โสวัตกลอนสวด
ไม่ทราบ
คำนำ
บรรพชนไทยได้สร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ วรรณกรรมดังกล่าวย่อมสะท้อนถึงความคิด ความเชื่อ วิถีชีวิตและความเป็นไปของสังคมในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้นๆ อาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุรูปแบบหนึ่ง ซึ่งกวีเป็นผู้บันทึก ดังนั้นข้อมูลต่างๆ ที่สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมแต่ละเรื่องจึงเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาเรื่องราวในอดีต
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่วรรณกรรมของชาติมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมโบราณอีกเป็นจำนวนมากที่ยังไม่ได้ดำเนินการ วรรณกรรมเหล่านี้บันทึกไว้ในสมุดไทยซึ่งเป็นเอกสารโบราณที่นับวันจะชำรุดสูญสลายไปตามกาลเวลา หลายเรื่องเคยได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในอดีต แต่กลับไม่เป็นที่รู้จักในสังคมไทยสมัยปัจจุบัน
หนังสือ โสวัตกลอนสวด นี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยจัดพิมพ์มาก่อน ต้นฉบับเป็นเอกสารโบราณเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งขึ้นเมื่อใด และใครเป็นผู้แต่ง กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่าเรื่อง โสวัตกลอนสวด เป็นวรรณกรรมร้อยกรองที่มีคุณค่าต่อการศึกษาด้านอักษรศาสตร์และวัฒนธรรมประเพณีไทยโบราณ จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่
อนึ่ง การพิมพ์ครั้งนี้ได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเพื่อความสะดวกแก่ผู้อ่านและได้นำสำเนาต้นฉบับที่ใช้เป็นข้อมูลในการตรวจสอบชำระมาพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ โสวัตกลอนสวด จะอำนวยประโยชน์ต่อนักเรียน นักศึกษา ตลอดจนผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๓ ธันวาคม ๒๕๔๗
อธิบายเรื่อง โสวัตกลอนสวด
เรื่องโสวัตเป็นนิทานไทยโบราณ เรียกกันอีกอย่างหนึ่งว่า “โสวัตนางประทุม” เรื่องนี้เป็นที่รู้จักในสังคมไทยสมัยอยุธยาสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ดังปรากฏหลักฐานในสมุดภาพหนังสือสวดสมัยอยุธยา สมบัติของวัดสุวรรณภูมิ จังหวัดสุพรรณบุรี สมุดภาพเล่มดังกล่าว มีจิตรกรรมเรื่องโสวัตประกอบอยู่ด้วย พิจารณาจากเทคนิคจิตรกรรมที่ปรากฏแล้ว สันนิษฐานว่าภาพเรื่องโสวัตในหนังสือสวดของวัดสุวรรณภูมิน่าจะเขียนขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลาย
นอกจากจิตรกรรมในหนังสือสวดของวัดสุวรรณภูมิแล้ว ยังปรากฏภาพเรื่องโสวัตเขียนไว้บนตู้พระธรรมลายรดน้ำหลายหลังซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ หอพระสมุดวชิรญาณ ตู้พระธรรมดังกล่าวมีทั้งที่เป็นฝีมือช่างสมัยอยุธยา สมัยธนบุรีและสมัยรัตนโกสินทร์ แสดงให้เห็นว่าเรื่องโสวัตเป็นที่รู้จักในสังคมไทยสืบเนื่องมานานนับร้อยปี
ส่วนหลักฐานที่เป็นเอกสารนั้น ในหนังสือสุบินกลอนสวด มีเนื้อความตอนหนึ่งกล่าวว่า พระเจ้ากรุงสาวัตถีรับสั่งให้จัดมหรสพต่าง ๆ สมโภชในคราวอุปสมบทสุบินกุมาร ระบุถึงการเล่นละครเรื่องโสวัต กับตอนตั้งแต่โสวัตกุมารเดินดงไปจนถึงได้นางศุภลักษณ์
๏ ยังเหล่าละคร
ปากเล่ากล่าวกลอน	มือรำซ้ายขวา
ลูกโล้ร้องรับ	ตีกรับฉ่าฉ่า
เล่นเมื่อราชา	โสวัตเดินดง
๏ ออกแดนเมืองยักษ์
พบนางศุภลักษณ์	ที่ริมสระสรง
เห็นโฉมกัลยา	ยาจิตรพิศวง
ครั้นค่ำพระองค์	ลอบไปสมสอง
ใน โคลงถวายพระเพลิงพระบรมอัฐิพระพุทธเจ้าหลวง ซึ่งกรมหมื่นศรีสุเรนทร์ทรงพระนิพนธ์ขึ้นเป็นจดหมายเหตุคราวที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระบรมอัฐิสมเด็จพระชนกาธิบดีมาถวายพระเพลิงอีกครั้ง เมื่อพุทธศักราช ๒๓๓๘ โคลงบทหนึ่งกล่าวว่า มีการเล่นหุ่นเรื่องโสวัต เป็นมหรสพสมโภชในคราวนั้นด้วย
โรงหนึ่งหุ่นเหล้นเรื่อง	โสวัต
พระเสด็จโดยดงดัด	ดุ่มเด้า
พบองค์อนงค์สวัสดิ์	ปทุเมศ
สมสนิทเชยเคล้า	สอดคล้องสองเกษม ฯ
หลักฐานทางวรรณคดีที่ระบุถึงการนำเรื่องโสวัตมาแต่งเป็นบทละครและบทสำหรับเล่นหุ่นนั้น แสดงว่าเรื่องนี้ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในสังคมไทยสมัยโบราณ อนึ่ง นิทานเรื่องโสวัตน่าจะเป็นที่รู้จักกว้างขวางในภูมิภาคนี้ เพราะนิทานดังกล่าวยังเล่าขานกันอยู่ในหมู่ชาวลาวจนถึงปัจจุบัน
เรื่องย่อ
เรื่องโสวัตตามที่ปรากฏในกลอนสวดสำนวนที่กรมศิลปากรตรวจสอบและจัดพิมพ์ครั้งนี้ เนื้อเรื่องตามต้นฉบับสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๖๐๓ มีว่า พระเจ้าพรหมทัต กษัตริย์แห่งเมืองพรหมกุฏ มีมเหสีชื่อนางสุมณฑาเทวี คราวหนึ่งพระนางทรงสุบินอัศจรรย์ หลังจากนั้น ไม่นานก็ทรงครรภ์และประสูติพระโอรสที่มีบุญญาธิการมาก ขณะที่กำลังทรงครรภ์อยู่นั้น นางม้าตัวหนึ่งซึ่งอาศัยอยู่ใต้ปรางค์ปราสาทก็ตั้งท้องและตกลูกเป็น “ม้าผู้ขาวผ่อง” รูปร่างงดงาม สีกายดังสำลี
พระเจ้าพรหมทัตทรงตั้งนามพระโอรสว่า โสวัตกุมาร โหรทำนายว่าภายหน้าพระกุมารจะมีชายาถึง ๔ องค์ ครั้นโสวัตกุมารเจริญวัยขึ้นพระบิดาก็สร้างปราสาทให้ประทับและตั้งเป็นฝ่ายหน้า
ยังมีนางฟ้าองค์หนึ่งจุติจากสวรรค์ลงมาเกิดในดอกบัวใกล้อาศรมของพระฤๅษี ดอกบัวนั้นมีขนาดใหญ่ผิดกว่าดอกบัวทั้งหลาย พระฤๅษีได้พบกุมารีในดอกบัวจึงนำมาเลี้ยงไว้เป็นธิดา ให้นามตามชาติกำเนิดว่า ประทุมวดี นางมีกลิ่นกายหอมดังเกสรบัวหลวงและมีรูปโฉมงดงามยิ่ง อยู่มาจนมีอายุย่างเข้ารุ่นสาว วันหนึ่งนางเก็บดอกไม้มาร้อยกรองเป็นพวงมาลัย อธิษฐานว่า ถ้าใครเป็นคู่ครองของนางขอให้พวงมาลัยนี้ไปคล้องข้อมือผู้นั้นไว้ เสี่ยงแล้วนางก็ลอยมาลัยลงในลำธารใกล้อาศรม ด้วยบุพเพสันนิวาส พวงมาลัยของนางประทุมวดีลอยทวนกระแสน้ำขึ้นไปจนถึงเมืองพรหมกุฏเป็นเวลาเดียวกับที่โสวัตกุมารลงสรงสนาน พวงมาลัยก็ลอยเข้าสวมข้อพระกรไว้ พระกุมารสนเท่ห์พระทัยนักจึงให้โหรทำนาย โหรทูลว่า หากพระองค์เสด็จไปทางทิศตะวันออกจะได้เจ้าของมาลัยเป็นคู่ครอง
โสวัตกุมารจึงไปทูลพระบิดาพระมารดาเพื่อขอประพาสป่า ทั้งสองพระองค์ทรงทัดทานแต่ในที่สุดก็ต้องยอมให้โสวัตกุมารเสด็จไปตามพระทัยปรารถนา โสวัตกุมารสั่งเสนาให้จัดเตรียมม้าต้นคู่บารมี (ในนิทานลาวว่าชื่อม้า “มณีกาบ”) ครั้นเสด็จประทับม้าก็โผนขึ้นบนอากาศ พาโสวัตกุมารเหาะไปทางทิศตะวันออกจนบรรลุถึงอาศรมพระฤๅษี ผู้เป็นบิดาของนางประทุมวดี ขณะนั้นพระฤๅษีไม่อยู่ โสวัตกุมารพบนางกำลังไกวชิงช้าขับลำนำรำพันถึงพวงมาลัยที่เสียงไปกับสายน้ำ ทั้งสองได้พูดจาฝากรักกันด้วยความเสน่หา เมื่อพระฤๅษีกลับมาแล้วโสวัตกุมารขออยู่ศึกษาวิชาที่อาศรมนั้นด้วย ต่อมาพระฤๅษีจัดการอภิเษกให้ทั้งสองอยู่ครองคู่กัน เวลาล่วงไปจนนางประทุมวดีทั้งครรภ์ได้ ๓ เดือน รวมเวลาตั้งแต่โสวัตกุมารออกจากเมืองมาได้ ๑๐ เดือน ม้าต้นจึงทูลเตือนให้พาพระชายากลับไปยังบ้านเมืองโสวัตกุมารผัดผ่อนขออยู่ปรนนิบัติสนองคุณพระฤๅษีสักระยะหนึ่ง ม้าต้นท่องเที่ยวไปตามบ้านเมืองต่างๆ โดยลำพังจนลุถึงกรุงชนบทของท้าวจิตราสูร ม้าต้นเหาะข้ามเมืองทำให้พญาปักษ์เจ้าเมืองโกรธมาก ฉวยกระบองเหาะตามไปและเกิดการต่อสู้กัน ท้าวจิตราสูรถูกม้าทำร้ายบาดเจ็บ จึงร้องเรียกให้เสนายักษ์ช่วยกันล้อมจับม้าไว้ได้แล้วนำไปขังไว้ในกรงเหล็ก
วันหนึ่งโสวัตกุมารกับนางประทุมวดีพากันเที่ยวไปในป่า แสวงหาผลไม้มาถวายพระฤๅษี พรานป่าผู้หนึ่งเที่ยวล่าสัตว์ได้เห็นรูปโฉมของนางประทุมวดีก็ใคร่จะได้ไปถวายพระราชาของตน จึงใช้ธนูพิษลอบยิงโสวัตกุมารสิ้นพระชนม์แล้วบังคับนางประทุมวดีให้เดินทางไปกับตน เวลาล่วงไป ๑๕ วัน นางประทุมวดีแสร้งทำอุบายลวงให้พรานป่าวางใจแล้วใช้มีดฟันพรานป่าถึงแก่ความตาย นางเดินทางไปจนถึงฝั่งแม่น้ำกว้างใหญ่ พอดีมีนายสำเภาแล่นเรือผ่านมาพบเข้าก็ประสงค์ที่จะได้นางเป็นภรรยาจึงบังคับให้ลงเรือไปด้วย นางอ้อนวอนว่าขณะนี้นางกำลังมีครรภ์แก่ขอให้นายสำเภาปรานี ต่อเมื่อคลอดแล้ว จึงจะอยู่ด้วยกันฉันสามีภรรยา นางใช้อุบายเลี้ยงข้าวปลาสุราบานจนนายสำเภาและบริวารต่างเมามายหลับไปสิ้นแล้วนางก็ขนข้าวปลาอาหารและเสื้อผ้าใส่เรือเล็ก (สัดจอง) ลอบหนีไปในคืนนั้น
ฝ่ายพระฤๅษีคอยโสวัตกุมารกับนางประทุมวดีอยู่จนค่ำ เห็นผิดสังเกตคิดว่าคงจะมีเหตุร้ายอย่างใดอย่างหนึ่งจึงออกติดตามหา พบโสวัตกุมารสิ้นพระชนม์อยู่เพียงลำพัง พระฤๅษีชุบโสวัตกุมารให้ฟื้นขึ้น สอบถามได้ความแล้วก็ให้รีบติดตามนางไป
โสวัตกุมารเดินทางไปจนถึงฝั่งน้ำแห่งหนึ่ง พบนางเงือกสาวถูกทำร้ายจนเสียชีวิต จึงใช้น้ำมันวิเศษที่พระฤๅษีให้มาทาไปที่ร่าง นางเงือกก็กลับฟื้นขึ้น โสวัตกุมารได้นางเงือกเป็นชายาและวอนให้นางช่วยพาไปส่งยังฝั่งตรงข้าม นางเงือกทูลว่า ฝั่งตรงข้ามเป็นเมืองยักษ์ที่ดุร้ายมาก แม้แต่ม้าตัวหนึ่งเหาะผ่านยังถูกจับขังไว้ในกรงเหล็ก โสวัตกุมารได้ทรงทราบข่าวม้าที่หายไปก็ดีพระทัย ครั้นนางเงือกพาไปส่งถึงที่หมายแล้วก็ซ่อนพระองค์อยู่ในพุ่มไม้ใกล้สระน้ำ
กล่าวถึงนางศุภลักษณ์ ธิดาของท้าวจิตราสูร วันนั้นนางกับเหล่าสาวใช้พากันไปเล่นน้ำที่สระใกล้พุ่มไม้ซึ่งโสวัตกุมารแอบซ่อนอยู่ นางศรีวรดีพี่เลี้ยงของนางศุภลักษณ์เล่นซ่อนหากับเหล่าสาวใช้ บังเอิญนางหลบเข้าไปซ่อนในพุ่มไม้ โสวัตกุมารพบเข้าจึงเกี้ยวพานจนได้นางเป็นชายา ก่อนที่นางศรีวรดีจะกลับได้นัดแนะว่า เพลาค่ำคืนนี้จะลอบเข้าไปหา ถึงเวลาที่นัดหมายโสวัตกุมารก็ใช้มนตร์สะกดทหารที่เฝ้ายามแล้วลอบเข้าไปเชยชมนางศรีวรดี จากนั้นก็ถามถึงห้องบรรทมของพระธิดาศุภลักษณ์และลอบเข้าไปหาจนได้นางเป็นชายาอีก โสวัตกุมารอยู่ในตำหนักกับนางศุภลักษณ์โดยไม่มีผู้ใดล่วงรู้ นอกจากนางพี่เลี้ยงศรีวรดี วันหนึ่งจิตรีกุมารอนุชาของนางศุภลักษณ์ไปเยี่ยมพระพี่นางแล้วกลับมาทูลท้าวจิตราสูรว่า นางศุภลักษณ์ประชวรไม่สามารถขึ้นมาเฝ้าพระบิดาได้ ท้าวจิตราสูรจึงคิดจะไปเยี่ยม
ความในโสวัตกลอนสวดตามสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๓ จบลงเพียงที่กล่าวมา เรื่องโสวัตตอนต่อจากนี้ปรากฏในหนังสือนิทานลาว (เรื่องท้าวโสวัด) ของ ส.พลายน้อย สรุปความได้ว่า โสวัตกุมารอยู่กับนางศุภลักษณ์ระยะหนึ่งก็ทำอุบายจนได้ม้าคืนแล้วลานางเพื่อออกตามหานางประทุมวดี ขณะที่ขี่ม้าเหาะขึ้นบนอากาศนั้น ม้าก็ร้องเยาะเย้ยพวกยักษ์ว่า “ลูกเขยจะไปแล้ว ยังมัวนอนอยู่ไม่ลุกมาดูหน้าลูกเขยบ้างเลย” ท้าวจิตราสูรได้ยินเช่นนั้นก็ออกติดตามได้รบกันแต่ไม่สามารถจับตัวโสวัตกุมารได้ นางศุภลักษณ์จะเดินทางไปด้วยแต่โสวัตกุมารไม่ยอม ขอให้นางรออยู่ก่อนแล้วจะกลับมารับในภายหลัง นางไม่ละความตั้งใจจึงออกเดินเท้าตามไป โสวัตกุมารก็ใจแข็งไม่ยอมลงมารับ นางศุภลักษณ์เดินป่าไปถึงแม่น้ำแห่งหนึ่งจึงว่ายข้าม ขณะนั้นนางกำลังตั้งครรภ์อ่อนๆ ครั้นถึงกลางแม่น้ำก็อ่อนแรงใกล้จะจมน้ำ บังเอิญนางประทุมวดีซึ่งพายเรือเล็กหนีนายสำเภาผ่านมาพบเข้าช่วยเหลือไว้ทันท่วงที สอบถามได้ความว่ากำลังตามหาโสวัตกุมารอยู่เช่นกัน นางประทุมวดีกับนางศุภลักษณ์พากันเดินป่าต่อไป อยู่มานางประทุมวดีประสูติโอรสก่อน หลังจากนั้นไม่กี่วันนางก็ถูกงูเห่ากัด นางศุภลักษณ์เข้าใจว่านางประทุมวดีสิ้นชีวิตแล้ว
สมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ เรื่องโสวัตกลอนสวด ดำเนินเนื้อความตั้งแต่ นางศุภลักษณ์คร่ำครวญถึงนางประทุมวดีและสั่งความวานรซึ่งอาศัยอยู่ที่นั้นว่า หากโสวัตกุมารติดตามมาขอให้ช่วยบอกข่าวด้วย แล้วนางก็อุ้มพระโอรสของนางประทุมวดีเดินทางต่อไปจนถึงวิมานของนางเทพธิดาซึ่งล้อมรอบด้วยสระน้ำกรด นางศุภลักษณ์ร้องบอกเข้าไปว่าจะขออาศัยอยู่ด้วยแต่จนใจที่นางไม่สามารถข้ามลำธารน้ำกรดเข้าไปได้ ด้วยบุญญาธิการของพระโอรสทำให้ร้อนถึงพระอินทร์ ต้องมาเนรมิตสะพานแก้วให้นางข้ามไปถึงวิมานได้อย่างปลอดภัย นางศุภลักษณ์เล่าเรื่องราวของตนให้ฟัง นางเทพธิดามีความสงสาร จึงสัญญาเป็นพี่น้องกันและช่วยเลี้ยงดูพระโอรสอยู่ที่วิมานนั้น
กล่าวถึงท้าวมัททราช กษัตริย์แห่งเมืองมัททราช เทวดาดลใจให้เสด็จออกประพาสป่าพบนางประทุมวดีนอนสลบอยู่ ตรวจดูพบว่าถูกงูกัด จึงให้หมองูแก้ไขจนนางฟื้นขึ้น ท้าวมัททราชประสงค์จะได้นางเป็นมเหสีแต่นางอ้อนวอนขอให้เลี้ยงดูนางไว้เป็นธิดา ท้าวมัททราชทรงยินยอมและพานางกลับไปยังเมืองมัททราช
สมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ ตอนกลางเล่มชำรุดขาดหายไปส่วนหนึ่ง เหลือเนื้อความตอนปลายสมุดว่า โสวัตกุมารขี่ม้าเหาะข้ามธารน้ำกรดเข้าไปถึงวิมานของนางเทพธิดาที่นางศุภลักษณ์อาศัยอยู่ด้วย ม้าต้นทูลยุให้โสวัตกุมารเข้าหานางเทพธิดากระทั่งได้นางฟ้าบริวาร ๗ นางที่เฝ้าประตูวิมานเป็นชายา ยังไม่ทันเข้าห้องนางเทพธิดา ความในสมุดไทยจบลงตอนที่นางค่อมบริวารโต้เถียงกับม้าต้น ส่วนเนื้อเรื่องตอนที่ขาดหายไปก่อนหน้านี้สันนิษฐานว่า คงใกล้เคียงกับนิทานลาว กล่าวคือขณะที่โสวัตกุมารออกติดตามหานางประทุมวดี พบครุฑกำลังจะจับพญานาคก็มีใจสงสารจึงยิงธนูให้ครุฑตกใจจนยอมปล่อยพญานาค ฝ่ายพญานาคสำนึกในบุญคุณจึงพาโสวัตกุมารลงไปยังเมืองบาดาลแล้วยกธิดาให้เป็นชายา อยู่ในเมืองบาดาลได้ระยะหนึ่ง ก็ลาพญานาคและธิดานาคออกตามหานางประทุมวดี ท่องเที่ยวไปจนถึงเมืองมัททราช พบนางประทุมวดีบวชเป็นฤๅษี จากนั้นโสวัตกุมารก็รับชายาทั้ง ๔ คือ นางประทุมวดี นางศุภลักษณ์ นางนาค นางเทพธิดา กับโอรสทั้ง ๖ ที่เกิดจากนางประทุมวดีและนางศุภลักษณ์กกับไปครองราชสมบัติในเมืองพรหมกุฏสืบต่อจากพระบิดา
นิทานเรื่องโสวัตนี้มีเนื้อหาหลายประเด็นคล้ายคลึงกับเรื่องสุธนูในปัญญาสชาดกและเรื่องปาจิตกุมารในนิทานพื้นบ้าน ทั้งนี้อาจเป็นไปได้ว่า นิทานทั้งสามเรื่องมีจุดกำเนิดร่วมกัน ครั้นมีการเล่าสืบต่อกันในลักษณะของ “มุขปาฐะ” จึงทำให้เกิดความแตกต่างในภายหลัง
การตรวจสอบชำระ
การตรวจสอบชำระเรื่องโสวัตกลอนสวดครั้งนี้ ใช้เอกสารโบราณซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ได้แก่ สมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๓ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องโสวัต และสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องโสวัต
เอกสารเลขที่ ๖๐๓ เริ่มต้นด้วยบทนมัสการ แต่งเป็น “ยานี” จำนวน ๘ บท ดังนี้
๏ นบนิ้วขึ้นเหนือเกล้า	ต่างบุบบาอันบวร
ไหว้พระปฏิมากร	อันสั่งสอนสัตว์ทั้งหลาย
๏ ยอกรใส่เหนือเกล้า	ทุกค่ำเช้าบว่างวาย
พระธรรมอันมากมาย	สั่งสอนสัตว์พ้นสงสาร
๏ ก้มเกล้าข้ากราบลง	ไหว้พระสงฆ์ศีลาจาร
คุณแก้วสามประการ	ยกใส่เกล้าในเกศา
๏ ไหว้ครูผู้สั่งสอน	ทั่วทุกท่านบคลาดคลา
บิดรแลมารดา	คุณยิ่งกว่าคนทั้งหลาย
๏ ข้าเจ้าจะขอผูก	ถ้าผิดถูกในนิยาย
บทบาทถ้าคลาดคลาย	พอพลั้งพลาดอย่าติเตียน
๏ ตัวข้าใช่นักปราชญ์	เป็นเชื้อชาติคงแก่เรียน
ผิดชอบช่วยแต้มเขียน	บำรุงไว้ตามบูราณ
๏ ถ้าหากว่าผู้ใด	เรียนขึ้นใจรู้ฉะฉาน
บทบาทคลาดช่วยวาน	จงคิดอ่านตามทางธรรม์
๏ บถูกอย่างว่านั้น	แต่บูราณย่อมเสกสรร
พระเจ้าเทศนาธรรม์	บำรูงสัตว์ทั่วทั้งหลาย ฯ
เมื่อจบบทนมัสการแล้วแต่งเป็น “สุรางคนางค์” บอกลักษณะของเรื่องว่าเป็น “นิทานชาดก” ซึ่งว่าด้วยการบำเพ็ญบารมีของพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติก่อนพระชาติที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า
๏ ไหว้หมู่พระสงฆ์
ใจจิตคิดปลง	ฟังพระศาสดา
เมื่อหน่อพระญาณ	สร้างสมภารมา
จึ่งกล่าวคาถา	บทต้นบนาน
๏ ราชาเอโก
ตามโพธิเท่านั้น	โอฬารเรืองฤทธิ์
ประเสริฐล้ำเลิศ	ใครจะเทียมปาน
นามกรภูบาล	พรหมทัตจักรี
๏ รัชชังคารี
พาราณสี	ยาวรีที่สุด
ท้าวได้เสวยราชย์	ในเมืองพรหมกุฏ
ท้าวเป็นเกษมสุข	แต่พระราชา
๏ โอมนะโม
มเหสิโส	ยวดยิ่งเทวา
ตรัสทรงพระนาม	ตามวงศ์กระษัตรา
ชื่อสุมณฑา	หยาดฟ้านางสวรรค์
จะเห็นว่าคำประพันธ์ในบท “ราชาเอโก” และ “รัชชังคารี” ไม่เป็นไปตามข้อกำหนดทางฉันทลักษณ์เมื่อเปรียบเทียบกับคำประพันธ์ตอนอื่นๆ ในเรื่องนี้ เข้าใจว่าความบกพร่องที่ปรากฏในคำประพันธ์บทดังกล่าวน่าจะเกิดจากการคัดลอกผิด การตรวจชำระครั้งนี้ได้เทียบกับกลอนสวดเรื่องอื่นๆ ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกัน แล้วนำมาปรับแก้ไขคำประพันธ์ทั้ง ๒ บท ดังที่พิมพ์อยู่ในหนังสือนี้
อนึ่ง สมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๓ ระบุไว้ในตอนต้นของกลอนสวดว่าเป็นนิทานชาดก แต่ไม่ปรากฏชาดกเรื่องโสวัตทั้งในนิบาตชาดกและปัญญาสชาดก ลักษณะดังกล่าวปรากฏในวรรณกรรมกลอนสวดเรื่องอื่นด้วย เช่น นางอุทัยกลอนสวด เป็นต้น ทั้งนี้อาจเป็นเพราะผู้แต่งประสงค์จะให้เรื่องราวนั้นคงถาวร เป็นที่นับถือเช่นเดียวกับนิทานชาดก ซึ่งเป็นพุทธวัจนะ จึงอ้างว่าเรื่องโสวัตเป็นนิทานชาดก
ตอนปลายหน้าต้นสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๓ จบหน้าสมุดลงตอนที่โสวัตกุมารต้องธนูพิษของพรานป่าคือ
๏ เห็นโฉมบริสุทธิ์
ฤๅว่ามนุษย์	เลิศล้ำเทวา
ชะรอยกระษัตริย์	พลัดพรากเมืองมา
จักผลาญชีวา	ผัวให้สิ้นปราณ
๏ จักเอาเมียไป
ถวายแก่ภูวไนย	จักได้รางวัล
จึ่งขึ้นปืนยา	สองตาเมียงมอง
ยิงไปผายผัน	ต้องพระราชา
๏ สมเด็จภูมี
เรียกนางมเหสี	ช่วยพี่ด้วยรา
เรียมจักมอดม้วย	ด้วยพิษปืนยา
กลิ้งเกลือกไปมา	โลหิตลามไหล
๏ จึ่งอรเทวี
เหลียวเห็นภูมี	ตระหนกตกใจ
กรกอดภูเบศ	ชลเนตรลามไหล
เหตุการณ์สิ่งใด	เป็นดังนี้นา
เมื่อกลับหน้าสมุดไทยขึ้นหน้าปลายตั้งแต่หน้า ๑ ถึงหน้า ๕ เขียนด้วยตัวอักษร “ไทยย่อ” ซึ่งเป็นรูปแบบตัวอักษรที่นิยมในสมัยอยุธยาตอนปลาย เนื้อความหน้าแรกต่อเนื่องกับปลายหน้าต้นดังนี้
๏ ไม่รู้ที่จะคิด
บ่มีความผิด	สักกึ่งเกศา
ฤๅมันจักใคร่	ได้ข้าบริจา
ผลาญชีพเจ้าฟ้า	ให้ม้วยฉิบหาย
๏ สิ้นบุญตรัสแล้ว
ชีพของเมียแล้ว	ไม่คิดเสียดาย
ปืนยาพิษนัก	ปักทรวงดวงใน
ให้ชีพข้าวาย	ด้วยพระราชา
ฯลฯ
เอกสารเลขที่ ๖๐๓ หน้าสุดท้ายจบลงตอนที่ จิตรีกุมารอนุชาของนางศุภลักษณ์ขึ้นเฝ้าท้าวจิตราสูร
๏ กุมารก้มเกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ไปเยียนเทวี
พระเคราะห์กวดขัน	เพราะฝันไม่ดี
สามเดือนพระพี่	จึ่งจะพ้นโทษา
๏ บิดาได้ฟัง
ใจจิตคิดหวัง	เถิงพระธิดา
พ่อจักเสด็จไป	ให้เห็นแก่ตา
พระเคราะห์ธิดา	เจ้าเป็นประการใด
๏ กุมารก้มเกล้า
ขอพระองค์เจ้า	อย่าเพ่อเสด็จไป
ประชวรเพียงนี้	เห็นมิเป็นไร
จักเคืองพระทัย	สมเด็จบิดา
๏ มีโองการตอบ
เจ้าทูลนี้ชอบ
เรื่องโสวัตกลอนสวดน่าจะดำเนินต่อไปอีกในเล่มที่ ๒ แต่ไม่พบต้นฉบับ เข้าใจว่าคงสูญหายไปแล้ว
เอกสารเลขที่ ๖๐๔ เขียนด้วยตัวอักษร “ไทยย่อ” ทั้งเล่ม คำประพันธ์หน้าสมุดแรกแต่งเป็น “สุรางคนางค์”ข้อความชำรุดลบเลือน เริ่มต้นด้วยบทนมัสการแล้วดำเนินเรื่องตั้งแต่นางศุภลักษณ์สั่งความวานร ซึ่งอยู่ใกล้บริเวณที่นางประทุมวดีถูกงูกัดขอให้ช่วยบอกข่าวถึง โสวัตกุมาร
๏ ขอกล่าวนิยาย
เป็น..............	...............
.................	.............นิทาน
โสวัตกุมาร	เลิศล้ำโลกา
๏ นางสั่งไว้สรรพ
ถ้าพระโสวัต.........	เถิงพระ.......
..................	...........บรรลัย
ศุภลักษณ์ร่ำไห้	ไปด้วยลูกยา
๏ พานรรับคำ
...................	..................
