลสังวรวินัยบัญ-
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบ้บพันจันทนุมาศ (1จิม) ว่า ครั้นได้ศุภมงคลนิทานสกุณฤกษ์
ญตบริบูรณ์ อย่าให้พระศาสนา (ของ) พระองค์เศร้าหมองเลย แม้นผู้เป็นเจ้าจะฃัตสนด้วย จัตุปัจจัยทั้ง ๔ ประการนั้น เป็นธุระโยมจะอุปถัมภ์ ถัาผู้เป็นเจ้าทั้งปวงมืคิลคุณบริบูรณ์ใน พระศาสนาแลว แม้นจะปรารถนามังสะรุทธิระโยม ๆ ก็อาจสามารถจะเสือตเนื้อและ โลหิตออกบำเพ็ญทานได้
ลุศักราช...ทรงพระดำริว่า พระศาสนาจะรุฑฒิจิรเติกาลนั้น เพราะพระปริยัติกุลบุตร เล่าเรียนพระไตรปีฎก จึ่งทรงพระกรุณาให้สังมการี ธรรมการ ทำสารบาญสืพระสงฆ์ ผู้ใด บอกเล่าเรียนพระไตรป็ฎกได้เป็นอันมาก จึ่งทรงถวายไตรผ้าเทศเนื้อละเอียด แล้วพระราช ทานจัตุปัจจัยแก่ เถร เณร ตามได้เล่าเรียนมากและน้อย อนึ่งโปรยปรายพระราชทรัพย์และ แจกทานแก่ยาจกทุกวันบัณรสี อัฐมี อุโบสถ และทั้งนิดยภัตไว้ล้าหรับคนโชทั้งปวง
ลุศักราช...เสด็จยกพลนิกรดำเนินทัพสรรพด้วยโยธาทหารใหญ่น้อย ขึ้นไปปราบ เมีองพิษณุโลก ถึงดำบลเกยชัยพระยาพิษณุโลกรู้ประพฤติเหตุ แต่งพลทหารให้หลวงโกษา ยังยกออกมาทั้งรับ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จนำพลทหารทั้งปวงเข้ารณรงค์ข้าคิกครั้งนั้น ฝ่าย ข้าคิกยิงปีนมาด้งห่าฝน ด้องพระชงฆ์เนื้องชัายเสียบตัดผิวพระมังสะไป จึ่งให้ล่าทัพยัง กรุงธนบุรี
อนึ่งกรมหมื่นเทพพิพิธสืงแตกแก่กองทัพพม่า ณ เมืองปราจีนบุรี แต่ครั้งกรุง เทพมหานครยังมืได้เสียนั้นพาอพยพยกไปทั้งอยู่ ณ ต่านโคกพระยา แขวงเมืองนครราชสีมา จึ่งพระพิมลสงคราม หลวงนรินทร์ เจ้าเมืองปราจีนไพร่ชาย หญิงประ มาณ ๖,0๐0-๗,000 ยกขึ้นทางด่านจันทึก ฝ่ายพระยานครราชสีมา'ให้จ้ชฆ่าเสียสิน ต้อนเอาครอบครัวเข้าไปไว้ กรมหมื่นเทพพิพิธจึ่งให้หลวงมหาพิชัย ให้นายทองดำเอาหมวกฝรั้ง ๑ เสื้อแพรกระบวนจีน ๑ ผ้าเขียว ๒ ผีน ไปให้พระยานครราชสีมา
ครั้นอยู่ประมาณ ๑๔-๑๙ วัน หลวงพลออกมาทูลว่าพระยานครราชสีมาเกณฑ์เขมร ๔๐๐ จะจับเอาเจ้าล่งลงไป ณ กรุงเทพฯ กรมหมื่นเทพพิพิธจึ่งคิดการจะหนี หม่อมประยงค์ ไม่เห็นด้วย ทูลขอเงิน ๙ ชั่ง ภับผ้านํ้ากิ่ง ๑๐ พบ ไปแจกนายบ้านทั้ง ๑๒ ตำบล เกลี้ยกล่อม ได้คน ๔๙๐ ครั้น ณ วันขึ้น ๑๔ คา เดือน ๘ ปีจอ อัฐศก จึ่งให้หม่อมประยงค์ หลวงมหาพิชัย หลวงปราบ คุมไพร่ฅ๐เศษยับพวกชาวบ้านยกเข้าไป รุ่งขึ้นเป็นวันพระพระยานครราชสีมา จะออกมาทำบุญ ณ วัตบุรณะ ก็ยกเข้ไล้อมจวน จับพระยานครราชสีมาได้ฆ่าเสีย แต่หลวง แฟงน้องพระยานครราชสีมาขึ้นม้าหนีไปได้ จึ่งให้ยิงปีนใหญ่ดามสัญญา แล้วเก็บคนออก
มารับเจ้าเข้าไปอยู่ประผาณ ๙ วัน หลวงแพ่งซักซวนพระพิมายยกมาล้อมเมืองนครราช-สีมา ๆ เกณฑขึ้นรักษาหน้าที่เบาบางนัก รบต้านทานอยู่ ๔ วัน พวกกองทัพหลวงแพ่งตีเข้า ไต้ทางป้อมวัดพยับ จ้บเอาหม่อมดารา หม่อมธารา พระพิชัยราชา หลวงมหาพิชัย กับชุน หมื่นนายทัพนายกองฆ่าเสียเป็นอันผาก นายแก่นได้หม่อมอุบล บุตรกรมหมื่นเทพพิพิธ เป็นเมีย นายยนได้เศมห้ามเป็นเมีย หลวงแพ่งจะประหารสีวิตกรมหมื่นเทพพิพิธเสีย พระ-พิมายจึ่งพาไปไว้ ณ เมืองพิมาย กรมหมื่นเทพพิพิธกับพระพิมายรักใคร่กันเป็นอันหนึ่งอัน เดียว จึ่งตั้งพระพิมายเป็นพระยาศรีสุรีวงศ์ นายสา บุตรพระพิมาย เป็นพระยามหามนตรี ไห้พระยาน้อย น้องพระยามหามนตรี เป็นพระยาวรวงศาธิราช ครั้นอยู่ผาพระยาศรีสุริ'วงศ์ พระยามนดรี พระยาวรวงศาธิราช คิดกันจะฆ่าหลวงแพ่งเสีย ซณะนั้นหลวงแพ่งทำบุญให้มื ละครพระยาศรีสุรํวงศ์พระยามหามนตรี พระยาวรวงศาธิราช พาคนมี!!มือประมาณ ๑๐ คน กับไพร่ ๙๐๐ ลงมา ณ เมืองนครราชสีมา ทั้ง ค พระยาเข้านั้งดูด้วยกันกับหลวงแพ่งครั้นได้ ทีพระยาศรีสุริวงศ์พินหลวงแพ่ง พระยามหามนตรีพินนายแก่น พระยาวรวงศาฟ้นนายยน ตายทั้ง ด คน พวกทหารเมืองพิมายฆ่าพินทหารเมืองนครราชสีมาตายเป็นอันมาก แล้วพระยาศรีสุริวงศ์ให้พระยาวรวงศาอยู่ ณ บ้านจอหอ รักษาเมืองนครราชสีมา พระยาศรี-สุริ'วงศ์ พระยามหามนตรี กลับไปอยู่ ณ เมืองพิผาย กรมหมื่นเทพพิพิธก็เป็นเจ้าอยู่เมือง พิมาย จึ่งให้ลงมารับพระนายกองและมองยา จึ่งอยู่รั้งกรุงนั้นขึ้นไป ณ เมืองพิมาย พระเจ้า อยู่หัวตรัสทราบเหตุ จึ่งเสด็จกรีธาทัพยกขึ้นไป
ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธให้พระยาวรวงศา ยกมาตั้งรับ ณ ด่านชุดทดทางหนึ่ง พระเจ้า อยู่หัวดำรัสให้พระราชรินทรี พระมหามนตรี ยกไปตีพระยาวรวงศาธิราชแล้ว จึ่งเสด็จ ดำเนินทัพเข้าตีบ้านจอหอ จับไต้พระยาศรีสุริวงศ์ พระยามหามนตรี ให้ประหารเสีย แด่กรมหมื่นเทพพิพิธนั้นให้สำเร็จด้วยท่อนจันทน์ดามประเพณี
ฝ่ายพระยาวรวงศาธิราชนั้นแตกหนีไปเมืองเสียมราบ จึ่งดำรัสให้พระราชรินทรี พระ มหามนตรี ยกกองทัพไปตีเมืองเสียบราบได้ แต่พระยาวรวงศาธิราชนั้นหนีสูญไป พระราช รินทรี พระมหามนตรี จึ่งให้เลิกทัพกลับกรุงธนบุรี ขณะนั้นโปรดให้พระราชรินทรีเป็นพระยา อภัยรณฤทธี้ พระมหามนตรีเป็นพระยาอนุสิตราชา จางวางพระตำรวจฝ่ายชัาย ขวา โดย ความชอบ
ณ วันอังคาร ขึ้น ๑ คั๋า เดือนอ้าย ปีซวด สัมฤทธิศกเพลายาคํ่าแล้วทุ่มหนึ่ง มี จันทรุปราคาคาย
วันอังคาร แรม ๙ คา เดือนอ้าย เพลาเช้าโมงหนึ่งเสด็จออกชุนนาง ตรัสประภาษเนื้อ ความ จีนเซง* ขึ้อทองพระพุทธรูปลงสำเภา พระราชศุจริตปรารภทั้งพระอุเบกขาพรหม วิหารเพื่อจะทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนาและอาณาประซาราษฎรนั้นอัศจรรย์แผ่นดินไหว เป็นช้านาน
วันเสาร์ ขึ้น ๒ คั๋า เดือน ๕ จุลศักราช ๑๑ถ๐ เพลา ๒ ยาม แผ่นดินไหวอีกครั้งหนึ่ง วันอาทิตย์ แรม ๖ คา เดือน 6า เพลาเช้า ต โมงเศษ แขกเมืองลาวหล่มสักมาศู่โพธิ สมภาร ถวายช้าง ๑ ม้า ๕
ณ วันอาทิตย์ แรม ๑ต คา เดือน ต ช้าวสารเป็นเกวียนละ ๒ ชั่ง อาณาประซาราษฎร ช้ดสน จึ่งทรงพระกรุณาให้ข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อยทำนาปรัง
ครั้น ณ วันวันทร์ แรม ๑๔ คั๋า เตือน ค ช้าราซการเมืองอัมพูชาธิบดืปากนั้าพุทไธมาศ บอกเข้ามา จึ่งทรงพระกรุณาให้กรมท่าไปทำค่ายปากนั้าพระประแตง ท่าจีน แฝกลอง ขณะ (นั้น) โปรดให้พระยาอนุสิตราชา เป็นเจ้าพระยายมราช
ครั้น ณ เตือน ๕ หนูคะนองกินข้าวในยุ้งฉาง และอัดสิงของและทรัพย์ทั้งปวงเสีย จึ่ง มีรับสั่งให้ข้าทูลละอองฯ และราษฎรดักหนูมาส่งแก่กรมพระนครบาล หนูสงบหายไป
วันจันทร์ แรม ๑ คา เดือน ๗ จุลศักราช ๑๑๑๑ ปีฉลูเอกศก หม่อมเจ้าอุบล บุตรกรมหมื่นเทพพิพิธ หม่อมเจ้าฉิม บุตรเจ้าฟ้าจิตร อับนางละคร ๔ คน ผิตอับฝรั้งมหาด เล็ก ๒ คน พิจารณาเป็นสัตย์ แล้วสั่งให้!!พายทนายเลือกทำประจาน อย่าให้ดูเยี่ยงอันต่อไป ได้ แล้วดัดศีรษะ ดัดแขน ผ่าอกเสียทั้งหญิงทั้งชาย
ณ วันอาทิตย์ แรม ๑ คา เตือน ๙** ยกกองทัพไปตีนครศรีธรรมราช เจ้าพระยาจักรี พระยายมราช พระอภัยรณฤทธี้ พระยาเพชรบุรี ๔ ทัพยกก่อน เป็นกองหน้าไปโดย ทางสถลมารค ไพร่ ๕,๐๐๐ เศษ ตีล่วงข้ามเมืองไชยาและท่าข้ามไปได้ถึงค่ายท่าหมาก ได้ รบอันเป็นสามารถ พระยาเพชรบุรี พระศรีพิพัฒน้ตายในที่รบ และสักษมะ บุตรเจ้าพระยา จักรีนั้น กองทัพลครจับเอาตัวไปได้ แล้วล่าทัพกลับถอยมาอยู่ ณ เมืองไชยา พระยายม-
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า จีนเส็ง
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันเสาร์ แรม ฅ คา เดือน ๔
ราชบอกเข้ามาให้กราบทูลว่า เจ้าพระยาจักรีเป็นกบฏมิเต็มใจทำราชการ จึ่งทรงพระ วิจารณ์ด้วยพระปรีชาญาณ ก็ตรัสทราบเหตุว่า ทำการมิตลอดแล้วจึ่งเกิดวิวาทกัน ทั้งนี้เป็น บุรพวาสนาแห่งเราอันจะใช้แต่เสนาบดีไปไม่สำเร็จจึ่งเสต็จพระราชดำเนินไปโดยทางชลมารค กอปรด้วยพลทหาร ๑๐,๐๐๐ เศษ ทรงพระที่นั่งมหาพิช้ยสุวรรณนาวา ยาว ๑๑ วา ปากกว้าง ฅ ศอกเศษ พลกระเชียง ๒๘ คน พร้อมด้วยพยุหเสนาโยธา เครื่องศัสตรารุธทั้งปวง
ครั้นณวันอาทิตย์แรม ฅ คํ่า เดือน๙เพลา ฅโมงเช้า ถึงบางทะลุ เกิดพายุคลื่นลมหนักํ เรีอรบช้าทหารกองหลวง กองหน้า บ้างแตก บ้างล่ม เช้าแอบบังอยู่ในอ่าว พระเจ้าอยู่หัว ให้ปลูกศาลเพียงตาพระราชทานเครื่องกระยาสังเวยบวงสรวงเทพารักษ์แล้วทรงพระสัตยา-ธิษฐาน เอาพระสัตยบารมีแต่บุรพชาติและปีจจุบ้นมาเป็นที่ตั้ง ด้วยเดชพระกฤษฎานุภาพ คลื่นลมก็สงบสจัดราบลงเป็นมหัศจรรย์ แล้วเสด็จไปในวันนั่น ช้าทูลละอองฯ ตามเสด็จไป ด้วยเรืออันน้อย ก็เป็นสุขสบายหาอันตรายมิได้
ครั้น ณ เตือน ๙ ปีฉลู เอกศก เสด็จถึงท่าข้าม ดาวหางขึ้นข้างทิศทักษิณ ครั้นแรม ๖ คา เดือน ๑๐ เพลา ฅ โมงเช้า เสด็จเข้าตีเมืองนครศรีธรรมราช เดชะ พระบารมีโพธิสมภาร ไพร่ทหารและราษฎร เสนาบดีในกรุงนครศรีธรรมราช บันดาล สยดสยอง (มิ) อาจจะด้านต่อได้ ก็แตกพ่ายหนีไปในเพลานั่น นายคง ไพร่ทหารบ่าวพระ เสนาภิมุข เห็นช้างพลายเพชรที่นั่งเจ้าลคร* ผูกเครื่องสับปล่อยอยู่ จึ่งจับมาถวาย พระเจ้า อยู่หัวเสด็จขึ้นทรงต่อกุญชรหัสตินทร์ช้างต้น พระที่นั่งพลายเพชร เสด็จเข้าเมืองนครศรี-ธรรมราชได้โดยง่าย เสียแต่นายเพชร ทนายเลือก ถูกปีนตายคนหนึ่ง และได้ราชธิดาญาติ วงศา และชะแม่พนักงาน หิรัญสุวรรณวัตถาสังกาภรณ์ทั้งปวงเป็นอันมาก และสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวมีชัยฟ้านะข้าศึกครั้งนั่น ฝ่ายทแกล้วทหาร หัพบกทัพเรือทั้งปวง ก็ยังมามิ ได้ทันเสด็จ ด้วยอำนาจพระบารมีก็มีชัยเป็นอัศจรรย์
ครั้นกองทัพบก ทัพเรือ มาถึงพร้อมแล้ว จึ่งมีพระราชโองการดำรัสให้คาดโทษไว้ ตัว เจ้าพระยาลครพาราชบุตรราชธิดา และราชทรัพย์หนีไป ณ เมืองเทพา เมืองตานี ให้เจ้า พระยาจักรี พระยาพิชัยราชาเร่งกองทัพบก ทัพเรือ ติดตามไปจับเจ้าลครจงได้ ถ้ามิได้ จะ ลงพระราชอาญาถึงสินชีวิต
* ต้นฉบ้บเขียนลคร จึ่งไม่ไต้แก้เป็นนครอย่างพระราชพงศาวดารฉบ้บอื่น
ครั้น ณ วันศุกร์ ขึ้น ๖ คา เดือน ๑๑ เพลายาแล้ว ๒ ทุ่มเศษ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จยก กองทัพไปโดยทางชลมารค โดยลำดับที่ประทับรอนแรมจนถึงเมืองสง?)ลา นั่าแทังลงเรือ พระที่นั่งจะไปมืไดั เดชะบรมโพธิสมภารบังเกิดนํ้าเปียมคลอง มีพรรณฝูงปลาอาหารให้เห็น ประจักษ์แก่ข้าทูลละอองทั้งปวง ก็เสด็จด้วยราชานุภาพเป็นอัศจรรย์ยิ่งนัก
ฝ่ายเจ้าพระยาจักรี แม่ทัพเรือ เจ้าพระยาพิชัยราชาแม่กองทัพบก ยกติดตามเจ้าเมือง ลครไปถึงเมืองเทพา จับจีน แ?)กมาไถ่ถามได้เนื้อความว่า เจ้าเมืองลครหนีไปเมืองตานี เจ้า พระยาจักรีพระยาพิชัยราชาจึ่งมืหนังลือไปถึงพระยาตานีามือาจชัดไว้ได้จึ่งส่งเจ้าพระยาลคร พระยาพัทลุง พระยาสงขลา เจ้าพัทเจ้ากลาง กับทั้งบุตรภรรยามาให้ เจ้าพระยาจักรีจึ่ง จำคนโทษทั้งปวงใส่เรือรบมาถวาย ณ เมืองสงขลา
ครั้น ณ วันศุกร์ ขึ้น ๒ คา เดือน ๑๒ * เสด็จพระราชดำเนินกลับผาถึงเมืองนครศรี-ธรรมราช
ครั้น ณ วันศุกร์ ขึ้น ๒ คา เดือนยี่ เพลา ๗ ทุ่มเกิดเพลิง ณ เมืองลคร ตำบลนายไก่ ทรงพระกรุณาให้มืกฎประกาศไป ผิให้ไพร่ ทหารจีน** ทั้งปวงฆ่าโค กระบือ และข่มเหง สมณชีพราหมณ์ อาณาประชาราษฎร ฝ่ายปีพาย ทนายเลือกชีงดามเสด็จครั้งนั่น ได้ลาภ สักการเป็นอันมาก ทรงพระกรุณาให้เล่นให้สนุก แล้วให้กำถั่วหน้าพระที่นั่งกระดานละ ๙๐ ชั่งบ้าง ๑๐๐ ชั่งบ้าง สนุกปรากฎกว่าทุกครั้ง แล้วทรงพระราชศรัทธาให้ลังฆการี ธรรมการ นิมนต์ภิกขุ เถร เณร รูปชี ในนอกเมืองนครศรีธรรมราชมาพร้อม พระราชทานข้าวสาร องค์ละลัง เงินองค์ละ ๑ บาท ที่ขาดผ้าสบงจีวรก็ถวายไตรจีวร แล้วแจกยาจกวณิพกเสมอคนละ ๑ สลึง ทุกวันพระอุโบสถ ทรงพระกรุณาจ้างข้าทูลละอองฯ ให้สถาปนาบูรณะปฏิสังขรณ์ พระอุโบสถ พระวิหารการเปรียญ พระระเบียง ศาลากุฎี สินพระราชทรัพย์เป็นอันมาก ให้ ทั้งการสมโภชพระสารีริกบรมธาตุสรรพด้วยสมโภชแล้วให้ปรึกษาโทษเจ้าเมืองลครเสนาบดี ปรึกษาโทษถึงตาย ทรงพระกรุณาไม่เห็นด้วย ให้จำคงเจ้าลครไปให้ถึงกรุงเทพฯ จึ่งปรึกษา กันใหม่ แล้วทั้งหม่อมเจ้าดาราสุริวงศ์ พระเจ้าหลานเธอ ไว้ครองนครศรีธรรมราช และให้ พระราชสุภาวดี (พระ) ศรีไกรลาศ อยู่ข่วยราชการ
อนื้งทรงพระกรุณาให้ราชบัณฑิตจัดพระไตรปิฎกลงบรรทุกเรือเข้ามากรุงเทพฯ แต่พอจำลองได้ทุกพระคัมภีร์แล้ว จึ่งจะเชีญออกผาส่งไว้ด้งเก่า และพระอาจารย์ศรีชีงแตก
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันศุกร์ขี๋น ๑๒ คํ่า เดือน ๑๒
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ทหารไทยจีนทั้งปวง
หนีออกไปอยู่ ณ เมืองนครศรีธรรมราชนั้นให้นิมนต์เช้าผากับสานุคิษย์ด้วย
