วรรณกรรมพระยาตรัง ว.๔
คำนำ
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนา กรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีของไทย ในพุทธศักราช ๒๓๒๕ พระองค์ทรงทำศึกสงครามขจัดอริราชศัตรู วางรากฐานการปกครองสร้างเสริมความมั่นคงให้แก่บ้านเมือง และฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมแขนงต่างๆ ให้คืนกลับมาดังเดิมเหมือนเมื่อครั้งบ้านเมืองดี จวบจนกระทั่งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประเทศชาติอยู่ในภาวะสงบเรียบร้อยขึ้น กอปรกับทรงสนพระราชหฤทัยทางด้านอักษรศาสตร์ จึงทรงพระราชนิพนธ์ บทร้อยกรองเรื่องต่าง ๆ และทรงอุปถัมภ์บรรดากวีให้สร้างสรรค์งานประพันธ์จนวงการวรรณคดีเจริญรุ่งเรือง  เกิดวรรณคดีชิ้นเอกและกวีสำคัญจำนวนมาก ฉะนั้น ในรัชสมัยของพระองค์ จึงได้รับการยกย่องว่าเป็น “ยุคทองของวรรณคดี”
พระยาตรัง หรือที่มีนามบรรดาศักดิ์ในตำแหน่งเจ้าเมืองตรังว่า  “พระยาตรังคภูมาภิบาล” คือ กวีสำคัญผู้หนึ่งในช่วงสมัยรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๒ ผลงานนิพนธ์ของท่านโดยเฉพาะที่เป็นคำประพันธ์ประเภทโคลง อาทิ โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยและโคลงนิราศพระยาตรัง (หรือที่เรียกว่า  “โคลงนิราศถลาง”) ได้รับการยอมรับนับถือในหมู่กวีรุ่นหลังว่ามีสำนวนโวหารไพเราะเทียบเท่าโคลงโบราณในสมัยอยุธยา อย่างไรก็ตาม วรรณกรรมของ พระยาตรังมิใช่จะมีคุณค่าในเชิงวรรณศิลป์เพียงประการเดียว เนื้อหาของวรรณกรรมแต่ละเรื่องยังสอดแทรกรายละเอียดต่าง ๆ ทั้งด้านภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ สภาพสังคมและวัฒนธรรม กลายเป็นหลักฐานสำคัญแก่ผู้สนใจศึกษาค้นคว้าข้อมูลในสมัยต้นรัตนโกสินทร์อีกด้วย
ด้วยเหตุที่พระยาตรังเป็นกวีสำคัญในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ กรมศิลปากรจึงได้รวบรวมผลงานของพระยาตรังจัดพิมพ์เป็นหนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ขึ้นเผยแพร่เพื่อตอบสนองความต้องการของผู้ใฝ่ใจในงานวรรณกรรม โดยในการจัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ นั้น ได้รวมพิมพ์เฉพาะผลงานโคลงนิราศของพระยาตรัง ๒ เรื่องและโคลงกวีโบราณซึ่งเป็นการรวบรวมกวีนิพนธ์ประเภทโคลงสมัยอยุธยาของพระยาตรังเท่านั้น ต่อมาได้มีการพิมพ์หนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ขึ้นอีก ๓ ครั้ง ครั้งสุดท้ายเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๕ แต่ก็ยังรวบรวมผลงานของพระยาตรังไม่ครบถ้วน ดังนั้น ในการจัดพิมพ์หนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ครั้งที่ ๕ นี้ กรมศิลปากรจึงมอบให้นางสาวอรสรา สายบัว นักอักษรศาสตร์ ๗ ว. กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและ ประวัติศาสตร์ ถ่ายถอดวรรณกรรมของพระยาตรังที่ค้นพบใหม่ คือ เรื่อง “เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง” ตรวจสอบชำระวรรณกรรมพระยาตรังที่เคยจัดพิมพ์แล้ว พร้อมทั้งเรียบเรียงประวัติและผลงานของพระยาตรังเพิ่มเติมเพื่อให้หนังสือมีสาระสมบูรณ์มากขึ้น
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเรื่อง “วรรณกรรมพระยาตรัง” จะอำนวยประโยชน์ให้แก่นักเรียน นักศึกษา และประชาชนผู้สนใจค้นคว้าทางด้านอักษรศาสตร์และวรรณคดีให้กว้างขวางยิ่งขึ้นสืบไป
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
มกราคม ๒๕๔๗
