เรื่องเสด็จพระพาสคลองแสนแสบ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เมื่อ ร.ศ. ๑๒๖ (พ.ศ.๒ร๕๐) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเปิดทางรถไฟสายเหนือตั้งแต่ปากนํ้าโพธี้ถึงเมืองพิษณุโลก สายตะวันออก ถึงเมืองฉะเชิงเทรา ทำพิธีเปิดในบริเวณสถานีกรุงเทพฯ เสร็จแล้วเลยเสด็จไป ประพาสเมืองฉะเชิงเทราโดยทางรถไฟ ในการเสด็จไปครั้งนี้ แต่เดิมกะว่าเมื่อ ประพาสเมืองฉะเชิงเทรา แล้วจะเสด็จกลับทางรถไฟเหมือนเมื่อขาไป แต่เมื่อเสด็จไป ประทับอยู่ที่เมืองฉะเชิงเทรา เกิดมีพระราชประสงค์จะทอดพระเนตรทางคลอง แสนแสบ จึงโปรดเปลี่ยนเป็นเสด็จกลับทางเรือ ให้จัดกระบวนเรือที่จะเสด็จกลับ ขึ้นที่เมืองฉะเชิงเทราในครั้งนั้น รวบรวมเรือหลวงและเรือของผู้ไปโดยเสด็จบ้าง เรือของข้าราชการในพื้นเมืองบ้าง ทรงเรือมาด “ยอดไชยา” ของกรมหลวงดำรง ราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เป็นเรือพระที่นั่ง เสด็จกลับจากเมือง ฉะเชิงเทรา มาประทับแรมกลางทาง ๒ คืน เสด็จกลับถึงกรุงเทพฯ การเสด็จกลับ ครั้งนั้น เดิมทรงจำนงพระราชหฤทัยจะให้เป็นอย่าง “ประพาสต้น” คือ มืให้ผู้ใดรู้ ว่าเป็นกระบวนหลวง เพี่อจะได้ทอดพระเนตรการในท้องที่ตามที่เป็นอยู่อย่างไร มิ ให้มืการ ตระเตรียม แต่เมื่อกำลังเตรียมกระบวนเรืออยู่นั้น ข่าวแพร่หลายไปได้บ้าง ปิดไม่ได้สนิทดีเหมือนเมื่อคราวเสด็จประพาสต้นในมณฑลอยุธยาและมณฑลราชบุรี เมื่อ ร.ศ.๑๒๓ (พ.ศ.๒เฮ๗) แต่ก็เป็นที่สำราญพระราชหฤทัย ด้วยสมเด็จ พระพุทธเจ้าหลวงโปรดการประพาสมาก
ราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ.๒(ะ•๗๖
อธิบาย
โคลง ๔
รถเร็วเรือว่องนํ้า	เรือนสบาย
เมียซื่ออีกสหาย	ร่วมไร้
ใปไหนฤจะวาย	ความสุข
เรือยอดไซยาไซ้	ชอบต้องฅามแผน
วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ ร.ศ.๑๒๖
(โคลงบทนี้ทรงพระราชนิพนธ์แล้วเขียนลายพระราชหัตถเลขาปีดไว้ที่ในเล้งเรือยอดไชยาชึ่ง ทรงเป็นเรือพระที่นั่งเสด็จประพาสคราวนี้)
วันที่ ๓๐ มกราคม ร.ศ.®๒๖
