มหาชาติกลอนเทศน์ หอสมุดวชิรญาณ ห้องดำรง ว.๑๒๐
มหาชาติกลอนเทศน์

คำนำ
มหาชาติคำหลวง เป็นหนังสือคำหลวงเล่มแรกที่พระมหากษัตริย์ โปรดเกล้าฯ ให้กวีนักปราชญ์ราชบัณฑิตหลายคนช่วยกันแต่งแปลคาถา ภาษาบาลีเป็นคำประพันธ์ไทยหลายอย่างมีทั้งโคลง ร่าย กาพย์ และฉันท์ นอกจากจะมีสำนวนโวหารและถ้อยคำไพเราะเต็มไปด้วยรสวรรณคดีเช่น  ความโศก ความงามตามธรรมชาติ เป็นต้นแล้ว ยังให้ความรู้ด้านภาษาเกี่ยวกับคำโบราณ คำแผลง และคำเขมร อีกด้วย
สมเด็จพระเจ้าบรมวงส์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงนิพนธ์ อธิบายไว้ในฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๖๐ ว่า
“หนังสือเรื่องมหาชาติคำหลวงนี้ กรรมการหอพระสมุดฯ มีปรารถนา จะใคร่พิมพ์มาช้านาน ถึงผู้ที่เป็นนักเรียนชั้นสูงก็อยากได้พากันมาถามกรรมการหอพระสมุดฯ อยู่ไม่ขาด ว่าเมื่อไรจะพิมพ์หนังสือมหาชาติคำหลวง ที่ยังพิมพ์ไม่ได้ เพราะยังหาฉบับไม่ได้ครบ ๑๓ กัณฑ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ได้ทรงพยายามรวบรวมฉบับมหาชาติคำหลวง ด้วยมีพระประสงค์จะให้หนังสือเรื่องนี้ได้ขึ้นสู่พิมพ์ ทรงพยายามรวบรวมอยู่กว่า ๑๐ ปี ที่สุดได้ฉบับกัณฑ์อื่นๆ หมด ยังขาดแต่สักรบรรพกัณฑ์เดียว จึงต้องรอมาจนตลอดพระชนมายุของ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ เมื่อจัดตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร หาหนังสือมหาชาติคำหลวงได้อีกหลายฉบับ บางกัณฑ์มีถึง ๒ ความ ๓ ความ ต่างกัน แต่กัณฑ์สักรบรรพยังหาไม่ได้ จนหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถ กรรมการหอพระสมุดฯ ไปเสาะหาฉบับกัณฑ์สักรบรรพมาให้หอพระสมุดฯ ได้เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๕๙ นี้ จึงเป็นโอกาสที่จะพิมพ์หนังสีอมหาชาติคำหลวงได้บริบูรณ์
หนังสือมหาชาติมีหลายอย่างหลายสำนวนด้วยกัน อย่างอื่นเช่น กาพย์มหาชาติ มหาชาติกลอนเทศน์ หอพระสมุดฯ ได้ให้พิมพ์บ้างแล้ว ข้าพเจ้าเคยได้แสดงเรื่องตำนานและประวัติของหนังสือมหาชาติไว้ที่อื่นหลายแห่ง เห็นควรจะรวมเรื่องตำนานมหาชาติมากล่าวไว้ในคำนำมหาชาติคำหลวงนี้ด้วย ด้วยหนังสือมหาชาติคำหลวงนี้ นับว่าเป็นหลักหนังสือมหาชาติอย่างอื่น จะว่าด้วยตำนานเทศน์มหาชาติก่อน
ตำนานเทศน์มหาชาติ
พุทธศาสนิกชนในสยามประเทศนี้ ตลอดจนประเทศที่ใกล้เคียงนับถือ กันมาแต่โบราณว่า เรื่องมหาเวสสันดรชาดกสำคัญกว่าชาดกเรื่องอื่นๆ ด้วยปรากฏบารมีของพระโพธิสัตว์บริบูรณ์ ในเรื่องมหาเวสสันดรชาดกทั้ง ๑๐ อย่าง จึงเรียกกันว่า มหาชาติ แลถือว่าถ้าผู้ใดได้ฟังเทศน์มหาชาติแล้ว ก็ได้ผลานิสงส์มาก จึงเกิดเป็นประเพณีมีการประชุมกันฟังเทศน์มหาชาติทุกๆ ปี ทำเป็น การพิธีอย่างหนึ่งด้วยหนังสือมหาเวสสันดรชาดก แม้ตัวคาถาที่แต่งในภาษามคธยาวถึง ๑๓ กัณฑ์ ต้องเทศน์หลายชั่วโมงจึงจบ ถือกันว่าต้องฟังให้จบในวันเดียวจึงจะมีอานิสงส์กล้า ถ้าได้ทำพิธีเทศน์มหาชาติสำเร็จนิยมกันว่าเป็นสิริมงคล นํ้าที่ตั้งไว้ในมณฑลก็เป็นน้ำมนต์ อาจจะบำบัดเสนียดจัญไรได้ ประเพณีอันนี้เห็นจะมีมาในเมืองไทย ตั้งแต่ครั้งสมเด็จพระร่วงครองพระนครสุโขทัยเป็นปฐมแล้วมีต่อติดมาจนตราบเท่าทุกวันนี้
ตำนานหนังสือมหาชาติ
หนังสือมหาชาติเดิมแต่งในภาษามคธ ใครแต่งหาปรากฏไม่ น่าจะได้แปลเป็นภาษาไทยตั้งแต่ครั้งพระนครสุโขทัย แต่หากฉบับสูญไปเสีย หนังสือมหาชาติแปลเป็นภาษาไทยเก่าที่สุดที่มีอยู่ในเวลานี้ คือมหาชาติคำหลวงที่พิมพ์ในเล่มนี้ มีจดหมายเหตุปรากฏว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีรับสั่งให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตในกรุงศรีอยุธยาแปลแต่เมื่อปีขาล จุลศักราช ๘๔๔ พ.ศ. ๒๐๒๕ คือว่า ตั้งแต่แต่งนับได้ ๔๓๕ ปี มาจนบัดนี้ (พ.ศ. ๒๔๖๐) เรียกชื่อว่ามหาชาติคำหลวง เข้าใจว่าหมายความในครั้งนั้น อย่างเราเรียกกันในชั้นหลังว่าพระราชนิพนธ์มหาชาติ วิธีแต่งเอาภาษามคธเดิมตั้งบาท ๑ แปลแต่งเป็นกาพย์ภาษาไทยวรรค ๑ สลับกันไป บางแห่งภาษาไทยแต่งเป็นฉันท์บ้างเป็นโคลงบ้าง ตามความถนัดของนักปราชญ์ผู้แต่งคงจะเป็นการแต่งประกวดกันให้ไพเราะ  แลให้ความใกล้กับภาษามคธเดิมอย่างที่สุดที่จะเป็นได้ทั้ง ๑๓ กัณฑ์ จึงเป็น หนังสือซึ่งนับถือว่าแต่งดีอย่างเอกมาตั้งแต่ครั้งกรุงเก่า แม้หนังสือจินดามณี ซึ่งพระโหราแต่งเป็นแบบเรียน แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็ยกเอากลอนในหนังสือมหาชาติคำหลวงนี้มาเป็นตัวอย่างในตำราเรียนเช่นว่า
ครั้นเช้าก็หิ้วเช้า	ชายป่าเต้าไปตามชาย
ลูกไม้บทันงาย	จำงายราชอดยืน
เป็นใดจึงมาคํ่า	อยู่จรหลํ่าต่อกลางคืน
เห็นกูนี้โหดหืน	มาดูแคลนนี้เพื่อใด
กลอนนี้ยกมาจากกัณฑ์มัทรีคำหลวง
หนังสือมหาชาติคำหลวง ไม่ได้แต่งสำหรับพระเทศน์ แต่งสำหรับ นักสวด สวดให้อุบาสกอุบาสิกาฟังเวลาไปอยู่บำเพ็ญการกุศลที่ในวัด ประเพณีอันนี้ยังมีมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ เวลานักขัตฤกษ์ เช่น เข้าพรรษา ยังเป็น หน้าที่ขุนทินบรรณาการ ขุนธารกำนัน กับผู้ช่วยอีก ๒ คน ขึ้นนั่งเตียงสวดใน พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม สวดมหาชาติคำหลวงโดยทำนองอย่างเก่าถวายเวลาเสด็จพระราชดำเนินไปบำเพ็ญพระราชกุศล
หนังสือมหาชาติคำหลวง ที่แต่งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ฉบับจะหายเสียเมื่อครั้งกรุงเก่าแลจะได้แต่งขึ้นแทนในชั้นกรุงเก่ากี่กัณฑ์ ข้อนี้ทราบไม่ได้ มีจดหมายเหตุปรากฏแต่ว่า เมื่อกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึกนั้น ต้นฉบับหนังสือมหาชาติคำหลวงสูญหายเสีย ๖ กัณฑ์ คือ กัณฑ์หิมพานต์ ๑ ทานกัณฑ์ ๑ จุลพน ๑ มัทรี ๑ สักรบรรพ ๑ ฉกษัตริย์ ๑ พระบาทสมเด็จ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิต ในกรุงรัตนโกสินทร์แต่งกัณฑ์ที่ขาดขึ้นใหม่ เมื่อปีจอ จุลศักราช ๑๑๗๖  พ.ศ. ๒๓๕๘ จึงมีฉบับบริบูรณ์มาจนทุกวันนี้ แต่ที่หอพระสมุดสำหรับพระนครหาฉบับมาได้ มีบางกัณฑ์ที่ได้มาหลายความ เข้าใจว่าฉบับความครั้งกรุงเก่าที่ว่าสูญเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ดูเหมือนจะมาปรากฏอยู่อีกบ้าง ยกตัวอย่าง ดังกัณฑ์มัทรี ที่หอพระสมุดฯ มีอยู่ถึง ๓ ความ เลือกเอาความซึ่งเห็นว่าเก่าที่สุดพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เสียดายที่ขาดอยู่หน่อยหนึ่ง แต่เห็นว่าดีกว่าเอาฉบับความใหม่ ด้วยผู้ที่อ่านหนังสือมหาชาติคำหลวงนี้ คงจะอ่านหาความในทางภาษามากกว่าที่จะอ่านเพื่อให้รู้เรื่อง
นอกจากมหาชาติคำหลวง ยังมีกาพย์มหาชาติอีกอย่าง ๑ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าแต่งขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ซึ่งเสวยราชย์ ณ กรุงศรีอยุธยา เมื่อ ปีขาล จุลศักราช ๙๖๔ พ.ศ. ๒๑๔๕ ด้วยมีเนื้อความปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิต แต่งมหาชาติคำหลวงแลมีหนังสือกาพย์มหาชาติสำนวนเก่าถึงชั้นนั้น ปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้บางกัณฑ์ กาพย์มหาชาติมีศัพท์มคธน้อย เป็นกาพย์ภาษาไทยมาก สันนิษฐานว่า จะแต่งสำหรับพระเทศน์ให้สัปบุรุษเข้าใจเรื่องง่ายขึ้นกว่ามหาชาติคำหลวง การที่พระเทศน์มหาชาติเป็นทำนองต่างๆ ก็เห็นจะมาจากเทศน์กาพย์มหาชาตินี้ด้วยอนุโลมจากลักษณะสวดมหาชาติคำหลวง แต่สังเกตดูเรื่องยาว  คงจะเทศน์ไม่จบได้ทั้ง ๑๓ กัณฑ์ ในวันเดียว จึงเป็นปัจจัยให้เกิดมหาชาติ กลอนเทศน์
หนังสือมหาชาติกลอนเทศน์นั้น คือว่าคาถาภาษามคธแหล่ ๑ แล้วเอาความแปลภาษาไทยแต่งเป็นกาพย์เข้าต่อไปทุกๆ ตอน แต่งภาษาไทยให้สั้นกว่ากาพย์มหาชาติ ที่กล่าวมาแล้วสำหรับพระเทศน์ด้วย ประสงค์จะให้มีทั้งภาษามคธทั้งภาษาไทยแลให้จบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ได้ในวันเดียว เพื่อให้เป็นสวัสดิมงคลแก่การพิธี ด้วยเหตุนี้จึงใช้หนังสือมหาชาติกลอนเทศน์กันแพร่หลายไปในพื้นเมืองยิ่งกว่าอย่างอื่น
นอกจากมหาชาติกลอนเทศน์ ยังมีกวีได้เอาเรื่องมหาชาติมาแต่งเป็นฉันท์ เป็นลิลิตอีกก็หลายอย่าง เรื่องมหาชาติ จึงเป็นเรื่องที่มีหนังสือแต่งกระบวนต่างๆ มากยิ่งกว่าเรื่องอื่นๆ ทั้งสิ้น”
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้ตีพิมพ์รูปภาพแทรกไว้ในเรื่องด้วย รูปภาพเหล่านี้เป็นภาพถ่ายจิตรกรรมฝาผนังจากภาพเขียนเรื่องเวสสันดรชาดก และได้ทำการตรวจสอบชำระต้นฉบับกับสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติโดยยึดถืออักขรวิธีตามแบบเดิม
๑. ทศพร
ผุสฺสตี วรวณฺณาเภติ อิทํ สตฺถา กปิลวตฺถุํ อุปนิสฺสาย นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต โปกฺขวสฺสํ อารพฺภ กเถสิ.
() สตฺถา สมเด็จพระสรรเพชญ์ ปางเมื่อพระองค์เสด็จอาศัยซึ่งกรุงกบิลพัสดุ์บุรี เป็นที่ภิกษาจาร ทรงสำราญพระพุทธหฤทัยในนิโครธารามบรมพุทธาธิวาส แห่งศากยราชร่วมพระประยูรวงศ์บริวัตร อารพฺภ ทรงปรารภซึ่งฝนโบกขรพรรษให้เป็นอุบัติเหตุ กเถสิ จึงตรัสเทศนาพระมหาเวสสันดรชาดก ให้เป็นผลาดิลกยอดยิ่งพระญาณ พระอรหันต์นับประมาณห้าร้อยพระองค์ แต่ล้วนทรงพระปฏิสัมภิทา มีพระมหากัสสปเถระเป็นต้น มีพระอานนท์เป็นปริโยสาน อุปลักขิตนาการกำหนดด้วยบทต้นพระคาถาว่า ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ เป็นปฐมบาทดังนี้ก่อน
() ยทา กาลใดพระศาสดาจารย์ ได้ตรัสแด่พระปรมาภิเษกสัมโพธิญาณยอดธรรมวิเศษ พระองค์จึงตรัสเทศนาพระธัมมจักกัปปวัตนสูตร โปรดปัญจวัคคีย์ ภิกษุทั้งห้า แล้วพระองค์ก็เสด็จไปยังราชคฤหบุรีโดยลำดับ เสด็จยับยั้งอยู่สิ้นเหมันตฤดู ในพระเวฬุวนารามมหาวิหาร พระกาฬุทายีเถรเจ้าเป็นมัคคุเทศก์ผู้แสดงทางพระพุทธดำเนิน พระองค์จึงเสด็จพระพุทธลีลาโดยมรรคาครั้งนั้น ล้วนพระขีณาสพอรหันตเจ้าสองหมื่นชื่นชมตามเสด็จมิทันช้า พระศาสดาก็เสด็จไปยังกบิลพัสดุ์บุรี เป็นปฐมทีแรก เสด็จประทับอยู่ที่ฝั่งชลธี
แลมรรคาแต่ราชคฤห์มาถึงกบิลพัสดุ์ไกลถึงหกสิบโยชน์เป็นกำหนด เมื่อสมเด็จพระบรมศรีสุคตเสด็จพระพุทธดำเนินโดยอตุริตจาริกมิได้เร่งรีบ ล่วงมรรคาวันละโยชน์ ๆ ถึงหกสิบราตรี ก็บรรลุกบิลพัสดุ์บุรีมหานคร เมื่อวันวิสาขบุรณมีเพ็ญเดือนหก เป็นมหามงคลสมัย
ปางนั้น พระบรมวงศ์ศากยราช ทราบว่าพระบรมโลกนาถศาสดาเสด็จมาถึง จึงพร้อมกันทุกพระองค์ ทรงพระปราโมทย์ ตรัสสั่งให้แต่งนิโครธมหาวิหาร แล้วจึ่งประดับเครื่องอลังการทุกพระองค์ ทรงพระภูษาทุกูลพัตร พระหัตถ์ทรงเครื่องสักการบูชา แล้วก็ปัจจุคมนาการ เชิญเสด็จพระศรีสรรเพชญ์ให้ทรงพระที่นั่งเรือขนาน จากชลธารถึงนิโครธารามบรมนิเวศน์ สมเด็จพระโลกเชษฐ์เสด็จประทับเหนือบวรพุทธอาสน์ ส่วนพระบรมญาติทุกพระองค์ทรงมานะทิฐิ ต่างพระองค์ทรงพระดำริตริตรึกนึกในพระทัย ว่าสมเด็จพระสิทธัตถะมีพระบวรวิลาศสดใส พึ่งจะทรงพระเจริญวัยหนุ่มนัก ทั้งพระบวรลักษณ์ก็งามบริสุทธิ์ มีพระชนมายุศม์คราวบุตรแลนัดดา เราจะอภิวันทนาดูก็ไม่สมควร ก็ชวนกันนั่งอยู่ในเบื้องหลัง ยังพระราชกุมารหนุ่ม ๆ ทั้งนั้นให้ถวายวันทนา
สมเด็จพระบรมศาสดา ทรงทราบพระอัชฌาสัยกมลหฤทัยพระบรมญาติทุกพระองค์ อันทรงซึ่งมานะไปหมด ควรตถาคตจะทรมานพระประยุรญาติให้ปราศจากมานะทิฐิ สมเด็จพระผู้ทรงบุญสิริก็เข้าสู่พระจตุตถฌาน มีอภิญญาณเป็นที่ตั้งดำรงพระองค์ เสด็จเหาะตรงขึ้นสู่นภากาศ ประดุจจะยังธุลีละอองพระบาทให้เรี่ยรายลงถูกต้องเศียรเกล้าพระวงศ์ศากยราช เปล่งพระฉัพพรรณรังสิโยภาสรุ่งเรืองสว่าง อย่างพระยมกปาฏิหาริย์ ในมณฑลสถานไม้คัณฑามพพฤกษ์ ดูพิลึกเลิศมหัศจรรย์
ลำดับนั้น สมเด็จพระเจ้าสิริสุทโธทนะพระพุทธบิดา ทอดพระเนตรเห็นมหัศจรรย์ ยกพระกรอภิวันท์สรรเสริญพุทธเดชานุภาพว่า ภนฺเต ข้าแต่สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเจ้า เมื่อพระองค์ยังทรงพระเยาว์อุดม พระพี่เลี้ยงพระนมข้างฝ่ายใน เชิญเสด็จพระองค์เข้าไปจะให้วันทนานมัสการชฎิลดาบส ปาเท ปริวตฺเตตฺวา พระบาทบงกชทั้งคู่ดูดุจจะขึ้นประดิษฐานอยู่เหนือเศียรเกล้าแห่งชฎิลดาบส ข้าพระพุทธเจ้าก็ประณตน้อมนมัสการโดยคำนับ
วปฺปมงฺคลทิวเส วันเมื่อข้าพระพุทธเจ้าทำวัปปมงคล จรดพระนังคัลแรกนาขวัญในท้องสนามหลวง พระพี่เลี้ยงทั้งปวงเชิญเสด็จพระองค์ไปบรรทมอยู่เหนือพระยี่ภู่ ปูด้วยผ้าทุกูลพัตร ในบริเวณจังหวัดร่มไม้หว้า ชมฺพุฉายา เมื่อตะวันชายเงาไม้มิได้บ่ายไปตามตะวัน บังกั้นพระองค์อยู่ดูประดุจพระกลด ครั้งนั้นข้าพระพุทธเจ้าก็ได้ประณตนอบนบเป็นคำรบสอง สามทั้งครั้งนี้ เมื่อสมเด็จพระบรมชนกาธิบดีสิริสุทโธทน์ ทรงพระปราโมทย์ถวายอภิวาท์ เหล่าศากยราชสิ้นทุกพระองค์ มิอาจจะทรงมานะอยู่ได้ ก็พร้อมกันถวายวันทนา
นาโถ สมเด็จพระบรมโลกนาถศาสดาจารย์ เมื่อพระองค์ยังพระบรมญาติทั้งหลาย ให้ถวายนมัสการทุก ๆ พระองค์แล้ว จึ่งเสด็จคลาแคล้วลีลาลงจากนภดลอากาศ เสด็จนั่งเหนือพระบวรพุทธอาสน์อย่างเอก ขณะนั้นมหาเมฆอันใหญ่ตั้งขึ้นมา ยังท่อธาราห่าฝนโบกขรพรรษให้ปวัตตนาการเป็นท่อธารไหลไป สีน้ำนั้นแดงใสบริสุทธิ์ แม้ว่ามนุษย์หญิงชายผู้ใดปรารถนาจะมิให้ถูกต้องกายแห่งตน แม้มาตรว่าแต่ขุมขนก็มิได้ชุ่มไปด้วยน้ำน่ามหัศจรรย์ ตกลงแล้วก็ไหลลั่นสนั่นไปใต้พื้นพสุธา ส่วนพระบรมวงศาศากยราช ทอดพระเนตรเห็นพุทธอำนาจมหัศจรรย์ ก็พากันทรงพระปราโมทย์ ออกพระโอษฐ์ตรัสว่า มหัศจรรย์ในครั้งนี้ แต่ก่อนไม่เคยมีเราไม่เคยเห็น หากบันดาลเป็นด้วยอำนาจพุทธานุภาพระบรมศาสดา ตรัสแล้วก็น้อมพระเศียรเกล้าบังคมลาสมเด็จพระมหากรุณาธิคุณเจ้า ต่างเสด็จกลับเข้ายังพระราชวัง
วีสติสหสฺสานิ ฝ่ายพระอรหันต์สองหมื่นก็ชื่นชมปรีดา สั่งสนทนากันว่า แต่กาลก่อนมิได้เคยทัศนาเหมือนครั้งนี้ สตฺถา สมเด็จพระชินสีห์สัพพัญญู เสด็จมาสู่ที่ประชุมจึงตรัสถาม ทรงทราบความตามเรื่องที่ภิกษุสั่งสนทนา จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย มหัศจรรย์ห่าฝนสวรรค์โบกขรพรรษปวัตตนาการตกลงมาในที่ประชุมพระบรมญาติทั้งนี้ ย่อมมีมาแล้วแต่กาลก่อน พระองค์ตรัสฉะนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายปรารถนาจะใคร่ทราบ จึ่งทูลอาราธนา สมเด็จพระศาสดาก็นำมาซึ่งอดีตนิทาน ตรัสเทศนาว่า
() อตีเต ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงแล้วแต่ปางหลัง ยังมีบรมกษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าสีวิราชบรมกษัตริย์ เถลิงถวัลยราชสมบัติในกรุงสีวิราฐบุรี พระองค์มีพระราชบุตรพระองค์หนึ่ง ชื่อว่าสญชัยราชกุมาร ครั้นทรงวัฒนาการเจริญวัย สมเด็จพระราชบิดามอบสิริราชสมบัติให้ครอบครองพระพาราสีวิราฐบุรี อภิเษกกับพระผุสดีราชธิดาแห่งสมเด็จบรมกษัตราจอมจุฑามัททราช พระเยาวมาลย์มาศมิ่งมกุฎผุสดี แต่ปางก่อนพระนางมีมูลปณิธีได้ตั้งไว้ ตั้งแต่ภัทรกัปนับถอยหลังลงไปได้เก้าสิบเอ็ดกัป พระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มาอุบัติในโลก พระองค์เสด็จอยู่ในพระวิหารมฤคทายวัน ใกล้พันธุมดีมหานคร
กาลครั้งนั้น กษัตริย์พระองค์หนึ่งเสวยราชสมบัติ ในนครอันเป็นเขตขึ้นนครพันธุมดี ส่งมาซึ่งสุวรรณมาลีวิมลมาศราชบรรณาการ กับทั้งรัตตจันทนสารแก่นจันทน์แดง มาถวายแด่พระเจ้าพันธุมราช พระองค์ก็ประสาทจันทนสารให้แก่พระผุสดี สุวรรณมาลีดอกไม้ทอง พระองค์ประทานให้แก่พระธิดาผู้น้องด้วยความเสน่หา ส่วนพระราชธิดาทั้งสองก็มาตริตรองการ เห็นแท้ว่ามิได้เป็นแก่นสารที่จะประดับในกาย ควรจะนำไปถวายเป็นพุทธบูชา สองพระราชธิดาจึงกราบทูลแด่สมเด็จพระบิตุราช พระองค์ก็ทรงพระอนุญาตยอมอนุโมทนาด้วยพระราชธิดาทั้งสองพระองค์ ฝ่ายพระราชบุตรีผู้พี่นั้น ก็ให้บดแก่นจันทน์เป็นวิเลปนะเครื่องลูบไล้ ใส่ลงในผอบทองอันบรรจงวิจิตร ฝ่ายพระกนิษฐานารีผู้น้องน้อยก็พลอยมีศรัทธา จึงเอาสุวรรณมาลาดอกไม้ทอง ให้นายช่างประดิษฐ์กรอง กระทำเป็นสุวรรณมาลาเครื่องประดับอุรพางค์ แล้วพระนางโปรดให้สาวใช้หยิบยกไปสู่พระวิหาร สรีรํ ปูเชตฺวา ฝ่ายพระเยาวมาลย์ราชธิดาองค์ใหญ่นั้น ก็บูชาพระทศพลด้วยจุรณแก่นจันทน์ ที่เหลือนั้นก็เรี่ยรายปรายโปรยในสถานที่พระคันธกุฎี พระนางก็ตั้งพระปณิธานวาทีด้วยบาทพระคาถาว่า
เอสา จนฺทนจุณฺเณน	ปูชา ตุเมฺเหสุ เม กตา
ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส	มาตา เหสฺสํ อนาคเตติ
ภนฺเต ข้าแต่สมเด็จพระผู้ทรงพระภาค เอสา ปูชา อันว่าการสักการบูชาอันข้าพระพุทธเจ้ากระทำในพระองค์ ด้วยผงจุณแก่นจันทน์นี้ ขอให้ข้าได้สมความยินดี เป็นพุทธมารดาพระพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ในอนาคตกาล อันทรงพระคุณวิเศษญาณปรากฏเหมือนดังพระองค์ฉะนี้
ส่วนพระกนิษฐานารีผู้น้อง ก็นำเอาดอกไม้ทองเครื่องประดับอุรา บูชาสมเด็จพระศาสดา แล้วก็ตั้งปณิธานความปรารถนาในที่เฉพาะพระพักตร์พระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนางกล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
ภนฺเต สุวณฺณมาลาย	มยา ตฺวํ ปูชิโต อสิ
เตน มยฺหํ อุเร โหตุ	มาลา ปุญฺเน นิมฺมิตาติ
ภนฺเต ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทศพลญาณ เดชะเกล้ากระหม่อมฉันกระทำสักการบูชาแก่พระองค์ ด้วยสุวรรณมาลีเครื่องประดับสำหรับอุระนี้ ขอให้บุญราศีตกแต่งสำเร็จความปรารถนา ให้ลายลักษณวราบุบผาชาติพิเศษ เกิดปรากฏในอุรประเทศแห่งข้าพระบาท
สมเด็จพระโลกนาถ ก็ตรัสอนุโมทนาโดยบาทพระคาถา ดังนี้
ยา เจตฺถ ทฺวีหิ ตุเมฺหหิ	ปูชา มยฺหํ ปติฏฺิตา
ตาย อิชฺฌนฺตุ ตุมฺหากํ	ยถา โว ปตฺถนา ตถาติ
โดยบรมพุทธภาษิตว่า มโนปณิธานความปรารถนาดังนี้ ที่ท่านทั้งสองตั้งไว้เป็นอันดีในสำนักตถาคต ขอจงให้สำเร็จมโนรถแก่ท่านทั้งสอง ด้วยผลอานิสงส์ซึ่งได้กระทำพุทธบูชา
พระราชธิดาทั้งสองพระองค์ก็ทรงภิรมย์เปรมปรีดิ์ ถวายนมัสการลาสมเด็จพระชินสีห์ แล้วก็เสด็จกลับยังปราสาท พระพี่น้องสองราชนารีก็เกษมศรีเสวยสมบัติสิ้นกาลช้านาน เมื่อสิ้นพระชนมานก็บังเกิดในสวรรค์ ครั้นอวสานที่สุดชาติ พระราชธิดาผู้พี่ ก็ได้เป็นพระบรมพุทธชนนีสมพระปรารถนา ทรงพระนามพระนางสิริมหามายาราชเทวี
ส่วนพระกนิษฐากุมารีผู้น้องนั้น ครั้นจุติจากสวรรค์ ก็ได้มาบังเกิดในขัตติยพันธุ์ เป็นพระราชธิดาพระเจ้ากิกิราช ในศาสนาพระพุทธกัสสปชินสีห์ พระราชบุตรีกอปรไปด้วยฉัพพรรณรังสีสุวรรณมาลามาศ ประดุจนายช่างผู้ฉลาดวาดเขียนเป็นเครื่องประดับพระอุระองค์อันรจนา จึ่งทรงพระนามอุรัจฉทาราชกุมารี เมื่อพระชนมายุได้สิบหกปี ได้ฟังภัตตานุโมทนาสมเด็จพระสัพพัญญู พระนางก็ตรัสรู้พระอรหัตต์ ตัดกิเลสเป็นสมุจเฉทประหาน เข้าสู่พระนิพพานในศาสนาพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ราชา สมเด็จพระเจ้ากิกิราช พระองค์มีพระราชธิดาอื่นอีกเจ็ดพระองค์ ทรงพระนามต่างกัน คือ นางสมณี นางสมณโคตตา นางภิกขุณี นางภิกขุทาสิกา นางธัมมา นางสุธัมมา นางสังฆทาสี
() ส่วนนางสุธัมมานั้นครั้นสิ้นชีพแล้ว ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ทรงพระนามพระผุสดี เป็นพระอัครมเหสีสมเด็จอมรินทรา เมื่อบุพนิมิตปรากฏแก่พระผุสดีเทพกัญญา เป็นเหตุจะจุติสิ้นพระชนมพรรษานิราศร้างจากทิพยสถาน สกฺโก เทวราชา สมเด็จท้าวมัฆวานตรีเนตร ทราบเหตุปัญจบุพนิมิตห้าประการอันบังเกิดแก่พระเยาวมาลย์มิ่งมเหสี จึงพาเทพผุสดีไปยังแท่นที่นันทนะวโนทยาน ยังพระเยาวมาลย์ให้บรรทมในแท่นทิพยไสยาสน์อันยิ่งยง ท้าวเธอก็เสด็จทรงพระไสยาสน์ ร่วมทิพยอาสน์ด้วยพระผุสดีเทพอัปสร เมื่อท้าวเธอจะประสาทพร ก็กล่าวเป็นบาทพระคาถาฉะนี้
ทำนองมหาชาติ
ผุสฺสตี วรรณฺณาเภ	สรสฺสุ ทสธา วเร
ปพฺยา จารุปุพฺพงฺคี	ยํ ตุยฺหํ มสโส ปิยํ.
เทวราช นโม ตฺยตฺถุ	กึ ปาปํ ปกตํ มยา
รมฺมา จาเวสิ มํ านา	วาโตว ธรณีรุหํ.
น เจว เต กตํ ปาปํ	น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา
ปุญฺญฺจ เต ปริกขีณํ	เยน เตวํ วทามหํ.
สน.ติเก มรณํ ตุยฺหํ	วินาภาโว ภวิสฺสติ
ปฏิคฺคณฺหาหิ เม เอเต	วเร ทส ปเวจฺฉโตติ
เดิน () สกฺโก สมเด็จพระอมรินทราธิราช จึงมีเทวราชบัญชาตรัสประภาษว่า ขึ้น ภทฺเท ดูกรเจ้าผู้มีสุนทรพักตร์ กอปรด้วยศุภลักษณ์อันวิเศษหาผู้จะติเตียนมิได้ ยํ วรํ พระพรสิ่งใดเป็นที่เจริญใจแห่งเจ้าอันจะลงไปบังเกิดในมนุษยโลก จะต้องวิโยคจากทิพยวิมาน วรสฺสุ เจ้าจงเลือกเอาพระพรสิบประการตามความปรารถนา เดิน พระผุสดีเทพกัญญาก็อัญชลีกรประนม บังคมทูลถามท้าวสหัสสนัยน์เทวราช ขึ้น ว่ากรรมอันใดจะให้เคลื่อนคลาดจากทิพยวิมาน เหมือนลมพายุมาพัดพานเพิกถอนหมู่ไม้ ให้กำจัดไปจากพื้นพสุธา จงทรงพระกรุณาตรัสให้ทราบแก่ข้าผุสดี เดิน สมเด็จท้าวโกสีย์อมรินทราธิราช เมื่อพระเยาวมาลย์มาศผุสดีสิ้นสมปฤดีประมาท จึงตรัสประภาษตอบสุนทรวาทีว่า ขึ้น ภทฺเท ดูกรเจ้าผุสดี อย่าหมองศรีโทมนัส เราทั้งสองจะต้องกำจัดจากกันในครั้งนี้ เจ้าจงภิรมย์ยินดีรับเอาซึ่งทศวรพรสิบประการ เดิน พระผุสดีสดับเทวโองการ พลางพระเยาวมาลย์ก็กล่าวเป็นพระคาถาว่า
วรญฺเจ เม อโท สกฺก	สพฺพภูตานมิสฺสร
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต	ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน.
นีลเนตฺตา นีลภมู	นีลกฺขี จ ยถา มิคี
ผุสฺสตี นาม นาเมน	ตตฺถ อสฺสํ ปุรินฺทท.
ปุตฺตํ สเภถ วรทํ	ยาจโยคํ อมจฺฉรึ
ปูชิตํ ปฏิราชูภิ	กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ.
คพฺภํ เม ธารยนฺติยา	มชฺฌิมงฺคํ อนุณฺณตํ
กุจฺฉิ เม นปฺปวตฺเตยฺยุํ	ปลิตา น สนฺตุ วาสว
กาเย รโช น ลิมฺเปถ	วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย.
มยูรโกญฺจาภิรุเท	นารีวรคณายุเต
ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ	สูทมาคธวณฺณิเต.
จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต	สุรามํสปฺปโพธเน
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต	ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยาติ.
ขึ้น () สกฺก ข้าแต่สมเด็จอมรินทราธิราช ข้าพระบาทจะจากไปสู่มนุษย์เมืองไกล จะขอรับเอาพระพรชัยทูลสนองเหนือเกศ ข้าพระบาทจะถวายบังคมลาลงไปเกิดเอาชาติกำเนิด ขอให้ข้าไปบังเกิดในปราสาทแห่งพระเจ้าสีวิราชอันทรงศักดิ์ มีพระราชอาณาจักรปกแผ่ไปในสกลชมพูทวีป ให้หมู่ประชาชนอยู่เป็นสุขสำราญเกษมสานต์ชื่นชม พระพรนี้เป็นปฐม ขอให้สมดังปรารถนา
นีลเนตฺตา ขอให้ข้ามีดวงเนตรทั้งสองดำเป็นสี เหมือนหนึ่งตามฤคีลูกเนื้อทราย อันเกิดได้ขวบปีปลายเป็นกำหนด พระพรนี้เป็นคำรบสองจงปรากฏแก่ข้าพเจ้า
นีลภมู อนึ่งเล่า ขอให้ขนคิ้วข้าเขียวดูงามขำบริสุทธิ์ เป็นสีระยับดุจสร้อยคอมยูระยูงงาม พระพรนี้เป็นคำรบสามจงสมด้วยความปรารถนา
ผุสฺสตี นาม นาเมน ข้าแต่สมเด็จอมรินทราธิราช นามกรข้าพระบาทจงชื่อว่าผุสดี พระพรนี้เป็นคำรบสี่จงประสิทธิ์ดังประสงค์
ปุตฺตํ ลเภถ ขอให้ข้าพระองค์มีโอรส ทรงพระเกียรติยศยิ่งกว่ากษัตริย์ในสากล ทรงพระราชศรัทธาเพิ่มกุศล แก่หมู่ประชาชนทุกขอบเขตขัณฑสีมาอาณาจักร พระพรนี้เป็นคำรบห้า ข้าผู้บริรักษ์ต้องปราสงค์
เมื่อข้าพระองค์ทรงพระครรภ์พระโอรส อย่าให้ครรภ์ข้าพระบาทปรากฏนูนเหมือนสตรีทั้งมวลดูเวทนา จาปํว ลิขิตํ สมํ ให้มีครรภ์โอรสาดูงามพร้อมเหมือนคันธนูดูละม่อม อันนายช่างฉลาดเหลาเกลี้ยงเกลาพร้อมเสมอสมาน พระพรเป็นคำรบหกประการจงสำเร็จแก่ข้าพเจ้า
ถนา เม นปฺปวตฺเตยฺยุํ อนึ่งเล่า ยุคลถันทั้งสองของข้าพระบาท เมื่อทรงครรภ์อย่าวิปลาสแปรผันดำปรากฏ แม้พระบวรปิโยรสจะเสวยทุกวันทุกเวลา ก็อย่าคล้อยเคลื่อนเลื่อนลดลงมาจากพระทรวง ให้เต่งตั้งดังปทุมบัวหลวงงามบริสุทธิ์วิเศษเสร็จ พระพรนี้เป็นคำรบเจ็ดขอให้ลุดังปรารถนา
ปลิตา น สนฺตุ อนึ่ง ขอให้เส้นเกศาสีดำขลับสลับสลวยบริสุทธิ์ ประดุจสีปีกแมลงค่อมทอง เป็นมันระยับย่องควรจะทัศนา พระพรเป็นคำรบแปดนี้ขอให้สมเจตนา ฉะนี้
สุขุมจฺฉวิ ขอให้ผิวเนื้อละเอียดเป็นนวลละอองดังทองคำธรรมชาติ สกลกายใสสะอาดดูผ่องแผ้วหมดราคี พระพรเป็นคำรบเก้านี้จงประสิทธ์
วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย อนึ่ง คนโทษทุจริตอันเข้มข้น จะพินาศด้วยพระราชทัณฑ์ทำลายล้างชีวิต ขอให้ข้าได้เปลื้องปล่อยปลิดให้พ้นตาย ด้วยกำลังยศปริยายปัญญาญาณ พระพรเป็นคำรบสิบประการ เรียกพระพรชัยสิทธิ์อันวิเศษ ข้าแต่ท้าวสหัสสเนตรเทวราช ขอพระองค์จงโปรดประสาทให้แก่ข้าพเจ้าผู้เป็นบริจาริกา
เดิน สกฺโก สมเด็จอมรินทราธิราช ได้ทรงฟังพจนาตถ์สุนทรวาจา อันนางผุสดีเทพกัญญาทูลขอทศวรพรสิบประการ ก็ตรัสพระราชทานด้วยพระคาถา ดังนี้
เย เต ทส วรา ทินฺนา	มยา สพฺพงฺคโสภเน
สิวิราชสฺส วิชิเต	สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเรติ
ขึ้น () ภทฺเท ดูกรเจ้าผุสดีผู้มีสุนทรพักตร์พร้อมด้วยสรรพลักษณะวิไลเลิศ เย เต ทส วรา ทินฺนา วรพรพิเศษประเสริฐสิ่งใดทั้งสิบประการ ที่เราประทานประสิทธ์ให้ พระพรนั้นไซร้เจ้าจักได้สำเร็จเสร็จสิ้นทุกประการ ในพระราชฐานแว่นแคว้นแดนอาณาจักรจอมนาถ แห่งสมเด็จพระเจ้าสีวิราชนั้นเทอญ
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
อิทํ วตฺวาน มฆวา	เทวราชา สุชมฺปติ
ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา	อนุโมทิตฺถ วาสโวติ.
ขึ้น () ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสิกขา มฆวา อันว่าท้าวมัฆวานเทวราช ผู้เป็นพระราชสามีนางอัปสรราชสุชาดา ทรงพระราชทานซึ่งทศวรพิธพรสิบประการแก่พระผุสดีเทพนารีแล้ว ก็ทรงเกษมสานต์โสมนัสปรีดาผ่องแผ้ว ด้วยพระทัยอนุโมทนา ในกาลบัดนั้นแล.
ทสวรวณฺณนา นิฏิตา
ประดับด้วยพระคาถา ๑๙ พระคาถา
(ปี่พาทย์ทำเพลงสาธุการ)
๒. หิมพานต์
ความกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส
อิติ สา วเร คเหตฺวา ตโต จุตา มทฺทรญฺโ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ชายมานาย จนฺทนจุณฺเณน ปริปฺโผสิเตน วิย สรีเรน ชาตตฺตา เตนสฺสา นามคคหณทิวเส ผุสฺสตีเตฺวว นามํ กรึสุ. สา มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล อุตฺตมรูปธรา อโหสิ.
ขึ้น (๑) สา ผุสฺสตี อันว่าสมเด็จพระผุสดีผู้ทรงศรีสุนทรเลิศลักษณา วเร คเหตฺวา ครั้นได้รับพระราชทานซึ่งทศวรพรสิบประการ อันท้าวมัฆวานประสิทธิ์ให้ จวิตฺวา ก็จุติจากสุราลัยลงปฏิสนธิในมาตุคัพโภทรบวรราชวงศ์ องค์อัครมเหสีตระกูลเกศกษัตริย์มัททราช ทสมาสจฺจเยน ถ้วนทศมาสก็ประสูติพระราชกุมารี สรีเรน ชาตตฺตา ผิวพรรณฉวีวรรณพระองค์ ประดุจหนึ่งทรงเฉลิมลูบด้วยแก่นจันทน์ ญาติกุลา พระประยูรญาติทั้งหลายนั้นถวายพระนามชื่อว่าผุสดี ก็สมมูลปณิธีอันตั้งไว้ โสฬสวสฺสิกกาเล ครั้นพระชนม์ได้สิบหกปีก็ได้เป็นองค์เอกอัครมเหสีสมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัย ผู้เสวยสิริมไหศุริยราชวงศ์ เป็นจอมขัตติยพงศ์ผ่านพิภพสีพี
เดิน สกฺโก เทวราชา ส่วนสมเด็จท้าวโกสีย์สหัสสนัยน์เทวราช รำพึงถึงพระพรที่ประสาทแก่พระผุสดี พระพรทั้งเก้านี้ก็สำเร็จแล้ว ยังแต่พระลูกแก้วที่พระนางเธอปรารถนา ควรอาตมาจะประสิทธิ์ให้ สนฺติกํ คนฺตฺวา ก็เสด็จครรไลไปสู่ทิพยวิมานอันเป็นนิวาสสถานหน่อพุทธางกูร ครั้นถึงจึงบังคมทูลอาราธนา พร้อมด้วยเทพยดาทั้งหกหมื่น ก็ชวนกันชมชื่นรับปฏิญญาณ ส่วนพระโพธิสัตว์ก็จุติจากทิพยสถานพิมานมาศ ทรงเสวยปฏิสนธิชาติในครรภ์พระผุสดี พระนางเธอก็เปรมปรีดิ์ทุกเวลา สพฺเพ เทวคณา ฝ่ายฝูงเทพยดาทั้งนั้น ก็จุติจากสวรรค์พิมานมาศ ลงสู่ครรภ์ภริยาอำมาตย์ทั้งหกหมื่น ก็พร้อมวันทันคืนและเวลา ด้วยหน่อพระศาสดาเจ้านั้นแล.
เดิน (๒) สา ผุสฺสตี อันว่าสมเด็จพระผุสดีผู้เป็นจอมนารีราชวงศ์ ทส มาเส ธารยิตฺวา เมื่อพระนางเธอทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาส ปรารถนาจะประพาสชมพระนคร จึงทูลวอนพระภรรดา ท้าวเธอก็ทรงพระกรุณาให้ตกแต่งนคเรศเหมือนทิพยนิเวศน์สุราลัยมโหฬาร ให้ทรงสีวิกากาญจน์ประดับเป็นสีแสงสุวรรณวาบวับระยับตา พร้อมไปด้วยตระกูลราชกัญญาแห่แหนเป็นขนัด ธงชัยมยูรฉัตรพัดโบกบังแสงพระสุริยามาศ เสียงดุริยางค์พิณพาทย์ ฆ้องกลองนฤนาทประโคมแห่เป็นคู่ ๆ ดูสะพรั่ง ปุรํ ปทกฺขิณํ ประทักษิณเวียนรอบพระพารา เวสฺสานํ วีถิยา ตามมรรคาถนนหลวง ที่พ่อค้าทั้งปวงประชุมกันมิได้ขาด กมฺมชฺชวาตา ลมกัมมัชวาตประพาสผัน ทรงประชวรพระครรภ์ดูอนาถ ฝ่ายพระประยุรญาติแวดล้อมเป็นขนัด นางกษัตริย์ประสูติพระราชกุมารในสถานที่นั้นแล
ตโต จุตา สา ผุสฺสตี	ขตฺติเย อุปปชฺชถ
เชตุตฺตรมฺหิ นคเร	สญฺชเยน สมาคมิ.
ทส มาเส ธารยิตฺวา	คโรนฺตี ปุรํ ปทกฺขิณํ
เวสฺสานํ วีถิยา มชฺเฌ	ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ.
น มยฺหํ มตฺติกํ นาม	นปิ เปตฺติกสมฺภวํ
ชาโตมฺหิ เวสฺสวีถิยา	ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหุ.
ยทาหํ ทารโก โหมิ	ชาติยา อฏฺวสฺสิโก
ตทา นิสชฺช ปาสาเท	ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ.
หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ	มํสมฺปิ รุธิรมฺปิ จ
ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา	ยทิ โกจิ ยาจเย มมํ.
สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส	อกมฺปิตมสณฺิตํ
อกมฺปิ ตตฺถ ปวี	สิเนรุวนวฏํสกาติ.
เดิน (๓) มหาสตฺโต อันว่าพระบรมพุทธพงศ์โพธิญาณ เสด็จจากอุทรสถานพระมารดา อกฺขีนิ อุมฺมิเลตฺวา ลืมพระเนตรทั้งซ้ายขวา เหยียดพระกร จึงทูลวอรพระมารดาว่า ขึ้น อมฺม ข้าแต่พระแม่เจ้า ยํ กิญฺจิ ธนํ ทรัพย์อันใดของเราที่บรรดามี พระลูกนี้จะบำเพ็ญทาน ได้ทรงฟังก็บันดาลอนาถนัก จึงส่งทรัพย์ให้พระลูกรักพันตำลึง จึงว่าพ่อ ถ้าพ่อพึงชอบฉันใด เจ้าจงให้ตามปรารถนา พระโพธิสัตว์ตรัสด้วยพระมารดาก็ปรากฏ ในชาติเป็นมโหสถเวสสันดร กิตติศัพท์ก็ขจรกัมปนาท ครั้นเมื่อปัจฉิมชาติก็เหมือนกัน เป็นมหัศจรรย์จุฬาโลกเลิศพสุธา
เดิน สพฺเพ ขตฺติยา ฝ่ายประยุรวงศาสโมสร นามํ กรึสุ จึงถวายพระนามว่า เวสสันดร เหตุประสูติกลางพระนคร ตรอกพ่อค้า
เอกา กเรณุกา ยังมีนางกุญชรคชาชาติฉัททันต์เถื่อนเที่ยวอยู่ในกลางอากาศ ก็พาบุตรขาวบริสุทธิ์ดังไกรลาสเลิศล้น มาไว้ในโรงช้างต้นเป็นมหามงคลบรมราชคชาธาร แล้วก็คืนยังสถานวนาเวศ สพฺเพ ชนา อันว่าประชาชนชาวพิชัยเชดอุดร จึงให้ชื่อกุญชรปัจจัยนาเคนทร์ ควรจะเป็นศรีสง่างามพระนครเพราะเกิดเป็นปัจจัยแก่พระเวสสันดรมหาสมมุติวงศ์
ฝ่ายบรมพงศ์วราราช ท้าวเธอก็ประสาทพระนม ทรงศรีสวัสดิอุดมเลิศลักษณนารี หกสิบสี่ล้วนสมบูรณ์ ประทานให้ประโลมเลี้ยงพระลูกเจ้าทุกเวลาสหชาตทารกา ถึงทารกที่เกิดพร้อมด้วยพระลูกรัก สมเด็จพระจอมปิ่นปักก็ประทานนางนมทุกตัวคน แล้วประทานเครื่องต้นอลังการ สำหรับพระกุมารบรมราชวงศ์อันเลิศแล้ว แต่ล้วนแก้วกาญจนมณี
หน่อพระชินสีห์โมลีโลก พระทัยนั้นปรารถนาจะข้ามโอฆสงสาร มิได้ย่อหย่อนที่จะบริจาคมหาทาน เมื่อพระชนมานได้สี่ห้าพระวรรษา โอมุญฺจิตฺวา จึงเปลื้องเครื่องปิลันธนาจากพระองค์ ทรงประสาทให้แก่พระนมกำนัลในทุกถ้วนหน้า สิ้นวาระเก้าครั้ง ด้วยพระทัยท้าวเธอหวังพระโพธิญาณ ในอนาคตกาล นั้นแล.
เดิน (๔) โส โพธิสตฺโต สมเด็จบรมหน่อพุทธางกูร เมื่อพระชนมานบริบูรณ์แปดพระวรรษา เสด็จสถิตแท่นบวรมหาไสยาอาสน์ ปาสาทวรคโต ในปราสาทรัตนพิมานทอง จินฺเตสิ จึงทรงพระดำริโดยคลองพุทธภูมิภาคพระโพธิญาณ ว่าอาตมะบริจาคทานอลังการรัตนวิภูสิตประเสริฐ ก็เป็นพาหิรทานอันล้ำเลิศควรจะเลื่อมใส โกจิ ยาจโก ถ้าแลว่ายาจกผู้ใดจะปรารถนาดวงหทัยเนื้อเลือด ก็จะฉะเชือดให้เป็นทาน จะแลกเอาพระโพธิญาณอันยอดยิ่ง ครั้นพระองค์จำนงนิ่งนึกจะให้อัชฌัตติกทาน ก็บังเกิดมหัศจรรย์บันดาลในบัดดล
ขึ้น มหาปถวี อันว่าพื้นพระธรณีก็เกิดจลาจลกัมปนาท สิเนรุ ปพฺพตราชา ทั้งพระยาเขาสิเนรุราชสัตตบริภัณฑ์คีรีเรียง ดุจเอนเอียงล้มลู่ทลาย วิชฺชุลฺตา เสียงฟ้าประพาสสายสะเทือนสะท้าน สกลพิภพหิมพานต์ก็บันลือพิลึกลั่น สัตว์จตุบาททวิบาทก็ผาดผันแซ่ซ้องเสียงสะทึกสะท้าน อากาศก็บันดาลเป็นเมฆหมอกมืดมัวทั่วสกลมหามงคลจักรวาล สาคโร ทั้งสาครก็บันดาลเป็นละลอกคระโครมครึกกึกก้องโกลาหล ปลาติมิงคลมัจฉาก็ดำด้นพ่นน้ำเป็นฟองฝอย เหราลอยล่องฉวัดเฉวียนเวียนว่าย คล้าย ๆ ตามคลื่นฝืนฟัด มังกรสะบัดโบกหางวางวู่เข้าเพิงผา มจฺฉกจฺฉปา เต่าปลาก็ดำโดดดิ้น เล่นกระแสสินธุ์สายสาคร ภุชงค์ชูเศียรสลอนตามกระแสชล พ่นน้ำเป็นฝอยฟอง ช้างน้ำก็คะนองลองงวงแลเงยงา สพฺเพ เทวา ทั้งเทพยเจ้าในชั้นฉกามาพจรโสฬสพิมาน ทุกอมรสถานเทเวศร์ ในขอบเขตขุนเขาทุกแหล่งหล้า ก็โปรยทิพรัตนมาลาสุมณทารพ์ ร้องซ้องสาธุการอำนวยพรแก่พระเวสสันดรนั้นแล.
เดิน (๕) โพธิสตฺโต อันว่าพระบรมราชพุทธพงศ์ผู้ทรงญาณ ครั้นพระชนมานเจริญรุ่นสิบหกปี ทรงพระลักษณราศีพร้อมมูล ทั้งพระบารมีก็เพิ่มพูนผุดพุ่งดุจจันทร์จำรัสรุ่งในนภา ทั้งพระปรีชาก็เชี่ยวชาญ สิปฺปานํ นิปฺผตฺตึ รู้ศิลปศาสตร์สิบแปดประการก็เสร็จสิ้น สญฺชโย ส่วนสมเด็จกรุงสญชัยนรินทร์ปิ่นพิภพพสุธา พระทัยท้าวเธอปรารถนาจะมอบเวน ซึ่งสิริรัตนราเชนทร์แก่พระลูกรัก จะให้เป็นจอมปิ่นปักพระพารา มทฺทึ อาเนตฺวา จึงนำมาซึ่งพระมัทรีผู้ทรงศรีสวัสดิอุดมเลิศลักษณกัญญา เป็นตระกูลธิดามาตุลราชวงศ์ ท้าวเธอก็ทรงราชาภิเษก เป็นเอกองค์อัครมเหสี ประทานราชกุมารีพระกำนัลหมื่นหกพันพระองค์นาง พื้นสาว ๆ สวยสำอางอันอย่างยิ่ง แล้วมอบมิ่งมไหศวรรย์ ให้สืบศรีสุริยสันตติวงศ์ดำรงราชประเพณี
ฝ่ายหน่อพระชินสีห์เสวยสวัสดิโภไค เป็นจอมฉัตรพิชัยสีพี ทานํ ปวตฺเตสิ ท้าวเธอก็เปรมปรีดิ์ที่จะบริจาคทานมิได้ขาด จึงให้อำมาตย์ทำฉทานศาลา ทานํ ปวตฺเตตฺวา ให้จัดแจงทั้งเงินทองเสื้อผ้า ราชวัตถาสุภาภรณ์พรรณแพรม้วนมุ้งม่านกาญจนมณี สรรพภัณฑะเครื่องดีอันมีค่า ตามแต่จะปรารถนาแล้วยกให้ แก่ยาจกเข็ญใจทุกถ้วนหน้า ท้าวเธอทรงพระราชศรัทธามิรู้สิ้น ดุจพื้นพระธรณินอันหนาหนัก เป็นที่บำรุงรักแก่ไพร่ฟ้า
มทฺที สพฺพงฺคโสภนา ส่วนนางพระยามัทรีเจ้าก็ทรงพระครรภ์ อุทรนั้นมิได้คลาดเคลื่อน ถ้วนสิบเดือนจึงประสูติพระลูกยา พระญาติวงศารับด้วยข่ายทองอันบริสุทธิ์ จึงถวายนามพระราชบุตรชื่อว่าชาลี แล้วพระมัทรีเธอทรงพระครรภ์คำรบสอง ประสูตินางน้องราชธิดา พระญาติวงศาก็รับรองด้วยหนังหมีถวายพระนามราชบุตรีชื่อว่ากัณหาชินานาฏ
ขึ้น เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าพระเวสสันดรบวรราชวงศ์ ผู้ดำรงพิภพพสุธา ครั้นเวลาพระสุริยาอรุณรุ่งจำรัส บรมกษัตริย์ทรงมหามงคลรัตนวิภูสิตประเสริฐสถาวร เสด็จทรงพระยาเศวตกุญชรช้างพระที่นั่งอันเลิศแล้วประดับด้วยแก้วกาญจนมณีสลับ แสงวะวาบวับระยับตา พร้อมด้วยสหชาตโยธาแห่ห้อมจอมกษัตริย์เสด็จยังโรงทาน พระทัยท้าวเธอเกษมสานต์โสมนัสเปรมปรีดิ์ ทรงกุญชรหัตถีทอดพระเนตรทุกโรงทานศาลา ในกาลนั้นแล.
เดิน (๖) ตทา กาเล ในกาลเมื่อพระเวสสันดรอดุลดวงกษัตริย์ ท้าวเธอเสวยราชสมบัติมโหฬาร กิตติศัพท์ก็สะท้านทั่วสกลพิภพธานีกรุงกษัตริย์ พอเมืองกลิงคราฐมาเกิดวิบัติเข้าแพง ทั้งฝนก็แล้งมิได้ตกทั่วประเทศ สสฺสานิ เข้ากล้าทั้งหลายก็ตายทุกนิคมเขตแว่นแคว้น ประชาชนก็ยากแค้นแสนกันดารอดอาหารจนซูบผอม จึงชวนกันประชุมพร้อมหน้าพระลาน ร้องทูลสารอุปกาศ พระเจ้ากลิงคราชได้ทรงฟังคำประชาชน ว่าแค้นเคืองขัดสนด้วยความอด ท้าวเธอก็ทรงรักษาอุโบสถสิ้นกำหนดเจ็ดวัน วสฺสํ นาสกฺขิ ฝนนั้นก็มิได้ตกต้อง
สพฺเพ นาครา ประชาชนชวนกันร้องประกาศสารว่า ขึ้น เทว ข้าแต่พระองค์ผู้ผ่านพิภพพารา เวสฺสนฺตโร ราชา ยังมีมหาสมมุติราชวงศ์ทรงพระนามพระเวสสันดรยอดกษัตริย์ เสวยสมบัติในกรุงไกรพิชัยเชตอุดร ท้าวเธอมีคชกุญชรเลิศแล้ว เป็นช้างแก้วมหามงคลอันล้ำเลิศ สพฺพเสโต ขาวประเสริฐดังไกรลาสรัตนคิรี อารุยฺห ครั้นคนขึ้นขับขี่ไปสู่คามนิคมใด ๆ ทุกประเทศ วสฺสํ วสฺสิ ฝนนั้นก็ตกลงทุกขอบเขตแหล่งหล้า ขอพระองค์จงจัดหาพราหมณ์ผู้ฉลาด ให้ไปสู่พิชัยราชธานี ขอคชสารศรีสวัสดิมงคล แต่พระจอมสุธาดลเวสสันดร ท้าวเธอก็จะพระราชทานคชกุญชรมากรุงศรี ฟ้าฝนก็จะตกดีบริบูรณ์
เดิน ท้าวเธอได้ฟังประชาชนทูลก็ใช้พราหมณ์ทั้งแปดคนผู้ฉลาด เต พฺราหฺมณา อันว่าพราหมณ์ทั้งแปดคนบังคมลาแล้วก็ลีลาศไปสู่กรุงสีพีราชธานี รชสฺสิรา มีสรีรกายคลุกเคล้าด้วยเถ้าธุลีละอองผง ทานคฺคํ คจฉึสุ ก็ตรงไปสู่โรงทาน เพื่อจะขอคชสารนั้นแล.
ขึ้น (๗) ตโต รตฺยา วิวสาเน ในเมื่อพระสุริยรังสีอร่ามรุ่ง แสงสุวรรณผุดพุ่งผ่องพื้นทิฆัมพรวโรภาส เวสฺสนฺตโร ราชา สมเด็จบรมราชรวีวงศ์พงศ์พุทธางกูรกษัตริย์ ปพุชฺฌิตฺวา เสด็จตื่นจากบรรจถรณ์รัตนไสยาสน์ สระสรงเสาวคนธชาติวารี ขจรกลิ่นสุมาลีตลบองค์ อลงฺกริตฺวา ท้าวเธอก็ทรงเครื่องสรรพาภรณ์บวรวิภูสิต สังวาลวิจิตรจำหลักลาย ถมวิเชียรรายเรียงประดับแสงวะวับวิเศษศรี ทับทรวงมณีอร่ามแพร้ว สะอิ้งแก้วกาญจน์ประกิตกรอง สุวรรณวลัยทองธำมรงค์ มหามงกุฎอลงกตประดับสำหรับกษัตริย์เสร็จแล้ว พระกรกุมพระขรรค์แก้วยุรยาตร ทรงเศวตกุญชรชาติคชาธาร พร้อมด้วยสหชาตทวยหาญแห่สะพรั่ง เสียงดุริยางค์ประดังประโคมขานอยู่เซ็งแซ่ เครื่องสูงแห่เป็นคู่ ๆ ดูสลับสลอน พวกพลบทจรโกลาหล ฝ่ายยาจกคนจนกระเจิงจร เบียดเสียดแซกซ้อนกันสับสน สาละวนที่จะรับพระราชทาน ท้าวเธอก็เกษมสานต์โสมนัส ให้แจกจัดพรรณแพรม้วนมุ้งม่านกาญจนมณี ให้แก่ยาจกตามมีมิได้เลือกหน้า
เดิน เต พฺราหฺมณา อันว่าพราหมณ์มาแต่กลิงคราฐล้วนคนฉลาดรู้อุบาย พาหา ปคฺคยฺห ประนมนิ้วเหนือเศียรเกล้าแล้วร้องถวายชัย สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ก็ตรัสปราศรัยโดยสารพระคาถา
ปรุฬฺหกจฺฉนขโลมา	ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา
ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ	กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา
รตนํ เทว ยาจาม	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒนํ
ททาหิ ปวรํ นาคํ	อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ.
ททามิ น วิกมฺปามิ	ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา
ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ	โอปวยฺหํ คชุตฺตมํ.
(ปฏิชานิตฺวา จ ปน)
หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห	ราชา จาคาธิมานโส
พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒโน.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ	ตทาสิ โลมหํสนํ
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ	เมทนี สมกมฺปถฺ
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ	ตทาสิ โลมหํสนํ
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ	ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา.
สมากุลํ ปุรํ อาสิ	โฆโส จ วิปุโล มหา
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเน.
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ	เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา	รถิกา ปตฺติการกา.
เกวโล จาปิ นิคโม	สิวิโย จาปิ สมาคตา
ทิสฺวา นาคํ นียมานํ	เต รญฺโ ปฏิเวทยุํ
วิธมํ เทว เต รฏํ	ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว
กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา	นาคํ รฏฺสฺส ปูชิตํ.
กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา	อีสาทนฺตํ อุรุฬฺหวํ
เขตฺตญฺุํ สพฺพยุทฺธานํ	สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.
ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ	ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ
ทนฺตึ สวาลวีชนึ	เสตํ เกลาสสาทิสํ.
สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ	สาถพฺพนิ สหตฺถิปํ
อคฺคยานํ ราชวาหึ	พฺราหฺมณานํ อทา คชํ.
อนุนํ ปานญฺจ โส ทชฺชา	วตฺถเสนาสนานิ จ
เอตํ โข ทานิ ปฏิรูปํ	เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ.
อยํ เต วํสราชา โน	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒโน
กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต	คชํ ภเชติ สณฺชย.
สเจ ตวํ น กริสฺสสิ	สิวีนํ วจนํ อิทํ
มญฺเ ตํ สห ปุตฺเตน	สิวี หตฺเถ กริสฺสเร.
กามํ ชนปโท มาสิ	รฏฺญฺจาปิ วินสฺสตุ
นาหํ สีวินํ วจนา	ราชปุตฺตํ อทูสกํ
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺา	ปุตฺโต หิ มม โอรโส.
กามํ ชนปโท มาสิ	รฏฺญฺจาปิ วินสฺสตุ
นาหํ สิวีนํ วจนา	ราชปุตฺตํ อทูสกํ
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺา	ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช.
น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ	อริยสีลวโต หิ โส
อสิโลโกปิ เม อสฺส	ปาปญฺจ ปสเว พหุํ
กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ	สตฺเถน ฆาตยามเส.
มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน	น หิ โส พนฺธนารโห
ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺา	วงฺเก วสตุ ปพฺพเต.
เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท	ฉนฺทํ น ปนุทามเส
อิมํ โส วสตุ รตฺตึ	กาเม จ ปริภุญฺชตุ.
ตโต รตฺยา วิวสาเน	สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา	รฏฺา ปพฺพาชยนฺตุ นนฺติ
เดิน (๘) โภนฺโต พฺราหฺมณา ดูกรพราหมณ์ผู้ประพฤติพรหมเวทวิชา ท่านจักปรารถนาสิ่งอันใด อย่าเกรงใจจงแจ้งอรรถ พราหมณ์ได้ฟังตรัสก็ปรีดา ด้วยสมทางท่าที่จะขอคชสาร จึงทูลว่า ขึ้น เทว ข้าแต่พระผู้ผ่านพิภพธรณี พระพุทธิเจ้าข้า กิตติศัพท์ข่าวเขาลือชาทุกไพร่ฟ้าประชาชน ทั่วสกลพิภพจักรวาล กระหม่อมฉานทั้งหลายมาทั้งนี้ หวังจะขอคชสารศรีสง่างามพระที่นั่งต้น เป็นมหามงคลอันเลิศแล้ว ทูลกระหม่อมแก้ว จงให้สำเร็จมโนรถความปรารถนาแก่ข้าพฤฒาจารย์
เดิน ครั้นท้าวเธอได้ทรงฟังก็ชื่นบานโสมนัสจึงตรัสว่า พราหมณ์เอ๋ยเราจะให้สำเร็จความปรารถนา ตรัสแล้วก็เสด็จลงจากบรมคชาไอยเรศ ท้าวเธอทอดพระเนตรเครื่องประดับสำหรับมหาคชสาร ย้าย อลังการอันเลิศแล้ว พื้นเพชรรัตน์แพร้วอร่ามรุ่ง กาญจนะผุดพุ่งจำรัสสี ราชาวดีเป็นเครื่องกรอง ผ้าปกตระพองตาข่าย ทับทิมรายรัตนามาศ หลังปกลาดรัตนกัมพล ทั้งรัตคนแก้วกรองสุวรรณวลัยทองถมมุกดา ประดับสองงาอร่ามรัตน์ สายรัดพัตรพิจิตรถัก ผูกชนักแนบสองหู ห้อยพวงพู่ดูพิสุทธิ์สำอาง พร้อมด้วยบังสุริยางค์เพริดพรายอภิรุมรายรัตนจามรี วาลวีชนีวิเชียรฉัตร สำหรับบรมจักรพรรดิคชาธารอันล้ำเลิศ ช้างแก้วประเสริฐอันหาค่ามิได้ ทั้งอาภรณ์วิไลหกสิ่งสรรพ ล้วนเครื่องประดับไม่มีค่า อีกทั้งนานาอลงกรณ์ สรรพคชาภรณ์ดังพรรณนา ยี่สิบสี่แสนราคาคิดควร สิ่งของทั้งมวลและหมอควาญ สำหรับพระยาคชสารพร้อมมิได้ขาด
ขึ้น เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าพระเวสสันดรราชสุริยวงศ์ พระกรซ้ายทรงจับงวงคชไอยรา พระกรขวาทรงอุทกวารีคนทีทอง ท้าวเธอก็ร้องประกาศแก่อมรเทวราชทุกห้องฟ้า ให้ช่วยอนุโมทนาคชทาน แล้วตรัสเรียกพฤฒาจารย์มิได้ช้า หลั่งอุทกธาราให้ตกลงเหนือมือพราหมณ์ ตั้งพระทัยไว้ให้งามดังดวงแก้วแล้วก็ออกอุทานวาจาว่า อิทํ ทานํ อันว่าผลทานของข้าจงสำเร็จ แก่พระสร้อยสรรเพชญ์โพธิญาณ ในอนาคตกาลนั้นเถิด
เดิน (๙) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวร ปางเมื่อพระเวสสันดรทรงประสาท พระยากุญชรราชพาหนะพระที่นั่งต้น ก็เกิดมหาวิจลจลาจลทั่วพิภพพสุธา เต พฺราหฺมณา อันว่าพราหมณ์ทั้งหลาย ครั้นได้รับพระราชทานซึ่งพระยากุญชรคชสารศรี พราหมณ์ทั้งปวงขึ้นขับขี่ แล้วออกจากกรุงพิชัยเชตอุดร สพฺเพ นาครา ฝ่ายพวกประชาชนชาวพระนครสีพีก็กรูเกรียวเลี้ยวไล่ล้อมคลุกคลี สะกัดหน้าแลหลังแล้วร้องว่า โภนฺโต พฺราหฺมณา ดูกรพราหมณ์กลีเหล่ากลิงคราฐวิสัย เออ เองไฉนจึงองอาจมาขับขี่คชสารศรีพระที่นั่งทรง สำหรับบรมราชวงศ์องค์กษัตริย์ เต พฺราหฺมณา อันว่าพราหมณ์ที่ขับขี่คชสาร ได้ฟังอรรถก็เดือดดาลตะคอกขู่ชาวพระนครว่า อยํ นาโค ช้างตัวนี้พระเวสสันดรประสาทให้ เออ ก็การอะไรจึงมาถาม เต ชนา ประชาชนครั้นแจ้งความว่าท้าวเธอประสาทให้ เทวตาวิคฺคหิตา หุตฺวา เทพยเจ้าเข้าดลใจชาวพิชัยราชธานีที่รักให้พิโรธร้าวราน เหตุท้าวเธอจะได้บำเพ็ญพระโพธิญาณอันยอดยาก บุตตทารบริจาคมหาทาน จึงมาบันดาลมหาชนทุกถ้วนหน้า เนคมา ทั้งชาวนิคมคามเขตชนบท รถิกา ทั้งนายรถราชหัตถาจารย์ ทั้งเสนาทหารอันชาญเชิงชาวพิชัยเชตอุดร สมาคตา ก็สโมสรพร้อมกันหน้าพระลาน อุปกาสึสุ ก็ชวนกันร้องอุปกาศสารแก่กรุงสญชัยปิตุราชว่า ขึ้น เทว ข้าแต่พระบาทบพิตรผู้ผ่านพิภพสีพี ราชปุตฺโต บัดนี้ พระเวสสันดรพระลูกเจ้ากระทำผิดราชกิจประเพณีแต่บุราณ นาคํ ทชฺชา ให้พระยาคชสารคชาธารพระที่นั่งต้น เป็นมหามงคลอันล้นเลิศ ขาวประเสริฐดังเงินยวง พฺราหฺมณานํ แก่พราหมณ์ทั้งปวงอันมาขอ ไม่ควรที่จะยกยอประสาทให้ คชสารนี้ไซร้ควรจะไว้ประดับสำหรับเมือง เมื่อพระเวสสันดรท้าวเธอกระทำให้แค้นเคืองถึงเพียงนี้ ถ้าพระองค์เห็นดีจะเอาไว้ ก็เห็นว่าภัยจะพึงมีแก่พระองค์
เดิน ครั้นท้าวเธอได้ทรงฟังก็เดือดดาล ประหนึ่งว่าเพลิงกาฬเข้าลามลน จึงตรัสแก่ประชาชนทุกถ้วนหน้าว่า เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าพระลูกรักเรากระทำผิดราชกิจประเพณี กุญฺชรํ ทชฺชา ให้คชสารศรีสง่างามแก่พราหมณ์อันมาขอ ท่านจึงมายกยอหยิบเอาโทษ พากันพิโรธร้าวราน วิหญฺเร เราจะประหารด้วยท่อนจันทน์แลศัสตราหาควรไม่ ชนทั้งปวงจึงทูลว่า ถ้าฉะนั้นไซร้ก็ควรจะเนียรเทศ ให้บำราชจากนิเวศน์กรุงแก้ว จึงตรัสว่าเวลาวันนี้ก็จวนแล้วทุเลาก่อนพรุ่งนี้จึงจะให้บทจรเสียจากบุรีมหานครสีพีนี้แล.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
อุฏฺเหิ กตฺเต ตรมาโน	คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท
สิวิโย เทว เต กุทธา	เนคมา จ สมาคตา.
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ	เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา	รถิกา ปตฺติการกา
เกวโล จาปิ นิคโม	สิวิโย จาปิ สมาคตา.
อสฺมา รตฺยา วิวสาเน	สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา	รฏฺา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
ส กตฺตา ตรมาโนว	สิวิราเชน เปสิโต
อามุตฺตหตฺถาภรโณ	สุวตฺโถ จนฺทนโผสิโต.
สีสํนฺหาโต อุทเก โส	อามุตฺตมณิกุณฺฑโล
อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ	เวสฺสนฺตรนิเวสนํ.
ตตฺถทฺทส กุมารํ โส	รมมานํ สเก ปุเร
ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ	ติทสานํว วาสวํ.
โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน	กตฺวา เวสฺสนฺตรํพฺรวิ
ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ	มา เม กุชฺฌิ รเถสภ.
วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส	กตฺตา ราชานมพฺรวิ
ภตฺตา เมสิ มหาราช	สพฺพกามรสาหโร.
ทุกฺขนฺเต เวทยิสฺสามิ	ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ
สิวิโย เทว เต กุทฺธา	เนคมา จ สมาคตา.
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ	เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา	รถิกา ปตฺติการกา
เกวโล จาปิ นิคโม	สิวิโย จาปิ สมาคตา.
อสฺมา รตฺยา วิวสาเน	สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
สมคฺคา สิวิโย หุตฺวา	รฏฺา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
กิสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา	นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ
ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข	กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ มํ.
อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ	เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา	รถิกา ปตฺติการกา
นาคทาเนน ขิยฺยนฺติ	ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.
หทยํ จกฺขุํ ปหํ ทชฺชํ	กึ เม พาหิรกํ ธนํ
หิรญฺํ วา สุวณฺณํ วา	มุตฺตา เวฬุริยา มณิ.
ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ	ทิสฺวา ยาจกมาคเต
ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ	ทาเน เม รมตี มโน.
กามํ มํ สิวิโย สพฺเพ	ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา
เนว ทานา วิรมิสฺสํ	กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา.
เอวนฺตํ สิวิโย อาหุ	เนคมา จ สมาคฅา
โกนฺติมาราย ตีเรน	คิริมารญฺชรํ ปติ
เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ 	เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต.
โสหํ เตน คมิสฺสามิ	เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา
รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ	ยาว ทานํ ททามหนฺติ.
เดิน (๑๐) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรสิกขา สมเด็จพระบรมนราธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ มีราชโองการตรัสประภาษสั่ง กตฺเต เหวยนายนักการใครนั่งอยู่ที่นั่น ตรมาโน จงรีบด่วนไปพลัน ทูลสารแก่พระลูกเรานั้นให้แจ้งเหตุ ปพฺพาเชสึ ว่าจะเนียรเทศพระลูกเสียจากเมือง ประชาชนเขาแค้นเคืองด้วยให้ช้างเป็นทาน ฝ่ายนายนักการก็รีบมาทูลเหตุ แก่พระจอมปิ่นปกเกศนราราชว่า ขึ้น เทว ข้าแต่ละอองธุลีพระบาทผู้ทรงพระคุณอันเลิศแล้ว ทูลกระหม่อมแก้วจะจากจร ด้วยชาวพระนครเขาขึ้งโกรธ ทั้งพระบิดาก็ทรงพระพิโรธ ด้วยช้างแก้วพระองค์ให้ไปเป็นทาน จึงตรัสใช้กระหม่อมฉานมาทูลเหตุสั่งให้เนียรเทศเสียพรุ่งนี้ ขอฝ่าธุลีจงทราบพระญาณ
เดิน สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ขัตติยวงศ์ทรงสดับสาร อันนายนักการมากราบทูลโดยมูลเหตุ ว่าไพร่ฟ้าเขาจะเนียรเทศไปสู่ป่า ท้าวเธอมิได้ท้อพระราชศรัทธาที่จะทำทาน จึงมีพระราชโองการตรัสว่า ขึ้น กึ เม พาหิรกํ ธนํ อย่าว่าแต่เศวตคชาพาหิรกทานที่เราบริจาค ถึงอัชฌัตติกทานอันยอดยากที่จะยกให้ ถ้าแลมียาจกผู้ใดจะปรารถนา ซึ่งพาหาหทัยนัยน์เนตรทั้งคู่ เราก็อาจจะเชือดชูออกบริจาคให้เป็นทาน จะแลกพระโพธิญาณในเบื้องหน้า อย่าว่าแต่จะต้องบัพพาชนียกรรมทำโทษ ถึงไพร่ฟ้าเขาจะพิโรธรอนรานประหารชีวิต เราก็มิได้คิดย่อท้อที่จะบำเพ็ญทาน
เดิน ครั้งนั้นเทพยเจ้าเข้าดลใจให้นายนักการทูลแนะตำแหน่งวนสถานคิรีวงกต จึงตรัสสั่งนายนักการให้ช่วยทูลงดสักสองราตรี แต่พอเราได้บำเพ็ญทานบารมีให้อิ่มศรัทธาแล้ว จะถวายบังคมลาทูลกระหม่อมแก้วจากพระนคร จะบุกป่าฝ่าดงดอนไปตามโทษ จงทรงพระกรุณาโปรดทุเลาก่อน ฝ่ายนายนักการชุลีกรแล้วกลับมากราบทูล แก่พระนเรสูรราชบิตุรงค์ ส่วนสมเด็จบรมพงศ์พุทธางกูรเกศกษัตริย์ ก็มีพระราชดำรัสสั่งเสนาบดี ให้ตระเตรียมโดยวิธีสัตตสดกมหาทานพร้อมไปด้วยกุญชรคชสารสินธพยานราชรถ ปรากฏด้วยนางกษัตริย์ ให้จัดทั้งทาสกรรมกรชายหญิงทั้งโคนม ประสมสิ่งละเจ็ดร้อยทุกประการ ไว้ยังโรงทานสถานนั้นแล.
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อามนฺตยิตฺถ ราชา นํ	มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ
ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ	ธนํ ธญฺญฺจ วิชฺชติ.
หิรญฺํ วา สุวณฺณํ วา	มุตฺตา เวฬุริยา พหู
สพฺพนฺตํ นิทเหยฺยาสิ	ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธนํ.
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สฬฺพงฺคโสภนา
กุหึ เทว นิทหามิ	ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.
สีลวนฺเตสุ ทชฺเชสิ	ทานํ มทฺทิ ยถารหํ
น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ	ปติฏฺา สพฺพปาณินํ.
ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ	สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ
โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเยฺย	สกฺกจฺจนฺติ อุปฏฺเห.
โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเยฺย	มยา วิปฺปวเสน เต
อญฺํ ภตฺตารํ ปริเยส	มา กิลิตฺถ มยา วินา.
อหํ หิ วนํ คจฺฉามิ	โฆรํ วาฬมิคายุตํ
สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ	เอกกสฺส พฺรหาวเน.
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ	ปาปกํ วต ภาสสิ.
เนส ธมฺโม มหาราช	ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก
อหํปิ เตน คจฺฉามิ	เยน คจฺฉสิ ขตฺติย.
มรณํ วา ตยา สทฺธึ	ชีวิตํ วา ตยา วินา
ตเทว มรณํ เสยฺโย	ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา.
อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน	เอกชาลสมาหิตํ
ตตฺเถว มรณํ เสยฺโย	ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา.
ยถา อารญฺกํ นาคํ	ทนฺตึ อเนฺวติ หตฺถินี
เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ	สเมสุ วิสเมสุ จ.
เอวนฺตํ อนุคจฺฉามิ	ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต
สุภรา เต ภวิสฺสามิ	น เต เหสฺสามิ ทุพฺภราติ.
เดิน (๑๑) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิญาณ เมื่อสมเด็จพระจอมมกุฎผู้ผ่านพิภพสีพี ตรัสสั่งให้แต่งทานพิธี แล้วลีลาศยังปราสาทพระมัทรีศรีสุนทรลักษณะเลิศกัลยาณ์ สยนปิฏฺเ นิสีทิตฺวา เสด็จนั่งเหนือบวรรัตนมหาสยนอาสน์ จึงมีพระราชโองการแก่พระยอดเยาวมาลย์มิ่งมหิษีว่า ขึ้น ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ อันว่าทรัพย์อันเป็นของ ๆ พี่ประสาทให้แก่เจ้า อนึ่งเล่าทรัพย์สมบัติอันพระน้องได้มาแต่สำนักมัททราชตระกูล นิทฺทเหยฺยาสิ เจ้าจงมัวมูลฝังไว้จะได้เป็นมหานิธีขุมทองอันใหญ่ติดตามตน พระมัทรีได้ทรงฟังก็ฉงนในพระบัญชา จึงทูลถามสมเด็จพระภัสดาอดุลดวงกษัตริย์ว่า ทรงพระกรุณาจะให้ฝังซึ่งสรรพสมบัติไว้ในแห่งใด จึงตรัสว่าเจ้าจงให้ซึ่งสรรพเข้าน้ำโภชนาหารวัตถาลังการอันอุดม แก่ท่านผู้ทรงศีลสมาธิพรหมจรรยา ก็จะเป็นมหาสุวรรณนิธีอันประเสริฐ สิ่งอันอื่นจะล้ำเลิศกว่าทานนั้นมิได้ อนึ่ง พระลูกรักสองสายใจสุดสวาท เจ้าจงอย่าประมาทช่วยอภิบาลบำรุงรักษา ทั้งองค์สมเด็จพระราชบิดามารดาของพี่ เจ้าจงภักดีปฏิบัติ อย่าให้เคืองขัดพระอัธยาศัย อนึ่ง ถ้าแลว่ากรุงกษัตริย์พระองค์ใดปรารถนา จะรับเจ้าไปเป็นอัครราชกัญญายอดนาง จงประกอบกิจสัจจางคปฏิบัติ อย่าให้เคืองขัดพระราชหฤทัย อย่าอาลัยถึงพี่ อันจะบำราศรัตนบุรีไปอยู่ป่า เห็นชีวิตจะมรณาเป็นมั่นคง ในพนัสแดนดงนั้นแล.