ลุศักราช ๑๑ต® ปีฉลู เอกศก เสด็จดำเนินห้พกลับมาเมืองธนบุรี จึ่งตั้งพระอาจารย์ ศรีเป็นพระสังฆราช แล้วทรงพระกรุณาจ้างให้ช่างจาร า พระไตรปีฎกทั้งจบ สันพระ-ราชทรัพย์เป็นอันมากฟ้ายเจ้าลครนั้นพระราชทานโทษให้รับพระราชทานนั้าพระพิพัฒนิสัจจา ตั้งแต่นั้นผาพระศาสนาก็ค่อยพิงเพิองขึ้นใด้ดังเก่า พระเจ้าอยู่ห้วก็ทรงพระรัฒนาการ จำเริญพระปรีชาญาณและพระกฤษฎานุภาพยิ่ง า ขึ้นไป
จนถึง ลุศักราช ๑๑ค๒ ปีขาล โทศก รันพุธ แรม ๔ คํ่า เดือน ๘ จะยกกองทัพไป ปราบคนอาสัตย์อาธรรมฟ้ายเหนือ ด้วยอ้ายเหล่ารัายนั้นยกลงมาลาดตระเวน ตีเอาช้าว ปลาอาหาร เผาบ้านเรือนเสียหลายตำบล ไพร่พลห้วเมืองได้ความแค้นเคืองขัดสนนัก เหตุ ฉะนี้จึ่งให้เจ้าพระยาพิชัยราชาถึอพล ๕,๐๐๐ ยกใปทางตะรันตก เจ้าพระยายมราชถือพล ๕,๐๐๐ เช้ากันเป็นคน ๑๐,๐๐๐ สรรพด้วยเครื่องศัสตรารุธทั้งปวง
ครั้นลุศักราช ๑๑ต๒ ปีขาล โทศก วันเสารี แรม ๑๔ คา เดือน ๔ เพลาเช้าโมงเศษ เป็นมหาพิชัยฤกษ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จจากเมืองธนบุรีไปโดยทางชลมารค ทรงนาวาพระที่ นั้งพร้อมด้วยหมู่พลพยุหโยธา เสนาช้าทหารทั้งปวงประมาณ ๑๒,๐๐๐ ครั้งนั้นข้าวแพง เกวียนละ ต ชั่ง ด้วยเดชะพระบารมีบรมโพธํสมภาร กำปีนช้าวสารผาแต่ทิศใต้ ก็ได้เกณฑ์ ให้กองทัพเหลือเพิอแล้วได้ทรงพระบริจาคทานแก่สผณสิพราหมณ์ ยาจกวณิพก และ ครอบครัวบุตรภรรยาช้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง แล้วแขกเมืองตรังกานูและแขกเมือง ยายกะตรา เอาปีนคาบคืลาเช้าผาถวาย ๒,๒๐๐ บอก ขณะเมื่อเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปนั้น ประทับแรม ณ เมืองนครสวรรค ๒ เวร แล้วยกขึ้นไปชาละรัน ประทับแรมเวรหนึ่ง
รุ่งขึ้นวันเสารี แรม ๒ คา เดือน ๙ ยกไปประทับแรมปากนํ้าพิง เพลาประมาณ ยามหนึ่งเช้าดีเมืองพิษณุโลกได้ อ้ายหลวงโกษายังคิดมิชอบ หนีออกจากเมืองขึ้นไปตั้ง ค่ายรั้บอยู่ ณ ตำบลโทก แล้วเลิกหนีไป
ครั้น ณ รันเสารี แรม ๔ คั๋า เดือน ๙ เสด็จเช้าไปนมัสการพระสินราช ชินศรี พระ-ศรีลา* ก็ทรงพระโสมนัสปรีดาปราโมทย์เลื่อมใสศรัทธา เปสัองพระภูษาจากพระองค์ทรง
*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีจปันพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระศรีศากยมุนี ถ้าเป็นพระศรีสากยมุนีองค์ที่อยู่ที่
วัตศุทัศน์ในปิจจุปันนี้ กีไม่ได้อยู่ที่เมืองพิษณุโลก แด่อยู่ที่เมีองสุโธทัย
พระสินราชเจ้า เสด็จแรมท่าทัพบกฝ่ายตะวันออกอยู่ ๙ เวร พอเจ้าพระยายมราช* ขึ้นไปถึง จึ่งพระราชทานข้าวปลาอาหาร นั้าสุราอาพัตให้พร้อมแล้ว สั่งให้ทัพบกยกเร่งรีบขึ้นไปติด เมืองสวางคบุรี แล้วตรัส'ว่า เราจะยกทัพเรือขึ้นไป บัตนี้นํ้ายังน้อยนัก ตลิ่งยังสูงอยู่ อ้าย เหล่าร้ายจะได้ทั้งท่วงทีล้อมยิงเอา แต่ทว่าไผ่ข้าดอก แล้วพอทัพบกยกข้ามแม่นํ้าน้อยเสียได้ 01 วัน นั้าก็จะเกิดผากขึ้น เดชะพระบารมีบรมโพธิสมภาร ครั้นถึง 01 วัน1นํ้าเกิดผากขึ้น เสมอตลิ่งบ้าง ลบตลิ่งบ้าง ประดุจตรัสไว้นั้น จำเดิมแต่นั้น กองทัพบก ทัพเรือ ทั้งปวงได้ แจ้งเหตุ แล้วก็ยกมือขึ้นกราบถวายบังคม เอาพระเดชเตชานุภาพปกเกล้า มีนั้าใจมิได้ย่อ ท้อต่อการณรงค์ อาจที่จะล้หผ่บืจจามิตรข้าสืก ด้วยเห็นพระบารมีเป็นแท้
วันอาทิตย์ แรม ๗ คา เดือน ๙ เพลาสองโมงเข้า ยกทัพหลวงจากเมืองพิษณุโลกโดย ทางชลมารค ประทับรอนแรมไปได้ ค เวร พบผู้ถือหนังสีอบอกกองหน้า ใจความว่าได้เมือง ฝางแล้ว แต่อ้ายขึ้งคิดมิชอบนั้นหนีไป ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงยังต็ดตามอยู่ ก็เสด็จรีบไปทั้ง กลางวันกลางคืน ถึงพระตำหนักค่ายหาดสูง ให้นายทัพนายกองเกณทัยันไปติดตามอ้าย เรือนฝาง และนางพระยาข้างเผือกให้ได้
ครั้น ณ วันอาทิตย์ แรม ๑ต คํ่า เดือน ๙ หลวงคชศักดิ้** กองพระยาอินทรวิชิตจับ ได้นางพระยามงคลเศวตคชสาร ศรีเมืองต่อประเสริฐ น้าผาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงพระกรุณา พระราชทานบำเหน็จโดยสมควร
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๐ คา เดือน ๑๐ เสด็จยกพลพยุหโยธาทัพหลวงโดย ทางชลมารค ไปตำบลนํ้ามืด จึ่งดำรัสให้ตั้งด่านทางชั้นนอก ตั้งเกลี้ยกล่อมลาดตระเวนสิบ สาวเอาด้วอ้ายเรือนฝางให้จงได้ แล้วเสด็จพระราชดำเนินมาตำหนักหาดสูง
ครั้นรุ่งขึ้นวันเสาร์ แรม ๕ คา เดือน ©๐*** สั่งให้แต่งกฎประกาศกองทัพบก ทัพเรือ ไทยจีนทั้งปวง อย่าให้ข่มเหงริบราษฎรชาวบ้าน และผ่าโคกระบือ อนึ่ง นายทัพนายกองใด ได้ปีนและช้างพังพลายใหญ่ ได้ศอกได้นิ้ว รูปดีรูปกลาง ก็ให้ส่งเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑ คา เดือน ๑๐**** เสด็จอยู่ ณ พระตำหนักค่ายหาดสูง แขกเมือง ตานีเข้าผาส่พระบรมโพ ธิสมภารถวายดอกไม้ทองเงิน และแขกเมืองยายกะตราถวายปีน ๑๐ บอก
*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า พระยายมราช
**พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า หลวงคชชาติ
***พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)ว่า วนเสาร์ เดือน ©๐ แรม ๔ ค่า
๘1 ๘
วันอังคาร ขึ้น ๖ คั๋า เดือน ๑๑ ปีขาล โทศก ทรงพระกรุณาให้นิมนต์พระสงฆ์ฝ่าย เหนือมาพร้อมกันหน้าพระที่นั่งขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนเผิาพร้อมกัน จึ่ง ดำรัสปรึกษาพระสงฆ์บรรดาอยู่ฝ่ายเหนือนี้ เป็นพรรคพวกเพื่อนอ้ายเรือนฝางย่อมคิดถือ ปีนรบดืก ฆ่าคนปล้นเอาทรัพย์สิงของและกินสุรา ย่องเสพด้วยสีกา ให้ขาดจากสิกขาบท จัดุปราชีก เป็นลามกอยู่ในพระศาสนาฉะนี้ จะไว้ใจมิได้ อนึ่งพระสงฆ์ฝ่ายใต้ฝ่ายเหนือ กิจะ แปลกปลอมกันอยู่ มืรู้ว่าองค์ใดดียั้ว จะได้กระทำสักการบูชาให้เป็นผลานิสงส์แก่ตนแก่ท่าน และให้พระสงฆ์ว่าแต่ตามสัตย์ตามจริง ล้าได้ผิดในจ้ตุปราชีกแต่ประการใดประการหนึ่ง จะ พระราชทานผ้าให้สีกออกทำราชการ ที่มิรับนั่นจะให้ดำนํ้านาฬิกา ต กลั้น ล้าชนะจะให้เป็น เจ้าอธิการ ราชาคณะฝ่ายเหนือ โดยสมควรแก่คุณความรู้ ที่แพ้นาฬิกานั่นจะให้ลงพระราชยาญา แล้วสักข้อมือ มิให้บวชได้อีกเลย ล้าเสมอนาฬิกา จะพระราชทานผ้าไตรให้บวชใหม่ ล้าไม่รับแด่เดิม จะให้ลงดำนํ้ากสับคำว่าได้ทำผิด จะให้ลงพระราชอาญาประหารชีวิตเสีย อนึ่งเมื่อพระสงฆ์จะลงดำนี้า ให้ตั้งศาลกั้นม่านดาดเพดานแต่งเครื่องพลีกรรมเทพอดาพร้อมแล้ว ทรงพระอธิษฐาน ให้พระบารมีนั่นช่วยอภิบาลรักษาพระสงฆ์ทั้งปวง ภิกษุองค์ใดมิได้ขาดสิกขาบทจัตุปราชีก ขอให้พระบารมีโพธิญาณของโยม และอานุภาพ เทวดาอันศักดี๋สทธิ้ช่วยอภิบาลบำรุงรักษาพระผู้เป็นเจ้าอย่าให้แพ้แก่นาฬิกาได้ ล้าและ ภิกษุรูปใดค์ลวิบัติด้วยจัตุปราชีกจงสังหารให้แพ้แก่นาฬิกา ให้เห็นประจักษ์แก่ตาโลก เดชะ พระบารมีสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ครั้งนั่นพระสงฆ์ที่มีดีลบริสุทธิ’กชนะแก่นาฬิกา หาอัน-ตรายมิได้ ที่ภิกษุทุสืลนั่นก็แพ้นาฬิกาเห็นประจักษ์แก่ดาโลกทั้งปวง พระสงฆ์ดำนั่าครั้งนั่น ชนะบ้างเสมอบ้าง แพ้บ้าง เสนาบดีทั้งปวง ก็กระทำดามรับลั้งโดยสมควรแก่คุณและโทษ ผ้าไดรที่พระสงฆ์สีกนั่น ให้เผาทำเป็นสมุกไปทาพระมหาธาตุเมืองฝาง แล้วทรงพระกรุณา ให้เย็บผ้าจีวรให้ได้ ๑,๐๐๐ ไตร จะบวชพระสงฆ์ไว้ฝ่ายเหนือ แล้วให้ลงมาอาราธนารับ พระสงฆ์ราชาคณะและอันดับ ๕๐ รูป ณ กรุงธนบุรี ขึ้นไปบวชพระสงฆ์ไว้ทุกหัวเมือง แล้ว พระราชทานราชาคณะไว้ให้อยู่สั่งสอนพระสงฆ์ฝ่ายเหนือ พระพิมลธรรมอยู่เมืองฝาง พระธรรมเจดีย์อยู่ทุ่งยั้ง พระธรรมราชา (พระ) เทพกระวีอยู่เมืองสวรรคโลก พระธรรม อุดมอยู่เมืองพิชัย พระโพธิวงศ์อยู่เมืองพระพิษณุโลก
วันศุกร์ แรม ๑๐ คา เดือน ๑๐* เสด็จพระราชดำเนินไปยังเมืองสวางคบุรี สมโภช พระธาตุ ต เวร แล้วเปลื้องพระภูษาออกจากพระองค์ทรงพระบรมธาตุ แล้วให้บูรณะ ปฏิสังขรณ์พระอารามและพระบรมธาตุให้บริบูรณ์ดังเก่าจึ่งเสด็จพระราชดำเนินไปสมโภชพระ (บรมธาตุ) ณ ทุ่งยั้ง ค เวร แล้วเสด็จไปสมโภชพระบรมธาตุเมืองสวรรคโลก
ครั้น ณ วันศุกร์ แรม ๑ คา เดือน ๑๑ สมโภชพระ (บรมธาตุ) เมืองพิษถป้โลก ต เวร แล้วตั้งข้าหลวงเดิมสีงมืความชอบในการสงคราม ให้รั้งเมือง ครองเมือง ตามฐานานุกรม ลำดับ พระยาพิชัยราชาเป็นเจ้าพระยาสวรรคโลก พระยายมราชเป็นเจ้าพระยาสุรศรี รั้ง เมืองพิษเจุโลก พระศรีราชเตโช รั้งเมืองพิชัย พระท้ายนา รั้งเมืองสุโขทัย เจ้าพระยาอนุรักษ์-ภูธร รั้งเมืองนครสวรรค์ พระยาอภัยรณฤฑธี๋ไปเป็นเจ้าพระยายมราชให้ว่าที่สมุหนายกด้วย แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับลงมายังกรุงธนบุรี
วัน ค ค่า จุลศักราช ๑๑ฅ๒ ปีขาล โทศก จะยกทัพหลวงขึ้นไปตีเมืองเสียงใหม่ เหตุ พม่าเหล่าร้ายเมืองเสียงใหม่ยกกองทัพลงมาตั้งค่ายล้อมเมืองสวรรคโสกไว้ ได้ยุทธนาการ รบกันสามารถ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาให้มืตราขึ้นไปถึงเมือง พิษเนุโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย ให้ยกไปสีวยรบ พม่าก็แตกเลิกหนีไป อาศัยเหตุฉะนี้ จึ่ง ยกพลพยุหโยธาทัพหลวงทั้งนายไพร่ ไทย จีน แขก ฝรั้ง ๑๕,๐๐๐ สรรพด้วยปีนใหญ่น้อย และเครื่องศัสตราวุธทั้งปวง พระเจ้าอยู่หัวทรงนาวาพระที่นั่งกราบเสด็จโดยทางชลมารค ขึ้นไปประทับ ณ พระดำหนักหาดทราย หน้าเมืองพิชัยฟากตะวันออก เมืองชัย กับพรรคพวกลาวมืสีอสมัครเข้ามาทำราชการ ทรงพระกรุณาตั้งให้เป็นพระยาศรีสุริวงค์ แล้วสั่งให้เจ้าพระยาจ้กรี เจ้าพระยามหามนตรี** อยู่รักษาเรีอพระที่นั่งและเรือข้าทูลละออง ทั้งปวง ณ เมืองพิชัย แล้วยกพลนิกรโยธาทัพหลวงโดยทางสถลมารค ประทับรอนแรมไป หลายเวร ถึงตำบลทุ่มเหลือง จึ่งหยุดประทับแรมอยู่พระตำหนักค่ายนั่นแทบเสีงม้าพลาด ครั้งนั่นเทศกาลคิมหันตฤตูกันตารด้วยนี้านักผู้มืสีอ!!งเป็นมัคนายกนำมรรคานั่นกราบทูลว่า แดํเสิงเขาข้างนี้จะไปลงเสิงเขาข้างหนัาโพ้น ระยะทาง ต๐๐ เส้นกันดารนั่านัก ดำรัสว่า อย่า ปรารมภ์เลย เป็นภารธุระแห่งเรา ค่าวันนี้อย่าตีฆ้องยาม จงกำหนดนานิ(กาไว้ เพลา ๕ ทุ่ม จะให้ฝนดกลงจงได้ แล้วจึ่งตรัสสั่งเจ้าพระยาสรรพประลิทธึ๋ไห้ปลูกศาลเทพารักษ์เพียงตา
*พระราชพงศาวดารกรุงธนุบรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เดือน 0®
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เจัาพระยามพาราชา
กระทำพลีกรรมบวงสรวง เสร็จแล้วทรงพระสัตยาธิษฐาน เอาพระบารมีโพธิสมภารขึ้งได้ สันนิตยาการมาแด่อดีตชาติและปิจจุบันนั้น เป็นที่พึ่งทำนักแก่ไพร่พลทั้งปวง วันนั้นอากาศ ปราศจากเมฆและฟ้าลม เห็นผ่องแผ้วเป็นปรกติ เตซะอานุภาพกำลังพระอธิษฐานบารมี และเทวานุภาพ ถึงเพลา ๔ ทุ่ม ๘ บาทก็บันดาลฝนตกลงหนัก นํ้านอง ขอนไม้ในป่าก็ลอย ไหลไปเป็นอัศจรรย์ยิ่งนัก ครั้นเพลาเช้า ก็เสด็จดำเนินพลประบับรอนแรมไปจนใกล้เมือง แ)ยงใหม่พม่าและลาวแต่งกองทัพออกรับฝ่ายทัพหน้าก็ติทัพพม่าแดกเลิกถอยไปจนกำแพง แล้วก็ตั้งค่ายรายล้อมไว้
สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวสถิตอยู่ ณ พระดำหนักค่ายในกำแพงดิน แล้วสั่งให้นาย ทัพนายกองทั้งปวงเช้าปล้นปีนในเพลา ต ยามเศษ เพึ่อจะฟังกำลังข้าสืก ได้รบกันกับพม่า สามารถ จวนรุ่งไปเช้ามิได้ ถอยออกมา จึ่งตรัสว่า อันเมืองเสิยงใหม่นี้ต้องทำนายอยู่ คำ ปรัมปราเล่าสืบมาว่า กษัตริย์พระองค8ใดยกทัพไปตีเมืองเช้ยงใหม่นั้นครั้งเดียวมิได้ ต่อยก ไปเป็นคำรบสองจึ่งได้ถ้าจะหักหาญบุกรุกเอาด้วยกำลังกล้าบัดนี้ก็จะได้แด่จะเสียไพร่พลมาก และยกมาบัดนี้เหมือนจะดูท่วงทีท่าทางและกำลังข้าสืก ก็ได้เห็นประจักษัแล้ว ถ้ายกมาครั้ง หลังเห็นได้ถ่ายเดียว จึ่งให้ถอยทัพหลวงล่วงมาเวรหนึ่ง* ก็เลิกเลื่อนถอยมาตาม
ฝ่ายพม่าก็ยกกองทัพลัดเลาะป่าสกัดตามยิงลงมา ไพร่พลก็ดื่นแดกระสำระสาย ถอยย่อย่นมาจนถึงทัพหลวง อันประทับรับอยู่ พ เขา?)องแคบนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เห็นด้งนั้น จึ่งเสด็จทรงพระแสงพิฆาตประหาร** ต้อนโยธาทั้งปวงให้กลับรบพม่า ตะลุมบอนฟันแทงกันเป็นสามารถ พม่าล้มดายเป็นอันมาก แดกกระจัดกระจาย ก็เสด็จ กลับลงมาถึงกรุงธนบุรีด้วยสวัสดีภาพ
วัน ๗ คา ลุศักราช ๑๑ด๒ ปีขาล โทศก ทรงพระวิจารถ!ว่า เมืองเก่านี้น้อยนัก ไพร่พลสิมาก เกลือกมีการสงครามมาหาที่มั่นผ้คนจะอาศัยมิได้ จึ่งทรงพระกรุณาให้ข้า ทูลละอองฯฝ่ายทหารพลเรือนทำค่ายด้วยไม้ทองหลางทั้งด้น เป็นที่มั่นไว้พลางก่อน จึงจะ ก่อกำแพงเมื่อภายหลัง ให้ทำค่ายตั้งแต่มุมกำแพงเมืองเก่าไปจนวัดบางว้าน้อย วงลงไปริม แม่'นี้ๆใหญ่ แล้วขุดคูนํ้ารอบพระนคร เอามูลดินขึ้นถมเป็นเช้งเทินตามริมค่ายช้างใน เดือน หนึ่งสำเร็จการ