เจ้าสั่งเสียไว้	ท้าวให้ตามา
ตกนักงานข้า	จะทูลภูมี
๏ ..............ไท้
จะรักษาไว้	กว่าจะพบภูมี
กลัวแต่เสือสาง	ที่กลางพงพี
จะมาราวี	เท่านี้แลนา
๏ นางฟังวานร
เจ้ายอพระกร	ข้อนทรวงครวญหา
ค่อยอยู่เถิดนะพี่	น้องนี้จะขอลา
ซบพระเกศา	ลงกับซากผี
ฯลฯ
จากนั้นดำเนินเนื้อความไปจนถึงท้าวมัททราชช่วยเหลือนางประทุมวดีและวานรบอกข่าวนางศุภลักษณ์แก่นางประทุมวดี
๏ นางได้ฟังข่าว
อกร้อนผะผ่าว	รำจวนครวญคราง
ตีทรวงคำสรด	ระทดเถิงนาง
ป่าดงพงกว้าง	นางก็ไปแห่งใด
๏ เจ้าจักลำบาก
ตกไร้ได้ยาก	จะเห็นหน้าใคร
เสือสีห์แรดช้าง	ที่กลางพงไพร
จะเบียดเบียนให้	เจ้าไซร้มรณา
๏ แม่ลูกสองคน
ระเหระหน	เป็นพ้นปัญญา
สุดรู้สุดฤทธิ์
เอกสารเลขที่ ๖๐๔ ตอนกลางขาดหายไปหลายหน้า (ไม่ทราบจำนวนแน่นอน) จนถึงปลายเล่มสมุดปรากฏเนื้อความแต่งเป็น “สุรางคนางค์” กล่าวถึงโสวัตกุมารกับม้าต้นเดินทางไปถึงวิมานของ นางเทพธิดาที่นางศุภลักษณ์อาศัยอยู่ด้วย
๏ เห็นพิมานแก้ว
เรียงรายพรายแพร้ว	แสงแก้วรจนา
ทำไฉนจักได้	นางไท้ธิดา
พี่ม้าอาชา	จักคิดกลใด
๏ จึ่งม้าอาชาไนย
ทูลแก่จอมไตร	โสวัตราชา
มาเราจะข้ามไป	น้ำไหลไคลคลา
ให้เถิงมหา	ปราสาททรามวัย
ฯลฯ
ความในสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ จบลงตอนที่นางค่อมพี่เลี้ยงของนางเทพธิดาโต้เถียงกับม้าต้น
๏ นางค่อมร้องไป
กริ้วโกรธคือไฟ	หวั่นไหวอาตมา
มึงมาทำเข็ญ	จะเป็นไรนา
กูนี้มิว่า	มึงมาเคยใจ
๏ กุมชายไร้แล้ว
ร้องมาแจ้วแจ้ว	มึงร้องด่าใคร
อวดตัวว่าดี	มานี่เป็นไร
มึงร้องอยู่ไหน	เหตุไรมิมา ฯ
เมื่อจบคำประพันธ์บทสุดท้าย มีข้อความว่า “พระธรรมโสวัตจบบริบูรณ์แต่เท่านี้แล ท่านบาพิมภพุทธิเขียนไปนั้นหามิได้แล้ว อาตมาภาพขอนิพพานปัจจโยโหตุ” ข้อความดังกล่าวบ่งว่า ท่านบาพิมภพุทธิ เป็นผู้เขียนซึ่งอาจหมายความว่าท่านเป็นผู้แต่งเรื่องโสวัตกลอนสวดไว้ แต่ฉบับเดิมไม่มีแล้ว พระภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้ (จดจำไว้ได้) นำมาเขียนลงในสมุดเล่มนี้และจากคำว่า จบบริบูรณ์ ซึ่งปรากฏอยู่ท้ายสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ นั้น แสดงว่าเรื่องโสวัตกลอนสวด น่าจะจบลงเพียงเท่าที่มีในสมุดไทย มิได้แต่งไปจนจบเรื่องนิทาน
เนื่องจากเอกสารโบราณต้นฉบับเรื่องโสวัตกลอนสวดเขียน ด้วยตัวอักษรแบบ “ไทยย่อ” จึงเป็นหลักฐานที่ค่อนข้างชัดเจนว่า กลอนสวดสำนวนนี้มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา แม้ว่าต้นฉบับที่พบจะไม่จบบริบูรณ์ แต่ก็นับว่าเรื่องดังกล่าวมีความสำคัญต่อการศึกษาวรรณคดีและอักษรศาสตร์
อนึ่ง ตอนท้ายสมุดไทย เอกสารเลขที่ ๖๐๔ มีวรรณกรรมคำสอนเรื่อง “แม่สอนลูก” แต่งเป็นคำกาพย์รวมอยู่ด้วย แม้ว่าเรื่องแม่สอนลูกจะไม่จบ (เพราะหมดหน้าสมุด) และสำนวนโวหารไม่โดดเด่น แต่ก็นับว่ามีประโยชน์ต่อการศึกษาค่านิยมบางประการของสังคมไทยในอดีต จึงได้นำมาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกต่อจากสำเนาเอกสารต้นฉบับ
การพิมพ์เรื่องโสวัตกลอนสวดครั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน เพื่อให้นักเรียน นักศึกษา สามารถเข้าใจเรื่องราวได้โดยตลอด ส่วนผู้ที่ประสงค์จะศึกษาตามอักขรวิธีเดิม ให้ดูจากสำเนาด้นฉบับ เอกสารเลขที่ ๖๐๓ และเอกสารเลขที่ ๖๐๔ ซึ่งพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกของหนังสือนี้แล้ว
โสวัตกลอนสวด
ยานี
๏ นบนิ้วขึ้นเหนือเกล้า	ต่างบุษบาอันบวร
ไหว้พระปฏิมากร	อันสั่งสอนสัตว์ทั้งหลาย
๏ ยอกรใส่เหนือเกล้า	ทุกค่ำเช้าบว่างวาย
พระธรรมอันมากมาย	สั่งสอนสัตว์พ้นสงสาร
๏ ก้มเกล้าข้ากราบลง	ไหว้พระสงฆ์ศีลาจาร
คุณแก้วสามประการ	ยกใส่เกล้าในเกศา
๏ ไหว้ครูผู้สั่งสอน	ทุกทั่วท่านบคลาดคลา
บิดรแลมารดา	คุณยิ่งกว่าคนทั้งหลาย
๏ ข้าเจ้าจะขอผูก	ถ้าผิดถูกในนิยาย
บทบาทถ้าคลาดคลาย	พอพลั้งพลาดอย่าติเตียน
๏ ตัวข้าใช่นักปราชญ์	เป็นเชื้อชาติคงแก่เรียน
ผิดชอบช่วยแต้มเขียน	บำรุงไว้ตามบูราณ
๏ ถ้าว่าหากผู้ใด	เรียนขึ้นใจรู้ฉะฉาน
บทบาทคลาดช่วยวาน	จงคิดอ่านตามทางธรรม์
๏ บถูกอย่างว่านั้น	แต่บูราณย่อมเสกสรร
พระเจ้าเทศนาธรรม์	บำรุงสัตว์ทั่วทั้งหลาย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ไหว้หมู่พระสงฆ์
ใจจิตคิดปลง	ฟังพระศาสดา
เมื่อหน่อพระญาณ	สร้างสมภารมา
จึ่งกล่าวคาถา	เบื้องต้นบนาน
๏ เอโกราชา
ยังมีพญา	เรืองฤทธิโอฬาร
ประเสริฐล้ำเลิศ	ใครจะเปรียบปาน
นามกรภูบาล	พรหมทัตจักรี
๏ ท้าวเป็นเกษมสุด
ในเมืองพรหมกุฏ	รัชชังการี
ท้าวครองไอศูรย์	สรรพสมบูรณ์มี
สุขทั่วธานี	พึ่งบุญราชา
๏ โอมนะโม
มเหสิโน	ยวดยิ่งเทวา
ตรัสทรงพระนาม	ตามวงศ์กระษัตรา
ชื่อว่าสุมณฑา	หยาดฟ้านางสวรรค์
๏ สุมณฑาเทวี
ยิ่งกว่านารี	แจ่มศรีคือจันทร์
(รูปงามประเสริฐ	พริ้งเพริศเฉิดฉัน
นักสนมกำนัล	ห้อมล้อมเทวี)
๏ แสนสาวชาวแม่
นางเถ้านางแก่	นักเทศขันที
ล้ำเลิศเพริศเพรา	ก้มเกล้าดุษฎี
เฝ้าพระมเหสี	เป็นนิตย์ทุกวัน
๏ สมเด็จพรหมทัต
เสวยราชสมบัติ	ตรึงษ์ตรัยไอศวรรย์
ฉ้ชั้นดุสิต	นีฤมิตบทัน
เทพเจ้าไกรสวรรค์	พ่างเพี้ยงอับอาย
๏ เสนาเนืองนอง
ดาบเงินดาบทอง	องครักษ์จักรนารายณ์
นาหมื่นนาพัน	คำนัลเหลือหลาย
หัวหมื่นพันทนาย	ก้มเกล้าถวายกร
๏ มีอัศวราช
หัตถีเดียรดาษ	เชื้อชาติกุญชร
รถรัถคล้อยคลาด	คลาดแคล้วอัสดร
จตุรงค์สลอน	อเนกเหลือตรา
๏ เป็นเกียรติเป็นกรุง
เป็นสิ่งเป็นสุง	ทั่วทั้งพารา
มีปรางค์ปราสาท	ดาดด้วยมุกดา
ประดับมหา	พิเชียรมากมี
๏ ยอดปรางค์ปราสาท
เนาวรัตน์แกมมาศ	ล้วนด้วยมณี
เป็นแสงระยับ	จับพระสูรย์ศรี
เมื่อแผลงรัศมี	จากยุคุนธร
๏ ทุกกรุงทุกไกร
ส่งส่วยดอกไม้	ร้อยเอ็ดพระนคร
ฝาหรั่งพังคา	พม่าเมงมอญ
จีนจามสลอน	ก้มเกล้าดุษฎี
๏ สองกระษัตริย์เสวยสุข
ไม่มีความทุกข์	สุขเขษมเปรมปรีดิ์
สุมณฑาทรงลักษณ์	เป็นอรรคมเหสี
ร่วมรักภูมี	ปิ่นเกล้าไอศวรรย์
๏ อยู่จำเนียรกาล
พระองค์เยาวมาลย์	ฝันเห็นอัศจรรย์
มีราชโอรส	ปรากฏในครรภ์
เสด็จจากสวรรค์	โสภาคย์บวร
๏ ครั้นตรัสทรงครรภ์
ม้าต้วหนึ่งนั้น	ทรงครรภ์อัสดร
ใต้ปรางค์ปราสาท	เยาวราชบังอร
นางม้าบวร	จรเล่นพงพี
๏ ครั้นถ้วนทศมาส
สิบเดือนบคลาด	ประสูติพาชี
เผือกผู้ขาวผ่อง	ย่องยกทรงศรี
ดุจดังสำลี	ประเสริฐเลิศไกร ๚ะ
ฉบัง
๏ วันหนึ่งพอได้ยามไชย	หน่อเจ้าภพไตร
ประสูติจากครรภ์พระมารดา
๏ ปรากฏเท่าเถิงพรหมา	อินทราเทวา
ก็ชื่นก็ชมสมสมัย
๏ เขาพระเมรุราชหวั่นไหว	ท่าวทบลงไป
สะเทือนก็อ่อนลงมา
๏ ฝูงสัตว์ทั่วทั้งคงคา	ผุดผาดไปมา
ก็ท่องก็เที่ยวมากมี
๏ ครุฑราชพร่ำลืมนาคี	กินรากินรี
ก็ลืมภียุทั้งปวง
๏ ปรากฏทั้งขุนเขาหลวง	นรเทศทั้งปวง
ก็ชื่นก็ชมนักหนา
๏ ปฐพีอันใหญ่หนักหนา	ป่วนปั่นไปมา
สะท้านสะเทือนหวั่นไหว
๏ บิดาชื่นชมพระทัย	ดำรัสตรัสไป
แก่โหรทั้งสี่มินาน
๏ ทายทักลายลักษณ์กุมาร	ควรครองศฤงคาร
เพื่อว่าจะสืบพระวงศ์
๏ ชันษาอายุพระองค์	ถอยถดปลดปลง
ฤๅว่าจะม้วยฉิบหาย
๏ บัดนั้นจึ่งโหรทั้งหลาย	คิดควณแล้วทาย
ลายลักษณ์พระราชกุมาร
๏ มีอุกมียกทุกประการ	ควรครองศฤงคาร
เป็นเจ้าแก่หมู่เสนา
๏ พระหัสเป็นมิตรซ้ายขวา	เป็นจักรพรรตรา
พระราชจะมีศรีสวัสดิ์
๏ จึ่งโหรผู้หนึ่งทูลขัด	จะเป็นจักรพรรดิ
จะเป็นมิได้เพราะสตรี
๏ จักมีพระอรรคมเหสี	โฉมเฉิดนารี
เถิงสี่พระองค์บมินาน
๏ บิดาได้ฟังก็ชื่นบาน	ตรัสให้ประทาน
ทั้งเงินแลทองครามครัน
๏ แก่โหรอันทายโจทย์กัน	ผ้าผ่อนแพรพรรณ
หลายหลากก็มากนักหนา
๏ จึ่งโหรทั้งสี่กราบลา	คืนยังเคหา
ถิ่นฐานที่บ้านเรือนตน ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ จึ่งท้าวพรหมหัต
มีโองการตรัส	ให้จัดกัลยา
เลือกเอาชาติเชื้อ	เป็นเนื้อกระษัตรา
ให้เลี้ยงรักษา	เจ้าฟ้าธานี
๏ นางนมทั้งหลาย
เข้ามาเรียงราย	บังคมชมศรี
อุ้มองค์พระเจ้า	ปิ่นเกล้าธรณี
เชิญพระพันปี	เสวยสุขบ่คลา
๏ จึ่งเอาพานทอง
อันงามเรืองรอง	มีศรโสภา
ภูษาปูลง	บรรจงรจนา
เชิญเสด็จเจ้าฟ้า	ไสยาเสวยนม
๏ พี่เลี้ยงเข้าเฝ้า
สลัดปัดเป่า	ไม่มีไผ่ผง
ครั้นพระเสด็จฟื้น	ตื่นขึ้นโดยจง
เชิญพระเสด็จสรง	น้ำพระคงคา
๏ ป้อนน้ำตามเสวย
บ่ได้ละเลย	วันละสามเวลา
บำเรอเชอภักดิ์	พิทักษ์รักษา
อยู่จำเนียรมา	ได้สามราตรี
๏ สมเด็จพรหมทัต
มีโองการตรัส	กำนัลสาวศรี
ตกแต่งถวายนาม	ตามราชพิธี
เป็ดไก่บายศรี	หลายหลากตระการ
๏ สาวใช้รับสั่ง
แต่งการทั่วทั้ง	เสร็จแล้วบนาน
บายศรีเงินทอง	เรืองรองชัชวาล
เครื่องบรรณาการ	ปรากฏรจนา
๏ พระญาติพระวงศ์
พร้อมมูลทุกองค์	ห้อมล้อมซ้ายขวา
เพลาฤกษ์ดี	ยกบายศรีมา
ดนตรีเสภา	สมโภชกุมาร
๏ สมเด็จบิดา
ให้นามลูกยา	มีพระโองการ
ตามวงศ์กระษัตริย์	โสวัตกุมาร
โพยภัยอย่าพาน	สุขเขษมเปรมปรีดิ์
๏ พระญาติว่าชอบ
พระนามตามระบอบ	อวยพรมากมี
สวัสดีมีไชย	ยืนได้ร้อยปี
ข้าทูลบทศรี	จักพึ่งสมภาร
๏ สมเด็จมารดา
อุ้มเอาลูกยา	อวยพรกุมาร
สเดียดจ้งไร	ทุกข์ภัยอย่าพาน
ฤทธีห้าวหาญ	ล้ำเลิศธรณี
๏ จงมีเดชะ
เดโชตรบะ	เรืองฤทธิ์พิทธี
จงผ่านพิภพ	จบทั่วธรณี
ข้าทั้งสองศรี	จักพึ่งสมภาร
๏ ครั้นสมโภชแล้ว
พยาบาลลูกแก้ว	เป็นช้าหึงนาน
เจ้าพึ่งสอนพลอด	ฉะฉอดตรัสขาน
ไพรเพราะเสียงหวาน	รู้หลักเปรมปรีดิ์
๏ อยู่จำเนียรกาล
โสวัตกุมาร	ได้สิบหกปี
นางนมพี่เลี้ยง	รักเพียงแสนทวี
เสาวภาคย์เมาลี	แจ่มศรีใครจะปาน
๏ สมเด็จบิดา
จึ่งให้มหา	ไพรชนวิมาน
เนาวรัตน์แกมมาศ	ประหลาดใครจะปาน
รุ่งเรืองชัชวาล	คือพระสูริย์ฉาย
๏ แสงแก้วแกมทอง
รัศมีเรืองรอง	เลื่อมเลื่อมพรายพราย
คือเทพดุสิต	นีรมิตมาถวาย
รุ่งเรืองพรรณราย	คือพระสูริยน
๏ จึ่งชวนโอรส
ฤทธาปรากฏ	เชิญพระเสด็จดล
ครอบครองสถาน	พิมานไพรชน
แสนสาวเลิศล้น	นักเทศขันที
๏ พระเสด็จขึ้นวัง
ประโคมแตรสังข์	ดุจคือดนตรี
เสียงพิณพาทย์ฆ้อง	กึกก้องธรณี
เอิกเกริกมะมี่	ทั่วทั้งพารา
๏ ถวายอัศวราช
หัตถีเดียรดาษ	เสนีเสนา
กลิ้งกลดกางกัน	บังแสงสูริยา
ตั้งเป็นฝ่ายหน้า	แต่พระภูมี
๏ พระฝ่ายหน้าเจ้า
อตส่าห์ไปเฝ้า	เป็นนิจราตรี
ครั้นเสด็จจากเฝ้า	พระเจ้าจรลี
สรงน้ำนที	มิได้คลาดคลา
๏ ชมพรรณดอกไม้
รวยรื่นชื่นใจ	ไปด้วยบุษบา
ประพาสทุกวัน	ชมพรรณฝูงปลา
ต่อใกล้เวลา	จึ่งขึ้นไพรชน
๏ ยังมีนางฟ้า
เสด็จจากมหา	พิมานอำพน
ดับด้วยศฤงคาร	ช้านานเด็จดล
โกฏิหนึ่งนิฤมล	อยู่ในไตรตรึงษ์
๏ อยู่จำเนียรกาล
สิ้นบุญนงคราญ	จุติบหึง
ลินลาจากสถาน	พิมานไตรตรึงษ์
บัดเดียวลุเถิง	ที่ริมสระศรี
๏ มาเอาปฏิสนธิ์
ในดอกอุบล	ใหญ่ใช่พอดี
แทบใกล้อาศรม	สมมิศรฤๅษี
ช้านานหลายปี	มิได้เห็นบาน
๏ วันหนึ่งดาบส
ท่านท้าวทรงพรต	ไปลงสรงสนาน
เห็นบัวเลิศไกร	ใหญ่พ้นประมาณ
มิได้เห็นบาน	เหมือนหนึ่งทุกวัน
๏ แต่กูหมายไว้
สามขวบแล้วไซร้	เห็นเป็นอัศจรรย์
ดีร้ายจะมี	สักสิ่งสักอัน
ในดอกบัวนั้น	แม่นแท้แก่ใจ
๏ ครั้นรำพึงแล้ว
ดาบสใจแกล้ว	โถมน้ำลงไป
เด็ดดอกบัวทอง	เรืองรองสุกใส
คืนว่ายบัดใจ	เถิงฝั่งคงคา
๏ ดาบสพิศดู
เห็นนารีอยู่	ในดอกบุษบา
ดาบสชื่นชม	ภิรมย์หนักหนา
จึ่งอุ้มนางมา	ยังอาศรมพลัน
๏ ค่อยเลี้ยงรักษา
นางสอนเจรจา	ฉะฉอดทุกอัน
ซู้ซู้ซี้ซี้	ระรี่ชมกัน
ดาบสใจธรรม์	รักเพียงแสนทวี
๏ จึ่งให้พระนาม
ธิดาโฉมงาม	ประทุมวดี
(งามยิ่งพริ้งเพริศ)	เลิศล้ำนารี
สี่ทวีปไม่มี	เหมือนอรทรามรัย
๏ ได้สิบห้าปี
กลิ่นอรเทวี	กระอบอบไป
ดาบสไปป่า	กลับมาแต่ไพร
เหนื่อยพักนักไสย	ให้นั่งเหนือพระพาย
๏ กลิ่นองค์ธิดา
รวยรวยหอมมา	พระค่อยใจสบาย
แต่น้อยคุ้มใหญ่	กลิ่นไม่รู้หาย
ด้วยพระอรกาย	เสด็จในอุบล
๏ วันหนึ่งฤๅษี
เข้าในพงพี	เก็บมูลผลาผล
ให้อรธิดา	เฝ้าศาลาตน
เจ้าจึ่งจรดล	เที่ยวเล่นในพนา
๏ นางเก็บดอกไม้
มณฑาไสว	มะลิจำปา
กรองเป็นมาลัย	หฤทัยเสนหา
ธิษฐานไปมา	ปรารถนาคู่ครอง
๏ ถ้าว่าผู้ใด
เคยคู่ข้าไซร้	ให้มาลัยทอง
สอดกรเข้าไว้	โดยดังใจปอง
จรมาสมสอง	ในบรรณศาลา
๏ ถ้ามิใช่คู่
มาลาอย่าอยู่	เข้าต้องเลยนา
ว่าแล้วนางขว้าง	ลงกลางคงคา
มาลัยไคลคลา	ลอยมาบนาน
๏ ลอยขึ้นเหนือน้ำ
ประเสริฐเลิศล้ำ	บมีคลื่นฉาน
วันนั้นพอตรัส	โสวัตกุมาร
เสด็จลงสรงสนาน	ในกลางสาคร
๏ ดอกดวงมาลัย
ค่อยลอยเข้าไป	ใกล้พระภูธร
สวมกรพระหัตถ์	รึงรัดพระกร
กลิ่นพึงขจร	ทั่วทั้งกายา
๏ พระเห็นมาลัย
คลางแคลงพระทัย	หลากใจนักหนา
ฤๅว่าเหตุการณ์	รำคาญจะมา
ตรัสถามโหรา	ทั้งสี่บัดใจ
๏ ดูราโหรเฒ่า
อัศจรรย์ด้วยเรา	ได้พวงมาลัย
จักเกิดเหตุการณ์	รำคาญเป็นไฉน
คลางแคลงแหนงใจ	ยิ่งล้นคณนา
๏ จึ่งโหรทั้งหลาย
คิดควณแล้วทาย	ตามฤกษ์บัญชา
แม้นเสด็จคลาไคล	ไปทิศบูรพา
เกิดลาภอาตมา	ยิ่งล้นพ้นประมาณ
๏ เสด็จจากบูรี
จักได้มเหสี	เลิศไกรใครจะปาน
เถิงสี่พระองค์	ทรงโฉมเยาวมาลย์
แล้วกลับคืนสถาน	ผ่านพระพารา
๏ พระฟังโหรทาย
ใจจิตคิดหมาย	ภิรมย์หรรษา
ตรัสให้ประทาน	แพรพรรณโหรา
จึ่งเสด็จไคลคลา	มายังภูธร
๏ พระเสด็จคลาไคล
ยูรยาตรเข้าไป	ใกล้พระบิดร
กราบถวายบังคม	ประนมพระกร
สมเด็จบิดร	โปรดเกล้าลูกรา ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นจึงพระบาท	ไทธิราชทูลบิดา
ลูกรักจักขอลา	ประพาสเล่นในพงพี
๏ จงตรัสอนุญาต	ข้าพระบาทจะบทศรี
จงได้โปรดปรานี	แก่ลูกน้อยเถิดพระองค์
๏ บิดาจึงตรัสไป	เหตุอันใดพ่อจำนง
สบราชจะประสงค์	สิ่งอันใดนะพันปี
๏ จงบอกให้พ่อทราบ	เห็นยุ่งยาบกว่าทุกที
แต่ก่อนบห่อนมี	ทูลดังนี้พ่อคิดฉงน
๏ โอรสจึงทูลเล่า	ข้าพระเจ้าจักจรดล
ประสงค์ตรงนุสนธิ์	แต่พระอรรคชายา
๏ ลูกได้ดอกมาลัย	โหรทายให้ดีนักหนา
ตามหาเจ้ามาลา	จักคืนมายังภพไตร
๏ บิดาจึงตรัสเล่า	ห้ามแก่เจ้าพ่ออย่าไป
หน่อท้าวแลหลานไท	ทั่วทุกท้าวร้อยเอ็ดตน
๏ จักให้เอามาถวาย	พระลูกชายอย่าร้อนรน
ถ้าพบสบชอบกล	จักเสกให้เป็นมเหสี
๏ โอรสจึงทูลเล่า	ข้าพระเจ้าไม่ไยดี
ร้อยเอ็ดพระบูรี	ทราบอยู่แล้วในพระทัย
๏ ไม่สบดังจำนง	ข้าพระองค์จะอยู่ไย
ขอลาราชาไป	ถ้าได้แล้วจะคืนมา
๏ บิดาจึ่งขานตอบ	ทูลบ่ชอบเหมือนวาจา
ท้าวไทกระษัตรา	จะอยู่ไยในพงพี
๏ อยู่แต่ในไอศวรรย์	ด้วยกำนัลแลสาวศรี
ถ้าอยู่ในพงพี	แต่ยักษีแลคนธรรพ์
๏ โอรสจึ่งทูลเล่า	ข้าพระเจ้าทราบทุกอัน
เกลือกบุญเคยคู่กัน	อัศจรรย์ด้วยมาลัย
๏ มีเหตุจึ่งเป็นผล	ถูกมงคลจึงจักไป
มิพบสบพระทัย	จักเที่ยวไปทุกสถาน
๏ บิดาจึ่งตรัสเล่า	เห็นแต่เจ้าสืบวงศา
จักเสกพระลูกยา	แทนวงศาสืบองค์ไป
๏ ไม่คิดเถิงสมบัติ	เจ้าจะซัดเสียแก่ใคร
เจ้าจักหนีพ่อไป	หฤทัยพ่อรำคาญ
๏ โอรสจึงทูลไป	ตรัสจักให้ครองศฤงคาร
ฤทธีไม่เชี่ยวชาญ	เกลือกทหารไม่ง้องอน
๏ พลางเที่ยวพลางแสวงหา	ซึ่งฤทธาในดงดอน
ให้รู้ธนูศร	สำเร็จแล้วจึ่งคืนสถาน
๏ บิดาจึ่งขานตอบ	ทูลบ่ชอบแต่โบราณ
เรียนไว้ให้เชี่ยวชาญ	เป็นจารีตแห่งท้าวไท
๏ ครั้นว่าจักห้ามนัก	เกลือกลูกรักจักน้อยใจ
ถ้าพบสบพระท้ย	อย่าช้านักกลับคืนสถาน
๏ โอรสจึงทูลเล่า	ข้าพระเจ้าไม่อยู่นาน
เรียนได้ให้ฉับฉาน	จึ่งคืนมายังภพไตร
๏ ถ้าช้าแต่สามปี	ทูลบทศรีจักอยู่ไย
แสนสาวแลชาวใน	ฝากปิ่นเกล้าเจ้าไอศวรรย์
๏ สมเด็จพระมารดา	ฟังบัญชาไม่มีขวัญ
อุ้มเอาเจ้าใจธรรม์	แล้วรับขวัญพระลูกชาย
๏ เจ้าจะจากแม่ไป	ไห้ร่ำไรตรอมใจตาย
พลัดพรากจากลูกชาย	เพียงชีพม้วยด้วยอาลัย
๏ จักรู้ว่าดาบส	ผู้ทรงพรตอยู่แห่งใด
อย่าอย่าเจ้าอย่าไป	สิ่งสัตว์ร้ายใช่พอดี
๏ แรดช้างน้อยไปฤๅ	ทั้งกระบืออันเขารี
ลิงค่างบ่างชะนี	ในพงพีนี้เนืองนอง
๏ พระบาทคือสำลี	เสด็จพงพีจะพุพอง
บ่มีเพื่อนเป็นสอง	เกลือกพระทองจักมรณา
๏ เหตุการณ์ใครจะช่วย	เจ้าจะม้วยในหิมวา
พระชนม์ทั้งสองรา	จักม้วยด้วยพระจอมไตร
๏ โอรสจึ่งทูลขัด	มารดาตรัสผิดวิสัย
แม้นอยู่แห่งใดใด	สุดแต่บุญกับสมภาร
๏ แม้นอยู่แต่ไอศวรรย์	กรรมมาทันก็สิ้นปราณ
มิได้จะต้านทาน	ไม่เถิงกาลมาหลีกหนี
๏ มารดาครั้นได้ฟัง	จึ่งตรัสสั่งแก่สาวศรี
อย่าให้พระภูมี	ไปประพาสแห่งใดใด
๏ อย่าให้ออกจากวัง	เกลือกลับหลังจักซังไป
ถ้าเสด็จแห่งใดใด	ตัดเกล้าให้ทั่วทุกคน
๏ พระมารดาจึ่งโกรธ	ตรัสคาดโทษแก่รี้พล
กราบลามาไพรชน	เป็นทุกข์ทนแสนทวี