เดิน (๑๒) สมเด็จพระมัทรีศรีสุริยราชกัญญา ได้สดับสารพระภัสดาวันนั้นพรั่นพระทัย ทรงพระวิมุติสงสัยเคลือบแคลงแหนงในพระราชโองการ จึงทูลสนองสารบรมกษัตริย์ ว่าไฉนท้าวเธอจึงตรัสฉะนี้ จะเสด็จจรลีจากพระนครด้วยกิจธุระร้อนสิ่งอันใด ท้าวเธอจึงตรัสบอกโดยนัยคดีการ พระมัทรีทรงทราบสาร จึงทูลสนองพระราชโองการพระราชสามีว่า ขึ้น นุ ไฉนฉะนี้ พระลูกเจ้าจึงไม่โปรดเกล้าข้ามัทรี มาตรัสความไม่ดีปราศจากประโยชน์ อภูตปุพฺพํ แต่ก่อนก็มิได้เคยโปรดประภาษราโชวาทเหมือนครั้งนี้ ประหนึ่งว่าข้ามัทรีนี้หินชาติใช่เชื้อราชสุริยวงศ์ จะละให้พระองค์เสด็จเดียวเปล่าเปลี่ยวในกลางไพร เนส ธมฺโม อย่างธรรมเนียมที่ไหนพระพุทธิเจ้าข้า กษัตริย์นี้หรือจะเสด็จป่าพระองค์เดียวดังนี้เล่า ถึงพระร่มเกล้าปกเกศเสด็จทุเรศไร้ราชสุริยวงศ์ จะบุกป่าฝ่าดงไปแห่งใด ข้าพระบาทจะตามเสด็จไปไม่ขออยู่ จะเอาชีวิตแลกายนี้ไปสู้สนองพระคุณ กว่าจะสิ้นบุญข้ามัทรี ที่จะละพระราชสามีนั้นหามิได้ แม้จะตกไร้แสนกันดาร กินมูลผลาหารต่างโภชนา ก็จะสู้ทรมานหามาปฏิบัติพระองค์ ถึงแม้มาตรจะปลดปลงก็มิได้คิด จะเอาชีวิตนี้เป็นเกือกทองรองธุลีพระบาท แม้นพระองค์มิทรงพระอนุญาตให้ตามเสด็จไป อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน ข้ามัทรีก็จะก่อไฟให้รุ่งโรจน์โดดเข้าตาย เห็นจะดีกว่าอยู่ให้คนทั้งหลายเขานินทา ว่ามีพระภัสดาแต่เมื่อยามสุขถึงเมื่อยามทุกข์สิไม่ทุกข์ด้วย ดีแต่จะรื่นรวยอยู่ในพระบุรี จะขอตามเสด็จจรลีไปสู้ยากเมื่อยามจน อเนฺวติ หตฺถินี ดุจนางช้างต้นอันยุรยาตร ติดตามพระยาราชกุญชร ทนฺตึ มีงาอันงอนงามสง่า เชสฺสนฺตํ อันสัญจรท่องเที่ยวไปในทุ่งท่าอันลุ่มลาด ก็ติดตามมิได้คลาดพระยาคชสาร ยถา อันนี้แลมีอาการฉันใด ข้าพระบาทก็จะพาสองดรุณราชไปมิได้ห่าง ปจฺฉโต แต่เบื้องพระปฤษฎางค์พระร่มเกล้า มาตรว่ามีทุกข์เท่าถึงอันตราย จะวิ่งไปก่อนให้ตายต่างพระองค์ผู้ทรงพระคุณ ประกอบไปด้วยพระการุณแก่ข้าบริจาริกา
เดิน เมื่อพระมัทรีจะทูลพรรณนาป่าพระหิมพานต์ ก็กล่าวเป็นสารพระคาถา
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มญฺชุเก	ปิยภาณิเน
อาสีเน วนคุมพสฺมึ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มญฺชุเก ปิยภาณิเน
กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มญฺชุเก ปิยภาณิเน
อสฺสเม รมณียมฺหิ	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มญฺชุเก ปิยภาณิเน
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มาลธารี อลงฺกเต
อสฺสเม รมณียมฺหิ	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต	มาลธารี อลงฺกเต
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต	กุมาเร มาลธาริเน
อสฺสเม รมณียมฺหิ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต	กุมาเร มาลธาริเน
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ	กุญฺชรํ สฏฺิหายนํ
เอกํ อรญฺเ วิจรนฺตํ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ	กุญฺชรํ สฏฺิหายนํ
สายํ ปาโต วิจรนฺตํ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา กเรณุสงฺฆสฺส	ยูถสฺส ปุรโต วชํ
โกญฺจํ กาหติ มาตงฺโค	กุญฺชโร สฏฺิหายโน.
ตสฺส ตํ นทโต สุตฺวา	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ
อุภโต วนวิกาเส	ยทา ทกฺขิสิ กามโท
วเน วาฬมิคากิณฺเณ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
มิคํ ทิสฺวาน สายณฺหํ	ปญฺจมาลินิมาคตํ
กึปุริเส จ นจฺจนฺเต	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ	สนฺทมานาย สินฺธุยา
คีตํ กึปุริสานญฺจ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ	คิริคพฺภรจาริโน
วสฺสมานสฺสุลูกสฺส	น รชฺชสฺส สวิสฺสสิ.
ยทา สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส	ขคฺคสฺส ควยสฺส จ
วเน โสสฺสสิ พาฬานํ	น รชฺชสฺส สวิสฺสสิ.
ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ	พริหีนํ มตฺถกาสินํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ	อณฺฑชํ จิตฺรเปขุณํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา โมรีหิ ปริกณฺณํ	นีลคีวํ สิขณฺฑินํ
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ	น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต	ปุปฺผิเต ธรณีรุเห
สุรภึ สมฺปวายนฺเต	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
ยทา เหมนฺติเก มาเส	หริตํ ทกฺขิสิ เมทนึ
อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ	น รชฺชสฺส	สริสฺสสิ.
ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต	ปุปฺผิเต ธรณีรุเห
กุฏชํ พิมฺพชาลญฺจ	ปุปฺผิตํ โลทฺทปทฺมกํ
สุรภึ สมฺปวายนฺเต	น รชฺชสุส สริสฺสสิ.
ยทา เหมนฺติเก มาเส	วนํ ทกฺขิสิ	ปุปฺผิตํ
โอปุปฺผานิ จ ปทฺมานิ	น รชฺชสฺส สริสฺสสีติ.
เดิน (๑๓) สมเด็จพระยอดเยาวมาลย์มมาศมัทรีศรีสุริยราชธิดา จึงทูลพรรณนาพนัสนาเวศประเทศหิมพานต์ ดุจได้ทัศนาการจำแน่ถนัด ถวายบรมกษัตริย์ผู้เป็นภัสดาว่า ขึ้น เทว ข้าแต่พระบรมนราธิบดินทร์ปิ่นสกลอาณาจักรจอมพิภพสีพี ปางเมื่อพระองค์เสด็จจรลีประพาส ในพนาวาศแดนดง ปสฺสนฺโต จะได้ทรงฟังสองดรุณราชกุมาร ร้องขับขานประสานเสียงเสนาะในวนาศรม เมื่อยามรุกขชาติรื่นร่มเวลาเย็น จะแล่นเล่นในบริเวณพระอาศรมสถาน ข้ามัทรีนี้จะเก็บกุสุมามาลย์มากรองร้อย เป็นสายสร้อยสะอิ้งรัดสะเอวองค์ สังวาลวงวิจิตรมาลัย ประดับสองดนัยน้อยนาถ สองดรุณราชก็จะแล่นเล่นบันเทิงทุกเช้าค่ำ สองเจ้าจะฟ้อนรำสำราญจิต มิได้รู้ที่จะคิดถึงความทุกข์ จะมีแต่เสวยสุขสนุกทุกเวลาท้าวเธอได้เห็นจะเป็นที่ปรีดาดวงกมลปลื้ม น สริสฺสสิ พระทัยท้าวเธอก็จะหลงลืมรัตนราชัยมไหศุริยสมบัติ
ทกฺขิสิ มาตงฺคํ อนึ่ง จะได้ทรงชมมหามหิทธิหัสดีเดี่ยว เดินโทนเที่ยวในกลางป่า ลางสารที่เป็นคชคณาบดีดูพิลึก คำรนเสียงคระครึกมาภายหน้า เงยงวงงาร้องก้องโกญจนาท นำโขลงคลาดออกจากดง ได้ทอดพระเนตรเห็นก็จะเป็นที่พิศวงว่างวิตกถึงพระนคร อุภโต วนวิกาเส สองตราบข้างบทจรลำเนาป่าเดียรดาษด้วยพาฬมฤคคณานิกร หมู่พยัคฆ์พระยาไกรสรสรรพจัตุบาทละมั่งระมาดหมู่มฤคสุกรโค มหิงส์สิงโตตัวตัวคะนองลองเชิงระเริงคระครึกป่า ได้ทรงเห็นก็จะเป็นมหามหรสพเนตร จะบันเทาที่ทุกข์เทวศถวิลวัง
ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ แล้วจะได้ทรงฟังเสียงกระแสสินธุวนทีอันตกลงมาแต่ยอดรัตนคิรีไหลหลั่ง สายอุทกถั่งเป็นถ่องแถว ทั้งเสียงกินรีร้องจะเจื้อยแจ้วจำเรียง ขับประสานเสียงสนานชล บ้างก็รำฟ้อนอยู่บนชะง่อนผา โมรีหิ ปริกิณฺณํ จะได้ทรงชมพญาโมรมาศ แวดล้อมด้วยหมู่นิกรคณานาฏนางยูง จับเหนือยอดบรรพตอันสูงควรจะทัศนา พระองค์เห็นก็จะหรรษาโสมนัส น สริสฺสสิ จะมิได้ระลึกถึงสมบัติบุรีรมย์ เหมนฺเต ปางเมื่อฤดูน้ำค้างตกประพรมพื้นพสุธา หริตํ ทกฺขิสิ เมทนึ ควรที่จะทัศนาพื้นภูมิภาคปัถพี อันเดียรดาษด้วยหญ้าแพรกพรรณต่างสีซ้อนสลับ สี่องคุลีสรรพเสมอกัน อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ ดาษดื่นด้วยพื้นพรรณแมลงค่อมทอง ดูนี้ก็เรืองรองอร่ามงามระยับ ประเสริฐสรรพสรรพางค์ เที่ยวเล็มน้ำค้างบนปลายหญ้า วนํ ทกฺขิสิ ปุปฺผิตํ แล้วก็จะได้ทอดพระเนตรซึ่งนานาพรรณหมู่ไม้ บ้างผลิดอกออกใบระบัดอ่อน กิ่งก้านอรชรดังชั้นฉัตร บ้างก็ทรงผลกำดัดสุกทราม บ้างก็ดิบห่ามระคนปนผกามาศ ที่บานแบ่งบุปผชาติน่าใคร่ชมเสาวคนธภิรมย์ระรวยรื่น ที่โรยก็ร่วงลงยังพื้นพสุธา หอมขจรตลบป่า ปางเมื่อฤดูดอกเดียรดาษดาระดับดง ได้ทรงชมก็จะละเลิงหลงลืมระลึกถึงพระนคร อันเคยสุขสถาวรนั้นแล
ขึ้น (๑๔) สมเด็จพระมัทรีศรีสุริยราชวงศ์ องค์เอกอัครประยุรยอดกษัตริย์มัททราชธิดา มีพระกมลเจตนาจำนงนึกตรึกถวิล จะตามเสด็จบรมนรินทรราชสามี จึงแนะแนววนาลีลำเนาเขต ดุจได้เคยทอดพระเนตรจำแน่ถนัด ในตำแหน่งพนัสพนาเวศประเทศหิมพานต์ โดยวิตถารทูลถวายพระราชสามี โดยนิยมดังนี้แล
หิมวนฺตกณฺณนา นิฏฺิตา
ประดับด้วยพระคาถา ๑๓๔ พระคาถา
(ปี่พาทย์ทำเพลงตวงพระธาตุ)
๓. ทานกัณฑ์
ความวัดถนน
ผุสฺสตีปิ โข เทวี ปุตฺตสฺส เม กฏุกสาสนํ อาคตํ กินฺนุ โข กโรติ อหํ คนฺตฺวา ชานิสฺสามีติ ปฏิจฺฉนฺนโยคฺเคน คนฺตฺวา สิริสยนคพฺภทฺวาเร ิตา เตสํ ตํ สลฺลาปํ สุตฺวา กลูนํ ปริเทวํ ปริเทวีติ.
ขึ้น (๑) ผุสฺสตีปิ โข เทวี ปางเมื่อสมเด็จพระผุสดีศรีสุนทรราชมารดา กฏุกสาสนํ สุตฺวา พระนางได้สดับสารคดีอันเดือดร้อน ว่าจะเนรเทศพระเวสสันดรเสียจากวัง เพียงพระทรวงจะภินท์พังพูนเทวศ พระชลเนตรเธอไหลลงทรงพระโศกา จินฺเตตฺวา พระเสาวนีย์นิ่งวินิจนึกในพระหฤทัย ว่าอกเอ๋ยเออก็เป็นกรรมไฉน น้อยใจด้วยชาวเมือง มันมาทำวุ่นขุ่นเคืองน่าแค้นนัก จำจะไปเยือนพระลูกรักทั้งสองศรี สมเด็จพระพันปีดำริพลาง พระนางประจงจับสไบพลัน สะพักพระถันประทุมเมศ สมเด็จพระอัคเรศราชกัญญา เสด็จทรงสีวิกากรรีบร้อนมาโดยด่วน ตามท้องฉนวนสนามใน บัดเดี๋ยวใจก็ถึงซึ่งตำหนัก พระโอรสรักยอดสงสาร ฐปาเปตฺวา พระนางให้ประทับสีวิกากาญจน์กับเกยมาศ พระผุสดีก็ลีลาศเข้าสู่ห้อง ได้สดับเสียงสองราชโอรส เธอทรงพระกำสรดโศกา อยู่ในห้องนิทรานั้นแล
ตมตฺถํ ปกาโรนฺโต สตฺถา อาห
เตสํ ลาลปิตํ สุตฺวา	ปุตฺตสฺส สุณิสาย จ
กลูนํ ปริเทเวสิ	ราชปุตฺตี ยสสฺสินี.
เสยฺโย วิสํ เม ขายิตํ	ปปาตา ปปเตยฺยหํ
รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหํ
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
อชฺฌายิกํ ทานปตึ	ยาจโยคํ อมจฺฉรึ
ปูชิตํ ปฏิราชูหิ	กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ
กสฺมา เวสฺสนตรํ ปุตฺตํ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ	กุเล เชฏฺปจายินํ
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
รโ หิตํ เทวหิตํ	าตีนํ สขินํ หิตํ
หิตํ สพฺพสฺส รฏฺสฺส
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกนฺติ.
เดิน (๒) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลโอภาส ปางเมื่อสมเด็จพระนางนาฏราชผุสดี ทอดพระเนตรเห็นพระมัทรีโศกสะอื้นไห้ กลูนํ พระนางยิ่งอาลัยส้วมกอดศรีสะใภ้พลาง พระหัตถ์ขวาลูบพระปฤษฎางค์พระโอรส เธอก็ทรงพระกำสรดสะอื้นไห้ ขึ้น ว่าโอ้พ่อดวงหทัยนัยเนตรเวสสันดรของแม่เอ่ย ไม่ควรเลยพระลูกรักมาต้องโทษ อุส่าห์เสาะสร้างทางประโยชน์อันใหญ่ยิ่ง เห็นยาจกจนจริงไม่นิ่งได้ สู้แผ่เผื่อเจือไปทุกค่ำเช้า เออก็การอะไรเล่าของชาวเมือง มาชวนกันคิดแค้นเคืองกล่าวร้าย เพ็ดทูลวุ่นวายสนั่นวัง พระเจ้าพ่อไม่รอรั้งช่างเชื่อถือ มันสอพลอก็อออือไปด้วยสิ้น พระลูกเอ่ย แม้นเจ้าพลัดพรากจากบุรินทร์เรือนหลวง แม่จะกุมกรข้อนทรวงไม่วายวัน จะผูกศอให้อาสัญสิ้นชีวิต พระลูกข้าไม่มีผิดสักนิดหนึ่ง ควรฤาชวนกันยกโทษโกรธขึ้งทั้งเวียงไชย เออก็จะหาที่ไหนได้ดังลูกแก้ว น้ำพระหฤทัยก็ผ่องแผ้วในทางทาน อชฺฌายิกํ ทั้งไตรเพทพิชาการก็เชี่ยวชาญชำนาญหมด ทั้งพระเกียรติยศก็ปรากฏทั่วทิศา ปฏิราชูหิ อนึ่งเล่าท้าวพระยาทุกประเทศ ก็เกรงพระเดชระย่อยอมถวายเมือง น้อมนำเครื่องบรรณาการมาพร้อมพรั่ง บ้านเมืองก็มั่งคั่งตั้งแต่ว่าจะผาสุกทุกตำบล ควรแลฤาประชาชนมาริษยา เพ็ดทูลพระบิดาให้ขึ้งโกรธ แม่จะไปทูลขอโทษดูสักครั้ง เกลือกว่าจะเห็นแก่แม่มั่งมิเป็นไร พระลูกเอ่ย อย่าร้องไห้ฟังแม่ว่า เดิน รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สมเด็จนางพระยาตรัสปลอบพระลูกแก้วแล้วก็ลีลาศ มาเฝ้าพระบาทบรมราชสามี สมเด็จพระผุสดียอพระกรชุลีแล้วก็โศกา อยู่ต่อหน้าพระที่นั่ง นั้นแล
มธูเนว ปฬิตานิ	อมฺพาว ปติตา ฉมา
เอวํ เหสฺสติ เต รฏฺํ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
หํโส นิขีณปตฺโตว	ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
อปวิฏฺโ อมจฺเจหิ	เอโก ราชา วิหิยฺยสิ
ตนฺตํ พฺรูมิ มหาราช	อตฺโถ เต มา อุปจฺจคา
มมา นํ สิวีนํ วจนา	ปพฺพาเชสิ อทูสกํ.
ธมฺมสฺสาปจิตึ กุมฺมิ	สิวีนํ วินยํ ธชํ
ปพฺพาเชมิ สกํ ปุตฺตํ	ปาณา ปิยตโร หิ เม.
ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ	กณิการาว ปุปฺผิตา
ยายนฺตมนุยายนฺติ	สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ	กณิการวนานิว
ยายนฺตมนุยายนฺติ	สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ	กณิการาว ปุปฺผิตา
ยายนฺตมนุยายนฺติ	สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ	กณิการวนานิว
ยายนฺตมนุยายนฺติ	สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
อินฺทโคปกวณฺณาภา	คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลา
ยายนฺตมนุยายนฺติ	สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
โย ปุพฺเพ หตฺถินา ยาติ	สิวิกาย รเถน จ
สฺวชฺช เวสฺสนฺตโร ราชา	กถํ คจฺฉติ ปตฺติโก.
กถํ จนฺทนลิตฺตงฺโค	นจฺจคีตปฺปโพธโน
ขุราชินํ ผรสุญฺจ	ขาริกาชญฺจ หาหิติ.
กสฺมา นาภิหริสฺสนฺติ	กาสาวอชินานิ จ
ปวิสนฺตํ พฺรหารญฺํ	กสฺมา จีรํ น พชฺฌเร.
กถํ นุ จีรํ ธาเรนฺติ	ราชปพฺพาชิตา ชนา
กถํ กุสมยํ จีรํ	มทฺที ปริทเหสฺสติ.
กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา	โขมโกทุมฺพรานิ จ
กุสจีรานิ ธาเรนฺตี	กถํ มทฺที กริสฺสติ.
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา	สิวิกาย รเถน จ
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี	ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา,
ยสฺสา มุทุตลา ปาทา	จรณา จ สุเขธิตา
ปาทุกาหิ สุวณฺณาหิ	ปีฬมานาว คจฺฉติ,
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี	ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
ยาสฺสุ อิตฺถีสหสฺสานํ	ปุรโต คจฺฉติ มาลินี
สา กถชฺช อนุชฌงฺคี	วนํ คจฺฉติ เอกิกา.
ยาสฺสุ สิวาย สุตฺวาน	มุหุํ อุตฺตสเต ปุเร
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี	วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
ยาสฺสุ อินฺทสโคตฺตสฺส	อุลูกสฺส ปวสฺสโต
สุตฺวาน นทโต ภีตา	วาริณีว ปเวธติ,
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี	วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
สกุณี หตปุตฺตาว	สุญฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ	สุญฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
สกุณี หตปุตฺตาว	สุญฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
เตน เตน ปธาวิสฺสํ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
กุรรี หตจฺฉาปาว	สุญฺํ ทิสวา กุลาวกํ
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ	สุญฺํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
กุรรี หตจฺฉาปาว	สุญฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
กุรรี หตจฺฉาปาว	สุญฺํ ทิสฺวา กุลาวกํ
เตน เตน ปธาวิสฺสํ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
สา นูน จกฺกวากีว	ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ	สุญฺํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
สา นูน จกฺกวากีว	ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
สา นูน จกฺกวากีว	ปลฺลลสฺมึ อนูทเก
เตน เตน ปธาวิสฺสํ	ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
เอวญฺจ เม วิลปนฺติยา	ราชปุตฺตํ อทูสกํ
ปพฺพาเชสิ จ นํ รฏา	มญฺเญ เหสฺสามิ ชีวิตนฺติ
เดิน (๓) สมเด็จพระผุสดี ยอพระกรชุลีขึ้นเหนืออุตตมางคศิโรตม์ ขึ้น ว่าพระพุทธิเจ้าข้า จงทรงพระกรุณาโปรด ขอพระราชทานโทษเจ้าเวสสันดร ลูกอ่อนกระทำละเมิดจิตผิดกระทรวง อันนี้ก็ล่วงพระราชอาชญาฝ่าละอององค์อิศเรศ ยกพระยาศรีเศวตบวรเอกฉัททันต์หิรัญรัศมีมอบให้เป็นทาน โทษก็ถึงกำจัดจากราชฐานบ้านเมือง เกล้ากระหม่อมก็คิดเคืองไม่รู้หาย หากว่าเป็นหน่อเนื้อเชื้อสายจึงสังเวช ขอพระปิ่นปกเกศได้โปรดเกล้า อนึ่งเล่ากุญชรล้ำคเชนทร กษัตริย์อื่นหมื่นนครไม่หาได้ เป็นศรีวังเวียงไชยมิ่งมงคลเมือง พระโอรสเล่าก็รุ่งเรืองสุดกษัตริย์ จะกำจัดให้พลัดพรากราชธานินทร์ ใช่ว่าคชนาคินทร์จะคืนวัง พระองค์ช่างเชื่อฟังคำคนอันชั่วโฉด ชาวเมืองมันกล่าวโทษพลอยโกรธตอบ เสียกำแล้วจะซ้ำกอบกระมังหนาพระทูลเกล้า พระคุณเอ่ย อย่าได้เบาพระทัยเร่งใคร่ครวญ ครั้นจอแจเข้าเมื่อจวนสิจนใจ ราษฎรกุญชรชัยนั้นฤาจะช่วย ลูกแลเมียดอกจะม้วยด้วยพระองค์ได้ พระคุณเอ่ย อย่าเพ่อเศร้าเสียพระทัยเร่งร้อนรน ด้วยช้างต้นมงคลขวัญเมือง บุญหลังยังรุ่งเรืองคงหาได้ จะหาลูกดังดวงใจนี่ยากนัก ดังหาดวงวิเชียรจักรพรรตราธิราช ฝ่าพระบาทจะขับพระเจ้าลูกเสียจำไกล จะได้ใครต่างพระหฤทัยนัยเนตร นับวันนคเรศจะร้างเป็นรังกา ด้วยพระองค์สิทรงพระชราอยู่มากแล้ว สมบัติของพระทูลกระหม่อมแก้วก็จะจลาจล อมฺพาว ปติตา ฉมา เสมือนหนึ่งไม้ม่วงอันมีผล ทรงสุคนธรสอันหอมห่าม จะเหลืองหล่นตกตามกันหยอยๆ ไม่พักเงยศอยกขอสอยให้เสียวเส้น ฝูงคนมันก็จะคอยเก็บกินเล่นไม่เหลือหลง เสมือนสมบัติของพระองค์ทรงสวัสดิ์ ด้วยไร้ญาติราชกษัตริย์อนาถา อปวิฏฺโฐ อนึ่งเล่า พระพุทธิเจ้าข้า อันเสนาน้อยใหญ่ยากที่จะตรองเห็นใจว่าตรงจริง มีบุญเขาก็จะวิ่งเข้ามาเป็นข้า พึ่งพระเดชพระกรุณาให้ใช้สอย เฝ้าป้อยอสอพลอพลอยทุกเช้าค่ำ ยามเมื่อเพลี่ยงพล้ำเขาก็จะช่วยกันกระหน่ำซ้ำซ้อมซัก หํโส นิกฺขีณปตฺโตว ดังราชหงส์ปีกหักตกปลักหนอง กาแกก็จะแซ่ซ้องเข้าสาวไส้ พระองค์จงทรงพระวินิจฉัยอย่าเชื่อคำ ชาวเมืองมันย้อนยำยุยงให้ลงโทษพระพุทธิเจ้าข้า จะทรงพระกรุณาโปรดประการใด หรือจะเชื่อชาวเวียงไชยไม่โปรดแล้ว เชิญพระทูลกระหม่อมแก้วจงฟาดฟันกระหม่อมฉันให้ม้วยมรณ์ แล้วจึงขับเจ้าเวสสันดรต่อภายหลัง พระทูลกระหม่อมเอ่ย ถึงลูกชั่วจะชิงชัง เกล้ากระหม่อมนี้ก็ยังไม่มีโทษ ขอพระองค์ได้ทรงโปรดปรานี ข้าพระพุทธิเจ้าผุสดีผู้สามิภักดิ์ ประทานโทษพระลูกรักร่วมชีวี แต่ครั้งคราเดียวนี้เถิด
เดิน (๔) เมื่อสมเด็จพระผุสดี กราบทูลพระราชสามีสักเท่าใดๆ ท้าวเธอก็มิได้ยกโทษให้ตามเจตนา พระนางถวายบังคมลา โศกสะอื้นกลับคืนมาสู่ตำหนัก ส้วมกอดพระลูกรักแล้วพูนเทวศ ขึ้น ว่าโอ้พ่อฉัตรพิชัยเชตุเวสสันดรของแม่เอ่ย ตั้งแต่นี้พระชนนีนี่จะเสวยพระอัสสุชลธารา แม่ไปทูลพระบิดาเธอก็ไม่โปรด แม่วอนขอโทษเธอก็ไม่ให้ พระลูกเอ่ย ชะรอยกรรมเจ้าทำไว้แต่ปางหลัง พ่อจึงจะพลัดพรากจากวังที่นั่งนอน ปุพฺเพ แต่ปางก่อนพระลูกเคยประพาสในราชมรรคา ย่อมทรงอัสสวราเรืองสนามงามปรากฏ ลางทีก็ทรงราชรถมรกตแก้วอลงกรณ์ ลางทีก็ทรงกุญชรช้างระวางใน ทวนธงไสวโห่แห่หน้า สหชาตโยธาเดินเคียงข้าง ล้วนแต่ลูกขุนนางสำอางพักตร์ งามรูปวิไลลักษณ์แลสลอน ประดับเครื่องสุภาภรณ์พรรณราย ดังฝูงเทพนิกายแห่ห้อม แวดล้อมองค์มหิศเรศเรืองฟ้า กณิการาว ปุปฺผิตา งามดังดอกกรรณิกากาญจน์ สุหร่ายรดเบิกบานน่าชมเชย สฺวาชฺเชโก พระลูกเอ่ย พรุ่งนี้เช้าเจ้าจะไปเดินในแดนดง จะละหมู่จตุรงคเสนา พ่อจะได้ชมแต่โคถึกมฤคาในป่าระหง พระลูกเอ่ย เจ้าเคยสำอางองค์สรงกระแสสินธุ์ น้ำสุหร่ายรินจรุงรื่น แต่นี้จะชุ่มชื้นไปด้วยน้ำค้างในกลางป่า พ่อจะเสวยแต่มูลผลาต่างเครื่องสุธาโภชน์ทุกเช้าค่ำ ถึงขมขื่นก็จะต้องกลืนกล้ำจำใจเสวย ลูกรักของแม่เอ่ย เจ้าสิเคยบรรทมแท่นทิพยไสยาสน์ พ่อจะหักใบพฤกษาชาติมารองนอนไม่อ่อนอุ่น ไม้ขอนจะเป็นหมอนหนุนต่างเขนย นจฺจคีตปฺปโพธโน พระลูกเอ่ย เจ้าเคยฟังดุริยางค์ อนงค์นางบำเรอเรียงอยู่แซ่ซ้อง บ้างก็ดีดสีตีพิณพาทย์ระนาดฆ้องประโคมขับ ลางนางก็ประจงจับระบำรำถวายกร ดังสุรางค์สาวสวรรค์ฟ้อนฉะอ้อนองค์ เจ้าแม่เอ่ย ตั้งแต่นี้เจ้าจะฟังแต่เสียงวิหคหงส์ในหิมเวศ มยุเรศร่ำร้องในกลางไพร จะทราบโสตเสียวพระทัยทุกราตรี สงสารแต่แม่มัทรีจะไปด้วยผัว ช่างไม่กลัวลำบากจะบุกป่า บาทาเจ้าสินุ่มนิ่มดังเนื้อนุ่น จะฟูมแฝกเฝือฝุ่นกระไรได้ จะชอกช้ำระกำใจทุกเวลา ยา สา สิวาย สตฺวาน เจ้าแม่เอ่ย ขวัญเจ้าสิอ่อน ได้ยินเสียงสุนัขมันเห่าหอนในธานี แม่มัทรีนี้ยังส่งพระสุรเสียงอยู่หวีดหวาด วนํ คจฺฉติ ภีรุกา เออแม่นี่แสนขลาดแสนกลัว จะติดตามพระเจ้าผัวไปป่าบ้าง แม่จะได้ยินสกุณครวญครางในป่ารก เจ้ามัทรีก็จะตื่นตกพระทัยกลัว จะกอดพระเจ้าผัวตัวสั่นดังผีสิง พระลูกเอ่ย แม่คิดคิดก็ยิ่งโศกเศร้า สงสารด้วยเจ้าทั้งสองรา กาสิยานิ ปธาเรตฺวา เจ้าเคยทรงผ้ากาสิกพัตร โอ้แต่นี้แม่จะกลัดใบพฤกษาทรง จะระคายคันองค์โอ้เวทนา ยามหนาวแม่จะหนาวน้ำฟ้าสยองเย็นทุกเส้นขน ยามร้อนแม่จะนอนระคนปนเหงื่อไคล พระลูกเอ่ย จะร้างไร้เครื่องสุคนธ์ปนปรุงทอง จะมอมแมมมัวหมองทั้งสององค์ อกเอ๋ยใครเลยจะจัดประจงให้สรงเสวย อนิจจานิจจาเจ้าแม่เอ่ย เจ้าเคยชวนกันไปเฝ้าทุกเช้าเย็น แม่ได้เห็นหน้าเจ้าค่อยชื่นใจ จะชวนกันหนีแม่ไปเสียจากวัง มารดาอยู่ข้างหลังตั้งแต่จะครวญหา จะโศกเศร้าทรงโศกากันแสงไห้ไม่วายวัน อยู่ในห้องตำหนักจันทน์นั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตสฺสา ลาลปฺปิตํ สุตฺวา	สพฺพา อนฺเตปุเร อหุ
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุ	สิวิกญฺ สมาคตา.
สาลาว สมฺปมถิตา	มาลุเตน ปมทฺทิตา
เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ	เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
โอโรธา จ กุมารา จ	เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุ?	เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา	รถิกา ปตฺติการกา
พาหา ปคฺคยหฺ ปกฺกนฺทุ?	เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
ตโต รตฺยา วิวสาเน	สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ
อถ เวสฺสนฺตโร ราชา	ทานํ ทาตุ? อุปาคมิ.
วตฺถานิ วตฺถกามานํ	โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ
โภชนํ โภชนตฺถีนํ	สมฺมเทว ปเวจฉถ.
มา จ กิญฺจิ ยนิพฺพเก	เหยิตฺถ อิธาคเต
ตปฺเปถ อนฺนปาเนน	คจฺฉันตุ ปฏิปูชิตา.
อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท	ตุมุโล เภรโว มหา
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ	ปุน ทานํ อทา ตุวํ.
เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว	สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเน.
อจฺเฉจฺฉุ? วต โภ รุกฺขํ	นานาผลธรํ ทุมํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
อจฺเฉจฺฉุ? วต โภ รุกฺขํ	นานาผลททํ ทุมํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
อจฺเฉจฺฉุ? วต โภ รุกฺขํ	สพฺพกามรสาหรํ
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺ	ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา	เย จ มชฺฌิมโปริสา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุ?,
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเน.
อติยกฺขา วสฺสวรา	อิตฺถาคารา จ ราชิโน
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุ?,
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเน.
ถิโยปิ ตตฺถ ปกฺกนฺทุ?	ยา ตมฺหิ นคเร อหุ
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏวฑฺฒเน.
เย พฺราหฺมณา เย จ สมณา	อญฺเ วาปิ วนิพฺพกา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุ?	อธมฺโม กิร โภ อิติ.
ยถา เวสฺสนฺตโร ราชา	ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน	สมฺหา รฏฺ นิรชฺชติ.
สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา	สพฺพาลงฺการภูสิเต
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค	เหมกปฺปนวาสเส.
อารุเฬฺห คามณีเยหิ	โตมรงฺกุสปาณิภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺ นิรชฺชติ.
สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา	สพฺพาลงฺการภูสิเต
อาชานีเยว ชาติยา	สินฺธเว สีฆวาหเน.
อารุเฬฺห คามณีเยหิ	อิลฺลิยา จาปธาริภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชติ.
สตฺต รถสเต ทตฺวา	สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช
ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ	สพฺพาลงฺการภฺสิเต.
อารุเฬฺห คามณีเยหิ	จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺ นิรชฺชติ.
สตฺต อิตฺถีสเต ทตฺวา	เอกเมกา รเถ อิ?ตา
สนฺนทฺธา นิกฺขรชฺชูหิ	สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.
ปีตาลงฺการา ปีตวสนา	ปีตาภรณภูสิตา
อาฬารปมฺหา หสุลา	สุสญฺา ตนุมชฺฌิมา
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺ นิรชฺชติ.
สตฺต เธนุสเต ทตฺวา	สพฺพา กํสุปธาริโน
เอส เวสฺสันฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชติ.
สตฺต ทาสีสเต ทตฺวา	สตฺต ทาสสตานิ จ
เอส เวสฺสันฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชติ.
หตฺถี อสฺเส รเถ ทตฺวา	นาริโย จ อลงฺกตา
เอส เวสฺสันฺตโร ราชา	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชติ.
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ	ตทาสิ โลมหํสนํ
มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ	เมทนี สมกมฺปถ.
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ	ตทาสิ โลมหํสนํ
ยํ ปญฺชลีกโต ราชา	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชติ.
อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท	ตุมุโถ เภรโว มหา
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ	ปุน ทานํ ททาติ โสติ.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว	สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเนติ.
เดิน (๕) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิสิกขา อนฺเตปุเร สพฺพา ฝ่ายพวกหม่อมจอมบริรักษ์สาวสุรางค์ หลวงแม่เจ้าท้าวนางในบวรราชวัง ตสฺสา ลาลปิตํ สุตฺวา ได้สดับพระเสาวนีย์เธอทรงพระโศกา ต่างก็ฟายน้ำตาซบหน้านิ่ง กลิ้งเกลือกเสือกเศียรสยายเกศา บ้างก็ซุบซิบกระหยิบตาพากันเข้าห้องแล้วร้องไห้ สาลาว สมฺปมถิตา ประดุจดังป่าไม้รังอันร่มรื่นต้องลมยุคันตวาต หักพาดพิงนิ่งระเนนกับพสุธา เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ ก็เหมือนหนึ่งราชกัญญาคณานางสนมล้มเนรนาทอนาทด้วยอาลัย ในพระบวรราชวังในนั้นแล
เดิน (๖) ตโต รตฺยา วิวสเน ครั้นอรุณรังสีทิพากร ปางเมื่อพระเวสสันดรบวรราชนาถา นฺหาตฺวา ท้าวเธอสระสรงทรงสุคนธรสระรวยรื่นชื่นนาสา พนักงานเชิญพานผ้าจีบประจงถวาย ภุญฺชิตวา เสด็จเข้าที่เสวยสบายพระทัยแล้ว พระพักตร์เธอผ่องแผ้วเพื่อจะบำเพ็ญพระโพธิญาณ เสด็จออกยังโรงทานท้องสนาม อำมาตย์หมอบตามตำแหน่งอยู่สะพรั่ง จึงเผยพระโอษฐ์โปรดประภาษสั่งสหชาตโยธา ให้เบิกเงินตราอาภรณ์เครื่องประดับสำหรับแต่ง แล้วสั่งวิเสทให้จัดแจงเครื่องกระยาหาร ของคาวหวานสำหรับจะพระราชทานคนเข็ญใจ จนชั้นสุราเมรัยไม่ควรจะให้เป็นทาน โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ กลัวว่านักเลงสุราบานจะติฉิน เธอก็ให้พระราชทานสิ้นทุกประการ แล้วให้จ่ายแจกสัตตสดกมหาทาน เป็นต้นว่าคชสารเจ็ดร้อย ย้าย สพฺพาลงฺการภูสิเต ประดับอาภรณ์ภู่ห้อยหูดูเฉิดฉาย ดารารายรัตคนทอง ตาข่ายกรองปกกระพองหัตถี คามณิเยภิ มีนายหัตถาจารย์ขี่ประจำคอ มือถือขอคร่ำด้ามสุวรรณ คชสารแต่ละตัวนั้นเรี่ยวแรงร้ายคำรน มาตงเค เกิดในป่าต้นหางปกส้นสมตระกูลหัตถี สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา ให้จ่ายแจกอัสดรราชพาชี เลือกที่ตัวดีเรืองณรงค์องอาจ สินฺธเว สึฆพาหเน เกิดแต่ชาติสินธพ ควบขี่ตีตลบตะลุยไล่ อยู่ปืนไฟไม่ถอยถด ลางตัวก็พยศย่างย้ำซ้ำรอยอยู่กับที่ ล้วนแต่ชาติพาชีระวางใน เครื่องอานใส่ประไพพร้อมย่อมเจริญตา คามณิเยภิ มีนายม้าถือไม้แซ่ทุกคนหมด สตฺต รถสเต ทตฺวา ให้จ่ายแจกราชรถอันบรรจง พร้อมไปด้วยดุมกำกงอลงกรณ์ งอนแอกแปรกบัลลังก์สุวรรณ ฉลุฉลักเป็นชั้นช่อห้อย สพฺพาลงการภูสิเต ประดับด้วยเพชรพลอยย้อยระยับสลับสี เทียมด้วยสินธพพาชีทั้งคู่ นายสารถีถือธนูดูสง่าตากลอกกลม ในราชรถนั้นนางสนมนั่งเสงี่ยม ยุคลถันนั้นก็ทัดเทียมประทุมทอง วิมลพักตร์ก็ผุดผ่องละอองนวล ดูน่าจะเชยชวนยวนวิญญาณ์ นิกฺขรชฺชูหิ อลงฺกตา ประดับเครื่องอาภรณ์พรายพรรณ ดังสุรางค์นางสวรรค์ในชั้นฟ้า สตฺต เธนุสเต ทตฺวา ให้จ่ายแจกโคนมอิกเจ็ดร้อยมิได้ขาด ทั้งทาสทาสีก็สิ้นเสร็จ เดิน ฝ่ายสมเด็จพระเวสสันดร ให้ป่าวร้องชาวพระนครในขอบเขตขัณฑสีมาเมือง ยาจกก็แน่นเนื่องเข้ามารับพระราชทาน บ้างก็ซ้องสาธุการอนุโมทนา บ้างก็โศกาปรึกษากัน ขึ้น ว่าชาวเราเอ่ย นับวันจะอดอยาก ด้วยพระทูลกระหม่อมจะพลัดพรากไปจากแล้ว ดังดวงเดือนประทีปแก้วจะล่วงลับ เราคนจนก็จะอาภัพอัปภาคย์แสนกันดาร จะได้รับพระราชทานก็แต่ในวันนี้ บ้างก็ร้องไห้อยู่อึงมี่น่าเวทนา ปางเมื่อพระจอมประชามหาเวสสันดรดวงดิลก เธอยอยกสัตตสดกมหาทานแล้ว พระทัยเธอก็ผ่องแผ้วชื่นบานต่อพระทานบารมี แห่งหน่อพระชินสีห์นั้นแล
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
อามนฺตยิตฺถ ราชานํ	สญฺชยํ ธมฺมิกํ วรํ
อวรุทฺธสิ มํ เทว	วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ.
เย หิ เกจิ มหาราช	ภูตา เย จ ภวิสฺสเร
อติตฺตาเยว กาเมหิ	คจฺฉนฺติ ยมสาธนํ.
โสหํ สเก อภิสฺสสึ	ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน	สมฺหา รฏฺ นิรชฺชหํ.
อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ
วเน พาฬมิคากิณฺเณ	ขคฺคทีปินิเสวิเต.
อหํ ปุญฺานิ กโรมิ	ตุเมฺห ปงฺกมฺหิ สีทถ.
อนุชานาหิ มํ อมฺม	ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ,
โสหํ สเก อภิสฺสสึ	ยชมาโน สเก ปุเร
สิวีนํ วจนตฺเถน	สมฺหา รฏฺา นิรชฺชหํ.
อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ
วเน พาฬมิคากิณฺเณ	ขคฺคทีปินิเสวิเต.
อหํ ปุญฺนิ กโรมิ	วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ.
อนุชานามิ ตํ ปุตฺต	ปพฺพชฺชา เต สมิชฌตุ,
อยญฺจ มทฺที กลฺยาณี	สุสญฺา ตนุมชฺฌิมา
อจฺฉตํ สห ปุตฺเตหิ	กึ อรญฺเ กริสฺสติ.
นาหํ อกามา ทาสึปิ	อรญฺญอํ? เนตุมุสฺสเห
สเจ อิจฺฉติ อเนฺวตุ	สเจ นิจฺฉติ อจฺฉตุ.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
ตโต สุณฺหํ มหาราชา	ยาจิตุอํ? ปฏิปชฺชถ
มา จนฺทนสมาจาเร	รโชชลฺลํ อธารยิ.
กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา	กุสจีรํ อธารยิ
ทุกฺโข วาโส อรญฺสฺมึ	มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมิ.
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
นาหนฺตํ สุขมิจฺเฉยฺยํ	ยํ เม เวสฺสนฺตรํ วินา.
ตมพฺรวิ มหาราชา	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒโน
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ	วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา.
พหู กีฏา ปฏงฺคา จ	มกสา มธุมกฺขิกา
เตปิ ตํ ตตฺถ หึเสยฺยุ?	ตนฺเต ทุกฺขตรํ สิยา.
อปเร ปสฺส สนฺตาเป	นทีนูปนิเสวิเต
สปฺปา อชครา นาม	อวิสา เต มหพฺพลา.
เต มนุสฺสํ มิคํ วาปิ	อปิ มาสนฺนมาคตํ
ปริกฺขิปิตฺวา โภเคหิ	วสมาเนนฺติ อตฺตโน.
อญฺเปิ กณฺหชฏิโน	อจฺฉา นาม มฆมฺมิคา
น เตหิ ปุริโส ทิฏฺโ	รุกฺขมารุยฺห มุจฺจติ.
สงฺฆฏฺฏยนฺตา สิงฺคานิ	ติกฺขคฺคานิ ปหาริโน
มหึสา วิจรนฺเตตฺถ	นทึ โสตุมฺพรํ ปติ.
ทิสฺวา มิคานํ ยูถานํ	ควํ สญฺจรตํ วเน
เธนุว วจฺฉคิทฺธาว	กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
ทิสฺวา สมฺปติเต โฆเร	ทุมคฺเคสุ ปลฺวงฺกเม
อเขตฺตญฺย เต มทฺทิ	ภวิสฺสเต มหพฺภยํ.
ยา ตฺวํ สิวาย สุตฺวาน	มุหุอํ? อุตฺตสเต ปุเร
สา ตฺวํ วฺงกํ อนุปฺปตฺตา	กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
อิ?เต มชฺฌนฺหิเก กาเล	สนฺนิสินฺเนสุ ปกฺขิสุ
สณเตว พฺรหารญฺอํ?	ตตฺถ กึ คนฺตุมิจฺฉสิ.
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
ยานิ เอตานิ อกฺขาสิ	วเน ปฏิภยานิ เม,
สพฺพานิ อภิสมฺโภสฺสํ	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
กาสํ กุสํ โปฏกิลํ	อุสิรํ มุญฺชปพฺพชํ
อุรสา ปนุทหิสฺสามิ	นาสฺส เหสฺสามิ ทุนฺนยา.
พหูหิ วตฺตจริยาหิ	กุมารี วินฺทเต ปตึ
อุทรสฺสุปโรเธน	โคหนุเวเนน จ,
อคฺคิสฺส ปาริจริยาย	อุทกุมฺมุชฺชเนน จ
เวธพฺยํ กฏกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโต	อุจฺฉิฏฺมปิ ภุญชิตุอํ?
โย นํ หตฺเถ คเหตฺวาน	อกามํ ปริกฑฺฒติ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
เกสคฺคหณมุกฺเขปา	ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา
ทตฺวา จ โนปกฺกมติ	พหุทุกฺขํ อนปฺปกํ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
สุกจฺฉวี เวธเวรา	ทตฺวา สุภคมานิโน
อกามํ ปริกฑฺฒนฺติ	อุลูกญฺเว วายสา
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
อปิ าติกุเล ผีเต	กํสปฺปชฺโชตเน วสํ
เนวาติวากฺยํ น ลเภ	ภาตูหิ สขินีหิ จ
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
นคฺคา นที อนูทกา	นคฺคํ รฏฺฐอํ? อราชกํ
อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา	ยสฺสาปิ ทส ภาตโร
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเณสภ.
ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ	ธูโม ปญฺณมคฺคิโน
ราชา รฏฺสฺส ปญฺณํ	ภตฺตา ปญฺณมิตฺถิยา
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก	คจฺฉญฺเว รเถสภ.
ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส	อฑฺฒา ทฑฺฒสฺส กิตฺติมํ
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ	ทุกฺกรํ หิ กโรติ สา.
สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ	สทา กาสายวาสินี
ปพฺยาปิ อภิชฺชนฺตฺยา	เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา.
อปิ สาครปริยนฺตํ	พหุวิตฺตธรํ มหึ
นานารตนปริปูรํ	นิจฺเฉ เวสฺสนฺตรํ วินา.
กถนฺนุ ตาสํ หทยํ	สุขรา วต อิตฺถิโย
ยา สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ	สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน.
นิกฺขมนฺเต มหาราเช	สิวีนํ รฏฺวฑฺฒเน
ตมหํ อนุพนฺธิสฺสํ	สพฺพกามทโท หิ เมติ.
เดิน (๗) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิเศษ ปางเมื่อสมเด็จอดุลยเดชเวสสันดรราชนาถา ทรงพระราชศรัทธาสมดังพระหฤทัยคิด ทรงพระวินิจนึกในพระทัยเที่ยงแท้ ว่า เสวฺ วันพรุ่งนี้แน่แล้วสิหนอเราจะจากพระพารา จำจะไปถวายบังคมลาพระบิตุเรศ ทั้งพระปิ่นปกเกศพระชนนี จึงตรัสชวนพระมัทรีศรีสมร อิกสองบังอรโอรสราช เสด็จยังปราสาทพระบิตุรงค์ พระเวสสันดรเธอก็ทรงพระโศกา ขึ้น ว่าพระพุทธิเจ้าข้า ไม่ทรงพระกรุณาโปรด กระหม่อมฉันคนโทษต้องเนรเทศ เป็นเหตุด้วยทำทานการกุศล เย เกจิ นรา กระหม่อมฉันเห็นว่านรชนชาติหญิงชาย ยังหมกมุ่นวุ่นวายด้วยกิเลส ยมสาธนํ คจฺฉนฺติ ย่อมไปทนเทวศอยู่ในขุมขังสุดสังเกต ยชมาโน เกล้ากระหม่อมสังเวชฤทัยนัก จึงสละของที่รักออกทำทาน หวังจะเป็นสะพานข้ามด่านแดนกิเลส โอ้พระปิ่นปกเกศไม่ปรานี มาเชื่อคำชาวบุรีเขายุยงไม่ทรงพระกรุณา ลูกจะขอถวายบังคมลาฝ่าพระบาทแล้ว ทูลกระหม่อมแก้วจงเจริญพระชนมพรรษา ครอบครองขัณฑสีมาเกษมศรี ลูกขอฝากพระชนนีของลูกด้วย นับวันแต่ลูกจะม้วยไม่คืนวัง จะเตร็ดเตร่เซซังไปในไพรสาณฑ์ กว่าจะสุดสิ้นพระชนมาน อยู่ในป่าหิมพานต์นั้นแล
เดิน (๘) ราชา สญฺชโย ปางเมื่อพระจอมนราธิบดีศรีสญชัย ได้ทรงฟังพระโอรสทูลร่ำพิไร พระทัยท้าวเธอเร่าร้อนประหนึ่งว่าจะผ่อนให้ จึงผินพระพักตร์มาตรัสปราศรัยกับพระสุณิสาศรีสะใภ้ ขึ้น ว่ามัทรีเอ่ย พาเจ้าชาลีกัณหามาไย จะไปด้วยผัวหรือพระลูกรัก อนิจจา ๆ เอ่ย ไม่ควรเลยจะประดักประเดิด ดูเอาเถิดไม่เกรงกลัว เจ้าโกรธพ่อหรือว่าขับผัวจากบุรี มัทรีจะไปด้วยก็เป็นได้ พระลูกเอ่ย อย่าไปเลยฟังพ่อว่า วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา อันป่าพระหิมพานต์ ประกอบไปด้วยร่านริ้นจะกินกัด สารพัดที่นอนนั่งก็อเนจอนาถ มีแต่ใบไม้ลาดบนปถพี แต่จะกินก็ไม่มีดีดูเวทนา เจ้าจะเสวยมูลผลาได้หรือนะมัทรี นทีนูปนิเสวิเต อนึ่งกระแสวารีชโลธร งูเหลือมย่อมสัญจรนอนอยู่ริมธาร อวีสา เต มหพฺพลา ถึงไม่มีพิษฤทธิ์กล้าหาญแต่กายานั้นใหญ่ยิ่ง วิดชโลธรทุ่มทิ้งเพียงตลิ่งล่ม งูเหลือมก็เลื้อยงมกินสัตว์เป็นอาหาร พระลูกเอ่ย แม้นเจ้าไปพบพานในพงพี ไหนเลยมัทรีจะมีขวัญ ใช่แต่เท่านั้นเมื่อไรมี ยังหมู่หมีมีฤทธิ์แรงร้ายล้ำ กณฺหา ชฏิโน ตัวนี้หรือดำดูเรี่ยวแรง แม้นแม่พบเข้าที่กลางแปลงปลอดเปลี่ยวคนจนจวนตัว พระเจ้าผัวก็จะเอาตัวหนี เจ้ามัทรีก็จะอยู่เอกากาย ถึงจะปีนป่ายขึ้นต้นไม้ก็ไม่พ้น จะตบต้นต่ายตะกายกัดพลัดตกลงมา นทีตีเร พระลูกเอ่ย ที่ริมท่าแม่น้ำโสตุมพราเป็นที่แจ้ง กาสรย่อมนอนแปลงอยู่ปละเปลี่ยว เขานั้นเสี้ยมเรียวไปล่แปล้แลแหลมดังขนเม่น แม้นเห็นคนด้นเดินไพร ลุกทะลึ่งไล่โลดโดดขวิด เจ้ามัทรีจะเอาชีวิตไปทิ้งเสียในไพรสณฑ์ ยามนี้ก็หน้าฝนฝูงคนเขาไม่ใคร่เดิน พวกผีก็จะกริ่วเกริ่นเดินผิวปากอยู่อึงมี่ ลิงค่างบ่างชะนีก็โหยไห้ เมื่อจวนใกล้สนธยาเวลาขมุกขมัว พระลูกเอ่ย เร่งรำพึงถึงตัว จะติดตามพระเจ้าผัวไปในกลางป่า บิดานี้เห็นไม่เป็นผล จะแค้นคับอับจนในกลางไพร พระลูกเอ่ย ใครชั่วก็ชั่วไปอย่าเอาใจพะว้าพะวัง เจ้าจงฟังบิดาว่าเถิดนะมัทรี จงอยู่ในบุรีดังก่อนมา ตามคำพ่อว่านี้เถิด
เดิน (๙) ปางเมื่อพระมัทรีศรีสมร ได้ทรงสดับสารสุนทรพระบิตุรงค์ นางน้อมพระเกศลงแล้วก็ทูลความ ขึ้น ว่าพระพุทธิเจ้าข้า ฝ่าพระบาทตรัสห้ามเกล้ากระหม่อมฉันมัทรี ก็เพราะทรงพระปรานีเป็นที่ยิ่ง พระคุณเอ่ย เห็นว่าลูกนี้เป็นหญิงย่อมทรงพระอาลัย แต่ว่าลูกจะไม่ไปก็ใช่ที่ ด้วยพระราชสามีสิตกไร้ใครเขาไม่อินัง ลูกจะนอนลอยนวลอยู่ในวังไม่บังควร ประชาชนมันจะชวนกันสรวลแซ่ มัทรีไม่รู้ที่จะแลดูหน้าใครให้เต็มเนตร จะสู้จนทนเทวศไปในราวป่า มุญฺชปพฺพชํ อุรสา ลูกจะเอาหัตถ์และพาหาต่างพร้ามีด กรีดทางฟันแฝกคาในป่าพระหิมวาศ มิให้ระคายเคืองเบื้องบาทพระเจ้าผัว จะอยู่อนึ่งก็กลัวตัวจะเป็นหม้าย พระคุณเอ่ย เป็นหญิงนี้ยากที่จะไว้จะวางตัว ครั้นจะทำขมุกขมัวมอมแมม ชายเห็นจะเยื้อนแย้มบริภาษให้บาดจิต ครั้นจะบำรุงรูปดัดจริตให้ดีดดิ้น จะผัดหน้าทาขมิ้นสิ้นราคี คำคนมันจะเสียดสีชวนกันค่อนว่า [เล่นต่างๆ จนชั้นแต่ว่าผมเหม็นสาบจะเสยสางใส่น้ำมัน กันเก็บไรให้สะสวยก็สาละวอน จะทาแป้งหอมเมื่อยามร้อนก็ค่อนว่า] บำรุงรูปกิริยาเที่ยวหาผัว ครั้นเหลือบแลมันก็จะว่าเล่นตัวแลเล่นตา ครั้นเดินเฉยไม่เงยหน้า มันก็จะนินทาว่าทำปั้นปึ่ง พระคุณเอ่ย ลูกคิดๆ ถึงตัวแล้วก็ยิ่งเศร้าเสียน้ำใจ ด้วยถ้อยคำคนจะค่อนแคะไค้พิไรว่า ให้เสวยความเวทนาน่าใจหาย วิธวา ชาตา พระคุณเอ่ย อันหญิงหม้ายชายทิ้งขว้างร้างไว้ให้เอกาน่าอดสูใจ ย่อมมีอาลัยในรสรักกำเริบร้อน อกใจมันให้ค่อนๆ จะนั่งนอนก็ไม่หลับสนิท จะกลืนเข้าดังยาพิษติดคออยู่ขื่นขม ทั้งรักทั้งแค้นก็กลืนกลม หน้าชื่นอกตรมไม่ผ่องแผ้ว พระพุทธิเจ้าข้า มีผัวเหมือนหนึ่งฉัตรแก้วอันกั้นเกศ งามหน้างามเนตรทุกเวลา พระคุณเอ่ย เป็นหม้ายชายหย่าแรกรุ่นจำเริญร่างไม่มีสบาย ดังเพชรรัตน์ร้าวสลายเป็นไฝฝ้า วิกีณิตฺวา ก็ย่อมเยาเบาราคาไม่ขายได้ ผู้ที่จะถือซื้อใส่ก็อายหน้า เหมือนหญิงหม้ายชายหย่าสิ้นอาลัย พระคุณเอ่ย ครั้นจะรีบร้อนมีใหม่ก็ใช่ที่ ถ้าบุญตัวได้ผัวดีที่มีทรัพย์ คนมันก็จะนับถือ จะเลื่องฦๅระบือทั่ว ปะผัวใหม่ชายชั่วสิซ้ำร้าย จะเข้าชื่อซื้อขายยับระยำ เพื่อนบ้านเขาจะพลอยกันซ้ำ นับวันจะระกำตรมใจตรอม จะชวนหย่ามันก็ไม่ยอม ครั้นจะประนีประนอมก็เครื่องจะเปลืองตัว เป็นสตรีจะหาผัวที่ดีนี้แสนยาก พระคุณเอ่ย เมื่อยามรักเขาก็ว่าไม่จากไม่จากจนตัวตาย หญิงหลงลมชายเพราะหวานชิดสนิทนัก สู้บำเรอรักบำรุงผัวจนตัวยาก ครั้นสิ้นทรัพย์อัปภาคย์ เขาก็ไม่อยากอินังนำพา พาลพาโลโกรธาแล้วด่าตี เป็นสตรีก็จนจิต ตั้งแต่ว่าจะบีบน้ำตาคิดไม่วายวัน พระคุณเอ่ย เกล้ากระหม่อมฉันได้สดับอยู่เนืองๆ ครั้นจะมีผัวก็เครื่องจะเคืองใจ ครั้นจะอยู่ไปเป็นหม้ายก็ตรอมจิต เป็นไม่รู้แห่งที่จะคิดจะปรองดอง เป็นสตรีมีผัวสองไม่ผ่องแผ้วเป็นราคี ต่อที่คนชั่วมันจึงว่าดีไม่บัดสีใจ ผิดชอบคงหาได้ทำไมกับผัว แต่งแต่ตัวไว้ให้รวยระรื่น ขัดขมิ้นไว้ให้เป็นพื้นแป้งผัดหน้า กระแจะจันทน์น้ำมันทาไม่ขาดสาย ร้อนใจอะไรกะชายจะตอมตาม บำรุงรูปไว้ให้งามแล้วก็จะต้องตา พระพุทธิเจ้าข้า หญิงอย่างนี้มัทรีไม่เอามาเป็นแบบฉบับ ถึงจะตะกรกตระกรำระยำยับอัปภาคย์ ไม่ให้ผัวตัวจากแล้วพระทูลกระหม่อม มัทรีนี้จะสู้ถนอมยอมตายกับฝ่าพระบาท จะพิทักษ์ไทธิราชทุกเย็นเช้า จะหาผัวที่ไหนได้ดังพระทูลเกล้า ตายแล้วเกิดเล่าสักร้อยชาติ จะเหมือนพระเวสสันดรจอมปราชญ์นี้ยากนัก ตั้งแต่เกล้ากระหม่อมมาเป็นจอมบริรักษภักดี คำนิดหนึ่งก็มิได้ว่ามัทรีให้อัปยศ สู้ออมอดโอบอ้อม ควรแลหรือทูลกระหม่อมจะให้ลูกนี้ยอมอยู่ในวังไม่สังเวช จะให้ละพระปิ่นปกเกศของลูกไปในกลางป่า คือใครจะปฏิบัติรักษาก็หามิได้ จะให้ลูกนี้อยู่ในเวียงไชยไอศวรรย์ พระองค์จงฟาดฟันให้เป็นผี นั่นแลเห็นว่ามัทรีจะไม่ได้ไปตามผัว จะจองจำทารกรรมตัวก็คงจะหลบลี้ ขอพระบารมีทูลกระหม่อมจอมพิภพเวียงไชย เป็นกลดกั้นกันภัยในกลางป่า ผัวเมียก็จะก้มหน้ากราบถวายบังคมลาพากันไป อย่าทรงเป็นห่วงหน่วงหนักพระทัยถึงลูกเลย โอ้พระทูลเกล้าเจ้าประคุณของลูกเอ่ย มัทรีนี้จะนานเห็น พระลูกเจ้าจะตายหรือจะเป็นไม่รู้ที่ ขอพระมิ่งโมลีจงอวยชัย จงประสาทพระพรให้แก่ข้ามัทรี แต่ในกาลครั้งเดียวนี้เถิด
ตมพฺรวิ มหาราชา	มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ
อิเม เต ทหรา ปุตฺตา	ชาลี กณฺหาชินา จุโภ
นิกฺขิปฺป ลกฺขเณ คจฺฉ	มยนฺเต โปสยามเส.
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
ปิยา เม ปุตฺตกา เทว	ชาลี กณฺหาชินา จุโภ
ตฺยมฺหํ ตตฺถ รมฺสสนฺติ	อรญฺเ รฏฺวฑฺฒโน
สาลีนโมทนํ ภุตฺวา	สุจิมํสูปเสจนํ
รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา	ภถํ กาหนฺติ ทารกา.
ภุตฺวา สตปเล กํเส	โสวณฺเณ สตราชิเก
รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา	โขมโกทุมฺพรานิ จ
กุสจีรานิ ธาเรนฺตา	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา	สิวิกาย รเถน จ
ปตฺติกา ปริธาวนฺตา	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
กูฏาคาเร สยิตฺวาน	นิวาเต ผุสิตคฺคเฬ
สยนฺเต รุกฺขมูลสฺมึ	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
ปลฺลงฺเกสุ สยิตวาน	โคนเก จิตฺรสนฺกเต
สยนฺเต ติณสนฺถาเร	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา	อคลุจนฺทเนน จ
รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
จามรโมรหตฺเถหิ	วีชิตงฺคา สุเขธิตา
ผุฏฺ ฑํเสหิ มกเสหิ	กถํ กาหนฺติ ทารกา.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี	มทฺที สพฺพงฺคโสภนา
มา เทว ปริเทเวสิ	มา จ ตฺวํ วิมโน อหุ,
ยถา มยํ ภวิสฺสาม	ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา.
อิทํ วตฺวาน ปกฺกามิ	มทฺที สพฺพงคฺโสภนา
สิวิมคฺเคน อนฺวสิ	ปุตฺเต อาทาย ลกฺขณา.
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา	ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
ปิตุ มาตุ จ วนฺทิตฺวา	กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ.
จตุวาหึ รถํ ยุตฺตํ	สีฆมารถยฺห สินฺธวํ
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ	วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา	เยนาสิ พหุโก ชโน
อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม	อโรคา โหนฺตุ าตโย.
องฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ	รมฺมรูปํว ทิสฺสติ
อาวาโส สิวิเสฏฺสฺส	เปตฺติกํ ภวนํ มมํ.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
ตํ พฺราหฺมณา อนฺวคมุอํ?	เต ตํ อสฺเส อยาจิสุอํ?
ยาจิโต ปฏิปาเทสิ	จตุนฺนํ จตุโร หเย.
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ	จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ
มิคา โรหิจฺจวณฺเณน	ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ มํ.
อเถตฺถ ปญฺจโม อาคา	โส ตํ รถมยาจถ
ตสฺส ตํ ยาจิโตทาสิ	น จสฺสุปหโต มโน.
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา	โอโรเปตฺวา สกํ ชนํ
อสฺสาสยิ อสฺสรถํ	พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน.
ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํ คณฺหาหิ	ลหุกา เอสา กนิฏฺกา
อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ	ครุโก ภาติโก หิ โส.
(ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห)
ราชา กุมารมาทาย	ราชปุตฺตี จ ทาริกํ
สมฺโมทมานา ปกฺกามุอํ?	อญฺมญฺอํ? ปิยํวทาติ.
เดิน (๑๐) ราชา สญฺชโย ปางเมื่อพระจอมนราธิบดินทร์ปิ่นนิกรประชาชนศรีสญชัย ได้สดับสารสมเด็จพระมัทรีศรีสะใภ้เธอทูลลา ในพระอุราเธอเร่าร้อนระริกระรัว ขึ้น จึงตรัสว่ามัทรีเอ่ย เจ้ารักผัวไม่เชื่อพ่อแล้วหนอพระลูกแก้ว บิดาห้ามไม่ฟังแล้วก็ตามที เมื่อจะอยู่ในบุรีสิว่าไม่งาม จะบุกป่าฝ่าหนามไปตามผัว มัทรีเอ่ย เจ้าไม่คิดกายเสียดายตัวเจ้าบ้างเลย อนิจจาพระลูกเอ่ย หรือเจ้าเห็นว่าวาสนาบิดานี้น้อยนัก จะเลี้ยงพระลูกรักนั้นลำเอียง เจ้าจึงจะบ่ายเบี่ยงเลี่ยงหลีกออกจากวัง ชะรอยเจ้าจะชิงชังฟังคำผัวจึงโกรธพ่อ มัทรีเอ่ย สุดที่จะงอนง้อพระลูกแก้ว เจ้าจะไปให้ได้แล้วก็ตามทีพ่อไม่ว่า อิเม เต ทหรา พ่อจะขอแต่สองนัดดาดวงสวาท จะพาไปไยในหิมวาศให้เวทนา จงให้อยู่ในพาราจะได้สืบกษัตริย์ พระพุทธิเจ้าข้า ฝ่าพระบาทตรัสห้ามมาทั้งนี้ ย่อมทรงพระปรานีพระเจ้าหลาน กลัวว่าจะต้องทุกข์ทรมานในหิมเวศ พระเดชพระคุณทั้งนี้เป็นที่สุด ปิยปุตฺตกา นาม พระพุทธิเจ้าข้า ขึ้นชื่อว่าบุตรเป็นที่สุดแสนเสนหา ถึงจะชั่วช้าประการใดให้สามารถ เป็นหนามเสี้ยนเบียนบีฑาประชาราษฎร์ก็ควรแต่ห้ามเฝ้า อันจะตัดจากลูกเต้านั้นไม่ขาด ถ้าเกล้ากระหม่อมเหมือนฝ่าละอองธุลีพระบาท ก็คงจะตัดได้คล่องๆ ไม่รู้ฤาว่าช้างเผือกขาวผ่องต้องประสงค์ จะสอยดาวสาวเดือนลงถวายได้ แกล้งเสือกส่งจงใจให้ข้าศึก นี่หากว่าชาวเมืองเขาคิดลึกชวนกันทูลความ พระองค์ขับพระเจ้าลูกเสียก็งามต้องตามที่ พระคุณเอ่ย อันสองราชกุมารนี้ไม่มีผิด จะพาลโกรธลูกกะจิริดกะไรได้ ข้ามัทรียังมีอาลัยเป็นล้นพ้น กว่าจะเลี้ยงได้แต่ละคนนี่แสนยาก ทูลกระหม่อมจะมาพรากไปจากอก ดังจะหยิบยกเอาดวงใจไปจากกาย กระหม่อมฉันจะขอลาพาพระหลานหญิงชายไปไว้ชมเชย โอ้พระทูลเกล้าของพระลูกเอ่ย มัทรีนี้ไม่รู้เลยที่จะเอาอันใดมาอ้างอิง เป็นลูกเต้าเล่าก็จริงแต่จนจิต อันสองกุมารนี้ไม่เป็นสิทธิ์แก่เกล้ากระหม่อม มัทรีนี้ไม่รู้ที่จะยินยอมยกถวาย จะสู้รับสารภาพตายด้วยอาญา ขอแต่สองกุมาราพาไปเป็นเพื่อนตัว อนึ่งจะวางใจข้างพระเจ้าผัวก็ใช่ที่ เกลือกว่าโรคาไข้สิ่งไรมี จะได้ใช้พ่อชาลีแม่กัณหา อมยาพ่นฝนยาทาประสาจน พระพุทธิเจ้าข้า ใช่พระองค์จะไร้ญาติขาดคนเมื่อไรมี ลูกน้อยนิดหนึ่งเท่านี้จะทำอะไรได้ ถึงจะเลี้ยงไว้เวียงไชยก็คงจะขายพระบาทา สอนอ่อนก็ยากปากอ่อนก็กล้าระอาใจ วาสุกรีหรือจะไร้ซึ่งพิษเขี้ยว ชาวเมืองก็จะโกรธเกรี้ยวพาโลไล่ขับให้อัประมาณ ขับพระเจ้าลูกแล้วสิมิหนำยังจะซ้ำพระหลานลงเป็นสอง จะเลื่องฦๅระบือก้องทุกค่ำเช้า พระคุณเอ๋ย ได้ตัดต้นโค่นเง่าแล้วจงทึ้งถอน จะอาลัยอาวรณ์ไปไยมี พระเจ้าหลานหรือจะดีกว่าโอรส แต่ลูกในไส้ยังคิดคดดูเวทนา โอ้พ่อชาลีกัณหาของแม่เอ๋ย จะนั่งเฉยอยู่ไยเล่าฟังแม่ว่า จงบังคมพระอัยกาทูลลาเถิดจะได้ไป แม่กัณหาอย่าร้องไห้จะมัวหมอง พ่อชาลีช่วยทูลแทนพระน้องทีเถิดสินะพ่อ จะเซ้าซี้รีรออยู่ว่าไร เจ้าจะยอมอยู่หรือแม่จะได้ไป จงชั่งใจให้จงดี พระลูกเอ่ย ไม่ควรคู่กับบุรีแล้วนะพระลูกรัก อย่าใฝ่สูงให้เกินศักดิ์ใช่สุริยวงศ์ โกกิลาหรือจะฝ่าเข้าฝูงหงส์ใช่พงศ์พันธุ์ พระลูกเอ่ย เอาแต่ป่าไม้ไพรวันเป็นเรือนตาย จงสู้จนทนอายไปภายหน้า เห็นว่าจะดีกว่าอยู่ในพระพารา จงฟังคำแม่ว่านี้เถิด
เดิน (๑๑) ราชา สญฺชโย ปางเมื่อพระทูลกระหม่อมจอมนราธิบดีศรีสญชัย ได้สดับสารพระมัทรีศรีสะใภ้ทูลพิไรร่ำ ด้วยถ้อยคำอันเสียดสีสุดที่จะรำพัน ให้อ้ำอึ้งตึงตันพระทัยนัก แล้วเบือนพระพักตร์ไม่ทัศนา ขยับอุ้มพระนัดดาขึ้นวางตัก จุมพิตพักตร์แล้วทรงพระกันแสงไห้ ขึ้น ว่าโอ้สองทรามวัยของอัยกา เจ้าจะนิราศร้างพระพาราไปแรมไพร จะอดอยากลำบากใจในกลางป่า สาลีนโมทนํ ภุตฺวา พระหลานเอ่ย เคยเสวยเข้าสาลีมีรสหอม พร้อมด้วยสูปพยัญชนะถ้วนถี่ พระพี่เลี้ยงนั่งชี้เชิญให้ทั้งสองเสวย อนิจจาพระหลานเอ่ย จะไปเสวยแต่มูลมันอันขื่นขม พระหลานเอ่ย เคยบรรทมเหนือพระยี่ภู่พระอู่ทอง เหล่าพี่เลี้ยงเคียงประคองขับกล่อมทุกเวลา รุกฺขมูลสฺมึ สยนฺตา ตั้งแต่นี้พระนัดดาจะบรรทมใต้ร่มพฤกษาชาติ จะต้องน้ำค้างเย็นกระเซ็นสาดพระวรกาย กัณหาเอ่ย แม่เคยสรงกระแสสายในอ่างแก้ว พี่เลี้ยงนั่งเป็นแถวถวายเครื่องสุคนธ์อันปนปรุง โอ้แต่นี้พ่อชาลีจะจูงมือแม่กัณหา ลงสระสรงซึ่งคงคาในท้องธารละหานหิน น้ำก็เย็นเหม็นกลิ่นจอกกระจับ บวรกายจะย่อยยับด้วยเหลือบยุง พระหลานเอ่ย ใครเลยจะบำรุงโบกปัดพัดกระพือในกลางป่า กาสิยานิ ปธาเรตฺวา เจ้าสิเคยทรงผ้ากาสิกพัตรพรรณราย ดอกดวงเด่นกระจายด้วยลายทอง แต่นี้จะเอาใบไม้มากรองรองทรง จะระคายคันองค์ดูอนาถ กัณหาเอ่ย เคยประพาสในสวนศรี ชมสระโบกขรณีในสวนขวา หักฝักประทุมมาอุบลบาน พร้อมด้วยเพื่อนกุมารตามอยู่สะพรั่ง พระหลานเอ่ย เคยเล่นในวังเสียงอึงมี่ ลากโคถึกมฤคีรูปปั้นอันบรรจง ใส่ล้อกลิ้งวิ่งวงแล้วทรงพระสรวล พรุ่งนี้เช้าเจ้าจะชวนกันเดินในดงดอน จะกรำฝนทนร้อนทุกเวลา สงสารสองนัดดาดวงสมร เดินเหนื่อยหน่อยก็จะอ้อนให้แม่อุ้ม จะร้องไห้ฟักฟูมในกลางทุ่ง เขาอุ้มเหนื่อยเขาก็จะจูงให้เจ้าเดิน จะระหกระเหินแม่จะเดินยังนับย่าง บาทาเจ้าก็บอบบางแต่จะย่างก็ลุกล้ม ปู่นี้ปรารมภ์ดังเลือดตาจะหลั่งไหล พระหลานเอ่ย ปู่นี้จะใคร่ได้เจ้าไว้เชยชม หม่อมแม่เจ้าเอาแต่คารมมาทานทัด ปู่เป็นกษัตริย์ตรัสแล้วไม่คืนได้ ใช่ว่าอัยกาจะไม่รักใคร่เมื่อไรมี ตรัสพลางจูบพระชาลีแก้วกัณหา แล้วยกพระนัดดาลงจากตัก เธอก็ซบพระพักตร์ลงทรงพระพิลาป พระอัสสุชลนัยน์ไหลอาบพระพักตรา มิใคร่จะดูหน้าพระหลานได้ เธอก็ทรงพระกันแสงไห้ร่ำรักสองกุมารา อยู่บนแท่นที่ไสยานั้นแล ฯ
เดิน (๑๒) เวสฺสนฺตโร ราชา ปางเมื่อพระจอมมกุฎวิสุทธิพิเศษเวสสันดร อิกทั้งเอกองค์มหิศรสุนทรยอดกันยาหญิง คือพระวิมลมิ่งแม่มัทรี กับพระชาลีแก้วกัณหา ชวนกันกราบถวายบังคมลาพระบิตุเรศ เสด็จยังนิเวศน์พระชนนี กษัตริย์ทั้งสี่พระองค์ก็ทรงพระโศกา พระเวสสันดรเธอจึงทูลลา ขึ้น ว่าพระพุทธิเจ้าข้า ข้าแต่พระจอมอิศราอันเรืองศรี พระชนนีของลูกแก้ว ลูกจะขอทูลลาแล้วพระทูลกระหม่อม เคยถนอมลูกมาแต่เยาว์จนคุ้มใหญ่ หวังพระหฤทัยจะฝากผี โอ้พระชนนีของลูกแก้ว นับวันลูกจะไกลแล้วจากนิเวศน์วัง พระมารดาอยู่ข้างหลังจะประชวรโรคาไข้ ถึงสู่สวรรค์ครรไล ก็ที่ไหนจะได้ถวายพระเพลิงพระชนนี ลูกจะบุกป่าพนาลีไปไกลเนตร ลูกจะทรงบรรพชาเพศบำเพ็ญผล จะแผ่เพิ่มเติมกุศลส่งมาทุกค่ำเช้า โอ้พระปิ่นปกเกล้าของลูกเอ่ย อย่าเศร้าเสียพระทัยเลยถึงลูกแก้ว ได้เลี้ยงลูกมาแล้วเอาแต่บุญเถิดทูลกระหม่อม ทูลพลางเธอก็น้อมพระเศียรซบแทบพระบาทพระชนนี เดิน สมเด็จพระผุสดีพันปีหลวง เธอก็ค่อนพระทรวงทรงพระโศกา ขึ้น จึงตรัสว่าโอ้อย่าอาวรณ์ พ่อเวสสันดรของแม่เอ่ย อย่าท้อแท้พระทัยเลยฟังแม่ว่า ชะรอยว่ากรรมได้ทำมาแต่ก่อนแล้ว พระลูกแก้วจึงมาจากพระชนนี พระลูกเอ่ย อุส่าห์ถนอมเลี้ยงพ่อชาลีแม่กัณหาอย่าให้อนาทร ยามแดดลมระงมร้อน อย่าพาลูกอ่อนเดินจะเจ็บไข้ เย็นย่ำค่ำอย่าไปจงหยุดหย่อน ผลัดกันนั่งนอนรักษาลูกอย่าละเลย อนิจจาพระหลานเอ่ยไม่เคยยาก จะมาได้ความลำบากแต่น้อยๆ ดังว่าเลือดตาย่าจะหยดย้อยลงลามไหล พระหลานเอ่ย ยังน้อยนักทรามรักใคร่ไม่วายนม ย่านี้เคยได้เชยชมทั้งสองศรี จะจากอกอัยกีไปสู่ป่า กัณหาเอ่ย เงยหน้าเถิดนะย่าจะสอน เจ้าอย่าอ้อนไปนะเขาจะตี พ่อชาลีอย่าเย้าน้องให้ร้องไห้ อปฺปมตฺตา พ่อเอ่ย อย่าได้ประมาทใจ จงทรงพรตตามวิสัยเพศบรรพชา แม่มัทรีจะศรัทธาบวชด้วยผัวหรือพระลูกแก้ว เออก็ดีแล้วพระลูกรัก อุส่าห์สามิภักดิ์ตามประเพณี จะได้เป็นสวัสดีศรีศุภสถาผล เจ้าจงเจริญพระชนม์ทุกคืนวัน อุส่าห์ปกป้องครองกันอย่าฉันทา จงปราศจากโรคาสถาวร พระพรนี้แม่ให้จงประสิทธิ์ทั้งสี่กษัตริย์ จงเป็นสุขสโมสรโสมนัสทุกเวลา ในประเทศราวป่านั้นแล
เดิน (๑๓) จตฺตาโร ขตฺติยา ปางเมื่อกษัตริย์ทั้งสี่พระองค์ทรงพระโศกา ตั้งแต่เวลาประถมยามเสวยความเวทนา จนเวลาอรุณรังสีทิพากร ฝ่ายพระเวสสันดรจอมกษัตริย์ จึงตรัสสั่งชาวพนักงาน ให้เบิกอลังการแก้วแหวนอันสุกสด บรรทุกใส่ในราชรถแก้วแล้วให้ประทับกับเกยมาศ สมเด็จพระบาทบรมบพิตรพิชิตโมลี ชวนกษัตริย์ทั้งสามพระองค์เข้าสู่ที่สรงเสร็จสรรพ ทรงพระภูษาอาภรณ์ทาบทับประดับเพชรพรรณราย ส่องพระฉายผัดพระพักตราทรงพระมหามงกุฎ จับพระขรรคาวุธถือธนูคู่พระหัตถ์ สี่กษัตริย์เสด็จดำเนินลงจากพระตำหนักจันทน์
ฝ่ายนางบริรักษ์นักสนมกำนัลพระญาติประยูรวงศ์ตามส่งเสด็จ บ้างก็เดินเช็ดน้ำตา พากันโศกเศร้าโศกาให้อาวรณ์ สมเด็จพระเวสสันดรทรงผินพระพักตร์มาตรัสสั่ง ขึ้น ว่า อามนฺต โข ตํ เราขอบใจท่านทั้งปวง อย่าเป็นห่วงไห้สะอื้น ชวนกันกลับคืนเข้าตำหนักจันทน์อันบรรจง เราขอฝากพระบิตุราชมาตุรงค์ทั้งสองศรี สั่งแล้วกษัตริย์ทั้งสี่พระองค์ขึ้นทรงราชรถทอง เดิน ฝ่ายสินธพเรืองรองผยองย่างอย่างพยศ ชักราชรถออกจากทวารวัง เสียงกงกำก็กึงกังดังก้อง ดังจะเลื่อนลอยล่องด้วยกำลังม้า ฝูงสหชาตโยธาถวายบังคมบรมจักราธิราช มนตรีสี่อำมาตย์ราชนิกูลส่งเสด็จทุกกระทรวง เหล่ายาจกนั่งตามถนนหลวงเนื่องแน่น ท้าวเธอโปรยแก้วแหวนให้เป็นทานทุกถ้วนหน้า จึงสั่งสหชาตโยธาให้กลับคืนเข้าพระนคร สมเด็จพระเวสสันดรบวรนราธิเบศร์ จะใคร่ทอดพระเนตรสั่งพระพารา ฝ่ายอัสดรมิ่งม้าก็กลับหน้าพิชัยราชรถต่อพระบุรี ด้วยเดชะพระบารมีบรมโพธิสัตว์ หน่อพระชินสีห์จึงตรัส ขึ้น ว่าดูกรเจ้ามัทรี อุตฺตโม วาโส พระน้องเอ่ย จงดูที่สถิตแห่งสมเด็จพระบิตุรงค์มาตุราช เสียดายเอ่ย แต่ปรางมาศปราสาทสุวรรณอันสดสุก จตุรมุขประดับดวงมณีรัตน์ชัชวาล รูปครุฑตระหง่านทะยานเหยียบวาสุกรีทั้งสี่ทิศ เสียดายเอ่ย แต่พระที่นั่งรังสฤษฏ์สูงอันรุ่งเรือง เราเคยนั่งแขกเมืองหมอบถวายบังคมคัล เสียดายเอ่ย แต่เรือนจันทน์พรรณราย ตั้งแต่นี้จะห่างหายไปแลลับ พระพาราเจ้าเอ่ย ที่ไหนเลยเราจะได้กลับมาแลเห็น จะไปเหงาเงียบเยียบเย็นอยู่ป่าชัฎ ท้าวเธอตรัสแล้วก็ชักพิชัยรถแก้วหันกลับมากลางทาง
เดิน จตฺตาโร พฺราหฺมณา ยังมีพราหมณ์ชราร่างสี่คนวิ่งตามมา ร้องทูลขออัสสวราม้ามรกต ท้าวเธอก็เปลื้องจากราชรถให้เป็นทาน งอนแอกรถก็บันดาลไม่ตกลง ฝ่ายเทพยเจ้าทั้งสี่พระองค์ทรงกำลัง นฤมิตรเป็นละมั่งทองเข้ารองแอกแบกรถไว้
ยังมีพราหมณ์เข็ญใจผู้หนึ่ง ครั้นมาถึงทูลขอรถ ท้าวเธอก็มอบให้หมดทุกสิ่งของ เทพยเจ้าละมั่งทองก็อันตรธาน หน่อพระพิชิตมารจึงตรัสว่า ขึ้น ดูกรเจ้ามัทรี พี่จะอุ้มบุตราพ่อชาลี เจ้าจงอุ้มบุตรีแก้วกัณหา ลหุกา ฝ่ายจะเบากว่าพ่อชาลี กษัตริย์ทั้งสี่ก็ทรงโสมนัสสา พากันเสด็จดำเนินมา ตามสถลมรรคานั้นแล
ทานกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๒๐๙ พระคาถา
๔. กัณฑ์วนประเวศ
ความกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส
เต ปฏิปเถ อาคจฺฉนฺเต มนุสฺเส ทิสฺวา กุหึ วงฺกตปพฺพโตติ ปุจฺฉนฺติ. มนุสฺสา ทูเรติ วทนฺติ.
ยทิ เกจิ มนุชา เอนฺติ	อนุมคฺเค ปฏิปเถ
มคฺคนฺเต ปฏิปุจฺฉาม	กุหึ วงฺกตปพฺพโต.
เต ตตฺถ อเมฺห ปสฺสิตฺวา	กลูนํ ปริเทวยุํ
ทุกฺขนฺเต ปฏิเวเทนฺติ	ทูเร วงฺกตปพฺพโตติ.