ออกเรือ ๒ โมงกับ ๑๙ นาฑี เข้าประตูนํ้าไม่ช้า เหตุด้วยเป็นเวลา นํ้าขึ้แ เปิดนํ้าไม่ถึงศอกได้ระดับ ตามทางแต่งเครื่องบูชาเสียแล้ว ข้อที่กรมมรุพงส์‘๙ คิดจะปิดนั้นไม่มิดจนพลวกนํ้าในคลองจับตลิ่งเป็นตะไคร่เหตุด้วยนํ้าขัง มีเรือน ฝากระดานรายๆ ไปมาก ระยะต้นนี้ที่มากที่สุดบ้านท่าไข่ หมู่ที่ ๙ พื้นเป็นท้อง นามีสะแกราย ๕ โมงเช้าหยุดวัดสงสาร ท่าครัวที่ศาลาริมนั้า 1๒1 มูลเหตุแห่งซื่อวัด สงสารว่ามีกะฏิหลังเดียว ราษฎรศรัทธามาสร้างเพิ่มเติม สงสารจริงๆ ปีติ ไม่ใช่ ลังสาเร กรมดำรงโจทย์ขึ้นว่าถ้าจะเติมหน้าชื่อว่าวัดแสนสงสาร พระจะเอาหรือไม่ เรา เป็นผู้ตอบแทนพระว่าไม่เอา จะเอาสุดสงสาร เพราะได้ทั้งลังสาเรด้วย ออกเรือ บ่าย ๒ โมง อันที่จริงมีลมไม่สู้ร้อน วัดสงสารนี้อยู่ตำบลเนื่องเขตต์ เห็นจะยืม มาจากท้ายซื่อคลองนคร (เนื่องเขตต์)
พ้นจากวัดสงสารมาไม่เท่าไรถึงตำบลเรียกว่าสีแยกท่าไข่มีเรือนโรงปลูกติดๆ กันตลอดจนมีตลาดขายเครื่องชำและของสด ที่ท้ายตลาดพบเรือขุดคลองได้หยุด เรือให้เขาเปิดเครื่องดู เครื่องนี้เป็นอย่างที่เรียกว่าเดรดยิงหรือที่กรมคลองเรียกว่า ชำระคลอง ไม่ใช่ขุด กังตักอย่างเครื่องขุดธรรมดา แต่ข้างเทนั้นมีท่อเหล็กวางบนทุ่น เหล็ก ๒ ทุ่นเป็นท่อนๆ ต่อกันไปขึ้นตลิ่ง เครื่องจักร์พ่นนี้าเลนขึ้นบนตลิ่ง มีไหล กลับลงมาที่ริมท่อนั้นเองเสมอ บางทีก็หักออกทางอื่น ต้องเอะอะเอากระดานกั้น ฝรั่งผู้เป็นนายงานแก้ว่าที่แห่งนั้นตลิ่งข้างในสูง โคลนจึงได้ไหลกลับออกมามาก ถ้าท่าการอย่างดีได้เป็น ๘๐ เมเตอร์ใน ๒๙ ชัวโมง แต่เรอลำอนทมกำลังมาก กว่านี้ท่าได้มากกว่า ซึ่งจะได้เห็นต่อไปข้างหน้า เครื่องอันนี้ถ้าตลิ่งสูงเป็นอันท่าอะไร ไม่ได้ แต่คลองที่ปิดแล้วเช่นนี้ตลิ่งไม่สูงถึงศอกหนึ่ง ยังร้องว่าลำบากเสียแล้ว
มาถึงนํ้าเปรี้ยวพบเรือขุดอีกลำหนึ่งเหมือนลำก่อน แต่พื้นที่ๆ ขุดผิดกัน คือเป็นที่มีคันคลองสูงประมาณคืบเศษ ข้างในเป็นแอ่งนํ้าขัง เครื่องตักๆ ขึ้นมา แต่โคลนเหลว ปลายท่อไปเทลงที่ในรางไม่ไหลกลับลงในลำคลอง คลองตั้งแต่ตอน
ที่ฃุดมาแล้วลึกแจวเต็มด้ามพาย ตอนนอกตื้น กัดมาหน่อยมีวัดเบลเลวื '๓’ มีช่อฟ้า ผอมๆ ก้มชำเลืองกะฏิมาก