๏ ครั้นว่าจักหนีไป	เกลือกสาวใช้แลขันที
โทษทัณฑ์นั้นจะมี	คิดเท่านี้จึ่งร้อนรน ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เสด็จขึ้นเกยมาศ
รำจวนครวญสวาดิ	ทอดพระองค์ลง
กรก่ายพักตร์ไว้	ได้แต่มาลัยทรง
แนบชิดติดองค์	ทรงพระโศกา
๏ โอยโอยพระนงนุช
ย่อมดีที่สุด	ทุกข์ทนยลหา
เห็นแต่มาลัย	ไม่ได้เห็นหน้า
โอ้แก้วพี่อา	อยู่ด้าวแดนใด
๏ เรียมยังไม่ทราบ
อรนุชทำบาป	ให้จำร่ำไร
เจ้าเป็นหน่อท้าว	ด้าวแดนเมืองใด
ถ้าทราบจักไป	สมแก้วกระษัตรีย์
๏ แม้นได้ถวายสาร
สู่เอาเยาวมาลย์	ตามประเวณี
ถ้าบิดาขัด	ตัดพระไมตรี
จักชุมเสนี	รี้พลโยธา
๏ จักรบรุกราช
เอานุชสุดสวาดิ	มาผาดพารา
เรียมทราบบแจ้ง	แต่กันแสงหา
น่าคิดอนิจจา	ปรานีตัวเรียม
๏ ทำไฉนจักเห็น
คิดแค้นแสนเข็ญ	ใครเลยจะเทียม
เมื่อไรจะพบ	สบในใจเรียม
พระทัยไหม้เกรียม	เศร้าสร้อยน้อยใจ
๏ แม้นรู้เหาะเหิร
บินบนดำเนิน	จักเหาะเหิรไป
อดสูอายนัก	จักเป็นชายไย
จักเรืองฤทธิไกร	ไม่เหมือนปรารถนา
๏ นางนามพี่เลี้ยง
ฟังพระสุรเสียง	ตรัสทรงโศกา
ก้มเกล้ากราบลง	ทรงกันแสงหา
ร่ำไรไปมา	ดั่งนี้เพื่อใด
๏ ฤๅสบประสงค์
ไม่เหมือนจำนง	เศร้าสร้อยน้อยใจ
กำสรดกำสรวล	คร่ำครวญเพื่อใด
ดำรัสตรัสไป	ในเนื้อคดี
๏ กำสรดบนแท่น
กลุ้มกลัดขัดแค้น	แม้นม้วยเป็นผี
แรกพระเสด็จพ้น	จากครรภ์พันปี
พระญาติภักดี	พ้นที่คณนา
๏ ฤๅว่าสรงสนาน
ประหลาดต้องพาน	ปิ่นเกล้าโลกา
จึงให้พระองค์	ทรงกันแสงหา
ฤๅเสียกิริยา	กลัดกลุ้มคลุมใน
๏ พี่เลี้ยงจึงว่า
คือดั่งไฟฟ้า	ไหม้ในพระทัย
บเบือนพระพักตร์	ตรัสทักปราศรัย
โลมเล้าเท่าใด	ไม่จำนรรจา
๏ แต่กันแสงไห้
ชลเนตรหลั่งไหล	คือดังธารา
แต่ร่ำกำสรด	ปรากฏนักหนา
ก้องทั้งมหา	พิมานไพรชน
๏ ฟังพี่เลี้ยงกล่าว
องค์สั่นระเทา	เป็นโกลาหล
ฉวยชักพระขรรค์	ไล่ฟันทุกคน
แกว่งกวัดผาดโผน	จักฆ่าให้ตาย
๏ มึงมาเซ้าซี้
พิไรพิรี้	เย้ายี้ธิบาย
แกล้งกล่าวว่าบ้า	ว่าให้เราอาย
ฟันเสียให้ตาย	ไว้มันทำไม
๏ พี่เลี้ยงวิ่งหนี
หน้าขาวคือผี	ตระหนกตกใจ
ไปทูลแก่เจ้า	ปิ่นเกล้าภพไตร
ชลเนตรลามไหล	ร่ำไรทูลสาร
๏ ว่าพระโอรส
ฦๅชาปรากฏ	จากเฝ้าภูบาล
ทรงกันแสงนัก	เกลือกจักสิ้นปราณ
ทูลฉลองโองการ	ท่านทรงโศกา
๏ สองกระษัตริย์ได้ฟัง
ชลเนตรไหลหลั่ง	ดังท่อธารา
พระเสด็จเยื้องย่าง	วิ่งวางลงมา
ทั้งพระมารดา	ตระบัดคลาไคล
๏ แสนสาวพระสนม
แล่นตามระงม	ตระหนกตกใจ
เสด็จขึ้นปราสาท	ยูรยาตรเข้าไป
สนององค์ลงไว้	บ่ได้วายวาง
๏ ชูเกศลูกรัก
วางไว้บนตัก	ตรัสรับขวัญพลาง
ยกกรลูบไล้	ไปทั่วสารพางค์
รำจวนครวญคราง	เพื่อเพราะอันใด
๏ เจ้าอย่ากำสรด
กันแสงระทด	เถิงสิ่งอันใด
สมราชประสงค์	มีโองการไป
จักถวายภูวไนย	ไม่ให้หมองศรี
๏ ไอศวรรย์สมบัติ
แก้วเก้าเนาวรัตน์	จักอยู่แก่ใครมี
พ่อปองถวายเจ้า	ปิ่นเกล้าธรณี
บทราบคดี	จึงทรงโศกา
๏ ฤๅน้อยพระทัย
ชนนีมิให้	จรในหิมวา
ฤๅคุณไสยใคร	เขาใช้ให้มา
ด้วยดอกมาลา	จงมาต้องพาน
๏ ฤๅต้องผีโป่ง
ตกน้ำตายโหง	ที่ในท่อธาร
ฤๅว่าอินทร์พรหม	ยมยักษ์ต้องพาน
ตรัสให้บนบาน	ทุกสิ่งทุกอัน
๏ แล้วแต่งบายศรี
เจ็ดชั้นมากมี	ทำมิ่งสิ่งขวัญ
ตบแต่งเสียผี	ทำบัตรพลีพลัน
เรียกมิ่งสิ่งขวัญ	สมเด็จราชา
๏ ให้หาแม่มด
ฦๅชาปรากฏ	เชื้อเชิญเทวา
ให้เพิดสักษี	แก้ทัศกิริยา
ให้หาโหรา	สะเดาะภูวไนย
๏ ร้อยแก้วร้อยทอง
เรียงรายก่ายกอง	ทำขวัญจอมไตร
ยิ่งทำยิ่งร้าย	ไม่คลายพระทัย
ยิ่งกันแสงไห้	พ่างเพียงจะวายชนม์
๏ ขึ้งโกรธแสร้งแกล้ง
พระเนตรเป็นแสง	แดงคือสูริยน
ฉวยพระขรรค์ไล่	วางไปบัดดล
มาทำสาละวน	ดังนี้เพื่อใด
๏ กระทืบพระบาท
ร้องด้วยสีหนาท	น่าน้อยพระทัย
ทรงพระแสงง้าว	วาววาวคือไฟ
เงือดเงื้อขึ้นไล่	สาวใช้ทั้งหลาย
๏ สองกระษัตริย์จึ่งมา
สวมกอดลูกยา	ประทับกับกาย
ฟังคำแม่ว่า	เจ้าอย่าวุ่นวาย
ชีพคนทั้งหลาย	จะม้วยประลัย
๏ อย่าทรงพระโกรธ
มุ่งร้ายหมายโทษ	แสนสาวชาวใน
พ่อมาปั่นป่วน	รำจวนพระทัย
ทรงพระโกรธไย	หน่อพระพันปี
๏ ขัดแข็งพระทัย
เหมือนบิดามิให้	ผ่านพระบูรี
จักให้ภูเบนทร์	มอบเวนเสนี
ไขในวจี	ให้แม่รู้นา
๏ ฤๅพ่อพอใจ
หน่อท้าวองค์ใด	อันผ่านพารา
ทุกกรุงทุกไกร	จักให้เอามา
ถวายแก่เจ้าฟ้า	เจ้าอย่าร้อนรน
๏ แสนสาวศฤงคาร
ชลเนตรคือธาร	ถ้วนทุกตัวคน
สุรเสียงร้องไห้	เป็นโกลาหล
เอิกเกริกอลวน	ก้องทั้งไอศวรรย์
๏ โสวัตกุมาร
จึ่งทูลฉลองสาร	สองกระษัตริย์ด้วยพลัน
แม้นตรัสมิให้	จรในหิมวันต์
ลูกจะสิ้นอาสัญ	จักม้วยชีวา
๏ ข้าอยู่มิได้
ขุ่นหมองพระทัย	ยิ่งพ้นคณนา
จงตรัสอนุญาต	ข้าบาทจะขอลา
จรไปไม่ช้า	จะกลับมาภพไตร
๏ สมเด็จมารดา
เห็นพระลูกยา	ขุ่นหมองพระทัย
แม้นจักขัดนัก	เจ้าจักประลัย
ตามแต่พระทัย	ลูกรักจักจร
๏ อุ้มพระโอรส
ครวญคร่ำกำสรด	จูบสั่งบังอร
เขาทำคุณไสย	มาลัยเขจร
มาต้องภูธร	พระลูกโฉมตรู
๏ นางจึงตบแต่ง
บรรณาการแกล้ง	ข้าวตากข้าวตู
แต่งพลางนางไห้	พระทัยเอ็นดู
สลบเป็นครู่	กับพระโรงทอง
๏ แสนสาวพระสนม
ร้องไห้ระงม	น้ำตาฟูมฟอง
นางนมพี่เลี้ยง	พ่างเพียงจะม้วยมรณ์
สิ้นชีพรอนรอน	ร่ำรักภูวไนย
๏ โสวัตโลมเล้า
พระชนนีเจ้า	กันแสงร่ำไร
ข้าพระกำสรด	ระทดพระทัย
จรไปไม่ได้	ด้วยพระมารดา
๏ แสนสาวชาวใน
อย่าร่ำร้องไห้	เราจักขอลา
นักเทศขันที	พี่เลี้ยงซ้ายขวา
ค่อยอยู่รักษา	สมเด็จภูบาล
๏ สั่งแล้วภูธร
จึ่งทรงอาภรณ์	เนาวรัตน์ชัชวาล
ขอรับพระพร	ภูธรโปรดปราน
ข้าพระยังสถาน	ใส่เกล้าเกศี
๏ สองกระษัตริย์อวยพร
พ่อจงเขจร	สุขเขษมเปรมปรีดิ์
เจ้าจงไปสบ	พบพระฤๅษี
ร่ำเรียนพิทธี	เรืองฤทธิไกร
๏ จงได้มเหสี
ล้ำเลิศนารี	ลุดังพระทัย
ศัตรูมอดม้วย	ด้วยเดชภูวไนย
ฤทธิ์รบภพไตร	ข้าขันฑเสมา
๏ โอรสรับพร
ยอยกพระกร	กราบกรานมารดา
ทักษิณสามรอบ	แล้วนบนอบลา
จับพระบาทา	ใส่เกล้าเกศี
๏ ลาแล้วยูรยาตร
แสนสาวเดียรดาษ	ส่งเสด็จภูมี
ม้าต้นเข้าไป	ใกล้ไท้ธิบดี
พระจักบทศรี	ด้าวแดนเมืองใด
๏ ตรัสแก่พาชี
เราจักบทศรี	ด้าวแดนพงไพร
แกล้งกล่าวเยาะเย้า	เราฤๅเป็นไฉน
จึ่งมาถามไถ่	เพื่อใดเล่านา
๏ พาชีทูลฉลอง
ใจจิตคิดปอง	จรด้วยราชา
ต้องราชประสงค์	กลางดงหิมวา
ตรัสแกล้งแถลงมา	ให้ทราบคดี
๏ ตรัสจึงขานไป
บิดาเราให้	ครองกรุงธานี
พลางเที่ยวพลางแกล้ง	แสวงในพงพี
ดาบสฤๅษี	ร่ำเรียนวิชา
๏ ม้าต้นทูลไข
ข้าพระจรไป	เที่ยวทุกพารา
พบพระดาบส	ปรากฏนักหนา
ขอนำเจ้าฟ้า	ดั้นดงพงพี
๏ พระฟังกัณฐัศว์
ภิรมย์โสมนัส	ตรัสสั่งเสนี
เร่งเร็วจงไป	ผูกไชยพาชี
ด้วยแก้วมณี	พิจิตรรจนา
๏ อำมาตย์แล่นไป
ผูกพาชีไชย	ให้ตามบัญชา
แกมแก้วหมอนทอง	เรืองรองรจนา
จึ่งจูงเข้ามา	ถวายท้าวภูวไนย
๏ สมเด็จภูมี
ขึ้นม้าพาชี	ท้าวนี้เหาะไป
ทักษิณปรางค์มาศ	ปราสาทภูวไนย
สามรอบจรไป	ในเวหาหน
๏ ชาวเมืองทั้งหลาย
เอิกเกริกวุ่นวาย	เป็นโกลาหล
แสนสาวชาวที่	เสนีรี้พล
เกิดในสากล	ดั่งนี้เล่านา
๏ สมเด็จภูมี
ปลอบพระชนนี	เจ้าอย่าโศกา
พระราชโอรส	ปรากฏนักหนา
เหาะในเวหา	เรืองฤทธิไกร
๏ ได้ฟังท้าวตรัส
คลายหายโทรมนัส	ตรัสร้องขึ้นไป
พ่อไปอย่าช้า	กลับมาเวียงไชย
จักไว้พระทัย	ใจท่าพันปี
๏ ฟังเสียงมารดา
เบือนพระพักตร์มา	ร้องสั่งชนนี
กราบกับหลังม้า	ตรัสอย่าหมองศรี
จนแต่สามปี	ลูกจักกลับมา
๏ ขอฝากรั้ววัง
พระสนมคับคั่ง	แก่สองกระษัตรา
แสนสาวชาวที่	เสนีเสนา
ขอฝากบิดา	มารดาเลิศไกร
๏ สั่งแล้วแคล้วคลาด
คิ้วต่อนรนาถ	เหาะเข้าในไพร
พระสุรเสฏฐ์เสด็จคล้อย	ละห้อยพระทัย
เถิงท้าวภูวไนย	เถิงเมืองบุรี
๏ ปานนี้ผ่านเกล้า
จักตรอมผอมเศร้า	ร้อนเร่าแสนทวี
นกหกกึกก้อง	ร่ำร้องเสียงศรี
คือดังดนตรี	ที่ในเวียงวัง
๏ ฟังเสียงนกร้อง
สนั่นมี่ก้อง	ร่ำร้องเสียงสั่ง
ระรื่นชื่นใจ	ไปด้วยดอกรัง
โรยร่วงทั่วทั้ง	แผ่นพื้นพสุธา
๏ ชมพรรณดอกไม้
สำราญบานใจ	ในอรัญราวป่า
ทั้งต้นนรีผล	สักสนคนทา
งิ้วง้าวราวป่า	นานาก่ายกอง
๏ เนื้อเบื่อกวางทราย
ฟั่นเฝือเหลือหลาย	กระต่ายทรายทอง
นกหกปักษี	หมูหมีเนืองนอง
ลดเลี้ยวเที่ยวท่อง	ร่ำร้องก้องใน
๏ หลงชมฝูงสัตว์
พระพายเจ้าพัด	ตรัสต้องพระทัย
ต้องแดดต้องลม	ระงมกรมใจ
ร้อนเร่าพระทัย	อยู่ในเวหา
๏ สมเด็จภูเบศ
ชำเลืองพระเนตร	ไปทิศบูรพา
ร้อนรนบนนัก	ตรัสจักแลหา
เห็นบรรณศาลา	ชื่นชมพระทัย
๏ ตรัสถามพาชี
อาศรมยาวรี	นี้เล่าของใคร
ยักษีผีเสื้อ	ล่าเนื้อฤๅไฉน
ฤๅศาลาลัย	ท่านไทฤๅษี
๏ บัดนั้นกัณฐัศว์
ทูลความตามอรรถ	ให้ทราบคดี
อาศรมบพิตร	สมมิศรฤๅษี
เรืองฤทธิ์พิทธี	ใครจะเทียมทัน
๏ พระมีธิดา
ปรากฏรจนา	เถิงไตรตรึงษ์สวรรค์
พระพักตร์นักแน่ง	ตะละแกล้งกัน
กลิ่นคือบุษบัน	ทั่วองค์มารศรี
๏ พระได้ฟังข่าว
ตรึกตรองน้องท้าว	ตรัสถามพาชี
เป็นฤๅษีสิทธิ์	เรืองฤทธิ์พิทธี
ได้หน่อนารี	นี้มาแต่ไหน
๏ น้องยังกินแหนง
อางขนางคลางแคลง	ไม่แจ้งพระทัย
ฤๅว่าดาบส	คิดคดเป็นไฉน
ลาพรตเมื่อไร	จึงได้นีฤๅมล
๏ พาชีทูลเล่า
เนื้อนวลควรเจ้า	แรกเอาปฏิสนธิ์
ในดอกบัวมาศ	ประหลาดฝูงคน
ดาบสยินยล	เลี้ยงดูนวลนาง
๏ ข้าพระเที่ยวมา
ร่อนเร่กินหญ้า	บ่ได้วายว่าง
ซับซราบดาบส	ฤๅษีกับนาง
ดีร้ายไม่พลาง	ตรัสอย่าสงกา
๏ พระฟังพาชี
ชื่นชมยินดี	มีพระบัญชา
ชักพาชีลง	ตรงบรรณศาลา
ตรัสจำนรรจา	สั่งม้าพาชี
๏ พี่ไปกินหญ้า
ทุกข์ภัยเถิงข้า	พี่จงจรลี
พระสั่งม้าไว้	ท้าวไทบทศรี
คลาดจากพาชี	ยังบรรณศาลา ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นจึ่งนางนาฏ	ค่อยยูรยาตรคลาดคลาไคล
เยื้องกรายค่อยชายไป	เล่นแต่ใกล้บรรณศาลา
๏ นางทึ้งเอาเถาวัลลิ์	มาผูกพันเป็นชิงช้า
นางนาฏงามหยาดฟ้า	เจ้าค่อยช้าค่อยโยนไป
๏ ขับร้องทำเพลงเล่น	ลมพัดเย็นสบายใจ
ค่อยโยนค่อยถีบไป	ระรื่นชื่นใจในไพรสณฑ์
๏ เกิดมาเป็นกำพร้า	อยู่ในป่าไม่มีคน
แต่เนื้อในไพรสณฑ์	มาเป็นเพื่อนในพงพี
๏ คิดมาน่าอนิจจา	ทั้งมารดาก็ไม่มี
เห็นหน้าแต่ฤๅษี	ผู้ผ่านเกล้าเป็นบิดา
๏ ร่ำพลางนางครวญไป	เถิงมาลัยอันไคลคลา
ร่ำพลางนางครวญหา	คิดว่าใครจักจรดล
๏ โสวัตค่อยลับไพร	ในพระทัยคิดฉงน
แฝงไปใกล้ชอบกล	ตรัสจึ่งทักอรเทวี
๏ เจ้านี้เชื้อชาวไหน	ใคร่ร่ำได้ขยันดี
อยู่ไยในพงพี	มิถวายตัวเอาประทาน
๏ นางเหลียวเห็นพระจอมจักร	อดสูนักใครจะปาน
ลุกแล่นมาในสถาน	วิ่งเข้าไปในศาลา
๏ โสวัตเสด็จตามไป	ผลักทวารไชยเห็นตรึงตรา
ร้องเรียกอรฉายา	เชิญออกมาเจ้าอย่าอาย
๏ พี่จักเล่าให้ฟัง	มีรับสั่งท่านกฎหมาย
แข็งขัดจะวุ่นวาย	ใช่พี่ชายจะละตัว
๏ นางจึ่งร้องออกมา	พระอย่าว่าน่าใคร่หัว
หลอกหลอนให้ใครกลัว	ตัวใครรับพระโองการ
๏ เวรการของผู้ใด	จงบอกไปให้แตกฉาน
อาจอุกทำรุกราน	เห็นเข็ญใจไม่กลัวเกรง
๏ จึ่งตรัสร้องบอกไป	ตัวเรียมไซร้รับสั่งเอง
ให้เก็บคนนักเลง	พอมาพบนางพนิดา
๏ ฝ่ายเวรของนายฤๅ	อันพิจิตรรจนา
เถียงอยู่ไยในศาลา	ครั้นจะยื้อคร่าเจ้าจะอดสู
๏ นางจึ่งร้องออกไป	การอะไรมาเกาะตู
หุยหน่าน่าอดสู	เอาคราบงูมาหลอนใคร
๏ ข้าอยู่ใช่แว่นแคว้น	เป็นด้าวแดนของท้าวไท
อ้างอวดกวดขันไป	ซังมาไยกลางดงดอน
๏ ตัวเรียมนะอรไท	ได้มาลัยอันบวร
ลอยมากลางสาคร	รึงรัดเรียมทั่วทั้งองค์
๏ โหรทายว่าจะได้	เจ้ามาลัยมาสืบวงศ์
เรียมจรในไพรพง	ลุเถิงบรรณศาลา
๏ นางจึงทรงพระสรวล	ตรัสบควรน่าอนิจจา
ใครเป็นเจ้ามาลา	อันตรัสว่าอย่าสงสัย
๏ มาลาใช่ของน้อง	ตรัสนึกปองเจ้ามาลัย
ใช่ใครรู้จักใคร	อดสูใจพระราชา
๏ เรียมได้เข้ามาผิด	มิทันคิดขอสมา
รู้จักหน่อยหนึ่งรา	จะขอดูหน้าเจ้ามาลัย
๏ มาลัยไม่มีเจ้า	มาต้องเราเข้านี้ว่าไร
ตรัสพลางขว้างมาลัย	ลงที่ในบรรณศาลา
๏ อรนุชเจ้าก็ว่าไป	หยาบหยามใครเป็นนักหนา
พระทิ้งดอกมาลา	รดน้ำหน้าน่าอดสู
๏ ทำน้องนี้มิได้	ทำมาลัยให้ใครดู
ไพรชนหากปิดอยู่	แม้นหาไม่ใคร่มรณา
๏ ดำรัสจึ่งตรัสไป	นางอรไทอย่าโศกา
เรียมทำคิดจะหา	เจ้ามาลาอันแสนงอน
๏ ทำเล่ห์ทำกลไป	อยู่มิได้ให้ชะอ้อน
แยบคายใช่แสนงอน	ใช่ของน้องอย่าโกรธา
๏ นางจึ่งทูลฉลองไป	ของใครใครพระได้มา
ทำไยที่ในศาลา	เห็นว่าชั่วฤๅเป็นไฉน
๏ มาลัยนี้ของน้อง	ใจไม่ปองให้ท้าวไท
มาลาข้าลอยไป	เพื่ออันใดเจ้าเอามา
๏ ดำรัสตรัสถามไป	จริงฤๅไรของฉายา
พระชูดอกมาลา	เจ้าเหลียวมาก่อนเป็นไร
๏ หัวทีมิรับเหตุ	ปฏิเสธให้เท็จไป
แล้วกลับมารับไย	เรียมไม่รู้ที่เจรจา
๏ นางจึ่งทูลฉลองเล่า	ข้าพระเจ้ายังสงกา
ต่อชม้ายชายแลมา	จึ่งรู้แท้แน่แก่ใจ
๏ ข้าพระจะขอถาม	ทรงพระนามพระภูวไนย
หน่อท้าวด้าวแดนใด	ตรัสบอกไปให้รู้รา
๏ เรียมนี้ชื่อโสวัต	พรหมทัตเป็นบิดา
ฝ่ายนางสุมณฑา	เป็นสมเด็จพระชนนี
๏ เสวยราชย์เมืองพรหมกุฏ	เขษมสุขอยู่เปรมปรีดิ์
เรียมไร้มเหสี	ผ่านพิภพด้วยเป็นสอง
๏ นางคิดแต่ในใจ	ชาติก่อนไซร้เคยคู่ครอง
ขัดนักจักเศร้าหมอง	พระจักสร้อยน้อยพระทัย
๏ พระองค์มาเหนื่อยพัก	น้องจักได้สิ่งอันใด
ถวายแก่พระภูวไนย	มีแต่ผลไม้แลพฤกษา
๏ ดำรัสตรัสไปเล่า	สุดแต่เจ้าจะเมตตา
ทำคุณด้วยเรียมเถิดนา	น้องอย่าสูญพระหฤทัย
๏ ไพรชนปิดตรึงตรา	จักเข้ามานี่กลใด
เผยสักหน่อยจะเป็นไร	แต่พอยื่นผลพฤกษา
๏ นางคิดพาซื่อใจ	เผยทวารไชยตามบัญชา
จึ่งยื่นผลพฤกษา	ออกมาให้พระภูธร
๏ เสวยแล้วพระอย่าอยู่	แม้นเอ็นดูเชิญเสด็จจร
กลับยังพระนคร	อยู่บ่ได้ในศาลา
๏ ท้าวฉวยพระหัตถ์ได้	ผลักทวารไชยเข้าไปหา
เจ้าให้ผลพฤกษา	แล้วขับเรียมเสียว่าไร
๏ ใช่ว่าผีปีศาจ	ตายไส้ขาดมาแต่ไพร
เซ่นวักแล้วจักไป	ม้วยประลัยไม่ไคลคลา
๏ นางฉวยกรสลัด	ตรัสรึงรัดไว้ไยนา
จงทรงพระเมตตา	วางข้าราพระภูวไนย
๏ เวลาพระบิดา	จักลินลามาแต่ไพร
จักสร้อยน้อยพระทัย	เห็นชอบใจฤๅพันปี
๏ ดำรัสตรัสไปเล่า	บิดาเจ้าจักบทศรี
เห็นเรียมกับเทวี	พระฤๅษีจะว่าไร
๏ พระนุชพอบังควร	พ่อจะหวงเจ้าไว้ไย
ตรัสพลางทางปราศรัย	เพ่งพิศโฉมพระฉายา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สมเด็จภูเบศ
ชำเลืองพระเนตร	พิศโฉมนางน้อง
ดวงพักตร์จะแจ่ม	คือหนึ่งบัวทอง
นัยน์เนตรทั้งสอง	ดุจทำขวัญตา
๏ พระองค์คือวาด
ไรฟันคือชาด	รจนาเรืองรอง
สี่ทวีปเช่นนี้	บ่มีเถิงสอง
เนื้อนวลควรครอง	ในจัณฑเสมา
๏ ฝ่ายพระอรไท
ชำเลืองเนตรไป	พิศชมราชา
เพราเพริศเลิศนัก	น่ารักพักตรา
พระกรรณเจ้าฟ้า	คือสุวรรณมาลัย
๏ พระกรช้อยชด
คือดั่งคงกรด	นารายณ์เลิศไกร
พระโอษฐ์จะแจ่ม	ยิ้มแย้มประไพ
สุรเสียงภูวไนย	ไพรเพราะมีศรี
๏ แมนตรัสโปรดเกล้า
เนื้อนวลควรเฝ้า	ฝากพระไมตรี
เทวาในสวรรค์	ไม่ทันพันปี
บรางจะมี	ติฉินนินทา
๏ สมเด็จภูวไนย
กล่าวเกลี้ยงปราศรัย	ชักชวนเจรจา
ยอกรลูบไล้	ทั่วทั้งกายา
เบือนพระพักตรา	เจ้าอย่าอาลัย
๏ เอาพักตร์แฝงฝา
ไม่จำนรรจา	ดังนี้เพื่อใด
เรียมเสด็จไคลคลา	จรมาเถิงใน
บ่ได้ปราศรัย	เพื่อใดเล่านา
๏ นางจึ่งก้มเกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ขอรับบัญชา
ครั้นว่าจักด่วน	จะชวนเจรจา
บ่ควรแก่ข้า	เพราะเป็นกระสัตรี
๏ จักตรัสสิ่งใด
สุดแต่พระทัย	ปิ่นเกล้าธรณี
ข้าพระบุญน้อย	จักพล่อยพาที
จารีตไม่มี	ตรัสก่อนบัญชา
๏ จึ่งมีโองการ
เรียมมาในสถาน	เพราะได้มาลา
พบองค์อรนุช	ดุจดังปรารถนา
นุชเจ้าเมตตา	เรียมบ้างฤๅไฉน
๏ เรียมจักขอเชิญ
พระนุชเจ้าดำเนิน	ไปยังภพไตร
ครอบครองแดนด้าว	แสนสาวชาวใน
สืบวงศ์ท้าวไท	ในขัณฑเสมา
๏ นางจึ่งทูลเล่า
ตรัสนี้ใส่เกล้า	ขอรับบัญชา
ข้าพระยากไร้	อยู่ในหิมวา
ตรัสทรงเมตตา	ใส่เกล้าเกศี
๏ บ่เห็นคู่ควร
แสนสาวจักสรวล	เยาะเย้ยมากมี
เสด็จไปในไพร	ได้นางกระลี
ติฉินจะมี	ข้าพระมากมาย
๏ ตรัสเอื้อนโองการ
ร้อยชั่งยังสถาน	ผู้ใดจะหยาบคาย
ชีวิตผู้นั้น	จักพลันฉิบหาย
ใครจักเหมือนอรกาย	เสด็จในบัวทอง
๏ พระนุชเจ้าล้ำเลิศ
เทวามาเกิด	จึ่งจักได้ครอง
เห็นแล้วบ่ได้	ดั่งใจเรียมปอง
ป่วยทีพี่ครอง	ชีพไว้ไยมี
๏ นางทรงพระสรวล
ตรัสนี้มิควร	เกรงกริ่งคดี
ข้าพระทราบสิ้น	เล่ห์ลิ้นพันปี
ได้อื่นจักหน่ายหนี	น้องเสียเมื่อภายหลัง
๏ ข้าจักอยู่เอกา
ญาติวงศ์พงศา	ไม่มีกับวัง
เหนื่อยหน่ายคลายรัก	ตรัสจักชิงชัง
เป็นหม้ายภายหลัง	จักมีคนสรวล
๏ โองการตรัสตอบ
เสาวนีย์มิชอบ	เรียมฤๅจักควร
ไม่ละเจ้าไว้	อรนุชทรามสงวน
ม้วยชีพจักควร	ม้วยพระไมตรี
๏ ม้วยดินม้วยฟ้า
ม้วยพสุธา	แจ่มจัดรัศมี
เรียมไม่จากเจ้า	พระเยาวมารศรี