(๑) ขึ้น เต ขตฺติยา อันว่ากษัตรากษัตรีทั้งสี่พระองค์ คือสมเด็จพระบรมขัตติยพงศ์พิชิตโมลีศรีสุริยวเรศเวสสันดร เสด็จนิราศพระนครดูอนาถ ทรงอุ้มพระชาลีแล้วลีลาศโดยมรรคมรรคา ส่วนสมเด็จพระยอดกันยาเยาวมาลย์มาศมัทรี พระกรอุ้มนางแก้วกนิษฐนารีราชธิดา สี่กษัตริย์เสด็จลีลาล่วงลำเนาพนัสพนาเวศ มิเคยทุเรศแรมร้างพระพารา มนุสฺเส ทิสฺวา ท้าวเธอก็ทอดทฤษฎี โดยลำดับสถลวิถีแถวเถื่อนทุเรศประเทศทางหลวง เห็นนรานิกรทั้งปวงเดินดั้นดัดพนัสแดนดงมาตรงพระพักตร์ จึงมีสุนทรวาทประภาษทักถามตามยุบลเหตุ วงฺกฏปพฺพโต อันว่าขุนเขาศิขเรศคิริยวงกต ยังรู้แน่กำหนดอยู่ทางใด มรรคายังใกล้ไกลจงแจ้งอรรถ ฝูงชนจึงทูลแก่บรมกษัตริย์สีวิราชวงศ์ ว่าหนทางที่จะดั้นดงไปวงกต ทูเร ถ้าจะกำหนดระยะไพรไกลกันดารนัก ขอพระจอมจักรจงทราบพระญาณ กาลบัดนี้เถิด
ยทิ ปสฺสนฺติ ปวเน	ทารกา ผลิเต ทุเม
เตสํ ผลานํ เหตุมฺหิ	อุปโรเทนฺติ ทารกา
โรทฺนเต ทารเก ทิสฺวา	ขุพฺภิตา วิปุลา ทุมา
สยเมโวนมิตฺวาน	อุปคจฺฉนฺติ ทารเก
อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา	อพฺภูตํ โลมหํสนํ
สาธุการํ ปวตฺเตสิ	มทฺที สพฺพงคโสภณา
อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ	อพฺภูตํ โลมหํสนํ
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน	สยเมโวนตา ทุมาติ
สํขิปึสุ ปถํ ยกฺขา	อนุกมฺปาย	 ทารเก
นิกฺขนฺตทิวเสเนว	เจตรฏฺมุปาคมุนฺติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ	เจตรฏมุปาคมุํ
อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ	พหุมํสํ สุโรทกนฺติ
เดิน (๒) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวร สมเด็จพระเวสสันดรอดุลดวงกษัตริย์ศรีสุริยวงศ์ ทั้งเอกองค์อรรคนารีศรีสุนทรเทพกันยา กับสองดรุณราชกุมาราร่วมชีวาตม์ สี่กษัตริย์เสด็จยุรยาตรเมื่อยามไร้ มิควรที่ท้าวเธอจะตกเข็ญใจจำจากพรากพลัดพระขัตติยวรราชวงศ์ มาเดินดัดพนัสแดนดงดูอนาถนักน่าเวทนา ขึ้น เต ทารกา ควรที่จะสงสารด้วยสองเยาวยุพาผู้เพื่อนยาก เจ้ามิเคยเสวยทุกขลำบากมาบุกไพร น้ำพระอัสสุชลนัยน์ไหลนองพระเนตร ทรงพระโศกาดูรเทวศบ่วายครวญ สมเด็จพระบิดาก็ชี้ชวนให้เชยชมพนมพนัสแนวไม้ หวังจะให้ค่อยบรรเทาพระทัยที่ทุกข์ถึงพระนคร เต ทุเม ทิสฺวา สองเยาวราชได้เห็นก็หายอาวรณ์วายเทวศ พระพี่น้องก็ชวนกันทอดพระเนตรนานาพรรณหมู่ไม้ บ้างผลิดอกออกใบแบ่งบังผกามาศ บ้างทรงผลดกดาษดูตระการตา ที่สุกห่ามงามย้อยระย้าเห็นน่าชม ควรจะสารภิรมย์ระเริงราชหฤทัย อุปโรเทนฺติ สองดรุณดนัยก็ทรงพระกันแสงสะอื้นอ้อนวอนทูลพระบิตุเรศ ว่าข้าแต่พระจอมปิ่นปกเกศของลูกเอ๋ย ลูกนี้จะใคร่ชมเชยผลรุกขชาติ บ้างงามๆ ประหลาดต่างๆ กัน พระคุณของลูกเอ๋ย จงทรงปลิดมาป้อนปันแก้วกัณหา จงเด็ดพวงผลพฤกษาให้ชาลี ด้วยเดชะพระสมดึงษบารมี ปรมัตถมิ่งโมลีโลกุดร แห่งสมเด็จบรมหน่อเนื้อเชื้อชินวรวิสุทธิวงศ์ ก็บันดาลรุกขชาติให้น้อมกิ่งลงพอถึงพระหัตถ์ สมเด็จบรมกษัตริย์ก็ทรงเลือกผลพฤกษาที่สุกงอมหอมตระการ เก็บพระราชทานให้สองดรุณเรศ ส่วนสมเด็จพระมัทรีได้ทอดพระเนตรเห็นมหัศจรรย์ โลมชาติมาชูชันหวั่นพระเกศ ทูลสรรเสริญพระกฤษฎาภินิหารมหิศวเรศราชสามี เดิน แล้วสี่กษัตริย์เสด็จจรลีล่วงมรรคาลัยลีลาศ แต่จากพระนครสีวิราฐเวลาเช้า พอบรรลุถึงเขาสุวรรณคิรี สิ้นสถลวิถีห้าโยชน์โดยคณนา ก็ถึงโกนติมารานทีธาร กำหนดมรรคากันดารได้ห้าโยชน์ ถึงมารัญชคิรีรัตนเรืองโรจน์ระยะไพร ประมาณมรรคาลัยก็ห้าโยชน์เท่ากัน จึงถึงบ้านนาลิทัณฑชนบท ก็ห้าโยชน์กำหนดไม่ย่อหย่อน ตั้งแต่นั้นจึงถึงพระนครเจตราฐ กำหนดวิถีสถลมาศได้สิบโยชน์ระยะไพร ฝ่ายเทพไทผู้ทรงมหิทธิศักดา อันสิงสู่อยู่ภูผาพุ่มไม้ทุกตำแหน่งในวนาเวศ ช่วยย่นมรรควิถีทุเรศระหว่างดง ท้าวเธอเสด็จทั้งสี่องค์ในวันเดียวมิทันพลบ พอพระสุริยจะเลี้ยวลบลับเหลี่ยมพระเมรุมาศ ตั้งแต่ยามเสด็จยุรยาตรจากนิเวศน์วัง ตึสโยชนมคฺคํ สิ้นสามสิบโยชน์มรรคากันดาร ก็ลุถึงศาลานอกพระทวารเมืองเจตราฐ ท้าวเธอก็พาพระเยาวมาลย์มาศมัทรี พระกุมารกุมารีเข้าอาศัย ค่อยบรรเทาพระทัยที่เมื่อยล้า ขึ้น มทฺที สพฺพงฺคโสภณา อันว่าพระมัทรีผู้ทรงศรีสุนทรวิลาส สมฺพาหิตฺวา นวดฟั้นพระบาทพระภัสดา แล้วเสด็จสถิตอยู่นอกศาลาให้ปรากฏ หวังจะให้ชาวเจตราฐรู้กำหนดว่าบรมหน่อนเรศร์เวสสันดร มาสู่พระนครนี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
เจตโย ปริกรึสุ	ทิสฺวา ลกฺขณมาคตํ
สุขุมาลี อยํ อยฺยา	ปตฺติกา ปริธาวติ
วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา	สิวิกาย รเถน จ
สาชฺช มทฺที อรญฺสฺมึ	ปตฺติกา ปริธาวตีติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตํ ทิสฺวา เจตปาโมกฺขา	โรทมานา อุปาคมุํ
กจฺจิ นุ เทว กุสลํ	กจฺจิ เทว อนามยํ
กจฺจิ ปิตา อโรคา เต	สิวีนญฺจ	อนามยํ
โก เต พลํ มหาราช	โก นุ เต รฏฺมณฺฑลํ
อนสฺสโก อรถโก	ทีฆมทฺธานมาคโต
กจฺจามิตฺเตหิ ปกฺกโต	อนุปฺปตฺโตสิมํ ทิสนฺติ
กุสลญฺเจว เม สมฺมา	อโถ สมฺมา อนามยํ
อโถ ปิตา อโรคา เม	สิวีนญฺจ อนามยํ
อหํ หิ กุญฺชรํ ทชฺชํ	อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ
เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ	สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ
ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ	ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ
ทนฺตึ สวาลวีชนึ	เสตํ เกลาสสาทิสํ
สเสตจฺฉตฺตํ สุปตฺเถยฺยํ	สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ
อคฺคยานํ ราชวาหึ	พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ
ตสฺมึ เม สิวิโย กุทฺธา	ปิตา จุปหโต มโน
อวรุทฺธติ มํ ราชา	วงกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ	วเน ยตฺถ วเสมเสติ
สฺวาคตนฺเต มหาราช	อโถ เต อทุราคตํ
อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต	ยํ อิธตฺถิ ปเวทย
สากํ ภึสํ มธุ มํสํ	สุทฺธสาลีนโมทนํ
ปริภุญฺช มหาราช	ปาหุโน โนสิ อาคโตติ
ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ	สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ
อวรุทฺธติ มํ ราชา	วงกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ	วเน ยตฺถ วเสมเสติ
อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ	เจตรฏฺเ รเถสภ
ยาว เจตา คมิสฺสนฺติ	รญฺโ สนฺติกยาจิตุํ
นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ	สิวีนํ รฏวฑฺฒนํ
ตํ ตํ เจตา ปุรกฺขิตฺวา	ปีติตา ลทฺธปจฺจยา
ปริวาเรตฺวาน คจฺฉนฺติ	เอวํ ชานาหิ ขตฺติยาติ
มา โว รุจิตฺถ คมนํ	รญฺโ สนฺติกยาจิตุํ
นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ	ราชา ตตฺถ น อิสฺสโร
อจฺจุคฺคตา หิ สิวิโย	พลคฺคา เนคยา จ เย
เต ปธํเสตุมิจฺฉนฺติ	ราชานํ มม การณาติ
สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถ	รฏสฺมึ รฏวฑฺฒน
อิเธว รชฺชํ กาเรหิ	เจเตหิ ปริวาริโต
อิทฺธํ ผีตญฺจิทํ รฏํ	อิทฺโธ ชนปโท มหา
มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว	รชฺชสฺสมนุสาสิตุนฺติ
น เม ฉนฺโท มติ อตฺถิ	รชฺชสฺสมนุสาสิตุํ
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺสฺมา	เจตปุตฺตา สุณาถ เม
อตุฏา สิวิโย อสฺสุ	พลคฺคา เนคมา จ เย
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺสฺมา	เจตา รชฺเชภิเสจยุํ
อสมฺโมทิยํปิ โว อสฺส	อจฺจนฺตํ มม การณา
สิวีหิ ภณฺฑนญฺจาปิ	วิคฺคโห เม น รุจฺจติ
อถสฺส ภณฺฑนํ โฆรํ	สมฺปหาโร อนปฺปโก
เอกสฺส การณา มยฺหํ	หึเสยฺย พหุโก ชโน
ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ	สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ
อวรุทฺธสิ มํ ราชา	วงกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ	วเน ยตฺถ วเสมเสติ
เดิน (๓) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิพรหมจรรยา เจตโย อันว่าชนชาวพระพาราเจตราฐ เที่ยวสัญจรลีลาศตามวิถี ครั้นเห็นพระมัทรีก็อัศจรรย์ อยํ อยฺยา พระแม่เจ้านี้สิทรงสุพรรณวิลาสเลิศลักษณนารี เออก็เหตุไฉนจึงมาเสด็จจรลีด้วยพระบาทดูมิบังควร ฝูงประชาชนจึงชวนกันแวดล้อมแล้วทูลถาม พระมัทรีก็บอกความให้ทราบสาร ฝูงชนได้ทราบในอาการพระเกศกษัตริย์ ต่างคนก็ชวนกันโทมนัสพิไรร่ำ ขึ้น ว่าโอ้ชะรอยว่ากรรมมาตามทันพระแม่เจ้า ปุพฺเพ แต่ปางก่อนพระแม่เคยเสด็จเนานิเวศน์วัง จะเสด็จแห่งใดก็ดูสะพรั่งสะพรึบพร้อม หมู่พระสนมนี้ก็ห้อมล้อมแลเป็นขนัด ย่อมทรงสุวรรณรัตนสีวิกามาศราชรถทอง ม่านปิดป้องกำบังองค์ บัดนี้พระแม่มาเดินดงด้วยเบื้องบาทบ่ควรเป็น ควรแลฤาพระแม่จึงมาขุกแค้นเคืองเข็ญถึงเพียงนี้ เดิน ฝูงชนจึงนำคดีไปทูลเหตุ แก่พระจอมปิ่นปกเกศเจตราช สฏฺฐีสหสฺสา อันว่าบรมบาททั้งหกหมื่นครั้นได้สดับสาร ว่าพระจอมภพพสุธาธารเวสสันดร เสด็จนิราศพระนครอนาถา โรทมานา ต่างองค์ทรงพระโศกาแล้วก็ลีลาศ มาสู่สำนักแล้วอภิวาทรำพันทูล ว่า ขึ้น เทว ข้าแต่พระเกศตระกูลแก่นกษัตริย์ กุสลํ อันว่าสิ่งสรรพพิบัติบ่บีฑา อนามยํ พระร่มเกล้ายังค่อยครองพระพาราเป็นบรมสุข สิ่งสรรพทุกข์บ่ยายี อนึ่งทั้งองค์สมเด็จพระชนนีชนกนาถ ยังค่อยเสวยสุขนิราศโรคันตราย ทั้งประชาชนชาวสีวราฐทั้งหลายไม่เดือดร้อน ยังค่อยเป็นสุขสถาวรอยู่หรือพระพุทธิเจ้าข้า นุ ดังข้าพระองค์มาสงกากินแหนงในยุบลเหตุ ดังฤาพระจอมปิ่นปกเกศมาเดินไพร นิราศร้างไร้พระพารา ปราศจากจตุรงคคณานิกรราชรถ ม้ามิ่งมงคลคชที่เคยทรง มาดำเนินแต่สี่พระองค์ดูอนาถ กจฺจามิตฺเตหิ ปกฺกโต หรือว่ามีหมู่อรินทรราชมาราวี เสียพระนครสีพีพินาศแล้ว ทูลกระหม่อมแก้วจึงจำจากพรากพลัดพระขัตติยราชวงศ์ มาบุกป่าฝ่าพงพูนเทวศ จนมาถึงนคเรศข้าพระบาท ขอพระองค์จงตรัสบอกทุกข์ที่ท้าวเธอบำราศให้ทราบเกล้า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงไป ในกาลบัดนี้เถิด
(๔) เดิน เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จพระเวสสันดรได้ทรงสดับสาร จึงมีพระราชบรรหารเฉลยเหตุ ว่าดูกรพระสหายผู้ผ่านนคเรศเจตราฐ เราขอบพระทัยที่ท่านไต่ถามถึงประยูรญาติราชบิตุรงค์ ก็ค่อยทรงสุขสถาพร ทั้งประชาชนชาวสีวิราฐไม่เดือดร้อนระงับภัย ซึ่งเรานิราศเวียงไชยมาสู่ป่า กุญฺชรํ ทชฺชํ เพราะว่าเราทรงพระราชศรัทธามาเสียสละ พระยาเศวตกุญชรพาหนะพระที่นั่งต้น อันเป็นศรีสวัสดิมงคลคู่พระนคร แก่พราหมณทิชากรชาวกลิงคราฐ ชาวพระนครเขามิยอมอนุญาตชวนกันกริ้วโกรธ ยกอธิกรณโทษทูลพระบิตุเรศ ท้าวเธอจึงสั่งให้เนรเทศเราจากพระพารา ด้วยว่าเราทำผิดจากขัตติยราชจรรยาอย่างบุราณ ขึ้น พระพุทธิเจ้าข้า พระองค์เสด็จเดินพนัสกันดารดูลำบาก เป็นกษัตริย์มาตกยากมิควรเคย ขอเชิญเสด็จหยุดพักพอเสวยสุทธาโภชน์ สิ่งสรรพรสเอมโอชกระยาหาร ให้บรรเทาที่ทุกขทรมานลำบากองค์ เดิน จึงตรัสว่าสิ่งซึ่งท่านจำนงนำมาพระราชทานให้ แก่เราผู้เข็ญใจอันมาถึง ก็ขอบพระทัยที่ท่านยังคำนึงนับว่าญาติ พระคุณนั้นยิ่งกว่าพื้นพสุธาอากาศไม่เทียมเท่า แต่สมเด็จพระบิตุเรศเจ้าทรงพระโกรธ ขับเราผู้ต้องโทษจากพระนคร แล้วตัวเราก็จะรีบบทจรไปวงกต ท่านช่วยแนะแนวตำแหน่งพนัสบรรพตให้เราจร ขึ้น พระพุทธเจ้าข้า พระองค์อย่าได้ทรงอาวรณ์วิตกด้วยความเข็ญ โทษเท่านั้นพิเคราะห์เห็นไม่เป็นไร ข้าพระบาทจะชวนกันไปทูลขอโทษ เห็นว่าท้าวเธอก็จะทรงพระกรุณาโปรดให้คืนครอง จึงจะเชิญเสด็จละอองธุลีพระบาท คืนพระนครสีวิราฐด้วยดิเรกยศ มิให้ท้าวเธออัปยศแก่ชาวเมือง เดิน จึงตรัสว่าประชาชนเขาแค้นเคืองทูลให้เนรเทศ เรานิราศนคเรศมาแรมไพร พระบิดาก็มิได้เป็นใหญ่แต่พระองค์ ย่อมประพฤติโดยจำนงชาวสีวิราฐ ถึงว่าท่านจะไปทูลให้ท้าวเธออนุญาตให้คืนกรุง ชาวเมืองเขาก็จะหมายมุ่งประทุษฐจิตร ในสมเด็จบรมบพิตรผู้ร่มเกล้า เพราะเหตุด้วยรับเราคืนนคร ขึ้น พระพุทธเจ้าข้า เมื่อมิพอพระทัยเสด็จคืนพระพิชัยเชตุดรก็ตามแต่พระอัธยา จะขอเชิญเสด็จขึ้นผ่านพระพาราเจตราฐ เป็นจอมมิ่งมงกุฎมาตุลนคร เป็นปิ่นปกประชากรเกษมสุข มิให้ท้าวเธอเสด็จไปทนทุกข์ที่กลางดง อันข้าพระบาทจะขอรองบทบงสุ์บรมกษัตริย์ เดิน ครั้นพระองค์ได้ทรงฟังจึงตรัสประภาษตอบ ว่าซึ่งท่านจะมามอบเมืองเจตราฐให้แก่เราในครั้งนี้ เราก็มิได้มีพระทัยยินดีที่จะเสวยศิริสมบัติ ด้วยว่าชาวเชตุดรเขาแค้นขัดให้เนรเทศ ท่านจะมามอบนคเรศให้ครอบครอง พระนครทั้งสองสิเป็นราชสัมพันธมิตร ก็จะเกิดวิกลวิปริตร้าวฉาน จากจารีตบุราณแต่ปางก่อน จะไม่สมัครสโมสรเสียประเพณี จะเกิดมหากาหลโกลีเดือดร้อน ทุกไพร่ฟ้าประชากรทั้งสองฝ่าย ต่างๆ จะมุ่งหมายประทุษกัน ก็จะเกิดมหาพิบัติภยันต์ไม่มีสุข เหตุด้วยเราผู้เดียวจะมาทำทุกข์ให้ท่านทั้งปวง ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ สมบัติอันใดในเมืองหลวงเจตราฐ ซึ่งท่านทั้งหลายมาอนุญาตยกให้ เราขอคืนถวายไว้เสวยสุข จงท่านอยู่นฤทุกข์อย่ามีภัย อันตัวเรานี้จะลาไปสู่วงกต จะทรงประพฤติพรหมพรตอิสีเวศ เชิญท่านช่วยแนะแนววิถีทุเรศให้เราจร ไปยังวงกตสิงขรโน้นเถิด
เดิน (๕) เจตราชาโน อันว่าพระยาเจตราชทั้งหลาย ทูลเบี่ยงบ่ายจะเชิญเสด็จไว้ ครั้นท้าวเธอมิตามพระทัยก็สุดคิด จึงทูลเชิญเสด็จบรมบพิตรให้ประเวศพระนคร หวังจะให้เสวยสุขไสยากรเกษมอาสน์ ต่อเวลาพระสุริยวโรภาสจึงค่อยครรไล ท้าวเธอก็ถ่อมพระองค์ว่าเข็ญใจไร้ศักดิ์ มิได้เสด็จเข้าไปสำนักในพระพารา สาลํ อลงฺกริตฺวา พระยาเจตราชจึงจัดแจงตกแต่งศาลาที่สถิต ผูกม่านปิดเวียนวง แล้วแต่งที่ศิริศยนผจงพิจิตรอาสน์ ให้ท้าวเธอไสยาสน์ในราตรี พร้อมด้วยดุริยางค์เภรีมโหระทึกแตรสังข์ประโคมดีดประจำยาม อัจกลับประทีปตามแสงสว่าง บรรดากษัตริย์เสนางคนิกรจัตุรงค์ ห้อมล้อมพระองค์อยู่แออัด ตราบเท่าพระสุริยจำรัสรุ่งวโรภาส จึงเชิญเสด็จบรมนารถให้สรงสุคนธ์ธาร แล้วถวายพระกระยาหารรสโอชา ให้ท้าวเธอเสวยโภชนาสำราญพระทัย แล้วเชิญเสด็จครรไลล่วงลีลาศ จากพระนครเจตราฐด้วยดิเรกยศ โดยลำดับสถลวิถีกำหนดสิบห้าโยชน์ระยะดง พอบรรลุถึงประเทศทางตรงประตูป่า เมื่อจะทูลแนะแนววนาสิขรเขตประเทศหิมพานต์ ก็กล่าวเป็นสารพระคาถา
ตคฺฆ เต มยมกฺขาม	ยถาปิ กุสลา ตถา
ราชิสิ ยตฺถ สมฺมนฺติ	อาหุตคฺคี สมาหิตา
เอส เสโล มหาราช	ปพฺพโต คนฺธมาทโน
ยตฺถ ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ	สห ภริยาย อจฺฉสีติ
ตํ เจตา อนุสาสึสุ	อสฺสุเนตฺตา รุทมฺมุขา
อิโต คจฺฉ มหาราช	อุชุํ เยนุตฺตรา มุโข
อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต	วิปุลํ นาม ปพฺพตํ
นานา ทุมคณากิญฺณํ	สีตจฺฉายํ มโนรมํ
ตมติกฺกมฺม ภทฺทนฺเต	อถ ทกฺขสิ อาปกํ
นทึ เกตุมตึ นาม	คมฺภีรํ คิริคพฺภชํ
ปุถุโลมจฺฉอากิณฺณํ	สุปติตฺถํ มโหทกํ
ตตฺถ นฺหาตฺวา ปิวิตฺวา จ	อสฺสาเสตฺวา สปุตฺตเก
อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต	นิโครธํ มธุวิปผลํ
รมฺมเก สิขเร ชาตํ	สีตจฺฉายํ มโนรมํ
อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต	นาฬิกนฺนาม ปพฺพตํ
นานาทิชคณากิณฺณํ	เสลํ กึปุริสายุตํ
ตสฺส อุตฺตรปุพฺเพน	มุจฺจลินฺโท นาม โส สโร
ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺโน	เสตโสคนฺธิเยหิ จ
โส วนํ เมฆสงกาสํ	ธุวํ หริตสทฺทลํ
สิโห วามิสเปกฺขีว	วนสณฺฑํ วิคาหิย
ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ	ผลรุกฺเขหิ จูภยํ
ตตฺถ วินฺทุสฺสรา วคฺคู	นานาวณฺณา พหู ทิชา
กุชฺชนฺตมุปกุชฺชนฺติ	อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม
คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานํ	นทีนํ ปภวานิ จ
โส ทกฺขสิ โปกฺขรณึ	กรญฺชกกุธายุตํ
ปุถุโลมจฺฉอากิณฺณํ	สุปติตฺถํ มโหทกํ
สมญฺจ จตุรสฺสญฺจ	สาธุํ อปฺปฏิคนฺอิยํ
ตสฺสา อุตฺตรปุพฺเพน	ปณฺณสาลํ อมาปย
ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา	อุญฺฉาจริยาย อีหถาติ
ขึ้น (๖) ราชิสิ ข้าแต่สมเด็จพระยอดฟ้าสากลเกศกษัตริย์ อันจะทรงปริวัติอิสีเวศ ข้าพระบาทจะแนะแนวพนาดรทุเรศระยะไพร เอส เมาะ เอโส ปพฺพโต นั้นคือขุนเขาใหญ่เสมอเมฆ วิเวกด้วยหว่างเวิ้งเชิงช่องเป็นปล่องเปลว ละหานเหวหุบห้วยตรอกตรวยโตรก ชะโงกง้ำถ้ำชะวากวุ้งหว่างภูผา เสโล ล้วนศิลาเลื่อมลายเป็นหลายสี บ้างก็ขาวเขียวขจีดำแดงแสงมอหมึกหม่นหมอกเมฆสลับกัน บ้างก็เป็นแสงสีสุวรรณเลื่อมเหลืองเรืองโรจน์ บางแห่งก็เป็นแสงวิเชียรช่วงโชติชัชวาล บ้างก็เป็นสีรัตนประพาฬไพฑูรย์ปัทมราช กระสายรุ้งพุ่งพาดผสานแสงสุกส่องสว่างฟ้า บ้างเป็นสีโมรารายระดับ ดูวะวาบวับจับแสงสุริยวโรภาส เล่ห์บุคคลเอาแก้วมาดาษระดับไว้ พระพุทธเจ้าข้า โน่นก็พฤกษาสูงไสวแลเป็นพุ่มๆ เขียวชอุ่มขจิตขจี ดูดังเอาฉัตรนิลมณีมากางกั้น แลเป็นจังหวะระยะชั้นอยู่เรียงราย รุกขชาติทั้งหลายล้วนทรงผกามาศ ผลดกดาษดูตระการ กอปรด้วยสุคนธชาติอันหอมหวานฟุ้งขจรตรลบทั้งจังหวัดพนัสพนาเวศ ทรงสุคนธรสวิเศษสิบประการ จึงเรียกโดยโลกโวหารให้เห็นเหตุ ชื่อว่าขุนศีขเรศคันธมาทน์คิรีรมย์ ย่อมเป็นที่ทิพยอุดมพิมานมาศหมู่อมรเทวราชสุราฤทธิพิทยาธรกินนรคนธรรพ ถ้าจะนับกว่าหมื่นพันพ้นจะคณนา อุชุํ เยนุตฺตราภิมุโข พระพุทธเจ้าข้า เชิญพระบาทเสด็จลีลาศโดยทิศอุดร ก็จะถึงเขาวิบุลสิงขรคิรีมาศ แล้วจะได้ชมอรัญรุกขชาติอันชื้อชัฎ บ้างก็ทรงสาขาเกี่ยวกระหวัดดูตระการ ยามเมื่อพระพายรำเพยพัดก็ประสานกันเสียดสีเสียงเสนาะก้องทั้งกลางป่า นทึ ทิสฺวา แล้วจะทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำเกตุมดี อันไหลมาแต่ท่อธารคิรีห้วยละหานผา มจฺฉอากิณฺณํ อันอาเกียรณ์ไปด้วยเต่าปลาคละคลาคล่ำ โดดดิ้นดำในนที สุปติตฺถํ มีท่าอันดีที่อันราบ ถึงจะกินอาบก็เกษมสำราญจิตรระรื่นรมย์ นิโครธํ แล้วจะได้ทรงชมมหานิโครธไทรใบชิด รากห้อยย้อยติดกันกับแผ่นศิลา ทรงสาขาเขียวขจี แล้วจะได้ทอดพระเนตรชมซึ่งนาลีบรรพต ทิชคณากิณฺณํ อันปรากฏไปด้วยปักษาร้องส่งเสียง ทั้งหมู่กินนรกินรีเรียงร่ายร้อง ส่งสุรเสียงเสนาะก้องวังเวงไพร ล้วนทรงลักษณะวิไลลอออ่อน บ้างก็รำฟ้อนกระหยับย่างเหยียบบนเนินผา ทั้งหมู่สกุณานิกรก็ร่ำร้อง บ้างจับจ้องจะแจ้วจำนรรจา ตามภาษาประสานเสียง บ้างก็มองเมียงหมายคู่ ทั้งดุเหว่าเค้ากู่เข้าคูขัน บ้างก็หกหันโหนห้อยเห็นแต่ตัว บ้างก็เป็นสีหมึกมัวหมอกหม่น บ้างแดงดำดูขำขนสลับสี ทั้งสัตวาโนรีร้องระงมดง เหล่าสกุณราชหงส์เห็นวิเศษ หมู่สกุณมยุเรศรำแพนหาง เหล่าคณายางเยื้องย่อง กะเรียนร้องก้องกังวานไพร สาลิกาจับไม้แล้วมองเมียง ร้องประกาศเสียงดังเสียงคน การเวกร้องบินบนโพยมมาศ ดังว่าเสียงพิณพาทย์ชาวสุราลัยละเลิงหลง แล้วจะได้ทรงชมซึ่งสระโบกขรณีน้ำใสสะอาด ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนํ อันเดียรดาษด้วยปัญจปทุมชาติบานสลอน ฟุ้งไปด้วยเกสรรสเรณู เหล่าแมลงภู่บินวะว่อน แล้วเสด็จโดยทิศอุดร ก็จะบทจรเข้าสู่ป่าระหงดงใหญ่ไพรพนม ควรที่จะสร้างพระอาศรมในที่นั้น ก็จะเกษมสันต์เป็นบรมสุข ปราศจากทุกข์นิราศภัย ในสถานที่นั้นแล ฯ
เดิน (๗) เจตราชาโน อันว่าพระยาเจตราชทั้งหลายทูลถวายมรรคา แล้วจึงเรียกพรานป่าเจตบุตรผรุสทารุณหยาบช้า สั่งให้เป็นพนักงานรักษาทวารหิมพานต์ แล้วมีโองการมอบเวรบังคับขาด ถ้าใครแปลกประหลาดจงฆ่าเสียให้สิ้นชีพ สั่งแล้วก็รีบไปตามส่งสิ้นหนทางสิบห้าโยชน์ ต่างพระองค์ก็น้อมเศียรศิโรตม์อภิวาท ทูลลาบรมบาทคืนเข้าพระนคร ส่วนสมเด็จพระเวสสันดรบวรราชชินวงศ์ พาขัตติยทั้งสามองค์ล่วงลีลาศ ก็ลุถึงขุนเขาคันธมาทน์คิรีรมย์ จึงเสด็จเข้าหยุดพักบรรทมระงับร้อน แล้วท้าวเธอก็บทจรตามเชิงเขาวิบุลบรรพต โดยลำเนาพนัสกำหนดระยะดง แล้วท้าวเธอก็เสด็จลงสรงกระแสสินธวนที ในแม่น้ำเกตุมดีสำราญพระทัย จึงนายพเนจรพรานไพรเที่ยวอยู่ในป่า ถวายมังสังกับน้ำผึ้งสดรสโอชาเป็นบรรณาการ ท้าวเธอก็พระราชทานปิ่นทองปักพระโมลี แล้วพาพระมเหสีกับสองดรุณราช เสด็จโดยตำแหน่งวนาวาสวิถีเถื่อน มีแต่สามกษัตริย์เป็นเพื่อนพเนจร ในพนัสสิงขรนั้นแล
เดิน (๘) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวร สมเด็จพระมิ่งอมรมกุฎเทวราชสุราฤทธิ์ จึงสั่งพระเวสสุกรรมมานฤมิตพระอาศรมสถาน พร้อมด้วยเครื่องดาบสบริขารบรรพชิตพิธี ถวายพระจอมโมลีนราราช ฝ่ายพระเวสสุกรรมก็อภิวาทรับเทวบัญชา มานฤมิตพระอาศรมบท ในเวิ้งหว่างวงกตศิขเรศ แล้วบันดาลพาลมฤคในหิมเวศให้หลบลี้ปลาศไปไกลได้สามโยชน์ บันดาลสัตว์ที่ส่งเสียงเสนาะโสตให้ร้องประสานเสียงถวายใกล้พระอาศรม บันดาลไม้ให้รื่นรมย์ไปด้วยดวงดอกออกสลอน ฟุ้งขจรด้วยเกสรสุคนธา อกฺขรํ ลิกฺขิตฺวา แล้วจารึกอักษรไว้กับใบทวาร อนฺตรธายิตฺวา ก็อันตรธานสู่เทวสถานสุราลัย ฝ่ายบรมไทพุทธชินวงศ์ ทรงดำเนิน ข้ามคิริยขุนเขาเขินเขื่อนคัน ล้วนรุกขอรัญเรียงสล้างแลละลานตา พอพระสุริยาเยี่ยมยอดยุคันธเรศ เสด็จถึงอาศรมนิเวศน์วนาลัย ทอดพระเนตรเห็นอักษรก็เข้าพระทัยว่าท้าวสหัสนัยน์สร้างถวาย โอมุญฺจิตฺวา จึงเปลื้องเครื่องสุภาภรณ์จากพระกาย ค่อยสบายพระทัยด้วยสมความปรารถนา ปพฺพชิตฺวา ท้าวเธอก็ทรงบรรพชางามอุดม ดุจท้าวมหาพรหมผู้ทรงฌาน มทฺที เทวี ส่วนสมเด็จพระเยาวมาลย์มเหสี ก็บวชเป็นดาบสินีเจริญวัตร แล้วให้สองดรุณหน่อกษัตริย์บรรพชา ขึ้น มทฺที สพฺพงฺคโสภณา สมเด็จพระมัทรีผู้ทรงศรีสุนทรลักษณ์ จึงกราบทูลแก่พระปิ่นปักผู้ร่มเกล้า ว่า เทว ข้าแต่พระลูกเจ้าผู้ทรงพระคุณ ได้การุญข้าพระบาท จะขอรับพระราชทานเก็บผลรุกขชาติมาปฏิบัติ มิให้พระองค์เคืองขัดพระอัธยา จงให้สำเร็จความปรารถนาประสิทธิ์พร เดิน เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จพระเวสสันดรราชหรือษี ประสาทพระพรให้แก่พระมัทรีแล้วจึงตรัสเล่าว่า ภทฺเท ดูกรเจ้า เราสิทรงบรรพชา ผิดเวลาแล้วอย่าได้มาสู่พระอาศรม พระมัทรีก็น้อมสิโรตม์ลงบังคมรับสั่งสาร แล้วก็อุ้มสองกุมารกุมารีเข้าสู่พระอาศรม เจริญจตุพรหมเมตตาฌาน เสวยสุขสำราญในพระอาศรมนิราศภัย อรุณุคฺคมเน ครั้นพระสุริโยทัยส่องแสงจำรัสรุ่งวโรภาส ส่วนสมเด็จพระมัทรีศรีรัตนราชกัญญา ก็จัดหาน้ำใช้แลน้ำฉัน ไม้สีพระทันต์ถวายบรมบาท แล้วก็แผ้วกวาดพระอาศรม ขึ้น บังคมลามาประโลมพระลูกเล่า จูบกระหม่อมจอมเกล้าแล้วรับขวัญ ว่าเจ้าแม่เอ่ย พี่น้องเห็นหน้ากันเมื่อยามยาก พระชนนีนี้จะจากเจ้าไปป่า แก้วกัณหาอย่าเล่นให้ไกลพี่ พ่อชาลีระวังน้อง อย่าละให้คะนองเล่นแต่ลำพัง ครั้นสั่งพระลูกทั้งสองแล้ว นางแก้วก็จัดสาแหรกขอคานกระเช้าสานทรงหาบ เสวยพระอัสสุชลพิลาปเข้าสู่ป่าพระหิมพานต์ เที่ยวเสาะแสวงหาผลาผลอันสุกหวานตระการฉัน ครั้นเวลาสายัณห์ก็กลับมายังอาศรม ปลอบให้พระลูกเสวยนมแล้วลีลาศ พาสองดรุณราชลงสรงพระคงคา ประดับประดาพระลูกแล้ว พาพระลูกแก้วเข้าสู่พระอาศรมสถาน สี่กษัตริย์เสวยมูลผลาหารเลี้ยงพระชนมชีพค่อยวัฒนา ในบรรณศาลานั้นแล
เดิน (๙) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิปัญญา ขึ้น เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าพระจอมจักรพาฬพิภพสีพี ปญฺจ สีลานิ ทรงรักษาเบญจางคิกพิธีศีลาจาร จตุพรหมวิหารแสนสุขวิเศษ บรรดาสรรพสัตว์ทั่วทั้งขอบเขตก็สิ้นพยาบาท ชวนกันอภิวาทถวายพร ปักษาทิชากรก็ส่งเสียงสรรเสริญพระบารมี เต จตฺตาโร ขตฺติยาอันว่าบรมกษัตรากษัตรีทั้งสี่พระองค์ ทรงบรรพชาเพศในหิมเวศประเทศวงกต สตฺตโน มาเสว กำหนดได้เจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา อิติ เมาะ อิมินา ปกาเรน ด้วยประการดังนี้แล ฯ
วนปเวสนกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๕๗ พระคาถา
ตทา กาลิงฺครฏฺเฐ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ ภิกฺขาจริยาย กหาปณสตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ พฺราหฺมณกุเล ฐเปตฺวา ปุน ธนํ ปริเยสนตฺถาย คโต ฯ ตสฺมึ จิรายนฺเต พฺราหฺมณกุลํ กหาปเณ วลญฺเชตฺวา ปจฺฉา อิตเรน อาคนฺตฺวา โจทิยมานํ กหาปเณ ทาตํ อสกฺ-โกนฺตํ อมิตฺตตาปนํ นาม ธีตรํ ตสฺส อทาสิ ฯ
กัณฑ์ชูชก
ความ วัดสังกระจาย
๏ ตทา กาลิงฺครฏฺเ ทุนฺนวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ ภิกฺขาจริยาย กหาปณสตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ พฺราหฺมณกุเล เปตฺวา ปุน ธนํ ปริเยสนตฺถาย คโตติ ตสฺมึ จิรายนฺเต พฺราหฺมณกุลํ วลญฺเชตฺวา ปจฺฉา ติเรน อาคนฺตฺวา โจทิยมานํ กหาปเณ ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ อมิตฺตตาปนํ นาม อตฺตโน ธีตรํ ตสฺส อทาสิ ฯ
ขึ้น (๑) ตทา กาเล ในกาลเมื่อสมเด็จพระบวรหน่อนราธิราชทั้งสองกษัตริย์ ผู้เป็นมิ่งมกุฎิเกศเขตขัตติยยิ่งยอดสมมุติวงศ์ คือสมเด็จพระจอมจักรพรรดิพงศ์เพศยันดรดวงดิลกเทเวศร์ อันเป็นยอดญาณสยัมภูเพทพุทธางกุรกฤษดาภินิหาร หนึ่งคือพระมิ่งวิมลมาลยมหิตถิยมหิษี สุนทรสารสวัสดิเทพนารีมัทรีศรีศุภกษัตริย์ขัตติยวรวงศ์ เธอพาพระวิสุทธิสวัสดิ์ขัตติยทั้งสององค์อรอุ้มแอบอุรนิราศ คือพระชาลีศรีดรุณวงศ์วิสุทธิชาติเลิศลักษณภิเศกทรง พงศ์พิภพพระเจ้าสีพี อิกทั้งพระกฤษณแก้วกัณหากุมารีศรีวรพนิต กนิษฐอนุชงค์อนงค์นาฏชินานาง กษัตริย์สี่พระองค์เธอทรงสร้างพรตพรหมจริยา อย่างปรเมษฐสิกขาอิสิวาวรเวศ อันเป็นอุกฤษฏเพศมหาภิเนกขัมมบรรพชาบารมี สถิตณแห่งห้องนัคคินทรคิรีรัตนราชวงกต โดยสัตตมาสกำหนดนับได้เจ็ดเดือนดังนิยมมา
เดิน ทีนี้จะกล่าวถึงพราหมณพฤฒาทลิทยากยิ่งยาจก อันจะได้ไปยอยกซึ่งพระทานธุระ อันพระองค์เริดร้างละฝังไว้นี่ช้านาน ขึ้น เอโก พฺราหฺมโณ ยังมีทลิททาจารย์พราหมณผู้เถ้า บังเกิดแต่ตระกูลล้วนเหล่ายัญญหุตภุชงค์ สืบสันดานสัมพันธพงศ์โภวาทิกชาติ เถ้ามีสันนิวาสเคหฐาน อยู่ในคามเขตละแวกบ้านทุนวิฐติดเนื่องกับเมืองกลิงคราฐบุรี ทชีตาแกเป็นคนจนอัปรีย์ไร้ญาติยิ่งสถุล ทุคคตแค้นเคืองขุ่นข้องเข็ญใจ ภิกฺขาจริยาย ตาแกก็เที่ยวภิกขาจารไปปานด้วยเพศสกปรก เปรียบด้วยวรรณิพกยาจกจนจัณฑาล เถ้าค่อยประสมประสานทรัพย์ไว้ทีละน้อย กหาปณสตํ ลภิตฺวา ได้ทองถึงร้อยกระษาปณ์เป็นลาภตามเข็ญใจ ครั้นจะเอาไว้กับตัวก็กลัวภัยคิดไปเห็นรวนเร เอกสฺมึ พฺราหฺมณกุเล ตาแกจึงรีบเร็วระรี่เร่อไปหาสกุลเกลอแห่งหนึ่ง อันเป็นที่ชอบพึงพอจะไว้ใจกันมาแต่ก่อน ทชีก็ปรับทุกข์ร้อนทางอวดจะมี ว่าออเจ้าเอ๋ยออเจ้า เราค่อยมั่งคั่งขึ้นถึงเพียงนี้มีเสียกว่าออเจ้า แต่ว่าตัวเรานี้แก่เถ้าเที่ยวไปค้างคืน เกลือกว่าค่ำมืดดึกดื่นพอหลับใหล ปะอ้ายคนจนโจรจัญไรเข้าแก้พก มันก็จะย่องหยิบยกยักเอาไปได้ ก็จะแคบขัดเข็ญใจจนไม่พอที่จะยาก ฐเปตฺวา เถ้าก็เฝ้าฝากพร่ำแล้วพร่ำเล่า ว่าเรามิให้ท่านเฝ้าเปล่าป่วยการ แล้วเถิดเราจะทดแทนคุณท่านให้ถึงใจเมื่อภายหลัง ปุน ธนํ ปริเยสนตฺถาย คโต เถ้าโลโภตาแกโลภลาภไม่หยุดหย่อน ก็เที่ยวภิกขาจารกระเจิงจรไปจนจบ ครบคามเขตน้อยใหญ่ ด้วยว่ามักจักใคร่ได้ให้จงหนักหนา ด้วยโลภเจตนานั้นแล
ขึ้น (๒) ตสฺมึ พฺราหฺมเณ ในเมื่อพราหมณ์พรหมวงศ์วิศณุเวศ ผู้เป็นยาจกทลิทเชษฐชาติเชื้อนิคคาหกพราหมณ์ เถ้าไปเที่ยวพยายามภิกขาขอ เข้าที่ไหนก็ได้ที่ไหนก็ได้ ได้เท่าใดใดก็ไม่พอผ่อนผันที่ว่าจะกลับ จิรายนฺเต ไปๆ ก็จนลี้ลับล่วงกำหนดเกิน ยิ่งเที่ยวมันก็ยิ่งได้ ยิ่งไปมันก็ยิ่งเพลินเกินกำหนดนานแล้วไม่กลับมา ตํ พฺราหฺมณกุลํ ส่วนตระกูลพราหมณ์ทั้งสองที่รับฝากทองของออเถ้า มันให้เผอิญอาจจิตรคิดใจเบาเบื้องแต่ว่าจะได้ ไม่รู้ว่าความเข็ญใจยากไร้จะมาถึงตัว จึงยกเอาทองของออเถ้าออกมาแล้วก็ยิ้มหัวพูดแก่กันซู้ซี้ ว่าออเถ้ามันหายไปหลายปีปานฉะนี้ยังไม่กลับมา ส่วนตัวอ้ายเถ้าก็แก่ชราลงร่างร้าย นี่มันจะมิไปซุกซมล้มตายเสียแล้วหรือหือหานะออเจ้า ของนี้ก็ตกอยู่ในมือเราทั้งสองคน เอออะไรนี่จะมานั่งนิ่งจนๆ นี่จนย่อยยับ จะมาเป็นภูตเฝ้าทรัพย์นี่มันไม่ต้องการ เมื่อออเถ้ามันกลับมาเมื่อไร เราจึงค่อยแก้ไขคิดอ่านผ่อนผันต่อเมื่อปลายมือ วลญฺเชตฺวา ก็เอาทรัพย์ออกแจกจ่าย ขายซื้อซุกซนทำโว้เว้ อิตเรน อาคนฺตวาฝ่ายว่าเถ้าชราเจ้าของทรัพย์ คิดขึ้นมาได้ก็หวนกลับกลัวเกลือกเกลอจะทำวุ่น หมุนมาประเดี๋ยวก็ถึง อึงคะนึงไปทั้งบ้าน ร้องว่าฮ้าเฮ้ยอยู่หรือหาไม่ท่านทั้งสองคน สองผัวเมียก็จวบจนจวนเจียนจะเจอะตัว ตกใจอยู่ระรัวตัวนี่สั่นอยู่ริบๆ ทำแต่ตานั้นปริบๆ ปรับทุกข์กันหน้าขาว ส่วนออเถ้าก็ก้าวขยิกขยั้นเหยียบยืนขึ้นบันได ผัวเมียก็จนใจไม่รู้ที่ว่าจะผันผ่อน ครั้นจะซุกจะซ่อนก็ไม่ทันที ครั้นจะหลบหลีกหนีนั้นก็ใช่ ครั้นจะผลุนผลันผลุดไปนั้นก็จวนตัว จึงร้องว่าอยู่คะเจ้าขรัวเชิญตัวท่านขึ้นมานั่ง โจทิยมานํ ส่วนออเถ้ายังไม่ทันที่จะนั่งก้นกระทั่งฟาก ก็ทวงว่าทองของเราที่เอามาฝากแก่ท่านไว้ เอามาให้ๆ ทันที เอามาประเดี๋ยวๆ นี้ขมีขมัน ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ ผัวเมียก็อัดอั้นนั่งงันอยู่เป็นครู่ เถ้าก็ยิ่งครืดครอกตะคอกขู่ หาเป็นไรจึงมาแลดูนิ่งอยู่เล่า คุณเจ้าขาคุณตาเจ้า ดีฉันจะขอทุเลาเลื่อนไปอิกสักน่อย เห็นข้าพเจ้าประหนึ่งว่าชั่วถ่อยหาความคิดไม่ แต่หยิบๆ ยืมเอาทองของคุณตาเจ้าไปใช้จนหมดสิ้น จนพ่อออฉิมเขาโกรธเขาคาดโทษอยู่ว่าจะตี ดีฉันจะขอนัดผัดผ่อนสักทีแต่พอให้ห่างๆ จะได้ขวนขวายบ้างหามาตระเตรียม แต่พอให้ยืดยาวย่างเยี่ยมเข้าปีหน้า ข้าพเจ้าจะเสาะแสวงหามาให้ มิให้เคืองแค้นรำคาญใจ เออออเจ้านี่ว่ากะไรหาว่ากะไร เห็นทำได้ก็ทำเอาอาจใจถึงเพียงนี้ คิดดูให้จงดีนะเอ็งกับกูนี้จะผิดกันเสียเปล่าๆ คุณเจ้าขาคุณตาเจ้า เมื่อจะขอทุเลาแล้วก็ไม่โปรด จะให้ท่านโกรธไปไย เสมือนเกวียนหักลงกับที่ของนั้นมันจะหนีไปไหน เสียหนึ่งนิ่งไว้นานไปคงได้สอง เสมือนหนึ่งของท่านหายมีที่ไว้ ข้าพเจ้าคงจะหามาให้ไม่ให้เดือดร้อน ยอมเสียกำไปก่อนนั่นแลจึงจะได้กอบ ข้าพเจ้าจะตอบจะโต้ไป ว่าแล้วก็ร้องไห้หันเข้าไปในห้อง อมิตฺตตาปนํ นาม อตฺตโน ธีตรํ จึงจูงเจ้าทองอมิตตดาออกมาสะเออะอวดหน้าเสนอนวล ให้ทำจริตกระบิดกระบวนสะบิ้งสะบัด ให้นั่งท้าวแขนแอ่นหยัดแล้วเยี่ยมหน้า แล้วจึงว่าคุณเจ้าขาคุณตาเจ้า จะเดือดร้อนไปไยเล่าเร่งเคืองแค้น ท่านว่ามีเงินนั่นหรือจะไร้ของ มีทองนั่นหรือจะไร้แหวน ข้าพเจ้าจะทดแทนประชดเชิญ เห็นว่าของๆ ข้าพเจ้าจะเกือบเกินกว่าเสียอิกสักหน่อยก็ทำเนาเถิดหนาไม่คิด จะได้เป็นมิตรกันบ่อยๆ ไปเบื้องหน้า ตามแต่คุณตาเจ้าจะกรุณานับเนื้อกันมาแต่ก่อน จะเลี้ยงไว้กับเอวอู่หรือจะให้เป็นคู่เคียงหมอน หรือจะให้นอนที่ปลายตีน ข้าพเจ้าก็ยินยอมพร้อมสิ้นเสร็จแล้วไม่ว่า หวุยออตานี่ว่ากะไรไม่เข็ดขาม จริงหนอเขาว่ามีเงินมีทองแล้วพูดได้มีไม้มีไล่ปลูกเรือนงาม กระนั้นก็ตามแต่ออเจ้าเถิดซี ถ้าหันเข้าหากันบ้างอย่างนี้ที่ไหนเราจะว่า ตสฺส อทาสิ สองเถ้าก็ยกเจ้าอมิตตดาดวงสวาท มอบให้เป็นสิทธิ์ขาดแก่พราหมณ์แก่ ทั้งนี้ก็เพราะว่าพ่อแม่มันไม่ดี มันมักเพิ่มพูนหนี้ให้ติดตัว จึงตระเวนความชั่วให้เห็นประจักษ์แก่ตาโลก ลูกเต้าก็พลอยวิโยคระยำยับอัปภาคย์ยากเสียเปล่าๆ เพราะว่าใจจิตรมันคิดเบา จึงเป็นหนี้ออเถ้านั้นแล
เดิน (๓) โส ชูชโก วันนั้นชูชกเถ้าชรา ตํ ทิสฺวา เมื่อเห็นรูปเจ้าอมิตตดายุพเยาวแรกรุ่นสุนทรเด็กดรุณี แน่งน้อยหน้านวลฉวีวรรณเพริศพริ้งพราย ชะชวยฉาดเฉิดฉายโฉมเฉลา ดังว่าพฤฒิโคเค้าเถ้าชราจร ครั้นแลว่าแลเห็นเหยื่อหญ้าอ่อนออกโอชะโอษฐ์อ้า ละลนละลานแลบชิวหาหูหางระเหิดหัน เถ้าก็มีจิตรเกษมสันต์โสมนัสยวนยิ่ง จึงนึกว่าวาสนากูนี้หนอต่อจะดีจริงจึงประจวบใจประสงค์เฟื่องฟูขึ้นหนักหนา ชะรอยว่าชะตาตามมาส่งเสริมเมื่อภายแก่ ยิ่งเหลียวๆ แลๆ ดูนี่ก็ยิ่งเห็นงาม เถ้าก็รับรองความตามคดี ว่าถ้าท่านทั้งสองจะปรานีฉันจริงไซร้ ฉันจะขอลาพาหล่อนไปในวันนี้ ส่วนพราหมณ์ทั้งสองศรีก็ยินยอมไม่ห้ามปราม เถ้าก็ลาสกุลพราหมณ์ลงจากเรือนมิทันนาน พานางอมิตตดาไปสู่บ้านทุนวิฐ อยู่ร่วมภิรมย์สมสนิทเสนหา ตามโลกธรรมดานั้นแล
ขึ้น (๔) สา อมิตฺตตาปนา ส่วนว่านางอมิตตดานั้นเป็นลูกเหล่าตระกูลไม่เสียชาติ คิดว่าตัวเป็นทาสมิได้นึกว่าเป็นสาวได้ผัวแก่ คิดแต่ว่าทุกข์ของพ่อแม่กรรมแล้วก็ตามกรรม สมฺมา ปฏิชคฺคิ เจ้าก็หาหุงต้มตักตำทุกค่ำเช้าไม่ขวยเขินละอายเพื่อน เวลาเช้าเจ้าก็ทำ เวลาค่ำเจ้าก็มิให้เตือน ทั้งการเรือนเจ้าก็มิให้ว่า ทั้งฟืนเจ้าก็หักผักเจ้าก็หา เฝ้าปฏิบัติเถ้าชรา ทุกวันแลเวลานั้นแล
ขึ้น (๕) อญฺเญ ตรุณพฺราหฺมณา อันว่าพราหมณ์ทั้งหลายหนุ่มๆ ในบ้านนั้นสิชุมชายจะมาก ทั้งผู้ดีแลผู้ยากนี่ก็หนักหนา อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ครั้นได้เห็นเจ้าอมิตตดาเด็กดรุณี มีวัตรจริยาดีรู้ปฏิบัติ ทุกสิ่งสารพัดจะบำเรอเถ้าชรา ครั้นคิดถึงเมียของตนขึ้นมาก็ให้หมกมุ่น บ้างก็ฮึดฮัดหันหุนหวนเหมา บ้างก็เดินแดกด่าเดือดพิโรธ ต่างคนต่างก็โกรธกรากมาสู่เรือน เสียงสะทกสะท้านสะเทือนนั้นหนักหนา ตีเมียกันนั้นฉาวฉ่าอึกทึกไปทั้งบ้าน บ้างก็โกรธงุ่นง่านเงื้องอศอก ภริยาโย ตชฺเชนฺติ บ้างก็ขู่ตะคอกขบเคี้ยวฟัน บ้างก็ฮึกฮักหุนหันหวนเข้าจับไม้ บ้างก็วิ่งเวียนไล่แล่นอึงคะนึง บ้างก็มัดมือขึงเข็นไว้กับขื่อ อ้ายบ้างก็ฮึดฮือหักซี่ฟาก บ้างก็ร้องสำรากพิไรร่ำว่า บ้างงก็ดุเดือดด่าขู่เคี่ยวเข็ญ ว่าอีชาติชั่วอีเสียเช่นชาติมันไม่ดี อยํ อมิตฺตตาปนา ส่วนนางทองอมิตตดานี้ใครเขาสอนสั่ง มหลฺลกพฺราหฺมณํ ได้ผัวแก่ยังแต่ว่าจะตาย สมฺมา ปฏิชคฺคิ แต่ว่าความดีของแม่แกนี่มากมายหมั่นปฏิบัติผัว ถึงรูปร่างของแม่แกก็ไม่ชั่วเฉิดกว่าเองสักสิบเท่า กึ ปมชฺชถ เองเอ๋ยกระไรเลยประมาทเราช่างไม่เกรงกลัว นี่เองสำคัญว่ากูเป็นผัวหรือว่าเป็นข้า หรือว่าเองช่วยกูมานี่สักกี่ชั่ง เองเอ๋ยกระไรเลยจะคิดดูมั่งก็เป็นไร กว่ากูจะได้มึงมาเป็นเมีย ทั้งทุนก็สิ้นสินสอดก็สู้เสียเสร็จสิ้นนี่ทุกอย่าง ทั้งเครื่องขันหมากหอห้างกูก็หามานี่เสร็จสรรพ ควรหรือมึงมาลามลวนกลับสำรากไม่อยากกลัว จะรู้จักปฏิบัติผัวแต่สักนิดหนึ่งนี่ก็ไม่มี อีหญิงเยี่ยงอย่างนี้นี่มันไม่รู้อาย ชอบแต่ว่าจะจับจูงมือมันไปขายให้มันอายเขาสิ้นทั้งบ้าน ให้เขาใช้กรากกรำกระทำการนี่จงหนักหนา แล้วจึงค่อยไปไถ่ถอนเอามันออกมาต่อเมื่อภายหลัง นั่นแลมันจึงจะรู้เข้ามั่งที่สำนึกยาก กูคิดๆ แล้วจะใคร่กำจัดจากออกไปเสียให้พ้น หาหัวเอาใหม่อิกสักคนให้มันงามพ้นไปกว่าเพื่อน ให้มันเหมือนหนึ่งนวลนางน้องเจ้าทองอมิตตดา อันเป็นเมียเถ้าชรานั้นแล
ขึ้น (๖) ตา อิตฺถิโย อันว่าหญิงทั้งหลาย ที่เป็นอย่างกันกะนั้นนะมากมายหมดทุกเรือน ครั้นว่าผัวเขาติเตือนเขาตั้งใจจะให้ดี กลับเดือดโดดโลดหนีลงจากเรือน ไปหาเหล่าพวกเพื่อนทุกถ้วนหน้า โรทมานา ร้องไห้เช็ดน้ำตาเข้าหากัน มันให้แค้นขบฟันถกเขมรมั่นหมดทุกคน บ้างก็เที่ยวเสือกสนสื่อข่าวกัน ว่าข้างเรานี้มันเป็นกระนั้น ข้างท่านมันเป็นกระนี้ หรือว่าข้างเอ็งมันดีสงบอยู่ แต่ว่าข้างกูนี่มันเป็นกะนั้น ข้างท่านมันเป็นกะนี้ หรือว่าข้างเองมันดีสงบอยู่ แต่ว่าข้างกูนี่มันเป็นกะนั้น เอ็งเอ๋ยอย่าว่าไปเลยมันก็เหมือนกัน มันให้เกิดกุลีลั่นสนั่นไปแล้วสิ้นทั้งบ้าน วันนี้มันช่างร้ายรุกรานรอมันไม่ติด หรือว่ามันยัดห่ายาพิษอะไรเข้าไป เรามิรู้มันได้มันจึงร้ายขึ้นจริงๆ นี่เราจะนิ่งเสียหละหรือหือหาอีชาวเรา ทั้งนี้ก็เพราะใครเล่า เพราะอีสาวส่ำสามซัดเซบ้าน ผัวเราจึงรุกรานร้ายขึ้นถึงเพียงนี้ จำเราจะเล่นมันเสียสักที แต่ว่าจะเล่นมันที่ไหนดี นทีติตฺถาทีสุ อย่าเลยนะเราจะไปซุ่มซ่อนอยู่ที่ท่าน้ำ อีอมิตตดามันมาเวลาเย็นเราเล่นเสียให้ยังค่ำ ร่ำเอาเสียให้สิ้น ตำรา จะประดังแดกด่าว่ามันเสียให้เจ็บ แม่เสือจะลองเล็บเล่นแล้วในวันนี้ จะพิไรพิรี้ร่ำเอาเสียให้สิ้นโคตร ถ้ามันโกรธเราจะกรูเข้าคร่า ถ้ามันด่าเราจะดื้อเข้าเดียง ถ้ามันเถียงเราจะถูเข้าถอง ถ้ามันร้องเราจะร่าเข้ารอ ถ้ามันต่อเราจะตามเข้าตบ ถ้ามันสู้เราจะเอาเสียให้บัดซบสับให้หัวเป็นแสกเสี่ยง ใคร่เขาจะเอาเยี่ยงอย่างอีซนซุก อีสุกก่อนห่าม มันมาอยู่สักกี่วันกี่เดือน นี่มันจะมาตั้งเตือนต่อก่อความให้ขุ่นไปทั้งบ้าน ถึงจะเสียสักเท่าไรก็ไม่คิด ผิดก็ไปเป็นเมียตระลาการไม่น้อยหน้า อิมมฺหา คามา เมื่อมันทนมือทนด่าเราไม่ได้ มันก็จะหนีเราไปเสียจากบ้าน ผัวเรากับเราก็จะค่อยสำราญ เหมือนดังเคยแต่ก่อนกาล นั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อหุ วาสี กลิงฺเคสุ	ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ
ตสฺสาปิ ทหรา ภริยา	นาเมนามิตฺตาปนา
ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุํ	นทีอุทกหาริยา
ถิโย นํ ปริภาสึสุ	สมาคนฺตฺวา กตูหลา
อมิตฺตา นูน เต มาตา	อมิตฺโต นูน เต ปิตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
อหิตํ วต เต าตี	มนฺตยึ รโห คตาสุ
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
ทุกฺกฏํ วต เต าตี	มนฺตยึสุ รโห คตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
ปาปกํ วต เต าตี	มนฺตยึสุ รโห คตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
อมนาปํ วต เต าตี	มนฺตยึสุ รโห คตา
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
อมนาปิ วาสํ วสี	ชิณฺเณน ปตินา สห
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส	มตนฺเต ชีวิตา วรํ
น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณี	ปิตา มาตา จ โสภเณ
อญฺํ ภตฺตารํ วินทึสุ
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
ทุยิฏนฺเต นวมิยํ	อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ	เอวํ ทหริยํ สตึ
สมเณ พฺราหฺมเณ นูน	พฺรหฺมจริยปรายเน
ยา ตฺวํ โลเก อภิสฺสสิ	สีลวนฺเต พหุสฺสเต
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส	เอวํ ทหริ สํศิ
น ทุกฺขํ อหินา ทฏํ	น ทุกฺขํ สตฺติยา หตํ
ตญฺจ ทุกฺขญฺจ ติปฺปญฺจ	ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ
นตฺถิ คิทฺธา นตฺถิ รติ	ชิณฺเณน ปตินา สห
นตฺถิ อลฺลาปสลฺลาโป	ชคฺฆิตุํปิ น โสภติ
ยทาปิ ทหโร ทหรา	มนฺตยึสุ รโห คตา
สพฺเพ โสกา วินสฺสนฺติ	เย เกจิ หทยนิสฺสิตา
ทหรา ตฺวํ รูปวตี	ปุริสานํภิปตฺถิตา
คจฺฉ าติกุเล อจฺฉ	กึ ชิณฺโณ รมฺมยิสฺสตีติ
เดิน (๗) ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ศรีวิสุทธิวงศ์อัครชิโนรสวิเศษ ผู้ทรงศีลสมณเพศพวกบรรพชา ขึ้น พฺราหฺมโณ อันว่าเถ้าชราทิชาชาติเชื้อพราหมณพรหมวงศ์ศิโรเพศพิสัยใจกระลี อหุ วาสี ตาชีมีปรกติอยู่ในบ้านทุนวิฐ เป็นเขตแคว้นแดนติดกับเมืองกลิงคราฐ ทหรา ภริยา เถ้ามีดรุณนาฏนางหนึ่งนั้นงามจริง ภริยา เมาะ ปาทปริจาริกา เป็นทาสภริยาหญิงสาวสุดสวาท นาเมนามิตฺตาปนา นามอนงค์นาฏชื่อว่านางอมิตตดา นทีติตฺเถ คตา เจ้าก็ยุรยาตรมุ่งมาจะตักน้ำ ไม่รู้ว่าเขาจะคอยยท่าทำเย้าเย้ยเยาะให้อาย อิตฺถิโย อันว่าหญิงทั้งหลายล้วนเหล่าที่ใจร้ายรานรามา นทึ อุทกหาริยา ที่คอยท่าหาเจ้าอยู่ที่ท่าน้ำ ครั้นเห็นเข้าแล้วก็ร่ารำรุกเร็วแร่เข้ามา บ้างก็ร้องว่าเข้าเถิดสิเหวยเข้าเถิดสิวาวิ่งวุ่นวาย สมาคนฺตฺวา เมาะ สมนฺตโต ปริกฺขิปิตฺวา เอ็งก็เข้าข้างซ้ายกูก็เข้าข้างขวา เอ็งล้อมข้างหน้ากูล้อมข้างหลัง ทำละล้าละลังแล่นละลุกลน กตูหลา เมาะ โกตูหลา ชาตา เป็นโกลาหลละลนละลานไล่เลี้ยวล้อม เข้าแห่โหมโห่ห้อมหุ้มอยู่วะวู่วาม อุลูกญฺเจว วายสา ดุจหนึ่งว่าฝูงกาเข้าเต้นตามตอมนกเค้า บ้างก็แย่งหยิกยะเยาะเย้าเย่อยะยุ่ง ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุํ มุ่งมะเมียงมองแล้วก็ร้องประกาศ นํ ปริภาสึสุ ส่งเสียงบริภาษพ้อด้วยวาจา ว่า นูน ฮ้าเฮ้ยเหวยเจ้าอมิตตดา เช่นออเจ้านี้หนากูไม่เคยเห็น เอออะไรจะมาเป็นแต่อย่างนี้ จะมาเป็นคนตะกละกาลีไม่เข้าเรื่องให้เลื่องฦๅ นี่เจ้าทำใส่ตัวเจ้าเองหรือ ๆ ว่าใครเขาทำให้แก่เจ้า หรือว่าญาติโคตรเค้าเขาขัดใจ จึงแกล้งเสือกไสเสียแต่พอให้พ้นมือ [นูน เต มาตา ธรรมเนียมแม่นี้หรือเขาย่อมรักลูกจะปลูกฝังให้เป็นภักษ์ผล เพราะว่าได้นอนแนบแอบอกตนแต่เลี้ยงมา อยากจะตกแต่งให้งามหน้าไม่อดสู อมิตฺตา นี่แม่ของเจ้ากลับเป็นศัตรูกรากกรำใจ อมิตฺโต นูน เต ปิตา ทั้งพ่อเชื้อญาติผู้ใหญ่ก็ยิ่งชิงชังเจ้า เอวํ ทหริยํ สตึ เมาะ ทหรตรุณี รูปโสภคฺคปฺปตฺตา เออก็ผู้ใหญ่กระไรช่างโฉดเฉาไม่คิดอ่าน รูปร่างของเจ้าก็สะอาดสะอ้านอ้อนแอ้นตะละหนึ่งว่าเขียน ถึงนายช่างจะประจงเลียนเขียนรูปเจ้าก็จะไม่เหมือนอย่าง ไยจึงไม่ไปเป็นเมียที่ขุนนาง กลัวแต่ว่าจะไม่เหินห่างหันเข้าแนบน้อง ถึงว่าจะเป็นเมียที่พระหลวงกินเจียดเงินแลพานทองดูท่วงทีก็จะพอได้ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ เออนี่พ่อแม่เขาจะชังเจ้าจริงๆ แล้วจึงเสือกไสเสแสร้งส่งซนแต่พอให้พ้นธุระ อหิตํ วต เต ญาตี หรือว่าเจ้าทำกักขฬะลามเลียมเลียนล้อให้เข้าขึ้งโกรธ ให้เขาเห็นเป็นคนเฉาโฉดชาติชั่วช้า ปาปกํ วต เต ตั้งแต่ว่าจะเตือนต่อด่าหน้าชะเล้นเล่นคะนองใจ เขากลัวว่ายืดไปมันจะเกิดความละอายขายหน้า เขาจึงให้อ้ายเถ้าชราเสียตามชัง อมนาปํ วต เต เสือกไสให้มันเซซังสมที่เจ้าทำให้หนำใจ เขาจึงแกล้งยกให้เจ้าเป็นเมีย] แก่อ้ายเถ้าส่ำเสียเซอะซานสกปรก นี่มึงอยู่ไหนหาไม่รู้หรือ ว่ามันชื่ออ้ายชูชกเฉาโฉดชั่วชาติเชิงจะขอทาน ชิณฺเณน ปตินา สห เออนี่เองช่างอยู่กระไรได้ไม่รำคาญขัดข้องเขินขวยด้วยผัวแก่ ยา ตฺวํ วสสิ เมื่อยามสบายจะชายตาแล ดูเล่ห์ดังลิงหลอกเห็นน่าชัง มตนฺเต ชีวิตา วรํ ถ้าเจ้าอายเหนียมน้อยหน้านึกดูมั่งตายเสียเถิดดีกว่าเกิดอยู่เป็นคน น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณี แต่ว่าจะหาผัวที่มันดีที่ชอบกล ที่เขาเป็นคนไม่โว้เว้ ปิตา มาตา จ โสภเณ ไหนนี่หรือว่าพ่อแม่นี้มีมั่ง ที่จะตบจะแต่งตั้งส่งมาให้เป็นเมีย อญฺญํ ภตฺตารํ ไฮ้เจ้าอย่าอยู่ยืดยาวอย่าหัวมันเสียหาผัวใหม่ฟังพี่ว่า ทุยิฏฺนฺเต นวมิยํ เมาะ ทุยิฏนฺเต นวมิยา หรือว่าเจ้าอมิตตดาได้บูชาเชิญโชคไชย ทั้งธูปเทียนดอกไม้ธงทุนทศยา จะเชื้อเชิญเทวดาประเดียงเคย ครบเครื่องกระยาสังเวยวางไว้นี่พร้อมเพรียง เป็นทีทางจะแสร้งเสี่ยงแสวงหาผัว แต่ว่าบูชาของเจ้านั้นมันชั่วมันไม่ต้องตำรา ปะเป็นวันที่ฤกษ์พาพานจะไม่สู้ดี นวมิยํ เมาะ กาฬปกฺเข นวมิยา พอเป็นวันกาฬปักษ์ดิถีแรมเก้าค่ำ พอสบวันทักทินทรทึกมฤตยูยมขันขัดโชคไชย ยาคปิณฺโฑ ก้อนเข้าของพลีกรรมที่วางไว้หมายจะเสี่ยงทาย ปฐมํ คหิโต อ้ายกาแก่เข้าโฉบฉายฉาบฉวยชิงเอาไปได้ ก็เสียพิธีเชิงไชยโชคสวามี เพราะอ้ายกาแก่บัดสีนั้นมันเข้ากินก่อน จึงเป็นนิมิตสังหรณ์หากให้ได้ผัวแก่ ถึงตัวเจ้าเล่าแหล่ก็จะกริ่งๆ ใจ อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ หรือว่าเจ้าขาดบูชากูณฑ์ไปไฟจึงให้โทษ ทั้งสองโสดเข้าแทรกซ้ำศักดิ์สิทธิ์ขึ้นตามตัว ชิณฺณสฺส ปาทํสุ จึงเพอิญให้ได้ผัวแก่เถ้าชราแร่ มันช่างแก่นี่เหลือแก่แก่นี่กระไรไม่น้อยหนอ แทบว่าจะเป็นพ่อพ่อของตัวก็ว่าได้ สมเณ พฺราหฺมเณ นูน หรือว่าเจ้าอมิตตดานี้ไซร้ได้ประมาทบริภาษสมณพราหมณ์ พฺรหฺมจริยปรายเน อันเพ็ญเพิ่มพยายามประพฤติพรตพรหมจรรย์ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต ทั้งท่านผู้ทรงศีลขันธ์เป็นพหูสุตสิ้นกิเลสแล้วในสันดาน กรรมอันนั้นจึงตามต้านติดตัวได้ผัวแก่ น ทุกฺขํ อหินา ทฏฺํ เออนี่แน่นะเจ้า ถ้าแม้นงูเขียวหรืองูเห่าเลื้อยลอดเข้ามาตอดขบให้สลบอยู่กับที่ สตฺติยา หตํ ถ้าหาไม่ก็ชายอันพ่วงพีพิลึกล้ำล่ำสัน ถือหอกนั้นโตใหญ่ไล่แทงถูกที่อกเจ้า ให้ดิ้นแดดะเด่าๆ ดูอนาถจริง ตญฺจ ทุกฺขํ อันความทุกข์ทั้งสองสิ่งเราไม่แสร้งว่า เมื่อสิ้นบุญวาสนาแล้วก็ตามที ก้มหน้าตายไปเป็นผีดีกว่าอยู่เป็นคน ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ มันไม่เหมือนอยู่กับอ้ายเถ้าทรพลที่เขาชังชิงนี่ถ้วนหน้า นตฺถิ คิทฺธา นตฺถิ รติ เออก็ความยินดีนี่มันจะมีมาแต่ข้างไหน เพราะอ้ายผัวผีจัญไรรูปร่างอย่างเดนห่า นตฺถิ อลฺลาปสลฺลาโป ถ้าอ้ายเถ้าจะพูดจาเย้ายวนหยอกเจ้าเล่น ชคฺฆิตุํปิ น โสภติ อ้าปากออกนี่มันเหม็นฟุ้งฟันฟางก็ห่างหักเห็นเวทนา ทหโร ทหรา อันประเพณีมักมีมาในสงสาร ที่จะก่อการกวนกิเลสให้ยินดี สามิโก ตรุโณ ภริยา ตรุณี ถ้าข้างฝ่ายชายสามีนั้นหนุ่มน้อยอยู่ช้อยชื่น ฝ่ายข้างสตรีนี่ก็สดสวยระรวยรื่นแตกเนื้อนวลขึ้นควรกัน มนฺตยึสุ รโห คตา ก็จะปริดิ์เปรมเกษมสันต์ในที่รโหฐาน ตามวิสัยในการประเวณี เย เกจิ หทยนิสฺสิตา ถึงว่าโทสะจะบังเกิดมีมุ่นมากที่ดวงใจ สพฺเพ โสกา หรือว่าโศกซึมเศร้าสักเท่าไรก็จะละเลิงละลายลืมละเสียได้เพราะผัวดี ขึ้น ทหรา ตฺวํ เออเจ้าก็ยังระเร่อรุ่นดรุณี อภิรูปา ทรงลักษณราศีโสภาคย์ แม่กลัวหรือจะหายากที่สามี รูปชีวี มีรูปราศีเป็นโภคทรัพย์ แม่อย่าคิดเลยนะที่ว่าจะอาภัพฟังพี่ว่า ปุริสานํภิปตฺถิตา พี่กลัวแต่ว่าเหล่าชายนั้นมันจะฉาวฉ่าชอบใจเจ้า ไยจะมาขืนแค่นอยู่ด้วยอ้ายโทนเถ้าทนทุกขเวทนา แม่ไปเสียเถิดดีกว่าเชื่อพี่เถอะนะเจ้า แม่จะมาด้านดื้อดึงทึ้งโครงเปล่าให้เขาร้องแรก แม่จะมาแบกความอายนี่ไม่ขายหน้าหรือ แม่จะมาเป็นกระสือเสียพงศ์ แม่จะมารักดงนี่หรือกว่าเหย้า แม่จะมารักเหานี่หรือกว่าผม จะมารักลมนี่หรือกว่าน้ำ จะมารักถ้ำนี่หรือกว่าเรือน จะมารักเดือนนี่หรือกว่าตะวัน เออนี่แม่จะมารักออเถ้านั้นยิ่งกว่าตัวเล่า ดูนี่ก็โฉดเฉาชั่วชวนชังน้ำหน้า คจฺฉ ญาติกุเล ไปเสียเถิดนะนางอมิตตดาเจ้าอย่าอยู่ฟังพี่ว่า ไปหาญาติกาที่เขามีความเอ็นดู ให้เขาหาผัวให้ใหม่ให้มันแก่กว่าออตาแลปู่ จะได้ประชันคู่กับออเถ้า อีเซ่อเซอะนี่มึงจะมาเฉอะแฉะเน่าเฉาเฉื่อยอยู่ฉะนี้ กึ ชิณฺโณ จะมารักใคร่อ้ายคนแก่กระลีกระดางลาง ใครนี่เขาจะมีบ้างในเมืองคน รมฺมยิสฺสติ กูมาน้อยใจด้วยว่าอีจำใจจำจนเจ่าอยู่ฉะนี้ มันจะเอาความยินดีมาแต่ไหนนั้นแล
น เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ	นทึ อุทกหาริยา
ถิโย มํ ปริภาสนฺติ	ตยา ชิณฺเณน พฺราหฺมณาติ
มา เม ตฺวํ อกรา กมฺมํ	มา เม ตฺวํ อุทกมาหริ
อหํ อุทกมาหิสฺสํ	ยํ ตฺวํ อุทกมาหริ
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ	น เต วจฺฉามิหํ ฆเร
สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา	นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ	น เต วฺจฉามิ สนฺติเก
นตฺถิ เม สิปฺปชานํ วา	ธนธญฺญฺจ พฺราหฺมณิ
กุโตหํ ทาสํ ทาสึ วา	อานยิสฺสามิ โภติยา
อหํ โภตึ อุปฏิสฺสํ	มา โภติ กุปฺปิตา อหูติ
เอหิ เต อหมกฺขิสฺสํ	ยถา เม วจนํ สุตํ
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา	วงเก วสติ ปพฺพเต
ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ	ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ
โส เต ทสฺสติ ยาจิโต	ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติเยติ
ชิณฺโณหมสฺมิ ทุพฺพโล	ทีโฆ จทฺธา สุทฺคฺคโม
มา โภติ ปริเทเวสิ	มา โภติ วิมนา อหุ
อหํ โภตึ อุปฏิสฺสํ	มา โภติ กุปฺปิตา อหูติ
ยถา อคนฺตฺวา สํคามํ	อยุทฺเธว ปราชิโต
เอวเมว ตุวํ พฺรเหฺม	อคนฺตฺวาว ปราชิโต
สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา	นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ	ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ
นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสุ	ยทา มํ ทกฺขสิ ลงกตํ
อญฺเหิ สทฺธี รมมานํ	ตนฺเต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ
อทสฺสเนน มยฺหนฺเต	ชิณฺณสฺส ปริเทวโต
ภิยฺโย วงกา ปลิตา จ	พหู เหสฺสนฺติ พฺราหฺมณาติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตโต โส พฺราหฺมโณ ภีโต	พฺราหฺมณิยา วสานุโค
อทฺธิโต กามราเคน	พฺราหฺมณี เอตมพฺรวิ
ปาเถยฺยํ เม กโรหิ ตฺวํ	สํกุโล สํกุลานิ จ
มธุปิณฺฑิกา สุกตาโย	สตฺตุภตฺตญฺจ พฺราหฺมณิ
อานยิสฺสํ เมถุนเก	อุโภ ทาสกุมารเก
เต ตํ ปริจริสฺสมฺติ	รตฺตินฺทิวมตนฺทิตาติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อิทํ วตฺวา พฺราหฺมณพนฺธุ	ปฏิมุญจิ อุปาหนํ
ตโต โส อามนฺตยิตฺวาน	ภริยํ กตวา ปทกฺขิณํ
ปกฺกามิ โส รุณฺณมุโข	พฺราหฺมโณ สหิตพฺพโต
