อิเหนา รัชกาลที่ ๑
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
พระยาอภิรักษราชอุทยาน (แฉล้ม อมาตยกุล)
เกิดวันอาทิตย์แรม ๖ ค่ำเดือน ๔ ปีจอโทศก จุลศักราช ๑๒๑๒ ตรงกับวันที่ ๒๓ มีนาคม พระพุทธศักราช ๒๓๙๓ (ร.ศ. ๖๙)
ถึงแก่กรรมวันเสาร์ที่ ๒๓ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๕๙
คำนำ
อำมาตย์เอก พระยาราชพินิจจัย (อุไทยวรรณ อมาตยกุล) นำฉันทบรรดาผู้ซึ่งเข้ากันเปนเจ้าภาพงานศพ พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (แฉล้ม อมาตยกุล) มาแจ้งความต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ ว่ามีความศรัทธาจะรับสร้างหนังสือในหอพระสมุดสำหรับพระนครเปนของแจกในงานปลงศพพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน แลจะสร้างเปนหนังสือ ๒ เรื่อง เปนของเจ้าภาพเข้ากันสร้างเรื่อง ๑ พระยาราชพินิจจัยสร้างเปนส่วนของตัวเองสนองคุณบิดาอิกเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยจัดเลือกเรื่องหนังสือให้พิมพ์ ส่วนเจ้าภาพนั้นแจ้งความประสงค์มาโดยเฉภาะ ว่า อยากจะใคร่ได้พิมพ์จดหมายเหตุครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาศต่างประเทศตอนแรก คือเสด็จเมืองสิงคโปร์,แลเมืองเบตาเวีย,เมืองสมารัง ที่เกาะชวา เมื่อปีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๓๒ พ.ศ. ๒๔๑๓ คราว ๑ เสด็จประพาศประเทศอินเดียเมื่อปีมะแม จุลศักราช ๑๒๓๓ พ.ศ. ๒๔๑๔ อิกคราว ๑ ตำนานจดหมายเหตุเสด็จประพาศทั้ง ๒ คราวนั้น ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้ในคำนำสำหรับหนังสือเรื่องนั้นแล้ว
จะกล่าวในที่นี้แต่เรื่องหนังสือซึ่งพระยาราชพินิจจัยพิมพ์เปนส่วนเฉภาะตัว พระยาราชพินิจจัยขอให้ข้าพเจ้าช่วยเลือกเรื่องให้ ข้าพเจ้าได้แจ้งให้ทราบความปราถนาซึ่งมีอยู่ในกรรมการหอพระสมุดฯ อย่าง ๑ ด้วยมีหนังสือในหอพระสมุดฯ อยู่บางเรื่อง ซึ่งเปนหนังสือสำคัญไม่มีฉบับที่อื่นอิกนอกจากมีอยู่อย่างละเล่มในหอพระสมุด ฯ หนังสือพวก/*(๒)นี้ยกตัวอย่าง เช่น บทลครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ บทลครเรื่องอุณรุท พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ แลบทลครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์พระเจ้ากรุงธนบุรี หนังสือเหล่านี้ ถ้าต้นฉบับที่มีอยู่เปนอันตรายไปอย่างไร ก็จะสูญสมบัติของชาติไทยเหมือนไม่รักษาสมบัติไว้ให้ลูกหลาน ปล่อยให้สูญไปเสีย ด้วยเหตุนี้ กรรมการอยากจะให้ได้พิมพ์รักษาไว้ แต่ยังพิมพ์ไม่ได้ ด้วยไม่มีผู้ใดจะรับพิมพ์ในการกุศล หอพระสมุดฯ จะพิมพ์เองทุนก็ไม่พอ ถ้าจะพิมพ์หนังสือเอาบุญจริงๆ รับพิมพ์หนังสือเหล่านี้สักเรื่อง ๑ เปนไร พระยาราชพินิจจัยมีความศรัทธาเห็นชอบด้วย จึงรับพิมพ์หนังสือบทลครเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑
หนังสือบทลครพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ เรื่องอิเหนานี้ ข้าพเจ้าเกือบจะกล้าพูดว่าบรรดาผู้ที่ได้รับแจกสมุดเล่มนี้ไม่มีใครได้เคยอ่าน ผู้ที่ไม่รู้ว่ามีบทลครเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ นั้นก็จะมาก ตัวข้าพเจ้าเองแต่ก่อนมาก็ไม่เคยเห็น เคยได้ยินแต่ผู้หลักผู้ใหญ่เล่าว่าลครกรมหลวงรักษ์รณเรศเล่นเรื่องอิเหนาแต่ไม่เล่นบทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ เหมือนโรงอื่นๆ ใช้บทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ยืนอยู่โรงเดียว เคยได้ยินเล่ามาเช่นนี้อย่าง ๑ มาได้ยินอีกครั้ง ๑ เมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์เฉลิมพระชัณษา โปรดให้เจ้าพระยาเทเวศรวงษ์วิวัฒน์ มามีลครถวายที่วังทุกๆ ปี ทอดพระเนตรแต่เรื่องอิเหนา มีรับสั่งขึ้นว่า บทอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ก็มี บทอุณรุทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ก็มี เจ้าพระยาเทเวศร์ ฯ อยากจะได้ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์มีรับสั่งให้สืบหาอยู่ช้านาน ก็ไม่ได้ ข้าพเจ้าเคยได้ทราบมาเท่านี้ จนเมื่อตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร รวบรวมหนังสือเก่ามาได้มาก หนังสือเหล่านั้นจัดเก็บไว้ด้วยกันเปนเรื่อง ๆ ครั้งหนึ่งข้าพเจ้าไปตรวจดูพวกหนังสืออิเหนาที่ได้ไว้ ไปพบบทอิเหนาซึ่งสังเกตว่าผิดกับที่เคยได้ยินร้องลครมีอยู่ เอาหนังสือนั้นมาอ่านตรวจดู เห็นเปนสำนวน ๑ ต่างหาก ได้นำขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตร ทรงสงไสยว่าจะเปนสำนวนครั้งกรุงเก่า ดูเหมือนจะได้มีพระกระแสไว้ในหนังสือพระราชวิจารณ์ ต่อมาถึงในรัชกาลปัจจุบันนี้ข้าพเจ้าไปเปิดตู้อิเหนาเอาหนังสือเล่มนั้นมาอ่านอิกครั้ง ๑ อ่านพิเคราะห์ดูโดยเลอียด เห็นสำนวนกลอนเหมือนกับบทลครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ จึงเกิดความคิดว่า นี่เองคือบทอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ซึ่งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ทรงหาไม่ได้ แต่นั้นจึงสั่งเจ้าพนักงานไว้ ว่าถ้าได้หนังสืออิเหนามาให้ตรวจสำนวนดูก่อนทุกเล่ม ถ้าเห็นสำนวนแปลกกับฉบับพิมพ์ให้เอาไว้พวก ๑ ต่างหาก รวบรวมมาอย่างนี้จนได้บทลครเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ เบ็ดเสร็จด้วยกันรวม ๗ เล่มสมุดไทย มีขาดบ้างเปนตอน ๆ แต่เห็นจะเหลือหวังใจว่าจะหาได้จนครบถ้วน พระราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา/*(๔)ได้ทรงตรวจโดยเลอียดอิกครั้ง ๑ ปรากฏว่า พระราชนิพนธ์อิเหนารัชกาลที่ ๒ ได้ยกเอาบทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ตัดไปลงหลายแห่ง อย่างเดียวกับในเรื่องรามเกียรติ์พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ก็ทรงคัดเอาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ไปลงหลายแห่ง จึงเชื่อได้ว่าเปนพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ แน่ไม่มีที่สงไสย
อนึ่งเจ้าภาพได้ส่งหัวข้อประวัติของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยานมาให้ข้าพเจ้า ด้วยมีความประสงค์จะให้เก็บเนื้อความเรียบเรียงลงในคำนำนี้ พอเปนสังเวควัตถุแก่ท่านทั้งหลายผู้น้อมในวิปัสสนาญาณ แลเปนที่ระฦกถึงแก่ท่านทั้งหลายผู้ที่ได้เปนญาติแลมิตรสหายของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน
ประวัติของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยานมีเนื้อความดังนี้
ประวัติของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน
พระยาอภิรักษ์ราชธุทยาน (แฉล้ม อมาตยกุล) เกิดเมื่อวันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๖ ค่ำ ปีจอจุลศักราช ๑๒๑๒ ในปลายรัชกาลที่ ๓ ตรงกับวันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๓
ตระกูลของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยานสืบเนื่องมาแต่พระยามหาอำามาตย์ (ป้อม) ซึ่งเมื่อเปนพระสุริยภักดีมีความชอบในการศึกเวียงจันท์ครั้งรัชกาลที่ ๓ นั้น พระยามหาอำามาตย์ (ป้อม) มีบุตรทำราชการ ๔ คน คือ-
/*(๕)๑ พระยาธรรมสารนิติ (พลับ)
๒ พระอินทราธิบาล (สุ่น)
๓ พระยาอุไทยมนตรี (ขลิบ)
๔ นายโหมด กระสาปนกิจโกศล
๕ พระยาธรรมสารนิติ (ตาด)
๖ ธิดานั้น คือ ท้าวทรงกันดาล (วรรณ)
นายโหมด อมาตยกุล แต่งงานกับพลอย ไกรฤกษ์ ธิดาพระยาโชฎึกราชเศรษฐี (ทองจีน) มีบุตรธิดาด้วยกัน คือ
๑ สำอาง ได้เปนพระปรีชากลการ แล้วเปนโทษ
๒ พระยาเพ็ชรพิไชย (เจิม)
๓ พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (แฉล้ม)
๔ ท่านทรามสงวน ต.จ. ภรรยาพระยาอภัยรณฤทธิ (ถวิล) บุตรพระยาธรรมสารนิติ (ตาด)
นายโหมด อมาตยกุล เปนผู้หนึ่งซึ่งเอาใจใส่ศึกษาวิชาช่างกลแลวิชาธาตุอย่างฝรั่งมาแต่เมื่อเปนมหาดเล็กอยู่ในรัชกาลที่ ๓ มีเรื่องราวในจดหมายเหตุของหมอบรัดเล จดแลพิมพ์ไว้ในหนังสือบางกอกคาเลนดา เล่มประจำปี คฤศตศก ๑๘๗๐-๑๘๗๑ ว่า เมื่อในรัชกาลที่ ๓ นั้น ผู้ที่เอาใจใส่ศึกษาวิชาช่างอย่างฝรั่งมี ๓ คน คือ
พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หํว แต่ยังเปนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรุมขุนอิศเรศรังสรรค์ ทรงศึกษาในวิชาจักรกล ตั้งโรงเครื่องจักรขึ้นเปนปฐมที่มีในเมืองไทย ได้ทำเรือกลไฟที่มีเปนลำแรกในเมืองนี้
สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์แต่ยังเปนหลวงนายสิทธิ เปนผู้เอาใจใส่ในวิชาต่อเรือ ได้พยายามจนต่อเรือใบอย่างฝรั่งขึ้นได้ เปนเหตุให้ไทยใช้เรือกำปั่นค้าขายแทนเรือสำเภาจีนแต่นั้นมา ถึงเรือกำปั่นหลวงก็เปลี่ยนไปเปนอย่างฝรั่งแต่ครั้งนั้น
ส่วนนายโหมด อมาตยกุล นั้น เอาใจใส่ในกระบวนเครื่องจักรกล แลวิธีประสมธาตุ กำลังพาหนะน้อยกว่าท่านทั้ง ๒ ที่กล่าวมาแล้ว พยายามโดยลำพังตนเอง จนทำเครื่องมือกลึงเกลียวแลเครื่องแช่ทองอย่างฝรั่งได้ แต่นายโหมดไม่ได้มีตำแหน่งราชการเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ด้วยเกิดระแวงผิดเพราะเหตุอย่าง ๑ ซึ่งอาจจะเห็นกันว่าน่าหัวเราะในเวลานี้ คือ เอาหนังสือพระราชกำหนดกฎหมายส่งให้หมอบรัดเลพิมพ์ เกิดความต้องเก็บหนังสือนั้นหมด ด้วยถือกันในเวลานั้นว่า ทำโดยไม่ได้รับอนุญาตรัฐบาลก่อนเปนการล่วงละเมิด จนถึงรัชกาลที่ ๔ จึงทรงตั้งนายโหมด อมาตยกุล เปนนายพิจิตรสรรพการหุ้มแพร แล้วต่อมาเปนที่พระวิสูตรโยธามาตย์ ครั้นเมื่อตั้งโรงกระสาปน์สิทธิการขึ้นเปนครั้งแรกเมื่อในรัชกาลที่ ๔ จึงโปรดให้เปนที่พระยากระสาปนกิจโกศล เจ้ากรมโรงกระสาบน์ ด้วยเปนผู้มีชื่อเสียง ว่าชำนาญกระบวนช่างกล แลกระบวนธาตุมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ นายโหมดฝึกหัดบรรดาบุตรในวิชาเหล่านั้นมาแต่ยังเล็กด้วยกันทุกคน ด้วยเหตุนี้บรรดาบุตรของนายโหมดจึงชำนาญการช่างกลแลกระบวนธาตุ มากบ้างน้อยบ้าง แลได้รับราชการในโรงกระสาปน์เปนเดิมมาด้วยกันทุกคน
/*(๗)พระยาอภิรักษ์ราชอุทยานถวายตัวเปนมหาดเล็กในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ เมื่อเปนมหาดเล็กเปนแต่ช่วยบิดาทำราชการในโรงกระสาปน์ แลการตั้งโรงแก๊ส คือ ประทีปลม การถ่ายรูป แลทำโคมลอยอย่างฝรั่ง อันอยู่ในวิชาสำหรับสกุลนี้ในครั้งนั้น ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้พระราชทานสัญญาบัตรเปนหลวงพินิจจักรภัณฑ์ ปลัดกรมโรงกระสาปน์ เมื่อปีมเสง พ.ศ. ๒๔๑๒ เปนผู้ซึ่งอยู่ในชั้นหนุ่มที่ทรงใช้สอยใกล้ชิดติดพระองค์ผู้หนึ่ง รับราชการเบ็ดเสร็จในการอย่างใหม่ ๆ ต่าง ๆ เช่นแต่งพระที่นั่งแลตำหนักรักษาเปนต้น ในเวลานั้น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าน้องยาเธอ แลข้าราชการที่รับราชการใกล้ชิดติดพระองค์ ได้สมาคมคุ้นเคยกับพระยาอภิรักษ์ ฯ มีหลายพระองค์หลายท่าน จึงเปนมิตรสนิทสนมต่อมาจนตลอดอายุของพระยาอภิรักษ์ ฯ พระยาอภิรักษ์ ฯ ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามชั้นที่ ๕ วิจิตราภรณ์ ในปีแรกที่สร้าง เครื่องราชอิศริยาภรณ์นั้น
เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๑๗ ทรงสร้างสวนสราญรมย์ โปรดให้พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน แต่ยังเช่นหลวงพินิจจักรภัณฑ์ เปนผู้ดูแลการมาแต่แรกสร้าง ในปีนั้นมีเหตุ ถังที่โรงทำไฟแก๊สในพระบรมมหาราชวัง อยู่ตรงพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญทุกวันนี้ ลุกขึ้น โปรดให้ย้ายโรงแก๊สไปสร้างใหม่ที่น่าวัดสุทัศน์ ตรงที่สร้างตลาดเสาชิงช้าทุกวันนี้ แลฝังท่อใช้ไฟแก๊สทั้งในพระบรมมหาราชวังแลถนนใน/*(๘)พระนครด้วย จึงโปรดให้พระยาอภิรักษ์ราชอุทยานเปนผู้บังคับการโรงแก๊สด้วยอิกอย่าง ๑ ได้พระราชทานเหรียญบุษปมาลาเปนบำเหน็จในวิชาช่าง เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๑๘
ถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๒๒ เกิดอุปัทวเหตุขึ้นในสกุล บิดาแลพี่ชายทั้งตัวพระยาอภิรักษ์ ฯ ต้องรับพระราชอาญา พระยาอภิรักษ์ ฯ เอง ถูกถอดจากยศบันดาศักดิแลตำแหน่ง ไม่ได้ทำราชการอยู่ ๑๙ ปี ในเวลาระหว่างนี้ พระยาอภิรักษ์ ฯ ประกอบการทำมาหาเลี้ยงชีพด้วยการต่าง ๆ แต่เปนผู้มีนิไสยอยู่ในทางวิชา จึงคิดตั้งบริษัทไฟฟ้าขึ้นเปนทีแรก ซึ่งภายหลังได้โอนมาเปนบริษัทไฟฟ้าสยามทุกวันนี้ ต่อมาพระยาอภิรักษ์ ฯ ตั้งโรงทำน้ำแขงขึ้นขายทำได้ประโยชน์ยืดยาวมาหลายปี
มาถึงปีจอ พ.ศ. ๒๔๔๑ พระบาทสมเด็พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตรเห็นพระยาอภิรักษ์ฯ ในโอกาศอันใดอันหนึ่ง ทรงพระปรารภสงสาร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้กลับไปรับราชการเปนเจ้ากรมพระราชอุทยานสราญรมย์ดังแต่ก่อน แล้วพระราชทานสัญญาบัตรเปนพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๔๒ ครั้นต่อมาเมื่อทรงสร้างพระราชวังดุสิต โปรดให้ไปดูการทำสวนในบริเวณพระราชวัง แล้วเปนผู้จัดการโรงทำโซดาดุสิตมาจนตลอดรัชกาล
/*(๙)ตั้งแต่พระยาอภิรักษ์ฯ กลับเข้าทำราชการในคราวหลัง ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ช้างเผือกชั้นที่ ๔ ภูษนาภรณ์เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๔๓
ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ มงกุฎสยามชั้นที่ ๓ มัณฑนาภรณ์ กับเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ ๔ ชั้นที่ ๕ ปีวอก พ.ศ. ๒๔๔๗
ได้พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ ๕ ชั้นที่ ๔ เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๕๐
ในรัชกาลปัจจุบันนี้ เมื่อทรงตั้งคณะเสือป่า พระยาอภิรักษ์ ฯ สมัคเข้าเปนเสือป่า อายุได้ ๖๒ ปีต้องอยู่ในกองนอก แต่พยายามไปทำการตามน่าที่เสือป่าเสมอ ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าเปนผู้หมั่น จึงพระราชทานสัญญาบัตรให้เปนนายหมู่ตรีเสือป่า เมื่อเดือนกรกฎาคม ปีชวด พ.ศ. ๒๔๕๕ แต่พระยาอภิรักษ์ ฯ จับมีอาการป่วยเปนโรคปัศสาวะพิการมาเสียแล้ว ร่างกายทรุดโทรมลงทุกที จะไปรับราชการตามตำแหน่งไม่ได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเบี้ยบำนาญต่อมา พระยาอภิรักษ์ ฯ มีอาการป่วยหนักจวนจะถึงแก่กรรมหลายครั้ง ถึงตัวเองเตรียมต่อหีบศพสำรองไว้ แต่อาการทรุดลงแล้วกลับคลายขึ้น เปนอย่างนี้มาหลายคราว มาจับป่วยหนักอีกเมื่อเดือนธันวาคม ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๕๙ จึงให้พาไปรักษาตัวอยู่ที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ อาการโรคเหลือที่จะเยียวยาได้ พระยาอภิรักษ์ ฯ ถึงแก่กรรมเมื่อเวลา ๓ ยาม วันที่ ๒๓ ธันวาคม ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๕๙ คำนวณอายุได้ ๖๗ ปี บุตรภรรยารับศพกลับมาบ้าน ได้พระราชทานน้ำอาบศพแลหีบทองทึบรองศพเปนเกียรติยศ
พระยาอภิรักษ์ราชอุทยานแต่งงานหนแรกกับ อำพัน บุรณศิริ ธิดาพระยาธรรมจรันยานุกูลมนตรี มีบุตรธิดาด้วยกันคือ
๑ ประไพ ธิดา เปนภรรยาพระยาพิทักษ์ทวยหาญ ทองดำ กฤษณามระ
๒ บุตร คือพระยาราชพินิจจัย (อุไทยวรรณ)
ต่อมาพระยาอภิรักษ์ ฯ แต่งงานกับ อนงค์ อมาตยกุล ธิดาพระยาธรรมสารนิติ (ตาด) มีบุตรธิดาด้วยกันคือ
๑ วรนาฏ ธิดา
๒ นายนาวาเอก พระนรินทรรังสรรค์ (สุริเยศ)
๓ ประยงค์ ธิดา ทำราชการฝ่ายใน ในรัชกาลที่ ๕
๔ ปุก ธิดา
๕ ว่าที่รองเสวกตรี เศกสม
กรรมการขออนุโมทนากุศลบุญราษี ซึ่งบุตรภรรยาแลญาติได้บำเพ็ญในการปลงศพพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน แลขออนุโมทนากุศลซึ่งได้รับพิมพ์หนังสือในหอพระสมุดสำหรับพระนคร แลเชื่อว่าท่านทั้งหลายผู้ได้อ่านหนังสือนี้ จะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน
/*(๑๑)กรรมการรู้สึกขอบใจพระยาราชพินิจจัยมาก ที่รับพิมพ์บทลครเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ เปนอันเบาใจในส่วนรักษาเรื่องไปได้อิกเรื่อง ๑ ควรท่านทั้งหลายผู้ได้อ่านจะขอบใจพระยาราชพินิจจัยด้วย
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๓ เมษายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๐
บทลครเรื่องอิเหนา
พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงสุริวงษ์เทพไทเรืองศรี
สี่องค์ล้วนทรงธรณี
ทุกบุรีตรีชวาไม่เทียมทัน
ท้าวร่วมบิตุเรศมารดา
วิทยายิ่งยวดกวดขัน
อันพระเชษฐาผู้ทรงธรรม์
งามล้ำเทวัญนฤมิตร
ผิวผ่องอรสุนทราโฉม
ประโลมโลกย์เลิศล้ำละลานจิตร
ดังพระนราวงษ์ทรงฤทธิ์
ทุกทิศเกรงเดชกระจายจร
เปนฉัตรกั้นธรณินทร์ปิ่นชวา
นามกรภาราบดีศร
ชื่อหยังหยังเอกระทุกนคร
อุดารัดฤทธิรอนกุเรปัน
อันพระอนุชาไชยชาญ
วโรฤทธิเปรียบปานพระสุริย์ฉัน
ขาวเหลืองเรืองรองลอองจันทร์
วิลาศล้ำเทวัญในโสฬศ
พระครองกรุงดาหาธานี
เอกระนัคหรีปรากฎ
ประกาหวันเลื่องชื่อระบือยศ
ทั่วทศทิศไม่เทียมทัน
อันพระราชอนุชาที่สาม
เรืองรามพริ้งเพริศเฉิดฉัน
/*2ขาวเขียวแข่งแขพริ้งพรรณ
คมสันเลิศโลกลักขณา
พระเปนจอมจุลจักรในกาหลัง
เองยังหนึ่งหรัดกาหรา
ฤทธิรงค์ทรงเดชฦาชา
ดังพระยาสิงหราชอาจอง
อันพระหริวงษ์องค์สุดนั้น
เปนจอมจันทร์จักรภพสูงส่ง
ผิวภักตร์ผ่องเพริศเลิศทรง
อรองค์แน่งน้อยละกลกัน
พระครองกรุงสิงหัดสาหรี
เมาตรีอากงณรังสรรค์
ทั้งสี่องค์ทรงทศทางธรรม์
เปนหลักในเขตรขัณฑ์ปัถพี
พระเดชานั้นขจรสยอนเดช
พระองค์วงษ์เทเวศร์เรืองศรี
จรัสรุ่งฟุ้งเฟื่องทั่วธาตรี
เปนที่เฉลิมโลกย์โลกา
อันระตูทุกเมืองซึ่งเรืองฤทธิ์
ก็ให้คิดครั่นคร้ามอยู่หนักหนา
สยบสยองพองเศียรโลมา
ด้วยเกรงอานุภาพเปนพ้นคิด
ระบือถึงไหนก็ย่อท้อ
ไม่หาญต้านต่อรอติด
ฤทธิรงค์ดังองค์พระอาทิตย์
เมื่อสถิตย์ในกลางอัมพร
บ้างน้อมเกษถวายบรรณาการ
ช่อสุวรรณประทุมมาลย์สลับสลอน
พระเกียรติฟุ้งเฟื่องเรืองขจร
ทั้งสี่พระนครเสมอกัน
ฯ ๒๘ คำ ฯ
ยานี๏ อันแว่นแคว้นแดนขัณฑเสมา
สนุกดังเมืองฟ้าสรวงสวรรค์
อันปรางค์ปราสาททั้งสี่นั้น
ล้วนสุวรรณมณีจินดา
ทั้งหางหงษ์ช่อฟ้าปราลี
เลิศล้วนมณีมีค่า
มรฎปเก้ายอดโอฬาร์
มีเทวาถือฉัตรประนมเรียง
อันเทพอับศรกินริน
ดีดพิณมณีประโคมเสียง
/*3ไพเราะครื้นครั่นสนั่นเวียง
เพียงนางบำเรอสหัสไนย
มีปรางค์ปราสาทน้อยรายรอบ
ประกอบกาบสุรกาญจน์ไม่นับได้
กระหนกกระหนาบคาบคั่นเปนชั้นไป
อำไพเลิศโลกย์ละลานตา
เพดานในไว้เดือนระยับย้อย
ระย้าห้อยเพ็ชรดีมีค่า
ตรีมุขสิงหาศน์ดาษดา
ด้วยมหาเนาวรัตน์อันยิ่งยง
น่าบันบรรเจิดเลิศนัก
เฉลาฉลักวิจิตรพิศวง
สุบรรณยุดนาคินทร์บรรจง
หางหงษ์ระยับเพียงพรรณราย
แสงแก้วกาญจนกุดั่นดวง
วิเชียรช่วงระดับเลิศเฉิดฉาย
มีพรหมสี่หน้าเรียงราย
ถือประทุมถวายบังคมคัล
อันแท่นรองปราสาทกนกห้อย
ระยับพลอยมรกฎสดสีสัน
มีสิงห์อัดหยัดย่องเรียงรัน
ทั้งเก้าชั้นวิไลยยรรยง
แวววับจับดวงพระสุริย์ศรี
เปนที่อาไลยใหลหลง
มุขเด็จเจ็ดชั้นบรรจง
เหมหงษ์ทรงมันเปนหลั่นมา
พรหมภักตร์สิงหาศน์อาศน์โถง
ท้องพระโรงแปดด้านทิศา
พระฉายใหญ่ตั้งมั่นเปนชั้นมา
อัจกลับโมรารายเวียน
ม่านทองกรองดวงแมงทับพราย
เปนนารายน์ทรงสุบรรณสามเศียร
จงกลภู่กลิ่นดูแนบเนียน
สุจหนี่ปูเลียนละลานตา
อันวิสูตรรูดวงบนแท่นแก้ว
ยี่ภู่แผ้วหอมตระหลบด้วยบุหงา
พฤกษาดัดล้วนสุวรรณอลงการ์
ฤดูดอกจินดาวิลาวรรณ
ครั้นวายุพัดระบัดต้อง
เสนาะก้องบรรเลงเพลงสวรรค์
พระลานรื่นวิเชียรเรียบสลับกัน
เกยแก้วเกยสุวรรณ์เรืองราม
/*4พระคลังทองสิบสองหลั่นตั้งซ้ายขวา
ทิมดาบมุกดาแปดด้าน
ที่นั่งเย็นล้วนแก้วเก้าประการ
เรือนสนมพนักงานดาษดา
อันวิมานปรเมศสุราฤทธิ์
ก็มาสถิตย์ทั้งแปดทิศา
ทั้งโรงม้าโรงรถคชา
อลงกฎรจนาเปนพ้นคิด
ทั้งหางหงษ์ช่อฟ้าบราลี
ช้างแก้วมณีไพจิตร
สินธพชาติอาจองทรงฤทธิ์
สำหรับองค์จักรกฤษณ์อันเชี่ยวชาญ
ทั้งรถแก้วบัลลังก์เปนชั้นเชิด
ประกอบเกิดนฤมิตรทุกทิศสาร
ทั้งโรงนาเวศอันโอฬาร
ระโหฐานระยับจับตา
โรงเครื่องโรงแสงไพจิตร
เพ่งพิศเรียงรันทั้งซ้ายขวา
ที่นั่งโถงโรงสุวรรณอลังการ์
ศาลาใหญ่ดาดภู่ดูงาม
อันที่นั่งทรงปืนทั้งซ้ายขวา
เปนสง่าเอกเอี่ยมเหี้ยมหาญ
เกยสรงมุรธาภิเศกชาน
โรงอาลักษณ์เรียงขนานเปนหลั่นมา
อันที่พราหมณีชีอันวิเศษ
ได้สวดพุทธเวทคาถา
เขนยทองเรียงรันเปนชั้นมา
สำหรับองค์พระมหามุนี
อันตึกโหราพฤฒามาตย์
ราชครูเรียงรันกันตามที่
ที่นั่งลอยพร้อยเพริศรูจี
สำหรับที่โปรยสุวรรณทำทาน
หอกลองแก้วเจ็ดสีมณีวรรณ
เปนหลั่นเรียงอยู่กลางราชฐาน
เรือรบรายรอบประจำงาน
จะคอยราญไพรีให้วายชนม์
ทุกด้านเตรียมการรายเรียง
ให้พร้อมเพรียงตรวจจัดไว้สับสน
บัวสุวรรณบัวแก้วเปนวังวน
เครื่องต้นเกิดกับสำหรับเมือง
อันต้นกัลปพฤกษ์ทั้งแปดทิศ
ก็เปนสิทธิ์ระบือฦาเลื่อง
/*5อร่ามรายพรายพุ่งรุ่งเรือง
ทั้งสี่เมืองวิไลยละลานตา
อันโรงเล่นการมหรศพ
ก็ถ้วนครบทุกสิ่งล้วนเลขา
สุราฤทธิบรรจงอลงการ์
รจนาเลิศโลกวิไลยวรรณ
อันกรุงกุเรปันนัคเรศ
ภายนอกพระนิเวศน์เขตรขัณฑ์
มีภูผาชื่อว่าหะรีกัน
ที่นั้นเรืองรามอร่ามตา
อันพรรณพฤกษาผลาผล
เหลือล้นบรรจงไว้หนักหนา
ทรายเขียวมรกฎรจนา
พร้อมพรรณปักษาเคล้าเคียง
เปนที่สถานเทเวศร์
โนเรศร่อนร้องถวายเสียง
ทั้งสระแก้วประทุเมศรายเรียง
เพียงโบกขรณีในเมืองอินทร์
มีทั้งอาศรมพระนักพรต
ก็ปรากฎอยู่ในไพรสินธุ์
น้ำพุดุดั้นสนั่นดิน
กระแสสินธุ์ดังจะวิ่งเข้าชิงดวง
ล้วนแล้วด้วยแก้วเก้าประการ
โอฬารประเสริฐเฉิดช่วง
แสนสำราญระรื่นชื่นทรวง
หอมพวงบุหงาที่ไพรวัน
ฯ ๖๐ คำ ฯ
นกร่อน๏ อันพระนครดาหา
ชื่อวิลิศมาหราเฉิดฉัน
ระยับสีมณีแนมแกมสุวรรณ
อยู่นอกเขตรขัณฑ์ธานี
อันกรุงกาหลังภพไตร
มีกุหนุงอำไพใสศรี
ชมพูนุทสุดประเสริฐเลิศโลกีย์
ชื่อจะมาเลงคิรีเลิศลบ
อันกรุงสิงหัดสาหรีนั้น
ชื่อกุนุกุตุหวันขจรจบ
ดังเงินยวงขาวผ่องเปนหลักภพ
ปรากฎครบทั้งสี่ธานี
แล้วมีฉัตรแก้วมณีโชติ
ไพโรจน์อยู่กลางกรุงศรี
/*6เรืองรองส่องฟ้าธาตรี
ดังฉัตรพระศุลีมีฤทธิ์
อันปรางค์ปราการทั้งเจ็ดชั้น
ล้วนสุวรรณวิเชียรเสถียรสถิตย์
โขลนทวารบานบังพึงพิศ
ลวดลายวิจิตรติดตา
ทั้งหอรบเชิงเทินป้อมต่าย
คูเคียงเรียงรายแน่นหนา
ล้วนทองรองรับกับจินดา
สว่างอยู่ทุกทิวาราตรีกาล
อันที่ติกาหรังทั้งสี่
มีทุกบุรีพิศาล
สำหรับพระราชกุมาร
อยู่นอกปราการชั้นใน
กำแพงแลงเล่ห์แก้วประพาฬ
ชัชวาลย์ล้ำดวงพระสุริย์ใส
เจ็ดชั้นย่อเหลี่ยมอำไพ
รอบในล้วนสุวรรณพรรณราย
ระเบียบช่องปืนใบเสมา
รจนาเงินนากหลากหลาย
ถัดมาจินดาเพริศพราย
แก้วกลายพิฦกโอฬาร์
อันหว่างใบเสมารอบเมือง
มีฉัตรแก้วรุ่งเรืองพระเวหา
เรียงเรียบระเบียบกันมา
ใบโพห้อยระย้าพรรณราย
ครั้นวายุพัดไพเราะ
เสนาะสำเนียงหลากหลาย
ฟังเล่นเปนศุขสนุกสบาย
ดังเทเวศร์ถวายดนตรี
แล้วมีมณเฑียรนากอยู่นอกเมือง
รุ่งเรืองจำรัสรัศมี
สำหรับรับกษัตราทุกธานี
เปนที่เฉลิมโลกย์สำราญใจ
อันภายนอกพระนครทั้งแปดด้าน
มีอยุทยานยาวใหญ่
มีสระแลสวนดอกไม้
มีมณฑิราไลยรจนา
มีตำหนักทองกลางสตาหมัน
บุหงาทุกพรรณหนักหนา
ตำหนักจันทน์เปนหลั่นเรียงมา
ทั้งพลับพลาเขาแก้วยรรยง
/*7มีสระใหญ่อยู่นอกธานี
ปราบไพรีแล้วก็เสด็จสรง
ล้วนพรรณโกมุทบุษบง
ทรงกลิ่นตระหลบอบอาย
อันที่สตาหมันอันพิศาล
พรรณไม้ตระการหลากหลาย
มีปรางค์ปราสาทแก้วแพรวพราย
เรือนหลวงเรียงรายรจนา
มีแท่นศิลาอยู่กลางสวน
รายรอบแต่ล้วนบุบผา
มีสระใหญ่หลวงมหิมา
โกมุทบุษบามากมี
ฯ ๓๔ คำ ฯ
ร่าย๏ สนามไชยทรายทองในภารา
แลลิ่วสุดตาไม่สุดที่
ราบรื่นดังน่าเภรี
เปนที่ประลองศิลป์สาตรา
ประลองรถคชสารชาญไชย
ประลองอาชาไนยแกล้วกล้า
ประลองทวยหาญโยธา
ซ้อมหัดอัตราให้ชำนาญ
อันฝูงทหารชาญไชย
ไม่มีผู้ใดจะต่อต้าน
เข้าไหนไม่มีใครต้านทาน
ฦาสเทือนสท้านทุกภารา
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมตลาด๏ อันถนนหนทางตะพานพาด
ล้วนดาดด้วยเงินยวงเลขา
ตึกร้านรวดริมรัถยา
ศิลาทองเล็งแลงประดับปน
จักรวรรดิลิ่วลอยพระเวหา
รจนาด้วยสุวรรณไม่หมองหม่่น
ป้อมปืนยืนเยี่ยมอยู่กลางชล
ล้วนถกลโคมเพ็ชรอลงการ์
อันตึกดินรางแลงศิลาสลับ
ระยาบยับสอดสีล้วนมีค่า
พรายเพริศเลิศทรงอลงการ์
ด้วยมหาเนาวรัตน์อำพน
/*8อันลูกค้าวานิชทุกภาษา
มาพึ่งขัณฑเสมาทุกแห่งหน
คับคั่งทั้งภูมิมณฑล
ประชาชนชื่นบานสำราญใจ
บ้านเล่นฆ้องกลองลองเพลงรบ
เจนจบครบการทหารใหญ่
ล้วนชำนิชำนาญการชิงไชย
ตกแต่งเอาใจไม่เว้นคน
บ้างเล่นยอเง็ดแลฟ้อนขับ
แซ่ศัพท์พาทย์พิณทุกแห่งหน
บ้างเล่นสับประแลไก่ชน
ครั้นเวลาเข้าสนธยา
ดาหลังอายังแล้วชูเชิด
ฉลุฉลักลายเลิศเลขา
บ้างขับโต้ตอบกันไปมา
บ้างเล่นเสภามโหรี
ฝูงหญิงบรรจงเกษเกล้า
ผัดผ่องภักตรเผ้าสดศรี
นุ่งจวนชวาตานี
ใส่เสื้อสอดสีจับตา
ห่มสไบบางสีต่างกัน
ล้ำหอมปลอมคันธบุหงา
อวลอบตระหลบอยู่อัตรา
ทั้งรูปโฉมโสภาไม่เว้นคน
ออกเที่ยวดูงานสำราญใจ
เนืองแน่นกันในแนวถนน
เปนเหล่าเหล่าล้วนสุมทุมคน
เบียดเสียดสับสนกันไปมา
ฯ ๒๐ คำ ฯ
ร่าย๏ ฝูงชายชายตาเมียงม่าย
เดินชายแวดเวียนเคียงหา
บ้างล่อเลี้ยวเกี้ยวกล่าวเจรจา
บ้างเลียมลอดสอดคว้าวุ่นวาย
บ้างดีดนิ้วผิวปากไปตามเพลง
ล้วนทรงนักเลงฉุยฉาย
บ้างกุมกฤชพาดนาดกราย
จับชายบรรจงจรลี
ทัดอุบะทุกพรรณบุหงา
ถือเช็ดหน้าบางต่างสี
อุรับจับกลิ่นน้ำมันดี
บุหรี่กลิ่นฟุ้งจรุงใจ
/*9กลิ่นร่ำกลิ่นอบตระหลบกัน
กลิ่นคันธรศมาเติมใส่
ทั้งกลิ่นบุหงารำไป
อบอวลยวนใจนิจกาล
ทุกข์โศกโรคไภยไม่ใกล้กราย
หญิงชายมีแต่เกษมสานต์
ทั้งรูปทรงส่งศรีก็สคราน
สมบัติพัศฐานก็ครามครัน
อันทั้งสี่เมืองเรืองเดช
ด้วยอสัญเทเวศร์มาสร้างสรรค์
แล้วพระองค์ก็ทรงทศธรรม์
จึงปรีดิ์เปรมเกษมสันต์ทั้งกรุงไกร
อันองค์อสัญแดหวา
ตามจารีตก่อนมาไม่เสียได้
มเหษีห้าองค์เปนหลั่นไป
ตั้งได้แต่สี่พารา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
พระทอง๏ อันประไหมสุหรีซึ่งเปนใหญ่
ย่อมบุตรีท้าวไทในวงษา
มะเดหวีที่สองรองลงมา
แล้วมะโตโสภายาใจ
ถัดมาลิกูโฉมเฉลา
แล้วก็เมาหลาหงิดศรีใส
ย่อมราชธิดาภูวไนย
ตามเมืองน้อยใหญ่ลำดับกัน
แต่ละองค์ล้วนทรงนรลักษณ์
พิศภักตร์พริ้งเพริศเฉิดฉัน
ผิวผ่องลอองเอียมเทียมจันทร์
ที่มเหษีนั้นเปนห้าองค์
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ พระสนมแปดหมื่นซ้ายขวา
เลิศลักษณ์ภักตรานวลหง
เอวอ่อนระทวยนวยทรง
เลือกล้วนเผ่าพงษ์มนตรี
อันนางสิบสองพระกำนัล
ก็สรรทั้งรูปทรงส่งศรี
ดังอับศรอินทร์แลกินรี
แวดล้อมภูมีทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงพิไชยธานีหมันหยา
เปนใหญ่กว่าทุกภารา
แต่ยังไม่ตั้งสี่ธานี
อันปราสาทราชมณเฑียร
ล้วนแก้ววิเชียรแสงศรี
มีสระสำหรับพระบุรี
ติกาหรังทั้งสี่รจนา
อันแสนสมบัติพัศฐาน
ศฤงฆารบริวารหนักหนา
ม้ารถคชสารแลโยธา
ทหารอาสาครบครัน
กำแพงแลงล้อมป้อมต่าย
ค่ายคูประตูเขื่อนขันธ์
หอรบเชิงเทินแลนางจรัล
ปราการล้อมสามชั้นมั่นคง
มีทั้งอุทยานตระการใจ
ปลูกทุกพรรณไม้ไม่หลอหลง
อันสระศรีมีพรรณบุษบง
ทรงกลิ่นตระหลบอบเอาใจ
อันมหาเสนาทั้งสี่
มีทุกบุรีน้อยใหญ่
ต่างใจไนยเนตรท้าวไท
ดำรงราชฤไทยให้เปรมปรีดิ์
อันเมืองหมันหยาแต่ก่อน
บ่ห่อนจะเศร้าหมองศรี
ตั้งแต่พระองค์ทรงธรณี
พระภูมีเสร็จสู่สวรรคต
ยังแต่ประไหมสุหรี
ครองบุรีอยู่ด้วยกำสรด
รักษาพระธิดาเรืองยศ
ปรากฏทั้งสามกษัตรี
อันระเด่นวิหยาจินดานั้น
พระจอมภพกุเรปันเรืองศรี
ไปตุนาหงันกัลยาณี
เปนประไหมสุหรีที่พึงใจ
องค์หนึ่งชื่อบุหลันวาตรี
มีศรีสมบูรณ์ผ่องใส
ท้าวดาหาตุนาหงันไป
เปนประไหมสุหรีศรีโสภา
องค์หนึ่งชื่อนิดดาสาหรี
บุตรีแน่งน้อยเสนหา
/*11สุดสวาดิพระราชมารดา
จะให้ครองหมันหยากรุงไกร
ระตูองค์ใดมาตุนาหงัน
จะรับไปครองเมืองนั้นพระไม่ให้
แต่ระตูมงกลชาญไชย
ได้รักใคร่เปนสหายกันมา
กับท้าวหมันหยาที่บรรไลย
ภูวไนยนั้นมีโอรสา
พระคิดถึงไมตรีที่มีมา
จะบำรุงหมันหยาให้เรืองไป
จึงแต่งของมาตุนาหงัน
พระชนนีนางนั้นก็อวยให้
จึงเศกองค์พระโอรสไว้
ในพิไชยหมันหยาธานี
ฯ ๒๘ คำ ฯ
ร่าย๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงไทกุเรปันเรืองศรี
พระภิรมย์สมศุขทุกราตรี
ด้วยพระมเหษีทั้งห้าองค์
กับฝูงสุรางค์นางใน
เลิศลักษณ์วิไลยนวลหง
เพลิดเพลินพระไทยงวยงง
ดำรงพิภพมาหลายปี
จึงมีพระโอรสา
ด้วยลิกูชายามเหษี
จึงให้นามตามวงษ์พงษ์พีร์
ทั้งรูปทรงส่งศรีก็โสภา
ชื่อระเด่นกะรัชชปาตี
อาหรัดสาหรีกาหรา
หริกันมิสาหรันกุมารา
มาหงนนรยาธิบดี
พระบิตุเรศมารดาทั้งห้าองค์
พิศวงจงรักเกษมศรี
แสนสนิทพิศวาศพันทวี
ผ่านทุกนารีสนมใน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ อันพี่เลี้ยงแลนางนมนั้น
ก็เลือกสรรจัดแจงแต่งให้
กิดาหยันร้อยหนึ่งอันพึงใจ
ล้วนในลูกหลานเสนา
/*12จึงจัดพี่เลี้ยงสี่คน
เปนลูกสามนต์ให้รักขา
ของขวัญนั้นทำตามตำรา
ทั้งเถ้าแก่นารีให้พิทักษ์
ให้ทำกฤชสำหรับพระกุมาร
เรืองฤทธิสังหารปรปักษ์
ฤาษีองค์ใดเชี่ยวชาญนัก
ให้เอากฤชลูกรักไปปักไว้
ครั้นท้าวกาหลังมีธิดา
ด้วยลิกูชายาศรีใส
ชื่อบุษบารากาทรามไวย
พระกล่าวให้กะรัชชปาตี
พระจินดาปรารมภ์ในฤไทย
จะใคร่ให้องค์ประไหมสุหรี
มีกุมารชาญชิตฤทธี
ให้มีอานุภาพมหิมา
ให้ปรากฎยศยิ่งฝูงชาย
ให้สืบสายอสัญแดหวา
ตัวกูนับวันจะชรา
จะได้มาครองราชธานี
พระจึงตั้งบวงสรวงแก่เทเวศร์
อันเรืองเดชจงโปรดเกษี
ขอให้มีกุมารชาญฤทธี
กับประไหมสุหรียิ่งชาย
ข้าจะบูชาจัตุบาท
สิ่งละร้อยธรรมชาติรังถวาย
จะเอาแก้วสวมเขาพรรณราย
ภูเขาเงินทองพรายด้วยเนาวรัตน์
จะเอาทองคำทำเปนเสาศาล
ให้รจนาด้วยม่านเพดานดัด
ธูปเทียนเทียวธงราชวัตร
ทั้งฉัตรดอกไม้เงินทอง
จะตั้งประทีปเถือกถ่องทั้งสองข้าง
อิกสุรามัจฉมางษ์ทั้งผอง