ร้อยปีไม่หนี	จากแก้วเจียรไกล
๏ นางจึ่งทูลขัด
พระโองการตรัส	ไพรเพราะพ้นใจ
กลัวเกลือกกลับกลอก	หวานนอกขมใน
ยืดไปบ่ได้	เหมือนพระบัญชา
๏ ข้าพระยากไร้
ค่อยครองตัวไว้	คุ้มปานนี้นา
ฉุกเฉินพลาดพลั้ง	ถ้าฟังบัญชา
ยืนไปเมื่อหน้า	เป็นคนมิดี
๏ พระตอบนางทูล
เจ้านพคุณ	อันหมดราคี
เรียมจึ่งจรจาก	หวังจะฝากไมตรี
ควรฤๅจะหนี	หน่ายน้องเล่านา
๏ เรียมไม่แกล้งกล่าว
คดีโน้มน้าว	ท้าวน้องฉายา
ความจริงแห่งพี่	จึ่งมีบัญชา
บ่ได้มุสา	กล่าวเกลี้ยงสังเสริญ
๏ นางจึ่งทูลไป
กลัวเกลือกพระทัย	ละไว้สะเทิ้น
เกลือกมิใช่เชื้อ	เหมือนพระมุ่งเมิล
พลาดพลั้งฉุกเฉิน	อายคนทั้งหลาย
๏ ข้าพระสนเท่ห์
เกลือกแกล้งแสร้งเส	เล่ห์กลธิบาย
รักกันแต่สอง	บ่ต้องทำนาย
ถ้าเสียวรกาย	ม้วยชีพจึ่งควร
๏ พระฟังพาที
ไพรเพราะมีศรี	ตรัสทรงพระสรวล
อรนุชน้องท้าว	กล่าวนี้มิควร
ไม่แกล้งแสร้งสรวล	ชวนจำนรรจา
๏ ใช่ชายทุรยศ
วาจาถอยถด	ตรัสความมุสา
เสียชีพพี่ไม่	ราถอยวาจา
ครั้นกล่าวมุสา	ใช่ชายชาตรี
๏ นางฟังโองการ
ตรัสจักโปรดปราน	ข้าพระยินดี
กลัวเกลือกเกรงนัก	แต่นางอรรคมเหสี
องค์พระภูมี	เสด็จในวังหลวง
๏ ครั้นทราบคดี
ได้ฟังดังนี้	ตรัสจักหึงหวง
อดสูดูร้าย	วุ่นวายมิควร
แสนสาวจักสรวล	เยาะเย้ยนักหนา
๏ ตรัสจึ่งยิ้มแย้ม
เอวบางช่างแต้ม	ลิ้นลมเจรจา
แม้นว่าเรียมนี้	มีอรรคชายา
มิรางจะมา	เถิงป่าพงพี
๏ เพื่อว่าเรียมไร้
จึงตั้งพระทัย	ฝากพระไมตรี
จึ่งจะเชิญท้าวน้อง	ไปครองบูรี
อื่นไหนไม่มี	นุชเจ้าอย่าสงกา
๏ นางทูลจอมจักร
พระองค์ทรงศักดิ์	เลิศล้ำกระษัตรา
หิมวานต์ไม่ไร้	ผลไม้พฤกษา
สิงหราชในป่า	ฤๅจะไร้ถ้ำทอง
๏ หน่อท้าวหลานไท
ส่งข่าวสารไป	ถวายให้ครอบครอง
ยิ่งรำพึงคิด	ผิดในใจปอง
แล้วอำพรางน้อง	บ่เชื่อบัญชา
๏ มีโองการตรัส
หน่อนามกระษัตริย์	มีทุกพารา
สุดแต่สมภาร	ณิธานปรารถนา
ล้ำเลิศล้นฟ้า	เห็นแล้วก็หน่ายหนี
๏ คือดั่งพงไพร
พฤกษาป่าไม้	แต่ชั่วกับดี
จวงจันทน์กฤษณา	เลือกป่าจะมี
คือนุชเจ้ามารศรี	เกิดในอุบล
๏ นางสนองคำท้าว
หน่อกระษัตริย์ทุกด้าว	หน่อท้าวเอ็ดตน
ไม่พบสบใจ	พระทัยภูวดล
ข้าบาทยุบล	บ่ควรคู่ครอง
๏ เข็ญใจไร้นัก
ไร้สิ้นไร้ศักดิ์	ญาติวงศ์ทั้งผอง
เห็นแต่ฤๅษี	ไม่มีเงินทอง
จักบำรุงน้อง	เครื่องยากทุกประการ
๏ ตรัสตอบมารศรี
เรียมไม่ยินดี	ยศศักดิ์ศฤงคาร
ยศศักดิ์ยกไว้	เครื่องไม่ต้องการ
แสวงหาช้านาน	ไม่พบที่สบใจ
๏ มาพบอรนุช
ยินดีที่สุด	ควรครองภพไตร
ฤๅนุชน้องท้าว	มิชอบพระทัย
จึ่งบิดเผลไป	เพื่อใดเล่านา
๏ นางทูลฉลองเล่า
ตรัสได้คลึงเคล้า	น้องทั่วกายา
สู้ตายจะตายด้วย	กว่าจะม้วยชีวา
อย่าให้ใครมา	ต้องน้องเป็นสอง
๏ ค่อยไปค่อยมา
ยับยั้งฟังข้า	ย่อมจะได้ครอง
ให้ดาบสเจ้า	เสกเราทั้งสอง
ใช่สุดแต่น้อง	แล้วแต่ฤๅษี
๏ พระขานอรไท
เจ้าเกียดกันไว้	ตกไม่ปรานี
ยับยั้งไว้ท่า	บิดาไยมี
ได้เถิงเพียงนี้	เอ็นดูเรียมรา
๏ ปลอบพลางทางเล่น
พระหัตถ์ตรัสเคล้น	เล่นนมฉายา
พระจูบแก้มซ้าย	ย้ายจูบแก้มขวา
อวยด้วยเรียมรา	พระเยาวมารศรี
๏ นางจึ่งก้มเกล้า
ตัวข้าพระเจ้า	ยังเป็นสาวศรี
น้องน้อยอดสู	ไม่รู้คดี
ครั้งคราทีนี้	โปรดเกล้าน้องรา
๏ น้องกลัวยิ่งกลัว
องค์สั่นอยู่รัวรัว	กลัวพระราชา
จับบาทพระเจ้า	ใส่เกล้าเกศา
ใช่ว่าตัวข้า	จะพ้นภูธร
๏ ตรัสยิ้มแย้มหัว
อรนุชจักกลัว	เรียมไยนะบังอร
อื่นอื่นไม่รู้	จะมีครูสอน
สิ่งนี้นะบังอร	สอนได้ฤๅไฉน
๏ คือน้ำกับเรือ
สนิทชิดเชื้อ	หากรู้ดีไป
มีทั่วทั้งหลาย	เกลียดอายเรียมไย
อัธยาอาศัย	นุชได้เมตตา
๏ นางได้ฟังคำ
ตรัสจักทำกรรม	ข้าแล้วแลนา
น้องไม่รู้ที	คดีเดียงสา
ยับยั้งฟังข้า	แต่ในราตรี
๏ ชมแต่รูปน้อง
สิ่งนั้นอย่าต้อง	น้องเลยนะพันปี
เขินขวยพระทัย	ไม่รู้คดี
ได้โปรดปรานี	ผันผ่อนก่อนรา
๏ ตรัสจึงโลมเล้า
ได้สนอมกล่อมเจ้า	โลมเล้าฉายา
คือนกกาน้ำ	ครั้นดำได้ปลา
จำหักเงี่ยงงา	กินเป็นอาหาร
๏ คือหนึ่งช้างสารกล้า
ซับมันเป็นบ้า	สิ่งนั้นอย่าพาน
หูหางแกว่งกวัด	ยนต์ชักบปาน
คือยอดเยาวมาลย์	กับเรียมนี้แลนา
๏ นางฟังคำท้าว
เล้าโลมโน้มน้าว	ภิรมย์หรรษา
ครั้นจักขัดนัก	ท้าวจักโกรธา
ตามแต่บัญชา	ปิ่นเกล้าธรณี
๏ อย่าทรงพระโกรธ
มุ่งร้ายหมายโทษ	แต่หลังอันมี
น้องได้แข็งขัด	พ้อตัดพันปี
จำเดิมแต่นี้	ขอเป็นบริจา
๏ สมเด็จภูธร
ฟังอรบังอร	ภิรมย์หรรษา
อุ้มองค์อรไท	วางให้นิทรา
สมเด็จราชา	ร่วมสนิทชิดกัน
๏ สองกระษัตริย์สมพาส
พิไรใจขาด	ชมชิดหฤหรรษ์
ระรี้ภิรมย์	ชมอรแจ่มจันทร์
พิไรใฝ่ฝัน	กระสันกามา
๏ เคล้าคลึงรึงรัด
ค่อยสอดพระหัตถ์	ไปรัดตรึงตรา
นอนแนบแอบนม	ภิรมย์หรรษา
ปลื้มใจไปมา	ซาบในพระทัย
๏ ยิ่งรู้ยิ่งยวน
นุชเจ้ายิ่งรำจวน	กามกวนป่วนใจ
ระทดระทวย	ดุจม้วยบรรลัย
ซับซาบอาบใจ	อรนุชเจ้าเทวี
๏ ลุแล้วดังคิด
สองสำเร็จกิจ	ยิ้มแย้มมีศรี
ตรัสจูบตรัสกอด	ตรัสพลอดพาที
รังเกียจไม่มี	ตรัสจำนรรจา
๏ บุญแล้วจึงพบ
กลิ่นกายอายอบ	กระลบไปมา
ไม่รู้สิ้นสุด	กลิ่นนุชเจ้าฉายา
จูบซ้ายย้ายขวา	รับมิ่งสิ่งขวัญ
๏ ชะมดพิมเสน
กฤษณาราเชน	เกสรพิกุล
หอมแล้วหายไป	กลิ่นไม่เพิ่มพูน
กลิ่นนุชเจ้าไม่สูญ	ยิ่งล้นคณนา
๏ กลิ่นฟุ้งกระลบ
กลิ่นกายอายอบ	ไปทั่วกายา
ซับซาบอาบไป	ในใจพี่ยา
ยิ่งกลิ่นบุษบา	ในป่าหิมวันต์
๏ จักใกล้ราตรี
กลัวพระฤๅษี	คลาไคลผายผัน
เรียมจักคลาไคล	เร้นในหิมวันต์
พบอยู่ด้วยกัน	โทษทัณฑ์จะมี
๏ ต่อค่ำจึ่งมา
นบนอบบิดา	มาฝากไมตรี
เรียมไม่เสด็จไป	ไกลนุชเจ้ามารศรี
จักอยู่แต่นี้	ที่ใกล้ศาลา
๏ นางจึ่งทูลฉลอง
เจ้าพรากจากน้อง	แล้วมิกลับมา
ละวางขว้างไว้	จรไปพารา
ชีวิตแห่งข้า	จักม้วยประลัย
๏ ข้าพระทุกข์นัก
ปิ่นเกล้าจอมจักร	จากน้องกลใด
ชะอิ่งวิงวอน	ทำอ้อนภูวไนย
กันแสงแกล้งไห้	พิไรโลมชาย
๏ พระจึ่งโลมเล้า
เรียมพรากจากเจ้า	เหาะขึ้นผันผาย
แม้มิซื่อสัตย์	ตกจัตุราบาย
พี่ไม่หนีหน่าย	ไกลอรทรามวัย
๏ กรกอดนงนุช
จูบสั่งที่สุด	ไม่ใคร่จากไป
สั่งแล้วแคล้วคลา	จากศาลาลัย
ไปอยู่ต้นไม้	ใกล้บรรณศาลา
๏ พระเสด็จไปแล้ว
คิ้วกรองน้องแก้ว	ร้อนรนบ่นหา
หมั่นหมั่นไปเยี่ยม	เฟี้ยมดูราชา
เห็นองค์เจ้าฟ้า	ค่อยคลายสบายใจ
๏ พลางคอยฤๅษี
คอยทั้งภูมี	กลัวจักหนีไป
พระสูริย์เสด็จคล้อย	ละห้อยพระทัย
ตั้งจิตบ่ได้	อยู่ในศาลา ๚ะ
ฉบัง
๏ ยามเย็นค่ำลงรอนรอน	พระดาบสจร
เข้ามาแต่ป่าด้วยพลัน
๏ ได้ผลลูกไม้ครามครัน	ชวนธิดาฉัน
ที่ในอาศรมบมินาน
๏ บัดนั้นโสวัตกุมาร	บทจรจากสถาน
ไปสู่อาศรมด้วยพลัน
๏ เจ้าจึ่งก้มเกล้าอภิวันท์	ข้าพระจรจรัล
บุญแล้วมาพบท้าวไท
๏ ดาบสเหลียวเห็นภูวไนย	เหตุการณ์เป็นไฉน
เจ้าจึงมาเถิงศาลา
๏ เจ้านี้มนุษย์ฤๅเทวา	ฤๅหน่อกระษัตรา
พลัดพรากพิภพฤๅไฉน
๏ โสวัตจึงตรัสขานไป	ข้าพระอยู่ใน
เมืองพรหมกุฏพระนคร
๏ พลางเที่ยวข้าพลางเขจร	ร่ำเรียนธนูศร
ลุแล้วจักกลับคืนสถาน
๏ ดาบสได้ฟังก็ชื่นบาน	เชิญมาในสถาน
เสวยผลไม้พฤกษา
๏ เจ้าอยู่ด้วยพ่อเถิดรา	จักสอนราชา
ให้พระเจ้าเรียนศิลป์ไชย
๏ โสวัตรู้แท้แก่ใจ	ข้าพระไม่ไป
จักอยู่ด้วยไท้พันปี
๏ สุดแต่จะโปรดปรานี	ข้าพระยินดี
ยิ่งกว่าข้าพบพระบิดา
๏ ฤๅษีรู้ซึ่งกิริยา	ยิ้มแย้มไปมา
จึ่งว่าแก่พระจอมไตร
๏ ทั้งนี้ย่อมจะไปไหน	ค่อยมาค่อยไป
จะลุดังใจปรารถนา
๏ เจ้าจึงค่อยอยู่รักษา	ครั้นเช้าเข้าป่า
หาผลไม้มากมี
๏ ไปหามาเลี้ยงฤๅษี	ได้หลายราตรี
ฤๅษีก็อยู่ ณ ศาลา
๏ ฤๅษีสั่งสอนราชา	ให้เรียนคาถา
ทั้งมนตร์แลดลมากมี
๏ ดาบสกองกูณฑ์อัคคี	จึงชุบศรศรี
ให้แก่ภูมีบัดใจ
๏ ท้าวชุบทั้งศรพระขรรค์ไชย	ผุดขึ้นกลางไฟ
ประเสริฐก็เลิศโลกา
๏ ดาบสรำพึงไปมา	องค์อรธิดา
ควรด้วยสมเด็จพระภูมี
๏ หนึ่งโสดกูเป็นฤๅษี	จักปลูกเทวี
หวงไว้ดังนี้ก็มิควร
๏ เทพามนุษย์จักสรวล	ปลูกสร้างจักควร
แก่กูผู้เป็นสิทธา
๏ ธรรมเนียมร่ำเรียนวิชา	แม้นมีธิดา
จำยกให้แก่เขาเลี้ยงกัน
๏ จึ่งถามสองเจ้าด้วยพลัน	พ่อจะให้เลี้ยงกัน
ตามเจ้าจะคิดประการใด
๏ โสวัตจึ่งตรัสสนองไป	ข้าพระยากไร้
สุดแต่จักโปรดปรานี
๏ นางจึ่งก้มเกล้าเกศี	ผิดชอบทั้งนี้
สุดแท้แต่พระบิดา
๏ ฤๅษีสดับคำสองรา	จึ่งอ่านศาสตรา
เชิญเทวดามาให้พร
๏ อมรินทร์อินทราจึ่งจร	ฝูงเทพสลอน
มาช่วยสั่งสอนทั้งสองรา
๏ บัดนั้นนางสุชาดา	เอาอาภรณ์มา
ประดับประดาเจ้าเทวี
๏ อินทราตบแต่งภูมี	ด้วยอาภรณ์ศรี
ประดับก็รุ่งเรืองฉาย
๏ พระพรหมชื่นชมจึ่งถวาย	เฉิดฉันพรรณราย
มากองกันไว้บมินาน
๏ ดาบสจึ่งนั่งเป็นประธาน	สองกระษัตริย์มัสการ
ถวายธูปแลเทียนบูชา
๏ พระอินทร์กุมกรฉายา	กับองค์ราชา
กราบกับบาทาพระฤๅษี
๏ ฝูงเทพประโคมดนตรี	แตรสังข์สนั่นมี่
สมโภชพระเจ้าทั้งสองรา
๏ ดาบสจึงจับมงคลมา	ลงนำบช้า
ก็อวยพรพระภูมี
๏ สองเจ้าอยู่ดีกินดี	โพยภัยอย่ามี
แต่ในวันนี้ด้วยพลัน
๏ จึ่งให้ธนูศิลป์พระขรรค์	อันเรืองฤทธิ์นั้น
จงศัตรูวินาศทั้งโลกา
๏ พระอินทร์ให้พรทั้งสองรา	ทั่วทั้งพรหมา
ให้พรราชามากมาย
๏ สองกระษัตริย์จงสุขสบาย	เกิดบุตรสืบไป
ประเสริฐก็เลิศแดนไตร
๏ เสร็จแล้วเทวาก็คลาไคล	กระบัดเดี๋ยวใจ
ก็ลุเถิงไตรตรึงษา
๏ สององค์กราบลงกับบาทา	ลุกนั่งสามครา
เข้าสู่ในห้องอาศรม
๏ ครั้นค่ำเข้านอนบรรทม	สองกระษัตริย์ภิรมย์
ก็สมดังความปรารถนา
๏ ครั้นเช้าจึงเสด็จลินลา	เก็บผลพฤกษา
มาเลี้ยงบิดาทุกวัน
๏ ฤๅษีค่อยภาวนาธรรม์	จำเดิมแต่นั้น
พระเจ้าบ่เข้าพงไพร ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สองกระษัตริย์ค่อยอยู่
ภิรมย์ชมคู่	ร่วมรู้ชมกัน
ได้สามเดือนปลาย	ไม่คลายวายวัน
พระนุชเจ้าทรงครรภ์	เหนือพระธรณี
๏ ครั้นได้สิบเดือน
ม้าต้นทูลเตือน	ขอเชิญภูมี
ตรัสไม่รำพึง	คิดเถิงชนนี
จักนับราตรี	ท่าพระทุกวัน
๏ เชิญพระเสด็จไป
ตรัสคิดสิ่งใด	ได้แล้วทุกอัน
ไม่เสียทีมา	เจ้าม้าจรจรัล
เถิงป่าหิมวันต์	ลุดั่งปรารถนา
๏ พระจึ่งขานตอบ
พี่ทูลนี้ชอบ	ขอบใจนักนา
เมื่อเราพี่น้อง	เสด็จจากมารดา
วันนั้นทูลลา	ว่าแต่สามปี
๏ ได้มาพึงบุญ
จักอยู่แทนคุณ	ดาบสฤๅษี
ครั้นว่าพลันหน่าย	ใช่ชายชาตรี
ติฉินจะมี	น้องน้อยนักหนา

๏ เมื่อนั้นมารศรี
ปลอบม้าพาชี	พี่ได้เมตตา
เอ็นดูน้องน้อย	ค่อยไปค่อยมา
ยับยั้งฟังข้า	จึ่งไปด้วยกัน
๏ พระกรกำหญ้า
มาป้อนอาชา	รับมิ่งสิ่งขวัญ
นางเมืองแม่ปรานี	พาชีทุกอัน
แต่แรกผัวขวัญ	เถิงศาลาลัย
๏ บัดนั้นอาชา
เที่ยวไปกินหญ้า	ทั่วทั้งพงไพร
ค่ำจึ่งลินลา	มาศาลาลัย
เช้าเช้าจึ่งไป	กินทุกพารา
๏ วันหนึ่งพาชี
เหาะข้ามบูรี	เมืองท้าวยักษา
ชื่อกรุงชนบท	ปรากฏนักหนา
สมเด็จจิตรา	ครองกรุงยักษี
๏ ท้าวจิตราราช
เสด็จเหนือเกยมาศ	ผาดเห็นพาชี
อุกอาจหยาบหยาม	เหาะข้ามบูรี
สมเด็จภูมี	ทรงพระโกรธา
๏ จับได้กระบองเพชร
วิ่งวางระเห็จ	เสด็จด้วยฤทธา
ไล่ตีม้าต้น	ที่บนเวหา
บัดนั้นอาชา	ต่อด้วยยักษี
๏ ท้าวโผนเข้ารัน
ม้าต้นหลบทัน	รันผิดพาชี
ม้าต้นเข้าขบ	ชกตบยักษี
ดีดด้วยฤทธี	ปิ้มจะม้วยชีวา
๏ ร้องเรียกอสูร
เข้ามาพร้อมมูล	ช่วยตีอาชา
ฉวยจับพวนได้	รัดไว้ตรึงตรา
ร้อยแข็งร้อยขา	โบยตียิ่งมาร
๏ เอากรงเหล็กมา
ไล่ม้าอาชา	ส่งให้ทหาร
ตะปูตรึงเข้า	สี่เท้าบ่นาน
พาชีเชี่ยวชาญ	ร่ำรักราชา
๏ โอยโอยปานนี้
เจ้าทั้งสองศรี	จะนั่งคอยหา
จักบ่นหาพี่	พาชีไม่มา
ไม่รู้จักว่า	พี่ทิ้งเจ้าเสีย
๏ ตัวตายไม่คิด
ชีพเลยสักนิด	คิดแต่ผัวเมีย
สิ้นบุญพี่แล้ว	น้องแก้วจักเสีย
ชีพทั้งผัวเมีย	เพราะพากันเดิน
๏ แม้นว่าพี่ยัง
พระเสด็จขึ้นหลัง	พี่จะพาเหาะเหิร
เอ็นดูแต่ก่อน	บ่ห่อนจะต้องเดิน
ใครจะพาเหาะเหิร	ขึ้นบนเวหา
๏ จักจรด้วยบาท
บ่เคยลินลาศ	ในกลางหิมวา
บ่มีเกือกทอง	รับรองบาทา
จักสิ้นชีวา	บเถิงชนนี
๏ สมเด็จภูธร
ค่ำลงรอนรอน	ไม่เห็นพาชี
สองกระษัตริย์ร่ำไร	ไม่มีสมประดี
โอ้ยามปานนี้	มิมาเลยว่าไร
๏ สองกระษัตริย์ร่ำร้อง
พิไรอยู่ทั้งสอง	ชลเนตรลามไหล
สิ้นบุญพี่ม้า	น้องจะเห็นหน้าใคร
จรไปไม่ได้	เถิงพระมารดา
๏ กรกอดน้องไว้
ตีทรวงครวญไห้	ในบรรณศาลา
ม้าต้นตายแล้ว	นะแก้วเจ้าพี่อา
ใครเลยจักพา	เอาเราเหาะไป
๏ แม้นจักคืนเมือง
เห็นจักแค้นเคือง	ลำบากยากใจ
นุชไม่เคยเดิน	ดำเนินในไพร
จักม้วยประลัย	เที่ยงแท้แลนา
๏ ครั้นวายโศกแล้ว
สูริยาสว่างแผ้ว	สองกระษัตริย์คลาดคลา
ตระบัดเดียวดล	เก็บผลพฤกษา
มาเลี้ยงบิดา	อยู่ศาลาลัย
๏ เขลงคล้าหว้าพลอง
ขวิดขวาดตาดตอง	มะต้องติดใจ
ตะโกปรูปราง	หมากซางหมากไฟ
สองกระษัตริย์เก็บได้	อเนกเหลือตรา
๏ ขนุนขนัน
มะดูกลูกจัน	น้อมค้อมลงมา
ทุเรียนมังคุด	ละมุดสีดา
สองกระษัตริย์เก็บมา	เลี้ยงท้าวฤๅษี
๏ ยังมีนายพราน
ล่าเนื้อในสถาน	เห็นพระภูมี
ตามทรายมิได้	แค้นใจแสนทวี
มีนนี้ฝูงผี	ต้อนเนื้อในใพร
๏ ดีร้ายผีป่า
ต้อนทรายชายมา	พลัดพรากจากไพร
จักเอาปืนยา	ฆ่าให้บรรลัย
จึ่งมองเข้าไป	ใกล้สองกระษัตรา
๏ เห็นโฉมบริสุทธิ์
ฤๅว่ามนุษย์	ล้ำเลิศเทวา
ชะรอยกระษัตริย์	พลัดพรากเมืองมา
จักผลาญชีวา	ผัวให้สิ้นปราณ
๏ จักเอาเมียไป
ถวายแก่ภูวไนย	จักได้รางวัล
จึ่งขึ้นปืนยา	สองตาเมียงมัน
ยิงไปผายผัน	ต้องพระราชา
๏ สมเด็จภูมี
เรียกนางมเหสี	ช่วยพี่ด้วยรา
เรียมจักมอดม้วย	ด้วยพิษปืนยา
กลิ้งเกลือกไปมา	โลหิตลามไหล
๏ จึ่งอรเทวี
เหลียวเห็นภูมี	ตระหนกตกใจ
กรกอดภูเบศ	ชลเนตรลามไหล
เหตุการณ์สิ่งใด	เป็นดั่งนี้นา
๏ ไม่รู้ที่จะคิด
บ่มีความผิด	สักกึ่งเกศา
ฤๅมันจักใคร่	ได้ข้าบริจา
ผลาญชีพเจ้าฟ้า	ให้ม้วยฉิบหาย
๏ สิ้นบุญตรัสแล้ว
ชีพของเมียแก้ว	ไม่คิดเสียดาย
ปืนยาพิษนัก	ปักทรวงดวงใน
ให้ชีพข้าวาย	ด้วยพระราชา
๏ นางแก้วมเหสี
เช็ดเลือดภูมี	ทั่วทั้งกายา
ตรัสแปรพระพักตร์	มาสั่งเมียรา
สั่งข้าบริจา	แล้วจึ่งวายปราณ
๏ สมเด็จจอมจักร
จึ่งแปรพระพักตร์	มาสั่งเยาวมาลย์
ฆ่าชีพเสียไย	เกลือกไม่เข้าการ
เอ็นดูกุมาร	อันอยู่ในครรภ์
๏ จึ่งเปลื้องภูษา
ธำมรงค์รจนา	ให้อรแจ่มจันทร์
ถ้าโอรสรอด	เสด็จคลอดจากครรภ์
อตส่าห์จรจรัล	ให้เถิงมารดา
๏ ทูลว่าพี่ม้วย
ฝากหลานรักด้วย	แก่พระอัยกา
ตรัสได้เอ็นดู	พระทรงเมตตา
เลี้ยงพระนัดดา	ไว้ครองไอยศวรรย์
๏ แม้นมิเชื่อไซร้
ธำรงค์เอาให้	ดูเป็นสำคัญ
เชิญดาบสไป	ส่งให้เถิงพลัน
หวังจะฝากจอมขวัญ	แก่พระบิดา
๏ นางฟังภูมี
น้ำเนตรไหลรี่	คือท่อธารา
สิ้นบุญตรัสแล้ว	เมียแก้วนี้นา
จักจรพารา	เพื่อใดนะพระเอย
๏ ครั้นเถิงศาลา
ข้าบาทบริจา	มิคืนคงเลย
โอรสเกิดมา	กำพร้ามิเคย
พ่อเจ้าเมียเอย	จะอยู่เยียไร
๏ เมียจักเป็นหม้าย
อดสูดูร้าย	คนจักไยไพ
แม้นว่าพระองค์	ปลงจิตเมื่อใด
จักกอดศพไว้	กว่าจะม้วยเป็นผี
๏ ยกบาททูนเกล้า
ฟายโลหิตเจ้า	ขึ้นใส่เกศี
เจ้าสลบแน่ไป	ไม่รู้สมประดี
จักปลงชีวี	ตรัสแล้วแลนา
๏ พระฟังโฉมฉาย
ค่อยฟื้นวรกาย	ชำเลืองเนตรมา
สำหรับกรรมแล้ว	นะแก้วพี่อา
เจ้าอย่าโศกา	ครวญคร่ำร่ำไร
๏ บุญเคยเลี้ยงกัน
ได้แต่เพียงนั้น	จึ่งม้วยประลัย
จักโศกสร้อยเศร้า	สักเท่าใดใด
เนตรเป็นเลือดไหล	ไม่คืนวรกาย
๏ ค่อยอยู่จงดี
ในกาลบัดนี้	พี่จักวอดวาย
พิษปืนกลัดกลุ้ม	คลุ้มทั่ววรกาย
ผัวจักฉิบหาย	ชีพสู่เมืองสวรรค์
๏ สั่งแล้วมิช้า
นัยน์เนตรเจ้าฟ้า	ใหลลงด้วยพลัน
ตรัสชีวงคต	ปรากฏอัศจรรย์
ปัฐพีไหวหวั่น	ทั่วทั้งพงพี
๏ นางนาฏบัดนั้น
เห็นพระสู่สวรรค์	สิ้นแล้วชีวี
กอดศพร่ำไร	ในกลางธรณี
สองกรข้อนตี	ทรวงแล้วร่ำไร
๏ โอยพระผ่านเกล้า
ละข้าพุทธิเจ้า	เสียกลางพงไพร
ทุกวันเสด็จมา	เพลาคลาไคล
ยังศาลาลัย	ด้วยข้าบริจา
๏ วันนี้ข้าบาท
จักจรยูรยาตร	องค์เดียวเอกา
คืนไปหาใคร	ในบรรณศาลา
เพราะพระราชา	อยู่ในหิมวันต์
๏ โอยพระทูลกระหม่อม
เมียรักทุกข์ตรอม	เคยเฝ้าจอมขวัญ
พระละเมียไว้	เสด็จไปสู่สวรรค์
ข้าน้อยโศกศัลย์	สร้อยเศร้าโศกา
๏ แม้นตรัสสิ้นสุด
ในเมืองพรหมกุฏ	บิดามารดา
จักแต่งโกศทอง	เรืองรองรจนา
โคมทองชวาลา	ถวายศพภูมี
๏ เพดานม่านดัด
ระย้าราชวัติ	กางกั้นพันปี
ตรัสสิ้นพระชนม์	เหนือบนธรณี
เอาแต่ปัฐพี	ต่างพระมณเฑียร
๏ พระเกศตรัสเกย
รากไม้ต่างเขนย	กลางดงตระเคียน
ภูเขาสล้าง	ล้อมต่างโคมเวียน
ต้นยางต่างเทียน	ถวายศพภูวไนย
๏ จะไว้พระศพ
เสือสีห์พานพบ	มันจักพาไป
เมียจักอุ้มเจ้า	จรเข้าศาลาลัย
เชิญศพเจ้าไป	ถวายพระฤๅษี
๏ แม้นเถิงศาลา