ออกจากวัดสงสารมาไม่ถึง ๓ ชั่วโมง ถึงสามแยกคลองนครเนื่องเขตต์ ที่นี้ พื้น1ตํ่าแลเห็นดินปริ่ม1ๆ นํ้า เพราะเป็นหนองนํ้าตื้นมาก ถัดมามีตลาดอีกตอน หนึ่งมาถึงวัดปากบึง ซึ่งท่านเล็ก'๙’ เลือกไว้สำหรับพัก บ่ายไม่ทันถึง ๙ โมงมาเร็ว มากเพราะเรือแจวเดิรนัก มาตามทางผ่านเรือชุดอีก ๒ ลำรวมเป็น ๔ รวบรวม ใจความว่าไม่ชอบทำการช้าและดูจะเปลืองมาก ที่วัดนี้มีโบสถ์ ฝาก่ออิฐแต่อยู่ใน กลางบึง ซึ่งนํ้าแห้งดินแตกระแหงแต่ยังแลเห็นบัวอยู่	มีสิงซึ่งเป็นที่สังเกตคือหอ
จัตุรมุขซึ่งทีเหมือนหอไตรย แต่อาจจะเป็นพระบาทก็ได้ เพราะไม่มีหนังสือไว้เป็น อันขาด ไม่มีถนนเลย มีพระอยู่แต่ ๓ รูปครึ่ง คือตาบอดเสียองค์ ๑ ท่ากับเช้า และกินเช้าบนการเปรียญ พระองค์สายหมอใหญ่พระยาสุขุม'๕’ มาแต่พระยาสุขุม รีบกลับไปเพราะเขาจัดรับไว้ที่วัดตึก ตกลงเป็นจะไปหยุดที่เมืองมีน จึงต้องไป คิดอ่านลากเรือนํ้าจากวัดตึกมาเมืองมีน หมอสายมาอนุโมทนาว่าผักตบหมด คลองไปแล้ว มาแถบนี้ยังมีที่ว่างมาก มีตัวแมลงมาก แต่ยุงน้อยกว่าบางกอก ความจริงยังไม่เคยกัด แต่เขาว่ามี ข้อกันดารของคลองนี้เรื่องนํ้าจืด มีประตูเสีย นํ้านอนคลอง แต่'ใช้!ม่ได้'ด้วย,ขุ่นค่น ชาวบ้านเขาใช้นํ้าบ่อ
ความจริงคลองท่าไข่เลี้ยวอ้อมไป คลองที่มาตั้งแต่สามแยกเป็นคลอง นครเนื่องเขตต์ พระชลธาร'5’ เป็นนายงาน เจ้าพระยาสุรวงค์ (วอน) จัดการให้ ขุด เรือเดิรทางนี้มากกว่าทางอื่น เพราะเป็นทางตรงไปฉะเชิงเทรา แต่คลองบางขนาก ก็แลเห็นไม่สู!กลนัก ปากคลองออกเหนือฉะเชิงเทรามากไป
เชิงอรรถ
(๑)	พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมรุพงค์คิรีพัฒน์ เป็นตำแหน่งข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑล
ปราจิน
(๒)	เวลาเสด็จประพาสต้นทรงทำครัวเครื่องเสวยเอง
(๓) ธ6แ6 Vน6
(๕)	สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระภาณุพันธุวงค์วรเดช
(๕)	พระวรวงค์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงค์กับหม่อมราชวงค์สุวพันธุผู้บุตร และพระยาสุขุม
นัยวินิต (ซึ่งภายหลังเป็นเจ้าพระยายมราช) เสนาบดีกระทรวงนครบาล
(๖)	พระชลธารวินิจลัย (ฉุน) เจ้ากรมคลอง
วันที่ ๓® มกราคม ร.ศ.©๒๖