ทั้งบายศรีแก้วบายศรีทอง
แตรสังข์พาทย์ฆ้องกลองไชย
จะถวายเทวัญวันเรืองฤทธิ์
พระจงปองประสิทธิประสาทให้
ถ้าสมดังจิตรที่คิดไว้
จะสมโภชจงได้เจ็ดวัน
ฯ ๒๒ คำ ฯ
/*13ช้า๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรีเลิศเฉิดฉัน
ภิรมย์สมศุขด้วยทรงธรรม์
เมื่อจะทรงครรภ์กุมารา
จึงฝันใฝ่ในสมัยราตรี
ว่าสุริย์ศรีตกจากพระเวหา
นางรับได้ดวงพระสุริยา
เอามาประทับอุระไว้
รุ่งเรืองจำรัสรัศมี
ทั่วทั้งธาตรีแจ่มใส
ครั้นฟื้นองค์จึงทูลทันใด
ตามในนิมิตรทุกประการ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเกษมสานต์
แจ้งในสุบินนางนงคราญ
จะมีราชกุมารดังจินดา
ครั้นพระสุริโยไทยไตรตรัด
จำรัสแจร่มแจ่มเวหา
พระเสด็จจากที่ศรีไสยา
ยาตรามาสรงสาคร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ พระไขท่อแก้วสุรกาญจน์
รศสุมาลย์เฟื่องฟุ้งด้วยเกสร
สุคนธารทาทรงอลงกรณ์
สนับเพลาเชิงงอนงามวิไลย
พรายเพริศจีบโจงโจมจัด
จดจีบเรืองจรัสเพียงแขไข
ชายแครงแข่งเพ็ชรอำไพ
อำพนชายไหวไหวงาม
ฉลององค์ตาดปักเปนรักร้อย
ร้อยเรียบเพ็ชรพลอยเหลืองอร่าม
อินท์ธนชูช่วงดวงพลาม
ทับทรวงแวววามตาบทิศ
ตาบทับสังวาลสังเวียนห้อย
ระยับพร้อยระย้าเฟื่องไพจิตร
กัญจุการารามอร่ามพิศ
อร่ามเรืองวิจิตรทองกร
ทองกาบกาบเก็จเพ็ชรพราย
เกยูรเลื่อมลายประภัศร
/*14ส่องสีกัณฐ์อพก์ดอกไม้ซ้อน
รัดองค์บัวอ่อนกุดั่นดวง
ดวงเด็ดเพ็ชรรัตน์สอิ้งแก้ว
กรรเจียกแพร้วจับสีมณีช่วง
ช่วงโชติมงกุฎเพ็ชรพวง
อุบะดวงตันหยงระคนกัน
ระคนกลิ่นอุรับปนปรุง
ธำมรงค์เรืองรุ่งเฉิดฉัน
ถือเช็ดหน้าพื้นทองกรองสุรรรณ
เหน็บกฤชกุดั่นยรรยง
นาดนวยระทวยยุรยาตร
งามดังเทวราชครรไลหงษ์
สาวสรรค์ตามเสด็จบทบงสุ์
ดังอับศรอนงค์ในชั้นฟ้า
พระเสด็จออกพระโรงอำไพ
เสนาในเฝ้าแหนอยู่แน่นหนา
เสด็จขึ้นแท่นแก้วแววฟ้า
แจ้งแก่โหราพฤฒาจารย์
ฯ ๑๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย๏ บัดนั้น
ทั้งสี่พระโหราได้ฟังสาร
ก้มเกล้าเคารพกราบกราน
ในยามอัฐกาลนี้ดีนัก
ปฤกษาเห็นพร้อมกันทั้งสี่
จึงทูลคดีพระทรงศักดิ์
พระสุบินนี้ใหญ่หลวงนัก
เปนหลักในแว่นแคว้นแดนไตร
ซึ่งพระอาทิตย์ตกลงมา
พระอรรคชายารับได้
ประทับกับพระอุระไว้
ภูวไนยจะมีพระโอรส
ทรงโฉมประโลมโลกา
จะรุ่งเรืองฤทธาปรากฎ
จะฟุ้งเฟื่องเลื่องฦาระบือยศ
ผู้ใดคิดคดจะบรรไลย
ซึ่งรัศมีจำรัสสัทการ
รุ่งเรืองชัชวาลย์แสงใส
จะมีอานุภาพปราบแดนไตร
เปนใหญ่ในแว่นแคว้นแดนชวา
ซึ่งเอาประทับไว้กับทรวง
พระจะรักดังดวงยิหวา
/*15อันทรงสุบินในเวลา
พระสุริยาจะใกล้อโณไทย
สิ่งใดพระองค์ปราถนา
ในตำรานั้นว่าจะพลันได้
แต่ในสองเดือนถ้าเคลื่อนไป
พระอย่าไว้ชีวิตรโหรา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระนรินทร์ปิ่นภพนาถา
ชื่นชมโสมนัศเปรมปรา
ด้วยคำโหราทำนาย
จึงประสาทพระราชรางวัล
เสื้อผ้าแพรพรรณหลากหลาย
ถ้าสมดังคำโหราทาย
จะให้ข้าหญิงชายจงครามครัน
อิกทั้งม้ารถคชไกร
ให้ฝูงกำนัลในเปนเมียขวัญ
ตึกร้านบ้านเรือนให้ครบครัน
แล้วทรงธรรม์เสด็จเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
ช้า๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรีเสนหา
สมสนิทพิศมัยด้วยราชา
ประมาณเดือนหนึ่งมาก็มีครรภ์
เมื่อจะใกล้ถ้วนทศมาสา
งามดังเทวาณรังสรรค์
ครัดเคร่งเปล่งปลั่งผิวพรรณ
ดังบุหลันเมื่อเพ็ญไพบูลย์
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงผู้ทรงไอสูรย์
เสนหาพนิดาเพิ่มภูล
เปรียบปูนดังดวงชีวา
จึงให้จัดพี่เลี้ยงแลนางนม
เลือกล้วนอุดมวงษา
ทั้งเถ้าแก่ชาวแม่จ่าชา
เตี้ยค่อมจัดมาให้พร้อมไว้
อิกทั้งขับไม้มโหรี
ดุริยางค์ดนตรีเสียงใส
/*16นักสนมกำนัลจงสรรไป
ให้รักษาครรภ์นางกัลยา
ให้จัดลูกเสนาน้อยน้อย
ให้ถ้วนหมื่นหกร้อยเร่งจัดหา
แต่อายุสิบขวบลงมา
จะให้พระโอรสายาใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ท้าวนางรับสั่งบังคมไหว้
สั่งให้เขียนหมายรายไป
ให้ทุกหมวดหมายเสนี
ให้ส่งบุตรภรรยาเข้ามาพลัน
แล้วจัดนางกำนัลสาวศรี
ครบตามรับสั่งพระภูมี
ไปถวายเทวีฉับพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
พระองค์ทรงพิภพไอสวรรย์
เมื่อกาลวารหย่อนอยู่เจ็ดวัน
ครรภ์นั้นจะถ้วนทศมาตรา
จึงบังเกิดนิมิตรอัศจรรย์
หมอกกลุ้มเปนควันทั้งเวหา
บดบังมืดมนพระสุริยา
ฟ้าลั่นสนั่นภพไตร
แลบพรายเปนสายอินท์ธนู
สักครู่ก็เกิดพยุใหญ่
ไม้ไหล้ลมกลาดดาดไป
แล้วห่าฝนใหญ่ตกลงมา
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงฟ้าฟาดสาย
แต่มิได้อันตรายจะผ่า
เย็นทั่วฝูงราษฎร์ประชา
ทั้งเจ็ดทิวาราตรี
พระเห็นมหัศจรรย์ใจ
จึงไถ่ถามโหราทั้งสี่
อันเกิดเหตุการทั้งนี้
จะร้ายฤาดีประการใด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
/*17๏ บัดนั้น
พระโหราทั้งสี่บังคมไหว้
ข้าน้อยคำนวณไว้แจ้งใจ
อย่าพรั่นพระไทยพระราชา
แต่วันแรกเกิดอัศจรรย์นั้น
ข้าบาทพร้อมกันได้ปฤกษา
ขับควณทวนเทียบด้วยตำรา
พิเคราะห์พระชัณษาชตาเมือง
เกณฑ์ดีไม่มีเภทไภย
สิ่งข้องพระไทยจะปลดเปลื้อง
ข้างน่าไปจะได้รุ่งเรือง
พระเกียรติจะฟุ้งเฟื่องทั้งไตรดาล
อันเกิดเหตุใหญ่ในเวหา
สำแดงอิทธิ์ฤทธากล้าหาญ
อานุภาพแห่งราชกุมาร
ในพระครรภ์บันดาลให้เปนไป
อันฟ้าครื้นครั่นสนั่นเสียง
สำเนียงนฤนาทหวาดไหว
แล้วแลบเปนสายประสานกันไป
พระจะเที่ยวชิงไชยทุกบุรี
อันเกิดพยุล้มพฤกษาใหญ่
เหล่าระตูจะอยู่ใต้บทศรี
อันฝนตกเจ็ดวันเจ็ดราตรี
บรรณาการจะมีเนืองมา
เมื่อพระชัณษาสิบห้าขวบ
พระเคราะห์ร้ายประจวบกันหนักหนา
จะพลัดพรากจากเมืองถึงสามครา
แต่ว่าจะไม่เปนไรนัก
พระจะได้ไปชมบุรีอื่น
จะชูชื่นกระษัตรีอันมีศักดิ์
แล้วจำเปนจำจากกันทั้งรัก
พระจะได้ทุกข์นักด้วยนารี
เหตุผลจะเปนต้นด้วยเยาวมาลย์
จึงจะได้รุกราญทุกกรุงศรี
ส่วนพระองค์ผู้ทรงธรณี
มิได้ยินดีด้วยกัลยา
ที่เปนเนื้อเชื้อวงษ์พระจงให้
มิสำเร็จในพระปราถนา
อันเมฆหมอกออกบังพระสุริยา
ธุมามืดกลุ้มมัวมน
/*18พระองค์ดังดวงทินกร
พระเกียรติฟุ้งขจรทุกแห่งหน
พระโอรสยศยิ่งภูวดล
ดังเมฆเกลื่อนกล่นมาบังไว้
ซึ่งเปนควันมืดมัวไปทั่วทิศ
พระทรงฤทธิ์จะร้อนรนหม่นไหม้
ด้วยพระโอรสาระคลาไคล
จำเปนจำให้กำจัดกัน
พระจะเที่ยวมะงุมมะงาหรา
ไปรบทุกภาราเขตรขัณฑ์
สิบสามปีจึงจะคืนกุเรปัน
จะได้องค์แจ่มจันทร์มาธานี
จึงจะเย็นเฉื่อยฉ่ำทั้งแหล่งหล้า
พระจะผ่านภาราเกษมศรี
จะสมบูรณ์ยิ่งกว่าทุกวันนี้
จะมีพระมเหษีถึงสิบองค์
แต่บรรดาเมืองชวาทั้งนั้น
จะขึ้นแก่กุเรปันเปนส่วยส่ง
ปฤกษาพร้อมกันเปนมั่นคง
พระจงส่างสนเท่ห์ฤไทย
ฯ ๓๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเปนใหญ่
ได้ฟังเบิกบานสำราญใจ
พระจึงให้บำเหน็จแก่โหรา
เราถึงใจพลางเปนรางวัล
เงินทองแพรพรรณเสื้อผ้า
ครั้นเสร็จพระเสด็จยาตรา
มาปราสาทรัตนานางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งแนบแอบองค์นงลักษณ์
กอดจูบลูบภักตร์นางโฉมศรี
แล้วแถลงแจ้งความตามคดี
ทั้งสี่โหราทายไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีศรีใส
กราบประนตบทมาลย์พระภูวไนย
หฤไทยเกษมเปรมปรีดิ์
/*19ครั้นได้เวลาศุภผล
มงคลฤกษ์อานดิถี
ชั้นโชคโยคเกณฑ์นาที
ยามดีประสูตรพระกุมาร
ฯ ๔ คำ ฯ มโหรี
๏ อัศจรรย์ทั้งปวงก็สงัด
ตระบัดแจ่มแจ้งแสงฉาน
สุริยงทรงกลดชัชวาลย์
แสงฉานส่องต้องดังทองทา
อันองค์พระดรุณราชนั้น
อุดมลักษณ์ลาวรรณหนักหนา
ดำแดงขำแข่งอมรินทรา
สอดสร้อยโสภาน่ารัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระผ่านภพกุเรปันทรงศักดิ
ทั้งประไหมสุหรีนงลักษณ์
กับสี่องค์อรรคชายา
พิศวาศพระราชกุมาร
ชมชื่นรื่นบานหรรษา
ดังเกิดแต่ครรภ์กัลยา
แสนสนิทเสนหาดังดวงใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ท้าวนางบรรดาซึ่งเปนใหญ่
ทั้งพวกนักสนมกรมใน
ไปจนไพร่ฟ้าประชากร
บรรเทิงเริงรื่นชื่นชม
ยอกรบังคมอยู่สลอน
แซ่ซ้องสรรเสริญเจริญพร
ราษฎรเกษมเปรมปรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนาทั้งสี่มียศถา
ก็ชวนกันพาบุตรา
กับหญิงชายทั้งนั้นเข้ามาพลัน
/*20ย่อมบุตรมหาเสนี
รูปทรงส่งศรีเฉิดฉัน
เข้ามาถวายบังคมคัล
เปนข้าพระขวัญบุตรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระองค์ทรงพิภพในแหล่งหล้า
ครั้นเห็นเกษมเปรมปรา
จึงมีรศพจนาทันใด
อันบุตรเสนาอารีหรัด
ชื่อกุดาชวารัดพี่เลี้ยงใหญ่
อันบุตรจะมาหงนเสนาใน
ตั้งให้เปนสุหรันปาตี
อันบุตรดาหมังกุรีหนา
ตั้งที่กะระตาสาหรี
อันบุตรนะระหยาเสนี
ตั้งที่ประสันตาครบกัน
แต่ล้วนหนุ่มน้อยโสภา
รูปทรงหน้าตาคมสัน
พระสั่งให้ให้รางวัล
ตามหลั่นพี่เลี้ยงแลมนตรี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงเหล่ากษัตรเรืองศรี
ซึ่งอยู่ใกล้กุเรปันธานี
กับสามบุรีพระอนุชา
เห็นเกิดอัศจรรย์บันดาล
สเทื้อนสท้านทุกทิศา
ต่างตระหนกตกใจเปนโกลา
ไม่รู้ว่าร้ายดีประการใด
บ้างให้ค้นตำหรับในหอหลวง
ใครยังล่วงรู้เห็นเปนไฉน
ที่แก่เถ้าก็ให้เอามาซักไซ้
บ้างให้ไต่ถามโหรา
บ้างเดินป่าไปหาพระฤาษี
พราหมณ์ชีบีกูประมาหนา
จึงเล่าความตามในนิมิตรมา
ก็จะแจ้งกิจจาพร้อมกัน
ซึ่งสำแดงฤทธิไกรไชเยศ
ผู้เรืองเดชมาเกิดในเขตรขัณฑ์
/*21เปนโอรสของท้าวกุเรปัน
จะประสูตรจากครรภ์พระชนนี
เปนใหญ่ในแว่นแคว้นแดนชวา
จะรุ่งเรืองฤทธาดังสุริย์ศรี
พระจะเที่ยวราญรุกทุกบุรี
ใครต่อฤทธีจะบรรไลย
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
ทั้งสามพระอนุชาเปนใหญ่
แจ้งข่าวสำราญหฤไทย
ให้หาเครื่องสมโภชพระกุมาร
ตามที่เอกอรรคชายา
ส่งมาสมควรด้วยถิ่นฐาน
ตำราตราตั้งจิรังกาล
ทั้งสี่พิศาลธานี
ให้เสนาผู้ใหญ่ผายผัน
ไปยังกุเรปันเรืองศรี
คุมของโดยคลองประเพณี
ไปจำเริญเชิญศรีพระนัดดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ มาะกล่าวบทไป
ถึงประไหมสุหรีเมืองหมันหยา
ครั้นแจ้งว่าราชนัดดา
เปนพระกูมาราก็ดีใจ
โหรดูทำนายอัศจรรย์
พร้อมกันทูลแจ้งแถลงไข
ต่างองค์เกษมเปรมใจ
ต่างจะใคร่เห็นองค์พระนัดดา
จึงให้จัดพี่เลี้ยงแลนางนม
อุดมทั้งรูปทรงวงษา
กับชายหญิงสองร้อยล้วนโสภา
สำหรับองค์กษัตราธิบดี
คุมของโดยคลองประเพณี
มาจำเริญเชิญศรีพระนัดดา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
/*22๏ แต่บรรดาเมืองขึ้นทั้งนั้นไซ้
แจ้งใจต่างโสมนัศา
ต่างจัดบรรณาการนานา
ต่างกรีธาพลสกลไกร
บ้างมาขอออกทุกนคร
สยอนฤทธิครั่นคร้ามหวั่นไหว
ต่างรีบโยธาคลาไคล
มาในกุเรปันนัครา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดอยู่ปลายด่าน
ทวยหาญแน่นนันกันหนักหนา
ใช้เสนีถือหนังสือมา
ให้ชาวด่านภาราด้วยพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ชาวด่านแจ้งใจแล้วผายผัน
ควบขับอัศดรจรจัล
รีบรันเข้ามายังธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงลงจากอาชา
กราบไหว้เสนาทั้งสี่
แจ้งความตามมูลคดี
ขอท่านเสนีจงแจ้งใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
อารีหรัดเสนาผู้ใหญ่
ได้ฟังเบิกบานสำราญใจ
ก็เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงทูลกิจจา
พระผู้ผ่านนัคราณรังสรรค์
บัดนี้หน่อกษัตรทุกเขตรคัน
กรีธาพลขันธ์ยกมา
ยับยั้งอยู่ยังปลายด่าน
บรรณาการหลายหลากหนักหนา
มาสู่โพธิสมภารพระราชา
พระน้อยหน่อขัติยาธิบดี
ฯ ๔ คำ ฯ
/*23๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์ทรงฤทธิดังสุริย์ศรี
ได้ฟังเกษมเปรมปรีดิ์
จึงมีวโรรศพจนา
บรรดาเมืองขึ้นทั้งหลาย
มาถวายสุวรรณบุบผา
กับกรุงกระษัตรบรรดามา
สู่โอรสาธิบดี
จงแต่งสมโภชพระกุมาร
ให้ครบการภิญโญเฉลิมศรี
บรรดามีมาทั้งนี้
จะจำเริญเชิญศรีพระลูกยา
แล้วเร่งจัดพลทั้งนั้น
ไปรับเข้าเขตรขัณฑ์ให้หรรษา
สั่งเสร็จเสด็จเข้ามา
ยังปราสาทรัตนานางเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งใส่เกษี
กราบกรานคลานออกมาทันที
กะเกณฑ์ตามมีพระบัญชา
บ้างตั้งโรงงานมหรศพ
ประดับครบตรวจเตรียมให้พร้อมหน้า
บ้างแต่งพนมแก้วโอฬาร์
พนมสุวรรณรจนาเรืองไร
บ้างแต่งสุพรรณภาชน์ทอง
ฉัตรแก้วกุก่องผ่องใส
สุจหนี่ปูลาดอำไพ
ตาดสุวรรณคุมไว้เรียงรัน
บ้างขนเงินกองทองลาก
มณีอันหลายหลากจัดสรร
กองเรียงรอบแท่นพรายพรรณ
แน่นนันท้องพระโรงรจนา
อันการมหรศพทั้งปวงนั้น
เล่นสนั่นเอิกเกริกคอยท่า
พิณพาทย์เรียงรันเปนหลั่นมา
พร้อมดังบัญชาทุกประการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
/*24๏ บัดนั้น
จะมาหงนเสนาใจหาญ
กะเกณฑ์กันพลันมิทันนาน
แล้วกรีธาทวยหาญยกไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ยังด่านพระนิเวศน์กรุงใหญ่
ลงจากอาชาคลาไคล
เข้าไปจะแจ้งกิจจา
บัดนี้พระผู้จอมนัคเรศ
มงกุฎเกษพิภพในแหล่งหล้า
ทราบเบื้องบทมาลย์พระผ่านฟ้า
ว่าร้อยเอ็ดนัคราธานี
อิกหน่อกษัตรขัติยา
ทั้งยี่สิบห้ากรุงศรี
มีจิตรจงรักภักดี
พ้นที่จะอุประมาไป
พระมีความไพบูลย์ภูลสวัสดิ์
พิพัฒน์ด้วยสถาพรแจ่มใส
จึงให้ข้ากรีธาพลสกลไกร
เชิญท่านเข้าในภารา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
เหล่าระตูได้ฟังก็หรรษา
ต่างองค์สระสรงคงคา
สุคนธาตระหลบอบเอาใจ
ต่างองค์ต่างทรงเครื่องต้น
อำพนทิพรศสดใส
เหน็บกฤชอันเรืองฤทธิไกร
ถือเช็ดหน้ายองใยต่างกัน
ต่างทรงคชาพาชี
รถแก้วมณีเฉิดฉัน
ต่างกรีธาพลจรจรัล
เข้าในเชตรขัณฑ์ทวารา
เสียงช้างเสียงม้าเสียงรถ
เสียงทศโยธาแน่นหนา
เหล่าร้านเรียงรวดรัถยา
ก็แต่งตัวโอ่อ่าเอาใจ
บ้างค้าผ้าผ่อนแพรพรรณ
เครื่องสุวรรณกุก่องผ่องใส
/*25แก้วแหวนเรียงรันเปนหลั่นไป
ห้อยอุบะมาไลยระคนกัน
ครั้นเห็นพลไกรมาแน่นหนา
ดาษดาเพียงปัถพีลั่น
ร้องชมสมภารพระทรงธรรม์
พระโอรสเลิศลั่นโลกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น
จะมาหงนเสนาในใจกล้า
นำพลไกรไคลคลา
ลงจากอาชาจรลี
เหล่าระตูทั้งปวงก็คลาไคล
ลงจากรถไชยเรืองศรี
เสนานำเสด็จจรลี
มาสำนักยังที่ศาลา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
มะเดหวีมีความหรรษา
จวนจะใกล้ได้ฤกษ์เวลา
ก็ยาตราจากแท่นพรรณราย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด๏ จึงเข้าที่ชำระสระสรง
แต่งองค์ประเสริฐเฉิดฉาย
งามรับสรรพสรรพางค์กาย
แล้วผันผายย่างเยื้องจรจรัล
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ ครั้นถึงปราสาทโอรสา
จึงขึ้นแท่นรจนาเฉิดฉัน
เอาผ้าสีเจ็ดอย่างต่างพรรณ
ซ่อนกันเหนือเพลากัลยา
จึงช้อนพระกุมารจากพานทอง
ค่อยถนอมประคองเปนหนักหนา
จึงให้เชิญบีกูทั้งสี่มา
จำเริญพระเกษาด้วยพลัน
/*26ครั้นได้ฤกษ์ไชยก็ลั่นฆ้อง
กึกก้องบรรเลงเพลงสวรรค์
แตรสังข์ประดังขึ้นนี่นัน
ครั้นเสร็จจึงรับพระกุมาร
สรงน้ำพิธีสาครทอง
ประดับเนาวรัตน์รองฉายฉาน
จึงชำระสระเกษตามการ
แล้วอุ้มพระกุมารขึ้นทันใด
ราชครูบีกูประมาหนา
เอาน้ำสุคนธามาประให้
พระนมเอกแต่งตัวอำไพ
ผัดภักตร์วิไลยลำยอง
ใส่สร้อยห้อยมวยพรอยพราย
กรรเจียกกระจายแสงส่อง
อ้อนแอ้นเอวกลมดังกินร
นาดนวยอรชรวิลาวรรณ
นุ่งตานีสีฟ้าอำไพ
ห่มสไบสอดสีเฉิดฉัน
เอาผ้าสีลายทองวิไลยวรรณ
เจ็ดชั้นซ้อนลาดเหนือเพลา
คลานออกมาหมอบอยู่เรียงรัน
ทั้งพี่เลี้ยงพร้อมกันเตรียมเฝ้า
นางนมก้มกราบพระทรงเยาว์
เขนยทองรองเพลาถวายนม
ฯ ๑๒ คำ ฯกล่อม
๏ เมื่อนั้น
พระหริวงษ์ทรงฤทธิ์สูงสม
ครั้นจะใกล้ได้ฤกษ์อันอุดม
พระชื่นชมสั่งมหาเสนาใน
ให้เชิญอุชงหงันอันปรากฎ
จะรับพระโอรสศรีใส
เหล่าเสนาน้อยน้อยทั้งนั้นไซ้
ให้แต่งตัววิไลยตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จะมาหงนรับสั่งใส่เกษา
มาจัดแจงแต่งตามพระบัญชา
มิช้าเสร็จสรรพฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระผู้ทรงพิภพไอสวรรย์
ชวนห้าอัคเรศจรจรัล
สระสรงสุคันธมาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ พระไขประทุมท่อธารา
สุธารศรจนาเฉลิมศรี
สีแสงสนับเพลาจินดาดี
จินดาดวงมณีเชิงงอน
นางทรงผาทิพอำไพ
อำพนวิไลยประภัศร
พระทรงโขมพัตรกระจายจร
กระจายจับบวรชายแครง
นางปรัดผัดภักตร์อำไพ
อาภรณ์สไบระยับแสง
พระทรงชายไหวเปนลายแทง
ลายทางเครื่องแย่งสนององค์
นางทรงสร้อยสนสังวาลย์วรรณ
สังเวียนวายกุดั่นงามระหง
พระทรงทับทรวงเพ็ชรยรรยง
ยงยิ่งบรรจงตาบทิศ
นางทรงทองกรอำไพ
อำพนวิไลยไพจิตร
พระทรงกัญจุการามอร่ามพิศ
อร่ามเรืองวิจิตรทองกร
นางทรงธำมรงค์มีค่า
ค่าควรภาราพระทรงศร
พระทรงกรรเจียกแก้วกระจายจร
กระจายจับบัวอ่อนกุดั่นดวง
พระทรงมงกุฎแก้วแววฟ้า
แวววับจับตาโชติช่วง
นางทรงกุณฑลดอกไม้พวง
พวงเพ็ชรรับช่วงพรรณราย
พระทรงอุบะมลารอละลานจิตร
ละลานใจประไพพิศเฉิดฉาย
ทั้งห้าองค์ทรงมงกุฎจำหลักลาย
จำรัสเรืองกระจายต่างกัน
พระทรงกฤชฤทธิไกรเรืองศักดิ์
ถือเช็ดหน้าตาดปักเฉิดฉัน
เชิดช่วงธำมรงค์วิไลยวรรณ
นางทรงอุบะประกันอำไพ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
/*28ร่าย
๏ ครั้นเสร็จเสด็จลีลาศ
มาปราสาทพระโอรสพิศมัย
ช้อนองค์ขึ้นบนเพลาพระภูวไนย
โหราถวายไชยทันที
จึงเสด็จขึ้นทรงอุชงหงัน
ถนอมขวัญมิให้กำสรดศรี
ทั้งห้าองค์อัคเรศเทวี
ตามเสด็จออกที่พระโรงไชย
อันเสนาน้อยน้อยขนัดแน่น
ประนมกรแห่แหนมาไสว
ทั้งนางท้าวเจ้าวังทั้งนั้นไซ้
สนมในเยียดยัดอัดกัน
มานั่งเรียงเปนหลั่นทั้งซ้ายขวา
ทั้งพฤฒาเสนาหนานั่น
เสด็จขึ้นแท่นแก้วแพรวพรรณ
สนั่นเสียงประโคมทั้งภารา
ฯ ๘ คำ ฯ มโหรี
ยานี๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงองค์อสัญแดหวา
ซึ่งเปนบรมราชไอยกา
สถิตย์ในชั้นฟ้าโสฬศ
ครั้นสรรนัดดาลงไป
จะรุ่งเรืองฤทธิไกรปรากฎ
สืบวงษ์เทวัญอันเรืองยศ
กำหนดยิ่งกว่าสามธานี
อย่าเลยกูจะไปอำนวยไชย
ให้นัดดายาใจเฉลิมศรี
จึงนฤมิตรกฤชเพ็ชรอันรูจี
จาฤกนามตามที่บัดดล
ครั้นเสร็จเทวัญอันเรืองฤทธิ์
สำแดงอิทธิครื้นครั่นพระเวหน
ได้ฤกษ์งามยามไชยมงคล
จึงเหาะดลยังแท่นอันรูจี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
พระจอมภพกุเรปันเรืองศรี
ทั้งร้อยเอ็ดกษัตราทุกธานี
ทั้งหน่อกษัตรธิบดีชาญไชย
อิกทั้งเสนาพฤฒามาตย์
ราชครูชีพราหมณ์น้อยใหญ่
นั่งแน่นทั้งท้องพระโรงใน
เห็นเทวัญชาญไชยศักดา
/*29ต่างคนต่างกราบบังคม
พระบรมเทเวศร์นาถา
ต่างอวยไชยถวายองค์กุมารา
สนั่นทั้งมหาปัถพี
อันพระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร
ทั้งห้าทรามไวยมเหษี
กราบก้มบังคมด้วยยินดี
ให้พราหมณ์เบิกแว่นมณีรจนา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เวียนเอยเวียนเทียน
ให้เวียนแต่ซ้ายมาหาขวา
บรรดาอำมาตย์มาตยา
รับแว่นรจนาเปนหลั่นกัน
ครั้นครบสิบเอ็ดรอบมิทันช้า
องค์ปัดตาระกาหราเฉิดฉัน
จึงรับเอาแว่นแก้วแพรวพรัน
โบกควันแล้วอวยพระพรไชย
ให้เจ้าเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์
เปนที่พำนักทั้งต่ำใต้
อันหมู่อรินราชเรืองไชย
พ่ายแพ้ฤทธิไกรพระนัดดา
ได้ยินข่าวถึงไหนให้ครั่นคร้าม
สยอนนามฦๅฤทธิ์ทุกทิศา
ให้ภิญโญยศยิ่งในโลกา
อย่ารู้อัปราไชยใคร
ครั้นเสร็จอำนวยอวยพร
จึงเขากฤชฤทธิรอนนั้นให้
แล้วเสร็จสำเร็จอวยไชย
เหาะไปกระยาหงันมิทันช้า
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ทั้งห้ามเหษีเสนหา
เห็นเทวัญอันเรืองฤทธา
ต่างยินดีปรีดาเปนพ้นไป
ต่างองค์สมโภชพระกุมาร
เสียงสท้านสเทือนหวั่นไหว
ยินดีทุกหน้าสนมใน
ไปจนไพร่ฟ้าทั้งนั้น
ฯ ๔ คำ ฯ
/*30ช้า๏ เมื่อนั้น
พระองค์ทรงพิภพไอสวรรย์
เบิกบานพระไทยทรงธรรม์
เอากฤชนั้นออกพิจารณา
จึงเห็นจาฤกอักษร
ให้นามกรโอรสา
ชื่อหยังหยังหนึ่งรัดอินทรา
อุดากันสารีปาตี
อิเหนาเองหยังกาหรัด
เมาะตาริยกัดตังสุริย์ศรี
ดาหยังปราบอรินราชไพรี
เอกระนัคหรีกุเรปัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ ทรงเอยทรงแล้ว
พระไทยผ่องแผ้วเกษมสันต์
จึงยอกรถวายอภิวันท์
องค์อสัณแดหวาเรืองไชย
พระมาช่วยอุปถัมภ์บำรุง
ทุกกรงจะย่อท้อไม่ต่อได้
สมคำโหราทำนายไว้
ตระหนักในเทวัญเปนมั่นคง
พระให้เครื่องอุปโภคอันรุ่งเรือง
ทั้งเมืองขึ้นยี่สิบเปนส่วยส่ง
ให้มนตรีรี้พลจัตุรงค์
แก่องค์พระโอรสยศไกร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังกุรินาบังคมไหว้
ทูลว่าพระอนุชาชาญไชย
ทั้งสามกรุงไกรให้ของมา
เหล่านี้ของพระไอยกี
กับสองศรีระตูเมืองหมันหยา
ให้พระราชวงษ์องค์หนึ่งมา
เปนวงษ์พระไอยกาภูมี
ชื่อระเด่นดาหยนหนุ่มน้อย
ภักตราแช่มช้อยมีศรี
กับชายหญิงสองร้อยล้วนดีดี
ทั้งนางนมพี่เลี้ยงแปดคน
ฯ ๖ คำ ฯ
/*31๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราแจ้งเหตุผล
เบิกบานพระไทยภูวดล
สั่งให้จัดเครื่องต้นอันรจนา
กับสิ่งของเงินทองแพรพรรณ
กิดาหยันกำนัลหนักหนา
ประทานระเด่นดาหยนกุมารา
ให้อยู่ที่ติกาหรังนั้น
แล้วปราไสสี่เสนา
ทั้งสี่ภาราเขตรขัณฑ์
อันพระอนุชาเมื่อมานั้น
เกษมสันต์อยู่ฤๅประการใด
ทั้งองค์พระราชไอยกี
กับพระน้องสองศรีนั้นเปนไฉน
ยังค่อยผาศุกสนุกใจ
ฤาโรคันอันใดมายายี
ฯ ๘ ฯ คำ เจรจา
๏ บัดนั้น
เสนาทั้งสี่กรุงศรี
บังคมแล้วทูลไปทันที
อันทั้งสามพระศรีอนุชา
ทั้งพระไอยกีธิราชนั้น
เกษมสันต์เปนบรมศุขา
อิกทั้งฝูงราษฎร์ประชา
ทั้งสี่ภาราก็สำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเกษมสานต์
จึงมีพจนาดถ์มิทันนาน
ซึ่งพระประทานของมา
อิกทั้งระเด่นซึ่งเปนวงษ์
ทรงพระคุณการุญเปนหนักหนา
ขอถวายบังคมไปใต้บาทา
อันอนุชาทั้งหกองค์
ว่าเราอำนวยอวยพรไป
คิดสิ่งใดให้ได้ดังประสงค์
ให้อยู่เย็นเปนศุขทุกองค์
ท่านจงไปแจ้งคดี
แล้วประทานเงินทองเสื้อผ้า
แก่มหาเสนาทั้งสี่
/*32แล้วปราไสหน่อกษัตรธิบดี
พระอวยศรีสวัสดิพรไชย
ท่านจงไปครอบครองพระนิเวศน์
ให้เรืองเดชอย่ามีใครต่อได้
เราขอบใจทุกทั่วท้าวไท
ให้เปนศุขด้วยไชยสวัสดี
แล้วประทานเครื่องต้นอลงกรณ์
สังวาลวรรณบวรรังษี
มงกุฎกุดั่นจินดาดี
ประทานให้ตามที่เปนหลั่นมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เหล่าระตูยินดีเปนหนักหนา
ก้มเกล้ารับพรพระราชา
แล้วสนองพระวาจาไป
จะขอเอาพระบาทบทเรศ
ปกเกษกว่าจะม้วยตักไษย
ทั้งพระโอรสยศไกร
ไม่มีใครจะเยี่ยมเทียมทัน
เดชะพระเดชกุมาร
จะแผ้วพาลอันตรายทุกสิ่งสรรพ์
จะอยู่เย็นเปนศุขทุกนิรันดร์
ดังฉัตรแก้วกั้นเกษให้เย็นใจ
แล้วรับสิ่งของซึ่งประทาน
เบิกบานภิรมย์ผ่องใส
พร้อมกันบังคมลาคลาไคล
ต่างกรีพลไปพระภารา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงประไหมสุหรีเมืองหมันหยา
ทรงครรภ์ถ้วนทศมาตรา
ประสูตรมาเปนพระราชบุตรี
งามงอนอ่อนระทวยนวยแน่ง
ดำแดงนวลเนื้อสองสี
อันองค์พระชนกชนนี
ทั้งพระไอยกีศรีโสภา
แสนพิศมัยใหลหลง
ในองค์บุตรีเสนหา
จึงให้นามตามลักษณ์อักขรา
เรียกระเด่นจินตะหราวาตี
/*33อ่อนเดือนกว่าอิเหนากุเรปัน
แต่ร่วมปีร่วมวันกันสองศรี
อันฝูงกำนัลนารี
รักราชบุตรีทั้งวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเปนใหญ่
ทั้งอนุชาดาหาชาญไชย
ให้ของขวัญไปแก่บุตรี
มเหษีกุเรปันแลดาหา
ก็ส่งของขวัญมาเปนถ้วนถี่
พี่เลี้ยงนางนมแลนารี
ไปจำเริญเชิญศรีพระนัดดา
แล้วจัดไปถวายพระไอยกี
กับนัดดาสาหรีขนิษฐา
ให้เสนาผู้ใหญ่ไคลคลา
ไปยังหมันหยาธานี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงไทสิงหัดสาหรี
ครอบครองภารามาหลายปี
จึงมีพระโอรสกุมารา
กับองค์ประไหมสุหรี
พระมีความยินดีเปนหนักหนา
เทวาเอากฤชนฤมิตรมา
วางข้างไสยาฉับพลัน
อันองค์อสัญแดหวา
เทวาประสิทธิกฤชเปนของขวัญ
เมื่อครบคำรบเจ็ดวัน
สำคัญจะได้ผ่านภารา
ทั้งจะได้ฟุ้งเฟื่องเรืองฤทธิ์
ปราบปัจจามิตรทุกทิศา
วายุกูลสืบวงษ์เทวา
จาฤกนามมาทันที
ชื่อระเด่นสุหรานากง
ยาหยาฤทธิรงค์รังษี
กุดาหลังเองหยังปาตรี
จะระกัดสาหรีชาญไชย
/*34อันพี่เลี้ยงทั้งสี่แลของขวัญ
ก็เหมือนกับกุเรปันกรุงใหญ่
อันพระบิตุรงค์ทรงไชย
พิศมัยพระราชกุมาร
ทั้งองค์ประไหมสุหรี
มีความยินดีเกษมสานต์
มเหษีทั้งสี่ก็ชื่นบาน
ตระการรุมรักดังดวงตา
ครั้นท้าวกาหลังมีบุตรี
กับประไหมสุหรีเสนหา
ตามจารีตวงษาสุรารักษ์
ใครจะมาปนศักดิ์นั้นไม่ได้
ตำราตราตั้งบังคับไว้
ตุนาหงันกันได้แต่สี่เมือง
แล้วมีพระวรอินทรีย์
ผิวผ่องสองสีขาวเหลือง
เพริศพริ้มนิ่มเนื้อเรื่อเรือง
จึงให้นามตามเรื่องพระมารดา
ชื่อระเด่นจินดาสาหรี
เลิศล้ำนารีในแหล่งหล้า
ทั้งสามเมืองส่งเครื่องขวัญมา
ให้ภาราขึ้นสิบเหมือนกัน
อันบุตรีมหาเสนา
คนหนึ่งตั้งชื่อว่าบาหยัน
เนาวรัตน์กนัจาอันดับกัน
คนหนึ่งประเสหรันนารี
คนหนึ่งตั้งชื่อสุดาหวัน
ตั้งครบที่นั้นทั้งสี่
สำหรับชื่อพี่เลี้ยงพระบุตรี
เหมือนกันทั้งสี่ภารา
ฯ ๒๖ คำ ฯ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงประไหมสุหรีเมืองดาหา
อยู่จำเนียรกาลนานมา
กัลยาทรงครรภ์พรรณราย
งามแจ่มจำรัสครัดเคร่ง
ดังบุหลันเมื่อเพ็งบูรณ์ฉาย
ผิวผ่องกุก่องสกลกาย
พรรณรายดังดวงจินดา
/*35ครั้นถ้วนกำหนดทศมาศ
วันจะประสูตรราชโอรสา
วันหนึ่งยามไสมยเวลา
พระสุริยาใกล้รุ่งราตรีกาล
จึงบังเกิดนิมิตรอัศจรรย์
หอมคันธรศฟุ้งซ่าน
หอมหวนอวลกลิ่นสุมามาลย์
โอฬารตระหลบทั้งธานี
ภุมรินบินว่อนร่อนร้อง
เอาชายลอองสาหรี
ประสานศัพท์คลับคล้ายเปนดนตรี
บางทีดังดังดุริยางค์
บ้างเปนเสียงฆ้องแลเสียงสังข์
กังวาลบันดาลดังต่างต่าง
ปักษีร่อนร้องก้องพลาง
ต่างต่างทุกพรรณสกุณา
ดังดังจำเรียงเสียงประสาน
ขับขานเสนาะหนักหนา
ครั้นอรุโณไทยใสส่องฟ้า
อัศจรรย์ก็ปรากฎไป
สุริย์ศรีดังสีธรรมชาติ
เลื่อมพรายปราสาทแจ่มใส
จึงประสูตรพระธิดารจนาไมย
ทรงลักษณวิไลยเพราพราย
ซึ่งเกิดอัศจรรย์ก็บันดาล
ตระบัดอันตรธานสูญหาย
ยังแต่กลิ่นบุหงาชวยชาย
จึงถวายนามตามอัศจรรย์
เรียกระเด่นบุษบาหนึ่งหรัด
สมบูรณ์ภูลสวัสดิ์เฉิดฉัน
นางในไตรจักรไม่เทียมทัน
ทรงศรีดังสุวรรณพรรณราย
บรรดาสุริวงษ์พงษา
ก็ส่งของขวัญมามากหลาย
ครั้นอยู่มาสักห้าปีปลาย
มีกุมารสืบสายกันไป
รูปทรงเหมือนองค์บุษบา
แน่งน้อยโสภาศรีใส
จึงองค์เทวัญชาญไชย
จาฤกนามใส่ในกฤชมา
ชื่อระเด่นสียะตราหนึ่งหรัด
เมาะตาริยกัดในแหล่งหล้า
มิสาหรัดยาหยีศรีโสภา
อนะดาหาธานี
ฯ ๒๖ คำ ฯ
ร่าย๏ อันพระบิตุเรศมารดา
เสนหาโอรสทั้งสองศรี
ให้ถวายสมโภชทันที
ตามที่ซึ่งได้กฤชนั้น
ครั้นการสำเร็จเสร็จแล้ว
พระผ่องแผ้วฤไทยเกษมสันต์
แต่บรรดานักสนมกำนัล
รักสองแจ่มจันทร์ทั้งวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงท้าวกุเรปันเปนใหญ่
ให้แต่งตุนาหงันไป
ยังพิไชยดาหาธานี
กล่าวระเด่นบุษบานงเยาว์
ให้แก่อิเหนาเรืองศรี
ตามขนาดบูรพ์ราชประเพณี
ไม่มีศักดิ์อื่นมาแปมปน
ครั้นเสียสุริวงษ์เทวา
เกิดเหตุใหญ่มาเปนหลายหน
พระนครมักได้ร้อนรน
เปนจลาจลทั้งธานี
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงระตูหมันหยาเรืองศรี
กับประไหมสุหรีเทวี
จึงปฤกษาคดีกันไปมา
แล้วแต่งราชสารสองใบ
จะให้ไปถวายศรีปัตหรา
ทั้งดาหากุเรปันนัครา
ว่าพระมารดาสวรรคต
พระประชวรมาได้ห้าวัน
พระโรคนั้นเห็นพอจะเปลื้องปลด
โภชนาอาหารก็เปนรศ
เสด็จบทจรอยู่ทุกเวลา
/*37บรรธมเชยชมพระดไนย
เห็นสำราญพระไทยอยู่หนักหนา
ต่อรุ่งรางสางแสงพระสุริยา
จึงรู้ว่าพระสวรรคาไลย
ให้เชิญเข้าใส่พระโกษฐทอง
ประกับเนาวรัตน์รองผ่องใส
จะแต่งการทั้งปวงให้พร้อมไว้
ยังไม่เชิญไปพระเมรุทอง
ต่อพระองค์เสด็จมาถึงธานี
สุดแต่พระมเหษีทั้งสอง
จะทรงพระดำริห์ตริตรอง
น้องจะทำตามทุกสิ่งอัน
ครั้นเสร็จจึงสั่งม้าใช้
ทั้งสองแยกไปยังเขตรขัณฑ์
ภาราดาหากุเรปัน
แต่ในเจ็ดวันเร่งกลับมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งใส่เกษา
ทั้งสองรับสารแล้ววันทา
มาขึ้นม้ายกแยกกันไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
พระนครกุเรปันกรุงใหญ่
จึงให้นระหยาพาเข้าไป
ยังในพระโรงรัตนา
จึงบังคมก้มเกล้าดุษฎี
ถวายสารองค์ศรีปัตหรา
เพ็ดทูลตามมูลคดีมา
ให้ทราบเบื้องบาทาพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระผู้วงษ์เทวัญเปนใหญ่
จึงทรงสารตราทันใด
ก็แจ้งฤไทยพระทรงธรรม์
แล้วหับบัญชรไชยศรี
จรลีย่างเยื้องผายผัน
เข้าไปปราสาทแก้วแพรวพรรณ
ขึ้นยังบัลลังก์รัตน์มณี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
/*38๏ พระส่งสารให้องค์อัคเรศ
แล้วจะแจ้งแห่งเหตุถ้วนถี่
ตามคำดาหมังเสนี
บรรยายคลายคลี่แต่เดิมมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรียอดเสนหา
รับสารมาพิจารณา
แจ้งว่าพระมารดาพิราไลย
ทอดองค์ลงทรงโศกี
สมประดีจะมีก็หาไม่
เพียงจะพินาศขาดใจ
ฤไทยกลัดกลุ้มรุ่มร้อน
ฯ ๔ คำ ฯโอด
โอ้๏ โอ้ว่าสมเด็จพระมารดา
เมื่อลูกรักจากมาพระพร่ำสอน
ลูกจึงมิได้อนาทร
ด้วยลูกผ่อนตามพระวาจา
พระองค์มาสวรรคาไลย
ลูกมิได้พิทักษ์รักษา
ยิ่งคิดเปนน่าอนิจา
จะใคร่แบหลาตามพระชนนี
ฯ ๔ คำ ฯโอด
ร่าย
๏ แล้วจึงทูลถวายบังคมลา
ไปยังหมันหยากรุงศรี
จะได้แทนคุณพระชนนี
ดูเปลวอัคคีพระมารดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระจอมภพกุเรปันรุ่งฟ้า
พระตรึกไตรซึ่งนางจะไคลคลา
ไปยังหมันหยาเวียงไชย
เกลือกว่าระตูจะดูหมิ่น
จะอายในแดนดินเปนใหญ่
จะเสียศักดิ์เกียรติยศของเราไป
ทั้งจะได้ติฉินนินทา
คิดแล้วปลอบประโลมนางโฉมศรี
อย่าโศกีนักเลยฟังพี่ว่า
/*39อันเกิดแล้วไม่แคล้วมรณา
ถึงพรหมินทร์อินทราก็เหมือนกัน
แต่เขาพระสุเมรุแลหิมพานต์
ก็ยังอันตรธานไม่ตั้งมั่น
จงระงับโศกาจาบัลย์
เอาปัญญาผ่อนผันณเทวี
ซึ่งจะไปแทนคุณพระมารดา
ยังนครหมันหยากรุงศรี
พี่พรั่นใจด้วยจะไปในพงพี
ครรภ์นี้ก็ได้แปดเดือนปลาย
เกลือกจะเกิดเหตุใหญ่ที่ในป่า
จะลำบากกายานางโฉมฉาย
รู้ไปถึงไหนจะได้อาย
เจ้าขวนขวายแต่งการให้โอฬาร์
จึงให้อิเหนาเอาไป
ยังกรุงพิไชยหมันหยา
ก็เหมือนหนึ่งดวงใจพี่ไคลคลา
แก้วตาจะเห็นประการใด
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