ประวัติพระยาตรัง
พระยาตรัง หรือที่มีนามบรรดาศักดิ์ในตำแหน่งเจ้าเมืองตรัง ว่า “พระยาตรังคภูมาภิบาล” เป็นกวีเอกผู้หนึ่งในยุคต้นรัตนโกสินทร์ ผลงานวรรณกรรมของท่าน โดยเฉพาะที่เป็นคำประพันธ์ประเภทโคลง อาทิ โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยและโคลงนิราศพระยาตรัง (หรือที่เรียก “โคลงนิราศถลาง”) ได้รับการยกย่องนับถือในหมู่กวีรุ่นหลังเป็นอันมาก อย่างไรก็ตาม แม้ว่างานวรรณกรรมของพระยาตรังจะเป็นที่รู้จักในหมู่ผู้รักงานกวีนิพนธ์โดยทั่วไป แต่ด้านประวัติชีวิตของท่านนั้นกลับไม่ปรากฏเรื่องราวชัดเจนนัก ที่ทราบแน่นอนจากเนื้อความในโคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยว่า ท่านเป็นชาวเมืองนครศรีธรรมราชซึ่งหยิ่งทะนงในความเป็นปราชญ์ของตนเองสูง ดังคำโคลง
๑๘๖
กรุงศรีธรรมราชหม้าย	เมธี พ่อฮา
แสวงอยุธยาขู	คู่พร้อง
เฉลิมบาทนฤบดี	โดยเสด็จ เศิกแฮ
นิราศเรื่องพ้องหน้า	ณรงค์ ฯ
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ประวัติพระยาตรังสั้นๆ ไว้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ ถือเป็นการเผยแพร่ประวัติของพระยาตรังครั้งแรก และมีผู้อ้างอิงอยู่เสมอถึงปัจจุบัน ความว่า
“พระยาตรังคนนี้เป็นกวีมีชื่อเสียงคน ๑ เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ได้แต่งโคลงนิราศไว้เรื่องหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า “นิราศพระยาตรัง” พวกกวีแต่ก่อนยกย่องกันเข้าไว้ในตำรา กับแต่งโคลงดั้นยอพระเกียรติรัชกาลที่ ๒ ไว้อีกเรื่อง ๑ เมื่อเร็ว ๆ นี้พบเพลงยาวนิราศพระยาตรังแต่ง ว่าด้วยครั้งไปวางตราเป็นผู้ว่าราชการเมืองตรัง สำนวนพระยาตรังแต่งกลอนสู้แต่งโคลงไม่ได้ แต่ได้ความในเรื่องประวัติของพระยาตรังในเพลงยาวนั้น ประกอบกับที่ได้ทราบคำบอกเล่า เข้าใจว่าพระยาตรังคนนี้เป็นชาวนคร จะเป็นเชื้อแถวอย่างไรทางเจ้าพระยานครพัฒน เป็นพระญาติกับกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ได้เป็นตำแหน่งพระยาตรังเมื่อรัชกาลที่ ๒ ครั้งนั้นยกเมืองตรังขึ้นเป็นเมืองตรีมาขึ้นกรุงเทพฯ เห็นจะเป็นด้วยเหตุนี้ พระยาตรังจึงไม่ถูกกับเจ้าพระยานครน้อย เมื่อพระยาตรังออกไปวางตรา พาภรรยาไปด้วย ภรรยาเป็นญาติเจ้าพระยานครน้อย พักอยู่เสียที่เมืองนคร ไม่ ออกไปเมืองตรังด้วย เข้าใจว่าพระยาตรังว่าราชการเมืองอยู่เพียงสิ้นรัชกาลที่ ๒ แล้วต้องกลับเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ เมืองตรังกลับเป็นเมืองขึ้นเมืองนครต่อไป”
ต่อมามีท่านผู้รู้หลายท่านโดยเฉพาะนักวิชาการท้องถิ่นให้ความสนใจค้นคว้าประวัติชีวิตของพระยาตรังโดยละเอียดออกเผยแพร่มากยิ่งขึ้น งานค้นคว้าที่สำคัญ คือ ข้อเขียนของขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของนครศรีธรรมราช ได้ศึกษาประวัติชีวิตของพระยาตรังทั้งจากเอกสารประวัติศาสตร์และวรรณกรรมเรื่องต่างๆ ของพระยาตรัง ประมวลกับคำบอกเล่าสืบกันมาของบุคคลในท้องถิ่น สรุปได้ว่าพระยาตรังเป็นบุตรของออกพระศรีราชสงครามรามภักดี (เยาว์) ปลัดจังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นบุตรอุปราชจันทร์สมัยหลวงสิทธินายเวรปลัดเมืองนคร (พระปลัดหนู) ตั้งตัวเป็นเจ้า ต่อมาอุปราชจันทร์ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาสุรินทราชา ผู้สำเร็จราชการหัวเมืองตะวันตก เป็นต้นสกุลจันทโรจวงศ์ ส่วนมารดาของพระยาตรัง คือ หม่อมแจ่ม ธิดาเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ด้วยเหตุนี้ พระยาตรังจึงมีความเกี่ยวพันกับสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพทางสายมารดา
ส่วนชื่อเดิมของพระยาตรังนั้น มีผู้เสนอข้อคิดเห็นแตกต่างกันออกไป กล่าวคือในหนังสือตรังสาร ซึ่งพิมพ์ในงานฉลองรัฐธรรมนูญจังหวัดตรัง พ.ศ. ๒๔๘๒ และ ว.ศิวะสริยานนท์ (พระวรเวทย์พิสิฐ) เขียนไว้ในหนังสือวรรณคดีสาร เล่มที่ ๑๐ ปีที่ ๒ พ.ศ. ๒๔๘๗ ว่า พระยาตรังมีชื่อเดิมว่า “สีไหน” ส่วนบทความเรื่อง “พระยาตรังค์” ของศาสตราจารย์ คุณหญิงกุหลาบ มัลลิกะมาส ในวารสารวัฒนธรรมไทย ปีที่ ๕ ฉบับที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๐๘ อ้างว่า ขุนอาเทศคดีได้สอบถามคนรุ่นเก่าที่เชื่อถือได้หลายคน กล่าวว่าพระยาตรังมีชื่อเดิมว่า “จัน” ส่วนขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) ระบุไว้ในเรื่อง “ชีวประวัติและกวีนิพนธ์ของพระยาตรัง” ในหนังสือวิชชา ฉบับชีวิตไทยปักษ์ใต้ มิถุนายน-กันยายน พ.ศ. ๒๕๑๙ ว่าชื่อ “ศรีจันทร์” จึงเป็นอันว่าชื่อเดิมของพระยาตรังยังไม่เป็นที่ยุติ เท่าที่ใช้กันอยู่มีต่างกันเป็น ๓ ชื่อ คือ จันทร์ (จัน) ศรีจันทร์ (สีจัน) และศรีไหน (สีไหน)
ด้านการศึกษาของพระยาตรัง ขุนอาเทศคดีเขียนไว้ในเรื่อง “ชีวประวัติและผลงานของพระยาตรัง” ว่าพระยาตรังเรียนหนังสือขอมไทย ที่วัดท่ามอญ (ปัจจุบันคือ วัดศรีทวี ในเขตอำเภอเมืองนครศรีธรรมราช) ซึ่งตั้งอยู่ใกล้บ้านของท่านตรงสุดทางรถไฟ ทิศใต้ของวัดดังกล่าวในปัจจุบัน แต่เมื่อได้เวลาบวชเป็นสามเณร สันนิษฐานว่าพระยาตรังคงจะบวชที่วัดหน้าพระลาน เพราะสมัยนั้นสำนักวัดหน้าพระลานมีชื่อเสียงในด้านการศึกษามาก อีกทั้งเพื่อให้ห่างไกลจากบ้านจะได้ตั้งใจเล่าเรียน ประกอบกับมีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า ที่วัดนี้เคยมีสามเณรน้อยรูปหนึ่งชอบแต่งโคลง และมีคนขอร้องให้ท่านช่วยแต่งโคลงกันมาก ต่อมาสามเณรรูปนี้สึกออกไปรับราชการเป็นกวีมีชื่อเสียงใหญ่โต ส่วนโคลงที่สามเณรแต่ง มีผู้จำกันมาได้ ๒ บท ดังนี้
บทที่หนึ่ง
เณรนี้รูปร่างอย่าง	แมงแปะ
เหมือนหนึ่งนํ้าเต้าแกะ	ตั้งไว้
นอนวันฝันเห็นแพะ	เลียวาน เณรนา
สุนัขเห่าหอนให้	ร่ำร้องหาขวัญ ฯ
บทที่สอง
เสน่ห์เหยอย่าทำให้พี่นี้	รวนเร
มิเงินเถิดพี่จะเท	ให้ม้วย
ร้อยปีพี่ไม่เห	ห่างสวาท
บิณฑบาตได้กล้วย	ให้น้องกินแฮ ฯ
ขุนอาเทศคดีกล่าวว่ากวีชาวนครศรีธรรมราชที่ร่วมสมัยกับพระยาตรัง เช่น นายเรือง นาใน และชูปราชญ์ ก็ไม่ได้รับราชการ ข้อสำคัญเมื่อพิจารณาถึงคำว่า “เท” ในภาษาปักษ์ใต้หมายความถึงกิริยาที่ผู้หญิงกับผู้ชายร่วมประเวณีกัน เป็นคำหยาบซึ่งไม่เคยมีกวีคนใดนำมาใช้ ถือเป็นโวหารกล้าในโคลง ทำให้เชื่อว่าสามเณรรูปนั้นน่าจะเป็น “พระยาตรัง” มากกว่าผู้อื่น เพราะกวีที่ใช้โวหารกล้ามาแล้วก็มักจะติดเป็นนิสัยเสมอ โดยเฉพาะสำนวนในนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยและนิราศถลางของพระยาตรัง ก็มีโคลงชนิดที่เรียกว่า โวหารกล้าโลดโผนคมคายอยู่หลายบท
พระยาตรังมีนิสัยเจ้าชู้ กล่าวกันว่าท่านมีภรรยาหลายคน ดังปรากฏ หลักฐานที่ท่านเขียนไว้ใน “เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง” ว่า ท่านพาภรรยาเดินทางไปด้วย ๒ คน ซึ่งจากการค้นคว้าของขุนอาเทศคดี เห็นว่า ภรรยาเอกของพระยาตรัง คือ เจ้าหญิงเกษณี ธิดาของเจ้านราสุริยวงศ์ ซึ่งเป็นพระเจ้าหลานเธอในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราชแทนเจ้าพระยานคร (หนู) เมื่อครั้งทรงยกทัพหลวงไปปราบปรามก๊กเมืองนครศรีธรรมราชได้สำเร็จ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๓ เข้าใจว่าในระหว่างที่เจ้านราสุริยวงศ์ครองเมืองนี้เอง พระยาตรังได้พบเจ้าหญิงเกษณี แล้วเกิดรักใคร่ชอบพอกัน จึงลอบส่งเพลงยาวเกี้ยวพาราสี อาทิ