เมื่อคืนนี้หนาวลักลั่นพิลึก แรกห่มผ้า ๒ ชั้นไม่พอ ครั้นปิดม่านกลับ ร้อน เลิกเสียชั้นหนึ่ง เหลือชั้นเดียว ห่มก็ร้อนไม่ห่มก็หนาว เลยไม่เข้าทีตลอด เข้าได้ความนาฟิกาบอกว่าโมงกับ ๔๐ นาฑีเศษแล้ว ประเดี๋ยวก็จะ ๒ โมง จะ นอนไปทำไมตื่นทำฟรีรกิจต่างๆ และเรียกผู้คนลงเรือออกเรือเวลา ๒ โมงครึ่ง ค่อนจะอยู่ข้างสายไปลักนิด เป็นนานจึงได้ๆ ความว่านาฟิกาเขาตั้งผิดชั่วโมง ๑ เวลาที่จดมาแล้ว หักเสียชั่วโมง ๑ เป็นได้ความจริง
พอออกจากวัดปากบึง ประเดี๋ยวก็เข้าแดนเมืองมีน คลองตอนนี้หน้าตา เป็นผู้หลักผู้ใหญ่	คือรากไม้เกาะยึดและมีต้นไม่รีมคลองมากขึ้น มีบ้านเรือน
รายมาจนถึงหนองจอก เป็นหมูใหญ่ เรือนฝากระดานหลังโตๆ หน้าตาบางกอก ออกไปถึง มีหลังคามุงกระเบื้องเพ่อแรนโด,๗’ เห็นวัดลักวัดเดียวเท่านั้นเพราะแถบ นี้เป็นบ้านแขก คือ แขกพวกหลวงอุดมทีเดียวมีใช่อื่นไกลเลย๒’ เห็นกองเข้าลาน นวดเข้ากำลังนวดอยู่บ้าง	ร่องรอยแห่งความบริบูรณ์ปรากฏผิดกันกับข้างตอน
ฉะเชิงเทรามาก ผักตบชะวาได้สางแล้วแต่ยังเหลือมาก ห่วงทีในทางถ้าจะเล่นนก เห็นจะสนุกแน่ตามรีมคลองเลี้ยงเป็ดไทย เป็ดเทศ ไก่ นกพิราบตลอดทั้งนี้คงเป็น วิสัยแขกเพื่อจะเชือดง่าย ในเรื่องเชือดคออย่างแขก มันก็มีดี ที่ได้กินอาหารสด แต่ถ้าบทร้ายก็ร้ายมาก เล่ากันว่า เมื่อเวลาไปยุรปคราวนี้ พวกเมืองมีน เมือง ธัญญ์พากันเจ็บเป็น'โรคคล้ายเปล๊กตายมาก แต่สังเกตว่าฉะเพาะตายในพวกแขก มากกว่าไทย แต่เมื่อพิจารณาตรวจตรากันเข้าได้ความว่ามิใช่โรคเปล๊ก เป็นโรคที่ เกิดขึ้นในฝูงสัตว์โคกระบือ พอเจ้าของรู้ว่าเจ็บก็ขายให้แขกๆ ก็มาเชือดกิน คนที่ กินแรกนั้นไม่มีรอดเลยแต่สักคนเดียว ส่วนคนที่พยาบาลกันตอนต้นตายบ้างรอดมาก แต่พยาบาลชั้นที่ ๓ ไม่มีใครตายเลย เป็นด้วยพิษโรคที่เกิดจากสัตว์อย่างเดียว
กินเข้าต้มกุ้งแล้ว ถึงตำบลคู้มีสุเหร่าใหญ่ดูเป็นกำลังบริบูรณ์ บ้านเรือน ผู้คนเต็มตลอด แถบนี้ดูมีไทยมากขึ้น มีเจ๊กขายหมู ได้เรียกมาถามได้ความว่า เป็นเมืองมีน เจ๊กคนนี้รับวันละตัว ราคานั้น ๕๐ บาทขึ้นไปหา ๖๐ ว่าแพง เพราะ