จึงองค์ประไหมสุหรีศรีใส
ได้ฟังภิปรายค่อยคลายใจ
บังคมท้าวไทแล้วทูลมา
อันพระเจ้ากล่าวมาทั้งนี้
ก็เห็นชอบท่วงทีเปนหนักหนา
จึงก้มกราบบังคมพระผ่านฟ้า
กลับมาปราสาทนางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ จึงสั่งพี่เลี้ยงทันใด
ให้จัดแจงแต่งไว้ถ้วนถี่
สั่งเสร็จเสด็จจรลี
เข้าในแท่นที่ศรีใสยา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
พระองค์ทรงพิภพในแหล่งหล้า
จึงสั่งมหาเสนา
ให้จัดไทยทานมามากมี
แล้วตรวจจัตุรงค์ให้พร้อมไว้
ให้โหราหาฤกษ์ไชยศรี
/*40เราจะให้อิเหนาจรลี
ไปถวายอัคคีท้าวไท
จึงสั่งอารีหรัดกับนระหยา
จงไปต่างตาเราจงได้
แล้วสั่งดาหมังเสนาใน
เร่งไปดาหาพระบุรี
บอกพระอนุชาให้แจ้งใจ
ด้วยองค์ประไหมสุหรี
มิได้ไปหมันหยาธานี
แต่อิเหนาจะลีลาไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังกุริหนาบังคมไหว้
มาสั่งเจ้าพนักงานทันใด
ให้จัดไทยทานไว้จงครบครัน
แล้วให้เร่งม้ารถคชสาร
รี้พลทวยหาญแขงขัน
ให้สรรพเสร็จแต่ในเจ็ดวัน
เร่งตรวจตรากันอย่านอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ สั่งแล้วมาขึ้นอาชา
ยกไปดาหากรุงใหญ่
ครั้นถึงจึงบอกเสนาใน
แล้วเข้าไปคอยเฝ้าพระราชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงเสนาในหมันหยา
ซึ่งจำทูลพระราชสารมา
ครั้นถึงดาหาพระบุรี
จึงไปหาจะมาหงนเสนา
ก็พาเข้าพระโรงไชยศรี
พร้อมกันคอยเฝ้าพระภูมี
จะถวายสารศรีท้าวไท
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระทรงเมืองเรืองรุ่งกรุงใหญ่
ครั้นอรุณเรืองรองส่องภพไตร
พระคลาไคลมาสรงสาคร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
/*41โทน๏ ไขท่อประทุมวาริน
วารีตระหลบกลิ่นเกสร
ทรงสุคนธารทิพขจายจร
ขจายจับบวรด้วยมาลี
พระสอดทรงสนับเพลาเชิงกนก
กนาบยกเครือราชปักษี
จีบโจงพื้นสุวรรณกินรี
กินเรศเรืองศรีรจนา
พระทรงสอดสนององค์อำไพ
อำพนวิไลยเลขา
อินท์ธนูชูช่วงพรายตา
พรายแพรวมหาสังวาลวรรณ
พระทรงทับทรวงตาบทิศ
ตาบทับวิจิตรเฉิดฉัน
สร้อยสอิ้งพริ้งเพ็ชรพรายพรรณ
พรายเพริศกุดั่นทองกร
พระทรงกัญจุการามอร่ามเรือง
ชายไหวไหวเฟื่องประภัศร
ชายแครงแข่งสีมณีกร
มณีนิลบวรจำหลักลาย
พระทรงธำมรงค์แวววับ
แววรุ้งพุ่งจับพระสุริย์ฉาย
พระทรงกรรเจียกแก้วขจรจาย
มงกุฎพรายพื้นเพ็ชรจำรูญเรือง
ทรงอุบะก้านสุวรรณเพ็ชรขจิตร
เหน็บกฤชฤทธิไกรอันฦๅเลื่อง
ถือเช็ดหน้าสีฟ้าแสงประเทือง
พระเสด็จย่างเยื้องลีลา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เสมอ
ร่าย๏ พร้อมด้วยนักสนมนารี
แวดล้อมภูมีทั้งซ้ายขวา
พระเผยบัญชรแก้วแววฟ้า
ปราไสพฤฒาเสนาใน
ฯ ๒ คำ ฯ
/*42๏ บัดนั้น
เสนาหมันหยาบังคมไหว้
ทูลแถลงแจ้งความทั้งปวงไป
ถวายสารภูวไนยด้วยพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเฉิดฉัน
ครั้นแจ้งแห่งสารทรงธรรม์
จึงสั่งซั้นให้แต่งเครื่องไทยทาน
ครั้นเห็นดาหมังเสนา
ซึ่งมาแต่กุเรปันราชฐาน
จึงมีมธุรศพจมาน
พระภูบาลใช้มาว่าไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังกุริหนาบังคมไหว้
ทูลว่าพระเชษฐาอันเรืองไชย
ให้ข้าน้อยมาทูลพระราชา
พระจะให้แต่ระเด่นมนตรี
เสด็จไปบุรีหมันหยา
อันเครื่องไทยทานการนานา
ให้แล้วแต่ในสิบห้าวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราเฉิดฉัน
ได้ฟังเสนาทูลพลัน
มุ่งมั่นในพระอัธยา
พระเชษฐาน่าจะมีสิ่งแหนง
จึงให้มาแจ้งเจาะว่า
ประสงค์มิให้องค์กัลยา
ไปยังหมันหยาธานี
คิดแล้วจึงมีพจนาดถ์
อำมาตย์จงคืนไปกรุงศรี
ทูลพระเชษฐาธิบดี
ว่าเราอัญชลีพระบาทา
เราจะให้เสนาคุมของไป
กุเรปันกรุงไกรพระเชษฐา
จะให้ไปด้วยองค์พระนัดดา
ยังพิไชยหมันหยาธานี
/*43สั่งสรรพก็หับบัญชรไชย
ไปปราสาทประไหมสุหรี
พระเสด็จยังแท่นรูจี
แล้วส่งสารศรีให้กัลยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีเสนหา
รับสารมาพิจารณา
แจ้งว่าพระสวรรคาไลย
ทอดองค์ลงทรงโศกี
สมประดีจะมีก็หาไม่
เพียงจะพินาศขาดใจ
ตีทรวงร่ำไห้ไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้๏ โอ้ว่าพระมารดาเจ้า
พระบาทเคยปกเกล้าเกษา
แต่ยังเยาว์คุ้มเท่าจำเริญมา
โอ้อนิจามาจากไป
เมื่อพระเกิดโรคันกันดาร
ลูกจะได้พยาบาลก็หาไม่
คิดมาเปนน่าน้อยใจ
จะใคร่มอดม้วยด้วยชนนี
ฯ ๔ คำ ฯโอด
ร่าย๏ แล้วกราบลงกับพระบาทา
พระผ่านฟ้าจงโปรดเกษี
จะถวายบังคมลาไปธานี
ดูเปลวอัคคีพระมารดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระนรินทร์ปิ่นภพดาหา
จึงโลมเล้าเอาใจนางกัลยา
แก้วตาจงระงับดับใจ
อันเกิดมาในโลกโลกา
ใครจะพ้นมรณาก็หาไม่
เอาปัญญามาหักอาไลย
ถึงโศกไปใช่ที่จะคืนมา
เจ้าเร่งบรรจงไทยทาน
ส่งสักการพระศพดีกว่า
จึงจะพลันพ้นกรรมเวรา
ประเสริฐกว่าดูเปลวอัคคี
/*44แล้วเปนทางทุเรศกันดาร
คชสารเถื่อนท่องพนาสี
สิงสัตว์ร้ายกาจใช่พอดี
จงฟังพี่เถิดเจ้าอย่าไป
ท่านเปนผู้ใหญ่ไม่ไคลคลา
แก้วตาพี่จะไปกะไรได้
ให้เสนาคุมของคลาไคล
ไปด้วยอิเหนากุเรปัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรีงามเลิศเฉิดฉัน
ค่อยระงับดับความจาบัลย์
ยอกรอภิวันท์แล้วจรลี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงปราสาทรัตน์ชัชวาลย์
จึงสั่งให้จัดการถ้วนถี่
ทั้งเครื่องไทยทานมากมี
แต่ในบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษา
กราบกรานแล้วคลานออกมา
จัดหาไทยทานทันใด
ทั้งเครื่องสักการบูชา
ย่อมล้วนรจนาไม่ขาดได้
ครั้นเสร็จมาทูลทรามไวย
ไทยทานบรรจงพร้อมแล้ว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีเร่งผ่องแผ้ว
เห็นไทยทานตระการเพริศแพร้ว
แล้วเข้าจบพระหัตถ์บัดใจ
จึงสั่งพี่เลี้ยงสาวศรี
เอาสิ่งของทั้งนี้ไปส่งให้
แก่ดาหมังกุริหนาเสนาใน
ให้ไปด้วยอิเหนากุเรปัน
ฯ ๔ คำ ฯ
/*45๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วผายผัน
ขนของส่งให้ดาหมังพลัน
แล้วสั่งซั้นตามราชเสาวนี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังครั้นแจ้งในสารศรี
ขนของใส่รถรัตน์มณี
มาขึ้นพาชีคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ รีบรัดดัดดั้นดงดอน
ถึงนครกุเรปันกรุงใหญ่
ครั้นเวลาเฝ้าก็เข้าไป
ยังในพระโรงรจนา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระหริวงษ์พงษ์เทพนาถา
ครั้นอรุณเรืองรองส่องโลกา
พระสำอางอ่าองค์อำไพ
กับห้าองค์อัคเรศมเหษี
มาที่พระโรงทองผ่องใส
สนั่นศัพท์กรับแก้วแววไว
เสนาในกราบเกล้าดาษดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังฝ่ายกรุงดาหา
ยอกรก้มเกล้าวันทา
ทูลตามบัญชาทุกประการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ศรีปัตหราได้ฟังสาร
ทั้งประไหมสุหรีนงคราญ
จึงมีพจมานทันใด
อนะอิเหนาจงไคลคลา
เอาของสองภารานี้ไปให้
แก่ระตูหมันหยาชาญไชย
บอกให้จะแจ้งกิจจา
/*46ว่าองค์ชนนีของเจ้านั้น
ทรงครรภ์แก่เกือบหนักหนา
เกลือกจะมีเหตุกลางมรคา
พ่อเห็นจะช้าการไป
จึงให้เจ้ามาแทนมารดา
แม้นเห็นการแล่ล้าเปนไฉน
จะเติมพลทั้งสองกรุงไกร
ไปทำการพระศพให้ทันที
เสร็จแล้วลูกแก้วอย่าอยู่ช้า
พระกำชับเสนาทั้งสองศรี
ช่วยพิทักษ์รักษาให้จงดี
เสนีต่างใจต่างตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมเฉิดเลิศฤทธิ์ทุกทิศา
อภิวาทบิตุราชมารดา
มาปราสาทรัตนาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นรุ่งรางสว่างเรืองแรง
อโณไทยไขแสงแขงไข
เสด็จจากไสยาศน์บรรธมใน
คลาไคลไปสรงคงคา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ พระไขประทุมแก้วเพ็ชรรัตน์
เพ็ชรเรืองจำรัสพระเวหา
เปนพวยภู่กลิ่นกระจายด้วยมาลา
มาเลศรจนาสุคนธ์ทรง
น้ำกุหลาบอาบอบปนปรุง
ปนสุวรรณเรืองรุ่งกลิ่นส่ง
สนับเพลาเชิงงอนงามยง
งามยิ่งบรรจงจำหลักลาย
แล้วทรงจีบโจงโขมพัตร
โขมราษฐเรืองจำรัสเฉิดฉาย
สนององค์ริ้วทองเพริศพราย
ตาดแล่งดาวกระจายอินท์ธนู
แล้วทรงกัญจุการาราม
อร่ามเรืองวิไลยใครจะคู่
ชายไหวไหวพริ้งงามตรู
งามเอี่ยมเทียมคู่อมรินทร์
/*47ชายแครงแข่งเพ็ชรอำไพ
อำพนวิไลยเฉิดฉิน
รัดพระองค์เพ็ชรเพริศเลิศอินทร์
เลิศแล้วเปนกินรินรำ
พระทรงสร้อยกุดั่นเพ็ชรระยับ
เพชรระย้าส่องจับเฉิดฉัน
ตาบทิศทับทรวงสังวาลวรรณ
สังวาลเวียนวาบกุดั่นทองกร
สุวรรณกัณฐอพก์ดอกดวงเพ็ชร
เพ็ชรเฟื่องเรืองเด็ดไม่เทียมสอง
ธำมรงค์เรืองรุ่งขจายจร
ขจายจับบวรพรรณราย
ทองปลายพระกรจำรูญ
จำหลักเลิศเกยูรเฉิดฉาย
ส้าโบะครุยกรองทองพราย
เครือทองกระจายจับกัน
พระทรงลดาแก้วแววฟ้า
รจนาพริ้งเพริศเฉิดฉัน
เชิดช่วงกรรเจียกวิไลยวรรณ
ทรงอุบะประกันอำไพ
ถือเช็ดหน้าสีทับทิมขลิบทอง
ลายกรองเครือวัลย์ระกำไหม
เหน็บกฤชเทวัญชาญไชย
ดังไกรสรราชผงาดจร
พระเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร
ผุดผาดเพียงเทพอดิศร
สอดฉลองพระบาทเชิงงอน
ดังจะร่อนลอยฟ้ามาขึ้นรถ
ฯ ๒๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ รถเอยรถทรง
กำกงกึกก้องปรากฎ
ปรักแปรกแอกบัลลังก์เรือนรถ
สีสดแสงส่องต้องตาพราย
ดอกดวงอัจกลับภู่ห้อย
กระจังติดตาอ้อยเฉิดฉาย
ดุมเพลาเสาพนักจำหลักลาย
พริ้งพรายจับแสงอโณไทย
โตกตั้งบัลลังก์ประพาฬรัตน์
สิงห์อัดหยัดย่องขึงไข
ชั้นสองสุบรรณขันนาคไว้
ชั้นสามเทพไทถวายกร
/*48อภิรุมชุมสายรายริ้ว
ธงทิวสีระยับสลับสลอน
เสวตรฉัตรรบัดบังรวีวร
จามรบังสูรย์จำรัสฟ้า
รถดั้งรถกันสรรสรรพ
รถรองระยับจับเวหา
เข้าในพนมพนาวา
โยธาเยียดยัดอัดไพร
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ชมดง๏ เดินเอยเดินทาง
มาตามคิรีเนินไศล
พระชมพฤกษาสารตระการใจ
ทั้งคณานกไม้นานา
นกแก้วจับแก้วแล้วส่งเสียง
กระวานเมียงกิ่งกระวานหรรษา
คับแคจับแคชำเลืองมา
กระสาจับกระสังสนั่นไพร
สาลิกาจับต้นกาหลงร้อง
สร้อยทองจับกิ่งโศกใหญ่
โนเรศจับรังแล้วบินไป
เขาไฟจับจอมภูผาเรียง
กะลุมพูจับกะลำพักภ้อ
จิงโจ้จับจิงจ้อแล้วส่งเสียง
หงษ์ทองร้องท่อเปนคู่เคียง
เพียงนางบำเรอเมื่อไสยา
ชมพลางทางเด็ดดอกไม้
ประกันอำไพใบหนา
มลารอหอมหวนยวนมา
กลั้วกลิ่นบุหงาปะราบี
ตันหยงปาหนันกะรุวังลา
ตระปะกิกะริหนาสดสี
กะนิหราบุหงาจะรุนี
รื่นรศมาลีตระหลบไป
โห่ร้องก้องกึกครึกครื้น
สัตว์ตระหนกตกตื่นเข้าป่าใหญ่
รอนแรมมาในพนาไลย
ถึงพิไชยหมันหยาธานี
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด ฯ
/*49ร่าย๏ ครั้นถึงจึงหยุดอยู่ปลายด่าน
ถิ่นฐานเปนศุขเกษมศรี
ตรวจจัดพหลมนตรี
ทุกน่าที่พิทักษ์พระทรงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ชาวด่านครั้นแจ้งแถลงไข
แต่งหนังสือแล้วขึ้นอาชาไนย
ขับควบเข้าไปภารา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปกราบไหว้
แก่เสนาในหมันหยา
ยื่นสารแล้วแจ้งกิจจา
ว่าระเด่นมนตรีกุเรปัน
บัดนี้เสด็จมาอยู่ปลายด่าน
ขอท่านกราบทูลขมีขมัน
ให้แจ้งพระไทยทรงธรรม์
แต่โดยพลันทันใดอย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงผู้ใหญ่ในหมันหยา
จึงมากราบทูลพระราชา
ว่าองค์ระเด่นมนตรี
เสด็จมาพักพลอยู่ปลายด่าน
พระภูบาลจงทราบบทศรี
ชาวด่านถือสารมาวันนี้
ขอพระภูมีจงแจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยายินดีจะมีไหน
จึงสั่งให้ไปรับจงฉับไว
เชิญให้นัดดาเข้ามาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
/*50๏ บัดนั้น
ตำมะหงงรับสั่งแล้วผายผัน
มากะเกณฑ์แห่แหนแน่นนัน
ธงเทียวสรรพสรรพ์รจนา
ทั้งม้ารถคชพลสกลไกร
พรั่งพร้อมนายไพร่ทั้งซ้ายขวา
ตำมะหงงขี่ควบอาชา
ยกมาปลายด่านพระเวียงไชย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงตั้งบังคมประนมไหว้
กราบทูลพระองค์ผู้ทรงไชย
ระตูให้เชิญเสด็จเข้าภารา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมเฉิดเลิศลบทุกทิศา
ได้ฟังเสนาทูลมา
จึงมีบัญชาทันใด
แก่พระพี่เลี้ยงทั้งสี่
วันนี้เราจะเข้ากรุงใหญ่
ให้ตกแต่งเพริศเพราเอาใจ
จะนุ่งห่มสิ่งไรให้เหมือนกัน
อย่าให้อัปรยศชาวหมันหยา
ทั้งสีธงเสื้อผ้าให้จัดสรร
พลเราแห่ต้นเชือกนั้น
แห่น่าจัดสรรชาวภารา
ฯ ๖ คำ ฯ
ยานี๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษา
มาจัดพหลโยธา
เหล่าพวกสีฟ้าไว้ชั้นปลาย
แล้วสรรสีแสดเข้ารอง
สีใบตองรับเลิศเฉิดฉาย
ถัดมาสีทับทิมพริ้มพราย
ม่วงคั่นรองรายเรียงมา
สีธงสีผ้าอ่าองค์
บรรจงดังแกล้งเลขา
เหมือนสีรุ้งอำไพในพื้นฟ้า
คอยเสด็จยาตราคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ
/*51ร่าย๏ ครั้นจัดสำเร็จเสร็จสรรพ
จึงกลับมาทูลแถลงไข
อันพวกพหลสกลไกร
เตรียมไว้พร้อมแล้วพระภูธร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์เทวาอดิศร
พระเสด็จฉุยฉายกรายกร
บทจรย่างเยื้องจรลี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ ไขสหัสธาราอ่าองค์
อ่าเอี่ยมทรงสุคนธ์ใสศรี
สอดใส่สนับเพลาจินดาดี
จินดาดวงมณีเชิงงอน
เชิงงามผ้าทิพภูษิต
ภูษาวิจิตรประภัศร
สพักสีโขมพัตรอลงกรณ์
อลงกฎบวรสนององค์
อินท์ธนูตาดแล่งเปนรักร้อย
ลอยเด่นเพ็ชรพลอยงามระหง
กัญจุการาเลิศเพริศทรง
ทรงพิศบรรจงอร่ามเรือง
ชายไหวเปนรูปนาคากลาย
กลายกลับพรรณรายเฟื้อยเฟื่อง
ชายแครงเพ็ชรรัตน์จำรัสเรือง
จำรูญรุ่งแสงประเทืองเปนกินริน
รัดพระองค์ประรำยามงามพราย
พรายเพริศเปนนารายน์ทรงสินธุ์
สร้อยสอิ้งพริ้งเพริศเลิศอินท์
เลิศเอกเอี่ยมสิ้นทับทรวง
สังวาลวรรณตาบทิศเพ็ชรแพร้ว
แววแววรุ่งโรจน์โชติช่วง
สุวรรณกัณฐอพก์ดอกไม้พวง
พวงภู่จับช่วงทองกร
ทองกาบกาบเก็จเพ็ชรระยับ
เพ็ชรเรืองเฟื่องจับแสงส่อง
เกยูรรัตพัตรกระจายจร
กระจ่างจับบวรธำมรงค์
ส้าโบะตาดปักระยับย้อย
ระย้าพลอยทับทองงามระหง
/*52ครุยทองกรองชายยรรยง
ยงยิ่งบรรจงอลงการ
ทรงลดาเพ็ชรแพร้วแววไว
แวววับวิไลย์ใสสานต์
กรรเจียกจรกระจายโอฬาร
โอภาษชัชวาลย์ล้วนพลอยเพ็ชร
ห้อยอุบะเพ็ชรพวงเพริศแพร้ว
เพริศพิศด้วยแก้วกนกเก็จ
ถือเช็ดหน้าตาดทองกรองเพ็ชร
เพ็ชรเลิศเพริศเสร็จพรายฟ้า
สอดทรงรองพระบาทเชิงงอน
งอนงามบวรเลขา
เหน็บกฤชฤทธิไกรไคลคลา
ซึ่งเทวาประสิทธิประสาทไว้
งามทรงดังองค์หริรักษ์
วายุกูลทรงจักรเปนใหญ่
จะไปล้างอาธรรม์ให้บรรไลย
มาทรงอาชาไนยไชยชาญ
ฯ ๒๔ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ ม้าเอยม้าต้น
ประดับเพ็ชรเลิศล้นเหี้ยมหาญ
เหี้ยมฮึกองอาจสรรพางค์
เข้าไหนไล่ล้างไพริน
ไพรีขจรสยอนฤทธิ์
ดังหงษ์พิศณุรักษ์บรรธมสินธุ์
สินธพชาติดาดสีเนียมนิล
ดังม้าทรงองค์อินทร์เพริศพราย
พรายพริ้งตาดหน้าดาวสุวรรณ
อานกุดั่นใบโพเฉิดฉาย
เฉิดฉินโกลนกุดั่นพรรณราย
หักทองขวางกระจายจับกัน
จับแสงจงกลภู่ห้อย
เพราพร้อยเพ็ชรระยับเฉิดฉัน
เชิดช่วงสายสร้อยวิไลยวรรณ
บังเหียนกุดั่นโมฬี
โมฬิศด้วยแก้วแววไว
ฉัตรไชยไพโรจน์เรืองศรี
สีธงลายทองรูจี
บังสูรย์มณีประดับงาม
ประดับด้วยจามรทานตวัน
พัดโบกโบกหลั่นเหลืองอร่าม
/*53อร่ามเรืองแสงกุดั่นจำหลักงาม
เดินตามเคียงอาชาคลาไคล
คลาเคลื่อนฆ้องกลองก้องกึก
ครั่นครึกเพียงปัถพีไหว
แตรฝรั่งกระทั่งเสียงเกรียงไกร
เสียงสนั่นทั้งในปัถพี
แตรงอนเหล่าสังข์เปนคู่เคียง
คู่เคล้าจำเรียงเสนาะสี
ปี่แก้วปี่ไฉนมากมี
เพียงหนึ่งดนตรีในตรึงษ์ไตร
อันระเด่นดาหยนวงษา
ขี่อาชางามตามไสว
พระพี่เลี้ยงเคียงข้างภูวไนย
พลไกรแห่แหนแน่นมา
ธงชายปลายริ้วปลิวระบัด
แกว่งกวัดวัดวิ่งมาหนักหนา
ดูไหนก็วิไลยละลานตา
ทั้งเครื่องม้าเครื่องทรงจำเริญใจ
ฯ ๒๐ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
หญิงชายมาสิ้นไม่อยู่ได้
เบียดเสียดสับสนปนไป
คอยดูภูวไนยไม่เว้นคน
ที่ปากกล้าสามาญก็เพิดภ้อ
ด่าทอผลักไสพิไรบ่น
ปะชายเฉโกพาโลลน
มานั่งบ่นกูปะเตะให้คว่ำไป
นี่ที่ทางมึงได้ที่ไหนมา
มีแต่ตาดูเล่นมาด่าให้
เปนวิวาทชกตีกันมี่ไป
ที่ผู้ใหญ่ก็ห้ามปรามมา
ครั้นเมื่อเห็นองค์พระทรงฤทธิ์
บ้างสกิดแซ่ซ้องหรรษา
บ้างพิศวงงวยงงไม่พริบตา
จนลืมวันทาพระภูธร
ลางคนระรื่นชื่นชม
ยอกรบังคมอยู่สลอน
บ้างร้องอำนวยอวยพร
ราษฎรเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
/*54๏ เมื่อนั้น
พระรุ่งเมืองเรืองฤทธิรังษี
ครั้นถึงทวารวังพระภูมี
เสด็จจากพาชีลีลา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นไปยังท้องพระโรงไชย
แสนเสนาในแน่นหนา
พรั่งพร้อมเกลื่อนกลาดดาษดา
คอยท่าจะเฝ้าท้าวไท
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
เสด็จไปสระสรงคงคา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด๏ ทรงสุคนธารศขจรกลิ่น
รวยรินด้วยพรรณบุบผา
สนับเพลาพื้นทองทอตา
ภูษาพื้นพรรณบรรจง
กัญจุการาเรืองเฟื่องห้อย
พื้นพลอยแดงดีสีส่ง
สุวรรณกัณฐอพก์ทับรับทรง
สังวาลวรรณยรรยงทับทิมพราย
ตาบประดับทับทรวงดวงแดง
พาหุรัดจัดแสงมณีฉาย
ชายแครงแสงส่องพรรณราย
กระจายจับชายไหวไวแวว
พระธำมรงค์ค่าควรภพไตร
ร่วงรุ้งอำไพด้วยแสงแก้ว
ทรงมงกุฎทับทิมแกมแวมแวว
กรรเจียกจรพรายแพรวจะบาดตา
ทรงอุบะทรงกฤชฤทธิรอน
กรายกรดังเทวะวงษา
เสด็จขึ้นแท่นแก้วมุกดา
เสนากราบเกล้าดุษฎี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
ร่าย๏ จึงปราไสพระราชนัดดา
พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
พระมีความศุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฤๅมีทุกข์โศกโรคไภย
/*55อันแว่นแคว้นแดนขัณฑเสมา
ไพร่ฟ้าผาศุกฤาเปนไฉน
ฤๅไพรีเคืองข้องจองไภย
ทางไกลทุเรศกันดารมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อิเหนาอภิวันท์ด้วยหรรษา
ทูลว่าพระราชบิดา
ครองขัณฑเสมาเปรมปรีดิ์
อยู่เย็นเปนศุขทุกถ้วนหน้า
ไพรฟ้าผาศุกเกษมศรี
มิได้มีโรคามายายี
แต่องค์พระชนนีนั้น
ทรงครรภ์แก่เกือบหนักหนา
พระมารดาให้ข้าผายผัน
กับดาหมังนระหยาดาหานั้น
เอาเครื่องไทยทานอันสรรดี
แม้นพระศพเนิ่นนานประการใด
ให้เร่งบอกไปยังกรุงศรี
พระจะเติมพหลมนตรี
ทั้งสองบุรีมาช่วยการ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาได้ฟังสาร
ซึ่งสี่พระองค์บรรจงไทยทาน
ให้หลานรักมาช่วยการนี้
ทรงพระคุณหาที่สุดไม่
ขอบังคมไปใต้บทศรี
อันการพระศพครั้งนี้
ถ้วนถี่พร้อมมูลเสร็จแล้ว
แต่งท่าพระพี่นางทั้งสององค์
จึงยังมิส่งพระศพไปเมรุแก้ว
ซึ่งเจ้ามาบัดนี้ก็ดีแล้ว
หลานแก้วจะถวายอัคคี
จึงสั่งโหราทันใด
ให้เร่งหาฤกษ์ไชยศรี
จะได้เชิญพระศพชนนี
ออกไปในที่พระเมรุพลัน
/*56จงแต่งประเสบันอากง
ให้องค์อิเหนาหลานขวัญ
ทั้งเครื่องเอมโอชโภชนานั้น
กว่าจะไปกุเรปันภารา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งใส่เกษา
กราบกรานแล้วคลานออกมา
แต่งที่ข้างน่าทันใด
กวาดแผ้วตั้งฉากผูกม่าน
ดาดเพดานแล้วเอาลับแลใส่
ทั้งวัตถาลังการ์เครื่องใช้
ตรวจตราแต่งไว้ครบครัน
จึงกลับเข้ามากราบทูล
นเรนทร์สูรผู้ผ่านไอสวรรย์
ที่พระราชนัดดาอยู่นั้น
จัดสรรเสร็จแล้วพระพันปี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงขุนโหราบดีศรี
ควณคูณแล้วทูลไปทันที
ยังสามราตรีดีนัก
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยาสุริวงษ์ทรงศักดิ์
ได้ฟังโหราผู้ใจภักดิ์
พระทรงศักดิ์จึงสั่งเสนาใน
ให้เร่งจัดการให้ครบครัน
ทุกสิ่งอันอย่าให้ขาดได้
แล้วชวนพระนัดดาชาญไชย
ไปยังพระศพไอยกี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นถึง
จึงระเด่นมนตรีเรืองศรี
ถวายอภิวันท์อัญชลี
ศพพระไอยกีทันใด
ฯ ๒ คำ ฯสาธุการ
/*57๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
จึ่งสั่งสาวสรรค์กำนัลใน
ให้ไปหาประไหมสุหรีมา
กับอนะจินตะหราวาตี
บุตรีแน่งน้อยเสนหา
ขึ้นมายังปราสาทรัตนา
เร่งเร็วอย่าช้าบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
นางกำนัลรับสั่งใส่เกษี
ถวายบังคมคัลทันที
ไปปราสาทเทวีฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯชุบ
๏ ครั้นถึงจึงทูลสองกษัตร
บัดนี้พระผู้ผ่านไอสวรรย์
ให้มาเชิญเสด็จจรจรัล
ขึ้นเฝ้าพระทรงธรรม์บัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
กับระเด่นจินตะหราวาตี
เทวีทรงเครื่องประดับองค์
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด๏ แล้วทรงปรัดผัดภักตร์
เลิศลักษณ์นวลลอองก่องก่ง
ทรงสังวาลสร้อยสอิ้งยิ่งยง
ทองกรธำมรงค์รูจี
ทรงสพักเพ็ชรแพร้วแววไว
กันไรกวดเกล้าเกษี
แซมใส่บุบผามาลี
ล้วนสุวรรณมณีแกมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ ครั้นทรงเสร็จพลันทันที
จึ่งชวนพระบุตรีผายผัน
ลงจากปราสาทแก้วแพรวพรรณ
สาวสรรค์สพรึบพร้อมตามไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
/*58๏ ครั้นถึงประนตบทศรี
พระศพพระไอยกีเปนใหญ่
แล้วบังคมท้าวหมันหยาเรืองไชย
ทรามไวยเหลียวดูพระนัดดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
เห็นองค์ประไหมสุหรีมา
กับระเด่นจินตะหราทรามไวย
จึงน้อมประนตบทบงสุ์
องค์ประไหมสุหรีศรีใส
พลางพิศพระธิดายาใจ
ภูวไนยเสนหาพันทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยาผู้รุ่งรัศมี
จึงตรัสแก่จินตะหราวาตี
อันระเด่นมนตรีนี้ไซ้
แก่เดือนกว่าอนะจินตะหรา
ลูกยาจงบังคมไหว้
ฝากตัวแก่พี่ยาไว้
นานไปจะได้พึ่งพา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
จึงโฉมนวลนางจินตะหรา
ได้ฟังบิตุเรศวัจนา
กัลยาเหลือบแลแปรไป
เห็นโฉมระเด่นมนตรี
งามล้ำไม่มีใครเปรียบได้
นางยอกรบังคมพระภูวไนย
แล้วเชือนภักตร์ไปไม่ต่อตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์อสัญแดหวา
ง่าหัตถ์รับหัตถ์นางกัลยา
ไนยนาชายต้องตากัน
พิศทรงยงยอกามา
ดังนางในห้องฟ้ากระยาหงัน
/*59ภักตร์ผ่องโสภาลาวรรณ
ดังบุหลันอันหมดราคี
เอวอ่อนระทวยนวยแน่ง
ดำแดงนวลเนื้อสองสี
พระเกษบานเบิกภุมรี
ไนยเนตรดังดวงมณีนิล
พระกรรณดังกลีบบุษบง
พระขนงดังวงธนูศิลป์
นาสาดังขอกุญชริน
โฉมฉินประโลมละลานตา
พระปรางเปล่งปลั่งดังปรางทอง
โอษฐน้องดังจะแย้มหรรษา
พระสอตกปล้องต้องลักขณา
ประทุมาดังดวงประทุมมาลย์
แต่พระเล็งลอบทัศนา
เร่งปรีดาภิรมย์เกษมสานต์
ความรักมืดกลุ้มระลุงลาน
ในโฉมเยาวมาลย์พันทวี
ลำลำจะใคร่เยื้อนปราไส
คิดเกรงท้าวไททั้งสองศรี
แต่หยุดยั้งชั่งใจใช่พอดี
สุดที่บังคมลาคลาไคล
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ พระเหลียวลอบดูนางกัลยา
มิใคร่จะลีลามาได้
จำเปนจำเสด็จออกไป
ฤไทยประหวั่นถึงเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงทวารวังทันใด
จึงขึ้นมโนไมยไชยศรี
พร้อมด้วยพี่เลี้ยงแลเสนี
มาที่ประเสบันอากง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเสด็จเข้าห้องใน
เร่งคิดคลั่งไคล้ใหลหลง
อาไลยไม่ลืมรูปทรง
องค์ระเด่นจินตะหราวาตี
/*60เอนองค์ลงกับที่ไสยาศน์
ภูวนารถร่านร้อนดังเพลิงจี้
โหยหวนครวญถึงพระบุตรี
จนภูมีนิทราหลับพลัน
ฯ ๔ คำ ฯตระ
๏ บัดนั้น
ทั้งสี่เสนาคนขยัน
ซึ่งได้รับสั่งพระทรงธรรม์
มาจัดสรรแต่งการเปนโกลี
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี๏ บ้างเกณฑ์กันตั้งพระเมรุทอง
กุก่องช่อชั้นพรรณรังษี
ล้วนประดับมณีนิลจินดาดี
ช่อฟ้าปราลีรจนา
มีรูปสิงห์อัดหยัดยัน
รูปสุบรรณจับนาคเปนภักษา
เทพพนมถือดวงบุษบา
มีพรหมสี่หน้าอยู่ชั้นบน
เครือคาบกายกระจังตาอ้อย
ดอกลอยดวงเด่นเวหน
ราชวัตรฉัตรธงอำพน
ดังทิพไพชยนต์มัฆวาน
ชั้นรอบพระเมรุก็แพรวพราย
ระย้าโคมแขวนรายทั้งสี่ด้าน
เชิงเมรุมีรูปสัตว์หิมหานต์
คชสารสีหราชอาจอง
มีรูปกุมภัณฑ์อนันตยักษ์
รูปกินรเลิศลักษณ์เทรงระหง
แล้วเตรียมพิไชยรถทรง
บรรจงดวงแก้วรูจี
อันรูปเทวาขี่ขับ
สำหรับใส่เครื่องหอมตามที่
รถโยงปรายเข้าตอกมาลี
จัดพระวงษาขี่ครบครัน
ราชครูบีกูประมาหนา
ขี่รถรจนาผายผัน
อันพิไชยราชรถนั้น
เฉิดฉันบุษบกรจนา
สำหรับใส่พระบรมศพ
ขุนรถประดับครบคอยท่่า
/*61คนชักแต่งตัวเปนเทวา
แห่แหนแน่นดากันไป
เชิญพระยานุมาศบรรทับเกย
ตามเคยทุกสิ่งไม่ขาดได้
ครั้นเสร็จก็กลับเข้าไป
ทูลไทให้แจ้งกิจจา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยารุ่งฟ้า
ครั้นใกล้ฤกษ์อรุณเวลา
พระสระสรงคงคาอ่าองค์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ ทรงสุคนธรศอบอวล
หอมหวนรวยรินกลิ่นส่ง
สนับเพลาภูษิตบรรจง
ส้าโบะยรรยงครุยทอง
ฉลององค์ทรงสร้อยสังวาลวรรณ
ตาบประดับกุดั่นกุก่อง
รัตพัตรจำรัสลำยอง
ชายไหวไหวรองอร่ามพราย
ชายแครงแสงจับใจเพ็ชร
พาหุรัดกาบเก็จเฉิดฉาย
ธำมรงค์รวยรุ่งพุ่งพราย
กรรเจียกจรกระจายยับยับ
ทรงมหาพิไชยมงกุฎแก้ว
ทรงอุบะเพ็ชรแพร้วพรายจับ
ทรงกฤชขึ้นสู่เกยประทับ
สั่งให้รับพระศพไปใส่รถ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ ประดับชั้นอินทร์พรหมแห่ห้อม
แวดล้อมรจนาปรากฎ
อันรถโยงนั้นโยงไปน่ารถ
ปรายเข้าตอกเลื่อนลดถัดมา
แล้วรถอ่านหนังสือถือชู
ราชครูบีกูประมาหนา
แล้วรถบรมศพโสภา
ชาวมาลาประคองพระโกษฐไป
แล้วเหล่าสิบสองพระกำนัล
ร่ำไรโศกศัลย์โหยไห้
/*62ตีอกฟกทรวงตามไป
จิตรใจไม่เปนสมประดี
พระองค์ขึ้นทรงยานมาศ
องอาจดังไกรสรสีห์
ระเด่นมนตรีทรงพาชี
ถัดองค์พระภูมีมา
แล้วม้าระเด่นตาหยน
แล้ววอนฤมลเสนหา
องค์ประไหมสุหรีโสภา
วอระเด่นจินตะหราเยาวมาลย์
ทั้งนางนักสนมกรมใน
แน่นนันกันไปในสถาน
วิ่งเบียดเสียดสนลนลาน
จะดูการพระศพท่านไท
ถึงต้นกัลปพฤกษ์ก็โปรยปราย
ยาจกมากมายไม่นับได้
ช่วงชิงชกตีกันมี่ไป
จนเข้าในเมรุรัตน์ชัชวาลย์
ฯ ๑๔ คำ ฯกลองโยน
๏ แล้วเชิญพระศพขึ้นใส่ไว้
ในพระเมรุอำไพใสสานต์
เครื่องสักการบูชาอันตระการ
ทั้งสี่ด้านเถือกถ่องรองเรือง
เล่นการมหรศพครื้นครั่น
สนั่นทั้งกรุงฟุ้งเฟื่อง
แล้วสดัปกรณ์นองเนือง
ถวายเครื่องไทยทานนานา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรีทรงโทมนัศา
ทั้งจินตะหราวาตีกัลยา
กราบเกล้าวันทาแล้วโศกี
ฯ ๒ คำ ฯโอด
โอ้๏ โอ้องค์พระชนนีเจ้า
เคยปกเกล้าลูกได้เกษมศรี
พร่ำพิทักษ์รักษาทุกราตรี
มีความอุส่าห์ทุกเพรางาย
แต่ยังเยาว์คุ้งเท่าจำเริญมา
จนลูกแล้วนัดดาโฉมฉาย
/*63พระก็ได้ลำบากยากกาย
มิให้ลูกระคายเคืองใจ
พระพี่นางทั้งสองมาเชิญองค์
พระมิได้จำนงฝันใฝ่
ตัดสองธิดาไม่อาไลย
ปลงพระไทยเจาะจงแต่ลูกรัก
ปลูกลูกบำรุงหลานเล่า
นั่งเฝ้าประคองไม่ต้องหนัก
แต่นี้จะมีใครพิทักษ์
ทั้งลูกหลานรักจะเปล่าตา
จะเปล่าใจด้วยไกลพระมารดร
มาบทจรเอองค์อนาถา
มาทิ้งหลานน้อยไว้ในภารา
พระไปสู่ฟากฟ้าแต่องค์เดียว
แม่ลูกจะบ่ายหน้าไปพึ่งใคร
ทุกข์ไภยไม่มีที่แลเหลียว
พระมาปละปลิดปลงไปองค์เดียว
เหลียวภักตร์มาทักลูกก่อนรา
ฯ ๑๒ คำ ฯโอด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยารุ่งฟ้า
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงสุริยา
ให้จุดโคมระย้าแลโคมราย
ทั้งดอกไม้พลุเพลิงเถกิงแสง
พะเนียงกรวดรวดแรงผสานสาย
โรงหนังลงส้าวเชิดชูชาย
ย่างย้ายถ่ายท่ารำไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ชวนระเด่นจินตะหรายาใจ
มาไปทักษิณศพพระไอยกี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเรืองศรี
รู้ว่าประไหมสุหรีเทวี
กับจินตะหราวาตีคลาไคล
ไปทักษิณพระศพไอยกี
พระเร่งยินดีจะมีไหน
/*64เสด็จตามมาพลางทางตรัสไป
เปนไฉนทักษิณไม่บอกกัน
แล้วประนมกรทักษิณไป
นางเดินแนวในโคมคั่น
พระเดินนอกโคมที่แขวนนั้น
แกล้งให้สบกันทุกช่องโคม
แสงแก้วแวววับจับภักตรา
รจนาประเสริฐเฉิดโฉม
ครั้นประสบพบเข้าทุกหว่างโคม
ลำลำจะใคร่โลมกัลยา
แต่ตามเมียงม่ายชายชม
บรรเทิงภิรมย์หรรษา
ไนยเนตรแลสบไนยนา
ยิ่งแสนเสนหาดังดวงใจ
พระเร่งกระสันรัญจวน
ปั่นป่วนด้วยความพิศมัย
ทักษิณจวนครบยิ่งอาไลย
ด้วยจะไม่เห็นองค์นางเทวี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยาผู้รุ่งรัศมี
ทั้งประไหมสุหรีแลบุตรี
จรลีเข้าสู่พระเมรุพลัน
จึงกราบวันทาษมาไป
ธูปเทียนดอกไม้ทุกสิ่งสรรพ์
แล้วถวายพระเพลิงฉับพลัน
แสงฉันโชติช่วงชัชวาลย์
องค์ท้าวหมันหยาก็รันทด
มเหยีกำสรดสงสาร
ทั้งจินตะหราวาตีนงคราญ
ข้อนอุระประปรานเข้าโศกา
ฯ ๖ คำ ฯโอด
๏ ครั้นถวายพระเพลิงเสร็จการ
พระผู้ผ่านพิไชยหมันหยา
ชวนพระมเหษีแลธิดา
เสด็จยังพลับพลาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
/*65๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
พระแลตามองค์อรไทย
ไปจนลับคลองไนยนา
แล้วเสด็จไปยังพลัยพลาไชย
ฤไทยประหวั่นถวิลหา
ตรงเข้าสู่ที่ไสยา
คนึงพลางนิทราหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯตระ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
ภูวไนยจึงเสด็จยาตรา
ทั้งองค์ประไหมสุหรี
จินตะหราวาตีเสนหา
ทั้งระเด่นมนตรีก็ตามมา
ยังพระเมรุรัตนาบรรจง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงบังคมคัลวันทา
เขาสุคนธ์ธารามาโสรจสรง
เขี่ยหาพระธาตุโดยจง
พลางทรงกรรแสงโศกี
ฯ ๒ คำ ฯโอด
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นจินตะหรามารศรี
เขี่ยหาพระธาตุไอยกี
เทวีพลางร่ำโศกาไลย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
เห็นนางหยิบลงแห่งใด
ภูไนยหยิบลงที่ตรงนั้น
แต่พอหัดถ์ถูกกรนางเทวี
พระค่อยปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พลางแย้มแกมกลปนกัน
ทำเปนโศกศัลย์รัญจวนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
/*66๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
ครั้นเสร็จเชิญพระธาตุท่านไท
ใส่ในโกษฐแก้วอันรูจี
แล้วสั่งให้ลอยพระอังคาร
ตามแถวชลธารวารีศรี
แล้วชวนนัดดาธิบดี
กับประไหมสุหรีโสภา
กับจินตะหราเยาวมาลย์
มาไปสรงชลธารให้หรรษา
สระนั้นอยู่นอกภารา
สำหรับกษัตราทุกธานี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงลงชำระในสระศรี
กับราชนัดดาบุตรี
ทั้งประไหมสุหรีกำนัลใน
ชมพรรณโกสุมประทุมมาศ
เกลื่อนกลาดดาษดางามไสว
บ้างบานแย้มแกมตูมบังใบ
บ้างแฝงฝั่งปริ่มในชลธี
ทั้งบัวเผื่อนผันสันตะวา
เบิกบานตระการตาสดสี
พระเด็ดให้จินตะหราวาตี
กับประไหมสุหรีกำนัลใน
ฯ ๖ คำ ฯ ลงสรง
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเร่งผ่องใส
สรงสนานระรื่นชื่นใจ
เล่นเลียมเข้าไปให้ใกล้นาง
ครั้นนางผาดโผพ้นไป
พระลอยตามทรามไวยมิให้ห่าง
ลางทีฉวยได้สไบบาง
ต่อนางรุกร้นจึงด้นไป
ลอยเล่นในน้ำทำสนิท
หวังมิให้ใครคิดสงไสย
เอาใบบุษบงบังองค์ไว้
กลัวสองภูวไนยจะสงกา
ฯ ๖ คำ ฯ
/*67๏ เมื่อนั้น
จินตะหราวาตีเสนหา
สรงด้วยบิตุเรศมารดา
ครั้นเชษฐาดูนักก็อายใจ
ลัดแลงเข้าแฝงพระชนนี
กับฝูงสาวศรีไม่ห่างได้
เห็นบุษบาบานละลานใจ
ชี้ชวนกำนัลในไปเด็ดมา
ครั้นปะอิเหนากุเรปัน
อกสั่นตระหนกตกประหม่า
ผันกอดสาวสรรค์กัลยา
โผมาให้ไกลภูมี
เห็นไล่ลามตามติดชิดองค์
ว่ายตรงเข้าหานางสาวศรี
เวียนว่ายไม่ไกลชนนี
เทวีประหวั่นพรั่นใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
สรงเสร็จพระเสด็จคลาไคล
เข้าในราชฐานพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงลงจากพระยานุมาศ
ยุรยาตรย่างเยื้องผายผัน
เข้าในปราสาทแก้วแพรวพรรณ
ทรงธรรม์สร้อยเศร้าเปล่าใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเร่งหม่นไหม้
ขึ้นจากสระสรงคงคาไลย
ทรงอาชาไนยไคลคลา
มายังประเสบันอากง
จิตรจงในทรงขนิษฐา
คนึงโฉมประโลมวิญญา
จนนิทราบรรธมหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
/*68๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
ภูวไนยสรงสหัสธารา
ทรงสุคนธ์ตระหลบอบองค์
แล้วทรงพิพัฒภูษา
ทรงเครื่องบรรจงอลงการ์
ทรงมหามงกุฎแพรวพราย
ครั้นแล้วจึงชวนมเหษี
กับพระราชบุตรีโฉมฉาย
สาวสนมแวดล้อมเรียงราย
ผันผายออกน่าบัญชร
เสนาหมู่มุขอำมาตย์
หมอบดาดเฝ้าแหนสลับสลอน
ว่าขานกิจการพระนคร
พระภูธรสำราญบานใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
ภูวไนยตื่นจากไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ จึงชำระพระองค์สรงสนาน
รศมาลย์เฟื่องฟุ้งหรรษา
ทรงสุคนธ์ปนทองละลายทา
กลั้วกลิ่นบุหงาตระหลบไป
แล้วทรงสนับเพลาภูษา
รจนาพื้นสุวรรณสุกใส
ส้าโบะริ้วทองยองใย
สอดใส่สร้อยสนสังวาลวรรณ
แล้วทรงทองกรจำหลักลาย
พาหุรัดพริ้งพรายฉายฉัน
ธำมรงค์เพ็ชรแพร้วพรายพรรณ
ทรงมงกุฎกุดั่นบรรจง
ทรงอุบะแล้วถือเช็ดหน้า
กุมกฤชลีลาดังราชหงษ์
มาขึ้นม้ามิ่งยิ่งยง
ตรงไปยังราชวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
/*69ร่าย๏ มาเอยมาถึง
ยังซึ่งทวารวังใหญ่
พระลงจากอาชาคลาไคล
เข้าไปบังคมพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยาทรงเพริศเฉิดฉัน
จึงตรัสแก่ระเด่นมนตรีพลัน
วันนี้เราศุขสำราญ
จะรำเล่นให้เปนสถาพร
ถวายกรเทวาในสถาน
เจ้าจัดกิดาหยันอันชำนาญ
กับทหารชวามลายู
ให้รำโล่ห์ดั้งทวนตรี
ดาบกฤชกระบี่เปนคู่คู่
แต่ล้วนเจนจัดสันทัดครู
จะได้ดูสำราญบานใจ
แต่ฟังกิติศัพท์เขาฦๅมา
ว่าองค์พระนัดดาศรีใส
งามดังเทวาสุราไลย
เจ้ารำให้เปนศรีภารา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
รับสั่งแล้วสั่งประสันตา
จงจัดกิดาหยันอันชำนาญ
ให้รำกระบวนทวนแทง
กระบี่กฤชต่อแย้งห้าวหาญ
โล่ห์ดั้งดาบชเลยประจันบาน
ตามมีพจมานบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษี
จึงจัดพหลมนตรี
กับเสนีรี้พลโยธา
ทั้งเหล่ากิดาหยันสันทัด
ทหารหัดกับเหล่าอาสา
พร้อมแล้วบังคมคัลวันทา
ลุกขึ้นรำท่ามลายู
/*70อันพระพี่เลี้ยงประสันตา
กับการะตาหลานั้นจับคู่
ยะรุเดะกับปูนตาน่าดู
ต่างรู้เพลงรบครบครัน
อันพวกรี้พลมนตรี
บ้างรำกฤชกระบี่แลกั้นหยั่น
เหล่าทหารทำท่าดาบฟัน
กิดาหยันนั้นรำเพลงทวน
ล้วนรำเปนคู่สู้กัน
ต่อแย้งแทงฟันแล้วเสสรวล
บ้างไล่บ้างถอยทำลอยนวล
เปนกระบวนต่างต่างกันไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ กลองแขก
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
พยักหน้าระเด่นดาหยนไป
พระบังคมภูวไนยแล้วจรจรัล
ทรงทวนแล้วรำเพลงทวน
ย่างเยื้องตามกระบวนเฉิดฉัน
นาดชายกรายกรจรจรัล
แกล้งรำเวียนรวันเปนวงเดือน
ประสงค์จะให้ตรงอรไทย
รับรองว่องไวใครจะเหมือน
ไนยเนตรชม้ายชายเชือน
เบี่ยงเบือนภักตร์ดูกัลยา
ประปรายปลายทวนเข้าทีไร
ก็ดูให้สบเนตรนางจินตะหรา
แกล้งรำจะให้ต้องวิญญา
แต่จับสายไนยนาอยู่ไม่วาย
แล้วทรงกฤชร่อนวนฉวาง
งามสรรพสรรพางค์เฉิดฉาย
นาดนวยทวยทอดกรกราย
ฉายกฤชอันเรืองฤทธิไกร
แล้วทรงกระบี่รำร่อน
บทจรเยื้องกรายส่ายไหล่
งามดังเทวาสุราไลย
ล่อเลี้ยวให้ไม้กันไปมา
ข้างระเด่นดาหยนตีไป
มิได้ระคายผิวมังษา
แล้วรุกคลุกคลีตีไปมา
ทำทีเงื้อง่าแทงฟัน
/*71ระเด่นมนตรีรี่รับ
กลอกกลับเร็วรวดกวดขัน
แล้วไล่กระชิดติดพัน
ระเด่นดาหยนนั้นเสียที
อิเหนาตีต้องหัดถา
โยธาพร้อมสรวลขึ้นอึงมี่
แล้วสองระเด่นผู้ภักดี
ชลีท้าวหมันหยาด้วยพลัน
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตาสำรวลสรวลสันต์
ค่อยกระซิบทูลองค์พระทรงธรรม์
วันนี้เห็นเหนื่อยครันไป
อันความร่านร้อนในสกนธ์
เห็นจะคลายทุกข์ทนหม่่นไหม้
พระธิดาอยู่บนบัญชรไชย
มารางวัลภูวไนยจะสมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเฉิดฉัน
จึงเอาพลูรอยกัดซัดไปพลัน
ทรงธรรม์แย้มสรวลสำราญใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ทั้งฝูงสาวสนมกรมใน
เกษมสานต์บานใจเปนพ้นนัก
ดูรำพลางชวนกันพาที
ชมระเด่นมนตรีมีศักดิ์
งามดังเทวาสุรารักษ์
เลิศลักษณ์ล้ำชายในโลกา
จะดูทีรำก็เคล่าคล่อง
ทั้งทำนองท่วงทีโอ่อ่า
สมทรงเปนวงษ์เทวา
แกล้วกล้าในการทหารนัก
ทั้งพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน
เจนจัดหัดกันแหลมหลัก
ดูจริตกิริยาน่ารัก
พิศภักตร์โสภาลาวรรณ
/*72แต่ระเด่นจินตะหราวาตี
ครั้นสบเนตรภูมีก็แปรผัน
ในจิตรหากคิดผูกพัน
กัลยาขวยเขินสเทินใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยายิ้มแย้มแจ่มใส
จึงสั่งดาหมังเสนาใน
เร่งไปจัดมงกุฎแลสังวาล
มาให้สองราชนัดดา
อันพี่เลี้ยงเสนาทวยหาญ
เสื้อผ้าแพรพรรณอันตระการ
ให้ประทานตามหลั่นกันลงมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดาหมังรับสั่งใส่เกษา
ให้เบิกเครื่องทรงอลงการ์
ทั้งเสื้อผ้าแพรพรรณอันดีดี
ครั้นได้แล้วขนเข้ามา
เสนาประนตบทศรี
เอามงกุฎสังวาลอันรูจี
ถวายระเด่นมนตรีด้วยพลัน
ทั้งสร้อยสอิ้งพริ้งเพราพราย
ถวายระเด่นดาหยนเฉิดฉัน
อันพี่เลี้ยงเสนาทั้งนั้น
ให้ตามบัญชาพระภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยาผู้รุ่งรัศมี
ครั้นเสร็จพระเสด็จจรลี
เข้าในปราสาทศรีรัตนา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงวงษ์อสัญแดหวา
เสด็จจากเฝ้าพระราชา
ขึ้นทรงมิ่งม้าคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
/*73๏ มาเอยมาถึง
ติกาหรังปาตีที่อาไศรย
จึงลงจากอาชาทันใด
ตรงไปที่ศิริไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
พระยาโศก๏ ทอดองค์ลงกับบรรจฐรณ์
ฤไทยร่านรอนถึงจินตะหรา
ทีนี้เสร็จการนานช้า
จึงจะได้เห็นหน้านางเทวี
โอ้จะคิดไฉนดีณอกอา
จะได้อยู่หมันหยากรุงศรี
พระบิดาให้เร่งกลับธานี
กูจะจากเทวีฉันใด
ยังมิได้สนิทเสนหา
จะไปจากหมันหยากะไรได้
ดังปืนพิศม์ติดตรึงรึงใจ
แต่ถ่ายถอนฤไทยไปมา
จะทิ้งดวงยิหวาของเรียมไว้
จะจำใจนิราศเสนหา
แม้นมิสมดังจิตรเจตนา
ไม่กลับไปภารากุเรปัน
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน
เห็นพระวิปริตคิดอัศจรรย์
พระบรรธมทั้งเครื่องรจนา
จึงเข้ามาเปลื้องเครื่องทรง
ให้พระองค์ทรงผลัดภูษา
เปนไฉนฉนี้พระราชา
จงอุส่าห์ระงับพระหฤไทย
ฯ ๔ คำ ฯ
ต่อนี้ฉบับขาด
จับตอนเข้าห้องจินตะหรา
โอ้โลม๏ ว่าเอยว่าพลาง
โอนแอบแนบนางเกษมศรี
ถอยหนีพี่ไยณเทวี
มารศรีอย่าสลัดตัดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย๏ พระเอยพระผ่านฟ้า
มารัดรึงตรึงตราไม่ปราไส
ยิ่งห้ามยิ่งลามลวนไป
เปนใจของใครจะไม่แค้น
น้ำคำดังอำมฤตย์ฟ้า
แต่หยาบช้าสามาญเปนเหลือแสน
แกล้งจะให้คนหมิ่นถิ่นแคลน
มาทแม้นว่าพระเมตตา
น้องว่าสิ่งไรจะผ่อนผัน
นี่ทรงธรรม์หาญหักหนักหนา
นางสบัดปัดกรไปมา
กัลยาค้อนควักภูวไนย
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ เจ้าเอยเจ้าพี่
มารศรีผู้ยอดพิศมัย
พี่รักนางพ่างเพียงดวงใจ
สิ่งใดจงได้เมตตา
พี่นี้เหมือนสารอันมัวมัน
หุนหันไปด้วยเสนหา
แต่ร้อนรุ่มกลัมกลัดอยู่อัตรา
พึ่งได้สุธาทิพมายาใจ
แต่ผินหน้าผินหลังขึ้งขัด
จะสบิ้งสบัดไปถึงไหน
เมื่อได้แนบเนื้อแนมใน
จงหยุดยั้งชั่งใจนางเทวี
ว่าพลางพระทางเชยชม
จูบแก้มแนมนมมารศรีี
เอนองค์อิงแอบแนบยวนยี
พาทียั่วเย้าไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ น้อยเอยน้อยใจ
แกล้งจะให้อายชาวดาหา
ยิ่งว่ายิ่งทำหยาบช้า
เพราะเหตุผ่านฟ้าไม่เกรงใจ
/*75ฉนี้แลฤาว่าเมตตา
อนิจามาทำแต่โดยได้
เจ็บจิตรเปนสุดคิดไป
จะใคร่กลั้นใจให้มรณา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ สาวเอยสาวสวรรค์
ขวัญเมืองอย่าได้กังขา
คำมั่นพี่ได้สัญญา
แก้วตาตรึกดูข้างในใจ
เจ้าอย่าฉงนสนเท่ห์
พี่จะแต่งเล่ห์ลวงก็หาไม่
พลางกอดประทับกับอกไว้
ปลื้มใจของพี่จงเมตตา
เมื่อได้ถึงเพียงนี้แล้ว
ควรฤาน้องแก้วไม่ผ่อนหา
ปรานีพี่เถิดนางกัลยา
ช่วยชูชีวาของพี่ไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าเอยว่าพลาง
โอบอุ้มองค์นางพิศมัย
ทรวงแอบแนบทรวงทรามไวย
ฤไทยด่าวดิ้นแดดาล
จูบแก้มแนมแก้มประกิจ
ยิ่งรัญจวนคิดถึงสงสาร
ภุมรียั่วเย้าดวงมาลย์
บุษบาตระการก็คลี่คลาย
กรเกี่ยวกระหวัดรัดองค์
ชมดวงบุษบงโฉมฉาย
พระพิรุณรังสรรค์ก็โปรยปราย
โกสุมกระจายอรชร
ภุมราร่อนลงประจงจด
ขมรศสุคนธเกสร
บดบังทั้งแสงทินกร
ภมรบรรเทิงเริงรื่นใจ
ทั้งสองพระองค์ทรงสวัสดิ์
กำหนัดด้วยความพิศมัย
ดังได้ฟากฟ้าสุราไลย
ศุขเกษมเปรมใจทั้งสองรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ กล่อม
/*76ร่าย๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงนางนมทั้งซ้ายขวา
แต่ปรับทุกข์กันไปมา
ด้วยกลัวอาญาพระภูวไนย
คิดแล้วก็ชวนกันขึ้นมา
ทูลแจ้งกิจจาแถลงไข
ว่าระเด่นมนตรีชาญไชย
เสด็จไปปราสาทพระบุตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเรืองศรี
ทั้งประไหมสุหรีเทวี
มิได้มีพจมานประการใด
ต่างองค์ก็เสด็จลีลาศ
จากอาศน์สุวรรณแจ่มใส
เข้าที่บรรธมภิรมย์ใจ
ที่ในห้องศิริไสยา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ครั้นล่วงสามยามนาฬิกา
ปักษีตื่นตาหากัน
ไก่ขันกระชั้นเสียงก้อง
พระสร้วมสอดกอดน้องแล้วรับขวัญ
พระสท้อนถอนใจจาบัลย์
ซบภักตร์ลงพลันกับภักตรา
ความพี่หนักทรวงบัดนี้
แม้นคิรีทับอยู่ก็เบากว่า
จะจากไปฉันใดณอกอา
คิดมาฤๅหนึ่งมิใคร่ไป
แต่ถอนฤไทยมิใคร่จาก
โอ้ลำบากอกพี่จะมีไหน
จำจิตรจำจากจะจำไกล
จะทนทุกข์ไปในราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องแก้ว
จะใกล้รุ่งขึ้นแล้วณเจ้าพี่
พี่ยาจะลานางเทวี
ค่อยอยู่จงดีณนวลน้อง
/*77แต่สั่งแล้วพระซ้ำสั่งเล่า
ขวัญเจ้าอย่าทุกข์ทนหม่่นหมอง
บัดนี้จวนแจ้งแสงทอง
จำเปนจากห้องภิรมยา
แล้วกลับภักตรามาสั่ง
ร้อยชั่งเจ้าอย่าละห้อยหา
วันนี้แต่พลบพี่จะมา
ค่อยท่าพี่เถิดณดวงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ สั่งเสร็จก็เสด็จออกมา
จากห้องไสยาพิศมัย
พระรีบลีลาคลาไคล
จวนสุริยแสงใสสว่างฟ้า
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงเข้าที่สรง
ทรงสุคนธรศโอ่อ่า
ดาดกลบรอยเล็บนางกัลยา
ทรงภูษาวิจิตรพิศพรรณ
ทรงอุบะแล้วถือเช็ดหน้า
พระปรีดาภิรมย์หฤหรรย์
ออกหมู่เสนาบังคมคัล
เกษมสันต์เสสรวลสำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น
ประสันตายิ้มรับเกษมสานต์
จึงทูลไปด้วยใจสามาญ
พระภูบาลเสด็จไปแห่งไร
พิศภักตร์ดังดวงจันทรา
เมื่อจวนรุ่งโรยราไม่แจ่มใส
พระกรก็เปนริ้วรอยไป
เห็นแปลกตาแปลกใจกว่าทุกวัน
ดีร้ายต้องปิศาจเมืองนี้
จึงแรงร้ายราวีกวดขัน
ว่าแล้วจับเบี้ยขึ้นบนพลัน
เป็ดไก่สารพันจะบูชา
ขอให้พระไปดีมาดี
อย่ามีริ้วเลยคุ้งวันน่า
ให้ไปจนรุ่งแรงแสงสุริยา
ยิ่งกว่าวันนี้จงทุกวัน
/*78ให้ได้เสด็จทุกราตรี
จะแต่งเครื่องพลีจงกวดขัน
ข้าจะกินถวายเทวัญ
ทุกเทพรังสรรค์จงเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ทั้งพระพี่เลี้ยงแลเสนา
ก็สรวลประสันตาแซ่เซงไป
พระเอาพลูรอยกัดซัดมา
สารพันจะว่าไม่นิ่งได้
แล้วเสด็จลีลาคลาไคล
เข้าในที่ศิริไสยา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวเจ้ากรุงหมันหยา
ครั้นพวยพุ่งรุ่งแสงพระสุริยา
พระราชาอ่าองค์อำไพ
ครั้นสร็จเสด็จยาตรา
กับอรรคชายาศรีใส
เสด็จออกท้องพระโรงไชย
จึงสั่งเสนาในไปพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เร่งเอยเร่งเร็ว
ให้หาตำมะหงงกุเรปัน
ทั้งพี่เลี้ยงนัดดามาพลัน
ให้ทันกูสั่งบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงมุขอำมาตย์ทั้งสี่
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูมี
กราบสามทีแล้วก็แล่นไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาถึงตำหนักพระราชา
เอากิจจานั้นแจ้งแถลงไข
รับสั่งให้หาท่านเข้าไป
เร่งเร็วแต่ในบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
/*79๏ บัดนั้น
ตำมะหงงกุเรปันกรุงศรี
กับสี่พี่เลี้ยงเสนี
รีบขมีขมันเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มาเอยมาถึง
ปราสาทท่านท้าวหมันหยา
ถวายบังคมคัลวันทา
ทั้งสองกษัตราเลิศไกร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเปนใหญ่
แสร้งเสด้วยเล่ห์กลใน
ท้าวไทจึงแจ้งกิจจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ คืนเอยคืนนี้
ระเด่นมนตรีขึ้นลอบหา
จินตะหราวาตีกัลยา
ข้ามิได้รู้เห็นเปนใจ
เราจะบอกไว้เปนพยาน
พระภูบาลมิรู้จะสงไสย
ว่าเราปลดปลงจงใจ
ยกบุตรีให้กับนัดดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงบังคมเหนือเกษา
ทั้งสี่พี่เลี้ยงพระราชา
ก้มหน้าลงยิ้มทันใด
ตำมะหงงจึงสนองพระวาจา
พระนัดดามาจากกรุงใหญ่
ด้วยกำลังรักองค์อรไทย
ภูวไนยจึงหักหาญมา
ก็ย่อมแจ้งใจอยู่ด้วยกัน
ถึงสององค์ทรงธรรม์ผู้เชษฐา
แม้นพระได้แจ้งแห่งกิจจา
ก็จะไม่ว่าไรพระองค์นัก
แม้นพระมิให้นางจินตะหรา
พระนัดดาจะแสนโศกเพียงอกหัก
ด้วยตั้งใจจำนงจงรัก
หาญหักมาจนถึงเพียงนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
/*80๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวหมันหยาเรืองศรี
จึงตอบคำตำมะหงงเสนี
เรามิรู้แห่งที่จะคิด
มิใช่จะหวงบุตรีไว้
ครั้นจะให้ก็กลัวความผิด
เห็นความทั้งนี้จะมิมิด
สององค์ทรงฤทธิ์จะรู้ไป
ครั้นจะมิให้ก็เอนดู
มิรู้ที่จะทำเปนไฉน
สุดแต่เราจะนิ่งดูไป
ทั้งปวงจงได้เปนพยาน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงได้ฟังบรรหาร
กับสี่พี่เลี้ยงก็กราบกราน
ลาพระภูบาลมาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงกราบประนตบทศรี
แล้วทูลระเด่นมนตรี
ตามพระภูมีตรัสมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ครั้นได้จะแจ้งแห่งกิจจา
พระโสมนัศาเปนพ้นไป
แต่งองค์แล้วทรงอาชา
มาปราสาทจินตะหราศรีใส
ทั้งกลางวันกลางคืนภูวไนย
เข้าไปอยู่ด้วยนางกัลยา
แต่คลึงเคล้าประกิจชิดชม
บรรเทิงภิรมย์หรรษา
สำรวลสรวลศุขทุกเวลา
ในห้องไสยาบรรธมใน
ยามสรงยามเสวยก็เชยชิด
แสนสนิทไม่ห่างนางได้
ด้วยเริ่มแรกรู้รศใจ
งวยงงหลงใหลด้วยเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ โลม
/*81๏ เมื่อนั้น
โฉมนางจินตะหรามารศรี
ภิรมย์สมศุขเปรมปรีดิ์
ด้วยระเด่นมนตรีชาญไชย
องค์อ่อนนอนแนบแอบองค์
แสนสนิทพิศวงหลงใหล
ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์บานใจ
ด้วยพระภูวไนยทุกราตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเรืองศรี
อยู่สบายมาหลายราตรี
พระคิดถึงสองศรีโสภา
ซึ่งอยู่ในดงพงไพร
จะเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจเปนหนักหนา
โอ้เอนดูนางกัลยา
จะรับเข้ามายังเวียงไชย
คิดแล้วจึงมีพระวาจา
แต่แรกพี่มาจากกรุงใหญ่
เร่งรีบเดินทางกลางไพร
พี่จึงแก้สงไสยแก่ไพร่พล
ครั้นออกป่าทุ่งจึงอุบาย
ทำเปนแยบคายสายสน
ควบแข่งอาชากับสามนต์
จึงค่อยเปลืองหนทางเร็วมา
ครั้นถึงภูผาปราปี
พี่ชื่นชมยินดีเปนหนักหนา
ด้วยใกล้บุรีแก้วแววตา
จึงให้ตั้งพลับพลาหยุดพัก
พอสามระตูมาพบ
ได้รับรุกโรมโหมหัก
ระตูผู้น้องโอหังนัก
หาญหักพี่ก็ฆ่าให้บรรไลย
ยังแต่สองระตูผู้พี่
จึงเอาสองบุตรีมาให้
กับกุมารแน่งน้อยพึงใจ
ทั้งบรรณาการก็ให้มา
ขอเปนเมืองออกแก่พี่
แล้วฝากสองบุตรีโอรสา
/*82พี่ก็มีจิตรคิดเมตตา
แต่ว่ามิได้ต้องสองอรไทย
พี่ตั้งสัตย์ตัดตรงจงมา
จะเลี้ยงดวงยิหวาให้เปนใหญ่
แม้นมิสมดังจิตรที่คิดไว้
อันนางใดพี่ไม่ไยดี
พี่จึงให้อพยพทั้งนั้น
ตั้งมั่นอยู่ด่านกรุงศรี
กลัวสองพระองค์ทรงธรณี
จะว่าพี่มีภรรยามา
จะมิให้แก้วตายาจิตร
พี่จะชวดสนิทเสนหา
จะเสียทีที่พี่หักมา
ใช่จะไม่เจตนาแก่นางใด
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางจินตะหราวาตีศรีใส
จึงทูลพระองค์ทรงไชย
ขอให้ไปรับสองนางมา
นางไกลบิตุเรศมารดาแล้ว
ไกลทั้งน้องแก้วเสนหา
เห็นแต่พระองค์ดังบิดา
ก็มาไกลเล่าจะเศร้านัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีมีศักดิ์
ได้ฟังนางโฉมยงนงลักษณ์
ความรักภูลเพิ่มเพียงดวงใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นแล้ว
พระคลาศแคล้วจากห้องพิศมัย
จึงสั่งพระพี่เลี้ยงให้เร่งไป
รับสองอรไทยเข้ามา
กับเหล่าอพยพทั้งนั้น
พี่จัดสรรที่อยู่ให้พร้อมหน้า
อันสองนวลน้องกัลยา
พี่พามาติกาหรังเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*83๏ บัดนั้น
ยะรุเดะบังคมก้มเกล้า
รับสั่งพระองค์ผู้ทรงเยาว์
มาจัดเหล่าทหารชาญไชย
ทั้งที่ฐานจัดเสร็จก็ไคลคลา
ยกมายังด่านกรุงใหญ่
ถึงบอกพี่เลี้ยงนางอรไทย
พระภูวไนยให้รับเข้าธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
นางพี่เลี้ยงครั้นแจ้งถ้วนถี่
จึงมาทูลสองราชเทวี
พระภูมีให้มาเชิญเข้าเวียงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สองสุดานารีศรีใส
ฟังพี่เลี้ยงทูลก็แจ้งใจ
จึงไปเข้าที่สรงคงคา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด๏ ต่างองค์ชำระสระสนาน
สุคนธารอุรับจับมังษา
ผัดผ่องภักตร์เพียงจันทรา
ทรงภูษาพื้นสุวรรณพรรณราย
ทรงสไบวิไลยโอฬาร์
บุหงาแซมเกษเฉิดฉาย
ทองรอบขอบภักตร์จำหลักลาย
กระจังรายรัดมวยบรรจงเกลา
ทรงทั้งทองกรธำมรงค์
วินิจพิศทรงโฉมเฉลา
มาทรงวอสุวรรณอันพรายเพรา
พี่เลี้ยงนงเยาว์ก็ตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ อิกทั้งนักสนมกรมใน
แหแหนแน่นไปทั้งซ้ายขวา
ธงทิวปลิวระยับจับตา
มิช้าก็ถึงพระนคร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ จึงประทับวอแก้วกับเกยมาศ
ยุรยาตรดังเทพอับศร
ตรงไปที่อยู่พระภูธร
ทั้งสองบังอรค่อยคลายใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
จึงกล่าวแก่จินตะหราทรามไวย
พี่จะลาดวงใจไคลคลา
ไปหานางมาหยารัศมี
แก้วพี่อย่าละห้อยคอยหา
แต่นางมาก็หลายวันมา
พี่จะลาไปหาทรามไวย
สั่งเสร็จมาขึ้นอาชา
ไปยังติกาหรังที่อาไศรย
ครั้นถึงจึงลงมโนไมย
เข้าในที่สรงคงคา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ พระจึงชำระสระสนาน
อุรับสุคนธารโออ่า
ทรงภูษิตกุมกฤชเทวา
ทรงอุบะบุหงาปะกัน
บรรจงจับชายกรายกร
บทจรย่างเยื้องผายผัน
เข้าในห้องแก้วแพรวพรรณ
เห็นบรรธมสนิทนิทรา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ ยอกรพาดเอวอรไทย
จะให้สงไสยกังขา
ว่าระเด่นสังคามารตา
ซึ่งเปนอนุชาร่วมใจ
แล้วค่อยกระซิบถามพลาง
พระพี่นางตื่นอยู่ฤๅหลับใหล
ไม่ผินมาหาน้องนี้ว่าไร
ขัดแค้นสิ่งใดจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*85๏ เมื่อนั้น
นางมาหยารัศมีเสนหา
ได้ยินแว่วเสียงจำนรรจา
กัลยาฟื้นองค์ขึ้นทันใด
สำคัญว่าพระอนุชา
เห็นผิดเวลาจึงถามไถ่
ดึกดื่นปานนี้แล้วมาไย
เหตุการสิ่งไรจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ค่อยกระซิบบอกนางกัลยา
ว่ามิได้มีเหตุสิ่งไร
แต่จากกันมาเป่นหลายวัน
น้องนั้นมีจิตรคิดฝันใฝ่
จึงมาเฝ้าองค์อรไทย
ว่าพลางกอดไว้ไม่เคลื่อนคลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางมาหยาเฉิดโฉมเสนหา
เห็นผิดที่ใช่เสียงอนุชา
รู้ว่าอิเหนามาก็ตกใจ
ลุกเลื่อนพระองค์ลงมาพลัน
ฤไทยประพรั่นหวั่นไหว
สั่นทรุดให้หลุดพระหัดถ์ไป
ความกลัวภูวไนยเปนพ้นนัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีมีศักดิ์
สรวลพลางรับขวัญนางนงลักษณ์
น้องรักอย่าประหวั่นพรั่นใจ
พี่แสนคนึงเจ้าหนักหนา
จึงมาด้วยความพิศมัย
อนิจาแก้วตายาใจ
เคียดแค้นสิ่งไรไม่พาที
/*86เจ้าไม่เล็งเห็นอกที่พี่รัก
นงลักษณ์ทรุดสั่นถอยหนี
เวลาดึกดื่นถึงเพียงนี้
มารศรีจะไปแห่งใด
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางมาหยารัศมีศรีใส
ยอกรบังคมพระภูวไนย
อรไทยจึงกล่าววาจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระเอยพระเจ้า
พระจงโปรดเกล้าเกษา
พระเสด็จมาไยพระราชา
แม้นนางจินตะหรารู้ไป
ก็จะทรงพระโกรธโกรธา
โทษาจะมีเปนข้อใหญ่
ข้าน้อยซัดลอยมาเมืองไกล
ไร้พระบิตุเรศชนนี
พร่ำรักษาตัวกลัวผิด
คิดเจียมใจว่าเปนทาษี
ไม่ควรจะเสด็จมาพาที
ภูมีจะพาผิดมาติดไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ น้องเอยน้องรัก
นงลักษณ์ผู้ยอดพิศมัย
ถึงจินตะหราวาตีจะรู้ไป
จะทำสิ่งใดได้อย่าสงกา
พี่จะปราบปรามไม่ตามใจ
มิให้ขัดขึ้งหึงษา
ถึงจะรักจินตะหราเท่าแผ่นฟ้า
อันความอาธรรม์ไม่ให้มีี
พี่มิให้ดูหมิ่นถิ่นแคลนเจ้า
โฉมเฉลาอย่าหม่นหมองศรี
จะปรารมภ์ใจไปไยมี
สายสุดสวาดิพี่จงเมตตา
อันเจ้าว่ามิควรณน้องรัก
ด้วยพี่เปนศักดิโจรป่า
/*87ตัวเจ้าเปนราชธิดา
ชรอยวาศนาเคยคู่ครอง
พี่รักนางพ่างเพียงดวงใจ
มิให้ระคายขุ่นข้อง
ว่าพลางกางกรเกี่ยวตระกอง
โอบอุ้มองค์น้องใส่ตักไว้
จูบแก้มแนมคางพลางชม
เกลียวกลมภิรมย์พิศมัย
กรกระหวัดรัดแนบอุระไว้
ฤไทยปั่นป่วนยวนยี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมาหยารัศมี
เคลื่อนองค์ลงมาแล้วพาที
พระไม่โปรดเกษีก็ว่าไป
อันพระเสนหาอย่างนี้
น้องจะยินดีก็หาไม่
แม้นพระเสด็จกลับไป
จะเห็นว่าภูวไนยเมตตา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ แสนเอยแสนเฉลียว
อย่าเลี่ยงเลี้ยวประหงิดประงอนว่า
ด้วยแสนคำนึงพี่จึงมา
เจ้าอย่าขับเลยพี่ไม่ไป
ถึงเจ้าจะให้อนุชา
ฆ่าเสียก็ตามอัชฌาไศรย
ทรากผีจะไว้แก่อรไทย
อันพี่จะไปอย่าสงกา
แต่ได้เห็นเจ้าวันนั้น
เปนนิรันตร์ครุ่นครวญหวนหา
มาขัดด้วยความสัจจา
จึงมิได้เสนหาดังใจคิด
ว่าพลางเชยนมชมภักตร์
แสนสุดรักพี่ล้ำดวงจิตร
โอบอุ้มองค์แอบแนบชิด
อย่าบิดพลิ้วไปเลยกัลยา
ฯ ๘ คำ ฯ
/*88ร่าย๏ พระเอยพระเจ้า
พระจงโปรดเกล้าเกษา
อันถ้อยคำพระพร่ำพรรณา
ข้าน้อยแจ้งอยู่ภูวไนย
พระองค์จงทรงพระเมตตา
ค่อยอัธยาอาไศรย
ตัวน้องเปนข้าช่วงใช้
จะไปไหนพ้นพระบาทา
ยังคิดประหวั่นพรั่นใจ
สิ่งไรจงโปรดเกษา
ใช่จะกล่าวแกล้งแสร้งมารยา
เมตตาบ้างเถิดพระพันปี
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ สาวเอยสาวสวรรค์
ขวัญเมืองผู้มั่งมีศรี
เจ้าว่าไยไฉนฉนี้
ไม่เห็นอกพี่ที่เดือดร้อน
แต่วันแรกเจ้ามาจนบัดนี้
กี่ราตรีแล้วจงคิดก่อน
แต่ร้อนรุ่มกลุ้มใจดังไฟฟอน
สายสมรจะห้ามพี่กลใด
แม้นเจ้าห้ามอื่นไม่ขืนขัด
จะห้ามความปดิพัทธนี้ไม่ได้
ว่าพลางโอบอุ้มอรไทย
อิงแอบแนบไว้ไม่เคลื่อนคลา
จูบแก้มแนมในไรเกษ
จูบเนตรแนมนมทั้งซ้ายขวา
จูบกรกรเกี่ยวกัลยา
เสนหาเกลื่อนกลุ้มรุมรึง
อากาศสเทือนเลื่อนลั่น
พระสุเมรุป่วนปั่นสนั่นถึง
บาดาลสท้านอึงคนึง
ได้ยินถึงพิภพนาคินทร์
นาคราชก็ผาดผุดเถลิง
สำเริงฟาดฟุ้งฟองสินธุ์
นองละลอกกระฉอกฝั่งฟูมดิน
ด้วยเดชนาคินทร์อันเกรียงไกร
ทั้งสองพระองค์ผู้มีศรี
ศุขเกษมเปรมปรีดิ์แจ่มใส
/*89พึ่งแรกรู้รศรักประจักษ์ใจ
งวยงงหลงใหลทั้งสององค์
พระเทียมบรรธมชมชิด
เร่งแสนสนิทพิศวง
อยู่จนรุ่งแสงพระสุริยง
พระองค์จึงเสด็จไคลคลา
ฯ ๑๖ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงท้าวกุเรปันนาถา
รู้ว่าพระราชบุตรา
ไปอยู่หมันหยาธานี
พระจึงสั่งเสนาทันใด
ให้เร่งแต่งราชสารศรี
ไปหาอิเหนามาบัดนี้
ให้กลับบุรีจงฉับไว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งบังคมไหว้
รีบมาแต่งสารทันใด
แล้วขึ้นมโนไนยไคลคลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ยังพิไชยบุรีหมันหยา
จึงไปยังติกาหรังพระราชา
เสนากราบเกล้าดุษฎี
ทูลว่าองค์ศรีปัตหรา
ให้ข้าจำทูลสารศรี
มาเชิญเสด็จพระภูมี
กลับไปบุรีกุเรปัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีเฉิดฉัน
ฟังข่าวผ่าวร้อนดังเพลิงกัลป์
พระเร่งปั่นป่วนรัญจวนใจ
/*90จำเปนจึงรับเอาสาร
ถือไว้จะอ่านก็หาไม่
จึงสั่งว่าถวายบังคมไป
ที่ในยุคลบาทา
จะทูลลาอยู่ก่อนจึงจะไป
พระจงได้โปรดเกษเกษา
สั่งแล้วก็ขึ้นอาชา
มาปราสาทจินตะหราวาตี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
เสนากุเรปันกรุงศรีิ
ยอกรถวายอัญชลี
ขึ้นพาชีกลับไปเวียงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงกราบบังคมประนมไหว้
ทูลแถลงให้แจ้งหฤไทย
ตามพระภูวไนยสั่งมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวกุเรปันรุ่งฟ้า
แต่ให้ไปหาพระบุตรา
เปนหลายครั้งไม่มาเวียงไชย
พระเร่งร่านร้อนรำคาญ
ด้วยจวนจะทำการใหญ่
อยู่อยู่แล้วให้อักษรไป
จนถึงสี่ใบก็ไม่มา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ภิรมย์สมศุขทุกเวลา
ด้วยระเด่นจินตะหรายาใจ
แต่ยั่วเย้าเฝ้าแอบแนบชิด
ด้วยความสนิทพิศมัย
ชมชื่นรื่นรวยด้วยอรไทย
ครั้นจะใกล้สิ้นแสงพระสุริยา
/*91จึงมีวโรรศพจนาดถ์
สายสวาดิพี่ยอดเสนหา
ร่วมจิตรร่วมคิดร่วมชีวา
วันนี้พี่จะลาอรไทย
ไปหานางสการวาตี
มารศรีอย่าร้อนรนหม่นไหม้
สั่งแล้วมาขึ้นอาชาไนย
ไปยังติกาหรังพระราชา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ชมตลาด๏ ครั้นถึงจึงเข้าที่สรง
ทรงสนานชำระสระเกษา
ทรงสุคนธ์เฟื่องฟุ้งโอฬาร์
สำอางอ่ากลิ่นเกลี้ยงเกลาผจง
แล้วทรงภูษาเลื้อยชาย
อุบะประสุคนธ์กลายกลิ่นส่ง
พระกรกรายกฤชฤทธิรงค์
จับชายบรรจงคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ มาเอยมาถึง
จึงเข้าในไพชยนต์แสงใส
พระเผยม่านทองห้องใน
ขึ้นไปบนแท่นไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางสการวาตีเสนหา
ครั้นเหลือบเห็นองค์พระราชา
กัลยาตระหนกตกใจ
ถอยองค์ลงจากแท่นแก้ว
แล้วถวายบังคมประนมไหว้
เร่งขวยเขินสเทินเปนพ้นไป
อรไทยกรานก้มภักตรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
ยุดมือไว้แล้วจึงกล่าวมา
อย่าวันทาพี่เลยณทรามไวย
/*92ตัวพี่นี้ชาติชาวดง
แต่ทนงจงรักที่ศักดิใหญ่
ว่าพลางโอบอุ้มอรไทย
ขึ้นไปบนแท่นไสยา
พระพลางจูบแก้มแนมนม
บรรเทิงภิรมย์หรรษา
เกี่ยวกระหวัดรัดรึงตรึงตรา
เสนหาเฟื่องฟุ้งจรุงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางสการวาตีศรีใส
ถอยลงจากตักแล้วทูลไป
ทำอะไรฉนี้ไม่ปรานี
พระจงวางมือน้องเสียก่อน
ภูธรได้โปรดเกษี
ข้ากลัวนางจินตะหราวาตี
จะมีความพิโรธโกรธา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ สายเอยสายสมร
จงดำริห์ดูก่อนจึงว่า
ถ้าพี่มิรักไม่หักมา
ใช่ว่าจะไร้ที่ยาใจ
พี่แสนคำนึงอยู่เปนนิจ
มิได้สมสนิทพิศมัย
ด้วยพี่ได้ออกวาจาไว้
จึ่งเนิ่นช้าไปถึงเพียงนี้
ซึ่งว่ากลัวนางจินตะหรา
ข้อนั้นเจ้าอย่าหมองศรี
พี่จะปราบปรามความข้อนี้
มิให้มีสิ่งระคายกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าเอยว่าพลาง
จูบแก้มแนมคางทางรับขวัญ
ปลื้มจิตรอย่าคิดฉนั้น
เราระร่วมรักกันคุ้งบรรไลย
ฯ ๒ คำ ฯ
/*93ร่าย๏ พระเอยพระโฉมยง
น้องยังพะวงสงไสย
ซึ่งพระจะปราบปรามทรามไวย
เกลือกจะมิได้ดังจินดา
อันอย่างนี้ย่อมเปนที่เดียดฉัน
แจ้งอยู่ด้วยกันถ้วนหน้า
สืบไปมิได้ดังสัญญา
ข้าน้อยรักตัวกลัวไภย
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ โฉมเอยโฉมศรี
ว่าไยฉนี้หาควรไม่
พระบิดาเจ้าฝากฝังไว้
พี่ก็ได้รับต่อเสนี
พี่จะรักมิได้ลำเอียง
จะเลี้ยงให้ควรด้วยศักดิศรี
ความอัปรยศใจไม่ให้มี
พี่ได้ไว้คำมั่นสัญญา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าเอยว่าพลาง
เชยนมชมปรางทั้งซ้ายขวา
นิ่มเนื้อนวลน้องดังทองทา
เจ้าอย่ายุดมือพี่ไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย๏ พระเอยพระพันปี
จะปรานีบ้างก็หาไม่
น้องยังประหวั่นพรั่นใจ
สิ่งไรจงทรงพระเมตตา
พระว่ามาทั้งนี้ก็แจ้งใจ
จะรับใส่ไว้เหนือเกษา
พระคุณพ่างเพียงพระบิดา
จะเปนข้ากว่าจะสิ้นชีวี
พระจงงดก่อนผ่อนไป
ตัวน้องอยู่ในบทศรี
จะไปไหนพ้นพระภูมี
โปรดเกษีเถิดพระราชา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ โฉมเอยโฉมเฉลา
ทรงเยาว์ยั่วยวนเสนหา
ต้องจิตรทั้งจริตกิริยา
วาจาเจ้าปลื้มอาไลย
พระอุ้มนางวางให้บรรธม
เกลียวกลมชมชิดพิศมัย
ภักตราแนบหน้าอรไทย
เน้นแนบเข้าไว้กับกายา
พระสุเมรุมาศก็หวาดไหว
แขไขระรองส่องเวหา
ต้องดวงโกสุมประทุมา
บุษบาตูมกลัดก็คลี่คลาย
ภุมราร่อนลงประจงย้ำ
กลีบกล้ำเกสรก็เผยผาย
รศคนธ์ตระหลบอบอาย
