ปฐมสมโพธิกถา 1256
/*1ปฐมสมโพธิกถา
ตถาคตํ ชินํ พุท์ธํ
สุท์ธวํสํ ชินุต์ตมํ
ปารคุํ สัพ์พธัม์มานํ
นัต๎วา ปาปุปฆาตกํ
วัก์ขามิ ตัส์ส พุท์ธัส์ส
ชนกานํ มโนหรํ
วํสํ วํสุต์ตมํ เธย์ยํ
ปีติปาโมช์ชวัฑ์ฒนํ.
วิวาหมงคลปริวัตต์ปริจ์เฉทที่ ๑
๏ จะได้รับพระราชทานอรรถาธิบาย โดยพระบาฬีในพระคัมภีร์ปฐมสมโพธิ มีคาถาประณามพระรัตนไตรยอยู่เบื้องต้น แล้วแสดงเรื่องความตามลำดับไปว่า ดังได้รู้มาในต้นปฐมกัลป สมเด็จพระบรมโพธิสัตวของเราทั้งหลาย เกิดเปนพระเจ้ามหาสมมติเทวะราชปฐมกะษัตริย์ เสวยราชสมบัติเปนมหิส์ราธิปไตย ในสกลชมพูทวีปนี้ มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าโรชราช พระเจ้าโรชราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าวรโรชราช พระเจ้าวรโรชราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่ากัลยาณราช พระเจ้ากัลยาณราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่า /*2วรกัลยาณราช พระเจ้าวรกัลยาราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่ามันธาตุราช พระเจ้ามันธาตุราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่า สกมันธาตุราช พระเจ้าสกมันธาตุราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าอุโบสถ พระเจ้าอุโบสถราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าวรราช พระเจ้าวรราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าอุปวรราช พระเจ้าอุปวรราชนั้น มีพระราชโอรสทรงพระนามว่ามฆเทวราช ได้เสวยราชสมบัติสืบพระวงศ์เปนลำดับมาถึง ๑๑ พระองค์ด้วยกัน ลำดับแต่นั้นมาพระราชวงศานุวงศ์ ได้เสวยราชสมบัติสืบกะษัตริย์มาถึง ๘๔๐๐๐ พระองค์ จึ่งถึงโอกกากะวงศ์ทั้ง ๓ และพระเจ้าปฐมโอกกากะราชได้เสวยราชสมบัติสืบพระวงศ์มาหลายชั่วกะษัตริย์ จึ่งถึงพระเจ้าทุติยโอกกากะราช พระเจ้าทุติยโอกกากะราชเปนบรมกะษัตริย์สืบพระวงศ์ต่อๆกันมา จนถึงพระเจ้าตติยโอกกากะราช พระเจ้าตติยโอกกากะราชมีพระมเหษี ๕ พระองค์ คือ พระนางหัฏฐา ๑ พระนางจิตตา ๑ พระนางชันตุ ๑ พระนางชาลินี ๑ พระนางวิสาขา ๑ พระมเหษีองค์หนึ่งๆ มีนางสนมเปนบริวาร ๕๐๐ๆ ก็แลพระนางหัฏฐาซึ่งเปนพระเชษฐอรรคมเหษีใหญ่นั้น มีพระราชบุตร ๔ พระองค์คือ โอกกากมุขราชกุมาร ๑ กะรัณฑราชกุมาร ๑ หัตถินิเกสิราชกุมาร ๑ นิปุรราชกุมาร ๑ แลมีพระราชบุตรีอีก ๕ พระองค์คือ นางปิยาราชกุมารี ๑ /*3นางสุปิยาราชกุมารี ๑ นางอานันทาราชกุมารี ๑ นางวิชิตาราชกุมารี ๑ นางวิชิตเสนาราชกุมารี ๑ รวมพระบุตรแลพระบุตรีเปน ๙ พระองค์ด้วยกัน
ครั้นสืบมาณะกาลภายน่า พระมเหษีผู้ใหญ่นั้นสิ้นพระชนม์ลง สมเด็จบรมกะษัตริย์จึ่งไปนำมาซึ่งนางราชธิดาองค์อื่นอันทรงอุดมรูป ตั้งไว้ณะที่เปนอรรคมเหษีผู้ใหญ่ แลนางนั้นมีพระราชโอรสองค์หนึ่ง ทรงนามชันตุราชกุมาร ครั้นพระราชกุมารนั้นพระชนม์ได้ ๕ เดือน พระมารดาจึ่งประดับด้วยเครื่องราชกุมาร ปิลันธนาภรณ์นำขึ้นเฝ้าพระราชบิดา ๆ ได้ทอดพระเนตรพระราชโอรสอันทรงสริรรูปอันงามก็ทรงพระสิเนหะปราโมทย์ จึ่งดำรัสพระราชทานพรแก่พระนางผู้เปนมารดาว่า “เจ้าจะปราถนาพรอันใด ก็จะให้สำเร็จมโนรถ” แลนางนั้นได้โอกาศจึ่งคบคิดกับหมู่ญาติทั้งปวง ทูลขอราชสมบัติให้แก่บุตรของตน สมเด็จบรมกะษัตริย์ตรัสคุกคามว่า “หญิงร้าย ไฉนเจ้ามากล่าวความพินาศฉิบหาย ปราถนาจะกระทำอันตรายแก่โอรสผู้ใหญ่ของเราดังนี้” แลนางนั้นก็คอยท่วงทีเมื่อเสด็จเข้าสู่ที่ศิริคัพภไสยาศน์ กระทำประโลมด้วยอิตถีมายายังพระพัศดาให้ยินดีด้วยวิธีกามเสวนกิจ แล้วพิดทูลวิงวอนว่า “พระองค์เปนบรมกะษัตริย์ได้ออกพระโอษฐ พระราชทานพรอนุญาตแก่ข้าพระบาทแล้ว ซึ่งจะมิได้โปรดพระราชทานให้สมซึ่งประสงค์แห่งข้าพระองค์/*4นั้นมิสมควร.” สมเด็จพระเจ้าโอกกากะราชทรงคิดละอายพระไทย ด้วยได้ลั่นพระโอษฐออกแล้วเกรงจะเสียสัตย์ จึ่งดำรัสให้หาพระราชโอรสทั้ง ๔ มาเฝ้าแล้วตรัสเล่าความตามในหนหลัง แล้วตรัสสั่งว่า “เจ้าจะปราถนาช้างม้าแลรถรี้พลสักเท่าใด ก็จงนำไปเท่านั้น เหลือไว้แต่คชาชาติราชอัสสดุรงค์รถซึ่งสำหรับพระนคร จงพาจตุรงคนิกรทั้งปวงไปจากราชภารา ช่วยรักษาสัตย์ของบิดาไว้ ต่อเมื่อบิดาสวรรคาลัยแล้วจึ่งกลับมาคืนเอาราชสมบัติ” แล้วตรัสสั่งอะมาตย์แปดนาย ให้ไปกับพระราชโอรสช่วยทำนุบำรุงรักษา อย่าให้มีภัยอันตรายได้ พระราชกุมารทั้ง ๔ รับพระราชปริหารแล้ว กราบถวายบังคมลาต่างองค์ทรงพระโสกาดูรพิลาบ ด้วยปิยวิปปโยคทุกข์ซึ่งจะจำจากกันแล้วทูลขอขมาโทษพระราชบิดา แลอำลาพระราชวงศานุวงศ์กับทั้งหมู่อนงค์นางสนมทั้งปวง แล้วพาพระเชษฐภคินีแลพระกนิษฐภคินีทั้ง ๕ พระองค์ออกจากพระนคร กับด้วยจตุรงคนิกรและอะมาตย์ทั้งแปดเปนบริวาร ส่วนประชาชนหญิงชายทั้งหลายได้แจ้งเหตุว่า “พระราชกุมารจะเสด็จคืนมาครอบครองราชสมบัติ ในกาลเมื่อพระบรมกะษัตริย์ราชบิดาทิวงคตแล้ว” ก็ชวนกันดำริห์ว่า “เราจะติดตามไปอุปฐากพระราชกุมาร” ก็พากันตามเสด็จไปจากพระนครเปนอันมาก แล้วเดินทางไปล่วง ๓ วันแล้วสิ้นหนทางถึง ๓ โยชน์ /*5ก็ยังไม่สิ้นรี้พลประชาชนอันตามเสด็จ จึ่งพระราชกุมารทั้ง ๔ มีพระโอกกากะมุขเชษฐาธิราชเปนประธาน ก็ตรัสปฤกษากันว่า “พลนิกายของเรามากกว่ามาก แม้จะยกไปย่ำยีตีพระยาสามนตราชเมืองหนึ่งเมืองใด ชิงเอาบ้านเมืองแลชนบทแว่นแคว้น ก็จะได้สมความปราถนา แลท้าวพระยาทั้งหลายเหล่านั้น ก็จะสู้รบเราไม่ได้คงจะปะราชัยพ่ายแพ้ แต่ทว่าจะประโยชน์อันใดด้วยจะเบียดเบียฬเอาสมบัติบ้านเมืองของผู้อื่น แลแผ่นพื้นชมพูทวีปก็ใหญ่กว้าง ควรจะไปสร้างนครในอรัญญประเทศ ให้พ้นเขตรแดนท้าวพระยาสามนต์ราชทั้งปวง” ก็ดำเนินพลบ่ายหน้าเฉพาะป่าหิมพานต์ เที่ยวแสวงหาที่ภูมิ์สถานอันจะสร้างพระนครใหม่.
ในกาลนั้นพระบรมโพธิสัตวแห่งเราบังเกิดในสกูลพ๎ราห๎มณมหาศาล มีนามกะบิลพ๎ราห๎มณพิจารณาเห็นโทษในเบญจกามคุณ จึ่งเสียสละสมบัติออกบรรพชาเปนดาบสไปสร้างบัณณศาลาสถิตย์อยู่ในสากะพนะสณฑ์ แทบใกล้ฝั่งสระโบกขรณี อันมีอยู่ณะชายป่าหิมวันต์ประเทศ แลพระผู้เปนเจ้ารู้ในภูมิดลมงคละวิทยา พิจารณาเห็นคุณแลโทษในอากาศสูงขึ้นไปได้ ๘๐ ศอก ในภายใต้ปฐพีลึกลงไปได้ ๘๐ ศอกดุจกัน. และในภูมิประเทศที่แห่งนั้น มีกอหญ้าแลกอละดาวัลเวียนเปนทักษิณวัฏผันไปฝ่ายปราจีนทิศทั้งสิ้น. ฝูงสัตว์ทั้งหลายเปนต้นว่าสีหพยัคฆ/*6ไล่ซึ่งมฤคสุกรมา แลวิฬาร์ไล่ซึ่งหนู งูไล่ซึ่งมณฑกชาติมาถึงที่นั่น แล้วก็มิอาจติดตามต่อไปได้. สัตว์ที่แพ้นั้นกลับไล่คุกคามเอาสัตว์ที่มีอำนาจ ให้ปลาศนาการกลับไป เปนที่ไชยมงคลภูมิ์ประเทศ พระดาบสแจ้งเหตุฉนี้ จึ่งจัดแจงสร้างบัณณศาลาอาศรัยอยู่ในที่นั้น. ครั้นพระผู้เปนเจ้าเห็นพระราชกุมารทั้งหลาย ยาตราพลาพลนิกายมาเปนอันมาก จึ่งได้ถามทราบความว่าสืบแสวงหาที่จะสร้างพระนคร ก็มีความกรุณาปราถนาจะอนุเคราะห์ให้เปนประโยชน์แก่พระราชกุมารทั้งปวง จึ่งบอกเหตุว่า “บพิตรจงสร้างพระนครลง ในที่บริเวณบัณณศาลาของอาตมานี้เถิด แลเมืองอันนี้นานไปภายน่าจะเปนอรรคนครปรากฎในชมพูทวีป ผิวบุรุษบังเกิดในพระนครนี้จะมีอานุภาพมาก คนเดียวก็อาจสามารถจะข่มขี่ผจญเสียได้ซึ่งบุรุษอื่นร้อยคนพันคนให้พ่ายแพ้อำนาจ จงสร้างปราสาทราชคฤหสฐานลงตรงที่บัณณศาลานี้ ผิวผู้ใดสถิตย์ในที่นี้ถึงแม้นมาตร์ว่าเปนบุตรคนจัณฑาล ก็จะมีพลานุภาพมาก อาจข่มขี่เสียได้ซึ่งปัจจามิตร ดุจพลานุภาพแห่งบรมจักรพรรดิเปนแท้” พระราชกุมารจึ่งผะเดียงถามว่า “พระผู้เปนเจ้าจะไปอยู่ณที่ใด” ดูก่อนบพิตร อย่าได้ทรงพระปริวิตกเลย ด้วยที่อยู่ของอาตมาแลอาตมก็จะไปสร้างบัณณศาลาอยู่ณที่ข้างหนึ่งนอกพระนคร บพิตรจงตั้งนามกรเมืองนี้ชื่อกรุงกะบิลพัสดุ์เถิด.” แล/*7พระราชกุมารทั้ง ๔ มีพระโอกกากะมุขเชษฐาธิราชเปนประธาน ก็ให้ถาปะนาการพระนครแลปราสาทราชนิเวศน์ฐานลงในที่นั้นๆ ตามคำพระดาบสเสร็จแล้ว ก็ตั้งนามบัญญัติชื่อกรุงกะบิลพัสดุ์ราชธานี เหตุเปนที่พระกะบิลดาบสประสาทประสิทธิ์ให้ ก็เสด็จเข้าอาศรัยสถิตย์สำเร็จนิวาศกิจกับด้วยหมู่อะมาตย์และราษฎรประชาจตุรงค์โยธาทั้งหลายในพระนครนั้น. อันนี้เปนเรื่องอุบัติเหตุแห่งกรุงกะบิลพัสดุ์มหานคร โดยนัยพรรณามานี้
ลำดับนั้นอะมาตย์ทั้ง ๘ จึ่งปฤกษากันว่า “พระราชกุมารทั้งหลายนี้ก็ทรงเจริญวัยวัฑฒนา ถ้าอยู่ในสำนักพระราชบิดา ก็จะกระทำอาวาหะวิวาหะมงคลการ, ก็กาลบัดนี้เราทั้งหลายเปนผู้ใหญ่ ทรงพระกรุณาโปรดให้มาทำนุบำรุงบริรักษพระราชกุมาร แลการอันนี้ก็เปนภาระธุระของเรา ควรจะจัดแจงจึ่งจะชอบก็ชวนกันเข้าไปกราบบังคมทูลปฤกษาว่า “ข้าพระพุทธเจ้าจะไปฃอพระราชธิดาแห่งกะษัตริย์เมืองอื่นมาอภิเศกกับด้วยพระองค์ เมื่อพระราชกุมารทั้งหลายทรงสดับดังนั้น จึ่งตรัสตอบว่า เรามิได้เห็นนางขัตติยราชธิดาแห่งกะษัตริย์ทั้งหลายอื่น ซึ่งจะเปนบรมขัดติยาสัมภินชาติชาตรี อันประเสริฐเสมอเหมือนด้วยเรา อนึ่งขัตติยราชกุมารทั้งหลายอื่นนั้นเล่า ก็มิได้อะสัมภินพงศกะษัตริย์ชาติชาตรี เสมอเหมือนด้วยเชษฐกะนิษฐภคินีโดยแท้ เบื้องว่าจะอภิเศกสังวาศ/*8กับด้วยขัตติยราชสกูลทั้งหลายอื่น เกรงว่าราชบุตรธิดาของเราซึ่งจะบังเกิดนั้น จะไม่เปนขัตติยชาติอันบริสุทธิ์ ฝ่ายข้างบิดาบ้างฝ่ายข้างมารดาบ้าง ก็จะถึงซึ่งชาติสัมเภทเสื่อมเสียขัตติยวงศไป เพราะเหตุนั้นเราทั้งหลายชอบใจจะอภิเศกสังวาศ กับด้วยพระกนิษฐราชภคินีแห่งเรา ขัตติยวงศของเราจึ่งจะบริสุทธิ์ขัดติยาสัมภินชาติโดยแท้ และพระราชกุมารทั้งหลายจึ่งตั้งไว้ซึ่งเชษฐภคินีองค์เดียวนั้นในที่เปนราชมารดาแล้ว ก็กระทำสกะสกะสังวาศกับด้วยพระกนิษฐภคินีทั้ง ๔ นางนั้นเปนคู่ๆ กันด้วยกลัวชาติสมเภท จนเจริญด้วยพระราชบุตรพระราชธิดาเปนอันมาก เหตุดังนั้นกะษัตริย์ทั้งหลายในกรุงกบิลพัสดุ์นั้น จึ่งได้นามกรปรากฎว่าสักยราชตระกูล เพราะทำสกะสกะสังวาศในราชวงศแห่งตนๆ อันนี้เปนเรื่องต้นอุบัติเหตุแห่งสักยราชตระกูล
จับเดิมแต่นั้นมากะษัตริย์สักยราชทั้งหลาย ได้เสวยราชสมบัติสืบพระวงศต่อๆกันมา เปนหลายชั่วกะษัตริย์เปนอันมาก ตราบเท่าถึงพระเจ้าสีวิราชพระเจ้าสญชัยราชแลพระเจ้าเวสสันดรราช ครั้งนั้นเปลี่ยนนามพระนครชื่อกรุงเชตุดร แลสมเด็จพระเวสสันดรราชได้เสวยราชสมบัติ ดำรงในทศพิธราชธรรม ทรงบริจาคพระยาเสวตรปัจจัยนาคกับทั้งเครื่องคชาภรณ์ อันมีราคาได้ ๒๔ แสนกหาปณะ ดำรงพระชนม์ตราบเท่าทิวงคต จุติขึ้นไปบังเกิดในดุสิต/*9เทวโลก จึ่งพระชาลีราชโอรสได้ราชาภิเศกกับด้วยนางกัณหาชินากนิษฐภคินีได้เสวยราชสมบัติสืบกันมา มีพระราชโอรสทรงพระนามพระสีวีวาหนะราช ๆ มีพระราชโอรสทรงพระนามพระสีหัสสระราช ๆ ได้เสวยราชสมบัติสืบพระวงศเปนลำดับมาเปนอันมาก นับเปนกะษัตริย์ ๑๖๑๐๐๐ พระองค์ จึ่งถึงพระเจ้าไชยะเสนราช มีพระราชบุตรทรงพระนามพระเจ้าสีหะหะนุราชได้เสวยราชสมบัติสืบกันมา ครั้งนั้นนามพระนครกลับเรียกกรุงกบิลพัสดุ์ดุจนามเดิม แลพระเจ้าสีหะหะนุราชนั้น มีพระราชโอรส ๓ พระองค์ทรงพระนามพระศิริสุทโธทะนะราชกุมาร ๑ พระสุกโกทะนะราชกุมาร ๑ อมิตโตทะนะราชกุมาร ๑ มีพระราชธิดา ๒ พระองค์ทรงพระนามนางอมิตา ๑ นางปมิตา ๑ ในกาลนั้นสมเด็จพระเจ้ากรุงสีหะหะนุราช มีพระหฤทัยปราถนาจะราชาภิเศกพระศิริสุทโธทะนะเชษฐราชโอรสผู้ใหญ่ ซึ่งทรงพระวัยวัฒนาการประดิษฐานไว้ในเสวตรราชาฉัตร เสวยมไหสวริยสมบัติแทนพระองค์ ทรงพระดำริห์ว่า “ควรจะให้สืบแสวงหาซึ่งนางขัตติยราชธิดาอันอุดมวงศ ทรงซึ่งบวรรูปศิริโสภาคย์ แลบริบูรณ์ด้วยปัญจะกัลยาณีอิดถีลักษณ ๖๔ ประการ แลมีสันดานกอบด้วยปริสุทธิศีลาจารวัตรมาอภิเศกในที่พระอรรคมเหษี” จึ่งมีพระราชบัญชาดำรัสให้หามาซึ่งพ๎ราห๎มณาจาริย์ทั้ง ๘ คน อันถึง/*10ซึ่งฝั่งแห่งจตุเภทางคศาตร เฉลียวฉลาดรอบรู้ทั่วไปในอิดถีลักษณแลบุรุษลักษณแลภูมิลักษณทั้งสิ้น แล้วดำรัสสั่งโดยพระคาถาว่า “จตุน์นํ อิริยาปถานํ” เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เหมือนกระแสพระราชดำริห์ แปลกออกไปแต่ดำรัสสั่งว่าท่านทั้ง ๘ จงเที่ยวไปสืบเสาะแสวงหาซึ่งนางรัตนกัญญา เราจะอภิเศกกับด้วยเจ้าศิริสุทโธทะนะราชโอรสของเราบนกองแก้ว แล้วจะประดิษฐานในที่เปนอธิบดีกว่ากะษัตริย์สัก๎ยราชวงศทั้ง ๖ แสน เปนเอกอรรคราชาธิราช อันประเสริฐกว่าพระยาทั้ง ๑๐๑ พระองค์ เพราะเหตุนั้นท่านจงเที่ยวสืบแสวงหาไปในทิศทั้งปวง แล้วพระราชทานทรัพย์ ๘๐๐๐ กหาปณะแก่พราหมณ์ทั้ง ๘ กับมณีปิลันธนคิวาลังการาภรณ์เปนบรรณาการข่าวศาสน์ว่า “ถ้าพบนางแก้วเห็นปานดังนั้นแล้ว ก็ให้ถวายแก้วอันเปนเครื่องประดับพระสอนี้เปนสำคัญไว้” แล้วก็ส่งพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ นั้นไปโดยพระราชประสงค์นั้น.
ในกาลนั้นพระศิริมหามายาราชเทวี มีมูลปณิธีกุศลได้ทรงบำเพ็ญมา แต่ศาสนาพระพุทธวิปัสสิศาสดาจาริย์ แลในที่นี้แสดงเรื่องความพิศดาร ดุจในมหาเวสสันตรชาฎก ครั้นจุติจากชาติเปนพระผุษดีก็ขึ้นไปอุบัติบังเกิดในดุสิตะเทวพิภพ แล้วกลับจุติลงมาถือปฏิสนธิในพระครรภแห่งอรรคมเหษีพระเจ้าชนาธิปราช ผู้เสวยสมบัติในเมืองเทวะทะหะนคร ครั้นถ้วนกำหนดทศมาสก็ประสูติ์/*11จากพระครรภบริบูรณ์ไปด้วยรูปศิริโสภาคย์ แลจตุสัษฐีอิตถีลักษณพร้อมทุกประการ และพระคัณฐรจนาจาริยจึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญซึ่งบุญศิริสมบัติว่า “ตัส์สา ลัก์ขณา วิสุท์ธา” เปนอาทิ อรรถาธิบายความเปนสัมภาวนะกถาพรรณาพระรูปศิริวิลาศโดยพิศดาร มีทรงเบ็ญจกัล๎ยาณีเปนอาทิ ยังพระราชธิดาให้สถิตย์ในปราสาทแก้ว แล้วให้หาพ๎ราห๎มณ์ทั้งหลายมาทำนายลักษณ แลพ๎ราห๎มณาจาริย์ผู้ถึงซึ่งฝั่งแห่งไตรเภท ได้เห็นซึ่งพระราชทหระกุมารี จึ่งกล่าวสรรเสริญด้วยพระคาถาว่า “อโห สุรูปา เวสานลาชลัน์ตา” เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เปนคำสัมภาวนะกะถาโดยอเนกบรรยาย แล้วกราบทูลทำนายว่า “พระราชธิดานี้ทรงพระอุดมรูปศิริวิลาศ จะปูนเปรียบเสมอสองนั้นมิได้มี ทรงซึ่งนารีลักษณทั้ง ๖๔ พร้อมบริบูรณ์เปนเอกอรรครัตนกัญญา ตั้งแต่อะโธทิศาภาคอเวจีตราบเท่าถึงอุทธังคะทิศภวรรคพรหมเปนที่สุด มิได้มีเทพยดามนุษย์นารีใดจะเปรียบปาน อาจจะให้ซึ่งสุขทั้ง ๓ ประการ กล่าวคือมนุษย์สุข ทิพยสุข นิพพานสุข ด้วยพระอานุภาพแห่งพระราชธิดานี้เปนแท้” สมเด็จบรมกะษัตริย์จึ่งตรัสถามว่า “ธิดาของเราจะได้เปนเอกอรรคมเหษีแห่งบรมจักรพัตราธิราชในโลกนี้หรือ ๆ ว่าจะมีบุตรอันประสูติ์จากพระครรภ เปนองค์สัพพัญญูตรัสรู้พระบรมาภิเศกสัมโพธิให้ซึ่งนิพพานสุขแก่สัตว์โลกประการใด พ๎ราห๎มณ์/*12ทั้งหลายจึ่งกราบทูลทำนายว่า “พระราชธิดาแห่งพระองค์จักเปนพระพุทธมารดาโดยแท้” พระเจ้าชนาธิปราชได้ทรงสดับก็กอบด้วยพระปีติโสมนัศโดยยิ่ง จึ่งให้กระทำพระอู่แก้วขจิตรด้วยแก้ว ๗ ประการ กระทำมหาอุสสะวะอุฬาระมงคลในวันสุนทรนักษัตฤกษ อันเชิญพระราชธิดาขึ้นพระอู่แก้ว แล้วถวายพระนามบัญญัติว่าพระศิริมหามายาราชกุมารี เหตุมีพระศิริรังษีอันรุ่งเรืองยิ่งนัก ครั้นจำเนียรภาคพระราชกุมารีทรงพระวัยวัฒนา กับด้วยมหันตะบริวารยศกำหนดพระชนมายุได้ ๑๖ พระพรรษา มีพระสริรรูปประภาปรากฎ แผ่ออกจากพระบวรกายรุ่งเรืองครุวนาดุจมหาอัคคีขันธอันปรากฎเหนือยอดบรรพต อันสูงในเวลามัชฌันติกราตรี แลทรงพระอุดมรูปกายินทรีย์อันงามโดยยิ่งหาหญิงอื่นในพื้นสกลโลกธาตุ จะมีศิริวิลาศเสมอหามิได้ อยู่มากาลวันหนึ่งพระศิริมหามายาทรงซึ่งถาดทองอันเต็มด้วยภัตตาหาร กับสุพรรณทัพพีทองตักโภชนแจกมหาชนทั้งหลาย ผิว่าจะยังมนุษย์ทั่วทั้งสกลชมพูทวีปให้บริโภค โภชนาอาหารก็พออิ่มถ้วนทุกคนด้วยกัน ชนทั้งหลายนั้นได้บริโภคแล้วก็มีอายุยืนยาวทั้งสิ้น แลภัตตาหารในถาดทองนั้นจะได้รู้หมดสิ้นหามิได้ เต็มบริบูรณ์อยู่ดังนั้น อันนี้เปนอัจฉริยธรรมเปนปฐม. อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าทรงปรามาศซึ่งกายแห่งบุทคลอันมีโรคพยาธิแต่ยังไม่ถึงซึ่งสิ้นอายุ อันว่าฉันนะวุตติโรคทั้งหลาย/*13ก็อันตรธานหาย มีอายุยืนสืบไป อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๒ อนึ่งพระศิริมหามายา ผิว่าทรงจับซึ่งใบรุกขชาติทั้งหลายใด แลใบไม้นั้นก็กลับกลายเปนทองทั้งสิ้น อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๓ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าทรงจับซึ่งพิชนผลแห่งพฤกษชาติทั้งหลายต่างๆ ทรงเภาะลงในพื้นภูมิภาคแลทรงรดอุทกวารีด้วยพระหัดถ์ ก็บังเกิดงอกขึ้นเปนลำต้นในขณะนั้น บริบูรณ์พร้อมด้วยสาขาแลใบผลิดอกออกผลเห็นปรากฎแก่ตาโลกอันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๔ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าเสด็จขึ้นไปสถิตย์อยู่ บนยอดบรรพตอันปราศจากที่อุทกะธารา แม้ว่ามีพระเสาวะนีออกพระโอษฐว่า “อาตมะกระหายน้ำ อันว่าท่ออุทกก็ทำลายคิรีออกเปน ๒ ภาค ผุดพลุ่งขึ้นมามีประมาณเท่าลำตาล ในที่เฉพาะพระภักตร์ ให้ได้เสวยรศวารีสมพระหฤทัยปราถนา อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๕ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าเสด็จไปประภาศในภูมิสฐานที่ใดๆ อันว่าภูมเทพยดาแลรุกขะเทพยดาอากาศเทพยดาทั้งหลาย ก็นฤมิตรซึ่งสุพรรณพาชน์เต็มไปด้วยทิพยโภชาหาร นำมาถวายให้เสวยกับทั้งบริวารทั้งปวงอันโดยเสด็จ แลกิริยาที่จะอยากอาหารนั้นมิได้มี อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๖ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าเสด็จไปประภาศอุทยาน แลวนะสถานศิขรที่ใดๆ อันว่าอุทยานะเทพดาอรัญเทพยดา แลบรรพตเทพยดาทั้งหลายก็มาโสรดสรงพระสริระอินทรีย์ด้วยทิพยสุคันโธทก/*14แล้ว นำมาซึ่งทิพย์อลังการาภรณ์ตกแต่งประดับพระบวรกาย อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๗ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าเสด็จไปสู่ศิริครรภไสยาสน์นั้น บันทมหลับกับอนังคปริวาร อันว่ายักษราชาทั้ง ๘ ก็ถือพระขรรควชิราวุธมายืนแวดล้อมอภิบาล เพื่อจะให้บำราศจากไภยันตรายทั้งปวง อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๘ อนึ่งพระศิริมหามายาผิว่าเสด็จนิสัชนาการสถิตย์ แลทรงพระดำเนินไปสู่ที่เล่นณะตำบลใดๆ ในเวลาทิวากาลอันว่าอสุระราชทั้งหลายก็ทรงเพศดุจเล่นการมหรรศพ มากระทำกิจบริรักษอยู่โดยรอบ อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๙ อนึ่งถึงกาลเมื่ออุณหมาศสมัย เทพยดาอันสถิตย์ในป่าหิมพานต์ก็นำมาซึ่งอุทกธาราในสัตตะมหาสระใส่ในหม้อทองมาโสรดสรงองค์พระศิริมหามายาราชบุตรี อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๑๐ อนึ่งกาลเมื่อสีตสมัยเทพยดาทั้งหลาย ก็นำมาซึ่งทิพยวัตถาโดยยาวได้ ๘๐ สอกกว้างได้ ๔๐ ศอก แต่ไม้กัลปพฤกษาอันบังเกิดบนหิมวันตบรรพต มาถวายพระศิริมหามายาราชเทวี อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๑๑ อนึ่งเบื้องว่าพระศิริมหามายาได้ทอดพระเนตรประชาชนชาวพระนครเข็ญใจ พราหมณ์ทั้งหลายซึ่งสมมติว่าเปนนักบวชก็ดี แลมีพระหฤทัยประสงค์จะทรงจำแนกทาน ขณะนั้นวัสสิกธาราล้วนหิรัญสุวรรณ์สัตตรัตนะธนสารสมบัติ ก็ตกเรี่ยรายลงมาจากอากาศ พระราชธิดาก็เก็บเอาแก้ว ๗ /*15ประการนั้น ทรงแจกจ่ายให้เปนทาน อันนี้เปนอัจฉริยธรรมคำรบ ๑๒ แลพระศิริมหามายาราชบุตรีประกอบด้วยอัจฉริยธรรมทั้ง ๑๒ ประการเห็นปานดังนี้ เบื้องว่าชนทั้งหลายปราถนาซึ่งวัดถุใดๆ ก็พระราชทานซึ่งวัดถุนั้นๆ โดยอันควรแก่ความปราถนาแห่งนรานิกรทั้งปวงทุกประการ แลพระราชธิดาได้ทรงบำเพ็ญทาน มาแต่ในกาลบุเรภพ ทรงพระปรารภปนิธานความปราถนา เปนพระพุทธมารดา จึ่งได้สำเร็จซึ่งผลด้วยประการฉนี้ เบื้องว่าพระราชบุตรีทรงวัยวัฒนา อันว่าบุรุษทั้งหลายได้เห็นซึ่งพระสริระรูปก็ถึงซึ่งเคลิ้มสติสมปฤดีใหลหลง หาสติสัมปะชัญญมิได้ แม้บริโภคโภชนาหารอยู่ ก็เปิบคำเข้าใส่ในนาสิกแลกรรณแลบนศีศะให้สำคัญว่ามุขทวาร ถึงซึ่งวิปปการต่างๆ แลมนุษย์ทั้งหลาย ได้ทัศนาการเห็นพระบวระรูปศิริวิลาศ ล้วนมีจิตปฏิพัทธ์สิเนหายิ่งนัก ปิ้มปานประหนึ่งว่าจะเปนอุมมัตกะชาติ ถึงซึ่งสติวิปลาศด้วยพระรูปพระโฉมถ้วนทุกๆคน.
อยู่มากาลครั้งหนึ่ง ถึงสมัยจิตรมาศบุรรณมีทิวาการเบื้องต้นแห่งคิมหฤดู พระราชพธูมีพระทัยปราถนาจะเสด็จไปประภาศพระราโชทยาน จึ่งรับสั่งให้ตกแต่งสูปะพยัญชนวิกัติภัตตาหาร พร้อมเสร็จแต่เวลาเช้า แล้วเสด็จขึ้นเฝ้ากราบทูลถวายบังคมพระราชบิดามารดร ราชกัญญาหิ ปริวาเรต๎วา ก็เสด็จแวด/*16ล้อมด้วยอเนกอนงค์นิกรเปนบริวาร แสนนางให้นำเครื่องโภชนาหารไปโดยเสด็จแลทรงซึ่งอลังกตะราชรถออกจากพระนคร ประดับด้วยอเนกนิกรมหันตยศ ไปสู่พระอุทยานแลภายในอุทยานนั้นมีอุทกะลหารตำบลหนึ่ง กระแสน้ำหลั่งไหลออกจากช่องท้องบรรพต อันมีนามว่าสิตาคิรี เปนที่รมณิยถาน ร่มรื่นไปด้วยพฤกษสาขาแลเวฬุกุมภะฉายาสำราญระงับร้อนเย็นสบาย พระพายรำเพยพัดฉ่ำเฉื่อย อุทกธารํ ณ๎หายิต๎วา พระขัตติยราชธิดาก็เสด็จลงสรงสินธุธาราในห้วงละหารธารอันนั้น ครั้งสรงเสร็จแล้วก็เสด็จขึ้นจากกันทระวารี เสด็จประทับสถิตย์ที่ริมฝั่ง ทรงนิสีทนาการเหนือขจิตรรัตนบัลลังก์ อันว่าชาวพนักงานก็นำเครื่องมาตั้งถวายในที่นั้น พระนางก็ทรงเสวยพระบวรกระยาหาร พร้อมด้วยอนงค์อเนกปริวารทั้งปวงเสร็จแล้ว ก็ทรงเลือกสรรพนานาบุบผชาติ อันนิกรนารีราชปริวารเก็บมาถวาย ทรงร้อยกรองเปนพู่พ่วงดวงกุสุมเสาวรศรุจิเรขเปนอเนกนานาพรรคสรรพมาลาวิกัติวิจิตรพิพิธพึงชม ณะภายใต้รุกขฉายาแทบกันทระธารา สำราญพระทัยในอุทยานภูมิสฐาน.
ในกาลนั้นส่วนพราหมณทั้ง ๘ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าสีหะหะนุราชดำรัสใช้ไปนั้น ก็เที่ยวจาริกไปในคามนิคมชนบทประเทศธานีต่างๆ สืบเสาะแสวงหาพิจารณาซึ่งลักษณสัตรีในขัตติยราชวงศ แลวงศเสนาบดีอมาตย์เศรษฐีคฤหบดี/*17ทั้งหลาย ทั่วทั้งแปดหมื่นสี่พันพระนครก็มิได้พานพบซึ่งษัตรีอันบริบูรณ์ด้วยอิดถีลักขณาพร้อมทั้ง ๖๔ ประการ ได้เห็นแต่ษัตรีอันกอปด้วยอิดถีลักขณะแต่ ๑๘ ประการมีอยู่บ้าง จึ่งนิวัตตนาการมาพิจารณาในสัก๎ยราชวงศทั้งปวง จนมาถึงเมืองเทวทหะนครโดยอนุกรมลำดับ ก็บัลลุถึงพระราโชทยานซึ่งพระศิริมหามายาเสด็จไปประพาศอยู่นั้น จึ่งเจรจาปฤกษากันว่า “ในภายในพระอุทยานนี้ ชรอยจะมีกะษัตริย์พระองค์ใดเสด็จมาประพาศ กับทั้งราชปริวาร จึ่งได้ยินเสียงมหาชนเล่นอื้ออึงอยู่ฉนี้ ควรเราทั้งหลายจะเข้าดูให้รู้เหตุ” ก็พากันเข้าไปภายในพระอุทยาน ได้ทัศนาการเห็นสนามเล่น อันนางตรุณนารีทั้งหลายแสนนาง บ้างฟ้อนรำขับร้องแลบันลือศัพท์ดุริยางค์ดนตรีนี่สนั่นมีประการต่างๆ แลได้เห็นซึ่งพระราชกุมารีอันทรงสถิตย์บนรัตนขจิตรบัลลังก์ ในท่ามกลางสะภังคมณฑลที่สนามเล่น มีพระศิริวิลาศเลิศเล่ประหนึ่งว่าเทวะราชธิดา อันแวดล้อมด้วยอเนกนิกรเทพอัปศรกัญญาในดุสิตเทวะพิภพ มิฉนั้นดุจดวงแก้วมณีโชติรศ อันประดิษฐานในท่ามกลางอเนกมณีทั้งปวง ถ้ามิดังนั้นดุจดวงดอกโกกนุทมาลาอันโสภาปรากฎในท่ามกลางแห่งอเนกะบุบผชาติทั้งหลายในคิมหฤดูกาล มิฉนั้นก็ปานประหนึ่งว่าองค์บรมจักรพัตราธิราช อันทรงสถิตย์ในระหว่างแห่งขัตติยสา/*18มนต์ทั้ง ๑๐๑ พระองค์ มิฉนั้นก็เหมือนด้วยพระยาสุวรรณราชวิหกหงษ์อันปรากฎในท่ามกลางแห่งหงษอเนกคณา แลบินร่อนร่าบนอนิลบถประเทศถาน มิฉนั้น สุวณณนาวาวิย ก็ดุจกาญจนนาวาอันลอยอยู่ ยังท่ามกลางมหรรณพสาครสมุท มิฉนั้น เทวินโทวิย ประดุจท้าวเทพย์วะชรินทร์ อันเสด็จนิสิทนาการเบื้องบนบัณฑุกัมพลศีลาอาศน์ ณะภายใต้ตะรุราชปาริกะฉัตรพฤกษ์ ในดาวดึงษเทวโลกย์ แลแวดล้อมด้วยทวยเทพย์คณานิกร บรรษัทเปนบริวาร มิฉนั้น ปุณโณยถา ก็เปรียบปานบุรณจันทร์ อันอเนกนักขัตตดาราแวดล้อมเปนบริวาร ในระหว่างคัคฆนาดลวิถีทิศทิฆัมภร มิฉนั้น สุริยปปภา ก็ดุจดวงประภากร อันมีรัศมีได้เก้าแสนส่องไพโรจจำรัศ มิฉนั้น มิค ราชา วิยะ ก็เทียบทัดพระยาไกรษรมฤคินทร์ราช อันลีลาศออกจากสุวรรณคูหาสถาน กอปด้วยพระศิริลักขณะโสภณประภาประภัศรชัชวาล แลประดุจคบเพลิงอันจุดไว้บนยอดบรรพตคีรี ทรงซึ่งกนกะรัตนมะณีอะนัคฆะปิลันธนะอลังการ กาญจะนะมาลาพิภูสิตพิพิธพรรณราย พระรัศมีก็โอภาศออกจากพระกายทั่วทุกขุมพระโลมา ปรากฎเหมือนดุจรดไปด้วยสุวัณโณทกะธารา ไพโรจจำรัศ แลบริบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันสำรวมเปนอันดี แลรุ่งเรืองด้วยพระศิริขันธ์พรรณโสภาคย์ พราหมณทั้ง ๘ บมิอาจดำรงสถิตยอยู่ได้ ด้วยได้เห็นพระศิริลักขณะวิลาศล้ำเลิศ/*19อเนกนิกรนารี ก็ถึงซึ่งมุฬหะสัญญีวิปลาศปราศจากสติสมประฤๅดี บมิรู้สึกตนว่านุ่งห่มผ้าประดับกายาประการใด เจรจาพึมเพ้อหลงใหลมีนานับประการ ดุจอาการอุมมัตตกะเพศ ส่วนพระศิริมหามายาเมื่อได้ทอดพระเนตรวิกลกิริยาแห่งพราหมณาจาริย์ทั้ง ๘ ดังนั้น จึ่งตรัสว่าพราหมณทั้งหลายเหล่านี้ มีอากัปปวิการดังฤๅ? จึ่งดำรัสสั่งให้นางปริจาริกผู้หนึ่งไปถามดูให้รู้เหตุ ขณะนั้นโกณฑัญญพราหมณ์ผู้หนึ่ง ซึ่งนับในพวกพราหมณทั้ง ๘ ถึงซึ่งฝั่งแห่งศีลประศาตร ๑๘ ประการ มีบุญญะสมภารได้บำเพ็ญมาแต่ในบุเรภพกลับมีสมาธิจิตรตั้งขึ้นได้ ได้สติสัมปชัญญะ เมื่อได้สดับคำนางปริจาริกมาถาม จึ่งแจ้งความตาม สมเด็จพระเจ้าสิหะหะนุราชกรุงกบิลพัสดุ์ดำรัสใช้มานั้นให้ทราบทุกประการ แลนางผู้รับสั่งก็กลับไปกราบทูลให้ทราบตามประพฤติ์เหตุ พระศิริมหามายาจึ่งรับสั่งให้หาโกณฑัญญพราหมณนั้นมาเฝ้า ให้นั่งณะที่ควรในภายในระหว่างคณานิกรอนงค์ปริวารทั้งแสนนาง จึ่งมีพระเสาวนีตรัสประพาศถามโดยสาระพระคาถาว่า “กิสมึ นุรฎ์เฐ ตวะ ชาติภูมิ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่าดังเราถาม ดูกรพราหมณาจาริย์ ชาติภูมิ์แห่งท่านอยู่ณะแว่นแคว้นประเทศธานีอันใด แลมาสู่ที่นี้ด้วยเหตุไฉนจงแจ้งแก่อาตมา แม้จะปราถนาสิ่งอันใดก็จะให้สำเร็จมโนรถประสงค์แห่งท่าน” เมื่อโกณฑัญญพราหมณ์/*20ได้ทัศนาการพระบวรโอษฐ์แห่งพระศิริมหามายาราชบุตรี มีพรรณอันแดงดุจสีผลมะพลับทองอันสุกสด แลพระทนต์ก็งามปรากฎ กลระเบียบวิเชียรรัตน์ประภัศรโอภาศ ทั้งได้สดับพระสุระศัพท์สำนวนมธุระสารเสนาะ ดุจสำเนียงแห่งท้าวมหาพรหมอันเพราะพร้อมไปด้วยองค์ ๘ ประการ มิดังนั้น กรวิโก วิยะ เปรียบปานประดุจเสียงสกุณการะเวก แลเสียงคับแห่งสกุณกินรี อันไพเราะเปนปิยะกถาบริบูรณไปด้วยลักษณ อันนำมาซึ่งมโนภิรมย์แห่งมหาชนทั้งปวงครุวนาดุจทำลายอุระ ล้วงเข้าไปจับเอาดวงหฤทัยแลลำไส้ใหญ่น้อย แลพราหมณ์นั้นก็มัวเมาไปด้วยราคะฤดีมีกายแลจิตรอันลำบาก ก็ล้มลงวิสัญญีภาพในที่นั้น ครั้นพระราชธิดาได้ทอดทัศนาการก็ตรัสสั่งนางกำนัล ให้นำเอาน้ำสีโตทกะวารีมารดกายโกณฑัญญพราหมณ์ ๆ ก็ได้อัสสาสะปะสาสฟื้นตื่นสมประฤดีมีสติ จึ่งกราบทูลแถลงเหตุอันสมเด็จพระเจ้ากรุงสีหะหะนุราชดำรัสใช้มา แล้วทูลพรรณาพระศิริลักษณ แห่งพระสิริสุทโธทะนะราชกุมารโดยสาระพระคาถาว่า “อัย์เยเทวสีหหนุ” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า อันว่าสมเด็จท้าวสีหะหะนุราชชนาธิบดี มีพระศิริขันธ์อันรุ่งเรืองเจริญด้วยดิเรกมไหสวริยสมบัติ เปนบรมกะษัตริย์อันประเสริฐหาท้าวพระยาจะเสมอมิได้ อนึ่งพระราชดะไนยทรงพระนามพระศิริสุทโธทะนะราชกุมาร ทรงพระบวรรูปศิริ/*21สัณฐาน งามบริบูรณ์ด้วยพระศิริลักษณเลิศบุรุษมนุษย์นิกร ทรงพระกายพละ ๑๐ กำลังกุญชรคชาชาติ ทั้งพระอาการก็องอาจงามสง่าดุจพระยาไกรสรสีหราชจตุบท สมเด็จพระราชบิดา ทรงพระปรารภเริ่มการจะราชาภิเศกพระเอกอัตระโชรสในเสวตรฉัตร์ เสวยมะไหสวริยสมบัติเปนมกุฎเกษขัดติยสามนตะราช ๑๐๑ พระองค์ วยัป์ปัต์ตกาเล บัดนี้ก็ทรงพระเจริญรุ่นดรุณวัยได้ ๑๖ พรรษา พระพักตรผ่องโสภาพรรณ์พิลาศเล่หประดุจแว่นแก้ว แล้วสำเร็จรอบรู้ในศิลปศาตรทั้งสิ้น สมเด็จบรมนรินท์ราชชนกดำรัสใช้ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ มาสืบแสวงหานางอันทรงเบ็ญจะกัลญาณี แลอิดถีลักษณ ๖๔ ประการจะอภิเศกเปนพระอรรคมเหษีพระราชกุมารดะไนยปิโยรส ข้าพระบาททั้ง ๘ เที่ยวบทจรแสวงหาพิจารณาในอุตตะมวงศ แลหินพงศทั้งหลายทั่วทั้ง ๘ หมื่นสี่พันพระนครก็บมิพบพาน จนมาถึงนครสถานที่นี้ ได้เห็นพระแม่เจ้าผู้ทรงศรีสุนทรลักษณล่วงเสียซึ่งษัตรีในมนุษโลกหามิเสมอได้ ดุจเทพอัปศรกัญญา ทั้งรุ่งเรืองด้วยพระบวระวงศาประเสริฐกว่าสรรพอเนกนารี ข้าพระองค์ก็จะกลับคืนราชธานีกะบิลพัสดุ์ กราบทูลบรมกะษัตริย์ ให้มาอัญเชิญไปอภิเศกเปนพระมเหษีกับองค์เอกอรรคโอรส สองกะษัตริย์สมเสมอด้วยพระยศแลวัยวัฒนาการ ทั้งทรงศีลศรัทธาแลปรีชาญาณก็อย่างกัน สมควรที่จะเสด็จเถลิงถวัลยราชาฉัตร งาม/*22ดังองค์สมเด็จวชิระหัสถ์ กับองค์สุชาดาเทพยอสุรินทร์ธิดา ข้าพระบาทก็ลุสมเจตนา มาประสบพระแม่เจ้าสำเร็จประโยชน์ในวันนี้ เมื่อพระศิริมหามายาราชบุตรี ได้ทรงสดับข่าวศาสนพระศิริสุทโธทะนะราชกุมาร แต่ยังไม่ได้ทัศนาการก็เกิดพระกระมลดำริห์เสนหา เหตุบุพเพสันนิวาศเนื่องมาแต่อดิตกาล พระคัณฐรจนาจาริยจึ่งกล่าวพระคาถาว่า บุพเพวะ สัน์นิวาเสน เปนอาทิอรรถาธิบายความว่า ความเสนหาบังเกิดอาศัยเหตุ ๒ ประการ คือบุพเพสันนิวาศกับทั้งประจุบันประโยชน์ มีครุวณาดุจดวงดอกอุบลชาติอันอาศัยซึ่งอุทกวารี เปนที่ตั้งจึ่งบังเกิดขึ้นในชลทีนั้น เบื้องว่าพระศิริมหามายาได้ทรงสวะนาการกถิตะกถาแห่งโกณฑัญญพ๎ราห๎มณาจาริย์ ก็บังเกิดมโนภิรมย์โดยยิ่ง แต่หากกระทำกำบังไว้ด้วยมายาษัตรีแส้งมีพระเสาวะนีดุจะไม่เริญพระหฤทัยว่า ดูกรพ๎ราห๎มณ อันความประการนี้ ตัวข้าเปนตรุณกุมารียังมีราชบิดามารดาเปนอิศราธิบดีอยู่ ท่านจงไปสู่สำนักพระชนกชนนี กราบทูลคดีโดยอัธยาศัยของท่าน ใช่การที่เราจะเจรจา เมื่อพ๎ราห๎มณ์ได้สดับจึ่งกราบทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า สมเด็จพระเจ้ากรุงสีหะหะนุราช เมื่อดำรัสใช้ให้ข้าพระบาทมานั้น พระราชทานมณีปิลันธนะคิวาลังการาภรณ์เปนราชบรรณาการมา ตรัสสั่งว่าถ้าท่านไปสืบแสวงหาพบนางแก้วสมประสงค์ จงให้ซึ่งเครื่องประดับนี้แก่นางนั้นให้/*23ทรงเปนคิวาลังการ ขอจงทรงพระกรุณาโปรดรับซึ่งอาภรณ์ อันเปนของพระราชทานแห่งสมเด็จพระเจ้ากรุงกะบิลพัสดุ์ ไว้ทรงเปนอลงกตะคิวาประสาทในกาลบัดนี้ จึ่งมีพระเสาวะนีตรัสว่า “ท่านจงส่งมาเถิด” แล้วให้นางปริจาริกผู้หนึ่ง รับเอามณีปิลันธนะนั้นจากหัดถ์แห่งพ๎ราห๎มณ ให้ล้างด้วยสุคนโธทกประพรมด้วยเครื่องเสาวคนธ์วิเลปนะ แล้วให้ใส่ไว้ในกล่องแก้วพลางให้หาสุบัดตมหาอะมาตย์อันตามเสด็จออกไปนั้นมาเฝ้า ตรัสเล่าความตามถ้อยคำของพ๎ราห๎มณให้ฟังแล้ว ให้พาพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ กับกล่องแก้วนั้น นำเข้าไปสู่สำนักพระราชบิดาในเมืองเทวะทหะนคร แลโกณฑัญญพ๎ราห๎มณก็เรียกพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๗ นั้นเข้าไปในเมือง กับสุบัดตมหาอะมาตย์ ๆ ก็นำพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ นั้น เข้าไปเฝ้าพระเจ้าชนาธิปราช ตํปวุต์ตึอาโรเจต๎วา กราบบังคมทูลตามมูลคดีเหตุทั้งปวงนั้นให้ทรงทราบ ราชา สมเด็จพระบรมกะษัตริย์จึ่งตรัสถามพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ ว่า เหตุนี้จริงหรือประการใด เต พ์ราห์มณา พ๎ราห๎มณ์ทั้งหลายกราบทูลว่าจริงทุกประการ จึ่งตรัสถามว่า พระศิริสุทโธทนะราชกุมารนั้น มีชนมายุเท่าดังฤๅ? เทวราช ข้าแต่พระองค์ผู้เปนสมมติเทวราช พระราชกุมารนั้นพระชนมายุได้คำรบ ๑๖ พรรษา ดูกรทวิชาจาริย์ ราชกุมารนั้นรักษาซึ่งเบ็ญจศีล แลทศพิธราชธรรมอยู่ฤๅ ข้าแต่นราธิบดีพระราชกุมารนั้นจำเดิมแต่ทรง/*24พระเยาว์มาก็รักษาเบ็ญจางคิกศีล แลทศพิธราชธรรมเปนนิตยกาลมิได้ขาด ดูกรทวิชาชาติ อันว่าทศพิธราชธรรมนั้นคือสิ่งดังฤๅ? โกณฑัญญพ๎ราห๎มณ์ก็กราบทูลบรรยายโดยพระคาถาว่า “ทานํสีลํปริจ์จาคํ” เปนอาทิ แปลเนื้อความว่าราชธรรม ๑๐ นั้น คือทานศีลแลปริจาคกับพระทัยซื่อ แลอ่อนอีกอุโบสถ แลเมตตากรุณาขันตีกับทั้งทรงประพฤติมิได้ผิดจากขัตติยราชประเพณีมาแต่ก่อน ทรงรักษาในทศพิธราชธรรมดังพรรณามาดังนี้เปนนิตยกาล เมื่อได้ทรงสดับก็เบิกบานพระกระมลปราโมทย์ จึ่งตรัสสรรเสริญโดยสาระพระคาถาว่า “ธัม์มัญ์จเรสุจริตํ” เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า เบื้องบุทคลใดประพฤติซึ่งสุจริตธรรมมิได้ประพฤติการทุจ์จริต แลบุทคลผู้นั้นก็จะนอนเปนสุขทั้งอิธโลกแลประโลก แล้วทรงพระจินตนาว่าธิดาของอาตมะก็มีชนม์พรรษาได้ ๑๖ ปีบริบูรณ์ อนึ่งสมเด็จพระเจ้าสีหะหะนุราชก็เปนขัดติยสกูลอันใหญ่ ทั้งมีมหันตเดชานุภาพแผ่ไปทั่วสกลชมพูทวีป แล้วบริบูรณ์ไปด้วยพละสารสินธพแลทาษทาษี อีกสรรพโภคะสมบัติก็มีเปนอันมาก ทั้งกอบด้วยบุญญาธิการมหันตปริวารอิศริยยศ ปรากฎเปนเอกอรรคราชาธิบดี มิได้มีกะษัตริย์พระองค์ใดเสมอสองครองราชธานีกบิลพัสถุ์ เปนใหญ่ในสักยรัษฐชนบท ทั้งพระราชโอรสศิริสุทโธทนะมหาราชกุมาร ก็ประกอบด้วยบุญญาภิสมภารเปนมหัศจรรย์ แม้ได้อภิเศกสองครองกันกับแม่/*25ศิริมหามายาธิดาของอาตมนี้ ก็จะเปนอรรคนราธิบดีในแผ่นพื้นสกลชมพูทวีป อันนางอื่นสักหมื่นแสนก็บมิเทียมเทียบเสมอด้วยธิดาของอาตมา สมควรที่จะเปนอรรคกัญญามิ่งมเหษี แห่งองค์บรมขัดติยาธิบดีอดุลราชวงศ เมื่อทรงพระจินตนาดังนี้ โสมนัสสชาโต ก็มีพระปีติบังเกิดในพระกระมลสันดาร จึ่งดำรัสสั่งสุบัตตมหาอะมาตย์ว่า ท่านจงไปสู่สำนักอรรคเทวีแห่งเราแล้วเล่าเหตุ อันพ๎ราห๎มณ์ทั้งหลายมานี้ให้แจ้ง แล้วให้ตกแต่งโภชนาหารมาเลี้ยงทวิชาจาริย์ อะมาตย์รับพระโองการแล้วไปกราบทูลพระราชเทวี ๆ ทรงทราบเหตุแล้ว นานัค์ครสโภชนํ สัม์ปาเทต๎วา ก็ให้ตกแต่งนานัคคระสะโภชนาหารมาพระราชทานพ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ ให้บริโภคตามรับสั่ง ส่วนพระศิริมหามายาพระราชธิดาเสด็จประพาศพระราชอุทยานอยู่จนเวลาสายัณห์ ก็เสด็จลงจากรัตนบัลลังก์ก็มาทรงมงคลราชรถยาน นารีคเณหิ ปริวาเรต๎วา แวดล้อมด้วยอะเนกนิกรปริหารคืนเข้าสู่พระนคร สมเด็จพระราชบิดรจึ่งรับสั่งให้หาพระราชธิดามาเฝ้า ให้สถิตย์ร่วมบวรมัญจาอาศน์กับด้วยพระองค์ แล้วให้หาพระขัดติยราชวงศแลหมู่อะมาตย์มีเสนาบดีเปนอาทิ กับทั้งเสรษฐีคฤหบดีแลพระอรรคมเหษีแห่งพระองค์ มาสะโมสรสันนิบาตพร้อมกันแล้ว ตรัสปฤกษาซึ่งเหตุอันนั้นใครจะเห็นมิควรประการใด เตชนา /*26ชนทั้งหลายได้สดับรับสาธุการพร้อม ยินยอมชื่นชมด้วยกันทั้งสิ้น จึ่งตรัสสั่งอะมาตย์พนักงานให้จัดแจงนิวาศฐาน ให้พ๎ราห๎มณ์ทั้ง ๘ อยู่อาศัยสำนักในราตรีวันนั้น ครั้นเวลารุ่งเช้าจึ่งให้หาพ๎ราห๎มณ์เข้ามาเฝ้า พระราชทานภัตตาหารให้บริโภคเสร็จแล้ว ก็โปรดพระราชทานรางวัลโดยสมควรกับทั้งราชบวรบรรณาการตอบแทนไปถวายพระเจ้าสีหะหะนุราชตรัสอนุญาตยอมถวายพระราชธิดา แล้วก็ส่งพ๎ราห๎มณ์ทั้งปวงกลับคืนไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ราชธานี
ในกาลวันนั้นส่วนสมเด็จพระเจ้าสีหหะนุราช เสด็จโสรดสรงสุคันโธทะกะธาราแล้วเสวยพระกระยาหารในเวลาเช้าแล้ว เสด็จออกยังพระโรงราชพินิจไฉย พรั่งพร้อมไปด้วยหมู่เสวะกามาตย์ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทโดยลำดับ ปาจิณะทิสํ โอโลเกต๎วา ทอดพระเนตรไปฝ่ายปราจิณโลกธาตุโดยช่องสีหบัญชรปราสาท ทรงสถิตย์เหนือราชอาศน์ราชบัลลังก์ ดำรัสสั่งบังคับในราชกิจแก่หมู่อะมาตย์ตามราชประเพณี ครั้นเวลาสายัณห์สมัย ก็เสด็จคืนเข้าในพระที่รัตนมัณเฑียรสถาน เสวยพระบวระกระยาหารเสร็จแล้ว ล่วงเข้าราตรีกาลก็เสด็จเข้าสู่ศิริครรภ์ไสยาศน์ ทรงบันทมเหนือบวรมัญจอาศน์นิท์ธารมณ์ ครั้นล่วงถึงปัจจุสะสมัยราตรีกาล ก็เสวยซึ่งนิพพานสุบินนิมิตรมหัศจรรย์ประหลาด อันสรรพสัตว์ทั้งหลายทั่วโลกย์ธาตุบมิเคยฝัน ในพระสุบินนั้นปรากฎเปนความ ๒ ข้อ /*27ข้อหนึ่งว่ามีสัตตรัตนพิมานอันหนึ่ง ผุดขึ้นมาแต่พื้นภูมิภาคย์ประดิษฐานในที่ท่ามกลางชมพูทวีป สูงพ้นภวัคคพรหมมีพื้นที่ถึง ๒๘ ชั้น แลพื้นชั้นต่ำใหญ่กว้างแผ่ไปปกปิดเสียทั่วทั้งหมื่นจักรวาฬ แลพื้นชั้น ๒ ปกปิดเสียซึ่งชั้นจาตุมหาราช พื้นชั้น ๓ ปกปิดเสียซึ่งชั้นดาวดึงษ พื้นอันเศษถัดๆขึ้นไปนั้น ก็ปกปิดเสียซึ่งกามาพจระเทวะโลกพื้นละชั้นโดยลำดับกราบเท่าถึงรูปาพจะระพรหมโลกทั้ง ๑๖ ชั้นรุ่งเรืองงามยิ่งนัก แลยอดวิมานนั้นล้วนแล้วด้วยแก้วมณีโอภาศส่องสว่างไปทั่วทวิเขตรทั้ง ๒ คือหมื่นจักระวาฬอันเปนชาติเขตร แลแสนโกฎิจักระวาฬเปนอาณาเขตร ภายในวิมานนั้นมีรัตนบัลลังก์อันหนึ่งสูงได้ ๓๔ แสนโยชน์ โดยกว้างได้ ๗ แสนโยชน์ แลมีอรรคบุรุษผู้หนึ่งอยู่บนบัลลังก์แก้ว กับด้วยนางเทพอับศรกัญญาบริวารเปนอันมาก ดำริห์ที่จะเปิดประตูพระอมัตมหานฤพาน ตัส๎มึ ขเณ มหาเมโฆ ขณะนั้นมหาเมฆก็ตั้งขึ้นหลั่งลงซึ่งหยาดเมล็ดฝนทั่วทั้งห้องจักรวาฬ แลเมล็ดฝนนั้นปรากฎเปนรูปต่างๆ ตกลงมาแทบบาทมูลแห่งอรรคบุรุษผู้นั้น แล้วก็กลับกลายเปนมนุษย์ทั้งสิ้น และอรรคบุรุษนั้น ก็สั่งสอนให้เล่าเรียนศิลประศาตรเปนอันมาก จะให้ชนทั้งหลายเหล่านั้นได้ซึ่งอดุลย์ศุข อยํเอโก พระสุบินนิมิตรนี้เปนประถม แลพระสุบินนิมิตรอื่นข้อหนึ่งเปนคำรบ ๒ ว่ายังมีมหาคงคาอันหนึ่งกว้างลึกยิ่งนัก /*28ดาษไปด้วยระเบียบคลื่นอันใหญ่ แลอรรคบุรุษนั้นตกแต่งผูกซึ่งเรือขนาน อันล้วนแล้วด้วยแก้วประทับอยู่ที่ฝั่งมหาคงคา แลมีฝูงสัตวทั้งหลายผุดขึ้นมาจากน้ำ แล้วกลับกลายเปนมนุษย์ แล้วมีสัตว์เปนอันมากมีรูปต่างๆ ผุดขึ้นมาจากภายใต้แผ่นดินแล้วก็กลายเปนมนุษย์ มาสู่สำนักอรรคบุรุษ ๆ ก็สั่งสอนให้เรียนซึ่งมนต์ทั้งสิ้นด้วยกัน แล้วก็พาชนบริสัชเหล่านั้นลงสู่รัตนมหานาวา แล่นข้ามมหาคงคานั้นไป แลโลโณทกวารีในมหานทีนั้น จะได้เข้าไปในลำนาวาแก้วแต่มาตรว่า หยาดหนึ่งก็หามิได้ ส่วนองค์อรรคบุรุษก็ทรงจังกูฎนั่งถือท้ายเรือแก้วนั้นไปจนถึงฝั่งฟากโพ้น แล้วนำมหาชนขึ้นสู่ฝั่งพาเข้าไปในเมืองหนึ่งมีนามอนาลัยนคร ประกอบด้วยปราการ ๗ ชั้น แลมีทั้งปรางคปราสาทอันรจนา แล้วพระองค์ก็กลับลงสู่รัตนนาวาข้ามกลับมาบันทุกชนทั้งหลาย ขนข้ามไปสู่พระนครนั้นเนืองๆ เปนหลายครั้ง สิ้นข้อความในสุบินเปน ๒ ข้อเท่านั้น ก็ภอบันทมตื่นในเวลาปัจจุสสมัยกาล ครั้นเวลารุ้งเช้าดำรัสให้หา พ๎ราห๎มณ์ผู้เปนบิดาโกณฑัญญพราหมณ์มาทำนายพระสุบิน แลพราหมณ์นั้นพิจาระณาในลักษณพระสุบินด้วยศิลประศาตรแห่งตนๆ แล้วกราบทูลทำนาย ดุจเห็นด้วยทิพย์จักษุญาณว่า พระองค์มีพระทัยประสงค์จะอภิเศกพระสุทโธทนะราชกุมาร บัดนี้พราหมณ์ทั้ง ๘ ไปได้นางกุมารีอันทรงเบญจะกัลยาณี แลอิดถีลักขะณะบริบูรรณ์/*29พร้อม กบิลวัตถุปุรํ นิวัตเตต๎วา แลนิวัตตนาการมาสู่เมืองกะบิลพัศดุ จึ่งตรัสถามว่า เมื่อได้นางกุมารีอันบริบูรณ์ด้วยอิดถีลักขะณะดังนี้ จะมีคุณแก่เราเปนประการใด เทวนริน์ท ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในสมบัติ คุณอันใดจะมีแก่พระองค์ก็หามิได้ แลพราหมณ์ทั้งหลายไปได้นางรัตนกัญญา นางนั้นจะเปนพระมารดาแห่งพระสัพพัญูเจ้า อันจะให้ซึ่งนิพพานสุขแก่สัตวโลก จึ่งตรัสถามว่า พราหมณ์ทั้ง ๘ นั้นจะมาถึงสำนักเราเมื่อใด ข้าแต่บรมบพิตร์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ พระพุทธเจ้าข้า พราหมณ์ทั้ง ๘ นั้นจะมาถึงสำนักของพระองค์ในกาลบัดนี้ เหตุดังนั้นจึ่งทรงพระสุบินนิมิตรให้เห็นประจักษในพระกระมลสันดาน สมเด็จบรมกะษัตริย์ได้ทรงสวะนาการ ก็เบิกบานบันเทิงพระหฤทัยทรงพระโสมนัศยิ่งนัก
เมื่อพระเจ้าสีหหนุราช ตรัสอยู่กับมหาพราหมณ์ผู้ทำนายพระสุบิน ภอพราหมณ์ทั้ง ๘ มาถึงกรุงกบิลพัสดุ์ นำเอาเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวาย แล้วกราบทูลเหตุ ซึ่งไปแสวงหานางแก้วได้สมดังพระราชหฤทัยปราถนา นางนั้นเปนราชธิดาพระเจ้าชนาธิปราชเมืองเทวทหนครเปนสัก๎ยราชวงศอันเดียวกัน สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราช ทรงพระโสมนัศตรัสถามถึงสมบัติแลรี้พลพาหนะราชบริวารแห่งพระยาเทวะทหนครนั้น มีมากน้อยสักเท่าใด พ๎ราห๎มณ์ก็กราบทูลสรรเสริญสมบัติแลพล/*30พาหนะแห่งพระเจ้าเทวทหนครนั้นมีเปนอันมากด้วยพระคาถาว่า สก๎ยวํสิส์สโร ราชา เปนอาทิ อรรถาธิบายความเปนสัมสาวะนะถถาสรเสริญสมบัติแห่งพระเจ้าชนาธิปราช แล้วสรรเสริญโฉมพระศิริมหามายาราชธิดา ว่างามหาษัตรีในโลกจะเปรียบเสมอสองมิได้โดยไนยพิศดาร แล้วกราบทูลตามยุบลคดี ซึ่งพระเจ้าชนาธิปราชดำรัสถาม แลเรื่องความอันตนกราบทูลแต่หลัง แล้วตรัสยอมอนุญาตให้พระราชธิดานั้น สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชจึ่งรับสั่งให้ประชุมกะษัตริย์สัก๎ยราชทั้ง ๖๐๐๐๐๐ พระองค์ ปฤกษาพร้อมกันแล้วก็จัดให้กะษัตริย์ ๓ พระองค์กับสุดิตมัตตเสนาบดี แลสุทธิยอมาตย์ คุมเครื่องราชบรรณาการไปกับพราหมณ์ทั้ง ๘ สู่เมืองเทวะทหนคร กราบทูนนัดการวิวาหมังคลาภิเศก พระเจ้าชนาธิปราชก็ทรงพระโสมนัศจึ่งตรัสส่งกะษัตริย์ ๓ พระองค์กับอุปาหนะเสนาบดี แลสุปดิษฐอมาตย์ ให้คุมเครื่องราชบรรณาการตอบไปถวายสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราช กำหนดการวิวาหะมงคล พระเจ้าสีหหนุราชจึ่งให้ตกแต่งมรรคาแต่กรุงกบิลพัศดุไปกราบเท่าถึงเมืองเทวะทหนคร ประดับด้วยอลังการต่างๆ แล้วจัดกะษัตริย์สัก๎ยราชวงศ์ขึ้นทรงกุญชรชาติ ๒๐๐๐ ประดับหัดถาภรณ์ แล้วให้พระศิริสุทโธทะนะราชโอรส ทรงช้างต้นพระยาเสวตรไอยรารัตนปัจจัย แวดล้อมไปด้วยกะษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์เปนบริวาร แล้วจัดสินธพยาน ๓๐๐๐ /*31ให้สัก๎ยราชกุมารขึ้นทรงถ้วนทุกตัวม้า แห่เสด็จโดยขบวนน่าหลัง แลมีพลเดินท้าวล้วนถือธนู ๙๐๐๐๐๐ แห่ไปเบื้องน่าแห่งคชาพาหะนะบาท แล้วให้จัดเกวียนบันทุกเข้าสาลสัญชาตสาลี ๓๐๐๐๐ เล่ม แลเกวียนบรรทุกทรัพย์พัสดุสิ่งของต่างๆ ๔๐๐๐ เล่ม เกวียนบันทุกมัจฉมังษาผลาผลสิ่งของบริโภคทั้งปวง ๖๐๐๐ เล่มให้ล่วงน่าไปก่อน สยํ ส่วนองค์พระเจ้าสีหหนุราช ก็ทรงมงคลหัดถีแลช้างพระประเทียบทั้งปวงตามเสด็จ แวดล้อมด้วยหมู่มุขเสนามาตย์ คฤหบดีเสรษฐีทวิชาจารย์ แลจตุรงค์โยธาหาญ เปนอันมาก เสด็จยาตราพลาพลไปเบื้องหลัง ชนาธิปราชา ส่วนสมเด็จพระเจ้าชนาธิปราชทรงทราบข่าวว่า พระเจ้าสีหหนุราชเสด็จยาตราพลมา ก็เสด็จทรงพระราชยานน้อย แวดล้อมด้วยเสนามาตย์ราชพิริยโยธาหาญ ออกจากพระนครไปถึงอโสกะอุทยาน ยานา โอตาเรต๎วา จึ่งเสด็จลงจากพระราชยาน เสด็จดำเนินด้วยพระบาทไปทำปัจจุค์คมะนาการ รับเสด็จสมเด็จพระเจ้ากรุงกบิลพัสดุ์ ถวายบังคมทูลเชิญเสด็จประเวศพระนคร สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชทอดพระเนตรเห็นป่าลุมพินี อันใหญ่กว้างเปนที่รัมณิยถาน จึ่งตรัสแก่พระเจ้าชนาธิปราชขอพักพลประทับอยู่ในที่นั้น พระเจ้าชนาธิปราชให้รี้พลแผ้วถางภูมิประเทศที่นั้นถวายพระเจ้าสีหหนุราช จึ่งตรัสสั่งสุรัตนวัฒกีอะมาตย์นายช่างผู้ใหญ่ ให้กระทำมหา/*32มณฑปกว้างถึงกึ่งโยชน์ กอบด้วยเสาถึง ๘๐๐ ต้น แล้วให้กระทำปราสาททององค์หนึ่งมีพื้น ๑๙ ชั้น ในอะโสกอุทยานให้นามโกกะนุทปราสาท ส่วนพระเจ้าชนาธิปราชก็ให้สร้างปราสาท ๒ องค์ ใด้นามธัญญมุตตปราสาทองค์ ๑ เวฬุปัตตปราสาทองค์ ๑ ณ พระอุทยานนั้น แลการสร้างปราสาททั้ง ๓ สำเร็จในเดือนหนึ่งปริบูรณ์ ครั้งถึงผคุณามาศ พระเจ้าชนาธิปราช จึ่งให้ตกแต่งพระนครงามดุจดาวดึงษ์เทวะโลก แล้วให้ตกแต่งปราสาททั้ง ๓ และมหามณฑปในอะโสกะอุทยาน ในท่ามกลางมหามณฑปนั้นตั้งไว้ซึ่งกองแก้ว ๗ ประการสูงประมาณชั่วลำตาลหนึ่ง ลาดด้วยผ้ากัมพลอันหาราคามิได้ เปนบัลลังก์สำหรับจะราชาภิเศก ครั้นเวลารุ่งเช้าก็อัญเชิญพระศิริมหามายาราชธิดา ให้โสรจสรงเสาวคนธ์จันทน์ทะโนทกะธารา แล้วทรงเครื่องศิริราชกัญญาวิภูสนาภรณ์พร้อมเสร็จ แวดล้อมด้วยคณาเนกนางขัตติยะราชกุมารีแสนหนึ่งเปนบริวาร ราชา ส่วนสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราช ก็อัญเชิญพระเจ้าศิริสุทโธทะนะราชโอรส ให้โสรจสรงสุคนโธทกะธารา แล้วทรงราชาภิศิกะพัตร์รัตนราชปิลันธนาภรณ์พร้อมเสร็จ ภออุตตมฤกษ์ก็อัญเชิญเสด็จขึ้นทรงอลงกตมหามงคลราชรถ อันห้อยย้อยไปด้วยแก้วมีประการต่างๆ เทียมด้วยสินธพชาติทั้ง ๔ มีศรีดังดอกกมุท เสด็จไปสู่มหามงคลมณฑปที่ราชาภิเศก ตัส๎มึ ขเณ ขณะนั้นก็ร้อนถึงบัณฑุกัมพล/*33ศีลาอาศน์ สมเด็จอมรินทราธิราชทรงพระอาวัชนาการทราบเหตุ จึ่งเสด็จแวดล้อมด้วยเทพยบริวารเปนอันมาก ดำรัสให้พระวิสสุกรรมเทพยบุตร ถือเอาซึ่งทิพยภูษา แล้วให้นางสุชาดาเทพยอัปศรกัญญา นำน่าอมรบรรพสัทลงสู่กรุงเทวะทหะนคร ในกาลนั้นหมู่ภุมเทพยดาแลรุกขเทพยดาอากาศเทพยดาทั้งหลายก็ชวนกันอุโฆศนาสาธุการโกลาหลนี่สนั่น เทพยดาในชั้นฉกามาพจรสวรรค์แลมหาพรหม ตั้งแต่ชั้นพรหมปาริสัช ตลอดถึงภวัคคอัคคนิษฐภพ ได้สดับศัพท์สาธุการ ก็ชวนกันโสมนัศปรีดา แลท้าวสหัมบดีมหาพรหมพระหัตถ์เบื้องขวาทรงรัตนภิงคารพระเต้าแก้ว เต็มไปด้วยทิพยสุคนโธทก พระหัดถ์เบื้องซ้ายทรงรัตนจังโกฏผะอบแก้ว เต็มไปด้วยสัตตรัตนมณี แลท้าวสุทธาวาศมหาพรหมพระกรทรงทิพยเสวตรฉัตรอันใหญ่ ดุจบุรณจันทรมณฑลลงสู่เทวะทหะนคร สมเด็จพระเจ้าชนาธิปราชได้ทอดพระเนตรเห็นเทพยคณะบรรพสัททั้งหลายลงมาเปนอันมาก ก็ทรงพระโสมนัศตรัสสรรเสริญบุญบารมีพระราชธิดา แห่งพระองค์อันเปนมหัศจรรย์ สัก์โก วิส์สุกัม์มํ อาณาเปต๎วา สมเด็จอมรินทราธิราช จึ่งตรัสสั่งวิสสุกรรมเทพย์บุตรให้กระทำพื้นลาน รอบมหามณฑปแลมรรคากึ่งโยชน์อันจะมาแต่พระนคร ตราบท่าวถึงพระอุทยานนั้นให้ราบรื่นพื้น/*34เสมอเปนอันดี เทพยดาทั้งหลายก็มาประชุม เล่นมโหรศพอภิเศกสมโภชในที่นั้นๆ ส่วนพระศิริมหามายาทรงเครื่องแล้วแวดล้อมด้วยนางขัตติยกัญญา แสนหนึ่งเปนบริวาร เสด็จลงจากปราสาทมาทรงราชรถ แลนางสุชาดาเทพย์อัปสรอสุรธิดา ก็ทรงทิพยรถยานออกจากพระนครไปสู่อุทยาน แวดล้อมด้วยคณาเนกนางเทพย์อับศรเปนบริวารนำน่ารถพระศิริมหามายาราชบุตรี สมเด็จท้าวโกสีย์แลพระเจ้าชนาธิปราช กับทั้งสุนันทาเทวีราชชนนีแลหมู่นางสนมนารีนิกรกัญญา กับกะษัตริย์ขัตติยวงศาทั้งหลายเปนอันมากก็ตามไปในเบื้องหลัง หมู่เทพย์บรรพสัททั้งหลายก็ถือฉัตรแลธงไชยธงปฎาก แห่ไปทั้งสองฟากถนนวิถี เทพยดามนุษย์ทั้งปวงก็มาสโมสรสันนิบาต นั่งแวดล้อมมหามงคลวิวาหะมณฑปอยู่โดยรอบ ในขณะนั้นอันว่าทิพยมณฑาบุบผชาติ แลนานาทิพยกุสุมวัสสธารก็บันดานตกเต็มทั่วพื้นภูมิสถาน โดยยาวได้สองโยชน์กว้างได้โยชน์หนึ่ง แต่ล้วนกองดอกไม้ทิพย์อันตกลงมาสูงเสมอหลังม้า ส่วนสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชก็ให้ตรวจเตรียมพลสารสินธพพยุหบาท แลให้พระศิริสุทโธทะนะราชกุมารลงจากราชรถ เสด็จขึ้นทรงมงคลเสวตรหัดถีอันมีนามรัตนปัจจัยกุญชร เบื้องบนหลังดาษด้วยข่ายเงินทองแก้วทั้ง ๗ ประการ แลตั้งซึ่งสุวรรณ์รัตนปราสาทเปนราชาอาศน์ที่สถิตย์ มีกระษัตริย์สักยราชวงศ ๑๐๑ พระองค์แวด/*35ล้อมเปนบริวาร แลท้าวสุทธาวาศมหาพรหมทรงซึ่งทิพยเสวตรฉัตรอันใหญ่นำเสด็จไปในเบื้องน่า และราชกุมารทั้งสองคือพระสุกโกทะนะแลอะมิตโตทนะผู้เปนพระอนุชาเสด็จทรงมงคลราชรถอันเดียวกัน พร้อมด้วยจตุรงค์โยธาหาญ แห่ตามท้าวมหาพรหมไปในเบื้องน่าพระคชาธาร พระศิริสุทโธทนะเชษฐา สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชก็เสด็จแวดล้อมด้วยขัตติยวงศสักยราช ๖๐๐๐๐๐ ไปในเบื้องหลังช้างพระที่นั่งพระราชโอรส แลหมู่เทพยดาทั้งหลายก็แวดล้อมไปเปนอันมาก กะษัตริย์ทั้งสองฝ่ายเสด็จมาถึงซุ้มทวารพระอุทยาน แล้วเสด็จเข้าสู่มหามณฑปกับด้วยเทพยเจ้าทั้งปวง ฝ่ายท้าวสุทธาวาศมหาพรหมกำหนดซึ่งกาลอันได้อุดมมหุติฤกษ์แล้ว ก็จูงพระหัดถ์พระศิริสุทโธทนะราชกุมาร ขึ้นสถิตย์นะเบื้องบนกองแก้ว นางสุชาดาอสุรินทรธาดา ก็จูงพระหัดถ์พระศิริมหามายา ขึ้นสถิตย์บนรัตนราษีที่อภิเศกนั้น แลกะษัตริย์ทั้งสองก็จับพระหัดถ์ซึ่งกันแลกัน สมเด็จท้าวสหัสสไนยก็เป่าทิพย์วิไชยุตมหาสังข์ทักขิณาวัฎ บัญจสิขคันธัพพเทพบุตรก็ดีดซึ่งพิณสามสาย เทพยดามนุษย์ทั้งหลายก็ประโคมทิพยดุริยางค์แลมนุษย์ดุริยางค์ บันลือศัพท์โกลาหลนี่สนั่นพร้อมกันเปนอันหนึ่งอันเดียว แลท้าวสุทธาวาศมหาพรหมก็หลั่งทิพย์อุทกธาราจากรัตนภิงคารถวายมุทธาภิสิญจะนาการแล้ว กล่าวมงคลสารประสิทธิพรโดยอเนก/*36บรรยาย ขณะนั้น ก็บังเกิดมหัศจรรย์ต่าง ๆ มีพื้นพะสุนธรากัมปนาทเปนต้น อันว่าห่าฝนแก้ว ๗ ประการก็บันดาลตกลงจากอากาศ เต็มตลอดปริเวณโยชน์หนึ่งโดยรอบมหามณฑปนั้น เทพยดาทั้งหลายทั่วจักระวาฬก็โปรยปรายสัตตรัตนมณีนฤโฆศ ศัพท์สาธุการเอิกเกริกโกลาหลบันลือลั่นเปนอันเดียว ตั้งแต่พื้นภูมิภาคย์ตลอดถึงภวัคคพรหม แลกะษัตริย์ทั้งหลายมีสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชเปนอาทิ แลมหาชนบรรพสัทเห็นมหัศจรรย์ดังนั้น ก็มีโลมชาติสยดสยองแซร่ซร้องสรรเสริญพระกฤษดาภินิหารแห่งกะษัตริย์ทั้ง ๒ พระองค์ เสียงนฤโฆศครุวนาดุจเสียงมหาเมฆอันกึกก้องในท้องมหาสมุท ส่วนพระสุนันทาเทวี ก็จุดธูปเทียนกับทั้งสุคนธบุบผชาติบูชาเทพยดาทั้งหลาย แล้วตรัสประกาศด้วยบาทพระคาถาว่า สัพเพเทวาจนาคาจ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าแต่เทพยดาทั้งหลาย อันมีมหิทธิฤทธิ์จงสดับคำแห่งข้าพเจ้า ขอให้ราชธิดาของข้าพเจ้าประสูติ์พระโอรส ให้ได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูพุทธเจ้าในโลกเปนอาทิดังนี้ วัน์ทิต๎วา แล้วถวายวันทนบูชาแก่กะษัตริย์ทั้ง ๒ แลบันดากะษัตริย์ทั้งหลายมีสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชเปนอาทิ ก็อภิวาทบูชาแก่กะษัตริย์ทั้ง ๒ ดุจนั้น ท้าวมหาพรหมแลเทพยดาก็กระทำสักการะบูชา ด้วยนานาทิพยสุคนธ์กุสุมชาติ เหล่าอสุระราชทั้ง ๘ คนก็บูชาด้วยผลมะตูมสุกอันนำ/*37มาแต่ป่าหิมพานต์ ท้าวเวสสุวรรณมหาราช ก็บูชาด้วยทิพย์ภูษาต่างๆ อันตกลงแต่ไม้กัลปพฤกษ บนยอดหิมวันตบรรพตกับทั้งผลหว้าอันเกิดแต่ชมพูพฤกษประจำทวีป แต่เครื่องสักการบูชาแห่งเทพยดาทั้งหลายกองสูงชั่วลำตาลหนึ่ง แลหมู่อมรินทร์พรหมต่างถวายมงคลพรมีอเนกประการ แลเล่นมโหรศพสมโภชถึง ๗ วันเปนกำหนด แล้วท้าวเทพยดาทั้งหลายก็ถวายโอวาทนุศาสน ให้ตั้งอยู่ในเบญจางคิกศีลแล้วก็นิวัตตนาการสู่เทวะโลก ส่วนสมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชแลกะษัตริย์ทั้งปวง ยับยั้งอยู่ในมณฑป เล่นการมโหรศพสมโภชทุกทิวาราตรีถ้วนถึงไตรมาศ แล้วดำริห์กาลที่จะกลับยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเชษฐมาศกาฬปักษ์ จึ่งตรัสสั่งกะษัตริย์สักยราช ๓๐๐๐๐๐ กับสุทธิยอะมาตย์ให้ไปสร้างปราสาทองค์หนึ่ง ณะกรุงกบิลพัสดุ์ มีพื้นได้ ๗ ชั้น มีเสา ๕๐๐ ต้น แล้วไปด้วยไม้จันทน์ ถวายนามจันทนปราสาท แล้วให้พระสุกโกทะนะราชโอรสกับกะษัตริย์ ๑๐๑ องค์ไปสร้างปราสาทอิกองค์หนึ่ง มีพื้น ๙ ชั้น มีเสา ๕๐๐ ต้น แล้วไปด้วยไม้ราชพฤกษ์ ส่วนสมเด็จพระเจ้าชนาธิปราช ก็ตรัสใช้พระขัตติยวงศทั้งหลายกับสุปดิษฐอะมาตย์ ไปสร้างปราสาทณะกรุงกบิลพัสดุ์อิกองค์หนึ่ง มีพื้น ๗ ชั้นมีเสา ๑๐๐๐ ต้น แล้วไปด้วยไม้แก่นทั้งสิ้น แลการสร้างปราสาททั้ง ๓ สำเร็จแล้วก็กลับสู่เมืองเทวะทหะนคร สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชก็ให้ตกแต่ง/*38ประดับมรรคา ตั้งแต่เมืองเทวะทหะนครถึงกรุงกบิลพัสดุ์ แล้วให้ราชโอรส แลพระสุณิสาขึ้นทรงอลงกฎกาญจนะราชรถอันเดียวกัน มีอเนกนิกรคณานางกำนัล ๑๐๐๐๐๐ กับกะษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์ แลขัตติวงศาสักยราช ๖๐๐๐๐๐ ตามเสด็จแวดล้อมเปนบริวาร ส่วนพระองค์ก็ทรงคชาธารแวดล้อมด้วยจตุรงค์โยธาหาญ เสด็จยกพยุหะแสนยาพลากรไปในเบื้องน่า ฝ่ายพระเจ้าชนาธิปราชก็เสด็จยาตราพลาพลไปในเบื้องหลัง ให้นำเอาสรรพสวิญญาณวัดถุแลอวิญญาณวัดถุซึ่งจะพระราชทานแก่พระราชธิดา เปนต้นว่าทาษีทาษาสิ่งละแสนโกฎิ แลช้างพังพัน ๑ ช้างพลายพัน ๑ สินธพชาติ ๘๔๐๐๐ อุศุภกาษรสิ่งละอโขเภนิตามไปภายหลัง แลหนทางตั้งแต่เมืองเทวะทะหะนครจนถึงกรุงกบิลพัสดุ์นั้น โดยกว้างถึง ๓ โยชน์เต็มไปด้วยสัตว์แลมนุษย์ทั้งหลายหาระหว่างมิได้ แลหมู่มหาชนนำไปซึ่งพัสดุ์สิ่งของทั้งปวงสู่กรุงกบิลพัสดุ์ถึง ๔ เดือนกึ่ง จึ่งถึงพร้อมบริบูรณ์ สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชทรงทำมงคลราชาภิเศกกะษัตริย์ทั้ง ๒ เหนือรัตนบัลลังก์ถึงสามครั้งแล้ว อัญเชิญเสด็จขึ้นสถิตย์ณะจันทนปราสาท แล้วมอบราชสมบัติให้พระราชโอรส ครองมไหสวริยสมบัติแทนพระองค์ บันดากะษัตริย์ทั้งหลายมีสมเด็จพระเจ้าชนาธิปราชเปนอาทิ ก็ถวายบังคมลากลับไปสู่พระนครแห่งตนๆ สมเด็จพระเจ้าศิริสุทโธทนะมหาราชและพระศิริมหา/*39มายาเทวีก็ทรงอุปัษฐากพระราชชนกชนนีโดยเคารพย์ แลทรงปฏิบัติในเบ็ญจางคิกศีลแลทศพิธราชธรรมโดยโบราณราชประเพณีทุกประการ ราชา สมเด็จพระเจ้าสีหหนุราชทรงพระชราโรคาเบียดเบียฬ ก็เสด็จทิวงคต สมเด็จพระราชโอรสและพระราชสุณิสา กับพระขัตติยประยูรคณามัจจามาตย์ทั้งปวง ก็ประชุมกระทำการฌาปณะกิจถวายเพลิงพระบรมศพ โดยอุฬาริกกราชสักการบูชา ศิริสุทโธทโน สมเด็จพระเจ้าศิริสุทโธทนะมหาราช ก็เสวยมไหศวริยราชถวัลยรัชสืบสันตติวงศ์ดำรงพิภพกรุงกบิลพัสดุ์เสวยศิริสมบัติกับด้วย พระศิริมหามายาสุขุมาลชาติราชเทวีเปนบรมศุข.
วิวาหะมงคลปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑ จบ
---
ดุสิตปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒
สมเด็จพระผู้มีพระภาค ทรงพระมหากรุณาแก่สัตว์โลก ปราถนาจะรื้อสัตว์ให้พ้นจากห้วงมหรรณพสงสาร แลละเสียซึ่งจักรพัติราชสมบัติอันจะมาถึงใน ๗ วัน มิได้ทรงพระอาลัยดุจก้อนเขละอันข้องอยู่ในปลายพระชิวหา พระหฤทัยปราถนาจะถือเอาซึ่งผล คือพระสัพพัญญุตญาณในไม้กัลปพฤกษ์ คือพระสมดึงษบารมีมีดอกอันบานคือเบ็ญจมหาบริจาค แลตั้งอยู่เหนือภูมิภาคกล่าวคือไตรย/*40พิธสมบัติทั้งสาม จึ่งมีคำปุจฉาว่า กิริยาที่พระสัพพัญญูปราถนาพระสัพพัญญุตญาณเปนดังฤๅ? วิสัชนาว่า “พระบรมโพธิสัตวแห่งเรา เมื่ออดีตภพที่สุด ๔ อสงไขย์แสนกัลป์นับถอยหลังไปแต่มหาภัทธกัลปนี้ บังเกิดเปนพระสุเมธดาบสได้พบพระพุทธทีปังกรเจ้า แลละเสียซึ่งพระอรหัตอันจะบันลุในสำนักพระพุทธองค์โดยแท้ ปราถนาพระสัพพัญญุตญาณและได้พุทธพยากรณ์แล้ว ทรงบำเพ็ญเบ็ญจมหาบริจาค แลพระสมดึงษบารมีมีทานเปนต้น ในชาติกันดารอันจะนับจะประมาณมิได้ พระอัฏฐกถาจาริย์จึ่งกล่าวสรรเสริญพระบารมีโดยสารพระคาถาว่า ทานํ สีลัญจ เนก์ขมํ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่าด้วยบารมี ๑๐ ทัศ แลพระบรมโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญพระสมดึงษบารมีทั้งปวง คือพระทศบารมี ๑๐ พระทศอุปบารมี ๑๐ พระทศปรมัตถบารมี ๑๐ แลปลูกซึ่งบุญพืชนะจะบริโภคซึ่งผล ยังฉายาแห่งกุศลพฤกษ์ให้ร่มเย็นแก่มหาชนทั้งหลาย ครุวนา ดุจปลูกซึ่งอัมพพฤกษ พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวนัยอุประมาด้วยพระคาถาว่า ตเถว สํสารปเถ ชนานํ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่าชนทั้งหลายใดๆ จะนำไปซึ่งทรัพย์แลองค์ แลชีวิตรแห่งพระมหาสัตว์ ๆ บมิได้เอื้อเฟื้อแก่พระองค์ ทรงบำเพ็ญซึ่งมูลปณิธิกุศลจนสำเร็จดุจใด ด้วยพระทัยปราถนา จะให้เปนประโยชน์แก่นรชนทั้งหลาย อันท่องเที่ยวอยู่ในสงสารมรรคาดุจนั้น แต่พระองค์ให้/*41พระโลหิต เปนทานก็มากกว่ากระแสน้ำในมหาสาครทั้ง ๔ แต่ให้พระมังษเปนทานก็อาจยังพื้นแผ่นมหาปฐพีให้พ่ายแพ้ แต่ตัดพระเศียรกับทั้งพระเกษโมลีให้เปนทานก็ประมาณสูงกว่าเขาพระสิเนรุราช แต่ควักพระเนตรให้เปนทานก็มากกว่าดวงดาราในนภากาศ แลจำเดิมแต่บำเพ็ญกฤฎาภินิหาร แต่บาทมูลสมเด็จพระพุทธทีปังกรเปนต้น แต่บำเพ็ญพระสมดึงษบารมีมาสำเร็จลงในชาติเปนพระเวสสันดรนั้น
บัดนี้จะรับพระราชทานแทรกความเข้าให้พิศดาร ตามพระบาฬีในคัมภีร์ชินะมหานิทานว่า สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคแห่งเราได้พยากรณ์ในสำนักพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้ง ๒๔ พระองค์ มีพระพุทธทีปังกรเปนต้น จนพระพุทธกัสสปเปนปริโยสาน และทรงก่อสร้างกฤฎาภินิหารมาได้ซึ่งอานิสงษ์เปนอันมาก จึ่งมีคำปุจฉาว่า อานิสงษ์แห่งองค์พระบรมโพธิสัตว์นั้นเปนดังฤๅ? วิสัชนาโดยพระคาถาว่า เอวํ สัพ์พัง์คสัม์ปัน์นา เปนอาทิ แปลเนื้อความว่านรชาติทั้งหลายบริบูรณ์ด้วยบารมีทั้งปวง เที่ยงที่จะสำเร็จแก่พระโพธิญาณ แลสังสรนาการไปในสังสารวัฎนับด้วย ๑๐๐ โกฏิเปนอันมากได้ซึ่งอานิสงษ์ คือเมื่อเกิดเปนมนุษย์ไม่เปนคนจักษุบอดแต่กำเนิด ๑ ไม่เปนคนหนวกแต่กำเนิด ๑ ไม่เปนคนบ้า ๑ ไม่เปนคนใบ้ ๑ ไม่เปนคนเปลี้ย ๑ ไม่เกิด/*42ในมิลักขประเทศ ๑ ไม่เกิดในท้องแห่งทาษี ๑ ไม่เปนนิยัตตมิจฉาทิฐิ ๑ เพศไม่กลับเปนสัตรี ๑ ไม่ทำอนันตริยกรรมห้า ๑ ไม่เปนโรคเรื้อน ๑ เมื่อเกิดในกำเนิดแห่งสัตว์เดียรฉาน กายไม่เล็กกว่านกกระจาบและไม่ใหญ่กว่าช้าง ๑ ไม่เกิดในขุปปิปาสิกเปรด แลนิชฌามตัณหิกเปรด แลกาลกัญชิกาสูร ๑ ไม่เกิดในอวิจีมหานรก แลโลกันตริกนรก ๑ เมื่อเกิดในกามาพจรไม่เปนมาร ๑ เมื่อเกิดในรูปาพจรภพไม่เกิดในสุทธาวาศภพ ๑ ไม่เกิดในอรูปภพ ๑ ไม่ย่างก้าวไปสู่จักรวาฬอื่น ๑ เมื่อบังเกิดเปนมนุษย์ในภพใด ๆ ก็มีพระทัยยินดีที่จะบรรพชา แลประพฤติในจริยาทั้ง ๓ มีญาตัตถจริยาเปนอาทิ แลทรงบำเพ็ญพระบารมีทั้ง ๓๐ ทัศ มีพระทานบารมีเปนต้นพระอุเบกขาบารมีเปนที่สุด พระคันฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาว่า ทเสว ปารมี โหน์ติ เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า กิริยาที่ทรงสั่งสมพระบารมีเพื่อประโยชน์แก่พระโพธิญาณ จัดเปนสิ่งละ ๓ ประการคือพระบารมี ๑๐ แลอุปบารมี ๑๐ แลปรมรรถบารมี ๑๐ แลทรงบำเพ็ญทานในชาติเปนเวลามพราหมณเปนอาทินั้น จัดเปนพระทานบารมี ทรงควักพระเนตรให้เปนทานในชาติเปนพระยาสีวิราชนั้น จัดเปนทานอุปบารมี ทรงสละชีวิตรให้เปนทานในชาติเปนพระยาสสบัณฑิตยนั้นจัดเปนทานปรมรรถบารมี ทรงบำเพ็ญศีลในชาติเปนพระยาสีลวกุญชรราชนั้น จัดเปนสีลบารมีในชาติ/*43เปนพระยาภูริทัตนาคินทรราชนั้น จัดเปนสีลอุปบารมี ในชาติเปนพระยาสังขบาลนาคราชนั้น จัดเปนสีลปรมรรถบารมี ทรงบำเพ็ญเนกขัมบรรพชา ในชาติเปนพระอะโยฆรราชกุมารนั้น จัดเปนเนกขัมบารมี ในชาติเปนพระหัตถีปาลกุมารนั้น จัดเปนเนกขัมอุปบารมี ในชาติเปนพระยาจุลสุตโสมราชนั้น จัดเปนเนกขัมปรมรรถบารมี ทรงพระปรีชาญาณในชาติเปนสัมภวกุมาร จัดเปนปัญญาบารมี ในชาติเปนวิธุรบัณฑิตอะมาตย์ จัดเปนปัญญาอุปบารมี ในชาติเปนเสนกบัณฑิตยพราหมณ จัดเปนปัญญาปรมรรถบารมี ทรงพระวิริยภาพในชาติเปนพระยามหากระปิราช จัดเปนวิริยบารมี ในชาติเปนพระยาสีลวมหาราช จัดเปนวิริยอุปบารมี ในชาติเปนพระยามหาชนกราช จัดเปนวิริยปรมรรถบารมี ทรงพระขันติธรรมในชาติเปนพระจุลธรรมบาลราชกุมาร จัดเปนขันตีบารมี ในชาติเปนพระธรรมิกเทวบุตร์ จัดเปนขันตีอุปบารมี ในชาติเปนพระขันตรวาทีดาบส จัดเปนขันตีปรมรรถบารมี ทรงกระทำสัจจกิริยาในชาติเปนสกุณโปฎกนกคุ่มนั้น จัดเปนสัจจบารมี ในชาติเปนพระยามัจฉาปลาช่อนนั้น จัดเปนสัจจอุปบารมี ในชาติเปนพระยามหาสุตโสมราช จัดเปนสัจจปรมรรถบารมี ทรงกระทำอธิฐานในชาติเปนพระยากุกกุรราช จัดเปนอธิฐานบารมี ในชาติเปนมาตังคจัณฑาลบัณฑิตย จัดเปนอธิฐานอุปบารมี ในชาติเปนมูคผักกะ/*44บัณฑิตย คือพระเตมิยราชกุมารนั้น จัดเปนอธิฐานปรมรรถบารมี ทรงเจริญพระเมตตาในชาติเปนสุวรรณสามดาบส จัดเปนเมตตาบารมี ในชาติเปนพระกัณหาธิปายนดาบส จัดเปนเมตตาอุปบารมี ในชาติเปนพระยาเอกราช จัดเปนเมตตาปรมรรถบารมี ทรงประพฤติอุเบกขาในชาติเปนกัจฉะปะบัณฑิตย จัดเปนอุเบกขาบารมี ในชาติเปนพระยามหิศราช จัดเปนอุเบกขาอุปปารมี ในชาติเปนโลมหังสบัณฑิตย จัดเปนอุเบกขาปรมรรถบารมี สิริเปนสมดึงษบารมี ๓๐ ทัศ บริบูรณ์มิได้ยิ่งมิได้หย่อน แลในชาติเปนพระเวสสันดรนั้น ทรงบำเพ็ญพระบารมีทั้ง ๑๐ พร้อมทุกประการมิได้เศษ แลกาลเมื่อพระชนมายุได้ ๘ พระพรรษา มีพระทานัทธยาศัย ดำริห์จักให้อัชฌัติกทาน แลกาลเมื่อพระราชทานเสวตร์กุญชรปัจจัยนาค แลกาลเมื่อทรงปริจาคสัตตดกมหาทาน แลกาลเมื่อต้องบรรพาชนิยกรรม ออกจากพระนคร แลกาลเมื่อบริจาคบุตตทานแลภริยาทาน แลกาลเมื่อสมาคมแห่งหกกะษัตริย์ ในท้องคิรีวงกฎ มหาปฐพีก็กัมปนาททุกครั้ง ถ้วนถึงคำรบ ๗ ครั้ง เปนมหามหัศจรรย์ เหตุดังนั้นจึ่งตรัสพระสัทธรรมเทศนา ไว้ในคัมภีร์จริยาปิฎก ด้วยบาทพระคาถาว่า อเจตนายํ ปฐวี เปนอาทิ อรรถาธิบายก็คล้ายกับความหลัง ทรงบำเพ็ญพระสมดึงษบารมี บริบูรณ์ในชาติเปนพระยามหาเวสสันดร เบื้อง/*45น่าแต่นั้นก็เปนปัจฉิมภวิกชาติ ได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ สำเร็จพุทธภูมิบารมี แลในชาติเปนพระเวสสันดรนั้น กาลเมื่อวันประสูติ์ ตรัสแก่พระมารดาว่า จะบำเพ็ญทานแลทรงบริจาคมหาทานทั้งปวง ดุจนัยพรรณามาแล้ว จัดเปนพระทานบารมี แลกาลเมื่อทรงสถิตย์อยู่ในฆราวาศ ทรงรักษาเบ็ญจางคิกศีลเปนนิจ แลรักษาอุโบสถศีลทุกๆ กึ่งเดือน จัดเปนพระสีลบารมี กาลเมื่อเสด็จออกจากพระนครสละเสียซึ่งกามคุณ ทรงบรรพชาเปนดาบส อยู่ในอรัญประเทศนั้น จัดเปนพระเนกขัมบารมี กาลเมื่อทรงพระดำริห์จักให้อัชฌัติกทาน แต่ยังสถิตย์อยู่ในทารกภูมิ แลเมื่อพระราชทานสองพระโอรสแก่ชูชกพราหมณ กอบด้วยพระวิจารณญาณ บันเทาเสียซึ่งความรักแลความโศก แต่บุตรวิโยคนั้น จัดเปนพระปัญญาบารมี กาลเมื่อเสด็จดำรงราชสมบัติทรงพระอุสาห เสด็จออกสู่ฉะทานศาลา ทุกๆ กึ่งเดือนมิได้ขาด แลกาลเมื่อออกทรงพาหิรบรรพชา อุสาหบูชาเพลิง เพื่อจักบำรุงซึ่งเตโชกระสิณภาวนานั้น จัดเปนวิริยบารมี กาลเมื่อพระราชบิดาตรัสสั่งให้นฤเทศพระองค์เสียจากพระนคร ด้วยคำชาวสิวิราษฎร์ยกโทษมิได้มีความพิโรธในพระราชบิดร แลกาลเมื่อพราหมณตีพระโอรสทั้งสองอดกลั้นเสียซึ่งความโกรธในพราหมณ์ จัดเปนพระขันตีบารมี กาลเมื่อตรัสปฏิญาณจะให้อัฏฐิ/*46ทานแลบุตรทานแก่พราหมณ์แล้ว ก็ทรงเสียสละปริจาคให้โดยสัตย์ มิได้ตรัสกลับกลอกฬ่อลวงนั้นจัดเปนพระสัจจบารมี กาลเมื่อทรงพระสมาทานมั่นมิได้กระทำในพระทัยเสนหาอาลัยในพระราชบุตรอันทรงสละให้เปนทาน แลกาลเมื่อทอดพระเนตรเห็นหมู่สะกะเสนา สำคัญว่าข้าศึกสดุ้งแต่มรณะภัยพระมัททีทูลเล้าโลมพระทัย แล้วเสด็จลงจากยอดบรรพต กระทำพระทัยมั่นมิได้หวั่นไหวแต่ภัยนั้นจัดเปนพระอธิฐานบารมี กาลเมื่อแผ่พระเมตตาไปแก่ชาวกลึงคราษฐ์พระราชทานกุญชรทาน แลกาลเมื่อสถิตย์ในวงกฎ แผ่พระเมตตาทั่วไปแก่สรรพสัตว์จัตตุบททวิบาทนั้นจัดเปนพระเมตตาบารมี กาลเมื่อตัดเสียซึ่งเสนหาในพระปิยบุตรแลมิได้โกรธแก่พราหมณ์ ตั้งพระทัยเปนมัชฌัตตารมณ์ท่ามกลาง ไม่รักไม่ชังแก่ผู้ใดนั้นจัดเปนพระอุเบกขาบารมี แลพระมหาบุรุษบำเพ็ญพระบารมีสำเร็จในชาติเปนพระเวสสันดรนั้น ครั้นสิ้นพระชนมายุก็จุติไปบังเกิดเปนสันดุสิตเทวราช เสวยทิพยสมบัติอยู่ในชั้นดุสิตเทวโลก กำหนดอายุถึง ๕๗ โกฏิกับ ๖๐ แสนปีในมนุษย์นี้ นับเปนปีในชั้นดุสิตได้ ๔๐๐๐ ปีทิพย์
บัดนี้จะได้รับพระราชทานถวายวิสัชนา ตามเรื่องความในดุสิตปริวัตเดิมนั้นสืบต่อไป ในลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา ซ้ำสรรเสริญพระบารมีอีกสองบทว่า คัม์ภีรปารทานาทิ เปนอาทิ อรรถาธิบายว่าพระ/*47มหาสัตว์ทรงบำเพ็ญพระบารมีทั้ง ๑๐ มีทานเปนต้น เหมือนดุจฝั่งมหาสาครอันฦก ทรงว่ายข้ามด้วยกำลังถึงฝั่งสงสารมหรรณพ ด้วยบริจาคภริยาทานคือพระมัททรี ยังพระทศบารมีให้สำเร็จแล้วเสด็จสถิตย์ในดุสิตเทวพิภพบันลุซึ่งกาลอันแก่กล้าแห่งพระโพธิญาณ เทพยดาทั้งหลายจึ่งอาราธนาให้จุติลงสู่พระครรภ์ แห่งพระพุทธมารดาในปัจฉิมชาตินั้น แท้จริงพระมหาบุรุษราชเจ้าเบื้องว่าบำเพ็ญพระบารมียังมิได้บริบูรณ์ แม้ถึงจะบังเกิดในดุสิตเทวโลก ก็มิได้สถิตย์อยู่จนตราบเท่าสิ้นพระชนมายุเหตุฤๅ? เหตุใดในเทวพิภพนั้น ยากที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้บริบูรณ์ได้ ย่อมกระทำอธิมุตตกาลกลั้นพระทัยให้วายชีพจุติลงมาเกิดในมนุษยโลก จะได้สืบสร้างพระบารมีให้บริบูรณ์ ในกาลครั้งนั้นพระบารมีนั้นแก่กล้าบริบูรณ์อยู่แล้ว อาจสามารถจะได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ ในอนันตภพเปนแท้ จึ่งเสด็จสถิตย์อยู่ในดุสิตเทวโลกตราบเท่าถ้วนกำหนดชนมายุ ๔๐๐๐ ปีทิพย์ล้ำโกลาหล ๕ ประการอันมีในโลก คือกัลปโกลาหล ๑ พุทธโกลาหล ๑ จักรวัตติโกลาหล ๑ มงคลโกลาหล ๑ โมไนยโกลาหล ๑ ในกาลนั้นสุทธาวาศมหาพรหมทั้งหลาย ประดับซึ่งพรหมอาภรณ์อันเปนทิพย์ ลงมาเที่ยวทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุอุโฆศนาการ ซึ่งเหตุแห่งพุทธโกลาหลแก่มนุษย์ “ว่าดูกรท่านทั้งหลายผู้นฤทุกข์ เบื้องน่าแต่นี้ล่วงไปอีกแสนปีพระสัพ/*48พัญญูจะบังเกิดในโลก ถ้าจะใคร่พบเห็นจงเว้นจากเบ็ญจพิธเวรทั้ง ๕ อุสาหบำเพ็ญทานรักษาศีลเจริญภาวนากระทำการกุศลต่างๆ” เหตุดังนั้นเทพยดาแลพรหมทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุ ได้สดับซึ่งพุทธโกลาหลดังนี้จึ่งสโมสรสันนิบาตปฤกษาแก่กันว่า “สัตว์ผู้ใดหนอจะได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูในโลก” ครั้นลุกาลแสนปีล่วงไป ปัญจะบุพพนิมิตร์ทั้ง ๕ ก็บังเกิดมีแก่พระมหาสัตว์ คือทิพยบุบผาที่ประดับพระกายนั้นเหี่ยวแห้ง ๑ ทิพยพัตรภูษาที่ทรงนั้นมีสีอันเศร้าหมอง ๑ พระเสโทบังเกิดไหลออกจากพระกัจฉะประเทศ ๑ พระสริรกายกอบด้วยอาการชราปรากฎ ๑ มีพระทัยกระสันเปนทุกข์เหนื่อยหน่ายจากเทวโลก มิได้มีความยินดีที่จะสถิตย์ในทิพยอาศน์นั้น ๑ เมื่อปัญจบุพพนิมิตรบังเกิดแก่พระมหาสัตว์ดังนี้ เทพยเจ้าทั้งหลายก็รู้แจ้งประจักษ์ว่า สันตุสิตเทวราชองค์นี้คือองค์พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ อันจะได้ตรัสในโลกเปนแท้ แลท้าวมหาพรหมทั้งหมื่นจักรวาฬกับฉกามาพจรเทวราชทั้ง ๖ ชั้น แลท้าวจาตุมหาราชจักรวาฬละสี่ๆ สิริเปนท้าวมหาราช ๔ หมื่นพระองค์ แลเทพยดาทั้งหลายอันเศษชวนกันมาสันนิบาตในมงคลจักรวาฬนี้ พาเอาเทพยเจ้าในจักรวาลนี้ มีสมเด็จอำมรินทราธิราชเปนอาทิ ไปสู่ดุสิตเทวโลกย์ เข้าสู่ทิพย์พิมานแห่งพระโพธิสัตว์กราบทูลอาราธนา เหตุดังนั้นพระสัพพัญญู เมื่อได้ตรัส/*49แล้ว จึ่งบัณฑูรพระคาถาสำแดงเหตุในหนหลังว่า “ยทาหํ ตุสิเต กาเย” เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า กาลเมื่อตถาคต เปนสันตุสิตเทวราช อยู่ในดุสิตเทวโลก เทพย์บรรพสัทมาทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีเพียรเปนอันมาก กาลบัดนี้สมควรที่พระองค์จะจุติลงไปบังเกิดในมาตุคัพโภทรจะได้ขนข้ามสัตวนิกรในมนุษย์โลกกับทั้งเทวโลก ให้พ้นจากโอฆสงสารวัฎ ให้ได้ตรัสรู้ซึ่งทางปฏิบัติ อันจะเข้าสู่พระอมัตมหานฤพาน แล้วมีคำอธิบายสืบต่อไปว่า เทพยดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาฬ มายกขึ้น ซึ่งทศนขสโมธานสมุชลิตอัญชลี ทูลอาราธนาวิงวอนพระมหาบุรุษราชเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นฤทุกข์พระองค์ทรงบำเพ็ญพระทศบารมีมา ใช่จะปราถนาซึ่งสักกะสมบัติแลมารสมบัติ พรหมสมบัติแลจักรวัติสมบัตินั้นหามิได้ ตั้งพระทัยปราถนาซึ่งภาวะจะตรัสเปนพระสัพพัญญูจะกู้ขนสัตวโลกให้บันลุพระอมัตมหานฤพาน เหตุดังนั้นกาลบัดนี้ก็เปนสมัยเพื่อประโยชน์จะได้ตรัสเปนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะได้โปรดสัตวโลกในครั้งนี้” ในลำดับนั้นสมเด็จพระมหาสัตว์ยังมิได้รับปฏิญาณ แก่เทพยนิกรอันมาทูลอาราธนา ทรงพิจารณาดูซึ่งปัญจมหาวิโลกนะทั้ง ๕ ประการ ด้วยสามารถทรงกำหนดซึ่งกาลแลทวีปแลประเทศและตระกูลกับทั้งพระมารดา แลพิจารณาดูซึ่งกาลนั้นเปน/*50ปฐมว่า กาลเมื่ออายุแห่งสัตว์ในมนุษยโลกเจริญมากขึ้นไปกว่าแสนปี ก็ใช่กาลที่พระสัพพัญญูจะบังเกิดในโลก. เหตุฤๅ? เหตุว่าสัตว์ทั้งหลายจะมิได้รู้ซึ่งชาติชรามรณมากไปด้วยความประมาทในสันดาน เบื้องว่าพระศาสดาจารย์จะตรัสเทศนาซึ่งพระไตรยลักษณ์ ก็จะไม่สำคัญสัญญาที่จะสดับจักมิได้เชื่อฟังอภิสมัยมรรคผล ก็จะมิได้บังเกิดพระพุทธศาสนา ก็จะมิได้เปนนิยานิกธรรม เหตุดังนั้นจึ่งใช่กาลที่พระพุทธเจ้าจะบังเกิดในโลก ประการหนึ่ง กาลเมื่ออายุสัตว์ลดถอยน้อยลงไปกว่า ๑๐๐ ปี ก็ใช่กาลที่พระสัพพัญญูจะบังเกิดในโลก. เหตุฤๅ? เหตุว่าสัตว์ทั้งหลายในกาลนั้นมีสันดานหนาไปด้วยกิเลศ จะมิได้ตั้งอยู่ในพุทธานุศาสนกถา ครุวนาดุจเอาท่อนไม้ขีดลงในน้ำ พลันที่จะอันตระธานมิได้ปรากฎ เหตุดังนั้นใช่กาลที่พระสุคตจะบังเกิดในโลก แลกาลเมื่ออายุสัตว์ตั้งอยู่จำเดิมแต่แสนปีลงมาตราบเท่ากำหนด ๑๐๐ ปีจะมีสันดานสดับรับรศพระสธรรม ควรแก่กาลที่พระสัพพัญญูจะบังเกิดในโลก เมื่อพระมหาสัตว์ทรงพิจารณาเห็นอายุสัตว์ในกาลนั้นตั้งอยู่ ๑๐๐ ปีเปนกำหนด เห็นสมควรที่จะจุติลงไปบังเกิด แล้วทรงพิจารณาดูซึ่งทวีปทั้ง ๔ เห็นทวีปทั้ง ๓ มิได้เปนที่บังเกิดแห่งพระพุทธเจ้า ๆ ทั้งหลายย่อมบังเกิดแต่ในชมพูทวีปอันเดียวทุกๆ พระองค์ แล้วทรงพิจารณาซึ่งประเทศสืบต่อไป เห็นในมัชฌิมประเทศ/*51เปนที่บังเกิดแห่งพระอริยเจ้าทั้งปวง มีพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเปนอาทิ อนึ่งสมเด็จบรมจักรพัติแลกะษัตริย์พราหมณ์คหบดีมหาศาลมเหสักข์ที่มีบุญมาก ก็ล้วนบังเกิดแต่ในมัชฌิมประเทศนั้นทั้งสิ้น จะได้บังเกิดในประจันตประเทศทั้งปวงนั้นหามิได้ และกรุงกะบิลพัสดุ์ประดิษฐานอยู่ในที่ภูมิภาคแห่งมัชฌิมประเทศ ควรที่อาตมาจะบังเกิดในพระนครนั้น แล้วทรงพิจารณาดูซึ่งตระกูลสืบไปว่า ธรรมดาพระสัพพัญญูเจ้า จะได้บังเกิดในตระกูลเศรษฐีคหบดีแลพ่อค้าพ่อครัวนั้นหามิได้ ย่อมบังเกิดในตระกูลทั้งสองคือขัตติยตระกูล ๑ แลพราหมณ์ตระกูล ๑ อันโลกสมมตินับถือว่าประเสริฐ กาลบัดนี้โลกสมมติว่าตระกูลกะษัตริย์ ประเสริฐกว่าตระกูลพราหมณ์ควรที่อาตมจะบังเกิดในตระกูลกะษัตริย์ แลสมเด็จพระเจ้าศิริสุทโธทนมหาราชนั้น จะเปนบิดาแห่งอาตมา” แล้วทรงพิจารณาดูซึ่งพระชนนีสืบไปว่า ธรรมดาพุทธมารดาซึ่งจะเปนสตรีมีสันดานอันต่ำช้าชาติโลเลต่างๆ มีเปนนักเลงสุราเปนอาทินั้นหามิได้ ย่อมบำเพ็ญพระบารมีมาถึงแสนกัลปบริบูรณ์ จำเดิมแต่บังเกิดมาก็รักษาเบ็ญจสีลบริสุทธิมิได้ด่างพร้อยเปนนิจกาล ทอดพระเนตรเห็นพระศิริมหามายาราชเทวี พระอรรคมเหษีกรุงศิริสุทโธทนมหาราช มีพระบารมีครบแสนกัลปบริบูรณ์แล้ว ทรงรักษาเบ็ญจสีลาจารวัตรอันบริสุทธิ์ พระราชเทวีองค์นี้/*52จะเปนพระมารดาแห่งอาตมา เมื่อทรงพิจารณาซึ่งปัญจมหาวิโลกนทั้ง ๕ บริบูรณ์แล้ว ก็กระทำสงเคราะห์แก่เทพยดาทั้งปวง โปรดประทานปฏิญาณว่า “ดูกรท่านทั้งหลายผู้นฤทุกข์ กาลนี้ควรที่อาตมาจะจุติลงไปบังเกิดเปนพระสัพพัญญูโปรดสัตวโลกทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงกลับไปสู่นิวาศฐานแห่งตนๆ เถิด” เมื่อส่งเทพยเจ้าทั้งหลายไปสิ้นแล้ว ก็เสด็จแวดล้อมด้วยเทพยบริวาร ไปสู่ทิพยนันทวันอุทยานอันมีในดุสิตเทวโลก เสด็จเที่ยวประพาศชมซึ่งทิพยพฤกษาชาติมีพรรณต่างๆ เทพยบริวารทั้งหลายกราบทูลตักเตือนว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นฤทุกข์ ขออัญเชิญเสด็จพระองค์จงจุติจากดุสิตเทวโลกนี้เถิด จงไปบังเกิดในมนุษย์สุคติ จะได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูโปรดสัตว์โลก แล้วก็ทูลสรรเสริญสรรพกุศลซึ่งทรงบำเพ็ญสั่งสมมาแต่ก่อน สมเด็จพระมหาสัตว์ก็จุติในทิพยอุทยานนั้น ลงมาสู่ปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระศิริมหามายาราชเทวี พระอรรคมเหษีแห่งพระเจ้าสุทโธทนมหาราชกรุงกะบิลพัสดุ์ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวนิคมคาถาในที่สุดปริจเฉทว่า “กตัญ์ชลีหิ เทเวหิ” เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนนัยถวายวิสัชนามาแล้วแต่หลัง.
ดุสิตบริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒ จบ
คัพภานิก์ขมนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๓
/*53ในกาลนั้นเปนวันอาสาฬหปุรณมีเพ็ญเดือน ๘ มีอาสาฬหนักษัตฤกษ์ มหาชนชาวกรุงกะบิลพัสดุ์ ชวนกันเล่นนักษัตฤกษ์ เอิกกเริกไปทั่วพระนคร ขะณะนั้นพระศิริมหามายาเทวีจำเดิมแต่ก่อนอาสาฬปุรณมี ๗ วันนั้น ทรงซึ่งสุคนธวิเลปนะเสวยศิริสุขาภิรมในกิจอันเล่นนักษัตฤกษ์ครั้นถึงณวันคำรบ ๗ เปนวันอาสาฬหปุรณมีในเพลาเช้า ทรงโสรดสรงสุคนโธทก ๑๖ กลออมแล้ว ทรงบริจาคมหาทานด้วยพระราชทรัพย์นับได้ ๔ แสน แล้วทรงขัตติยนารีราชภูสิตเสวยปณีตโภชนาหาร แล้วทรงอธิฐานสมาทานอุโบสถศีล เสด็จเข้าสู่ศิริคัพภ์อันประดับด้วยสรรพอลังการต่างๆ ทรงไสยาศน์เหนือพระแท่นที่ศิริไสยาศน์ หยั่งลงสู่นิทรารมในเพลาราตรีปัจจุสสมัยทรงพระสุบินนิมิตรว่า ท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ มายกพระองค์ไป กับทั้งพระแท่นศิริสยนบัลลังก์ นำไปสู่ป่าพระหิมพานต์ ประดิษฐานไว้ณะเบื้องบนพื้นแผ่นมโนศีลาอันใหญ่ได้ ๖๐ โยชน์ ภายใต้ไม้รังใหญ่ต้นหนึ่งอันสูงถึง ๑๐๐ โยชน์ แล้วมีนางเทพยธิดาทั้งหลาย มาเชิญเสด็จไปสรงน้ำในอโนดาตะสระ ในท่าอันเปนที่ลงสรงแห่งพระพุทธมารดา เพื่อจะชำระล้างเสียให้สิ้นมลทินแห่งมนุษย์ แล้วให้ทรงผลัดด้วยผ้าทิพย์ลูบไล้ด้วยเครื่องสุคนธวิเลปนะ อันเปนทิพย์ แล้วประดับพระกายด้วยทิพย์บุบผชาติ แลในที่/*54ใกล้สระนั้นมีภูเขาเงินเขาหนึ่ง แลมีวิมานทองสถิตย์อยู่บนเขานั้น จึ่งเชิญเสด็จขึ้นสู่ภายในกนกวิมานให้บันทมบ่ายพระเศียรไปฝ่ายปาจิณทิศ แลในที่ใกล้รัชฏบรรพตนั้นมีสุวรรณคีรีอันหนึ่ง แลมีเสวตร์หัตถีช้างหนึ่งเที่ยวอยู่บนภูเขาทองนั้น แล้วลงมาจากกาญจนบรรพต ขึ้นมาบนไหรัญคีรีโดยอุดรทิศ ชูซึ่งงวงอันจับบุณฑริกปทุมชาติสีขาว พึ่งบานใหม่มีเสาวคนธ์หอมฟุ้งตระลบ แล้วร้องโกญจนาทเข้ามาภายในกนกวิมาน แล้วกระทำประทักษิณพระองค์อันบันทมถ้วน ๓ รอบ แล้วเหมือนดุจเข้าไปในอุทรประเทศ ฝ่ายทักษิณปรัศแห่งพระราชเทวีภอบันทมตื่นขึ้น แลขณะเมื่อทรงพระสุบินนั้น ภอพระมหาสัตว์เสด็จลงสู่ปฏิสนธิ์ในเพลาพะละวะปัจจุสสมัยได้อุตราสาทนักษัตฤกษ์ ในขะณะนั้นหมื่นโลกธาตุก็บังเกิดทวัตตึงษบุพพนิมิตรปรากฎพร้อมกัน กับขณะพระมหาบุรุษย์ราชลงสู่ปฏิสนธิในมาตุครรโภทร แลบุพพนิมิตร ๓๒ นั้น คือบังเกิดกัมปนาทหวาดไหวแลรัศมีสว่างไปทั่วหมื่นโลกธาตุ ๑ ในโลกกันตมหานรกที่มืดอยู่เปนนิจนั้นก็บันดาลเปนแสงสว่าง ๑ ชนที่จักษุอันธการก็แลเห็นรูปวัตถุต่างๆ ชนที่โสตรหนวกก็ได้ยินศัพท์สำเนียง ชนที่เปนใบ้ก็เจรจาออกได้ ชนที่หลังคดค้อมก็เหยียดตรงขึ้นได้ ชนที่เปนเปลี้ยก็เดินได้ ๑ สัตว์ทั้งหลายที่ต้องพันธนาการก็หลุดออกจากพันธนา ๑ เพลิงในนรกทั้งหลายมีอเวจีเปนต้นก็ดับ ๑ ความอยากเข้าแล/*55น้ำในเปรติวิสัยก็รำงับ ๑ บานประตูแลน่าต่างซึ่งปิดไว้ก็เปิดออกเอง ๑ สำเภาแลนาวาทั้งหลายอันแล่นไปในทิศต่าง ๆ ก็ไปถึงท่าที่จะปราถนาจะไปนั้น ๑ ภัยแห่งสัตวเดียรฉานทั้งหลายก็มิได้มีในขณะนั้น ๑ เกลศัคคีแลโรคแห่งสัตว์ทั้งหลายก็รำงับ ๑ สัตว์ซึ่งเปนเวรแก่กันก็มีเมตตาจิตร์ต่อกัน ๑ สัตว์ทั้งหลายต่างกล่าววาจาเปนที่รักแก่กัน ๑ หมู่ม้าทั้งหลายก็เปล่งเสียงหฤหรรษ์แก่กัน ๑ ฝูงหัดถีชาติก็บันลือเสียงกึกก้อง ๑ สรรพดุริยางค์ก็เปล่งศัพท์สำเนียงขึ้นเอง ๑ อาภรณ์แห่งมนุษย์ทั้งหลายก็เปล่งแสงโอภาษแลกระทบซึ่งกันบันลือเสียงปรากฎ ๑ ทิศทั้งหลายก็โอภาษสว่าง ๑ มหาวาตพยุใหญ่ก็มิได้พานพัด ๑ มันทวาตะลมพัดอ่อนๆ พอเย็นเปนสุขแก่สัตว์ทั้งหลายก็บังเกิดมี ๑ อกาลเมฆบันดานให้วัสโสทกตกลง ๑ ท่อธารทำลายพื้นปฐพีพุพลุ่งขึ้นมา แล้วไหลหลั่งไปในที่ทั้งปวง ๑ ฝูงปักษีชาติทั้งหลายละเสียซึ่งอาการอันบินในอากาศ ลงมาท่องเที่ยวอยู่ในภูมิภาค ๑ กระแสน้ำในนทีมิได้หลั่งไหลอยุดอยู่ดุจในสระ ๑ โลโณทกะวารีในมหาสมุทแปรเปนมธุรศ ๑ สรรพปทุมชาติมีพรรณ ๕ ก็บังเกิดปรากฎเดียรดาษไปในสาครนทีแลปฐพีดล ๑ สรรพบุบผชาติทั้งหลายบรรดาเกิดในน้ำในบก ก็มีกลีบอันเบิกบานทั้งสิ้น ๑ สรรพพฤกษลดาชาติทั้งหลายก็บังเกิดดอกปทุมชาติออกตามลำต้นแลกิ่งแลเครือ ๑ มัณฑปทุม/*56ชาติทั้งหลาย ล้วนมีก้านทำลายพื้นแผ่นศิลาผุดขึ้นมาแห่งละ ๗ ดอก ๆ ในที่ศิลาทั้งปวง ๑ โอลัมพกะปทุมชาติทั้งหลายก็บังเกิดปรากฎห้อยย้อยบนอากาศ ๑ บันดารุกขชาติทั้งหลายที่เปนไม้ดอกไม้ผล ก็เผล็ดดอกผลในขณะนั้นทั้งสิ้น ๑ ห่าฝนดอกไม้ทิพย์มีมณฑาบุปผชาติเปนต้น ก็ตกลงในที่ทั้งปวงโดยรอบ ๑ ทิพย์ดุริยางค์ก็บันลือศัพท์สำเนียงเองในอากาศ ๑ แลระเบียบถ้องแถวทิพย์ธวัชก็ปรากฎเต็มไป เปนอันหนึ่งอันเดียวทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุมีพรรณโอภาษยิ่งนักเปนมหัศจรรย์ ๑ สิริถ้วนบุพพนิมิตร ๓๒ ประการ เหตุดังนั้นพระสัพพัญญูเมื่อได้ตรัสแล้ว จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุสงฆ์ เบื้องว่าพระโพธิสัตว์จุติจากดุสิตเทวโลก ลงสู่ครรภ์พระพุทธมารดาในกาลใด อันว่าทวัตตึงษบุพพนิมิตร์มหัศจรรย์มีโอภาษ แลหวาดไหวทั่วหมื่นโลกธาตุเปนอาทิ ก็บังเกิดปรากฎมีในกาลนั้น พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา ๒ บทว่า สโต จ สัม์ปชาโน จ เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยหนหลัง.
ครั้นเพลารุ่งเช้า พระราชเทวีจึ่งกราบทูลแถลงโดยลักษณพระสุบินนิมิตร์แก่พระราชสามี สมเด็จกรุงศิริสุทโธทนะมหาราช จึ่งดำรัสให้หาพราหมณ์ปาโมกข์ทั้ง ๖๔ คนเข้ามาเฝ้า ให้ปูลาดอาศนะพร้อมด้วยเครื่องมงคลสักการบูชา ยังหมู่พราหมณ์ให้สถิตย์บนปัญญัตตอาศน์ /*57แล้วตรัสเล่าพระสุบินแห่งพระราชเทวี ให้ทำนายจะร้ายดีประการใด ปาโมกขพราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลพยากรว่า พระสุบินนี้ประเสริฐนัก พระราชโอรสในพระครรภ์นั้นจะเปนอรรคบุรุษมิได้เปนสัตรี จะมีพระอานุภาพมาก ผิวสถิตย์อยู่ในฆราวาศจะเปนบรมจักรพัติ ผิวออกทรงบรรพชาจะได้ตรัสเปนองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปนแท้ สมเด็จพระบรมกะษัตริย์ได้สดับก็ทรงพระโสมนัศ จึ่งดำรัสพระราชทานคัพภปริหารแก่พระราชเทวี คือให้นางพระสนมทั้งหลายอภิบาลบำรุงถนอม ให้ผลัดเปลี่ยนพระอิริยาบถทั้ง ๔ เสมอกันคอยช่วยจูงพระหัดถ์พยุงพระองค์ให้อุฏฐาการยืนนั่งแลบันทม เหนืออาศน์อันกอปด้วยสุขสัมผัศเปนอาทิ ในกาลนั้นท้าวจาตุมหาราชทั้งสี่ มีพระหัตถ์ทรงพระขรรค์ลงมารักษาห้องศิริไสยยาศน์อยู่ทั้ง ๔ ทิศ ใช่แต่เท่านั้น ท้าวจาตุมหาราชทั้งหมื่นจักระวาฬ สิริถึง ๔๐๐๐๐ พระองค์ล้วนทรงพระขรรค์มาอยู่อภิบาล ตั้งแต่คัพภทวารตลอดไปตราบเท่าถึงขอบจักรวาฬบรรพต แลท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ ในจักรวาฬนี้ ก็สำแดงพระกายให้ปรากฎแก่พระราชเทวี ในกาลเมื่อทรงนิสัชนาการเปนสุขเหนือพระแท่นที่ศิริไสยยาศน์ ทอดพระเนตรเห็นปรากฎเหมือนดุจปริจาริกบุรุษอันเคยเข้าออกในพระราชวัง มิได้สดุ้งตกพระทัยกลัว นี้เปนธรรมดาแห่งพุทธมารดาทุกๆ /*58พระองค์ แลพระหฤทัยพระราชเทวีปราศจากยินดีด้วยราคกำหนัดในบุรุษทั้งหลาย ตั้งแต่พระราชบิดาแห่งพระมหาสัตว์เปนอาทิ อนึ่งธรรมดาพระมารดาแห่งพระโพธิสัตว์ย่อมทรงเบ็ญจางคิกศีลอยู่โดยปรกติเปนนิจกาล เมื่อพระสัพพัญญูยังมิได้ตรัสนั้น ก็ทรงสมาทานศีล ๕ ในสำนักพระกาฬะเทวิลดาบส แลเมื่อพระโพธิสัตว์ลงสู่พระครรภ์บมิควรที่จะไปนั่งสมาทานศิล แทบบาทมูลแห่งบุคคลผู้อื่นให้ดูหมิ่น เหตุดังนั้นจึ่งทรงสมาทานศีลด้วยพระองค์ นี้ก็เปนธรรมดาแห่งพุทธมารดา เบื้องว่าพระมหาสัตว์สถิตย์ในครรภ์กาลใด ในกาลนั้นบรรดากะษัตริย์ทั่วทั้งสกลชมพูทวีปก็ส่งราชบรรณาการมาถวายเปนอันมาก กอบด้วยลาภสักการยศอันใหญ่ยิ่งด้วยบุญญานุภาพแห่งพระองค์ กับทั้งพระโพธิสัตวอันสถิตย์ในพระครรภ์นั้น หนึ่งกาลเมื่อพระมหาสัตว์อยู่ในพระครรภ์พระมารดา บมิได้เปนที่สัมพาธถานคับแคบเหมือนดังสัตว์ทั้งปวง อันเสวยทุกข์ลำบากอยู่ในครรภ์ ทรงสถิตย์อยู่เปนสุขเหมือนดุจนั่งอยู่บนเตียงทองอันกว้างได้ ๑๒ สอก มิฉนั้นดุจมหาพรหมอันสถิตย์อยู่ในวิมานแก้ว แล้วพระกายก็มิได้แปดเปื้อนระคนด้วยอะสุจิ กอบด้วยสติสัมปชัญญะทราบพระองค์ ทรงพระดำริห์แต่ที่จะกระทำอนุเคราะห์แก่สัตว์ บมิได้ขาดจากพระกรุณา คอยท่าพุทธโพธิสมัยอยู่ในครรภ์ทั้ง ๑๐ เดือนเปนนิตย์ พระมารดาก็มิได้บังเกิดเหน็ดเหนื่อย/*59หนักพระอุทร พระกายเบาเหมือนเมื่อปรกติเปนสุขอยู่ แล้วก็เล็งเห็นพระโพธิสัตว์อยู่ในครรภ์ เหมือนดุจด้ายเหลืองอันร้อยเข้าในแก้วมณีอันผ่องใส เมื่อปราถนาจะทอดพระเนตรในขณะใด ก็เห็นพระโอรสอันนั่งเปนบัลลังก์สมาธิ ผันพระภักตรมาข้างพื้นพระอุทรแห่งพระมารดา ดุจสุวรรณปฏิมาอันสถิตย์อยู่บนฝักอ่อน ในห้องแห่งกลีบดอกปทุมชาติ แต่พระโพธิสัตวนั้นมิได้เห็นองค์พระชนนี พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาว่า “ปฏิสนธิก์ขเณ ตัส์ส” เปนอาทิ มีอรรถาธิบายก็ซ้ำเหมือนความหลัง อนึ่งกาลเมื่อพระมหาสัตว์ประสูติ์ได้ ๗ วันพระมารดาก็ทิวงคตไปบังเกิดในดุสิตเทวโลก อันนี้เปนพุทธธรรมดาทุกๆพระองค์ แลพระมารดาจะได้สิ้นพระชนมายุ แต่เหตุอันประสูติ์พระโพธิสัตว์นั้นก็หามิได้ พระชนมายุมีประมาณกำหนดสิ้นกาลเท่านั้นจึ่งทิวงคต อนึ่งพระครรภ์อันเปนที่สถิตย์แห่งพระมหาบุรุษเหมือนกุฏิอันใส่ไว้ซึ่งพระเจดีย์ บมิควรที่สัตว์อื่นจะมาบังเกิดร่วมในที่นั้นสืบไป อนึ่งพระพุทธมารดาก็ไม่ควรจะตั้งอยู่ในที่พระอรรคมเหษีอันจะร่วมรศสังวาศกับบุรุษสืบไปเหตุดังนั้นจึ่งทิวงคต แลพระศิริมหามายาทรงครรภ์พระโพธิสัตว์อยู่ถ้วนทศมาส ครุวนาดุจบาตร์อันรองไว้ซึ่งน้ำมันบมิได้มีพระกายลำบาก ครั้นพระครรภ์บริบูรณ์แล้ว มีพระทัยปราถนาจะเสด็จขึ้นไปสู่เมืองเทวทะหะนครอันเปนชาติภูมิ์แห่งพระองค์ จึ่งกราบ/*60ทูลพระราชสามี ๆ ก็ทรงพระอนุญาต จึ่งดำรัสสั่งให้ตกแต่งมรรควิถีที่จะเสด็จ ตั้งแต่กรุงกบิลพัสดุ์ไปตราบเท่าถึงเมืองเทวะทะหะนคร ครั้นเพลาบุพพัณหสมัยในวันวิสาขบุรณมีเพ็ญเดือน ๖ พระราชเทวีก็กราบถวายบังคมลามาทรงสุวรรณสีวิกาพระวอทองแวดล้อมด้วยมหันตบริวารยศ อันกอบด้วยศิริโสภาคย์ออกจากพระนคร ไปโดยมัคคมรรคาอันประดับถึงป่าไม้รัง อันชื่อว่าลุมพินีวันอันมีอยู่แทบหนทางในระหว่างพระนครทั้งสอง แต่ใกล้ไปข้างเมืองเทวะทะหะนคร เปนที่รมณิยถานพิศาลสรรพแสนสนุก บริบูรณ์ด้วยสรรพรุกขบุบผาผลาชาติมีประการต่างๆ บ้างเผล็ดดอกออกผลเผยสุคนธรศ หอมฟุ้งขจรจบบริเวณจังหวัดพนัศประเทศถาน แลหมู่ไม้ทั้งหลายเปนบริวารแวดล้อมดงรังต้นอันสูงสพรั่ง พื้นผลิช่อแลผลทรงเสาวะคนธรศมาลี อาเกียรณด้วยนานาคะณะปักษีมีมยุระโกกิลาเปนอาทิ ร้องแข่งขานบันสานเสนาะมธุระสัพท์จับใจ มีทั้งห้วยธารลหานห้องอุทกอาจิณสินธุ สระน้อยใหญ่อเนกนานา กาลเมื่อมันทวาตาพานพัดพฤกษสาขา ก็แกว่งกวัดดุจกรอันกวักทักถามว่า “พระราชเทพีจะเสด็จไปสู่ประเทศที่แห่งใด เชิญเสด็จมาเสวยศิริสุขาภิรมย์หฤทัยในพนสณฑ์นี้ เปนที่รมณิยถานสำราญยิ่งนัก เมื่อพระราชเทพีได้ทัศนาการศาลวันก็มีพระทัยปราถนาจะเที่ยวประพาศในป่านั้น อะมาตย์ทั้งหลายก็เชิญเสด็จแวะออกจากมรรคาเข้า/*61ไปสู่ป่ารัง ก็เสด็จลงจากสุวรรณสิวิกายาน แวดล้อมด้วยนางพระพี่เลี้ยงแลนารีราชปริวารทั้งหลาย ดำเนินไปถึงใต้ต้นมงคลศาลพฤกษ์ พระกระมลปราถนา จะทรงจับซึ่งกิ่งรังก็มิอาจเอื้อมพระหัตถ์ขึ้นไปถึง ขณะนั้นกิ่งรังเหมือนมีจิตรกรุณา ก็บันดาลอ่อนน้อมค้อมลงมาดุจยอดหวายอันต้องเพลิงภอถึงพระหัตถ์พระราชเทวี ก็ทรงจับเอากิ่งรังภอเกิดลมกัม์มชวาตหวั่นไหวประชวรพระครรภ์ ในขะณะนั้น ชนทั้งหลายก็ผูกม่านแวดวงเข้าภายใต้ร่มไม้รัง แล้วก็ชวนกันออกมาภายนอก. ฝ่ายเทพยดาทั้งหมื่นจักระวาฬก็มาสันนิบาตพร้อมกันในที่นั้น แท้จริงหญิงทั้งหลายเมื่อขะณะจะคลอดบุตรนั้น ก็ย่อมนั่งคลอดบ้างนอนคลอดบ้าง แลพระราชเทวีจะได้เหมือนสามัญสัตรีทั้งปวงหามิได้ ทรงซึ่งอาภรณ์พร้อมแลทรงนุ่งโกไสยพัตรขจิตรด้วยทอง ทรงห่มอุดมทุกุลพัตรคลุมพระองค์ลงไปถึงหลังพระบาท ยืนผันพระปฤษฎางค์อิงเข้ากับลำต้นมงคลศาลพฤกษ พระหัตถ์ขวาเหนี่ยวกิ่งรังแล้วทอดพระเนตรไปฝ่ายปาจิณโลกธาตุ. ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาว่า “สา ปุณ์ณคัพภา ทสมาสโต ปรํ” เปนอาทิ แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนนัยหนหลัง ในกาลนั้นพระบรมโพธิสัตวกำหนด ซึ่งกาลอันควรแก่อุดมมหุติฤกษ ก็ประสูติ์จากมาตุคัพโภทรมีพระกายอันบริสุทธิดุจตรุณทิพากรอันออกจากระหว่างแห่งพื้นแผ่นมหา/*62เมฆ ด้วยวิสาขนักขัตฤกษในวันเพ็ญเดือน ๖ แท้จริงสัตว์ทั้งหลายอื่นกาลเมื่อคลอดจากครรภ์ลมกัมมชวาตหากพัดผันให้ศีศะลงเบื้องต่ำมีเท้าขึ้นเบื้องบน ครุวนาดุจตกลงในเหวอันลึกได้ ๑๐๐ ชั่วบุรุษ ลงสู่ปสาวะมัคแห่งมารดา อันเปนที่ปรมะสัมพาธถานเสวยทุกขเวทนาเจ็บปวดเปนสาหัศ มีกายอันแปดเปื้อนด้วยเสมหะรุธิระอสุจิมลทินอันลามก แลพระมหาสัตว์ประสูติ์จากครรภ์จะได้เปนดังนั้นก็หามิได้ พระกายนั้นยืนเหยียดพระบาทแลพระหัตถ์ออกมาก่อน ครุวนาดุจธรรมกถึกลงจากธรรมาศน์บมิได้เกิดทุกขเวทนาแก่พระองค์ แลพระมารดาเหมือนดังสัตว์ทั้งหลายอื่น แลพระกายก็มิได้ระคนด้วยเสมหะรุธิระคัพภะมลทินอันใดอันหนึ่ง แลบริสุทธิผ่องใสสอาดครุวนาดุจดวงแก้วมณีโชติรศ อันนำออกมาวางไว้บนกองผ้ากาสิกะพัตร เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวสัมภาวะนะคาถา สรรเสริญพระคุณว่า “มเลนะเกนจิ อนูปลิตโต” เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เหมือนดุจกล่าวมาแล้ว. ในกาลเมื่อพระมหาบุรุษประสูติ์จากพระครรภ์ยังมิทันถึงพื้นปฐพี ท้าวสุทธาวาศมหาพรหมทั้ง ๔ ก็รองรับพระกายด้วยข่ายทอง ในที่เฉพาะพระภักตร์พระราชเทวี แล้วกล่าวว่า พระแม่เจ้าจงโสมนัศเถิด พระราชโอรสที่ประสูติ์นี้มีมเหศักดาอานุภาพยิ่งนัก ขะณะนั้นท่ออุทกธาราทั้งสองก็ไหลหลั่งลงมาจากอากาศ ท่อธารอันหนึ่งเปนสีโตทก/*63ท่อธารอันหนึ่งเปนอุณโหทกตกลงมาโสรดสรงพระกายมหาสัตว์กับพระราชมารดา ลำดับนั้นท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ ก็รับพระองค์ไปจากพระหัตถ์ท้าวมหาพรหมแลรองรับด้วยอชินะจัมมาชาติ อันมีสุขสัมผัศสมมติว่าเปนมงคลในโลก แลนางนมทั้งหลายจึ่งรองรับพระองค์ด้วยจอมผ้าทุกุลพัตรจากพระหัตถ์แห่งท้าวจตุโลกบาล แลพระองค์มหาบุรุษก็เสด็จอุฏฐาการจากหัตถ์แห่งนางนมทั้งหลาย ลงเหยียบยืนยังพื้นภูมิภาคด้วยพระบาททั้งสองเสมอเปนอันดี ท้าวมหาพรหมทรงทิพยเสวตรฉัตรกางกั้น สุยามะเทวะราชทรงซึ่งทิพยพาลวิชนี เทพบุตรองค์หนึ่งถือพระขรรค์อันขจิตรด้วยแก้ว ๗ ประการ เทพบุตรองค์หนึ่งถือสุวรรณบาทุกาฉลองพระบาท เทพบุตรองค์หนึ่งเชิญทิพยมหามกุฎแลเครื่องเบ็ญจราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ นั้นเห็นปรากฎแก่จักษุมนุษย์ แต่เทพยดาทั้งหลายอันถือนั้นมิได้เห็นปรากฎ. พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาในที่นี้ว่า “อเนกสาขัญจ สหัสสมัณฑลัง” เปนอาทิ แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนนัยหนหลัง. สมเด็จพระมหาสัตว์ทอดพระเนตรไปฝ่ายปาจิณทิศ เห็นเทพยดาในพันจักระวาฬเปนอันมากมาสโมสรสันนิบาตในลานอันเดียว แลเทพามนุษย์ทั้งปวงกระทำสักการะบูชาด้วยบุบผาชาติต่างๆ ตั้งบนเศียรเกล้า แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหาบุรุษบุทคลในโลกนี้ที่จะเสมอด้วยพระองค์มิได้มี จะมีผู้ประเสริฐกว่าพระองค์/*64แต่ที่ใดเล่า” และเทพยดามนุษย์ในทิศทั้ง ๓ ก็กระทำสักการะบูชาแลกล่าววาจาดุจนั้น แลพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไปทั้ง ๑๐ ทิศ มิได้เห็นผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะเสมอด้วยพระองค์ จึ่งบ่ายพระภักตรไปข้างทิศอุดรแล้วย่างพระบาทไป ๗ ก้าวบนพื้นแผ่นทอง อันท้าวจตุโลกบาลถือรองรับ แล้วหยุดยืนบนทิพปทุมบุบผชาติมีกลีบได้ ๑๐๐ กลีบ จึ่งเปล่งพระสุระเสียงอันไพเราะดุจเสียงมหาพรหมกอปด้วยองค์ ๘ ประการดำรัสอสภิวาจาด้วยพระคาถาว่า “อัคโคหมัส๎มิ โลกัส๎มึ” เปนอาทิ อธิบายความว่า อาตมะนี้ประเสริฐใหญ่ยิ่งในโลกหาผู้จะประเสริฐเสมอบมิได้ แลชาตินี้ก็เปนชาติที่สุดของอาตมา ซึ่งจะเกิดไปในภพใหม่สืบไปอีกบมิได้มีในกาลบัดนี้. เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญพระคุณว่า “คัน์ต๎วาน โส สัต์ตปทานิ อุต์ตรํ” เปนอาทิ แปลเนื้อความก็ดุจกล่าวมาแล้ว แปลกออกแต่ว่าเสด็จยืนอยู่มีพระอาการองอาจดุจพระยาสีหราชอันอยู่บนยอดบรรพต. ขณะนั้นทั้งหมื่นโลกธาตุก็หวาดไหวเกิดโอภาษสว่างไปทั่วโลกทั้งปวง บันดาแก้วประดับวิมานแห่งภุมเทพยดา แลอากาศเทพยดาทั้งหลาย ก็เปล่งแสงโอภาษรุ่งเรืองยิ่งนักทั่วทุกๆทิพยพิมาน. อันว่าพิณแลเภรีสรรพดุริยดนตรีต่างๆ มิได้มีผู้ใดกระทบกระทั่งก็บันลือศัพท์สำเนียงออกเอง รัศมีพระจันทร์ก็โอภาษสว่างยิ่งนัก รัศมีพระอาทิตย์ก็อ่อนมิได้/*65ร้อนเย็นสบาย มหาเมฆก็ตั้งขึ้นในทิศทั้ง ๔ ยังวัสโสทกให้ตกลงในที่โดยรอบ ทิศานุทิศทั้งหลายก็โอภาศสว่างยิ่งนัก แลสรรพบุพพนิมิตรปาฏิหารมหัศจรรย์ต่างๆ ก็ปรากฎมีดุจกาลเมื่อลงสู่ปฏิสนธิในมาตุครรภ์นั้น. จึ่งมีคำวิสัชนาพ๎ยากรณ์ว่า ซึ่งหมื่นโลกธาตุหวาดไหวนั้น นักปราชพึงทราบว่า “เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ตรัสแด่พระสัพพัญญุตญาณ. ซึ่งเทพยดาทั้งหลายมาสันนิบาตในจักรวาฬเดียวนี้ เปนบุพพนิมิตรที่เทพยดาทั้งหลายจะมาประชุมพร้อมกันสดับรับรศพระสัทธรรม กาลเมื่อเทศนาพระธรรมจักรปวัตนสูตร ซึ่งเทพยดามารับพระองค์ก่อนมนุษย์ในกาลเมื่อประสูติ์นั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ซึ่งอรูปาพจรฌานทั้ง ๔ ซึ่งมนุษย์รับพระองค์ในภายหลังนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้รูปาพจรฌานทั้ง ๔ ซึ่งเหยียบพระบาททั้ง ๒ เสมอเหนือภูมิภาคนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระจตุริทธิบาท ซึ่งบ่ายพระภักตรไปฝ่ายอุตระทิศนั้นเปนบุพพนิมิตรที่จะครอบงำล่วงเสียซึ่งสัตว์โลกทั้งปวง ซึ่งกระทำสัตตะบทวีติหารปาฏิหาร ๗ ก้าวนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระสัตตะรัตนสัมโพชฌงค์ทั้ง ๗ ซึ่งได้ทรงกั้นทิพยเสวตรฉัตรนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระวิมุติเสวตรฉัตร ซึ่งได้เครื่องเบ็ญจราชกกุธภัณฑ์นั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ปัญจวิมุติญาณทั้ง ๕ ซึ่งทอดพระเนตรทิศานุทิศทั้งปวงนั้น /*66เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระอะนาวรญาณ ซึ่งตรัสอสภิวาจานั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ตรัสเทศนาธรรมจักร ซึ่งเปล่งสีหนาทว่าชาตินี้เปนที่สุดนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะเสด็จเข้าสู่นิพพาน ซึ่งแก้วประดับวิมานทั้งปวงโอภาศนั้น เปนบุพพนิมิตรที่พระสัทธรรมรัตนะจะโอภาศในโลก ซึ่งเสียงสายพิณดังเองนั้น เปนบุพพนิมิตรจะยังสัตวโลกให้ได้สดับซึ่งธรรมเภรีคือพระธรรมเทศนา ซึ่งเครื่องพันธนาการแห่งสัตว์ทั้งหลายลุ่ยหลุดออกนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะตัดขาดจากอัสมิมานะทั้งปวง ซึ่งโรคพยาธิแห่งมหาชนระงับดับหายนั้น เปนบุพพนิมิตที่จะได้พระจตุราริยะสัจจทั้ง ๔ ซึ่งชนบ้าใบ้ได้สติเจรจาออกได้นั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระสติปฐานทั้ง ๔ ซึ่งสำเภาแลนาวาทั้งหลายแล่นไปถึงท่าประเทศต่างๆอันปราถนาจะไปนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะบันลุพระปฏิสัมภิทาญาณทั้ง ๔ ซึ่งสัตว์ทั้งหลาย ที่เปนเวรแก่กันแลมีเมตตาจิตรต่อกันนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พรหมวิหารทั้ง ๔ ซึ่งเพลิงในนรกมีอวิจีเปนต้นดับนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะดับซึ่งเพลิงทั้ง ๑๑ กอง มีราคัคคิเปนอาทิ ซึ่งชนจักษุมืดกลับได้จักษุปสาทเห็นรูปต่างๆ นั้นเปนบุพพนิมิตรที่จะได้ทิพพจักษุญาณ. ซึ่งชนโสตรหนวกกลับได้โสตปสาทได้ยินเสียงต่างๆ นั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ทิพพโสตญาณ ซึ่งชนเปลี้ยเดินขึ้นได้นั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระจตุริทธิบาททั้ง ๔ ซึ่งโลกันตนรก/*67สว่างขจัดเสียซึ่งมืดนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ญาณาโลกะทัศนะขจัดเสียซึ่งมืดคืออวิช์ชา ซึ่งโลโณทกในมหาสมุทกลับกลายเปนรศหวานนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้ซึ่งเอกรศคือรศแห่งนิพพาน ซึ่งลมพยุใหญ่มิได้พัดเปนบุพพนิมิตรที่จะทำลายเสียซึ่งทฤษฐิ ๖๒ ประการ ซึ่งสกุณชาติทั้งหลายลงเดินณะพื้นภูมิภาคนั้น เปนบุพพนิมิตรที่เทพยดามนุษย์จะสดับพุทโธวาท ลุแก่พระไตรยสรณาคม ซึ่งรัศมีพระจันทร์โอภาศยิ่งนัก เปนบุพพนิมิตรที่มหาชนจะยินดีในพระพุทธศาสนา ซึ่งรัศมีพระอาทิตย์กลับเปนเย็นนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะให้เปนสุขในกายแลจิตรแห่งสัตวโลกทั้งปวง ซึ่งเทพยดาทั้งหลายออกตบหัตถ์เล่นนักขัตฤกษ์ร้องสร้องสาธุการณะประตูวิมานนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะเปล่งปฐมอุทานเมื่อแรกได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูเจ้า ซึ่งมหาเมฆตั้งขึ้นทั้งสี่ทิศบันดาลให้ฝนตกนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะยังธรรมมหาเมฆให้ห่าฝนตก คือกระแสพระสัทธรรมเทศนา ซึ่งความอยากอาหารแห่งสรรพสัตว์ระงับนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้อมฤตยรสคือกายะคตาสติกัมมัฏฐาน ซึ่งความอยากน้ำแห่งสรรพสัตว์ระงับนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้พระวิมุติสุข ซึ่งบานประตูแลน่าต่างเปิดเผยออกเองนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะเปิดพระทวารพระปรินิพพานคืออัษฎางคิกมรรค ซึ่งรุกขชาติทั้งหลายผลิดอกออกผลนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะผลิดอกออกบาน/*68ด้วยพระวิมุติบุบผชาติคือพระอรหัต แลแผ่ออกซึ่งสามัญผลต่างๆ มีฌานแลวิโมกข์เปนอาทิ ซึ่งดอกปทุมชาติเกิดในที่ทั้งปวง เปนบุพพนิมิตรที่จะบังเกิดมรรคผลแก่เวไนยสัตว์ทั้งสิ้น ซึ่งระเบียบแห่งทิพยธวัชปรากฎเนื่องเปนอันเดียวทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุนั้น เปนบุพพนิมิตรที่ระเบียบแห่งอริยธวัช คือผ้ากาสาวะพัตรจะปรากฎไปทั่วโลกทั้งปวง นักปราชญ์พึงรู้ลักษณแห่งบุพพนิมิตรพยากรณ์ด้วยประการดังนี้ จึ่งมีคำปุจฉาว่า “กาลเมื่อพระมหาบุรุษเสด็จยืนณะพื้นปฐพี บ่ายพระภักตรไปฝ่ายอุตรทิศแลยกย่างพระบาทไป ๗ ก้าวแล้วกล่าวอสภิวาจานั้น เสด็จดำเนินไปณะแผ่นดินหรือไปโดยอากาศ? อนึ่งเห็นพระกายปรากฎหรือมิได้เห็น? อนึ่งพระกายเปลือยไปหรือทรงพระภูษาอาภรณ์ประดับ? อนึ่งเปนทารกหรือเปนผู้ใหญ่? อนึ่งเมื่อภายหลังนั้นเปนผู้ใหญ่อยู่ หรือเปนพาลทารกประการใด? มีคำวิสัชนาว่าพระโพธิสัตว์ในชาติทั้ง ๓ คือชาติเปนมโหสถ แลชาติเปนพระเวสสันดรกับทั้งปัจฉิมชาตินี้ ประสูติ์จากครรภ์พระมารดาล้วนเปล่งสีหนาทเจรจาได้ทั้ง ๓ ชาติ แลกาลเมื่อพระมหาบุรุษย่างพระบาทดำเนินไปนั้น ไปโดยพื้นแผ่นดิน แต่ทว่ามหาชนทั้งหลายเห็นดุจเสด็จไปโดยอากาศ อนึ่งพระกายก็ปรากฎเปนทารกอยู่แต่ชนทั้งปวงไม่เห็นเปนทารก เห็นเหมือนดุจผู้ใหญ่ประมาณอายุได้ ๑๖ ปี หนึ่งพระกายก็เปลือยอยู่ตามปรกติทารก แต่ชนทั้งหลายเห็นดุจทรงพระภูษาแลอาภรณ์/*69พร้อมแล้วภายหลังก็เปนพาลทารกอยู่ดุจเดิมจะเปนผู้ใหญ่นั้นก็หามิได้ แลในวันพระมหาบุรุษประสูติ์นั้น มีสหชาติที่บังเกิดพร้อมร่วมวันกันนั้น ๗ คือพระพิมพา ๑ พระอานนท์ผู้เปนราชโอรสพระเจ้าอมิตโตทะนะพระเจ้าอานั้น ๑ นายฉันนามาตย์ ๑ กัณฐกอัศวะราช ๑ ไม้พระมหาโพธิ ๑ กับทั้งขุมทองทั้ง ๔ มีนามสังขนิธีวัดปากโดยกลมรอบได้คาพยุดขุม ๑ ชื่อเอลนิธีวัดปากกลมรอบได้กึ่งโยชน์ขุม ๑ ชื่ออุบลนิธีวัดปากกลมรอบได้ ๓ คาพยุตขุม ๑ ชื่อบุณฑริกนิธีวัดปากกลมรอบได้โยชน์หนึ่งขุม ๑ โดยลึกตลอดสุดพื้นแผ่นดินดุจกันสิ้น ๔ ขุม แม้นถึงจะขนซึ่งพืชน์ทองไปสักเท่าใดๆ ก็มิได้บกพร่อง บังเกิดเต็มบริบูรณ์อยู่ดังก่อน พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาว่า “ยโสธราจ อานัน์โท” เปนอาทิ แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนหนหลัง
ในกาลนั้นบันดากะษัตริย์สักยราชทั้งสองพระนครก็เกิดปีติโสมนัศ อัญเชิญพระมหาสัตว์กับทั้งชนนีแวดล้อมด้วยมหันตราชบริวาร กึกก้องด้วยสำเนียงนาเนกดุริยประโคมขานแห่เสด็จคืนเข้ากรุงกบิลพัสดุ์ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวคาถา สรรเสริญคุณานุภาพแห่งพระมหาสัตว์ว่า “อนัญญสาธาระณํ นาทมุต์ตมํ” เปนอาทิ อรรถาธิบายก็กล่าวด้วยนิมิตรอัศจรรย์เหมือนนัยหนหลัง แปลความออกไปแต่เปนปณามคาถา แลเทพยดากล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณเท่านั้น.
คัพภานิก์ขม ปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๓ จบ
ลัก์ขณปริค์คาหกปริวัต์ตปริจเฉท ที่ ๔
/*70ในวันนั้นหมู่เทพยดาทั้งหลายในดาวดึงษเทวพิภพ มีสมเด็จอมรินทราธิราชเปนต้น ชวนกันชื่นชมโสมนัศเจรจาแก่กันว่า “ราชบุตรกรุงสุทโธทนะมหาราชในเมืองกบิลพัสดุ์ซึ่งประสูติ์นั้น จะทรงนิสัชนาการพายใต้ไม้มหาโพธิ จะได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูพุทธเจ้า แลจะตรัสเทศนาพระธรรมจักร เราทั้งหลายจะได้เห็นพระพุทธเจ้า แลจะได้ฟังพระสัทธรรม” ชวนกันกระทำสาธุการแลโบกซึ่งทิพยภูษาต่างธงไชย กระทำสักการบูชามากกว่าแสน เล่นมหรรศพเอิกเกริกไปทั้งเทวะโลก ลำดับนั้นพระดาบสองค์หนึ่งมีนามกาฬเทวิลได้อัฏฐสมาบัติ ๘ มีฤทธิมากเปนกุลุปกาจาริย์แห่งกรุงสุทโธทนะมหาราช พระผู้เปนเจ้าเหาะไปสู่เทวจาริก แลสถิตย์ทิวาวิหารอยู่ในดาวดึงษพิภพ ได้สดับคำเทพยดาดังนั้น ก็ออกจากทิวาวิหารโดยเร็ว ลงจากเทวะโลกในเพลาสายัณห์ เข้าไปสู่พระราชนิเวศน์นิสินนาการบนบัญญัตตอาศน์ แล้วถวายพระพรถามว่า ได้ยินข่าวว่าราชบุตรแห่งบรมบพิตรประสูติ์แลหรือ? บรมกะษัตริย์ก็รับตามคำพระดาบส จึ่งถวายพระพรว่า “อาตมะจะขอเห็นพระราชกุมาร” จึ่งดำรัสให้เชิญพระราชโอรสทรงอาภรณ์พร้อม นำมาให้น้อมพระองค์ลงนมัสการพระดาบส ขะณะนั้นพระบาททั้งสองแห่งพระมหาสัตว์กลับ/*71ขึ้นไปยืนประดิษฐานอยู่บนชฎาแห่งพระกาฬเทวิล ควรจะอัศจรรย์ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญพระคุณานุภาพว่า “กุมารภูตัส์ส จ ตาวเทว” เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยที่กล่าวมาแล้ว จึ่งมีคำอธิบายว่า ธรรมดาพระโพธิสัตว์ในปัจฉิมชาติ จะหาผู้อื่นที่พระองค์ควรจะวันทนาการนั้นมิได้มี ผิวบมิรู้ และจะกระทำพระเศียรให้น้อมลงแทบบาทมูลแห่งบุคคลผู้ใด ศีศะของผู้นั้นก็จะพลันภินทนาการออกได้ ๗ ภาคเปนแท้ เมื่อพระดาบสเห็นดังนั้นก็สดุ้งตกใจกลัวบังเกิดมหัศจรรย์ ดำริห์ว่าไม่ควรที่อาตมจะยังตนให้พินาศฉิบหายเสียในกาลนี้” จึ่งอุษฐาการจากอาศน์คุกเข่าลงกระทำอัญชลีกรรับเอาพระบาทแห่งพระมหาสัตว์ สมเด็จพระราชบิดาได้ทอดพระเนตรมหัศจรรย์ดังนั้น มีพระทัยแผ่ไปด้วยปีติ ก็ยอพระกรถวายอภิวันทนาการ ด้วยสำคัญว่า “พระโอรสของพระองค์ดุจมหาพรหม” แลพระดาบสนั้นได้ปัญจอภิญญาและอัฏฐสมาบัติฌาน ระลึกได้ซึ่งชาติ ๘๐ กัลป คือในอดีต ๔๐ กัลป ในอนาคต ๔๐ กัลป พิจารณาเห็นพระลักษณแห่งพระโพธิสัตว์บริบูรณ์ ก็ทราบว่าจะได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูโดยแท้ จึ่งดำริห์ว่า “พระราชกุมารนี้เปนอัจฉริยะมนุษย์” ก็แย้มโอษฐสำรวนแล้วพิจารณาว่า “อาตมนี้จะได้เห็นเมื่อได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าหรือจะมิได้เห็นประการใด” ก็ทราบเหตุว่า จะ/*72มิได้ทันเห็น จะกระทำกาลกิริยาเสียก่อน แล้วจะขึ้นไปบังเกิดในอรูปภพแม้ถึงพระพุทธเจ้าได้ตรัสสัก ๑๐๐ พระองค์ ๑๐๐๐ พระองค์ ก็มิอาจโปรดอาตมได้ แลอาตมได้เห็นพระมหาบุรุษเปนมหัศจรรย์ดังนี้ แลชีวิตรอาตมาบมิได้อยู่ทันเห็นเมื่อได้ตรัสเปนพระสัพพัญญูเจ้านั้น ได้ชื่อว่าเสื่อมสูญจากอุดมลาภคือมรรคผล แลพระอมตมหานิพพาน เสียดายนัก” ดำริห์ดังนี้แล้วก็ร้องไห้ ชนทั้งหลายเห็นดังนั้นจึ่งถามว่า “พระผู้เปนเจ้าหัวเราะแล้วกลับร้องไห้ เห็นอันตรายสิ่งใดจะมีแก่พระลูกเจ้าหรือประการใด? พระดาบสก็บอกเหมือนดำริห์แต่หลัง แล้วแถลงเหตุทั้งสองนั้นแก่บรมกะษัตริย์ให้ทรงทราบ แล้วดำริห์สืบไปว่า “แต่บันดาญาติของอาตมาผู้ใดจะได้เห็นเมื่อได้ตรัสบ้าง” พิจารณาก็ทราบว่า “นาลกผู้เปนนัดดาของอาตมนั้น จะได้เห็นเมื่อได้ตรัสเปนพระสัพพัญญู” จึ่งออกจากราชนิเวศน์ตรงไปสู่เคหถานแห่งกนิฐภคินีแล้วเรียกนาลกผู้หลานมาสั่งว่า “ราชบุรุษแห่งพระเจ้าสุทโธทะนะมหาราชมีบุญมาก กอปด้วยทวดึงษมหาบุริสลักษณเปนองค์พุทธางกูร เมื่อพระชนมายุล่วงไปได้ ๓๕ พระพรรษาแล้วจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า เจ้าจะได้ทันเห็นพระองค์ จงบรรพชาอยู่คอยท่า ตั้งแต่วันนี้ไปเถิด” ฝ่ายนาลกผู้เปนนัดดาบังเกิดในตระกูลอันมีทรัพย์ถึง ๘๗ โกฎิ เปนภัพภบุคคลมีกุศลสั่งสมมามาก /*73เมื่อได้สดับคำพระดาบสจึ่งดำริห์ว่า “พระผู้เปนเจ้าเปนลุงซึ่งจะมาสั่งสอนให้ประกอบในสิ่งอันมิได้เปนประโยชน์นั้นมิได้มี โอวาทอันนี้เปนประโยชน์โดยแท้” จึ่งรับคำพระดาบสว่า “สาธุแล้ว” ให้ไปซื้อมาซึ่งผ้ากาสาวะพัตรกับบาตรดินแต่ร้านตลาดในขะณะนั้น ก็โกนผมแลหนวดนุ่งห่มผ้ากาสาวะพัตรบรรพชาอุทิศเฉภาะพระมหาสัตว์กล่าวว่า “ท่านผู้ใดเปนอุดมบุคคลในโลก ข้าพเจ้าขอบรรพชาเฉภาะสำนักท่านผู้นั้น” แล้วบ่ายน่าสู่ทิศซึ่งพระมหาสัตว์สถิตย์ ถวายนมัสการด้วยเบญจางคประดิษฐ แล้วเอาบาตรใส่ในถลกสพายขึ้นเหนือบ่า ออกจากเคหถานไปสู่ป่าหิมพานต์เจริญสมณะธรรมอยู่ในที่นั้น.
ส่วนพระกาฬเทวิลดาบสถึงกำหนดอายุ กระทำกาลกิริยาก็ขึ้นไปเกิดในอรูปภพ ในที่นี้กล่าวความล่วงน่าไปว่า “ในอปรภาคสมัยเมื่อพระบรมครูได้ตรัสแล้ว พระนาลกะได้มาสู่สำนักพระพุทธองค์ทูลถามโมไนยปฏิบัติ จึ่งโปรดประทานพุทโธวาทให้สำเร็จพระอรหัต แล้วพระนาลกก็กลับไปสู่ป่าหิมวันตประเทศ ปฏิบัติโดยอุกฤษฐ์วัตรได้ ๗ เดือน พิจารณาทราบว่าจะสิ้นอายุสังขาร จึ่งไปยืนพิงสุวรรณบรรพตแห่งหนึ่ง ก็ดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานในที่นั้น.