ถวายเพลิงเจ้าฟ้า	ตัวข้ามารศรี
จึ่งจักวิ่งวาง	เข้ากลางอัคคี
ต่อหน้าฤๅษี	ม้วยด้วยราชา
๏ กำลังช้างสาร
ทรงคือเยาวมาลย์	เชิญพระศพมา
อุ้มศพผัวเจ้า	ทูนเกล้าเกศา
แปรพระพักตร์มา	ยังศาลาลัย
๏ บัดนั้นนายพราน
แลเห็นเยาวมาลย์	อุ้มศพผัวไป
ผุดลุกขึ้นวิ่ง	เข้าชิงอรไท
ขว้างศพภูวไนย	ลงเหนือธรณี
๏ นางจึ่งวิ่งไป
อุ้มศพจอมไตร	ขึ้นทูลเกศี
ตระหนกตกใจ	ยิ่งได้แสนทวี
ชะรอยมันนี้	ยิงพระราชา
๏ นางจึ่งถามไป
เหตุการณ์เพื่อใด	ท่านจึ่งริษยา
จึงทำแก่ผี	มิดีนักหนา
ไม่คิดอนิจจา	เป็นคนฉกรรจ์
๏ พรานจึงบอกไป
จักเอาอรไท	ไปถวายทรงธรรม์
จักสัญญาไว้	ใครอย่าลืมกัน
เกลือกเมื่อครานั้น	เจ้าจักลืมพราน
๏ มาเราจักไป
กันแสงร่ำไร	รักผัวสาธารณ์
เสียน้ำตาไป	เกลือกไม่ต้องการ
แม้นไปด้วยพราน	เจ้าจักได้ดี
๏ นางจึงตอบไป
กล่าวดังนี้ไย	ใช่คนบัดศรี
ผัวม้วยประลัย	บ่ได้ปรานี
เราไม่ไยดี	ท่านอย่าเจรจา
๏ แม้จักใคร่ได้
เชิญท่านเข้าไป	ขอแก่สิทธา
แม้นดาบสให้	ดังใจปรารถนา
ท่านจึ่งค่อยพา	ตัวข้าจรลี
๏ พรานจึงยิ้มแย้มไป
พี่เหยียบเต่าไว้	กับกลางธรณี
จักเรียกหาหมา	เข้ามาไยมี
อย่าว่าเซ้าซี้	มาเราจักไป
๏ กุมกรนางมา
ฝ่ายองค์ฉายา	ต่อผลักต่อไส
นางฉวยสลัด	พลัดมือพรานไพร
นางวิ่งหนีได้	เข้าไพรพฤกษา
๏ พรานแล่นตามไป
ฉวยได้อรไท	โบยด้วยปืนยา
ถีบด้วยตีนซ้าย	ป่ายด้วยตีนขวา
กลิ้งเกลือกไปมา	เห็นน่าเอ็นดู
๏ กุมกรนางได้
พาอีจังไร	มึงวิ่งหนีกู
โบยด้วยปืนยา	เห็นน่าเอ็นดู
สลบลงเป็นครู่	กับพื้นพสุธา
๏ พรานแค้นขัดใจ
ถอดมีดเหน็บได้	สับศพราชา
นางลุกขึ้นรอด	กอดบาทบาทา
ท่านได้เมตตา	อย่าทำแก่ผี
๏ แม้นจักตบต่อย
สับให้ยับย่อย	ทำข้ามารศรี
ไม่คิดว่ากรรม	มาทำแก่ผี
ได้โปรดปรานี	ข้าน้อยจะไป
๏ พรานยิ้มแย้มหัว
อีนี่รักผัว	มันเป็นเหลือใจ
ธำมรงค์ภูษา	พรานป่าเอาไป
กุมกรอรไท	เข้าในพงพี
๏ นางเดินตามไป
สุรเสียงร้องไห้	คือดังชะนี
ช่วยลูกด้วยรา	ดาบสฤๅษี
พรานพาลูกหนี	ในดงพงไพร
๏ พรานมันตีด่า
ว่าแสนมารยา	มึงบ่นเอาใคร
เดินพลางโบยพลาง	นางเพียงจะบรรลัย
นางร่ำร้องไห้	เรียกผัวอยู่เบยเบย
๏ โอยพระโสวัต
เหตุไรจึ่งซัด	มิช่วยเมียเลย
ต้องโบยต้องตี	เมียนี้มิเคย
ทูนหัวเมียเอย	ช่วยเมียด้วยรา
๏ เสือสีห์แรดช้าง
ได้ยินเสียงนาง	ย่อมฟายน้ำตา
ฝูงนกร่ำไร	ค่าไม้พฤกษา
เซ็งแซ่ไปมา	ทั้งป่าพงพี
๏ แม้นช่วยเจ้าได้
เอ็นดูอรไท้	จักช่วยเทวี
เหตุไรพรานป่า	มันมาโบยตี
คิดน่าปรานี	พระอรทรามวัย
๏ นางค่อยลินลา
จรตามพรานมา	เข้าในพงไพร
เดินพลางนางร่ำ	น้ำพระเนตรหลั่งไหล
กรรมวิบากสิ่งไร	แก่เมียแลนา
๏ ยามเย็นย่ำย่ำ
สูริยาตกต่ำ	ค่ำแล้วนะพระเอย
เมียรักได้ยาก	ลำบากมิเคย
ทูลกระหม่อมของเมียเอย	เมียจะนอนแห่งใด ๚ะ
ยานี
๏ ครั้นค่ำลงบ่หึง	พรานไปทึ้งเอาเถาวัลย์
ผูกกรอรแจ่มจันทร์	ไว้กับต้นไม้พฤกษา
๏ พรานจึงปีนขึ้นไป	นอนปลายไม้ร้องลงมา
ตัวกูรู้คาถา	เห็นเสือมามึงอย่ากลัว
๏ มนตร์กูกันไว้แล้ว	คือกำแพงแก้วล้อมรอบตัว
ว่าพลางทางยิ้มหัว	แล้วเคลิ้มหลับบัดเดี๋ยวใจ
๏ มีเทพทั้งคู่	อันสิงสู่อยู่พระไทร
นีรมิตองค์ลงไป	เหมือนดาบสอันใจธรรม์
๏ เข้าแก้พระกรนาง	เอาปรูปรางให้เสวยพลัน
ฝูงพาเทพสรรพ์	ให้บรรทมสำราญใจ
๏ นางคิดว่าบิดา	กอดบาทาแล้วร่ำไร
เหนื่อยนักนางหลับไป	นิมิตเถิงไทพระโฉมตรู
๏ ฝันว่าพระอาทิตย์	อันเรืองฤทธิ์น่าเอ็นดู
ปะเข้ากับราหู	จับองค์ได้ขว้างลงมา
๏ ตกลงเถิงธรณี	พระสูรย์ศรีคืนเวหา
ยังผีดาวดารา	เสด็จวงล้อมท้าวสุกใส
๏ ตื่นขึ้นจักแก้ฝัน	อรแจ่มจันทร์บ่เห็นใคร
รำพึงแต่ในใจ	ชะรอยว่าเทพในดงดอน
๏ นิรมิตเป็นดังนี้	เกลือกฤๅษีมาอวยพร
ฤๅศพพระภูธร	เป็นขึ้นแล้วกระมังนา
๏ ครั้นพระสูรย์แสงฉัน	เทพผายผันจักคลาดคลา
ผูกกรอรฉายา	ไว้ดังเก่าแล้วหายไป
๏ ครั้นเมื่อย่ำรุ่งเช้า	จึงพรานเฒ่าจักคลาไคล
ลงจากต้นพระไทร	พานางไปบ่ทันนาน
๏ บัดนั้นจึ่งนางนาฏ	ค่อยยูรยาตรไปด้วยพราน
ชลเนตรคือท่อธาร	คิดเถิงท้าวเพื่อนเข็ญใจ
๏ เอ็นดูแต่พระศพ	เสือสีห์พบจักพาไป
ด้วยว่าไม่มีใคร	เฝ้าพระศพมาละเสีย
๏ แม้นตรัสยังอยู่รา	เห็นจะมาติดตามเมีย
มิรางละวางเสีย	ให้พรานป่าพาเมียหนี
๏ เหลียวซ้ายเจ้าแลขวา	คิดสัญญาว่าฤๅษี
จักมาตามเทวี	บ่เห็นใครใจกระศัลย์
๏ นางคิดแต่ในใจ	ตัวกูไซร้จะปลอบมัน
จรมาสิบห้าวัน	บ่เห็นใครในพงพี
๏ นางชวนพรานเจรจา	พี่เมตตาน้องได้ดี
พระคุณใส่เกศี	น้องบ่ลืมคุ้มวันตาย
๏ พรานเฒ่าเหลียวมาว่า	แรกพามาทำวุ่นวาย
แม้นมาด้วยง่ายดาย	บ่รางพี่จะทำหยาบหยาม
๏ นางว่าข้าได้ผิด	มิทันคิดอย่าถือความ
เจ้าลวงนางเดินตาม	สัพยอกหยอกพรานไป
๏ พรานได้ฟังนางว่า	แรกพามาโกรธคือไฟ
ได้คิดก็ติดใจ	กล่าวแก่เราเป็นแยบคาย
๏ นางว่าพี่พรานเอย	น้องบ่เคยอดข้าวสาย
แสบท้องน้องปางตาย	หยุดอยู่พักก่อนเป็นไร
๏ พรานได้ยินนางว่า	เดินเข้ามาร่มพระไทร
หยุดพักสำราญใจ	ให้นางเสวยโภชนาหาร
๏ นางทำยิ้มหัวร่อ	เบือนหน้าต่อยิ้มร่อพราน
ชวนกันกินอาหาร	ทำให้พรานเชื่อใจไป
๏ ลมพัดมาเย็นเฉื่อย	พรานมาเหนื่อยก็นอนไป
เคลิ้มหลับบัดเดี๋ยวใจ	กับใต้ต้นไทรพฤกษา
๏ นางคิดแต่ในใจ	มันนี้ไซร้ผลาญราชา
นางจับมีดพรานมา	ฟันคอขาดบัดเดี๋ยวใจ
๏ พรานเฒ่าดิ้นระด่าว	โลหิตเล่าออกลามไหล
บัดเดียวก็ขาดใจ	อยู่กับต้นไม้ไทรพฤกษา
๏ ครั้นว่าพรานตายแล้ว	อรน้องแก้วจักลินลา
ธำมรงค์แลภูษา	ของท่านท้าวนางเอาไป
๏ นางคิดจักกลับมา	ยังเจ้าฟ้าอันประลัย
บ่รู้แห่งหนไหน	จำมิได้คืนมรคา
๏ เข้าป่านางออกดง	อรนุชหลงซัดจรมา
ธำรงค์แลภูษา	ทูนเกล้าพลางนางเดินไป
๏ เห็นนกเคล้าคลึงคู่	เคียงกันอยู่ร้องเสียงใส
โผพามาแต่ไกล	เหมือนเราเคล้ากันทั้งสอง
๏ เห็นทรายเคล้าคลึงลัน	เสือผัดพานเข้ามุ่งมอง
เหมือนพรานมันคิดปอง	ยิงท่านท้าวให้มรณา
๏ นางเข้าดงสารภี	หอมจำปีแลจำปา
รวยรวยหอมรสมา	เหมือนกลิ่นท้าวผู้ผัวขวัญ
๏ นางเก็บลูกลำไย	ทั้งหมากไฟแลอินจัน
เสวยพลางนางกระศัลย์	เชิญมาเสวยด้วยน้องรา
๏ นางไปเห็นสระสรง	อรนุชลงสรงสระศรี
รากบัวฝักบัวมี	เก็บมาเป็นโภชนา
๏ เสวยพลางนางร้องไห้	ชลเนตรไหลคือธารา
นางได้ดอกบัวมา	ทูนเกศาเข้าในดง
๏ นางค่อยเสด็จคลาไคล	อรทรามวัยเจ้าสลบลง
กลิ้งเกลือกในกลางดง	องคเดียวเปลี่ยวหฤทัย
๏ บาทาเจ้าพุพอง	ช้ำเป็นหนองเป็นเลือดไหล
นางทรุดอยู่กลางไพร	นางร่ำไห้มิรู้วาย
๏ หนามคมมันยิ่งยอก	บาทาปอกเจ็บปางตาย
จรมาห้าเดือนปลาย	บ่สบพบใครเลยนา
๏ นางยกกรขึ้นไหว้	พฤกษ์ต้นไม้ห้วยเหวผา
อินทราแลพรหมา	ช่วยให้ท้าวพ้นความตาย
๏ ข้าไหว้พระอาทิตย์	อันศักดิ์สิทธิ์รุ่งเรืองฉาย
อินศวรพระนารายณ์	ช่วยศพท้าวให้เป็นมา
๏ สิงสัตว์อยู่ในไพร	เห็นอรไทคล่าวน้ำตา
แม้นเรารู้ภาษา	จักนำไปเถิงเมืองคน
๏ ฝูงนกจับค่าไม้	ร่ำร้องไห้อยู่เสือกสน
แม้นรู้ภาษาคน	จักช่วยนำเอานางไป
๏ สิงสัตว์ทุกทั่วทิศ	คิดปรานีอรทรามวัย
ชักชวนกันตามไป	ช่วยปกป้องอรฉายา
๏ นางเดินค่อยหยุดยั้ง	เถิงริมฝั่งพระคงคา
นางชมพรรณฝูงปลา	ชลเนตรไหลลงฟูมฟอง
๏ ฝูงปลาว่ายเป็นคู่	ทั้งราหูแลเพียนทอง
ฉลามเข้ามุ่งมอง	เจ้าชมพลางคล่าวน้ำตา
๏ นางจรไปเหนื่อยนัก	หยุดอยู่พักร่มพฤกษา
ใกล้ฝั่งพระคงคา	ครวญเถิงท้าวผู้ผัวขวัญ ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ยังมีลูกค้า
ใช้ใบเรือมา	มากลางนัที
ทอดสมอลงไว้	ชาวไพร่ยินดี
ชวนกันมะมี่	ไปหาอาหาร
๏ จึ่งลงสัดจอง
ตระบัดลอยล่อง	เถิงฝั่งบมินาน
ต่างคนต่างไป	ในไพรพฤกษา
แลเห็นฉายา	ชมชื่นดีใจ
๏ นางเห็นพานิช
นุชเจ้ารำพึงคิด	ในพระหฤทัย
ฝูงคนนี้นา	มันมาแต่ไหน
จักทำกรรมให้	กูแล้วแลนา
๏ พานิชเข้าไปใกล้
ถามอรทรามวัย	เจ้ามาแต่ไหนหนา
ไม่กลัวแรดช้าง	ในกลางหิมวา
ซัดจรซอนมา	องค์เดียวแต่ตัว
๏ นางจึ่งบอกไป
ข้าเจ้านี้ไซร้	พลัดพรากจากผัว
สำหรับกรรมแล้ว	ความยากเถิงตัว
ข้าน้อยบกลัว	ว่าจะวอดวาย
๏ พานิชว่าเล่า
ดีร้ายผัวเจ้า	เถิงแก่ความตาย
จักอยู่เยียไร	ในไพรนะโฉมฉาย
ไปด้วยพี่ชาย	เจ้าจักได้ดี
๏ นางจึ่งว่าไป
กล่าวดังนี้ไซร้	เป็นคนบัดศรี
ข้าใช่คนชั่ว	ลูกผัวข้ามี
ครั้นทำมิดี	กรรมจะติดตัวไป
๏ พานิชจึงว่าเล่า
บาปกรรมร้อยเท่า	จักกลัวอะไร
ยอกรอุ้มนาง	วิ่งวางลงไป
สัดจองคลาไคล	ยังพระนาวา
๏ นางร่ำร้องไห้
วิบากสิ่งใด	แก่ตัวนักหนา
ครั้งหนึ่งนายพราน	ผลาญชีพมรณา
ครั้งนี้กูมา	เป็นคนบัดศรี
๏ ครั้นเถิงสำเภา
พานิชชวนเจ้า	เข้าท้ายบาหลี
จะเคล้าเล้าโลม	จึ่งโฉมมารศรี
จักฝากไมตรี	แก่กันสองรา
๏ นางจึงโลมเล้า
เอ็นดูข้าเจ้า	ค่อยไปค่อยมา
อุทรน้องรัก	แก่นักแก่หนา
เมื่อคลอดลูกยา	เราแล้วจะเลี้ยงกัน
๏ จึงนายสำเภา
ได้ฟังคำเจ้า	วาทีทุกอัน
ไว้เนื้อเชื่อใจ	กางใบขึ้นพลัน
เขจรผายผัน	ไปกลางคงคา
๏ นางจึ่งว่าเล่า
ตัวข้าพระเจ้า	อยู่กับบาทา
จักเล่าให้ฟัง	ยังจะเมตตา
แม้นโปรดเกศา	อย่าควรสูญใจ
๏ นายสะเภาจึ่งว่าเล่า
อรนุชน้องท้าว	จักกล่าวสิ่งไร
สิ่งสินทั้งนี้	พี่จักยกให้
สุดแต่พระทัย	ของเจ้าเถิดนา
๏ นางจึ่งว่าเล่า
ตัวข้าพระเจ้า	พึ่งแรกจักมา
ใคร่เลี้ยงนักการ	คนงานซ้ายขวา
เหล้าข้าวเนื้อปลา	ให้สำราญใจ
๏ เจ้าสะเภาจึงว่า
ตามแต่ปัญญา	ของอรทรามวัย
จักเลี้ยงทั้งหลาย	ให้เขาสบายใจ
เหล้าข้าวเป็ดไก่	ของเราเหลือตรา
๏ นางจึ่งให้แต่ง
บรรดาการแกล้ง	ทุกสิ่งนานา
ทอดสมอลงไว้	ให้ชาวเภตรา
กินซึ่งสุรา	ถ้วนทุกตัวคน
๏ ชาวสะเภาทั้งหลาย
กินอยู่สบาย	เป็นโกลาหล
เมามายล้มลุก	ถ้วนทุกตัวคน
หลับไม่รู้ตน	สิ้นทั้งเภตรา
๏ นางคิดในใจ
กูจักอยู่ไย	ให้ทนเวทนา
ฆ่าไปให้ตาย	ว่ายในคงคา
มิให้ชายมา	ร่วมรักเถิงสอง
๏ นางเอาข้าวปลา
เงินทองเสื้อผ้า	ใส่ลงสัดจอง
นางตัดลอยไป	ดุจดังใจปอง
ตระบัดลอยล่อง	ในกลางคงคา
๏ นางจึ่งธิษฐาน
เดชะสมภาร	โสวัตราชา
ถ้าเสด็จปลอด	รอดเป็นคืนมา
ขอให้ตัวข้า	อย่าเป็นอันตราย
๏ ถ้าว่าพระองค์
ชีพบ่คืนคง	มอดม้วยฉิบหาย
ระลอกซัดซ้ำ	กลางน้ำจมตาย
สัดจองทำลาย	ตายด้วยราชา
๏ ครั้นธิษฐานแล้ว
จึ่งอรน้องแก้ว	ค่อยภาวนา
บ่มีคลื่นฉาน	ในกลางคงคา
เดชะคาถา	ดาบสฤๅษี
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเช้า
จึงนายสะเภา	ค่อยฟื้นสมประดี
รู้ว่านางน้อง	ตัดสัดจองหนี
โทษกันมะมี่	อึงทั้งเภตรา
๏ เราเป็นผู้ชาย
ไม่รู้แยบคาย	เท่าหญิงแพศยา
แม้นมันทำร้าย	เราตายทั้งเภตรา
มันหากเมตตา	แต่หนีเราไป
๏ ว่าแล้วมินาน
จึ่งเตือนคนงาน	ถอนสมอบัดใจ
พระพายพัดมา	นาวาแล่นไป
ตระบัดคลาไค	 ในกลางคงคา ๚ะ
ฉบัง
๏ บัดนั้นจึ่งพระฤๅษี	จักใกล้ราตรี
ก็คอยทั้งสองกระษัตรา
๏ ยามปานฉะนี้มิเห็นมา	หลากด้วยสองรา
เป็นเหตุเป็นผลสิ่งใด
๏ เห็นผิดเวลาจะคลาไคล	ฤๅสัตว์ไนไพร
ผลาญชีพให้ม้วยมรณ์
๏ ดาบสคิดแล้วเขจร	เข้าในดงดอน
เพื่อแสวงหาสองกระษัตรา
๏ จึงพบพระศพราชา	เห็นทั้งปืนยา
ปักอยู่กับทรวงภูมี
๏ บ่เห็นองค์อรเทวี	ดาบสฤๅษี
ตระบัดก็เที่ยวไปมา
๏ เห็นแต่รอยบาทบาทา	เทียวไปเทียวมา
ครั้นแล้วก็เข้าในไพร
๏ ดาบสคิดแต่ในใจ	ดีร้ายพรานไพร
ผลาญชีพให้มรณา
๏ จึ่งพรานมันพานางมา	ร่องรอยบาทา
ทั้งสองก็ตามกันไป
๏ ดาบสกอดศพภูวไนย	ชลเนตรหลั่งไหล
บ่เอือนคือท่อธารา
๏ เสียแรงพ่อเลี้ยงรักษา	เป็นกรรมเวรา
สิ่งใดให้ม้วยมรณา
๏ ดาบสอุ้มศพราชา	มายังศาลา
อาศรมแห่งพระฤๅษี
๏ จึ่งตั้งกุณฑพิทธี	กองกูณฑ์อัคคี
ก็ชุบพระศพราชา
๏ พระเพลิงชวยโชติไปมา	เชิญศพราชา
ตระบัดก็เข้าในไฟ
๏ พระเพลิงเผาศพภูวไนย	ตระบัดเดี๋ยวใจ
ก็เป็นขึ้นในอัคคี
๏ ยอโฉมดังเก่าแสนทวี	เจรจาด้วยดี
ก้มเกล้าก็บังคมไท
๏ ดาบสจึงถามภูวไนย	เหตุการณ์เพื่อใด
พระองค์จึงม้วยเป็นผี
๏ เจ้าเอาอรนุชเจ้าเทวี	ผู้มเหสี
แห่งเจ้าไปไว้แห่งไร
๏ โสวัตจึ่งทูลฉลองไข	เพื่อเพราะพรานไพร
ผลาญชีพให้ม้วยมรณ์
๏ พรานจึ่งพานางเขจร	ข้าบาทม้วยมรณ์
บ่รู้ว่าไปแห่งใด
๏ ดาบสได้ฟังก็ร่ำไร	จักคิดเป็นไฉน
จะได้พระอรเทวี
๏ ตายเป็นบ่รู้คดี	มิตามเทวี
ละเสียมิควรเลยนา
๏ โสวัตกราบกับบาทา	แม้นม้วยชีวา
ข้าบาทมิละเจ้าทรามวัย
๏ ลูกรักจักติดตามไป	บ่พบอรไท
ข้าน้อยไม่กลับคืนมา
๏ ดาบสว่าชอบนักหนา	เชิญเข้าศาลา
จึ่งให้น้ำมันท้าวไท
๏ น้ำมันขวดนี้เลิศไกร	แม้นพบอรไท
สิ้นชีพในหิมวา
๏ จึ่งเอาทาอรฉายา	จักเป็นขึ้นมา
ประเสริฐกว่าเก่าแสนทวี
๏ ดาบสอวยพรภูมี	พ่อจักบทศรี
จงลุดั่งความปรารถนา
๏ จงพบองค์อรฉายา	สิงสัตว์ในป่า
จงลุอำนาจแก่ท้าวไท
๏ ดาบสยกมือขึ้นชี้ไป	จงเจ้าคลาไคล
ไปบุรพทิศอย่าคลา
๏ จักพบอรนุชเจ้าฉายา	เกิดลาภอาตมา
ประเสริฐล้ำเลิศสากล
๏ โสวัตรับพรบัดดล	กราบบาทจุมพล
กับกรมาใส่เกศี
๏ พระองค์ค่อยอยู่จงดี	ข้าบาทบทศรี
พบแล้วจักกลับคืนมา
๏ ทักษิณสามรอบแล้วลา	ฉุนคิดขึ้นมา
เข้าสู่ในห้องเทวี ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ พระเสด็จเข้าห้อง
คร่ำครวญเถิงน้อง	ร่ำร้องพิศวง
ทนโศกบ่รอด	ทอดพระองค์ลง
ชีพท้าวเพียงจะปลง	ด้วยพระเยาวมารศรี
๏ ยังแต่ภูษา
สไบรจนา	ปกนมเทวี
กรกอดเข้าไว้	ร่ำใช่พอดี
โอยโอยแก้วพี่	ปานฉะนี้เป็นไฉน
๏ หอมแต่กลิ่นน้อง
ขจรในห้อง	เรียมร้อนหฤทัย
ปานนี้น้องรัก	จักเป็นไฉน
บ่ควรจรไป	ในป่าหิมวันต์
๏ โอยกรรมวิบาก
สิ่งใดจำจาก	พลัดพรากจากกัน
น่าน้อยหฤทัย	ใคร่ไปสู่สวรรค์
แม้นตายตายด้วยกัน	จะอยู่ไยนา
๏ ความทุกข์สุดคิด
ดังจะสิ้นชีวิต	จิตจากอาตมา
ชีพเรียมจักใคร่	ผลาญให้มรณา
คิดแต่ฉายา	บ่รู้คดี
๏ ไห้พลางครวญพลาง
ตีทรวงผางผาง	ร่ำรักเทวี
บ่พบอรไท	จักให้เสือสีห์
ผลาญชีพของพี่	ตายในพงไพร
๏ แม้นติดตามทัน
ชีพพรานคนนั้น	จักม้วยประลัย
แม้นถวายท้าว	แดนด้าวเมืองใด
จักรุกรานไป	ให้พบบุญเรือง
๏ เรียมจักต่อรบ
แผลงศรให้จบ	กึกก้องนองเนือง
จักผลาญชีพให้	ประลัยทั้งเมือง
จักรับบุญเรือง	ตระบัดไคลคลา
๏ กำสรดร่ำไร
สลบซบไป	กับบรรณศาลา
ดาบสตัดใจ	ร่ำไรนักนา
ชูเกศเจ้าฟ้า	ใส่ตักฤๅษี
๏ เอาน้ำลูบพักตร์
พระอย่าโศกนัก	เอ็นดูเทวี
สิ้นบุญภูวไนย	จักเห็นใครมี
จักตามมารศรี	เสด็จในดงดอน
๏ สมเด็จภูมี
ครั้นรู้สมประดี	จึ่งทรงอาภรณ์
กราบบาทดาบส	กำสรดจักจร
กรท้าวกุมศร	พระขรรค์รจนา
๏ น้ำมันพิเศษ
สมเด็จภูเบศ	ขอดชายภูษา
พระอย่าละห้อย	ลูกน้อยจะขอลา
อย่าทรงโศกา	เถิงอรทรามวัย
๏ ดาบสจึงสั่ง
พ่อค่อยหยุดยั้ง	เสาะสางอรไท
เที่ยวทุกแห่งห้อง	ทั่วท้องพงไพร
เกลือกอรทรามวัย	หลงในดงดอน
๏ อินทรีพรหมยมยักษ์
เรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์	ขอฝากภูธร
นารายณ์อินศวร	ชักชวนบังอร
สองกระษัตริย์เขจร	พบในหิมวา
๏ สมเด็จภูมี
รับพรฤๅษี	ตระบัดไคลคลา
เที่ยวทุกแห่งห้อง	ทั่วท้องหิมวา
ห้วยธารเหวผา	เถื่อนถ้ำใดใด
- 	๏ เสาะสางหาเจ้า
ทุกห้วยเหวเขา	บ่พบทรามวัย
ป่าดงพงชัฏ	ลอดลัดตัดไป
เดินทางพลางไห้	ร่ำไรหากัน
๏ เห็นนกโนรี
ปากแดงแสงสี	ร่ำร้องขานขัน
จิบจาบซังแซว	ชมแล้วผายผัน
พระทัยกระศัลย์	คิดเถิงฉายา
๏ ชมวายุภักษ์
อินทรีน่ารัก	คาบช้างสารมา
กระแตเต้นไต่	ค่าไม้พฤกษา
ดุจเราสองรา	เข้าในพงพี
๏ ชมเบญจวรรณา
ไก่แก้วโกญจา	ร่ำร้องเสียงศรี
เหมือนเรียมพรากเจ้า	เข้าในพงพี
พรานป่าพาหนี	ดุจพี่แลนา
๏ หอมดอกการะเกด
งอกงามพิเศษ	เหมือนกลิ่นฉายา
มีทั้งสนสร้อย	ห้อยย้อยลงมา
เหมือนชายภูษา	พระอรทรามวัย
๏ พุดจีนพุดตาน
พิกุลหอมหวาน	บุนนากเอาใจ
เหมือนหนึ่งนวลแก้ม	ยิ้มแย้มปราศรัย
กี่เมื่อจะได้	พบเรียมแลนา
๏ ตระเคียนสูงส่ง
ประดู่ปรูปรง	งอกง้อมค้อมมา
ดอกตกเกลื่อนกลาด	เดียรดาษนักหนา
โอกรรมเวรา	ของเราทั้งสอง
๏ พระเก็บหมากซาง
หมากดูกลูกปราง	อเนกก่ายกอง
ขวิดขวาดค้อมมา	เขลงคล้าหว้าพลอง
เคยเสวยด้วยน้อง	ในบรรณศาลา
๏ ขนุนขนัน
ลูกอินลูกจัน	อเนกเหลือตรา
ส้มแก้วส้มจุก	ลูกสุกนานา
เราเคยเก็บมา	สองเสวยสำราญ
๏ พระเก็บลำไย
เสวยพลางครวญไห้	ชลเนตรคือธาร
กล้วยกล้ายย่อมเคย	เสวยเป็นโภชนาหาร
โอยอดสงสาร	เสวยด้วยเรียมรา
๏ เสด็จเข้าป่ากว้าง
ชมแรดชมช้าง	ม่ายเมียงเคียงมา
เสือสีห์หมีเม่น	โตเต้นไปมา
ดุจเรียมเที่ยวหา	ชลเนตรฟูมฟอง
๏ พระชมราชสีห์
ละมั่งตัวพี	โตเต้นผันผยอง
ถึกทรายลำโอง	เสือโคร่งมุ่งมอง
ดุจดังท้าวน้อง	เข้าเฝ้าเรียมนา
๏ ชมนกยูงทอง
ลิงค่างโห่ร้อง	กึกก้องโกลา