เบิกบานกระจายทั้งสาคร
ทั้งสองพระองค์ผู้ทรงลักษณ์
แรกรักสมัคสโมสร
ตราบเท่าสางแสงทินกร
พระจึงบทจรจากห้องใน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
ร่าย๏ แต่เวียนรไวไปมาอยู่หลายวัน
ทรงธรรม์ร่ายร่วมพิศมัย
จะใคร่ให้สามนางรักร่วมใจ
พระจึงใช้สังคามารตา
เจ้าไปบอกพี่นางทั้งสองศรี
วันนี้พี่จะให้เข้าไปหา
จินตะหราวาตีกัลยา
อนุชาจงไปบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สังคามารตาเรืองศรี
รับสั่งแล้วแล่นจรลี
ถึงที่อยู่สององค์นงคราญ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
/*95๏ จึงทูลว่าระเด่นมนตรี
ให้พี่นางเข้าไปในราชฐาน
หาระเด่นจินตะหรายุพาพาล
จงเสด็จไปกาลบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมาหยารัศมี
ทั้งระเด่นสการวาตี
ครั้นแจ้งคดีก็กลัดใจ
แม้นไหว้ระเด่นบุษบา
จะมีความน้อยใจก็หาไม่
ควรเราจะเปนข้าช่วงใช้
ด้วยเปนในสุริวงษ์เทวา
นี่เราจะบังคมกะไรได้
นางจะเปนกะไรมาหนักหนา
แม้นอยู่เมืองเราเจ้าพี่อา
เห็นหน้าจะพอเสมอกัน
มิร้างที่จะได้เปนน้อย
ทีนี้คนจะพลอยหยามหยัน
อัปรยศจะอยู่แก่พงษ์พันธุ์
อันเราจะได้ช้ำระกำใจ
นางเด็กฤาใหญ่ไม่รู้ที่
เราจะอัญชลีกะไรได้
นางเร่งละห้อยน้อยใจ
ชลไนยไหลหลั่งถั่งลง
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงพระบุตรีนวลหง
จึงกราบทูลนางโฉมยง
อย่าทรงโศกเศร้าโศกา
พระบิดามารดรพร่ำสอนสั่ง
จะมิฟังไม่ชอบหนักหนา
อันระเด่นจินตะหรากัลยา
ร่วมชัณษากับระเด่นมนตรี
ถ้ามิฟังรับสั่งภูวไนย
เจ้าข้าจะได้หมองศรี
จะบ่ายหน้าไปพึ่งใครได้มี
น่าที่จะได้เดือดร้อน
/*96พระบิดาก็เปนเมืองออกอยู่
โฉมตรูจงตรึกดูก่อน
แม้นพระจะห้ำหั่นบั่นรอน
ดวงสมรจะคิดประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สองราชบุตรีศรีใส
ได้ฟังพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ
คิดได้จึงตอบวาจา
อันพี่ว่าขานการทั้งนี้
ก็ชอบท่วงทีเปนหนักหนา
เปนข้าท่านแล้วเจ้าพี่อา
จะก้มหน้าไปตามกรรมมี
แม้นมิคิดถึงพระบิดา
ถึงจะม้วยมรณาให้รู้ที่
ขัดสนจนใจด้วยข้อนี้
พี่น้องมาจะไปด้วยกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมตลาด๏ นางจึงแต่งองค์ทรงภูษา
ทรงสไบรจนาเฉิดฉัน
สอิ้งประดับทับทรวงพรายพรรณ
แล้วบรรจงทรงทองกร
ทรงธำมรงค์แลมงกุฎ
ผุดผาดดังเทพอัปศร
แล้วสองสุดาก็บทจร
กุมกรอนุชาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ ทั้งสามองค์ทรงวอเดียวกัน
แห่แหนแน่นนันมาไสว
สาวสรรค์สพรึบพร้อมตามไป
บัดใจเข้าในทวารา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงประทับเกยมณีมีค่า
แล้วสั่งสังคามารตา
เจ้าไปทูลจินตะหราให้แจ้งใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
/*97๏ เมื่อนั้น
สังคามารตาศรีใส
รับคำกัลยาแล้วคลาไคล
เข้าในปราสาทรัตน์มณี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มาเอยมาถึง
จึงทูลนางจินตะหรามารศรี
รับสั่งระเด่นมนตรี
ให้พี่นางมาเฝ้าอรไทย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
จินตะหราวาตีศรีใส
จึงสั่งพี่เลี้ยงให้เร่งไป
เชิญสองทรามไวยมาบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษี
บังคมแล้วรีบจรลี
ไปยังเกยมณีรจนา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงทูลสองเทวี
พระบุตรียินดีเปนหนักหนา
ให้มาเชิญสองพระธิดา
เสด็จไปปราสาทอันรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ทั้งสองสุดามารศรี
ได้แจ้งแห่งอรรถคดี
จรลีลงจากเกยลา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงในปรางคปราสาท
เห็นกำนัลเดียรดาษทั้งซ้ายขวา
จึงเข้าไปในห้องรจนา
เห็นระเด่นจินตะหราก็ป่วนใจ
/*98จำจนจำจิตรเปนหนักหนา
กัลยาจำบังคมไหว้
แล้วกรานก้มภักตรอยู่แต่ไกล
ฤไทยร่านร้อนดังอัคคี
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า๏ เมื่อนั้น
ระเด่นจินตะหรามารศรี
จึงเรียกสองราชบุตรี
เจ้ามานั่งถึงนี่นางอรไทย
แล้วยกพานหมากมาสู่
โฉมตรูโอภาปราไส
เจ้าพลัดพรากมาจากเวียงไชย
ไกลพระบิตุเรศมารดา
อย่าคิดรังเกียจเดียดฉัน
เราจะเปนเพื่อนกันไปวันน่า
เหมือนพี่น้องร่วมอุทรมา
เราจะเปนยิหวาเดียวกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
สองศรีมีศักดิเฉิดฉัน
ค่อยเหือดหายคลายความจาบัลย์
ประนมบังคมคัลแล้วทูลไป
น้องไกลบิตุเรศมารดา
ญาติวงษ์พงษาก็หาไม่
แม้นใครว่าขานประการใด
จงถามไถ่ให้แท้แน่นอน
ตั้งแต่ในวันนี้ไป
สิ่งไรผิดพลั้งจงสั่งสอน
จะขอเอาเปนพี่ร่วมอุทร
จะเปนเพื่อนร้อนกันสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นจินตะหราศรีใส
ให้เครื่องเงินทองสองอรไทย
ทั้งภูษาสไบนานา
/*99แล้วชวนพระน้องทั้งสองศรี
เข้ามาอยู่กับพี่จะดีกว่า
จงไปจัดเรือนรัตน์รจนา
ให้สองขนิษฐาบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษี
ไปจัดเรือนหลวงใกล้พระบุตรี
ก็ได้ที่ฐานครบครัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นเอยครั้นเสร็จสรรพ
ก็กลับมาทูลขมีขมัน
อันที่สองพระน้องจะอยู่นั้น
จัดสรรเสร็จแล้วนางอรไทย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สองภัควดีศรีใส
บังคมลาจินตะหราทรามไวย
ออกไปที่อยู่กัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
แสนสนุกศุขเกษมเปรมปรา
ด้วยสามสุดายาใจ
พระปันเวรบรรธมชมชิด
จะลำเอียงสักนิดก็หาไม่
สามนางรื่นรวยด้วยกันไป
ไพบูลย์ภูลศุขทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงพระองค์ทรงพิภพดาหา
ครั้นถ้วนกำหนดสามเดือนตรา
จึงสั่งดะหมังเสนาใน
/*100ท่านจงไปทูลพระเชษฐา
ซึ่งมานัดจะทำการใหญ่
บัดนี้เสร็จตามกำหนดไว้
พระจะมาเมื่อไรก็ตามที
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ บัดนั้น
ดะหมังรับสั่งใส่เกษี
แล้วออกมาขึ้นพาชี
ดั้นดงพงพีไปฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ยังกรุงกุเรปันเขตรขัณฑ์
จึงแจ้งคดีเสนีนั้น
ครั้นเวลาเฝ้าก็เข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวกุเรปันรุ่งฟ้า
ครั้นรุ่งรางสว่างเวลา
พระสำอางกายาอ่าองค์
ครั้นเสร็จเสด็จยาตรา
ลีลาดังพระยาราชหงษ์
กับอรรคชายาทั้งห้าองค์
ออกพระโรงบรรจงอลงการ์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น
ดะหมังฝ่ายกรุงดาหา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา
ทูลว่าพระอนุชาธิบดี
ให้มาทูลด้วยการสยมพร
ตกแต่งพระนครไว้ถ้วนถี่
พร้อมมูลตามบูรพ์ประเพณี
ขอแจ้งธุลีพระบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*101ช้า๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวกุเรปันรุ่งฟ้า
พระจึ่งกล่าวมธุรศพจนา
ว่าอิเหนาลาไปเล่นไพร
เราจะให้ไปหาตัวมา
จึงจะว่ากำหนดการได้
อย่าช้าแต่งสารแล้วรีบไป
บอกให้โอรสเร่งกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ บัดนั้น
ยาสารับสั่งใส่เกษา
ออกมาแต่งสารมิทันช้า
ครั้งเสร็จขึ้นม้าคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
หมันหยาธานีกรุงใหญ่
ไปยังติกาหรังทันใด
เข้าไปกราบเกล้าดุษฎี
จึงทูลว่าท้าวดาหา
ให้เสนามาทูลด้วยกรุงศรี
ตกแต่งครบตามประเวณี
พระบิดาให้เชิญภูมีไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
ได้ฟังร้อนรนสกนธ์ใน
จึงดำริห์ตริไตรไปมา
อันนางบุษบานงเยาว์
ฤๅจะงามเท่าโฉมจินตะหรา
คิดแล้วจึงกล่าววาจา
ว่าข้าขอถวายบังคมไป
โทษตัวนี้ผิดเปนหนักหนา
จะกลับไปภารากะไรได้
อนึ่งท้าวดาหาฤทธิไกร
เห็นจะแจ้งอยู่ในพระบาทา
ว่ามาเลี้ยงจินตะหราวาตี
จะอยู่ในบุรีหมันหยา
/*102ท้าวฤาจะให้นางบุษบา
อันแสนเสนหาดังดวงใจ
มาเปนน้อยแก่คนต่ำศักดิ
เห็นผิดทีนักที่จะให้
ครั้นเราจะไปบัดนี้ไซ้
เกลือกมิได้ก็เครื่องจะป่วยการ
กลับมาข้างนี้จะหมางจิตร
คิดเห็นไม่เปนแก่นสาร
สำหรับแต่จะได้อัปรมาณ
ท่านจงไปทูลพระบิดา
อันการทั้งปวงที่ทำไว้
อย่าอาไลยเลยแก่ตัวข้า
แม้นใครมาขอนางกัลยา
ก็ให้ตามปราถนาเขานั้น
จงจำคำนำเอาวาจา
ไปแต่งสาราอย่าแบ่งบั่น
ให้สิ้นคำทำตามเราสั่งนั้น
ไปถวายให้ทันท่วงที
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ยาสารับสั่งใส่เกษี
รับสารแล้วขึ้นพาชี
คืนยังบุรีกุเรปัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงจึงถวายบังคม
พระบรมปิ่นเกล้าไอสวรรย์
ถวายสารระเด่นมนตรีพลัน
ทุกอันทูลแจ้งแก่ภูวไนย
ฯ ๒ คำ ฯ
ต่อนี้ฉบับขาด
จับตอนวิหยาสกำเที่ยวป่า
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำเรืองศรี
อยู่เย็นเปนศุขทุกราตรี
เมื่อจะมีเหตุเภทพาล
/*103ด้วยเทวามาเข้าดลจิตร
ให้คิดจะไปเที่ยวไพรสาณฑ์
ล่าไล่มฤคาให้สำราญ
พระภูบาลจึงสั่งเสนา
ให้เตรียมกระบวนอาชาไนย
เราจะไปประพาศพฤกษา
แต่เพลาย่ำรุ่งสุริยา
ตรวจตราให้พร้อมในราตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งใส่เกษี
ยอกรก้มเกล้ามาทันที
ตรวจเตรียมพาชีพร้อมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสระกำศรีใส
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
ภูวไนยสระสรงสาคร
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน๏ น้ำกุหลาบอาบอบกลิ่นฟุ้ง
ระคนปรุงจวงจันทน์เกสร
ทรงภูษาทองช้ำเชิงมังกร
รัดพระองค์บวรกุดั่นดวง
ฉลององค์ตาดปักเปนรักร้อย
ดุมพลอยเพ็ชรลูกแตงแสงช่วง
สังวาลตาบประดับทับทรวง
ทองกรร่วงรุ้งเนาวรัตน์
แล้วสอดมหาธำมรงค์
แต่ละวงแสงใสไตรตรัด
ทรงมงกุฎอร่ามงามพิพัฒน์
ทัดอุบะกลิ่นฟุ้งขจาย
ทรงส้าโบะกรองทองสลับ
พระจับกฤชฤทธิไกรผันผาย
ออกจากห้องแก้วพรรณราย
นาดกรายขึ้นเฝ้าพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ ครั้นถึงจึงถวายบังคม
บรมบิตุราชนาถา
ทั้งองค์สมเด็จพระมารดา
ทูลว่าลูกไม่สบายใจ
จะลาไปมะงุมมะงาหรา
ล่าไล่มฤคาในป่าใหญ่
พอให้สำราญหฤไทย
สุริย์ใสบ่ายคล้อยจะกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระบิตุเรศชนนีเสนหา
ได้ฟังโอรสทูลลา
พระแสนกรุณาอาไลย
กอดจูบลูบทั่วกายา
แก้วตาผู้ยอดพิศมัย
เจ้าจะไปเล่นป่าก็ตามใจ
แต่อย่าได้อยู่ในพนาลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำเรืองศรี
บังคมลาบิตุเรศชนนี
ภูมีเสด็จคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงเกยแก้วรูจี
พระขึ้นทรงพาชีศรีใส
คลายคลี่กรีพลอาชาไนย
ออกจากเวียงไชยรีบมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
โทน๏ ม้าเอยม้าทรง
อาจองเรี่ยวแรงแขงกล้า
ผ่านอำมฤคราชโสภา
รจนาด้วยเครื่องพรรณราย
อานคร่ำจำหลักเปนรักร้อย
กำภูภู่ห้อยเฉิดฉาย
หูบังตั้งฅอย่อท้าย
เรียงรายบาทย่างอย่างยนต์
ตาหมายชายทุ่งแถวไพร
ด้วยเจนในมรคามาหลายหน
พระเร่งรีบพาชีรี้พล
จรดลเข้าในพนาวา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ยานี๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงองค์ปัตตาระกาหลา
เห็นวิยาหยาสะกำยกพลมา
ก็นิมิตรกายาฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ร่าย๏ กลับกลายเปนรูปกวางทอง
ประดับเครื่องเรืองรองเฉิดฉัน
ออกจากพุ่มไม้ไพรวัน
ผาดผันระเห็จเตร็จทยาน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ วิ่งกรายร่ายชิดกระบวนม้า
แล้วโผนผ่าพวกพลทวยหาญ
ขวางมาตรงหน้าพระภูบาล
ทำอาการตื่นเต้นไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ แผละ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำรุ่งฟ้า
ทอดพระเนตรเห็นมฤคา
พระแสนเสนหาพันทวี
จึงตรัสสั่งพวกอาชาไนย
ให้ล้อมไล่กวางทองผ่องศรี
สั่งพลางทางเร่งพาชี
กับไพร่พลมนตรีตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
กวางทองเทวาป่าใหญ่
เห็นพระควบขับอาชาไนย
แล่นไล่กระชิดติดมา
/*106ทำวิ่งระร่ายชายหนี
ครั้นห่างพาชีก็หยุดท่า
กระดิกหางหูอยู่ไปมา
ทำก้มกินหญ้าไม่เดินไป
ครั้นเห็นจวนทันก็ผันโผน
โจนคะนองร้องปีบเสียงใส่
แล้วย่องเหยาะเหย่าเข้าไพร
แกล้งให้ยวนใจพระทรงธรรม์
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำเฉิดฉัน
ติดตามกวางทองเทวัญ
รีบรันมิ่งม้าอาชาไนย
อันพวกพาชีทั้งนั้น
ใครจะตามมาทันก็หาไม่
แต่ม้ากะหมันหรานั้นติดไป
กับพระภูวไนยเปนสองรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
กวางทองปัตตาระกาหลา
วิ่งล่อวิยาหยาสะกำมา
ถึงมรคาสามแพร่งพร้อมกัน
กลับกลายหายเพศมฤคา
จึงวางรูปบุษบาสาวสวรรค์
ลงไว้ที่กลางทางนั้น
เทวาก็อันตรธาน
ฯ ๔ คำ รัว เชิด
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำใจหาญ
เร่งอัศวราชไชยชาญ
ภูบาลเขม้นตามม้า
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ พอถึงมรคาสามแพร่ง
สุดแรงพระองค์ลงหนักหนา
สิ้นทั้งกำลังอาชา
พระสุริยาบ่ายคล้อยเมรุไกร
/*107กวางทองหายไปกับไนยเนตร
พระทรงเดชพะวงสงไสย
พระจึงรอรั้งอาชาไว้
ตรงรูปอรไทยที่วางนั้น
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงกะหมันหรากิดาหยัน
เห็นกระดาษวาดรูปนางนั้น
จึงโจนลงหยิบเอาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำศรีใส
พระเห็นหยิบกระดาษประหลาดใจ
ภูวไนยก็เรียกเอามาพลัน
คลี่ดูเห็นรูปเยาวเรศ
ดังแว่นทองส่องเนตรเสียวกระสัน
เหมือนศรศักดิปักทรวงแดยัน
ให้ป่วนปั่นมืดมัวไนยนา
เอารูปเหน็บใส่ในรัดองค์
ความจำนงซาบซ่านทั้งมังษา
สลบลงกับหลังอาชา
กะหมันหราประคองพระองค์ทัน
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน
อิกทหารโยธาทั้งนั้น
มาทันก็ตระหนกตกใจ
เอาน้ำมาลูบภักตรา
พระฟื้นกายาขึ้นมาได้
พระพี่เลี้ยงทูลถามว่าเหตุใด
จึงซวนซบสลบไปดังนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำเรืองศรี
จึงบอกพี่เลี้ยงเสนี
น้องวางพาชีหนักมา
/*108จึงให้หิวโหยโรยแรง
ฅอแห้งกระหายน้ำหนักหนา
ว่าแล้วก็กลับอาชา
เร่งรีบพลมาเข้าธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นเอยครั้นถึง
จึงประทับเกยแก้วเรืองศรี
พระเสด็จย่างเยื้องจรลี
เข้าปราสาทมณีรจนา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ช้า๏ พระปิดใบบานทวารทอง
อยู่สองแต่กับกะหมันหรา
ทอดองค์ลงในที่ไสยา
พระราชาเศร้าสร้อยละห้อยใจ
คลี่รูปโฉมตรูออกดูทรง
แสนจำนงในจิตรพิศมัย
โอ้เจ้างามประเสริฐเลิศแดนไตร
ทำไฉนจะได้มาชมชิด
แม้นรู้ว่าเจ้าอยู่บุรีไร
จะตามไปภิรมย์สมสนิท
ไม่รักกายเสียดายแก่ชีวิตร
นี่สุดความคิดสุดใจ
พระเอารูปประทับกับอุรา
ถวิลหาแล้วถอนใจใหญ่
สุกรักสุดกลั้นชลไนย
ก็ร่ำไรพิลาปโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ บัดนั้น
กะหมันหราซึ่งนั่งอยู่ข้างที่
เห็นภูวไนยไม่เปนสมประดี
จึงชลีกรทูลไปทันใด
อันพระจะโศกเศร้าด้วยรูปทรง
จะได้ดังจำนงก็หาไม่
จงระงับโศกาอาไลย
เชิญไปสรงเสวยโภชนา
/*109แล้วเสด็จขึ้นเฝ้าพระบิตุเรศ
ทูลเหตุให้แจ้งดีกว่า
พระจะได้ให้เที่ยวทุกภารา
น่าที่จะพบที่สบใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำศรีใส
จึงตอบกะหมันหราไปทันใด
ไม่ไปไม่เห็นอกกัน
อันจะให้ดับความโศกา
สุดปัญญาแล้วที่จะกลั้น
ด้วยปืนพิศม์ติดทรวงยิงยัน
นับวันแต่จะม้วยบรรไลย
ถึงจะไปทูลพระบิดา
ผ่านฟ้าจะได้ไหนมาให้
กิจจาก็จะแจ้งแพร่งไป
จะได้ความอัปรยศอดอาย
ผิดชอบก็จะม้วยด้วยความรัก
มิให้ประจักษ์คนทั้งหลาย
ตรัสพลางชลเนตรฟูมฟาย
พระก่ายภักตร์พิลาปร่ำไร
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น
ฝูงนางกำนัลน้อยใหญ่
เห็นพระปิดบานทวารไว้
มิได้สรงเสวยโภชนา
ได้ยินแต่เสียงสอื้นไห้
ต่างคนสงไสยเปนหนักหนา
ปรับทุกข์กันทุกกัลยา
ฝูงนางก็พากันจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นเอยครั้นถึง
จึงตั้งประนตบทศรี
ทูลพระบิตุเรศชนนี
บัดนี้พระโอรสเรืองไชย
/*110กลับมาแต่ไล่มฤคา
เข้าห้องไสยาแล้วครวญใคร่
ทูลถี่คลี่คลายความไป
ท่านทรงทราบพระบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
พระบิตุเรศชนนีเสนหา
ฟังนางกำนัลทูลมา
ทั้งสองกระษัตราก็ตกใจ
โอ้ว่าลูกรักไปป่า
มีเหตุไภยมาเปนไฉน
ตรัสพลางสองเสด็จคลาไคล
ไปยังปราสาทพระลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงเห็นหับทวารไว้
พระแปลกเปลี่ยนใจเปนหนักหนา
จึงตรัสเรียกไปมิได้ช้า
กะหมันหราจงเปิดทวารไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำศรีใส
ได้ยินเสียงบิตุเรศก็ตกใจ
เอารูปนางซ่อนไว้ทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเรืองศรี
ทั้งประไหมสุหรีเทวี
เข้าไปนั่งที่แท่นไสยา
เห็นลูกรักบังคมแล้วร้องไห้
พระลูบไล้ปลอบถามโอรสา
เปนไฉนลูกแก้วแววตา
จึงมาโศกาอยู่ดังนี้
เจ้าลีลาไปประพาศป่า
หวังว่าจะให้เกษมศรี
ฤๅเกิดโรคายายี
จงบอกคดีแต่จริงมา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
/*111โอ้๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำรุ่งฟ้า
กราบบาทบิตุเรศมารกา
โศกาพลางทูลสนองไป
๏ ครั้งเอยครั้งนี้
ชีวีลูกจะม้วยตักไษย
จะขอลาบาทบงสุ์พระทรงไชย
ทูลพลางร่ำไห้โศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้๏ เมื่อนั้น
พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ฟังโอรสาพาที
ดังใครเด็ดดวงชีวีไป
สององค์ทรงโศกโศกา
กอดราชบุตราเข้าร่ำไห้
เจ้าผู้มิ่งเมืองเรืองไชย
ไยพ่อมาว่าจะมรณา
แม้นจะประสงค์สิ่งไร
จะหาให้ดังใจปราถนา
บรรดามีในใต้ฟ้า
จะนำมาให้สมอารมณ์คิด
วานพ่ออย่าว่าจะม้วยมรณ์
บิตุเรศมารดรจะขาดจิตร
ด้วยรักเจ้าเท่าดวงชีวิตร
สุดคิดด้วยไม่บอกคดีี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ แล้วพระดำริห์ตริตรา
ชรอยไปเล่นป่าต้องผี
จึงสั่งให้หาหมอคนดี
ทั้งจัดเครื่องพลีเทวัญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งแล้วผายผัน
เร่งให้หาหมอฉับพลัน
ใครดีจัดสรรกันเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
/*112๏ หมอปิศาจก็เสียพระไพร
โหรว่าร้ายในชัณษา
แต่งเครื่องบูชาเทวา
หมอยาแต่งยาวุ่นไป
ต่างรู้ต่างทำมากหลาย
พระจะเคลื่อนคลายก็หาไม่
บรรดาหมอทุกคนก็จนใจ
จะแก้ไขก็สุดปัญญา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้๏ เมื่อนั้น
ประไหมสุหรีเสนหา
เห็นโอรสไม่วายโศกา
กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
สองกรนางข้อนอุระร่ำ
โอ้กรรมของแม่เปนไฉน
สุดคิดเห็นผิดใจไป
จะแก้ไขก็ไม่เคลื่อนคลา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ พระชนนีจึงอุ้มขึ้นโลมเล้า
อย่าโศกเศร้านักเลยฟังแม่ว่า
เชิญพ่ออาบน้ำกินโภชนา
เหมือนเจ้าเมตตาชนนี
ปลอบพลางนางเห็นกระดาษ
ซึ่งวาดรูปบุษบามารศรี
จึงทูลพระราชสามี
รูปเลขานี้ประหลาดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเปนใหญ่
หยิบรูปมาดูทันใด
ภูวไนยเพ่งพิศอัศจรรย์
เฉิดโฉมประโลมโลกา
ยิ่งนางในฟากฟ้ากระยาหงัน
จึงตรัสถามโอรสไปพลัน
เจ้าคลั่งรูปอันนี้ฤาไร
ฯ ๔ คำ ฯ
/*113๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำศรีใส
บังคมบิตุรงค์ทรงไชย
ภูวไนยรับรศพจนา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระบิตุเรศตรัสแก่โอรสา
อันรูปนี้เลิศลักษณโสภา
นางในใต้ฟ้าไม่มีใคร
ชรอยจะเปนรูปเทวา
แกล้งนิมิตรมาให้หลงใหล
เจ้าอย่าโศกาอาไลย
จงหักใจเสียเถิดณลูกรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำมีศักดิ
ได้ฟังกลัดกลุ้มฤไทยนัก
ดังอัคนิรุตมาจุดใจ
เลื่อนลงจากตักพระชนนี
ยิ่งแสนโศกีสอื้นไห้
พระบิตุเรศจะปลอบสักเท่าไร
พระไม่เจรจาพาที
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
จึงองค์ประไหมสุรี
บังคมทูลท้าวผู้สามี
พระจงถามเสนีทั้งหลายดู
เกลือกคนทั้งปวงจะแจ้งใจ
หน่อกระษัตรกรุงใดจะมีอยู่
เหมือนรูปเลขาอันงามตรู
จะสู่ให้โอรสดังจินดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงรุ่งฟ้า
จึงถามพระราชบุตรา
เจ้าได้รูปนี้มาแต่แห่งไร
ฯ ๒ คำ ฯ
/*114(ตรงนี้ฉบับขาด)
๏ เมื่อนั้น
พระบิตุเรศจึงถามกะหมันหรา
ยังจะจำสำคัญมรรคา
ได้ฤๅมิได้จงว่าไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
กะหมันหราบังคมประนมไหว้
ทูลว่าท่าทางพนาไลย
อันที่ซึ่งได้รูปนารี
เปนทางร่วมไปเมืองจรกา
ทางหนึ่งดาหากรุงศรี
ทางหนึ่งมาเมืองพระพันปี
รูปนี้วางอยู่ที่ตรงนั้น
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์พระบิตุเรศไอสวรรย์
จึงว่าแก่โอรสด้วยพลัน
อย่าโศกเศร้าแสนศัลย์ไปมา
พ่อจะหาให้เจ้าจงได้
ให้สำเร็จดังใจปราถนา
ปลอบให้สรงเสวยโภชนา
แล้วพาเอารูปเลขาไป
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ถึงปราสาทแก้วแววฟ้า
จึงแจ้งแก่เสนาผู้ใหญ่
ใครได้เห็นนางอย่างเขียนไว้
ธิดาเมืองไหนยังจะมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงทูลแจงถ้วนถี่
อันรูปนี้จะเปนพระบุตรี
ดาหาธานีเปนแน่นอน
ข้างท้าวจรกาให้มาสู่
น่าจะวาดรูปนี้ไปดูก่อน
จึงตกอยู่ทางร่วมพระนคร
เห็นแน่นอนอยู่แล้วพระพันปี
/*115เดิมพระบุตรีดาหานั้น
ข้างท้าวกุเรปันเรืองศรี
ตุนาหงันให้ระเด่นมนตรี
พระมิได้ยินดีด้วยกัลยา
พระไปเลี้ยงระเด่นบุตรี
ในราชธานีหมันหยา
ท้าวดาหาแค้นขัดพระนัดดา
ว่าไม่มาทำการพิธี
พระไม่คิดแก่ศักดิเทวา
จึงยกราชธิดาโฉมศรี
ให้แก่จรกาภูมี
บัดนี้ยังไม่ได้แต่งการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงได้ฟังสาร
ชื่นชมภิรมย์เบิกบาน
จึงกล่าวพจมานแก่เสนา
ด้วยระเด่นมนตรีไม่เลี้ยงนาง
ฝ่ายข้างจรกาจึงมาว่า
เราก็จะไปขอนางกัลยา
แล้วแต่พระบิดาจะปลงใจ
ถึงจะรบล่าสำจรกา
อันจะกลัวฤทธาก็หาไม่
จึงแต่งราชสารทันใด
บรรยายตามในคดี
พระจึงส่งรูปอันเลขา
ซึ่งรจนายิงอับศรศรี
กับเครื่องบรรณาการมากมี
ตามประเพณีวงษ์เทวัญ
สั่งให้ดะหมังตำมะหงงไป
แล้วให้ตรวจเตรียมทัพขันธ์
แล้วสั่งไปนอกราชสารนั้น
ถ้าทรงธรรม์มิให้ธิดา
เร่งระมัดประหยัดองค์จงดี
จะยกมาตีกรุงดาหา
แล้วเร่งไปบอกอนุชา
ให้หาเมืองขึ้นจงพร้อมกัน
บัดนี้จะมีการณรงค์
จงเร่งยกมาเปนทัพขัน
สั่งเสร็จเสด็จจรจรัล
ผายผันมาปราสาทพระโอรส
ฯ ๑๔ คำ ฯ เสมอ
/*116๏ ครั้นถึงจึงตระโบมโลมไล้
แล้วแจ้งความให้คลายกำสรด
พ่ออย่าโศกศัลย์รันทด
คงสมดังมโนรถลูกยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำรุ่งฟ้า
กราบกับพระบาทพระบิดา
ทรงแสนโศกาค่อยบันเทา
ฯ ๒ คำ ฯ
ตอนนี้ฉบับลบ
จับตอนเมืองขึ้นกะหมังกุหนิงยกมา
๏ เมื่อนั้น
เหล่าระตูปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จะขออาสาไปครานี้
พระมีสงครามแต่ละครั้ง
พระองค์อย่าร้อนหฤไทย
จะสู้ม้วยบรรไลยไม่กลับหลัง
กว่าจะสุดฤทธิกำลัง
จะตั้งหน้าต่อด้วยไพรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเรืองศรี
ชวนสองอนุชาผู้ภักดี
จรลีเข้าในปราสาทพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ระตูทั้งปวงก็คลาไคล
ต่างองค์ต่างไปตั้งที่มั่น
มาตั้งทัพยับยั้งอยู่แน่นนัน
ตรวจเตรียมพลขันธ์ให้พร้อมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ทั้งสองอนุชาศรีใส
จึงทูลพระเชษฐาธิราชไป
เปนไฉนจึงมาเปนดังนี้
/*117อันองค์อสัญแดหวา
ฤทธาดังพระยาราชสีห์
ทั้งทหารชาญไชยก็มากมี
เลือกล้วนฝีมือระบือฤทธิ์
ทั้งเมืองขึ้นเมืองออกก็นับร้อย
เราเท่าหิ่งห้อยกะจิหริด
จะมาแข่งด้วยแสงพระอาทิตย์
เห็นผิดระบอบบุราณมา
อันตัวเรามีฤทธิไกร
จะเปรียบไปดังน้ำค้างที่ปลายหญ้า
แต่ร้อนแรงต้องแสงพระสุริยา
มิช้าก็จะแห้งเหือดไป
ขอพระองค์ผู้ทรงทศธรรม์
เอาปัญญาผ่อนผันแก้ไข
พระเปนที่ดับเข็ญให้เย็นใจ
สิ่งใดพระคิดดูจงนัก
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงทรงศักดิ์
พระร่านร้อนหฤไทยอยู่นัก
จึ่งหาญหักเบี่ยงเลี่ยงตอบมา
อันเจ้าว่าทั้งนี้พี่แจ้งใจ
ใช่จะไปรบวงษ์อสัญหยา
จะชิงไชยด้วยท้าวจรกา
เจ้าจะปรารมภ์ใจไปไยมี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สองระตูประนตบทศรี
อันพระองค์ดำริห์ดังนี้
เห็นผิดท่วงทีบุราณมา
แม้นนางไปอยู่เมืองระตู
ก็ควรอยู่ด้วยพ้นกรุงดาหา
นี่นางยังอยู่กับภารา
ท้าวดาหาฤาจะทิ้งอรไทย
อันวงษ์อสัญแดหวา
ก็ปรากฎพสุธาหวั่นไหว
จรกาฤาจะพานางไป
เห็นจะพึ่งฤทธิไกรพระบิดา
/*118อันจะทำสงครามครานี้
ใช่แต่ธานีดาหา
สามบุรีก็จะกรีพลมา
จรกาจะได้สรวลไยไพ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเปนใหญ่
เปนผลกรรมที่จะบรรไลย
พเอิญให้เบี่ยงเลี่ยงจำนรรจา
อันระเด่นมนตรีกุเรปัน
ไปเลี้ยงนางในเมืองหมันหยา
ท้าวดาหาแค้นขัดพระนัดดา
อันจะมาช่วยรบเห็นผิดไป
ฝ่ายข้างระเด่นมนตรี
ก็ตัดรอนไมตรีเปนข้อใหญ่
กับอาว์สิขัดข้องหมองใจ
พี่เห็นจะไม่ไคลคลา
จะรบกันแต่สามบุรี
ท่วงทีจะกะไรกันหนักหนา
อันระตูล่าสำจรกา
เห็นน่าจะไม่เปนไรนัก
เราก็มีฤทธิแรงแขงขัน
เพียงนั้นเห็นพอจะโหมหัก
อันอนะนี้คลั่งใจนัก
มิได้นางว่าจักมรณา
ถ้าวิยาหยาสะกำมอดม้วย
พี่ก็จะตายด้วยโอรสา
ไหนไหนก็ในจะมรณา
ถึงเร็วถึงช้าก็เหมือนกัน
ผิดก็ทำสงกรามดูตามที
เกลือกบุญมีจะได้นางสาวสรรค์
พี่ดังพฤกษาพนาวัน
จะอาสัญเพราะลูกดังกล่าวมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สองกระษัตรได้ฟังเชษฐา
ทูลทัดเห็นจะขัดอัชฌา
ทั้งเอนดูนัดดาจะบรรไลย
/*119จึงสั่งให้เตรียมพลมนตรี
จะคอยฟังสารศรีไปกรุงใหญ่
จะโต้ตอบว่าขานประการใด
แม้นมิให้จะยกไปต่อตี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเรืองศรี
กับสองอนุชาธิบดี
ต่างองค์เข้าที่ไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ บัดนั้น
ฝ่ายดะหมังตำมะหงงใจกล้า
ซึ่งเปนทูตถือราชสารมา
ถึงปลายด่านดาหาธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ จึงเร่งให้บอกแก่ขุนด่าน
ว่าเครื่องบรรณาการกับสารศรี
มาแต่กะหมังกุหนิงบุรี
ถวายอัญชลีพระราชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ชาวด่านครั้นแจ้งก็หรรษา
ก็เขียนหนังสือมิทันช้า
ขึ้นม้าควบขับไปฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ยังมหาเสนาผู้ใหญ่
ขุนด่านจึงคลานเข้าไป
กราบไหว้แล้วให้หนังสือพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงครั้นแจ้งก็ผายผัน
ถึงเวลาเฝ้าพระทรงธรรม์
ก็เข้าไปอภิวันท์พระพันปี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
/*120๏ ว่าบัดนี้มีทูตจำทูลสาร
มาอยู่ยังปลายด่านกรุงศรี
จะถวายบังคมพระภูมี
จงแจ้งธุลีพระทรงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวดาหาเรืองฤทธิ์ดังสุริย์ใส
จึงสั่งตำมะหงงเสนาใน
ให้แต่งไปรับราชสารมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงรับสั่งใส่เกษา
ก้มเกล้าเคารพสามลา
มาตรวจตราตามมีพจมาน
ทั้งเครื่องแห่แหนโดยขนาด
ตามอย่างเคยรับพระราชสาร
ทุกหมวดทุกหมู่พนักงาน
ก็ได้จบครบการมิทันช้า
จึงแต่งให้เสนาผู้ใหญ่
คุมพลสกลไกรซ้ายขวา
ครั้นเสร็จให้ยกโยธา
ออกมายังด้านเวียงไชย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
จึงมหาเสนาผู้ใหญ่
ก็เข้าไปแถลงให้แจ้งใจ
แก่ทูตผู้ใหญ่ซึ่งมานั้น
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ทูตานุทูตคนขยัน
ครั้นใกล้รุ่งรังษีรวีวรรณ
ก็ยกพลขันธ์เข้ากรุงไกร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
จึงไปหาเสนาผู้ใหญ่
ครั้นเวลาเฝ้าก็เข้าไป
สำนักอยู่ในศาลา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*121๏ เมื่อนั้น
พระองค์ทรงพิภพดาหา
ครั้นจะใกล้รุ่งแสงพระสุริยา
ก็สระสรงคงคาอ่าองค์
ทรงอุรับสุคนธ์ปนทอง
ทรงสังวาลกาญจน์กรองก่องก่ง
ทรงพาหุรัดธำมรงค์
แล้วทรงมงกุฎเพ็ชรพราย
ทรงอุบะสุวรรณอันอำไพ
ทรงกฤชฤทธิไกรผันผาย
สู่ภัทรบิฐแก้วแพรวพราย
ผายเผยสีหบัญชรไชย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนาสามนต์บังคมไหว้
ดะหมังจึงทูลขึ้นทันใด
เบิกทูตทั้งสามมิได้ช้า
ข้าขอบังคมบรมนารถ
พระบาทผู้ผ่านภพดาหา
ท้าวกะหมังกุหนิงมีสารมา
ให้ดะหมังเสนาจำทูล
บัดนี้มาอยู่ณศาลา
จะเข้ามากราบบาทนเรนทร์สูรย์
จำเริญราชไมตรีให้เพิ่มภูล
ตามบูรพ์ประเพณีมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระทรงเมืองเรืองรุ่งกรุงดาหา
จึงสั่งปาเตะเสนา
ให้เบิกทูตาเข้ามาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ปาเตะรับสั่งแล้วผายผัน
จึงออกไปยังศาลาพลัน
ก็นำทูตนั้นเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
/*122๏ บัดนั้น
ดะหมังตำมะหงงใจกล้า
ก้มเกล้ากราบงามสามลา
ถวายรูปพระธิดาทันที
ทั้งเครื่องราชบรรณาการ
ทูลถวายพระราชสารศรี
ส่งให้ตำมะหงงเสนี
ตำแหน่งที่ได้อ่านสารา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ตำมะหงงฝ่ายกรุงดาหา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา
รับสารมาอ่านฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า๏ ในลักษณราชสารศรี
ว่าภูมีอันครองไอสวรรย์
กรุงไกรกะหมังกุหนิงนั้น
ขอถวายอภิวันท์พระบาทา
พระผู้บรมวงษ์เทเวศร์
ซึ่งดำรงนัคเรศดาหา
อันทรงสุรภาพมหิมา
จะขอพึ่งเดชาพระทรงธรรม์
ให้เย็นไพร่ฟ้าอาณาจักร
เปนที่พำนักโลกสบสรรพ์
จะสมบูรณ์ภูลศุขทุกนิรันตร์
จะดับเข็ญเย็นขัณฑเสมา
ให้ปรากฎยศเกียรติทั้งธาตรี
จะเปนที่ใสโสมนัศา
ปัจจามิตรที่คิดจะบีทา
จะระอาเข็ดขามไม่ลามลวน
เพราะพระเดชาอานุภาพ
จะปราบหมู่ทุจริตผิดผวน
จะประกอบแต่ชอบทั้งมวญ
พระควรเปนปิ่นปักในโลกา
ข้าน้อยขอแถลงในบาทบงสุ์
พระจงโปรดเกล้าเกษา
อันวิยาหยาสะกำกุมารา
ไปเล่นป่าได้รูปพระบุตรี
/*123บัดนี้คลั่งไคล้ใหลหลง
จิตรจงปลงรักนางโฉมศรี
แม้นมิได้จะม้วยชีวี