' ข้อความต่อจากนี้คงจะตกไป เพราะอ่านไม่ไต้ความ ในพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ
(เจิม)มีข้อความต่อจากนี้ว่ากองทัพทั้งปวง ก็เลิกเลื่อนถอยมาตาม
** พระราชพงศาวดารกรง;านบรีฉบั■แพันจันทนมาศ ('เจิมไ ว่า พระแสงดาบ
วันอาทิตย แรม ๑๑ คา เดือน ๑๑ ตรีศก เพลาเข้าโมง ๕ บาท ได้พิชัยฤกษ์ เสด็จลง พระที่นั่งสำเภาทอง ยกทัพหลวงออกจากเมืองธนบุรี ไปทางปากนํ้าเจ้าพระยา เรือรบ ๒๐๐ สำ เรือสำเภาทอง ๑๐๐ สำ พลทหารไทยจีน ฝรั่ง เป็นคน ๑๙,๐๐๐ สรรพด้วยเครื่องศัส-ดราวุธทั้งปวง เดชะบรมโพธิสมภาร คลื่นลมร้ายในพระมหาสมุทรก็บันดาลสงบเป็นปรกติ เสด็จไป ๕ เวร ประทับปากนํ้าจันทบูร จึ่งใทัพระยาโกษาเป็นแม่ทัพบก ยกไปด็กะโพงโสม และกองกุด แล้วเสด็จไป ๖ เวร วันพฤทัสบดื ขึ้น ๘ คา เดือน ๑๒ ถึงปากนํ้าพุทไธมาศ สถิต ณ ตึกจีนฟากตะวันตกเฉียงใต้ จึ่งให้มืหนังสีอพระยาพิชัยไอศวรรย์ กองทัพหน้าให้ญวนมี ซึ่อตีกะโพงโสมจึ่งจับได้มานั่น ถึอเข้าไปถึงพระยาราชาเศรษฐีว่า สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ยกกองทัพบก ทัพเรือมานี้พระราชประสงค์จะเสกพระองค์รามราชาให้ครองเมืองกรุงกัมพู-ชาธิบตึ แล้วจะเอาตัวเจ้าจุ้ย เจ้าเสลัง และข้าหลวงชาวกรุงจึ่งไปอยู่เมืองใด ๆ จงสิ้น ถ้า และพระยาราชาเศรษฐีมิได้ภักตีด้วยเห็นว่าจะด้านทานได้ก็ให้แด่งการป้องกันเมืองจงสรรพ ถ้าเห็นว่าจะล้มิได้ก็ยังทรงพระกรุณาโปรดอยู่ให้ออกมากราบถวายบังคมเราจะช่วยทำนุบำรุง ถึงว่าแกแล้วจะมามิได้ ก็ให้แต่งหุเอี๋ย บุตรออกมาถวายบังคมจงฉับพลัน ถ้าช้าอยู่จะ ทรงพระพิโรธฆ่าเสียให้สิ้น พระยาราชาเศรษฐีจึ่งให้หนังสีอดอบออกมาว่า จึ่งให้หนังสือมา ถึงข้าพเจ้า ๆ ขอบใจนัก จะหาธุนนางมาปรึกษาให้พร้อมกันก่อน ถ้าประนอมพร้อมกันแล้ว จึ่งจะบอกไปให้แจ้ง และพระยาราชาเศรษฐีก็มิได้ไห้ผู้ไดออกมา
จึ่งมืราชบัญชาดำรัสลังกรมอาจารย์ ให้จัดกันที่กล้าหาญ เข้าปล้นเมืองทั้งนายไพร่ได้ ๑๑0 คน จึ่งให้เกณฑ์ทหาร ๒,๔๐๐ เข้าสมทบ แล้วพระราชทานฤกษ์และอุบายให้ปล้น ใน เพลา ๒ ยามนั่นก็ปีนกำแพงเข้าไปได้ จุดเพลิงขึ้นสว่างรุ่งเรือง ได้อุทธนาการรบกันกับญวน จึ่งอยู่ในเมืองนั่นช้านาน และนายทัพนายกองรี้พลทั้งปวง จึ่งดั้งค่ายรายล้อมอยู่นั่น จะ บุกรุกเข้าไปช่วยก็มิได้ ด้วยญวนยังรักษาหน้าที่ยิงรบอยู่ ไพร่พลทั้งปวงก็อิดโรยลง เดชะ บรมโพธิสมภารบันดาลดลจิตโยธาหาญทั้งปวง ให้สำคัญว่าเสด็จไป ก็มืนั่าใจองอาจกล้า หาญยิ่งนัก ดีกะโจมเข้าไปทั้งบก เรือ จีน ญวน จึ่งรักษาหน้าที่ก็แตกหนีไป
พอรุ่งขึ้นวันจันทร์ ขึ้น ๑๒ คา* เดือน ๑๒ เสด็จเข้าไปสถิตในพระราชวังราชาเศรษฐี จึ่งตรัสถามพระยาประสีทธพระธรรมอาจารย์** อาจารย์จันว่า เมื่อคุมทหารเข้าหักค่ายนั่น
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ชื้น ©๑ คา
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่าพระญาณประสิทธิ พระสุธรรมาจารย์
เข้าข้างด้านใด อาจารย์ทั้ง ค ให้การมิได้ต้องกัน จึ่งเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรดู ทหารเข้านั้น เห็นผิดด้วยพระราชดำรํ ดรัสว่าข้าคืกหนีไปได้ด้วยเข้าผิดกับรับสั่ง ถ้าต่อกัก จะเสียราชการ จึ่งให้ลงพระราชอาญาทั้งนายและไพร่ ขึ้งผีความชอบหักค่ายเข้าได้นั้น พระ ราชทานเงินเป็นบำเหน็จทั้งนายไพร่เป็นเงิน ฅ๒๕ สั่ง แล้วให้ผีกฎหมายประกาศห้ามอย่า ให้ริบราชบาทว์ จีน ญวน ชาวเมือง ให้ค้าขายตามภูมิลำเนาแด่ก่อน แล้วพระราชทานตั้ง พระยาพิพิธ ผู้ช่วยราชการโกษาธิบดี เป็นพระยาราชาเศรษฐี รั้งเมืองพุฑไธมาศ
แล้วยกทัพหลวงจากปากนํ้าพุทไธมาศไปดีกรุงกัมพูชาธิบดีเสด็จโดยทางสถลมารค ประทับรอนแรมรายทางขึ้นไปจนถึงพนมเพ็ง เจ้าพระยาจักรีลงมาจากกัมพูชาธิบดื กราบ บังคมทลว่า พระองค์อุไทยยกหนีไปตั้งอยู่บ่อพนมแล้ว ครั้น1ทรงพ็ง จึ่งสั่งให้เจ้าพระยาจักรี ยกไปตามในวันนั้น ครั้นเพลาบ่าย ฅ โมงเศษ ยกทัพหลวงตามไป เพลาประมาณยาม ๑ ก็ได้ทรงพ็งหนังสือบอกเจ้าพระยาจักรีว่า ญวนลูกหนายมารับพระองค์อุไทยไปแล้ว จึ่งหยุด ประทับอยู่ ณ เรือพระที่นั้งหนัาบ้านดำหนักเวร ๑ เพลาเข้ายกกลับคืนมาถึงปากคลองมักสา พบครัวเขมรตั้งอยู่เป็นอันมาก สั่งให้ทหารเข้าดี ได้ครอบครัวและเรือเป็นอันมาก แล้วยกมา ประทับเกาะพนมเพ็ง พระองค์รามราชาลงมาเผิา ทรงพระกรุณาพระราชทานฉลองพระ-องค์ทรงประพาสสำหรับราชบริโภค ป็นใหญ่น้อย และครัวเขมรขึ้งได้มานั้นแก่พระองค์ราม ให้เป็นใหญ่ในกัมพูชาธิบดี ให้พระยายมราช พระยาโกษา อยู่ช่วยราชการกว่าจะสงบก่อน แล้วยกกลับมาถึงห้องจีนจง นั้าในคลองนั้นตื้นเรือครัวใหญ่จะไปมิได้ จึ่งให้ทดนํ้าทั้งกลาง วันกลางคืน เรือทั้งปวงจึงไปได้พร้อมกัน ฟ้ายจีนทั้งปวงขึ้งเคยไปมาแต่ก่อน ก็สรรเสริญว่า เดือนอ้ายนี้นั้าแห้งคลองขาดทีเดียว จะไปมาได้เหมือนฉะนี้หามิได้ นี่อาศัยบุญญานุภาพ พระเจ้าอยู่หัวมากนักจึ่งไปมาได้สะดวกในเทศกาลนี้
วันจันทร์ ขึ้น ฅ คา เดือนอ้าย เพลาบ่ายถึงปากนํ้าพุฑไธมาศ สถิตพระราชวัง ให้ นิมนต์พระสงฆ์ในจังหวัดแขวงเมืองพุทไธมาศเข้ามาถวายจีวร แล้วเสด็จไป ณ วัตญวน ถวายนมัสการรูป (พระ) พุทธประติมากร ฟ้ายพระสงฆ์ญวนสวดมนดใหัทรงฟ้ง จึ่งผี พระราชบริหารให้โอวาทโดยภาษาญวน ให้ตั้งอยู่ไนวินัยสิกขา อย่าคบหาล้องเสพย์ด้วยสีกา ให้อุตสาห์ทำนุบำรุงพระศาสนาให้รุ่งเรืองสืบไป ลุศักราช ๑๑ตฅ ปีเถาะ ตรีศก ถึงกรุงธนบุรี
ครั้นปีผะโรง จัตวาศก โปสุพลายกกองทัพมาตีเมืองพิชัย ตั้งค่ายมั่น ณ วัดเอกา เจ้าพระยาสุรศรี พระยาพิชัย ออกรบตะลุมบอนบุกบั่นกันเป็นสามารถ พม่าต้านทานมี ไต้ก็แตกพ่ายหนีไป
ครั้นปีมะเสิง เบญจศก ให้สักเลกสังกัดสมพันหมายหมู่ท้องมือ ศักราช ๑๑๓๖ ปีมะเมีย ฉ(ศก) วันอังคาร แรม ๑๑ คา เดือน ๑๒ เสด็จยกทัพหลวง ขึ้นไปปราบเมืองเชียงใหม่โดยทางสถลมารค ทรง (เรือ) พระที่นั่งกราบยาว ๑๓ วา พลพาย ๔๐ ยกเป็นกระบวนพยุหบาตรา พลทหาร ๑๕,๐๐0 ชัางเครื่อง ๑๐๘ ม้า ๑๐๐ กองทัพฝ่าย เหนือ ๑๐ หัวเมือง คอยรับเสด็จอยู่บ้านระแหง นายไพร่ ๒๒,๐๐๐
วันพุธขึ้น๔คา เดือนอ้ายเสด็จถึงเมืองกำแพงเพชรแล้วยกใปพระตำหนักบ้านระแหง ประทับแรมสวนมะม่วง เจ้าพระยายมราช ผู้ว่าที่ศมุหนายก เป็นทัพหน้า ตั้งอยู่ ณ เมืองเกิน จึ่งโปรดให้กองทัพหัวเมืองและกรุงขึ้นไปเช้ากองเจ้าพระยายมราชยกขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ ขุนอินทคีรี ชาวด่านระแหง นำครัวไทย มอญ ลาว ขึ้งหนีมาแต่เมืองเผาะตะผะเช้ามาพึ่ง พระบรมโพธิสมภาร จึ่งตรัสถามว่า พระเจตียฐานอันขึ้อตะเก็ง ณ เมืองเผาะตะมะนั่น ยัง ปรกติอยู่หรือ สมิงสุรายกสันกราบทูลว่า ยังปรกติอยู่ แล้วตรัสถามถึงพระมหาธาตุย่างกุ้งว่า ยอดนภศูลหักพับลงมานั่น ยกขึ้นไต้แล้วหรือ ทูลว่า พม่าให้ลงมาปฏิสังซรณ์ ต ปีแล้ว ยก ขึ้นยังมิได้ ตรัสถามว่า นางรามัญบุตรคนเฃีญใจอายุได้ ๑๔-๑๕ ปี รู้อรรถธรรม เกิดใน เมืองเมาะตะผะ ยังมีจริงหรือ สมิงสุรายกสันทูลว่าจริง แต่ยังมิใด้ถวายขึ้นไปกรุงรัตนอังวะ อนึ่งเพลาบ่ายให้พระยาอภัยรณฤทธี้ ผู้ว่าที่กรมเมือง ลงไปชัดทัพอยู่ ณ ท่าดินแดง
ณ วันศุกร่ แรม ๕ คั่า เดือนอ้าย เพลาเช้า มหาวัสสาการบันดาลตกเป็นมหาวิชัยฤกษ์ ตรัสให้ยกพลนิกายโยธาทัพสรรพด้วยหมู่เสวกามาตย์ ราชบริรักษ์กรรกง ทรงพังเทพลีลา รจนาการพุดดานรัตนํ บังสูรยฉัตรชุมสาย คลายพยุหะตีนสถลมารค ประทับรอนแรมโดย ระยะมารควิถี มาบรรลุพระตำหนักตำบลนาเพียก เหนือเมืองลำปาง ณ วันจันทร์ ขึ้น ๑ คั๋า เดือนยี่ ไปประทับร้อนกลางป่า
วังอังคาร ขึ้น ๒ คา เดือนยี่ เสด็จถึงเมืองลำพูน หมื่นศรืศหเทพลงผากราบทูลว่า กองทัพยังช้าผฟากเช้าไปมืได้ ด้วยพม่าขุดหลุมคอยสกัดรบดามริมนั่า จึ่งดำรัสให้เอาปีนจ่า รงค์ด้นกลบ ทำร้านขึ้นยิงเช้าไปให้พม่าแดก แล้วจึ่งยกข้ามเช้าไป อันจะรอรั้งอยู่ฉะนี้มีได้
เพลาบ่ายพระยาธิเบศบดีมาทูลว่า ยกข้ามไปดั้งค่ายได้ ๓๔ ค่าย จึ่งพระราชทานม้าพระที่ นั่งให้พระยาจักรีพระยาสวรรคโลกกับพระแสงปีนสั้น๒บอกเจ้าพระยาสุรศรีบอก๑ครั้นเพลา ๔ ทุ่มเศษ ลาว ๓๑ คน เป็นบ่าวแสนหนังสือมาแด่ป้านพรวน บอกให้กราบทูลว่า พม่ายก มาแด่เมืองเมาะตะมะเข้าทางบ้านนาเกาะดอกเหล็กประมาณ ๖,๐๐๐ จึ่งสั้งให้พระเจ้า หลานเธอรามลักษณ์เป็นแม่ทัพ ถือพล ๑,๘๓๑ ยกไปทางบ้านจอมทอง
อนึ่งเจ้าพระยาสวรรคโลกเอาลูกปีนทองคำคู่หนึ่ง สิงพม่ายิงออกมาถวาย จึ่งทรงพระ อธิษฐานสาบานแล้วสั่งให้พราหมณ์เอาไปประกาศเทวดาในบริเวณพระบรมธาตุแล้วให้*1งไว้ จึ่งพระเสมียนตรา เจ้าพระยาสวรรคโลก บอกข้อราชการสงครามลงมากราบทูล และได้ เกลี้ยกล่อมลาวมืชี่อเมืองลำพูน เสิยงใหม่เป็นอันมาก พระเจ้าอยู่หัวตรัสสรรเสริญอัชฌาสัย แล้วโปรดให้พระเสมียนตราเป็นพระยาอักษรวงศ์ พระราชทานเลก ๔,๐๐๐ ซึ่งคุมเข้ากอง ทัพนั่น
วันจันทร์ ขึ้น ๘ คั๋า เดีอนยี่ เพลาบ่าย พระราชฤทธานนท์ ถือหนังสือบอก แต่กองพระยากำแหงวิสิดว่า อยู่ ณ วันพุธ ขึ้น ๙ คา เดือนยี่ สุวรรณเทว ธานุมวย รามัญ พาครัว แตกมาถืงบ้านตาก ประมาณ ๔๐ คน ให้การว่า มาแต่เมืองเรืองเป็นคนชายหญิง ประมาณ ๑,๐๐๐ ครั้นถืงที่อุวาม พม่าตามมาทันได้รบพุ่งกัน จักกายวอซึ่งเป็นใหญ่มานั่น ถูกปีนตาย รามัญมืซึ่อแตกเข้ามาทางบ้านนาเกาะดอกเหล็กถึงเมืองตาก และลาวชาวพวน นาหงก็แตกเข้าทางด่านสดอง ชายหญิง ๑๑๔ ผู้รักษาด่านสตองก็น้อยตัว บ้านนาเกาะตอก เหล็กก็ว่างอยู่ หาผู้รักษามืไดืจึ่งให้มืหนังสือไปให้หากองพระเจ้าหลานเธอกสับมา พระ-ยากำแหงวิสิตนั่นให้ดั้งอยู่บ้านนาเกาะดอกเหล็ก เกลี้ยกล่อมลาวมอญ ซึ่งแตกตื่นเข้าไว้
วันพุธ ขึ้น ๑๐ คา เดือนยี่ พระยาวิจิตรนาวีผาทูลว่า เจ้าพระยาสวรรคโลก ยกข้าม ฟากเข้าไปได้ ๒ ค่าย และเจ้าพระยมราชให้ดั้งค่ายด้านริฝ่ายตะวันตกนั่นรอบแล้ว ยังแด่ ด้านสกัดฝ่ายเหนือ ล้ายกไปดั้งลงเห็นจะได้รบกันสามารถ ล้าได้ท่วงทีจะกรูเข้าเมืองทีเดียว พระเจ้าอยู่หัวไม่เห็นด้วยว่าพม่าดั้งค่ายอยู่ในเมืองที่จะกรูเช้าไปนั่นผิตทำนองเกลือกจะเสียที ข้าทหารจะถอยกำลังกล้า ล้าล้อมรอบแล้วจะทำที่ไหนให้ดั้งหน้าทำเช้าไปซึ่งค่ายทั้งปวงให้ ธุดคูลงขวากกันข้าศึก แด่ซึ่งค่ายประสิตจะได้วางปีนเกนหามนั่น ให้ธุดคูลองเดินบังปีนพม่า ล้าเห็นขัดสนให้ดูที่ค่ายอันใดซึ่งจะเข้าใกล้เมืองได้ให้ชุดคลองโปรยขวากสกัดไว้ที่ทั้ง ที่ทำเล ล้าข้าศึกออกไปดูท่าทางก็ให้ไล่ตีเอา
วันเสาร์ ขึ้น ๑ต คา* เดือนยี่ เพลายั๋ารุ่งแล้ว พระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องราชวิภูษิต สำหรับราชรณยุทธ์เสร็จ เสด็จทรงล้างต้นพลายคเชนทรยรรยง ยกพลนิกรโยธาทัพหลวง ขึ้นไปเชียงใหม่ ประทับร้อน ณ พระตำหนักค่ายบอก** ทาง ค๕๒ เส้น แล้วยกไปค่ายมั่น ริมนั้า ไนวันนั้นเพลายามเศษ โปสุพลามะยุง่วน เจ้าเมืองเชียงใหม่ พาครัวหนีออกทาง ประตูล้างเผือกด้วยความกลัว เหยียบกันตาย ณ ประตูนั้นประมาณ ๒๐๐ เศษเจ้าพระยาสุร-ศรีตั้งค่ายตรงประตูท่าแพนั้น ออกหักค่ายไต้ ฅ ค่าย *** พระเจ้าอยู่หัวทรงล้างต้นไปทอด พระเนตรค่ายสิงล้อมเมืองเชียงใหม่ ตรัสว่า พม่ายกทัพหนีไปทั้งนี้ เป็นความคิดฤทธี้อุบาย ของผู้ใต เจ้าพระยายมราชและนายทัพทั้งปวงพร้อมกันทูลว่าอันพม่ายกหนีไปนี้ ด้วยเดช เดชานุภาพพระบารมีเป็นแท้อนึ่งพระสงฆ้ในเมืองเชียงใหม่บอกว่าวันเสด็จถึงเพลายามเศษ เป็นอัศจรรย์แผ่นดินในเมืองเชียงใหม่ไหว จึ่งพระราชทานฉลองพระองค์และผ้าส่านแก่เจ้า พระยายมราช ผู้ว่าที่สมุหนายก เจ้าพระยาสุรศรี ให้ลงพระราชอาญาเจ้าพระยาสวรรคโลก ด้วยมิไต้ปลงใจในราชการจ้าครบแล้วเมื่ยนค๐ทีและเมื่อสำเร็จราชการครั้งนั้นไดืปีนใหญ่น้อย ๒,๑๑๐ บอก ฆ้อง ค๒ คู่ ม้า ๒๐๐ไทยมอญ *'๐ ครัว ไทยชาวสวรรคโลก ๕๐๐ เศษ จึ่งดรัสว่า ครัวชาวสวรรคโลกเป็นกบฎต่อแผ่นดิน นำพม่าลงมารบจะเอาไวัมิไต้ ให้คลอกเสียจงสัน ล้า ทูลละอองพร้อมกันกราบทูลขอชีวิตไว้ให้เป็นตะทุ่นหญ้าล้าง
วันพุธ แรม ๒ คั๋า เดือนยี่ เพลาเล้า เสด็จไปนมัสการพระพุทธประติมากร ณ วัดพระ ศรีหิงค**** ในเมืองเชียงใหม่ ทอตพระเนตรเรือนโปมะยุง่วน อนึ่งลาวมืชี่อทั้งปวงว่า แต่ ก่อนมาล้าเทศกาลเดือนยี่ นั้า ณ แม่น'าเมืองเชียงใหม่ลง และบัดนี้นั้าขึ้นมากศอกหนึ่งเป็น อัศจรรย์
วันพฤหัสบดี แรม ฅ คา เดือนยี่ พระราชทานเครื่องราโชปโภคแก่พระยาจ่าบ้าน ให้ ถือพระราชอาญาสิทธิ้ เป็นพระยาวิเชียรปราการ ครองเมืองเชียงใหม่ พระยาวังพร้าว ผู้ หลานเป็นพระยาอุปราชา โพธิ เป็นพระยาราชวงค์ ให้พระยาลำพูนถืออาชญาสิทธิ้ เป็น