“ท่านเหมือนพลอยเพชรรัตน์ชัชวาล	ตัวนี้ปานปูนปัดหรือควรปอง
มาหมายแก้วจอมจุลจักรพรรดิ	ให้เสื่อมสวัสดิ์รัศมีมณีหมอง
ฯ ล ฯ
จะยืนเดินดำเนินนั่งนอนที่ไหน	ก็ตั้งใจจะดิ้นถวิลหวาม
จนสิ้นเพียรภาวนาพยายาม	จนสิ้นความเรือนราชการตน”
จากข้อความเพลงยาวดังกล่าว เข้าใจว่าเวลานั้นพระยาตรังคงได้เข้า รับราชการที่เมืองนครศรีธรรมราชแล้ว แต่คงเป็นชั้นผู้น้อยอยู่จึงได้คร่ำครวญว่าตนเองต่ำต้อย ครั้นเจ้านราสุริยวงศ์ทรงทราบเรื่องก็พิโรธมาก แต่เนื่องจากบารมีของคุณปู่พระยาตรัง คือ เจ้าพระยาสุรินทราชา (อุปราชเมืองนครศรีธรรมราช) และคุณตา คือ เจ้าพระยานคร (พัฒน์) คุ้มครองท่านอยู่ เจ้านราสุริยวงศ์จึงเพียงแต่สั่งให้นำตัวพระยาตรังมาคุมขังไว้จนกระทั่งเจ้านราสุริยวงศ์ทรงประชวรหนักถึงแก่พิราลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๙ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดเกล้าฯให้ย้ายครอบครัวและเชิญพระศพเข้าไปพระราชทานเพลิงที่วัดบางยี่เรือ  กรุงธนบุรี พระยาตรังจึงพ้นจากที่คุมขัง
ครั้นถึง พ.ศ. ๒๓๒๕ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงปราบดาภิเษกเสวยราชสมบัติ ณ กรุงเทพมหานคร พระยาตรังก็ได้เข้าไปถวายตัวทำราชการโดยพักอาศัยอยู่กับพระยาภักดีภูธร (ฉิม) ผู้เป็นลุงของท่าน ต่อมาไม่นานนักเจ้าจอมมารดานุ้ยใหญ่ ซึ่งมีศักดิ์เป็นน้า ได้ช่วยเหลือจนท่านได้รับพระราชทานเจ้าหญิงเกษณีเป็นภรรยา ดังความในโคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย ซึ่งพระยาตรังแต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๐ ว่า
๘๔
ไปจอดทอดทัพเว้น	วังทอง
ถวิลหวั่นพรั่นแปรใจ	จากไท้
ออกนางรับทูลสนอง	เสนอราช โปรดแม่
ชาวเพื่อนวังไจ้ไจ้	จับขวัญ ฯ
๘๕
สนิทสนมวิลาศล้อม	ลำเพา พี่เอย
อาบอบคันธโสรมสุง	สะอ้าน
ฉลองโอษฐเร่งนงเยาว์	ยังเวศ พี่นา
นางชะแม่เถ้าค้าน	คำทูล ฯ
เป็นที่น่าสังเกตว่าในผลงานโคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย มีข้อความหลายตอนที่แสดงว่าพระยาตรังน่าจะมีตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองตรังมาก่อนหน้านั้นแล้ว อาทิ การใช้ชื่อแทนตนเองว่า “ตรัง” ซึ่งเป็นนามบรรดาศักดิ์ของท่าน และการใช้คำว่า “ออกญา” ซึ่งเป็นบรรดาศักดิ์หมายถึงพระยา ดังตัวอย่าง
๖๖
มาจ๊ามาเทิ้ญมิ่ง	ไม้ตรี ตรังเอย
ถนำธึกอรบังหวน	แห่งห้า
ช่วยชุบฤดีที	ทันเทวศ ราเจ้า
แม้แม่มาช้าชู้	ชวดเห็น ฯ
๘๙
ออกญาออกโอษฐ์อ้อน	อาศัย สัตย์เอย
องค์อนันทชินบร	บาปชี้
เสร็จสู่ศิวาลัย	ฦๅเดช
คุณพุทธคุณเจ้าชี้	ชอบสมร ฯ
๑๕๗
เหนี่ยวชงฆ์ย่างสะท้อน	ถอนใจ หือแฮ
เกินกำลังหวิวหวิว	หวั่นก้าว
ออกญาจะกุมได	เดินต่าง ไหล่แม่
เคยพยุงน้าวเนื้อ	หนุ่มถนอม ฯ
ส่วนในโคลงนิราศพระยาตรัง หรือโคลงนิราศถลาง ซึ่งเป็นผลงานที่ท่านแต่งบรรยายการศึกกับพม่าเมื่อต้นรัชกาลที่ ๒ พ.ศ. ๒๓๕๒ ท่านก็ใช้ชื่อแทนตนเองว่า “ตรัง” ในโคลงบทสุดท้าย ความว่า
๑๒๖
ร้อยยี่สิบหกสิ้น	แบบฉบับ โคลงแฮ
นิราศตรังไปรับ	เศิกสู้
ฉลางบอกแห่งเหตุทัพ	พุกามติด ฉลางนา
ควรแก่ส่ำปราชญ์ผู้	อ่านอ้างอวยผล ฯ