ส่วนสมเด็จบรมกะษัตริย์ ครั้นถืงวันเปนคำรบ ๕ จึ่งรับสั่งให้โสรดสรงองค์พระมหาสัตว์ด้วยหวังพระทัยว่า “จะ/*74กระทำซึ่งนามคหณะมงคลถวายพระนาม” จึ่งให้ตกแต่งราชพิภพแลประพรมด้วยจตุชาติสุคนธ์ และให้โปรยปรายซึ่งบุบผชาติมีเข้าตอกเปนคำรบ ๕ แล้วให้ปูลาดซึ่งอาศนะอันขจิตด้วยเงินแลแก้ว ให้ตกแต่งซึ่งอสัมภินะปายาศปณีตระศาหารแล้ว ให้ประชุมกะษัตริย์แลพราหมณ์คฤหบดีเสนามุขมาตย์ทั้งปวงพร้อมในพระราชนิเวศน์ จึ่งรับสั่งให้เชิญพระมหาสัตว์อันประดับด้วยราชกุมาระปสาธนาภรณ์ มาสู่ที่มหามณฑลสันนิบาต แล้วให้นิมนต์ทวิชาจาริย์ทั้งหลายล้วนถึงซึ่งฝั่งแห่งไตรเพทางคศาตร ๑๐๘ ตน มานั่งเหนือปณีตาอาศน์ให้บริโภคซึ่งมธุปายาศ แล้วเลือกสรรพได้พราหมณาจาริย์ ๘ ตน ล้วนมีคุณวิทยาประเสริฐกว่าหมู่พราหมณ์ทั้งนั้น เชิญให้ขึ้นนั่งเหนืออาศนอันสูง แล้วให้เชิญพระโพธิสัตว์ไปสู่สำนักพราหมณ์ทั้ง ๘ คน ให้พิจารณาพระลักษณ แลพราหมณจาริย์ทั้ง ๘ นั้นมีนามรามพราหมณ์ ๑ ลักษณพราหมณ์ ๑ ยัญญพราหมณ์ ๑ ธุชะพราหมณ์ ๑ โภชพราหมณ์ ๑ สุทัตตะพราหมณ์ ๑ สุยามะพราหมณ์ ๑ โกณฑัญญพราหมณ์ ๑ ล้วนรู้ไตรเพทลึกซึ้งยิ่งกว่าพราหมณ์ทั้งปวง ได้ทำนายพระสุบินพระราชเทพีแต่วันแรกปฏิสนธิลงสู่พระครรภ์ แลพราหมณ์ทั้ง ๗ เว้นแต่โกณฑัญญพราหมณ์ผู้เดียว พิจารณาเห็นพระลักษณแห่งพระมหาสัตว์บริบูรณ์ จึ่งยกนิ้วหัตถ์ขึ้นสองนิ้วแล้วทูลทำนายเปนสองประการว่า พระราชกุมารกอบด้วยทวดึงสมหาบุรุษ/*75ลักษณพร้อมทั้ง ๓๒ จะมีคติสองประการ ผิวสถิตย์อยู่ในฆราวาศจะเปนพระบรมจักระพัติ ผิวออกทรงบรรพชาจะได้ตรัสเปนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สุปติฏฐิตปาโท และพระราชกุมารนี้มีพื้นฝ่าพระบาททั้ง ๒ เสมอเปนอันดี ดุจพื้นฉลองพระบาททอง ขณะเมื่อเหยียบลงก็ถูกต้องพื้นพร้อมกัน ขณะเมื่อยกขึ้นก็พ้นจากพื้นพร้อมกัน อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณเปนปฐม จึ่งมีคำปุจฉาว่า “พระโพธิสัตวทรงทำกุศลสิ่งดังฤๅ จึ่งได้พระลักษณอันนี้?” วิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระมหาบุรุษราช ได้สมาทานมั่นในกุศลมิได้กลับกลอก ทรงพระพฤติในกายสุจริตวจีสุจริตมโนสุจริต จำแนกทานแลรักษาเบ็ญจศีลแลอุโบสถศีล ทำให้เปนประโยชน์แก่บิดามารดา เคารพในตระกูลผู้เถ้าผู้แก่ ทำลายเบ็ญจขันธ์ขึ้นไปบังเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติประเสริฐยิ่งกว่าเทพยดาอื่นๆ ด้วยเหตุ ๑๐ ประการ มียิ่งด้วยทีฆายุเปนอาทิ จุติมาบังเกิดในปัจฉิมชาติจึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วก็ทูลทำนายพระลักษณอื่นสืบต่อไปว่า เหฏ์ถา ปาทตเลสุ จัก์กานิ ชาตานิ พระราชกุมารนี้มีพื้นฝ่าพระบาททั้งสอง ประกอบด้วยลายลักษณกงจักรข้างละอัน ในท่ามกลางฝ่าพระบาท แลจักรนั้นมีกำ ๑๐๐๐ ประกอบด้วยกงแลดุมบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง แลภายนอกรอบกงจักรนั้นประดับไปด้วยรอยรูปอัษฐุตะระสตะมงคล ๑๐๘ ประการ คือรูปหอก ๑ รูปแว่นส่องพระพักตร์ ๑ รูปดอก/*76พุดซ้อน ๑ รูปสายสร้อย ๑ รูปสังวาล ๑ รูปถาดทอง ๑ รูปตั่ง ๑ รูปมัจฉาทั้งคู่ ๑ รูปปราสาท ๑ รูปขอ ๑ รูปเสาต้าย ๑ รูปเสวตรฉัตร ๑ รูปพระขรรค์ ๑ รูปพัดใบตาล ๑ รูปพัดหางนกยูง ๑ รูปพัดวาลวิชนี ๑ รูปมงกุฏ ๑ รูปบาตร ๑ รูปพวงดอกมลิ ๑ รูปดอกนิลอุบล ๑ รูปดอกอุบลขาว ๑ รูปดอกอุบลแดง ๑ รูปดอกบัวแดง ๑ รูปดอกบัวขาว ๑ รูปหม้อเต็มด้วยน้ำ ๑ รูปถาดเต็มด้วยน้ำ ๑ รูปมหาสมุททั้งสี่ ๑ รูปเขาจักระวาฬ ๑ รูปป่าหิมพานต์ ๑ รูปเขาพระสิเนรุ ๑ รูปพระจันทร์ ๑ รูปพระอาทิตย์ ๑ รูปหมู่ดาวนักษัตรฤกษ์ ๑ รูปทวีปใหญ่ทั้งสี่รูปทวีปน้อยทั้งสองพัน ๑ รูปบรมจักรพัติกับทั้งราชบริวาร ๑ รูปสังขทักขิณาวัฎ ๑ รูปสุวรรณมัจฉา ๑ รูปจักรทั้งคู่ ๑ รูปคงคาทั้งเจ็ด ๑ รูปสัตว์ใหญ่ทั้งเจ็ด ๑ รูปเขาปริภัณฑทั้งเจ็ด ๑ รูปพระยาครุธ ๑ รูปจรเข้ ๑ รูปธงชายผ้าทั้งผืน ๑ รูปรัตนบัลลังก์ ๑ รูปเก้าอี้ ๑ รูปเขาไกรลาศ ๑ รูปพระยาราชสีห์ ๑ รูปพยัคฆราช ๑ รูปช้างเอราวรรณ์ ๑ รูปพระยาม้าพลาหก ๑ รูปพระยาพาสุกรีนาคราช ๑ รูปพระยาหงษ ๑ รูปไก่เถื่อน ๑ รูปอุศุภราช ๑ รูปพระยาช้างอุโบสถ ๑ รูปพระยาช้างฉัททันต์ ๑ รูปมังกรทอง ๑ รูปมหาพรหม ๔ น่า ๑ รูปเรือทอง ๑ รูปเต่าทอง ๑ รูปแม่โคกับทั้งบุตร ๑ รูปกินรผู้ ๑ รูปนางกินร ๑ รูปนกการะเวก ๑ รูปนกกะเรียน ๑ รูปนกยูง ๑ รูปนกจากพราก ๑ รูปนกพริก ๑ รูปฉกามาพจรเทวโลกทั้ง ๖ ชั้น ๑ รูปโส/*77ฬศมหาพรหมทั้ง ๑๖ ชั้น ๑ สิริเปนรอยรูปมงคล ๑๐๘ ประการ เปนบริวารล้อมกงจักรใหญ่ในท่ามกลางฝ่าพระบาททั้งสองซ้ายขวาดุจกัน อันนี้จัดเปนมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒ มีคำปุจฉาถามว่า พระมหาสัตว์ทรงสร้างกุศลสิ่งดังฤๅ จึ่งได้ลักษณอันนี้? วิสัชนาว่าในบุเรชาติพระองค์ได้นำมาซึ่งความสุขให้แก่ชนเปนอันมาก จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบต่อไปว่า อายตปัณ๎หี พระราชกุมารนี้มีส้นพระบาทอันยาว แลมนุษย์ทั้งหลายอื่นข้างปลายเท้านั้นยาว ลำแข้งตั้งอยู่ในที่สุดแห่งส้นเท้าเหมือนดุจตัดเสียซึ่งส้น แล้วแลตั้งไว้อันส้นพระบาทแห่งพระมหาบุรุษแปลกกว่ามนุษย์อื่นๆ แลพระบาทแบ่งเปนสี่ส่วน ข้างปลายพระบาทวัดได้ ๒ ส่วน ลำพระชงค์ลงตั้งในส่วนคำรบ ๓ เหลืออยู่ข้างส้นอีกส่วนหนึ่งเปนคำรบ ๔ แลส้นพระบาทนั้นมีสีแดงงามดุจผ้ารัตนกัมพลอันม้วนเข้าแลตั้งไว้ จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณเปนคำรบ ๓ ทีฆังคุลี อนึ่ง พระราชกุมารนี้มีนิ้วพระบาทแลนิ้วพระหัตถ์ทั้งหลายยาวเรียวดุจนิ้ววานร ข้างต้นใหญ่แล้วเรียวลงไปจนปลายนิ้วกลมงามดุจแท่งหรดาร อันขยำด้วยน้ำมันยางแล้วปั้นเปนอันดี อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๔ จึ่งมีคำปุจฉาถามว่า พระมหาสัตว์ทรงสร้างกุศลดังฤๅจึ่งได้พระลักษณทั้ง ๒ นี้? วิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์เว้นจากปาณาติปาตกรรมมิได้/*78เหยียบสัตว์ให้ตายด้วยปลายพระบาท แลมิได้ประหารสัตว์ด้วยพระหัตถ์ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณทั้ง ๒ ประการนี้ แล้วทูลถวายทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า มทุตลหัต์ถปาโท พระราชกุมารนี้มีพื้นฝ่าพระหัตถ์แลฝ่าพระบาทอันอ่อนนุ่ม ครุวนาดุจปุยสำลีอันประชีได้ ๑๐๐ ครั้ง อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณเปนคำรบ ๕ ชาลหัต์ถปาโท อนึ่ง พระราชกุมารมีฝ่าพระหัตถ์แลฝ่าพระบาท อันประดับด้วยลายตาข่ายดุจตาข่ายอันช่างผู้ฉลาดถักไว้ในช่องแห่งบัญชร อนึ่งนิ้วพระหัตถ์ข้างละ ๔ เว้นแต่พระอังคุษฐ แลนิ้วพระบาทข้างละ ๕ เสมอกันเปนอันดีชิดเสียดสีซึ่งกันสนิท อันนี้จัดเปนมหาบุรุษลักษณคำรบ ๖ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้สงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหะวัตถุทั้ง ๔ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณทั้งสองประการนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบต่อไปว่า อุส์สังคปาโท พระราชกุมารนี้มีอัฏฐิข้อพระบาทตั้งลอยอยู่บนหลังพระบาท แลอัฏฐิข้อจะได้ติดกับหลังเท้าดุจชนทั้งปวงก็หามิได้ ขณะเมื่อยกย่างพระบาทก็กลอกกลับผันแปรไปโดยคล่อง แลพระกายท่อนเบื้องบนตั้งแต่พระนาภีขึ้นไป ก็มิได้หวั่นไหวเปนปรกติอยู่ ประดุจสุวรรณ์ปฏิมาอันตั้งอยู่ในเรือทอง ไหวอยู่แต่พระกายท่อนเบื้องต่ำ ชนทั้งปวงแลเห็นฝ่าพระบาทอันยกย่างไปมาทั้งเบื้องน่าแลเบื้องหลังปรากฎดุจฝ่าเท้าแห่ง/*79กุญชรชาติ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๗ มีคำวิสัชนาว่า ในปุเรชาติพระองค์กล่าววาจาประกอบด้วยประโยชน์เว้นจากสัมผัปปะลาปะวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า เอณิมิคสทิสชังโฆ พระราชกุมารนี้มีลำพระชงฆ์อันเรียวดุจเกลียวแห่งแข้งเนื้อทราย แลมีพระมังษเนื่องเปนอันเดียวหุ้มรอบอัษฐิพระชงฆ์เต็มเสมอเปนอันดี มีสัณฐานกลมงามดุจต้นเข้าสาลีอันมีครรภ์ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๘ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้บอกกล่าวสรรพศิลปศาตรวิทยาโดยเคารบ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบต่อไป ฐิตโกว อโนนมัน์โต อุโภปิปา ณิตเลหิ ชัณ์ณุกานิปริมสติ พระราชกุมารนี้ผิวเสด็จยืนโดยปรกติมิได้ก้มพระกายลง แลฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองเหยียดลงไปปรามาสถึงพระชาณุมณฑลทั้งสองข้างได้ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๙ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์รู้จักซึ่งบุทคลอันเปนวิเศษบุรุษคือพระอริยเจ้า แลกระทำนอบนบเคารพนับถือปฏิบัติในโอวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า โกโสหิต วัต์ถคุโยห พระราชกุมารนี้มีพระคุยหลับอยู่ในฝักประดุจฝักบัวทองกำบังไว้ เหมือนด้วยคุยหที่ลับแห่งโคแลกุญชรชาติเปนอาทิ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๐ /*80มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้ทรงทำให้ชนทั้งหลายที่เปนญาติแลมิตรสนิทแก่กัน อันพรัดพรากจากกันไปนานให้ได้มาพานพบประสบกัน จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า สุวัณ์ณวัณ์โณ กาญ์จนสัน์นิภตโจ พระราชกุมารนี้มีพระฉวีวรรณอันเหลืองงามดังสีทองทั่วทั้งพระกาย ครุวนาดุจรูปทองทั้งแท่ง อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๑ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้บริจาคสุขุมวัตถุทานแลอามิศทานต่างๆ แลได้กระทำสมัชนกรรมคือกวาดในลานพระเจดีย์เปนต้น กับรำงับเสียซึ่งความโกรธ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า สุขุมัจ์ฉวี พระราชกุมารนี้มีพระฉวีอันเลอียดมิได้มีธุลีลอองติดต้องพระกาย มาตรว่ามลทินอันใดมาสัมผัสก็เลื่อนหลุดไป ครุวนาดุจน้ำอันกลิ้งตกจากใบบัว อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๒ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้ทรงพระอุสาหปุจฉาสมณพราหมณาจาริย์ ทราบในข้อสรรพสิ่งบาปบุญคุณโทษต่างๆ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า เอเกกโลโม พระราชกุมารนี้มีพระโลมาเกิดขึ้นเฉพาะขุมละเส้น จะได้เกิดขึ้นขุมละ ๒ ๓ เส้น ดุจชนทั้งปวงก็หามิได้ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๓ อุท์ธัค์คโลโม อนึ่งพระราชกุมารนี้มีเส้นพระโลมาดำสนิท ดุจสีดอกอัญชัญน์/*81ทั่วทั้งพระสริระกาย แลเวียนเปนทักขิณาวัฏได้ ๓ รอบ แล้วมีปลายกลับขึ้นเบื้องบนทั้งสิ้น อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๔ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์กล่าววาจาแต่ล้วนสัตยกถาเว้นจากมุษาวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณทั้งสองประการนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า พรหมุชชุคัต์โต พระราชกุมารนี้มีท่อนพระกายอันตั้งตรงดุจกายท้าวมหาพรหม จะได้น้อมไปในเบื้องน่าแลเบื้องหลังเหมือนกายชนทั้งหลายอื่นก็หามิได้ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๕ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์มิได้เบียดเบียฬฆ่าเสียซึ่งสัตว์อื่น จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า สัต์ตุส์สโท พระราชกุมารนี้มีพระมังษอันหนาในที่ทั้ง ๗ แห่ง คือหลังพระหัตถ์ทั้งสอง หลังพระบาททั้งสอง แลพระอังสาทั้งสองข้างกับทั้งลำพระสอ ที่ทั้ง ๗ แห่งนี้กำบังมิได้เห็นพระเส้นปรากฎออกมาภายนอก อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๖ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้บริจาคปณีตโภชนทานเปนอันมาก จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า สีหปุพ์พัฑโฒ พระราชกุมารนี้มีพระสกลกายบริบูรณ์ดุจกึ่งกายท่อนน่าแห่งพระยาราชสีห์ อธิบายว่าธรรมดากายแห่งราชสีห์นั้น ท่อนกึ่งข้างเบื้องน่านั้นล่ำพีบริบูรณ์ท่อน/*82กึ่งข้างเบื้องท้ายนั้นพานจะบกพร่อง อันพระกายแห่งพระมหาบุรุษบริบูรณ์พร้อมทั่วทั้งพระองค์มิได้บกพร่อง พระอังคาพยบใหญ่น้อยทั้งปวงที่ควรจะยาวแลสั้น ควรจะล่ำจะเรียวจะกลมในที่ใดๆ ก็มีสัณฐานอันงามปรากฎสมควรแก่อังคาพยพในที่นั้นๆ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๗ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้สั่งสมพระทัศบารมีบริบูรณ์ทุกประการ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “ปิตัน์ตรํโส” พระราชกุมารนี้มีท่ามกลางพระปฤษฎางค์อันบริบูรณ์ อธิบายว่าตั้งแต่บั้นพระองค์ขึ้นไปจนตราบเท่าถึงต้นพระสอนั้น พื้นพระมังษปกพระปฤษฎางค์เสมอเปนอันดีมิได้เห็นข้อพระอัษฐิ ท่ามกลางพระขนองนั้นปรากฎออกมาภายนอก แลพื้นพระปฤษฎางค์นั้นเสมอเหมือนแผ่นกระดานทองอันยกขึ้นตั้งไว้ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๘ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์มีพระทัยปราถนาจะให้เปนประโยชน์ แลคุณแก่ชนทั้งหลายเปนอันมาก จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า นิโครธะปริมณ์ฑโล พระราชกุมารนี้มีปริมณฑลพระกายบริบูรณ์พร้อมดุจปริมณฑลแห่งต้นไม้ไทรย อธิบายว่าพระกรทั้งสองข้างเหยียดออกโดยกว้าง คือวาของพระองค์มีประมาณยาวเท่าใด ก็วัดได้เท่ากันกับพระกายซึ่งสูงมีประมาณเท่า/*83นั้น มิได้สั้นยาวกว่าดุจสามัญสัตว์ทั้งหลายอื่นๆ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๑๙ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ทรงบำเพ็ญทานโดยสักการะสัมมานะนับถือสมณพราหมณาจาริย์ แลยาจกตามสมควรแก่คุณานุรูป จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า สัมวัต์ตขัน์โธ พระราชกุมารนี้มีลำพระสออันกลมงามเสมอเปนอันดีดุจเขาโคทอง ขณะเมื่อจะเปล่งพระสุรเสียงตรัสออกมานั้น ระเบียบพระเส้นที่ลำพระสอมิได้ปรากฎออกมาภายนอก พระสุรเสียงนั้นดังก้องดุจจะเสียงเมฆอันบันลือ อันนี้จัดเปนพระะมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๐ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์มีพระทัยปราถนาจะให้เปนสุขแก่สัตว์โลกทั้งปวง จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า รสัค์คสัต์ตี พระราชกุมารนี้ มีพระเส้นสำหรับที่จะนำไปซึ่งรศอาหารประมาณถึง ๗๐๐๐ เส้น มีปลายแล่นขึ้นมาณะเบื้องบนทั้งสิ้น แล้วรวบประชุมเข้าที่ลำพระสอ มาตรว่าเสวยพระกระยาหารแต่ประมาณเท่าเมล็ดงาหนึ่งก็ดี แต่ภอตกถึงปลายพระชิวหารศก็แผ่ทราบไปทั่วพระสริระกายทั้งปวง อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๑ มีคำ วิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์มิได้เบียดเบียฬซึ่งสัตว์ทั้งหลาย จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “สีหหนุ” พระราชกุมารนี้มีพระหะนุเสมือนด้วยคางแห่ง/*84พระยาราชสีห์ มิฉนั้นเสมือนด้วยสัณฐานแห่งวงพระจันทร์ในวันทวาทะสีศุกปักษ์ขึ้น ๑๒ ค่ำ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๒ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ มิได้กล่าววาจาสัมผัปลาปวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “จัต์ตาฬีสทัน์ตา พระราชกุมารนี้มีพระทนต์ถ้วน ๔๐ ทัศเบื้องบน ๒๐ เบื้องล่างก็ ๒๐ เท่ากัน อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๓ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติพระองค์เจรจาเว้นจาก เปสุญวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “สมทัน์โต พระราชกุมารนี้มีระเบียบพระทนต์เรียบเรียงเสมอเปนอันดี อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๔ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์เว้นจากมิจฉาชีพ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “อวิรฬะทัน์โต พระราชกุมารนี้มีระเบียบพระทนต์มิได้ห่าง สนิทกันเปนอันดี ดุจระเบียบแห่งแก้ววิเชียรอันตั้งเรียบเรียงระดับไว้บนแผ่นกระดานทอง อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๕ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติ พระองค์เว้นจากเปสุญวาทดุจกล่าวมาแล้ว จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “สุก์กทาโฒ พระราชกุมารนี้มีพระเขี้ยวทั้ง ๔ อันขาวบริสุทธิรุ่งเรืองดัวยรัศมีอันโอภาศยิ่งกว่ารัศมีแห่งดวงดาวพกาพฤกษ อันนี้/*85จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๖ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติ ระองค์เว้นจากมิจฉาชีพดุจกล่าวมาแล้ว จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณอันนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “ปหุตชิโว๎ห” พระราชกุมารนี้มีพระชิวหาอันอ่อนแลกว้างยาวยิ่งกว่าชนทั้งปวง โดยยาวนั้นแลบลูปช่องพระนาสิกทั้งสอง แลเลี้ยวกระหวัดถึงพระกรรณทั้งสองข้างได้ โดยกว้างนั้นอาจแลบแผ่ปกปริมณฑลพระนลาตได้ทั่วทั้งสิ้น อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๗ “พร๎ห๎มสโร กระวิกภาณี อนึ่งพระราชกุมารนี้มีพระสุระเสียงอันไพเราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ดุจเสียงแห่งท้าวมหาพรหมแลเสียงแห่งนกการะเวก อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๘ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติ พระองค์เว้นจากผรุษวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณทั้งสองประการนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “อภินีลเนต์โต พระราชกุมารนี้มีดวงพระเนตรอันดำยิ่งนัก อธิบายว่าในดวงพระเนตรใช่จะดำทั้งสิ้นก็หามิได้ ในอันที่ควรจะเขียวก็เขียวปริสุทธิดุจสีดอกสามหาว ที่ควรจะเหลืองก็เหลืองดุจสีดอกกรรณิกา ที่ควรจะแดงก็แดงดังสีดอกเซ่งแลดอกชะบา ที่ควรจะขาวก็ขาวดังสีดาวพกาพฤกษ์ ที่ควรจะดำก็ดำดังสีผลประคำดีควาย และกระบอกพระเนตรนั้นงามดุจสีหบัญชรแก้ว ในสุวรรณวิมานอันเผยออก อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๒๙ /*86“โคปอุโม อนึ่งพระราชกุมารนี้มีดวงพระเนตรทั้งสองอันผ่องใส งามดุจดวงจักษุแห่งลูกโคอันคลอดได้ประมาณมหุตหนึ่ง อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๓๐ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติพระองค์ทรงทอดพระเนตรเล็งดูมหาชนทั้งหลาย ด้วยพระเนตรอันเบิกบานมีอาการเปนที่รัก จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณทั้งสองประการนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นไปสืบไปว่า “อุณ์ณาโลมา ภมุกันตะเร ชาตา พระราชกุมารนี้มีพระอุณาโลมชาติขึ้นที่ระหว่างพระโขนงทั้งสอง ท่ามกลางพระนลาตวงเวียนเปนทักขิณาวัฏ มีพรรณอันขาวแลอ่อนดุจสำลีอันประชีได้ ๑๐๐ ครั้ง ถ้าจะจับปลายเส้นพระโลมานั้นชักออกก็ยาวประมาณถึงกึ่งพระกร อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๓๑ มีคำวิสัชนาว่าในบุเรชาติพระองค์เจรจาเว้นมุษาวาท จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ แล้วทูลทำนายพระลักษณอันอื่นสืบไปว่า “อุณ๎หิสสีโส พระราชกุมารนี้มีพระนลาตแลพระเศียรอันบริบูรณ์ประกอบด้วยอรรถ ๒ ประการ อธิบายว่า พื้นพระมังษนูนขึ้น ตั้งแต่หมวดพระกรรณ์เบื้องขวาปกขอบพระนลาต มาถึงหมวกพระกรรณ์เบื้องซ้าย งามเหมือนอุณหิศปัฏ คือกระบังหน้าชนทั้งหลายเห็นพระลักษณอันนี้จึ่งเอาอย่าง ไปกระทำอุณหิศปัฏเปนเครื่องประดับพระภักตร์แห่งกะษัตริยทั้งปวงสืบๆกันมานั้นประการ ๑ อนึ่งพระเศียรนั้นกลมงามบริบูรณ์มิได้บกพร่อง แลนูนขึ้นเบื้องบนมีสัณฐานดังต่อม/*87แห่งน้ำ แลพระลักษณทั้งสองรวบเข้าเปนอันเดียวกัน ว่ามีพระเศียรประดับด้วยพระอุณหิศ อันนี้จัดเปนพระมหาบุรุษลักษณคำรบ ๓๒ มีคำวิสัชนาว่า ในบุเรชาติพระองค์ได้เปนใหญ่ในการกุศล ชักชวนมหาชนให้กระทำบุญต่างๆ มีทานเปนต้น แลขะณะเมื่อกระทำการกศุลนั้นมิได้ก้มหน้า ย่อมเงยพระภักตร์ขึ้นด้วยจิตรปรีดาปราโมทย์โสมนัศ จึ่งได้พระมหาบุรุษลักษณนี้ สิริเปนมหาบุรุษลักษณพร้อมครบทั้ง ๓๒ ประการ ใช่แต่ว่าเท่านั้น พระราชกุมารนี้ ประกอบด้วยพระอสีตยานุพยัญชนะพระลักษณน้อยอีก ๘๐ ทัศ คือมีนิ้วพระหัตถ์แลนิ้วพระบาทอันเหลืองงาม ๑ นิ้วพระหัตถ์แลนิ้วพระบาทเรียวออกไปโดยลำดับแต่ต้นจนปลายนั้น ๑ นิ้วพระหัตถ์แลนิ้วพระบาทกลมดุจนายช่างกลึงเปนอันดีนั้น ๑ พระนขาทั้ง ๒๐ มีสีอันแดง ๑ พระนขาทั้ง ๑๐ นั้นงอนงามช้อยขึ้นเบื้องบนมิได้ค้อมลงในเบื้องต่ำดุจเล็บแห่งสามัญชนทั้งปวงนั้น ๑ พระนขานั้นมีพรรณ์อันเกลี้ยงกลมสนิทมิได้มีริ้วรอยนั้น ๑ ข้อพระหัตถ์ แลข้อพระบาทซ้อนอยู่ในพระมังษมิได้สูงปรากฎออกมาภายนอกนั้น ๑ พระบาททั้งสองเสมอกันมิได้ย่อมใหญ่กว่ากันมาตรว่าเท่าเมล็ดงานั้น ๑ พระดำเนินงามดุจอาการดำเนินแห่งกุญชรชาติ ๑ พระดำเนินงามดุจสีหราช ๑ พระดำเนินงามดุจดำเนินแห่งหงษ์ ๑ พระดำเนินงามดุจอุสุภราชดำเนิน ๑ ขะณะเมื่อยืนจะย่างดำ/*88เนินนั้นยกพระบาทเบื้องขวาย่างไปก่อน พระกายเยื้องไปข้างเบื้องขวาก่อนนั้น ๑ พระชานุมณฑลเกลี้ยงกลมงามบริบูรณ์บมิได้เห็นอัษฐิสะบ้าปรากฎออกมาภายนอก ๑ มีบุรุษพยัญชนบริบูรณ์ คือมิได้มีกิริยามารยาตร์คล้ายสัตรีนั้น ๑ พระนาภีมิได้บกพร่องกลมงาม มิได้วิกลในที่ใดที่หนึ่งนั้น ๑ พระอุทรมีสัณฐานอันลึกนั้น ๑ ภายในพระอุทรมีรอยเวียนเปนทักษิณาวัฎ ๑ ลำพระเพลาทั้งสองกลมงามดุจลำสุวรรณกัทธลีนั้น ๑ ลำพระกรทั้งสองงามดุจงวงแห่งเอราวรรณเทพยหัถถีนั้น ๑ พระอังคาพยพใหญ่น้อยทั้งปวงจำแนกเปนอันดี คืองามพร้อมทุกสิ่งหาที่ติบมิได้นั้น ๑ พระมังษที่ควรจะหนาก็หนา ที่ควรจะบางก็บางตามที่พร้อมทั่วทั้งพระสริรกายนั้น ๑ พระมังษมิได้หดหู่ในที่ใดที่หนึ่งนั้น ๑ พระสริรกายทั้งปวงปราศจากต่อมแลไฝปานมูลแมลงวันมิได้มีในที่ใดที่หนึ่งนั้น ๑ พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสมกันโดยลำดับทั้งเบื้องบนแลเบื้องล่างนั้น ๑ พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสิ้นปราศจากมลทิลทั้งปวง ๑ ทรงพระกำลังมากเสมอด้วยกำลังแห่งกุญชรชาติ ประมาณถึงพันโกฎิช้าง ถ้าจะประมาณด้วยกำลังบุรุษก็ได้ถึงแสนโกฎิบุรุษนั้น ๑ มีพระนาสิกอันสูงนั้น ๑ สัณฐานพระนาสิกงามแฉล้มนั้น ๑ มีพระโอษฐเบื้องบนเบื้องต่ำมิได้เข้าออกกว่ากันเสมอเปนอันดีมีพรรณแดงงามดุจสีผลตำลึงสุกนั้น ๑ พระทนต์บริสุทธิ์ปราศจากมูลมลทิน ๑ พระทนต์ขาว/*89ดุจสีสังข์ ๑ พระทนต์เกลี้ยงสนิทบมิได้เปนริ้วรอย ๑ พระอินทรีย์ทั้งห้ามีจักขุนทรีย์เปนอาทิ งามบริสุทธิ์ทั้งสิ้น ๑ พระเขี้ยวทั้งสี่กลมบริบูรณ์ ๑ ดวงพระภักตร์มีสัณฐานยาวสวย ๑ พระปรางทั้งสองดูเปล่งงามเสมอกัน ๑ ลายพระหัตถ์มีรอยอันฦก ๑ ลายพระหัตถ์มีรอยอันยาว ๑ ลายพระหัตถ์มีรอยอันตรงมิได้ค้อมคด ๑ ลายพระหัตถ์มีรอยอันแดงรุ่งเรือง ๑ รัศมีพระกายโอภาษปริมณฑลโดยรอบ ๑ กระพุ้งพระปรางทั้งสองเคร่งครัดบริบูรณ์ ๑ กระบอกพระเนตรกว้างแลยาวงามพอสมกัน ๑ ดวงพระเนตร์กอปด้วยปสาททั้ง ๕ มีขาวเปนอาทิผ่องใสบริสุทธิ์ทั้งสิ้น ๑ ปลายเส้นพระโลมาทั้งหลายมิได้งอมิได้คด ๑ พระชิวหามีสัณฐานอันงาม ๑ พระชิวหาอ่อนบ่มิได้กระด้างมีพรรณอันแดงเข้ม ๑ พระกรรณ์ทั้งสองมีสัณฐานอันยาวดุจกลีบปทุมชาติ ๑ ช่องพระกรรณ์มีสัณฐานอันกลมงาม ๑ ระเบียบพระเส้นทั้งปวงนั้น สละสลวยบมิได้หดหู่ในที่อันใดอันหนึ่งนั้น ๑ แถวพระเส้นทั้งหลายซ่อนอยู่ในพระมังษะทั้งสิ้น บมิได้เปนคลื่นฟูขึ้นเหมือนสามัญชนทั้งปวงนั้น ๑ พระเศียรสัณฐานงามเหมือนฉัตร์แก้ว ๑ ปริมณฑลพระนลาตโดยกว้างยาวพอสมกัน ๑ พระนลาตมีสัณฐานอันงาม ๑ พระขนงมีสัณฐานอันงามดุจคันธนูโก่งไว้ ๑ พระโลมาที่พระขนงมีเส้นอันเลอียด ๑ เส้นพระโลมาที่พระขนงงอกขึ้นแล้วล้มราบไป/*90โดยลำดับ ๑ พระขนงนั้นใหญ่ ๑ พระขนงนั้นยาวสุดหางพระเนตร์ ๑ ผิวพระมังษะเลอียดทั่วทั้งพระกาย ๑ พระสริรกายรุ่งเรืองไปด้วยศิริ ๑ พระสริรกายมิได้มัวหมองผ่องใสอยู่เปนนิตย์ ๑ พระสริรกายสดชื่นดุจดวงดอกปทุมชาติ ๑ สริรสัมผัศอ่อนนุ่มสนิทบมิได้กระด้างทั่วทั้งพระกาย ๑ กลิ่นพระกายหอมฟุ้งดุจกลิ่นสุคนธกฤษณา ๑ โลมามีเส้นเสมอกันทั้งสิ้น ๑ พระโลมามีเส้นเลอียดทั่วทั้งพระกาย ๑ ลมอัศสาสปัศสาสอันหายพระไทยเข้าออกก็เดินเลอียด ๑ พระโอษฐมีสัณฐานอันงามดุจแย้ม ๑ กลิ่นพระโอษฐหอมดุจกลิ่นอุบล ๑ พระเกศาดำเปนแสง ๑ กลิ่นพระเกษาหอมฟุ้งขจรตระลบนั้น ๑ พระเกษากลิ่นหอมดุจกลิ่นโกมลบุบผชาติ ๑ พระเกษามีสัณฐานเส้นกลมสลวยทุกเส้น ๑ เส้นพระเกษาดำสนิททั้งสิ้น ๑ พระเกษากอปด้วยเส้นอันเลอียด ๑ เส้นพระเกษาบมิได้รู้สยองยุ่งนั้น ๑ เส้นพระเกษาเวียนเปนทักษิณาวัฎทุกๆเส้น ๑ วิจิตร์ไปด้วยระเบียบพระเกตุมาลา กล่าวคือถ้องแถวแห่งพระรัศมีอันโชตนาการ ขึ้นณะเบื้องบนพระอุตมังคสิโรตม์นั้น ๑ แลพระลักษณน้อยทั้งปวงดังพรรณามานี้ จัดเปนอนุพยัญชนะละสิ่งๆ ทั้งสิ้นด้วยกัน สิริเปนอสีตยานุพยัญชนะครบถ้วนทั้ง ๘๐ ทัศบริบูรณ์ในพระสริรกายแห่งพระมหาบุรุษราชเจ้า จึ่งมีคำปุจฉาว่า “เหตุไฉนพราหมณ์ทั้ง ๘ จึ่งรู้พระลักษณทั่วทั้งปวงดังนี้? มีคำวิสัชนาว่า สุทธาวาศมหาพรหมทั้งหลายรู้ว่าพระสรรพัญญู/*91จะบังเกิดในโลก จึ่งเพิ่มเข้าซึ่งพระมหาบุริษลักษณในคัมภีร์ไตรยเพทเรียกว่าพุทธมนต์แล้วนฤมิตร์เพศ เปนพราหมณ์ลงมาบอกกล่าวสั่งสอนหมู่พราหมณ์ทั้งปวงให้เล่าเรียนสืบกันมา ชนทั้งหลายมีมเหสักขวาศนาจึ่งได้รู้จักว่าเปนองค์พระพุทธเจ้าโดยแท้ ครั้นเมื่อพระสัพพัญญูปรินิพพานแล้ว คัมภีร์พุทธลักษณนี้ก็อันตรธาน เหตุฉนั้นชนทุกวันนี้จึ่งบมิได้รู้ เบื้องว่าพราหมณ์ทั้งเจ็ดคนยกขึ้นซึ่งองคุลีทั้งสองทูลถวายพยากรณ์พระมหาบุรุษว่า มีคติเปนสองฉนี้ แต่โกณฑัญพราหมณ์ผู้เดียวหนุ่มกว่าพราหมณ์ทั้งนั้น มีกฤษฎาภินิหารเปนปัจฉิมภวิกสัตว์จะตรัสรู้มรรคผลในชาตินั้น มีปัญญามากครอบงำเสียซึ่งพราหมณ์ทั้ง ๗ เมื่อพิจารณาดูพระลักษณพระมหาสัตว์ก็ทราบตระหนักว่า “เหตุซึ่งอยู่ในฆราวาศนั้นบมิได้มีจะได้ตรัสเปนองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะตัดเสียซึ่งสังสารวัฏให้ขาดเปนแท้” เห็นคติเที่ยงเปนอันเดียวมิได้เปนสอง จึ่งยกนิ้วขึ้นนิ้วเดียว จึ่งทูลทำนายว่าพระราชกุมารบริบูรณ์ด้วยมหาบุรุษลักษณดังนี้ เหตุซึ่งจะสถิตย์ในฆราวาศบมิได้มี จะออกทรงบรรพชาได้ตรัสเปนองค์พระพุทธเจ้าเปนแท้หาสงไสยมิได้ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาในที่สุดบริเฉท อรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนนัยหนหลัง.
ลักขณปริคาหกปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๔ จบ.
/*92ราชาภิเศกปริวัต์ตปริจเฉท ที่ ๕
เมื่อพราหมณ์ทั้ง ๘ ทูลพยากรณ์ทำนายพระมหาสัตว์ด้วยประการดังนี้ สมเด็จพระเจ้ากรุงสุทโธทนะมหาราชจึ่งตรัสถามว่า “ราชบุตรแห่งเราจะเห็นซึ่งสิ่งอันใดจึ่งจะออกบรรพชา” พราหมณ์กราบทูลว่า “จะเห็นซึ่งนิมิตร์ทั้ง ๔” ตรัสซักถามว่า “นิมิตร์ทั้ง ๔ นั้นคือสิ่งอันใด? พราหมณ์จึ่งกราบทูลโดยพระคาถาแปลเนื้อความว่า พระราชกุมารจะเห็นซึ่งชนชรา ๑ ชนพยาธิ ๑ ชนอันถึงมรณภาพ ๑ กับรูปบรรพชิต ๑ จึ่งจะสละราชสมบัติออกบรรพชา จะได้ตรัสเปนองค์พระสัพพัญญูเจ้า ปราศจากราคาทิกิเลศ สมเด็จพระบรมกะษัตริย์ได้ทรงสดับ จึ่งตรัสสั่งอะมาตย์ว่า จำเดิมแต่นี้จงห้ามอย่าให้รูปนิมิตรทั้ง ๔ เข้ามาสู่ที่ใกล้ราชบุตรแห่งเรา แลอาตมมิได้มีประโยชน์ที่ราชบุตรจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า ปราถนาจะชมราชบุตรอันเปนบรมจักรพรรดิ์ เสวยสมบัติเปนอิศราธิบดีใหญ่ยิ่งกว่ามหาทวีปทั้ง ๔ อันมีทวีปน้อย ๒๐๐๐ เปนบริวาร แลแวดล้อมไปด้วยอเนกราชบรรพสัท มีปริมณฑลได้ ๓๖ โยชน์ อันเลื่อนลอยไปในคัคณาดลประเทศนั้น แล้วตั้งไว้ซึ่งราชบุรุษ ให้คอยระวังรักษาอยู่ในที่อันไกลได้คาพยุตหนึ่งทั้ง ๔ ทิศ เพื่อจะห้ามเสียซึ่งชนมีประการ ๔ จำพวก อย่าให้เข้ามาสู่ทัศนวิสัยแห่งพระราชกุมาร แล/*93พระมหาบุรุษราชเจ้า มีพระรัศมีโอภาษจากพระสริรกาย เหตุดังนั้นพราหมณ์ทั้งหลายจึ่งถวายพระนามว่า พระอังคิรัศราชกุมาร ประการหนึ่งพระมหาสัตว์จะมีประโยชน์ด้วยสิ่งอันใด สิ่งอันนั้นก็สำเร็จประโยชน์ทุกประการ เหตุดังนั้นพราหมณ์จึ่งถวายพระนามอีกนามหนึ่งว่า พระสิทธัตถราชกุมารในวันนั้น พระขัตติยวงศาสักยราชสกูลทั้ง ๑๖๐๐๐ พระองค์ มาสโมสรสันนิบาตในมงคลราชนิเวศนฐานพร้อมกัน ต่างองค์ก็ทูลถวายพระราชบุตรองค์ละองค์ๆ ทั้งสิ้น แล้วชวนกันเจรจาว่า พระราชกุมารนี้จะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า หรือว่าจะเปนบรมจักรพรรดิก็ตามแต่พระบารมี เราทั้งหลายนี้ถวายบุตรคนละคน ถ้าได้ตรัสเปนพระสัพพัญญู จะได้แวดล้อมด้วยขัตติยสมณะเปนบริวาร แม้ได้เปนบรมจักรพรรดิ จะได้แวดล้อมด้วยขัตติยบริวารทั้งปวงเสด็จไปในประเทศที่ต่างๆ แล้วก็มอบถวายราชบุตรองค์ละองค์ๆ สิ้นด้วยกัน แลขัตติยมณฑลสันนิบาตในที่นั้นเปนอันมาก ฝ่ายพราหมณ์ทั้ง ๘ กลับไปถึงคฤหสฐานต่างคนต่างเรียกบุตรมาสั่งว่า “บิดานี้ชราแล้ว จะได้อยู่ทันเห็นพระราชบุตรแห่งบรมกะษัตริย์ อันจะได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ หรือจะไม่ทันเห็นก็มิได้รู้ ถ้าพระราชกุมารบันลุแก่พระสัพพัญญุตญาณแล้ว เจ้าทั้งหลายจงออกบวชในพระพุทธศาสนาเถิด” แลพราหมณ์ทั้ง ๗ นั้นอยู่ตราบเท่าสิ้นอายุ แล้วก็ทำลายชีพไปตาม/*94ยถากรรมแห่งตน ยังอยู่แต่โกณฑัญพราหมณ์อันหนุ่มนั้นผู้เดียว ส่วนพระศิริมหามายาเทวีกาลเมื่อประสูติพระมหาสัตว์ล่วงไปได้ ๗ วัน ก็ทิวงคตขึ้นไปบังเกิดเปนเทพบุตรสถิตย์ในดุสิตเทวโลก ตามประเพณีพระพุทธมารดา พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำกับความหลังจึ่งมีคำอธิบายว่า “ประมาณพระชนมายุพระมารดาพระโพธิสัตว์ กำหนดสิ้นเท่านั้นก็ทิวงคต ใช่จะสิ้นพระชนม์เพราะเหตุประสูติพระมหาสัตว์นั้นหามิได้ จึ่งมีคำปุจฉาว่า “ประสูติ์ในกาลเมื่อใด? วิสัชนาว่า “ประสูติในกาลมัชฌิมวัย” แท้จริงธรรมดาสัตว์ทั้งหลายในกาลปฐมวัยนั้นฉันทะราคะกล้า เหตุดั่งนั้นสัตรีที่มีครรภ์ในปฐมวัย มักมิอาจรักษาครรภ์ไว้ได้ สัตว์ในครรภ์นั้นมากไปด้วยโรค ครรภ์นั้นมักทำลายเสียโดยมาก แลกาลเมื่อมัชฌิมวัยล่วงไปสองส่วนในส่วนคำรบ ๓ นั้นวัตถุบริสุทธิ์ แลทารกซึ่งบังเกิดในครรภ์นั้นไม่มีโรครอดโดยมาก เหตุดังนั้นพระมารดาโพธิสัตว์เสวยศุขสมบัติอยู่ในปฐมวัย กาลเมื่อล่วงเข้ามัชฌิมวัยตั้งอยู่ในส่วนเปนคำรบ ๓ จึ่งทรงพระครรภ์ประสูติพระมหาสัตว์แล้วทิวงคต อันนี้เปนประเพณีพระพุทธมารดามาทุกๆ พระองค์ ในกาลนั้นสมเด็จบรมกะษัตริย์จึ่งให้จัดสันนางนม ๖๐ นาง ล้วนทรงอุดมรูปเว้นจากโทษทั้งหลาย คือสูงนักต่ำนักพีนักผอมนักดำนักขาวนักเปนต้น /*95ให้อภิบาลบำรุงเลี้ยงพระราชโอรส ใช่แต่เท่านั้น ให้เลือกสันเอานางทั้งหลายที่ทรงอุดมรูปดังนั้นอีก ๑๘๐ นาง แต่ล้วนที่ฉลาดรอบรู้ในราชกิจการงานทั้งปวงต่างๆ เปนพนักงานให้บริบาลบำรุงถนอมพระราชบุตร แล้วให้มีบุรุษสำหรับเปนคนใช้แห่งนางทั้งหลายนั้นอีก ๖๐ คน กับทั้งอำมาตย์กำกับดูกิจการอีก ๖๐ นาย สิริเปนสัตรี ๒๔๐ บุรุษ ๑๒๐ ให้อุปัฏฐากพระมหาสัตว์ทั้งสิ้นด้วยกัน แลพระมหาบุรุษก็เจริญด้วยพระศิริโสภาคย์ แลมีบริวารเปนอันมาก ส่วนพระมหาปชาบดีโคตมีอันเปนพระกนิษฐภคินีแห่งพระศิริมหามายานั้น ก็เปนพระอรรคมเหษีสมเด็จกรุงสุทโธทนะมหาราชด้วยกัน มีพระราชบุตรทรงพระนามพระนนท์ราชกุมาร จึ่งให้โอรสแห่งพระองค์แก่นางนมให้บำรุงเลี้ยงรักษา ส่วนพระองค์ก็ทรงบำรุงเลี้ยงพระมหาสัตว์ให้เสวยถันธาราแห่งพระองค์ อยู่มาณวันหนึ่งถึงวันวัปปมงคลการแรกนาขวัญ สมเด็จบรมกะษัตริย์ให้ตกแต่งประดับพระนครกระบิลพัสดุ์ทั่วทั้งปวงงามเหมือนดุจเทวนคร ให้ตกแต่งไถประมาณ ๑๐๗ ไถ ประตักเชือกผูกกับทั้งเขาโคล้วนแต่หุ้มด้วยเงินทั้งสิ้น แลไถเอกอันหนึ่งซึ่งเปนไถทรงนั้น ประตักเชือกผูกกับทั้งเขาโคแต่ล้วนหุ้มด้วยทอง ส่วนพระองค์ก็ทรงสรรพาภรณ์ราชวิภูษิต แวดล้อมด้วยหมู่อะมาตย์แลพราหมณ์คฤหบดีเปนอันมาก กับทั้งราชบุรุษชาวพนักงานกรมนาทั้งปวงล้วน/*96นุ่งห่มอุดมพัตร์ ทัดทรงอลงกฎบุบผาสุคันธวิเลปนาการ เสด็จไปสู่ภูมิ์เขตรสฐานที่กระทำการวัปมงคลแรกนาขวัญ ให้อัญเชิญพระมหาสัตว์เสด็จไปณที่นั้นด้วย แลในที่ใกล้เขตรภูมิ์นั้นมีชมพูพฤกษ์ต้นหนึ่ง กอบด้วยสาขาแลใบอันมีพรรณอันเขียวปานประหนึ่งว่าอินทนิลคีรี มีปริมณฑลร่มเย็นเปนที่รมณิยฐาน จึ่งให้ตกแต่งที่ศิริไสยาศน์แห่งพระมหาบุรุษราชณภายใต้ร่มไม้หว้า ให้ดาดเพดานในเบื้องบนขจิตไปด้วยดาวทอง แล้วให้ผูกม่านแวดวงไปโดยรอบ ตั้งไว้ซึ่งราชบุรุษให้ล้อมวงรักษาณภายนอก แล้วยังพระราชกุมารอันทรงเครื่องประดับ ให้นิปัชชาการเหนือที่ศิริไสยาศน์ มีพระพี่เลี้ยงแลนางนมนั่งบริบาลแวดล้อม ส่วนพระองค์ก็เสด็จแวดล้อมด้วยอะเนกคณามาตย์มนตรีไปสู่ที่อันจะแรกนาขวัญ ทรงจับถือไถทอง อะมาตย์ทั้งหลายจับไถเงิน แล้วไถกลับไปมาสิ้นวาระสามนัด ในขณะนั้นนางนมพี่เลี้ยงทั้งหลายชวนกันออกมา ดูการวัปมงคลณภายนอกม่านทั้งสิ้น แลพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่แต่พระองค์เดียวมิได้เห็นผู้ใดผู้หนึ่ง ก็เสด็จอุฐาการขึ้นโดยเร็ว แล้วทรงนั่งบัลลังก์สมาธิเจริญอานาปานสติกรรมฐาน ยังปถมฌานให้บังเกิดในเพลานั้น เปนเพลาบ่ายเงาร่มไม้ทั้งหลายอันเศษ ก็ชายไปตามตะวันทั้งสิ้น แต่ฉายาไม้หว้านั้นปรากฎเปนปริมณฑลตรงอยู่ดุจกาลตะวันเที่ยงเปนมหัศจรรย์ ส่วนนางนมพี่เลี้ยงทั้งหลาย/*97นั้นกลับเข้ามาณภายในม่าน เห็นพระปาฏิหารดังนั้นก็ชวนกันพิศวง จึ่งออกไปกราบทูลบรมกะษัตริย์ ๆ ได้ทรงสดับก็เสด็จมาโดยเร็ว ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปาฏิหารเปนมหัศจรรย์ ก็ยอพระหัดถ์ถวายอภิวันทนาการ แล้วออกพระโอษฐ์ดำรัสว่า “กาลเมื่อวันประสูติ์จะให้น้อมพระองค์ลงถวายนมัสการพระกาฬเทวิลดาบสนั้น ก็กระทำพระปาฏิหารขึ้นไปยืนเบื้องบนชฎาพระดาบส อาตมก็ประนตเปนปฐมวันทนาการครั้งหนึ่งแล้ว แลครั้งนี้อาตมก็ถวายอัญชลีเปนทุติยวันทนาการคำรบสอง” แล้วให้เชิญพระมหาสัตว์เสด็จคืนเข้าพระนครในขณะนั้น ครั้นเจริญกาลมาพระโพธิสัตว์เจริญพระชนมพรรษาได้ ๗ ขวบ สมเด็จบรมกะษัตริย์จึ่งตรัสถามหมู่อะมาตย์ว่า “ธรรมดาทารกมีอายุ ๗ ขวบนั้นชอบใจเล่นสิ่งอันใด? อะมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า “พอใจเล่นน้ำ” จึ่งดำรัสให้หาบรรดาช่างทั้งปวงอันมีอยู่ในพระนครมาพร้อมกัน แล้วตรัสสั่งให้ไปกระทำการขุดสระโบกขรณีในที่โพ้น สำหรับจะให้ราชบุตรแห่งเราลงเล่นน้ำ นายช่างทั้งหลายก็ไปกระทำการตามรับสั่ง แล้วปักไม้หมายตรุยลงในที่อันจะขุดสระ ขณะนั้นพิภพแห่งสมเด็จอำรินทราธิราชก็หวาดไหว ท้าวสหัศนัยทรงอาวัชนาการก็ทราบเหตุ จึ่งตรัสเรียกพระเวศสุกรรมเทพบุตรมาสั่งว่า “ท่านจงลงไปนฤมิตรสระโบกขรณีแล้ว/*98ไปด้วยแก้ว ๗ ประการ ให้เปนที่สรงสนานอุทกธาราแห่งพระมหาสัตว์” แล้วตรัสบอกมาปนะวิธีสระโบกขรณีทุกประการ พระเวศสุกรรมก็รับเทวบรรหาร แล้วก็ลงมาจากเทวโลกในสมัยราตรี จึ่งนฤมิตรสระโบกขรณีในที่ช่างทั้งปวงกำหนดไว้ พื้นภายใต้นั้นเรี่ยรายไปด้วยทรายแก้ว ๗ ประการ ในที่ข้างทั้งสี่ทิศก่อด้วยอิฐแก้ว ซึ่งเขื่อนนั้นแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการทั้งรอบสระ บันไดที่จะลงในสระนั้นแล้วด้วยแก้วประพาฬ คั่นบันไดแล้วด้วยแก้วมณี ศีศะบันไดแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการ มีท่าจะลงนั้นถึง ๑๐๐ ท่ามีคุ้งคดได้ ๑๐๐๐ คุ้ง และน้ำในสระนั้นเต็มเปี่ยมกอบด้วยองค์ ๘ ประการ เย็นใสปราศจากขุ่นมัวมลทิลบริบูรณ์ด้วยมธุรส เดียรดาษด้วยปทุมชาติมีพรรณ ๕ ประการ มีคำปุจฉาว่า “ในสระนั้นไม่มีเปือกตม แลกอประทุมชาติบังเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอันใด? วิสัชนาว่าอย่าพึงคิดดังนั้น กอบัวทั้งหลายงอกขึ้นด้วยบุญฤทธิ์แห่งพระมหาสัตว์กับเทวฤทธิ์ประกอบกัน อนึ่งพระเวศสุกรรมนฤมิตรเปือกอันหอมให้เกิดเต็มในพื้นสระ แล้วอธิษฐานให้กอปะทุมชาติเกิดขึ้นในที่นั้น แล้วนฤมิตรให้กอบัวทั้งหลายลอยไปมาในท้องสระ มีคำปุจฉาว่า “นฤมิตรเปนดังฤๅ? วิสัชนาว่า “พระเวศสุกรรมนฤมิตรรางทองมากกว่า ๑๐๐๐ ล้วนเต็มไปด้วยเปือกหอม แล้วนฤมิตรกอบัวให้เกิดขึ้นในรางทองนั้นๆ แลดอกบัวนั้นบานอยู่เปนนิจลอยไปมา/*99อยู่เหนือหลังน้ำ แล้วนฤมิตรนาวาทั้งหลายแล้วไปด้วยทองแลเงิน แลแก้วมณีแก้วประพาฬแก้ว ๗ ประการต่างๆ ถ้าเรือทองมีบัลลังก์เงินตั้งไว้ในเรือ ๆ เงินมีบัลลังก์ทองสลับกัน เรือแก้วมณีบัลลังก์แก้วประพาฬ เรือแก้วประพาฬมีบัลลังก์แก้วมณี เรือแก้ว ๗ ประการมีบัลลังก์แก้ว ๗ ประการด้วยกัน ถ้าบัลลังก์ทองก็ปักฉัตรเงิน บัลลังก์เงินก็ปักฉัตรทอง แม้บัลลังก์แก้วมณีก็ปักฉัตรแก้วประพาฬ บัลลังก์แก้วประพาฬก็ปักฉัตรแก้วมณี บัลลังก์แก้ว ๗ ประการก็ปักฉัตรแก้ว ๗ ประการด้วยกัน ถ้าเรือทองก็มีพายเงิน เรือเงินก็มีพายทอง เรือแก้วมณีก็มีพายแก้วประพาฬ เรือแก้วประพาฬก็มีพายแก้วมณี เรือแก้ว ๗ ประการพายก็แก้ว ๗ ประการด้วยกัน แลพระเวศสุกรรมนฤมิตรสระโบกขรณี อันเปนทิพย์ตามวิธีอันท้าวสุชัมบดีตรัสบอกมานั้นทุกประการ แล้วกลับไปยังดาวดึงษเทวพิภพ ครั้นเวลารุ่งเช้าช่างทั้งหลายมาเห็นสระสำเร็จแล้วบริบูรณ์ จึ่งไปกราบทูลบรมกะษัตริย์ให้ทราบเหตุนั้น สมเด็จกรุงสุทโธทนะมหาราชก็เสด็จขึ้นไปสู่ที่นั้นโดยเร็ว ได้ทอดพระเนตรเห็นสระโบกขรณีอันวิจิตรสำเร็จทุกประการ ก็ทรงทราบว่าท้าวมัฆวานมานฤมิตรถวายด้วยบุญญานุภาพพระโอรสแห่งอาตมา จำเดิมแต่นั้นพระมหาสัตว์เปรียบประดุจเทวกุมาร เสด็จลงสรงสนานเล่นอุทกวารีในทิพย์โบกขรณีเปนนิจกาล กับด้วย/*100ราชกุมารบริวารเปนอันมาก ครั้นจำเนียรภาคสืบมาจนพระชนมพรรษาเจริญได้ ๑๖ ปี สมเด็จพระราชบิดาจึ่งดำรัสให้หาหมู่ช่างทั้งหลาย มีช่างไม้ช่างอิฐช่างปูนแลช่างเขียนเปนต้นมาประชุมพร้อมกัน ให้จับการถาปนาพระมหาปราสาททั้ง ๓ เพื่อจะให้เปนนิวาศนฐานแห่งพระโอรส ตั้งแต่นั้นมาช่างทั้งหลายก็จับการนวกรรมกระทำปราสาททั้ง ๓ แลปราสาทอันสมควรจะเสด็จอยู่ในเหมันตฤดูมีพื้น ๙ ชั้น ปราสาทอันสมควรจะเสด็จอยู่ในฤดูคิมหันต์นั้นมีพื้น ๕ ชั้น ปราสาทอันสมควรจะเสด็จอยู่ในวสันตฤดูนั้นมีพื้น ๗ ชั้น แต่กำหนดโดยสูงนั้นเสมอกันทั้ง ๓ ปราสาท แต่พื้นนั้นต่างๆ ไม่เท่ากัน แลปราสาทฤดูเหมันต์นั้นมีพื้นอันแคบทุกๆ ชั้น สมควรแก่ฤดูหนาว มีช่องสีหบัญชรทวารกอปด้วยใบดานอันป้องปิดสนิทปราศจากวายุประเวศ ภายในปราสาทนั้นดาดเพดาน ขจิตรด้วยสุวรรณหิรัญรัตนดารารุ่งเรืองรุจิโรภาษ ห้อยย้อยไปด้วยพู่พวงกุสุมเสาวคนธชาติหอมฟุ้งตระหลบอบไปทั่วบริเวณสกลมณฑิรจังหวัด ตั้งไว้ซึ่งบัลลังก์น้อยใหญ่ ล้วนปูลาดด้วยโกไสยพัตรรัตกัมพลต่างๆ สมควรจะสถิตย์ในฤดูหนาว แวดวงด้วยสุวรรณวิสูตร์ อันขจิตร์ด้วยลวดลายล้วนด้วยกาญจโนภาษ พื้นผนังแห่งปราสาทเขียนเปนกองเพลิงน้อยใหญ่ แลพระอาทิตย์อุทัยเหนือยอดยุคันธรบรรพต สมควรแก่เหมันต/*101ฤดูกาล แลปราสาทสำหรับสถิตย์ในฤดูร้อนนั้นมีพื้นอันกว้างขวาง ฝานั้นมิสู้มิดชิดนักมีช่องลมในที่ทั้งหลายต่างๆ สีหบัญชรทวารนั้นก็ใหญ่กว้างพื้นเพดานก็ขจิตรไปด้วยเดือนดาวแลพู่พวงสุคนธบุบผา แวดวงด้วยสาณิปาการคือสุวรรณวิสูตรวิภูษนะบัลลังก์ แลเครื่องลาดดุจพรรณามาแล้ว ตั้งไว้ซึ่งอ่างเงินอ่างทองอ่างแก้วมณีอ่างแก้วไพรฑูรย์แก้วประพาฬ แก้วมุกดาต่างๆ เต็มไปด้วยอุทกวารีลอยไว้ซึ่งเบ็ญจประทุมชาติมีประการ ๕ ในพื้นฝาแลเสาเขียนเปนเบ็ญจมหานที แลกุนะนทีสระน้อยใหญ่ไพบูลย์ไปด้วยมัจฉาชาติเต่าปลานานา ปะทุมชาติในมุมภายนอกแห่งปราสาททั้ง ๔ ทิศนั้น กระทำจันทาโลกมณฑปปักเสาไม้ตะเกียบอันสูงทั้ง ๔ มุม สำหรับจะชักขึ้นซึ่งเพดาน ขึงขึ้นณเบื้องบนยอดปราสาท ผิวแสงภาณุมาศร้อนกล้านัก ชาวพนักงานก็ชักผ้าเพดานขึ้นกางกั้นกำบังเบื้องบนยอดปราสาท ในที่เชิงกลอนแห่งปราสาทนั้นก็ห้อยย้อยด้วยพรวนแลกระดึงโดยรอบ การเมื่อต้องวายุสัมผัศก็บันลือเสียงเสนาะ ดุจสำเนียงทิพยสังคีตประโคมขานเปนนิจการนิรันดร แลที่พื้นเบื้องต่ำทั้งสี่ทิศแห่งปราสาทนั้น ให้ขุดสระโบกขรณีทั้ง ๔ สระ มีท่าจะลงสรงแลขอบคันอันสอาด เต็มด้วยอุทกชาติวารี มีเบญจกะมุทอุบลบริบูรณ์ บ้างตูมบานแบ่งบานบงกชไขขจรเกสรสุคนธรศหอมฟุ้งไปในทิศต่างๆ กอปด้วย/*102หมู่ทิชาชาติทั้งหลายเปนต้น ว่าหงษมยุรโกญจา จากพราก บินร่อนร้องถวายเสียงเสนาะสนั่น นกทั้งหลายนั้นลงเล่นข้างปาจีนทิศแล้วก็บันฦๅเสียงอันไพรเราะ โบยบินผ่านยอดปราสาทไปลงเล่นในสระข้างปัจฉิมทิศ ลางเหล่าลงเล่นในสระฝ่ายปัจฉิมทิศ แล้วบินผ่านยอดปราสาทไปข้างบูรพ์ทิศก็มี ลางหมู่ปักษีลงเล่นในสระข้างทักษิณ แล้วบินผ่านปราสาทไปลงสระข้างทิศอุดร บ้างก็ร่าร่อนลงสู่สระฝ่ายอุดรทิศ แล้วบินผ่านปราสาทไปลงสระฝ่ายทักษิณดังนี้ เปนประดิทินธรรมดาบมิรู้ขาด แลปราสาทซึ่งสถิตย์ในวสันตฤดูนั้นมีพื้นเปนอย่างกลาง ไม่กว้างไม่แคบนัก ฝาแห่งช่องสีหบัญชรทวารก็เปนสองอย่าง บางแห่งก็มิดชิดบางแห่งก็มีช่องลม ลางแห่งก็แคบลางแห่งก็กว้าง สำหรับเปนที่ร้อนก็มีเปนที่เย็นก็มี เครื่องประดับภายในปราสาทแลวาดเขียนทั้งปวงนั้น ก็มีเปนสองอย่างดุจปรางคปราสาททั้งสองฤดูดุจกล่าวมาแล้ว แลปราสาททั้งสองนั้น กอปด้วยยอดทั้งหลายใหญ่น้อยต่างๆ เรี่ยรายไปด้วยระเบียบธงไชยแลธงประฎาก แวดล้อมปักเปนถ้องแถวเปนหลั่นๆ เปนชั้นๆ โดยรอบ แวดวงไปด้วยซุ้มทวารแลไพรทีแก้วเปนแถวถ้อง พิจิตร์รจนาอุฬารพิเศษเสมอเหมือนกันทั้ง ๓ ปราสาท อาจจะเปนมหรรศพเนตร์แก่ประชาชน อันได้ทัศนาการเกิดโสมนัศปรีดา เมื่อการถาปนาปราสาททั้ง ๓ สำเร็จแล้ว สมเด็จบรม/*103กะษัตริย์จึ่งส่งข่าวศาสน์ไป แก่ขัติยวงศาสักยราชทั้งปวงว่า อาตมกระทำปราสาทให้แด่ราชโอรส ปราถนาจะราชาภิเศกเปนเอกอัคราชาธิราช ให้ประยุรญาติวงศานุวงศทั้งหลายจงตกแต่งธิดาส่งมาถวายทุกองค์ๆ แต่บันดากะษัตริย์สักยะราชทั้งปวงได้ทราบรับสั่งดั่งนั้น ก็ส่งข่าวศาสน์ตอบกราบทูลว่า “พระราชกุมารมีพระรูปอันงามอาจนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้ได้ทัศนา แล้วเกิดในมหาอิศิริยราชสกูล แต่ไม่รู้ศิลปะศาตร์สิ่งใด ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่ควรจะถวายธิดาก่อน สมเด็จบรมกะษัตริย์ได้ทรงทราบในข่าวศาสน์ตอบดั่งนั้น จึ่งตรัสบอกแก่พระราชโอรส พระมหาบุรุษจึ่งกราบทูลว่า กิจที่จะศึกษาเล่าเรียนศิลปะศาตร์แห่งข้าพระองค์นั้นบมิได้มี ผิวหมู่พระประยุรญาติทั้งหลาย จะใคร่ดูศิลปะศาตร์แห่งข้าพระพุทธเจ้า ก็จงให้ตีกลองไชยเภรีชุมนุมพระญาติให้พร้อมในพระนครนี้ในที่สุด ๗ วัน จักสำแดงศิลปะศาตร์ให้ปรากฎแก่ขัติยวงศาสิ้นทั้งปวง สมเด็จพระราชบิดาก็สั่งให้กระทำดุจนั้น แล้วให้ปลูกมณฑปในที่ท่ามกลางพระนครให้ตั้งไว้ซึ่งราชบัลลังก์ อันสมควรแก่ราชอาศน์ณภายในมณฑปนั้น ครั้นถึงวันเปนคำรบ ๗ บรรดากระษัตริย์สักยราชทั้งหลายอันเปนฝักฝ่ายพระประยุรญาติ ข้างพระราชบิดา ๘๐๐๐๐ ฝ่ายข้างพระราชมารดาก็ ๘๐๐๐๐ กับทั้งชนทั้งหลายมีพราหมณคฤหบดีเปนต้น ก็มาสะโมสรประชุม/*104พร้อมกันในที่นั้น สมเด็จพระมหาสัตว์กับทั้งพระราชบิดา เสด็จด้วยมหันตบริวารยศไปยังที่มณฑลสันนิบาต เสด็จสถิตย์บนรัตนบัลลังก์ในมหามณฑป แล้วให้หามาซึ่งนายถมังธนูทั้ง ๔ คืออักขณเวธี ๑ พาลเวธี ๑ สระเวธี ๑ สัทเวธี ๑ ให้ไปนำมาซึ่งสหัสถามธนูอันหนักถึงกำลัง ๑๐๐๐ บุรุษจึ่งยกขึ้นไว้ ทรงยืนเหยียบซึ่งที่สุดเบื้องต่ำแห่งคันธนูด้วยพระบาทเบื้องซ้ายประดิษฐานไว้ในหว่างแห่งนิ้วพระบาทแล้วทรงยกขึ้นซึ่งคันธนู ดูอาการดุจเบาครุวนาดั่งสัตรีอันยกขึ้นซึ่งไม้กงดีดฟ่าย บรรดาสรรพสัตว์ทั้งหลายเห็นอาการอันทรงกระทำแต่เท่านั้นก็ชวนกันชื่นชมโสมนัศ ในลำดับนั้น ก็ทรงดีดลองสายเสียงสนั่นดุจเสียงอสนีบาตสัก ๑๐๐๐ ครั้ง มิฉะนั้นดุจสำเนียงปฐพีทรุด แลกรุงกะบิลพัสดุ์อันกว้างยาวได้สัตะโยชน์ปานประหนึ่งว่าจะหวาดไหวไปทั้งสิ้น มหาชนทั้งหลายต่างตกใจไต่ถามกันว่า “เสียงสิ่งใด” ชนบางจำพวกก็บอกกันว่าเสียงอสนีบาต บ้างก็ว่าเสียงแผ่นดินทรุด ที่รู้ก็บอกว่าเสียงนี้คือพระอังคีรัศกุมารลองซึ่งสหัสถามธนู แลกะษัตริย์สักยะราชทั้งหลายได้เห็นแต่อาการเท่านั้นก็ชวนกันยินดี จะยอมถวายธิดาทุกๆองค์ สมเด็จพระมหาสัตว์ก็สำแดงศิลปศาตร์ธนูทั้ง ๑๒ ประการ อันเปนอนัญสาธารณมิได้มีทั่วไปแก่ผู้อื่น คือผู้อื่นมิได้รู้จักสำแดงได้ แล้วตรัสถามว่า “จะให้กระทำอย่างอื่นประการใดบ้าง” ชนทั้งหลาย/*105ทูลว่าให้แผลงขนหางทรายจามรี ในขณะนั้นพอเพลาพระอาทิตย์อัษฎงคต พระมหาบุรุษทรงแผลงถูกเส้นขนหางจามรีอันตั้งอยู่ที่ไกลได้โยชน์หนึ่งขาดตกลงที่ตรงกึ่งกลางได้ ด้วยพระเนตรอันผ่องใสพร้อมด้วยประสาททั้ง ๕ อันบริสุทธิ์อันปราศจากมลทิน อาจสามารถจะแลเห็นซึ่งเมล็ดพรรณผักกาดอันตั้งอยู่ณะฟากแห่งเขาแก้ววิเชียรข้างโน้นกำหนดโดยไกลได้โยชน์หนึ่ง ในเวลาอันพร้อมด้วยมืดมีองค์ ๔ ประการ คือเปนราตรี ๑ เมฆตั้ง ๑ ฝนตก ๑ แล้วเปนวันเดือนดับด้วยนั้น ๑ ส่วนกะษัตริย์สักยราชทั้งหลาย ได้เห็นศิลปศาตร์แห่งพระมหาสัตว์อันประเสริฐโดยยิ่ง หาผู้ใดจะเสมอมิได้ก็พร้อมกันตกแต่งพระราชธิดาทรงอาภรณ์ทุกๆ องค์ส่งมาถวายเปนนางขัติยกัญญา คณนาถึง ๔๐๐๐๐ นาง สมเด็จบรมกะษัตริย์ก็ราชาภิเศกพระมหาบุรุษให้เสวยราชสมบัติ ตั้งพระพิมพาเทวีเปนองค์พระอรรคมเหษี แลพระมหาสัตว์แวดล้อมด้วยอเนกขัติยราชนารีเปนบริวาร ปานประหนึ่งว่าสมเด็จวัชรินทรเทวราชอันมีนางเทพอับศรกัญญาเปนบริวาร กาลเมื่อเหมันตฤดูก็แวดล้อมด้วยขัติยคณานาง อันประโคมขานเบญจางคสังคีตเว้นจากบุรุษ เสด็จขึ้นสถิตย์เบื้องบนปราสาทมีพื้นได้ ๙ ชั้น นางพนักงานทั้งหลายก็ถวายซึ่งปณีตโภชนาหารแลสุขุมวัดถาลังการต่างๆ อันสมควรแก่ฤดู/*106หนาวแลเสด็จสถิตย์ในปราสาทนั้น ๔ เดือนสิ้นเหมันตฤดูแล้ว ล่วงเข้าสู่ฤดูคิมหันต์ก็เสด็จไปสู่ปราสาทอันมีพื้นได้ ๕ ชั้น นางขัติยกำนัลทั้งหลายก็ถวายนานัครศโภชนาแลพัตราภรณ์อันสมควรแก่ฤดูร้อน ในที่ใกล้สีหบัญชรนั้น ชาวพนักงานทั้งหลายตั้งไว้ซึ่งอ่างทองใหญ่ๆ เต็มไปด้วยสุคันโธทกลอยไว้ซึ่งเบญจประทุมชาติ แลตั้งไว้ซึ่งม่อเงินม่อทองม่อแก้วต่างๆ ล้วนเต็มไปด้วยน้ำหอมแลวางไว้ซึ่งอ่างทองใหญ่ๆ เต็มไปด้วยน้ำเปือกของหอมปลูกประทุมชาติมีพรรณ ๕ ประการ หมู่แมลงผึ้งภู่ทั้งหลายต่างๆบินเข้ามาคลึงเคล้าเอาชาติเกษรเรณูหอมตระหลบไปในปราสาทบริเวณทั้งสิ้น แลกาลเมื่อสุริยรังสีร้อนกล้า ชาวพนักงานทั้งหลายก็ชักขึ้นซึ่งเพดาน ขึงขึ้นบนเสาไม้ตะเกียบณจันทาโลกมณฑป ในที่ใกล้มณฑปนั้นมีระหัดน้ำมีหนังกระบือลาดณเบื้องบน แล้วมีศิลายนต์ห้อยย้อยอยู่บนหนังกระบือ ขณะเมื่อชาวพนักงานไขระหัดน้ำขึ้นไปจากสระ น้ำนั้นตกต้องศิลายนต์ ๆ นั้นก็ผัดผันกระทบหนังกระบือ บันลือเสียงดุจเสียงฟ้า น้ำที่ระหัดขึ้นไปบนเพดานจันทาโลกมณฑปนั้น ก็ตกลงเปนฝอยๆ กระเซ็นซ่านดุจกระแสสายวโสทก ตกลงเปนนิรันดรบมิรู้ขาด สมเด็จพระมหาบุรุษราชก็ทรงภูษาสรรพาภรณ์วิภูษิตพื้นนิลวรรณ์มีพรรณอันเขียว แวดล้อมด้วยอเนกอนงค์นิกรขัติยราชกัญญา ล้วนนุ่งห่มประดับนิลวัดถาลัง/*107กาภรณ์ทั้งสิ้น ครุวนาดุจพระยานิลคเชนทรชาติ อันแวดล้อมด้วยหมู่นิลกิริณีเปนบริวาร ทรงนิสัชนาการสถิตย์บนบังลังก์นิลมณีอันมีพื้นแลเพดานแลม่านผูกล้อมล้วนสีเขียวควรจะพิศวง เสด็จโสรดสรงสินธุธารากับด้วยนางขัติยราชกัญญาทั้งหลายมีพระศิริวิลาศอันงาม ปานประหนึ่งวลาหกเทวราชอันสรงสนานวโสทกธารา กับด้วยพลาหกเทพอับศรกัญญาทั้งปวง แลเสวยในปราสาทนั้นจนสิ้นฤดูคิมหันต์ถ้วน ๔ เดือน ครั้นเคลื่อนเข้าวสันตฤดูก็เสด็จมาอยู่ปราสาทอันมีพื้นได้ ๗ ชั้น พระสนมนิกรกำนัลทั้งหลายก็ถวายวรโภชนพัตร์จัดแจง เจือระคนควรแก่ฤดูทั้งสองดุจพรรณามาแล้ว แลสมเด็จบรมโพธิสัตว์เสวยสุขสมบัติในปราสาททั้ง ๓ ปานประหนึ่งสมเด็จเพ็ชรปาณีเทวราชอันเสวยทิพย์สมบัติในไพชยนต์รัตนทิพยพิมานสวรรค์ ในชั้นดาวดึงษเทวโลกลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญสมบัติในที่สุดบริเฉท อรรถาธิบายความพระสิทธัตถราชกุมารมีประโยชน์อันสำเร็จคือเสวยราชสมบัติ แลมีพระพิมพายโสธรราชเทวีเปนอรรคมเหษี เปนประธานแก่พระสนมนารีราชบริพารประมาณ ๔๐๐๐๐ นาง เสด็จสถิตย์ในปราสาททั้ง ๓ อันมีนามรมยปราสาท ๑ สุรมยปราสาท ๑ ศุภปราสาท ๑ โดยอันควรแก่ฤดูทั้ง ๓ เสวยซึ่งสวัสดิสุขในศิริสมบัติเปนมหัศจรรย์ดุจหนึ่งทิพยสมบัติวัฒนากาลนิรันดร
ราชาภิเศกปริวัตต์ปริจเฉท ๕ จบ.
/*108มหาภินิก์ขมนะปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๖
อยู่มาวันหนึ่งสมเด็จพระมหาสัตว์ มีพระทัยปราถนาจะเสด็จไปประพาศพระอุทยาน จึ่งตรัสเรียกนายสารถีมาสั่งว่า “ท่านจงตกแต่งรถ เราจะไปสู่อุทยานภูมี” นายสารถีรับสั่งแล้วก็มาตกแต่งอุดมรถพระที่นั่งทรงขจิตร์ไปด้วยแก้ว ๗ ประการ แลหุ้มด้วยหนังสีหพยัคฆทิปิชาติ์งามสะอาดรุ่งเรือง มีพรรณประดุจอุทัยทิพากรจำรัสประดับด้วยเครื่องลาดอันพิจิตร์โอฬาร แลสรรพอลงการอันเศษบริบูรณ์ทุกสิ่ง เทียมด้วยมงคลวรสินธพทั้ง ๔ มีสีดังดอกโกกนุทประทุมบุบผาชาติ เมื่อตกแต่งบวรราชรถยานเสร็จแล้ว ก็มากราบทูลเชิญเสด็จ สมเด็จบรมโพธิสัตว์ก็ขึ้นทรงสถิตย์บนบัลลังก์พระที่นั่งมงคลราชรถ อันปรากฎรุ่งเรืองจำรัสทัดเทียมอมรพิมานแวดล้อมด้วยดิเรกโยธาหาญ ออกจากพระนครจะไปสู่อุทยานภูมิ์ประเทศ ได้ทอดพระเนตร์เห็นเทวทูตอันหนึ่งเปนปฐมนิมิตร์ อันเทพยดานฤมิตร์เปนคนชรา มีเกษาอันหงอก แลสีข้างก็คดค้อมกายนั้นง้อมเงื้อมไปในเบื้องหน้า มือถือไม้ท้าวเดินมาในระหว่างมรรควิถี มีอาการอันไหวหวั่นสั่นไปทั่วทั้งกาย ควรจะสังเวช ยังไม่เคยได้ทอดพระเนตร์พบเห็นมาแต่กาลก่อน จึ่งตรัสถามนายสารถีว่า “บุรุษผู้นี้นามชื่อใดจึ่งดูรูปกาย/*109แปลกประหลาดกว่าชนทั้งหลายอื่นฉนี้” ขณะนั้นเทพยดาเข้าสิงกายนายสารถี ให้ทูลไปโดยสัตย์ว่า “บุรุษผู้นี้มีนามว่าชนชรา” ตรัสซักถามว่า คนชราเปนประการใด? ข้าแต่พระลูกเจ้า คนชรานี้ มิได้มีชีวิตร์ยาวยืนพลันจะถึงมรณภาพเปนแท้” จึ่งตรัสถามว่า “เหมือนด้วยอาตมนี้ก็จะมิได้ล่วงชราธรรมแลหรือ? ข้าแต่พระลูกเจ้า พระองค์แลข้าพระพุทธเจ้าก็ดี ชนทั้งหลายอื่นก็ดี บรรดาเกิดมาในโลกสันนิวาศนี้ บมิอาจล่วงพ้นชราธรรมทั้งสิ้นด้วยกัน” เมื่อได้ทรงสดับดั่งนั้นก็ตรัสติเตียนซึ่งชาติอันเปนเหตุจะให้ชรา มีพระหฤทัยบังเกิดสังเวชเปนกำลัง จึ่งตรัสสั่งนายสารถีว่า “ท่านจงกลับรถเถิดจะประโยชน์อันใด กับศิริสมบัติอันบมิล่วงพ้นจากชรามีประการดังนี้ แลจะมาขวนขวายในการเล่นอันเปนที่เกิดความประมาทมิควรยิ่งนัก ก็เสด็จกลับรถคืนเข้าพระนครขึ้นสู่ปรางคปราสาท เหตุอันนั้นก็ทราบถึงพระราชบิดา จึ่งตรัสสั่งให้พระสนมทั้งหลายให้ตกแต่งพระกายประโลมพระราชโอรส หวังจะให้ลุ่มหลงอยู่ในเบ็ญจกามคุณอย่าให้เบื่อหน่าย แล้วให้กำชับชนทั้งหลายให้พิทักษรักษายิ่งกว่าแต่ก่อน ห้ามอย่าให้ชนชราเข้ามาในที่ใกล้ถึงกึ่งโยชน์ ส่วนพระมหาบุรุษเสด็จไปประพาศพระอุทยานในวารคำรบ ๒ ได้ทอดพระเนตร์เห็นชนพยาธิโรคา ครั้ง ๓ เห็นชนกระทำกาล/*110กิริยานอนอยู่ในระหว่างมรรควิถี ครั้ง ๔ ได้เห็นรูปบรรพชิตอันนุ่งห่มผ้ากาสาวพัตร์ กอปด้วยอากัปกิริยาสำรวมอาจนำมาซึ่งความยินดีหลากเลื่อมใส แต่ล้วนเทพยดานิมิตร์ให้ปรากฎทั้งสิ้น จึ่งตรัสถามนายสารถีเหมือนแต่หลัง ครั้งนั้นก็ยังมิได้เปนพุทธุปาทกาล แลนายสารถีก็ยังมิได้รู้จักรูปพระสมณะ แลบรรพชิตคุณเทพยดาเจ้าดลใจให้กราบทูลว่า “ผู้นี้มีนามว่าบรรพชิตแล้วทูลสรรเสริญคุณบรรพชา ด้วยเทวานุภาพเมื่อได้ทรงทราบก็ดำริห์ว่า “ประพฤติเปนสมณะเพศนี้เปนบุญพิธีกุศลธรรมอันประเสริฐสุนทรสถาพรโดยยิ่ง ควรอาตมะจะถือเอาซึ่งอุดมเพศเห็นปานดั่งนี้ มีพระทัยบังเกิดยินดีรักใคร่ในบรรพชา ในเพลาวันนั้นเสด็จไปถึงพระอุทยาน เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาอรรถาธิบายความก็เหมือนนัยหนหลัง แลสมเด็จพระมหาสัตว์ เสด็จเที่ยวประพาศทั่วอุทยานบริเวณอันเปนที่รมนิยฐาน ปานประหนึ่งว่าทิพย์จิตรลดาวันในชั้นดาวดึงษเทวพิภพ เดียรดาษด้วยดรุณรุกขชาติทั้งหลายต่างๆ บ้างเพล็ดดอกออกผลเปนพุ่มพวงดวงดอกโกสุมภเสาวรศระรวยรื่น เสาวคนธตระหลบอุทยานมณฑลสกลภูมิสฐาน นฤโฆษนาการกึกก้องไปด้วยเสียงสรรพสกุณปักษาคณา มยุรหงษ์โกญจาโกกิลาชาติ ต่างประกาศศัพท์สำเนียงสนั่นเสนาะไพเราะเจริญใจ ภาย/*111ในสระโบกขรณีก็เรียงรายระดับดาษ ด้วยเบ็ญจประทุมชาติเผื่อนผันสัตบัณสัตบุษสัตบงกชอุบลบุณฑริก ระรวยรศเกษรสุคนธขจายขจรเจริญจิตรภิรมยา และพระราโชทยานก็ประดับด้วยปราการซุ้มทวารแลหอรบ ครบทั้งเชิงเทินธงฉัตร์อันพิจิตรพิศเพียงสุทัศนเทพยธานี กอปด้วยถ้องแถววิถีสถลราชมรรคา แลราชาคาริกนิวาศนฐานที่ประทับพลับพลาน้อยพลับพลาใหญ่ เสด็จบทจรประพาศไปสิ้นสกลทิวสภาควันยังค่ำจนสายัณหสมัย แวดล้อมไปด้วยคณานางอเนกนิกรสุรางค์สักยราชกัญญา ลงสรงสนานในมหามงคลสระโบกขรณี ครุวณาดุจองค์โกสีย์สุเรนทรมเหษักข์มัฆวาน อันเสด็จลงสรงสนานในทิพย์นันทโบกขรณี มีหมู่อับศรสุรางคนิกรกัญญาเปนบริวาร กาลเมื่อทิวากรใกล้จะอัษฎงคต ก็เสด็จบทจรขึ้นจากมงคลสระนิสีทนาการนั่งเหนือปาสาณมงคลอาศน์ กอปด้วยพระศิริวิลาศอุฬาร ปานประหนึ่งว่าองค์สมเด็จวัชรินทรเทพสถิตย์ณะเบื้องบนบัณฑุกัมพลศิลาอาศน์ ณภายใต้ปาริฉัตกะตรุราชในสุราลัยโลก ทรงพระอาโภคปราถนาจะทรงซึ่งเครื่องราชวิภูษนาลังการ ขณะนั้นอะมาตย์ชาวพนักงานทั้งหลายมีนายช่างกัลบกเปนต้น ต่างตนก็เชิญมาซึ่งเครื่องประดับพระโมฬีมณีกาญจนอุณหิศปัฎ รัตนกุณฑลคิวาลังกาภรณ์บวรพาหุเหมวไลยแลอุทรพันธปิลันทนา สรรพขัตยาพิภูษิตพร้อมทุกสิ่ง กับทั้งหริจันทน์สุคันธรศอัน/*112เปนเครื่องพระสุคนธวิเลปนลูบไล้พระกาย กับทั้งสุพรรณพิจิตรภูษาทั้งหลาย แลกุสุมมาไลยพิจิตร์พิพิธมาลาวิกัติอลงกรชวนกันเข้าแวดล้อมพระองค์จะทรงซึ่งเครื่องประดับ ในขณะนั้นก็ร้อนถึงพิภพ สมเด็จอมรินทร์ปิ่นสุทัศนเทพยธานี ท้าวโกสีย์ทรงอาวัชนาการก็ทราบเหตุ จึ่งตรัสสั่งเวศสุกรรมเทพบุตร์ให้ลงไปประดับพระกาย พระมหาสัตว์ พระเวศสุกรรมก็นำเอาทิพย์สุขุมพัตร์ อันม้วนเข้าทั้งสิ้นมีประมาณเท่าผลมะขามป้อมลงมาจากเทวโลก นฤมิตร์พระกายเปนนายช่างกัลบก เข้ารับเอาเครื่องสรรพาภรณ์จากหัดถ์แห่งมนุษย์ แล้วประดับพระกายพร้อมทุกสิ่งเสร็จ จึ่งทรงพันธ์โพกพระเศียรด้วยผ้าทิพย์ถึง ๑๐๐๐๐ ชั้น พระบรมโพธิสัตว์ได้ซึ่งสัมผัศอันถูกต้องพระองค์ ก็ทรงทราบว่าเปนเทพยดา แลพระเวศสุกรรมทรงเครื่องประดับพระมหาสัตว์ด้วยนานาทิพย์ มนุษย์ปิลันทนาภรณ์ไพรโรจอร่ามงามประดุจพรหมกุมารเสร็จแล้ว ก็กลับไปยังเทวโลก เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา สรรเสริญบุญญานุภาพพระมหาสัตว์ อรรถาธิบายก็ซ้ำเหมือนความหลัง ในกาลนั้นชาวพนักงานดุริยดนตรีทั้งหลายก็ประโคมสรรพสังคีตร้องขับขานประสานเสียงเสนาะสำเนียงนฤนาท หมู่พราหมณ์ทั้งหลายก็อุโฆษนามนตะกถาถวายชัย หมู่มุขมังคลิกทั้งหลายก็กล่าวมุขมงคลถวายพรต่างๆ พวกสุตมังคลิก ก็นฤโฆษสัมภาวนะกถาถูติมงคลนานัประการ /*113ฝ่ายพวกพหลคชคามินีทวยหาญล้วนใส่หมวกแลเกราะนวมสรวมกาย กอบด้วยกาญจนาภรณ์พิจิตร์ สถิตย์บนหลังคชสารอันประกอบด้วยหัตถาลังการพร้อมสรับ มีมือจับโตมรังกุศาวุธแลทวนขบวนคชพยุหบาทมากกว่าพัน พวกพลดุรงคคามินีโยธาหาญทั้งหลาย ล้วนแต่งกายด้วยยุทธนาลังกาภรณ์พิจิตร์ สถิตย์บนหลังสินธพชาติอาชา อันประดับด้วยอัศวาภรณ์พร้อมสรับนับมากกว่าพัน พื้นกรกุมกุทัณฑ์ธนูแลหอกซัดประจำทั่วทุกตัวม้า พวกพลรถคามินีโยธาล้วนใส่เกราะเครื่องยุทธปิลันธนาลังการ ขึ้นประดิษฐานบัลลังก์รถอันเทียมด้วยม้ามากกว่าพัน มีสารถีนั่งน่ารถล้วนแต่กรกุมสรแลพิลึกงามสง่า พวกพลโยธาเดินเท้าทั้งหลายอเนกนับด้วยพันเปนอันมาก ต่างแต่งตนสกลยุทธนาภรณ์ มีกรกุมสรรพสาตรานานาวิธาวุธ กับทั้งคณาเนกนิกรมาตยาเสนาบดีเกรียมตนตามเสด็จ เปนบริวารแวดล้อมองค์พระมหาสัตว์ อันเสด็จนิวัตจากอุยยานภูมิประเทศจะประเวศพระนคร สมเด็จพระมหาบุรุษก็เสด็จบทจรจากพระราโชทยานด้วยมหันตศิริโสภาคย์ มากด้วยอเนกนิกรราชบริวารแวดล้อม เสด็จขึ้นทรงอลงกฎมงคลรถราชยานอันสมควรเปนพระที่นั่งองค์บรมจักรพรรดิ ประดับด้วยสัตรัตนามาศมณีรังสีจำรัสรุจิโรภาษ ในวันนั้นพอพิมพาราชเทวีประสูติ์พระโอรส สมเด็จพระราชบิดาได้ทรงทราบ/*114มีพระทัยโสมนัศ ดำรัสสั่งราชบุรุษให้เปนทูตนำข่าวศาสน์ไปกราบทูลพระราชบุตร์ เบื้องว่าพระมหาบุรุษได้ทรงทราบเหตุจึ่งออกพระโอษฐ์ตรัสว่า “ห่วงบังเกิดแล้ว แลสังสารพันธนาการเกิดแก่อาตมากาลบัดนี้” จำเดิมแต่นั้นพระราชกุมารได้นามว่าพระราหุล เหตุว่าพระมหาสัตว์ตรัสว่าห่วงบังเกิดนั้น เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำดังหนหลัง เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ทรงสถิตย์บนมงคลราชรถ แวดล้อมด้วยมหัจโยธาเสนามาตย์บริพารปานประหนึ่งว่าองค์โกสีย์สักกะเทวราชอันสถิตย์ท่ามกลางทิพเวชยันตรถ แวดล้อมด้วยอมรคณาทั้งสองชั้นฟ้าเปนบริวาร มิฉนั้นงามดุจมหานาวาอันลอยอยู่ในท่ามกลางมหาสาครสมุทอันกว้างแลลึก กึกก้องไปด้วยเสียงคลื่นแลลมรดมดังนฤนาท เสด็จเข้าสู่พระนครแล้วตำเนินรถประทักษิณปราคปราสาทพระราชนิเวศน์ ในกาลนั้นนางขัตติยราชกัญญาองค์หนึ่งทรงพระนามกีสาโคตมี เสด็จยืนเยี่ยมสีหบัญชรบนพื้นเบื้องบนแห่งปราสาท ได้ทอดพระเนตรเห็นพระมหาบุรุษราช อันงามบริบูรณ์ด้วยพระรูปศิริโสภาคย์ก็ทรงพระปรีติโสมนัศ จึ่งตรัสชมโฉมด้วยพระคาถาอรรถาธิบายความว่า “พระอังคิรัศราชกุมารมีพระรูปศิริโสภาคย์เห็นปานดังนี้ ผิวพระองค์เปนพระราชบุตรของพระราชมารดาองค์ใด พระราชมารดาองค์นั้นก็อาจดับเสียได้ซึ่งหฤทัยทุกข์ อนึ่งผิวพระองค์/*115เปนพระราชบุตรของพระราชบิดาองค์ใด พระราชบิดาองค์นั้นก็อาจดับเสียได้ซึ่งหฤทัยทุกข์ ผิวพระองค์เปนพระพัศดาของพระราชนารีองค์ใด พระราชนารีองค์นั้นก็อาจดับเสียได้ซึ่งหฤทัยทุกข์” เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ได้ทรงสดับสัมภาวนะกถาดั่งนั้น จึ่งทรงพระจินตนาการว่า นางผู้นี้เห็นรูปศิริแห่งอาตมา แลมากล่าวว่าอาจดับเสียได้ซึ่งหฤทัยทุกข์แห่งพระบิดามารดาแลภริยาดังนี้ ดังอาตมมารำพึงสิ่งอันใดหนอ ดับสูญจึ่งจะได้ชื่อว่าดับหฤทัยทุกข์ ทรงพิจารณาด้วยพระปัญญาอันปราศจากยินดีในเกลสกามคุณ ก็ทรงเห็นแจ้งประจักษ์ด้วยพระปรีชาญาณถ่องแท้ว่า “เมื่อราคัคคีโทสัคคีโมหัคคีและสรรพเกลสบาปธรรมทั้งหลาย มีมานะแลทฤษฐิเปนต้นดับสูญสิ้นแล้ว ก็ได้ชื่อว่าหฤทัยทุกข์นั้นดับสูญอันตรธานสิ้น นางผู้นี้กล่าวสุนทรธรรมกถาให้อาตมาได้สดับ แลอาตมก็ประพฤติจะแสวงหาพระปรินิพพาน ควรจะสละเสียซึ่งฆราวาศออกบรรพชาแสวงหาพระปรินิพพานในวันนี้ แลอาตมจะกระทำสักการะบูชา เปนส่วนสนองอาจริยคุณแก่นางนี้จึ่งจะชอบ” เมื่อทรงพระปริวิตกดั่งนั้นแล้ว ก็เปลื้องออกซึ่งเครื่องประดับพระสอ อันขจิตรด้วยแก้วมุตตาหารมีราคาควรค่าแสนกหาปณะ ส่งให้ราชบุรุษนำไปถวายแก่นางกีสาโคตมี แลพระนางนั้นก็สำคัญพระทัยว่าพระสิทธัตถะราชกุมารมีพระทัยปฏิพัทธเสนหาในอาตมา จึ่งส่งเครื่อง/*116ประดับเปนบรรณาการมาฉนี้ ก็เกิดพระโสมนัศยินดีเปนอันมาก พอเวลาสนทโยบาตรชนทั้งหลายก็จุดคบเพลิงแลประทีปด้ามอันตามด้วยน้ำมันหอมมากกว่า ๑๐๐๐๐๐ สว่างไปทั่วทั้งห้องพระลาน ตราบเท่าถึงอัฒจันท์พระราชนิเวศน์ เบื้องบนภายในปราสาทก็จุดประทีปชวาลาเปนอันมาก แสงสว่างดังกลางวัน แลชนทั้งหลายขับร้องรำบำเรอถวาย ได้ทรงสดับมงคลศัพท์กถามีประการต่างๆ สมเด็จพระมหาสัตว์ก็เสด็จขึ้นสู่ปราสาทด้วยมหันตราชสักการวิธีเปนอันมาก แลเสวยนานัคครศโภชนาหาร แล้วก็เข้าที่พระบันทมเหนือพระแท่นศิริไสยนาอาศน์ แลมหาบุรุษราชเสวยศิริสวัสดิ์อยู่ในราชสมบัติกำหนดได้ ๒๙ พระพรรษา เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนความหลัง ในขณะนั้นนางพระสนมทั้งหลายล้วนประดับกายด้วยสุภาภรณ์ ทรงสริรรูปอันงามดุจนางเทพอับศรกัญญามีหัตถ์ถือนานาดุริยสังคีต แวดล้อมประโคมนฤโฆษศัพทดุริยางค์ บ้างก็รำฟ้อนขับร้องบำเรอประโลมพระทัยให้ยินดีในเบญจพิธกามคุณทั้ง ๕ ประการ ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายเปนข้อความสรรเสริญสมบัติ แลพรรณาโฉมนางขัตติยกัญญาอันทรงสรรพปิลันธนาลังการ แลประกอบในงานอันบำรุงบำเรอพระมหาบุรุษดุจกล่าวมาแล้วแต่หลัง มีคำอธิบายว่า ในห้องแห่งปรางคปราสาทนั้นนฤโฆษด้วย/*117เสียงวลัยหัตถบาท แลเสียงเครื่องประดับสเอวองค์แห่งอนงค์คณนาฏทั้งหลายอันกระทบกระทั่งกัน กับทั้งเสียงศัพท์พิณพาทย์ดุริยางค์ แลกระแสะสำเนียงอเนกนางรัตนราชกัญญา อันขับขานบรรสารศัพท์ไพเราะอภิรมย์ รดมกับเสียงแมลงผึ้งภู่ บินมาเชยชาบเอารศเกสรเรณูเสาวคนธบุบผะชาติ ในห้องเหมปราสาทนั้นเสนาะสนั่นเนียรนาทเปนอันหนึ่งอันเดียว ควรจะสวนาการบานเบิกบันเทิงหฤทัยปรีดา แลนางขัตติยสุรางค์คณานับได้ ๒๐๐๐๐ นางล้วนมีพนักงานต่างๆ บางจำพวกก็อาบน้ำสำอางองค์ ทรงอาภรณ์ขึ้นเฝ้าแล้วขับฟ้อนบำเรอนิรันตระกาล บางหมู่ก็ดูตกแต่งเครื่องพระกระยาหาร และพระสุทธารศบำรุงในราชกิจ บางเหล่าก็เฝ้าใช้ชิดอยู่งานกาลเมื่อเข้าที่เสวยพระบวรสุทธาโภชน์โดยตำแหน่ง บางหมู่ก็ดูจัดแจงตกแต่งที่ศิริไสยาศน์ บ้างก็เปนพนักงานถวายเครื่องราชวิภูสนาลังการประดับพระองค์ บ้างก็ทรงซึ่งทัณฑมณีรัตนพัดใบตาล แลวาลวิชนีรำเพยพายถวายวายุสัมผัศเปนถ้องแถว คณานางบางเหล่าก็ถวายพระฉายแก้วแลเครื่องพระสุคนธสำอาง บ้างก็ถือถาดทองรองบุบผะกระหลาบสรรพเสาวคนธชาติมาลามีประการต่างๆ แลนางพนักงานทั้งหลายพวกละ ๑๐๐ บ้าง ๒๐๐ บ้างเฝ้าแหนอยู่เปนขนัด ฝ่ายฝูงนางรบำทั้งหลายกาลเมื่อจะยกหัตถ์ขึ้นฟ้อนดูกรอันกระหยับกรีดกรายย้ายกระบวนรำก็พร้อมๆ /*118กัน สรรพกาญจนาภรณ์อันประดับด้วยสัตตรัตนมณีก็หวั่นไหวไพโรจรังษีจำรัสทั่วทั้งพื้นภายในปราสาท ก็โอภาษเพียงวิชชุลดาสายฟ้าแลบได้สักแสนครั้ง กาลเมื่อนางรบำทั้งหลายยกย้ายบาทเยื้องย่องตามละบองรำย่างเหยียบลงบนพื้นทองในห้องแห่งปราสาท ก็มีอาการลีลาศอันงาม ปานประหนึ่งว่าพันแห่งคณานางสุวรรณหงษ์อันเยื้องย่างเล่นเหนือยอดจิตรกูฏบรรพต แลนางทั้งหลายมีดวงภักตรอันงามเปล่งปลั่งดังวิกสิตประทุมชาติ คือดอกบัวอันบาน ต่างฟ้อนพลางชายเนตรชำเลืองแลพระมหาสัตว์ให้กำหนัดโสมนัศเสนหา ครุวนาดุจคร่าเอาดวงพระกระมลมาใส่ไว้ในหีบห้องหฤทัยแห่งตนๆ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความว่า นางขัตติยกัญญาทั้งหลายล้วนแต่ทรงสุนทรลักษณวิลาศเล่ห์ประหนึ่งว่านางเทพอับศรสวรรค์ เมื่อฟ้อนรำขับร้องบำเรอแวดล้อมประโลมพระมหาบุรุษมีประการต่างๆ วันนั้นสมเด็จพระบรมโพธิสัตว์มีพระทัยยินดียิ่งนัก ในบรรพชากอปด้วยพระปัญญาเปนปราชอันประเสริฐปราศจากอาลัยในเบ็ญจกามคุณ มิได้ยินดีในฟ้อนขับแห่งนางทั้งหลายอันเปนที่เจริญหฤทัยเห็นปานดังนั้น ก็หยั่งลงสู่นิทรารมณ์ประมาณมหุตหนึ่ง แลนางทั้งหลายจึ่งเจรจาแก่กันว่า “เราขับรำบำเรอพระองค์ก็บันทมหลับแล้ว จะฟ้อนขับสืบไปอีกให้ลำบากกายใยเล่า ปฤกษาเห็น/*119พร้อมด้วยกันแล้ว ต่างองค์ก็ชวนกันเอนกายไสยาศน์ทับเครื่องดุริยดนตรีอันถือสำหรับตนนั้นทุกๆนาง ต่างๆก็หลับไปทั้งสิ้น แลแสงประทีปอัจกลับอันตามด้วยน้ำมันหอมส่องสว่างขจ่างจับแสงแก้วแสงทอง รุ่งเรืองอร่ามไปทั่วทั้งห้องปรางค์ปราสาท ด้วยอานุภาพเทพยดาบันดาลให้นางทั้งหลายสำแดงซึ่งวิปการแห่งตนต่างๆ แลนางบางจำพวกก็นอนกลิ้งเกลือกมีเขฬะอันหลั่งไหล นางลางเหล่าก็นอนกรนสำเนียงดังเสียงกา นางบางหมู่ก็นอนเคี้ยวทนต์ นางลางพวกก็นอนละเมอเพ้อบ่นจำนรรจาต่างๆ บางหมู่ก็นอนโอษฐอ้าอาการวิปลาศ ลางเหล่านางก็นอนมีการเปลือยปราศจากวัตถา สำแดงที่สัมพาธถานให้ปรากฎ แต่กาลก่อนในพื้นแห่งห้องศิริไสยาศน์แห่งพระมหาสัตว์ บริบูรณ์ไปด้วยอเนกนางขัตติยธิดาอันไสยาอยู่เดียรดาษ กอปด้วยอาการมารยาตรปราศจากวิปการ ปานประหนึ่งว่าทิพย์คัพพะไสยนาแห่งสมเด็จอมรินทราธิราช อันเดียรดาษด้วยคณานางสุรางค์อับศรเทพกัญญาบริจาริกทั้งปวง ในราษตรีวันนั้นด้วยอานุภาพเทพยดาบันดาล ให้วิการปรากฎแก่พระมหาบุรุษราช เพื่อจะให้เหนื่อยหน่ายจากปฏิพัทธโสมนัศเสนหา ในคณะนางบริจาริกราชนารีทั้งสิ้น ส่วนสมเด็จพระมหาสัตว์ฟื้นจากนิทรารมณ์ทรงสถิตย์นั่งบนบัลลังกอาศน์ ได้ทอดพระเนตรเห็นซึ่งวิปการแห่งอเนกนางทั้งหลายดังนั้น มีพระทัย/*120สังเวชยิ่งนัก พิจารณาเห็นสังสารโทษเปนอันมาก จึ่งออกพระโอษฐตำรัสอุทานุเทศกถาว่า สังสารสันนิวาศกอปด้วยอาทินวโทษภยูปัทวันตรายใหญ่หลวง ฬ่อลวงสัตว์ทั้งหลายให้ลุ่มหลงยินดีรักใคร่ในวัตถุวิปลาศ บมิอาจตัดอาลัยในสรรพลามกโทษถึงเพียงนี้ ยิ่งมีพระทัยเหนื่อยหน่ายปราศจากยินดีในกามคุณ ภิยโยภาพขึ้นกว่าแต่ก่อน อันว่าแต่พระแท่นที่ศิริไสยาศน์อันผูกเพดานระดับดาษด้วยสุวรรณ์หิรัญรัตนดารา แลห้อยย้อยด้วยภู่พวงสุคนธกฤษณาอเนกบุบผชาติกับพวงแก้วมุดดาหาร กางกั้นสุพรรณ์วิสูตรอันขจิตรด้วยพิพิธกาญจนาทิอลงกร เรียงรายด้วยผอบอันเต็มด้วยจตุชาติเสาวคนธ์เครื่องหอมล้อมรอบพระยี่พู่ อันปูลาดล้วนมหัคฆวิจิตรบรรจฐรณ์โสภนพิเศสสอาดอลงกฎอุฬาร ประดับด้วยพระเขนยณเบื้องบนแลเบื้องล่างอันรองรับพระบาทพื้นโดยรอบ ก็โปรยปรายไปด้วยกุสุมชาติมีข้าวตอกเปนคำรบ ๕ โดยอย่างอนัคฆะมหารหะไสยนาสฐาน ปานประหนึ่งว่าทิพศิริไสยาศน์ ในเทวะพิภพแห่งท้าวเทพยสุชัมบดี ในราษตรีวันนั้นเทพดาบันดาลให้ปรากฎดุจสุสานประเทศที่ป่าช้าผีดิบ อันเรี่ยรายไปด้วยนานาอศุภกะเฬวระทั่วทั้งสิ้น แลภพทั้ง ๓ ก็บันดาลปรากฎดุจเรือนอันเพลิงไหม้ ในลำดับนี้เมื่อพระคัณฐรจนาจาริย์จักสำแดงเรื่องจำเดิมแต่แรกบุพพนิมิตรบังเกิดแก่พระมหาสัตว์ ก็กล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนหนหลัง. /*121ในขณะนั้น พระหฤทัยพระบรมโพธิสัตว์ก็น้อมไปยิ่งนักในบรรพชา ทรงพระตำริห์ว่า “อาตมจะออกสู่มหาภิเนสกรมในสมัยราตรีนี้” จึ่งเสด็จอุฏฐาการจากพระแท่นที่ศิริไสยาศน์บทจร มาสู่ที่ใกล้พระทวารปราสาทแล้วหยุดยืนอยู่ จึ่งตำรัสเรียกออกไปว่า “ผู้ใดอยู่ที่นั่น” ส่วนนายฉันนามาตย์ นอนอยู่ภายนอกหนุนศีศะกับธรณีพระทวาร ได้สดับพระสระเสียงจึ่งร้องทูลตอบเข้ามาว่า “ข้าแต่พระลูกเจ้า ข้าพระพุทธเจ้านายฉันอยู่รักษาพระองค์ณะที่นี้” จึ่งมีพระราชตำรัสสั่งว่า “ดูก่อนนายฉันน์ อาตมจะออกสู่มหาภิเนสกรมในคืนวันนี้ ท่านจงไปผูกม้ามาให้เราตัวหนึ่งโดยเร็ว” เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์ จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำกับความหลัง แลนายฉันนามาตย์รับรับสั่งแล้ว ไปนำเอาเครื่องม้ามาสู่โรงม้า อันโอภาษด้วยแสงประทีปตามด้วยน้ำมันหอม เบื้องบนนั้นดาษเพดานห้อยย้อยไปด้วยพู่พวงดอกมะลิ หอมฟุ้งขจรตระหลบ พื้นภูมิภาคเบื้องต่ำนั้นดาษด้วยแก้วมะณี ได้ทัศนาการเห็นพระยาม้ากัณฐกะอัศวราช อันมีกายโดยยาวตั้งแต่ฅอจนท้ายมีประมาณได้ ๑๘ สอก โดยสูงก็สมควรกับกายอันยาวสีขาวบริสุทธิดุจสังข์อันขัดใหม่ ศีศะนั้นดำดุจสีแห่งกา มีเกษาในมุขประเทศขาวผ่องดุจไส้หญ้าปล้องงามสอาด กอปด้วยพหลกำลังมากสมควรเปน/*122ราชพาหนะพระที่นั่งทรงองค์บรมจักรพรรดิ แลยืนประดิษฐานอยู่บนแท่นแก้วมณีจึ่งตำริห์ว่า “อาตมจะผูกเครื่องประดับพระยาไหยราชกาลบัดนี้” แล้วก็ผูกเครื่องอัศวาลังการมั่นคงกว่าทุกครั้ง ฝ่ายพระยากัณฐกะอัศสาชาไนย์ก็รู้อาการโดยสำเหนียกว่า “แต่ก่อนในวันอื่นๆ จะเสด็จไปประพาศพระอุทยานแลที่ใด ๆ ก็ย่อมผูกเครื่องประดับอาตมแต่เพลาๆ หย่อนๆ ไม่รึงรัดมั่นคงเหมือนดังครั้งนี้ แลครั้งนี้ผูกเครื่องรัดรึงมั่นคงยิ่งนัก ชรอยว่าสมเด็จพระลูกเจ้าแห่งอาตมา จะเสด็จอกสู่มหาภิเนสกรมในวันนี้เปนแท้” พระยาดุรงคราชดำริห์รู้ฉนี้แล้วก็มีจิตรโสมนัศ จึ่งเปล่งเสียงร้องมหาหสิตาการกึกก้องสนั่นทั่วไปในจังหวัดกรุงกระบิลพัสดุ์ทั้งสิ้น เทพยดาทั้งหลายกำบังเสียซึ่งเสียงพระยาม้า มิให้บุทคลผู้ใดผู้หนึ่งได้ยินเกรงจะเปนมลทินมหาภินิกขมันตราย ฝ่ายพระมหาสัตว์เมื่อตรัสสั่งนายฉันให้ไปผูกม้าพระที่นั่งแล้ว ก็ทรงพระราชดำริห์ว่า “อาตมจะไปดูภักตร์เจ้าราหุลโอรส จึ่งเสด็จบทจรสู่ศิริคัพภไสเยศแห่งพระพิมพาราชเทวี เผยใบดานทวารห้องเห็นแสงประทีปชวาลาส่องสว่าง ทอดพระเนตรเห็นพระอรรคมเหษีบันทมหลับสนิทเหนือพระแท่นที่ศิริไสยาศน์ อันดาษไปด้วยสุคนธมาลาประมาณอัมพณะหนึ่งคือ ๑๒๗ ทนาน แลพระราชเทวีทอดพระกรประดิษฐานเหนือพระเศียรพระราชโอรสบมิได้รู้สึกพระองค์ ทรง/*123หยุดยืนเหยียบพระบาทบนธรณีพระทวารเล็งแลพระราชบุตรแลพระราชเทวี แล้วทรงพระราชดำริห์ว่า “แม้อาตมจะยกหัตถ์นางผู้ชนนีจะอุ้มเอาองค์โอรส นางก็จะตื่นฟื้นจากนิทรารมณ์ อันตรายแห่งมหาภิเนสกรมก็จะพึงมี อย่าเลย ต่อเมื่อได้สำเร็จแก่พระศรีสรรเพชดาญาณแล้วจึ่งจะกลับมาทัศนาการภักตรพระลูกแก้วเมื่อภายหลัง ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสำแดงอาทินวะญาณอันเกิดในสันดานแห่งพระมหาสัตว์ อรรถาธิบายก็คล้ายกับข้อความเบื้องต้นแต่ทว่ากล่าวความพิศดารออกไป แลกาลเมื่อพระโพธิสัตว์กำหนดพิจารณา รำงับเสียซึ่งความเสนหาในราชบุตร แลกำหนดเห็นซึ่งโทษในกามภพเปนอันมาก เห็นอานิสงษ์ในมหาภิเนสกรมอุดมยิ่งโดยแท้ ก็ยกย่างพระบาทจากธรณีพระทวาร เสด็จคมนาการโดยด่วนลงจากปรางค์ปราสาท ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์ก็กล่าวพระคาถาสรรเสริญพระคุณพระมหาสัตว์ อรรถาธิบายก็ซ้ำความหลัง เมื่อพระมหาบุรุษเสด็จไปใกล้พระยาอัศวราชจึ่งยกพระหัตถ์ขวาปรามาศกายกัณฐกะสินธพ แล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อกัณฐกะมโนไมย์ท่านจงภาอาตมไปให้ตลอดในราตรีเดียวนี้ อาตมจะได้ตรัสเปนองค์พระศรีสรรเพชพุทธเจ้าจะได้ขนข้ามเวไนยสัตว์ ในมนุษโลกกับทั้งเทวโลก ให้พ้นจากจตุโอฆสงสารบันลุถึงฝั่งพระปรินิพพานในครั้งนี้ เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์ จึ่งกล่าว/*124พระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำกับความหลัง. แลพระยาม้ากัณฐกะอัศดร ได้สดับพระราชโองการดังนั้น ก็มีจิตรโสมนัศ จึ่งเปล่งเสียงมหาหสิตาการร้องขึ้นอีกครั้งหนึ่งดังสนั่นไปในที่ไกลได้โยชน์หนึ่งโดยรอบ เทพยดาก็กำบังเสียซึ่งเสียงนั้นให้อันตรธานหาย หวังจะมิได้มีอันตรายแก่มหาภิเนสกรมดุจครั้งก่อน แลสมเด็จพระมหาบุรุษก็เสด็จขึ้นทรงดุรงคราชพาหนะพระที่นั่ง ขณะนั้นท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ มีภักตรอันชื่นบานดุจดอกปทุมชาติ อันบานลงมาแวดล้อมประจำ ๔ เท้ากัณฐกะอัศวราชแห่เสด็จไป นายฉันนามาตย์นั้นยึดหางมโนไมย์ตามไปในเบื้องหลัง ก็เสด็จไปยังประตูนครอันชื่อพระยาบาลทวาร แลประตูนั้นสูงใหญ่มีบานอันหนาหนักยิ่งนัก ต่อกำลังบุรุษ ๑๐๐๐ จึ่งจะเปิดออกได้ เหตุสมเด็จพระราชบิดาได้ทรงสดับพราหมณ์ทำนาย พระมหาสัตว์ไว้แต่ก่อน เกรงจะหนีออกบรรพชาในราตรีจึ่งให้กระทำประตูพระนคร มีบานอันหนาหนักเห็นปานดั่งนี้ แล้วให้บุรุษรักษาอยู่เปนอันมาก เมื่อพระมหาสัตว์เสด็จไปถึงที่ใกล้พระยาบาลทวารพอกาลอัฒรัตติกะสมัย จึ่งทรงพระดำริห์ว่า “ถ้าประตูนี้มิได้เปีดออก อาตมก็จะหนีบเข้าซึ่งม้าด้วยเพลาทั้งสองข้าง กับทั้งนายฉันน์อันยึดหางม้าจะพาโดดข้ามกำแพงพระนครอันสูง ๑๘ สอกออกไปภายนอกให้จงได้ เหตุไฉนพระองค์จึ่งดำริห์ฉะนี้ เหตุ/*125ทรงพระกำลังมากเท่าถึงกำลังบุรุษได้ ๑๐ พันโกฎิ ฝ่ายนายฉันก็ดำริห์ว่า ถ้าเปิดประตูนี้บมิไหว อาตมจะเชิญสมเด็จพระลูกเจ้าขึ้นสถิตย์เหนือบ่าหัตถ์ขวาจะอุ้มโอบกายม้าเข้าในระหว่างรักแร้ แล้วจะพาโดดข้ามกำแพงออกไปให้จงได้ ฝ่ายกัณฐกสินธพก็ดำริห์ว่า “ถ้าประตูมิได้เปิดออกอาตมก็จะพาพระลูกเจ้าอันสถิตย์บนหลัง กับทั้งนายฉันน์อันยึดหางโดดข้ามกำแพงออกไปให้จงได้ แลความดำริห์แห่งบุรุษทั้ง ๓ นั้นอาจกระทำให้สำเร็จได้ดั่งคิดทุกๆ ตนเปนแท้ ครั้งนั้นเทพยดาอันรักษาพระทวารทราบในจิตรแห่งบุรุษทั้ง ๓ จึ่งดำริห์ว่า “ถ้าอาตมมิได้เปิดประตูออกถวาย หมู่เทพยดาทั้งหลายก็จะพิโรธติโทษกระทำอาญาแก่อาตมา ผิวฉะนั้นควรอาตมจะเปิดถวายให้สำเร็จความปราถนาพระมหาบุรุษ เทพยดาเจ้าทั้งหลายก็เปิดทวารให้สมพระราชประสงค์ องค์พระมหาสัตว์ก็ขับม้าพระที่นั่งออกจากพระนคร มิได้เอื้อเฟื้ออาลัยในจักรพรรดิราชสมบัติ อันจะมาถึงเงื้อมพระหัตถ์ ครุวนาดุจก้อนเฃฬะอันถ่มจากพระโอษฐ์ พระกระมลหมายมุ่งพระบรมาภิสมโพธิเปนเบื้องหน้า ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความ เปนข้อสรรเสริญคุณพระมหาสัตว์อันสละสมบัติออกสู่มหาภิเนศกรม
กาลเมื่อเสด็จออกพ้นพระนครแล้ว ขณะนั้นพระยาวัสวดีมาราธิราชผู้มีจิตรบาป เห็นพระโพธิสัตวเสด็จออกจาก/*126พระนคร จึ่งดำริห์ว่า “พระสิทธัดถะราชกุมารปราถนาจะหนีออกจากวิสัยแห่งอาตมา ผิฉะนั้นควรอาตมจะกระทำคมนันตรายอย่าให้ไปพ้นวิสัยแห่งอาตมาได้” แลพระยาวัสวดีมารก็เหาะมาประดิษฐานลอยอยู่บนอากาศ กระทำอาการดุจปราถนาจะให้เปนประโยชน์ จึ่งยกหัตถ์ขึ้นร้องห้ามโดยสารพระคาถา อรรถาธิบายความว่า “ดูก่อนพระราชกุมารผู้มีเพียรเปนอันมากท่านอย่าออกบรรพชาเลย แต่นี้ไปเบื้องหน้ากำหนดอีก ๗ วัน ทิพย์รัตนจักร์ก็จะปรากฎแก่ท่าน ๆ จะได้เปนองค์บรมจักรพรรดิเสวยสมบัติเปนอิศราธิบดีในมหาทวีปทั้ง ๔ มีทวีปน้อย ๒๐๐๐ เปนบริวาร ดูก่อนท่านผู้เนียรทุกข์จงนิวัตนาการ คืนเข้าพระนครเถิด” พระมหาสัตว์ได้ทรงสดับ จึ่งตรัสถามว่า “ท่านนี้มีนามชื่อใด” พระยามารก็บอกว่า “เราชื่อวัศวดีมาร” จึ่งดำรัสตอบโดยพระคาถาแปลเนื้อความว่า “ดูก่อนพระยามาร อาตมทราบอยู่แล้วว่า จักร์แก้วอันเปนทิพย์จะบังเกิดแก่อาตมา ท่านจงไปเสียเถิดอย่าอยู่ในที่นี้ อาตมมิได้มีประโยชน์ด้วยจักรพรรดิสมบัติ ปราถนาที่จะยังหมื่นโลกธาตุให้หวาดไหว กาลเมื่อได้พระพุทธรัตนสมบัติอันประเสริฐหาสิ่งจะเสมอบมิได้ แลตัวท่านจะยังเราให้ประพฤดิอยู่ในอำนาจแห่งกามตัณหา เราบมิได้ลุอำนาจแก่จิตรคิดแต่ที่จะรื้อสัตวโลกย์ทั้งปวง ให้พ้นจากห้วงสงสารมหรรณพจักสำแดงพระธรรมจักรเทศนาจำแนกอนัคฆสัตตรัตนมหาทาน/*127แก่เวไนย์สรรพสัตว์กล่าวคืออนัคฆผลเปนพระอมตะมหานิพพาน จะประโยชน์อันใดด้วยโลกีย์จักรรัตนสมบัตินี้” เมื่อมีพระราชบริหารยังพระยามารมิให้เลื่อมใส แล้วก็รีบเร่งขับกัณฐกราชมโนไมยไปจากที่นั้น ฝ่ายพระยาวัศวดีมารก็น้อยพระทัยโทมนัศ จึ่งดำริห์ว่า “จำเดิมแต่นี้ไปอาตมจะคอยดูรู้วารจิตร์ ในกาลเมื่อคิดกามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงษาวิตก ขณะใด ก็จะได้โอกาศเมื่อนั้น” ตั้งแต่นั้นมาก็คอยแสวงหาช่องอยู่เปนนิตย์ ติดตามดุจฉายาอันตามพระกาย แลพระโพธิสัตว์บมิได้เอื้อเฟื้ออาลัยในจักรพรรดิราชสมบัติอันจะมาสู่เงื้อมพระหัตถ์กำหนดอีก ๗ วัน ทรงสละเสียได้ดุจก้อนเขฬะ แลเสด็จจากพระนครด้วยมหันตสักการ คือเทพยดาทั้งหลายกระทำทิพย์อุฬารบูชาเปนอันมาก ในกาลนั้นเปนวันอาสาฬหบุรณมีเพ็ญเดือน ๘ กอปด้วยอุตราสาธนักษัตฤกษ์ พระจันทร์แจ่มในท่ามกลางคัคณาดลประเทศปราศจากเมฆภายในห้องจักรวาฬก็ขาวผ่องโอภาษด้วยนิสากรรังษี ครุวนาดุจรดทั่วไปด้วยกระแสขิรธาราแลรุ่งเรืองสว่างทั่วไปในสกลโลกธาตุด้วยแสงประทีปแก้ว อันมีด้ามเทพยดาทั้งหลายถือแวดล้อมแห่งเสด็จโดยรอบ สมเด็จพระมหาสัตว์มีพระทัยปราถนาจะทอดพระเนตรพระนคร ในกาลนั้นนางพระธรณีรู้ในพระราชปริวิตกเหมือนดุจกราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหาบุรุษราชเจ้า ผิวพระองค์ปราถนาจะทัศนาการพระนครก็อย่ากลับพระกายให้/*128ลำบากเลย ข้าพระพุทธเจ้าจะกระทำให้ม้าพระที่นั่งกลับหน้ามาสู่ราชธานีโดยสดวก ก็บันดาลให้พื้นภูมิภาคเฉภาะที่รองเท้าม้านั้นผัดผันดุจจักรแห่งนายช่างหม้อ ยังม้าให้กลับน่ามาสู่พระนคร พระมหาสัตว์ก็ทอดพระเนตร์กรุงกระบิลพัศดุ์แล้วดำรัสประกาศว่า ดูก่อนเทพยดาทั้งหลายอันสิงสถิตย์รักษาพระนครจงสดับซึ่งคำปฏิญาณแห่งข้าไว้ ถ้าอาตมยังบมิได้บันลุแก่พระสัพพัญญุตญาณ ยังมีกระมลสันดานกอบด้วยราคะ โทษ โมหะ มานะ แลสรรพกเกลศอยู่ตราบใด ก็ยังบมิได้กลับเข้าไปสู่กรุงกระบิลพัสดุ์ตราบนั้น ต่อเมื่ออาตมได้ตรัสเปนองค์พระสัพพัญญูพุทธเจ้า แล้วแลแวดล้อมด้วยหมู่พระขิณาศพเปนบริวาร จึ่งจะนิวัตนาการมาเยี่ยมเยือนกรุงกระบิลพัศดุ์เมื่อภายหลัง แลเมื่อพระพุทธังกุรราชทอดพระเนตรพระนครสำแดงซึ่งกัณฐกะนิวัตนเจดีย์ ในปถพีภูมิประเทศที่นั้นแล้ว ก็ชักม้าพระที่นั่งบ่ายน่าสู่มรรคาสถลวิถีสืบไป ในลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญคมนาลีลาศแห่งพระมหาสัตว์ อรรถาธิบายความก็คล้ายหนหลัง แต่ข้อความสัมภาวนะกถานั้นพิศดารมากออกไป ครั้งนั้นเทพยดาทั้งหลายทรงซึ่งคบเพลิงอันเปนทิพย์ แห่เสด็จไปเบื้องน่า ๖๐๐๐๐ เบื้องขวาซ้ายแลฝ่ายหลังก็เท่ากัน แลเทพยดาทั้งหลายอื่นก็ทรงคบเพลิงทิพย์สถิตย์บนยอดจักรวาฬคิรี เรียงรายไปโดยรอบ /*129แลหมู่เทพยคณานาคครุธกินรกุมภัณฑ์คนธรรพ์ทานพทั้งหลายอื่นๆ ก็กระทำสักการบูชาด้วยทิพย์สุคนธ์มาลาแลจุณธูปโปรยปรายจะนับจะประมาณบมิได้ แลห่าฝนดอกไม้ทิพย์ทั้งหลายมีดอกมณฑาปาริฉัตกะบุบผชาติเปนต้น ก็ตกเต็มอากาศปราศจากระหว่าง ดุจปางเมื่อขณะมหาเมฆตั้งยังวโสทกธาราให้ปวัตนาการ แลทิพย์สังคีตทั้งหลายมีประมาณ ๑๖๘ พันก็บันฦๅในอากาศโดยรอบศัพทสำเนียงนฤนาทดุจเสียงมหาเมฆอันกึกก้องในท้องมหาสมุท มิฉนั้นดุจเสียงคลื่นในสิททันดรมหาสาครในห้องแห่งยุคันธรบรรพต เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญเนกขมาลีลาศแห่งพระมหาสัตว์แปลเนื้อความก็ซ้ำาความหลัง แลพระพุทธางกุรราชเสด็จออกสู่มหาภิเนสกรมพร้อมไปด้วยมหัศจรรย์เปนอันมากดังพรรณามานี้ ในราตรีเดียวนั้นล่วงเสียซึ่งเขตขัณฑสิมาแห่งพระนครทั้ง ๓ คือกรุงกระบิลพัศดุ์แลเมืองสาวัดถีแลเมืองเวสาลี สิ้นหนทาง ๓๐ โยชน์ ก็บันลุถึงฝั่งแม่น้ำมีนามอโนมานที อันมีอยู่ณที่พรมแดนแห่งนครทั้ง ๓ นั้น ในขณะนั้นภอเพลาล่วงปัจจุสมัย อันว่าปริมณฑลแห่งจันทร์พิมานอันมีสัมภาระนิมิตรบังเกิดปรากฎ เหตุแต่ปางก่อนกาลเมื่อพระมหาสัตว์เสวยพระชาติเปนพระยาสสะบัณฑิตย์ ได้ทรงเสียสละชีวิตรให้เปนทานแก่ท้าวสุชัมบดี สมเด็จองค์โกสีย์จึ่ง/*130บันดานด้วยเทวฤทธิให้รูปขึ้นไปปรากฎอยู่ในศสีมณฑลเปนกัลปถึติปาฏิหารเห็นประจักษ์แก่ตาโลก แลพระรัชนิกรเทวบุตรอันมีหยาดรัศมีอันเย็นยิ่งนัก ดุจมีอาโภคจินดาว่า อาตมได้ชมพระบรมโพธิสัตวเมื่อเสด็จออกสู่มหาภิเนสกรมแล้ว จะใคร่ชมเมื่อทรงบรรพชาเพศสืบไป ดูประหนึ่งจะมิใคร่จะเลื่อนลับลงฝ่ายปัจฉิมโลกธาตุ ฝ่ายพระสุริยภาณุมาศดุจมีมโนดำริห์ว่า พระจันทร์ได้ชมพระมหาภิเนสกรมเปนอุดมลาภแล้ว แลอาตมก็จะได้ชมพระบรมโพธิสัตวกาลเมื่อทรงบรรพชากร ดูประหนึ่งว่าจะรีบร้อนเร่งอุทัยขึ้นมาฝ่ายปาจิณโลกธาตุ อันว่าหมู่ดวงดาราทั้งหลาย อันมีรัศมีรุ่งเรืองในพื้นทิฆัมพรากาศดุจดาษไปด้วยผ้าปาวารพัตร เล่ห์ประหนึ่งว่าจะมีความดำริห์ละอาย ด้วยจะแพ้พ่ายหนีซึ่งสุริยรังษีเลื่อนลับ ก็บันดาลดูอับแสงบมิได้ใสสุก ปานประหนึ่งว่ามีความทุกข์ ที่จะวิโยคพลัดพรากจากพระมหาสัตว์ จักมิได้ทัศนาในวาระอันทรงบรรพชิตเพศนั้น ภอรุ่งขึ้นหมู่อเนกอนันตนิกรอมรนาคครุธทั้งหลาย ซึ่งแห่เสด็จไปนั้น ก็อันตรธานสิ้น แลกาลเมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จหยุดยืนม้าพระที่นั่ง แทบฝั่งนที จึ่งตรัสถามนายฉันว่า แม่น้ำนี้มีนามชื่อใด? ข้าแต่พระลูกเจ้า ได้สดับข่าวเล่าสืบกันมาว่า ในที่สุดวิไสยเขตรประเทศแว่นแคว้นสักยชนบทนี้ มีแม่น้ำหนึ่งชื่ออโนมานทีขั้น/*131อยู่เปนที่กำหนดแดน” เมื่อได้ทรงสดับจึ่งดำรัสว่า ดูราณะนายฉัน แม่น้ำนี้มีนามว่าอโนมา อรรถาธิบายว่าเลิศหาสิ่งจะเสมอบมิได้ เปนสุนธรมงคลโสภณนิมิตร แลกิจที่อาตมะจะบรรพชานี้ก็เปนศรีสวัสดิ์ประเสริฐหาสิ่งซึ่งจะเลิศเสมอบมิได้สมดั่งนามนทีนี้ จึ่งมีคำปุจฉาว่า กำลังพระยากัณฐกะอัศวราชอาจตำเนินไปอีกในเบื้องหน้าจะได้หรือมิได้ประการใด? วิสัชนาว่า อาจสามารถจะไปอีกได้ด้วยกำลังพระยาม้านั้นมาก มาตรว่าจะขับควบไปรอบขอบเขากำแพงจักรวาฬอันหนึ่งในเพลาบุเรภัตร ก็อาจนิวัฒนาการมาทันเวลาอันตกแต่งอาหาร ไว้ให้ตนบริโภค รวดเร็วดุจบุรุษอันยืนอยู่ในท่ามกลางดุมจักร แล้วเดินเวียนไปรอบกงจักร์นั้น แลครั้งนั้นเดินไปช้าเพราะลุยย่ำเหยียบห่าฝนดอกไม้ทิพย์แลทิพยมาลาอันเทพยดานาคครุธทั้งหลายโปรยปรายลงมาจากอากาศ บูชาพระมหาสัตว์ดาดาษไปในพื้นภูมิภาค จนท่วมอุรุประเทศแห่งพระยาม้า เหตุดั่งนั้นจึ่งช้าพาเสด็จมาสิ้นทาง ๓๐ โยชน์พอรุ่งบันลุฝั่งอโนมานที ขณะนั้นพระมหาบุรุษราชจึ่งเตือนผนังข้างม้าด้วยส้นพระบาทให้สัญญา พระยากัณฐกะอาชาก็เผ่นโผนข้ามแม่น้ำอโนมานทีอันมีประมาณโดยกว้างได้ ๘ อุศุภ คือ ๑๔ เส้น ไปตกลงยังฝั่งฟากโพ้นสำแดงนิมิตรอันพระองค์จะข้ามพ้นโอฆสาครได้เปนแท้ หาสงสัยบมิได้ จึ่งเสด็จลงจากหลังม้าพระที่นั่ง ทรงนิสัชนาการ/*132สถิตย์เหนือกองทรายมีพรรณ์อันขาวดุจแผ่นเงิน แล้วตรัสสั่งนายฉันว่า ท่านจงนำเอาเครื่องประดับของอาตมากับม้ากัณฐกะสินธพกลับไปพระนครเถิด เราจะบรรพชาในที่นี้ แล้วก็เปลื้องอาภรณ์ออกจากพระองค์เอาชายพระภูษาห่อเข้าแล้วส่งให้นายฉัน พระทัยปราถนาจะทรงบรรพชาจึ่งดำริห์ว่า เกษาของอาตมะนี้ ไม่สมควรแก่สมณเพศบุทคลผู้อื่นที่ควรจะตัดพระเกษพระโพธิสัตว์ เห็นปานดั่งอาตมก็บมิได้มี ควรอาตมจะตัดโมฬีแห่งตนเองด้วยพระขรรค์ในขณะนั้น รัตนขรรคาวุธอันเปนทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศปรากฎในที่เฉพาะพระภักตร จึ่งทรงจับพระขรรค์แก้วด้วยทักษิณหัตถ์ พระหัตถ์ซ้ายทรงจับพระเกษโมฬี ก็ทรงตัดพระเกษีด้วยพระขรรค์ให้ฉินทนาการแลพระเกษา ก็ปรากฎยาวประมาณสององคุลีม้วนกลมเปนทักขิณาวัฏทุกๆ เส้นทั่วทั้งพระอุตมังคศิโรตย์ ตั้งอยู่กำหนดเท่านั้นจนตราบเท่าปรินิพพาน จะได้วัฒนาการขึ้นมาอีกหาบมิได้ แลพระมัศสุโลมาก็ปรากฎภอควรแก่พระเกษา กิจที่จะปลงจะตัดสืบไปอีกในเบื้องหน้านั้นบมิได้มี ทรงจับพระจุฬาโมฬีขว้างขึ้นไปบนอากาศทรงพระอธิษฐานว่า ถ้าอาตมจะได้ตรัสแก่พระปรมาภิสมโพธิญาณโดยแท้แล้ว ขอจงจุฬาโมฬีนี้ตั้งอยู่ในอากาศอย่าได้ตกลง ผิวบมิได้ลุสมประสงค์จะตกลงมายังสุธาภาค แลพระจุฬาโมฬีกับพระภูษาพันธ์โพกพระเศียรนั้น ก็ประดิษฐานลอยอยู่บน/*133อากาศสูงประมาณโยชน์หนึ่ง จึ่งสมเด็จอมรินทราธิราชก็นำมาซึ่งผอบแก้วอันมีสัณฐาน สูงใหญ่ได้โยชน์หนึ่งตั้งบนพระเศียรรองรับซึ่งเวฐนะภัตรา แลพระจุฬาโมฬีอันมีพรรณ์งามเปนแสงดุจปีกแมลงทับทอง อัญเชิญขึ้นไปประดิษฐานบันจุไว้ในพระจุฬามณีเจดีย์ อันแล้วด้วยแก้วอินทนิลสูงประมาณ ๔ โยชน์ในดาวดึงษเทวโลกย์ เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนความหลัง ลำดับนั้นพระพุทธังกุรราชจึ่งทรงพระดำริห์เล่าว่า ภูษาแห่งอาตมนี้บมิได้สมควรแก่สมณะเพศ แลอาตมจะบรรพชาด้วยผ้าแลเพศเปนดั่งฤๅ? ในกาลนั้นท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง มีนามฆฏิการพรหมเปนสหายกับพระโพธิสัตว์ครั้งเสวยพระชาติเปนโชติบาลมานพกาลเมื่อศาสนาพระพุทธกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น อันมิตรธรรมบมิได้บำราศประมาณถึงพุทธันดรหนึ่ง พึงตักเตือนให้ทราบเหตุว่า สหายแห่งอาตมออกสู่ภิเนสกรมในวันนี้ จึ่งนำเอาบริกขารทั้ง ๘ อันเปนทิพย์มีไตรจีวรเปนต้น แต่ไม้กัลปพฤกษ์ในพรหมโลก คือกาสาวพัตร ๓ ผืน สังฆาฏิ ๑ จีวร ๑ สบง ๑ บาตร ๑ มีด ๑ กล่องเข็ม ๑ กายพันธน์ ๑ ผ้ากรองน้ำ ๑ เปน ๘ ประการ สมควรแก่ภิกษุเพศอันประกอบเพียรในพรหมจรรย์ ลงมาจากพรหมพิภพน้อมนำเข้าไปถวายสมเด็จพระมหาสัตว์ ก็ทรงไตรจีวรกาสาวพัตรอันเปนธงไชยพระอรหรรต์ ด้วยบุพพาภิโยค/*134อันพระองค์ได้ศึกษาแต่บุเรภพถือเอาซึ่งบรรพชิตเพศอันอุดมแล้ว ก็มอบพระภูษาทั้งคู่อันทรงแต่ยังเปนคฤหัษฐเพศให้แก่ท้าวฆฏิการมหาพรหม ๆ ก็รับเอาคู่พระภูษาแล้วถวายบังคมลา อัญเชิญขึ้นไปบรรจุไว้ในทุสเจดีย์สูง ๑๒ โยชน์ในพรหมโลก เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวนิคมคาถาในที่สุดบริเฉท อรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนหนหลัง.
มหาภินิก์ขมนะปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๖ จบ.
ทุกรกิริยาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๗
กาลเมื่อพระมหาสัตว์ทรงบรรพชาแล้ว จึ่งดำรัสสั่งให้นายฉันนามาตย์ว่า “ท่านจงรับเปนภาระธุระช่วยนำเอาอาภรณ์ของอาตมากลับเข้าไปยังกรุงกะบิลพัสดุ์ แถลงข่าวแก่ขัตติยสกูลทั้งหลายอันยังบมิได้รู้เหตุ แล้วจงกราบทูลพระบิตุเรศราชมาตุจฉาว่า “พระราชโอรสแห่งพระองค์หาอันตรายโรคาพยาธิสิ่งใดบมิได้ บัดนี้ออกไปบรรพชาแล้ว อย่าให้พระองค์ทรงโสกาดูรภาพทุกข์โทมนัศถึงพระราชบุตรเลย จงเสวยภิรมยสุขทุกพระอิริยาบถ ประการหนึ่งใช่ว่าพระราชโอรสออกสู่ภิเนสกรมครั้งนี้ ด้วยปราศจากกตัญญูกตเวทีนั้นหาบมิได้ อนึ่งซึ่งจะไปด้วยข้อขึ้งเคียดขัดเคืองแก่ผู้ใดผู้หนึ่งก็บมิได้มี แล/*135จะไปด้วยยากไร้ไอสุริยสมบัติ จึ่งหลีกหนีออกบรรพชาก็ใช่เหตุ บัดนี้เพราะพิจารณาเห็นชาติชรามรณภัยมีประเภทต่างๆ ปราถนาจะรื้อสัตว์ทั่วทั้งภพไตรอันไร้ร้างจากที่พึ่งพำนักนิ์จักขนข้ามสงสารสมุไทย เมื่อได้บันลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ไม่ช้าก็จะกลับมาเช็ดพระอสุชลธาราพระราชบิดามารดร กับทั้งพระประยูรขัตติยวงศาด้วยผ้าปาวารพัตร กล่าวคือพระสัทธรรมอันประเสริฐ ท่านจงกลับไปกราบทูลข่าวสาสน์ด้วยประการดังนี้ เมื่อนายฉันได้สดับพระราชบริหาร ก็บังเกิดความโศรกเปนกำลังดังมหันตบรรพตมาทุ่มทับทรวงแห่งอาตมา กราบลงแทบพระบาทยุคล แล้วก็โสกาดูรพิลาปร่ำรำพันทูลว่า ดังรือข้าพระบาทจะมละพระองค์ให้เสด็จอยู่แต่เดียวในพนสณฑ์อันเปล่าเปลี่ยวได้ฉันใด แลจะกลับไปสู่กรุงกะบิลพัสดุ์แต่ตนบมิบังควรยิ่งนัก ข้าพระพุทธเจ้าจะขออยู่บริรักษบรรพชาตามเสด็จพระลูกเจ้า จะได้อยู่เฝ้าอุปถากพระองค์ เมื่อได้ทรงสดับจึ่งดำรัสถามนายฉันว่า ท่านปราถนาจะบรรพชากับเรานั้นด้วยเหตุอันใด “ข้าแต่พระองค์ผู้เปนวงศ์สมมุติเทวราช เพราะมีความเสนหาสวามิภักดิในลอองธุลีพระบาท จึ่งจะโดยเสด็จบรรพชา” จึ่งตรัสตอบว่า “ผิวท่านมีความเสนหาในเราโดยสัตย์สุจริตแล้ว ก็จงกลับไปกราบทูลศาสน์ดังเราสั่งฉนี้ ผิวบมิได้กลับไปกราบทูลให้ทราบเหตุ เห็นว่า/*136องค์สมเด็จพระบิตุเรศแห่งเรา จะทรงกำสรดแสนสุดเศรัา ด้วยนิพันธเสนหาพระหทัยจะถึงภินทนาชนมะพินาศ ทั้งสมเด็จพระมาตุจฉามหาปชาบดีโคตมีแลนางชลบทกัลยาณียโสธรพิมพา ก็จะทรงพระโศกาดุรภาพถึงหฤทัยทำลาย เมื่อสองกะษัตริย์วอดวายพระชนม์ชีพแล้ว ไฉนเลยพระลูกแก้วราหุลราชกุมารจะดำรงชนม์วัฒนาการอยู่ได้ ก็จะพึงถึงชีวาตม์ประลัยทั้งสิ้นด้วยกัน เหตุฉนั้นท่านจงนิวัฒนาการไปอภิบาลหฤทัยกะษัตริย์ทั้งหลายไว้ จะได้เปนภาชนะทองคอยรองรับรศพระสัทธรรมเทศนา ท่านจงอย่าอยู่ช้าเร่งกลับเข้าไปยังพระนครโดยด่วน ผิวท่านดำริห์เรรวนรอรั้งไม่ไปตามความสั่งแห่งเรา ๆ ก็จะกระทำสาบแก่ท่านด้วยบาทประหารแห่งอาตมา อย่าช้าจงอุษฐาการไปพลัน ๆ เมื่อนายฉันได้ฟังพระราชบริหารดังนั้น ก็ดำริห์จะใคร่ทูลตอบว่าข้าพระบาทก็มิได้ขัดรับสั่ง เปนข้อล่วงพระราชอาญาโทษแห่งข้าก็บางเบาบมิสาหัส ครั้นจะกราบทูลก็เกรงจะเคืองขัดพระราชอัธยาศรัย จึ่งทูลรับประฏิญญาณว่า ข้าแต่พระลูกเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าจะกลับไปตามกระแสพระศาสน์สั่งบัดนี้ แล้วซบศีศะลงกับพระบงกชบาทยุคลมีหน้าอันนองไปด้วยอัสสุชลธาราโศกาพิลาป กราบทูลรำพรรณ์มาแต่ปางหลังว่า โทษอันใดที่เกิดความโกรธด้วยกิฬนกิจ แต่ก่อนกาลยังเปนพาลทารกกำฝุ่นทรายมาด้วยกันนั้น ฃอ/*137พระองค์จงทรงพระมหากรุณาโปรด อดโทษานุโทษทั้งปวงแก่ข้าทุลีพระบาท แล้วถวายอภิวาทบังคมลาอุษฐาการกระทำประทักษิณพระมหาสัตว์สิ้นวาร ๓ รอบ แล้วถือเอาห่อเครื่องประดับปรารภจะกลับไป ฝ่ายกัณฐกะไหยราชเมื่อได้เสาวนาการพระราชบริหารอันตรัสกับนายฉัน จึ่งดำริห์ว่าได้ยินรับสั่งพระลูกเจ้าว่า จะส่งอาตมกลับไปด้วยกันกับนายฉันนามาตย์ แลข้อซึ่งตรัสใช้นายฉันให้นำเอาเครื่องประดับกลับไป จะได้ทูลประพฤติข่าวศาสน์ให้ทราบลอองธุลีพระบาทสมเด็จพระราชบิดานั้นก็ชอบแล้ว แต่ตัวอาตมนี้จะบอกแจ้งคดีสิ่งใดก็บมิได้ เพราะโทษที่ไม่รู้เจรจาภาษามนุษย์แลอาตมเปนสัตว์เดียรฉาน ได้เปนราชพาหนะพระที่นั่งทรงองค์พระลูกเจ้าท้าวจตุโลกบาลประจำ ๔ เท้ารักษา พาเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม ทั้งท้าวมหาพรหมก็ทรงฉัตรทิพย์กางกั้นยังฉายาให้ป้องปกกายอาตมา เทพยดาทั้งหลายก็แห่ห้อมล้อมพร้อมเครื่องทิพย์สักการบูชานาเนกประการ อาตมได้อุฬารสมบัติเห็นปานดังนี้ ที่จะได้ซึ่งสมบัติไปภายน่ายิ่งขึ้นไปกว่าครั้งนี้บมิได้มีเปนแท้ แลอาตมจะมละเสียซึ่งเจ้าของตนไป จะเว้นเสียจากอุฬารสมบัติอันได้ครั้งนี้ จะมีประโยชน์ด้วยสิ่งอันใดแก่อาตมา แม้ทำลายชีวิตรเสียก็จะประเสริฐกว่าที่ดำรงชีพสืบต่อไป เมื่อพระยาอัศสาชาไนย์จินตนาฉะนี้ /*138ก็มีเนตรนองไปด้วยอัสสุชลกำสรด เหมือนดุจมีความปราถนาจะล้างพระบวรบาทยุคลแห่งพระมหาบุรุษราชด้วยหยาดจักษุธารา แล้วแลบชิวหาออกเลียพื้นฝ่าพระบาทมีโอภาษอันแดงดุจปาวารพัตรรัตกัมพลเช็ดยุคลบทเรณูแล้ว เพ่งดูดวงพระภักตร์พระโพธิสัตว์มิได้วางตา สมเด็จพระมหาสัตว์จึ่งยกพระหัตถ์เบื้องขวา อันวิจิตรด้วยจักรลักษณะปรามาศเหนือหลังดุรงค์ราชพาหนะ แล้วดำรัสสุนทรกถาเล้าโลมเอาใจว่า “ดูก่อนพ่อกัณฐกะไหยราชท่านได้เปนยานพาหนะอาตมออกสู่มหาภิเนษกรม อย่าด่วนเดือดร้อนอารมณ์ทุกขโทมนัศอาตมก็คำนึงอยู่ว่า ถ้าได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ ก็จะกระทำประติการสนองคุณแก่ท่าน ๆ จงบำรุงรักษาชีวิตรไว้ท่าอาตมาก่อน ระงับเสียซึ่งอาวรณวิโยคทุกข์ในครานี้” แล้วก็ส่งกัณฐกภาชีไปด้วยนายฉัน แลนายฉันก็จุงพระยาม้ามาตามทางม้านั้นก็ผันหน้ากลับมาดูพระภักตร เพ่งพิศจนลับเนตรพ้นเขตร์ทัศนวิสัยมิได้วายอาลัยในพระมหาบุรุษราช มีสออันเหือดแห้งขาดเขฬะ ความโศกปทะปิดทางอัศสาสประสาทเดีนไปหน่อยหนึ่ง ดวงหฤทัยก็ทำลายออกเจ็ตภาคกระทำกาลกิริยาล้มลงในมรรคันตรวิถี ด้วยอานุภาพผลสวามิภักดิกตัญญูในพระมหาสัตว์ ก็จุติขึ้นไปอุบัติในกนกพิมานอันสูง ๑๒ โยชน์ในดาวดึงษเทวโลกย์ มีนางอับศรสาวสวรรค์ ๑๐๐๐ เปนบริวารได้นามปรากฎชื่อว่า/*139กัณฐกะเทพบุตร์ดุจนามเดิมนั้น ส่วนนายฉันเห็นกัณฐกะสินธพล้มลงทำลายชีพ ก็มีความสงสารโศกาพิลาบร่ำรักว่า ดูก่อนพ่อกัณฐกะผู้มีธุระอันแสนเสมอ มิเสียทีที่ท่านมีจิตรกตัญญูกัตเวทีสวามิภักดิ์รักเจ้าของตน จนถึงทำลายชนม์ด้วยความรัก เปนที่สรรเสริญประเสริฐนักหาผู้เสมอมิได้ ตัวท่านเปนแต่สัตว์เดียรฉานมีสันดานอันอ่อน แลสัตย์ซื่อถือธงชัย กล่าวคือชีวิตรประลัยไปก่อนด้วยความสวามิภักดิ์ จัดได้ชื่อว่ามีชัยชนะแก่อาตมา ตัวข้าเปนมนุษย์แต่มีจิตรกระด้างยิ่งนัก จงรักภักดีต่อเจ้าแต่ไม่ถึงชีวิตรวอดวายได้ชื่อว่าพ่ายแพ้แก่ท่านแล้ว แล้วนายฉันก็ปลดเปลื้องเอาเครื่องม้า แล้วก็เก็บดอกไม้ในป่ามาบูชาศพพระยาสินธพพลางกล่าวว่า กัณฐกะเอ๋ยพ่อจงไปเสวยทิพยสมบัติในรัตนพิมานสวรรค์เถิด แล้วก็บ่ายหน้าเข้าสู่กรุงกะบิลพัสดุ์ เมื่อนายฉันมาถึงพระนคร ชาวเมืองทั้งปวงก็เอิกเกริกร้องอื้ออึงไปว่านายฉันกลับมาถึงแล้วชวนกันมาถามข่าวว่า พระลูกเจ้าเสด็จไปแห่งใด อะมาตย์ทั้งหลายรู้เข้าจึ่งรีบไปกราบทูลบรมกะษัตริย์ ๆ ตรัสให้นายฉันเข้าไปเฝ้า แล้วตรัสถามข่าวพระราชโอรส นายฉันน์ก็ถวายเครื่องประดับพระมหาสัตว์กับทั้งเครื่องม้า แล้วกราบทูลพรรณาเหตุทั้งปวงดุจจะกล่าวแล้วแต่หลัง สมเด็จพระบิตุราชมาตุจฉาแลพระพิมพายโสธรบวรขัตติยวงศสักยราชทั้งหลาย ก็ค่อย/*140คลายความโศกเศร้าบันเทาลง แลพระราชบิดาก็คอยทรงสดับข่าว ซึ่งพระหน่อท้าวจะได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณสืบไป โดยนัยอันพราหมณ์ทูลถวายพยากรณ์ไว้แต่ก่อนนั้น ฝ่ายโกณฑัญญพราหมณ์ได้ฟังข่าวว่าพระมหาบุรุษเสด็จออกสู่ภิเนสกรมแล้ว จึ่งไปหาบุตรพราหมณ์ทั้ง ๗ ซึ่งได้ทำนายพระลักษณด้วยกันกล่าวว่า บัดนี้พระสิทธัตถะราชกุมารเสด็จออกบรรพชาแล้ว พระองค์จะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าโดยแท้หาสงสัยมิได้ ถ้าบิดาของท่านทั้งหลายยังมีชีวิตรอยู่ ก็จะออกบรรพชาด้วยกันในวันนี้ ผิวท่านทั้งปวงปราถนาจะบวชก็จงมาบวชตามเสด็จพระมหาบุรุษพร้อมกันเถิด แลบุตรพราหมณ์ทั้ง ๗ นั้นหาพร้อมใจด้วยกันทั้งสิ้นไม่ รับยอมจะบวชแต่ ๔ คน โกณฑัญญพราหมณ์ก็พาพราหมณ์มาณพทั้ง ๔ ออกบรรพชาเปน ๕ คนด้วยกัน ก็ได้นามบัญญัติว่าปัญจวัคคีเถระ เหตุมีพวก ๕ คนชวนกันสืบเสาะไปติดตามพระมหาสัตว์ ส่วนสมเด็จพระโพธิสัตวเมื่อส่งนายฉันกับกัณฐกะอาชาไนยไปแล้ว ก็เสด็จสถิตย์แต่พระองค์เดียวเปลี่ยวพระทัยรันทดสลดสังเวช จึ่งทรงพระปริวิตกว่า ธรรมดาสงสารสันนิวาศนี้ มีสภาพแปรปรวนวิปริตมิได้เที่ยงแท้ กาลเมื่อแรกอาตมออกจากกรุงกะบิลพัสดุ์นั้น หมู่อนันตเทพยดาอินทรพรหมทั้งหลายแห่แหนแวดล้อมมาเปนอันมาก ตราบเท่ากระทั่งถึงฝั่งอโนมานที /*141แล้วต่างองค์ต่างหนีกลับไปสิ้น ยังเหลืออยู่แต่นายฉันกับกัณฐกะสินธพเท่านั้น บัดนี้นายฉันกับม้าก็กลับไปแล้ว ยังอาตมผู้เดียวมิได้มีเพื่อน นามชื่อว่าสังสารธรรมทั้งปวงอันเกิดมาในโลกย์นี้มีสภาวปรวนแปร มิได้แท้เที่ยงถึงซึ่งวิปริตต่างๆ เห็นปานฉนี้แลในประเทศที่นั้น มีอัมพวันป่าไม้ม่วงตำบลหนึ่งมีนามว่าอนุปิยอัมพวัน ก็เสด็จเข้ายับยั้งหยุดอาศรัยเสวยสุขวิหารอยู่ในที่นั้น เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยหนหลัง แลพระมหาบุรุษราชเว้นจากเสวยพระกระยาหารสิ้นกาล ๗ วัน อิ่มไปด้วยบรรพชาสุข ครั้นล่วงเข้าถึงวันเปนคำรบ ๘ ก็เสด็จจากป่าไม้ม่วงตำบลนั้นบทจรดำเนินไปในพนสณฑวิถี มีพระศิริวิลาศอันรุ่งเรืองงามด้วยพยามประภาพรรโณภาษ ดุจพระรัชนิกรเทวราชอันบริบูรณ์ด้วยรัศมี มีพรรณไพโรจทิฆัมพรจำรัสป่างเมื่อสรทกาลสมัย เสด็จดำเนินไปแต่พระองค์เดียว ดูดุจแวดล้อมพร้อมอเนกนิกรบรรพสัท กล่าวคือพระมณฑลพระรัศมีอันห้อมล้อมพระสริรกาย กระทำให้เปนท่าที่ประชุมแห่งสัตว์ทั้งหลาย กล่าวคือเปนมหรศพเนตร์แห่งสีหมฤคคณาทิชาชาติประชุมชวนกันทัศนา แลเสด็จโดยเอกจาริกลีลาศ เปรียบประหนึ่งว่าพระยาไกรสรมฤคคินทรราช อันสัญจรไปในพนัศพระหาห้องหิมวันต์ มิฉะนั้นปานประหนึ่งว่าพระยามหามาตังคชาติ อันบำราศจาก/*142คณาเนกบริพาร เสด็จคมนาการด้วยวิบูลยบาทยุคลโดยลำดับพนสณฑ์มรรคา ในเพลาาเช้าสิ้นดึสโยชนวิถีก็ถึงนทีแห่งหนึ่งซึ่งสถิตย์ ณที่ใกล้กรุงราชคฤห์ราชธานี จึ่งเสด็จลงสรงวารีในคงคานั้น แล้วก็เสด็จเข้าไปโคจรบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์มหานครโดยสปทานจาริก ขณะนั้นประชาชนชาวเมืองได้เห็นรูปพระมหาสัตว์ต่างคนตื่นเอิกเกริกโกลาหลทั่วทั้งพระนคร เหมือนครั้งเมื่อพระยาช้างธนบาลหัตถีซับมันอันอาลวาดเข้าเมือง มิดั่งนั้นดุจเวปจิตติอสุรินทร์อันเข้ามาในเทวนคร ร้องเรียกกันอื้ออึงชวนกันเกลื่อนกล่นมาชมโฉมพระมหาบุรุษราช ผู้ใดได้เห็นก็เกิดปีติโสมนัศพิศวงมิวางตา บางคนก็เจรจาแก่กันว่า “ท่านผู้นี้ชรอยเปนองค์พระจันทร์ ลงมาจากอากาศประลาศนาราหูอสุรินทร์มาสู่มนุษย์โลกเปนแม่นมั่น” บางคนก็ว่า “มิใช่พระจันทร์ชรอยเปนกุสุมเกตุกามเทพบุตร์ พิจารณาเห็นสมบัติแห่งกะษัตริย์แลชาวเมืองมนุษย์นาเนกโอฬาร จึ่งลงมา หวังจะทัศนาการชมเล่นเปนขวัญตา” บางคนก็หัวเราะแล้วเจรจาว่า “ท่านนี้มีสัญญาวิปลาศแลหรือ นี่คือองค์มเหศวรเทวราชลงมาจากไกรลาศคิรี จึ่งมีสริรกายินทรีย์พร้อมด้วยภาชนโภชนาหาร” บางคนก็ยิ้มน้อยแล้วว่า “ไฉนท่านเจรจาฉะนี้ มิใช่องค์ พระอินทร์ศวรเปนเจ้า นี่คือองค์ท้าวสหัศสไนยอันเปนสุราธิปไตยเสด็จมาสู่ที่นี้ ด้วยสำคัญว่าบุรีแห่งเราเปนอมตนครา” บางคนก็กล่าวว่าเราไม่เชื่อว่าท้าวสหัศเนตร์ เหตุไฉนจึ่งไม่ทรงขอแก้ววิเชียรแลช้างเอราวรรณ์ จะได้เห็นเปนสำคัญแจ้งประจักษ์ มิใช่องค์มัฆวานเทวราชเปนแท้ นี่คือท้าวมหาพรหมทรงทราบว่าพวกพราหมณ์มีความประมาทจึ่งเสด็จมา หวังจะสั่งสอนให้ศึกษาในไตรเพทางคศาสตร์สรรพวิชาการ” ชนผู้หนึ่งจึ่งกล่าวค้านคำคนทั้งนั้นว่า “มิใช่พระจันทร์มเหศวรอินทร์พรหมกามเกตุเทพบุตร์ ท่านผู้นี้คืออัจฉริยมนุษย์ ใหญ่ยิ่งกว่าสัตวโลกทั้งปวงเปนแท้” แลมหาชนชาวเมืองทั้งหลายต่างๆถุ้งเถียงไม่ตกลงกันฉะนี้ พอพวกราชบุรุษมาเห็นองค์พระมหาสัตว์ จึ่งเข้าไปกราบทูลกรุงพิมพิสารราชว่า “บัดนี้มีผู้หนึ่งประกอบด้วยรูปศิริลักษณะเลิศบุรุษ จะว่าเปนเทพยดามนุษย์หรือนาคครุธสุบรรณคนธรรพ์ทานพประการใดก็มิได้รู้ เข้ามาสู่พระนครเที่ยวโคจรบิณฑบาตประหลาดนัก” สมเด็จบรมกะษัตริย์ได้ทรงทราบจึ่งเสด็จยืนบนปราสาททอดทัศนาไปโดยช่องสีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นองค์พระมหาบุรุษก็มีพระทัยพิศวง จึ่งดำรัสใช้ราชบุรุษว่า “ท่านจงตามสกดบทจรไปดูให้รู้ตระหนักแน่ แม้ว่าเปนอมนุษย์ออกจากเมืองแล้วก็จะอันตรธานหายไป ถ้าเปนเทพยดาก็จะเหาะไปบนอากาศ ผิวเปนพระยานาคก็ชำแรกปถพีไปเปนแท้แม้ว่าเปนมนุษย์ก็จะไปนั่งบริโภคภัตตาหารโดยควรประมาณแก่ตนได้ จงไป/*144พิจารณาดูให้รู้เหตุประจักษ์ ราชบุรุษทั้งหลายรับพระบัญชาสั่งแล้วก็เดินตามพระมหาสัตว์ไปจนออกนอกพระนคร ส่วนพระมหาบุรุษมีพระอินทรีย์สำรวมระงับ ครุวนาดุจคร่าเอานัยเนตร์แห่งมหาชนทั้งหลาย ไปด้วยพระรูปศิริโสภาคย์ ทอดพระนัยนาไปโดยมรรคาชั่วแอกหนึ่ง เมื่อทรงรับบิณฑบาตได้มิสกะภัตร์พอประมาณควรแก่อิ่มแล้ว ก็เสด็จออกจากพระนครโดยทางทวารอันแรกเข้านั้น จึ่งไปสู่บัณฑวบรรพต เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนความหลัง เมื่อเสด็จไปถึงเชิงเขาบัณฑวบรรพต จึ่งทรงนิสัชนาการบ่ายพระภักตร์ไปข้างบรรพต อันปรากฎฝ่ายบุรพทิศาภาคมีหน้าภูผาอันร่มสำราญพระกรัชกาย ก็ทรงพิจารณาภัตตาหารในบาตรด้วยปฏิกูลสัญญา ในขณะนั้นก็บังเกิดปฏิกูลยิ่งนัก ปานประหนึ่งว่าลำไส้ใหญ่จะกลับออกทางพระโอษฐ์ เหตุพระองค์เคยเสวยปณีตโภชนาหารปานประดุจทิพย์สุธาโภชน์ มิได้เคยทรงทัศนาการซึ่งมิสกาหารดั่งนั้น จึ่งเกิดปฏิกูลเปนอันมาก ลำดับนั้นก็ประทานโอวาทแก่พระองค์ว่า “ดูก่อนสิทธัตถ ตัวท่านบังเกิดในขัตติยสุขุมาลชาติตระกูล อันได้แต่ล้วนอุดมอันนะปานาหาร เคยบริโภคแต่สุคันธชาติโภชนสาลี อันกอบด้วยนานรรครศ สูปพยัญชนะวิกัติโอฬาร ดังฤๅท่านจึ่งไม่รู้สึกตนว่าเปนบรรพชิตเห็นปานฉะนี้ แลเที่ยวบิณฑบาตไฉนจะได้ซึ่งโภชนาหาร อันสอาดมาแต่/*145ที่ใดเล่า แลกาลบัดนี้จะกระทำเปนดั่งฤๅแก่อาหารที่ได้มานี้” เมื่อให้โอวาทแก่พระองค์ฉะนี้แล้ว ก็มีสติปราศจากวิการในอาหารปฏิกูล จึ่งทรงมนสิการในปฏิกูลสัญญา ๙ ประการ ทรงปัจเวกขณ์แล้วก็เสวยมิสกะภัตตาหารบิณฑบาตอันนั้น ดุจอำมฤตรศปราศจากรังเกียจก็ทรงกำหนดทราบว่า “ตั้งแต่บรรพชามาได้ ๘ วันพึ่งได้ฉันภัตตาหารในวันนี้” ฝ่ายราชบุรุษทั้งหลายซึ่งติดตามมาเห็นอาการดั่งนั้น ก็กลับไปกราบทูลกรุงพิมพิสารราชนรินทร์ผู้เปนปิ่นมคธาธิบดี เมื่อได้ทรงทราบว่า “เปนมนุษย์แท้มีพระทัยโสมนัศในพระคุณอันได้ทรงสวนาการ จะใคร่เสด็จไปพบเปนอุดมลาภอันประเสริฐ” ก็เสด็จด้วยพระราชยานเสด็จออกจากพระนครโดยด่วน ถึงบัณฑวบรรพตจึ่งเสด็จลงจากยาน เสด็จพระราชดำเนินเข้าไปสำนักนิ์พระมหาสัตว์ ทรงสถิตย์ณพื้นแผ่นศิลาอันเปนเหษฐาภาค ทอดพระเนตร์เห็นพระอิริยาบถก็ยิ่งหลากเลื่อมใส จึ่งตรัสถามว่า “พระองค์มาแต่ที่ใดจึ่งมาสู่พระนครนี้” สมเด็จพระโพธิสัตว์ก็ตรัสบอกว่า “ดูก่อนบพิตร์ อาตมมาแต่สักยะชนบท” จึ่งทูลถามว่า “มาแต่เมืองใด” ตรัสบอกว่า “แต่เมืองกระบิลพัศดุ์” จึ่งทูลถามถึงชาติตระกูลว่า “เปนชาติอันใด” ตรัสบอกว่า “เปนสักยขัตติยชาติ” ทูลถามว่า “เปนราชบุตรแห่งกะษัตริย์องค์ใด” ตรัสบอกว่า /*146“เปนราชโอรสกรุงสุทโธทนมหาราช” ทูลถามว่า “พระนามชื่อใด” ตรัสบอกว่า “ชื่อสิทธัดถราชกุมาร” แท้จริงสมเด็จพระมหาสัตว์กับกรุงพิมพิสารราชนั้น เปนอทิฏฐสหายกันแต่ก่อนกาล เมื่อบรมกะษัตริย์ได้ทราบจึ่งทรงพระดำริห์ว่า “ชรอยพระสิทธัดถะจะมีความขึ้งเคียดวิวาทกับด้วยหมู่ญาติทั้งปวงจึ่งมาสู่พระนครนี้” จึ่งดำรัสว่า “พระองค์เสด็จมานี้เปนศิริสวัสดิ์สุนทรภาพยิ่งนัก แลตัวข้าพเจ้านี้ก็เปนอทิฏฐสหายกับพระองค์มีนามว่าพิมพิสารราช เปนอิศราธิบดีในประเทศทั้ง ๒ คืออังคราษฎ์แลมคธราษฎ์ชนบทอันมีขอบเขตร์ขัณฑสีมาถึง ๕๐๐ โยชน์ ข้าพเจ้าจะแบ่งไอสุริยสมบัติกับทั้งแว่นแคว้นถวายพระองค์ประมาณกึ่งหนึ่ง เราทั้งสองสหายจะได้อยู่ ครอบครองสมบัติแลเขตรขัณฑสีมาเปนผาศุกภาพด้วยกันในประเทศที่นี้” สมเด็จบรมโพธิสัตว์ได้ทรงสดับจึ่งตรัสตอบว่า “ขอบพระทัยบพิตร์ซึ่งมีจิตร์กรุณาจะแบ่งสมบัติให้ แต่อาตมนี้มิได้เจตนาจะประโยชน์ด้วยกิเลศกามแลพัศดุกามทั้งหลายนั้น แลอาตมมละเสียซึ่งจักรพรรดิสมบัติ อันพลันจะมาถึงเงื้อมพระหัตถ์ ดุจก้อนเขฬะอันถ่มจากพระโอษฐ์ เพราะปราถนาพระบรมาภิสมโพธิจึ่งออกบรรพชา” ข้าแต่พระองค์ผู้เปนปราชซึ่งทรงสละราชมไหสวรรค์ ออกบรรพชานั้นด้วยเหตุสิ่งใด” จึ่งตรัสบอกโดยสารพระคาถาอรรถาธิบายความว่า “ดูก่อนบพิตร์อาตมได้เห็นซึ่งเทวทูตทั้ง ๔ มี/*147คนชราเปนอาทิจึ่งออกบรรพชา” สมเด็จพระบรมกะษัตริย์ทรงสดับจึ่งกราบทูลว่า “พระองค์ก็คงจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าเที่ยงแท้” ถ้าบันลุพระสัพพัญญุตญาณแล้วฃออันเชิญพระองค์ทรงพระกรุณา เสด็จมาสู่พระนครแว่นแคว้นแห่งข้าพเจ้าก่อนจงได้ เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาแปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนหนหลัง แปลกออกไปแต่ว่าพระยาพิมพิสารกราบทูลอาราธนาว่า “พระองค์จงตรัสเทศนาโปรดข้าพเจ้าก่อน” สมเด็จพระมหาสัตว์ก็ให้ปฏิญญาณว่า “สาธุ” แล้วพระเจ้าพิมพิสารก็ถวายบังคมลาคืนเข้าพระนคร พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสรรเสริญพระมหาสัตว์ อรรถาธิบายคล้ายกับความหลัง ในลำดับนั้นพระโพธิสัตว ก็เสด็จบทจรจาริกไปจากที่นั้น จึ่งไปสู่สำนักนิ์แห่งอาลารกาลามดาบส อันสร้างอาศรมสถิตย์อยู่ณพนสณฑ์ตำบลหนึ่ง ได้ไต่ถามเล่าเรียนในอนุบุรพวิหารสมาบัติ ก็ได้สำเร็จแก่สมาบัติทั้ง ๗ คือรูปาวจรฌาน ๔ อรูปาวจรฌาน ๓ จึ่งถามถึงบริกรรมภาวนาแห่งเนวสัญญาณาสัญญายัตนะสมาบัติต่อไป พระดาบสนั้นบอกว่ามิได้รู้ จึ่งได้ลาไปสู่สำนักนิ์อุทกรามบุตร์ดาบสได้ไต่ถามเล่าเรียนก็ได้สำเร็จตรัสรู้ในเนวสัญญานาสัญญายัตนะสมาบัติอันเปนจตุตถะอรูปฌาน จึ่งถามถึงธรรมพิเศษซึ่งยิ่งไปกว่านั้นสืบไป พระดาบสนั้นบอกว่า “มิได้รู้” แล้วตั้งพระโพธิสัตวในที่เปนอาจารย์เสมอ/*148ด้วยตน จึ่งทรงพระดำริห์ว่า “ทางปฏิบัตินี้ใช่หนทางพระโพธิญาณพระทัยปราถนาจะก่อกิจมหาปธานวิริย เพื่อจะแสดงกำลังความเพียรอันอุกฤษฐ์แห่งพระองค์ ให้ปรากฎแก่มนุษโลกกับทั้งเทวโลก จึ่งอำลาอุทกรามบุตร์ดาบสออกจากสำนักนิ์แล้ว เสด็จไปสู่อุรุเวลประเทศทรงพิจารณาเห็นภูมิภาคแห่งนั้น เปนที่สุขาภิรมย์สฐานสมควรแก่กุลบุตร์ จะอยู่บำเพ็ญเพียรเจริญสมณธรรมแสวงหาอริยคุณพิเศษ จึ่งเสด็จยับยั้งอาศรัยกระทำมหาปธานวริยอยู่ในที่นั้น.
ลำดับนั้นบรรพชิตทั้ง ๕ อันมีนามว่าปัญจวัคคีย์คือพระโกณฑัญ ๑ พระวับบ ๑ พระภัททชิ ๑ พระมหานาม ๑ พระอัศสชิ ๑ พากันเที่ยวติดตามพระมหาบุรุษในประเทศต่างๆ แลเที่ยวภิกขาจาริย์เลี้ยงชีพในคามนิคมทั้งปวง จึ่งไปประสบองค์พระมหาสัตว์ณอุรุเวลประเทศ ได้เห็นพระองค์ทรงกระทำมหาปธานวริยก็ดำริห์ว่า “คงจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าโดยแท้” จึ่งพากันเข้าไปสู่สำนักนิ์แล้วอยู่กระทำกิจประฏิบัติวัตตานุวัตร์อุปัฏฐากต่างๆ มีแผ้วกวาดเสนาศน์บริเวณเปนต้น ส่วนพระพุทธังกุรราชเจ้าจึ่งทรงพระดำริห์ว่า “อาตมจะกระทำทุกรกิริยาให้ถึงซึ่งที่สุดแห่งความเพียรเปนอุกฤษฐ์อย่างยิ่ง จึ่งเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในคามนิคมทั้งปวง ก็ทรงเมตตาภาวนาไปตราบเท่าจนกลับ แล้วทรงปริวิตกสืบไปว่า “อาตมมีปลิโพธ/*149อยู่ด้วยแสวงหาโอฬาริกาหารเห็นปานดังนี้บมิควร” จำเดิมแต่นั้นมา เสด็จสถิตย์อาศรัยรุกขมูลต้นใดก็เสวยซึ่งผลอันหล่นลงมาแต่ไม้ต้นนั้น แล้วภายหลังกลับไปบิณฑบาตเล่าได้ภัตตาหารมาแล้วก็ผ่อนลดน้อยลง มีประมาณเท่าผลกระเบาแลผลพุดทราลดถอยน้อยลงไปจนเท่าเมล็ดถั่วเมล็ดเข้าสารหัก เมล็ดงาตราบเท่าถึงเมล็ดพรรณผักกาด ก็มิอาจบันลุพระโพธิญาณสำเร็จพระกระมลประสงค์ จึ่งทรงพระปริวิตกสืบต่อไปอีกเล่าว่า จะประโยชน์อันใดด้วยเสพย์อาหาร แลอาตมะจะเว้นเสียซึ่งอาหารมิได้บริโภคทั้งสิ้น ก็ตัดเสียซึ่งอาหารมิได้เสวย ครั้งนั้นเทพยดาทั้งหลายจึ่งกล่าวแก่กันว่า “ถ้าพระสิทธัดถะจะมิได้เสวยอาหารทั้งสิ้นแล้ว เราทั้งหลายก็จะใส่ลงซึ่งโอชอันเปนทิพย์ให้แซกเข้าไปในสริรกายตามขุมพระโลมาทั้งปวงจะได้เยียวยารักษาพระชนม์ชีพไว้” แลเทพยเจ้าทั้งหลายก็กระทำดุจเจรจากันนั้น พระมหาบุรุษก็รู้พระองค์โดยอาการอันเทพยดามีความสังเวชช่วยรักษาพระชนม์ชีพไว้จำเดิมแต่ตัดพระอาหารเสียทั้งสิ้น อันว่าทวัตตึสมหาบุริสลักษณะ และพระอสีตยานุพยัญชนะทั้งปวงนั้นก็อันตรธานเสื่อมสูญสิ้น พระมังษะแลพระโลหิตก็เหือดแห้งทั่วทั้งพระสกลกาย ๆ ก็ซูบผอมยิ่งนัก ครุวนาดุจดอกไม้อันหล่นลงจากขั้ว แล้วเหี่ยวแห้งยังแต่หนังหุ้มพระอัฏฐิแลพระอัฏฐิปฤษฎางค์ แลสีข้างก็เห็นคดค้อมวิการปรากฎ/*150ดุจระเบียบแห่งกลอนเรือนอันเรียบเรียงไว้ เบื้องว่ายกพระหัตถ์ปรามาสบนพระเศียร ก็ประสบแต่แถวพระเส้นแลพระอัฏฐิควรจะสังเวชเพทนา เบื้องว่าพระองค์ทรงเสวยมหันตทุกข์ถึงเพียงนี้ จะมีพระทัยปริวิตกดำริห์ว่า “จะประโยชน์อันใดด้วยกระทำทุกรกิริยาอันสาหัสลำบาก แต่อาตมะทำความเพียรมาสิ้น ๖ ปีแล้วก็ยังมิได้บันลุแก่พระโพธิญาณ อย่าเลยจะกลับไปสู่ราชนิเวศนฐานจะเห็นภักตร์นางขัตติยกัญญาทั้ง ๔ หมื่นมีนางยโสธรพิมพาเปนประธาน กับทั้งพระบิตุราชมาตุจฉาแลเจ้าราหุลโอรส อีกทั้งขัตติยประยูรญาติราชวงศาทั้ง ๘ หมื่นสกูล แล้วจะได้บริโภคโภชนาหารปานประหนึ่งว่าทิพยโภชนา และจะได้ไสยาเหนือศิริไสยาศน์เปนบรมสุขสำราญ จะได้ทรงพระจินตนานึกดั่งนี้ แต่มาตรว่าวารจิตร์หนึ่งบมิพึงมีเปนอันขาด อยู่มากาลวันหนึ่งเสด็จกระทำสริรกิจลงพระบังคนให้บังเกิดปวดมวน ประชวรในพระอุทรประเทศเหตุพระสกลกายนั้นเหือดแห้งแลพลวะทุกขเวทนา จึ่งบังเกิดให้พระกายอ่อนอิดโรยหิวโหยระหวย พระกำลังจะตั้งพระองค์ดำรงไว้มิได้ ก็ทรงวิสัญญีภาพล้มลงในที่นั้น ขณะนั้นเทพยดาองค์หนึ่ง สำคัญจิตร์คิดว่า “พระมหาสัตว์ดับขันธ์ทิวงคต” จึ่งไปสู่สำนักนิ์กรุงศิริสุทโธทนมหาราช ทูลแถลงเหตุว่า “บัดนี้พระราชบุตรแห่งพระองค์สิ้นพระชนม์ชีพเสียแล้ว สมเด็จพระราชบิดาได้ทรงสดับจึ่งตรัส/*151ถามเทพยดาว่า “พระราชโอรสแห่งข้าได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าแล้วหรือยังเปนประการใด” เทพยดาตอบว่า “ยังมิได้บันลุพระโพธิญาณ” จึ่งมีพระราชโองการตรัสขับแล้วคุกคามว่า “ท่านจงไปเสียจากที่นี้ ผิวโอรสแห่งเรายังมิได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า แล้วที่จะทำลายชนม์ชีพนั้นหามิได้เลยเปนแท้” เทพยดาองค์นั้นก็อันตรธานจากพระราชนิเวศน์ ส่วนพระมหาสัตว์ได้ซึ่งสัญญาตื่นฟื้นพระสติแล้วก็เสด็จอฐาการไปจากที่นั้น ครั้นอยู่มากาลวันหนึ่งจึ่งทรงพระดำริห์ว่า “อาตมประพฤติภาวนานุโยคในกาลบัดนี้ยังประกอบด้วยอัศสาสปัศสาสได้ชื่อว่าพยายามยังหยาบอยู่ ผิฉะนั้นอาตมจะกระทำความเพียรให้สุขุมภาพจะกลั้นเสียซึ่งอัศสาสปัศสาส ขณะนั้นอัศสาสปัศสาสวาตมิอาจดำเนินออกโดยทางนาสิกทวารได้ก็ดั้นไปจะออกโดยพระโสตทวารทั้ง ๒ พระมหาบุรุษก็อัดอั้นเสียซึ่งวาโยนั้นมิให้ออกโดยโสตทวาร แลลมนั้นก็เดินดั้นตระหลบขึ้นไปบนพระเศียร ก็บังเกิดพลวะเวทนาเจ็บปวดในพระศิโรตม์เปนกำลัง ครุวณาดั่งบุคคลมาฉะเชือดลงด้วยคมแห่งมีดโกนให้ฉินทนาการ เมื่อวาโยมิอาจทำลายพระเศียรขึ้นไปได้ก็กลับตระหลบลงไปในอุทรประเทศให้บังเกิดเจ็บปวดทุกขเวทนาภายในพระอุทรเปนสาหัส ครุวณาดุจฉะเชือดด้วยมีดอันคม แลทรงเสวยมหันตทุกข์ถึงเพียงนี้ก็มิได้มีพระทัยรันทดท้อถอยจากความเพียร พระสติตั้งมั่นมิได้หวั่น/*152ไหว พระกระมลหฤทัยก็หยั่งลงสู่สมาธิ เปนเอกัคคตารมณ์มิได้ฟุ้งซ่าน แต่พระสริราพยพนั้นซูบซีดเศร้าหมองมีผิวเผือดทุพรรณพิปลาศ ฝ่ายชนทั้งหลายที่เลี้ยงโคแลสัตว์ของเลี้ยงต่างๆ เห็นพระกายวิปริตกว่าแต่ก่อนก็กล่าวทักว่า เดิมพระสมณะมีรูปงามยิ่งนักบัดนี้ดูผอมคล้ำดำไปสิ้น ครั้งนั้นพระยามารผู้ใจบาปจึ่งดำริห์ว่า “พระสิทธัดถราชกุมารนี้มีเพียรเปนอันมาก กระทำทุกรกิริยาด้วยมหาพิริยภาพอันยิ่ง ก็คงจะได้ตรัสเปนพุทธเจ้า ผิฉะนั้นอาตม จะไปให้โอวาทให้มละทุกรกิริยาให้จงได้” จึ่งมาสำนักนิ์พระโพธิสัตว์ แล้วกล่าวสั่งสอนดุจความดำริห์นั้น ในลำดับนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์นำเอาความในเบื้องน่ามาสำแดงว่า กาลเมื่อพระศาสดาได้ตรัสรู้แล้วจึ่งบัณฑูรพระธรรมเทศนาแก่พระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ด้วยบาทพระคาถาอรรถาธิบายความก็เหมือนพรรณามาแล้วแต่ความพิศดารออกไป ในขณะนั้นพระมหาสัตว์ก็ตรัสคุกคามยังพระยามารให้ประลาศหลีกหนีไป แล้วก็ทรงพระดำริห์ว่า “บันดาบุทคลใดๆ ในโลกนี้ที่จะกระทำทุกรกิริยาอันยิ่งอย่างอุกฤษฐ์ แลชนทั้งหลายก็ย่อมกระทำเสมอเหมือนอาตมาจะได้หย่อนได้ยิ่งกว่าอาตมานี้หามิได้ แลวัตตปฏิบัตินี้ใช่หนทางพระโพธิญาณ, ดั่งอาตมจะปริวิตกจะปฏิบัติไฉนหนอ จึ่งจะเปนทางพระโพธิญาณโดยแท้ ขณะนั้นสมเด็จอมรินทราธิราชทราบในข้อปริวิตกดั่งนั้น จึ่ง/*153ทรงซึ่งพิณทิพย์สามสายลงมาดีดถวายพระมหาสัตว์ สายหนึ่งเคร่งนักพอดีดก็ขาดออกไป สายหนึ่งหย่อนดีดเข้าก็ไม่บันฦๅเสียง แลสายหนึ่งนั้นไม่เคร่งไม่หย่อนเปนปานกลางดีดเข้าก็บันฦๅศัพท์ไพรเราะเจริญจิตร์ พระมหาสัตว์ได้สดับเสียงพิณก็ถือเอานิมิตร์อันนั้น ทรงพิจาณาเห็นแจ้งว่า “มัชฌิมปฏิบัตินั้นเปนหนทางพระโพธิญาณ จึ่งเสด็จนิสัชนาการณภายใต้ฉายาชมพูพฤกษ์ ทรงพระอาโภคทราบเหตุตระหนักว่า “กิจแห่งทุกรกิริยานี้ใช่วิถีพระโพธิญาณเปนแท้” จึ่งทรงพระปริวิตกต่อไปว่า “อาตมนี้กลัวแต่ความสุขกระทำแต่ทุกข์เปนอารมณ์เบื้องว่าเว้นจากกามคุณ แลอกุศลจิตรแต่มีกายทุพลภาพอยู่อย่างนี้ ก็มิอาจที่จะเจริญพระสมาธินั้นได้ ผิฉะนั้นควรจะเสพย์ซึ่งภัตตาหาร บำรุงสริรกายแห่งอาตมให้อิ่มหนำมีกำลังแล้ว จึ่งจะอาจสามารถเจริญพระสมาธิได้” เมื่อทรงพระดำริห์ฉะนี้แล้วก็ทรงจับบาตร์ฺเสด็จไปโคจรบิณฑบาตในคามนิคมทั้งปวงดุจแต่ก่อน ได้โภชนาหารก็มากระทำภัตตกิจ ส่วนบรรพชิตปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ เห็นพระมหาบุรุษสละ ละเสียจากอุกฤษฐวิริยดั่งนั้นก็ปฤกษากันว่า “เดิมพระสิทธัดถราชกุมารกระทำทุกรกิริยาได้ถึง ๖ พรรษาแล้ว ก็มิอาจตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ กาลบัดนี้มละเสียจากเพียรแล้วเที่ยว/*154ไปบิณฑบาตในคามนิคมทั้งหลาย นำมาซึ่งโอฬาริกาหารกลับบริโภคไปใหม่ ที่ไหนจะตรัสรู้แก่พระโพธิญาณเล่าแลเราทั้งหลาย จะมาคอยเฝ้าอุปฐากพระองค์อยู่ฉะนี้จะมีประโยชน์สิ่งใดหาต้องการไม่ แลปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ก็มละพระมหาบุรุษราชเสียแล้วถือเอาซึ่งบาตรแลจีวรของตน พากันเดินทางไป ๑๕ โยชน์ถึงป่าอิสีปัตนะมฤคทายวันใกล้กรุงพาราณสี ก็เข้ายับยั้งอาศรัยอยู่ในพนสณฑ์ดำบลนั้น ส่วนพระโพธิสัตว์เมื่อปัญจวัคคียภิกษุทั้ง ๕ ไปเสียจากที่นั้นแล้ว พระองค์ก็ได้ซึ่งกายวิเวกอยู่ประมาณกึ่งเดือนก็ถึงซึ่งสำเร็จแห่งทุกรกิริยาเท่านี้เหตุดั่งนั้น พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวนิคมคาถาในที่สุดบริเฉทอรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนนัยหนหลัง
ทุกรกิริยาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๗ จบ.
พุทธบูชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๘
ในกาลนั้นยังมีนางทาริกาผู้หนึ่งมีนามชื่อว่านางสุชาดา บังเกิดเปนธิดาแห่งเสนกุฎุมพี อันมีคฤหสฐานณบ้านเสนานิคม ตั้งอยู่ในที่บริเวณจังหวัดอุรุเวลาประเทศนั้น แลนางนั้นเมื่อมีวัยวัฒนาการขึ้นแล้ว จึ่งไปกระทำปณิธานปรารถนาทำบวงสรวงแก่เทพยดา อันสิงอยู่ณนิโครธพฤกษ์ต้นหนึ่งว่า “ถ้าข้าพเจ้าได้สามีอันประกอบด้วยบุญมัย/*155สมบัติ มีชาติสกูลเสมอกัน กับข้อหนึ่งให้ได้บุตรชายในปฐมครรภ์ด้วย สำเร็จมโนรถทั้งสองประการดั่งนี้แล้ว ข้าพเจ้าจะกระทำอุปการกรรม กระทำบวงสรวงแก่พระองค์ด้วยวัตถุอันควรค่าได้แสนกหาปณะในปีนั้น” ครั้นจำเนียรกาลมาความปรารถนาแห่งนางนั้นก็สำเร็จ ดุจมนัศประสงค์สิ้นทั้งสองประการ ครั้นถึงณวันจาตุททสีสุกกปักข์วิสาขมาศมกฎสังวัจฉระสมัย นางนั้นปรารถนาจะกระทำพลีกรรมแก้บวงสรวงแก่เทพยดา ณนิโครธพฤกษ์ในเพลารุ่งขึ้นพรุ่งนี้ เปนเวสาขบุณณมีเพ็ญเดือน ๖ พอพระมหาสัตว์ทรงกระทำทุกรกิริยาครบ ๖ วัสสาบริบูรณ์ แต่ในกาลก่อนวันเพ็ญนั้น นางก็ใช้ให้บุรุษทาษกรรมกรทั้งหลาย เอาฝูงโคนมมาประมาณ ๑๐๐๐ ไปเลี้ยงในป่าชะเอมเครือให้บริโภคเครือชะเอมหวังจะให้น้ำนมนั้นมีรศหวาน แล้วจึ่งให้แบ่งโคนม ๑๐๐๐ นั้นกระทำออกเปนสองพวกๆ ละ ๕๐๐ จึ่งให้รูดเอาน้ำนมแห่งแม่โค ๕๐๐ นั้น มาให้แม่โคพวกหนึ่งอีก ๕๐๐ นั้นบริโภค แล้วให้แบ่งแม่โค ๕๐๐ พวกนั้นออกอีกเปนสองพวกๆละ ๒๕๐ เล่า ให้รูดเอาน้ำนมแม่โค ๒๕๐ พวกหนึ่ง มาให้แม่โค ๒๕๐ อีกพวกหนึ่งนั้นกิน แต่แบ่งลดกึ่งกันลงมาทุกชั้นๆ ให้แม่โคกินน้ำนมแห่งกันๆ ต่อๆ ลงไปจนตราบเท่า ๑๖ ตัวแบ่งออกเปนสองพวกๆ ละ ๘ ตัว ให้กินน้ำนมแห่งกันอีกเล่า เพื่อประโยชน์จะให้ขีรธารานั้นข้นมีรศหวานยิ่ง กอปด้วยโอชอันเลิดยังคงแต่โคนม/*156อยู่ ๘ ตัวจัดไว้เท่านั้น ครั้นถึงเวลาราษตรีปัจจุสสมัยกาลรุ่งขึ้น จะเปนวันเพ็ญเดือน ๖ นางจึ่งให้คนไปจับแม่โค ๘ ตัวนั้นมาผูกไว้ แลลูกโคทั้งหลายกำดัดที่จะกินนมก็ไปยืนอยู่ในที่ไกล มิได้เข้ามาใกล้มารดาดูประหลาด จึ่งให้นำเอาภาชนมารอง หวังจะรูดน้ำนมใส่ลง ขณะนั้นอันว่าขีรวารีรศก็ไหลออกเองตกลง เต็มภาชนะอันรองรับนั้นเปนมหัศจรรย์ปรากฎ นางสุชาดาเห็นดั่งนั้นก็โสมนัศเข้ารับภาชนะซึ่งรองน้ำนมนั้นด้วยหัตถ์ตน แล้วเทลงในภาชนะใหม่ใส่ลงในกระทะตั้งขึ้นบนเตา แล้วก็ใส่ฟืนแลก่อเพลิงด้วยตน ปรารภเพื่อจะหุงมธุปายาศอันว่าฟองใหญ่ๆ ก็บังเกิดแต่น้ำนมเวียนเปนทักษิณวัฏทั้งสิ้น จะได้กระเซ็นตกลงยังพื้นแผ่นดิน มาตรว่าหยาดหนึ่งหามิได้ แลธุมาการที่เตาเพลิงนั้นจะได้บังเกิดขึ้นแต่ประมาณน้อยหนึ่งก็มิได้มี ในกาลนั้นท้าวจะตุโลกบาลทั้ง ๔ ก็มายืนอยู่รักษาซึ่งเตาเพลิงทั้ง ๔ ทิศ ท้าวมหาพรหมก็นำเอาทิพยเสวตรฉัตรมากางกั้น เบื้องบนภาชนะอันหุงมธุปายาศ สมเด็จอมรินทราธิราชก็ลงมาก่อไฟใส่ฟืน ฝูงเทพยเจ้าทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุ ก็นำเอาซึ่งโอชอันเปนทิพย์มาใส่ลง ต่างองค์มาแวดล้อมสโมสรประชุมกันในที่นั้นจะประมาณมิได้ จึ่งมีคำอธิบายว่าในวันอื่นๆ กวลิงการาหารซึ่งเสวยนั้น แต่วันจะได้ตรัสกับวันปรินิพพาน เทพยเจ้านำเอาโอชอันเปนทิพย์มาประดิษฐาน ในภาชนะ/*157อันหุงซึ่งพระกระยาหารแปลกกว่าวาระอื่นๆ แลนางสุชาดาเห็นมหัศจรรย์ดั่งนั้น จึ่งกล่าวแก่นางบุณณทาษีว่า “ดูก่อนแม่ วันนี้เทพยเจ้าทั้งหลายเลื่อมใสยินดีด้วยเรายิ่งนัก ไม่เคยได้เห็นอัศจรรย์ดั่งนี้มีแต่กาลก่อน แต่จงออกไปพลันๆ ไปกวาดแผ้วภายใต้ต้นไทรที่สถิตย์เทพยดาของเรา” นางบุณณทาษีรับคำเจ้าของตนว่าสาธุ ก็เร่งรีบออกไปสู่นิโครธรุกขมูล แลเมื่อกาลราษตรีจาตทุทสีชุณหปักษ์ปัจุสสมัยนั้น สมเด็จพระพุทธางกุรราชทรงเสวยซึ่งปัญจมหาสุบิน ๕ ประการ แลข้อพระมหาสุบินเปนปฐมว่า “พระองค์เสด็จบันทมอุตตานภาพเหนือมหาปฐพีต่างที่พระยี่พู่ปูลาด มีพระยาเขาหิมวันตบรรพตปรากฎเปนพระเขนยหนุน พระอุตมังคศิโรตม์ และพระพาหาฝ่ายวามภาคพาดหยั่งลงไปในมหาสมุทข้างปาจิณทิศ พระพาหุประเทศทักษิณปรัศพาดหยั่งลงไปในมหาสมุทข้างปัจฉิมทิศาภาค พระยุคลบาทก็เหยียดหยั่งลงไปในทักษิณมหาสาครสมุท อันนี้เปนพระมหาสุบินนิมิตรข้อเปนปฐม แลพระมหาสุบินคำรบสองนั้นว่า ติณชาติหญ้าแพรกเส้นหนึ่งงอกขึ้นแต่พื้นพระนาภีแล้วเจริญสูงขึ้นไปจดคัคณาดลนภากาศ อันนี้เปนพระมหาสุบินนิมิตรคำรบสอง แลพระมหาสุบินนิมิตคำรบ ๓ นั้นว่า กิมิชาติหมู่หนอนทั้งหลายล้วนมีกายอันขาวมีศีศะอันดำ ไต่ขึ้นมาแต่ปลายพระบาทยุคลเต็มตลอดปกปิดเสียซึ่งลำพระชงฆ์ทั้งสิ้น จนตราบเท่า/*158กระทั่งถึงพระชาณุมณฑล อันนี้เปนพระมหาสุบินนิมิตรข้อเปนคำรบสาม แลพระมหาสุบินคำรบ ๔ นั้นว่า มีสกุณชาติทั้งหลายสี่จำพวก พื้นแต่มีพรรณต่าง ๆ กัน เหล่าหนึ่งเหลือง เหล่าหนึ่งเขียว เหล่าหนึ่งแดง เหล่าหนึ่งดำ บินมาแต่จาตุทิศ ๆ ละอย่าง ๆ มาจับฟุบลงแทบพระบาทมูล แล้วก็กลายกลับเปนสีขาวไปทั้งสิ้นด้วยกัน อันนี้เปนพระมหาสุบินนิมิตรข้อคำรบสี่ แลพระมหาสุบินนิมิตรคำรบ ๕ นั้นว่า พระองค์เสด็จขึ้นไปจงกรมอยู่เบื้องบนยอดภูเขา อันอากูลไปด้วยกรีศ แต่กรีศจะได้ต้องติดพระบาทนั้นหามิได้ อันนี้เปนพระมหาสุบินนิมิตรคำรบ ๕ จึ่งมีอรรถาธิบายเปนข้อความทำนายพระสุบินว่า ซึ่งบันทมเหนือพื้นภูมิภาคนั้น เปนบุพพนิมิตรจะได้ตรัสพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐหาสิ่งจะเสมอมิได้ ซึ่งหญ้าแพรกงอกขึ้นจากพระนาภีสูงไปจดอากาศนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะตรัสเทศนาพระอริยมรรคมีองค์ ๘ แก่เทพยดาแลมนุษย์ทั้งปวง ซึ่งหมู่กิมิชาติไต่ขึ้นมาตามพระบาททั้งคู่ ปกปิดตลอดถึงพระชาณุมณฑลนั้น เปนบุพพนิมิตรที่หมู่คฤหัฐทั้งหลายอันนุ่งเสวตรพัตรจะเข้ามาสู่สำนักนิ์พระองค์เปนอันมาก แลจะบันลุแก่พระไตรสรณคมน์นั้น ซึ่งสกุณชาติทั้งหลายมีพรรณ ๔ ประการ บินมาแต่จาตุทิศถึงพระบาทมูลแล้วกลับขาวไปสิ้นนั้น เปนบุพพนิมิตรที่สกุลทั้ง ๔ มีขัติย/*159สกุลเปนต้น จะออกจากฆราวาศมาบรรพชาในพระธรรมวินัยแลจะตรัสรู้ซึ่งวิมุติธรรมอันประเสริฐ ซึ่งเสด็จขึ้นไปจงกรมบนมหามิฬหบรรพต แลพระบาทมิได้แปดเปื้อนด้วยกรีศลามกนั้น เปนบุพพนิมิตรที่จะได้จะตุปัจจัยทั้ง ๔ แต่มิได้มีพระทัยปลิโพธเอื้อเฟื้อในปัจจัยทั้งปวง แลเมื่อพระมหาสัตว์ทรงเสวยพระมหาสุบินทั้ง ๕ อันบังเกิดเปนบุพพนิมิตรที่จะให้ถึงซึ่งวิเศษคุณดังพรรณามานี้ พอบันทมตื่น จึ่งเสด็จอุฏฐาการทรงนั่งบัลลังก์สมาธิแล้วจึ่งทรงดำริห์ว่า “ถ้าอาตมาอยู่ในกรุงกระบิลพัสดุ์ เบื้องว่าฝันดังนี้จะได้กราบทูลแก้ ซึ่งความฝันแก่พระราชบิดา ผิว่าพระมารดายังมีพระชนม์อยู่ จะได้กราบทูลแก่พระชนนี นี่พระมารดาของอาตมก็สิ้นพระชนม์แล้ว แลพระบิตุราชเล่าก็เสด็จสถิตย์ในที่อันไกล ทั้งเนมิตตกาโหราจาริย์ผู้ใดผู้หนึ่งมิได้มีในที่นี้ จะแก้สุบินให้ผู้ใดช่วยทำนายเล่า จำอาตมจักทำนายสุบินด้วยตนเองเถิด ลำดับนั้นก็ทรงพิจารณา ซึ่งปัญจมหาสุบินทั้ง ๕ ประการแล้วก็ทรงพยากรณ์ด้วยพระปัญญาของพระองค์ ถูกต้องเหมือนดุจคำวิสัชนาบุพพนิมิตรแห่งพระสุบิน อันว่ามาแล้วแต่หลังนั้นทุกประการ ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์ก็กล่าวพระคาถา แปลเนื้อความก็ซ้ำดังหนหลัง เมื่อพระมหาสัตว์ทรงกำหนดพิจารณาพยากรณสุบินทั้ง ๕ แล้ว ก็ทรงดำริห์ว่า “อาตมนี้คงจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า/*160เที่ยงแท้” ครั้นล่วงสมัยราษตรีสุริยรังษีส่องสว่าง พระองค์ทรงชำระสริรกิจ คือบ้วนพระโอษฐสรงพระภักตรลงพระบังคน ก็เสด็จไปนิสัชนาการสถิตย์ณนิโครธรุกขมูลนั้นแต่เวลาเช้า ยังสกลมณฑลพฤกษ์พระไตรย์ให้ไพโรจจำรัสด้วยรัศมีอันออกจากพระสริรกายโอภาษปรากฎ ฝ่ายนางบุณณทาษีไปสู่ที่นั้นเห็นพระโพธิสัตวอันสถิตย์อยู่ณรุกขมูล ผันพระภักตร์ทอดพระเนตร์ไปฝ่ายปาจิณโลกธาตุ มีพระรัศมี ดังสีทองออกจากพระกายแผ่ส้านไปทั่วปริมณฑล สกลนิโครธพฤกษ์หาระหว่างมิได้ก็ดำริห์ว่า “วันนี้เทพยดาเจ้าลงจากพฤกษ์พระไทรย นิสีทนาการคอยจะรับพลีกรรมด้วยพระหัตถ์ จึ่งแสดงพระกายให้ปรากฎดังนี้” ก็มีความยินดียิ่งนัก รีบกลับมาเคหถานโดยพลัน แล้วก็บอกเหตุนั้นแก่นางสุชาดา ๆ ได้สดับก็โสมนัศจึ่งกล่าวว่า “จำเดิมแต่นี้ไป แม่จงตั้งอยู่ในที่เปนธิดาผู้ใหญ่ของอาตมา” แล้วก็ให้เครื่องประดับแก่นางบุณณทาษีสมควรแก่เปนธิดาของตน แล้วให้นางนั้นไปนำมาซึ่งถาดทองอันหนึ่ง มาล้างชำระให้หมดมลทินแล้ว ใส่ปายาศลงในถาดทองนั้นภอเต็มภอดีมิได้พร่องมิได้มีเศษ จึ่งเอาถาดทองอันอื่นมาปิดลงเปนฝาแล้วห่อหุ้มด้วยผ้าขาวบริสุทธิ แลนางสุชาดาก็ใส่อาภรณ์แต่งตนแล้วยกถาดทองทั้งสองนั้นขึ้นทูนบนเศียรเกล้าแห่งตน จึ่งลงจากเคหถาน พร้อมด้วยทาษีเปนบริวารตามมาเปนอันมาก /*161ถึงพฤกษ์พระไทร ได้เห็นองค์พระมหาสัตว์ก็โสมนัศปรีดาโดยยิ่ง ด้วยสำคัญว่าเปนรุกขเทวดาโดยแท้ ตั้งแต่เห็นก็เดินยอบกายเข้าไปแต่ไกล ครั้นเข้าไปถึงที่ใกล้ก็ปลงถาดทองลงจากศีศะ แล้วเปิดถาดซึ่งปิดเปนฝานั้นขึ้น จึ่งจับเอาสุวรรณภิงคารคณฑีทอง อันใส่สุคนโธทกกอบด้วยสุมนะบุบผชาติ แล้วน้อมกายเข้าไปสู่สำนักนิ์พระมหาสัตว์ในขณะนั้น อันว่าบาตรดินอันเปนทิพย์ ที่ท้าวฆฏิการมหาพรหมถวายนั้นก็บันดาลอันตรธาน พระมหาบุรุษทัศนาการซึ่งบาตรบมิได้เห็นแล้ว ก็เหยียดพระทักษิณหัตถ์ออกรับน้ำทักษิโณทก แลนางสุชาดาก็หลั่งสุคนธวารีออกจากคณฑีทอง ให้ตกต้องในฝ่าพระหัตถ์พระมหาสัตวแล้ว ก็ยกซึ่งถาดทองรองมธุปายาศถวายวางลงบนพระหัตถ์ พระมหาสัตว์ก็ทอดพระเนตรดูนางสุชาดา ๆ ทราบซึ่งอาการอันนั้นจึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระเปนเจ้า ข้าพเจ้าถวายปายาศกับทั้งภาชนะทองอันรองใส่ พระองค์จงรับแล้วนำไปโดยควรแก่พระหฤทัยปรารถนา” แล้วถวายวันทนาการประณตทูลว่า ความมโนรถของข้าสำเร็จดุจใด สิ่งซึ่งพระหฤทัยประสงค์จงสำเร็จดุจนั้น” แล้วนางนั้นมิได้เอื้อเฟื้ออาลัยในสุพรรณภาชนะ อันควรค่าด้วยราคาถึงแสนกหาปณสู้เสียสละเล่ห์ประหนึ่งว่า ภาชนะดินอันเก่า ก้มเกล้าลงกราบบังคมลา แล้วพาทาษี/*162บริสัชนิวัตรนิเวศน์แห่งตน ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวสารพระคาถา อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยหนหลัง ส่วนสมเด็จพระโพธิสัตวก็เสด็จอุฏฐาการจากอาศนะกระทำประทักษิณนิโครธตรุราชถ้วนตติยวาร แล้วก็ทรงถือถาดทองรองปายาศ เสด็จบทจรลีลาศไปสู่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรนที อันเปนที่ลงสรงสนานแห่งอดีตโพธิสัตว อันจะได้ตรัสในวันนั้นเหมือนกันทั้ง ๓ พระองค์ เสด็จลงสรงในท่าอันผาสุกสอาดแล้ว เสด็จขึ้นจากคงคานิสีทนาณที่แทบฝั่งตั้งพระภักตร์บ่ายไปฝ่ายบูรพทิศ แล้วทรงปั้นปายาศเข้าเปนปั้นๆ มีประมาณเท่าตาลสุกทุกๆ ปั้น ทั้งสิ้นศิริได้สี่สิบเก้าปั้นโดยกำหนด แล้วเสวยจนหมด สมควรเปนอาหารคุ้มไปได้ ๗ วัน ๗ หน แล้วทรงถือถาดทองอันรองปายาศ ซึ่งเสวยสิ้นแล้วพลางทรงพระอธิฐานว่า ถ้าอาตมจะได้ตรัสเปนพระบรมโลกนารถ ขอให้ถาดนี้จงเลื่อนลอยทวนกระแสน้ำขึ้นไป แม้ว่ามิได้สำเร็จประสงค์ก็จงลอยล่องลงไปตามกระแสชลไหล แล้วก็ทรงลอยถาดลงในอุทกะธารา ขณะนั้นอันว่าถาดทองเหมือนดังมีเจตนาจะแสดงซึ่งนิมิตรแก่พระโพธิสัตว์ อันจะได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ ก็บันดาลดุจสุวรรณ์วิหกหงษ์ลงเล่นสินธุวารี เลื่อนลอยทวนกระแสชลนทีขึ้นไปไกลประมาณ ๘๐ ศอก ถึงที่วนแห่งหนึ่งก็จมลงตรงเบื้องบนภพพิมานแห่งพระยากาฬนาคราช กระทบกับถาดอันเปน/*163พุทธบริโภคแห่งพระสัพพัญญูทั้ง ๓ ในอดีต แสดงศัพท์สำเนียงเสียงกิริ ๆ แล้วลงประดิษฐานอยู่อโธทิศภาค ภายใต้ตั้งรองซึ่งถาดแห่งพระพุทธเจ้าทั้ง ๓ นั้น ฝ่ายพระยากาฬภุชคินทร ได้ยินศัพท์สำเนียงแห่งถาดกระทบกระทั่งดังถึงพระโสตรทรงนิทรารมณ์ ก็ตื่นจากบันทมเสด็จอุฏฐาการดำรัสว่า “วันวารนี้พระชินสีส์อุบัติในโลกพระองค์หนึ่งแล้ว ซ้ำบังเกิดอีกพระองค์หนึ่งเล่า” ทรงพระโสมนัศเปรมปรีดิ์ เสด็จไปสู่ที่ถาดทองประดิษฐาน ตรัสโถมนาการสรรเสริญพระพุทธคุณ ด้วยสุนทรกถาคณนาด้วย ๑๐๐ บทเปนอันมาก ส่วนพระโพธิสัตว์ได้ทอดพระเนตร์เห็นนิมิตรดั่งนั้น ก็เข้าพระทัยแท้ว่า “จะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าหาสงไสยมิได้” ทรงพระโสมนัศเสด็จนิวัตตนาการสู่สาลวันป่าไม้รัง อันรุ่งเรืองดาดาดด้วยวิกสิตบุบผชาติชูชื่นเสาวคนธขจร มีอยู่แทบริมฝั่งเนรัญชรนทีธาร ก็เสด็จอยู่ทิวาวิหารในที่นั้น ทรงนิสีทนาการณภายใต้สาลพฤกษ์ต้นหนึ่ง มีสาขาแลใบอันชื่อชัฏร่มเย็นเปนที่สุขาภิรมย์ รโหถานสำราญระงับร้อนแลบุบผชาติเกสรสาลพฤกษ์ ก็หล่นลงจากขั้วตกต้องพระสริรกาย ภอเพลาสายัณห์ตระวันบ่าย ก็เสด็จบทจรจากสาลวันมีพรรณศิริวิลาศ อันงามปานประหนึ่งว่าพระยาคชสารซับมัน อันสัญจรจากหมู่อยู่แต่ผู้เดียว ดูพิลาศลานจิตรควรจะพิศวง มิฉะนั้นดุจพระยาไกรสรสีหราช อันทรงสุรเดช/*164อำนาจลีลาศออกจากรัตนคูหา ออกสู่วนาดรหิมพานต์ มิฉะนั้นดุจฉัททันตเสวตรสาร สัญจรบำราศวนสณฑ์สาลวัน อันประดับด้วยดวงดอกเบ่งบานสถิตย์แทบฝั่ง ฉัททันตสระสฐานศถาพรภิรมย์ แลหมู่ไม้รังทั้งหลายล้วนมีฉายาอันร่มเรียงรายชายไปเบื้องบูรพทิศ เล่ห์ประหนึ่งว่ามีจิตรวิญญาณ อย่างจะเยื้อนทูลสารแถลงอนุสนธิว่า “ขอเชิญเสด็จจรดลไปในวันนี้ จะได้ตรัสแก่พระศรีสรรเพ็ชดาญาณ” กระทำอาการน้อมยอดทอดกิ่งก้าน อันกอบด้วยบุบผชาติแบ่งบานสักการบูชา ฝูงภุมราทั้งหลายบินวะวู่ว่อนเชยชาบรศเกสรสรรพกุสุมมาลีมีพรรณ ๕ ประการบันฦๅศัพท์ผสารสาธุการ พระกฤษดาธิคุณแห่งพระมหาบุรุษราชอันเสด็จลีลาศออกจากทิวาวิหาร จักบทจรสู่สฐานโพธิพฤกษมณฑลแลในพนสณฑ์เบื้องน่าแต่นั้น เปนที่พระมหาโพธิพฤกษสถิตย์ประดิษฐาน กอปด้วยศิริวิลาศโอฬารแลเล่ห์โมรฉัตรอันกางกั้นมิฉนั้นเปรียบปานดุจสัณฐาน แห่งไม้กัลปพฤกษ์ อันไพรบูลย์ด้วยพิพิธธวัชฉัตรวัตถาลงกร อันหมู่อมรสรรพสัตว์สักการบูชา สมเด็จพระมหาพุทธางกุระราช เสด็จลีลาศโดยลำดับสถลแถวทางอันกว้างได้ ๘ อุสุภ ซึ่งเทพยดาตกแต่งประดับไว้รับเสด็จ มีพระอาการองอาจปราศจากสดุ้งแด่ภัย ประดุจไกรสรมฤคินทรจรจับผันพระภักตร์บทจรโดยทิศเฉภาะพระมหาโพธิ์ ในกาลนั้นท้าวสหัมบดีพรหม ก็ทรงซึ่งทิพย์เสวตรฉัตรอันมีปริมณฑลกว้าง/*165ได้ ๓ โยชน์มากางกั้นโดยเสด็จ สันดุสิตเทวราชแลสุยามเทวราชก็ทรงซึ่งทิพย์จามรแลวาลวิชนี อันมีสัณฐานใหญ่ได้ ๓ คาพยุตมาถวายรำพายพัดโดยอุภัยปรัศว์ทั้งซ้ายขวา สมเด็จอมรินทราธิราช ก็ทรงซึ่งทิพย์มหาวิไชยยุทธสังขทักขิณาวัฏอันใหญ่ได้คาพยุตหนึ่ง เบื้องว่าเป่าครั้งเดียวก็บันฦๅเสียงปรากฎไปถึง ๔ เดือน ดำเนินนำเสด็จเป่าไปในเบื้องน่า แลปัญจศิขรคนธรรพเทพบุตรก็ดีดพิณทิพย์มีสีเหลืองดุจผิวมตูมสุกใหญ่ประมาณ ๓ คาพยุต แห่เสด็จไปในบุรพภาควิถี พระยากาฬพาสุกรีก็แวดล้อมด้วยอเนกนางนาคมาณวิกาบริจาริกแปดหมื่นเปนบริวาร กล่าวถูติกถาโถมนาการสารนับด้วยพันบท ดำเนินตามเสด็จไปในเบื้องหลังทั้งท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ มีหัตถ์ถือทิพยฉัตรแห่ตามไป ฝูงเทพยดาทานพคนธรรพ์สุบรรณ์นาคทั้งหลายก็กระทำสักการบูชาด้วยสุคนธมาลาต่างๆ บ้างก็ประโคมทิพสังคีตนฤโฆสขานสุนทรศัพท์เสนาะสนั่นนฤนาท ฝูงเทพย์ทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุ ก็มาสโมสรประชุมชวนกันบูชาด้วยนานาทิพยดุริยดนตรี แลสุคนธวิเลปนะธงไชยธงปฎากอเนกอนันต์จักนับมิได้ อันว่าห่าฝนดอกไม้ทิพย์ก็ปวัตนาการในสถลสฐานทางเสด็จนองเนืองนิรันดร มิรู้ขาดทั้งดอกมณฑาปาริกชาติก็บันดาลตกลงบูชา แซ่ซร้องเสียงสุรคณานิกรกินรครุธภุชงค์ทั้งหลาย ถวายศัพท์สาธุการเอิกเกริกโกฬาหลนี่สนั่น ในกาลนั้นมีมหาพราหมณ์/*166ผู้หนึ่งมีนามโสตถิยพราหมณ์ ถือซึ่งหญ้าคา ๘ กำดำเนินสวนทางมา ภอพบพระมหาบุรุษราชเจ้า ก็นำเอาหญ้าคาทั้ง ๘ กำนั้นน้อมเข้ามาถวายในระหว่างมรรคา สมเด็จพระมหาสัตว์ก็ทรงรับหญ้าคาทั้ง ๘ กำนั้นแล้ว ก็เสด็จไปถึงที่ใกล้โพธิพฤกษมณฑลสฐาน ก็เสด็จคมนาการกระทำประทักษิณทุมินทร อสัตถพฤกษ์สิ้นตติยวารกำหนดแล้ว เสด็จบทจรไปในทักษิณทิศาภาคแห่งพฤกษ์โพธิ ผันพระพักตร์ไปฝ่ายอุดรทิศสถิตย์หยุดยืนประดิษฐานทรงพระจินตนาการปรารภ เพื่อจะทอดซึ่งหญ้าคา ๘ กำกระทำเปนรัตนบัลลังก์ ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวเปนสารพระคาถา อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยดั่งพรรณามาแล้ว แต่พิศดารออกไปกว่าก่อนในขณะนั้นปฐพีด้านทักษิณสำแดงอาการปานประหนึ่งว่าจะกราบทูลให้ทราบว่า ภูมิสฐานที่นี้มิใช่ที่อันจะตั้งรัตนบัลลังก์ ก็บันดาลทรุดต่ำเอียงลง เล่ห์ประดุจกงจักรเกวียนอันบุทคลวางหงายไว้ แลมีคนขึ้นเหยียบข้างหนึ่งก็เอียงลงไปเหมือนดั่งนั้น จึ่งเสด็จไปฝ่ายข้างปัจฉิมทิศแลอุดรทิศ แผ่นดินก็บันดาลทรุดเอียงดุจนั้น ก็เข้าพระไทยว่าทิศทั้ง ๓ นี้มิใช่ที่ควรจะตั้งพระรัตนบัลลังก์ แห่งพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งปวง จึ่งเสด็จไปฝ่ายข้างบุรพทิศ ผันพระภักตร์มาสู่ปัจฉิมทิศที่สถิตย์แห่งพระมหาโพธิ แลที่อันนั้นก็ตั้งมั่นมิได้กัมปนาทหวาดไหว ก็เข้าพระไทยตระหนักว่าภูมิสฐานที่นี้ เปนที่ตั้งพระรัตน/*167บัลลังก์แห่งพระสรรเพ็ชพุทธเจ้าทั้งปวงแต่ปางก่อน เปนที่อันขจัดเสียซึ่งมารพลแลสรรพเกลศปัจจามิตร ให้ปราชิตประไลยลาญ ปานประดุจกระทำซึ่งมหันตบรรพตให้วิจุณแหลกละเอียดเปนภัศมธุลี เมื่อทรงทราบฉนี้แล้วก็ทอดลงซึ่งติณกระลาปทั้ง ๘ พลางทางออกพระโอษฐทรงพระสัตยาธิษฐานว่า “ถ้าอาตมจะได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณแล้ว ขอจงบังเกิดเปนรัตนบัลลังก์อะจลาอาศน์ปรากฎในที่นี้” ขณะนั้นอันว่าวชิรอาศน์บัลลังก์สมุชลิตพิพิธรัตนโอฬาร มีประมาณสูง ๑๔ ศอกก็อุบัติบังเกิดด้วยบุญญาภิสัมภารานุภาพแห่งพระโพธิสัตวปรากฎพร้อมในลำดับสัตยาธิษฐานก็น่าควรจะอัศจรรย์เปนมหรสพไนยนาเทพยทานพคนธรรพ์สุบรรณนาคนิกรคณากินร อันสโมสรสันนิบาตในตรุราชมณฑลประเทศที่นั้น สมเด็จพระมหาสัตว์ก็เสด็จขึ้นทรงนิสีทนาการสถิตย์เบื้องบนบวรสมุชลิตวชิรรัตนบัลลังก์อาศน์ บ่ายพระภักตร์ไปฝ่ายปราจิณโลกธาตุ แปรพระปฤษฎางค์ข้างพระมหาโพธิพฤกษ์ คู้เข้าซึ่งพระเพลาเปนบัลลังก์สมาธิตั้งพระกายตรง ดำรงพระสติมั่นเฉภาะพระอนาปานสมาธิภาวนา แล้วออกพระโอษฐดำรัสพระสตยาธิฐานว่า “ถ้ากระมลสันดานแห่งอาตมาไม่พ้นอาสวะกิเลศกามคุณตราบใด ถึงแม้มาตรว่าหฤทัยแลเนื้อหนังทั้งเอ็นสมองอัฏฐิจะแห้งเหือดตลอดถึงเลือดแลมันข้นจนทั่วสริรกายอาตมก็มิได้ทำลายซึ่งสมาธิบัลลังก์อันนี้เลย คงจะเพียรให้บันลุเสวยพุทธา/*168ภิเศกสมบัติ บนวชิรบัลลังก์อาศน์อันนี้ให้จงได้” ตั้งพระทัยหมายมั่นพระสัพพัญญุตญาณ แลลำต้นพระมหาโพธิอันมีประมาณสูงได้ ๕๐ สอกถึงค่าคบนั้น ก็งามปานประหนึ่งว่ารชฎาขันธอันปราศจากราคี มีสาขาเปนพุ่มตลอดถึงยอดก็สูงได้ ๕๐ สอกเท่ากัน ครุวนาดุจฉัตรรัตนมณีกางกั้นองค์พระมหาบุรุษราช เบื้องบนทิศอากาศควรจะเกิดปีติโสมนัศแก่ผู้ได้ทัศนาการ แลหน่อแห่งพระมหาโพธินั้นมีพรรณแดงดุจแก้วประพาฬโอภาษ แลพิลาศสลับกับระเบียบแห่งไพโรจอร่ามงาม ดุจศรีสุวรรณ์พรรณพิจิตรเจริญไนยนา จึ่งมีคำปุจฉาว่าพระมหาสัตว์ทรงสละเสียซึ่งจักรวัตติสมบัติ อันจะมาถึงในที่สุด ๗ วันออกบรรพชา แลกระทำมหาปธานวิริยอันยากยิ่งเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด? วิสัชนาว่า พระองค์มีประโยชน์จะให้ได้ชัยชำนะแก่มารทั้ง ๓ คือ เกลศมาร ๑ มัจจุมาร ๑ เทวบุตรมาร ๑ จึ่งปุจฉาว่า จะให้ชัยชำนะแก่มารทั้ง ๓นั้น หวังประโยชน์อันใด? วิสัชนาว่า ด้วยมีประโยชน์จักยกขึ้นซึ่งฉัตรทั้ง ๓ ในพุทธเขตรทั้ง ๓ ประการ เพื่อจะถือเอาซึ่งพุทธสมบัติ. จึ่งปุจฉาว่า จะถือเอาซึ่งพุทธสมบัติเพื่อประโยชน์อันใด? วิสัชนาว่าจะถือเอาซึ่งพุทธสมบัติ หวังจะให้โอวาทานุศาสนแก่สัตวโลกทั้งปวง. จึ่งปุจฉาว่า จะสั่งสอนสัตว์ด้วยประโยชน์อันใด? วิสัชนาว่า จะให้สัตว์โลกได้ซึ่งญาณทัศนคือพระอรหัตต์. จึ่งปุจฉาว่า จะให้สัตว์ได้/*169ญาณทัศนด้วยประโยชน์อันใด? วิสัชนาว่ามีประโยชน์จะให้สัตว์บันลุแก่อนุปาทิเสสะปรินิพพาน เหตุดั่งนั้นพระมหาบุรุษราชเจ้าจึ่งกระทำทุกรกิริยา หวังประโยชน์จะโปรดสัตว์โลกทั้งหลาย อันประพฤษดิตามโอวาทนั้น ให้บันลุอนุปาทิเสสปรินิพพาน แลยกขึ้นซึ่งเสวตรฉัตรทั้ง ๓ คือมานุสกเสวตรฉัตร ๑ ทิพย์เสวตรฉัตร ๑ วิมุติเสวตรฉัตร ๑ ในพุทธเขตรทั้ง ๓ คือชาติเขตรแลอาณาเขตร กับทั้งวิสยเขตร แลจะยุทธนาการกับพระยาวัสวดีรามาธิราชให้ปราชัยพ่ายแพ้ เพื่อจะถือเอาซึ่งพุทธสมบัติ เมื่อพระพุทธรักขิตาจาริย์ผู้รจนาคัมภีร์นี้ จะแสดงอรรถสืบต่อไปก็กล่าวพระคาถา แปลเนื้อความก็ดุจพรรณามาแล้วแต่หลัง แต่พิศดารออกไปแล้วกล่าวพระคาถาสำแดงมานุสกฉัตรก่อน แปลเปนใจความว่า พระพุทธบิดาถวายวันทนาประณตด้วยพระเศียรเกล้าสิ้นวารสองครั้ง แล้วถวายมานุสกราชสมบัติบูชาด้วยเสวตรฉัตรอันประเสริฐแล้ว พระผู้เปนเจ้าก็กล่าวพระคาถาสำแดงซึ่งทิพย์เสวตรฉัตร์ต่อไป แปลเปนใจความว่าท้าวสหัมบดีมหาพรหมกับเทพยดาแลพรหมทั้งปวง ถวายซึ่งทิพยสักการโดยวิสัยของตนแล้ว ก็บูชาด้วยเสวตรฉัตรแก้วอันเปนทิพย์กางกั้น กาลเมื่อเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม แลกาลเมื่อเสด็จไปสู่ไม้พระมหาโพธิ กาลบัดนี้พระมหาสัตว์/*170ทรงยกขึ้นซึ่งวิมุติเสวตรฉัตรด้วยพระองค์เอง แลพระองค์ถือเอาซึ่งพระพุทธสมบัติ พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสืบไปเปนใจความว่าพระมหาบุรุษทรงซึ่งนารายน์พลด้วยกำลังพระกาย ถึงซึ่งฝั่งแห่งพระบารมีพลคือกำลังพระสมดึงสบารมีบริบูรณ แลเสด็จไปสู่โพธิมณฑล เพื่อจะสำแดงพระบารมีพล อาจมีชัยชนะแก่สัตวโลกทั้งปวง มีอรรถาธิบายว่านารายน์พลนั้น คือกำลังพระกายได้ ๑๐ พันโกฎิกำลังกุญชรชาติ อาจสามารถจะครอบงำเสียซึ่งมารพลมากกว่าพันโกฏิ แลเสด็จเข้าไปทรงสถิตย์เหนืออปราชิตบัลลังก์ภายใต้ทุมินทรพฤกษมหาโพธิ เพื่อจะถือเอาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ อันอาจชำนะซึ่งสัตว์โลกทั้งปวงนั้น เมื่อพระคัณฐรจนาจาริย์จะสำแดงซึ่งนารายน์พลให้พิศดารสืบไปก็กล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความว่า ด้วยกำลังคชสาร ๑๐ จำพวก คือกาฬวกะหัตถีสกูลได้แก่ปรกหัตถีทั้งปวง แลกายพลแห่งบุรุษ ๑๐ คน จึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติกาฬวกะตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างกาฬาวกะหัตถี ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติคังไคยตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งคังไคยหัตถี ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติบัณฑรตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างบัณฑรหัตถี ๑๐ ช้าง จึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติตามพหัตถีตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างตามพหัตถี ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติบิงคละ/*171ตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างบิงคละหัตถี ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติคันธตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างคันธหัตถี ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติมังคละตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างมังคลหัตถี ๑๐ ช้าง จึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติเหมตระกูลช้าง ๑ และกายพลแห่งเหมหัตถี ๑๐ ช้าง จึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติอุโบสถตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างอุโบสถ ๑๐ ช้าง จึ่งเท่ากายพลแห่งช้างชาติฉัททันตตระกูลช้าง ๑ แลกายพลแห่งช้างฉัททันต์ ๑๐ ช้างจึ่งเท่ากายพลแห่งพระโพธิสัตว์ในปัจฉิมภวิกชาติ ๆ ทรงพระกำลังพันโกฎิช้างนับโดยปรกติหัตถี ถ้าจะนับด้วยกำลังมนุษย์ก็ทรงพระกำลังถึง ๑๐ พันโกฎิบุรุษ แลพระกายพลแห่งปัจฉิมภวิกโพธิสัตว์นั้น ได้ชื่อว่านารายน์พลดุจพรรณามาฉนี้ แท้จริงเบื้องว่าหน่อพระชินศรีอาศรัยซึ่งพระกายพล เปนอันมากถึงเพียงนี้ ก็มิอาจสามารถจะกำหนดรู้แจ้งซึ่งกองทุกข์แลบมิอาจบันเทาเสียซึ่งสมุทัยคือตัณหา แลบมิอาจเจริญซึ่งพระอริยมรรคมีองค์ ๘ ประการ แลบมิอาจตรัสรู้มรรคผลพระอมตมหานฤพาน จะยังมารทั้ง ๓ ประการให้ปราชัยได้ แลพระญาณพลอันอื่นยังมีอีก ๑๐ ประการ กล่าวคือพระทศพลญาณ ๆ นั้น เปนอุดมพลโดยแท้ อาจสามารถจะกระทำซึ่งสิ่งทั้งหลายมีทุกข์ปริญญาเปนต้น แลอาจยังเกลศมารให้ปราชัยได้ อนึ่งพระอภิญญาพล/*172มีอีก ๕ ประการ ก็ได้ชื่อว่าญาณพลอีกอย่างหนึ่ง คืออิทธิวิธิญาณ ๑ ทิพโสตญาณ ๑ บรจิตตวิชาญาณ ๑ บุพเพนิวาสานุสติญาณ ๑ ทิพย์จักษุญาณ ๑ ทั้ง ๕ ประการนี้จัดเปนพระอภิญญาพล กับพระทศพิธบารมีพลทั้ง ๒ ประการด้วยกันนี้ อาจสามารถจะยังเทวมุตตมารให้ปราชัยได้ เบื้องว่าพระมหาบุรุษกอหด้วยพระกายพลแลพระบารมีพลดังนี้ เสด็จนิสัชนาการสถิตย์ณโพธิพฤกษมูลเพื่อจะให้บังเกิดพระสัพพัญญุตญาณ อันอาจครอบงำเสียซึ่งโลกทั้งปวง ครั้งนั้นเทพยดาทั้งหลายชวนกันชื่นชมโสมนัศ มีหัตถ์ทรงซึ่งเครื่องสักการบูชาต่างๆ เต็มตลอดตั้งแต่เมทนิดล จนตราบเท่าถึงพรหมโลกเปนที่สุด เทพยดาบางจำพวกก็ถือซึ่งธงไชย์แลธงปฎาก อันเปนทิพย์ดูเรียงเรียบเปนระเบียบไป บางจำพวกก็ถือซึ่งทิพย์กัททลีมีสัณฐานดังเสาต้ายรายเรียงเปนแถวถ่อง บางเหล่าก็ถือทิพยมาลาอันร้อยกรองเปนธูปสัณฐาน บางหมู่ก็ชูบุบผาลังการเปนสุพรรณภาชนถาดทอง บ้างก็ถือทิพย์กุสุมชาติอันร้อยกรองเปนรูปเหมฆฏบรรจง บ้างก็ถือทิพย์บุบผารจนาเปนรูปประทีปมีด้ำ ดูพิลาศหลากมากกว่าหมื่นแสน บ้างก็ถือทิพย์มาลีมีพรรณดังรูปแว่นอันส่องภักตรโอภาษพิสุทธิ บ้างก็ถือดอกพุทธ์พื้นทิพย์มาลา บ้างก็ถือดอกไม้ทิพย์เปนรูปสุวรรณมัจฉาทั้งคู่ บ้างก็เชิดชูทิพย์บุบผารจนาเปนรูปพัดวาลวิชนี และรูปสังขทักษิณาวัฏ/*173รูปขอรูปหม้อเต็มไปด้วยอุทกธารา บ้างก็ถือพวงสุพรรณหิรัญรัตนบุบผา มีประการนานาเนกจะนับมิได้ดูเดียรดาษเทพย์ทั้งหมื่นโลกธาตุ มาสโมสรประชุมชวนกันโสมนัศปรีดา กระทำสักการบูชาพระมหาสัตว์ เปนโกลาหลทั่วมงคลจักรวาฬมิได้เศษ
พุทธบูชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๘ จบ
มารวิไชยปริตต์ปริจเฉทที่ ๙
ในกาลนั้นส่วนพระยาวัสวดีมาร ผู้มีสันดานอันเปนบาป แต่ติดตามพระมหาสัตว์ทุกรอยพระบาท แสวงหาโอกาศอยู่เปนนิตยกาล เมื่อได้สดับศัพทสารแห่งอมรคณาโกลาหลสนั่นบันฦๅโลกดั่งนั้น จึ่งจินตนาว่า “พระสิทธัดถราชกุมารปราถนาจะให้พ้นพิสัยแห่งอาตมาน่าน้อยใจนักหนา อันว่าพิสัยแห่งอาตมาก็จะเสื่อมสูญเสียพยดอับปยศในครั้งนี้ ผิฉะนั้นควรอาตมจะกระทำภยันตราย แก่พระสิทธัดถราชกุมาร อย่าให้ปลาศนาการไปพ้นพิสัยได้” ดำริห์ฉะนี้แล้วก็มีความพิโรธเปนกำลังคับคั่งไปด้วยอิศสาจิตร์ครอบงำสันดาน จึ่งร้องอุโฆษนาการให้หาพลเสนามารมาประชุมพร้อมกัน แล้วให้แส้งสรรพนฤมิตร์กายมีอเนกประการ เหตุจิตร์เปนพาลพิปลาสปราศจากกรุณา หนาไปด้วยราคะโทสะโมหะอิศสาพยาบาท ประกาศแก่หมู่เสนามารทั้งหลาย/*174ว่า “ดูก่อนท่านผู้เนียรทุกข์ แต่บันดาบุรุษในโลกนี้เบื้องต่ำตั้งแต่อเวจีตลอดขึ้นไปเบื้องบน จนตราบเท่าถึงภวรรคพรหมเปนที่สุด เบื้องขวานั้นกำหนดสุดสกลโลกธาตุทั้งปวง แลบุทคลผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะเปนอุดมบุรุษเหมือนดุจพระสิทธัดถราชกุมารนี้มิได้มีเปนแท้ แลพระสิทธัดถะราชกุมารนี้ เปนบุรุษอุศภเปนบุรุษสีหเปนบุรุษนาคะอันประเสริฐโดยยิ่ง เหตุดั่งนั้นเราทั้งหลายมิอาจจะยุทธนาการในที่เฉภาะหน้าได้ จะต้องชิงไชยในปรัศภาคฝ่ายเบื้องซ้ายข้างๆหนึ่ง” จึ่งตรวจตราพลเสนามารทั้งหลายให้ยาตราโยธาทัพมาโดยอุดรทิศ แล้วซ้ำสั่งพลเสนาว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย ๆ จงจำแลงกายแลภักตร์ให้มีพรรณต่างๆ กัน กุมสรรพสาตรานานาวิธาวุธโดยควรแก่สติพลแห่งตนแลตนเข้าแวดล้อมพร้อมกัน กระทำยุทธนาการพยายาม ให้พระสิทธัดถราชกุมารอุฏฐาการหนีจากรัตนบัลลังก์ให้จงได้ แล้วให้แผ่พลมารออกไปเต็มตลอดถึงที่แสนโยชน์โดยรอบ” แลมารโยธาทั้งหลายก็สำแดงฤทธิ์นฤมิตรเพศมีพรรณต่างๆ บางจำพวกก็หน้าแดงกายเขียว บางจำพวกก็หน้าเขียวกายแดง ลางเหล่าจำแลงกายขาวหน้าเหลือง ลางเหล่าก็กายเหลืองหน้าขาว บางหมู่กายลายพร้อยหน้าดำ บางหมู่ก็กายดำหน้าลายพร้อย ลางมารก็กายเขียวหน้าขาว ลางมารก็กายขาวหน้าดำ ลางมารก็กายดำหน้าขาว ลางเหล่าแลกายลาย/*175พร้อยหน้าเขียวแปลกๆ กัน ลางพวกกายท่อนบนเปนนาคกายท่อนต่ำหลากเปนมนุษย์ บางเหล่าจำแลงกายเปนมนุษย์ บางหมู่ก็นฤมิตร์กายกลายเปนครุธฝ่ายอโทภาคท่อนเบื้องบนเปนนาคแสดงเดช บางพวกก็จำแลงกายฝ่ายเหษฐิมภาคเปนพยัคฆทีปิชาติ, กายท่อนบนจำแลงหลากเปนพฤศภ บางมารก็นฤมิตร์อุทธังคทิศอังคาพยพเปนพยัคฆเพศ หนเหษฐิมสริราประเทศเปนอุศุภกายพลมารทั้งหลาย บางเหล่านฤมิตร์กายท่อนต่ำเปนอัศดรกุญชร สีห มหิส คิชฌ กากชาติ อุปริกายโกษฐาษเปนคชไหยไกรสรกาสรสกุณแร้งกา นานาสัตว์จตุบททวิบาทต่างชาติต่างพรรณ์ บางจำพวกพลมารก็สำแดงฤทธิ์ เปนอสรพิศม์ให้เลื้อยเข้าไปในช่องโสตเบื้องซ้าย บ้างก็ย้ายให้ประเวศโดยประเทศวามโสตทวาร แล้วออกทางด้านกรรณภาคทักษิณ แผ่พังพานแลบลิ้นแลฟันเลิกหลากหลาย บางมารให้ทีฆชาติเข้าทางจักษุเบื้องซ้ายออกทางจักษุเบื้องขวา บ้างก็ให้เข้าทางทักษิณไนยนาออกทางวามเนตร์ แสดงเดชพ่นพิศม์เลิกพังพาน บ้างก็ให้เข้าทางทักษิณนาสิกทวารออกทางช่องนาสิกเบื้องซ้าย บ้างก็ให้ประเวศฝ่ายทวารวามนาสาออกทักษิณนาสิกทวาร บางหมู่มารให้เข้าทางโอษฐ์ออกทางนาสิกทวาร แผ่พังพานอยู่เหนือศิโรตม์แสดงเดช บ้างให้สถิตย์อยู่บนศิรประเทศแล้วเลื้อยลงเลิกพังพานอยู่แทบมุขทวารก็มี บ้างให้เข้าทางอุทรนาภีทลุตลอดออก/*176แผ่พังพานทางโอษฐทวาร บ้างก็ให้เข้าทางโอษฐทลุลงเลิกพังพานทางอุทร ลางเหล่ามารก็เอานาคเข้าพันธ์เปนวลัยกรเบื้องขวา แล้วห้อยศีศะลงมาเลิกพังพานอยู่เหนือเข่า บ้างก็เอานาคพันธ์หัตถ์ซ้ายเปนวลัย แล้วห้อยศีศะลงไปแผ่พังพานอยู่ณชาณุประเทศเบื้องขวา บ้างก็เอาสับปาชาติใหญ่น้อยมีงูเหลือมเปนต้น เอาพันพาหาแลขาทั้งสองข้างต่างๆแลพิลึกพึงกลัว ตัวมารโยธาแต่ละคนๆ พื้นพิกลนานา ตาเหลือกเหลืองแลเขี้ยวโง้งออกนอกปาก หน้าผากเถลิกคิ้วขมวดค้อมคด หนวดปรากฎดุจลวดทองแดงแขงกระด้างรูปร่างดุร้ายกาจหยาบช้าหน้าแสยะ ผมหยิกสยองม้วนทบดุจก้นหอยเปนกลุ่มกลม เล็บแต่ละเล็บทั้งใหญ่ทั้งคม ทั้งแหลมเล่ห์หลาวยาวโง้งทุกๆคน แต่ละคนๆล้วนมีมือถือสรรพสาตราวุธหลากหลาย มีกายสูงคาพยุตหนึ่งบ้าง ๓ คาพยุตบ้าง กึ่งโยชน์บ้าง โยชน์หนึ่งบ้าง ๒ โยชน์ ๓ โยชน์ก็มีบ้าง ต่างๆ แสดงฤทธิ์เต้นโลดโดดขึ้นบนอากาศตวาดศัพทสำเนียง เสียงสะท้านสะเทือนก้องดุจท้องพสุธาจะโทรมทรุด มิฉะนั้นดุจเสียงมหาเมฆลั่นบันฦๅแลเสียงอสนีบาต แลเสียงคลื่นในท้องมหาสาครสมุทต่างๆ ทำลายซึ่งเขาจักรวาฬอันอื่นมาเพื่อจะย่ำเหยียบมหามงคลจักรวาฬอันนี้ มีครุวนาดุจมหาบรรพตอันเนื่องติดกันมาจะทับมหาโพธิมณฑล ให้โทรมทรุดทำลาย ฝ่ายพระยาวัสวดีมาราธิราช เมื่อตรวจตรา/*177พลาพลเสนามาร ให้ยาตราพยุหโยธาหาญมาดั่งนั้น พระองค์ก็ทรงขึ้นสถิตย์เหนือคอเทพยหัตถี มีนามคิริเมขละมหาคชสาร สูงประมาณ ๑๕๐ โยชน์ เปนคชาธารพระที่นั่ง แลนฤมิตรพระพาหาทั้งซ้ายขวาข้างละ ๑๐๐๐ ทรงสรรพาวุธต่างๆ คือดาบและหอกธนูศรโตมรแลจักร์สังข์อังกุศคธา ก้อนศิลาแลหลาวเหล็ก แลครกเหล็กขวานถากขวานผ่าแลอาวุธมีคมข้างหนึ่ง แลสองคมสามคมก็มีกับทั้งตรีศูลเปนต้น แลมารพลโยธามาในเบื้องหน้านั้น ๓๖ โยชน์ เบื้องหลังนั้นถึงขอบเขาจักรวาฬคีรีเปนที่สุด ตรัสสั่งบังคับหมู่มารเสนาว่า “ท่านทั้งหลายจงจับพระสิทธัดถราชกุมารพันธนาการประหารหั่นฟันแทงเข่นฆ่า ผ่าอุระขยี้หฤทัยจับสองบาทขว้างไปยังฝั่งสมุทฟากโน้น ลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายก็คล้ายความหลังแต่พิศดารออกไปมากกว่าก่อน แลกาลเมื่อพระยามาราธิราชยกพลโยธามารมานั้น ก็บังเกิดมหัศจรรย์บันดาลทุนิมิตร์อนิษฐารมณ์ มีนาเนกประการมาก่อนในเบื้องหน้ามารโยธาทัพ เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา แปลเนื้อความว่า ทุนิมิตร์ทั้งหลายต่างๆ คืออุกลาบาตตกลงในที่โดยรอบ บังเกิดธุมาการมืดตระหลบไปในอากาศ มหาสมุทก็กำเริบตีฟองนองระลอกกระทบฝั่งดังครั่นครืนกึกก้อง กระแสน้ำในท้องนทีธารน้อย/*178ใหญ่ก็กลับไหลทวนขึ้นไปข้างเหนือน้ำ มหาวาตพยุใหญ่ก็พานพัด ยอดภูผาพฤกษาชาติทั้งหลายก็หักทำลายตกลงยังพื้นปัฐพีดลมีประเภทต่างๆเปนอาทิ แสดงปราชัยนิมิตร์แก่พระยามารอันจะพ่ายแพ้แก่พระมหาสัตว์ เบื้องว่านิมิตร์ร้ายมีอเนกประการปรากฎด้วยประการฉะนี้ ส่วนพระยามารผู้ใจบาป ยกพลเสนามารมาก็มิอาจเข้าไปใกล้โพธิมณฑลได้ ก็ยับยั้งอยู่แต่ที่อันไกล เมื่อพระยามารได้ทัศนาการโยธาแห่งตนย่นย่ออยู่ดั่งนั้น ก็ร้องประกาศสำทับขับหมู่มารโยธาทั้งหลาย ให้เข้าแวดล้อมโพธิมณฑลสฐาน ปานประหนึ่งว่าหมู่แมลงวันอันจะบินเข้าตอมก้อนเหล็กแดง อันรุ่งโรจร้อนด้วยเปลวเพลิงมิอาจสามารถจะเข้าไปใกล้ได้ เหตุดั้งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา แปลเนื้อความว่าพระยามารร้องประกาศสั่งมารพลดุจหนหลัง แปลกออกไปแต่ว่าเจ้าสิทธัดถราชกุมารเปนแต่มนุษย์บังเกิดในเปือกตม ดั่งฤๅจะให้ดูหมิ่นแก่อาตมาบมิควร ในขณะนั้นเทพยดาทั้งหมื่นจักรวาฬล้วนทรงเพศ ดุจเล่นมหรศพมาแวดล้อมพระโพธิสัตว์อยู่โดยรอบ เมื่อได้สดับซึ่งนฤโฆษแห่งหมู่มารเสนาอันโกลาหลเนียรนาท ก็เล็งแลไปในอุตรทิศเห็นพลมารมาเปนอันมาก ก็แจ้งว่าพระยาวัสวดีมารยาตราพยุหโยธามา แลเทพยดาทั้งหลายต่างองค์สดุ้งตกพระทัยกลัวภัยแห่งมารพล บมิอาจอยู่ในที่เฉภาะหน้าได้ก็มละพระ/*179มหาสัตว์ไว้แต่พระองค์เดียว ปรารภจะปลาศนาการไปจากที่นั้น แลสุยามเทวราชถือสุพรรณจามรเหาะหนี สันดุสิตเทวราชก็ถือวาลวิชนีหนีรเห็จไป ปัญจศิขรเทพยคนธรรพ์ก็จับทิพย์พิณใหญ่เหาะขึ้นเวหา สมเด็จวัชรินทราก็ฉวยฉุดวิชยุทธสังข์ลากไปในเบื้องหลังแล่นขึ้นอากาศ พระยากาฬนาคราชก็พานางนาคบริพารชำแรกปฐพีหนีไปสู่นาคพิภพ เข้าไปในศิริครรภ์มณเฑียรที่สถิตย์ยกพระหัตถ์ทั้งสองป้องปิดพระภักตร์ลงบันทม ท้าวสหมบดีพรหมก็ฉวยฉุดซึ่งที่สุดคันเสวตรฉัตร์ นิวัติปลาศยังพรหมโลก แลเทพยเจ้าทั้งหลายอันเศษก็หนีไปทั้งสิ้น ยังแต่พระมหาสัตว์ทรงสถิตย์เหนือรัตนบัลลังก์พระองค์เดียว ดุจท้าวมหาพรหมอันสถิตย์ในสูญวิมานอันปราศจากบริวารทั้งปวง เมื่อทอดพระเนตรเห็นประเทศทิศโดยรอบอันสิ้นสูญ ปราศจากศัพท์อันตรธานก็ทราบว่าเทพยดาปลาศนาการไปสิ้น จึ่งผินพระภักตร์ไปทัศนาในอุดรทิศาภาค เห็นพลเสนามารยกมา มากปานประหนึ่งว่าจะครอบงำย่ำเหยียบโพธิมณฑลให้วิจลทำลาย จึ่งทรงพระอาโภคดำริห์ว่า “พลมารทั้งหลายเปนอันมากมีประมาณเท่านี้ กระทำพยายามจะย่ำยีแก่อาตมผู้เดียวดูอนาถ แลในที่นี้จะมีประยูรญาติวงศาคือพระราชบิดาแลพี่น้องมิตรสหายผู้ใดผู้หนึ่ง อันจะเปนที่พำนักนิ์ช่วยยุทธนากับด้วยหมู่มารปรปักษ์ก็บมิได้มี แลเทพยดาทั้งหลายก็ประลาศหลีกหนีไปสิ้นมิได้เศษ เท่า/*180เว้นแต่ทศบารเมศเปนที่พึ่งแก่อาตมา สิ่งอันอื่นซึ่งจะแสวงหาเปนที่พำนักนิ์นั้นมิได้มี แลอาตมาจะยืนประดิษฐานด้วยบาทคือวิริยบารมี เหนือพื้นปฐพีคือศิลบารมีญาณ จะถือขรรคาวุธสำหรับจะยุทธนาการคือปัญญาบารมี ด้วยทักษิณหัดถ์คือศรัทธา จะกระทำบารมีทั้งหลายอันเศษนั้นเปนโล่ห์ป้องกันสรรพเสนามารพลไพรี มิได้หนีจากรัตนบัลลังก์ จะตั้งยุทธชิงชัยขจัดเสียซึ่งมารภัยให้พ่ายแพ้พินาศในที่นี้” ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ ก็ทรงอนุสรคำนึงถึงพระทศบารมีทั้ง ๑๐ ประการ จึ่งดำรัสเรียกทศโยธาหาญ คือพระบารมีทั้ง ๑๐ โดยสารพระคาถาว่า “อายันตุ โภนโต อิธ ทานสีลา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า “ดูก่อนบารมีทั้งหลายกล่าวคือทานแลศิล เนกขัมปัญญากับทั้งวิริยขันติ แลสัตย์อธิษฐานพร้อมทั้งเมตตาอุเบกขา แลบารมีทั้ง ๑๐ ทัศจัดจำแนกออกเปน ๓ ถานคือ บารมี ๑๐ อุปบารมี ๑๐ ปรมัตถบารมี ๑๐ สิริเปนสมดึงษบารมี ๓๐ ทัศทั้งสิ้นด้วยกัน พระบารมีทั้งหลายนี้ จงมาสโมสรสันนิบาตพร้อมกันในสฐานที่นี้ จงถือซึ่งสรรพสัตราวุธออกต่อยุทธ์ด้วยหมู่มารไพรี มีพระยาวัสวดีมาราธิราชเปนประธาน ให้ปลาศนาการปราชัยให้จงได้” แลพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสืบไป แปลเนื้อความในเบื้องต้นก็ซ้ำกับความหลัง แปลกพิศดารออกไปในเบื้องปลายว่า “พระ/*181มหาสัตว์ตรัสเรียกพระทานบารมีนั้นก่อนว่า “แต่อาตมตัดเศียรเกล้าอันประดับด้วยมหามงกุฎเสียสละให้เปนทานแก่ยาจกทั้งหลาย ถ้าจะเก็บผสมไว้ก็จะมากกว่าผลาผลไม้ที่ใหญ่มีผลมะพร้าวเปนต้น แต่บันดามีในปฐพีมณฑล แต่อาตมควักดวงนัยเนตรให้เปนทาน ปานประดุจชาติเปนพระยาสีวิราชเปนอาทินั้น ถ้าจะผสมไว้ก็จะมากกว่าดวงดาราทั้งหลายในพื้นทิฆัมพรากาศ แต่อาตมเชือดฉะซึ่งมังษให้เปนทาน ถ้าจะผสมไว้ก็จะมากกว่าแผ่นพื้นพสุธาทั้งสิ้น แต่ภินทนาอุราประเทศเภิกเอาดวงหฤทัยให้เปนทาน ถ้าจะประมาณก็มากกว่าผลไม้น้อยๆทั้งหลายบรรดามีในพื้นพระธรณีมณฑลทั่วทั้งปวง แต่ให้โลหิตเปนทานก็ประมาณมากกว่ากระแสสินธุวารีสิ้นทั้ง ๔ สมุท แต่บริจาคบตุรธิดาให้เปนทาน ดุจพระชาลีกุมารและกัณหาชินาราชธิดา ก็จะมากกว่าบรรดากุมารกุมารีทั้งหลาย อันมีในพื้นปฐพีดลสฐาน แต่ให้ภริยาเปนทานปานประหนึ่งว่าพระมัทรี ก็จะมากกว่าอเนกคณานารีทั่วทั้งท้องพสุธา ด้วยเดชอำนาจสัตย์กถาทานปริจาคอันนี้ จงบันดาลให้มารไพรีมีพระยามาราธิราชเปนต้น จงทุพลปราชัยแก่อาตมา” ในกาลนั้นอันว่าสมดึงษบารมีโยธาทั้งหลายก็มาสโมสรประชุมพร้อมกัน ครุวนาดุจกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงบำเพ็ญพระกฤษฎาภินิหาร แสวงหาประโยชน์ เพื่อโปรดสัตว์โลกบันลุทุกข์ลำบากใน ๑๐๐ /*182แห่งอดีตชาติทั้งหลายจักนับมิได้ แลทรงถือมั่นซึ่งศิลสมาธิปัญญา ตั้งแต่พุทธุปปาทศาสนา สมเด็จพระพุทธทีปังกรเปนอาทิ บำรุงเลี้ยงข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมาตราบเท่าจนสำเร็จ สถิตย์ณพื้นโพธิบัลลังก์อันเปนของพระองค์ในกาลบัดนี้ แต่ทรงเสียสละรุธิรทานก็ประมาณมากกว่าชลนทีทั้งมหาสาครสมุท แต่พระราชทานพระมังษก็ประมาณมาก ประดุจกระทำพื้นแผ่นภูมิภาคให้พ่ายแพ้ แต่ตัดพระเศียรกับทั้งพระโมฬีให้เปนทาน ถ้าจะกองไว้ก็จะสูงใหญ่ยิ่งกว่าเขาพระสุเมรุคิรินทร แต่ควักพระเนตรให้เปนทาน ถ้าจะประมาณก็มากกว่าดวงดาวสิ้นทั้งอากาศ แลข้าพระบาททั้งหลายนี้แต่พระองค์ทรงอภิบาลบำรุงเลี้ยงมาสิ้นกาลนาน ด้วยบุตรทานภิริยามังษรุธิรนัยนาทานเปนต้น จะสู้เสียสละชนมชีวิตร คิดจะสนองพระเดชพระคุณแห่งพระองค์ จะต่อฤทธิณรงค์กับด้วยหมู่มาร ดุจกราบทูลเสนอสารขออาสา เหตุดังนั้นพระอาจารย์ผู้คัณฐรจนาจึ่งกล่าวพระคาถาสืบไป มีนัยอธิบายก็คล้ายความหลัง ครั้งนั้นพระสมดึงษบารมีทั้งหลาย ก็เข้าห้อมล้อมพระโพธิสัตว์เปนบริวาร สถิตย์ในสฐานที่นั้นลำดับนั้นฝ่ายบุรุษโยธาพระมหาสัตว์อีก ๗ จำพวกคือศรัทธาพล ๑ วิริยพล ๑ สติพล ๑ สมาธิพล ๑ปัญญาพล ๑ หิริพล ๑ โอตตัปปพล ๑ก็มาประชุมพร้อมกันประดุจกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ แต่พระองค์/*183ทรงอภิบาลบำรุงเลี้ยงมาสิ้นจิรกาล ด้วยอันนปานาหารวัดถาลังการดุรงค์รถคชทานาทิอเนกอนันต์ จะนับมิได้ในอดีตภพ จงทอดพระเนตร์ข้าพระบาทจะรอญรบหมู่มารปัจจนึก ให้ได้ชัยชำนะในขณะนี้” แล้วก็ประดิษฐานอยู่ในที่เฉภาะพระภักตร์ ดุจเห็นประจักษ์แก่นัยนา สมเด็จพระมหาบุรุษพุทธังกูร เหมือนประหนึ่งได้ทรงสดับสมภารบารมีโยธามากราบทูลรับอาสา ประดุจมีพระราชบัญชาตรัสตอบว่า ขอบใจท่านเราสาธุการยินดี จะดูฝีมือท่านทั้งหลายอันจะต่อตีปรปักษ์แก่ตา เสด็จขึ้นทรงมงคลมหาคชาธารกล่าวคือทัฬหปฏิญญาณ อันจะต่อยุทธ์ด้วยประทุษฐมารเสนา ประดิษฐานด้วยพระบาทาทั้งสองคือพระวิริยบารมี เหนือแผ่นพื้นศิลปถพีอจลสฐาน ทรงพระขรรค์แก้วคือพระวชิรญาณปัญญา ด้วยพระหัตถ์คือพระศรัทธาประสาทโสมนัศ กระทำพระบารมีอันเศษแวดวงเปนขันธ์โล่ห์ดั้งกำบังปัจจามิตรหมู่มาร มิได้เสด็จอุษฐาการจากรัตนบัลลังก์ ตั้งพระทัยจะขจัดมารดัษกร ทรงพระอนุสรพิจารณาพระสมดึงษบารมี กระทำพระเมตตาทิกรรมฐาน อันประกอบด้วยองค์ ๔ เปนเบื้องหน้า ทรงพระวิริยาธิฐานมั่นในพระกระมลสันดาน นิสิทนาการโดยบุรพาภิมุขมิได้สดุ้งแต่มารภัย ในกาลนั้น ส่วนพระยามาราธิราชเมื่อได้ทัศนาการพระมหาบุรุษ ทรงสถิตย์โดยปรกติอาการมิได้หวั่นไหว แต่ภัยพิลึกเห็นปานดั่งนั้น /*184ก็ยิ่งมีความพิโรธเปนกำลัง พระเนตรแดงดั่งอรรคนีการ จึ่งร้องประกาศแก่หมู่มารโยธาหาญด้วย ผรุสคำสำรากร้ายว่า “ท่านทั้งหลายจงเร่งเข้าไปด่วนๆ ชวนกันกลุ้มรุมฟันแทง ทุบตีเข่นฆ่าพระสิทธัดถราชกุมารกาลบัดนี้” ฝ่ายฝูงภูตคณามารโยธีทั้งหลายแปลงกายเปนคชไหยมฤคสีหพยัคฆทีปิระมาดหมีแลเสือดาว บางเหล่าก็จำแลงกายเปนวราหะ สิงคาละกุกกุรชาติ บ้างก็แปรเปนนกยางแลนกตระกรุมนกเค้านกพิราบแร้งกาเหยี่ยวตะไกรต่างๆ บ้างก็นฤมิตร์กายเปนพังพอนกาษรอุศุภสรรพสัตว์จตุบททวิบาทแลมนุษย์ กรกุมสรรพาวุธนานามีต้นว่าโตมรไม้ค้อนก้อนศิลาแลสาก หลากหลายรายรอบบนอากาศ กระทำอำนาจคุกคามพระมหาสัตว์โดยอเนกประการ พระยามาราธิราชกับทั้งมารบริวาร ก็มิอาจยังความสดุ้งแต่ภัยให้บังเกิดแก่พระมหาบุรุษราชได้ พระยามารยิ่งมีความโกรธครอบงำสันดาน จึ่งดำริห์ว่า อาตมจะยังห่าฝน ๙ ประการให้ตกลงแล้วสำแดงเดชให้บังเกิดเปนมหาวาตพยุใหญ่พัดมา ทำลายยอดภูผาแลเพิกพฤกษาชาติปลิวมาแต่ทิศานุทิศไกลได้กึ่งโยชน์ แลโยชน์หนึ่งสองโยชน์เปนอาทิ มาถึงพระกายพระมหาสัตว์โดยรอบ ก็มิอาจยังชายจีวรให้หวั่นไหวได้ ลำดับนั้นก็บันดาลเดชให้มหาเมฆตั้งขึ้น ยังวรรโษทกให้ตกท่วมถึงยอดพนสณฑพฤกษพิลึกลั่น ทลุแผ่นดินเปนช่องไหลนองไปทั้งป่า ก็มิอาจ/*185สามารถแต่หยาดหนึ่งๆให้ชุ่มชายจีวรพระมหาสัตว์ได้ ลำดับนั้นก็บันดาลฤทธิ์ให้เปนห่าฝนก้อนศิลาตกลง ทำลายยอดบรรพตน้อยใหญ่บังเกิดเปนเปลวไฟ แลควันตระหลบมาบนอากาศ ถึงพระโพธิสัตวก็กลับเปนทิพยบุบผาชาติสการบูชา ลำดับนั้นก็แสดงฤทธิ์ให้เปนห่าฝนนานาวิธาวุธวิเศษ มีประเภทคือคมข้างเดียวแลคมทั้งสองข้าง บ้างก็เปนพระขรรค์แลดาบหอกจักร์ธนูศรสนาวเกาทัณฑ์เปนต้น ให้ตกลงแล้วเปนควันเปนเปลวเพลิงมาบนอัมพราประเทศ พอถึงพระกายก็กลายเปนทิพยมาลา เลื่อนลอยลงบูชาทั้งสิ้น ลำดับนั้นก็บันดาลอานุภาพ ให้เปนห่าฝนถ่านเพลิงมีโอภาษแดงดุจดอกทองกวาว เหมือนด้วยเพลิงในนรกปราศจากเปลวแลควันตกลงมาจากอากาศ ก็กลายกลับเปนทิพยกุสุมชาติ เรี่ยรายแทบบาทมูลพระมหาสัตว์ ลำดับนั้นก็บันดาลเดชานุภาพ ให้เปนห่าฝนเท่ารึงในกุกกุฬนรก ตกลงมาจากคัคณาดล ก็บันดาลเปนทิพยจุณจันทน์โปรยปรายแทบบาทมูลพระมหาบุรุษราชเจ้า ลำดับนั้นก็แสดงพลานุภาพ ให้เปนห่าฝนทรายกรดอันละเอียดเปนควันเปนเปลวตกลงมาจากนภาดล ก็กลับกลายเปนห่าฝนกุสุมชาติมุกดาหารมณี ตกลงทั่วที่รอบบริเวณพระมหาโพธิ์ ลำดับนั้นก็บันดาลศักดาให้ห่าฝนเปือกตมอันร้อนรุ่งโรจด้วยชาลธุมาการ ตกลงมาแต่นภากาศ ก็กลับ/*186กลายเปนทิพยวิเลปนะสุคันธชาติบูชา แทบยุคลบาทาพระพุทธังกุรราช ลำดับนั้นก็แสดงเดชอำนาจ ให้บังเกิดมหันธการอันประกอบด้วยองค์ ๔ ด้วยดำริห์ว่า จะให้พระสิทธัดถหลีกหนีด้วยตกพระทัย ก็กลายกลับเปนอาทิตย์อุทัยไขแสงส่องสว่างมล้างอันธการนั้นให้เสื่อมสูญไป ในลำดับนี้พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวสารพระคาถา แปลเนื้อความก็ซ้ำเหมือนหนหลัง เบื้องว่าพระยาวัสวดีมาราธิราช มิอาจยังพระมหาสัตว์ให้ประลาศนาด้วยห่าฝน ๙ ประการนั้นได้ จึ่งดำรัสซ้ำสำทับขับพลเสนามารว่า ไฉนท่านทั้งหลายจึ่งย่อย่นเข้าในที่นี้ จงเร่งขับเข้าไปจับพระสิทธัดถราชกุมารประหารหั่นฟันฆ่าให้ประลาศนาการไปให้จงได้ ส่วนพระองค์ก็ไสช้างคิริเมขละเทพยหัดถี เข้าไปใกล้ที่โพธิพฤกษ์มณฑลประเทศ พระกรกุมจักราวุธกวัดแกว่ง แสดงเดชพลางทางร้องคุกคามพระมหาสัตว์ว่า ดูราพระสิทธัดถราชกุมาร จงเร่งอุษฐาการไปจากรัตนบัลลังก์ ไฉนจึ่งขึ้นนั่งบนวชิรอาศน์ ๆ ใช่เปนที่สถิตย์ควรจะถึงแก่ท่าน แล้ววชิรบัลลังก์สฐานนี้ควรจะถึงแก่อาตมา เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถาสืบไป มีนัยอธิบายก็คล้ายความหลังแปลกออกไปแต่ว่าพระยามารกล่าวว่า ถ้ามิได้อุษฐาการจากรัตนบัลลังก์นี้ อาตมจะผ่าหทัยแห่งท่านให้ภินทนาการทำลาย เมื่อพระคัณฐรจนาจาริย์จะบรรหารประวัติเหตุแห่งพระมหาบุรุษ ก็กล่าวพระคาถา/*187อรรถาธิบายความว่า สมเด็จพระโพธิสัตว์ได้ทัศนาพระยามารมีพระบวรสันดานระงับพิโรธเว้นจากโทษจิตร์ ทรงคิดเมตตาการุญ ประดุจบิดาอันเห็นซึ่งบุตรเปนพาลทารกมีปรกติเล่นอยู่แทบบาทมูลเหมือนดั่งนั้น แลพระองค์ทรงผูกมั่นซึ่งเมตตาเปนมหาพลพยุห ออกตั้งยังยุทธภูมิภาคผจญมารพลปัจจามิตร์ จึ่งเปล่งสีหนาทประกาสิตโดยสารพระคาถา อรรถาธิบายความว่า ดูก่อนพระยามาราธิราช ตัวท่านมิได้รู้ซึ่งตนว่า มีกำลังน้อยดุจเปนทาษช่วงใช้แห่งอาตมา แลอาตมนี้ถึงซึ่งฝั่งบารมีธรรมแต่ผู้เดียวเปนอนัญญสาธารณ์ มิได้ทั่วไปแก่บุคคลอื่นแลกุศลแห่งสัตว์ทั้งหลายในอนันตโลกธาตุกระทำนั้น ผิวจะเอามาเปรียบด้วยบารมีของอาตมา จะจำแนกออกเปน ๑๖ ส่วนจะเสมอแต่ส่วนหนึ่งเสี้ยวหนึ่งก็บิมิได้มี แลกาลเมื่ออาตมบังเกิดเปนสสชาติกระต่ายเดียรัจฉาน ได้ทัศนาการเห็นยาจกอันมาก็สู้เสียสละชีวิตรโจนเข้าในกองเพลิงเผาเนื้อมังษให้เปนทาน แลกุศลสมภารซึ่งอาตมกระทำทุกรกรรมยากยิ่งที่บุทคลจะทำได้ แต่ได้สั่งสมพุทธการกธรรมไว้ก็มากกว่ามากพ้นที่จะนับจะประมาณ จะกำหนดโดยอาการก็บมิถ้วน บุทคลผู้อื่นซึ่งจะประกอบด้วยเจตนาศรัทธาบำเพ็ญการกุศล เหมือนตนอาตมนี้มีในที่ดั่งฤๅ แลผลกุศลนั้นแลตกแต่งกายอาตมาให้สำเร็จซึ่งบารมีธรรม แลบุทคลที่บมิรู้แท้ก็สำคัญว่าอาตมนี้เปนมนุษยชาติ มาตร์/*188ว่าจะพิจารณาโดยสภาวละเอียดไป ก็ใช่มนุษย์ใช่เทพยดาใช่อินทร์ใช่พรหม เปนอุดมสัตว์มาอุบัติบังเกิดในโลก แลเห็นซึ่งโศกแลชาติชราพยาธิมรณทุกข์เทเวศ มีประเภทพิปริต แต่จิตร์อาตมาจะข้องอยู่ด้วยโลกธรรมนั้นหามิได้ แลอาตมนี้ไซร้มีนามว่าอนันตชินะ อาจชำนะแก่สรรพหมู่มารจะนับจะประมาณมิได้ จะใคร่ตรัสเปนสรรพัญญูเหนือภูมิภาคโพธิพฤกษ์บัลลังก์ จะข้ามขนประชุมชนเปนอันมาก คือเทพยดามนุษย์ให้บันลุถึงพระอมฤตมหานฤพานกาลครั้งนั้น เมื่อพระยามารได้สดับพระมหาสัตว์สำแดงบุญบารมีดั่งนั้น ก็มิอาจอดกลั้นซึ่งความโกรธได้จึ่งกล่าวว่าดูก่อนสิทธัดถกุมาร จงอุษฐาการจากบัลลังก์มานั่งอยู่ไยในบัลลังก์นี้ ๆ ไม่สมควรแก่ท่านสมควรแก่อาตมา ๆ นี้มีสติพลอาจสามารถจะครอบงำย่ำยี เสียซึ่งโลกทั้งปวง ตัวท่านบได้มีสติพลบมิสามารถอาจชำนะครอบงำ กระทำให้โลกทั้งหลายพ่ายแพ้ แลบัลลังก์นี้บังเกิดเพื่อบุญของเราจะได้บังเกิดเพราะบุญของท่านนั้นหามิได้ เมื่อได้ทรงสดับจึ่งตรัสถามว่า ดูราพระยามาร คำของท่านเจรจาดังนี้นี่จริงหรือประการใด “ดูก่อนพระสิทธัตถ เราเจรจานี้เปนคำจริง” จึ่งตรัสถามว่าใครเปนศักขีพยานของท่าน” พระยามารก็แลดูบริสัทของตนแล้วตอบว่า ชนทั้งนี้เปนสักขีพยานของเรา เหล่ามารพลทั้งหลายก็ร้องกราบทูลรับสมอ้างว่า บัลลังก์นี้เกิดขึ้นด้วยบุญของพระ/*189องค์ เมื่อพระมหาบุรุษได้ทรงสดับได้ตรัสซักว่า ดูก่อนมาร บัลลังก์เกิดขึ้นในสฐานที่นี้นี่ มีมาแต่ก่อนแลหรือ พระยามารก็กล่าวปฏิเสธว่าแต่ก่อนมิได้มี จึ่งตรัสว่า ผิวมิได้มีมาแต่ก่อน ดั่งฤๅท่านเจรจาว่าบัลลังก์บังเกิดขึ้น ในกาลบัดนี้เกิดเพราะบุญของท่านเล่า ท่านได้บำเพ็ญทานรักษาศีลเปนดั่งฤๅ บัลลังก์จึ่งบังเกิดขึ้นเพื่อผลกุศลแห่งท่านได้กระทำไว้ พระยามารก็ตอบว่าเราได้บำเพ็ญทานมาก็มาก บัลลังก์จึ่งบังเกิดขึ้นเพื่อกุศลของเรา จึ่งตรัสถามว่าคือผู้ใดได้รู้เห็นเปนพยาน ว่าท่านได้บำเพ็ญทานมาแต่ก่อน พระยามารก็แลดูมารบริสัทตรัสอ้างมาเปนพยานดุจกาลหนหลัง หมู่มารทั้งปวงก็ร้องรับสมอ้างอย่างครั้งก่อน จึ่งตรัสถามเล่าว่า ดูก่อนพระยามาร ข้อที่ท่านได้บำเพ็ญทานจงยกไว้ ก็ท่านได้กระทำสัตยาธิษฐานเพื่อจะให้บัลลังก์ บังเกิดขึ้นเมื่อครั้งใดเล่า แลบัลลังก์นี้ก็มิได้บังเกิดเพราะบุญของท่าน บังเกิดขึ้นเพราะบุญของอาตมา เหตุดั่งนั้นอาตมาจึ่งไม่อุษฐาการจากบัลลังก์นี้ หน่อพระชินสีห์กระทำอาการองอาจสุรภาพกล้าหาญโดยยิ่ง มิได้กริ่งเกรงแต่ภัยแห่งพระยามาร จึ่งมีพระบรรหารโต้ตอบดั่งนี้ ฝ่ายพระยาวัศวดีได้สดับ จึ่งดำรัสว่า ดูราสิทธัดถกุมารไฉนตัวท่านจึ่งไม่รู้กำลังอาตมา แลอาตมประกอบด้วยโยธาเปนอันมาก ท่านนี้ตัวผู้เดียวเปลี่ยวจากเพื่อนทั้งปราศจากพลโยธา เรานี้มี/*190พาหาถึง ๒๐๐๐ พื้นกุมสรรพศาตรานานาพิธภัณฑยุทธ์ ตัวท่านไม่มีอาวุธอยู่ในมือ ดั่งฤๅมาอวดกล้าท้าทายแก่เราดั่งนี้” หน่อพระชินสีห์จึ่งตรัสตอบว่า “ดูก่อนมาร ท่านก็บมิได้รู้กำลังแห่งอาตมา แลมหาโยธาของอาตมาก็มีเปนอันมาก บำรุงเลี้ยงไว้ช้านาน พร้อมทั้งติกขินาวุธประหารประจำกรดุจกัน เหตุฉะนั้นอาตมจึ่งสุรภาพกล้าหาญ ประดิษฐานอยู่ในท่ามกลางยุทธภูมิ์ได้ไม่ครั่นคร้าม” เมื่อพระยามารได้ฟังความดั่งนั้นจึ่งดำริห์ว่า ได้สดับข่าวเล่าลือมาว่า “พระสิทธัดถกุมารนี้ถึงซึ่งศรีประเสริฐเลิศกว่าเทวดามนุษย์ทั้งหลายด้วยพิปรายคำสัตย์ แลบัดนี้มาพาทีอลิกะกถามุษาวาท อาตมจะซักถามด้วยข้อความไม่จริงฉนี้” จึ่งมีปุจฉนะกถาว่า ดูราสิทธัดถกุมาร เรารู้แล้วว่าท่านเจรจามุษาศัพท์กลับคำกระหนักในครั้งนี้ แลตัวท่านสถิตย์อยู่ผู้เดียวแลมาพาทีว่า มีมหาโยธาเปนอันมากบำรุงเลี้ยงไว้ช้านาน ประดับด้วยเครื่องสรรพาสาตราวุธยุทธประหารอันคมกล้า ทำไฉนจึ่งไม่เห็นหมู่โยธาปรากฎในที่นี้” จึ่งมีพระราชบริหารตอบว่า ดูก่อนมารอาตมมิได้กล่าวสารมุษา ผิวเจรจาอลิกวาทก็มิอาจบันลุแก่พระโพธิญาณ อันว่ามหาโยธาหาญของอาตมนี้มีโดยแท้ตั้งแต่อาตมบำเพ็ญสมดึงษบารมีมา สิ้นกาล ๔ อสงไขยแสนมหากัลป์ แลมหาโยธาบารมีของอาตม สั่งสมบำรุงเลี้ยงมาช้านาน อาจกระทำให้สำเร็จสรรพกิจการ/*191พร้อมสิ้นทุกสิ่ง ประกอบด้วยติกขิณปัญญาวุธอันยิ่งล้วนแต่คมกล้า อาตมจึ่งเจรจาแก่ท่านดั่งนี้” เมื่อพระยามารได้สดับจึ่งตอบคดีวา ดูก่อนสิทธัดถกุมาร ซึ่งท่านว่าบำรุงเลี้ยงโยธานั้น คือเลี้ยงด้วยสิ่งอันใด” จึ่งตรัสตอบว่า ดูก่อนมารอาตมเลี้ยงโยธาหาญด้วยทานต่างๆ คืออันนทานวัดถาลังการหัยรถคชสารบุตรทารมังษรุธิรศีศะหทัย นานาเบญจมหาบริจาคมากครั้ง ตั้งแต่ก่อสร้างกฤษฎาภินิหารจะนับจะประมาณมิได้ แลท่านอาศรัยซึ่งกุศลเปนต้นว่าสมดึงษบารมี แลเบญจมหาบริจาคไตรจริยา ได้บำเพ็ญมาเมื่อครั้งใดจึ่งจะได้บัลลังก์นี้ ท่านอย่าพาทีมุษาวาท แลรัตนบัลลังก์อาศน์นี้มิควรจะถึงแก่ท่านผู้เปนพาลพูดมุษา ควรจะถึงแก่อาตมเปนแท้” เมื่อพระยามารได้สดับสาร พระมหาสัตว์ตรัสว่าตนเจรจามุษา ก็มีความพิโรธโกรธาเปนกำลัง มิอาจยับยั้งความโกรธไว้ได้ ก็กวัดแกว่งซึ่งจักราวุธอันคมดังกรดแล้วคว่างไป จะให้ประหารพระมหาบุรุษราชแลจักรนั้นอาจสามารถจะตัดวชิรบรรพตให้ขาด ครุวนาดุจตัดซึ่งหน่อเวฬุคุมพพฤกษ์ แสดงศัพท์พิลึกไปถึงที่ใกล้พระบรมโพธิสัตว์ก็ปวัตตนาการ กลายเปนเพดานกางกั้นในอุปริทิศาภาคควรจะอัศจรรย์ ฝ่ายหมู่มารบริสัชทั้งหลายนั้นก็คว่างไปซึ่งอาวุธน้อยใหญ่ แลยอดบรรพตอันปรากฎรุ่งโรจเปนเปลวอัคคี ก็กลายกลับเปนพวงบุบผาชาติมา/*192ลีต่างๆ ตกลงยังพื้นพสุธา ด้วยเดชานุภาพพระมหาพุทธังกูรราช ฝ่ายฝูงเทพยดาที่ประลาศละพระโพธิสัตว์ไปสถิตย์อยู่ยังขอบเขาจักรวาฬ ก็ชวนกันยื่นพระสอเยี่ยมภักตร์ทัศนาการพระมหาสัตว์จำนรรจากันว่า “พระสิทธัดถกุมารนั้นประกอบด้วยอุดมรูปสมบัติ น่าที่จะขจัดขจายเรี่ยรายลงด้วยฤทธิแห่งหมู่มาร เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความว่า เทพยเจ้าทั้งหลายแลเห็นองค์พระมหาบุรุษราช อันมีพระอาการองอาจ มิได้สดุ้งแต่ภัยดุจพระยาไกรสรสีหราชอันสถิตย์อยู่ในท่ามกลางหมู่มฤค มิฉะนั้นดุจสุบรรณ์อันสถิตย์อยู่ในท่ามกลางฝูงวิหคชาติ ก็ชวนกันประสาทโสมนัศสาธุการอำนวยชัย ในลำดับนั้นพระมหาสัตว์จึ่งดำรัสว่า ดูก่อนมาร ซึ่งท่านว่าได้กระทำกุศลมีนานาประเภท เปนเหตุให้บังเกิดบัลลังก์อันนี้ ยังจะมีผู้ใดรู้เห็นเปนสักขีพยานของท่านบ้าง พระยามารก็อ้างเอาบริสัชของตนว่า พยานของเราใช่แต่คนหนึ่งสองคนหามิได้ ชนทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ เปนสักขีพยานทั้งสิ้นทั้งนั้นแล้วชี้พระหัตถ์เอามารบริสัชทั้งปวง ในขณะนั้นหมู่มารบริสัชทั้งหลายก็แซ่ซ้องร้องรับสมอ้างว่า ข้าพเจ้าก็เปนพยาน ๆ เสียงสะเทื้อนสท้านปานปฐพีจะถล่มทลาย พระยามารจึ่งกล่าวว่าพยานของเรามากหลายก็อ้างสมสิ้นแล้ว แลผู้ใดเปนพยานของท่านเล่า. จึ่งตรัสตอบว่า พยานของเราอัน/*193ประกอบด้วยเจตนามิได้มีในที่นี้ อาตมจะกระทำพระธรณีอันปราศจากเจตนาเปนพยาน จึ่งตรัสโดยสารพระคาถาอรรถาธิบายความว่า รัตนบัลลังก์อันนี้บังเกิดเพื่อผลกุศลของอาตมา แลพยานอื่นๆ ดังฤๅจะรู้เห็น กาลเมื่อบำเพ็ญพิริยทานบารมีบริจาคนางมัทรีเปนทาน ก็บันดาลสุธาดลกัมปนาทหวาดไหว อันว่าปฐพีอันใหญ่จงเปนสักขีพยานแก่อาตมาในกาลบัดนี้ ประการหนึ่งอาตมาปราถนาโพธิญาณบัลลังก์ ตั้งแต่อดีตชาติสงสารประมาณมิได้ซึ่งวัตถุทานมิได้ให้แลศีลมิได้รักษานั้นก็มิได้มี แต่ในชาติอาตมเปนพระยาเวสสันดรชาติเดียวนั้น ก็ได้บำเพ็ญทานบารมี ถึงบริจาคนางมัทรีเปนอวสาน พื้นพสุธาก็กัมปนาการถึง ๗ ครั้ง แลกาลบัดนี้อาตมนั่งเหนืออปราชิตบัลลังก์อาศน์หมู่มารอริราชมาแวดล้อมยุทธนาการ เปนไฉนแผ่นพระสุธาธารจึ่งดุษณีภาพอยู่ฉะนี้ แลพระยามารอ้างบริสัทแห่งตนให้เปนกูฏสักขีขานคำมุษา แลพื้นปฐพีอันปราศจากเจตนาได้สดับคำอาตมในครั้งนี้จงรับเปนสักขีพยานแห่งข้า” แล้วเหยียดพระหัตถ์เบื้องขวาอันประดับด้วยจักรลักษณะงามดุจงวงไอยรา รุ่งเรืองด้วยพระนขามีพรรณอันแดง ดุจแก้วประพาฬออกจากห้องแห่งจีวร ครุวณาดุจวิชุลดาในอำพร อันออกจากระหว่างห้องแห่งรัตตวลาหก ยกพระดัชนีชี้เฉพาะพื้นมหินทรา จึ่งออกพระ/*194วาจาประกาศแก่นางพระธรณีว่า “ดูก่อนวนิดาดลนารี ตั้งแต่อาตมบำเพ็ญพระสมดึงษบารมีมาตราบเท่าถึงอัตตภาพเปนพระเวสสันดรราช ได้เสียสละบุตรทานบริจาคแลสัตตสฎกมหาทาน สมณะพราหมณาจาริย์ผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งจะกระทำเปนสักขีพยานในที่นี้ก็มิได้มี แต่พระสุนทรนารีนี้แลรู้เห็นเปนพยานอันใหญ่ยิ่ง เปนไฉนท่านจึ่งนิ่งมิได้เปนพยานอาตมาในกาลบัดนี้ ในขณะนั้นนางพสุนทรีวนิดาก็มิอาจดำรงกายาอยู่ได้ ด้วยโพธิสมภารานุภาพยิ่งใหญ่แห่งพระมหาสัตว์ ก็อุบัติบันดาลเปนรูปนารี ผุดขึ้นจากพื้นปฐพียืนประดิษฐานเฉพาะพระภักตร์พระพุทธังกุรราชเหมือนดุจร้องประกาศกราบทูลพระกรุณาว่า “ข้าแต่พระมหาบุรุษราช ข้าพระบาททราบซึ่งสมภารบารมีที่พระองค์สั่งสมอบรมบำเพ็ญมา แต่น้ำทักษิโณทกตกลงชุ่มอยู่ในเกษาข้าพระพุทธเจ้านี้ ก็มากกว่ามากประมาณมิได้ ข้าพระองค์จะบิดกระแสใสสินโธทกให้ตกไหลหลั่งลง จงเห็นประจักษ์แก่ไนยนาในครานี้ แลนางพระธรณีก็บิดน้ำในโมฬีแห่งตน อันว่ากระแสชลก็หลั่งไหลออกจากเกษโมลีแห่งนางวสุนทรีเปนท่อธารามหามหรรณพ นองท่วมไปในประเทศที่ทั้งปวงประดุจห้องมหาสาครสมุท พระผู้เปนเจ้าพุทธรักขิตาจารย์ จึ่งกล่าวสารพระคาถา อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยกล่าวแล้วแต่หลัง ครั้งนั้นหมู่มารเสนาทั้งหลายมิอาจดำรงกายอยู่ได้ ก็ลอยไปตามกระแสน้ำประลาศนาการ/*195ไปสิ้น ส่วนคิรีเมขละคชินทรที่นั่งทรง องค์พระยาวัสวดีก็มีบาทาอันพลาด มิอาจตั้งกายตรงอยู่ได้ ก็ลอยตามชลธารไปตราบเท่าถึงมหาสาคร อันว่าระเบียบแห่งฉัตรธวัชจามรทั้งหลาย ก็หักทบเท้าทำลายล้มลงเกลื่อนกลาด แลพระยามาราธิราชได้ทัศนาการเห็นมหัศจรรย์ดั่งนั้น ก็บันดาลจิตร์พิศวง ครั่นคร้ามขามพระเดชพระคุณเปนอันมาก พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถสรรเสริญคุณานุภาพโพธิสัตว์ อรรถาธิบายความก็ซ้ำหนหลัง ครั้งนั้นมหาปฐพีก็ป่วนปั่นปานประหนึ่งว่าจักร์แห่งนายช่างหม้อ บันลือศัพท์นฤนาทหวาดไหวสะเทื้อนสท้าน เบื้องบนอากาศก็นฤโฆษนาการ เสียงมหาเมฆครืนครั่นปิ้มปานจะทำลายภูผาทั้งหลายมีสัตตภัณฑ์บรรพตเปนต้น ก็วิจลจลาการขานศัพท์สำเนียงกึกก้องทั่วทั้งห้องจักรวาฬ ก็บันดาลโกลาหลทั่วสกลดังสะท้าน ปานดุจเสียงป่าไผ่อันไหม้ด้วยเปลวอัคคีทั้งเทวทุนทภีกลองสวรรค์ก็บันลือลั่นไปเอง เสียงครืนเครงดุจวิหิลาชอันสาดทิ้ง ถูกกระเบื้องอันเรืองโรจร้อนในกองอรรคนีการ อสุนีบาตก็ประหารลงเปรี้ยงๆเพียงพื้นแผ่นปฐพีจะพังภาค ดั่งห่าฝนถ่านเพลิงตกต้องพสุธาดลดำเกิงแสงสว่างหมู่มารทั้งหลายต่างๆ กระหนกตกประหม่ากลัวพระเดชานุภาพแพ้พ่าย แตกขจัดขจายหนีไปในทิศานุทิศทั้งปวงมิได้เศษ แลพระยามาราธิราชก็กลัวพระเดชบารมีปราศจากที่พึ่งที่พำนักนิ์ ซ่อนเร้นให้พ้นภัย/*196หฤทัยท้อระทดสลดสังเวช จึ่งออกพระโอษฐ์สรรเสริญพระเดชพระคุณพระมหาบุรุษราชว่า ดั่งอาตมาจินตนาการ อันว่าผลทานศีลสรรพบารมีแห่งพระสิทธัตถกุมารนี้ ปรากฎอาจให้บังเกิดมหิทธิฤทธิ์ สำเร็จกิจมโนรถปราถนาทุกประการ มีพระกระมลเบิกบานแผ่ไปด้วยประสาทโสมนัศ จึ่งทิ้งเสียซึ่งสรรพาวุธประนมหัตถ์ทั้ง ๒ พันอัญชลีกรนมัศการก็กล่าวสารพระคาถาว่า นโม เต ปุริสาชัญญ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ปุริสาชาไนยย์ชาติเปนอุดมบุรุษราชในโลกนี้ ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายวันทนาการชุลีพร้อมด้วยทวารทั้ง ๓ คือกายวจีมโนประนามประนตในบทบงกชยุคลบาท บุคคลผู้ใดในมนุษยโลกธาตุกับทั้งเทวโลก ที่จะปูนเปรียบประเสริฐเสมอพระองค์คงเทียมเทียบนั้นมิได้มี พระองค์ได้ตรัสเปนพระศรีสรรเพ็ชเสร็จแจ้งจตุราริยสัตย์ศาสดาจาริย์ มีพระเดชครอบงำชำนะหมู่มารเปนปิ่นปราช ฉลาดในอนุสัยแห่งสรรพสัตวโลก จะข้ามขนนิกรเวไนยย์ให้พ้นจตุรโอฆกันดาร บันลุฝั่งฟากอมฤตมหานฤพานอันเกษมสุข ปราศจากสังสารทุกข์ในครั้งนี้แลพระยาวัสวดีมาร โถมนาการพระคุณพระมหาบุรุษราชด้วยจิตร์ประสาทเลื่อมใส ผลกุศลนั้นจะตกแต่งให้ได้ตรัสแก่พระปัจเจกโพธิญาณในอนาคตกาลภายหน้า เมื่อพระยามารกล่าวสัมภาวนกถาสรรเสริญคุณพระโพธิสัตว์ แล้วก็นิวัตตนาการสู่สกฐานเทวพิภพ พอสายัณหเวลาพอพระ/*197สุริยายังมิทันจะอัศดงคต องค์พระมหาสัตว์ขจัดเสียซึ่งหมู่มารให้ปราชัยพินาศ ถึงซึ่งชำนะแก่สัตวโลกธาตุปราศจากภัย พระกระมลหฤทัยเกษมโสมนัศปรีดา วิสารทะองอาจสถิตย์เหนือปราชิตวิเชียรชาติบัลลังก์ ตั้งพระสมาธิจิตร์เปนอันดีมิได้หวาดไหว ในขณะนั้นฝูงเทพทัยกับทั้งพรหมบริสัท ซึ่งประลาศนาการเพราะความกลัวแก่มารภัย ไปสถิตย์อยู่บนขอบเขาจักรวาฬคอยชะแง้ภักตร์ทัศนาการ พระยามารกับพระมหาสัตว์ ใครจะมีชัยแลพ่ายแพ้แก่กัน เห็นหมู่มารอาธรรม์แตกฉานประลาศนาการไป ต่างองค์ดีพระทัยแซรซร้องร้องสาธุการ ประสานศัพท์โกลาหลนี่สนั่น ชวนกันกล่าวสรรเสริญพระคุณพระมหาบุรุษราชด้วยบาทพระคาถา อรรถาธิบายความว่าพระสิทธัดถราชกุมารนี้เปนมนุษย์ เหตุไฉนจึ่งมีชัยชำนะแก่เทพยบุตรหมู่มาร อันมีอานุภาพเห็นปานฉนี้ควรจะอัศจรรย์ เหตุดั่งนั้นเราทั้งหลายถวายพระนามกรพระองค์ประกาศว่า พระอนันตชินราชบังเกิดในครานี้ แลพระองค์ทรงพระปรีชาญาณ อาจแตกฉานประจักษแจ้งในไญยธรรมทั้งปวง อันหากำหนดที่สุดมิได้บุทคลผู้ใดมีชัยชำนะแก่หมู่มาร ก็ควรจะกระทำนมัสการด้วยเบญจางคประดิษฐ์พระองค์จำนงพระกระมลจิตร ปองประโยชน์สิ่งเดียวแต่พระโพธิญาณ แม้ว่าเศียรเกล้าแห่งเราท่านทั้งหลายก็ควรจะตัดออกกระทำสักการบูชา สมควรที่สัตว์โลกจะถวาย/*198วันทนานอบนบนมัสการเคารพพระองค์ เพียงที่จะเปนพระนราศภศาสดาจารย์ แลเทพยเจ้าทั้งหลายชวนกันสรรเสริญสาธุการพระเดชพระคุณพระมหาสัตว์ ด้วยถ้อยคำมีนาเนกประการ.
มารวิชัยปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๙ จบ.
อภิสัมโพธิปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๐
ในขณะนั้นอันว่าสุริยมณฑล อันมีประมาณได้ ๕๐ โยชน์ ก็โอภาษด้วยสหัสสรังษี ดุจกงแห่งจักรแก้ว อันจมลงไปในขีรสาครภายในห้องจักรวาฬ ก็ค่อยต่ำลงไปฝ่ายปัจฉิมโลกธาตุ ยังปรากฎอยู่ประมาณหัตถังคุลี อันว่าจันทรมณฑล มีประมาณได้ ๔๙ โยชน์ไพโรจจำรัสด้วยรัศมี ครุวนาดุจกงจักรเงินก็ผุดขึ้นมาในอัมพรานิลปถ ปรากฎฝ่ายปาจิณโลกธาตุ ภายในท่ามกลางแห่งจักรวาฬ โอภาษไพโรจอร่าม งามด้วยสุวัณณประภา ในพระสริราพยพ แห่งพระมหาบุรุษราช แลพระองค์ทรงนิสีทนาการสมาธิท่ามกลางอปราชิตบัลลังก์ยังลำต้นพระมหาโพธิพฤกษ์อันงามดุจท่อนเงินให้สถิตย์ พระปฤษฎางค์ประเทศกระทำภูมิ์เขตรที่นั้น ปานประหนึ่งว่าจมลงไปในกนกธารารศน้ำทอง เบื้องบุรพทิศสาภาคก็โอภาษต้องด้วยจันทรประภา ฝ่ายปัจฉิมทิศก็รุ่งเรืองด้วยรัศมีพระสุริยายอแสงสันท/*199โยบาตในปัจฉิมโลกธาตุ โชติช่วงชัชวาฬ ด้วยกาญจนพิสุทธรัศมี อันออกจากพระกายินทรียพระมหาสัตวแลทิพพกรรังษี มีพรรณจำรัสแรงร้อน ดุจเปนฝักฝ่ายมารดัษกรใจบาป ส่วนสสีรังษีมีหยาดอันเย็นทราบสริรกาย ดุจเปนฝักฝ่ายข้างพระพุทธังกุรราช แลพระสุริยาครุวนาดุจประลาศด้วยกลัวเดชแห่งสสิธร เหตุหมู่มารอมรทั้งหลายพ่ายหนีกลัวเดชบารมีพระมหาสัตว์ เบื้องว่าพระมหาบุรุษ ยังมารเสนาให้นิวัตตประลาศนาการทรงสถิตย์บนอุดมบัลลังก์สถาน อันยกซึ่งเสวตรฉัตรกางกั้นในอากาศ กล่าวคือตรุราชมหาโพธิ ภายในท่ามกลางกนกมณฑปคือระหว่างห้องแห่งจักรวาฬ อันสว่างด้วยแสงประทีป กล่าวคือดวงนิสากรโอภาษแจ่มจำรัส ดาดเพดานในเบื้องบนขจิตรไปด้วยดาวแก้ว อันกล่าวแล้วคือพื้นอากาศอันรดับดาดด้วยดวงดารา แวดวงด้วยปราการม่านกั้น กล่าวคือขอบคันจักรวาฬคิรี ฝ่ายฝูงเทพเจ้าทั้งหลายอันประลาศหลีกหนีด้วยกลัวภัยแห่งมาร ทราบว่าพระยามาราธิราชกับทั้งมารพลแตกฉาน พ่ายแพ้แลประลาสแต่อำนาจพระมหาสัตว์ดั้งนั้น ก็ชวนกันอุโฆษนาสาธุการถวายชัย ต่างองค์ต่างมาสู่ที่ใกล้โพธิมณฑลสถาน ฝูงนาคก็ขึ้นจากบาดานมาสู่ที่นั้น ฝูงสุบรรณก็ออกจากพิภพแห่งครุธ์ หมู่เทพบุตรแลพรหมทั้งหลาย ก็ออกจากพิมานแห่งตนๆ เกลื่อนกล่นกันมา มีหัตถ์ถือประทีปสุคนธบุบผาธวัชปดาก/*200ต่างๆ มาแวดล้อมพร้อมกันอุโฆษถวายชัยแก่พระมหาบุรุษว่า “ชัยชำนะมีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงศิริสวัสดี ปราชัยมีแก่มารผู้ปราถนาบาปธรรม สนั่นสำเนียงนฤนาท ท้าวสหัมบดีพรหมก็ลีลาศมาทรงทิพยฉัตรกางกั้น พระยากาฬนาคราช ก็กล่าวถูติกถารำพรรณ สรรเสิญพระคุณมีอเนกประการ ท้าวมัฆวานก็ทรงเป่าวิชยุตตมหาสังข์ทักษิณาวัฏศัพทบันลือลั่น ปัญจสิขรเทพพคนธรรพก็ดีดพิณทิพยถวายศัพท์ขันขาน ท้าวจตุโลกบาลก็มาสถิตย์ในทิศทั้ง ๔ แลอัฏฐวีสติยักข์เสนาบดี ๒๘ ก็ถือพระขรรค์ป้องกันอยู่โดยรอบแลแวดล้อมด้วยทวัตตึงสกุมารี ๓๒ ก็สพรั่งพร้อม มีมือถือผะอบสุวัณณหิรัญญรตนประพาฬมณีมีประการต่างๆ เต็มไปด้วยทิพยกุสุมชาติ เลื่อนลอยอยู่บนอากาศกระทำสักการบูชา แลสุยามเทวราชก็ทรงทิพยจามร มีคันแล้วด้วยทองถวายรำภายพัด สันตุสิตเทวราชก็ทรงทิพย์มณีตาลีปัดรำเพยพาน เทพยดาทั้งหลายอันเศษก็ถือเครื่องอภิเศกประการวิธีมีประเภทต่างๆ มาห้อมล้อมพระมหาสัตว์เปนบริวาร เทพยเจ้าทั่วจังหวัดหมื่นโลกธาตุล้วนทรงเพศดุจเล่นการมหรรศพ มาสโมสรสถิตย์ตั้งแต่ปฐพีดลเต็มตระหลอด ตราบเท่าถึงอกนิฏ์ฐพรหมโลกหาระหว่างมิได้ เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวสารพระคาถา อรรถาธิบายความเหมือนนัยหนหลัง แต่พิศดารออกไปกว่าก่อนครั้นล่วงเข้าราตรีปฐมยาม สมเด็จพระพิชิต/*201มารพุทธังกุรราช ทรงเจริญพระสมาธิภาวนา ยังอัฏฐสมาบัติให้บังเกิดแล้ว ทรงพระปรารภเพื่อจะระฤก บุเพนิวาสานุสติญาณด้วยกำลังพระอภิญา แลทรงพระอนุสรจินดาจับเดิมแต่ปัจฉิมบัลลังก์อาศน์ โดยปฏิโลมถอยหลังลงไป จึ่งมีคำปุจฉาว่า “ทรงพิจารณาระฦกเปนดั่งฤๅ? วิสัชนาว่า “ทรงระฦกว่า “อาตมามาแต่ไหน จึ่งมาสถิตย์บนอปราชิตโพธิบัลลังก์นี้” ก็เห็นแจ้งว่า มาแต่ฝั่งเนรัญชรนทีที่ลอยถาด แล้วระฦกเปนปฏิโลมต่อๆ ลงไปถึงที่ทรงรับมธุปายาศ แลที่ทรงพระบันทมทรงพระมหาสุบินแลที่เสวยโอฬาริกาหาร แลที่กระทำมหาปธานทุกรกิริยา แลกาลเมื่ออยู่ในสำนักอุทกรามบุตรดาบส แลอาฬารกาลามดาบส แลที่ให้ปติญาณ แก่กรุงพิมพิสารราชบพิตร แลที่สถิตย์ในอนุปิยอัมวันแลที่ทรงบรรพชา ณะฝั่งแม่น้ำอโนมานที แลที่อันออกจากกรุงกะบิลพัสดุ์ จนตราบเท่าถึงที่ประสูติ์ในลุมพินีวัน แลเสด็จสถิตย์ในครรพพระมารดา แลกาลลงสู่ปฏิสนธิแลสถิตย์ในดุสิตเทวโลก ตราบเท่ากาลเสวยพระราชเปนพระยาเวสสันดรโดยลำดับ ตั้งแต่ทรงบำเพ็ญพระบารมีมาจนถึงกาลกระทำมูลปณิธีอภินิหาร แทบบาทมูลพระพุทธทีปังกร แลทรงพระอนุสรกำหนดเห็นแจ้งตระหลอดลงไป ในที่สุด ๔ อสงไขยแสนมหากัลป เห็นนิวุฏฐขันธสันดานในอดีตบุพพ/*202ภพจบทั่วทั้งไตรภพ กำเนิดแลคติวิญญาณถีติทั้งสิ้นสำเร็จ ตรัสรู้แจ้งในบุพเพนิวาสานุสติอภิญญา ระฦกรู้ในบุพชาติทั้งมีประการเปนอันมาก จึ่งมีคำปุจฉาว่า “รู้ดังฤๅ? วิสัชนาว่า “รู้ตั้งแต่ชาติหนึ่งสองชาติตราบเท่าถึงสิบชาติยี่สิบชาติ จนพันชาติหมื่นชาติทั้งหลายว่า “อาตมบังเกิดในชาติภพโพ้นมีนามชื่อนั้น มีวรรณแลสัณฐานอย่างนั้น มีโคตรมูลดั่งนั้นๆ มีอาหารดั่งนั้นๆ ได้เสวยสุขแลทุกข์อย่างนั้นๆ กำหนดอายุเท่านั้น จุติจากชาตินั้นมาบังเกิดในชาตินั้น เปนลำดับสืบๆ ต่อกันมา จนตราบเท่าถึงปัจฉิมชาตินี้ มีครุวณาดุจบุรุษอันออกจากบ้านแห่งตนไปสู่บ้านอื่นตำบลอื่นนั้น ออกจากบ้านตำบลนั้นไปสู่บ้านอื่นสืบไป แล้วกลับมาสู่บ้านของตนแล้วคิดว่า “อาตมออกจากบ้านของตนไปสู่บ้านมีชื่อโพ้น ไปยืนที่นั้นนั่งที่นั้น ทำสิ่งนั้นๆ ก็ดีนั่งอยู่ก็ดี แล้วออกจากบ้านนั้นไปสู่บ้านอื่นสืบๆ ไปจนกลับคืนมาสู่บ้านเดิมของตนอีก เห็นแจ้งไปฉันใด สมเด็จพระมหาบุรุษก็ระฦกเห็นแจ้งไปในบุพพชาติอดีตภพเหมือนดั่งนั้น แลทรงตรัสรู้ในบุพเพนิวาศญาณ ในกาลราตรีปฐมยาม ครั้นล่วงเข้าเวลามัชฌิมยามสมัย ก็ทรงสำเร็จตรัสรู้ในทิพจักษุญาณ จึ่งมีคำปุจฉาว่า “ตรัสรู้เปนดังฤๅ?” วิสัชนาว่า “พระองค์ได้ทิพจักษุอันบริสุทธิดุจเปนทิพย์ ล่วงเสียซึ่งจักษุแห่งมนุษย์ เห็นซึ่งสัตว์ทั้งหลายอันจุติแลบังเกิดในที่ต่ำช้า/*203แลปณีต มีพรรณอันชั่วแลดีถึงซึ่งทุคติแลสุคติ อันควรแก่กุศลแลอกุศลของสัตว์จำพวกใดๆก็เห็นประจักษ์แจ้งตระหลอดทั่วไปในประเทศ คติแห่งสัตว์โลกนั้นจำพวกนั้นๆทั้งสิ้นว่า “สัตว์ทั้งหลายจำพวกนี้ประกอบไปในกายทุจจริต วจีทุจจริต มโนทุจจริตกรรม แลกล่าวอริยุปวาทเปนมิจฉาทิฏฐิ แลสมาทานซึ่งมิจฉาทิฏฐิกรรม ทำลายเบญจขันธ์เบื้องหน้า แต่จุติจิตรไปบังเกิดในอบายภูมิทั้ง ๔ แลสัตว์ทั้งหลายจำพวกนี้ประกอบในกายสุจริตวจีสุจริตมโนสุจริต มิได้กล่าวอริยุปวาทเปนสัมมาทิฏฐิและสมาทานซึ่งสัมมาทิฏฐิกรรม ทำลายเบ็ญจขันธเบื้องหน้าแต่จุติจิตรบังเกิดในสุคติภพ เห็นแจ้งประจักษในพระญาณตะหลอดทั่วไปในคติกำเนิดแห่งสัตว์โลกทั้งหลายต่างๆอย่างประหนึ่งว่า บุรุษอันยืนอยู่บนปราสาทอันมีอยู่ในท่ามกลางหว่างถนน ๔ แพร่ง เลงแลไปเห็นมนุษย์แลสัตว์ทั้งหลายอันเข้าสู่เรือนแลออกจากเรือนแลสัญจรไปมาตามวิถีแลนั่งอยู่ในที่ท่ามกลางทาง ๔ แพร่ง แลเห็นแจ้งประจักษดุจนั้น ครั้นล่วงเข้าปัจฉิมยามสมัยใกล้ปัจจุกาล จึ่งหยั่งพระญาณลงพิจารณาในปัจจยาการ อันเปนที่สั่งสมแห่งพระบรมสรรพเพชพุทธเจ้าทั้งปวง ทรงพิจารณาในพระปฏิจจสมุบปาทธรรมเปนอาทิ คืออวิชชาเปนปัจจัยให้บังเกิดสังขาร ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดวิญญาณ ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดนามรูป ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดสฬายตน ๆ เปน/*204ปัจจัยให้บังเกิดผัสสะ ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดเวทนา ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดตัณหา ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดอุปาทาน ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดภพ ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดชาติ ๆ เปนปัจจัยให้บังเกิดชรามรณะโสกปริเทวทุกขโทมนัศอุปายาสทั้งหลายต่างๆ ย่อมบังเกิดอาศัยซึ่งกันแลกันเปนลำดับ นับว่าเปนที่เกิดแห่งกองทุกข์ทั้งปวง ด้วยประการดังนี้ แล้วทรงพิจารณาซึ่งที่ดับแห่งกองทุกข์สืบไปว่า อวิชาดับสูญแล้วสังขารก็ดับตาม แลดับต่อๆกันลงไปตราบเท่าถึงชาติชรามรณโสกปริเทวทุกข์โทมนัศอุปายาศ แลดับเสียซึ่งกองทุกข์ทั้งสิ้นด้วยประการดังนี้ แล้วทรงพิจารณาถอยหลังลงไปเล่าว่า “ชรามรณะก็ไม่มีใครตกแต่งเบื้องว่า ชาติให้บังเกิดเบญจขันธ์ขึ้นแล้ว ก็ตรากตรำทำลายไปเอง เหตุดังนั้นก็ทรงเห็นแจ้งว่า ชาติปฏิสนธิมีแล้ว ก็มีชราแลมรณธรรมเปนที่ดำเนินในเบื้องน่า แล้วพิจารณาสืบไปว่า ชาตินั้นไหลมาแต่สิ่งอันใด ๆ เปนที่ตั้งเปนเหตุให้บังเกิด ก็ทรงเห็นแจ้งว่าชาติบังเกิดด้วยกรรมในกามภพ รูปภพ อรูปภพ เมื่อภพทั้ง ๓ มีแล้วก็มีชาติๆ ไหลมาแต่ภพ แลภพให้บังเกิด แลภพนั้นไหลมาแต่สิ่งอันใด ก็ทรงเห็นแจ้งว่าภพบังเกิดด้วยอุปาทาน คือถือหมั้นในภพทั้ง ๓ เมื่ออุปาทานทั้ง ๔ คือกามุปาทานถือมั่นในกิเลศกาม ๑ พัสดุกาม ๑ ทิฏฐุปาทานถือหมั้นในทิฏฐิวิปลาศ ๑ สีลัพพัตุปาทานถือหมั้น/*205ในสีลวัตรแห่งเดียรัตถีภายนอกพระศาสนา ๑ อัตวาทุปาทานถือหมั้นว่าตนเที่ยงนั้น ๑ เบื้องว่าอุปาทานยังมีอยู่ตราบใด ก็มีภพอยู่ตราบนั้น ภพนั้นไหลมาแต่อุปาทาน ๆ ให้บังเกิด แลอุปาทาน นั้นไหลมาแต่สิ่งอันใด ก็ทรงเห็นแจ้งว่า อุปาทานบังเกิดด้วยตัณหาคือความปราถนาในรูปเสียงกลิ่นรศที่สัมผัสสและธรรมารมณ์ เมื่อตัณหามีอยู่ตราบใดอุปาทานก็มีอยู่ตราบนั้น อุปาทานนั้นไหลมาแต่ตัณหา ๆ ให้บังเกิด แลตัณหานั้นไหลมาแต่สิ่งอันใด ก็ทรงเห็นแจ้งว่า “ตัณหาบังเกิดด้วยเวทนาทั้ง ๓ ประการ คือสุขเวทนาเสวยอารมณ์ต่างๆ อันเปนสุขนั้น ๑ ทุกขเวทนาเสวยอารมณ์เปนทุกขนั้น ๑ อุเปกขาเวทนาเสวยอารมณ์ มัทธยัดไม่สุขไม่ทุกข์นั้น ๑ เบื้องว่า มีเวทนาอยู่ตราบใด ตัณหาก็มีอยู่ตราบนั้น ตัณหานั้นไหลมาแต่เวทนา ๆ เปนเหตุให้บังเกิด แลเวทนานั้นไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่าเวทนาบังเกิดด้วยผัสส เมื่อผัสสารมณ์ทั้ง ๖ มีรูปเปนต้นมาสัมผัสสแล้ว เวทนาก็เสวยซึ่งผัสสารมณ์นั้น เวทนานั้นไหลมาแต่ผัสส ๆ เปนเหตุให้บังเกิด แลผัสสนั้นไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่าผัสสบังเกิดด้วยสฬายตนแลอายตนทั้ง ๖ มีจักขวายตนเปนต้นมีอยู่ตราบใด ผัสส ๖ ก็มีอยู่ตราบนั้น ผัสสนั้นไหลมาแต่อายตน ๆ เปนเหตุให้บังเกิด แลอายตนนั้นไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่าอายตนะบังเกิด/*206ด้วยนามรูป เบื้องว่ามหาภูตรูป ๔ คือปฐวี อาโป เตโช วาโยธาตุ กับนามขันธคือสัญญาและสังขาร ๆ นั้นได้แก่เจตสิกธรรมทั้งหลายอันเศษ แลนามรูปมีอยู่ตราบใดก็มีอายตนะอยู่ตราบนั้น อายตนนั้นไหลมาแต่นามรูปๆ เปนเหตุให้บังเกิดแลนามรูปไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่า นามรูปบังเกิดด้วยวิญญาณเบื้องว่าวิญญาณคือจิตรยังปรากฎ แลประพฤติเปนไปด้วยกุศลากุศลวิบากในไตรยภพทั้ง ๓ แลกำเนิด ๔ คติ ๕ วิญญาณถีติ ๗ สัตตาวาศ ๙ ตั้งอยู่ตราบใด นามรูปก็มีอยู่ตราบนั้น นามรูปนั้นไหลมาแต่วิญญาณ ๆ เปนเหตุให้บังเกิด แลวิญญาณนั้นไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่า วิญญาณบังเกิดด้วยสังขารทั้ง ๓ คือบุญญาภิสังขารได้แก่กามาวจรกุศลวิบากและรูปาวจรกุศลวิบาก ตกแต่งให้บังเกิดในกามสุคติภพทั้ง ๓ คือมนุษย์แลฉกามาวจรสวรรค์ แลรูปาวจรพรหมทั้ง ๑๖ ชั้นนั้น ๑ อบุญญาภิสังขารได้แก่อกุศลวิบาก อันตกแต่งให้บังเกิดในกามทุคติภพทั้ง ๔ คือสัตว์เดียรัจฉานเปรตอสุรกายแลนรกนั้น ๑ อเนญชาภิสังขารได้แก่อรูปาวจรกุศลวิบาก อันตกแต่งให้บังเกิดในอรูปภพทั้ง ๔ ชั้น มีอากาสานัญจายตนภพเปนต้นนั้น ๑ เบื้องว่าสังขารทั้ง ๓ มีอยู่ตราบใด วิญญาณก็มีอยู่ตราบนั้น วิญญาณนั้นไหลมาแต่สังขาร ๆ เปนเหตุให้บังเกิด แลสังขารไหลมาแต่สิ่งดังฤๅ? ก็ทรงเห็นแจ้งว่าสังขาร/*207บังเกิดด้วยอวิชชาคือโมห อันครอบงำสันดานปกปิดกำบังปัญญามิให้เห็นแจ้งในพระไตรลักษณญาณ แลพระจตุราริยสัจจธรรมทั้ง ๔ เมื่ออวิชชามีอยู่ตราบใด สังขารก็มีอยู่ตราบนั้น แลสังขารนั้นไหลมาแต่อวิชชา ๆ เปนเหตุให้บังเกิดแลทรงพิจารณาโดยปฏิโลม ถอยหลังลงไปตั้งแต่ชรามรณเปนอาทิด้วยประการดังนี้ แลทรงพิจารณาพระปฏิจจสมุบปาทธรรมอันกอปด้วยกาล ๓ แลสนธิ ๓ สังเขป ๔ มีอาการ ๒๐ โดยพิศดาร เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความก็ซ้ำเหมือนนัยหนหลัง ในณขนั้น พอเปนเวลาตัมพารุณสมัยไขแสงทองส่องอร่ามฟ้า สมเด็จพระมหาสัตว์ก็ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ดับสูญสิ้นอาสวกิเลศ เปนสมุจเฉทประหาร พร้อมกันกับมหัศจรรย์ทั้งปวง จึ่งเปล่งพระพุทธสีหนาทปฐมอุทานตรัสทักตัณหาโดยสารพระคาถาว่า อเนกชาติสํสารํ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า “แต่ตถาคตท่องเที่ยวมาในชาติสงสารประมาณเปนอันมาก สืบเสาะแสวงหาช่างอันกระทำเรือนกล่าวคือตัณหาอันก่อสร้างนามรูป ก็มิได้พบพานทรมานเสวยชาติทนทุกข์ลำบากแล้วๆ เล่าๆ ดูก่อนตัณหา ผู้เปนช่างกระทำเรือนให้ตถาคต กาลบัดนี้ถาคตพบท่านแล้วเห็นตัวท่านแล้ว ตั้งแต่นี้สืบไปในเบื้องน่า ท่านมิได้กระทำเรือนให้ตถาคตสืบไปอีกแล้ว แลกลอนเรือนทั้งปวงของท่าน ตถาคตก็ภินทนาการหักทำลายเสียสิ้นแล้ว /*208ฉ้อฟ้าเรือนของท่านตถาคตก็ประหารขจัดขจายสิ้นแล้ว แลจิตรของตถาคต ก็ปราศจากสังขารทั้ง ๓ ซึ่งจะตกแต่งให้บังเกิดในไตรภพสืบต่อไปอีกนั้นหามิได้แล้ว แลสันดานแห่งตถาคต ก็ถึงซึ่งสิ้นสูญจากตัณหาเปนนิราวเศษโดยแท้ เมื่อสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเปล่งพระพุทธสีหนาทประภาษทักตัณหาแล้ว มีพระพุทธดำริห์สืบไปว่า แต่ตถาคตบริจาคบุตรทาระทาน ธนสารมังษโลหิต กับทั้งองค์ชีวิตรสิ้นกาลนานถึง ๔ อสงไขยแสนมหากัลป ก็เพราะเหตุประโยชน์ด้วยโพธิบัลลังก์อันนี้ กาลบัดนี้ตถาคตก็ยังกิเลส ๑๕๐๐ ให้สูญสิ้นจากสันดาน ได้พระโลกุตตรธรรมสำเร็จมโนรถประสงค์แล้ว อัศจรรย์ในขณะนั้นก็บังเกิดมี อันว่ามหาปฐพีอันมีประมาณกำหนดโดยหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็อุโฆษนาการบันลือลั่นดัง กังสดารอันประหารด้วยค้อนเหล็กดังสนั่น ได้ละร้อยพันหมื่นแสนเสียงสเทื้อนสท้าน สำแดงวิจลจลาการกัมปนาทมหาสาครสมุทก็ตีฟองนองคลื่นอุทยาน ดื่นดาดรดมศัพท์สำเนียงโครมครึกกึกก้อง บันดาแก้วประดับทุกทิพยพิมาน ก็เปล่งแสงส่องสัตตรัตนรังษีจำรัสประภัศสรโอภาษไพโรจกว่าปรกติธรรมดา บันดาทิพยพฤกษลดาในเทพยอุทยาน ก็บันดาลเพล็ดดอกออกผลทั่วสกลกิ่งก้าน เกิดมหัศจรรย์ปรากฎ อันว่าขุนเขาพระสิเนรุราชบรรพตก็โน้มยอดโอนอ่อนดุจถวายวันทนาการ ปานประ/*209หนึ่งว่ายอดหวายอันต้องอัคคีลน อันว่าขณิกพัศแลกุสุมพัศก็ตกลงยังปฐพีมณฑลสถาน มันทวาตาก็รำเพยพัดพานภอเย็นสบาย น้ำในบ่อบึงแลสระทั้งหลายก็บังเกิดดุจเปนคลื่นคลั่ง กระแสชลในนทีน้อยใหญ่ก็มิได้ไหลหลั่งหยุดอยู่ดุจน้ำในสระแลวาปี เบ็ญจวรรณกุสุมชาติก็บันดานลอยดาดไปในชลทีชโลทกทุกตำบล คชสารก็บรรหารศัพท์คำรญร้องก้องโกญจนาท หมู่ดุรงค์ตระกูลสินทพชาติก็บันลือศัพท์หฤหรรษ์ ไกรสรสีหราชก็แผดสีหนาทสนั่นสเทื้อนสท้าน บันดาชนมีจักษุอันธการ ก็ได้จักษุประสาทแลเห็นรูปทุกสิ่งสรรพ ชนที่พธิรชาตินั้นก็ได้โสตรประสาทสดับซึ่งศัพทารมณทั้งหลาย ชนที่เปนค่อมก็เหยียดกายขึ้นได้ตรงมิได้ค้อมคด ชนที่เปนเปลี้ยก็บทจรไปไหนได้ สรรพภัยก็มิได้มีแก่นิกรสัตว์ทั้งหลายทั่วโลก ระงับความเศร้าโศกวิโยคทุกข์ทุกสิ่งสรรพอันตรธาน ในขณะนั้นอันว่าจุติแลปฏิสนธิกาลก็มิได้มีแก่สัตตนิกาย สัตว์ทั้งหลายต่างมีเมตตาจิตรแก่กันทุกถ้วนหน้า เว้นจากเวรานุเวรอาฆาฏประทุษร้าย เพลิงในนรกก็ดับสูญหายทั่วทุกนิริยสถาน ทั้งน้ำแสบในขารนทีธารก็เหือดแห้ง ภูเขาถ่านเพลิงก็ดับแสงขจัดขจายทำลายลง สิมพลีพฤกษก็มิคงโค่นล้ม โลหภุมภีก็แตกรทมเพิกพังพินาศ ด้วยกาลสูตก็ขาดทุกเส้นทั้งสิ้น สรรพเครื่อง/*210พันธนาการ มีขื่อคาเปนอาทิก็พินทนาการ ความหยากน้ำในเปรตวิสัยก็บันดานระงับกระวนกระวาย ภัยแห่งสัตว์เดียรัจฉานทั้งหลายก็มิได้มีความเร่าร้อน ด้วยเปลวอัคคีก็เสื่อมสูญจากสันดานสัตว์ต่างๆ ก็โสมนัศมโนภิรมย์ปรีดา กล่าวปิยกถาสมัคสโมสรแก่กัน น้ำเค็มในโลโณทกมหาสมุทนั้นก็กลายกลับเปนมธุรศโอชา สรรพอเนกนานาวุธในมนุษย์ก็เปล่งพิสุทธิ์รังษี บันดาดุริยางคดนตรีทุกสิ่งสรรพทั้งนั้นบันดานดังขึ้นเองบันเลงศัพท์เสนาะห์สรรพาภรณอุปโภคแห่งมนุษย์ไม่มีใครเคาะกระทบกระทั่ง ก็ดังขึ้นเองดุจเพลงพิณพาทย์ไพรเราะห์สำเนียงนฤนาท ทั่วทิศานุทิศก็เกลื่อนกลาดเรี่ยราย ด้วยบุบผชาติทั้งหลายนาเนกประการ สรรพสัตว์ก็เสวยสุขสำราญบันเทิงใจ อมรทุนทภีกลองชัยในสุรโลกก็บันลือลั่นศัพท์ปรากฎ หมู่ชฎิลดาบสก็ร่ายมนต์พร้อมสพรั่ง ฝูงคนธรรพก็ขับร้องประโคมดนตรี ฝูงกินนรกินรีก็ร้องรับ ศัพทนฤโฆษดีดแข่งขานประสานสุนทรกถา ฝูงอมรสุรางค์วณิดาก็ฟ้อนรำ กระทำอุปหารกิจถวายพุทธสัมโพธิปราโมชเปรมปรี ทั้งทิพยมณฑารมาลีก็ตกลงเองจากอากาศกระทำสักการบูชา ใช่แต่เท่านั้น ยังมหัศจรรย์อื่นๆ เปนอันมากหากบันดานปรากฎทั่วทศทิศาดลสรรพรุกขชาติที่ทรงผล ก็น้อมกิ่งลงเลจถวายอภิวาทบันดาไม้ที่มีใบก็บังเกิดดอกประทุมชาติ ออกตามรเบียบใบ บันดาไม้ที่มีกิ่งก้านกอหน่อ แลยอดแลลำต้นแลรากแล/*211เครือ ก็บันดานออกประทุมชาติออกตามกิ่งก้านกอหน่อยอด แลลำต้นรากเครือทั่วไป ทุกหมู่รุกขลดาชาติเบื้องบนอากาศก็ห้อยย้อยไปด้วยดวงดอกโกมุทบุศบา ดาดาษบันดาพื้นแผ่นศิลาก็บังเกิดกอประทุมชาติกอละ ๙ ดอก บันดานทั่วประเทศปาสาณทุกตำบล ในมหาสาครสมุทก็ดาดาษไปด้วยโกมลมีพรรณ ๕ ประการ ทั่วทั้งจักรวาฬก็อากูลไปด้วยระเบียบธวชมาลาแลพวงบุบผานานาวรรณกุสุมชาติสัมปัชชลิตโอฬาร ปานประหนึ่งว่านันทวันแลจิตรลดาวัน มิศกวัน ปารุสกวัน สวรรค์ทั้ง ๔ อันมีในดาวดึงษเทวโลกสุราลัยสถาน ตั้งแต่เขตรขอบเขาจักรวาฬด้านข้างบุรพทิศ ก็ติดเนื่องไปด้วยระเบียบทิพยธงชัย เต็มตระหลอดไปจนตราบเท่าถึงขอบจักรวาฬด้านปัจฉิมทิศ ตั้งแต่เขตรเขาจักรวาฬด้านทักขิณทิศ ก็เต็มติดตระหลอดไปด้วยทิพยธงชัย ตราบเท่าถึงขอบเขาจักรวาฬด้านอุตตรทิศภายในห้องแห่งจักรวาฬ ดานวิจิตรไปด้วยศิริโสภาคพ้นที่จะรำพรรณ ในเวลากลางวันก็เห็นดวงดาราปรากฎชัชวาลดุจกาลราตรี ฝูงนานาชาติปักษีก็บินร่อนร่าดาดาษกลาดเกลื่อนไปในทิฆัมพรคัคฆนาดล บันดาไม้ที่มีผลก็เกิดพวงทั่วไปในสินทุพิสัยทุกประเทศสถาน ฝูงอมรพรหมมารหมู่นักสิทธิพิทยาธร กินรนาคสุบรรณคนธรรพทานพทั้งหลาย ก็ขวนขวายในทศนกิจ เพื่อจะชมพระบรมพิชิตตมารมุนินทร พร้อมกันทั้งสิ้นทุกถ้วนหน้า แลสมเด็จ/*212พระสัมมาสัมพุทธสัพพัญญู ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ อันประดับด้วยอุฬารโลกุตรคุณสมบัติ มีพระจตุเวสารัชชญาณแลทสพลญาณเปนต้น ในลำดับแห่งเวลาตามภตารุณสมัยพร้อมกันกับมหัศจรรย์ทั้งปวง ในกาลนั้นก็บังเกิดโกลาหลทั้งสกลโลกธาตุเปนอันหนึ่งอันเดียว ตั้งแต่เหฏ์ฐาภาคปฐพีดลจนตราบเท่าถึงพรหมโลกเปนกำหนด แต่ที่ภอจุจดปลายเส้นขนหางทรายจามรี เทพยเจ้านฤมิตรสุขุมกายเท่าอะณูปรมาณู ลงประชุมอยู่ในที่มีประมาณเท่านั้นถึง ๑๐ องค์บ้าง ๒๐ องค์บ้าง ๓๐ องค์บ้าง ตราบเท่าถึงร้อยองค์พันองค์หมื่นองค์ จนถึงแสนโกฏิองค์ก็มีเปนอันมาก นิมิตรแต่จักษุให้กว้างภอแลเห็นองค์พระสัพพัญญูแลหมู่เทพยดาทั้งหลายมาแต่หมื่นจักรวาฬ ประดิษฐานเต็มจักรวาฬอันนี้ เพื่อจะทัศนาบูชาภิวันทนชุลีพระผู้มีพระภาค มากเหลือล้นพ้นจะคณนา หมู่ยักษ์ทั้งหลายก็ลงแทรกอยู่ในระหว่างแห่งหมู่เทพยดาอเนกนับ ฝูงคนธรรพก็ลงแทรกในระหว่างแห่งหมู่อสุรคณา ฝูงนาคาก็ลงแทรกอยู่ในระหว่างแห่งหมู่คนธรรพ ฝูงสุบรรณก็ลงแทรกอยู่ในระหว่างแห่งหมู่นาคนิกร หมู่กินรก็ลงแทรกอยู่ในระหว่างแห่งคณากินรกินรี ก็มีทิพยฉัตรปรากฎอยู่เรียงราย ระหว่างแห่งฉัตรทั้งหลายก็มีสุวัณณจามรเรียงเรียบ ระหว่างแห่งจามรก็มีระเบียบทิพยธงชัยไพโรจเรียงระดับ ระหว่างธงชัยก็มีธงปฎากสลับแลสล้างสลอน /*213แวดล้อมบวรรัตนบัลลังก์อาศน์ แห่งสมเด็จพระบรมโลกนาถอันแรกได้วิมุตติเสวตรฉัตร ตรัสรู้พระพุทธรัตนอนาวรญาณ.
อภิสัมโพธิปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๐ จบ.
โพธิสัพพัญญูปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๑
ในกาลนั้น สมเด็จพระสัมพัญญูก็เข้าสู่สมาบัตินวาปุพพวิหาร ประมาณมากกว่าแสนโกฏิ ทรงนิสัชชนาการด้วยเอกะบัลลังก์ เสวยธรรมปีติด้วยวิมุติสุขสิ้นสัตตวารสมัยในที่นั้น ครั้นล่วง ๗ วันจึ่งเสด็จอุษฐาการจากพระรัตนบัลลังก์ ทรงประดิษฐานยืนอยู่ณทิศอิสาณ ทรงทำอุปะหารคือลืมพระเนตร์อันงามดุจนิลุบล บูชาพระมหาโพธิสิ้น ๗ วันเปนกำหนด แลที่อันนั้นก็มีนามปรากฎชื่ออนิมมิลเจดีย์ฐาน ในลำดับนั้นเทพยดาบางจำพวกก็จินตนาการเกิดกังขาว่า “ดังอาตมปริวิตกอันว่าพุทธการกธรรมอย่างอื่นนั้น จะมิได้มีหรือประการใด? สมเด็จพระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบในกังขาวาระดำริห์นั้น พระทัยปราถนาจะกระทำพระปาฏิหาร บันเทาเสียซึ่งความกังขาแห่งเทพยดาทั้งปวง จึ่งกระทำพระอิทธิฤทธิปาฏิหาร นฤมิตรที่รัตนจงกรมในอุตตรทิศาภาคแห่งพระมหาโพธิ เอาเขาพระสิเนรุราชในหมื่นจักระวาฬมากระทำเปนเสาทองรองรับ/*214ในเหษฐาภาค เอาทรายในท้องมหาสมุททั้งหมื่นโลกธาตุมาเรี่ยรายบนพื้นรัตนจงกรมสฐาน เอาดวงพระจันทรพระอาทิตย์ในหมื่นจักรวาฬมาตามเปนประทีปชวาลา เอาดวงดาราในหมื่นโลกธาตุมาเปนดาวประดับบนพื้นเพดาน คือคัคฆนาดลประเทศแล้วทรงแสดงอเนกวิวิธาปาฏิหาร เสด็จพุทธดำเนินจงกรมบนรัตนจงกรมสฐานถ้วน ๗ วัน แลที่อันนั้นก็ได้นามบัญญัติว่า รัตนจงกรมเจดีย์ จำเดิมแต่ปฐมโพธิล่วงได้ ๗ วันสามหน สิริเปน ๒๑ วันด้วยกัน พระฉพรรณรังษี ก็ยังมิได้โอภาศออกจากพระสริระกายครั้นล่วงถึง ๗ วันเปนคำรบ ๔ จึ่งเสด็จไปนิสีทนาการสถิตย์ในรัตนาฆระเรือนแก้ว อันประดิษฐานในทิศภายัพแห่งพระมหาโพธิ แลรัตนฆรนั้นมีพื้นภูมิภาคคือพระสติปัฏฐานทั้ง ๔ ปักลงซึ่งเสากล่าวคือพระจตุริทธิบาท ๔ แลยกขึ้นซึ่งฝากล่าวคือพระวินัยปิฎก ตั้งเหนือพรึงกล่าวคือพระสัมมัปปทานทั้ง ๔ ประดิษฐานบนรอดแลพื้น กล่าวคืออัฏฐสมาบัติทั้ง ๘ แลเรียบเรียงซึ่งระเบียบแห่งกลอนในเบื้องบน กล่าวคือพระสุตตันตปิฎก แลมุงซึ่งหลังคากล่าวแล้วคือพระอภิธัมมปิฎก แลเรือนแก้วของพระนราศพสุคต ล้วนแล้วด้วยพระสัทธรรมทั้งสิ้น นักปราชพึงรู้ว่ารัตนาฆระ และพระองค์ทรงพิจารณาซึ่งพระไตรปิฎกทั้ง ๓ อันประกอบด้วยอาคม ๔ นิกาย ๕ องค์ ๙ ประดับด้วยพระธรรมขันธ์ ๘๔๐๐๐ แลทรงพิจารณาพระวินัยปิฎก พระ/*215สุตตันตปิฎกจนถึงพระอภิธัมมปิฎก ตั้งแต่พระปรมัดถสังคิณี พระวิภังค์ พระธาตุกถา พระปุคคลบัญญัติ พระกถาวัตถุ พระยะมก ทั้ง ๖ พระคัมภีร์ พระฉัพพิธพรรณรังษียังอัดอั้นมิได้โอภาศออกจากพระสริระกาย ๆ รุ่งเรืองดุจดวงทิพากรอัศฎงคตอันลดตกต่ำลง ประดิษฐานเหนือพื้นแห่งน้ำ เหตุพระกมลหฤทัยยังคับแคบมิได้กว้างขวาง ยังไม่จุไม่ภอแก่พระสัพพัญญุตญาณ มีครุวณาดุจติมิงคลมหามัจฉาชาติ อันมีกายกำหนดโดยยาวได้ ๓๐๐ โยชน์ แลว่ายเข้ามาเหนือหลังสาครสมุทอันกว้างลึกแต่ประมาณ ๒๐๐ โยชน์ ๓๐๐ โยชน์ ก็มิอาจบ่ายผันศีศะแลหูหางแหวกว่ายไปโดยสดวกได้ ให้ขัดขวางคับแคบใจยิ่งนัก เบื้องว่าบ่ายศีศะแลหูหางไปมา แลกระแสชลธาราในที่ไกลได้ ๗๐๐ โยชน์ ๘๐๐ โยชน์ ก็หวั่นไหวพลุ่งพล่านปานประหนึ่ง ว่าน้ำร้อนอันเดือดอยู่ในหม้อซึ่งตั้งบนเตาเพลิง มีอุประมัยเหมือนดังนั้น ต่อเมื่อใดว่ายออกไปสู่มหาสมุทอันกว้างลึกได้ ๘๔๐๐๐โยชน์ จึ่งมีจิตรกว้างขวาง จะบ่ายศีศะแลหางเวียนว่ายไปในทิศทั้งปวง ก็ะดวกมิได้ขัดสนเหมือนด้วยพระทศพล ทรงพิจารณาพระสมันตมหาปัฏฐานอนันตนัย อันประดับด้วยจตุวีสติปัจจัย ๒๔ มีเหตุปัจจัยเปนอาทิ เปนมหาปกรณ์ ประกอบด้วยนัยอธิบายอันสุขุมคัมภีร์ภาพไพศาร สมควรแก่พระสัพพัญญุตญาณพิสัย พระปัญญาประพฤติเปนไปในธรรมานุปัสสนาญาณ โดยยถา/*216สุขสำราญมิได้ขัดข้อง พระกระมลสันดานก็ผุดผ่องโอภาศ พระหทัยวัตถุประสาทก็สุกใส แลน้ำอันเลี้ยงดวงพระหทัยประมาณซองหัดถ์หนึ่งนั้น ก็ใสบริสุทธิ์มิได้ขุ่นมัวทั่วทั้งพระโลหิตในพระสกลกาย ตลอดถึงพระฉวีวรรณ์ก็ผ่องผุดบริสุทธิ์พรรณพิลาศ ในลำดับนั้นพระฉัพพรรณรังษีก็โอภาศแผ่ออกจากพระสริรกายา อันว่านิลประภาก็เขียวสดเสมอด้วยสีแห่งดอกอังชัญ มิฉนั้นดุจพื้นแห่งเมฆดลแลดอกนิลุบล แลปีกแห่งแมลงภู่ ผุดออกจากพระอังคาพยพในที่อันเขียวแล่นไปจับเอาราวป่า แลพระรัศมีที่เหลืองนั้น มีครุวณาดุจสีหรดารทองแลดอกกรรณิกา แลกาญจนปัฏอันแผ่ไว้ พระรัศมีออกจากพระสรีระประเทศในที่อันเหลืองแล้วแล่นไปสู่ทิศานุทิศต่าง ๆ พระรัศมีที่แดงก็แดงอย่าพาลทิพากร แลแก้วประพาฬแลกมุทประทุมกุสุมชาติ โอภาศออกจากพระสรีรอินทรีย์ในที่อันแดง แล้วแล่นฉวัดเฉวียนไปในประเทศที่ทั้งปวง พระรัศมีที่ขาวก็ขาวดุจดวงรัชนิกร แลแก้วมณีแลสีสังข์ แลแผ่นเงินแลดวงดาวพกาพฤกษ์พุ่งออกจากพระสริระประเทศในที่อันขาว แล้วแล่นไปในทิศโดยรอบพระรัศมีหงสสิบบาทก็พิลาศเล่ห์ประดุจสีดอกเซ่ง แลดอกชบาแลดอกหงอนไก่ ออกจากพระกรัชกายรุ่งเรืองจำรัส พระรัศมีประภัศรประภา ครุวณาดุจสีแก้วผลึกแลแก้วไพรฑูริย์เลื่อมประพราย ออกจากพระบวรกายแล้วแล่นไปในทศทิศวิจิตรรุจี/*217โอฬาร และพระฉัพพรรณรังษีทั้ง ๖ ประการ แผ่ไพศาลแวดล้อมไปโดยรอบพระสกลกายินทรีย์ กำหนดที่ ๑๒ สอกโดยประมาณ อันว่าศศิสุริยประภาแลดาราก็วิกลวิการอับแสง เศร้าสีดุจฮิงห้อยเหือดสิ้นสูญ มิได้จำรูญไพโรจโชติชัชวาลย์ เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์จึงกล่าวพระคาถา อรรถาธิบายความก็ซ้ำความหลัง เบื้องว่าสมเด็จพระผู้ทรงสวัสดิ์ภาค พิจารณาพระปริยัติพระไตรปิฎกในเรือนแก้วนั้นถ้วน ๗ วันเปนกำหนด แลที่อันนั้นก็ได้นามปรากฎชื่อว่า รทนฆรเจดีย์ ครั้นล่วงเข้า ๗ วันเปนคำรบ ๕ พระบรมศาสดาก็เสด็จไปทรงนั่ง ด้วยเอกบัลลังก์สมาธิณะภายใต้ไม้อัชชปาลนิโครธ อันสถิตย์ในบุริมทิศาภาคแห่งพระมหาโพธิ เสวยวิมุติผลสมาบัติอยู่ในที่นั้นอีก ๗ วันเปนกำหนด ดั่งจะรู้มานิโครธพฤกษฉายาตำบลนั้น เปนที่หมู่ชนผู้เลี้ยงแพะทั้งหลายไปนั่งอาศรัยร่มไม้นั้น เปนนิรันตรกาลแต่ก่อน เหตุดั่งนั้นไม้ไทรต้นนั้น จึ่งได้นามบัญญัติเรียกว่าอัชชปาลนิโครธในสมัยนั้น ส่วนพระยาวัสวดีมาราธิราชจึ่งดำริห์ว่า “ตั้งแต่อาตมาติดตามพระสัทธัดถราชกุมารสิ้นกาลมีประมาณเท่านี้ ด้วยคอยหาโอกาศที่จะทำอันตราย ก็มิได้เห็นช่องที่จะประมาทพลาดพลั้งแต่สักสิ่งหนึ่งก็มิได้มี และพระสิทธัดถราชกุมารนี้ หนีล่วงพ้นจากพิสัยอาตมได้เปนแท้แล้ว ก็/*220มีจิตโทมนัศเปนกำลังจึ่งลงมาจากเทวโลกแล้ว มานั่งในหนทางใหญ่แห่งหนึ่ง จึ่งจินตนาการซึ่งเหตุ ๑๖ ข้อ เอานขาขีดลงในพื้นภูมิภาค นับเปนคะแนน ๑๖ รอย ดำริห์ว่าอาตมมิได้บำเพ็ญทานบารมีเหมือนพระสิทธัดถกุมาร จึ่งมิได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าดุจพระสิทธัดถนี้ แลขีดลงรอย ๑ พลางดำริห์สืบไปเล่าว่า อาตมมิได้บำเพ็ญศีลบารมี ๑ เนกขัมมบารมี ๑ ปัญญาบารมี ๑ วิริยบารมี ๑ ขันตีบารมี ๑ สัจจะบารมี ๑ อธิฏฐานบารมี ๑ เมตตาบารมี ๑ อุเบกขาบารมี ๑ จึ่งมิได้ตรัสรู้เปนพระพุทธเจ้า ดุจพระสิทธัดถกุมารนี้ แล้วขีดลงโดยวารดำริห์สิ่งละรอยๆ เปนสิบรอยด้วยกัน ลำดับนั้นก็ดำริห์สืบไปว่า อาตมมิได้บำเพ็ญทศบารมีทั้ง ๑๐ อันเปนอุปนิศัยเพื่อจะให้ตรัสรู้ซึ่งอสาธารณญาณทั้ง ๖ คืออินทรีย์ปโรปริยัตตญาณ ๑ อาสยานุสยญาณ ๑ มหากรุณาสมาบัติญาณ ๑ ยมกปาฏิหิริยญาณ ๑ อานาวรณญาณ ๑ สัพ์พัญ์ญุตัญ์ญาณ ๑ จึ่งมิได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าเหมือนพระสัทธัดถกุมารนี้ แล้วขีดลงโดยวาระดำริห์ซึ่งอสาธารณญาณทั้ง ๖ ญาณ ๆ ละรอย สิริเปน ๑๖ รอยด้วยกัน ในลำดับนั้นจึ่งนางมารธิดาทั้งหลาย ๓ คือ นางราคา ๑ นางอรดี ๑ นางตัณ๎หา ๑ มิได้เห็นพระบิดาปรากฎในเทวโลก จึ่งดำริห์ว่า “พระบิดาเสด็จไปในที่ใดในกาลบัดนี้” ก็เล็งแลดูด้วยทิพยจักษุเห็นพระบิดาไปนั่งอยู่ในหนทางใหญ่ในมนุษยโลก เอานขาขีดพสุธาอยู่ดั่งนั้น นางทั้ง ๓ ก็ลงมาสู่สำนักนิ์แล้วทูล/*219ถามว่า “พระองค์ทรงพระทุกข์โทมนัศด้วยเหตุดั่งฤๅ? พระยามารก็บอกเหตุดั่งนั้นแก่ธิดาทั้ง ๓ แลนางทั้ง ๓ จึ่งกราบทูลว่า “พระบิดาอย่าได้ทรงพระปริวิตกไปเลยข้าพเจ้าทั้ง ๓ จะอาษาไปกระทำพระสิทธัดถให้อยู่ในอำนาจแห่งตน แล้วจะนำมาถวายพระองค์ให้จงได้” จึ่งตรัสตอบว่า “ดูกรแม่ทั้ง ๓ บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งก็มิอาจสามารถจะกระทำให้พระสิทธัดถอยู่ในอำนาจได้” ข้าแต่พระบิดาข้าพเจ้าทั้ง ๓ คงจะพันธนาการซึ่งพระสิทธัดถ ด้วยบ่วงทั้งหลายมีราคเปนต้น เพราะว่าข้าพเจ้าทั้ง ๓ คนนี้เปนสัตรี แลจะนำมาถวายให้จงได้ ในกาลบัดนี้พระองค์อย่าทรงปริวิตกไปเลย” แล้วนางมารธิดาทั้ง ๓ ก็ทูลลาบิดามาสู่สำนักนิ์พระศาสดาจาริย์อันเสด็จนิสัชชนาการอยู่ ณภายใต้อัชชปาลนิโครธรุกขมูล แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาสมณ ข้าพเจ้าจะบำเรอบาทยุคลแห่งพระองค์” สมเด็จพระสัพพัญญู ก็มิได้เอาพระทัยใส่ในถ้อยคำแห่งนางมารธิดาทั้ง ๓ แลมิได้ลืมพระเนตรขึ้นทัศนาการ ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่เปนปรกติ แลนางทั้ง ๓ จึ่งดำริห์ว่า ธรรมดาบุรุษย่อมมีอัธยาสัยเสน่หาในสัตรีอันมีรูปร่างสัณฐานต่างๆ บ้างก็รักสัตรีที่เปนกุมารี บ้างก็รักสัตรีอันตั้งอยู่ในปฐมวัย แลมัชฌิมวัย แลปัจฉิมวัยก็มีบ้าง เราทั้งหลายจักประโลมด้วยรูปต่างๆ โดยอเนกประการ แลนางมารธิดาทั้ง ๓ ก็นฤมิตรอัตตภาพแห่งตนๆ คนละร้อยๆ เปนรูป/*220ตรุณกุมารียังไม่มีบุตรบ้าง ที่มีบุตรแล้วคนหนึ่งบ้างสองคนบ้าง ที่เปนรูปสัตรีมัชฌิมวัยบ้าง ปัจฉิมวัยบ้างถึง ๖ อย่าง ๖ ครั้งตามแต่จะต้องพระทัยปราถนา ไปแวดล้อมพระศาสดาแล้วก็ทูลเล้าโลมดุจกาลก่อน. สมเด็จพระบรมครูก็ทรงนิ่งมัทยัตมิได้ตรัสประการใด แลนางมารธิดาทั้งหลาย ก็กระทำอิดถีมายาโดยอาการลิลาศชำเลืองเนตรฟ้อนรำขับร้องมีประการต่างๆ ก็มิอาจสามารถจะยังพระหฤทัยพระพิชิตมาร ให้กัมปนาการกำเริบได้ในลำดับนั้น พระภควันตบพิตรจึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสขับนางมารธิดาทั้งหลายว่า “ท่านจงหลีกออกไปเสียให้พ้นจากที่นี้ จะมากระทำเพียรพยายามในที่ฉะเพาะหน้าตถาคตมิสมควร สมควรที่จะไปกระทำประโลมในที่เฉพาะหน้าแห่งบุรุษทั้งหลายอื่น ซึ่งราคยังมิได้ขาดจากสันดานอันสรรพกิเลสมีราคเปนต้น ตถาคตมาละเสียสิ้นแล้ว ดั่งฤๅจะนำไปซึ่งตถาคตให้อยู่ในอำนาจแห่งตนได้” แล้วมีพุทธฎีกาตรัสโดยสารพระคาถาว่า ยัส์ส ชิตํ นาวชียติ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า กเลศอันใดอันหนึ่งในโลก อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดผจญชะนะแล้ว แลซึ่งจะกลับชะนะแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นอีก แลจะไปตามอำนาจกิเลสนั้นอีกหามิได้แล้ว แลพระสัพพัญญูมีอารมณ์เปนอันมากหาที่สุดจะนับมิได้ ด้วยอำนาจแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ปราศจากสัญจรมรรคาแห่งราคาทิ/*221กิเลสทั้งหลายแล้ว แลท่านจะนำไปซึ่งพระสัพพัญญูสู่อำนาจโดยกิเลสมรรคาอันใด ประการหนึ่งอันว่าข่ายคือตัณ๎หาอันร้อยตรองไว้ซึ่งสัตว์ ให้สัตว์ทั้งหลายหลงบริโภคอาหารอันประกอบด้วยพิศม์ คือเบญจกามคุณทั้ง ๕ อันจะนำไปสู่ไตรภพใดๆนั้น พระสัพพัญญูเจ้าพระองค์ใดตัดเสียได้เปนสมุจเฉทประหาน มิได้มีในพุทธสันดานสิ้นสูญแล้ว แลท่านจะนำไปซึ่งพระสัพพัญญูเจ้าพระองค์นั้นให้บันลุอำนาจโดยกิเลสมรรคาอันใดได้เล่า เมื่อมีพระพุทธฎีกาตรัสดั่งนี้ นางมารธิดาทั้ง ๓ ได้สดับจึ่งกล่าวว่า คำซึ่งบิดาดำรัสนั้นเปนความจริง อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว บุคคลผู้ใดในโลกจะพึงนำไปสู่อำนาจแห่งตนมิได้โดยแท้ แล้วก็พากันไปสู่สำนักนิ์พระบิดา ในลำดับนั้นครั้น ๗ วันล่วงไปแล้ว สมเด็จพระศาสดาจาริย์ก็เสด็จอุษฐาการจากบัลลังก์สมาธินั้น เสด็จพระพุทธดำเนินไปสู่มุจจลินทพฤกษไม้จิก อันประดิษฐานในปราจิณทิศแห่งพระมหาโพธิ ทรงนิสัชชนาการด้วยบัลลังก์สมาธิณภายใต้ร่มไม้นั้นเสวยวิมุติสมาบัติสุข อยู่ในที่นั้นอีกสัตตวาร ในกาลนั้นอันว่าอกาลมหาเมฆก็ตั้งขึ้นในอากาศ ยังหยาดแห่งวรรโษทกให้ตกลงมิได้ขาดตั้ง ๗ วัน ลำดับนั้นยังมีพระยานาคตนหนึ่ง มีนามว่ามุจลินทนาคราช มีอานุภาพมากบังเกิดอยู่ในสระโบกขรณี อันมีในที่ใกล้มุจลินทพฤกษ์นั้น เบื้องว่าพระยาอหินาคได้เห็นซึ่งพระพุทธมหา/*222นาคดั่งนั้นก็มิอาจอยู่ในพิภพแห่งตนได้ ก็ขึ้นมาจากมหาสระจินตนาการว่า “ท่านผู้นี้มีสริระวิลาศเลิศครอบงำเสียซึ่งหมู่มฤคา แต่บันดาที่สถิตย์ในพนสณฑ์นี้ ชรอยจะเปนเทพยดาพิเศษ ประดับด้วยฉัพพิธเภทพรรณรังษีโอภาศ พิจารณาไปก็แจ้งว่าเปนองค์พระสัมมาสัมพุทธโลกนาถอันประเสริฐบังเกิดในโลก เสด็จมาสู่นิวาศถานแห่งอาตมา ด้วยทรงพระมหากรุณาอนุเคราะห์ เปนมหาลาภอันใหญ่ยิ่ง ผิฉะนั้นอาตมจะกระทำซึ่งกายป้องกันเสียซึ่งมูลมลทินอย่าให้ถูกต้องพระกรชกาย จึ่งขดเข้าซึ่งขนดกายเปน ๗ รอบแวดวงองค์พระศาสดาจาริย์ แล้วก็แผ่พังพานอันใหญ่ ป้องปกเบื้องบนพระอุตตมังคศิโรตม์ หวังประโยชน์จะมิให้เย็นและร้อน ถูกต้องแดดลมแลฝนเหลือบยุงแลสรรพสัปปชาติ์ต่างๆ มาสัมผัศพระกรชกาย เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้วฝนก็หายหยุด แลพระยาพุชฌงค์นั้นจึ่งคลายออกซึ่งขนดกายอาตมาแปลงกายาเปนมนุษย์มานพ มาถวายอภิวันท์ชุลี อยู่ในที่เฉพาะพระภักตรสมเด็จพระสัพพัญญู สมเด็จพระบรมครูก็ออกจากที่สมาบัติอันนั้น จึ่งเปล่งพุทธอุทานโดยสาระพระคาถาว่า สุโข วิเวโก ตุฏฐัส์ส เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า บุคคลอันเห็นซึ่งมรรคผลวิมุติธรรมปรากฎแล้ว ก็ยินดีในอุปธิวิเวกเปนเอกอุดมสุขในโลก เว้นจากอาโภคพยาบาทสำรวมในการุญญภาพทั่วไปในนิกรสัตว์ทั้งปวง ประการหนึ่งอันว่า/*223สุขอันใดซึ่งปราศจากราคาทิกิเลศ เหตุล่วงเสียซึ่งกามศุขในโลกนี้แลขจัดเสียซึ่งราคี คืออัสมิมานละขาดจากสันดาน แลสุขอันนั้นเปนบรมสุขเขษมสานประเสริฐโดยแท้ เมื่อเปล่งออกซึ่งพุทธอุทานกถาดังนี้แล้ว ก็เสด็จอุษฐาการจากที่นั้น ดำเนินพระพุทธลีลาศไปสู่ราชายตนพฤกษ์ไม้เกดอันมีในทิศาภาคทักษิณแห่งมุจจลินทรุกขมูล ทรงนิสัชชนาการด้วยสมาธิปัลลังก์ ณภายใต้ร่มไม้ราชายตนพฤกษ เสวยวิมุติผลสุขสมาบัติอยู่ที่นั้นสิ้น ๗ วันเปนอวสาน ครั้นล่วงสัตตวารเวลากาลอรุณุคคมนสมัย ก็ออกจากสมาธิวิหาร ทรงประดิษฐานอยู่ในที่นั้น ในกาลนั้นสมเด็จอมรินทราธิราช ทอดทิพย์จักษุเล็งแลดูในมนุษย์โลก ได้ทัศนาการพระศาสดาจาริย์อันทรงนิสัชชนาการ อยู่ยังราชายตนรุกขมูล จึ่งทรงพระจินตนาการว่าพระผู้ทรงพระภาคจำเดิมแต่ปฐมาภิสัมโพธิ จนตราบเท่าถ้วน ๗ วัน ๗ หนสิริเปน ๔๙ วันถึงวันนี้ ควรที่พระองค์จะเสวยพระกระยาหาร จึ่งนำมาซึ่งผลสมออันเปนทิพยโอสถลงมาจากเทวโลกแล้วน้อมเข้าไปถวายพระสัพพัญญู ๆ ก็ทรงรับผลสมอทิพย์นั้น เสวยแล้วทรงทำสรีรกิจลงพระบังคน แล้วท้าวสหัสนัยก็ถวายน้ำบ้วนพระโอษฐ์ ทรงบ้วนพระโอษฐ์แล้วก็เสด็จสถิตย์อยู่ณราชายตนพฤกษมูลนั้น
ในกาลนั้นยังมีพาณิชทั้งสองพี่น้อง มีนามตบุสสะ ๑ ผลิกะ ๑ พาซึ่งหมู่เกวียนอันบันทุกสินค้า ๕๐๐ เล่มมาโดย/*224มรรคาอันไกลปราถนาจะไปค้าขาย ณะอุกกลาชนบทในมัชฌิมประเทศ มาถึงที่ใกล้พนสณฑ์อันนั้น ยังมีเทพยดาองค์หนึ่งเปนญาติสาโลหิตแห่งพาณิชทั้งสองแต่ในกาลก่อน มาบังเกิดในทิพย์พิมานประดิษฐานบนรุกขชาติต้นหนึ่ง ซึ่งมีในที่ใกล้หนทางอันนั้น ครั้นเห็นพาณิชทั้งสองมากับหมู่เกวียน ๕๐๐ จึ่งดำริห์ว่า “พาณิชทั้งสองนี้เปนญาติของอาตมาแต่กาลบุเรภพ พากันหลงอยู่ในสงสารวัฏฏจะได้รู้เหตุซึ่งพุทธุปบาทก็เพราะอาตมา จะได้บันลุพระพุทธสรณาคมในครานี้ จึงกระทำด้วยอานุภาพให้กองเกวียนทั้งหลายนั้น ผัดผันกลิ้งไปมิได้ นิ่งแน่อยู่ในที่เดียว ชนทั้งปวงตีต้อนโคซึ่งเทียมเกวียน ก็มิอาจชักลากไปให้ไหวได้ ต่างคนก็ตกใจกระทำพลีกรรม บวงสรวงแก่เทพยดาอันรักษาทาง แลเทพยเจ้าองค์นั้นจึ่งแสดงกายให้ปรากฎแล้ว จึ่งยกหัตถ์ขึ้นชี้บอกทางแก่พาณิชทั้งสองว่า “ดูก่อนท่านผู้นฤทุกข์ บัดนี้สมเด็จพระผู้มีพระภาค ได้ตรัสแก่พระบรมาภิเศกสมโพธิใหม่ เสด็จอาศรัยสถิตย์อยู่ณราชายตนรุกขมูลตรงนั้น ท่านจงไปสู่สำนักนิ์พระโลกุตตมาจาริย์ กระทำนมัสการแล้วจงถวายซึ่งข้าวสัตตูก้อนสัตตูผงแก่องค์พระทศพล จะมีผลประโยชน์แลสุขแก่ท่านสิ้นกาลนาน” แล้วเทพยดานั้นก็อันตรธานมิได้ปรากฎ แลพาณิชทั้งสองพี่น้องก็บังเกิดพิศวง ด้วยได้เห็นองค์เทพยดา ทั้งได้สดับปวุติกถาแห่งพุทธุปบาท ก็มีจิตร์ปสาทโสมนัศ/*225ยินดี แล้วเหลือบแลไปในทิศข้างโน้นข้างนี้ ก็เห็นองค์พระสัพพัญญู อันทรงนิสัชนาการอยู่ณภายใต้ร่มไม้เกษประกอบด้วยทวัดดิงษมหาบุรุษลักษณ ๓๒ แลอสีตยานุพยัญชน ๘๐ ทัศ พระฉัพพรรณรังษีจำรัสรุ่งเรืองรุจิโรภาส ก็มีจิตร์ยินดีหลากเลื่อมใสศรัทธาปราโมทย์ จึ่งดำริห์ว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าบังเกิดในโลกจริงเปนแท้ บริบูรณด้วยพระสรีระรูปอันงามยิ่งนักควรที่จะทัศนา แล้วออกวาจาว่า “เปนลาภของเราอันประเสริฐ” พลางนำเอาเข้าสัตตูก้อนสัตตูผงตรงเข้าไปสู่ที่ใกล้พระศาสดาจาริย์ ถวายอภิวันทนาการแล้วนั่งในที่ควรข้างหนึ่ง จึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขออาราธนาพระพุทธองค์จงทรงพระอนุเคราะห์รับบิณฑบาตไทยทานของข้าพระพุทธเจ้า เพื่อจะให้เปนประโยชน์แลสุขแก่ข้าพาณิชทั้งสองสิ้นกาลช้านาน. ลำดับนั้นสมเด็จพระพิชิตมาร จึ่งทรงปริวิตกว่า “บาตรของตถาคตก็มิได้มี แลเยี่ยงอย่างพระชินสีห์แต่ปางก่อนทรงรับบิณฑบาตด้วยพระหัดถ์มีบ้างหรือประการใด แลกาลบัดนี้ตถาคตจะรับซึ่งข้าวสัตตูก้อนสัตตูผงด้วยเหตุดังฤๅ” พระสัพพัญญูทรงพระจินตนาดังนี้ด้วยเหตุอันใด? วิสัชชนาว่า แท้จริงอันว่าบาตร อันฆฏิการมหาพรหมถวายนั้น อันตรธานแต่ในกาลเมื่อรับมธุปายาสแห่งนางสุชาดา ทรงรับถาดปายาสเสวยแล้ว นำไปลอยในกระ/*226แสน้ำเนรัญชรนที แต่ถาดนั้นก็จมลงไปอยู่ในพิภพแห่งพระยากาฬนาคราช ตั้งแต่วันนั้นมา ๔๙ วันก็มิได้เสวยพระกระยาหารสิ่งใด แต่ไม่อิดโรยหิวโหยพระกำลัง มิได้ทรงหยากซึ่งอันนปานาหาร พระอาการเปนปรกติอยู่มิได้ทุพพลภาพ แลซึ่งพระพุทธอาโภคจะรับบิณฑบาตของสองพาณิชพี่น้องนั้น เพราะพระการุญจิตรจะอนุเคราะห์แก่ชนทั้งสอง จึ่งทรงพระปริวิตกดังนี้. ณะกาลนั้นจึ่งท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ ทราบในพระพุทธอัธยาสัย ก็นำเอาบาตรอันล้วนแล้วด้วยศิลา มีพรรณดังศรีถั่วเขียวทั้ง ๔ บาตรมาทั้ง ๔ ทิศ ๆ ละองค์น้อมเข้ากราบทูลถวาย ให้ทรงรับซึ่งข้าวสัตตูด้วยบาตรทิพย์ทั้ง ๔ สมเด็จพระชินสีห์ก็ทรงรับทั้ง ๔ บาตร เพื่อจะรักษาปสาทศรัทธาแห่งท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ พระองค์ ใช่จะทรงรับด้วยมหิจฉภาพเจตนานั้นหามิได้ จึงทรงพระอธิษฐานผสานบาตรทั้ง ๔ เข้าเปนบาตรเดียวแล้ว ก็ทรงรับเข้าสัตตูด้วยบาตรนั้น ทรงกระทำภัตตกิจ กาลเมื่อเสวยเสร็จแล้ว ตปุสผลิกพาณิชทั้งสองจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองนี้ถึงซึ่งพระบรมครูเปนที่พึ่ง ถึงซึ่งพระธรรมเปนที่พึ่ง และพระพุทธองค์จงทรงทราบว่า ข้าพระบาททั้งสองนี้เปนอุบาสกในพระพุทธศาสนาตั้งแต่กาลวันนี้เปนต้น ข้าพระองค์ก็ตั้งอยู่ในปาณุเปตสรณคม ตราบเท่าถึงทำลายชีพ แล้วก็ทูลขอสิ่งอันใดอันหนึ่ง ซึ่งควร/*227จะอภิวาทนาการจำเดิมแต่วันนี้ ต่างองค์พระชินสีห์สืบไปในภายน่า สมเด็จพระศาสดาก็ทรงยกพระทักษิณหัดถ์ ขึ้นปรามาสเหนือพระอุตตมังคศิโรตม์ ลำดับนั้น นว่าพระเกษธาตุทั้ง ๘ เส้น มีศรีดุจแก้วอินทนิลแลปีกแมลงภู่ มิฉนั้นดุจศรีดอกอัญชันแลอุมมารบุปผชาติ ก็หล่นลงประดิษฐานในฝ่าพระหัดถ์ จึงโปรดประทานพระเกษธาตุทั้ง ๘ นั้น แก่พาณิชทั้งสอง ๆ รับพระเกษธาตุ ประกอบด้วยประสาทโสมนัศ ครุวนาดุจได้โสรดสรงด้วยอมฤตยรศวารี ถวายอภิวาททูลลาพระนราศพมุนี แล้วก็หลีกออกไปจากที่นั้น ในกาลนั้นพาณิชทั้งสอง ได้เปนปฐมอุบาสกในศาสนา ตั้งอยู่ในเท๎ววาจิกสรณคม ถึงซึ่งพระพุทธสรณ พระธรรมสรณแต่สองประการเท่านั้น เหตุพระอริยสงฆ์ยังมิได้บังเกิดปรากฎในโลก.
โพธิสัพพัญญูปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๑ จบ.