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ชน ๑๒ คั๋า
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ค่ายบ่อกก
***ตั้งแด่ตรงนี้เป็นต้นไป พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ผีช้อความแทรกเพิ่มเดิมเช้า
ไปอีก ดลอดจนไต้บอกวันเดือนปีไว้ด้วย
**** ต้นฉบับเขียนศรีหิงค์เซ่นนี้จึงคงไว้ไม่ไต้แก้เป็นสิหิงค์
พระยาไวยวงศ์ ครองนครหริภูญไชย ด้อมต่อผู้น้อง เป็นพระยาอุปราชา ให้กาวิละ ถือ อาชญาสิทธิใป็นพระยากาวิละ ครองนครลำปาง น้อยธรรม ผู้น้อง เป็นพระยาอุปราชา นาย ลม นายทิพ นายลา นายคำพัน นายบุญมา ผู้น้อง เป็นพระยาราชวงศ์ ให้เจ้าพระยาจักรี แม่ทัพอยู่*!วยจัดแจงการทั้งปวง
ณ วันศุกร์ แรม ๔ คา เดือนยี่ เพลาเจ้า เสด็จพระราชดำเนินกลับลงมาประทับแรม นมัสการลาบูชาพระบรมธาตุลำปาง ด้วยตอกไม้ทองดอกไม้เงิน แล้ว’1ถ่ครัวลาว ๑๗ คนถวาย
วันจันทร์ แรม ๑*' คํ่า เดือน ต พระเ?!ยงทองบอกขึ้นไปว่า พม่ายกเจ้าทางด่าน แม่ละเมา
วันพฤหัสบดี ขึ้น ฅ คา เตือน ฅ เสด็จถึงเมืองดาก จึ่งให้หลวงมหาเทพเป็นแม่ทัพ และจมื่นไวยวรนาถยกไป ครั้นเพลาคา หนังสือบอกไปกราบทูลว่า พม่าด่านแม่ละเมานั้นตี แตกไปแล้ว จึ่งตรัสให้นายควร นายเวรมหาดไทยลงไปบ้านระแหง บอกกองทัพพระยา กำแหงวิยิตให้เร่งยกออกไปก้าวสกัดตีจงได้ เพลา ๒ ยาม เสด็จลงเรือหมื่นจง กรมวัง ล่อง ลงมาพบเรือนายควร ๆ กราบทูลว่า เห็นกองไฟอยู่ริมนํ้า ไต่ยินเสียงพม่าเห่ขึ้น ก็ทรงพระ วิมุตีสงสัย ให้นายควรน้าเสด็จลงไป จึ่งเห็นเรือตะรางใส่พม่าเมืองเสิยงใหม่ พระเพชรปาณี คุมมาให้เห่ขานยาม ก็เสด็จล่องลงมา เรือพระที่นั้งกระทบตอล่มลง เสด็จขึ้น ณ หาดทราย พบนายชู นายเกด ละคร นั่งผิงไฟ นายชูถวายผ้าลายผืนหนึ่งเสิตพระบาทพระชงมั ฝ่าย หลวงราชโกษาแ)ญห่อพระภูษาขึ้งยู่มนั้ามาคลี่ออกเห็นพระภูษาส่านองศ์หนึ่งแห้งปรกติตีอยู่ เป็นอัศจรรย์นักจึ่งน้อมน้าเจ้ามาถวายแล้วเสด็จมาโดยสถลมารคถึงพระดำหนักสวนมะม่วง ให้ปรึกษาคุณโทษนายควร จึ่งปรึกษาว่า ทรงใจ้ไปราชการ นายควรมิได้พิจารณามากราบ ทูล ต้องด้วยโทษ ๖ สถาน และนายควรได้ตามเสด็จมาเป็นเพื่อนพระองศ์เมื่อกันดาร เป็น ความชอบ คุณกับโทษกลบลบกัน
อนึ่งนายชู ละคร ถวายผ้าลาย ได้เชึดพระบาทพระชงมั เมื่อกันตาร เป็นความชอบ ให้พระราชทานเงิน ๕ ตำลึง
วันเสาร์ ขึ้น ๙ คา เดือน ค เพลาเจ้า พระราชทานเงินแก่ราษฎรชาวบ้านใหญ่น้อย สินทั้งบ้าน เสมอกันคนละ ๑ สลึง
อนึ่งตรัสเห็นว่าพระยานนทบุรีหลบหลีกย่อท้อแก่จ้าดืกให้ลงพระอาญาเฆี่ยน๑๐๐ที จำครบลงไป ณ กรุง ประหาร?}วิตเสีย
วันพฤหัสบดี* ขึ้น ๔ คา เดือน ค เสด็จไปนมัสการพระพุทธปฏิมากร ณ วัดกลาง ดอยเฃาแก้ว จึ่งตรัสถามพระสงมัว่า พระผู้เป็นเจ้าจำใต้หรือไม่ เมื่อโยมอยู่บ้านระแหง โยม ยกระมังแก้วขึ้นชูไว้ กระทำสัตยาธิษฐานเสี่ยงบารมีว่า ถ้าจะไต้ตรัสแก่พระปรมาภิเษกสม-โพธิญาณในอนาคตเป็นแท้ ข้าพเจ้าดีระมังแก้วเข้าบ้ดนึ้ ให้แตกแต่จำเพาะแต่ที่จุก จะไต้ทำ เป็นพระเจดียฐาน บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ครั้นอธิษฐานแล้วดีเข้า ระมังก็แตกเป็น อัศจรรย์ดุจอธิษฐานนั้น พระสงฟ้ถวายพระพรว่า จริงตังพระราชโองการ
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๙ ค่า เดือน ฅ เสด็จโดยทางสถลมารค ๕ เวร ถึงกรุงธนบุรี ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๕ คา เตือนอ้าย** พระยายมราชบอกเข้ามากราบทูล ชอกองทัพไปช่วย เห็นกำลังพม่าหนักมา จึ่งตรัสให้พระเจ้าลูกเธอกับพระยาธิเบศบดี เป็น แม่ทัพถืออาชญาสิทธี้ยกไปตั้งค่ายรับ ณ เมืองราชบุรีพระยากาญจนบุรีพระยานครชัยศรี ๕ นาย ยังมืพบ ทรงพระกรุณาให้จับบุตร ภรรยาจำไว้ให้ทำราชการแก้ตัวในกองพระยาธิเบศบดี แล้วให้พระเจ้าหลานเธอรามลักษณ์ถืออาชญาสีทธ คุมไพร่ ๑,๐๐0 ไปช่วยราชการพระ-ยาธิเบศบดี คิดอ่านเอาชัยข้านะจงไต้
วันจันทร์ แรม ๕ ค่า เดือน ฅ เพลาเข้า ทรงพระพิโรธพระเทพโยธาว่า มิไต้เอาใจใส่ ราชการ จึ่งทรงพระแสงดาบประหารดีรษะเสียริมป้อมวิชัยประสิทธี้ หน้าพระตำหนักนั้า วันอังคาร แรม ๖ คั๋า เดือน ค เมืองนครชัยศรีบอกผากราบทูลว่า ตำรวจหลวงถือ ตราพระราชสีห็ไปเมืองสุพรรณบุรี ถึงตำบลบ้านภูมพบพม่าประมาณ ต๐ ควบม้าไล่เอา จึ่ง วิ่งหนี กระทอผ้าขึ้งใส่ตราพระราชสีห์นั้นตกหาย พม่าเข้าล้อมบ้านภูมอยู่ แต่นายพูน นายสา ๓ คนหนีไต้นายพรหมนั้นหายไปไม่พบกันพระเจ้าอยู่หัวจึ่งสั่งพระยาพิชัยไอยศวรรย์ ผู้ว่าที่โกษา ให้ยกกองทัพ ๑,๐๐๐ สรรพต้วยเครื่องสรรพยุทธยกไปเมืองนครชัยศรี
อนื่งพม่ายกมาแต่ปากแพรกประมาณ ๒ ,๐๐๐ เศษ เขามาตงคายอยู ณ บานบางแกว พระเจ้าหลานเธอกับพระยาธิเบศบดี ให้หลวงมหาเทพเป็นกองหน้า คุมไพร่ ๑,๐๐๐ ยกไป ตั้งประชิดโอบพม่าบางแก้วต้านตะวันดก ทัพพระเจ้าหลานเธอ พลทหาร ๑1๐๐๐ ตั้ง ประชิดต้านตะวันออก พระเจ้าลูกเธอกับพระยาธิเบศบดี ตั้งมั่นอยู่โคกกระต่าย
* น่าจะเป็นวัน,ทุธ
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทบุมาศ (เจิม) ว่า วันทุธ ขึ้น ๑๕ ค่า เดือน ก
วันอาทิตย์แรม ๑๑ คา เดือน ๓ ศักราช ๑๑๗อ ปีผะเมีย ฉศก เพลาเช้าได้มหาพิชัย ฤกษ์อันเป็นคุภมงคล ศรรพด้วยโยธาทหารนายไพร่ ๘,๘ต๖ เสด็จโดยทางชลมารค ทรง (เรือ) พระที่นั่งกราบยาว ๑ค วา พร้อมด้วย ดั้ง กัน นำ ตามกระบวนแห่ กึกก้องด้วยเสียง แตรสังข์ แช่สนั่นมหาอรรณพนที คลีพลพยุหบาตรา ไปประทับ ณ พระดำหนักค่ายท่าจีน คอยนํ้าขึ้น ครั้นเพลา ๕ ทุ่ม ให้เคลื่อนกองทัพไปเช้าที่เสวย ณ วัดกลาง ค่ายบางกัง เพลา บ่ายโผงเศษ ถึงค่ายมั่นเมืองราชบุรี ดร้สให้พระยาวิจิตรนาวีไปลีบข่าวราชการ ณ ค่ายบาง แก้ว แล้วเกณท์ทแกล้วทหารยกหนุนไป
วันอังคาร แรม ๑ต คา เตือน ต พระยาวิจิตรนาวีผากราบทูลว่า ดั้งค่ายล้อมพม่าไว้ รอบแล้ว ครั้นเพลา ค ยามเศษ เสด็จยกจากค่ายมั่นเมืองราชบุรี ไปทางวัดอรัญญิก ประทับ ร้อน พระดำหนักค่ายศาลาโคกกระต่าย แล้วประทับแรมพระดำหนักค่ายวัดเขาพระ
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑ คา เดือน ๔ เสด็จไปทอดพระเนตรค่ายพม่าบางแก้วถึงค่ายประชิด ครั้นเพลาบ่ายหลวงบำเรอภักดี หลวงราชเสนา พระยารามัญใหม่ผาเฝืา จึ่งตรัสสั่งให้ดั้ง ค่ายรักษาสระนํ้าเขาเชิงงุ้มไว้ อนึ่งชุนปลัดเมืองราชบุรีบอกมาว่า พม่ายกมา ณ ประตูสาม บาน ด่านเจ้าขว้า'ว จับชาวด่านไปได้ ๒ คน จะยกไปหรือจะดั้งอยู่ประการใตมิแจ้ง พระเจ้า อยู่หัวจึ่งสั่งพระเจ้าลูกเธอ พระยาราชาเศรษฐี ให้ยกลงไปรักษาค่ายเมืองราชบุรี แล้วให้รื้อ เอาค่ายเปล่าลงไปตั้งรีมนํ้าให้สิน ให้1ปีก (ขวาก) จงผาก และเจ้าพระยา (อินทร) อภัย รักษาสระนํ้าเขาชั่วพราน ตั้งอยู่ ต ค่าย
เพลาคา พม่าเช้าดีครั้งหนึ่งแล้วแตกถอยไป คืนวันนั่นพม่าเช้ารบ 91 ครั้งเป็นสามารถ จับได้เป็น 91 คน เจ็บป่วยลำบากไปเป็นอันผาก ครั้นตรัสทราบ จึ่งให้เตรียมทหาร จะเสด็จ ยั๋าไปช่วยพระยาเทพวรธุน หลวงดำเกิงรณภพ ทูลห้ามไว้ จะอาสาออกไป จึงทรงพระกรุณา ให้คุมทหารกองนอก กองใน อาจารย์ ทนายเลือก ๗๔๕' ยกเป็นกองโจรไปช่วยเจ้าพระยา อินทรอภัยในวันนั่น
อนึ่งพม่าให้การว่า นายทัพขึ้งยกไปตีค่ายสระนั่านั่น ชื่อเมฆะโย ถอพล ๑,000 ชงตง ค่ายอยู่บางแก้ว,นั่นชื่อยุยยองโป ทัพหน้าคน ๑,๐๐๐ เศษ ขึ้งตั้งค่ายอยู่ปากแพรกนั่น ชื่อสะแคงผรหน่อง ทัพใหญ่เป็นน้าเจ้าอังวะ คนประมาณ ต,๐๐๐ เศษ ยังยกหนุนมา ทางทวายนั่น คนประมาณ ๑,๐0๐ นายทัพข้าพเจ้ามิได้รู้จักชื่อ จึ่งให้พระณรงค์วิซิต่ไปตัด เอาศีรษะพม่าขึ้งถูกปีนดาย ณ ค่ายตำบลช่องพราน ไปเสียบไว้หน้าค่ายประชิดให้รอบ
แล้วสั่งให้ประกาศ (แก่) นายทัพบางแก้ว ว่าให้ชังพม่าไว้กว่าจะโซจึ่งเอาข้าวล่อเอา ล้าพม่า เรรวนออกจากค่าย อย่าให้สิงเอาค่ายแต่เจ้าหน้าที่นั้นให้รับรองไว้จงหยุด ล้าพม่าหนีไปไต้ จะเอาโทษถึงสินสืวิต
ครั้นเพลา ๙ บาท พม่าออกผาหน้าค่ายหลวงมหาเทพทหารยิงปีนระดมไป กึกลับ เข้าค่าย ที่ถูกปีนตายเป็นอันมาก เพลาราตรีนั้น พม่าเข้าตีค่ายสระนํ้า ล้อมกองรามัญเข้าไว้ พระยาธิเบศบดีตีเข้าไปก้นเอารามัญออกมาไต้ เสียขุนณรงคํในที่รบ พม่าตีหลังทักออกมา ไต้รบก้นเป็นสามารถ กองทัพพระยาธิเบศบดีต้านทานมิได้ ก็แดกถอยมา ครั้นพระเจ้าอยู่ หัวตรัสทราบ จึ่งดำรัสให้เจ้าพระยานครสวรรค์เร่งยกไปย่วยในราตรีรันนั้นจึ่งรู้ข่าวว่าพระ-ยารามัญหนีออกมาได้ เจ้าพระยานครสวรรค์ พระยาธิเบศบดี จึ่งปรึกษาก้นบอกส่งหลวง บำเรอก้กดี หลวงดำเก็งพระยารามัญลงผา ณ พระตำหนักค่ายโคกกระต่าย จึ่งให้มิตราขึ้น ไปให้ (เจ้า ) พระยานครสวรรค์ พระยาธิเบศบดีถอยลงมา ตั้งค่ายรับอยู่นอกค่ายล้อมบาง นางแก้วประมาณ ๔-๔ เล้น
วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ ค์า เดือน ๔ พระยาศรีราชเตโชพระยาอ่างทองบอกมาว่า ยกไป ตั้งอยู่หนองขาว พม่าปากแพรกยกมา ได้รบกันเป็นสามารถ จับไต้ ๒ คน ถูกปีนตาย ลำ-บากไปเป็นอันมาก ลูกดินนั้นน้อยลง ขอพระราชทานหนุนไปอีกจึ่งสั่งให้ตอบไปว่า ล้าเจ้า-พระยายมราช ผู้ว่าที่สมุหนายกถึง จะให้ยกหนุนขึ้นไป จึ่งเอาลูกดินที่เจ้าพระยายมราชนั้น เถิด อนึ่งเมืองคลองวาฬบอกส่งเม็งเข้าผาว่า พม่าเมืองมะริต ๔๐๐ ยกมาตีบ้านทับสะแก ได้ตั้งค่ายรับไว้ แต่ว่าข้าพเจ้ากรมการน้อยตัวนักขอกองทัพไปข่วย จึ่ง'ไห้มีตอบว่า ราชการ ติดพันอยู่ ให้ผู้รั้งกรมการรับรองไว้จงไต้ในทันใดนั้นหลวงมหาแพทย์มากราบทูลว่า สมเด็จ พระพันปีหลวงนิพพานในวันอังคาร ขึ้น ๖ คา เดือน ๔ จุลศักราช ๑๑ต๖ ปีมะเมีย ฉศก เพลา ๒ ยาม ๘บาท อนึ่งไทยเชลยพม่า ๒ คนหนีออกผาจากค่ายบางแก้วให้การว่าอดข้าวอยู่ ๗ วัน ไต้กินแต่เนื้อช้าง เนื้อม้า อันนํ้ายังมิอยู่ และปีนเกนหามยิงเช้าไปถูกพม่าตายเป็นอันมาก พม่าขุดหลุมอยู่ จึ่งพระราชทานม้าให้พระยารามัญ ๑๐ ม้า ยกไปลาดตระเวนหลังเขา ๔๐๐ ศรรพด้วยปีน หอก พร้อมกัน
ขณะนั้นเจ้าพระยายมราช ผู้ว่าที่สมุหนายกมาแต่เมืองเสิยงใหม่ พระราชทานพระ แสงและพระธำมรงค์เพชรองค์หนึ่งให้ถือพระอาชญาสิทธี้ ยกไปตั้งค่ายมั่นอยู่เหนือปรางค์ วัตเขาพระรายกันขึ้นไปถึงหลังค่ายล้อมบางแก้วอย่าให้พม่าวกหลังได้แล้วให้หลวงบำเรอภักดี
พระยารามัญคุมทหารกองนอก แต่งเป็น ๖ กองไปคอยด้อมผองจับพม่า ซึ่งมาดักนั่า ณ หนองจงได้ ครั้นเพลา ๕ ทุ่มเศษ พม่ายกออกผาแหกหน้าที่พระยาพิพัฒนโกษาพระยา-เพชรบุรี แล้วกลับเข้าไป เพลา ๓ ยามออกดรงหน้าที่หลวงราชนิคุลและนายสุดจินดาถูกปีน ตายลำบาก กลับเข้าผาค่าย
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๕ ค่า เดือน ๔ เสด็จทรงม้าพระที่นั่งไปหยุดอยู่หลังค่ายหลวงมหา เทพ ให้จักกายเทวะร้องเข้าไปว่า พม่า ไทย รามัญ ออกมาเถิด ทรงพระกรุณาจะปล่อยไป ให้สิน พม่านายทัพค่ายล้อมออกผาร้องภาษาพม่าว่า ท่านล้อมไร้ครั้งนี้ จะหนีไปไห้รอด จากความดายหามิได้แล้ว แต่คิดเอ็นดูไพร่พลทั้งปวงเป็นอันผากนัก จะพลอยตายด้วย ถึง ดัวจะตายก็ดามกรรมเถิด แด,จะขอพบตะละเกล็ดน้อยหนี้ง จึ่งสั่งไห้ตะละเกล็ดพระยาราม ขี่ ม้ากั้นร่มขึ้นไปเจรจาด้วยพม่า ๆ เขียนหนังสือไส่ไบตาลขดไห้ออกผา เป็นภาษาพุกาม แปล เป็นไทยได้ความว่า พระเจ้าช้างเผือก ณ กรุงศรีอยุธยามีบุญญาบารมีผากนัก พระราช อาณาจักรผ่านแผ่ไปไนซมภูทวีปทั้งปวง ฝ่ายพระเจ้าประสาททอง ณ กรุงรัดนอังวะก็มีบุพ-ญาบารมีเป็นอัศจรรย์ พระมหากษัตริย์ทั้งสองฝ่ายเป็นเวรแก่อันใช้ให้ข้าพเจ้าเป็นนายทัพ มากระทำการสงครามด้วยท่านอัครมหาเสนากรุงเทพฯ และข้าพเจ้าเสืยท่วงทีแก่ท่าน ๆ ล้อมวงไว้ จะพาอันออกไปก็มิได้ ครั้นจะหนีก็ขัดสนนัก อันจะถึงแก่ความตายบัดนี่ไซร้ แต่ ข้าพเจ้าหามิได้สินทั้งไพร่พลเป็นอันมาก การสงครามแห่งพระมหากษัตริย์ทั้งสองจะ ลัผฤทธิ้หามิได้ ฝ่ายห่านอัครมหาเสนาก็ถือนี้าพระ (พิ) พัฒน้สัจจาและพระราชกำหนด กฎหมายพิชัยสงคราม ฝ่ายข้าพเจ้าก็เหมือนอัน ดุจถือดาบและไม้ค้อนไร้ ๒ มือ อันสมเด็จ พระพุทธเจ้าตรัสบัณฑูรเทศนาไร้ว่า อันจะได้เกิดมาเป็นขีวิดแต่ละคนนี้ยากนัก ไฉนข้าพเจ้า จะได้ถือนี้าพระพิพัฒน์สัจจา ไร้แต่ปัญญาห่านอัครมหาเสนานั่นเถิด จึ่งสั่งให้เขียนหนังสือ ตอบไปเป็นอักษรไทยรามัญฉบับหนึ่งว่า ถ้าออกผาถวายบังคมเราจะช่วย ถ้ามิออกไปจะฆ่า เสียให้สิ้น
ในร้นนั่น เจ้าพระยาสุรศรียกกองทัพผาแต่เมืองพิษณุโลก พระราชทานร่มแพร แต่งระย้าดำปีดทอง แล้วให้ยกขึ้นไปดูการ ณ ค่ายล้อมบางแก้ว อนึ่งพระยาเพชรบุรีมิเป็น ใจด้วยราชการว่า ถ้าพม่ารบออกมา ได้รับรองมิหยุด จะหนีข้ามเข้าไป จึ่งดำรัสไห้มัดมือ ไพล่หลังไปตระเวนรอบทัพ แล้วประหารขีวิตเสียบไร้หน้าค่าย ขณะนั่นหมื่นศรีสหเทพ พระ-ยารามัญใหม่กราบทูลว่า ขึ้นไปเจรจาด้วยพม่าว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จยกพยุหโยธา