ไม่ใคร่มีหมู เป็นหมูโรงสี ขายชั่งละ ๒ สลึง ๒ ไพ ประเดี๋ยวก็ถึงวัดพบกรม ดำรง และพระยาสุขุมอยู่ที่นั่น ได้ความว่าอีกชั่วโมงเดียวจะถึงเมืองมีน เขากะ อย่างโอ็ะๆ ให้เดิร'ช้าๆ ที่จริงจะตื่นสัก ๔ โมง แล้วจึงมาก็ทันไปนอนเมืองมีน แต่แกขึ้นไปดูวัดขึ้นทางตะพานการเปรียญแล้วไปโบสถ์ เป็นชินใหม่อย่างเอกพึ่งแล้ว ๘ ปีเท่านั้น ได้ความว่าสมเด็จพระพุทธโฆษาจารีย,*, ออกมาผูกสีมาตั้งชื่อว่า วัดทรัพย์สโมสรนิกรเกษม เพราะผู้ที่สร้างนั้นเป็นยายทรัพย์คนหนึ่ง ใบวิสุงคาม ปลวกกินยับเยิน ได้รับว่าจะทำให้ใหม่ ใบเดิมลงวันที่ ๑๙ สิงหาคม ร.ศ.๑๑๘ สมภารอยู่ข้างจะปากคอเราะรายและบอกว่าบริบูรณ์ดี ออกจากวัดนี้เวลา ๕โมงหลวง ๔ โมงราษฎร์ ไม่ช้านักผ่านบ้านแขกและสุเหร่าแขกอีก ๒ แห่งถึงแสนแสบตอน นอก'นี้!ม่สู้มีบ้าน แลเห็นที่ตั้งการปกครองแต่ไกล ต้นแถวโรงพลตระเวนทาดินแดง ตามเคย ถัดไปต ะรางๆ ทำใหญ่โตแน่นหนาดีกว่าที่ไหนๆ ในหัวเมืองเป็นอันมาก แต่ไม่มีคนโทษมีแต่คนที่อยู่ในระวางพิจารณา ๗ คน เพราะไม่มีศาล ถัดไปเป็น ที่ว่าการเมืองแล้วจึงบ้านเจ้าเมืองบ้านปลัดเมือง ออกจะตามเคยอย่างเมืองธัญญบุรี แต่ที่หน้าที่ว่าการเหล่านี้ยังไม่มืถมดิน	มีถนนขึ้นจากนั้าสายหนึ่งตรงหน้าบ้าน
ผู้ว่าราชการ ถนนขวางสายหนึ่งตั้งแต่ประตูบ้านผู้ว่าราชการเมืองไปถึงโรงพลตระเวน เพราะที่นึ่ไม่มีศาลเมืองไม่มีกำลังที่จะทำอะไรได้ เรือเข้าในคูตรงหน้าบ้านผู้ว่าราชการ เมือง จอดที่หน้าเรือนเก่าของเจ้าชายงาม1®0, เป็นเรือนเครื่องผูกเลวๆ แต่สบาย ดีกว่าเรือนฝากระดานอีก ทำกับเข้าที่แคร่รืมคูในเงาต้นไผ่ แต่มากินกลางวันบน เรือน เวลาเย็นไปดูเรือนผู้ว่าราชการ แล้วลงเรือไปดูคลองสามวา คลองสามวานี้ เป็นของกรมภูธเรศ1®๑’ ขุด แต่เดี๋ยวนี้ใหญ่กว่าสามวามาก ขุดก่อนบริษัทขุดคลอง ข้างเหนิอขึ้นไปจดคลองหกวาสายใต้	ข้างใต้เรียกว่าคลองนุ่นไปจดคลองสองที่
พระยามหาโยธาขุด,๑๒’ คลอง'นั้เด้'ร้าง'โป ๒ ปี เดี๋ยวนี้มืคนทำนาตลอด มีเรือชะล่า บรรทุกเช้าเปลือกจอดหลายสิบสำ ว่าลงตามคลองซอยของคลองสามวานี้เอง ที่สี่แยก นี้เป็นตลาด มีบ้านเรือนคนมาก นับว่ามากกว่าตำบลอื่นในเมืองนี้โด้เห็นเจ๊กทำหมู ต้องไปหยุดดู กลับมาทำกับเข้าที่เก่าและมากินบนเรือนเหมือนกัน ในเรือออก ร้อนเพราะเช้าไปจอดอยู่ในอู่