สิวีนํ นครํ ผีตํ	ทาสปริเยสนํ จรนฺติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
โส ตตฺถ หนฺตฺวา อวจาสิ	เย ยตฺถาสุํ	สมาคตา
กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา	กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ
โส ชโน ตํ อวจาสิ	เย ตตฺถาสุํ สมาคตา
ตุเมฺหหิ พฺรเหฺม ปกฺกโต	อติทาเนน ขตฺติโย
ปพฺพาชิโต สกา รฏฺ	วงเก วสติ ปพฺพเต
ตุเมฺหหิ พฺรเหฺม ปกฺกโต	อติทาเนน ขตฺติโย
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ	วงเก วสติ ปพฺพเตติ
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
โส โจทิโต พฺราหฺมณิยา	พฺราหฺมโณ กามคิทฺธิมา
วเน พาฬมิคากิณฺเณ	ขคฺคทีปินิเสวิเต
อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ	อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ
โส ปาวีสิ พฺรหารญฺํ	โกกา นํ ปริวารยฺํ
วิกนฺทิ โส วิปฺปนฏโ	ทูเร ปนฺถา อปกฺกมิ
ตโต โส พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา	โภคลุทฺโธ อสญฺิโต
วงกสฺโสหรเณ นฏโ	[สุนเขหิ ปริวาริโต
รุกฺขสฺมิญฺจ นิสินฺโนว]	อิมา คาถา อภาสถาติ
เดิน (๘) ตาสํ สนฺติกา ปริภาสํ ลภิตฺวา วันนั้นนางอมิตตดาสาวศรี เมื่อได้ฟังนางพราหมณีทั้งหลายมาเยาะเย้า นางก็หุนหันหิ้วหม้อเปล่ากลับแต่กลางหน กะเดียดทะนนร้องไห้อกใจขุ่น เดินขมีขมันมุ่นมือเช็ดน้ำตา ส่วนออเถ้านั่งคอยท่าคาเคียงบันได จึงร้องทักถามลงไปว่าเป็นไรนะน้อง เจ้าจึงร้องไห้สะอึกสะอื้น หรือว่าเจ้าลุยเลนเลือกลื่นแล้วล้มลง ถ้าแลว่าหม้อน้ำมันหนักนักเจ้าจงส่งเสือกขึ้นมา หรือจะให้พี่เถ้าชรานี่ลงไปรับ จะได้พยุพยูงจูงจับหิ้วปากคนละข้าง ฝ่ายว่านางกำลังโกรธกระทืบเท้าสะเทือนสะท้าน กลับเคืองขุ่นงุ่นง่านเอาออเถ้า แล้วบอกเล่าเนื้อความพลาง ว่า++116ห้องดำรง ขึ้น น เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ ออพราหมณ์เอ๋ยออพราหมณ์เถ้า ทีนี้แลหนามันฉ่าฉาวขึ้นแล้วที่ตีนท่า แต่วันนี้ออเถ้าอย่าพักว่าต่อไปเลย กูจะนั่งนิ่งเฉิดเฉยไม่นำพา ทั้งหุงเข้าปิ้งปลาหาฟืนไฟ กูจะทำไปไยให้เหนื่อยมือ ทั้งแผ่นดินตีนท่าหรือกูมิอยากไปย่ำกราย กูจะนั่งแบกความอายไปไยมี ทั้งความชอบแลความดีมันก็ไม่มีมั่ง ถิโย มํ ปริภาสนฺติ อีพราหมณีบ้านนี้นี่มันหนักหนา มันเคียงคอยกูอยู่ที่ท่าทางจะตักน้ำ กูจะได้ว่าอะไรมันสักคำหนึ่งนี่ก็ไม่มี ใจอะไรเช่นนี้นี่มันช่างร้ายเหลือ ราวกับว่ายักขินีผีเสื้อก็บ่มิเท่า มันมารุมกันร่ำว่าด่ากูเล่นเปล่าๆ เข้ามานี่หรือออกมากมุง ตะละว่าฝูงกาเข้ามาเต้นตามตอมรุ้งก็บ่มิปาน ทั้งโคตรเค้าเผ่าปราณมันด่าเล่น ชิณฺเณน ปตินา สห กูแค้นแต่มันว่ากูนี้อีจำใจจำเป็นจำมามีผัว แก่แทบจะเป็นพ่อของพ่อตัวก็ว่าได้พราหมณ์เอ๋ย กูอายเขานี่กระไรเลยอายเสียจริงๆ แทบประหนึ่งว่าจะกลั้นใจนิ่งตายเสียก็ว่าได้ ทั้งนั้นทั้งนี้ก็เพราะใครเล่าสิหว่า เพราะออเถ้าชรานี่มันไม่เจียมตัว ทำเป็นหนุ่มน้อยระริกระรัวระเร่อเร้า มันจึงแคะไค้ขุดเอาโคตรเค้าขึ้นข้อนว่านี่หรือทุกอัน มา เม ตฺวํ เออเป็นเหตุเท่านั้นดอกหรือนะแม่อมิตตดาผู้รูปงาม มันให้เกิดวิบากเป็นขวากหนามขึ้นกับเพื่อนบ้าน อกรา กมฺมํ ทีนี้งานการเจ้าอย่าได้ทำ ทั้งหุงต้มตักตำตามใจเจ้าเถิดนะแม่ ขอแต่ว่ามานั่งให้พี่นี้แลๆ พอให้ชื่นใจ พี่ก็จะรับร่ำกระทำไปไม่ละเลย มา ตฺวํ อุทกมาหริ เจ้าจงนั่งนิ่งเฉิดเฉยอย่าเหยียบย่างไปตีนท่า อหํ อุทกมาหิสฺสํ พี่จะตักน้ำตำเข้าเฝ้าหอบหามาเลี้ยงเจ้า มิให้นางน้องแม่หมองเศร้าสลดนวล พี่จะอุส่าห์ครุ่นครวญกระทำไปให้ทุกเวลา นาหนฺต มฺหิ กุเล ชาตา เอ๊ะๆ เป็นกระไรกระนี้หนาท่านพราหมณ์เอ๋ย อันญาติกาของกูนี้ไม่เคยจะเป็นเหมือนเช่นว่า ตัวเป็นภริยาท่านนะหรือจะหาญใช้สามีเล่นต่างทาส ให้ผิดบูราณราษฎร์แต่ก่อนเก่า ถ้าแม้นท่านรักเราจะอยู่ไปด้วยกัน จงผ่อนผันขวนขวาย หาข้าหญิงชายมาให้กูใช้ ถ้าไม่หามาก็อย่าสงสัยว่ากูจะอยู่ร่วมประเวณี กูจะรีบรี่หนีกลับไปบ้านหาพ่อแม่ นตฺถิ เม สิปฺปชานํ วา โอ๋ยตายจริงแล้วแลในครั้งนี้ อ้ายเรือนคนก็จะเงียบเป็นเรือนผีเล่ห์ดังป่าชัฎ ด้วยเจ้าอยู่นี้เป็นที่สวัสดิ์สว่างอารมณ์ อนึ่งศิลปะศาสตร์วิทยาคมแลความรู้ พี่ก็มิได้ศึกษาในสำนักครูให้มันรู้กับเขามั่ง อันที่จะบังเกิดบุรณะธนังโง่ทั้งนั้น ธนธญฺญญฺจ พฺราหฺมณิ อมิตตดาเอ๋ย ทุกวันนี้พี่เคยขยันก็แต่ว่าจะเที่ยวขอทานมันก็ไม่สู้ได้มาก ได้แต่สักทนานถ้วยถุงหุงใส่ปากไปค่ำเช้า ลางวันขอไม่ได้ก็จนเจ่าจำใจอด ทุกสิ่งสรรพม้วยหมดไม่มีเลย ถ้าแลว่าพี่มั่งคั่งดังเคยแต่เก่าก่อนก็จะเป็นไรมี ทั้งทาสาทาสีแลเงินทองของนานา มิให้น้องต้องออกปากว่า พี่จะหามาบำเรอเจ้านี่จริงๆ อหํ โภตึ นิ่งเสียเถิดนะเจ้า จะร้องไห้ไปไยเล่าฟังพี่ว่า จะเสียนวลเสียน้ำตาเสียเปล่าๆ ทุกสิ่งสรรพพี่เถ้าไม่ขัดข้อง พี่จะปฏิบัตินวลน้องเจ้าทองอมิตตดา ทุกวันทุกเวลานี้แล
++118เดิน (๙) เดิน สา เทวตาวิคฺคหิตา หุตฺวา วันนั้นนางอมิตตดา เทวตา เมาะ ภุมฺมเทวตา มีภูมินทรเทพยดามเหศรศักดิ์สุรเทเวศร์ เคยอนุเคราะห์พระเพศยันดรผู้เรืองเดชดวงราชรวิวงศ์ อันมีมโนปณิธิประสงค์สร้อยสรรเพ็ชญ์ดาญาณ คอยจะก่อเกื้อกระทำการพุทธการก ครั้นเมื่อพระองค์ทรงยอยกสัตตสดกมหาทานก็สำเร็จ เพราะเทพยเจ้าเป็นทูตกรรมนำยุบลข่าวสารไปแจ้งเหตุ แก่กรุงกษัตริย์รัตนนิเวศน์ทุกเขตขัณฑ์ จึงได้มารับพระราชทานทันในเมื่อเวลาเช้า อันครั้งนี้เล่าก็เหมือนกัน เทพยเจ้าเธอก็ยังกระนั้น มหาสตฺเตน ปุตฺตปริจฺจาคํ การาเปตุกามาย ปรารถนาเพื่อจะยังพระมหาสัตว์ พระเพศยันดรจอมจักรพรรติพงศ์ เชื้อชิเนศร์นามอนงค์หน่อพุทธางกูร จะให้พระองค์ทรงเพิ่มพูนพระบารมีนิยมยอดยิ่งมกุฎทาน คือพระปิยบุตรเยาวมาลย์บริจจาค เป็นปรมัตถบารมีอย่างยอดยากยิ่งผู้จะทำได้ วิคฺคหิตา ภุมฺมฏฺฐาย เทพยเจ้าจึงบันดาลดลใจนางอมิตตดา ให้รู้จักกรุงพระพารารัตนพิเชต ทั้งเนื้อหน่อนามนเรศร์ราชวรวงศ์ อีกทั้งพระญาติประยูรยงยิ่งสากล กิตติศัพท์ที่เหตุผลให้รู้แจ้ง เทพยเจ้าเธอเสแสร้งสังหรณ์หากเข้าดลใจ นางอมิตตดาจึงว่าได้ฉะนี้ ว่า ขึ้น เอหิ เต เอ๊ะๆ ออพราหมณ์เอ๋ย ออพราหมณ์เถ้า ถอยไปไยเล่าถอยออกไปไย กะถดเข้ามาให้ใกล้ๆ เข้ามาให้ถึงนี่ เถ้ายังจะรู้อะไรมีหรือว่ารู้อยู่มั่ง อหมกฺขิสฺสํ กูจะเล่าให้ฟังที่ริมหูรู้แล้วอย่าแพร่งพราย ถ้าแลออเถ้ามิวุ่นวายเห็นจะสมคะเน ยถา เม วจนํ สุตํ ออเถ้ายังมิได้ฟังมั่งหรือแต่ก่อน ชาวพระนครเขาพูดกัน กิติศัพท์มี่สนั่นกูรู้แจ้ง จริงๆ นะเถ้าอย่าแคลงว่ามุสา เอส เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จพระบรมหน่อนรารัตน์ภิเษกสรง อัครราชเอกองค์อุดรพิเชต ผู้ผ่านพิภพพงศ์เพศเพียงจุลจักร คือพระเวสสันดรหริรักษ์เรืองพระเดชา อันเกิดในตระกูลวงศาสญชัยสีวิราช ท้าวเธอทรงประสิทธิประสาทคเชนทรหัสดินทร์ ปัจจัยนาคนาคินทร์ค่าควรพระนคร แก่พฤฒิพงศ์ทิชากรทั้งแปดคน ชาวสกลพระนครเขาร้อนรนร้องทุกข์ราษฎร์ ให้ขืนขับเข่นพิฆาตคงโทษเป็นสองสถาน สมเด็จพระจอมจักรพาฬพระปิตุเรศ จึงเสริมสั่งให้เนรเทศจากพระเวียงไชย ท้าวเธอก็ไม่ทุกข์พระหฤทัยโทมนัส ก็พาพระตระกูลแก้วเกศกษัตริย์ทั้งสามองค์ คือพระยุพยงเยาวดี ทั้งพระหน่อนาถดรุณีที่น้อยๆ เสด็จสัญจรคล้อยคลาดประพาสโพนพง วงฺเก วสติ ปพฺพเต สี่กษัตริย์พระองค์ทรงสำนัก ทรงหนังอชินพยัคฆจัมมาเพศ ทางสิกขาบทปรเมษฐปฏิบัติ ยังคิรีรัตน์ บรรพตนคราชวงกต หนทางกำหนดที่จะไปก็ไม่ไกลหนักหนาไม่กี่ร้อยกี่พัน จะข้ามคืนค้างนั้นไม่สักกี่วันก็จะกลับมา ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ ท่านจงอุส่าห์ไปเสียหน่อยหนึ่งจึงจะดี ลาภจงจะเกิดมีนี่จริงๆ ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ พราหมณ์เอ๋ย ถึงเข้าแล้วอย่านิ่งจงทูลขอ ซึ่งดรุณน้อยหน่อทั้งสองพระองค์ โส เต ทสฺสติ ยาจิโต เห็นท้าวเธอก็จะทรงอุทิศประทานให้ ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติโย ก็จะได้ขัตติโยรสมาใช้เป็นทาสในกลางเรือน ทั้งหุงต้มตักตำจะได้เตือนให้หุงหา นั่นแหละกูจะค่อยเทียมหน้ากับเพื่อนบ้าน เออก็นี่ตัวท่านจะว่ากะไร จะไปหรือหรือจะไม่ไปก็อย่านิ่ง ชิณฺโณหมสฺมิ โอ๋ยทีนี้พี่ตายจริงแล้วสินะเจ้า ทุกวันนี้พี่ก็แก่เถ้าลงร่ำระ ทุพฺพโล ทั้งกำลังกายพละนี้ก็ล้าเลื่อย แต่จะขึ้นเรือนก็เหนื่อยให้หิวหอบ มักมึนม่อยหมอบคาบันไดอยู่เป็นครู่ ทุกวันนี้พี่มาชื่นชูอยู่ด้วยเจ้าผู้แม่เรือน ถึงว่าจะระงกระงันงมเงื่อนเหงาหง่อยพี่ก็ไม่คิด ด้วยว่าน้ำใจพี่นี้ติดจะเป็น หนุ่มอยู่สักหน่อย ถึงว่าเจ้าจะใช้สอยเสร็จสิ้นในการเรือน ก็เห็นจะขยีขยันเขยื้อนยืดยาวไม่เหยาะแหยง เพราะว่ามันใกล้ๆแม่แรงก็ไม่ถดถอย ทีโฆ จทฺธา แม่เอ๋ยหนทางวงกตนี้มันไม่น้อย ตั้งแต่เจ็ดแปดเก้าร้อยขึ้นไป นี่เจ้ารักหรือว่าชังจึงจะใช้ให้พี่ไปอย่างนี้ มา โภตี บริเทเสสิ ปลอบเจ้าสักเท่าใดก็ไม่มีที่ว่าจะหายวายน้ำตา มา จ ตฺวํ วิมนา ยังจะมาขอดคิ้วนิ่วหน้าทำฮึดฮัด จะทุมมโนโทมนัสน้อยใจไปไยนะน้องหญิง อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ เอ็นดูพี่มั่งเถิดนะแม่ ด้วยตัวพี่นี้ก็แก่ถึงเพียงนี้ ยอมแล้วสิว่าจะเป็นทาสีแลทาสา มา โภตี กปฺปิตา เจ้าจะยังหันหน้าหันหลัง หายโกรธเสียมั่งเถิดสินะแม่ ยิ้มเสียหน่อยแล้วก็แลๆ มาข้างนี้นิดเถิดนะเจ้า แต่พอล่อล่อให้พี่เถ้านี้เริงรื่นชื่นน้ำใจ ยถา อคนฺตฺวา หาหาว่ากะไร หาว่ากะไร อ้ายเถ้าจัญไรนี่จะไม่ไปหรือ จึงมาครวญคร่ำครั่นครือให้ใจอ่อน ทำอิดออดอ้อนวอนพะเน้าพะนึง ออกมาได้คำหนึ่งก็ว่าแก่เถ้า สองคำซ้ำเล่าว่าทางไกล ช่างขลาดเขลานี่กะไรไปเหลือขลาด ตะละว่ายักขินีปีศาจมันจะหักเอาคอไป นี่ออเถ้าได้ไปเมื่อไรจึงล่วงรู้ หานี่เอ็งไปเมื่อไรจึงรอบรู้ สงฺคามํ อยุทฺเธวสฺส ปราชิโต กูดูดูออเถ้าเหมือนบุรุษที่โฉดเฉามีชาติอันขลาด ยกซึ่งพลรถคชปัตติกะอัศวราชจัตุรงค์ พร้อมด้วยสรรพาวุธยุทธยงยกออกไป ยังมิทันที่จะได้สักครึ่งทาง ได้ยินแต่เสียงศัพท์ปืนตึงผึงโผงผางทางพวกพลทัพหน้า อยุทฺโธว ยังไม่ทันจะได้ยุทธนาการเข้าชิงชัย ปราชิโต ร้องว่า โอ้เรานี้ไซร้ปราชัยแพ้เขาแล้วยุบยับ ชวนกันถอยราล่าทัพกลับเสียเถิดนะชาวเรา เอวเมว ตุวํ พฺรหฺเม กูดูดูออเถ้ามันช่างแสนอุบาทว์ ขลาดนี่กะไรไปสิ้นหมด หดนี่กะไรไปสิ้นอย่าง ยังไม่ทันไปได้แต่สักอย่างทำหน้าเป็นหน้างั่งเหงาหง่อยโง่ อคนฺตฺวา ว ปราชิโต ร้องว่าโอ้หนทางไกล เกียจกะไรไปเกียจเหลือ ใครเขาจะไปเชื่อเถ้าจัญไร ใครเขาจะไปตามใจเถ้าโว้เว้ สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา แม้ออเถ้ามิไปหาข้าหญิงชายมาให้กูใช้ ก็อย่าสงสัยที่กูจะอยู่สันนิวาสหรืออย่าสำคัญ อ้ายที่ไหนที่นั่นที่ออเถ้าไม่ชอบใจ ที่มันแค้นจนเลือดตาไหลได้วันยังค่ำ กูก็จะเร่งกระทำร่ำไปให้หลายเล่ห์ นกฺขตฺเต ถึงยามตรุษยามสงกรานต์ ฝูงชนชาวบ้านท่านทั้งหลาย เขาแต่งตัวกันเฉิดฉายทั้งชายหญิง กูก็จะแต่งขึ้นบ้างให้เพราพริ้งเพริดพร้อมละม่อมหมดอยู่สดสวย แล้วกูก็จะร่าเริงสำรวยระแร่เล่นให้สำราญ ที่ไหนมีมโหระทึกฉิ่งฉับขับขานประสานซอ กูก็จะวนเวียนเข้าไปเลียนล้อเล่นตาให้ติดใจ ออเถ้าเห็นกูก็จะดูไม่ได้ด้วยความแค้น ก็จะโศกเศร้าเหลือแสนสุดเวทนา ภิยฺโย วงฺกา ปลิตา จ อ้ายโรคชราก็จะกำเริบแรงขึ้นทุกวัน อ้ายหลังที่โกงนั้นมันก็จะโกงหนักเข้าทุกที หน้ามึงก็จะซีดเป็นหน้าผีผ่ายผอมตรอมใจตาย เพราะออเถ้ามิตามใจกูนั้นแล ฯ
เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ศรีรัตน์วงศ์วิสุทธิชาติ ผู้มีญาณวุฒิยุตต์ยิ่ง เปรมปราชญ์ ประหานหักกิเลส โส พราหฺมโณ อันว่าพราหมณ์เถ้าพฤฒิเพศสัมพันธพงศ์ทิชพราหมณ์ ภีโต พราหฺมณิยา อ้ายจิตใจนั้นให้ครั่นคร้ามกลัวภรรยา วสานุโค เมาะ วสํ อนุโค ด้วยเถ้าชราละเลิงหลงลุอำนาจมาตุคาม อทฺทิโต กามราเคน อันกามราคตัณหาหากเบียดเบียน ให้จิตนั้นแปลกเปลี่ยนโปร่งเปล่าเฝ้าฟั่นเฟือน ตาแกกลัวหนักกลัวหนากลัวนางอมิตตดาจะจากเรือนแร่ไปคบชาย จึงละเลิงละลายเลื่อนเสียจากถ้อยถอยคำที่พูดจา ว่าใครเขาได้ว่าหาว่าจะไม่ไป เมื่อเจ้าจะใช้ให้พี่ไปพี่ก็ไม่พรั่น ทำไมกับเขาวงกตแค่นั้นทางสักกี่พันกี่ร้อย แต่ก่อนร่อนชะไรพี่ก็เคยไปอยู่บ่อยๆ ถึงว่าจะให้พี่เดินเกินเขาวงกตไปอีกสักหน่อยพี่ก็ไปได้ สุดแท้แต่เจ้าจะใช้พี่ไปถึงไหน พี่ก็จะไปได้จริงๆ พฺราหฺมณึ เอตทพฺรวิ ตาแกจึงว่าเร็วๆ เข้าเถิดอย่านิ่งนะเจ้าอมิตตดา ไวๆ เข้าเถิดสิหนาอย่ามัวนั่ง ปาเถยฺยํ เม กโรหิ ตฺวํ เจ้าจงแต่งเสบียงกรังกระทำให้อักโขสงฺกุโล เมาะ ติเลน กตขชฺชกํ ทั้งขนมแข็งเป็นก้อนกัด งาตัดเข้าตอกคั่วถั่วงาแลแดกงา สงฺคุฬานิ เมาะ คุเฬน มิสฺสิตฺวา กตปูเว ขนมรำเรเร่ฉ่ำ ทั้งขนมเทียนทำทั่วทุกสิ่ง มธุปิณฺฑิกา เมาะ สกฺกรมธุฆตํ โยเชตฺวา อีกทั้งขนมผิงหินฝนทอง เป็นเสบียงของค้างไว้ได้นานๆ ใส่น้ำผึ้งน้ำตาลเติมน้ำอ้อยเหลว สุกตาโย กระทำให้เร็วๆ ล้วนแต่หลากๆ สตฺตุภตฺตํ ทั้งเข้าตูเข้าตากแต่งให้ต่างๆ เป็นของข้ามคืนค้างเครื่องเสบียงกรัง ขึ้น อานยิสฺสํ พี่ก็จะเที่ยวเซซังไปแสวงหา พระเวสสันดรขัตติยาเข้าแค่นขอ เมถุนเก ซึ่งพระดรุณน้อยหน่อเจ้าทั้งคู่ อุโก ทาสกุมารเก เอาพระจอมจุ้ยจุกน้อยๆ น่าเอ็นดูมาเป็นทาส รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา ใช้สอยก็จะไม่นิราศหลบลี้ ทุกทิวาราตรีไม่เลินเล่อ ปริจริสฺสนฺติ จะได้บำรุงบำเรอติดตามเจ้า ก็จะงามหน้าพี่เถ้าทุกเวลา พวกอีหญิงปากกล้าใจสามานย์ ที่มันแกล้งแดกด่าว่าประจานเยาะเย้ยเจ้า ก็จะต้องประสมประสานกลับคืนเข้าขอดีด้วย เจ้าก็จะระรี่ระริกกระซิกกระซวยรวยระเริดเพริศพริ้ง จะได้เป็นเจ้าจอมหม่อมหญิงอย่างมีบุญ เขาก็จะฤาเรียกว่าเจ้าจอมดรุณคุณแม่อมิตตดา เพราะว่ามีทาสีและทาสานั้นแล
(๑๑) เดิน สาขิปฺปํ ปาเถยฺยํ ปฏิยาเทตฺวา วันนั้นนางอมิตตดาสาวศรี เมื่อจะตกแต่งเสบียงกรังให้ธชีไปทางไกล ออเถ้าสั่งสิ่งใดเจ้าก็ทำได้สิ่งนั้น ทุกสิ่งสรรพ์เสร็จสรรพสำหรับจะเดินทาง ทั้งลูกเดือยเข้าฟ่างต่างๆ ไม่อย่างเดียว เข้าเหนียวเข้าเจ้า เข้าเม่าเข้าพอง เป็นของเดินป่า ถั่วงาสาคู เข้าตูเข้าตาก หลากๆ ไม่น้อย ที่ใส่น้ำอ้อย อร่อยดีล้ำ น้ำผึ้งหวานฉ่ำ น้ำตาลหวานเฉื่อย เหน็ดเหนื่อยแก้ร้อน ผ่อนลงถุงไถ้ ยัดใส่ย่ามละว้า หนักหนาซับซ้อน ที่ไหนกินก่อน ผ่อนไว้ข้างบน ที่ไหนเมื่อจน จะกินกลางทาง จัดไว้ข้างล่าง ต่างๆ สารพัด พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ จึงบอกแก่ท่านตาพราหมณ์ ว่าเสบียงเครื่องย่ามก็พร้อมเสร็จอยู่ถ้วนถี่ จะไปก็ไปเสียเดี๋ยวนี้เร็วๆ เข้าอย่าอยู่ อ้ายคนอื่นมันรู้มันจะจู่ไปเสียก่อน จะเสียทุนเสียรอนเข้าของเครื่องเสบียงกินสิ้นเสียเปล่าๆ โส เคเห ทุพฺพลฏฺฐานํ ถิรํ กตฺวา ฝ่ายออเถ้าพฤฒาทลิทก ให้คิดวิตกพะว้าพะวัง ด้วยอมิตตดาจะยัง ตัวสิจากไปธชีมิไว้ใจด้วยเคหา เก่าคร่ำคร่าซวนโซเซ อ่อนโอ้เอ้เอียงโอนเอน กลัวจะเครนครืนโครม โย้ให้ตรงกรานไม้ยัน ค้ำจันทันจุนจ้องไว้ เกลากลอนใส่ซีกครุคระ มุงจะจะจากห่างๆ แลข้างล่างโล่งตลอดฟ้า ขึ้นหลังคาครอบจากหลบ โก้งโค้งกบกดซีกกรอบ ผ่าไม้ครอบคร่อมอกไก่ ไม้ข้างควายแขวะเป็นรู สอดเสียบหนูแน่นขันขัด ปั้นลมดัดเดาะหักห้อย กบทูย้อยยกแครกคราก จั่วจัดจากให้หายห่าง ฝาหน้าต่างแต่งให้มิด ล่องหลวมปิดปกซี่ฟาก ตงรอดครากเครียดรึงรัด เตาหม้อขัดค้ำขึงขัง ทฺวารํ ปฏิสงฺขริตฺวา จักตอกมาขมวดเป็นเกลียว ผูกแน่นเหนียวหน่วงประตู ห่วงหิ้วหูชูชักชิด ปิดมืดมิดไม่เห็นห่าง ใส่กลอนกลางกลัดเหน็บแนม ลิ่มเสียดแซมซ้ำให้ชิด ไม่เคยปิดอย่าพักเปิด เท้าถีบเถิดถูกไม่ลื่น บันใดขึ้นขันชะเนาะ มั่นเหมาะเจาะจ้องจุนชาน ทำลนลานโน่นนี่เสร็จ กอบสะเก็ดกวาดผงแผ้ว ทำเรือนแล้วแล่นเข้าป่า ทารูนิ อาหริตฺวา เที่ยวหักหาหอบฟืนแห้ง ได้พอแรงรวบรัดเกี่ยว แบกทอดเดียวเดินดุ่มดิ่ง ถึงทอดทิ้งแทบเตาไฟ จัดแจงให้ไม่หยุดยั้ง ฆเฏน อุทกํ อาหริตฺวา ฉวยหม้อมาผลุนตักน้ำ เดินผลีผลามมาผล็อยๆ สพฺพภาชนานิ ปูเรตฺวา ใส่ภาชนะน้อยๆ นอกในเรือน ไม่ต้องเตือนให้หยุดพัก เต็มเติมตักจนสิ้นหมด ตาปสเวสํ สมาทิยิตฺวา แปลงเป็นดาบสเบี่ยงบ่ายเพศ โยคีเวศหวังพ้นภัย เดินทางไกลเกลือกอันตราย เฉียงบ่าซ้ายสอดสังวาล เตรียมครบการเครื่องไสยศาสตร์ พฺราหฺมณึ โอวทิตฺวา เถ้าจึงให้โอวาทสั่งสอนนางอมิตตดาว่า ขึ้น ภทฺเท ดูกรเจ้าผู้มีพรรณผิวหน้าอันเจริญ อิโต ปฏฺฐาย แม่เอ่ย ตั้งแต่นี้พี่จะห่างเหินไปจากเจ้า แม่จงอยู่กับเหย้าเฝ้าอยู่แต่กับเรือน อย่าเที่ยวพูดจาคบเพื่อนจะเสียตัว อันชาติเช่นชายชั่วมันมักจะหยอกเอิน ถ้ามันจะกรีดกรายเกริ่นกระแอมแอบเข้ามาเกี้ยวพาน แม่อย่าได้สามานย์ด้วยวาจา มันจะตามถ้อยคำเข้ามาประสมประสาน เกลือกว่ามันเหยื่อสาธารณ์เจ้าจะอดสู ค่อยก้มหน้าต่ำตาอยู่แต่ในเคหา วิกาเล มา นิกฺขมิค่ำมืดดึกดื่นผิดเวลาอย่าลงล่าง ปิดประตูหน้าต่างเข็นบันได ทั่งลิ่มกลอนสลักใส่ให้แน่นแฟ้น ถ้ามาตรแม้นมันจะกระแอมแอบเข้ามา แม่อย่าได้พูดจาทักทาย มันจะรู้แยบคายว่าพี่ไม่อยู่ อันนักเลงเจ้าชู้แยบคายนั้นมันมีมาก ทีจะพูดแล้วก็หวานแต่รากตลอดปลาย ทำเป็นประเปรยปรายเข้ามาแอบอิง ทำทีเล่นทีจริงไม่ยิ้มแย้ม ทำเป็นสนิทสนมเหน็บแนมน้อมตัวเข้าไป ใครมิรู้เชิงชายก็ตายใจหลงไปด้วย มันก็จะรี่ระรวยริบจนสิ้นตัว อันเมียงามกว่าผัวนี่นะมักได้ความเดือดร้อน เจ้าจงฟังคำพี่สั่งสอนให้โอวาท อปฺปมตฺตา แม่เอ๋ย จงอย่าได้ประมาทหมั่นระวังตัวของเจ้า ยาว มม อาคมนา ตราบเท่าพี่เถ้าจะกลับมาจากอรัญราวป่าโน้นเถิด
(๑๒) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์สยัมภูญาณพงศ์พุทธเวไนย ผู้มีอุกฤษฐญาณูปนิสัยสุดสิ้นเสร็จกิเลสสงคราม พฺราหฺมณพนฺธุ อันว่าพฤฒิพราหมณพันธุเพศ ผู้สื่อสัมพันธโคตรเค้าทิชาเชฐเชื้อนิคคาหกพราหมณชาติ ขึ้น อิทํ วตฺวา เมื่อธชีให้โอวาทสั่งสอนอนงค์นาฏนางอมิตตดา ทุกสิ่งสรรพเถ้าชราจะพร่ำสอน พิรี้พิไรชะอ้อนรำพันว่า จนสุดสิ้นสติปัญญาด้วยความรัก กลัวนางอมิตตดาจะหนี ธชีทำก็เป็นคึกคักแข็งน้ำใจ ปาเถยฺยปสิพฺพกํ เถ้าก็ยกย่ามใหญ่ใส่สรรพเสบียง หิ้วสายสอดสะพักพาดเฉวียงวะวามวู่ดูพะรุงพะรัง ปฏิมุญฺจิ อุปาหนํ ยังเท้าทู่ทั้งสองสวมใส่เกือกกันรองรกเรี้ยวจะรับหนาม ทำด้วยหนังน้อยนั้นบางๆ เบาแต่ชั้นเดียว เชือกกระหวัดรัดแน่นเหนียวหน่วงเน้นให้ถนัด ถึงจะวิ่งเท่าวิ่งก็ไม่พลัดพลาด ล้มก็ไม่หลุดหาย เถ้าก็อุตลุดวุ่นวายแต่งตัวพะว้าพะวัง โส มนฺตยิตฺวาน ภริยํ จึงเรียกนางอมิตตดาว่ามาเถิดนะแม่มา มาแต่พอให้พี่ได้เห็นหน้าเสียยังแล้ว แต่พอให้พี่นี้ผ่องแผ้วภิรมย์รื่นระงับโศก ด้วยจะวิปปวาสวิโยคจากเจ้าไปทั้งรัก กตฺวา ปทกฺขิณํ เถ้าก็ยังอมิตตดาดรุณนาเรศ ให้นั่งในทักขิณประเทศสืบสายสำเนียน แล้วกระทำประทักษิณวนเวียนวงได้สามรอบ ตามฉบับระบอบไสยศาสตร์เพท ว่าทั้งผู้อยู่ก็จะไม่มีภัยทั้งผู้ไปก็จะไม่มีเหตุ หากให้เจริญสุขสวัสดิ์ทั้งสองข้าง เป็นจารีตเยี่ยงอย่างว่าเกิดคุณ โส รุณฺณมุโข ออเถ้าชราตาขุ่นมีแต่น้ำตาไม่หยุดยั้ง ไหลละลุมหล่อคลอถั่งคลุ้มคลั่งน้ำใจตน สยดสยองพองขนตนสั่นประพรั่นกลัว ให้ป่วยปวดเวียนหัวมัวมืดทั่วหน้าตา ดังว่าจะดับเด็ดดวงชีวาชีวิตจะม้วยมรณ์ ปิ้มประหนึ่งว่าจิตใจจะจรไปจากร่าง หากเป็นนิมิตหลากลางล้วนแต่อัปรีย์ ทั้งเหงื่อกาฬก็ไหลระรี่ลงโทรมกาย ส่อเหตุให้เห็นว่าจะไปตายมิได้กลับ สหิตพฺพโต เถ้าก็ประดิษฐ์ประดับกาย เป็นปะขาวดาบสเบือนบ่ายจำแลงเพศ สำหรับจะได้เดินดั้นดงทุเรศทางไกล สำคัญว่าจะนิราศภัยไม่บีฑา เถ้าก็ลงจากเคหาพะว้าพะวัง เหลียวแลมาดูเรือนรังที่เคยอยู่ นี่มันจะเป็นเรือนกูหรือเรือนเขา ยิ่งคิดก็ยิ่งสร้อยเศร้าโศกสลดระทดถอย หันหน้าหันหลังละล้าละลังยับยั้งอยู่บ่อยๆ ถอยไปแล้วแล้วก็ถอยมา ดูนี่ก็เวทนาน่าลำบาก อทฺทิโต กามราเคน ทั้งนี้ก็เพราะว่ากามราคหากรุมเร่งเอาตัวมา จึงให้มีจิตคิดกล้าเที่ยวเซซังไม่ยั่งกลัว มรณนฺติเกน วา อนึ่งจะว่าโชคชะตาพาตัวของออเถ้าชรานั้นก็มี เป็นมรณโชคราศีมรณันติกลาภ จวบจวนมรณภาพใกล้ตายจะมีบุญ จึงเผอิญให้อาจหวนหุนมุมุ่งมาระร่ำระรวย เพราะไฟราคก็กล้าทั้งชะตาก็มาเป็นด้วย จึงพวยพุ่งไปได้ในทางเปลี่ยว ละลนละลานหลีกเลี้ยวลัดลอดมา สิวีนํ นครํ เถ้าก็ตั้งหน้ามายังสีวิราฐธานี ผี ตํ เมาะ หิรญฺญสุวณฺณํ อันมั่งคั่งด้วยทรัพย์สมบัติ ทุกสิ่งสรรพสารพัดจะบริบูรณ์ เป็นต้นว่าสัตตรัตน์ก็เพียบพูนอยู่มูลมอง ทั้งอลงกรณ์วัตถุพัสดุแลเงินทองก็นองเนือง อนันต์อเนกด้วยเครื่องสุรศฤงคาร ทั้งพลรถคชพาหนะยานอเนกา ทั้งขัชชกโภชนาภัตตาหารอเนกนอง ทาสปริเยสนญฺจรํ ธชีก็เที่ยวเซซังสืบเสาะแสวงหายุบลเหตุ จะใคร่รู้ว่าสมเด็จพระศรีวิสุทธิเมธบรมมิ่งมาศ ยังค่อยเสด็จสุขสันนิวาสหรือนิราศแรมไกล ถ้ายังอยู่ก็จะจู่เข้าไปเสนอขอ ซึ่งสองกุมารน้อยหน่อไม่สะดุ้ง เย ตตฺถาสุ ํ สมาคตา เห็นนรชาตินราที่ไหนกลุ้ม สันนิบาตประชุมชวนกันพูดจา โส ตตฺถ คนฺตวา ธชีก็แอบอ้อมเดินดะดุ่ม ด้อมดื้อเข้ามาทำเมียงม่าย ประสมประสานทักทายที่จะปรึกษา ว่า กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา ฮ้าเฮ้ยนะชาวเจ้าทุกวันนี้ อันว่าสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าธรณีธรรมิกาธิเบศร์ ผู้ผ่านพิภพเวียงวิเชตเอกอัครนครเลิศโลก กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ ยังอยู่เป็นบรมสุขหรือทุกข์โศกแค้นเคืองพระหฤทัย เสด็จประทับทางทิศที่ใดใครยังจะรู้มั่ง ว่าให้แจ้งจริงจังอย่าเท็จโทษ เต ชนา ตํ อวจึสุ สิ้นบรรดาคนทั้งนั้นเขาก็โกรธเข่นเขี้ยวเคี้ยวฟันคำรามร้องว่า เหม่ๆ ตุเมฺหหิ พฺรเหฺม ดูรุอ้ายเจ้าเล่ห์ทำเสแสร้ง พูดจานี่แอบแฝงเป็นแยบคาย ใครเขาจะไม่รู้เชิงชายชาติอ้ายขี้ขอ ล้วนเหล่าอ้ายยกยออ้ายย่ามใหญ่ มึงนี้สุดแท้แต่ว่าใครเขายิ่งให้ก็ยิ่งจะไปเบียฬ ยาจเนน อุปทฺทุโต แต่มันชวนกันเบียดเบียนขอนี่ทุกอย่าง อติทาเนน ขตฺติโย ย่ามเข้าขอเอาช้างแก้วกุญชรชาติไปได้ ปพฺพาชิโต จนชาวเมืองเขาขัดใจจำให้เนรเทศ สกา รฏฺฐา จนพระองค์ต้องจรจากนิเวศน์เวียงวัง อาทาย ปุตฺตทารํ พาพระหน่อน้อยทั้งมเหสี เสด็จสัญจรสู่พนาลีพงพนัส วงฺเก วสติ ปพฺพเต สี่กษัตริย์เธอก็ทรงประพาสพักเป็นนักพรต อยู่ยังเขาสิงขรบวรวงกตไปตามเข็ญ เดิน เลฑฺฑุทณฑาทิหตฺถาฮ้าเฮ้ยอ้ายชาวเราเอาให้พอแรง บ้างก็ฉวยได้ไม้ค้อนก้อนดินที่แข็งเข่นเขี้ยวขยิกตาม พฺราหฺมณํ อนุพนฺธึสุบ้างก็ทอดทิ้งวิ่งวะวู่วามตามติดร้องว่าเอาวา บ้างก็ร้องเหวยเถ้าชรากลับมาก่อนอย่าเพ่อไป พรุ่งนี้เช้าท้าวเธอจะแจกทานให้ทั้งหญิงชาย บ้างก็วิ่งก้าวเกินสกัดก่ายกั้นกันเป็นพรวน บ้างก็ไล่แข่งเสียดสวนสกัดหน้า เถ้าก็ร้องว่าออเจ้าอย่าเข้ามามิใช่การ ช้างม้าที่ไหนกูได้ไปขอทานจริงๆ หรือฟ้าผ่า เขาก็เหวี่ยงวิ่งทิ้งถูกที่แข้งขาผวาหกล้มลงนอนกลิ้ง เถ้าก็ลุกขึ้นร้องว่ามึงจะลองหรือเอาจริง หรือว่าทิ้งทางที่จะหยอกเล่น ถ้าจะเล่นก็เล่นกัน ถ้าใครดีใครขยันก็สรรเข้ามาทีละคน เถ้าก็วิ่งระเหระหนหันไม้เท้าจ้อง ทำท่าทางตีพลองเพลงสามเส้า แล้วร้องท้าว่าฮ้าเฮ้ยออเจ้าจัดกันเข้ามาที่ดีๆ จะเล่นกันทางกระบองกระบี่ตีไม้สั้นไม้ยาว หรือจะซัดสามเส้าสอบกันด้วยมวยหมัด อันกูนี้ถึงแก่ก็แก่หัดหัดกันลองดูสักตั้ง หรือจะเล่นกันทางเสโล่ดั้งดาบเดียวดีก็เข้ามา ปากออเถ้านั้นกล้าว่าไม่กลัว แต่อ้ายใจนั้นสั่นระรัวตัวก็สั่นอยู่จริงๆ อ้ายตีนพาวิ่งรั้งไม่อยู่ เถ้าก็คอยมองดูเดินขวะไขว่ คะเนได้คะเนเสียพอหมายมั่น เถ้าก็ผละผลุนผลันผลุดวิ่งออกวงนอก ผินหน้ามาแล้วก็แลบลิ้นหลอกบอกว่ากูขี้คร้านอยู่ เขาแล่นไล่สะพรั่งพรูพรวดเดียวก็เข้าป่า
ขึ้น โส เทวตาวิคฺคหิโต หุตฺวา ฝ่ายเทพยเจ้าเข้าดลใจให้ออเถ้าล่วงเข้าพงไพรพนัส พรฺหาโส โจทิโต พฺราหฺมณิยา ทั้งนี้ก็เพราะว่านางอมิตตดาเจ้าหากใช้ จึงตะโพงโด่งเข้าป่าได้ดูเวทนา กามคิทฺธิมา เหตุกระพัดรัตตาด้วยไฟราค เร่งร้อนรนทนทุกขลำบากเหลือกำลัง อฆนฺตํ ปฏิเสวิตฺถ เมาะ ทฺวิทุกฺขํ อนุภวิตฺถ คือทุกขเวทนาทั้งสองสิ่งแสร้งมาประทะกัน ตํ มหาชเนน อนุพนฺธนทุกฺขํ หนึ่งทุกข์ลำบากยากนั้นด้วยชาวเมือง เขาแล่นไล่ติดตามเนื่องนวดเน้นไม่ปรานี ที่ไม่ทันนั้นก็ทิ้งที่วิ่งถึงนั้นก็ตีตามพาโล วนปริโยคาหณทุกฺขํ อนึ่งทุกข์ลำบากยากเซซังเซอะซวนเข้าป่าชัฎ วเน พาฬมิคากิณฺเณอันอาเกียรณ์ไปด้วยสิงห์สัตว์สารพัดพาฬมฤคราช ขคฺคทีปินิเสวิเต ล้วนเหล่าสรรพจตุบาทแรดร้ายเรือง ทั้งพยัคฆราชสีห์เสือเหลืองออกเนืองแน่น โส ปาวิสิ พฺรหารญฺญํ เถ้าก็หลงเข้าสู่ดงแดนแคว้นนายเจตบุตรลุทธเวทยาคุง โกกา นํ ปริวารยุ ํ ฝูงสุนัขนายเจตบุตรนี่นักหนา วิ่งนำหน้าแล่นไปก่อน บ้างก็วิ่งแซงเสียดซุกซ้อนสีนั้นต่างๆ พรรณดอกดำแด่นแดงด่างดาษดื่นไปทั้งไพร บ้างก็เห่าหอนแห้โหมไล่เลี้ยวล้อมเข้าเป็นวง เถ้าก็วิ่งกวดตรงขึ้นต้นไม้ รุกฺขสฺมิญจ นิสินฺโน ว ขึ้นบนค่าคบซบนั่งตั้งตัวให้มั่นคง แลดูแต่ล้วนพงพนัสหิมเวศทุเรศกันดาร เมื่อพฤฒาจารย์จะรำพันถึงคุณพระเวสสันดรราช ก็กล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
โก ราชปุตฺตํ นิสภํ ฯลฯ ยทิ ชานาสิ สํส เมติ
(๑๓) ขึ้น โอ้พระเวสสันดรพุทธพงศ์ผู้ทรงพระปรีชา อันเป็นยอดขัตติยวราเรืองพระยศ ชยนฺตมปราชิตํ ข้าศึกย่อมระทดทั่วประเทศ สะท้านสะเทือนทั่วทุกขอบเขตขัณฑสีมา ทรงพระราชศรัทธานี้ล้นพ้น ปติฏฺฐาสิ ภูตานํ เป็นที่พึ่งแก่อกสัตว์ผู้ขัดสน ธรณี ริว เปรียบดังพสุธาดลแผ่นดินดาล เป็นที่ประดิษฐานแก่ฝูงสัตว์ย่อมอาศัยสืบกันมา สาคโร อิว มิฉะนั้นดังสายกระแสสินธุสาครคงคา อันมีคุณคณนานับมิได้ อสฺสตฺถํว ปเถ ชาตํ มิฉะนั้นดังว่าต้นโพธิ์แลต้นไทร เป็นที่อาศัยแก่มหาชนอันเดินหนเมื่อยามร้อน อันพระศรัทธาของพระพุทธพงศ์เพศยสันดรก็เหมือนกันดังนี้ไม่มีผิด ทำทานนี่สนิทไม่เลือกหน้า จะหาไหนมาเทียมเทียบเปรียบประเสริฐเสมอสองดังนี้ไม่มีเลย เอวญฺจ เม วิลปโต โอ้ตัวอาตมาเอ๋ย มาหลงอยู่ในพนัสพงไพรใครเขาจะปรานี เห็นก็เป็นสุดที่มีแต่ว่าจะตาย โย ปุคฺคโล แม้แลว่าบุคคลผู้ใดใครเขาเดินมา วชฺชา เมาะ วเทยฺย จะพึงกล่าววาจามาเกริ่นกราย ทีประหนึ่งว่าจะรู้จักทักทายถึงทุกข์เรา ทางที่จะปรานีธชีเถ้าที่นี้บ้าง ว่า อหํ ชานํ ท่านเอ๋ยอย่าร้องไห้ไปเลยมันไม่ต้องการ เราจะบอกแก่ตัวท่านให้แจ้งใจ อันหนทางที่จะไปเรารู้จัก ยังพระอรัญญิกาวาสตำหนักไพรไม่เนิ่นนาน สู่สำนักพระจอมจักรพาฬอัครราชฤษี นนฺทึ โส ชนเย มมํ จะร่ำไปไยมีที่ขอบคุณ เสมือนหนึ่งจะเกิดเป็นกองบุญแก่บุคคลผู้นั้น เพราะว่ายังความเกษมสันต์สุดที่จะยินดี ให้ชื่นชมบังเกิดมีแก่อาตมา ปสเว ปุญฺญํ เมาะ ปสเว ปุญฺญผลํ บุคคลผู้นั้นก็จะได้เสวยผลานิสงส์บุญ ในมัคคุเทศทุรกันดาร อนปฺปกํ เมาะ อนปฺปมาณํ จะนับจะประมาณมิได้ส่ำ เพราะวจีกรรมบอกบัดเดี๋ยว ตาย โส เอกวาจาย ด้วยถ้อยคำอันเดียวนั้นแล
(๑๔) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์สมาทานธุดงค์อรัญญิกาวาส ผู้สิ้นเสียสันโดษ ตัดปลิโพธข้องข่มขาดควรจะคำนึง เอโก วนจรโก ยังมีกระทาชายพนายหนึ่งหนุ่มนั้นอรัญจบเจนจร ทั้งน้ำใจเพื่อนก็เหี้ยมห้าวหาญหักห้างนอนเนาเนินชำนาญป่า ลุทฺโท เมาะ มิคลุทฺทโก กวดเก่งการหยาบช้าทารุณหุนหักกักขฬะล้วนร้ายกาจ แต่เพื่อนฆ่าเสียซึ่งมฤคชาตินี่มิใช่น้อย ทั้งน้ำใจก็ไม่ระทดถดถอยทนสู้ตาย ศัตรูสู้สิ้นไม่ระคายเคืองสะดุ้ง ทั้งรูปร่างก็ใหญ่เยี่ยมทรงสูงสุดทหารเห็นสมตัว ทั้งน้ำใจก็มุทะลุกุกะไม่คิดกลัวแกล้วกล้าหน้าขมึงทึง ทั้งอกไหล่ก็ผายผึ่งผงาดโงเงื้อมเขื้อมขยัน ทั้งคิ้วก็เขียวเข้มชันซ้ายขวา หน่วยตาเป็นมันเขม้นมุ่งมะเมียงมอง ทั้งไฝแลหนวดดังลวดทองทะลุมุมะไม่คิดใคร ทั้งคางเคราครุคระขึ้นรำไรอกอ้นขนเขียวขึ้นขดแข็ง ทั้งผมเผ้าก็ยุ่งยิ่งหยักหยิกยะหยองแหยง หนวดแดงงอหงิกเงี้ยวดูดังเขี้ยวงะโง้งงอน ผ้าประเจียดประจงจับจีบซ้อนสวมเศียรแสร้งตะแบงบิดโพกผูกพัน สักกะสันสวมรวด รัดกระหวัดกระหมวดกระหมุดกระหมิด ฉุดชิดชักชายน้อยห้อยหูกระต่าย ทั้งเรี่ยวแรงแข็งขึงขังทั้งกาย แข็งข้อมือถือหน้าไม้ลูกเหลาล้วนแหลม ลานพับสลับแซมใส่ส้นไว้เป็นใบบิด ปลายก็ซึมซาบอาบยาพิษสะพักสะพายแล่ง ผ้าคาดพุงพันขันตะแบงแขย่งเข่นคร่าพร้าขัดเอว ทั้งเดินเหินก็รวดเร็วร่ายร้องตระเวนด่าน เจโต เมาะ เจตปุตฺโต เพื่อนเป็นลูกของชาวบ้านเจตรัฐนคร เป็นโคตรเค้าสัมพันธ์พเนจรเนื่องมาแต่บิดา จึงชื่อว่าเจตบุตรพรานป่านามบัญญัติ อารกฺขณตฺถาย ฐปิโต อันกรุงมาตุลรัฐเจตราฐทั้งหกหมื่น มีพระหฤทัยชมชื่นประสาทสั่งสะพรั่งพร้อม ปรึกษาเสร็จแล้วก็ยอมมอบอาญาสิทธิ์ ให้พเนน้อยคอยระวังกบฏปัจจามิตรหมู่อรินทรราช ถ้าพบเข้า++137ห้องดำรง++แล้วก็อย่าว่างเว้นเข่นพิฆาตคอยตระเวนไพร อรญฺเญ ลุทฺทโก จโร เมื่อเพื่อนเที่ยวจรจบตระเวนไปปะเข้าที่นั่น สทฺทํ ปฏิสฺโสสิ ได้ยินเสียงเถ้าครวญครั่นสนั่นไปทั้งไพร เอ๊ะนี่จะเป็นเสียงอะไรฟังไปก็ไม่ได้ศัพท์ ค่อยเอียงเอี้ยเงี่ยหูลงสดับดูก็เห็นหลาก นี่ใครหนอมาทำอะไร เสมือนหนึ่งเสียงร้องไห้อยู่วากๆ หว่างพงที่ตรงนี้ อย่าเลยจะเดินเข้าไปดูสักทีย่างย่องเข้าไปแต่ค่อยๆ ย่างเข้าไปทีละนิด ชิดเข้าไปทีละน้อย ค่อยเข้าไปให้ใกล้ เห็นแล้วก็ฮึดฮือ อุเหม่กูคิดว่าใครหรือ มิรู้ก็อ้ายจัญไร อ้ายพราหมณ์เถ้า มันมาร้องไห้หาจอมจักรพรรดิพระลูกเจ้าจะเจตนาอันใดหนอ อ่ออ้ายพรรค์นี้ดีก็แต่ว่าจะขอคนไม่รู้อาย ถ้ากูนิ่งให้เข้าไปหาเห็นจะวุ่นวายเกิดกลี แม้ไม่ขอพระโอรสก็พระมเหสีสักสิ่งจริง ถ้ากูเนิ่นนานนิ่งให้ชีวิตความผิดนี้ก็จะมีมาถึงกู นี่อ้ายศัตรูแล้วสิหว่า ถ้ามิพิฆาตฆ่าก็จะผิดด้วยรับสั่ง ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เพื่อนจึงถกเขมรขึ้นจั้งมั่งรั้งรัดขัดกระเบน เขม้นมุ่งหมอบยอบเข้าไป จึงปลดเปลื้องปลงหน้าไม้ชักลูกหลุดออกจากแล่ง ใส่ปากเข้าขบคาบคั้นขยันแขย่งเขยื้อนขยดเข้ามา ธนุ ํ อาโรเปตฺวา จึงยกเท้าหน้าเหยียบคันข่มลงไว้ ก้มสอดสายสะพักพาดไหล่ใส่เฉลียงแหล่งท้าย มือกระหวัดหน่วงเหนี่ยวสายสนสอดขึ้นกับคัน จึงนั่งเหยียดยกสองเท้าทอดกระทันถีบคันดันให้ถนัด กลับสายน้าวโอบอ้อมสะพัดพาดสวมใส่หลัง ชิยํ อากฑฺฒิตฺวา สองมือเข้าเข่นคร่าฉุดกระชากลายสายชัก เสียงดังกะกิกกักชักสายพาดขึ้นกับไก จึงเอาลูกลงวางใส่กับสายสวมกรวมร่องราง แล้วลุกขึ้นยงโย่เหยียดหยัดยะแย่งย่างย่อเท้าหน้ายั้ง ขดคู้เข่ายอเท้าหลังศอกหนึ่งตั้งขึ้นบนเข่า ยกส้นรางประทับกับแก้มเข้าแล้วเลงหลิ่วนิ้วแน่นึกจะยิง แล้วก็ตริตรึกกริ่งนิ่งคิดอยู่เป็นครู่ ดูๆ ก็เห็นเป็นใจเบา ถ้ากูยิงอ้ายนี่เดี๋ยวนี้ก็ตายเปล่าไม่น่าทำ อย่าเลยนะจะถามมันสักคำฟังมันดู ตชฺเชสิ ก็ตวาดขูรู่ร้องว่าเหม่ๆ ขึ้น ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต ดูหรุอ้ายเฉโกโว้เว้ทำเล่ห์หลอก นี่มึงออกมาไยถึงที่นี่ที่กลางป่า นี่มึงเบียฬบีฑาท้าวเธอจนหมดสิ้นแล้วหรือ จึงด้นดั้นดื้อออกมาถึงพงไพร ขอขอเข้ายกยอขอเอาที่ใหญ่ๆ ใส่เอาที่โตๆ อติทาเนน ขตฺติโย แล่นเข้าขอเอาแก้วกุญชโรกุญชรชาติช้างเป็นศรีเมือง ปพฺพาชิโต จนชาวสีวิราฐเขาแค้นเคืองให้ขับไล่ สกา รฏฺฐา พระองค์ต้องจรจากพระเวียงไชยนิราศยศ อาทาย ปุตฺตทารํ กับทั้งพระราชโอรสอัครมหิษี วงฺเก วสติ ปพฺพเต ไปทรงพรตพิธีเป็นดาบสเพศ ในห้องหิมเวศบวรวงกต ทุมฺเมโธ อ้ายทรยศโง่หือรือโหดหาปัญญามิได้ อกิจฺจการี จะได้ไปรู้เอาใจใส่ทำไร่นาก็ไม่มี ดีก็แต่จะเที่ยวขอทาน รฏฺฐา วิวนมาคโต นี่ใครบอกแก่มึงหรือจึงดื้อดึงซมซานเซอะเซิงมาถึงนี่ ใครเขาจะปรานีอ้ายชั่วชาติ ราชปุตฺตํ คเวสนฺโต ยังจะมาทำโอดโอ้ โรทมาโน ร้องไห้หาพระจอมกษัตริย์แสร้งพิไรทำไมหรือ มึงนี้สุดแท้แต่ว่าใครเข้าให้ก็จะไปฮือแห่โหมเอาให้สิ้น อ้ายเสือเถ้าจำศีลใครเลยจะรู้เล่ห์ พโก มจฺฉมิโวทเก ทำเสแสร้งซนซอก ดังหนึ่งว่านกยางกรอกซอกซึมเซา เท้าสื่อแส่ซ้ำสับปลา ตสฺส ตฺยาหํ น ทสฺสามิ กูเอาเถิดสิหนาไหนมึงจะเป็นคน ที่มึงจะหนีกูไปพ้นอย่าพึงคิด อิธ ชีวิตํ กูกลัวแต่ว่าหัวมึงจะขาดกระเด็นดิ้นระแด่วๆ ลงกลางดินพอสิ้นใจ อยํ หิ เต อาวุธของกูนี้ไซร้ใส่ยางน่อง มยา นุนฺโน เมาะ มยา วิสฺสกฺโฐ กูจะลัดลั่นลองเล่นสักฉับ จะกระหยับยกยิงเล่นสักเป้ง กลัวแต่ว่าจะไม่ผิดเอ็งอย่าอวดอาจ ปาสฺสติ โลหิตํ อ้ายลูกศรมันจะดื้อดาษดูดดื่มเอาโลหิต สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน ศีรษะเอ็งก็จะเด็ดกระเด็นเป็นปลิดตกตามไม่ต้านทาน ดังกะโหลกลูกตาลหล่นหลุดลงจากขั้ว หทยํ เฉตฺวา สพนฺธนํ แล้วกูจะผ่าอกออกให้ทั่วแถกเถือถึงหัวใจ ทั้งเนื้อหนังแลพุงกระเพาะตับไตไส้สั้นยาว จะคุลีกรรมขยำเข้ากับเครื่องปรุง ตุยฺหํ มํเสน เมเทน มตฺถลุงฺเคน กูจะประดิษฐ์ประดุงดูให้มันย่อง กับเนื้อซีกสันมันสมองในตัวมึง จะใส่ตับคาบนาบพะแนงนึ่งให้สรรพเสร็จ อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ แล้วก็จะปลูกศาลสี่เสาใส่เจว็ดวางเครื่องพลีกรรมทำที่ชายป่า ปนฺถสกุณํ ยชิสฺสามิ กูจะสรวงเส้นเทวาอารักขศาสตร์ ปันถสกุณเทวราชที่ริมทาง อันสิงสถิตที่ย่านกว้างพระไพรพฤกษ์ เห็นก็จะสมมโนนึกในใจคะเน ตํ เม สุยิฏฺฐํ สุหุตํ กูเห็นจะเป็นเล่ห์เล่นกันในวันนี้ เทพยเจ้าก็จะยินดีด้วยเครื่องกระยาเสวย อันกูบวงสรวงสังเวยศักดิ์สิทธิ์ขึ้นทุกวัน ขึ้น น จ ตวํ กูเห็นเอ็งนี่ก็จะตายเป็นแม่นมั่นไม่สมคิด อันกูจะให้ชีวิตอย่าสงสัย เอาให้สาแก่ใจอ้ายโว้เว้ ภริยํ ปุตฺเต จ เนสฺสสิ แล้วมึงจึงค่อยโซเซซุกซนออกไปขอ อนงค์นาฏน้อยหน่อต่อเมื่อเป็นผี กูเอานะเอาเข้าเดี๋ยวนี้เน้นขึ้นไปดูสักฉับ เอาให้หัวนั้นหันหกกลับลงตำดินตีนขึ้นชี้ฟ้า เอานะเอาสักผางเอาให้คว้างๆ คว่ำลงมาดินดิ้นอยู่เทาๆ เอาให้ตายห่าบนอากาศ ขาดใจบนกลางหาวหันลงมาที่กลางย่าน นั่นแลมึงจึงจะรู้จักฝีมือกูผู้ชื่อว่าเจตบุตรพราน อันถีบทางตระเวนด่านนั้นแล
(๑๕) เดิน โส ตสฺส ตํ ผรุสวจนํ สุตฺวา วันนั้นเถ้าชราทิชาชงค์ เมื่อได้ฟังเจตบุตรพรานพงศ์เพื่อนห้าวหาญ กล่าวแต่คำสามานย์กักขฬะวาท ล้วนแต้ตะคอกขู่ตวาดว่าสารพัด มรณภยตชฺชิโต พื้นแต่พาโลโฉวัดหวังว่าจะยิงให้ตาย เถ้าก็ตื่นตกอกใจหายตะครั่นคร้าว ตัวนั้นสั่นอยู่ทาวๆ แทบจะพลัดตก เถ้าจึงเอาอกเข้าแอบอิงกับกิ่งไม้ให้ถนัด ยกแต่มือขึ้นป้องปัดโบกไม้เท้า นึกว่ากูจะปดอ้ายนี่สักคราวเอาตัวรอดแต่สักครั้ง เถ้าจึงร้องว่า ขึ้น มา เม กโรหิ ตฺวํ อย่านะอย่าเหนอ อย่าเพ่อลั่น กะไรจะมาทำหุนหันไม่ยั้งหยุด เจตปุตฺต สุโณหิ เม เอ๊ะๆ เจ้าเจตบุตรจงหยุดก่อน อย่าดุดันเดือดร้อนทำร้องแรก อย่าห้าวนักมันมักแตกต่อไม่ติด เออเอ็งนี่กะไรช่างไม่พินิจคิดคะเนดูหน้าตา จะเป็นหน้านายหรือหน้าข้าคิดดูให้จงมาก จะเป็นผู้ดีหรือคนยากยาจกหรือมิใช่ อย่างกูนี้หรือจะเป็นพราหมณ์ไพร่พลัดแพลงมาขอทาน พฺราหฺมโณ ทูโต กูเป็นพราหมณ์มหาศาลปุโรหิต ทั้งเป็นเสวกทูตสำเร็จกิจการพระนคร วชฺโฌ เมาะ อวชฺฌรูโป เอ็งรู้หรือหาไม่แต่ก่อนแต่ไรใครเขาบ่ห่อนฆ่า นี่เอ็งกะไรจะไปเป็นบ้าบุ่มบ่ามทำผางโผง ไม่รู้จักความฉิบหายตายโหงฮึกฮักไป มึงมีแต่หน้าไม้มุมุ่นไม่เห็นผิด ตสฺมา ทูตํ น หนนฺติ ถ้าใครฆ่ากูให้สิ้นชีวิตวายชีวาตม์ ทั้งเจ็ดชั่วโคตรประยูรญาติยับสิ้นทั้งนั้น เอส ธมฺโม สนนฺตโน อันนี้นี่ก็เที่ยงธรรม์ทางบุราณราช ไม่มีใครจะฆ่าพิฆาตมีแต่ว่าจะนับถือ นี่มึงจะยิงกูจริงๆ เจียวหรือหวา หรือว่าเป็นทางทีจะสัพยอก เฮ้ยอ้ายชาวป่าหน้าบ้านนอกมากูจะบอกคดี สิวิโย สพฺเพ ในทุกวันนี้ชาวสีวิราฐคลายจากอาฆาตไม่ทุษฐจิต นิชฺฌตฺตา เมาะ นิทฺโทสภาวํ สญฺญตฺตา รู้แล้วว่าพระลูกเจ้าไม่มีผิดหาโทษบ่มิได้ จะให้คืนเข้าเวียงไชยเชิญราชาภิเษกกษัตริย์ จะนิวัตินิเวศน์เวียงวัง ปิตา นํ ทฏฺฐุมิจฺฉติ ทั้งพระอิศราธิบดีศรีสญชัยปิตุเรศ ก็มีพระกมลจิตเจตน์ค่อยเคลื่อนคลาย ประทุษฐโทษนั้นเหือดหายเห็นรักใคร่ กลับโศกเศร้าสิเนหะให้หันหา มาตา จ ทุพฺพลา ตสฺส อนึ่งสมเด็จพระมารดาผุสดีดวงกษัตรีย์ ก็มีแต่ทรงพระกันแสงโศกีพิไรร่ำพิลาป จนพระกมลทุพพลภาพพ่างเพียงจะวอดวาย ถึงพระโอรสสืบสายศรีสุดสวาทเวสสันดร สองพระหัตถ์เธอรุมรันข้อนอุระควรจะเอ็นดู อจิรา จกฺขูนิ ชียเร จนพระเนตรนางทั้งคู่เป็นคราบคร่ำ ตั้งแต่ว่าจะทรงพิไรร่ำปริเทเวศ อสฺสูนิ จนน้ำพระนัยเนตรนองเป็นธารา ถ้าว่าเนิ่นนานเห็นพระโรคาจะเคืองระคาย ถ้ามิต่อมต้อก็ดีร้ายจะเป็นหมอกมัว เราคิดๆ แล้วน่ากลัวเกลือกไม่หยุดยั้ง เตสาหํ ปหิโต ทูโต ท้าวเธอจึงตรัสสั่งเฉพาะแก่ตัวเรา เห็นว่าเป็นพฤฒิพราหมณ์เถ้าแท้มหาศาล มีตระกูลประกอบด้วยศฤงคารวรวงศ์ พอที่จะสำเร็จทูตกรรมกิจการแจ้งเฉลย เจตปุตฺต สุโณหิ เม นี่แน่นายเจตบุตรเอ๋ยฟังคำเราว่า เราผู้ถือราชสารตราตรงมาถึงนี่ หมายจะไปให้กระทั่งถึงที่พระตำหนักไพร ถึงว่าทางจะไกลเท่าไกลก็มิได้คิด จะสู้ไปให้สำเร็จราชกิจตามรับสั่ง ราชปุตฺตํ นยิสฺสามิ จะไปให้กระทั่งถึงหิมเวศ จะได้เชิญพระศรีวิสุทธินฤเบศรมกุฎโมลี ให้ลาพรตพิธีทั้งสี่พระองค์ นำเสด็จจากแดนดงกลับมาผ่านเชตุดร เจ้าเจตบุตรพเนจรจงคิดดูให้จงดี ถ้าหาเหตุไม่ใครเขาจะมาที่นี่ที่สัตว์ร้าย เราคิดว่าจะอาสาเจ้าจนตัวตายตามสุภาษิต ถ้าพ่อน้อยนายพรานหลานมีความคิดก็ตริตรองดูให้รอบคอบ จะคิดควรหาความชอบก็จะเป็นไร ตาจะไปทูลสน่ำเสนอให้ลือความชอบท่าน กลัวแต่ว่าจะรวยเรือนฝากระดานสามสี่ห้าห้อง ทั้งทาสทาระเงินทองถ้วนทุกสิ่ง ทั้งยศศักดิ์ก็ยวดยิ่งเป็นเจ้าจอมหม่อมเจตบุตร ลูกหลานก็จะได้ยั้งหยุดนั้นจริงๆ อย่ากริ่งติ กลัวแต่ว่าจะกินเข้าเหนียวน้ำกะทิทุกวันไม่ไหว ยทิ ชานาสิ ถ้าเจ้าเจตบุตรแจ้งใจหนทางที่จะจร ยังเขาสิงขรวรวงกต จะเป็นทุเรศกำหนดเนิ่นนานสักเท่าใด ช่วยแนะนำนิทเทสให้เราไปได้คล่องๆ ตาก็จะช่วยทูลยกย่องอย่าปรารมภ์ ว่ามาได้ในไพรพนมเพราะพรานป่า สํส เมาะ มคฺคํ กเถหิ ท่านจงบอกมรรคาให้เราไป เราจึงจะทูลความชอบให้แก่ท่านนั้นแล
(๑๖) เดิน โส ตสฺส ตํ มุสาวาทํ สุตฺวา ส่วนนายเจตบุตรพรานป่าเมื่อได้ฟังเถ้าชราร่างร้าย ทุกสิ่งสรรพ์บรรยายเท็จสิ้นทั้งนั้น ก็หายประทุษฐโทษทัณฑ์ที่โทโส โสมนสฺสปฺปตฺโต ก็ชื่นชมโสมนัสประสาท ว่าพระจอมดิลกลีลาศเลิศโลกพระลูกเจ้า จะได้คงคืนพิภพดังเก่ากอปรด้วยพระเกียรติยศ จึงเลื่อนลดหน้าไม้แล้วก็ห้อยไว้กับกิ่งพฤกษา ก็สมใจเพื่อนจินตนานึกคะเน สุนเข พนฺธิตฺวา จึงเอาเครือวัลย์วลีมาทำเป็นบ่วง บิดเป็นห่วงหูหันกระชั้นชิดฉุดกระชากชัก ใส่สวมกรวมคอสุนัขเข้าไว้ให้มั่น ปลายเชือกข้างหนึ่งสอดกระสันสัดรัดเข้าไว้กับกอหญ้า พฺราหฺมณํ โอตาเรตฺวา จึงยังเถ้าชราทิชาพงศ์ให้ขยดเขยื้อนเลื่อนลงทีละน้อยๆ เข้าประคับประคองแต่ค่อยๆ พะยุพยุงถุงแลย่าม ได้ยินเสียงกรุกกรักก็ทักถามว่าอะไรนั่นเจ้าข้า ตาแกก็กลับกลักพริกกลักงา ว่ากลักใส่สารตราพระราชสีห์ เจตบุตรก็ยินดียกขึ้นทูนหัว เถ้าก็ร้องสำทับว่ารับแต่ค่อยๆ ของมันหนัก กลักนี้มิใช่ชั่วอย่าเหวี่ยง วางลงให้ราบ เจตบุตรก็ปูผ้าลงกราบๆ นึกว่าจริง ไหว้กลักพริกกลักขิงไม่สงสัย เถ้าก็นึกว่าเอาให้สาแก่ใจอ้ายคนใจร้าย มันขู่มันว่ามันด่ากูนี่ทุกสิ่งพื้นแต่ว่าจะยิงให้ตาย เอาให้มันไหว้ให้จงหนักหนา ขึ้น สาขาสนฺถเร นิสีทาเปตฺวา เจตบุตรจึงเชื้อเชิญเถ้าชราทิชาชาติ ให้นั่งบนใบไม้ลาดเป็นอาสน์ป่า กระทำสักกัจจะคารวาเรียกว่าตาลุง โภชนํ ทตฺวา เฝ้าบำเรอบำรุงด้วยของกินตามประเทศแถวถิ่นทางกันดาร ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เมื่อเพื่อนจะกระทำปฏิสันถารโดยโสมนัส ก็กล่าวเป็นอรรถคาถา
ปิยสฺส เม ปิโย ทูโต ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต
อิทญฺจ มธุโน ตุมฺพํ มิคสตฺถิญฺจ พฺราหฺมณ
ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ ยตฺถ สมฺมติ กามโทติ
(๑๗) ขึ้น พฺราหฺมณ ข้าแต่ท่านผู้เป็นพราหมณ์พร้อมพฤฒิศาสตร์ไสยทรง ศิวเวทบวรรามวงศ์ธรหัตถไตรศุลี อันว่าท่านอาจารย์มานี้ก็ดีดูดุจภิเษกสม ด้วยว่าเป็นพฤฒิพราหมณ์พรหมพร่ำเสนออนุสนธิ์ ทูโต เมาะ ทฺวินฺนํ กิจฺจการสมตฺโถ สามารถจะนำยุบลทั้งสองข้าง เพราะเป็นเหตุเป็นวิสุทธิทูตทางท่วงทีดังพรหเมศวร์ปิโย เมาะ เวสฺสนฺตรสฺส ปิโย ก็จะสมพระทัยเศรษฐเกษมโสด ทางปิยปราโมทย์โสมนัส ทุกสิ่งสรรพเจริญสวัสดิ์พระลูกเจ้า จะค่อยประเทืองทุกข์บรรเทาในหิมเวศ ด้วยจะเชิญให้ลาพรตบรรพชาเพศผ่านสมบัติ ปิยสฺส เม เวสฺสนฺตรสฺสอันพระองค์เจ้ากับหลานเล่าก็ปฏิพัทธ์ภักดีด้วยพระบาท โดยเสวกราชสวัสดี อาสาอยู่ที่นี่พิทักษ์รักษา ททามิ เต พอมาพบท่านพฤฒาเข้าที่นี่ เร็วกระทั่งทันทีด่วนจะไป ถ้าจำวัดค้างคืนหนึ่งจะได้ยิงเนื้อสดให้ฉัน พล่ากับมูลอ่อนนี่ขยันยิ่งพอใจ นี่จวนแล้วก็จะจัดแจงแต่งให้ไปเป็นเครื่องเสบียงกรัง อิทญฺจ มธุโนตุมฺพํ ทั้งกระบอกน้ำผึ้งพื้นแต่ใสสดเป็นมธุรสหวานยิ่ง ปกฺกมิคสตฺถึ หนึ่งขาทรายย่างสิ่งแต่ละอย่างละอย่างกัน ฉันกับน้ำผึ้งที่คมสันวิเศษเป็นของป่า ปุณฺณปตฺตํ เมาะ อชฺฌาสยปูรณตฺถํ หลานก็จะให้สมปรารถนาเพิ่มอัชฌาสัย ด้วยรีบเร็วเร่งจะไปเอาราชการ อันหนทางที่ท่านจะไปไม่กันดารเดินได้ไม่ลดเลี้ยว เป็นเอกปทิทางบทจรผู้เดียวไม่เลี้ยวรก หลานก็จะเป็นมัคคุเทศก์นายกรับเป็นพนักงาน เวสฺสนฺตโร อันว่าสมเด็จพระบรมจอมจักรพาฬพิภพพงศ์เพศ ผู้ผ่านพิชิตพิเชตพิไชยพระนคร พุทธพงศ์เพศยันดรดวงดิลกเลิศโลก กามโท เมาะ สพฺพกามสมิทฺธิโท ให้สำเร็จซึ่งอาโภคพูนมโนรถ เรื่องพระเกียรติปรากฏกอปรด้วยพระทานัชฌาสัย สรรพยาจกอันจนใจบ่นพิไรร่ำ ดังว่าต้นกัลปพฤกษ์นึกได้ดังใจฉ่ำชะชื่นชม ยตฺถ สมฺมติ เธอทรงพระภิเนษกรมณ์ก่อสร้าง สืบซึ่งพรตพรหมจรรย์ทางสุนทรพิธี ด้วยพระราชบุตรบุตรีอัครทาเรศร์ สถิตในหิมเวศสักรทัตติยาวาส หว่างพนัสพนมมาศเวียงไพร อันท้าวสหัสนัยน์ทิพยจักษุเทเวศร์บริรักษ์เรืองพระเดชา หากใช้ให้พระวิสสุกรรมมานฤมิตสาปสร้าง ในพนัสแถวทางทุเรศแนวเนินไศล ณ ทางทิศใดในพนัสแห่งห้องหิมวันต์ ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ หลานก็จะพร่ำรำพันไม่อำพราง ตามระยะย่างที่ทิวทางใกล้แลไกล จึงจะบทจรเจริญเชิญท่านอาจารย์ไป ตํ ปเทสํ สู่ประเทศที่นั้นแล ฯ
ชูชกปพฺพํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๗๙ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงเซ่นเหล้า)
๖.กัณฑ์จุลพน
เอวํ เจตปุตฺโต พฺราหฺมณํ โภเชตฺวา ปาเถยฺยสฺสตฺถาย ตสฺส มธุโน ตุมฺพญฺเจว ปกฺกมิคสตฺถิญฺจ ทตฺวา มคฺเค ฐเปตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตสฺส วสโนกาสํ อาจิกฺขนฺโต อาห
(๑) เดิน เอวํ เจตปุตฺโต อันว่าวนพเนจรเจตบุตรมฤคลุททพรานไพร ใจนี่กวดเก่งกักขฬะกล้าแข็งกำแหงห้าว ขัดห้างนอนในพนัสราวอรัญญิกประเทศ อันบรมรัญญาเจตราชดำรัสสั่ง ตั้งไว้ให้ตรวจตระเวนระวังด่านประตูดงแดนไพร สุตฺวา เมื่อได้สดับพฤฒาเถ้าชราชูชกทลิทกชาติ ไม่รู้กลที่ตาแกแสนฉลาดด้วยเล่ห์ลิ้นหลักแหลมในเชิงลวง บอกว่าเป็นพระทูตหลวงอันลือชา นำซึ่งศุภลักษณสาราราชสาร แห่งพระผู้ผ่านพิภพสีพี ให้ออกมาเชื้อเชิญพระยาชีศรีบรมบพิตรพงศ์ทิพากร เข้าไปสู่พระนครกรุงไกร เจตบุตรก็สิ้นสงสัยไม่เคลือบแคลง สำคัญคะเนแจ้งว่าจริงดังวาจา พฺราหฺมณํ โภเชตฺวา จึงยังพราหมณ์ให้ภัตตกิจกินมธุมังสังย่าง ต่างกระยาโภชน์พอกำเลาะแรง ปาเถยฺยํ ที่ยังเหลือเนื้อย่างแห้งก็ห่อหิ้วให้เป็นพวง ทั้งน้ำผึ้งก็ตักตวงใส่เต้าเต็มบริบูรณ์ จัดให้ธชีไปเป็นต้นทุนตามมรรคา ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา จึงพาพราหมณ์ไปสถิตที่สถลต้นอรัญญวิถี แล้วก็ยกทักษิณหัตถ์ขึ้นชี้มรรคาพนาเวศ เบื้องจะแนะนำนิเทศทุมาไม้แลไพรเขา อันเป็นที่สำนักเนาหน่อนฤเบศรเวสสันดรราช ก็กล่าวเป็นบาทพระคาถา
เอส เสโล มหาพฺรหฺเม ฯฯ ชาตเวทํ นมสฺสตีติ
(๒) ขึ้น มหาพฺรหฺเม ดูกรมหาพราหมณ์พฤฒาเถ้าผู้ถือสาร เอส เมาะ เอโส ปพฺพโต อันว่าเขาพระหิมพานต์ ภูมิพนัสบรรพตพิสัยสูงเสมอเมฆ เสโล เมาะ เสลมโย เทียรย่อมศิลาลายแลอดิเรกอร่ามรุ่ง ราวกับรายรัตนมณีนพเก้าแกมเกิดกับก้อนผา บ้างก็เรื่อเรืองเหลืองบุษยโมราจรูญร่วงเป็นสีรุ้งพุ่งพ้นเพียงอัมพรพื้นนภากาศ บ้างก็เด่นแดงเป็นแสงดาดดุจดวงประพาฬเพ็ชรประภัสสร ที่สีแสดก็สอดซ้อนสลับซับกับส่านเสน มรกตพุกามแกมกับโกเมนมุกดาหารเห็นพิจิตรดังเจียระไนอุไรเรียบ ไพฑูรย์ทับทิมประเทืองเทียบปัทมราชรัตน์นิลแนม แกมพลอยผลึกเลื่อมเมลืองแสง ที่เขียวขาบก็คาบแข่งขจิตขจาย บ้างก็เป็นสีอัญชนะช่อวิเชียรฉายโชติช่วงชัชวาลวาว ประดุจดาวประกายพรึกพรายพร้อยประพร่างพรับ เมื่อต้องแสงสุริยะก็ระยับวับวาบเป็นวุ้งแวววามวาวสว่างตา ที่ผุดเผินเป็นแผ่นผาภูตระเพิงพอก บางแห่งเห็นนี่ก็เงื้อมงอกเป็นแง่ง้ำงุ้มชะโงกชะงันหงาย ลางเหล่าก็ทะลายลิลั่นสะบั้นบิ่นหินเห็นกระเด็นเดาะ เหมือนบุคคลมาเข่นเคาะเราะร่อร่อนให้หรอร่อย เป็นรอยร้าวรานระคายควรจะพิศวง ที่เวิ้งวุ้งชะวากวงเวียนไศลไตรตรวยห้วยหุบคูหาเหว เห็นเป็นปล่องเปลวโปร่งปลอดตลอดแลละลิบละลานตา ที่ภาคพื้นเป็นน้ำผาพุพุ่งฟุ้งขจายเป็นสายโปรย ดุจไขสุหร่ายโรยร่วงเป็นเรณูน่าสรงสนาน ที่หินห้อยย้อยยานเป็นน้ำหยัดหยาดหยดยะเยือกเย็นอย่างอมฤตยวารี ในท้องถ้ำนั้นเป็นแท่นที่รโหฐานกาญจนแก้วเก็จประกอบกัน เป็นหลั่นหลั่นล้วนมโนศิลาลาด ย่อมเป็นที่อาศัยไกรสรสิงหราชเริงแรง แสนสนุกทุกหนแห่งห้องเหมหิรัญรัตน์ไพโรจน์ เป็นที่ภิรมย์ปราโมทย์อมรพิมานมรุคณานิกรปีศาจสิง ทุกมิ่งไม้บรรดามีในคิรียประเทศ พิเศษทรงทศเสาวคนธ์คันธขจรขจายฟุ้งจรุงใจเป็นอาจิณ คนฺธมาทโน จึงเรียกนามชื่อศิขรินทร์คันธมาทน์บรรพต เหตุปรากฏกอปรด้วยไม้หอมสิบประการมี เชิญธชีจงครรไลเลียบระเบียบไม้ละเมาะมุ่งภิมุขมาดหมายอย่าเหม่อเมิน โดยทิศอุดรเดินข้างเฉียงเหนือสำเหนียกไป หน้าโน้นก็หมู่ไม้มีอยู่มากมายหลายพรรณเพียงประหนึ่งว่าพุ่มพนมฉัตร นีลา แลเขียวชอุ่มอัดออกอรชรช่อผกาเกิดทุกกิ่งก้าน อุคฺคตา ยอดทะยานเยี่ยมโพยมอย่างพยับเมฆมหิมา อญฺชนปพฺพตา ตะละหนึ่งว่าเนินพนมนิลอัญชนศิขรินทรรายเรียงระดับดงดูสล้าง ธวสฺสกณฺณา หน้าโน้นก็พฤกษาหูกวางยางยูงพะยอมใหญ่ สรรพซึกซากโศกไทรมะซางสาดสีเสียดสนสะพรั่ง พรรณรุกขะเต็งรังร่มเรียงเหียงหันมะหาดเห็นรโหฐาน สมฺปเวธนฺติ ครั้นต้องพายุรำเพยพานรำพายพัด พรรณพฤกษ์ก็พร้อมกันไกวกวัดสะบัดโบก ต้นลำยอดก็โยงโยกอยู่โยนเยนเอนอ่อนทะท่าวทบ อิว มาณวา เสมือนหนึ่งว่ามาณพหนุ่มน้อยที่หน้านวล ไม่เคยควรดื่มสุราเข้มคราวเดียวก็เสียวสร้านสิ้นสมปฤดี จะดำรงทรงซึ่งอินทรีย์ก็บ่มิได้ด้วยกำลังเมา อุปริ ทุมปริยาเยสุ บนยอดไม้นั้นเล่าก็ละเวงไปด้วยเสียงสกุณคณานิกรก็เพรียกพร้องกับกิ่งพฤกษาน่าพึงฟัง สงฺคีติโยว สุยฺยเร ระรี่เรื่อยราวกับเพลงขับอัปสรสุรางค์สุราทิพยเทวโลก นชฺชุหา ล้วนคณานิกรโพระดกดุเหว่าร้องสนั่นก้องอยู่ไม้โน้น แล้วก็โจนมาจับซึ่งไม้นี้ ร้องท้อกันซิกซี้จู๋จี๋จะจอแจ สุรสำเนียงนั้นเซ็งแซ่ประสานศัพท์ รับกับกิ่งรุกข์เมื่อมารุตรำเพย รมยนฺเต ดูกรธชีเอ่ย สุนทรภิรมย์ไพเราะเหมือนจะเรียกสัญจรบุรุษให้หยุดร่มสำราญเริง เมื่อท่านถึงจึงประทับให้บันเทิงบรรเทาร้อนนอนเสียสักตื่นหนึ่งจึงค่อยไป ก็จะพบพระหน่อทัยธรรมาธิเบศเวสสันดรราช กับด้วยพระนุชนาฏมเหสี สองดรุณโปดกดวงกษัริย์ ทั้งสี่ทรงพระโสมนัสในอมรินทรสุราศรม อุดมไปด้วยเพศพิธีบวชบรรพชากร จมฺมวาสี ทรงพยัคฆจัมมาภรณ์ผูกชฎาเกศกระหมวดมุ่นเป็นมณฑล ถือขอเที่ยวเกี่ยวผลผลาพฤกษ์ ประพฤติพรตพรหมจรรยา ฉมา เสติ บรรทมเหนือใบไม้ปูปฐพีภูมิสถาน ชาตเวทํ ตั้งพิธีกองกูณฑ์กระทำนมัสการไม่ขาดวัน สำคัญว่าอริยธงไชยชายจีวร แห่งพระปัจเจกโพธิแต่ก่อนนั้นแล
อมฺพา กปิตฺถา ปนสา ฯลฯ ชาตเวทํ นมสฺสตีติ