ขึ้นไปตีเมืองเขียงใหม่ได้แล้ว มะยุง่วน โปสุพลาหนีไปได้โปสุพลาฆ่ามะยุง่วนเสีย สวาผิ,กักดี้ เช้ามาเป็นข้า ทรงพระกรุณาเลี้ยงไว้ล้าพม่าตัวนายจะออกไปถวายบังคม เราจะช่วย พม่า ตะละเกล็ดพึ่งมาเป็นช้าพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาใหม่อยู่จะไว้ใจมิได้ จะใคร่พบนายทัพนายกอง ผู้ใหญ่ จึ่งนำไปให้พบ พระเจ้าหลานเธอ พระยายมราช ผู้'ว่าที่สมุหนายกว่า ล้านายมึงมา ถวายบังคม กูจะช่วย ล้ามิออกมากูจะฆ่าเสีย พม่าตัวนายว่า ธอให้ยับยั้งอยู่แต่ในเพลาพรุ่งนี้ ถ โมงเช้า จะขอปรึกษากันก่อน
วันเสาร์ แรม ฅ คั๋า เดือน ๔ เจ้าพระยาสุรศรีถวายบังคมลา ยกไปทำการล้อมพม่า ณ (เขา) เชิงงุ้ม ขณะนี้นพระกุยบุรี พระคลองวาฬบอกมาว่า พม่ายกมาตีเมืองบางสะพาน ประมาณ ๔๐๐ เศษ ได้รบกันสามารถเหลือกำลัง พม่าแหกค่ายหนีออกโป แล้วเผาเมือง บางสะพานเสีย ยกไปทางประทิว จึ่งทรงร่างตราตอบไปถึงพระยาศรีธรรมาธิราชและผู้' รักษากรุงว่า ให้พระกุยบุรี พระคลองวาฬรักษาด่านทาง เบื่อหนอง บ่อนํ้าที่ทางช้าสืกจะมา นี้น อย่าให้กินได้ แล้วเอาพม่าเมืองเชิยงใหม่ ขึ้งจำไว้ ณ คุก ฅ คน ทวายคนหนึ่ง พม่าขึ้ง ปล้นค่ายเจ้าพระยาอินทรอกัย (ตำบล) ช่องพรานคนหนึ่ง ลงพระราชอาญาตัดเท้าและมือ เสียเขียน	หนังสีอแขวนคอไป ให้บอกแก่เจ้านายมันให้เร่งยกมาอีก และเสด็จไปทอด
พระเนตรค่ายเจ้าพระยาอินทรอภัย พระโหราธิบตี ขึ้งตั้งรักษานี้าอยู่หนองหลวง พระยา บำเรอภักตี พระยารามัญใหม่ จับพม่ามาถวาย ๒ คน ให้การว่ามาแต่ปากแพรก (มา) ส่ง ลำเลียง และพม่าขึ้งตั้งอยู่ปากแพรกนี้น ๒๐๐ เศษ* ขึ้งยกเช้ามาตั้งอยู่เขาเชิงงุ้มนี้น ๔ กอง จึ่งให้หลวงภักดีสงคราม ทหารกองนอก พระเทพวรธุน ข้าหลวงมีขึ้อ ขึ้งรักษาค่ายอยู่หนอง หลวง ๔๐๐ ยกไปเป็นกองโจร และถมห้วย หนอง บึง บางที่ไกลริมนี้าเสีย ล้าถมมิได้ให้เอา เปลือกไม้เบื่อเมา และเอาศพใส่ลง อย่าให้เป็นกำลังข้าสืกได้ อนึ่งให้ก้าวตีสกัดลำเลียงพม่า อย่าให้ส่งกันถึง
ครั้นเพลาประมาณ ๒ ยาม พม่าทำค่ายวิหลั่นเช้าปล้นค่ายเจ้าพระยาสุรศรี ทหารใน ค่ายยิงปีนถูกพม่าตาย ป่วยลำบากเป็นอันมาก
ครั้น ณ ว้นทุธ แรม ๖ คั้า เดือน ๔ เพลาเช้า เสด็จขึ้นไปช่วย ลั่งให้ทหารอาจารย์ &เพายทนายเลือกเข้ารบ ล้าเห็นหนักไหนจึ่งเสด็จไปช่วย ครั้นเพลา ๒ โมง เห็นว่าข้าสืกถอย แล้ว กิเสด็จมา ณ พระตำหนักค่ายโคกกระต่าย ขณะนี้นเกิดพายุมหาเมฆตั้งมืดไปทั้ง ๔ ทิศ
*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับกรมราชบัณทิต พิมพ์เมื่อ ร.ศ. ๑๓๑ ว่า ๓,๐๐๐ เศษ
เดชะอานุภาพทรงพระอธิษฐาน มหาเมฆเกลื่อนไป ไฝตกที่ค่ายพม่า วงพาดเกลื่อนไปตก ที่อื่น
วันศุกร์ แรม ๘ คา เดือน ๙ พม่านายทัพค่ายวงพาดใข้พฝาตัวนายออกมา ๗ คน เจรจาความเมืองตัวยพระเจ้าหลานเธอว่า ถ้ากรุณาช่วยทูลขอชีวิตไว้ได้ จะชวนกันออกผา ถวายบังคม จึ่งสั่งให้ว่าแก่พม่าว่า เราจะทูลขอให้รอดสิวิด จงพากันออกมาเถิด ให้ปล่อยเข้า ไป ๒ คน ว่าครั้งก่อนลวงว่าจะออกมาให้เราเท็จต่อพระเจ้าอยู่หัวครั้งหนึ่งแล้ว ถ้าเท็จ อีกครั้งนี้เราจะช่วยไฝได้
ครั้นเพลาเที่ยงกองทัพพระยานครราชสีมา พระยาละว้า ๑,๙๐๐ ยกมาดั้งอยู่โคกกระ ต่าย ตรัสคาดโทษว่ามาข้ากว่ากองทัพทั้งปวง พระยานครราชสีมากราบทูลว่า เลกขึ้นหัว เมืองซึ่งพระ(ราช) ทานไห้ขุนหมื่นกรมม้าเกณฑ์ เข้ากองทัพเสิยงใหม่ แล้วหนีผา ข้าพเจ้า จับตัวผาด้วยชายหญิง ๙๖ คน ตรัสว่าเลกหนีตาทัพจะเอาไว้มิได้ ให้ตัดสืรษะเสียไห้สีนทั้ง บุตรภรรยาณริมทางนอกค่ายโคกกระต่ายอนึ่งพระเจ้าหลานเธอรามลักษณ์พระยาพิพัฒน์ หลวงมหาเทพ มัดเอาอุตมสิงหจอจัวและพม่าตัวนาย ๑ฅ คนมาถวาย ให้การว่าข้าพเจ้า ปรึกษาพร้อมกัน จึ่งเอาเครื่องศัสตรารุธออกมาถวายบังคม ถ้าทรงพระกรุณาพระราช ทานชีวิตแล้ว จะขอถือนี้าพระ (พิ) พัผน์ ตรัสว่า กูจะให้จำลองไว้กว่าจะได้ครอบครัวมา ถ้า เอ็งสวามิภักดิ้จริง แม้นสำเร็จราชการจะให้รั้งเมืองอังวะ แล้วให้พระยารามัญ ข้าหลวงมืชื่อ คุมขึ้นไปร้องเรียกพม่านายทัพให้ออกมา พม่านายทัพนายกองซึ่งอยู่ในค่ายนั้น ว่าจะประชุมปรึกษากันก่อน และอุตผสิงหจอจัวออกมาเจรจาด้วยนายทัพนายกองครั้งนั้น จะไดไหว้ผู้ ใดหามิได้มาถวายบังคมแต่พระเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว จึ่งตรัสสรรเสริญว่า มิเสียที่เป็นทหาร นี้าใจองอาจนัก
รันเสาร์แรม๙คาเดือน๔พระยานครราชสีมายกทัพขึ้นไปดั้งค่ายประชีดล้อมพม่าณ เขาเชีงงุ้ม ให้ปลูกร้านปีนใหญ่ขึ้นยิง ในวันนั้นดำรัสให้มหาดเล็กคุมเอาอุตมสิงหจอจัวไป เรียกงุยอคงทรุ่น พม่าในทัพค่ายวงพาดว่า ออกมาเถิด พระเจ้าทรงธรรมไม่ฆ่าเสีย พระราช ทานเสื้อผ้าและเครื่องอุปโภคแก่เราเป็นอันมากอย่าสงสัยเลยงุยอคงหรุ่นร้องตอบออกมาว่า เราให้ไปทั้งนายและไพร่หลายคน ผู้ใดจะได้ผาบอกว่าตายเป็นประการใดหามิได้ แต่ตัวมา ยืนร้องอยู่ฉะนี้จะเซึ่อยังมิได้ อุตผสิงหจอจัวว่า พม่าซึ่งออกมาแต่ละคน ๆ นั้น พระเจ้า ทรงธรรมเอาตัวไว้ถ้าหนีหายให้ไข้๑๐ คนถ้าและเราจะให้เข้าไปท่านมิให้ออกมาก็ตี ฆ่าเสีย
ก็ตีเราจะได้พม่าที่ไหนมาไข้พระเจ้าทรงธรรมก็จะฆ่าเสีย เหตุฉะนี้จึ่งมิให้เข้าไป งุยอคงหรุ่น นายทัพร้องตอบว่า ปล่อยเข้ามาเถิต ถ้าเราฆ่าเสียและมิให้ออกไปก็ตี ให้อาจุธซึ่งล้อมอยู่นี้ สังหารชีวิตเราเถิด อุตมสิงหจอจ้วจึ่งให้แยละแยช่องจอเข้าไปในค่ายว่า ทรงพระเมตตาหา ฆ่าเสียไม่ งุยอคงหวุ่นว่าผู้น้อยและไพร่ไม่ตาย อันตัวเราเป็นผู้ใหญ่ เห็นจะตาย (เป็น) มั่นคง แล้วพากันกลับมากราบทูล จึ่งตรัสว่าจะคีตอ่านให้ออกมาเห็นไม่ได้หรือ ทูลว่าเห็นขัดสนอยู่ แล้ว ถ้าเอาปีนลูกไม่ยงฟ้าเข้าไปอีก พม่ากลัวน้กเห็นจะออกมาสิน จึ่งตรัสว่าอันฆ่าไห้ตาย นั้นง่ายแต่จะเป็นบาปกรรมหาวิเศษไม่
ครั้นเพลาทุ่มเศษสั่งให้คุมอุตมสิงหจอจัว ซึ่งอยู่ ณ ตะรางมาเซา ตรัสถามว่า กองทัพ พม่าซึ่งมารบอยู่แต่เท่านี้แล้วหรือ ๆ ว่า จะยกหนุนลงมาอีก อุตมสิงหจอจัวกราบทูลว่า ทัพยะแซหวุ่นกี้เป็นวงศ์กับเจ้ามังลอง พระเจ้าอังวะตั้งให้เป็นทัพหลวง ตั้งอยู่เมืองเมาะตะมะ ถือพล ๕,๐๐๐ ยังจัดเมืองอยู่ ถ้ามองจ่ายิด นายทัพปากแพรกบอกขึ้นไปประการไต เห็นว่า อะแซหวุ่นกี้จะยกหนุนลงมา
ครั้นได้ทรงฟังจึ่งทรงแต่งร่างตราไห้หากองทัพ แล้วปรืกษาพระยายมราช ๆปรึกษาว่า อันทัพเมืองฝ่ายใต้ ๔ เมืองนั้นระยะทางไกลนัก จะมามิทัน ถืงว่าอะแชทุว่นกี้จะยกหนุนมา แต่ทัพเมืองเหนือกับกองทัพซึ่งรบอยู่บัตนี้ เห็นว่าจะต้านทานไว้ได้ พระเจ้าอยู่ทัวก็เห็นด้วย แต่ว่าเมืองฝ่ายใต้ยังมิได้ทำการสงครามกับพม่า บัตนี้ข้าวฉางหลวงขัดสนไห้เกณฑ์เอาข้าว-สารเมืองลคร ๖๐๐ เกวียน เมืองพัทลุง ไชยา จันทบูร ๔๐๐ เกวียน ถ้าขัดสนให้ส่งเงิน คีต ราคาข้าวเปลือกเกวียนละ ๕ ตำลึง ข้าวสารเกวียนละ ©๐ตำลึง เข้ามาตามรับสั่ง แล้วให้ หมายบอกนายทัพนายกองทั้งปวงว่า ถ้าพม่าเลิกหนีไป อย่าให้ตาม เกลือกจะซุ่มซ่อนพลไว้ โจมตี ด้วยข้าสืกมิได้แตกฉาน ถ้าจะแต่งกองทัพตามให้ก้าวสกัดเอาปากแพรกทีเดียว
วันพฤหัสบดี แรม ©๔ คา เดือน ๔ อาจารย์ทหารพระยารามัญคุมเอาอุตมสิงหจอจัว กลบมาเฝืา กราบทูลว่า งุยอคงหวุ่นว่าท่านจะเข้ามามัดก็เอาเถิด จะฆ่าก็ฆ่าเสียเถิด จะนิ่ง ตายอยู่ในนี้แล้ว จึ่งทรงแต่งเป็นหนังสืออุตมสิงหจอจัว แ!ยนอักษรพม่าใจความว่า ถ้าจะ ออกมาถวายทังคมก็ไห้เร่งออกมา ถ้ามิออกมา พระเจ้าทรงธรรมจะแต่งทหารเข้าไปฟันเสีย ให้สิ้น แล้วเสด็จไปยั้งอยู่นอกค่ายวงพาด ให้พม่าถือหนังสิอเข้าไปถึงงุยอคงหวุ่น
ครั้นเพลาเย็น งุยอคงหวุ่นนั้นส่งสิงของ คนทั้งปวงออกไปสิ้นแล้ว ยังแต่ตัว ว่าพรุ่งนี้ อุตมสิงหจอจัวมารับข้าด้วย
วันศุกร์ แรม ๑๕ คั๋า เดือน๔ให้ศุมอุตมสิงหจอจัวขึ้นไป กองทหารหวุ่นและพม่ามีชี่อ ตัวนายออกมา ๑๒ คนจึ่งพระราชทานข้าวปลาอาหารเลี้ยงหน้าพระที่นั่ง อิ่มหนำทุกคนแล้ว กองทหารหวุ่นกราบทูลว่า ข้าพเจ้ามาทำการสงครามเสียท่วงทีล้อมขังไว้ไต้ถึงแก่ความตาย ลี้น ขาดจากเป็นข้าพระเจ้าอังวะ บัตนี้พระราชทานสีวิตไว้ข้าพเจ้าจะขออาสาทำราช-การกว่าจะสินสีวิต แล้วทูลว่า จะขอพม่านอกวงค่าย ๒ คน กับข้าพเจ้า ๒ คน จะเข้าไปว่า กล่าวเอาตัวงุยอคงหวุ่นออกมาใทํได้ พระเจ้าอยู่ห้วกั๊ตรัสบัญชาตาม ครั้นเพลาบ่าย’ได้ตัวงุ ยอคงหวุ่นและพม่ามีขึ้อตัวนาย กับหญิง ๒ คนออกมาจากค่าย พระราชทานโภชนาหาร เลี้ยงดูแล้ว งุยอคงหวุ่นทูลถวายสิงของทั้งปวง ตรัสว่า เราทำการสงคราม จะปรารถนาเอา ทรัพย์สินสิงไตหามิได้ ตั้งพระทัยบำรุงพระศาสนา ให้คนทั้งปวงอยู่ในสัตย์ในธรรม และล้อม พม่าบางนางแก้วไว้ครั้งนั่นเดือนคขึ้น๑คคาพม่าอตข้าวหนีออกจากค่ายทุกวันมาถึงเดือน ๔ แรม ๑๕ คา ออกมาสิ้นทั้ง ด ค่ายเป็น ๑,ต๒๘ คน ได้สุวรรณ หิรัญวัตถาและสรรพ ศัสตราวธนึ่เป็นอันมาก เสด็จขึ้นไปทอตพระเนตรในค่ายพม่า สั่งให้กองทัพพระยารามัญ ๑,๐๐๐ เข้าอยู่ ให้เห่และร้องเรียกภาษาพุกามให้เพื่อนกันพะวงอยู่ แล้วจึ่งจะคิดอ่านล้อม พม่าเขาเชิงงุ้มอีกกองหนึ่งและบ่อนํ้าในค่ายขึ้งพม่าชุดไว้ หานั่ามิได้ ก็บันดาลมีนั่าขึ้นเป็น อัศจรรย์
วันเสาร์ ขึ้น ๑ คั๋า เดือน ๕ ศักราช ๑๑ต๗ ปีมะเส็งสัปตศก ให้พระยาอนุชิตราชา เป็นนายทัพหนึ่ง ยกไปตีพม่าปากแพรกทางริมนั่าฟากตะวันตก หลวงมหาเทพกองหนึ่งยก ไปทางริมนั่าฟากตะวันออก ครั้นเพลาประมาณ ๒ ยามเศษ พม่าเขาเชิงงุ้มยกค่ายป็หสั่น ออกมา ๑,๐๐๐ เข้าปล้นในค่าย (พระ) มหาสงคราม กองหน้า ได้รบพุ่งกันเป็นสามารถ พม่าเอาคบเผาค่ายขึ้น คนในค่ายถอยย่นออกจากค่าย พระยายมราช ผู้ว่าที่สมุหนายกไป ช่วยฟันทหารเสีย ๒ คน จึ่งชิงเอาค่ายได้ และหน้าที่พระยาพิจิตร มหาดเล็กนั่น พม่าเอา ค่ายปีหสั่นและแตะทับขวากเข้า กรูกันออกมาแหกค่าย ต้องปีนเจ็บลำบากล้มตายมากกลับ เข้าไป อยู่ประมาณ ๒-๓ วันพม่าก็แตกออกจากค่าย กองทัพไทยไล่ฆ่าฟันล้มตายเป็นอันมาก จะคุมกันเข้ามิได้ เรี่ยรายไปจนปากแพรก ปะกองทัพไทยตั้งสกัดอยู่ ก็ไล่ขยี้แทงฟันดายเป็น อันมาก ที่เหลือไปแว่นแคว้นกรุงอังวะได้น้อยนัก
ครั้นพระเจ้าอยู่หัวมีชัยวิชิต เสด็จกลับยังกรุงธนบุรีแล้วจึ่งตั้งพระเจ้าลูกเธอ เป็นกรม-ธุนอินฑรพิทักษ์ พระเจ้าหลานเธอรามลักษณ์ เป็นกรมธุนอนุรักษ์สงคราม และพระราช
ทานบำเหน็จแก่ข้าทูลละอองฯ โดยความชอบ แล้วให้แต่งการถวายพระเพลิงสมเด็จพระพัน ปีหลวง กรมพระเทพามาดย
ครั้น ณ เดือน ๑๐ ดำรัสให้เจ้าพระยาสุรสรีเป็นแม่ทัพยกไปกระทำเมืองเชียงแสนโต้ กองทัพยังมิกลับ ขณะนั้นพระเจ้าอังวะให้อะแชหวุ่นกี้ถึออาชญาสิทธิ้เป็นจอมพลทัพหลวง ตะแคงมรหน่องเป็นทัพหน้า ยกตามมอญธบถเข้ามาทางระแหง ทัพหลวงตั้ง ณ บ้านกงธานี แล้วแบ่งทหารเข้าทำการติดเมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองพิษญโลก กอง ทัพกรุงต้านทานก็แดกพ่าย จึ่งดำรัสให้เจ้าพระยาจักรี ขึ้นไปจัดการป้องกันเมืองพิษณุโลก ฝ่ายเจ้าพระยาสุรศรีรู้เหตุนั้น ก็ถอยทัพมาจากเมืองเชียงแสน ออกตั้งรับทัพพม่า ณ บ้าน ไกรป่าแฝก ไต้รบกันเป็นสามารถ พ่ายเข้าเมืองพิษณุโลก กองทัพพม่าก็ติดตามเข้ามาตั้ง ค่ายประชิด
ครั้น ณ รันอังคาร แรม ๑๑ คา เดือนยี่ จุลศักราช ๑๑๓๗ ยกพยุหโยธาทัพหลวง พลทหาร ๑๒,๒๗๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธ ทรงพระที่นั้งกราบยาว ๑๓ วา เสด็จโดยชล-มารค แรมพระดำหนักหน้าฉนวนรังหลวง หมื่นศักดิ้บริบาลเอาข่าวราชการมากราบทูลว่า พระยาสุโขทัย พระยาพิชัยสงคราม พระยาอักษรวงศ์ ชีงตั้งประชิดพม่า ณ บ้านกงธานีนั้น ถอยแล้ว
ณ รันอังคาร ขึ้น ต คา เดือน ๓ อัศจรรย์ห้องฟ้ามืดคลุ้มไป ไม่เห็นดวงอาทิตย์สิ้นรัน
ยังคา
ณ รันเสาร์ ขึ้น ๗ คํ่า เดือน ต ถึงพระดำหนักค่ายปากนํ้าพิงฟากดะรันออก ให้พระ ยาราชสุภาวดียกขึ้นไปตั้งค่าย ณ บ้านบางทราย รายตามรีมนั้าขึ้นไป ให้เจ้าพระยา อินทรอภัยขึ้นไปตั้งค่ายบ้านท่าโรง พระยาราชภักดีตั้งค่ายบ้านกระดาษ จมื่นเสมอใจราชตั้ง ณ รัดจุฬามุนี ตระเวนบรรจบกัน พระยานครสวรรค์ตั้งค่ายรายชักปีกกา กันแต่รัดจันทร์ โอบค่ายพม่าขึ้นไปถึงเมืองพิษณุโลก แล้วให้พระศรีไกรลาสคุมไพร่ ๕๐๐ ทำทางหลวง แต่พระตำหนักค่ายปากนั้าพิง ขึ้นไปถึงเมืองพิษณุโลก
รันอังคาร ขึ้น ๑๐ ค่า เดือน ต หลวงดำเก็งไปสีบข่าวราชการมากราบทูลว่า พม่า รายลงมาฟากตะรันตก รบค่ายพระยาราชภักดี ทำอาการประหนึ่งว่าจะตั้งค่ายประชิต แล้ว เราะล่วงค่ายเจ้าพระยาอินทรอภัยมาถึงค่ายพระยาราชสุภาวดี ครั้นเพลาค่าถอยไป จึ่ง ดำรัสให้พระยาวิจิตรนาวี หลวงดำเก็ง หลวงรักษาโยธา หลวงภักดีสงคราม คุมเอาปีนใหญ่