วิ่งชิงลูกไม้	เต้นไต่ไปมา
เหมือนเราสองรา	มาเคล้าคลึงกัน
"	๏ เสด็จเถิงคงคา
ชมพรรณฝูงปลา	ถี่ถ้วนนวลจันทร์
ราหูเพียนทอง	ลอยล่องตามกัน
ชมแล้วรับขวัญ	พระอรฉาย
๏ ชะวาดชะแวง
มังกรตัวแดง	ไล่หมู่เหรา
ยี่สนฉลาม	ไล่ตามกันมา
โอยกรรมเวรา	ของเราชื่อไร
๏ น้ำไหลคลายคลาย
เพียนทองแถกว่าย	ไซ้กินเถ้าไคล
ชมพรรณฝูงปลา	ว่ายมาว่ายไป
ชลเนตรลามไหล	แล้วสรงสนาน
๏ ห่อธารน้ำลึก
เย็นคืออำมฤก	ชมพรรณบัวบาน
บัวเผื่อนบัวผัน	กลิ่นนั้นหอมหวาน
กี่เมื่อจะพาน	พบน้องของเรียม
๏ ชมดอกบัวทอง
ประดุจนมน้อง	ตัดเต่งใครจะเทียม
ย่อมเคยบีดเล่น	เคล้นยาใจเรียม
กลิ่นฟุ้งใครจะเทียม	เพราะไกลน้องรา
๏ ชมสัตตบงกช
อันงามใสสด	บัวขาวโสภา
ฝักรากปรากฏ	รสนั้นโอชา
พระจึ่งเก็บมา	เสวยต่างอาหาร
๏ เสวยพลางพลางไห้
เขจรเลียบไป	ไต่ตามริมธาร
เห็นนางเงือกน้ำ	เถิงกรรมสิ้นปราณ
เพื่อเพราะนายพราน	ยิงให้วอดวาย
๏ เอนดูเงือกน้ำ
สำหรับเป็นกรรม	มาม้วยฉิบหาย
พระจึ่งเอายา	ทาทั่ววรกาย
เงือกน้ำอันตาย	เป็นขึ้นทันใจ ๚ะ
โลมเงือก
๏ บัดนั้นนางเงือก
กราบลงกลิ้งเกลือก	กับบาทภูวไนย
มีคุณครั้งนี้	จักมีสิ่งใด
แทนคุณท้าวไท	ให้เป็นขึ้นมา
๏ พระยิ้มแย้มหัว
นุชบ่มีผัว	จงได้เมตตา
อื่นอื่นจักให้	เรียมไม่ปรารถนา
แกล้งเขจรมา	หวังจะฝากไมตรี
๏ นางเงือกก้มเกล้า
สุดแต่พระเจ้า	จักโปรดปรานี
คุณบุญยิ่งนัก	จักรักพันปี
ขัดใจไยมี	ให้เคืองพระทัย
๏ พระฟังนางว่า
ยอกรอุ้มมา	กอดแก้วกลอยใจ
พิศวาสด้วยนาง	ที่กลางพงไพร
แสนสนิทพิสมัย	ชวนจำนรรจา
๏ เจ้าเอ็นดูพี่
ทำคุณครั้งนี้	ให้ลุปรารถนา
ช่วยพี่ให้พ้น	สาชลคงคา
ฟากฝั่งโพ้นมา	เรียมจักข้ามไป
๏ นางเงือกจึ่งว่า
พระผู้ผ่านฟ้า	จักข้ามไปไย
ยักษาทั้งหลาย	นันร้ายคือไฟ
พานพบภูวไนย	จักเป็นอาหาร
๏ เพียงว่าอาชา
เหาะข้ามเมืองมา	จับเอาบ่มินาน
ใส่กรงเหล็กไว้	มอบให้ทหาร
โบยตียิ่งมาร	ปิ้มจะม้วยประลัย
๏ สมเด็จภูมี
ฟังข่าวพาชี	ชลเนตรคล่าวไหล
ม้าต้นของพี่	มาแต่ภพไตร
พลัดจากพี่ไป	เป็นช้าหึงนาน
๏ พึ่งรู้วันนี้
ข่าวม้าพาชี	เพราะยอดเยาวมาลย์
เจ้าพาพี่ไป	ให้เถิงสถาน
แม้นม้วยสูญปราณ	ขอพบอาชา
๏ นางเงือกทูลเล่า
จักขัดพระเจ้า	ท้าวจักโกรธา
จึงแบกพระข้าม	ไปตามคงคา
บัดเดียวบ่ช้า	เถิงฝั่งสาคร
๏ ส่งพระเถิงฝั่ง
นางเงือกจึงสั่ง	สมเด็จภูธร
พระจากน้องไป	เมื่อไรจักจร
ให้สว่างอาวรณ์	ดังเก่าเล่านา
๏ พระจึ่งขานไป
ลุแล้วเมื่อไร	จักกลับคืนมา
สั่งแล้วยูรยาตร	คลาดจากคงคา
ตามเงือกบอกมา	เข้าป่าพงพี
๏ เขจรลินลาศ
บัดนั้นพระบาท	ลุเถิงสระศรี
แลเห็นพุ่มไม้	ร่มใช่พอดี
สมเด็จภูมี	เข้าอยู่อาศัย
๏ เสียงมารยักษา
เจรจาไปมา	บ่เห็นภูวไนย
เหนื่อยพักอยู่สบาย	ค่อยคลายพระทัย
จักทำฉันใด	จักพบพี่พาชี ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นจึ่งนางนาฏ	หน่อพระบาทเจ้าพารา
ล้ำเลิศยิ่งเทวา	ชื่อศุภลักษณ์อรเทวี
๏ ตรัสสั่งแก่สาวใช้	เราจักไปเล่นสระศรี
สรงสนานในนัที	พลางไปเล่นให้สำราญ
๏ สั่งแล้วจึ่งนางนาฏ	ค่อยยูรยาตรขึ้นรถยาน
แสนสาวแลศฤงคาร	ห้อมล้อมเจ้าอยู่ไสว
๏ ข้าสาวห้อมล้อมมา	เถิงคงคาตระบัดใจ
นางจึงเสด็จลงไป	สรงน้ำเล่นในสระศรี
๏ ข้าสาวเคยลงตาม	นางโฉมงามในนัที
นางจึงชวนสาวศรี	ว่ายน้ำเล่นไล่ไปมา
๏ นางจึงให้เข้าเร้น	บ่ให้เห็นในคงคา
ลางนางวิ่งขึ้นมา	เข้าเร้นอยู่ริมสระศรี
๏ นางหนึ่งวิ่งขึ้นไป	เห็นท้าวไทโฉมเปรมปรีดิ์
จึ่งถามว่าภูมี	เสด็จมาอยู่ที่นี่ไย
๏ พระห้ามว่าอย่าเกรง	กรรมข้าเองนะอรไท
มาตามอาชาไนย	ปะอรไทได้เมตตา
๏ นางจึ่งทูลไปเล่า	พระองค์เจ้าอย่าเจรจา
ที่นี่เหล่ายักษา	แม้นรู้แล้วจะเป็นผี
๏ พระจึ่งยิ้มแย้มหัว	เรียมจักกลัวมันไยมี
กุมกรอรเทวี	จูบกอดนางบ่ปราศรัย
๏ พระจึ่งชวนพิศวาส	จงนุชนาฏอย่าตัดใจ
สองเจ้าจึงพิสมัย	ร่วมรักกันทั้งสองรา
๏ พระจึ่งถามนางนาฏ	มนุษย์ชาติฤๅยักษา
จริงฤๅท้าวจิตรา	มีธิดางามมีศรี
๏ ตัวข้านี้พระบาท	มนุษย์ชาติชื่อศรีวรดี
ศุภลักษณ์นางเทวี	เป็นบุตรีท้าวยักษา
๏ พระจึ่งสั่งนางเล่า	จงนุชเจ้าได้เมตตา
เมื่อค่ำจักไปหา	คอยเรียมราเรียมจักไป
๏ นางกราบกับบาทา	แม้นรักข้าอัธยาศัย
แม้นท้าวจักเข้าไป	ค่อยประคิ่นดูจงดี
๏ น้องรักจักขอลา	ครั้นว่าช้ากลัวยักษี
นางคลาดจากภูมี	จึ่งคืนมาหาเพื่อนกัน
๏ บัดนั้นพระภูเบศ	ทอดพระเนตรแลไปพลัน
เห็นโฉมอรแจ่มจันทร์	นางศุภลักษณ์อรฉายา
๏ ทรงโฉมงามดีดัก	เป็นหน่อยักษ์ท้าวจิตรา
เมื่อค่ำจักไปหา	แม้นประลัยไม่ถอยหนี
๏ เมื่อนั้นจึ่งนางแก้ว	สรงสนานแล้วชวนสาวศรี
คืนเข้าพระบูรี	กรุงชนบทพระนคร
๏ ครั้นเข้าเถิงวังนาง	ค่อยเยื้องย่างบทจร
ขึ้นวังพระบังอร	มณเฑียรมาศอันสุกใส
๏ ครั้นค่ำลงรอนรอน	ทิพากรจักคลาไคล
พระองค์ทรงขรรค์ไชย	เข้าสู่วังอรฉายา
๏ บัดนั้นจึงพระบาท	ค่อยยูรยาตรตามมรคา
เสด็จเถิงวังฉายา	เข้าบ่ได้ดังใจหมาย
๏ ไพชยนต์ปิดตรึงตรา	มารรักษาเฝ้าเรียงราย
เดชะพระฦๅสาย	ท้าวจึ่งอ่านพระคาถา
๏ ไพชยนต์ก็เคลื่อนคลาย	มารทั้งหลายหลับนักหนา
พระเจ้าเสด็จลินลา	ขึ้นไปบนปราสาทไชย
๏ ยืนอยู่นอกชาลา	แกล้งแฝงฝามองเข้าไป
ค่อยดูอัธยาศัย	นางสาวใช้ในเรือนหลวง
๏ แสนสาวพระกำนัล	หลับทั่วกันสิ้นทั้งปวง
เหงาง่วงทั้งเรือนหลวง	ไม่มีใครจำนรรจา
๏ ท้าวเรียกศรีวรดี	เอ็นดูพี่รับด้วยรา
นัดแนะให้พี่มา	อนิจจาเจ้าไปไหน
๏ ฤๅหนึ่งเจ้าลวงล่อ	กระมังหนอแล้วหายไป
น่าน้อยพระหฤทัย	ลวงเล่นได้ให้เรียมมา
๏ พระยืนตรงไพชยนต์	พระจุมพลค่อยเคาะฝา
หลับไปฤๅไรนา	ได้สัญญาแล้วไปไหน
๏ บัดนั้นศรีวรดี	ฟังภูมีเรียกเข้าไป
ฟื้นตื่นขึ้นบัดใจ	เจ้ายูรยาตรนาดออกมา
๏ นางจึ่งเผยไพชยนต์	เจ้าจุมพลก็หรรษา
อยู่ไยแต่นอกฝา	เชิญพระเจ้าเข้ามาใน
๏ น้องคิดว่ามิมา	น้องคอยหาจนหลับไป
ขอเชิญดำเนินใน	ที่ห้องน้องสักหน่อยรา
๏ พระฟังคำนุชนาฏ	ท้าวยูรยาตรเดินเข้ามา
เถิงห้องอรฉายา	สวมกอดแก้วแล้วรับขวัญ
๏ พระเจ้าจงพิศวาส	ด้วยนุชนาฏค่อยชมกัน
จงเจ้าเล่าพี่พลัน	พระโฉมตรูอยู่ห้องไหน
๏ นางจึงทูลฉลองสาร	ปิ่นจักรพาฬจะทำไม
กินแหนงน้องแคลงใจ	จงตรัสไปให้รู้รา
๏ พระเจ้าอย่าลวนลาม	เกลือกเนื้อความจะฦๅชา
ข้าบาทบริจา	จักพลอยม้วยด้วยพันปี
๏ พระเจ้ายิ้มแย้มหัว	นุชเจ้าอย่ากลัวมารยักษี
แม้ม้วยด้วยเทวี	แต่ตัวพี่ไม่เถิงนาง
๏ แม้นว่ามิแพร่งพราย	ใช่ว่าชายเจ้าอย่าพราง
เจ้าพี่ชี้ห้องนาง	จักลาเจ้าเข้าไปหา
๏ นางจึ่งก้มกราบไหว้	ชี้บอกไปแก่ราชา
ห้องนี้นะพี่อา	พระอรนุชเจ้าบรรทม
๏ ท้าวจะเข้าไปหา	อย่าหยาบช้ากลัวพระสนม
ยื้อชักผลักเชยชม	นางน้องร้องจะเสียความ
๏ พระจึงขานอรไท	สิ่งนั้นไซร้อย่าเกรงขาม
ตัวพี่ไม่หยาบหยาม	นางโฉมงามอย่ากินใจ
๏ ร่ำแล้วพระลินลา	จากฉายาเสด็จเข้าไป
เถิงที่บรรทมใน	พระนั่งแนบอรฉายา
๏ ค่อยถดองค์เข้าชิด	พิสมัยไม่วางตา
ค่อยเปลื้องพระภูษา	อันปกนมนางมารศรี
๏ อรโฉมงามบริสุทธิ์	ยิ่งมนุษย์กระษัตรีย์
เสาวภาคยเมาลี	ใสจะแจ่มคือเดือนฉาย
๏ เกษาเจ้าดำคลับ	แสงระยับคือพรายพราย
พระเนตรคือตาทราย	ดำระยับคือพลอยนิล
๏ คิ้วค้อมสุดหางตา	คือรามาเจ้าก่งศิลป์
สองแก้มคือลูกอิน	เรียมจูบซ้ายย้ายจูบขวา
๏ ถันนังเจ้าทั้งสอง	คือบัวทองงามโสภา
บีบซ้ายย้ายบีบขวา	อนิจจาไม่รู้ตัว
๏ กูจักลอบชมเชย	มิชอบเลยตกว่ากลัว
ปลุกขึ้นให้รู้ตัว	ให้รู้ว่าพี่มาหา
๏ คิดแล้วพระก็ปลุก	นางนงนุชเจ้าพี่อา
ลุกขึ้นพี่มาหา	อนิจจามาหลับใหล ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ บัดนั้นนางนาฏ
ตื่นขึ้นจากอาสน์	ผาดเห็นภูวไนย
เหลือบเล็งเพ่งพิศ	ยิ่งติดหัวใจ
เสด็จมาแต่ไหน	หลากใจนักหนา
๏ วรโฉมที่สุด
จะว่ามนุษย์	ฤๅไท้เทวา
ฤๅว่าคนธรรพ์	สุบรรณครุฑา
แกล้งแปลงเพศมา	ชมข้าฤๅไฉน
๏ ยิ่งคิดพิศวง
ระทวยงวยหลง	ด้วยโฉมท้าวไท
เสด็จอยู่แว่นแคว้น	ด้าวแดนเมืองใด
คิดในพระทัย	ใคร่จำนรรจา
๏ นางจึ่งถามไป
หน่อท้าวองค์ใด	อุกอาจนักหนา
ตรัสซึ่งพระนาม	แต่ตามสัจจา
เพื่อใดจึ่งมา	ในมณเฑียรสถาน
๏ พระฟังเสาวนีย์
ไพรเพราะมีศรี	ตรัสมีโองการ
เรียมฤๅหนุ่มเหน้า	หน่อเจ้าจักรพาฬ
พรหมทัตภูบาล	ผ่านพระบูรี
๏ เรียมชื่อโสวัต
หน่อนามกระษัตริย์	ล้ำเลิศธาตรี
ระบือฦๅเลื่อง	ทั่วเมืองบูรี
ว่าหน่อจักรี	สมเด็จจิตรา
๏ ชื่อเจ้าศุภลักษณ์
ปรากฏยศศักดิ์	ยวดยิ่งเทวา
หวังจะฝากไมตรี	พี่จึงเสด็จมา
สืบพระวงศา	เดียวด้วยเทวี
๏ นางสนองคำไป
หุยน่าอายใจ	เจรจาพาที
จะมาปนปอง	ครอบครองยักษี
จารีตบ่มี	ตรัสนี้เพื่อใด
๏ พระอย่ามุ่งหมาย
เจรจาแยบคาย	น่าอายพระทัย
พลมารเขารู้	เอ็นดูจอมไตร
ชีพจักประลัย	ขอเชิญยาตรา
๏ พระยิ้มแย้มหัว
เรียมฤๅจักกลัว	พลมารยักษา
โกฏิแสนแม้นรู้	จักกรูกันมา
นุชเจ้าอย่าสงกา	ว่าจักเป็นไร
๏ จงเจ้าเมตตา
เอ็นดูพี่รา	อย่าตัดอาลัย
เรียมรักนงนุช	สิ้นสุดหฤทัย
พี่จากภพไตร	นุชเจ้าได้เอ็นดู
๏ นางฉลองภูวไนย
หากจักใคร่ได้	ไม่คิดอดสู
ใครรู้จักใคร	จักให้เอ็นดู
พระอย่าจู่ลู่	อุกอาจนักนา
๏ ใครสั่งใครเสีย
ใครเป็นชู้เมีย	นัดแนะให้มา
ข้าสาวเข้าเฝ้า	ฤๅเราสัญญา
เซซังเข้ามา	หุยน่าอายใจ
๏ พระจึ่งตรัสเล่า
เรียมไม่ว่าเจ้า	นัดแนะออกไป
รู้ข่าวท้าวน้อง	เรียมต้องติดใจ
กุศลจึ่งให้	พานพบสบกัน
๏ ลิ้นลมชาวใน
ซับชาบพระทัย	เรียมแล้วทุกอัน
สิ่งหนึ่งสิ่งใด	นุชเจ้าได้ผ่อนผัน
ว่ากล่าวทั้งนั้น	แต่หฤทัย
๏ นางสนองคำท้าว
แกล้งกล่าวโน้มน้าว	หน้ามลตายใจ
ลิ้นลมคมนัก	จักล่อลวงใคร
ไว้ใจไม่ได้	เกลือกไม่ต้องการ
๏ อย่ามาเซ้าซี้
พิไรพิรี้	ที่นี้รำคาญ
เชิญพระเสด็จจาก	มณเฑียรสถาน
ลดเลี้ยวเกี้ยวพาน	น้องก็ไม่ขอฟัง
๏ พระขานน้องรัก
บุญน้อยถอยศักดิ์	เจ้าจักชิงชัง
รู้แล้วว่าคม	ลิ้นลมชาววัง
อุกอาจพลาดพลั้ง	ภายหลังจะรำคาญ
๏ นุชเจ้าได้เอ็นดู
จักจรไม่อยู่	จากมณเฑียรสถาน
แปรพระพักตร์มา	ก่อนราเยาวมาลย์
เรียมจักแถลงสาร	นุชเจ้าแล้วจะขอลา
๏ นางสนองภูมี
แยบคายชายดี	หวังจะใคร่เจรจา
น้องนี้โฉดเขลา	โง่เง่านักนา
บ่เชื่อบัญชา	สักกึ่งเกศี
๏ พระอย่ามุ่งเมิล
ว่าจักฉุกเฉิน	พลาดพลั้งไม่มี
กี่เมื่อจะได้	ว่าไยเสียที
หึยน่าบัดศรี	อายต่างจุมพล
๏ พระขานนุชนาฏ
เรียมไม่เฉลียวฉลาด	คนรู้เล่ห์กล
หยาบหยามวามวู่	จู่ลู่เถิงบน
พบแล้วจรดล	ใครจักว่าดี
๏ แม้นมิสมคิด
ไม่กลัวความผิด	สักกึ่งเกศี
พบแล้วเปล่าดาย	ใช่ชายชาตรี
พระนุชเจ้ากับพี่	วันนี้แลนา
๏ นางจึงทูลตอบ
ตรัสนี้บ่ชอบ	อย่าถวิลจินดา
ข้าเจ้าทราบสิ้น	เล่ห์ลิ้นเจรจา
ปรานีนักหนา	หุยน่าเปล่าดาย
๏ หมายมั่นปั้นมือ
ยังจะจริงจังฤๅ	หนาแน่ะใคร่อาย
กี่วันจักได้	ดั่งใจท้าวหมาย
ว่าน่าใคร่อาย	ต่างพระทรงธรรม์
๏ พระตอบเสาวนีย์
ลิ้นลมพอดี	เจ้ามาเยาะหยัน
สบพบพานแก้ว	บุญแล้วทุกอัน
มิได้เจ้าพลัน	นุชเจ้าอย่าสงกา
๏ นุชเจ้าคิดสิ่งใด
ความเพียรเป็นใหญ่	ได้ดังจินดา
คือหนึ่งดังไม้	ลนไฟหลายครา
โน้มน้าวเข้ามา	น่าจะมิเป็นไร
๏ นางจึ่งฉลองเล่า
ยักยื้อยักเหยา	น่าน้อยหฤทัย
ถ้าใคร่ได้น้อง	ครอบครองภพไตร
เชิญพระคืนไป	ยังพระบูรี
๏ ขันหมากรากพลู
ตบแต่งมาสู่	น้องน้อยจงดี
ถ้าพระบิดร	อวยพรพันปี
เห็นพระภูมี	จักได้เสนหา
๏ พระจึ่งแถลงไข
ยากง่ายเป็นไฉน	จักตบแต่งมา
เรียมอยู่แว่นแคว้น	ด้าวแดนพารา
เกลือกพระบิดา	มิโปรดปรานี
๏ ท้าวไม่รู้จัก
ว่ามียศศักดิ์	ว่าชั่วกับดี
เกลือกมิเมตตา	แต่งมาเสียที
อายแก่มนตรี	จตุรงคโยธา
๏ นางทูลสารไข
ยังมิทันได้	มาเถิงบิดา
กลัวว่าพันปี	จักมิเมตตา
พระองค์แต่งมา	บ้างแล้วกี่ที
๏ ทำเป็นเสปากเปล่า
แม้นซื่อต่อเรา	ให้บิดาภูมี
ถ้าบิดาขัด	ตัดพระไมตรี
จงเป็นท่วงที	เมื่อไรบ้างรา
๏ พระสนองนุชเล่า
จู่ลู่สู่เจ้า	มิชอบนักนา
เห็นจักฟุ้งเฟื่อง	ทั้งเมืองพารา
ทราบเถิงบิดา	พระอรมารศรี
๏ ท้าวรู้ระคาย
ว่าพี่ปองร้าย	สมแก้วกระษัตรีย์
จักให้ระวัง	ทั่วทั้งบูรี
กี่เมื่อตัวพี่	จักพบบุญเรือง
๏ นางสนองภูวไนย
หากบิดพริ้วไป	แก้ไขเนืองเนือง
ทำเนียมขอสู่	ย่อมรู้ทั้งเมือง
มิให้ฦๅเลื่อง	เพื่อเพราะสิ่งใด
๏ เมื่อมิสู่ถาม
พระผู้โฉมงาม	จักคิดเป็นไฉน
จึ่งจักได้น้อง	ครอบครองภพไตร
เอื้อนโองการไป	ให้แจ้งคดี
๏ พระสนองคำนาง
เรียมได้ไม่พราง	องค์อรเทวี
ถ้าพระนุชอวย	ยอมด้วยไมตรี
จักพาเจ้าหนี	ไปยังภพไตร
๏ จึ่งจักแต่งมา
นบนอบบิดา	ขอโทษโพยภัย
ตามแต่จะโปรด	สู่โทษท้าวไท
ท้าวน้องจงได้	ร่วมรักสมสมร
๏ นางจึงทูลตอบ
ตรัสนี้แต่ชอบ	พระทัยภูธร
ห้าวหาญรานนัก	มิมาง้องอน
จักฟังยั้งก่อน	นะพระพันปี
๏ ไม่ให้สู่ถาม
จู่ลู่วู่วาม	หวังจะพาน้องหนี
กี่เมื่อจะอวย	ยอมด้วยพันปี
ยิ่งยวดกว่านี้	ยังไม่ติดตาม
๏ พระขานหมุ่มเหน้า
ผู้แก่ผู้เฒ่า	จักมาสู่ถาม
เห็นไม่ผู้ดี	จักมีเนื้อความ
หย่าร้างกลางสนาม	เกลือกอายแก่คน
๏ แม้นสองแต่สอง
เกลียวกลมสมพอง	รักกันกลางหน
ซื่อสัตย์ตัดมิ่ง	ยวดยิ่งฝูงคน
รักกันกลางหน	ตราบเท้าวันตาย
๏ นางฟังภูเบศ
ชำเลืองพระเนตร	ยิ้มแย้มภิปราย
เถิงจักเป็นผล	ไม่พ้นความอาย
อดสูดูร้าย	ปากคนจะไยไพ
๏ เสียยศเสียศักดิ์
อดสูอายนัก	จักตามชายไป
เทพามนุษย์	ขุนครุฑจะไยไพ
เหมือนทำกรรมให้	แก่พระราชา
๏ พระตอบมารศรี
นุชคิดดั่งนี้	เหมือนไม่เมตตา
บุญเจ้ากับพี่	มีแต่ก่อนมา
ถ้วนทุกภาษา	นุชเจ้าอย่าอาลัย
๏ มีแต่บูราณ
นิทมนิทาน	ย่อมทรามหฤทัย
ครั้นได้ร่วมรัก	ฉกลักกันไป
ใครจักลือได้	ความสิ่งนี้นา
๏ นางสนองโองการ
ถ้าทำรำคาญ	ทราบเถิงบิดา
จักทรงพระโกรธ	ติโทษนักหนา
จักเป็นโกลา	ทั่วทั้งภพไตร
๏ จักชุมพลมาร
อาจอุกรุกราน	เข้ามาเวียงไชย
ถ้าท้าวได้น้อง	จักต้องโพยภัย
ชีพจักประลัย	เพราะพระอาญา
๏ พระยิ้มแย้มหัว
อรนุชเจ้าอย่ากลัว	สมเด็จบิดา
โกฏิแสนแม้นไป	บ่ได้เจ้ามา
นุชเจ้าอย่าสงกา	ว่าจักเป็นไร
๏ อยู่ในนี้แล้ว
ปรางจะวางแก้ว	ให้แก่ท้าวไท
สู้ตายจะตายด้วย	กว่าจะม้วยประลัย
กี่เมื่อจะได้	นุชแก่ขุนมาร
๏ นางสนองภูมี
พระตรัสดังนี้	เห็นมิเป็นการ
เกิดศึกวุ่นวาย	เกลือกจักรำคาญ
สองท้าวห้าวหาญ	ฤทธิ์เสมอกันนา
๏ พระตอบโฉมยง
กิจการณรงค์	สุดแต่บุญญา
เรียมไม่ห้าวหาญ	ปองผลาญบิดา
จงอวยด้วยข้า	นุชเจ้าอย่าเกียดกัน
๏ ปลอบพลางถดเข้า
ยอกรกอดเจ้า	แนบทรวงทรงธรรม์
จูบแก้มบีบนม	ชมอรแจ่มจันทร์
รับมิ่งสิ่งขวัญ	พระเยาวมารศรี
๏ ปลอบพลางโลมพลาง
จูบทั่วสารพางค์	เคล้าคลึงเทวี
พระหัตถ์ตรัสเคล้น	เล่นนมมารศรี
นุชเจ้าเอ็นดูพี่	บัดนี้เถิดรา
๏ พระนุชอรไท
ต่อผลักต่อไส	ขึ้งโกรธโกรธา
จักทำลามลวน	มิควรนักนา
พระจงวางข้า	อย่าทำลวนลาม
๏ จักมาลักลอบ
พระคิดเห็นชอบ	ฤๅหนาโฉมงาม
ไม่รู้ว่าไฟ	จักไหม้วู่วาม
อุกอาจหยาบหยาม	แก่น้องมิกลัว
๏ พระสนองบังอร
ลิ้นลมหลอกหลอน	ล่อลวงพ้นตัว
เจ้าเขียนเสือไว้	หวังจะให้วัวกลัว
น่าแนะใคร่หัว	ด้วยอรโฉมฉาย
๏ เจ้าว่าจะร้อง
แม้เรียมจักต้อง	กว่าจะม้วยวอดวาย
อยู่หลังคือใคร	จักได้ความอาย
เรียมคิดมุ่งหมาย	จักปิดควันไฟ
๏ จักให้ร้ายหมาย
เอิกเกริกวุ่นวาย	ตามแต่พระทัย
ใช่เรียมจะละ	พระอรทรามวัย
อัธยาอาศัย	นุชเจ้าได้เมตตา
๏ นางฟังท้าวกล่าว
เล้าโลมโน้มน้าว	รำพึงไปมา
น้องจักแข็งขัด	ท้าวจักโกรธา
จักกล่าววาจา	จงเป็นไมตรี
๏ แม้นจักใคร่ได้
ล้ำเลิศแดนไตร	ดุจหนึ่งพันปี
คิดแล้วเบี่ยงบ่าย	แยบคายกระสัตรี
ไม่ให้ภูมี	รู้กลสายสมร
๏ เถิงรักเท่ารัก
มารยาตระหนัก	จำให้วิงวอน
พระรู้กลนาง	บ่วางบังอร
อุ้มพระสายสมร	วางให้บรรทม ๚ะ
ฉบัง โลมกัน
๏ บัดนั้นสมเด็จพระภูมี	เล้าโลมมารศรี
พระน้องอย่าได้อาลัย
๏ ได้เถิงเพียงนี้อรไท	เจ้าขัดแข็งไว้
ควรฤๅเจ้าไม่อดสู
๏ หนักเบาน้องเจ้าคิดดู	เคล้าคลึงกันอยู่
เถิงเพียงนี้แล้วคิดไฉน
๏ นางได้ฟังคำภูวไนย	ดาลเดือดคือไฟ
พระนุชจะใคร่เสนหา
๏ รำจวนป่วนปั่นนักนา	อ่อนโอนไปมา
มารยามิให้แพร่งพราย
๏ พระเจ้าคลึงเคล้าโฉมฉาย	จูบทั่ววรกาย
กระหวดก็รัดตรึงตรา
๏ พระกรเกี้ยวเลี้ยวกันไปมา	รัดรึงตรึงตา
เชื้อชิดสนิทพระหฤทัย
๏ คิดถวิลเดือดดิ้นยลใน	กามกวนยวนใจ
พระทัยทั้งสองเสนหา
๏ ฝากฝังไมตรีกันสองรา	พระทรวงพี่ยา
แอบแนบกับทรวงมารศรี
๏ ลุแล้วดังคิดสองศรี	สองกระษัตริย์ยินดี
ถ้อยทีถ้อยกล่าวปราศรัย