ชรอยมีวาศนาเคยคู่กัน
พระองค์จงประทานชีวิตรไว้
อย่าให้สุดสิ้นอาสัญ
แม้นวิยาหยาสะกำม้วยชีวัน
อันชีวิตรข้านั้นจะปลดปลง
พระอย่าสลัดตัดเยื่อใย
จงอวยให้ดังใจประสงค์
จะเปนแผ่นทองเดียวด้วยพระองค์
อันทรงทศพิธไม่ผิดธรรม์
ฯ ๑๘ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ท้าวดาหาฤทธิเพียงพระสุริย์ฉัน
จึงกล่าวพจนาดถ์ไปพลัน
อันระตูจะขอพระบุตรี
ข้างจรกามาว่าไว้
เราก็รับจะให้นางโฉมศรี
ครั้นจะรับของสู่ระตูนี้
จะเสียคำพาทีฉันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ทูตานุทูตบังคมไหว้
จึงสนองมธุรศทันใด
ระตูให้กราบทูลพระภูมี
เปนพจนาดถ์นอกราชสาร
ถ้าภูบาลมิประสาทนางโฉมศรี
เร่งระวังพระองค์ให้จงดี
ตกแต่งบุรีให้มั่นคง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวดาหาเรืองฤทธิ์สูงส่ง
มีสุรสิงหนาทอาจอง
จะทำการณรงค์ก็ตามใจ
อันจะอาสัจให้ผิดธรรม์
ขนบโบราณนั้นไม่ได้
/*124ตัวเราเผ่าเทพเรืองไชย
สู้ม้วยบรรไลยด้วยสัจจา
ครั้นสรรพก็หับบัญชรไชย
ร้อนเร้าหฤไทยเปนหนักหนา
ดังไฟหมกไหม้ในกายา
พระแค้นขัดนัดดาแสนทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ทูตาประนตบทศรี
ลงจากพระโรงรูจี
ขึ้นพาชีขับไปฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวดาหาฤทธิแรงแขงขัน
จึงสั่งดะหมังฉับพลัน
จงไปกุเรปันธานี
กับกรุงกาหลังภารา
ทั้งอนุชาสิงหัดสาหรี
อิกระตูจรกาธิบดี
จงแจ้งตามที่สารา
ว่าท้าวกะหมังกุหนิงชาญไชย
มาขอบุตรีให้โอรสา
แม้นมิให้จะรบเอาธิดา
พระเชษฐาจะโปรดประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ทั้งสี่เสนีบังคมไหว้
ออกมาขึ้นพาชีไชย
แยกกันไปคนละบุรี
คนหนึ่งไปกรุงกุเรปัน
คนหนึ่งไปสิงหัดสาหรี
คนหนึ่งไปกาหลังธานี
คนหนึ่งไปบุรีจรกา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*125๏ มาเอยมาถึง
จึงแจ้งคดีแก่ยาสา
ครั้นเวลาเฝ้าก็เข้ามา
ยังพระโรงรจนาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระผ่านภพกุเรปันเปนใหญ่
ครั้นรุ่งรางสางแสงอโณไทย
ภูวไนยออกพระโรงรจนา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ กับพระมเหษีห้าองค์
สำหรับวงษ์อสัญแดหวา
สถิตย์ยังแท่นแก้วมุกดา
ปราไสเสนาทั้งปวงไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนาดาหาบังคมไหว้
ทูลว่าพระอนุชาชาญไชย
ให้ข้าน้อยมาแจ้งกิจจา
ด้วยท้าวกะหมังกุหนิง
จะมาชิงพระบุตรีดาหา
ขอพระองค์จงแจ้งบาทา
พระอนุชาร่านร้อนรำคาญ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวกุเรปันได้ฟังสาร
จึงมีวโรรศพจมาน
อันการสงครามที่มีมา
ด้วยอิเหนาทำการนี้ผิดนัก
ไปหลงรักบุตรีเมืองหมันหยา
จึงเกิดเหตุเภทไภยในนัครา
พระมิได้ว่าขานประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
/*126๏ บัดนั้น
เสนาดาหากรุงใหญ่
ไปสิงหัดสาหรีทันใด
ทั้งพิไชยกาหลังธานี
ครั้นถึงจึงเข้าไปวันทา
ทูลพระอนุชาทั้งสองศรี
ตามในเหตุผลต้นคดี
ว่าธานีเกิดการโกลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวสิงหัดสาหรีรุ่งฟ้า
ได้แจ้งแห่งคำเสนา
พระจึงมีวาจาทันใด
องค์พระเชษฐานี้ผิดนัก
ไม่รักศักดิจึงเกิดศึกใหญ่
เพราะพระธิดายาใจ
แม้นครองไว้ในวงษ์เทวัญ
ที่ไหนจะเปนเช่นนี้
บุรีก็จะศุขเกษมสันต์
เอาศักดิชั่วมาระคนปนกัน
หุนหันตัดรอนห่อนคิด
ว่าพลางทางสั่งเสนา
กับสุหรานากงผู้ร่วมจิตร
ให้จัดทหารชำนาญฤทธิ์
เคยปราบปัจจามิตรมีไชย
จะไปช่วยสงครามเมืองดาหา
พระเชษฐามีการศึกใหญ่
ให้เร่งยกทัพขับพลไป
แต่ในพรุ่งนี้อย่าได้ช้า
ฝ่ายท้าวกาหลังฤทธิรงค์
ให้ตำมะหงงคุมพลอาสา
ไปช่วยพันตูพระพี่ยา
ในพิไชยดาหาธานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ฝ่ายท้าวกุเรปันเรืองศรี
จึงสั่งดะหมังเสนี
ให้แต่งสารศรีสองใบ
/*127ใบหนึ่งให้ท้าวหมันหยา
กับองค์โอรสาศรีใส
แต่งสารแจ้งความตามใน
จะคิดอ่านเปนไฉนครั้งนี้
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
ดะหมังรับสั่งใส่เกษี
ออกมาแต่งสารทันที
แล้วขึ้นพาชีรีบไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ซึ่งพิไชยหมันหยากรุงใหญ่
ไปยังติกาหรังพระภูวไนย
บังคมไหว้แล้วถวายสารา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีรุ่งฟ้า
รับสารจากดะหมังเสนา
พระผ่านฟ้าคลี่อ่านทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า๏ ในลักษณสารพระบิดา
ว่ากรุงดาหาเปนศึกใหญ่
ให้เร่งยกพลสกลไกร
ไปช่วยชิงไชยให้ทันที
ถึงจะไม่เลี้ยงกับบุษบา
ว่าชั่วช้าอัปรลักษณ์ทั้งศักดิศรี
แต่เขาแจ้งอยู่สิ้นทั้งธรณี
ว่านางนี้เปนน้องของตัวมา
อนึ่งท้าวดาหาฤทธิไกร
มิใช่อาว์ฤๅไรให้เร่งว่า
อันสุริวงษ์เราเหล่าเทวา
ไม่เคยเสียภาราแก่ผู้ใด
ถ้าแม้นเสียกรุงดาหา
ตัวจะอายหน้าฤาหาไม่
อันเกิดเหตุทั้งนี้ก็เพราะใคร
ถ้าไปอยู่เลี้ยงกับบุตรี
ที่ไหนจะเกิดสงคราม
ใครจะหยาบหยามได้ก็ใช่ที่
/*128ซึ่งเกิดเหตุเภทไภยครั้งนี้
เพราะตัวทำความดีเปนพ้นไป
ครั้งหนึ่งก็เสียวาจา
อายชาวดาหากรุงใหญ่
ครั้งนี้จะคิดประการใด
จะให้เสียศักดิก็ตามที
แม้นว่ามิยกไปช่วย
ถึงเรามอดม้วยอย่าดูผี
อย่าดูทั้งเปลวอัคคี
ขาดกันแต่วันนี้ไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย๏ ครั้นอ่านเสร็จสารพระทรงฤทธิ์
ถอนฤไทยคิดแล้วสงไสย
บุษบาจะงามสักเพียงไร
จึงให้ช่วงชิงกันเปนโกลี
ช่างไม่เสียดายชีวา
จะพากันมาม้วยด้วยโฉมศรี
แม้นงามเหมือนจินตะหราวาตี
ถึงจะเสียชีวีก็ควรนัก
แล้วว่ากับดะหมังเสนา
จงจัดแจงโยธาไปหาญหัก
มิให้เสียวงษาสุรารักษ์
งดสักเจ็ดวันจะยกไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดะหมังบังคมประนมไหว้
ทูลว่าช้านักพระภูวไนย
เกลือกว่าไม่ทันจะเสียที
เชิญเสด็จไปก่อนดีกว่า
เสร็จแล้วจึงกลับมากรุงศรี
ท้าวจะหน่วงภูวไนยไว้ไยมี
พันปีอย่าร้อนพระหฤไทย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีศรีใส
พระคิดจะบิดเบือนเลื่อนวันไป
ก็เกรงในบิตุเรศตัดมา
/*129ความกลัวความรักสลักอก
วิตกด้วยห่วงหลังกังวลน่า
จำเปนจำกูจะไคลคลา
จึงสั่งประสันตาทันใด
จงเร่งรัดจัดพลอาสา
โยธาสำหรับทัพใหญ่
ม้ารถคชสารชาญไชย
เลือกเอาพลไกรแต่ตัวดี
ที่คงทนรณรบไม่ราถอย
สิบคนสู้ร้อยไม่รู้หนี
แต่ปืนตึงก็ถึงไพรี
ให้ทันทีสวนควันเข้าไป
เราจะรบให้ระตูรู้ฤทธิ์
นานไปอย่าให้คิดต่อได้
จะให้ปรากฎพระยศไว้
ทั้งในแว่นแคว้นแดนชวา
พรุ่งนี้จะยกพลไกร
รีบไปพันตูกรุงดาหา
สั่งเสร็จเสด็จทรงอาชา
ไปเฝ้าท้าวหมันหยาทันใด
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
ดะหมังเสนาผู้ใหญ่
จึงรีบลีลาคลาไคล
เข้าไปยังที่ศาลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงแจ้งคดี
แก่มหาเสนีหมันหยา
ตามสารศรีที่มีในสารา
แล้วพากันเข้าเฝ้าพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนาหมันหยาคนขยัน
จึงทูลเบิกดะหมังด้วยพลัน
ว่าท้าวกุเรปันใช้มา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*130๏ บัดนั้น
ดะหมังกราบงามสามท่า
ทูลตามสำเนาสารา
ให้ข้ามาเฝ้าพระภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวหมันหยารับเอาสารศรี
มาจากดะหมังเสนี
แล้วคลี่ออกทรงทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
ต่อนี้ฉบับขาด
จับตอนศึกกะหมังกุหนิง
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงชาญสนาม
เห็นระเด่นห้าองค์ยืนทรงงาม
สงไสยก็ถามไปทันใด
อันตัวของเจ้าทั้งห้านี้
อยู่ดาหาธานีฤาไฉน
สามารถอาจมาชิงไชย
ผู้ใดซึ่งชื่อจรกา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีใจกล้า
ยิ้มพลางทางตอบวาจา
เรามาแต่กรุงกุเรปัน
ได้ยินเขาว่าตัวท่านนี้
จะตีดาหาเขตรขัณฑ์
จึงมาช่วยสุริวงษ์พงษ์พันธุ์
ถามถึงจรกานั้นด้วยอันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
/*131๏ เมื่อนั้น
พระปิ่นภพกุหนิงกรุงใหญ่
แจ้งว่าอิเหนาชาญไชย
ภูวไนยครั่นคร้ามฤทธา
แต่มานะกระษัตรอาจอง
จึงว่าเจ้าผู้วงษ์อสัญหยา
เสียดายรูปโฉมโสภา
ดวงภักตร์ลักขณาก็พริ้งเพรา
เราเห็นก็ให้ปรานี
เท่านี้จะมาตายเสียเปล่าเปล่า
ทั้งห้าองค์แต่ล้วนทรงเยาว์
จะฆ่าเสียเล่าก็อายใจ
อนึ่งตัวเจ้ากับเรานั้น
จะผิดแผกกันก็หาไม่
ข้ากับจรกาจะชิงไชย
ให้เจ้าดูเล่นเปนขวัญตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์อสัญแดหวา
จึงตอบว่าท้าวจรกา
มิได้อยู่ดาหาธานี
ไม่ไตรตรามารบให้ผิดเมือง
ทวยหาญตายเปลืองไม่พอที่
ถ้าจะรบจรกาบุรี
ภูมีจงเลิกทัพไป
แม้นไม่รู้แห่งภารา
จะช่วยนำมรคานั้นให้
อันจะอยู่ดาหากรุงไกร
จะชิงไชยไปกว่าจะวายปราณ
จะให้เข้ามาบุกรุกราน
ถึงที่ถิ่นฐานก็ใช่ที
ถึงว่าจรกาไม่มาทัน
อันว่าตัวเราผู้เปนพี่
จำจะป้องด้วยน้องเปนสัตรี
จะให้เปนชเลยนี้ด้วยอันใด
ใช่นางเกิดในบุษบง
สุริวงษ์พงษาก็หาไม่
ช่วงชิงกันดังผลไม้
อันจะได้นางไปอย่าสงกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
/*132๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงใจกล้า
ได้ฟังจึงตอบวาจา
เรามาชิงตุนาหงันพระบุตรี
ด้วยองค์บุษบาโฉมตรู
ยังอยู่ดาหาบุรีศรี
อันจรกาไม่อยู่ก็ยิ่งดี
ไม่มีผู้หวงแหนเกียจกัน
สุดแต่นางอยู่เมืองไหน
เราจะไปชิงไชยที่นั่น
ไม่อยากยกไปโรมรัน
ถึงเขตรขัณฑ์จรกาพระนคร
ซึ่งเราจะรบบัดเดี๋ยวนี้
เพราะจะชิงบุตรีดวงสมร
มิได้ผิดธรรมสถาวร
ปางก่อนก็ย่อมมีมา
สุดแต่ใครดีก็ใครได้
การอะไรแก่เจ้าผู้เชษฐา
จงเลิกทัพกลับไปภารา
จะได้สืบวงษาให้สำราญ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นมนตรีใจหาญ
ยิ้มแล้วจึงตอบพจมาน
ซึ่งท่านเมตตาข้าขอบใจ
จะให้กลับไปเมืองเหมือนดังว่า
มนุษย์เทวาจะติได้
มาถึงสมรภูมิไชย
จะกลับไปก็อายเสียดายภักตร์
ถึงมาทเปนเด็กไม่ถอยหนี
สงวนศรีไม่ให้เสียศักดิ
ท่านอย่าดูเบาแก่เรานัก
ใช่จักไม่รู้โรมรัน
อย่าเอาทหารออกต้านหน้า
จะพลอยม้วยมรณาอาสัญ
เรากับระตูมาสู้กัน
ให้เปนขวัญตาแก่โยธี
ฯ ๘ คำ ฯ
/*133๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงเรืองศรี
ได้ฟังกริ้วโกรธดังอัคคี
จึงมีพจนาดถ์ตอบไป
จะรบกันแต่ตัวให้เห็นฤทธิ์
ก็ตามจิตรไม่ขัดอัชฌาไศรย
ว่าพลางลงจากรถไชย
ภูวไนยขึ้นทรงพาชี
ชักม้าล่อเลี้ยวเวียนวง
ตามกระบวนณรงค์ไชยศรี
ท้าวกะหมังกุหนิงธิบดี
กับระเด่นมนตรีกุเรปัน
อันสุหรานากงวงษา
ผู้ใจแกล้วกล้าชาญขยัน
กับระตูปาหยังสู้กัน
อาชาผกผันเข้ารอนราญ
อันระตูปาหลันสลัด
กับกรัติปาตีใจหาญ
สองสู้โรมรันประจัญบาน
ทยานต่อล่อไล่กันไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ พระยาเดิน
๏ ต่างผันต่างผัดปัดป้อง
รับรองว่องไวทั้งซ้ายขวา
อาวุธไม่ระคายกายา
ด้วยศึกษาชำนาญด้วยกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อิเหนาฤทธิแรงแขงขัน
ขับม้าเลี้ยวล่อเวียนรวัน
รำทวนเย้ยหยันไยไพ
แกล้งชักเปนบาทกุญชร
แล้วย้อนเปนเฉลวกองใหญ่
กลับชักเปนโคมสามใบ
แกล้งยั่วหวังจะให้ติดตาม
ฯ ๔ คำ ฯ พระยาเดิน
๏ ครั้นเห็นไม่ไล่แล้วร้องเย้ย
เหวยเหวยระตูชาญสนาม
เหตุไฉนขยั้นครั่นคร้าม
ฤาเข็ดขามฤทธิ์แล้วก็ว่ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*134๏ เมื่อนั้น
ท้าวกะหมังกุหนิงใจกล้า
ความอายความแค้นแน่นอุรา
ทั้งกำลังอาชาก็ซุดซาน
จึงคิดว่าอิเหนามีฤทธิ์นัก
จะหักมิได้ดังใจหาญ
จำจะทำอุบายให้เนิ่นนาน
จึงจะค่อยรบราญราวี
คิดแล้วจึงกล่าวสุนทร
ดูก่อนเจ้าผู้เรืองศรี
อันจะรบพร้อมพรั่งอยู่ดังนี้
ใช่ที่จะเห็นฝีมือกัน
มาจะชิงไชยทีละคู่
ดูเล่นให้เปนศุขเกษมสันต์
เหมือนรมนาโบะเล่นนั้น
ให้เปนขวัญตาพลไกร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์ผู้ทรงอัชฌาไศรย
ยิ้มแล้วจึงตอบคำไป
อ่อนใจแล้วฤาภูมี
จึงชวนพันตูเปนคู่กัน
บิดผันจะแกล้งเอาตัวหนี
ฤๅจะรับแพ้ก็ตามที
ชลีเราจะให้กลับไปภารา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
วิยาหยาสะกำใจกล้า
ได้ฟังกริ้วโกรธโกรธา
กระตะอาชาออกยืนยัน
จึงว่าดูก่อนข้าศึก
อย่าเหิมฮึกโอหังเย้ยหยัน
ฤทธีฝีมือก็เห็นกัน
ตัวเราไม่พรั่นเท่ายองใย
มิเจ้าก็เราจะมรณา
จะรับแพ้ดังว่าอย่าสงไสย
ตัวเราก็ชายอาชาไนย
เปนไฉนมาหมิ่นกันดังนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
/*135๏ เมื่อนั้น
สังคามารตาเรืองศรี
ฟังวิยาหยาสะกำพาที
ดังตรีเพ็ชรแสลงมาแทงกรรณ
ให้พิโรธโกรธแค้นแน่นจิตร
จึงทูลพระทรงฤทธิ์รังสรรค์
อันไพรีหยาบช้าเจรจานั้น
ตัวมันจะเปนกะไรมา
น้องนี้ขอรองฉลองบาท
พระหน่อนารถบรมนาถา
สู้วิยาหยาสะกำผู้ศักดา
พระจงยืนม้าดูเปนประธาน
ฯ ๖ คำ ฯ
ต่อนี้ฉบับขาด
จับตอนเข้าเมืองมละกา
๏ ครั้นใกล้รุ่งเรืองประเทืองศรี
รัศมีเรืองรองพระเวหา
ปันหยีลงจากที่ไสยา
ระเด่นกัญจนาก็ไปรถ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงชำระสระสรง
แล้วทรงสุคนธาปรากฎ
พระยิ่งโศกศัลย์รันทด
สลดใจไม่พบบุษบา
พระเอนองค์คนึงนึกตรึกไตร
ทั่วทุกเวียงไชยไปเที่ยวหา
สิ้นแคว้นแผ่นดินแดนชวา
ไม่ได้ข่าวยิหวายาใจ
จำจะข้ามไปเกาะมลากา
หาดูให้สิ้นสงไสย
จึงสั่งไปพลันทันใด
ให้ยืมสำเภามาบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
/*136๏ บัดนั้น
ประสันตาประนตบทศรี
มาสั่งว่าจะข้ามวารี
เร่งรัดบัดนี้ให้พร้อมไว้
ว่าแล้วจึงขึ้นพาชี
มายังบาหลีกรุงใหญ่
จึงกราบทูลพลันทันใด
ปันหยีให้มายืมนาวา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระตูครั้นแจ้งก็หรรษา
สั่งให้ไปจัดนาวา
ล้าต้าต้นหนบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดะหมังรับสั่งใส่เกษี
ไปเร่งรัดจัดเรือบรรดามี
เสนีตกแต่งรจนา
ครั้นว่าได้ถ้วนหกลำ
จึงนำมาจอดทอดท่า
กราบทูลปันหยีมิได้ช้า
นาวามาแล้วพระภูวไนย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีศรีใส
กุมกรขนิษฐายาใจ
เสด็จไปลงยังนาวา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
จำปาทองเทศ๏ ลมดีก็ใช้ใบไป
ภูวไนยอุ้มองค์ขนิษฐา
ขึ้นนั่งยังท้ายเภตรา
ชี้พรรณมัจฉาให้นางดู
ฉนากฉลามว่ายตามกัน
โลมาผุดผันเคียงคู่
มังกรลอยล่องฟ่องฟู
เงือกงูราหูเหรา
/*137ปลาวาฬผุดฟูเล่นน้ำ
เพียนทองคลาคล่ำแน่นหนา
ปลากาว่ายเวียนไปมา
เลี้ยวลอดศิลามากมี
ที่เขียวก็งามดังมรกฎ
แดงดังทับทิมสดสี
ที่ลายก็คล้ายราชาวดี
เทวีเบิกบานสำราญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ โล้
ร่าย๏ มาเอยมาถึง
ยังเมืองท้าวล่าหงิดเปนใหญ่
ให้ลงสมอรอไว้
แทบใกล้ปากน้ำมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ชาวด่านมลากาถ้วนหน้า
ครั้นเห็นสำเภานาวา
ก็ร้องถามมาทันใด
สำเภาผู้ใดใช้มา
มีธุระกิจจาเปนไฉน
ฤๅพานิชมาค้าสิ่งใด
มาแต่กรุงไหนจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงพระพี่เลี้ยงกระตาหลา
ตอบไปว่าใช้ใบมา
จะชมภาราเวียงไชย
จะมากินเข้าแกงเมืองมลากา
เข้าชวาเบื่อแล้วไม่กินได้
แล้วสรวลขึ้นพร้อมกันทันใด
ต่อหน้าชาวกรุงไกรมลากา
จึงบอกว่านายเราชาวพงไพร
ชื่อปันหยีมีใจหรรษา
อยากจะใคร่ชมภารา
จงแจ้งกิจจาพระภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ
/*138๏ บัดนั้น
ชาวด่านอกสั่นขวัญหนี
วิ่งแข่งไปแจ้งคดี
ตามที่เนื้อความถามไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงมหาเสนาผู้ใหญ่
จึงเข้าไปทูลพลันทันใด
ว่าปันหยีใช้ใบแล่นมา
อยู่ท่าปากน้ำประจำเมือง
เขาฦๅเลื่องว่าแขงแรงกล้า
ครั้นถามว่ามาชมภารา
เปนโจรป่าอย่าได้วางใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ราหยาคิดพรั่นหวั่นไหว
ว่าปันหยีนี้มีฤทธิไกร
มีไชยในแคว้นแดนชวา
บัดนี้เที่ยวมาถึงธานี
เราจะรับโดยดีจะดีกว่า
แต่งรับสำหรับกระษัตรา
ไปเชิญขึ้นมาบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงมหาเสนาทั้งสี่
เร่งรัดจัดกันเปนสิงคลี
บ้างแต่งทางที่จะมานั้น
แม่ค้าเคยค้าสิ่งใด
ก็ให้ตกแต่งแกล้งสรร
บ้างค้าผ้าผ่อนแพรพรรณ
ทั้งขันเงินขันทองมากองไว้
แต่งตัวโอ่อวดประกวดกัน
ผิวพรรณก่งก่องผ่องใส
มานั่งรายเรียงเคียงกันไป
พริ้มเพราเอาใจน่าใคร่ชม
น่าบ้านร้านใครก็กวาดแผ้ว
แล้วจึงเอาทรายมารายถม
/*139พร้อมกันทุกหมวดหมู่กรม
ระดมกันให้ทันเวลา
อันเสนีที่รับแขกเมือง
จัดเครื่องมณีมีค่า
อภิรุมชุมสายรายมา
ทั้งม้ารองม้าทรงก็ส่งไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงบอกเสนา
ว่าราหยายินดีจะมีไหน
ให้มาเชิญองค์พระทรงไชย
ขึ้นไปจะได้ทัศนา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงพระพี่เลี้ยงกระตาหลา
มาทูลปันหยีมิได้ช้า
เสนามารับพระภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
จึงองค์มิสารปันหยี
ว่าเราจะเข้าบุรี
ครั้งนี้ให้แต่งประกวดกัน
ใครจะนุ่งห่มสีใด
ก็ถือธงให้ได้สีนั้น
ส่งเสร็จเสด็จเข้ามาพลัน
พระบรรจงแต่งองค์อลงการ์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด๏ สระสรงสุคนธ์ปนทอง
ให้หนุนผิวผ่องมังษา
สนับเพลาพิจิตรเจษฎา
ภูษาผุดผ่องยองยง
ทรงเสื้อสีม่วงโหมดทอง
สังวาลกาญจน์กรองสอดส่ง
ทับทรวงดวงประดับยิ่งยง
สอดทรงทองกรวาสุกรี
/*140ธำมรงค์เรือนเก็จเพ็ชรพราย
มงกุฎเก็จกระจายแจ่มสี
กรกุมกฤชกรายจรลี
ถือเช็ดหน้าสีริมทอง
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ ครั้นเสร็จเสด็จยาตรา
ลงยังนาวาลอยล่อง
ประทับท่าโยธาเนืองนอง
ลั่นฆ้องกลองอินทเภรี
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน๏ ม้าเอยม้าต้น
ใหญ่ล้นเรี่ยวแรงดังราชสีห์
เบาะอานพานหน้าจินดาดี
จับสีเครื่องทรงอลงการ์
ภู่พรายสายถือทองกรอง
ดาวรายลำยองเลขา
แถบทับประดับจินดา
ตาบน่าพรอยแพรวแววไว
ทั้งบังสูรย์ชุมสายมยุรฉัตร
ธงไชยไกวกวัดงามไสว
สีธงระยับจับกันไป
ดังแสงรุ้งที่ในท้องฟ้า
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย๏ บัดนั้น
ชาวเมืองเนืองกันมาแน่นหนา
ทุกตรอกทรอกทางมรคา
ตั้งหน้าชะแง้แลดู
บ้างกระซิบถามไถ่กันไปมา
ชาวชวานี้เปนกะไรอยู่
ไม่เคยเห็นเขม้นจะคอยดู
พรูมาเซงแซ่แจจรร
ครั้นถึงพลแห่แลถือธง
ก็ว่าท่านบรรจงจัดสรร
ถึงมิสารปันหยีนั้น
บ้างว่าเทวัญในโสฬศ
/*141หยาดฟ้ามาแปลงเปนชวา
จึงรุ่งเรืองฤทธาปรากฎ
ล้วนงามงามดีดีมียศ
หมดทั้งพหลสกลไกร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีศรีใส
ครั้นถึงทวารวังใน
ลงจากมโนไมยไปพลัน
ขึ้นยังพระโรงรจนา
ตรงหน้าราหยาแขงขัน
ลดองค์ลงนั่งยังที่นั้น
มิได้บังคมคัลดุษฎี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระตูผู้ผ่านกรุงศรี
เห็นโฉมปันหยีฤทธี
จึงมีพจนาดถ์ประภาษไป
เชิญขึ้นมานั่งบัลลังก์อาศน์
บิตุราชจัดแจงแต่งให้
มาเถิดเจ้ามาอย่าเกรงใจ
พ่อไม่มีจิตรคิดฉันทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีฤทธิไกรใจกล้า
ตอบรศพจนาดถ์วาจา
ว่ากลัวตุหละปาจะเกิดมี
แล้วว่าข้านี้ชาวพงไพร
ไม่พอใจที่สูงศักดิศรี
อันราหยาโปรดมาทั้งนี้
พระคุณพ้นที่จะพรรณา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระผู้ผ่านพิภพราหยา
ฟังสารปันหยีตอบมา
มีใจเสนหาพ้นคิด
/*142จึงเขยื้อนเลื่อนลงมาจากอาศน์
ประภาษถามทางสุจริต
เจ้ามาไยมิใช่พานิช
มีกิจสิ่งใดจึงไคลคลา
จะมาเมืองนี้ฤๅไปไหน
พอใกล้จึงแวะขึ้นมาหา
อนึ่งท่าทางทเลมา
สลาตันอันตามลมบน
พวกพลมนตรีพร้อมเพรียง
ฤๅสิ้นเสบียงขัดสน
ฤาขอบเขตรนิเวศน์มณฑล
จลาจลบ้านเมืองเคืองใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยียิ้มแย้มแล้วทูลไข
อันมาท่าทางชลาไลย
ใช้ใบได้ลมตลอดมา
ด้วยมีใจจงรักภักดี
ทั้งไพร่พลมนตรีชื่นหน้า
ข้าอยู่ไพรไม่มีภารา
จึงเที่ยวท่องนาวาให้สบาย
จะใคร่รู้นานาประเทศ
จคงมาชมนัคเรศหลากหลาย
มิได้มีธุระเคืองระคาย
ชมแล้วจะถวายบังคมไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ราหยายิ่งคิดพิศมัย
วาทจริตผิดชาวไพร
หน่อในสุริวงษ์กษัตรา
ดีร้ายเที่ยวหาอิสัตรี
คิดว่าลูกเรามีกระมังหนา
แล้วจึงกล่าวรศพจนา
ดูราปันหยีฤทธิรอน
อันบิดาชราภาพนัก
ลูกรักอย่าเพ่อไปก่อน
แผ่นดินสิ้นแคว้นพระนคร
บิดรยกให้แก่เจ้าแล้ว
/*143ตัวพ่อขอไปปะตาปา
จะได้พึงเดชาอันกล้าแกล้ว
ไม่มีบุตรานัดดาแล้ว
ลูกแก้วจงครองบุรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีผู้รุ่งรัศมี
แกล้งว่าข้าชาวพงพี
ธานีมิคู่ควรครอง
ซึ่งจะให้ว่าขานการภารา
จะเสียใจไพร่ฟ้าหม่นหมอง
โภไคยไอสวรรย์ไม่ปูนปอง
จะเที่ยวท่องสัญจรดอนดง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระภูบาลผ่านพิภพสูงส่ง
จึงว่าวิงวอนผ่อนลง
เจ้าจงอยู่ด้วยพระบิดา
พ่อไร้โอรสกุมาร
ถึงมิผ่านเวียงไชยก็ไม่ว่า
จะได้ดูต่างใจไนยนา
เปนฝ่ายน่าข้าศึกไม่ต้านทาน
ว่าแล้วก็สั่งทันใด
เร่งเลี้ยงพลไกรใจหาญ
กับพระโอรสกุมาร
เร่งรัดจัดการบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ดะหมังรับสั่งใส่เกษี
ยกเครื่องเนืองกันมาทันที
ตั้งที่เคียงกันเปนหลั่นมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีสุกาหรา
ทั้งระเด่นสังคามารตา
กับหน่อกระษัตราซึ่งมานั้น
ครั้นเสร็จเสวยโภชนา
ก็ลาราหยาผายผัน
/*144มิได้ถวายบังคมคัล
ชวนกันมาขึ้นอาชา
กลับมายังท่านาเวศ
พระชายเนตรชำเลืองแลหา
พระกรรณตรับฟังศัพท์บุษบา
ก็ถึงท่าสำเภาทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงจากอาชา
มาหาวิยดาศรีใส
ชมพลางพระทางถอนใจ
ด้วยมิได้รู้ข่าวพระบุตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงหวันยิหวาสาวศรี
เปนบุตรตำมะหงงเสนี
ครั้นเห็นปันหยีกลับไป
นางแย้มบานแกลแลตาม
มีความสนิทพิศมัย
สุดสายไนยนาอาไลย
ป่วนใจจะใคร่เปนไมตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมตลาด๏ ครั้นค่ำจึงชำระกายา
ล้างหน้าชำระสระเกษี
สำอางกลิ่นกลั่นน้ำมันดี
กลั้วกลิ่นมาลีขจายจร
สอดสีสลับทับทิม
เพริศพริ้มดังนางอับศร
บิดาหลับจึงลอบบทจร
กุมกรทาษามาพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ ครั้นถึงจึงลงนาวา
เลียบมาประทับกับกำปั่น
แล้วสเทินเขินจิตรแจ่มจันท์
ผินผันมิได้พาที
ฯ ๒ คำ ฯ
/*145๏ บัดนั้น
ประสันตามาทูลปันหยี
ในนาวาข้าเห็นเปนนารี
ดีร้ายสัตรีลงมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีได้ฟังจึงสั่งว่า
พี่ไปบอกสังคามารตา
จงรับมาอย่าให้เปล่าไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตามาแจ้งแถลงไข
วันนี้โชคดีเปนพ้นไป
ลาภใหญ่มาถึงภูมี
องค์สารปันหยีประทานมา
ชื่อหวันยิหวาโฉมศรี
ให้ไปรับนางงามตามที
บัดนี้ยังอยู่นาวา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สังคามารตาจึงตอบว่า
ไม่รู้จักภาษากัลยา
เมื่อเจ้าเจรจามลายู
จะพาทีด้วยนางอย่างไร
พรั่นใจให้คิดอดสู
จะพูดอย่างไรก็ไม่รู้
เอนดูข้าจงขับกลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตาจึงแจ้งแถลงไข
ถึงว่าภาษามิเข้าใจ
พูดมิได้ก็อย่าเจรจา
อาหารประทานมาถึงปาก
ทำลำบากคนใช้ไยหนักหนา
/*146ซื้อแถมเหน็บแนมแกมมา
ได้เปล่าแล้วว่ามิรับไว้
ประสันตารบรันคั้นเตือน
ทำบิดเบือนจะเข้าก็หาไม่
ไปลองดูให้รู้จักไว้
ได้เช่นแล้วจะย่ามตามพี่ยา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
สังคามารตาจึงตอบว่า
จะแขงใจไปส่งภาษามา
สำรวลสรวลร่าแล้วลุกไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงนาวาน้อยค่อยย่าง
นั่งลงใกล้นางจึงปราไส
เชิญเจ้าแก้วตายาใจ
ขึ้นไปบนท้ายเภตรา
จะว่าไรนางก็ไม่ตอยถ้อย
ทำแต่ชะม้อยเมียงเบี่ยงหน้า
กุมกรอรไทยไคลคลา
ขึ้นมายังห้องบรรธมใน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ชาตรี๏ พระพลางสัพยอกหยอกเย้า
โฉมเฉลาเยาวเรศพิศมัย
พี่เห็นน้องช่องแกลแลไป
ก็ตั้งใจคอยท่าจนราตรี
พี่ผูกใจจึงไปดลจิตรเจ้า
ขวัญเข้าจึงมาสมศรี
จะขืนขัดตัดใจไปไยมี
สนทนาพาทีด้วยพี่ชาย
อันชวากับนางมลายู
จะรู้จักภาษากันง่าย
อย่าคิดบิดไปให้ยากกาย
เจ้าสายสุดที่รักจงเมตตา
ฯ ๖ คำ ฯ
/*147๏ ว่าพลางทางแอบแนบเน้น
เตือนเต้นกระสันหรรษา
ชูคางเชยปรางปรีดา
กลิ่นมาลาฟุ้งจรุงใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย๏ พระเอยพระพันปี
มาทำทีลามลวนแต่ด่วนได้
วางข้าอย่ากุมกรไว้
ว่าไรไม่แจ้งวาจา
นางสบิ้งสบัดบิดหนี
สัตรีนี้จะอายภายน่า
พลั้งคิดผิดใจได้ลงมา
เห็นนาวาแล้วจะลาไป
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ น้องเอยน้องรัก
ไม่สมัคจะร่วมพิศมัย
ผิดภาษาน้องมิต้องใจ
เสนหาอาไลยก็เหมือนกัน
มาพี่จะสอนชวาให้
แจ้งใจเจ้าแล้วจึงผายผัน
พลางอิงพิงหาดพัลวัน
กระสันสนิทชิดชม
จูบเกษเนตรนมชมภักตร์
รศรักแรกรู้สู่สม
พระกรกอดเกี่ยวเกลียวกลม
ทรามชมดังดวงจันทรา
เมฆนิโรจน์ครื้นครั่นเสียง
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงฟ้าบนเวหา
โปรยปรายขจายแจ่มฟ้า
ภุมราบินผันโผลง
เซ็นซาบอาบรศวารี
ยินดีชมชิดพิศวง
แรกเริ่มประเดิมบุษบง
เสร็จสรงสำราญบานใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ โลม
/*148ร่าย๏ บัดนั้น
หวันยิหวานารีศรีใส
วันทาแล้วลาคลาไคล
กลับไปยังบ้านบิดา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีสุกาหรา
ครั้นอรุณรุ่งแสงสุริยา
ก็ใช้ใบเภตรามาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
๏ มาเอยมาถึง
จึงขึ้นท้ายบาหลีเขตรขัณฑ์
ให้ยกพลด้นไปในไพรวัน
ดัดดั้นเดินในอรัญวา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ชมดง๏ เดินเอยเดินไป
หว่างเขาเงาไม้ใบหนา
พิศพรรณมิ่งไม้นานา
ผกายื่นย้อยยวนใจ
บ้างรบัดผลัดใบแย้มยอด
บ้างทอดช่อชูดอกออกไสว
ที่โรยร่วงพวงพรรณแกว่งไกว
ทั้งกล้วยไม้ชายแครงสีดา
มะกล่ำลำดวนดวงดาษ
พฤกษชาติเรียงรายริมผา
โศกรักสักขีคนทา
หลาลกรกฟ้าขานาง
เกดกุ่มพุมเรียงเหียงหัน
ชิงชันกันเกราเสลาสล้าง
แจงจิกปริกปรูหูกวาง
ปริงปรางประยงค์ยมโดย
กาหลงชงโคโยทะกา
เปราะป่าพยอมหอมโหย
วายุพัดรบัดโบกโบย
ที่ดอกโรยก็ร่วงรายลง
โศกสร้อยสนสักลักรจั่น
ทั้งสุคันธลิกามหาหง
/*149ลมุดปรางลางสาดดูดาษดง
ตระแบกใบบุษบงบังแซม
สารภีพิกุลบุนนาค
ตระบากงอนงามใบแสล้ม
สาวหยุดพุดตาลบานแย้ม
สุกรมแกมแต้วแตงตะโกนา
ร่มชิดปิดแสงพระสุริย์ฉัน
หอมหวนทุกพรรณบุหงา
รอนแรมมาในอรัญวา
ก็มาถึงประจาหงันบรรพต
พระสั่งให้หยุดโยธา
จงตั้งพลับพลาให้ปรากฎ
แต่น้อยน้อยพอพระองค์ผู้ทรงยศ
เร่งระทดหฤไทยถึงเทวี
ฯ ๑๘ คำ ฯ
ร่าย๏ บัดนั้น
ประสันตารับสั่งใส่เกษี
ให้หยุดยั้งยังที่คิรี
ตั้งที่มีน้ำลำธาร
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า๏ เมื่อนั้น
ปันหยีฤทธิไกรใจหาญ
พระเร่งครวญคร่ำรำคาญ
ด้วยเที่ยวหาเยาวมาลย์ก็ไม่พบ
พระเน่งนอนถอนจิตรเจ็บใจ
ทั้งบกเรือเหนือใต้ก็หาจบ
แว่นแคว้นแดนชวาเที่ยวรานรบ
ก็ไม่ประสบพบเทวี
โอ้จะคิดไฉนดีณอกอา
จึงจะได้บุษบามาสมศรี
ฤาเทวาพาขึ้นไปดุษฎี
ฤาเสือสีห์พาไปให้วายปราณ
จึงสูญสิ้นชื่อระบือนาม
ไม่มีความบอกเล่าข่าวสาร
จะตามไปชมน้องครองวิมาน
ไม่ให้ป่วยการในแดนดิน
/*150จำเราจะเข้าปะตาปา
ปราถนาสิ่งใดจะได้สิ้น
เดชะตระบะร้อนอมรินทร์
จะได้ยินข่าวที่พี่จำนง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นคิดเสร็จแล้วก็ลีลา
ขึ้นบนภูผาอันสูงส่ง
แลเห็นศาลาไลยดังใจจง
ก็ตรงเข้าวันทาพระอาจารย์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อายันอันอยู่ในสถาน
นั่งสำรวมอินทรีย์มินาน
เล็งญาณก็แจ้งที่ในใจ
ชายนี้กระษัตรพลัดคู่
เล็งดูแล้วจึงปราไส
เจ้าพลัดกำจัดจากสิ่งใด
ธุระฤๅจะให้แก้ร้อน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีฤทธิรงค์ทรงศร
จึงว่าข้าเที่ยวดั้นดงดอน
เที่ยวทุกสิงขรคิรี
ข้านี้มีใจศรัทธา
จะใคร่ปะตาปาเปนฤๅษี
โปรดด้วยช่วยร้อนอันราคี
เพราะฤทธิพิธีปะตาปา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อายันยิ้มพลางทางว่า
อันเปนหนุ่มรุ่นตรุณา
จะปะตาปาได้สักกี่วัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
/*151๏ เมื่อนั้น
ปันหยีสำรวลสรวลสันต์
ยิ้มพรายชายตาหากัน
อภิวันท์แล้วผ่อนผันมา
จึงนุ่งคากรองเปลือกไม้
ได้ชื่ออายันกัศมาหรา
เหล่าระเด่นกิดาหยันหลั่นลงมา
บ้างว่าข้าจะบวชดูลอง
อันระเด่นสังกามารตา
ชื่ออายันยาหยันคำรบสอง
แต่ประสันตาคนคนอง
จะบวชลองกว่าจะสิ้นเคราะห์ร้าย
ทั้งพี่เลี้ยงเสนากิดาหยัน
ก็บวชด้วยกันมากหลาย
เอาผ้าเปลือกไม้มาพันกาย
จึงถวายนามตามประตาปา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระอาจารย์ฌานกิจแก่กล้า
จึงสอนสั่งให้นั่งภาวนา
เจ้าอุส่าห์ระงับดับใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยียอกรบังคมไหว้
ไปอยู่กุฎีทันใด
น้อยน้อยรายไปดาษดา
ฝ่ายองค์อายันปันหยี
ก็ชลีกรกึ่งเกษา
เดชะข้าได้ปะตาปา
ขอให้พบบุษบายาใจ
จงร้อนอาศน์ปัตตาระกาหลา
ไปดลใจมาให้จงได้
ถึงอยู่ในสวรรค์ชั้นใด
บาดาลต่ำใต้ให้ขึ้นมา
ถ้าผู้ใดลอบลักพาไป
ให้บรรไลยทั้งวงษ์พงษา
ขอให้ได้ดวงแก้วแววตา
ตามความปราถนาว่าไว้
/*152ครั้นเสร็จตั้งความพิศฐาน
เข้าที่มัสการตามได้
อุส่าห์ขืนอารมณ์ข่มใจ
ด้วยจะใคร่ได้องค์บุษบา
ฯ ๑๐ คำ ฯ ตระ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงอุนากันกะหมันวิยาหยา
แต่พลัดกำจัดจากภารา
ตกมาประมอตันพระบุรี
เปนโอรสราชกุมาร
ค่อยศุขสำราญเกษมศรี
บิตุรงค์แลองค์พระชนนี
มีความพิศวาศจะขาดใจ
เมื่อวันปันหยีปะตาปา
ให้ร้อนกายาดังเพลิงไหม้
อาวรณ์รุ่มร้อนภายใน
ให้คิดถึงปันหยีพี่ยา
ทอดองค์ลงทรงโศกี
ป่านนี้พระพี่จะโหยหา
ใครจะไปแก้งกิจจา
ว่าเทวาพามาไว้เมืองนี้
แต่เที่ยวสัญจรนอนดง
แม้นรู้ก็คงตรงมานี่
จะมุ่นหมกตรอมใจใช่พอดี
คิดว่าน้องนี้หายไป