(๓) ขึ้น มหาพฺรหฺเม ดูกรมหาพราหมณ์พฤฒาจารย์จอมพระทูตหลวง อมฺพา กปิตฺถา ทางที่จะครรไลก็ไม้ม่วงหมู่มะขวิดแขวนทุกขั้วขวั้น ปนสา หน้านั้นก็ขนุนเป็นขนัดแน่นอเนกผล ติดเต็มแต่โคนต้นตลอดยอดเยื่อยวงที่น้ำขังขอดควรจะบริโภครสโอชา อุดมด้วยผลพะวาหว้าหวานวิเศษ วิเภทกา สมอพิเภกเทศไทยเป็นทิวแถวที่เถื่อนทาง ทั้งรังเลี่ยนตะเคียนคางแคข่อยมะค่าเคี่ยมขึ้นสะพรั่งพร้อม พรรณมะขามป้อมปู่เจ้าแจงจิกจันทน์ประจำป่า จารุติมฺพรุกฺขา เหล่ามะพลับพลองมะต้องแต้วมะตูมตาด มะเดื่อดกเด่นแดงดังแสงชาดประชุมช่อลออผล กทลิโย ทั้งกล้วยกล้ายก็เกลื่อนกล่นดังแกล้งกลั่นสรรมาปลูกไว้ในดงดอน จันนวนนมนางไกรสรสรรพกล้วยสั้นทันตหัตถีก็มีอยู่มูนมอง หมู่โน้นก็หอมทองประเทืองปลี หวีเครือนั้นเต็มอ้อมเอมโอชารส ท่านไปอย่ากลัวอดที่เถื่อนทาง มธุ ํ อเนลกํ ทั้งผึ้งร้างว่างแม่ไม่แหหวง เจริญรวงมธุรสวารี เชิญธชีจงชิมฉันให้ชื่นใจ ดับนั้นไปก็ไม้ม่วงหมู่อื่นอีกอยู่แออัด อยู่ริมรอบบริเวณวงวัดวนาศรม ดูอุดมไปด้วยดอกออกผลพื้นพรรณขบเผาะ บ้างก็กำเดาะดิบห่ามทรามสุกทุกลำต้น เภงฺควณฺณา อัมพาผลมีพรรณเป็นสองสถาน บ้างก็เขียวปานประหนึ่งว่าหลังปาด ที่เหลืองเล่ห์สุพรรณชาติชมพูนุท เหฏฺฐา ปุริโส ลำต้นแต่พอบุรุษหยุดยืนอยู่พื้นภาคภายใต้ ก็เอื้อมเก็บกินได้สะดวกดาย ผลสวายหวานวิเศษทรงสุคนธรสเจริญพันธุ์ หิงฺกาโร ปฏิภาติ มํ ตั้งจะอัศจรรย์ประจำดง ดังอยู่หึ่งๆ ในหิมเวศ พนาสณฑ์สกลประเทศทิศาภาคภิรมย์ใจ ดังนันทวโนทยานในอมรแมน แสนสะพรั่งพร้อมไปด้วยพฤกษ์พร้าวตาลติดเต็มแต่ล้วนผล หล่นลงเดียรดาษที่ดินดาล เอตฺถ พฺรหาวเน ในห้องพระหิมพานต์ภูมิพนัสเนินแนว อเนกไปด้วยถ่องแถวทุมาชาติประชุมดอกดูนี่หลายหลาก ตะละหนึ่งว่าช่างชาญฉลาดหากพิจิตรผจงร้อยห้อยไว้ในแดนดง ดูอดิเรกเฉกฉายดังชายธงประเทืองทั่วทุกราวป่า นานาวณฺเนหิ ปุปฺเผหิ แต่ล้วนสรรพมาลาสลับแสง อร่ามรุ่งราวกับจะแข่งคัคนัมพรพื้นนภากาศ อันเด่นดาดไปด้วยดวงดาราราย ยังรุกขชาติที่ชายเชิงเขาเป็นคันเขต กอปรด้วยเบญจโกฏฐ์เกตก์กฤษณากรรณิการ์แกมกับพุดดง เหล่ามะลุลีแลกาหลงกุหลาบล้วนลำดวนดอกดูสล้าง ปาฏลิโย ทั้งแคฝอยแลอ้อยช้างชูช่อเป็นชั้นๆ ประกวดกันทุกก้านกิ่ง โน่นก็บุนนาคกากะทิงกระถินทั้งกะทุ่มแลทองกวาว เหล่าทองหลางล้วนมะเกลือกลุ่ม ประคำไก่แลแก้วกุ่มมะรุมรัก ราชพฤกษ์สะพรั่งดอกดูดาษดา โกสมฺพลพุชา ธวา ทั้งขนุนสำมะลอโลดเลียบแลมูกหลวง หูทะลวงเป็นเหล่าๆ สรรพประดู่หมู่ตะเบาตะแบกเบญจบานไสว รังรุกขลำไยประยงค์แย้มสายหยุดแลยมโดย แต่ล้วนหล่นลงร่วงโรยรายดอกลงมูนมอง เหมือนบุคคลขนมากองไว้ตระการตา ปลาสขลสนนิภา เพียงประหนึ่งว่าฟ่อนเข้าอันเต็มไปด้วยฟางก็ปานกัน ในห้องพระหิมวันต์นั้นแล
(๔) ขึ้น มหาพฺรหฺเม ดูกรมหาพราหมณ์รามวิสัย ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี เบื้องหน้าแต่นี้ไปก็สระสนานนามชื่อว่าโบกขรณี เป็นสี่เหลี่ยมเปี่ยมไปด้วยสินธุธารา ดังมณีมโนหรจินดาดวงดูสะอาด ริมบริเวณอาวาสศิวาศรม มโนรเม ในภาพพื้นภูมิภิรมย์เจริญใจ ดังทิพยโบกขรณีในสุนันทา ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา ดาดาษไปด้วยบัวเบญจพิธพรรณประไพสี โกมลจงกลนีอเนกแน่นในกระแสสินธุ์ สัตตบุษย์โกมุทหมู่ลินจงขยายบาน ในคิมหาเหมันตกาลกอปรด้วยดอกนี่ดาษดื่น กำหนดน้ำนั้นก็ตื้นแต่เพียงเข่าควรจะปราโมทย์ ด้วยเรณูเกสรสาโรชก็โรยรายร่วงลงในใบบัว ระคนด้วยน้ำค้างที่ขังกลั้วก็กลับข้นเข้าเป็นก้อนปรากฏ นามชื่อว่าโบกขรมธุรสวารี วายนฺติ ดูกรธชี ยังมีพายุรำพายหลายจำพวกพัดกระพือหอบ กอบเอาละอองเกสรอุบลไปปนปรุงปรายไว้ในอาศรม หอมระงมไปด้วยกลิ่นรื่นจรุงใจ สิงฺฆาฏกา อันว่าผลกระจับใหญ่ย่อมเยียดยัดอยู่ท้องธาร ที่ขอบฝั่งนั้นก็พืชเข้าสารสาลีลออรวง เมล็ดขาวราวกับเพชรรัตน์หลวงจำรัสราย มจฺฉกจฺฉปพฺยาวิธา สรรพเต่าปลาทั้งหลายก็ลอยโลดโดดเล่นในมุจลินทร์สินธุธารา ทั้งเทโพโลมาก็มาดหมายหมู่สวายแสวงวัง ตะโกกกาแกมกับกดคลังเที่ยวกินไคลแล้วเคล้าคู่ นวลจันทร์พรรณเนื้ออ่อนแอบอาศัยอู่แอ่งกะอุกอาย คางเบือนก็บังกายกับโกมล หมู่กะดี่ชะโดดุกก็โดดด้นดำลงดาลดิน กะโห้กะแหหาอาหารกินทุกหนแห่ง คระครับคลายก็ว่ายแว้งฉวัดเฉวียนตามเฉนียนนอง แมลงภู่พาพวกตะเพียนทองล่องเล่นสลอนลอย สรรพซิวซ่าปลาสร้อยก็สับสนระคนแข่งเคียงขนานเล่นเป็นคู่ๆ อุปยานกา พวกพรรณเปี้ยวปูหมู่หอยก็คลานคร่ำเล็มไคลในวาริน ทั้งกุ้งกั้งมังกรกุมภิลก็ผุดเผ่นเล่นน้ำคะนองเชย ดูกรพราหมณ์เอ๋ย ประหลาดหลากด้วยรากอุบลบัวบังเกิดมีประมาณเท่างอนไถ เป็นน้ำเปรียงประปริ่มไหลใสสะอาดขาว ราวกับขีโรทกมธุรสเจริญหวาน เชิญธอาจารย์จงบริโภคให้พอครอง นานาคนฺธสมีริตํ ยังหมู่ไม้ก็มูนมองมีอยู่ริมรอบขอบสระ ระดะดอกดูสลับสลอนต่างๆ คันธขจรขจาย กลิ่นรื่นรสระเหยหวนไม่หายหอมในหิมวันต์ สมฺโมทิเตว จะยังคนสัญจรไปถึงให้พึงเปรมเกษมใจ ด้วยสรรพบุปผาผกาไม้ที่เบิกบาน ระบุระบัดบนกิ่งก้านตลบอบอาบใจให้มัวเมา หมู่แมลงมาศภมรก็คลึงเคล้าเอาชาติเรณูนวลผกาเกสร หึ่งๆ บินวะวู่ว่อนร่อนร้องอยู่โดยรอบขอบจัตุรัสโบกขรณี นานาวณฺณา พหู ทิชา เหล่าคณานิกรปักษีมีพรรณหลากหลายประหลาดเลิศล้วนกำเนิดเป็นสองหน เป็นฟองก่อนแล้วก็เกิดเป็นตัวตนต่อภายหลัง อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน เสนาะไปด้วยสำเนียงสนั่นดงดังอยู่เพรงเพรียก เรียกกู่กันคลอแคลซ้อแซ้ประสานก นนฺทิกา คณานิกรพิหคประหิตหงส์เหมห่านก็เหินบิน ลงลอยเล่นมุจลินท์ชโลทกกกกินเกสรบัว ปิยา จ โน นกกระสาพากันเมียผัวแสวงภักษ์มาปักป้อนโปดกในเรือนรัง ประนังเสียงอยู่เซ็งเซียบ เหล่าอีลุ้มกะแลเลียบกะลิงลี้เข้าลับไม้ พรรณกาน้ำก็ดำไล่เหล่ามัจฉาในวารี สกุณชาติทั้งหลายเหล่านี้ก็ย่อมอาศัยสระเสพภักษาหาร สำราญรังอยู่รุกขรอบติราเรียงร้องระงมไพร กุสเลเหว คนฺถิตา ป่านั้นก็รุ่งอร่ามไปด้วยพรรณบุปผาผกาบานประสานสีสลับกลีบ ดังแกล้งจีบประจงตรงปานประหนึ่งว่าข่ายทองประเทืองทั่วทุกถิ่นแถว ควรจะทัศนาแนวในตำแหน่งวนาศรม แห่งพระเพศยันดรผู้เจริญพรหมประพฤติพรต พร้อมไปด้วยสองดรุณวโรรสราชชายา อันอยู่ในห้องหิมวานั้นแล
อิทญฺจ เม สตฺตุภตฺตํ ฯลฯ โส เต มคฺคํ ปวกฺขตีติ
(๕) เดิน เบื้องว่าเจตบุตรพรานไพร พร่ำพรรณนาแนะแนวพนัสลำเนาเขาแลไม้ให้แก่ธชีชูชกชราจารย์ อันจะไปสู่อาศรมสถานที่สถิต แห่งบรมบพิตรเพศยันดรดวงกษัตริย์พราหมณ์ก็โสมนัสเปรมปรีดิ์ จึงกล่าวสุนทรวาทีทางปฏิสันถาร ว่าดูกรเจตบุตรผู้เป็นหลานสัลเลขดง สตฺตุภตฺตํ เข้าสัตตูผงสัตตูก้อนกวนด้วยน้ำผึ้งพิเศษหวาน อันอมิตตดาเยาวมาลย์ผู้มีพักตร์ผ่องใส แกล้งประเจียนจัดประจงให้มาเป็นเสบียงเลี้ยงท้องที่เถื่อนทาง ตาจะแบ่งให้เจ้าบ้างบริโภคเล่นหลากหลาก ตามประสายากที่กลางไพร ขึ้น เจตบุตรจึงตอบว่าขอบใจเจียวนะธอาจารย์ สมฺพลํ อันว่าขนมหวานวรวิเศษเสบียงป่า ที่คุณตาจะให้หลานๆ ก็ไม่ประสงค์ เชิญธอาจารย์จงเอาไปกินในอรัญวิถี ไปเถิดนะตรงนี้ ตรงมือหลานชี้อย่าเลินเล่อ เป็นทางน้อยรอยเร่อพอจุบาทบทจรเดินได้แต่ผู้เดียวไม่เคี้ยวคด ตรงไปสู่อาศรมบทพระนักบวชบำเพ็ญฌาน ชื่อพระอัจจุตจอมใจอาจารย์อุดมเพศ ปงฺกทนฺโต ฟันขาวพิเศษดังสีสังข์ รชสฺสิโร ผมเผ้านั้นนะรุงรังระคนข้องไปด้วยละอองธุลีผง ทรงพยัคฆจัมมาภรณ์ลายละเลื่อมกับทั้งเล็บ ถือขอเที่ยวเกี่ยวเก็บกินผลไม้ กระทำอัคคีวันทนบูชาไฟเป็นเนืองนิตย์ โดยพิสัยพระนักสิทธิ์สืบโบราณ ย่อมสถิตในสถานละแวกหว่างวนวิถี เมื่อท่านถึงจึงยอกรอัญชลีเคารพกราบกราน กระทำปฏิสันถารถามถึงมรรคา พระผู้เป็นเจ้าก็จะพรรณนาแนะนิทเทสเถื่อนทางให้ท่านไป สู่สำนักบรมไทยทานาธิบดีศรีเวสสันดร อันอยู่ในอาศรมสิงขรนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ เจตํ กตฺวา ปทกฺขิณํ
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ เยนาสิ อจฺจุโต อิสีติ
(๖) เดิน ยํ อตฺถํ อันว่าอรรถอันใดยังมิได้แจ้งปรากฏ จุณฺณิยปเท ในจุณณิยบทปัจฉาภาคภายหลัง ตํ อตฺถํ อันว่าสมเด็จพระบรมนาถศาสดาจารย์ เมื่อจะโปรดประทานอรรถอันนั้นให้แจ้ง จึงตรัสว่า ขึ้น ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้กลัวภัยในวัฏสงสาร พฺรหฺมพนฺธุ อันว่าเถ้าผู้เป็นเผ่าภารทวาชโคตรทิชงควิสัย สุตฺวา เมื่อได้สดับสุนทรคดีสิ้นเสร็จสุด อันนายพเนจรเจตบุตรบอกแจ้งจำถนัด ในพนัสวิถีเถื่อนทุเรศ ขึ้น อุทคฺคจิตฺโต เถ้าทลิเชษฐ์ก็ชื่นบานบันเทิงใจ ยกย่ามละว้าขึ้นใส่ไหล่สะพักแล่งละล้าละลัง ปทกฺขิณํ กตฺวา เถ้าก็กระทำปทักษิณสิ้นตติยวารเวียนรอบชอบที อจฺจุโต อันว่าพระอัจจุตฤษีผู้สร้างพรต ยตฺถ ปเทเส สำเร็จอิริยาบถบำเพ็ญผลเพิ่มผนวชในประเทศที่ใด ปกฺกามิ เถ้าก็บ่ายพักตรเฉพาะไป ตํ ปเทสํ สู่ประเทศที่นั้นแล ฯ
จุลฺลวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
ประดับด้วยพระคาถา ๓๕ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงคุกพาท)
๗. กัณฑ์มหาพน
คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช อทฺทส อจฺจุตํ อิสึ
ทิสฺวาน ตํ ภารทฺวาโช สมฺโมทิ อิสินา สห ฯ
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ กจฺจิ มูลผลา พหู
กจฺจิ ฑํสา จ มกสา อปฺปเมว สิรึสปา
วเน พาฬมิคากิณฺเณ กจฺจิ หึสา น วิชฺชตีติ
(๑) ขึ้น ภารทฺวาโช อันว่าพราหมณชราภารัทวาชชาติเข็ญใจ คจฺฉนฺโต ก็ไต่เต้าตามอรัญญวิถีมีสำคัญเขาแลไม้ อันนายพรานพเนจรเจตบุตรบอกแจ้งแล้วแต่หลัง อทฺทส อจฺจุตํ ก็ประสบพบพระสิทธาจารย์จอมอัจจุตใจจงเจริญจรรยายอดโยคี ก่อกองกูณฑพิธีกระทำนมัสการ จึงกล่าวปฏิสันถารไต่ถามถึงทุกข์ภัยพยาธิ แลเหลือบยุงบุ้งร่านริ้นกินโลหิต สรรพภัยอสรพิษพวกพาลมฤคร้ายกาจอันจะรบกวน ถามถี่ถ้วนถึงที่เที่ยวแสวงหามูลผลาหาร พระสิทธาจารย์เจ้าจึงแจ้งเหตุ ว่าสรรพภัยอาเพศไม่พาธากระทำร้าย ทั้งมูลผลาหารก็หาง่ายไม่ฝืดเคืองขัดสน ผลเอมโอชอันจะขบฉันก็มากมี เชิญธชีชำระเท้าเสียให้สิ้นธุลีในโรงน้ำ กระทำภุตตกิจกินผลไม้มีอยู่มากครัน ผิจะฉันจงฉันเถิด น้ำฉันเราก็ตักไว้ในตุ่มเต็มตามแต่จะปรารถนา ท่านทุเรศสัญจรมาในวันนี้ นามศรีสวัสดิวิเศษเขตเกษมศานต์ การเจริญอย่ารั้งรอเร่งฉันเถิดหน๋ะธชี พระเจ้าข้าเจ้าประคุณใจอารีรบจะให้รับประทาน ทรงพระคุณหาอันใดมาเปรียบปานบ่มิได้ ข้าธอาจารย์จะขอรับดำรงไว้ที่หว่างเกล้า ด้วยข้าเถ้าอุตสาหะสืบเสาะเฉพาะหน้ามาทั้งนี้ ด้วยมีกมลมุ่งมาดหมายประสงค์ จะใคร่ประสบพบพระองค์อัครบรมทานาธิบดี มีนามพระเพศยันดรอดุลดวงดิลกเลิศกษัตริย์ในสากล ยทิ ชานาสิ สํส เม ผิแลพระผู้เป็นเจ้าแจ้งตำบลบพิตรที่สถิตสถาน จงโปรดเกล้าข้าพฤฒาจารย์ให้ทราบเหตุสักหน่อย เหม่ มึงนี้ชะรอยถ่อยทรลักษณ์ลามกธรรม์ ใช่จะมาด้วยหวังสวัสดิ์เป็นทางสวรรค์นั้นหามิได้ มญฺเญ ดังกูนึกแน่ในใจไม่ผิดเนตร ชะรอยจะมาขอองค์พระอัครเรศราชชายา ถ้าหาไม่ก็พระชาลีแลกัณหาทั้งสององค์ เออก็ท้าวเธอมาทรงสร้างแสวงบุญบำพ็ญผลเพิ่มผนวชในพนัสดงดอน มีแต่สองลูกรักกับสายสมรมิ่งมเหสี เป็นสามสี่องค์ด้วยกันเท่านี้เห็นหน้ากันเมื่อยามไร้ หรือมีทรัพย์สิ่งใดซึ่งจะได้ติดพระองค์มา มันช่างไม่คิดอนิจจาดีแก่ใจอย่างไรหนอหน๋ะธชี อกุทฺธรูปาหํ โภโต พระเจ้าข้าพระหรือษีอย่าเพ่อโกรธ ข้าธชีนี้ใช่พราหมณ์โหดหินชาติเหมือนเช่นว่า ไม่จงหวังตั้งหน้ามาขอทาน กระทำให้เสียจารีตรามราชวิสัยมหาศาลสืบประเพณี ถึงจะบริภาษพ้อจนเพียงนี้ข้าน้อยก็หนักแน่นนึกเกรงไม่โกรธตอบ ด้วยตัวตั้งอยู่ในความชอบไม่แผกผิด มานี่หวังจะใคร่ประสบพบพานบพิตรพุทธพงศ์ทิพากร อันเป็นศรีสวัสดิ์สุนทรทางทัศนานุตตริยธรรม์อันอุดม ด้วยได้สโมสรสมาคมคบหา กับพระองค์ผู้ทรงพระปรีชาเชื้อปราชญ์ ไม่มีเปรียบพระประยูรยศอันยิ่งใหญ่ แต่จากเมืองมาอยู่ป่าเป็นความจริง ข้าพระเจ้ายังมิได้เห็นพระองค์เลย พระคุณเจ้าเอ่ยเอ็นดูเถิดถ้ารู้แห่ง จงช่วยชี้ตำแหน่งนิวาสน์สถาน ให้แก่ข้าธอาจารย์ ณ กาลบัดนี้เถิด
(๒) เดิน ตํ สุตฺวา ตาปโส พระอัจจุตฤษีได้สดับสารคดีมุสาวาท ธชีชาติทรชนช่างรำพันพูดให้เชื่อก็เชื่อฟัง จึงให้พราหมณ์ยับยั้งอยู่อาศัย ในอาศรมสิ้นส่วนแห่งราตรี ยังธชีเถ้าทลิททกให้รับประทานมูลผลาหารของป่า ครั้นรุ่งสางสว่างเวลาอรุโณทัย จึงพาพราหมณ์ไปสถิตที่ต้นทางเถื่อนวิถี จึงยกทักษิณหัตถ์ขึ้นชี้ให้ธชีจำระยะมรรคา ก็กล่าวเป็นสาระพระคาถา
เอส เสโล มหาพฺรหฺเม ฯลฯ กปฺกุรา จ กลิงฺคุกาติ
(๓) ขึ้น พฺรหฺเม ดูกรมหาพราหมณ์พรหมบุตร บรรพชาชาติทิชงคพิสัย เอส เสโล แลถนัดในเบื้องหน้านั้นก็เขาใหญ่ยอดเยี่ยมโพยมอย่างพยับเมฆ มีพรรณเขียวขาวแดงดูอดิเรกดังรายรัตน์มณีแนมน่าใครชม ครั้นแสงพระสุริยะส่องระดมก็ดูเด่นดังดวงดาววาวแวววะวาบๆ ที่เวิ้งวุ้ง วิจิตรจำรัสจำรูญรุ่งเป็นสีรุ้ง พุ่งพ้นเพียงคัคนัมพรพื้นนภากาศ บ้างก็เกิดก่อก้อนประหลาดศิลาลายแลละเลื่อมๆ ที่งอกง้ำเป็นแง่เงื้อมก็ชะงุ้มชะโงกชะง่อนผา ที่ผุดเผินเป็นแผ่นภูตะเพิงพัก บางแห่งเล่าก็เหี้ยนหักหินเห็นเป็นรอยร้าวรานระคายควรจะพิศวง ด้วยธารอุทกที่ตกลงเป็นหยาดหยัดหยดย้อยเย็นเป็นเหน็บหนาว ในท้องถ้ำที่สถิตไกรสรราชสถาน บังเกิดแก้วเก้าประการกาญจนประกอบกัน ตลอดโล่งโปร่งปล่องเป็นช่องชั้นวิเชียรฉายโชติช่วงชัชวาลสว่างตา แสนสนุกในห้องเหมคูหาทุกหนแห่งรโหฐาน เป็นที่เสพอาศัยสำราญแห่งสุรารักษ์รากษส สรรพปีศาจมากกว่าหมื่นแสน สะพรั่งพฤกษ์พิมานแมนทั่วทุกหมู่ไม้บรรดามีในเขานั้น ย่อมทรงทศพิธสุคันธขจรอาจจะจับใจเป็นอาจิณ คนฺธมาทโน จึงเรียกนามว่าศิขรินทร์คันธมาทน์มหิมา เหตุประดับด้วยพฤกษาทรงสุคนธชาติสิบประการมี เชิญธชีจงไต่เต้าตามตีนเขาข้างอุตราภิมุขเขม้นหมายเฉียงเหนืออย่านอนใจ โน่นนั่นคือหมู่ไม้มีอเนกนานานับบมิถ้วน นีลา แลสล้างล้วนสูงสลอน ออกช่ออรชรผลผกาเกิดกับกิ่งก้านระกุแกมแนมใบวิบุลระดับบัง เขียวชอุ่มเป็นพุ่มตั้งดังจอมเมฆมัวเป็นหมอกมูน สรรพสกุณตระกูลทิชากรก็เกริ่นร้องกับกิ่งรุกข์เรียงราย ครั้นเมื่อเวลาลมชายรำพายพัด กิ่งก้านก็ไกวกวัดสะบัดโบก ลำต้นยอดเขยื้อนโยกโยนอยู่ไปมา อิว มาณวา เหมือนมาณพเสพสุราเมื่อแรกเริ่มพึ่งรู้รส ได้ดูดดื่มคราวเดียวไม่ทันหมดก็เมามาย จะตั้งตรงดำรงกายบ่ร้างรอดด้วยสุราร้ายฤทธิ์แรงเมา ในพื้นภูมิภาคนั้นเล่าก็แลเลือน ล้วนผกากลุ่มหล่นลงกลาดเกลื่อนที่กลางดินดูดาษดา สทฺทลา หิตา พรรณหญ้าแพรกก็ขึ้นเขียวสะพรั่ง ดังสร้อยคอขนมยูรยลระยับอ่อนลออยิ่งอย่างสำลีใย ยอดไม่ยาวสั้นสี่องคุลีมีเสมอกันไม่ก้ำเกิน อันหนทางที่จะเดินนั้นสะดวกดายสบายบาทบทจรเจริญใจ ผงไผ่ภัสมธุลีละอองอันละเอียดเป็นฝุ่นฟุ้งมิได้เฟื่องฟื้น ด้วยหญ้าแพรกปูปกไปเป็นพื้นภูมิพนัสสถาน เทียรย่อมให้เกิดวัฒนาการกำหนัดใน กำหนดนามมิ่งไม้อันมีผล มีอัมพฤกษ์เป็นต้นดังสำแดงมา ในจุลวนวรรณนานั้นแล
(๔) ขึ้น พฺรหฺเม ดูกรมหาพราหมณ์ผู้ประพฤติพรตพรหมจรรยา เราจะพรรณนาถึงสระศรีอันมีอยู่ที่แทบพระอาศรมศิวาวาส แห่งสมเด็จบรมบาทบพิตรพิชิตพิไชยเฉลิมชาวเชตุดรราชธานี มีนามมุจลินท์สินธุสระสนาน สี่เหลี่ยมเปี่ยมไปด้วยชลธารชโลทกา เทียบเทียมไพฑุริยจินดาดวงดูใสสะอาด เย็นยะเยือกอย่างอมฤตยวาริน ระรื่นรวยด้วยกลิ่นอายอบอวล ฝูงกินนรคณานางย่อมชักชวนกันมาอาบกินเกษมสานต์ แสนสุขสำราญสารภิรมย์ระร่าเริงบันเทิงใจในสระนั้น อเถตฺถ ปทุมา ผุลฺลา อำพนด้วยบัวบุษย์เบญจพรรณมีประเภทพิจิตรอาจจะจับเอาใจ ที่ขาวก็ขาวแข่งไสวสีเศวตวิสุทธิสดสะอาด โขมาว ดังสุขุมโขมพัตรลาดแลละลิบละลานตา พรรณที่เขียวแดงก็ดาษดาดูดังแสร้งระดับสลับสลอนล้วนเป็นเหล่ากัน พวกอุบลบัวผันแลเผื่อนผุดกุมุทหมู่ลินจงขจายบาน ในคิมหันต์เหมันตกาล กอปรเกิดกับน้ำดอกนี่ดาษดื่น กำหนดน้ำนั้นตื้นยืนเพียงเข่าควรจะปราโมทย์ อันว่าโกสุมภสโรชก็โรยรายร่วงรสเรณูนวลผกาเกสร หมู่แมลงมาศภมรก็มัวเมาเอาชาติละอองอันละเอียด เสียดแทรกไซร้สร้อยเสาวคนธขจร หึ่งๆ บินวะวู่ว่อนร่อนร้องอยู่โดยรอบขอบจตุรสระศรี สรรพพืชผักในวารีแลริมเฉนียนอเนกนับมากกว่าหมื่นสิ่ง เป็นต้นว่าสาหร่ายสายติ่งตบแลตับเต่า เหล่าถั่วเขียวถั่วราชมาศ พื้นพรรณผักกาดแกมกระเทียมหอมเห็นใบไสว เต้าแตงแฟงฟักใหญ่ยิ่งเท่าเภรี วาริโคจรา หมู่มัจฉาชาติในสระศรีสุดที่จะร่ำ คล้ายๆ ว่ายอยู่คล่ำๆ เข้ากินไคลแล้วเคล้าคู่ ตะเพียนทองล่องลอยอยู่ที่หลังชล กินเกสรอุบลเบือนเข้าแฝงบัวให้บังกาย นวลจันทร์พรรณเนื้ออ่อนแอบสวายแสวงวัง นลเปสงฺคู กุมฺภิลา กรกฎกุ้งกั้งมังกรกุมภีล์ ตะโกกกาแกมกะดี่ชะโดดุกก็โดดดิ้น เที่ยวเล็มล่าหาอาหารกินในท้องธาร แสนสนุกในสระสนานอเนกา ดังสระสวรรค์สุนันทาทิพยสโรชโบกขรณี อันมีในไตรตรึงศ์ตรีเนตรสหัสจักษุเทเวศร์วัชรินทร์ ที่ขอบสระนั้นเป็นทรายอ่อนระคนดินดูสะอาด พื้นพืชคามขึ้นประหลาดล้วนพิเศษสรรพโอสถทุกสิ่งสมตำรา คือพิมเสนเสนียดกฤษณาหนาดโลดทะนง จันคนามหาสะดำดงมะเดื่อดินดีนาคราช โกฏฐ์กะลำพักเพ็ชรสังฆาฏขอนดอกดงกำยาน ราเชนชะมดหมู่กระวานว่านวิเศษ สหัสสคุณเทศจันทองเทพทาโรราชพฤกษ์กระเพราแดง พระยาสัตตบรรณสมุลแว้งวรรณว่านนั้นอเนกนักสุดที่จะคณนา ยังเล่าเหล่าพฤกษาที่เนินทราย ก็รายเรียงร่มระรื่นขึ้นอยู่โดยรอบโรงพิธีกูณฑ์ แห่งสมเด็จอดิศร บดินทร์สูรย์สรรเพ็ชญ์พุทธพงศ์เพศยันดร ยมโดยประดู่ดอกออกสลอนสลับมลุลีกระดังงา สลฺลกิ-โย จ ปุปฺผิตา กระทุ่มทองแทงทวยทั้งกรวยกร่างจิกแจงดอกกระจ่างแลช้างน้าว กิ่งก้านก็ก่ายก้าวเกี่ยวประสาน สุรภีพิกุลกาญจนแก้วเกดกรรณิการ์แกม มหาหงส์ประยงแย้มยี่เข่งเข็ม พรรณพุดตานก็บานเต็มแต่ล้วนเหล่ากุหลาบตระหลบดง รวยๆ ลำดวนทรงสร้อยสุคนธา หอมประทิ่นกลิ่นโยทะกาตระการใจ จำปาออกดอกไสวเรณูนวลล้วนกาหลงเหล่าบุนนาค กากะทิงกะถินกลิ่นหอมหลากล้วนวิเศษ ดูกรธชีเชษฐ อันชั้นนอกนั้นดาษดื่นพื้นพฤกษาสูง เหล่ายางยูงพะยอมใหญ่ย่อมเยียดยัด อกุฏิลา ลำต้นตะละคันฉัตรเฉิดระหงตรงละลิ่วแลสูงสะพรั่ง พรรณพฤกษ์เต็งรังร่มเรียงเหียงหาดเห็นเป็นเหล่าๆ สิมฺพลีรุกฺขา หมู่งิ้วง้าวงามตระหง่าน ปานประหนึ่งว่านายช่างหากพิจิตรผจงเขียน ทั้งคุยข่อยแคคางนางตะเคียนก็คั่งคับ พวกผึ้งก็พากันมาจับประจำกระทำรังเจริญรวงมธุรสวารี ที่ค้อมคดกะทดกะทันนั้นก็มีอยู่มากหลาย กทลิโย อนึ่ง ผลกล้วยกล้ายดิบสุกห่ามทรามกำดัดกินก็เกลื่อนกลาด ย่อมมีอยู่ในที่ใกล้พระอาวาสบริเวณวนาศรม แห่งพระผู้อุดมด้วยศีลวัตรวรวิเศษสืบสร้างแสวงเพศผนวชในพนัสกันดาร อันเป็นเขตพระหิมพานต์นั้นแล
อเถตฺถ สีหา พฺยคฺฆา จ ฯลฯ ชาตเวทํ นมสฺสตีติ
(๕) ขึ้น พฺรหฺเม ดูกรธชีชาติทิชงค์มหาศาล เอตฺถ พฺรหาวเน ในห้องหิมพานต์ภูมิพนัสวิสัยสุดที่จะรำพัน พวกคณานิกรสัตว์ทั้งหลายนั้นอนันต์อเนกนับกว่าหมื่นแสน ย่อมอาศัยในด้าวแดนดงกันดาร ไพรพฤกษาสารสโมสรสรรพจัตุบทนิกรกับทวิบาท เป็นต้นว่าสัตว์สุรสีหชาติสี่จำพวกพาลผรุสร้ายราวี หนึ่งนามชื่อติณราชสีห์เสพซึ่งเส้นหญ้าเป็นอาหาร หนึ่งชื่อว่ากาฬสิงหะแลบัณฑุสุรมฤคินทร์ เสพซึ่งมังสนิกรกินเป็นภักษา สามราชสีห์มีสรีรกายาพยพอย่างพยัคฆโคขนพิกลหลากๆ กัน พรรณที่หม่นมัวเป็นมันหมึกมืดดำสำลานเหลืองแลประหลาด หนึ่งนามไกรสรสีหราชฤทธิเริงแรง ปลายหางแลเท้าปากเป็นสีแดงดุจย้อมครั่ง พรรณที่อื่นเอี่ยมดังสีสังข์ใสเศวตวิสุทธิสดสะอ้าน สามลายวิไลผ่านกลางพื้นปฤษฎางค์แดงดังชุบชาด อันนายช่างชาญฉลาดลากลวดลงเส้นพู่กันเขียน เบื้องอุรุนั้นเป็นรอยเวียนวงทักษิณาวัฏ เกสรสร้อยศอดังผ้ารัตตกัมพล ย่อมสถิตในคูหาเหมหิรัญไพโรจน์รัตน์ผลึกเลื่อมมโนศิลาลาย ครั้นแสงพระสุริยะบดบ่ายสนธยาบาตร ก็ตื่นจากไกรสรไสยาสน์เยี่ยมออกมา จากถ้ำแก้วกนกรัตน์คูหาห้องรโหฐาน เหยียบยืนพื้นประพาฬพรรณประไพแผ่นผลึกเลิศศิลาทอง แล้วเหยียดหยัดสลัดลองไขซึ่งลมฆาน ให้สุรศัพท์สะท้านสะเทือนดังเสียงฟ้า วิ่งฉวัดเฉวียนไปมาด้วยสามารถ โผนเผ่นทะยานผาดแผดเสียง พวกพยัคฆก็หมอบเมียงเขม้นหมายหมู่มฤคคำรามรนแล้วเร่ร้อง อัศวมุขีก็คะนองพาคณาเที่ยวในเถื่อนทาง หตฺถิโย ฝูงช้างก็ชักโขลงคละคล้ายคล่ำเคลื่อนคลาขึ้นจากท่าและลงธาร ทุกแห่งหุบห้วยละหานเที่ยวหากิน มีหัศดินทร์อรรคอำนวยวงศ์ทรงศุภลักษณพิเศษสารสิบตระกูลเกิดกับป่า ทั้งพวกพรรณหมู่ม้ามิ่งมงคลลักษณะหลายอย่าง เขียวขาวด่างดำแดงดูอดิเรกร้องหฤหรรษ์ หมู่ทรายก็ส่งเสียงกระสันแซ่เซ็งประสาน ฟานฝูงคณาเนื้อนิกรกวางดงดูนี่แดงดาษ หมู่ละมั่งระมาดระมัดกาย ชะมดฉมันมั่นหมายเม่นหมีหมูหมู่กระทิงเถื่อนโคถึกเที่ยวทูรสถาน กาสรกำเลาะลานก็ลับเขาเข้าเคียงคู่ กระจงจามรีรู้ระวังขนมิให้ขาดระคาย ตุลิยา นลสนฺนิภา กระรอกตุ่นกระแตต่ายก็ไต่เต้น เหล่าลิ่นแลเหี้ยเห็นก็ระเหหันหาภักษา พวกพรรณเลียงผาก็ผาดผันเผ่นโผน มกฺกฏา ฝูงพานรกระโจมโจน ทะยานยุดโยนโยกยะยวบไม้ หมู่ค่างบ่างชะนีไห้คละโหยหวน เสียงโขมดนางไม้เล่าก็คร่ำครวญคระครึมคราม ปางเมื่อยามย่างเข้าสายัณห์ย่ำยอแสงสหัสสภาณุมาศ ได้ฟังแล้วนี่ก็วาบหวาดวังเวงวิเวกวนาสัณฑ์ เสียวสะท้านสะทึกพรั่นเย็นระย่อยะเยือกสยดสยอง หริ่งๆ เรไรร้องทุกราวรุกข์ระงมป่า แจ้วๆ จักกระจั่นจ้าประจำดง นานาทิชคณากิณฺณํ พวกพรรณพิหคหงส์ก็เหินหันเข้าหาคู่คณานางนกแนบในรังเรียง หมู่มยูรก็ส่งเสียงกระสันเมฆมาดหมายเป็นภักษา ภสฺสรา จ กุกุตฺถกา สกุณกดไก่แก้วกะหรอดกะเรียนร้องระวังไพร จากพรากเพรียกจับพฤกษาไสวแสวงเหยื่อมาเผื่อเพื่อน สัตระวาวายุภักษ์เลื่อนชะลอลม เหล่ากะลิงโกลิลากระลุมพูก็โผผิน พวกพรรณประหิตหัศดินแลดอกบัวกระตั้วกระเต็นเต้นเบญจวรรณา โนรีสาลิกาตระเวนวันพรรณขาบคุ่มกระทาขันกางเขนเขา เหล่าล้วนเลิศด้วยขนเขียวขาวด่างดำแดงดูประหลาด อณฺฑชา ทั่วทิชคณานั้นมีชาติเกิดแต่ฟองฟัก เสียงสุโนกเสนาะนักน่าใคร่ฟัง ย่อมอาศรัยทำรวงรังอยู่โดยรอบขอบจตุรสระกระแสสินธุ์ ชื่อมุจลินทสโรชโบกขรณี ดูกรธชีอันหนทางที่จะเดินนั้นโตรกตรง จงอุส่าห์ไปอย่ากลัวอด ด้วยป่าอ้อยเอมโอชารสนั้นมีเรียบริมมรรคา เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จบรมหน่อนรารัตนธิเบศร์เวสสันดร กับกษัตริย์ทั้งสามสโมสรทรงพรตเป็นบรมดาบสราชฤษี อาสทญฺจ มสญฺชฎํ ทรงกระหมวดมุ่นพระโมลีจุฬาเลิศอลังการ เฉวียงเวียดบวรสังวาลวิจิตรจัมมาภรณ์ ฉมา เสติ กระทำพื้นพสุธาธรเป็นแท่นที่พระผทมทรง น้อมพระองค์ลงถวายกรกองกูณฑพิธีกระทำนมัสการ ยตฺถ ปเทเส สำเร็จพระอิริยาบถสำราญในสถานที่ใด เชิญธชีทิชงค์จงไปสู่สถานที่นั้นเถิด
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ อิสึ กตฺวา ปทกฺขิณํ
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหูติ
(๖) เดิน ยํ อตฺถํ อันว่าอรรถอันใดยังมิได้ปรากฏ ในจุณณิยบทภายหลัง ตํ อตฺถํ สมเด็จพระสรรเพ็ชญ์พุทธบรมนาถนราสภศาสดาจารย์ เมื่อจะโปรดประทานอรรถอันนั้นให้แจ้ง จึงตรัสว่า ขึ้น ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรวินัย ผู้เห็นภัยในสังสารวัฏโดยพิเศษ พฺรหฺมพนฺธุ อันว่าเถ้าทลิทเชษฐ์ชาติทิชงค์พงศ์เผ่าภารัทวาชโคตรคนภิกขาจาร สุตฺวา ครั้นได้สดับสารพระนักสิทธิ์สิ้นสงสัยโสมนัสปราโมทย์ น้อมเศียรศิโรตม์ด้วยมโนภิรมย์ระรื่นเริง รับคำพระอจุตตฤษีซร้องสาธุการสรรเสริญ ปทกฺขิณํ กตฺวา เถ้าก็ด้อมเดินกระทำประทักษิณสิ้นตติยวารกำหนด นมัสการประณตประนมลา บ่ายภิมุขมุ่งพฤกษาสำเหนียกเนินไศล ไปโดยอุดรทิศสถลมารคระมัดกาย ผู้เดียวเดินสันโดษดายในแดนดงพงศพนัสแสนกันดาร เห็นแต่ไพรพฤกษาสารกับเสือสีห์สรรพสัตว์นิกรอันร้ายกาจ เวสฺสนฺตโร อันว่าพระพงศ์ภาณุมาศมิ่งมไหศวรรย์พระเวสสันดรราชฤษี อหุ เมาะ อโหสิ แลมี ยตฺถ ปเทเส ในอมรินทรสุราศรมบรมนิวาสนสถานเทวนฤมิตรสถิต ณ ประเทศที่ใด ปกฺกามิ พราหมณ์ก็รีบร้อนสัญจรไปด้วยใจหวัง ตํ ปเทสํ สู่ประเทศที่นั้นแล ฯ
มหาวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
ประดับด้วยพระคาถา ๘๐ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงเชิดกลอง)
๘.กัณฑ์กุมาร
เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
------------------------------
ชูชโก ปิ อจฺจุตตาปเสน กถิตมคฺเคน ยาว จตุรสฺสโปกฺขรณีตีรํ ปตฺวา จินฺเตสิ อชฺชาติ-สายเณฺห อิทานิ มทฺที อรญฺญโต อาคมิศฺสติ มาตุคาโม หิ นาม ทานสฺส อนฺตรายกโร โหติ เสฺว ตสฺสา อรญฺญคตกาเล อสฺสมปทํ คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ อุปสงฺกมิตฺวา ทารเก ยาจิตฺวา ตาย อนา-คตาย เอวนฺเต คเหตฺวา ปกฺกมิสฺสามีติ ฯ
(๑) เดิน อสฺสโม อันว่าพระอาศรมบรมนิเวศน์วงกต เป็นที่เจริญพรตพรหมวิหาร แสนสนุกรมณิยะรโหฐานทิพพาวาส ดังชะลอบัณฑุกัมพลศิลาลาดมาลอยลง สี่กษัตริย์เสด็จดำรงสำรวมกิจ ถือเพศผนวชเป็นนักสิทธิ์สืบโบราณ โดยอุปนิสสัยสมภารหน่อพุทธางกูร ท้าวเธอสู้เสียสละละซึ่งมไหศูรย์สวรรยางค์ ออกมาก่อสร้างซึ่งพระสมติงสบารมี น้ำพระทัยท้าวเธอโปร่งเปรมปรีดิ์ปราโมทย์ ชูชโก ปิ แม้อันว่าเถ้าหฤโหดหินชาติทาสสถุล คนฺตฺวา ตะแกก็มุมุ่มมุ่งเขม้น ถ่อกายเก่นตะเกียกเดิน โดยพนัสแถวเถินทางจำเพาะ ตามคำพระอัจจุตเจ้าเจาะแจ้งคดี พอล่วงวิถีระยะโยชน์ ถึงสโรชโบษขรณีแนวพนัสแน่นหนาป่าระหง พอพระสุริยงค์เธอเยื้องรถ บทจรเย็นยอแสงสั่งทวีป ฝูงทิชากรก็ร่อนรีบเข้ารังเรียง ได้ยินเสียงผีป่าโป่งโป้งเปิ่งกู่กระหึ่มผีผิวพึมฟังขนพอง เสียงชะนีร้องอยู่โหวยโหวยวิเวกวะหวามอก พราหมณ์ก็หยุดยืนตื่นตกตะลึงนึกว่านี่กูมาถึงไหนแล้วสิหว่า เหลียวซ้ายแลขวาเห็นช่อฟ้าอยู่ลิบๆ สองตาตะแกไม่กะพริบเพ่งเล็งแล หมายแน่ว่าโน่นแล้วสิหนอ อ่อพระอาศรม ธชีก็มีมโนภิรมย์ปรารภรำพึงการ ว่าเวลาป่านฉะนี้น่าที่จะมิลุดังจุใจกูเจตน์จง ด้วยสมเด็จอนงค์นาฏมัทรี เธอคงจะจรลีกลับจากแสวงหาผลาผล เสด็จรีบร้นเข้ามายังพระอาศรมสถาน อนึ่งก็เป็นคำบุราณท่านย่อมว่า ว่าช้าช้าจะได้พร้าสองเล่มงาม ด่วนได้สามผลามมักพลิกแพลง มาตุคาโม ธรรมดาว่าสตรีนี้เป็นเกาะแก่งกีดกระแสกุศล มีมัจฉริยะมืดมนคือตัวมาร ยามเมื่อสามีจะทำทานมักทำลาย ด้วยแยบคายเข้าค้อนติง เข้าทักท้วงให้ทอดทิ้งเสียศรัทธาผล มาตรแม้นว่าอาตมจะรุกร้นโลภเข้าไปขอ ซึ่งพระปิยะบุตรน้อยหน่อผู้แนบอก ที่ไหนพระนางเธอจะยอมยกซึ่งพระปิยบุตรทานบารมี น่าที่จะเสียทีทั้งสองทาง ฝ่ายพระองค์ผู้ทรงสร้างก็จะเสียศรัทธาผล ทั้งตัวกูผู้แสนจนก็จะปราศจากลาภคว้าน้ำเหลวอยู่ลังเล เสฺว เออต่อวันรุ่งพรุ่งนี้เถิดสินะ คอยให้พระนางเธอหลีกละพระเจ้าลูกทั้งคู่เข้าสู่ดง ยังแต่องค์สมเด็จพระชินวงศ์วรราช อุปสงฺกมิตฺวา เราจึงจะลีลาศลอดเลาะ เข้าไปสู่เฉพาะพระเพ็ญพักตร์ จะทูลขอพระยอดรักปิโยรส ได้แล้วก็จะบทจรมุ่งไปหาเมีย เห็นจะไม่เสียทีที่ถ่อร่างมาหอบรวน คิดแล้วเถ้าก็หันหวนหาที่นอน พอจะปลิ้นปลอกซอกซอนให้พ้นสัตว์จัตุบาท เถ้าก็ปีนทะลุทะลาดขึ้นสู่ชะง่อนเขา พราหมณ์ก็นั่งซบเซาคำนึงนึก เสียงสกุณร้องก้องกึกให้หวั่นหวาด พระพายชายพัดบุปผชาติหอมระรวยมา เถ้าก็เหวี่ยงย่ามละว้าลงต่างหมอน นอนไขว่ห้างทางสาธยายมนต์ ตาแกก็กรนอยู่ครืดครอกบนซอกผา พระพายชายพัดมาอยู่ฉิวเฉื่อย พราหมณ์ก็นอนหลับเรื่อยบัดเดี๋ยวใจ เหนือศิงขรเนินไศลนั้นแล
(๒) เดิน ตํ ปน รตฺตึ ในเมื่อราตรีธชีนอน เหนือศิงขรขอบเขตพระอาวาส ส่วนสมเด็จพระนางนาฏมัทรีเสด็จบรรทม ในห้องพระอาศรมบรรณศาลา ยังมิทันที่จะนิทราระงับพอหลับพระเนตร เกิดอาเพศเป็นลางหลาก ยามเมื่อจะจำจากพระลูกรักทั้งสองศรี พระอินทรีย์เธอสั่นระรัวริก สะดุ้งพระองค์พลิกดังใครผลักให้พลัดแพลง เสียวๆ สยะแสยงยะเยือกเย็น ว่าเอ๊ะจะเป็นพิกลฉันใด หรือว่าภัยจะบังเกิดมี เธอก็แผ่ไมตรีลงสู่ที่นิทรารมณ์บรมไสยาสน์ พระนางให้หวาดๆ จนเพลาปัจจุสมัยจึงม่อยผอยหลับสนิท ทรงพระสุบินนิมิตผิดประหลาดลามกธรรมว่า เอโก ปุริโส ยังมีบุรุษผู้หนึ่งนั้นเติบโตดำล่ำสันเห็นพิลึก ผิวกายดำเป็นหมอกหมึกมืดดังมหาเมฆ ดูนี่โกกเกกเก่งฉกาจ ปริทหิตฺวา นุ่งผ้าย้อมฝาดคาดกาสาว์สักกะสัน พันเป็นเกลียวเหนี่ยวเหน็บรั้ง คาดพุงจั้งมั่งทะมัดทะแมง ปิลนฺธิตฺวา ทัดดอกไม้แดงทั้งสองหูดูสง่า อาวุธหตฺโถ มีหัตถ์เบื้องขวานั้นถือดาบ คมเขียวเป็นมันปลาบละเลื่อมแสง แกว่งกวัดฉวัดเฉวียนวิ่งวู่จู่เข้ามาถึง ถีบทวารตึงทำลายลู่ ตชฺเชนฺโต กระทืบเท้าตะคอกขู่คำรามสำราก ฉวยชฎานางกระชากฉุดให้หลุดพลัด รวบพระกรกระหวัดทั้งซ้ายขวา ให้พระนางเธออุตตานภาพ ฟาดด้วยดาบเหวี่ยงลงตรงพระพาหา ทั้งสองซ้ายขวาขาดเป็นสิน พระกรกระเด็นดิ้นอยู่แดดาน แล้วมิหนำซ้ำแขวะคว้านควักพระนัยน์เนตรทั้งสองปลิ้นให้วิ่นหวะ อุรํ ภินฺทิตฺวา เอาดาบฉะเชือดพระทรวงล้วงชำแหละ แหวะหาพระหทัยพระนางนั้น ตสฺสา วิรวนฺติยา จนสุดสิ้นพระสุรเสียงสำเนียงกรี๊ดกรีดวะหวีดหวาด ชายนั้นก็ประลาดแล่นไป มีหยาดพระโลหิตไหลละลุมลง สะดุ้งพระองค์ออกพระโอษฐ์ โลดลอยพลอยผวาตื่นขึ้นทันที ในปัจฉิมราตรีนั้นแล ฯ
(๓) เดิน สา ปพุชฺฌิตฺวา เมื่อนางพระยาผวาตื่นตระหนกตกประหม่าไม่มีขวัญ พระทัยนางเธอไหวหวั่นหวีดหวาด เจียนหัวใจจะขาดอยู่ร่อแร่ สำคัญว่าเป็นแม่นแท้เหมือนความฝัน จึงสอดพระกรพัลวันลูบไล้หาพระกายายังปรากฏ จึงกำหนดแน่ว่านิมิต เอ๊ะอัศจรรย์จิตจริงเจียวสิหว่า จึงทรงพระจินตนาโดยเหตุ ว่าโอ้โอ๋อาเพศช่างผิดผวน มิบังควรเคยนิมิต ก็มาวิปริตผิดประหลาด จนตกไร้นิราศรัตน์บุรีเรือนจันทน์ ออกมาโศกศัลย์แสนทรพล เข็ญใจจนเหลือลำบาก แล้วมิหนำซ้ำจะยากระยำยับไปถึงไหน จะยื่นหน้าไปหาใครในกลางป่า ที่จะเป็นโหรารู้ทำนายทายทัก ให้แจ้งประจักษ์ว่าร้ายหรือดีไม่มีเนตร เห็นแต่พระปิ่นปกเกศผู้เพื่อนเข็ญ ท้าวเธอก็เป็นมิ่งมงคลฆราวาส คิดแล้วก็ลุกขึ้นจากอาสน์โอบอุ้มประคอง พระเจ้าลูกทั้งสองสายสุดสวาท ประโลมให้ไสยาสน์หลับสนิทแล้ว นางแก้วก็เสด็จมายังพระอาศรมบรมราชสามี น้อมพระเกศศีรษะมาโนชญ์ ขออธิกรณ์โทษทางคำนับ ทรงขยับยกพระกรขึ้นเคาะพระทวารดังกะเกาะก้องกึง ศัพท์สำเนียงสนั่นลั่นถึงพระกรรณตระหนัก ท้าวเธอจึงตรัสออกมาว่า โก เอโส ใครนั่นหนาใครนั่นสิหว่า พระพุทธิเจ้าข้าเกล้ากระหม่อมฉันมัทรี เอ๊ะเจ้ามาไยเวลาป่านฉะนี้พระน้องเอ่ย ผิดเวลากาล ฤาเจ้าลืมคำปฏิญาณแรกนิยม ว่าจะไม่คบหาสมาคมกันเป็นเชิงชั้นฉันฆราวาส เวลานี้นี่ก็ผิดประหลาดอยู่แล้วนะเจ้า ไยเล่าจึงล่วงมา พระพุทธิเจ้าข้า เกล้ากระหม่อมฉันฝันพิกล จึงร้อนรนเป็นธุระ ครั้นว่าจะนิ่งเฉยเลยละก็เกรงว่าจะลืมหลง มานี่หวังจะให้พระองค์ทรงทำนายทายทัก อ้อกระนั้นดอกหรือพระน้องรัก เจ้าฝันประการใด อย่าเข้ามาข้างในนั่งอยู่แต่นอก บอกความฝันเข้ามาเถิดนะพี่จะช่วยทำนาย สมเด็จพระมัทรีเธอก็ทูลถวายพระสุบินสิ้นทุกประการ แดพระราชสมภารนั้นแล
(๔) เดิน โส โพธิสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระหน่อชินวงศ์องค์โพธิสัตว์ เงี่ยพระโสตสดับอรรถตั้งแต่ต้นจนอวสาน ก็ทรงทราบด้วยพระอนุมานปัญญาบารเมศ ว่า เสฺว วันรุ่งพรุ่งนี้จะมีเหตุด้วยปฏิคาหก ยาจกจะมารับพระราชทาน โอ้สงสารด้วยสองพระลูกเจ้าผู้เพื่อนยาก พรุ่งนี้เช้าเจ้าจะพลัดพราก พราหมณ์จะพาไปไกลจากอกพระบิดาแล้ว สงสารด้วยนางแก้วเกศกษัตริย์มัทรีเอ่ย จะเสวยพระทุกข์เพียงพินาศ ด้วยสองดรุณราชปิโยรสร่วมฤทัย ครั้นอาตมจะอาลัยหลงอยู่ด้วยความรัก ไหนจะหักเสน่หาให้เหือดหาย ด้วยอาตมจะมุ่งหมายพระโพธิญาณทานธุระจะเริดร้าง แม้อาตมจะทำนายทางบุพพนิมิตแต่ตามจริง ไหนนางจะทอดทิ้งพระลูกเล่าด้วยอาลัย ก็จะเป็นพาหิรกภัยแก่โพธิญาณ จำจะทำนายด้วยโวหารให้เหตุหาย จึงมีสุนทราธิบายด้วยพระปัญญา ว่า ดูกรมัทรี เป็นเหตุทั้งนี้ด้วยเจ้าเป็นนางกษัตริย์ เคยเสวยไอศุริยสมบัติอันอุดม เจ้าเคยสถิตบรรทมพระยี่ภู่อ่อนลออสำอาง ยามเมื่อเจ้าจะโสรจสรงเสวยล้วนแต่เครื่องสุพรรณภาชน์ ยามเมื่อเจ้าเยื้องยุรยาตรก็มิได้ย่างลงเหยียบดินกระเดื่องใจ บัดนี้เจ้ามาตกไร้นิราศปราศจากที่อันเจริญ ออกมาโศกศัลย์แสนกันดารเดินในดงดอนต้องแดดลม เสวยแต่ผลไม้อันเปรี้ยวขมเฝื่อนฝาด นอนเหนือใบไม้ลาดล้วนละอองทราย เทพยเจ้าย่อมยักย้ายซึ่งราศี ธาตุทั้งสี่นั้นวิปริต จึงเสวยสุบินนิมิตผิดประหลาดลามก เจ้าจะสะดุ้งตกพระทัยไปไยมี จงกลับไปยังคันธกุฎีโดยสำราญ ขึ้น ส่วนสมเด็จพระมัทรีรับสุนทรสารใส่เกศา ถวายบังคมลามายังพระอาวาส พออรุณโอภาสรุ่งเรืองจำรัสฟ้า ฝูงสกุณาออกหากินบินเกริ่นก้องร้องอยู่แจ้วๆ พระนางก็ประโลมปลุกพระลูกแก้วทั้งสองราเยาวเรศ ว่าเจ้าผู้ดวงนัยน์เนตรทั้งคู่ของแม่นี่นา ลุกขึ้นเถิดอย่านอนสายพระพักตราจะหมองศรี เธอจึงอุ้มแก้วกัณหาชาลีขึ้นใส่ตัก วักเอาวารีมาโสรจสรงสำอางองค์เอี่ยมละออง ทรงชโลมขมิ้นทองประเทืองผิวให้ผ่องผัด มุ่นพระเกศจุไรรัดร้อยสุมาลี มาสอดแซมพระเกศีตามประสายาก น้ำพระชลนัยน์เธอไหลลงพรากๆ แล้วก็พร่ำเล่า ว่าโอ้พระทูลเกล้าของแม่เอ่ย คืนนี้แม่ฝันร้ายผิดประหลาด ไปทูลถามพระบิตุราชท้าวเธอก็ตรัสว่ามิเป็นไรๆ แม่นี้ยังไม่ไว้ใจเลยนะพ่อๆ ชาลี เจ้าอยู่หลังระวังน้องให้จงดี ผิดชอบอย่าด่าตีฟังแม่ว่า แม่กัณหาเอ่ย เจ้าอย่าหลงละเลิงเลยเล่นไปนักนะแม่ๆ จงเสงี่ยม อย่าตะลีตะเลียมชะล่าไปให้ไกลพี่ พ่อชาลีเล่าก็อย่าเลินเล่อละพระน้องให้แล่นเล่นแต่ลำพัง จงฟังคำแม่พร่ำสอนพร่ำสั่งทุกสิ่งอัน เธอก็รับมิ่งรับขวัญพระลูกรักทั้งสองรา ว่ามาเถิดมาพ่อมาแม่มา แม่จะพาเจ้าไปเฝ้าฝากเสียยังแล้ว ตรัสพลางนางก็อุ้มแก้วกัณหา พระหัตถ์เบื้องขวาจูงพระชาลี มาสู่สำนักพระราชสามีแล้วทูลฝากพระเจ้าลูกผู้เพื่อนยากว่า พระพุทธิเจ้าข้า ได้โปรดกระหม่อมฉันด้วยช่วยเผื่อแผ่พระบารมีปกเกศลูก เอาพระทัยผูกตรัสประภาษเรียกหา ให้เล่นแต่ใกล้ๆ พระบาทาทั้งพี่น้อง เจ้าสิทรามคะนองปองแต่ที่จะแล่นเล่นลีลาศ เหมือนโปดกมฤคมาศอันอ่อนแอ ครั้นพลัดแม่อยู่แต่ลำพัง แล้วก็จะตั้งแต่พากันผาดโผนโจนเล่นตามประสาสัตว์ ไม่รู้ว่าภัยพาลพิบัติจะมาเบียดเบียนเมื่อปางใด กระหม่อมฉันมิไว้ใจเหมือนทุกคราวครั้ง พระคุณเอ่ย ได้โปรดด้วยช่วยระวังในครั้งนี้ เหมือนหนึ่งเห็นแก่ข้าพระบาทมัทรีเถิดนะว่าเป็นเพื่อนยาก พระนางเธอทูลฝากพระลูกแก้วแล้วถวายบังคมลา มาจัดหาขอเสียมกระเช้าสาน สาแหรกคานขึ้นใส่พระอังสาเสด็จจร น้ำพระทัยเธอข้อนๆ คิดไม่ขาด เสด็จนิวัติลีลาศคืนหลัง กลับมาทรงกันแสงสั่งสองบังอรอีกเล่า ว่าทูลเกล้าของแม่เอ่ย ถ้าอกแม่นี้แล่ได้ออกเป็นภาคพอที่จะแบ่ง แม่ก็จะจัดแจงแล่งออกไว้ ภาคหนึ่งถึงจะไปภาคหนึ่งจะอยู่ จะได้ประโลมเลี้ยงพระลูกรักทั้งคู่มิให้เคืองพระทัย โอ้ความเข็ญใจในครั้งนี้นี่เหลือขนาด เจ้าเกิดมากำพร้าญาติไร้พระประยูรวงศา แต่จะได้เห็นหน้ามารดาเล่าก็ไม่เต็มวัน ต่อเพลาสายัณห์เย็นระย่อย่ำ แม่จึงจะได้กลับเข้ามาอุปถัมภ์ถนอมเชยให้ชื่นชู ครั้นเช้าตรู่แล้วก็พลัดแม่เป็นกำพร้า จะมีใครเลี้ยงรักษาพระลูกเล่า เลี้ยงกันเองเถิดสินะเจ้าแต่พี่กับน้อง เห็นหน้ากันแต่สองตามประสายาก เพราะมีกรรมแล้วจึงจำจากด้วยจำเป็น ใจแม่นี้จะเด็ดกระเด็นออกไปเสียแล้ว นะทูลกระหม่อมแก้วจงค่อยอยู่ โอ้เจ้าดวงเนตรทั้งคู่ของแม่เอ่ย แม่นี้จะขอลา พระนางก็ยาตราตรึกพลางทางเหลียวมาแลดู พระลูกทั้งคู่น้อยๆ ละห้อยไห้ น้ำพระชลนัยน์เธอไหลลงหลั่งๆ กลับหน้าสั่งกลับหลังสั่ง จนลับบังพระนัยน์เนตร ยิ่งสงสารสองดรุณเยาวเรศมิลืมเลย จนลับล่วงเข้าสู่ป่า เพื่อจะแสวงหาผลไม้ที่ในดง มาปฏิบัติกษัตริย์ทั้งสามพระองค์นั้นแล
(๕) เดิน โส ปาโต ว ครั้นอรุณรุ่งจำรัสพระเวหน พฤฒาเถ้าหลับกรนอยู่ในซอกผา ได้ยินเสียงสกุณโกกิลาพะเพรียกเรียกร้องก้องพนาเวศ เถ้าก็สังเกตว่าเอ๊ะเพลานี้รุ่งแล้วกระมัง ลุกขึ้นยืนหยัดดัดหลังอยู่เครียดๆ บิดขี้เกียจอยู่อึดอัด ฉวยย่ามละว้าสลัดซัดขึ้นใส่ไหล่ หมายมุ่งไปยังพระอาศรมบรมศิวาวาส บทจรมุ่งมาดโดยมรรคา อถมหาสตฺโต ปางนั้น สมเด็จพระมหาสัตว์เสด็จออกนั่งหน้าพระอาศรมบท งามปรากฏดุจรูปทองทั้งแท่ง อันบุคคลแกล้งหล่อแล้วมาตั้งไว้ จินฺเตสิ มีน้ำพระทัยรำพึงหายาจกอันจะมารับพระราชทาน สุราโสณฺโฑ ปิ้มปานประหนึ่งว่า นักเลงสุราบานคอยหาเจ้าเหล้า ปุตฺตา ปิ แม้อันว่าพระโอรสเจ้าทั้งคู่ เล่นอยู่มิได้ห่างพระบิตุเรศ ส่วนพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นธชีก็ชื่นชม เชื้อเชิญภิรมย์เรียกพราหมณ์ด้วยความปรีดา ว่า เอหิ วต โภ พราหมณ์เอ่ย เชิญท่านผู้เป็นมหามงคลนิมิต อันจะนำเราไปยังทิศพระนิพพาน เชิญเถิดพฤฒาจารย์มาช่วยเรายกปิยบุตรทานบารมี เมื่อท้าวเธอจะตรัสเรียกพระชาลีให้ออกไปรับพราหมณ์พฤฒา จึงกล่าวเป็นบาทพระคาถาดังนี้
อุฏฺเฐหิ ชาลิ ปติฏฺฐ ฯลฯ อติถี โน ภวิสฺสตีติ
(๖) ขึ้น ตาต พ่อเอ่ย พ่อชาลีศรีสุริยะรู้พระทัยของบิดา เจ้าจงยืนขึ้นตรงหน้าโน่นพราหมณ์ฤาไร โปราณํ วิย เหมือนเมื่อเราอยู่ในพระพารา หมู่วณิพพกทั่วทิศามารับพระราชทาน นนฺทิโย เมาะ โสมนสฺสา พระบิดามีความเกษมศานต์ภิรมย์โสมนัสจนถึงมหิทธิสิโรเพศ ดังบุคคลเดินทางประเทศทางกันดารแดดร้อน มีผู้เอาชโลธรมาทุ่มเทรดให้เย็นใจ เออกระนั้นฤากะไรพระลูกแก้ว เดิน พระชาลีฟังรับสั่งแล้วทูลสนองด้วยพระปัญญา ซึ่งโปรดมาทั้งนี้ก็ชอบด้วยเกล้า แต่พราหมณ์ผู้เถ้านี้ถือเพศเป็นดาบสพาเหียร ดีร้ายจะมาเบียดเบียนขออะไรสักสิ่ง ทูลแล้วพระชาลีรับ รับสั่งวิ่งออกไปรับพราหมณ์ ครั้นถึงจึงถามว่าท่านตาท่านลุงถุงไถ้อะไรหนัก ส่งมาเถิดหลานรักจะช่วยรับเอาไป ชูชกเฉลียวใจจุปากอยู่เจาะๆ ว่าฉะกุมารนี้ช่างฉอเลาะคมสันนี้สิ้นที น่าที่จะเป็นเจ้าชาลีลูกกษัตริย์แล้ว ธรรมดาว่านกยูงย่อมมีแววไม่รู้หาย ดังหนามไม้ไม่เสี้ยมปลายก็แหลมเอง แม้นขอได้จะโฉงเฉงใช้จะยาก ทั้งรู้หลักนักปราชญ์มากปากจะกล้า จำจะสำทับด้วยวาจาแต่แรกพบ อจฺเฉรํ ปหริ ธชีก็ดีดนิ้วมือดังถะถบถะถับ ร้องสำทับด้วยวาจา ว่าฮ้าเฮ้ย ลูกใครนี่หวาใจแข็ง เข้ามาเดินเคียงแข่งผู้ใหญ่ อปฺเปหิ จงหลีกออกไป ไปเสียอย่าอยู่ ว่าแล้วยังแลดูตาอยู่อีกเล่า กูเหวี่ยงลงด้วยไม้เท้านี่เถิดฤา ตาแกก็ทำฮึดฮือฮึกฮัก ยกเท้าแยกขาทำท่าจะตี พระชาลีก็หลีกออกไป เธอคิดว่าพราหมณ์ผู้นี้ไฉนหนอจึงใจร้ายกาจ ดูก็เห็นรูปชั่วชาติหฤโหด ประกอบด้วยบุรุษโทษแทบทุกสิ่ง เออมันชั่วกระนี้จริงเจียวสิหว่า พระชาลีผู้ปรีชาก็นิ่งไว้แต่ในพระทัย ส่วนเถ้าจัญไรตาแกได้ช่อง ก็เหยาะย่องยอบกายหมายภิมุขหมอบประณม มือถวายบังคมพระเวสสันดร เอื้อนโอษฐ์ถวายพระพรศรัทธาผล ทูลถามถึงกังวลแต่วันท้าวเธอนิราศพระราไชย มาผนวชในพนาวาส ก็กล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ ฯลฯ ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ
(๗) เดิน เมื่อชูชกธชีเข้าไปถึงแล้ว เถ้าใจแกล้วกระทำประพฤติปราศรัย เป็นสัมโมทนียนัยกถาธรรมสวัสดิ์ พระบรมโพธิสัตว์ก็เปรมปรีดิ์ ปราศรัยตอบโดยระบอบประเพณี เชิญธชีฉันผลไม้อันโอชา เถ้าชราได้โอกาส ด้วยตาแกฉลาดในเชิงภิกขาจาร เมื่อจะทูลสนองดรุณราชกุมาร เถ้าก็พูดหว่านล้อมด้วยคำยอ ชักเอาแม่น้ำทั้งห้าเข้ามาล่ออุปมาถวายเสียก่อน แล้วจึงหวนย้อนขอต่อเมื่อภายหลัง ขึ้น ว่า พระพุทธิเจ้าข้า วาริวโห เมาะ ปญฺจ มหานทีโย พระคุณเจ้าเอ่ย อันว่าแม่น้ำทั้งห้ากระแสสายชลชลา ไหลมาจากห้วงคงคาเป็นห้าแถว นองไปด้วยน้ำแนวเต็มฝั่งฝา นามชื่อว่าคงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู นที มหิมหาสาคเรศ จึงแตกเป็นนิทเทสกุนทีน้อยๆ ประมาณห้าร้อยโดยสังขยา ปูโร ไหลหลั่งถั่งมาลบล้นกะทบกะทั่งฟากฝั่งเป็นฝอยฝน บ้างก็เป็นวังวนวุ้งชะวากเวิ้ง บ้างก็เป็นกะพักกะเพิงกะพังพุ บ้างก็ดั้นดุกระเด็นดาษดังดวงแก้วตามทางแถวแนวท่อธาร ไหลซ่าซ่าซ่านซะเซาะโซม เสียงระระระโรมโครมครื้นครั่น พิลึกลั่นบันลือหฤหรรษ์ บ้างก็เลี้ยวลัดดัดดั้นชลาไหล บ่าไปสู่บ่อบึงบางน้อยใหญ่นับอเนกอนันต์ เป็นคลื่นหมื่นมหันต์มไหไหลฟุ้งซ่านสุดที่จะพรรณนา ย่อมเป็นที่อาศัยทั่วไปแก่ฝูงปลานานาสรรพสัตว์ ในภูมิพื้นจังหวัดมงคลทวีป ฝูงชนได้เลี้ยงชีพก็ชุ่มชื่น ถึงจะวิดวักตักตวงทุกค่ำคืนทิวาวัน ถึงจะทดท่อระหัดหันเข้าทุ่งนาป่าและดง น้ำในสาครจะน้อยลงก็หามิได้ เสมือนหนึ่งน้ำพระทัยพระทูลกระหม่อมแก้ว อันยาจกมาถึงแล้วไม่เลือกหน้า ตามแต่จะปรารถนาทุกยวดยานกาญจนอลงกตรถรัตน์ อัศวสรรพสารพัดพิพิธโภไคย จนกระทั่งถึงภายในปัญจมหาบริจาค อันเป็นยอดยากยิ่งทานไม่ท้อถอย ด้วยพระองค์หมายมั่นพระสร้อยสรรเพ็ชญ์ดาญาณ พระคุณเจ้าเอ่ย ข้าพระราชสมภารนี่เป็นคนจนทุพพลภาพสุดเข็ญ จะหาเช้าได้กินเย็นก็ทั้งยาก ครั้งนี้อุส่าห์บ่ายบากบุกป่าฝ่าดงพงพนัสแสนกันดาร หวังจะรับพระราชทานพระชาลีกัณหาไปเป็นทาสาทาสี ขอพระองค์จงทรงยกยอดปิยบุตรทานบารมีให้แก่ข้าธชีนี้เถิด

(๘) เดิน โส โพธิสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระบรมนราพิสุทธิ์พุทธางกูร ได้ฟังพราหมณ์อธิบายทูลขอสองกุมาร มีน้ำพระทัยชื่นบานเอิบอาบ ด้วยกุศลลาภอันเลิศฟ้า อุปมาเหมือนบุรุษอันยากไร้ มีผู้นำทรัพย์มานับให้พันตำลึงถึงมือแล้วเมื่อใด น้ำพระทัยท้าวเธอปราโมทย์เหมือนฉะนั้น เมื่อจะยังเขาวงกตให้บันลือลั่นกัมปนาท ท้าวเธอจึงตรัสประภาษว่า พราหมณ์เอ่ย ท่านมาออกปากขอสองกุมารพระลูกรักดังดวงตา เราก็จะตัดห่วงเสน่หาให้แก่พราหมณ์เถ้า แต่ทว่าเราขอทุเลาเลื่อนสักราตรี พอให้ทันพระมัทรีเธอตามสนอง เสียแรงนางได้อุ้มท้องทนเทวศ ถนอมเลี้ยงบังเกิดเกศสองกุมารมา อนึ่งนางจะได้อนุโมทนาสามิภักดิ์บำเพ็ญเพิ่มพระบารมี แล้วจะได้ขัดสีสระสรงสองดรุณมุ่นจุกไร ร้อยมาลัยประดับเกศแก้วกุมาร จะได้มอบให้เป็นทานถึงมือธชี เราเห็นแล้วว่าดีสะดวกงาม งดก่อนเถิดฤานะพราหมณ์พรุ่งนี่จึงไป หามิได้พระพุทธิเจ้าข้า ซึ่งพระองค์แนะสนองชักช่องมาหนักหน่วงถ่วงให้อยู่ช้าคอยท่าพระมัทรี ข้อนี้ยังติดใจอยู่จริงๆ อิตฺถิโย มนฺตํ ขึ้นชื่อว่ามารยาหญิงนี้แสนแยบ ดีแต่ว่าจะคิดแคบเสียดายของ เคยครอบครองภิรมย์รื่น ยากที่จะยกหยิบเอาออกยื่นเป็นยอดทาน ชื่อว่าสามานย์มัจฉริยะเกิดกันกั้นกุศล หมื่นแสนจะได้ดีแต่ละคนนี่ยากแล้ว อันสมเด็จพระนางแก้วมิ่งมัทรี จะเหมือนดังสตรีทั้งปวงก็หามิได้ เกลือกว่าพระนางจะอาลัยด้วยพระลูกรัก จะมิหักเสน่หาให้เหือดหาย จะมุ่งหมายพระบารมีเป็นแม่นมั่น เสมอเหมือนพระองค์ผู้นำจำนงซึ่งทางสวรรค์แล้วแลฤาพระพุทธิเจ้าข้า แม้พระองค์ทรงพระศรัทธาแท้แล้ว จงโปรดเรียกพระลูกแก้วมาพระราชทาน กระหม่อมฉันจะพาไปเป็นทาสช่วงใช้ ให้นางอมิตตดาผู้โฉมตรู เห็นว่าจะดีกว่าอยู่นี่แล้วแล
(๙) เดิน โส โพธิสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ได้ฟังคำพราหมณ์ทูลทัดขัดแข็งโต้แย้งด้วยวาจา จึงตรัสว่าพราหมณ์เอ่ย ท่านมิอยู่ช้าท่ามัทรีแล้วก็ทำเนา แต่ทว่าจงพาสองกุมารเจ้าเข้าไปสู่สำนักพระอัยกา ให้ท้าวเธอทราบว่าพระนัดดาดวงสวาท เข้าไปสู่พระราชธานี ท้าวเธอก็จะพระราชทานเงินทองของดีๆ หลากเหลือหลาย ทั้งวัวควายช้างม้าข้าใช้สอยศฤงคารเครื่องบริโภค ตาแกก็จะมีโชครวยฉุยเสียอีกนะธชี เถ้าก็ทูลตอบคดีในทันใด ว่าไม่ได้ไม่ได้พระพุทธิเจ้าข้า ซึ่งจะทรงพระกรุณาไม่เห็นด้วย ฉวยว่าเสียทีสิมิเป็นการ คำโบราณท่านกล่าวไว้แต่ก่อนปลาย ขุนนางใช่พ่อแม่ หินแง่ใช่ตายาย อันจะให้พาสองกุมารถ่อกายเข้าไปยังสำนักพระเจ้าปู่ ท้าวเธอก็จะให้มีพระกะทู้ซักถามซ้ำ จะละลักละล่ำว่าหน้าเป็นหลังตกตะลึงลืมตัว ด้วยความกลัวใช่พอดี เธอก็จะลงเอาว่าข้าธชีนี่ลักพระเจ้าหลานหลวง แล้วจะให้ทำตามกระทรวงพระราชกิจ สมเด็จบพิตรท้าวเธอจะลงพระราชทัณฑ์เฆี่ยนด้วยหวาย ถ้ารอดตายตาเถ้าก็จะยับเยินเป็นฟันสี ไปเมื่อหน้าอีปากกล้าตามันแสนคม มันจะขู่ข่มด่าเอาเปรี้ยงๆ ตาเถ้าก็ไม่อาจจะเถียงสักคำเดียว จะเหลียวหน้าไปหาใครเมื่อลาภที่ได้ก็จะกลับเสีย เมียนี้ก็จะด่า กระหม่อมฉันมาทั้งนี้ด้วยว่ารักนาง หวังจะเอาชีวามาวางไว้ใต้ฝ่าพระบาท แม้มาตรว่าพระองค์ทรงพระราชศรัทธาแล้ว จงเรียกสองพระลูกแก้วมาพระราชทาน ในกาลบัดนี้เถิด
(๑๐) ขึ้น เต กุมารา ควรจะสงสารเอ่ย ด้วยพระชาลีและนางกัณหา สุตฺวา เมื่อได้ฟัง ผรุสวจนํ ซึ่งถ้อยคำอันหยาบช้า ภีตา เจ้าก็สะดุ้งตระหนกตกพระทัยไหวหวั่นขวัญไม่มี ดังโปดกมฤคีอันอ่อนแอ ได้ยินเสียงพยัคฆ์คำรามแฮ่เร่งตระหนกหนี ปลายิตฺวา เจ้าก็พาพระน้องจรลีลาศลงจากอาสน์พระอาศรม เข้าไปซ่อนอยู่ในสุมทุมพุ่มไม้ร่มอันรกชิด ยังกลัวว่าจะไม่มิดพราหมณ์จะแลเห็น อกใจนี่ฤาเต้นอยู่ทึกทัก พระพักตร์สองกุมารเผือดผัน พระกายสั่นระรัวริกดังตีปลา พระชาลีจึงกระซิบบอกแก้วกัณหา ว่า กัณหาเอ่ยเจ้าค่อยๆ ย่อง ครั้นเหยียบต้องใบไม้ไหวกริบ เจ้าขยิบตาให้แก้วกัณหาหมอบ ครั้นเหยียบต้องใบไม้ไหวกรอบ เจ้าก็พากันหมอบอยู่แน่นิ่ง เตน เตน ปธาวึสุ สองเจ้าก็วิ่งวนจนถึงมงคลสระศรี สองกุมารีทรงผ้าคากรองเข้าให้มั่นคง แล้วเสียรอยถอยหลังลงสู่สระศรี เอาวารีนั้นบังองค์เอาใบบุษบงบังพระเกศ หวังจะซ่อนพระบิตุเรศกับพราหมณ์ด้วยความกลัว อยู่ในสระบัวนั้นแล
(๑๑) เดิน โส ชูชโก ส่วนชูชกใจจองหอง อทิสฺวา เมื่อมิได้เห็นสองกุมารในสถานที่นั้น เถ้าอาธรรม์ให้นึกแหนงในดำริ จึงกล่าวติเตียนตัดพ้อด้วยลมพาลอยู่ฉานฉะ ว่า โภ เวสฺสนฺตร ดูกรพระมหาเวสสันดร เขาขึ้นชื่อลือขจรว่าใจบุญบริสุทธิ์ แต่เดิมที่ยุติจริงใจศรัทธาไม่ย่อท้อ เรามาเอ่ยปากขอคำเดียวก็ให้ลูก ถูกกับคำเขาลือเล่าว่าเลิศกษัตริย์ บัดเดี๋ยวสิผลัดจะให้อยู่ท่าพระมัทรี ครั้นว่าธชีมิยอมอยู่ กลับจะให้พาไปสู่สำนักพระเจ้ากรุงสญชัย ครั้นรู้เท่าว่าเขามิไปเหมือนใจคิด ก็จนจิตนั่งนิ่งทำหน้าเฉย ขยิบตาชำเลืองเลยลอบแลลอด สอดพยักหน้าให้ลูกหนี ฉะออชาลีก็ไวเหลือลูกประสม เห็นพ่อทำตาคมคอยขยับ พอเบือนหงับก็ไปเงียบไม่ทันเงย ตยา สทิโส เจ้าข้าเอ่ย บุคคลผู้ใดเลยในโลกนี้ ที่จะเจรจาตลบเลี้ยวลดสดๆ ร้อนๆ เหมือนเจ้าพระยาเวสสันดรชีไพร เป็นอันว่าหามิได้นี้แล้วแล
(๑๒) เดิน โส โพธิสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ตรัสได้ทรงฟังพราหมณ์บริภาษ กมฺปมาโน ตกพระทัยไหวหวาดไปทั้งพระองค์ ทรงพระจินตนาในเหตุว่า สองดรุณเรศนี้กลัวภัย จึงทรงตรัสประภาษไปว่าพราหมณ์เอ่ย อย่าเพ่อเลยน้อยใจแก่เราก่อน เราจะพาสองกุมารบังอรมาให้จงได้ ตรัสแล้วก็เสด็จไปมะนิมมะนา ตามรอยบทวลัญชาสองกุมาร จนถึงสถานสระโบกขรณี ก็แจ้งว่ากัณหาชาลีอยู่ในสระสรง เมื่อพระองค์จะตรัสเรียกว่าพระลูกยา ก็กล่าวเป็นสาระพระคาถาดังนี้
เอหิ ตาต ปิยปุตฺต ฯลฯ โสกํ ปฏิวิเนสฺสตีติ
(๑๓) ขึ้น ตาต พ่อเอ่ย เจ้าชาลีศรีสุริยวงศ์เยาวเรศ เจ้าก็เกิดในมกุฎเกศกรุงสีวิราฐ ไยพ่อไม่องอาจย่อมย่อท้อทิ้งพระบิดา ให้พราหมณ์มันจ้วงจาบหยาบช้า เจ้าเห็นชอบอยู่แล้วฤาหนาพ่อสายใจ เราก็เป็นขัตติยมไหมหาสมมติวงศ์วิเศษสุทธิกษัตริย์ ไม่มีใครที่จะมาพ้อตัดติเตียนเลย พระลูกเอ่ย เจ้าไม่รู้ฤาคือพระบิตุรงค์บรรจงรักพระโพธิญาณ หวังจะยังสัตว์ให้ข้ามห้วงมหรรณพภพสงสารให้ถึงฝั่งฟาก เป็นเยี่ยงอย่างยอดยากที่จะข้ามได้ สำเภาลำใดของพานิช ซึ่งตกแต่งต่อติดเป็นกงวานประกอบประกับกระดานตอกตึง ตะปูตะปริงยิงกรึงกระชับชิด พืดเหล็กตีติดตอกหมันโซมน้ำมันชันเคี่ยวแล้วเยียวยา กระดานดาดเป็นดาดฟ้าจังกอบกว้านสมอขัน เสากระโดงยืนยันยึดด้วยพืดพวนผูกขึงรัดรึงตายติดกับเสารอกดูนี่เรี่ยวแรง เสากระโดงสายระโยงรยางค์แย่งอยู่มั่นคง ปักทวนธงอยู่ริ้วๆ ธงตะขาบปลิวสะบัดปลาย นายช่างจำลองจำหลักลายรายด้วยรูปสัตว์ ราชสีห์สิงห์อัดยืดแอ่นอก กอดกระหนกกระหนาบคาบแก้วกุม ครั้นได้ฤดูเดือนมรสุมแล้วก็แซ่ซ้อง บรรทุกสิ่งของลงต่างๆ ไว้ระวางทางวิดน้ำทำเป็นโชงโลง อับเฉากันโคลงประจุเรียบ สำเภานี่ก็พาบเพียบเพียงราโท ครั้นได้ฤกษ์แล้วให้เลิกโห่ขึ้นสามลา ยิงปืนปากปลาเสียงผางผึงตึงตัง คนการยืนสะพรั่งอยู่พร้อมเพรียง ศัพท์สำเนียงเสียงเฮโลแลเฮล่า เข้าฉุดคร่าสายสมอตีม้าล่ออยู่ฉ่างๆ โบกธงอยู่คว้างๆ แล้วแกว่งกวัด พอพระพายชายพัดติดใบบน ล้าต้าแลต้นหนก็มุ่งมองตั้งเข็มส่องกล้องสลัด โดยกำหนดขนัดคะเนหมาย นายท้ายก็ยักย้ายบ่ายเบี่ยงเฉลียงแล่นออกทะเลลึกแลไม่เห็นฝั่ง ครั้นบังเกิดลมสลาตันตั้งตีเป็นลูกคลื่นอยู่ครื้นเครง สำเภาก็โคลงเคลงไปตามคลื่นตื่นเต้น เสากระโดงหักกระเด็นกระดานแตก คลื่นใหญ่โยนกระทบกระแทกกระทั่งผะผังผาง สำเภาก็อับปางลงในท่ามกลางทะเลหลวง ฝูงมนุษย์ทั้งปวงไม่หลอเหลือล้วนเป็นเหยื่อแก่เต่าปลา ด้วยเป็นโลกิยนาวาไม่จิรังเลย พระลูกเอ่ย พ่อเห็นแต่หน้าเจ้าพระพี่น้อง เจ้าจงมาเป็นสำเภาทองธรรมชาติ อันนายช่างชาญฉลาดจำลองทำ ด้วยกงแก้วประกำตรึงด้วยเพชรแน่นหนา แก้วประพาฬแผ่เป็นดาดฟ้าฝาระเบิดเปิดช่องน้ำ แก้วไพฑูรย์กระทำเป็นราโท โมราประทับสลับสลัก กรอบลายรายดอกรักเนาวรัตน์ ฉลุฉลักเป็นรูปสัตว์ภาพเพชรนิลแนม แกมหงส์วิหคกระหนกคาบลดารัด มังกรกัดกอดแก้วเกี่ยวเป็นก้านขดดูสดใส ครั้นสำเร็จแล้วเมื่อใด พระบิดาจะทรงเครื่องต้นมงคลพิชัยสำหรับกษัตริย์ จะเอาพระสมาบัติกระหวัดทรงเป็นสร้อยสังวาลวงอยู่สรรพเสร็จ จะเอาพระขันตีต่างพระขรรค์เพชรอันคมกล้า สุนทรจะย่างเยื้องลงเภตราสู่ที่นั่งท้ายอันสูงระหง ปักทวนธงเศวตฉัตร ครั้นเวลาวายุพัดมาเฉื่อยฉิว สำเภาทองก็จะล่องลิ่วไปตามลม สรรพสัตว์ก็จะชื่นชมโสมนัส ถึงจะเกิดลมกาฬพานกระพือพัดคือโลโภ ถึงจะโตสักแสนโตตั้งตีเป็นลูกคลื่นอยู่ครื้นโครมโถมกระแทก สำเภานี้ก็มิได้วอกแวกวาบหวั่นไหว ก็จะแล่นระรี่เรื่อยเฉื่อยไปจนถึงเมืองแก้ว อันกล่าวแล้วคือพระอมตมหานครนฤพาน พระลูกเอ่ย เจ้าจะนิ่งนานอยู่ไยในสระศรี จงขึ้นมาช่วยยกยอดปิยบุตรทานบารมี แต่ในครั้งเดียวนี้เถิด