ดังนั้น ตามที่เคยเชื่อกันมาว่าพระยาตรังได้เป็นเจ้าเมืองตรังในสมัยรัชกาลที่ ๒ นั้น น่าจะเป็นข้อมูลที่คลาดเคลื่อน ความจริงพระยาตรังได้ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองตรังตั้งแต่ช่วงต้นรัชกาลที่ ๑ แล้ว ดังปรากฏหลักฐานในเอกสารสารตราเจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดี เรื่องเมืองตรังภูรา (วันพุธ ขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๑๐ ปีมะแม ตรีศก จ.ศ. ๑๑๗๓) ในจดหมายเหตุรัชกาลที่ ๓ ซึ่งบันทึกย้อนหลังถึงผู้รักษาเมืองตรังชื่อพระภักดีบริรักษ์ ในสมัยรัชกาลที่ ๑ ว่า
“แต่เดิมเมืองตรังแบ่งออกเป็น ๒ เมือง คือ เมืองภูรา ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำตรัง เป็นเมืองที่มีขนาดเล็ก แต่มีความสำคัญมาก ในฐานะเป็นที่เก็บมูลค้างคาวสำหรับทำดินปืน และที่ร่อนแร่ดีบุกด้วยเมืองหนึ่ง และเมืองตรังทั้งอยู่ทางฝั่งตะวันตก มีบริเวณกว้างขวางมากอีกเมืองหนึ่ง อาณาเขตของเมืองตรังและเมืองภูรามีดังนี้ ทิศใต้ลงไปถึงเกาะลิบง ทิศตะวันตกจดทะเลต่อแดนกับที่ปากกุแหระ แขวงเมืองนครศรีธรรมราช ทิศตะวันออกจดที่ ปะเหลียน... ทั้งเมืองตรัง และเมืองภูรา แต่เดิมมามีผู้รักษาเมืองเมืองละคน ครั้นต่อมาให้พระภักดีบริรักษ์ (นายจันมีชื่อมหาดเล็ก) ผู้ช่วยราชการเมืองนครศรีธรรมราชออกไปเป็นผู้รักษาเมืองตรัง พระภักดีบริรักษ์ได้กราบทูลขอยกเอาเมืองตรังกับเมืองภูราเข้าเป็นเมืองเดียวกันเรียกว่า เมืองตรังภูรา”
พระภักดีบริรักษ์ หรือ “นายจัน” ซึ่งเป็นชื่อตำแหน่งมหาดเล็กเวรศักดิ์ อันเป็นเวรที่รับราชการประจำใกล้ชิดพระองค์นี้ น่าจะเป็นบุคคลคนเดียวกับ พระยาตรัง เพราะสอดคล้องกับหลักฐานที่ขุนอาเทศคดีได้สอบถามคนรุ่นเก่าร่วมสมัยรัชกาลที่ ๔ – ๕ หลายคนว่าชื่อเดิมของพระยาตรัง คือ “จันทร์ หรือ “ศรีจันทร์” อันเป็นชื่อที่มีเค้ามูลมาจากตำแหน่งเดิมของท่าน และในฐานะที่ท่านเป็นหลานตาของเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ผู้ปกครองเมืองนครศรีธรรมราชในขณะนั้น จึงน่าจะเป็นผู้ที่ได้รับความไว้วางใจให้ไปดูแลเมืองตรัง ซึ่งเป็นเมือง หน้าด่านและเมืองท่าสำคัญของนครศรีธรรมราช
การดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองตรังของพระภักดีบริรักษ์หรือพระยาตรังนั้นไม่ปรากฏชัดว่าเริ่มตั้งแต่ปีใด แต่มีหลักฐานจากเอกสารจดหมายเหตุ ซึ่งเป็นหนังสือของผู้ว่าราชการเมืองตรังออกนามพระภักดีบริรักษ์ถึงพระยาราชกปิตัน (ฟรานซิส ไลท์) ใน จ.ศ. ๑๑๔๙ (พ.ศ. ๒๓๓๐) และ จ.ศ. ๑๑๕๔ (พ.ศ. ๒๓๓๕) แสดงว่าอยู่ในช่วงต้นรัชกาลที่ ๑ ต่อมาพระภักดีบริรักษ์ถูกเรียกตัวกลับเข้ารับราชการในกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้โต๊ะปังกะหวาเป็นพระยาลิบง ผู้รักษาเมืองตรัง ครั้นถึง  จ.ศ. ๑๑๖๖ (พ.ศ. ๒๓๔๗) พระยาลิบงเกิดเป็นอริวิวาทกับเจ้าพระยานคร (พัฒน์) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงโปรดเกล้าฯ ให้ ยกเมืองตรังขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ เสียชั่วคราวในปีนั้น ซึ่งแสดงว่าพระภักดีบริรักษ์พ้นจากตำแหน่งไปก่อน พ.ศ. ๒๓๔๗ พอสมควร เพราะอย่างน้อยพระยาลิบง ก็ต้องใช้เวลาในการสร้างพลังอำนาจเพื่อต่อสู้กับการครอบครองของนครศรีธรรมราช