รางเกวียน ต๔ บอก ขึ้นไปค่ายหลวงบางทราย ครั้นเพลาคั๋า พม่ามาตั้งค่ายประชิดลงหน้า วัดจุฬามุนีฟากตะวันตก ฅ ค่าย จึ่งให้พระยาวัตนพิมล พระยาธรรมไตรโลก พระยาชลบุรี อยู่รักษาค่ายปากนํ้าพิง
ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๓ ยกพลพยุหบาตราทัพหลวงขึ้นไปประทับ ณ ค่ายมั่นวัดบางทรายฟากตะวันออก ครั้นเพลาค่าพม่าเช้ารบค่ายเจ้าพระยาอินทรอภัย ฟากตะวันตก จึ่งให้หลวงดำเก็งยกเอาเกนหัดขึ้นไปช่วย ๒๐๐ พม่าเลิกไป ครั้นเพลาเช้า เสตั๊จข้ามไปทอดพระเนตร ค่ายพระโหราธิบดีฟากตะวันตกเห็นผิตด้วยพระราชดำริ ตั้งอยู่ แต่ริมนํ้า เอาด้นไม้ใหญ่ไว้นอกค่าย ถ้าศัตรูเช้ามาแฝงต้นไม้ยิงก็ได้ ขึ้นต้นไม้ยิงปรำลงมาก็ จะเสืยห่วงที สั่ง'ให้รอเสีย ธยับถอยโอบต้นไม้ใหญ่เช้าไว้ให้กว้างชวางออกไป
ในวันนั้นพระยารามัญวงศ์ขึ้นไปตั้งค่ายประชิดพม่าเหนือเมืองพิษถมั่ลกฟากตะวันออก พม่าออกรบถูกปีนตาย ลำบากไปเป็นอันมาก (พระยา) รามัญตั้งค่ายลงได้ เพลาค่าเจ้า พระยาสุรศรีชุดกำแพงเมืองฟากตะวันออก ไปตั้งค่ายประชิดพม่า ๆ ยกออกรบชิงเอาค่ายได้ เจ้าพระยาสุรศรียกหนุนเช้าไปฟ้นทหารเสียคนหนึ่งรบค่ายคืนได้ พม่าด้มดาย ลำบากไป เป็นอันมาก แดกถอยเช้าค่าย แต่บรรดาค่ายรายขึ้งประชิดกันอยู่นั้น พม่าชุดอุโมงค์เช้า มารบทุกค่าย ฝายทหารไทยก็ธุดออกไปรบในอุโมงค์พม่าล้มดายเป็นอันมาก เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาสุรศรีให้ทหารด้ดคืรษะพม่าหาบมาถวายเป็นอันมาก จึ่งพระราชทานปีนใหญ่ราง เกวียน ๒๐ บอกขึ้นไปยิงทลายค่าย อนึ่งเจ้าพระยานครสวรรค์แต่งไปลาดตระเวน จับได้ ไทยเชลยพม่า ๒ คนให้การว่าพม่ายกมาครั้งนี้ ๑๐,๐๐๐ทัพหลวงอะแชหวุ่นกี้ตั้งอยู่ (บ้าน) กงธานี ทัพหน้ามาติดเมืองพิษญโลก ตะแคงมรหน่อง คนประมาณ ๕,๐๐๐ ตะแคงตองอู คนประมาณ ๗,๐๐๐ เป็นนายทัพพม่า ทำการไปขัดสนนักเห็นอาการจะหนี
ณ วันอังคารแรม ๒ ค่า เดือน ต เพลา ๔ ทุ่ม ทัพหลวงขึ้นไปพระดำหน้กค่ายมั่นวัต จันทร์ ครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม พระยานครสวรรค์ พระยานครราชสีมา พระยายมราช พระพิชัย สงคราม และนายทัพขึ้งเช้าประชิดค่ายวัดจันทร์นั้น ก็จุดปีนใหญ่ทลายค่ายพม่าดามสัญญา แล้วยกออกปล้นทุกหน้าที่ ค่ายพม่าหนุนกันทุกหน้าที่มารบ จนเพลาจวนรุ่งจะเอามิได้ นาย ทัพทั้งปวงก็ถอยเช้าค่ายสีน
ณ วันพุธ แรม ฅ ค่า เดือน ฅ ตรัสปรึกษาว่าทัพหลวงตั้งมั่นอยู่นี้ เห็นจะช้าราชการ จะถอยลงไปตั้งอยู่ท่าโรง แล้วจะเกณฑ์กองทัพไปฟากตะวันดก ให้ประชิดโอบหลังพม่าไว้
มุซมนตรีทั้งปวงก็เห็นด้วย เพลา ๔ ทุ่มเศษ จึ่งถอยทัพหลวงมาตั้งตามดำรินั้น
วันพฤหัสบดี แรม ๔ คา เตือน ๒ ให้หากองเจ้าพระยานครสวรรค๙ จึ่งตั้งอยู่ ณ วัตจันทร์ และ,พระโหราธิบดี พระยากลางเมือง จึ่งตั้งวัตบางทรายยกมา แล้วให้พระยามหามนเทียร เป็นทัพหลวง ถือพลทหาร ๕,๐0๐ ให้เจ้าพระยานครศวรรค์เป็นทัพหน้า หลวงดำเก็ง หลวง รักษ์โยธา คุมทหารกองนอก กองในกองเกนทัด ต,๔๐๐ พระราชทานอาชญาสิทธิให้!ปตั้ง ค่ายรายชุ่มชื้นใปดูเสิงช้าตืก ล้าไม่ลงมาติดจึ่งยกเช้าใปติดเช้า แล้วสั่งพระราชสงครามให้ลง ไปเอาปีนพระยาราชบีกษี ฉัตรชัย ณ เมืองธนบุรี*
วันเสาร์** แรม ๖ คา เตือน ด พระยาสุโซทัยบอกมาให้กราบทูลว่า พม่าตั้งค่าย ณ บ้านกง ๕ ค่าย แล้วยกช้ามนํ้าไปฟากตะวันตก จึ่งตรัสว่า พม่าจะไปวกหลังตีเสบียง ให้ยก เอากองพระยาราชภักดีไปช่วยราชการพระยาราชาเศรษฐี ณ ค่ายเมืองนครสวรรค กับหมื่น พิพัฒน้โกษา ให้พระยาธรรมายกหนุนเจ้าพระยานครสวรรค์ชื้นใปประสิตพม่า ณ วัดจันทร์ ฟากตะวันตก ครั้นเพลายามัองเจ้าพระยาสุรศรีให้เอาใมัทำคบ เอาผ้าชุบนํ้ามันยางจุดเพลิง ให้ในบอกปีน(ยิง) เช้าไปเผาค่ายพม่าจึ่งประสิดเมืองฟากตะวันตกใหม่ชื้นค่ายหนึ่ง หอรบ ๒ หอ พม่าออกมาตับไฟ ยิงตาย ลำบากใปเป็นอันมาก
วันศุกร์ แรม ๏ฅ คั๋า *** เตือน ต ชุนพัศดีถือหนังสิอบอกมากราบทูลว่า พม่ายกเช้า มาตีเมืองกุย เมืองปราณ ๆ ต้าน'ทานมิใด้จึ่งเช้ามาตั้งอยู่ฉะอำ แล้วพม่าถอยไป พระเจ้า หลานเธอ กรมชุนอนุรักษ์สงครามไต้แต่งทหารมาชัดทัพอยู่ช่องแคบ จึ่งตรัสให้เจ้าประทุม ไพจิตรยกลงไปช่วยราชการเมืองธนบุรี แล้วให้พระสุนทรสมบัติ หมื่นศรีสหเทพ คุมเอาเชื้อ ผ้าชื้นไปพระราชทานไทย รามัญจึ่งล่าลงผา ณ ร้านดอกไม้ แซวงเมืองกำแพงเพชรนั้น
วันเสาร์ แรม ๑ค คา เตือน ต ยกกระบัตรเมืองชัยนาทผากราบทูลว่า หลวงพล ชุนรอง ปลัดนายชู ใปสืบช่าวราชการ ณ เมืองกำแพงเพชร เห็นค่ายพม่า ณ บ้านโนนศาลา ๒ ค่าย บ้านถลกบาดค่ายหนึ่ง แล้วพม่ายกลงไปเผาบ้านอุทัยธานีเสิย จะยกไปทางใดนั้นยังผิแจ้ง จึ่งดำรัสให้ชุนอินทรเตซะเป็นแม่กอง หม่อมเซษฐกุมารเป็นทัพหลัง หลวงสรวิสิตและปลัด เมืองอุทัยธานีเป็นทัพหน้า ให้หม่อมอนุรุทเทวาเป็นจางวาง ยกลงใปบีองกันเสบียงและปีน
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉปับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เมีองนนบุรี
** พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีซบ้บพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันอังคาร
*** ควรเป็นแรม ๑๒ คา เพราะแรม ๑ถ คา เป็นวันเสาร์ ส์งปรากฎอยู่ในย่อหน้าต่อไป
อย่าให้เป็นอันตราย ถ้ามีราชการ ณ เมืองนครสวรรค์ ให้แบ่งกองอาจารย็ไปช่วยบ้าง ตั้งอยู่ คุ้งสำเภา
วันอาทิตย์ แรม ๑๔ คั๋า เดือน ค ให้หาเจ้าพระยาจักรีลงผาเฝืา ณ พระตำหนักท่าโรง เจ้าพระยาจักรีป่วยลงมามิไดให้เจ้าพระยาสุรศรีลงมาเฝืา จึ่งตรัสปรึกษาโดยพระราชดำริ จะใคร่ผ่อนทัพลงไปตั้งเมืองนครสวรรค์ป้องกันเสบียงไว้และราชการเมืองพิษณุโลกนั้นเจ้า-พระยาสุรศรีจงรับรองรักษา ในวันนั้นหมื่นศรีสหเทพถือหนังสีอบอกเจ้าพระยานครสวรรค์ กับพม่าคนหนึ่งลงผาถวาย ว่าเดินค่ายขึ้นไปถึงบ้านบางส้ผป่อย ตั้งลงมิทัน แล้วพม่ายกมา ไต้รบกันสามารถ จับไต้เป็นคนหนึ่ง ถูกปีนตายสำบากล่ากลับไปเป็นอันผาก บัดนี้'พม่า ชัดสน ด้วยข้าวและเกลือนั้นแพงหนัก ๒ บาท ขึ้อเป็นเงิน ๑ บาท
ณ วันอังคารขึ้น ๒ คา เดือน ๔ พระยารัตนาพิมลรักษาค่ายปากนํ้าพิงบอกกราบทูลว่า แต่งคนไปสอดแนมถึงวังสองสลึงเห็นพม่าประมาณ ๒๐๐ ครั้นเพลาบ่ายพม่าเผาป่าขึ้นใกล้ ปากนั้าพิงเข้าไปสามคุ้ง จึ่งดำรัสให้หลวงวิสุทธิโยธาผาตย์ หลวงราชโยธาเทพคุมเอาปีน ใหญ่รางเกวียน ๘ บอกลงไป ณ ค่ายปากนํ้าพิงฟากตะวันตก
ณ วันพุธ ขึ้น ต คา เดือน ๔ เสด็จดำเนินด้วยพระบาทขึ้นโปทางฝากตะวันออก แต่ท่าโรงถึงค่ายเจ้าพระยานครสวรรค์สิงตั้งอยู่ ณ บ้านแขกนั้น เสด็จอยู่พระที่นั้งเก้าอี้ กลางหาดทราย เจ้าพระยานครสวรรค์ พระยาธรผาว่ายนั้าข้ามมาเฝืา กราบทูลว่าพม่าตั้ง ค่ายประชิตลง ๔ ค่าย แล้วปีกกรุยโอบลงผา จึ่งตรัสว่ามันทำลวง อย่ากลัวมัน ตั้งตรงเข้าไป ให้ตั้งรายเคียงออกไปถ้ามันตั้งตามไปให้ตั้งรายแผ่กันออกไปจงมากให้คนรักษาอยู่แต่ค่ายละ ๔๐๐ คน แล้วอย่าคิดกลัวแตกกลัวเสีย มันจะตีค่ายไหนให้ตีเข้า อันเป็นทหารแล้วให้อง-อาจอย่ากลัวตาย ตั้งใจอาสาพระรัตนตรัยและพระมหากษัตริย์ เดชะผลกตัญณูนั้นจะ ช่วยอภิบาลรักษาก็จะหาอันตรายมิไต้ ถ้าใครย่อหย่อนให้ประหารเสีย สงครามจึ่งจะแก่กล้า ขึ้นไต้ชัยฟ้านะ แล้วให้ยกเอากองพระยาศรีราชเดโช กองหมื่นศรีเสนาผาเข้ากองพระยา นครสวรรค์ ยกเอากองเกนทัดทหารอาจารย์มาไวํในกองหลวง แล้วตั้งให้ขึ้นไปเมือง พิษณุโลก หาเจ้าพระยาจักรีลงมาเฝืา ณ พระตำหนักค่ายมั่นครั้นไต้ทรงพิงเสียงปีนใหญ่น้อย ณ ปากนํ้าพิงหนาขึ้น จึ่งตั้งเจ้าพระยาจักรีให้จัดแจงรักษาค่ายท่าโรง แล้วเพลา ๓ ยามก็ยก ทัพหลวงมา ณ ปากป้าพิง ครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม พม่าชุดสนามเพลาะเข้ารบพระยาธรรมไตรโลก พระยารัตนาพิมล ณ คลองกะพองยิงระดมทั้งกลางวันกลางคืน
วันพฤหัสบดีขึ้น ๔ คั่า เดือน ๔ เสด็จข้ามตะพานเรือกไปฟากตะวันตก ให้พระยา สุโขทัยหนุนออกตั้งค่าย ชักปีกกาขุดหลุมเดินถึงกัน ให้หลวงรักษ์โยธา หลวงภักดีสงคราม ไปตั้งค่ายประสิตพม่าปากกะพอง ให้หลวงดำเกิงคุมเกนหัด และกองอาจารย์เก่าใหม่ เข้า กองพระยาสุโขทัย หลวงเสนาภักดี ปีนแก้วจินดาให้ดีวกหลัง
ณ วันเสาร์ ขึ้น ๖ คา เดือน ๙ เพลาเข้า พร้อมกันดีวกหลังกระหนาบเข้าไป รบ ตะลุมบอนกันเป็นสามารถ พม่าล้มตายเป็นอันมาก ขุนอากาศศรเพลิงถูกปีนตาย
ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๗ คา* สั่งให้หากองพระยาอํนทรอภัย พระยากลางเมืองยกลงมา ปากนํ้าพิง แล้วให้กองพระโหราธิบดีกองหลวงรักษ์มนเทียร ลงไปตั้งโคกสลุด เรือลำเลียงจะ ไดไปมาสะดวกในทันใดนั้นหลวงเสนาภักดียกกระบัตรเหลงกองปีนแก้วจินดามากราบทูลว่า ตีวกหลังพม่ากะโจมเข้าไป พม่าขุดสนามเพลาะวงล้อมไว้ ต ด้าน กองอาจารย์ถอยเลีย มิได้ เข้าแก้ ข้าพเจ้าทั้งปวงขุตศนามเพลาะรบอยู่คืนหนึ่ง พระยาสุโขทัยจี่งดีเข้าไป ครั้นได้ทรงพิง จึ่งสั่งให้เอาอาจารย์ทอง นายดี นายหมวด ไปประหารสิวิตเลีย และเลกนั้นพระราขทานให้ ขุนรามณรงค์คุมทำราขการลีบไป ครั้นเวลาบ่ายเสด็จไปทอดพระเนตรค่ายที่รบคลองกะ-พองแต่ค่ายมนออกไประยะทาง ๖ เล้น ให้ตั้งค่ายขุดคลองเดินดามปีกกาให้ถึงกัน ขณะนั้น ตรัสภาคโทษพระสุธรรมาจารย์ พระวิศาลสุธรรม์ แล้วให้ทำราชการแก้ตัว ตั้งค่ายประ สิตพม่ากับกองทหารเกนทัดลีบไป ในวันนั้นเพลาบ่าย ๕ โมงเศษ พม่าออกปล้นค่าย รบกัน สามารถ หลวงดำเกิงยิงพม่าตายเป็นอันมาก อนึ่งขุนหาญ ทนายเลือกกองนอก รักษาค่าย ให้เพลิงตกลงในกังดินติดขึ้น คนดายหลายคน และตัวขุนหาญนั้นย่อหย่อนในการศึกให้ตัด ศีรษะเลีย แล้วให้หาพระยายมราชสิงตั้ง ณ วัดจันทร์ ลงมาเฝ็า ให้ถืออาชญาลีทธี้บังคับทัพ ๑๐ ทัพ ซึ่งตั้งรับพม่า ณ คลองกะพองให้กล้าขึ้น
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๑ คา เดือน ๔ พระยาเทพวรชุน หลวงวิชิตณรงค์ซึ่งรักษาค่ายท่า-โรง บอกส่งคนแตกจากค่ายวัดพริกฟากตะวันออกมาถวาย ให้การว่า กรมแสงใน ๒๑๔ คนรักษาค่าย ๔ ลูก เพลาประมาณยามเศษ พม่าข้ามฟากมาปล้น ได้รบกันสามารถ พม่า แหกค่ายเข้าได้ นายทัพนายกองแดกกระจายกันไป จึ่งให้ประหารหมื่นทิพ ๑ ไพร่ ๑๑ คน เลียบไว้ประตูค่ายหลวงแต่บรรตาหนีค่ายนั้นนายไพร่ได้ตัวมาเมื่อใดให้ฆ่าเสียแล้วให้เอา
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ธึ๋น ฅ คํ่า
กองพระโหราธิบดี กองหลวงรักษ์มนเทียร ขึ้งตั้งค่ายโคกสลุด พระยานครชัยศรี ตั้งอยู่ โพทับช้าง ยกมาช่วยราชการทัพหลวงปากนั้าพิง
วันศุกร์ ขึ้น ๑๒ คา เตือน ๔ เจ้าพระยานครสวรรค์บอกมากราบทูลว่า พม่าตั้งโอบลง มาถึงริมนํ้า แล้วช้ามโปตีค่ายวัตพริกแตก เห็นพม่าจะวกหลัง จะขอลาดทัพมาตั้งรับอยู่ ฟากตะวันออก จึ่งดำรัสให้กองพระยากลางเมือง พระโหราธิบดี พระยาเทพ พระวิชิตณรงค์ เช้ากองพระยายมราช ยกไปตืพม่าขึ้งตั้ง ณ วัดพริกฟากตะวันออกนั้น ให้หลวงรักษ์ มนเทียรอยู่รักษาค่ายประชิดพม่ากลางเมือง ณ ปากนํ้าพิงฟากตะวันตก
ขณะนั้นกองทัพพม่าลงไปตั้งโอบหลังทัพหลวง แล้วแบ่งกันเช้าแหกค่ายพระยายมราช ได้ ในทันใตนั้น พระยายมราชขับทหารดีห้กเช้าคืนชิงเอาค่ายได้ อยู่ประมาณ ๑๑-๑๒ วัน พม่าทำการติตเมืองพิษณุโลกกวดขันขึ้น ฝ่ายช้าง (ใน) ขาดเสบียงทแกล้วทหารอิดโรยลง เรรวนหนัก ช้างทัพหลวงนั้นก็เสียที ลาตถอยมาตั้ง ณ บ้านช้าวดอก ครั้นเตือน ๕ ช้างขึ้น เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาสุรศรีเห็นเหลือกำลัง ก็พาทหารฝ่ากองทัพพม่าหนีออกจากเมือง พิษณุโลก ฝ่ายกองทัพทั้งปวงก็แตกกันเป็นอลหม่าน กองทัพพม่าได้ทีก็ยกติดตามมา
ขณะนั้น พอช้างกรุงอังวะให้ม้าใช้ถือหนังสือมาถึงอะแชหวุ่นกี้ แม่ทัพว่า กรุงอังวะเกิด เหตุ พระเจ้ามองระทิวงคต ได้ครองแผ่นดินอยู่ ๙ ปี จึ่งจิงกขึ้ง (เป็น) ราชบุตร พระชนม์ ๒๙ ปี คิดม่าม้งโป อาเสีย แล้วก็ถึงขึ้งขัดติยาภิเษกไนศักราช ๑๑๔ต ปี จึ่งเสด็จลงไปนม้ส การพระมุเดา ณ กรุงหงสาวดี ฝ่ายมองหม่องขึ้งเป็นโอรสม้งลอกนั้นเป็นขบถขึ้น ม่าจิงกูเสีย ชิงเอาขึ้งเศวตฉัตรได้เป็นใหญ่ไนกรุงอังวะ และจิงกูได้สมบัติอยู่ ๗ ปี อะแซหวุ่นกี้รู้เหตุนั้น จึ่งให้ถอยทัพกลับไป
ขณะนั้น พระเจ้าอยู่หัวทรงพระโทมนัสนัอยพระทัยแก่ช้าคิกนัก ตรัสให้หาหมื่นศร สำแดงมาถามหน้าพระที่นั้ง จะให้คุมเลกทหารเกนหัดขึ้นไปรบพม่า นิ่งเสีย มีรับสั่งให้ ประหารเสีย พระยาพิชัยสงครามนั้นให้ยกกลับไปบ้านเมือง จัดแจงทหารออกก้าวสกัดติ พม่าจงได้ พระยาเทพ พระยารัตนาพิมล พระยานครชัยศรี พระยาทุกขราช หลวงรักษโยธา หมื่นอัคเนศรนั้นให้เป็นกองหน้า พระยาสุรบดี* ยกไปตามตีพม่า