พรหมัช์เฌสนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๒
ในกาลนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคก็เสด็จจากร่มราชายตนพฤกษ กลับไปทรงนิสีทนาการณะอัชปาลนิโครธรุกขมูล แล้วทรงพระพุทธปริวิตกว่า “ธรรมดาว่าบมิได้มีที่เคารพนบนอบต่ำตนได้ชื่อว่าอยู่เปนทุกข์ แลตถาคตจะไปสำนักสมณพราหมณาจาริย์ผู้ใดจะได้กระทำเคารพนับ/*228ถือสักการบูชาอาศรัยสำนักอยู่ในวันนี้” แล้วกลับทรงพระพุทธดำริห์ใหม่เล่าว่า “เมื่อตถาคตมีสีลขันธปัญญาขันธ์วิมุติญาณทัศนขันธ์ยังบมิได้บริบูรณ์ ก็ควรจะไปทำเคารพนบนอบนับถือสักการบูชา อาศรัยอยู่ในสำนักสมณพราหมณาจาริย์ผู้อื่น เพื่อจะบำเพ็ญเพียรเล่าเรียนปฏิบัติในอภิสมาจาริกวัตรทั้งปวง มีสีลขันธ์เปนอาทิ แลกาลบัดนี้ตถาคตก็มีอัตตจริยาทั้งปวง ตั้งแต่สีลขันธ์เปนต้นบริบูรณ์ในสันดานพร้อมสิ้นแล้ว บมิได้เล็งเห็นบุทคลผู้ใดในมนุษยโลกกับทั้งเทวโลกแลพรหมโลก แต่บันดาสมณพราหมณาจาริย์เทพยดามนุษย์อันสมมติเปนสัตว์ จะจัดหาผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะบริบูรณ์ด้วยสีลสมาธิปัญญาแลวิมุติธรรม กับทั้งวิมุติญาณทัศนคุณจะยิ่งกว่าตถาคต แลตถาคตจะได้กระทำเคารพนับถือสักการบูชา อาศรัยอยู่ในสำนักบุทคลผู้ใดอีกเล่าบมิได้มีแล้วทั่วทั้งไตรยภพ ผิฉะนั้นควรตถาคตจะกระทำสักการบูชา เคารพนับถือพระโลกุตรธรรมที่ตถาคตตรัสรู้แทนครูแลอาจารย์ จึ่งจะชอบ” แล้วก็มีพระพุทธปริวิตกสืบต่อไปเปนอาจิณวิสัยพระสัพพัญญูสืบๆ มาทุกพระองค์ว่า “ธรรมที่ตถาคตตรัสรู้นี่ลึกซึ้งสุขุมคัมภีรภาพ ยากที่จะหยั่งรู้หยั่งเห็นเปนอรรคอุดมธรรมปณีตยิ่งนัก แลสัตว์ทั้งปวงซึ่งจะล่วงรู้ด้วยวิจารณปัญญาโดยสามารถตรึกตรองเอาเองนั้นบมิได้ ต่อเมื่อใดเปนอุดมบัณฑิตย์ชาติจึ่งจะตรัสรู้ แลสรรพสัตว์/*229ทั้งหลายล้วนแต่มีสันดานยินดีอยู่ในกามคุณกองราคาทิกิเลศครอบงำกำบังปกปิดไว้ให้ลุ่มหลงในสงสารสมุท ไหนจะตรัสรู้แจ้งซึ่งปฏิจสมุบาทปัจยาการแตกฉานรำงับดับเสียซึ่งสรรพสังขาร ประหารราคาทิเกิลศให้สิ้นสูญแห่งตัณหาอุปาทานบันลุพระปรินิพพานได้ เบื้องว่าพระตถาคตจะแสดงพระสธรรมเทศนาอนุศาสนโนวาท สัตว์ทั้งหลายอื่นก็จะบมิอาจตรัสรู้ซึ่งพระโลกุตรธรรมนี้ ก็จะเปนวิเหสภาคีลำบากกายไม่เปนประโยชน์แก่นสาร” แล้วก็ทรงพระจินตนาการโดยพระคาถา อรรถาธิบายความว่าธรรมอันนี้เดิมทีตถาคตก็บมิได้เคยสดับมาแต่ก่อน แลจะตรัสรู้ได้ด้วยยากยิ่งนัก จักแสดงแก่สัตว์อื่น พื้นแต่ขวนขวายอยู่ในราคโทษโมหไหนเลยจะตรัสรู้ได้โดยง่าย ครุวณาดุจยังกระแสชลธารให้ไหลทวนขึ้นไปในประเทศที่เหนือน้ำ เหตุธรรมอันนี้คัมภีรภาพยากที่จะตรัสรู้แจ้งประจักษ์ แลสัตว์ทั้งหลายย่อมมีสันดานหน่วงหนักอากูลเต็มไปด้วยกองกิเลศดุจน้ำเต้าอันเต็มไปด้วยน้ำ แลภาชนอันเต็มไปด้วยเปรียงเน่าแลท่อนผ้าเก่าอันชุ่มไปด้วยน้ำมัน มิฉนั้นดุจมืออันติดเปื้อนไปด้วยหญ้าคา ย่อมเศร้าหมองอยู่ด้วยราคาภิรัติขัดแค้นอยู่ด้วยโทษประทุษร้าย แลมุ่งหมายมัวเมาอยู่ด้วยโมหหากปิดบังดั่งฤๅจะรู้แจ้ง ซึ่งธรรมอันนี้ ๆ ตถาคตตรัสรู้ด้วยพิริยภาพเปนอันมาก แลทานซึ่งบมิได้บริจาคนั้นก็บมิได้มี ศีลที่บมิได้รักษานั้นก็หามิได้ ภาวนา/*230ที่ไม่เจริญนั้นก็ไม่มี บารมีทั้งหลายใดที่มิได้บำเพ็ญก็ไม่ปรากฎ ย่อมประพฤติทั่วทศบารมีทุกสิ่งทุกประการ จึ่งอาจสามารถขจัดเสียซึ่งพลเสนามาร ให้ปราชัยในสมัยสายัณห์ ครั้นล่วงเข้าปฐมยามราตรี ก็ตฤกถึงบุพเพนิวาศญาณ กาลมัชฌิมยามก็ได้ซึ่งทิพยจักษุญาณโอภาศ พื้นพสุธาจะได้กัมปนาทแต่มาตรว่าองคุลีหนึ่งก็ไม่พึงมี ต่อลุปัจฉิมยามปัจจุสราตรี พิจารณาพระปฏิจสมุบาทแตกฉานสำเร็จแก่พระสัพพัญญุตญาณขณใด พื้นพระธรณีจึ่งจะหวั่นไหวในขณะนั้น แลธรรมอันนี้บุทคลเห็นปานดั่งตถาคตตรัสรู้ด้วยติกขญาณอันยอดยิ่งได้ด้วยยาก แลโลกิยประชาชนเปนอันมากดั่งฤๅจะตรัสรู้” เมื่อสมเด็จพระสัพพัญญูทรงพระอาวัชนาการดั่งนี้ ก็มีพระกระมลหฤทัยน้อมไปในอัปโปสุกภาพ ถอยท้อต่อที่จะตรัสพระสธรรมเทศนา โปรดเทพามนุษย์นิกรสัตว์ทั้งนั้น เหตุมีพระพุทธอัธยาศรัยสำคัญวิปลาศ. จึ่งมีคำปุจฉาว่าซึ่งมีพระพุทธปริวิตกวิปลาศนั้นดั่งฤๅ? วิสัชนาว่าวิปลาศนั้น คือผิดกับพระกระมลจิตรแต่ก่อน. จึ่งปุจฉาว่าพระกระมลจิตรแต่ก่อนนั้นดั่งฤๅ? วิสัชนาว่า กาลในอดีตภพครั้งเมื่อเสวยพระชาติเปนพระสุเมธดาบส ได้เห็นองค์สมเด็จพระพุทธทีปังกรกับพระอริยสังฆ์สาวก อันจะเข้าไปโคจรบิณฑบาต ในกรุงอมรวดีนครแลพระองค์ทรงสละเสียซึ่งพระอรหัตผลดุจถึงพระหัตถ์มิได้ปราถนา แลทรงเปลื้องซึ่ง/*231ดาบสบริขารทั้งปวงทอดพระกายบันทมลงเหนือภูมิภาคมรรคาอันเปนที่เปือกตม ครุวนาดุจท่อนทองอันวางลงไว้ในที่ศิริสัยยาศน์อันแล้วไปด้วยแก้วอินทนิล กระทำพระกายเปนตพานถวายพระศาสดาจาริย์กับพระอริยสาวกสงฆ์ อาราธนาให้ดำเนิรไปบนพระองค์ครั้งนั้น ด้วยทรงจินตนาปราถนาพระโพธิญาณ จะได้รื้อขนสัตว์โลกกับทั้งเทวโลก ให้พ้นจากโอฆสงสารวัฏ. จึ่งปุจฉาว่า กาลบัดนี้ก็ได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณสมพระกระมลประสงค์แล้ว ไฉนจึ่งกลับพระทัยท้อถอยมีขวนขวายอันน้อย จะมิได้ตรัสพระสธรรมเทศนาโปรดสัตว์โลกฤๅว่าทรงพระอาโภคหลงลืมพระสติ ที่ทรงพระดำริห์ปราถนาไว้แต่อดีตกาล แลพระพุทธสันดาน ยังบมิได้ปราศจากโมหะฤๅประการใด? คำวิสัชนาว่าอย่าสงสัยดั่งนั้นมิชอบ พระพุทธสันดานจะยังประกอบด้วยโมหอกุศลสํกิเลศบาปธรรมทั้งปวงนั้นหามิได้ จึ่งปุจฉาว่าไฉนจึ่งทรงพระปริวิตกฉนี้ ไม่มีพระกรุณาแก่สัตวเหมือนแต่ก่อนหรือประการใด? แต่กาลในอดีตภพเสวยพระชาติเปนพระบรมโพธิสัตว์ สร้างสมพระบารมีมาก็ย่อมทรงพระกรุณาแก่สัตว์ โดยแต่เห็นพยัคฆ์ตกลงในเหวอดอาหารอยู่ ก็เสียสละพระชนม์ชีพโดดลงในเหว ให้กายแลชีวิตรเปนทานเปนอาหารแก่พยัคฆ์บริโภค จนถึงปัจฉิมชาตินี้ ถ้าไม่มีพระกรุณาแก่สัตว์ไฉนจะสละศิริสมบัติแลขัติยพันธุวงษกับทั้งองค์พระพิมพาอันเปนที่เสน/*232หา แลพระราหุลโอรสอันพึ่งประสูติใหม่ๆ ไปกระทำทุกกระกรรมอันบุทคลผู้อื่นจะกระทำบมิได้ อาศรัยประโยชน์ดั่งฤๅคือทรงพระมหากรุณา จะโปรดซึ่งสรรพสัตว์ให้พ้นจากสังสารวัฏกันดารภัยมิใช่หรือ นี่เปนไฉนจึ่งมากลับทรงพระจินตนาการแปรปรวนไปดั่งนี้ จึ่งมีคำวิสัชนาว่าเปนธรรมดาพระสัพพัญญูเจ้าทั้งปวงมาเหมือนกันทุกๆ พระองค์ เมื่อทรงพิจารณาซึ่งปฏิเวธธรรมอันคัมภีรภาพ ก็มีพระทัยน้อมไปสู่อับโปสุกธรรม คือมีขวนขวายอันน้อย ท้อถอยจะไม่แสดงพระสธรรมเทศนา ท้าวมหาพรหมจึ่งลงมาทูลอารธนาให้บันทูลพระสธรรม จะยังสัตว์ทั้งหลายให้มีจิตรเคารพในพระสัพพัญญูโดยยิ่ง เหตุฉนี้จึ่งเปนพระพุทธประเพณีมาทุกๆ พระองค์ ในกาลนั้นท้าวสหัมบดีมหาพรหมอันสถิตย์ในพรหมโลก ก็ทราบในพระพุทธปริวิตก จึ่งดำริห์ว่าโลกทั้งปวงจะถึงซึ่งฉิบหายในครั้งนี้ เหตุสมเด็จพระชินสีห์สำเร็จแก่พระสัพพัญญุตญาณแล้ว พระหฤทัยไม่ปราถนาที่จะตรัสพระสธรรมเทศนาโปรดสัตว์ ถ้าอาตมมิได้ลงไปกราบทูลอาราธนา อันว่าสัตว์โลกก็จะหาที่พึ่งพำนักบมิได้ เหตุดั่งนั้นควรอาตมจะลงไปอาราธนาสมเด็จพระบรมศาสดาให้บันทูลพระสธรรม.
ในขณะนั้นอันว่าท้าวสหัมบดีมหาพรหมก็เปล่งออกซึ่งศัพท์สำเนียงอันดั่งสิ้นวาระ ๓ ครั้งเปนกำหนดว่าโลกจักฉิบหายในครั้งนี้ แลเสียงนั้นก็ดังแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ /*233ครั้งนั้นหมู่อมรกัมลาศน์ทั้งหลาย ในหมื่นจักระวาฬมีท้าวมฆวานเปนต้น ได้สดับศัพท์โกลาหลแห่งสหัมบดีพรหมดั่งนั้น ก็สดุ้งตกพระทัยมิได้ทราบเหตุผลประการใด ต่างองค์ก็ออกจากพิมานเหาะมาโดยด่วน ชวนกันมาสู่สำนักสหัมบดีพรหมแล้วก็ถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เนียรทุกข์ภยันตรายสิ่งใดจะบังเกิดแก่โลก” ท้าวสหัมบดีพรหมก็บอกว่า “ท่านทั้งหลายไม่รู้หรือว่ามหาพินาศภัยจะบังเกิดแก่โลก” ข้าแต่ท้าวมหาพรหม อันว่ามหาพินาศนั้นดั่งฤๅ? ดูกรท่านทั้งปวง อันว่าชาติชรามรณบังเกิดมีแล้วๆ เล่าๆ นี้ ได้ชื่อว่ามหาพินาศภัยปรากฎแก่โลก. ข้าแต่ท้าวประชาบดี อันว่ามหาบุรุษองค์ใดซึ่งทรงพระปรีชาฉลาดในอุบายที่จะบำบัดเสียซึ่งชาติชรามรณภัย แลพระมหาบุรุษองค์นั้นไซร้เราทั้งหลายก็พร้อมกันไปอาราธนา ให้ลงไปบังเกิดในมนุษย์โลก บัดนี้พระองค์ก็ได้ตรัสเปนสัพพัญญูพุทธเจ้าแล้ว แลโลกจักฉิบหายด้วยชาติชรามรณภัยอันใดอีกเล่า ดูกรท่านทั้งหลายไม่รู้หรือว่ากาลบัดนี้สมเด็จพระผู้มีพระภาค ทรงพิจารณาซึ่งภาวคัมภีรภาพแห่งพระโลกุตรธรรม ก็มีพระหฤทัยน้อมไปสู่อับโปสุกจิตร ขวนขวายเปนอันน้อยท้อถอยจะไม่บันทูลพระสธรรมเทศนาโปรดสรรพสัตว์ให้พ้นจากวัฏสงสารภัย อาศรัยเหตุฉนี้เราจึ่งร้องประกาศว่าความฉิบหายจะบังเกิดมีแก่โลกทั้งปวง ข้าแต่ท้าว/*234กัมลาศน์ผู้ปราศจากทุกข์ ผิฉนั้นควรเราทั้งหลายจะพากันไปกราบทูลอาราธนานิมนต์พระทศพล ให้ตรัสเทศนาโปรดประชานิกรทั้งปวง แลท้าวสหัมบดีมหาพรหมก็รับคำเทพยบรรพสัทว่าสาธุแล้ว จึ่งมีพรหมคณาอเนกอมรนิกายทั้งหลายมีองค์โกษีย์ แลสุยามสันดุสิดเทวราชในมงคลจักรวาฬนี้เปนอาทิ ลงมาจากพรหมโลกในมุหุติหนึ่งนั้นต่างๆ ก็ทรงสภักทิพยภูษา เหนืออังษประเทศทั่วทุกองค์ พระหัดถ์ก็ทรงทิพยบุบผาดูพร้อมกัน นฤมิตทิพยภูมิภาคเปนที่ประดิษฐานแห่งตนๆ เฉพาะพระภักตรพระทศพลญาณ แล้วท้าวสหบดีพรหมก็ตั้งทักษิณชาณุมณฑลลงเหนือพื้นแผ่นปฐพีที่นฤมิตรรับ ยอพระกรคำนับน้อมประนมนมัสการ ปานประหนึ่งว่าทิพย์บงกฎโกมลชาติ อันรุ่งเรืองริจิโรภาศด้วยทศนขสโมธานถึงอุตมังคสิโรตม์ สารภิรมย์ปราโมทย์โดยสัจเคารพแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระบรมนราศภผู้ทรงสิริเสาวภาคเจ้า ขออาราธนาพระปิ่นปกเกล้าจงทรงพระมหากรุณาโปรดประทานพระสธรรมเทศนา สัตว์ทั้งหลายอันเปนอัปปขัคคชาติมีสันดานอันเบาบางจากราคาทิกิเลศนั้น ก็มีในโลกนี้เปนอันมาก เบื้องว่าบมิได้สดับรับรศพระสธรรม ก็เสื่อมสูญจากพระอริยมรรคัญญาณ ผลญาณเสียประโยชน์อันใหญ่หลวง อนึ่งสัตว์ทั้งปวงที่มีกฤษดาภินิหารบริบูรณบำเพ็ญมา ในสมเด็จพระพุทธศาสดาแต่อดีตกาล ดุจดอกประทุมชาติอันแก่เกือบใกล้จะบาน คอยถ้าสัมผัศ/*235สุริยรัสมี มีความปราถนาจะเสาวนาการพระสธรรม แต่จบจตุปทิกคาถาบทเดียว ก็ควรจะหยั่งลงสู่อริยภูมิ์สำเร็จมรรคผล จะมีแต่คนหนึ่งสองคนนั้นหามิได้ ที่ประกอบด้วยอุปนิสสัยนั้นมีมากกว่าหมื่นแสน สมควรจะตรัสรู้พระโลกุตรธรรมอันอุดม ประการหนึ่งซึ่งพระพุทธองค์ทรงสร้างสมสมะดึสบารมีมาสิ้นกาลถึง ๔ อสงไขยแสนกัลป เพื่อพระกระมลหมายมั่นจะรื้อขนสกลนิกรสัตว์โลกให้พ้นจตุรโอฆสงสาร บัดนี้ก็บันลุแก่พระสัพพัญญุตญาณสำเร็จแล้ว ไฉนพระหฤทัยจึ่งน้อมไปสู่อัปโปสุกกิจถอยท้อต่อที่จะโปรดประทานพระสธรรมเทศนาฉนี้. เมื่อมิได้ทรงพระมหากรุณาปรานีแก่อเนกนิกรสัตว์ จะมิได้ตรัสพระสธรรมเทศนา จะให้สัตว์ทั้งหลายแสวงหาซึ่งที่พึ่งที่พำนักอื่นในที่ใดอีกเล่า เหตุดั่งนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์เจ้าจึ่งกล่าวพระคาถาว่า พรหมาจะโลกาธิปตีสหัมปตี เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็เหมือนนัยหนหลัง ลำดับนั้นท้าวสหัมบดีพรหมจึ่งกราบทูลสืบไปว่า กาลเมื่อพระพุทธองค์ยังบมิได้ทรงตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ เสด็จไปสู่มคธชนบทในครั้งก่อนนั้น เบื้องว่าจะโปรดประทานพระสธรรมเทศนาแก่กรุงพิมพิสารราช แลพระสธรรมนั้นยังมิได้บริสุทธิ์ ประกอบด้วยมลทินเหตุเห็นเปนธรรมของบุถุชน ยังไม่ประกอบไปด้วยประโยชน์อันประเสริฐแท้ บมิได้ประพฤติเปนไปเพื่อจะให้เหนื่อยหน่ายรำงับดับราคา/*236ทิกิเลศ เหตุจะตรัสรู้มรรคผล พระอมัตมหานฤพานได้ บัดนี้ไซร้เบื้องว่าตรัสพระสธรรมเทศนา ผู้ใดฟังพระธรรมกถาอันบริสุทธิ์ ปราศจากมลทินอาจสามารถจะเปิดทวารพระนิพพานนครราชธานี อันยังบมิได้มีบุทคลเปิดเผยออกได้ ครุวนาดุจพระยาไกรสิงหราชอันสถิตย์เหนือยอดบรรพต อันปรากฎล้วนแล้วด้วยสิลาแท่งเดียว อาจเล็งแลเหลียวเห็นนิกรสัตว์อันสถิตย์ในทิศาภาคโดยรอบ ขอเชิญพระพุทธองค์ผู้ประกอบด้วยพระสมันตจักษุญาณ ขึ้นสู่ปราสาทสถานกล่าวคือพระวิมุติปัญญา อันปราศจากโสกาดุรเดือดร้อนด้วยกองเพลิง จงทอดพระนัยเนตร์ทัศนานิกรสัตว์โลก อันอาเกียรณ์ด้วยทุกข์โศรกมีชาติชราครอบงำอยู่เปนนิตย์ ข้าแต่สมเด็จพระภควันตบพิตร์ผู้มีมหันตอุสาหอาจสามารถ มีชัยชำนแก่กิเลศสงคราม กอบด้วยความกรุณาในหมู่สัตว์เปนอันมาก ดุจนายสัตถวาหะเชฏฐพ่อค้าเกวียนผู้ใหญ่ อันพาหมู่เกวียนทั้งหลายข้ามพ้นจากทางกันดารกล่าวคือสงสารมรรคา จงทรงพระมหาการุญภาพโปรดพระทานพระสธรรมเทศนาแก่อเนกนิกรเวไนยย์ อันบริบูรณด้วยอุดมนิสสัยสมควรจะได้ตรัสรู้พระโลกุตรธรรมในพระพุทธศาสนานี้. ในลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาค เมื่อได้ทรงสดับอาราธนกถาอันท้าวสหัมบดีมหาพรหมมากราบทูล พระหฤทัยอนุกูลด้วยพระกรุณาในสัตวโลก จึ่งทรงพระพุทธอาโภคจินตนาว่า /*237“ท้าวมหาพรหมมาอาราธนาให้แสดงพระสธรรม เพื่อจะให้เปนประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวง อันนี้ก็เปนธรรมดา พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแต่ก่อนสืบๆ กันมา เหตุดั่งนั้นตถาคตก็จักแสดงพระสธรรมเทศนา ตามอายาจนวาทแห่งท้าวสหัมบดีพรหมในกาลบัดนี้” แท้จริงแต่กาลเมื่อปัจฉิมราตรีปฐมาภิสมโพธิ รุ่งขึ้นจะได้ตรัสเปนองค์พระสัญพัญญู ทรงตรัสรู้ทิพจักษุญาณกาล ขณะนั้นก็ทอดพระเนตรเห็นซึ่งอเนกเวไนยย์สัตว์ อันมีธุลีคืออวิชาบางหนาครอบงำสันดานน้อยมากประการใดๆ ก็ดี จะมีปัญญินทรีย์อ่อนแลกล้า อาการชั่วดีมีประเภทต่างๆ เปนอันมากจะตรัสรู้มรรคผลง่ายยาก และเปนภัพภบุทคลประการใดๆ ก็เห็นแจ้งประจักษ์ในพระญาณทั่วทั้งสิ้น แลบุทคลบางพวกก็มีปัญญาพิจารณาเห็นโทษเห็นภัยในประโลก บางจำพวกก็ปราศจากปัญญา บมิได้พิจารณาเห็นโทษเห็นภัยในประโลกนั้น ก็มีครุวณาดุจดอกอุบลประทุมบุณฑริกชาติทั้งหลายต่างๆ บางดอกก็พึ่งงอกขึ้นจากเง่ายังจมอยู่ใต้น้ำ บางดอกก็งอกมีก้านเจริญ แต่ยังอยู่ภายใต้น้ำยังไม่งอกขึ้นมาเสมอน้ำ บางดอกก็เจริญขึ้นมาภอเสมอหลังน้ำ บางดอกก็งอกขึ้นมาพ้นน้ำเกือบใกล้จะบาน แลดอกบัวทั้ง ๔ จำพวกนี้อุประมาฉันใด ก็เหมือนด้วยพระสัพพัญญูทรงพิจารณาเห็นซึ่งสัตวโลกทั้งหลาย ๔ จำพวกประจักษ์แจ้งด้วยพระพุทธจักษุญาณ ก็มีอุปมัยดั่งนั้น /*238แท้จริงอันว่าปทุมชาติดอกใดที่งอกขึ้นพ้นจากน้ำคอยท่าสุริยรังษีสัมผัศก็จะบานในวันนี้ แลดอกใดที่ยังตั้งอยู่เสมอหลังน้ำก็จะบานในวันพรุ่งนี้ ดอกใดที่ยังอยู่ภายใต้น้ำนั้นยังอีกสามวันจึ่งจะบาน ดอกพึ่งงอกใหม่จากเง่านั้นบมิอาจเจริญขึ้นมาตราบเท่าจนถึงบานได้ ย่อมจะพึงวินาศฉิบหายเปนภักษาหารแห่งหมู่มัจฉากัจฉะชาติทั้งปวงสิ้น อันนี้แลมีอุปมาฉันใด ก็อุปมัยเหมือนบุทคลทั้ง ๔ จำพวกอันมีในโลก คืออุคฆฏิตัญญูบุทคลจำพวก ๑ วิปัญจิตัญญูบุทคลจำพวก ๑ ไนยย์บุทคลจำพวก ๑ ปทปรมบุทคลจำพวก ๑ อันสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเทศนา โปรดให้ได้สดับ. จึ่งมีคำปุจฉาว่า บุทคลซึ่งได้นามบัญญัติทั้ง ๔ จำพวกนี้ มีอรรถาธิบายเปนดั่งฤๅ? วิสัชนาว่าบุทคลจำพวกใด ที่มีอุปนิสสัยวาศนามากแลบารมีแก่กล้า ได้ฟังพระสธรรมเทศนาโดยนัยสังเขป แต่มาตรว่าจตุปทิกะคาถาบทเดียวเท่านั้น ภอจบลงก็ตรัสรู้มรรคผลโดยพลัน บุทคลจำพวกนั้นได้ชื่อว่าอุคฆฏิตัญญูเปนปฐมอย่างยิ่ง แลบุทคลจำพวกใดได้ฟังพระสธรรมเทศนาโดยสังเขป บมิอาจบันลุธรรมาภิสมัย ต่อจำแนกอรรถาธิบายออกไปโดยนัยพิศดาร จึ่งตรัสรู้มรรคผล บุทคลจำพวกนั้นได้ชื่อว่า วิปัญจิตัญญูเปนมัชฌิมปานกลางอย่างโท แลบุทคลจำพวกใดได้สดับพระธรรมเทศนาโดยนัยสังเขปแลพิศดาร ก็บมิอาจตรัสรู้พระโลกุตรธรรม /*239ต่อกระทำมนสิการด้วยอุบายปัญญา แล้วสมาคมคบหาด้วยกัลยาณมิตรบำเพ็ญกิจพากเพียร เล่าเรียนในสมถวิปัสนาสืบไป จึ่งได้สำเร็จมรรคผล บุทคลจำพวกนั้นได้ชื่อว่าไนยย์เปนมุทุอย่างตรี แลบุทคลจำพวกใดมีอุปนิสสัยบารมียังไม่บริบูรณ์ มิควรแก่ธรรมาภิสมัย แม้นถึงได้สดับพระสธรรมโดยย่อแลวิตถาร แล้วเสพย์ด้วยท่านผู้เปนกัลยาณมิตร ประกอบกิจบำเพ็ญเพียรในภาวนานุโยคประการใด ก็บมิอาจบันลุธรรมมาภิสมัยในชาตินั้นเปนแท้ แลบุทคลจำพวกนั้นได้ชื่อว่าปทบรมเปนหินชาติอย่างต่ำ แท้จริงบุคคล ๓ จำพวก ซึ่งพรรณามาในก่อนนั้น พระสธรรมเทศนาพุทธานุศาสน์ อาจให้สำเร็จประโยชน์อันอุดมคือมรรคผลพระอมตมหานิพพานในอัตภาพชาตินั้น แต่ปทบรมบุทคลจำพวกเปนคำรบ ๔ นั้น พระสธรรมพุทโธวาทจะเปนแต่อุปนิสสัยวาศนาบารมีไปในอนาคตภายภาคหน้า, ในลำดับนั้นสมเด็จพระศาสดาทรงพิจารณา กำหนดทราบในประเภทแห่งสรรพสัตว์นิกายว่า “สัตว์ทั้งหลายมีธุลีคืออวิชา บางหนามากน้อยมีประมาณเท่านั้นๆ ที่เปนอุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญูนัย ปทบรม มีประมาณจำพวกละเท่านั้นๆ ที่เปนราคจริต โทษจริต โมหจริต วิตกจริต ศรัทธาจริต พุทธจริต มีประมาณจำพวกละเท่านั้นๆ ที่เปนพุทธเวไนยย์สาวกเวไนยย์ธาตุเวไนยย์ ประมาณจำพวกละเท่านั้นๆทรงทราบในพระญาณเสร็จสิ้นแล้ว จึ่งมีพุทธ/*240ฎีกาตรัสแก่ท้าวสหัมบดีมหาพรหม โดยสารพระคาถาว่า “อปารุตา เต อมตัสส ทวารา” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ดูกรท้าวมหาพรหม อันว่าพระสธรรมอันอุดมนั้นตถาคตก็รู้แจ้งชำนิชำนาญในกระมลสันดานสิ้นแล้ว แต่ตถาคตดำริห์ว่า ไม่ตรัสเทศนาแก่เทพยดามนุษย์ทั้งปวงนั้น ด้วยสำคัญว่าจะลำบากเสียเปล่าหาประโยชน์มิได้ แลกาลบัดนี้ท่านมาอาราธนาแล้ว ตถาคตก็จะตรัสพระสธรรมเทศนาจะเปิดเผยออกซึ่งมหาอรรคทวาร บันดานสัตว์ทั้งหลาย ที่มีโสตวิญญาณเปล่งออกซึ่งประสาทศรัทธา จงตั้งจิตรคอยสดับรศพระสธรรมเทศนาเถิดในกาลบัดนี้ ในลำดับนั้นท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่า สมเด็จพระบรมนราศภทรงรับอาราธนาแล้ว ก็มีกระมลผ่องแผ้วภิรมย์หรรษาโสมนัศ จึ่งประนมทสางคุลีหัตถ์ถวายอภิวาทพระภควันตมุนินทร์ กระทำประทักษิณถ้วนตะติยวาร แล้วก็พาหมู่อมรพรหมมารนิวัตสู่ทิพย์นิเวศน์แห่งตนๆ
พรหมัช์เฌสนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๒ จบ.
ธัมมจักกปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๓
กาลเมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาค ทรงพระมหากรุณาโปรดประทานปฏิญาณแก่ท้าวมหาพรหมแล้ว จึ่งทรงพระดำริห์ว่า “ตถาคตจะไปสำแดงพระสัทธรรมเทศนาโปรดผู้ใดก่อน บุทคลผู้ใดจะตรัสรู้พระโลกุตรธรรมโดยพลัน” ลำดับนั้นก็ทรงพระพุทธปริวิตกว่า “อาฬารดาบสกาลามโคตรเปนบัณฑิตย์ชาติ ทั้งสติปัญญาก็เฉลียวฉลาดมีสันดานเบาบางจากธุลี กล่าวคือราคาทิกิเลสบาปธรรมผิฉนั้น ควรตถาคตจะไปแสดงพระสัทธรรมเทศนาโปรดดาบสนั้นก่อน เห็นจะพลันตรัสรู้ซึ่งมรรคแลผล” ลำดับนั้นจึ่งเทพยดาองค์หนึ่ง มิได้มีนามปรากฎในพระบาฬี เข้ามากราบทูลพระชินสีห์ว่า “อาฬารดาบสกาลามโคตรนั้นทำลายขันธ์ขาดชีพล่วงไปได้ ๗ วันแล้ว” สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึ่งส่องทิพจักษุญาณพิจารณา ก็ทรงเห็นแจ้งประจักว่า “พระดาบสนั้นกระทำกาลกิริยาสมดังคำเทพยดามากราบทูล บัดนี้ขึ้นไปบังเกิดในอากิญจัญญายตนะอรูปภพ” จึ่งทรงพระพุทธดำริห์ว่า “เสียดายอาฬารดาบสกาลามโคตร ถ้ายังมีชีวิตคอยท่าตถาคตอยู่อีกสัก ๗ วัน ได้สดับพระสัทธรรมเทศนาก็จะพลันบันลุถึงธรรมาภิสมัย นี่มาเสื่อมสูญเสียจากเอกันตสุขในครั้งนี้แล้ว” ก็มีพระพุทธปริวิตกไปว่า “ตถาคตจะไปแสดงพระสัทธรรมเทศนาโปรดผู้ใดก่อนอีกเล่า บุทคลผู้ดังฤๅจะตรัสรู้มรรคผลโดยพลัน” ลำดับนั้นก็ทรงพระพุทธดำริห์ถึงอุทกรามบุตรดาบสว่า “พระดาบสองค์นั้นก็เปนมหาเมธาวีชาติฉลาดแหลมหลัก แล้วก็มีอัชฌัตติกสันดานเบาบางจากกองอวิชชา ผิฉนั้นควรตถาคตจะไปตรัสเทศนา/*242โปรดดาบสนั้นก่อน เห็นจะตรัสรู้มรรคผลโดยเร็ว” ในลำดับนั้นก็มีเทพยดาองค์หนึ่ง มากราบทูลเหมือนครั้งก่อนว่า “อุทกรามบุตรดาบสนั้น ดับขันธ์ขาดชีพเสียแต่ในเพลากาลเมื่อพลบค่ำนี้แล้ว” จึ่งส่องพระญาณอาวัชชนาการไปก็เห็นแจ้งว่า “พระดาบสนั้นถึงแก่มรณภาพในอภิโทสเวลาสมดังคำเทพยดามากราบทูล บัดนี้ขึ้นไปบังเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนะอรูปภพ ก็ทรงพระปรารภรำพึงอุทกรามบุตรดาบสว่า “ถ้ามีชีวิตยับยั้งคอยท่าตถาคตอยู่แต่สักวันหนึ่ง ได้ฟังพระสัทธรรมเทศนา ก็จะพลันลุธรรมาภิสมัย นี่ชั่งกระไรมาเสื่อมสูญเสียจากเอกันตอุดมสุขหน้าสงสารเสียดายนัก. จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระศาสดาจึ่งทรงพระจินตนาการดังนี้ แลพระดาบสทั้งสองก็ได้อรูปสมาบัติไปบังเกิดในอรูปภพ อรูปภพนั้นเสื่อมจากสุขมีทุกข์พินาศฉิบหายประการใด แลสมาบัตตในอรูปภพนั้นไม่เปนสุขแลหรือ? วิสัชนาว่า เปนสุขอยู่ แต่ทว่าสิ้นอายุแล้ว ก็จะจุติกลับเสวยซึ่งทุกข์ในภพใหม่สืบไปอีกเล่า. จึ่งปุจฉาว่า ซึ่งจะแปรปรวนเปนทุกข์สืบต่อไป จะไม่พ้นจากทุกข์ในอรูปภพนั้นแลหรือ? วิสัชชนารับว่า ไม่พ้นทุกข์ได้ในอรูปภพ จึ่งปุจฉาว่า เหตุใดจึ่งไม่พ้นทุกข์? วิสัชนาว่า เหตุยังมิละเสียได้ซึ่งกิเลสจากสันดาน? จึ่งปุจฉาว่า เหตุใดจึ่งมิละเสียได้? วิสัชชนาว่า ละเสียมิได้ด้วยปราศจากติกขญาณ. จึ่งปุจฉาว่า/*243อรูปสมาบัตติญาณ ไม่เปนนิยยานิกธรรมด้วยเหตุดังฤๅ? วิสัชนาว่า เหตุมิได้สดับพระสัทธรรมเทศนา เบื้องว่าพระสัทธรรมบังเกิดในโลก มิได้สดับโดยสัจจเคารพเ ปนชนภายนอกพระพุทธศาสนา เสื่อมสูญจากอุดมประโยชน์ กล่าวคือมรรคผลพระอมฤตมหานิพพาน เหตุดังนั้น พระพิชิตมารจึ่งทรงพระดำริห์ว่า “อาฬารกาลามดาบสแลอุทกรามบุตรดาบสนี้ ถึงพินาศเสื่อมสูญยิ่งนักจากเอกันตสุขโดยนัยพรรณามาฉนี้ ลำดับนั้นพระชินสีห์ก็ทรงพระพุทธอาโภคสืบไปใหม่ว่า “ตถาคตจะไปแสดงพระสัทธรรมโปรดผู้ใดก่อนอีกเล่า แลบุคคลผู้ดังฤๅจะตรัสรู้มรรคผลโดยเร็ว” จึ่งทรงพระอนุสรคำนึงถึงพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ได้กระทำวัตตจริยาอุปัฏฐากตถาคตในกาลเมื่อบำเพ็ญ มหาปธานกิจทุกกรกรรม ผิฉนั้นควรตถาคตจะไปตรัสเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ก่อน จึ่งมีคำปุจฉาว่า “ไฉนพระสัพพัญญูจึ่งทรงระลึกถึงพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ ว่ามีคุณแก่พระองค์ ตกว่าจะทรงพระมหากรุณาตรัสเทศนาโปรดเฉภาะบุทคลที่มีคุณ ที่ไม่มีคุณนั้นจะไม่ตรัสเทศนาโปรดบ้างหรือประการใด? วิสัชชนาว่าไม่เปนดังนั้น แม้มาตรว่าไม่ตรัสเทศนาแก่บุทคลที่ไม่มีคุณก็เหมือนชนทั้งหลายมีนายขมังธนูแลกรุงอะชาตศัตรูราช แลอาลวกยักษองคุลิมาลโจรนั้น ล้วนแต่คิดกระทำประทุษร้าย มีคุณอันใดแก่พระองค์เล่า ไฉนพระสัพพัญญูเจ้า/*244จึ่งทรงพระมหากรุณาตรัสเทศนาโปรดชนเหล่านี้ ให้สำเร็จมรรคผลธรรมวิเศษด้วยเล่า ผิว่าสมเด็จพระโลกนาถเจ้าจะไม่ตรัสเทศนาโปรดชนเหล่านี้ ในพระบาฬีนี้ว่ามีพระหฤทัยกรุณาในพระราหุล กับพระเทวทัตต์เสมอกันคำอันนี้ก็ผิด ผิว่าพระทศพลบพิตรเฉภาะจะเลือกเทศนาโปรดแต่ผู้ซึ่งมีคุณอุปการ เปนไฉนจึ่งไม่เสด็จไปโปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาแก่พระพุทธบิดาก่อน แลซึ่งจะประกอปด้วยกตัญญูรู้คุณพระบิดามารดา บุคคลใดที่จะเสมอด้วยพระพิชิตมารก็มิได้มี แลเหตุซึ่งทรงพระจินตนาว่า “จะไปตรัสเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ก่อนนี้ เพราะทรงพระพุทธดำริห์ว่า จะสนองคุณอยู่เปนนิจ พระกมลจิตกอปด้วยกตัญญูทั้งทรงรู้อุปนิสสัยว่าในพุทธอาณาเฃตรนี้ ที่จะบันลุปฐมธรรมาภิสมัยเท่าเว้นไว้แต่พระโกณฑัญผู้อื่นนอกกว่านั้นจะอาจกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคมรรคธรรมก่อนนั้นมิได้มี เหตุพระโกณฑัญนี้มีทานวิบาก ครั้งได้บริจาคอัคคสัสทานถึงนววารเปนกำหนด แก่พระวิปัสสิสุคตกับทั้งภิกษุสงฆ์ขีณาสพสาวก แต่อดีตกาลกระทำปณิธานไว้ว่า “ขอจงได้ตรัสรู้อัคคมรรคธรรมก่อนสรรพสัตว์อื่น ในพระศาสนากาลอนาคต เหตุดังนั้นจึ่งดำรัสด้วยบทพระคาถาว่า อัคคัสส ทาตา เมธาวี เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า เทพยดามนุษย์เปนปราช เมื่อได้ถวายแก่พระอัคคบุทคล ก็จะบันลุมรรคผล ตั้งมั่นในอัคคธรรมปรา/*245โมทย์ในกระมลสันดาน แลสมเด็จพระศาสดาจาริย์ ทรงพิจารณาเห็นเหตุปนิสสัยวาศนา พระโกณฑัญฉนี้จึ่งจะเสด็จไปตรัสเทศนาโปรดพระปัญจวัคคีย์ มีพระโกณฑัญเปนประธานนั้นก่อนชนทั้งหลายอื่นๆ แล้วก็ทรงทอดพระทิพยจักษุญาณ แสวงหาพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้งห้าว่าบัดนี้สถิตย์อยู่ในที่ใด ก็ทรงเห็นแจ้งในพระญาณว่า “สถิตย์อยู่ในป่าอิสีปตนมฤคทายวันวิสัย ใกล้เมืองพาราณสีมหานคร แล้วก็ทรงพระอนุสรคำนึงสืบไปว่า จับเดิมแต่ปฐมโพธิมาได้ ๗ วัน ๘ หนศิริเปน ๕๖ วันทั้งวันนี้ ยังเศษอีก ๓ วันก็จะพอครบสองเดือน แลวันพรุ่งนี้เปนวันจาตุททสี สุกกปักษ์อาสาฬหมาส ตถาคตจะไปสู่ป่าอิสีปตนมฤคทายวันอันอยู่ในแว่นแคว้นเมืองพาราณสี ครั้นราตรีนั้นล่วงไปพอเพลาพระอาทิตย์อุทัยนิพากรโอภาษ สมเด็จพระบรมครูก็ทรงจีวรแลบาตรแล้วเสด็จพระพุทธดำเนินไปโคจรบิณฑบาต ในบ้านเสนานิคมได้ภัตตาหารทรงกระทำภัตตากิจเสร็จแล้ว ก็เสด็จพระพุทธดำเนินไปโดยลำดับมรรคา ๑๘ โยชน์ปราถนาจะไปสู่ป่าอิสีปตนมฤคทายวัน แดนเมืองพาราณสี แท้จริงพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีต ย่อมเสด็จไปโดยทางอากาศ ไปสู่ป่าอิสีปตนมฤคทายวันแล้วตรัสเทศนาพระธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แลสมเด็จพระบรมครูแห่งเราเสด็จไปโดยทางปฐพีดลนั้น เหตุทรงพิจารณาเห็นอุป/*246นิสัยแห่งอุปกาชีวกจึ่งทรงพระพุทธดำริห์ว่า “ถ้าตถาคตจะไปทางอากาศ อุปกาชีวกจะไม่พบปะกับตถาคต ๆ จะไปทางปฐพีจะได้พบกับอุปกาชีวก ๆ จะได้เจรจากับตถาคต ภายหลังจะบรรพชาในพระศาสนา แลจะประโยชน์อันใดด้วยจะไปโดยอิทธานุภาพทางอากาศนั้นเล่า ถึงมาตรแม้ว่าจะเหน็ดเหนื่อยกายลำบากบาทยุคลก็ยกไว้ แลตถาคตบำเพ็ญบารมีมา ก็ปราถนาเพื่อจะทำซึ่งประโยชน์แก่สัตว์โลกทั้งปวง เมื่อทรงพระพุทธจินตนาดังนี้แล้ว ก็ย่างเหยียบแผ่นพื้นภูมิภาค ด้วยฝ่าพระบาทยุคลพิจิตรไปด้วยลายลักษณอัฏฐุตตรสตมหามงคลทั้ง ๑๐๘ ประการ มีรอยจักรลักษณเปนอาทิ ทรงซึ่งบาตรและจีวร บ่ายพระภักตร์เฉพาะทิศเมืองพาราณสี เปล่งพระฉพรรณรัศมีทั้ง ๖ ประการ โอภาษแผ่ไพสาลไปในพนสณฑ์ประเทศเปนฉ้อช่วงน้อยใหญ่ แล่นไปสัมผัสกับอเนกพนัศพฤกษละดาชาติ แลพิลาศเล่หประดับด้วยสัตรตนโอฬารเหมือนดุจอุโฆษนาการขานเหตุแห่งพุทธุปบาท ประกาศแก่โลกทั้งปวงให้รู้ทั่วกัน แลพื้นพสุธาดลซึ่งรองรับพระบาทยุคลนั้น ก็รุ่งเรืองรุจีโรภาษ ครุวนาดุจดาดเรี่ยรายไปด้วยดวงดอกกุสุมชาติทั้งหลายมีประการต่าง ๆ มิฉะนั้นอย่างประหนึ่งว่าย้อมไปด้วยน้ำแก้วประพาฬ อันหลอมเหลวคว้างแล้วรดเรี่ยรายลงไว้ แลมฤคจตุบาททั้งหลายมีประเภทน้อยใหญ่ ได้ทัศนาพระมหามุนินทรราช ก็/*247ปราศจากจิตรมานกระด้างต่างๆ ตั้งตาชมเลงแลพระบรมศิริรูปพิศวงมิได้วางตา ฝูงวิหคปักษาอันบินร่อนอยู่บนอากาศ ก็ชวนกันเล็งแลดูพระศิริวิลาศ แน่นิ่งอยู่กับที่มิได้เร่ร่อนไปในที่อื่น ครุวนาดุจรูปปักษาอันนายช่างฉลาดแกล้งวาดไว้ หมู่ภุมราพึ่งภู่ทั้งหลายก็ลืมเชยชายคลึงเคล้าเอารศเรณุบุบผาชาติชวนกันหลงชมพระอุดมศิริวิลาศแห่งพระทศพลญาณ ทั้งวาตาก็รำเพยพานพัดเรณูสรรพกุสุมเสาวคนธ หล่นลงเรี่ยรายในสถลวิถีทางเสด็จพระพุทธดำเนินอย่างประหนึ่งว่า จะกระทำสักการปูชา ฝ่ายอุปกาชีวกเดินมาโดยทุราคะมะวิถีทางไกล หว่างคยาประเทศเขตรเมืองราชคฤหกับมหาโพธิต่อกัน แลเห็นไพรสณฑ์สถานอันโอฬารไพโรจพรรณราย ด้วยข่ายพระฉัพพิธพรรณรังษีโสภณวิลาศ ปรากฎโดยทิวาทศนาการทั้งพสุธารแลอากาศโอภาษด้วยพระรัศมี มีพรรณแห่งละหกอย่างทั่วทั้งทิศลงแลทิศบนมาสัมผัสกายตนประหลาดมหัศจรรย์ ไม่เคยได้พบเห็นเปนเช่นนี้มาแต่ก่อน ถ้าจะเปนเพลิง ไฉนกายอาตมาจึ่งไม่ร้อนกระวนกระวาย ถ้าจะเปนน้ำ ไฉนกายอาตมาจะไม่ชุ่มชื่นเย็น นี่จะเปนสิ่งอันใดยิ่งสงสัยสนเท่ห์จิตร จึ่งเพ่งพิศไปข้างโน้นข้างนี้ก็เห็นองค์พระผู้ทรงสวัสดิ์โสภาคย์เสด็จบทจรมา รุ่งเรืองด้วยพระศิริฉัพพิธมหาทวัตติงษ บุรุษลักษณแลพระพยามประภาโอภาษ เบื้องบนพระอุตตมงคศีโรตม์ก็ช่วงโชตด้วย/*248พระเกตุมาลา ครุวนาดุจทองทั้งแท่งประดับด้วยฉัพพรรณรังษีแสงไพโรจจำหรัส ทรงสบงจีวรล้วนมีพรรณอันแดงดุจแสงพระอาทิตย์ อันอุทัยเหนือยอดยุคนธรบรรพต ดูดวงพระพักตร์ก็ผ่องใสสุกสด เสมอดวงดอกโกมุทบริสุทธิศิริวิลาศ จึ่งดำริห์ว่าดังอาตมปริวิตก บุคคลผู้นี้จะเปนมนุษย์หรือ จึ่งมีจีวรอันทรงงามยิ่งนัก หรือจะเปนเทพยดา ถ้าเปนเทพยดาก็จะไม่ทรงภูษามีพรรณ์อันแดงโอภาษ จะไม่ทรงบาตรอย่างนี้ นี่ก็มีจีวรประดับพระกายา นี่จะมิใช่เทพยดาชรอยจะเปนมนุษย์โดยแท้ แต่มีรูปศิริโสภาค ยิ่งคิดก็ยิ่งมากไปด้วยปีติปราโมทย์ยินดี มีโลมชาติสยดสยองทั่วสกลกายา พลางจินตนาว่า “ผู้นี้ใครหนอจึ่งอุดมรังษีรุ่งโรจโชตนาการ ปานประหนึ่งว่าฉัตรกางกั้นในเบื้องบน โสภณไพรโรจดังนี้ ยิ่งมีจิตรคิดคารวยำเกรงพระเดชพระคุณ แห่งสมเด็จพระสัพพัญญู” จึ่งบทจรเข้าไปสู่ที่ใกล้แล้วก็เจรจาปราศรัยทักถามว่า “ดูกรอาวุโส อันว่ากายินทรียของท่านนี้งามพร้อมบริสุทธิ ฉวีวรรณก็ผ่องผุดพิลาสปราศจากราคี ท่านนี้มีนามชื่อใดบรรพชาเฉภาะสำนักนิ์ผู้ใด ใครเปนครูของท่าน ๆ ได้เล่าเรียนธรรมในสำนักนิ์อาจาริย์ผู้ใดจงแจ้งแก่อาตมา” ในลำดับนั้นพระภควันตมุนี มีพระกระมลปราถนาจักแสดงเหตุ ซึ่งภาวแห่งพระองค์เปนครูแห่งหมู่อมรมนุษย์นิกรสัตวโลกทั้งปวง แก่อุปกาชีวก/*249ให้แจ้ง ก็เปล่งออกซึ่งพระสุรเสียงอันไพเราะกอบด้วยองค์ ๘ ประการปานประดุจเสียงแห่งท้าวมหาพรหม มีพระพุทธฎีกาดำรัสโดยสารพระคาถาแก่อุปกาชีวกว่า “สัพพาภิภู สัพพวิทูหมัสมึ” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ดูราอาชีวก ตถาคตนี้มีกมลสันดานมิได้ติดระคนอยู่ในกิเลสธรรมทั้งปวงละเสียได้ซึ่งกองบาปธรรมทั้งสิ้นแล้ว ดับสูญซึ่งตัณหาอุปาทาน แลครอบงำเสียซึ่งสรรพสัตว์ทั้งหลายในไตรยภพ ตรัสรู้จบในสรรพเญยยธรรมด้วยพระองค์เอง ดังฤๅจะบรรพชาเฉพาะสำนักผู้ใดเล่า แลครูอาจาริย์ของตถาคตมิได้มี ตถาคตนี้ประดับด้วยทศอะระหาทิคุณอะดุลยเลิดโลก แต่ผู้เดียว ตรัสรู้ซึ่งพระสัพพัญญุตญาณโดยอาการอันชอบมิได้วิปริต บุทคลผู้ใดผู้หนึ่งทั่วทั้งทิศในมนุษยโลกกับทั้งเทวโลก จักประเสริฐเปรียบเสมอด้วยตถาคตมิได้มี แลตถาคตนี้มีสันดานอันเย็น รำงับดับแล้วซึ่งกิเลสาดูรเดือดร้อน บัดนี้จะบทจรไปสู่แว่นแคว้นกาลิงคราช ประสงค์จะแสดงพระธรรมจักกเทศนา จะตีซึ่งอมตเภรีให้บันลือแก่นิกรประชาคณาสัตว์ อันมืดมนท์อยู่ด้วยข่ายอวิชชาให้กระจ่างแจ้งเห็นพระนิพพานธรรมในครั้งนี้” เมื่ออุปกาชีวกได้สดับพุทธวาทีดำหรัสดังนั้นก็มีจิตรพิศวงดำริห์ว่า พระสมณองค์นี้เจรจาเปนมธุรกถาไพเราะยิ่งนัก ทั้งมีคุณวุฒิธรรมก็มาก รูปก็งามเสียงก็เพราะหาผู้จะเสมอมิได้ ก็มี/*250จิตรเลื่อมใสโสมนัศยินดี จึ่งกล่าววาจาว่า ข้าแต่อาวุโส ท่านกล่าวปฏิญาณตนว่ากอปด้วยคุณดังนี้ ข้าพเจ้าก็เห็นจริงด้วยแล้ว ควรที่ท่านจะได้นามว่าอนันตชิน ผจญเสียซึ่งหมู่มารทั้งหลายจะนับประมาณมิได้ให้พ่ายแพ้ เมื่อสมเด็จพระสัพพัญญูได้ทรงสดับคำอาชีวกกล่าวดังนั้น พระหฤทัยปราถนาจะประทับซึ่งวาจาแห่งอาชีวก ให้หมั้นด้วยตรากล่าวคือพระคาถาพุทธอุทาน ปานประหนึ่งตราแห่งพระยาธรรมิกราช อันตีประทับลงในดินอันประจำผนึกพระราชสาสน์ ก็มีพุทธบรรหาร โดยสารพระคาถาว่า มาทิสาวชินาโหนติ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ดูราณอาชีวก บุคคลทั้งหลายใด ที่ถึงซึ่งอาสวขัยในโลกนี้ แลบุคคลทั้งหลายนั้น จะได้ผจญชนะสัตว์โลกสิ้นทั้งปวงเหมือนดุจตถาคตมิได้มี ตถาคตนี้ผจญชนะแก่สรรพสัตวโลก แลกองกิเลสบาปธรรมทั้งหลายทั้งสิ้น เหตุดังนั้นสมควรจะได้นามบัญญัติว่า อนันตชิน ดุจคำท่านเจรจาเปนแท้ เมื่ออุปกาชีวกได้สดับพระพุทธฎีกาก็ตอบว่า ข้าแต่อาวุโส จริงดังนั้นแล้วๆก็สั่นศีศะกล่าวพระคุณานุภาพหลีกไปจากมรรคานั้น บทจรไปหนทางอื่น สมเด็จพระบรมครูมีพระพุทธฎีกาตรัสกับอุปกาชีวกเท่านั้นพอเปนอุปนิสสัยในเบื้องหน้า แล้วก็เสด็จพระพุทธดำเนินในมรรคาโดยอนุกรมลำดับ พอสายัณห์เวลาก็บันลุถึงป่าอิสีปตนมฤคทายวัน
/*251ในกาลวันนั้น ฝ่ายพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ตั้งแต่เวลาเช้าก็ชวนกันอาบน้ำชำระสริรกาย แล้วนั่งประชุมพร้อมกัน ต่างระลึกถึงพระมหาบุรุษพลางทางสนทนาปฤกษาแก่กันว่า “ดูกรอาวุโส กาลบัดนี้พระสมณะโคดมตั้งแต่เรามาเสียแล้วพระองค์จะเสด็จไปสู่ที่ใด ปานฉนี้จะทรงนิสีทนาการณะสถานที่ใด หรือจะทรงระลึกถึงเราบ้าง หรือไม่ระลึกถึงเราประการใด” ในกาลนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาค ก็เสด็จไปใกล้จะถึงพนสณฑ์ตำบลนั้น เปล่งพระฉัพพิธพรรณรังษีรุ่งเรืองรุจิโรภาษ เหมือนดุจประกาศแก่ปัญจวัคคีย์ให้รู้ว่า “พระพุทธองค์เสด็จมาสู่ที่นั้น” ส่วนพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ได้ทัศนาพระรัศมีทั้ง ๖ ประการ แผ่ไพสาลจำหรัสเรืองโรจทั่วทศทิศ ก็สดุ้งจิตรหวาดไหวไม่รู้ว่าสิ่งอันใด ดูประหลาดปรากฎมหัศจรรย์ จึ่งปฤกษากันว่าแสงนี้จะเปนแสงสิ่งใดต่างๆ เหลียวแลไปในทิศข้างโน้นข้างนี้” ก็เห็นองค์พระชินสีห์เสด็จมาจากอรัญญมรรคาสถลสถาน ปานประหนึ่งว่าพระยาฉัททันตคชสาร อันโคจรออกจากห้องแห่งเกราะแก้วมณี มิฉนั้นดุจดวงทิพากรอันออกจากห้องแห่งเมฆพลาหก ดูเพริศแพร้วพรรณราย ด้วยกระแสสายชาลประภาไพโรจจำหรัสทั่วจังหวัดวนัศไพรสณฑ์สกลวิสัยเฃตร ครั้นเพ่งพิศกระหนักเนตรก็รู้จักจำได้ว่า “พระมหาบุรุษราชเสด็จมา จึ่งเจรจาแก่กันว่า “ดูกรท่านผู้นฤทุกขผู้/*252นี้คือองค์พระสมณโคดมเสด็จมาเที่ยวแสวงหาเรา แลพระองค์ละเสียซึ่งมหาปธานกิริยา แสวงหาบิณฑบาตฉันพระสริรรูปฉวีวรรณก็ผ่องไสเสาวภาค ผิดกว่าเก่าเปนอันมากที่ไหนจะสำเร็จพระโพธิญาณ ชรอยจะมีความรำคาญ ไม่สบายพระทัย เสด็จอยู่ไม่ได้แต่พระองค์เดียว จึ่งเที่ยวสืบเสาะแสวงหาเรา ๆ อย่ากระทำปัจจุคมนาการต้อนรับอย่าไหว้อย่ากราบอย่ารับบาตรแลจีวร ปูลาดแต่อาศน์ไว้ ถวายพระองค์ ด้วยเธอเปนวงศกะษัตริย์ขัตติยมหาสกุลอันประเสริฐสูงใหญ่ เธอชอบพระทัยจะนั่งหรือจะไม่นั่ง จะเสด็จไปสู่ที่ใดก็ตามแต่ปราถนา” พระปัญจวัคคีย์ภิกษุกติกาสัญญาแก่กันดั่งนี้แล้ว ก็ปูลาดแต่อาศน์ไว้รับเสด็จ ต่างองค์ก็นั่งเพิกเฉยเสียมิได้กระทำปัจจุคมนาการ สมเด็จพระศาสดาจาริย์ พระพุทธองค์ก็ทรงทราบในวารจิตรแห่งพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ นั้นด้วยอำนาจพระสัพพัญญุตัญญาณ มีพระกระมลสันดานกอบด้วยพระการุญภาพอยู่โดยปรกติ ก็เสด็จเข้าไปสู่สำนักดุจเคยมาแต่ก่อน ส่วนพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ เมื่อเห็นพระมหากรุณาเสด็จมาสู่ที่ใกล้ ก็พเอิญให้ลืมสติที่สัญญากันไว้ด้วยเดชพุทธานุภาพ บันดานให้บังเกิดจิตรประสันนาการเคารพย์โดยยิ่ง มิอาจนั่งนิ่งอยู่ได้ ต่างองค์ก็อุฏฐาการออกมาต้อนรับคำนับนบนอบอภิวาท องค์หนึ่งรับจีวรแลบาตร องค์หนึ่งถวายน้ำชำระพระบวรบาทยุคล องค์หนึ่งเอา/*253เชิงบาตรมาตั้งรองรับบาตร องค์หนึ่งทูลเชื้อเชิญให้ทรงนั่งเหนืออาศน์อันปูลาดไว้ องค์หนึ่งเอาพัดมาถวายรำพายพยุสัมผัศพระกรชกายินทรีย์ เมื่อสมเด็จพระชินสีห์ทรงนิสัชชนาการสำราญแล้ว พระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ จึ่งกล่าวปฏิสันถารกถาว่า “ข้าแต่อาวุโสโคดม อันว่าสริรกายยังอดกลั้นได้ซึ่งความทุกข์ลำบาก เลี้ยงพระชนมชีพมิสู้ยากด้วยแสวงหาอาหาร บิณฑบาตเปนสุขสำราญอยู่หรือประการใด? สมเด็จพระสัพพัญญู เมื่อได้ทรงสดับคำพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ มาเจรจาปราไสดั่งนั้น ก็มิได้มีพระทัยหมายหมั้นขุ่นเคืองว่าภิกษุเหล่านี้ออกจากพราหมณสกูลบรรพชา มาว่ากล่าวจ้วงจาบหยาบช้าดูหมิ่นประมาทตถาคต อันออกจากขัตติยสกูลสู่มหาภิเนษกรม จะได้มีความโทมนัสขึ้งเคียดดั่งนั้นหามิได้ พระหฤทัยกอบด้วยพระมหากรุณา จึ่งดำหรัสตอบปัญจวัคคีย์ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านอย่าเจรจาออกนามตถาคตด้วยคำอาวุโสฉนี้ มิได้สมควร ตถาคตได้ตรัสเปนองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันประกอบด้วยอรหาทิคุณเลิดโลก สิ้นสูญกองกิเลสแล้ว ท่านจงตั้งโสตรประสาทลงรองรับพระกระแสพระสัทธรรมเทศนา ตถาคตนี้หวังจะให้โอวาทานุศาสนให้บันลุพระอะมัตตมหานิพพาน ท่านจงปฏิบัติตามคำสั่งสอนของตถาคต ก็จะได้เสวยอมฤตยรศคือพระอริยมรรคญาณผลญาณ กระทำให้แจ้งในสันดานแห่งตนมิได้ช้า /*254เมื่อมีพระพุทธฎีกาตรัสดั่งนี้ พระปัญจวัคคีย์ก็ยังมีความสงสัยมิได้เชื่อฟังยังซ้ำกล่าวว่า ข้าแต่อาวุโสโคดม เมื่อพระองค์กระทำทุกกรกิริยามหาปธานปฏิบัติ ก็มิอาจตรัสรู้อริยญาณทัศนวิเศษ อันเปนเหตุควรจะเห็นแจ้งในอุตตริมนุษย์ธรรม เมื่อแลละเสียซึ่งมหาปธานกรรม กลับเวียนมาสู่สภาวมักมากแล้ว ไฉนจะได้ตรัสรู้ซึ่งธรรมวิเศษด้วยเหตุดั่งฤๅเล่า. สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าอันยิ่งด้วยคุณคือพระมหากรุณา เมื่อพระองค์จะทรงประหารเสียซึ่งภูเขาอันใหญ่ กล่าวคือมานแห่งพระปัญจวัคคีย์ ด้วยพระขรรค์แก้ววชิราวุธกล่าวคือปัญญาในครานั้น ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูราณภิกษุทั้งหลาย ท่านจงระลึกดูเถิดว่าคำเห็นปานดั่งนี้ ตถาคตได้กล่าวแก่ท่านในกาลก่อนมีบ้างหรือในครั้งใด ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาคพระองค์จะได้ตรัสดั่งนี้มิได้มีแต่ก่อนกาล ลำดับนั้นสมเด็จพระศาสดาจาริย์เมื่อจะตรัสพระสัทธรรมเทศนา แก่พระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้งห้า ก็เปล่งออกซึ่งสุรเสียงอันไพเราะกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ปานประหนึ่งว่าเสียงท้าวมหาพรหมว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านจงเงี่ยโสตรลงสดับรับรศพระสัทธรรมเทศนา ตถาคตจะแสดงโอวาทานุศาสนแก่ท่าน ให้บันลุกิเลสนิพพานในกาลบัดนี้ แลพระสุรเสียงพระชินสีห์ก็นฤโฆศบันลือตลอดทั่วไป เบื้องต่ำใต้ถึงอะเวจีมหานิรยสถานเบื้องบนก็บันดานกระทั่งถึงภวัคคพรหมพิภพ /*255เบื้องขวางนั้นก็นฤนาทตระหลบจบจังหวัดป่าอิสีปตนมิคทายวันอันมีบริเวณได้ ๓ คาพยุต แล้วยังไม่สิ้นสุดแต่เพียงนั้น บันลือตลอดลั่นไปทั่วบริเวณป่าหิมพานต์ อันกำหนดโดยไพสาลได้ ๓ พันโยชน์ แล้วนฤโฆษไปทั่วโสฬสมหานครราชธานีแลโดยกำหนด ๖ หมื่น ๓ พันประจันตนครสท้านทั่วไปในปากอ่าวคงคาคณนาได้ ๙ หมื่นพันดำบนทั่วสกลประเทศท่าทั้ง ๙ หมื่นพันโกฏิท่าแลที่เกิดแห่งสรรพนานาอเนกรัตนมณีมีประมาณได้ ๕๖ แห่งทุกตำแหน่งในปริมณฑลสกลชมภูทวีปนี้ แผ่ตระหลอดไปตราบเท่าถึงอมรโคยานแลอุตรกุรูบุพพวิเทหมหาทวีปทั้ง ๔ แลทวีปน้อยสองพันเปนบริวาร จนทั่วทั้งหมื่นจักรวาฬโลกธาตุ ทวยเทพยทั้งหลายก็ร้องประกาศศัพท์อื้ออึงเอิกเกริกกันต่อๆขึ้นไป ตั้งแต่ภูมเทพยดาจนฉกามาพจรสวรรค์ แลชั้นโสฬสมหาพรหม โกลาหลร้องป่าวแก่กันว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้นฤทุกข์ จงมาสโมสรสันนิบาตพร้อมกัน สมเด็จพระอะนันตญาณสัพพัญญูบังเกิดในโลกนี้ เปนลาภอันประเสริฐของเราท่านทั้งหลายแล้ว ในกาลวันนี้พระองค์จะตรัสเทศนาพระธรรมจักกัปปวัตตนสูตร ในป่าอิสีปตนมฤคทายวัน อันสมณพราหมณาจาริย์ทั้งหลายอื่นๆ ผู้ใดผู้หนึ่งในโลกมิอาจสามารถจะแสดงได้ เราจะได้สวนาการ อันว่าอุปัตติบังเกิดแห่งพระศาสดาจาริย์แลสดับพระสัทธรรมเทศนา แลจะประกอบด้วยศรัทธาแต่ขณะละครั้ง/*256ก็หาได้ยาก เราทั้งหลายได้พบเห็นพระผู้ทรงสวัสดิโสภาคจะได้ถึงซึ่งกำหนดที่สุดแห่งชาติชรามรณทุกข์ภัย จะยังอัสสุชลนัยอันไหลนองมากกว่าน้ำในท้องมหาสมุททั้ง ๔ แลมังษังมากกว่าพื้นปฐพี แลกองอัฏฐีสูงกว่าพระเมรุบรรพตให้หมดสูญสิ้น จะได้เห็นหลังแห่งอรินทรคณา กล่าวคือราคาทิกิเลสในครั้งนี้ ต่างพระองค์มีพระหัตถถือธูปประทีปสุคนธมาลีลงมาสู่มฤคทายวนะสณฑ์ นฤมิตรสุขุมอัตตภาวแห่งตนๆ ลงมาสโมสรประชุมกันณพื้นป่าอิสีปตนมฤคทายวันให้ปราศจากโอกาศหาระหว่างมิได้ แลเทพยดาทั้งหลายในจักระวาฬอื่นทั้งหมื่นโลกธาตุ ก็มาสันนิบาตเบียดเสียดเต็มในห้องแห่งมงคลจักระวาฬนี้ มีครุวนาดุจจุณแห่งรำอันจุลงเต็มในทนานอันเดียว ตั้งแต่พื้นภูมิภาคเต็มตระหลอดตราบเท่าถึงพรหมโลก รุ่งเรืองสว่างไปด้วยรัศมีแห่งเทพดาแผ่ไปทั่วท้องพสุธาแลอากาศ โอภาษไปทั่วทั้งสิ้น ในวันนั้นเปนอาสาฬหปุณณมีเพ็ญเดือน ๘ กอบด้วยอุตราสาธนักขัตฤกษ เวลาพระสุริยาอัษดงคตลดลับเหลี่ยมสิเนรุคีรินทรสิ้นแสงสันธโยบาต เบื้องปัจฉิมโลกธาตุ ครุวนาดุจวิโยคจากทัศนาการ เชยชมพระบรมรูปศิริวิลาศแห่งพระศาสดาจารย์ ฝ่ายพระรชนิกรก็อุฏฐาการเหนือยอดยุคุนธรนัคคินทรฝ่ายปัจฉิมโลกธาตุ ครุวนาดุจปราถนาจะเชยชมอุดรพุทธศิริวิลาศประสาทเปรมปรี ในระหว่างจักระวาฬก็ประดับด้วยทิพยรังษีรัศมี แห่งเทพยดา/*257อันมาทั้งหมื่นโลกธาตุ โอภาษแผ่ไปในทศทิศทั้งสิ้น ส่วนสมเด็จพระอัคคมุนินทรธรรมสารถีศรีสุคต จึ่งทรงตกแต่งซึ่งธรรมจักรมหาพิชัยรถ จะบรรทุกซึ่งเวไนยประชานิกร เทียมด้วยจตุรอัศสะดรอัน กล่าวคือพระสมับปธานทั้ง ๔ ขับล่วงหลีกพ้นสถลลามกวิถีทั้งสอง คือทางเปือกตมได้แก่กามสุขัลลิกานุโยค ทางรกชัดด้วยขวากหนามได้แก่อัตตกิลมถานุโยค ดำเนินโดยมัชฌิมมรรคาลัยอันใหญ่กว้าง กล่าวคือพระอัษฎางคิกอริยมัคคมรรคา อันประดับด้วยศีลสมาธิปัญญาปราศจากโทษมลทิล ขอเชิญเวไนยสัตว์ทั้งสิ้นมีพระโกณฑัญญะเถรเปนประธาน ก็มีพระพุทธบรรหารตรัสพระสัทธรรมเทศนาพระธรรมจักกัปวัตตนสูตรว่า “เท๎วเม ภิกขเว อันตา ปัพพชิเตน น เสวิตัพพา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทางอันลามกทั้งสองทางนั้น บรรพชิตอย่าพึงส้องเสพย์ แล้วก็ทรงตรัสเปนกเถตุกามยตาปุจฉาว่า ทางทั้งสองนั้นดังฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า คือกามสุขัลลิกานุโยคทาง ๑ อัตตกิลมถานุโยคทาง ๑ จึ่งตรัสปุจฉาสืบไปเล่าว่า กามสุขัลลิกานุโยคนั้นดั่งฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า “คือความปราถนาในเบญจะกามคุณทั้ง ๕ ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รศ ที่สัมผัศจัดเปนกิเลสกามประการ ๑ แลวัตถุกามนั้น ได้แก่ความปราถนาในสวิญญาณกะ/*258ทรัพย์และอวิญญาณกะทรัพย์สิ่งสรรพวัตถุต่างๆ นั้นประการ ๑ เบื้องว่าชื่นชมยินดีปราถนาอาดูรเดือดร้อนขวนขวายแสวงหาแลวิจารวิตกกำหนัดอยู่ในวัตถุกาม แลกิเลสกามทั้งสองประการดั่งพรรณามาฉนี้ มิได้มีจิตรยินดีในเนกขัมมบรรพชา อันนี้ตถาคตร้องเรียกชื่อว่ากามสุขัลลิกานุโยคเปนทางลามกทาง ๑ แลทางอันนี้เปนหีนมรรคาของชาวบ้านปุถุชนมิได้ประกอปด้วยอุดมโยชน์ แลมิได้ประพฤติเปนไปเพื่อจะให้เหนื่อยหน่ายปราศจากยินดี แลระงับเสียซึ่งราคาทิกิเลส มิอาจตรัสรู้ซึ่งธรรมวิเศษ กล่าวคือมรรคผลพระอมตมหานฤพาน แล้วตรัสปุจฉาสืบไปว่าอัตตกิลมถานุโยคนั้นเปนดั่งฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า คือบุคคลจำพวกใดในโลกนี้ พิจารณาเห็นโทษในกามคุณอันอยู่ในฆราวาศ เห็นอานิสงษ์ในเนกขัมบรรพชา ก็ปลงเกษาแลหนวดออกบวชในลัทธิเดียรัตถีภายนอกพระพุทธศาสนา แล้วประพฤติฝ่ายผิดฝ่ายปฏิบัติมีประการต่างๆ มีกระทำตนเปนอเจลกชีเปลือยเปนอาทิ บ้างก็บริโภคของดิบๆ บริโภคแต่ใบไม้แลผลไม้ บ้างก็บริโภคเข้าสาลแลรำ ลางทีก็เอาเปลือกไม้แลแผ่นกระดานแลแฝกคา มากระทำเปนผ้านุ่งก็มีบ้าง ๆ นุ่งเกษกัมพลคือทอด้วยผมมนุษย์แลวาลกัมพลคือทอด้วยขนหางสัตว์ต่างๆ บ้างก็เอาขนปีกนกเค้า มากระทำเปนผ้านุ่งก็มี บางลัทธิเดียรัตถีก็นอนบนขวากหนาม แลนอนในระหว่างแห่งเพลิง ด้วย/*259สำคัญว่าจะให้เหือดแห้งกิเลส ที่เอาเท่าแลธุลีกระทำกายให้เศร้าหมองก็มี ประพฤติโดยลัทธิอันผิดดั่งพรรณามาฉนี้ หาประโยชน์มิได้ลำบากกายเสียเปล่า ดั่งนี้แลตถาคตเรียกว่าอัตตกิลมถานุโยค เปนทางลามกทางหนึ่ง แลทางปฏิบัติอันนี้ ก็เปนหีนมรรคาอาเกียณไปด้วยทุกข์เปนของปุถุชน มิได้ประพฤติเปนไปเพื่อจะให้เหนื่อยหน่ายปราศจากยินดี รำงับเสียซึ่งราคาทิกิเลสมิอาจตรัสรู้ซึ่งธรรมวิเศษ กล่าวคือมรรคผลพระอมตมหานิพพาน แลตถาคตล่วงหลีกเสียซึ่งมรรคาอันลามกทั้งสองนี้ ดำเนินโดยมัชฌิมวิถีทางปฏิบัติ ประพฤติเปนไปเพื่อจะให้รำงับเสียซึ่งราคาทิกิเลส ตรัสรู้พระสัพพัญญุตัญญาณ คือมรรคผลพระอมัตมหานฤพานเห็นประจักษแจ้งด้วยปัญญาจักษุอันประเสริฐ จึ่งตรัสปุจฉาเล่าว่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลายอันว่ามัชฌิมปฏิบัติ คือปัญญาอันจะเห็นแจ้งซึ่งพระจตุราริยสัจธรรมทั้ง ๔ คือทุกข์อริยสัจ ๑ ทุกขสมุทัยสัจ ๑ ทุกขนิโรธสัจ ๑ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ๑ แล้วตรัสจำแนกแจกกองทุกขอริยสัจสืบต่อไปว่า ทุกข์ทั้งหลายมีประเภทต่าง ๆ คือ ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ โสกทุกข์ ฯลฯ อุปายาสทุกข์แลทุกข์อันบังเกิดด้วยพบบุทคลอันเปนเวร เปนข้าศึกมิได้เปนที่รักที่เจริญใจ ได้ชื่อว่าอับปิเยหิสัมปโยคทุกข์ แลทุกข์อันบังเกิดแต่พรัดพรากจากบุทคลเปนที่รักที่เจริญใจ /*260ได้ชื่อปิเยหิวิบปโยคทุกข์ แลทุกข์อันบังเกิดแต่เหตุอันปราถนาสิ่งใดๆ ไม่ได้สมความปราถนา ได้ชื่อยัมปิจฉังนลภติตัมปิทุกข์แลทุกข์อันบังเกิดแต่อุปาทานักขันธ์ทั้ง ๕ ได้ชื่อว่าปัญจุปาทานักขันธ์ทุกข์แลกองแห่งทุกข์ทั้งหลาย ดั่งพรรณามาฉนี้ ได้ชื่อว่าทุกข์อริยสัจประการหนึ่งเปนปถม ครั้นตรัสจำแนกแจกในกองทุกข์อริยสัจจบลงแล้ว ก็ตรัสจำแนกในกองทุกขสมุทัยสืบต่อไปว่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย อันว่าสิ่งอันใดอันจะให้บังเกิดในภพใหม่สืบไปในเบื้องน่าอันสหรคตด้วยนันทิราค คือชื่นชมยินดีมีปรกติบังเกิดในภพใดๆ ก็รักใคร่ในภพนั้นแลตัณหานั้นเปนดั่งฤๅ? คือกามตัณหาได้แก่ปราถนาบังเกิดในกามภพ แลปราถนาในกิเลสกามแลวัตถุกามประการ ๑ แลภวตัณหาได้แก่ปราถนาบังเกิดในรูปภพแลอรูปภพ ประกอปด้วยสัสตทิฏฐิถือหมั้นว่า รูปภพแลอรูปภพนั้นเที่ยงปราศจากชราและมรณ มิได้รู้ประไลยสืบต่อไปอีกในเบื้องน่านั้นประการ ๑ แลวิภวตัณหาได้แก่ปราถนาบังเกิดในพรหมโลกทั้งสอง ดั่งพรรณามาแล้ว แต่ว่าประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิคือถือหมั้นว่า บังเกิดในรูปภพแลอรูปภพแล้ว ก็ขาดสูญสิ้นสังขารธรรมเปนปรินิพพานในพรหมโลกนั้นๆ จะได้จุติปฏิสนธิสืบต่อไปในภพใหม่อีกนั้นหามิได้ แลตัณหาทั้ง ๓ ประการนี้ เปนที่เกิดแห่งกองทุกข์ต่างๆ มีชาติทุกข์เปนต้น อันนี้ได้ชื่อว่าทุกขสมุทัยอริยสัจประการ ๑ เปนอริยสัจคำรบ/*261สองแล้วตรัสจำแนกในทุกขนิโรธอริยสัจสืบต่อไปว่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย อันว่าหน่ายมิได้ยินดีในตัณหาเปนนิราวเศษแลดับสูญสละเสียให้พ้นจากตัณหา มิได้อาลัยในตัณหา สิ้นสูญแห่งราคาทิกิเลส ได้แก่พระนวโลกุตรธรรมทั้ง ๙ กล่าวคือ มัคค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ นั้นได้ชื่อว่าทุกขนิโรธอริยสัจประการ ๑ เปนอริยสัจคำรบ ๓ แล้วตรัสจำแนกในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจสืบต่อไปว่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย อันว่าองค์แห่งอริยมัคคทั้ง ๘ มีสัมมาทิฏฐิเปนต้น จนสัมมาสมาธิเปนอวสาน เปนทางมัชฌิมปฏิบัติจัดเปนอุบายที่จะให้ได้ตรัสรู้ซึ่งมัคคผลปรินิพพาน เปนสมุจเฉทประหานดับเสียซึ่งราคาทิกิเลส อันเปนเหตุก่อเกิดกองทุกข์ทั้งปวงนั้น ได้ชื่อว่าทุกข์นิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจประการ ๑ เปนอริยสัจคำรบ ๔ แลพระอริยสัจทั้ง ๔ ประการนั้น สำเร็จกิจละอันๆ ทุกขอริยสัจนั้น สำเร็จปริญญากิจ คือกำหนดรู้ทั่วไปในประเภทแห่งกองทุกข์สิ้นทั้งปวง แลทุกขสมุทัยอริยสัจนั้นสำเร็จปหานกิจ คือละเสียซึ่งตัณหาอาสวสรรพสังกิเลส อันเปนเหตุจะก่อเกิดซึ่งกองทุกข์สิ้นทั้งนั้น แลทุกขนิโรธอริยสัจนั้นสำเร็จสัจฉิกาตัพพธรรมกิจ คือกระทำให้แจ้งซึ่งมัคคผลปรินิพพาน อันดับเสียซึ่งตัณหาอาสวกิเลสทั้งปวง แลทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนั้น สำเร็จภาเวตัพพกิจ อันเจริญซึ่งมัชฌิมปฏิบัติ/*262เปนอุบายที่จะให้สำเร็จซึ่งนิโรธสัจ อันดับเสียซึ่งตัณหาอาสวกิเลสทั้งสิ้น แลพระจตุราริยสัจธรรมนี้ ตถาคตมิได้เคยได้ยินได้ฟังมาแต่ก่อน เมื่อปัญญาจักษุคือโสดาปฏิผลญาณวิชชาบังเกิดแล้ว ก็โอภาษสว่างกระจ่างแจ้งไปในอริยสัจธรรมทั้ง ๔ ประการ แล้วก็ตรัสเทศนาจำแนกซึ่งอัตถแห่งพระอริยสัจทั้ง ๔ สืบต่อไปว่า อริยสัจละอันๆ นั้น มีอัตถละสี่ๆ ทุกขอริยสัจนั้นมีอัตถ ๔ ประการ ปีฬนัตโถ คือมีอัตถว่าเบียดเบียฬเปนกิจ ๑ สํขตัตโถ มีอรรถว่าปัจจัยประชุมตกแต่งเปนกิจ ๑ สันตาปัตโถ คืออัตถว่าเดือดร้อนเปนกิจ ๑ วิปริณามัตโถ คืออัตถว่าแปรปรวนเปนกิจ ๑ สิริเปนกิจแห่งสัจมีอัตถ ๔ ประการดั่งนี้ แลทุกขสมุทัยอริยสัจก็มีอัตถ ๔ ประการอายุหนัตโถ คือมีอัตถว่ากระทำซึ่งทุกข์ให้บังเกิดเปนกิจ ๑ นิทานัตโถ คืออัตถว่าเปนเหตุเปนที่ตั้งแห่งทุกขเปนกิจ ๑ สังโยคัตโถ มีอัตถว่าประกอบไว้ซึ่งทุกข์เปนกิจ ๑ ปลิโพธัตโถ คืออัตถว่าเปนกังวลด้วยทุกข์เปนกิจ ๑ สิริเปนกิจแห่งสมุทัยอริยสัจ ๔ ประการดั่งนี้ แลนิโรธอริยสัจก็มีอัตถ ๔ ประการ นิสสรนัตโถ คืออัตถว่ายกตนออกจากวัฏทุกข์เปนกิจ ๑ อปลิโพธัตโถ คืออัตถว่ามิได้เปนกังวลอยู่ด้วยกองทุกข์เปนกิจ ๑ อลังขัตโถ คืออัตถว่าปัจจัยมิได้ประชุมตกแต่งเปนกิจ ๑ อมตัตโถ คืออัตถว่าเปนอมฤตยธรรมมิได้ตายเกิดสืบไปอีกเปนกิจนั้น ๑ สิริเปนกิจแห่งนิโรธ/*263อริยสัจ ๔ ประการดั่งนี้ แลนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ก็มีอัตถ ๔ ประการ นิยยานัตโถ คืออัตถว่าจะนำตนออกจากวัฏทุกข์เปนกิจ ๑ เหตวัตโถ คืออัตถว่าเปนเหตุจะดับเสียซึ่งกองทุกข์เปนกิจ ๑ ทัสสนัตโถ คืออัตถว่าเห็นพระปรินิพพานเปนกิจ ๑ อธิปติยัตโถ คืออัตถว่าเปนอธิบดีในที่อันจะให้สำเร็จซึ่งกิจ อันจะดับเสียซึ่งกองทุกข์ทั้งปวงนั้น ๑ สิริเปนกิจแห่งทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ๔ ประการ แลพระอริยสัจทั้ง ๔ นั้นกอบด้วยโสฬสกิจ ๑๖ ประการดังพรรณามาฉนี้ แลประกอบด้วยปริวัฏ ๓ แลอาการ ๑๒ มีอรรถาธิบายความว่าปริวัฏ ๓ นั้น คือสัจจญาณ ๑ กิจจญาณ ๑ กตญาณ ๑ แท้จริงอันว่าปัญญาอันเห็นแจ้งในอริยสัจทั้ง ๔ ด้วยอริยมัคคญาณโดยจริงโดยแท้มิได้วิปริตได้ชื่อว่าสัจญาณประการ ๑ แลปัญญาที่รู้ว่าทุกขอริยสัจควรจะพึงกำหนดรู้ในกองทุกข์ทั้งปวง ทุกขสมุทัยอริยสัจควรจะพึงละเสียซึ่งตัณหา ทุกขนิโรธอริยสัจควรจะพึงกระทำให้แจ้งซึ่งมัคผลแลนิพพาน ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจควรจะพึงเจริญซึ่งอัฏฐังคิกมัคทั้ง ๘ ปัญญาอันรู้ในกิจทั้งปวงดังกล่าวมานี้ ได้ชื่อกิจญาณประการ ๑ แลปัญญาอันพิจารณาซึ่งกิจอันตนกระทำแล้ว คือประเภทแห่งทุกข์ทั้งหลาย ก็กำหนดรู้สิ้นแล้วตัณหาอันละเสียจากสันดาน มัคผลนิพพานก็บันลุแล้ว องค์แห่งอริยสัจทั้งแปดก็เจริญแล้ว ปัญญาอันพิจารณาซึ่งกิจอันตนกระทำ/*264สำเร็จแล้วดั่งนี้ได้ชื่อว่ากตญาณประการ ๑ แลญาณทั้ง ๓ โดยนัยพรรณามาฉนี้ เรียกว่าปริวัฏ ๓ ประพฤติเปนไปในขณเมื่อตรัสรู้พระจตุราริยสัจด้วยตนเอง แลขณะเมื่อพิจารณาซึ่งกิจทั้ง ๔ อันตนจะพึงกระทำแล้วนั้น แท้จริงอาการ ๑๒ นั้นได้แก่ปัญญาทั้ง ๓ ประการอันพิจารณาจำแนกไปในอริยสัจทั้ง ๔ สิ่งละสามๆ จึ่งสิริเปนอาการ ๑๒ ประการด้วยกันทั้งสิ้น เหตดั่งนั้น อันว่าปัญญาอันพิจารณาเวียนไปในพระจตุราริยสัจธรรมเห็นปานดั่งนี้ จึ่งได้นามว่าธรรมจักกัปปวัตตน ด้วยอัตถประพฤติเวียนไปในอริยสัจธรรมทั้ง ๔ แลพระสูตรอันนี้จึ่งชื่อว่า ธรรมจักกัปปวัตตนสูตร แล้วตรัสเทศนาสืบไปว่า ดูกรสงฆ์ เบื้องว่าตถาคตยังมิได้เห็นแจ้ง ในพระอริยสัจทั้ง ๔ อันมีปริวัต ๓ แลอาการ ๑๒ ยังมิได้ผ่องใสบริสุทธิ์โดยควรแก่จริงแก่แท้ตราบใด ตถาคตยังมิได้ตรัสรู้แก่พระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐ ยิ่งกว่ามนุษยโลกกับทั้งเทวโลกแลมารโลกพรหมโลก หาผู้จะประเสริฐเสมอมิได้สิ้นกาลตราบนั้น ต่อเมื่อใดตถาคตเห็นแจ้งในพระอริยสัจทั้ง ๔ อันมีปริวัฏ ๓ แลอาการ ๑๒ ผ่องใสบริสุทธิโดยควรแก่จริงแท้แล้ว ตถาคตจึ่งได้ตรัสแก่พระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐ ยิ่งกว่าโลกทั้งปวงมีมนุษยโลกเปนต้น หาผู้จะประเสริฐเสมอมิได้ในการครั้งนั้น อันว่าญาณทัศนก็บังเกิดแก่ตถาคต มนสิการกำหนดเห็น/*265แจ้งว่า วิมุตติธรรมที่ตถาคตตรัสรู้มิได้หวั่นไหวทำลายแล้ว แลชาตินี้เปนอันติมชาติที่สุดของตถาคต ซึ่งจะมีภพใหม่สืบไปอีกกาลบัดนี้มิได้มีแล้วเปนแท้ เมื่อมีพระพุทธฎีกาตรัสดั่งนี้ พระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ ก็มีจิตรชื่นชมโสมนัส ในพระบรมพุทธภาสิตกถา แลกาลเมื่อจบพระธรรมจักกัปปวัตตสูตรลงครั้งนั้น ก็บังเกิดมหัศจรรย์บันดาน ทั้งหมื่นโลกธาตุก็กัมปนาการไหวหวั่นป่วนปั่นปานประหนึ่งว่ายนต์แห่งหีบอ้อยแลยนต์แห่งสกัดน้ำมัน แลผัดผันแห่งดุมเกวียนปรากฎบันดาน มหาสาครสมุทก็นฤโฆษณาการกำเริบคลื่นฟื้นฟอง กึกก้องโกลาหลนิลนาททั้งเขาพระสิเนรุราช ก็น้อมยอดอย่างจะอภิวันทนประนตแลอเนกมหัศจรรย์ทั้งหลายก็ปรากฎ เหมือนกาลเมื่อครั้งปถมาภิสัมโพธิญาณ แลสมเด็จพระศาสดาจาริย์ ทรงนิสัชชนาการสถิตย์ในท่ามกลางพรหมคณาอัฏฐารสโกฏิเปนประมาณ กระทำพระโกณฑัญญเปนประธานแก่หมู่อมรพรหมบรรพสัทตรัสพระสัทธรรมเทศนา พระธรรมจักกัปปวัตตนสูตรจบลงครั้งนั้น อันว่าหมู่พรหมทั้ง ๑๘ โกฏิมีพระอัญญาโกณฑัญญเปนประธานก็ประดิษฐานในพระโสดาปัตติผลเปนพระเสกขบุทคลในพระศาสนา อันว่าธรรมาภิสมัยคือพระโสดาก็บังเกิดแก่อเนกนิกรเทพยดา คณาถึงอสงไขยโดยประมาณ ในลำดับนั้น พระสัพพัญญูก็เปล่งพุทธอุทานดำรัสว่า /*266อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ อรรถาธิบายความว่า ดูกรโกณฑัญญ ท่านนี้รู้โลกุตตรธรรมโดยแท้แล้ว เหตุมีพระพุทธฎีกาตรัสฉนี้ พระผู้เปนเจ้ามีนามบัญญัติเพิ่มเข้าว่า อัญญาโกณฑัญญเถรเจ้าแต่นั้นมาสิ้นข้อความวิตถารกถาในธรรมจักกปริวัตตเท่านี้.
ธัมมจักกปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๓ จบ.
ยสบรรพชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๔
ในลำดับนั้นพระอัญญาโกณฑัญญเถรผู้มีอายุ เห็นซึ่งพระโลกุตตรธรรมแล้ว แลล่วงเสียซึ่งวิจิกิจฉา คือสอดแคล้วกินแหนงในคุณพระรัตนไตรย์ ปราศจากสงสัยในพระพุทธศาสนา จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาคเจ้า ข้าพระองค์นี้ขอจงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักนิ์พระสัพพัญญู. จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “เอหิภิกขุ ท่านจงมาเปนภิกษุประพฤติซึ่งศาสนมรรคพรหมจรรย์ในพระธรรมวินัยอันตถาคตกล่าวไว้เปนอันดี เพื่อจะกระทำซึ่งที่สุดแห่งทุกข์โดยอาการอันชอบ” มีพุทธฎีกาตรัสเท่านั้น ก็อุปสมบทพระอัญญาโกณฑัญญเถรแล้ว ก็โปรดประทานอุปสมบทแก่ผู้เปนเจ้าทั้ง ๔ ว่า “เอถ ภิกขโว เปนอาทิ เปนภิกษุภาวทั้งสิ้นแล้วก็ตรัสบอกซึ่งสภาวลักษณแห่งกรรมฐานว่า ธรรมดาบุทคลผู้ใดพิจารณา/*267เห็นสํขารธรรมเปนอนิจจํ บุทคลผู้นั้นก็อาจเห็นซึ่งทุกข์ลักษณ และกระทำสักการบูชาในปูชนียวัตถุ ยังเปือกตมในภพคือราคโทสโมหให้เหือดแห้ง แลบันเทาเสียซึ่งโมหให้เสื่อมสูญจากสันดานแล้ว ก็มีพุทธฎีกาตรัสว่า “สัพเพ สํขารา อนิจจา เปนอาทิ อรรถาธิบายว่า “สํขาราสํขารธรรมทั้งปวง ล้วนมิได้เที่ยง ด้วยอัตถะว่าแปรปรวนวิปริตต่างๆ มิได้ตั้งอยู่นาน แลสํขารธรรมทั้งปวงเปนทุกข์ ด้วยอัตถะว่าเกิดแลตายเบียดเบียน มีความสุขนั้นน้อย แลสํขารธรรมทั้งปวงนี้มิได้เปนของตน ด้วยอัตถะว่าไม่ประพฤติด้วยอำนาจแห่งตน ย่อมจะดับสูญประลัยสิ้น มีพุทธฎีกาโปรดประทานพุทโธวาทแก่พระสาวกทั้งหลายด้วยประการฉนี้ ให้ตั้งอยู่ในประมัตถะธรรมแล้ว ก็ตรัสบอกพระวิปัสนากัมฐาน ให้พิจารณาโดยพระไตรลักษณแล้ว สมเด็จพระศาสดาก็เข้าพระวัสสาอยู่ณป่าอิสีปตนมฤคทายวัน ครั้นเพลารุ่งเช้าเปนวันแรมค่ำหนึ่ง ก็เสด็จนิสีทนาการอยู่ในวิหารเสนาสน โปรดประทานโอวาทแก่พระวัปปเถร พระภิกษุทั้ง ๔ อันเศษก็ไปโคจรบิณฑบาต ในเวลาวันนั้นพระวัปปเถระก็บันลุพระโสดาปติผล ครั้นรุ่งขึ้นวันแรม ๒ ค่ำ ก็โปรดประทานโอวาทแก่พระภัททิยเถรให้ได้พระโสดา รุ่งขึ้นวันแรม ๓ ค่ำก็ประทานโอวาทแก่พระมหานามเถร ให้ได้พระโสดาปติผลเหมือนดังนั้น รุ่งขึ้นวันแรม ๔ ค่ำก็ประทานโอวาท/*268แก่พระอัสสชิเถรให้ตั้งอยู่ในพระเสกขธรรมโดยลำดับถึงว่ากาฬปักขปัญจมีดิถี จึ่งประชุมพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ แล้ว ตรัสเทศนาพระอนัตตลักษณสูตรโดยวาระพระบาฬีว่า รูปํ ภิกขเว อนัตตา เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย อันว่ารูปนี้มิเปนของตน ย่อมประพฤติเปนไปด้วยโรคาพยาธิต่างๆ เบื้องว่าจะบังคับห้ามปรามว่า รูปขันธของอาตมาจงโสภาผ่องใสประดับไปด้วยอลังการปานประหนึ่งว่าเสาต้าย อันแล้วไปด้วยทอง แลผ้าแดงอันตกแต่งไว้เปนอันดี เปนที่ทัศนาการชื่นบานแห่งจิตร แลรูปนั้นก็คงจะวิปริตด้วยชราอาพาธมรณธรรม จะได้ตั้งอยู่ในอำนาจตามถ้อยคำแห่งตนนั้นหามิได้ แลเวทนาสัญญาสํขารวิญญาณนามธรรมทั้งปวง ก็เปนอนัตตาไม่เปนของแห่งตนทั้งสิ้นด้วยกัน มิได้เชื่อฟังตั้งอยู่ในบังคับบัญชา ด้วยสามารถอำนาจแห่งตนเหมือนดังนั้นๆ แล้วตรัสเปนกเถตุกามยตาปุจฉาว่า ดูกรสงฆ์ ท่านสำคัญรูปนี้เที่ยงแลมิได้เที่ยงดังฤๅ ก็กราบทูลว่ารูปนี้มิได้เที่ยง จึ่งตรัสถามว่ารูปอันใดที่ไม่เที่ยง รูปอันนั้นเปนสุขหรือเปนทุกข์ ก็กราบทูลว่ารูปนั้นเปนทุกข์ จึ่งตรัสถามว่า รูปอันใดเปนทุกข์รูปอันนั้นท่านพิจารณาว่าตนเปนของตนแลหรือ ก็กราบทูลปฏิเสธว่า รูปนั้นไม่เปนตนไม่เปนของตน จึ่งตรัสถามถึงเวทนาสัญญาสํขารวิญญาณเหมือนนัยหลัง ก็กราบทูลดุจกล่าวมาแล้ว /*269จึ่งตรัสว่า เบญจขันธ์ทั้ง ๕ ที่เปนอดีตอนาคตแลปัจจุบันนั้น เปนของตนแลผู้อื่น อันหยาบแลละเอียดต่ำช้าแลปณีตอยู่ในที่ใกล้ไกลใดๆ ก็ดี แลเบ็ญจขันธ์ทั้งปวงดังพรรณามานี้ แต่ล้วนไม่เปนตนไม่เปนของแห่งตนสิ้นทั้งนั้น ท่านพึงเห็นด้วยปัญญาอันพิจารณาโดยชอบ ควรแก่จริงแก่แท้ด้วยประการดังนี้ เพราะเหตุฉนั้นพระอริยสาวกแห่งพระสุคตจึ่งเหนื่อยหน่าย ปราศจากยินดีในเบ็ญจขันธ์ก็บันลุแก่วิมุติธัมม คือพระอรหัตตมัคคผลญาณ กระทำมนสิการประจักษแจ้งว่า อาตมานี้สิ้นสูญจากชาติปฏิสนธิแล้ว แลศาสนมรรคพรหมจรรย์อาตมาก็บำเพ็ญสำเร็จแล้ว แลบรรพชิตกิจซึ่งจะพึงกระทำอาตมาก็กระทำเสร็จแล้ว ที่จะปราถนาประโยชน์อันอื่นสืบไปอีกนั้นหามิได้แล้ว เมื่อตรัสพระสัทธรรมเทศนาพระอนัตตลักขณสูตรจบลงครั้งนั้น อันว่าจิตรแห่งพระปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้ง ๕ พ้นจากอาสวกิเลสเปนสมุจเฉทประหาณบันลุแก่พระอรหัตตผล เปนอเสกขบุทคลในพระพุทธศาสนา ในกาลนั้นพระอรหันต์ในโลกนี้เปน ๖ ด้วยกัน
ในสมัยนั้นยังมีกุลบุตรผู้หนึ่งมีนามชื่อว่ายสมานพ เปนบุตรแห่งมหาเศรษฐีเปนสุขุมาลชาติสกุล อยู่ในชนบทแว่นแคว้นเมืองพาราณสี มีปราสาทเปนนิวาศนถานถึง ๓ ปราสาท สถิตย์ในฤดูทั้ง ๓ แลวัสสันตรฤดูกาลนั้นสถิตย์อยูในปราสาทสำหรับฤดูฝน ๔ เดือน มีนางปริจาริก/*270แวดล้อม บำเรออยู่ด้วยดุริยางค์ดนตรีเว้นจากบุรุษ มิได้ลงจากปราสาทสู่เหษฐาภาคเบื้องต่ำ แลอิ่มอยู่ด้วยสุขในเบ็ญจกามคุณพร้อมทุกประการ อยู่มาราตรีวันหนึ่ง ยสกุลบุตรนั้นนิสัชชนาการเหนือที่ไสยาศน์ หยั่งลงสู่นิทรารมณ์แลภายในปราสาทนั้น ก็สว่างไปด้วยแสงประทีปชวาลาแลนางปริจาริกทั้งหลายก็นอนหลับไปสิ้น ส่วนว่ายสกุลบุตรนั้น ตื่นขึ้นในเวลาล่วงมัชฌิมยาม ได้ทัสนาการเห็นนางปริจาริกทั้งปวงอันนอนหลับ ปราศจากสติสัมปชัญญ สำแดงซึ่งวิปปการต่างๆ มีกรนครางละเมอเพ้อพิลาบร่ำไรเปนต้น ถึงกายวิกลวิการปานประหนึ่งว่าอสุภกเฬวร อันทอดทิ้งกลิ้งเกลื่อนกลาดอยู่ในสุสานประเทศ ก็มีความสังเวชกอปด้วยอาทินวญาณ อันบังเกิดในสันดานดำริห์เหนื่อยหน่ายจากกิเลสราค ก็เปล่งอุทานวาทีว่า ธรรมดาอยู่ในฆราวาศนี้ กอปไปด้วยอุปัททวันตราย จึ่งอุษฐาการจากที่ศิริไสยาศน์แล้ว สอดใส่สุวัณณปาทุการองเท้าทอง บทจรไปสู่ทวารปราสาทส่วนภูมเทพยดาซึ่งสิงสถิตย์รักษานิวาศนฐาน ก็เปิดประตูให้ ด้วยดำริห์ว่า อันตรายอันใดอันหนึ่งอย่าพึงมีแก่ยสกุลบุตรนี้ ๆ จะได้ออกจากฆราวาศบรรพชา ในพระพุทธศาสนาโดยสดวก แลยสกุลบุตรนั้น ก็ลงจากนิเวสศฐาน ดำเนินไปสู่ป่าอิสีปตนมฤคทายวัน ในสมัยนั้นภอเปนปัจจุสสราตรีกาล สมเด็จพระศาสดาจาริย์ เสด็จจากอิริยาบทประทม ทรงจงกรม/*271อยู่ในอาวาศบริเวณ ได้ทอดพระเนตรเห็นยสกุลบุตร อันบทจรมาแต่ไกล ก็เสด็จจากที่จงกรมทรงนิสัชชนาการเหนือบวรปัญญัตตอาศน ฝ่ายยสกุลบุตรก็กล่าวอุทานวาทีเหมือนแต่หลังยังที่ใกล้พระสัพพัญญู พระบรมครูจึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรยสที่อันนี้ปราศจากอุปัททวันตราย ท่านจงมานั่งในที่นี้ ตถาคตจะแสดงธรรมแก่ท่าน ส่วนยสกุลบุตรได้สดับพุทธบรรหารดั่งนั้น ก็มีจิตรโสมนัสปรีดา จึ่งถอดสุวัณณบาทุกาไว้ในที่นั้น ก็เข้ามาสู่สำนักนิ์พระบรมโลกนารถ ถวายอภิวาทแล้วนั่งในที่ควรข้างหนึ่ง สมเด็จพระสัพพัญญูก็ตรัสพระสัทธรรมเทศนาพระอนุบุพพิกถา คือทานกถา สีลกถา สัคคกถา แล้วแสดงโทษแห่งกามคุณมลทินเศร้าหมองหยาบช้า แสดงเนกขมานิสงษ์ บรรพชาคุณในอวสาน เมื่อทรงทราบว่าสันดานแห่งยสกุลบุตรนั้น ปสันนาการโอนอ่อนหย่อนจากเบ็ญจนิวรณธรรม ก็แสดงซึ่งพระธรรมกถาอันเปนสามุกํสิกเทศนาศาสโนวาท เปนพุทธวิสัยสมเด็จพระมุนีนารถทั้งปวง กล่าวแล้วคือพระอริยสัจธรรมทั้ง ๔ ประการ ยังธรรมจักษุคือโสดาปติผลญาณ ให้บังเกิดแก่ยสกุลบุตรอันสถิตย์ในอาศนนั้น โดยกาลพลันมิได้ช้า ครุวนาดุจเสวตรพัตรแล้วอันบริสุทธิผ่องใสมิได้หมองมัว เมื่อชุบชุ่มไปด้วยน้ำย้อมทั่วแล้ว ก็ติดโดยเร็วมิได้นานเห็นปานดังนั้น.
ลำดับนั้นฝ่ายมารดาแห่งยสกุลบุตรขึ้นมาสู่ปราสาท ในบุพพัณหสมัยมิได้เห็นบุตรแห่งตน ก็ไปบอกเหตุแก่มหาเศรษฐีผู้เปนบิดา ๆ ก็ใช้ชนบริสัทให้ไปติดตามแสวงหาซึ่งบุตร ส่วนตนนั้นก็ออกไปตามหายังป่าอิสีปตนมฤคทายวัน ได้เห็นรองเท้าทองเปนสำคัญอันถอดวางไว้ ก็ตรงเข้าไปสู่ที่นั้น ครั้นพระทศพลได้ทัศนาการซึ่งเศรษฐีมาแต่ไกล ก็ทรงพระพุทธปริวิตกว่า ตถาคตจะกระทำอิทธาภิสังขาร บันดานให้เศรษฐีมิได้เห็นซึ่งยสกุลบุตรอันนั่งอยู่ในที่นี่ แล้วก็กระทำซึ่งพระอิทธานุภาพดังพระพุทธดำริห์นั้น ส่วนเศรษฐีมิได้เห็นซึ่งบุตรจึงเข้าไปใกล้พระบรมครูแล้ว ก็ทูลถามว่าพระองค์เห็นซึ่งยสกุลบุตรบ้างหรือว่าหามิได้ จึงมีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรคฤหบดี ท่านจงนั่งในที่นี้ก็จะเห็นซึ่งบุตรแห่งท่าน เศรษฐีได้สวนาการก็ยินดี จึงถวายอภิวาทพระชิณสีห์แล้วก็นั่งในที่ควรข้างหนึ่ง จึงตรัสพระสัทธรรมเทศนา พระอนุบุพพิกถาเหมือนหนหลัง ยังจิตรแห่งเศรษฐีให้ยินดีเลื่อมใสแล้ว ก็บัณฑูรพระจตุราริยสัจเทศนา ให้มหาเศรษฐีถึงพระโสดาปติผลญาณ จึงนมัสการกราบทูลว่า ข้าพระองค์ถึงซึ่งพระพุทธรัตนพระธรรมรัตนพระสังฆรัตนเปนที่พึ่ง พระพุทธองค์จงทรงทราบเถิดว่า ข้าพระบาทเปนอุบาสกในพระพุทธศาสนา ตั้งแต่วันนี้เปนต้นข้าพระพุทธเจ้าก็ตั้งอยู่ในปาณุเปตสรณาคมน์ แลเศรษฐีนั้นได้เปนปฐมอุบาสก/*273ในโลก พร้อมด้วยเตวาจิกสรณคมน์ เหตุพระรัตนไตรบังเกิดปรากฎในโลกบริบูรณ์ทั้ง ๓ ประการ ส่วนว่ายสกุลบุตรได้สดับพระสัทธรรมเทศนา ซึ่งพระศาสดาจารย์แสดงแก่เศรษฐีผู้เปนบิดาแห่งตน เหมือนดุจที่ตนรู้เห็น ก็ปลงปัญญาพิจารณาในอริยภูมิสัตย์ญาณ อันว่าพระกมลสันดานก็ผ่องแผ้ว พ้นจากอาสวกีเลสเปนสมุจเฉทวิรัติ บันลุแก่พระอรหัตมัคผลญาณ พระพิชิตมารทรงทราบว่าพระยสจักมิได้เสื่อมจากพระศาสนา กลับเปนฆราวาศบริโภคกามคุณดังก่อนแล้ว ก็ระงับเสียซึ่งอิทธาภิสังขาร บันดานให้เศรษฐีเห็นซึ่งพระยสผู้เปนบุตรอันสถิตย์อยู่ในที่นั้น จึ่งกล่าวว่าดูกรพ่อผู้เปนบุตร บัดนี้ชนนีของพ่อปริเทวนาการเศร้าโศกเปนอันมาก พ่อจงให้ทานชีวิตรแก่มารดา เมื่อพระยสได้สดับก็ทัศนาพระภักตรพระผู้มีพระภาคเจ้า ๆ จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรคฤหบดี ท่านมีจิตรสำคัญประการใด ยสกุลบุตรนี้ผิว่าได้บันลุพระอรหัตขจัดเสียซึ่งกองกิเลส ยังเห็นควรจะปริวัตสู่คฤหัสถ์หินเพศ บริโภคกามคุณดุจกาลก่อนอยู่หรือประการใด ข้าแต่พระบรมโลกุตมาจารย์ ซึ่งจะแปลเปนเช่นพระพุทธปริหารนั้นมิได้มี จึ่งตรัสว่า ดูกรคฤหบดี บัดนี้ยสกุลบุตรก็บันลุพระอรหัต ขจัดเสียซึ่งกองกิเลสบาปธรรม รำงับดับสูญสิ้นจากสันดานแล้ว ซึ่งจะปริ/*274วัตตสู่คฤหัสถ์หินเพศ บริโภคกามคุณดุจแต่ก่อนอิกนั้นหามิได้เปนแท้ ข้าแต่พระสุคตอันว่าโลกุตตรลาภ อันยสกุลบุตรได้เปนลาภอันประเสริฐแล้ว ผิฉนั้นขออาราธนาพระพุทธสรรเพ็ชเสด็จเข้าไปฉันภัตตาหาร ในนิวาศนถานแห่งข้าพระองค์กับด้วยพระยสเปนปัจฉาสมณ เพื่อจะให้เปนบุญโกฏถาสแก่ข้าพระบาทในวันนี้ สมเด็จพระชินสีห์ก็ทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุสณีภาพ มหาเศรษฐีทราบแล้วก็อุฏฐาการจากอาศน์ ถวายอภิวาทแล้วกระทำประทักษิณสิ้นตติยวาร ก็นิวัตนาการยังนิเวศแห่งตน ในลำดับนั้นส่วนพระยสเมื่อเศรษฐีกลับไปแล้วมิได้ช้า จึงกราบทูลพระกรุณาขอบรรพชาอุปสมบท สมเด็จพระศรีสุคตก็โปรดประทานบรรพชา ด้วยพระพุทธฎีกาตรัสว่า เอหิภิกขุ เหมือนดุจในหนหลัง ครั้งนั้นอันว่าไตรจีวรแลบาตรปริกขาร ก็เลื่อนลอยมาแต่อากาศด้วยบุญฤทธิบันดาน แลพระยสนั้นก็มีเกสาแลหนวดอันตรธาน สรวมทรงซึ่งสมณปริกขาร สำเร็จอุปสมบทกรรม ในกาลนั้นพระอรหันตมีในโลกเปน ๗ พระองค์ สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเจ้า ก็ทรงซึ่งจีวรแลบาตร มีพระยสเถรเปนปัจฉาสมณเสด็จพระพุทธดำเนินมาสู่เคหถานแห่งมหาเศรษฐี ทรงนิสีทนาเหนือบวรปัญญตาอาศน ฝ่ายมารดาแลปุราณทุติยิกาแห่งพระยส ก็มาถวายอภิวาทแล้วก็นั่งในที่ควร สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเจ้าจึงมีพระพุทธ/*275ฎีกาตรัสเทศนาอนุบุพพิกถา แลพระจตุราริยสัจธรรมโปรดนางทั้งสองให้บันลุพระโสดาตั้งอยู่ในพระไตรสรณาคมน์ เปนปฐมอุบาสิกาปรากฎในโลกแล้ว ชนทั้ง ๓ คือบิดามารดาแลภริยาแห่งพระยส ก็ถวายอังคาสพระบรมครูแลพระยสเถร ด้วยภัตตาหารแลขาทนิยโภชนิยอันปณีต เมื่อเสร็จแห่งภัตตากิจแล้ว ก็โปรดประทานพระธัมมกถายังบิดามารดาแลภริยาแห่งพระยส ให้ชื่นชมโสมนัสในพระสัทธรรมแล้วก็อุฏฐาการจากอาศน์ กลับสู่พระอาวาศในมิคทายวัน.
ครั้งนั้นสหายแห่งพระยสแต่ยังเปนคฤหัสถ์มีอยู่ ๔ คน ล้วนเปนบุตรเศรษฐีสกูล อยู่ในแว่นแคว้นเมืองภาราณสี มีนามวิมล ๑ สุพาหุ ๑ ปุนชิ ๑ ควัมปติ ๑ ได้สดับข่าวว่าพระยสออกบรรพชา ก็พากันมาสู่สำนักนิ์พระยส ๆ ก็นำสหายคฤหัสถ์ทั้ง ๔ เข้าไปสู่สำนักนิ์พระทศพล แล้วกราบทูลนิมนต์ให้โปรดประทานพุทโธวาท พระบรมโลกนารถก็ตรัสโปรดพระสัทธรรมเทศนาเหมือนกาลหนหลัง ยังชนทั้ง ๔ ให้บันลุพระโสดาปติผล แล้วโปรดประทานอุปสมบท ด้วยเอหิภิกขุบรรพชา ภายหลังก็ดำรัสโอวาทานุศาสน ให้สำเร็จพระอรหัตสิ้นทั้ง ๔ ในกาลนั้น ก็มีพระอรหันต์ในโลกเปน ๑๑ พระองค์
ลำดับนั้นยังมีสหายคฤหัสถ์แห่งพระยสอีก ๕๐ คนเปนบุตรชาวชนบท รู้ว่าพระยสบรรพชา ก็ภากันมาสู่/*276สำนักพระยส ๆ ก็นำสหายทั้ง ๕๐ คนนั้นเข้าไปถวายพระสัพพัญญู ๆ ก็โปรดประทานอุปสมบทด้วยเอหิภิกษุบรรพชา แล้วตรัสพระสัทธรรมเทศนาโปรดให้สำเร็จพระอรหัตสิ้นทั้งนั้น ในกาลนั้นก็มีพระอรหันต์ในโลกเปน ๖๑ พระองค์ในปฐมวัสสานั้น ๆ ในที่นี้มีคำวิสัชนาสำแดงซึ่งบุพพประโยคแห่งกุลบุตรทั้ง ๕๕ มีพระยสเถรเปนอาทิว่า ในอดีตกาลกุลบุตรทั้ง ๕๕ นี้เปนสหายทั้งสิ้นชวนกันกระทำกุศลทั้งปวง พากันไปปลงอสุภกเฬวรอันหาญาติมิได้ในสุสานประเทศอยู่มากาลวันหนึ่ง ได้เห็นสัตรีมีครรภ์คนหนึ่งกระทำกาลกิริยา จึ่งปฤกษากันว่าเราจงช่วยกันปลงศภสัตรีผู้นี้ แล้วก็นำศพไปสู่ป่าช้า ชนทั้ง ๕๐ นั้นจึ่งว่าแก่สหายทั้ง ๕ มียสกุลบุตรเปนอาทิ ว่าท่านทั้ง ๕ คนจงอยู่เผาศพนี้เถิด แลชนทั้งปวงก็ภากันกลับไปบ้าน ฝ่ายยสกุลบุตรจึ่งเอาไม้แทงซึ่งอศุภนั้นให้พลิกกลับไปมา แล้วกระทำฌาปนกิจก็ได้อศุภสัญญาในขณนั้น จึ่งกล่าวแก่สหายทั้ง ๔ ว่า “ท่านทั้งหลายจงพิจารณาดูซึ่งอศุภนี้อันปฏิกูลด้วยอสุจิลามกแลชนทั้ง ๔ ก็พิจารณาต่างคนก็ได้อศุภสัญญาในกเฬวรนั้นแล้ว ก็พากันกลับบ้าน จึงบอกแก่สหายทั้ง ๕๐ อันเศษๆ ก็ได้อศุภสัญญาทั้งสิ้นด้วยกัน แต่ยสกุลบุตรนั้นไปถึงเรือนก็บอกบิดามารดาแลภริยา ๆ ก็ได้อศุภสัญญาทั้งสิ้น อันนี้เปนบุพพประโยคแห่งชนพวกนั้น เหตุดังนั้นพระยส/*277เถรเจ้าจึ่งได้ซึ่งอศุภสัญญาในนางปริจาริกทั้งปวง เปนอุปนิสสัยสมบัติมาแต่ปุเรชาติ อาจให้ได้ธัมมาภิสมัยมรรคผลแก่ชนทั้งหลายสิ้นทั้งพวกนั้น ในลำดับนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาค เสด็จอาศรัยอยู่ในป่าอิสีปตนมิคทายวันใกล้เมืองพาราณสี ตราบเท่าถึงวันกติกมาสบุญมีเปนที่สุด กาลวันหนึ่งจึ่งตรัสเรียกพระขีณาสพสงฆ์ทั้ง ๖๐ พระองค์ เข้ามาสู่สำนักนิ์พร้อมกันแล้ว จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรสงฆ์ทั้งปวงอันว่ามนสิการด้วยอุบายโกศลแลสัมปธาน กับทั้งอนุตตรวิมุติธรรมซึ่งตถาคตบันลุแล้ว แลกระทำให้แจ้งในสันดาน ท่านทั้งหลายก็บันลุแล้วกระทำให้แจ้งในสันดาน ดุจตถาคตตรัสรู้ในลำดับนั้นพระยามารผู้จิตรบาปก็เข้ามาสู่สำนักนิ์พระสัพพัญญูแล้วก็กล่าวคาถาว่า พันโทสิ สัพพปาเสหิ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าแต่พระมหาสมณ ข้าพเจ้าก็ผูกไว้ซึ่งพระองค์ด้วยบ่วงทั้งหลายต่างๆ แล้วบ่วงทั้งหลายที่เปนของทิพย์แลเปนของมนุษย์ ข้าพเจ้าก็พันธนาการไว้ทั้งสิ้น พระองค์มิอาจเปลื้องพ้นจากบ่วงของข้าพเจ้านี้ได้ จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสตอบมารโดยสารพระคาถาว่า มุตโตหํ สัพพปาเสหิ เปนอาทิ แปลเนื้อความดูกรมารผู้มีสันดานอันลามก อันว่าบ่วงทั้งหลายใดเปนของทิพย์ แลเปนของมนุษย์ตถาคตก็ปลดเปลื้องพ้นจากบ่วงทั้งปวงสิ้นแล้ว พระยามารจึงกล่าวคาถาสืบไปว่า อันตลิกเข จโรโปโส เปนอาทิ แปลเนื้อความ/*278ว่าบุรุษผู้ใดๆ ที่ดำเนินในอากาศแลดำเนินอยู่ในมนุษย์โลกก็ดี ข้าพเจ้าก็พันธนาการซึ่งบุรุษนั้นๆ ไว้ด้วยบ่วงทั้งสิ้น ข้าแต่พระมหาสมณะ พระองค์มิอาจจะเปลื้องพ้นจากมหาพันธนาการแห่งข้าพเจ้าได้ จึงตรัสตอบมารโดยสารพระคาถาว่า รูปา สัทธาคันธารสา เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า กามคุณทั้งหลายคือ รูปเสียงกลิ่นรศ แลโผฏฐัพพารัมณที่เปนที่เจริญใจบันดามีในโลก ตถาคตก็ปราศจากยินดีในกามคุณทั้ง ๕ สิ้นแล้ว แลตถาคตก็ปลดเปลื้องพ้นจากมหาพันธนาการ ดูกรมารผู้มีจิตรลามกท่านจงไปเสียจากที่นี้เถิด ลำดับนั้นฝ่ายพระยามารผู้มีสันดานเปนบาปทราบว่าพระสุคตรู้จักอาตมแล้ว ก็บังเกิดทุกข์โทมนัศอันตรธานไปจากที่นั้น.
ยสบรรพชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๔ จบ
---
อุรุเวลคมนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๕
กาลเมื่อพระบรมครูออกพระพรรษาปวรณาแล้ว เสด็จยับยั้งอยู่จนวันแรมค่ำหนึ่งในกติกมาส จึ่งส่งพระอรหันต์ทั้ง ๖๐ พระองค์ให้ไปโปรดเวนัยสัตว์ทั้งหลาย ในทิศานุทิศต่างๆแล้ว ส่วนพระพุทธองค์ก็เสด็จพระพุทธดำเนินโดยเอกจาริก นิวัตตนาการสู่อุรุเวลประเทศ ครั้นมาถึงป่าไร่ฝ้ายแห่งหนึ่งมีในระหว่างมรรคา จึงเสด็จเข้า/*279ยับยั้งหยุดนิสัชนาการณรุกขมูลต้นหนึ่งอันอยู่ริมหนทาง. ในกาลนั้นยังมีพระราชกุมาร ๓๐ พระองค์ เปนราชโอรสแห่งพระยามหาโกสลราช ผู้เสวยราชสมบัติณกรุงสาวัตถี ร่วมพระราชบิดาเดียวกันกับพระปเสนทิโกสลราชกุมาร มีนามบัญญัติเรียกว่าภัทธวัคคีย์ เหตุมีรูปอันงามทั้งพวกสิ้นด้วยกัน แลราชกุมารทั้งพวกนั้น ต่างองค์ก็ภาภริยามาองค์ละนางๆ มาเที่ยวประพาศในป่าไร่ฝ้าย เว้นอยู่องค์หนึ่งไม่มีภริยา เอานางคณิกาคนหนึ่งมาด้วย แลนางนั้นเห็นพระราชกุมารประมาทเปลื้องเครื่องประดับออกกองไว้ แล้วก็ไปกับด้วยพระราชกุมารทั้งปวง นางคณิกาแพสยาก็ลักเอาอาภรณ์นั้นแล้วหนีไป ฝ่ายพระราชกุมารทั้งหลาย ก็กลับมาไม่เห็นอาภรณ์ของกุมารองค์นั้น ก็ทรงตระหนักว่า “นางคณิกานั้นลักหนีไป” ฝ่ายว่าราชกุมารทั้งหลายก็ภากันไปเที่ยวติดตามหานางนั้นสิ้นด้วยกัน ภอได้ทัสนาการเห็นพระศาสดาจาริย์ เสด็จสถิตย์อยู่ณรุกขมูลแห่งหนึ่ง จึงภากันเข้าไปสู่สำนักนิ์แล้วทูลถามว่า “เห็นหญิงคนหนึ่งมาตามทางนี้บ้างหรือหามิได้. จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ดังฤๅท่านจึ่งมาแสวงหาสัตรี จะประเสริฐกว่าตนหรือประการใด จงแสวงหาซึ่งสิ่งอันประเสริฐในตนจะดีกว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เบื้องว่าแสวงหาซึ่งสิ่งอันใดให้ประเสริฐในตนได้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะขวนขวายซึ่งสิ่งอันนั้น /*280จึ่งตรัสว่าผิฉนั้นดูกรกุมาร ท่านจงนั่งลงในที่นี้ ตถาคตจะแสดงธรรมแก่ท่าน แลภัทธวัคคีย์กุมารทั้งหลาย ก็รับพระพุทธฎีกาแล้วถวายวันทนานั่งลงในที่ควรข้างหนึ่ง จึ่งตรัสพระสธรรมเทศนาพระอนุบุพพิกถา แลพระจตุราริยสัจ โปรดภัทธวัคคีย์กุมารทั้งปวง ให้บันลุธรรมาภิสมัยทั้งสิ้นด้วยกัน แลองค์ที่เปนผู้ใหญ่กว่าทั้งนั้นบันลุพระอนาคามิผล องค์ที่เปนผู้น้อยกว่าคนนั้นบันลุพระโสดา ที่อยู่ในระหว่างโดยลำดับนั้นก็บันลุพระสกิทาคาทั้งสิ้น ดังจะรู้มาภัทธวัคคีย์กุมารทั้ง ๓๐ องค์นี้ ในตุณดิลชาฎกก็บังเกิดเปนนักเลงสุรา ได้สดับฟังพระสัทธรรมเทศนาตุณดิโลวาทแห่งพระมหาสัตว ครั้งเสวยพระชาติเปนตุณดิลสุกร ก็รักษาสีลาจารวัตร เปนอุปนิสสัยวาศนามาแต่ก่อนนั้นเปนต้น จึ่งได้สำเร็จพระอริยมรรคาริยผล ในปัจฉิมชาตินี้ แลพระภัทธวัคคีย์กุมารทั้ง ๓๐ นั้นจึ่งทูลขอบรรพชา ก็ทรงพระมหากรุณาโปรดประทาน ให้อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุบรรพชาทั้งสิ้นเหมือนในหนหลัง แล้วส่งพระอริยสงฆ์พวกนั้นไปในทิศทั้งปวง แลพระผู้เปนเจ้าพวกนั้นก็ไปสู่เมืองปาวาย อันเปนแว่นแคว้นแห่งโกสลชนบท ฝ่ายปัจฉิมทิศาภาค เหตุดังนั้นจึงได้นามว่าปาวายภิกษุแต่นั้นมา ในที่นี้พระคัณฐรจนาจารย์ กล่าวท่าความไปในเบื้องน่าว่า “ณะกาลอปรภาคสมัย เมื่อพระสัพพัญญูเสด็จไปสถิตย์อยู่ณพระเชตวนา/*281รามเมืองสาวัตถี แลพระภิกษุพวกนี้มาเพื่อจะเฝ้าพระทศพล ยังมิทันถึงเมืองสาวัตถีภอบันลุวันเข้าพระวัสสา ในอันตรามัคคประเทศ จึงแวะเข้าจำพระวัสสาอยู่ในอาวาศณเมืองสาเกตนคร ครั้นออกพระวัสสาปวารณาแล้ว ก็พากันมาเฝ้าพระบรมครูณพระเชตวันเมืองสาวัตถี มีจีวรอันติดชุ่มไปด้วยน้ำฝนแลโคลนตม อันเดินมาตามทางอันไกล สมเด็จพระสัพพัญญูก็ตรัสเทศนาอนมตัคคสูตรโปรดพระอริยสงฆ์พวกนั้น ให้บันลุพระอรหัตต์ทั้งสิ้นแล้ว ก็หาะไปในอากาศ จึงทรงพระอนุญาตบัญญัติซึ่งกถินัตถารกิจ แก่พวกขิณาสพพวกนั้น เพื่อจะให้เว้นเสียได้ซึ่งทรงไตรจีวรพร้อมทั้งสามผืนมีกายอันหนัก แลทรงแต่สองผืนมาสู่สำนักพระพุทธองค์ ด้วยกายอันเบาบมิสู้ลำบาก อันนี้เปนความกล่าวล่วงน่าไปจะได้อยู่ในลำดับเรื่องนี้หามิได้ ก็แลกาลเมื่อพระสัพพัญญูส่งพระภัทธวัคคียอริยสงฆ์ไปสู่ทิศทั้งหลายแล้ว ส่วนพระพุทธองค์ก็เสด็จไปสู่อุรุเวลประเทศ เขตรแคว้นกรุงราชคฤห์มหานคร ในกาลครั้งนั้นยังมีชฎิลสามคนพี่น้องเปนเผ่าพงศกัสสปโคตร พี่ผู้ใหญ่มีนามอุรุเวลกัสสป ผู้เปนน้องที่สองมีนามนทีกัสสปผู้น้องที่สุดมีนามคยากัสสป อาศรัยอยู่ในอุรุเวลประเทศนั้น แลชฎิลทั้งสามนั้นมีบริวารคนละพวกแยกกันเปนสามตำบล แลชฎิลผู้พี่ใหญ่มีหมู่ชฎิลเปน/*282ศิษย์ห้าร้อย สร้างอาสมบริเวณอยู่ในอุรุเวลพนสัณฑต้นทางแห่งแม่น้ำในเนรัญชรนที ตำบลหนึ่งจึ่งได้นามว่าอุรุเวลกัสสป แลชฎิลผู้เปนน้องที่สองนั้นมีหมู่ชฎิลเปนศิษย์ ๓ ร้อย สร้างอาสมบริเวณอยู่แทบฝั่งเนรัญชรนทีตำบลหนึ่ง จึ่งได้นามว่านทีกัสสป แลชฎิลผู้เปนน้องที่สุดนั้น มีหมู่ชฎิลสองร้อยเปนบริวาร สร้างอาสมสฐานอยู่ ณ คุ้งใต้ต่อลงไปในฝั่งแห่งแม่น้ำนั้น มีนามคยาสิสประเทศอีกตำบลหนึ่ง จึ่งได้นามว่าคยากัสสป ลำดับนั้นสมเด็จพระสุคตก็เข้าไปสู่ที่ใกล้อาสม แห่งอุรุเวลกัสสปชฎิลแล้วตรัสว่า “ดูกรกัสสป ผิวท่านบมิได้หนักใจตถาคตจะขออาศรัยอยู่ในโรงเพลิงแห่งท่านสักราตรีหนึ่ง ดูกรมหาสมณเราก็มิได้หนักใจ ซึ่งท่านจะขออาศรัยอยู่นั้น แต่ทว่าพระยานาคตนหนึ่งมีพิศม์อันพิลึกร้ายกาจยิ่งนัก มาอาศรัยอยู่ในโรงเพลิงนั้น ท่านจงอย่าให้พระยานาคนั้น กระทำภัยอันตรายเบียดเบียฬแก่ท่านได้. จึงมีพุทธฎีกาตรัสว่า ซึ่งพระยานาคนั้นมิได้เบียดเบียฬแก่ตถาคต ท่านจงอนุญาตให้ตถาคตอยู่อาศรัยในโรงเพลิงสักราตรีหนึ่งเถิด ตรัสดั่งนี้ถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง อุรุเวลกัสสปก็อนุญาตว่า “ดูกรมหาสมณ ท่านจงอยู่โดยควรแก่สุขเถิด. ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จเข้าไปภายในแห่งโรงเพลิงนั้น แล้วลาดปูซึ่งสันถัดทรงนิสัชนาการคู้เข้าซึ่งพระเพลาเปนบัลลังก์สมาธิ ตั้งพระ/*283กายให้ตรงดำรงพระสติเฉภาะหน้าต่อพระกัมม์ฐานภาวนานุโยค ฝ่ายพระยาภุชงค์ชาติเห็นพระมุนีนาถเสด็จเข้ามาสถิตย์ในที่นั้น ก็มีจิตรคิดขึ้งเคียดทุกข์โทมนัส ก็บังหวนซึ่งพิศม์เปนควันตระหลอดตระหลบไป ในลำดับนั้นพระสัพพัญญูก็ทรงพระพุทธปริวิตกว่า “ผิฉนั้นตถาคตจะแสดงอิทธานุภาพให้เปนควัน ไปสัมผัศซึ่งมังสฉวีแลเอ็นอัฏฐิแห่งพระยานาคนี้ ระงับเสียซึ่งเดชแห่งพระยาอุรคินทรให้เหือดหาย ก็ทรงประมวญมาซึ่งอิทธาภิสํขารปานประดุจพระพุทธดำริห์นั้น แลพระยานาคบมิอาจจะอดกลั้นซึ่งความพิโรธได้ ก็บังหวนพิศม์พ่นเปนเพลิงพลุ่งโพลงขึ้น พระบรมครูก็สำแดงเตโชกสิณสมาบัตติ์บันดานเปลวเพลิงรุ่งโรจโชตนาการ แลเพลิงทั้งสองฝ่ายอันบังเกิดขึ้นแสงแดงสว่าง ดุจเผาผลาญซึ่งโรงเพลิงนั้นให้เปนภัศมธุลี ส่วนชฎิลทั้งหลายก็มาแวดล้อมรอบโรงอัคคีนั้น ต่างคนต่างเจรจาว่า “ดูกรเชาเรา พระมหาสมณองค์นี้มีสิริรูปอันงามยิ่งนัก เสียดายจะมาวอดวายเสีย ด้วยพิศม์แห่งนาคในที่นี้” ครั้นล่วงสมัยราตรีรุ่งเช้า พระสัพพัญญูเจ้าก็ยังเดชแห่งพระยานาคให้อันตรธานหาย บันดานให้นาคนั้นขดขนดกายลงในบาตร แล้วทรงสำแดงแก่อุรุเวลกัสสปตรัสบอกว่า “นาคนี้สิ้นฤทธิด้วยเดชตถาคต” อุรุเวลกัสสปเห็นดังนั้นก็ดำริห์ว่า “พระมหาสมณนี้มีอานุภาพมากระงับเสียซึ่งฤทธิพระยานาคอันร้าย ให้/*284อันตรธานแพ้พ่ายได้ ถึงกระนั้นไซร้ก็ไม่เปนพระอรหันต์เหมือนอาตมา” แล้วมีจิตรเลื่อมใสในพระอิทธิปาฏิหารจึ่งกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหาสมณ นิมนต์พระผู้เปนเจ้าอยู่ณอาสมแห่งข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าจะถวายภัต์ตาหารให้ฉันทุกวันเปนนิจ” สมเด็จพระสัพพัญญูก็เสด็จสถิตย์ยังพนสัณฑตำบลหนึ่ง ใกล้อาสมแห่งอุรุเวลกัสสปชฎิลนั้น ครั้นสมัยราตรีเปนลำดับจึ่งท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ ก็ลงมาสู่สำนักนิ์พระบรมโลกนาถเปล่งพระรัสมีโอภาศทั่วจังหวัดวนสัณฑบริเวณอันนั้น ถวายอภิวันทน์แล้วประดิษฐานยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ มีทิพยรังษีสว่างดุจกองเพลิงก่อไว้ทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเวลาเช้าอุรุเวลกัสสปจึ่งไปสู่สำนักพระบรมครู แล้วทูลว่า “กาลบัดนี้นิมนต์พระมหาสมณไปฉันภัตตาหารเถิด ข้าพเจ้าตกแต่งไว้ถวายเสร็จแล้ว แต่เมื่อคืนนี้เห็นพระรัศมีสว่างไปทั่วพนัสมณฑลสฐาน บุคคลผู้ใดมาสู่สำนักนมัสการพระองค์ปรากฎรุ่งเรืองในทิศทั้ง ๔” จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสบอกว่า “ดูกรกัสสปนั้นคือท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ ลงมาสู่สำนักนิ์ตถาคตเพื่อจะฟังพระสัทธรรม” อุรุเวลกัสสปได้สดับดังนั้นก็ดำริห์ว่า “พระมหาสมณองค์นี้มีอานุภาพมาก ท้าวจาตุมหาราชยังลงมาสู่สำนักนิ์ ถึงกระนั้นก็ดีที่จะเปนอรหันต์เหมือนอาตมาหามิได้” สมเด็จพระศาสดาจาริย์ เสด็จมากระทำภัต์ตกิจฉันภัตตาหารแห่งอุรุเวลกัสปเสร็จแล้ว ก็เสด็จกลับมาอยู่ทิวาวิหารใน/*285พนสัณฑนั้น. ครั้นรัตติภาคสมัยท้าวสหัสนัยก็ลงมาสู่สำนักนิ์พระทศพลญาณ ถวายนมัสการแล้วยืนอยู่ในที่ควรข้างหนึ่ง เปล่งรัศมีดูสว่างดุจกองอัคคีอันใหญ่ไพโรจรุจีโรภาศยิ่งกว่าราตรีก่อน ครั้นเพลารุ่งเช้ากัสสปชฎิลก็ไปสู่สำนักนิ์พระศาสดา ทูลอาราธนาให้ไปฉันภัตตาหารแล้วทูลถามว่า “เมื่อเวลาคืนนี้ ผู้ใดมาสู่สำนักนิ์พระองค์จึงมีรัศมีสว่างยิ่งกว่าราตรีก่อน” จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสบอกว่า “ดูกรกัสสป คืนนี้ท้าวโกสีย์สัก์กเทวราชลงมาสู่สำนักนิ์ตถาคตเพื่อจะฟังซึ่งธรรม” ชฎิลได้สดับดังนั้นก็ดำริห์ดุจในหนหลัง พระสัพพัญญูก็เสด็จไปเสวยภัตตาหารของกัสสปดาบสนั้นแล้ว ก็กลับมาอยู่ทิวาวิหารยังพนัศฐานที่นั้น ครั้นเข้าสมัยราตรี จึงท้าวสหบดีมหาพรหมก็ลงมาสู่สำนักนิ์พระบรมครู เปล่งรัศมีสว่างยิ่งขึ้นไปกว่าราตรีทั้งสองก่อน ครั้นรุ่งเช้ากัสสปดาบสก็ไปทูลอาราธนาฉันภัตตาหารกิจแล้ว ก็ทูลถามเหมือนหนหลัง มีพุทธฎีกาตรัสบอกว่า “คืนนี้ท้าวสหบดีมหาพรหมก็ลงมาสู่สำนักนิ์ตถาคต กัสสปดาบสก็ดำริห์ดุจกล่าวแล้วแต่หลัง พระสัพพัญญูก็เสด็จไปเสวยภัตตาหารของอุรุเวลชฎิล แล้วก็กลับมาสู่สำนักนิ์ ในวันรุ่งขึ้นเปนลำดับนั้นมหายัญญลาภบังเกิดแก่อุรุเวลกัสสป คือชนทั้งหลายชาวอังครัฏฐ์จะนำเอาขาทะนิยะโภชนิยาหารเปนอันมาก มาถวายแก่อุรุเวลชฎิล ๆ จึงดำริห์แต่ในราตรีว่า “วันรุ่งพรุ่งนี้/*286มหาชนจะนำอเนกนานาหารมาสู่สำนักนิ์อาตมา แม้ว่าพระสมณกระทำอิทธิปาฏิหาร ลาภสักการก็จะบังเกิดแก่เธอเปนอันมาก อาตมจะเสื่อมสูญจากสิ่งสรรพสักการบูชา จะทำไฉนอย่าให้เธอมาสู่ที่นี้ได้ในวันพรุ่งนี้” สมเด็จพระชินสีห์ก็ทรงทราบ ในปริวิตกแห่งชฎิลด้วยเจโตปริญญาณ ครั้นรุ่งเช้าก็เสด็จเหาะไปสู่อุตตรกุรูทวีป ทรงบิณฑบาตได้ภัตตาหารแล้ว ก็เสด็จมากระทำภัตตากิจฝั่งอะโนดาตสระแล้วยับยั้งอยู่ทิวาวิหารในที่นั้น ต่อเพลาสายัณหสมัยจึ่งเสด็จมาสู่วนสัณฑ์สำนักนิ์ ครั้นรุ่งขึ้นกัสสปชฎิลไปกราบทูลอาราธนาภัตตาหารกิจก่อนแล้วก็ทูลถามว่าวานนี้พระองค์ไปแสวงหาอาหารในที่ใดไม่มาสู่สำนักนิ์ข้าพเจ้าๆ ระลึกถึงพระองค์อยู่. จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสบอกวารปริวิตกของชฎิลนั้นให้แจ้งทุกประการ. อุรุเวลกัสสปได้สดับก็ตกใจดำริห์ว่า “พระมหาสมณนี้มีอานุภาพมากเปนแท้ เธอล่วงรู้จิตรอาตมา ถึงกระนั้นจะเปนอรหันต์ดังอาตมาหามิได้” ในกาลนั้นผ้าบังสุกุลจีวรบังเกิดแก่พระบรมครู ๆ เสด็จพระพุทธดำเนินไปซักผ้าบังสุกุล ซึ่งห่ออสฺภนางปุณณทาสีในอามกสุสานป่าช้าผีดิบ แล้วนำมาสู่พนสัณฑ์สำนักนิ์ จึ่งทรงพระพุทธดำริห์ว่า “ตถาคตจะซักผ้าบังสุกุลในที่ใด ขณนั้นท้าวสหัสสนัยทราบในพุทธปริวิตก จึ่งลงมาขุดสระโบกขรณีด้วยพระหัตถ์ในพื้นสิลา สำเร็จด้วยเทวฤทธิ์เต็มไป/*287ด้วยอุทกวารีอันใส แล้วกราบทูลอาราธนาให้ทรงซักผ้าบังสุกุลในสระนั้น จึ่งทรงซักเสร็จแล้วก็ทรงพระพุทธอาโภคว่า “จะขยำในที่ใดดี ท้าวโกสีย์ก็นำเอาแผ่นสิลาใหญ่เข้าไปถวาย ทรงขยำด้วยพระหัตถ์จนหายกลิ่นอาศภ แล้วก็ทรงพระพุทธดำริห์ว่า “จะห้อยตากผ้าบังสุกุลจีวรที่ใดดี. ลำดับนั้นพฤกษเทพยดาซึ่งสิงสถิตย์อยู่ณไม้กุ่มบก ก็น้อมสาขาไม้นั้นลงมาให้ทรงห้อยตากจีวร ครั้นทรงห้อยตากแล้วก็ทรงพระพุทธจินตนาว่า จะแผ่พับผ้าในที่ใด ท้าวสหัสสนัยก็ยกซึ่งแผ่นสิลาอันใหญ่ มาทูลถวายให้แผ่พับผ้ามหาบังสุกุลบนแผ่นสิลานั้น แลขณะเมื่อเสด็จไปกระทำมหาบังสุกุลกิจนั้น พสุธาดลก็บันดานกัมปบาทถึง ๙ ครั้ง เพลารุ่งเช้าอุรุเวลกัสสปก็ไปทูลนิมนต์ภัตตากิจเหมือนทุกวัน ครั้นได้เห็นสระและแผ่นศิลาทั้งสองอันมิได้ปรากฎมีในที่นั้นแต่ก่อน แลกิ่งไม้กุ่มแลค้อมลงมาดังนั้นจึ่งทูลถาม ก็มีพุทธฎีกาตรัสบอกความทั้งปวงดุจกล่าวมาแต่หลัง เมื่อกัสสปชฎิลได้ฟังก็สดุ้งตกใจดำริห์ว่า “พระมหาสมณนี้มีเดชานุภาพมากยิ่งนัก แลท้าวมัฆวานยังลงมากระทำการเวยยาวัจกิจ แม้ถึงมีมหิทธิฤทธิ์ดังนั้นก็ไม่เปนอรหันตเหมือนอาตมา” สมเด็จพระศาสดาก็เสด็จไปเสวยภัตตาหารของชฎิล แล้วก็กลับมาสถิตย์ยังพนสณฑ์ตำบลที่อาศรัย ครั้นรุ่งขึ้นในวันเปนลำดับ กัสสปดาบสไปทูลนิมนต์/*288ภัตตากิจ จึ่งตรัสว่า “ท่านจงไปก่อนเถิดแล้วตถาคตจึ่งจะตามไป” เมื่อส่งชฎิลไปแล้วจึ่งเสด็จเหาะไปนำเอาผลหว้าใหญ่ประจำทวีปในป่าหิมพานต์มาแล้ว ก็เสด็จมาสถิตยอยู่ณโรงเพลิงก่อนชฎิลนั้นยังมิทันมาถึง ครั้นชฎิลมาถึงจึ่งทูลถามว่า “พระองค์มาโดยทางใดจึ่งถึงก่อนดังนี้” จึ่งตรัสบอกประพฤติเหตุโดยพระองค์กระทำให้แจ้งแล้วตรัสว่า “ดูกรกัสสปผลหว้าประจำทวีปนี้มีวัณณสัณฐานสุคันธรศอันเอมโอช ถ้าท่านปราถนาจะบริโภคก็จงภุญชนาการตามปราถนา” พระอุรุเวลดาบสก็ดำริห์ดุจหนหลัง ครั้นทรงกระทำภัตตากิจแล้วก็เสด็จกลับไปยังพนสัณฑที่สำนักนิ์ อันว่าอิทธิปาฏิหารสืบไปอีก ๔ ประการ คือส่งอุรุเวลกัสสปมาก่อนแล้ว ภายหลังเสด็จเหาะไปเก็บผลมะม่วงแลมะขามป้อม แลผลส้มในป่าหิมพานต์ แลเสด็จขึ้นไปสู่ดาวดึงษเทวโลกนำเอาปาริฉัตตพฤกษชาติอันเปนทิพย์ แลมาถึงก่อนคอยถ้าอุรุเวลดาบสอยู่ณโรงอัคคีทั้ง ๔ ครั้ง ก็มีเนื้อความเหมือนอิทธิปาฏิหารไปเก็บผลหว้าประจำทวีปมานั้น นักปราชพึงรู้โดยสังเขปกถาด้วยประการฉนี้ อยู่มากาลวันหนึ่งชฎิลทั้งหลายปราถนาจะก่อไฟ ก็มิอาจผ่าฟืนออกได้จึ่งดำริห์ว่า “เปนเหตุทั้งนี้ เพราะฤทธิ์พระมหาสมณะกระทำเปนแท้” พระสัพพัญญูจึ่งตรัสถามทราบความแล้วก็ตรัสว่า “ท่านจงผ่าฟืนตามปราถนาเถิด” ในขณะนั้นชฎิลทั้งห้าร้อยก็ผ่าฟืน/*289ออกได้ด้วยง่ายยิ่งนัก อยู่มากาลวันหนึ่งชฎิลทั้งหลายปราถนาจะบูชาเพลิงก่อเพลิงขึ้นเพลิงก็ไม่ติดจึงคิดปริวิตกเหมือนหนหลัง จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสถามทราบความแล้ว ก็ตรัสอนุญาตให้ก่อเพลิง ๆ ก็ติดขึ้นทั้ง ๕ ร้อยกองพร้อมกันในขณะเดียว ชฎิลทั้งหลายบูชาเพลิงสำเร็จแล้วจะดับเพลิง ๆ ก็ไม่ดับจึ่งดำริห์ดุจหนหลัง จึงมีพุทธฎีกาตรัสถามทราบความแล้ว ก็ตรัสอนุญาตให้ดับเพลิง ๆ ก็ดับพร้อมกันทั้ง ๕ ร้อยกอง อุรุเวลกัสสปก็ดำริห์ดุจแต่หลัง อยู่มากาลครั้งหนึ่งถึงระดูหนาวน้ำค้างตก หมู่ชฎิลทั้งหลาย ลงอาบน้ำดำผุดขึ้นลงในแม่น้ำเนรัญชรานทีสมเด็จพระชินสีห์ผู้ทรงพระมหากรุณาแก่สัตวโลกทั้งปวงจึงทรงนฤมิตรซึ่งเชิงกรานมีประมาณ ๕ ร้อย มีเพลิงติดทั้งสิ้นไว้ในที่นั้น หมู่ชฎิลทั้งหลายขึ้นจากน้ำหนาวก็ชวนกันเข้าผิงไฟในเชิงกราน แล้วก็สันนิฏฐานปริวิตกดุจหนหลัง ในกาลวันหนึ่งมหาเมฆตั้งขึ้นในอันใช่ระดูกาล บันดาลให้วัสโสทกตกลงเปนอันมาก กระแสน้ำเปนห้วงใหญ่ไหลท่วมไปในที่ทั้งปวงโดยรอบคอบ แท้จริงธรรมดาว่า “สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเสด็จสถิตย์อยู่ในประเทศที่ใด เบื้องว่าที่นั้นน้ำท่วมก็ย่อมทรงพระอธิฏฐาน มิให้น้ำท่วมเข้าไปในที่นั้นได้ แลกาลครั้งนั้นก็ทรงพระพุทธปริวิตกว่า “ตถาคตจะยังน้ำนั้นให้เปน/*290ขอบสูงขึ้นไปในทิศโดยรอบ ที่หว่างกลางนั้นจะยังพื้นภูมิภาคให้เปนธุลีฟุ้งขึ้นไป ตถาคตจะจงกรมอยู่ในที่นั้น” แล้วก็ทรงพระอธิฐานบันดานให้เปนดุจพุทธดำริห์นั้น ฝ่ายอุรุเวลกัสสปนั้นดำริห์ว่า “พระมหาสมณนี้ น้ำจะท่วมเธอหรือจะไม่ท่วมเปนประการใด หรือจะไปสู่ประเทศที่อื่น จึงลงนาวากับด้วยชฎิลทั้งหลายอันเปนศิษย์ รีบพายไปดูโดยด่วนถึงประเทศที่พระทรงสถิตย์ ก็เห็นน้ำนูนขึ้นเปนกำแพงล้อมอยู่โดยรอบ แลเห็นพระบรมครูเสด็จจงกรมอยู่ในพื้นภูมิภาคอันปราศจากวารี มีธุลีฟุ้งขึ้นไปในเบื้องบน จึงร้องทูลถามว่า “มหาสมณสถิตย์อยู่ณที่นี้แลหรือ” ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสบอกว่า “ดูกรกัสสป ตถาคตอยู่ในที่นี้ แล้วก็เสด็จเหาะขึ้นไปบนอากาศ เลื่อนลอยลงสู่นาวาแห่งกัสสปชฎิล ๆ ก็ดำริห์ว่าพระมหาสมณนี้เธอมีฤทธิเปนอันมาก ถึงอานุภาพมากดังนั้นก็ไม่เปนอรหันต์เหมือนอาตมา แท้จริงตั้งแต่พระสัพพัญญูเสด็จออกจากป่าอิสีปตนมฤคทายวัน ในแรมค่ำหนึ่งในกติกมาสมาสู่อุรุเวลประเทศ เสด็จอยู่ในที่นั้นสิ้นสองเดือนจนตราบเท่าถึงวัสบุษบุณณมี ทรงแสดงพระอิทธิปาฏิหารทรมานอุรุเวลกัสสปต่างๆ ถึง ๓ พัน ๕ ร้อยโดยอเนกประการ อุรุเวลกัสสปก็ยังมีสันดานกระด้าง ถือตนว่าเปนพระอรหันต์อยู่ดังนั้น ด้วยสามารถถือทิฏฐิอันกล้ายิ่งนัก จึงทรงพระพุทธดำริห์ว่า “ตถาคตจะยังโมฆบุรุษชฎิล/*291ให้สลดจิตรคิดสังเวช ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสแก่อุรุเวลกัสสปว่า “ดูกรชฎิล ตัวท่านมิได้เปนพระอรหันต์บันลุพระอรหัต แลทางปฏิบัติของท่านที่จะเปนทางมัคผลก็มิได้มี ไฉนท่านจึงถือตนว่าเปนอรหันต์ดังนี้มิสมควรยิ่งนัก เมื่ออุรุเวลกัสสปได้สดับพระพุทธฎีกา ก็ซบเศียรลงแทบพระบาทยุคลแล้ว กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค ข้าพระองค์จะขอบรรพชาอุปสมบทในสำนักนิ์พระพุทธองค์ จึงตรัสว่าตัวท่านเปนอาจาริย์ใหญ่ยิ่ง เปนประธานแก่หมู่ชฎิล ๕ ร้อย ท่านจงบอกกล่าวแก่กันให้ยินยอมพร้อมกันก่อน ตถาคตจึงจะให้บรรพชาอุปสมบทได้ อุรุเวลกัสสปก็กราบถวายบังคมลามายังอาสมแล้ว ก็บอกชฎิลอันเปนศิษย์ ๆ ก็ยินยอมพร้อมกันจะบรรพชาในสำนักนิ์พระบรมครูสิ้น แลชฎิลทั้งหลายก็ชวนกันลอยดาบสบริกขาร แลเครื่องตกแต่งแลชฎา กับแสรกคานเครื่องบูชาเพลิง แลน้ำเต้าหนังเสือไม้สามง่ามในแม่น้ำทั้งสิ้นแล้ว ก็ภากันมาสู่สำนักนิ์พระสัพพัญญู ซบสีสะลงแทบพระบาทมูลขอบรรพชา ก็ทรงพระกรุณาโปรดประทานอุปสมบทด้วยเอหิภิกขุบรรพชาทั้งสิ้นดุจกล่าวแล้วแต่หลัง ๆ ครั้งนั้นส่วนนะทีกัสสปดาบสผู้เปนน้องกลาง เห็นเครื่องบริกขารทั้งปวงลอยน้ำลงมาก็ดำริห์ว่า “ชรอยอันตรายจะมีแก่พระดาบสผู้พี่อาตมหรือประการใด” จึงใช้ให้ชฎิลสองสามคนอันเปนศิษย์ให้ไปสืบดูรู้เหตุแล้ว /*292นะทีกัสสปดาบส ก็พาดาบสทั้ง ๓ ร้อยอันเปนศิษย์มาสู่สำนักนิ์อุรุเวลกัสสปแล้วก็ทูลถามเหตุนั้น ครั้นทราบความแล้วก็ชวนกันลอยเครื่องดาบสบริกขารลงในนที ภากันเข้าถวายอัญชลีทูลขอบรรพชา พระศาสดาจาริย์ก็โปรดประทานอุปสมบทด้วยเอหิภิกขุบรรพชาทั้งสิ้น ดุจชฎิลพวกก่อนนั้น ส่วนคยากัสสปดาบสผู้เปนน้องที่สุดเห็นเครื่องดาบสบริกขารลอยน้ำลงมา ก็จินตนาดุจนะทีกัสสปชฎิลผู้เปนพี่แล้ว ก็พาดาบส ๒ ร้อยอันเปนศิษย์ ไปสู่สำนักนิ์พระผู้เปนเจ้าทั้งหลายไต่ถามทราบความแล้ว ก็ลอยเครื่องบริกขารลงในกระแสชลดุจหนหลัง แล้วก็เข้าทูลขอบรรพชาต่อพระสุคต ก็โปรดประทานอุปสมบทด้วย เอหิภิกขุบรรพชาเช่นวิสัชชนามาแล้ว แลพระสัพพัญญูทรงทรมานชฎิลทั้งสามพี่น้องมีอุรุเวลกัสสปเปนต้น กับทั้งชฎิลบริวารพันหนึ่งให้สละเสียซึ่งฤทธิแห่งตนแล้ว โปรดประทานเอหิภิกขุบรรพชาทั้งสิ้นเสร็จแล้ว ก็เสด็จพระพุทธดำเนินพาพระภิกษุสงฆ์พวกนั้นมาสู่คยาสีสะประเทศ ทรงนิสัชชนาเหนือบวรปัญญัตตาอาศน ตรัสพระสัทธรรมเทศนาอาทิตปริยายสูตร พอจบลงพระภิกษุสงฆ์พวกนั้นก็บันลุพระอรหัตต์ทั้งสิ้น.
ในลำดับนี้จักสำแดงบุพพประโยคแห่งพระขีณาสพพวกนี้ มีอุรุเวลกัสสปเปนประธานว่า ในอดีตกาลกำหนดที่สุด ๙๒ มหากัลป นับถอยหลังลงไปแต่มหาภัทธกัปนี้ มีมัณฑ/*293กัลปอันหนึ่งพระสัพพัญญูบังเกิดในโลกสองพระองค์ คือพระพุทธดิสสพระองค์หนึ่ง พระพุทธปุสสพระองค์หนึ่ง ในกาลเมื่อศาสนาพระพุทธดิสสล่วงไปแล้ว จึงพระปุสสโพธิสัตวบำเพ็ญบารมี ๑๖ อสงไขยแสนกัลป เสด็จจากดุสิตเทวโลกมาอุบัติในขัติยตระกูล พระพุทธบิดาทรงพระนามพระเจ้าชัยเสนมหาราช เสวยไอสวริยสมบัติณกรุงกาสิกมหานคร พระพุทธมารดาทรงพระนามกรพระศิริมาราชเทวี เมื่อพระครรภกำหนดถ้วนทศมาสแล้ว ก็ประสูติ์จากมาตุคัพโภทรในศิริมาราโชทยาน ทรงพระเจริญวัยวัฒนาการโดยลำดับ ตราบเท่าเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม ได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณแล้ว ก็ตรัสเทศนาพระธัมมจักรตามพุทธประเพณี มีพระอรรคสาวกทั้งสอง คือพระสุรักขิตเถรอันเปนพระพุทธอนุชาต่างพระมารดาองค์หนึ่ง พระธัมมเสนเถรเปนบุตรปโรหิตองค์หนึ่ง แลพระสัพพัญญูเสด็จแวดล้อมด้วยหมู่ขีณาสวสงฆ์สาวก ๙ หมื่นเปนบริวารจาริกไปในคามนิคมชนบทต่าง ๆ ตรัสพระสัทธรรมเทศนา โปรดเวนัยสัตว์ทั้งปวง มาถึงพระนครแห่งพระพุทธบิดา ๆ เสด็จออกไปทำปัจจุคมนาการบูชา ด้วยสุคันธมาลาธูปเทียนต่างๆ แล้วนมัสการกราบทูลอาราธนาเข้าพระนคร ทรงถวายปณีตทานแก่พุทธปมุขสงฆ์แล้ว ทูลปวารณาแก่พระบรมครู ให้เสด็จเข้ามาฉันในพระนิเวศน์เปนนิจทุกวัน/*294กว่าพระองค์จะสวรรคต มิได้ปราถนาจะให้โอกาศแก่บุคคลทั้งหลายอื่น แล้วพระองค์ให้ก่อกำแพงกั้นสองข้างมรรคตั้งแต่พระคันธกุฎีตราบเท่าถึงทวารพระราชนิเวศน์ ในภูมิภาคปฐพีระหว่าง แห่งปราการกั้นทั้งสองข้างนั้นก็ให้ปูลาดด้วยสิ่งล้วนวิจิตรปัจจัตถรณอันมีค่ามาก แลโปรยปรายด้วยสุคันธบุบผาต่างๆ แล้วให้อาราธนาพระสัพพัญญูกับหมู่อริยสงฆ์สาวกทั้งหลาย ดำเนินโดยมหามรรคนั้นเข้าไปสู่พระราชนิเวศนถาน ทรงกระทำปัจจุคคมนาการถวายอภิวาท อาราธนาพระบรมครู ให้ทรงสถิตย์เหนือบวรปัญญัตตาอาศน แลหมู่พระอริยสงฆ์ทั้งปวงให้นิสีทนาการเหนือปัญญัตตาอาศนอันตกแต่งไว้ แล้วทรงอังคาสซึ่งพุทธปมุขสงฆ์ ด้วยขาทนิยโภชนิยาหารอันปณีตเปนนิจนิรันดรกาลทุกวันๆ แล้วสมเด็จพระบรมกะษัตริย์พุทธบิดานั้นมีพระราชบุตรอื่นอีก ๓ พระองค์ โปรดให้ไปครองเมืองชนบทเมืองหนึ่ง ในลำดับนั้นมีปัจจามิตรมาติดเมืองชนบทอันเปนเมืองขึ้นตำบลหนึ่ง จึงดำรัสใช้ทูตให้ถือลักษณศาสนไปทูลพระราชกุมารทั้ง ๓ พระองค์ ให้ยกพลจตุรงค์โยธาหาญของตนๆ ไปปราบปัจจามิตร แล้วพระราชทานเงินทองเสื้อผ้า แลพลโยธาทัพในเมืองหลวงเพิ่มไปอีกเปนอันมาก ให้เร่งกระทำยุทธชิงชัยในสงคราม ปราบปรามปรปักษ์ให้พ่ายแพ้ให้จงได้ อย่าให้เสียเมืองขึ้นแก่ข้าศึก เมื่อพระราชกุมารทั้ง ๓ ได้/*295ทราบในข่าวศาสนรับสั่งพระราชบิดาดังนั้น ก็ยกจตุรงค์โยธาหาญมา รีบยกไปต่อตีข้าศึกซึ่งมาติดเมืองตำบลนั้น แลเชฏฐาราชกุมารนั้นมีอัคคโยธาหาญคู่พระทัย ๕ ร้อยคน พระราชกุมารพระองค์กลางนั้น มีทหารคู่พระทัย ๓ ร้อยคน พระราชกุมารพระองค์น้อยนั้นมีทหารคู่พระทัย ๒ ร้อย ครั้นมาถึงหัวเมืองนั้นก็เร่งพลโยธาทัพเข้าโจมตี พวกพลไภรีก็แตกฉานพ่ายแพ้ประลาศนาการหนีไป ได้ชัยชำนะ จึงส่งทูตถือราชศาสนมากราบทูลพระราชบิดา ๆ ได้ทราบก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสว่าให้บุตรเราทั้ง ๓ จงมาเฝ้าเราจะให้พรตามความปราถนา” ทูตก็กลับมากราบทูลแด่พระราชกุมารทั้ง ๓ ตามกระแสพระราชโองการสั่งนั้น ครั้นพระราชโอรสทั้ง ๓ ได้ทราบ จึงตรัสปฤกษาด้วยอมาตย์ทั้งหลายผู้สนิทว่า “เราจะถือเอาพรสิ่งใดดี” อมาตย์บางคนก็ทูลว่า ให้ขอคชาธาร บางคนก็ให้ขอบ้านส่วยต่างๆ อะมาตย์บางจำพวกที่มีศัทธาจึงทูลว่า ให้ขอปฏิบัติถวายภัตตาหารแก่พระสัพพัญญูกับทั้งหมู่อริยสงฆ์สาวก จะได้เปนบุญญโกฎฐาสประเสริฐกว่าสิ่งอื่นๆ ทั้งปวง พระราชกุมารทั้งสามก็เห็นชอบด้วยดำรัสสาธุการว่า “ท่านกล่าวนี้ชอบ ชักชวนให้เราประกอบในกุศลธัมมประเสริฐยิ่งนัก” ครั้นมาถึงพระนครขึ้นเฝ้าสมเด็จพระบิดา ๆ ก็ทรงพระโสมนัสตรัสว่า “บิดาจะให้พรแก่เจ้าทั้ง ๓ ตามแต่ชอบใจ /*286จะปราถนา” แลพระราชโอรสรับสั่งว่า สาธุแล้วอยู่มาอิกสองสามวันขึ้นเฝ้าพระบิดา ๆ ตรัสเตือนซึ่งจะรับพรจึ่งกราบทูลว่า พรสิ่งอื่นซึ่งจะโปรดพระราชทานข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๓ นี้มิได้มีประโยชน์จะปราถนา จะขอรับพระราชทานพร ให้ได้อาราธนาพระสัพพัญญูไปประฏิบัติถวายภัตตาหาร จงทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานพรสิ่งนี้แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด” เมื่อได้ทรงสดับจึงตรัสตอบว่า “พรสิ่งนี้บิดาไม่ให้แก่เจ้าได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เปนสมมุติเทวราช กาลทุกวันนี้มนุษย์ทั้งหลายมีอายุ ๙ หมื่นปีเปนประมาณ แม้ว่ามิโปรดพระราชทานให้ประฏิบัติพระบรมครูเปนนิจ ก็จงโปรดประทานให้ประฏิบัติแต่สัก ๗ วัสสาเถิด” “จึงตรัสว่านานนักบิดาให้ไม่ได้” ผิฉนั้นไซร้จงโปรดประราชทานสิ้นกาลสัก ๖ ปี ก็มิได้ทรงพระอนุญาต จึงทูลลดถอยน้อยลงมาสัก ๕ ปี จนกระทั่งถึงหนึ่งปีก็ไม่โปรดประทาน จึงทูลขอลดลงมาตั้งแต่ ๗ เดือน จนกระทั่งถึงไตรมาสก็ไม่โปรดอนุญาตให้ จึงทูลสืบไปว่าข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๓ จะขอรับพระราชทานแต่คนละเดือน ๑ ๆ สิริเปน ๓ เดือนด้วยกันเท่านั้น จึงตรัสอนุญาตพระราชทานให้ แลพระราชกุมารทั้ง ๓ จึงเชิญเสด็จพระศาสดาจาริย์กับหมู่พระอริยสงฆ์สาวกไปสู่ชนบทนครแห่งพระองค์ ให้สร้างอาวาศปริเวณอันใหญ่ ถวายพระบรมครูแลหมู่อริยสงฆ์ทั้งปวงให้สถิตย์เปนปรกติ แท้จริงพระราชกุมารทั้ง ๓ /*297นั้นมีอมาตย์นายคลังคนหนึ่ง อมาตย์นายเสมียนคนหนึ่ง แลอมาตย์ทั้ง ๒ คนนั้นมีศรัทธาเลื่อมไสในพระพุทธศาสนาโดยยิ่ง พระราชบุตรทั้ง ๓ จึงเรียกชนทั้งสองมาสั่งว่า “เราจะสมาทานทศศีล สิกขาบทบรรพชาเปนสามเณรอยู่ในสำนักนิ์พระบรมครูถ้วนไตรมาสนี้ แลท่านผู้นายคลังจงเปนพนักงานจ่ายทรัพย์ อันเปนทานวัตนี้มีประมาณเท่านี้ ให้แก่อมาตย์นายเสมียน ๆ จงเปนพนักงานแจกจ่ายทรัพย์ให้แก่ปริสัทชายหญิงมีประมาณ ๘ หมื่น ๔ พัน ให้กระทำทานวัตถุขาทนิยโภชนิยาหารเปนนิจทุกวัน แลท่านทั้งสองนั้นกับด้วยบุรุษ ๑๒ หมื่นจงนำวัตถุทานทั้งปวงออกไปถวายพระสัพพัญญู แลหมู่พระภิกษุสงฆ์ทั้ง ๙ หมื่นพระองค์เปนนิจทุกวันอย่าให้ขาดได้ จำเดิมแต่วันนี้ไปเราทั้ง ๓ มิได้ว่าขานกิจการงานอันใดแล้ว ไว้ภารธุระแก่ท่านทั้งสองเปนเสร็จ แล้วพระราชกุมารทั้ง ๓ ก็ภาบุรุษบริวาร ๑๐๐๐ ออกไปบรรพชาเปนสามเณรอยู่ในพระวิหาร กระทำกิจอุปฐากพระศาสดาจาริย์อยู่ถ้วนไตรมาสนั้น ครั้นจำเนียรกาลล่วงมา ส่วนว่าทารกทั้งหลายอันเปนบุตรธิดาภัตตการชนปริสัท ซึ่งตกแต่งสูปพยัญชะนะภัตตขัชชกาหารถวายแก่พระสงฆ์นั้น ก็ร้องไห้วิงวอนบิดามารดาปราถนาจะบริโภคซึ่งเข้ายาคูแลเข้าสวย สูปพยัญชนะนานขัชชกาหารทั้งปวง บิดามารดานั้นก็ให้ซึ่งวัตถุทานต่างๆอันเปน/*298ของอุทิศถวายพระสงฆ์ ๆ ยังมิได้ฉันนั้น ให้แก่บุตรธิดาทารกบริโภคบ้าง บางทีก็บริโภคด้วยตนเองก็มี บางทีเห็นสิ่งของเปนที่ชอบใจก็ไม่อดกลั้นได้ซึ่งความอยากชวนกันบริโภควัตถุทานต่างๆ อันเปนของจะถวายแก่สงฆ์แลชนหญิงชายทั้งหลายอันเปนทานเวย์ยาวัตติกนั้น ถึง ๘ หมื่น ๔ พันเปนอันมาก ต่างๆก็บริโภคของสงฆ์ด้วยกันทั้งสิ้น ครั้นดับขันธขาดชีพก็ลงไปบังเกิดในมหานรก ฝ่ายราชกุมารพี่น้องทั้ง ๓ ซึ่งบรรพชาเปนสามเณรนั้น ครั้นออกพระวัสสาแล้วก็ลาเพศเปนฆราวาศ แล้วจึงถวายทานแก่พระพุทธปมุขสงฆ์พร้อมทั้งเพสัชต่างๆ มีสับปิเปนต้น องค์ละ ๗ วันๆถึงวันเปนที่สุด จึงถวายซึ่งคู่แห่งผ้าสาฎกควรค่าแสนกะหาปณแก่พุทธปมุขสงฆ์องค์ละคู่ อันจะกระทำไตรจีวรภอทั้ง ๓ ผืน ครั้นจุติจากอาตภาวชาตินั้น ก็ขึ้นไปบังเกิดในเทวโลกกับทั้งบริวารพันหนึ่ง แลอมาตย์นายคลังแลอมาตย์นายเสมียน แลบุรุษ ๑๒ หมื่นซึ่งสำหรับถวายทานแก่พระสงฆ์นั้น ชนทั้งหลายพวกนั้นสํสรณาการอยู่ในเทวโลก ตราบเท่าถึงศาสนาพระพุทธวิปัสสี พระพุทธสิขีพระพุทธเวสสภูอันได้ตรัสในโลก ส่วนชนที่เปนทานเวย์ยาวัตติกกรรมกรทั้ง ๘ หมื่น ๔ พัน บังเกิดในนรกสิ้นกาลมีประมาณเท่านี้ แลสธสรณาการไปกำเนิดแห่งทุคคติต่างๆจนถึงมหาภัทธกับปนี้มาบังเกิดในเปตโลกถึง ๔ พุทธันดรแลเปรตพวกนั้นได้ทูลถามพระพุทธ/*299กักกุสันทแลพระพุทธโกนาคมนนั้น จนถึงพระพุทธกัสสปว่า “จะพ้นทุกข์ในกาลเมื่อใด” พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสบอกว่า ไปในเบื้องหน้า ศาสนาตถาคตล่วงไป แผ่นดินจะสูงขึ้นโยชน์หนึ่ง ในกาลนั้นพระพุทธโคดมจะได้ตรัสในโลกญาติของท่านทั้งปวง จะได้บังเกิดเปนพระยาพิมพิสาร จะถวายทานแก่พระสัพพัญญูนั้น จะอุทิศส่วนกุศลไปแก่ท่านทั้งหลาย ๆ จะได้พ้นทุกข์ แลเปรตพวกนั้นได้สดับพุทธพยากรณ์ก็ยินดี เบื้องว่ากาลยังนานถึงอีกพุทธันดรหนึ่งนั้น สำคัญดุจพ้นทุกข์โดยพลันในวันพรุ่งนี้เปนกำหนด ครั้นล่วงมากาลเมื่อพระศาสนานี้ พระชินสีห์แห่งเรายังมิได้ตรัสในโลก แลอมาตย์นายเสมียนนั้นมาบังเกิดเปนพระยาพิมพิสารเสวยศิริสมบัติ ในกรุงราชคฤหมหานคร แลพระราชกุมารทั้ง ๓ พี่น้องนั้นจุติจากเทวโลกมาบังเกิดในสกูลพราหมณมหาศาล อันอยู่ในแว่นแคว้นมคธราช ได้นามบัญญัติว่ากัสสปทั้ง ๓ พี่น้องด้วยสามารถเปนกัสสปโคตรสละสมบัติออกบรรพชาเปนดาบส คืออุรุเวลกัสสปแลนทีกัสสป แลคยากัสสปทั้ง ๓ นี้ แลบุรุษบริวารพันหนึ่งซึ่งออกบรรพชาเปนสามเณรด้วยกันแต่กาลก่อนนั้น ก็มาบังเกิดเปนดาบสพันหนึ่งซึ่งเปนอันเตวาสิกบริวาร แลอมาตย์นายคลังนั้น มาบังเกิดเปนวิสาขคฤหบดี แลบุรุษ ๑๒ หมื่นซึ่งเปนทานเวย์ยาวัจ์จกรณนั้น ก็มาบังเกิดเปนพ๎ราห๎มณคฤหบดี ราชบริวารแห่งกรุงพิมภิสารราช/*300บพิตร แลสมเด็จพระพิชิตมารทรงพิจารณาเห็นอุปนิส์สัยในปุเรชาติ แห่งชฎิลพี่น้องทั้ง ๓ กับบริวารพันหนึ่ง จึงเสด็จมาสู่อุรุเวลประเทศ โปรดดาบสทั้งปวงมีอุรุเวลกัสสปเปนต้น ให้ตั้งอยู่ในพระอรหัตตผลแล้ว ก็แวดล้อมด้วยพระขีณาสพพวกนั้นเปนบริวาร เสด็จคมนาการสู่ลัฏฐิวันอุทยาน อันเปนอุปจารแห่งกรุงราชคฤหมหานคร ด้วยพระอนุสรปริวิตกจะเปลื้องปฏิญาณอันนั้น แก่พิม์พิสารราชแต่กาลก่อนปรมาภิสัมโพธินั้น เบื้องว่านายอุทยานปาลได้เห็นองค์พระบรมครูแลหมู่พระอริยสงฆ์ จึงนำเหตุเข้าไปกราบทูลกรุงพิม์พิสารบรมกะษัตริย์ ๆ ได้ทรงทราบก็เสด็จออกจากพระนคร กับด้วยหมู่พราหมณคฤหบดีทั้ง ๑๒ หมื่นเปนราชบริวารเสด็จมาสู่พระอุทยาน แล้วซบพระเศียรลงแทบพระบวรบงกชบาท ถวายอภิวาทแล้วทรงนิสัชชนาการในสฐานที่ควร ส่วนพราหมณคฤหบดีทั้งหลาย ๑๒ หมื่น ปางจำพวกถวายนมัสการแล้วนั่งอยู่ ปางหมู่ก็กล่าวสัมโมทนิยกถาอันควรจะนำมาซึ่งสิ่งเปนแก่นสาร บางเหล่าก็ทูลขานนามโคตรแห่งตน บางคนก็สถิตย์ดุสณีภาพต่างๆ ปริวิตกว่าพระมหาสมณนี้ประพฤติพรหมจรรย์แห่งอุรุเวลกัสสปหรือๆว่า อุรุเวลกัสสปประพฤติพรหมจรรย์แห่งพระมหาสมณ ใครจะเปนศิษย์เปนอาจารย์แก่กัน ลำดับนั้นพระบรมครูทรงทราบด้วยพระญาณ ในจิตรวารดำริห์แห่งพราหมณคฤหบดีทั้งปวง จึงมีพระพุทธฎีกาตรัส/*301แก่อุรุเวลกัสสปเถรโดยพระคาถาว่า กิเมว ทิส๎วา อุรุเวลวาสี เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ดูกรอุรุเวลกัสสป ท่านพิจารณาเห็นซึ่งสิ่งอันใด จึงมละเสียซึ่งกิจบูชาอัคคีแลตถาคตถามซึ่งเหตุอันนี้แก่ท่าน ๆ มละเสียซึ่งอัคคีหุตตกัม์มด้วยเหตุประการใด อุรุเวลกัสสปเถรก็ทราบในพุทธาธิบายจึงกราบทูลโดยบทพระคาถาว่ารูเปจ สัทเท อโถ รเส จ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ธรรมดาร้องเรียกว่ายัญนั้น ก็คือประโยชน์ปราถนากามคุณมีรูปเสียงกลิ่นรศเปนต้น ข้าพระองค์ทราบว่า แต่ล้วนเปนมลทิลในกองกิเลศสิ้นทั้งนั้น แลพิจารณาเห็นซึ่งหนทางพระนิพพานอันปราศจากรอยเท้า บมิได้ขวนขวายในกามคุณ มิได้ข้องในกามภพปราศจากยินดี ในอารัมณอื่นๆ เหตุดั่งนั้นจึงมิได้ถือในยัญญบูชาสักการ ซึ่งกองอัคคีดุจกาลก่อน เมื่อพระผู้เปนเจ้ากล่าวคาถาดั่งนี้แล้วก็ซบเศียรลงเหนือหลังพระบาทพระทศพล เพื่อประโยชน์จะแสดงตนว่าเปนสาวกแห่งพระสัพพัญญู แล้วกล่าวแก่พระผู้ทรงพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธองค์เปนบรมครูแห่งข้าพระพุทธเจ้า ๆ เปนสาวกแห่งพระพุทธองค์” แล้วพระผู้เปนเจ้าก็เหาะขึ้นไปบนอากาศสูงประมาณชั่วลำตาลหนึ่ง แล้วลงกราบบาทยุคลครั้งหนึ่ง แล้วกลับเหาะขึ้นไปอีกสูงสองชั่วลำตาล ตราบเท่าถึง ๗ ชั่วลำตาล กลับลงกราบพระบาทพระศาสดาจารืย์เจ้าทุกๆ ครั้งศิริถึง ๗ ครั้งด้วยกัน แล้วนั่งใน/*302ที่ควรข้างหนึ่ง ในกาลนั้นมหาชนได้เห็นปาฏิหารแห่งพระอุรุเวลกัสสป ก็ดำริห์ว่าพระสัพพัญญูมีอานุภาพมาก ควรจะเปนมหัศจรรย์ แล้วก็กล่าวสรรเสิญพระคุณพระบรมครูว่า พระอุรุเวลกัสสปกอบด้วยฤทธิเปนกำลัง สำคัญตนว่าเปนพระอรหันต์โดยแท้ สมเด็จพระโลกนาถเจ้าทรงทรมานทำลายเสียซึ่งข่ายทิฐิให้เสียพยศได้ในครั้งนี้ พระชินสีห์จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ตถาคตจะได้ทรมานซึ่งอุรุเวลกัสสปแต่ในกาลบัดนี้หามิได้ ในอดีตกาลก่อนตถาคตก็ได้ทรมานให้เสียพยศอันร้าย” แล้วก็ตรัสเทศนามหานารทชาฎกโดยพิศดาร แล้วโปรดประทานจตุราริยสัจธรรมเทศนาภอจบลง องค์บรมกษัตริย์พิมพิสารราชกับพราหมณคหบดีทั้ง ๑๑ หมื่นก็ตั้งอยู่ในพระโสดาปฏิผล ยังมหาชนอีกหมื่น ๑ นั้นตั้งอยู่ในพระไตรยสรณคมเปนอุบาสกในพระศาสนา จึงสมเด็จกรุงมคธาธิบดีก็กราบทูลว่าข้าแต่พระผู้ทรงสวัสดิ์ภาค กาลเมื่อข้าพระองค์ยังเปนขัติยราชกุมารนั้น มีกมลจิตรคิดปราถนายินดีอยู่ ๕ ประการ ก็พึงสำเร็จมะโนมณิธานนั้นทั้ง ๕ กาลบัดนี้ แลข้อปณิธานคดีเปนปฐมนั้นว่า เมื่อใดชนทั้งหลายจะกระทำราชาภิเศกอาตมาในศิริราชสมบัติ คำรบสองนั้นว่าสมเด็จพระสัพพัญญูได้ตรัสแก่พระบรมโพธิญาณแล้ว พึงเสด็จมาสู่เขตรแคว้นขัณฑสีมาแห่งอาตมาก่อน นครเฃตรทั้งปวง คำรบสามนั้นว่าให้อาตมาจงได้ไปสู่สำนักนิ์เสวนสมา/*303คมด้วยพระบรมศาสดาจาริย์ คำรบสี่ขอให้พระพิชิตมารตรัสพระสัทธรรมเทศนาโปรดอาตมา คำรบห้าว่าขอให้อาตมาจงตรัสรู้ซึ่งธรรมแห่งพระพุทธสรรเพชร์ แลบัดนี้ความปราถนาแห่งข้าพระบาทก็สำเร็จพร้อมทั้ง ๕ ประการ มีพระกมลสันดานยินดีโดยยิ่งหาสิ่งจะเสมอมิได้ในพระสัทธรรมเทศนา อุปมาดังภาชนอันคว่ำแลมีผู้มายกหงายขึ้นได้ มิฉนั้นไซร้ดุจวัตถุอันปกปิดอยู่ แลมีผู้มาเปิดเผยขึ้นซึ่งสิ่งอันกำบังให้ปรากฎแจ้งกระจ่าง มิฉนั้นดุจชี้บอกหนทางให้แก่คนอันหลงมรรคา มิฉนั้นดังแสงประทีปชวาลาอันตามด้วยน้ำมันในที่อันธการ ยังบุทคลอันบริบูรณ์ด้วยจักษุประสาทให้เห็นซึ่งพัสดุสารสรรพรูปารัมณ ข้าพระองค์ก็ถึงซึ่งพระไตรย์สรณคมน์เปนที่พำนัก พระพุทธองค์จงทราบกระหนักว่า “เปนอุบาสกในพระพุทธศาสนา ตั้งแต่วันนี้ไปภายหน้า ข้าพระองค์ก็ดำรงอยู่ในปาณุเปตสรณาคมน์ ขออาราธนาพระบรมนราศภกับทั้งพระภิกษุสงฆ์สาวกทั้งปวง จงรับภัตตาหารแห่งข้าพระบาทเพื่อจะให้เปนกุศลโกฏฐาสในวันพรุ่งนี้” สมเด็จพระทศพลก็รับนิมนต์ ด้วยพระอาการดุษณีมิได้ดำรัส บรมกษัตริย์ทรงทราบพุทธอัธยาสัย แล้วเสด็จอุฐาการจากอาศน์ถวายอภิวาทแล้วกระทำประทักษิณสิ้นตติยวาร ก็เสด็จนิวัตตนาการคืนเข้าพระนคร ด้วยอเนกนิกรพราหมณคฤหบดีราชบรรพสัช
อุรุเวลคมนปริวัตตปริจเฉทที่ ๑๕ จบ.
อรรคสาวกบรรพชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๖
ครั้นเวลาวารรุ่งเช้าชาวพระนครทั้งสิ้นคณาได้ ๑๘ โกฏิ ที่ได้เห็นพระสัพพัญญูแล้วแลยังมิได้เห็นนั้นก็ดี ต่างๆ ล้วนมีความปราถนาจะทัศนการพระโลกุตรมาจาริย์สิ้นด้วยกันทั้งนั้น ชวนกันออกจากพระนครไปสู่ลัฏฐิวันอุทยานโดยมรรคาประมาณได้ ๓ คาพยุตยังไม่สิ้นคนออกจากเมือง แลที่ปริเวณพระอุทยานทั้งสิ้นนั้น เต็มเยียดยัดด้วยมหาชนหาระหว่างบมิได้ แลชนทั้งหลายเล็งแลดูพระบวรรูปศิริโสภาคแห่งพระภควันตบพิตร์ มิได้อิ่มในทัศนกิจบวางตา บ้างยืนบ้างนั่งในมรรคาแลที่อุทยานปริเวณทั้งปวงเต็มตลอดสิ้นหาโอกาศมิได้ แลใครที่จะดำริห์ว่า “จะเล็งแลดูพระภิกษุองค์ใดองค์หนึ่งมิได้มี” ดั่งจะรู้ในกาลครั้งนั้นเหมือนดุจพระชินสีห์จักขาดภัตตาหาร ปานดุจหนึ่งมิได้เสวย ด้วยมหาชนชวนกันหลงชมเชยพระพุทธศิริวิลาศมิรู้สิ้น. ขณะนั้นก็ร้อนถึงอาศน์อมรินทรมฆวาน ทรงพระอาวัชนาการก็ทราบเหตุ จึงนฤมิตร์เพศเปนมานพลงมากล่าวปสังสกถา อันประกอบด้วยรตนัตยาทิคุณ กระทำโอกาศในที่เฉภาะพระภักตรให้ปราศจากชนด้วยเทวานุภาพบันดาล จึ่งกล่าวสาระพระคาถาว่า “มุต์โต มุต์เตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ” เปนอาทิอรรถาธิบายความว่า “สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคมีพระฉวีวรรณ/*305อันงามดุจสุวรรณนิกขสิงคิชาติ กอปด้วยพระคุณานุภาพประเสริฐยิ่งนัก พ้นจากโบราณชฎิลอันทรมานอินทรีย์ด้วยมนสิการ สำคัญว่าตนพ้นจากกิเลสข้ามเสียซึ่งภพสงสาร แลพระพุทธองค์ทรงซึ่งพลทั้ง ๑๐ ประการ กอบด้วยพระญาณหยั่งรู้ในอรหาทิธรรมคุณ อดุลยเลิดโลกแวดล้อมดัวยพระขีณาศพพันหนึ่งเปนบริวาร เสด็จคมนาการประเวศสู่กรุงราชคฤห์มหานครสถาน. เมื่อสมเด็จท้าววชิรหัตถ์ตรัสโถมนาการซึ่งพระพุทธคุณด้วยพระคาถาดั่งนี้ แล้วก็จรลีนำเสด็จพระพุทธดำเนินไปในเบื้องหน้า แลหมู่มหาชนทั้งปวงได้เห็นรูปมานพนั้น ต่างคนก็จินตนาว่า “มานพผู้นี้มีรูปศิริโสภาคยิ่งนัก เราทั้งหลายไม่เคยพบเห็นมาแต่ก่อน จึ่งถามกันว่าบุรุษผู้นี้มาแต่ที่ใดเปนบุตรของผู้ใด” เมื่อมานพได้สดับจึ่งกล่าวพระคาถา แปลเนื้อความว่า “พระสัพพัญญูพุทธเจ้าพระองค์ใดอันเปนปราชอาจทรมานพระกายกำจัดเสียซึ่งกิเลสควรแก่ทักษิไณยทานเ สด็จสู่ที่สุนทรสถานคือนิพพานภูมิ์ หาบุทคลจะประเสริฐเสมอมิได้ในโลกนี้ ข้าก็เปนปริจาริกแห่งพระสัพพัญญูมุนีพระองค์นั้น แลสมเด็จพระอนันตคุณอดุลยศาสดา เสด็จพระพุทธลีลาโดยมรรควิถีที่ท้าวสุชัมบดีกระทำโอกาศถวาย มีพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายแวดล้อมโดยเสด็จเปนบริวาร ก็ประเวศสู่กรุงราชคฤห์สถาน/*306ราชธานี เสด็จขึ้นสู่ที่พระราชนิเวศน์ สมเด็จบรมขัติเยศร์ก็ถวายทานแก่พระพุทธปมุขสงฆ์เสร็จแล้ว จึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค ข้าพระบาทเว้นจากพระรัตนไตรแล้วก็บมิอาจดำรงไว้ได้ซึ่งชีวิตร มีจิตร์ตฤกถึงพระพุทธคุณอยู่เปนอัตรา แม้ว่าถึงกาลใช่เวลาระฦกถึงพระพุทธองค์ขณะใดก็ดี คงจะมาสู่สำนักพระชินสีห์ในขณะนั้น แลที่ลัฏฐิวันอุทยานนั้น เปนประเทศทุรสถานทางไกลยากที่จะไปจะมาในสมัยอันใช่เวลากาล อันเวฬุวันอุทยานแห่งข้าพเจ้านี้ เปนที่ใกล้ไม่สู้ไกลพระนคร ภอบทจรได้โดยง่ายโดยด่วน แล้วก็มีเสนาศน์สมควรที่จะสถิตย์แห่งพระพุทธองค์ ขอจงทรงพระมหากรุณาโปรดรับเวฬุวโนทยาน เปนพุทธาธิวาศนวิหารเสด็จสำนักนิ์ในครั้งนี้” แล้วก็ทรงหลั่งเสาวคนธบุบผาวารีออกจากสุวรรณภิงคารพระเต้าทอง ให้ตกต้องพระหัตถ์พระศาสดาจาริย์ ทรงพระราชูทิศถวายพระเวฬุวันอุทยานแด่พระบรมครู กาลเมื่อพระสัพพัญญูทรงรับพระเวฬุวันเปนอาราม ครั้งนั้นอันว่ามหาปฐพีดลก็วิกล กัมปนาทดุจรู้ประสาทสาธุการว่า “มูลที่ตั้งพระพุทธศาสนา หยั่งลงในพื้นพสุธากาลบัดนี้” แท้จริงกิริยาที่พระสุคตทรงรับพระวิหารเสนาสน์ทั้งปวง ในสกลชมพูทวีปอื่น จะได้บังเกิดมหัศจรรย์แผ่นดินไหวเหมือนดุจพระเวฬุวันมหาวิหารนั้นมิได้มี เมื่อสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคทรงรับพระเวฬุวนารามแล้ว กระทำอนุโมทนา/*307แก่บรมกะษัตริย์แล้วก็อุฏฐาการจากอาศน์ เสด็จแวดล้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนบริวาร ก็เสด็จไปสู่เวฬุวันมหาวิหารนั้น ฝ่ายฝูงเปรตทั้งหลายเห็นดั่งนั้นก็ดำริห์ว่า “กาลบัดนี้บรมกะษัตริย์มิได้อุทิศส่วนกุศลให้แก่เรา ก็ญาติคนอื่นผู้ใดผู้หนึ่งนอกกว่านี้อีกเล่าในที่ใด เบื้องว่ามิได้ลุสมปราถนาก็บังเกิดโทมนัส ครั้นเพลาราตรีก็ไปยังสำนักนิ์กรุงพิมพิสารราช แล้วร้องประกาศด้วยศัพท์สำเนียงอันพิฦกด้วยบาทคาถาว่า “มยมัส์สุ ทุก์ขิตา เปตา” เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า “เราทั้งหลายเปนเปรตเสวยทุกขเวทนาอยู่ในยมโลก มิได้บริโภคอันนะปานาหารมีความลำบากด้วยอดอยากเบียดเบียฬอยู่เปนนิตย์ มีกายแลจิตร์เดือดร้อนเปนนิรันดรกาล” เมื่อกรุงกะษัตริย์ได้สดับสำเนียงนฤโฆษสะท้านสะเทื้อนพระโสตรดังนั้น จึ่งตรัสถามว่า “ท่านทั้งหลายเปนดังฤๅ? ฝูงเปรตทั้งหลายก็สำแดงกายให้ปรากฎ มีวิการรูปซูปผอมทุพรรณพิปลาศมีแต่โครงอัฏฐิกับหนังหุ้มห่อกาย เกสาสยายสยองยุ่งย่นแสยง แสดงอาการวิกลพิปริตพิศพึงเกลียดกลัว ทั่วสกลกายาหน้าสังเวช แล้วก็บอกเหตุดุจหนหลัง” เมื่อบรมกะษัตริย์ได้ทรงฟังก็สดุ้งพระทัยยิ่งนัก. ครั้นเวลารุ่งเช้าก็เสด็จออกไปเฝ้าพระศาสดาณะเวฬุวนาราม แล้วกราบทูลแถลงความตามประพฤดิเหตุนั้น. จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ดูกรบพิตร์ เมื่อเวลาวันวานทรงบำเพ็ญ/*308ทานมิได้อุทิศแผ่ผลไปถึงเปรตทั้งปวง ๆ มีความปราถนาอันขาด จึงมาร้องประกาศด้วยศัพท์สำเนียงดั่งนี้” “ข้าแต่พระชินสีห์ เพลาวันนี้จะถวายทานอีกได้หรือประการใด? ดูกรบพิตร์ ผิวจะบำเพ็ญทานอีกก็ได้ โดยพระกระมลประสงค์. ผิวฉนั้นขออาราธนาพระพุทธองค์กับพระสงฆ์ทั้งปวง จงรับภัตตาหารแห่งข้าพระพุทธเจ้าในเพลาเช้าวันนี้ จะได้อุทิศแผ่ผลไปแก่ฝูงเปรตพวกนั้น” พระสัพพัญญูก็รับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ บรมกะษัตริย์ทรงทราบในพระพุทธอัธยาสัยก็ถวายบังโคมลา กลับไปยังพระราชนิเวศน์แล้วให้ตกแต่งมหาทานในเพลานั้น. สมเด็จพระบรมครูก็เสด็จกับด้วยหมู่พระอรหันต์เปนบริวาร สู่พระราชสถานสถิตย์เหนือบัญญัตตอาศน์ กรุงมคธราชก็ทรงถวายปณีตโภชนาหาร ฝูงเปรตก็ดำริห์ว่า “เราจะได้ส่วนผลทานในวันนี้ ก็ภากันมาอยู่ณะที่ต่างๆ มีมุมฝาแลหลังคาเปนต้น พระทศพลก็บันดาลให้เห็นกายเปรตปรากฎในที่นั้นๆ สมเด็จบรมกะษัตริย์ก็ทรงถวายอุทกธาราแก่พระพุทธปมุขสงฆ์ แล้วอุทิศไปว่า “ผลทานนี้จงได้แก่ฝูงญาติของอาตมา” ขณะนั้นอันว่าทิพย์โปกขรณีอันดาดาษไปด้วยประทุมชาติก็บังเกิดแก่ฝูงเปรตทั้งปวง ๆ ก็ลงอาบกินสินธุวารีในสระนั้น รำงับซึ่งความอยากกระวนกระวาย มีกายดั่งรูปทองทั้งสิ้น บรมนรินทร์ทรงถวายเข้ายาคู แลข้าวสวยสูปะพยัญชนะวิกัตขัชชกะขาทนิยาหาร /*309แล้วอุทิศผลทานไปแก่ฝูงเปรต. ในขณะนั้นอันว่าทิพย์อาหารต่างๆ ก็บังเกิดแก่ฝูงเปรตทั้งปวง ๆ ก็ได้บริโภคมีกายอันอิ่มหนำสำราญ แต่หาผ้านุ่งห่มบมิได้ มีกายอันเปลือยอยู่ดูสังเวช บรมนราธิเบศร์ก็ทรงถวายบรรพชิตปริกขาร มีจีวรแลเสนาศนทานเปนอาทิแก่พุทธปมุขสงฆ์ แล้วทรงอุทิศผลทานไปแก่ฝูงเปรต. ในขณะนั้นอันว่าทิพย์วัตถาลังการแลทิพย์วิมานยานเสนาศน์ นิสัชสัยนาอาศน์ปัจจัตถรณบัลลังก์ก็บังเกิดแก่เปรตทั้งปวง ๆ ได้บริโภคซึ่งนานาทิพย์สมบัติ พ้นจากเปรตวิสัย มีรัศมีโอภาศดุจเทพยดาในดาวดึงษเทวโลก เห็นปรากฎแก่บรมกะษัตริย์ ๆ ก็ทรงพระโสมนัศพิศวงโดยยิ่ง เห็นประจักษทุกสิ่งแห่งอานิสงษะทาน สมเด็จพระศาสดาจาริย์เมื่อทรงกระทำภัตตกิจเสร็จแล้ว ก็ตรัสพระสัทธรรมเทศนาติโรกูฏสูตร์ อันประดับด้วยพระคาถา ๑๒ บท แก่มหาชนสันนิบาตเพื่อจะอนุโมทนาทานแห่งสมเด็จกรุงมคธราชนั้น ครั้นจบพระธรรมเทศนา อันว่าธรรมาภิสมัยคือตรัสรู้มรรคผลก็บังเกิดมีแก่ ๘๔๐๐๐ สัตว์ อันได้สวนาการนั้น ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันคำรบ ๒ ก็ซ้ำตรัสพระธรรมเทศนาพระสูตร์นั้นอีก แก่อมรมนุษย์บริสัททั้งปวง แต่ตรัสเทศนาติโรกูฏสูตร์ซ้ำอยู่ ตราบเท่าถึง ๗ วัน สัตวทั้งหลายได้บันลุมรรคผลวันละ ๘๔๐๐๐ ทุกวันๆ แล้ววันเปนที่สุดจึงตรัสเทศนาบุพพาภินิหารวัดถุแห่งชฎิล/*310ทั้ง ๓ พี่น้องเหมือนนัยวิสัชนามาแล้วแต่หลัง.
เตน โข ปน สมเยน ในสมัยครั้งนั้น พระอรรคสาวกทั้งสองคือพระสาริบุตแลพระโมคคัลลาน์ เปนปริพพาชกอาศรัยอยู่ณะเขตร์แว่นแคว้นกรุงราชคฤห์มหานคร ลำดับนี้จะได้รับพระราชทานถวายวิสัชนา ในวัตถุนิทานแห่งอรรคสาวกทั้งสองสืบไปว่า ดั่งจะรู้มา แต่กาลเมื่อพระสัพพัญญูยังไม่ได้ตรัสในโลกนั้น พระธรรมเสนาบดีมาถือเอาปฏิสนธิ ในครรภ์แห่งนางสารีพราหมณีอันอยู่ในบ้านอุปดิสคามใกล้กรุงราชคฤห์ ในวันนั้นพระมหาโมคคัลลาน์ ก็ถือเอาปฏิสนธิ์ในครรภ์แห่งนางโมคลีพราหมณีอยู่ในบ้านโกลิตคาม ใกล้กรุงราชคฤห์ดุจกัน แลสกูลทั้งสองนั้นเปนปฏิพันธ์มิตรสืบเนื่องกันมาแต่ก่อนตราบเท่าถึง ๗ ชั่ว มีกำหนดถ้วนทศมาศแล้ว นางพราหมณีทั้งสองก็คลอดบุตร มีนางนมเลี้ยงกุมารทั้งสองนั้นถึง ๖๖ นางเสมอกัน กาลเมื่อวันจะให้นามนั้น แลบุตรแห่งนางสารีเปนบุตรพราหมณสกูลอันเปนใหญ่ในอุปดิศคาม เหตุฉนั้นจึ่งให้นามบัญญัติว่าอุปดิศกุมาร แลบุตรแห่งนางโมคลีพราหมณีนั้น เปนบุตรพราหมณสกูลอันใหญ่ในโกลิตคาม จึ่งให้นามชื่อว่าโกลิตกุมาร แลกุมารทั้งสองนั้นมีวัยอันเจริญก็รู้จบในศิลปศาตรทั้งสอง ส่วนอุปดิศมานพเมื่อจะไปเที่ยวเล่นณะแม่น้ำแลสวนสระโบกขรณีที่ใดๆ ก็ย่อมขึ้นคานหาม/*311ทอง ๕๐๐ กับทั้งบริวาร ฝ่ายโกลิตมานพนั้นขี่รถเทียมด้วยม้า ๕๐๐ รถกับด้วยบริวารเหมือนกัน แลมานพทั้งสองนั้นมีบริวารคนละ ๕๐๐ ในกาลนั้นชาวเมืองราชคฤห์ให้มีการมหรศพบนยอดเขา มานพทั้งสองสหายไปดูมหรศพให้ผูกแคร่ขึ้นนั่งร่วมที่เดียวกัน เมื่อดูการเล่นถึงที่ควรจะสรวลก็สรวล ถึงที่ควรจะสังเวชก็สังเวช ถึงที่สนุกที่ควรจะตกรางวัลก็ตกรางวัลให้ ในกาลวันหนึ่งไปดูมหรสรพก็มิได้ยินดีดุจวันก่อนๆ เหตุบารมีญาณแก่กล้า เกือบจะได้ตรัสรู้มรรคผล จึ่งดำริห์ว่า “จะประโยชน์อันใดในกิจอันจะดูมหรศพนี้ แลอายุแห่งเราไม่ทันจะถึง ๑๐๐ ปี ก็จะทำลายชีพหาบัญญัติมิได้ ควรที่เราจะแสวงหา ซึ่งโมกขธรรมสิ่งหนึ่งจึงจะชอบ” แลมานพทั้งสองนั้นดำริห์ต้องกัน จึ่งถามกันในเหตุอันดูมหรศพ มิได้มีความยินดีเหมือนแต่ก่อน เมื่อทราบในข้อปริวิตกดุจกันแล้ว ฝ่ายว่าอุปดิศมานพจึ่งกล่าวกับโกลิตมานพว่า “เราทั้งสองตฤกตรองจะแสวงหาโมกขธรรมด้วยกันแล้ว ก็ควรจะออกบรรพชาด้วยกัน โกลิตมานพจึงปฤกษาว่า เราจะไปบวชในสำนักแห่งอาจารย์ผู้ใด แลสมัยนั้น สญชัยปริพพาชกเปนอาจาริย์ผู้ใหญ่อาศรัยอยู่ ณะเมืองราชคฤห์ กับด้วยบริวารบริสัทเปนอันมาก แลมานพทั้งสองจึ่งปฤกษาเห็นพร้อมกันว่า เราควรจะไปบวชอยู่ในสำนักแห่งสญชัยปริพพาชก ก็พา/*312บริวารคนละกึ่งหนึ่งเปนชน ๕๐๐ ไปบรรพชาในสำนักแห่งสญชัยปริพพาชก จำเดิมแต่มานพทั้งสองไปเปนศิษย์สญชัยปริพพาชก ๆ ก็มีลาภสักการแลยศยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน เมื่อปริพพาชกทั้งสองสหายไปบวชอยู่ได้สองสามวัน ก็รู้ตลอดในสมัยลัทธิของสญชัยทั้งสิ้น จึ่งถามอาจาริย์ว่า “ลัทธิของท่านมีเท่านี้หรือ ๆ ยังมียิ่งขึ้นไปกว่านี้อีกประการใด” อาจาริย์จึ่งบอกว่า “สมัยลัทธิที่เรารู้ทั้งปวงท่านก็รู้สิ้นแต่เท่านี้” ปริพพาชกทั้งสองจึ่งดำริห์ว่า “พรหมจริยวาสในสำนักอาจารย์นี้หาประโยชน์มิได้ ไม่บังเกิดโมกขธรรมแลชมพูทวีปนี้ก็กว้างใหญ่ ควรเราจะเที่ยวไปสู่คามนิคมชนบทธานีใหญ่น้อยทั้งปวง ก็คงจะได้พบอาจาริย์ผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งอาจรู้ชี้แจงแสดงซึ่งโมกขธรรมแก่เราได้เปนแท้ จำเดิมแต่นั้นมาผิวจะได้สดับข่าวว่า “สมณพราหมณาจาริย์ที่เปนปราชมีอยู่ในที่ใดๆ ก็ไปสู่ที่นั้นๆ แล้วกล่าวซึ่งปัญหาเปนธรรมสากัจฉาไต่ถามนักปราชนั้น ๆ ก็ไม่อาจวิสัชนาซึ่งปัญหานั้นได้ ก็กลับไปถามปัญหาแก่ปริพพาชกทั้งสอง ๆ ก็วิสัชนาได้สิ้น แต่เที่ยวไปหานักปราชในสกลชมพูทวีปทุกแห่ง ก็มิได้พบปะนักปราชผู้ใดซึ่งกล่าวแก้โมกขธรรมได้ ก็ภากันกลับมาอยู่ในสำนักที่อาจาริย์เดิมดั่งเก่า และอุปดิศปริพพาชกจึ่งกระทำกัติกาสัญญากับโกลิตว่า “เราทั้งสองนี้ผิวผู้ใดได้อมตธรรมก่อนจงบอกแก่ผู้หนึ่งให้รู้”.
/*313ในกาลนั้นภอพระสัพพัญญูได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสมโพธิญาณ เสด็จไปตรัสเทศนาพระธรรมจักร์โปรดปัญจวัคคีย์ ตราบเท่าจนมีพระอรหันต์ในโลก ๖๑ พระองค์ แล้วส่งไปสู่จาริกแสดงพระรัตนตยาทิคุณโปรดสัตวโลกทั้งปวง จนเสด็จมาถึงเมืองราชคฤห์โดยอนุกรมลำดับ ทรงสถิตย์อยู่ณะพระเวฬุวัน ครั้งนั้นพระอัสชิเถรผู้มีอายุนั้น นับเข้าในปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ ผู้เปนเจ้าจาริกมาสู่เมืองราชคฤห์ เพลาเช้าทรงบาตรแลจีวรเข้าไปบิณฑบาตภายในเมือง ขณะนั้นภออุปดิษปริพพาชกปริโภคอาหารแล้วเดินไปสู่ปริพพาชการาม เห็นพระมหาเถรจึ่งดำริห์ว่า “บรรพชิตเช่นนี้อาตมมิได้เคยพบเห็นมาแต่ก่อน แลท่านผู้ใดที่เปนพระอรหันต์ในโลก แลท่านที่ปฏิบัติในอรหันต์มัคก็ดี บรรพชิตผู้นี้ชรอยจะนับเข้าในพระภิกษุพวกนั้นองค์หนึ่งเปนแท้ ผิฉนั้นควรอาตมจะเข้าไปสู่สำนักนิ์ภิกษุรูปนี้ จะปุจฉาโมกขธรรม แล้วกลับปริวิตกใหม่เล่าว่า “ภิกษุนี้เข้าไปในระหว่างแห่งเรือนเที่ยวโคจรบิณฑบาต ยังไม่ควรแก่กาลที่อาตมจะถามซึ่งปัญหา ควรอาตมจะไต่เต้าตามไปในเบื้องหลังก่อน เบื้องว่าผู้มีประโยชน์ด้วยอรรถธรรม แลจะปุจฉาในที่กลางหนทางดั่งนี้มิควร” เมื่ออุปดิษปริพพาชกดำริห์ฉนี้แล้วก็เดินตามไป ครั้นเห็นพระมหาเถรได้บิณฑบาต/*314แล้วไปสู่ที่แห่งหนึ่ง รู้ว่ามีความปราถนาจะนั่งลงฉัน อุปดิษปริพพาชกก็เข้าไปใกล้ เอาต่างปริพพาชกปูถวาย แล้วก็นั่งอยู่ประฏิบัติถวายน้ำชำระหัดถ์แลน้ำฉัน ครั้นพระมหาเถรกระทำภัตตากิจสำเร็จแล้วอุปดิษปริพพาชกก็กล่าวมธุรปฏิสัณฐานว่า “ดูกรอาวุโสท่านนี้มีหน้าอันผ่องใส วรรณของท่านเล่าก็ขาวบริสุทธิ์ ท่านบรรพชาเฉภาะสำนักนิ์ท่านผู้ใด ใครเปนครูอาจาริย์ของท่าน ๆ เล่าเรียนธรรมแห่งบุทคลดั่งฤๅ? พระมหาเถรก็บอกว่าดูกรอาวุโส พระมหาสมณสักยบุตร์อันออกจากสักยราชตระกูลทรงบรรพชานั้น เปนบรมครูของเรา ๆ บรรพชาเฉภาะศาสดาพระองค์นั้น แลเล่าเรียนธรรมแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น” ปริพพาชกจึ่งถามว่า “อาจาริย์ของท่านบอกธรรมแก่ท่านดั่งฤๅ? พระมหาเถรจึงดำริห์ว่า “ธรรมดาขึ้นชื่อว่าปริพพาชกย่อมเปนปฏิปักษ์แก่พระศาสนา ควรอาตมจะแสดงซึ่งคัมภีร์ภาพคุณแห่งศาสนาโดยยิ่ง จึ่งบอกว่า ดูกรอาวุโส อาตมพึ่งบวชใหม่มิได้นาน มิอาจแสดงซึ่งพระธรรมวินัยโดยพิศดารแก่ท่านได้ ดูกรสมณ อาตมมีนามชื่อว่าอุปดิษ ท่านจงกล่าวซึ่งธรรมของท่านนั้นน้อยแลมากก็ดี โดยควรแก่สติพลอันทรงไว้ได้ อาตมก็อาจรู้แจ้งโดยนัยได้ละร้อยละพัน พระมหาเถรจึงกล่าวพระคาถาว่า “เย ธัม์มา เหตุปัปภวา” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ธรรมทั้งหลายใดๆย่อม/*315ไหลมาแต่เหตุทั้งสิ้น เมื่อเหตุดับแล้วธรรมทั้งปวงนั้นก็ดับสูญตาม สมเด็จพระมหาสมณมีพุทธฎีกาตรัสดั่งนี้. แท้จริงพระผู้เปนเจ้ากล่าวคาถาโดยสังเขปเท่านี้ แสดงซึ่งพระอริยสัจธรรมทั้ง ๓ แต่มัคสัจมิได้แสดง เหตุสรูปอยู่ในนิโรธอริยสัจนั้น เมื่ออุปดิษปริพพาชกได้สดับแต่พระคาถาสองบาทในเบื้องต้น ก็บันลุพระโสดาปัติผลประดับด้วยนัยพันหนึ่ง จึ่งกำหนดซึ่งเหตุว่าธรรมวิเศษยิ่งขึ้นไปยังมิอาจได้ตรัสรู้ในกาลบัดนี้. จึ่งกล่าวว่าพระผู้เปนเจ้าอย่าแสดงธรรมยิ่งขึ้นไปเลย จงอยุดแต่เท่านี้ สมเด็จพระพุทธมุนีผู้เปนบรมครูของเรา เสด็จอยู่ในที่ใด. ดูกรปริพพาชก สมเด็จพระบรมครูเสด็จอยู่ในพระเวฬุวนาราม ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ๆ จงไปก่อนเถิด ยังสหายข้าพเจ้าอีกคนหนึ่ง ได้กระทำสัญญากันไว้ว่า “ถ้าผู้ใดได้อมตธรรมก่อนจงบอกแก่กันให้รู้ ข้าพเจ้าจะกลับไปเปลื้องปฏิญญาเสียก่อน แล้วจะภาสหายผู้นั้นไปตามพระผู้เปนเจ้า สู่สำนักนิ์แห่งพระบรมครูของเราต่อภายหลัง” แล้วก็กราบลงด้วยเบ็ญจางคประดิษฐ์แทบบาทมูลแห่งพระมหาเถร กระทำประทักษิณสิ้นตติยวารแล้ว ก็ส่งพระมหาเถรไปก่อน ส่วนตนก็บ่ายหน้าไปสู่ปริพพาชการาม ฝ่ายโกลิตปริพพาชกเห็นสหายอุปดิษเดินมาแต่ไกล จึงดำริห์ว่า หน้าสหายมีพรรณผ่องใสยิ่งกว่าวันอื่นๆ ชรอยจะได้อมตธรรมเปนแท้” ครั้นถึงจึ่งถาม/*316อุปดิษ ๆ ก็บอกความดุจแต่หนหลังมา แล้วก็กล่าวพระคาถานั้นแก่โกลิต พอจบลงโกลิตก็ดำรงอยู่ในพระโสดาปัติผล จึ่งกล่าวแก่อุปดิษว่า “มาเราจะภากันไปสู่สำนักนิ์พระบรมครูด้วยกัน แลอุปดิษนั้นกอบไปด้วยเคารพย์บูชาอาจาริย์อยู่สิ้นกาลเปนนิจ จึ่งกล่าวแก่โกลิตว่าดูกรสหาย บัดนี้เราทั้งสองได้อมตธรรมแล้ว จำจะไปแสดงธรรมแก่สญชัยปริพพาชกผู้เปนอาจาริย์ของเรา ถ้าวาศนาอาจาริย์สมควรจะตรัสรู้ก็จะได้ตรัสรู้ด้วยกัน ถึงไม่ได้ตรัสรู้แม้เชื่อฟังถ้อยคำเรา ก็จะไปเฝ้าพระสัพพัญญู ได้สดับพระสัทธรรมเทศนา ก็จะกระทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผล จึ่งชนทั้งสองสหายก็ไปสู่สำนักนิ์อาจารย์แล้วก็แจ้งความว่า บัดนี้พระพุทธชินสีห์บังเกิดในโลก พระสัทธรรมพระพุทธองค์ก็ตรัสเทศนาเปนอันดี พระอริยสงฆ์สาวกก็ประฏิบัติชอบกอบด้วยสัมมาประฏิบัติ เราจะภากันไปเฝ้าพระทศพลด้วยกัน เมื่อสญชัยปริพพาชกได้ฟังดั่งนั้นก็กล่าวห้ามว่า “ดูกรพ่อทั้งสองดั่งฤๅมาเจรจาเช่นนี้ เราก็มีลาภแลยศอันใหญ่ยิ่งถึงเพียงนี้ ใช่ที่จะไปสู่สำนักนิ์เปนศิษย์ใครผู้ใดอีกเล่า แล้วก็เข้าใจเปนแท้ว่าศิษย์ทั้งสองนั้นเห็นจะรู้อมตธรรมจะไม่ฟังคำห้ามตามโอวาทแห่งตน จึ่งกล่าวว่าท่านจงไปเถิด ตัวอาตมนี้เปนผู้ใหญ่ล่วงถึงปัจฉิมวัยชราแล้ว ไม่อาจเปนศิษย์แห่งผู้ใดได้ ข้าแต่อาจาริย์ท่านอย่าได้กล่าวดั่งนี้บมิควร ดูกรพ่อคนทั้งหลาย/*317ในโลกทุกวันนี้ ที่มีปัญญาฉลาดนั้นมีมากหรือ ๆ ที่โฉดเขลามีมากประการใด ข้าแต่อาจาริย์ชนที่ฉลาดนั้นจะมีสักเท่าใด ที่เขลานั้นไซ้มีมากกว่ามาก ดูกรพ่อผิฉนั้นชนที่ฉลาดๆ นั้นจะได้ไปสู่สำนักนิ์พระสมณโคดม ที่เขลาๆ นั้นก็จะมาสู่สำนักนิ์แห่งเราโดยมาก เจ้าทั้งสองจงไปเถิดอันตัวเราไม่ไปแล้ว แลปริพพาชกทั้งสองกล่าวชักชวนอาจาริย์โดยเหตุอธิบายต่างๆ ถึงร้อยอย่างร้อยครั้งก็มิอาจชักนำไปได้ จึงภาบริวารที่ประพฤติตามโอวาทแห่งตน ๒๕๐ นั้นไปสู่เวฬุวนาราม ที่กลับไปอยู่ในสำนักแห่งปริพพาชก ๒๕๐ คนเท่ากัน ในกาลนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาค ตรัสพระสัทธรรมเทศนาในท่ามกลางจตุบรรพสัท ได้ทรงทัศนาการปริพพาชกทั้งสองภาบริวารมาแต่ไกล ก็ตรัสเรียกพระภิกษุทั้งหลายแล้วก็ตรัสบอกว่า ดูกรสงฆ์ ปริพพาชกทั้งสองสหายคืออุปดิษแลโกลิตอันมานั้น เปนคู่แห่งอัคสาวกแห่งตถาคต ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาโดยสมควรแก่จริต แห่งปริพพาชกบรรพสัททั้งปวง ภอจบลงปริพพาชกบรรพสัททั้ง ๒๕๐ ซึ่งเปนบริวารนั้นก็บันลุพระอรหัตทั้งสิ้น เว้นไว้แต่พระอัคสาวกทั้งสอง จึ่งเหยียดพระทักษิณหัตถ์ตรัสเรียกว่า “เอถ ภิก์ขโว” ขณะนั้นอันว่าเกสาแลหนวดก็อันตรธานสิ้น แลไตรจีวรบาตร์ปริกขาร อันเปนทิพย์สำเร็จด้วยบุญฤทธิ์ ก็เลื่อนลอยมาจากอากาศ สวมทรงองค์พระอัคสาวกทั้งสอง/*318กับทั้งบริวาร ๒๕๐ นั้นสำเร็จอุปสัมปทกรรมเปนภิกษุภาวในพระพุทธศาสนา จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสบัญญัตินามพระอัคสาวกทั้งสองตามนามแห่งมารดา พระอุปดิษเปนบุตร์แห่งนางสารีตรัสเรียกนามว่าสารีบุตร พระโกลิตเปนบุตร์ของนางโมคคัลลีตรัสเรียกนามว่ามหาโมคคัลลาน. จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระอัคสาวกทั้งสองจึงมิได้สำเร็จในกิจแห่งอุปริมัคทั้ง ๓ นั้นด้วยเหตุประการใด? วิสัชนาว่า เหตุสาวกปารมีญาณนั้น เปนภูมิ์อันใหญ่หลวงมิอาจสำเร็จโดยพลันได้. แลพระมหาโมคคัลลานเถรนั้น จำเดิมแต่บรรพชาได้ ๗ วัน ถึงวันเปนคำรบ ๗ ผู้เปนเจ้าอาศรัยอยู่ในอรัญญิกเสนาศน์ใกล้บ้านกละวาละคาม ในแว่นแคว้นมคธราชนั้นเจริญสมณธรรม หยั่งสู่ถินมิทธารมณ์ พระบรมครูทรงทราบด้วยพระญาณ จึ่งกระทำพระปาฏิหารให้เปนปรากฎดุจเสด็จอยู่ในที่เฉภาะหน้า บันเทาเสียซึ่งถินมิทธ์ให้อันตรธาน แล้วโปรดประทานพุทโธวาทในธาตุกัม์มฐานภาวนา ได้สดับพุทธานุศาสน์ ก็ได้สำเร็จกิจในอุปริมัคไตรย ได้บันลุพระอรหัตในขณะนั้น. ส่วนพระสารีบุตร์เถรเจ้าจำเดิมแต่บรรพชาล่วงไปได้กึ่งเดือน พระผู้เปนเจ้าตามเสด็จพระสัพพัญญู ไปอยู่ในคูหาสุกรเลณะใกล้กรุงราชคฤห์ ได้สดับพระสัทธรรมเทศนาเวทนาปริคหสูตร อันพระสุคตโปรดประทานแก่ฑีฆนขะปริพพาชก ซึ่งเปนนัดดาของพระผู้เปนเจ้า ๆ ส่งญาณพิจารณาไป/*319ตามพระสูตรนั้น ก็บันลุพระอรหัตถึงซึ่งที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณปานประหนึ่งว่าบริโภคภัตตาหารอันคดให้แก่ผู้อื่น แลปริพพาชกผู้เปนนัดดานั้น ก็ตั้งอยู่ในพระโสดาปัติผล สมเด็จพระทศพลเสด็จอยู่ณะเมืองราชคฤห์ยังพระอัคสาวกทั้งสองให้สำเร็จกิจแห่งสาวกบารมีญาณแล้ว ก็โปรดประทานตั้งที่พระอัคสาวกทั้งซ้ายขวาในกาลนั้น.
ลำดับนี้จะได้รับพระราชทานถวายวิสัชนา ในบุพพประโยคแห่งกฤษดาภินิหาร พระอัคคสาวกทั้งสองสืบต่อไปว่า ในอดีตภพที่สุดแห่งอสงไขย แสนมหากัลปนับถอยหลังลงไปแต่ภัทกัปนี้ พระธรรมเสนาบดีสาริบุตร์บังเกิดในสกุลพราหมณ์มหาสาร มีนามชื่อว่าสรทมานพ กาลเมื่อบิดาล่วงแล้ว จึ่งสละสมบัติออกบรรพชาเปนดาบส สร้างอาสมอาศรัยอยู่ในไพรสณฑ์ประเทศ สำเร็จแก่อภิญญาสมาบัติ มีดาบสบริวารเปนศิษย์ถึง ๗๔๐๐๐ ครั้งนั้นสมเด็จพระอโนมทัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสในโลก จึ่งส่องพระญาณพิจารณาสัตวโลก ทรงเห็นอุปนิสัยสาวกภูมิ์แห่งสทรดาบส จึงทรงพระดำริห์ว่า “ตถาคตจะไปสู่สำนักนิ์แห่งสรทดาบสในวันนี้ จะมีผลประโยชน์เปนอันมาก ด้วยจะได้แสดงพระสัทธรรมเทศนา และสรทดาบสจะปราถนาที่อัคสาวกกับทั้งศิริวัฒกฎุมภีผู้หนึ่ง ซึ่งเปนสหายของดาบสนั้น ก็จะปราถนาที่ทุติยสาวกเมื่อจบเทศนาแล้ว ดาบสบริวาร ๗๔๐๐๐ จะบันลุพระอรหัตทั้งสิ้น ควร/*320ที่ตถาคตจะไปสู่ที่นั้น ครั้นทรงพระพุทธอาโภคดั่งนี้แล้ว ก็ทรงซึ่งบาตร์แลจีวร มิได้ตรัสบอกกล่าวแก่พระภิกษุสงฆ์องค์ใดให้รู้ เสด็จโดยเอกจาริกเหาะไปทางอากาศ ดุจพระยาไกรสีหราชปราศจากบริวาร ในกาลเมื่อดาบสทั้งหลายอันเปนศิษย์ ไปเที่ยวแสวงหามูลผลาหารอยู่แต่สรทดาบสผู้เดียว จึ่งเสด็จลงจากอากาศสถิตย์ยังพื้นปฐพี ในที่เฉภาะหน้าแห่งสรทชฎิล เพื่อจะให้รู้ว่าพระองค์เปนพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ฝ่ายสรทดาบสได้ทัศนาการพระศาสดาจาริย์คราวนั้น ก็สำคัญแจ้งในจิตรว่าเปนองค์พระพิชิตมารโดยแท้ จึ่งกระทำปัจจุคมนาการถวายอภิวาทน์ ด้วยเบญจางคประดิษฐ แล้วปูลาดอาศนถวายพระบรมครูทรงสถิตย์เหนือปัญญัตตาอาศน์ แลดาบสนั้นก็นั่งในที่ควรข้างหนึ่ง ในขณะนั้นพอชฎิลบริวารทั้งหลาย นำมาซึ่งผลาผลต่างๆ ล้วนมีโอชารศอันประณีตบันจง เข้าไปสู่สำนักนิ์พระอาจาริย์ได้เห็นพระทศพลญาณก็กราบลงแทบพระบาททั้งสิ้น ส่วนสรทดาบสจึ่งกล่าวแก่ศิษย์ทั้งปวงว่า “ไทยธรรมของเราสมควรจะถวายพระสัพพัญญูเจ้าก็มิได้มี แลสมเด็จพระชินสีห์เสด็จมาในเพลาภิกขาจาร เราทั้งหลายจะถวายทานโดยอันควรแก่กำลังแห่งตน ท่านทั้งปวงจงจัดสรรพผลที่มีรสอันประณีตนำมาถวายพระสุคต แล้วก็ล้างหัตถ์ให้หมดมละมลทิน จึ่งหยิบผลาผลที่กอบด้วยโอชรศทั้งสิ้นใส่ลง/*321ในบาตร พระบรมโลกนารถก็ทรงรับประเคนพระดาบส เทพยดาก็ใส่ลงซึ่งทิพย์โอชารศในผลาผลนั้นๆ ครั้นเสร็จภัตตกิจแล้ว พระดาบสก็กรองอุทกวารีด้วยตนเองนำมาถวายพระสัพพัญญู แล้วเรียกหมู่ชฎิลทั้งปวงมาพลางทางกล่าวสาราณิยกถา. สมเด็จพระศาสดาจึ่งทรงพระจินตนาการว่า “พระอรรคสาวกทั้งสองกับทั้งพระขีณาสวสงฆ์ทั้งหลายจงมาสู่ที่นี้. ขณะนั้นพระอรหันตสาวกทั้งสิ้น แจ้งในพระพุทธปริวิตกก็เหาะมาสู่สำนักนิ์พระศาสดาทั้งแสนพระอรหันต์ มีอรรคสาวกทั้งสองเปนประธาน ถวายนมัสการแล้วก็นั่งอยู่ณที่อันควรข้างหนึ่ง จึ่งสรทดาบสก็เรียกศิษย์ทั้งหลายมาสั่งว่า “ที่นั่งแห่งพระบรมครูนั้นต่ำนัก ทั้งที่นั่งพระอรรคสาวกทั้งสองแลพระอริยสงฆ์แสนหนึ่งนั้นมิได้มี ท่านทั้งหลายควรที่จะกระทำสักการะบูชาแก่พระศาสดาโดยยิ่ง จงไปเก็บเอาบุบผาชาติต่างๆ อันกอบด้วยวรรณสุคนธรสมาแต่เชิงเขา มากระทำเปนบุบผาอาศน ถวายพระโลกนารถกับพระอริยสงฆ์สาวกบริวารในกาลบัดนี้” จึงมีคำปุจฉาว่า “ไฉนพระดาบสทั้งหลายจึ่งกระทำบุบผาอาศนสำเร็จได้โดยง่ายเร็วมิได้ช้า วิสัชนาว่า “กระทำสำเร็จโดยเร็วด้วยบุญฤทธิ์” แท้จริงดาบสทั้งหลายนั้นล้วนได้อภิญญาสมาบัติ ไปเก็บซึ่งบุบผาชาติอันกอบด้วยวรรณสุคนธรศ มาตกแต่งเปน/*322บุบผาอาศนทั้งหลายเปนอันมาก สำเร็จได้ในมุหุตเดียวมิได้ช้า อันวิสัยแห่งบุทคลที่มีฤทธิ์นั้นเปนอจินไตยไม่ควรจะพึงคิด แลบุบผาอาศนแห่งพระสัพพัญญูทรงสถิตย์นั้นสูงได้โยชน์หนึ่ง แลอาศนแห่งพระอรรคสาวกทั้งสองนั้นสูงได้ ๓ คาพยุต อาศนแห่งพระอริยสงส์ทั้งปวงนั้นสูงได้กึ่งโยชน์เปนอาทิ แล้วลดกันลงมาเปนลำดับๆ ตราบเท่าถึงสงฆ์นวกที่สุดนั้นสูงเพียงอุสุภหนึ่ง เมื่อตกแต่งอาศนอันประดับด้วยบุบผชาติทั้งสิ้นเสร็จแล้ว สรทดาบสจึ่งยอกรอัญชลีในที่เฉภาะพระภักตรพระศาสดา แล้วทูลอาราธนาว่า “ขอเชิญเสด็จพระบรมครูขึ้นสถิตย์บนบุบผาอาศนนี้ เพื่อจะให้เปนประโยชน์แลสุขแก่ข้าพระองค์ไปในเบื้องหน้าสิ้นกาลช้านาน” จึ่งพระศาสดาจาริย์และพระอรรคสาวกทั้งสองกับพระอริยสงฆ์ทั้งหลายอันเศษ ก็ขึ้นสถิตย์บนบุบผาอาศนอันสมควรแก่ตนตามลำดับ แลสรทดาบสนั้นก็ถือฉัตรดอกไม้อันใหญ่ยืนกางกั้นเบื้องบนพระอุตมังคศิโรตม์พระสัพพัญญู ๆ ก็ทรงพระพุทธปริวิตกว่า “สักการบูชาแห่งชฎิลทั้งหลายนี้ จงมีผลอานิสงษ์มากแล้วก็เข้านิโรธสมาบัติ พระอรรคสาวกทั้งสอง แลพระอริยสงฆ์อันเศษ ก็เข้าสู่นิโรธสมาบัติทั้งสิ้น แลพระบรมครูกับหมู่พระอริยสงฆ์สาวกเข้าสู่นิโรธสมาบัติอยู่ถึง ๗ วัน สรทดาบสนั้นก็มิได้ไปภิกขาจาร ถือฉัตรดอกไม้ยับยั้งอิ่มอยู่ด้วยปีติสุข ถ้วนทั้งสัตตวารนั้น ครั้นพระพุทธองค์ออกจากนิโรธสมาบัติ /*323จึ่งตรัสเรียกพระนิสภเถรอรรคสาวก อันสถิตย์ฝ่ายทักษิณปัษฎ์ตรัสสั่งว่า “ท่านจงกระทำซึ่งอนุโมทนาบุบผาอาศน์ อันดาบสทั้งหลายกระทำสักการบูชา” แลพระนิสภเถรมีความยินดีดุจมหาโยธาอันได้รับพระราชทาน ซึ่งลาภอันใหญ่ แด่สำนักนิ์สมเด็จบรมจักรพัตราธิราช ผู้เปนเจ้าตั้งอยู่ในสาวกบารมีญาณก็แสดงพระสัทธรรมเทศนาอนุโมทนาบุบผาอาศนทาน ครั้นจบเทศนาจึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสเรียกพระทุติยสาวกแล้วดำรัสสั่งว่า “ท่านจงแสดงธรรมสืบไป” แลพระอโนมะเถรอรรคสาวกเบื้องซ้ายก็พิจารณาพระไตรยปิฎกอันเปนพระพุทธวจน แล้วเทศนาจนจบลง อันว่าธรรมาภิสมัยจะได้มีแก่ชฎิลดาบสผู้ใดผู้หนึ่งด้วยธรรมเทศนาแห่งอรรคสาวกทั้งสองนั้นหามิได้ เหตุชฎิลทั้งหลายล้วนเปนพุทธเวนัยสิ้นทั้งนั้น. ลำดับนั้นพระบรมครูจึ่งตรัสเทศนาภอจบลง บันดาชฎิลบริวารทั้ง ๗๔๐๐๐ ก็บันลุพระอรหัตทั้งสิ้น เว้นไว้แต่สรทดาบสองค์เดียว เหตุว่าดาบสนั้นคำนึงว่า “ทำไฉนอาตมจะได้เปนพระสาวกเหมือนพระภิกษุอันนั่งบนอาศน์เบื้องขวาแห่งพระศาสดา อันจะบังเกิดในอนาคตกาล มิได้ตั้งจิตรที่จะฟังพระสัทธรรมเทศนาโดยเคารพย์” เหตุฉนั้นจึ่งมิอาจตรัสรู้ซึ่งมรรคแลผล จึ่งนมัสการกราบทูลพระทศพลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระภิกษุองค์นี้ที่นั่งบนอาศน์เบื้องขวาแห่งพระพุทธองค์นี้ มีนามดังฤๅในพระพุทธศาสนา” จึ่งมี/*324พระพุทธฎีกาตรัสบอกว่า “ภิกษุรูปนี้ถึงซึ่งที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณ มีปัญญาแตกฉานตรัสรู้ซึ่งโสฬสปัญหา เปนองค์อรรคทักษิณสาวกในศาสนาตถาคต พระดาบสจึ่งกระทำปณิธานว่า “เดชผลที่ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายบุบผาอาศน์ แลได้กางกั้นพระโลกนารถด้วยฉัตร์ดอกไม้ถ้วนถึง ๗ วันนี้ ข้าพระองค์จะได้มีจิตรปราถนา เปนเทพยดาแลสมบัติอินทร์พรหมแลสมบัติอื่นๆ ใดนั้นหามิได้ ตั้งปราถนาจะเปนพระอรรคสาวกเบื้องขวา แห่งพระสัพพัญญูองค์หนึ่งในอนาคตกาล ปานประหนึ่งว่าพระมหาเถรพระองค์นี้” พระชินสีห์จึงทรงพิจารณาด้วยพระอนาคตญาณ ก็เห็นแจ้งว่า “ในอนาคตกาลล่วงไปได้อสงไขยกับแสนมหากัลป ความปราถนาแห่งดาบสนี้จักสำเร็จจึ่งตรัสพยากรณ์ทำนายว่า “ความปราถนาแห่งท่านที่จะเปล่าสูญนั้นหามิได้ ในอนาคตล่วงไปได้อสงไขยแสนมหากัลป จะมีพระสัพพัญญูทรงพระนามพระพุทธโคดม ได้ตรัสในโลก พระพุทธมารดามีนามมหามายาเทวี พระพุทธบิดามีนามสุทโธทนมหาราช พระพุทธโอรสมีนามพระราหุล พระพุทธอุปฐากมีนามพระอานนทเถร พระทุติยสาวกเบื้องซ้ายมีนามพระมหาโมคคัลลานเถร ตัวท่านจะได้เปนพระปฐมทักษิณอรรคสาวก แห่งพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น มีนามพระธรรมเสนาบดีสารีบุตร์” เมื่อตรัสพยากรณ์พระดาบสดังนี้แล้ว ก็เสด็จแวดล้อมด้วย/*325พระขีณาศพทั้งปวงเหาะไปในอากาศ ส่วนสรทดาบสจึ่งสั่งไปแก่พระอรหันต์ทั้งหลายอันเปนศิษย์ว่า พระผู้เปนเจ้าจงบอกแก่ศิริวัฑฒกุฎุมพี ผู้เปนสหายแห่งข้าพเจ้าว่า “สรทดาบสสหายของท่านกระทำปณิธานแทบบาทมูลพระศาสดา ปราถนาที่อรรคสาวกฝ่ายขวาแห่งพระพุทธโคดมอันจะมาตรัสในอนาคต ท่านจงปราถนาเปนพระทุติยสาวกฝ่ายซ้ายแห่งพระพุทธเจ้าองค์นั้นเถิด เมื่อสั่งไปดั่งนี้แล้ว ส่วนตนก็ไปสู่บ้านแห่งศิริวัฑฒกุฎุมพี ๆ เห็นก็ออกมาต้อนรับนิมนต์ ให้นั่งเหนืออาศน์อันปูลาดถวายแล้วถามว่า ดาบสศิษย์ของพระผู้เปนเจ้ามีเปนอันมากบัดนี้ไปไหนสิ้น จึงมาแต่องค์เดียวดั่งนี้” พระดาบสก็บอกคดีดุจหนหลัง แล้วแจ้งความตามที่สั่งหมู่พระอรหันต์อันเตวาสิกให้มาบอกนั้นทุกประการ แลกุฎุมภีก็ยินดีจะปราถนาตามถ้อยคำพระดาบสจึ่งให้ปราบพื้นภูมิภาคภายนอกประตูบ้าน มีประมาณ ๘ กรีษ ให้ราบรื่นเปนอันดี แล้วให้เอาทรายมาเรี่ยรายลงทั่วที่นั้นแล้ว โปรยปรายด้วยกุสุมชาติทั้งหลาย ๔ มีเข้าตอกเปนคำรบ ๕ แล้วกระทำมณฑปมุงหลังคาด้วยดอกนิลุบล แล้วตกแต่งที่พุทธอาศน์ปูลาดอาศน์ทั้งหลายภายในมณฑป พร้อมด้วยเครื่องสักการบูชาเปนอันมากเสร็จแล้ว ก็บอกแก่พระดาบสให้ไปนิมนต์พระทศพลกับทั้งพระอริยสงฆ์สาวก มารับบิณฑบาตในมณฑปนั้น พระสรทดาบสก็ไปอาราธนาพระศาสดาจาริย์ แลพระสงฆ์/*326สาวกทั้งปวงมาสู่มหามณฑปณะประตูบ้านแห่งกุฎุมภีผู้เปนสหาย ๆ ก็กระทำปัจจุคมนาการ รับเอาบาตร์พระเทศพลญาณด้วยหัตถ์แห่งตน แล้วนิมนต์ขึ้นสู่มหามณฑปจึ่งหล่อหลั่งทักษิโณทก ถวายปณีตโภชนาหารแก่พระพุทธปมุขสงฆ์ เมื่อเสร็จแห่งภัตตกิจแล้วก็ถวายวัตถุทาน อันมีค่ามากแก่พระพุทธองค์กับทั้งพระอริยสงฆ์ถ้วนทั้งสิ้น แต่ถวายมหาทานดั่งนี้ถึง ๗ วัน ในวันเปนที่สุดจึงกราบทูลกระทำปณิธานความปราถนาว่า ข้าแต่พระสุคตสรทดาบสอันเปนสหายแห่งข้าพระองค์ ตั้งกระมลประสงค์จะเปนพระทักษิณสาวก แห่งพระสัพพัญญูพระองค์ใดในภายหน้า แลข้าพระพุทธเจ้า ก็ปราถนาเปนทุติยสาวกเบื้องซ้ายแห่งพระสัพพัญญูพระองค์นั้น ขอจงบันลุมโนรถปราถนา” องค์สมเด็จพระศาสดาก็ทรงพิจารณา ด้วยพระอนาคตญาณ เห็นแจ้งว่ามโนปณิธานแห่งกุฎุมภีนี้นั้นจักสำเร็จ จึ่งตรัสพยากรณ์ทำนายเหมือนในหนหลัง แลพระมหาเถรเจ้าทั้งสองพระองค์นี้ มีบุญญาภินิหารเหตุปราถนาไว้ดั่งนี้ สมเด็จพระชินสีห์จึ่งตั้งไว้ในที่พระอรรคสาวกทั้งซ้ายขวา ในวันอันพระธรรมเสนาบดีสารีบุตร์สำเร็จพระอรหัตนั้น เปนวันมาฆปุรณมีเพ็ญเดือน ๓ จึงกระทำสาวกสันนิบาตสวดอุโบสถกรรม ทรงสวดพระปาฏิโมกข์ในท่ามกลางพระขีณาศพทั้งปวง.
อรรคสาวกบรรพชาปริตต์ปริจเฉทที่ ๑๖ จบ.
/*327กปิลวัตถุคมนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๗
สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคทรงพระประพฤติ์ในจริยาทั้ง ๓ คือโลกัตถจริยา ๑ ญาตัตถจริยา ๑ พุทธัตถจริยา ๑ แลจริยาอันได้ทรงประพฤติ์เปนไปด้วยพระปัญญา เพื่อจะให้เปนประโยชน์แลสุขแก่สัตวโลกทั้งปวงด้วยพระหฤทัยกรุณาในกาล ๘ อสงไขยแสนมหากัลป ตราบเท่าถึงเสวยพระชาติเปนพระยาเวสสันดร แลจริยาอันนั้นได้ชื่อว่า โลกัตถจริยาประการ ๑ แลจริยาอันได้ทรงประพฤติเพื่อประโยชน์จะยังพระญาติทั้งหลายให้บริบูรณ์ด้วยสุขทั้ง ๓ ประการ คือมนุษยสุข ๑ ทิพย์สุข ๑ นิพพานสุข ๑ ในกาลทั้งสองเพื่อการอยู่ในฆราวาศ แลการออกบรรพชาในพระพุทธศาสนา แลจริยาอันนั้นได้ชื่อว่าญาตัตถจริยาประการ ๑ ทรงประพฤติในจริยาทั้งสองนี้ เพื่อประโยชน์จะให้สำเร็จแก่พระพุทธัตถจริยา คือได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตัญญาณนั้น แลพระพุทธองค์ทรงมละเสียซึ่งพระวิมุตติผลสมาบัติอันเปนบรมสุขในทิฐธรรม ทรงพระอุตสาหเสด็จพระพุทธดำเนินโดยมรรคา ๖๐ โยชน์ เพื่อกระทำประโยชน์แก่พระขัตติยวงศาสักยราชทั้งปวง จะถอนเสียซึ่งลูกสรอันเสียบแทงในดวงจิตร์ กล่าวคือความโสรกแห่งพระประยุระญาติทั้งหลาย จะเยียวยาให้รำงับดับหายด้วยโอสถ คือพระธรรมเทศนา จะให้ประดิษฐานในอมตมหานิพพานอันโอฬารสุขประเสริฐ /*328หาสุขอื่นจะล้ำเลิดเสมอบมิได้ แลกาลเมื่อพระพุทธองค์ทรงสถิตย์อาศรัยอยู่ในพระเวฬุวันอุทยานาราม ครั้งนั้นส่วนสมเด็จกรุงศิริสุทโธทนมหาราชบรมพุทธบิดา ได้ทรงสดับข่าวว่า พระลูกเจ้าทรงประพฤติทุกระกิริยาสิ้น ๖ วัสสา แลบันลุพระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณ เสด็จไปโปรดประทานพระธรรมจักร์เทศนาณป่าอิสีปะตะนมฤคทายวัน อันเปนเขตร์แคว้นเมืองพาราณสี บัดนี้เสด็จมาสถิตย์อยู่ ณ พระเวฬุวันใกล้เมืองราชคฤหราชธานี จึงมีพระราชบริหารหาอมาตย์ผู้หนึ่งเข้ามาเฝ้าแล้วดำรัสสั่งว่า “ดูกรนาย ท่านจงไปกับด้วยบุรุษบริวารพันหนึ่งสู่เมืองราชคฤห์ จงกราบทูลพระสุคตตามคำของอาตมาว่า “กรุงสิริสุทโธทนราชบิดาปราถนาจะเห็นพระพุทธองค์ จงเชิญเสด็จพระบรมครูมาสู่บุรีเราจงได้” อมาตย์ผู้หนึ่งรับพระราชโองการแล้วก็พาบุรุษบริวารพันหนึ่งไปโดยหนทาง ๖๐ โยชน์ถึงเมืองราชคฤห์บมิได้ช้า แล้วเข้าไปสู่พระเวฬุวันนารามวิหาร พอเวลาพระศาสดาจาริย์ตรัสพระธรรมเทศนาอยู่ในท่ามกลางจตุบรรพสัท จึ่งหยุดยืนอยู่ในที่สุดบริสัทกับทั้งบริวารพลางดำรัสว่า “ใช่ที่จะทูลข่าวศาสน์พระราชบิดากาลบัดนี้ งดให้พระชินสีห์ตรัสเทสนาจบลงก่อนจึ่งค่อยกราบทูลต่อภายหลัง” พลางฟังพระธรรมเทศนาพอจบลงก็บันลุพระอรหัตต์กับด้วยบริวารทั้งพัน ในขณะอันหยุดยืนอยู่นั้นจึงเข้าไปทูลขอบรรพชา พระศาสดา/*329ก็ทรงเหยียดพระทักขิณหัตถ์ตรัสเรียกว่า “เอถ ภิก์ขโว” ขณะนั้นอันว่าไตรจีวรบาตรปริขารอันเปนทิพย์ ก็เลื่อนลอยมาบนอากาศ สวมทรงพระอรหันต์ทั้งพันเอ็ดพระองค์ สำเร็จอุปสมบทกัมม์ เปนภิกษุภาวะในพระพุทธศาสนา. ธรรมดาว่า พระอริยเจ้าจำเดิมแต่ถึงพระอรหัตต์ ก็มัธยัสถ์อยู่ในอริยภูมิ์ บมิได้ทูลข่าวศาสน์พระพุทธบิดาแก่พระทสพลสืบไป. ฝ่ายสมเด็จกรุงสิริสุทโธทนมหาราชทรงคอยสดับข่าวศาสน์ ก็บมิได้เห็นอมาตย์กับบริวารกลับมาทูลเหตุทั้งพระโลกเชฐก็มิได้เสด็จกลับมา จึ่งตรัสใช้อมาตย์อึ่นอีกนายหนึ่งกับบริวารอีกพันหนึ่ง ให้ไปเชิญเสด็จพระสัพพัญญูอีกครั้งหนึ่งดุจหลัง แลอมาตย์ผู้นั้นกับบริวารก็ไปเหมือนในครั้งก่อน ก็บันลุพระอรหัตต์กับด้วยบริวารทั้งสิ้น แล้วบรรพชาด้วยเอหิภิกขุดุจกล่าวมาแล้ว ก็มิได้ทูลเชิญเสด็จพระทสพลญาณเหมือนกาลก่อน แต่บรมกษัตริย์ตรัสใช้อมาตย์กับบริวารพันหนึ่ง ไปทูลอาราธนาพระบรมครูมาสู่พระนครถึง ๙ ครั้ง แลอมาตย์ทั้ง ๙ นายกับบริวารทั้ง ๙ พัน ก็บันลุพระอรหัตต์บรรพชาด้วยเอหิภิกษุทั้งสิ้น บมิได้ทูลข่าวศาสน์พระราชบิดาแก่พระบรมครู แลบุรุษผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะกลับมาสู่พระนคร ทูลเหตุให้ทราบประการใดก็บมิได้มี บรมนราธิบดีจึ่งทรงพระดำริห์ว่า “ชนทั้งหลายเหล่านี้ไม่มีความรักใน/*330อาตมา ทรงพิจารณาทั่วไปในหมู่ราชเสวกทั้งหลายทั้งปวงที่เปนคนสนิทผู้ใดจะมีจิตรจงรักภักดีในอาตมา จะใช้ต่างหฤทัยนัยนา กระทำตามคำอาตมามีอยู่บ้างหรือไฉน” ทรงพิจารณาไปก็เห็นแต่กาฬุทายีอมาตย์ เปนสัพพัตถสาธกามาตย์สำเร็จในสรรพราชกิจ แล้วก็ไว้พระทัยใช้ชิดสนิทเสนหา เกิดร่วมวันทันเวลาประสูติ์พระราชโอรส ได้เปนเพื่อนเล่นฝุ่นซายมาด้วยกันแต่ยังทรงพระเยาว เข้าพระทัยว่า “กาฬุทายีคนนี้เห็นจะใช้ได้สำเร็จพระกระมลประสงค์เปนแท้” จึงดำรัสให้หาเข้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า “ดูกรพ่อกาฬุทายี อาตมนี้มีความปราถนาจะเห็นพระปิยบุตรของตน แต่ใช้อมาตย์ถึง ๙ คนกับบริวาร ๙ พันไปถึง ๙ ครั้งก็ไม่ได้ฟังข่าวสาส์น ชนแต่คนหนึ่งจะนิวัตนาการมาแจ้งเหตุประการใดก็มิได้มี แลตัวของเรานี้จะมีชีวิตร์อันตรายเมื่อใดก็มิได้รู้ เมื่อยังมีชีวิตร์อยู่จะใคร่ได้เห็นโอรสของอาตมา ตัวท่านจงอาสา ไปทูลเสด็จพระสัพพัญญูให้มาสู่กรุงกะบิลพัสดุ์ ให้เราได้ทัสนาลูกยาแห่งเรา จะได้หรือมิได้ประการใด” กาฬุทายีอมาตย์ก็กราบทูลรับอาสาว่า “ข้าพระองค์จะไปทูลเชิญเสด็จพระบรมสรรเพ็ชให้มาสู่พระนครจงได้ดุจพระราชประสงค์ แต่ขอจงทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตให้ข้าพระพุทธเจ้าบรรพชา” จึงตรัสว่า “ซึ่งมีความปราถนาจะบวชหรือมิบวชประการใด ก็ตามแต่ชอบใจของท่านเรามิได้ขัด แต่ขอให้ได้ทัศนาการ/*331พระปิยบุตร์สมดุจกระมลปราถนาในครานี้” กาฬุทายีก็รับพระราชปริหารว่าสาธุ แล้วก็จำทูลพระราชศาสน์ไปกับบุรุษบริวารพันหนึ่ง ถึงกรุงราชคฤห์แล้วเข้าสู่พระเวฬุวันไปในเวลาตรัสพระสัทธรรมเทศนา ก็หยุดอยู่ณที่สุดแห่งหมู่บรรพสัทกับบริวาร ได้เสวนาการพระสัทธรรม ภอจบลงก็ดำรงในพระอรหัตตผลกับทั้งชนบริวารพันหนึ่งนั้นจึงเข้าทูลขอบรรพชา ก็มีพระพุทธฎีกาโปรดประทานอุปสมบทด้วยเอหิภิกษุบรรพชา ดุจถวายวิสัชนามาแล้วแต่หลัง แลสมเด็จพระสัพพัญญูตั้งแต่ปถมาภิสมโพธิภายในพระวัสสาเสด็จอยู่ณป่าอิสีปตนมิคทายวัน ครั้นออกพระวัสสาปวารณาแล้วจนถึงวันแรมค่ำหนึ่งในกติกมาส จึงเสด็จกลับมาสู่อุรุเวลประเทศทรงทรมานชฎิล ๓ พี่น้องอยู่สองเดือน มีพระอรหันตพัน ๓ องค์เปนบริวาร ถึงณปุรณมีปุสสมาศจึงเสด็จมาสู่เมืองราชคฤห์ ยับยั้งพระอิริยาปถวิหารณพระเวฬุวันอุทยานได้สองเดือนเปนกำหนด ถ้าจะคิดแต่วันบทจรจากป่าอิสีปตนมิคทายวัน แต่เมืองพาราณสีก็ได้ ๔ เดือนโดยประมาณ ภอเหมันตรดูกาลจะย่างเข้าคิมหันต แต่พระกาฬุทายีเถรเจ้ามาอยู่ได้ ๗ วัน ๘ วันล่วงไป ภอถึงวันผคุณมาศปุรณมีผู้เปนเจ้าจึงดำริห์ว่า กาลบัดนี้ถึงระดูร้อน มนุษย์นิกรทั้งหลายก็เกี่ยวเข้าแล้วเสร็จ แลมรรคาที่จะเสด็จ ก็ชุ่มชื่นดื่นดาษด้วยติณชาตินานาพรรณพื้นพนสัณฑ์นั้น ก็เรี่ยรายไปด้วยบุบผาชาติอันหล่น/*332ลงเกลื่อนกลาดพสุธา สมควรที่พระศาสดาจะเสด็จพระพุทธดำเนินไปสู่กรุงกะบิลพัสดุ์ กระทำสงเคราะห์พระขัตติยวงศาสักยราชในกาลบัดนี้” ผู้เปนเจ้าจึงเข้าไปสู่สำนักนิ์พระชินสีห์ในวันเพ็ญผัคคุณมาส ถวายอภิวาทแล้วก็กล่าวสรรเสริญคุณแห่งมรรคา เพื่อประโยชน์จะให้เสด็จพระพุทธลิลาไปสู่พระนครแห่งสกูล จึงกราบทูลพรรณาโดยพระคาถาแต่ในพระคัมภีร์นี้พระบาฬีสำแดงไว้โดยสังเขปมิได้พิศดารต่อนี้จะได้รับพระราชทาน ถวายวิสัชนาตามพระคำภีร์ชินมหานิทาน มีพระคาถาพรรณาสรรเสริญสถลวิถี ถึง ๖๔ พระคาถาโดยนัยพิศดารว่า สมเด็จพระสัพพัญญูผู้ทรงพระเจริญด้วยสิริโสภาคอรัญรุกขชาติทั้งหลาย ล้วนทรงซึ่งเรือนพุ่มอันงาม แลผลัดเสียซึ่งใบแก่ออกใบอ่อน กอบด้วยฉ้ออรชรผลิซึ่งผลโสภณไพรโรจไปทั้งป่า ข้าแต่พระพุทธองค์ผู้ทรงมหาพิริยภาพในสมัยนี้ สมควรที่พระชินสีห์อันมีพระฉวีพรรโณภาษ แผ่ออกจากพระสริระกาย จงเสด็จพระพุทธลิลาโดยสถลพนัศนั้น. อนึ่งรุกขชาติทั้งหลายวิจิตร์ไปด้วยยอดอันแดงออกใหม่มีพรรณอันแดงประดับไปด้วยใบรบัดอ่อนทุกกิ่งก้าน ปานประหนึ่งว่ารัตนมณฑปอันปกป้องณเบื้องบนสถลมารค ทั้งสองข้างอรัญวิถีก็มีพฤกษาชาติทั้งหลายหลากล้วนทรงกุสุมชาติอันแบ่งบาน หอมระรื่นรศสุคันธาควรเจริญใจ บ้างก็ทรงผลดิบห่ามสุกไสวยอเนกประการ ล้วนผลาหารอันกอบ/*333ด้วยโอชารศควรจะบริโภค บันเทาเสียซึ่งความหยากรำงับกระวนกระวาย แลใบพฤกษาชาติทั้งหลายล้วนมีโอภาศอันเขียว ครุวนาดุจโมรกระหลาบมีสาขาอันรื่นรมนิยฐาน ปานประหนึ่งว่า จะชักชวนเชิญชนอันเดินทางให้หยุดภักสำนักนิ์ให้เหือดหายกายอันเหน็ดเหนื่อยมา มีทั้งสุมทุมพุ่มลัดดาประดับด้วยบุสมาลี แลประหนึ่งมัณฑปดูชัฏชื่นช่ออรชรอุดม ฟุ้งขจรเกสรกุสุมภ์เสาวรศตระหลบละเวงไพร สรรพคณพิหคน้อยใหญ่วิจิตรด้วยนานาพรรณ มีนิลวรรณเปนต้นยลตระการตา ต่างไฃขานศัพท์โดยภาษาดุจประโลมด้วยมธุระสำเนียงอันเสนาะควรจะเปรมปรี อีกทั้งสัตว์จตุบาทมฤคชาติก็มีพรรณพิสัยต่างๆ บ้างก็เชิดหูชูหางเหลือบเล็งเพ่งพิศดวงเนตร์งามเจริญตา ลางเหล่าก็แล่นไปสู่ทิศานุทิศโดยรอบ แลพื้นภูมิภาคทั้งปวงก็กอบด้วยหญ้าแพรกพรรณเขียวขจี ทั้งกุสุมภมาลีก็หล่นลงเรี่ยราย อาเกียรณไปด้วยทรายสอาดสอ้านปานประหนึ่งว่าดาดด้วยแก้วมุกดา ดูผลพฤกษาก็สุกเหลืองรุ่งเรืองดุจสีทองถ่องเถือกไปทั่วทิศ ทั้งสถลแถวทางก็รื่นราบดุจแสร้งสร้างประดิษตกแต่งเสมอเปนอันดี ในบริเวณวนาลีก็แสนสุขสนุกสำราญ ดุจทิพยนันทวันอุทยานสวนสวรรค์ อันวิจิตรด้วยวิวิธนานาทุมาชาติ ล้วนทรงกุสุมภ์เสาวคนธ์สอาดควรจะอภิรมย์ มีทั้งสะโปกขรณีอันอุดมเดียระดาษด้วยบงกชชาติบุณฑริกประทุมชุ่มช่อชูไสว กระแสสินธุก็/*334เย็นใสบริสุทธิเต็มเปี่ยมบริบูรณ์ บมิได้บกพร่องลอองเกสรโกมลสุคนธขจรขจายบ่อหายหอม เปนที่หรรสาปราโมทแก่หมู่มนุษย์นิกรอมรบรรพสัทอันได้ทัศนา ฝูงสกุณปักษาก็ร่าร่อนลงจับอาศัยในอุบลบุบผชาติอันเบิกบาน ต่างไขขานศัพท์สารภิรมย์ ชมเชยคู่อยู่สพรั่งเพรียกพร้องจำนันจา ตามพิหสิตภาษาแสร้เสียงสุนทรสำนาน บ้างก็คาบเอาเกสรประทุมมาลัย แล้วบินโบยไปโดยทิศต่างๆ พลางร้องถ้อถ้อยแก่กัน กลิ่นโกสุมบุบผชาตินั้นก็หอมเฟื่องฟุ้งไปในทศทิศาดล หนึ่งในเถื่อนสถลทุรัฐานมีทั้งคชสารทรับมันสัญจรเที่ยวท่อง ข้ามท้องนทีแลคิรีห้วยละหารเปล่งสัพท์สำนานร้องก้องโกญจนาทสำเนียงพันพิฦก จะได้สดับทั้งเสียงสินธุธารา อันไหลหลั่งดังครั่นคฤกอันอุโฆสควรจะพิศวง แล้วจะได้เห็นหมู่โมรคณามีโลมาเวียนระวังประดับสอดสีขนเขียวคืออินทนิลมณี มีแวววงอลงกฎ ในกำหางอย่างแสร้งวาดดูวิจิตรสถิตย์อยู่ในทิศ แลหมู่มยุราบ้างก็ย่างย้ายรำแพน แผ่ฟ้อนพร้อมด้วยนิกรคณายุงยุรยาตร์อยู่บนยอดบรรพตอันสูง เปล่งมธุรสำเนียงเสียงแข่งขานกันต่างๆ ลางเหล่าทิชคณาเนกนานาชาติพิลาบด้วยสีขนโสภณไพจิตรสถิตย์บนคิรี รายเรียงเปล่งศัพท์ส้องเสียงเซงแสร้ สดับโสตร์เสนาะมะโนภิรมย์ บนเนินสิงขรพนมก็อาเกียรณเดียรดาษด้วยบุบผชาติอันแบ่งบาน ล้วนทรงสุคนธ์หอมหวานเฟื่องฟุ้งรุ่งเจริญจิตร พื้น/*335ภูมีภาคภูผา ก็โสภาพรรณไพโรจรุ่งเรืองไปโดยรอบกอบด้วยห้วยเหวลหารธาร เทราะชำเราะรินสินธุฟองฝอยย้อยหยาดกระเทรน ทร่านปานประหนึ่งวัสโสทกตกแต่ทิฆัมภรากาศ เยือกเย็นเช่นหยาดทิพย์อุทกธาราสวรรคในฑัณฑ์โปกขรณีแห่งท้าวเทพโกสีย์สักกะเทวราช เปนที่รมนิยสุขสันนิวาศแห่งนานามฤคปักษาชาติทั้งหลาย อนึ่งทั้งสองข้างอรัญมรรคา ก็เรียงรายรดับด้วยบึงบ่อท่อธารทุกละหานวังชนทุกดำบลวนาดรสฐาน ควรจะเบิกบานบันเทิงจิตรแห่งพระยติโยคาพจรบรรพชิต อันบำเพ็ญเพียรเล่าเรียนเจริญสมณธรรมคันธุระสมถวิปัสนา ตามระยะมรรคาก็มีคามนิคมอุดมด้วยอันนปาณาหารภัตต์ สรรพสูปพยัญชนวิกตินานุปการ บมิได้กันดารด้วยบิณฑบาต บันดาอเนกนรชาติก็กอบด้วยศรัทธา ปราถนาจะใคร่พบเห็นพระทสพล แต่พื้นขวนขวายในการกุศลสิ่งสรรพสุจริต อนึ่งพื้นพนสัณฑ์วิจิตรไปด้วยกุสุมเรณูอันตกต้อง หมู่ภมรผึ้งภู่แลหมู่แมลงทับทองลงดื่นดาษ คลึงเคล้าเอารสเรณูบุบผาชาตินานา มีทั้งดอกอ้อแฝกคาสองข้างทางทุรพนัศร่มแสงสุริยาครุวนาดุจกางกั้นด้วยฉัตรไปตลอดหนทาง ในที่ระหว่างระยะละโยชน์ก็มีบ้านตำบลหนึ่ง ไปโดยลำดับมรรคาวิถีเปนที่หยุดภักสำนักนิ์มิได้ลำบาก มีทั้งสาลาแลโรงใหญ่กว้างก็มาก อิกบึงบ่อภออาศรัยเปนสุขไปทุกถิ่นสถาน ทั้งสระสวนสนุกสำราญอารมณ์รำงับร้อน พายุรำเพย/*336พัดอ่อนๆ ภอเย็นสบาย กาลนี้พื้นนภากาศก็ขจ่างขจายขจัดจากเมฆพลาหกบมิได้ปกปิดกำบัง ทั้งทิพากรรังสีก็อ่อนแสงบมิได้จำรัสแรงร้อนกล้า เปนสมัยที่พระศาสดาจะเสด็จพระพุทธดำเนินโดยอรัญมรรคาในครานี้ อนึ่งอันว่าราชธานีอันมีนามบัญญัติคือกบิลพัสดุ์มหานคร อลังกรด้วยอเนกนานาบริโภคภิรมย์สำราญ ปานประดุจเทพธานี มิฉนั้นเปรียบประดุจบูรีในอุตรกุรูทวีปวิจิตรไปด้วยเชิงเทินแลปราการทรุ้มทวารป้อมค่าย ภายนอกก็มีคูแวดล้อมโดยรอบกอบด้วยห้องแห่งสินธุธารา อันดาดาษล้วนเบญจโกมลกระมุทชาตินานา ทั้งท่องแถวสถลมรรคาอันพิจิตร พิศเพียงสุทัศน์เทพยนคร เปนที่สะโมสรสถิตย์สำนักนิ์แห่งอัคบรมขัติยสักยโอรสราชกุมาร อันทรงซึ่งโสภณวิภูสนอลังการปานประหนึ่งเทพยบุตร บริสุทธิ์สุภาภรณ์ในอมรเทวโลก ทั้งกรุงสิริสุทโธทนมหาราชาธิบดีก็มีพระกระมลอาโภคเพื่อจะทัศนาการ ซึ่งพระบรมศาสดาจาริย์อรรคปิยบุตร ดำรัสใช้ ๑๐ อมาตย์มาถึง ๑๐ ครั้ง กับทั้งบริวารบุรุษ ๑๐ พัน มาอัญเชิญเสด็จพระสัพพัญญูสู่พระนคร แม้บมิเห็นองค์พระพุทธชินวรแลมิได้ทรงสดับพุทธฎีกา ก็จะมีพระกระมลอุระแสนโสรกครอบงำ ซ้ำทวีเทวศบมิวายพระหฤทัยโทมนัส ข้าพระบาทปราถนาจะให้เสด็จไปเล้าโลมพระทัยบรมกะษัตริย์ ให้เสื่อมสร่างโสกาดูรเทวศ เมื่อสมเด็จบรมนรินทร์ผู้เปน/*337ปิ่นสัตวทวิบทได้ทัศนาพระพุทธศาสดา ก็จะมีพระกระมลหฤทัยประมูลไปด้วยเบญจปรีดาปราโมทย์มโนภิรมย์ จะบันเทาที่เกรียมกรมทุกข์บำราษ ข้าแต่พระปิ่นปราชผู้ประเสริฐด้วยพระคุณคือญาณทัศนวิมุตติ์ เสมอด้วยมกุฏิเกษนิกรประชาเทพามนุษย์ ควรที่จะเสด็จพระพุทธดำเนิรสู่สำนักนิ์พระราชบิดาในครานี้ อนึ่งประชาชนที่มีประโยชน์ด้วยการกระทำนาก็ไถหว่านซึ่งพืชธัญญาหารได้ผล แลชนชาวพานิชทั้งหลายที่มิได้กระทำนา ก็มาซื้อหาไปสีตำกระทำเปนตัณฑุลาชาติ แลการไร่นาแห่งนิกรประชาราษฎ์ทั้งปวงก็แล้วเสร็จ สมควรที่จะเสด็จโดยภูมิภาคมรรคา พระฉัพพิธประภาก็จะแผ่ออกจากพระพุทธสริรกาย พรรณรายรุจิโรภาศทั่วพื้นอากาศแลปฐพี บรรดาคนธรรพพิทยาธรกินรกินรีอันสัญจรในพนาเวศ ก็ขับร้องส้องสัพทมธุรสรรเสิญ พระเดชคุณานุภาพเพรียกพร้องไพรเราะห์สำเนียงเสนาะสนั่นไปในไพรสณฑ์สถลอรัญมรรคา แลพระอริยสงฆ์ทั้งหลาย ก็ปราศจากความปราถนาขวนขวายในการเล่น เว้นจากยินดีในสัทธารมณ์ในพนัศพนมก็เปนที่ระโหถาน สมควรที่พระอริยสงฆ์จะเสพย์สำราญด้วยวิเวกจิตรดุจสถิตย์ในอารามอรัญวิหารเสนาศน อาจให้สำเร็จกิจบรรพชิตสมณธรรม อันบมิได้อากูลด้วยทุกข์เปนสุขมโนภิรมย์เจริญซึ่งปีติแห่งพระยติโยคาวจรเจ้า อนึ่งเล่าจะ/*338ได้จาริกไปสถิตย์ในคามนิคมชนบทประเทศธานีน้อยใหญ่ อันเปนที่อาศรัยแห่งมหาชนอยู่เปนนิตย์ ได้โปรดเวไนยสัตว์ให้สำเร็จกิจมรรคผลพระอมตมหานิพพาน ชนทั้งหลายจะได้บำเพ็ญทานต่างๆ คืออันนปาณาหารเสนาศนสุคันธ์วิเลปนามาลาชาติ สรรพอามิสทานสำเร็จการกุศลโกฏฐาสในที่นั้นๆ ประการ ๑ สรรพนรชาติที่มีอิสริยยศแลบริวาร ด้วยเดชผลกุสลวิบากหากบำเพ็ญมาแต่ปุเรชาติ จะกอบด้วยประสาทศรัทธาประพฤติบุญกิริยาวัตถุต่างๆ เพิ่มเติมเปนปจัยในปัจจุบันแลอนาคตกาล อนึ่งหนทางทุรัฐานก็โอภาศด้วยแสงนิสากรเทวราชในราตรี บุบผชาติทั้งหลายได้สัมผัศรัชนิกรรังศีก็เบิกบาน แลเสาวคนธ์คณูประการกำจรกระหลบจบจังหวัดวะนัสเมทนีดลสถลวิถี แลรัศมีแห่งกาย สสิธรเทพบุตร์บริบูรณ์ดุจใด ขอพระพุทธองค์จงยังมะโนรถประสงค์แห่งข้าพระบาท ให้สำเร็จบริบูรณ์ดุจนั้น อันว่าเทศกาลนี้ก็บมิร้อนนักบมิเย็นนักภอสุขสำราญกายแลจิตร์ เปนสมัยที่พระสุคตบพิตรจักเสด็จพระพุทธลิลาจาริกไปสู่สกูลนครในครั้งนี้ เมื่อพระชินสีห์ได้ทรงสดับมธุรศกถา อันพระกาฬุทายีกล่าวพรรณาสรรเสริญคุณแห่งมรรคาลัยโดยนัยพิศดารดังนั้น จึงมีพุทธฎีกาตรัสถามว่า ดูกรกาฬุทายี ท่านมากล่าวคุณแห่งคมนวิถี โดยมธุรศกถาด้วยเหตุประการใด พระผู้เปนเจ้าจึงกราบทูลเฉลยไขโดยพระคาถาว่า สุทโธทนา พิชนกมเหสิโน เปนอาทิ อธิบายความ/*339ว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อันว่าพระนามแห่งพระพุทธบิดาชื่อกรุงสิริสุทโธทนมหาราช แลพระนามแห่งพระพุทธมารดาชื่อพระมหามายาเทวี ทรงพระครรภพระโพธิสัตว์จนประสูติก็ทำลายพระชนน์ชีพ ขึ้นไปเสวยทิพยสมบัติโสมนัศภิรมย์อยู่ในดุสิตเทวโลก ชื่นชมอยู่ด้วยทิพย์กามคุณทั้ง ๕ มีอเนกนางเทพย์อัปศรกัญญาเปนบริวาร แลกาลบัดนี้พระพุทธบิดามีพระหฤทัยปราถนา จะพบเห็นพระสัพพัญญูขอจงสมเด็จพระบรมครูผู้เปนที่พึ่งกระทำประโยชน์แก่สรรพสัตว์โลกย์ จงทรงพระอนุเคราะห์แก่หมู่พระประยูรญาติสักยราชวงศทั้งปวงในครานี้” เมื่อพระชินสีห์ได้ทรงสดับคำอันไพรเราะห์แห่งพระกาฬุทายีกราบทูลดังนั้น ก็มีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรกาฬุทายีดังตถาคตสาธุการ จะกระทำสงเคราะห์แก่หมู่พระญาติตามคำแห่งท่านกาลบัดนี้ ผิฉนั้นท่านจงบอกกล่าวแก่สงฆ์ทั้งหลายให้บำเพ็ญคมิกวัตร คือตระเตรียมการอันจะไป” พระมหาเถรรับพระพุทธฎีกาว่าสาธุแล้ว ก็บอกเหตุแก่พระสงฆ์ทั้งปวงแล้ว กลับมากราบทูลพระบรมครู ลำดับนั้นพระสัพพัญญูก็เสด็จพระพุทธดำเนินแวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๒ หมื่นเปนบริวาร คือเปนกุลบุตร์ชาวอังคราชแลชาวมคธราช ออกบวชหมื่นหนึ่ง ชาวกะบิลพัสดุ์หมื่นหนึ่ง ออกจากกรุงราชคฤห์ดำเนินทางวันละโยชน์ๆ บมิได้เสด็จมาโดยด่วน แลกาลมาล่วงหนทางได้โยชน์หนึ่ง จึงพระกาฬุทายีเถรดำริห์ว่าอาตม/*340จะไปแจ้งเหตุพระโลกเชฐแก่บรมกะษัตริย์ให้ทราบ ผู้เปนเจ้าก็เหาะมาโดยทางอากาศปรากฎสถิตย์ในพระราชนิเวศน์แห่งกรุงสิริสุทโธทนมหาราช ๆ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระมหาเถรก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสนิมนต์ให้นั่งเหนือบังลังก์ราชอาศน์ จึงให้จัดแจงโภชนาหารซึ่งชาวพนักงานตกแต่งถวายให้พระองค์เสวยนั้น ใส่ลงในบาตร์พระมหาเถรแล้วทรงประเคนด้วยพระหัตถ์ พระผู้เปนเจ้ารับเอาบาตร์แล้วก็อุฐาการจากอาศน์สำแดงอาการจะไป จึงตรัสว่านิมนต์พระผู้เปนเจ้าจงนั่งฉันก่อน พระมหาเถรก็ถวายพระพรว่า “อาตมะจะไปฉันในสำนักนิ์พระบรมครู” จึงตรัสถามว่า “บัดนี้พระสัพพัญญูเสด็จสถิตย์ในที่ใด” ดูกรพระราชสมภาร สมเด็จพระศาสดาจาริย์ เสด็จแวดล้อมด้วยพระขีณาสพสงฆ์ ๒ หมื่นออกจากเมืองราชคฤห์บทจรจาริกมาเพื่อจะทัศนาการเยี่ยมเยียนพระราชสมภารเจ้า” สมเด็จบรมกะษัตริย์ได้ทรงสดับก็โสมนัส จึงตรัสว่า นิมนต์พระผู้เปนเจ้าจงฉันภัตตาหารในบาตรนี้เถิด เบื้องว่าพระโอรสแห่งข้าพเจ้ายังมาไม่ถึงนครนี้สิ้นกาลตราบใด ผู้เปนเจ้าจงมานำภัตตาหารบิณฑบาตแต่ที่นี่ไปถวายพระมุนีนารถ ราชบุตรแห่งข้าพเจ้าจนสิ้นกาลกราบนั้น พระมหาเถรก็รับอาราธนาแลฉันภัตตาหารในบาตรนั้น ครั้นเสร็จแห่งภัตตกิจแล้ว บรมกะษัตริย์จึ่งให้ล้างชำระบาตรให้บริสุทธิ์แล้ว ให้อบรมด้วยจุณเครื่องหอม แล้วใส่ลงซึ่งอุตมโภชนาหาร/*341เต็มในบาตร แล้วก็ทรงประเคนในหัตถ์พระมหาเถร ดำรัสว่า “ผู้เปนเจ้าจงนำไปถวายพระสัพพัญญู” พระมหาเถรรับเอาบาตรแล้ว ก็โยนขึ้นในอากาศยังบาตรนั้นให้เลื่อนลอยไปด้วยฤทธิ์ สำแดงให้เห็นปรากฎแก่มหาชนทั้งสิ้น แลผู้เปนเจ้าก็เหาะตามบาตรนั้นไปตราบเท่าจนถึงซึ่งที่พระสัพพัญญูเสด็จหยุดยืนอยู่สำนักนิ์ จึ่งนำเอาบาตรนั้นเข้าไปถวายพระศาสดา พระพิชิตมารก็เสวยอาหารบิณฑบาตรในบาตนั้น แลพระกาฬุทายีเถรเจ้าเหาะมานำเอาบิณฑบาตรไปถวายพระโลกนารถ ให้เสวยตามระยะทางมาดังนี้ทุกวันๆ เมื่อพระผู้เปนเจ้ามาฉันในพระราชนิเวศนั้น ครั้นเสร็จแห่งภัตตกิจแล้วก็ถวายพระพรแจ้งข่าวแก่บรมกะษัตริย์ให้ทราบ ว่าวันนี้พระบรมครูเสด็จมาถึงที่นั้นๆ ล่วงหนทางประมาณเท่านั้นๆ แล้วกล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณยังราชตระกูลทั้งปวงให้บังเกิดประสาทเลื่อมใส ในพระสัพพัญญูเปนนิจทุกวันดังนี้บมิได้ขาด เหตุดังนั้นพระโลกนารถจึ่งมีพระพุทธดำรัสตั้งที่เอตทัคแก่พระกาฬุทายีเถร ว่าเลิศฝ่ายกระทำให้สกูลเลื่อมใสยิ่งกว่าสาวกทั้งปวงในศาสนาตถาคต. แท้จริงในกาลเมื่อพระบรมครูยังเสด็จมาไม่ถึงพระนครนั้น บันดาสักยวงศานุวงศทั้งหลาย สโมสรสันนิบาตปฤกษากันว่า เราจะได้เห็นพระญาติอันประเสริฐ แลที่อันใดจะสมควรที่จะเสด็จสถิตย์อาไศรยสำนักนิ์ จึ่งพิจารณาเห็นพร้อม/*342กันว่าที่อุทยานแห่งพระนิโครธสักยราชกุมารนั้น เปนรัมมณิยสถานสมควรที่พระศาสดาจาริย์จักสถิตย์ จึ่งให้จัดแจงปลูกสร้างพระคันธกุฎี แลที่สงฆ์เสนาศนวิหารบริเวณลงในที่นั้นไว้รับเสด็จพระสัพพัญญู แล้วตกแต่งขัตติยราชกุมารน้อยๆ ให้ทรงเครื่องประดับกับทารกกุมารกุมารีชาวเมืองทั้งหลายส่งไปให้ตั้งรับเสด็จอยู่ก่อน แลกะษัตริย์สักยราชที่เปนผู้ใหญ่ๆ นั้น ก็ถือซึ่งสักการบูชาพร้อมด้วยสุคันธบุบผาธูปเทียน แลจุลเครื่องหอมตามไปภายหลัง ครั้นพระสัพพัญญูเสด็จถึงใกล้พระนครแล้ว ก็อัญเชิญเสด็จไปสู่พระนิโครธารามวิหาร สมเด็จพระศาสดาจาริย์ก็เสด็จไปสู่พระนิโครธารามวิหาร สมเด็จพระศาสดาจาริย์ก็เสด็จสถิตย์เบื้องบนบวรพุทธอาศน แวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๒ หมื่นนั่งโดยอนุกรมลำดับ แลกะษัตริย์สักยราชทั้งหลายที่เปนใหญ่ กอบด้วยมานะอันกระด้างในสันดานต่างองค์ดำริห์ว่า พระสิทธัตถราชกุมารเด็กกว่าเรา คราวน้องแลบุตรนัดดาไม่ควรจะวันทนาการ จึ่งกล่าวแก่ตรุณราชกุมารที่อ่อนๆ ว่าท่านทั้งหลายจงถวายอภิวาทชลีกรเถิด เราทั้งปวงจะนั่งอยู่ในเบื้องหลัง แลกาลเมื่อกะษัตริย์สักยราชทั้งปวงสโมสรสันนิบาตพร้อมกันแล้ว สมเด็จพระสัพพัญญูทรงพิจารณา ทราบในอัธยาศัยแห่งหมู่พระประยุระญาติทั้งปวงแล้ว ก็ทรงพุทธดำริห์ว่า หมู่พระญาติมิได้วันทนาตถาคต ๆ จะยังพระญาติทั้งหลายให้ถวายนมัศการจงได้ในกาลบัดนี้” จึงเข้าจตุต์ถสมาบัตติ/*343ฌาน มีอภิญญาณเปนบาทแล้ว เสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศทรงแสดงพระอิทธิฤทธินิฤมิตร์รัตนจงกรมสฐานในคัคคนัมภรประเทศ เสด็จจงกรมในที่นั้นประหนึ่งยังธุลีลอองพระบาท ให้ตกลงเรี่ยรายเหนือสีโรตม์แห่งพระประยุรญาติทั้งปวง แล้วกระทำพระยมกปาฏิหารวิธีมีประการต่างๆ เปนมหัศจรรย์ แลเทพย์ดาทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุก็มาสันนิบาตในที่นั้น ในกาลนั้นพระธรรมเสนาบดีสาริบุตร สถิตย์อยู่ณมกุฎิ์บรรพตคือภูเขาสามยอด ใกล้เมืองราชคฤห์กับด้วยพระภิกษุสงฆ์บริวาร ๕ ร้อย ผู้เปนเจ้าทัศนาการด้วยทิพย์จักษุญาณธาตุเห็นพระบรมโลกนารถ เสด็จจงกรมอยู่เหนือที่รัตนจงกรมบนอากาศณเมืองกะบิลพัสดุ์ราชธานี มีเทวดาในหมื่นโลกธาตุมาสันนิบาตแวดล้อม จึงดำริห์ว่า กาลบัดนี้ควรที่จะตรัสแสดงพระธรรมเทศนา ผิฉนั้นอาตมจะไปกราบทูลปุจฉาซึ่งพุทธวงศจำเดิมแต่แรกทรงกระทำพุทธาภินิหาร เบื้องว่าโปรดประทานพุทธวงศ์เทศนา เทพยดาทั้งหมื่นจักระวาฬก็จะปะสันนาการในพระพุทธคุณเปนอันมาก ผู้เปนเจ้าจึงกระทำจีวรบังเฉียงเหนือพระอังษาเบื้องซ้าย แล้วเหาะมาสู่สำนักนิ์พระบรมครู ยอกรอัญชลีเหนือเศียรเกล้า แล้วก็กราบทูลปุจฉาในพระสมตึสบารมีจำเดิมแต่แรกทรงบำเพ็ญกฤษดาภินิหารปราถนาพระโพธิญาณนั้นเปนดังฤๅ? ลำดับนั้นพระสัพพัญญูก็ตรัสพระธรรมเทศนาพระพุทธวงศ์จำเดิมแต่พระองค์บำเพ็ญพระพุทธาภินิหารมา ใน/*344พระศาสนาพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์ มีพระพุทธทีปังกรเปนอาทิแต่อดีตการแก่เทพยบรรพสัททั้งปวงมีพระธรรมเสนาบดีเปนต้น เมื่อจบพุทธวงศเทศนาเทพยดาได้บันลุพระอรหัตต์ถึงพันโกฎิ ที่ได้พระโสดาสกิทาคาแลอนาคานั้นมากกว่ามากจะประมาณบมิได้ ในสมัยนั้นสมเด็จกรุงสุทโธทนมหาราชพระพุทธบิดา ได้ทรงทัศนาพระปาฏิหารเปนมหัศจรรย์ จึงถวายอภิวันทนาการแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค กาลในวันพระองค์ประสูติ์นั้นนำพระองค์มาเพื่อจะให้วันทนาพระกาลเทวิลดาบส ก็กระทำพระปาฏิหารขึ้นยืนเหยียบพระบาทอยู่ณเบื้องบนชฎาแห่งพระมหาชฎิล ครั้งนั้นข้าพระองค์ก็ถวายอภิวันทนา พระบาทยุคลเปนปฐมวันทนา แลกาลเมื่อวันกระทำวัปปมงคลแรกนาขวัญก็นำพระองค์ไปบันทมในร่มไม้หว้า ได้ทัศนาฉายาไม้นั้นมิได้ชายไปตามตวัน ข้าพระองค์ก็ถวายบังคมเปนทุติยวันทนาวารคำรบ ๒ แลกาลบัดนี้ได้เห็นประปาฏิหารอันมิได้เคยทัศนากาลมาแต่ก่อน ข้าพระองค์ก็ถวายอัญชลีกรพระบวรบาทเปนตติยวันทนาวารคำรบ ๓ ในครั้งนี้ เมื่อบรมนราธิบดีทรงถวายอภิวาท บันดาสักยราชองค์ใดองค์หนึ่งซึ่งจะไม่กระทำวันทนานั้นบมิได้มี ต่างองค์ก็ถวายอัญชลีพร้อมกันทั้งสิ้น สมเด็จพระพุทธมุนีนทรเสด็จลงจากอากาศ ทรงนิสัชนาการเหนือบวรบัญญัตตาอาศน์ อันว่าพระญาติสมาคมก็ปรากฎในขณะนั้น มี/*345กระมลฉันทชื่นชมพร้อมกันเปนอันเดียว ลำดับนั้นมหาเมฆก็ตั้งขึ้นในอากาศ บันดานอยาดฝนโปกขรพัศให้ตกลงในที่พระขัติยประยุระวงศ์ประชุมกัน แลวัสโสทกนั้นมีพรรณอันแดงหลั่งไหลให้ศัพท์สำเนียงนฤนาท ผิว่าผู้ใดปราถนาจะให้ชุ่มกายจึ่งชุ่มกาย แม้ไม่ปราถนาแต่เม็ดหนึ่งก็บมิได้ชื่นชุ่มตัว ดุจชลบนใบบัวอันกลิ้งตกไปบมิได้ติดต้อง เหตุดังนั้นจึ่งเรียกว่าฝนโปกขรพัศเห็นมหัศจรรย์ ครั้งนั้นพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายก็ชวนกันพิศวง ต่างองค์สนทนาปฤกษากันว่า วัสสะธาราดังนี้ไม่เคยมีภบเห็นมาแต่ก่อนกาล จึ่งมีพุทธปริหารตรัสว่าฝนโปกขรพัศจะได้ตกลง ในที่พระญาติสมาคมแห่งตถาคตในกาลบัดนี้หามิได้ ในอดีตสมัยก็ตกลงในที่ชุมนุมพระญาติเหมือนครั้งนี้ดุจกัน จึ่งตรัสเทศนามหาเวสสันตระชาฎกแสดงโดยอดีตเหตุ เมื่อจบพระสัทธรรมเทศนาพระขัติยวงศาทั้งหลายก็ถวายนมัสการ แล้วกลับไปสู่พระนครทั้งสิ้น จะได้ยินผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งจะทูลอาราธนาว่า “เวลาพรุ่งนี้ให้เสด็จไปรับภัตตาหารในคฤหัฐานแห่งตนบมิได้มี.” ครั้นสิ้นสมัยราตรีรุ่งเช้าพระสัพพัญญูเจ้าก็เสด็จด้วยพระขีณาสพภิกษุสงฆ์ ๒ หมื่นเปนบริวาร เข้าไปสู่กรุงกะบิลพัสดุ์เพื่อจะโคจรบิณฑบาต จะมีผู้ใดมากราบทูลนิมนต์ แลจะมารับซึ่งบาตรสักคนหนึ่งก็บมิได้มี /*346สมเด็จพระชินสีห์เสด็จหยุดยืนอยู่แทบเสาเขื่อนข้างทวารพระนคร จึ่งทรงพระอนุสรพิจารณาซึ่งบุพจารีตแห่งพระสัพพัญญูเจ้าแต่ปางก่อน เบื้องว่าเสด็จมาสู่กรุงกุลนคร แลโคจรบิณฑบาตตามลำดับนิวาศนฐานแห่งอิสรชน ฤๅจรดลโดยลำดับตรอกแห่งบ้านเปนประการใด” ก็ทรงเห็นแจ้งในพระญาณรู้ว่า “พระศาสดาจาริย์แต่องค์หนึ่งซึ่งจะได้ไปบิณฑบาต  ณคฤหัฐานแห่งอิสรชนนั้นบมิได้มี ย่อมไปบิณฑบาตโดยสถลวิถีตามลำดับกรอกเรือนแห่งชนทั้งปวง อันนี้เปนวงศ์ประเวณีแห่งตถาคต สืบไปในเบื้องน่าสาวกในศาสนาจะได้ศึกษาบำเพ็ญ บิณฑบาตจาริกวัตร์ตามเยี่ยงอย่างปฏิบัติแห่งตถาคต” ก็เสด็จบทจรเข้าไปภายในพระนคร แล้วโคจรบิณฑบาตโดยสัปปทานจาริก ตั้งแต่ตรอกเรือนอันถึงก่อนเปนต้นไปตามอนุกรมลำดับ ในขณะนั้นบันดามหาชนชาวเมืองแจ้งว่าพระผู้เปนเจ้าสิทธัตถ์ราชกุมารมาเที่ยวภิกขาจารบิณฑบาตดังนั้นก็ชวนกันเปิดแกลแห่งเรือนทั้งหลายต่างๆ อันมีพื้นสองชั้นแลสามชั้นเปนต้น แต่ล้วนขวนขวายในกิจที่จะเล็งแลดู พระสัพพัญญูอันเสด็จเที่ยวบิณฑบาตทั้งสิ้น.
กปิลวัตถุคมนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๗ จบ.
พิมพาพิลาปปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๘
ในกาลนั้นส่วนพระมหาพิมพาราชเทวี ผู้เปนชนนีแห่งพระราหุลขัติยกุมาร เมื่อได้ทรงเสาวนาการโกลาหลสำเนียง นฤโฆศสนั่นถึงพระโสตร์ดั่งนั้น จึ่งมีพระเสาวณีตรัสถามนางกำนัลนิกรเปสกาว่า “ดูกรแม่ทั้งหลาย อันว่าโกลาหลสำเนียงนี้คือเสียงดั่งฤๅ? ข้าแต่พระแม่เจ้า กาลบัดนี้พระราชสามีเสด็จมาถึงกรุงกะบิลพัสดุ์ พระหัดถ์ทรงซึ่งบาตร์บทจรลิลาศเที่ยวภิกขาจาร ชนทั้งหลายได้ทัศนาการจึ่งร้องเอิกเกริกดั่งนี้” เมื่อพระพิมพาราชเทวีได้ทรงสดับ บมิเคยได้ฟังมาแต่กาลก่อน ให้เร่าร้อนรันทดพระหฤทัยโทมนัศตรัสว่า “พระลูกเจ้าสถิตย์ในพระนครนี้ จะเสด็จไปแห่งใดก็เคยทรงกุญชรชาติพาชีสีวิกากาญจน์ยานราชรถ อันปรากฏด้วยอะดิเรกราชานุภาพมหิมา บัดนี้มาปลงพระโลมมัสสุเกษา ทรงนุ่งห่มผ้าย้อมฝาด พระหัดถ์ทรงซึ่งบาตร์เสื่อมสูญพระยศศักดาเดชดุจเพศคนจัณฑาล เที่ยวภิกขาจารทรมานพระองค์ ไม่มีพระภูษาอาภรณ์ทรงฤๅไฉน พระสริระวิลาศจะแปลกประหลาดเปนประการใดในคราวนี้ ชรอยตัวอาตมนี้เปนหญิงกาลกิณีอาภัพภ์อัประลักษณทุรพล ไม่มีกุศลแต่ก่อนกาล จึ่งพเอิญบันดานให้พระลูกเจ้าบำราศร้างห่างเสนหา แต่กาลเมื่ออาตมายังตรุณภาพฉนี้มิควร/*348กับปะนาน่าสังเวช เหตุด้วยอกุศลกรรมกระทำไว้ในปูเรชาติ พระภัศดาจึ่งเสด็จนิราศจากอาลัยไม่ไยดี แต่อาตมาครองชีวีกินแต่อัสสุชลธารามาก็ช้านาน ช่างกะไรไม่มีพระหฤทัยโปรดปรานกรุณาบ้าง มาตัดเด็จเดี่ยวบำราศร้างอย่างประหนึ่งว่าผู้อื่นอนิจจาน่าอนาถ ถึงไม่มีพระอาลัยในพิมพา ก็จะทรงพระจินตนาถึงเจ้าราหุลราชกุมารหน่อน้อยบ้างก็มิได้มี ตรัสพลางทางทรงพระโสกีกำศรดพิลาป พระภักตราอาบไปด้วยนัยนามทุธารา พระหัตถ์มุ่นพระเกษาทรงพระโสกาพลางเสด็จอุฏฐาการโดยด่วน ชวนพระราหุลโอรสบทจรสู่สีหบัญชรปราสาท ด้วยพระทัยปราถนาจะทัศนาพระศาสดาจารย์ จึ่งเผยบานพระแกลเล็งแลดูพระสัพพัญญู ทอดพระเนตร์พระบรมครูอันรุ่งเรืองไปด้วยถ้องแถวพระฉัพพิธพรรณรังษี ๖ ประการ อันครบบริบูรณ์ด้วยพระทวัดตึษมหาปุริสลักขณะ แลพระอสีตยานุพยัญชนะวิจิตร ตั้งแต่พระอุณหิศตลอดลงมาจนตราบเท่าถึงพื้นฝ่าพระยุคลบาท ไพโรจด้วยพระพุทธสิริวิลาศเลิศหาที่จะอุประมามิได้ จึ่งตรัสเรียกพระราหุลให้ดู แล้วก็มีพระเสาวณีกล่าวสรรเสิญพระบวรรูปแห่งพระภัศดา ด้วยนรสีหคาถา ๘ บท อธิบายความว่าสมเด็จพระลูกเจ้า มีเส้นพระเกษาอันอ่อน แลเวียนวนเปนทักษิณาวัฎมีสีดำสนิททุกๆ เส้น แลมีพื้นพระนลาตอันงามยิ่งนัก ดุจสุริยมณฑลอันปราศจากเมฆมลทิน แล/*349มีพระนาสิกสัณฐานอันยาวแลสูงดุจแก้ววิเชียร รุ่งเรืองไปด้วยข่ายพระรัศมีมีพรรณโอภาศ เปนนรสีหราชบุรุษมนุษย์อันประเสริฐ ประการหนึ่งพื้นพระบาทยุคลมีพรรณอันแดงประดับด้วยพระลายลักษณะวงกงจักร์ แลรอยรูปอัฏฐุตตระมหามงคล ๑๐๘ ประการ เปนบริวารมีรูปฉัตร์แลจามรเปนต้น กอปด้วยพระบาทอันยาว ดูกรพ่อราหุลแลพระนรสีหบุรุษ พระองค์นี้คือพระราชบิดาของเจ้า อนึ่งเล่าพระองค์ก็เปนสักยราชกุมารอันประเสริฐสุขุมาลชาติ มีพระสริระกายวิจิตร์ด้วยพระทวัดตึษะมหาปุริสลักขณะวิลาศบริบูรณ์ เสด็จมาเพื่อจะกระทำให้เปนประโยชน์แก่สัตว์โลกทั้งปวง หนึ่งพระองค์มีพรรณพระภักตร์ผ่องเพียงสะสิทรมณฑล อันบริบูรณ์ในวันบุณณมี เปนที่รักที่สำนักนิ์แห่งท้าวพระยาเทพยดามนุษย์ แลพระดำเนิรก็งาม ประดุจลีลาสแห่งพระยาไกรษรราชมฤคินทร์ ควรจะโสมนัศแก่ผู้ได้ทัศนาการ แลสุระสำเนียงก็เสนาะสนิทวิจิตร์คัมภีร์ภาพนฤโฆศ ทั้งพระชิวหาและพระโอฏฐ์ก็มีพรรณแดงเข้มคือวรรณแห่งชาติหิงคุพิสุทธิ์โสภณ พระทันตาก็ขาวสีสอาดพิลาศดั่งสีสังข์ ทั้งบนแลล่างข้างละ ๒๐ ทัศ พระองค์บังเกิดในขัติยอัคคตระกูลอดุลยชาติ สมควรที่นรเทพยดาจักอะภิวาทน์พระบวรบาทยุคล ทั้งพระกระมลดำรงซึ่งสีลสมาธิปัญญาคุณอันอุดม หนึ่งลำพระสอเล่าก็กลมดุจกลึงกล่อม พร้อมกับพระหณุก็งาม/*350คือคางแห่งสีหราช พระสริระกายก็ไพบูลย์พิลาศเล่ห์ประดุจกึ่งกายท่อนหน้าแห่งพระยาราชสีห์ ทั้งพระฉวีวรรณประดุจสีสุวรรณโอภาศ เสด็จยุรยาตร์ไปในท่ามกลางพระอริยสงฆสาวกครุวนาดุจจันทร์ อันแวดล้อมด้วยคณดาราลีลาไปในอัมภรประเทศ แลพระนรสีหบุรุษองค์นั้นคือองค์บิตุเรศของเจ้า เสด็จบทจรลีลาศโดยมรรคาวิถีท่ามกลางพระนคร เมื่อพระพิมพายโสธรตรัสสรรเสริญพระบรมศาสดา ด้วยนรสีหคาถา ๘ บท แก่พระราหุลราชโอรสดั่งนี้แล้ว ก็เสด็จไปสู่สำนักนิ์พระพุทธชนกยกพระกรอัญชลี แล้วกราบทูลแถลงความตามสารพระคาถาว่า “เทว เทวิน์ทลิลาย” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เปนสมมติเทวราชอันประเสริฐ บัดนี้พระราชบุตร์แห่งพระองค์มาเสด็จโคจรบิณฑบาต โดยวิถีในพระนครนี้ด้วยเทวลิลาศอันงามดุจดังเทพยดา” เมื่อสมเด็จพระบรมขัตติยาธิราชได้ทรงสดับก็มีพระกมลหฤทัยกอบไปด้วยสังเวช พระหัตถ์ทรงผ้าสาฎกสภักพระองค์ เสด็จลงจากพระราชนิเวศน์บทจรโดยด่วน ไปหยุดยืนอยู่ในที่เฉภาะพระภักตร์พระศาสดา แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ไฉนพระองค์จึงกระทำให้ข้าพเจ้าได้ความอายอัประยศ มาเที่ยวบทจรบิณฑบาตดั่งนี้ด้วยประการใด หรือเข้าพระทัยว่า “ข้าพระองค์มิอาจยังพระภิกษุสงฆ์มีประมาณเท่านี้ ให้ได้/*351ภัตตาหารฉันภอกันแล้วหรือ” จึ่งมีพุทธฎีกาตรัสว่า “ดูกรพระราชสมภาร อันบิณฑบาตจาริกวัตรนี้ เปนจารีตตามวงศ์ประเพณีแห่งพระตถาคต” ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาคนามชื่อว่ากะษัตริย์สืบมาในมหาสมมติวงศ์ แลกะษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งซึ่งจะเที่ยวภิกขาจารดั่งนี้บมิได้มี” ดูกรพระราชสมภาร อันว่ามหาสมมติวงศ์นี้ ใช่วงศ์แห่งตถาคต แลสมเด็จพระพุทธเจ้าทั้งปวงจำเดิมแต่พระพุทธทิปังกรเปนต้นจนตราบเท่าถึงพระพุทธกัสสป ย่อมสำเร็จกิจอันเลี้ยงชีวิตรด้วยสับปะทานจาริกภิกขาจาริกวัตรทั้งสิ้น อันนี้เปนวงศ์ประเวณีแห่งตถาคต ดูกรพระราชสมภารกาลเมื่อตถาคตประสูติ์ณะภายใต้มงคลสาลพฤกษ์ ในป่าลุมพินิวัน บังเกิดบุพพนิมิตมหัศจรรย์ ๓๒ ประการ ก็ยังประดิษฐานอยู่ในสมมติวงศ กาลเมื่ออกสู่มหาภิเนศกรมกระทำปทานะทุกกะระกิริยาจนนิสัชนาเหนือวรชิรบัลลังก์ ยังมารพลให้อัปราชัย แลได้ตรัสรู้บุพเพนิวาสานุสติญาณในปฐมยาม ครั้นล่วงเข้ามัชฌิมยาม ได้ทิพยจักษุแลทิพยโสตญาณ ก็ยังประดิษฐานอยู่ในมหาสมมติวงศบมิได้ขาด ต่อล่วงเข้าปัจฉิมยาม พิจารณาพระปฏิจจะสมุบาททวาทศปัจยาการโดยอนุโลมปฏิโลม เมื่อเพลาอรุณสมัยก็ได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณกาลนั้น อันว่ามหาสมมติวงศก็ขาดสูญ ประดิษฐานอยู่ในพุทธวงศอันประเสริฐจำเดิมแต่นั้นมา เมื่อมีพระพุทธฎีกาตรัสบอกดังนี้ แลเสด็จ/*352หยุดยืนอยู่ในระหว่างวิถี จึ่งตรัสพระสัทธรรมเทศนาโปรดพระพุทธบิดาด้วยสารพระคาถาว่า “อุต์ติฏ์เฐ นัป์ปมัช์เชย์ย” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่าบุทคลผู้ใด บมิได้ประมาทในความเพียร อุสาหประพฤติในสุจริตธรรม แลบุทคลผู้นั้นก็จะนิสัชนาการเปนสุขสำราญในอิธโลกแลประโลกเบื้องน่า พอจบพระคาถาลงองค์บรมกะษัตริย์ก็บันลุพระโสดาปัตติผล ในขณะอันทรงยืนอยู่นั้น จึ่งทรงรับเอาบาตรแล้วอาราธนาพระบรมครูกับทั้งหมู่พระอริยสงฆ์บรรพสัทขึ้นสู่พระมหาปราสาท แล้วทรงอังคาสด้วยปณีตขาทนิยโภชนิยาหาร เมื่อพระศาสดาเสร็จภัตตกิจแล้ว จึ่งหมู่นางพระสนมทั้งปวงมีพระมหาปชาบดีเปนประธาน ก็มาถวายนมัสการพระศาสดาเว้นแต่พระพิมพามิได้มาเฝ้า พระสัพพัญญูตรัสแก่หมู่นางกำนันทั้งหลายว่า “ท่านจงไปถวายบังคมพระลูกเจ้าก่อนเถิด อันตัวพิมพานี้ถ้ามีความชอบอยู่บ้าง แม้ว่าพระองค์เสด็จมาสู่สำนักนิ์จึ่งจะได้ถวายวันทนาการต่อภายหลัง” ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันคำรบสอง จึ่งเสด็จพระพุทธดำเนิรไปรับภัตตาหารบิณฑบาตในพระราชนิเวศน์ ครั้นเสร็จแห่งภัตตกิจแล้วจึ่งตรัสเทศนาโปรดพระมหาปชาบดีด้วยพระคาถาว่า “ธัม์มัญ์จเร สุจริตํ” เปนอาทิ แปลเนื้อความว่าบุทคลผู้ใดประพฤติในสุจริตธรรม บมิได้ประพฤติซึ่งทุจ์จริตธรรม แลบุทคลผู้นั้น จักนิปัชนาการเปนสุขสำราญในอิธโลกแล/*353ประโลก เมื่อจบพระคาถาลงองค์มหาปชาบดีก็บันลุพระโสดาปัตติผล แลสมเด็จกรุงสิริสุทโธทนะมหาราชก็สำเร็จแก่พระสกทาคามิผลญาณ ครั้นรุ่งขึ้นเปนตติวารสมัยก็เสด็จไปสู่พระราชนิเวศน์อีกเล่า สมเด็จพระพุทธบิตุเรศเจ้าก็ทรงถวายยาคูภัตตาหารเปนต้น แก่พระทศพลและพระขีณาศพ ๒ หมื่นเปนบริวาร ในกาลอันตราพัตร์จึ่งสัมโมทนิยกถาว่า ข้าแต่พระศาสดาจาริย์ กาลเมื่อพระองค์ทรงทำทุกกะระกิริยา มีเทพยดาองค์หนึ่งมาประดิษฐานอยู่ในอากาศบอกแก่ข้าพระบาทว่า พระราชบุตรของพระองค์บมิได้เสวยพระกระยาหารสิ้นวาระ ๖ วัน พระสริรกายนั้นเหี่ยวแห้ง ดุจกำแห่งดอกนิลอุบลอันบุทคลทิ้งลงในกองถ่านเพลิง บัดนี้ทำลายพระชนม์ชีพล้มลงอยู่ในที่สุดแห่งที่จงกรม เมื่อข้าพระองค์ได้สดับดุจมีผู้นำเอาหลาวเหล็กมาแทงในช่องโสตรทั้งสอง จึ่งร้องตอบเทพยดาว่า เราไม่เชื่อคำท่าน เบื้องว่าพระโอรสเรายังมิได้บันลุพระสัพพัญญูตญาณตราบใด ก็ยังมิได้ทำลายพระชนม์ตราบนั้น เทพยดานั้นยังซ้ำบอกว่า พระราชบุตรกระทำทุกกระกิริยาจนสิ้นพระชนม์เสียแล้ว ข้าพเจ้าก็มีปริวิตกว่า ถึงแม้นมาตรว่าพระอาทิตย์จะอัษฎงคตในเวลาเที่ยงก็ดี ที่พระโอรสจะแปรปรวนเปนอื่นไปไม่ได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณนั้นมิได้มีเปนแท้ จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัส/*354ว่า ดูกรพระราชสมภาร แต่กาลเมื่อตถาคตยังตั้งอยู่ในโพธิสัตว์ภูมิ แลทิศาปาโมกขาจาริย์นำเอาอัฎฐีแพะมาสำแดงแก่พระองค์บอกว่า บุตร์ของท่านกระทำกาลกิริยาแล้วพระองค์ก็มิได้เชื่อ แต่ในอดีตกาลก่อนดุจกาลบัดนี้ ครั้นเสร็จภัตตกิจแล้วก็มีพระพุทธฎีกาตรัสเทศนามหาธรรมปาลชาฎกพอจบลง องค์บรมกะษัตริย์ก็บันลุแก่พระอะนาคามิผล แล้วก็ตรัสเทศนาภัตตานุโมทนาสืบไป แลพระมหาปชาบดีโคตมี กับนางอันเตปุเรปริจาริกนารีทั้งหลายก็นั่งฟังพระสัทธรรมอยู่ในที่นั้นทั้งสิ้น สมเด็จบรมนรินทร์เมื่อมิได้ทอดพระเนตร์เห็นพระพิมพาราชสุนิสาในระหว่างแห่งคณานางทั้งปวง จึ่งตรัสถามว่า วันนี้แม่ยโสธราเทวีสถิตย์อยู่ในที่ใด ก็ดำรัสใช้นางเปสกาปริจาริกาผู้หนึ่ง ให้ไปทูลพระราชสุนิสาว่า พระศาสดามาสถิตย์อยู่ในที่นี้ จะทรงพระอนุเคราะห์รำงับเสียซึ่งหฤทัยแม่สีสะใภ้อันใหม้ไปด้วยวิโยคโสกีแต่ก่อนกาล ประมาณถึง ๗ ปี ๘ ปีเศษ จะได้ดับอดูรเทวศอันรุ่มร้อนหฤทัยในกาลบัดนี้ แลนางเปสกานารีรับสั่งแล้วก็ไปสู่พระราชนิเวศน์แห่งพระพิมพา แลได้ทัศนาพระนางอันทรงนุ่งห่มซึ่งผ้ากาสาวพัตร์ พระกรัชกายก็ซูบซีดเศร้าหมองมีครุวนาดุจจันทรเลขาในวันกาฬปักษ์จาตุทสีราตรีกาล มิฉนั้นเปรียบปานประหนึ่งว่า สสิรังษีในฤดูฝนระคนไปด้วยราตรีแห่งเมฆพลาหก มิฉนั้นดุจใบไม้อันเหลืองหล่นตกลง/*355จากขั้ว มิฉนั้นดุจอุทกวารีอันใสไหลลงในราสีกองถ่านเพลิงอันร้อนก็แห้งเหือด พระฉวีวรรณที่ผุดผ่องก็เศร้าหมองวิปริตผิดเผือดเหี่ยวแห้งเห็นปานดั่งนั้น ทรงสำศรวญโศรกปิยวิปโยคทุกข์ทุกราตรี พระอินทรีย์ไหม้ไปด้วยเพลิง กล่าวคือความโศรกเปนนิรันดรกาล กระแสพระอสุชลธารนองพระนัยเนตร์ไม่รู้วาย ตรัสถึงโทษพระบรมครูกับหมู่นางอันเตปุเรปริจาริกาทั้งหลายบมิรู้ขาด แลนางเปกกานารีที่ถือรับสั่ง ยังไม่มีโอกาศที่จะกราบทูลก็นั่งนิ่งอยู่ในที่นั้น ครั้นพระยโสธรราชเทวีได้ทอดพระเนตรเห็นนางผู้นั้น จึงตรัสปรับทุกข์ว่า ดูกรแม่ ควรจะสังเวชสมเด็จพระลูกเจ้าอันอาจให้สำเร็จประโยชน์ทั้งปวง ชั่งมีดวงพระกระมลหฤทัยเหี้ยมเกรียมห้าวหาญยิ่งนัก เห็นประหนึ่งว่าจะสิ้นความรักความกรุณา เปนไฉนเช่นพิมพาชนบทกัลยาณีนี้ ไม่ควรจะรองลอองธุลีพระบาทเจียวหรือประการใด จึ่งทรงสลัดตัดพระอาลัยไร้ร้างเสนหาให้โสกาอาดูรเดือดร้อน ถึงไม่มีพระอาวอนในพิมพาก็ทำเนา แลพระราหุลหน่อน้อยพึงเกิดวันเดียวมีดวงภักตร์ดั่งพิมพ์ทอง เทียมหฤทัยนัยน์เนตร์นั้นผิดสิ่งใดเล่า จึ่งทรงสละเสียได้ ดุจอยากเยื่อเชื้อชานดอกไม้อันเหี่ยวแห้ง แกล้งบำราศร้างออกไปสู่ภิเนษกรมด้วยพระอารมณ์เด็ดขาดปราศจากเมตตาการุญภาพ ไม่ทราบว่ามีโทษทัณฑ์ฉันใดเมื่อพระลูกเจ้าผู้เปนพระราชสามีที่รักร้างไร้เสนหาออกบรรพ/*356ชาฉนี้ เช่นอกเราเปนสัตรีนี้ จะไว้ภักตร์แลจิตร์สถิตย์สฐานใด มีแต่จะเสวยทุกข์เทวศเหตุเปนม่ายมัวหมองกระมลทนแต่ความลำบาก อันธรรมดาว่า เปนม่ายแล้วก็ได้แต่ความยากอันอัประยศ สิ้นยศสิ้นสง่าหาอำนาจบมิได้ไม่มีใครจะยำเกรงย่อมหมิ่นประมาท ครุวนาดุจราชรถอันมีงอนปราศจากธงไชย มิฉนั้นดุจกองไฟอันปราศจากควัน ถ้ามิดั่งนั้นดุจราชธานี อันไม่มีบรมกะษัตริย์จักดำรงไอสวริยสมบัติครอบครอง จะต้องแต่ติฉินยินร้ายบวายอับประมาณ ประโยชน์อันใดกับชีวิตร์พิมพานี้ไม่มีแก่นสาร เสวยแต่ทุกข์บำราศว่างเว้นจากพระลูกเจ้าผู้ภัศดา จะกล้ำกลืนยาพิศม์เสียให้มรณา ก็จะประเสริฐกว่าที่ดำรงชนม์ มิฉนั้นจะขึ้นไปภูผาอันสูงสุด จะโดดลงมาให้ม้วยมุดวายชีวาตม์ มิฉนั้นจะโจนเข้าในกองเพลิงให้ชีวิตร์พินาศก็จะดีกว่าอยู่เปนคน หรือหนึ่งจะเอาเชือกผูกสอให้สิ้นสุดทุกข์ที่เปนม่ายอันเจ็บอายอัประภาคมาเหลือล้นพ้นที่จะประมาณ แม้ว่าดับสูญสิ้นสังขารก็ขาดเข็ญที่ขุ่นข้องชอกช้ำระกำหฤทัย ตรัสรำพรรณโทษพระศาสดาโดยอาทินัยดั่งนี้ พอขาดพระเสาวนีมีโอกาศ นางเปสกานารีก็อภิวาทบังคมทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้พระปิ่นเกล้ามงกุฎประชาสัตว์ สุราธิบดีมีพระราชโองการตรัสสั่งให้มาเชิญเสด็จว่า วันนี้พระบรมสรรเพ็ชผู้ภัศดาเสด็จมากระทำภัตตกิจ สถิตย์อยู่ในพระราชนิเวศน์สฐาน จะ/*357โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนา รำงับโสกาพระแม่เจ้าให้บันเทาที่โทมนัศศัลย์อันตรธาน เมื่อพระพิมพาได้ทรงสดับสารก็ยิ่งแสนซ้ำกำศรดเศร้า สองพระกรค่อนทรวงเข้าปริเทวนาการพิลาป พระเนตรนองอาบไปด้วยอสุชลวารี มีพระเสาวนีตรัสแก่นางเปสกานารีว่า เมื่อกี้แม่กล่าวว่าพระอิศราเจ้ารับสั่งให้หาข้าขึ้นไปดูองค์พระภัศดาจริงดั่งนี้หรือประการใด “ข้าแต่พระแม่เจ้า จริงเหมือนกราบทูลดั่งนั้น มิได้แสร้งเสกสันเอาเท็จมาเจรจา” ดูกรนางเปสกา ตัวข้าผู้เดียวนี้เปนกาลกิณี มีจักขุนทรีย์เปนต้นวิกลทุกสิ่งเปนความจริงณะเจ้า จะขึ้นไปเฝ้าก็จะเสื่อมเสียพระศิริอัประภาค แต่ปางก่อนเมื่อยามยังไม่เสด็จไปจากก็เคยเสด็จไปมาเข้าออกนิเวศน์แห่งข้า อยู่เปนนิจนิรันดร์ทุกวันทุกราตรี ไม่ต้องมีกำนัลนางใดไปทูลเชิญเสด็จ ๆ มาเองทรงสถิตย์เหนือพิจิตรอลังการอาศน์ ตรัสประภาศแย้มสรวลเล่นตามสบายพระทัย บางเวลาข้ายังไม่มาทันรับเสด็จก็เสด็จไปสู่ที่สรง ทรงตักอุทกวารีด้วยสุวรรณสรกภาชนขันทองล้างพระบาทด้วยพระองค์ แล้วทรงเสวยโภชนาหารอันข้าตกแต่งไว้ถวาย แล้วเสด็จไปนิสัชนาการ สำราญพระกายบนพระแท่นที่ศิริไสยาศน์อันข้าตกแต่งปูลาดไว้ บัดนี้ไฉนจะให้พิมพาไปเฝ้าภัศดาในที่อื่นเล่า เจ้าจงไปกราบทูลตามคำของข้าว่า พิมพานี้เปนหญิงกาลกิณี พระลูกเจ้าจึ่งเสด็จหลีกหนี/*358ออกทรงบรรพชา บัดนี้เสด็จมาเยี่ยมเยือนพระบิดรมาตุราช มิได้เสด็จลีลาดมาสู่นิวสนะฐานแห่งพิมพา เบื้องว่ามโนรถปราถนาแห่งข้าบมิได้สำเร็จบริบูรณ ขาดสูญบมิสมอารมณ์ที่จินตนาการ ก็เพราะเบาราณกรรมอันได้กระทำไว้มีกำลังกล้า จึ่งบันดาลให้โสกาดูรเดือดร้อนเร่ารุมสุมทรวง เสมอเหมือนภูเขาหลวงมาทุ่มทับด้วยอกุศลที่ตนประพฤติไว้ ข้าก็ไม่ขึ้งเคียดขัดแค้นฤทัยสู้อดกลั้นเพราะโทษทุจริตของตนแต่หลังนั้นมากกว่ามากพ้นที่จะประมาณ จึ่งอุส่าห์มาดำรงชนม์ยืนนานมาจนปานฉนี้ สู้ห้ามจิตรอย่าให้คิดถึงความละอาย จะทนทุกข์ไปกว่าจะวอดวายชีวาตม์ จนขาดสูญสิ้นสุดอยู่เพียงนั้น บันดาพระประยูรญาติทั้งหลายสดับข่าวที่ข้าทุกข์แสนสลด ก็พลอยเศร้าซบไปด้วยโสกา ปิ่มประหนึ่งว่าจะภากันจมลงในกลางสมุทกล่าวคือความโศรก ซึ่งข้าเสวยปิยวิปโยคทุกขเวทนาอันไร้ร่างบำราศพระภัศดาในคราวนี้ ดูกรนางเปสกานารี เจ้าจงกลับไปกราบทูลพระบรมกะษัตราสุราธิราชว่า พิมพานี้ขอถวายอภิวันทน์ให้ทราบเหตุ ด้วยพระภัศดาเสด็จเข้ามาในกรุงกระบิลพัสดุ์ได้ถึง ๓ วันกับทั้งวันนี้ มิได้ทรงพระกรุณาปรานีเล็งแลดูพิมพา เสด็จออกจากพระภาราไปเสียทุกวัน แม้ว่าวันนี้มิได้มีพระกมลหมายหมั้นเอื้อเฟื้อในพิมพา เสด็จออกจากนคราไปในขณะใด ชีวิตร์ของข้าพระบาทก็จะบำราศจากสริกายไปขณะนั้น แต่/*359รักษาชีวันรอถ้าพระราชสามีมาก็ช้านาน เห็นจะขาดสูญสังขารสุดสิ้นเปนแม่นหมั้นในวันนี้ จำเดิมแต่ได้สดับข่าวพระราชสามีว่าทรงสมาทานวัตถึง ๖ ปี จึ่งได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณสำเร็จมโนรถประสงค์ ข้าพระองค์ก็สมาทานวัตตามเสด็จก็มิได้สำเร็จมโนรถความปราถนา ถ้าพระภัศดาเสด็จมาสู่นิเวศน์สฐานแห่งพิมพาในเพลาวันนี้ ก็จะมีพระชนม์มั่นยืนยาวสืบไป แม้ว่าบมิได้เสด็จมา ก็จะถวายบังคมลาในวันนี้ จะกระทำให้สิ้นสุดโสกีมิให้ปวัตนาการไปในเบื้องน่า เจ้าจงไปกราบทูลพระกรุณาตามถ้อยคำข้ารำพรรณสั่งดังนี้ แลนางเปสกานารีรับสั่งแล้วก็อัญชลีลาไปกราบทูลตามคำ พระราชสุนิสานั้นทุกประการในที่เฉพาะพระภักตร์พระศาสดาจาริย์อันทรงสถิตย์อยู่นั้น ครั้นสมเด็จพระพุทธบิดาได้ทรงเสาวนาการข่าวสารแห่งพระยโสธราราชเทวีสีสะใภ้ ทรงพระดำริห์จะให้พระสัพพัญญูทรงทราบ ซึ่งคุณแห่งพระพิมพาเทวีมีเปนอันมาก จึ่งกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ข้าแต่พระสัพพัญญู ผู้มีเพียรพยายามชนะแก่สงครามแลกอปด้วยพระมหากรุณา ขอเชิญเสด็จพระพุทธลีลาสู่นิวาศน์สถานแห่งพระยโสธรเทวี แม้ว่าพระชินสีห์มิได้เสด็จไปสู่สำนักพิมพา ๆ ก็จะโสกาดูรเดือดร้อนด้วยความรักเปนกำลังคับคั่งอยู่ในกมลสันดาน เห็นเที่ยงจะดับสูญสิ้นสังขารภายในครรภศิริไสยาศน์เปนหมั้นคง ผิว่าพิมพาปลดปลง/*360ชีวาตม์แล้ว เห็นว่าพระหลานแก้วราหุลกุมารก็จะทำลายล้างชีวาตม์ไปตามพระชนนี เมื่อพระนัดดาดับชีวีมรณา อันชีวิตข้าพระบาท ก็จักมิได้ดำรงคงแต่จะวอดวายไปตามกัน เมื่อข้าพระองค์ดับชีวันสิ้นสูญ อันว่าประเวณีที่จะสืบขัติยวงศ์ตระกูลก็จะพินาศ บมิอาจวัฒนาการสืบไป แลชีวิตร์แห่งพิมพาก็จะหน่วงอยู่ในยุคลมงคลบาท จะมิได้เคลื่อนคลาศจากธุลีพระบาทมาลย์ จะขอรับพระราชทานชีวามารดาเจ้าราหุลไว้ อย่าให้ถึงซึ่งชีวิตันตรายในครั้งนี้ เมื่อพระชินสีห์ได้ทรงสดับ อาราธนากถาแห่งพระพุทธบิดากราบทูลดั่งนั้น จึ่งมีพุทธฎีกาตรัสตอบว่า ซึ่งบรมบพิตร์ดำรัสนี้ชอบสมควรยิ่งนัก ผิว่าในวันนี้ตถาคตมิได้ไปเยี่ยมเยือนพิมพาถึงนิเวศน์สฐาน ก็จะมีดวงหฤทัยภินทนาการเปนแท้ แลราหุลมารดานี้มีคุณแก่ตถาคตเปนอันมาก มาแต่อดีตกาลประมาณกว่าแสนชาติ แต่ตถาคตบำเพ็ญบุตตทานในกาลชาติใดๆ ก็เต็มใจยินยอมพร้อมร่วมศรัทธาในมหาปริจาค จะได้มีจิตรลำบากกำเริบพิโรธ มิได้ปราโมชด้วยนั้นมิได้มีสักครั้ง ตั้งแต่บำเพ็ญพระบรมโพธิญาณบารมีมา คุณของพิมพาก็ล้ำเลิดประเสริฐโดยยิ่ง หาสิ่งที่จะเปรียบเทียบบมิได้ จนตราบเท่าถึงปรมาภิเสกสมัยได้สำเร็จแก่พระสรรเพ็ชโพธิญาณเห็นปานฉนี้ จะหาสัตรีใดได้ดุจพิมพาอันพร้อมกมลเจตนาช่วยบำรุงพระกฤษฎาภินิหารให้บันลุ พระสัพพัญ/*361ญุตญาณบมิพึงมี ผิว่าตถาคตจะไม่กระทำปัจจุปการสนองยโสธราเทวี ก็จะไม่มีผู้ใดเอาเปนภารธุระช่วยแทนคุณสงเคราะห์แก่พิมพา เมื่อพระพุทธบิดาได้ทรงเสาวนาการพระพุทธบรรหารดั่งนั้น จึ่งกราบทลูว่า ข้าแต่พระอนันตญาณมุนี สมัยนี้สมควรที่จะเสด็จพระพุทธลีลาศสู่ปราสาทแห่งพิมพา อันประกอบด้วยมหาอุปการคุณ จะได้ทรงกระทำปัจจุปการแก่มารดาเจ้าราหุลในครั้งนี้ สมเด็จพระบรมครูมีกตัญญูกตเวทีเปนกำลังบังเกิดในกมลสันดาน จึ่งเสด็จอุฏฐาการโดยพลันจากบวรบัญญัติอาศน์ ประทานบาตร์ทรงให้พุทธบิดา ทรงเสด็จบทจรตามไป แล้วไว้พระขีณาศพสงฆ์ ๒ หมื่นอยู่ยังพระราชนิเวศน์ ให้ตามเสด็จแต่พระอรรคสาวกทั้งสองเปนปัจฉาสมณ แล้วเสด็จพระพุทธดำเนิร ไปสู่ปราสาทแห่งพระพิมพาราชเทวี พลางมีพุทธฎีกาตรัสแก่สองอรรคสาวกว่า พระราหุลมารดานี้มีคุณแก่ตถาคตเปนอันมาก ผิว่านางจะจับบาทตถาคตลูบคลำสัมผัศ แลโสกาดูรพิลาปด้วยกำลังเสนหา ท่านทั้งสองก็อย่าได้ห้ามปรามตามอัธยาสัย จักพิไรรำพรรณ์ปริเทวนากว่าจะสิ้นโศรก ผิว่าห้ามนางก็จะม้วยมุดมรณาสัน มิได้ทันเปนสุพรรณภาชนทองรองรับสดับพระธรรมเทศนา ตถาคตยังประกอบด้วยหนี้แห่งพิมพาบมิได้เปลื้อง จะได้แทนทดใช้หนี้แก่พิมพาในกาลบัดนี้ หนึ่ง/*362ตถาคตก็มีราคโทษโมหปราศจากสันดาน เปนสมุจเฉทปะหานสิ้นสูญมูลราคอันเด็ดขาด มิอาจบังเกิดเจริญอีกสืบไปในเบื้องน่า ครุวนาดุจยอดตาลอันตัดขาดมิอาจวัฒนาการสืบไป จะได้หวั่นไหวด้วยราคาทิกิเลสบมิได้มีเปนแท้ เมื่อตรัสบอกแก่พระอรรคสาวกทั้งสองด้วยประการดั่งนี้แล้ว ก็เปล่งพระพุทธรังษีให้โอภาศ เพียงศรีภาณุมาศสักแสนดวงอันบังเกิดปรากฏ เหนือยอดไกรลาศบรรพตมหาหิมวันตคีรี อันว่าถ้องแถวพระรัศมีทั้ง ๖ ก็ไพโรจโชตนาการ ส่องสว่างเข้าไปณะภายในครรภศิริไสยาศน์แห่งพระยโสธราราชเทวี มีประมาณเท่าลำต้นตาลพุ่งเข้าไป โดยช่องแห่งสีหบัญชรทวารกาญจนปราสาทโอภาศไปทั่วมณเฑียรบริเวณทั้งสิ้น เพื่อจะให้บังเกิดประสาทโสมนัสแก่พระพิมพา ก็เสด็จพระพุทธลีลาดเข้าไปในห้องแห่งปราสาท ด้วยพุทธศิริวิลาศพ้นที่จะอุประมา ทรงสถิตย์บนรัตนบัลลังก์อาศนมณฑล ดุจทินกรอันสถิตย์เหนือยอดยุคุนธรสีขรินทร์ ส่วนอเนกนางสนมทั้งสิ้นเห็นพระสัพพัญญูเสด็จเข้ามาสู่พระมณเฑียรสฐาน ทรงนิสัชนาการเหนือรัตนมัญจาอาศน จึ่งเข้าไปทูลพระราชเทวีอันทรงพระโสกีหมองไหม้ด้วยหทัยทุกข์ ในที่ศิริครรภไสยาศน์ว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้พระปิ่นเกล้ากะษัตริย์พัศดาเสด็จมาสถิตย์บนรัตนบัลลังก์ดังแต่ก่อนกาล เมื่อพระพิมพาเทพีได้ทรงสดับสาร ก็ค่อยเคลื่อนคลาย/*363ระบายพระอัสสาสะประสาทอันร้อนผ่อนยาวออกได้ พระกายทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัตตามเสด็จแต่เดิมมา ตั้งแต่วันออกทรงบรรพชาจนตราบเท่าวันนี้ มีพระเกษเมาลีมิได้ตกแต่งจนยาวย้อยห้อยลงมาถึงระหว่างพระกรรณ มิได้ทรงประดับสรรพอาภรณ์ จึ่งอุฏฐาการพระกรจูงหัตถ์พระราหุลราชโอรส บทจรมาสถิตย์ยังครรภทวารจะทอดทัศนาการพระบรมราชสามี พระอสุชลวารีหลั่งไหลนองพระนัยนากว่าร้อยพันหยาด พอเหลือบเห็นองค์พระมุนีนารถน้ำพระอสุชลนัยไหลหลั่ง ดังกระแสสายสินธุนทีธาร บมิอาจทัศนาการโดยปรกติสุขได้ จึ่งตรัสพิไรรำพรรณภ้อต่อน้ำพระเนตร์ว่า อนิจจาน้ำตาเอ๋ยกะไรเลยชั่งไม่เวทนาไม่มีความเมตตาปรานี จะขอโอกาศพอเพ่งภักตร์พระราชสามีให้เต็มเนตร์ก็ไม่ใคร่จะได้ แกล้งไหลหลั่งพลั่งไปไม่หยุดยั้งกำบังเสียซึ่งทัศนวิสัยมิให้เชยชม พระอุดมรูปศิริวิลาศ แลเราให้โอกาศแก่ท่านสิ้นกาลช้านาน คณนาได้ถึง ๘ ปีเศษ ยังไม่ภอโสกาดูรเทวศหรือประการใด ที่ท่านผู้ก่อกรรมกระทำเวรแก่เราหรือไฉนจึ่งแกล้งหลั่งไหลไม่รู้ขาดสายวายวางฉนี้ เมื่อพระเสาวณีตรัสปริภาศอสุชลธาราดั่งนี้ ก็ค่อยดำรงพระสติอดกลั้นเสียซึ่งความโศรก เสด็จคลานออกมาโดยพลันจากครรภทวารสฐานที่ศิริไสยาศน์ พระกรกอดเอาข้อพระบาทซบพระเศียรลงถวายนมัสการ พลางทรงพิลาปกราบทูลสารว่า /*364โทษกระหม่อมฉันนี้มีมากเพราะเปนหญิงกาลกิณี พระลูกเจ้าจึ่งเสด็จหลีกหนีให้อาดูรด้วยเสนหา แต่กาลยังตรุณภาพพระองค์มิได้ตรัสบอกให้ทราบ แสร้งทรงสละข้าพระบาทไว้ไม่มีพระอาลัย ดุจก้อนเขฬะในปลายพระชิวหาอันถ่มออกจากพระโอฎฐ์มิได้โปรดปราน เสด็จบำราศร้างจากนิวาศนฐาน แต่ใกล้กาลอัฑฒรัตติกสมัยไปทรงบรรพชา เบื้องว่าข้าพระบาทปริจาริกานี้มีโทษแล้ว ซึ่งพระลูกแก้วราหุลกุมาร พึงประสูติ์จากพระครรภ์ในวันนั้น ยังบมิทันได้รู้ผิดชอบประการใด นั่นมีโทษสิ่งไรด้วยเล่า พระพานเกล้าจึ่งแกล้งทอดทิ้งไว้ให้ไร้ร้างพระบิตุรงค์ ประการหนึ่งซึ่งตัวข้าบาทบงกชนี้ เนมิต์ตกาจาริย์ผู้ชำนาญรอบรู้ดูลักขณทำนายไว้แต่ยังเยาวทาริกาว่า ยโสธราราชบุตรีมีบุญญาธิการอภินิหารใหญ่ยิ่ง สมควรเปนมิ่งมเหษีอดุลกะษัตริย์จักรพัตราธิราช แลคำทำนายนั้นก็เคลื่อนคลาดเพี้ยนผิด กลับแปรแปรวนพิปริตเปนม่าย ควรจะทำนายดั่งนี้จึ่งจะถูก อนึ่งซึ่งนางกีสาโคตมีสากยราชนารีประกอบสัมภาวนกถา สรรเสริญว่านางใดได้พระลูกเจ้าเปนพระราชสามีแลนารีผู้นั้นจะดับเสียซึ่งหทัยทุกข์เปนสุขเปนนิจรันตร์คำอันนั้นก็วิปลาศ ข้าพระบาทผู้ปริจาริกากลับได้แต่ทุกข์อาดูรเทวศบเว้นวาย เมื่อพระพิมพาเทวีบรรยายปริเทวนกถา โดยนัยพรรณามาฉนี้ แล้วก็กลิ้งเกลือกพระอุตมางคโมลีเหนือหลังพระบาทพระศาสดาโสกา/*365พิลาป ส่วนสมเด็จพระพุทธบิดาจึ่งกราบทูลแถลงคุณสมบัติแห่งนางกะษัตริย์ศรีสุนิสา อันแสนสุดเสนหาในพระสัพพัญญูว่า ข้าแต่พระบรมครูแห่งนิกรสัตว์โลก ธิดาแห่งข้าพระพุทธเจ้าจำเดิมแต่กาลวิโยคพระศาสดาเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม จะนั่งนอนเดินยืนอยู่ในที่ใดๆ ก็ไม่มีอารมณ์เปนสุข มีแต่ทุกข์โศรกเศร้าทุกเพลาเช้าเย็นแลราตรีมิได้ขาด ยามเมื่อเข้าในห้องศิริไสยาศน์เห็นเสวตรฉัตร์อันกางกั้นรัตนบัลลังก์ ก็ตั้งแต่ร้องร่ำกำสรดถึงพระพุทธองค์ เมื่อได้สดับข่าวว่าทรงนุ่มห่มผ้ากาสาวพัตร ก็ปฏิบัตินุ่งห่มผ้าย้อมฝาดบ้าง ได้ยินข่าวว่าเสวยพระกระยาหารประมาณแต่เมล็ดเดียวก็บริโภคบ้างเหมือนอย่างพระองค์ เมื่อได้ทราบว่าทรงพระบรรทมเหนือพื้นปฐพีดล ก็ประพฤติตนตามเสด็จไสยาศน์ยังพื้นแผ่นดินดั่งนั้น เมื่อแจ้งว่าทรงเว้นจากสุคนธวิเลปนมาลา ก็มิได้ลูบไล้กายาด้วยจุณฑสุคนธ์มิได้ประดับตนทัดทรงบุบผาชาติ เมื่อขัตติยปยุรญาติส่งข่าวสารมาว่า จะรับไปบำรุงเลี้ยงรักษาปฏิบัติ ก็มิได้เล็งแลดูหมู่กะษัตริย์สากยราชปยุรวงศ์องค์ใด ตั้งใจสวามิภักดิ์มีสัตย์ซื่อเสนหา โสกาดูรเฉภาะพระองค์ดำรงหฤทัยสุจริต จะได้คิดแปรปรวนไปแต่สิ่งใดสิ่งหนึ่งบมิได้มีเปนแท้ แลธิดาแห่งข้าพระพุทธเจ้ากอบด้วยคุณอดุลย์ประเสริฐเลิศกว่าอเนกนิกรกัญญา ดั่งพรรณามาฉนี้ เมื่อพระชินสีห์ได้ทรงเสาวนาการ จึ่งมี/*366พุทธปริหารดำรัสว่า ดูกรบรมบพิตร์ ซึ่งยโสธราเทวีมีจิตร์สนิทเสนหาสวามิภักดิ์ ในตถาคตกาลบัดนี้บมิสู้อัศจรรย์ในอดีตกาลก่อนบังเกิดในกำเนิดแห่งสัตว์ดิรัจฉานนั้น ก็มิได้ยินดีในถ้อยคำแห่งพระยาพาราณสีอันมีอิศริยยศใหญ่ยิ่ง มาวิงวอนประโลมเล้าก็มิได้ใจใส่โสมนัศปฏิพัทธแปรปรวน ตั้งแต่จิตร์สุจริตเสนหาในตถาคตมั่นคง บมิได้กัมปนาท ประหนึ่งสิเนรุราชบรรพตปรากฎในสากลโลกธาตุ ประสาทชีวิตร์เปนทานแก่ตถาคตเปนมหัศจรรย์ยิ่งอันใหญ่หลวง ชนทั้งปวงจึงทูลอาราธนาให้ดำรัสพระธรรมเทศนาในอดีตภพ พระบรมนราศภก็เผยพระโอฎฐ์โปรดประทาน พระธรรมเทศนาจันทกินรชาฎกโดยพิศดาร ประหารเสียซึ่งโสกาดูรเทวศแห่งพระพิมพาราชเทวี ให้รำงับด้วยสิโตทกวารีคือมธุรธรรมกถา ส่วนพระยโสธราราชกัญญาทัศนาการพระภักตร์มณฑล แห่งพระทศพลพลางสดับอำมฤตย์รศสธรรม นิรันดรไพรเราะดุจกระแสสายสินธุคงคาอันหลั่งไหลมามิรู้ขาด ยังประสาทปีติให้บังเกิดในพระกมลสันดาน ด้วยจินตนาการว่าอาตมได้ประสาทชีวิตร์ให้คืนคง แก่องค์พระสุคตแต่อดีตภพก็รำงับเสียซึ่งโศรกให้สงบด้วยพระปีติปราโมช ทำลายเสียซึ่งกองกิเลสโทษทั้ง ๓ คือสักกายทิฎฐิ และวิจิกิจฉาสีลัพภัตตปรามาษ พินาศอันตรธานประดิษฐานอยู่ในพระโสดาปัตติผล เปนพระเสกขบุคคลในพระพุทธศาสนา/*367ธรรมาภิสมัยก็บังเกิดมีแก่ ๘ หมื่น ๔ พันบรรพสัท ซึ่งได้สดับรับรศพระสัทธรรมเทศนา ในที่มหาสันนิบาตสมาคม ครั้งนั้นสมเด็จพระสรรเพ็ชภควันตมุนีนาถก็เสด็จพระพุทธลีลาศคืนสู่พระนิโครธารามวิหาร.
พิมพาพิลาปปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๘ จบ.
สักยบรรพชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๙
ครั้นกาลวันเปนคำรบ ๔ สมเด็จพระชินสีห์เสด็จไปรับบิณฑบาต ในนิวาศนถานแห่งพระนนท์ราชกุมารผู้เปนพระพุทธอนุชา อันกระทำการวิวาหมงคลคฤหปเวสนาภิเสก ครั้นเสร็จแห่งภัตตกิจแล้ว จึ่งประทานบาตรส่งให้นนท์ราชกุมาร แล้วจึ่งมีพุทธบรรหารตรัสมงคลกถาเสร็จเสด็จอุฏฐาการจากอาศนลีลาศลงจากนิเวศน์ มิได้ทรงรับเอาบาตรจากหัตถ์พระนนท์ ๆ เกรงพระพุทธอัธยาศรัย ด้วยพระทัยเคารพในพระสัพพัญญู จะทูลเตือนว่าพระองค์จงรับบาตรก็บ่มิอาจกราบทูลได้ ต้องถือบาตรตามเสด็จไปพลางดำริห์ว่า “ไปถึงอัฒจันท์ซึ่งจะลงจากคฤหถาน พระศาสดาจาริย์ก็จะทรงรับเอาบาตรในที่นั้น” ครั้นไปถึงอัฒจันท์ก็มิได้ทรงรับเอาบาตร พระนนท์ก็ดำริห์สืบไปว่า “ลงถึงเชิงอัฒจันท์มิฉนั้นไปถึงน่าพระลานก็จะทรงรับเอาบาตร” ครั้นไปถึงที่ทั้งสองแห่ง/*368ก็มิได้ทรงรับดุจจินตนาการ แลนนท์ราชกุมารก็ต้องจำใจถือบาตรตามเสด็จไป แต่ในพระทัยนั้นคิดจะกลับก็มิอาจจะทูลเตือนส่งถวายบาตรได้ ก็ดำริห์ไปตามระยะมรรคาว่า ถึงที่นั้นๆ พระศาสดาจะรับเอาบาตร
ในขณะนั้นนางปริจาริกาทั้งหลาย จึ่งไปทูลนางชนะปทะกัลยาณี ซึ่งเปนเทพีคู่อภิเศกแห่งพระนนท์ว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้พระชินสีห์พาเอาพระภัศดาไปด้วยแล้ว พระแม่จะกระทำเปนประการใด นางชนะปทะกัลยาณีได้ทรงทราบก็ตกพระทัย ทรงพระกรรแสงสยายพระเกษาเปนสองภาคแล่นติดตามมาโดยเร็ว แล้วร้องกราบทูลว่า “ข้าแต่พระลูกเจ้าพระองค์จงเสด็จมาโดยด่วน” เมื่อพระนนท์ได้สดับเสียงแห่งนางประดุจสำเนียงนั้นเข้าไปขวางอยู่ในดวงหฤทัย คิดจะใคร่กลับก็กลับไม่ได้ด้วยเกรงพระบรมครู พระบรมครูก็มิได้ทรงรับเอาบาตร พาพระนนท์ไปถึงนิโครธารามมหาวิหารแล้วตรัสว่า “ดูกรนนท์ท่านจงบรรพชาเถิด” พระนนท์ก็มิอาจจะทูลขัดพระพุทธฎีกา จะไม่บรรพชาด้วยพุทธเคารพอันยิ่ง ต้องรับพระพุทธฎีกาว่าจะบวช ก็โปรดประทานอุปสมบทบวชพระนนท์ในวันเปนคำรบ ๔ อันเสด็จมาถึงกรุงกะบิลพัสดุ์นั้น ครั้นถึงวันเปนคำรบ ๗ พระพิมพาราชเทวี จึ่งประดับพระองค์พระราหุลราชกุมาร ให้ทรงเครื่องปิลันธนาการ แล้วส่งไปสู่สำนักนิ์พระผู้ทรงพระภาค อันเสด็จเข้ามา/*369รับบิณฑบาตในพระราชวัง ตรัสสั่งว่าพ่อจงไปดูพระสมณอันมีพระฉวีวรรณดุจสีทอง พระศิริรูปงามดุจท้าวมหาพรหม แวดล้อมด้วยพระสมณสองหมื่นเปนบริวาร แลพระศาสดาจาริย์พระองค์นั้น คือพระบิตุเรศของเจ้า พระองค์มีสุวรรณนิธีเปนอันมาก ตั้งแต่เสด็จออกจากพระนครไปทรงบรรพชา แม่มิได้ทัสนาการเห็นขุมทองอันตรธานทั่วไปทั้งสิ้น พ่อจงไปทูลขอขุมทอง อันเปนของพระราชทรัพย์สำหรับบุญแห่งพระบิดา จงทูลว่า “ถ้าข้าพระองค์ได้ราชาภิเศกเสวยมไหสวริยสมบัติ จะได้เปนบรมจักรพัตราธีราช ข้าพระบาทมีประโยชน์ด้วยทรัพย์ สำหรับขัตติยสกูลวงศ ธรรมดาว่าสมบัติของพระบิตุรง ก็คงเปนของๆโอรสตามบุราณประเพณีสืบมา จงทรงพระกรุณาโปรดประทานสุวรรณนิธีแก่ข้าพระพุทธเจ้า” พระโอรสรับรับสั่งแล้วก็ไปเฝ้าพระศาสดาจาริย์ ถวายวันทนาการพลางดูพระสัพพัญญูแล้วก็บังเกิดความรักในพระบิดา ทรงพระปราโมชโสมนัศตรัสชมว่า สมณฉายานี้เปนที่สถาพรสุขสำราญอย่างยิ่ง แล้วก็ตรัสสิ่งอื่นๆ ต่อไปยังมิได้ทูลขอสุวรรณนิธี ครั้นพระชินสีห์ทรงทำภัตตกิจแล้ว ก็ดำรัสภัตตานุโมทนาแล้ว เสด็จอุฏ์ฐาการกลับ ไปสู่พระวิหารนิโครธาราม พระราหุลก็แล่นติดตามไปทูลขอขุมทอง อันเปนของทายัชชสมบัติ พระสุคตก็มิให้พระ/*370โอรสนิวัตนาการ พาพระราชกุมารไปสู่พระอาวาศ ชนปริสัททั้งหลายก็มิอาจทูลห้ามให้กลับได้ ครั้นเสด็จไปถึงพระวิหาร จึงทรงพระพุทธจินตนาการว่า ราหุลราชโอรสปราถนาทายัชทรัพย์อันเปนของบิดา ตถาคตจะให้ซึ่งขุมทอง ก็เปนของอันจะเวียนไปในกระแสสังสารวัฏ ผิฉนั้นควรตถาคตจะให้ซึ่งสัต์ตพิธอริยทรัยพ์ อันได้ในมหาโพธิมูล จะกระทำกุมารให้เปนเจ้าของโลกุตรทายัชชสืบสกูล ในพระพุทธวงศประเพณี จึงตรัสเรียกพระธรรมเสนาบดีแล้วดำรัสสั่งว่า “ท่านจงให้บรรพชาแก่ราหุล” พระสาริบุตรับพุทธโองการแล้ว ก็ให้บรรพชาแก่พระราหุลในสมัยนั้น ครั้นสมเด็จพระอัยกาได้ทราบก็ทรงโทมนัศ เสวยอธิมัต์ตทุกข์เปนกำลัง บมิอาจยับยั้งอดกลั้นมหันตะอาดูรทเวศได้ ก็เสด็จออกไปกราบทูลขอพระพุทธานุญาตว่า จำเดิมแต่นี้จะขอรับประทานโอกาศไว้ว่า กุลบุตร์ผู้ใดจะบวชในพระพุทธศาสนา แม้ว่าบิดามารดายังไม่ยินยอมพร้อมใจ อนุญาตให้บรรพชาอุปสมบท ก็จงทรงงดอย่าเพ่อกระทำอุปสมบทกรรมกุลบุตร์ผู้นั้นก่อน ก็ทรงโปรดประทานพรแก่พระพุทธบิดา แล้วถวายพระพรลาพาพระนนท์และพระราหุล แลพระสงฆ์บรรพสัท เสด็จนิวัตนาการสู่กรุงราชคฤหมหานคร ทรงสถิตย์ยังสิสปาวัน คือป่าไม้กทุ่มเลือด.
ในกาลนั้น อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีมาสู่เมืองราชคฤห/*371ด้วยธุระอันใดอันหนึ่ง ได้ถวายทานแก่พุทธปมุขสงฆ์แลได้สดับรับรศพระธรรมเทศนาบันลุแก่พระโสดาปัตติผล แล้วกราบทูลนิมนต์ให้เสด็จไปสู่เมืองสาวัดถี แล้วคฤหบดีนั้น รีบกลับไปก่อนถาปนาการพระเชตวันมหาวิหารไว้ถวายแล้วเสร็จ จึงสมเด็จพระบรมครู ก็เสด็จไปสู่เมืองสาวัดถี ทรงสถิตย์ในพระเชตวันมหาวิหารนั้น ฝ่ายพระนนท์เถรมีจิตรกระสัลเปนทุกข์ มิได้ยินดีในบรรพชาจะลาบรรพชิตเพศ จึงบอกเหตุนั้นแก่พระสงฆ์ทั้งปวง ทราบถึงพระบรมครู จึงดำรัสให้หา มีพระพุทธฎีกาตรัสถาม พระนนท์ก็กราบทูลตามความสัตย์ว่า มีจิตรกำหนัดคำนึงถึงนางชนปทกัลยาณี ลำดับนั้นพระชินสีห์จึงทรงจูงกรพระนนท์องค์อนุชา สำแดงพุทธอิทธานุภาพ พาขึ้นไปสู่ดาวดึงษ์เทวโลก แลบันดาลให้พระนนท์เห็นแม่วานรตัวหนึ่ง อันมีหูแลจมูกแลหางอันขาดนั่งอยู่บนตอไม้ในที่นาอันเพลิงไหม้ ในตำบลหนึ่งในระหว่างหนทาง แล้วขึ้นไปถึงเทวโลกสำแดงให้เห็นนางเทพอับศรกัญญา ๕๐๐ อันมีเท้าแดงดุจเท้าแห่งนกพิลาบ บทจรขึ้นเฝ้าท้าวสหัสสนัยจึงตรัสถามพระนนท์ว่า “ท่านสำคัญดังฤๅว่า นางฟ้าทั้งหลายนี้กับนางชนปทกัลยาณีใครจะงามกว่ากัน” ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นางชนปทกัลยาณีนั้น ดูเหมือนแม่วานรอันมีหูแลจมูกแลหางอันขาด ซึ่งนั่งอยู่ที่ตอไม้ที่กลางทาง จะเอามาเปรียบ/*372เทียบกับโฉมนางฟ้าทั้ง ๕๐๐ นี้สักเสี้ยวส่วนก็บมิได้” จึงตรัสว่า “ผิว่าท่านยินดีรักใคร่ในนางฟ้าทั้งหลายนี้ ตถาคตจะเปนธุระช่วยแก้ไขให้ได้นางฟ้า สำเร็จความปราถนาแห่งท่าน” ข้าแต่พระศาสดาจาริย์ ถ้าพระองค์ช่วยแก้ไขให้ข้าพระพุทธเจ้า ได้นางฟ้าสมความปราถนาแล้ว ข้าพระองค์ก็จะยินดีอยู่ในศาสนพรหมจรรย์ ไม่รัญจวนจิตร์คิดที่จะศึกจากพระศาสนา ลำดับนั้นพระศาสดาก็พาพระนนท์อันตรธานจากเทวโลก มาปรากฎในพระเชตพน ครั้งนั้นพระสงฆ์ทั้งหลาย ก็ทราบเหตุนั้นทั่วกันสิ้น แลพระภิกษุแต่บันดาที่เปนเพื่อนกับพระนนท์ ก็ชวนกันเจรจาเยาะเย้ยว่า พระนนท์นี้ประพฤติพรหมจรรย์เปนเหตุจะใคร่ได้นางฟ้า พระศาสดาจะช่วยสงเคราะห์ให้ได้ มิได้ตั้งใจบำเพ็ญสมณธรรมด้วยศรัทธาโดยแท้ แลพระนนท์ได้สดับคำดังนั้นก็คิดลอายจึงออกจากคณสงฆ์ไปอยู่แต่องค์เดียว อุสาหเจริญพระสมาธิกรรมฐานมิได้ประมาท ไม่ช้าก็ได้สำเร็จแก่พระอรหัตผล ลำดับนั้นเทพยดาองค์หนึ่งจึงลงมาสู่สำนักนิ์พระทศพลณพระเชตุพนในสมัยราตรีเปล่งรัศมีสว่าง แล้วเข้าไปถวายนมัศการกราบทูลพระทศพลว่า “บัดนี้พระนนท์พุทธอนุชาอันเปนโอรสแห่งพระมาตุจฉานั้น มีสันดานสิ้นสูญจากอาสวกิเลสแล้ว แลพระสัพพัญญูก็ทรงทราบด้วยพระญาณ สมเหมือนคำอันเทพยดามากราบทูลนั้น ครั้นบุพพัณหสมัยล่วงไปแห่ง/*373ราตรี พระนนท์จึงเข้ามาเฝ้าพระชินสีห์ ถวายนมัสการแล้วจึงกราบทูลว่า กิจอันใดที่พระพุทธองค์ทรงพระมหากรุณา รับจะช่วยสงเคราะห์ให้ได้นางฟ้านั้น แลกิจอันนั้นข้าพระองค์ก็เปลื้องปลด สำเร็จมโนรถความปราถนาประสงค์แล้ว จึงมีพุทธฎีกาตรัสว่า ตถาคตก็ทราบด้วย เจโตปริยญาณว่า ท่านกระทำให้แจ้งซึ่งวิมุติธรรม สมดังคำเทพยดาอันมาบอกแก่ตถาคต แล้วก็เปล่งพระพุทธอุทานโดยสารพระคาถาในเวลานั้นว่า ยัสส ติณ์โณ กามปังโก เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า อันว่าเปือกตมกล่าวแล้วคือกามคุณ บุคคลใดข้ามเสียได้แลย่ำยีทำลายเสียซึ่งหนามคือกองกิเลสกามคุณนั้น แลบุคคลผู้นั้นก็มิได้กระทำมโนอาวรหวั่นไหวในสุขแลทุกข์ทั้งปวง อยู่มากาลวันหนึ่ง พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายจึงถามพระนนท์ว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านกล่าวว่าอาตมมีจิตรกระสัลยเปนทุกข์ บัดนี้เปนดังฤๅ” พระนนท์จึงบอกว่า ดูก่อนอาวุโส บัดนี้จิตรอาตมมิได้อาลัยคิหิภาพแล้ว” พระสงฆ์ทั้งปวงจึ่งกล่าวติเตียนว่า “พระนนท์นี้เจรจาไม่จริง ในวันก่อนกล่าวอย่างหนึ่ง บัดนี้กล่าวอย่างหนึ่ง” จึ่งนำเอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระสัพพัญญู จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรสงฆ์ทั้งปวง ในวันก่อนๆ นั้น อัตตภาพแห่งนนท์ภิกษุ ดุจเรือนอันมุงหลังคาบมิดี กาลบัดนี้อัตตภาพแห่งนนท์ภิกษุ ดุจเรือนอันมุงหลังคาดีแล้ว /*374จำเดิมแต่ภิกษุนนท์ได้เห็นนางฟ้า ก็พยายามเพื่อจะให้ถึงซึ่งที่สุดแห่งบรรพชิตกิจ บัดนี้ก็บันลุแล้ว ๆ ก็ตรัสเทศนาด้วยคาถาว่า ยถา อคารํ ทุจฉันนํ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ธรรมดาคฤหถานอันมุงบมิดี อันว่าวัสโสทกก็ตกรั่วลงได้ แลมีครุวนาฉันใด เหมือนด้วยจิตรอันบุคคลมิได้เจริญพระสมาธิภาวนา อันว่าราคาทิกิเลสก็เข้าย่ำยีบีทาได้ มีอุปไมยดังนั้น หนึ่งธรรมดาว่า คฤหถานอันมุงหลังคาเปนอันดี อันว่าวัสโสทกบมิอาจตกรั่วลงได้ ฉันใดก็ดี เหมือนด้วยบุคคลที่ได้เจริญซึ่งสมาธิภาวนา อันว่าราคาทิกิเลสทั้งหลายก็บมิอาจย่ำยีบีทาได้ มีอุปมัยดังนั้น เมื่อจบพระธรรมเทศนาลง พระภิกษุทั้งหลายก็บันลุพระอริยมรรคผลต่างๆ มีพระโสดาปัตติผลเปนต้น.