ผู้ว่าราชการเมืองตรังต่อจากพระยาลิบงคือ หลวงฤทธิสงคราม เมื่อถึง พ.ศ. ๒๓๕๔ ก็มีชื่อ หลวงอุภัยราชธานีเป็นผู้พยาบาลเมืองตรังในทำเนียบข้าราชการเมืองนครศรีธรรมราช และเป็นพระอุภัยราชธานีในทำเนียบ กรมการเมืองตรังของเก่า พ.ศ. ๒๓๕๕ หลังจากนั้นไม่ปรากฏบทบาทชื่อเสียงของผู้ว่าราชการเมืองตรังอีก ทั้งนี้ เป็นผลมาจากสงครามกับพม่าในศึกถลาง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๒ ทางราชธานีเห็นควรมอบอำนาจการดูแลหัวเมืองภาคใต้ให้นครศรีธรรมราช เจ้าพระยานคร (น้อย) จึงได้เข้ามาจัดการควบคุมดูแลการค้าและการทหารของเมืองตรัง จนถึง พ.ศ. ๒๓๘๑ จึงปรากฏชื่อพระสงครามวิชิต เจ้าเมืองตรังในเหตุการณ์สลัดหวันหมาดหลีตีเมืองตรัง ด้วยเหตุนี้ ตามที่เชื่อกันมาว่าพระยาตรังได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองตรังในสมัยต้นรัชกาลพี่ ๒ จึงเป็นเรื่องที่ขัดแย้งกับหลักฐานเอกสารดังกล่าว
เมื่อพระยาตรังมาเป็นเจ้าเมืองตรังในสมัยรัชกาลที่ ๑ นั้น เข้าใจว่าสถานที่ ตั้งเมืองหรือที่ตั้งจวนเจ้าเมืองอยู่ที่บ้านโคกพลาหรือโคกพลับพลา ซึ่งเป็นสถานที่ไม่ไกลจากควนธานีนัก (ที่ตั้งเมืองตรังสมัยรัชกาลที่ ๒) บ้านโคกพลา มีลำน้ำ “คลองเมือง” ไหลผ่าน สามารถติดต่อเชื่อมกับแม่น้ำตรังได้สะดวก ระหว่างที่พระยาตรังดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองตรังอยู่นั้น ภรรยาของท่านขอพักอยู่กับญาติที่เมืองนครศรีธรรมราช ไม่เดินทางไปอยู่ที่เมืองตรังด้วย พระยาตรังจึงต้องไปๆ มาๆ ระหว่างเมืองตรังกับเมืองนครศรีธรรมราชอยู่เสมอ จนกระทั่งเกิดเหตุที่ทำให้ท่านถูกเรียกตัวกลับเข้ารับราชการที่กรุงเทพฯ	ผู้เฒ่าผู้แก่ของเมืองตรังเล่ากันมาว่า เป็นเพราะภรรยาน้อยของท่านหนีไปกับชายชู้ แล้วชายชู้ได้เขียนกลอนเยาะเย้ยไว้ที่หน้าประตูว่า “ไม่ดีจริงเราไม่พานารีจร ข้ามห้วยข้ามสิงขรชะง่อนผา” เมื่อพระยาตรังมาพบก็โมโหเดือด เขียนกลอนโต้ว่า “ไม่เก่งจริงเราไม่พานารีกลับ จะเฆี่ยนพ่อเสียให้ยับลงกับหวาย” แล้วจับชายชู้มาสำเร็จโทษ ท่านจึงถูกเรียกตัวเข้ากรุงเทพฯ
เมื่อพระยาตรังกลับเข้ากรุงเทพฯ เข้าใจว่าท่านคงรับราชการอยู่ใน กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ดังมีหลักฐานว่าท่านได้ตามเสด็จไปราชการทัพครั้งศึกถลาง ในพ.ศ. ๒๓๕๒ นอกจากนั้น พระยาตรังคงแต่งหนังสือหรือทำงานด้านอาลักษณ์ถวาย เพราะมีความสนใจทางด้านอักษรศาสตร์อยู่ก่อนแล้ว  ดังปรากฏหลักฐานว่าท่านเป็นผู้แต่งโคลงซ่อมแทรก ๒ บทในวรรณคดีเรื่อง ลิลิตยวนพ่าย เพราะต้นฉบับเดิมขาดอยู่ในตอนพระเจ้าติโลกราชเกิดระแวง หมื่นด้งนครผู้เป็นอา จึงสั่งให้ไปเฝ้าที่เชียงใหม่ แล้วสั่งให้แสนฟ้าเรื่อนำไปประหารชีวิต ความว่า
สั่งแสนฟ้าเรื่อให้	กุํตวว
หมื่นนครโทษอำ	ผิดไว้
แสนสูตัดเอาหัว	มันสยบ เสียนา
ไว้หว่างทางเหนือใต้	ต่อกัน ฯ
แสนฟ้าเรื่อรยบนิ้ว	นบคำ โดยนา
มัดสอกรีบไปทัน	โกรธจ้าว
สินหัวสยบสับทำ	ฤๅคลื่น
เพลี้ยกว่านบ้านท้าวไข้	ข่าวสยวน ฯ
ลิลิตยวนพ่ายนี้เป็นวรรณคดีสำคัญในสมัยอยุธยาตอนต้น	ได้รับการยกย่องนับถือว่าแต่งดีเป็นตำราทั้งในทางภาษาและแบบแผนราชการเรื่องหนึ่ง ฉะนั้น  ผู้ที่ได้รับมอบหมายให้แต่งโคลงซ่อมเสริมก็น่าจะเป็นผู้ที่ได้รับการยอมรับในความสามารถเช่นกัน ดังที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ถึงพระยาตรังไว้ว่า