(๑๔) เดิน ชาลีกุมาโร ปิ แม้อันว่าพระชาลีราชกุมาร เมื่อได้สดับวโรงการพระบิตุราช จึงคิดว่าอาตมนี่เป็นลูกกษัตริย์ขัตติยะยอดยิ่ง อะไรจะมานั่งนิ่งให้พระบิดาเรียกถึงสองคำมิบังควรนัก ถึงว่าอ้ายเถ้าทรลักษณ์มันจะตีด่าฆ่าเสียก็ตามเถิด คิดแล้วเธอก็เปิดใบบัวขึ้นมา กอดพระบาทเบื้องขวาพระปิตุรงค์ทรงพระกันแสงเศร้า ท้าวเธอตรัสถามว่าพระน้องอยู่ไหนเล่าพ่อชาลี เธอก็กราบทูลคดีโดยคำกลาง ว่าพระพุทธเจ้า อิเม สตฺตา เยี่ยงอย่างสัตว์ทั้งหลาย ภัยจะมาถึงกายย่อมเอาตัวหนี ท้าวเธอก็ทราบคดีด้วยปรีชา จึงตรัสเรียกแก้วกัณหาดุจตรัสเรียกพระชาลี พระเจ้าน้องก็คิดเหมือนพระพี่ไม่ผิดเพี้ยน ขึ้นมาซบพระเศียรกอดพระบาทเบื้องซ้ายสมเด็จพระบิดา ขึ้น เต กุมารา ควรจะสงสารเอ่ยด้วยสองดรุณทรามรักน้อยๆ ทั้งคู่ พิศแลดูหน้ากันแล้วก็ตั้งแต่ว่าจะร้องไห้ น้ำพระอัสสุชลนัยน์เธอไหลลงหลั่งๆ ตกต้องหลังพระบาทพระบรมราชฤษี ดังกลีบบุษมาลีปทุเมศ มารองน้ำพระชลเนตรสองกุมารพระเจ้าลูกท้าวเธอไว้ สมเด็จพระนราธิปไตยพิสุทธิชินวงศ์ ท้าวเธอก็พลอยทรงกันแสงไห้ จนพระอัสสุชลนัยน์ไหลลงรินๆ โซมพระพักตร์ ตกต้องพระปฤษฎางค์พระลูกรักทั้งสอง ดุจแผ่นกระดานทองมารองรับไว้ทั้งคู่ กมฺปมานโส น้ำพระทัยเธอห่อหู่ยู่ย่นสลดลง ประหนึ่งว่าจะดำรงพระทานนั้นมิได้ ปรามสนฺโต เธอลูบหลังสองอรดนัยพระลูกแก้วแล้วก็รับขวัญ กุมพระกรพระลูกรักทั้งสองนั้นให้ทรงยืนประดิษฐาน พลางประโลมปลอบปิยกุมารทั้งสองว่า พระลูกเอ่ย ยืนขึ้นเถิดสินะเจ้าฟังบิดาว่า กัณหาเอ่ย เงยหน้าขึ้นเถิดนะแม่ แลดูหน้าพระบิดาเสียยังแล้วให้ชื่นมื่น เจ้าจะมัวสะอึกสะอื่นไปว่าไร พระบิดานี่มีฤาหาไม่ เจ้าก็ย่อมแจ้งอยู่แก่ใจเจ้าแล้วทั้งสอง มาตรว่าบิดานี้มีเงินแลทองเล่าเถิดรา มิให้ลูกกำพร้าต้องระเหินระหกตกไปไกล โอ้ครั้งนี้บิดานี่ยากไร้สิ้นร้ายเสียที่สุด เห็นแต่พระปิยบุตรเจ้าทั้งสอง ยิ่งกว่าเงินแลทองได้ร้อยเท่าพันทวี เดิน พระบรมราชฤษีเธอจึงคาดค่าสองกุมาร เหมือนนายโคบาลอันสันทัดคาดค่าโค โส กิร ปุตฺโต จึงตรัสว่าพระลูกเอ่ยเจ้าจงจำคำของบิดาไว้ สเจ ภุชิสฺโส มาตรว่าเจ้าอยู่มิได้จะใคร่พ้นทาสวิสัยให้พ้นธชี พ่อชาลีจะเพียรพยายาม หาทองทุนทรัพย์ตามให้ถ้วนถึง นับตำลึงได้พันเท่า นั่นแลส่วนค่าตัวเจ้านะชาลี ส่วนพระน้องกัณหานี้พระเจ้าพี่อย่าลืมหนา หตฺถิอาทิสเตนวา จำบิดาจะคาดค่าแก้วกัณหาไว้มิให้น้อย สิ่งละร้อยละร้อยทั้งโคอุสุภราช ทาสทาสีรถพาหนะลงกตคชสารม้ามิ่ง ครบทุกสิ่งสินสุวรรณทองร้อยตำลึง ยื่นให้ถึงมือธชีแล้วเมื่อใด กัณหาพระน้องเจ้าจึงจะได้ไปเป็นไทขึ้นเมื่อนั้น อย่าโศกศัลย์เศร้าสร้อยน้อยพระทัยไปนักเลย พระลูกเอ่ย อย่าว่าบิดานี้ลำเอียง รักลูกเล่าก็ไม่เที่ยงเสมอกัน ใช่กระนั้นดอกหนาพ่อชาลี พระบรมราชฤษีเธอจึงตรัสประโลมเล้าว่า พระลูกเอ่ย มาเถิดนะเจ้าอย่าช้านักพราหมณ์จะคอย เธอก็จูงกรพระลูกน้อยพาเข้ามาสู่อรัญญิกาวาส นั่งเหนือศิลาอาสน์หน้ามุขพระอาศรม ทรงพระเต้าอันอุดมเต็มด้วยวารี จึงตรัสเรียกธชีชราจารย์ ว่า เอหิ วต โภ พราหมณ์เอ่ย จงมารับพระราชทานสองกุมารแต่โดยดี เธอก็หล่อหลั่งอุทกวารีลงในมือพราหมณ์ ตั้งพระทัยไว้ให้งามดังดวงแก้ว แล้วก็ออกอุทานวาจาอันแจ่มใสว่า พราหมณ์เอ่ย ลูกทั้งสองของเรานี้ไซร้ เรารักดังดวงใจนัยนเนตร เหตุว่าเรารักพระโพธิญาณ ยิ่งกว่าสองกุมารได้ร้อยเท่าพันทวี ขึ้น อิทํ ทานํ เดชะผลทานในครั้งนี้จงสำเร็จ แด่พระสร้อยสรรเพ็ชญ์พุทธรัตน์อนาวรณญาณ ในอนาคตกาลโน้นเถิด
(๑๕) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิปัญญา เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าพระมหาเวสสันดรอดุลดวงดิลก เมื่อพระองค์ทรงยอยกปิยบุตรทานมิทันช้า จึงหล่อหลั่งอุทกธาราให้ตกลงเหนือมือทิชาจารย์ อัศจรรย์ก็บันดาลบังเกิดมี ขึ้น อยํ มหาปฐวี อันว่าภาคพื้นพระธรณีอันหนาแน่นได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ เสียงอุโฆษครื้นครั่นดังไฟบรรลัยกัลป์จะผลาญโลกให้ทำลายวายวินาศ ฝูงสัตว์จัตุบาทก็ตื่นเต้นเผ่นโผนโจนดิ้น ประหนึ่งว่าปัฐพินจะพลิกคว่ำพล้ำแพลงให้พลิกหงาย อกนางพระธรณีจะแยกแตกกระจายอยู่รอนๆ สะท้อนสะเทือนเลื่อนลั่นอยู่ครืนๆ ดุจหนึ่งว่าปืนสักแสนนัดมากระหน่ำ ซ้ำยิงอยู่เปรี้ยงๆ เสียงฉะฉาดฉาน ประแปร๋แปร๋แปร้นแล่นทะลวงงวงคว้างาเงย ประหนึ่งว่าจะสอยเสยเอาดวงดาว เหี้ยมห้าวกระหึมตกมันอยู่ฮัดๆ ดังว่าใครมายุแยงแกล้งผัดพาน เดือดทะยานอยู่ฮักฮัก สะอึกเข้าไล่แทงเงาอยู่ผลุงผลัง ไม้ไล่พังผะผางโผงล้มพินาศ ทั้งพระยาพาลมฤคราชเสือโคร่งคำรามครึม กระหึ่มเสียงสำเนียงก้อง ร้องปะเปิบปีบถีบทะยานย่องแยกเขี้ยวเคี้ยวฟันตัวสั่นอยู่ริกๆ ประหนึ่งว่าจะถาโถมโจมจิกจับเอาสัตว์ในไพรวัน มาคาบคั้นกินเสียคำเดียวเป็นภักษา ทั้งพระยากาสรตัวกล้าก็ลับเขาโขยดโลดลองเชิง เริงฤทธิไกรไล่ขวิดควิ้วอยู่ฉานๆ ประหนึ่งว่าจะควานควักตักแผ่นดินดอน สิเนรุปพฺพตราชา ทั้งพระยาเขาพระสุเมรุก็เอนอ่อนอยู่ทบเทา แก้วเก้าเนาวรัตน์แสนสัตตรัตน์เรืองรองซ้องสาธุการอยู่อึงมี่ ทั้งพระยาครุฑราชปักษีก็โผผินบินขึ้นเวหน เล่นลมบนอยู่ลิบลิ่วเมฆหมอกปลิวอยู่เกลื่อนกลาด บนอากาศก็วิกลเป็นหมอกกลุ้ม อัมพรชอุ่มอับอลเวง เสียงคระโครงเครงครื้นครั่น ฝนสวรรค์ก็เฟื่องฟุ้งเป็นฟองฝอย เมขลาเหาะลอยล่อแก้วอยู่แวววับ รามสูรขยับขยิกขยี้ แสงสายมณีแวบวาบวาวสว่าง อสูรก็ขว้างขวานประหารอยู่เปรี้ยงๆ เสียงสนั่นลั่นโลกวิจลจลาจล นาคราชในเบื้องบนก็เบือนบิดนฤมิตกาย ชูเศียรถวายสักการบูชา เทพดานิกรนับโกฏิ ต่างน้อมเศียรศิโรตม์อยู่ไสว ยอพระกรไหว้อยู่แออัด ว่าเจ้าประคุณของสัตว์ผู้ยากเอ่ย อันทานนี้ยากที่บุคคลผู้ใดเลยจะกระทำได้ เว้นไว้แต่หน่อพระชินสีห์ อันทรงสร้างพระบารมีมามากแล้ว ขอให้พระทูลกระหม่อมแก้วจงสำเร็จ แด่พระวิสุทธิสร้อยสรรเพ็ชญ์พุทธอัครอนาวรณญาณ ในอนาคตกาลโน้นเถิด
(๑๖) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิปัญญา โส พฺราหฺมโณ อันว่าเถ้าชราทิชาชาติ เมื่อได้รับพระราชทานสองกุมารได้แล้ว เถ้าใจแกล้วก็ฉุดลากกระชากสองกุมารมา เอกโต พนฺธิตฺวา ผูกพันพระพาหาพี่น้องสองกระสันเข้าให้มั่นกับมือ ปลายเชือกข้างหนึ่งนั้นถือตามตีต้อนสองบังอรมา ต่อหน้าสมเด็จพระบิดาไม่ปรานี ฝ่ายพระชาลีจึงกราบบังคมทูล ขึ้น ว่าข้าแต่นเรนทรสูรสมเด็จพระบิดาเจ้าข้าเอ่ย กะไรเลยไม่ปรานี ว่าพระแม่มัทรีนี้เป็นเพื่อนยาก เมื่อเช้าพระแม่เจ้าจะจากไปสู่ป่า ก็พาลูกทั้งสองรามาฝากฝัง ทรงพระกันแสงสั่งแสนเทวศ ควรแลหรือพระบิตุเรศมานิ่งได้ ให้เถ้าจัญไรตาแกมาตีด่าไปต่อหน้าพระที่นั่ง ฝีไม้กะไรดังอยู่ควับเควี้ยว เสียวแสบแทบจะบรรลัย เจ้าประคุณของลูกเอ่ย ลูกนี้ยกมือขึ้นไหว้ตาแกยิ่งโกรธ ลูกร้องขอโทษตาแกยิ่งตี แตกทุกทีทุกทีทุกฝีไม้ เลือดนี้ไหลลงหยดย้อย พระบิดาเจ้าเอ่ย โปรดทอดพระเนตรหลังลูกน้อยๆ นี้บ้าง ถูกที่ขัดที่ขวางตาแกช่างไม่คิดเลย เจ้าประคุณของลูกเอ่ย สุดที่ลูกนี้จะกลั้นจะทนพ้นกำลังแล้ว แต่คอยๆ พระชนนีจะวี่แววมาก็หามิได้ พระบิดาเจ้าเอ่ย ช่วยโปรดห้ามพราหมณ์ไว้ให้สงบอยู่ท่าพระมารดา ทั้งเวลานี้เล่าก็บ่าย ดีร้ายพระแม่จะมาทัน เออนี่ก็ยังวันอยู่อักโข ยาว อมฺมา ปิ เอติ โน โอ้เวลาป่านฉะนี้พระแม่มัทรีจะมิกลับมาแล้วแลหรือถึงกลางทาง แม้นพระบิตุรงค์ทรงแย้มพระโอษฐ์ โปรดประภาษบ้างก็จะยังชั่ว ตาแกจะได้เกรงกลัวพระราชอาญา ถึงจะตีจะด่าก็จะอัชฌาสัย นี่ตาแกทำเล่นตามอำเภอใจของตาแกเอง พราหมณ์จะกลัวจะเกรงใครมีเล่า ด้วยพระทูลเกล้ามานิ่งเฉย กัณหาพระน้องเอ่ย จะเอาพระคุณของใครมาปกเกล้า จะพึ่งพระบิดาเล่าก็หลากแล้ว เจ้าประคุณทูลกระหม่อมแก้วของลูกเอ่ย มิโปรดข้าชาลีแล้วก็ทำเนา จงโปรดเกล้าแต่เจ้ากัณหา พระน้องของข้ายังเยาว์นัก ทรามรักพระมารดามิได้ทรงพระกรุณาทำนิ่งขึง ดุจแผ่นกระดานอันตรึงกระหน่ำแน่นมิได้หวาดไหว ทูลพลางทางพิไรร่ำว่า กัณหาพระน้องเอ่ย ที่ไหนเลยจะได้กลับมาเห็นหน้าสมเด็จพระบิดาและมาตุเรศ จะต้องทนทุกขเทวศมอดม้วยด้วยอาชญา ของธชีชรานี้แล้วแล
(๑๗) เดิน เมื่อพระชาลีศรีดรุณราชโอรส ทรงพระกำสรดทูลพระบิตุราช ท้าวเธอตั้งสมาธิมัธยัสถ์มิได้ตรัสจำนรรจา สงสารพระชาลีเหลียวมาดูพระน้องแก้วกัณหา แล้วก็ทรงพระโศกาพิไรร่ำ ว่า ขึ้น กเณฺห ดูกรเจ้าแก้วกัณหาเอ๋ย หญิงชายผู้ใดเลยเกิดมาในห้วงมหรรณพภพสงสาร ยังมิถึงซึ่งพระนิพพานตราบใด ก็ย่อมต้องทุกข์โพยภัยประหาร ปานประหนึ่งว่าตัวเรานะเจ้าพี่ ตถา ทุกฺขํ ทุกข์ทั้งนี้ก็มิสู้ทุกข์เท่าทุกข์ถึงพระแม่เจ้าจะกลับเข้ามาแต่ป่า เมื่อมิได้เห็นหน้าเราพี่น้องแล้วก็จะทรงกันแสงไห้ ด้วยว่าลูกเพื่อนไร้มาจากอก จะทรงพระวิตกมิวายเลย พระคุณเจ้าเอ่ย พระคุณเคยได้เชยชมแก้วกัณหาชาลีทุกเวลา กปณา จะเป็นกำพร้าพลัดพระลูกแล้วนะพระแม่เจ้า โส นูน กปโณ ตาโต ทั้งสมเด็จพระปิตุนรินทร์ปิ่นเกล้าของเรา อปสฺสนฺโต เมื่อมิได้เห็นเจ้าแก้วกัณหาในอาศรม ท้าวเธอก็จะทรงพระปรารมภ์ละห้อยหา อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา โอ้คิดขึ้นมาก็น่าเสียดาย แต่รูปสัตว์ทั้งหลาย คือ กระต่ายโตโคถึกเถื่อน ใส่ล้อลากเลื่อนเขยื้อนยัน พระบิตุรงค์บรรจงปั้นให้เราเล่น โอ้ทีนี้จะนานเห็น เมื่อใดจะได้กลับมาเล่นของเราอีกเล่า กัณหาเอ่ย เราพี่น้องนี้ตั้งแต่ว่าจะโศกเศร้าไปเป็นข้าพฤฒาจารย์ ในมรรคากันดารนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ฯลฯ ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ
(๑๘) เดิน โส โพธิสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ตรัสได้ทรงฟังพระลูกน้อย ทรงพระกันแสงทูลละห้อยวันนั้นกลั้นพระโศกมิได้ ละอายพระทัยแก่เทพดา ปณฺณสาลํ ปวิสิตวา เสด็จเข้าสู่ภายในพระบรรณศาลา ซบพระพักตราทรงพระกันแสงสะอื้นไห้ ขึ้น ว่าโอ้เจ้าเพื่อนเข็ญใจของพ่อเอ่ย เจ้าเคยกระทำกรรมไว้เป็นไฉน จึงมาตกเข็ญใจไร้ยากอนาถา ให้พราหมณ์ชราร่างร้ายกาจ ตาแกมาทำสีหนาทโพยโบยตี โอ้เวลาป่านฉะนี้ก็สายัณห์ คนทั้งหลายเขาเรียกกันกินอาหาร บ้างก็เล้าโลมลูกหลานให้อาบน้ำแล้วหลับนอน แต่สองบังอรของพ่อนี้ใครจะปรานีให้นมน้ำ ก็จะตรากตรำลำบากใจ ที่ไหนจะเดินได้ด้วยพระบาทเปล่า ทั้งไอแดดจะแผดเผาให้พุพอง จะชอกช้ำคล้ำเป็นหนองลงลามไหล สองสุริยวงศ์ตั้งแต่ว่าจะทรงพระกันแสงไห้ สุดอาลัยของพ่อแล้วที่จะติดตาม จะบ่ายหน้าไปหาพราหมณ์เมื่อยามเย็น เถ้าจัญไรไหนเลยจะเห็นแก่สองเจ้า มีแต่จะรุกเร้าคำรามตี เดิน ธชีเอ่ย กะไรเลยไม่เกรงขามเราบ้างเมื่อยามจน จะคิดดูบ้างเป็นไรว่าลูกทั้งสองคนคู่ชีวาตม์ ยังตัดใจให้ขาดมิให้เสียประโยชน์ แต่ก่อนโสดถึงข้าสินไถ่ได้สี่ต่อ ผู้อื่นรู้ก็ยังย่อท้อกลัวเกรง ใครไม่ข่มเหงเหมือนพราหมณ์ผู้นี้ วาริชสฺเว เม สโต เสมือนหนึ่งพรานเบ็ดมาตีปลาที่หน้าไซ บรรดาปลาจะเข้าไปให้แตกซ่าน ตัวเราผู้ทำทานเหมือนตัวปลา พระโพธิญาณในภายหน้านั้นคือไซ ปรารถนาจะเข้าไปจึงยกพระลูกให้เป็นทานบารมี พระลูกรักทั้งสองศรีดังกระแสสินธุ์ พราหมณ์ประมาทหมิ่นมาด่าตี เสมือนกระทุ่มวารีให้ปลาตื่น น้ำพระทัยท้าวเธอฟื้นจากอุเบกษา บังเกิดอวิชชามาห่อหุ้ม พระปัญญานั้นกลัดกลุ้มไปด้วยโมโหให้ลุ่มหลง โทโสเข้าซ้ำส่งให้บังเกิดวิหิงสาขึ้นทันที ว่าอุเหม่ อุเหม่ พราหมณ์ผู้นี้อาจองทะนงหนอ มาตีลูกต่อหน้าพ่อไม่เกรงใจ ธชีเอ่ย กูมาอยู่ป่าเปล่าเมื่อไร ทั้งพระขรรค์ศิลป์ไชยก็ถือมา ธนุจาปํ คเหตฺวา ก็ทรงคว้าพระแสงธนูศรกระสันมั่นกับมือ ฆ่าพราหมณ์ผู้นี้เสียเถิดหรือ เธอฮึดฮื่ออยู่แต่ในพระทัย ภายหลังจึงตั้งจิตพิจารณาในพระอริยประเพณีหน่อพุทธางกูร ก็รู้ว่าอาตมนี่เพิ่มพูนมหาปุตตบริจจาคเจียวสิหว่า เมื่อพระปัญญาบังเกิดมี พระบรมราชฤษีเธอจึงตรัสสอนพระองค์เองว่า โภ เวสฺสนฺตร ดูกรพระมหาเวสสันดร อย่าอาวรณ์โว้เว้ทำเนาเขา ข้ากับเจ้าเขาจะตีกันไม่ต้องการ ให้ลูกเป็นทานแล้ว ยังมาสอดแคล้วเมื่อภายหลัง ท้าวเธอก็ตั้งสมาธิระงับดับพระวิโยค กลั้นพระโศกสงบแล้ว พระพักตร์ก็ผ่องแผ้วแจ่มใส ดุจทองอุไรทั้งแท่ง อันบุคคลแกล้งหล่อแล้วมาวางไว้ในพระอาศรม ตั้งแต่จะเชยชมพระปิยบุตรทานบารมี แห่งหน่อพระชินสีห์นั้นแล
(๑๙) เดิน เมื่อชูชกพฤฒาจารย์พาสองกุมารไปในวันนั้น เถ้าอาธรรม์ล้มแล้วลุกขึ้นได้ ตาแกฉวยเรียวไม้ไล่ตีต้อนสองบังอรมาต่อหน้าพระที่นั่งสมเด็จพระบิดาไม่ช้าที ขึ้น ควรจะสงสารเอ่ยด้วยพระชาลีศรีดรุณเยาวลักษณ์ ผันพระพักตร์มาทูลลาพระมาตุเรศอยู่แจ้วๆ แล้วก็ทรงพระกันแสงละห้อย ทรงปรึกษาพระน้องน้อยกนิษฐาว่า กณฺเห ดูกรแก้วกัณหาเอ่ย พี่ได้ยินเนื้อความท่านเล่าสืบกันมา ว่า กำพร้าสองประการสืบสันดานโดยประเพณี นรา เอกจฺจิยา กุมารกุมารีใดไร้นิราศปราศจากพ่อยังแต่แม่ผู้เดียว ก็พอแลพอเหลียวชื่อว่าอยู่พร้อมทั้งบิดาและมารดา ทารกา ทารกผู้ใดไร้นิราศปราศจากแม่ยังแต่พ่อผู้เดียว ก็เปล่าเปลี่ยวได้ชื่อว่าสูญสิ้นทั้งบิดาแลมารดา ถึงจะประโลมเลี้ยงรักษาเล่าก็ไม่ถึงใจ ถึงจะได้ทุกข์ภัยสักร้อยสิ่ง อันบิดาแล้วก็นิ่งได้ไม่นำพา อันคุณของพระมารดาท่านพรรณนาไว้ว่าเป็นที่ยิ่ง สจฺจํ คำที่ว่ามานั้นก็จริงสมอยู่แล้วนะพระน้องแก้วกัณหา เหมือนหนึ่งเราทั้งสองราในครั้งนี้ พระชนนีไม่อยู่ อ้ายพราหมณ์มันจึงข่มขู่เคี่ยวเข็ญกระทำโทษ นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน โอ้จะประโยชน์อันใดกับด้วยชีวิตเราเท่านี้นี่นา พระน้องเอ๋ยกัณหาเจ้าพี่ผู้เพื่อนไร้ จะอยู่ไปไยให้ทนทุกข์ทรมาน เมื่อมาได้ความรำคาญเคืองแค้น พราหมณ์ตาแกตีให้แล่นแสนลำบากยากแต่น้อยๆ นมนิดน้ำหน่อยหนึ่งก็มิได้เสวย กัณหาพระน้องเอ่ยมาเถิดนะเจ้า มาเราจะส้วมสอดกอดคอกันเข้าให้มั่นกลั้นใจตาย เสียให้พ้นเถ้าแสนร้ายนี้เถิด
(๒๐) เดิน เมื่อชูชกพฤฒาจารย์พาสองกุมารมาเต็มพัก ถึงทางตะกุกตะกักก้อนศิลา เถ้าชราเดินทลุทะลาด เหยียบพลาดล้มผลุง เครือเถาสะดุ้งหลุดออกจากข้อพระกร สองบังอรก็วิ่งมาสู่สำนักพระบิดา เถ้าชราฉวยได้เรียวไม้ไล่ขบฟัน ฉุดกระชากรันด้วยโทโส อากฑฒนฺโต เสมือนหนึ่งจะเชือดเนื้อหนังกินเสียทั้งเป็นเห็นเวทนา เข้าฉุดคร่าพาลากสำรากขู่ ว่าดูดู๋เด็กน้อยๆ ทั้งคู่นี้รู้แต่ว่าจะหนี ครั้นพราหมณ์ตีสิว่าพราหมณ์ร้าย เอ็งสิมาร้ายไปก่อนพราหมณ์นั้นไม่ว่า ตาแกก็เหลียวมาตีพระชาลีเข้าต้ำผาง แล้วก็เหลียวมาตีนางกัณหาให้ร้องอยู่กรี๊ดกรี๊ด หวีดหวาดดูเวทนา ขึ้น ควรจะสงสารเอ่ยด้วยแก้วกัณหา พระชลนาไหลลงผอยๆ ชะม้อยแลดูไม้ที่พราหมณ์ตี แล้วก็ตั้งแต่จะทรงกันแสงโศกีวอนว่าให้พระบิดาช่วย ว่าชีวิตลูกนี้จะม้วยเสียจริงแล้ว เป็นไฉนพระทูลกระหม่อมแก้วจึงนิ่งเฉยเสียได้ในครั้งนี้ โอ้น่าเวทนาด้วยนางกัณหากุมารี เธอทรงพระโศกีกันแสงไห้น้ำพระชลนัยน์ไหลลงหลั่งๆ พลางก็ร้องทูลสั่งอยู่แจ้วๆ ว่า เจ้าประคุณทูลกระหม่อมแก้วของลูกเอ่ย ตัดลูกเสียแล้วหรือจึงนิ่งเฉยเสียได้ ปล่อยให้พราหมณ์จัญไรแกตีด่าคร่าไปต่อหน้าพระที่นั่ง ฆเร ชาตํ ดังว่าข้าครอกเกิดในเรือนเบี้ย โบยตีประดาเสียสุดกำลัง น จายํ พฺราหฺมโณ มิใช่พราหมณ์แล้วนะพระพ่อเจ้า ตาเถ้านี้แกร้ายกาจ ยกฺโข ชะรอยว่าผีปีศาจมันแกล้งแปลงมาขอทาน ตีประจานให้เจ็บใจจะขาด ขู่ต้อนตวาดกระทำเข็ญ จะฉีกเนื้อลูกกินเสียทั้งเป็นนั้นมิได้ จึงแกล้งตีด้วยฝีไม้ไปให้ลับพระเนตรพระบิตุเรศเจ้าแล้ว ก็จะหักคอลูกแก้วลงกลางดิน จะฉีกเชือดสูบเลือดกินเป็นภักษา พระพุทธิเจ้าข้าไม่โปรดแล้วลูกแก้วจะขอลา พระบิดาอย่าได้น้อยพระทัยเลย เจ้าประคุณของลูกเอ่ย อย่าว่าลูกนี้ล่วงมาดูถูก ที่จะได้กลับมาเป็นพ่อลูกกันสืบไปนั้นอย่าสงกา ด้วยว่าเลือดแลเนื้อจะเป็นภักษาของตาพราหมณ์ ลูกนี้กราบทูลความสักเท่าใดๆ ไม่เชื่อเลย กรรมเอ๋ยกรรม ชะรอยว่ากรรม กัณหาน้อยนี้ได้เคยกระทำไว้แต่ชาติปางหลัง จึงให้เผอิญพระเจ้าพ่อชิงชังไม่ดูหน้ามาเมินเฉย โอ้กรรมเอ๋ยเห็นจะสิ้นวาสนาของแก้วกัณหานี้เสียจริงๆ ลูกหญิงขอถวายบังคมลา เป็นไปตามเวลานั้นแล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตโต โส รชฺชุมาทาย ฯลฯ กุมารา มาตุคิทฺธิโนติ
(๒๑) เดิน โส โพธิสตฺโต ส่วนสมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ได้ทรงฟังพระสุรเสียงแก้วกัณหา เสียวพระสกลกายาเย็นระย่อ เศร้าสลดระทดท้อพระหฤทัยเธอถอยหลัง พระนาสิกอึดอัดคั่งอัสสาสปัสสาส น้ำพระเนตรเธอไหลหยาดหยดเป็นสายเลือด ไม่เว้นวายหายเหือดซึ่งโศกา จึงเอาพระปัญญาวินิจฉัยเข้ามาข่มโศก ว่าบุตรวิโยคทั้งนี้บังเกิดมีเพราะความรัก จำจะเอาพระอุเบกขาเข้ามาประหารหักให้เสื่อมหาย ท้าวเธอกลับสุขเกษมเปรมสบาย พระกายก็สดใสดังพระจันทร์ทรงกลดนั้นแล
(๒๒) เดิน คิริทฺวารํ อสมฺปตฺตา เมื่อพราหมณ์ชูชกชราพาสองดรุณลำเพาพงศ์ เกือบจะออกประตูดงพระหิมเวศ ขึ้น ควรจะสงสารเอ่ย ด้วยนางกัณหากุมาเรศเธอทรงพระกันแสง จนสุดสิ้นกำลังแรงระทวยอ่อน เจ้าก็สะอึกอื้นอ้อนวอนพระพี่ยา ว่าข้าแต่พระเชษฐาชาลีของน้องเอ๋ย น้องนี้หิวอ่อนด้วยอดนม วิงเวียนเจียนจะล้มเสียจริงแล้ว พระชาลีจึงปลอบแก้วกัณหา ว่ากัณหาเอ่ย อุส่าห์เดินเถิดนะแม่ อย่าระย่อท้อแท้ทางนี่ยังไกล ใครจะช่วยเราได้ไม่มีเลย เจ้าเพื่อนยากของพี่เอ่ย มาตรว่าพระน้องเจ้าจะวอดวาย ตัวพี่ก็จะขอตายไปตามเจ้า จะอยู่ไปไยเล่าให้ทนทุกข์ทรมาน ควรจะสงสารด้วยสองกุมารพร่ำปรึกษากัน ว่าเราจงอภิวันท์ไหว้แก่เทเวศร์ สั่งให้ช่วยบอกเหตุทูลถึงพระมารดา ว่าพลางทางก็แอบพระอังสาซบพระเศียร ถวายต่างประทีปธูปเทียนประทุมชาติ พระพี่น้องก็ร้องประกาศด้วยวาจา ขึ้นสูง ว่า โภนฺโต เทวสงฺฆาโย ข้าแต่เทพยดาเจ้าทั้งหลายเอ่ยอันศักดิ์สิทธิ์ สถิตในเครือหญ้าลดาวัลย์ อันทรงทิพยกรรณแลทิพยเนตร ได้โปรดเกศเกล้ากระหม่อมฉันด้วยช่วยบอกพระมารดา ว่า ยังมีพราหมณ์ชราบุรุษโทษ พาลูกทั้งสองโสดมาทางนี้ ชื่อว่ากัณหาชาลีได้สั่งความ ให้พระมารดาเร่งติดตามมาให้จงได้ โดยมรรคาไลยไพรระหง ตรงตลอดทอดเดียวกระทั่งถึงประตูป่า แต่พอลูกได้เห็นพระพักตราฝ่าพระบาท อโห วต เร ชฏินี โอ้พระชนนีศรีศุภมาตุของลูกเอ่ย เวลาป่านฉะนี้แล้วมิตามมา เออก็เกือบจะพ้นประตูป่าไปเสียยังแล้ว ที่ไหนเลยจะได้เห็นหน้าพระลูกแก้วทั้งสองรา มาตุคิทฺธิโน โอ้สงสารเอ่ยด้วยสองดรุณทรามสวาท เมื่อนิราศร้างห่างพระมารดา พราหมณ์ชราตาแกตีพระพี่น้อง เทพยเจ้าก็ร้องหวีดหวาดไม่เว้นองค์ ครั้นพราหมณ์ตาแกตีพระพี่ลงเจ้าก็ร้องอยู่กรี๊ดๆ เทพยเจ้าก็ร้องหวีดขึ้นพร้อมกัน เสียงสนั่นทุกอกสัตว์ วายุพาลพัดมาเฉื่อยฉิว ใบพฤกษาปลิวร่วงระรุบเย็นทุกเส้นหญ้า พอโพล้เพล้เวลาพลบค่ำย่ำสนธเยศ พราหมณ์ก็พาสองดรุณเยาวเรศลับล่วงประตูป่า อิติ เมาะ อิมินา ปกาเรน โดยประการดังแสดงมาฉะนี้แล ฯ
กุมารปพฺพํ นิฏฺฐิตํ ฯ
ประดับด้วยพระคาถา ๑๐๑ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ

(พิณพาทย์ทำเพลงโอดเชิดฉิ่ง)
๙. กัณฑ์มัทรี
เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
-------------------------
ยํ ปน รญฺญา มหาปฐวึ อุนฺนาเทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺเตสิ ทินฺเนสุ ยาว พรหฺม-โลกา เอกโกลาหลํ ชาตํ เตนาปิ ภิชฺชิตหทยา วิย หิมวนฺตวาสิโน เทวตาโย เตสํ พฺราหฺเญน นียมานานํ ตํ วิลาปํ สุตฺวา มนฺตยึสุ สเจ มทฺที สกาลสฺเสว อสฺสมํ อาคมิสฺสติ สา ตตฺถ ปุตฺเต อทิสฺวา เวสฺสนฺตรํ ปุจฺฉิตฺวา พฺราหฺมณสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา พลวสิเนเหน ปทานุปทํ ธาวิตฺวา มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภเวยฺยาติ
(๑) เดิน ยํ โกลาหลํ อันว่าโกลาหลอันใดอันเป็นวิสัยแสนกัมปนาท รญฺญา เมาะ เวสฺสนฺตเรน อันพระมหาบุรุษราชชาติอาชาไนยเชื้อชินวงศ์ ทรงบำเพ็ญเพิ่มโพธิสมภาร ด้วยเดชะอำนาจทานโพธิสัตว์ เป็นปัจฉิมปรมัตถบารมีอันหมายมั่น ตํ โกลาหลํ ก็บังเกิดมหัศจรรย์ในไตรภพจบจนพรหมเมศร์ ทินฺเนสุ ปางเมื่อท้าวเธอยกสองดรุณนเรศผู้ยอดรัก ราวกะว่าจะแขวะควักซึ่งดวงเนตรทั้งสองข้างวางไว้ในมือพราหมณ์ เถ้าก็พาสองพะงางามไปในทางกันดาร ควรจะสงสารแสนอนาถา ด้วยพระลูกเจ้าเป็นกำพร้าพรากพระชนนีแต่น้อยๆ ยังมิวายนม พราหมณ์ขู่ข่มเข่นเขี้ยวคำรามตีต้อนให้ด่วนเดิน ตามป่ารกระหกระเหินหอบหิวและไห้โหย มีแต่เสียงเธอโอดโอยสะอื้นร้องรำพันสั่งทุกเส้นหญ้า ก็หวั่นๆ วังเวงวิเวกป่าพระหิมพานต์ เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา ฝ่ายฝูงเทพยทุกสถานพิมานไม้ไศลเกริ่นเนินแนวพนาวาส ได้สดับคำประกาศสองกุมาร ทรงสั่งสารจนสุดเสียง ดังทิพยาพิมานจะเอนเอียงอ่อนลงช้อยชด เทพยเจ้าก็เศร้าสลดพิลาปเหลียวมาดูดูมิได้ ภิชฺชิตหทยา วิย ปิ้มประหนึ่งว่าดวงหทัยจะปะทุทะลุลั่นละเอียดออกทุกอกองค์ ด้วยทรงพระอาลัยนั้นใหญ่หลวง ก็พากันข้อนทรวงทรงกันแสงโศกอยู่ซบเซา จึงปรารภว่าชาวเราเอ๋ยจะคิดไฉนดี ถ้าแม้นสมเด็จพระมัทรีเธอกลับเข้ามาแต่กาลยังวันมิทันเย็น อทิสฺวา เมื่อท้าวเธอมิได้เห็นพระเจ้าลูกก็จะทูลถาม ครั้นแจ้งว่าพราหมณ์มันพาไป นางก็จะอาลัยโลดแล่นไปตามติดไม่คิดตาย มหนฺตํ ทุกฺขํ คิดไปแล้วใจหายเห็นน่าน้ำตาตก โอ้อกมัทรีเอ่ย จะเสวยพระทุกข์แทบชีวิตจะปลิดปลง ด้วยพระลูกรักทั้งสององค์นี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
เตสํ ลาลปิตํ สุตฺวา ฯลฯ มคฺคํ เม เทถ ยาจิตาติ
(๒) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรญาณ เทวสงฺฆาโย ฝ่ายฝูงเทพยทุกสถานพิมานไม้ไพรพนม มีอารมณ์อันร้อนเร่า ส่วนเทพยเจ้าจอมสากลจึงมีเทวยุบลบังคับ แก่เทพอันดับทั้งสามองค์ อันทรงมหิทธิฤทธิศักดาว่า ท่านจงพากันนฤมิตบิดเบือนกายกลายอินทรีย์ เป็นพระยาราชสีห์สองเสือสามสัตว์ สกัดหน้านางพระยามัทรีไว้ ต่อทิพากรคลาไคลคล้อยเย็น เห็นดวงพระจันทร์ขึ้นมาอยู่รางๆ ท่านจึงลุกหลีกหนทางให้แก่นางงาม ตโย เทวปุตฺตา ส่วนเทพยเจ้าทั้งสามก็อำลาลีลาศ ผาดแผลงจำแลงเป็นพระยาไกรสรราชผาดแผดเสียงสนั่น ดังสายอัสนีลั่นตลอดป่า องค์หนึ่งเป็นพยัคฆ์พระยาเสือโคร่งคำรนร้อง อีกองค์หนึ่งเป็นเสือเหลืองเนื่องคะนองย่องหยัดสะบัดบาท ต่างองค์กระทำสีหนาทน่าแสยงขน พากันจรดลไปนอนคอยที่ช่องแคบขวางมรรคา ที่พระนางเธอจะเสด็จสู่พระบรรณศาลานั้นแล
(๓) ขึ้น สา มทฺที ปางนั้นส่วนสมเด็จพระมัทรีศรีสุนทรเทพกัญญา จำเดิมแต่พระนางลีลาล่วงลับพระอาวาส พระทัยเธอหวั่นหวาดพะวงหลัง ตั้งแต่จะเป็นทุกข์ถึงพระเจ้าลูกมิลืมเลย เดินพลางทางเสวยพระโศกพลาง พระนัยน์เนตรทั้งสองข้างไม่ขาดสายพระอัสสุชล พลางพิศดูผลาผลในกลางไพร ที่นางเคยอาศัยทรงสอยอยู่เป็นนิตย์ผิดสังเกต เหตุไฉนไม้ที่มีผลเป็นพุ่มพวง ก็กลายกลับเป็นดอกดวงเดียรดาษอนาถเนตร แถวโน้นนั่นแก้วเกดพิกุลแกมกับกาหลง ถัดไปก็สายหยุดประยงค์แลยมโดย ยามพระพายพัดเคยร่วงโรยรายดอกลงมูนมอง แม่ยังได้เก็บมาร้อยกรองไปฝากลูกเมื่อวันวาน ก็เพี้ยนผิดพิสดารเป็นพวงผล สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา ทั้งแปดทิศก็มืดมัวทั่วทุกแห่ง ทั้งขอบฟ้าก็ดาดแดงเป็นสายเลือด ไม่เว้นวายหายเหือดเป็นลางร้ายไปรอบข้าง ทกฺขิณกฺขิ นัยน์ตาขวาก็พร่างๆ อยู่พรายพร้อย ดูจิตใจของแม่นี้ยังน้อยอยู่นิดเดียว ทั้งอินทรีย์ก็เสียวๆ สั่นระรัวริก สาแหรกคานบันดาลพลิกพลัดลงจากบ่า ทั้งขอน้อยในหัตถาที่เคยถือ ก็หลุดหล่นลงจากมือไม่เคยเป็นเห็นอนาถ เอ๊ะประหลาดหลากแล้วมิเคยเลย โอ้อกเอ๋ยช่างอัศจรรย์จริง ยิ่งคิดก็ยิ่งกริ่งๆ ตรอมพระทัยเป็นทุกข์ถึงพระลูกรักทั้งสององค์ เดินพลางนางก็รีบทรงเก็บผลาผลแต่ตามได้ ใส่กระเช้าสาวพระบาทบทจรดุ่มเดินมาโดยด่วน พอประจวบจวนพระยาพาลมฤคราช สะดุ้งพระทัยไหวหวาดวะหวีดวิ่งวนแวะเข้าข้างทาง พระทรวงนางสั่นระรัวริกเต้นดังตีปลา นางพระยาทรงกันแสงไห้พิไรร่ำ จึงตรัสว่ากรรมเอ๋ยกรรมกรรมของมัทรี โอ้เวลาปานฉะนี้พระลูกน้อยจะคอยหา อนึ่งมรรคาก็ช่องแคบหว่างคิรี เป็นตรอกน้อยรอยวิถีที่เฉพาะจร ทั้งสามสัตว์ก็มาเนื่องนอนสกัดหน้า ครั้นจะลีลาหลีกลัดตัดไปทางใดก็เหลือเดิน ทั้งสองข้างเป็นโขดเขินขอบคันขึ้นกั้นไว้ นีเจ โวลมฺพเก สุริเย ทั้งเวลาก็เย็นลงรำไรใกล้จะค่ำแล้ว ยังไม่เห็นหน้าพระลูกแก้วของแม่เลย อกเอ๋ยจะทำไฉนดี จึงจะได้วิถีทางที่จะครรไล พระนางจึงปลงหาบคอนลงวอนไหว้แล้วอภิวาท ว่าข้าแต่พระยาพาลมฤคราชอันเรืองเดช ท่านก็เป็นพระยาสัตว์ในหิมเวศวนาสณฑ์ จงผินพักตร์ปริมณฑลทั้งสามรา มารับวันทนาน้อมด้วยทัศนัขเบญจางค์ เม เมาะ มทฺทิยา แห่งน้องนางนามชื่อว่ามัทรี ราชปุตฺตี น้องเป็นกัลยาณีหน่อกษัตริย์มัททราชสุริยวงศ์ อนึ่งน้องก็เป็นเอกองค์อัครบริจาริกาจอมนเรศร์เวสสันดร อันจำจากพระนครมาอยู่ไพร น้องนี้ตั้งใจสุจริตติดตามมาด้วยกตเวที อนึ่งพระสุริยศรีก็ย่ำสนธยาสายัณห์แล้ว เป็นเวลาพระลูกแก้วอยากนมกำหนดเสวย พระพี่เจ้าของน้องเอ๋ยทั้งสามรา ขอเชิญกลับไปยังรัตน์คูหาห้องแก้ว แล้วจะได้เชยชมซึ่งลูกรักแลเมียขวัญ อนึ่งน้องนี้จะแบ่งปันผลไม้ให้สักกึ่ง ครึ่งหนึ่งนั้นน้องจะเอาไปฝากพระหลานน้อยๆ ทั้งสองรา มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา พระพี่เจ้าจงมีจิตคิดกรุณาสังเวชบ้าง ขอเชิญล่วงครรไลให้หนทางพนาวันอันสัญจร แก่น้องร่วมอุทรนี้เถิด
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตสฺสา ลาลปฺปมานาย ฯลฯ เกน นีตา เม ทารกาติ
(๔) เดิน ตโย เทวปุตฺตา ส่วนเทพยเจ้าทั้งสามองค์ได้ทรงฟังพระเสาวนีย์พระมัทรีเธอไหว้วอนขอหนทาง เห็นพระพักตร์นางนองไปด้วยน้ำพระเนตร เทพยเจ้าก็สังเวชในวิญญาณ จึงพากันอุฏฐาการคลาไคลให้มรรคาแก่นางพระยามัทรี พอแจ่มแจ้งแสงศรีศศิธร นางก็ยกหาบคอนขึ้นใส่บ่า เอาพระภูษาคาดพระเต้าเข้าให้มั่นคง วิ่งพลางนางทรงกันแสงพลาง ยะเหยาะเหย่าทุกฝีย่างไม่หย่อนหยุด พักหนึ่งก็ถึงที่สุดบริเวณพระอาวาส ที่พระลูกเจ้าเคยประพาสแล่นเล่น ประหลาดแล้วแลไม่เห็นก็ใจหาย ปิ้มประหนึ่งว่าชีวิตนางจะวางวายลงทันที จึงตรัสเรียกว่า ขึ้น แก้วกัณหาพ่อชาลีแม่มาถึงแล้ว เหตุไฉนไยพระลูกแก้วจึงมิมาเล่าหลากแก่ใจ แต่ก่อนแต่ไรสิพร้อมเพรียง เจ้าเคยวิ่งระรี่เรียงเคียงแข่งกันมารับพระมารดา ทรงพระสรวลสำรวลร่าระรื่นเริงรีบรับเอาขอคาน แล้วก็พากันกราบกรานพระชนนี พ่อชาลีเจ้าเลือกเอาผลไม้ แม่กัณหาชะอ้อนวอนไหว้ว่าจะเสวยนม ผทมเหนือพระเพลาพลาง ฉอเลาะแม่นี้ต่างๆ ตามประสาทารกเจริญใจ วจฺฉา พาลาว มาตรํ มีอุปไมยเสมือนหนึ่งลูกทรายทรามคะนอง ปองที่ว่าจะชมแม่เมื่อสายัณห์ โอ้พระจอมขวัญของแม่เอ่ย เจ้ามิเคยได้ความยากย่างเท้าลงเหยียบดิน ริ้นก็มิได้ไต่ ไรก็มิได้ตอม เจ้าเคยฟังแต่เสียงพี่เลี้ยง เขาขับกล่อมบำเรอรับกับดนตรี ยามบรรทมลมธุลีก็มิได้พัดมาแผ้วพาน แม่สู้รักษาพยาบาลบำรุงเจ้าแต่เยาว์มา เจ้าไม่เคยห่างพระมารดาสักราตรี โอ้ความเข็ญใจในครั้งนี้นี่เหลือขนาด สิ้นสมบัติพลัดญาติยังแต่ตัว ต้องไปหามาเลี้ยงลูกแลผัวค่ำเช้าทุกเวลา แม่มาสละเจ้าไว้เป็นกำพร้าทั้งสององค์ หํสาว เสมือนหนึ่งลูกหงส์เหมราชปักษิน ปราศจากมุจลินท์ไปตกคลุกในโคลนหนอง สิ้นสีทองอันผ่องแผ้ว แต่ก่อนแม่กลับมาถึงแล้วได้เชยชมชื่นจิตสบาย ที่เหนื่อยยากก็จะเสื่อมหายคลายทุกข์ทุเลาลง ลืมสมบัติขัตติยวงศ์ในวังเวียง โอ้แต่ก่อนเอ๋ยแม่เคยได้ยินเสียงเจ้าเจรจาแจ้วๆ อยู่ตรงนี้ อิทํ ปทวลญฺชํ นั่นก็รอยเท้าพ่อชาลีนี่ก็รอยเท้าของกัณหาแม่ยังแลเห็น โน่นก็กรวดทรายเจ้ารายเล่นเป็นกองๆ สิ่งของทั้งนี้เป็นเครื่องเล่นยังเห็นอยู่ น ทิสฺสเร แต่ลูกรักของแม่ทั้งคู่ไปอยู่ไหนไม่เห็นเลย อยํ โส อสฺสโม โอ้พระอาศรมเจ้าเอ๋ย ก็น่าอัศจรรย์ใจ แต่ก่อนดูนี่สุกใสด้วยสีทอง เสียงนกก็ร่ำร้องสำราญรังเรียงเคียงคู่แล้วคูขัน ทั้งจักกระจั่นพรรณลองในเรไรร้องอยู่หริ่งๆ ระเรื่อยโรย โหยสำเนียงดังเสียงสังคีตขับประโคมไพร โอ้ไฉนจึงเหงาเงียบเมื่อยามนี้ ทั้งอาศรมก็หมองศรีเสมือนหนึ่งว่าจะเศร้าโศก เออชะรอยว่าพระเจ้าลูกจะวิโยคพลัดพรากจากอกของมารดาเสียจริงแล้วกระมังในครั้งนี้ นางก็เข้าไปทูลถามพระราชสามีด้วยสงสัย ว่าพระพุทธิเจ้าข้า ประหลาดใจกระหม่อมฉัน อันสองกุมารนั้นไปอยู่ไหนไม่แจ้งเหตุ หรือจะพากันเที่ยวลับพระเนตรนอกตำแหน่ง สิงห์สัตว์ที่ร้ายแรงคะนองฤทธิ์ มาพานพบขบกัดตัดชีวิตพระลูกข้าพาไปกินเป็นอาหาร ถึงกระนั้นก็จะพบพานซึ่งกเฬวระร่าง มิเลือดก็เนื้อจะเหลืออยู่บ้างสักสิ่งอัน แต่พอได้รู้สำคัญว่าเป็นตาย นี่สุดที่จะมุ่งหมายพ้นประมาณแล้ว โอ้เจ้าแว่นแก้วส่องสว่างอกของแม่เอ๋ย แม่เคยได้รับขวัญทุกเวลา เป็นไรเล่าเจ้าจึงไม่มาเหมือนทุกวัน มตา หรือว่าพระลูกเจ้าอาสัญสูญสิ้นพระชนมาน อยู่ในป่าพระหิมพานต์นี้แล้วแล
อิทํ ตโต ทุกฺขตรํ ฯลฯ ชาลึ กณฺหาชินญจุโภติ
(๕) เดิน เมื่อสมเด็จพระมัทรี เธอกราบทูลพระราชสามีสักเท่าใดๆ ท้าวเธอก็มิได้ตรัสปราศรัยจำนรรจา นางยิ่งกลุ้มกลัดขัดอุราผะผ่าวร้อน ข้อนพระทรวงทรงพระกันแสง ขึ้น ว่าเจ้าแม่เอ่ย แม่มิเคยได้เคืองแค้นเหมือนหนึ่งครั้งนี้ เมื่อจากบุรีทุเรศมา ก็พร้อมหน้าทั้งลูกผัวเป็นเพื่อนทุกข์ สำคัญว่าจะเป็นสุขประสายากเมื่อยามจน ครั้นลูกหายทั้งสองคนก็สิ้นคิด ทูลพระสามีก็มิได้ปรานีสักนิดสักหน่อยหนึ่ง ท้าวเธอกลับนิ่งขึงตึงพระองค์ ดูเหมือนทรงขัดเคืองด้วยเรื่องอันใด อนิจจาน่าน้อยใจมาจำจน อุปมาเหมือนคนไข้หนักแล้วมิหนำ แพทย์ยังซ้ำเอายาพิษมาวางให้เวทนา ไหนชีวาจะรอดไปสักกี่วัน พระคุณเอ่ยเมื่อแรกจากไอศวรรย์มาอยู่ดง ข้าพระบาทก็จำนงปลงจิตมิได้คิดเป็นใจสอง หวังว่าจะเป็นเกือกทองฉลองบาทยุคลพระทูนหัว ไปกว่าจะสิ้นบุญตัวตายไปเมืองผี อนิจจาเอ๋ยวาสนามัทรีไม่สมคะเนแล้ว พระทูลกระหม่อมแก้วจึงชิงชังไม่นำพา ทั้งลูกรักดังแก้วตาก็หายไป อกเอ๋ยจะอยู่ไปไยให้ทนเวทนา อุปมาเสมือนหนึ่งพฤกษาลดาวัลย์ ย่อมจะอาสัญลงเพราะลูกเป็นแท้เที่ยง ถ้าแม้พระองค์ไม่ทรงเลี้ยงมัทรีไว้ จะเฝ้านิ่งมัธยัสถ์ตัดเยื่อใยไม่โปรดบ้าง ก็จะเห็นแต่กเฬวระร่างซากศพของมัทรี อันวายชีวีโทรมกลิ้งอยู่กลางดง เสียเป็นมั่นคงในครั้งนี้แล้วแล
(๖) เดิน อถ มหาสตฺโต สมเด็จพระราชสมภาร เมื่อได้สดับสารพระมัทรีเธอแสนวิโยคโศกศัลย์สุดกำลัง ถ้าแม้นจะมิตรัสแก่พระนางมั่งจะมิเป็นการ จำจะเอาโวหารการหึงหวงเข้ามาหักโศกให้เสื่อมลง พระองค์จึงเอื้อนอรรถตรัสประภาษว่า นนุ มทฺทิ ดูกรนางนาฏพระน้องรัก ภทฺเท เจ้าผู้มีพักตร์อันผุดผ่อง เสมือนหนึ่งน้ำทองทาบทับประเทืองผิว ราวกะว่าลอยลิ่วเลื่อนลงมาจากฟ้า ใครได้เห็นเป็นขวัญตาก็ละเลิงหลงละลายทุกข์ ปลุกปลื้มอารมณ์ชายให้เชยชื่น จะนั่งนอนเดินยืนก็ต้องอย่าง วราโรหา พร้อมด้วยเบญจางคจริตรูปเจริญโฉม ประโลมโลกล่อแหลมวิไลลักษณ์ ราชปุตฺตี ประกอบไปด้วยเชื้อศักดิ์สมมติวงศ์พงศ์กษัตร เออก็เมื่อเช้าเจ้าจะเข้าป่าน่าสงสาร ปานประหนึ่งว่าจะไปมิได้ ทำร้องไห้ฝากลูกมิรู้แล้ว ครั้นคลาดแคล้วเคลื่อนคล้อยเข้าสู่ดง ปานประหนึ่งว่าจะหลงลืมลูกสละผัว ต่อมืดมัวสิจึงกลับเข้ามา ทำเป็นบีบน้ำตาตีอกว่าลูกหาย ใครจะไม่รู้แยบคายความคิดหญิง ถ้าแม้นเจ้าอาลัยอยู่ด้วยลูกจริงเหมือนวาจา ก็จะรีบกลับเข้ามาแต่ตะวันไม่ทันรอน เออนี่เจ้าเที่ยวพเนจรตามสนุกใจ ชมนกชมไม้ในไพรวันสารพันที่จะมี ทั้งฤษีสิทธิ์วิทยาธรคนธรรพ์เทพารักษ์ ผู้มีพักตร์อันเจริญ เห็นแล้วก็น่าเพลิดเพลินไม่เมินได้ หรือเจ้าปะผลไม้ประหลาดรสสดสุกทรามเสวยไม่เคยกิน เจ้าฉวยชิมชอบลิ้นก็หลงฉันอยู่จึงช้า อุปมาเสมือนหนึ่งภุมรินทร์บินวะว่อน เที่ยวซับซาบเอาเกสรสุคนธมาเลศ พบดอกไม้อันวิเศษต้องประสงค์ หลงเคล้าคลึงรสจนลืมรัง เข้าเถื่อนเจ้าลืมพร้า ได้หน้าแล้วลืมหลังไม่เหลียวกลับ เที่ยวทอดประทับมากลางทาง อันว่าพระยานางสิเป็นหน่อกษัตริย์ จะไปไหนก็เคยมีแต่กลดกั้น พานจะเกรงแสงพระสุริยันไม่คลาเคลื่อน เจ้ารักเดินด้วยแสงเดือนชมดาวพลาง ได้น้ำค้างกลางคืนชื่นอารมณ์สมคะเน พอมาถึงก็ทำเสขึ้นเสียงเลี่ยงพาโลว่าลูกหาย เออนี่เจ้ามิหมายว่าใครๆ ไม่รู้ทันกระนั้นกระมัง หรือเจ้าเห็นว่าพี่นี้ปลงจิตคิดอนิจจังทิ้งพยศ เพราะว่าเป็นดาบสสอดอารมณ์เสีย ขึ้น เจ้าเป็นแต่เพียงเมียควรหรือมาหมิ่นได้ ถ้าแม้นพี่อยู่ในกรุงไกรเหมือนแต่ก่อนเก่า หากว่าเจ้าทำเช่นนี้ กายของมัทรีก็จะขาดสะบั้นลงทันตา ด้วยพระกรเบื้องขวาของอาตมานี้แล้วแล
(๗) เดิน สา มทฺที ส่วนสมเด็จพระยอดมิ่งเยาวมาลย์มัทรี เมื่อได้สดับคำพระราชสามีปริภาษนานาง ที่ความโศกเศร้าก็เสื่อมสร่างสงบจิตเพราะเจ็บใจ จึงก้มพระเศียรลงกราบไหว้วันทนาพลาง นางจึงทูลสนองพระราชบัญชา ว่า ขึ้น พระพุทธิเจ้าข้า ควรมิควรสุดแท้แต่จะทรงพระกรุณาโปรด ที่โทษานุโทษเป็นล้นเกล้า ด้วยข้าพระพุทธเจ้ากลับมาเวลาค่ำทั้งนี้ เพราะเป็นกระลีขึ้นในไพรวัน พฤกษาทุกสิ่งสารพันก็แปรปรวนไปทุกประการ ทั้งพื้นป่าพระหิมพานต์ก็พัดผันหวั่นไหวอยู่วิงเวียน เปลี่ยนเป็นพยับมืดไม่เห็นหน ข้าพระบาทนี้ก็ร้อนรนไม่หยุดหย่อนแต่สักอย่าง แต่เดินมาก็บังเกิดประหลาดลางขึ้นในกลางพนาลี พบพระยาราชสีห์สองเสือทั้งสามสัตว์สกัดหน้าไม่มาได้ ต่อสิ้นแสงอรุโณทัยจึงได้คลาเคลื่อน ใช่จะเป็นเหมือนพระองค์ทรงดำรินั้นก็หามิได้ พระพุทธิเจ้าข้า ตั้งแต่เกล้ากระหม่อมฉันไซร้ตกมาเป็นข้าน้อย พระองค์ทรงเห็นพิรุธร่องรอยร้าวรานที่ตรงไหน ได้ทอดพระเนตรสังเกตไว้แต่ปางก่อน จึงเคืองค่อนด้วยคำหยาบให้เจ็บจิตจนเหลือกำลัง พระคุณเอ่ย จะคิดดูมั่งเป็นไรเล่า ว่ามัทรีนี้เป็นข้าเก่าแต่ก่อนมา ดังเงาตามพระบาทาก็เหมือนกัน นอกกว่านั้นที่แน่นอนคือนางใด อันสนิทชิดใช้แต่ก่อนกาล ยังจะติดตามพระราชสมภารมาบ้างแลหรือ ได้แต่มัทรีที่แสนดื้อผู้เดียวดอก ไม่รู้จักปลิ้นปลอกพลิกไพล่เอาตัวหนี มัทรีสวามิภักดิ์รักผัวเพียงบิดาก็ว่าได้ ถึงจะยากเย็นเข็ญใจก็ตามกรรม วนมูลผลหาริยา อุสาหะตรากตรำเตร็ดเตร่เร่หาผลไม้ ถึงที่ไหนจะรกเรี้ยวก็ซอกซอน อุส่าห์เที่ยวไม่ถอยหลัง จนเนื้อหนังเป็นริ้วรอยโลหิตไหลย้อยทุกหย่อมหนาม ด้วยอารามจะใคร่ได้ผลาผลไม้มาปฏิบัติลูกแลเจ้าประคุณผัว ถึงกะไรจะคุ้มตัวก็ทั้งยากน่าหลากใจ โอ้อกของใครจะอาภัพยับพิกลเหมือนอกมัทรีไม่มีเนตร น่าที่จะทรงสงสารสังเวชโปรดปรานี ว่ามัทรีนี้เป็นเพื่อนยากอยู่จริงๆ ช่างค่อนติงบริภาษได้ลงคอไม่คิดเลย พระคุณเอ่ย ถึงพระองค์จะสงสัย อันน้ำใจของข้านี้กตเวที เป็นไม้เท้าก้าวเข้าสู่ที่ทางทดแทน รามํ สีตาวนุพฺพตา อุปมาแม้นเหมือนนางสีดาอันภักดี ต่อสามีรามบัณฑิต หรือประหนึ่งว่าศิษย์กับอาจารย์ พระคุณเอ่ย เกล้ากระหม่อมฉานทำผิดแต่เพียงนี้ เพราะว่าล่วงราตรีจึงมีโทษ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรด ซึ่งโทษานุโทษแห่งข้ามัทรี แต่ในครั้งเดียวนี้เถิด
อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา ฯลฯ ตตฺเถว ปติตา ฉมาติ
(๘) เดิน เมื่อสมเด็จพระยอดมิ่งเยาวมาลย์มัทรี กราบทูลพระราชสามีสักเท่าใดๆ ท้าวเธอจะได้ปราศรัยก็ไม่มี พระนางก็ยิ่งหมองศรีโศกกำสรดสะอื้น ถวายบังคมคืนออกมาเที่ยวเสาะแสวงหาพระลูกรักทุกหนทุกแห่ง กระจ่างแจ้งด้วยแสงพระจันทร์ ส่องสว่างพื้นอัมพรประเทศวิถี พระนางเสด็จจรลีไปหยุดยืน ในภาคพื้นปริมณฑลใต้ต้นหว้าจึงตรัสว่า เดิน อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา ควรจะสงสารเอ่ย ด้วยต้นหว้าใหญ่ใกล้อาราม งามด้วยกิ่งก้านประกวดกัน ใบชอุ่มประชุมช่อเป็นชั้นๆ ดังฉัตรทอง แสงพระจันทร์ดั้นส่องต้องน้ำค้างที่ขังใบไหลลงหยดย้อย เสมือนหนึ่งน้ำพลอยพร้อยอยู่พรายๆ ต้องกับแสงกรวดทรายที่ใต้ต้น อร่ามวามวาววนดูเป็นวงแวว ดังบุคคลเอาแก้วมาระแนงแกล้งปรายโปรย โรยรอบปริมณฑลก็เหมือนกัน งามดังเอาไม้ปาริกชาติในเมืองสวรรค์มาปลูกไว้ ลูกรักเจ้าแม่เอ่ย เจ้าเคยมาอาศัยได้นั่งนอน ประทับร้อนสำราญร่มรื่นๆ สำรวลเล่นเย็นสบาย พระพายรำเพยพัดมาฉิวเฉื่อย เรไรระรี่เรื่อยร้องอยู่หริ่งๆ โอ้ลูกรักของแม่ทั้งชายหญิงไปอยู่ไหนไม่เห็นเลย มหานิโคฺรธชาตํ อนิจจาเอ่ย ต้นไทรทองที่ถัดไป กิ่งก้านใบรากห้อยเป็นระย้า เจ้าเคยมาห้อยโหนโยนชิงช้าชวนกันแกว่งไกว แล้วเล่นไล่ปิดตาหาเร้น แทบหลังบริเวณพระอาวาส อิมา ตา โปกฺขรณี รมฺมา เจ้าเคยไปประพาสสรงสนานในสระศรี โบกขรณีตำแหน่งนอกพระอาวาส พระนางเสด็จลีลาศไปเที่ยวเวียนรอบ จึงตรัสว่าน้ำเอ่ยเคยเปี่ยมขอบเป็นไรจึงขอดข้นลงขุ่นหมอง พระพายเจ้าเอ่ยเคยพัดมาต้องกลีบอุบล พากลิ่นสุคนธขจรรสมารวยรื่น เป็นไรจึงเสื่อมหอมหายชื่นไม่เฉื่อยฉ่ำ ฝูงปลาเจ้าเอ่ยเคยผุดคล่ำดำแฝงฟอง บ้างก็ขึ้นล่องแล้วลอยเลื่อน ชมแสงเดือนอยู่พรายๆ เป็นไรจึงไม่มาว่ายเวียนวง ฝูงนกเจ้าเอ่ยเคยบินลงไล่จิกเหยื่อทุกเวลา วันนี้ช่างแปลกเปล่าตาไม่แลเห็น พระลูกเอ่ยเจ้าเคยมาเที่ยวเล่นไม่เห็นแล้ว โอ้แลเห็นแต่สระแก้วอยู่อ้างว้างวังเวงใจ พระนางก็เสด็จครรไลล่วงตำบลเที่ยวค้นพระลูกตามลำเนาเนินป่า ทุกสุมทุมพุ่มพฤกษาป่าสูงยูงยางใหญ่ไพรระหง พนัสแดนดงเย็นยะเยียบเงียบสงัดเหงา ได้ยินแต่เสียงดุเหว่าละเมอร้องก้องพนาเวศ พระกรรณเธอสังเกตว่าสองดรุณเยาวเรศเจ้าร้องขานอยู่แว่วๆ ให้หวาดว่าสำเนียงเสียงพระลูกแก้วเจ้าขานรับพระมารดา นางเสด็จลีลาเข้าไปดูเห็นแต่หมู่สัตว์จัตุบาทกลาดกลุ่มเข้าสุมนอน นางก็ยิ่งสะท้อนถอนพระทัยเทวศครวญ เสด็จด่วนดะดุ่มเดินเมินมุ่งละเมาะไม้แล้วมองหมอบ แต่ย่างเหยียบเกรียบกรอบก็เหลียวหลัง พระโสตฟังให้หวาดแว่ว ว่าสำเนียงเสียงพระลูกแก้วเจ้าบ่นอยู่งึมๆ พุ่มไม้ครึ้มเป็นเงาๆ ชะโงกเงื้อม อยู่คล้ายๆ แล้วหายไป สมเด็จอรทัยเธอเที่ยวตะโกนกู้ก้อง พระพักตร์เธอฟูมฟองนองไปด้วยน้ำพระเนตรที่โศกา จึงตรัสว่าโอ้โอ๋เวลาป่านฉะนี้จะมิดึกดื่น จวนจะสิ้นคืนค่อนรุ่งแล้วหรือกะไรไม่รู้เลย พระพายรำเพยพัดมาระรี่เรื่อยอยู่เฉื่อยฉิว อกแม่นี้ให้อ่อนหิวสุดละห้อย ทั้งดาวเดือนก็เคลื่อนคล้อยลงลับไม้ สุดที่แม่จะติดตามเจ้าไปในยามนี้ ฝูงลิงค่างบ่างชะนีที่นอนหลับ ก็กลิ้งกลับเกลือกตัวอยู่ยั้วเยี้ย ทั้งนกหกก็งัวเงียเหงาเงียบทุกรวงรัง แต่แม่เซซังเสาะแสวงทุกแห่งห้องหิมเวศ ทั่วประเทศทุกราวป่า สุดสายนัยนาที่แม่จะตามไปเล็งแล สุดโสตแล้วที่แม่จะซับทราบฟังสำเนียง สุดสุรเสียงที่แม่จะร่ำเรียกพิไรร้อง สุดฝีเท้าที่แม่จะเยื้องย่องยกย่างลงเหยียบดิน เป็นสุดสิ้นสุดปัญญา สุดหาสุดค้นเห็นสุดคิด จะได้พานพบประสบรอยพระลูกน้อยแต่สักนิดไม่มีเลย จึงตรัสว่าเจ้าดวงมณฑาทองทั้งคู่ของแม่เอ๋ย หรือว่าเจ้าทิ้งขว้างวางจิตไปเกิดอื่น เหมือนแม่ฝันเมื่อคืนนี้แล้วแล
(๙) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงพรหมจารี เมื่อสมเด็จพระมัทรีทรงพระกำสรดแสนกัมปนาท เพียงพระสันดานจะขาดจะดับศูนย์ ปริเทวิตฺวา นางเสวยพระอาดูรพูนเทวศในพระอุรา น้ำพระสุชลนาเธอไหลนองคลองพระเนตร ทรงพระกันแสงแสนเทวศพิไรร่ำ ตั้งแต่ปฐมยามค่ำไม่หย่อนหยุดแต่สักโมงยาม พระนางเสด็จไต่เต้าติดตามทุกตำบล ละเมาะไม้ไพรสณฑ์ศิขรินทร์ ทุกห้วยธารละหานหินเหวหุบห้องคูหาวาส ทรงพิไรร้องก้องประกาศเกริ่นสำเนียง พระสุรเสียงเธอเยือกเย็นระย่อทุกอกสัตว์ พระพายก็มิได้รำเพยพัดผกากร รัศมีพระจันทรก็มัวหมองเหมือนเศร้าโศก แสนวิโยคเมื่อยามปัจจุสมัย แสงพระสุริโยทัยพอเรื่อเรืองเหลืองขึ้นขอบฟ้า พระกำลังนางก็อิดโรยยังร่ำร้อง พระสุรเสียงเธอกู่ก้องกังวานดง เทพยเจ้าทุกพระองค์กอดพระหัตถ์เงี่ยโสตสดับสาร พระเยาวมาลย์เธอเที่ยวหาพระลูก พระนางเธอเสวยทุกข์นั้นแสนเข็ญ ตั้งแต่ยามเย็นจนรุ่งเช้าก็สุดสิ้นที่จะเที่ยวค้น ทุกตำแหน่งแห่งละสามหนเธอเที่ยวเวียนหา ปณฺณรสโยชนมคฺคํ ถ้าจะคลี่คลายขยายมรรคาก็ได้สิบห้าโยชน์โดยนิยม นางจึงเซซังเข้าไปสู่พระอาศรมบังคมบาทพระภัสดา ประหนึ่งว่าชีวาจะวางวายทำลายล่วง สองพระกรเธอข้อนทรวงทรงพระกันแสงครวญคร่ำแล้วรำพัน ว่า ขึ้น โอ้เจ้าดวงสุริยันจันทร์ทั้งคู่ของแม่เอ่ย แม่ไม่รู้เลยว่าเจ้าจะหนีพระมารดาไปสู่พาราใดไม่รู้ที่ หรือว่าเจ้าข้ามนทีทะเลวนหิมเวศประเทศแดนใด ถ้ารู้แจ้งประจักษ์ใจแม่ก็จะตามเจ้าจนสุดแรง นี่ก็เหลือที่แม่จะเที่ยวแสวงสืบเสาะหา เมื่อเช้าแม่จะเข้าไปสู่ป่า พ่อชาลีแม่กัณหายังวอนสั่ง แม่ยังกลับหลังมาโลมลูบ จูบกระหม่อมจอมเกล้าทั้งสองรา กลิ่นยังจับนาสาอยู่รวยรื่น โอ้พระลูกข้านี้จะไม่คืนเสียแล้วกระมังในครั้งนี้ กัณหาชาลีลูกรักแม่ นับวันแต่ว่าจะแลลับล่วงไปเสียแล้วแลหนอ ใครจะกอดพระศอเสวยนมผทมด้วยแม่เล่า ยามเมื่อแม่จะเข้าสู่ที่บรรจถรณ์ เจ้าเคียงเรียงหมอนนอนแนบข้างทุกราตรี แต่นี้แม่จะกล่อมใครให้นิทรา โอ้แม่อุ้มท้องประคองเคียงเลี้ยงเจ้ามาก็หมายมั่น สำคัญว่าจะได้อยู่เป็นเพื่อนยากฝากผีพึ่งลูกทั้งสองคน มิรู้ว่าจะไม่เป็นผลมาอาเพศผิดประมาณ เจ้าเอาแต่ห่วงสงสารนี่หรือมาสวมคล้อง ให้แม่นี้ติดต้องข้องอยู่ด้วยอาลัย เจ้าทิ้งแต่ชื่อแลโฉมไว้ให้ปรากฏในแววตา เมื่อเช้าแม่จะเข้าไปสู่ป่ายังได้เห็นหน้าเจ้าอยู่หลัดๆ ควรแลหรือมาพรากพลัดสลัดแม่นี้ไว้ เหมือนจะเตือนให้แม่นี้บรรลัยเสียจริงแล้ว ควรจะสงสารเอ่ยด้วยนางแก้วกัลยาณีน้อมพระเกศีลงทูลความ หวังจะตามพระลูกรักทั้งสองรา กราบถวายบังคมลาแล้วลุกเลื่อน เขยื้อนยกพระบาทบทจรเยื้องย่าง พระกายนางให้เสียวสั่นหวั่นไหวไปทั้งองค์ ดุจชายธงอันต้องกำลังลมอยู่ริ้วๆ สิ้นแรงโรยเธอโหยหิวระหวยทรวง พระศอเธอหงุบง่วงดวงพระพักตร์ผิดเผือดไม่แปรผัน จะทูลสั่งก็มิทันที่ว่าจะทูลเลย ตรัสว่าพระคุณเจ้าเอ๋ยได้คำเดียวเท่านั้นก็หายเสียง เอียงพระกายบ่ายศิโรเพศ พระเนตรหลับหับพระโอษฐ์ลงทันที วิสญฺญี หุตฺวา พระนางก็ถึงวิสัญญีสลบลงตรงหน้าฉาน ปานประหนึ่งว่าฉัตรทองอันต้องสายฟ้าอัสนีฟาด ขาดระเนนเอนแล้วก็ล้มลง ตรงหน้าพระที่นั่งนั้นแล
(๑๐) เดิน อถ มหาสตฺโต ปางนั้นสมเด็จพระเพสสันดรอดุลดวงกษัตริย์ ทอดพระเนตรเห็นพระอัคเรศถึงวิสัญญีภาพสลบลงวันนั้น พระทัยท้าวเธอสำคัญว่าพระนางเธอวางวาย สะดุ้งพระทัยหายว่าโอ้อนิจจามัทรีเจ้าพี่เอ๋ย บุญพี่นี้น้อยแล้วนะเจ้าเพื่อนยาก เจ้ามาตายจากพี่ไปในวงวัด ขึ้น เจ้าจะเอาป่าชัฎนี่หรือมาเป็นป่าช้า จะเอาพระบรรณศาลานี่หรือเป็นบริเวณพระเมรุทอง จะเอาแต่เสียงสาลิกาอันร่ำร้องมาเป็นกลองประโคมใน จะเอาแต่เสียงจักกระจั่นแลเรไรต่างแตรสังข์แลพิณพาทย์ จะเอาแต่เมฆหมอกในอากาศกั้นเป็นเพดาน จะเอาแต่ยูงยางในป่าพระหิมพานต์มาต่างฉัตรเงินแลฉัตรทอง จะเอาแต่แสงพระจันทร์อันผุดผ่องมาต่างฉัตรเงินแลฉัตรทอง จะเอาแต่แสงพระจันทร์อันผุดผ่องมาต่างประทีปแก้วงามโอภาส อนิจจามัทรีเอ่ย มาตายอเนจอนาถไร้ญาติอยู่กลางดง เดิน ครั้นท้าวเธอค่อยคลายลงที่โศกศัลย์ จึงผันพระพักตร์มาพิจารณา ก็รู้ว่ายังไม่อาสัญ จึงเข้าไปยังพระคันธกุฎี จับเอาพระเต้าคนทีอันเต็มไปด้วยน้ำมาทันใด ตั้งแต่พระองค์ทรงผนวชไพรมาได้ถึงเจ็ดเดือนปลายจะได้ต้องพระกายนางมัทรีนั้นหามิได้ เมื่อมีความทุกข์พ้นวิสัยมิอาจที่จะกำหนด ว่าอาตมานี้เป็นดาบสฤษี เธอยกพระเศียรพระมัทรีขึ้นใส่ตัก วักเอาวารีมาโสรจสรงลงที่อุระพระมัทรี หวังว่าจะให้ชุ่มชื่นฟื้นสมปฤดี คืนมาแห่งนางพระยามัทรีเจ้านั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตมชฺช ปตฺตํ ราชปุตฺตึ ฯลฯ ปุตฺตเก ทานมุตฺตมนฺติ
(๑๑) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิสิกขา เมื่อสมเด็จพระมัทรีเธอได้สมปฤดีคืนมา นางพระยาละอายแก่เทพยดานัก ด้วยเห็นว่านอนอยู่บนตักพระราชฤษีมิบังควร อุฎฺฐาย จึงอุฏฺฐาการโดยด่วนเลื่อนพระองค์ลงจากตักพระราชสามี พระมัทรีจึงทูลถามว่า พระพุทธิเจ้าข้า พระลูกรักทั้งสองราไปอยู่ไหนนะฝ่าพระบาท ท้าวเธอจึงตรัสประภาษว่าดูกรเจ้ามัทรี อันสองกุมารนี้พี่ให้เป็นทานแก่พราหมณ์แต่วันวานนี้แล้ว พระน้องแก้วเจ้าอย่าทรงโศกศัลย์ จงตั้งจิตของเจ้านั้นให้โสมนัสศรัทธา ในทางกฤษฎๅภินิหารทานบารมี ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา ถ้าเราทั้งสองนี้ยังมีชีวิตสืบไป อันสองกุมารนี้ไซร้ก็คงจะได้พบกันเป็นมั่นแม่น ถึงสรรพสิ่งแสนสัตตรัตน์อลังการซึ่งให้ทานไป เราก็คงจะได้ด้วยผลทาน ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ มัทรีเอ่ย อันอริยสัปปุรุษเห็นปานดังตัวพี่ ถึงแม้จะมีเข้าของสักเท่าใดๆ ทิสฺวา ยาจกมาคเต ถ้าเห็นยาจกเข้ามาใกล้ไหว้วอนขอ ก็ย่อมไม่ย่อท้อในทางทาน จนแต่ชั้นลูกรักยอดสงสาร พี่ยังยกให้เป็นทานได้ อันสองกุมารนี้ไซร้เป็นแต่พาหิรกทานภายนอกไม่อิ่มหนำ พี่จะใคร่ให้ซ้ำซึ่งอัชฌัตติกทานอีกนะเจ้ามัทรี ถ้าแม้นมีบุคคลผู้ใดใครปรารถนาซึ่งเนื้อหนังมังสาโลหิตดวงหทัยนัยน์เนตรทั้งนั้นไซร้ พี่ก็จะแหวะผ่าเอามาให้เป็นทานไม่ย่อท้อถึงเพียงนี้ มัทรีเอ่ย จงศรัทธาด้วยช่วยอนุโมทนาทาน ในกาลบัดนี้เถิด
(๑๒) เดิน สมเด็จพระมัทรีทูลสนองพระโองการว่าพระพุทธิเจ้าข้า แต่วันวานนี้เหตุไฉนจึงไม่ตรัสแจ้งยุบลสารให้ทราบเกล้า ท้าวเธอจึงตรัสเล่าว่า พระน้องเอ่ย พี่จะเล่าให้เจ้าฟังก็สุดใจ ด้วยเจ้ามาแต่ป่าไกลยังเหนื่อยนัก พี่เห็นความร้อนความรักจะรุมอก ด้วยสองดรุณทารกเป็นเพื่อนไร้ เจ้ามัทรีเอ่ย จงผ่องใสอย่าสอดแคล้ว ด้วยสองพระลูกแก้วไปไกลตา พระนางจึงตรัสว่า พระพุทธิเจ้าข้า อันสองกุมารนี้ไซร้ เกล้ากระหม่อมฉันได้อุส่าห์ถนอมย่อมพยาบาลบำรุงมา ขอถวายอนุโมทนาด้วยปิยบุตรทานบารมี ขอพระองค์จงเปรมปรีดิ์ปราศจากมัจฉริยธรรมอกุศล อย่ามาปะปนในน้ำพระทัยของพระองค์เลย ท้าวเธอจึงตรัสว่าพระน้องเอ๋ย ถ้าพี่มิได้ให้ด้วยเลื่อมใสศรัทธาแท้ในทางทาน ที่ไหนเลยแผ่นดินดาลจะกัมปนาทหวาดหวั่นไหวจลาจล ท้าวเธอจึงนำอนุสนธิ์มหัศจรรย์อันมีในกัณฑ์กุมารบรรพ กลับมาเล่าให้พระมัทรีฟัง เหมือนในกาลหนหลังนั้นแล
(๑๓) ขึ้น สา มทฺที ส่วนสมเด็จพระมัทรีศรีสุนทรบวรราชธิดามหาสมมติวงศ์วิสุทธิสืบสันดานมา วราโรหา ทรงพระพักตราผิวผ่องเนื้อทองไม่เทียมศรี ยสสฺสินี มีพระเกียรติยศอันโอฬารล้ำเลิศวิไลลักษณ์ยอดกษัตริย์ อันทรงพระศรัทธาโสมนัสนบนิ้วประณมน้อมพระเศียรเคารพทาน พระนางเธอก็ชื่นบานบริสุทธิ์ ด้วยปิยบุตรมกุฎทานอันพิเศษ ฝ่ายฝูงอมรเทเวศทุกวิมานมาศก็ปราโมทย์ ต่างองค์ก็แย้มพระโอษฐ์ตบพระหัตถ์อยู่ฉาดฉาน ซร้องสาธุการสรรเสริญเจริญทานบารมี ทั้งสมเด็จอมรินทร์ปิ่นโกสีย์เจ้าฟ้าสุราลัย อันเป็นใหญ่ในดาวดึงส์สวรรค์ ก็โปรยปรายทิพยบุปผาลาวัณย์วิไลกรอง ทั้งพวงแก้วแลพวงทองก็โรยร่วงลงจากกลีบเมฆกระทำสักการบูชา แก่สมเด็จนางพระยามัทรีเจ้า ด้วยท้าวเธอทรงกระทำอนุโมทนาทาน เวสฺสนฺตรสฺส แห่งพระราชสมภารเพสสันดรราชฤษีผู้เป็นพระภัสดา อิติ เมาะ อิมินา นิยาเมน โดยนิยมมาดังนี้แล ฯ
มทฺทีปพฺพํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๙๐ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงทยอยโอด)
๑๐.กัณฑ์สักกบรรพ
พระนิพนธ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
--------------------------
เอวนฺเตสุ อญฺญมญฺญ สมฺโมทนียํ กถํ กเถนฺเตสุ สกฺโก เทวราชา จินฺเตสิ อยํ เวสฺสนฺตรมหาราชา หิยฺโย ชูชกสฺส ปฐวึ อุนฺนาเทตฺวา ทารเก อทาสิ อิทานิ นํ โกจิ หีนปุริโส อุปสงฺกมิตฺวา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนํ สีลวตึ มทฺทึ ยาจิตฺวา ราชานํ เอกกํ กตฺวา มทฺทึ คเหตฺวา คจฺเฉยฺย ตโต เอส อนาโถ นิปฺปจฺจโย ภเวยฺย ยนฺนูนาหํ พฺราหฺณวณฺเณน นํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทึ ยาจิตวา ปารมิกูฏํ คาหาเปตฺวา กสฺสจิ อวิสชฺชนียํ กตฺวา ปุนตํ ตสฺเสว ทตฺวา อาคมิสฺสามีติ