เชิงอรรถ
(๗)	กระเบืองสิเมนต์ทีชอบใช้กันเดียวนิ ผู้คิดทำฃึนขายเป็นฝรั่งอิตาเลียนชื่อฟ้ารันโด เมื่อแรก
มีจึงเรยกกันว่า กระเบื้องฟ้ารันโด
(๗)	แขกมะลายูเข้ามาเมือคราวสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ เมื่อยังเป็นพระยาศรี
พิพัฒน์ เป็นแม่ทัพยกออกไปปราบกบฏเมืองไทรในรัชชกาลที่ ๓ มืเรื่องปรากฏอยู่ใน รายงานหลวงอุดมสมบัติ ซึ่งไต้พิมพ์แล้ว ตรัสอ้างถึงรายงานนั้น
(๙)	สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (รีด) วัดอรุณ
(๑๐) หม่อมเจ้าชายสง่างาม สุประดิษฐ
(๑๑) พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงค์กดี้ ซึ่งไต้ทรงบัญชาการกระทรวงนครบาล อยู่ครั้ง ๑
(๑๒) พระยามหาโยธา (นกแก้ว คชเสนิ) ขุดคลองเมื่อยังเป็นที่พระยาดำรงราชพลขันธ์ ผู้ว่าราชการเมืองนครเขื่อนชัณฑ์
วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ ร.ศ.®๒๖
ออกเรือ ๓ โมงเศษ บ้านเรือนตอนในนี้เข้ามาแปลกกว่าข้างนอก รู้สึก
ว่าบางกอกมากขึ้น มีเจ๊กและไทยมากขึ้น ผักตบชะวาแลเห็นกำลังออกดอกในทุ่ง
ดาษไป มันก็งาม เขาว่าพึ่งมี ไม่ใช่เต็มคลองอย่างข้างแถบนครไชยศรี แต่เจ้า
ชายงามออกจะชอบๆ เห็นว่าเลี้ยงหมูได้ แต่ข้างฝ่ายนครไชยศรีนั้น กริ้วเหลือ
เกินว่าหมูก็ไม่กิน หรือที่สุดจนว่ากินเมา นั่นก็เป็นการเหลือเกินไป เป็ดห่านกิน
เห็นแก่ตา จำต้องมีให้กิน คนก็กินได้ ข้อที่มันเกิดเร็วทำให้คลองตื้นนั้นไม่ดีจรืง
แต่เห็นจะใส่ความมันบ้าง ระยะนี้มาถึงคลองตันมีวัดขึ้นใหม่ ๒ วัด อีกวัดหนึ่ง
เจ้าชายงามสรรเสรีญว่าดี ชื่อวัดศรีบุญเรือง แต่โบสถ์ก็เป็นชิ้นใหม่ เห็นจะดีใน
รฺานการเปรียญ ในเข้ามาอีกวัดหนึ่งเป็นอย่างลักษณะตามเคย คือต้องเลียนวัด ๐ฟ้	^
เทพคืรีนทร์ตามฤดูกาล ก่อนเที่ยง ๑๕ มินิตถึงวัดตึก อยู่ต่อแขวงคลองตันกับ บางกะปิ ว่าเป็นวัดเจ้าพระยาบดีนทร เดชา1®๓’ สร้าง เห็นจะเป็นระยะกองทัพออก จากกรุงมานอนที่นึ่คืนแรก อย่างวัดราชโอรสวัดเฉลิมพระเกียรติ ซึ่งได้ชื่อว่าตึกนั้น เพราะกุฎีเป็นตึก ลักษณะวัดปรินายก โบสถ์เล็กๆ อย่างเก่าแต่ปฏิสังขรณ์ ว่ามี พระสิลาถึง ๓ องค์ แต่ไม่งาม การสร้างวัดนึ่ดูน่าเสียดายเพราะพระแกไม่ทำจริงๆ ต้นโพธิ้ขึ้นที่รานพระ เจดีย์ก็ไม่ตัด วันนี้!