๏ นางรู้รสรักภูวไนย	รังเกียจเคียดใจ
ละลมละลายก็หายสูญ
๏ นางถดเข้าชิดก็พิดทูล	เสนหาเพิ่มพูน
เสวยกันแสงโสกา
๏ น้องรักจักขอสมา	ได้กล่าววาจา
ตัดพ้อแต่หลังอันมี
๏ ทำเนียมจริตกระสัตรี	แรกรู้คดี
จำกล่าวฉะนี้เดียดฉันท์
๏ พระองค์จงโปรดเมียขวัญ	อย่าถือโทษทัณฑ์
แก่ข้าผู้เป็นบริจา
๏ โสวัตจึ่งตรัสฟังฉายา	มีโองการมา
น้องท้าวผู้เป็นมเหสี
๏ หนักเบาเจ้าเล่าคดี	จริตกระสัตรี
เรียมนี้ไม่ถือแก่โฉมฉาย
๏ ทำเนียมกระสัตรีทั้งหลาย	จำกล่าวแยบคาย
ฉันนี้แต่บูราณมา
๏ นางได้ฟังคำราชา	ชื่นชมหรรษา
ก็ทูลปิ่นเกล้าสากล
๏ พระองค์จงได้โปรดผม	ข้าบาทบังคม
จะพึ่งพระโพธิสมภาร
๏ น้องรักขอถวายศฤงคาร	แก่ปิ่นจักรพาฬ
สิ่งใดอย่าได้อุเบกษา
๏ พระฟังบังอรฉายา	มีพระบัญชา
ตรัสแก่พระนางโฉมฉาย
๏ สิ่งไรเรียมไม่ให้อาย	แม้ม้วยฉิบหาย
บ่ได้จะแวะวางหนี
๏ ตรัสแล้วชมแก้วกระษัตรีย์	ผูกพันไมตรี
ก็ตามคดีทั้งหลาย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สองกระษัตริย์เจรจา
แต่พลบค่ำมา	เท่าเถิงไก่ขัน
บ่ได้บรรทม	ภิรมย์ชมกัน
ไก่แก้วเร่งขัน	ซั้นซั้นเสียงใส
๏ เสด็จเหนือแท่นทอง
รุ่งขึ้นรองรอง	สององค์หลับใหล
นางตื้นฟื้นองค์	ทรวงทรงภูวไนย
พระกรท้าวไท	กอดแนบบ่คลาย
๏ จึ่งอรเทวี
ยอกรภูมี	จากอกโฉมฉาย
พระตื่นขึ้นได้	รัดไว้ไม่คลาย
ตรัสถามโฉมฉาย	เจ้าจะไปไหน
๏ เห็นเรียมหลับแล้ว
เจ้าจักคลาดแคล้ว	จากทรวงเรียมไป
พระนุชเจ้าจำนง	ประสงค์สิ่งไร
เจ้าจักจรไป	จากทรวงเรียมนา
๏ นางจึ่งก้มเกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ขอรับอาญา
จะปลุกอยู่หัว	เกรงกลัวนักนา
เพราะพระพี่ยา	พึ่งเสด็จบรรทม
๏ น้องจักขอลา
พระผู้รุ่งฟ้า	เหมือนได้โปรดผม
น้องจักยูรยาตร	เกยมาศเกรียงกรม
แสนสาวพระสนม	เคยเฝ้าอัตรา
๏ พระฟังเสาวนีย์
ยิ้มแย้มมีศรี	ตรัสแก่ฉายา
จึ่งเชิญยูรยาตร	เกยมาศรจนา
เหมือนแต่ก่อนมา	อยู่ตามทำเนียม
๏ พระนุชจักไป
เรียมตรอมพระทัย	อกร้อนใครจะเทียม
อย่าได้อยู่ช้า	เหมือนเอ็นดูเรียม
ทรวงร้อนใครจะเทียม	ดั่งเพลิงเผาผลาญ
๏ นางจึ่งก้มเกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ไม่ไปอยู่นาน
ทูลแล้วบังคม	เชยชมภูบาล
ลินลาจากสถาน	ตระบัดคลาไคล
๏ ศุภลักษณ์นางนาฏ
เสด็จเหนือเกยมาศ	ชำเลืองเนตรไป
มีพระเสาวนีย์	ไมตรีปราศรัย
แสนสาวชาวใน	ถ้วนถี่ทุกประการ
๏ ตรัสพลางยิ้มแย้ม
พระพักตร์จะแจ่ม	คือดังบัวบาน
นางเถ้านางแก่	ชาวแม่กราบกราน
พิศโฉมนงคราญ	กราบทูลฉลอง
๏ ทุกวันแก้มเจ้า
จะแจ่มบ่เศร้า	คือดั่งมะปรางทอง
วันนี้เหตุไร	ดังข้านึกปอง
สองแก้มเศร้าหมอง	ข้าเจ้าลานทรวง
๏ ทุกวันนมเจ้า
ทั้งสองเต่งเต้า	คือดังบัวหลวง
วันนี้นมสะน้อย	คล้อยจากพระทรวง
ใครมาล่อลวง	ร่วมรักเสนหา
๏ หอมผิดกลิ่นเจ้า
ปรากฏรสเร้า	ติดองค์ฉายา
ฦๅท้าวตรีเนตร	แปรเพศลงมา
ร่วมรู้เสนหา	ฉายาฤๅไหน
๏ ศุภลักษณ์ได้ฟัง
คิดในใจหลัง	บ่ได้ปราศรัย
เสาวนีย์ตรัสถาม	ถ้อยความอื่นไป
แล้วนางอรไท	กล่าวเกลี้ยงกลฝัน
๏ วันนี้เห็นหลากตัวกู
ฝันว่าพบงู	ในกลางหิมวันต์
เติบเท่าลำเสา	รัดเราในฝัน
ระรัวตัวสั่น	ฝันหลากนักนา
๏ ครั้นแล้วเราฝัน
เขจรผายผัน	เล่นน้ำคงคา
จระเข้ตัวใหญ่	ว่ายไล่เรามา
พานพบขบข้า	ปิ้มจะม้วยบรรลัย
๏ นางศรีวรดี
รู้กลเทวี	ทำนายทายถวาย
จักตรัสได้คู่	ร่วมรู้พิสมัย
ล้ำเลิศแดนไตร	ครองกรุงยักษา
๏ ขอให้แต่งเครื่อง
รจนารุ่งเรือง	ถวายแก่เทวา
ประดับจงดี	วันละสามเวลา
หวังจักบูชา	พระเคราะห์นิฤๅมล
๏ พระเคราะห์เจ้าร้าย
ตรัสอย่าผันผาย	ขึ้นเฝ้ายุบล
รักษาองค์ใว้	แต่ในไพรชน
สามเดือนจึ่งพ้น	พระเคราะห์ฉายา
๏ ศุภลักษณ์เทวี
ทราบว่าศรีวรดี	รู้กลฉายา
ท่านทูลนี้ชอบ	ขอบใจนักนา
เร่งแต่งเครื่องมา	ถวายเทพในสวรรค์
๏ ศรีวรดีก้มเกล้า
กราบลานุชเหน้า	สั่งวิเสทพลัน
เกิดเหตุคืนนี้	นางเทวีฝัน
แต่งเครื่องจงพลัน	จักถวายเทวา
๏ วิเสทตบแต่ง
บรรณาการแกล้ง	เครื่องต้นรจนา
เสร็จแล้วรุ่งเรือง	ยกเครื่องเข้ามา
ทูนเหนือเกศา	ถวายอรทรามวัย
๏ ศุภลักษณ์บุญเรือง
เข้ารับเอาเครื่อง	ย่างเยื้องเข้าไป
ถวายแก่พระเจ้า	ปิ่นเกล้าภพไตร
เชื้อเชิญท้าวไท	เสวยโภชนาหาร
๏ พระศรีโสวัต
มีโองการตรัส	แก่ยอดเยาวมาลย์
เชิญเสวยด้วยพี่	บัดนี้อย่านาน
สองเสวยอาหาร	ยิ้มแย้มไปมา
๏ เนื้อความทั้งนี้
แต่ศรีวรดี	รู้กับฉายา
จึงเอาสาคร	บวรรจนา
ใส่น้ำเข้ามา	ให้ท้าวโสรจสรง
๏ ตักใส่ในห้อง
แทบใกล้เตียงทอง	ครั้นแล้วเสด็จสรง
นางถวายเครื่องต้น	รสคนธ์ให้ทรง
ปรนนิบัติพระองค์	เป็นนิตย์ทุกวัน
๏ สองกระษัตริย์ค่อยอยู่
ภิรมย์ชมคู่	ร่วมรู้สงสาร
ได้เจ็ดราตรี	บ่มีรำคาญ
จึ่งพระภูบาล	ผู้เป็นอนุชา
๏ นามชื่อจิตรี
น้องรักเทวี	ศุภลักษณ์ธิดา
ท้าวไทคำนึง	เถิงพระพี่ยา
เหตุใดมิมา	เฝ้าท้าวหลายวัน
๏ ฤๅว่าประชวร
โรคามาจวน	พระต้องโทษทัณฑ์
โอพระพี่เจ้า	น้องเศร้าโศกศัลย์
จักจรไปพลัน	เยือนพระพี่ยา
๏ คิดแล้วกุมาร
ทรงสร้อยสังวาล	รุ่งเรืองรจนา
พระจึงเสด็จดล	ด้วยพลโยธา
เถิงวังพี่ยา	ดำเนินเข้าไป
๏ วันนั้นนางนาฏ
พอเสด็จเหนืออาสนิ์	เกยมาศประไพ
แลเห็นพระน้อง	ร้องเชิญแต่ไกล
พ่อเจ้าไปไหน	เชิญพระเสด็จมา
๏ เมื่อนั้นจิตรี
ฟังคำพระพี่	ปราศรัยเสนหา
พระจึงยูรยาตร	เกยมาศรจนา
แล้วอนุชา	ปังคมโฉมฉาย
๏ นางนึกในใจ
รู้เห็นเป็นไฉน	จึงมามากมาย
ค่อยถดเข้าใกล้	ปราศรัยแก่น้องชาย
จูบทั่ววรกาย	รับมิ่งสิ่งขวัญ
๏ จิตรีก้มเกล้า
เหตุไรพระเจ้า	ขาดเฝ้าหลายวัน
คิดว่าประชวร	รำจวนโศกศัลย์
น้องจึงผายผัน	เยียนพระพี่ยา
๏ นางศรีศุภลักษณ์
ตรัสบอกน้องรัก	ด้วยสารเสียงใส
พี่นิมิตฝัน	อัศจรรย์เหลือใจ
ขึ้นเฝ้าไม่ได้	เคราะห์ร้ายหนักหนา
๏ จิตรีทูลตอบ
พระพี่ตรัสชอบ	อย่าเพ่อลินลา
ที่ว่าเหตุการณ์	รำคาญนักนา
น้องจักขอลา	ขึ้นเฝ้าภูมี
๏ นางสั่งโฉมงาม
ถ้าบิดาถาม	ทูลตามคดี
อย่าให้เสด็จมา	เลยนาเจ้าพี่
ประชวรเพียงนี้	จักเคืองพระทัย
๏ พระน้องได้ฟัง
รับคำพี่สั่ง	บังคมลาไป
เถิงปรางค์ปราสาท	ที่ราชบุตรไกร
เสด็จเหนือเกยไชย	บังคมบิดา
๏ สมเด็จพระบาท
เห็นโอรสราช	ตรัสถามลงมา
ประพาสแห่งใด	สายไปหนักหนา
เห็นผิดเวลา	กว่ามาทุกวัน
๏ กุมารก้มเกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ไปเยียนเทวี
พระเคราะห์กวดขัน	เพราะฝันไม่ดี
สามเดือนพระพี่	จึ่งจะพ้นโทษา
๏ บิดาได้ฟัง
ใจจิตคิดหวัง	เถิงพระธิดา
พ่อจักเสด็จไป	ให้เห็นแก่ตา
พระเคราะห์ธิดา	เจ้าเป็นประการใด
๏ กุมารก้มเกล้า
ขอพระองค์เจ้า	อย่าเพ่อเสด็จไป
ประชวรเพียงนี้	เห็นมิเป็นไร
จักเคืองพระทัย	สมเด็จบิดา
๏ มีโองการตอบ
เจ้าทูลนี้ชอบ
(ความในเอกสารเลขที่ ๖๐๓ หมดลงเพียงนี้)
(เริ่มเอกสารเลขที่ ๖๐๔)
สุรางคนางค์
๏ นางฟังวานร
เจ้ายอพระกร	ข้อนทรวงครวญหา
ค่อยอยู่เถิดนะพี่	น้องนี้จะขอลา
ซบเกล้าเกศา	ลงกับซากผี
๏ นางยอกรไหว้
พฤกษาต้นไม้	เจ้าไพรพนาลี
ขอฝากศพนาง	ไว้กลางพงพี
ทั้งพระธรณี	มีความเมตตา
๏ อินทร์พรหมยมไนย
ปู่เจ้าเขาใหญ่	เทพในเวหา
อันอยู่เถื่อนถ้ำ	ธารน้ำไหลมา
จงช่วยรักษา	กว่าจะพบภูมี
๏ ว่าแล้วอรไท
ครั้นลูกร้องไห้	อุ้มทูนเกศี
แม่มาฟื้นองค์	เจ้าจงปรานี
ให้พระพันปี	เสวยนมก่อนรา
๏ เจ้าควรนิ่งได้
สลัดตัดใจ	แม่ไม่เจรจา
กราบแล้วกราบเล่า	ข้าเจ้าจะขอลา
ยกเอาบาทา	มาทูนเกศี
๏ แล้วเอาสไบ
ปกองค์ลงไว้	ร่ำไห้แสนทวี
อุ้มลูกน้อยมา	เหลียวหามารศรี
โอโอะพระพี่	มาตามน้องรา
๏ น้องเรียกเท่าไร
ควรมาเน่งได้	เจ้าไม่ระนำพา
นางดิ้นร้องไห้	มิใคร่จะไคลคลา
ตระโงนเรียกหา	นางประทุมวดี
๏ เหลียวเห็นแต่ศพ
นางเมืองเจ้าสลบ	ซบกับธรณี
ครั้นฟื้นองค์ได้	แข็งใจเจ้าเทวี
อุ้มพระมารศรี	ซัดจรซอนไป
๏ อุ้มลูกร้องไห้
หนทางนางไป	อุดรทิศา
ครั้นลูกอยากนม	ปรารมภ์นักนา
ลูกเจ้าโศกา	แม่มาร่ำไร
๏ โอพระผ่านเกล้า
ลูกน้อยของเจ้า	อยากนมเหลือใจ
เจ้าสลัดน้องหนี	นมมีเมื่อไร
เห็นจักจะประลัย	เที่ยงแท้แลนา
๏ นางจึ่งธิษฐาน
ถ้าว่ากุมาร	ลูกของราชา
สนิทชิดเชื้อ	น้ำเนื้อเจ้าฟ้า
ขอน้ำนมข้า	ไหลมาทันใจ
๏ ครั้นธิษฐานแล้ว
น้ำนมนางแก้ว	คือธารน้ำไหล
ลูกน้อยเสวยนม	เชยชมกันไป
ค่อยคลายหายไห้	เจ้าไม่ระโศกา
๏ อุ้มลูกซัดจร
เข้าดงพงดอน	ขึ้นนอนพฤกษา
แล้วผูกเปลไกว	กิ่งไม้สาขา
อุ้มพระลูกยา	มากล่อมให้นอน
๏ แล้วเอาภูษา
สไบรจนา	ผูกให้มั่นคง
แม่ลูกหลับใหล	ค่าไม้สององค์
ชลเนตรไหลลง	คือท่อธารา ๚ะ
ยานี
๏ ครั้นรุ่งขึ้นรางราง	อุ้มลูกพลางนางโศกา
ปีนป่ายร่ายลงมา	จากพฤกษาน่าสงสาร
๏ เดินพลางนางไห้ร่ำ	สำหรับกรรมพระกุมาร
ยากไร้ใครจะปาน	อดอาหารยากนักนา
๏ เสวยแต่ผลไม้	ด้นดั้นไปในหิมวา
ธารไหลใสนักหนา	เจ้าเข้ามาอยู่อาศัย
๏ อุ้มลูกลงสรงน้ำ	เจ้าครวญคร่ำน้ำตาไหล
ชำระหมดเหื่อไคล	เห็นธารไหลใจจะขาดหาย
๏ โอโอะพระเจ้าพี่	ประทุมวดีมาวอดวาย
ลงน้ำเล่นสบาย	เห็นปลาว่ายในชลธี
๏ หอมดอกสัตตบงกช	น้องระทดเหมือนกลิ่นศรี
อุบลจงกลณี	น้องหมองศรียิ่งนักนา
๏ บัวหลวงดังนมเจ้า	คัดเต่งเต้างามโสภา
สัตตบุษผุดขึ้นมา	ร้องไห้หาทุกราตรี
๏ บัวขาวดังดอกแก้ม	เมื่อยิ้มแย้มงามมีศรี
บัวผันสดในชลธี	งามมีศรีไม่ปุนปาน
๏ กระจับเถาหัววัว	ทั้งรากบัวเป็นอาหาร
ดอกฝักนางหักราน	ที่ชลธารท่าน้ำไหล
๏ อุ้มลูกเจ้าเดินมา	เห็นฝูงปลามาว่ายไป
เดารายสายน้ำไหล	นางร้องไห้เถิงฉายา
๏ หลดหลาดว่ายมาไป	กุ้งกั้งไลทั้งเต่าปลา
จระเข้ทั้งเหรา	เห็นฝูงปลาชลเนตรไหล
๏ สลุมพรแลงอนไถ	เพียนทองไล่แถเข้ามา
รำพึงเถิงฉายา	ศพพี่ยาจะเป็นฉันใด
๏ ครั้นกูจะอยู่ช้า	เสือสีห์มาจะพาไป
คิดพลางนางคลาไคล	อุ้มลูกได้ไปเอองค์
๏ นางจึ่งตั้งธิษฐาน	บุญกุมารจะสืบวงศ์
เดินป่าอย่าได้หลง	จงรอดพ้นพบผัวขวัญ
๏ ครั้นเจ้าธิษฐานแล้ว	ค่อยผ่องแผ้วความโศกศัลย์
เจ้ามาป่าได้เจ็ดวัน	คราทีนั้นเถิงสระศรี
๏ กูจักร้องเข้าไป	เกลือกเขาไซร้คิดปรานี
อาศัยในสระศรี	กว่ากูนี้จะพบราชา
๏ คิดพลางนางร้องไป	ท่านข้าไหว้ได้เมตตา
ข้าพลัดซัดจรมา	เอ็นดูข้าขออาศัย
๏ บัดนั้นจึ่งฉายา	เทพธิดาโฉมไฉไล
เผยแกลแลออกไป	เห็นอรไทริมสระศรี
๏ เอ้ยนางมาแต่ไหน	ขออาศัยนะปรานี
เจ้าถามตามไมตรี	ท่านมานี้ไปไหนมา
๏ นางจึ่งมาบอกเล่า	ตัวข้าเจ้ามาแต่ไกล
เมตตาท่านอย่าสูญใจ	ขออาศัยได้โปรดหัว
๏ ข้าน้อยมาตกยาก	เพราะพลัดพรากมาจากผัว
บุกป่ามาแต่ตัว	แม่อยู่หัวโปรดเกศา
๏ ฝ่ายว่าอรเทวี	ฟังคดีร้องออกมา
ข้านี้จะเมตตา	จักเข้ามาด้วยกลใด
๏ น้ำกรดล้อมวิมาน	สิ่งใดพานย่อยยับไป
โจนลงองค์ประลัย	จักข้ามได้ยากนักนา
๏ ศุภลักษณ์ฟังภิปราย	คิดใจหายฟายน้ำตา
ท่านนี้มิกรุณา	จะไปหาเจ้ากลใด
๏ นางจึ่งตั้งธิษฐาน	บุญกุมารผ่านภพไตร
อินทราช่วยข้าไป	ให้รอดพ้นจากน้ำกรด
๏ บัดเดียวสะพานแก้ว	อันเลิศแล้วผุดขึ้นมา
นางเห็นเป็นอนิจจา	อุ้มลูกยาเจ้าเข้าไป
๏ ครั้นเถิงพิมานแล้ว	สะพานแก้วสูญบัดใจ
เยื้องย่างนางเข้าไป	ลดองค์ใกล้ยอดเยาวมาลย์
๏ จึ่งนางเทพธิดา	เห็นฉายาน่าสงสาร
เจ้าอุ้มพระกุมาร	งามสะคราญน่าปรานี
๏ ส่วนเจ้าทรงครรภ์แก่	ลูกนี้แลไม่เถิงปี
มาไยในพงพี	เล่าคดีแก่น้องรา
๏ ศุภลักษณ์บอกถ้วนถี่	เรื่องคดีอันมีมา
งูเห่ามันบีฑา	พระพี่ข้าเถิงความตาย
๏ ยังอยู่แต่ลูกน้อย	ข้าละห้อยอุ้มผันผาย
ผัวข้ามาพรัดพราย	ถ้ามิตายจะพบกัน
๏ ได้ฟังคำนางว่า	เทพธิดาก็โศกศัลย์
ว่าพลางนางรับขวัญ	อยู่ด้วยกันอย่าร้อนใจ
๏ จะเอาเจ้าเป็นพี่	แต่วันนี้สืบสายไป
พบผัวเจ้าเมื่อไร	เถิงจะไปตามปัญญา
๏ นางฟังคำภูมี	แม่ยินดียิ่งนักนา
จงเจ้าเล่าพี่รา	เป็นไรมาอยู่สระศรี
๏ จึ่งมีปราสาทเพชร	ย่อมสำเร็จด้วยมณี
แสนสาวชาวนารี	ย่อมดีดีมีครบครัน
๏ นางเทพธิดา	ฟังวาจาก็ตรัสพลัน
ตัวข้ามาแต่สวรรค์	มีครบครันด้วยบุญญา
๏ จะเกิดในมนุษย์	มิบริสุทธิ์เห็นเวทนา
พู้นเกิดกำเนิดมา	ทิพโอชาเป็นอาหาร
๏ แสนสาวชาวกำนัล	หมื่นหกพันเป็นบริวาร
น้ำกรดล้อมวิมาน	สิงสัตว์ผ่านก็บรรลัย
๏ ครั้นเจ้าเล่าความแล้ว	อุ้มลูกแก้วชมบัดใจ
เอาน้ำมาลูบไล้	ชำระให้คลายอารมณ์
๏ เจ้าจึ่งเอาฟูกรอง	เอาพานทองให้บรรทม
ผวามาเสวยนม	เจ้าเชยชมทุกราตรี
๏ แสนสาวชาวกำนัล	ชักชวนกันเลี้ยงภูมี
กินทิพย์ทุกราตรี	เล่นมากมีที่วิมาน
๏ ศุภลักษณ์ฟังเทวี	ทราบคดีทุกประการ
โฉมยงนางนงคราญ	ค่อยสำราญบานพระทัย
๏ คิดเถิงพระเจ้าพี่	นางเทวีอันประลัย
กำสรดระทดใจ	กอดลูกไห้ไม่วายวัน
๏ เป็นทุกข์เถิงผัวแก้ว	ช้านานแล้วไม่พบกัน
ยิ่งโรคเจ้าโศกศัลย์	เห็นหน้ากันกับลูกชาย
๏ อยู่ด้วยเทพธิดา	เจ้าเมตตาเลี้ยงสืบสาย
โพยภัยไม่ได้กราย	เจ้าค่อยคลายวายเดือดร้อน
๏ ฝ่ายนางมีใจรัก	เลี้ยงศุภลักษณ์พี่อุทร
ค่ำเข้าเจ้าหลับนอน	ร่วมฟูกหมอนทั้งสองรา
๏ รุ่งเช้าอุ้มโอรส	ชำระหมดมุลทินสา
กล่อมไกวให้นิทรา	สาวศรีมาขับรำถวาย ๚ะ
ช้าลูกให้นอน
๏ บรรทมเถิดนาพระบาท	โอรสราชอย่าปรารมภ์
ไห้ไยไม่บรรทม	พ่อปรารมภ์เถิงสิ่งใด
๏ เอ็นดูพระเนื้อน้อย	อย่าละห้อยน้อยพระทัย
เศร้าสร้อยคอยหาใคร	เจ้าจึ่งไม่ได้นิทรา
๏ ปรานีเจ้าเนื้ออ่อน	เจ้าจะอ้อนพระมารดา
พงศ์เผ่าเราแลนา	ไม่มีราพระพันปี
๏ บรรทมเถิดนะเนื้อละเอียด	อย่าขึ้งเคียดพระชนนี
ยายตาเจ้าไม่มี	น่าปรานีเจ้านักนา
๏ โอโอะเจ้าเนื้อเย็น	เห็นแต่เล่นไม่นิทรา
ทูลกระหม่อมแก่ข้าอา	พระมารดามาปราศรัย
๏ โอโอะพระเนื้ออุ่น	เจ้าพระคุณนี้นอนไป
ผ่านฟ้ามาประลัย	เจ้าไม่ได้เห็นมารดา
๏ ทูลกระหม่อมแก่ข้าเอย	อย่าสะอื้นเลยเถิงฉายา
ท้าวไปไม่เห็นมา	เป็นกำพร้าทั้งบิดร
๏ บรรทมเถิดนะพ่อเจ้า	ผู้ผ่านเกล้าอย่าวิงวอน
มารดาเจ้าม้วยมรณ์	พระบิดรจากแม่ไป
๏ ค่อยกล่อมแล้วช้านาน	พระกุมารเจ้าหลับใหล
ครั้นฟื้นตื่นเมื่อไร	ป้อนข้าวให้ทุกราตรี
๏ น้ำทิพย์มาสระสรง	ชำระองค์หมดราคี
กินทิพย์ทุกราตรี	เจ้าไม่มีซึ่งโรคา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ยังมีพระบาท
ชื่อท้าวมัททราช	ครองกรุงไพศาล
ฝูงเทพดลใจ	จำให้บันดาล
จะใคร่ไปเล่นสถาน	ล่าเนื้อในใพร
๏ คิดแล้วภูมี
สั่งมุขมนตรี	เสนีบัดใจ
ให้เตรียมรี้พล	สกลนอกใน
ขึ้นคชสารใหญ่	ท้าวไทลินลา
๏ แห่ห้อมอึงอัด
รี้พลเป็นขนัด	ถัดนั้นออกมา
จีนจามลาวขอม	เมงมอญละมา
ล่าเนื้อกลางป่า	มาหลายราตรี
๏ ทางสามเดือนปลาย
เทวดาทั้งหลาย	มาช่วยปรานี
หย่อนหยัดทางให้	ท้าวไทธิบดี
มาสามราตรี	เถิงที่อรไท
๏ สมเด็จภูเบศ
เธอทอดพระเนตร	เห็นอรทรามวัย
มนุษย์ฤๅยักษี	ฤๅผีในไพร
นอนใต้ต้นไม้	หลากใจนักนา
๏ ฤๅว่าคนตาย
มหาดเล็กเด็กใช้	ผันผายเร็วรา
หญิงชายให้รู้	สูดูแลมา
เห็นแต่ภูษา	กูหนามาหลากใจ
๏ มหาดเล็กได้ฟัง
วิ่งมาละล้าละลัง	สรังเถิงอรไท
พิศดูถ้วนถี่	งามดีเหลือใจ
เหตุการณ์เป็นไฉน	จึ่งมามรณา
๏ เห็นเขี้ยวงูเห่า
ที่รอยนิ้วเท้า	เขาแล่นกลับมา
ทูลแก่พระบาท	มัททราชราชา
นางม้วยมรณา	ในป่าไพรสณฑ์
๏ เห็นรอยงูขบ
นางหากสลบ	มิม้วยวายชนม์
รูปร่างประเสริฐ	ล้ำเลิศสากล
ชะรอยเทพมน	แต่สวรรค์ลงมา
๏ สมเด็จภูมี
ได้ฟังคดี	ภิรมย์หรรษา
พระเสด็จจากช้าง	เยื้องย่างเข้ามา
เถิงองค์ฉายา	ท้าวมาแลดู
๏ พิศถ้วนพิศถี่
ดีร้ายตรงนี้	จะมีปล่องงู
ชะรอยลูกท้าว	ด้าวแดนชมพู
เห็นเป็นเอ็นดู	ตายอยู่เอกา
๏ ให้หาหมองู
เข้ามาพรั่งพรู	สูเร่งเร็วรา
รางวัลจะให้	เถิงใจนักนา
ถ้ามิรอดมา	จะฆ่าให้ตาย
๏ หมองูกรูเข้า
รอบองค์นงเยาว์	ปัดเป่าวุ่นไป
ฝนยากรอกเข้า	นวลเจ้าค่อยคลาย
จึ่งตื่นฟื้นกาย	ขึ้นมาบัดดล
๏ เหลือบหาศุภลักษณ์
กับพระลูกรัก	ทั่วทุกแห่งหน
เห็นแสนเสนี	มนตรีรี้พล
ไม่เห็นลูกตน	สนเท่ห์พระทัย
๏ สมเด็จภูบาล
จึ่งมีโองการ	ถามนางอรไท
ข้ามาแต่กี้	ไม่มีผู้ใด
เห็นแต่เจ้าไซร้	มาม้วยเป็นผี
๏ ข้าไปแลดู
จึ่งรู้ว่างู	ขบเจ้าเทวี
ปัดเป่าเป็นครู่	จึ่งรู้สมปฤดี
มาในพงพี	บัดนี้เพื่อใด
๏ นางจึ่งทูลเล่า
ข้าพระพุทธิเจ้า	พลัดผัวมาไกล
คลอดพระลูกชาย	งูร้ายจังไร
ขบข้าให้ตาย	มอดม้วยวายชนม์
๏ ศุภลักษณ์เมียน้อย
กับลูกกระจ้อย	หายทั้งสองคน
คุณบุญท่านช่วย	มิม้วยวายชนม์
ขอลาจุมพล	ค้นหาแลดู
๏ ท้าวห้ามอรไท
ฟังข้าอย่าไป	ไม่สิ้นพิษงู
ท้าวสั่งเสนา	ให้ค้นหาดู
ลูกนางโฉมตรู	หลงอยู่แห่งใด
๏ เสนีรี้พล
ชวนกันเข้าด้น	....................