(๑) ขึ้น เตสุ ขตฺติเยสุ ในเมื่อสองสุริยราชนรินทร์อสัมภินพงศ์พิสุทธกษัตริย์ ทรงพระโสมนัสในปิยบุตรทาน ต่างพระองค์ทรงสโมสรเกษมสานต์สนทนา ด้วยสัมโมทนียกถาทางทานบริจาค ยิ่งพูนเพิ่มพระปรีดาปราโมทย์มากในกมลหฤทัย เดิน สกฺโก เทวราชา ส่วนสมเด็จสหัสนัยน์อัครเทวราช ก็ทรงพระอนุสรณ์คำนึงถึงบรมบาทบรรพชิตเชษฐ์เพศยันดรดาบส ว่า ขึ้น หิยฺโย วานนี้พระองค์ทรงสละพระปิโยรสทั้งคู่แก่ชูชกพฤฒาจารย์ มหัศจรรย์ก็บันดาลดินฟ้าสาครกัมปนาท โกจิ หีนปุริโส แม้นว่ามีชายหินชาติผู้ใดผู้หนึ่ง จะสืบเสาะแสวงมาถึงพระอาศรมสำนัก เข้าทูลขอพระเลิศลักษณกัลยาณี มัทรีผู้ทรงศีลวัตรวรวิเศษ ท้าวเธอก็จะทรงบำเพ็ญพระทานบารเมศรมหาภริยาบริจาค เอกกํ กตฺวา จะกระทำให้เสวยพระทุกข์ลำบากอยู่เอกองค์ บำราศไร้ผู้รองบาทบงสุ์ที่จะปฏิบัติ ก็จะหม่นหมองในครองพรหมจริยวัตรหวังประโยชน์พระบรมโพธิญาณ ยนฺนูนาหํ ควรอาตมจักจรจากสถานสุทัศนเทวบุเรศ นิมิตเพศเป็นธชีชรา จะเข้าไปทูลขอพระเกศแก้วกัญญาเยาวลักษณวิลาส แล้วจะทูลถวายพระนุชนาฏให้คืนคง จะขอปฏิญาณไว้อย่าให้พระองค์ทรงประสาทสละ แก่ผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะมาพานพะ ณ เถื่อนทาง จะซ้ำขอพระน้องนางสืบไปในภายหน้า แล้วจะถวายอัญชลีลานิวัตนาการ สู่สุราลัยพิมานนี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตโต รตฺยา วิวสเน ฯลฯ ภริยํ เม เทหิ ยาจิโตติ
(๒) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิสังวร ตโต รตฺยา วิวสเน ปางเมื่อพระอาทิตย์อุทัยทิวากรกระจ่างจำรัส สกฺโก ส่วนสมเด็จวชิรหัตถเทเวศร์ ก็แปรเป็นทวิชาเชษฐ์เดินดง มีทั้งเครื่องบูชาพรตตามพราหมณ์พงศ์พิธีกูณฑ์ ดูเสงี่ยมเสี่ยมสารสุนทรสวัสดิ์ภาพ ค่อยยอบย่อยาตราเข้ามากรานกราบกรอัญชลี สมเด็จพระบรมดาบสดาบสินีทั้งสองกษัตริย์ ซึ่งทรงสถิตในหน้ามุขพระอาศรมนิเวศน์วัดวงกตศิขเรศ แล้วก็ทูลถามยุบลเหตุอันเนาผนวชไพรกระทำประพฤติปราศรัยว่า ขึ้น โภ ตาปส ข้าแต่พระบาทบรมราชนักสิทธิ์ ตั้งแต่พระองค์มาทรงบรรพชิตในห้องหิมวันต์ยังนิราศไร้โรคันขันธมาร เสวยสวัสดิ์สุขสำราญอยู่หรือพระพุทธิเจ้าข้า อุญฺเฉน ยาเปถ ทรงเสวยมูลผลาเลี้ยงพระชนมชีพด้วยง่ายไม่ลำบาก ทั้งเหลือบยุงบุ้งทากไม่ขบกัด ฝูงทีฆชาติมิได้มากระทำภัยพิบัติเบียดเบียน วเน พาฬมิคากิณฺเณ ในพนาสัณฑ์สิอาเกียรณ์ไปด้วยพาลจัตุบาท ยังมีมาบีฑาถึงพระอาวาสบ้างหรือว่าหามิได้ เดิน ท้าวเธอจึงตรัสตอบว่าขอบใจธอาจารย์ ซึ่งท่านถามถึงทุกสิ่งนั้นก็สำราญบริบูรณ์มิได้เดือดร้อน สตฺต โน มาเส วสตํ ตั้งแต่เรามาเนาพนาดรก็ได้ถึงเจ็ดเดือน เลี้ยงชนมชีพในแถวเถื่อนทุรัสพนัสพนมระทมไปด้วยความโศก ด้วยเสวยทุกข์วิโยคแรมร้างพระพารา ทุติยํ ปสฺสาม พึ่งเห็นท่านสัญจรมาเป็นคำรบสอง พิศผิวพรรณผุดผ่องเพียงพรหมพฤฒาจารย์ ทั้งกิริยาอาการกอปรด้วยมารยาท ถือไม้เท้าสีเหลืองวิลาสเล่ห์ผลมะตูม อุ้มเครื่องกระยาพรตพิธี ทั้งนุ่งห่มหนังพยัคฆีครองอิสีเพศ สฺวาคตนฺเต ท่านมานี่เป็นศรีสวัสดิ์วิเศษสารภิรมย์ มาแต่ไกลก็เหมือนใกล้ได้สมาคมเคยคุ้น เป็นกัลยาณมิตรสโมสรสุนทรสถาพร อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต เชิญธชีเข้าไประงับร้อนในโรงน้ำนั้น จงล้างเท้าแล้วอาบฉันสินธุใสสะอาด อันเรานำมาแต่หุบห้วยศิลาลาดละหารธาร แล้วบริโภคมูลผลาหารล้วนเป็นของป่า กับน้ำผึ้งสดรสโอชาตามแต่จะชอบใจ ขึ้น เกน วา ปน เหตุนา อนึ่งท่านจะประสงค์สิ่งใดหรือ ธ อาจารย์ จึงดั้นดัดพนัสสถานมาถึงเรา อย่าเกรงใจบอกเล่าโดยสารคดีในกาลบัดนี้เถิด
(๓) เดิน อถ สกฺโก ลำดับนั้นท้าวโกสีย์สักกเทวราช เมื่อจะทูลขอพระเยาวมาลย์มาศมัทรีศรีสุนทรเทพกัญญา จึงชักทำเนียบเปรียบพระราชศรัทธาในทานบารเมศ ว่า ขึ้น วาริวโห เมาะ ปญฺจ มหานทิโย พระพุทธิเจ้าข้า อันว่ากระแสสายสินธุวาเรศในปัญจมหานทีธาร ย่อมไหลหลั่งสังสันทนาการไม่รู้ขาดสาย สรรพนิกรสัตว์ทั้งหลายได้กินอาบ ก็เย็นซาบสรีระอินทรีย์ เกษมสานติ์สำราญรมย์ฤดีดับอาดูรเดือดร้อน บรรเทาทุกข์ทั่วทิศาดรสันดานสัตว์ ก็เสมอเหมือนพระกมลโสมนัสในมหาทาน ด้วยพระการุญวิบุลญาณหยั่งไปทั่วทุกตัวประชาชาติ ในไตรโลกสันนิวาสไม่เว้นตน ข้าธชีนี้ขัดสนยากไร้ไม่มีผู้ที่จะปฏิบัติ จะขอพระเกศแก้วกษัตรีย์นารีรัตน์ไปร่วมภิรมย์ จะได้เป็นคู่ครองสองสมในครั้งนี้ จงทรงประสาทพระมัทรีให้เป็นทาน แก่ข้าพฤฒาจารย์นี้เถิด
ททามิ น วิกมฺปามิ ฯลฯ สคฺเค เตตํ วิปจฺจตูติ
(๔) เดิน มหาสตฺโต สมเด็จพระบรมพุทธางกูรมหาสัตว์ ได้ทรงสดับอรรถสารคดี ซึ่งธชีมาทูลขอพระเยาวมาลย์ ก็ทรงพระโสมนัสเบิกบานปรีดา มิได้ทรงพระจินตนาดังนี้ ว่าเมื่อวันวานได้ประสาทสองกุมารกุมารีโอรสแล้ว วันนี้จะอำนวยนางแก้วกะไรได้ ไม่ย่อท้อพระหฤทัยถอยหลัง พระสติดำริตั้งต่อพระโพธิญาณ จึงมีพระราชโองการว่า ดูกรธชี ท่านมาขอพระมัทรีศรีเสาวภาคย์ อันเป็นเพื่อนพเนจรจากพระนครเมื่อยามไร้ จิตของเราก็ผ่องใสโสมนัสในทาน มิได้หวั่นไหวด้วยมัจฉริยะหมู่มารมลทิน อันเป็นทานราคินหินโทษ จะยกให้สำเร็จประโยชน์พฤฒาจารย์ แลกเอาพระสัพพัญญุตญาณในภายหน้า พลางทรงพระเต้าอุทกวารี แล้วกุมพระกรมิ่งมหิษีสุขุมกษัตริย์มัททราชวงศ์ จึงหลั่งอุทกให้ตกลงเหนือมือธชี ก็เปล่งพระปณิธานวาทีบัณฑูรประกาศ ขึ้น ว่า พราหมณ์เอ่ย อันองค์เอกอัครราชกัญญา เราก็แสนเสน่หาดังดวงหทัยแลนัยน์เนตร ปิยตรํ แต่เรารักพุทธรัตน์สรรเยศวิเศษสุด ยิ่งกว่าองค์อนงค์นุชสักแสนเท่า อิทํ ทานํ อันว่าภริยทานของเราจงให้สำเร็จ แก่พระสร้อยสรรเพ็ชญ์ดาญาณ ในอนาคตกาลโน้นเถิด
(๕) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิอินทรีย์ ปางเมื่อพระปิ่นภพสีพีพุทธางกูรนราธิเบศร์ ทรงสละพระอัคเรศราชพงางามในยามนั้น ก็บังเกิดมหัศจรรย์จลาจลทั่วสกลจังหวัดจักรวาลขึ้น พื้นพสุนธราธารก็ไหวหวั่น ทั้งขุนเขาสัตตบริภัณฑ์สิเนรุราช ต่างน้อมยอดอย่างจะอภิวาทประกาศก้องซร้องสาธุการ สะเทือนท้องพระหิมพานต์เพียงจะเพิกพังภินทนาการถล่มทำลาย มหาสาครก็ตีฟองคะนองสายสินธุธาราฉะฉ่าฉาน ฝูงทวยเทพอุโฆษณาการประณมกรน้อมเกศ อนุโมทนาพระอุปบารเมศมีสำเนียงเสียงเสนาะสนั่นเนียรนาท เบื้องต่ำตั้งแต่อัชฎากาศเท่าถึงภวัคคพรหม สะท้านสะทึกพิลึกระดมเป็นอันหนึ่งอันเดียวดังนี้ ปางเมื่อท้าวเธอยกยอดพระบารมีมหาภริยทาน แก่อินทร์พฤฒาจารย์นั้นแล
(๖) เดิน สมเด็จพระยอดกัญญานารีรัตน์มัททราชบุตรี เมื่อพระบรมราชสามีทรงประสาทพระราชทานแก่พฤฒาจารย์วันนั้น นางท้าวจะได้ทรงไหวหวั่นพรั่นพระทัยโทมนัสรันทด ถึงพระพักตร์เศร้าสลดอัสสุชลคลอคลองพระนัยนานั้นหามิได้ พิมพ์พระพักตร์ผ่องใสบริสุทธิ์ศิริวิลาศ ดุจดวงบงกชผกามาศอันเบ่งบาน ด้วยทรงพระวิจารณ์จินตนา ว่าท้าวเธอทรงพระราชศรัทธาบริจาค ซึ่งนางแก้วอันหายากอย่างอาตมา ด้วยพระทัยมิได้กรุณาแหนงหน่าย เหตุเคลือบแคลงระแวงเรื่องร้ายสิ่งใดก็มิได้มี ทรงประสาทเพราะประสงค์ศรีสรรเพ็ชญ์โพธิสมบัติ จะแลกเอาพระพุทธรัตน์วรญาณ อันเป็นเอกอริยธนสารพิสุทธิพิเศษ จะข้ามสัตว์ให้พ้นเขตสงสารสาคร น้องท้าวเธอทรงพระอนุสรณ์ดังนี้ ก็เบิกบานพระกมลเปรมปรีดิ์ปราโมทย์ ไม่มีมุขวิการโทษยินยอมพร้อมด้วยพระราชศรัทธา ท้าวเธอจึงทอดทัศนาพิมลพักตร์ พระน้องรักจักวิกลประการใด จะมัวหมองหรือผ่องใสในครั้งนี้ จักร่วมบำรุงพระทานบารมีหรือจะหม่นหมอง เมื่อพิศพักตร์พระนางน้องเห็นผ่องผุด เพียงศศิธรบริสุทธิ์สว่างเมฆ ก็ทราบว่านางนี้เป็นเอกอัครนารี เป็นคู่สร้างพระบารมีมาแต่ก่อนกาล ทรงพระเกษมศานต์โสมนัสนิ่งนึกในพระทัย พระมัทรีก็ทราบอัชฌาสัยพระภัสดา ขึ้น จึงทูลว่า ข้าแต่พระจอมจุฬาจรรโลงโลก จะนำนิกรชนให้พ้นจากจตุรโอฆสาคร ดังหรือมาทรงพระอนุสรณ์เคลือบแคลงแหนงในข้าพระบาท ผู้ได้ฉลองละอองบาทเรณุมาศพระร่มเกล้า แต่แรกรุ่นดรุณยุพเยาว์ยามเสวยสวัสดิ์ มิได้เคยระคายขุ่นหมองข้องขัดพระอาชญา ก็ย่อมทราบอยู่ใต้พระบาทาที่ชั่วดี เมื่อพระเป็นเจ้าจะบริจาคข้าผู้ทาสีให้แก่ผู้ใด จะนำไปเป็นทาสช่วงใช้หรือจะจำนงจำหน่าย ด้วยมีกมลมุ่งหมายประสงค์ทรัพย์ หรือปรารถนาเนื้อเลือดจะเชือดสับให้สิ้นชีวาสัญ ก็ตามแต่เจตนาผู้นั้นจักปองประโยชน์ ข้ามัทรีนี้มิได้มีมนัสพิโรธให้เคืองข้อง จะเอาชีวิตและกายนี้ถวายฉลองพระเดชพระคุณ วิบุลบงกชบาทพระราชสามี ด้วยกตัญญูกตเวทีทางธรรมสุจริต ขอพระองค์อย่าทรงพระอาโภคพินิจนึกแหนงพระทัย จงมีพระกมลผ่องใสโสมนัสเปรมปรีดิ์ ด้วยภริยทานบารมีคือข้าพระบาท อันยินยอมพร้อมด้วยพระราชศรัทธา ในกุศลเจตนานั้นแล้วแล
(๗) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลาทิคุณพิเศษ สมเด็จท้าวสหัสเนตรจอมสิเนรุราช เมื่อทราบพระกมลประสาทสองกษัตรา ทรงสโมสรศรัทธาภิรมย์ร่วมหฤทัยในพระทานบารมี จึงเปล่งสุนทรเทววาที อนุโมทนาว่า ขึ้น พระพุทธิเจ้าข้า บรรดามัจฉริยะหมู่มาร อันเป็นปัจจนิกทานมลทิน อาจจะห้ามมิให้ได้ทิพยโภคามานุษยสมบัติทั้งสิ้น ก็พ่ายแพ้พินาศด้วยพระองค์ทรงพระประสาทภริยมหาทาน บังเกิดมหัศจรรย์บันดาลจลาจลทั่วสกลพิภพโลกา ฝูงเทพอนุโมทนาสาธุการ ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส พระร่มเกล้าบำเพ็ญบุตรทารทานอันยอดยาก บุคคลผู้ใดใครจะบริจาคได้ดังนี้ พฺรหฺมยานํ จัดได้ชื่อว่าเป็นพรหมยานประเสริฐศรีสุนทรสวัสดิ์ เหตุละล่วงวิถีทางอบายพิบัติภยันตราย วิปจฺจตุ จักเป็นปัจจัยให้สำเร็จพระกมลที่มุ่งหมาย ปรมัตถปรมาภิเศกสมโพธิพุทธภูมิบารมีญาณ โดยดังพระปณิธานนี้แล้วแล
(๘) เดิน เมื่อสมเด็จท้าววัชรินทร์ปิ่นสุทัศนเทพธานีตรีเนตร ตรัสอนุโมทนาพระทานบารเมศแล้ววิจารณ์จินตนา ว่าควรอาตมจะคืนถวายพระเกศแก้วกัญญาเยาวมาลย์มาศ จะได้อยู่บำรุงบำเรอบรมบาทดุจก่อนกาล ก็มีมธุรเทวบรรหารตรัสประภาส ด้วยบาทพระคาถา
ททามิ โภโต ภริยํ ฯลฯ วเร อฏฺฐ ททามิ เตติ
(๙) ขึ้น เทว ข้าแต่พระมิ่งโมลีมกุฎสมมติเทพวงศ์ ข้าธชีนี้เป็นเผ่าพงศ์หินเพศพวกภิกขาจาร ทั้งชรารูปวิการเกือบจะวายชีวาตม์ ไม่ควรครองพระน้องนาฏนางกษัตริย์ ขอคืนถวายไว้ปฏิบัติบวรบาทบงสุ์ ควรแต่คู่ครองสองสุริยวงศ์บวรวิสุทธิชาติ ทั้งพระหฤทัยก็ใสประสาทส่องเหมือนพระราชศรัทธา สมทั้งสองครองพรหมจรรยาพิธีศีลพิเศษ ยถา ปโย จ สงฺโข จ ดุจดังสังข์เสวตกับกระแสกษิรวารี ก็ขาวผ่องพรรณพิสุทธิสีเสมอสมานปานประดุจนั้น ปุญฺญานิ กยิราถ ทั้งสองพระองค์จงทรงแสวงกุศลสรรพสุจริต บำเพ็ญพุทธการกกิจกอบก่อบวรกฤษฎาธิการอย่ารู้อิ่มพระบวรสันดานพึงภิยโยภาพ กว่าจะบรรลุโลกุตรลาภเลิศในธาตรี เมื่อท้าวเทพโกสีย์จักถวายวรัษฎาพร แด่สมเด็จพระบรมหน่อชินวรรวิวงศ์ จึงกราบทูลว่าข้าพระองค์นี้ใช่พราหมณ์ชราทิชาชาติ เทวินฺโท เป็นท้าวเทวราชสุราธิบดี มาสู่พระองค์ประสงค์จะประสาทศรีสถาวรสวัสดิ์อัฏฐวเรศ พระร่มเกศจักปรารถนาพระพรอันใด ก็ตามพระราชหฤทัยจงบัณฑูรแถลง แล้วท้าวสุชัมบดีก็แสดงเทวศักดาเดช แปรพระกายินทรีย์เป็นตรีเนตรเหาะระเห็จทะยาน เหนือห้องท้องทิฆัมพรคัคนานต์ในขณะนั้น เปล่งทิพยรังสีมีพรรณโอภาส ดุจดวงดรุณภาณุมาศอุทัยทิวากร ยังยอดยุคันธรศิงขรนั้นแล
(๑๐) เดิน ตโต โพธิสตฺโต ลำดับนั้นพระบรมพุทธพงศ์โพธิสัตว์ขัตติยาธิเบศร์ เมื่อจะขอบวรอัฏฐวเรศแด่วัชรินทร์ ปิ่นอมรคณาสุราสุรเทพบรรษัท ก็ดำรัสโดยสาระพระคาถา
วรญฺเจ เม อโท สกฺก ฯลฯ อฏฺฐเมตํ วรํ วเรติ
(๑๑) ขึ้น สกฺก ดูกรท้าวเทวอดิศรสุรมเหสักข์มัฆวาน ผู้เคารพในทานเบื้องบุเรชาติ สพฺพภูตานมิสฺสร เป็นองค์อัครอิศราธิราชหมู่อมรแมน เรานี้มีประสงค์ให้พระบิตุรงค์ระงับเคืองแค้นที่โทษา จงยกพยุหแสนยาพลากรออกมารับเราคืนนครเสวยสวรรเยศ ปฐเมตํ วรํ วเร พระพรนี้เป็นปฐมวเรศให้แก่เรา ประการหนึ่งปางเมื่อคืนเข้าครองพิภพสีพี สำเร็จบรมกษัตราภิเศกศรีสวัสดิ์มไหศวรรย์ ฝูงนักโทษที่รับราชทัณฑ์พันธนาการ ให้ได้ปล่อยเปลื้องทุกข์ทรมานจากจองจำ ทุติเยตํ วรํ วเร พระพรนี้เป็นคำรบสองจงประสิทธิประสาท อนึ่งอเนกนิกรประชาราษฎร์ที่หนุ่มแก่แลปานกลาง จะเลี้ยงชีพก็ขัดขวางด้วยคนจน จะพากันสัญจรเกลื่อนกล่นมาสู่สำนักเรา ขอจงได้ทำนุกปลูกเลี้ยงเหล่าทรพลชนอนาถา ให้บริบูรณ์ด้วยพิพิธโภคากระยาหาร สรรพวัตถาลังการอันอุดม ตติเยตํ วรํ พระพรนี้ให้เสร็จสมเป็นคำรบสาม อนึ่ง ขออย่าให้ลุอำนาจมาตุคามกอปรด้วยกายทุจริต ในปรทารกรรมอธรรมกิจกามครุโทษ จงปรีดาสทารสันโดษบริสุทธิ์สันดาน อย่ามุ่งหมายฝ่ายมิจฉาจารจำนองจิต จตุตฺเถตํ วรํ วเร พระพรนี้เป็นสี่ประสิทธิ์ให้แก่ข้า อนึ่งซึ่งองค์อัครโอรสาเกิดกับอกองค์ จงมีชนมายุยืนยงยิ่งด้วยยศศักดิ์ ให้ปราบปรามหมู่ปรปักษ์ปราชเยศ โดยทศธรรมทั่วธเรศธำรงภพ ปญฺจเมตํ วรํ วเร พระพรนี้นับเป็นคำรบห้าประการ อนึ่งปางเมื่อถึงบุรีรมย์สถานกาล อรุโณภาส ให้แสนสัตตรัตนามาศทิพยพิรุณธารา จงตกเต็มสกลมหานครพิศาล ฉฏฺฐเมตํ วรํ วเร พระพรนี้ให้เสร็จสมปณิธานเป็นคำรบหก อนึ่งเบื้องว่าบริจจาคทานแก่ยาจกทั่วทั้งธรณินทร์ พระราชทรัพย์อย่ารู้สุดสิ้นสรรพโภคา อย่าพึงท้อถอยศรัทธาอาดูรเดือดร้อน จงโสมนัสสาทรอำนวยทาน สตฺตเมตํ วรํ วเร พระพรนี้นับเป็นเจ็ดประการโดยกำหนด อนึ่งเมื่อเราดับขันธ์ทิวงคตจงอุบัติบันดาล ในดุสิตเทวสถานทิพพาวาส แล้วจุติสู่ปัจฉิมชาติในมนุษยโลกา จงบรรลุพระปรมาภิเศกสมโพธิ อฏฺฐเมตํ วรํ วเร พระพรนี้ให้สำเร็จประโยชน์เป็นแปดประการ ท้าวมัฆวานจงประสิทธิ์สมมโนรถจำนง โดยดำริประสงค์นี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกเสนฺโต สตฺถา อาห
ตสฺส วจนํ สุตฺวา ฯลฯ สคฺคกายํ อปกฺกมีติ
(๑๒) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรสิกขา เทวินฺโท สมเด็จท้าวเทพสุเรนทราธิบดินทรเทวราช ทรงสดับบวรวัจนาตถ์นราธิเบศร์ ก็ตรัสประสาทอัฏฐวเรศให้ประสิทธิ์สมประสงค์ ขึ้น อจิรํ วต เต ตาโต ไม่นานนักบรมอัครปิตุรงค์ก็จะกรีฑา ทวยหาญพหลพลพยุหแสนยาพลากร ออกมารับเสด็จคืนพิไชยเชตุดรดำรงราชาฉัตร เสวยพิภพสีพีบุรีรัตนราชมไหสูรย์ อย่าทรงพระจินดาอาดูรมิเป็นไร คงจะเสร็จสมภิรมย์หฤทัยทุกสิ่งสรรพ์ อปฺปมตฺโต โหหิ จงมีพระกมลมั่นอย่าประมาท ในพรหมจริยวาสเสวยสุขวิเวกเนกขัมมปรมัตถบารมี โดยพุทธางกูรพิธีนั้นแล
(๑๓) ขึ้น ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิญาณ เทวราชา สมเด็จท้าวมัฆวานวัชรินทรเทเวศร์ ผู้เฉลิมมกุฎเกศแสนสุรคณา ทั้งสองสวรรค์ชั้นกามาวจรเทพธานี สุชมฺปติ เป็นพระราชสามีองค์อัปสรสุรางคพิลาส สุชาดาสมรมาศมิ่งวิมลมาลย์ วรํ ทตฺวา ถวายพระพรแปดประการแก่พระมหาสัตว์ แล้วเสด็จนิวัตนทิวังคนิเวศน์วรเวชยันต์ ในดาวดึงสาสวรรค์นั้นแล ฯ
สกฺกปพฺพํ นิฏฺฐิตํ ฯ
ประดับด้วยพระคาถา ๔๓ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงกลม)
๑๑.กัณฑ์มหาราช
พระนิพนธ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
--------------------------
เอวํ โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสุ ฯ ชูชโก ปิ กุมาเร คเหตฺวา สฏฺฐีโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ ฯ เทวตา กุมารานํ อารกฺขมกรึสุ ฯ ชูชโก ปิ สุริเย อตฺถงฺคมิเต กุมาเร คจฺเฉ พนฺธิตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ ปิ จณฺฑวาฬมิคภเยน รุกฺขํ อารุยฺห สาขาวิฏปสฺสพฺภนฺตทเรสยตีติ ฯ
(๑) เดินกลาย อุโภ ขตฺติยตาปสา ปิ อันว่าพระบรมดาบสดาปสินีศรีสมมติเทเวศร์เกศตระกูลกษัตริย์ขัตติยะทั้งสองพระองค์ โพธิสตฺโต จ คือสมเด็จพระหน่อนเรศเพศยันดรพงศ์พุทธางกูรราช ผู้เป็นมิ่งมกุฎวิสุทธิสุขุมาลชาติเฉลิมพิภพสีพี มทฺที จ คือพระยอดเยาวมาลย์มาศมหิษีมัทรีสุนทรสวัสดิ์มัททราชธิดา สมฺโมทมานา ต่างพระองค์ทรงสมัครสโมสรภิรมย์ด้วยอุดมอัฏฐวรวโรวาท อันท้าวสุทัศนธานินทร์สุรินทรเทวราช ประสาทประสิทธิเทวโองการ วสึสุ เสด็จสถิตสำราญแรมผนวชพนัสพรหมจรรย์ สรรพภยันตรายนิราศ อสฺสเม ในพระอาศรมบรมศักรทัตติยาวาสคิริยวงกต เสวยสุขวิหารสมาธิพรตพรหมพิธีฌานในหิมวานสถานนั้นแล
(๒) เดิน ชูชโก ปิ ส่วนชูชกพฤฒาจารย์ จำเดิมแต่รับพระราชทานสองกุมารได้แล้ว เถ้าใจแกล้วก็พามา สฏฺฐีโยชนมคฺคํ ล่วงมรรคาลัยไกลได้หกสิบโยชน์ เทพยเจ้านั้นโสดช่วยอภิบาลบำรุงรักษาสองกุมาร อโรคา หุตฺวา หาโรคโรคาบ่มิได้ สองอรทัยก็ไปด้วยพฤฒาจารย์ ในมรรคากันดารนั้นแล
(๓) ขึ้น สุริเย ในเมื่อพระสุริยงทรงรัศมีจร ยังยอดสิงขรยุคุนธเรศ อตฺถงฺคมิเต เป็นเวลาที่พระสุริยงทรงเดชเสด็จด่วนจวนจะใกล้อัษฎงค์ ก็มามืดมัวไปทั่วพงพื้นภูมิภาคแผ่นดินดล จัตุบาทนี่ก็มาคะนองร้องคำรามรนระร่าเริง บ้างหมอบเมียงมองวิ่งลองเชิงระเริงเล่น ตุ่นกระแตเต้นตามกระต่าย หมู่ละมั่งและกวางทรายเสียงเซ่งแซ่ พาฬพยัคฆ์ชะงักชะแง้แลแล้วเลี่ยงหลบ บ้างเผ่นโผนโจนประจบกระโจมจับ หักคอมฤคพับเผ่นเข้าพง เม่นหมีหมาหมูหมู่กระจงจามรี พากันวิ่งกระจัดกระเจิงกระจายหนีมะมี่ก้อง ถึกกระทิงทองท่องท้องตามแถวเถื่อน พระยาไกรสรสิงหราชนี่ก็มาคลาดเคลื่อนจากถ้ำทอง เผ่นพยศผยองลำพองผัน แผดสุรสำเนียงเสียงสนั่นเสนาะดัง คชพา คชาพังคเชนทรเผือกดูผ่องผู้ที่ในไพร ลงอาบกินกระแสสินธุใสเกษมสันต์ ขึ้นจากท่าแล้วพากันจรจรัลเข้าในดง เที่ยวมั่วสุมตามพุ่มพงแล้วผายผัน มากกว่าหมื่นแสนแน่นอนันต์สนั่นไพร หมู่มิ่งม้าอาชาไนยสินธพชาติ เผ่นพยศผยองลำพองบาทบทจร พากันวิ่งริมสิงขรคิรีราย กระบือเถื่อนก็เบือนชายเข้าเชิงชน โผผวาถลาวนดูไวว่อง กิเลนโลดโดดจากปล่องช่องคูหา สิงโตเต้นเผ่นภูผาพาพวกเพื่อน เที่ยวหลอนๆ หลอกกันออกเกลื่อนที่กลางเนิน เลียงผาก้าวเท้าเกินตกดังปัง ตัวกระดอนกระท้อนกระทั่งแผ่นพสุธาเสียงสนั่นอรัญวาหิมวันต์ สินธุชลล้นละลั่นไหลเป็นละลอก เชี่ยวกระฉอกฉะฉาดฉาน กระแสสินธุเป็นสายซ่านสาดกระเซ็น ยะหยดยะหยัดยะเยือกเย็นสยดสยอง หริ่งๆ เรไรร้องระรื่นโรย ชะนีนางเหนี่ยวกิ่งยางโยนหกโหนโหยไห้หาผัว ร้องระเร็วรั่วผัววะๆ ผัวโวยวิเวกวังเวงโวยในห้องหิมวันต์ แจ้วๆ จักกระจั่นจ้าทุกราวรุกข์สกุณเขาเข้าเคล้าคู่คูจู้ฮุกกูจู้ฮุกกุกกระหึ่มไพร เถ้าอาธรรม์จัญไรสยดสยอง ทุกเส้นโลมาพองอยู่เกรียวๆ ตาแกก็เร่งไม้เรียว เขวียวขวะขวับขวาบขนาบโบย แสนสงสารด้วยสองกุมารนี่ก็มาออกพระโอษฐ์โอยสะอึกสะอื้นอ้อนอ่อนระทดระทวยองค์ ขึ้นสูง ทุกเทพยพนัสแนวพงสอดทิพยเนตรเมื่อได้สดับสารสองดรุณนเรศเธอต้องไม้เรียวรัน ทุกอกองค์นี้ก็มาสงสารแสนกำสรดด้วย แต่ไม่รู้ที่ว่าจะช่วยเจ้าได้เลย จึงตรัสว่าโอ้อกชาวเราเอยอกชาวเราเอ๋ย อกเรานี้เพียงจะพังภินท์ ด้วยพระนุ้ยน้อยหน่อนรินทร์ เธอมานิราศพระชนนี อนิจจาๆ เอย อนิจจาๆ เอ่ย พราหมณ์จะเร่งรีบร้อนต้อนตามตีตะบึงไปถึงไหน จงรอรั้งฝีไม้ไว้บ้างเถิดรา ทุกเทพยรำคาญเนตรเวทนาทุกองค์ ส่วนว่าเถ้าชราทิชาชงค์ชูชกเชื้อหินชาติ ตาแกมาเกรงภัยพาลพยัคฆ์จัตุบาทจะเบียดเบียน เถ้าก็พาสองกุมารแวะวงเวียนเข้าสู่พุ่มพฤกษา คจฺเฉ พนฺธิตฺวา จึงผูกพันกระสันข้อพระกรกษัตริย์แล้วรัดรึง เดินกลาย ผูกเป็นเงื่อนตายตึงติดเข้าไว้ให้มั่นกับกอไม้ข้างหนึ่งนั้น เถ้าก็ผ่อนผันขึ้นสู่พุ่มพฤกษา เหนื่อยมาเถ้าชราตาแกก็นอน สาขาวิฏปสฺสพฺภนฺตเร เหนือค่าคบไม้นั้นแล
(๔) ขึ้น ตสฺมึ ขเณ ขณะนั้นไซร้ ควรที่ว่าจะสงสารด้วยสองกุมาร มาต้องทุกข์ทรมานเมื่อยามนอน ทรงกันแสงสะอึกสะอื้นอ้อนอ่อนพระองค์ลงไสยา เอโก เทวปุตฺโต ยังมีบวรเทพสุรารุกขพิมานมาศ เวทนาด้วยหน่อนฤนาททั้งสองพระองค์ จึงจำแลงลักษณะรูปทรงให้สวยสด นฤมิตเพศเหมือนพระเจ้าเวสสันดรจอมดาบสบำเพ็ญฌาน ทรงครองซึ่งเครื่องทิพยบริกขารเหมือนโยคี เอกา เทวธิตา ยังมีนางองค์เอกอัปสรศรีสวยศุภลักษณ์ นฤมิตเพศพิมลพักตร์ผ่องฉวีเหมือนสมรมิ่งแม่มัทรีสุขุมกษัตริย์ ทรงชฎากาญจนสังวาลรัตน์คากรอง โทเทพยก็เยื้องย่องตามกันยุรยาตร เล่ห์ประหนึ่งสมเด็จพระปิตุราชมารดา มาทำโศกแสร้งกันแสงหาไห้ละห้อย พอประสบสองพี่น้องน้อยอนาถนอน พระกรทั้งคู่เธอข้อนๆ อุรังคา โมเจตฺวา จึงปลดเปลื้องลดาวัลย์ที่พันธนาพระลูกแล้ว เธอทั้งสองประคองแก้วกอดกับทรวง พระอัสสุชลนัยน์เธอไหลร่วงลงรินพักตร์พิลาปร่ำพิไรรักรำพันครวญ ย้ายอ่อน จึงตรัสว่าเจ้าทรามสงวนของแม่เอ่ย ไฉนเลยแม่ไม่เคยมาเคืองเข็ญ มาตกต่ำลำเค็ญแต่น้อยๆ ดูหรือ ดูหรือพระกายแม่นี้มาเป็นริ้วรอยด้วยไม้เรียวรัน ระบมบวมเป็นบั้นๆ ด้วยพราหมณ์มันโบย โอ้ร้อยชั่งของแม่นี้ยังสะอึกสะอื้นโอยน่าเวทนา แม่เจ็บที่ไหนที่ป่วยปวด มาเถิดนะมาๆ แม่จะนวดให้หายคลายที่มึนเมื่อย สมฺพาหิตฺวา เทพยก็คลำเคล้นเส้นพระสายสองกษัตริย์ เข้าเดิม เดชทิพยสัมผัสหัตถ์เธอเคล้นคลำ รอยไม้เรียวที่เขียวช้ำเป็นชิ้นๆ ก็อันตรธานบันดาลสิ้นทั้งอินทรีย์ นหาเปตฺวา เทพยก็ทรงสีซึ่งเหงื่อไคล เครื่องวิเลปนะก็ลูบไล้ละเลงทา แล้วกันกระหมวดกวดเกศาแซมมาลัยกรอง ปักทิพยจุฑาทองใส่กรอบพักตร แล้วจุนเจิมเฉลิมลักษณะวิไลเลิศ ดูนี่ก็ผ่องผุดสุดประเสริฐสำอางองค์ เทพยก็โอบอุ้มเอาองค์ละองค์แล้วชมเชย ก็ตรัสว่ากัณหาของแม่เอ่ยมาเสวยนมแม่เสียหน่อยเถิดสินะแม่เนื้อละมุน ถันของแม่นี่ยังคั่งคัดเจียวนะพ่อคุณแม่คุณของมารดา ทั้งผลไม้แม่ก็หามาอยู่มากมี ขึ้นสูงอ่อน ทั้งปริงปรางซางสาลีและพลับสด จันทน์ลิ้นจี่ย่อมมีรสหวานสนิท เชิญเถอะหนาพ่อชาลีดวงชีวิตปอกเสวย กินเถิดสิหนาพ่อเอยแม่เอยให้อิ่มเอม คงเดิม เทพยก็ชวนให้สรวลเกษมเสพพฤกษาหาร ครั้นอิ่มหนำสำราญอุรารมณ์ เทพยประทับให้บรรทมเหนือแท่นฐาน แล้วจึงกล่าวเป็นกลอนสุนทรหวานประสานขับ ให้สองดรุณที่อ่อนนั้นนอนหลับด้วยลมลอย เทพยก็คร่ำครวญหวนละห้อยแล้วจึงค่อยกล่าวเป็นกลกลอน กล่อม ว่านอนเสียเถิดสิหนาพ่อนอนแม่นอน ขวัญเอ๋ยขวัญอ่อนของแม่อย่าอ้อนอย่าแอ หลับเสียหน่อยเถิดสิหนาพ่อคุณแม่คุณทูลกระหม่อมแม่ ดึกมิใช่น้อย ทั้งดาวเดือนดูหรือนี่ก็มาเคลื่อนคล้อยน้อยไปแล้วหรือนะเจ้ายังไม่หลับเลย ย่างเข้าทุติยยามแล้วหนาพ่อทรามเชยชื่นอุรารมณ์ น้ำค้างย้อยประพรอยพรมพุ่มพฤกษาไพร สองกุมารได้สดับเทพยโทไทเธอกล่อมขับ เป็นพิณเพลงวังเวงวับหลับสนิท ยาว ตราบเท่าพระสุริยาวราฤทธิ์อรุณรุ่งขึ้นรางๆ เทพยก็โอบอุ้มพระองค์ลงวางไว้ดังเก่า บันดาลพระกรหัตถ์เธอข้องเข้าด้วยเครือเขาเถาลดาวัลลิ์ ที่พราหมณ์มันผูกพันธนาการ อนฺตรธายิตฺวา ต่างเทพยก็บันดาลสูญสู่รุกขมูลวิมาน อันเป็นนิวาสนสถานนั้นแล
(๕) เดิน ปุนทิวเส ครั้นเวลาอรุณรุ่งเช้า พราหมณ์พฤฒาเถ้าตื่นจากค่าคบพฤกษา จึงชำระมุขมลทินกินมูลผลาหารที่เหลือไว้แต่หัวค่ำแล้วมิช้า เถ้าก็ฉวยย่ามละว้าคว้าไม้เท้าคอนสลัดซัดขึ้นใส่ไหล่ เถ้าก็ลงมาจากค่าคบพฤกษาใหญ่แล้วแก้ลดาวัลย์ที่ผูกพันจตุรกร แห่งพระเจ้าพี่น้องสองบังอรเสร็จแล้ว เถ้าจัญไรใจแกล้วก็พามา พอประสบพบมรรคาเข้าสองแพร่ง แห่งหนึ่งจะไป กลิงคราฐวิสัย แห่งหนึ่งจะไปพิชัยเชตุดร เทพยเจ้าเข้าสิงสังหรณ์หากดลจิต ให้พราหมณ์เห็นชอบเป็นผิด ตาแกก็บิดเบือนเชือนทางวางรี่ ก็มาลุถึงบุรีกรุงพิชัยเชตุดร อันเป็นมหานครนั้นแล
(๖) ขึ้น ตํทิวสํ คืนวันนั้นไซร้ ปจฺจูสกาเล เป็นยามสุดปัจจุสสมัยจะใกล้รุ่ง ราชา สญชโย ส่วนสมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยมิ่งมกุฎเกศกษัตริย์ อันเถลิงถวัลยรัฐฉัตรพิไชยเชตุดร ป่างเมื่อพระองค์ทรงสโมสรภิรมเยศ ในมณเฑียรประเทศที่บรรทม อเนกแน่นด้วยแสนสาวสนมนิกรคณานาง อันทรงสวัสดิ์สำอางสะอาดเอี่ยมลออเนตร ดังนางอัปสรอมรเทเวศร์ในเมืองแมนแดนดุสิตพิภพ ทุกหน้านางต่างนี่ก็มานอบนบประณมนั่ง บ้างหมอบชะม้อยคอยรับสั่งสุนทรเสนอนวล นาฏกิตฺถี มีทั้งนางระบำรำตีบำเรอบำรุงรื่น ให้ท้าวเธอบันเทิงในเชิงชื่นชูพระทัย ลางนางนี่ก็มาขับขานไขเอื้อนซึ่งโอษฐ์พันประสานเสียง แล้วก็สอดสุรสำเนียงเสียงสนั่นเสนาะนวลควรที่ว่าจะเปรมปรีดิ์ พวกเหล่าสังคีตนี่ก็มาดีดสีระดมดัง ทั้งโทนทับรับจังหวะโจ๋งจะจิ๊งจั๋งโจ๋งๆ ทั่งๆ บัณเฑาะก์ดีดสายพิณดังฟังวิเวกแว่ว รัวระนาดแก้วแจ้วใจจริง ทุระหร่างทุระหริงฉิ่งฉั่งฉ่างฉับ ฆ้องวงก็รับถิ่งนังโหน่งเหน่ง กระจับปี่ก็รี่เร่งเร็วๆๆ เร่งระนาดก็กราดเกร่งบรรเลงลอย ว่านอระน้อดๆ นอง ช้าเจ้าโหงก็ทรงร้องตามเพลงขับ ช้ารำมะนารับปับปืดปึง พ่ำเอ่ยพ่ำปึงๆ ชื่นอารมณ์เสียงกลมกลึงกล่อมหฤทัย ทั้งสีซอนี่ก็มาสอดใส่เข้าเสียดสี นี่ระหนี่ๆๆ กลองสองหน้าทำท่าตี โป๋งป๊ะโป๋งป๊ะโป๋งเท่งโป๋งทึง สายจะเข้ขึงตึงทุกเส้นลวดแลเอ็นดีดโด่งดัง ทะรุหร่างทะรุรางๆๆ เสียงกร่างกริ่ง ฟังเสนาะเสียงเพราะพริ้งเข้ากับเสียงขลุ่ย ว่านูระหนุ่ยนูระนุยๆ หนอด แหบหวนตอดสอดซออู้แอ้อูออดสอดสำเนียง ลางนางเจ้าก็ส่งเสียงหวนละห้อย แหบบรรเลงเป็นเพลงลอยขับเป็นรำๆ ครวญเฉื่อยฉ่ำส่งพัดชาช้าลูกหลวง ตามกระทรวงเหมือนหนึ่งเคย เสียงเจ้าพี่เอ๋ยวิเวกแว่ว ให้ท้าวเธอบรรทมเหนือบรมแท่นแก้วหลับสนิท ทรงเสวยพระสุบินนิมิตเป็นมหัศจรรย์ ว่าท้าวเธอเสด็จออกอาสน์รัตน์บัลลังก์อันโอ่โถง สมมติว่าท้องพระโรงราชกิจวินิจฉัย เหมือนรัตน์อำไพแลระยับ ประดับไปด้วยแก้วกาญจนะประกอบแกมแซมสีชมพูนุท ทั้งแสนเสวกามาตย์ราชบุรุษนี่ก็มาหมอบอยู่เรียงราย มหาดเล็กนี่ก็มากราบทูลถวายซึ่งรายงานการบัญชี คัดเอาข้อสุนทรคดีขึ้นกราบทูลถวายศรีสญชัยราช ท้าวเธอจึงตรัสพิพากษา โดยพระราชกฤษฎีกากฎหมายไม่ลำเอียง เป็นเที่ยงธรรมตามประเพณี เอโก ปุริโส ว่ายังมีชายพนายผู้หนึ่งนั้น กณฺโห เติบโตดำล่ำสันสูงสักสี่ศอก มีมือถือปทุมทองทั้งสองดอกสดสะพรุ่ม ดอกหนึ่งพึ่งเต่งตูมหุ้มเกษรแซมดอกหนึ่งพึ่งจะแยกแย้มขยายกลีบ ชายนั้นนี่ก็มาเร่งรีบไม่รอรั้งหลีกเหลาสาวสนมกรมวังล้อมวงเวร ทะลวงทะลึ่งถึงนเรนทรราชอาสนรัตน์ ถวายโกสุมกับกษัตริย์สัญชเยศนเรนทร ในฝันว่าท้าวเธอนี่ก็มาเหยียดยื่นพระวรกรรับเอาโกเมศมาเหน็บแนมแซมไว้เหนือพระกรรณประเทศท้าวเธอทั้งคู่ เรณูอันว่าผกาเกสรดอกบัวหลวง นี่ก็มาโรยร่วงลงต้องเต็มพระทรวงรดอุรา กลิ่นสุคนธ์ซาบอาบนาสาสำเริงรมย์ ท้าวเธอนี่ก็มาฟื้นตื่นบรรทมในทันที เต้นขึ้นเสียง ปาโต ว ครั้นอรุณรุ่งรังสีสว่างแสงทอง นาฬิกานี่ก็มาตีสิบสองฆ้องประโคมขานเสียงสังข์วู่ๆ แว่วกังวานหวานวังเวง ตะแกร๋นๆ แกร๋แซ่บรรเลงลั่นพิลึก ทั้งฆ้องกลองมโหระทึกครึกครื้นก้อง เสียงฆ้องกระแตตีดังกระจ๋องหงองตระเวนวัง กลองชนะท้าจังหวะดังปั๋งปิ๊งเปิงๆๆ ครุ่ม ปี่เป่ารุ่มร่ำตะบอยแอ้อีอ๋อยๆ อี๋แอ กลองแขกแพร่บรรเลงกระจั๋งหนังกระจั๋งเหน่งๆ ติดติ๊ดติงทั่งโหน่งทั่ง ปี่ชวาดังฟังวิเวก เปิดนิ้วเอกต๋อยริด ต๋อยแรแอ้อี๋อ๋อย เพลงบัวลอยซอยบรรเลงลม พิณพาทย์ฟังระงมเสียงเคร่งครึม เครื่องใหญ่ใส่กระหึ่มครึ้มมหัศจรรย์ เก็บสามชั้นลั่นบรรเลงเพลง ฆ้องใหญ่ใส่เต่งเต้งทิงนังเหน่งๆๆ หนอด ฆ้องเล็กก็ลอดหน่อระหนอดๆ หน่อง รัวระนาดทองทุระหริงๆ หริ่งๆ ระนาดทุ้มทุมๆ ทิงทุมทิงเท่ง ระนาดไม้เร่งรอปร๋อๆ ปรูด หนองๆ หนูดปรูดปร๋อปร๋อย ปี่เป่าแป้แต้ตีหยอดตอดตีหยอยอ้อยอีแอแออืด สองหน้าหนืดปะๆ ปืดๆ ปึง ตะโพนพึงปะๆ เพดๆ เพดเพ่ง กลองตีตึงตูมตามเพลง ฟังนี่ก็มาเสนาะเพราะวังเวงวาบวิญญา เข้าเดิม ปกฺโกสาเปตฺวา ท้าวเธอจึงให้หาขุนโหรโหรามาพร้อมเฝ้า บพิตรจึงแจ้งแถลงเล่าซึ่งพระราชสุบิน ตั้งแต่ต้นไปจนสิ้นอวสาน ฝ่ายขุนโหรโหราจารย์ผู้ชำนาญในการพยากรณ์ จึงกราบทูลบพิตรอดิศรสญชัยราช ขอเดชะพระบรมบาทปกกระหม่อม พระสุบินนิมิตนี้เห็นดีพร้อมเพริศไพบูลย์ พระประยูรวงศ์พงศ์ประยูรพิโยคยาก ภัยพิบัติกำจัดจากไปนาน จะกลับมาสู่สมบรมโพธิสมภารเหมือนดังเดิม เดินกลาย ท้าวเธอได้ฟังทูลก็พูนเพิ่มความยินดี จึงเอาหิรัญรัตนมณีมาบำเหน็จบำนาญให้แก่ขุนโหรโหราจารย์เพื่อเจือใจ ขึ้น ครั้นสายแสงพระสุริยใสเข้าห้องสรง ผลัดภูษาซับสำหรับทรงสุคนธเรศ ไขสุวรรณท่อปทุเมศประเทืองทอง กระแสสินธุนี่ก็มาฟูฟองเป็นฝอยฝน ระรื่นรสเกศรสร้อยเสาวคนธ์ฟุ้งขจร ภิรมย์ระรื่นชื่นจิตอดิศรสำเริงรมย์ กุหลาบธารประสานประสมดอกไม้สด กระแจะปรุงจรุงรสสุมามาลย์ หอมประทิ่นกลิ่นผกากาญจน์ลออองค์ ครั้นสำเร็จเสร็จสรงทรงสุวรรณภูษิตอันล้ำเลิศ สนับเพลาก็พราวเพริศดูพรายพรอย ทรงชายไหวห้อยชายแครงแสงรัตน์ยรรยง แล้วสอดฉลองพระองค์ดูเพริศแพร้วแก้วเกยูร ตามเพชรไพฑูรย์รัตน์ประพาฬ สร้อยสังวาลบวรวิไลเฉลิมเนตร ท้าวเธอทรงมหามงกุฎเกศแก้วกาญจนประดับสำหรับพระเกศลออองค์ แสงวิเชียรช่อพระธำมรงค์เป็นรุ้งร่วงอร่ามตา รายเรียงด้วยรัตน์โมราบ่ร้าวราน ประดับพระองค์อลงการดูโอ่อ่าสง่างามตามขัตติยราช กุมพระแสงทรงพระกรกระกรายนาฏยาตรเยื้องชำเลืองยล เสด็จสู่ท้องพระโรงรัตน์พิมลพิมานมาศ ประทับเหนือพระที่นั่งรุจิโรภาสทิพากร พวกแสนเสวกากรนี่ก็มากราบบังคมคัล ท้าวเธอเสด็จจรจรัลสิงหบัญชรพิมานมาศ ท้าวเธอลีลาศยังเกยชาลา บ่ายพระพักตราต่อหน้าฉาน เดินกลาย โส ชูชโก ส่วนชูชกชีชราพฤฒาจารย์ เมื่อตาแกพาสองกุมารผ่านมาตรงหน้าพระที่นั่ง เทพยเจ้าเข้ากำบังตาประชาชนสิ้นทั้งปวง มิให้ใครทักท้วงห้ามปรามเมื่อยามนั้น พอท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าหลานขวัญ มิทันที่ว่าจะแจ้งประจักษ์ ท้าวเธอจึงเปล่งพระสุรสิงหนาทประภาษทักด้วยสาระพระคาถา
กสฺเสตํมุขมาภาติ ฯลฯ อิเม ทิสฺสนฺติ ทารกาติ
(๗) เดินเต้น โภ อมจฺจา ดูกรอำมาตย์เอ่ย เอตํ มุขํ อันว่าดวงสกลพระพักตร์แห่งสองกุมาราอันเดินตามพราหมณ์ผู้นั้นไป จะว่าเป็นบุตรนัดดาของผู้ใด อาภาติ ดูนี่ก็สุกใสบริสุทธิ์สะอาด เหมํว เปรียบเสมอเหมือนกาญจนมาศอันต้องเพลิง ก็เรือเรื้องเริงรุ่งโรจน์ อร่ามแสงสุวรรณช่วงโชติชัชวาล ถ้ามิฉะนั้นดวงพระพักตร์สองกุมารา ปานประหนึ่งว่ากนกรสน้ำทอง ดูนี่ก็ผ่องผุดสุพรรณรังสีบ่รู้เศร้า อุกฺกามุขํ กระเพื่อมพ้นปากเบ้าบ่ราคี อุโภ สทิสปจฺจงฺคา สีสกลกายาเจ้าพระพี่น้องนี่ก็มาบริสุทธ์เสมอกัน กุมารฝ่ายข้างโน้นนั้นก็แม้นละม้ายคล้ายพ่อชาลี กุมารฝ่ายข้างนี้ดูประดุจแก้วกัณหาบ่เพี้ยนผิด น่าจะแน่ตามกระแสสุบินนิมิตเมื่อราตรี ทั้งกิริยาท่าทีก็อาจองค์ สมเป็นศักดิ์สุริยวงศ์พงศ์กษัตรา สีหา วิลาว นิกฺขนฺตา สองพะงางามเจ้าตามกันบทจร ดูดั่งดรุณไกรสรสิงหราช อันออกจากกนกรัตนามาศห้องแก้วกาญจนอำไพ สององค์ก็ทรงสุนทรวิไลลำเพาภาคพ้นที่จะอุปมา ชาตรูปมยา เยว เมาะ สุวณฺณรูปกา เปรียบเสมอเหมือนสุวรรณปฏิมาอันหล่อเลิศ ทิสฺสนฺติ ก็ปรากฏประเสริฐสวัสดิ์ทั่วทั้งอินทรีย์ นั้นแล
(๘) เดิน ราชา สญฺชโย ขณะเมื่อสมเด็จบรมกษัตริย์ตรัสชมโฉมพระเจ้าหลานแล้วไซร้ จึงดำรัสใช้ให้อำมาตย์ผู้หนึ่งผู้ใดไปจับพราหมณ์เถ้ากับสองกุมารเจ้าอย่าช้า อำมาตย์ถวายบังคมลาลุกออกไปจับพราหมณ์เถ้า กับสองกุมารเจ้าเข้ามาถวาย ท้าวเธอจะให้อำมาตย์ราชเสนาผู้ใดใครผู้หนึ่งซักไซ้ไต่ถาม กลัวว่าเนื้อความนั้นจะฟั่นเฟือนไม่เหมือนบพิตร ท้าวเธอจึงตรัสถามพราหมณ์ให้แจ้งจิตด้วยพระองค์แล้วมิช้า ก็ตรัสเป็นบาทพระคาถา
กุโต นุ ตวํ ภารทฺวาช ฯลฯ โปตานํทาสิ นิกฺกายนฺติ
(๙) เดิน นุ ดังกูถามออพราหมณ์เถ้า อันเป็นพงศ์เผ่าภารัทวาชเพศ อิเม อาเนสิ ทารเก สองดรุณนเรศนี้ออเถ้าได้มาจากสถานใด สักกี่วันจึงบรรลุถึงกรุงไกรกูในวันนี้ เต้น ธชีก็นบนิ้วประณมบังคมทูล ว่าข้าแต่นเรนทร์สูรสญชัยราช เต ทารกา อันว่าดรุณน้อยนาถทั้งสององค์ เป็นโอรสสมเด็จพระเพศยันดรพงศ์พุทธางกูร อันทรงเสวยสุขสวัสดิ์ไพบูลย์บรรพชิตเพศ ในวงกตสิขเรศคีรีรมย์ ด้วยพระทัยเธอมุ่งมาดพระปรมาภิเศกเอกอัครอุดมอดุลดวงดิลก ท้าวเธอมายอยกปิยปุตตทาน ให้แก่ข้าพฤฒาจารย์ผู้ยากจน ด้วยพระราชศรัทธาแท้ทางกุศลแสวงหา ปรมรรถมิ่งโมลีโลกอุดร แต่ข้าพาสองบังอรบรรลุถึงกรุงไกรเข้าในวันนี้ พอครบสิบห้าราตรีนะพระพุทธิเจ้าข้า เดิน จึงตรัสว่าหาหาธชี มึงนี่มาพาทีมุสาเสกแสร้งแกล้งหลอกลวง ควรแลหรือพระลูกรักดังดวงกมลหฤทัย ดังฦๅตัวผู้ใดใครผู้นี้ จะมายอมยกให้เป็นทาสขาดแก่ธชีดูนี่ก็ผิดทาง เออก็เอ็งจะอาจอ้างเอาอันใดเป็นที่อิง ก็ยังไม่เห็นจริงประจักษ์ใจ เกน วาจาเปยฺเยน หรือว่าเองประโลมลวงล่อพระลูกกูไฉนฉะนี้ ให้บริจาคสองกุมารีราชนัดดา ดูนี่ก็เกินศรัทธาที่จะทำทาน เต้น พระพุทธิเจ้าข้า สุดแท้แต่ว่าพระปัญญาจะหยั่งลงทรงพระวินิจฉัย โย เวสฺสนฺตโร อันว่าพระเวสสันดรพระองค์ใด เป็นปิ่นปักหลักชัยแก่ฝูงยาจกผู้คนจน ธรณี ริว เปรียบเหมือนพสุธาดลอันหนาแน่น เป็นที่พำนักแก่แสนสรรพสัตว์สิ้นทั้งปวง ถ้ามิฉะนั้นเปรียบดังหนึ่งว่าห้วงมหรรณพนที อันเป็นที่เปรมปรีดิ์แก่ฝูงสัตว์ ดุจน้ำพระทัยบรมกษัตริย์ อันทรงพระราชศรัทธาแท้ในทางทาน อันนี้แหละนะข้าพระพุทธเจ้า อาจอ้างเอามาเป็นพยานของข้าธชี
(เดิน) วันนั้นหมู่มุขมนตรีอำมาตย์ราชเสวก เมื่อได้ฟังชูชกชักธรรมเนียมมาเปรียบปราย ต่างๆ ก็มามั่นหมายเห็นจริงประจักษ์แจ้งในใจความของพราหมณ์ ต่างคนต่างก็มากล่าวความวิปวาท เต้น ว่า โภนฺโต เมาะ นครวาสิโน ดูกรชาวเราประชาราษฎร์สิ้นทั้งปวง อันมาสโมสรประชุมยังหน้าพระลานหลวงในครั้งนี้ นิสาเมถ จงมาพิจารณาในเนื้อคดีของพระเวสสันดร ปางเมื่อท้าวเธอเสวยสุขสวัสดิ์ในพระนครอันไพบูลย์ ก็มาทรงประสาทคเชนทรตระกูลเกิดเป็นศรีเมือง จนไพร่ฟ้าประชาชนเขาชวนกันแค้นเคืองให้เนรเทศ ออกไปพฺรหาหิมเวศกุฎีดง ดูนี่ก็ผิดขัตติยะประเพณีอย่างโบราณ ถ้าแลว่าท้าวเธอทรงพระราชศรัทธาในทางทานแท้ ก็ควรจะบริจาคแต่เพียงมิ่งม้ามงคลราชรถคชชาติราชทรัพย์ทั้งปวง กถํ นุ ปุตฺตเก ทชฺชา เออนี่ไฉนมาเสียสละพระเยาว ยอดปิโยรสดังดวงพระนัยน์เนตร ดูนี่ก็ผิดเพศพิสัยทานประเพณี
(เดิน) วันนั้นพระชาลีศรีเยาวราชกุมารได้ทรงฟัง พระกมลมาตั้งอยู่ในกตัญญูรู้พระคุณสมเด็จพระบิดา มิอาจที่จะอดกลั้นคำครหาวิปวาท หมายจะป้องกันคำนินทาแห่งอำมาตย์สิ้นทั้งปวง เปรียบประหนึ่งว่าขุนเขาหลวงพระสุเมรุ อันต้องลมประลัยโลกให้อ่อนเอนเอียงลง มีมหิทธิเทพยเจ้าเอาพระกรทั้งสองเข้าประคองให้คืนคงตรงดังเก่า จึ่งกราบทูลพระปู่เจ้าจอมพิภพสีพี ขึ้นสูง ว่า ปิตามหา ข้าแต่สมเด็จพระอัยกาธิบดีบรมนาถ ควรแลหรือหมู่อำมาตยากร มันชวนกันมาประมาทหมิ่นบดินทรบิดาได้ดั่งนี้ เพราะพระองค์เสด็จนิราศรัตนบุรีไปสู่ป่า มันจึงชวนกันนินทาค่อนไค้ได้ไม่กริ่งเกรง พระอัยกาเจ้าเอ๋ย แต่ต่อหน้าพระที่นั่ง ยังไม่ยำเยงมาหยาบคายหมายว่าตกยาก ยสฺส นาสฺส ฆเร ทาโส เออก็เมื่อพระปิตุรงค์ทรงเสวยทุกข์ลำบากผนวชเป็นชีไพร จะเอาพระราชทรัพย์สิ่งใดมาทำทาน เห็นแต่หน้าพระปิยบุตรสุดสงสารทั้งสองพระองค์ จึงสู้เสียสละพระกมลประสงค์แสวงหาวิสุทธิสมบัติ เป็นเยี่ยงอย่างบรมโพธิสัตว์สืบๆ กันมา เออก็การอะไรเล่ากับอ้ายเหล่าพวกพาลหมู่มิจฉาหินชาติ มันมาแกล้งกล่าวสบประมาทได้ดังนี้ พระองค์ยังทรงวินิจฉัยชอบด้วยมนตรีแลหรือ พระพุทธิเจ้าข้า
(เดิน) ราชา สญฺชโย ส่วนสมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยได้ทรงสดับสาร จึงมีพระราชโองการตรัสปลอบประโลมพระชาลีศรีสุริยวงศ์เยาวราช ว่า ขึ้น โปตก ดูกรพ่อผู้เผ่าพงศ์องค์อิศวราธิเบศรเกศกษัตริย์ ดังหรือพ่อจะมาถือพระทัยโทมนัสบ่บังควร ปสํสาม เราทั้งหลายนี้ก็ชวนกันชื่นชมซึ่งบรมมิ่งมหาทาน ของพระพ่อเจ้าอยู่ดอกนะพระเจ้าหลานอย่าพิโรธ นาวนินฺทาม ดังหรือตัวผู้ใดใครจักอาจอ้าโอษฐ์ออกมานินทาเล่า ตุเมฺห ทตฺวา วนิพฺพเก เออขณะเมื่อพระพ่อเจ้าทรงสละพระหลาน ให้เป็นทานแก่พฤฒาจารย์ผู้นี้ ดวงพระพักตร์ของพระพ่อเจ้านี้ เอี่ยมละอองผ่องฉวีเปรมปราโมทย์ หรือว่ามีพระกมลมาโนชญ์แหนงพระทัย เจ้าจงเล่าแก่พระอัยกาไปแต่เดิมมา
(เดิน) พระชาลีจึงนำเอาคำแก้วกัณหา อันทรงพระโศกาพิลาป กลับมากราบทูลตามมูลคดีอันมีอยู่ในกัณฑ์กุมารบรรพ ให้พระอัยกาเจ้าทรงสดับโดยพิสดาร ในกาลบัดนั้นแล
(๑๐) เดิน ราชา สญฺชโย สมเด็จพระจอมมกุฎผู้ผ่านพิภพสีพี เมื่อทอดพระเนตรเห็นพระชาลีนัดดานาถ ยังนั่งอยู่ในสำนักพฤฒาชาติไม่ห่างไกล ท้าวเธอจึงตรัสปราศรัยโดยสุนทรบัณฑูรว่า ขึ้น โปตก ดูกรพระหลานแก้วเกศตระกูลมกุฎวงศ์ อันสมเด็จพระบิตุรงค์ราชมารดาของเจ้า ก็เป็นพงศ์เผ่าเหล่ากษัตริย์สมมติเทเวศร์ ปุพฺเพ แต่ปางก่อนพ่อผู้เป็นหน่อนเรศราชนัดดา เจ้าเคยเฝ้าพระอัยกาสนิทแนบนั่งเหนือพระเพลา บัดนี้ไฉนพระกิริยาเจ้าจึงมาเปลี่ยนแปลก ตะละหนึ่งว่าแขกมิคุ้นเคย กินฺนุ ติฏฺฐถ ไยพ่อจึงมานั่งนิ่งเฉยให้เหินห่าง อย่างประหนึ่งว่าคนอื่นเจียวนะพระหลานเอ่ย
(ขึ้น) พระชาลีจึงกราบทูลเฉลยพระราชโองการว่า พระพุทธิเจ้าข้า ซึ่งทรงพระกรุณานับเนื่องในพระประยูรวงศ์ พระคุณของพระองค์ก็เป็นล้นเกล้า ทาสา มยํ แต่ตัวข้าพระพุทธเจ้าสิยังเป็นทาส ดังหรือจะอุกอาจขึ้นไปนั่งร่วมบัลลังก์รัตน์วราภิรมย์ ดูนี่ก็ไม่ประเสริฐสูงสมพิสัยศักดิ์ ตสฺมา ติฏฺฐาม อารกา เหตุฉะนั้นพระหลานรักจึงเจียมตัวด้วยกลัวอาย เกรงเกลือกว่าจะเคืองระคายฝ่าพระบาท จึงเฝ้าอยู่แต่ห่างๆ อย่างทำนองทาสแต่เพียงนี้
(เต้น) สมฺม เหม่ ดูหรือนะพ่อชาลีชะลิ้นลม ช่างคมคายเหมือนใครไฉนฉะนี้ จิตกายํว เม กาโย ดุจหนึ่งว่ามีบุคคลเอาคบไฟเข้ามาลามลนทั่วสกลอินทรีย์ ถ้ามิฉะนั้นดุจดังนั่งเหนือกองอัคคีเชิงตะกอน ให้กลัดกลุ้มรุ่มร้อนไม่รู้วาย ดังว่าดวงพระหฤทัยจะแตกพังทำลายไปเจ็ดภาคในครั้งนี้ จะหยุดยั้งพระอิริยาบถทั้งสี่ไม่มีสุข ภิยฺโย โสก ชเนถ มํ เจ้าอย่ามาเพิ่ม พ่ออย่ามาเติมเทวศทวีทุกข์ให้พระอัยกาอีกเลย พระหลานเอ๋ย ปู่นี้จะถ่ายเจ้าด้วยสิ่งแสนสิริสมบัติ พิพัฒนโภไคย มไหศุริยสิ้นทั้งปวง มิให้พระหลานหลวงตกเป็นทาสขาดอยู่แก่ธชี กิมคฺฆิยํ หิ โว ตาต เออก็เมื่อพระพ่อบริจจาคเจ้าทั้งสองนี้ให้แก่เถ้าชรา มีพิกัดคาดค่าเจ้าสักเท่าไร เจ้าจงเล่าแก่พระอัยกาไปเถิดนะพระเจ้าหลาน
(ขึ้น) พระชาลีก็กราบทูลสนองพระราชโองการว่า พระพุทธิเจ้าข้า สมเด็จพระบิดาเธอตรัสสั่ง มํ ซึ่งเกล้ากระหม่อมฉันพันตำลึงทอง กณฺหาชินํ กญฺญํ แต่พระนุชน้องนาฏแก้วกัณหา เธอทรงพระพิกัดคาดราคาด้วยพระราชทรัพย์สิ่งละร้อยๆ กับสุวรรณไม่น้อยร้อยตำลึงทองเข้าด้วยกัน
(ขึ้น) จึงตรัสว่า อ้อ เท่านั้นดอกหรือนะพระเจ้าหลาน เต้น กตฺเต เหวยนายนักการ ตรมาโน ใครนั่งอยู่นั้นหวา จงไปเบิกสิ่งของมา พฺราหฺมณสฺส อวากร เอามานี่กูจะพระราชทานให้แก่พฤฒาจารย์ อำมาตย์รับพระราชโองการแล้วมิช้า ไปมะนิมมะนาเบิกพระราชทรัพย์มาให้แก่ชูชกพฤฒาจารย์ แล้วท้าวเธอซ้ำพระราชทานปรางค์ปราสาทเจ็ดชั้นเป็นรางวัลแก่ธชี ด้วยว่าตาแกมีสามิภักดิ์พาพระเจ้าหลานรักมาสู่สมบรมโพธิสมภาร
(เดิน) โส ชูชโก ส่วนว่าชูชกพฤฒาจารย์ เมื่อตาแกได้รับพระราชทานสินไถ่พระชาลีแม่กัณหา เป็นต้นว่าทาสกรรมกรชายหญิงสิ่งทรัพย์โคคาวี ธชีก็ขึ้นสู่ปรางค์ปราสาทสบายใจ มหาสยน ออเถ้าก็นอนเหนือที่นอนใหญ่นั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
นิกฺกีณิตฺวา นหาเปตฺวาน ฯลฯ สิญจ โภเคหิ อตฺรชนฺติ
(๑๑) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิสิกขา ราชา สญฺชโย สมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยไตรภูวนาถ นิกฺกีณิตฺวา เมื่อท้าวเธอไถ่พระนัดดานาถแล้วมิช้า พระกรก็โอบอุ้มแก้วกัณหาจูงพ่อชาลี ประโลมลูบจูบพระเกศีสองสุริยวงศ์ ส่วนสมเด็จพระจอมมกุฎอนงค์องค์พระอัยกี กับแสนสุรางค์นางนารีราชกัญญา พระประยูรญาติวงศาสะพรึบพร้อม ชวนกันมาแวดล้อมอยู่แออัด ต่างพระองค์ก็ทรงพระโสมนัสปรีดา นหาเปตฺวาน แล้วเชิญทั้งสองดรุณราชนัดดาสรงสนานสุคนธ รสวารี ชำระพระสรีระอินทรีย์วิไลเลิศ ถวายเครื่องเสาวคนธ์อันประเสริฐสำองค์องค์ แล้วเชิญสองสุริยวงศ์ให้เสวยสุทธาโภชน์ ล้วนแล้วด้วยมธุรเอมโอษฐ์อันโอชา สมลงฺกริตฺวา ให้ประดับประดาพระองค์ทรงพิพัฒนภูษิต สรรพางค์พรรณพิจิตรอลังการ แล้วจึงให้แต่งเครื่องสมโภชพระเจ้าหลานโดยขนาด บายศรีหิรัญรัตนามาศทั้งสามสำรับ ท้าวเธอจึงตรัสบังคับแก่ชาวพนักงานให้จัดการแต่งบายศรี ให้หาช่างที่อย่างดีฝีมือเก่าการช่างแกะ เลือกจัดคัดแคะที่คนสำคัญ แนะประกอบประกวดกันเป็นหลายกอง ยกขึ้นปักเสียบประทับเทียบทุกช่องทั้งเจ็ดชั้น ดูโสภาสารพันน่าทัศนา ย้ายเต้น ให้ประดับประดาล้วนแล้วไปด้วยแก้วเพชรพลอยนิล เลือกเอาเนาวรัตน์จัดใส่ให้สิ้น แสงเพชรแสงนิลให้สิ้นทั้งนั้น ช่องปรุกุดั่นทุกชั้นกนก ช่อห้อยช่อหกกนกแกมกัน กระจายหลายพรรณพื้นพลอยมรกต ปรุช่องทองใส่ก้านใบเขียวสด ช่างพลอยมรกตสีฉ่ำน้ำทอง เห็นงามเรืองรองเอาทองแกมแก้ว สีใสไวแววทุกแถวกระจัง ช่อห้อยช่อตั้งฝังด้วยพลอยนิล สลับดอกปิ่นเอานิลแกมช่อ ปรุปล่องทองล่อเอาช่อแกมกิ่ง กนกเพริศพริ้งก้านกิ่งชิงกัน กนกเฉิดฉันเครือวัลย์กนกลาย เห็นงามเฉิดฉายลายด้วยพื้นทอง เอาเพชรเป็นช่องกรองดอกไม้ไหว ประดับอำไพพิศดูเห็นงาม แอร่มอร่ามเห็นงามเฉิดฉิน มรกตกับนิลสิให้แกมประดับ มรกตสลับแกมกับทับทิม อิงแอบแนบริมจดจิ้มเป็นแถว มุกดาผ่าแววผ่องแผ้วพรายพริ้ง แกะกนกคาบกิ่งงามจริงยิ่งยวด เฟื่องฝังบังอวดลวดลายดอกแกม เพชรแนบแกมสิ้นกลีบกลับสลับนิลมีจินดาปู พลอยพลามวามวู่พิศดูดูเฉิด นิลระบายฉายเฉิดลายเลิศช่วงแสง สีเขียวขาวแดงหยาดย้อยอยู่ระยับ จึงเอาแก้วแกมประกับประดับทับทอง โมราร้อยกรองช่อช่องวิเชียร สีแสงแพลงเพี้ยนจัดเจียนบรรจง บ้างระบุปรุโปร่งเพชรโสร่งเรืองรุ่ง แก้วรายสายรุ้งผุดพุ่งอำไพ มรกตใสเจียระไนมณีนิล มณีสีอินทร์จินดาประพาฬ เข้าประสานประสมศรี เดิน จึงเอาแก้วมณีมาทำเป็นแวว ครั้นสำเร็จเสร็จแล้วมิช้า ย้ายเต้น วิเศษซ้ายขวาเข้ามาจัดเครื่อง จานขาวเขียวเหลืองแก้วเฟื่องเจียระไน ยอดเหมนั้นใส่ฟองไก่เข้าขวัญ พุ่มเพชรเจ็ดชั้นคั่นนิลช่อห้อย กระจังตาอ้อยพลอยแก้วสุรกาญจน์ พอบ่ายก็เสร็จสำเร็จบายศรียกขึ้นที่แท่นถาน ทิศบูรพ์เบิกบานพฤฒาจารย์จัดแจง แว่นวิเชียรเทียนชัยตั้งในตำแหน่ง ขันเข้าสารสรรแสร้งกระแจะแป้งปรุงปรน สำหรับสืบกษัตริย์เพิ่มพิพัฒน์ศุภผล นาลิเกแกมกลไสยมนต์พิธี พร้อมทั้งอำมาตย์ทุกกรมนักสนมเสนี สังข์แตรดนตรีทุกหมู่มีมากมาย พระจอมพิภพมไหศูรย์เพิ่มพูนพักตร์ผาย พระวงศาเชื้อสายหมอบรายเรียงถ้วน เหนือแท่นทิพยพิธี ชมบายศรีแย้มสรวล เห็นถูกที่ถี่ถ้วนเขบ็จขบวนแบบโบราณ เดิน จึงให้หาพฤฒาจารย์สะพรึบพร้อม ประณตนั่งประนังน้อมประณมเนียน ให้เบิกแว่นเวียนเทียนมาแต่ขวา แล้วอัญเชิญพระขวัญรำพันว่า ขึ้น พระพักตร์เพียงจันทราของพระอัยกาเอ๋ย เชิญมาชมเชยพระนครเชตุดรอันพิศาล พระชนมานจงยืนยิ่ง ขวัญพระมิ่งเมืองจงเสด็จมา ดังปู่นี้ตรัสหานั้นแล
(๑๒) เดิน ราชา สญฺชโย สมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัย เมื่อสมโภชพระเจ้าหลานแก้วแล้วไซร้จึงตรัสว่า เต้น อมฺม ตาต ดูกรพ่อชาลีแม่กัณหา พระบิดามารดาของเจ้าทั้งสองยังค่อยครองพระชนม์ เที่ยวแสวงหาผลาผลพอขบฉันอยู่หรือไฉน อันภัยพาฬมฤคร้ายกาจยังจะมากระทำร้าย ทั้งความสบายยังมีอยู่หรือทุกข์ยากเป็นประการใด เจ้าจงเล่าแก่พระอัยกาไปเถิดนะพระเจ้าหลาน พระชาลีจึงกราบทูลสนองพระราชโองการว่า ขึ้น พระพุทธิเจ้าข้า ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดประภาษถามถึงพระทุกข์ยากนั้น พระพุทธิเจ้าข้า อโรคา พระคุณทั้งสองยังค่อยครองพระชนม์ แสวงหาผลาผลพอขบฉัน มูลผลา พหู ได้มาก็ครามครันเป็นเครื่องป่า พาฬมิคากิณฺเณ ทั้งหมู่สัตว์จัตุบาทน้อยใหญ่นั้น ก็มิได้เบียดเบียนมายายี ด้วยเดชะพระบารมีของพระพ่อเจ้า ย่อมเย็นเกล้าทุกอกสัตว์ มิได้ก่อวิบัติมาเบียดเบียนแก่กันเลย พระอัยกาเจ้าเอ๋ย สา อมฺมา โอ้ โอ๋สงสารแลแต่พระแม่เจ้า เมื่อเวลาเช้าเธอขวายขวน ทั้งไม้สีฟันแลน้ำบ้วนพระทนต์ทุกเวลา แล้วก็ประโลมข้าทั้งสองศรี เมื่อพระแม่มัทรีจะเข้าไปสู่ป่า ขนนฺตา เมื่อเที่ยวเสาะแสวงหาผลาผลมูลเผือกมัน ฉุดกระชากลากมาแต่ป่า โกลมฺพลา ตกฺกํ เวฬุ ํ ทั้งผลพุทราส้มสุกใส่กระเช้า ทั้งผลมะตูมแตงเต้าตามแต่จะได้มากน้อยเท่าใดก็ดี สา โน อาหจฺจ โปสติ เธอมิได้คิดเลยที่จะเหนื่อยลำบาก กลัวแต่ว่าลูกผัวจะอดอยากอุส่าห์หาบมาเลี้ยงกันทุกวันทุกเวลามิได้ท้อ พระคุณเจ้าเอ่ย แต่เช้าจะได้ฉันจนสายัณห์เย็นระย่อเข้ายามค่ำสนธยา โน ทิวา จะได้กินกลางวันสักเวลาหนึ่งก็ไม่มีเลย พระอัยกาเจ้าเอ๋ย ควรมิควรใช่การของข้าชาลีจะกราบทูล เกลือกว่าท้าวเธอจะทรงอาดูรดำริเห็นมิบังควร จะว่าชาลีนี้ทูลลามลวนละเลิงถ้อย ด้วยเป็นเด็กลูกเล็กน้อยนี้หรือ จะพลอยเข้ามาพูดพลอดช่างสอดแซง ใช่ว่าหลานน้อยนี้จะแกล้งกล่าวกลอุบาย กระทบกระเทียบเปรียบปรายท้าวเธอนั้นหาบ่มิได้ แต่ถ้าว่าไม่ทราบในน้ำพระทัยของพระอัยกา ขึ้นชื่อว่าสัตว์โลกที่เกิดมาสิ้นทั้งปวง ประกอบไปด้วยกิเลสยังมิได้ลุล่วงพระนิพพาน ย่อมจะมีสันดานหนาด้วยสิเนหารักใคร่ คือจะรักสิ่งใดเสมอลูก อันบิดาแล้วย่อมมีหฤทัยผูกถึงลูกนี้ไม่ลืมเลย พระอัยกาเจ้าเอ๋ย สมเด็จพระบิดานั้นนับว่าเป็นหน่อกษัตริย์สมมติเทวราช แต่มาระแวงผิดด้วยประสาทพญาคชสาร อันเป็นสัตว์ดิรัจฉานชาติฉะนี้ ตกแต่ว่าจะยิ่งกว่าพระปิยบุตรสุดสงสารศรีนครอีกหรือไฉน พระคุณเจ้าเอ๋ย ยังไม่อาลัยมาลืมละพระเจ้าลูกเสียก็ได้ ไม่เล็งเห็นว่าหายากเป็นยอดกษัตริย์หลักชัยสมบูรณ์เวียง เฝ้าแต่ฟังเอาเสียงพวกไพร่ฟ้า ปพฺพาเชติ จึ่งมาขับพระบิดาหลานเสียจากเมือง ให้หายความแค้นเคืองไปอยู่ไพร ยากที่จะอาศัยสิ่งอันใดมาอ้างอิง เดิน เออนี้ก็จริงเจียวหนอพ่อชาลี แต่เดิมทีปู่หลงแล้วพระหลานเอ่ย เจ้าอย่าเสวยพระโศกา ด้วยปู่นี้ยังมิทันพิจารณาให้แจ้งก่อน เพราะว่าราษฎรมันมากลุ้มรุมกันกล่าว พระอัยกาเจ้านี้ก็มาเคลือบแคลงหลงฟังแต่คำของไพร่ฟ้า ปพฺพาเชสึ จึงมาขับพระบิดาเจ้าเสียจากวัง สิวีนํ วจนา ชิชะมันช่างชั่วเสียจริงจังเจียวหนอ มันดีก็แต่คำป้อยอให้ปู่นี้เชื่อฟัง จนดรุณหน่อเนื้อดังดวงนัยนาของปู่นี้ต้องปัพพาชนียกรรม แล้วมิหนำมันยังซ้ำให้ปู่นี้โกรธ มันยกเอาแต่อธิกรณโทษมาเสกใส่ พระบิดาเจ้านี้หรือดั่งธงชัยของชาวเมือง เออนี่ก็เนื้อแท้ว่ากรรมมาทำเคืองให้แก่พระอัยกา พ่อชาลีเจ้าเล่าแล้วน่าเวทนาซึ่งทุกข์ยาก ปู่นี้ได้ฟังก็เห็นลำบากแก่ตา ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ อนึ่งแสนสัตตพิธรัตน์โภคาของปู่มีอยู่อักโขมโหฬารนับบ่มิได้ เจ้าจงออกไปอาราธนา เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา จงเชื้อเชิญนิมนต์พระบิดาเจ้า เข้ามายังกรุงแก้วเกษมสันต์ เหมือนดังเก่ากระนั้นเถิดนะพระหลาน ขึ้น พระชาลีจึงกราบทูลพระราชโองการว่า ซึ่งทรงพระกรุณาจะให้ชาลีนี้ยกพลออกไปรับเสด็จ เกลือกว่าจะทรงเคลือบแคลงระแวงว่าเป็นความเท็จไม่เชื่อฟัง ขอเชิญพระบาทยาตราพลออกไปยังวงกต ตรัสประโลมเล้าพระโอรสด้วยพระองค์ สิญฺจ โภเคหิ อตฺรชํ จะได้อภิเษกให้เป็นเอกอัครราชดำรงราชาฉัตร มอบมิ่งมไหศุริยสมบัติสืบสุริยวงศา บำรุงราษฎรนิกรประชาแก่พระลูกเกิดกับอก ตามชนกประเพณี ในพระนครสีพีนี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ตโต เสนาปตึ ราชา ฯลฯ กุฎุมฺพา ทินฺทิมานิ จาติ
(๑๓) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรวิสุทธิ์ ราชา สญฺชโย ปางเมื่อสมเด็จพระจอมมกุฎผู้ผ่านพิภพสีพี เมื่อทรงสดับสารพระชาลีศรีราชดนัย ก็เบิกบานพระหฤทัยชื่นชอบ เต้น จึงตรัสตอบว่าพระนัดดากล่าวมานี้ ก็ต้องตามระบอบบุรพประเพณี พระอัยกานี้ก็จะเร่งรีบไปรับเอง พระพ่อเจ้าท้าวเธอจึงจะไม่กริ่งเกรงรังเกียจรังกล เจ้าจงเป็นมัคคุเทศก์นำพหลไปยังวงกต ซึ่งเป็นตำแหน่งศิวาศรมบทของพระบิดา อชฺฌภาสถ แล้วท้าวเธอจึงมีพระบัญชาตรัสประภาษ ว่าเหวยหมู่มุขอำมาตย์ราชมนตรี จงรีบเร่งตระเตรียมจตุรงคโยธีทั้งสี่หมู่ จะยกไปรับพระลูกกูเกษมสัตย์ คืนเข้าสู่บุรีรัตน์ราชเสมา บรรดาพวกพราหมณ์ปุโรหิตโหราพฤฒามาตย์ ฝูงอาณาประชาราษฎร์สิ้นทั้งปวง จงตามเสด็จในกระบวนทัพหลวงสิ้นด้วยกัน อีกทั้งพวกพลขันธ์สหชาติทั้งหกหมื่น อันร่วมวันทันคืนบังเกิดมา กับพระบรมราชโอรสาศรีสุริยวงศ์ ให้ตกแต่งบรรจงบรรเจิดกาย เป็นเหล่าๆ แลหลากหลายระคนกัน บางพวกก็นุ่งห่มนิลวัตถาพรรณรูจี บางพวกก็ประดับด้วยแสงสีเหมือนชาด บางพวกเล่าก็เหลืองประหลาดเล่ห์ดังสีทอง บางพวกก็ขาวผ่องบริสุทธิ์สรรพางค์ แสนสหชาติเสนางคนิกรโยธาให้พร้อมเสร็จ ถึงวันคำรบเจ็ดจะเสด็จยุรยาตรา ออกจากพระนครพารานั้นแล