วันจันทร์ แรม ๑๑ คา เตือน ๖ พระราชสงครามเอาหนังสือมหาโสภิต เจ้าอารามวัด
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉปับทันจันทนุมาศ (เจม) ว่า พระยาศรบดินทร์
ใหม่ เชียนใส่ใบตาลไปถวายเป็นเนึ่อความพุทธทำนายมีในคัมภีร์ธาตุวงศ์ ใจความว่า ตระกูลเสนาบดีใต้เป็นกษัตริย์ ๔พระองศ์ ๆ สุดนั้นพม่ายกมายายีกรุงเทพฯ เสียแก่พม่าแล้ว ยังมีชายพ่อค้าเกวียนนั้นจะโต้เป็นพระยาครองเมืองทิศใต้กรุงชาย?แล ชีอเมืองบางกอก พระยาองศ์นั้นจะสร้างเมืองโต้๗ ปี ในที่สุด ๗ ปีนั้นพม่าจะยกมาเพียรพยายามกระทำศ์กอยู่ ฅ ปี ในพุทธคักราช ๒ฅ๒๐ ปี จุลคักราช ๑๑ถ๘ ปี พระนครบางกอกจะ เสีย ให้เสด็จขึ้นไป อยู่ลพบุรี อันเป็นที่ประชุมพระบรมธาตุ ข้าสืกคัดรูคิดร้ายผิไต้เลย จึ่งตรัสว่า จะละเมือง บางกอกเสียมิใต้ แต่ปากชีพราหมณ์ว่าแล้ว จำจะทำตาม จะไปอยู่สัก ๗ รันก่อน เพื่อจะให้ เป็นเหตุ
รันจันทร์ แรม ๑๑ คา เดือน ๖ ให้พระยาพลเทพ หลวงเนาวโชติยกขึ้นไปเมืองเพชร-บูรณ์ ล้าพม่ายกไปดิตพอจะต้านไต้ให้ต้านใว้ ล้าเหลือกำลัง ให้ผ่อนครอบครัวเสบียงอาหาร ลงไปกรุงให้เจ้าพระยานครสวรรค์ พระยาศวรรคโลก ยกโปตามพม่าทางเมืองกำแพงเพชร ให้พระยายมราชขึ้งตั้งอยู่ท้ายค่าย ยกมาอยู่รักษาค่ายหลวงปากคลองบางข้าวดอก แต่ทัพ หลวงเสด็จแรมรับกองทัพเมืองพิษณุโลกอยู่ ๑๑ เวร
รันพฤหัสบดี แรม ๑๔ คา เดือน ๖ เสด็จถึงพระตำหนักค่ายเมืองนครสวรรค์ ให้ ประหารหลวงชาติสุรินทร์เสีย แล้วจัดกองทัพให้ยกไปทางบกทางเรือ แจกกฎหมายสำหรับ ทัพทุกกองล้าไพร่ตามนายผิทัน ให้ฆ่าเสีย ฝ่ายข้าหลวงตามเสด็จมีทัน จะลงพระราชอาญา ถึงสิ้นชีวิต
รันเสาร์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๗ เสด็จโตยทางสถลมารคประทับแรม ณ พระตำหนัก ค่ายมั่นบางแฃม หลวงรังไปสิบราชการมากราบทูลว่า เห็นพม่าตั้งอยู่ในเมืองกำแพง เพชรประมาณ ๒,๐๐๐ เศษ
ครั้น ณ รันพุธขึ้น ๔ ค่า เดือน ๗ หมื่นฟ้านิคชสารกราบทูลว่า พม่ายกไปจากเมือง พิษณุโลก เผารัดเสียสิ้น ยังเหลือแต่พระชีนราช จึ่งตรัสให้พระยายมราชยกขึ้นไปทางตะรัน-ตกให้พระยาราชสุภาวดีใปทางดะรันออก พระยานครสวรรค์นั้นยกขึ้นโปประสมกัน (ณ) รังพระธาตุ ข้ามพร้อมกันทีเดียว
ณ รันพฤหัสบดี ขึ้น ๖ ค่า เดือน ๗ ทัพหลวงขึ้นโปประทับแรมฟากดะรันออกเหนือ ปากนํ้าฃลุม ให้ประหารชุนสุนทรนุรัตน์ หมื่นสนั่น กับปาวคนหนึ่ง เสียบไร้ ณ หาดทราย หน้าค่ายหลวงอนึ่งหลวงรังไปลืบราชการณบ้านสามเรือนมากราบทูลว่าพม่ายกไปประมาณ
๑,๐๐๐ เศษ จึ่งตรัสให้เจ้าพระยานครสวรรค์ ถอยทัพลงมาจากบ้านโคน และพระยาสุรบดี ยกไปดามพม่า ณ เมืองกำแพงเพชร บอกมาให้กราบทูลว่า พม่าบ้านกงธานีนั้นเลิกไปแล้ว พม่าขึ้งดั้งอยู่เมืองกำแพงเพชรก็ยกไปทางตะวันตก
ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๒ คั้า เดือน ๗ ถอยทัพหลวงมาประทับร้อนเมืองนครสวรรค์ ชาวด่านเมืองอุทัยธานี บอกมากราบทูลว่า พม่ายกผ่านลงมา ©,๐๐๐ เศษ* เผาพระตำ-หนักเสืยแล้วแทงหลวงตาลำบากอยู่องค์หนึ่ง ยกไปทางนารี จึ่งให้กองแก้วจินดายกไปดาม ถ้าทันเข้าให้ตีจงแตกฉาน แล้วให้ตามไปถึงไทรโยค
ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑๕ คา เดือน ๗ ปีวอก อัฐศก เสด็จถึงเมืองธนบุรี วันจันทร์ แรม ๒ ค์า เดือน ๗ พระยายมราช พระยาสุภาวดี บอกลงไปว่า ได้รบพม่า เมืองอุทัยธานีสามารถ จึ่งให้พระเจ้าลูกเธอ กรมชนอินทรพิทักษ์ถือพล ©,๐๐๐ ยกทัพเรือ หนุนขึ้นไป
วันพฤหัสบดี แรม ๕ ค์าเดือน ๗ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จโดยทางสถลมารค ขึ้นไปถึงพระ ตำหนักเมืองชัยนาทฟากตะวันออกสั่งให้กรมชุนอินทรพิทักษ์กลับลงไปรักษากรุงธนบุรี อนึ่งพระยายมราชบอกมากราบทูลว่า ดั้งประสิตพม่าอยู่ ณ เมืองอุทัยธานีนั้นชัดสนด้วย เสบียงอาหารนัก ล่าทัพถอยลงมาดั้งอยู่ดอนไก่เถื่อน หม่อมเจ้านราธิเบศ กองแก้วจินดา บอกมาว่า ติดตามพม่าไปทันได้รบก้น ณ บ้านเติมบางนางบวชสามารถ พม่าล้มตายเป็น อันมาก จึ่งสั่งว่าพม่ามิได้ติดตามลงมาติดพันแล้ว เป็นเทศกาลจะได้ทำนาให้เลิกทัพเมือง พิจิตร เมืองนครสวรรค์ คุ้งสำเภา ลงมายังค่ายหลวงเมืองชัยนาทให้สิน ให้พระยายมราช พระยาราชสุภาวดีพระยารามัญ ยกทางบกไปลงเมืองนครชัยศรี ราชบุรี ถ้าพบพม่าให้ดี ถ้า ปะครัวเร้นช่อนอยู่ในป่า ให้กวาดต้อนลงไป
อนึ่งเจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาสุรศรี พระยาธรมา ให้คุมไพร่พลทั้งปวงทำนาฟาก ตะวันออกกรุงธนบุรี พระยายมราชพระยาราชสุภาวดี ดั้งทำนา ณ ทุ่งแบน หนองบัว แชวง เมืองนครชัยศรี
วันอาทิตย์ ขึ้น ๑ ค์า เดือน ๔ เสด็จขึ้นไปเมืองนครสวรรค์ให้พระยายมราช พระ ยามหาเสนาเร่งยกไป แล้วเสด็จกลับลงมาในวันนั้น ลงเรือพระที่นั้ง ณ ชับพยา มาประทับ
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ๑๐๐ เศษ
แรมบางงิ้ว
ณ วันอังคาร ขึ้น ๓ คา เดือน ๔ ถึงเมืองธนบุรี บำรุงโยธาทหารไว้ให้มีนั้าใจ วันพุธขึ้น ๙ คา เดือน ๙ ปีวอก อัฐศก กรมธุนอนุรักษ์สงคราม กรมธุนรามภูเบศ พระยายมราช นายทัพนายกองบอกมาให้กราบทูลว่า พม่าขัดสนด้วยช้าวปลาอาหารนัก เลิกใปจากเมืองอุทัยธานีสินแล้ว และพม่าขึ้งตั้งอยู่เมืองนครสวรรค์นั้นก็เลิกไป อยู่ประมาณ ๘๐๐-๙๐๐ คอยท่าพม่าขึ้งไปหาช้าว ณ เมืองเพชรบูรณ์ นายมนั้น
วันเสาร์ ขึ้น ๑๒ คา เดือน ๙ ปีวอก อัฐศก ยกทัพหลวงจากเมืองธนบุรี ๑๑ กอง เสด็จโดยทางสถลมารคขึ้นไปปราบพม่า ณ เมืองฝ่ายเหนือ แจ้งใบบอกว่า ทัพหน้าตีพม่า เมืองนครสวรรค์แตกไปทางเมืองกำแพงเพชร
ณ วันพฤหัสบดี แรม ๒ คา เดือน ๙ ให้กรมชุน'รามภูเบศ เจ้าพระยาอินทรอภัยอยู่ รักษาค่ายเมืองนครสวรรค์ แล้วยกทัพหลวงไปโดยสถลมารคถึงเมืองกำแพงเพชร พม่าซึ่ง แตกไปอยู่ไนป่าดงนั้น กองทัพทั้งปวงจับมาถวาย ฅฅ๐ เศษจึ่งให้พระยายมราช พระยารามัญ ยกติดตามไปทางระแหงจนปลายด่าน
วันพฤหัสบดี แรม ๙ คา เดือน ๙ ถอยทัพหลวงมาถึงบ้านระแหง ทอดพระเนตรเห็น ต้นช้าวซึ่งพม่าทำนาไว้ สั่ง1ไห้ถอนเสิย วันจันทร์ แรม ๑๓ คา เดือน ๙ เสด็จถึงเมืองธนบุรี และทรงพระวิตกถึงสมณะขึ้งขับต้อนลงมาแต่เมืองฝ่ายเหนือ จึ่งประเตียงพระสังฆราชไว้ว่า ถ้าพระสงฆ์อนุจรอารามใดขัดสนอาหารไห้เบิกช้าวฉางหลวงไปถวาย แล้วทรงพระศรัทธา ถวายสมณบริขารแก่อาคันตุกะเป็นอันมาก และเลิกคนรักษาหน้าที่เชิงเทิงเสีย (ให้) ไปทำ ไร่นาหากินดามภูมิลำเนา
วันศุกร์ขึ้นคคาเดือน๑๐พระยาราชภักดีขึ้งไปตามพม่าทางเมืองเพชรบูรณ์นายมนั้น ยิงพม่าตายเป็นอันมากจับไต้ ๙ คน
วันเสาร์ ขึ้น ๔ คั๋า เดือน ๑๐ กองพระยายมราช พระยารามัญ ตามพม่าไปถึงด่าน แม่ละเมา ยิงพม่าตาย ลำบากเป็นอันมาก จับ ๑๗ คน
วันอาทิตย์ ขึ้น ๕ คา เดือน ๑๐ พระยาธิเบศบดี กองอาสาจามไปตามพม่าเมือง พิษถ{โลก จับไต้ ๑๔ คนและเครื่องคัดรารุธส่งมาถวาย
วันเสาร์ ขึ้น ๑๑ คา เดือน ๑๐ เจ้าพระยานครสวรรค์พระยาพิชัย อาสาใหม่ ส่งพม่า ลงมา ๔๙ คน กรมชุนอนุรักษ์สงคราม พระยามหาเสนา ส่งพม่าลงมาแต่แควกำแพงเพชร ๑๑
คน อนึ่งเจ้าพระยากรุงปันหยีจัดขึ้อปีนถวายเช้ามา ๑,๔๐๐ บอก และสิงของเครื่อง บรรณาการต่าง า
วันจันทร์ แรม ©๒ คา เดือน ๑๐ ปีวอก อัฐศก เพลาบ่าย นางพระยาช้างเผือกล้ม จึ่ง ดำรัสให้ปังไว้ ณ วัดสามเพ็งที่ฝืงเจ้าพระยาปราบไตรจักรนั้น
วันอาทิตย์ขึ้นค คา เดือน๑© จุลศักราช๑©ค๔ปีวอก อัฐศกพระราชทานนามเจ้านคร ให้คึนเมืองเป็นเจ้าช้ณฑสิมาดังเก่า พระราชทานราชูปโภคเป็นอันมาก
วันจันทร์ขึ้น๘คาเดือนอ้ายเสด็จไปบำเพ็ญพระกรรมฐานณพระอุโบสถวัดบางยี่เรือ แล้วทรงพระประสาทเลื่อมใสศรัทธาอุทิศถวายเรือธโมดยาปิดทองทึบ หลังคาศรีสักหลาด เหลืองลำหนึ่ง คนพาย ©๐ คนพระราชทานเงินคนละ ๒ ตำลึง และผ้าขาวให้บวชเป็นปะชาว ถวายไตรปิฎก พระหีบคู่ ๑ ลำหรับใส่วิธีอุปเทศพระกรรมฐาน แล้วทรงสัตยาธิษฐานว่า เดชะผลทานนี้ จงอังพระสักขณะปีติอันปังเกิดแก่ข้าพเจ้า แล้วอย่าไต้ปราศจากและพระ-ธรรมจึ่งยังมิได้บังเกิดนั้น ขอจงให้บังเกิดแก่ข้าพเจ้าภิญโญภาวะยิ่ง า ขึ้นไป อนึ่งจงเป็น ปัจจัยแก่พระโพธิญาณในอนาคตกาลโน้นเถิด
ครั้นเสร็จเ?)ญพระไตรปิฎกธรรมลงเรือ ช้าทูลละอองฯ ฝ่ายทหารพลเรือน และ ราษฎรทั้งปวง แห่แหนขึ้นตามแม่นี้า ถึงบางยี่ช้นแล้วแห่คืนเช้าไป
อนึ่งให้พระราชาคณะ พระยามหาเสนา กำอับกันเอาเงิน ๑๐ ชั่ง ไปเที่ยวพระราช-ทานแก่คนโชในกรุงนอกกรุงธนบุรี
วันจันทร์ ขึ้น ๑๔ คา เดือนอ้าย เธิญพระอ้ฐสมเด็จพระพันปีหลวง ลงเรือแห่แต่ฉนวน นั้าเช้าไปพระเมรุวัดบางยี่เรือในนิมนต์พระสงฆ์สบสังวาส©๐,๐๐๐ถวายมหาทานเป็นอันมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงคืล บำเพ็ญพระธรรม แรมอยู่พระดำหนักวัดบางยี่เรือนอก ๔ เวร ให้ทำกุฎี ©๒๐ กุฎี แล้วให้บูรณะปฏิสังขรณ์พระพุทธรูป และพระเจดีย์วิหารคู่ริมพระอุโบสถนั้น ให้ขุดลง แล้วปลูกบัวหลวง ช้าระแผ้วถางให้กว้างออกไปกว่าแด1ก่อนแล้วอาราธนาพระสงฆ์ ฝ่ายคณะวิปัสสนามาอยู่ ณ กุฎีจึ่งทำถวายให้ช้าทูลละอองปรนนิบัติ และเสด็จไปถวายพระ โอวาทแก่พระสงฆ์โดยอธิบายจึ่งพระองค์บำเพ็ญไต้ ให้ต้องด้วยวิธี จะได้บอกกุลปติปติ ศาสนาลืบไป
วันศุกร์ แรม ๔ คํ่า เดือน ฅ เพลา ๒ ยาม เสือเช้ามากินเขมรชายจึ่งเฝืาสวนวัดบางยี่เรือ
พระเจ้าลูกเธอและเจ้าพระยาจักรี พระยายมราช ข้าหลวงออกไปวางยาเบื่อ เสือกินเมาอยู่ จึ่งแต่งคนเข้าไปแทงเสือนั้นตาย
วันจันทร์ แรม ๑๑ คา เตือน ฅ เพลาบ่าย ฅ โมงเศษบังเกิดลมพายุ ลมฝนหนัก เรีอนราษฎรในกำแพง นอกกำแพงหักโค่นลงเป็นอันมาก
วันศุกร์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๔ หล่อปีนพระพิรุณ ณ ศวนมังคุด
อนึ่งแต่ ณ ปีวอก อัฐศก พระยานางรองคบคิดกันกบฏกับเจ้าโอ เจ้าอิน อรรคฮาด ทำการกำเริบขึ้น จึ่งดำรัสให้เจ้าพระยาจักรี เป็นจอมทัพขึ้นไปจับพระยานางรองฆ่าเสืย แต่ เจ้าโอเจ้าอิน อรรคฮาดนั้นหนีไปเมืองปาสัก จึ่งจัดทัพฝ่ายเหนือ ให้เจ้าพระยาสุรศรีเป็นแม่ ทัพ ยกขึ้นไปบรรจบกองเจ้าพระยาจักรีกระทำแก่เมืองปาสัก เมืองโขง เมืองอัดปีอ ได้
ครั้นปีระกา นพศก จึ่งเลิกทัพกลับมากรุงธนบุรี ขณะนั้นพระราชทานนามเจ้าพระยา จักรีให้เป็นสมเด็จพระเจ้ากษัตริย์สืกอันพิลีกมหึมา ทุกนัคราระอาเดช นราเรศราชสุริยวงศ์ องศ์อัครบาทมุลิกากร เอกาทศรฐอิศวรบรมนาถบรมบพิตร สถิต ณ กรุงเทพทวาราวดีศรี-อยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน
อนึ่งเข้าทรงนั้งให้[ต๊ะแขกดูได้ ๔ บาท ออกแล้วตรัสถามว่า เห็นเป็นประการใด โต๊ะ แขกกราบทูลว่า จึ่งทรงนั้งสมาธิอย่างนี้ อาจารย์จึ่งได้เล่าเรียนมาแต่ก่อนนั้น อันจะได้พบ เห็นเสมอพระองศ์ฉะนี้ไม่มีเลย
วันพุธ แรม ๑๔ คั๋า เดือน ๗ ปีระกา นพศก เพลาเข้าพระสังฆราช พระราชาคณะ เข้ามาถวายพระบาลีทรงนั้ง และโต๊ะรีด โต๊ะทอง โต๊ะนก ก็เอาหนังสือข้างแขก จึ่งนั้งรักษา จิตเป็นสมาธิเข้ามาอ่านถวาย
จึ่งเมืองนครบอกเข้ามาว่าเมืองตานีกระด้างปีหน้าจะขอออกไปตีทรงพระกรุณาตรัสว่า พม่ายกลงมาเมืองแ)ยงใหม่ท้าวพระยาลาวเมืองเแยงใหม่ เมืองลคร เลิกครัวอพยพลงมาอยู่ เมืองศวรรคโลก บ้านระแหง หาผู่ใดไปยายีใม่ กองทัพพม่าเลิกไปเป็นอันเร็ว ได้ความว่าลูก เจ้าอังวะคนเก่าฆ่าญาติวงศ์เลียเป็นอันมาก แล้วน้องเจ้าอังวะต่อรบหลาน ๆ แพ้ หนีไปอยู่ เมืองสรวยปูน้องพระเจ้าอังวะผู้ตายครองสมบัติอยู่ มืสืกกะแชยกมาแต่เมืองจีนยกไปตั้งการ ที่จะทำกรุงอังวะ จึ่งสั่งให้ทูตออกไปแจ้งราชกิจกรุงปกิ่งเพื่อจะเสด็จพระราชดำเนินไปขนาบ ตีกรุงอังวะด้วยทัพจีน ราชการมากอยู่ กิจการจึ่งจะเป็นเสัยนหนามหนหลังต่อขึ้นไป ให้สงบ
ไว้ต่อเมื่อ'1ตคส่องแคล่,ว* ขึ้นแล้ว จึ่งจะกำหนดการออกไป
แล้วตรัสประภาษถึงกรรมฐานว่าพระนาภีพระองค์นั้นแข็งไป กระแหมบมิเข้า ผิดกับ สามัญโลกทั้งปวง อัศจรรย์ดังนึ้ต้องพระบาลีในพระกรรมฐาน แล้วตรัสถามพระราชาคณะ ด้วยพระรูปและพระลักษณะ ทรงพระฉายดูเห็นเป็นปริมณหลฉะนี้ จะต้องพระบาลีว่าอย่าง ไร พระราชาคณะถวายพระพรว่า พระบาลีพระลักษณะสมเด็จพระพุทธเจ้า พระรูปนั้น เปรียบประตุจต้นพระไทรปริมณหลมิไต้สูงตา มิไต้ยาวสั้น มิพระลักษณะหนา ๗ ประการ คือพระกรจ้าย ๑ ชวา ๑ พระบาทจ้าย ๑ ขาว ๑ พระอังสา จ้าย ๑ ขวา ๑ พระอุระ ๑ เป็น ๗ ประการ จึ่งทรงพระกรุณาไห้หล่อพระพุทธรูปจงต้องด้วยพระพุทธลักษณะ ไห้พระสังฆราช เอาพระบาลีออกกางให้ช่างทำ