ฤๅคิดคืนหลังยังหมันหยา
จินตะหราเปนที่พิศมัย
ละน้องไว้เดียวเปลี่ยวใจ
สอึกสอื้นไห้แล้วโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ บัดนั้น
ทั้งสองพี่เลี้ยงเสนหา
จึงปลอบระเด่นบุษบา
แม่อย่าโศกาจาบัลย์
เดชะความสัตย์สุจริต
จะดลจิตรพระพี่แม่นมั่น
ไม่ช้าจะมาพบกัน
จอมขวัญแม่อย่าโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ
/*153๏ เมื่อนั้น
อุนากันผู้เฉิดโฉมศรี
ได้ฟังสองนางพาที
จึงค่อยคลี่คลายสบายใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นค่ำ
บุหลันจำรัสแสงใส
จึงชวนสองพี่เลี้ยงร่วมใจ
ชี้ไปให้ชมจันทรา
ทรงกลดหมดเมฆแจ่มใส
สว่างไปทั่วในทิศา
กลีบเมฆตั้งขึ้นบังจันทรา
มืดกลุ้มเวหาอยู่ช้านาน
เหมือนน้องเมื่ออยู่ในกรุง
เรืองรุ่งปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เพราะพระเชษฐามาไภยพาล
ทำการฉกลักหนีมา
ให้น้องจากราชธานี
เปนราคีเหมือนจันทร์ไม่แจ่มหล้า
อสุรินทร์เหมือนหนึ่งจรกา
จะขึ้นจับจันทราให้มืดมัว
เดชะบุญอันได้ตกแต่ง
จงพลิกแพลงส่องโลกได้ทั่ว
จึงพ้นราคีที่มืดมัว
เหมือนตัวน้องมาอยู่ในไพร
เดชะวาศนาจะพาพบ
ให้ประสบเชษฐาจงได้
ว่าพลางทางเคลิ้มหลับไป
เมื่อในประถมราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ ตระ
ยานี๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงปัตตาระกาหลาเรืองศรี
สถิตย์ยังชั้นฟ้าดุษฎี
คิดถึงสองศรีนัดดา
แต่ทรมานมาช้านานนัก
หลานรักทั้งสองเสนหา
/*154อุนากันมาอยู่ในภารา
แต่โศกาครวญคร่ำร่ำไร
อย่าเลยกูจะให้พานพบ
ประสบกับอิเหนาจงได้
สี่กษัตรได้ร่วมเวียงไชย
ในกรุงกาหลังพระบุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ คิดแล้วสำแดงแผลงฤทธิไกร
ก็ไปประมอตันกรุงศรี
เข้าฝันอุนากันในราตรี
ว่าบัดนี้อิเหนากุเรปัน
แต่เที่ยวมะงุมมะงาหรา
โศกาวิโยคโศกศัลย์
คิดถึงคนึงไม่ราวัน
เที่ยวค้นทุกเขตรขัณฑเสมา
เมื่อเจ้ามานิ่งนอนใจ
ทำไฉนจะพบพระเชษฐา
แม้นยกออกเดินอรัญวา
เห็นว่าจะประสบพบกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันเพราเพริศเฉิดฉัน
รุ่งแจ้งแสงศรีรวีวรรณ
จึงบอกสองพี่เลี้ยงนั้นทันใด
น้องหลับสนิทนิมิตรฝัน
เทวัญมาบอกคดีให้
ว่าพระเชษฐายาใจ
อาไศรยอยู่บนคิรี
ปะตาปาอยู่ยอดเขาใหญ่
ใกล้พิไชยกาหลังบุรีศรี
ทำไฉนจะแจ้งคดี
สองศรีิจะคิดประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
สองนางประนมบังคมไหว้
มาเราจะไปเฝ้าท้าวไท
ได้ช่องแล้วจึงจะทูลลา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*155๏ เมื่อนั้น
อุนากันกะหมันวิยาหยา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา
ยินดีปรีดาข้างในใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด๏ เข้าที่ชำระสระสรง
ทรงสุคนธรศแจ่มใส
ทรงภูษาพิจิตรอำไพ
ชายไหวเครือวัลย์บรรจง
ชายแครงแสงใสลไมพริ้ง
ทองกรดาดกิ่งก่องก่ง
เหน็บกฤชกระหวัดรัดยิ่งยง
ทัดทรงอ้อนแอ้นรจนา
ห้อยส้าโบะชมพูประเสริฐสรรพ
งามรับจับผิวมังษา
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาศคลา
พี่เลี้ยงสองราก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
ร่าย๏ มาเอยมาถึง
จึงตั้งบังคมประนมไหว้
กราบลงตรงภักตร์พระภูวไนย
มิได้ทูลพิดกิจจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวประมอตันนาถา
จึงชมโฉมเยาวลักษณ์ลูกยา
งามล้ำเทวาสุราไลย
อันบุรุษที่ในใต้หล้า
จะเปรียบกับลูกยาไม่หาได้
อย่าเลยจะยกราไชย
ให้ผ่านกรุงไกรสวรรยา
ควรที่จะหาคู่ให้
มอบราชเวียงไชยเปนฝ่ายน่่า
คิดแล้วจึงมีพระวาจา
ดูราอุนากันลูกรัก
/*156พ่อคิดจะหาคู่ให้
จะได้ผ่านราไชยไตรจักร
พ่อนี้สิแก่ชรานัก
ลูกรักจะเห็นประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันประนมบังคมไหว้
ยิ้มพลางแล้วทางทูลไป
พระตรัสดังนี้ไซ้ก็ควรนัก
ลูกคิดจะถวายบังคมลา
ไปเที่ยวปราบภาราให้ประจักษ์
ให้ฦๅชื่อไว้ในลูกรัก
ลูกจักหาคู่ให้ชอบใจ
ได้แล้วก็จะกลับคืนมา
ถึงจะเปนฝ่ายน่าก็พอได้
ด้วยเกียรติยศปรากฎไป
ขอแจ้งหฤไทยพระภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ท้าวประมอตันเรืองศรี
ได้ฟังลูกยาพาที
โต้ตอบคดีก็ควรนัก
จึงบอกแก่ประไหมสุหรี
ลูกยาพาทีเห็นแหลมหลัก
เห็นชอบระบอบบุราณนัก
น้องรักจะคิดประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ประไหมสุหรีศรีใส
จึงว่าแก่อุนากันทันใด
เจ้าจะไปรบรุกทุกภารา
รูปร่างอ้อนแอ้นดังสัตรี
อยู่กับชนนีจะดีกว่า
แม่จะให้สมเด็จพระบิดา
เขียนศุภสาราส่งไป
/*157ถึงเมืองขึ้นน้อยใหญ่ของเรา
จัดเอาบุตรีที่แจ่มใส
ให้แต่งมาส่งถึงกรุงไกร
ให้ได้ดังใจเจ้าจินดา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
อุนากันกะหมันวิยาหยา
จึงทูลสนองพระวาจา
ตรัสมาดังนี้มิควรนัก
อันเกิดเปนชายแล้วไซ้
ผู้ใดจะผ่านไตรจักร
ย่อมรู้การรบครบนัก
ควรจักให้ครองเวียงไชย
ตัวลูกสิยังลับอยู่
กรุงใดจะรู้ก็หาไม่
ลูกจำจะลาคลาไคล
ปราบได้แล้วจึงจะกลับมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
องค์ท้าวประมอตันนาถา
ทั้งประไหมสุหรีศรีโสภา
ทรงโศกโศกาพันทวี
จะห้ามเท่าไรก็ไม่ฟัง
ร้อยชั่งจงไปเกษมศรี
ไปแล้วลูกแก้วจงจรลี
กลับมาธานีอย่าอยู่ช้า
พระจึงสั่งตำมะหงงเสนี
ให้จัดโยธีทั้งซ้ายขวา
สรรพเครื่องอาวุธนานา
อาสาชำนาญในการรบ
ยกรบัตรเกียกกายซ้ายขวา
ทัพน่าทัพหลังให้ถ้วนจบ
ทั้งกองแล่นแสนขันให้ครันครบ
การรบให้ครบบัดนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
/*158๏ บัดนั้น
ตำมะหงงรับสั่งใส่เกษี
ก้มเกล้ากราบลงสามที
เสนีไปสั่งพนักงาน
จัดหมู่พหลน้อยใหญ่
ทั้งอาสาเก่าใหม่ห้าวหาญ
ที่เจนจบเคยรบชำนาญการ
เคยประจญประจันบานแต่ก่อนมา
ครั้นจัดได้เสร็จสรรพฉับไว
เข้าไปบังคมเหนือเกษา
กราบทูลพระองค์ทรงศักดา
โยธาพร้อมแล้วพระภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันผู้รุ่งรัศมี
ถวายบังคมลาด้วยยินดี
จรลีไปสรงคงคา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ แล้วจึงชำระสระสนาน
เริงระรื่นชื่นบานหรรษา
ทั้งสองศรีพี่เลี้ยงก็ปรีดา
เข้าขัดสีกายาอ่าองค์
ทรงสุคนธรศอันเรืองศรี
ผัดภักตร์ภูมีให้ก่องก่ง
ทรงสนับเพลาพริ้งยิ่งยง
แล้วทรงภูษิตพิศพราย
คาดปั้นเหน่งกุดั่นจำหลักเพ็ชร
แล้วใส่ไตรเตร็จเฉิดฉาย
พลางทรงเสื้อพื้นทองเพราพราย
ลวดลายจำหลักไหมเบญจพรรณ
ส้าโปะสีทับทิมขลิบทอง
ริมกรองงามเลิศเฉิดฉัน
พระกรจับกฤชเทวัญ
เหน็บมั่นกับกายกายา
ฯ ๘ คำ ฯ
/*159ร่าย๏ ทรงเครื่องสำเร็จเสร็จแล้ว
ผ่องแผ้วหฤไทยหรรษา
พี่เลี้ยงสองศรีก็ปรีดา
มาขึ้นรถาทันใด
อันหมู่พหลโยธา
แวดล้อมตามมาอยู่ไสว
ออกจากด่านทวารเวียงไชย
ก็เข้าในป่าไม้พงพี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมดง๏ ชมนกชมไม้ในดง
ป่าระหงส่งเสียงปักษี
จากพรากก้องไพรโนรี
นกขมิ้นกินปลีกลุมภู
มยุราคลาคล่ำดำเปนฝูง
นกยูงม่ายเมียงเคียงคู่
ไก่แก้วโกญจาเห็นน่าดู
นกเขาขันคูอยู่ในไพร
โพรโดกเคียงคู่กระตั้วเต็น
จิบจาบจับเต้นจากกอไผ่
สาลิกาเยี่ยมหน้าในโพรงไม้
คาบเหยื่อมาให้ลูกในรัง
พระชมหมู่สหชาติปักษา
บ้างโผผินบินมาบ้างคืนหลัง
ไพเราะเพราะเพรียงเสียงดัง
ทรายทองเที่ยวทั้งระวังไพร
คับแคแลตระไนไก่ฟ้า
สัตวากาเหว่าเสียงใส
พระฟังเสียงปักษาเร่งอาไลย
ภูวไนยคิดถึงพระพี่ยา
แต่พระแรมร้อนนอนไพร
สร้อยเศร้าฤไทยถวิลหา
เปลี่ยวเปล่าเศร้าใจทุกเวลา
ล่วงมาได้หลายราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
อุนากันผู้รุ่งรัศมี
จึงยกทัพชุมพลมนตรี
ออกจากไพรศรีด้วยพลัน
/*160ครั้นมาถึงด่านปะตาหรา
จึงให้ตั้งพลับพลาอยู่ที่นั่น
ให้ทหารเข้ารุกบุกบัน
ชาวบุรีนั้นก็บรรไลย
แต่รบได้ถึงหกภารา
ไม่มีผู้ใดมาต่อฤทธิได้
ระตูล่าหงิดชาญไชย
ถวายสองทรามไวยบุตรี
ชื่อระเด่นจินดาอรสา
ภักตราแช่มช้อยมีศรี
อันองค์ขนิษฐานารี
ชื่อจันทรารัศมีโสภา
ท้าวสังอุหนุงภูบาล
ถวายสองกุมารโอรสา
ชื่อระเด่นยาหยากระษัตรา
อันองค์พระอนุชาลาวรรณ
ชื่อระเด่นกุดาริยาหยา
รูปโฉมโสภาเฉิดฉัน
ระตูผู้บุตรสัตกัน
ถวายบุตรีอันโฉมยง
ชื่อระเด่นรัตนาวาตี
รัศมีลอองก่องก่ง
กล้องแกล้งแน่งน้อยเยียรยง
งามบรรจงยิ่งอย่างนารี
ระตูตันหยงบุหรา
ถวายราชธิดามีศรี
ชื่อนางหงอุหลันเทวี
ทรงศรีรูปโฉมประโลมใจ
อันพระกุมารอนุชา
ชื่อสิงกันรสาศรีใส
ระตูล่าสำชาญไชย
ถวายองค์อรไทยกัลยา
ชื่อระเด่นกุสุมานงเยาว์
โฉมเฉลาเพราเพริศดังเลขา
ระตูปัตตาหรำราชา
ถวายสุวรรณมาลาบรรณาการ
กับสาตราอาวุธนานา
อิกทั้งโยธาทหาร
อันองค์สองราชกุมาร
กล้องแกล้งพึ่งพาลโสภา
/*161ระเด่นดรสาทรงลักษณ์
เยาว์นักได้ห้าชัณษา
พระคิดถึงองค์สียะตรา
เสนหาก็เอาเปนโอรส
อันพระราชธิดาทั้งห้าองค์
ทรงรถบรรจงอลงกฎ
เหล่าประเทียยก็เรียบเรียงรถ
ตามเชิงบรรพตพงไพร
เที่ยวเตร่ตามพระเชษฐา
ไม่รู้ว่าจะไปหนไหน
ครั้นสายัณห์ควันเย็นลงไรไร
ก็ให้ตั้งที่ประทับพลับพลา
ครั้นค่ำก็เข้าที่ไสยาศน์
เอนอาศน์องค์เดียวอยู่ในป่า
รำฦกตรึกถึงพี่ยา
ถวิลหาให้เร่งรัญจวนใจ
ฯ ๓๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
สองพี่เลี้ยงนารีศรีใส
เข้าไปบังคมทูลทันใด
ให้เชิญองค์อรไทยมาไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันจึงตอบคำว่า
น้องคิดอดสูพ้นปัญญา
จะนิทราด้วยนางอย่างไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประจินดาจึงทูลแถลงไข
จะคิดอ่านฉนี้ผิดทีไป
จะทำให้ทั้งปวงเขาสงกา
ว่าพระองค์เปนกระษัตรี
จึงไม่มีความเสนหา
ธรรมเนียมบุรุษในโลกา
เปนที่เสนหาแก่สัตรี
แต่นางมาอยู่เปนหลายวัน
จะมิคิดความนั้นก็ใช่ที่
/*162ฝอยฤาจะไว้ใกล้อัคคี
ที่จะมิติดเชื้ออย่าสงกา
ถ้าใครแจ้งว่าแปลงมาบัดนี้
เห็นทีจะไม่พบพระเชษฐา
จะระคนปนศักดิด้วยชายช้า
จำเปนแล้วอุส่าห์แขงใจ
ให้ไปเชิญระเด่นบุตรีมา
พูดจาปลอยโยนแต่ตามได้
แต่สองต่อสองที่ห้องใน
ข้างนอกใครรู้ว่าไรมี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันจึงตอบนางสาวศรี
จะปลอบโยนโอนอ่อนกะไรดี
น้องไม่รู้ที่จะเจรจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประจินดาก็ตอบคำว่า
พระพี่ปลอบกะไรกับไฉยา
พระองค์จงว่าให้เหมือนกัน
จึงว่าบนตัวไว้สามปี
ไม่ร่วมรศฤดีด้วยสาวสรรค์
ทำเชิงชายเล่นเช่นนั้น
อย่าให้ใครทันสงกา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
สำรวลสรวลไปไม่ไคลคลา
ประจินดาปลอบโยนพาไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน๏ ชำระพระองค์สรงสนาน
แล้วทรงสังวาลแจ่มใส
ทรงสำอางเอี่ยมเอาใจ
อำไพพิศเพียงจันทรา
/*363ทรงอุบะบุหงาตันหยง
ส่งกลิ่นเฟื่องฟุ้งหรรษา
จับชายกรายกฤชลีลา
ลงจากพลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย๏ มาเอยมาถึง
รถบุตรีล่าสำกรุงใหญ่
ขึ้นบนรถแก้วแววไว
เห็นนางอรไทยไสยา
เอาสไบปิดภักตร์แล้วโหยไห้
พระไปนั่งชิดขนิษฐา
เลิกผ้าออกจากภักตรา
อย่าโศกานักเลยณทรามไวย
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี๏ จงหักห้ามความทุกข์เสียบ้าง
เจ้าจงคิดถึงทางพิศมัย
บิตุเรศมารดาของอรไทย
ท่านมิได้มีจิตรคิดเมตตา
จึงได้มาเปนชเลยพี่
กระนี้ฤๅยังแค่นกรรแสงหา
แม้นรักฤาจะให้เจ้าไคลคลา
ท้าวจะต่อฤทธาพี่ลองดู
แม้นว่าพ่ายแพ้ก็จำเปน
จึงจะเห็นประจักษ์ว่ารักอยู่
ส่วนตัวทำได้ไม่เอนดู
โฉมตรูจะร่ำรักไย
มาร่วมรักกับพี่จะดีกว่า
จะทำเหมือนบิดาเจ้าหาไม่
สู้ตายมิให้แก่ชายใด
อย่าโศกาไลยเลยเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางจินดากุสุมาโฉมศรี
ได้ฟังวาจาพระภูมี
เทวีค่อยส่างโศกา
สุรเสียงเสนาะเฉื่อยฉ่ำ
ดังอำมฤตย์สักแสนห่า
/*164คิดคิดจะใคร่ตอบวาจา
กัลยาขวยเขินสเทินใจ
จึงถอยองค์ลงมาเสียให้ห่าง
นวลนางประนมบังคมไหว้
กราบก้มภักตร์อยู่ไม่ดูไป
อรไทยไม่ตอบพระวาจา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ เมื่อนั้น
อุนากันกะหมันวิยาหยา
เห็นนางค่อยส่างโศกา
ทำทีเสนหานางเทวี
ยอกรขึ้นลูบปฤษฎางค์
เอวบางจงฟังคำพี่
ความรักเจ้าสุดแสนทวี
มิเสียทีที่พี่อุส่าห์มา
พี่ก็ยังไม่เคยมีคู่
อดสูแก่ใจเปนหนักหนา
ด้วยรักจึงหักใจมา
อนิจาเจ้าไม่พาที
แต่หน้าก็ไม่ควรดู
โฉมตรูคิดแค้นสิ่งใดพี่
เชิญชม้ายชายตามาข้างนี้
พี่จะเล่าคดีให้น้องฟัง
พี่นี้มีทุกข์ทังวล
ได้ออกบนไว้แต่หนหลัง
ถ้ามิสำเร็จทุกข์ที่รุงรัง
ก็ยังไม่ร่วมรักด้วยนางใด
แม้นถ้วนกำหนดสามปี
จึงจะร่วมฤดีสัตรีได้
เจ้าอย่าทำขวยเขินสเทินใจ
พูดจาปราไสกันโดยดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ระเด่นกุสุมามีศรี
ประจักษ์ใจในรศวาที
นางค่อยคลี่คลายสบายใจ
จึงเหลือบแลแปรภักตร์ผันมา
ชายตาพิศทรงก็หลงใหล
/*165แล้วก้มภักตร์ทูลไปทันใด
น้องไกลบิตุเรศมารดา
มาอยู่ในใต้บาทบงสุ์
ถ้าพระองค์จะโปรดเกษา
แม้นจริงเหมือนหนึ่งพระวาจา
ตัวข้าจะค่อยผาศุกใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ บุญเอยบุญหนัก
พี่รักเจ้าจริงจริงอย่าสงไสย
พี่ไม่แต้มแต่งแกล้งใส่ไคล้
สิ่งไรมิจริงไม่เจรจา
แต่แรกพี่เห็นนางนงลักษณ์
ก็ให้มีใจรักเปนหนักหนา
จะใคร่พูดเล่นเจรจา
แต่ว่าพี่ยังอดสูใจ
คิดอยู่เปนนิจนิรันดร์
เปนหลายวันแล้วพึ่งมาได้
ว่าพลางกุมกรอรไทย
เข้าไปบรรธมเล่นเจรจา
สององค์ทรงเยาวแน่งน้อย
ก็ค่อยสนิทเสนหา
สัพยอกหยอกกันไปมา
นิทราหลับใหลในราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
ร่าย๏ ครันเอยครันรุ่งราง
ส่องสว่างแสงพระสุริย์ศรี
พระมาจากรถนางเทวี
สั่งให้กรีธาทัพมาฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาได้ถึงเจ็ดราตรี
ก็ถึงที่คิรีศรีใส
เห็นยอดแหลมแนมฟ้ามาแต่ไกล
เขาใหญ่ชอุ่มดังเมฆา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*166ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงองค์อายันกัศมาหรา
แต่เพียงได้เข้าปะตาปา
ราชาเปนศุขทุกราตรี
เมื่อวันจะพบอุนากัน
ทรงธรรม์ร้อนใจดังไฟจี้
พระอยู่ไม่ได้ในกุฎี
ออกมานั่งที่แผ่นศิลา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ร่าย๏ จึงเรียกอายันยาหยี
มานั่งด้วยพี่จะปฤกษา
ครั้นมาถึงมิทันจำนรรจา
ก็แลลงมาเห็นทัพไชย
คลายเคลื่อนมาตามทิวทาง
ยูงยางธงทิวปลิวไสว
ให้ม้าใช้ไปถามจงฉับไว
คือใครยกทัพขับพลมา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ บัดนั้น
กิดาหยันรับสั่งใส่เกษา
มาสั่งปะหรัดกัตติกา
บอกแจ้งกิจจาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ปะหรัดกัตติกาอัชฌาไศรย
จึงขึ้นอาชาคลาไคล
ตรงไปกองทัพฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง
ยังที่กองทัพคับขัน
จึงถามคนแห่น่านั้น
ว่าจะจรจรัลไปแห่งใด
อันองค์ระตูผู้เรืองฤทธิ์
สถิตย์ถิ่นฐานบุรีไหน
ฤาเปนโจรป่าพนาไลย
จงแจ้งไปตามสัจจา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*167๏ บัดนั้น
ขุนพลนายใหญ่ซึ่งแห่น่า
บอกแก่ปะหรัดกัตติกา
ว่าทัพมิสาอุนากัน
มาเที่ยวแสวงหาคู่
จักดูทุกประเทศเขตรขัณฑ์
เปนโอรสระตูประมอตัน
ท่านนั้นผู้ใดใช้มา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ม้าใช้ก็กล่าวคำว่า
ปันหยีอยู่บนบรรพตา
เข้าปะตาปามาช้านาน
แลมาเห็นพลสกลไกร
จึงใช้ให้เรามาฟังสาร
บอกแล้วกลับมามิทันนาน
ก็แจ้งการทั้งปวงไปทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
กิดาหยันครั้นแจ้งแถลงไข
กราบทูลพระองค์ผู้ทรงไชย
ตามในเนื้อความที่ถามมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
จึงองค์อายันกัศมาหรา
ว่าแก่อายันอนุชา
จะใคร่เห็นองค์อุนากัน
เขาฦๅว่าฤทธากล้าหาญ
เที่ยวบุกรุกรานทุกเขตรขัณฑ์
ไม่มีผู้ต้านทานทัน
แต่ได้ชเลยนั้นมามากมี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันผู้รุ่งรัศมี
ครั้นมาใกล้ประจาหงันคิรี
เห็นพลับพลาปันหยีมหิมา
เห็นทัพน้อยน้อยดาดาษ
ดังเอาผ้าขาวลาดไปทั้งป่า
/*168แลไปจนสุดสายตา
ยังไม่สิ้นโยธาพลไกร
จึงสั่งให้ม้าใช้ไปถามดู
ว่าทัพระตูฤๅไฉน
มาแต่สถานบ้านเมืองใด
จึงมาตั้งอยู่ในพนาวา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
จึงขุนพลซึ่งแห่น่า
มาบอกพี่เลี้ยงมิได้ช้า
ตามเรื่องราวมาทุกสิ่งอัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงทูลว่าพลขันธ์
ซึ่งอยู่ที่เชิงกุหนุงนั้น
ว่าปันหยีมาเข้าปะตาปา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันกะหมันวิยาหยา
จึงให้หยุดรถไว้ในมรคา
ด้วยรู้ว่าประจาหงันคิรี
อยู่ใกล้กาหลังกรุงไกร
จะใคร่ขึ้นไปดูปันหยี
แล้วจะเข้าไปในบุรี
กราบบทศรีสองกษัตรา
แทนพระบิตุเรศมารดร
อันผ่านพระนครดาหา
แต่พลัดพรากจากพระภารา
ได้ช้านานมาเหลือใจ
จึงชวนระเด่นทั้งสองรา
มาจะไปเที่ยวบนกุหนุงใหญ่
ทั้งสององค์ก็ทรงอาชาไนย
ไปลงม้าถึงใกล้เชิงคิรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดมารศรี
ขึ้นไปเล่นบนเนินคิรี
กับสาวศรีค่อมเค้านานา
นางแลไปเห็นอุนากัน
เคลิ้มไปไม่ทันจะดูหน้า
คิดว่าปันหยีพี่ยา
นางจึงวิ่งมากอดไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
อุนากันเฉิดโฉมพิศมัย
เหลียวดูกัลยาก็ว่าไป
ลูกใครฉนี้โสภา
นรลักษณ์ภักตราน่าพึงใจ
เช่นไฉนเจ้าวิ่งมากอดข้า
รู้จักเราฤานางกัลยา
พลางยกขนิษฐาอุ้มไว้
ด้วยเทวัญมากั้นกำบังตา
จะรู้จักวิยดาก็หาไม่
จึงซักไซ้ไต่ถามนางทรามไวย
เจ้านี้ลูกใครจงบอกมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดเสนหา
เห็นมิใช่ปันหยีพี่ยา
ก็ทรงโศกาขึ้นทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
ต่อนี้ฉบับขาด
จับตอนหย้าหรันตกไปเมืองมะงาดา
๏ บัดนั้น
เสนีจึงแจ้งอรรถา
ว่าระตูรับสั่งให้หามา
จงก้มเกล้าวันทาภูวไนย
ฯ ๒ คำ ฯ
/*170๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันจึงค่อยแถลงไข
เราจะวันทาไปว่าไร
ถึงไหว้มิไหว้ก็เหมือนกัน
ถ้าให้ไปหาเราโดยดี
ก็จะอัญชลีด้วยหฤหรรษ์
นี่ทำไม่ชอบระบอบธรรม์
จะประสงค์อันใดเอาเรามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
เสนีผู้มียศถา
จึงว่าให้ไปเอาตัวมา
ด้วยเลื่องฦๅฤทธาทั้งแดนไตร
ว่าเที่ยวรานรุกทุกบุรี
จะมีความศุขก็หาไม่
ตัวชื่อปันหยีฤๅว่าไร
จงเร่งบอกไปฉับพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันตอบไปไม่ไหวหวั่น
จะทำไมแก่ปันหยีนั้น
อันตัวเรานี้เปนอนุชา
แต่นามกรของเรานั้น
ชื่อหย้าหรันวิลิศมาหรา
ไปเที่ยวชิงไชยได้ภารา
ตามฤทธิชาวป่าพนาไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระตูมะงาดาเปนใหญ่
จึงตรัสแก่เสนาใน
อ้ายคนนี้มิใช่ตัวดี
เร่งกลับไปเอาอ้ายคนผิด
กูจะผลาญชีวิตรปันหยี
แต่น้องมันยังหาญถึงเพียงนี้
ถ้าพี่มันจะหาญสักเพียงไร
ครั้นจะฆ่าเสียก่อนบัดนี้
ปันหยีจะรู้ก็หาไม่
จงเอาไปใส่ตรุไว้
ต่อได้พี่จึงจะฆ่าให้พร้อมกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
/*171๏ บัดนั้น
ดะหมังรับสั่งแล้วผายผัน
ว่าแก่นักโทษทั้งสี่นั้น
ไม่สืบให้มั่นด้วยอันใด
จึงเอามาให้ผิดตัวนี่
เร่งไปจับปันหยีมาจงได้
แล้วสั่งให้พาหย้าหรันไป
ใส่ตรุตรากไว้ตรึงตรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ธำมรงที่นั่งอยู่พร้อมหน้า
ก็พาตัวหย้าหรันออกมา
พันธนาใส่ตรุตรากไว้
ห้ามมิให้ผู้คนไปมา
พร่ำพิทักษ์รักษาไม่ขาดได้
ผลัดกันนั่งยามตามไฟ
ตรวจไตรเปนนิจนิรันดร์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ฝ่ายองค์ระเด่นดะราหวัน
ได้เห็นหย้าหรันวันนั้น
ให้ผูกพันเสนหาอาไลย
จึงเรียกพี่เลี้ยงทั้งสอง
เข้าไปในห้องพิศมัย
กระซิบบอกเหตุผลแต่ต้นไป
เห็นมิใช่โจรไพรดังฦๅมา
รูปทรงส่งศรีมารยาตร
เห็นองอาจห้าวหาญหนักหนา
เปล่าเปล่าไปเอาเขามา
โทษาไม่มีแต่สักน้อย
พี่จงไปช่วยว่าขาน
สอดสนบนบานติดสอย
อย่าอาไลยแก่ทรัพย์มากน้อย
แต่ให้ถอยจากตรุที่ตรึงตรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษา
ไปจัดเงินทองนานา
เสื้อผ้าแพรพรรณอันพึงใจ
/*172แล้วแต่งเอมโอชโภชนา
บรรจฐรณ์ไสยาให้ใหม่ใหม่
ครั้นเสร็จก็ชวนกันคลาไคล
กับข้าชิดใช้อันร่วมรู้
ครั้นมาถึงยังตรุที่ตรึงตรา
เขาพิทักษ์รักษามั่นคงอยู่
จึงว่าทั้งปวงจงเอนดู
แก่ผู้นักโทษใหม่นั้น
จะมีโทษาก็หาไม่
จำจองกะไรเปนกวดขัน
กระซิบแล้วหยิบทองออกให้พลัน
จงเอนดูผ่อนผันให้เคลื่อนคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ฝ่ายผู้พิทักษ์รักษา
จึงถอดหย้าหรันออกมา
ให้อยู่ทับที่น่าตรุนั้น
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงลีลาศผาดผัน
จึงเอาเข้าของทั้งนั้น
ไปให้หย้าหรันทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันยินดีจะมีไหน
จึงถามว่าพี่มาแต่แห่งใด
ทำคุณน้องไว้ครั้งนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
สองนางจึงแจ้งถ้วนถี่
ข้าเปนพี่เลี้ยงพระบุตรี
ของนี้เทวีประทานมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันตอบไปด้วยหรรษา
ได้เคลื่อนคลายออกจากพันธนา
พระคุณล้ำฟ้าแดนไตร
/*173แล้วได้เข้าของนานา
ล้วนบรรจงมาประทานให้
ถึงชีวิตรจะม้วยบรรไลย
ก็จะได้ความศุขเพราะเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
นวลนางพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
ก็ลากลับมาทูลพระบุตรี
ตามที่หย้าหรันว่ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นดะราหวันเสนหา
ครั้นค่ำสำอางองค์อลงการ์
พาพี่เลี้ยงลอบจรจรัล
ผู้ใดมิได้สงไสย
ปนไปกับชาวเขตรขัณฑ์
ครั้นมาถึงน่าตรุนั้น
เข้าในทับหย้าหรันทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันตกใจจะมีไหน
ผุดลุกขึ้นแล้วก็ถามไป
ใครมาแต่ไหนดังนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นดะราหวันโฉมศรี
ยิ้มพลางทางตอบวาที
ข้าตามพี่ทั้งสองที่ออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันตอบไปด้วยหรรษา
คุณอยู่พี่พ้นคณนา
ได้เคลื่อนคลาก็เพราะเจ้าปรานี
ว่าพลางกุมกรอรไทย
ปลื้มใจมานั่งให้ใกล้พี่
กอดจูบลูบไล้ด้วยไมตรี
บุญพี่จึงพบกัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*174๏ เมื่อนั้น
ระเด่นดะราหวันเสนหา
สบัดมือพลางกล่าววาจา
เวทนามายุดไว้ว่าไร
ข้าหวังจะฟังความจึงตามมา
จะใคร่รู้โทษาเปนไฉน
หนักเบาไม่เล่าให้เข้าใจ
มายื้อคร่าคว้าไขว่ไปมา
อย่ามือไวใจด่วนลวนลาม
ใช่จะตามมาด้วยเสนหา
ทำผลักไสใส่กลโกรธา
อนิจาทำได้ไม่ควรคิด
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม๏ ปลื้มเอยปลื้มใจ
อย่าสลัดตัดใยไมตรีจิตร
พี่รักนางพ่างเพียงดวงชีวิตร
คิดหวังจะประกอบตอบไมตรี
ถึงตัวเปนโจรไพรแต่ใจตรง
ไม่จำนงจงร้ายหน่ายหนี
เจ้าได้ทำคุณไว้ครานี้
จะทดแทนโฉมศรีคุ้งวันตาย
ครั้นจะให้แก้วแหวนเงินทอง
ของน้องก็มีอยู่มากหลาย
แล้วพี่ก็พลัดมาเดียวดาย
มีแต่กายจะแทนคุณน้อง
ว่าพลางพระทางเชยชม
จูบแก้มแนมนมทั้งสอง
เต่งตั้งดังดอกบัวทอง
อันพึ่งผุดพ้นท้องสมุทไทย
นาภีเนียนแนบนาภี
ฤดีป่วนปั่นหวั่นไหว
ภุมรินคลึงเคล้าดวงมาไลย
สอดไซ้เอารศเสาวคนธ์
เกสรขจายคลายคลี่
เปรมปรีดิ์พร่ำพรอยฝอยฝน
ดังได้เสวยสวรรค์ชั้นบน
ผ่อนปรนสอดคล้องทำนองกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ โลม
ช้า๏ เมื่อนั้น
จึงโฉมระเด่นดะราหวัน
ได้ร่วมรศรักผูกพัน
กระสันฟั่นฟุ้งจรุงใจ
แต่อิงแอบแนบจิตพิศวาศ
จะนิราศคลาศคลาก็หาไม่
แรกรู้รศรักประจักษ์ใจ
ทรามไวยหลงลืมสมประดี
ทั้งสองจำนรรจาปราไส
มีใจปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แต่เวียนระไวไปมาทุกราตรี
เทวีส่งเสียอยู่อัตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงเกนหลงหนึ่งหรัดขนิษฐา
ครั้นสิ้นกำลังมนตรา
พลิกมาคว้าหาพระภูวไนย
ไม่พบก็ผันแปรแลหา
พระพี่ยาหนีไปหนไหน
แม้นพระองค์เสด็จไปแห่งใด
อันจะละกฤชไว้ก็ไม่มี
คิดฉงนจนใจเปนหนักหนา
จึงมาหาพี่เลี้ยงทั้งสี่
ปลุกขึ้นแล้วแจ้งคดี
บัดนี้พระพี่มาหายไป
ถึงจะไปแห่งใดแต่ก่อน
บ่ห่อนจะทิ้งกฤชเสียได้
เห็นจะมีเหตุเภทไภย
จึงไปแต่องค์เอกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงครั้นแจ้งอรรถา
ตกใจเปนพ้นคณนา
รีบร้นค้นหาเปนสิงคลี
บอกกันเอิกเกริกทั้งหญิงชาย
วุ่นวายเที่ยวค้นเปนถ้วนถี่
ไม่ประสบพบพานพระภูมี
ทั้งสี่มาทูลอรไทย
ฯ ๔ คำ ฯ
/*176๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดศรีใส
ตีทรวงเข้าพิลาปร่ำไร
โอ้พระภูวไนยของน้องอา
พระบรรธมชมน้องอยู่แนบข้าง
ใครหนอมาร้างเสนหา
มันชิงชังจังฑาลเราสองรา
ดีร้ายมันจะฆ่าให้บรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ตัวเอยตัวกู
อันจะอยู่เปนคนอย่าสงไสย
กอดพระพี่เลี้ยงเข้าร่ำไร
ทรามไวยซวนซบสลบลง
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงเข้าอุ้มนวลหง
เอาน้ำลูบภักตรานางโฉมยง
ก็ฟื้นองค์ได้สมประดีมา
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงโศกเศร้าเปนหนักหนา
จึงเข้าไปในห้องไสยา
จับกฤชจะแบหลาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงตกใจไม่มีขวัญ
รวบกอดอรไทยเข้าไว้ทัน
สาวสรรค์เข้ากลุ้มกุมกรไว้
พระองค์อย่าเพ่อวุ่นวาย
จะด่วนตีตนตายเสียก่อนไข้
จะไปทูลปันหยีชาญไชย
ก็วิ่งออกไปมิได้ช้า
จึงสั่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
จงไททูลปันหยีสุกาหรา
เร่งเชิญภูวไนยให้รีบมา
พระน้องจะแบหลาบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
/*177๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงแจ้งใจถ้วนถี่
ก็ไปปันจรากันทันที
ร้องทูลปันหยีมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีสุกาหรา
ผวาตื่นตกใจขึ้นมา
แจ้งเหตุขนิษฐาทั้งสององค์
ดังเพลิงกาลผลาญเผาดวงจิตร
เพียงชีวิตรจะม้วยเปนผุยผง
ฉวยคว้าได้กฤชฤทธิรงค์
ลงจากที่อยู่ดำเนินมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเสด็จเข้าไป
ยังในห้องทองขนิษฐา
เห็นสี่พี่เลี้ยงกับกัลยา
ยื้อคร่าช่วงชิงกฤชกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดเฉิดฉัน
กราบลงกับบาทพระทรงธรรม์
นางแสนโศกศัลย์พันทวี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ พระเอยพระเจ้า
พระจงโปรดเกล้าเกษี
น้องจะแบหลาเสียครานี้
ตายตามพระพี่ที่หายไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีผู้มีอัชฌาไศรย
สร้วมสอดกอดองค์พระน้องไว้
โลมเล้าเอาใจไปมา
/*178เจ้าอย่าเพ่อแบหลาก่อน
ดวงสมรจงฟังพี่ว่า
พี่จะให้ไปเที่ยวค้นคว้า
ทั่วทุกภาราแลพงไพร
แม้นหย้าหรันนั้นม้วยมรณา
จึงแบหลาลงเถิดไม่ขัดได้
ว่าพลางหยิบกฤชมาไว้
แล้วเสด็จคลาไคลออกไปพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงสั่งสี่พี่เลี้ยงภูมี
อิกสี่พี่เลี้ยงของหย้าหรัน
ให้เกณฑ์ทหารแยกย้ายรายกัน
ไปเที่ยวค้นทุกขัณฑเสมา
อันตัวพี่เลี้ยงทั้งแปดคน
จงไปรีบร้นค้นหา
รับระเด่นบุตรีทั้งปวงมา
อยู่เพื่อนขนิษฐายาใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงประนมบังคมไหว้
มาเกณฑ์ทหารชาญไชย
ให้แยกย้ายรายไปดังบัญชา
แล้วสั่งกิดาหยันทันใด
เร่งไปให้เทียมซึ่งรถา
รับเสด็จระเด่นบุตรีมา
ยังวังดาหาปาตี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
กิดาหยันครั้นแจ้งถ้วนถี่
จึงไปทูลระเด่นบุตรี
ตามพระพี่เลี้ยงสั่งมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เหล่าระเด่นบุตรีเสนหา
ชวนกันทรงรถไคลคลา
ไปยังดาหาปาตี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
/*179๏ มาเอยมาถึง
จึงลงจากรถรังษี
เข้าไปบังคมดุษฎี
องค์สารปันหยีชาญไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีผู้มีอัชฌาไศรย
จึงสั่งบุตรีทั้งปวงไป
เจ้าช่วยพาใจนางกัลยา
ชวนกันตระโบมโลมเล้า
ให้พระน้องบันเทาทุกขา
ว่าพลางพานางทั้งปวงมา
ปลอบโยนขนิษฐายังห้องใน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สั่งแล้วมาขึ้นอาชา
รีบเข้ามายังวังใหญ่
ครั้นถึงจึงทูลท้าวไท
ตามเหตุเภทไภยแต่เดิมมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกาหลังสุริวงษ์นาถา
ให้คิดพะวงสงกา
อันเหตุนี้น่าอัศจรรย์
จึงสั่งให้เกณฑ์โยธา
เร่งไปติดตามหาหย้าหรัน
ปันหยีจึงกลับไปฉับพลัน
น้องนั้นจะได้ส่างโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงองค์มิสารปันหยี
บังคมลามาขึ้นพาชี
ไปดาหาปาตีทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาไศรย
เร่งจัดทหารชาญไชย
ก็ได้ครบครันดังบัญชา
/*180อันพระพี่เลี้ยงทั้งแปดคน
ก็คุมพวกพลอาสา
ต่างขึ้นมโนไมยไคลคลา
ออกจากภารารีบไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึงแยกย้ายรายกันเที่ยวหา
ค้นคว้าตามแถวแนวป่าใหญ่
เที่ยวทุกสุมทุมพุ่มไม้
แต่ไปได้ถึงเจ็ดราตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงติหลาอรสาโฉมศรีิ
แต่เข้าปะตาปาค่อยเปรมปรีดิ์
สถิตย์ที่ภูผาตะหลากัน
บำเพ็ญภาวนารักษากิจ
ตั้งจิตรสำรวมอารมณ์มั่น
สังเกตเคยดูแลแน่ครัน
สารพันแม่นยำชำนาญ
นางมิได้วายเทวศถึงเชษฐา
กัลยาตั้งจิตรพิศฐาน
ขอเทพเทวัญจงบันดาล
ให้ประสบพบพานพระพี่ยา
ครั้นจวนจะใกล้สิ้นคำสาป
อานุภาพปัตตาระกาหลา
วันเมื่อจะพบประสันตา
พเอิญให้กัลยาอาวรณ์
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ พอเวลาสายัณห์ตวันบ่าย
แดดร่มลมชายมาอ่อนอ่อน
จึงชวนสองพี่เลี้ยงบังอร
บทจรออกจากกุฎี
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
สมิงทอง๏ ลดเลี้ยวเที่ยวชมบุบผชาติ
งามประหลาดหลายอย่างต่างสี
ลมหวนอวลกลิ่นสุมาลี
หอมตระหลบทั้งที่จงกรม
พวงพยอมยื่นย้อยห้อยระย้า