(๑๔) เดิน ขณะเมื่อสมเด็จบรมกรุงกษัตริย์ ตรัสให้เตรียมจัตุรงคโยธา จะยกไปรับพระลูกยาอดุลดวงดิลก ฝ่ายว่าเถ้าทลิทกชูชกพฤฒาจารย์ ก็บริโภคซึ่งอาหารเหลือขนาด จนเตโชธาตุมิอาจเผาผลาญให้อาหารนั้นย่อยยับไปได้ อ้ายเถ้าจัญไรก็ทำกาลกิริยา แล้วสมเด็จบรมนราจึงให้ทำฌาปนกิจ แล้วบรมบพิตรให้ป่าวร้อง หาพวกพ้องเหล่าพี่น้องของธชี ทั่วจังหวัดนครสีพีก็ไม่พบสักคน ท้าวเธอจึงให้ขนทรัพย์สิ่งของๆ ตาเถ้าทั้งปวง คืนเข้ายังท้องพระคลังหลวงนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
สา เสนา มหตี อาสิ ฯลฯ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหูติ
(๑๕) เต้น สตฺตเม ทิวเส ในวันที่เป็นคำรบเจ็ดจักเสด็จยกพยุหยาตรา แสนสุรเสนาสิ้นทั้งปวง ก็จัดแจงแต่งตามกระทรวงพนักงาน โดยพระราชโองการตรัสสั่ง เร่งรัดตระเตรียมตั้งแต่ราตรี พลช้างเอาช้างออกยืนที่ตามตำแหน่ง พลม้ายืนม้าแซงประจำซอง พลรถเทียบรถทองอยู่รายเรียง พลราบเดินเท้าเข้าประจำคู่เคียงเป็นขนัด ขุนสารวัตรวิ่งตรวจตรา ทั้งกระบวนพยุหซ้ายขวาแลหน้าหลัง ทุกหมวดหมู่ดูสะพรั่งสะพรึบพร้อม นั่งคอยรับเสด็จพระจอมมกุฎพิภพสีพี ส่วนพระสนมนารีราชกำนัล ก็ตกแต่งประกวดกันทุกองค์อนงค์นาง ล้วนศรีสวัสดิ์สำอางลออตา ผู้ใดเห็นก็ปรีดากมลชื่น แต่งองค์ทรงสุคนธรสรื่นระรวยรมย์ ทั้งวัตถาภรณ์นุ่งห่มนี่ก็แปลกกัน ล้วนแต่ลายสุวรรณวิลาสเลิศ ทรงสรรพางค์ประเสริฐสุภาภรณ์ ดูดุจองค์อินทรอัปสรสุนทรคณา อันสถิต ณ ทิพยไพชยันต์มหาพิมานมาศ มาแวดล้อมสมเด็จท้าวพัชรินทรเทวราชอยู่เรียงราย ฝ่ายพระสนมทั้งหลายก็ชื่นบาน ล้วนแต่จะเชยชมพนมพนัสสถานเถื่อนทุเรศ ในป่าพระหิมเวศแดนดง มานั่งคอยรับเสด็จสมเด็จพระผู้ทรงภพพสุธา ส่วนสมเด็จบรมกษัตรากษัตรีย์ทั้งสี่พระองค์ ก็เข้าที่ชำระสระสรงสินธุสนานสุคนธ์ธารอุทกธารา แล้วสวมทรงอลงกรณ์ศิริราชวิภูสนาขัตติยาภรณ์พร้อมเสร็จเสด็จยังเกยชัย แสนสุรชาติโยธีชุลีกรไสวอยู่เดียรดาษ ขณะนั้นทวิชาติชาวกลิงคราษฎร์ทั้งแปดนาย นำเอาช้างต้นมงคลเศวตไอยรามาถวายคืนดังเก่า ก็พอได้เวลามหาอุดมฤกษ์เข้าในขณะนั้น พระโหราลั่นฆ้องชัยให้มุหุติสัญญา เสียงสังข์แตรแซ่ศัพท์มหามโหระทึกกึกก้อง กลองชนะสนั่นเนียรนาท ท้าวเธอก็ให้พระชาลีศรีสุริยราชนัดดา ขึ้นทรงมงคลเศวตคชาคเชนทรปัจจัย เป็นทัพหน้านำพลาพลไกรล่วงลีลาศ ส่วนองค์พระอัยกาก็ทรงพาหนะหัศดินกรินทรราชเป็นทัพหลวง ตามกระทรวงพยุหบาตรา ส่วนสมเด็จพระอัยกีกับกุมารีรัตน์กัณหาชินานาฏ ก็ทรงอลงกตรถอาสน์ราชพิมาน อันป้องปิดมิดม่านกำบังองค์ แล้วรถประเทียบแสนสาวสุรางค์นางอเนกอนงค์นิกรกำนัลเป็นคู่ๆ ดูเป็นหลั่นๆ กันเรียงราย อุยฺยุตฺตา เมาะ ปยาตา พวกพลหัวหน้าก็คลี่คลายขยายเขยื้อน ยกพยุหยาตราคลาเคลื่อนออกจากบุรี เดินยัดเยียดเบียดสีกันสับสน สิบสองอโขเภณีมีประมาณพลโดยคณนา โกญฺจํ นทติ วารโณ ฝ่ายคชินทเรศเศวตคชาพิเชียรพิชัยปัจจยนาค ก็เปล่งเสียงก้องโกญจนศัพท์ประกาศกาหล คำรนนฤโฆษด้วยได้กลับมาเห็นเจ้าตน ก็มีกมลปราโมทย์ภิรมย์ปรีดาทั้งสำเนียงจัตุรงค์คณาม้ารถคชบทจรก็อึงเอิก เพียงจะพกเพิกแผ่นพสุธาดลกัมปนาท ธุลีตระหลบอบอากาศบดบังทิพากร เต้นสูง เต เมาะ จตฺตาโร ขตฺติยา อันว่าพระจอมมกุฎอดิศรทั้งสี่พระองค์ เสด็จเข้าพนาพงหิมวันต์ ก็พาพระสนมกำนัลนิกรกัญญา ชมอรัญญิกสาขาผลาผล ก็แกมกลทุกกิ่งก้าน พรรณวิหคหงส์ก็แข่งขานประสานเสียง เย็นเสนาะเพราะสำเนียงวังเวงไพร เสียงจักกระจั่นพรรณเรไรร้องระหริ่งเรื่อย ได้ฟังนี้ก็มาฉ่ำเฉื่อยชื่นอุรารมณ์ แล้วท้าวเธอทอดพระเนตรแนวสิงขรพนมเนินลำเนา ชะง่อนชะโงกโกรกเขาเกลื่อนแลเถื่อนถ้ำ ทุกหนแห่งตำแหน่งน้ำละหารธาร เสด็จประทับรอนแรมสำราญในราวเถื่อน แล้วก็คลี่คลายขยายพยุหคลาดเคลื่อนไปตามมรรคา กำหนดนับได้หลายทิวาและราตรี ขึ้นสูงส่ง เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จพระจอมมกุฎโมฬีนฤเบศร์เพสสันดร เสด็จทรงศีลสโมสรภิรมย์ ด้วยองค์เอกอัครอุดมอดุลดวงกษัตริย์มัททราชบุตรี บำเพ็ญผนวชเนกขัมมบารมีมหาภริยบุตรทาน สถิตยังศิวาศรมบรมสถานประเทศที่ใด สี่กษัตริย์ก็ยกพยุหแสนยาพลานิกรไปถึงกระทั่ง ตํ ปเทสํ ยังประเทศที่นั้นแล ฯ
มหาราชปพฺพํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๖๙ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงกราวนอก)
-----------------------
หมายเหตุ ตั้งแต่แหล่ 3 เป็นต้นไป ว่ากันว่าเป็นฉบับของ พระยาธรรมปรีชา (บุญ)
๑๒.กัณฑ์ฉกษัตริย์
ชาลีกุมาโร ปิ มุจลินฺทสรตีเร ขนฺธาวารํ นิวาสาเปตฺวา จตุทฺทสรถสหสฺสานิ อาคตมคฺคาภิมุขาเนว ฐปาเปตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ปเทเส สีหพฺยคฺฆทีปิขคฺคาทีสุ อารกฺขํ สํวิทหิ ฯ หตฺถิอาทีนํ สทฺโท มหา อโหสิ ฯ
(๑) ขึ้น ชาลีกุมาโร ปิ แม้อันว่าพระชาลีศรีสุริยราชวงศ์ เมื่อดำเนินพหลจัตุรงค์เป็นกระบวนหน้า นำเสด็จสมเด็จพระอัยกามกุฎกรุงกษัตริย์ อันเสวยศวรรยาธิปัตย์ปิ่นประชาชาวพิไชยเชต เมื่อถึงมุจลินทประเทศโบกขรณี จึงให้ยับยั้งพยุหโยธีตั้งตำหนักทัพ รับเสด็จสมเด็จพระอัยกา แล้วให้ตรวจตรากันตั้งค่าย ช้างม้ารายเป็นกันกง พลทหารล้อมวงเป็นหลั่นๆ เพื่อจะป้องกันสรรพภัยพาฬมฤคจัตุบท แล้วให้พลราชรถเรียบเรียงเบี่ยงบ่ายหน้าต่อพระพิไชยเชตุดร เสียงหัยรถคชแสนยากรนี่สนั่น สะเทื้อนสะท้านถึงเขตขัณฑ์คิรียวงกต

มหาสตฺโต ส่วนสมเด็จพระยอดประยูรยศขัตติยวงศ์ พระโสตทรงสดับศัพทสำเนียงเสียงพิลึกล้ำกัมปนาท สะดุ้งพระทัยไหวหวาดว่าราชปรปักษ์ ชะรอยจะยกมาหาญหักชิงพิภพรบพระนครสีพี แล้วพิฆาฏฆ่าสมเด็จพระบรมชนกาธิบดีให้ดับชีพ จึงยกพหลเร็วรีบมาตามติด หวังจะประหารผลาญพระชนมชีวิตอาตมะเสียกระมังในครั้งนี้ จึงพาพระเอกอัครมหิษีสุนทรเทพกษัตริย์ขัตติยนาเรศ ขึ้นสู่ศิงขรประเทศซ่อนพระองค์ แล้วก็ทอดพระเนตรดูนิกรจัตุรงคราชเสนาในสถานที่นั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
เตสํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ ฯลฯ ทฬฺหํ กตฺวาน มานสนฺติ
(๒) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรอินทรีย์ สมเด็จพระมิ่งโมลีโลกุตมาภิเศก เอกอัครมกุฎวิสุทธิสรรเพชญ์พงศ์ จึงตรัสแก่พระยอดเยาวอนงค์องค์อัคเรศราชนารี ขึ้น ว่า ดูกรเจ้าผู้ทรงศรีสุนทรลักษณวิลาสเลิศ โน่นแน่ทิวแถวทวนธงเทิดทิฆัมพร เสียงหัยรถคชแสนยากรนี้ก็ก้องกึกพิลึกลั่น สะเทือนท้องพระหิมวันต์เพียงจะพังพินาศ หมู่พหลพยุหบาตรกระบวนพล ดูนี่เกลื่อนกล่นกลาดพนาเวศ ดุจหนึ่งคลื่นในสมุทรสาคเรศบ่รู้กี่โกฏิ มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา มัทรีเอ่ย เราทั้งสองนี้โสดเสมอเหมือนมฤคมาศ อันหมู่พเนจรใจฉกรรจ์กาจชวนกันมากั้นกาง วางข่ายรายปกไว้ทุกช่อง มีมือถือตะบองแบกหอกและแหลนหลาว ร้องป่าวกันให้เร่งเลือกสรรเอาแต่ตัวพี แล้วก็ไล่ต้อนตีให้ลงหลุมรุมกันทิ่มแทงให้ถึงชีวิตอันตราย อกเราทั้งสองในครั้งนี้นี่ก็หมายเหมือนฉะนั้น นี่เนื้อแท้ว่ากรรมมาตามทันจึงต้องเนรเทศ ให้นิราศนคเรศมาอยู่ไพร แล้วยังมิพ้นภัยหมู่อรินราช เราทั้งสองนี้ก็จะพินาศเสียเป็นมั่นคง ในพนัสแดนดงนี้แล้วแล
(๓) เดิน สมเด็จพระมัทรีศรีวิสุทธิกษัตริย์รัตนราชกัญญา เมื่อสดับสารพระภัสดาอดุลเดช นางท้าวเธอก็ทอดพระเนตรนิกรแสนเสนี ก็ทราบว่าพลชาวพระนครสีพีแน่ตระหนัก จึงทูลพระจอมปิ่นปักอัครนเรศร์ หวังจะให้บรรเทาอุทัจเหตุในพระราชหฤทัย ขึ้น ว่า พระพุทธิเจ้าข้า พระองค์อย่าได้สงสัยในพระบารมี พระร่มเกล้าจะได้ตรัสแก่พระสร้อยศรีสรรเพ็ชญ์โพธิญาณ จะข้ามขนสัตว์ให้พ้นโอฆกันดารจตุรปาเยศ ลุสิวาลัยนคเรศระงับภัย ถึงแม้นมาตรว่าปัจจามิตรหมู่ใดจะประทุษร้าย ก็จะพินาศฉิบหายพ่ายแพ้พระบารมี อคฺคีว อุทกณฺณเว ดุจดังอัคคีอันน้อยนิดหนึ่งนั้นหรือจะเผาผลาญ ซึ่งมหรรณพนทีธารให้เหือดแห้ง กระแสสินธุ์ก็จะดับแสงให้เสื่อมศูนย์ สิ้นฤทธิ์เรืองจำรูญระเริงร้อน พระองค์สิทรงพระคุณดังขุนศิขรเขาสิเนรุราช ผู้ใดใครหรือจะอาจให้เอียงเอนอันตรายได้ จงดำรงพระหฤทัยดำริก่อน เห็นจะสมดังอุดมอัษฎาพรบ่เพี้ยนผิด อันสมเด็จพระบรมสุราฤทธิ์ประสิทธิประสาท ชะรอยจะเป็นทัพพระบิตุราชออกมารับเสด็จ พระบรมหน่อสรรเพชญ์คืนพระนคร
(เดิน) ครั้นท้าวเธอทรงสดับก็หายอาวรณ์วางเทวศ จึงพาพระเอกอัคเรศราชกัญญา เสด็จคืนพระบรรณศาลาทรงสถิต ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ มีพระกมลสมาธิจิตมิได้กัมปนาท ดุจหนึ่งสุวรรณปฏิมามาศอันบุคคลหล่อแล้วมาตั้งไว้ ในหน้าพระอาศรมนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนโต สตฺถา อาห
นิวตฺตยิตฺวาน รถํ ฯลฯ อโถ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชตีติ
(๔) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิญาณ ส่วนสมเด็จพระจอมภพผู้ผ่านพระนครสีพี ศรีสญชัยนราธิวิลาส ว่าเราจะเข้าไปสู่สำนักพระโอรสาธิราชพร้อมกัน ก็จะบังเกิดเศร้าแสนศัลย์กำสรดโศก ด้วยอัญญมัญญวิโยคยายี ตัวของพี่นี้จะเข้าไปก่อน เจ้าจึงบทจรเข้าไปตามต่อภายหลัง แล้วให้สองกุมารรอรั้งอยู่สุดท้าย จึงค่อยผันผายผ่อนกันเข้าไปเป็นลำดับ แล้วท้าวเธอก็ให้กลับทัพประเทียบพล บ่ายหน้าคืนพระนครมณฑลสกลอาณาเขต จึงเสด็จลงจากพระคชาธเรศราชกุญชร ขึ้น ทรงสะพักภูสิตาภรณ์เฉวียงพระอังสะ ประณมพระกรลีลาแลวิลาส แวดล้อมด้วยหมู่ภิมุขมาตโยดม ยุรยาตรยังพระอาศรมศักรทัตติเยศ ด้วยจะอภิเษกสองขัตติยาธิเบศร์บรมวงศ์ ให้สืบเสวย
มไหศุรยดำรงราชอาณาจักร เมื่อทอดพระเนตรเห็นพระลูกรักมีพระทัย อันทรงประพฤติพรหมพิสัยอิสีเวส ดุจองค์สมเด็จกมเลศอันลีลาศ ลงมาจากพิภพสุทธาวาสบวรพิมาน พระอาการกายจิตวิเวก ทรงสังวรสัลเลขสละกาม กอปรด้วยมารยาทเสงี่ยมงามเงื่อนอริยพงศ์ เมื่อสองกษัตริย์ศรีสุริยวงศ์ทอดพระเนตร เห็นสมเด็จบรมนเรศราชบิดร ก็กระทำปัจจุคมนาการชุลีกรกราบลงกับฝ่าพระบาท ท้าวเธอก็ยกพระหัตถ์ปรามาสเหนือพื้นพระขนองสองกษัตรา แล้วสรวมกอดพระสร้อยสุณิสาศรีสุริโยรส ประทับแทบพระอุระระทดทอดถอนพระหฤทัย พลางจุมพิตพระเกศจุไรรำพันพิลาป พระอัสสุชลนัยน์นี้ก็มาไหลอาบพระพักตรา จึงตรัสว่าโอ้อนิจจาๆ เจ้าพ่อเอ่ย กะไรเลยช่างมาตกยาก มิควรเลยจะเสวยทุกข์ลำบากถึงเพียงนี้ เดิน แล้วต่างพระองค์ก็ทรงพระโศกีกำสรดโศก ด้วยอัญญมัญญวิโยคเมื่อยามนั้น ครั้นระงับดับโศกศัลย์แล้ว ก็ตรัสปฏิสันถารถามถึงทุกข์ภัยพยาธิ ว่า ขึ้น กจฺจิ โว กุสลํ ปุตฺต พระลูกเอ๋ย ยังค่อยเสวยสุขนิราศโรคันตราย ทั้งเหลือบยุงริ้นร่านไม่ราวีเลี้ยงพระชนมชีพสะดวกดีอยู่ดอกหรือพระลูกแก้ว ทั้งเหล่าทีฆชาติมิได้มีมาวี่แววเบียดเบียน วเน พาฬมิคากิณฺเณ ในพระหิมเวศนี้ก็ย่อมอาเกียรณ์ไปด้วยพาลจัตุบาท ยังมีมาย่ำยีถึงบริเวณพระอาวาสบ้างหรือว่าหามิได้
พระลูกท้าวเธอก็ตรัสขานไขคดีทูล ว่าข้าแต่นเรนทรสูรสมมติเทเวศร์ ผู้เป็นปิ่นปกเกศพิภพสีพี ชีวิตข้าพระบาททั้งสองนี้พระพุทธิเจ้าข้า กสิรา ได้แต่ความลำบากยากแค้นแสนกันดาร ด้วยแสวงหามูลผลาหารมาเลี้ยงกัน เป็นนิจนิรันดร์ไม่เว้นวาย พระคุณของลูกเอ๋ย จักเสวยความสุขสบายมาแต่ไหน มีแต่ความลำเค็ญเข็ญใจนี้มาเพิ่มพูน ดูนี่ก็เสื่อมสูญเสียขัตติยเพศ ทั้งพระเกียรติยศศักดาเดชนี้ก็เหือดหาย ทเมตฺยสฺสํว สารถิ ดุจหนึ่งดุรงคราชร้ายแรงพยศ อันนายสารถีกระทำให้รันทดถอยกำลัง ก็เหมือนพระลูกจากนิเวศน์เวียงวังมาอยู่ไพรไกลฝ่าพระบาท สมเด็จพระบรมชนกนาถราชมารดา ได้แต่ทุกข์เวทนาตระตรากตระตรำ พระสรีระรูปนี้ก็มาซูบคล้ำหม่นหมอง ทั้งพระฉวีวรรณที่ผุดผ่องนี้ก็เผือดผิด ทุกสิ่งสรรพจะวิปริตกว่าแต่ก่อนกาล
เดิน เมื่อท้าวเธอจะถามข่าวสองกุมารดรุณหน่อนเรศ ก็ทูลเสนอประพฤติเหตุขึ้นดังนี้ ขึ้น ว่า พระพุทธิเจ้าข้า ได้ทรงโปรดเกล้าเกศีข้าพระบาท ยังได้ทราบสารพระบรมนัดดานาถทั้งสององค์ พระลูกรักนี้ก็มาปลดปลงปลิดออกจากอกยกให้เป็นทาน แก่พราหมณ์พฤฒาจารย์ผู้หนึ่ง มันหรือช่างเคียดขึ้งมาโบยตี ดุจหนึ่งว่าทาสกรรมกรทาสีอันช่วงใช้ เจ้าจะตกไปแห่งหนตำบลใดนี้ก็ไม่ทราบเลย พระคุณของลูกเอ่ย สงสารด้วยดรุณหน่อกษัตริย์ พราหมณ์มันทำโพยเป็นสาหัสไม่ปรานี คาโวว สุมฺภติ ดุจนายโคบาลอันต้อนตีซึ่งโคฝูง มันผูกข้อพระหัตถ์มัดจูงไปต่อหน้า ลูกนี้ก็ได้แต่อาดูรด้วยพระนัดดาไม่เว้นวาย พระร่มเกล้าจงตรัสบอกบรรยายยุบลเหตุ ให้บรรเทาทุกข์เทวศในกมลจิต สปฺปทฏฺฐํว มาณวํ ดุจมาณพอันอสรพิษพิฆาตขบ ให้ล้มสลบสิ้นสมปฤดี มีบุคคลปรานีนำเอาทิพยโอสถ มาลูบไล้ให้หายหมดไม่ม้วยมอด รอดชีวิตคืนฟื้นได้อัสสาสปัสสาส ก็เหมือนหนึ่งทรงพระกรุณาข้าพระบาทในครั้งนี้
เดิน จึงตรัสว่า อันสองกุมารกุมารีหลานรักราช ซึ่งเจ้าทรงประสาทให้เป็นทาน พระบิดานี้ก็ไถ่ธอาจารย์ด้วยพระราชทรัพย์สำเร็จแล้ว เจ้าจงผ่องแผ้วพูนภิรมย์ อย่าเดือดร้อนเกรียมกรมกมลโศก ท้าวเธอทรงสดับก็ระงับที่ทุกข์วิโยคค่อยเบิกบาน จึงกราบทูลปฏิสันถารถามพระบิตุเรศ ขึ้น ว่า กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ ทุกวันนี้พระปิ่นปกเกศมกุฎประชา ยังค่อยเสวยสุขหรรษานิราศโรค สิ่งสรรพทุกข์โศกไม่ยายี ทั้งองค์สมเด็จพระชนนียังมีพระกมลสุข บำราศสิ่งสรรพทุกข์บ่บีฑา ยังค่อยบรรเทาที่ทรงพระโศกาถึงข้าพระบาท ทั้งพระจักษุโรคาพาธนี้ก็ไม่แผ้วพาน กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต อนึ่งทั้งเหล่าจตุรงคโยธาหาญทุกหมู่หมด ม้ามิ่งมงคลคชคเชนทร ทั้งเสนาประชากรนี้ก็ยังค่อยเกษมสุข ปราศจากสรรพพยาธิทุกข์ถ้วนทุกคน อนึ่งทั้งฟ้าฝนนี้ก็ตกตามฤดูกาล สรรพสิ่งธัญญาหารในอาณาเขต ยังค่อยบริบูรณ์อยู่ทั่วทุกประเทศหรือ พระพุทธิเจ้าข้า
เดิน ท้าวเธอก็มีพระบัญชาตอบพระปิโยรส ว่าสิ่งซึ่งเจ้าถามนั้นก็บริบูรณ์ดีอยู่หมดไม่อันตราย ทั้งไพร่ฟ้าประชาชนทั้งหลายไม่เดือดร้อน พ่อผู้โอรสของบิดรจงทราบสาร ในกาลบัดนี้เถิด
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อิจฺเจว มนฺตยนฺตานํ ฯลฯ ถนธาราภิสิญฺจถาติ
(๕) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรสิกขา เมื่อสองกษัตริย์ตรัสสนทนาในพระราชปฏิสันถาร ขณะนั้นสมเด็จพระผุสดีศรีวิมลมาลย์มกุฎอนงค์ จึงทรงพระดำริว่า ปานฉะนี้ สองกษัตริย์จักเสื่อมโศกีกำสรดโศก ซึ่งทุกข์วิโยคอันรุ่มร้อน ควรอาตมจะบทจรสู่พระอาศรมบท นางท้าวเธอก็เสด็จด้วยดิเรกยศอย่างขัตติเยศ แวดล้อมด้วยแสนสาวสุภลักษณ์นาเรศราชกำนัล เสด็จถึงขอบคันขัตติยาวาส ถอดฉลองพระบาทบทจรลี
ขึ้น ส่วนสองกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นพระผุสดีราชมารดา ก็เสด็จออกกระทำปัจจุคมนาน้อมพระเกศ ถวายทศนัขประณตบทวเรศราชชนนี
ขณะนั้นพระกัณหาชาลีบรมนัดดานาถ ก็แวดล้อมด้วยอเนกกุมารราชบริพาร เสด็จถึงอาศรมสถานทิพยนิเวศน์
ส่วนพระมัทรีได้ทอดพระเนตรเห็นพระลูกเจ้าทั้งสององค์ มิอาจที่จะดำรงพระสรีรกาย ให้ระส่ำระสายเสียวสั่น หวั่นๆ พระทรวงทรงพระกันแสง เสด็จแล่นจนสุดพระแรงไม่รอรั้ง วจฺฉา พาลาว มาตรํ เสมือนหนึ่งแม่โคนมอันนิราศบุตร ครั้นเห็นลูกแล้วก็แสนสุดกำสรดเทวศ สมเด็จพระอัคเรศราชกานดา มีพระสกลกายานี้ก็กัมปนาท ดุจแม่มดอันปีศาจเข้าสู่สิง ส่วนสองกุมารก็วางวิ่งเข้ากอดพระชนนี สามกษัตริย์ก็ทรงพระโศกีรำพันพิลาป จนถึงซึ่งวิสัญญีภาพสลบลง ดูนี่ก็น่าพิศวงสังเวช ขีรธารา อันว่ากระแสรสวาเรศขีโรทก ก็ไหลตกออกจากพระเต้าเข้าในคลองพระโอษฐ์สองกุมารา ผิว่าพระชาลีกัณหามิได้เสวยขีรวารีรส พระหฤทัยก็จะระทวยระทดเหือดแห้งหาย นสฺสึสุ ก็จะวอดวายวางพระชนม์ชีวิต ส่วนสมเด็จบรมบพิตรเพศยันดร เมื่อทอดพระเนตรเห็นสองบังอรอัครปิโนรส ก็ทรงพระกำสรดสิ้นสมปฤดี ทั้งสมเด็จพระอัยกาอัยกีก็กันแสงสุดแสนพิลาป จนถึงวิสัญญีภาพทั้งหกพระองค์ เดิน บรรดาพวกพหลจัตุรงคราชมนตรี ทั้งแสนสาวพระสนมนารีนิกรกำนัล ก็ชวนกันโศกศัลย์ล้มสลบซบเศียรสังเวช สิ้นทั้งบริเวณจังหวัดศักรทัตติเยศขัตติยาศรม เปรียบปานประหนึ่งว่ากำลังลมยุคันตวาต อันพัดสาลวันให้ล้มเนรนาทเป็นมหัศจรรย์
ขึ้น ขณะนั้น ก็บังเกิดโกลาหลทั่วสกลกำเริบรอบ สะท้านสะเทือนถึงเขตขอบจักรวาล พื้นพสุธาธารนี้ก็มากัมปนาท ตลอดถึงพิภพสุทธาวาสอันสูงสุด สาคโร ทั้งพระมหาสาครสมุทรก็ตีฟองนองละลอก กระทบกระทั่งฝั่งกระฉอกฉะฉาดฉาน สิเนรุปพฺพตราชา ทั้งขุนเขาพระ หิมพานต์สัตตภัณฑสิเนรุราช ก็น้อมยอดอย่างจะอภิวาทพระบารมี เดิน สกฺโก เทวราชา ส่วนสมเด็จวชิรปาณีมกุฎเทเวศ ทรงพระอาวัชชนาการก็ทราบเหตุแห่งมหัศจรรย์ จึงบันดาลห่าฝนโบกขรวัสสันต์วัสสิกธารา ให้ตกลงในที่ชุมนุมขัตติยวงศาทั้งหกกษัตริย์ ก็ค่อยบรรเทาที่ทุกข์โทมนัสชุ่มชื่น ต่างๆ ก็ได้สติฟื้นคืนสมปฤดี พ้นจากวิสัญญีนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
สมาคตานํ ญาตีนํ ฯลฯ รชฺชํ กาเรถ โน อุโภติ
(๖) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้เห็นภัยในวัฏฏสงสาร เมื่อมหัศจรรย์บันดาลบังเกิดจลาจลทั่วสกลโลกธาตุ ทั้งห่าฝนโบกขรพิรุณสารทตกลงประพรม ในตำแหน่งขัตติยสมาคมควรจะปรีดา ทุกหมู่หมวดมุขมาตยาทิชาชาติ เสนาพฤฒามาตย์ราชกวี อีกทั้งพระสนมนารีนิกรอนงค์ ทั้งพวกพหลจตุรงคราษฎร์ประชากร ก็เกิดโลมชาติสยดสยองแสยงพระเดช ต่างๆ ก็ชวนกันน้อมเกศกราบบังคมทูล ขึ้น ว่า ข้าแต่นเรนทร์สูรสมมติเทวราช จงทรงพระกรุณาโปรดอดโทษที่ประมาทแต่หลังมา ขอเชิญเสด็จละอองธุลีลาผนวชไพร ทรงซึ่งขัตติยวิสัยศวรรเยศ คืนพระนครอันพิเศษด้วยศิริสมบัติ สืบเสวยศวรรยาธิปัตย์ถวัลยวงศ์ เป็นมิ่งมกุฎดำรงสกลอาณาจักร จะได้เป็นที่พึงพำนักสัตวนิกร ให้บรรเทาที่ทุกข์เดือดร้อนระงับภัย ดุจมหาเศวตฉัตรไชยอันกางกั้น ได้ร่มเย็นไปทั่วทุกอเนกอนันต์นิกรประชาชน จงทรงพระกรุณาโปรดรับนิมนต์ข้าพระบาท ฝูงเสนาพฤฒามาตย์ราษฎรประชา อันมาทูลอาราธนาอยู่นี้เถิด ฯ
ฉขตฺติยปพฺพํ นิฏฺฐิตํ ฯ
ประดับด้วยพระคาถา ๓๖ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงตระนอน)
๑๓.กัณฑ์นคร
พระนิพนธ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
--------------------------
ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต อิมํ คาถมาห
ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ
ตฺวญฺจ ชานปทา เจว เนคมา จ สมาคตา
ทุกฺกฏญฺจ หิโน ปุตฺต ภูนหจฺจํ กตํ มยา
โยหํ สิวีนํ วจนา ปพฺพาเชสึ อทูสกํ
เยน เกนจิ วณฺเณน ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห
มาตุยา ภคินิยา ปิ อปิ ปาเณหิ อตฺตโน
ตสฺมา โทสํ อกตฺวาน วจนํ ตฺวํ กโรหิ เม
อิสิลิงฺคํ นีหริตฺวา ราชเวสํ อคณฺหสีติ
(๑) เดิน ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต สมเด็จพระมหาสัตว์ขัตติยาธิเบศเวสสันดร เมื่อได้ทรงฟังฝูงชนมาทูลวิงวอนอาราธนา จะให้ลาผนวชเนาในสมบัติ ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต จึงกราบทูลแด่พระเกศกษัตริย์สญชัยชนกาธิราช
ขึ้น ว่า ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ เมื่อข้าพระบาทดำรงรัตนราไชยมไหศวรรย์ โดยทศพิธราชธรรม์ประเพณี ตวญฺจ ชานปทา เจว ดังหรือพระร่มเกล้ากับชาวสีพีนิคมชนบท สมาคตา ประชุมชวนกันพร้อมหมดมาเนรเทศ ให้พระลูกจากนคเรศมาแรมไพร บัดนี้มาอาราธนาจะให้คืนเวียงไชยเสวยศิริสมบัติ ดูนี้ก็ไม่ควรแก่เหตุอันเคืองขัดแต่หนหลัง เมื่อท้าวเธอได้ทรงฟังจึงตรัสปลอบประโลมพระโอรส เพื่อจะได้อดโทษโปรดประภาษว่า ปุตฺต ดูกรพ่อผู้เอกอัครชาติเฉลิมวงศ์ สิวีนํ วจนา พระบิดานี้มาลุ่มหลงเชื่อคำชาวพระนคร ปพฺพาเชสึ อทูสกํ จึงมาขับพระหน่อนเรศราชอุทรผู้เนียรโทษ ภูนหจฺจํ กระทำให้เสื่อมสูญเสียประโยชน์วุฒิอันตราย ทุกฺกฏํ ก็เป็นกรรมอันทารุณกำเริบร้ายวิปริตผิดอยู่แล้ว อนึ่งธรรมดาว่าลูกแก้วเกิดกับอก ยกอย่างอภิชาตเช่นปิโยรส ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ย่อมจะเสียสละพระชนม์ชีพแทนทดสนองคุณพระชนกชนนี โดยกิจกตัญญูกตเวทีทางธรรมวิเศษ ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห จึงพึงบำบัดเสียซึ่งทุกข์เทวศของพระบิดามาตุราช ทั้งพระวงศาคณาญาติราชประยูร ตสฺมา โทสํ อกตฺวาน เหตุฉะนั้นพ่อจงดับอาดูรดวงกมลพิโรธ จงอดซึ่งโทสานุโทษแด่พระบิดร ทั้งแสนเสนาประชากรชาวพิไชยเชต อิสิลิงฺคํ นีหริตฺวา เชิญพ่อเปลื้องเครื่องดาบสเพศผนวชไพร ราชเวสํ อคณฺหสิ จงทรงซึ่งขัตติยวิสัยเสวยศวรรยาธิปัตย์ เป็นปิ่นสีพีบุรีรัตนราชพารา ตามคำของพระราชบิดานี้เถิด
(๒) เดิน โพธิสตฺโต สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ศรีวิสุทธิเทพวงศ์ มีพระกระมลจำนงจะครองศิริสมบัติ จึ่งขอพรแด่สมเด็จพระวชิรหัตถเทเวศร์ ข้อที่ทูลทัดขัดพระบิตุเรศราชนรินทร์ ด้วยว่าเกรงประชาชนจะชวนกันดูหมิ่นว่าพระทัยเบาไม่หนักหน่วง จะล่วงเข้ามายินร้าย จึงทูลสนองโดยคลองขัตติยราโชบายดั่งนี้ เมื่อสมเด็จพระจอมภพสีพีตรัสอาราธนาถึงทุติยวาร ก็รับพระราชโองการว่าสาธุแล้วมิช้า ขึ้น สฏฺฐีสหสฺสา ขณะนั้นหมู่ภิมุขมาตย์สหชาติทั้งหกหมื่น รู้ว่าท้าวเธอรับอาราธนาจะลาผนวชคืนเข้าสู่นคเรศ ต่างคนก็ชวนกันน้อมเกศกราบบังคมทูล ว่าข้าแต่นเรนทรสูรศรีสมมติวงศ์ นหานกาโล กาลนี้ก็ควรจะเสด็จโสรจสรงสุคนธวาริน ชำระพระสรีระมลทินในสกลกาย ท้าวเธอจึงตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงยับยั้งอยู่หน่อยหนึ่งก่อน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา แล้วเสด็จบทจรเข้าสู่พระอาศรมสถาน โอมุญฺจิตฺวา จึงเปลื้องเครื่องดาบสบริขารเรียงลำดับไว้ ทรงเศวตภูษิตผ่องใสดังสีสังข์บริสุทธิ์สะอาด แล้วเสด็จยุรยาตรยังหน้ามุขพระบรรณศาลา จึ่งทรงพระจินตนาในพระทัย ว่า อิทํ ฐานํ โอ้พระอาศรมบทนี้ไซร้เป็นที่อาตมสืบสร้างศีลบารมี นับได้เก้าเดือนกับสิบห้าราตรีเป็นกำหนด ได้ทรงประพฤติพรหมพรตพิธีฌาน บำเพ็ญมหามกุฎทานอันยอดยาก เสียสละภริยาบุตรบริจาคเป็นมหัศจรรย์ พื้นพสุธานี้ก็มาบันลือลั่นทั่วสกลโลก นับวันแต่จะวิโยคจำไกล โอ้พระอาศรมศาลาลัยแลละเลื่อนฟ้า ตั้งแต่นี้จะโรยราแรมนิราศ ใครเลยจะแผ้วกวาด เสียดายเอ่ย แต่พระอาวาสหว่างจงกรม ทั้งแท่นที่บรรทมทิพยศิลาแก้ว นับวันแล้วแต่จะจำไกล โอ้พระอาศรมก็จะประลัยด้วยเพลิงป่า ทั้งฝูงสัตว์นานาจะยื้อแย่ง จะยับเยินทั่วทุกหนแห่งโอ้เวทนา ทรงพระอาลัยในพระบรรณศาลามิใคร่จะนิราศ ปทกฺขิณํ กตฺวา แล้วกระทำประทักษิณพระอาวาสสิ้นตติยวาร ถวายทศนัขสโมธานด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วเสด็จสถิตยังหน้ามุขพระอาศรม ทรงพระปรีดาภิรมย์ราชหฤทัย ด้วยสมดังพระสหัสนัยน์นั้นแล
ตโต เวสฺสนฺตโรราชา ฯลฯ สญฺชโย อภิรกฺขตูติ
(๓) เดิน ตโต เมาะ ตทนนฺตรํ ในลำดับนั้นหมู่ภิมุขมาตย์ราชมนตรี ทั้งแสนสุรเสนีในนอกตำแหน่ง ก็เร่งรัดจัดแจงตามกระทรวง สำหรับพระราชพิธีทั้งปวงทุกประการ ขึ้น กปฺปกา ชาวพนักงานเครื่องต้น ก็ถวายเจริญพระเกศมัสสุมงคลควรแก่ราชกิจ แล้วเชิญบรมบพิตรสรงพระกระยาสนาน อันปรุงด้วยสุคนธ์ธารกลิ่นตระหลบ ชำระพระสรีราพยพฟุ้งขจร สพฺพาภรณภูสิตํ แล้วทรงเครื่องศิริราชวัตถาภรณ์พิจิตรจำรัส อันล้วนแล้วด้วยสัตตรัตนามาศ งามดังองค์สมเด็จ วัชรินทรเทวราชอันเรืองเดช ราชเวสมธารยิ ทรงเสวยขัตติยเวศวิสุทธิวงศ์ จึงสมเด็จบรมบิตุรงค์ราชนรินทร์ ก็อัญเชิญพระเอกอัครบดินทร์อดุลโอรส อันรุ่งเรืองด้วยดิเรกยศราชศฤงคาร เสด็จขึ้นสู่อุทุมพรสาขพิมานอันเลิศแล้ว สถิตเหนือพระที่นั่งบัลลังก์แก้วกาญจนมณี เบื้องบนรัตนราศีอันโอภาส ประดับด้วยเบญจพิธราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภคพร้อมเสร็จ อภิสิญฺจึสุ จึงอภิเษกสมเด็จพระบรมหน่อนเรศร์เป็นบรมขัตติเยศยอดมนุษยนิกร ผ่านพระพิไชยเชตุดรดำรงราชย์ แทนองค์สมเด็จชนินทรชนกนาถในเศวตฉัตร สืบเสวยศวรรยาธิปัตย์ปิ่นประชาชน ทั่วสกลพิภพสีพี แล้วถวายมุรธาภิษิตวารีแก่บรมกษัตริย์ สรงด้วยสังข์ทักษิณาวรรตวิไชยมงคล ทั้งสังข์สุวรรณหิรัญวิมลทั้งสามประการ ท้าวเธอก็กอปร์ด้วยพระเกียรติยศอันไพศาลสุดซึ่งจะพรรณนา เมื่อทอดพระเนตรในทิศานุทิศใดๆ ก็ชุลีกรไสวอยู่เดียรดาษ มุขมงฺคลิกา ขณะนั้นหมู่ทิชาชาติราชปุโรหิต ผู้เชี่ยวชาญชำนาญนิติไตรเพท ก็โอมอ่านอิศวรเวทวิษณุมนต์ อวยศิริสวัสดิมงคลถวายไชย ตุริยานิ ปคฺคณฺหึสุ ชาวพนักงานก็ประโคมขานไขมโหระทึก ทั้งดุริยางค์ก้องกึกแตรสังข์ เสียงฆ้องกลองประนังเนียรนาท สะเทือนท้องวนาวาสหิมวันต์ เมฆตชฺชิตนิคฺโฆโส วิย ดุจสำเนียงอสนีสนั่นในห้องมหาสมุทร อมจฺจา ฝ่ายภิมุขมาตย์ราชบุรุษเสวกากร ก็ตกแต่งพระยาปัจจัยกุญชรเศวตคช ประดับด้วยหัตถาลงกตกาญจนามัย ประทับเทียบยังเกยไชยคอยรับเสด็จ โพธิสตฺโต ส่วนสมเด็จพระบรมหน่อสรรเพ็ชญ์โพธิพงศ์ ก็สอดสะพักพระแสงขรรค์ธำรงวราวุธวิเศษ ปรนฺตปํ อาจมล้างอรินทรปราชเยศทั่วทิศาภาค นาคมารุยฺห เสด็จทรงมงคลรัตนนาคนาเคนทร์ อันเป็นบรมอัคราเชนทราอาสน์ สฏฺฐีสหสฺสานิ ฝ่ายภุมุขมาตย์สหชาติทั้งหกหมื่น ก็ชวนกันชมชื่นปรีดา ต่างๆ ก็ประดับกายาด้วยสุภาภรณ์ มีอาวุธประจำกรถ้วนทุกคน ปริกรึสุ ก็แวดล้อมพระจอมภพสกลมกุฎเกศกษัตริย์ สิวิกญฺญาโย ฝ่ายอเนกอนงค์นารีรัตนราชกัญญา ก็เชิญเสด็จพระสร้อยสุณิสามัทรีศรีอัคเรศ ให้ลาดาบสินีเพศผนวชไพร นหาเปสุ ํ แล้วโสรจสรงเสาวคนธมาลัยอุทกธารา ช่วยกันขัดสีพระกายายอดเยาวมาลย์ แล้วทรงบวรวัตถาลังการวิไลเลิศ ต่างๆ ก็อวยศิริสวัสดิ์ประเสริฐประสิทธิพร ให้เสวยสุขสถาวรวายเทวศ สรรพทุกข์ภัยพิบัติเหตุอย่าแผ้วพาน จงมีพระบวรสันดานชื่นชมด้วยบรมญาติ ทั้งสมเด็จพระชนกนาถราชสามี และพระกัณหาชาลีสองกษัตริย์ อย่ารู้มีพระทัยโทมนัสแหนงกัน จงทรงสมัครสโมสรเกษมสันต์สารภิรมย์ ด้วยมหามิตรธรรโมดมเป็นนิรันดร ในพระนครนี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา ฯลฯ อชโร ตฺวํ อมโร ภวาติ
(๔) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรวิเศษ อุโภ ขตฺติยา อันว่าบรมขัตติเยศทั้งสองพระองค์ คือสมเด็จพระเพสสันดรพงศ์พิสุทธิเทวราช แลพระเอกอัครอนงค์นาฏมัทรีสุนทรเทพกัญญา อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา ท้าวเธอมาได้คืนครองศิริสมบัติ สืบเสวยบวรเศวตฉัตรเฉลิมวัง ปุพฺเพ กิเลสมตฺตโน จึ่งทรงพระอนุสรณ์คำนึงถึงความหลังตั้งแต่บรรพชิตเพศ เสวยทุกขเทวศในกลางไพร บัดนี้ก็บริบูรณ์ไปด้วยมไหศุริยศฤงคาร ควรที่จะเบิกบานทั่วพระธรณี อานนฺทเภริญฺจาราเปตฺวา จึ่งให้เอาอานันทเภรีอันวิจิตร ด้วยพิพิธกาญจนลดามาศ ไปตีป่าวประกาศแก่มหาชน ในเวิ้งหว่างวนาสณฑ์ศีขเรศประเทศวงกต ว่าบัดนี้พระเอกอัครปิโยรสราชสุริยวงศ์ เสด็จคืนพิภพดำรงดังก่อนเก่า พระราชอาณาจักรเป็นของพระลูกเจ้าตั้งแต่นี้ไป อานนฺทิยํ ปริจรึสุ ให้จตุรงค์เสนาในนิกรประชา เล่นอานันทมหามหรสพครบตติยวาร เสียงนี้ก็เอิกเกริกสะเทือนสะท้านวนาวาส ขึ้น ลกฺขณา อันว่าสมเด็จพระยอดเยาวมาลย์มาศมกุฎคณานาง อันทรงศุภลักษณ์สรรพางค์วิไลเลิศ เมื่อประสบพระโอรสประเสริฐสองกุมารา ก็ทรงพระโสมนัสปรีดาด้วยพระหน่อกษัตริย์ จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสปลอบประโลมพระลูกแก้วแล้วรับขวัญ ว่าเจ้าแม่เอ่ย แม่ลูกได้เห็นหน้ากันเมื่อยามยาก จำเดิมแต่วันพราหมณ์มาพรากไปจากอก พระชนนีนี้ก็แสนวิตกตั้งแต่ตรึกตรอม จนพระสรีรรูปนี้ก็มาซูบผอมผิดพิกล เสวยแต่อัสสุชลครวญคร่ำร่ำกำสรด ด้วยบำราศพระโอรสทั้งสองรา พระแม่นี้ก็มาตั้งวัตรจริยาทรมานตน เอกภตฺตา ปุเร อาสึ เมื่อยามเสวยก็เสวยแต่วันละหนทนทุกข์เทวศ ยามไสเยศก็ผทมกับปฐพี ปราศจากบรรจถรณ์แท่นที่จะรองกาย ตั้งพระทัยมั่นหมายว่าจักประสบพบพระลูกแก้ว ตํ เม วตํ สมิทฺธชฺช บัดนี้วัตรปรนนิบัตินั้นก็สำเร็จแล้วด้วยลุปรารถนา แม่มาได้เห็นหน้าเจ้าทั้งสององค์ ก็สมเหมือนจิตแม่ประสงค์ในวันนี้ ปุตฺตกา ดูกรแม่กัณหาพ่อชาลีหน่อกษัตริย์ อันว่าสิ่งแสนโสมนัสปรีดา อันบังเกิดด้วยเสน่หาการุญจิต แห่งสมเด็จบรมบพิตรผู้ชนกนาถราชชนนี ทั้งสมเด็จพระอัยกาธิบดีอันเรืองเดช ปาเลตุ จงรักษาเจ้าผู้ดวงเนตรทั้งสององค์ ยํกิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ อนึ่งทั้งพระราชอานิสงส์กุศลสัตย์ มีต้นว่าศีลสมาธิวัตรบวรทาน อันพระชนกชนนีมีอภินิหารมาแต่ปางก่อน ตราบเท่าถึงบรรพชากรในครั้งนี้ จงมาคุ้มครองสองศรีสุริโยรส อชโร ตฺวํ อมโร ภว ให้เจ้าเจริญพระยศนิราศโรค สิ่งสรรพทุกข์โศกอย่าบีฑา จงมีพระชนมพรรษาสืบสุริยวงศ์ เสวยพิภพดำรงราชอาณาเขต ในกรุงสีพีพิไชยเชตุดรมหานครนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตูถา อาห
กปฺปาสิกญฺจ โกเสยฺยํ ฯลฯ อีสาทนฺตํ อุรุฬหวนฺติ
(๕) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิอินทรีย์ ส่วนสมเด็จพระผุสดีศรีสุนทรวิลาส ผู้เป็นบรมสัสสุราชมารดร ก็ทรงจัดพระภูษาลังกาภรณ์อันพิจิตรเพริศแพร้ว ใส่ในผอบแก้วกาญจนมณี พระราชทานไปแก่พระสร้อยสุณิสามัทรีให้ประดับองค์ ล้วนแต่สรรพเครื่องทรงกษัตรย์ ขึ้น กปฺปาสิกญฺจ คือพระภูษากัปปาสิกพัตร เกิดแต่กรุงกาสิกรัฐบุรีรมย์ กปฺปาเสน กตํ อันนายช่างทอด้วยด้ายอุดมดูละเอียดอ่อน โกเสยฺยํ ทั้งโกไสยวัตถาภรณ์พรรณไพบูลย์ บังเกิดแต่ตระกูลโกไสยราฐ อันแล้วไปด้วยใยกิมิชาติช่างรจนา เป็นสีสุวรรณอาภาพิพิธพรรณราย วิจิตรไปด้วยลวดลายนี้ก็หลายอย่าง ทั้งพื้นพรรณต่างๆ ประหลาดกัน โขมํ มีทั้งโขมภูษาพรรณพิสุทธิเศวต อันขจิตรไปด้วยเปลือกไม้วิเศษในโขมราฐ โกทุมฺพรานิ จ อีกทั้งบวรวัตถาชาติต่างพรรณ บังเกิดแต่เขตขัณฑ์โกทุมพรรัฐ อันนายช่างทอด้วยขนสัตว์วิจิตรบรรจง สตสหสฺสคฺฆนิกํ กำหนดราคาคงได้แสนตำลึง แต่ละผืนละผืนหนึ่งก็ค่ามาก ล้วนแต่พระภูษาหายากทั้งสี่ตระกูล อนึ่งทั้งเครื่องอลังกรจำรูญเรืองจำรัส กายูรํ เมาะ สุวณฺณวลยํ คือสุวรรณพาหุรัดบวรวลัย ล้วนสัตตรัตนามัยอันไพโรจน์ องฺคทํ ทั้งกุณฑลมณีโชติชัชวาล รัตพัตรแก้วกาญจโนภาส โขมญฺจ กายูรํ ทั้งสุวรรณรัตนราชธำมรงค์ สำหรับจะสอดสวมทรงทุกนิ้วพระหัตถ์ คีเวยฺยํ รตนามยํ ทั้งสายสร้อยนพรัตน อลงกร เป็นเครื่องพระกัณฐาภรณ์บวรวิเศษ อุณฺณตํ เมาะ อุณฺหีสปสาธนํ ทั้งพระมหามกุฎวชิเรศ
อย่างขัตติยนารี เป็นเครื่องประดับพระเกศโมลีวิไลเลิศ มุขผุลฺลญฺจ อีกอลงกตประเสริฐสุพรรณมาลา สำหรับจะแซมใส่พระเกศานางกษัตริย์ ล้วนแล้วด้วยพิพิธรัตนามาศ เป็นเครื่องเฉลิมพระนลาตอันโอฬาร อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกํ ทั้งพระปโยธรอลังการกาญจนบวร อีกพระอังสาภรณ์พิจิตรเพริศแพร้ว ปฏิปาทุกํ ทั้งฉลองพระบาทแก้วกนกมณี ล้วนแต่เครื่องต้นอย่างดีสรรพทุกสิ่ง ขึ้น ราชปุตฺตี ส่วนสมเด็จพระยอดเยาวมาลย์มิ่งมกุฎกัญญา อันเป็นบรมนเรนทรธิดาดวงกษัตริย์ ผู้ทรงสิริสวัสดิ์วิลาสเลิศมนุษย์คณานาง ด้วยบวรลักษณ์เบญจางค์เจริญเนตร ก็ทรงสรรพภูษิตวิเศษสุภาภรณ์ เทวกญฺญาว นนฺทเน งามดังองค์อินทรอัปสรเสด็จประพาส ยังทิพยนันทวันราชอุทยาน สุวณฺณกทลี วิย พระอรองค์อ่อนระทวยปานกาญจนกัทลี บังเกิดในสวนศรีศักรเทเวศร์ อันชื่อจิตรลดาวันวิเศษแสนสุขภิรมย์ ยามเมื่อต้องลมรำเพยพาน ก็น้อมยอดทอดก้านอยู่ไปมา วิชิมฺห- มานา ผู้ใดได้ทัศนาการก็พิศวง ด้วยพระศิริลักษณ์ลออองค์อันวิลาศ นิคฺรธปกฺกพิมฺโพฏฺฐี ทั้งพระบวรโอษฐ์เอี่ยมสะอาดอำไพ มีพรรณดังผลไทรที่สุกสด สรรพสิ่งงามพร้อมหมดทั่วพระอินทรีย์ มานสินีว ดุจนางเทพกินรีวิหคอนงค์ มีรูปทรงนี่ก็เหมือนมนุษย์บริสุทธิสมบูรณ์ ทั้งปีกหางก็วิจิตรจรูญเจริญตา แล้วบินฟ้อนร่อนร่าในอากาศ ตสฺสา จ นาคมาเนสุ ํ ขณะนั้นหมู่ภิมุขมาตย์ราช มนตรี ก็ผูกคชสารศรีพระที่นั่งต้น อันเป็นมหามงคลคเชนทร นาติวุฑฺฒํ มิได้แก่อ่อนเป็นมัชฌิมชาติเชื้อกุญชรเชี่ยวชาญชำนาญในพิชัยยุทธ์ สตฺติกฺขมํ อาจอดกลั้นสรรพศาสตราวุธหอกปืน ไม่ย่อย่นยั่งยืนอยู่สงคราม อีสาทนฺตํ มีงาอันงอนงามดังงอนรถ ดูนี่ก็ช้อยชดเชิดขึ้นขวา อุรอฬฺหวํ ทรงพิริยะกำลังกล้าว่องไว อาจจะปราบอรินทร์ให้ปราชัยทั่วทิศาดล ประดับด้วยหัตถาภรณ์เครื่องต้นเสร็จแล้ว ก็นำมาประทับกับเกยแก้ววิจิตรรูจี จึงสมเด็จพระมัทรีศรีวิสุทธิกัญญา นาคมารุหิ ก็เสด็จทรงบรมไอยราคชาชาติ แวดล้อมไปด้วยดิเรกราชบริพาร อุโภ ขตฺติยา กษัตริย์ทั้งสองก็ประดับด้วยแสนศฤงคารมหัติยศเยศ เสด็จทถึงขันธวารประเทศที่ประทับไพร ย้าย สญฺชโย ส่วนสมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยราชอัยกา ก็พาบรมบุตรนัดดาคณานิกรอนงค์ ทั้งหมู่พหลจตุรงคราชโยธี สิบสองอักโขเภณีเที่ยวประพาส ชมพนมพนัสพนาวาสหิมพานต์ มาสมตฺตํ กำหนดได้เอกมาสประมาณโดยนิยมมา สรรพสัตว์มิได้บีฑาซึ่งกันและกัน ในจังหวัดวนาสัณฑ์สิงขรเขต มหาสตฺตสฺส เตเชน ด้วยบรมบุญฤทธิศักดาเดชสมติงสบารมี แห่งหน่อพระชินสีห์นั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญหิ ฯลฯ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ
(๖) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลวิสุทธิสังวร ปางเมื่อสมเด็จพระเวสสันดรอดุลดวงกษัตริย์ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน อันทรงประพฤติความเจริญศิริสวัสดิ์แก่ชาวสีพีราฐ เสด็จจากศักรทัตติยาวาสวนาศรม สรรพสัตว์ในพนัสพนมแนวพนาเวศ ทั่วปริมณฑลขอบเขตทั้งสามโยชน์เป็นกำหนด ซึ่งสมเด็จพระยอดประยุรยศมกุฎกษัตรา อันทรงแผ่พรหมวิหารสีมาไปกางกั้น คือข่ายเพชรทั้งเจ็ดชั้นช่วยกำบังภัย ยาวนฺเตตฺถ ประมาณมากน้อยเท่าใดแต่บรรดามี เอกชฺฌํ สนฺนิปตึสุ ก็มาสโมสรประชุมในประเทศที่อันเดียวดูอัศจรรย์ แล้วต่างๆ ก็ปรับทุกข์กันตามประสาสัตว์ ว่าพระเดชได้อยู่คุ้มสรรพอุปัทวันตราย เราท่านทั้งหลายนี้ก็กอปรไปด้วยเมตตาการุญจิต มิได้เกิดประทุษฐกิจก่อการพาลพิบัติเหตุ บัดนี้พระปิ่นปกเกศจะจากไกล ขึ้น อิโต ปฏฺฐาย ชาวเราเอ่ย จำเดิมแต่นี้ไปจักอนาถา ลชฺชา วา น ภวิสฺสติ ต่างๆ ก็จะไม่สำรวมกายละอายบาป จักริเริ่มกันทำกรรมอันหยาบอย่างบุราณกาล จักเบียดเบียนกันเป็นอาหารตามประโยชน์ตน สรรพสัตว์จัตุบททวิบาทสิ้นทั้งไพรสณฑ์ชวนกันเศร้าโศก ด้วยมหาบุรุษวิโยคอาดูร นาสฺส มญฺชูนิ กูชึสุ มิได้เปล่งเสียงไพเราะจำรูญจำเริญใจ ให้เย็นยะเยียบเงียบสงัดไปทั่ววนาเวศ เดินดัง สญฺชยนรินฺโท ส่วนสมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยนราธิเบศบรมบิดา ก็ตรัสถามถึงมรรคมรรคาอันประดับ มุขมยตรีก็กราบทูลว่า เสร็จสรรพโดยพระราชประสงค์ ขออัญเชิญพระยอดขัตติยวงศ์มกุฎเกศ เสด็จดำเนินพลนิวัตินิเวศน์เวียงชัย ท้าวเธอก็สั่งให้ไปทูลแด่พระเอกอัครดนัยหน่อกษัตริย์ เภริญฺจาราเปตฺวา แล้วให้เอาพิชัยเภรีรัตน์ไปตีประกาศ แก่หมู่จตุรงคประชาราษฎร์สิ้นทั้งปวง กำหนดจะยกพยุหะทัพหลวงคืนเข้ากรุงไกร พระพิชัยสีพีมหาบุรีนั้นแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
ปฏิยตฺโต ราชมคฺโค ฯลฯ สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ
(๗) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงจตุปาริสุทธศีลวิเศษ ราชมคฺโค อันว่าถ่องแถวสถลวิถีทุเรศราชมรรคา ปฏิยตฺโต อันบุคคลตกแต่งประดับประดาดูมโหฬาร ดุจวันวิสาขบูชากาลนักขัตมงคล เป็นต้นว่าทุบปราบให้ราบรื่น เอาทรายรายเรี่ยพื้นสะอ้านสะอาด วิจิตฺโต วิจิตรไปด้วยธงฉัตรกัทลีมาศมีนี่ต่างๆ ตั้งราชวัติทั้งสองข้างทางเป็นระยะไป อีกทั้งหม้อน้ำและหม้อดอกไม้มีพรรณนานา ปุปฺผสนฺถโต ดาษไปด้วยกุสุมมาลาสรรพสิ่งวิเศษ ทุพฺพปุปฺผญฺจ คือดอกหญ้าแพรก และเข้าสารสุทธเศวต กับเมล็ดพรรณผักกาด สุมนเมว อีกทั้งสุมนบุบผาชาติโอฬาร ลาชปญฺจ มานิ มีเข้าตอกเป็นคำรบห้าประการพอครบสิ่ง จักได้ชื่อว่าเป็นของบูชาอันยิ่งอย่างบุรพประเพณี โปรยปรายไปในราชวิถีทั่วทั้งปวง ประมาณมรรคประเทศทางหลวงได้หกสิบโยชน์เป็นกำหนด ตั้งแต่วงกตบรรพตตราบเท่าถึงพระนคร ขึ้น ฉ ขตฺติยา ส่วนสมเด็จบรมอดิศรทั้งหกกษัตริย์ ก็ทรงวิภูษิตรัตนอลังการ แล้วต่างๆ ก็เสด็จทรงคเชนทราธารพระที่นั่งต้น อันประดับด้วยหัตถาภรณ์เลิศล้นล้วนกนกมณี ตโต สฏฺฐีสหสฺสานิ ลำดับนั้นหมู่สหชาตมนตรีทั้งหกหมื่น อันเกิดร่วมวันทันคืนกับบรมนเรศ โยธิโน ล้วนแต่ทรงสุรศักดาเดชในยุทธสงคราม จารุทสฺสนา มีกายอันดูงามไปด้วยเครื่องประดับควรจะจับใจ ถืออาวุธแกว่งไกวประจำกร ปริกรึสุ ก็แห่ห้อมพระจอมพิภพเชตุดรดูเดียรดาษ โอโรธา จ กุมารา จ ส่วนแสนสุรางค์อนงค์นาฏนิกรกัญญา กับทั้งขัตติยกุมาราเหล่าประยูรวงศ์ ต่างๆ ก็ขึ้นสู่อลงกตสีวิกามาศ ทั้งรถรัตน์อัศวราชชาติกุญชร โดยตำแหน่งฐานันดรแห่งตนและตน เวสิยานา จ พฺราหฺมณา กับทั้งพราหมณ์อันชำนาญมนต์ในไตรเวท และพ่อค้าพาณิชเพศสิ้นทั้งปวง ก็โดยเสด็จในกระบวนทัพหลวงพยุหยาตรา
ย้าย หตฺถาโรหา พวกพลคชโยธี ขึ้นขับขี่กุญชรนิกร นับตัวคเชนทรได้ละสี่คน จตุลังคบาทพลรักษาเท้า เท้าละสองประสมเข้าเป็นแปดนาย นับทั้งคนคอกลางท้ายอีกสี่ กำหนดหนึ่งหัตถีมีสิบสองคน สามหัตถีสิริพลสามสิบหกยกพยุหบาตรา
อนิกฏฺฐา พลอาชาชาติพาชี อัศวโยธีขึ้นขี่ขับ อีกชนสำหรับรักษาบาทอาชาข้างละคน อาชาหนึ่งนับพลได้สามนาย ตามกันผันผายสามอาชา สิริโยธาเก้าคนจัดเป็นอัสสานิกพหลหนึ่งซึ่งตรวจตรา แต่งตามอัศวโยธาพยุหสงคราม
รถิกา พลรถงอนงามเยียระยง เสนารถขึ้นดำรงบนบัลลังก์ เป็นสองกับสารถีนั่งเบื้องหน้า ขับอาชาเยื้องย่าง อีกทหารสองข้างสองคนพลรักษารถ เป็นสี่สิ้นทั้งหมดรถหนึ่งมี สามรถทวาทศโยธีขบวน จัดเป็นรถานิกถ้วนกระบวนหนึ่งซึ่งตกแต่ง ตามตำแหน่งรถพยุหยาตรา
ปตฺติกา หนึ่งพลโยธาเดินเท้า ไต่เต้าตามกันชั้นละสี่ จัดเป็นองค์ปัตตานิกโยธีหมู่หนึ่งพึงคณนา นับพลหัยรถคชโยธาเดินเท้า สิ้นทั้งสี่เหล่าเข้าขบวน คิดเป็นทวยหาญหกสิบถ้วน กระบวนหนึ่งซึ่งไตรตรวจ เป็นหมู่หมวดโดยนิยมดังนี้ สิริดุรงครถคชหัตถี สิ่งละหมื่นสี่สี่พรรณ ปันออกเป็นสามกระบวน คิดเป็นทวยหาญหกหมื่น หกพันหกร้อยหกสิบหกจำนวนจำแนกกอง เศษเหลือสิ่งละสองสิ้นทั้งสามเหล่า
การกา หนึ่งพวกพลชาวงานไต่เต้าตามพยุหทัพ ทั้งห้าหมู่มีพร้อมสรรพทุกๆ คณะ คือช่างไม้ช่างทองจัดเป็นหมู่หนึ่งซึ่งประจำกอง มีคนงานเป็นคำรบสองก็สี่อย่าง คือช่างหม้อช่างชุนช่างทอหูก ช่างฉลาดร้อยกรองผูกพู่พันบุบผา หมู่สามพวกอุสุการากระทำธนู และหมู่ช่างย้อมพร้อมพลชาวงาน มีจอบเสียมสำหรับการขุดบ่อสระ ปะที่ขัดสนชลวารี หมู่คำรบสี่ล้วนช่างกัลบกและช่างวาด กับช่างสานเสื่อสาดกวาดเทหยากเยื่อเชื้อชานดอกไม้ อีกช่างเหล็กช่างกลึงไปในกองทัพ หมู่ห้ามีพร้อมสรรพทุกๆ คณะ คือช่างหนังช่างกระทำรถ ครบจำนวนถ้วนหมดอยู่ทุกกอง เสียงสินธพดุรงค์ร้องหฤหรรษ์ เสียงกเรนทรคำรนสนั่นเนียรนาทดง เสียงรถผัดผันกงสะเทือนสะท้าน เสียงพลโยธาหาญโห่ร้องก้องกึกในกลางป่า
ย้าย หตฺถาโรหา พวกพลคเชนทร์เชี่ยวชาญ ขับขี่สารดูนี่องอาจ อนีกฏฺฐา พลอาชาชาติเรี่ยวแรง ล้วนแต่เข้มแข็งว่องไว รถิกา พลรถเรียงไสวแลเป็นทิว ธงชายปลิวปัดปลายงอน ปตฺติการกา พลบทจรดูนี่ก็เหี้ยมหาญ ล้วนชำนิชำนาญในการศึก หมู่พหลจตุรงค์พิลึกแลทั้งสี่เหล่า งามเพริศเพราไปด้วยเครื่องประดับ สรรพสรรพางคพิลาส กโรฏิยา สวมหมวกมาศพื้นทอง ใส่เกราะกรองเสื้อหนัง อาจป้องกำบังสรรพอาวุธ เครื่องพิชัยยุทธณรงค์ ลิลฺลิหตฺถา มีมืออันทรงศรธนู ชูโล่ดั้งและดาบเขน เป็นขนัดแน่นแสนเสโลห์ โตมรกุทัณฑ์ทวน ตามกระบวนยุทธพยุหบาตร ล้วนแต่สามารถมหึมา อาจง้างเอางาคชเมามัน มิได้ถอยหนีกันด้วยกล้าแข็ง ต่างๆ ก็ถืออาวุธกวัดแกว่งสำแดงเดช ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ ก็แห่เสด็จบรมขัตติยาธิเบศรเป็นกระบวนหน้า คงเดิม เนคมา จ สมาคตา ฝ่ายฝูงประชาชาวนิคมชนบท ก็ตามแวดล้อมพระจอมประยูรยศยอดขัตติยวงศ์ ท้าวเธอก็ให้ขยายเขยื้อนพยุหจัตุรงคราชโยธี มาโดยลำดับสถลวิถีแถวเถื่อนทุเรศ ประทับร้อนแรมในหิมเวศตามระยะทาง ให้เดินนิกรแสนเสนางค์แต่วันละโยชน์เป็นกำหนด พลางชมพนมพนัสบรรพตพฤกษาคณา ทั้งห้วยละหานเหวผาศิลาลาด เสนาะเสียงปักษาทิชาชาติร้องระงมไพร ทั้งเสียงจักจั่นพรรณเรไรระรี่เรื่อย ฟังนี้ก็ฉ่ำเฉื่อยชื่นอาวรณ์ หกกษัตริย์เสด็จโดยพนาดรดูมโหฬาร ด้วยแสน สุรังคพลาหาญแหนแห่แลพิลึก สนั่นเสียงหัยรถคชก้องกึกในกลางดง สฏฺฐีโยชนมคฺคํ สิ้นมรรคาลัยไพรระหงหกสิบโยชน์โดยนิยมมา เดิน ถ้าจะนับแต่วันบรรพชากำหนดนาน ถึงเจ็ดเดือนจึงได้พระราชทานสองกษัตริย์ ชูชกพารีบรัดมาโดยมรรคา สิบห้าวันจึ่งถึงพระพาราเชตุดร แต่ตระเตรียมพลนิกรอยู่เจ็ดวัน จึงได้ยกไปยังเขตขัณฑ์คิริยวงกต กว่าจะบรรลุพระอาศรมบทถึงเดือนหนึ่งกับยี่สิบสามราตรี แต่ยับยั้งอยู่ในพนาลีได้เดือนเศษ จึงได้ยกพลนิวัตน์นิเวศน์เวียงชัย สองเดือนจึ่งถึงกรุงไกรพระพิชัยสีพี สิริเป็นปีหนึ่งกับสิบห้าราตรีไม่เคลื่อนคลา จึงคืนเข้าพระพารานี้แล้วแล
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห
เต ปาวึสุ ปุรํ รมฺมํ ฯลฯ สีวินํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ
(๘) เดิน ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวรอินทรีย์ เต ขตฺติยา อันว่าบรมนราธิบดีทั้งหกกษัตริย์ เสด็จถึงบุรีรัตนสีพีราฐ พหุปาการโตรณํ อันประกอบด้วยซุ้มทวารกาญจนามาศอยู่เรียงราย ทั้งปราการป้อมค่ายนี่ก็มั่นคง ดูนี่ก็สูงทรงเงื้อมตระหง่านงาม อาจป้องกันสรรพสงครามหมู่อมิตรราชปรปักษ์ อุเปตํ อนฺนปาเนหิ บริบูรณ์ด้วยอเนกนานัครรสโภชน์ ทั้งอัฏฐบานเอมโอชอันอุดม นจฺจคีเตหิ จูภยํ กับสิ่งทั้งสองประเสริฐสมสำหรับนคร คือดุริยางค์ขับฟ้อนแสนสุขบันเทิง เป็นที่เกษมสำเริงราษฎรประชาชาวพิชัยเชต หกกษัตริย์ก็เสด็จประเวศราชธานี พรั่งพร้อมด้วยแสนสุรชาติโยธีอันแห่แหน ตามท้องถนนแน่นอยู่เนืองอนันต์ ขึ้น จิตฺตา ชานปทา อาสุ ํ ฝูงประชาชนก็ประชุมชวนกันสิ้นทั้งปวง มานั่งเบียดเสียดทั้งสองข้างถนนหลวงอยู่แออัด ต่างคนก็โสมนัสยินดี คอยรับเสด็จพระยอดขัตติยาภิเษกศรีสมมติวงศ์ อันอาจให้สรรพสิ่งประสงค์ทรัพย์โภไคย เจลุกฺเขโป ปวตฺตถ บ้างก็เปลื้องผ้าห่มทำเป็นธงชัยขึ้นโบกโบยเหนือเศียรเกล้า บูชาสมเด็จพระลูกเจ้าจอมกษัตริย์ ต่างๆ ก็อวยสิริสวัสดิ์ถวายพร ท้าวเธอก็เสด็จขึ้นสู่คฤหรัตนอลงกรณ์กาญจนพิมาน ประดับด้วยมไหศุริยศฤงคารควรจะเปรมปรีดิ์ เสด็จเสวยอุฬาริกราชกามสมังคีศรีสุขุมสุขแสนสารภิรมย์ อันยิ่งด้วยพระยศอุดมดูวิลาศ เดิน นนฺทึ ปเวสิ จึ่งให้เอานันทิเภรีตีประกาศ แก่ประชาราษฎร์ชาวพระนคร ให้ปล่อยสัตว์นิกรที่กักขัง โดยต่ำมีกำหนดตั้งแต่วิฬาร์ อย่ากักขังไว้ให้ได้ทุกขเวทนาเร่งปล่อยไป ปจฺจูสกาเล ครั้นเมื่อราตรีภาคปัจจุสมัย จึงทรงพระปริวิตกว่า เสฺว เวลาพรุ่งนี้นี่ฝูงยาจกสิ้นทั้งปวง แจ้งว่าอาตมเสด็จคืนยังเมืองหลวงจะชวนกันปรีดา ต่างๆ ก็จะแตกตื่นกันมาคอยรับพระราชทาน จะพูนเพิ่มบวรกฤษฎาภินิหารมหาบริจาค เออไฉนจะได้ทรัพย์อันใดโดยมากมาแจกจ่าย ให้อิ่มในพระกมลที่มุ่งหมายในครั้งนี้ ขึ้น ตสฺมึ ขเณ ขณะนั้นก็ร้อนถึงอาสน์โกสีย์ศักรเทวราช จึ่งยังห่าฝนสัตตรัตนามาศมีพรรณนานา คือสุวรรณหิรัญมุกดาเวฑุริยจำรัส ทั้งวิเชียรมณีรัตนประพาฬ ก็ครบเจ็ดประการสรรพวิเศษ ให้ตกเต็มสกลนคเรศทั่วทุกลำเนา ชาณุมตฺตํ ลึกประมาณเพียงเข่าควรจะยินดี แต่ในบริเวณจังหวัดรัตนปราสาทศรีท่วมถึงสะเอวดูอัศจรรย์ จึงป่าวประกาศให้ราษฎรชวนกันมาคุ้ยขน เป็นของประชาชนตามคามเขต เหลือนั้นให้ขนเข้าในนิเวศน์ท้องพระคลังหลวง ฝูงชนทั้งปวงก็ชวนกันชื่นบาน ทานมุเข ปฏฺฐเปสิ ท้าวเธอก็ตั้งบำเพ็ญพระบรมโพธิสมภารทานบารมี โดยพุทธางกูรประเพณีนั้นแล
ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ สคฺคํ โส อุปปชฺชถาติ
(๙) เดิน เวสฺสนฺตโร ราชา อันว่าสมเด็จบรมขัติยาธิบดินทร์ อสัมภินวงศ์เวสสันดรมหาราช สปฺปญฺโญ ทรงพระปรีชาฉลาดในที่จะบำเพ็ญทาน ทานํ ทตฺวาน ทรงสืบสร้างพระบวรกฤษฎาภินิหารทานบริจาค อันมากบริบูรณ์แก่พระอัธยาศัย ตราบเท่ากำหนดพระชนมชีพได้ร้อยยี่สิบพระวรรษา กายสฺส เภทา ก็ทำลายเบญจุปาทานักขันธ์สวรรคต ขึ้นไปอุบัติปรากฏเป็นสันดุสิตเทวราช เสวยทิพยสมบัติในรัตนพิมานมาศเมืองสวรรค์ ชั้นดุสิตเทวพิภพ
(๑๐) ทำนองธรรมวัตรกลาย สตฺถา อิมํ คาถาสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ มหาเวสฺสนฺตรธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมนราสภศาสดาจารย์ มีพระพุทธบรรหารบัณฑูรพระธรรมเทศนา ซึ่งมหาเวสสันตรชาดกอันประดับด้วยพระคาถาพันหนึ่งจบลงแล้ว ก็มีพระพุทธดำรัสว่า ภิกฺขเว ดูกรสงฆ์ทั้งปวง อันห้วงแห่งมหาเมฆพลาหก ให้ตกซึ่งห่าฝนโบกขรพรรษปวัตตนาการลง ในตำแหน่งบวรพันธุพงศ์สมาคมแต่ในกาลก่อน ครั้นพระตถาคตเสวยพระชาติเป็นบรมขัตติยเพสสันดรด้วยประการดังนี้ ทำนองธรรมวัตรแท้ ตโต สจฺจานิ ปกาเสตฺวา ลำดับนั้นสมเด็จพระชินสีห์ก็มีพระพุทธภาษิตสำแดงพระจตุราริยสัจจธรรมทั้งสี่ มีทุกขสัจจ์ เป็นต้นมีมรรคสัจจ์เป็นอวสานที่สุด เมื่อจบพระพุทธเทศนาแล้วก็ประมวลมาซึ่งอดีตชาดกยกเป็นอวสานคาถาว่า ชูชโก พฺราหฺมโณ ลุทฺโท ดูกรสงฆ์ อันว่าชูชกชีชราลุททชาติฉกรรจ์กาจ กลับชาติมา คือพระเทวทัตต์ยโสธรราชอนุชา อมิตฺตตาปนา นางอมิตตดาพราหมณีนั้น สืบขันธประวัติมา คือนางจิญจมาณวิกาอันเป็นติตถิย สาวิกา เจตฺปุตฺโต อันว่านายเจตบุตรมิคลุททพรานป่านั้น สืบขันธประวัติมาคือพระฉันนเถระ อันเป็นสหชาติกับพระตถาคต อจฺจุตตาปโส พระอัจจุตดาบสนั้น สืบขันธประวัติมา คือพระอัครทักษิณสาวกธรรมเสนาบดี สกฺโก สมเด็จวชิรปาณีสุราธิบดีเทวราช กลับชาติมา คือพระมหาเถระอนุรุทธ วิสฺสุกมฺโม พระเวสสุกรรมเทพบุตรนั้น สืบขันธประวัติมาคือพระมหาโมคคัลลานะอุตตรอัครสาวก ผู้ยกเอตทัคคะฝ่ายอิทธิฤทธิ์อภิญญา มคฺครุมฺหิ สีโห ราชา เทพดาที่นฤมิตเป็นพญาไกรสรสีหราช กลับชาติมา คือพระอุบาลีมหาขีณาสพ เทพดาที่แสร้งสรรค์สรีราพยพเป็นพยัคฆราช กลับชาติมา คือพระมหาอริยสงฆ์สิมพลี เทพดาที่ประวัติกายินทรีย์เป็นทีปิราช กลับชาติมา คือพระจุลนาคมหาเถระ ทารเก รกฺขติ เทโว เทพดาที่นิรมิตเป็นพระบรมพุทธางกูรเพสสันดรราชดาบส มาอภิบาลสองสุริยราโชรสในมัคคันดรประเทศนั้น สืบขันธประวัติมา คือพระมหา กัจจายนะนราสภสาวก นางเทพธิดาที่นฤมิตเป็นพระมัทรีมารักษาสองขัตติยโปดกนั้น สืบขันธ ประวัติมา คือนางวิสาขามหาทายิกาบริจาค ปจฺจยนาโค วารโณ พระยาเศวตคเชนทรปัจจัยนาคนั้น สืบขันธประวัติมา คือพระมหาอริยกัสสปสังฆวุฒาจารย์ กเรณุกา สจารินี นางกเรณุเศวตสาร ผู้เป็นมารดาพระยาปัจจัยนาคนั้น สืบขันธประวัติมา คือนางกีสาโคตมีสากิยวงศ์ มทฺทราชา สมเด็จบรมกษัตริย์มัททราชบิตุรงค์แห่งพระมัทรีนั้น สืบขันธประวัติมา คือพระยามหานามสักยราช อพฺภนฺตเร มหามจฺโจ อันว่าอำมาตย์ผู้เป็นนายนักการ นำข่าวสารอันเดือดร้อนไปกราบทูลแด่สมเด็จพระเวสสันดรนั้น สืบขันธประวัติมา คือพระอานนทเถระพุทธอุปัฏฐาก ทานเวยฺยาวจฺ-จามจฺโจ อำมาตย์ผู้ได้จัดแจงการบริจาคสัตสดกมหาทาน ประวัติสืบสันดานมา คืออนาถบิณฑิกะมหาเศรษฐี สญฺชโย สมเด็จพระเจ้ากรุงสญชัยชนกาธิบดีนั้น สืบขันธประวัติมา คือสมเด็จบรมพุทธบิดาสุทโธทนมหาราช ผุสตี เทวี พระผุสดีชนนีนาฏนั้น สืบขันธ์ประวัติมา คือสมเด็จพระสิริมหามายาเทพบุตรพุทธชนนี พระมัทรีราชเทวีนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือพระนางยโสธราพิมพา ผู้เป็นมารดาพระราหุล ชาลีกุมาโร พระชาลีดรุณขัตติยกุมารประวัติสืบสันดานมา คือพระราหุล ชิโนรสาธิราช พระนางกัณหาชินานาฏนั้นสืบขันธประวัติมา คือนางอุบลวรรณาเถรี ปริสา สหชาตา จ อันว่าสหชาตโยธีทั้งหกหมื่นนั้น สืบขันธ์ประวัติมา คือคณานิกรพุทธเวไนยทั้งหลายนี้ เวสฺสนฺตโร สมเด็จพระเวสสันดรนราธิบดีนั้น สืบขันธประวัติมา อหํ เอว คือองค์พระตถาคตอันบรรลุโลกุตมาภิเษกสัมโพธิบารมี สิริฆโณ ทรงซึ่งสิริโสภาคย์ฉัพพิธพรรณรังสีพระรัศมีทึบทั้งแท่ง มีพยามประภามณฑลโดยรอบข้างละวา สพฺพญฺญู ตรัสรู้ซึ่งนานาเนกวิธธรรมทั้งปวงทั่วไปในอัทธานะทั้งสาม คืออดีตกาล อนาคตกาล และปัจจุบันกาล สมฺมาสมฺพุทโธ ตรัสรู้พุทธาภิเษกสัมโพธิญาณ ด้วยพระองค์มีอาการอันมิได้วิปริต ธาเรถ ชาตกํ ดูกรจตุรพิธบรรพษัททั้งปวง จงตั้งโสตประสาทสดับซึ่งพระมหาเวสสันดรชาดกแล้ว พึงมนสิการกำหนดไว้โดยนัยพุทธภาษิตกถา อันพระตถาคตบัณฑูรพระธรรมเทศนามาฉะนี้
นครกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๔๘ พระคาถา
เอวํ ก็มีด้วยประการดังนี้แล ฯ
(ปี่พาทย์ทำเพลงกลองโยน)