“สังเกตสำนวนซึ่งพระยาตรังแต่งไว้ ดูเหมือนจะถนัดแต่งโคลงดั้นยิ่งกว่าบทกลอนอย่างอื่น สำนวนโคลงพระยาตรังเป็นอย่างเช่นเรียกกันว่า “โวหารกล้า” ผิดกับกวีคนอื่นๆ แลกล่าวกันว่าเป็นผู้มีสัญญากล้าเกือบจวนจะถึงวิปลาส มีเรื่องเล่ากันมาว่า พระยาตรังมีมนต์สำหรับเสกเมื่อก่อนจะลงมือแต่งกลอน ขึ้นต้นว่า “ตรังเอ๋ยตรัง เทวดานิมนต์มาเกิด” แล้วว่ากระไรต่อไปอีกข้าพเจ้า จำไม่ได้ ว่าสวดมนต์นี้ก่อนแต่งกลอนเป็นนิตย์ ความจริงเท็จอยู่แก่ผู้กล่าว  เล่าตามเคยได้ยินมา แต่สำนวนโคลงที่พระยาตรังแต่ง ควรนับว่าแต่งดีจริง เพราะฉะนั้นจึงได้นับถือกันมาในหมู่กวีแต่ปางก่อน”
อย่างไรก็ตาม ลักษณะนิสัยของพระยาตรังที่โอ่อวดเชื่อมั่นในตนเองสูง ขนาดจะเขียนโคลงแต่ละครั้งต้องเสกตัวเองว่า “ตรังเอ๋ยตรัง เทวดานิมนต์มาเกิด” ซ้ำยังประกาศศักดาว่า “แสวงอยุธยาขู คู่พร้อง” หาคู่ปรับคู่เปรียบตั้งแต่เมืองนครศรีธรรมราชมาจนถึงกรุงเทพฯ ดังนั้น จึงย่อมต้องเป็นที่หมั่นไส้ของบรรดากวีเมืองหลวง ดังมีเรื่องเล่ากันมาว่า นายนรินทร์ธิเบศร์ (อิน) ซึ่งแต่ง โคลงนิราศนรินทร์คราวเดียวกับที่พระยาตรังแต่งโคลงนิราศถลาง ว่าเป็นกวีคู่แข่งกัน และปัจจุบันมีผู้ค้นพบโคลงกระทู้ท้ายเล่มสมุดไทยซึ่งแต่งในยุครัชกาลที่ ๒ - ๓ กล่าวบริภาษพระยาตรัง ความว่า
พญา ยามความชั่วชี้	เห็นชน
ตรัง เอ่ย บ อายโกรน	สักน้อย
ตั้ง ตัวดั่งถั่วโจน	จับยาก
พูด ละวันพันร้อย	เลือกได้คำเดียว ฯ
กะ โปกอาลักษณ์อ้าง	อวดโคลง
ลา ใช่ลาเลี้ยงโรง	เทียบม้า
เลี่ยม เล่ห์ลำโพงโผง	พูดมาก
ทอง ใช่ทองเนื้อเก้า	ที่แท้ทำเทียม ฯ
ต่อมาเมื่อพระยาตรังชราภาพมากแล้ว	จึงกราบถวายบังคมลากลับมาอยู่บ้านที่เมืองนครศรีธรรมราชในสมัยรัชกาลที่ ๓ จนถึงแก่อนิจกรรม อนึ่ง  ชาวนครศรีธรรมราชยังมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับเกร็ดชีวิตของพระยาตรังว่า ท่านเป็นคนชอบเล่นนกเขา ชอบรับประทานหมาก และมีนิสัยโกรธง่ายหายเร็วด้วย  ส่วนด้านการครองเรือน นอกจากเจ้าหญิงเกษณีแล้ว พระยาตรังมีภรรยาอื่นอีกหลายคนทั้งที่เมืองตรังและเมืองนครศรีธรรมราช ภรรยาและบุตรของพระยาตรังทางเมืองตรังยังสืบไม่ได้ว่ามีใครบ้าง แต่ทางเมืองนครศรีธรรมราชเท่าที่พอจะสืบทราบ คือ ๑. ภรรยาชื่อเขียว มีบุตรคนหนึ่งชื่อ พิม ได้สมรสกับพระอุภัยราชธานี (ม่วง ณ นคร) ๒. ภรรยาชื่อคง มีบุตรคนหนึ่งชื่อ อบ ๓. ภรรยาชื่อแดง มีบุตรชื่อ นายภู่และนายหนู ๔. ภรรยาชื่อฉิม มีบุตรชื่อ เจิม
ด้านผลงานวรรณกรรมของพระยาตรังเท่าที่ปรากฏในปัจจุบัน  เรียงตามลำดับการประพันธ์ ตั้งแต่ครั้งกรุงธนบุรีถึงสมัยรัชกาลที่ ๒ แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์ ดังนี้
๑. เพลงยาวพระยาตรัง เป็นเพลงยาวรำพันรัก เข้าใจว่าแต่งเมื่อสมัยวัยหนุ่ม
๒. เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง แต่งเมื่อครั้งไปวางตราเป็นเจ้าเมืองตรัง
๓. โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย แต่งเมื่อครั้งตามเสด็จ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชไปตีเมืองทวาย พ.ศ. ๒๓๓๐
๔. โคลงนิราศพระยาตรัง หรือโคลงนิราศถลาง แต่งเมื่อต้นรัชกาลที่ ๒ พ.ศ. ๒๓๕๒ คราวพม่ายกทัพมาตีเมืองถลางและหัวเมืองชายทะเล
๕. โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย  แต่งทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๑
๖. โคลงกวีโบราณ เป็นผลงานการรวบรวมโคลงของกวีที่มีชื่อเสียงในสมัยอยุธยา ตลอดจนผลงานการแต่งโคลงกลบทและโคลงกระทู้ เทียบแบบโบราณของพระยาตรัง
นอกจากนี้ ยังปรากฏว่าพระยาตรังได้แต่งวรรณกรรม “มหาชาติ กัณฑ์มัทรี” ไว้อีกเรื่องหนึ่ง แต่ยังไม่พบต้นฉบับ
บรรณานุกรม
วารสาร
กุหลาบ มัลลิกะมาส. “พระยาตรังค์”, วารสารวัฒนธรรมไทย. ปีที่ ๔ ฉบับที่ ๖ (กรกฎาคม ๒๕๐๘).