กิ่งค้อมตามหลังคาอาศรม
/*181นางเก็บกาหลงมาทรงดม
เดินเล่นเย็นร่มสำราญใจ
ประเสหรันสั่นกิ่งพิกุลดก
ดอกดวงร่วงตกลงใหม่ใหม่
บาหยันก้มเก็บใส่สไบ
มาถวายอรไทยเทวี
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย๏ แล้วชวนสองกัลยามานั่ง
ที่ร่มไทรใกล้ฝั่งสระศรี
ร้อยพวงบุบผามาลี
กับพี่เลี้ยงนารีสำราญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตากุเรปันใจหาญ
เที่ยวไปในพงดงดาน
ถึงสถานภูผาตะหลากัน
จึงคิดว่าศาลากุหนุงนี้
เห็นจะมีดาบศเปนแม่นมั่น
จะขึ้นไปเคารพอภิวันท์
ให้จับยามหย้าหรันที่หายไป
คิดพลางทางสั่งโยธี
จงยับยั้งอยู่นี่อย่าไปไหน
ว่าแล้วลงจากอาชาไนย
ขึ้นไปบนเนินคิรี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ แลเห็นหลังคาอาศรม
ประสัมตาชื่นชมเกษมศรี
ค่อยลัดแลงแฝงไม้จรลี
เข้าไปใกล้ที่ศาลา
เห็นแอหนังนั่งร้อยดอกไม้
ใต้ต้นโศกใหญ่ใบหนา
พิศพลางทางถวิลจินดา
ใครหนอเหมือนมิสาอุนากัน
จะเปนหน่อกระษัตรองค์ไหน
จึงทรงลักษณ์วิไลยเฉิดฉัน
แม้นได้กับปันหยีจะสมกัน
ครั้นนางผันภักตร์มาก็อัญชลี
ฯ ๖ คำ ฯ
/*182๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสาโฉมศรี
ครั้นเหลือบเห็นสุหราปาตี
เทวีหวาดหวั่นพรั่นใจ
จะว่าปันหยีใช้ให้ตามหา
ฤๅมาด้วยกันเปนไฉน
จะคิดผ่อนผันฉันใด
ทรามไวยอาวรณ์ร้อนรน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตาจึงแจ้งอนุสนธิ์
ข้านี้มีทุกข์กังวล
จะนิมนต์ให้พิจารณา
ด้วยน้องของนายข้านั้น
ชื่อหย้าหรันวิลิศมาหรา
หายไปกับที่ไสยา
ไม่รู้ว่าจะดีฤาร้าย
เชิญมาจับยามตามสังเกต
แจ้งเหตุแล้วจะลาผันผาย
พูดพลางทำหน้าตาตาย
ดูนางนึกหมายกำหนดไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสาศรีใส
ได้ฟังคิดฉงนสนเท่ห์ใจ
เมื่อกูอยู่ในพระบุรี
ก็มิได้รู้จักหน้าหย้าหรัน
ว่าเปนพี่น้องกันกับปันหยี
ใครมาแต่ไหนดังนี้
คิดแล้วจึงมีวาจาไป
ท่านนั่งยับยั้งอยู่แต่นอก
ร้ายดีจะบอกเหตุให้
เราเปนชีชาวพนาไลย
อย่าว่าไปให้แจ้งถึงธานี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วลีลาเข้าอาศรม
โฉมยงปลงอารมณ์ดูถ้วนถี่
จึงใช้มะดาหยันกัลยาณี
พี่ไปบอกคดีให้แจ้งใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
/*183๏ บัดนั้น
มะดาหยันผู้มีอัชฌาไศรย
รับรศพจนาแล้วคลาไคล
ออกไปแจ้งความตามกิจจา
ว่าหย้าหรันนั้นยังไม่วอดวาย
แต่เคราะห์ร้ายถึงฆาฏชัณษา
เขาลักไปไว้เมืองมะงาดา
ใส่ตรุตรึงตราตรากไว้
สัตรีหนึ่งมีบันดาศักดิ์
ช่วยพิทักษ์อุปถัมภ์แก้ไข
จึงพ้นหากจำจองจำนองไภย
เคลื่อนคลายออกได้จากตรุนั้น
เดิมทีเขาจะลักพี่ชาย
แต่เคราะห์ของน้องร้ายเปนกวดขัน
จึงบันดาลให้แปลกเปลี่ยนกัน
เขายังไม่ฆ่าฟันให้บรรไลย
แล้วเขาจะให้กลับมาจับพี่
แต่เคราะห์ดีไม่ทำอะไรได้
จะมีลาภทั้งสองอันต้องใจ
ทั้งของเก่าของใหม่พร้อมกัน
จะเปนทุกขลาภไม่เปนไร
เร่งติดตามไปขมีขมัน
จะได้ตัวมาในเจ็ดวัน
แม่นมั่นเหมือนหนึ่งสัญญา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตาชื่นชมหรรษา
ยิ้มพลางทางตอบวาจา
แม้นไปได้มาเหมือนถ้อยคำ
จะนับถือถวายตัวเปนญาติโยม
อยู่เฝ้ากุฎิจุดโคมเวลาค่ำ
สนองคุณทดแทนที่แม่นยำ
พูดพลางทางทำยิ้มพราย
วันนี้ก็จวนจะด่วนไป
ไม่ทันหาอะไรมาถวาย
จะรีบเร่งตามน้องของนาย
ว่าแล้วเดินชายออกมา
เลี้ยวเลียบลงจากบรรพต
จำกำหนดแนวเขาลำเนาป่า
ลงมาถึงซึ่งเชิงบรรพตา
กู่หาพวกพ้องก้องพงพี
ฯ ๘ คำ ฯ
/*184๏ ครั้นพบพี่เลี้ยงทั้งเจ็ดคน
จึงบอกยุบลเปนถ้วนถี่
ชาวเราจงรีบไปบัดนี้
ตามแอหนังชีบอกไป
เราจะกลับเข้าไปนัคเรศ
ทูลเหตุให้แจ้งแถลงไข
ว่าแล้วขึ้นอาชาคลาไคล
ทั้งเจ็ดรีบไปดังวาจา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ประสันตามาถึงกาหลัง
ก็ไปยังปันหยีสุกาหรา
ยิ้มพลางทางทูลพระราชา
วันนี้ผีพาข้าหลงไป
ได้ประสบพบองค์แอหนัง
ปะตาปาอยู่ยังเขาใหญ่
รูปทรงโสภายาใจ
เลิศลักษณ์วิไลยลาวรรณ
แม้นพระได้เห็นนางทรามไวย
คงจะชอบพระไทยเปนแม่นมั่น
แล้วทูลความตามคำที่รำพรรณ
ที่ได้ทายหย้าหรันทุกประการ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
จึงซักไซ้ไต่ถามถึงเยาวมาลย์
รูปพรรณสัณฐานนั้นเพียงไร
ทรวดทรงสูงต่ำดำขาว
ชัณษาแก่สาวสักเพียงไหน
ว่าเล่นฤาจริงยังกริ่งใจ
จงแถลงแจ้งไปอย่าปดกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตาทูลไปขมีขมัน
ข้ามิได้เอาเท็จมาผูกพัน
พระทรงธรรม์อย่าพะวงสงกา
อันรูปทรงองค์แอหนังนี้
งามล้ำนารีในแหล่งหล้า
แม้นจะเปรียบกับพระน้องบุษบา
เห็นน่าจะคล้ายคลึงกัน
/*175บุญตัวประสันตาไม่ว่าเล่น
เคราะห์ดีได้ไปเห็นนางสวรรค์
แม้นมิเหมือนวาจาที่ว่านั้น
ก็ให้ลงโทษทัณฑ์ประสันตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีเกษมสันต์หรรษา
ฟังข่าวกล่าวโฉมกัลยา
ให้แสนเสนหาในรูปทรง
แล้วพระจึงตรัสไปทันใด
จะแปลงเปนเทพไทดังประสงค์
แม้นจะออกไปรับตรงตรง
เห็นองค์อรไทยจะไม่มา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ประสันตานบนิ้วเหนือเกษา
ยิ้มพลางทางทูลพระราชา
พระตรัสมาดังนี้ดีนัก
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสุริวงษ์เทวามีศักดิ
ชื่นชมภิรมย์ใจเปนพ้นนัก
พระทรงศักดิจึงเสด็จจรดล
ตรัสสั่งอนุชาผู้ภักดี
วันนี้พี่จะไปไพรสณฑ์
อยู่หลังจงระวังนฤมล
อย่าให้มีเหตุผลสิ่งใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ แล้วสั่งพี่เลี้ยงประสันตา
จงไปจัดโยธาน้อยใหญ่
เอารถามาเทียมเตรียมไว้
ทั้งเครื่องทรงซ่อนใส่ในรถ
ทหารแห่แต่หกสิบถ้วน
เลือกล้วนแกล้วกล้าขี่ม้าหมด
พอสิ้นแสงสุริยงอัษฎงคต
กำหนดจะให้ถึงคิรี
ฯ ๔ คำ ฯ
/*186๏ สั่งเสร็จเสด็จเข้าที่สรง
สำอางองค์ทรงเครื่องเรืองศรี
จับชายกรายกรจรลี
เข้าไปยังที่ห้องใน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเคียงเกนหลงหนึ่งหรัด
แล้วตรัสว่าจะลาไปป่าใหญ่
เที่ยวหาหย้าหรันเรืองไชย
แม้นได้ข่าวคราวจะรีบมา
น้องรักค่อยอยู่จงดี
อย่าโศกเศร้าโศกีฟังพี่ว่า
สั่งพลางทางเสด็จลีลา
มาทรงรถาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาถึงภูผาตะหลากัน
สุริยันเลี้ยวลับเหลี่ยงมไศล
จึงให้หยุดรถแก้วแววไว
แทบใกล้แนวเนินกุหนุงนั้น
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี๏ ครั้นยามค่ำย่ำสนธยากาล
ภูบาลแต่งองค์เฉิดฉัน
สอดใส่สนับเพลาเชิงสุวรรณ
เข็ดขัดทองพันภูษาทรง
พระพี่เลี้ยงเคียงเข้าช่วยแต่ง
จัดแจงจีบโจงหางหงษ์
ตาดปักเครือทองฉลององค์
ปั้นเหน่งจำหลักลงราชาวดี
ตาบทิศทับทรวงดวงกุดั่น
สังวาลวรรณแวววับจับสี
ธำมรงค์รจนาจินดาดี
ทองกรมณีกนกพรรณ
พระทรงมงกฎแก้วแววฟ้า
แต่งอย่างเทวาในสวรรค์
เหน็บกฤชนาดกรจรจรัล
มากับประสันตาผู้ร่วมใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย๏ พระป่ายปีนขึ้นบนปลายพฤกษา
ร้องมามิให้จำเสียงได้
เจ้ามีความปราถนาสิ่งใด
ทรามไวยจึงมาปะตาปา
ฯ ๒ คำ ฯ
/*187๏ เมื่อนั้น
แอหนังติหลาอรสา
สำคัญจิตรคิดว่าเทวา
จึงร้องตอบมาทันใด
ข้าจะปราถนาหาความชอบ
ให้ประกอบตามอัธยาไศรย
ชาตินิ้บุญน้อยเปนพ้นไป
ภายน่าจะให้สมคิด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีชื่นชมภิรมย์จิตร
เราคือเทวาสุราฤทธิ์
สถิตย์ในนัคราคิรี
ชื่อว่าหลังหลังอาหลัด
จะมาแจ้งอรรถแก่โฉมศรี
บัดนี้เทวัญจันทรี
ทุกราษีคิดพร้อมยอมใจ
ว่าแอหนังนี้ทำความชอบ
ประกอบพรตธรรม์ไม่หวั่นไหว
จึงให้ข้ามาเชิญขึ้นไป
อยู่ในสวรรค์วิมานบน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
สองพี่เลี้ยงได้ฟังเหตุผล
ไม่แจ้งว่าแกล้งแต่งกล
ได้ยินยุบลก็ตกใจ
แอหนังทั้งสองจึงไคลคลา
ยังติหลาอรสาศรีใส
เมื่อฉนี้จะคิดประการใด
ข้าน้อยจะไกลพระบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
แอหนังติหลาอรสา
กับสองพี่เลี้ยงกัลยา
กอดกันโศการ่ำไร
เราพลัดบุรีมาด้วยกัน
ดัดดั้นไพรพงดงใหญ่
ตกไร้ได้ยากลำบากใจ
น้องไม่เคยไกลสักนาที
/*188ร่ำพลางนางกล่าวไปพลัน
ดูราเทวัญเรืองศรี
แอหนังพี่ข้าทั้งสองนี้
เนาในคิรีปะตาปา
ยังจะไปด้วยได้ฤๅมิได้
เทพไทจงโปรดเกษา
เปนเพื่อนศุขเพื่อนทุกข์กันมา
พี่น้องจะได้เห็นหน้ากัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงตอบวาจาแอหนังนั้น
จะพาไปด้วยกันอย่าปรารมภ์
เจ้าอย่าหน่วงหนักชักช้า
เชิญยุรยาตราจากอาศรม
อย่าร้อนใจจะได้เสวยรมย์
ชมทิพสมบัติเปรมปรีดิ์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสามารศรี
คิดถึงชนกชนนี
นางตีทรวงเข้าโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้๏ โอ้พระบิตุเรศมารดาเจ้า
ตั้งแต่โศกเศร้าโหยหา
ทำไฉนพระจะแจ้งกิจจา
ว่าลูกไปเมืองฟ้าสุราไลย
พระคุณล้ำฟ้าดินแดน
จะได้แทนพระคุณก็หาไม่
เห็นจะได้เดือดร้อนอาวรณ์ใจ
ด้วยลูกมาไกลพระบาทา
คิดว่าจะได้คืนกรุงไกร
ถึงช้าพลันก็จะได้เห็นหน้า
ทีนี้ตั้งแต่จะไกลตา
อนิจาจะคิดประการใด
โอ้ว่าเอนดูพระเชษฐา
จะแสนโศกโศกาหม่นไหม้
สียะตราจะอ้อนอาไลย
วิยดาจะร่ำไห้ทุกเวลา
/*189ถึงบุญน้อยแล้วจะจำไกล
แต่ให้ได้สั่งพระเชษฐา
ได้กราบบาทสองราชกระษัตรา
ถึงจะไปก็ไม่อาไลยนัก
นี่ต่างไกลไม่รู้เหตุผล
ต่างแสนทุกข์ทนเพียงอกหัก
ห่วงน่าห่วงหลังกังวลนัก
อักอ่วนไปมาในราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงองค์สารปันหยี
คอยท่าเห็นช้าท่วงที
จึงร้องเตือนเทวีลงไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสาศรีใส
ฉวยคว้าได้กฤชทันใด
สองพี่เลี้ยงร่วมใจตามมา
ปันหยีก็นำดำเนิน
เดินลงตามเทินเนินผา
แอหนังจึงถามเทวา
ว่าจะไปฟากฟ้าสุราไลย
เหตุไรจึงไม่เหาะเหิน
จะพาเราเดินไปหนไหน
เราเร่งฉงนสนเท่ห์ใจ
จงบอกเราไปอย่าได้ช้า
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีสุกาหรา
ว่าจะไปลงรถรัตนา
ถึงเชิงผาแล้วจะเหาะไป
ว่าพลางพานางไคลคลา
มิช้าถึงเชิงเขาใหญ่
จึงอุ้มขึ้นรถแก้วแววไว
สองนางอรไทยก็ขึ้นท้าย
ประสันตาขับพาชีไชย
วางวิ่งว่องไวดังใจหมาย
พวกทหารชำนาญซึ่งเดินท้าย
ก็ร่ายแซงแฝงไม้มาแต่ไกล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
/*190๏ เมื่อนั้น
แอหนังเร่งคิดสงไสย
ไม่เหาะขึ้นฟากฟ้าสุราไลย
รถไปตามทางพนาลี
ชรอยเปนมนุษย์แปลงมา
ไม่เหมือนเทวาในราษี
ฉุกใจจะคิดไฉนดี
เทวีก็โศกาไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีผู้มีอัชฌาไศรย
ค่อยโน้มน้าวกล่าวเกลี้ยงเอาใจ
เจ้าอย่าละห้อยไห้ไปมา
พี่จะขอถามเจ้าตามจริง
สิ่งใดอย่าได้พรางข้า
ยังมิทันแก่เถ้าชรา
เจ้ามาปะตาปาด้วยอันใด
แม้นเจ้าบอกความตามสัจ
พี่มิให้เคืองขัดอัชฌาไศรย
จะพานางสายสมรอรไทย
คืนไปส่งไว้ยังกุฎี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสามารศรี
ได้ยินวาจาพาที
ก็รู้ว่าปันหยีชาญไชย
นางจึงค่อยกล่าวพจนา
เปนความสัจจาจะบอกให้
เหตุด้วยสามีหนีหายไป
ร้อนใจจึงมาปะตาปา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีได้ฟังนางว่า
คิดกริ่งหฤไทยไปมา
แล้วจะเปนบุษบานารี
จึงถามว่าผัวเจ้าชื่อไร
เปนลูกเต้าเผ่าใครจงบอกพี่
พี่จะพาไปส่งถึงธานี
สามีเจ้าอยู่บุรีไร
ฯ ๔ คำ ฯ
/*191๏ เมื่อนั้น
แอหนังกล่าวแกล้งแถลงไข
ผัวข้าชาวดงพงไพร
พลัดพรากกันไปนานช้า
จะเปนตายฉันใดมิได้รู้
ข้าเที่ยวหาอยู่หนักหนา
ข้าบอกความแต่ตามสัจจา
ขอส่งข้าคืนไปยังคิรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีเล้าโลมนางโฉมศรี
จะขึ้นไปต้องการอะไรมี
เจ้าฟังคำพี่เถิดเยาวมาลย์
เจ้าก็ปะตาปาหาความชอบ
หวังจะให้ประกอบเปนแก่นสาร
พี่ก็ได้ปะตาปามาช้านาน
กุศลนั้นบันดาลประจวบกัน
พเอิญเห็นประจักษ์แล้วขวัญเจ้า
ทั้งสองเราดังได้ตุนาหงัน
วาศนาเคยสนิทติดพัน
จะมาถือเชิงชั้นไปไยมี
พี่จะรับทรามสงวนนวลน้อง
ไปเปนคู่ครองของพี่
ศฤงฆารบริวารนารี
บรรดามีจะมอบให้ครอบครอง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อย่าเอยอย่าว่า
ข้าไม่ปราถนามีคู่สอง
โภไคยไอสูรย์ไม่ปูนปอง
จะเที่ยวท่องสัญจรนอนไพร
ถึงมาทจะไม่พบกับสามี
จะยินดีชายอื่นอย่าสงไสย
จะสู้ตายไม่เสียดายชีวาไลย
ว่าแล้วทรามไวยก็โศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
มิสารปันหยีสุกาหรา
เห็นนางซื่อสัจต่อภัศดา
เกี้ยวพานพูดจาไม่จงใจ
ชำเลืองดูประสันตาแล้วสั่นเศียร
ทำเปนแยบแนบเนียนบอกใบ้
พระกล่าวแกล้งแสร้งเสใส่ไคล้
พี่ว่าเล่นลองใจเทวี
โฉมยงอย่าทรงโศกา
ภักตรานวลลอองจะหมองศรี
เช็ดชลนานางพลางพาที
แม้นสามีน้องนั้นมิบรรไลย
สุดแต่จะให้ได้พบกัน
ถึงช้าพลันจะทำกะไรได้
พี่จะช่วยสืบเสาะแสวงไป
ให้สมหวังดังใจเจ้าจินดา
ปลอบพลางทางเร่งรถทรง
เลี้ยวลัดตัดดงเดินป่า
คืนหนึ่งก็ถึงภารา
ตรงมายังปันจะรากัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงกล่าวอภิปราย
ขอเชิญโฉมฉายผายผัน
จะจวนรุ่งรังษีรวีวรรณ
ผู้คนจรจรัลไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
แอหนังติหลาอรสา
กลุ้มกลัดขัดใจไม่เจรจา
ซบภักตราลงทรงโศกี
ฯ ๒ คำ โอด
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงองค์มิสารปันหยี
จึงกล่าวเกลี้ยงเลี่ยงปลอบให้ชอบที
เทวีอย่าถวิลกินใจ
อันถ้อยย้ำคำมั่นจำนรรจา
ซื่อต่อภัศดาไม่หาได้
ต้องระบอบชอบที่เปนพ้นไป
พี่ไม่เลียมล่วงประเวณี
เชิญเจ้าขึ้นไปติกาหรัง
ร้อยชั่งอย่าแหนงแคลงพี่
/*193จะรังเกียจเดียดฉันกันไยมี
พี่จะพาเทวีไคลคลา
ไปเที่ยวรบรุกทุกบุรี
ถ้าแม้นพบสามีขนิษฐา
เจ้าจึงไปดังใจจินดา
เปนความสัจจาพี่ว่าไว้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสาศรีใส
ได้ฟังภิปรายค่อยคลายใจ
อรไทยจึงตอบวาจา
เจ้าให้สัตย์ปัฏิญาณมั่นคง
ข้าจะไปตามจำนงปราถนา
ทั้งนี้ตามแต่จะเมตตา
จะได้มีชีวานั้นสืบไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยียินดีจะมีไหน
เห็นนางค่อยส่างโศกาไลย
จึงชวนอรไทยไปพลัน
อุ้มองค์ลงจากรถา
ลีลาย่างเยื้องผายผัน
เข้าในห้องทองพรายพรรณ
สองพี่เลี้ยงนั้นก็ตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เชิญนางให้นั่งร่วมอาศน์
พระกล่าวพจนาดถ์ปราไส
เจ้าจงเอนกายให้สบายใจ
ว่าแล้วภูวไนยก็ไคลคลา
เสด็จออกไปเปลื้องเครื่องทรง
ซึ่งแปลงองค์เปนอสัญแดหวา
แล้วชำระสระสรงคงคา
สุคนธาหอมตระหลบอบองค์
ครั้นเสร็จเสด็จบทจร
กรายกรยุรยาตรดังราชหงษ์
คืนเข้าห้องสุวรรณบรรจง
ถามองค์อรไทยไปพลัน
/*194พี่ยังถวิลกินใจ
เหตุผลกลใดณสาวสรรค์
กับผัวจึ่งพลัดกำจัดกัน
อย่าบั่นแบ่งจงแจ้งเถิดเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสามารศรี
ฟังถ้อยค่อยกล่าววาที
อันเหตุที่พรากพลัดภัศดา
ก็เพราะผลกรรมได้ทำไว้
จึงลำบากยากใจเปนหนักหนา
ดัดดั้นกันดารมรคา
ทนทุกข์ทรมามาช้านาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีฤทธิไกรใจหาญ
เร่งกินแหนงแคลงคำเยาวมาลย์
จึงคิดอ่านเลี่ยงเลี้ยวถามไป
ซึ่งเจ้าว่าพลัดกับสามี
ข้อนี้พี่ยังสงไสย
ฤาว่าชีวันจะบรรไลย
จึงได้แต่กฤชติดตัวมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
แอหนังฟังพลางทางว่า
เจ้าอย่าพะวงสงกา
กฤชของผัวข้าที่ให้ไว้
ไปแล้วว่าจะกลับคืนมา
เห็นช้าข้าคิดสงไสย
จึงสู้ติดตามหาด้วยอาไลย
เกลือกผิดทางไปไม่พบกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีลีลาศผาดผัน
ออกจากห้องแก้วแพรวพรรณ
มายังแท่นสุวรรณรจนา
/*195พระรำพึงถึงนางมิบอกแจ้ง
กล่าวแกล้งเอื้อนอำอยู่หนักหนา
แล้วจะเปนน้องนุชบุษบา
ที่ลมหาพัดหอบหายไป
ด้วยเหตุนั้นเปนมหันตนัก
จึงไม่แจ้งประจักษ์ออกได้
นึกฉงนสนเท่ห์ฤไทย
ทำไฉนจะรู้แบบคาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดพลางย่างเยื้องยุรยาตร
จากอาศน์สุวรรณผันผาย
เข้าในห้องแก้วแพรวพราย
นั่งเคียงโฉมฉายแล้วพาที
พี่ยังกินแหนงแคลงใจ
ที่ในถ้อยคำนางโฉมศรี
ถามเหตุด้วยพลัดสามี
เพียงนี้มิพอจะพรางกัน
เจ้าก็ไม่แจ้งออกบอกตรง
ใช่จะจงเจาะถามที่ความขัน
เปนความทุกข์จะได้ปรับทุกข์กัน
จะรังเกียจเดียดฉันด้วยอันใด
ถึงข้อนี้มิแจ้งก็ทำเนา
มิให้เจ้าเคืองขัดอัชฌาไศรย
อันผัวน้องนั้นมีฤทธิไกร
ฤาหาฤทธิไม่ณเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ติหลาอรสาโฉมศรี
จึงเยื้อนตอบวาจาพาที
ถามมาดังนี้เปนจนใจ
อันซึ่งสามีของข้า
จะว่าเรืองฤทธาก็ว่าได้
ถ้าจะว่าไม่มีฤทธิไกร
ก็ได้ดังน้ำใจนึก
ฯ ๔ คำ ฯ
/*196๏ เมื่อนั้น
ปันหยีได้ฟังก็ตริตรึก
ท่วงทีถ้อยคำนี้ล้ำฦก
นิ่งนึกฉงนเปนพ้นไป
จึงว่าเชิญเจ้าจงไสยาศน์
เอนอาศน์สำราญอย่าหม่นไหม้
พระทำเฉยจะให้ชเลยใจ
หวังจะได้ลักดูกฤชเทวี
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาศคลา
ออกมาจากห้องนางโฉมศรี
นั่งเหนือบัลลังก์รัตน์รูจี
ตรึกที่ถ้อยคำนางอรไทย
ใครหนอว่าเรืองฤทธา
จะฦๅชาปรากฎก็หาไม่
แต่กูอานุภาพเกรียงไกร
ปราบได้ในแคว้นแดนชวา
คิดแล้วย่างเยื้องผันผาย
จับชายกรายกรีดหัดถา
คืนเข้าห้องสุวรรณกัลยา
จึงมีพจนาถามไป
เหตุไรผัวเจ้าไม่ตามหา
ฤๅเขาไม่เมตตาเปนไฉน
ส่วนน้องเที่ยวท่องพงไพร
ช้านานยังไม่พบกัน
ถ้าผัวรักเจ้าเขาตามหา
เห็นว่าจะได้พบเปนแม่นมั่น
แต่จิตรเจ้ายังคิดผูกพัน
สำคัญว่าเขายังเมตตา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
แอหนังติหลาอรสา
ได้ฟังจึงตอบวาจา
นี่แลจะว่าเปนจนใจ
เขาก็มีอิสัตรีเปนที่รัก
เกลือกเปนห่วงหน่วงหนักไม่มาได้
ครั้นจะว่าไม่ตามเปนความไกล
เกลือกตามแต่จะไม่พบน้อง
ที่จะรักมิรักไม่เล็งเห็น
ว่าไปก็จะเปนคำสอง
สุดแต่ใจข้าไม่นึกปอง
ที่จะมีคู่ครองสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ
/*197๏ เมื่อนั้น
ปันหยีเปลี่ยวจิตรคิดสงไสย
ด้วยถ้อยคำน้ำเสียงอรไทย
เหมือนบุษบายาใจเปนพ้นนัก
ทั้งรูปทรงส่งศรีกิริยา
เรื่องราวกล่าวมาก็แหลมหลัก
เห็นถูกต้องที่หมองแก่พี่นัก
ด้วยพี่รักจินตะหราวาตี
แล้วคิดกินแหนงแคลงจิตร
กูมิได้ให้กฤชแก่โฉมศรี
แปลกกันด้วยสำคัญข้อนี้
ภูมีคิดฉงนสนเท่ห์ใจ
แต่เวียนถามถึงความสามี
เซ้าซี้จะให้สิ้นสงไสย
จะนั่งช้ากลัวจะผิดสัญญาไว้
ครั้นออกไปก็คนึงถึงนาง
เอนองค์ลงเหนือบรรจฐรณ์
ยอกรก่ายเกยเขนยข้าง
พระนิ่งนึกกินแหนงแคลงคลาง
ให้สงไสยในนางเทวี
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดมารศรี
ครั้นแจ้งเรื่องราวข่าวคดี
ว่าปันหยีไปได้แอหนังมา
นั่งเฝ้าเล้าโลมกันอยู่
โฉมตรูขัดแค้นเปนหนักหนา
จึงมีมธุรศวาจา
แก่ระเด่นรัตนาทรามไวย
เห็นแล้วฤากะกังปันหยี
ช่างไปได้นางชีมาแต่ไหน
นั่งเฝ้าโลมเล้าเอาใจ
เหตุผลก็ไม่มาบอกกัน
เดิมทีจะแบหลาพระมาห้าม
ให้ระงับดับความโศกศัลย์
จะฟังเหตุมาเล่าเปล่าทั้งนั้น
แกล้งผูกพันพูดเล่นเจรจา
น้องจะครองชีวิตรไว้ไย
แม้นม้วยบรรไลยเสียดีกว่า
ร่ำพลางนางทรงโศกา
กัลยาขัดแค้นแสนทวี
ฯ ๓๐ คำ ฯ โอด
๏ จึงเรียกบาหยันเข้ามาสั่ง
พี่ไปบอกกะกังปันหยี
น้องจะขอเอากฤชบัดนี้
แม้นปรานีจริงจงให้มา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
บาหยันนบนิ้วเหนือเกษา
รับสั่งทรามไวยแล้วไคลคลา
ไปจากดาหาปาตี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงวังปันจะรากัน
จึงถวายอภิวันท์ปันหยี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี
โดยดังวาทีอรไทย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีครั้นแจ้งแถลงไข
จึงไปถามแอหนังทันใด
ซึ่งเขาไปให้พิจารณา
เจ้าว่าจะได้ในเจ็ดวัน
แม่นมั่นแล้วฤาขนิษฐา
เมื่อไรจะได้ตัวมา
กัลยาจงบอกบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
แอหนังได้ฟังปันหยี
พิเคราะห์ดูแล้วว่าไปทันที
จะมาถึงวันนี้เปนมั่นคง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีชื่นชมสมประสงค์
ออกจากห้องสุวรรณบรรจง
มาขึ้นทรงพาชีไคลคลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
/*199๏ ครันถึงวังดาหาปาตี
ไปยังที่หลงหนึ่งหรัดขนิษฐา
นั่งลงข้างองค์กัลยา
จึงกล่าววาจาไปทันใด
เปนไฉนจึงให้ไปเอากฤช
ฤาคิดว่าผัวเจ้าตักไษย
พระจึงเล่าแถลงให้แจ้งใจ
ที่ให้แอหนังดูมา
พี่ให้กะกังทั้งเจ็ดคน
ให้รีบพาพวกพลไปตามหา
ข่าวคราวเปนไฉนยังไม่มา
จึงมิได้กิจจามาแจ้งน้อง
บัดนี้แอหนังกำหนดไว้
ว่าจะได้ตัวมาไม่ขัดข้อง
วันนี้จะมาถึงดังใจปอง
นวลลอองอย่าเพ่อโกรธา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดเสนหา
ซึ่งพิโรธโกรธแก่พระพี่ยา
ได้ฟังวาจาก็คลายใจ
จึงบังคมคัลวันทา
ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
ในอกหมกมุ่นขุ่นเคืองใจ
มิได้พาทีด้วยพี่ยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงพี่เลี้ยงทั้งเจ็ดที่ตามหา
ครั้นไปถึงเมืองมะงาดา
ก็พากันเข้าในกรุงไกร
อันเหล่าทหารทั้งหลาย
ให้แยกย้ายรายกันเข้าอาไศรย
ทุกศาลาหลามรายไป
แต่พี่เลี้ยงเข้าในธานี
เที่ยวฟังกิติศัพท์เขาพูดจา
ทำอาการดังชาวกรุงศรี
ตร่ายเตร่เร่นั่งพาที
ชาวบุรีมิได้สงกา
ฯ ๖ คำ ฯ
/*200๏ บัดนั้น
หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
เดินตามถนนกล่นเกลื่อนมา
ต่างจำนรรจาชวนกัน
มาจะไปดูนักโทษใหม่
โฉมงามวิไลยเฉิดฉัน
หนุ่มน้อยโสภาวิลาวรรณ
ใครจะทัดเทียมทันก็ไม่มี
บ้างได้ส้มสูกลูกไม้
จะไปให้นักโทษน้องปันหยี
ไม่มีโทษาน่าปรานี
พาทีพลางเดินดำเนินไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงฟังแจ้งไม่สงไสย
จึงเดินตามชาวบุรีไป
ถึงน่าทับที่ใกล้ตรุนั้น
บ้างเหลียวชะแง้แลหา
พอสบไนยนาหย้าหรัน
ให้สลดรันทดใจจาบัลย์
ต่างคนต่างกลั้นโศกา
จึงถามว่าข้าจะให้หมากพลู
แก่คนผู้อยู่ในโทษา
จะได้ฤามิได้จงบอกมา
เราเห็นก็เปนน่าเอนดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ธำมรงซึ่งนั่งคุมอยู่
ไว้ใจเพื่อนไม่ทันรู้
เขาให้ทานอักขูจะเปนไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงทั้งเจ็ดก็หม่นไหม้
ส่งสลาให้พลางต่างดีใจ
ดังตายแล้วเกิดใหม่ได้พบกัน
จึงเหลียวดูผู้คุมที่รักษา
เห็นเขาเมินจึงว่าแก่หย้าหรัน
มาเราจะพากันจรจรัล
ในเวลาสายัณห์ค่ำนี้
/*201ว่าแล้วก็กลับออกมา
ปรีดาภิรมย์เกษมศรี
ดังม้วยมุดสุดสิ้นชีวี
แล้วมีชีวิตรคืนมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ฝ่ายระเด่นดะราหวันเสนหา
ได้ร่วมรักหย้าหรันแต่นั้นมา
กัลยาจำนงจงใจ
ส่งเสียปรนิบัติอยู่อัตรา
จะเว้นวันเวลาก็หาไม่
ครั้นค่ำคิดถึงคนึงใน
ทรามไวยบรรจงแต่งกายา
ลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง
หอมฟุ้งตระหลบด้วยบุบผา
แล้วชวนพี่เลี้ยงลอบไคลคลา
ออกมาจากนิเวศน์วังพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงศาลาน่าตราง
ให้พี่เลี้ยงสองนางอยู่ที่นั่น
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรจรัล
เข้าไปหาหย้าหรันทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันเล้าโลมนางโฉมศรี
พูดจาปราไสเปนไมตรี
ถ้อยทีปดิพัทธกำหนัดใน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาไศรย
ครั้นสิ้นแสงสุริย์ศรีก็ดีใจ
จึงพากันรีบไปดังใจปอง
ฯ ๒ คำ ฯ
/*202๏ ถึงศาลาน่าบ้านผู้คุม
แลตะคุ่มคนนั่งอยู่แต่สอง
เห็นเปนหญิงกริ่งจิตรเขม้นมอง
ดูทำนองท่วงทีเหมือนชาววัง
จึงหลีกลัดตระหลบเลี้ยวมา
ที่ริมร้านขายสุราน่าถัง
ครั้นถึงเรือนหย้าหรันก็ยับยั้ง
หยุดยืนแฝงฟังซึ่งกิจจา
ได้ยินสำเนียงเสียงนารี
จึงแอบเข้าข้างที่ริมฝา
กะทั่งไอให้เสียงสัญญา
ส่งให้มาหาจะว่าไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันผู้มีอัชฌาไศรย
เยี่ยมไปเห็นพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ
ภูวไนยยินดีปรีดา
แล้วถามถึงพระน้องกับพระพี่
เห็นทีจะละห้อยคอยหา
ทำไฉนจึงแจ้งแห่งกิจจา
ว่าเขาพาน้องมาถึงเมืองนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงจึงแจ้งถ้วนถี่
ซึ่งข้าน้อยมาภารานี้
ตามแอหนังชีบอกมา
อันพระเชษฐากับพระน้อง
แต่ครวญคร่ำร่ำร้องกรรแสงหา
เพียงจะม้วยมุดสุดชีวา
ขนิษฐาจะแบหลาลง
พระพี่ยาชิงกฤชไว้ได้
หาไม่จะม้วยเปนผุยผง
แล้วให้ทหารชาญณรงค์
เที่ยวหาพระองค์ทุกกรุงไกร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันครั้นแจ้งแถลงไข
ก็ทรงโศกโศกาอาไลย
ชรอยกรรมทำไว้แต่ก่อนมา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
/*203๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงโศกศัลย์เปนนักหนา
แล้วทูลถามพลันมิทันช้า
ใครซึ่งมาหาพระองค์นี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรัดจึงแจ้งถ้วนถี่
นางนี้เปนราชบุตรี
มารศรีมีคุณแต่แรกมา
สู้เสียเสื้อผ้าเงินทอง
น้องจึงเคลื่อนคลายโทษา
บัดนี้สิจะไปภารา
จำจะบอกกัลยาให้แจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงจึงทูลสนองไข
นางได้มีคุณเมื่อตกไร้
จะทิ้งไว้ไม่ชอบพระผ่านฟ้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรัดตอบคำพี่เลี้ยงว่า
พระน้องจะน้อยใจอนุชา
จะแต่งมาตอบคุณอรไทย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
พระพี่เลี้ยงจึงทูลสนองไข
ถึงพระน้องข้องเคืองประการใด
โทษทัณฑ์สิ่งไรจะรับเอา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันผู้เฉิดโฉมเฉลา
จึงเข้าไปหานางนงเยาว์
แล้วเล่าแถลงแจ้งกิจจา
วันนี้พี่จะลาไปเวียงไชย
จำเปนจำไกลขนิษฐา
แม้ไม่ม้วยมุดสุดชีวา
จะกลับมาสนองคุณนาง
/*204น้องรักเจ้าค่อยอยู่จงดี
มารศรีอย่าข้องหมองหมาง
พระชมโฉมโลบลูบปฤษฎางค์
เชยปรางพลางสั่งบังอร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นดะราหวันดวงสมร
ได้ฟังมธุรศสุนทร
ให้อาวรณ์ฤไทยไปมา
มิรู้ที่จะแขงขัดทัดทาน
เยาวมาลย์มีจิตรเสนหา
จึงเยื้อนถ้อยค่อยกล่าววาจา
ถ้าเมตตาจงพาเอาน้องไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันปลอบพลางทางปราไส
เจ้าจะดำเนินกลใด
ทุ่งกว้างทางไกลกันดารนัก
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง
นางคั่งแค้นแสนโศกเพียงอกหัก
อนิจาน่าน้อยใจนัก
กะนี้ฤๅว่ารักจะซัดไว้
เสียแรงน้องจำนงจงจิตร
จะสู้ม้วยชีวิตรหาคิดไม่
ถึงมาททุ่งกว้างทางไกล
จะตามไปไม่อยู่ไยดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันเล้าโลมนางโฉมศรี
เจ้าอย่าโศกเศร้าโศกี
ใช่พี่จะทิ้งไว้เมื่อไร
ทีนี้เห็นประจักษ์ว่ารักจริง
ยอดยิ่งหญิงอื่นไม่หาได้
เจ้าอย่าละห้อยน้อยใจ
พี่จะพาทรามไวยไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ
/*205๏ ว่าพลางกุมกรนางโฉมยง
ลอบลงมาจากเคหา
มิให้สองอนงค์สงกา
พระพี่เลี้ยงลอบพาจรลี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นพบพหลพลไกร
ซึ่งซุ่มไว้ในป่าพนาศรี
พระอุ้มองค์ขนิษฐานารี
ขึ้นทรงพาชีตัวเดียวกัน
พี่เลี้ยงตามเสด็จทั้งเจ็ดคน
ขี่ม้าพาพลผายผัน
พวกทหารแห่แหนแน่นนัน
รีบรัดดัดดั้นเดินไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงภารากาหลัง
สุริย์ฉายบ่ายบังเหลี่ยมไศล
ลงจากม้าพาองค์อรไทย
ตรงไปดาหาปาตี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงก้มเกล้าประนตบทบงสุ์
พระโฉมยงองค์สารปันหยี
สององค์ทรงโศกโศกี
ต่างแจ้งคดีแก่กัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แล้วเหลือบเห็นองค์ขนิษฐา
ซูบผอมภักตราโศกศัลย์
พระทรงโศกาจาบัลย์
องค์ขนิษฐานั้นก็ร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯโอด
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดบังคมไหว้
ชลเนตรฟูมฟองนองไนยน์
ครั้นเหลือบไปเห็นนางกัลยา
นั่งอยู่ข้างหลังพระพี่
เทวีเคืองขัดสบัดหน้า
ไปเที่ยวเกี้ยวชู้แล้วพามา
เสแสร้งโศกาว่ารักเรา
/*206โอ้ว่าอนิจาแก่ตัวข้า
จะมาม้วยมรณาเสียเปล่าเปล่า
ท่านไปหากได้คู่เคล้า
มาหลับตาโศกเศร้าทุกราตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงองค์สารปันหยี
จึงถามหย้าหรันทันที
นางนี้ได้มาแต่แห่งไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันบังคมประนมไหว้
ชายเนตรดูพระน้องแล้วทูลไป
นี่บุตรีท้าวไทมะงาดา
มาสู้เสียผ้าผ่อนเงินทอง
น้องจึงเคลื่อนคลายโทษา
กะกังทั้งเจ็ดให้พามา
น้องว่าก็ไม่ไยดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ได้ฟังหย้าหรันพาที
ยิ้มแล้วจึงมีวาจา
นางได้มีคุณแก่สามี
มารศรีอย่าเคียดขึ้งหึงษา
สิ่งใดจงได้เมตตา
เจ้าพูดจาทักทายแต่โดยดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
เกนหลงหนึ่งหรัดโฉมศรี
ชักหน้านิ่งอยู่ไม่พาที
ก็เข้าไปในที่บรรธมใน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
หย้าหรันรัศมีศรีใส
ตามองค์ขนิษฐายาใจ
เข้าไปในที่ไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ดะราหวันพรั่นใจเปนหนักหนา
ด้วยคิดผิดเปนพ้นคณนา
เสียแรงรักตามมาแต่เดิมที
คิดว่าไม่มีคู่ครอง
จึงตั้งใจว่าจะรองบทศรี
มาสเทินเขินค้างอยู่อย่างนี้
คิดแล้วเทวีก็จาบัลย์
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
ปันหยีสุกาหรารรังสรรค์
จึงตรัสปลอบอรไทยวิไลยวรรณ
เจ้าอย่ากรรแสงสลดใจ
ซึ่งเมตตาน้องข้าในครานี้
คุณนั้นหามีที่สุดไม่
พี่จะสนองคุณนางทรามไวย
สิ่งใดมิให้อนาทร
เจ้าอย่าได้หมองหมางระคางคิด
ฉุกจิตรโฉมฉายสายสมร
เคยสำราญอย่างไรในนคร
พี่จะเลี้ยงบังอรเหมือนดังนั้น
แล้วให้จัดเรือนให้อรไทย
ทั้งเครื่องทรงเครื่องใช้ทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งข้าหญิงชายครบครัน
สารพันสมควรด้วยเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ระเด่นดะราหวันโฉมศรี
ฟังปันหยีว่าพาที
ดังเอาทิพวารีมารดกาย
ที่ร้อนทุกข์ขุกข้องหมองหมาง
ค่อยเสื่อมส่างระงับดับหาย
ชลีกรรับของอันเพริศพราย
โฉมฉายชื่นชมภิรมย์ใจ
ฯ ๔ คำ ฯ