ในลำดับนั้น พระทศพลก็เสด็จจาริกไปสู่มหาชนบท ทรงสถิตย์อาศรัยอยู่ในอนุปิยอัมพวัน ใกล้บ้านอนุปิยมลานิคม. แท้จริงแต่กาลก่อนเมื่อวันพราหมณ์ทั้ง ๘ ทำนายพระลักษณพระสัพพัญญูนั้น บันดาพระประยุรญาติสักยราชตระกูลทั้งหลายได้ปัฏิญาณไว้ว่า จะถวายราชบุตรองค์ละองค์เปนบริวาร ก็ได้ออกบรรพชาตามเสด็จโดยมาก แต่กะษัตริย์สักยราช ๖ พระองค์ คือพระภัทธิย ๑ พระอนุรุทธ์ ๑ พระอานนท์ ๑ พระภัคคุ ๑ พระกิมิล ๑ พระเทวทัตต์ ๑ มิได้ออกบรรพชา แลกะษัตริย์ทั้งหลาย/*375จึ่งชวนกันกล่าวว่า “เราให้บุตรออกบวชตามเสด็จพระศาสดาเปนอันมาก แล ๖ กะษัตริย์นี้ มิใช่ญาติหรือจึงไม่ออกบรรพชา ลำดับนั้นพระมหานามสักยราชผู้เปนโอรสพระราชาอมิโตทนซึ่งเปนพระเจ้าอาแห่งพระบรมครู จึงไปสู่สำนักนิ์พระอนุรุทธราชอนุชา จึ่งปฤกษาว่า ในสกูลแห่งเรายังไม่มีใครออกบวช แลพ่อจักบวชหรือ ๆ พี่จักบวชเปนประการใด พระอนุรุทธก็นิ่งอยู่ แท้จริงพระอนุรุทธนี้เปนกะษัตริย์สุขุมาลชาติ แลคำซึ่งว่าไม่มีนั้น มิได้เคยได้ฟังมาแต่ก่อน เหตุบริบูรณ์ด้วยโภคสมบัติทุกประการ วันหนึ่งกะษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์นี้ชวนกันไปเล่นตีคลีพนันกัน ด้วยขนมของเสวย วันนั้นพระอนุรุทธถึงซึ่งปราชัยจึ่งใช้ปริจารบุรุษให้เข้าไปทูลขอขนมพระมารดา จะมาเสียค่าที่พนันกันนั้น แลพระมารดาก็จัดแจงขนมใส่ในสุพรรณภาชนส่งให้ไป กะษัตริย์ทั้งหกพระองค์ก็ชวนกันเสวย แล้วก็เล่นตีคลีพนันกันอีก พระอนุรุทธ์ก็เฝ้าแต่แพ้ทุกครั้ง จึ่งส่งบุรุษคนใช้ไปขอขนมพระมารดามาถึง ๓ ครั้ง แล้วแลครั้งเปนคำรบ ๔ พระมารดาบอกว่าขนมไม่มีแล้ว คนใช้ก็กลับไปกราบทูล ก็สำคัญพระทัยว่า ซึ่งว่าไม่มีนั้นเปนชื่อขนมอย่างหนึ่ง เหตุไม่เคยได้ทรงฟัง คำว่าไม่มีมาแต่กาลก่อน จึงใช้ให้บุรุษนั้นให้กลับไปนำเอาขนมไม่มีนั้นมา พระมารดาได้ทราบ/*376จึ่งตรัสว่า โอรสข้าไม่เคยได้ฟังซึ่งคำว่าไม่มีควรจะให้รู้จักในกาลบัดนี้ จึ่งจัดสุพรรณภาชนะเปล่าเอาถาดทองหนึ่งปิดลงแล้วก็ส่งไป ฝ่ายเทพยดาผู้รักษาพระนครจึ่งดำริห์ว่า พระอนุรุทธสักยราชกุมารนี้กาลเมื่อเปนอันนภารบุรุษในบุเรภพ ได้ถวายภัตตาหารอันตนจะบริโภคแก่พระอปริฏฐปัจเจกโพธิ ได้กระทำปนิธานว่า คำว่าไม่มีนั้นอย่าพึงได้สดับกับที่เกิดแห่งอาหารนั้นก็พึงอย่าได้ภบพานว่า โภชนาหารเกิดในที่นั้นเปนอันขาด ผิวได้เห็นสุพรรณภาชนะอันเปล่าบัดนี้อาตมาก็ไม่ไปสู่ที่เทวสมาคมได้ สีสะแห่งอาตมาก็จะทำลายออกเปน ๗ ภาค จึ่งนฤมิตรขนมทิพย์ให้เต็มในสุพรรณภาชน ครั้นไปถึงที่คุลมณฑล พระอนุรุทธเปิดขึ้นซึ่งถาดทองอันปิด แลกลิ่นทิพย์บุวาหารก็หอมกระหลบแผ่ไปทั่วพระนครทั้งสิ้น ก็ทรงหยิบก้อนขนมวางลงเหนือพระชิวหา อันว่าโอชารสก็ทรานทั่วไปตามแถวเส้นทั้ง ๗๐๐๐ อันสำหรับรับรศอาหาร จึ่งทรงพระจินตนาการว่า จำเดิมแต่นี้ไปอาตมะไม่บริโภคขนมอื่นเลย จะเสวยแต่ขนมไม่มีนี้เปนนิจกาล ครั้นกลับมาสู่นิวาศนถานจึ่งทูลถามพระมารดาว่า “รักข้าพเจ้าหรือ ๆ ไม่รักเปนประการใด” พระชนนีก็ตรัสว่า “ไฉนพ่อจึงเจรจาเช่นนี้ แม่รักเจ้าเสมือนนัยเนตรแลดวงหฤทัย” จึ่งทูลว่า “เปนไฉนช้านานสิ้นกาลถึงเท่านี้ พระมารดาจึ่งไม่/*377กระทำขนมไม่มีให้ข้าบริโภคเล่า” พระชนนีจึ่งถามบุรุษคนใช้ว่า “สิ่งอันใดมีในสุพรรณภาชน” ข้าแต่พระแม่เจ้า ขนมมีเต็มบริบูรณในเครื่องสิ้น ขนมเช่นนี้ไม่เคยได้ยินได้เห็นมาแต่ก่อน นางก็ทราบว่าพระโอรสมีบุญญาภินิหาร ชรอยเทพยดานิมิตรขนมทิพย์ใส่ลงเต็มในเครื่องนั้นเปนมั่นคง จำเดิมแต่นั้นมาถ้าพระโอรสปราถนาจะเสวยขนมขณะใด พระมารดาก็จัดสุพรรณภาชนเปล่าปิดฝาไปให้ดุจนั้น แลพระอนุรุทธสถิตย์อยู่ในฆราวาศสิ้นกาลตราบใด เทพยดาก็นิมิตรขนมทิพย์ให้เสวยไปจนสิ้นกาลตราบนั้น แลพระองค์มิได้รู้ซึ่งกิจการใดๆ ดังฤๅจะรู้ว่าบรรพชาเปนประการใดเล่า จึงทูลถามพระมหานามเชฏฐาธิราชว่า ฎสิ่งดังฤๅเรียกว่าบรรพชาฎ พระเชษฐาจึ่งบอกว่าบรรพชานั้น คือปลงเกษาแลหนวด นุ่มห่มผ้ากาสาวพัตร มิได้ไสยยาบนมหามัญจอาศน แลเที่ยวบิณฑบาตเลี้ยงชีวิตรโดยสมณกิจดังนี้ ข้าแต่พระพี่ยา ข้าพเจ้าเปนสุขุมาลชาติบมิอาจจะบรรพชาได้ ดูก่อนอนุชา ถ้าฉนั้นพ่อจงศึกษาเรียนรู้ซึ่งการงาน จึ่งจะประดิสฐานอยู่ในฆราวาศได้ แลในพวกเราซึ่งจะไม่บวชสักคนหนึ่งนั้นดูมิบังควร ข้าแต่พระเชฏฐาที่ว่าการงานนั้นเปนดังฤๅ แท้จริงธรรมดาว่ากุลบุตรเมื่อมิได้รู้ซึ่งที่เกิดแห่งภัตตาหารดังฤๅ จะรู้ซึ่งการงานทั้งปวงเล่า ครั้นอยู่มา/*378กาลวันหนึ่ง กะษัตริย์ทั้ง ๓ พระองค์ตรัสสนทนาแก่กันว่า โภชนาหารนั้นเกิดในที่ใด ฝ่ายพระกิมิลจึงตรัสว่าเกิดในฉาง แลพระภัททิยจึงตรัสว่าเกิดในหม้อ พระอนุรุทธจึ่งกล่าวว่า ท่านทั้งสองไม่รู้ อันว่าภัตตาหารนี้เกิดขึ้นในชามอันตั้งอยู่บนสุพรรณภาชนที่เราเสวยนี้ ดังจะรู้มาวันหนึ่งพระกิมิลไปเห็นชนทั้งหลาย ขนข้าวเปลือกออกจากฉางจึ่งเข้าพระทัยว่าโภชนบังเกิดในฉาง แลพระภัททิยวันหนึ่งไปเห็นพ่อครัวคดข้าวออกจากหม้อ จึ่งเข้าพระทัยว่าโภชนบังเกิดขึ้นในหม้อ แลพระอนุรุทธนั้นไม่เคยเห็นชนสีเข้าตำข้าวเปลือกแลคดเข้าออกจากหม้อเลย เคยเห็นแต่โภชนอันใส่ในชามเสวยเท่านั้น ก็สำคัญว่าโภชนบังเกิดขึ้นในชามนั้นเอง ครั้นภายหลังถามชนทั้งปวง จึ่งทราบว่าแต่เดิมต้องทำไร่นาไถหว่านก่อน แลต้องกระทำทุกๆ ปีจึ่งได้อาหารบริโภค จึ่งตรัสว่าการงานในฆราวาศเมื่อไรจะรู้หมดสิ้น ตัวเรายิ่งมีความขวนขวายอันน้อยอยู่ฉนี้ ดังฤๅจะอยู่บริโภคสมบัติในฆราวาศได้ จึ่งกล่าวแก่พระมหานามว่า พระองค์ตรัสว่างานการในคฤหัฐนี้มากไม่รู้มีที่สุด ผิฉนั้นพระองค์จงอยู่ในฆราวาศเถิด ข้าพเจ้าไม่มีประโยชน์ด้วยสมบัติทั้งปวงแล้ว จึ่งเข้าไปสู่สำนักนิ์พระมารดา แล้วทูลว่าจงทรงพระอนุญาตข้าพเจ้าจะออกบรรพชา พระมารดาตรัสห้ามถึงสามครั้งก็มิฟัง จึ่งตรัสอนุญาตว่า พระภัททิยราชกุมาร อันเปนโอรส/*379นางกาฬีโคธาสักยวงศ์ ซึ่งเปนเพื่อนเล่นกับพ่อจะออกบรรพชา พ่อจะบรรพชาด้วยก็ตามเถิด พระอนุรุทธก็ไปชวนพระภัททิยให้ออกบวชด้วยกัน แต่วิงวอนอยู่ถึง ๗ วันจึ่งยอมปฏิญาว่าจะบวชด้วย ในกาลนั้นกะษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์คือพระภัททิย ๑ พระอนุรุทธ ๑ พระอานนท์ ๑ พระภัคคุ ๑ พระกิมิล ๑ พระเทวทัตต ๑ ก็พร้อมใจกันจะออกบรรพชา ชวนอุบาลีกับปกอมาตย์ช่างกัลบกเปน ๗ ด้วยกัน บริโภคมหันตสมบัติ ดุจเทพยดาอันเสวยซึ่งทิพยสมบัติสิ้นกาล ๗ วันแล้ว ก็แวดล้อมด้วยจตุรงค์โยธาหาร ออกจากกรุงกบิลพัสดุ์ เหมือนดุจกาลเสด็จไปประภาษพระราชอุทยาน ครั้นไปถึงที่สุดแดนพระนครจะล่วงเข้าปรวิสัยสิมาแล้ว ก็ให้จตุรงค์โยธาทั้งหลายกลับคืนยังราชธานี แต่กะษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์นั้น จะเสด็จไปสู่แว่นแคว้นแห่งมลราษฐ จึ่งเปลื้องอาภรณประดับพระองค์ส่งให้อุบาลีกัปปกอมาตย์ กระทำเปนห่อเข้าแล้วก็ตรัสสั่งว่า “ดูก่อนอุบาลี ท่านจงนำเอาอาภรณ์นี้กลับไปพระนครเถิด สิ่งของเท่านี้ก็ภอเลี้ยงชีพท่านแล้ว” แลอุบาลีกัปปกอมาตย์ ก็ซบสีสะลงแทบบาทมูลแห่ง ๖ กะษัตริย์แล้ว ก็พิลาปร่ำรักบมิอาจนิราศร้างมาได้ แต่จนใจด้วยไม่อาจขัดพระราชอาญา ก็รับเอาห่ออาภรณ ถวายบังคมลากลับมาตามทาง พลางตำริห์ว่า อันกะษัตริย์สักยราชทั้งหลายย่อมร้ายกาจ เบื้องว่าเห็นอาตม/*380นำเอาห่อเครื่องประดับกลับไป ก็จะสำคัญพระทัยว่า อุบาลีนี้ทำร้ายแก่พระราชกุมารแล้ว นำเอาเครื่องปิลันธนาการนั้นมา ก็จะลงพระราชอาญาแก่อาตมให้ถึงชีวิตันตราย ประการหนึ่งสักยราชกุมารทั้งหลายนี้ ยังละเสียได้ซึ่งอุฬารสมบัติกับทั้งขัติยาภรณ อันหาค่ามิได้ปราศจากอาลัย ดุจก้อนเขลสละออกบรรพชาแลตัวอาตมานี้มีสมบัติสักเท่าไร จึ่งไม่เสียสละออกบวชได้เล่า เมื่อดำริห์ดังนี้แล้ว ก็แก้ห่อเครื่องประดับออกเอาอาภรณทั้งนั้นขึ้นแขวนไว้กับกิ่งไม้ แล้วออกวาจาว่าผู้ใดมีประโยชน์ปราถนา ก็จงถือเอาตามประสงค์เราปลงอนุญาตให้แล้ว” ก็กลับไปสู่สำนักนิ์ที่ ๖ กะษัตริย์ ๆ จึ่งตรัสถามก็ทูลความตามดำริห์นั้น แล้วภากันไปสู่สำนักนิ์พระสัพพัญญู อันสถิตย์อยู่ณอนุปิยอัมพวัน ในแดนแห่งมลรัฏฐชนบท ถวายอภิวาทน์ประนตแล้วก็กราบทูลว่า ข้าแต่พระภควันตมุนี ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้นามชื่อสักยราชวงศ์ ย่อมดำรงอยู่ด้วยขัติยมานอันกล้าแลอุบาลีกับปกนี้ ก็เปนบริจาริกใช้สอยมาช้านาน จงทรงพระมหากรุณาโปรดประทานบรรพชาก่อนข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวง ด้วยเปนผู้ใหญ่จะได้ไหว้นบ เคารพนับถือกระทำการสักการบูชา ข่มขี่เสียซึ่งขัติยมานในชาติให้ปราศจากสันดาน พระบรมครูก็โปรดประทานอุปสมบท แก่อุบาลีกับปกนั้นก่อน แล้วจึ่งให้อุปสมบทแก่ ๖ กะษัตริย์ในภายหลัง แลพระผู้เปน/*381เจ้าภัททิยะนั้น ก็สำเร็จแก่ไตรวิชชาภายในวัสสานั้น พระอนุรุทธนั้นบันลุแก่ทิพยจักษุญาณแล้ว ภายหลังได้ฟังพระธรรมเทศนามหาปุริสวิตักกสูตร ก็สำเร็จพระอรหัตตผล พระอานนท์นั้นได้พระโสดา พระภัคคุแลพระกิมิลนั้น เจริญพระวิปัสสนาก็บันลุแก่พระอรหัตต์ แลพระเทวทัตตนั้นได้บุถุชนฤทธิ์ ลำดับนั้นพระสัพพัญญูก็เสด็จจาริกไปสถิตย์ณเมืองโกสัมภี มีลาภสักการบังเกิดแก่พระบรมครู กับทั้งหมู่พระสงฆ์สาวกเปนอันมาก มนุษย์ทั้งหลายถือซึ่งผ้าแลเภสัชชอัฏฐบาน เข้ามาสู่พระวิหารแล้ว ก็ถามถึงแต่พระอัคคสาวกทั้งสอง แลพระมหาสาวกองค์อื่นๆ ว่า สถิตย์อยู่ที่ใดไม่มีใครถามถึงพระเทวทัตต์ ๆ จึ่งดำริห์โทมนัศว่า อาตมาก็เปนกะษัตริย์สากยราชสกูลเหมือนกัน ออกบรรพชากับด้วยขัติยราชวงศาทั้งนั้น ไม่มีใครนับถือถามหาหน้าน้อยใจ แลอาตมาจะยังบุคคลผู้ใดให้เลื่อมใสโสมนัศ จึงจะบังเกิดลาภสักการจึงพิจารณาเห็นว่า “พระอชาตสัตตุราชกุมาร โอรสพระราชาพิมพิสารนั้น ยังไม่รู้จักคุณแลโทษแห่งบุคคลผู้ใดๆ ควรอาตมจะไปคบหาด้วยพระราชกุมารนั้น ก็จะพลันบังเกิดลาภสักการเปนอันมาก” ดำริห์ฉนี้แล้ว ก็มาจากเมืองโกสัมภีไปสู่กรุงราชคฤห นิมิตรกายเปนกุมารเอาอสรพิศ ๔ ตัวกระทำเปนเครื่องประดับหัตถเท้า แล้วเอาอสรพิศพันธ์เปนเครื่องประดับฅอตัว ๑ เอาขดเปนเทรีดบนสีสะตัว ๑ /*382เอาพันธ์กายบังเฉียงเปนสังวาลตัว ๑ แล้วเหาะไปสู่เมืองราชคฤห ครั้นถึงแล้วก็ลงมาจากอากาศ เข้านั่งหน้าพระอชาตสัตตุราชกุมาร ๆ นั้นตกพระทัยกลัว จึงบอกว่าอาตมาคือพระเทวทัตต แล้วเจรจาเล้าโลมให้หายกลัว แล้วแสดงกายเปนปรกติสมณเพศ ทรงสังฆาฏิจีวรแลบาตร ยืนอยู่ตรงพระภักตรพระราชกุมาร ๆ ก็เลื่อมใสโสมนัศนับถือ ถวายลาภสักการบูชาต่างๆ เปนอันมาก ภายหลังบังเกิดบาปจิตรคิดว่า อาตมจะว่ากล่าวครอบครองภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ภอดำริห์ดังนั้นอันว่าบุถุชนฤทธิก็เสื่อมสูญพร้อมกับจิตตุปบาท จึงมาสู่สำนักนิ์พระบรมครู อันเสด็จมาสู่พระเวฬุวันณเมืองราชคฤหนั้น ในกาลเมื่อตรัสพระสัทธรรมเทศนาแก่บรรพสัท กับทั้งกรุงพิมพิสารราช จึงอุฏ์ฐาการจากอาศน์ ยอกรอัญชลีแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมุนีนารถ กาลบัดนี้พระองค์ก็ทรงพระชราภาพแล้ว จงเสวยทิฏ์ฐธรรมสุขวิหารสำราญพระกระมล มีความขวนขวายอันน้อยเถิด ข้าพระพุทธเจ้าจะรับภารธุรช่วยว่ากล่าว ครอบครองภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ขอพระองค์จงมอบเวนพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวงสาวกทั้งสิ้น ให้แก่ข้าพระพุทธเจ้า ๆ จะได้ช่วยว่ากล่าวสั่งสอนแทนพระองค์สืบไป. สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคเจ้า เมื่อได้ทรงสดับก็ตรัสห้ามว่าไม่ควร มิได้ทรงพระอนุญาต ยังพระเทวทัตต์ให้ปราศจากประสาทโสมนัศ มิได้ลุสมความปราถนา /*383ก็อาดูรโทมนัศผูกเวนในพระศาสดาเปนปฐมอาฆาฏตั้งแต่ครั้งนั้น แล้วก็ไปจากสำนักนิ์พระบรมครู พระสัพพัญญูก็กระทำปกาสนิยกรรมแก่สงฆ์ อันอยู่ณเมืองราชคฤห์ให้แจ้งเหตุทั่วกัน ซึ่งเหตุอันพระเทวทัตตทูลนั้นทุกประการแล้ว พระเทวทัตตก็ดำริห์การว่า “อาตมจะกระทำอันตรายแก่พระสมณโคดมให้พินาศฉิบหาย ในกาลบัดนี้” จึงเข้าไปสู่สำนักนิ์ พระอชาตสัตตุราชกุมาร แล้วกล่าวโดยอุบายว่า แต่ก่อนมนุษย์ทั้งหลายมีอายุยาวยืน ในกาลทุกวันนี้มีอายุถดถอยน้อยลง ผิวพระองค์ทิวงคตเสียก่อนพระราชบิดา แต่กาลตรุณภาพอยู่นั้นไหนจะได้ราชาภิเศกเสวยมไหสวริยสมบัติ จงพิฆาฏฆ่าเสียซึ่งบรมกะษัตริย์ราชชนก ยกพระองค์ขึ้นเปนขัตติยาธิบดี อาตมก็จะฆ่าเสียซึ่งพระชินสีห์สมณโคดม ก็จะได้เปนบรมศาสดาจาริย์ เมื่อพระอชาตสัตตุราชกุมารเชื่อถือถ้อยคำ กระทำปิตุฆาตฆ่าเสียซึ่งกรุงพิมพิสารราชชนก ยกพระองค์ขึ้นเปนอัคคราชาธิราช สำเร็จปราถนา พระเทวทัตต์จึงจินตนา กับด้วยพระราชาอชาตสัตรูโดยกลอุบาย ใช้นายขมังธนูทั้งหลาย ให้แผลงผลาญพระพุทธสรรเพํชกลับได้สำเร็จพระโสดากลับมาทั้งสิ้น ส่วนพระเทวทัตตก็ขึ้นไปบนยอดเขาคิชฌกูฏ กลิ้งก้อนสิลาลงมาจะให้ประหารพระบรมนราศภ แลสเก็ดศิลานั้นมากระทบพระบาทบังเกิดห้อพระโลหิต กระทำกิจประทุฏ์ฐพุท์ธรุหิตุบาทกรรม ก็/*384บมิอาจพิฆาตฆ่าพระศาสดาด้วยอุบายได้ ภายหลังจึงคิดกับพระราชาอชาตสัตตรู ให้ปล่อยกุญชรชาติชื่อนาฬาคิรี จะให้แทงพระชินสีห์ขณะเมื่อโคจรบิณฑบาต ครั้งนั้นพระอานนท์เถรเจ้ากอบด้วยกตัญญูสู้เสียสละชีวิตรถวายพระศาสดา ออกยืนกั้นหน้านาฬาคิรีหัตถีไว้ พระสัพพัญญูก็ทรงทรมานพระยาคชสารให้เสียพยศอันร้าย ยอบกายลงในถานที่นั้น แล้วเสด็จออกจากพระนครคืนสู่พระวิหาร จึ่งอุบาสกทั้งหลายมากกว่าพัน ชวนกันนำมหาทานไปถวาย ทรงทำภัตตกิจแล้วก็ตรัสเทศนาอนุบุพพิกถา แก่มหาชนชาวเมืองราชคฤหถึง ๑๘ โกฏิ อันไปสโมสรสันนิบาตณพระเวฬุวันในวันนั้น อันว่าธรรมาภิสมัยมรรคผลก็มีแก่บรรพสัทอันได้สดับพระสัทธรรมเทศนา แล้วได้ทรงพระสวนาการแห่งมหาชน อันกล่าวคุณพระอานนท์ซึ่งเสียสละชีวิตรตนถวายพระพิชิตมาร แล้วจึ่งโปรดประทานพระธรรมเทศนามหาหังษชาฎก แลจุลหังษชาฎกแลกุกกุฏชาฎก ยกคุณพระอานนท์อันเสียสละชีวิตรตนถวายตถาคตแต่ในอดีตภพนั้น แท้จริงกาลที่พระเทวทัตกระทำประทุษร้ายในพระบรมครูแต่กาลก่อน แลกาลที่คิดให้พระยาอชาตสัตรูข้าเสียซึ่งพระราชบิดานั้น ยังกำบังอยู่มิได้รู้ปรากฎทั่วไปแก่ชนทั้งปวง ต่อเมื่อปล่อยช้างนาฬาคิรีจะให้แทงพระชินสีห์ครั้งนั้น ความชั่วแต่หลังของพระเทวทัตตนั้น ก็ปรากฎทั่วไปแก่มหาชนชาวพระ/*385นครทั้งสิ้น ชวนกันเอีกเกริกโกลาหลว่า พระเทวทัตตชักชวนพระยาให้ฆ่าเสียซึ่งพระทศพล ทั้งฆ่าเสียซึ่งพระราชบิดาตน กระทำกรรมอันหยาบช้าลามกถึงเพียงนี้ ครั้นพระยาอชาตศัตรูได้สดับคดีที่ชนทั้งปวงกล่าวติฉินยินร้าย ก็มีความละอายพระทัย จึ่งให้เลิกเสียซึ่งสำรับแล้วพระองค์ก็มิได้ไปสู่ที่อุปถากพระเทวทัตตเหมือนแต่ก่อน แลชาวพระนครทั้งหลายก็มิได้ถวายบิณฑบาตแก่พระเทวทัตต แต่มาตรว่าทัพพีหนึ่งจะไปสู่เย่าเรือนแห่งสกูลใดๆ ก็ไม่มีใครใส่บาตรต้อนรับ แลพระเทวทัตตนั้นก็เสื่อมจากลาภสักการ คิดปราถนาจะเลี้ยงชีวิตรด้วยโกหัญญกรรมสืบไป จึงกลับเข้าไปเฝ้าพระสุคตกราบทูลขอวัตถุ ๕ ประการว่า ภิกษุรูปใดจะถืออรัญญิกเสนาศนแลบิณฑบาตบังสกุลสุญญาคารรุกขมูล แลมิได้ภุญชนาการซึ่งมัจฉมังษาหารก็ดี ผิวถือสิ่งใดก็ให้ถือไปตราบเท่ายาวชีพ อย่าได้ละวางทางปฏิบัติสมาทานซึ่งวัตถุนั้นๆ ก็มิได้ทรงอนุญาต มีพระพุทธฎีกาตรัสว่าไม่ควรแล้วก็ตรัสว่า ตามแต่จะปฏิบัติได้โดยศรัทธา เมื่อพระเทวทัตตไม่ได้สมดังเจตนาก็พิโรธเที่ยวกล่าวยกโทษพระพุทธองค์แก่สงฆ์ว่า ดูกรอาวุโส ถ้อยคำใครจะเพราะเพริดประเสริฐกว่ากัน อันคำของเรานั้นกล่าวเปนอุกฤษฐสมาทาน ถ้าผู้ใดจะใคร่พ้นจากสังสารทุกข์ก็จงมาไปด้วยเรา แลภิกษุที่บวชใหม่ปางจำพวก/*386มีปัญญาอันน้อย ก็เห็นว่าคำพระเทวทัตตนั้นเปนกัลยาณกถา ก็ปฏิบัติตามวาจาแห่งพระเทวทัตต ๆ ก็พาภิกษุ ๕๐๐ ซึ่งเชื่อถือถ้อยคำแห่งตนนั้นไปด้วยกัน แลบอกกล่าวแต่สกูลทั้งหลายให้เลื่อมใสแจ้งในกิจ ปฏิบัติอันเคร่งครัดในวัตถุทั้ง ๕ ก็ได้ฉันอาหารบิณฑบาตแห่งสกูลต่างๆ ที่นับถือนั้น แล้วกระทำเพียรเพื่อจะประพฤติสังฆเภท ครั้นพระสัพพัญญูทราบเหตุ จึ่งให้หาพระเทวทัตตมาตรัสถามก็ทูลความตามสัตย์ จึงดำรัสพุทโธวาทห้ามปรามว่า ดูกรเทวทัตตท่านอย่าพึงทำ อันสังฆเภทนี้เปนครุกรรมอย่างยิ่งใหญ่หลวง แลพระเทวทัตตก็มิได้เอื้อเฟื้อเชื่อฟังพุทธานุศาสน ไปจากที่นั้นภบพระอานนท์อันไปบิณฑบาตในเมืองราชคฤห จึ่งกล่าวว่าดูกรอาวุโสอานนท์ จำเดิมแต่วันนี้เปนต้น อาตมเว้นจากพระบรมครู เว้นจากหมู่สงฆ์ทั้งปวง เราจะกระทำอุโบสถสังฆกรรม แต่ตามพวกของเราเท่านั้น ครั้นพระอานนท์ได้สดับก็นำเอาเหตุนั้น มากราบทูลพระสัพพัญญู เมื่อทรงได้ทราบก็บังเกิดธรรมสังเวช ทรงพระดำริห์ว่า พระเทวทัตตจะกระทำซึ่งกรรมอันพินาศ จะยังอาตมให้ไปไหม้อยู่ในอเวจีมหานรก แล้วก็ตรัสว่า สุกรานิ อสาธูนิ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า กรรมอันบมิดีบมิเปนประโยชน์แก่ตน แลบุคคลกระทำได้ด้วยง่าย กรรมอันใดที่ดีที่เปนประโยชน์ กรรมอันนั้นบุคคลกระทำได้ด้วยยากยิ่งนัก แล้วตรัสอุทานคาถาอีกเล่าว่า สุกรํ /*387สาธุนา สาธุ เปนอาทิแปลเนื้อความว่า กรรมอันดีที่เปนกุศลบุคคลที่เปนปราชอาจกระทำด้วยง่าย มีพระพุทธฎีกาดำรัสดังนี้ ในลำดับนั้นฝ่ายพระเทวทัตต์ ก็พาภิกษุสงฆ์บริสัทของตนเข้าไปในอุโปสถาคาร ในวันอันจะลงอุโบสถ พร้อมด้วยสงฆ์ทั้งสิ้นแล้วก็กล่าวว่า วัตถุทั้ง ๕ นี้ควรแก่ภิกษุรูปใดภิกษุรูปนั้นจงจับซึ่งสลากแล้ว แลให้วัชชีบุตรภิกษุทั้งหลายอันบวชใหม่ ๕๐๐ ซึ่งเปนบริสัทของตนจับซึ่งสลากแล้ว ก็ทำลายแยกออกจากหมู่สงฆ์ทั้งปวง พาภิกษุพวกของตนไปสู่คยาสีสะประเทศ ก็ทราบเหตุถึงพระบรมครู สมเด็จพระสัพพัญญูจึงดำรัสใช้พระอัคคสาวกทั้งสอง ให้ไปนำเอาภิกษุพวกนั้นกลับคืนมา พระอัคคสาวกทั้งสองรับพระพุทธฎีกาแล้ว ก็ไปสู่คยาสีสะประเทศแล้ว ก็สั่งสอนด้วยอำนาจอาเทศนาปาฏิหารแลอิทธิปาฏิหารต่างๆ ยังภิกษุพวกนั้นให้ดื่มกินซึ่งอมฤตย์รศ กล่าวคือมรรคแลผล แล้วพาเหาะมาทางอากาศ ฝ่ายโกกาลิกภิกษุซึ่งเปนสัทธิงวิหาริกผู้ใหญ่ของพระเทวทัตตมีความโกรธ จึงกล่าวแก่พระเทวทัตตว่า ดูกรอาวุโส ท่านจงอุฏฐาการลุกขึ้นเถิด บัดนี้พระสาริบุตต์แลพระโมคคัลลาน มาพาเอาภิกษุบริสัทไปสิ้นแล้ว แต่เดิมเราได้ว่าแก่ท่านว่า อย่าได้วิสาสะคบหากับพระสาริบุตตโมคคัลลาน ๆ นั้นปราถนาซึ่งบาป ลุอำนาจแก่จิตร์อันเปนบาป ท่านก็ไม่เชื่อฟังถ้อยคำเรา ยังคบหา/*388วิสาสอยู่ดังแต่ก่อนอีกเล่า ก็ยกเท้าขึ้นกระทุ้งเอายอดอุรแห่งพระเทวทัตต ด้วยกำลังเจ็บปวดเปนสาหัศ จนอาเจียนโลหิตออกมา พระเทวทัตต์ก็อาพาธหนักจะยืนขึ้นมิได้ ฝ่ายพระสงฆ์ทั้งหลายเห็นพระสาริบุตตแวดล้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์เหาะมาโดยอากาศ จึงเข้าไปกราบทูลพระบรมครูว่า พระธรรมเสนาบดีเหาะมากับด้วยบริวารเปนอันมากดูงามยิ่งนัก จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสเทศนามฤคชาฎกสรรเสริญคุณพระสาริบุตร อันมาสู่สำนักนิ์แห่งพระองค์ งามด้วยบริวารแวดล้อมเหมือนดังนี้ แต่ในอดีตกาล แล้วภิกษุทั้งหลายกล่าวติเตียนพระเทวทัตตว่า ให้สาวกนั่งทั้งสองข้างจักสำแดงพระธรรมเทศนา กระทำกริยาอย่างพระพุทธองค์ แล้วกอบด้วยอกตัญญู พระบรมครูก็ตรัสเทศนาพระชาฎกต่างๆ เปนอันมาก สำแดงโทษพระเทวทัตตต่างๆ อันกระทำมาแต่ในกาลก่อน แล้วเสด็จจากเมืองราชคฤหไปสู่พระเชตุพนเมืองสาวัตถี แลพระเทวทัตตนั้น อาพาธหนักลงจนถึง ๙ เดือน กลับคิดถึงพระบรมครูดำริห์จะใคร่เห็นพระสัพพัญญูเปนปัจฉิมกาล ด้วยเข้าใจว่าชีวิตรสังขารแห่งตนจะดับสูญเปนแท้ จึงกล่าวแก่ภิกษุสาวกแห่งตนว่า ท่านช่วยนำเราไปเฝ้าพระทสพลในครั้งนี้ พระสาวกทั้งหลายจึงกล่าวว่า พระอาจารย์เปนเวรอยู่กับพระศาสดา ข้าพเจ้าบมิอาจนำไปเฝ้าได้ พระเทวทัตต์จึงตอบว่า ท่านทั้งปวงอย่าให้เราพินาศฉิบหายเลย แลเรากระทำเวรอา/*389ฆาฏในพระบรมครู ๆ จะได้อาฆาฏตอบเราแต่มาตร์ว่าเท่าเส้นเกษามิได้มี เราจะไปขอขมาโทษพระชินสีห์ให้สิ้นโทษ แท้จริงพระสัพพัญญูเจ้ามีพระทัยกรุณา ในพระเทวทัตต์แลองคุลิมารโจร กับพระราหุลก็เสมอกัน เหตุดังนั้นพระเทวทัตต์จึ่งวิงวอนศิษย์แล้วๆ เล่าๆ ให้ช่วยนำไปเฝ้าพระสัพพัญญู จึ่งหมู่อันเตวาสิกทั้งหลาย ก็ยกกายพระเทวทัตต์ ขึ้นนอนบนเตียงแล้ว ช่วยกันหามมาโดยมรรคา แต่เมืองราชคฤหจนถึงเมืองสาวัตถี พระสงฆ์ทั้งหลายรู้ข่าวจึ่งกราบทูลพระศาสดา ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสว่า เทวทัตต์มิได้เห็นตถาคตด้วยอัตตภาวนี้ แลพระภิกษุทั้งปวงกราบทูลเปนหลายครั้ง ตั้งแต่พระเทวทัตต์มาเกือบใกล้จะถึง ยังทางอิกโยชน ๑ แลกึ่งโยชน แลคาพยุดหนึ่งจนมาถึงที่ใกล้ สระโบกขรณีนอกพระเชตุพนนี้แล้ว ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสว่า แม้ถึงเทวทัตต์จะเข้ามาถึงภายในพระอารามนี้ก็ดี ก็คงไม่ได้เห็นตถาคตเปนแท้ แลกาลเมื่อศิษย์ทั้งหลาย หามพระเทวทัตต์มาถึงสระโบกขรณีนอกพระเชตุพน จึ่งวางเตียงลงแทบฝั่งสระแล้ว ก็ชวนกันลงอาบน้ำในสระนั้น ส่วนพระเทวทัตต์ก็อุฏฐาการนั่งอยู่บนเตียง ห้อยเท้าทั้งสองลงถึงแผ่นดิน ในขณะนั้นพื้นปถพีก็แยกออกเปนช่อง สูบเอาเท้าทั้งสองแห่งพระเทวทัตต์ ลงไปในอโธภาคโดยลำดับๆ จมลงไปในแผ่นดินตราบเท่าถึงอัฐิหณุยังตั้ง/*390อยู่บนปถพี พระเทวทัตต์จึงกล่าวพระคาถาว่า อิมานิ อัฐินิปิ ตมัค์คปุคคลํ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าพระพุทธเจ้าฃอถวายอัฐีคางนี้ ปูชาพระสัพพัญญูเปนอัคคบรมครูอันใหญ่ยิ่ง กว่าเทพยดาทั้งปวง อาจทรมานเสียซึ่งนรชาติทั้งหลาย ให้หายพยศอันอยาบช้า ดุจนายสารถีทรมานม้าพยศให้เชื่องเปนอันดี แลข้าพระพุทธเจ้านี้ถึงซึ่งพระพุทธองค์ ผู้ทรงสตบุญญลักษณแลพระสมนตจักษุญาณ เปนที่พึ่งที่พำนักนิ์ณกาลบัดนี้ ด้วยอานิสงษ์ซึ่งถวายอัฏฐิหณุนี้ เปนปัจจัยจะให้พระเทวทัตต์ได้ตรัสเปนอัฏฐิสระปัจเจกโพธิ ในอนาคตที่สุดแสนกัป เมื่อพระเทวทัตต์กล่าวพระคาถาแต่ภอสิ้นคำแล้ว ก็จมลงไปบังเกิดในอเวจีมหานรก พระสงฆ์ทั้งปวงจึ่งเจรจาแก่กันว่า พระเทวทัตต์มาจะถึงที่นี้แล้ว ก็ไม่ได้เห็นพระบรมครู จมลงสู่มหาปถพี พระชินสีห์จึงตรัสเทศนาหัตถีราชชาฎกแลขันวาทีชาฏก แลจุฬธัมมปาลชาฎก แสดงเหตุแห่งพระเทวทัตต์อันพระธรณีสูบลงไปไหม้อยู่ในอดีตกาล ครั้งนั้นมหาชนทั้งหลายรู้เหตุนั้น ก็ชวนกันโสมนัส ยกขึ้นซึ่งธงไชยแลธงประฎากแลต้นกล้วย กับทั้งหม้อน้ำตั้งไว้ในที่ทั้งหลายต่างๆ ชวนกันเล่นมหรศพ พระสงฆ์ทั้งปวงจึ่งกราบทูลเหตุนั้น แก่พระศาสดาจารย์ ก็โปรดประทานพระธรรมเทศนา ปิงคลชาฎกยกเหตุแห่งพระเทวทัตต์ ครั้งนั้นเปนพระยา/*391ปิงคลราชทิวงคต มหาชนชวนกันชื่นชมโสมนัสแต่ในอดีตกาล เปรียบปานดุจกาลปัจจุบันนี้ พระภิกษุทั้งหลายจึ่งกราบทูลถามว่า บัดนี้พระเทวทัตต์ไปบังเกิดในที่ใด ตรัสบอกว่า ไปบังเกิดในอเวจีมหานรก ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค พระเทวทัตต์นี้ได้ความเดือดร้อนในโลกนี้แล้ว เหตุฤๅยังไปเสวยทุกขเวทนา บังเกิดในที่เดือดร้อนยังปรโลกอิกเล่า ดูกรสงฆ์ทั้งหลาย อันว่าบรรพชิตก็ดี คฤหัฐก็ดี เบื้องว่าอยู่ด้วยความประมาทแล้ว ก็จะเดือดร้อนในที่ทั้งสอง คืออิธโลกแลปรโลก แล้วเทศนาโดยสารพระคาถาว่า อิธ ตัปปติ เปจจ ตัปปติ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า บุคคลกระทำซึ่งบาป ย่อมจะเดือดร้อนในโลกทั้งสอง คือเดือดร้อนในอิธโลก และเดือดร้อนในปรโลกเบื้องน่า เมื่อไปสู่ทุคติแล้ว ก็จะเดือดร้อนโดยยิ่ง แลจะดำริห์เดือดร้อนว่า อาตมทำบาปจึ่งได้เสวยทุกขเวทนาเดือดร้อนดังนี้ เมื่อจบพระธรรมเทศนาลง พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย ก็บันลุมัคผลต่างๆ มีพระโสดาเปนต้น แลพระธรรมเทศนานั้น บังเกิดประกอบด้วยประโยชน์แก่มหาชนทั้งปวง.
สักกยบรรพชาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๑๙ จบ.
/*392เมต์ตยพยากรณ์ปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๐
ในกาลพุทธุปบาทศาสนา พระสัพพัญญูแห่งเรานั้น พระเมตไตรย์โพธิสัตว์มาบังเกิดในครรภ์แห่งนางกาญจนาเทวี พระอรรคมเหษีพระเจ้าอชาตสัตรูราช ครั้นถ้วนกำหนดทศมาศ ก็ประสูติ์จากมาตุคัพโภทร ได้นามกรบัญญัติว่า “พระอชิตราชกุมาร” ครั้นทรงวัยวัฒนากาล เมื่อพระราชบิดาเลื่อมใสในพระสัพพัญญูพุทธศาสนาแล้ว ได้เห็นพระบวรรูปศิริแห่งพระศาสดาจาริย์ แลได้สวนาการพระธรรมเทศนา ก็มีพระทัยศรัทธาโสมนัส จึงมาดำริห์ว่า “พุทธานุภาพนี้เปนอัศจรรย์โดยยิ่ง แลบุทคลผู้ใดมิได้บำเพ็ญทานรักษาสีลสมาทานอุโบสถ แลมิได้กระทำกุสลบำเพ็ญบารมีต่างๆ ก็มิอาจตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ผิฉนั้นควรอาตมจะตัดซึ่งบ่วงคือฆราวาศ ละเสียซึ่งหมู่ญาติทั้งปวง มิได้อาลัยในโภคสมบัติ ออกบรรพชาในพระพุทธศาสนา” เมื่อจินตนาดังนี้บมิได้ช้า ก็ทูลลาพระราชบิดา ให้ทรงอนุญาตแล้ว จึงพาบริวาร ๑๐๐๐ ออกบวชได้อุปสมบท แล้วก็เล่าเรียนพระพุทธวจนได้เปนอันมาก ก็สำแดงธรรมบอกกล่าวพระไตรปิฎกแก่เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งปวง ครั้นในกาลอุปโภคสมัยเมื่อทักษิณวิภัตตสมาคม พระมหาปชาบดีโคตมีถวายคู่ผ้าแก่พระศาสดาจาริย์ กาลนั้นผู้เปนเจ้าก็รับซึ่งยุคลพัตรทั้งคู่
/*393บัดนี้จะได้รับพระราชทานวิสัชนา ในอนุบุพพิกถาแถลงความในเดิมเหตุว่า ในสมัยครั้งหนึ่ง พระบรมครูเสด็จมาสู่กรุงกะบิลพัสดุ์ เปนวารคำรบสองเสด็จสถิตย์ณนิโครธาราม ในกาลนั้นพระมหาปชาบดีโคตมีพุทธมาตุจ์ฉาจึงทรงพระจินตนาการด้วยพระกมลเบิกบานเบ็ญจปรีดาปราโมทย์ว่าจำเดิมแต่พระลูกเจ้า ของอาตมมาสู่พระนครนี้ อาตมมิได้ถวายซึ่งวัตถุสิ่งใดเลย ผิวจะถวายโภชนาหารเล่า บันดาตระกูลทั้งหลายเปนอันมาก มีขัตติยมหาสาลเปนอาทิก็คอยจะถวายปณีตาหารบิณฑบาตอยู่ทั้งสิ้นด้วยกัน ผิฉนั้นอาตมจะถวายซึ่งจีวรสาฎกเถิด แท้จริงผ้าทั้งหลายอันมีในราชคฤหสถาน ผ้าที่หาค่ามิได้ก็มีเปนอันมาก แต่มิได้ยินดีเต็มศรัทธาอาตมา อย่าเลยอาตมจะปั่นฝ้ายด้วยหัตถของอาตมาเอง แล้วจะทอให้เนื้อเลอียดดีโดยยิ่งที่จะได้กุศลราศีแก่อาตมโดยมาก” ทรงพระดำริห์ฉนี้แล้ว จึงให้ช่างทองตีอ่างแล้วไปด้วยทองสุก ๗ อ่าง แล้วให้กรางทองปนกับมัตติกาชาติ แลเปือกของหอมอันเจือด้วยจตุมธุรศใส่ลงเต็มอ่างทองทั้ง ๗ แล้วเภาะลงซึ่งเม็ดฝ้ายในอ่างทองนั้น รดด้วยน้ำนมโคอันเจือด้วยกรางทองใส่ลง ครั้นต้นฝ้ายออกปอยเหลืองดังสีทองดอกกรณิกา แล้วพระมหาปชาบดีก็ทรงเก็บฝ้ายนั้นด้วยพระหัตถ แล้วใส่ลงในผอบทอง แลทรงเลือกทรง/*394หีบทรงดีดทรงปั่น ด้วยพระหัตถมิให้ผู้อื่นกระทำ เส้นด้ายนั้นละเอียดยิ่งนักมีสีเหลืองดุจทอง จึงให้หามาซึ่งช่างหูกฝีมือเอก ให้บริโภคซึ่งปณีตโภชนาหารอันระคนไปด้วยจตุมธุรศ แล้วให้ตกแต่งกายนุ่งห่ม ประดับด้วยวัตถาลังการาภรณ์ต่างๆ แลที่โรงหูกนั้นก็ให้ดาดเพดานในเบื้องบนห้อยพวงดอกไม้มีเข้าตอกเปนคำรบห้า แล้วเสด็จลงไปสู่โรงหูกกับด้วยฝูงนางบริวาร ทอดพระเนตรซึ่งการทอผ้านั้นเปนนิจทุกวันมิได้ขาด กระทำภายในพระราชวัง แลการทอนั้นสำเร็จได้ผ้าสาฎกสองผืนโดยยาว ๑๔ สอก กว้าง ๗ สอกเสมอกัน มีพรรณอันงามรุ่งเรืองดุจกาญจนามาศ เนื้อก็ละเอียดมีมุทุสัมผัศเปนอันดี แลพระภูสาทั้งคู่เปนพัตรอันหาค่ามิได้ สมควรแก่พระสัพพัญญูจะทรง จึงพับใส่ลงในผอบแก้ว แล้วยกขึ้นประดิษฐานทูลเหนือพระเศียรเกล้า เสด็จแวดล้อมด้วยคณาเนกนางสักยราชกัญญา อันถือซึ่งสิ่งมีธูปเทียนแลดอกคันธบุบผา สุพรรณภาชนเปนอาทิ กับทั้งผ้าทั้งหลายอื่นอิกแสนผืน มีราคาผืนละแสนกหาปณ ใส่ในผอบทองแสนหนึ่งกับผ้าอื่นอีกพันผืนราคาผืนละพันกหาปณ ใส่ในผอบเงินพันหนึ่ง ให้ถือตามเสด็จไปสู่นิโครธาราม ครั้นถึงก็เข้าไปสู่สำนักพระทศพล ทรงสถิตย์บนท่ามกลางพุทธบัลลังก์ประดับด้วยพระสงฆ์สาวกแวดล้อม รุ่งเรืองด้วยพระศริวิลาศเปนอันงาม ดุจสสิมณฑลล้วนแวด/*395ล้อมด้วยคณาเนกดาราทั้งปวง อันเลื่อนลอยอยู่บนคัคนัม์ภรประเทศ เสด็จประเวศในข่ายพระฉพิธพุทธประภาพรรโณภาศ ทรงถวายอภิวาทด้วยเบ็ญจางคประดิฐแล้ว ทอดทัศนาพระสริราพยพแห่งพระพุทธองค์ อันทรงพระศิริเสาวภาค ก็ประกอบด้วยเบ็ญจปีติซร่านทราบไปทั่วพระสกลกาย บังเกิดพลวสิเนหาในพระศาสดาจาริย์ จึงทรงเผยฝาผอบแก้ว แล้วพระหัตถทั้งสองจับซึ่งยุคลพัตรพลางนมัศการกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค อันว่าสุวัณณวัตถยุคลอันใหม่นี้ข้าพระองค์ หีบดีตปั่น ฝ้ายด้วยหัตถของตน อุทิศแก่พระทศพลจงทรงพระมหากรุณาอนุเคราะห์รับซึ่งภูสาทั้งคู่นี้ เพื่อจะให้มีประโยชน์แลสุขแก่ข้าพระพุทธเจ้าสิ้นกาลช้านาน” พระพิชิตมารจึงตรัสตอบว่า “ดูกรโคตมี จงถวายวัตถยุคลนี้แก่สงฆ์ จะมีผลานิสงษ์มากยิ่งกว่าถวายอุทิศแก่ตถาคต ได้ชื่อว่าบูชาตถาคตแลสงฆ์ทั้งปวง แลพระมหาปชาบดีก็กราบทูลอาราธนา ให้พระสัพพัญญูทรงรับถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ก็ตรัสให้ถวายแก่สงฆ์เหมือนดั่งนั้นมิได้ทรงรับ จึงมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระมหาปชาบดีถวายแด่พระพุทธองค์ ๆ มิได้ทรงรับ ดำรัสให้ถวายแก่สงฆ์นั้น ด้วยเหตุเปนประการใด? วิสัชนาเหตุจะทรงพระอนุเคราะห์ แก่พระมาตุจ์ฉาด้วยพุทธอาโภคว่า พระมหาปชาบดีปรารภในตถาคตพร้อมไปด้วยเจตนาทั้งสามคือบุพ์พเจตนา แลมุญจนเจตนา อปราปร/*396เจตนาฉันใด ก็จงปรารภในสงฆ์ให้พร้อมเจตนาสามเหมือนฉนั้น ประมวญเข้าด้วยกันเจตนาทั้ง ๖ บริบูรณ์แลวัตถุทานนั้นจะมีผลมาก ประพฤติเปนไปเพื่อจะให้มีประโยชน์แลสุขสิ้นกาลช้านาน จึงตรัสห้ามถึงสามครั้ง ให้ถวายแก่สงฆ์เพื่อจะยังชนทั้งหลาย ซึ่งบังเกิดภายหลังให้เกิดจิตรคิดการ กระทำเคารพในสงฆ์จงมาก ประการหนึ่ง ทรงพระพุทธดำริห์ว่า ตถาคตจะประดิษฐานอยู่ในโลกมิได้นาน ก็จะปรินิพพานเปนแท้ แลเมื่อตถาคตนิพพานแล้ว สาวกทั้งหลายจะลำบากด้วยจตุปัจจัยจะได้ด้วยยาก พระศาสนาแห่งตถาคตก็จะมิอาจวัฒนาการไปถ้วน ๕๐๐๐ พระวัสสา เบื้องว่าตถาคตให้ถวายแก่สงฆ์กาลบัดนี้ สืบไปในอนาคตลาภสักการบูชา ก็จะปรากฎมีแก่สงฆ์ทั้งปวง ทรงทราบเหตุดังนี้จึงตรัสห้ามถึงสามครั้ง ลำดับนั้นพระมหาปชาบดี ก็เสียพระทัยโทมนัสอาดูรด้วยความโศรก จึงเข้าไปสู่สำนักนิ์พระอานนท์ถวายอัญชลีกร แล้วตรัสวิงวอนว่า “ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้าพเจ้านี้มีโทษเปนประการใด พระบรมครูจึงไม่ทรงรับภูสาของข้าพเจ้า นิมนต์พระผู้เปนเจ้าจงอนุเคราะห์เข้าไปทูลถาม พระสัพพัญญูให้รู้เหตุแจ้งประจักษ” พระอานนท์รับอาราธนาพระมหาปชาบดี จึ่งเข้าไปสู่สำนักนิ์พระชินสีห์ ถวายวันทนาการกราบทูลว่า “พระพุทธองค์จงทรงพระมหากรุณา รับซึ่งยุคลพัตรของ/*397พระมหาปชาบดี ๆ นี้เปนพระมาตุจ์ฉาได้อภิบาล บำรุง เลี้ยงพระองค์มาแต่กาลประสูติ์ได้ ๗ วัน พระพุทธชนนีทิวงคตได้ถวายขีรธารารศได้เสวยมา ตราบเท่าจนกาลทรงพระเจริญมีพระคุณมาก ประการหนึ่งพระมหาปชาบดีก็ตั้งอยู่ในพระไตรสรณคมน์บันลุแก่พระโสดา ทรงซึ่งสีลาจารวัตร ตรัสรู้แจ้งพระจตุราริยสัจบริบูรณ์ด้วยอเวจประสาทศรัทธาในพระโลกนารถ ปราศจากกังขาในรตนัตยาทิคุณ ควรจะทรงพระการุญภาพอนุเคราะห์โดยแท้ เมื่อได้ทรงสดับ จึ่งตรัสว่าดูกรอานนท์ อันว่าบุทคลเห็นปานดังพระมหาปชาบดีฉนี้ ก็ควรจะกระทำอัญชลีสามีจิตร แลถวายจตุปัจจัยทาน แก่บุทคลผู้เปนอาจาริย์ คือองค์ตถาคต โดยกิจประนตตอบแทนคุณฉนี้ บมิกระทำได้ด้วยง่าย ตถาคตจะกล่าวบรรยาย ซึ่งปาฏิบุคคลลิกทักษิณาทานโดยพิศดาร จะตรัสประเภทเหตุแห่งทานวิธีมีประการเปนอันมาก ยากที่บุคคลจะรู้ทั่วถ้วนลักษณทักษิณาโดยนิราวเศษ แล้วก็ตรัสเทศนาทักษิณาวิภังคสูตร จำแนกประเภทแห่งปาฏิบุคคลิกทานแลสังฆทานโดยพิศดารว่า “ดูกรอานนท์ อันว่าทักขิณาทานอันชื่อว่าปาฏิบุคคลิกมี ๑๔ ประการ คือบุคคลอุทิศถวายทานแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จัดเปนปาฏิบุคคลิกทานเปนปฐม อนึ่งถวายทานแก่พระปัจเจกโพธิเจ้า เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๒ ถวายทานแก่พระอรหันต์สาวกเปนปาฏิบุคคลิก/*398ทานคำรบ ๓ ถวายทานแก่ท่านผู้บำเพ็ญเพียรเพื่อจะกระทำให้แจ้งพระอรหัตผล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๔ ถวายทานแก่ท่านพระอนาคามีบุคคล เปนปาฏิบุคคลิกทาน ๕ ถวายทานแก่ท่านผู้บำเพ็ญเพียรเพื่อกระทำให้แจ้งพระอนาคามีผล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๖ ถวายทานแก่พระสกทาคามิบุคคล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๗ ถวายทานแก่ท่านผู้เพียรจะกระทำให้แจ้งซึ่งพระสกทาคามิผล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๘ ถวายทานแก่พระโสดาบันบุคคล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๙ ถวายทานแก่ท่านผู้เพียรจะกระทำให้แจ้ง ซึ่งพระโสดาปัตติผล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๑๐ ถวายทานแก่ดาบสอันบรรพชาภายนอกพระศาสนาได้โลกิยอภิญญาสมาบัติ จัดเปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๑๑ บริจาคทานแก่คฤหัฐปุถุชนที่มีศิลเลี้ยงชีวิตรด้วยกสิกรรมวานิชกรรมโดยชอบธรรม เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๑๒ บริจาคทานแก่คฤหัฐปุถุชนที่เปนคนทุศิล เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๑๓ ให้ทานแก่สัตว์ติรฉาน เปนปาฏิบุคคลิกทานคำรบ ๑๔ ดูกรอานนท์กิริยาที่ให้ทานแก่สัตว์ติรฉานที่มีคุณอันตนเลี้ยงก็ดี ให้ทานแก่สัตว์อื่นแต่ประมาณคำหนึ่งกึ่งคำก็ดี บมิได้ประสงค์เอาที่นี่ ประสงค์เอาแต่ที่พิจารณาเห็นผลจะปรากฎมีในเบื้องน่าเปนแท้ แลให้ทานจนพออิ่ม จึงจะมีผลอานิสงษ์ได้ ๕๐๐ ชาติ อาจให้เจริญอายุวัณณสุขพลแลปฏิภาณ คือปัญญาทั้ง ๕ ประการ เบื้องว่าให้ทานแก่มนุษย์ปุถุชนที่ทุศิล จะมีผลานิสงษดังนั้นถึง ๑๐๐๐ ชาติ ให้ทานแก่มนุษย์ปุถุชนที่มีศิลาจารวัตร จะมีอานิสงษถึงแสนชาติ /*399ให้ทานแก่ดาบสปุถุชนซึ่งได้อภิญญาสมาบัติจะมีอานิสงษถึงแสนโกฏิชาติ ให้ทานแก่บุทคลอันประพฤติกระทำให้แจ้ง ซึ่งพระโสดาปัตติผลกำหนดโดยที่สุดเบื้องต่ำจนแต่อุบาสกอันตั้งอยู่ในพระไตรสรณคมน์ ก็ควรจะนับเข้าไปในปุถุชน อันประพฤติจะกระทำให้แจ้งซึ่งโสดา มีผลานิสงษ์มากเปนอสงไขยอัปปไมย จะนับจะประมาณด้วยชาติบมิได้ เบื้องว่าให้ทานแก่บุทคลอันอยู่ในศีล ๕ ประการ ๘ ประการ ๑๐ ประการ แลสามเณรบวชเข้าในวันนั้นก็ดี ภิกษุอุปสมบท กอบไปด้วยวัตประฏิบัติแลกระทำเพียรปรารภในพระวิปัจนาก็ดี ยิ่งมีผลมากขึ้นไปโดยลำดับนับในที่สุดข้างอุดมก็ได้ชื่อว่า บุทคลประฏิบัติจะกระทำให้แจ้งซึ่งพระโสดาปัติผลทั้งสิ้นด้วยกัน จะป่วยกล่าวไปไยถึงพระโสดาบันบุคคล จนตราบเท่าถึงพระอรหันต์สาวกแลพระปัจเจกโพธิเจ้า แลพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นเล่า ผิวผลเหมือนกันแล้ว ก็จะมิได้เจริญยิ่งด้วยคุณวิเศษกว่ากัน ย่อมมีผลนั้นมากกว่ากันขึ้นไปโดยลำดับตามวิเศษคุณ อันยิ่งๆ ขึ้นไปกว่ากันทุกชั้นๆ นั้น ประการหนึ่ง ดูกรอานนท์ อันว่าทักษิณาทานที่นับว่าเปนสังฆทานนั้นมี ๗ ประการ คือถวายทานแก่อุภโตสงฆ์ พร้อมทั้งภิกษุภิกษุณีมีพระพุทธเจ้าเปนประธาน ได้ชื่อว่าสังฆทานเปนปฐม อนึ่งกาลเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ถวายทานแก่อุภโตสงฆ์เหมือน/*400ดังนั้น จัดเปนสังฆทานคำรบ ๒ อนึ่งถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์ฝ่ายเดียว จัดเปนสังฆทานคำรบ ๓ อนึ่งถวายทานแก่ภิกษุนีฝ่ายเดียว จัดเปนสังฆทานคำรบ ๔ อนึ่งฃอภิกษุมาแต่สำนักนิ์ภิกษุสงฆ์ประมาณเท่านั้นๆ ขอภิกษุนีมาแต่สำนักนิ์ภิกษุนีสงฆ์ประมาณเท่านั้นๆ โดยที่สุดแต่องค์หนึ่งก็ดี แล้วแลถวายซึ่งทานจัดเปนสังฆทานคำรบ ๕ อนึ่งขอภิกษุมาแต่สำนักนิ์ภิกษุสงฆ์มีประมาณเท่านั้น แต่ฝ่ายเดียวแล้วถวายซึ่งทานจัดเปนสังฆทานคำรบ ๖ อนึ่งขอภิกษุนีมาแต่สำนักนิ์ภิกษุนีสงฆ์มีประมาณเท่านั้น แต่ฝ่ายเดียวแล้วถวายซึ่งทาน จัดเปนสังฆทานคำรบ ๗ สิริเปนสังฆทานมี ๗ ประการด้วยกันดังพรรณามานี้ ดูกรอานนท์ ไปในอนาคตกาลภายน่าจะมีภิกษุทุศีล เรียกว่าโคตรภูสงฆ์ทรงแต่กาสาวพัตรน้อยห้อยพันฅอเท่านั้น สำคัญตนว่าภิกษุ เบื้องว่าบุคคลถวายทานแก่ภิกษุทุศิลเห็นปานดังนั้น แต่อุทิศเปนสังฆทาน ก็คงมีผลานิสงษ์มากเปนอสงไขยอัปปไมยเหมือนกัน ตถาคตจักได้กล่าวว่า ปาฏิบุคคลิกทานมีผลมากกว่าสังฆทาน ด้วยเหตุอันใดอนึ่งหามิได้ แลสังฆทานนี้มีผลมาก กว่าปาฏิบุคลิกทานโดยแท้ ดูกรอานนท์ อันว่าทักษิณาทานอันบริสุทธิ์มี ๔ ประการ คือทักษิณาทานบริสุทธิแต่ฝ่ายทายก ฝ่ายปฏิคาหกนั้นมิได้บริสุทธิประการ ๑ คือทักษิณาทานบริสุทธิแต่ฝ่ายปฏิคาหก แลฝ่ายทายกมิได้บริสุทธิประการ ๑ /*401คือทักษิณาทานบริสุทธิ ทั้งฝ่ายทายกและปฏิคาหกประการ ๑ คือทักษิณาทานมิได้บริสุทธิ ทั้งฝ่ายทายกแลปฏิคาหกประการ ๑ แล้วตรัสเปนกเถตุกามยตาปุจฉาว่า ดูกรอานนท์ อันว่าทักขิณาทานที่บริสุทธิแต่ฝ่ายทายก ข้างปฏิคาหกไม่บริสุทธินั้นเปนดังฤๅ? แล้วตรัสวิสัชนาว่า “คือทายกมีศีลประพฤติในกัลยาณธรรมคือกุศล ข้างปฏิคาหกนั้นทุศีลประพฤติในบาปธรรมดังนี้ แลได้ชื่อว่าทักขิณาทานบริสุทธิแต่ฝ่ายทายกข้างปฏิคาหกมิได้บริสุทธิ์ประการ ๑ ซึ่งว่าทักษิณาทานไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก บริสุทธิ์แต่ฝ่ายปฏิคาหกนั้นเปนดังฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า คือปฏิคาหกนั้นมีศีลประพฤติในกุศลธรรม ฝ่ายข้างทายกนั้นทุศีลประพฤติในบาปธรรมดังนี้ ได้ชื่อว่าทักษิณาทานบริสุทธิ์แต่ฝ่ายปฏิคาหก ฝ่ายข้างทายกนั้นไม่บริสุทธิ์ ประการหนึ่งซึ่งว่าทักษิณาทานบริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกแลปฏิคาหกนั้นเปนดังฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า คือทายกแลปฏิคาหกล้วนมีศีลประพฤติในกุศลธรรมทั้งสองฝ่ายด้วยกันดังนี้ ได้ชื่อว่าทักษิณาทานบริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกแลปฏิคาหก ประการหนึ่งซึ่งว่าทักษิณาทานไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและปฏิคาหกนั้นเปนดังฤๅ? ตรัสวิสัชนาว่า คือทายกแลปฏิคาหกเปนคนทุศีลประพฤติในบาปธรรมดุจกันทั้งสองฝายดังนี้ แลได้ชื่อว่าทักษิณาทานไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกแลปฏิคาหก สิริเปนทักษิณา/*402ทานมี ๔ ประการ ปานประดุจวิสัชนามาฉนี้ จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระผู้มีพระภาคจึ่งตรัสว่าทักษิณาทานบริสุทธิ์สิ้นทั้ง ๔ ด้วยกันฉนี้ วิสัชนาว่า “ทานอนึ่งทายกตกแต่งให้บริสุทธิ์ ทานอนึ่งปฏิคาหกตกแต่งให้บริสุทธิ์ ทานอนึ่งทั้งทายกทั้งปฏิคาหกตกแต่งให้บริสุทธิ์ ทานอนึ่งทั้งทายกทั้งปฏิคาหกมิได้ตกแต่งให้บริสุทธิ์ สงฆ์ตกแต่งให้บริสุทธิ์ เหตุสงฆ์ซึ่งจะได้ชื่อว่าทุศีลนั้นบมิได้มี ๆ แต่บุทคลทุศีลเบื้องว่าอุทิศถวายเปนสังฆทาน ด้วยจิตรเคารพนับถือในสงฆ์แล้ว อำนาจแห่งสงฆ์คุณอาจจะตกแต่งให้ทานนั้นบริสุทธิ์ได้โดยแท้ เหตุดังนั้นจึ่งตรัสว่าทักษิณาทานบริสุทธิ์ทั้ง ๔ ประการ แลสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคตรัสเทศนาทักขิณาวิภังคสูตร จำแนกซึ่งประเภทแห่งทักขิณาทาน ครุวนาดุจดังว่าอากาศคงคาให้ตกลง มิฉนั้นดุจกลับพลิกขึ้นซึ่งพื้นภูมิภาค นำเอาปถวีโอชในภายใต้มาจำแนกให้มหาชนบรรพสัท มิฉนั้นดุจเสด็จสถิตย์บนยอดแห่งมหาชมภูประจำทวีป กระทำให้สาขาใหญ่น้อยทั้งปวงให้หวั่นไหว มิฉนั้นไซร้ดุจยังห่าฝนแก้ว ๗ ประการให้ตกลง ทรงสำแดงพระธรรมเทศนาด้วยพระสุรศัพท์กถาอันไพเราะ กอบไปด้วยองค์ ๘ ประการ ดุจเสียงแห่งท้าวมหาพรหมจบลงในกาลนั้น ส่วนพระมหาปชาบดีได้เสาวนาการพระธรรมเทศนา ก็บังเกิดพระปรีดาปราโมทย์เปนกำลัง จึ่งทรงถือซึ่งภูสา/*403ทั้งคู่เข้าไปสู่ที่ใกล้พระธรรมเสนาบดี อันสถิตย์อยู่ณเบื้องขวาพระชินสีห์ แล้วก็น้อมเข้าถวายพระผู้เปนเจ้า ๆ ทราบในอาการก็มิได้รับจึ่งกล่าวห้ามว่า ดูกรพระราชเทวี ซึ่งจะถวายแก่อาตมนี้มิสมควร พระมหาปชาบดีก็ถวายแก่พระมหาโมคคัลลานเถร ๆ ก็มิได้รับ แล้วก็กล่าวห้ามเหมือนดังนั้น จึ่งถวายพระอสีติมหาสาวกทั้งหลายต่อๆ ลงไปโดยลำดับ ก็มิได้รับแต่สักองค์หนึ่งจนตราบเท่าถึงพระอชิตภิกษุ ซึ่งเปนสงฆ์นวกะนั่งอยู่ในที่สุดสงฆ์ทั้งนั้น จึงน้อมเข้าไปถวายพระผู้เปนเจ้าก็รับเอาผ้าทั้งคู่นั้น พระมหาปชาบดีก็ทรงโทมนัศจนน้ำพระเนตรตก ทรงพระจินตนาการว่า “อาตมนี้มีบุญน้อยอุตส่าห์กระทำซึ่งผ้าทั้งคู่นี้ ตั้งจิตรเฉภาะจะถวายพระชินสีห์ก็มิได้ทรงรับ แล้วถวายพระอสีติมหาเถรทั้งหลาย ตั้งแต่พระอรรคสาวกทั้งสองเปนต้นลงไป ก็มิได้มีพระสงฆ์องค์ใดสงเคราะห์รับแต่สักองค์หนึ่ง แลบัดนี้พระภิกษุหนุ่มซึ่งเปนสงฆ์นวกมารับซึ่งผ้าอาตมา เมื่อพระศาสดาทอดพระเนตรเห็นพระมาตุจฉาเสียพระทัยทรงพระโทมนัศดังนั้น จึงทรงพระพุทธดำริห์ว่า “ผิฉนั้นตถาคตจะกระทำให้พระมหาปชาบดีบังเกิดโสมนัศในวัตถุทานนี้” จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสเรียกพระอานนท์ว่า “ท่านจงไปนำเอาบาตรของตถาคตมา” พระอานนท์ก็ไปนำเอาบาตรทรงนั้นมาถวาย ทรงรับเอาบาตรแล้วทรงกระทำพุทธาทิฐานว่า “พระ/*404สาวกทั้งปวงจงอย่าได้ถือบาตรนี้ได้เลย ให้พระอชิตภิกษุหนุ่มนี้จงถือซึ่งบาตรของตถาคตได้” แล้วก็ทรงทิ้งซึ่งบาตรนั้นขึ้นไปบนอากาศ แลบาตรนั้นก็ลอยขึ้นไปในกลีบเมฆอันตรธานไปมิได้ปรากฎ ในลำดับนั้นพระธรรมเสนาบดีจึ่งอัญชลีกรกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าจะถือซึ่งบาตรทรงนั้นก็จะได้” ก็ทรงอนุญาตผู้เปนเจ้าก็เหาะขึ้นไปบนอากาศ เที่ยวแสวงหาบาตรก็มิได้พบพาน จึ่งกลับมากราบทูลซึ่งอาการดังนั้น แลพระอสีติมหาเถรทั้งหลายล้วนทรงเอตทัคต่างๆ ก็บมิอาจถือซึ่งบาตรนั้นด้วยอานุภาพแห่งตนๆ ได้ ในลำดับนั้นจึ่งมีพุทธฎีกาตรัสสั่งพระอชิตภิกษุว่า “ท่านจงถือเอาซึ่งบาตรของตถาคต” ผู้เปนเจ้าจึ่งดำริห์ว่า “ควรจะเปนอัศจรรย์ยิ่งนัก ไฉนพระอสีติมหาสาวกทั้งหลายนี้แต่ล้วนปราศจากราคาทิกิเลสมีอานุภาพมาก จึ่งมิอาจแสวงหาซึ่งบาตรทรงขององค์พระสัพพัญญูได้ แลอาตมนี้ไซร้ยังมีจิตรอันกิเลสมลทิลครอบงำอยู่ แลพระบรมครูตรัสสั่งอาตมา ให้แสวงหาซึ่งบาตรนั้นจะมีเหตุอันใดอันหนึ่งเปนมั่นคง ผิฉนั้นอาตมก็จะถือซึ่งบาตรทรงตามพุทธฎีกาตรัสสั่ง” บังเกิดปีติปราโมทย์เปนกำลังในสันดาน จึงเข้าไปถวายนมัศการกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าก็จะถือซึ่งบาตรทรงของพระพุทธองค์ในกาลบัดนี้” ก็มีพุทธฎีกาตรัสอนุญาต พระผู้เปนเจ้าจึ่งออกไปยืนใน/*405ที่สุดบริสัท ทัศนาซึ่งนภากาศแล้วก็กระทำสัตยาธิษฐานว่า “ผิวอาตมบรรพชาในพระพุทธศาสนาด้วยจะปราถนาซึ่งจะใคร่ได้ซึ่งจตุปัจจัยลาภ แลมิอาจเลี้ยงชีพในฆราวาศได้ จึ่งบรรพชาหามิได้โดยแท้ แลอาตมตั้งใจประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อประโยชน์หมายมั่นจะใคร่ตรัสรู้ซึ่งธรรมทั้งปวง อันอาจสามารถจะรื้อสัตวโลกให้พ้นจากจตุรโอฆสงสารทั้งสิ้น ประการหนึ่งผิวศีลของอาตมบมิขาดทำลายแลด่างพร้อยบริสุทธิ์อยู่เปนอันดี ขอให้บาตรทรงแห่งองค์พระชินสีห์ จงลงมาประดิษฐานในหัตถแห่งอาตมอันเหยียดออกไปโดยพลัน ขณะนั้นอันว่าบาตรอันปราศจากจิตรวิญญาณ มีอาการดุจแสดงซึ่งสัพพัญญุตญาณนิมิตร แก่พระอชิตอันจะได้ตรัสรู้ในอนาคตกาล ก็บันดานตกลงมาจากคัคณาลัย ประดิษฐานอยู่ในหัตถแห่งพระอชิตภิกษุควรจะเปนมหัศจรรย์ เหมือนดุจมาบอกเหตุนั้นแก่พระสงฆ์นวกให้ทราบว่า” ข้าพเจ้ามิได้มาสู่หัตถแห่งพระมหาเถรสาวกทั้งหลาย จำเดิมแต่พระสาริบุตรเปนต้นนั้น เหตุข้ามิได้เปนบริกขารสาวก เปนบาตรขององค์พระผู้มีพระภาคอันประเสริฐ แลพระผู้เปนเจ้าองค์นี้มิได้เปนพระสาวก แลมิได้เปนพระปัจเจกโพธิเจ้าจะได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้าในอนาคต เหตุฉนั้นข้าพเจ้าจึงมาสู่หัตถแห่งพระผู้เปนเจ้า เหมือนดุจมาบอกเหตุให้ทราบด้วยประการดังนี้ ในสมัยนั้นก็บังเกิดมีมหัศจรรย์ต่างๆ เมื่อ/*406พระมหาปชาบดีได้ทอดพระเนตรดังนั้น ก็มีพระปีติโสมนัศบังเกิดเปนกำลังจึ่งทรงพระดำริห์ว่า ดังอาตมปริวิตกอันว่าพระอริยสงฆ์สาวกนี้มีพระคุณอันยิ่งเปนมหัศจรรย์ โดยกำหนดที่สุดแต่สงฆ์นวก ก็กอบด้วยพระคุณวิเศษเห็นปานดังนี้ แลพระคุณานุภาพแห่งพระมหาเถรทั้งหลายที่ทรงพระอภิญญาวิธี มีพระสาริบุตรแลพระโมคคัลลานเปนอาทินั้น จะประเสริฐเปนดังฤๅ? อันว่าพลวศรัทธาอันยิ่งก็บังเกิดในสันดานแห่งอาตม ด้วยอำนาจประสาทศรัทธาจนอสุชลนัยไหลตกจากเนตร เหตุแห่งวัตถุทานของอาตมานี้ได้ชื่อว่าบูชาแก่องค์พระชินสีห์เหมือนกัน ทรงพระเกษมสันต์โสมนัศ แล้วยกขึ้นซึ่งพระหัตถ์ประนตนมัสการพระศาสดาจาริย์แล้วๆ เล่าๆ ก็เสด็จคืนเข้าพระราชนิเวศสถาน ในลำดับนั้นส่วนพระอชิตภิกษุจึงจินตนาการว่า “ประโยชน์อันใดแก่อาตมาด้วยผ้าอันอุดมนี้ ผิวจะปิดซึ่งกายก็บมิสมควร แท้จริงนามชื่อว่ากรชกายนี้มีแต่แสวงหาซึ่งโทษคือชราพยาธิมรณเปนนิจธรรมดา แลบุทคลที่มีปัญญาน้อยใช่บัณฑิตยชาติ จึงนับถือรักใคร่ยินดีในกายเพราะหมายว่าเปนตนเที่ยงแท้ แม้ว่าเปนบัณฑิตยชาติก็ย่อมพิจารณาด้วยปัญญา เห็นเปนอนัตตาหาสิ่งประโยชน์แก่นสารบมิได้ ผิวฉนั้นควรอาตมจะเอาคู่ผ้าอันอุดมนี้เข้าไปถวายพระชินสีห์กระทำพุทธบูชา เหตุพระศาสดาเปนปูชนียวัตถุอันมีค่ามากหาสิ่งจะประเสริฐเสมอบมิได้ เพราะ407ใหญ่ยิ่งด้วยพระคุณ คือศีลสมาธิปัญญาวิมุติแลวิมุติญาณทัสน อันอุดมอดูลย์อุประมา อาตมจะกระทำสักการบูชาด้วยอุดมพัตรนี้สมควรยิ่งนัก เมื่อพระอชิตภิกษุดำริห์ฉนี้แล้วก็ถือเอาผ้าผืนหนึ่ง เข้าไปดาดเปนเพดานกางกั้นเบื้องบนพระคันธกุฎี แห่งสมเด็จพระผู้มีพระภาค อีกผืนหนึ่งนั้นฉีกออกเปน ๔ ท่อน ผูกเปนม่านห้อยลงในที่สี่มุมแห่งเพดานนั้น เมื่อผู้เปนเจ้าเห็นซึ่งผ้าอันห้อยลงมาทั้ง ๔ มุมงามยิ่งนักจึงออกวาจาว่า “วัดถุบูชาของอาตมนี้เปนที่เจริญจิตร ยังจิตอาตมให้ยินดีโดยยิ่งด้วยอานิสงษ์แห่งวัตถุบูชานี้ อาตมจะมีความปราถนาสิ่งอันอื่นนั้นหามิได้ อันว่าโลกสันนิบาตนี้ย่อมยินดีในราคแลโทษประทุษร้ายลุ่มหลงอยู่ด้วยโมหคืออวิชชา ถึงซึ่งสัญญาวิปลาศแลมีนิวรณธรรมปกปิดจิตรสันดาน จมอยู่ในเปือกคือเบ็ญจกามคุณ ผูกพันอยู่ด้วยห่วงคือกิเลส แลจมอยู่ในโลโณทกมหาสมุท กล่าวคือตัณหาทั้ง ๑๐๘ ประการ ครุวนาดุจหมู่กัจฉปะมัจฉาชาติ อันเปนอาหารแห่งกันแลกัน ผู้ไปตามชาติชราทุกข์ มีพยาธิมรณครอบงำรันทำอยู่ในอำนาจ ปราศจากที่พึ่งที่สำนักนิ์แม้ท่านผู้มเหสักขทั้งหลาย มีมหาพรหมเปนต้น บมิอาจจะรื้อขนขึ้นจากสาครสงสารได้ แลอาตมนี้มีหฤทัยปราถนา จะบำเพ็ญพระสมดึงษบารมี หมายประโยชน์คือพระสัพพัญญุตัญญาณ เพื่อจะรื้อขนสัตว์ให้พ้นสงสารสมุททัยในอนาคต จึงเข้าไปสู่สำนักนิ์พระทศพลญาณ แล้วกระทำปณิธานเหมือนดังนั้น ลำดับนั้นพระบรมครูทรงสถิตย์เหนือบวรธรรมาศน์ ทอดพระเนตรซึ่งพระอชิตภิกษุ แล้วกระทำพระอาการแย้มพระโอษฐ อันว่าพระพุทธรังษีก็โอภาศออกจากเขี้ยวแก้วทั้ง ๔ พร้อมกันกับลำดับแห่งสิตุบาท แห่งพระโลกนารถนั้นรุ่งเรืองไพโรจ จึงพระอานนทเถรเจ้าผู้เปนธรรมภัณฑาคาริก ก็ทูลถามว่าเหตุผลเปนดังฤๅ? พระพุทธองค์จึงทรงกระทำซึ่งสิตุบาท พระมุนีนารถก็มีพุทธฎีกาตรัสพยากรณทำนายว่า “ดูกรอานนท์ อันว่าพระอชิตภิกษุซึ่งเปนสังฆนวกนี้จะได้ตรัสเปนองค์พระชินสีห์ ทรงพระนามพระเมตไตรในอนาคตภายภาคหน้า ในมหาภัทธกลัปนี้ ด้วยอานิสงษ์แห่งวัตถุบูชาแก่ตถาคตด้วยจิตรประสาทโสมนัศ ดูกรอานนท์ กาลเมื่อศาสนานี้อันตรธานแล้ว จะบังเกิดสัตถันตรกลัป เมื่อสัตถันตรกลัปล่วงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายที่บังเกิดจะมีอายุเจริญขึ้นไปโดยลำดับ ตราบเท่าถึงอสงไขยเปนกำหนด แล้วจะกลับลดถอยน้อยลงมาจะตั้งอยู่ ๘๐๐๐๐ ปี  ครั้งนั้นเมืองพาราณสี จะเปลี่ยนนามบัญญัติชื่อเกตุมดีมหานคร เปนที่เกษมสุขสโมสรสรรพประชา ครุวนาดุจอาลกมัณฑาเทพธานี อันมีในชั้นจาตุมหาราช กำหนดโดยยาวได้ ๑๒ โยชน์กว้างได้ ๗ โยชน์มีประมาณ กาลนั้นอันว่าสัตตรัตนปราสาทแห่งพระยามหาปนาท ประมาณโดยยาวได้โยชน์หนึ่ง โดยกว้างกึ่งโยชน์ โดยสูงห้าโยชน์ มีพื้น/*409ได้ ๗ ชั้นรุ่งเรืองรุจิโรภาศ เพียงไพชยันตทิพย์ปราสาท ประดิษฐานในท่ามกลางพระนครด้วยบุญญานุภาพแห่งเชษฐนฬการเทพบุตร ๆ จะจุติจากเทวโลกลงมาบังเกิดเปนราชบุตรบรมกะษัตริย์ อันเสวยสมบัติในกรุงเกตุมดี จะมีพระนามสังขขัตติยกุมาร กาลเมื่อชนมายุได้ ๗ ขวบจะสำเร็จรู้ในสีลปศาสตรทั้งปวง เมื่อเจริญวัยวัฒนาการจะได้ราชาภิเศก แลปราสาทนั้นก็จะมาจากคงคาจะได้กระทำอาวาหมงคล แลเคหประเวศนมังคลราชาภิเศกในปราสาทนั้น จะได้สืบเสวยมไหสวรรย์สันตติวงษ์ดำรงราชพิภพแทนพระราชบิดา แลจะประพฤติในทสจักรวัตติวัตร์ อันศึกษาในสำนักนิ์สุพรหมพราหมณาจาริย์ ถึงวันบัณณรสีอุโบสถบุพพัณหกาลสรงสนานมุรธาภิสิตธาราแล้วรักษาอุโบสถศิลณเบื้องบนปราสาท ลำดับนั้นจักรแก้วก็เลื่อนลอยขึ้นมาจากมหาสมุท ฝ่ายปาจิณโลกธาตุ ด้วยบุญญฤทธิวิจิตรไปด้วยดุมกง กอบไปด้วยกำถึง ๑๐๐๐ แลบริบูรณด้วยอลังการทั้งปวง ลำดับนั้นอันว่ากุญชรช้างแก้วรัตนก็เหาะมาแต่ตระกูลอุโบสถ แลม้าแก้วดุรังครัตนก็เหาะมาแต่ตระกูลพลาหกในหิมพานต์ แลมณีรัตนก็เลื่อนลอยมาแต่ภูผาวิบุลบรรพต แลนางแก้วก็เลื่อนลอยมาแต่อุตตรกุรุทวีป แลคหบดีรัตนปรินายกรัตนก็บังเกิดขึ้นในพระนครนั้น แลพระยาสังขบรมจักรพัตราธิราชบริบูรณ์/*410ด้วยแก้วทั้ง ๗ ประการ มีอาณาปริวัตตแผ่ซ่านไปทั่วทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีทวีปน้อย ๒๐๐๐ เปนบริวาร แลสุพรหมพราหมณปุโรหิตาจาริย์นั้นสั่งสอนอรรตถธรรม แก่กรุงกะษัตริย์สงขจักรพัตราธิราช เปนที่อภิวาทเคารพย์สักการบูชาแห่งบรมขัตติยาธิบดี ในกาลนั้นจึงพระเมตไตรโพธิสัตว์ ก็มาอุปัตติปฏิสนธิ ในครรภ์แห่งนางพรหมวดีพราหมณีอันเปนอัคคภรรยาแห่งสุพรหมพราหมณปุโรหิตาจาริย์ กำหนดถ้วนทศมาสก็ประสูตรในป่าอิสีปตนมิคทายวัน พร้อมด้วยมหัศจรรย์ทั้งปวง เมื่อพระมหาสัตววัฒนาการแล้วก็บริโภคสมบัติอยู่ในปราสาททั้งสาม อันมีนามศรีวัฑฒปราสาท ๑ วัฑฒมานปราสาท ๑ สัทธัตถะปราสาท ๑ และมีนางจันทรมุขีพราหมณีเปนอัคคภรรยา เปนประธานแก่อเนกคณาอนังคปริจาริกประมาณแสนนาง แลสถิตย์อยู่ในฆราวาศได้ ๘๐๐๐ ปีได้ทัศนาการนิมิตรทั้ง ๔ กาลเมื่อนางจันทรมุขีประสูตรบุตรมีนามพรหมวฒกุมาร จึงจินตนาการจะออกสู่มหาภิเนษกรม ขณะนั้นอันว่าปราสาทก็เลื่อนลอยขึ้นบนอากาศ ลงมาประดิษฐานปัถพีที่ใกล้ไม้นาคมหาโพธิ คือไม้กากทิง พระมหาโพธิสัตวก็ลงจากปราสาท ถือเอาทิพยกาสาวพัตถอันท้าวมหาพรหมนำมาถวายแล้ว ทรงบรรพชา ส่วนคณาเนกนารีปริจาริกทั้งหลาย ก็ลงจากปราสาทไปสถิตย์ณที่อันใกล้ ได้กึ่งคาพยุตกับทั้งบุรุษบริวารทั้งปวง แลบันดาบริวารบุรุษทั้งหลายที่ติดตามไปมีประมาณเท่าใด /*411ก็บรรพชาตามพระมหาสัตว์ทั้งสิ้น เว้นแต่สัตรีหน่อพระชินสีห์กระทำทุกกกิริยา ๗ วัน ภอถึงวันวิสาขบุรณมีก็เสวยมธุปายาศแห่งนางสุนันทาพราหมณี อันนำมาถวาย แล้วไปเข้าทิวาวิหารในสาลวัน ครั้นเพลาสายัณหจึงทรงรับหญ้าคา ๘ กำ อันโสตถิยมานพนำมาถวาย แล้วเสด็จไปสู่ไม้มหาโพธิลาดลงซึ่งหญ้าคา อธิฐานเปนพระรัตนบัลลังก์สูง ๑๕ สอกทรงสถิตย์บนรัตนบัลลังก์ ก็พิจารณาปัจยาการก็สำเร็จแก่พระสัพพัญญุตัญญาณ ในเวลาตัมพารุณสมัยราตรีนั้น ก็พร้อมกับมหัศจรรย์ทั้งปวงแล้วเปล่งปฐมพุทธอุทานทักตัณหาด้วยพระคาถาอเนกชาติ ตามเยี่ยงอย่างพระสัพพัญญูเจ้าทั้งปวง แลสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคตรัสพยากรณทำนาย แก่พระอชิตภิกษุว่าเปนองค์พระเมตไตรโพธิสัตว์โดยปริยายดังนี้.
เมต์ตยพยากรณ์ปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๐ จบ.
พุทธปิตุนิพพานปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๑
ในกาลนั้นพระผู้มีพระภาค ก็เสด็จนิวัตตะนาการสู่กรุงราชคฤห เสด็จสถิตย์ณะพระเวฬุวันมหาวิหารกับด้วยพระสงฆ์ทั้งปวง อยู่จำพระวัสสาเปนคำรบ ๔ ในที่นั้น ครั้นล่วงเข้าวัสสาเปนคำรบ ๕ จึ่งเสด็จมาจากเมืองราชคฤหกับด้วยพระสงฆ์ ๕๐๐ ไปสู่เมืองเวสาลี เสด็จสถิตย์ณะกุฎาคาระศาลาในป่าใหญ่ใกล้พระนครนั้น เพื่อจะทรง/*412อนุเคราะห์แก่ไวไนยชน แลจำพระวัสสาเปนคำรบ ๕ อยู่ในที่นั้นในปีนั้น สมเด็จพระเจ้ากรุงสิริสุทโธทนมหาราช พระพุทธบิดาทรงพระประชวรหนักแลกะษัตริย์สักยราชวงศ์ทั้งหลาย แลนางพระสนมมีพระมหาปชาบดีโคตมีเปนประธานช่วยกันอภิบาล พระโรคก็มิอาจระงับบันเทาลงได้ มีพระสรืรกายอันทรูบเสียสิริวิลาศ บันทมเหนือพระแท่นมัญจอาศน์ ออกพระโอฐว่า อาตมเสวยทุกขเวทนาเปนอันยิ่ง แล้วทรงกลิ้งเกลือกพระกายกลับไปมา พลางทรงระลึกถึงพระองค์พระศาสดาอัคคปิโยรสว่า อันอาตมปริวิตก ผิวพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จมาสู่ที่นี้ได้ทรงปรามาศเหนือสีสะแห่งอาตม พระนนท์แลพระอานนท์ได้ลูบสริรกายทร้ายขวาทั้งสองข้าง พระราหุลนัดดาได้ลูบเบื้องปฤษฎางค์แห่งอาตมา อันว่าทุกข์เวทนาโรคาพยาธิก็อาจบันเทาเปนแท้ ในลำดับสมัยนั้นสมเด็จพระบรมโลกนารถเสด็จอุฏฐาการจากสีหไสยาศน์นั้น ในพลวปัจจุสมัยกาลเวลาเข้าสู่พระมหากรุณาสมาบัตติ์ ออกจากสมาบัตติ์นั้น ก็ทรงพิจารณาซึ่งบุคคลอันประกอบด้วยกฤษดาธิการ ทอดพระเนตรในพระญาณเห็นพระพุทธบิดา อันทรงประชวรหนัก นิปัชชนาการเหนือมรณมัญจอาศน์ ทรงพระพิลาปคร่ำครวญควรจะกรุณา จึ่งทรงพระพุทธดำริห์ว่า พระบิดาแห่งตถาคตกอบด้วยติพโรคาพยาธิ ปราถนาจะเห็นตถาคตในวันนี้ แลกาลนี้ก็ควรที่ตถา/*413คตจะไปเยี่ยมพระบิดา จึ่งเสด็จอุฏฐาการจากอาศนตรัสเรียกพระอานนท์มา แล้วตรัสบอกซึ่งเหตุนั้น แล้วตรัสชวนว่า ดูราณะอานนท์ เราควรจะไปเยี่ยมบรมกะษัตริย์ จะได้เห็นพระองค์เปนปัจฉิมทัสนาในคราวนี้ ประการหนึ่งอันว่าพระบิดาอันกอบด้วยพระอัธยาศรัย เห็นปานดังนี้ก็หาได้ด้วยยาก แลบันดาภิกษุทั้งหลายที่เปนขีณาสพสถิตย์อยู่ที่ใดๆ ท่านจงไปสู่ที่นั้น แล้วจงบอกกันให้ทั่วทั้งสิ้นว่า พระตถาคตจะไปสู่กรุงกะปิลวัตถุ เพื่อจะไปเยี่ยมพระบิดา พระอานนท์ก็รับพระพุทธฎีกาว่า “สาธุดีแล้ว ก็ไปบอกเหตุนั้นแก่พระอรหันต์ทั้งปวงแลพระขีณาสพทั้งหลาย มีพระอัคคสาวกทั้งสองเปนต้น ทราบยุบลดังนั้น ก็ออกจากที่อยู่แห่งตนๆ บ้างถือเอาซึ่งบาตรแลจีวร มาสโมสรสันนิบาตคอยถ้าจะตามเสด็จพร้อมกัน พระอานนท์ก็กลับมากราบทูลว่า พระภิกษุสงฆ์มาประชุมกันพร้อมแล้ว จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสบอกแก่คณสงฆ์ว่าท่านทั้งปวงจงไปทัสนาซึ่งพระพุทธบิดา ด้วยตถาคตเปนปัจฉิมทัสนาในวาระครั้งนี้ พระสงฆ์ห้าร้อยที่เปนบริวารกระทำอิทธิอานุภาพปาฏิหารเหาะขึ้นสู่อะนิลบถ ครุวนาดุจท้าวทธรัฏฐราชมหาวงศ อันแวดล้อมไปด้วยหมู่หงษ์ ๙ หมื่นเปนบริวาร คมนาการสู่กรุงกะปิลวัตถุ โดยทางอากาศ ครั้นถึงก็ลงสู่ราชธานี ขึ้นสู่ที่มณเฑียรที่สถิตย์ แห่งพระปิตุราชทรงนิสัชนาเหนือไสยมัญจอาศน ฝ่ายทิสที่สูง/*414แห่งพระพุทธบิดาทอดทัสนาเห็นพระสริรกาย อันทรีดทรูบก็ทรงพระสังเวชยิ่งนัก จึ่งตรัสถามถึงพระอาการพระโรคอันกำเริบด้วยทุกข์เวทนา ภอจะอดทนหรือพ้นพระกำลังเปนประการใด เมื่อบรมกะษัตริย์ทรงสดับพระพุทธฎีกา ก็มีพระชลนัยไหลนองพระชลนาพระกรรฐาเหือดแห้ง พระเขละสท้อนถอนพระทัยกราบทูลว่า ทุกขเวทนาแห่งข้าพระพุทธเจ้านี้ มีกำลังเหลือที่จะอดทนพ้นที่จะดำรงชีวิตร์ จึ่งตรัสว่า ดูกรบพิตร พระราชสมภารอย่าทรงพระจินตนาการปริวิตกนัก จึ่งเหยียดพระทักขิณะหัตถ์ทรงกระทำสัตยาธิฏฐานว่า ผิวตถาคตบำเพ็ญกฤษดาธิการ ก่อเกื้อพระสมดึงษบารมีมาสิ้นกาลถึง ๔ อสงไขยแสนกัป เพราะหมายมั่นจะกระทำประโยชน์โปรดสัตว์โลก แลได้บำเพ็ญทานรักษาสีลเจริญภาวนา แม้นจะปรามาศพระเสียรเกล้าแห่งพระปฤษฎางค์ ด้วยพระทักขิณหัดถ์ว่า ในกาลบัดนี้ฃอจงระงับความทุกข์อันมีในพระอุตตะมังคสีโรต ให้อันตรธานหายได้เมื่อทรงพระอะธิฏฐานดังนี้แล้ว ก็ลูบลงที่พระเสียรเกล้า ความทุกขเวทนาในพระเสียรเกล้าของบรมกะษัตริย์ กลับบันเทาระงับดับสูญ ในขณะนั้นพระอานนท์ถวายอภิวันท์พระบรมครูเจ้าก็ทำสัตย์อธิฏฐานว่า ข้าพระบาทติดตามเสด็จมา เปรียบดังฉายาติดตามพระกายอินทรีย์ขององค์พระชินสีห์อยู่เปนนิตย์ อันนี้เปนความสัตย์/*415ของข้าพระบาท แม้นข้าพระบาทจะยกทักขิณหัดถ์ขึ้นปรามาศพระกรเบื้องขวาของพระบิตุลาธิบดี ขอจงทุกขเวทนาที่ปรากฎมีในพระพาหานั้น ให้อันตรธาน เมื่อท่านอธิฏฐานดังนี้แล้ว ก็ลูบลงในทักขิณพาหาแห่งบรมขัตติยนรินทร์ อันว่าทุกข์เวทนาก็ระงับดับสูญสิ้นในสมัยนั้น ลำดับนั้นจึ่งพระอานนท์เถรก็ถวายนมัศการประนมพระบรมนราสภแล้วกระทำสัตยาธิษฐานว่า ผิวข้าพระองค์ประฏิบัติตามพระโอวาทพระศาสดาจาริย์พร้อมทุกสิ่ง อันนี้นี่เปนความสัตยความจริงแห่งข้า แม้ถ้าปรามาศพระวามพาหาแห่งพระบิตุราชด้วยทักขิหัตถของอาตมา ฃอจงทุกขเวทนาในที่นั้นให้อันตรธาร เมื่ออธิฏฐานดังนี้แล้ว ก็ลูบลงในวามพาหาแห่งพระชนกาธิราช อันว่าทุกข์เวทนาก็ระงับดับหายจากที่นั้น ลำดับนั้นจึ่งพระราหุลชิโนรส ก็กระทำอัญชลีกรประนตพระพิชิตมารแล้วกระทำสัตยาธิฏฐานว่า กาลเมื่อพระพุทธองค์ทรงเสวยพระชาติเปนพระยาเวสสันดรมหาราชบพิตร ทรงเปลื้องปลดเสียสละข้าพระพุทธเจ้า พระราชทานแก่เจ้าทะชีชูชกพราหมณ์ ข้าพระบาทก็ยินยอมตามพระทานอัธยาศรัย บมิแขงขัด จะได้โทมนัศขึ้งเคียดในพระองค์ แต่วารจิตรหนึ่งบมิพึงมี ผิวคำอันนี้นี่เปนวจีสัตย์จะยกทักขิณหัตถปรามาศปฤษฎางค์สมเด็จพระอัยกา ขอจงทุกข์เวทนาโรคาพยาธิให้อันตรธาน เมื่อทรงอธิฏฐานดังนี้แล้วยกพระหัตถ/*416เบื้องขวาลูบพระปฤศฎางค์แห่งพระอัยกาธิราช อันว่าทุกขเวทนาในพระปิฏฐิแลอรุชาณุบาททั้งหลาย เหือดหายระงับในลำดับแห่งหัตถสัมผัสนั้น ในกาลนั้นสมเด็จพระเจ้ากรุงสุทโธทนมหาราชก็มีพระโรคาพยาธิระงับอันตรธาน จึ่งเสด็จอุฏฐาการจากที่ศิริสัยยาศน์ ทรงพระประสาทปีติโสมนัส ยอพระหัตถถวายอัญชลีพระมุนีนารถราชโอรส สมเด็จพระสุคตทรงทราบว่า พระพุทธบิดาระงับทุกข์เวทนาแล้ว แลทรงพิจารณาเห็นพระชนมายุสังขารประมาณน้อยนักจักมิได้วัฒนาการสืบไป กำหนดอีกสัตตะวาระสมัยก็จะดับสูญสิ้นพระชนม์ ทรงทราบอุปนิสสัยพระอรหัตตผลจะพึงมี ก็โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาทั้งราตรีทิวากาล สมเด็จพระบรมกะษัตริย์ก็บรรหารทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระบรมโลกนารถ จงทรงพระมหากรุณาโปรดประทานพระพุทโธวาทานุศาสน์ แก่ข้าพระพุทธเจ้าสิ้นสัตตะวาร เพื่อจะให้เปนประโยชน์แลสุขแก่นสารแก่ข้าพระบาทพระมุนีนารถ ก็บัณฑูรพระธรรมเทศนาพระอนิจตาทิปฏิสํยุตตว่า ดูกรบรมบพิตร อันว่าชีวิตรแห่งมนุษย์ทั้งหลายนี้น้อยนัก ดำรงอยู่โดยพลันบมิได้ยั่งยืนอยู่ช้าครุวนาดุจสายฟ้าแลบอันปรากฎมิได้นาน อันว่าวัยวัฒนาการย่อมมีชราเปนที่สุด สภาวหาโรคบมิได้ก็มีพยาธิประทุฏฐบีทาเปนปริโยสาน อันว่าชีวิตรสังขารก็มีมรณเปนธรรมดา สมบัติทั้งปวงก็ล่วงละแก่วิบัติยายี เปนประเวณี/*317แห่งนิกรสัตว์ เมื่อตรัสเทศนาเปนอาทิฉนี้แล้ว ก็ยกพระจตุราริยสัจขึ้นเปนมกุฏโมฬีแห่งธรรมทั้งปวง ส่วนสมเด็จพระพุทธบิดา ก็ทรงเจริญพระวิปัสนาไปตามกระแสพระอริยสัจทั้งสี่ประการ ก็ประหานซึ่งรูปราคอรูปราคกับทั้งมานอุทธัจจอวิชชาเปนนิราวเศษ มละเสียซึ่งสรรพกิเลสบาปธรรมทั้งหลาย บันลุแก่พระอรหัตตผลพร้อมกับด้วยพระจตุปฏิสัมภิทาญาณ ในกาลแห่งวันเปนคำรบ ๗ จึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระศาสดาจาริย์ ข้าพระองค์นี้พ้นจากบ่วงแห่งสงสารเห็นนิพพานสัจประจักษจิตร อนึ่งชีวิตรก็ยังอยู่น้อยนัก จักถวายนมัศการลาพระศาสดาดับขันธเข้าสู่พระอมตนิพพานในกาลวันนี้” จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรพระราชสมภารจงทรงพระกำหนดซึ่งกาลอันสมควร ส่วนขัตติยปยุรวงศสักยราชทั้งหลาย แลคณาเนกอนงค์บริจาริกนารีมีพระมหาปชาบดีเปนประธาน ได้สดับพระราชบรรหารดังนั้น ก็พร้อมกันสยายเกษสองกรค่อนอุระประเทศพิลาปกำสรดเซ็งแซ่ศัพทนฤนาท บรมขัตติยาธิราชก็ดำรัสเล้าโลมว่า “ท่านทั้งหลายอย่าได้เศร้าโสกปริเทวนาการ ธรรมดาว่าสัตว์เกิดในวัฏสงสารโลกก็ย่อมจะวิโยคบำราศจากที่รักที่เจริญใจ หวั่นไหวอยู่ด้วยโลกธรรมคือมรณทุกข์ทุกตัวสัตว์ไม่เว้นคน” แล้วทรงอภิวาทพระทศพลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระโลกนาถ อันว่า/*418โทษอันใด ที่ข้าพระองค์ประมาทด้วยกายวจีจิตรในพระสุคต ขอจงทรงพระกรุณาอดโทษานุโทษทั้งปวงแก่ข้าพระบาท จงทรงพระอนุญาตแก่ข้าพระพุทธเจ้า อันจะทูลลาเข้าสู่พระปรินิพพานในกาลบัดนี้” แล้วก็เอนพระองค์ลงบันทมเหนือที่ศริสัยยาศนนั้น ก็สูญสิ้นพระอัสสาสะปัสสาสะ เข้าสู่พระปรินิพพานในกาลนั้น สมเด็จพระสัพพัญญูเมื่อทรงทราบว่าพระพุทธบิดาดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพาน ก็บังเกิดธรรมสังเวช จึ่งตรัสสั่งแก่พระสงฆ์ทั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายจงทัศนา ซึ่งพระพุทธบิดาอันสิ้นพระชนม์ชีวิตร อันมรณธรรมนี้มิได้มีลอาย ย่อมทำลายชีพแห่งสัตว์ทั่วทั้งสิ้นเปนอาจิณธรรมดาจะได้เลือกหน้าหามิได้ ในขณะนั้นอันว่าพระมหาปชาบดี แลพระยโสธราเทวี แลหมู่พระสนมทั้งหลาย กับทั้งเหล่ากะษัตริย์สักยราชวงศานุวงศทั้งปวง ต่างคนก็ค่อนทรวงโสกาตุรพิลาปบริเทวนาการ พระพิชิตมารก็ตรัสเล้าโลมให้ระงับดับโสรก ด้วยพระธรรมกถาอนิจตาทิปฏิสํยุตตํ แล้วมีพระพุทธฎีกาตรัสสั่งพระมหากัสสปเถรว่า ตถาคตจะถวายพระบรมศพพระบิดา ท่านจงไปพิจารณาดูภูมิสฐานอันสมควรจะกระทำฌาปนกิจนั้น. พระมหากัสสปเถรเจ้าก็รับพุทธฎีกาว่าสาธุแล้ว อุฏฐาการจากอาศน์แวดล้อมไปด้วยพระภิกษุสงฆ์ อันทรงซึ่งธุดงค์กับกะษัตริย์สักยราชวงศ แลหมู่มหาชนเปนอันมากไปสู่ที่/*419อันจะกระทำการถวายพระเพลิง แล้วให้จัดแจงกระทำซึ่งเชิงตะกร ในกาลนั้นหมู่อมรเทพย์บรรพสัททั้งหลายในหมื่นโลกธาตุ มีท้าววัชรินทราธิราชเปนประธานก็มาสโมสรสันนิบาตในสถานที่นั้น นำมาซึ่งทิพยกุฏาคารอันประดับด้วยยอดถึงห้าร้อยยอด กับทั้งวัตถุต่างๆ มีทิพย์จันทนสุคันธชาติเปนต้น มากระทำจิตตะกรรมกับพระมหากัสสปเถร เมื่อการเชิงตะกรสำเร็จแล้ว พระมหากัสสปก็กลับมากราบทูลพระบรมครู พระสัพพัญญูจึงทรงยกพระอุตตะมังคสิโรดมแห่งพระพุทธบิดาด้วยพระหัตถ์แล้ว ก็ทรงสิญจนาการด้วยสุคนธรสอุทกวารี พระธรรมเสนาบดีก็ช่วยโสรดสรงหลั่งลงซึ่งสุคันโธทก สมเด็จพระโลกนายกทรงพระปรามาสพระอุตตะมังค์ พลางตรัสแก่พระสาริบุตรมหาเถรว่า ท่านจงทัสนาการ ซึ่งพระพุทธบิดา ดูกรสาริบุตร บุคคลผู้ใดประพฤติ ในกุศลสุจริต แลมีจิตรปราถนาโพธิภูมิบารมีญาณใดๆ ก็จงอุสาห์อภิบาลบำรุงเลี้ยงซึ่งบิดามารดาอาจสำเร็จมโนรถปราถนาทุกสิ่งทุกประการ เมื่อมีพุทธบริหารดังนี้แล้ว ก็ยกขึ้นซึ่งพระศพสริรกายแห่งพระบรมกะษัตริย์ ใส่ลงในมัญชุระตะนามัยคือพระหีบแก้ว แล้วทรงยกพระหีบแก้วด้วยพระองค์เชิญไปสู่ที่อาหะฬะนสฐาน เถลิงบนทิพย์กุฏาคารบุสสะบกเบื้องบนอลังกตจิตตะกาอาศน์ จึงสมเด็จอัมรินทราธิราชก็กระทำปะทักษิณพระบรมศพ แล้วนำมาซึ่งดวงแก้วมณีอัน/*420ชื่อว่าโชติรังษีปรารภจะถวายพระเพลิง จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสห้ามว่าดูกรท้าวเทวราช อย่าเพ่อถวายพระเพลิงก่อน ตถาคตจะกระทำฌาปนกิจพระบิดาก่อนท่านทั้งปวง แล้วก็ทรงถือซึ่งแก้วมณีโชติรัตน จากหัตถ์ท้าวสุชัมบดีแล้วทรงจุดซึ่งอัคคีอันปรากฎจากดวงแก้ว กระทำฌาปนกิจพระบรมศพกับทั้งเชิงตะกรนั้น ลำดับนั้นเทพยดาทั้งหลายมีสมเด็จอัมรินทร์เปนต้น ก็ถวายพระเพลิงในพ่ายหลัง ฝ่ายพระขัตติยวงศาสักยราช แลหมู่นางพระสนมทั้งปวงนั้น มีพระมหาปชาบดีโคตมีเปนประธาน ก็พร้อมกันกรรแสงเซรงแซร่เสียงปริเทวนาโกลาหลนี่สนั่น สมเด็จพระอนันตญาณมุนี ก็มีพุทธฎีกาตรัสเล้าโลมด้วยพระธรรมกถา อนิจตาทิปฏิสํยุตต์ระงับโสกแห่งมหาชน อันว่าธรรมาภิสมัยมรรคผล ก็บังเกิดมีแก่แปดหมื่นสี่พันบรรพสัทในที่สมาคมอันนั้น.
แท้จริงกาลเมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงสุทโธทนมหาราชปรินิพพานครั้งนั้น อันว่าพระปยุรญาติวงศแห่งพระศาสดาทั้ง ๖ พระนครคือกรุงกะบิลพัสดุ์ ๑ เมืองเทวะหะนคร ๑ เมืองโกลิยะนคร ๑ เมืองสักกะระนคร ๑ เมืองสุปะวาศนคร ๑ เมืองเวระนคร ๑ ก็เอิกเกริกกำเริบไปด้วยความโสกทั้งสิ้น ชวนกันปรารภจะกระทำมหายัญ คือทานุทิศแผ่ผลเปนธรรมบรรณาการไปแก่บรมกะษัตริย์ ก็ชวนกันมาสโมสรสันนิบาตณกรุงกะบิลพัสดุ์พร้อมกัน กระทำมหา/*421บูชายัญ คือถวายภัตตาหารทานแก่พุทธปมุขสงฆ์ พระพุทธองค์ก็ทรงรับมหายัญทาน เมื่อเสร็จแห่งภัตตาหารกิจแล้ว ก็กระทำภัตตานุโมทนาโดยสารพระคาถาว่า “ราชาโน ขัตติยา มาตา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า เหมือนว่าบรมกะษัตริย์ขัตติยวงศา แลบิดามารดาพี่ชายน้องหญิงญาติคณาและอุปัชฌาย์อาจาริย์ทั้งปวง ล่วงไปสู่ประโลก มีความเศร้าโศรกอาลัย ด้วยไร้ที่พึ่งที่พำนักก็พึงกระทำยัญบูชาคือทักขิณาทาน โดยควรแก่กำลังแห่งตนอุทิศผลไปให้แก่ท่านผู้มีคุณ แลหมู่ญาติมิตรทั้งปวงอันว่าผลแห่งทาน ก็จะบังเกิดสมบัติแก่ผู้กระทำกาลกิริยาไปสู่ประโลก เบื้องว่าบุตรนัดดาผู้ใด ซึ่งยังมีชีวิตรอยู่มิได้กระทำทานอุทิศไปให้แก่ญาติ แลท่านผู้มีคุณซึ่งดับสูญไปนั้น แลบุตรนัดดาผู้นั้นได้ชื่อว่าอะกะตัญญูตั้งอยู่ในอะธรรม จะนำคะติไปบังเกิดในอะบายภูมิ บมิอาจที่จะพ้นทุกข์สิ้นกาลช้านาน บุคคลที่ประกอบด้วยกะตัญญูกระทำทานอุทิศผลไปให้แก่ญาติ แลท่านผู้มีคุณเห็นปานดังนั้นทำลายเบ็ญจขันธ์ แล้วก็จะไปสู่สุคติภพ ด้วยผลที่ตนตั้งอยู่ในกะตัญญูธรรมสุจริต เหตุดังนั้นบุคคลที่เปนบัณฑิตย์ชาติประกอบไปด้วยปรีชาญาณ พึงกระทำทานด้วยปสันนจิตร อุทิศธรรมบรรณาการสนองคุณไปให้แก่หมู่ญาติมิตร แลท่านผู้มีคุณเปนบุญโกฏฐาสอันใหญ่ยิ่ง อันว่าโสกาปริเทวะนาการจะได้เปนประโยชน์แก่นสาร ซึ่งได้แก่ผู้ซึ่งล่วงไปสู่ประ/*422โลกนั้นมิได้ อันว่าทักขิณาทานอันถวายแก่สงฆ์นี้ จะได้สำเร็จประโยชน์โดยพลัน แก่สรรพคณาญาติมิตรแลท่านผู้มีคุณทั้งหลาย ที่วอดวายไปสู่ประโลกนั้น จะได้ให้บันลุทิพย์สมบัติ แลสุขวัฒนาสิ้นกาลช้านาน เมื่อพระศาสดาจารย์ตรัสเทสนาทานานุโมทนาดังนี้ แลกระทำสงเคราะห์แก่หมู่ญาติทั้งหลาย แล้วก็เสด็จไปสถิตย์ณะพระนิโครธาราม อันพระบรมญาติสกูลทั้งสองฝ่ายถาปะนาการถวายแทบฝั่งแม่น้ำโรหิณีนะที อันมีในท่ามกลางระหว่างกรุงกะบิลพัสดุ์ แลเมืองโกลิยะนครนั้น.
ในลำดับนั้นพระมหาปะชาบดีโคตมี จึ่งเสด็จออกไปสู่สำนักนิ์พระชินสีห์ ถวายนมัสการกราบทูลว่า “ข้าแต่พระศาสดาสัตรีนี้จะบวชในพระพุทธศาสนาได้หรือประการใด” จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรโคตมีท่านจงอย่าได้ชอบใจในบรรพชา อันมาตุคามนี้จะบวชในพระพุทธศาสนาไม่สมควร และพระมหาปชาบดีกราบทูลถึงสามครั้ง ก็ตรัสห้ามมิได้ทรงอนุญาต พระมาตุจฉาก็ทรงโทมนัส จนพระเนตรนองไปด้วยพระอัสสุชล ถวายอภิวาทพระทสพล กระทำปทักษิณแล้วก็เสด็จคืนเข้าพระราชนิเวสน์ สมเด็จพระโลกเชษฐ์ ทรงสถิตย์ณกรุงกะบิลพัสดุ์ โดยสมควรแก่สำราญพระพุทธอัธยาศรัยแล้วก็เสด็จไปสู่เมืองเวสาลี สถิตย์ที่กุฎาคารสาลาในมหาวันสฐาน ลำดับนั้นพระมหาปชาบดีมีพระกะมล/*423สันดาน ยินดีที่จะบรรพชา จึ่งปลงพระเกสา ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวัตร กับทั้งนางกะษัตริย์สักยราชวงศ์เปนอันมาก ก็เสด็จออกจากกรุงกะบิลพัสดุ์มหานคร บทจรด้วยพระบาทไปตามพระโลกนารถถึงเมืองเวสาลี เสด็จสู่ที่กุฎาคารสาลาอรัญญิกาวาศ มีพระบาทชอกช้ำไปด้วยหนามตามพนสณฑ์มรรคา พระสริรกายาก็อาเกียรณไปด้วยธุลี มีพระเนตรนองไปด้วยชลนัยไหลอาบพระภักตรมณฑล พระกระมลหมองไหม้ไปด้วยทุกขโทมนัส เสด็จไปหยุดยืนอยู่นอกทรุ้มทวารกุฎาคารศาลา ขณะนั้นพระอานนท์ได้ทัสนาเห็น จึ่งออกไปไต่ถาม พระมหาปชาบดีก็บอกความ ที่พระสุคตมิได้ทรงอนุญาตให้บรรพชา พระอานนท์จึ่งว่าให้ยับยั้งอยู่สักครู่หนึ่งในที่นี้ อาตมจะเข้าไปทูลฃออนุญาตพระชินสีห์ ให้โปรดประทานอุปสมบทให้แก่มาตุคามให้จงได้ แล้วผู้เปนเจ้าก็เข้าไปกราบทูลว่า บัดนี้พระมหาปชาบดีมาตุจฉา เสด็จตามพระพุทธองค์มาถึงนี่ มีพระกายินทรีย์เศร้าหมองเสวยทุกข์โทมนัส ด้วยมิได้ตรัสอนุญาตให้บรรพชา ขอจงทรงพระกรุณาโปรดประทานอุปสมบทแก่พระมาตุจฉาในกาลบัดนี้ จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสห้ามเหมือนนัยหนหลัง แลพระอานนท์ก็ทูลวิงวอนถึงสามครั้ง ก็ไม่ทรงอนุญาตให้พระมาตุจฉาบรรพชา ผู้เปนเจ้าจึ่งกราบทูลพระศาสดาสืบไปว่า ผิวสัตรีได้บรรพชาในพุทธศาสนาอาจกระ/*424ทำให้แจ้งซึ่งพระโสดา พระสกทาคาพระอนาคาและพระอรหันตผลได้หรือประการใด” จึ่งตรัสบอกว่าอาจกระทำให้แจ้งได้ซึ่งมรรคสี่ผลสี่ ข้าแต่สมเด็จพระผู้มีพระภาค ผิฉนั้นควรจะทรงอนุญาตอนุเคราะห์แก่พระมหาปชาบดี โปรดประทานบรรพชา ด้วยเหตุพระมาตุจฉามีคุณอุปการได้อภิบาลบำรุงเลี้ยง พระพุทธองค์มาตั้งแต่พระพุทธมารดาทิวงคต ได้ให้เสวยขีระธารารศมาแต่ทรงพระเยาว์ตราบเท่าจนทรงเจริญ ควรจะสงเคราะห์ให้สมความปราถนา จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรอานนท์ ผิวโคตมีอาจรับประพฤติในอัฏฐครุธรรมแปดได้ ตถาคตก็จะอนุญาตได้ ให้เปนภิกษุนี อุปสมบทกรรมด้วยอัฏฐครุธรรมนั้น แลครุธรรมเปนปฐม คือภิกษุนีแม้นถึงบรรพชาได้จนร้อยวัสสาก็ดี พึงให้กระทำอัญชลีเคารพนอบนบแก่ภิกษุ อันอุปสมบทในวันเดียวนั้นประการหนึ่ง แลครุธรรมเปนคำรบสองคือภิกษุนีอย่าได้อยู่จำพรรษาในอาวาศที่มีภิกษุนั้นประการหนึ่ง แลครุธรรมเปนคำรบสาม คือภิกษุนีพึงปราถนาซึ่งธรรมสองประการ คือถามซึ่งอุโบสถกรรม แลไปรับโอวาทแต่สำนักนิ์แห่งภิกษุสงฆ์จงทุกๆ กึ่งเดือนนั้นประการหนึ่ง แลครุธรรมเปนคำรบสี่ คือภิกษุนีมีวัสสาอันอยู่แล้ว ถึงเมื่อวันจะออกพรรษาจงปะวาระณาในที่อันพร้อมด้วยอุภโตสงฆ์นั้น ประการหนึ่ง แลครุธรรมเปนคำรบห้า คือว่าภิกษุนีเบื้องว่า/*425ต้องอาบัติ สังฆาทิเศษไปอยู่ปริวาศกรรม ก็พึงประพฤติซึ่งปักขะมานัตต์ในสำนักนิ์อุภโตสงฆ์ คืออยู่มานัตต์ถึงกึ่งเดือนนั้นประการหนึ่ง แลครุธรรมเปนคำรบหก คือภิกษุนีอุปสมบทในสำนักนิ์อุภโตสงฆ์ พึงสมาทานซึ่งประฏิบัติ ในธรรมหกประการ คือเว้นจากปาณาติปาต ตราบเท่าถึงวิกาลโภชน์เปนต้นมิได้ล่วงเสีย แลศึกษาให้รู้วัตตะประฏิบัติต่างๆ สิ้นกาลถึงสองวัสสานั้นประการหนึ่ง. แลครุธรรมเปนคำรบเจ็ด คือภิกษุนีอย่าพึงกล่าวอักโกสะกะถา คือด่าปริภาส ด้วยเหตุอันหนึ่งแก่ภิกษุนั้นประการหนึ่ง. แลครุธรรมเปนคำรบ ๘ คือภิกขุนี ตั้งแต่วันบรรพชาเปนต้น พึงสดับโอวาทแห่งภิกษุ อันกล่าวซึ่งธรรมกถาสั่งสอนฝ่ายเดียว ห้ามอย่าให้ภิกษุนีให้โอวาท สั่งสอนภิกษุนั้นประการหนึ่ง สิริเปนครุธรรมแปดประการดังพรรณามาฉนี้ ให้ภิกษุนีพึงบูชาคารวะนับถือประฏิบัติ อย่าได้ล่วงละเสีย จนตราบเท่าสิ้นชีวิตร ดูกรอานนท์ ผิวพระมหาปชาบดีโคตมีรับซึ่งครุธรรมทั้งแปด จะยอมประฏิบัติได้ ตถาคตก็อนุญาตให้เปนภิกษุนี อุปสมบทกรรมแก่มหาปชาบดีโคตมีด้วยอัฏฐครุธรรมนั้น. ลำดับนั้นพระอานนท์เถรเจ้าก็เรียนธรรมทั้งแปดในสำนักนิ์พระบรมครูแล้ว ออกมาสู่ที่สถิตย์แห่งพระมหาปชาบดี จึ่งแจ้งเหตุตามกระแส/*426พระพุทธฎีกาตรัสสั่ง แล้วบอกซึ่งอัฏฐครุธรรมทั้งแปดนั้นแก่พระมหาปชาบดี ๆ ก็รับพุทโธวาท มีพระทัยประสาทเลื่อมใสโสมนัส ตรัสแก่พระอานนท์ว่า “ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้าพเจ้ามีความยินดี ดุจบุรุษอันได้อาบน้ำชำระเกล้า แล้วได้ซึ่งคันธบุบผะชาติ คือดอกอุบลแลดอกมะลิก็ดี แล้วก็ถือเอาด้วยหัดถ์ทั้งสองแล้วตั้งไว้เหนือสีสะ อันนี้แลมีอุปมาฉันใด เหมือนด้วยข้าพเจ้าอันรับซึ่งครุธรรมทั้งแปด อันเปนพุทโธวาทโดยเคารพจะนอบนบนับถือปฏิบัติ มิได้ล่วงละเสียจนตราบเท่าสิ้นชีวิตร ก็มีอุปไมยดังนั้น” พระอานนท์เถรเจ้าได้สดับก็กลับเข้าไปเฝ้าพระสัพพัญญู กราบทูลตามถ้อยคำพระมหาปชาบดี พระชินสีห์ก็โปรดประทานอุปสมบทบรรพชาให้แก่พระมาตุจฉากับทั้งนางขัติยกัญญาสักยราชวงศ์ทั้งห้าร้อยองค์ เปนภิกษุนีสงฆ์ด้วยอัฏฐครุธรรมนั้นด้วยกันทั้งสิ้น สถิตย์อยู่ในกุฏาคาระสาลาอรัญญิกาวาศวิหารนั้น. ครั้นออกพระวัสสาปะวาระณาแล้ว พระบรมครูก็เสด็จด้วยพระภิกษุสงฆ์ทั้งห้าร้อย ออกจากเมืองเวสาลีไปสู่เมืองสาวัตถี ทรงสถิตย์ณะพระเชตวัน ฝ่ายข้างกรุงกะบิลพัสดุ์ กาลเมื่อพระมหาปชาบดีเสด็จออกบรรพชาแล้ว ชนทั้งหลายมีมหาอมาตย์แลราชปุโรหิตเปนต้น จึ่งประชุมปฤกษากันว่าธรรมดาพระนครไม่มีบรมกะษัตริย์ ราชสมบัติก็จะมิได้ตั้งมั่นอยู่ได้ จึ่งพร้อมกันกระทำพระราชพิธี ราชาภิเศกยกมหานามสักยราช ซึ่งเปนเชษฐโอรสแห่งพระยาอะมิตโตทะนะราชอนุชา แห่งสมเด็จพระเจ้ากรุงสุทโธทะนะมหาราช ขึ้นเสวยมไหยสวริยสมบัติ สืบสันตติวงศ์ดำรงพิภพกรุงกะบิลพัสดุ์ โดยขัติยราชประเพณี ส่วนพระยโสธราราชเทวีชนนีพระราหุล ก็ทรงพระโสกาดูรภาพจินตนาว่า ดังอาตมปริวิตกอันธรรมดาว่า ราชสมบัตินี้ ย่อมถึงซึ่งวิจลจลาการหวั่นไหว มิได้เที่ยงว่าผู้ใดจะเปนเจ้าของ ครุวนาดุจยางแห่งขมีน ย่อมจะพลันสิ้นสีบมิได้ติดอยู่นาน แลสมบัติก็เปนทายัชชะธะนะสารแห่งพระราชสามีที่รักของอาตมา เมื่ออาตมยังดำรงชีวาอยู่ฉนี้ ยังตกเปนของผู้อื่นได้ และพระภัศดาก็มิได้ทรงพระอาลัย เพราะพิจารณาเห็นว่าอากูลไปด้วยโทษ มิได้มีประโยชน์เอื้อเฟื้อ ทรงเสียสละดุจก้อนเขละแลยาพิศม์ ทรงคิดรังเกียจดังนั้น จึ่งเสด็จออกบรรพชา จะประโยชน์สิ่งใดแก่อาตมาอันอยู่ในฆราวาศ อันเปนอาทินะวะชาติแห่งสังสาระวัฏ ควรจะมละสมบัติออกบรรพชาโดยเสด็จพระภัศดากาลบัดนี้. จึ่งเสด็จบทจรลีลาไปทูลลาพระยามหานาม แล้วก็แวดล้อมด้วยนางสักยราชนารีทั้งหลาย สองร้อยห้าสิบนาง กับทั้งอเนกสุรางค์นิกรปริจาริกเปนอันมาก สิริเปนห้าร้อยนางด้วยกันเปนบริวาร ก็เสด็จคมนาการออกจากกรุงกะบิลพัสดุ์ไปสู่เมืองสาวัตถี จึ่งถวายอัญชลีพระ/428*ผู้ทรงพระภาคจึ่งกราบทูลขอบรรพชา ก็ทรงพระกรุณาโปรดประทานภิกษุนีอุปสมบทกรรม ด้วยอัฏฐครุธรรมแปดประการดุจกล่าวมาแล้วแต่หลัง กับทั้งคณาเนกนารีห้าร้อย ซึ่งเปนบริวาร แลพระนางเจ้าพิมพาภิกษุนี ก็เรียนซึ่งพระกัมมัฏฐาน ณะสำนักนิ์พระศาสดา เจริญพระวิปัสนา ก็บันลุถึงพระอรหัตตผล พร้อมด้วยพระจตุปฏิสัมภิทาญาณ สมเด็จพระพิชิตมาร ทรงประพฤติซึ่งญาตัตถะจริยา โปรดพระประยุรวงศา ให้สถิตย์อยู่ในสัคคะโมกขะมัคคะวิถี เสด็จสำราญพระอิริยาบถอินทรีย์อยู่ในพระเชตวนาวาศ อันอนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีบริจาคทรัพย์ห้าสิบสี่โกฏิ สร้างถวายใกล้กรุงสาวัตถีราชภารา กับด้วยพระภิกษุสงฆ์สาวกบรรพสัท.
พุท์ธปิตุนิพพานปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๑ จบ.
ยมกปาฏิหาริยปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๒
ในลำดับนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาค ก็เสด็จพระพุทธดำเนินไปสู่กรุงราชคฤหอีกเล่า เสด็จสถิตย์ณะพระเวฬุวันมหาวิหาร แลในกาลครั้งนั้น ยังมีเศรษฐีผู้หนึ่งอยู่ณะเมืองราชคฤห์ แลเศรษฐีนั้นลงเล่นน้ำในคงคา จึงให้ขึงซึ่งข่ายเปนรั้วล้อมในท่าที่ตนอาบน้ำนั้น เพื่อจะป้องกันอันตรายต่างๆ ขณะนั้นได้มีจันทน์แดงต้นหนึ่งบังเกิด/*429อยู่ใกล้ฝั่งข้างเหนือน้ำ ๆ เทราะรากก็โคนลงล่องลงมาตามกระแสน้ำเชี่ยว กระทบซึ่งสิลาก็หักทำลายเปนท่อนน้อยใหญ่ กระจัดกระจายออกเปนหลายท่อน แลท่อนหนึ่งนั้นเปนปุ่มแตกออกมีประมาณเท่าทะนนกระทบเสียดสีก้อนสิลาจนเกลี้ยงกลมเปนอันดี มีตะไคร่น้ำหุ้มห่อโดยรอบ ไหลลงมาข้องอยู่กับข่ายซึ่งขึงกั้นในที่นั้น เศรษฐีได้ทัศนาการ จึ่งถามชนบริสัทของตนว่านั่นคือสิ่งอันใด? ได้ฟังว่าเปนปุ่มไม้จึ่งได้นำเอาขึ้นมาแล้ว จึงให้คนใช้เอาพร้าถากเข้าดู ก็รู้ว่าเปนจันทน์แดงมีสีอันสุกสดเปนวิเศษหาค่ามิได้ แลเศรษฐีนั้นตั้งอยู่ในท่ามกลางไม่เปนสัมมาทฤฐิแลมิจฉาทฤฐิ ดำริห์ว่าจันทน์แดงของอาตมมีอยู่ในเรือนมีราคามาก ดังอาตมปริวิตกอาตมจะกระทำเปนวัตถุสิ่งใดดี จึ่งดำริสืบไปว่า ชนทั้งหลายต่างๆ กล่าวอวดตนเปนอันมากว่า ข้าเปนพระอรหันต์ในโลก อาตมามิได้รู้ว่า ผู้ใดเปนพระอรหันต์โดยแท้ ควรอาตมะจะให้กลึงซึ่งปุ่มจันทน์แดงนี้ด้วยภมร เปนรูปบาตร แล้วจะปักไม้ไผ่ต่อๆ กันขึ้นไป ให้สูง ๖๐ สอก จะเอาบาตรนี้ขึ้นไว้บนอากาศ ถ้าผู้ใดเหาะมาเอาบาตรไปได้ จึ่งเชื่อถือว่าผู้นั้นเปนองค์พระอรหันต์แท้ แลอาตมกับทั้งบุตรภริยาก็จะถึงซึ่งบุคคลผู้นั้น เปนที่พำนักนิ์ตราบเท่าสิ้นชีวิตร เมื่อคิดฉะนี้แล้ว ก็ให้กลึงจันทนแดงนั้นเปนบาตร แล้วกระทำตามความดำริห์แห่งตนนั้น /*430แลให้ร้องป่าวประกาศว่า ผู้ใดเปนพระอรหันต์ในโลกนี้ผู้นั้นจงเหาะมาโดยอากาศแล้วจงถือเอาบาตรนี้ไป เราให้เปนสิทธิ ครั้งนั้นครูทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปเปนอาทิ จึงว่ามาแก่เศรษฐีว่าบาตรนี้สมควรแก่เราท่านจงให้เราเถิด เศรษฐีก็มิได้ให้กล่าวเหมือนคำดุจประการนั้น ครั้นถึงวันเปนคำรบ ๖ จึ่งนิคัณฐนาฏบุตรก็ใช้ศิษย์ว่าแก่เศรษฐีว่า บาตรนี้สมควรแก่อาจาริย์ของเรา ท่านอย่าให้ต้องกระทำฤทธิเหาะมาโดยอากาศ เหตุบาตรอันเปนวัตถุหน่อยหนึ่งเท่านี้เลย จงให้บาตรแก่อาจาริย์เราโดยเคารพเถิด เศรษฐีก็มิได้ให้กล่าวดุจคำก่อนนั้น ภายหลังนิคัณฐนาฏบุตรจึงมาด้วยตนเอง แล้วสั่งศิษย์ไว้ว่า ถ้าเรายกมือยกเท้าทำถ้าจะเหาะท่านจงเข้ายุดมือยุดเท้าเราไว้แล้วกล่าวห้ามปรามว่า ไฉนพระอาจาริย์จึงกระทำดังนี้ อย่ามาสำแดงพระอรหัตต์คุณอันเปนของกำบัง แก่มหาชนเพราะเหตุด้วยบาตรใบนี้มิบังควร เมื่อสั่งสัญญาแก่ศิษย์ฉนี้แล้ว ก็ไปกล่าวแก่เศรษฐีขอเอาบาตร เศรษฐีไม่ให้กล่าวดุจหนหลัง นิคัณฐนาฏบุตรก็ยกมือยกท้าว ตั้งท่าจะเหาะ ศิษย์ทั้งหลายก็ยุดไว้แล้วกล่าวห้ามปรามดุจสัญญากันไว้นั้น นาฏบุตรกล่าวแก่เศรษฐีว่า เราจะเหาะขึ้นไปถือเอาบาตร ศิษย์ทั้งปวงยุดไว้ไม่ให้เราเหาะ จงให้บาตรแก่เราเถิด เศรษฐีก็ไม่ให้กล่าวยืนคำอยู่ดังนั้น แต่พวกเดียรถีไปพากเพียรจนล่วงไปถึง ๖ วันก็ไม่/*431ได้ซึ่งบาตรสมปราถนา ถึงวันเปนคำรบ ๗ จึงพระโมคคัลลาน์กับพระบิณโฑลภารทวาชเถร เข้าไปบิณฑบาตในเมืองราชคฤห์ ไปหยุดยืนคลุมจีวรอยู่บนหลังแผ่นพื้นสิลาอันใหญ่แห่ง ๑ ได้ยินคำนักเลงทั้งหลาย เจรจาแก่กันว่า ดูกรชาวเรา เหล่าครูทั้ง ๖ แต่กล่าวอวดอ้างว่าตนเปนพระอรหันต์ แต่เศรษฐีเอาบาตรจันทน์ขึ้นแขวนไว้ กล่าวว่าผู้ใดเปนอรหันต์จงเหาะมาถือเอาซึ่งบาตรจนถึง ๗ วันเข้าแล้ววันนี้ ใครสักคนหนึ่งซึ่งกล่าวตัวเปนพระอรหันต์จะเหาะมาในอากาศก็ไม่มี แลในวันนี้เราทั้งหลายพึงรู้ว่าไม่มีองค์พระอรหันต์ในโลกเปนแท้ พระมหาโมคคัลลาน์จึ่งกล่าวแก่พระบิณโฑลภารทวาชเถรว่า ดูกรอาวุโสภารทวาช ท่านได้ยินหรือไม่ ซึ่งถ้อยคำแห่งนักเลงเหล่านี้เจรจาเหมือนดุจย่ำยีหมิ่นประมาทพระพุทธศาสนาไม่นับถือ แลตัวท่านก็มีฤทธิอานุภาพมาก จงเหาะไปนำมาซึ่งบาตรนี้ให้จงได้ ดูกรอาวุโสโมคคัลลานะ ตัวท่านก็ได้ที่เอตะทัคคเลิศฝ่ายอิทธิฤทธิ์ปรากฎ ท่านจงเหาะไปถือเอาซึ่งบาตรผิวท่านมิได้ปราถนา อาตมาจึงจะไปถือเอาต่อภายหลัง ดูกรอาวุโสภารทวาช ท่านจงไปถือเอาซึ่งบาตรนั้นเถิด เมื่อพระโมคคัลลาน์อนุญาตฉนี้แล้ว พระบิณโฑลภารทวาชเถร ที่เข้าจตุตถฌานสมาบัติอันเปนที่ตั้งแห่งอภิญญากระทำอิทธิฤทธิ์ปาฏิหารเหาะขึ้นไปบนอากาศ สูงได้สามคาพยุตกับทั้งแผ่นพื้นสิลาอันใหญ่ซึ่งยืนเยี่ยบอยู่นั้น ก็/*432เลื่อนลอยขึ้นไปด้วยกันดุจปุยนุ่นปลิวขึ้นไปตามลม แล้วเหาะเวียนรอบกรุงราชคฤห อันมีประมาณกว้างได้ ๓ คาพยุตนั้น ชนทั้งหลายกลัวสิลาจะตกลงมาทับ ก็เอากะด้งตระแกรงสิ่งของต่างๆ ยกขึ้นปกป้องสีสะ แล้วต่างคนก็วิ่งหนีไปเร้นซ่อนอยู่ในที่ทั้งหลายนั้น ครั้นถึงวันเปนคำรบ ๗ พระมหาเถรกระทำลายหลังแผ่นสิลาออกมาสำแดงกายให้ปรากฎเหาะลอยอยู่บนอากาศ มหาชนเห็นพระมหาเถรก็ร้องว่า ข้าแต่พระบิณโฑลภารทวาชผู้เปนเจ้าจงจับสิลาไว้ให้มั่น อย่าให้หลุดตกลงมาทับข้าพเจ้าทั้งปวงถึงพินาศฉิบหาย พระมหาเถรก็เอานิ้วเท้าคีบสิลาอันใหญ่ แล้วขว้างไปให้ตกลงอยู่ ณ ที่เดิมดังเก่าแต่ก่อน แล้วก็เหาะมาลอยอยู่ตรงเบื้องหลังคาเรือนของเศรษฐี เห็นดังนั้นก็มอบลงจนอุระถึงพื้น แล้วร้องอาราธนาว่าผู้เปนเจ้าจงลงมาเถิด เมื่อพระมหาเถรลงมาจากอากาศ จึ่งนิมนต์ให้นั่งเหนืออาศนแล้วให้นำเอาบาตรลงมาจากที่อันแขวนไว้ใส่ลงซึ่งจตุมธุรสให้เต็มบาตร แล้วก็น้อมเข้าไปถวายแด่พระมหาเถร ๆ รับเอาบาตรแล้ว ก็บ่ายหน้าไปสู่วิหาร ฝ่ายชนทั้งหลายที่ไปสู่ป่าแลไปสู่บ้านอื่น ๆ มิได้เห็นปาฏิหารแห่งพระมหาเถรก็มาประชุมกันเปนอันมาก แล้วก็พากันติดตามมาร้องว่า ผู้เปนเจ้าจงสำแดงปาฏิหารให้ข้าพเจ้าเห็นบ้าง พระมหาเถรสำแดงอิทธิฤทธิ์ปาฏิหารต่างๆ แล้วก็ไปสู่พระวิหาร /*433สมเด็จพระศาสดาจาริย์ได้ทรงสดับเสียงมหาชนอันอื้ออึงติดตามมา จึ่งตรัสถามพระอานนท์ว่าเสียงอันใด? พระอานนท์ก็กราบทูลเหตุนั้นให้ทราบ. จึ่งให้หาพระภารทวาชเถรมาถามทรงทราบความแล้ว จึ่งตรัสติเตียนว่าไฉนจึ่งกระทำดังนี้บมิสมควร แล้วให้ทำลายบาตรจันทน์นั้นเปนจุณ แจกให้พระสงฆ์ทั้งหลายบดให้เปนโอสถใส่จักษุ แล้วก็ทรงพระบัญญัติสิกขาบท ห้ามมิให้สาวกกระทำปาฏิหารสืบไป ฝ่ายเดียรถีทั้งหลายได้แจ้งเหตดุังนั้นก็ได้โอกาศ จึ่งเที่ยวบอกแก่มหาชนว่า เราทั้งหลายรักษาไว้ซึ่งคุณแห่งตน จึ่งมิได้สำแดงคุณานุภาพให้ปรากฎแก่ท่านทั้งปวง เพราะเหตุด้วยบาตรไม้เท่านี้ แลสาวกพระสมณโคดมมาสำแดงซึ่งคุณแห่งตนแก่มหาชน แต่เหตุด้วยบาตรอันหนึ่ง และพระสมณโคดมนั้นมีปัญญาฉลาด จึงให้ทำลายซึ่งบาตรแล้วบัญญัติสิกขาบทห้ามสาวก แลกาลบัดนี้เราทั้งหลายจะกระทำปาฏิหารแข่งฤทธิ์กันกับสมณโคดม ส่วนสมเด็จกรุงอชาตสัตุราชได้สดับประพฤติเหตุ จึงเสด็จไปสู่สำนักนิ์พระบรมครู แล้วกราบทูลถามว่า ได้ยินว่าพระพุทธองค์ทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามพระสาวกมิให้กระทำปาฏิหารหรือประการใด? ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสรับดังนั้น บรมกะษัตริย์จึงกราบทูลว่า บัดนี้เหล่าเดียรถีทั้งหลาย กล่าวว่าจะกระทำปาฏิหารแข่งกับพระองค์ ๆ จะกระทำประการใด, ดูกรบพิตร /*434ผิว่าหมู่เดียรถีจะกระทำปาฏิหาร ตถาคตจะกระทำปาฏิหารบ้าง ข้าแต่พระสุคตพระองค์ทรงบัญญัติห้ามแล้วดังฤๅ จะกระทำปาฏิหารเล่า ดูกรบพิตร ตถาคตบัญญัติห้ามแต่สาวก จะได้บัญญัติห้ามซึ่งตนนั้นหามิได้. ข้าแต่พระบรมครู พระองค์ทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามแต่ผู้อื่น แต่พระองค์เว้นไว้แลหรือ. ดูกรบพิตร ผิฉนั้นตถาคตจะถามตอบบ้าง อันว่าพระราโชทยานมีในแว่นแคว้นแห่งบพิตรแลหรือ บรมกะษัตริย์ก็รับตามพุทธฎีกา จึ่งตรัสถามว่า ถ้าชนทั้งหลายมาบริโภคผลไม้ต่างๆ มีผลมะม่วงเปนต้นในพระอุทยานนั้น บพิตรจะกระทำแก่ผู้บริโภคผลาผลนั้นเปนดังฤๅ? ข้าแต่พระสัพพัญญู ข้าพระพุทธเจ้าก็จะลงราชทัณฑ์อาชญาแก่ผู้นั้น. ดูกรบพิตร ถ้าว่าพระองค์จะเสวยซึ่งผลไม้นั้น ในพระอุทยานได้ฤๅมิได้ประการใด ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระพุทธเจ้าเปนเจ้าของบริโภคได้ไม่มีโทษ. ดูกรบพิตร อันว่าพระราชอาณาเฃตรแห่งพระมหาบพิตรแผ่ไปในที่อันมีบริเวณได้ ๓๐๐ โยชน์ เบื้องว่าจะเสวยผลาผลอันมีในพระราชอุทยาน ก็หาราชทัณฑ์อาชญามิได้ แลมีครุวนาฉันใดก็เหมือนด้วยตถาคตอันมีพุทธอาณาเฃตรแผ่ไปทั่วแสนโกฏิจักรวาฬ อันว่าโทษที่ล่วงสิกขาบทอันตถาคตบัญญัติเองมิได้มี ย่อมมีโทษแต่บุทคลผู้อื่นก็อุปไมย์ดังนั้น เหตุฉนั้นตถาคตจึงจะกระทำยมกปาฏิหารตามเยี่ยงอย่างพุทธประเพณี สืบมากาลบัดนี้ /*435ฝ่ายเดียรถีทั้งหลาย ได้ฟังข่าวดังนั้นจึงปฤกษากันว่า บัดนี้พระสมณโคดมจะกระทำอิทธิปาฏิหารด้วยตนเอง เราจะกระทำเปนประการใด. ส่วนสมเด็จพระบรมกะษัตริย์จึงทูลถามพระบรมครูว่า พระพุทธองค์จะทรงทำปาฏิหารในกาลเมื่อใด จึงมีพุทธฎีกาตรัสบอกว่า ตั้งแต่นี้ล่วงไปอีก ๔ เดือนถึงวันอาสาฬหปุณณมีเพ็ญเดือน ๘ ตถาคตจึงจะกระทำพระปาฏิหาร ดูกรบพิตร ตถาคตจะไปกระทำปาฏิหารใกล้เมืองสาวัตถี จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระศาสดาจึ่งตรัสว่าจะไปกระทำปาฏิหารในที่ไกลฉนี้? วิสัชนาว่า ที่ใกล้เมืองสาวัตถีนั้นเปนที่กระทำยมกปาฏิหารแห่งพระพุทธเจ้ามาแต่ปางก่อน ประการหนึ่งซึ่งตรัสอ้างซึ่งที่อันไกลนั้น เพื่อประโยชน์จะยังมหาชนให้ไปสันนิบาตประชุมกันในที่นั้นจงมาก ฝ่ายเดียรถีได้ฟังดังนั้นจึงคิดกันว่า อีก ๔ เดือนพระสมณโคดมจะไปกระทำปาฏิหารณเมืองสาวัตถีเราทั้งหลายจะติดตามไป ถ้ามหาชนเห็นพวกเราไต่ถามเราจะบอกความว่า เราจะกระทำปาฏิหารแข่งฤทธิพระสมณโคดม ๆ หนีเรามา เราไม่ให้หนีไปพ้นจึงติดตามมา ส่วนสมเด็จพระศาสดาก็เสด็จไปบิณฑบาตในเมืองราชคฤห์ แล้วออกจากเมืองไปสู่เมืองสาวัตถีโดยลำดับมรรคา เดียรถีทั้งหลายติดตามมาในเบื้องหลังอยุดยั้งมาตามระยะหนทาง พระสัพพัญญูเสด็จยับยั้งณที่ใด พอเสด็จไปจากที่นั้นแล้วรุ่งขึ้นพรุ่งนี้พวกเดียรถีก็ตามมาอยุดอาศรัยบริโภคโภชนาหารในที่นั้น คลาดกันพอวัน ๑ มนุษย์ทั้งหลายไต่ถาม ก็บอกความตามดำริห์กันไว้แต่หลัง มหาชนทั้งหลายก็ชวนกันติดตามมาด้วยปราถนาจะดูพระปาฏิหาร พระสาศดาจาริย์ก็เสด็จมาถึงเมืองสาวัตถี โดยอนุกรมลำดับพวกเดียรถีก็ติดตามมากับด้วยมหาชนทั้งปวง ครั้นถึงเมืองสาวัตถีจึงชักชวนอุปัฏฐากเรี่ยไรทรัพย์ถึงแสนกหาปณ จึงให้กระทำมณฑปมีเสาแล้วไปด้วยไม้ตะเคียน มุงหลังคาด้วยดอกนิละอุบลบอกแก่มหาชนทั้งหลายว่า จะกระทำปาฏิหารในที่มณฑปนั้น. ลำดับนั้นกรุงปัสเสนทิโกศลราชทรงทราบว่า พระบรมครูเสด็จมาสู่พระเชตวนารามจึ่งเสด็จออกมาเฝ้า แล้วกราบทูลว่า บัดนี้เหล่าเดียรถีกระทำมณฑป จักสำแดงปาฏิหาร ข้าพระองค์ก็จะกระทำมณฑปถวายพระศาสดาจารย์กาลบัดนี้ จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสห้ามว่า บพิตรอย่ากระทำเลย แลบุคคลซึ่งจะกระทำมณฑปถวายตถาคตนั้นมีอยู่แล้ว ข้าแต่พระสุคต เบื้องว่าเว้นจากข้าพระพุทธเจ้า ผู้อื่นคือใครเล่า จักอาจสามารถกระทำมณฑปถวายพระพุทธองค์ได้ ดูกรพระราชสมภาร ท้าวมัฆวานจะกระทำมณฑปถวายตถาคต ข้าแต่พระบรมครู จะทรงกระทำปาฏิหารในที่ใด ดูกรบพิตร ตถาคตจะกระทำปาฏิหาร แทบใกล้ไม้คัณฑามพฤกษ คือไม้มะม่วง ฝ่ายเดียรถีทั้งหลายได้ทราบข่าวดังนั้น ก็บอกแก่พวกชนอุปัฏฐากของตน ให้เที่ยวซื้อต้นมะม่วง/*437แต่บันดามีในบริเวณได้โยชน์หนึ่งโดยรอบ แล้วขุดถอนไปทิ้งเสียในป่าทั้งสิ้น โดยที่สุดแต่ที่งอกขึ้นวันนั้น ก็ให้ขุดเอาเมล็ดซึ่งงอกนั้นขึ้นทิ้งเสียสิ้นมิได้เศษ ส่วนสมเด็จพระโลกเษฏ ครั้นถึงณวันเพ็ญเดือน ๘ เพลารุ่งเช้า จึ่งเสด็จเข้าสู่พระนครยังมิทันถึง ในขณะนั้นนายอุทยานบาลผู้รักษาพระอุทยานแห่งพระบรมกะษัตริย์ มีนามบัญญัติว่าคัณฑบุรุษ ได้ทัสนาการซึ่งผลมะม่วงผลหนึ่ง อันใหญ่สุกอยู่บนต้น ในพระอุทยานมีใบบังห่อมีหมู่มดดำมดแดงทั้งหลาย เข้าแวดล้อมตอมอยู่โดยรอบ ทั้งฝูงกาก็บินโฉบลงด้วยโลภเจตนา ในผลอันทรงสคนธรสนั้น จึ่งไล่ฝูงกาเสียแล้วสอยเอาอัมพผลนั้น นำมาด้วยปราถนาจะเอาไปถวายบรมกะษัตริย์ ภอเดินมาพบพระศาสดาในระหว่างมัควิถี จึ่งดำริห์ว่าผลมะม่วงนี้ ผิวบรมนราธิบดีได้เสวยก็จะประทานรางวัลแก่อาตมา ประมาณ ๘ กะหาปณ หรือ ๑๖ กะหาปณเท่านั้น จะเลี้ยงชีพไปได้สักกี่วันไม่ทันจะตลอดชีวิตร ผิวอาตมจะถวายพระสุคตเจ้าบพิตรนี้ อาจนำมาซึ่งหิตาทิคุณ วิบุลยผลสิ้นกาลช้านานจะกำหนดมิได้ เมื่อคิดในใจดังนี้แล้วก็น้อมนำซึ่งอัมพผลเข้าไปถวายพระชินสีห์ สมัยนั้นพระสัพพัญญูก็ทอดพระเนตรดูพระอานนท์ ๆ จึ่งนำเอาบาตรซึ่งท้าวจาตุมหาราชถวายนั้น วางลงในพระหัสถจึ่งทรงรับอัมพผลด้วยบาตรแล้ว สำแดงอาการอันจะทรงนั่ง พระอานนท์/*438ก็เปลื้องเอาจีวรของลงลาดถวายเปนพุทธอาสน พระโลกนาถก็ทรงนิสัชนาการในที่มรรคานั้น พระอานนท์ก็กรองอุทกวารีแล้ว คั้นซึ่งผลมะม่วงกระทำเปนอัมพบาลถวาย เมื่อพระสัพพัญญูเสวยอัมพบาลแล้ว จึ่งตรัสสั่งนายคัณฑอุทยานบาลว่า ท่านจงคุ้ยขึ้นซึ่งดินแล้ว เอาเมล็ดในนั้นเภาะลง ณ ที่นี้ นายอุทยานบาลกระทำตามพุทธฎีกาตรัสสั่ง พระสุคตทรงล้างพระหัสถ รดลงบนเมล็ดผลมะม่วงซึ่งเภาะลงนั้น ในขณะนั้นอันว่าเมล็ดแห่งอัมพผล ก็แตกงอกขึ้นมีลำต้นใหญ่ประมาณเท่างอนไถ สูงขึ้นไปได้ ๕๐ สอก มีกิ่งทอดออกไป ๔ ทิศกับทั้งตรงขึ้นไปเบื้องบนเปน ๕ กิ่งด้วยกัน บริบูรณ์ด้วยช่อแลผลอันสุกหล่นตกลงมายังพสุธานั้นก็มาก พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายอันมาบิณฑบาตในภายหลัง มหาชนเก็บเอาผลที่หล่นนั้นใส่บาตร ได้ฉันมีรสอันหวานยิ่งนัก สมเด็จบรมกะษัตริย์ได้ทรงทราบว่า ไม้มะม่วงต้นใหญ่บังเกิดขึ้นในที่นั้น ก็ตั้งไว้ซึ่งชนให้พิทักษรักษา มิให้ผู้ใดมาตัดก้านรานกิ่งกระทำอันตรายแก่ไม้มะม่วงต้นนั้น ก็ได้ให้นามปรากฎเรียกว่าคัณฑามพฤกษ เหตุนายคัณฑะอุยานบาลเปนผู้เภาะจึ่งงอกขึ้น ฝ่ายฝูงนักเลงทั้งหลาย มาบริโภคผลมะม่วงอันกอบด้วยมธุรส ก็ชวนกันด่าพวกเดียรถีว่า คนเหล่านี้เปนคนชั่วคนร้าย แต่ได้ข่าวว่าพระสมณโคดม จะทรงกระทำปาฏิหารณไม้คัณฑามพฤกษ เองทั้งหลายก็ไห้เที่ยวขุดถอน/*439ไม้มะม่วงแต่บันดามีในที่โยชน์หนึ่งโดยรอบ จนชั้นแต่ที่พึ่งงอกขึ้นวันเดียว ก็ให้เที่ยวขุดถอนหมดสิ้น ก็ไม้คัณฑามพฤกษต้นนี้งอกขึ้นใหญ่ เองจะว่าประการใดเล่า จึ่งชวนกันเอาเมล็ดในผลมะม่วง ซึ่งเปนเดนบริโภคแล้ว ทิ้งคว่างประหารเดียรถี สักโก ส่วนสมเด็จอมรินทราธิราช จึ่งตรัสสั่งวาตวลาหกเทพบุตรว่า ท่านจงบันดานให้เกิดมหาวาตพายุใหญ่ให้พานพัดเพิกถอน ซึ่งมณฑปแห่งเดียรถีให้ทำลายลงในบัดนี้จงได้. วาตวลาหกเทพบุตรก็กระทำเหมือนดังนั้น แล้วตรัสสั่งสุริยเทพบุตรให้เปล่งซึ่งสุริยรังษีจงกล้า ในเวลาตวันเที่ยงแล้ว จงยังเดียรถีทั้งหลายให้ร้อนกระวนกระวายเปนสาหัส พระอาทิตย์ก็กระทำเทวโองการตรัสสั่งดังนั้น แล้วตรัสบังคับวาตวลาหกให้บันดานพายุพานพัดซึ่งธุลี ให้ตกลงเรี่ยรายทั่วทั้งกายแห่งหมู่เดียรถีอันมีเหื่อหลั่งไหลอาบสริระนั้น แลเดียรถีทั้งหลายก็มีกายอันติดไปด้วยธุลี มีพรรณดุจจอมปลวกอันดำ แล้ววาตวลาหกบันดานให้ฝนเมล็ดใหญ่ตกลงถูกต้องกายเดียรถีทั้งหลาย ก็มีกายาอันพร้อยดุจโคด่างอันมีศรีพร้อยดังนั้น แลพวกนิคณฐทั้งหลายก็ประลาศนาการไปในที่ต่างๆ ขณะนั้นมีชายชาวนาผู้หนึ่งเปนศิษย์อุปัฏฐากแห่งบูรณกสปดำริห์ว่า อาตมจะไปสู่ที่กระทำปาฏิหารแห่งอาจารย์ของเราจะได้ดูซึ่งฤทธิปาฏิหารนั้น จึ่งปล่อยโคเสียแล้วถือเอาหม้อยาคูกับเชือกผูกฅอเดินมา พบ/*440ปูรณกัสสปอันแล่นหนีมาดังนั้น จึงกล่าวว่าข้าพเจ้ามาจะดูาฏิหารแห่งอาจาริย์ บัดนี้พระอาจาริย์จะไปสู่ที่ใดเล่า บูรณกัสสปจึ่งตอบว่า ท่านปราถนาจะดูปาฏิหารที่ไหน จงส่งหม้อกับเชือกมาให้กับเราเถิด แล้วถือเอาหม้อกับเชือกจากมือบุรุษนั้นไปสู่ฝั่งแม่น้ำจึ่งเอาเชือกผูกปากหม้อแล้ว ผูกฅอโดดลงทำกาลไปบังเกิดในอเวจีมหานรก ในกาลนั้นมหาชนบรรพสัทมาประชุมกันในที่นั้น มีบริมณฑลถึง ๓๖ โยชน์เต็มไปด้วยมนุษย์ทั้งสิ้น ภอเพลาตะวันบ่ายสมเด็จพระบรมครูทรงพระพุทธปริวิตก เวลานี้ สมควรจะกระทำปาฏิหาร จึงเสด็จออกจากคันธกุฎี ทรงยืนประดิษฐานอยู่ที่น่ามุขพระวิหาร ลำดับนั้นอุปาสิกาผู้หนึ่ง มีนามชื่อว่านางฆรณีนันทะมารดาเปนพระอะนาคามีบุทคล เข้ามาสู่สำนักนิ์พระทสพลแล้วถวายนมัสการกราบทูลว่า ข้าแต่พระศาสดาเบื้องว่าธิดาแห่งพระพุทธองค์เห็นปานดังข้าพระพุทธองค์เจ้ามีอยู่ฉนี้แล้ว จะทรงกระทำพระปาฏิหารทรมานพระพุทธสริรกายให้ลำบากไยเล่า ข้าพระพุทธเจ้าจะเปนภารธุระรับกระทำปาฏิหารฉลองพระพุทธองค์ เมื่อได้ทรงสดับ จึงตรัสถามว่าท่านจะกระทำอิทธิฤทธิปาฏิหารเปนประการใด ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระองค์จะกระทำพื้นปฐพีในห้องจักรวาฬอันเดียวนี้ ให้เปนชลธีเสียทั้งสิ้นแล้ว จะดำลงในน้ำ ดุจสกุณีอันดำน้ำไปผุดขึ้นในจักรวาฬทั้ง ๔ ทิศแลท่ามกลางจักรวาฬนี้ สำแดงกายอินทรีย์ให้ปรากฎ/*441แก่มหาชน ๆ ทั้งหลายไต่ถามว่านี้คือผู้ใด ข้าพระองค์จะบอกว่าผู้นี้ไซร้คือนางนันทมารดามหาอุปาสิกา ที่นั้นชนทั้งหลายต่างๆ จะเจรจาแก่กันว่า แต่อานุภาพแห่งอุปาสิกาผู้เดียวยังกระทำได้เห็นปานดังนี้ แลอานุภาพแห่งพระชินสีห์ผู้เดียว จะใหญ่ยิ่งมหัศจรรย์เห็นปานใด. เหล่าเดียรถีทั้งหลาย ก็จะไม่อาจอยู่รอต่อพระภักตรเห็นพระพุทธองค์คงจะปลาสนาการไปสิ้น. จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสตอบว่า ดูกรมหาอุปาสิกา ตถาคตแจ้งอยู่แล้วว่าตัวท่านจะกระทำปาฏิหารดังนี้ได้ แต่ใช่วิสัยของสาวก ครุวนาดุจพวงบุบผาชาติ อันบุทคลร้อยกรองหวังประโยชน์จะให้เปนของแห่งท่านนั้นมิได้ พระองค์ไม่ทรงพระอนุญาตให้มหาอุบาสิกากระทำปาฏิหาร ตรัสห้ามเสียฉนี้. แลนางฆรณีนันทมารดา ก็หลีกออกไปสถิตย์ที่ควรข้างหนึ่ง. ลำดับนั้นจึ่งสมเด็จพระศาสดาจาริย์ ก็ทรงพุทธจินตนาการ ว่าจะกระทำคุณานุภาพแห่งสาวกทั้งหลาย ให้ปรากฎในที่นี้ ตถาคตจะมีพระพุทธสีหนาทเปล่งประกาศในท่ามกลางหว่างนิกรบรรพสัททั้ง ๓๖ โยชน์. จึงมีพุทธฎีกาตรัสถามพระสาวกอื่นๆ สืบไปว่า ท่านทั้งหลายใครจะกระทำปาฏิหารประการใดบ้าง. กิร ดังจะได้รู้มาล้ำพระสาวกทั้งหลาย อันสโมสรสันนิบาตอยู่ในที่นั้นพร้อมกัน จึงจุลอนาถบิณฑิกคหบดีผู้หนึ่งเปนพระอนาคามิบุทคล ก็ดำริห์ว่า /*442เบื้องว่าอุบาสกทั้งหลายที่ได้อนาคามิผล เปนโอรสพระทสพลเห็นปานดังอาตมามีอยู่เปนอันมากฉนี้ แลกิจที่พระชินสีห์จะลำบากพุทธสริรกายกระทำปาฏิหาร บมิควรแก่กาลในที่นี้ จึงเข้าไปถวายอัญชลีกราบทูลว่า ข้าแต่พระพุทธเจ้า จะขออาสากระทำปาฏิหารฉลองพระเดชพระคุณ จึ่งตรัสถามว่า ท่านจะกระทำประการใด? ข้าพระผู้ทรงพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จะนฤมิตร์กายเปนท้าวมหาพรหมใหญ่สูงถึง ๑๒ โยชน์ แลจะตบเข้าซึ่งหัสถ์บันฦๅศัพทสำเนียงกึกก้อง ดุจเสียงแห่งมหาเมฆนฤโฆสนาการ สท้านทั่วไปในท่ามกลางมหันตบรรพสัทสมาคมนี้ มหาชนทั้งหลายจะไต่ถามกันว่านี้คือเสียงอันใด ข้าพระองค์ก็จะบอกว่าเสียงหัสถ์ประหารนั้น คือจุลอนาถบิณฑิกคหบดี พวกเดียรถีก็จะเจรจาแก่กันว่า แต่อานุภาพคหบดีนั้นยังปรากฎถึงเพียงนี้ อานุภาพแห่งพระชินสีห์นั้นจะยังใหญ่ขึ้นไปกว่านี้เปนดังฤๅ ก็บมิอาจอยู่รอต่อพระภักตร์พระโลกนาถจะปลาศหลีกหนีไปสิ้น จึ่งมีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรจุลอนาถบิณฑิกตถาคตรู้อานุภาพแห่งท่านแล้วพระองค์มิได้ทรงอนุญาตให้กระทำปาฏิหาร ลำดับนั้นจึ่งนางสามณเณรีองค์ ๑ มีนามจิรสามเณรี มีอายุได้ ๗ ขวบบันลุพระอรหัตต์ ทั้งพระปฏิสัมภิทาญาณ เข้าไปนมัสการกราบทูลพระศาสดาว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะขอทำปาฏิหาร จึ่งตรัสถามว่า ท่านจะทำประการใด ข้าแต่พระบรมครู /*443ข้าพระองค์จะนำมาซึ่งภูเขาสิเนรุราช เขาจักรวาฬกับทั้งหิมพานต์บรรพต มาประดิษฐานในที่เรียงรายกันเปนลำดับแล้ว ข้าพระบาทจะเหาะมาจากเขาทั้งหลายนั้น ปานประหนึ่งว่าหงษ์ทองหาสิ่งที่จะขัดข้องมิได้ ให้ชนทั้งหลายเห็นทั่วกันสิ้นในที่สมาคมนี้ จึ่งตรัสว่าดูกรสามเณรี ตถาคตรู้อานุภาพแห่งท่านแล้ว ๆ ตรัสห้ามมิได้ทรงอนุญาตให้กระทำปาฏิหารดุจกาลก่อน ลำดับนั้นจึ่งสามเณรองค์ ๑ มีนามว่าจุนทสามเณรอายุ ๗ ขวบเปนพระขีณาศพ ทรงพระปฏิสัมภิทาญาณ เข้าไปนมัสการกราบทูลพระโลกนาถว่าข้าพระบาทจะขอทำปาฏิหาร จึ่งตรัสถามว่าท่านจะกระทำประการใด ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระพุทธเจ้าจะไปจับซึ่งลำต้นแห่งมหาชมพูพฤกษ อันเปนธงไชยเฉลิมชมพูทวีปแล้วจะสั่นให้หวั่นไหว จะเก็บเอาผลหว้าใหญ่นั้นมาแจกให้บริสัททั้งปวง ในที่นี้บริโภคแล้ว จะเหาะขึ้นไปนำมาซึ่งทิพย์ปาริฉัตกะบุบผชาติในดาวดึงสเทวโลก มากระทำสักการบูชาพระสัพพัญญู จึ่งตรัสว่าตถาคตรู้อานุภาพแห่งท่านแล้ว จึ่งตรัสห้ามมิให้ทำปาฏิหาร เห็นปานดังนั้น ลำดับนั้น จึ่งพระอุบลวรรณาเถรี ผู้เปนที่พระอรรคสาวิกเบื้องซ้าย เข้าไปถวายนมัสการพระสุคตกราบทูลขอทำปาฏิหาร จึ่งตรัสถามว่าท่านจะทำประการใด ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระองค์จะนฤมิตรกาย เปนพระบรมกะษัตริย์จักรพรรตราธิราช กอบด้วยราชบรรพสัทเปนบริวารประมาณ/*444เต็มที่ ๑๒ โยชน์ ถ้าจะกำหนดเวียนไปโดยกลมรอบก็ได้ถึง ๓๖ โยชน์ จะนำบริสัทเหาะเลื่อนลอยมาบนอากาศ แล้วจะทรงถวายอภิวาทพระสัพพัญญู ๆ จึ่งตรัสว่าตถาคตรู้อานุภาพแห่งท่านแล้ว ๆ ตรัสห้ามมิให้กระทำปาฏิหารเหมือนดังนั้น ลำดับนั้นจึ่งพระมหาโมคคัลลานเถร ก็เข้าไปถวายนมัสการกราบทูลพระสาศดาขอทำปาฏิหาร จึ่งตรัสถามว่าท่านจะกระทำเปนประการใด ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระพุทธเจ้าจะนำมาซึ่งเขาสิเนรุราชบรรพต มาตั้งไว้ในระหว่างแห่งตนแล้ว จะเคี้ยวเขาสิเนรุนั้นดุจเคี้ยวซึ่งผลเมล็ดพรรณผักกาด จึ่งตรัสถามว่าท่านอาจทำอย่างอื่นอีกประการใดบ้าง ข้าแต่พระสาศดาข้าพระองค์จะม้วนเข้าซึ่งแผ่นมหาปฐพีนี้ มีอาการประหนึ่งว่าเสื่อลำแพนจะหนีบเข้าไว้ในระหว่างแห่งนิ้วเท้า แล้วจะผัดผันซึ่งมหาปฐพีให้เวียนไปดุจจักรแห่งนายช่างหม้อจะนำเอาปฐพีโอชง้วนดินภายใต้นั้น มาแจกจ่ายแก่มหาชนทั้งหลายให้บริโภค แล้วจะทำซึ่งแผ่นชมพูทวีปในหัสถ์เบื้องซ้าย หัสถ์เบื้องขวาจะนำสัตว์ทั้งหลายไปประดิษฐานไว้ในทวีปอื่น แล้วจะกระทำเขาสิเนรุราชเปนคันฉัตร จะยกมหาปฐพีขึ้นตั้งไว้เบื้องบนพระเมรุบรรพต ปรากฎดุจตัวฉัตรแล้วจะถือเอาด้วยหัสถ์ข้างเดียว ดุจภิกษุอันกางร่มจะเที่ยวจงกรมอยู่บนอากาศ จึ่งตรัสว่าตถาคตรู้อานุภาพแห่งท่านแล้ว พระองค์ก็มิได้ทรงอนุญาตให้พระมหา/*445โมคคัลลาน์ทำปาฏิหารโดยประการนั้น ลำดับนั้นจึ่งพระอสีติมหาสาวกทั้งหลาย ก็กราบทูลขอทำปาฏิหารเปนหลายพระองค์มากด้วยกัน ก็มีพระพุทธฎีกาตรัสห้ามทั้งสิ้น พระหฤทัยปราถนาจะกระทำพระปาฏิหารด้วยพระองค์ เพื่อจะทรมานซึ่งเดียรถีทั้งหลายให้พ่ายแพ้ฤทธานุภาพ จึ่งทรงนฤมิตรพระรัตนจงกรมในอากาศ โดยยาวตลอดหมื่นจักรวาฬ เอาเขาพระสิเนรุราชทั้งหมื่นโลกธาตุมาเปนเสาทองรองรับเพดาน เบื้องบนพระรัตนจงกรมเอาดวงดาวในหมื่นจักรวาฬ มาประดับเปนดาวเรี่ยรายเปนพื้นเพดาน เอาดวงจันทร์พระอาทิตย์ทั้งหมื่นจักรวาฬมาตามเปนประทีปชวาลา เอาทรายแก้วในท้องพระมหาสมุทรทั้งหมื่นโลกธาตุมาเรี่ยรายบนพื้นรัตนจงกรมแก้ว แล้วพระบรมครูก็เข้าสู่จัตุถฌานสมาบัติ อันเปนที่ตั้งแห่งอภิญญา กระทำพระอิทธิปาฏิหารเหาะขึ้นไปบนอากาศ เสด็จพระพุทธลิลาศไปมาณะพื้นพระรัตนจงกรม ด้วยปฐวีกสิณบริกรรม แล้วนฤมิตรพระพุทธนฤมิตรเหมือนพระพุทธองค์ ๆ เสด็จจงกรมไปมา พุทธนิมิตรแสดงอาการไสยาศน์ ปางทีพระมุนีนารถตรัสถามปัญหาพุทธนิมิตรวิสัชนาในอธิบาย บางคาบพระสัพพัญญูเหยียดพระหัสถ์ไปปรามาสดวงพระจันทร์พระอาทิตย์ พระพุทธนิมิตรสำแดงพระสัทธรรมเทศนา แลสมเด็จพระศาสดาแสดงซึ่งวิกุพนาอิทธิปาฏิหารโดยอเนกประการต่างๆ โดยพรรณามาเปนอาทิ/*446ดังนี้ แล้วมีพระกระมลปราถนาจะกระทำยมกปาฏิหารอันเปนอสาธารณถานมิได้ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งปวง ก็เข้าสู่อาโปกสิณสมาบัติออกจากอาโปกสิณสมาบัติ แล้วก็เข้าสู่เตโชกสิณสมาบัติ ลำดับนั้นอันว่าท่อน้ำอุทกธาราก็ปวัตนาการออกจากพระกายเบื้องบน และท่อเพลิงฝ่ายอุปริภาคท่ออัคคีออกกจากพระกายเบื้องหน้า ท่อธาราออกออกจากพระกายเบื้องหลัง แล้วเปลี่ยนแปลงท่อน้ำออกฝ่ายอุปริมภาคเบื้องหน้า ท่อเพลิงออกฝ่ายปัจฉิมภาคเบื้องหลัง ท่ออุทกังออกจากพระหัสถ์เบื้องขวา ท่อเพลิงออกจากพระพาหาเบื้องซ้าย ท่อน้ำออกจากพระเนตรเบื้องซ้าย ท่อเพลิงออกจากพระเนตรเบื้องขวา ท่อน้ำออกจากพระวามกรรณ์ ท่อเพลิงนั้นออกจากพระโสตรทักษิณ ท่อวารินออกจากพระวามนาสา ท่ออัคคีออกจากพระทักษิณนาสิกประเทศ ท่อเพลิงออกจากพระหัสถ์เบื้องซ้าย ท่อน้ำออกฝ่ายพระหัสถ์เบื้องขวา ท่อเพลิงออกจากพระบาทาเบื้องซ้าย ท่อน้ำออกฝ่ายพระหัสถ์เบื้องขวา ท่อเพลิงออกจากพระบาทาเบื้องซ้าย ท่อน้ำออกฝ่ายทักษิณบาท ท่อเพลิงออกจากนิ้วพระหัสถ์เบื้องขวา ท่อธาราออกจากนิ้วพระหัสถ์เบื้องซ้าย และท่อน้ำท่อเพลิงออกจากขุมโลมาสลับกันเปนเส้นๆ บมิได้ระคนปนกัน แลเพลิงก็มิได้ไหม้ซึ่งน้ำ ๆ มิได้ดับซึ่งเพลิงต่างๆ พลุ่งขึ้นไปในทิศเบื้องบนจนตราบเท่าถึงพรหมโลก แลสมเด็จพระสัพพัญญูกระทำพระยมกปาฏิหารยังขอบเฃตรแห่งจักรวาฬ ทั้งหมื่นให้โอภาศเปนมหามหัศจรรย์ ในกาลนั้นเทพยดาทั้งหลายที่/*447มีอานุภาพมาก มีพระกรถือซึ่งทิพยฉัตรแลธชบรรฎากมาสโมสรสันนิบาต เพื่อจะทัศนาการพระปาฏิหารแห่งพระบรมครู แลธงไชยนั้นประดิษฐานอยู่ในระหว่างแห่งฉัตรแห่งเทพยดาเจ้าทั้งปวง ๆ ก็สถิตย์อยู่ตามระหว่างแห่งทิพย์ธชอันเรียงราย ฝูงนาคทั้งหลายก็สถิตย์อยู่ในระหว่างเทพยดา เหล่าอสูรก็มาสถิตย์ในระหว่างแห่งภุชงคบรรพสัท ฝูงคนธรรพก็สถิตย์ในระหว่างแห่งหมู่ครุธ ฝูงมนุษย์ก็สถิตย์อยู่ในระหว่างแห่งคนธรรพ์ บันดาสรรพมเหศักดิ์เทพยดา มีสมเด็จอัมรินทราเปนอาทิ ก็ลงสถิตย์ในระหว่างแห่งมนุษย์คณา ในขณะนั้นอันว่าพื้นแผ่นพสุธาก็เกิดกัมปนาการ อเนกมหัศจรรย์ก็บรรดานปรากฎต่างๆ ดุจปานปถมาภิสัมโพธิสมัย เทพยดาบรรพสัทมีท้าวสหัศนัยเปนประธาน ก็กระทำสักการบูชาด้วยทิพย์สุคนธบุบผานาเนกนีรันดรกาลจะนับจะประมาณมิได้ สมเด็จพระบรมครู แสดงพระยมกปาฏิหารพร้อมด้วยอเนกมหัศจรรย์แล้ว เสด็จลงจากอากาศ ทรงสถิตย์บนรัตนาอาศน์บัลลังก์มีประมาณสูงได้โยชน์ ๑ เปนกำหนด อันปรากฎบนยอดคันณฑามพฤกษาชาติ ในท่ามกลางบรรพสัททั้ง ๔ ทิศๆ ละ ๑๒ โยชน์เสมอกัน ถ้าวัดวงรอบโดยปริมณฑลนั้นก็ได้ ๔๘ โยชน์เปนประมาณ เสด็จนิสัชนาการโดยบุรพาภิมุข ทรงพิจารณาซึ่งอาสยานุศรัยแห่งเทพาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น ด้วยพระสัพพัญญุตัญญาณจึ่งโปรดประทานพระสัทธรรม/*448เทศนาโดยสมควรแก่อัธยาสัย แห่งสรรพอนันตนิกรประชา เมื่อจบพระธรรมเทศนาคราวนั้น อันว่าพระธรรมาภิสมัยคือตรัสรู้มัคผล ก็บังเกิดแก่สัตว์ ๘๔ โกฏิเปนประมาณณกาลนั้น หมู่ครูทั้ง ๖ แลเดียรถีทั้งหลายก็ปลาศนาการ กลัวพุทธานุภาพ ครุวนาดุจหมู่มฤคชาติอันสดุ้งตกใจกลัวภัยแต่พระยาไกรสรสีห์ราช อันลิลาศออกอยุดยืนบนแผ่นพื้นสุพรรณมโนสิลาปรากฎเห็นปานดังนั้น.
ยมกปาฏิหาริยปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๒ จบ.
เทสนาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๓
ในลำดับนั้นสมเด็จพระผู้ทรงพระภาค จึงทรงพระพุทธดำริห์ว่าดังพระตถาคตปริวิตกว่า “พุทธประเพณีพระชินสีห์ในอดีตกาล เมื่อทำยมกปาฏิหารแล้วเสด็จไปจำพรรษาในที่ใด” ทรงพิจารณาด้วยอะตีตังสะญาณก็เห็นแจ้งว่า “เสด็จเข้าพรรษาในดาวดึงษพิภพ แลพระบรมนราศภทั้งหลายแต่ปางก่อน เมื่อเสร็จแห่งยมกปาฏิหารแล้ว ก็เสด็จขึ้นไปจำพรรษาในดาวดึงษ์สุราลัยเทวโลกตรัสเทศนาพระสัตตปกรณาภิธรรมปิฎกในภายในไตรมาศ เพื่อจะทำปัจจุปการสนองพระคุณพระพุทธมารดา ดุจยังอากาศคงคาให้ปวัตนาการหลั่งไหล ในท่ามกลางเทพย์บรรพสัททั้งปวง ประการหนึ่งอันว่าปราถนาอันใดที่พระชนนีตั้งไว้ ในบาทมูลแห่งสมเด็จพระพุทธวิปัสสิศาสดา ด้วยจุณจันทน์บูชา /*449ปราถนาจะประสูติ์พระสัพพัญญูว่า “ขอให้ข้าได้เปนพระมารดา พระบรมครูเห็นปานดังพระพุทธองค์ อันว่าปณิธานนั้น ก็บันลุประสงค์เสร็จสมมโนรถ” แล้วสมเด็จพระสุคตก็ทรงระฦกถึงยาจนกถา อันพระพุทธมารดาได้ขอพรแก่สมเด็จอมรินทราธิราชด้วยพระคาถาว่า ปุตตํ ลเภถ วรทํ เปนอาทิดังนี้ แลสมเด็จพระชนนี มีพระคุณแก่ตถาคตเปนอันมาก ยากที่จะได้ทำปัจจุปการแก่พระมารดา ทรงพระพุทธจินตนาฉนี้. ในขณะนั้นพระชินสีห์ก็เสด็จอุฏฐาการจากพระรัตนบัลลังก์อันตั้งเหนือยอดคัณฑามพฤกษ์ชาติ ยกย่างพระทักษิณบาทเหยียบยอดไม้คัณฑามพฤกษ์นั้น ในขณะนั้น อันว่าปริภัณฑบรรพตทั้งสอง คือยุคันธรแลอิสินทรคีรี มีครุวนาดุจรู้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระบรมโลกนารถ พระองค์จงอย่าได้ลำบากพระบาทซึ่งจะยกย่างบาทยุคล ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองคนนี้ ตั้งมั่นมิหวั่นไหวสูงใหญ่กว่าบรรพตอื่นๆ บัดนี้พ่ายแพ้แก่พระบรมโพธิสมภาร อันพระราชทานซึ่งพระเศียรแลดวงหฤทัยนัยนา พระมังสาแลโลหิตบุตรภิริยาอุทิศทาน มีพระกระมลประสงค์จะสนองพระคุณ พุทธชนนีอันยิ่งใหญ่สูงหนาหนัก แลฦกล้นพ้นที่จะคณนา ไฉนข้าพระองค์จะดำรงอยู่โดยปกติธรรมดาได้ ในครั้งนี้” ปานประหนึ่งจะรู้พาทีโดยนัยพรรณา ก็น้อมยอดเข้าประชุมเปนคู่เคียง/*450เรียงรับพระบงกชบาทอันย่างเปนทุติยวาร สมเด็จพระพิชิตมารก็ยกตติยบาทพุทธลีลาศสืบไป ในขณะนั้นอันว่าขุนเขาสิเนรุราชก็น้อมยอดลงมารับพระบาทแล้ว ก็กลับประดิษฐานยังที่เก่าดุจก่อน บันดาอมรมนุษย์นิกรทั้งหลายก็เห็นปรากฎทั่วกันสิ้น แลสมเด็จพระพุทธมุนินทรเสด็จพระพุทธดำเนิน ๓ ย่างล่วงวิถีทางอากาศกำหนดถึง ๖๘ โยชน์เปนประมาณ ก็ทรงนิสัชนาการเหนือบัณฑุกัมพลศีลาอาศน์ ณะภายใต้ต้นปาริฉัตตรุกขชาติ อันเปนธงชัยเฉลิมดาวดึงษเทวโลก ในกาลนั้น สมเด็จท้าวสหัสไนยเทวราช เมื่อได้ทัสนาพระศาสดาจาริย์ อันเสด็จนิสิทนาการเหนือบัณฑุกัมพลศีลาอาศน์ ณะภายใต้ต้นปาริฉัตตรุกขชาติแลรุ่งเรืองด้วยพระพุทธศิริรูปโสภาคอันโอฬาร ก็มีพระกระมลเกษมสานต์โสมนัศ จึ่งเสด็จอุฏฐาการจากอาศน์ ตรัสนฤโฆสนายังหมู่อมรเทพยดาทั้งหลายให้รู้ทั่วกันว่า “ดูกรท่านผู้นฤทุกข์จงออกจากทิพยพิมานแห่งตนๆ อันว่าสภาพบังเกิดแห่งทศพลนี้ ยากที่จะพบเห็น หาได้ด้วยยากยิ่ง สภาพสดับพระสัทธรรมอีกสิ่งหนึ่งนี้ ก็ยากที่จะได้สวนาการนานๆ จะได้สดับแต่ละครั้ง แลพระสระเสียงแห่งสมเด็จอมรินทราธิราช ก็ดังปกแผ่ทั่วไป ในสกลเทพยธานีทั้งหมื่นโยชน์ และเทพยดาทั้งหลายอื่นได้สดับศัพท์สำเนียงนฤโฆสนาการดังนั้น ก็ถามกันว่าพระผู้ทรงพระภาคอันชนะซึ่งโทษคือกองกิเลสบาปธรรม บันเทาเสียซึ่งความโสกาดูรเดือดร้อน บันลุแก่พระสัพพัญญุตญาณ เสด็จมาถึงเทวสถานทิพยสุรโลกในวันนี้ ทรงสถิตย์อยู่ในที่ใด ก็บอกต่อ ๆ กันไปว่า เสด็จสถิตย์อยู่ณะปาริฉัตตกมูล เทพยเจ้าทั้งปวงก็บังเกิดโสมนัศพิศวง ต่างองค์ร้องเรียกซึ่งกันแลกันต่อๆกันไปจนตลอดถึงหมื่นจักรวาฬ มีหัตถถือทิพยสักการะบูชามาสโมสรสันนิบาต ณะดาวดึงษเทวโลกในมงคลจักรวาฬอันนี้ ถวายอัญชลีกรนมัสการพระศาสดาจาริย์ แล้วนิสีทนาการแวดล้อมอยู่โดยรอบ สมเด็จพระบรมครูมีพระหฤทัยปราถนาจะให้พระพุทธมารดามาสู่ที่นั้น ทอดพระเนตรไปในระหว่างแห่งเทพยนิกรบรรพสัท มิได้ทัศนาเห็นพระพุทธชนนี จึงตรัสถามท้าวโกสียว่า พระมารดาตถาคตอยู่ที่ใด ท้าวสหัสนัยได้สดับพระพุทธฎีกา ก็ทรงจินตนาว่า พระสัพพัญญูเสด็จมาสู่เทวโลกนี้ เพราะมีประโยชน์ด้วยพระพุทธมารดา จะโปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาสนองพระคุณในที่นี้ ผิฉนั้นควรอาตมาจะไปเชิญเสด็จพระพุทธชนนีมาทรงสดับพระสัทธรรม ทรงพระดำริห์ดังนั้นแล้ว ก็อุฏฐาการจากอาศน์ ถวายอภิวาทพระบรมครูแล้วเสด็จขึ้นไปสู่ดุสิตเทวพิภพ ถึงทิพยพิมานพระสิริมหามายาเทพยบุตรแล้ว ก็น้อมนบอภิวันท์ทูลเชิญเสด็จว่า “ข้าแต่พระแม่เจ้า ดังข้าพเจ้าตักเตือนให้ทรงทราบเหตุ บัดนี้พระบรมโลกเชฏฐ์บวรสรรเพ็ช เสด็จมาสู่พิภพแห่งข้าพระองค์ ทรงสถิตย์คอยถ้าพระแม่เจ้า/*452จะโปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาแก่ข้าพระพุทธเจ้า เหล่าเทพยบรรพสัททั้งปวง เมื่อพระมหามายาเทวีได้ทรงสดับ ก็มีพระทัยแผ่ไปด้วยปีติปราโมทย์ จึ่งตรัสถามว่า ดูกรท้าวเทวราช พระโอรสแห่งข้ามีนามปรากฎดังฤๅ? แลมีอากับปกิริยาโสภาพรรณรูปศิริเปนดังฤๅ? แลทรงซึ่งเพศอันประเสริฐเปนดังฤๅ? ข้าแต่พระแม่เจ้าอย่าได้ตรัสดังนั้น อันว่าโอรสแห่งพระองค์ ทรงพระบวรศิริวิลาศแลทรงอุตมเพศวิเศษประเสริฐแก่บรรพสัท ในมนุษยโลกกับทั้งเทวโลก แลมารโลก แลพรหมโลกทั้งสิ้น แลสมณพราหมณาจาริย์ เทพยดามนุษย์ อันสมมุติเปนสัตว์ ซึ่งจะปูนเปรียบเทียบทัดด้วยพระรูปวรรณสัณฐานอุฬารยศพิเศษ แลพระเดชพระคุณนั้นมิได้มี ทรงพระนามพระชินสีห์สัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระศิริมหามายาเทวีได้สดับก็ดำริห์ว่า พระโอรสแห่งเรา ทรงพระนามพระสัมมาสัมพุทธอันประเสริฐ ทั้งพระศิริรูปก็งามเลิศหาผู้เสมอมิได้ แลมาวันนี้ไซร้ หวังจะแสดงพระสัทธรรมเทศนาแก่อาตมา ก็ทรงพระปรีดาโสมนัส เสด็จแวดล้อมด้วยคณานางเทพยอัปศรบริสัทประมาณพันเปนบริวาร ลงจากดุสิตสถานเทวโลกมาสู่พิภพดาวดึงษ์ ครั้นถึงก็เข้าไปสู่สำนักนิ์พระมุนีนารถ ยอพระกรอภิวาทแล้ว ทรงสถิตย์ในทิศทักษิณภาค พิศพระพุทธศิริวิลาศรูป ก็ทรงพระโสมนัสเลื่อมใส พลางทรงพระดำริห์ไปว่า อาตมนี้มีบุญโดยยิ่งได้ซึ่งมิ่ง/*453มหามงคลลาภอาดูล มิได้สูญเสียทีที่อาตมทรงพระครรภมา ได้ซึ่งโอรสาอันประเสริฐกอบด้วยผลประโยชน์ล้ำเลิศเห็นปานดังนี้ ส่วนสมเด็จพระชินสีห์มีพระทัยปราถนาจะทำปัจจุปการสนองคุณพระชนนีของพระองค์ จึ่งทรงพระพุทธอาโภคจินตนาว่า พระคุณแห่งพระมารดาอันทำไว้แก่ตถาคตนี้ ยิ่งใหญ่สูงสุด ซึ่งจะคณนาหนากว้างแลคัมภีรภาพพ้นที่จะกำหนด แลธรรมอันใดจะสมควร ที่จะทดแทนสนองคุณพระชนนี พระวินัยปิฎก แลพระสุต์ตันตปิฎก สิ่งละสองหมื่นพันพระธรรมขันท์ ก็ยังน้อยเยาว์มิเท่าทันกับพระมาตุคุณควรแก่พระอภิธรรมปิฎก จะยกมาเปรียบปูนทั้งสี่หมื่นสองพันพระธรรมขันท์ จะชั่งขึ้นก็พอจะเท่าทันกับคุณพระมารดา อันสูงกว้างใหญ่หนามีประมาณเท่าใด แลคุณพระสัตปกรณาภิธรรมก็สูงใหญ่กว้างหนา แลคัมภีรภาพมีประมาณเท่านั้น สมควรที่ตถาคตจะทำปัจจุปการสนองคุณพระมารดา ด้วยพระอภิธรรมเทศนากาลบัดนี้ ขณะนั้นพระชินสีห์มีพระทัยปราถนา จะโปรดขีรมูลคือจะใช้ค่าน้ำนมของพระพุทธมารดา ในอดีตปุเรชาติทั้งหลายอันนับด้วยกัลปเปนอันมาก มีครุวนาดุจแลกเปลี่ยนซึ่งปณีตวัตถุอันมีค่ามาก กับด้วยวัตถุที่มีค่ามากดุจกัน มิฉนั้นดุจแลกเปลี่ยนซึ่งสิ่งของอันหาค่ามิได้ กับด้วยสิ่งของอันหาค่ามิได้เหมือนกันดังนั้น ทรงเหยียดออกซึ่งทักษิณหัสถ์อันวิจิตรไปด้วยตาไข่ ลายจักรลักษณจากระหว่างผ้าสัง/*454ฆาฏิกวักเรียกพระพุทธมารดาว่า ดูกรพระชนนี มานี่ตถาคตจะให้ซึ่งขีรมูลแลโปสาวะนิกะมูล ใช้ค่าน้ำนมเข้าป้อนของพระมารดา อันเลี้ยงตถาคตมาแต่อเนกอนันตชาติอดีตภพ เหตุดังนั้นพระสังคีติกาจาริย์เจ้า จึ่งกล่าวพระคาถาว่า มาตรํ ปมุขํ กัตวา เปนอาทิ อธิบายความว่า สมเด็จพระผู้ทรงพระภาค ทำพระพุทธมารดาเปนประธานแก่เทพยบรรพสัททั้งปวงแล้ว ก็ตรัสเทศนาพระสัตตะปะกะระณาภิธรรมให้สมควรแก่พระปัญญาบารมีแห่งพระพุทธมารดาตั้งต้นแต่พระคัมภีร์พระอภิธรรมสังคิณีนั้น ไปโดยอาทินัยว่า กุสลาธัมมา อกุสลาธัมมา อัพยากตาธัมมา ยกเปนบทมาติกาแห่งพระอภิธรรมเปนต้น แล้ววิภัชนาการโดยกัณฑ์ทั้ง ๔ คือจิตตะวิภัตติกัณฑ์ ๑ รูปวิภัตติกัณฑ์ ๑ นิก์เขปราสิกัณฑ์ ๑ อัตถุทธารกัณฑ์ ๑ ประดับด้วยภาณวาร สิบสามภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์พันสามร้อยพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนาสิบสองวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณเจ็ดโกฏิ. ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระวิภังค์สืบไป แลจำแนกออกซึ่งวิภังคสิบแปดประการคือ ขันทวิภังค์ ๑ อายะตะนะวิภังค์ ๑ ธาตุวิภังค์ ๑ สัจจวิภังค์ ๑ อินทรียวิภังค์ ๑ ปัจจยาการวิภังค์ ๑ สติปัฏฐานวิภังค์ ๑ สัมปทานวิภังค์ ๑ อิทธิบาทวิภังค์ ๑ โพชฌังควิภังค์ ๑ มัคควิภังค์ ๑ ฌาณวิภังค์ ๑ อัปปมัญญาวิภังค์ ๑ สิกขาปทวิภังค์ ๑ ปฏิสัมภิทาวิภังค์ ๑ ญาณ/*455วิภังค์ ๑ ขุททกวัตถุวิภังค์ ๑ ธัมมะหะทะยะวัตถุวิภังค์ ๑ ประดับด้วยภาณวาร ยี่สิบห้าภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์ หกพันห้าร้อยพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนาสิบสองวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณเจ็ดโกฏิ ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระธาตุกถาสืบไป จำแนกออกโดยบทสิบสี่ีบท มี สังคโห อสังคโห เปนอาทิ ประดับด้วยภาณวารหกภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์เจ็ดพันพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนาหกวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณหกโกฏิ ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระปุคคลปัญญัติสืบไป จำแนกออกโดยปัญญัติหกประการคือ ขันทปัญญัติ ๑ อายตนปัญญัติ ๑ ธาตุปัญญัติ ๑ สัจจปัญญัติ ๑ อินทรียปัญญัติ ๑ ปุคคลปัญญัติ ๑ ประดับด้วยภาณวาร หกภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์ห้าพันหกร้อยพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนาหกวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณหกโกฏิ ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระกถาวัตถุสืบไป จำแนกออกซึ่งสูตรฝ่ายสกวาทีห้าร้อยสูตร ฝ่ายปรวาที ห้าร้อยสูตร ประมวญเข้าเปนพันสูตรด้วยกัน ประดับด้วยภาณวารยี่สิบห้าภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์ แปดพันพระธรรมขันธ์ ตรัสเทศนาสิบสามวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณเจ็ดโกฏิ ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระยมกจำแนกออกซึ่งยมก สิบประการ ตั้งแต่มูลยมกเปนต้น /*456จนธรรมยมกเปนปริโยสาน ประดับด้วยภาณวาร ยี่สิบสี่ภาณวาร ประดับด้วยพระธรรมขันท์ สี่พันสองร้อยพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนาสิบแปดวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณเจ็ดโกฏิ ลำดับนั้นก็ตรัสเทศนาคัมภีร์พระสมันตมหาปัฏฐาน อนันตนัยสืบไป จำแนกออกโดยปัจจัยยี่สิบสี่ประการ ตั้งแต่เหตุปัจจัยเปนต้น จนอวิคตะปัจจัยเปนที่สุด ตรัสเทศนาวิภัชนาการซึ่งติกยี่สิบสองติก มีกุสลติกเปนอาทิ แสดงซึ่งนามว่าติกปัฏฐาน แล้วตรัสเทศนาจำแนกออกซึ่งทุกร้อยทุก มีสรณทุกเปนอาทิ แสดงซึ่งนามว่าทุกปัฏฐาน แล้วตรัสเทศนาซึ่งติกทั้งยี่สิบสอง เจือลงในทุกทั้งร้อยทุก แสดงนามว่าทุกติกปัฏฐาน แล้วตรัสเทศนาซึ่งทุกร้อยทุก เจือลงในติกทั้งยี่สิบสอง แสดงนามว่าติกทุกปัฏฐาน แล้วตรัสเทศนาซึ่งติกเปลี่ยนปนระคนลงในติกนั้นติกนั้น แสดงนามว่าติกติกปัฏฐาน แล้วตรัสเทศนาซึ่งทุกเปลี่ยนปนระคนลงในทุกนั้น แสดงนามว่าทุกทุกปัฏฐานสิริเปนอนุโลมปัฏฐานมีนัยหกประการด้วยกัน แล้วตรัสเทศนาปฏิโลมปัฏฐานก็มีนัยหก อนุโลมปัจจนิยปัฏฐานก็มีนัยหก ปัจจนียานุโลมปัฏฐานก็มีนัยหก แล้วก็สิริรวบรัดเปนหมู่หมวดว่า กามาวจรธรรมมีประมาณเท่านั้น รูปาวจรธรรมมีประมาณเท่านั้น อรูปาวจรธรรมมีประมาณเท่านั้น ปริยาปันนธรรมมีประมาณเท่านั้น อปริยาปันน/*457ธรรมมีประมาณเท่านั้น โลกิยธรรมมีประมาณเท่านั้น โลกุตตรธรรมมีประมาณเท่านั้น ติกปัฏฐานเท่านั้น ทุกปัฏฐานเท่านั้น ติกทุกปัฏฐานเท่านั้น ทุกติกปัฏฐานเท่านั้น ติกติกปัฏฐานเท่านั้น ทุกทุกปัฏฐานเท่านั้น สิริเปนพระอภิธรรมปิฎก ประดับไปด้วยจตุวีสติสมันตปัฏฐานด้วยประการฉนี้ แท้จริงในพระคัมภีร์สมันตมหาปัฏฐานอนันตนัยนี้ ประดับด้วยภาณวาร ร้อยแปดสิบสองภาณวาร ประดับด้วยธรรมขันท์ เก้าพันสี่ร้อยพระธรรมขันท์ ตรัสเทศนา ยี่สิบสามวันจึ่งจบ เทพยเจ้าบันลุมรรคผลประมาณสี่สิบโกฏิ ถ้าจะกำหนดจำเดิมแต่คัมภีร์พระอภิธรรมสังคิณี มาตราบเท่าถึงพระสมันตมหาปัฏฐาน เทพยเจ้าบันลุมรรคผลธัมมาภิสมัยได้ แปดสิบโกฏิทั้งสิ้นด้วยกัน แลสมเด็จพระสัพพัญญูตรัสเทศนาพระสัตตปกรณาภิธรรม จำแนกออกซึ่งโกฏ์ฐาสทั้งปวงโดยลำดับแห่งขันท์ธาตุอายตนพลโพชฌังค์ แลกรรมวิปากกำหนดซึ่งรูปธรรม แลอรูปธรรมทั้งหลาย อันเปนสุขุมธรรม ครุวนาดุจกำหนดนับซึ่งดวงดาวในคัคนาดลประเทศ แลกระแสพระสัทธรรมเทศนานั้นรวดเร็วติดเนื่องกันไปสิ้นทั้งไตรมาศ มิได้มีระหว่างยั้งอยุดดุจกระแสอากาศคงคาอันปวัตนาการมิได้ขาดสาย มิฉนั้นดุจกระแสชลธาราอันไหลหลั่งออกมาจากหม้อมีปากอันขว้ำ จึ่งมีคำปุจฉาว่า /*458กาลเมื่อพระศาสดาตรัสเทศนาพระสัตตปกรณาภิธรรม ในดาวดึงสเทวโลก สิ้นไตรมาศในมนุษยโลกเห็นปานฉนี้ แลพระสริรอินทรีย์ สิเปนอุปาทินนกสริรเนื่องด้วยกวลิงกาหาร แลนำมาซึ่งอาหารในที่ใด ได้เสวยอยู่หรือๆมิได้เสวยประการใด? วิสัชนาว่าพระบรมครูตรัสเทศนาบมิได้หยุดก็จริง แต่ทว่าทรงพิจารณาดูซึ่งเวลากาลในมนุษยโลก ทรงกำหนดทราบว่า กาลนี้เปนภิกฃาจารเวลาแล้ว ก็ทรงนิฤมิตรซึ่งพระพุทธนิมิตรอากับปกิริยา เหมือนพระพุทธองค์ ทรงพระอธิฏฐานว่าจงสำแดงแทนพระองค์มีประมาณเท่านั้น แล้วพระพุทธองค์ก็ทรงบาตรแลจีวรเสด็จเหาะไปสู่อโนดาตสระ เทพยดาเจ้าก็ถวายซึ่งเครือนาคลดาให้สีพระทนต์ แล้วกระทำพระสริรกิจคือถ่ายพระบังคล แล้วเสด็จทรงสถิตย์เหนือแผ่นมโนสีลา ทรงคลุมซึ่งมหาบังสุกุลจีวรแล้วทรงบาตรเหาะไปสู่อุตรกุรุทวีป นำมาซึ่งภัตตาหารบิณฑบาตแล้ว กลับมานิสัชนาการยังฝั่งอโนดาตสระเสวยภัตตาหารเสร็จแล้ว ก็เสด็จกลับขึ้นไปสู่ดาวดึงษ์เทวโลก พระพุทธนิมิตร์ก็อันตรธาน จึงโปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาสืบต่อไปเล่าดังนี้เปนนิจทุกวัน จึ่งมีคำปุจฉาว่าอาการที่พระศาสดากระทำดังนี้ เทพยดาทั้งหลายรู้หรือบมิได้รู้เปนประการใด? วิสัชนาว่าบมิได้รู้ ไฉนจึ่งมิได้รู้ เหตุพระสัพพัญญูกับพระพุทธนิมิตรนั้น มีพระสริรวรรณสัณฐานแลพระรัศมี กับทั้งพระสูรศัพทกะถา /*459บมิได้แปลกจากกัน เหมือนกันทุกประการ เหตุฉนี้จึงบมิได้รู้ จึงปุจฉาสืบไปว่า เหตุไฉนพระบรมครูจึงมิได้ตรัสเทศนา พระสัตปกรณาภิธรรมณะพื้นปฐพีมีคำอธิบายเปนประการใด แลในสุรโลกนั้น เปนภพอันประเสริฐ มนุษยโลกนี้ไม่เปนที่อันประเสริฐแลหรือ ผิว่าสุรโลกอันประเสริฐแล้ว ไฉนพระสัพพัญญูแลปัจเจกโพธิเจ้ากับทั้งพระสาวก ซึ่งเปนพระพุทธเวไน จึ่งไม่ไปบังเกิดเล่า แต่ล้วนมาบังเกิดในแผ่นพื้นพระธรณีนี้ทั้งสิ้น ประการหนึ่งซึ่งพระบรมโพธิสัตว์ ก็ได้ลัทยาเทศพุทธพยากรณ์ทำนายเหนือพื้นปฐพีอันกอบด้วยเปือกตม ไฉนพระบรมครูจึ่งต้องเสด็จขึ้นไปตรัสเทศนา พระอภิธรรมถึงเทวโลก แลในพื้นปฐพีนี้ ก็มีปริมณฑลอันกว้างแลหนา ไม่อาจสามารถจะทรงพระคุณ แห่งพระอภิธรรมได้หรือประการใด จึ่งไม่ตรัสพระอภิธรรมกะถา ณะพื้นภูมิภาคพระสุธานี้? มีคำวิสัชนาว่า สมเด็จพระสัพพัญญูเสด็จขึ้นไปตรัสเทศนาพระอภิธรรมกะถา ณะบัณฑุกัมพลสีลาอาศน์ในดาวดึงษ์เทวโลก เหตุเปนที่ตรัสเทศนาใช้หนี้พระพุทธมารดาในที่นั้น อันธรรมดาว่าเปนลูกหนี้ควรที่ไปสู่สำนักนิ์แห่งเจ้าหนี้ ซึ่งเจ้าหนี้จะมาสู่สำนักนิ์แห่งลูกหนี้นั้นไม่สมควร เหตุฉนี้พระชินสีห์จึงต้องเสด็จขึ้นไปสถิตย์ณะบัณฑุกัมพลสีลาอาศน์ในดาวดึงษ์เทวโลก ตรัสเทศนาพระสัตตปกรณาภิธรรมในที่นั้น จึ่งมีคำปุจฉาสืบไป/*460ว่า สมเด็จพระบรมครูทรงพระอุสาหเสด็จขึ้นไปถึงดาวดึงษ์เทวโลก ไฉนจึ่งยับยั้งอยู่เพียงนั้นเล่า ถ้าเสด็จขึ้นไปถึงดุสิตเทวพิภพ ซึ่งเปนที่สำนักนิ์แห่งพระพุทธมารดาทีเดียวนั้น จะไม่ได้หรือประการใด? วิสัชนาว่าสมเด็จพระศาสดาทรงพิจารณาเห็นว่า ตรัสเทศนาโปรดพระพุทธมารดาในดาวดึงษ์เทวพิภพนี้ เปนพุทธประเพณีสืบมาทุกๆ พระองค์ ประการหนึ่งทรงพิจารณาเห็นอานิสงษ์ซึ่งพระพุทธมารดา จะยกย่างพระบาทบทจรมาเพื่อจะทรงสดับพระสัทธรรมนั้นมีผลมาก ยุตติด้วยวารพระบาฬีว่า สตํหต์ถี สตํอัสสา เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า บรมกะษัตริย์ได้พระราชลาภสิ่งละแสน คือกุญชรชาติแสนหนึ่งตุรังคชาติแสนหนึ่ง ราชรถอันเทียมด้วยจตุรสินธพก็แสนหนึ่ง นางราชกัญญาอันประดับด้วยกุณฑลแก้วก็แสนหนึ่ง แลลาภสิ่งละแสนๆ นี้ จะเอามาเปรียบเทียบผลานิสงษ์ซึ่งยกย่างบทจรมาด้วยปราถนาจะฟังพระสัทธรรมนั้น แต่อย่างเดียวก็เปรียบบมิได้ แลผลานิสงษ์แห่งย่างหนึ่งเท่านั้น จะเอามาปันออกเปนส่วนสิบหกยกเสียสิบห้า เอาแต่ส่วนหนึ่ง แลส่วนหนึ่งนั้นจะปันไปอีกเปนสิบหกยกเสียสิบห้า เอาแต่ส่วนหนึ่งอีกเล่า แต่แบ่งลงไปโดยไนยฉนี้ถึงสิบหกครั้งแล้วจึ่งเอาเสี้ยวหนึ่ง ที่สุดนั้นมาเปรียบด้วยลาภสิ่งละแสนๆ ซึ่งกล่าวมาแล้ว ก็ยังน้อยกว่าผลานิสงส์เสี้ยวเดียวนั้นอีก พระพุทธองค์ทรงพิจารณาเห็นผล/*461มากฉนี้ จึ่งมีพระพุทธประสงค์จะทรงพระอนุเคราะห์สมเด็จพระพุทธชนนี จะได้กุศลราษีอานิสงษ์จงมาก จึงเสด็จยับยั้งอยู่แต่ดาวดึงษ์เทวพิภพ ด้วยทรงพระปราถนาจะให้พระพุทธมารดาเสด็จลงมาสดับรับรศพระสัทธรรมเทศนา ณะกรุงสุทัสนเทพธานีนี้ จึงไม่เสด็จขึ้นไปถึงดุสิตเทวโลก เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์ จึ่งกล่าวพระคาถาว่า กัส๎มา คัจ์ฉติ เม พุทโธ เปนอาทิ อรรถาธิบายความก็ซ้ำความหลัง จึงมีคำปุจฉาสืบไปว่า เมื่อพระสัพพัญญูเสด็จขึ้นไปตรัสเทศนา โปรดพระพุทธมารดาในเทวโลกทรงนิฤมิตรพระพุทธนิมิตร ให้ผลัดพระองค์เทศนาถึงเก้าสิบพระองค์ แล้วก็ตรัสเทศนามากกำหนดนานถึงไตรมาศ ประการหนึ่งก็หามีผู้มาอาราธนามิได้ เสด็จขึ้นไปด้วยพระองค์เอง ก็กาลเมื่อจะเสด็จมาโปรดพระพุทธบิดานั้น ไฉนพระพุทธบิดาจึงต้องดำรัสใช้อมาตย์มาทูลอาราธนาถึงสิบครั้ง แล้วก็เสด็จพระพุทธดำเนินไปนั้น โดยช้าถึงสองเดือนจึงไปถึงกรุงกะบิลพัสดุ์ กำหนดมรรคาเสด็จแต่วันละโยชน์ มิใคร่จะให้ถึงโดยเร็ว แลกาลเมื่อเสด็จขึ้นไปโปรดพระพุทธมารดานั้นรวดเร็วยิ่งนัก ย่างพระบาทสามย่างก็บันลุพิภพดาวดึงษ์ ก็ฝ่ายพระพุทธบิดาเสด็จยืนทรงฟังเทศนาพระคาถาบทเดียว ในกาลเมื่อรับบิณฑบาตก็ท่ามกลางมรรคา แลพระศาสดากระทำดังนี้ ดูทีประหนึ่งว่าทรงพระเสนหาในพระพุทธมารดานั้นมาก ยิ่งกว่าพระพุทธบิดาหรือประการ/*462ใด? วิสัชนาว่าไม่เปนดังนั้น อันพระพุทธองค์ซึ่งจะทรงพระกรุณาในพระพุทธบิดา ในพระพุทธมารดาไม่เสมอกันมิได้มี แต่กาลเมื่อเปนพระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญพระบารมีอยู่ ก็รู้คุณพระบิดาพระมารดาโดยยิ่งหาสัตว์อื่นจะเสมอบมิได้ ข้อซึ่งพระสัพพัญญูเสด็จยับยั้งอยู่ช้า มิได้มาสู่สำนักนิ์พระพุทธบิดาโดยด่วนนั้น เหตุด้วยพระบารมีญาณแห่งพระพุทธบิดา ยังไม่แก่กล้าบริบูรณ ครุวนาดุจผลมะขามป้อมอันยังอ่อนอยู่ แม้ว่าจะมีผู้ทิ้งขว้างด้วยไม้ค้อนก้อนดินใดๆ ก็ดี ที่จะได้ร่วงหล่นนั้นหาบมิได้ จะทำลายลงก็แต่สาขาน้อยใหญ่ ตกลงสู่ปฐพีแลผลมะขามป้อมนั้น ต่อเมื่อใดสุกแก่แล้ว แต่ต้องลมรำพายพัดอ่อนๆ ก็ร่วงหล่นลงเอง แลมีครุวนาดุจใด ก็เหมือนด้วยพระศาสดา อันทรงยับยั้งคอยท่าพระบารมีญาณ แห่งพระพุทธบิดาให้แก่กล้าบริบูรณ์ก่อน จึงเสด็จมาโดยช้า มิใคร่จะทรงพระพุทธลีลามาด้วยฉับพลัน ก็มีอุปมัยดังนั้น แลข้อซึ่งว่าตรัสเทศนาโปรดโดยน้อยนั้น แต่พระคาถาบทเดียว ใช่จะทรงพระกรุณาในพระพุทธบิดาโดยน้อยก็หามิได้ ภายหลังเมื่อทรงกระทำพระปาฏิหารแล้ว ก็โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนามหาเวสสันดรชาฎก อันประดับด้วยพระคาถาถึงพัน แลมหาธรรมปาละชาฎกอิกเล่า แลพระพุทธบิดาพระพุทธมารดาทั้งสองพระองค์นั้นกอบด้วยพระคุณเสมอกัน ก็ทรงพระกรุณาโปรดประทาน/*463พระสัทธรรมเทศนา กระทำปัจจุปการสนองพระคุณโดยควรแก่อุปนิสัย อันจะได้ตรัสรู้มรรคผลด้วยพระสัทธรรมอันใดก็ตรัสเทศนาซึ่งพระสัทธรรมอันนั้น โดยนัยถวายวิสัชนามาฉนี้ แลกาลเมื่อพระชินสีห์บัณฑูรพระสัตตปกรณาภิธรรมเทศนา อันให้ซึ่งพระโลกุตตรธรรมสนองคุณพระพุทธมารดา ผู้กอบด้วยคัมภีรอุจงควิศาลคุณูปการ พอจบลง องค์พระสิริมหามายาเทวีเทพบุตรพุทธมารดา ก็บันลุพระโสดาปัตติผล ประดับด้วยนัยพันหนึ่งบริบูรณ.
เทศนาปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๓ จบ.
เทโวโรหนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๔
กาลเมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกระทำปาฏิหารคมนาการ สู่ดาวดึงษ์เทวโลกครั้งนั้น มหาชนทั้งหลายซึ่งมาสโมสรสันนิบาตอยู่ในที่นั้น ก็เล็งแลดูพระพุทธสริรกายจนหายลับไปในเทวโลก ครุวนาดุจดวงศศิธรแลทิวากร อันอัสฎงคตลดลับเหลี่ยมพระสิเนรุคิรี แลชนทั้งหลายก็ชวนกันโสกีปริเทวนาการ โดยสารพระคาถาว่า ตโตนุ จิต์ตกุฏํ วา เปนอาทิ อธิบายความว่า ดังเราทั้งปวงปริวิตกสมเด็จพระบรมครู เสด็จขึ้นสู่บรรพตจิตรกูฏหรือไกรลาสกูฏ หรือคันธกูฏประการใด เราทั้งหลายบมิได้เห็นองค์พระศาสดาจารย์กาลบัดนี้ แล/*464ชนทั้งหลายบางจำพวกก็กล่าวว่า ธรรมดาพระศาสดาจาริย์ย่อมมีพระกมลสันดานยินดี ในที่วิเวกสัลเลกขสันโดส ชรอยทรงพระกรุณาโปรดกระทำปาฏิหาร ให้จตุบรรพสัททัสนาการดังนี้ มีพระหฤทัยลอายเสด็จไปสู่ชนบทประเทศแว่นแคว้นเมืองอื่นหรือไฉน จึ่งไม่เห็นพระองค์ปรากฎกาลบัดนี้ น่าอัศจรรย์แล้วก็ชวนกันปริเทวนาการ โดยสารพระคาถาว่า ปริเวกรโต ธิโร เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า พระสัพพัญญูผู้เปนปราชอันประเสริฐ พระองค์ยินดีในที่วิเวก มิได้เสด็จกลับมาสู่โลกนี้อีกแล้วหรือประการใด เราทั้งหลายจะมิได้เห็นพระพุทธกายินทรีย์ เมื่อมหาชนชวนกันร้องร่ำรำพันดังนี้แล้ว เข้าไปถามพระมหาโมคคัลลานว่า “ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า สมเด็จพระบรมครูเสด็จไปสถิตย์อยู่ที่ใด แลพระมหาโมคคัลานเถรก็ทราบว่า “พระสัพพัญญูเสด็จขึ้นสู่เทวโลก แต่ทรงอาโภคจินตนาโดยอัธยาศรัย จะให้คุณานุภาพแห่งผู้อื่นปรากฎ จึ่งกล่าวว่า ท่านจงถามพระอนุรุทธ์ก็จะรู้เหตุ” มหาชนก็ไปถามพระอนุรุทธเถร ๆ ก็บอกว่า พระบรมโลกนารถเจ้าเสด็จขึ้นไปจำพระวัสสาบนบัณฑุกัมพลสีลาอาศน์ ในดาวดึงษเทวโลก เพื่อจะตรัสพระสัทธรรมเทศนา พระสัตตปกรณาภิธรรมโปรดพระพุทธมารดา “ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าก็เมื่อใดเล่าจะกลับลงมาสู่มนุษย์โลกนี้ ดูกรท่าน/*465ทั้งปวง สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสเทศนาพระอภิธรรมถ้วนไตรมาสแล้ว ต่อถึงวันมหาปวารณา จึ่งจะเสด็จกลับลงมาสู่มนุษย์โลกนี้ ชนทั้งหลายจึ่งกล่าวแก่พระมหาโมคคัลลาน์ว่า “ถ้ามิได้เห็นองค์พระสัพพัญญู ข้าพเจ้าทั้งหลายก็ไม่ไปจากที่นี้” ก็ชวนกันแรมรั้งตั้งทัพแลโชมโรมที่อาศรัยบมิได้มีหลังคา แลพื้นนภากาศนั้นบันดานกำบังแดดแลฝนได้ ดุจมุงหลังคาเปนมหัศจรรย์ แลพื้นภูมิภาคนั้นก็บริสุทธิสอาด ปราศจากสิ่งปฏิกูลทั้งสิ้น แท้จริงกาลก่อนเมื่อพระสัพพัญญูยังไม่เสด็จไปสู่เทวโลกนั้น ได้ตรัสสั่งพระมหาโมคคัลลาน์ไว้ว่า “ท่านจงให้ธรรมทานแก่ชนบรรพสัททั้งหลายนี้ แลจุลอนาถบิณฑิกคฤหบดี จงให้อาหารแก่บรรพสัททั้งปวง เหตุดังนั้นจุลอนาถบิณฑิกคฤหบดี จึ่งให้ซึ่งเข้ายาคูแลเข้าสวยกับทั้งธูปเทียนสุคันธวิเลปนมาลาปิลันธนาการ แก่มหาชนบรรพสัทอันประชุมอยู่ในที่นั้น ทุกเวลาเช้าเย็นเปนนิรันดรมิได้ขาดถ้วนไตรมาศนั้น แลพระมหาโมคคัลลาน์เถรก็สำแดงธรรมกถาวิสัชนาซึ่งข้อปัญหา อันชนทั้งหลายสงสัยในที่ใดก็มาไต่ถาม ผู้เปนเจ้าก็พยากรณกล่าวแก้ซึ่งข้อความปุจฉาแห่งมหาชนสิ้นทั้งนั้น. แลบรรพสัททั้งหลายอันมาสันนิบาตในที่นั้น มีปริมณฑลเต็มออกไปถึง ๓๖ โยชน์ กาลเมื่อจะถึงวันปวารณานั้น/*466ยังอีก ๗ วัน ชนทั้งปวงจึ่งเข้าไปสู่สำนักนิ์พระมหาโมคคัลลาน์ แลกล่าวว่า “ผู้เปนเจ้าควรจะให้รู้ซึ่งวันอันพระสัพพัญญู จะเสด็จลงมาจากเทวโลกเปนแน่ แลข้าพเจ้าทั้งหลาย แม้ว่ามิได้เห็นพระบรมครูก็ไม่ไปจากที่นี้” พระมหาโมคคัลลาน์จึ่งสำแดงฤทธิชำแรกพื้นปฐพีลงไปในที่นั่น แล้วไปผุดขึ้นณเชิงเขาพระสิเนรุราช กระทำอธิฏฐานว่า ให้มหาชนสันนิบาตจงแลเห็นกายของอาตมาอันขึ้นไปสู่เทวโลกโดยลำดับๆ แล้วก็ชำแรกขึ้นไปณภายในท่ามกลางพระเมรุบรรพต ปรากฎดุจเส้นด้ายแดงอันร้อยเข้าณภายในท่อนแก้วมณี มนุษย์ทั้งหลายก็แลเห็นกายพระผู้เปนเจ้า อันขึ้นไปโดยลำดับตั้งแต่โยชน์หนึ่งสองโยชน์เปนต้น จนถึงดาวดึงษ์เทวพิภพแล้ว พระมหาเถรยอพระกรนอบนบพระบรมครูขึ้นไปตราบเท่าถึงบัณฑุกัมพลสีลาอาศน์ จึ่งกราบทูลว่าบัดนี้บรรพสัททั้งหลายไม่เห็นพระองค์ ก็บมิได้ปราถนาที่จะไปจากที่สมาคมนั้น แลพระพุทธองค์จะเสด็จลงจากเทวโลกในกาลเมื่อใด จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ดูกรโมคคัลลาน์ อันว่าสาริบุตผู้เปนเชฏฐาแห่งท่านบัดนี้สถิตยอยู่ที่ใด” ข้าแต่พระบรมครูพระสาริบุตไปจำพระวัสสาอยู่ๆที่ใกล้ทวารแห่งเมืองสังกัสนคร ดูก่อนโมคคัลลาน์ เบื้องน่าแต่นี้ไปเจ็ดวันจะถึงวันมหาปวารณา ตถาคตจะลงจากเทวโลก ณที่ใกล้ประตูเมืองสังกัสสนคร/*467ในวันนั้น. ผิวชนทั้งหลายจะใคร่เห็นตถาคตจงมาสู่ที่นั้น แลเมืองสังกัสนครไปแต่เมืองสาวัตถีมีกำหนดมรรคาได้ ๓๐ โยชน์ แม้ว่าผู้มีประโยชน์จะไปถึงก็จะถึงโดยพลันบมิได้ช้า เว้นจากปาไถยกิจคือจะนำเสบียงไปเลี้ยงตนเหมือนดุจชนอันรักษาศีล แลไปเพื่อจะฟังธรรมในธุรวิหารอันไกล ท่านจงไปบอกกล่าวแก่มหาชนทั้งหลายตามคำตถาคตสั่งดังนี้ พระมหาโมคคัลลาน์ก็ยอพระกรอัญชลีรับพระพุทธฎีกา แล้วกราบถวายบังคมลากลับลงมาสู่มนุษโลก บอกกล่าวแก่มหาชนตามยุบลนั้น.
ครั้นถึงวันอาสุชปุณมีเพ็ญเดือน ๑๑ สมเด็จพระศาสดาทรงปวารณาพระวสาแล้ว จึ่งตรัสบอกแก่สมเด็จอมรินทราว่า “ดูกรท้าวเทวาธิราช ตถาคตจะลงไปสู่มนุษโลกในเวลาวันนี้” ท้าวโกสียก็นฤมิตรซึ่งบันไดทิพย์ทั้ง ๓ ลงจากเทวโลก คือบันไดทองอยู่ ณ เบื้องขวา บันไดเงินอยู่ ณ เบื้องซ้าย บันไดแก้วประดิษฐานอยู่ในท่ามกลาง แลเชิงบันไดทั้ง ๓ นั้นลงจดพื้นภูมิภาคปฐพีณที่ใกล้เมืองสังกัสนคร แลศีศะบันไดเบื้องบนจดยอดเขาพระสิเนรุราชอันเปนที่ตั้งแห่งดาวดึงษพิภพ แลบันไดทองซ้ายขวานั้นเปนที่ลงแห่งหมู่เทพยดา อันจะตามส่งเสด็จ บันไดเงินนั้นเปนที่ลงแห่งหมู่พรหมทั้งหลายอยู่ฝ่ายวามภาค บันไดแก้วในท่ามกลางนั้นเปนทางเสด็จสมเด็จพระสัพพัญญู แลพระบรมครูเสด็จสถิตยเหนือ/*468ยอดเขาพระสิเนรุราช ทอดพระเนตรเครื่องสักการบูชาแห่งเทพยดาทั้งหมื่นโลกธาตุ แลหมู่มนุษย์จะนับบมิได้เต็มไปทั่วจักรวาฬ เสด็จยืนประดิษฐานณศีศะรัตนบันไดในท่ามกลางหว่างเทพยพรหมบรรพสัท อันแวดล้อมเปนบริวาร ก็ทรงแสดงพระยมกปาฏิหารซ้ำอีกครั้งหนึ่ง จึ่งพระคัณฐรจนาจาริย์ก็กล่าวสารพระคาถาว่า ยมก ปาฏิเหรัส์ส เปนอาทิอรรถาธิบายว่า “พระสัพพัญญูทรงกระทำพระยมกปาฏิหารโดยประการเปนอันมาก เนื้อความก็เหมือนนัยกล่าวมาแล้วแต่ครั้งก่อน ในลำดับนั้นพระพุทธชินวรเมื่อจะแสดงซึ่งโลกวิวรณปาฏิหารสืบไป ก็ทอดพระเนตรไปในทิศาภาคเบื้องบน ในกาลนั้นอันว่าเทวโลกแลพรหมโลกทั้งหลายก็แลตลอดโล่ง เปนลานอันเดียวกันทั้งสิ้น แล้วทอดพระเนตรลงไปฝ่ายทิศอโธภาคเบื้องต่ำ ในขณะนั้น อันว่าอโธทิศก็แลโล่งเปนลานอันเดียวตลอดถึงอเวจีเปนที่สุด แล้วก็ทอดพระเนตรไปในทิศเบื้องขวางทั้ง ๘ ทิศ อันว่าพันแห่งจักรวาฬทั้งหลายเปนอันมาก ก็แลโล่งตลอดไปเปนลานอันเดียวกัน ในกาลนั้นสวรรค์แลมนุษย์กับทั้งนรก ก็แลเห็นกันปรากฎทั่วทั้งสิ้น มิได้มีที่ปิดบังทั้งหมื่นโลกธาตุ ในกาลเมื่อพระบรมโลกนารถทรงแสดงพระโลกวิวรณปาฏิหาร บันดานเปิดโลกให้เห็นกันเปนมหามหัศจรรย์ปรากฎ พระคัณฐรจนาจาริย์จึ่งกล่าวสารพระคาถาว่า “จก์กวาฬสหัส์เสสุ” /*469เปนอาทิอรรถาธิบายความว่า “เทพยดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาฬมาประชุมกันในมงคลจักรวาฬนี้ เพื่อจะทัศนาการพระชินสีห์ อันทรงกระทำพระโลกวิวรณปาฏิหาร กาลเสด็จลงจากเทวโลก ล้วนทรงเพศดุจเล่นมหรรศพ กับทั้งอเนกนิกรทานพคนธรรพกินนรนาคสุบรรณ สรรพนักสิทธิวิทยาธรทั้งหลายก็มาสโมสรประชุมตามส่งเสด็จพระบรมโลกนารถ ต่างๆ ถวายอภิวาทโสมนัสบูชาโถมนาการ สรรเสริญพระเดชานุภาพพุทธภูมิบารมีญาณ เทพยดามนุษย์ได้ทัศนาการเห็นซึ่งกันแลกันต่างๆ ร้องประกาศนฤนาทศัพท์สนั่นบันลือโลกว่าดูกรชาวเรา อันว่าสภาพบังเกิดแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในโลกนี้เปนมหัศจรรย์ อันจะได้ประสบพบเห็นนั้นยากยิ่ง จัดได้ชื่อว่าเปนศิริสวัสดีอุดมลาภอันเราท่านทั้งหลายได้ในครั้งนี้” จึ่งสมเด็จพระชินสีห์ก็เสด็จลงจากเทวโลก โดยมณีมัยบันไดในท่ามกลาง เทพย์ทั้งหมื่นโลกธาตุมีองค์อมรินทราธิราชเปนอาทิ ก็ลงทางสุวรรณบันไดฝ่ายทักษิณปรัด ท้าวสหัมบดีพรหมกับหมู่พรหมบริสัท ก็ลงทางหิรัญบันไดฝ่ายวามภาคทั้งสิ้น แลปัญจศิขรคันธัพเทพบุตร ก็ถือซึ่งพิณมีพรรณดังผิวผลมตูมสุก ดีดขับร้องนำเสด็จพระสัพพัญญูไปในเบื้องน่า ดังจะรู้มาอันว่าพินทิพยมีน่าแล้วไปด้วยทองคันพิณนั้นแล้วไปด้วยแก้วอินทนิล ไพรที่แห่งพิณนั้นแล้วไป/*470ด้วยแก้วประพาฬ น่าพิณนั้นถ้าวัดวงโดยสัณฐานได้คาพยุตหนึ่ง คันเบื้องบนแห่งพิณนั้น ๒ คาพยุตมีประมาณ เสียงสายพิณอันดีดกับเสียงขับ ก็บันสานกลมกล่อมพร้อมมธุศัพท์ไพรเราะบมิได้แตกจากกัน แลดำเนินลงโดยบันไดแก้วนำเสด็จกับด้วยครรธัพเทพบุตรทั้งปวง ส่วนสันตุสิตเทวราชกับสุยามเทวราชก็ทรงทิพยจามรมีประมาณได้ ๓ คาพยุตมีด้ำขจิตไปด้วยเงิน ดำเนินลงทางบันไดแก้วถวายรำพายพัดทั้งสองข้างซ้ายขวา แลท้าวประชาบดีมหาพรหม ก็ทรงทิพยเสวตรฉัตรมีพรรณดังจันทรมณฑลใหญ่ประมาณ ๓ โยชน์ กางกั้นพระบรมครูณะเบื้องอุปริมทิศาภาค สมเด็จอมรินทราธิราชมีพระกายอันประดับด้วยทิพยอาภรณ์ประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน พระกรอุ้มซึ่งบาตรทรงองค์พระสัพพัญญู ลงทางบันไดทองเปนมัคคุเทศนำพระพุทธดำเนินมาก่อน พระมาตลิสงคาหกเทพบุตร ก็ถือซึ่งผอบทองอันเต็มไปด้วยทิพยกุสุมชาติ โปรยปรายลงมาโดยคั่นบันไดในเบื้องหน้าพระศาสดาจาริย์ ทวยเทพยธานพนาคสุบรรณกุมภัณฑ์คนธัพ ในหมื่นจักรวาฬก็ถือซึ่งทิพยฉัตร แลเครื่องสักการบูชาต่างๆ ตามเสด็จจากเทวโลก จะนับประมาณบมิได้ในขณะนั้น ตั้งแต่พื้นภูมิภาคปฐพีดลจนตราบเท่าถึงภวัคพรหม ก็แลตลอดโล่งเปนลานอันเดียวเห็นทั่วกันทั้งสิ้น สมเด็จพระพุทธมุนินทร์ ทรงยืนประดิษฐานอยู่ในท่ามกลางโส/*471ปาณมณี ทรงซึ่งพระพุทธศิริราษีสรรพโสภาคพ้นที่จะอุปมา เปนอจินเตยยานุสรพิลาศเลิศล้ำมนุษย์ทั่วทั้งตรีโลกธาตุบมิปูนปาน แลเชิงบันไดทั้ง ๓ นั้นลงประดิษฐานบนแผ่นพื้นสิลาใหญ่ใกล้ประตูเมืองสังกัสนคร ที่อันนั้นก็ได้นามกรปรากฎว่า อจุลเจดีย์ ครั้งนั้นเทพยดามนุษย์แลสัตว์เดียรฉานกำหนดที่สุดจนมดดำมดแดง ซึ่งได้เห็นองค์พระชินสีห์ แลสัตว์คนใดคนหนึ่งซึ่งจะไม่ปราถนาพุทธภูมิ์นั้นมิได้มีเปนอันขาด ล้วนแต่ปราถนาพุทธภูมิ์โพธิญาณทั้งสิ้นเปนนิราวเศษ ในกาลนั้นสัตว์นรกทั้งหลายก็ได้ความสุข เล็งแลดูซึ่งกันแลกันต่างคนกระเษมสันต์สำราญ สมเด็จพระศาสดาจาริย์ก็เสด็จพระพุทธลีลาศลงมาโดยลำดับแห่งโสปาณมณี ถึงที่เชิงบันไดแก้วก็เสด็จหยุดยืนอยู่ในที่นั้น ขณะนั้นจึ่งพระธรรมเสนาบดีก็มาถวายอัญชลีพระโลกนารถ แล้วประกาศซึ่งความยินดีโดยบทคาถาว่า นเม ทิฏ์โฐ อิโต ปุพ์เพ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า พระสัพพัญญูเจ้าทั้งหลาย อันเปนปราชญ์ขวนขวายในสมาบัตติฌาน แลยินดีในเนกขัมบรรพชาอันรำงับซึ่งราคาทิกิเลส แลเทพยดามนุษย์ทั้งหลาย ก็มีความปราถนาซึ่งภาวะจะเปนพระสัพพัญญูสัมมาสัมพุทธเจ้า อันประกอบด้วยสติสัมปชัญ์ญดังนั้น เมื่อจบพระสัทธรรมเทศนา อันว่าธรรมาภิสมัย คือตรัสรู้ซึ่งมรรคผล ก็บังเกิดแก่บรรพสัททั้งหลายคณนาได้ ๓๐ โกฏิ แลพระภิกษุ ๕๐๐ /*472ซึ่งเปนศิษย์สัทธึวิหาริกแห่งพระสาริบุตร ก็บันลุแก่พระอรหัตต์ผล แท้จริงในที่นี้มีคำวิสัชนาว่า ดังจะรู้มาพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย บมิได้เว้นเสียซึ่งพุทธธรรมดา ๒ ประการ คือกระทำพระยมกปาฏิหารแล้วก็เสด็จขึ้นไปจำพระวสาในดาวดึงษ์เทวโลก ประการ ๑ คือลงจากเทวโลกณะที่ใกล้ประตูเมืองสังกัสนครนั้นประการ ๑ แลพุทธธรรมดาอันนี้มีเหมือนกันทั้ง ๕ พระองค์ในมหาภัทธกลับอันนี้ ในลำดับนั้นพระชินสีห์มีหฤทัยปราถนาจะสำแดงซึ่งคุณแห่งสาวกทั้งหลาย ในพุทธศาสนา ตั้งแต่พระโสดาแลพหูสูตรปุถุชนเปนอาทิ แลจะสำแดงซึ่งภาวแห่งอัญญเดียรถี มิได้รู้คุณเห็นปานดังนั้น จึ่งตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในวิสัย แห่งปุถุชนพหุสูตรทั้งปวง แลสาวกทั้งหลายที่เปนปุถุชน ก็กล่าวแก้ปัญหาในวิสัยแห่งตนได้ ครั้นตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในวิสัยแห่งพระโสดาสืบไป ก็บมิอาจสามารถจะวิสัชนาได้ จึ่งตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในวิสัยแห่งพระโสดาแก่พระโสดาปัน์นบุทคล ก็วิสัชนาได้ ครั้นตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในวิสัยแห่งพระสกทาคาสืบไป พระโสดาบันก็บมิอาจจะกล่าวแก้ได้ จึ่งตรัสปุจฉาแก่พระสกทาคามิบุคคล ก็วิสัชนาได้ ครั้นตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในวิสัยแห่งพระอนาคาสืบไป พระสกทาคาก็บมิอาจจะพยากรณ์ได้ด้วยเหลือวิสัยแห่งตน จึ่งตรัสปุจฉาแก่พระอนาคามิบุทคล ก็วิสัชนาได้ ครั้นตรัสถาม/*473ขึ้นไปถึงปัญหาในวิสัยแห่งพระอรหันต์ พระอนาคาก็มิอาจวิสัชนาได้ จึ่งตรัสปุจฉาแก่พระอรหันต์ทั้งปวง ๆ ก็พยากรณ์กล่าวแก้ได้ ครั้นตรัสปุจฉาขึ้นไปถึงปัญหาในวิสัยแห่งพระทุติยอัคสาวก คือพระมหาโมคคัลลาน์แลพระมหาสาวกอรหันต์ทั้งนั้น ก็บมิอาจวิสัชนาได้จึงตรัสปุจฉาแก่พระมหาโมคคัลลาน์ ๆ ก็พยากรณ์กล่าวแก้ได้ ครั้นตรัสปุจฉาขึ้นไปถึงปัญหา ในวิสัยแห่งปฐมอัคสาวกคือพระสาริบุตร พระโมคคัลลาน์ก็บมิอาจวิสัชนาได้ จึ่งตรัสปุจฉาแก่พระธรรมเสนาบดีสาริบุตร ๆ ก็พยากรณ์กล่าวแก้ซึ่งปัญหาอันเปนวิสัยแห่งตนได้ แล้วจึงตรัสปุจฉาซึ่งปัญหาในพุทธวิสัย แก่พระธรรมเสนาบดี โดยบาทพระคาถาว่า เย สํขาตธัม์มาเส เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า “ธรรมทั้งหลายใดที่เปนอสํขตธรรม แลเปนเสกขธรรม แลเปนปุถุชนธรรมก็ดีในโลกนี้ ท่านผู้มีปัญญาพิจารณาเห็น ซึ่งลักขณะแห่งธรรมทั้งหลายนั้นอยู่หรือประการใด ดูกรท่านนฤทุกข์ ตถาคตถามแก่ท่าน ๆ จงวิสัชนาในกาลบัดนี้” แลพระธรรมเสนาบดีก็บมิอาจวิสัชนาได้ มีความกังขาในพระพุทธอัธยาศรัยบมิได้ทราบตระหนัก ในบรมพุทธาธิบายถ่องแท้ จึ่งมีพุทธฎีกาโปรดประทานซึ่งนัยว่า ดูกรสาริบุตรท่านจงพิจารณาซึ่งอัตถอันนี้ ด้วยมีพระพุทธปริวิตกว่า สาริ/*474บุตรถือเอาซึ่งอัธยาศัยแห่งตถาคตแล้ว ก็กล่าวโดยขันธบัญจกเทศนา ในขณะนั้น อันว่าอรรถาธิบายแห่งปัญหานั้นก็ปรากฎประจักษ์แจ้ง แก่พระธรรมเสนาบดี โดยนัยถึงร้อยถึงพัน พร้อมกับพุทธฎีกาอันโปรดประทานซึ่งนัยนั้น พระผู้เปนเจ้าก็กล่าวปัญหาพยากรณ์ถูกต้องกับบรมพุทธาธิบายทุกประการ บมิได้เคลื่อนคลาดแต่สักบทพยัญชนะหนึ่ง ดังจะรู้มาอันว่าปัญหาแห่งพระสาริบุตร เบื้องว่าจะกล่าวปุจฉาแก่บุทคลอื่นๆ ก็บมิอาจวิสัชนาได้ ถ้าเว้นไว้แต่พระสัพพัญญูพระองค์เดียว อาจสามารถจะตรัสพยากรณ์วิสัชนาได้ เหตุดังนั้น พระธรรมเสนาบดีสถิตย์ณที่เฉภาะพระภักตร์พระทสพล แล้วก็เปล่งสีหนาทกถาทูลพระศาสดาว่า ข้าพระองค์อาจสามารถจะกำหนดซึ่งเมล็ดฝน อันตกลงในจักรวาฬสิ้นกาลกลับหนึ่งว่า หยาดเมล็ดฝนที่ตกในมหาสมุทมีประมาณเท่านี้ๆ ตกในพื้นปฐพีมีประมาณเท่านี้ๆ ตกบนบรรพตคีรีทั้งหลาย มีประมาณเท่านี้ๆ อาจใส่คะแนนนับได้ถ้วน บมิได้เคลื่อนคลาดแต่สักหยาดเมล็ดหนึ่ง จึ่งตรัสตอบว่าตถาคตทราบแล้วว่าปัญญาแห่งท่านอาจสามารถเห็นปานดังนั้น แลปัญญาแห่งธรรมเสนาบดีนั้น ยวดยิ่งหาสิ่งจะอุปมาบมิได้ เหตุดังนั้นพระผู้เปนเจ้า จึ่งกล่าวพระคาถาสำแดงซึ่งปัญญาคุณแห่งตนว่า คํคาย พาลุกา ขีเย เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า ถ้าจะนับจะตวงซึ่งทรายใน/*475ท้องมหรรณพ แลน้ำในมหาสมุท แลดินในพื้นมหาปฐพีจนสิ้นไปก็ดี แลปัญญาของอาตมนี้ จะได้สุดสิ้นนั้นหาบมิได้ แลปัญญาแห่งธรรมเสนาบดีนั้น ถ้าเว้นไว้แต่องค์พระสัพพัญญู บุคคลผู้อื่นซึ่งจะมีปัญญาเสมอพระผู้เปนเจ้านั้นบมิได้มีเปนแท้ แท้จริงกาลเมื่อพระบรมสรรพเพ็ช เสด็จลงจากเทวโลกครั้งนั้น อันว่ามหัศจรรย์ต่างๆ มีสุธากัมปนาการเปนต้น ก็ปรากฎมีเหมือนดุจกาลปฐมาภิสัมโพธิสมัย โดยนัยพรรณามาแล้วแต่หลัง และปัญญานุภาพแห่งพระธรรมเสนาบดีสาริบุตร ก็ปรากฎแก่เทพยดามนุษย์ทั้งหลายในที่นั้น.
เทโวโรหนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๔ จบ.
อัคคสาวกนิพพานปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๕
ในลำดับนั้น สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคพระองค์มีพระหฤทัยอันกำลังพระกรุณา หากมาตักเตือนให้เสด็จพุทธจาริกไปในบ้านแลนิคมชนบทราชธานีน้อยใหญ่ แสวงหาประโยชน์ให้แก่เทพยดาแลมนุษย์ทั้งปวง มิได้เสด็จสถิตย์อยู่เปนนิจในประเทศใดประเทศหนึ่งเลย จำเดิมแต่ปฐมาภิสัมโพธิสมัย เสด็จอาศรัยอยู่ณป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ตรัสเทศนาพระธรรมจักปวัตนสูตรประกอบด้วยองค์ ๑๒ เสด็จเข้าจำวัสสาอยู่ในที่นั้น. ในวัสสาคำรบ ๒ คำรบ ๓ คำรบ ๔ เสด็จมาสถิตยอยู่ณพระเวฬุวัน/*476เมืองราชคฤห์ รื้อขนซึ่งเวไนยชนที่จมอยู่ในวัฏสงสาร ตรัสโปรดประทานพระธรรมเทศนา ให้บันลุมรรคผลพระอมัตมหานิพพาน ในวัสสาเปนคำรบ ๕ เสด็จไปสถิตยณกุฎาคารสาลาป่ามหาวันใกล้กรุงเวสาลี ทรงจำแนกอมฤตยธรรมแก่เวไนยสัตว์นิกรมหาชน ในวัสสาเปนคำรบ ๖ เสด็จไปสถิตยบนมกุฏบรรพต ทรงทรมานหมู่อสูรเทพยดาแลมนุษย์ให้เสียพยศอันร้ายแล้ว แลให้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ในวัสสาเปนคำรบ ๗ เสด็จขึ้นสถิตย์บนบัณฑุกรรมพลสิลาอาศน์ ณะภายใต้ปาริฉัตรรุกขชาติในดาวดึงษเทวโลก โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาพระสัตปกรณาภิธรรมแก่เทพยบรรพสัท มีพระพุทธมารดาเปนประธานถ้วนทั้งไตรมาศ ในวัสสาเปนคำรบ ๘ เสด็จไปสถิตยณเภสกลาวัน คือไม้สีเสียดใกล้สุงสุมารคิรีอันมีในภัคคราชชนบท โปรดสรรพสัตว์ให้บันลุพระอมตมหานิพพาน ในวัสสาคำรบ ๙ เสด็จไปสถิตย์เสวยวิเวกวิหารในวนะสฐานป่าลิไลยวัน อาศรัยพระยากุญชรชาติอันชื่อว่าปาลิไลยกหัตถีทำวัตรปฏิบัติ แล้วเสด็จประทับ ณ ภายใต้พัทธสาลพฤกษ์ คือไม้รังต้นหนึ่งทรงจำพรรษาณที่นั้น ในวัสสาที่คำรบ ๑๐ พระองค์เสด็จไปจำวัสสาอยู่ที่ใกล้บ้านนาลายพราหมณ์ วัสสาที่คำรบ ๑๑ พระองค์เสด็จทรงจำวัสสาอยู่ภายใต้ปุจิมัณฑพฤกษ คือไม้สะเดา อันเปนรุกขพิมานของนเฬรุยักษ ใกล้พระนครเวรัญชา /*477เพราะว่าเวรัญชพราหมณ์กราบทูลอาราธนาไว้เปนปถม ที่พระองค์จะทรงบัญญัติสิกขาบทในที่อันนั้น วัสสาที่คำรบ ๑๒ พระองค์จำพรรษาอยู่ในปาลิยบรรพต วัสสาที่คำรบ ๑๓ พระองค์เสด็จไปสถิตยพระเชตวนารามเมืองสาวัตถีมหานคร วัสสาที่คำรบ ๑๔ พระองค์เสด็จไปประทับ ณ นิโครธารามริมฝั่งแม่น้ำโรหิณีนทีใกล้กรุงกะบิลพัสดุ์ สงเคราะห์ห้ามหมู่พระปยูรญาติอันจะทำยุทธวิวาทแก่กันให้ระงับ วัสสาที่คำรบ ๑๕ พระองค์เสด็จไปทรงทรมานอาฬวยักษใกล้เมืองอาฬวีนคร ยังสัตว์ทั้ง ๘ หมื่น ๔ พันให้ดื่มน้ำอมฤตยวารี กล่าวคือมรรคผลพระอมัตมหานิพพานแล้วเสด็จจำพรรษาที่อาคาฬวเจดีย์วิหาร ในวัสสาที่คำรบ ๑๖, ๑๗, ๑๘ เสด็จไปสู่เมืองราชคฤหอีก ทรงจำพระวัสสาณเวฬุวนาราม จำเดิมแต่นั้นพระองค์เสด็จกลับมาสู่เมืองสาวัตถีสถิตยสำราญพระอิริยาบถอยู่ณพระเชตวัน ถึงพรรษา ๑๙ ประทับณบุพพาราม ๖ พระวัสสา สิริรวมเข้าเปน ๒๕ พระวัสสาด้วยกัน จำเดิมแต่นั้นมาพระองค์เสด็จไปจำพระวัสสาเปนคำรบ ๔๕ พระวัสสา ที่สุดณบ้านเวฬุวคามใกล้เมืองเวสาลีราชธานี ประมวนพระชนมายุของสมเด็จพระชินสีห์ทั้งกาลที่ดำรงอยู่ในฆราวาศได้ ๒๙ พรรษา จึ่งได้เสด็จออกสู่มหาภิเนษกรมทรงทำทุกรกิริยาอยู่ ๖ พรรษา จึ่งได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณ ทรงธรมานพระชนม์สืบมาได้อีก ๔๕ สิริรวมพระชนมายุ /*478๘๐ พรรษาด้วยกัน จึ่งเสด็จดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพาน กาลที่เสด็จสถิตยอยู่ณเวฬุวัน เปนพรรษาที่สุดคำรบ ๔๕ พระวัสสานั้นภายในไตรมาศ ทรงอาพาธหนักครั้งหนึ่ง ทรงเยียวยาพระโรคาของพระองค์ด้วยโอสถ คือสมาบัติให้ระงับมีครุวนาดังกอไม้อ้ออันเพลิงไหม้ แล้วนำมาซึ่งสุคนธอุทกธารามารดให้อันตรธานดับได้ ถ้ามิฉนั้นไซร้ เปรียบดังอสรพิศอันร้าย ให้เสื่อมหายด้วยอานุภาพแห่งมนต์อันพิเศษ ถ้ามิฉนั้นเปรียบดังบุคคลอันเดินมาแต่ทางไกลเหน็ดเหนื่อยอิดโรยหอบหิวมา แลได้บริโภคปวระสุทธาโภชนอันเปนทิพย์ จึ่งได้บรรเทาความลำบากเสียได้ ครั้นออกพระวัสสาแล้วก็ทรงปวารณากับด้วยหมู่พระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง จึ่งได้พยากรณ์แก่พระสาริบุตรว่า ไม่ช้าแล้วเราผู้ตถาคตก็จักปรินิพพาน ดูกรสาริบุตรมาเราจะไปสู่เมืองสาวัตถี ฝ่ายพระสาริบุตรรับพระพุทธฎีกาว่าสาธุดังนี้แล้ว ลำดับนั้นพระบรมครูก็เสด็จแวดล้อมด้วยหมู่สงฆ์เปนบริวาร เสด็จคมนาการสู่นครสาวัตถีสถิตย์ณพระเชตวันมหาวิหาร ฝ่ายพระสาริบุตรแสดงวัตรถวายแก่พระสัพพัญญู แล้วออกไปสู่ทิวาวิหารพระภิกษุสงฆ์ที่เปนศิษย์มาแสดงกิจวัตรแล้วหลีกออกไป พระผู้เปนเจ้ากวาดที่อันนั้น แล้วลาดลงซึ่งจัมขันธ์ชำระเท้าเสร็จสิ้นแล้ว ขึ้นสู่บัลลังก์สมาธิสู่วิมุตติผลสมาบัติแล้ว ครั้นออกจากสมาบัติแล้ว เกิดความวิตกไปว่า ธรรมดา/*479ปเพณีแต่โบราณมา พระชินสีห์เข้าสู่นิพพานก่อนหรือ ๆ พระอัคคสาวกนิพพานก่อนเปนประการใด? ก็ทราบในหฤไทยว่า พระอัคคสาวกนิพพานก่อน. จึ่งพิจารณาดูอายุสํขารของตน ก็ทราบว่า จะปวัตนาการไปอีก ๗ วันเท่านั้น จึ่งดำริห์ว่า อาตมจักไปนิพพานในที่ใด ? พระราหุลพุทธตนัย ก็ขึ้นไปปรินิพพาน บนบัณฑุกัมพลศิลาอาศน์ที่ดาวดึงษ์เทวโลก แลอัญญาโกณฑัญญเถรเจ้า ท่านก็ไปปรินิพพาน ที่ฉัททันตสระในหิมวันตประเทศ แลพิจารณาถึงเหตุกาลว่า เราจะนิพพานในสฐานที่ใดจึงจะสมควร. แล้วก็ปรารภถึงมารดาว่า ชนนีของอาตมนี้ เปนมารดาพระอรหันต์มาถึง ๗ พระองค์แล้ว ก็ยังมิได้เลื่อมใส ในพระรัตนไตรเลย ก็อุปนิสัยมรรคผลนี้ จะพึงมีแก่ชนนีมารดาบ้างหรือไม่” พิจารณาไปก็เห็นว่าอุปนิสัยแห่งพระโสดามีแก่มารดาเปนแท้แล้ว ก็ทรงพิจารณาต่อไปว่า ธรรมาภิสมัยจะพึงได้ ด้วยพระธรรมเทศนาแก่มหาชนบ้างหรือไม่ ก็ทราบว่าจะตรัสรู้ด้วยพระธรรมเทศนาของอาตมา มิใช่ผู้หนึ่งเลย จึ่งดำริห์ต่อไปว่า ถ้าอาตมามีความขวนขวายน้อยแล้ว ก็มิได้เปนการสงเคราะห์แก่มารดาเลย ความคะระหาของมหาชนก็จะพึงมีได้ว่า ธรรมเสนาบดีเปนที่พึ่งแก่มหาชนทั้งหลายอื่น แต่วันเมื่อเทศนาสมจิตตะสูตรนั้น เทพยบรรพสัทก็บันลุพระอรหัตต์ถึงแสนโกฏิ ซึ่งตรัสรู้พระ/*480อริยมรรคผลทั้งสามนั้น จะนับมิได้ในที่อื่นๆ ก็เทศนาโปรดสัตว์ให้ลุธรรมาภิสมัยนั้น ก็มากกว่ามาก แลตระกูลถึงแปดหมื่นนั้น มีจิตรเลื่อมใสในพระมหาเถร ก็ได้ขึ้นไปบังเกิดในสรรคทั้งสิ้น เหตุไฉนจึ่งไม่อาจปลดเปลื้องมารดาของตน ให้พ้นจากมิจฉาทิฐิได้ดังนี้ จะมีคำปรัปวาทกล่าวติฉินนินทา เหตุฉนั้นควรอาตมจะปลดเปลื้องเสีย ซึ่งมารดาให้พ้นจากมิจฉาทัศนแล้ว จักปรินิพพานในห้องประสูตร ที่เคหะฐานของมารดา จึ่งเข้าไปกราบทูลพระศาสดา ให้ทรงอนุญาตในวันนี้ แล้วก็ไปสู่นาลันทคามอันเปนที่นิวาศนฐานแห่งมารดา เมื่อพระผู้เปนเจ้าจินตนาดังนี้แล้ว ก็เรียกพระจุนทเถรผู้อนุชามาสั่งว่า ดูกรอาวุโสจุนทภิกษุ มาเราจะไปเยี่ยมมารดาของเรา ท่านจงไปบอกกล่าวแก่ภิกษุบริสัททั้ง ๕ ร้อย ให้ถือบาตรแลจีวรให้พร้อมกันว่า พระธรรมเสนาบดีมีความปราถนาจะไปสู่บ้านนาลันทคาม พระจุนทเถรรับเถรวาทแล้ว ก็ไปบอกแก่พระสงฆ์ทั้งปวง ตามถ้อยคำพระมหาเถรสั่ง ฝ่ายว่าพระสงฆ์ทั้งปวง ก็พากันลำดับเสนาศน์ไว้แล้ว ถือเอาบาตรแลจีวรมาสู่สำนักนิ์ พระมหาเถรพร้อมกันแล้ว ฝ่ายพระธรรมเสนาบดีลำดับเสนาศน์แล้ว ก็แผ้วกวาดซึ่งทิวาวิหารแล้ว ออกมายืนอยู่แทบทวารแห่งกุฎี เล็งแลดูซึ่งที่นิวาศถานอันตนเคยสถิตย์ ก็ออกพระโอฐว่า กาลนี้เปนปัจฉิมทัศนาการ /*481ซึ่งจะได้กลับมาเห็นวิหารเสนาศน์อิกต่อไป ในเบื้องน่านั้นหามิได้แล้ว พระผู้เปนเจ้าก็แวดล้อมด้วยพระสงฆ์ปริวารทั้ง ๕ ร้อย เข้าไปสู่พระคันธกุฎีที่สถิตย์แห่งพระสุคต ถวายอภิวาทพระศาสดาจาริย์ แล้วกราบทูลโดยสาระพระคาถาว่า “ฉินโนทานิ วิสสาโส เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ข้าแต่สมเด็จพระบรมโลกนารถ เปนผู้ปราชอันประเสริฐ วิสาสแห่งข้าพระองค์กับพระบรมครูนั้น จะขาดกันในวันนี้แลวันทะนะครั้งนี้ ก็เปนปัจฉิมวันทนา ซึ่งจะได้มานมัสการพระพุทธองค์สืบไปในภายน่านั้นหามิได้แล้ว แลชีวิตรแห่งข้าธุลีบาทนี้น้อยนัก ยังดำรงปวัตนากาลสืบไปเบื้องน่าอีก ๗ วันเท่านั้น ก็จะปลงซึ่งสริระขันทบัญจก ดุจปลงซึ่งหาบอันหนักลงจากบ่า จงทรงพระกรุณาอนุญาต ซึ่งกาลอันข้าพระพุทธเจ้าจักถวายบังโคมลาปรินิพพาน สละเสียซึ่งอายุสังขารในครั้งนี้” เมื่อพระชินสีห์ได้ทรงสดับก็มีพระพุทธปริวิตกว่า “ธรรมดาพระสัพพัญญูเจ้าทั้งหลาย จะตรัสอนุญาตว่า “ท่านจงปรินิพพาน ก็จะเปนสํวัณณกถา สรรเสิญซึ่งความตายมิควรนัก แม้จะตรัสห้ามว่า ท่านอย่าเพ่อปรินิพพานก่อนเลย ก็จะเปนกล่าวสรรเสิญคุณแห่งวัฏฏะสงสาร หมู่มิจฉาทฤษฐิทั้งหลายได้สวะนาการ ก็จะยกโทษเหตุดังนั้น จึงมิได้พจนาททั้งสองประการ จึงมีพุทธปริหาร/*482ตรัสถามว่า “ดูกรสาริบุตร ท่านจะไปนิพพานณะที่ใด พระผู้เปนเจ้าก็กราบทูลว่า “หม่อมฉันจะไปปรินิพพานในห้องประสูติ์เคหะสฐานของมารดา ที่สถิตย์อยู่ในบ้านนาลันทคาม. จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ดูกรสาริบุตร เมื่อเธอรู้กาลอันใดแล้ว จงกำหนดกาลนั้นโดยสมควรเถิด. บรรดาพระภิกษุทั้งหลายซึ่งเปนอนุชา ที่จะได้เห็นเชษฐาเหมือนดังท่านหาได้ด้วยยาก ท่านจงแสดงธรรมแก่ภิกษุที่เปนอนุชาของท่านครั้งนี้เถิด” พระธรรมเสนาบดีทราบในพระพุทธอัธยาศรัยว่า พระศาสดามีพระหฤทัยปราถนา จะให้อาตมแสดงอิทธิวิกุพนาปาฏิหารก่อน แล้วเราจึงจะแสดงเทศนาต่อภายหลัง จึงถวายอภิวาทพระศาสดาจาริย์แล้วก็ทำอิทธิปาฏิหาร เหาะขึ้นไปในอากาศสูงประมาณชั่วลำตาลหนึ่ง กลับลงมานมัสการพระศาสดาเสียครั้งหนึ่ง แล้วกลับเหาะขึ้นไปสูงได้สองชั่วลำตาล สามชั่วลำตาล จนถึงเจ็ดชั่วลำตาล ลงมากราบพระศาสดาจาริยถึง ๗ ครั้ง แล้วประดิษฐานบนคัคนัมพรประเทศ ครั้งหลังจึงแสดงซึ่งอิทธิวิกุพนาปาฏิหารมีประการต่างๆ แล้ว จึงแสดงพระธรรมเทศนาแก่พระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ในท่ามกลางอากาศ ขณะนั้นชาวเมืองสาวัตถีมาสโมสรสันนิบาตในที่นั้นเปนโกลาหล พระผู้เปนเจ้าก็ลงจากอากาศ ถวายบังคมพระทศพลในอวะสานที่สุดคำรบ ๗ จึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่สมเด็จพระศาสดาจาริย์ /*483กิจคมนาการของข้าพระพุทธเจ้า พึงมีในกาลที่สุดครั้งนี้” สมเด็จพระชินสีห์ก็ทรงพระดำริห์ว่า “ตถาคตจะตามส่งพระธรรมเสนาบดีสาริบุตร” ครั้นทรงพระดำริห์ดังนี้แล้ว จึงเสด็จอุฏฐาการจากพระพุทธอาศน ไปประทับเหนือแผ่นกระดานแก้วมณี ที่น่าพระคันธกุฎีนั้น พระธรรมเสนาบดีก็ทำปะทักษิณถ้วนตติยวารแล้ว ถวายนมัสการในทิศทั้ง ๔ แล้วกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ได้หมอบลงแทบบาทมูลสมเด็จพระอโนมทัสสี ที่ได้ตรัสในที่สุดอสงไขยแสนกัลปนับในอติตกาลตั้งปณิทานปราถนา เพื่อจะพบพระพุทธองค์ มโนรถจำนงของข้าพระพุทธเจ้าสำเร็จ จำเดิมแต่ได้เห็นพระองค์เปนปฐมทัศนกาล ก็แลกาลบัดนี้เปนปัจฉิมทัศนกาล ซึ่งจะได้กลับมาเฝ้าพระศาสดาจาริย์อิกนั้นไม่มีแล้ว แล้วก็ยกขึ้นซึ่งทัศนขสโมธาน ลิลาศถอยหลังออกไปตราบเท่าจนพ้นทัศนวิสัย แล้วก็ถวายนมัสสการกราบลงกับพื้นพระสุธา ออกวาจาว่า “จำเดิมแต่นี้ไปที่จะมาสู่ภพใดๆ เพราะวิสัยอำนาจแห่งจุติแลปติสนธิอิกนั้นหามิได้ แล้วพระผู้เปนเจ้าก็บ่ายภักตรบทจรไป ขณะนั้นไซร้แผ่นดินก็ไหวให้ปรากฎ ตลอดถึงน้ำรองปฐพีเปนที่สุด สมเด็จพระสุคตจึ่งตรัสแก่พระภิกษุทั้งหลายที่ยืนแวดล้อมอยู่นั้นโดยรอบว่า “ท่านจะไปตามส่งเชฐาผู้ใหญ่ของท่านก็ตามใจเถิด” ฝ่ายพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายก็ตามไปส่งพระสาริบุตร จนถึงซุ้มประตูพระเชตวนาราม /*484พระธรรมเสนาบดีก็กล่าวห้ามเสียว่า “ท่านทั้งหลายจงอยุดอยู่แต่เพียงนี้เถิด” แล้วก็สั่งสอนด้วยสุนทรวาจาว่า “ท่านทั้งหลายจงตั้งอยู่ในความไม่ประมาทเปนนิตย์นิรันดรเถิด” เมื่อพระผู้เปนเจ้าสั่งสอนพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย ด้วยประการดังนี้แล้ว ก็พาภิกษุปริสัทของตนออกจากพระเชตุพนวิหารในกาลนั้น ฝ่ายว่ามนุษย์ทั้งหลายชวนกันปริเทวนาการร่ำไรร้องไห้ว่า “ในกาลก่อนพระผู้เปนเจ้าเคยไปสู่ชนบทเที่ยวจาริกแล้วกลับมา ครั้งนี้เปนปัจฉิมคมนากาล ที่จะได้กลับมาสู่พระเชตวันมหาวิหารอิกนั้น เปนอันไม่มีแล้ว ชวนกันติดตามไปเปนอันมาก พระผู้เปนเจ้าก็ให้โอวาทว่า “ท่านทั้งปวงอย่าได้มีความประมาทเลย ธรรมดาว่าสังขารก็ย่อมประพฤติเปนไปได้ดังตัวเราดังนี้” แล้วยังชนทั้งหลายให้กลับมาเสียสิ้น ฝ่ายว่าพระผู้เปนเจ้าทำสงเคราะห์แก่หมู่มนุษย์ทั้งหลายแล้ว พระผู้เปนเจ้าก็ไปตามมรรคา แสดงธรรมกถาสั่งสอนสิ้นทั้ง ๗ วัน ก็บันลุบ้านนาลันทคาม อันเปนแว่นแคว้นมคธชนบทในเพลาสายัณหะสมัย พระผู้เปนเจ้าก็ยับยั้งอยู่ณภายใต้นิโครธไม้ไทรอันมีอยู่ในที่ใกล้ประตูบ้าน ครั้งนั้นพเอินให้นัดดาของพระธรรมเสนาบดี ชื่อว่าอุปเรวัตตกุมารเที่ยวออกมานอกบ้าน ได้ทัศนาการเห็นพระผู้เปนเจ้าก็เข้ามาสู่สำนักนิ์ แล้วก็ยอกรนมัสการพระผู้เปนเจ้าจึ่งปราศรัยไถ่ถามว่า อัยยิกายายของท่านอยู่หรือไปไหน ฝ่ายว่าอุปเรวัตกุมารก็ว่า/*485ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ยายของข้าพเจ้าอยู่ณะเคหะสฐาน ถ้าฉนั้นท่านจงไปบอกยายของท่านให้จัดแจงห้องเปนที่ประสูติ์ไว้ กับทั้งที่อาศรัยให้พอพระสงฆ์ห้าร้อยจะมาสถิตย์ในบ้าน กำหนดการให้สำเร็จในวันนี้ จึ่งอุปเรวัตตกุมารก็อำลาพระมหาเถรเจ้ากลับเข้าไปสู่บ้านบอกแก่ยายว่า พระมหาเถรผู้เปนลุงของข้าจะมาสู่ที่นี้ ฝ่ายว่านางสารีพราหมณีจึงถามว่า “บัดนี้ลุงของเจ้าสถิตย์อยู่ณที่ใด” จึ่งตอบว่า “ข้าแต่อัยยิกา พระเถระผู้เปนลุงสถิตย์อยู่นอกประตูบ้าน” “ดูกรนัดดา พระผู้เปนเจ้ามาแต่องค์เดียวหรือๆใครมาด้วย” จึงตอบว่าข้าแต่อัยยิกา พระภิกษุสงฆ์มาด้วยเปนห้าร้อย ดูกรนัดดา พระผู้เปนเจ้ามาด้วยเหตุอันใด ฝ่ายว่าอุปเรวัตตกุมารก็บอกโดยนัยอันพระมหาเถรผู้เปนลุงสั่งมานั้น นางสารีพราหมณีจึ่งดำริห์ว่า “บุตรของเราสั่งมาให้จัดแจงที่อาศรัย ชรอยไปบรรพชาแต่ยังหนุ่ม บัดนี้เห็นทีจะเหนื่อยหน่ายในพรหมจรรย์แล้ว ปราถนาจะศึกออกมาเปนคฤหัสถ์เมื่อแก่หรือเปนประการใด” จึ่งได้จัดแจงที่ทั้งปวงตามคำพระมหาเถรสั่งทุกประการ ให้ตามประทีปแลจุดเทียนไว้ให้สว่าง แล้วก็ใช้นัดดาให้ออกไปอาราธนาพระมหาเถรเจ้าเข้ามาสู่เคหสฐาน ฝ่ายว่าพระธรรมเสนาบดีก็พาพระสงฆ์ปริวาร ขึ้นไปสู่เคหสฐานของมารดา พระผู้เปนเจ้าก็เข้าไปในห้องที่ประสูติ์ แล้วให้พระสงฆ์ทั้งหลายไปอาศรัยอยู่ที่จัดแจงไว้ณภายนอก พอเพลา/*486ราตรีในปฐมยาม โรคาพาธอันมีกำลังกล้า ก็เกิดขึ้นแก่พระมหาเถร ทั้งอาเจียนแลบังคนลงเปนโลหิตประกอบด้วยทุกข์เวทนาอันสาหัส แลภาชนที่รองอุจจารนั้น ผลัดเปลี่ยนกันอยู่เปนเนืองนิตย์ มิได้ขาดสาย ฝ่ายว่านางสารีพราหมณีนั้น ออกมานั่งอยู่ที่ประตูห้องแห่งตน ในกาลนั้นท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ ทราบว่าพระธรรมเสนาบดี จะปรินิพพานบนมัญจาอาศน ทรงอาพาธหนักอยู่ ในห้องประสูติ์ที่บ้านนาลันทคาม จึ่งมาดำริห์ว่าเราจะไปนมัศการเปนปัจฉิมทัศนในครั้งนี้ ก็ลงมาที่มัญจาอาศน์ถวายนมัสการ แล้วก็ยืนอยู่ในที่ควรพระมหาเถรจึ่งถามว่า นั่นผู้ใด ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้าพเจ้าชื่อว่าจาตุมหาราชทั้ง ๔ ดูกรท่านทั้ง ๔ ท่านนี้มาด้วยเหตุอันใด ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า มาเพื่อจะคิลานุปัฏฐาก จึงมีเถรวาทว่าผู้ที่อุปัฏฐากของเรานั้นมีแล้ว ท่านจงกลับไปเสียเถิด เมื่อท้าวจาตุมหาราชไปแล้ว สมเด็จอำมรินทราธิราชแลสุยามเทวราช แลสันตุสิตเทวราช แลท้าวมหาพรหมทั้ง ๔ องค์ลงมาโดยลำดับ พระมหาเถรเจ้าก็กล่าวเหมือนดังนั้น ยังเทพยเจ้าทั้งหลายให้นิวัตนาการดุจก่อน ส่วนว่านางสารีพราหมณีนั้น เห็นเทพยดาทั้งหลายไปมามิได้ขาด จึ่งดำริห์ว่า ท่านทั้งหลายเหล่านี้จะเปนผู้ใดเนืองๆ กันมามิได้ขาดสาย จะมาวันทนาบุตรของอาตมะหรือเปนประการใด คิดสงสัยฉนี้เข้าไปสู่ที่พระทวาร /*487แล้วถามอาการไข้แห่งพระมหาเถรแก่พระจุนทภิกษุว่า ข้าแต่พ่อจุนทภิกษุ อาการไข้แห่งบุตรของข้าผู้เชฐาแห่งพ่อนั้นเปนประการใด ฝ่ายจุนทภิกษุบอกอาการแล้ว ก็แจ้งความแก่พระมหาเถรว่า มหาอุปาสิกาเข้ามาแล้ว นางสารีพราหมณี จึงถามพระมหาเถรว่า ข้าแต่พ่อบุคคลที่ก่อนนั้นมีนามกรชื่อไร พระเถรจึงตอบว่า ดูกรอุบาสิกา ที่มาก่อนนั้นคือท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ นางสารีพราหมณีจึงถามว่า ข้าแต่พ่อ ๆ นี้เปนใหญ่กว่าท้าวจาตุมหาราชอิกหรือ ดูกรอุบาสิกา ท้าวจาตุมหาราชเปรียบเหมือนโยมวัต สำหรับอุปัฏฐากพระอาราม จำเดิมแต่พระบรมครูของข้าเสด็จลงสู่ปฏิสนธิ ในมาตุคัพโภทรนั้น ก็ลงมาถือเอาพระขรรค์ตามรักษาอยู่ทั้งสี่ทิศ ฝ่ายว่านางพราหมณีก็ถามต่อไปว่ากาลภายหลังนั้น ผู้ใดมาอิกเล่า ดูกรอุบาสิกา นั้นคือองค์อัมรินทราธิราช ข้าแต่พ่อ ๆ นี้ใหญ่กว่าองค์อมรินทราอิกหรือเปนประการใด ดูกรมหาอุบาสิกา ท้าวสหัสนัยนั้นเหมือนดุจสามเณร อันถือปริขารแห่งพระสัพพัญญู กาลเมื่อพระบรมครูเจ้าเสด็จลงจากดาวดึงษ์เทวโลกนั้น ก็ถือเอาบาตรตามเสด็จมา แล้วถามต่อไปอิกว่า ข้าแต่พ่อท่านที่มาในที่สุด มีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนักนั่นคือผู้ใด ดูกรมหาอุบาสิกานั่นคือท้าวมหาพรหม. ข้าแต่พ่อ ๆ นี้เปนใหญ่กว่าท้าวมหาพรหมอิกหรือ ดูกรมหาอุบาสิกา ท้าวมหาพรหมนั้น ในวันที่พระบรมครูของ/*488ข้าประสูติ์นั้น ก็ถือเอาซึ่งข่ายทองมารองรับพระสริรกาย ฝ่ายนางสารีพราหมณีได้สดับ จึ่งดำริห์ว่า อานุภาพแห่งบุตรเรายังปรากฎถึงเพียงนี้ แลอานุภาพแห่งพระชินสีห์ผู้เปนครูของบุตรแห่งเรานี้ เห็นจะยิ่งขึ้นไปเปนแน่ ก็เกิดปีติทั้ง ๕ ทั่วสกลกาย ฝ่ายพระสาริบุตรจึ่งจินตนากาลว่า มารดาแห่งเราเกิดปีติโสมนัสกาลครั้งนี้ควรเราจะแสดงพระธรรมเทศนา จึงถามว่า แนะมหาอุบาสิกาดำริห์เปนประการใด. นางพราหมณีก็บอกโดยนัยที่ปริวิตกนั้น. พระมหาเถรจึงกล่าวว่า ดูกรมหาอุบาสิกา กาลเมื่อพระบรมครูแห่งข้าประสูติ์ แลออกสู่มหาภิเนษกรม แลกาลที่ได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณ แลกาลเมื่อตรัสเทศนาพระธรรมจักร แต่ล้วนหมื่นโลกธาตุหวาดหวั่นไหวสิ้นทั้งนั้น บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งในโลกนี้ ที่เสมอด้วยศีลสมาธิปัญญาวิมุติคุณ แลวิมุติญาณทัศนคุณนั้นหามิได้ แล้วเทศนาพุทธคุณปฏิสังยุต ตั้งแต่ อิติปิ โส ภควา เปนอาทิ เมื่อจบพระธรรมเทศนา นางสารีพราหมณีก็ดำรงอยู่ในพระโสดาปัติผล จึงกล่าวว่า ข้าแต่พ่ออุปดิศ ไฉนพ่อจึงทำดังนี้ มิให้พระอมฤตย์วารีแก่มารดาสิ้นกาลช้านานประมาณถึงเพียงนี้ พระธรรมเสนาดีจึงมาดำริห์ว่า เราให้ทรัพย์เปนโลกุดรทรัพย์แก่มารดาเท่านี้สมควรแล้ว เปนโปสาวะนิกะมูล ใช้หนี้ค่าน้ำนมสนองคุณชนนีสมควรแล้ว /*489จึ่งกล่าวว่า “แนะมหาอุบาสิกาท่านหลีกออกไปเสียเถิด” แล้วถามพระจุนทภิกษุว่า “เวลานี้ล่วงราตรีสักเท่าใดแล้ว” ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าเวลานี้เข้าใกล้รุ่งอยู่แล้ว. พระมหาเถรจึ่งให้หาพระภิกษุสงฆ์มาประชุมพร้อมกัน แล้วบอกแก่พระจุนทภิกษุว่า “ท่านจงพยุงกายของอาตมให้นั่งขึ้น. พระจุนทภิกษุก็พยุงกายขึ้น ให้นิสีทนาการแล้ว พระมหาเถระก็เรียกพระสงฆ์ทั้งหลายเข้ามาแล้วก็กล่าวว่า “ดูกรอาวุโส ก็ท่านทั้งหลายติดตามเรามาสิ้นกาลถึง ๔๔ พรรษาแล้ว กายกรรมแลวจีกรรมสิ่งใดแห่งอาตมาที่มิชอบใจท่านก็พึงมี ท่านทั้งหลายจงอดโทษอย่าได้ถือโกรธแก่อาตมาเลย. พระภิกษุทั้งหลายจึ่งตอบเถรวาจาว่า “ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า บันดาข้าพเจ้าติดตามมาดุจฉายาตามพระองค์สิ้นกาลมีประมาณเท่านี้ กรรมอันใดที่จะมิได้ชอบใจของข้าพเจ้าทั้งหลายมิได้มีเลย ถ้าข้าพเจ้าทั้งหลายมีความประมาทสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อันมีในพระผู้เปนเจ้าแล้ว ฃอจงอดโทษานุโทษแก่ข้าพเจ้าทั้งปวง. พอเวลาอรุณปรากฎพระธรรมเสนาบดียังปฐพีให้ไหวกัมปนาท แล้วก็ดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานพร้อมด้วยนิพพานธาตุ อันมีวิบากขันธ์กรรมชรูปหาเศษมิได้ ในเพลากติกมาศเพ็ญเดือน ๑๒ นั้น ครั้นรุ่งเช้าเทพยดาแลมนุษย์ทั้งหลาย พากันมาสโมสรสันนิบาตทำสักการบูชา/*490ศพพระมหาเถรในที่ปรินิพพาน แล้วทำซึ่งจิตกรรมคือเชิงตะกรเสร็จแล้ว พากันสงพระศพด้วยคันโธทกธารา เชิญศพใส่พระหีบยกขึ้นสู่เชิงตะกรแล้ว ก็ทำฌาปนกิจถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้ว พระจุนทภิกษุก็เก็บพระอัฏฐิห่อผ้าขาวแล้ว ถือเอาบาตรแลจีวรของพระมหาเถรกับทั้งพระธาตุมาสู่พระเชตุพน แล้วชวนพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระสัพพัญญู พระบรมครูก็ทรงรับเอาพระธาตุแลตรัสสรรเสริญคุณพระธรรมเสนาบดี ด้วยพระคาถาทั้ง ๕๐๐ บท แล้วให้ก่อพระเจดียบันจุพระธาตุพระสาริบุตรในพระเชตวนาราม จึ่งตรัสสั่งพระอานนท์ว่าจะเสด็จไปสู่เมืองราชคฤห์ พระอานนท์ก็บอกแก่สงฆ์ทั้งปวงให้รู้ทั่วกัน พระบรมครูก็เสด็จแวดล้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนบริวาร เสด็จคมนาการสู่เมืองราชคฤห์สถิตยในพระเวฬุวนารามมหาวิหาร กาลนั้นพระโมคคัลลานเถรเจ้าท่านสถิตยอยู่ที่กาฬสิลาประเทศในมคธชนบท หมู่เดียรถีทั้งหลายปฤกษากันจะประทุษร้ายแก่พระผู้เปนเจ้า จึ่งชักชวนกันบอกกล่าวพวกโยมอุปฐาก เรี่ยรายกันได้ทรัพย์พันกหาปณะแล้ว หามาซึ่งโจรทั้งหลายให้ทรัพย์สินเปนค่าจ้าง ให้ไปฆ่าพระโมคคัลลานะอันอยู่ณะกาฬสิลาประเทศ พวกโจรทั้งหลายรับเอาทรัพย์แล้ว พากันล้อมที่อยู่แห่งพระมหาเถร ฝ่ายว่าพระมหาเถรท่านทราบหนีออกทางช่องดานทำปาฏิหารหนีไปได้ ฝ่ายว่าโจรทั้งหลายกลับ/*490มาล้อมไว้ในที่อื่นอีกเล่า พระผู้เปนเจ้าทราบก็ทำลายช่อฟ้าเหาะหนีไปในอากาศ แต่โจรมาล้อมจะจับพระเถรอยู่ถึงสองเดือนก็จับไม่ได้ ครั้นถึงเดือนคำรบที่ ๓ พระผู้เปนเจ้าพิจารณา เห็นกรรมที่ตนทำไว้ในปุริมภพติดตามมาก็มิได้ปลาศนาการหนีไป พวกโจรมาล้อมในครั้งหลังจับมหาเถรได้แล้ว ทุบตีจนอัฏฐิแหลกเลอียดดุจเข้าปลายเกวียนสำคัญว่าทำกาลกิริยาแล้ว ก็ยกเอาสริรกายของพระมหาเถร ไปทุ่มทิ้งไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ก็พากันกลับไปจากที่นั้น พระมหาเถรเจ้าจึ่งดำริห์ว่าอาตมะจะไปทูลลาพระสัพพัญญูเสียก่อนจึ่งจะปรินิพพานก็เรียงลำดับสริรกาย ผูกเข้าให้หมั้นด้วยกำลังฌานแล้ว ก็เหาะมาโดยอากาศวิถีถึงสำนักนิ์ที่พระบรมครูแล้ว ถวายนมัสการกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าจักถวายบังโคมลาปรินิพพาน. จึ่งมีพระพุทธฎีกาว่า ดูกรมหาโมคคัลลาน ท่านจักนิพพานแลหรือ? พระผู้เปนเจ้าก็รับพระพุทธฎีกา. จึ่งตรัสถามว่าท่านจะไปนิพพานณะที่ใด? ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระองค์จักไปนิพพานในกาฬสิลาประเทศ ดูกรโมคคัลลาน ถ้าฉนั้นท่านจงแสดงธรรมเทศนาแก่ตถาคตก่อนแล้วจึ่งไป ที่จะได้เห็นสาวกดังตัวท่านนั้นไม่มีแล้ว พระโมคคัลลานเถรเจ้ารับพระพุทธฎีกาถวายวันทนาแล้ว ก็เหาะไปบนอากาศทำอิทธิริทธิ์มีประการต่างๆ เหมือนอย่างพระสาริบุตร แสดงพระธรรมเทศนาแล้วก็ลง/*592มาจากอากาศ อภิวาทณะพระบาทมูลทูลลาพระศาสดาจาริย์ แล้วก็ไปสู่กาฬสิลาประเทศปรินิพพานในที่นั้น ในขณะนั้นชนทั้งหลาย คือมนุษย์กับเทพยดาก็เกิดโกลาหลเปนอันหนึ่งอันเดียว ฝ่ายว่าเทพยดามนุษย์ทั้งหลายต่างๆ ถือสุคันธมาลาธูปเทียนแลไม้หอม อันเปนของทิพย์มาสู่ที่นั้นเปนอันมาก ในกาลนั้นพระสัพพัญญูก็เสด็จไปยืนประดิษฐานอยู่ในที่ใกล้อศุภแห่งพระมหาเถร แล้วให้ทำฌาปนกิจถวายเพลิง กับเครื่องสักการวิจิตรมีประการต่างๆ ขณะนั้นอันว่าฝนดอกไม้ทิพย์ก็ตกทั่วบริเวณที่ถวายเพลิง มีประมาณโยชน์หนึ่งโดยรอบ แลเทพยดาทั้งหลายก็ลงมาปนอยู่ด้วยหมู่แห่งมนุษย์ ๆ ก็ปนอยู่ด้วยกันในระหว่างเทพยดาต่างๆ เล่นสาธุกิฬนักขัตฤกษ์บูชาพระศพถ้วน ๗ วันเปนกำหนด สมเด็จพระศรีสุคตให้เก็บพระอัฏฐิธาตุมาก่อเปนเจดีย์บันจุไว้ณะที่ใกล้ซุ้มประตูพระเชตวนาราม ครั้งนั้นพระภิกษุทั้งหลายนั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาคว่า พระสาริบุตรไปปรินิพพานในที่ไกลพระผู้เปนเจ้าจึงมิได้เครื่องสักการแห่งพระบรมครูเจ้า แลพระมหาโมคคัลลาน์ท่านมาปรินิพพานในที่ใกล้พระศาสดาจาริย์ ยังประทานเครื่องสักการะเปนอันมาก ทั้งห่าฝนดอกไม้ทิพย์ก็ตกลงในที่บริเวณแห่งอาฬาหนะสฐาน พอพระพิชิตมารเสด็จมาสู่ที่นั้น จึ่งตรัสถามข้อความสนทนาของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น เมื่อทราบเหตุจึงมีพระพุทธฎีกาตรัส/*493ว่า พระโมคคัลลาน์จะได้เครื่องสักการแต่สำนักนิ์ของเราผู้ตถาคตนี้เมื่อไร แลห่าฝนดอกไม้อันเปนทิพย์ตกแต่กาลบัดนี้หามิได้ ในอดีตกาลก่อนนั่นไซร้ก็ได้เครื่องสักการสัมมานะของเราผู้ตถาคต ทั้งห่าฝนดอกไม้อันเปนทิพย์ก็ตกลงมาเหมือนกับเดี๋ยวนี้ แล้วก็ตรัสเทศนาสระภังค์ชาดกโดยพิศดาร แท้จริงกาลเมื่ออัคสาวกนิพพานนั้น พระสาริบุตรนิพพานวันกติกมาสเพ็ญเดือน ๑๒ พระมหาโมคคัลลาน์ท่านนิพพานในวันดับแห่งเดือนกติกมาศนั้น ในเดือนเดียวทั้งสองพระองค์ สมเด็จพระสัพพัญญูปราศจากสาวกทั้งซ้ายขวา มีครุวณาดังไม้หว้าอันแก่มีกิ่งใหญ่ทั้งสองภินทนาการลงก่อน ยังเหลืออยู่แต่พระอานนท์เปนพุทธอุปัฏฐากพระองค์เดียวเท่านั้น ติดตามเสด็จอยู่เปนนิตย์ อย่างประหนึ่งว่าฉายาตามพระองค์ฉนั้น.
อัคคสาวกนิพพานปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๕ จบ.
มหานิพพานสูตรปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๖
พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เปนวิสุทธิขันธสันดานอันอุดมแล้ว ให้ธรรมจักรอันประเสริฐ ซึ่งผู้อื่นจะให้เปนไปตามมิได้เปนไปแล้ว ทรงประกอบสัตตูปการกิจสั่งสอนเวไนยสัตว์ มีพระปัญจวัคคีย์เปนต้น ให้ตรัสรู้พระจัตุราริยสัจด้วยปฏิเวทาภิสมัย ทรงประดิษฐานบริสัททั้ง ๔ ภิกษุภิกษุนี อุบาสก /*494อุบาสิกาให้ดำรงอยู่ในพระสัทธรรมโลกุตราริยมรรคผล ตามอุปนิสสัยสามารถพระองค์ทรงประกาศพรหมจรรย์ ให้สมบูรณ์แพร่หลายสืบประโยชน์ แก่ประชุมชนคือเทพยดามนุษย์เปนอันมาก เสด็จพระพุทธดำเนินสัญจรสั่งสอนเวไนยสัตว ในคามนิคมชนบทราชธานีนั้นๆ มีเมืองราชคฤหในมคธราชเปนต้น ประดิษฐานพุทธสาวกมณฑลให้เปนไป นับกาลกำหนดแต่อภิสัมโพธิสมัยล่วงไปได้ ๔๔ พรรษา ครั้นณะพรรษากาลที่ ๔๕ เสด็จจำวัสสาณบ้านเวฬุวคาม โดยพุทธอัธยาศรัย ครั้งนั้นพระองค์เสด็จจากอัมพปาลิวัน ซึ่งนางอัมพปาลิคณิกาถวายเปนสํฆารามแล้ว เสด็จจาริกไปกับด้วยภิกษุสงฆ์พุทธบริวารเปนอันมาก ถึงบ้านเวฬุวคามในเขตรเมืองไพสาลีนคร ครั้นจวนใกล้วัสสูปนายิกาสมัยนิยมแล้ว สมเด็จพระบรมโลกนารถผู้ล่วงวิสัยที่ผู้อื่นจะช่วยรักษา พระองค์ผู้ชำนะมารแล้วไม่มีความกลัวแต่ที่ใดที่หนึ่ง จึ่งตรัสเรียกพระสงฆ์ทรงอนุญาตให้จำพรรษาตามอัธยาศรัยว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย มาเถิดท่านทั้งหลาย จงจำพรรษา ณ จังหวัดเมืองไพสาลี ตามมิตรตามสหายแห่งตนๆ เถิด แต่เราผู้ตถาคตจะจำพรรษาอธิษฐานการฝนอยู่ณบ้านเวฬุวคามตำบลนี้แล้ว” ทรงอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายจำพรรษาตามผาสุกแห่งตนๆ ฉนั้นแล้ว ส่วนพระองค์จำพรรษาอยู่ ณบ้านเวฬุวคามนั้น ครั้นณภายในพรรษกาล สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคทรงพระประชวร/*495ชราพาธกล้าเกิดทุกขเวทนาใกล้มรณชนม์พินาศ แต่สมเด็จพระโลกนารถดำรงพระสติสัมปชัญ อันทุกขเวทนากล้านั้นไม่เบียดเบียฬให้อาดูรเร่าร้อนรส่ำรสายได้ ทรงอดกลั้นทุกขเวทนาด้วยอธิวาสนขันตีคุณ ด้วยทรงเห็นว่ายังมิควรจะปรินิพพานก่อน จึ่งปณามขับไล่บำบัดอาพาธพยาธิทุกขนั้น เสียให้รำงับสงบไปด้วยความเพียรอิทธิบาทภาวนา. ครั้นดำรงพระกายเปนปรกติรำงับชราพาธนั้นแล้ว วันหนึ่งทรงประทับณพุทธอาสน์ ซึ่งปูลาดณร่มเงาแห่งวิหาร พระอานนท์เถรเจ้าไปเฝ้าถวายอภิวาทนมัสการแล้วกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ได้เห็นความผาสุกแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ความอดกลั้นทนทานแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์เห็นแล้ว ก็แต่อาศรัยพระผู้มีพระภาคทรงพระประชวรนั้น กายข้าพระองค์ประหนึ่งจะหนักจะง่อมระงมไป แม้ทิศานุทิศทั้งหลายก็มืดมนไปปรากฎแก่ข้าพระพุทธเจ้า แม้ธรรมทั้งหลายก็ไม่สว่างแก่ดวงจิตร เพราะมาวิตกคิดถึงความไข้ที่ทรงประชวรนั้น แต่มายินดีอุ่นใจอยู่น่อยหนึ่งว่า “พระผู้มีพระภาคยังไม่ปรารภพระภิกษุสงฆ์แล้ว ตรัสพุทธวจนอันใดอันหนึ่งเพียงใดแล้ว ยังจักไม่ปรินิพพานก่อน ข้าพระองค์มีความยินดีเปนข้อไว้ใจอยู่น่อยหนึ่งฉนี้. ดูกรอานนท์ภิกษุสงฆ์ยังมาหวังซึ่งอะไรในเราผู้ตถาคตเล่า ธรรมเราผู้ตถาคตได้แสดงแล้ว ทำไม่ให้มีภายในภายนอก/*496กำมืออาจาริย์ คือจะซ่อนความในธรรมทั้งหลาย ไม่มีแก่พระตถาคตเจ้า ๆ ซึ่งเปนศาสดาแห่งเทพยดามนุษย์ มีจิตรปริสุทธิ์พ้นจากตัณหาทิฏ์ฐินิสัยด้วยประการทั้งปวงแล้ว ซึ่งข้อลี้ลับจะต้องปกปิดซ่อนบังไว้ แสดงได้แก่สาวกบางเหล่ามิได้ทั่วไปเปนสัพพสาธารณ์ หรือจะพึงแสดงให้สาวกทราบได้ต่ออวสานกาลที่สุดนั้นไม่มีเลย ดูกรอานนท์ ผู้ใดยังมีฉันทอาลัยอยู่ว่าจักรักษาภิกษุสงฆ์ หรือภิกษุสงฆ์มีตัวเราเปนที่อ้างดังนี้ ผู้นั้นแลจะพึงปรารภภิกษุสงฆ์ แล้วกล่าวคำอันใดอันหนึ่งแสดงความห่วงใย อันฉันทปริวิตกเช่นนั้น ไม่มีแก่พระตถาคตเจ้าเลย. พระตถาคตจักปรารภภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวคำอันหนึ่งนั้นและคราวหนึ่ง ดูกรอานนท์พระตถาคตแลณะบัดนี้ชราเจริญวัย อายุแห่งตถาคตถึง ๘๐ เปนไปอยู่ ณะบัดนี้. แลกายแห่งตถาคตจึ่งปรากฎวิปริตโดยอาการเห็นปานดังนั้น แลปัญจอินทรีย์ทั้งหลาย มีจักขุนทรีย์เปนต้น ก็วิกลแปรปรวนมิปรกติดุจแต่ก่อนทุกประการ เปรียบปานประดุจเกวียนอันเก่า ก็อาศรัยแต่ไม้ไผ่อันผูกกระหนาบคาบค้ำอุปถัมภ์บำรุงไว้ฉันใดก็ดี เหมือนกายินทรีย์แห่งตถาคตอันล่วงลุแก่ชราธรรม ก็อุปถัมภ์บำรุงเลี้ยงรักษาไว้ด้วยสมาธิภาวนา จึ่งค่อยปวัตนาการก็เปรียบปานประดุจนั้น เหตุฉนั้น ดูกรอานนท์ ท่านจงอาศรัยซึ่งตนของตนเองนั้นเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์ สิ่งอันอื่นซึ่งจักเปนที่พึ่งแก่ตนนั้น/*497บมิได้มี. สมเด็จพระชินสีห์ตรัสพระสัทธรรมเทศนาติเตียนชราธรรมแห่งพระองค์ แก่พระอานนท์เถรเจ้าด้วยประการฉนี้ เมื่อจบพระสัทธรรมเทศนา อันว่าเทพยดาทั้งหลายซึ่งได้มาสดับพระสัทธรรมในที่นั้น ก็บันลุธรรมาภิสมัยเปนอันมาก ครั้นรุ่งขึ้นวันเปนลำดับ ก็เสด็จพระพุทธดำเนิร เข้าไปบิณฑบาตในเมืองสาวัดถี เสด็จกลับมาทรงกระทำภัตตกิจแล้ว ก็เสด็จกับด้วยพระภิกษุสงฆ์ ๕๐๐ ไปสู่เมืองเวสาลี ทรงสถิตย์ที่กุฎาคารศาลาในมหาวันพนะสัณฑประเทศ.
ในลำดับนั้นบรรดากะษัตริย์ลิจฉวีราชทั้งหลายได้ทราบเหตุว่า “พระสัพพัญญูเสด็จมา” ต่างพระองค์ก็ถือซึ่งธูปเทียนสุคนธบุบผา มาสู่สำนักนิ์พระทศพลญาณ ถวายนมัสการแล้วก็นั่งลงเพื่อจะฟังพระสัทธรรมเทศนา พระศาสดาก็โปรดประทานพระสัทธรรมแก่กะษัตริย์ลิจฉวีราชทั้งปวง. เมื่อจบลงกะษัตริย์ทั้งหลายจึ่งกราบทูลอาราธนา ให้เสด็จเข้าไปรับภัตตาหารบิณฑบาต ในพระราชนิเวศในวันพรุ่งนี้ พระชินสีห์ก็รับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ. ครั้นเพลาบุพพัณหสมัยก็เสด็จเข้าไปในเมืองเวสาลีกับด้วยพระภิกษุสงฆ์ ๕๐๐ เปนบริวาร มีพระอาการอันงามดุจพระยาฉัททันต์คชสาร อันแวดล้อมด้วยอเนกนิกรกุญชรชาติ ๘๐๐๐๐ ไปสู่ฉัททันต์สระ อันเปนที่/*498รมณียสถาน ทรงนิสีทนาการในพระราชนิเวศน์ เมื่อเสร็จแห่งภัตตกิจแล้ว ก็โปรดประทานธรรโมวาทานุศาสนแก่กะษัตริย์ทั้งปวง แล้วเสด็จออกจากพระนคร จึ่งทรงหยุดยืนอยู่นอกทวารเมืองเวสาลี แปรพระกายินทรีย์ผันพระภักตรมาทอดทัศนา มีพระพุทธฎีกาตรัสว่า “ตถาคตจักเล็งแลดูเมืองเวศาลี ก็เปนปัจฉิมทัศนาในครานี้เปนที่สุด” ทรงแสดงซึ่งนาคาวโลกนาการคือจะมิได้กลับมาเห็นอีกต่อไป. แลที่อันนั้นไซ้ก็ได้นามปรากฎว่า “นาคาวโลกนเจดียถาน” แล้วก็เสด็จนิวัตนาการสู่กุฎาคารศาลา จึ่งตรัสแก่พระอานนท์ว่า “ท่านจงถือเอาซึ่งนิสีทนสันถัตตามไป ตถาคตจะเข้าไปทิวาวิหารยังปาวาลเจดีย์” พระอานนท์ถือเอาสันถัตตามเสด็จพระชินสีห์ไปสู่ที่นั้น. ครั้นถึงก็ลาดลงซึ่งสันถัต พระพุทธองค์ก็ทรงนิสัชนาการเหนือบัญตาอาศน์. พระอานนท์ถวายอภิวาทน์แล้วก็นั่งในที่ควรข้างหนึ่ง. จึ่งมีพุทธฎีกาตรัสว่า “ดูกรอานนท์เมืองเวสาลีนี้เปนรมณิยถาน ทั้งที่ปาวาลเจดีย์แลโคดมเจดีย์ก็เปนที่อภิรมย์สำราญทุกตำบล เบื้องว่าบุคคลผู้ใดได้เจริญซึ่งพระอิทธิบาททั้ง ๔ ประการ แลบุคคลผู้นั้นก็มีกระมลสันดาลปราถนา ให้อายุวัฒนาการดำรงคงอยู่ประมาณกัลปหนึ่ง ถึงจะมากขึ้นไปกว่านั้นก็ดี ก็จะมีชีวียืนอยู่ได้ดุจความปราถนา แล้วก็ตรัสเปนกะเถตุกามยตาปุจฉาสืบไปว่า “พระอิทธิบาททั้ง ๔ นั้นไซ้ /*499คือสิ่งดังฤๅ? ก็ตรัสวิสัชนาเล่าว่า “คือฉันทิทธิบาท ๑ วิริยิทธิบาท ๑ จิตติทธิบาท ๑ วิมังสิทธิบาท ๑ เปน ๔ ประการด้วยกัน. แลเมื่อพระบรมครูตรัสโอฬาริกนิมิตรโอภาษดังนั้น พระอานนท์ก็บมิอาจทราบในพระพุทธอัธยาศรัย ก็บมิได้กราบทูลอาราธนาว่า “ให้พระศาสดาจงดำรงพระชนมายุอยู่จนสิ้นกาลกัลปหนึ่ง เพื่อจะอนุเคราะห์แก่สัตวโลกเหล่าเทพยดามนุษย์ทั้งหลาย ให้บริบูรณไปด้วยประโยชน์ แลสุขสืบไปในเบื้องน่า. จึ่งมีคำปุจฉาว่า “เหตุไฉนพระอานนท์จึ่งไม่ทูลอาราธนา ให้พระศาสดาธรมานพระชนม์อยู่อีกสืบไป? วิสัชนาว่า เหตุมารเข้าครอบงำหฤทัยพระผู้เปนเจ้า จึงมิอาจที่จะทูลอาราธนาได้ แต่พระสัพพัญญูกระทำโอภาษนิมิตรดังนั้นไซร้ถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง พระอานนท์ได้ฟังก็นิ่งอยู่ บมิอาจล่วงรู้ในบทบรมพุทธาธิบาย อันจะให้กราบทูลอาราธนา ลำดับนั้นพระศาสดาจึ่งดำรัสว่า ดูกรอานนท์ ท่านจงไปนั่งยังวิเวกสถานเจริญสมาบัติฌานเถิด พระอานนท์รับพระพุทธฎีกาแล้วถวายวันทนาการ ก็ออกไปสถิตย์ที่วิเวกสถานณะรุกขมูลแห่งหนึ่งอันมีในที่ใกล้ กาลเมื่อพระอานนท์ไปจากที่นั้นแล้ว ขณะนั้นพระยาวัสวดีมารผู้ใจบาป ก็เข้ามาสู่สำนักนิ์พระทศพลญาณ แล้วนิสินนาการในที่ควรข้างหนึ่ง จึ่งกราบทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค ขออัญเชิญพระองค์จงเข้าสู่พระปรินิพพานกาล/*500บัดนี้. ดังจะรู้มาจำเดิมแต่กาลปฐมาภิสมโพธิ ปางเมื่อพระพุทธองค์ทรงสถิตย์อยู่ ณะอัชปาลนิโครธรุกขมูล ใน ๗ วันเปนคำรบ ๘ คราหลังครั้งเมื่อทรงรับอาราธนาท้าวมหาพรหมอันมาทูลฃอให้แสดงธรรมแล้ว จึ่งพระยาวัสวดีมารก็มากราบทูลว่า พระองค์ทรงบำเพ็ญพระบารมีมาเพื่อปราถนาพระสัพพัญญุตญาณ บัดนี้ก็สำเร็จมโนปนิธานแล้ว แลจะกระทำประโยชน์แก่สัตว์โลกให้ลำบากพระกายไปไยเล่า ฃอเชิญเสด็จเข้าสู่ปรินิพพานเถิดในวันนี้. กาลนั้นพระชินสีห์ได้ทรงเสาวนาการซึ่งคำพระยามารมากราบทูล จึ่งตรัสห้ามว่า ดูกรมารผู้ใจบาปต่อเมื่อใดสาวกทั้งหลายของตถาคต คือภิกขุ ภิกขุนี อุบาสก อุบาสิกา เปนพหูสูตรอันฉลาด อาจทรงไว้ได้ซึ่งพระธรรมวินัย แลปฏิบัติศึกษาเล่าเรียนบอกกล่าวสืบต่อกันไป แลสำแดงธรรมเทศนาโปรดเวนียนิกรสัตว์เทพยดามนุษย์ ให้สำเร็จมรรคผลพระอมัตมหานิพพานได้ ยังศาสนมัคพรหมจรรย์ ให้แผ่ไพศาลไปทั่วโลกธาตุกาลเมื่อใดแล้ว ตถาคตจึ่งรับอาราธนาท่านเข้าสู่พระปรินิพพานในกาลเมื่อนั้น ตรัสห้ามบมิได้รับนิมนต์พระยามารด้วยประการฉนี้ แลพระยาวัสวดีก็ติดตามพระองค์มา คอยซึ่งโอกาศตราบเท่าถึงกาลวันเสด็จมาสถิตย์ณปาวาลเจดีย์ จึ่งเข้ามากราบทูลอาราธนาพระชินสีห์ให้ปรินิพพานในกาลครั้งนั้นอีกเล่า เมื่อพระสัพพัญญูเจ้าได้ทรงสดับคำอาราธนากถาแห่งพระยามาร/*501ในกาลนั้น จึ่งมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรมารท่านอย่าได้ทุกข์โทมนัสเลย ไม่ช้าแล้วตถาคตก็จักปรินิพพาน กำหนดกาลแต่นี้ล่วงไปอีก ๓ เดือนเท่านั้น ครั้นพระยามารได้สดับก็รับพุทธฎีกาว่าสาธุๆ มีจิตรโสมนัสยินดี แล้วก็อันตรธานจากสถานที่นั้น ลำดับนั้นสมเด็จพระพุทธองค์ก็ทรงมนสิการกำหนดปลงพระชนมายุสังขาร ในวันมาฆบุณมีณะที่ปาวาลเจดีย์นั้นว่าอีก ๓ เดือน ก็จักดับขันธ์เข้าสู่ปรินิพพาน เมื่อพระบรมครูทรงกำหนดปลงพระชนมายุสังขารครั้งนั้น ก็บังเกิดมหามหัศจรรย์บันดาลมีหมื่นโลกธาตุกัมปนาการหวั่นไหวเปนต้น. ขณะนั้นพระทศพลจึ่งมีพระพุทธฎีกา ตรัสเรียกพระอานนท์เข้ามาสู่สำนักนิ์แล้ว ก็ตรัสเล่าซึ่งเหตุ อันพระยามารมากราบทูลนิมนต์ให้ปรินิพพานแต่กาลปฐมาภิสมโพธิ ครั้งเสด็จสถิตย์อยู่ณะอัชปาลนิโครธรุกขมูล โดยในถวายวิสัชนามาแล้วแต่หนหลัง ครั้งนั้นตถาคตยังมิได้รับอาราธนา แลกาลบัดนี้พระยามารมาอาราธนาอีก ตถาคตก็รับนิมนต์พระยามารกำหนดปลงชนมายุสังขารอีก ๓ เดือนก็จักปรินิพพานแล้ว เมื่อมีพุทธฎีกาตรัสบอกดังนี้ พระอานนท์ได้สดับจึ่งกราบทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระสัพพัญญู ฃออัญเชิญพระพุทธองค์จงทรงธรมานพระชนม์อยู่จนสิ้นกาลกัลปหนึ่ง เพื่อทรงพระอนุเคราะห์แก่มหาชนในโลก จะได้มีประโยชน์แลสุขแก่เทพยดามนุษย์ทั้งปวงสืบไปอีกในภายน่า สิ้นกาล/*502ช้านาน เมื่อได้ทรงเสาวนาการจึ่งตรัสห้ามพระอานนท์ว่า ไม่ควรแก่กาลที่ท่านจะมานิมนต์ตถาคตเมื่อบัดนี้ แลพระอานนท์ก็ซ้ำกราบทูลพระชินสีห์สิ้นวารสองครั้งสามครั้งเหมือนดังนั้น จึ่งตรัสถามว่า ดูกรอานนท์ ท่านเชื่อว่าตถาคตได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณอยู่หฤๅประการใด? พระอานนท์ก็รับพระพุทธฎีกา จึ่งตรัสว่า อานนท์กระทำบมิดี โทษมีแก่อานนท์โดยแท้ แลกาลเมื่อตถาคตกระทำซึ่งโอฬาริกนิมิตรโอภาษถึง ๓ ครั้ง ท่านก็ยังบมิรู้แจ้งในมัตยาธิบาย บมิได้อาราธนาตถาคตให้ธรมานชนม์สืบไป ผิวอานนท์ได้อาราธนาอีกตถาคตก็จะห้ามแต่วารสองครั้ง ๆ เปนคำรบสามก็จะรับอาราธนา นี่อานนท์มิได้กล่าวอายาจนะกถาแต่วารสักครั้งหนึ่ง เหตุฉนี้จึ่งว่าโทษพึงมีแก่ท่านๆกระทำบมิดี แลกาลบัดนี้ ตถาคตก็รับนิมนต์พระยามารกำหนดปลงพระชนมายุสังฃารเสียแล้ว แลท่านจะมาอาราธนาในภายหลังดังนี้บมิควร ๆ ที่ตถาคตจักปรินิพพาน อันว่ากิริยาที่ตถาคตกำหนดปลงพระชนมายุสังขาร ท่านก็ได้สดับประจักษ์แจ้งอยู่แล้วว่าไม่ช้ากำหนดกาลอีก ๓ เดือนเท่านั้น ตถาคตก็จะทำลายเบ็ญจขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานเปนแท้ แลตถาคตจะกล่าวกลับคำเสียใหม่ เหตุจะให้ชีวิตรยืนยาวไปอีกนั้นบมิสมควร แล้วก็มีพุทธฎีกาตรัสเทศนา โดยสารพระคาถาสืบไปว่า ทหราปิจ เย วุฑ์ฒา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า /*503บุทคลผู้ใดผู้หนึ่งแลแก่เปนพาลแลเปนปราช มีทรัพย์แลไร้ทรัพย์ก็ดี ล้วนมีมัจจุภัยเปนเบื้องหน้าสิ้นทั้งนั้น มีครุวณาดุจภาชนะดินอันนายช่างหม้อกระทำ ถึงจะเล็กใหญ่ดิบสุกประการใดก็คงจะมีเภทนะธรรม คือแตกทำลายเปนที่สุด ก็เหมือนดังชีวิตรแห่งสรรพสัตว์ทั้งหลายก็มีความตายเปนที่สุดประดุจนั้น. อันว่าสังฃารธรรมทั้งหลายบมิได้เที่ยงแท้เปนโลกธรรมดา มีสภาวเกิดแลประไลยอยู่เปนนิตย์ เบื้องว่าบังเกิดเปนชีวิตรแล้วก็ดับสูญอันตรธาน อันว่าดับเสียซึ่งชาติมรณะ คือพระปรินิพพานนั้นเปนเอกันตสุขประเสริฐหาสิ่งจะเสมอบมิได้ ดูกรอานนท์ อันว่าวัยแห่งตถาคตก็ลุล่วงแก่ชรา แลชีวิตรของตถาคตก็ยังน้อยนัก จักมละเสียซึ่งท่านทั้งปวงไปสู่ปรินิพพาน ท่านทั้งหลายจงประกอบด้วยสติอย่าได้ประมาท พึงกระทำซึ่งสิ่งอันเปนที่พึ่งแก่อาตมา คือรักษาซึ่งพระจตุปาริสุทธศีลาจาร เจริญสมถะวิปัสนากัมฐานทุกสิ่งสมณธรรมเปนอันดี บุคคลผู้ใดประพฤติในพระธรรมวินัยนี้ ตั้งอยู่ในอัปมาทธรรม บุคคลผู้นั้นก็อาจละเสียซึ่งชาติสงสาร สำเร็จแก่พระปรินิพานกระทำซึ่งที่สุดแห่งวัฏทุกข์ให้บันลุแก่อาตมาตรัสพระสัทธรรมเทศนาแก่พระอานนท์เถรเจ้าด้วยประการดังนี้ ในลำดับนั้นสมเด็จพระสัพพัญญูก็มีพุทธฎีกาตรัสแก่พระอานนท์ว่า มาจะไปสู่บ้านภัณฑคาม พระอานนท์ก็รับพุทธบรรหารว่าสาธุแล้ว ก็เสด็จพระพุทธ/*504ดำเนินกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนอันมากไปสู่บ้านภัณฑคาม ทรงสถิตย์สำราญพระอิริยาบถโดยควรแก่พระพุทธอัธยาศรัย ตรัสพระสัทธรรมเทศนาโปรดมหาชนในบ้านภัณฑคามให้ตั้งอยู่ในสวรคโมกขมรรคเปนอันมาก แล้วตรัสแก่พระอานนท์ว่า มาจะไปสู่หัดถีคาม และอัมพคาม แลชมพูคาม แลเมืองโภคนคร โดยลำดับมรรคาเบื้องหน้าแต่นี้สืบไป พระอานนท์รับพุทธฎีกาแล้ว ก็เสด็จพระพุทธดำเนิรกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนอันมาก ไปสู่บ้านทั้ง ๓ ตำบลแลเมืองโภคนคร เสด็จยับยั้งพระอิริยาบถวิหารอยู่ณะเมืองโภคนครนั้น และโปรดประทานพระสัทธรรมเทศนาแก่มหาชนชาวเมืองนั้น แล้วตรัสแก่พระอานนท์ว่า มาจะไปสู่เมืองปาวานคร พระอานนท์รับพุทธฎีกาแล้วก็เสด็จกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนอันมากไปสู่เมืองปาวานคร เสด็จเข้ายับยั้งอาศรัยอยู่ในอัมพวันสวนไม้มะม่วงแห่งนายจุนท์กัมมารบุตร คือเปนบุตรช่างทองอยู่ณะที่ใกล้เมืองนั้น.
ในกาลนั้นนายจุนท์ได้สดับข่าวว่า “พระสัพพัญญูเสด็จมาสถิตย์อยู่ในอุทยานแห่งตน” ก็ถือซึ่งธูปเทียนดอกไม้ของหอม มากระทำสักการบูชาพระศาสดาจาริย์ ถวายนมัสการแล้วนั่งในที่ควรข้างหนึ่ง. จึ่งสมเด็จพระสัพพัญญูก็ตรัสเทศนาด้วยพระธรรมกถายังนายจุนท์ให้ชื่นชมโสมนัส เมื่อจบพระธรรมเทศนาก็บันลุโสดาปัติผล จึ่งกราบทูลนิมนต์พระศาสดากับทั้งพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย ให้/*505เข้าไปรับภัตตาหารบิณฑบาต ยังนิวาศนฐานแห่งตนในเวลารุ่งเช้า. พระบรมครูเจ้าก็ทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ นายจุนท์ทราบในพุทธอัธยาศัยแล้วก็กลับไปสู่เคหถาน ครั้นรุ่งแห่งราตรีกาลก็ให้ตกแต่งขาทนิยโภชนิยาหารอันปณีต กับทั้งสุกรมัทวะประกอบด้วยรศเอมโอช จึ่งมีคำปุจฉาว่าสุกรมัทวะนั้นเปนดังฤๅ? วิสัชนาว่าสุกรมัทวะนั้นกระทำเปนอันดี คือประกอบด้วยโอทนากุมมาสแลเบ็ญจะโครส ครั้งนั้นเทพยดาทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุก็มาสันนิบาตในที่นั้น แล้วใส่ลงซึ่งโอชะอันเปนทิพย์ แลนายจุนท์เมื่อตกแต่งภัตตาหารเสร็จแล้ว ก็ออกไปเชิญเสด็จ ลำดับนั้นพระบรมสรรเพ็ชก็เสด็จแวดล้อมกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนบริวารมาสู่นิเวศนถานแห่งนายจุนท์ ทรงนิสัชนาการสถิตย์บนบัญตอาศน์ แล้วตรัสแก่นายจุนท์ว่า “สุกรมัทวะ ซึ่งท่านตกแต่งไว้นั้นจงอังคาสแก่ตถาคตผู้เดียว ที่ยังเหลืออยู่นั้นให้ขุดหลุมฝังเสีย ตถาคตบมิได้เห็นบุทคลผู้ใดในมนุษยโลก กับทั้งเทวโลกแลมารโลกพรหมโลก แลสมณพราหมณาจาริย์อันสมมติเปนสัตว์ทั้งสิ้น แลผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งจะบริโภคสุกรมัทวะนี้ยังเตโชธาตุให้เผาผลาญย่อยยับได้ถ้าเว้นแต่ตถาคตผู้เดียว แลท่านจงอังคาสซึ่งภิกษุสงฆ์ทั้งปวงด้วยขาทนิยโภชนืยาหารสิ่งอื่นๆ นายจุนท์ก็กระทำตามพุทธฎีกาตรัสสั่ง ครั้นเสร็จแห่งภัตต/*506กิจ แล้วก็ตรัสเทศนาภัตตานุโมทนา ยังนายจุนท์ให้ปสาทหรรษาโสมนัศ แล้วก็เสด็จอุฏฐาการจากอาศน์กลับไปสู่อัมพวัน แลเมื่อพระพุทธองค์ฉันภัตตาหารของนายจุนท์ในวันนั้น ก็บังเกิดพระอาพาธโลหิตปักขันฑิกโรคมีกำลังกล้า ประกอบด้วยพลวะทุกข์เวทนาลงพระโลหิต จึ่งเปล่งพระพุทธอุทานแสดงบุพพกรรมของพระองค์ด้วยบทพระคาถาว่า “ติกิจฉโก อหํอาสี” แปลเนื้อความว่า ในอดีตชาติปางก่อนตถาคตเปนแพทย์ได้เยียวยารักษาโรคแห่งเศรษฐีบุตร ได้ให้บริโภคซึ่งโอสถประจุรุถ่าย โรคนั้นก็กำเริบหนักไป ด้วยกรรมวิบากอันนั้นไซ้จึ่งบังเกิดโลหิตปักขัณฑิกโรคแก่ตถาคตในกาลบัดนี้ แล้วจึงมีพุทธฎีกาตรัสแก่พระอานนท์ว่า “มาจะไปสู่เมืองกุสินารายนคร” พระอานนท์ก็รับพุทธฎีกา ลำดับนั้นพระศาสดาก็ทรงเยียวยาพระโรคาพาธด้วยโอสถ กล่าวคือพระสมาธิฌาน ปานประหนึ่งว่าไม้ไผ่อันผูกกระหนาบคาบค้ำอุปถัมภ์ซึ่งเกวียนอันเก่าคร่ำคร่า ภอบันทังทุกขเวทนาไปในท่ามกลางหนทาง ก็เสด็จออกจากแว่นแคว้นเมืองปาวานคร กับด้วยพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวงโดยลำดับมรรคา กาลเมื่อเสด็จพระพุทธดำเนิรไปตามทางนั้น ให้บังเกิดกระหายน้ำเปนกำลัง จึงเสด็จแวะเข้ายับยั้งนิสีทนาการ สถิตย์ณะภายใต้ร่มรุกขฉายาแทบริมทาง พลางตรัสเรียกพระอานนท์ว่า ท่านจงมาสู่ที่นี้ ตถาคตกระหายอุทกวารี/*507เปนกำลัง ดังตถาคตตักเตือน อานนท์จงไปนำมาอุทกธารารศ ให้ตถาคตฉันกาลบัดนี้” จึ่งมีคำกลางกล่าวอรรถาธิบายวิสัชนาว่า ดังจะรู้มาแต่กาลก่อนพระสัพพัญญูเสด็จพระพุทธดำเนินในเพลาบุเรภัตครู่เดียว ล่วงหนทางได้ถึง ๑๘ โยชน์ไม่ทันที่จะเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า จะได้เกิดกระหายอุทกธาราแลลำบากพระสริรกาย แต่ครั้งใดครั้งหนึ่งบมิพึงมี ในกาลบัดนี้เสด็จล่วงมรรคาแต่คาพยุตหนึ่งเท่านั้น ให้บังเกิดกระหายน้ำลำบากพระกรัชกายา อันนี้ก็ด้วยโทษแห่งสงสารสันนิวาศ เพราะเมื่อพระโรคาพยาธิรันทำย่ำยี ควรที่จะเหนื่อยหน่ายหลีกหนีจากสังขารธรรมอันประกอบด้วยทุกข์โทษ บมิควรจะปรีดาปราโมทอยู่ในภพสงสารเห็นปานดังนี้ แท้จริงพระชินสีห์ทรงซึ่งนารายนะพละ คือพระกำลังเสมอด้วยหัดถีพลคณนาได้แสนโกฎิ ถ้าจะกำหนดนับด้วยกำลังแห่งมัชฌิมบุรุษก็ได้ถึง ๑๐ แสนโกฎิบุรุษทรงพระมหันตพละถึงเพียงนี้ จำเดิมแต่เสวยภัตตาหารบิณฑบาตของนายจุนท์กัมมารบุตร ก็สิ้นสุดสูญพระกำลัง ประดุจดังอุทกวารีอันเทลงในปฐพีที่แตกระแหงก็เหือดแห้งหายไปสิ้น บมิได้เศษเหตุพระโรคาพาธิครอบงำ ธรรมดาว่าพยาธิทุกข์นี้ย่อมย่ำยีเสียซึ่งสริราพยพอันหาโรคบมิได้ ให้ทุพพลภาพเสวยทุกข์เพทนา เหตุฉนั้นนักปราชญ์ผู้มีปรีชา พึงเหนื่อยหน่ายในสังขารธรรมทั้งปวง. จึ่งมีข้อความวิสัชนาสืบไปว่า พระโรคาพาธบังเกิดแก่/*508พระกรัชกายแห่งพระสัพพัญญูอันเปนอุปาทินกะรูป เพราะเหตุเสวยภัตตาหาร แห่งนายจุนท์เปนแท้ แต่ทว่าถึงมาตรว่าจะมิได้เสวยก็ดี ก็คงจะมีพระโรคาพาธประกอบด้วยกำลังกล้าบังเกิดในสริราพยพ เหตุถึงกาลกำหนดที่จะเข้าสู่พระปรินิพพาน นี่หากว่าได้เสวยโภชนาหารแห่งนายจุนท์อันเจือไปด้วยทิพยโอชอันสินิท จึงค่อยบรรเทาบางเบาทุกข์เวทนาค่อยน้อยลง อาจสามารถทรงบทจรดำเนิรไปได้ในมรรคา แม้บมิได้เสวยซึ่งบวรโภชนาอันนี้ ทุกขเวทนานั้นจะบังเกิดทวีแก่กล้าเปนสาหัสยิ่งนัก บมิอาจจักเสด็จบทจรไปได้โดยมรรคา ลำดับนั้นจึ่งมีพุทธฎีกาตรัสแก่พระอานนท์ว่า เบื้องว่าจะมีบุทคลผู้ใดผู้หนึ่งพึงมีข้อวิมัติกังขา ติเตียนซึ่งนายจุนท์กัมมารบุตรว่า ท่านนี้หาลาภมิได้ ได้ชื่อว่าได้ลาภบมิดี พระชินสีห์ฉันซึ่งบิณฑบาตของนายจุนท์ เปนปัจฉิมบิณฑบาต แล้วปรินิพพาน ถ้ามีผู้สงไสยติเตียนฉนี้ นายจุนท์จะบังเกิดวิปฏิสารีเดือดร้อนเคลือบแคลง อานนท์จงเปลื้องเสียซึ่งความวิปฏิสารีที่กินแหนงนั้นต่อหน้านายจุนท์ให้ได้สดับว่า บิณฑบาตทั้งสองประการ คือบิณฑบาตอันตถาคตได้ฉันแล้ว เมื่อได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ กับบิณฑบาตอันตถาคตฉันแล้วปรินิพพาน แลบิณฑบาตทั้งสองนี้มีผลอานิสงษ์มากเสมอกัน วิเศษกว่าบิณฑบาตทั้งหลายอื่นๆ ผิวมีผู้ปุจฉาว่า ไฉนจึงมีผลมาก/*509เสมอกัน แลเมื่อตถาคตฉันบิณฑบาตของนางสุชาดานั้น ยังมีกระมลสันดานประกอบด้วยราคะโทษะโมหะอยู่ เมื่อฉันบิณฑบาตของนายจุนท์นี้มี สันดารปราศจากราคะโทษะโมหะแล้ว จะมีว่าผลมากเสมอกันนั้นฉันใด อานนท์จึงวิสัชนาว่า บิณฑบาตทั้งสองมีผลมากเสมอกัน เหตุปรินิพพานสมาบัติแลอนุสรญาณก็เสมอกัน แท้จริงกาลเมื่อตถาคตฉันบิณฑบาตของนางสุชาดา ก็ถึงซึ่งสะอุปาทิเศษปรินิพพาน ดับสูญซึ่งกองเกลศทั้งสิ้น กาลเมื่อตถาคตฉันบิณฑบาตของนายจุนท์ ก็ถึงซึงอนุปาทิเสศปรินิพพาน ดับสูญซึ่งปัญจุปาทานขันธ์ด้วยนิพพานธาตุ อันปราศจากวิบากขันธ์แลกัมมัชรูปบมิได้เศษ เหตุฉนี้จึงว่าบิณฑบาตทั้งสองก็มีปรินิพพานเสมอกัน ประการหนึ่งเมื่อวันตถาคตได้ตรัสแก่พระบรมาภิสมโพธิญาณนั้น ก็เข้าสู่สมาบัติถึง ๒๔ แสนโกฎิ เมื่อวันตถาคตจะปรินิพพานเล่า ก็เข้าสู่สมาบัติ ๒๔ แสนโกฎิดุจกัน เหตุฉนั้นจึ่งว่า สมาบัติก็เสมอกัน. ประการหนึ่งเมื่อนางสุชาดาได้สดับเหตุในภายหลังว่า ผู้ซึ่งรับมธุปยาศของอาตมานั้นมิใช่รุกข์เทพยดา เปนองค์พระโพธิสัตว์ได้ฉันบิณฑบาตคือมธุปายาศของอาตมาแล้ว ก็ได้ตรัสแก่พระสัพพัญญุตญาณ เลี้ยงชนม์ชีพปวัตนาการไปได้ถึง ๗ วัน ๗ หน ก็ดำริห์ว่า เปนลาภอันประเสริฐของอาตมา เมื่ออนุสรณาการดังนี้ก็บังเกิดปีติโสมนัศเปนกำลัง ฝ่ายนายจุนท์/*510เล่าได้สดับเหตุเมื่อภายหลังว่า ตถาคตได้ฉันบิณฑบาตของตนเปนปัจฉิมบิณฑบาตแล้ว ดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพาน ก็ดำริห์ว่า เปนลาภอันประเสริฐของอาตมา เบื้องว่าอนุสรนาการดังนี้ก็บังเกิดปีติโสมนัศเปนกำลัง เหตุฉนั้นจึ่งว่าบิณฑบาตทั้งสองนี้มีปรินิพพานแลสมาบัติแลอนุสรญาณก็เสมอกัน จึงมีผลานิสงษ์มากโดยยิ่งเสมอกันด้วยประการดังนี้ อานนท์จงเปลื้องเสียซึ่งวิปฏิสารีแห่งนายจุนท์ว่า ผลกุศลของท่านที่ได้ถวายบิณฑบาตทานนั้น จักประพฤติเปนไปให้เจริญอายุสุข แลยศศักดิ์บริวาราธิบดี มีอเนกประการ อนึ่งนายจุนท์แต่แรกได้พบเห็นพระทศพลญาณก็บันลุพระโสดา ลำดับนั้นก็มีพุทธฎีกาเปล่งออกซึ่งพุทธอุทานโดยสารพระคาถาในเพลานั้นว่า ททโตปุญ์ญํ ปวัฑ์ฒติ อรรถาธิบายความว่าบุทคลผู้ใดอำนวยซึ่งทานก็จะเจริญซึ่งบุญ บุทคลผู้ใดสำรวมจากบาปก็บมิได้บังเกิดซึ่งเวร บุคคลผู้ใดประพฤติในการกุศลก็จะสละเสียซึ่งกรรมอันลามก แลบุทคลผู้นั้นก็จะสิ้นสูญจากราคะโทษะโมหะบันลุพระปรินิพพาน เหตุดังนั้นอันว่า ภัตตาหารแห่งนายจุนท์ซึ่งตถาคตฉันนั้นหาโทษบมิได้. ในลำดับนั้นพระอานนท์เถรจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระบรมครู กาลบัดนี้เกวียนทั้ง ๕๐๐ เข็นข้ามแม่น้ำนี้ไป แลน้ำในนทีอันนี้ก็ตื้น เมื่อถูกซึ่งดุมเกวียนอันพัดผันไปก็บังเกิดขุ่นข้นยิ่งนัก แลแม่น้ำอันหนึ่ง มีนามกุกกุฏนทีมีอยู่ในที่ใกล้เบื้องหน้า/*511แต่นี้ไปไม่ไกลนัก กระแสน้ำก็บริสุทธิเย็นใสสอาดเปนอันดี ทั้งมีท่าก็ราบรื่นเปนที่รมณิยถาน ขอเชิญเสด็จพระศาสดาจารย์ไปสู่นที่อันนั้น ผิวจะฉันจะสรงก็จะเยือกเย็นพระสริรกาย บันเทาเสียซึ่งกระวนกระวายรำงับ เมื่อได้ทรงสดับ ก็ตรัสซ้ำสั่งพระอานนท์ถึงสองครั้งสามครั้งว่า ท่านจงไปตักน้ำในนทีนี้มา ตถาคตกระหายน้ำนัก จักได้ฉันระงับกระวนกระวายเหือดหายซึ่งความหยาก พระอานนท์ก็ถือเอาบาตรทรงลงไปสู่ที่ใกล้แม่น้ำนั้น ก็เห็นกระแสน้ำใสบริสุทธิสอาดปราศจากขุ่นมัว จึ่งมีดำริห์ว่าควรจะเปนอัศจรรย์บมิเคยมี อันว่าพระคุณานุภาพแห่งพระชินสีห์นี้ใหญ่ยิ่งจริงๆ ประจักษแก่ตา กระแสน้ำในคงคาที่ขุ่นนั้นกลับใสได้ในทันใดนี้ จึ่งเอาบาตรลงตักอุทกวารีแล้วก็นำมา น้อมกายาเข้าไปกราบทูลถวายให้เสวยธารารศ พระสุคตก็ทรงฉันบันเทากระวนกระวายแล้วก็ตรัสว่า ดูราอานนท์ มาจะไปสู่กุกกุฏนทีอันมีในเบื้องหน้า พระอานนท์รับพุทธฎีกา แล้วก็เสด็จกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนอันมากไปสู่กุกกุฏนทีนั้น ครั้นถึงก็ให้นำเอาอุทกสาฎกมาถวายแล้วทรงผลัดผ้าชุบสรงลงสู่ท่านที สรงสินธุวารีแล้วก็เสด็จขึ้นจากคงคา ทรงผลัดอันตรวาสกแล้วทรงคลุมมหาสุคตจีวร แลที่ริมฝั่งแม่น้ำกุกกุฏนทีนั้นมีป่าไม้ม่วงจึงเสด็จไปสู่อัมพวันนั้น แล้วตรัสเรียกพระจุนท์เถรว่าท่านจงพับผ้าสังฆาฏิเปน ๔ ชั้นลาดลงในที่นี้ ตถาคตลำบาก/*512กายจะไสยาศน์ ในขณะนั้นพระอานนท์ไปบิดผ้าชุบสรงอยู่และพระจุนท์นั่งอยู่ณที่ใกล้ เหตุดังนั้นจึ่งดำรัสใช้พระจุนท์ ๆ รับพุทธฎีกาแล้วก็พับผ้าสังฆาฏิทรงเปน ๔ ชั้น ปูลงถวายกราบทูลอาราธนาให้ทรงนิปัชนาการ พระพิชิตมารก็บันทมโดยทักษิณปรัศเปนสีหไสยาศน์ พระบาทซ้ายซ้อนพระบาทขวา กระทำอุฐานสัญญา ประกอบด้วยพระสติสัมปชัญะมนะสิการ แลพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายก็ลงอาบน้ำฉันน้ำในกุกกุฏนที แล้วขึ้นมานิสินนาการอยู่ในที่นั้น ลำดับนั้นพระบรมครูก็เสด็จอุฏฐาการจากที่ศิริไสยาศน์แล้วตรัสแก่พระอานนท์ว่า มาจะไปสู่ศาลวันแห่งพระยามัละราชอันเปนที่แวะแล้วแลไปสู่เมืองกุสินาราย มีอยู่ณะฝ่ายฟากโพ้นแห่งแม่น้ำหิรัญวดีนที พระอานนท์รับพุทธฎีกาแล้วก็เสด็จกับด้วยพระภิกษุสงฆ์เปนอันมาก ไปลงข้ามหิรัญวดีนทีมีน้ำอันตื้น แล้วขึ้นสู่ฝั่งฟากโพ้น ก็เสด็จไปบันลุศาลวันอุทยานใกล้เมืองกุสินารายราชธานี จึ่งมีคำปุจฉาว่า เปนไฉนพระศาสดาจึงเสด็จพระพุทธดำเนิรด้วยมหันตอุสาหมาถึงเมืองกุสินารายนี้ มิได้เสด็จไปปรินิพพานในที่แห่งอื่นนั้นด้วยเหตุอันใด? วิสัชนาว่าพระสัพพัญญูมิได้เสด็จไปปรินิพพานที่อื่น เฉพาะจะไปปรินิพพานณะเมืองกุสินารายก็จริง เพราะเหตุทรงพิจารณาเห็นซึ่งเหตุ ๓ ประการ คือทรงพระพุทธอาโภคว่า ผิวตถาคตจะไปปรินิพพานในที่อื่น อันว่าเหตุจะบังเกิด/*513แห่งมหาสุทัศนสูตรนั้นก็จะมิได้มี เบื้องว่าตถาคตไปปรินิพพานณะเมืองกุสินารายนี้ จะได้เทศนามหาสุทัศนสูตร มนุษย์ทั้งหลายเปนอันมากได้สดับก็จะเชื่อในผลทาน จักกระทำการกุศลต่างๆ กับประการหนึ่งผิวตถาคตจะไปปรินิพพานในที่อื่น อันว่าสุภัทธ์ปริพพาชกก็จะไม่ได้เห็นองค์ตถาคต แลสุภัทธ์ปริพพาชกนั้นเปนพุทธเวไนย มิใช่สาวกเวไนย แลสาวกทั้งหลายบมิอาจทรมานสั่งสอนได้ เบื้องว่าตถาคตไปปรินิพพานณะเมืองกุสินารายนี้ สุภัทปริพพาชกจะเข้ามาสู่สำนักนิ์ตถาคตแล้วจะถามซึ่งปัญหา เมื่อตถาคตวิสัชนาจบลงก็จะขอบรรพชาอุปสมบท บวชแล้วก็จะเรียนพระกรรมฐานต่อตถาคต แลจะพลันบันลุพระอรหัตผล แต่ในกาลตถาคตยังทรมานชนม์อยู่ ได้ชื่อว่าปัจฉิมสาวกในพุทธศาสนา อีกประการหนึ่งผิวตถาคตจะไปปรินิพพานในที่อื่น อันว่ามหากะละหะยุทธสงครามก็จะบังเกิดมีในที่อันแจกสริรธาตุเปนแท้ แลโลหิตแห่งมหาชนทั้งหลายจะไหลนองครุวณาดุจโลหิตนที แม้ว่าตถาคตไปปรินิพพานณะเมืองกุสินารายนี้ แลมีโทณพราหมณาจาริย์สถิตย์อยู่ในที่นั้น จักได้ห้ามปรามรำงับเสียซึ่งความยุทธวิวาท แลจะได้แจกสริรธาตุแก่กะษัตริย์ทั้งปวง เพราะทรงพิจารณาเห็นเหตุ ๓ ประการดังนี้ จึงทรงพระมหาอุสาหเสด็จมาถึงเมืองกุสินาราย ภอเพลาสายัณห์/*514ตวันชายก็เสด็จมาถึงสาลวันอุทยาน แลที่อันนั้นมีปราการแวดล้อมโดยรอบ ประกอบด้วยซุ้มทวารสถานที่มงคลโบกขรณีเรียงราย ด้วยตรุณศาลรุกขฉายร่มรื่นทั้งภูมิ์ภาคพื้นสอาดสอ้าน เปนที่อุทยานประพาศแห่งกรุงมัลราชบพิตรผู้เปนมหิศรเสวยสวรรยาธิปไตยในพระนครนั้น แลในพระอุทยานนั้นมีกุฏาคารศาลาอันหนึ่ง ณะที่ใกล้กุฏาคารศาลานั้น มีไม้รังทั้งคู่มีลำต้นอันกลมงามดุจลำต้นตาลอันหนุ่ม มียอดน้อมเข้าหากัน แลในภายใต้นางรังทั้งคู่นั้นมีมัญจาอาศน์ เปนที่ทิวาไสยาศน์แห่งพระยามัลลราชขัติยาธิบดี เมื่อพระชินสีห์เสด็จถึงศาลวันอุทยาน จึงตรัสเรียกพระอานนท์มาสั่งว่า ท่านจงปัดเป่าแผ้วกวาดซึ่งมัญจาอาศน์ลาดสังฆาฏิลงในที่นั้น ผันที่สูงไปฝ่ายอุดรทิศ ตถาคตลำบากกายจะมานิปัชชาการ พระอานนท์รับพุทธบรรหารแล้วก็กระทำตามพุทธฎีกา เอาผ้าจีวรผูกตัดเพดานขึ้นในเบื้องบน แลที่อันนั้นมีม่านกั้นอยู่โดยรอบนายอุยานบาลเคยตกแต่งไว้สำหรับพระอุทยาน พระอานนท์จึงมากราบทูลนิมนต์ให้เสด็จไสยาศน์ พระบรมโลกนารถก็เอนพระองค์ลงบันทมเหนือปาสาณะบัลลังก์อาศน์ สำเร็จซึ่งสีหไสยาศน์โดยทักษิณปรัศเบื้องขวา พระบาทาฝ่ายซ้ายซ้อนทักษิณบาท ทรงไสยาศน์ด้วยอนุฐานสัญญามนะสิการะประกอบด้วยพระสติสัมปชัญญะกำหนดว่า ตถาคตบมิได้อุฏฐาการอีกสืบไป ในสมัยนั้นอันว่าศาลบุบผชาติทั้งหลายก็ขยาย/*515แย้มกลีบเกสรแบ่งบานตั้งแต่ลำต้นตราบเท่าถึงยอด แลตระหลอดลวันวิกสิตบุบผา เปนอกาลผกาปรากฎกุสุมเสาวคนธรศก็ปวัตนาการหล่นลงเรี่ยรายทั่วพระพุทธสริรกายาบูชาพระสัพพัญญู หมู่ภมรผึ้งภู่บินมา เชยซราบอาบรศเกษรมาลาบันลือศัพท์สำนวน ปานประหนึ่งว่าสำเนียงแห่งยมกศาลพฤกษาปริเทวนาการ แลบุบผชาติแห่งนางรังหล่นลงเปนนิรันดร ก็เปรียบปานประดุจอสุชลหล่นไหลพิลาปโศกี สัมผัศกับพระฉัพพิธพรรณรังศรีโสภณโอภาษ เพียงจะครอบงำเสียซึ่งพรรณประภาแห่งภาณุมาศ ให้เสื่อมแสงเศร้าศรีมีครุวณาปานฉนั้น ฝ่ายพระสุริยาก็สายัณห์ยอแสงอัสฎงคต เหมือนดุจบมิอาจอดกลั้นซึ่งความโศก อันจะวิโยคพรัดพรากจากพระบรมโลกนารถ ฝ่ายพระรัชนิกร ก็ลินลาศเลื่อนลอยขึ้นมาเบื้องบุรพทิศาดล ดุจดับเสียซึ่งดวงหฤทัยแห่งเทพยดามนุษย์นิกรชนอันอาดูรด้วยความโศก ซึ่งจะวิโยคจากพระภควันตมุนี ให้รำงับด้วยหยาดรัศมีอันเย็นยิ่งอย่างอมฤตยธารา ขณะนั้นพื้นพะสุธากัมปนาการ มหาสมุทก็บันดาลกำเริบคลื่นคลั่งประนังนฤนาท ทั้งขุนเขาพระสิเนรุราชก็โอนอ่อนดุจยอดหวายอันอัคคีลามลน มหาเมฆก็ครื้นครั่นคำรนกึกก้อง ท้องทิฆัมพรพร่างพราย สายแสงวิชุลดาเฉวียนฉวัด ทั้งห่าฝนขณิกะพัษก็ปวัตนาการ ธุมเกตุอุกกาบาตก็บันดาลตกลงทั่วทิศาดล เทวทุนทภีก็บันฦๅศัพท์กาหลในคัค/*516นาน ทั้งทิพย์สังคีตก็ประโคมขานไขศัพท์จำเรียง เสียงเสนาะสนั่นบนอากาศ อีกทิพย์จุณจันทน์สุคันธกุสุมชาติมณทารบุบผาสวรรค์ ก็ปวัตนาตกลงแต่นันทวันเทพยอุทาน แต่ละดอกๆ มีเรณูประมาณตุมพะหนึ่ง ตกลงมาบูชาพระพุทธสริราพยพควรจะอัศจรรย์ หมู่อมรคณานิกรในสวรรค์ทั้งหมื่นจักรวาฬ ก็ถือทิพย์บรรดากธวัชฉัตรจามรอเนกประการมาสโมสรสันนิบาต ในมงคลโลกธาตุอันนี้จะนับบมิได้ ในสมัยนั้นพระสัพพัญญูบันทมทอดพระเนตร ซึ่งเครื่องทิพย์สักการบูชาแห่งเทพยบรรพสัททั้งหลายเรียงรายปรากฎตั้งแต่ปฐพีดลเต็มตระหลอดถึงอากาศ เมื่อจะสำแดงซึ่งสภาวแห่งอามิสบูชา อันมีผลานิสงษ์น้อยกว่าปฏิบัติบูชา ด้วยทรงพระอนุเคราะห์แก่ปัจฉิมาชนตาอันเกิดในภายหลัง ก็ตรัสแก่พระอานนท์ว่า บุทคลผู้ใดกระทำสักการบูชาแก่ตถาคตด้วยอามิสบูชาเปนอันมากมีประมาณเท่านี้ แลบุทคลผู้นั้นก็บมิจัดได้ชื่อว่ากระทำสักการบูชาคารวะนับถือยำเกรงในตถาคต เบื้องว่าบุทคลผู้ใดผู้หนึ่งคือภิกษุภิกษุนีอุบาสกอุบาสิกาก็ดี แลประฏิบัติในธรรมานุธรรมประฏิบัติแลสามีจิปฏิบัติ บุทคลผู้นั้นจักได้ชื่อว่ากระทำสักการบูชาคารวะนับถือยำเกรงตถาคต ด้วยสธรรมบูชานิรามิศ เปนบรมบูชิตอันประเสริฐกอบด้วยผลานิสงษ์ล้ำเลิศกว่าอามิสบูชาแล้วก็มีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูราอานนท์ ตถาคตจักปรินิพพานในกาลปัจฉิมยามราตรีวันนี้/*517แล้ว เมื่อพระอานนท์ได้สดับก็มีพระเนตรทั้งสองนองไปด้วยอสุชลธารา จึงกราบทูลพระศาสดาว่า พระพุทธองค์จงอย่าได้ปรินิพพานณะเมืองนี้ เปนขุทกะนครอุชังคลนครสาขนคร คือเมืองน้อยเปนช่วงเมืองกิ่งเมือง แลมหานครทั้งหลายอื่นมีเปนอันมาก คือเมืองจัมปากเมืองราชคฤห์เมืองสาเกตเมืองสาวัดถี แลเมืองโกสัมพีเมืองพาราณสีเปนหลายพระนคร ควรที่จะเสด็จไปปรินิพพานณเมืองใหญ่นั้นๆ เหตุมีขัติยมหาศาล แลพราหมณมหาศาลคหบดีมหาศาลเปนอันมาก ล้วนกอบด้วยศรัทธาปสันาการในพระบรมครู จะได้กระทำสักการบูชาพระบรมศพพระสัพพัญญูเปนอุฬาริกบูชา จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสห้ามว่าอานนท์อย่าได้กล่าวติเตียนเมืองกุสินารายนี้ว่าเมืองน้อย เปนแต่ช่วงเมืองกิ่งเมือง ในอดีตกาลก่อนพระนครนี้เปนราชธานีใหญ่ยิ่งกว่านครทั้งปวง แลสมเด็จพระบรมกะษัตริย์ผู้เสวยสมบัติในเมืองนี้ มีพระนามมหาสุทัศน์เปนบรมจักรพัตราธิราชธรรมราชาธิเบศ พระอาณาเขตรแผ่ไปทั่วทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีทวีปน้อย ๒๐๐๐ เปนบริวารบริบูรณ์ด้วยสัตรัตนทั้ง ๗ ประการ คือจักรรัตน ๑ หัตถีรัตน ๑ อัศวรัตน ๑ มณีรัตน ๑ นารีรัตน ๑ คหบดีรัตน ๑ ปรินายกรัตน ๑ ดูกรอานนท์พระนครนี้แต่ก่อนมีนามว่ากูสาวดีราชธานี กำหนดโดยยาวได้ ๑๒ โยชน์ กว้างได้สัตตะโยชน์มีประมาณ มั่งคั่งไปด้วยธนสารสรรพสมบัติ อาเกียณ/*518ด้วยอเนกมนุษย์บรรพสัทนิกรมหาชน ทั้งธัญญาผลาผลก็บริบูรณ์ทุกสิ่งสรรพอาหาร เอิกเริกด้วยสำเนียงทั้ง ๑๐ ประการ มีเสียงกุญชรชาติเปนอาทิ ทั้งทิวาราตรีบมิรู้วายว่างสงบสงัด แล้วตรัสพระสัทธรรมเทศนา มหาสุทัศนสตูรโดยพิศดาร เมื่อจบธรรมบรรหารจึงตรัสสั่งพระอานนท์ว่าท่านจงเข้าไปสู่เมืองกุสินาราย บอกประพฤติเหตุแก่กะษัตริย์มัลราชทั้งหลายอันวาเสฐโคตรให้รู้ ว่าตถาคตจะเข้าสู่พระปรินิพพานที่ศาลวันโนทยาน ในปัจฉิมราตรีวันนี้ ท่านจงอย่าได้บังเกิดวิปฏิสาริดำริห์ในภายหลัง ว่าพระสัพพัญญูมาปรินิพพานในนครเฃตรแห่งเรา ๆ บมิได้เห็นพระพุทธองค์ในปัจฉิมกาล จงออกไปนมัสการพระบรมครูโดยด่วนอย่าได้เนิ่นช้า พระอานนท์รับพุทธฎีกาแล้วก็เข้าไปในเมืองกุสินาราย แจ้งเหตุแก่กะษัตริย์มัลราชทั้งหลายดุจกระแสพุทธฎีกาตรัสสั่ง ครั้งนั้นกะษัตริย์มัลราชทั้งหลายได้สดับสาร ก็ชวนกันปริเทวนาการสยายพระเกษค่อนพระอุระประเทศพิลาป ว่าควรแลหรือพระสุคตจักปรินิพพานในกาลอันพลัน อันว่าประทีปแก้วส่องโลกจะพลันดับสูญอันตรธาน ชวนกันเสด็จออกจากนครสถานกับทั้งพระมเหษี พระราชบุตรบุตรีนัดดา พระขัติยพันธุพงศาทั้งหลาย ต่างถือธูปเทียนสุคนธบุบผา กับทั้งหมู่มัจจามาตย์ มาสู่สาลวันโนทยาน พระอานนท์ก็นำกะษัตริยทั้งหลายเข้าไปนมัสการกราบทูลพระภควันตมุนี ในกาล/*519นั้นยังมีปริพพาชกผู้หนึ่งมีนามสุภัทธ์ปริพพาชก ได้สดับเหตุว่าพระโลกเชษฐจะเข้าสู่พระปรินิพพาน จึงจินตนาการว่าดังได้ยินมาว่าพระมหาสมณโคดม จักปรินิพพานในปัจฉิมยามราตรีวันนี้ อาตมจะไปทูลถามปัญหาอันมีข้อกังขาแต่ยังไม่ปรินิพพาน ก็มนิมนาการมาสู่สาลวันบอกแก่พระอานนท์ว่า ข้าพเจ้าจะขอเข้าไปเห็นพระสมณโคดม จะทูลถามซึ่งข้อความกังขา เมื่อพระอานนท์ได้สดับจึงดำริห์ว่า อันธรรมดาพวกเดียรถีย่อมถือลัทธิแห่งตน จะมาทูลถามพระทศพลให้ตรัสวิสัชนา เบื้องว่าบัณทูลพระธรรมกถาโดยมาก ก็จะเหน็ดเหนื่อยพระวาจาแลลำบากพระสกลกาย จึงกล่าวห้ามว่า ดูกรสุภัทธ์ ไม่ควรที่ท่านจะมาเบียดเบียฬพระบรมครู บัดนี้พระสัพพัญญูลำบากพระกายอยู่แล้ว แลพระผู้เปนเจ้าออกมายืนอยู่ที่ประตูห้ามปรามสุภัทธ์ปริพพาชกถึงสองครั้งสามครั้ง เมื่อพระพุทธองค์ได้ทรงฟังจึงตรัสแก่พระอานนท์ว่า ท่านอย่าห้ามสุภัทธ์ปริพพาชกเลย ตถาคตดำเนิรมาด้วยมหาพิริยภาพอุสาหจนถึงเมืองกุสินารายนี้ จะได้มีประโยชน์ด้วยผู้อื่นนั้นหาบมิได้ ตั้งใจจะโปรดสุภัทธ์ปริพพาชกผู้เดียวนี้ จงให้เข้ามาสู่สำนักนิ์ตถาคตเถิด พระอานนท์จึ่งบอกสุภัทธ์ปริพพาชกว่า ท่านจงเข้ามาภายในม่าน พระสาศดาจาริย์ทรงพระกรุณาให้โอกาศแก่ท่านแล้ว ลำดับนั้นสุภัทธ์ปริพพาชกก็เข้าไปสู่ที่ใกล้พระสัพพัญญู แล้วนั่ง/*520ณที่ควรข้างหนึ่ง จึ่งกราบทูลถามปัญหาว่า ข้าแต่พระสมณโคดม อันว่าสมณพราหมณาจาริย์ทั้งหลายแลครูทั้ง ๖ มีบุรณกัสสปเปนต้นนั้น ปฏิญาณตนว่า “เปนสมณ ปฏิบัติลัทธิเหมือนในศาสนาพระองค์อยู่หรือ ๆ ถือลัทธิต่างกันประการใด หรือว่าบางจำพวกถือถูกต้องกันบ้าง บางจำพวกก็ถือผิดจากกัน ถือผิดภายนอกออกไปจากศาสนาแห่งพระองค์นั้น อาจยกตนให้พ้นจากสงสารวัฏได้หรือมิได้เปนดังฤๅ? จึ่งมีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรสุภัทธ์ท่านจงอย่าถามถึงลัทธิแห่งเดียรถีทั้งปวงเลย จงตั้งโสตสดับซึ่งธรรมกถาอันตถาคตจะเทศนาแก่ท่าน อันว่าธรรมประฏิบัติในธรรมวินัยนี้ คือพระอัษฎางคิกะอริยมรรคทั้ง ๘ มีสัมมาทิฏฐิเปนต้น จนสัมมาสมาธิเปนอวสาน เบื้องว่าบุทคลตรัสรู้ซึ่งองค์พระอริยมรรคทั้ง ๘ ประการนี้แล้ว ก็จะได้ซึ่งโสดาปติผลจัดเปนปฐมสมณะในพระศาสนา ได้ซึ่งพระสกทาคามีผล จัดเปนทุติยสมณะ ได้ซึ่งพระอนาคามิผล จัดเปนตตยิสมณะ ได้ซึ่งพระอรหัตผล จัดเปนจตุต์ถะสมณะ ดูราสุภัทธอันว่าสมณะพราหมณาจาริย์ คือภิกษุทั้งหลายนี้ประพฤติเปนสัมมาปฏิบัติ จัดได้ชื่อว่าโลกบมิได้สูญจากพระอรหันต์ จำเดิมแต่วันตถาคตบรรพชา ประพฤติในธรรมปฏิบัติ เพื่อจะให้สำเร็จแก่พระปรินิพพานในกาลเมื่อใด อันว่าคำปรปวาทที่กล่าวว่าโลกเปล่าจาก/*521สมณ คำอันนั้นก็เสื่อมสูญอันตรธานสิ้น อันว่าสมณพวกอื่นนอกจากพระพุทธศาสนา จะได้มีปฐมสมณทุติยสมณ ตติยสมณจตตุถสมณ เหมือนดังนี้หาบมิได้ แลบมิอาจยกตนให้พ้นจากสงสารวัฏได้เปนแท้ เมื่อสุภัทธ์ปริพพาชกได้สดับพระสัทธรรมเทศนา ก็มีหฤทัยแผ่ไปด้วยปีติโสมนัสจึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมบรมสากยวงศ์ อันว่าพระสัทธรรมซึ่งพระองค์ตรัสเทศนาแก่ข้าพระบาทณบัดนี้ เปนนิยานิกธรรมอันประเสริฐหาสิ่งจะเสมอบมิได้ แลข้าพระองค์นี้ไซ้เปนคนพาลคนหลงบมิได้รู้เห็นสิ้นกาลนานช้า แลบมิได้สดับพระสัทธรรมเทศนา อันเปนนิยานิกธรรมเห็นปานดังนี้” แล้วถวายอภิวาทพระชินสีห์ทูลขอบรรพชา ก็มีพุทธฎีกาตรัสสั่งพระอานนท์ให้บวช สุภัทธ์ปริพพาชกเปนภิกษุภาวในขณะนั้น แล้วตรัสบอกพระกรรมฐานให้ภาวนา พระสุภัทธ์ภิกษุเรียนพระกรรมฐานในสำนักนิ์พระศาสดา ก็ปลงปัญญาพิจารณาในพระไตรลักษณ์ บันลุแก่พระอรหัตผลพร้อมด้วยพระปฏิสัมภิทาญาณในมหุติกาลหนึ่งนั้น. จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระสุภัทธ์ภิกษุจึ่งมาสำเร็จพระอรหัต ในกาลอันพระบรมครูจะใกล้เข้าสู่พระปรินิพพาน? วิสัชนาว่า แต่ในอดีตกาลก่อนพระสุภัทธ์ภิกษุนี้ บังเกิดมีพี่น้องสองคนได้บำเพ็ญการกุศลไว้ด้วยกัน แลเชฐานั้น/*522ได้ถวายอัคคสัสทานสิ้นวารถึง ๙ ครั้ง ตั้งแต่แรกทำนาเข้ากันเปนส่วนอันเดียว กาลเมื่อเข้ากล้าตั้งท้องจึ่งปฤกษากับน้องชายว่า เราจะผ่าท้องเข้าสาลีออกรคนปนด้วยสัปปิแลผาณิตถวายทานแก่พุทธปมุขสงฆ์ ในกาลพระพุทธศาสนา พระปุทุมุตรสัมมาสัมพุทธเจ้า ฝ่ายน้องชายนั้นไม่ยอมให้ผ่าท้องเข้าสาลี จึ่งแบ่งปันที่นาออกเปนคนละส่วน แลพี่ชายนั้นจึ่งถวายสัสทานในกาลเมื่อเข้ามีท้อง แลเมื่อเปนน้ำนมแลเปนลูกหวาย แลกาลเมื่อเกี่ยวเมื่อมัดฟ่อนเมื่อขนเข้าลาน เมื่อนวดเมื่อตวงนับแลเมื่อขนขึ้นยุ้ง สิริเปน ๙ ครั้งด้วยกัน ส่วนน้องชายนั้นต่อแล้วเสร็จการนากลับเข้าบ้านแล้ว จึงถวายทานในกาลเมื่อภายหลัง แลกาลเมื่อพุทธุปบาทศาสนานี้ พี่ชายนั้นมาบังเกิดเปนพระอัญญาโกณฑัญเถร ได้บันลุพระอริยมรรคก่อนเวไนยชนทั้งปวง ด้วยผลที่ได้ถวายสัสทาน ๙ ครั้งตั้งแต่เข้าสาลีมีท้องเปนต้น แลได้เปนปฐมเวไนย ฝ่ายน้องชายนั้นมาบังเกิดเปนสุภัทธปริพพาชกรอช้าอยู่ มาได้สำเร็จพระอรหัตในที่สุดภายหลังต่อครั้งจะเข้าสู่พระปรินิพพาน ด้วยเหตุผลที่ถวายทานในภายหลังแลเปนปัจฉิมเวไนยในพระพุทธศาสนานี้ แท้จริงอันว่าพุทธเวไนยตั้งแต่ปฐมาภิสมโพธิ จนตราบเท่าถึงปรินิพพาน มีประมาณได้ ๒๐ อสงไขยกับ ๓๖ แสนโกฏิเศษอีก ๒๗ พันโกฏิกับอีก ๘๐ โกฏิ ตลอดถึงธาตุไวไนยทั้งสิ้นด้วย/*523กันแลสาวกเวไนยนั้นมีประมาณได้ ๔ อสงไขยกับ ๔ หมื่นโกฏิ เศษอีก ๒๗ โกฏิสิ้นด้วยกัน โดยนัยพรรณามาฉนี้ แท้จริงในปฐมยามแห่งราตรี พระชินสีห์ทรงรับอภิวันทนาแห่งพระยามัลราชทั้งปวง กาลเมื่อล่วงเข้ามัชฉิมยามเวลาก็โปรดประทานบรรพชาอุปสมบทพระสุภัทธ์ภิกษุผู้เปนปัจฉิมเวไนย ครั้นล่วงลุเวลาปัจฉิมยามสมัยราตรีกาล ก็โปรดประทานพุทโธวาทานุศาสน แก่พระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ในลำดับนั้นพระอานนท์เถร ผู้มีอายุได้สดับพุทโธวาทพระศาสดาจาริย์ ก็ยิ่งมีกระมลสันดานอาดูรด้วยพลวโทมนัส จึ่งจินตนาว่า ผิวอาตมาจะร้องไห้อยู่ในที่ใกล้พระสัพพัญญู พระบรมครูก็จะบมิได้มีพระทัยผาสุก จำจะออกไปสู่ที่ควรแห่งหนึ่งกระทำให้โศกาดูรปริเทวทุกข์ ให้ค่อยบันเทาลง ดำริห์ฉนี้แล้ว ก็ถอยออกมาจากที่นั้นจึ่งไปสู่วิหารแห่งอื่นหยุดยืนอยู่แทบทวาร พระกรทั้งสองเหนี่ยวหน่วงซึ่งกลอนแห่งใบดาลแล้วพิลาป มีกระแสอสุชลไนยไหลอาบพระภักตร์ พลางรำพันปริเทวกถาว่า โอ้ อาตมนี้อาภัพเปนพ้นประมาณ ตั้งแต่ติดตามปฏิบัติพระศาสดาจาริย์มาก็นานช้า ดุจฉายาอันติดตามพระกายินทรีย์ แลบัดนี้ตัวอาตมาก็ยังเปนเสกขบุคคลอยู่ ยังมีบรรพชิตกิจจักกระทำสืบต่อไป แลพระบรมครูจะทอดทิ้งอาตมไว้ เสด็จเข้าสู่พระปรินิพพาน อานนท์นี้จักทรมานกายอยู่ผู้เดียวดูเปล่าเปลี่ยวอนาถนัก จำเดิมแต่วันพรุ่งนี้อานนท์จักถวายซึ่งน้ำบ้วน/*524พระโอษฐแลสรงพระภักตร์แก่ผู้ใด จะปูลาดเสนาศนแลจะถือบาตรจีวรตามใครสืบไปอีกในเบื้องหน้า ผู้เปนเจ้าโสกาพิลาปร่ำไรโดยนัยเปนอาทิดังนี้ แลกาลเมื่อพระชินสีห์โปรดประทานโอวาท แก่พระภิกษุสงฆ์มิได้ทรงเห็นพระอานนท์ในระหว่างแห่งสงฆ์ทั้งปวง จึ่งตรัสถามว่าอานนท์ไปสู่ที่ใด” พระสงฆ์ทั้งหลายก็กราบทูลว่า “พระอานนท์ไปยืนเหนี่ยวกลอนทวาร ร้องไห้อยู่ณะวิหารที่โพ้น” จึ่งตรัสใช้พระภิกษุสงฆ์ให้ไปหาพระอานนท์มา แล้วก็มีพุทธฎีกาตรัสว่า อานนท์อย่าเศร้าโศรกปริเทวนาการบมิสมควร ตถาคตก็ได้เทศนาแก่ท่านแล้วว่า ธรรมดาสังขารธรรมทั้งหลาย ย่อมพลัดพรากปราศจากที่รักที่ชอบใจถึงซึ่งวิปริณามธรรมมิได้เที่ยงแท้ แลอานนท์ก็เปนผู้อุปถากตถาคตสิ้นกาลช้านาน กิริยาที่ได้กระทำวัตประฏิบัติพระศาสดาจาริย์ปานดุจตถาคต ซึ่งจะไม่มีผลประโยชน์นั้นหาบมิได้ แลอานนท์ก็มีบุญสัมภาระได้กระทำสั่งสมไว้ในอดีตกาลก่อน อย่าทุกข์ร้อนโทมนัสจงอุสาหประกอบซึ่งความเพียรอย่าพึงประมาท ไม่ช้าก็จะมีสันดานปราศจากอาสวะ จะบันลุพระอรหัตในกาลเมื่อกระทำปฐมสังคายนายเปนแท้ มีพุทธฎีกาตรัสพยากรณ์ทำนายแลเล้าโลมพระอานนท์ด้วยประการดั่งนี้ ครั้นล่วงลุเวลาพลวปัจจุสกาล อันว่าพระฉัพพิธพรรณรังสีทึบทั้งแท่ง มีพยามมณฑลคือโดยรอบข้างละวา ก็เปล่งออกจากพระพุทธ/*525สริราพยพรุจิโรภาษ ครุวณาดุจเปลวเพลิงอันปรากฎออกจากสุวรรณบรรพตโชตนาการ มิฉนั้นก็รุ่งเรืองปานประหนึ่งกนกคิรี อันมีแสงสายสหัสอินทรธนูเกี้ยวพันธ์บรรสาร มิฉนั้นก็เปรียบปานประดุจภริยาอันมีจิตสวามิภักดิ์ บมิอาจจรลีไปไกลภัศดาได้ แลพระรัศมีนั้นบมิได้แล่นออกไปไกลพระพุทธองค์ ก็ฉวัดเฉวียนเวียนวงแวดล้อมซึ่งปรินิพพานมัญจาอาศน์ อันเปนที่พุทธศิริไสยาศน์อยู่แต่ภายในม่าน ก็เปรียบปานประดุจนั้น ยังธรรมสังเวชให้บังเกิดแก่หมู่อมรมนุษย์บรรพสัชสิ้นทั้งปวง ในกาลนั้นพระสัพพัญญูจึ่งตรัสถามพระอานนท์ว่า เวลานี้มีประมาณเท่าใด? ข้าแต่พระผู้ทรงพระภาค ภอบันลุพลวปัจจุสมัยเวลาแล้ว จึ่งตรัสว่า ดูกรอานนท์ผิฉนั้นท่านจงบอกกล่าวแก่ภิกษุสงฆ์ให้มาประชุมพร้อมกันเถิด” ข้าแต่พระบรมครูกาลบัดนี้พระภิกษุสงฆ์ก็สันนิบาตพร้อมกันอยู่สิ้นแล้ว” ลำดับนั้นก็มีพุทธฎีกาตรัสแก่พระสงฆ์ทั้งปวงว่า “กาลบัดนี้ตถาคตเปนครูสั่งสอนท่านทั้งหลายอยู่แต่ผู้เดียว แลกาลเมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว อันว่าพระปริยัติธรรมทั้ง ๘๔๐๐๐ พระธรรมขันธ์นี้จะเปนครูสั่งสอนท่านทั้งปวงแทนองค์ตถาคต ดูกรสงฆ์ทั้งหลายจงอย่าพึงกล่าวว่า พระปริยัติธรรมกถาเบื้องว่าพระศาสดาล่วงแล้วจะเสื่อมสูญ บมิได้เปนครูแห่งเราท่านทั้งปวงสืบไป อันว่าธรรมวินัยอันใดที่ถาคตบัญญัติไว้แก่ท่านทั้งปวง เมื่อตถาคตล่วงแล้วธรรมวินัย/*526อันนั้นจะเปนครูสั่งสอนท่าน ในกาลสมัยเบื้องหน้าแล้ว ตรัสวิสัชนาการจำแนกซึ่งพระวินัยสิกขาบทสืบไปว่า สิ่งนี้เปนครุกาบัติ สิ่งนี้เปนลหุกาบัติ สิ่งนี้เปนสาวัชประกอบด้วยโทษ สิ่งนี้เปนอนาวัชหาโทษมิได้ สิ่งนี้เปนโลกวัชมีโทษสำหรับโลก สิ่งนี้เปนบัณณัติวัชมีโทษด้วยบัญญัติ สิ่งนี้เปนสเตกิจฉาภอเยียวยาได้ สิ่งนี้เปนอเตกิจฉเยียวยาบมิได้ แลทรงแจกออกซึ่งสิกขาบทวิภังค์แลอุภโตวิภังค์ คือพระปาติโมกข์ทั้งฝ่ายภิกษุแลภิกษุนี กับขันธกบริวารมีนามว่ามหาวินัย ตถาคตบัญญัติไว้แก่ท่านทั้งปวง เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว พระวินัยปิฎกทั้งสิ้นนี้จะเปนครูแห่งท่านแทนองค์ตถาคต แล้วก็ตรัสจำแนกซึ่งพระสูตร์ว่า ธรรมอันนี้คือพระสติปัฏฐาน ๔ อันนี้คือพระสัมปธาน ๔ อันนี้คือพระอิทธิบาท ๔ อันนี้คืออินทรีย์ ๕ อันนี้คือพละ ๕ อันนี้คือโพชฌงค์ ๗ อันนี้คืออัฏฐังคิกมัค ๘ อันนี้คือนิกาย ๕ เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสุตตันตปิฎกทั้งสิ้นนี้จะเปนครูแห่งท่านแทนองค์ตถาคต แล้วก็ตรัสจำแนกซึ่งพระบรมรรถธรรมว่า อันนี้คือเบญจขันธ์ ๕ อันนี้คือทวาทสายตน ๑๒ อันนี้คือธาตุ ๑๘ อันนี้คือพระอริยสัจ ๔ อันนี้คือเหตุ ๖ อันนี้คืออาหาร ๔ อันนี้คือผัสแลเวทนาสัญญาเจตนา แลจิตรสิ่งละเจ็ดๆ แลกามาพจรธรรมเท่านี้ รูปาวจรธรรมเท่านี้ อรูปาวจรธรรมเท่านี้ โลกิยธรรมเท่านี้ โลกุตรธรรมเท่านี้ /*527แลพระอภิธรรมปิฎกทั้งสิ้น อันประดับไปด้วยจตุวีสติสมันตมหาปฐานอนันตนัย ซึ่งตถาคตเทศนาแก่ท่านทั้งปวง เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว พระอภิธรรมนี้ก็จะเปนครูแห่งท่านแทนองค์ตถาคต แลท่านทั้งหลายจงส้องเสพย์ซึ่งรุกขมูลแลสูญญาคาระเสนาศน์ เจริญซึ่งภาวนานุโยคคือสมถวิปัศนากรรมฐาน อย่าพึงมีจิตรวิปฏิสารีเดือดร้อนกินแหนงเมื่อภายหลัง พึงตั้งจิตรสำรวมรักษาพระจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งปวง จงหยั่งปัญญาพิจารณาให้เห็นโทษภัยในวัฏสงสาร อันมีที่สุดเบื้องต้นบมิได้ปรากฎ เมื่อโปรดประทานพุทโธวาทานุศาสน์ด้วยประการดั่งนี้ แล้วมีพระทัยปราถนาจะอำลาพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง เพื่อประโยชน์จะให้บังเกิดเคารพในพระสธรรม ก็มีพุทธฎีกาตรัสว่า อามันตยามิ โว ภิก์ขเว เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ตถาคตจะอำลาท่านทั้งหลาย เข้าสู่พระปรินิพพานในกาลบัดนี้แล้ว ดูกรสงฆ์ทั้งปวง อันว่าสังขารทั้งหลายมีสภาวจะฉิบหายประไลยในเบื้องหน้า ท่านจงตกแต่งรักษาซึ่งตนให้บริบูรณด้วยอัปมาทธรรมเปนนิจ แลพระพุทธภาษิตอันนี้เปนปัจฉิมวจนะแห่งพระสัพพัญญู ลำดับนั้นพระพุทธองค์ก็เข้าสู่สมาบัติทั้งปวง ตั้งแต่ปฐมฌานเท่าถึงจตุต์ถฌาน ออกจากจตุต์ถฌานแล้ว ก็เข้าสู่อากาสานัญจายตนะสมาบัติ แลวิญญานัญจายตนสมาบัติ แลอากิญจัญญายตนะสมาบัติ /*528แลเนวสัญญานาสัญญายตนะสมาบัติ แล้วออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนะฌาน แล้วก็เข้าสู่สัญญาเวทยิตะนิโรธสมาบัติสืบไป ในลำดับนั้นพระอานนท์เถรก็ถามพระอนุรุทธ์ว่า พระบรมครูเข้าสู่พระปรินิพพานแล้วฤๅประการใด พระอนุรุทธ์ก็บอกว่ายังไม่ปรินิพพานก่อน พระชินวรเข้าสู่สัญญาเวทยิตะนิโรธสมาบัติ จึงมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระอนุรุทธ์จึ่งรู้ดังนี้? วิสัชนาว่า พระผู้เปนเจ้าปราถนาจะดูปรินิพพานแห่งพระศาสดา จึ่งเข้าสมาบัติตามเสด็จไปทุกห้องแห่งสมาบัตินั้นๆ จึ่งทราบว่าบัดนี้พระสัพพัญูเข้าสู่นิโรธสมาบัติ มีคำอธิบายว่า อันธรรมดาพระอริยเจ้าซึ่งจะเข้าปรินิพพาน ภายในนิโรธสมาบัติบมิได้มี แลพระพุทธเจ้าพระปัจเจกโพธิเจ้า พระอริยสาวกทั้งหลายก็ดี กับทั้งโลกีย์สรรพสัตว์กำหนดโดยที่สุดจนมดดำมดแดง ก็ย่อมกระทำกาลกิริยาด้วยภวังคจิตร์ อันเปนอัพยากฤตทุกขสัจทั้งสิ้นด้วยกัน เหตุฉนั้นพระอนุรุทธ์จึ่งรู้ว่า พระสัพพัญญูยังไม่ปรินิพพาน ในลำดับนั้น พระศาสดาจารย์ออกจากสัญญาเวทยิตะนิโรธสมาบัติ แล้วก็กลับเข้ารูปาวจรสมาบัติทั้ง ๔ แลอรูปาวจรสมาบัติทั้ง ๔ โดยอนุโลมแลปฏิโลม กลับไปกลับมาโดยปคุณานุโยคอันรวดเร็วถึง ๒๔ แสนโกฏิสมาบัติบมิใคร่จะละวาง อย่างประหนึ่งว่าบุทคลอันจะไปสู่ประเทศต่างๆ จะเริศร้างไปไกล มีอาลัยอยู่ด้วยหมู่ญาติ เข้า/*529สร้วมกอดคณาญาติทั้งหลาย มิใคร่จะบ่ายบทจรไปจากได้ก็อุประไมยดังนั้น แลกาลเมื่อพระสัพพัญญูเข้าสู่สมาบัติฌานทั้งปวงโดยวารเปนอันมาก เมื่อออกจากจตุต์ถฌานในวาระเปนที่สุด ก็ดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานในสมัยกาลระหว่างนั้น ในวันวิศาขบุณมีราตรีปัจจุสสมัย ได้อนุราธนักขัตฤกษ์ ขณะนั้นอันว่าปฐวีกัมปนาการก็บังเกิดปรากฎพิฦกพึงกลัวทั่วโลกธาตุทั้งปวง อีกทั้งห้วงมหรรณพก็กำเริบตีฟองคนองคลื่นครืนครั่น นฤนาทสนั่นในมหาสมุทสาคร ทั้งหมู่มัจฉาชาติมังกรผุดดำกระทำให้ศัพท์สำนานนฤโฆษ ครุวณาดุจเสียงปริเทวกถาแซร่ซร้องโสกาดุรกำสรด ทั้งขุนเขาพระสิเนรุราชบรรพตก็น้อมยอดโอนอ่อน มีอาการปานประหนึ่งว่ายอดหวายอันอัคลีลน อเนกมหัศจรรย์ก็บันดานทั่วเมทนีดลสกลนภากาศ ปางเมื่อพระบรมโลกนารถ เข้าสู่พระปรินิพพาน.
มหานิพพานสูตรปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๖ จบ.
ธาตุวิภัชน์ปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๗
กาลเมื่อพระชินสีห์เข้าสู่พระปรินิพพาน ขณะนั้นจึ่งท้าวสหัมบดีพรหมก็กล่าวพระคาถาว่า สัพเพว นิก์ขิปิส์สัน์ติ เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า สรรพสัตว์อันบังเกิดในโลก ย่อมปลงซึ่งชีวิตินทรีย์ทั้งสิ้นบมิได้/*530เศษ แสนมหาแต่สมเด็จพระบรมไตรย์โลกเชษฐ์ศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงซึ่งพระทศพลญาณ หาบุทคลจะเปรียบบมิได้เห็นปานดั่งนี้ ยังปลงซึ่งพระชีวิตินทรีย์ เข้าสู่พระปรินิพพาน ส่วนท้าวมัฆวานก็กล่าวพระคาถาว่า อนิจจา วต สํขารา เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า สังขารธรรมทั้งหลายบมิได้เที่ยง มีสภาว บังเกิดแลประไลยเปนอาจิณธรรมดา เบื้องว่าบังเกิดมาแล้วก็จะดับจะทำลายบมิได้จิรฐีติกาล อันว่าพระนิพพานอันรำงับเสียซึ่งชาติมรณะนั้น เปนเอกันตบรมสุขที่สุด ส่วนว่าพระอนุรุทธ์เถรเจ้าก็กล่าวพระคาถาว่า นาหุ อัส์สาสปัส์สาโส เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า อันว่าอัสสาสปัสสาสแลจิตรอันสถิตย์ในพระสริราพยพ แห่งพระบรมนราศภผู้แสวงหาซึ่งพระตาทิคุณนั้นก็ดับสูญสิ้นบมิได้มี แลพระชินสีห์ทรงพระปรารภ เสวยซึ่งอเนญชะสมาบัติวิหารในกาลใด มีหฤทัยอันบมิได้หดหู่เศร้าหมองผ่องใสรำงับจากทุกขเวทนา นิราศสรรพอาสวกิเลสบมิได้ระคนพ้นจากพระพุทธสันดาน ก็เข้าสู่พระปรินิพพานในกาลนั้น ส่วนพระอานนท์เถรเจ้าก็กล่าวคาถาว่า ตทาสิ ยํ ภึสนกํ เปนอาทิ แปลเนื้อความว่า สมเด็จพระสัมพุทธสัพพัญญูเข้าสู่พระปรินิพพานในกาลใด อันว่าโลมหังษนะแลปถวีกัมปนาการอันพิฦกแลอาการแห่งมหัศจรรย์ทั้งปวงต่างๆ ก็บังเกิดมีในกาลนั้น ครั้งนั้นพระภิกษุทั้งหลายจำพวกใดที่/*531เปนบุถุชน ยังไม่พ้นจากราคาทิกิเลส ก็ยกซึ่งพาหาทั้งสองขึ้นประคองเนตร์เช็ดนัยนามพุธารา โศกาพิลาปล้มลงเล่ห์ประหนึ่งว่ามีหัตถบาทอันขาดค่อนทรวงปริเทวนาการว่า “โอองค์พระผู้ทรงพระภาคมาปรินิพพานในกาลอันพลันยิ่งนัก อันว่าพระสมันตจักษุผู้เปนประทีปส่องโลกนี้ดับสูญสิ้นแล้ว” แลบรรดาอากาศเทพยดาแลภุมเทพยดาแลกามาพจรเทพยดาทั้งหลายที่เปนบุถุชน ก็ชวนกันสยายเกษสองกรค่อนอุระพิไรร่ำปริเทวนาการ เห็นปานดั่งนั้น แลพระอานนท์เถรนั้นมีหฤทัยดุจทำลายออก ๗ ภาค ชลนัยไหลลงพรากบมิขาดสาย น้อมกายซรบพระเศียรลงแทบพระบวรบาทบงกช พระกรกอดพระยุคลบาทพระทศพลพิลาปร่ำไรรำพรรณ์โดยประการต่างๆ ฝ่ายพระยามัลราชแลหมู่มหาชนบรรพสัททั้งหลาย ก็ร้องร่ำกำสรดปริเทวนาการด้วยเอกประหารพร้อมกันเปนอันเดียว. ลำดับนั้นพระอนุรุทธเถรเจ้าก็กล่าวเล้าโลมรำงับซึ่งความโศรกแห่งสรรพเทพยดามนุษย์ ด้วยพระธรรมกถาอนิจตาทิปติสังยุต ดุจกระแสพุทธฎีกา อันถวายวิสัชนามาแล้วแต่หลัง ยังโศกาแห่งชนทั้งหลายให้ค่อยรำงับบันเทาลง ขณะนั้นฝ่ายองค์บรมขัติยมัลราชทั้งหลาย ก็ให้นำมาซึ่งสุคนธมาลาแลผ้าสาฎก ๕๐๐ คู่ นำเข้าไปสู่พระพุทธอศุภสริรกายถวายอภิวาทน์แล้ว กระทำสักการบูชาด้วยนัจคิตวาทิตะอุปหารกิจพิพิธสุคนธบุบผานานาเนกประการ แล้วผูกซึ่งเพดานแลม่าน/*532กั้นแวดวงมงคลมหาปรินิพพานมัญจอาศน์ เบื้องบนเพดานก็ห้อยย้อยด้วยพู่พวงบุบผชาติมาลาวิกัติต่างๆ ตั้งไว้ซึ่งพุ่มพิพิธบุบผาบูชาเรียงรายรอบ แลตกแต่งกระทำซึ่งมณฑลมาลาอาศน์ คือที่อันจะรองพระศพ มีเพดานม่านกั้นสรรพอลงการวิจิตรต่างๆ แล้วโสรจสรงพระอศุภสริราพยพแห่งพระบรมนราสภด้วยสุคนโธทกธารา แล้วปกคลุมด้วยพิพัทธภูษา อันมีค่ามากพ้นที่จะประมาณ แลตกแต่งพระศพแห่งพระศาสดาจาริย์ อย่างพระศพสมเด็จบรมจักรพัตราธิราช เปนมโหฬาราดิเรกบูชาด้วยนานาขัติยราชูประโภค ประโคมด้วยเบญจางคดุริยภัณฑ์มหันตสัททารมณ์ รดมศัพท์สำเนียงนฤนาท แลยับยั้งอยู่ในพระราชูทยานนั้นสิ้นวันยังค่ำ แต่กระทำสักการบูชาอยู่ในที่นั้นถึง ๖ วันเปนกำหนด ครั้นถึงวันเปนคำรบ ๗ จึ่งกะษัตริย์มัลราชทั้งหลายก็ดำริห์กันว่า เราจะอัญเชิญพระศพแห่ไปด้วยเครื่องสักการบูชาแลนานาอเนกดุริยางค์โดยทางทักษิณทิศภายนอกเมืองแล้วจะถวายพระเพลิงในที่นั้น. แลกะษัตริยมัลราชทั้ง ๘ องค์ ซึ่งเปนประธานแก่กะษัตริย์ทั้งหลายนั้น ก็ชวนกันเข้ายกพระศพ ก็บมิอาจสามารถจะยกขึ้นไหว จึ่งถามพระอนุรุทธ์ว่า เหตุผลเปนประการใด จึ่งยกพระบรมศพไม่เคลื่อนขึ้นจากที่ดังนี้? พระอนุรุทธ์จึ่งบอกว่า อธิบายแห่งบพิตร์ทั้งหลายเปนอย่างอื่น แลอธิบายแห่งเทพยดาทั้งหลายเปนอย่างอื่นไม่ต้องกัน เหตุฉนั้นเทพย/*533เจ้าเขาไม่ยอมจึ่งยกพระศพไม่เคลื่อนจากที่ได้” ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าอธิบายแห่งเทพยดานั้นฉันใด” ดูกรบพิตร์ เทพยเจ้าทั้งหลายดำริห์กันว่าจะเชิญพระศพแห่ไปโดยทางอุดรทิศแล้วจะเข้าไปในนครโดยอุตรทวาร จนถึงท่ามกลางเมืองโดยทวารฝ่ายปาจิณทิศ เชิญไปสถิตย์ยังมกุฎพันธนเจดีย์อันมีในบุริมทิศาภาคแห่งพระนครแล้วถวายพระเพลิงในที่นั้น. เมื่อกะษัตริย์มัลราชทั้งหลายได้สดับเหตุดั่งนั้น ก็ตรัสว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า เบื้องว่าอธิบายแห่งเทพยดาฉันใด ข้าพเจ้าก็จะกระทำตามฉนั้น. ในลำดับนั้นเทพยดาแลกะษัตริย์มัลลราชทั้งหลายก็พร้อมกันกระทำสักการบูชาพระพุทธสริรศพด้วยนัจคีตวาทิตะดุริยดนตรี อันเปนของทิพย์แลของมนุษย์อันมีประการต่างๆ แล้วอัญเชิญพระศพขึ้นประดิษฐานบนมณฑลมาลาอาศน์ แล้วหามแห่ไปโดยอุดรทิศมรรคาเข้าไปภายในนครโดยอุดรทวาร จนถึงท่ามกลางเมือง ขณะนั้นนางมัลลิกาผู้เปนภริยาแห่งพันธุละเสนาบดี มีนิวาศนถานอยู่ในเมืองนั้น ได้สดับข่าวว่าเชิญพระศพพระสัพพัญญูแห่มา จึ่งจินตนาการว่าจำเดิมแต่สามีของอาตมากระทำกาลกิริยาล่วงไปแล้ว แลมหาลดาปสาธนเครื่องประดับของอาตมา เหมือนกับนางวิสาขาเมืองสาวัดถีนั้น อาตมก็มิได้ตกแต่งประดับกายตั้งไว้กับที่ ก็กาลบัดนี้ควรจะบูชาพระพุทธสริรศพด้วยมหาปสาธนนั้น จึ่งให้นำมาชำระล้างขัดสีด้วยสุคนธวารี แล้วก็นำออกไป/*534คอยอยู่ณะประตูบ้าน ดั่งจะรู้มาอันว่าปสาธนอลังการอย่างนี้มีอยู่แต่สามนาง คือนางวิสาขา ๑ นางมัลลิกา ๑ นางเศรษฐีธิดา อันเปนภริยาแห่งเทวปานิยสาระคหบดีณะเมืองพาราณสีนั้น ๑ แลสัตรีอื่นอันเศษซึ่งจะได้มีอาภรณ์ดังนี้หามิได้ กาลเมื่อบรมศพแห่งมาถึงคามทวาร นางมัลลิกาจึ่งกล่าวแก่ชนทั้งปวงว่า ดูกรพ่อทั้งหลายจงวางซึ่งอาศน์ที่รองพระศพลงในที่นี้ แล้วก็นำเอามหาลดาปสาธนนั้น สรวมทรงคลุมพระพุทธสริรศพลงตั้งแต่พระอุตมังคศิโรตม์ ตราบเท่าถึงฝ่าพระบาทยุคลแลพระสริรกายพระทศพลมีพรรณดังสุวรรณธรรมชาติ เมื่อสรวมทรงซึ่งมหาลดาปสาธน อันขจิตรล้วนแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการ ก็ยิ่งโสภณอุฬารแลเลิศพิลาศโอภาษรุ่งเรืองยิ่งนัก เมื่อนางมัลลิกาได้ทัศนาดังนั้นก็เกิดปสันนจิตร จึ่งกระทำปณิธานปราถนาว่า ข้าแต่พระศาสดาจารย์เบื้องว่าข้าพระองค์ยังเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสารสิ้นกาลตราบใด ฃอจงอย่าได้ต้องสรวมทรงซึ่งอลงการกิจให้ปสาธนนี้จงปรากฎอยู่กับกายดุจสรวมใส่อยู่เปนนิจสิ้นกาลตราบนั้น ฝ่ายชนทั้งหลายก็ยกมณฑลมาลาอาศน ซึ่งรองพระบรมศพขึ้นจากที่นั้น แล้วนำไปออกประตูเมืองเบื้องบุรพทิศไปสู่มกุฏพันธเจดีย์ แล้วก็วางลงซึ่งมณฑลมาลาอาศนสถิตยในที่นั้น แลกะษัตริย์มัลราชทั้งหลายจึ่งตรัสปฤกษาพระอานนท์ว่า จะตกแต่งพระศพพระทศพลประการใดจึ่งจะ/*535สมควร จึ่งพระอานนท์เถรเจ้าก็กล่าวว่า ดูกรบพิตรทั้งหลายผู้เปนวาเสฐโคตร จงหุ้มห่อพระบรมศพเข้าด้วยทุกุลพัตรภูษา แลผูกพันธด้วยด้ายให้หมั้น แลกระทำโดยนิยมดังนี้ หุ้มห่อพระศพพระชินสีห์ด้วยพระภูษาจนถ้วนได้ ๕๐๐ ชั้น แล้วจงเชิญลงใส่ในพระหีบทองอันเต็มไปด้วยน้ำมันหอม แล้วเอาหีบทองอันอื่นอีกปิดลงเปนฝาในเบื้องบน แล้วให้เชิญพระหีบขึ้นสู่พระเชิงตะกรอันประกอบด้วยสรรพสิ่งเสาวคนธชาติ จึ่งถวายพระเพลิงดับพระเพลิงแล้วจึ่งเก็บซึ่งพระพุทธสารีริกธาตุ แล้วให้ก่อพระสถูปในที่อันถวายพระเพลิง ท่ามกลางแห่งหนทางสี่แพร่ง กระทำสักการบูชาด้วยประทีปธูปเทียนสุคนธบุบผาต่างๆ อย่างพรรณามาฉนี้ จะมีผลประโยชน์แลสุขแก่บพิตรในอนาคตภายกน่าสิ้นกาลช้านาน ลำดับนั้นกะษัตริย์มัลลราชทั้งหลาย ก็กระทำตามคำพระอานนท์เถรบอกนั้นทุกประการ ให้กระทำซึ่งจิตกาธารคือพระเชิงตะกรแล้วไปด้วยแก่นจันทน์สูงถึง ๑๒๐ สอก แล้วเชิญพระหีบทองซึ่งใส่พระบรมศพ ขึ้นประดิษฐานณะเบื้องบนพระเชิงตะกรนั้น แลกะษัตริย์มัลราชทั้ง ๔ พระองค์ซึ่งเปนประธานแก่กะษัตริย์ทั้งปวงจึ่งตรัสว่า เราจะถวายพระเพลิงพระบรมศพพระสัพพัญญู ก็เอาอัคคีจุดเข้าแลเพลิงนั้นก็มิได้ติด จึ่งตรัสถามพระอนุรุทธ์ ๆ จึ่งบอกว่า อธิบายแห่งเทพยดาทั้งหลายจะคอยท่าพระมหากัสสป/*536เถรอันเปนพระสาวกผู้ใหญ่ก่อน เบื้องว่าพระมหากัสสปยังมิได้มานมัสการพระบาทยุคลพระทศพลตราบใด เพลิงก็ยังมิได้ไหม้พระเชิงตะกรตราบนั้น กะษัตริย์ทั้งหลายจึ่งถามว่า บัดนี้พระมหากัสสปไปอยู่ในที่ใดเล่า ดูกรบพิตรพระมหากัสสปจะมาในวันนี้ ในสมัยนั้นฝ่ายพระมหากัสสปเถรเจ้า สถิตยอยู่ในพนสณฑใกล้เมืองปาวานคร คือเมืองปาวายกับด้วยพระภิกษุสงฆ์บริวาร ๕๐๐ ครั้นเพลารุ่งเช้าจึ่งเข้าไปบิณฑบาตภายในเมือง แล้วกลับออกมากระทำภัตตกิจแล้วก็ดำริห์ว่า จะไปสู่เมืองกุสินาราย จึ่งภาพระสงฆ์บริวารทั้งหลาย บทจรมาโดยมรรคาอันไกล ภอมัชฌันติกสมัยแสงพระอาทิตย์ร้อนกล้า จึ่งจินตนาการว่า หนทางที่จะไปก็ไม่ไกลนัก จะหยุดพักเสียสักหน่อยให้ค่อยรำงับกระวนกระวาย ต่อเวลาสายัณห์จึ่งจะไปให้ถึงเมืองกุสินารายเข้าเฝ้าพระสัพพัญญู จึ่งภาหมู่สงฆ์บริสัทหลีกออกจากมรรคาเข้าหยุดนั่งยังรุกขฉายาแห่งหนึ่ง ในขณะนั้นยังมีวาชีวกผู้หนึ่ง ถือซึ่งดอกมณฑารบุบผชาติมาแต่เมืองกุสินาราย เอาไม้เสียบเข้าเปนคันกั้นมาต่างร่มเดินสวนทางมา พระมหากัสสปเห็นดังนั้นจึ่งดำริห์ว่า ดอกมณฑาปรากฎในมือแห่งอาชีวกผู้นี้ แท้จริงอันว่าอันมณฑารบุบผชาติ จะได้มีในมนุษยโลกเปนนิจกาลนั้นหามิได้ ต่อเมื่อใดพระสัพพัญญูโพธิสัตว์เสด็จลงมาสู่ครรภ์พระมารดา แลกาลเมื่อประสูติ์ แลกาลออกสู่มหาภิเนษกรม /*537แลกาลอภิสัมโพธิ แลตรัสเทศนาพระธรรมจักร์ แลกระทำพระยมกปราฏิหาร แลกาลเสด็จลงมาจากเทวโลก แลกำหนดปลงพระชนมายุสังขาร จึ่งบันดาลตกลงมาแต่สุราลัยเทวโลก แลกาลบัดนี้ไฉนจึ่งมีดอกมณฑาปรากฎดังอาตมปริวิตกด้วยองค์พระสุคตก็ทรงพระชรา หรือว่าพระศาสดาเข้าสู่พระปรินิพพานประการใด ควรอาตมจะได้ไต่ถามอาชีวกให้ทราบเหตุตระหนัก ครั้นจะร้องทักถามไปก็จะเปนไม่คารวะพระบรมครู ผู้เปนเจ้าดำริห์ฉนี้แล้วจึ่งอุฐาการจากอาศน์ คลุมซึ่งปังสุกุลจีวรมีสีอันคล้ำดั่งสีเมฆ ดำเนินออกไปใกล้มรรคาบ่ายหน้าเฉภาะอาชีวก แล้วยกกรอัญชลีเหนือเศียรเกล้า ด้วยเคารพในพระศาสดาจึ่งถามอาชีวกว่า ดูราอาวุโส ท่านยังรู้ข่าวพระบรมครูแห่งเราประการใดบ้าง. แลอาชีวกจึ่งบอกว่า พระมหาสมณโคดมนิพพานเสียแล้วล่วงมาได้ ๗ วันกับทั้งวันนี้ เราได้ดอกมณฑานี้ถือมาแต่เมืองกุสินารายเปนสำคัญ ในกาลนั้นพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายที่เปนบุถุชนได้ฟังอาชีวกก็ตกใจ ต่างๆมีหฤทัยกัมปนาทล้มลงกลิ้งเกลือกพิลาปร่ำไรปริเทวนาการว่า โอ้พระศาสดามาปรินิพพานพลันยิ่งนัก อันว่าประทีปแก้วส่องโลกนี้ดับสูญสิ้นแล้ว ๆ ยกสองหัตถ์ขึ้นประนมเหนือเศียรเกล้าแล้วกำสรดด้วยศัพท์สำเนียงอันดัง แลพระภิกษุทั้งหลายใดที่เปนพระขีณาศพก็ยังธรรม/*538สังเวชให้บังเกิดในสันดาน กาลนั้นยังมีวุฒบรรพชิตรูปหนึ่งมีนามสุภัทธภิกษุ จึ่งกล่าวห้ามปรามพระสงฆ์ทั้งปวงว่า ไม่ควรที่ท่านทั้งหลายจะเศร้าโศรก อย่าร้องไห้ร่ำไรไปเลย เราพ้นจากอำนาจพระมหาสมณแล้ว เมื่อเธอยังมีพระชนม์อยู่ ย่อมเบียดเบียฬว่ากล่าวเราต่างๆ ว่าสิ่งนี้ควรสิ่งนี้ไม่ควร แลบัดนี้เธอนิพพานแล้วเราปราถนาจะกระทำสิ่งใดก็จะกระทำได้ตามอำเภอใจ ไม่มีผู้ใดบังคับบัญชาห้ามปรามแล้ว ฝ่ายพระมหากัสสปเถรเจ้าก็กล่าวเล้าโลมด้วยพระธรรมกถา อนิจจตาทิปฏิสังยุตรำงับเสียซึ่งความโศกาแห่งพระสงฆ์ทั้งปวงแล้ว ก็พาพระสงฆ์บริวารรีบไปสู่มกุฏพันธนเจดีย์ที่ใกล้เมืองกุสินาราย ก็เข้าไปสู่ที่ใกล้พระเชิงตระกอน กระทำจีวรบังเฉียงเหนือพระอังษาเบื้องซ้าย ถวายอัญชลีเหนือพระเศียรแล้วก็ประทักษิณเวียนพระเชิงตะกอนสิ้นวารสามรอบแล้ว เข้าไปสู่ทิศเบื้องพระบาทถวายอภิวาทน์แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระบรมครู ข้าพระพุทธเจ้าผู้ชื่อว่ามหากัสสปเปนสาวกแห่งพระพุทธองค์ทรงตั้งไว้ในที่อันเลิศฝ่ายธุดงค์ประฏิบัติ ในกาลก่อนพระพุทธองค์ทรงพระมหากรุณาอุสาหเสด็จพระพุทธดำเนินล่วงมรรคาถึง ๓ คาพยุตไปกระทำปัจจุคมนาการแก่ข้าพระบาท โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนา แลให้บรรพชาอุปสมบทบวชข้าพระพุทธเจ้าณะพหูบุตร์ นิโครธรุกขมูลแล้ว โปรดเปลี่ยนประทาน ซึ่งมหาปังสุกุลจีวรซึ่งทรงชักมาแต่/*539อสุภนางบุณทาษี อันอาจสามารถยังพื้นพระธรณีให้หวั่นไหวถึงเนาววาร เปนอสาธารณะบริโภคบมิได้ทั่วไปแก่สาวกทั้งปวง ได้ร่วมพระพุทธบริโภคเฉภาะแต่ข้ากัสสปผู้เดียวนี้ ประการหนึ่งผิวข้ากัสสปมีความเสนหาในพระศาสดาเปนสัตย์ ขอให้พระบาทยุคลอันประดับด้วยจักรรัตนลักขณะจงนิกขมนาการจากพระหีบทอง รับซึ่งหัตถ์ทั้งสองแห่งข้ากัสสป อันประนมนอบนบอภิวันทนาในกาลบัดนี้ ขณะนั้นอันว่าพระสริรแห่งพระชินสีห์อันเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพาน ปานประหนึ่งว่าจะแสดงพระอาการดุจยังธรมานพระชนม์ด้วยสามารถทรงพระกรุณาแก่พระมหากัสสปเถราจาริย์ ก็ยังพระบาททั้งคู่ให้ภินทนาการซึ่งคู่ผ้าทุกุลพัตร์อันหุ้มห่อพระสริรกายทั้ง ๕๐๐ ชั้น กับทั้งสุวรรณมัญชุละภาชนะพระหีบทองทำลายออกเปนสองภาคออกมาปรากฎณะภายนอก ครุวนาดุจดวงนิสากรบุรรณมณฑล อันจรดลออกจากระหว่างแห่งนิลพหลพลาหก เห็นมหัศจรรย์พร้อมกันในลำดับแห่งอธิษฐานสัตยกถา แห่งพระมหากัสสปเถร ๆ ก็เหยียดออกซึ่งพระหัสถ์ยุคล ครุวนาดุจรัตปทุมาวิกสิตชาติ เข้ารองรับพระพุทธบงกชบาททั้งสอง อันมีพรรณดังทองธรรมชาติชมพูนุท ประดุจบูรณจันทร์ยมก ยกข้อพระบาททั้งคู่เชิดชูขึ้นเช็ดเศียรเกล้าแห่งตน แล้วก็กราบทูลว่า ข้าแต่พระบรมครูตั้งแต่ข้าพระพุทธเจ้าตั้งอยู่ในอริยภูมิ์ตราบใด ก็มิได้รู้กระทำซึ่งความผิด/*540แต่มาตรว่าน่อยหนึ่งในพระศาสดาจาริย์ในกาลตราบนั้น ประการหนึ่งซึ่งข้าพระบาทจักล่วงเสียจากพุทโธวาทก็บมิได้มี ย่อมประฏิบัติตามธรรมานุสาศนพระชินสีห์ทุกสิ่งทุกประการ อนึ่งมีพระพุทธบรรหารแก่ข้าพระองค์ว่ากัสสปชราแล้ว ท่านทรงซึ่งปังสุกุลจีวรเนื้อหนาพานจะหนักจะทรงซึ่งคหบดีจีวร อันทายกนิมนต์ไปถวายบ้างก็ตามอัธยาศรัยจงอยู่ในสำนักนิ์ตถาคต ทรงพระมหาการุญภาพถึงเพียงนี้ ข้ากัสสปนี้ไม่สู้ได้อยู่ประฏิบัติพระชินสีห์ ไปสถิตยยังอรัญญิกเสนาศนสฐานสิ้นกาลโดยมาก แลข้อซึ่งได้ประมาทพลาดพลั้งเห็นปานดังนี้ ขอพระภควันตมุนี จงทรงพระมหากรุณาโปรดอดโทษานุโทษแก่ข้ากัสสปในกาลบัดนี้ แลพระมหากัสสปกับพระสงฆ์บริวารทั้ง ๕๐๐ แลมหาชนทั้งหลายถวายนมัสการพระบาทยุคลพระชินสีห์โดยควรแก่ยถาสุขอัชฌาศรัย จะได้กระทำอธิฐานกิจไม่ให้พระบาทกลับคืนเข้าไปในพระหีบทองนั้น ก็มิได้มี แลพระบาททั้งสองแห่งพระชินสีห์ก็นิวัตจากหัตถ์พระมหากัสสปคืนเข้าสู่พระหีบทองเองดังเก่า อันว่าคู่ผ้าทั้ง ๕๐๐ ชั้นซึ่งผูกพันธ์หุ้มห่อพระสริรกาย กับทั้งด้ายที่รึงรัดทุกๆ ชั้น แลท่อนจันทน์ทั้งหลายอันเรียงรายลำดับภายนอกพระหีบนั้น ก็มิได้หวั่นไหวเคลื่อนคลาศจากที่ ประดิษฐานเปนปรกติดีดุจแต่เดิมทั้งสิ้นเปนมหัศจรรย์ ขณะนั้นอันว่าเสียงโศกาปริเทวนาการแห่งเทพยดา/*541มนุษย์บรรพสัท ก็ปวัตนากาหลนฤนาทนี่สนั่นยิ่งกว่าวันเมื่อเข้าสู่พระปรินิพพาน แลเตโชธาตุบันดาลติดพระเชิงตะกรขึ้นเองด้วยอานุภาพแห่งเทพยดา ก็ฌาปนาการพระพุทธอศุภสริรกาย กับทั้งคู่ผ้าทั้งหลายอันหุ้มห่อแลพระหีบและพระเชิงตะกรทั่วทั้งสิ้น ยังคงเหลือแต่ผ้าคู่หนึ่งซึ่งหุ้มพระสริรกายชั้นในนั้นผืนหนึ่ง กับผ้าที่หุ้มภายนอกผ้าทั้งนั้นผืนหนึ่งบมิได้ไหม้ด้วยเพลิง เพื่ออำนาจพระพุทธาธิษฐาน กับทั้งพระเขี้ยวแก้วทั้ง ๔ แลพระรากขวันทั้ง ๒ กับพระอุณหิศคือพระอัฏฐิเบื้องบนพระอุตมังคศิโรตม์ พระธาตุทั้ง ๗ พระองค์นี้คงปรกติอยู่บมิได้ภินทนาเรี่ยราย แลพระสริรธาตุทั้งหลายอันเศษนั้นก็แตกฉาน ภิชนาการเรี่ยรายทั้งสิ้น มีสัณฐาน ๓ อย่างกัน พระธาตุขนาดใหญ่นั้นมีประมาณเท่าผลเมล็ดถั่วแตก ที่ขนาดกลางนั้นมีประมาณเท่าเมล็ดเข้าสารหัก ที่ขนาดน้อยนั้นมีประมาณเท่าพรรณผักกาด แท้จริงอันว่าพระสริรธาตุแห่งพระสัพพัญญู ที่มีพระชนมายุยาวยืนนั้น มักบมิได้ภินทนาเรี่ยราย ปรากฎอยู่ทั้งแท่งประดุจแท่งทองธรรมชาติ แลพระบรมโลกนารถแห่งเราทั้งหลายนี้ทรงพระจินตนาการว่า ตถาคตจะธรมานชนมาอยู่บมิได้ช้าก็จักปรินิพพาน แลศาสนาของตถาคตก็จะไม่แผ่ไพศาลไปในนานาประเทศทั้งปวง เหตุดังนั้นจึงทรงอธิฐานว่า เมื่อตถาคตนิพพานแล้ว พระธาตุจงทำลายเรี่ยราย/*542ออกเปน ๓ สัณฐาน มหาชนจะได้เชิญไปนมัสการก่อพระสถูปบันจุไว้ในนานาประเทศที่อยู่แห่งตนๆ จะได้มีผลไปสู่สุคติภพ แลกาลเมื่อถวายพระเพลิงพระพุทธบรมศพล่วงไปแล้วได้ ๗ วัน อันว่าท่ออุทกก็ตกลงมาแต่อากาศดับพระเพลิงให้อันตรธาน กะษัตริย์มัลราชทั้งหลายก็นำมาซึ่งหม้อเงินหม้อทองอันเต็มด้วยสุคนธวารี มาโสรดสรงลงณที่เชิงตะกรแล้ว ก็เก็บพระบรมสาริริกธาตุทั้งหลายใส่ในสุวรรณโทณิ คือพระหีบทองน้อยแล้วให้ตกแต่ง ซึ่งโรงราชสัณฐาคาระในท่ามกลางพระนคร ประพรมซึ่งพื้นด้วยจตุชาติสุคนธรศ แล้วดาดเพดานในเบื้องบนห้อยย้อยด้วยพู่พวงบุบผชาติฃองหอมแลพวงเงินพวงทองมีประการต่างๆ แล้วให้โปรยปรายในภาคพื้นด้วยจตุกุสุมชาติมีเข้าตอกเปนคำรบ ๕ แล้วให้ตั้งไว้ซึ่งภาชนเงินแลทองรองดวงดอกกมุทปทุม แลนิลุบลบุณฑริกบุบผาชาติเรียงรายในที่ทั้งหลายโดยรอบ แลตามไว้ซึ่งเทียนแลประทีปชวาลามีนาเนกประการ แล้วให้ลาดซึ่งเสื่อลำแพน ตั้งแต่โรงราชสัณฐาคาระมาตราบเท่าถึงที่มกุฏพันธนเจดีย์ สองข้างมรรควิถีนั้นก็ให้ตั้งราชวัตรฉัตรธงไชยธงประฎากแลจามรต่างๆ ปักต้นกล้วยต้นอ้อย แลเรี่ยรายซึ่งเสาวคนธบุบผชาติเดียรดาษไปโดยลำดับมรรคาแล้ว ให้อัญเชิญสุวรรณโทณิอันใส่พระบรมธาตุ ขึ้นตั้งบนหลังอลงกฎไอยราคชาธาร กระทำบูชา/*543สัมมานะสักการด้วยประทีปธูปเทียนสุคนธบุบผชาติ แล้วแห่เข้ามาสู่ภายในพระนคร อัญเชิญเข้าประดิษฐานเบื้องบนสัตรัตนบัลลังก์ ภายใต้เสวตรฉัตรในโรงราชสัณฐาคาระศาลานั้น แล้วกะษัตริย์มัลราชทั้งหลายจึ่งตรัสปฤกษากันว่า เราจะให้มีการมหรรศพสมโพธิบูชาพระบรมธาตุถ้วน ๗ วันบัดนี้ เกรงเกลือกจะมีบุรุษผู้ใดผู้หนึ่งรู้ว่าเรามีความประมาท จะลอบเข้ามาลักพระบรมธาตุประลาศนาการไป เราจะไม่ได้โอกาศเล่นสาธุนักขัตฤกษ์ ควรจะจัดแจงตั้งไว้ซึ่งขบวรจตุรงค์พยุหโยธาหาญ ให้ห้อมล้อมอภิบาลพระสาริริกธาตุ เราจึงจะมีโอกาศเล่นสาธุนักขัตฤกษ์บูชาโดยยถาสุขสำราญ จึ่งให้ตั้งไว้ซึ่งคชพยุหโยธาหาญยืนเรียงรายกันล้อมอยู่ชั้นใน เปนขนัดอเนกนิกรกุญชรพยุหบาท แลตระพองแห่งคชาชาติทั้งหลายนั้น กระชั้นชิดติดเนื่องกันไปไม่มีระหว่างภายนอกขนัดพลช้างก็วางไว้ซึ่งขนัดอัศดร ยืนเรียงรายเนื่องกัน จนคอมาชิดกระชั้นหาช่องว่างบมิได้ ถัดขนัดอัศวนิกรออกไป ถึงขนัดพลรถรอบรายจนท้ายแลงอนจดถึงกันทุกเล่ม เต็มติดเนื่องไปในชั้นอันเปนคำรบ ๓ ถัดนั้นถึงขนัดพลบทจรโยธาหาญ ชำนาญสงครามกรกุมสรรพสาตรานานาวิธาวุธยืนเนื่องกันไป จนพาหาแลไหล่ประทบประทะปราศจากระยะเว้นว่างห่างกัน ถัดนั้นจึ่งให้จัดนายถมังธนูทั้งหลาย ถือธนูยืนแวดล้อมต่างปรา/*544การโดยรอบ แลชั้นที่สุดท้ายนอกนั้นให้ปักไว้ซึ่งหอกรายเรียงเปนรั้วกั้นมีระเบียบอันชิดติดเนื่องกันไป ให้พลทหารยืนประจำหอกอยู่ทุกๆ เล่มเปนขนัด เมื่อจัดจตุรงค์โยธาให้ล้อมวง พิทักษรักษาพระบรมธาตุเสร็จแล้ว ก็กระทำการสักการบูชาด้วยประทีปธูปเทียนสุคนธบุบผาต่างๆ แล้วกระทำอุปหารกรรม คือการสมโพธิด้วยดุริยดนตรี แลฟ้อนรำขับร้องเล่นสาธุกีฬะนักขัตฤกษ์ถ้วน ๗ วัน แท้จริงจำเดิมแต่วันปรินิพพานมา เทพยดามนุษย์ทั้งหลายกระทำสักการบูชาพระบรมศพอยู่ ๗ วัน จึ่งได้ถวายพระเพลิง ๆ ไหม้พระเชิงตะกรอยู่ ๗ วันจึ่งดับ แล้วเก็บพระบรมธาตุเชิญเข้ามาสู่สัณฐาคารศาลา กระทำสักการบูชาสมโพธิอยู่อีก ๗ วัน ศิริเปน ๒๑ วันด้วยกันล่วงไป
ในสมัยนั้นสมเด็จกรุงอชาตสัตตุราชได้ทรงสดับข่าวว่าพระสัพพัญญูเจ้าปรินิพพาน จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนพระยาอชาตสัตตุราชจึ่งทราบ? วิสัชนาว่า อมาตย์นั้นรู้ข่าวก่อนก็บมิอาจนำเหตุนั้นขึ้นกราบทูลได้ จึ่งปฤกษากันว่า บันดาบุทคลซึ่งเปนบุถุชนผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งจะมีศรัทธาอันยิ่งอย่างบรมกะษัตริย์ของเรานี้บมิได้มี ผิวพระองค์ได้ทรงสดับซึ่งเหตุอันนี้ น่าที่ดวงพระหฤทัยจักทำลาย เหตุดั่งนั้นเราทั้งหลายควรจะพึงรักษาพระชนม์ชีพแห่งบรมนราธิบดีไว้อย่าให้เปนอันตรายได้ อมาตย์ทั้งหลายจึ่งให้นำมาซึ่งรางทองทั้ง ๓ ใส่ลงซึ่งจตุมธุรศธาราให้เต็มทั้ง ๓ รางแล้ว /*545ก็ให้ยกเข้าไปตั้งยังน่าพระที่นั่ง แล้วจึ่งอุบายกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าฝันร้าย ขอเชิญเสด็จพระองค์ทรงซึ่งพระภูษาทุกุลพัตร แล้วเสด็จลงบันทมภายในรางทองนี้ ให้จตุมธุรศวารีท่วมพระสริรกาย จึ่งจะบันเทาเสียซึ่งโทษแห่งสุบินอันร้ายให้เสื่อมสูญอันตรธาน” เมื่อได้ทรงสดับศาสน์แห่งอมาตย์ก็รับคำกระทำตามความที่กราบทูลนั้น ในขณะนั้นอมาตย์ผู้หนึ่งจึ่งเปลื้องเสียซึ่งอาภรณ์แห่งตนอันประดับกาย แล้วสยายเกษาผันหน้าต่อทิศเมืองกุสินารายราชธานี ที่พระบรมครูเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพาน จึงยอกรอัญชลีกราบทูลศาสน์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เปนสมมติเทวราช ธรรมดาว่าสัตว์ในโลกธาตุที่จะพ้นจากมรณธรรมนั้นบมิได้มี บัดนี้สมเด็จพระชินสีห์ผู้เปนที่เจดียถาน เนื้อนาบุญอันประเสริฐของพระองค์ ทรงดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานณเมืองกุสินาราย วายพระชนม์ชีพแล้ว เมื่อได้ทรงเสาวนาการซึ่งข่าวศาสน์ดั่งนั้น ก็ทรงพระวิสัญญีภาพ สิ้นอัสสาสปัสสาสแน่นิ่งไปในรางทอง อมาตย์ทั้งหลายจึ่งยกพระกายไปบันทมในรางทองคำรบ ๒ ก็กลับฟื้นพระสติได้สมปฤๅดี จึ่งตรัสถามว่า ดูกรพ่อทั้งหลาย เมื่อกี้ท่านกล่าวประการใด? อมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลเหมือนนัยหนหลัง. เมื่อได้ทรงฟังก็วิสัญญีภาพอีกเล่า อมาตย์ก็ยกพระกายไปบันทมลงใน/*546รางที่ ๓ ก็กลับฟื้นคืนได้พระสติจึงตรัสถามว่า เมื่อกี้ท่านกล่าวดังฤๅ? อมาตย์ก็กราบทูลเหมือนดั่งนั้น ครั้นได้ทรงสดับก็กลับวิสัญญีภาพเปนวารคำรบ ๓ อมาตย์จึ่งยกพระกายประคองขึ้นนั่งแล้ว หลั่งลงซึ่งคนโธทกวารีจากหม้อทอง โสรดสรงพระอุตมังคศิโรตม์ก็ได้พระสติฟื้นคืนอัสสาสปัสสาส จึงเสด็จอุฐาการลีลาศจากรางทอง สยายพระเกศลงห้อยย้อยสัมผัสพื้นพระขนอง อันมีพรรณดั่งแผ่นขดานทองธรรมชาติ สองพระกรค่อนพระอุระประเทศ ทรงปริเทวนาการกำสรดแสนเทวศ เสด็จบทจรไปตามวิถีน้อยใหญ่อย่างอุมัตกเพศ พิลาปรำพรรณโดยอเนกนานุประการ ควรสงสารสังเวช เสด็จออกภายนอกพระนัคเรศ แวดล้อมด้วยอนงนาฎกาปริจาริกเปนบริวาร ไปสู่สถานชีวกัมพวนาวาศ ที่อันใดที่พระโลกนารถเคยเสด็จนิสินนาการ โปรดประทานพระสัทธรรมเทศนา ทอดพระเนตรซึ่งที่อันนั้นแล้ว ทรงพระโสกาพิลาปรำพรรณ์ว่า ข้าแต่พระสัพพัญญู พระพุทธองค์เคยทรงสถิตย์อยู่ณที่นี้ ตรัสพระสัทธรรมเทศนา โปรดข้าพระพุทธเจ้า เชิญเสด็จมาบันเทาถอนเสียซึ่งลูกศรกล่าวคือความโสกแห่งข้าพระบาทให้รำงับดับสูญอันตรธาน พระพุทธองค์เคยเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์แห่งเกล้ากระหม่อมฉาน กาลบัดนี้ไฉนจึงไม่ตรัสตอบแก่ข้าลอองธุลีพระบาทบ้าง ให้ค่อยเสื่อมสร่างโสกาดูรเทวศ อันเดือดร้อนในกระมลสันดาน/*547แล้วตรัสปริเทวนาการสืบไปว่า แต่ปางก่อนข้าพระองค์ได้สดับข่าวว่า พระศาสดาจาริย์เสด็จแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์เปนอันมาก บทจรจาริกไปในพื้นแผ่นชมพูทวีปทั้งปวง บัดนี้ข้าพระบาทได้ฟังซึ่งประพฤติข่าวศาสน์ อันมิได้สมควรเห็นปานฉนี้ ให้มีจิตรกำเริบร้อนไปด้วยความโศรกสุดกำลังเหลือจะอดกลั้น ทรงรำพรรณพระพุทธคุณกับคาถามีประมาณถึง ๖๐ บท เมื่อค่อยคลายทุกข์เทวศกำศรดแล้วก็ทรงพระจินตนาว่า อาตมจะมาโศกาอยู่ฉนี้ไม่มีประโยชน์สิ่งใด การที่คิดไว้ก็จะไม่สำเร็จปราถนา ควรจะไปนำมาซึ่งพระสริรธาตุแห่งพระศาสดาจาริย์ จึ่งตรัสใช้ให้ราชทูตจำทูลลักษณพระราชศาสน์ ไปถึงกะษัตริย์มลราช ณะเมืองกุสินารายเปนใจความว่า “พระสัพพัญญูก็เปนชาติกะษัตริย์ ตัวเราก็เปนขัตติยชาติสมควรที่จะได้ส่วนพระบรมธาตุมาก่อพระสถูปบันจุไว้ จะได้กระทำมหามหกรรมสักการบูชา” เมื่อส่งทูตานุทูตไปแล้วจึ่งทรงพระดำริห์ว่า ถ้าได้พระสาริริกธาตุมาโดยดีก็จะเปนศิริสวัสดิภาพลุปราถนา แม้ว่าบมิได้ก็คงจะไปนำมาด้วยพลการ จึ่งให้ตระเตรียมจตุรงค์โยธาหาญแล้วก็เสด็จยกพยุหยาตราทัพตามไป ฝ่ายกะษัตริย์ลิจฉวีราชณะเมืองเวสาลี แลกะษัตริย์สากยราชณะกรุงกะบิลพัสดุ์ แลกะษัตริย์ฐุลิยราชณะเมืองอลกับปกะนคร แลกะษัตริย์โกสิยราชณะเมืองรามนคร แลมหาพราหมณ์ผู้ครองเมือง/*548เวฏฐทีปกะนคร แลกะษัตริย์มลราชเมืองปาวายต่างๆ ได้ทราบข่าวศาสน์ว่า พระบรมครูเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพานณะเมืองกุสินารายดังนั้น ต่างๆก็แต่งราชทูตให้ถือพระราชศาสน์มาถึงกะษัตริย์มลราช ณะเมืองกุสินาราย เปนใจความจะฃอแบ่งส่วนพระบรมธาตุ ยกพยุหโยธาหาญมาทั้ง ๖ พระนคร เปน ๗ ทั้งกรุงราชคฤห มาสู่เมืองกุสินารายทั้งสิ้นด้วยกัน แต่เมืองปาวายนั้นอยู่ใกล้เมืองกุสินารายกว่าเมืองทั้งนั้นกำหนดมรรคาใน ๓ คาพยุต แลพระสัพพัญญูก็เสด็จไปปาวายก่อน แล้วจึ่งเสด็จไปถึงเมืองกุสินาราย จึ่งมีปุจฉาว่า เมืองปาวายอยู่ใกล้กว่าเมืองทั้งปวงเปนไฉนจึ่งไม่มาถึงก่อน? วิสัชนาว่ากะษัตริย์ทั้งหลายณะเมืองปาวายปฤกษากันว่า ท้าวพระยาทั้ง ๖ พระนครมีรี้พลยกมา แลเมืองเราเปนเมืองน้อยจำจะต้องตรวจตรารี้พลให้มากเหมือนเมืองทั้งนั้น จึ่งจัดแจงพลาพลขันธ์ทั้งหลายจนสิ้นเชิง กว่าจะพร้อมมูลจึ่งช้ามาถึงภายหลังทั้ง ๖ เมือง เมื่อพระยาทั้ง ๗ พระนครมีกรุงอชาตสัตตุราชเปนอาทิ ยกพลโยธาทัพมาถึงเมืองกุสินาราย ก็ให้ตั้งพลับพลาแลค่ายรายเรียงล้อมรอบเมืองกุสินาราย แล้วให้พลทหารร้องประกาศเข้าไปในเมืองว่า ให้เร่งปันส่วนพระบรมธาตุให้เราโดยดี แม้ว่าบมิได้ให้ก็จงออกมาชิงชัยยุทธการกัน เราจะชิงเอาพระสารีริกธาตุนั้นให้จงได้ ฝ่ายกะษัตริย์มลราชใน/*549เมืองกุสินาราย ก็ให้พลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินปราการรอบพระนคร เมื่อได้ฟังคำร้องประกาศเข้ามาดังนั้น ก็ให้พลทหารบนเชิงเทินร้องตอบออกไปว่า พระผู้ทรงพระภาค เสด็จมาปรินิพพานในคามเฃตรของเรา ๆ ไม่ให้ส่วนพระบรมธาตุแก่ท่านทั้งปวง แลเราก็มิได้ส่งข่าวศาสน์ไปเชิญเสด็จพระสัพพัญญูมา แลเราจะได้ไปเชิญเสด็จมาด้วยตนเองก็หามิได้ พระบรมครูเสด็จมาสู่คามเฃตรของเราด้วยพระองค์เอง แล้วส่งข่าวศาสน์เข้ามาให้หาเราออกไปสู่สำนักนิ์พระพุทธองค์ อนึ่งแม้ว่าแก้วบังเกิดขึ้นในคามเฃตรของท่าน ๆ ก็บมิได้ให้แก่เรา แลแก้วอันใดในมนุษย์โลกกับทั้งเทวโลก ซึ่งจะประเสริฐเสมอเหมือนด้วยพระพุทธรัตนนี้บมิได้มี แลเราได้ซึ่งอุดมรัตนเห็นปานดังนี้ ที่จะให้แก่ท่านทั้งปวงนั้นหาบมิได้ ใช่จะบริโภคน้ำนมมารดาแลเปนบุรุษแต่ท่านทั้งหลายก็หาไม่ เรานี้ไซร้ก็บริโภคน้ำนมมารดาแลเปนบุรุษเหมือนกัน จะขยาดขยั้นเกรงกลัวท่านเมื่อไรมี แลกะษัตริย์ทั้งสองฝ่ายต่างกระทำอหังการแก่กันแลกัน ต่างก็มีขัตติยมานะ กล่าวคุกคามท้าทายกันมีประการต่างๆ เบื้องว่าจะกระทำยุทธสงครามแก่กัน ก็คงจะมีชัยฝ่ายข้างเมืองกุสินารายเปนแท้ จึ่งมีคำปุจฉาว่า ไฉนข้างเมืองกุสินารายจะมีชัย? วิสัชนาว่า เทพยดาทั้งหลายมาบูชาพระบรมสารีริกธาตุนั้นมาก จะเปนฝักฝ่ายเข้าข้างชาวกุสินาราย ๆ จึ่งจะมีชัยชำนะด้วยอานุภาพเทพยดา.
/*550ในกาลนั้น จึ่งโทณพราหมณาจาริย์อยู่ในเมืองกุสินาราย เมื่อได้สดับซึ่งเหตุวิวาทกถา แห่งกะษัตริย์ทั้งหลายดังนั้น จึ่งจินตนาการว่า กะษัตริย์ทั้งหลายนี้มากระทำซึ่งยุทธกะละหะแก่กันในที่ปรินิพพานแห่งพระศาสดาจารย์ฉนี้บมิได้สมควร ๆ อาตมาจะรำงับเสียซึ่งมหากะละหะยุทธนาในกาลบัดนี้ จึ่งขึ้นไปยืนบนที่อันสูงแล้วร้องประกาศห้ามซึ่งการสงครามออกไปด้วยโอวาทกถาประมาณถึงสองภาณวาร แต่ในปฐมภาณวารนั้น กะษัตริย์ทั้งหลายยังบมิได้สดับทราบความตระหนักทั่วกันต่อการที่สุดแห่งภาณวารเปนคำรบสอง จึ่งได้ยินทั่วกันแก่กันว่า ดูราณะชาวเรา เสียงอันนี้เหมือนเสียงโทณพราหมณ์อาจาริย์ของเรา ก็สงบการอันจะยุทธนาทั้งสิ้นดังจะได้ยินมา บันดากะษัตริย์และพราหมณ์คหบดีทั้งหลาย อันบังเกิดในเคหถานแลตระกูลทั้งปวงในแผ่นชมพูทวีป ล้วนเปนอันเตวาสิกแห่งโทณพราหมณ์นั้นโดยมากสิ้นทั้งนั้น ซึ่งจะมิได้เปนศิษย์นั้นบมิได้มี เมื่อโทณพราหมณ์ทราบว่ากะษัตริย์ทั้งหลายได้สดับคำแห่งตน แลสงบซึ่งสำเนียงตัชนะกถาแลการยุทธนารำงับดังนั้น จึ่งร้องประกาศซ้ำออกไปว่า ท่านทั้งหลายจงสดับคำแห่งเราสักครู่หนึ่ง ซึ่งพระบรมครูแห่งเราย่อมตรัสเทศนาซึ่งขันตีธรรมว่าประเสริฐ แลซึ่งจะมาเกิดยุทธประหารในที่พระสาริริกธาตุ อันพระศาสดาปรินิพพานนี้บมิดีบมิสมควร ดูกรท่านทั้งหลายจงอดกลั้นเสียซึ่งโทษ/*551จิตรคิดปรานีประนอมพร้อมหฤทัยยินดีด้วยกัน เราจะแบ่งปันพระบรมธาตุออกเปน ๘ ส่วน ให้แก่บพิตรทั้งปวงตามควรองค์ละส่วนเสมอกัน จะได้อัญเชิญไปก่อพระสถูปบันจุไว้ทุกพระนคร เปนที่ไหว้ที่บูชาแห่งมหาชนในทิศทั้งหลายต่างๆ เมื่อกะษัตริย์ทั้งปวงได้สดับก็รับคำแห่งโทณพราหมณ์พร้อมกันแล้วจึ่งตรัสว่า ถ้าฉนั้นอาจาริย์จงแบ่งปันพระพุทธสารีริกธาตุออกเปน ๘ ส่วน ควรจะแจกให้แก่ข้าพเจ้าทั้งปวง แลโทณพราหมณ์ก็รับคำ แล้วให้เปิดประตูพระนครเชิญท้าวพระยาทั้งหลายเข้าไปภายในเมือง แล้วก็เปิดออกซึ่งสุวรรณโทณี คือพระหีบทองน้อยอันใส่พระบรมธาตุ กะษัตริย์ทั้งหลายก็เข้าไปอภิวาทถวายนมัสการ เห็นพระสารีริกธาตุมีวรรณสัณฐาดังทอง ก็ทรงพระโสมนัศดำรัสว่า ข้าแต่พระบรมโลกนารถแต่ปางก่อน ข้าพระบาททั้งหลายเห็นสริระแห่งพระพุทธองค์ อันทรงซึ่งทวัตตึสมหาบุรุษลักขณ แลรุ่งเรืองด้วยพระอสีตยานุพยัญชนพิจิตร แลพระฉัพพรรณรังษิโยภาศพระสริระพรรณพิลาศดังศรีทอง บัดนี้ยังเหลืออยู่แต่พระสริระธาตุของพระพุทธองค์ ก็ปรากฎดุจศรีสุวรรณนิกขชาติ ไม่ควรเลยที่จะละข้าพระบาทเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพาน ต่างพระองค์ก็ทรงโศกาปริเทวนาการต่างๆ ครั้งนั้นส่วนโทณพราหมณ์เห็นกะษัตริย์ทั้งหลายชวนกันโศรกศัลย์รันทดถึงซึ่งประมาท จึ่งถือเอาซึ่งพระทักษิณทาฒธาตุเบื้องบนขึ้น/*552ซ่อนไว้ณะภายในผ้าโพกศีศะแห่งอาตมา แล้วก็วิภัชนาพระสริระธาตุออกเปนอัฏฐโกษฐาษเท่าๆ กัน ถ้าจะตวงพระบรมธาตุทั้งสิ้นนั้น โดยทนานปรกติก็สิริได้ ๑๖ ทนาน แลกะษัตริย์ทั้ง ๘ พระนครได้ซึ่งพระสารีริกธาตุองค์ละ ๒ ทนานๆ เสมอกัน เมื่อโทณพราหมณ์จำแนกแจกปันพระบรมธาตุยังบมิทันเสร็จ ส่วนสมเด็จอำมรินทราก็ทอดทัศนาด้วยทิพย์จักษุญาณพิจารณาว่า พระทักษิณฑาฒธาตุเบื้องบนแห่งพระทศพลนั้น บุทคลผู้ใดนำเอาไป ก็ทรงเห็นแจ้งว่ามิใช่ใครผู้อื่น คือตัวโทณพราหมณ์ผู้แจกพระบรมธาตุนั้น ลอบลักเอาพระทักษิณทาฒธาตุขึ้นซ่อนไว้ในระหว่างแห่งผ้าโพกของอาตมา จึ่งทรงพระจินตนาว่า พราหมณ์ผู้นี้บมิอาจกระทำสักการวิธีสมควรแก่พระทาฒธาตุ ควรอาตมะจะนำมาบูชาในสุลาลัยเทวโลก ทรงพระอาโภคดั่งนี้แล้ว ก็ลงมาถือเอาซึ่งพระทักษิณทันตะทาฒธาตุนั้น จากผ้าโพกแห่งโทณพราหมณ์ประดิษฐานในสุวรรณโกฏฐ์แล้ว ก็อัญเชิญไปสู่ดาวดึงษเทวโลกบันจุไว้ในพระจุฬามณีเจดีย์ ฝ่ายโทณพราหมณ์เมื่อแจกพระบรมธาตุเสร็จแล้ว ยกหัสถ์ขื้นค้นหาพระทาฒธาตุก็มิได้พานพบ ปรารภจะถามไต่ว่าใครเปนโจรมาลักพระทาฒธาตุบนศีศะอาตมฉนี้ ก็บมิอาจพาทีออกได้ คิดละอายใจอยู่ เกรงกะษัตริย์ทั้งหลายจะกล่าวว่าท่านเปนผู้แจกพระธาตุแล้ว ไฉนจึ่งไม่รู้ว่าพระธาตุอัน/*553เปนส่วนของตนมีอยู่เลือกไว้ก่อน แล้วเอาไปซ่อนเร้นไว้ในที่ใด เห็นเขาจะยกโทษตนดังนี้ไซร้ ก็บมิอาจเจรจาว่าท่านจงให้ส่วนพระสาริริกธาตุแก่เราบ้าง ให้นึกอางขนางในใจ จึ่งดำริห์สืบไปว่าทนานทองซึ่งตวงพระธาตุนี้ อาตมจะนำไปก่อพระเจดีย์บันจุไว้ เปนที่ไหว้ที่สักการบูชา จึ่งกล่าวว่าข้าแต่บพิตรทั้งปวงจงให้ซึ่งทนานทองซึ่งตวงแจกพระบรมธาตุ ข้าพเจ้าจะนำไปก่อพระสถูปบันจุไว้กระทำสักการบูชา ท้าวพระยาทั้งหลายก็อนุญาตพร้อมยอมให้แก่โทณพราหมณ์ตามปราถนา.
ในขณะนั้นกะษัตริย์ในเมืองโมรีนคร อันสถิตย์อยู่ณะที่ใกล้ป่าปิปผะลิวัน ได้ทราบข่าวว่าพระทศพลเข้าสู่พระปรินิพพาน จึ่งส่งราชทูตให้ถือพระราชศาสน์มาถึงกะษัตริย์มลราชณเมืองกุสินาราขอส่วนพระบรมธาตุ แล้วเสด็จยกพยุหยาตราพลตามมาในภายหลัง ครั้งนั้นกะษัตริย์กุสินาราจึ่งแจ้งเหตุว่า ส่วนพระสารีริกธาตุนั้นปันแจกกันสิ้นแล้ว ท่านจงนำเอาพระอังคารไปสักการบูชาเถิด แลกะษัตริย์โมรีนคร ก็เชิญพระอังคารไปกระทำสักการบูชา ลำดับนั้นกรุงอชาตสัตตุราช เมื่อจะอัญเชิญพระบรมธาตุจากเมืองกุสินาราไปสู่กรุงราชคฤห แลในที่ระหว่างพระนครทั้งสองนั้น กำหนดมรรคาได้ ๑๒๕ โยชน์ แลทางในระหว่างนั้น พระองค์ให้ชนทั้งหลายปราบให้/*554รื่นราบเสมอเปนอันดี มีประมาณโดยกว้างได้ ๘ อุศุภ แลตกแต่งอย่างมรรคาอันมาแต่มกุฏพันธเจดีย์ จนถึงที่สัณฐาคารศาลาซึ่งพระยามลราชทั้งหลาย ในเมืองกุสินาราตกแต่งนั้น แล้วให้ตั้งร้านตลาดรายเรียบไปตามสองข้างมรรคาจนตลอด ๑๒๕ โยชน์ เพื่อจะยังรี้พลทั้งหลายมิให้เปนทุกข์ลำบาก ด้วยจะอดอยากอาหารในหนทางแล้ว ให้อัญเชิญพระหีบทองซึ่งใส่พระบรมธาตุ ขึ้นประดิษฐานบนบัลลังก์ราชรถ แลให้สันนิบาตหมู่ชนทั้งหลายบันดาอยู่ในปริมณฑลทั่วพระราชอาณาเฃตร แห่งกรุงราชคฤหทั้ง ๕๐๐ โยชน์นั้นมาพร้อมกันทั้งสิ้น แล้วให้ยาตรารถทรงพระบรมธาตุไปจากเมืองกุสินารา ให้เล่นการสาธุกิฬนักขัตฤกษ์บูชาไปตามระยะทาง เบื้องว่าเห็นดอกไม้ป่าออกบานในที่ใด ก็ให้อยุดรถพระบรมธาตุอยู่กระทำสักการบูชาในที่นั้น กว่าจะสิ้นดอกไม้ที่บานแล้วชักรถไปถึงประมาณสุดแอก ก็ให้อยุดสมโพธิอยู่เจ็ดวันๆ แต่กระทำโดยนิยมดั่งนี้ แลเชิญพระสาริริกธาตุมาถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันล่วงไป ก็ยังไม่มาถึงเมืองราชคฤห แลชนทั้งหลายที่เปนมิจฉาทิฐิก็ชวนกันกล่าวติเตียนยกโทษว่า จำเดิมแต่พระสมณโคดมนิพพานมา พระยาอชาตสัตตุราชเบียดเบียนเราทั้งหลายให้เล่นการนักขัตฤกษ์ด้วยพลการ จนการงานของเราฉิบหายบมิได้กระทำสิ้นทั้งนั้น แลชนเหล่านั้นมีจิตรคิดประทุฏฐร้าย /*555ครั้นทำลายชีพ ก็ลงไปบังเกิดในนรกถึง ๘๖๐๐ เปนอันมาก ฝ่ายพระขีณาศพทั้งหลายพิจารณาทราบเหตุดั่งนั้น จึ่งปฤกษากันว่าเห็นแต่ท้าวสหัสนัยจะกระทำอุบาย ให้บรมกะษัตริย์เชิญพระบรมธาตุไปเร็วได้ ก็พากันขึ้นไปสู่สำนักนิ์ท้าวสุชัมบดีในดาวดึงษเทวโลก แถลงเหตุนั้นให้ทราบแล้ว ปฤกษาว่า ดูราพระราชสมภาร บพิตรจะกระทำอุบายประการใด จึ่งจะให้บรมกะษัตริย์นำพระสาริริกธาตุไปโดยเร็วได้ ท้าวสหัสนัยน์จึ่งตรัสว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า นามชื่อว่าบุถุชนซึ่งจะประกอบด้วยศรัทธาอันยิ่งเสมอด้วยพระอชาตสัตตุราชนี้บมิได้มี เบื้องว่าข้าพเจ้าจะไปว่ากล่าว เห็นท้าวเธอจะมิได้กระทำตามถ้อยคำ จำข้าพเจ้าจะสำแดงซึ่งรูปแห่งหมู่มารโยธา แล้วจะให้ได้ยินซึ่งมหันตศัพท์กถาอันพิฦกต่างๆ แลจะกระทำซึ่งยักขคาหอาพาธ ให้หมู่ยักษาทั้งหลายเข้าถือกายแห่งชนบรรพสัทให้อุบัติโรคาพาธแล้วผู้เปนเจ้าจึ่งไปถวายพระพรว่า อมนุษย์กำเริบบพิตรจงให้นำพระบรมธาตุไปโดยเร็วเถิด เห็นว่าบรมกะษัตริย์ก็จะให้เชิญพระบรมธาตุไปโดยพลัน ลำดับนั้นสมเด็จอำมรินทราธิราชก็กระทำอาการทั้งปวง ให้ปรากฎดุจกล่าวมาแล้ว แลพระมหาเถรทั้งหลาย จึงไปถวายพระพรเหมือนดั่งนั้น สมเด็จกรุงอชาตสัตตุราชให้อัญเชิญพระบรมธาตุรีบไป ๗ วันก็ถึงกรุงราชคฤห จึ่งให้ก่อพระสถูปบันจุไว้ แล้วกระทำ/*556มหามหกรรมคือการฉลองพระสถูปนั้น ฝ่ายกะษัตริย์ลิจฉวีราชเมืองเวสาลี แลกะษัตริย์สากยราชเมืองกะบิลพัสดุ์ กะษัตริย์ฐุลิยราชเมืองอัลละกัปปะกะนคร กะษัตริย์โกลิยราชเมืองรามคาม แลมหาพราหมณ์ผู้ครองเวฏฐทีปกะนคร กะษัตริย์มลราชเมืองปาวายทั้ง ๖ พระนครก็อัญเชิญพระบรมธาตุซึ่งเปนส่วนของตน ไปก่อพระสถูปบันจุไว้ณะเมืองแห่งตนๆ ทั้ง ๖ พระนคร แลกะษัตริย์มลราชในเมืองกุสินาราย ก็ให้ก่อพระสถูปบันจุพระบรมธาตุไว้ณะเมืองนั้น ฝ่ายโทณพราหมณ์ก็ให้ก่อพระสถูปบันจุทนานทองซึ่งตวงพระบรมธาตุ ณะที่ใกล้เมืองกุสินาราย ส่วนกะษัตริย์เมืองโมรีนครก็อันเชิญพระอังคารไปก่อพระสถูปบันจุไว้ณะปิปผลิวัน แล้วกระทำมหามหกรรมการฉลองพระสถูปทุกๆตำบล แลเครื่องพุทธปริกขารทั้งหลายนั้น มหาชนทั้งปวงก็มาเชิญไปก่อพระสถูปบันจุไว้ ณะพระนครต่างๆ ศิริพระสถูปซึ่งบันจุพระบรมธาตุนั้น ๘ พระสถูป พระสถูปบันจุพระทนานทองเปนคำรบ ๙ พระสถูปบันจุพระอังคารเปนคำรบ ๑๐ พระสังคีติกาจารย์จึ่งนิพนธ์พระคาถาประมวญพระธาตุทั้งปวง ไว้ในภายหลังว่า “อุณหิสํจตุโรทาฒา” เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า พระบรมธาตุทั้งหลาย คือพระอุณหิศ ๑ พระเขี้ยวแก้ว ๔ พระรากขวัญ ๒ ทั้ง ๗ พระองค์นี้ ตั้งอยู่ทั้งแท่งบมิได้ทำลาย แลพระสาริริกธาตุทั้งหลายอันเศษนั้นทำลายทั้งสิ้น/*557ปรากฎเปน ๓ สัณฐาน อย่างใหญ่นั้นมีประมาณเท่าเมล็ดถั่วแตก อย่างกลางนั้นมีประมาณเท่าเมล็ดเข้าสารหัก อย่างน้อยนั้นประมาณเท่าเมล็ดพรรณผักกาด ถ้าจะกำหนดโดยสี ขนาดใหญ่นั้นมีพรรณเหลืองคล้ายสีทอง ขนาดกลางนั้นมีพรรณดั่งสีแก้วผลึก ขนาดน้อยนั้นมีพรรณดั่งสีดอกพิกุลเปน ๓ อย่าง ถ้าจะประมวญพระธาตุทั้งสิ้นก็ตวงได้ ๘ โทณ แลโทณหนึ่งตวงได้สองทนาน สิริเปน ๑๖ ทนานด้วยกัน พระธาตุขนาดใหญ่นั้นตวงได้ ๕ ทนาน ขนาดกลางนั้นก็ตวงได้ ๕ ทนานเท่ากัน แต่ขนาดน้อยนั้นตวงได้ ๖ ทนาน แลพระธาตุบมิได้ทำลาย ๗ พระองค์นั้น พระเขี้ยวแก้วเบื้องบนฝ่ายขวากับพระรากขวัญเบื้องบน ขึ้นไปประดิษฐานในพระจุฬามณีเจดีย์ณะดาวดึงษเทวโลก พระเขี้ยวแก้วเบื้องต่ำฝ่ายขวา ก็ไปประดิษฐานอยู่ณะเมืองกาลึงคราษฐ์ กาลบัดนี้ไปสถิตย์อยู่ในลังกาทวีป พระเขี้ยวแก้วเบื้องบนฝ่ายซ้าย ไปประดิษฐาน อยู่ณะเมืองคันธารราช พระเขี้ยวแก้วเบื้องต่ำฝ่ายซ้ายไปประดิษฐานอยู่ในนาคพิภพ พระรากขวัญเบื้องซ้ายกับพระอุณหิศ ขึ้นไปประดิษฐานอยู่ในทุสเจดีย์ณะพรหมโลก พระทนต์ทั้ง ๓๖ แลพระเกษาโลมาแลพระนะขาทั้ง ๒๐ นั้น เทพยดานำไปองค์ละองค์สู่จักระวาฬต่างๆ ต่อๆ กันไป แลพระปริกขารธาตุทั้งหลายนั้น พระกายพันธน์ไปสถิตย์อยู่ณะเมืองปาตลีบุตร ผ้าอุทกสาฎกไปสถิตย์อยู่ณะเมืองปัญจาลราษฐ์ พระจมขันธ์ไปสถิตย์/*558อยู่ณะเมืองโกสลราษฐ์ แลสีไฟไปสถิตย์อยู่ณะเมืองมิถิลา ผ้ากรองน้ำไปสถิตย์อยู่ณะวิเทหราษฐ์ มีดกับกล่องเข็มไปสถิตย์อยู่ณะเมืองอินทปัตถ์ ฉลองพระบาทแลตลกบาตรไปสถิตย์อยู่ณะบ้านอุสิสพราหมณคาม เครื่องลาดไปสถิตย์อยู่ณะเมืองมกุฎนคร ไตรจีวรไปสถิตย์อยู่ณะเมืองภัทรราษฐ์ บาตรทรงสถิตย์ในเมืองปาตลีบุตร บัดนี้ตกไปอยู่ลังกาทวีป นิสีทนสันฐัตไปสถิตย์อยู่ณกุรุราษฐ์, แล้วจึ่งกล่าวประณามคาถาในที่สุด แปลเนื้อความว่าข้าพระพุทธเจ้าถวายวันทนาการ ซึ่งพระธาตุทั้งหลายคือพระพุทธสริรธาตุ แลปริกขารธาตุทั้งปวงอันเทพยดามนุษย์กระทำสักการบูชา.
ธาตุวิภัชนปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๗ จบ.
มารพันธปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๘
กาลเมื่อพระสถูปบันจุพระธาตุทั้งหลาย ประดิษฐานในประเทศต่างๆ เสร็จแล้ว ลำดับนั้นพระมหากัสสปเถรเจ้าพิจารณาเห็นว่า “อันตรายแห่งพระบรมธาตุจะพึงมีในโลกภายน่า” จึ่งเข้าไปสู่สำนักนิ์แห่งกรุงอชาตสัตตุราชแล้วถวายพระพรว่า “บพิตรควรจะพึงกระทำซึ่งธาตุนิธาน คือฝังพระธาตุไว้ในพื้นภูมิภาคจึ่งจะพ้นอันตรายทั้งปวง” บรมกะษัตริย์ก็รับคำว่า สาธุ แล้วจึ่งตรัสว่า การแห่งธาตุนิธานนั้นเปนภารธุระแห่งข้าพเจ้า แต่ทว่า/*559พระธาตุทั้งหลายอันเศษนอกจากส่วนของข้าพเจ้านั้น จะนำมาได้ด้วยประการดังฤๅ? ดูกรบพิตรอันว่ากิจที่จะนำมาซึ่งพระบรมธาตุทั้งหลายอันสถิตย์อยู่ในที่อื่นนั้น ไม่เปนธุระของพระราชสมภาร เปนพนักงานของอาตมภาพจะนำมาให้จงได้” จึ่งตรัสว่า “ถ้าพระผู้เปนเจ้าไปนำมาได้แล้ว ข้าพเจ้าก็จะกระทำธาตุนิธานกรรมให้สำเร็จ” พระมหาเถรก็ไปนำมาซึ่งพระบรมธาตุทั้งหลายณะ ๖ พระนครนั้นด้วยฤทธิ์ เว้นจากกิจอันขัตติยสกูลทั้งหลายจะกล่าวโต้ตอบประการใด แล้วก็อัญเชิญพระธาตุทั้งปวงอันเศษไปสู่กรุงราชคฤห์ เว้นแต่พระธาตุในรามคามเมืองเดียว ผู้เปนเจ้าพิจารณาเห็นว่า ไปภายน่าพระยานาคราชจะนำเอาไปประดิษฐานไว้ในนาคพิภพหาอันตรายบมิได้ แล้วในอนาคตกาลเบื้องน่าพระธาตุส่วนนั้นจะไปสถิตย์ยังลังกาทวีป บันจุในพระมหาเจดีย์ณะที่มหาวิหารจึ่งเว้นไว้มิได้นำมา แลพระมหากัสสปเถรเจ้าอัญเชิญพระบรมธาตุทั้ง ๗ ส่วนไปตั้งไว้ในประเทศทิศอาคเณย์แห่งกรุงราชคฤห์ แล้วกระทำอธิฏฐานว่าในสฐานที่นี้มีสิลาอยู่ แลสิลานั้นจงอันตรธานปรากฎดุจพสุธาธานบริสุทธิ์ทั้งสิ้น ทั้งสระสินธุธาราก็จงอย่าได้ผุดพลุ่งขึ้นมาในภูมิภาคที่นี้ จึ่งสมเด็จบรมนราธิบดีก็ให้หมู่มนุษย์ขุดลงในที่นั้น เอามูลดินมากระทำอิฐก่อพระเจดีย์ถวายพระอสีติมหาสาวกทั้งปวง แม้ว่าจะมีผู้มาถามว่าบรมกะษัตริย์กระทำการสิ่งใด ก็ให้บอกว่ากระทำพระเจดีย์ถวายพระมหาสาวก แลผู้ใดผู้หนึ่งอย่าพึงให้รู้ว่ากระทำธาตุนิธานกรรมเปนอันขาด แลขุดในที่นั้นโดยลึกถึง ๘๐ สอกพื้นภายใต้ให้ลาดด้วยแผ่นทองแดงเต็มที่ทั้งสิ้น แล้วให้กระทำเปนเรือน แล้วไปด้วยทองแดงใหญ่ประมาณเท่าเรือนพระเจดียถาน แลให้กระทำซึ่งกล่องแลพระสถูปแล้วด้วยวัตถุทั้งหลายต่างๆ มีแก่นจันทน์เหลืองเปนต้น สิ่งละแปดๆ สัณฐานใหญ่เปนชั้นๆ โดยลำดับ จึ่งเชิญพระบรมธาตุทั้งหลายใส่ลงในกล่องจันทน์เหลืองซึ่งเปนที่สุดนั้น แล้วใส่ลงในกล่องจันทน์เหลืองอันอื่นอีกเล่า แล้วซ่อนใส่ลงในกล่องจันทน์อันอื่นใหญ่ๆ กว่ากันขึ้นไปเปนลำดับทั้ง ๘ ชั้น แล้วใส่พระสถูปจันทน์เหลืองซ้อนสวมกันลงโดยลำดับๆ ทั้ง ๘ ชั้นพระสถูป จึ่งเอาพระสถูปจันทน์เหลืองซึ่งซ้อนสรวมกันทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่ลงในกล่องจันทน์แดงอันซ้อนกันอีก ๘ ชั้นนั้นเล่า แล้วเอากล่องจันทน์แดงทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่พระสถูปจันทน์แดงอันสวมซ้อนกันอีก ๘ ชั้นเล่า แล้วเอาพระสถูปจันทน์แดง ๘ ชั้นนั้น ใส่ลงในกล่องงาอีก ๘ ชั้นเล่า แล้วเอากล่องงาทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่พระสถูปงาทั้ง ๘ ชั้น แล้วเอาพระสถูปงาทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่ลงในกล่องแก้วต่างๆ อีก ๘ ชั้น แล้วเอากล่องแก้วทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่ลงในพระสถูปแก้วต่างๆ อีก ๘ ชั้นเล่า แล้วเอาพระสถูปแก้วทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่ลงในกล่องทองอีก ๘ ชั้น /*561แล้วเอากล่องทองทั้ง ๘ ชั้นนั้น ใส่ในพระสถูปทองอีก ๘ ชั้น แล้วเอาพระสถูปทองทั้ง ๘ ชั้นนั้นใส่ลงในกล่องเงินอีก ๘ ชั้น แล้วเอากล่องเงินทั้ง ๘ ชั้นใส่ลงในพระสถูปเงินอีก ๘ ชั้นเล่า เอาพระสถูปเงินใส่ลงในกล่องแก้วมณี เอากล่องแก้วมณีใส่ในพระสถูปแก้วมณีๆ ใส่ลงในกล่องแก้วแดงๆ ใส่ในพระสถูปแก้วแดงๆ ใส่ในกล่องแก้วลายๆ ใส่ในพระสถูปแก้วลายๆ ใส่ในกล่องแก้วผลึกๆ ใส่ในพระสถูปแก้วผลึก ล้วนสิ่งละแปดชั้นๆ ทั้งสิ้นด้วยกัน แลพระสถูปแก้วผลึกซึ่งเปนชั้นนอกที่สุดนั้นใหญ่ประมาณเท่าพระเจดีย์อันมีในถูปาราม แล้วให้กระทำคฤหถานแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ สรวมลงเบื้องบนพระสถูปแก้วผลึกชั้นนอกนั้น แล้วให้กระทำเรือนแล้วไปด้วยทองสรวมลงบนเรือนแก้ว ๗ ประการ กระทำเรือนแล้วไปด้วยเงินสรวมลงบนเรือนทอง แล้วเอาเรือนทองแดงอันใหญ่ ซึ่งกระทำไว้ก่อนนั้น สรวมลงบนเรือนเงิน แล้วเรี่ยรายลงซึ่งทรายแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ แล้วโปรยปรายลงซึ่งพรรณแห่งบุบผชาติทั้งหลายต่างๆ อันเกิดในบกในน้ำทั้งสิ้น ในที่ทั้งปวงโดยรอบ แล้วให้กระทำรูปพระบรมโพธิสัตวทั้ง ๕๕๐ พระชาติ แลรูปพระอสีติมหาเถรทั้ง ๘ พระองค์ รูปสมเด็จกรุงสุทโธทนมหาราชแลพระสิริมหามายาเทวี แลรูปสหชาติทั้ง ๗ อันเกิดพร้อมพระมหาสัตว์ แต่ล้วนแล้วด้วย/*562ทองทั้งสิ้น แล้วตั้งไว้ซึ่งหม้อเงินหม้อทองอันเต็มไปด้วยน้ำสิ่งละ ๕๐๐ หม้อ แลปักไว้ซึ่งธงทอง ๕๐๐ คัน แลประทีปทองแลประทีปเงินสิ่งละ ๕๐๐ ประทีป เต็มไปด้วยน้ำมันหอม เอาผ้าทุกุลพัตรพันเข้าเปนไส้ตามเพลิงบูชาพระบรมธาตุ แล้วพระมหากัสสปจึงอธิฏฐานว่า บันดาสิ่งสรรพปูชนิยภัณฑทั้งหลาย คือบุบผชาติก็อย่ารู้เหี่ยวแห้งเหือดหายกลิ่นอันหอม แลเพลิงซึ่งตามประทีปก็จงอย่าได้ดับ ให้ปรากฎอยู่เปนนิจกาล แล้วให้จาฤกอักษรลงในแผ่นสุวรรณบัตร ประดิษฐานไว้ในที่นั้นเปนคำพยากรณ์ว่า สืบไปในอนาคตภายหน้าเมื่อพระอโสกราชกุมาร ได้พานพิภพมไหสวริยสมบัติ ยกขึ้นซึ่งเสวตรราชาฉัตรทรงพระนามพระเจ้าธรรมาโสกราชในกาลใด แลกะษัตริย์พระองค์นั้นจะได้แจกพระบรมธาตุทั้งหลายนี้ไปทั่วสกลปถพีพื้นแผ่นชมพูทวีปในกาลนั้น ส่วนสมเด็จบรมกะษัตริย์ก็กระทำสักการบูชา ด้วยเครื่องราชปสาธนอลังการาภรณ์ แล้วก็เสด็จออกมาภายนอก ให้ปิดเสียซึ่งทวารแห่งเรือนพระบรมธาตุ ติดซึ่งห่วงแลสายยูใส่กุญแจติดผนึกตีตราทุกๆ ชั้นเปนหลั่นกันออกมาตราบเท่าถึงประตูเรือนทองแดง อันเปนที่สุดภายนอก แล้วเอาท่อนแก้วมณีท่อนใหญ่ท่อนหนึ่งวางทับไว้ที่บานทวารแห่งเรือนทองแดง แล้วให้จาฤกอักษรไว้กับในบานทวารว่า สืบไปในอนาคตจะมีพระยาเข็ญใจองค์หนึ่ง จะมารื้อห้องพระบรมธาตุ จงเอาท่อนแก้วมณีนี้กระทำสักการบูชาพระบรมธาตุเถิด ครั้งนั้นฝ่ายสมเด็จอมรินทราธิราชทราบเหตุว่า “กรุงอชาตสัตตุราชกับพระมหากัสสปมากระทำธาตุนิธานกรรมจึงดำรัสสั่งพระเวศสุกัมเทพบุตรว่า “ท่านจงลงไปช่วยป้องกันรักษาห้องพระบรมธาตุไว้ให้หมั้นคงอย่าให้มีอันตรายได้” พระเวศสุกัมรับเทวราชบัญชา แล้วก็ลงมาสู่ห้องบันจุพระธาตุ จึ่งนฤมิตรรูปผ้าพยนต์เปนรูปไม้ มือถือซึ่งพระขรรค์อันคม แล้วมีพรรณโอภาษดุจแก้วผลึกพิลึกพึงกลัว วิ่งเวียนอยู่รอบห้องพระธาตุรวดเร็วดุจลมพัด แล้วเอาแท่งสิลาอันยาวแลใหญ่มาพาดทิ้งไว้ในเบื้องบน แล้วนฤมิตรอิฐปูนก่อทับแท่งสิลาแล้วเอามูลดินมาเกลี่ยกลบทับไว้ในเบื้องบนให้เสมอกับพื้นปฐพีเดิมแล้ว นฤมิตรพระสถูปสิลาองค์หนึ่ง ประดิษฐานทับไว้ในเบื้องบนที่ธาตุนิธานนั้นอีกเล่า กระทำให้มิดชิดเปนอันดีแล้ว นิวัตนาการยังเทวโลก. เมื่อการแห่งธาตุนิธานสำเร็จแล้ว ฝ่ายพระมหากัสสปเถรเจ้าธรมานชนมายุตราบเท่าถึงกำหนด พระชนมายุแล้วก็ดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพาน ส่วนสมเด็จกรุงอชาตสัตตรุาชพระชนม์สิ้นชีพทิวงคต ไปตามยถากรรมแห่งพระองค์. ครั้นจำเนียรภาคสมัยนานมา จนพระพุทธศาสนาล่วงไปได้ ๒๑๘ พระวัสสากาลเมื่อพระอโสกราชกุมาร ได้ภานพิภพมไหสวริยสมบัติยกขึ้นเสวตรราชาฉัตร ณกรุงปาตลีบุตรมหานคร ทรงพระนามกรพระเจ้าธรรมาโสกราชในกาลใด ก็ได้รื้อ/*564ซึ่งห้องพระธาตุขึ้นแจกพระบรมธาตุทั่วไปในสกลชมพูทวีปในกาลนั้น. จึ่งมีคำปุจฉาว่า พระยาธรรมาโสกราชได้รื้อขึ้นซึ่งห้องบันจุพระธาตุนั้นด้วยเหตุดังฤๅ? วิสัชนาว่า สมเด็จบรมกะษัตริย์อาศัยซึ่งนิโครธสามเณร จึงได้มีพระทัยเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พระองค์จึ่งได้ถาปนาการพระวิหารแลพระสถูปถึง ๘ หมื่น ๔ พันทุกๆ นครทั่วทั้งสกลชมภูทวีป จึ่งตรัสถามพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวงว่า ข้าพเจ้าจะได้พระบรมธาตุมาแต่ที่ใด? บันจุในพระสถูปทั่วถ้วนทั้ง ๘ หมื่น ๔ พันพระองค์. พระสงฆ์ทั้งหลายจึงถวายพระพรว่า “อาตมภาพได้สดับสืบๆ กันมาว่าที่ธาตุนิธานนั้นมีอยู่ แต่มิได้รู้ว่าอยู่ในที่ใด. บรมกะษัตริย์จึงทำลายพระสถูปณะเมืองราชคฤห แล้วให้ค้นหาพระบรมสาริริกธาตุก็บมิได้พบพาน จึงให้กระทำพระเจดียถานใหม่ให้ปรกติดีดังเก่า แล้วพระองค์ก็พาจตุบรรพสัททั้ง ๔ คือภิกษุภิกษุนีอุบาสกอุบาสิกา กับทั้งจตุรังค์โยธาหาญเสด็จไปสู่เมืองเวสาลี ให้รื้อพระเจดีย์ณะพระนครนั้นค้นหา ก็มิได้พระสาริริกธาตุ จึงให้ก่อเสียให้เปนปรกติดังเก่าแล้ว เสด็จไปสู่รามคามให้พลโยธารื้อพระเจดียถานที่เมืองนั้น ก็บมิอาจทำลายลงได้ เหตุหมู่นาคทั้งหลายป้องกันรักษามิให้ภินทนาการจนจอบเสียม แลสิ่วขวานหักเปนท่อนน้อยใหญ่ไม่สมดังพระทัยปราถนา จึ่งเสด็จยาตราพลไปสู่เมืองอัลลกับปกนครแลเมืองเวฏฐทีปกนคร แลเมืองปาวายเมืองกุสิ/*565นาราย ให้ทำลายพระเจดีย์ทั้ง ๔ นครค้นหาพระบรมธาตุก็บมิได้พบพาน จึงถาปนาการก่อใหม่ให้ปรกติเหมือนดังเก่า แล้วเสด็จกลับมาสู่เมืองราชคฤหใหม่เล่า จึงให้สันนิบาตบรรพสัททั้ง ๔ แล้วถามไถ่ว่าผู้ใดผู้หนึ่งพึงได้สดับมาแต่ก่อนว่า ที่ธาตุนิธานสถิตย์ในสฐานที่ใดบ้าง. ในขณะนั้นมีพระมหาเถรองค์หนึ่งเปนผู้เถ้า มีวัสสาได้ร้อยยี่สิบวัสสาจึงบอกว่า ที่ธาตุนิธานจะประดิษฐานอยู่ในที่ใดนั้นอาตมภาพบมิได้รู้แท้ แต่ทว่าพระมหาเถรผู้เปนบิดาได้ถือมาซึ่งผอบดอกไม้ พาอาตมไปแต่ยังมีอายุได้ ๗ ขวบบวชเปนสามเณรไปสู่ที่แห่งหนึ่ง แล้วกล่าวแก่อาตมว่าสามเณรจงมาที่นี่ แล้วชี้ไปว่าในระหว่างแห่งกอไม้ชัดโน้นมีพระสถูปสิลาอยู่องค์หนึ่ง เราจะพากันไปนมัสการ ครั้นไปถึงสฐานที่นั้นกระทำอภิวันทนบูชาแล้วจึงบอกว่า ดูกรสามเณร ควรจะพิจารณาดูที่นี้เปนที่สำคัญอยู่ แลอาตมได้รู้เหตุแต่เท่านี้ สมเด็จบรมนราธิบดีได้ทรงสดับจึ่งดำรัสว่า “ชรอยธาตุนิธานจะประดิษฐานอยู่ที่นั้นเปนมั่นคง” จึงให้พระมหาเถรนำเสด็จไปสู่ที่ตำบลนั้น แล้วให้ถากถางซึ่งกอไม้ชัฏ ก็ทัศนาการเห็นพระสถูปสิลาก็ให้ชักชะลอไปตั้งไว้ในที่อื่น แล้วขุดมูลดินในภูมิภาคปฐพีที่แห่งนั้นก็เห็นซึ่งพื้นปูน จึ่งให้ขุดรื้อปูนแลอิฐสิลาแกงแนงลงไปโดยลำดับ แล้วให้มหาชนลงไปในปริเวณแห่งนั้น ก็เห็นซึ่งทรายแก้ว ๗ ประการเรี่ยรายอยู่/*566ในที่ทั้งหลายโดยรอบอันลึกถึง ๘๐ สอกทั่วทั้งนั้น เห็นทั้งเรือนทองแดงแลผ้าพยนต์รูปไม้ถือพระขรรค์วิ่งเวียนอยู่โดยรอบเรือนทองแดงนั้น มิรู้ที่จะกระทำประการใด บรมกะษัตริย์จึ่งให้พาแม่มดมาให้เชิญเทพยดา แล้วให้แต่งเครื่องพลีกรรมบวงสรวงสังเวยต่างๆ แล้วประโคมดุริยางคดนตรี ก็บมิได้เห็นเงื่อนอุบายที่จะแก้ผ้าพยนต์ประการใดได้จนพระทัยหนัก จึงประนมพระหัสถถวายอัญชลีแก่เทพยดา ออกวาจาดำรัสประกาศว่าข้าแต่ท้าวเทวราชทั้งหลายผู้ทรงมหิทธิฤทธิ ข้าพเจ้านี้มีจิตรปราถนาจะถือเอาพระบรมธาตุทั้งนี้ จะอัญเชิญไปบันจุในพระเจดียถาน ทั่วทุกวิหารทั้ง ๘๐ หมื่น ๔ พัน ควรจะได้เปนที่สักการบูชา แห่งเทพามนุษย์ทั่วทุกประเทศ พระพุทธศาสนาจะได้แผ่ไพสาลวัฒนาการไปทุกขอบเฃตรนครขัณธสีมา ขอจงเทพยดาทั้งหลายมาช่วยป้องกันอันตรายให้บำราศ ให้ได้พระบรมธาตุสมปราถนาในกาลบัดนี้ ขณะนั้นท้าวโกสีย์ก็ทราบเหตุจึงตรัสสั่งพระเวสสุกัมว่า บัดนี้พระยาธรรมาโสกราช จะมารื้อพระบรมธาตุขึ้นจากที่นี้ ท่านจงลงไปช่วยป้องกันอันตรายทำลายเสียซึ่งรูปผ้าพยนต์ให้อันตรธาน พระเวสสุกัมรับเทวบรรหารแล้ว ก็ลงมาสู่ที่ห้องบันจุพระบรมธาตุ นิมิตรกายเปนคามทารกน้อยอายุประมาณ ๕ ขวบ มีมือถือธนูเข้าไปยืนอยู่ณะที่เฉภาะพระภักตรบรมกะษัตริย์แล้วกราบทูลว่า “ข้าพเจ้าจะรับอาสายิงรูปผ้าพยนต์นี้ให้/*567แตกขจัดขจายลงจงได้” จึ่งตรัสว่า ผิฉนั้นไซ้พ่อจงยิงเถิด. กุมารนั้นก็ก่งขึ้นซึ่งธนู แล้วแผลงไปตัดซึ่งที่ต่อเงื่อนแห่งสายยนต์ รูปผ้าพยนต์นั้นก็ขาดหล่นกระจัดกระจายลงในที่นั้น สมเด็จกรุงธรรมาโสกราชก็ทรงพระเกษมสันต์โสมนัส ตรัสสรรเสริญคุณกุมารทารก แล้วเสด็จเข้าไปสู่ที่ใกล้ทวารเรือนทองแดง ให้ทำลายซึ่งตราอันตีประจำทั้งกุญแจแลห้องสายยู อันติดอยู่ณะธรณีที่บานทวารนั้น แล้วทอดพระเนตรเห็นท่อนแก้วมณีอันใหญ่ กับทั้งอักษรอันจารึกไว้กับทวาร ทรงอ่านว่า พระยาเข็ญใจในอนาคตจะมารื้อห้องบันจุพระธาตุ จงเอาท่อนแก้วมณีกระทำสักการบูชาเถิด เมื่อทรงอ่านทราบอักษรเปนใจความว่าฉนี้ ก็ทรงพระพิโรธออกพระโอฐว่า กะษัตริย์เห็นปานดังอาตมามีอานุภาพ แผ่ไปทั่วสกลชมพูทวีป แลควรหรือมากล่าวติเตียนว่าพระยาเข็ญใจ ก็ท่านที่เปนกะษัตริย์แต่ก่อนนั้นไซ้จะมีอานุภาพ แลยศศักดิสมบัติพิพัทธโภคสิงฆาร ประมาณสักเท่าใดนักหนา จึ่งเปิดโลหทวารา เสด็จเข้าไปในภายเรือนพระธาตุทุกๆ ชั้นตราบเท้าถึงเรือนแก้ว ๗ ประการ เปิดคัพภทวารเข้าไปในห้องพระบรมธาตุ เห็นโอภาษด้วยแสงประทีปส่องสว่าง ทั้งบุบผชาติทั้งหลายที่บูชาไว้ก็หอมฟุ้งขจรตระหลบอย่างประหนึ่งว่า พึงเก็บมาบูชาไว้ในขณะนั้น ทั้งกลิ่นสุคันธเครื่องหอมก็บหายกลิ่น ปฏิทิน/*568เสาวคันธรศ ดุจพึงปักไว้ในห้องแห่งธาตุนิธานช้านานล่วงไปได้ ๒๑๘ พรรษา สรรพสิ่งสักการบูชาก็ยังปรากฎบริบูรณ์บมิได้เสื่อมสูญอันตรธาน ด้วยอำนาจพลาธิษฐานแห่งพระมหากัสสปขีณาสวเถรเจ้าเปนมหัศจรรย์ เมื่อได้ทอดพระเนตรดังนั้นก็บังเกิดพิศวง ทรงพระโสมนัสปรีดาปราโมชแผ่ไปทั่วพระสริรอินทรีย์ แล้วทรงเห็นแผ่นสุพรรณบัตรอันมีลายลักษณจารึกไว้ ทรงหยิบแผ่นทองมาอ่านออกความว่า ในอนาคตกาล เมื่อพระอโสกราชกุมารยกขึ้นซึ่งเสวตรฉัตร์ได้ขัติยราชาภิเศก เปนเอกอิสราธิบดีพระนามธรรมาโสกราชในกาลใด บรมกะษัตริย์พระองค์นั้นจะได้รื้อขึ้นซึ่งที่ธาตุนิธาน จะแจกพระบรมธาตุทั้งหลายนี้ประดิษฐานทั่วสกลชมพูทวีปในกาลนั้น. ก็ทรงพระกระเสมสันต์โสมนัสดำรัสแก่หมู่อมาตย์ว่า “ดูกรพ่อทั้งปวง พระผู้เปนเจ้ามหากัสสปเถร พิจารณาเห็นอาตมอันจะได้รื้อขึ้นซึ่งพระบรมสาริริกธาตุในที่นี้” แล้วก็ตบพระหัสถตรัสว่า สมความปราถนาของอาตมาแล้ว จึ่งให้เปิดซึ่งพระสถูปแลกล่องทั้งหลาย ซึ่งใส่สวมพระบรมธาตุขึ้นทุกๆ ชั้น แล้วไว้พระบรมธาตุในที่บันจุเดิมนั้นน้อยหนึ่ง จึงสวมซ้อนซึ่งกล่องแลพระสถูปทั้งหลาย ไว้ตามลำดับดังเก่า จึงอัญเชิญพระบรมธาตุทั้งหลายอันเศษนั้น ใส่ลงในพระสุพรรณภาชนนำออกมาภายนอก แล้วให้หับทวารเรือนแก้ว ๗ ประการ เรือนทองเรือนเงินเรือน/*569ทองแดงออกมาทุกๆ ชั้น จึ่งให้เอาทรายแก้วมาถมลงไว้ให้เต็มที่ แลนำเอาแท่งสิลาแกงแนงนับไว้ในเบื้องบน แล้วให้ขนมูลดินมาถมลงจนมิดปิดช่องให้เสมอพื้นปฐพีตามที่เดิม แลชักชลอซึ่งพระสถูปสิลามาประดิษฐานไว้ในเบื้องบนดุจกาลก่อน ก็เสด็จยกพยุหยาตราแสนยากรแห่งพระบรมสาริริกธาตุ อัญเชิญมาสู่ปาตลีบุตรราชธานี แล้วกระทำสักการสัมมานวิธีโดยอเนกนานุประการ แลแจกพระธาตุไปประดิษฐานบันจุไว้ในพระเจดีย์ อันมีณพระวิหารทั่วทุกๆ นครทั้งแปดหมื่น ๔ พันเมือง ในแผ่นพื้นสกลชมพูทวีปทั้งสิ้น เสด็จด้วยราชานุภาพพร้อมกับอรหันตฤทธิสักสิทธิ์ทั้งสองประการ เหลือพระบรมธาตุไว้ส่วนหนึ่ง แลเมื่อบันจุในพระสถูปทั้งหลายทุกๆ นครเสร็จแล้ว ภายหลังจึ่งให้ถาปนาการพระมหาสถูปอันใหญ่ขึ้นใหม่พระองค์หนึ่ง มีประมาณโดยสูงถึงกึ่งโยชน์ประดับด้วยแก้วต่างๆ แสงแก้วโอภาษรุ่งเรืองครุวนาดุจไกรลาสคิรี ประดิษฐานริมฝั่งแม่น้ำมหาคงคานที ที่ใกล้กรุงปาตลีบุตรเสร็จแล้ว ก็อัญเชิญพระบรมธาตุส่วนหนึ่งซึ่งเหลือไว้นั้น เข้าบันจุในพระมหาสถูปองค์นั้น. ในลำดับนั้นบรมกะษัตริย์มีพระหฤทัยปราถนาจะกระทำมหามหกรรมการฉลองพระสถูปทั้ง ๘ หมื่น ๔ พันพระองค์ทุกๆ นครทั่วสกลชมพูทวีปกับทั้งพระมหาสถูป/*570พระองค์นี้ จึ่งทรงพระจินตนาว่า “อาตมาจะกระทำการฉลองพระสถูปทั้งหลาย จักกระทำมหาสักการบูชาให้ถ้วน ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน จึ่งสมควรแก่ศรัทธาของอาตมา ทำไฉนจะไม่ให้มีอันตรายในการกุศล จะป้องกันอันตรายด้วยอุบายเปนประการใด ผิฉนั้นไซ้อาตมจะไปถามพระอริยสงฆ์ให้ทราบเหตุ” จึ่งเสด็จหมู่อมาตย์ออกไปสู่พระมหาวิหาร นมัศการพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย แล้วทรงสถิตย์ในที่ควร จึ่งตรัสแก่พระสงฆ์เถรว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ๆ จงอะนุเคราะห์บังคับให้พระภิกษุองค์หนึ่งซึ่งมีมหิทธิฤทธิ ให้ช่วยป้องกันอันตรายในการกุศลของข้าพเจ้า จะกระทำสักการบูชาฉลองพระมหาสถูป ให้ได้ ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันในครั้งนี้ พระสงฆ์เถรได้สดับพระราชปริหาร จึ่งถวายพระพรว่า พระราชปริวิตกแห่งบรมบพิตรดังนี้ดีสมควรยิ่งนัก อาตมภาพจะแสวงหาซึ่งภิกษุที่มีฤทธิดูก่อน สมเด็จบรมกะษัตริย์ก็ทรงโสมนัส ถวายนมัศการพระภิกษุสงฆ์ แล้วก็เสด็จกลับยังพระราชนิเวศ ลำดับนั้นพระภิกษุสงฆ์ก็เล็งแลดู ซึ่งเหตุอันตรายในการกุศลแห่งบรมกะษัตริย์ ก็พิจารณาเห็นซึ่งพระยามารจะกระทำอันตรายในการกุศลเปนแท้แล้ว จึ่งกล่าวแก่พระสงฆ์เถรว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ๆ จงกระทำซึ่งปฏิเสธนกรรม คือป้องกันเสียซึ่งมารอันจะมากระทำอันตรายในการกุศลแห่งบรมกะษัตริย์ ดูกรอาวุโสทั้งปวง ตัวอาตมนี้มีกิจธุร/*571มากทั้งชราทุพลภาพ บมิอาจสามารถจะป้องกันซึ่งอันตรายแห่งมารได้ พระสงฆ์ทั้งหลายอาราธนาพระอนุเถรเปนลำดับลงมาตราบเท่าถึงพระสงฆ์นะวกก็มิได้มีองค์ใดองค์หนึ่ง ซึ่งจะรับภารธุรที่จะป้องกันอันตรายแห่งมารได้ ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันครบรอบ ๒ พระภิกษุสงฆ์ก็สันนิบาต ประชุมปรึกษากันอีก ในขณะนั้นพอพระยานาคราชตัวหนึ่งขึ้นมาจากนาคพิภพเพื่อจะนมัศการพระภิกษุสงฆ์ การเมื่อพระยานาคถวายวันทนาการพระสงฆ์อยู่นั้น ภอมีพยาครุทธตัวหนึ่งออกจากจักรวาฬบรรพตบินมาบนอากาศ เหลือบลงมาเห็นพระยานาคตัวนั้นอันมาวันทนาแก่พระสงฆ์ มีความปราถนาจะจับพระยานาคตัวนั้น ก็โฉบลงมามีเสียงลมปีกอันดังสนั่น พระยานาคนั้นรู้ว่าเสียงลมปีกครุทธก็สดุ้งตกใจ จะหนีชำแรกแซกปฐพีไปบมิทัน ก็เลี้ยวเข้าไปในรหว่างปาทาแห่งพระสงฆ์เถร ร้องวิงวอนว่าพระผู้เปนเจ้าจงให้ชีวิตรแก่ข้าพเจ้า พระสงฆ์เถรก็กล่าวห้ามว่าอาตมาบมิอาจช่วยชีวิตรท่านได้ พระยานาคก็วิงวอนไปทุกๆ พระองค์ตราบเท่าถึงสงฆ์นะวก แลพระสงฆ์ทั้งหลายก็กล่าวว่า บมิอาจเข้าสมาบัติแสดงอิทธิฤทธินั้นเพื่อจะป้องกันเสียซึ่งภัยแห่งครุทธขณะนี้ได้. ในกาลนั้นยังมีสามเณรอาคันตุกะองค์หนึ่งมีอายุได้ ๗ ขวบ มานั่งอยู่ที่หน้าอาศนแห่งสงฆ์ พระสงฆ์เถรจึงกล่าวแก่สามเณรน้อยองค์นั้นว่า ท่านยังจะทำคุณแก่พระยานาคช่วยป้องกันภัยแห่งครุทธ/*572ได้หฤๅบมิได้. สามเณรจึงกล่าวว่าพระผู้เปนเจ้าทั้งปวงเปนผู้ใหญ่ ยังบมิอาจป้องกันภัยแห่งพระยานาคได้แล้ว แลตัวข้าพเจ้าเปนแต่สามเณรเด็กเท่านี้ ดังฤๅจะป้องกันภัยได้เล่า แลภิกษุทั้งหลายก็กล่าวปลอบโยนสามเณรรูปนั้นอีกเปนหลายหน แลสามเณรทรงอิทธิพลก็แย้มโอฐยิ้มน่อยหนึ่งจึ่งกล่าวว่า ข้าพเจ้าจะรับป้องกันซึ่งภัยแห่งพระยานาค เบื้องว่าครุทธโฉบลงมายังไม่ถึงกายพระยานาคประมาณเท่าชั่วกายบุรุษตราบใด ข้าพเจ้าก็จะได้ไล่เสียซึ่งครุทธให้ปลิวไปประดุจปุยนุ่น อันต้องลมยุคานตวาตแลปลิวไปในอากาศตราบนั้น ขณะนั้นพอครุทธโฉบลงมายังไม่ถึงกายพระนาคอิกสักชั่วกายบุรุษ พระสงฆ์ทั้งหลายก็เตือนสามเณรอีกเล่าว่าท่านจงไล่ครุทธบัดนี้ สามเณรก็เข้าฌานสมาบัติโดยพลันยิ่งนัก อธิฏฐานให้บังเกิดมหาวาตเหมือนลมยุคานตวาต พัดครุทธให้ปลิวประลาศนาการไปดุจปุยนุ่นอันต้องกำลังลมพยุใหญ่ปลิวหายไปดังนั้น พระยานาคก็ได้อัสสาสปัสสาส จึงกล่าวสรรเสิญคุณแห่งสามเณรว่า ข้าแต่พระสามเณรผู้เจริญ ชีวิตรข้าพเจ้าได้รอดครั้งนี้ ด้วยคุณอานุภาพแห่งพระสามเณรน้อยองค์นี้ แล้วถวายนมัสการพระภิกษุสงฆ์ แล้วก็ชำแรกแผ่นดินไปยังนาคพิภพ พระภิกษุสงฆ์จึ่งซักถามสามเณรว่า เหตุไฉนท่านจึ่งไม่กระทำตามคำพระสงฆ์แต่แรกยิ้มเสียก่อน จึ่งกระทำต่อภายหลัง แลกรรมอันนี้ท่านกระทำบมิสมควร ควรจะกระทำทัณฑกรรม/*573แก่ท่าน สามเณรจึงถามว่า พระผู้เปนเจ้าจะทำทัณฑกรรมแก่ข้าพเจ้าเปนประการใด? ดูกรสามเณร บัดนี้พระยาธรรมาโสกราชจักกระทำการฉลองบูชาพระมหาสถูปให้ถ้วน ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน แลพระยามารจักมากระทำอันตรายในการกุศล ท่านจงช่วยป้องกันซึ่งบุญอันตรายแก่บรมกะษัตริย์ ในครั้งนี้แลกิจอันนี้เปนทัณฑกรรมแก่ท่าน ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้าพเจ้านี้เปนสามเณรทั้งอายุแลฤทธิน้อยนัก ดังฤๅจะมาอาจสามารถป้องกันซึ่งอันตรายแก่มารได้ ถ้าข้าพเจ้าเปนภิกษุองค์อื่นซึ่งมีมหิทธิฤทธิ พระผู้เปนเจ้าจะชอบใจหฤๅไม่ แลภิกษุองค์นั้นไซ้มีอานุภาพมาก อาจธรมานซึ่งมารได้ให้ปราชัยได้เปนแท้ ดูราสามเณรภิกษุองค์ใดที่มีอานุภาพมากกว่าท่าน อยู่ในประเทศที่ใด บัดนี้สถิตย์อยู่ในพวกเราที่นี้หฤๅไม่ เรามีความละอายแก่บรมกะษัตริย์ยิ่งนัก เพราะเหตุเราหาพระภิกษุที่มีฤทธิถวายบมิได้. ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าพระภิกษุองค์นั้นท่านทำลายอุทกขันธอันใหญ่ ลงไปในระหว่างมหาสมุทแล้วนฤมิตรประสาทแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการ ประดิษฐานในท้องมหาสาครสมุท แล้วท่านนั่งเหนือรตนบัลลังก์อันตั้งอยู่ณภายในท่ามกลางสัตตรตนปราสาท ยับยั้งด้วยฌานสมาบัติสุขสิ้นทิวาวารเปนอันมาก เว้นจากภัตตาหารบมิได้ฉันแลพระผู้เปนเจ้าพระองค์นั้น มีนามพระกิสนาคอุปคุตเถร ผิว่าได้มาสู่สงฆสมาคมในที่นี้ ก็อาจสามารถจักธรมาน/*574ซึ่งมารใจบาปให้พ่ายแพ้มหิทธานุภาพได้ ดังจะรู้มากาลเมื่อสมเด็จพระบรมครูยังทรงพระชนมายุอยู่ ก็ได้ตรัสพยากรณ์ไว้ว่า สืบไปในภายหน้าจะมีภิกษุรูปหนึ่งมีนามว่าอุปคุตเถร จักได้ธรมานพระยามารให้เสียพยศอันร้ายพ่ายแพ้อานุภาพ แล้วจะกล่าวปฏิญาณปราถนาซึ่งพุทธภูมิ์ พระผู้เปนเจ้าทั้งหลายไม่ทราบพุทธพยากรณ์บ้างฤๅไฉน ฤๅหลงลืมไปจงระลึกดูเถิด พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายได้สดับก็ชื่นชมยินดี จึงบังคับใช้พระภิกษุสองรูปซึ่งได้อภิญญาสมาบัติว่า ท่านจงไปพาพระอุปคุตตเถรตามถ้อยคำแห่งสงฆ์ ให้หามาสู่ที่สงฆสมาคม พระภิกษุทั้งสองก็กระทำฤทธิชำแรกพื้นปฐพีลงไป ผุดขึ้นที่ปราสาทในมหาสมุทแล้ว บอกแก่พระอุปคุตตามข่าวศาส์นแห่งสงฆ์ให้หาไปสู่ที่ประชุม พระอุปคุตก็ออกจากสมาบัติ แล้วกล่าวโดยอาการอันเคารพในสงฆ์ว่า ดูกรอาวุโส ท่านจงไปก่อนเถิด อาตมจะตามไปในภายหลัง เมื่อส่งพระภิกษุทั้งสองไปก่อนแล้ว ผู้เปนเจ้าก็ไปด้วยอิทธิฤทธิอันรวดเร็วยิ่งนัก ไปถึงที่สงฆ์สันนิบาตก่อนภิกษุทั้งสอง ถวายนมัสการพระผู้เปนเจ้าแล้ว นั่งเหนืออาศน์อันสมควรแก่ตน แลภิกษุทูตทั้งสองนั้นมาถึงภายหลัง เห็นพระภิกษุอุปคุตมานั่งอยู่ก่อนแล้วก็บังเกิดพิศวง จึ่งกล่าวว่า ผู้เปนเจ้าให้ข้าพเจ้ามาก่อน ว่าอาตมจะมาภายหลัง บัดนี้กลับมานั่งอยู่ก่อนอิกเล่า แลพระผู้เปนเจ้ามีมหิทธิฤทธิ/*575ยิ่งนัก ส่วนพระสงฆ์ทั้งปวงเมื่อจะมอบทัณฑกรรมให้แก่พระกีสนาคอุปคุต จึ่งกล่าวว่าดูกรอาวุโสอุปคุต ตัวท่านนี้ไม่อยู่ในสามัคคีอุโบสถกับด้วยสงฆ์เลย ไปอยู่หาความสบายแต่ผู้เดียว มิได้เคารพในสงฆ์แต่พระมหากะบิลเถรพระสัพพัญญูก็ตรัสติเตียน เหตุบมิได้เคารพในสงฆ์ ควรที่สงฆ์จะกระทำทัณฑกรรมแก่ท่าน เมื่ออุปคุตได้สดับดังนั้นมีความคารวในสงฆ์ จึ่งกล่าวว่าพระผู้เปนเจ้าจะกระทำทัณฑกรรมเปนประการใด ข้าพเจ้าก็จะน้อมสีสะลงรับซึ่งทัณฑกรรมนั้น ดูกรอาวุโสอุปคุต บัดนี้สมเด็จกรุงธรรมาโสกราชผู้เปนสํฆอุปฐากมีพระราชหฤทัยศัทธาจะกระทำมหามหกรรมการฉลองพระสถูปถ้วนทั้ง ๘ หมื่น ๔ พันเมืองกับทั้งพระมหาสถูปพระนครนี้ จักกระทำสักการบูชาถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันเปนกำหนด ท่านจงเปนภารธุรป้องกันพระยามาร อย่าให้มาทำอันตรายในการกุศลแห่งบรมกะษัตริย์ได้ในกาลบัดนี้ อันนี้แลเปนทัณฑกรรมแห่งท่าน พระอุปคุตได้สดับก็น้อมเศียรลงรับซึ่งทัณฑกรรมนั้น แล้วถวายนมัสการซึ่งบาทแห่งพระมหาเถรทั้งหลายจึงกล่าวว่า ผิวข้าพเจ้าแสวงหาได้ซึ่งบิณฑบาตอันเปนกับปิย แลได้ฉันบิณฑบาตดังนั้นแล้ว ก็อาจจะกำจัดเสียซึ่งพระยามาร ๆ จะไม่กระทำอันตรายในการบุญแห่งบรมกะษัตริย์ได้ ประการหนึ่งพระบรมครูก็ทรงพิจารณาเห็นเหตุอันนี้แล้ว ก็ตรัสพยากรณข้าพเจ้าไว้ว่า /*576ในอนาคตกาล ภิกษุมีนามว่าอุปคุตจะได้ธรมานพระยามารให้เสื่อมสูญเสียพยศอันร้าย ครั้นเพลารุ่งเช้าสมเด็จกรุงธรรมาโสกราชก็เสด็จออกมาสู่พระอารามวิหาร ถวายนมัสการพระสงฆ์แล้วจึ่งตรัสถามว่า ข้าพเจ้าขอพระภิกษุองค์ใดองค์หนึ่งซึ่งมีฤทธิ อาจป้องกันเสียซึ่งอันตรายในการบุญนั้นได้แล้วฤๅประการใด? ดูกรพระราชสัมภาร อาตมภาพทั้งปวงหาได้แล้ว แลพระภิกษุองค์นั้นเปนปราชญ์ ฉลาดรอบรู้ในพระสัทธรรมพุทโธวาท แลบริบูรณ์ด้วยศีลสมาธิปัญญาคุณแลอิทธิฤทธิอันยิ่ง อาจสามารถจะป้องกันเสียได้ซึ่งพลแห่งหมู่มาร อันจะทำอันตรายในการพระราชกุศลนั้น จึ่งตรัสถามว่าพระภิกษุรูปนั้นคือองค์ใด ดูกรบพิตรองค์นี้มีนามว่าพระกีสนาคอุปคุตเถร บรมกะษัตริยจึ่งเสด็จเข้าไปสู่ที่ใกล้ ถวายนมัสการแล้วทอดพระเนตรเห็นพระมหาเถรมีรูปกายซูบผอมนัก จึงทรงพระราชดำริห์ว่า พระผู้เปนเจ้ามีอานุภาพสามารถฤๅ ๆ บมิสามารถประการใด ก็เสด็จอุฏ์ฐาการจากอาศนคืนเข้าพระราชนิเวศ ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันคำรบ ๒ จึ่งทรงพระจินตนาว่า ควรอาตมจะทดลองพระมหาเถรองค์นี้ดู ให้รู้ว่ามีฤทธิหฤๅไม่มีฤทธิจงตระหนัก ในขณะนั้นพระอุปคุตเข้าไปบิณฑบาตในราชสกูล เพื่อจะยังพระไทยแห่งพระบรมกะษัตริย์ให้ทรงพระโสมนัสยินดี เมื่อบรมราชาธิบดีถวายบิณฑบาตแล้ว พระมหาเถรก็กลับออกมา จึ่งดำรัส/*577ให้ปล่อยช้างทรับมัน แลกุญชรชาตินั้นก็บันลือศัพท์โกลาหลโกญจนาท แล้วแล่นไปไล่ติดตามพระมหาเถรมาในเบื้องหลัง เมื่อช้างนั้นมาถึงที่ใกล้แลฉายาแห่งคัชชาชาติก็ปรากฎในเบื้องหน้าแห่งพระมหาเถร ๆ เหลียวมาเห็นซึ่งช้างทรับมันอันไล่ติดตามมา ก็จินตนาว่ากุญชรชาติตัวนี้บรมกะษัตริย์แส้งปล่อยให้ไล่ เพื่อจะทดลองซึ่งฤทธิอาตมา จึงอธิฏฐานว่าให้คชชาธารจงบันดานปรากฎดุจรูปช้างสิลายืนหยุดอยู่ในที่นี้ แลมงคลหัตถีนั้นก็ยืนหยุดอยู่ด้วยอานุภาพแห่งพระมหาเถร บมิอาจแล่นสืบไปอีกได้ พระผู้เปนเจ้าก็ดำเนินไปไกลจากที่นั้น ครั้นกรุงกะษัตริย์เสด็จตามมาถึงที่ใกล้พระคชชาธาร ทอดพระเนตรเห็นช้างประดิษฐานอยู่ที่นี้ มิได้หวั่นไหวดุจรูปช้างสิลาก็บังเกิดพิศวง ทรงพระราชดำริห์ว่า มงคลหัตถีอันบริบูรณด้วยสรรพลักษณเห็นปานดังนี้ ดังฤๅมายืนแน่นิ่งอยู่บมิได้หวั่นไหวดุจรูปช้างสิลาปรากฎเปนมหัศจรรย์ ก็ทรงพระหรรสาโสมนัสจินตนาว่าดังอาตมาปริวิตก พระผู้เปนเจ้าองค์นี้มีมหิทธิฤทธิอันสามารถอาจป้องกันอันตรายแห่งมารได้เปนแท้ จึงเสด็จมาโดยด่วนถึงที่ใกล้พระมหาเถร ทรงถวายอภิวาทแล้วขอขมาโทษ ว่าข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ๆ จงอดโทษแก่ข้าพเจ้า ๆ มิได้มีความปราถนาที่จะบีทายายี กระทำดังนี้ ด้วยจะทดลองดูฤทธิพระผู้เปนเจ้าให้เห็น/*578ประจักษ์ พระมหาเถรก็ถวายพระพรว่า บรมบพิตรจงมีสุขวัฒนาเถิด แลกุญชรชาตินั้นจงไปสู่ที่อยู่แห่งตน ภอพระมหาเถรกล่าวเท่านั้น ส่วนว่ามงคลหัตถีก็ดำเนินไปได้ ไปสถิตย์ณะโรงอันเปนที่นิวาสนฐาน ในกาลนั้นมหาชนทั้งหลายก็บังเกิดพิศวง ด้วยอิทธิฤทธิปาฏิหารแห่งพระพระมหาเถร เปนอัศจรรย์แก่สรรพสัตว์โลกทั่วทั้งสิ้น ลำดับนั้นสมเด็จกรุงธรรมาโสกราช มีพระหฤทัยปราถนาจะกระทำสักการบูชา มหามหกรรมแก่พระมหาสถูปสถิตยแทบฝั่งแม่น้ำมหาคงคานที ก็เสด็จแวดล้อมด้วยอเนกนิกรราชบรรพสัท คือพระขัตติยพันธพงศแลพราหมณ์มหาเสนาบดีเศรษฐีคณามาตยราษฎร ประชาชาวคามนิคมชนบททั้งหลาย ล้วนประดับกายด้วยสรรพาภรณ์พิจิตรต่างๆ ถือซึ่งเครื่องปูชนิยภัณฑ์สรรพธูปประทีบเสาวคนธบุบผชาติมาสู่ลานพระมหาเจดีย์ มีครุวนาดุจสมเด็จองค์อมรินทราธิราช อันแวดล้อมด้วยเทพยบรรพสัท เสด็จมาสู่ลานพระมหาเจดีย์ พร้อมด้วยอเนกนานาสรรพดุริยางดนตรีแตรสังข์ ประนังศัพท์สำเนียงนฤนาทนี่สนั่น แลสมเด็จบรมกะษัตริย์ให้กระทำที่บริเวณรอบพระมหาสถูปประมาณกึ่งโยชน์ ตามริมฝั่งแม่น้ำคงคาให้โชตนาการสว่างไปด้วยประทีปอเนกอนันต์จะนับบมิได้ แลพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายเปนอันมาก ก็มาสโมสรสันนิบาตพร้อมกันในที่นั้น เพื่อจะถวายวันทนาพระมหาเจดียถาน /*579ในขณะนั้นพระยาวัสวดีมารผู้ใจบาป ทราบเหตุแห่งบรมกะษัตริย์กระทำสักการบูชา ลงมาจากชั้นปรนิมนิตวัสสวดีเทวโลก บันดานด้วยฤทธิ์ด้วยอำนาจให้บังเกิดมหันตพยุใหญ่พัดมาแต่ที่อันไกล ปราถนาจะให้ดับเสียซึ่งประทีปทั้งหลาย จะกระทำอันตรายแก่การสักการบูชาพระมหาสถูป ในสมัยนั้นจึ่งพระอุปคุตเถรเจ้าจึ่งกระทำอิทธิฤทธิ์ด้วยอำนาจอธิฏฐาน บันดานให้มหาวาตแห่งพระยามารให้อันตรธานไปจากที่นั้น ฝ่ายพระยามารก็บันดานให้บังเกิดห่าฝนทรายกรดอันรุ่งโรจ ดุจเพลิงตกลงมาอีกเล่า พระมหาเถรก็กระทำอธิฏฐานฤทธิหอบเอาเมล็ดทรายกรดนั้นทิ้งออกไปเสียนอกขอบเขาจักรวาฬ. ลำดับนั้นพระยามารก็บันดาลฤทธิให้เปนฝนเมล็ดกรวดกรดแลห่าฝนก้อนสิลา แลห่าฝนถ่านเพลิงให้ตกลงมาโดยลำดับ. พระมหาเถรก็กระทำอธิฏฐานฤทธิหอบเอาห่าฝนทั้ง ๓ ประการนั้น ไปทิ้งเสียนอกจักรวาฬเหมือนดังนั้น. ลำดับนั้นพระยามารก็บันดานฤทธิเปนห่าฝนลมกรดแลห่าฝนน้ำกรดแลห่าฝนอาวุธต่างๆ แลห่าฝนเท่ารึงห่าฝนเปือกตมตกลงมาโดยลำดับ พระมหาเถรก็กระทำอธิฏฐานฤทธิหอบเอาห่าฝนทั้ง ๕ ประการนั้น ทิ้งออกไปเสียนอกขอบจักรวาฬอันตรธานไปทั้งสิ้น ลำดับนั้นพระยามารก็บันดานฤทธิให้บังเกิดมหันตอันธการ กอบด้วยองค์ ๔ พระมหาเถรก็กระทำซึ่งอันธการนั้นให้อันตรธานไปด้วยกำลังอธิฏฐานฤทธิ. แลพระยามารก็มีจิตรพิโรจ/*580ยิ่งนัก จึงนฤมิตรกายเปนรูปโคใหญ่แล่นไปจะชนประทีบให้ดับทั้งสิ้น พระมหาเถรก็นฤมิตรพระกายเปนรูปพยัคฆใหญ่แล่นไปจะจับซึ่งโค ๆ นั้นตกใจกลัวก็ร้องด้วยศัพท์สำเนียงพิลึก แลสมเด็จบรมกะษัตริย์กับทั้งมหาชนสมาคม แลพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายก็เห็นทั่วกันสิ้นทั้งนั้น. เมื่อสัตว์ทั้งสองยุทธนาการแก่กัน แลโคนั้นล้มลงถึงซึ่งปราชัย ก็กลับกลายเปนรูปนาคราชมีสีสะได้ ๗ สีสะ เข้าคาบคั้นเอากายพยัคฆ์อันใหญ่ ๆ ก็กลายเปนรูปพระยาสุบรรณคาบคั้นเอาสีสะแห่งนาคลากไปมาถึงซึ่งปราชัยพ่ายแพ้ แลพระยามารก็มละเสียซึ่งรูปนาค แปรภาคเปนรูปยักษพิลึกพึงกลัวยิ่งนัก ถือซึ่งตะบองทองแดงใหญ่ยังลำตาล กวัดแกว่งเข้าประหารซึ่งครุธ พระมหาเถรก็ละเสียซึ่งรูปครุธ แปรพระกายเปนรูปยักษ์ใหญ่ขึ้นไปกว่าก่อนนั้นสองเท่า ถือซึ่งตระบองทั้งสองอันรุ่งโรจด้วยเปลวเพลิงกวัดแกว่งทั้งสองหัสถ์ เข้าประหารซึ่งเศียรแห่งมารยักษ แลพระยามารก็สดุ้งตกใจกลัวจึงดำริห์ว่า อาตมนฤมิตรเปนรูปใดๆ สมณองค์นี้ก็นฤมิตรเปนรูปนั้นๆ ใหญ่ยิ่งขึ้นไปอิกสองเท่า อาตมจะกระทำประการใดดีเห็นจะพ่ายแพ้แก่พระสมณองค์นี้เปนมั่นคง จึ่งแสดงองค์ให้ปรากฎเปนรูปพระยามาร ยืนประดิษฐานอยู่ตรงหน้าพระมหาเถร ๆ เห็นซึ่งพระยามารจึ่งจินตนาการว่า ผิฉนั้นอาตมจะกระทำให้ยักษ์ผู้นี้สิ้นฤทธิ สิ้นความคิด/*581แลอุบายที่จะปลดเปลื้องได้ ผู้เปนเจ้าก็แปรกายจากรูปยักษกลับเปนรูปพระมหาเถร จึงนฤมิตรซึ่งรูปอสุภสุนักข์อันน่าพึงเกลียดกอปด้วยทุคันธชาติเหม็นฟุ้งขจร เต็มไปด้วยหมู่หนอนทั่วทั้งนั้น เอาอสุภสุนักข์เข้าผูกพันธน์ฅอพระยามาร แล้วกล่าวประกาศว่า บุทคลผู้ใดผู้หนึ่ง ถึงแม้นมาตรว่าเทพยดาแลมหาพรหมเปนอาทิก็ดี บมิอาจปลดเปลื้องแก้ออกได้ ดูกรมารผู้ใจบาปท่านจงไปเถิดจากที่นี้. แลพระยาวัสวดีมารมีทรากอสุภสุนักข์พันธนาการกับสอ จะปลดเปลื้องออกด้วยตนเองก็บมิได้ จักแก้ไขก็สิ้นความคิด มีจิตรละอายอับยศแก่เทพยดามนุษย์ทั้งปวง จึ่งเหาะไปสู่สำนักนิ์ท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ แล้วกล่าววิงวอนว่า ข้าแต่ท่านผู้นฤทุกข์ จงช่วยปลดเปลื้องซึ่งอสุภสุนักข์ออกจากสอแห่งข้ากาลบัดนี้ ท้าวจาตุมหาราชทั้ง ๔ จึ่งถามว่า เหตุใดอสุภสุนักข์จึงมาผูกพันธน์ซึ่งสอแห่งท่าน. ข้าแต่ท้าวจตุโลกบาลมหาราช ภิกษุมีนามว่าอุปคุตเธอกระทำพันธนาการแก่ข้า ๆ แต่พระยามาราธิราชพระภิกษุองค์นั้นท่านทรงมเหสักดานุภาพท่านกระทำพันธนาไว้ ข้าพเจ้าบมิอาจปลดเปลื้องออกได้ พระยามารก็เหาะไปสู่สำนักนิ์ท้าวสหัสนัย แลสุยามเทวราชสันตุสิตเทวราช แลท้าวสหบดีมหาพรหม กล่าววิงวอนให้ช่วยแก้พันธนาการเหมือนดังนั้น ท้าวเทวราชทั้งหลายแลท้าวมหาพรหมก็กล่าวว่าบมิอาจแก้ได้ พระภิกษุองค์นั้นเปนพระอรหันต/*583ทรงซึ่งฉฬาภิญญาสัมมาสัมพุทธสาวกกอบด้วยมเหศักดานุภาพมาก เราทั้งหลายบมิอาจแก้ซึ่งพันธนาการแห่งท่านได้ ตัวท่านจงกลับไปสู่สำนักนิ์แห่งพระภิกษุองค์นั้นเถิด แล้วจงวิงวอนด้วยสุนทรมธุรกถา ท่านก็จะปลดเปลื้องซึ่งอสุจิพันธนาการนั้นออกด้วยพระหัตถ์แห่งท่านเอง อันผู้อื่นนั้นกลัวเกรงอานุภาพแห่งท่าน ใครเลยจะแก้พันธนาการออกได้ เมื่อพระยามารได้สดับก็มีหฤทัยรันทด ท้อฤทธิ์สิ้นคิดสิ้นที่พึ่งซึ่งจะไปหาผู้ใดให้ช่วยแก้ไขอีกนั้นบมิได้มี จึ่งกลับมาสู่สำนักนิ์พระมหาเถร กับทั้งกุกกุรอสุภซึ่งพันธนา นบบาทาพระผู้เปนเจ้าแล้วกล่าววิงวอนด้วยสุนทรกถาต่างๆ พลางอาราธนาว่า พระผู้เปนเจ้าจงการุญภาพช่วยเปลื้องปลดซึ่งอสุจิพันธนานี้ ผู้เปนเจ้ามีชัยชนะแก่ข้าพเจ้า ๆ ปราชัยไม่สู้รบสืบไปอีกแล้ว พระมหาเถรจึ่งกล่าวว่า ดูกรมารผู้ใจบาป จงไปสู่บรรพตตามเถรวาทบังคับ ลำดับนั้นพระมหาเถร ก็ไปแก้ออกซึ่งกุกกุรอสุภซึ่งพันที่คอแห่งมารแล้ว เปลื้องเอากายพันธน์ของผู้เปนเจ้าพันคอพระยามารเข้าอีกแล้วนฤมิตรกายพันธน์นั้นให้ยาวรวบรัดกับภูเขานั้นให้มั่นคงจึ่งกล่าวแก่มารว่า จงอยู่ในที่นี้กว่าสมเด็จพระบรมนราธิบดีธรรมาโสกราช จะกระทำมหามหกรรมสักการบูชาพระมหาสถูปถ้วน ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันสำเร็จตราบใด ท่านจงอยู่ไปในที่นี้สิ้นตราบนั้น แลพระยามารก็ต้องพันธนาการประจานอยู่กับบรรพต พระมหาเถรก็ไปสำราญอิริยาบถอยู่โดยควรแก่ผาสุกวิหาร เมื่อการสักการบูชาพระมหาสถูปถ้วน ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันสำเร็จแล้ว พระมหาเถรจึ่งไปสู่ที่ใกล้แห่งพระยามาร แต่บังพระกายอยู่เพื่อสดับซึ่งเสียงแห่งพระยามารจะว่าขานประการใดบ้าง ฝ่ายพระยามาราธิราชก็เสียพยศอันร้ายจึ่งอนุสรคำนึงถึงพระคุณสมเด็จพระสัพพัญญูแล้วออกวาจาว่า กาลเมื่อพระพุทธองค์ทรงสถิตย์เหนือพระรัตนบัลลังก์ ภายใต้ทุมินทรพฤกษ์มหาโพธิ ข้าพระบาทบมิอาจอดกลั้นเสียซึ่งความโกรธได้ แลขว้างไปซึ่งจักราวุธอันคมกล้าอันสามารถจะตัดเสียซึ่งวชิรบรรพตให้ขาดครุวนาดุจตัดซึ่งหน่อไม้ไผ่ พระพุทธองค์ทรงพิจารณาซึ่งสมติงสปารมีญาณ แลจักรนั้นกลายกลับเปนกุสุมเพดานกางกั้นในอุปริมทิศาภาค พวกพลบริสัททั้งหลายอันเศษก็ขว้างไปซึ่งนานาวิธาวุธ มียอดภูผาเปนอาทิก็กลับกลายเปนพวงบุบผชาติตกลงยังพื้นพสุธา แลข้าผู้ชื่อว่ามาราธิราชก็ปราชัยพ่ายแพ้ แลระลึกถึงพระพุทธคุณแล้วกล่าวพระคาถาว่า นโม เต ปุริสาชัญญ เปนอาทิดังนั้น สมเด็จพระชินสีห์พระองค์ใดทรงพระมหากรุณา กระทำซึ่งสิ่งอันเปนประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวง แลเปนที่พึ่งที่พำนักแก่สรรพสัตว์อันหาที่พึ่งบมิได้สิ้นกาลทุกเมื่อเปนนิจนิรันดร์ แลสมเด็จ/*584พระชินสีห์พระองค์นั้น อันประเสริฐด้วยคุณหาผู้จะเสมอบมิได้ จงมาเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์แห่งอาตมาในกาลบัดนี้ ประการหนึ่งแต่ปางก่อนข้าผู้ชื่อว่าวัศวดี กระทำภยันตรายแก่พระพิชิตมารมีประการต่างๆ เปนอันมาก พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้กระทำโทษตอบแก่ข้า มาตรว่าสิ่งใดน้อยหนึ่งบมิพึงมี กาลบัดนี้พระสาวกแห่งพระพุทธองค์กะไรช่างไม่มีความกรุณากระทำโทษแก่อาตมา ให้เสวยทุกข์สาหัสเห็นปานดังนี้ แลพระยาวัศวดีมารยิ่งทุกข์โทมนัส ก็ถีบซึ่งบรรพตนั้นด้วยบาททั้งสองให้จลาการหวั่นไหวต่างๆ โดยเบื้องบนเบื้องต่ำดังจะทำลายลงด้วยพลัน สท้านสเทื้อนพสุธาสนั่นกัมปนาท ทั้งขุนเขาพระสิเนรุราชก็น้อมยอดหวั่นไหว พระมหาสาครสมุทไทยก็กำเริบระลอกบันฦๅศัพท์นฤโฆสนาการ แลพระยามารกลับซ้ำดำริห์ถึงพระขันตีคุณแห่งพระมหากรุณา จึ่งออกอุทานกถาว่า ผิว่าอาตมามีกุศลสมภารได้ส่ำสมไว้ เบื้องว่าพระสัพพัญญูได้ตรัสในอนาคตกาลฉันใด ขอจงอาตมาได้เปนพระสัพพัญญูบังเกิดในโลกเหมือนดังนั้น จะได้กรุณาเปนที่พึ่งสรรพสัตว์ แสวงหาซึ่งประโยชน์โปรดเวไนยประชาทั้งปวงทั้งสกลโลกธาตุ ขณะเมื่อพระยามาราธิราชออกวาจาปราถนาพุทธภูมิด้วยประการดังนี้ พระมหาเถรก็สำแดงกายินทรีย์ให้ปรากฎ แล้วมาโดยด่วนเข้าแก้พันธนาพระยามารด้วยฉับพลันยังมารนั้นให้ขมาโทษออกพระโอฐว่า ดูกรเทพ/*585บุตร ท่านจงอดโทษแก่อาตมา อันว่าประโยชน์แห่งท่านคือความปราถนาพุทธภูมิ์อาตมะก็ให้บังเกิดได้แล้ว แลอาตมห้ามเสียบมิให้ท่านกระทำอันตราย ในการบุญแห่งบรมกะษัตริย์ บัดนี้ท่านก็ถือเอาปฏิญาณซึ่งภาวะจะตรัสเปนพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล ตั้งแต่นี้ตัวท่านก็จักเปนปูชนิยบุทคล คือพระโพธิสัตวควรที่โลกทั้งหลายจะกระทำนมัศการบูชา ฝ่ายพระยามาราธิราชจึ่งกล่าวตอบว่า พระผู้เปนเจ้าเปนพระพุทธสาวก ช่างกะไรไม่มีพระทัยกรุณาแก่ข้าพเจ้าผู้เปนมารเห็นปานดังนี้บ้างเลย ดูกรพระยามาร เรากับท่านนี้เปนคู่ทรมานกัน เพราะเหตุนั้นจึงไม่กรุณา กระทำโทษแก่ท่านทั้งนี้ เพื่อจะยังท่านให้มีจิตรยินดีปราถนาพุทธภูมิ์ปารมีญาณ ตัวท่านก็เที่ยงที่จะได้ตรัสเปนพระสัพพัญญู สมเด็จพระบรมครูก็ได้ตรัสทำนายไว้ว่า อาตมนี้จะได้ทรมานซึ่งพระยามารให้เสียพยศในอนาคตกาล แลพระยามารนั้นจะถือเอาปฏิญาณซึ่งภาวจะเปนพระพุทธเจ้าในภายภาคน่า ท่านจงมีศรัทธาละเสียซึ่งจิตรบาป อย่าได้กระทำกรรมอันหยาบสืบไป อนึ่งท่านจงได้อนุเคราะห์แก่อาตมา ด้วยสมเด็จพระศาสดาบังเกิดในโลกเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพานเสียแล้ว เราได้เห็นแต่พระธรรมกายบมิได้เห็นซึ่งพระสริรกาย ท่านจงสงเคราะห์นฤมิตรพระรูปกายแห่งพระศาสดาจาริย์ พร้อมด้วยอาการทั้งปวง/*586สำแดงแก่เราให้เห็นประจักษกับทั้งพระอัคคสาวกทั้งคู่ให้ปรากฎด้วยฤทธิแห่งท่านกาลบัดนี้ ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า เบื้องว่าข้าพเจ้าจะนฤมิตรกายเปนองค์พระชินสีห์ให้เห็นประจักษ์แล้ว พระผู้เปนเจ้าจงอย่าได้ถวายนมัศการข้าพเจ้า พระมหาเถรก็รับคำพระยามาร ๆ จึงเข้าไปในพนสณฑ์ดำบลหนึ่ง พระมหาเถรจึ่งให้สันนิบาตพระภิกษุทั้งหลายเปนอันมาก มาถึงพร้อมกันโดยเร็วด้วยอำนาจฤทธิแห่งพระผู้เปนเจ้า แลพระสงฆ์องค์ใดจะใคร่เห็นพระผู้ทรงพระภาคองค์นั้นก็ถือธูปเทียน สุคนธวิเลปนบุบผามาสถิตย์แวดล้อมพระอุปคุตเถรเจ้า แล้วก็กล่าวว่า เราจะดูซึ่งพระพุทธสริรรูปจะกระทำสักการบูชา ในกาลนั้นพระยามารก็นฤมิตรกายเปนองค์พระสัพพัญญูเจ้า ประดับด้วยพระทวติงษมหาปุริสลักษณ แลพระอสีตยานุพยัญชนพิจิตรโสภิตโอภาษด้วยพะยามประภาฉัพพิธพรรณรังษี มีทั้งคู่พระอัคคสาวกสถิตย์ในทิศเบื้องซ้ายขวา แวดล้อมด้วยพระอสีติมหาสาวกเปนปริวาร สำแดงให้ปรากฎแก่มหาชนสันนิบาตทั้งปวง แลคำเกจิอาจารย์ บางองค์ก็กล่าวว่า พระเจ้าธรรมาโสกราชกับหมู่อมาตย์แลราชบรรพสัท ก็มาทัศนาการอยู่ณะที่นั้น คอยแลดูพระอุปคุตเถรเมื่อได้ทัศนาพระพุทธสริรรูปกาย กับทั้งพระมหาสาวกบริวารทั้งหลายปรากฎดั่งนั้น ก็บังเกิดโลมชาติชูชันด้วยอจลปสาทน์ศรัทธา ลืมวาจาปฏิญาณแห่งพระยามารอันว่าไว้ ก็ถวายนมัศการ/*587พระพุทธสริรรูปด้วยเบ็ญจางคประดิษฐ์ แลมหาชนนิกรทั้งหลาย มีสมเด็จพระบรมกะษัตริย์เปนประธาน ก็กระทำนมัสการสักการบูชาทั้งสิ้นด้วยกัน. ขณะนั้นพระยามารก็ยังพระพุทธสริรรูปกาย แลสาวกทั้งหลายให้อันตรธานกลับกลายเปนรูปพระยามาร มาสถิตย์อยู่ในที่ประชุมชนบรรพสัทมีพระบรมกะษัตริย์เปนประธาน จึ่งกล่าวแก่พระมหาเถรว่าไฉนพระผู้เปนเจ้าจึงถวายวันทนาข้าพเจ้า ก็ได้สัญญาไว้แล้ว ดูกรพระยามารอาตมบมิได้นมัศการซึ่งท่าน กระทำอภิวันทนาการสริรรูปพระบรมครู กับทั้งหมู่พระมหาสาวกทั้งปวง จำเดิมแต่นั้นมาพระยามารก็มีจิตรอ่อนน้อมในพระพุทธศาสนาบ บมิได้หยาบช้าเหมือนดุจก่อน พระมหาเถรจึ่งกล่าวแก่พระยามารว่า ท่านจงไปโดยควรแก่สุขเถิด พระยามารก็ถวายนมัสการลานิวัตนาการสู่สกสถานเทวพิภพแห่งตน ส่วนสมเด็จกรุงธรรมาโสกราชมีพระทัยปราถนาจะกระทำสักการบูชาพระสถูปด้วยพระสริรรูปกาย แห่งพระองค์ให้ได้สัตวารโดยกำหนด จึงให้เอาปุยสำลีชุบด้วยน้ำมันหอมถึง ๕ ร้อยหม้อ มาพันธน์พระกายตั้งแต่พระสอตลอดลงไปตราบเท่าถึงพระบาท แล้วเสด็จไปยืนประดิษฐานอยู่ที่หน้าพระเจดีย์ ยกพระอัญชลีเหนืออุตมางคสีโรดม์ ทรงพระระลึกถึงพระพุทธคุณแล้ว ให้จุดเพลิงเข้าทั่วสริรกาย ๆ บมิได้หวั่นไหวตามบูชาดุจประทีป แลเปลวเพลิงนั้นก็พลุ่งโพลงขึ้นไปบนอากาศ /*588สูงประมาณถึง ๗ ชั่วบุรุษ แล้วออกพระวาจาตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณว่า นโม ตัสส ภวคโต อรหโต สัมมาสัมพุทธัสส อิติปิ โส ภควา ฯลฯ พุทโธ ภควาติ. สวากขาโต ฯลฯ สุปฏิปันโน จนจบ ตรัสสรรเสริญคุณพระรัตนไตรยบมิได้วิการหวั่นไหวด้วยเปลวเพลิงอันร้อนแลพระสกลกายนั้นกลับเปนดุจลูบไล้ด้วยน้ำจันทน์สุคันธรศ แต่กระทำพระกายเปนประทีปตามบูชาพระสถูป ๗ วารถ้วน ๗ วัน แล้วจึงโสดสรงอุทกธาราชำระพระสริรกาย ทรงซึ่งเครื่องพระวิภูสนาภรณ์แวดล้อมด้วยอเนกนิกรคณามาก กระทำอภิวาทพระมหาสถูปเสร็จแล้ว ก็เสด็จบทจรประทักษิณสิ้นตติยวาร ๓ รอบแลทรงสดับพระสัทธรรมเทศนา อันพระขีณาสพสงฆ์สำแดงถ้วนถึง ๗ วัน ๗ คืนแล้ว ถวายภัตตาหารแก่พระสงฆ์ทรงถวายไทยทานต่างๆ เสร็จแล้ว ก็นมัสการลาเสด็จนิวัตตนาการ กับทั้งราชบริวารสู่พระราชนิเวศน์ แลเมื่อสมเด็จพระบรมกะษัตริย์ทรงกระทำมหามหกรรมสำเร็จ แล้วจึงตรัสถามพระสงฆ์เถรานุเถรว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ตัวข้าพเจ้านี้จะได้เปนญาติในพระพุทธศาสนาแล้วแลหรือ พระโมคคลีบุตรดิสมหาเถรจึงถวายพระพรว่า ดูกรบพิตร ดังฤๅจะได้เปนญาติในพระศาสนา. ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้าพเจ้าสละทรัพย์ถึง ๙๖ โกฎิ สร้างพระวิหารแลพระสถูปถึง ๘ หมื่น ๔ พัน ยังบมิได้ชื่อว่าเปนญาติในพระพุทธศาสนา ก็จะกระทำกุศลสิ่งใด จึงจะได้เปน/*589ญาติในพระพุทธศาสนาเล่า ดูกรบพิตรกระทำกุศลดังนี้ได้ชื่อว่าปัจจัยทายก ยังบมิได้เปนญาติในพระพุทธศาสนา เบื้องว่าบุทคลผู้ใดให้บุตรธิดาบรรพชาอุปสมบทในพระธรรมวินัย บุคคลผู้นั้นจึงจัดได้ชื่อว่าเปนญาติในพระพุทธศาสนา แล้วพระมหาเถรจึงสำแดงธรรมเทศนา ซึ่งบรรพชานิสงษด้วยพระคาถาว่า จตุกัปปานิ ทาสัสส เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ให้ทาสบรรพชาเปนสามเณรได้ผลานิสงษ์ ๔ กัลป ให้ทาสอุปสมบทเปนภิกษุได้ผลานิสงษ ๘ กัลป ให้บุตรบรรพชาเปนสามเณรได้ผลานิสงษ์ ๘ กัลป ให้บุตรอุปสมบทเปนภิกษุได้ผลานิสงษ ๑๖ กัลป ให้ภริยาบรรพชาเปนสามเณรี ได้ผลานิสงษ ๑๖ กัลป ให้ภริยาอุปสมบทเปนภิกษุนีได้ผลานิสงษ ๓๒ กัลป เบื้องว่าตนบรรพชาเปนสามเณรได้ผลานิสงษ ๓๒ กัลป ผิว่าตนอุปสมบทเปนภิกษุได้ผลานิสงษ ๖๔ กัลป แลกัลปหนึ่งนั้นมีประมาณเท่าดังฤๅ? จึ่งวิสัชนาโดยพระคาถาว่า ปัพพตํ โยชนุพเพธํ เปนอาทิ แปลเนื้อความว่าภูเขาสูงได้โยชน์หนึ่งกว้างได้โยชน์หนึ่งเท่ากันถึง ๑๐๐ ปีเทพยดานำเอาผ้าทิพย์มากวาดลงครั้งหนึ่ง กระทำโดยนิยมดังนี้ กว่าคีรีนั้นจะลึกลงไปตราบเท่าเสมอกับพื้นแผ่นดิน จึ่งกำหนดนับเปนกัลปหนึ่ง เมื่อสมเด็จกรุงธรรมาโสกราชได้ทรงสดับดังนั้น ก็ทรงพระปีติยินดีโสมนัสจึ่งตรัสแก่มหินทราชโอรส แลนางสํฆมิตตาราชธิดาด้วยพระบาทคาถา/*590ว่า มหินทอัม์ม ปิยาธิตา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า ดูกรมหินทราชบุตรแลแม่สํฆมิตตาราชธิดาผู้เปนที่รักษ อันว่าบรรพชานี้เปนที่เสนหาภาพแห่งพระบิดา เจ้าทั้งสองจงยอมบวชในพุทธศาสนาในคราวนี้ แลพระหฤทัยของเจ้ายินดีอยู่ด้วยหรือประการใด อันบำเพ็ญซึ่งพระธรรมวินัยในพระพุทธศาสนา นามชื่อว่าบรรพชาอุปสมบทนี้มีผลมาก ได้ชื่อว่าทายัชเชื้อสายสืบสามัญญวงศในพระพุทธศาสนา เมื่อพระราชบุตรธิดาทั้งสองได้สดับพระราชบัญชา แห่งบรมราชบิดาดังนั้น ก็กราบทูลว่า ข้าพระบาททั้งสองนี้ มีจิตรยินดีปราโมชปราถนาจะบรรพชา เมื่อสมเด็จบรมกะษัตริย์เสาวนาก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสอนุญาตให้พระราชโอรสทั้งสองออกบรรพชาอุปสมบทเปนภิกษุภิกษุนี ในสำนักนิ์พระโมคคลีบุตรดิศมหาเถร เหตุดังนั้นพระคัณฐรจนาจาริย์ จึ่งกล่าวพระคาถาอันมีในคัมภีรมหาวงษว่า สา ภิกษุนี จันทเลขา เปนอาทิ อรรถาธิบายความว่า พระสํฆมิตตาภิกษุนีมีพระคุณปรากฎดุจดวงพระจันทร์ พระมหินทภิกษุนั้นก็ปรากฎด้วยพระคุณดุจดวงพระอาทิตย์รุ่งเรือง ในพระพุทธศาสนา ทั้งสองพระองค์ทรงซึ่งฉฬาภิญญาแตกฉานในปฏิสัมภิทาญาณทั้ง ๔ เปนพระมหาขีณาสพ มีสันดานอันรำงับจากบาปธรรม บันลุแก่ปรินิพพาน ลำดับนั้นพระโมคคลีบุตรดิศเถราจาริย์จึงถวายพระพรแก่บรมกะษัตริย์ว่า ดูกรพระ/*591ราชสมภาร กาลบัดนี้บพิตรได้เปนญาติในพระศาสนาแล้ว เบื้องหน้าแต่นั้นสมเด็จกรุงกะษัตริย์ธรรมาโสกราชก็ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลภิยโยภาพยิ่งขึ้นไปทรงเคารพในรตนไตรตกแต่งซึ่งสรรพบูชาวิธาน ในพระสถูปทั่วทุกตำบล ครั้นทำลายพระชนมชีพทิวงคตก็จุติไปอุบัติบังเกิดในสักเทวโลก กับทั้งมหาชนบรรพสัทบันดาที่กระทำพระวิหารแลพระสถูปทั้งปวง มีเสนาบดีแลพลพาหลเปนต้น ทำลายชนก็จุติไปบังเกิดในสวรรค์ทั้งสิ้นด้วยกัน.
มารพัน์ธปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๘ จบ.
อันตรธานปริวัตต์ปริจเฉทที่ ๒๙
แท้จริง อันตรธานมี ๕ ประการ ปริยัต์ติอันตรธานํ คือ อันตรธานเสื่อมสูญแห่งปริยัติ ๑ ปฏิบัติอันตรธานํ คืออันตรธานแห่งการปฏิบัติ ๑ ปฏิเวธอันตรธานํ คืออันตรธานแห่งการตรัสรู้มรรคและผล ๑ ลิงคอันตรธานํ คืออันตรธานการเสื่อมจากสมณะเพศ ๑ ธาตุอันตรธานํ คืออันตรธานแห่งธาตุ ๑ จึงเปนอันตรธาน ๕ ประการด้วยกัน สาสนัฏ์ฐิติยา ปริยัต์ติ ปมาณํ พระปริยัติคือพระไตรปิฎกทั้ง ๓ คือพระวินัยปิฎก แลพระสุต์ตันตปิฎกแลพระปรมัต์ถปิฎกนี้ เปนประมาณแห่งกาลที่จะตั้งอยู่แห่งศาสนา แท้จริงบุคคลซึ่งประกอบไปด้วยปริปัก์กปรีชาปัญญาญาณ หยั่งเห็นมรรคแลผลแลนิพพานได้ ก็อาศรัยแก่ได้สดับฟัง/*592เล่าเรียนไตรปิฎก เหมือนยังพระมหาบุรุษบรมโพธิสัตวเจ้าแห่งเราครั้งเมื่อกระทำทุกรกิริยากิจอยู่นั้น ยังอภิญญาแลสมาบัติให้บังเกิดในสำนักนิ์แห่งอาฬาระดาบส แล้วจึ่งถามปริกรรมในห้องแห่งเนวะสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอาฬารดาบสไม่อาจบอกได้ พระองค์จึงเสด็จไปสู่สำนักนิ์แห่งอุทกดาบส ๆ จึ่งบอกซึ่งการปริกรรมถวายแก่พระมหาบุรุษราชเจ้า ตัสส วจนสมนันตรเมว พระมหาบุรุษราชเจ้าก็ยังเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติปริกรรม ให้สำเร็จในระหว่างถ้อยคำของอุทกดาบสนั้น ยถา อันนี้มีอุปมาฉันใด มีอุปมัยเหมือนภิกษุผู้ปรีชาญาณได้สวนาการสดับซึ่งพระปริยัติแล้วจึ่งยังปฏิบัติทั้งปวง แลปฏิเวธธรรมให้บริบูรณ์ได้. เอวเมว ก็มีอุปไมยเหมือนดังนั้น ตัส๎มา การณา เพราะเหตุการณนั้น องค์สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคจึ่งทรงตรัสว่า “ปริยัตติยา ถิตาย ในเมื่อพระปริยัติคือพระไตรปิฎกยังดำรงอยู่ตราบใด ศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่ตราบนั้น เมื่อพระปริยัติเสื่อมถอยน้อยผู้เล่าเรียนแล้วกาลใด พระศาสนาก็ชื่อว่าเสื่อมในกาลนั้น คัจฉันเต กาเล ในเมื่อกาลล่วงไป กลียุคราชาโน อันว่าสมเด็จบรมกะษัตริย์อันบังเกิดในกาลกลียุคสมัย ก็บมิได้ตั้งอยู่โดยทสพิธธรรมราชประเพณี หมู่อมาตย์ราชเสนาบดีอนาประชาชนชาวพระนครแลชาวชนบท ก็มิได้ตั้งอยู่โดยธรรม เอเตสํธัมมิกตาย ครั้นเมื่อมนุษย์ทั้งหลาย /*593มีสมเด็จบรมกะษัตริย์เปนต้น มิได้ตั้งอยู่โดยธรรมแล้ว สัม์มา เทโว นวัสสติ วัสสวลาหกก็ไม่ตกต้องตามฤดูกาล พืชโภชนาธัญญาหารก็หายากมิได้บริบูรณ์ เตสุ อสัมปัชชันเตสุ กาลเมื่อเข้ากล้าไม่บริบูรณ์แล้ว ปัจจยทายกา พวกมนุษย์ทั้งหลายซึ่งเปนผู้ถวายจตุปัจจัยแก่สงฆ์ ก็ไม่อาจสามารถจะถวายจตุปัจจัยได้ ภิก์ขู จตูหิ ปัจ์จเยหิ กิลมันตา เมื่อภิกษุทั้งหลายขัดสนด้วยจตุปัจจัยแล้ว ก็ไม่อาจสงเคราะห์อันเตวาสิก ให้ศึกษาเล่าเรียนพระปริยัติได้ คัจ์ฉัน์เต กาเล  ครั้นกาลล่วงไปพระปริยัติหาซึ่งผู้จะเล่าเรียนมิได้แล้ว ก็ตั้งแต่จะเสื่อมซุดลงไป อัต์ถวเสน ธาเรตํุ พระภิกษุทั้งหลายไม่อาจทรงไว้ซึ่งอัต์ถรสได้ ก็จะทรงไว้ได้แต่บาฬีสิ่งเดียว คัจ์ฉัน์เต กาเล กาลล่วงไปพระภิกษุก็ไม่อาจทรงไว้ซึ่งบาฬีทั้งสิ้นได้ ก็ซุดเสื่อมลงทุกที ปฐมํอภิธัมมปิฏกํ เมื่อพระปิฎกทั้ง ๓ จะเสื่อมนั้นพระอภิธรรมปิฎกเสื่อมก่อน เมื่ออภิธรรมจะเสื่อมนั้นเสื่อมลงมาแต่ยอด คือคัมภีร์พระมหาปัฏ์ฐาน ตัส๎มึปริหิเน เมื่อคัมภีร์พระมหาปัฏ์ฐานเสื่อมแล้ว คัมภีร์พระยมก กถาวัตถุ บุค์คลบัญญัติ ธาตุกถาวิภังค์ ธรรมสังคณี ก็เสื่อมตามกันไป ตัส๎มึ ปริหิเน ครั้นเมื่ออภิธรรมปิฎกเสื่อม แล้วพระปิฎกทั้งสองคือสุต์ตันตปิฎก และพระวินัยปิฎกยังตั้งอยู่ ศาสนก็ยังตั้งอยู่ สุต์ตัน์ตปิฏเก อันตรธายมาเน เมื่อพระสุตตันตปิฎก/*594เสื่อมนั้น ก็เสื่อมแต่ยอดลงมาเหมือนปฐม อังคุตตรนิกาโย คัมภีร์อังคุตตรนิกายเสื่อมก่อน เสื่อมลงมาตั้งแต่เอกาทสกอังคุตตรจนตราบเท่าถึงเอกอังคุตตร ตทนัน์ตรํ ลำดับนั้นมา คัมภีร์สังยุตนิกายจึงเสื่อม เมื่อคัมภีร์สังยุตนิกายจะเสื่อมนั้น เสื่อมลงมาตั้งแต่จักกไปยยาลสูตร์ ตทนัน์ตรํ ในลำดับนั้น คัมภีร์มัช์ฌิมนิกายจึงเสื่อม เมื่อคัมภีร์มัชฌิมนิกายจะเสื่อมนั้น เสื่อมลงมาตั้งแต่อินทรียภาวนาสูตร์จนกระทั่งถึงมูลปริยายสูตร์ ตทนัน์ตรํ ในลำดับนั้น คัมภีร์ทีฆนิกายจึ่งเสื่อม เมื่อคัมภีร์ทีฆนิกายจะเสื่อมนั้น เสื่อมลงมาตั้งแต่ทสุตรสูตร์ จนถึงพรหมชาลสูตร์ เอวํ ทิฆนิกาเย ปริหิเน ครั้นเมื่อคัมภีร์ทีฆนิกายเสื่อมแล้ว พระสุตตันตปิฎกก็จัดได้ชื่อว่าเสื่อมกาลครั้งนั้น พระภิกษุทั้งหลายก็ทรงไว้ซึ่งชาฎกพระวินัย คัจ์ฉัน์เตกาเล ครั้นกาลล่วงไป ภิกษุทั้งหลายก็ไม่อาจทรงไว้ซึ่งชาฎก ชาฎกก็เสื่อม เมื่อชาฎกเสื่อมนั้น มหาเวสสันตรชาฎกเสื่อมก่อน แล้วก็เสื่อมลงมาจนกระทั่งถึงอปัณณชาฎกเปนที่สุด ภายหลังมาพระภิกษุทั้งหลายก็ทรงไว้แต่พระวินัยปิฎกสิ่งเดียว คัจ์ฉัน์เต กาเล ครั้นกาลล่วงไป พระวินัยปิฎกก็จะเสื่อม เมื่อพระวินัยปิฎกจะเสื่อมนั้น ปฐมํ ปริวาโร ปริหายติ คัมภีร์ปริวารนั่นจะเสื่อมก่อนกว่าคัมภีร์ทั้งปวง ครั้นคัมภีร์ปริวารเสื่อมแล้ว ขัน์ทกคือจุลลวัค์คมหาวัค์คก็เสื่อม ภิก์ขุวิภังค์ภิก์ขุนีวิภังค์ก็เสื่อม กาลครั้งนั้นภิก์ษุทั้งหลาย ก็ทรงไว้ได้แต่/*595อุโบสถขันท์สิ่งเดียว เมื่อภิกษุทั้งหลายยังทรงอุโบสถขันท์ไว้ได้กาลใด พระปริยัติก็จัดได้ชื่อว่ายังไม่เสื่อมกาลนั้น กาลใดมนุษย์ทั้งหลายจดจำไว้ได้ซึ่งคาถา ไม่มากมาตรว่าสี่บาทเท่านั้น พระปริยัติก็จัดได้ชื่อว่ายังไม่อันตรธาน ยทาสัท์โธราชา สมเด็จพระบรมกะษัตริย์ทรงพระราชศรัทธา พระองค์ใส่ลงซึ่งทรัพย์พันหนึ่งในผอบทองยังคนให้ยกขึ้นสู่หลังราชคชาธารช้างพระที่นั่งแล้ว ให้เอากลองไชยเภรีไปตีป่าวทั่วขอบเขตร์ขันธสีมาเมืองว่า บุทคลผู้ใดรู้คาถามาตรว่าสี่บาท แล้วจงมาเอาทรัพย์พันหนึ่ง เมื่อราชบุรุษทั้งหลายนำเอากลองไชยไปเที่ยวตีป่าวถ้วนถึง ๓ วารแล้ว มิได้เห็นผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งอวดอ้างว่ากล่าวว่า เรารู้คาถาประมาณ ๔ บาทแต่เท่านี้หามิได้ ราชบุรุษย์ทั้งหลายก็นำทรัพย์กลับคืนเข้าสู่ราชคลังหลวงแล้วกาลใด ตทา ปริยัตติ อัน์ตรหิตา นาม ในกาลนั้น แลพระปริยัติก็จัดได้ชื่อว่าอันตรธานสาบสูญสิ้นหาเศษมิได้ รัปทานวิสัชนามาในปริยัติอันตรธานกถาเปนปฐมก็ยุตติเพียงนี้. วาระนี้จะได้รัปทานวิสัชนา ในปฏิบัติอันตรธานสืบไป มีกระแสเนื้อความในปฏิบัติอันตรธานนั้นว่า คัจ์ฉัน์เตกาเล ในเมื่อกาลล่วงไป พระภิกษุทั้งหลายไม่อาจยังฌานแลวิปัสสนาแลมัคผลให้อุบัติบังเกิดได้ ก็รักษาอยู่แต่พระจตุปาริสุทธสีลสิ่งเดียว ครั้นนานไปพระภิกษุทั้งหลายก็เหนื่อย/*596หน่ายในการที่จะรักษาศีลให้บริสุทธิ์ แลประกอบกิจกระทำเพียรด้วยดำริห์ว่า “เราทั้งหลายจะประกอบกิจสักเท่าใดๆ ก็ไม่อาจสำเร็จมัคผลได้ นัต์ถิทานิ อริยธัม์มปฏิเวโท การที่จะตรัสรู้มัคผลในกาลนี้ไม่มีแล้ว” พระภิกษุทั้งหลายก็คลายจากความเพียร มากไปด้วยความเกียจคร้านมิได้ตักเตือนซึ่งกันและกัน แลมิได้ยังกันแลกัน ให้ระลึกซึ่งกองอาบัติที่ตนต้องแลมิได้ตัอง ตโต ปัฏฐาย จำเดิมแต่นั้นภิกษุทั้งหลายก็ย่ำยี ล่วงเกินซึ่งกองแห่งอาบัติเล็กน้อย คือทุกกฏาบัตติ์แลทุพภาสิตาบัติ คัจ์ฉัน์เต กาเล ครั้นกาลล่วงไปภิกษุทั้งหลายมิได้อาลัยล่วงอาบัติอันใหญ่ คืออาบัติปาจิต์ติยถุลลัจ์จัย ต่อนานไปก็สำรวมรักษาไว้แต่ครุกาบัติ คือสังฆาทิเศษแลปาราชิก จัต์ตาริ ปาราชิกานิ รัก์ขัน์ตานํ เมื่อภิกษุทั้งหลายยังทรงไว้ซึ่งปาราชิกสิกขาบทยังมีอยู่ตราบใด ปฏิบัติก็จัดได้ชื่อว่ายังไม่อันตรธานในกาลนั้น. กาลใดหาภิกษุซึ่งจะสำรวมรักษาปาราชิกสิกขาบทมิได้แล้ว อันตรหิตานาม จัดได้ชื่อว่าปฏิบัติธรรมอันตรธาน พระอัฏ์ฐกถาจารย์แสดงในที่นี้ว่าแต่โดยสังเขปเปนใจความว่า บุคคลที่ได้สำเร็จแก่พระโสดาปฏิผลนั้น ถ้ายังมีอยู่ไม่มากมาตรว่าแต่สักผู้เดียว ก็จัดได้ชื่อว่าอธิคมธรรมยังมิได้อันตรธาน กาลใดหาพระโสดาบันนบุคคลมิได้ ก็ได้ชื่อว่าอธิคมธรรมอันตรธานในกาลนั้น อธิคมศัพท์นี้/*597บางทีพระอัฏฐกถาจารย์กล่าวว่าปฏิเวธ ก็ศัพท์ทั้ง ๒ คืออธิคมศัพท์แลปฏิเวธศัพท์นี้ ต่างกันแต่พยัญชนแลอัตถคือเนื้อความนั้นอันเดียวกัน รัปทานวิสัชนาในปฏิเวธอันตรธานกถายุตติเพียงนี้. วารนี้จะได้รัปทานวิสัชนาในลิงคอันตรธานกถาสืบต่อไป มีกระแสความว่า คัจ์ฉัน์เตกาเล ครั้นกาลล่วงไป พระภิกษุทั้งหลายจะมีอากับปกิริยาอาการ รับบาตร์แลจีวรแลจะคู้เข้าเหยียดออกซึ่งอวยวแลจะดูในเบื้องน่าแลเบื้องหลัง ก็ไม่เปนที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งปัจ์จัยทายก จะวางไว้ซึ่งบาตรเหนืออัคคพาหา แล้วและจะเที่ยวโคจรบิณฑบาตไปมีอาการดุจดังว่านิครณฐ์อันวางไว้ซึ่งบาตร คือผลแห่งน้ำเต้าเหนืออัคคพาหาแล้ว แลเที่ยวภิกขาจารไปก็เหมือนกัน คัจ์ฉัน์เตกาเล พระภิกษุทั้งหลายจะหาบหิ้วห้อยบาตรด้วยแสรกแล้วจะเที่ยวภิกขาจาร ประพฤติอนาจารต่างๆ ผิดเพศภิกษุซึ่งเปนพุทธชิโนรส อันรักษาพระจตุปาริสุทธิศีล ถึงภิกษุทั้งหลายจะประพฤติอนาจารต่างๆ อย่างนั้นก็ดี ก็ชื่อว่าเพศสมณยังไม่อันตรธาน คัจ์ฉัน์เตกาเล ครั้นกาลล่วงไป พระภิกษุทั้งหลายก็จะไม่สุย้อมผ้า ให้มีศรีวัณณควรแก่สมณเพศพุทธบุตร จะกระทำผ้านั้นให้มีวัณณอันซีดเศร้าหมองเหมือนศรีกระดูกอุฏฐเที่ยวอยู่ ครั้นนานไปพระภิกษุทั้งหลายจะมีความดำริห์ว่า “เราจะมาประโยชน์อันใดด้วยผ้าย้อมฝาด” ดำริห์ฉนี้ แล้วก็ปลดเปลื้องเครื่อง/*598สมณบริขาร คือไตรจีวรจากกายจะผูกพันธแต่ข้อหัสถบ้างที่ฅอบ้าง จะกระทำกสิกรรมแลพานิชยกรรมเลี้ยงบุตรแลภรรยา ตทาทัก์ขิณํเทน์ตา เมื่อมนุษย์ทั้งหลายกอบด้วยศรัทธา จะถวายทักขิณาทานเฉภาะต่อสงฆ์ ให้แก่สมณที่มีผ้าย้อมฝาดอยู่ในข้อมือแลฅอนั้น อสังเขย์ยํ อัปปเมย์ยํ จะประกอบด้วยผลานิสงษ์ จะนับจะประมาณมิได้ ประการหนึ่ง สมเด็จพระผู้ทรงพระภาค ประทานเทศนาแก่พระอานนท์ว่า ภวิส์สัน์ติ โข ปนานันท ดูกรสำแดงอานนท์ ไปในอนาคตกาล จะหาภิกษุซึ่งทรงไว้ซึ่งจีวรมิได้ จะมีก็แต่โคตรภูสงฆ์มีผ้ากาสาวพัตร์พันอยู่ในข้อมือแลฅอ หาสีลาจารวัตรมิได้ ถ้าบุคคลประกอบด้วยศรัทธาปราถนาจะกระทำกองการกุศลให้ได้ผลมาก ก็จงตั้งจิตร์อุทิศต่อสงฆ์ แล้วจงให้ซึ่งทักขิณาทานแก่คนทั้งหลายเหล่านั้น สํฆคตํ ทัก์ขิณํ ดูกรสำแดงอานนท์ ตถาคตตรัสสรรเสิญว่า ทานของผู้นั้นตั้งอยู่ในสงฆ์เปนสังฆทานแท้เที่ยงที่จะนำมาซึ่งผลานิสงษ์เปนอสงไขยอัปปไมย สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคตรัสเทศนาแก่พระอานนท์ฉนี้ นักปราชญ์ผู้มีปรีชาปัญญาญาณหยั่งเห็นซึ่งความเกิดแห่งกุศล อันอาจอวยผลให้ไพบูลด้วยประการดังนี้แล้ว จงตั้งจิตรบริสุทธิ์อย่าได้เปนมุโขโลกนะเห็นแก่หน้าบุคคล ทานนั้นก็จะนำซึ่งผลเปนอสังไขยเปนอัปปไมย คัจ์ฉันเต กาเล ครั้นกาลเมื่อตนไปกระทำการงานอยู่ในอรัญราวป่า ก็จะมีความดำริห์ว่า เราจะประ/*599โยชน์อันใดด้วยผ้ากาสาวพัตร อันผูกพันในมือแลฅอคิดฉนี้แล้ว ก็จะพากันนำผ้ากาสาวพัตรทิ้งไว้ในอรัญญรุกขประเทศ เอตัส๎มึ กาเล ลิงคํ อันตรหิตัง นาม ในกาลนั้นสมณเพสก็จัดได้ชื่อว่าเสื่อมสูญหาเศษมิได้ รับประทานวิสัชนาในลิงคอันตรธานกถายุต์ติเพียงนี้ วารนี้จะได้วิสัชนาในธาตุอันตรธานสืบไป มีกระแสความว่า ธาตุอันตรธานนั้นได้แก่พระบรมธาตุนิพพาน ตีณิ นิพ์พานานิ นิพพานนั้นมี ๓ คือกิเลสปรินิพพาน ๑ ขันธปรินิพพาน ๑ ธาตุปรินิพพาน ๑ กิเลสปรินิพพานเปนปฐมนั้น ได้แก่กาลเมื่อพระองค์เสด็จสถิตย์เหนือรัตนบัลลังก์สถานใต้โพธิพฤกษมณฑล ขจัดเสียซึ่งพระยาวัสวดีมาราธิราชกับทั้งมารเสนา ให้ปราชัยพ่ายแพ้แต่อำนาจพระสมดึงสมหาปุริสโยธาบารมี แล้วและได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณ ทรงประหานเสียซึ่งอาสัพสรรพกิเลส เปนสมุจเฉทปหานอย่างนี้ แลจัดได้ชื่อว่ากิเลสปรินิพพานเปนปฐม แลขันธปรินิพพานคำรบสองนั้น คือพระพุทธองค์เสด็จดับขันธ์เข้าสู่อมตมหานิพพาน เหนือมังคลอาศนแทบระหว่างนางรังทั้งคู่ ในสาลวันโนทยานใกล้เมืองกุสินารายราชธานี ในวันบัณณรสีวิสาขมาศ สุกขปักเพลาปัจ์จุสสมัยพระอาทิตย์ ยังไม่ทันจะอุทัยแทบยอดยุคลธร อาการที่พระองค์เสด็จปรินิพพานครั้งนั้น ชื่อว่าขันธปรินิพพานเปนคำรบ ๒ ในธาตุปรินิพพานเปนคำรบ ๓ นั้นได้แก่พระบรมธาตุจักนิพพานในอนาคต กถํ จึ่งมีคำปุจฉา/*600ธาตุปรินิพพานจะมีในอนาคตกาลนั้นเปนดังฤๅ? วิสัชนาว่า พระบรมสารีริกธาตุแห่งองค์สมเด็จพระโลกนารถ อันประดิษฐานอยู่ในที่ต่างๆ นั้น สัก์การํ อลภมาโน เมื่อมิได้เครื่องสรรพปูชนิยภัณฑ์แล้ว พระบรมธาตุทั้งปวงก็เสด็จไปสู่ที่อันประกอบด้วยเครื่องสักการบูชา ถ้ามีบุคคลบูชาอยู่ในประเทศใดแล้ว ก็เสด็จไปสู่ประเทศที่นั้น ด้วยกำลังอธิฏฐานแห่งองค์สมเด็จพระผู้ทรงพระภาค คัจ์ฉันเต กาเล ครั้นกาลล่วงไป ที่ทั้งหลายทั้งปวงปราศจากเครื่องสักการบูชาแล้ว พระบรมธาตุก็จะมาสโมสรสันนิบาตกันเข้าแล้ว ก็จะเสด็จไปสู่พระมหาเจดีย์อันใหญ่ในลังกาทวีป ครั้นออกจากลังกาทวีปมหาเจดีย์แล้ว ก็จะเสด็จไปสู่ราชายตนเจดีย์นาคทวีป ครั้นออกจากนาคทวีปแล้ว ก็จะเสด็จไปสู่โพธิบัลลังก์พระบรมธาตุทั้งหลายในนาคพิภพก็ดี ในเทวโลกก็ดี ก็จะเสด็จไปสู่พระมหาโพธิบัลลังก์สิ้น เอวํ สัพพาธาตุโย พระบรมธาตุครั้นประชุมพร้อมกันด้วยประการดังนี้แล้ว พุทธรูปํ กัต๎วา กระทำอาการเปนพระพุทธรูป ปรากฎเหมือนยังองค์สมเด็จพระศรีสุคต อันเสด็จประดิษฐานเหนือรตนบัลลังก์ใต้ควงไม้พระมหาโพธิประกอบด้วยทวติงสมหาปุริสลักขณแลอสีตยานุพยัญชน ทรงพระรัสมีสีสรรพรรณโอภาส ผ่องพ้นออกไปไกลได้ข้างละวาเปนกำหนด จะกระทำพระปาฏิหาร มีอาการดุจดังพระยมกปาฏิหาร ครั้งเมื่อทรมานเดียรถีนิครณฐ์ ในภายใต้ต้นไม้คันธามพพฤกษ เปล่งออกซึ่งช่อฉัพพิธพรรณรัสมี มีพรรณ ๖ ประการ มนุสํสภูตสัต์โต เมื่อพระบรมธาตุประชุมครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายจะได้เห็นหามิได้ ทสสหัส์สจัก์กวาฬเทวตา ฝ่ายฝูงอมรเทพยดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาฬจะพากันสโมสรสันนิบาตประชุมพร้อมกัน ปริเทวัน์นกันแสงโศกโสกาดูรพูลทเวศ เหมือนครั้งองค์สมเด็จพระโลกเชฏฐ์เสด็จดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพาน ด้วยถ้อยคำว่า อัช์ช ทสพโล ปรินิพพายติ องค์พระทสพลสัมมาสัมพุทธเสด็จดับขันธ์เข้าสู่ พระอมตมหานิพพานเสียในวันนี้แล้ว อัช์ชสาสนํโอสัก์กติ พระพุทธศาสนาเสื่อมซุดลงในวันนี้แล้ว อิทํปัจ์ฉมทัส์สนํ ครั้งนี้เปนปัจฉิมที่สุด การที่จะได้เห็นไปในเบื้องน่าไม่มีแล้ว ตั้งแต่นี้ไปโลกก็จะมัวมนธ์อันธการกอบด้วยกองมืด เทพยดาทั้งหลายอันเศษ เว้นได้แต่เทพยดาอันเปนขีณาสวมีอาสพกระไสยไกลจากสันดาน เทพยดาอันเศษนั้น ไม่อาจดำรงประดิษฐานอยู่ได้ด้วยความโศก อถธาตุสริรโต ในลำดับนั้น เตโชธาตุก็ตั้งขึ้นแต่พระสิริรธาตุ เผาผลาญสังหารให้ย่อยยับถึงซึ่งภาวหาปัญญัติมิได้ ธาตุสริรโต สมุฏฐิตา เปลวไฟที่ตั้งขึ้นแต่พระบรมธาตุนั้น พุ่งพ้นขึ้นไปถึงเพียงพรหมโลก เอวํ มหัน์ตํ อานุภาวํ ทัส์เสต์วา พระบรมธาตุแสดงซึ่งเตโชพลอานุภาพด้วยประการดังนี้แล้ว ก็แสดงนิพพาน ตทา สัน์นิปติต/*601เทวสังฆา ฝ่ายฝูงอมรเทพยดาทั้งหลาย บรรดาที่มาสันนิบาตพร้อมที่พระบรมธาตุ สัก์การํ กริต๎วา พากันกระทำสักการบูชา ด้วยเทวปูชนิยภัณฑ์สรรพสุคนธ์เครื่องสำอางอบ กับทั้งเครื่องดุริยางค์ดนตรีพิณพาทย์ กระทำครั้งนั้นก็มีอาการเหมือนเมื่อครั้งองค์สมเด็จพระผู้ทรงพระภาค อันเสด็จดับขันธ์เข้าสู่พระอมตมหานิพพานครั้นแล้ว ติก์ขตุต ปทัก์ขิณํ กัต๎วา กระทำประทักษิณสิ้นตติยวารเวียนขวาสิ้นสามรอบโดยคำรบแล้ว สัก์กัฏ์ฐานเมว คัจ์ฉัน์ติ ก็พากันกลับยังนิเวศวสนัฏ์ฐานที่อยู่วิมานตน.
ปัญจอันตรธานกถาปริจเฉทที่ ๒๙ จบ.