อนี้งพระสังฆราชแปลพระบาลีพระพุทธลักษณะถวาย พระลักษณะใหญ่ ฅ๒ ประการ พระลักษณะน้อย ๘ ประการ จึ่งทรงดูพระพุทธองค์ ต้องพระพุทธลักษณะ คือสูงเท่าวา ของพระองค์สิง ๑ มีเล้นพระอุณาโลมหว่างพระขนงขาวอยู่เล้น ๑ พระนาภีเวียนขวาเป็นทัก ษิณาว้ฏ ๑ และพระปฤษฎางค์ใหญ่ ๑ ฟ้าพระทัดถ์ พระบาท พระพาหา พระอุระ หนาทั้ง ๗ ประการ ต้องพระพุทธลักษณะทั้ง ๗ สิง และพระปรางค์หนาอิ่มเป็นปริมณทล ๑ เมื่ออ่าน พระบาลีและชันสูตรพระองค์โปทุกประการ ต้องพระพุทธลักษณะ ๑๒ สิง ที่ไม่ต้องทรงบอก ว่าไม่ต้อง
อนึ่งพระมหาอำมาตย์ทูลเบิกพระยาวิเสียรปราการ เจ้าเมืองเสียงใหม่เจ้ามาเฝืา ตรัส ว่าพม่ามันจะยกเลิกไป เมืองมันมืสืกอยู่แล้ว พระยาวิเสียรปราการจะพาครอบครัวกลับไป เมืองก็ไปเถิด แล้วทรงพระกรุณาให้หลวงวิจิตรนฤมลบินพระพุทธรูป ให้ต้องด้วยพระ พุทธลักษณะพระเจ้าสมาธิองค์หนึ่ง พระยืนองค์หนึ่ง แล้วตรัสถามพระสังฆราชว่าเงินคงอยู่ ในพสุธา บัดนี้สั้งสอนโลกทั้งปวงไห้ทำทานด้วยทองเงินแล้ว จะไปได้สมบัติฟากฟ้านั้น จะ ไต้ด้วยกุศลตัวใด ครั้นพระสังฆราชถวายวิสัชนาแล้ว จึ่งตรัสนิมนต์พระเทพกระวีออกไป เมืองกัมพูชา พระพรหมมุนิไปนครศรีธรรมราช ต้นคัมภีร์พระวิสุทธิมรรคเอาเจ้ามาฐาปนา ไว้ แล้วสั้งปลัดวังให้หาเจ้าตลาตบกเรีอเจ้ามา ทรงพระกรุณาจะทายว่า คนนั้นกับผู้นั้นจะ อยู่ด้วยกันยึดหรือมิยืด แล้วจะให้รู้จักว่าหญิงนั้นรักษาราคหรือรักษาทรัพย์ รักษาธรรม
อนึ่งกรมชุนอนุรักษ์สงคราม พระยาทุกขราชกรมการพระกุย พระปราณบุรี บอกส่งคน
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีจบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า ต่อเมื่อใดช่าวคราวคล่องแคล่ว
บ่าว ช้าทูลละอองธุลีพระบาทขึ้งลามูลนายออกไปทำกิน และหนีออกไปทั้งครอบครัวก็มีบ้าง ลุศักราย ๑๑ค๙ ปีจอ สัมฤทธิศก ครั้นปีๆน เอกศกตำรัสให้พระเจ้ากษัตริย์ตีกเป็น จอมทัพ ยกไปกระทำแก่กรุงศรีสัตนาคนหุตได้ จึ่งอัญเธิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกตลง มากรุงธนบุรี พระเจ้าอยู่หัวให้แต่งโรงรับเสด็จขึ้นประดิษฐานไว้ ณ ช้างพระอุโบสถวัดแจ้ง แล้วก็กระทำมหันตสักการสมโภชเป็นอันมาก
ในป็นั้นมหาตาบวชอยู่วัดพระราม ประพฤติพาลหุจริตมิได้ดั้งอยู่ในตีลสังวรวินัย กอปรด้วยการโกหกล่อลวงคนให้ลุ่มหลงกำเริบจิตต่าง ๆ คิดการกบฏต่อแผ่นติน จึ่งดำรัส ให้คุมเอาตัวลงมาลีนทั้งพรรคพวก แล้วให้ประหารเลีย ณ ทัายป้อมวิชัยประลีทธิ้
อนึ่งในปีชวด โทศกนั้น ให้จับญวนกบฏมาประหารเลียทั้งพรรคพวกเป็นอันมาก ครั้นปีฉลู ตรีศก เดือนยี่ ดำรัสให้จัดทัพเป็น ๖ ทัพ ให้เจ้าพระยาสุรศรีเป็นทัพหน้า พระเจ้ากษัตริย์สืกถึออาชญาลีทธี้เป็นจอมพลทัพหลวง กรมชุนอํนทรพิทักษ์เป็นทัพหนุน เจ้าพระยานครสวรรค์เป็นยกกระบัตรทัพ กรมชุนรามภูเบศเป็นทัพหลัง พระยาธรมาเป็น กองลำเลียง ยกไปตีเมืองพุทไฮเพชร
ฝ่ายการแผ่นดินช้างเมืองธนบุรีนั้นก็ผันแปรต่าง ๆ เหตุพระเจ้าแผ่นดินนั้นเลียพระ จริตฟ้นเพิอนไป ฝ่ายพุทธจักรและอาณาจักรทั้งปวงเล่า ก็ปรวนแปรเป็นหมู่ า มิไต้ปรกติ เหมือนแด่ก่อน เหตุพระเจ้าแผ่นดินนั้นทรงนั้งอุรุพัทธ์โดยพระกรรมฐานสมาธิและจะยัง ภิกนุทั้งปวงให้คารวะเคารพนบนมัสการแก่พระองค์ ฝ่ายการในอากาศเล่า ก็วิปริตต่าง า คีอมือุกกาบาตและธุมเกตบันดาลดกเป็นตัน
วันเสาร์ แรม ๑๑ คา เดือน ๔ จุลศักราช ๑๑๔ฅ ปีฉลู ดรีศก ไพร่พลเมืองกำเริบ คิดพร้อมกันจะยุทธนาการปล้นเอาเมืองด้วยพระเจ้าแผ่นดินมิได้ดั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม๑๐ ประการ ให้นัยแก่คนพาล ให้ฟ้องร้องช้าทูลละอองธุลีพระบาท ใหญ่น้อย ช้างหน้า ช้างใน อาณาประชาราษฎรทั้งหลายว่าขายช้าว เกลือ นอ งา เนั้อไม้ ลีงฃองต้องห้ามทั้งปวง ไม่ ขายว่าขาย ไม่ลักว่าลัก แต่พวกโจทย์ถึง คตฅ คน มีพันศรี พันลาเป็นตัน เอาฟ้องมายื่นแก่ โยธาบดี ๆ บังคมทูลพระเจ้าแผ่นดิน ๆ พิพากษากลับเท็จเป็นจริง บังตับว่า ถ้าโจทย์ สาบานได้ให้ปรับไหมลงเอาเงินแก่จำเลยตามโจทย์หามากและน้อย ถ้าจำเลยมิรับ ให้เฆี่ยน ขับ ให้ตบต่อย บ้างดาย ลำบาก เป็นอันมาก แล้วล่อลวงให้ลุกะโทษตามมีและยาก ฝ่าย ช้าราชการและราษฎรกลัวภัยคิดกันรับลุกะโทษเปล่า าว่าชายลีงฃองต้องห้ามไปต่างประเทศ
เป็นเงินกัเงินเรือน * คนละ ๑๐๐ ชั่ง คนละ ๒๐๐ ชั่ง บ้างสำศัญว่าโทษสินแล้ว ครั้นมืผู้ฟ้อง กลับพิจารณา (ว่า) ล้าสิงของต้องในลุกะโทษมากน้อยเท่าใด หักเสียเท่านั้น ที่เหลือและ ต่างกันให้ปรับใหม ล้ารับตามฟ้องปรับทวีคูณ เอาเงินกึ่งหนึ๋ง ล้าไม่รับจนลงหวายจึ่งรับ ให้ ปรับจัตุรคูณ ที่คนมืก็ให้ได้ ที่หาไม่ขัดสนทนเร่งไปทุกวันทุกเวลากว่าจะได้ บ้างตาย สำบาก ได้ความยากทั่วไปจนหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา มีหน้าคลํ้าด้วยนํ้าตา ที่หน้าสินตาบานแต่ ฝ่ายคนพาลสิงเป็นโจทก์และพวกโจทกอาศัยเหตุอาสัจอาธรรมบังเกิดมีเป็นอาทิต้งนี้นายบ้าน นายอำเภอ ไพร่พลเมือง จึ่งคิดควบคุมกันเป็นหมวดเป็นกอง พร้อมกันฆ่าอ้ายวีสิตณรงค์ ผู้ รักษากรุงสิงพระเจัาแผ่นดินให้!ปพิจารณาเงินจีนนั้น จึ่งเอาพระยาสรรค์ สิงรับสั่งใช้ให้รั้น ไปพิจารณาเอาตัวผู้ร้ายนั้นเป็นแม่ทัพยกลงมาตีเอาเมืองธนบุรี เพลา ๑๐ ทุ่มเข้าล้อมวังไว้ รอบ พระยาสรรค์ตั้งอยู่ ณ บ้านกรมเมือง พระเจ้าแผ่นดินร้เหตุ ก็เกณห้รั้นรักษาหน้าที่ไว้
ครั้นรุ่ง ณ วันอาทิตย์ แรม ๑๒ คั๋า เดือน ๙ ให้ราชาคณะออกมาเจรจาความเมือง ศารภาพผิด (ขอ) สิวิตจะบรรพซาพระยาศรรค์ก็ยอม ในวันนั้นเพลา ค ทุ่ม พระเจ้าแผ่น ดินทรงพระผนวชพัทธเสมาวัดแจ้ง อยู่ในราชสมบัติ ๑๔ ปี พระยาสรรค์จึ่งแต่งทหารไป พิทักษ์รักษาไว้แล้วก็เข้าอยู่ในห้องพระโรงกับหลวงเทพน้องชายจึ่งจับกรมขุนอนุรักษ์สงคราม หลานเธอจำไว้แล้วเอาเงินในห้องพระคสังแจกทแกล้วทหาร กรมฝ่ายใน ฝ่ายหน้า
วันอังคาร รั้น ๖ คา เดือน ๙ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาล จัตวาศก เพลาเที่ยง เห็นตวง พระจันทร์ปรากฏกลางวัน
ครั้นถึง ณ วันพุธ รั้น ๙ คา เตือน ๕ พระยาสุริยอภัยยกกองทัพไทยลาวประมาณ ๑,๐๐๐ เศษ ลงมาจากเมืองนครราชสีมา า อยู่ ณ บ้าน ครั้งนั้นข้าราชการเป็น ๒ ฝ่าย เป็น พวกพระยาสรรค์บ้าง เป็นพวกพระยาสุริยอภัยบ้าง การยุทธนาการมิได้สงบ
ถึง ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือน ๔ พระยาสรรค์พระยามหาเสนา พระยารามัญวงค์ คบคิดกับกรมชุนอนุรักษ์สงคราม ปล่อยออกจากเวรจำให้ไป ณ บ้านแด1เพลาพลบคา ตั้ง ค่ายวางคนรายโอบลงมาวัดบางว้า เพลา ต ยามจุดไฟรั้น ณ บ้านปูนแล้วยกลงมา ฝ่ายพระ-ยาสุริยอภัยจะได้สะดุ้งตกใจหามิได้ ไล่โยธาทหารให้เข้ารบด้านไว้ วางคนรายกันไป ที่ไต้รบ หน้าให้วางปีนตับแตกกระจายออก ครั้นเห็นเพลิงไหม้มาใกล้คฤหสถานที่อยู่ จึ่งตั้งสัตยา-
* พระราซพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า เงินกู้เงินเหรียญ
ธิษฐานว่า ข้าพเจ้าบำเพ็ญศึลทานการกุศลสิ่งใด ๆ ก็ปรารถนาพระโพธิญาณสิ่งเดียว เดชะ ความสัตย์ฉะนี้ ธอจงพระพายุพัดกลับขึ้นไป อย่าให้ไฟไหม้มาถึงบ้านเรือนข้าพเจ้าได้เลย พอตกวจีสัตยาธิษฐานลง ลมก็พัดกลับขึ้นไป เพลิงก็ไหม้อยู่แด่ภายนอกบ้าน ประจักษ์แก่ คนทั้งปวง แต่รบกันอยู่สามารถจนรุ่งเห็นตัวกันจึ่งรู้ว่าขุนอนุรักษ์สงครามมารบ ครั้นเพลา ๕ โมงเข้าขุนอนุรักษ์สงครามและพวกพลแตกหนีไป ตามจับตัวไต้ในวันนั้นจำครบไว้ สืบเอา พวกเพื่อนได้เป็นอันมาก
วันเสาร์ แรม ๙ คาเดือน ๕ เพลาเข้า ๒ โมง พระเจ้ากษัตริย์ศึกเสด็จพระราชดำเนิน ทัพมาจากเสียมราบ ประทับ ณ พลับพลาหน้าวัตโพธาราม ฝ่ายข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อย พร้อมกันไปเชิญเสด็จลงเรือพระที่นั้งกราบข้ามมาพระราชวัง สถิต ณ ศาลาลูกขุน มีหมู่ พฤฒามาตย์ราชกุลกวีมุฃเฮาพร้อมกัน จึ่งมีพระราชบริหารดำรัสปรึกษาว่า เมื่อพระเจ้า แผ่นดินเป็นอสัตย์อธรรม ตังนี้แล้ว ท่านทั้งปวงจะคิดประการใด ทุฃมนตรีทั้งปวงพร้อมกัน ทูลว่าพระเจ้าแผ่นดินละสัตย์สุจริตธรรมเสีย ประพฤติการทุจริตฉะนี้ ก็เห็นว่า (เป็น) เสี้ยน หนามหลักตออันใหญ่อยู่ในแผ่นดิน จะละไว้มิไตั ธอให้ปริวัตรออกประหารเสีย ฝ่ายทแกล้ว ทหารทั้งปวงมีใจเจ็บแค้นเป็นอันมาก ก็น้าเอาพระเจ้าแผ่นดินและพวกโจทกทั้งปวงนั้นไป สำเร็จโทษ ณ ป้อมท้ายเมืองในทันใดนั้น
แล้วสมณชิพราหมณ์ เสนาพฤฒามาตย์ ราษฎรทั้งปวง ก็ทูลอาราธนาวิงวอนอัญเชิญ เสด็จพระเจ้ากษัตริย์ศึกขึ้นปราบดาภิเษกเป็นอิศราอิศวรภาพผ่านพิภพสืบไป พระเจ้าอยู่หัว ไปนมัสการพระแก้วมรกตแล้ว เสด็จประทับแรม ณ พลับพลาหน้าหอพระนั้น
ครั้น ณ วันอาทิตย์แรม ๖ คา เดือน ๕ พระยาสุริยอภัย ชิงเป็นพระเจ้าหลานเธอ ให้ ตำรวจคุมเอาตัวขุนอนุรักษ์สงครามกับข้าหลวงชิงเป็นพรรคพวก ๔๐ เศษ มีอ้ายพระยา เพชรพิชัย พระยากลางเมือง พระยามหาอำมาตย์ หลวงคชศักดิ้ พระมหาเทพเหนีอ ราช รินทร์เหนือเป็นตัน เข้ามาหน้าพระแล้วกราบทูลความทั้งปวง จึ่งดำรัสให้เอาพรรคพวกไป ฆ่าเสียแต่ขุนอนุรักษ์สงครามนั้นให้งตไว้พิจารณาจึ่งให้การถึงพระยาสรรค์พระยามหาเสนา พระยารามัญวงศ์ พระวิชิตณรงค์ หลวงพัศดีกลางพระเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธ ให้ฆ่าเสีย
ครั้น ณ วันจันทร์ แรม ๘ คา เดือน ๕ ปูนบำเหน็จข้าหลวงซึ่งมีความชอบโดยฐานา-ศกดิ้เป็นลำตับกัน แล้วทรงพระดำริว่า ราชฐาน (อยู่) ใกล้อุปจารอารามทั้งสองข้างมิบังควร จึงดำรัสสั่งพระยาธรมา พระยาวิจิตรนาวี ให้สถาปนาพระราชนิเวศน้ใหม่ ณ ฟากเมือง
ข้างตะวันออก
ครั้น ณ วันศุกร์ ชื้น ๑ คั๋า เดือน ๖ เพลาบ่าย ๔ โผง เสด็จสถิตแรมอยู่ยังท้องพระโรง ให้ข้าระโทษกรมฝ่ายใน
ณ วันจันทร์ ชื้น ๔ คั๋า เดือน ๖ เพลา ๕ โผงเข้า เจัาพระยาสุรศรีสิงเป็นสมเด็จพระ อนุชาธิราซ ล่าท้พผาจากกรุงกัมพูซาธิบดีกราบทูลว่า กรมชุนอินทรพิหักษ์ ชุนชนะ ตั้งอยู่ เกาะพนมเพ็ง ๒,๐๐๐ ให้เขมร ต๐,๐๐๐ ญวน๘,๐๐๐ ล้อผใว้
ครั้น ณ วันอาทิตย์ แรม ๒ คา เดือน ๖ สมเด็จพระอนุชาธิราชจึ่งชุมพล ๖,๐๐๐ เศษ แยกกันออกเป็นหลายกอง ใปล้อมจับชุนอินทรพิทักษํโต้ที่ตำบลเขาน้อย ใกล้ปิถวี ตั้ง ชุนชนะและพรรคพวกเป็น ๗ คน คุมลงมา ณ เมืองธนบุรี
วันเสาร์ แรม ๘ คา เดือน ๖ กราบทูลพระกรุณาแล้วให้ประหารเสีย ณวันอาทิตย์* แรม๑๐ คั๋า เดือน ๖ป็ขาลจัตวาศกแรกจับการตั้งวังใหม่ ครั้น ณ วันจันทร์ ชื้น ๑ คา เดือน ๘ ให้ตั้งการพระราชพิธีครบ ต วัน แล้วรุ่งชื้น ณ วันพฤหัสบดี ชื้น ๔ คั่า เดือน ๘ ศักราช ๑๑๔๔ เพลาเข้า ๔ บาท อำมฤคโชคอุดมฤกษ์ พระสุริยเทวบุตรทรงกลดจำรัสดวง พระเจ้าอยู่หัวเสด็จทรงเรือพระที่นั่งศรีสักหลาด พร้อม ต้วยเรือจำนำท้าวพระยาสามนตราชตั้งปวงแห่แหนหน้าหสังเป็นขบวนเสด็จ ข้ามฟากมา ฉนวนนํ้าฝ่ายตะวันออก ชื้นเถลิงพระที่นั่งบุษบกมาลา มหาจักรพรรดิพิมาน พร้อมด้วยหมู่ ผุขมาตยามนตรีกวีชาติ ราชสุริยวงศ์พงศ์พฤฒาโหราจารย์แช่ข้องถวายชัยมงคล และ ราชสมบัติกกธภัณฑ์สำเร็จแล้ว จึ่งพระสังฆราชราชาคณะฝ่ายคามวาสิ อรัญวาสี พร้อมกัน ถวายพระนามว่า พระบาทสมเด็จบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิ ราชาธิบตินทร ธรนินทราธิราซ รัตนากาศภาศกรวงศ์องศ์บรมาธิเบศ ตรีภูวเนตรวรนาถ นายก ดิลกนพรัตนราซ ชาติอาชาวไศรย สผุทยุตโรผล สกลจักรวาฬาธิเบนทร สุริเยนทรา ธิบดินทรหริหรินทราธาตาธิบดี ศรีสุวิบุลคุณอัคนิฐฤทธิราเมศวรธรรมมิกราชาธิราชเตโช-ชัยพรหมเทพาติเทพ ตรีภูวนาธิเบศโลกเชษฐวีสุทธิ มกุฎประเทศคตา มหาพุทธางกูร บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวอันเสด็จปราบดาภิเษกผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศนํมหาสถาน ผีราชโองการตำรัสให้
* พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า วันจันทรี ที่ถูกควรจะเป็นวันจันทร์ เพราะวันเสาร์
นั้นแรม ๘ คํ่า แรม ๑๐ คา จึงเป็นวันจันทร์ ไม่ใ?(วันอาทิตย์
สมเด็จพระอนุชาธิราซเป็นอุปราช โดยตั่งบุรพจารีตพระมหากษัตราธํราชเจ้าแต่ก่อน
ฝ่ายข้างกรุงอังวะนั้น มองหม่องฆ่าจิงกจาเสีย แล้วขึ้นปราบดาภิเษก จึ่งโพเข้ยงซึ่ง เป็น'น้องบังลอกนั้น คิดฆ่ามองหม่องเสีย ว่าราชการอยู่ ๗ วัน แล้วยกสมบ้ตให้แก,บังแวงบัง จูยู้พี่1ในศักราช ๑๑๔๔ อะแชหวุ่นกี้ ตะแคงมรหน่องคิดการกบฏ จะคืนเอาสมบัติให้แก่โพ เชียง ฝ่ายมังปาดุงรู้1รหัสเหดุนั้น จึงให้จิงโพเชียง อะแชหวุ่นกี้ ดะแคงผรหน่องประหารเสีย ครั้นศักราช ๑๑๔๖ ปี บังแวงปาดุงซึ่งเป็นพระเจ้าอังวะให้แวงแชะ ราชปีโยรสยกพยุห เสนาโยธาทัพโปตีเมืองยะไช1ได้แล้ว ก็ถอยทัพกลับโปกรุงอังวะฯ
(จบเพียงเท่านี้)