ไม่สบพบพาน	บัดเดียวกลับไป
แล่นมาทูลไข	อรไทกระษัตรีย์
๏ ฝ่ายนางเทวี
ได้ฟังคดี	มิพบลูกยา
ตระหนกตกใจ	แล่นไปค้นหา
มองทุกหย่อมหญ้า	เรียกหาลูกตน
๏ เรียกศรีศุภลักษณ์
กับพระลูกรัก	แม่ตายวายชนม์
ไห้พลางเรียกพลาง	ที่กลางไพรสณฑ์
เที่ยวทุกตำบล	เข้าค้นแลดู
๏ ศุภลักษณ์นางแก้ว
พี่นี้รอดแล้ว	ไม่ตายด้วยงู
พาลูกไปไหน	แม่ไม่เอ็นดู
ให้พี่เที่ยวอยู่	ไม่รู้แห่งหา
๏ เที่ยวพลางเรียกพลาง
ตีทรวงผางผาง	นางฟายน้ำตา
ทอดองค์ครวญไห้	ตกใจนักนา
กลิ้งเกลือกไปมา	กับพระธรณี
๏ โอพระลูกน้อย
แม่มาละห้อย	เศร้าสร้อยแสนทวี
ฤๅหนึ่งลูกชาย	มาตายเป็นผี
ฤๅหนึ่งเสือสีห์	พาแก้วแม่ไป
๏ โอศรีศุภลักษณ์
พาพระลูกรัก	จักไปแห่งใด
ฤพบเสือสาง	ที่กลางพงไพร
พานพบขบได้	ไปเป็นอาหาร
๏ แม้อุ้มท้องมา
ทุกข์พ้นล้นฟ้า	เห็นน่าสงสาร
ครั้งหนึ่งปิ้มจะม้วย	ตายด้วยนายพราน
เดชะสมภาร	แม่มารอดตัว
๏ พบนายเภตรา
มันทำหยาบช้า	ข้าจักเป็นผัว
ลงสัดจองหนี	แม่นี้รอดตัว
คิดแต่อยู่หัว	เมื่ออยู่ในครรภ์
๏ พบศรีศุภลักษณ์
ครั้นรู้สมัคร	ได้เป็นเพื่อนกัน
ครั้นจึ่งน้องรอด	คลอดเจ้าจากครรภ์
ค่อยคลายโศกศัลย์	เถิงพระบิดา
๏ แม่มาคิดเสียดาย
ลูกน้อยเป็นชาย	โฉมเฉิดโสภา
แม่เชยชมเจ้า	ทูนเกล้าเกศา
เป็นอนิจจา	เจ้ามาหายไป
๏ ทุกข์เถิงผัวแก้ว
ครั้นคลอดลูกแล้ว	ค่อยวายร่ำไร
พบศรีศุภลักษณ์	ซื่อนักเหลือใจ
มีกรรมจำให้	มาไกลจากกัน
๏ ไม่รู้ที่จะคิด
กลุ้มกลัดขัดจิต	จะม้วยอาสัญ
นมเร่งคัดเต่ง	เคร่งกว่าทุกวัน
พระลูกจอมขวัญ	มิได้เสวย
๏ งูเห่าเจ้ากรรม
มันแกล้งแสร้งทำ	จำพลัดมารศรี
ตีอกชกเกล้า	พ่อเจ้าควรหนี
เป็นตายร้ายดี	แม่มิรู้เลย
๏ ล้มแล้วลุกขึ้น
ร้องไห้สะอื้น	เรียกหาทรามเชย
ศุภลักษณ์น้องข้า	ไม่ระมาเห็นเลย
โอแก้วพี่เอย	เจ้าไปแห่งใด
๏ ไห้ร่ำคร่ำครวญ
กำสรดกำสรวล	รำจวนพระทัย
ตีอกชกเกล้า	นวลเจ้าร่ำไร
โอโอะโหยไห้	ไม่ระพบลูกชาย
๏ เหลียวซ้ายย้ายขวา
ไม่ระมาเห็นหน้า	แม่น่าใจหาย
ปิ้มใจจะขาด	กลิ้งเกลือกเสือกตาย
เจ้าไม่ฟื้นกาย	กลิ้งกับธรณี
๏ สมเด็จภูบาล
เห็นยอดเยาวมาลย์	ไม่รู้สมปฤดี
ชูเกศใส่ตัก	ลูบพักตร์มารศรี
เจ้าทำฉันนี้	น่าที่จะวอดวาย
๏ ค่อยอยู่ค่อยไป
ถ้าสมภารให้	จะได้พบกัน
เจ้าอย่าร้องไห้	ร่ำไรโศกศัลย์
เชิญเจ้าผายผัน	เข้าไปพารา
๏ นางค่อยฟื้นตัว
ฟังคำอยู่หัว	ค่อยตอบบ่ช้า
เข้าไปไม่ได้	ที่ในพารา
ข้าน้อยขอลา	เที่ยวหาลูกชาย
๏ ฟังข้าอย่าไป
ชีวิตเจ้าไซร้	จะม้วยฉิบหาย
เชิญเจ้าไปวัง	ยังจะได้สบาย
จักเสกโฉมฉาย	ให้เป็นมเหสี
๏ ตรัสนี้ใส่เกล้า
ข้าพระพุทธิเจ้า	ลูกเต้าผัวมี
ครั้งหนึ่งพรานป่า	มันพาข้าหนี
ข้าไม่ไยดี	จึ่งซัดจรมา
๏ เถิงผัวมีอยู่
เป็นตายไม่รู้	สักกึ่งเกศา
ยิงยอมด้วยพี่	จักดีนักนา
อยู่เอื้อมมือข้า	อย่าว่าไปเลย
๏ ตรัสคิดดังนี้
ข้าบาทบทศรี	จักกลั้นใจตาย
เชิญเป็นบิดา	สัญญาสืบไป
ทูลท้าวมากมาย	ใส่เกล้าเกศี
๏ ท้าวฟังวาจา
เชิญเป็นธิดา	ตามอรเทวี
ถ้าข้าคิดร้าย	มุ่งหมายมิดี
ไฟอพิจี	บัดนี้เผาผลาญ
๏ นางทูลตอบมา
ขอเป็นธิดา	พึ่งโพธิสมภาร
ท้าวเป็นบิดา	ตรัสมาโปรดปราน
ถ้าข้าสามานย์	ตกมหาอวิจี
๏ ได้ฟังธิดา
สมเด็จราชา	ชื่นชมยินดี
ฟังพ่อเถิดนะเจ้า	เชิญเข้าบูรี
อยู่ไปใช่ที่	จะพบลูกยา
๏ นางจึ่งทูลเล่า
ตามแต่พ่อเจ้า	เสด็จเข้าพารา
เหลือบเห็นวานร	วิงวอนถามหา
ยังเห็นลูกข้า	บ้างฤๅเป็นไฉน
๏ นางศรีศุภลักษณ์
กับพระลูกรัก	มาสูญหายไป
เป็นตายไม่รู้	เห็นอยู่แห่งใด
ฤๅสั่งเสียไว้	กลใดบ้างรา
๏ จึ่งท้าววานร
ฟังคำบังอร	ร้องบอกลงมา
นางว่าเจ้าตาย	นางฟายน้ำตา
สั่งว่าราชา	มาให้ตามไป
๏ ไปแต่วันนี้
เมื่อรุ่งราตรี	เทวีร่ำไร
เจ้าอุ้มลูกน้อย	ละห้อยเดินไป
ทางไกลกว่าไกล	เจ้าไม่ระตามทัน
๏ นางฟังวานร
บอกข่าวบังอร	ร้อนโรคโศกศัลย์
ถ้าว่าโสวัต	ตรัสตามมาทัน
ให้จงไปพลัน	เถิงในพารา
๏ ว่าท้าวมัททราช
พาข้าพระบาท	เข้าไปพารา
ถ้าศรีศุภลักษณ์	น้องรักตามมา
ให้ไปหาข้า	เถิงพระบูรี
๏ พานรรับคำ
แม่อย่าไห้ร่ำ	จักทูลภูมี
นางกับลูกยา	จักมาผิดที
พึ่งไปวันนี้	มิใคร่จะไป
๏ ไปแล้วกลับมา
หลายครั้งหลายครา	น้ำตาลามไหล
ครั้นลูกอยากนม	ปรารมภ์พ้นใจ
กอดลูกเข้าไว้	ร้องไห้ไปพลาง
๏ นางได้ฟังข่าว
อกร้อนผะผ่าว	รำจวนครวญคราง
ตีทรวงกำสรด	ระทดเถิงนาง
ป่าดงพงกว้าง	นางก็ไปแห่งใด
๏ เจ้ารักลำบาก
ตกไร้ได้ยาก	จะเห็นหน้าใคร
เสือสีห์แรดช้าง	ที่กลางพงไพร
จะเบียดเบียนให้	เจ้าไซร้มรณา
๏ แม่ลูกสองคน
ระเหระหน	เป็นพ้นปัญญา
สุดรู้สุดฤทธิ์
ฯลฯ
(ฉบับขาด)
๏ เห็นพิมานแก้ว
เรียงรายพรายแพร้ว	แสงแก้วรจนา
ทำไฉนจักได้	นางไท้ธิดา
พี่ม้าอาชา	จักคิดกลใด
๏ จึ่งม้าอาชาไนย
ทูลแก่จอมไตร	โสวัตราชา
มาเราจะข้ามไป	น้ำไหลไคลคลา
ให้เถิงมหา	ปราสาททรามวัย
๏ จึ่งพระราชา
เสด็จเหนือหลังม้า	อาชาพาไป
เธอข้ามน้ำกรด	เถิงมณเฑียรใน
จึ่งพระจอมไตร	ลงยังศาลา
๏ แลทุกแห่งหน
ไม่รู้ตำบล	ที่ช่องพระดาน
จะทำฉันใด	ไปเถิงพิมาน
มณเฑียรสถาน	พิมานไพรชน
๏ เป็นฉงนจนใจ
เหลือบแลแปรไป	ทวีปวิมาน
บเห็นผู้คน	ที่จะได้ไถ่ถาม
ไม่รู้เนื้อความ	คิดอ่านสืบไป
๏ เห็นเป็นพ้นตัว
น้องน้อยคิดกลัว	เกลือกตัวจะบรรลัย
อยู่ไยนะพี่ม้า	จะพากันไป
ที่ไหนจะได้	ไปไยให้ป่วยการ
๏ พาชีจึ่งว่า
ไปเปล่าเล่านา	ฝ่ายพระญาคชสาร
เข้าไปให้รอด	ชั้นยอดวิมาน
จะช่วยคิดอ่าน	ท่านท้าวจงไป
๏ เคาะไพชยนต์แก้ว
ในประตูรู้แล้ว	จะเบิกเผยผาย
อย่ามาเกรงกลัว	พลัดตัวเข้าไป
จักกุมใครได้	อย่าไว้เลยนา
๏ อย่ามาหลงใหล
เข้าไปให้ได้	เถิงอรฉายา
เจรจาพาที	จงดีนะพระอา
อย่าทำหยาบช้า	ยื้อคร่ามิดี
๏ ค่อยพลอดค่อยไป
พอรู้น้ำใจ	ให้เห็นท่วงที
ข้าสาวชาวฟ้า	หยาบช้าไม่ดี
อ้อนวอนท่วงที	จงมีเสนหา
๏ เขากล้าเขาคม
เห็นลิ้นเห็นลม	คารมเจรจา
แก้ไขให้ดี	ท่วงทีข้างหน้า
พอว่าจึ่งว่า	อย่าให้เคืองใจ
๏ เถิงรักเท่ารัก
ลามลวนด่วนนัก	จักเคืองพระทัย
วามวู่จู่คร่า	เครื่องมาขัดใจ
ค่อยมาค่อยไป	จักได้เสนหา
๏ เราว่าเราดี
เล่นชู้เพียงนี้	อย่ามีนินทา
ว่าไรให้รวย	ตายด้วยวาจา
ยืดไปเบื้องหน้า	จึ่งว่าเราดี
๏ คนจนผู้หญิง
อายเสียยับจริง	แพ้หญิงบัดศรี
จำคำไห้ได้	เข้าไปจงดี
ช้านักเจ้าพี่	จะจวนเวลา
๏ ท้าวฟังพาชี
ชื่นชมยินดี	จึ่งมีวาจา
เหตุการณ์จึ่งร้อง	ช่วยน้องด้วยรา
สั่งพลางย่างมา	จากม้ามโนมัย
๏ เที่ยวทุกศาลา
มองดูช่องฝา	เวียนมาเวียนไป
เถิงยามเป่าสังข์	ดุจดังวังใน
จะเข้ากระไร	จักได้นวลนาง ๚ะ
ยานี
๏ จึ่งเกล้าชาวกำนัล	ชักชวนกันสีทนต์พลาง
เป่าปี่ดีดจับบ้าง	มาขรมครื้นอยู่มากมี
๏ ลางนางตีโทนทับ	ลางนางขับมโหรี
บ้างดีดกระจับปี่	เขนขานศรีเป่าปี่ไป
๏ ลางนางตีโหระทึก	เสียงโครมครึกร้องก้องไป
แซ่เซ็งระเบ็งใน	กล่อมนางไทเทพธิดา
๏ ลางนางบ้างรำฟ้อน	เป็นกินนรร่อนเวหา
รำเองเพลงชวา	บ้างรำร่าเป็นเพลงไทย
๏ เสียงแตรเซ็งแซ่เป่า	ถ้วนยามเล่าประโคมไป
เถิงทุ่มกลุ้มกลองไชย	แซ่เซ็งไปสั่วสระสรง
๏ นกหกบินเวหา	ฟังเสภามาพิศวง
หยุดถาราปีกลง	ให้งวยงงได้แสนทวี
๏ สัตว์สิงวิ่งในไพร	ได้ยินไปให้ยินดี
เวียนอยู่รอบสระศรี	มามากมีเงี่ยหูฟัง
๏ เหตุมามาเข้าเฝ้า	ได้ยินเล่ามาเสริดสรัง
เป็นครู่อยู่คอยฟัง	หยัดยื้อบังดังหลงใหล
๏ โสวัตได้ยินมา	เพราะนักหนาจะขาดใจ
ปิ้มปานสลบไป	อยู่ไม่ได้กับศาลา
๏ เข้าไปใกล้ไพชยนต์	ฟังเสียงคนเขาเจรจา
กอกกอกเคาะริมฝา	เผยรับข้าด้วยเป็นไร
๏ บัดนั้นในประตู	เผยออกดูนั่นเสียงใคร
เยี่ยมหน้ามาบัดใจ	คือว่าใครฉันนี้นา
๏ มนุษย์ครุฑนาคี	จะว่าผีฤๅเทวา
หลากใจว่าไรนา	คร้ามขึ้นมาลับเข้าไป
๏ โสวัตตรัสวิ่งเข้า	ครั้นเถิงเจ้าหับบานไชย
กอดนาฏสนัดใจ	เจ้านิ่งไปอย่าเจรจา
๏ สมสุขเธอคลึงเคล้า	เล้าโลมเจ้าผู้ฉายา
เจ้าบอกแก่พี่รา	เทพธิดาอยู่ห้องไหน
๏ นางบอกแก่ภูมี	ว่าเทวีอยู่ชั้นใน
เจ็ดชั้นอันตราไตร	จึ่งจะได้เห็นฉายา
๏ หลังม่านมีทวาร	ทั้งเจ็ดชั้นมั่นตรึงตรา
ท้าวเธอเสด็จยาตรา	นางฉายาเจ้าอยู่ห้องใน
๏ ปราสาทอันโสภา	แลมุกดาวิฑูรย์ใส
เก้าแก้วประดับไป	รุ่งเรืองในทิพพิมาน
๏ พระฟังคำนางว่า	ท้าวลินลายังสถาน
จรมาได้ช้านาน	เข้าไปได้ดั่งจินดา
๏ พระเล้าโลมพิศวาส	ด้วยนางนาฏอันรักษา
ทวารนั้นตรึงตรา	พี่สุขเกษมเปรมปรีดี
๏ คลึงเคล้าเจ้าบ่วาง	พิศพักตร์พลางจูบเกศี
ทุกชั้นทวารอันมี	นารีนาฏอันรักษา
๏ เล้าโลมด้วยพิศวาส	ด้วยน้องนาฏอรฉายา
คือทองมาทาบทา	พระราชามาสมสอง
๏ แล้วจึ่งเสด็จยูรยาตร	เถิงทวารมาศดังสมพอง
ท้าวลุดั่งใจปอง	เคยสมสองด้วยมารศรี
๏ พิมานทั้งเจ็ดชั้น	อันกางกั้นอรเทวี
พรายเพริศประเสริฐมี	พรรณประภาคย์มีหลากหลาย
๏ มีหมู่นางนารี	เป็นสาวศรีอันเพริศพราย
ทรงผ้าลายกิ่งไม้	นางโฉมฉายงามมีศรี
๏ เรียงรายพรายเพริศพรรณ	โฉมนางนั้นงามมีศรี
ละอองเนื้อทองดี	งามศรีแจ่มใครจะปาน
๏ ลางนางห่มสะพัก	ทรงผ้าปักเป็นเครือวัลย์
โฉมเฉิดฉิมรำพัน	นางองค์นั้นใครปานเลย
๏ ค่อมเค้าเฝ้าตีนม่าน	มาทัดทานเป็นมากหลาย
ฉันนี้จะทำวุ่นวาย	จึ่งจู่ลู่มาเถิงใน
๏ ว่าครุฑฤๅยักษา	มนุษย์มาแต่แห่งใด
ดูหลากแก่หัวใจ	แต่ก่อนไซร้บ่ห่อนเห็น
๏ ฤๅหนึ่งว่ายักษี	ฤๅนาคีมาทำเข็ญ
แต่ก่อนบ่ห่อนเป็น	ดังนี้แลกูหลากใจ
๏ ออกไปอย่าให้อยู่	พิศเพียรดูตูข้าไย
ตัวเจ้ามาแต่ไหน	จึ่งมาทำให้วุ่นวาย
๏ เรียกเพื่อนมาหน้ารับ	มาจะจับพระโฉมฉาย
ใครหนอมาทำวุ่นวาย	ผิดชาวเรานะเพื่อนอา
๏ จักซัดลงน้ำกรด	ให้สาหสทั่วกายา
ให้ม้วยสิ้นชีวา	ชีวิตเจ้าจะเป็นไฉน
๏ โสวัตตรัสบ่ช้า	เบือนดูหน้านะทรามวัย
เอาไว้เป็นเพื่อนไท	ไปเมื่อหน้าจะแทนคุณ
๏ ข้าไซร้ไม่ได้รู้	จึ่งจูลู่มาเถิงปุน
จงเจ้ามามีคุณ	แก่พี่เถิดนะมารศรี
๏ พี่ไซร้มาใกล้องค์	จะใคร่ได้อรเทวี
เป็นเพื่อนเรือนพาที	เอ็นดูพี่อย่าวุ่นวาย
๏ จึ่งนางอรฉายา	เทพธิดาผู้ฦๅสาย
อยู่ไหนนะโฉมฉาย	จงบอกไห้เรารู้รา
๏ เรียมจักฝากไมตรี	ด้วยมารศรีผู้โสภา
เจ้าบอกแก่พี่รา	อย่าพรางช้านะทรามวัย
๏ เรียมไซร้ขอฝากรัก	ด้วยนางนาฏผู้ทรามวัย
จงเจ้าเล่าพี่ไป	พี่จักได้ร่วมรดี
๏ ด้วยนางผู้กลอยสวาดิ	ข้านี้นาถกระษัตรีย์
เรียมจักมาร่วมมารศรี	สมสมรด้วยฉายา
๏ นารีทั้งหลายกล่าว	ทูลท่านท้าวด้วยวาจา
มาแต่แห่งใดนา	มาถามหาพระเทวี
๏ ทังวลสิ่งอันใด	จงบอกไปให้รู้คดี
เหตุการณ์อันใดมี	จงวาทีให้รู้รา
๏ โสวัตจึ่งเฉลยไข	ตอบทรามวัยด้วยวาจา
ตัวพี่นี้เสนหา	ด้วยท่านท้าวผู้ทรามเชย
๏ จักมาร่วมทิพอาสน์	ด้วยนางนาฏเรียบเรียงเขนย
อยู่ด้วยนุชผู้ทรามเชย	จึ่งมาได้ประสมศรี
๏ ลุลาดโดยจำนง	ช่วยประสงค์มาปกครอง
น้องรักเจ้าปกป้อง	ประสมสองด้วยมารศรี
๏ ศุภมาลย์จึ่งขานตอบ	กล่าวบ่ชอบด้วยท่วงที
ดังฤๅพระเจ้าพี่	กล่าวดั่งนี้ก็ผิดไป
๏ มนุษย์แลเทวา	มาร่วมอาสน์อิงอันเดียวกัน
ไม่มีแต่บูราณ	ร่วมรักกันฉันนี้หนา
๏ โสวัตกล่าวบ่ช้า	ดีอยู่นานางนงคราญ
กล่าวนี้ก็ผิดกัน	แต่ก่อนเก่าเจ้าพี่อา
๏ เทวาแลมนุษย์	สุดแต่บุญได้สร้างมา
จะใคร่ร่วมเสนหา	ประสมสู่เป็นคู่ครอง
๏ ประดุจท้าวอินทรา	แกล้งลงมาประสมสอง
ด้วยนางสุชาดาปอง	เถิงต่ำใต้บาดาลดล
๏ เทเวศร์แลอสุรี	ประเวณีอันเดียวกล
จะกล่าวตามยุบล	พี่นี้กล่าวตามนิยาย
๏ บ้านเมืองอรเทวี	ชะตาศรีผู้ฦๅสาย
เกิดเป็นบุตรีหมาย	แห่งท้าวไทอสุรา
๏ อยู่ต่ำใต้เมรุมาศ	อันคลายคลาดอาสน์รจนา
ว่าได้ด้วยไตรตรา	สิบหกโยชน์ประมาณมี
๏ ท้าวผู้เป็นบิดา	ให้กัลยาผู้บุตรี
จักให้เป็นเสาวนีย์	ให้รองบาทท้าวอสูร
๏ ประดับประดาอาสน์	ด้วยทัมราชแก้วพยูร
นั่งเคียงเรียงอสูร	ท้าวจึ่งทูลแด่ฉายา
๏ ให้รองมาลาแล้ว	จึ่งนางแก้วเที่ยวไปมา
เมื่อนั้นพระอินทรา	นีฤมิตเป็นยักษี
๏ นางอยู่ในอาสนะ	เป็นตรบะอันมากมี
บัดนั้นนางมารศรี	ครั้นได้เห็นก็หรรษา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ บัดนั้นพาชี
ฟังคำภูมี	แสร้งแกล้งร้องมา
เหวยอีค่อมเค้า	กุมเจ้าไยนา
พาอีแพศยา	ไม่มาควรอาย
๏ แต่ล้วนสาวสาว
ไม่ดีมี่ฉาว	มากลุ้มรุมชาย
มึงทำหน้าด้าน	กูน่าอายใจ
อีค่อมแสนร้าย	กุมชายไว้ไย
๏ เตี้ยค่อมพร้อมมา
ได้ยินม้าว่า	มิช้าก็ร้องไป
เจ้ามึงอาจกล้า	เข้ามาเถิงใน
กูจับกุมได้	ว่าไยเล่านา
๏ จักลักเอาของ
แก้วแหวนเงินทอง	ฤๅไรอาชา
มึงมิมาเล่า	ให้เจ้าเข้ามา
ด้านหน้าไม่ว่า	อ้ายม้าจังไร
๏ พาชีโกรธา
อีค่อมปากกล้า	มึงด่าว่าใคร
จักลักเอาของ	เงินทองมึงไย
พระเจ้าเข้าไป	มีที่ปรารถนา
๏ จักลักสิ่งนั้น
ของอรแจ่มจันทร์	นางเทพธิดา
ค่อมเค้าเล่าไซร้	ยกไว้อาชา
มึงควรกับม้า	ปากกล้าจงดี
๏ นางค่อมร้องไป
มึงด่าว่าใคร	อ้ายม้าบัดศรี
ชาติข้าขี้เค้า	เจรจามิดี
ออกชื่อพาชี	ดังนี้เพื่อใด
๏ มึงช่างร้องด่า
ไม่รู้จักม้า	รูปร่างเป็นไฉน
จักลักสิ่งนั้น	สิ่งอันใดใด
อ้ายโลนว่าไป	ให้แจ้งก่อนรา
๏ พาชีจึ่งโกรธ
อีค่อมคนโหด	ด่ากูไยนา
จักลักสิ่งนั้น	มาให้อาชา
จะถูกตบม้า	ปากกล้าจงดี
๏ กลุ้มกุมชายไว้
มึงมากนักไซร้	เถิงได้ไม่เสียที
จับกูไว้ด้วย	จะช่วยภูมี
หญิงร้ายบัดศรี	อย่างนี้มิเคยเห็น
๏ นางค่อมร้องไป
กริ้วโกรธคือไฟ	หวั่นไหวอาตมา
มึงมาทำเข็ญ	จะเป็นไรนา
กูนี้มิว่า	มึงมาเคยใจ
๏ กุมชายไว้แล้ว
ร้องมาแจ้วแจ้ว	มึงร้องด่าใคร
อวดตัวว่าดี	มานี่เป็นไร
มึงร้องอยู่ไหน	เหตุไรมิมา ๚ะ
ฯ พระธรรมโสวัตจบบริบูรณ์แต่เท่านี้แล ท่านบาพิมภพุทธิเขียนไปนั้นหามิได้แล้ว อาตมาภาพขอนิพพานปัจจโยโหตุ ฯ
แม่สอนลูก
ยานี
๏ มโนนมัสการแก้ว	ข้อให้แคล้วซึ่งเวรา
โพยภัยอย่าให้มา	ความอุบาทว์แลจังไร
สุรางคนางค์
๏ ข้าไหว้พระธรรม
ประเสริฐเลิศล้ำ	ทั่วทั้งโลกี
ข้าไหว้พระสงฆ์	ยอกรชุลี
ขอพระชินศรี	ตราบท้าวเข้านิพพาน
๏ ข้าขอผูกไว้
สั่งสอนทรามวัย	กระสัตรีนารี
ผูกพระคาถา	ออกจากกำภีร์
สั่งสอนกระสัตรี	จำไว้ใส่ตัว
๏ ข้าเรียนเขียนผูก
คำแม่สอนลูก	แต่แรกเป็นสาว
เป็นกลอนสอนสู่	ให้รู้เรื่องราว
ถ้าใครมีลูกสาว	สืบสืบกันไป
๏ อย่ามากินแหนง
ว่าข้าแกล้งแต่ง	เยาะเย้ยไยไพ
ผูกตามโวหาร	โบราณคำไทย
แต่พอจำได้	ใส่ในตัวเอง
๏ ถ้าใครรู้แล้ว
สั่งสอนลูกแก้ว	อย่าทำสำหาว
สอนทุกราตรี	ให้เป็นเรื่องราว
ใหญ่ขึ้นเป็นสาว	จักมีคนชม
๏ ทำเนียมมาดา
เลี้ยงลูกสาวมา	ลูกน้อยเอวกลม
ค่ำเช้าเข้านอน	สั่งสอนทรามชม
จะให้ทองสม	รู้หลักเทียมคน
๏ ค่อยเล่นค่อยหัว
ค่อยเสงี่ยมเจียมตัว	อย่าทำสาละวน
แขกไปไทยมา	ลุกนั่งเจียมตน
อตส่าห์ขวายขวน	ระวังฟังเสียง
๏ อย่าชิงพูดจา
นั่งกลางขวางหน้า	อย่ามานั่งเคียง
เร้นอยู่แต่ลับ	ค่อยสดับฟังเสียง
อย่าล้อต่อเถียง	พี่น้องข้าไท
๏ อย่าหัวเสียงดัง
ทองดีร้อยชั่ง	แม่จะสอนเจ้าไว้
อย่าเล่นมี่ฉาว	ผิดอย่างสาวไป
ดูเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน
๏ ไม่เหมือนหนึ่งชาย
การหูกการฝ้าย	เจ้าเร่งขวายขวน
เรียนร่ำทำไว้	จะได้เลี้ยงตน
นุ่งห่มเทียมคน	เพราะสีมือเอง
๏ ครั้นรู้หูกฝ้าย
เจ้าเรียนค้าขาย	อย่าเป็นนักเลง
ขับรำเล่นเบี้ย	เสียทรัพย่ไปเอง
อย่าเป็นนักเลง	ขับรำมี่ฉาว
๏ ลูกรักเจ้าแม่
หญิงอย่างนี้แล	เนื้อแท้ว่าสาว
ละอายแก่ใจ	บ่ได้สำหาว
ให้ดูเรื่องราว	อย่างสาวที่ดี
๏ ลางคนใจไร้
สอนคํ่าเช้าหาย	ให้เถิงโบยตี
เพราะใจแห่งเจ้า	เป็นคนกระลี
อาภัพอัปรีย์	เสียวงศ์พงศ์พันธุ์
๏ ฟังคำแม่ว่า
หญิงอย่างนั้นหนา	อย่าดูเยี่ยงมัน
อับอายขายหน้า	พี่น้องพงศ์พันธุ์
หญิงร้ายฉกรรจ์	ไม่อายอดสู
๏ แต่งแง่กรุยกราย
นุ่งลายห่มลาย	หวังจะให้ชายดู
แสนงอนข้อนแต่ง	ผัดแป้งเป็นครู่
(......)	อย่าดูเยี่ยงมัน
๏ เข้าใกล้ผู้ชาย
เหม็นสาบเหม็นอาย	บ่ได้ปราศรัย
เขาชังน้ำหน้า	เขาไม่พอใจ
คนชั่วนี้ไซร้	น่าอายบัดศรี
๏ ครั้นพบสบตา
ก็ระสายเกศา	เปลี้องผ้าห่มใหม่
ยิ้มแย้มเจรจา	ก้มหน้าเดินไป
ร้องเรียกแต่ไกล	อยู่นั้นก่อนรา
๏ หน้าตาเพอเรอ
ไม่ขวยไม่เก้อ	คือดังหงส์ยนต์
ผิดพลั้งฟังก่อน	ตำงอนแห่งตน
ไม่กลัวว่าคน	ให้เขานินทา
๏ อย่าคบชายมาเรือน
อย่าเอาเป็นเพื่อน	ลูกรักทรามวัย
อย่าดูเยี่ยงมัน	หญิงร้ายจังไร
ทองย้อยร้อยชั่ง	ฟังคำแม่รา
๏ ลูกรักเจ้าแม่
หญิงอย่างนี้แล	เนื้อแท้ว่าสาว
การงานอตส่าห์	อย่าเล่นมี่ฉาว
จำเอาเรื่องราว	อย่างสาวที่ดี
๏ ลูกรักเจ้าแม่
หญิงอย่างนี้แล	การงานอตส่าห์
อยู่เหย้าเฝ้าเรือน	เป็นเพื่อนมารดา
ทองคำกำพร้า	ลูกรักเจ้าแม่เอย
๏ เอาอย่างที่ดี
หมั่นมักภักดี	แม่ไม่ว่าไร
คบกันเถิดหนา	มาดาดีใจ
อย่าคบคนร้าย	ทองดีเจ้าแม่เอย
๏ แม่มาสอนเจ้า
ทุกวันค่ำเช้า	อย่าให้เสียที
อย่าให้แม่อาย	ขายหน้า ... นี้
ลูกรักเทวี	ฟังคำแม่สอน
๏ ฟังคำแม่ว่า
อย่าได้นั่งช้า	เจ้าลุกมาพลัน
เขาจักชมเจ้า	ทองดีนี้ขยัน
เจ้าลุกจงพลัน	ลูกน้อยแม่เอย
๏ ลางตนคนดี
หมั่นมักพาที	ไม่มีติเตือน
ความคิดความอ่าน	ใครเลยจะเหมือน
บ่ห่อนฟั่นเฟือน	พลั้งพลาดขาดไป
๏ ซื้อจ่ายขายการ
นับนับอ่านอ่าน	คิดเฟื้องคิดไพ
วันละเบี้ยละเบี้ย	มิให้เสียไป
ต้นทุนกำไร	คิดไว้ทุกคราว
๏ ปกงามทำชอบ
คิดไว้ให้ประกอบ	บ่ได้สำหาว
หญิงอย่างนี้แล้	ที่แท้ว่าสาว
เจ้าอย่าสำหาว	อย่างสาวที่ดี
๏ รักคู่ดูอย่าง
ทอดคำสำอาง	อย่าให้เสียที
แม่เลี้ยงเจ้ามา	ยากลำบากแสนทวี
โอโอ้ทองดี	แม่รักเหลือใจ
๏ แม่เลี้ยงเจ้ามา
พิทักษ์รักษา	บ่ได้คลาคลาย
นางทองอุไร	แม่จะให้สืบสาย
เหมือนอย่างทั้งหลาย	อันมีสกุล
๏ ลูกน้อยกลอยใจ
แม่แกล้งแต่งไว้	จะให้อุดหนุน
ตามมีตามได้	จะให้เป็นต้นทุน
สุดแท้แต่บุญ	ลูกรักเจ้าแม่อา
๏ เคยคู่อยู่ครอง
จะให้เป็นสอง	สมสนิทเสนหา
แม่หวังฝังปลูก	ลูกรักฉายา
ถ้าว่าชั่วช้า	แม่ไม่ปรานี
๏ ถ้าออกเรือนไป
เงินทองมิให้	ทำโพยโบยตี
ตบต่อยย่อยยับ	จับให้ขับหนี
เร่งคิดจงดี	นางทองอุไร
๏ ข้าวให้ไร่นา
ทั้งโคมหิงสา	เงินทองมากมาย
ปองปลูกลูกเต้า	ขวัญข้าวกลอยใจ
ทำมาหาได้	จะให้ใครเล่านา
๏ ข้าหญิงข้าชาย
จักให้โฉมฉาย	ลูกแก้วแม่อา
แม่ปองให้เจ้า	ข้าวไร่โคนา
ลูกน้อยฉายา	แม่จะเพิ่มเติมลง
๏ ถ้าว่ามิดี
สิ่งสินทั้งนี้	จะเป็นผุยผง
เงินทองเสื้อผ้า	แม่จะทิ้งนํ้าลง
ลูกรักโฉมยง	จำไว้ใส่ใจ
๏ แม่สั่งสอนเจ้า
ทุกวันคํ่าเช้า	บ่ได้คลาคลาย
เจ้าอย่าลวนลาม	เช้าค่ำจำไว้
จงเอาใจใส่	การเหย้าเรือนตน ๚ะ
ฯ แม่สอนลูกยังมี ... สมุดมิได้บอกไว้ตามนิทานนั้นแล ฯ