ด้ทำบุญตัดต้นโพธหน่อยหนึ่ง ชื่อตึก เป็นชื่อใหม่เมอทำกะฏิตึก แต่คงเป็นวัดเดิมได้ชื่อว่าเทพาจรลีลาศ แต่ฟังดูเห็นจะ ไมใช่ชื่อเก่า จะทีหลังชื่อตึกเสียอีก กินเข้าที่นึ่ พระองค์สายและพระยารองเมือง'๑๙’ มาอยู่ด้วย บ่าย ๒ โมงครึ่งออกเรือ แต่นี้เข้ามาเป็นสวน บ้านเรือนเป็นบางกอก มีนาคั่นเป็นตอนๆ เหมือนคลองสามเสน ตอน'นอกก็คือลำคลองเดียวกันนี่เอง
วินิจฉัยกันด้วยเรื่องยักษ์มักกะสัน1 ได้กล่าวไว้ว่า เป็นชาวเมืองปามะกะชันที่ เกาะมะธุระในยะวา คำที่ใช้ว่าบางกะสันพึ่งแก้ครั้งกรมหลวงนเรศร์1®๕’ เดี๋ยวนี้คง ยังใช้อยู่วามักกะสัน ด้วยใส่ใจว่าคำมักนั้นหยาบ ได้ให้กรมสมมตจดหมายไว้.
วัดหนึ่งต่อวัดตึกมาเรียกว่าวัดกลิ่นวิสัยธาราม
ยังไม่ถึง ๔ โมงก็ถึงคลองราชดำริห์ ซึ่งรถโมเตอร้คาร์มาคอยรับ ผ่าน บ้านเจ้าใหญ่1๑๖’ ลงมานั่งอยู่หน้าบ้าน ให้เขาไปดูว่านํ้านอกล๊อกมากหรือน้อย แวะ ขึ้นไปหาเจ้าใหญ่ ที่แกยาวปลูกโรงเรือนให้เช่า แต่ที่เรือนอยู่เล็กและร้อน แล้วลง มาเข้าล้อก,นํ้ายังมาก ล๊อกนี้ดูว่องไวกว่าฉะเชิงเทรา ออกจะเป็นธรรมดาเพราะใกล้ตา
เส้นทางเสด็จประพาสของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจากฉะเชิงเทราโดยทางเรือ เริ่มตั้งแต่คลองท่าไข่, คลองนครเนื่องเขตต์, เข้าคลองแสนแสบ ที,บ้านสามแยกคลองนครเนื่องเขตต์ แล้วล่องเรือตามคลองแสนแสบ ผ่านหนองจอก, บ้านคู้, มีนบุรี, วัดศรีบุญเรือง, วัดเทพลีลา (วัดตึก) และมาสิ้นสุดที่คลองราซด0ารีห์ จากนั้นพระองค์เสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งต่อไป
(พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องเสด็จประพาสคลองแสนแสบ)
เชิงอรรถ
(๑๓) เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนิ)
(๑๕) พระยาอินทราธิบดี ลีหราชรองเมือง (ม.ร.ว. ลพ สุทัศน) ปลัดพูลฉลองกระทรวงนครบาล ภายหลังเป็นเจ้าพระยาอภัยราชา
(๑๕) พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ เป็นเสนาบดีกระทรวงนครบาลเมื่อก่อนพระยา สุขุมนัยวินิต
(๑๖) พระวงศเธอ พระองค์เจ้าวัฒนา