บุญเตือน ศรีวรพจน์. “คันฉ่องส่องวรรณคดี” สยามรัฐสัปดาหวิจารณ์. ปีที่ ๔๙ ฉบับที่ ๓๑ (๒๗ ธันวาคม - ๒ มกราคม ๒๕๔๖).
หนังสือ
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. “คำนำ”, โคลงกวีโบราณ. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๑. (ในงานกฐินพระราชทานมหาอำมาตย์โท พระยาราชนกูล ปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย ณ วัดนางชี).
________. “คำนำ”โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. ๒๔๖๘.
________. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒. กรุงเทพฯ : บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้ง กรุ๊พ จำกัด, ๒๕๓๓.
ทิพากรวงศ์, เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๓๑.
พรศักดิ์ พรหมแก้ว “พระยาตรัง” สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้ เล่ม ๓. กรุงเทพฯ : อมรินทร์การพิมพ์, ๒๕๒๙.
ศิลปากร, กรม. วรรณกรรมพระยาตรัง. นครหลวงกรุงเทพธนบุรี : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, ๒๕๑๕.
________. “ลิลิตยวนพ่าย” วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๑. กรุงเทพฯ : บริษัทรุ่งศิลป์การพิมพ์ (๑๙๗๗) จำกัด, ๒๕๒๙.
________. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดตรัง. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๔๔.
สถาพร ศรีสัจจัง. “จังหวัดตรัง”. สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้ เล่ม ๓. กรุงเทพฯ : อมรินทร์การพิมพ์. ๒๕๒๙.
อาเทศคดี. ขุน (กลอน มัลลิกะมาส). “ชีวประวัติและผลงานของพระยาตรัง”. อาเทศคดี. (ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพขุนอาเทศคดี) ม.ป.ท., ๒๕๒๗.
เพลงยาวพระยาตรัง

คำอธิบาย
เพลงยาวเป็นบทประพันธ์กลอนสื่อสารรักระหว่างชายหญิง ซึ่งนิยมแต่งกันในสมัยอยุธยาตอนปลายถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น สาระของเพลงยาวเป็น การพรรณนาเผยความรักความรู้สึกที่มีต่อกัน เนื้อหาส่วนใหญ่จึงเป็นบทเว้าวอนฝากรัก ชมโฉม และตัดพ้อต่อว่า เฉพาะเรื่องเพลงยาว ของพระยาตรัง เท่าที่ค้นพบในปัจจุบันมีอยู่ด้วยกัน ๗ บท คือ บทที่ ๑ - ๖ ได้พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ  พ.ศ. ๒๔๖๐ ในหนังสือรวมเพลงยาวของกวีสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ เรื่อง “เพลงยาวคารมเก่า” ต่อมาเมื่อมีการจัด พิมพ์หนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ครั้งที่สาม ใน พ.ศ. ๒๕๐๗ จึงคัด เพลงยาวของพระยาตรังจากหนังสือดังกล่าวมาพิมพ์โดยแก้ไขตัวสะกดการันต์เสียใหม่ สำหรับการจัดพิมพ์ใน พ.ศ. ๒๕๔๗ นี้ ได้ตรวจสอบกับต้นฉบับสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนเพลงยาว - สังวาส จดหมายเหตุเลขที่ ๕ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๔/๔ มัดที่ ๖ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด ซึ่งมีระบุไว้ที่หน้าต้นว่าเป็นพระสมุดเพลงยาวเก่า เล่ม ๒ ส่วนเพลงยาวบทที่ ๗ เป็นเพลงยาวที่เพิ่งค้นพบใหม่ในสมุดไทยหมู่กลอนเพลงยาว - สังวาส จดหมายเหตุ เลขที่ ๓๖ ตู้ ๑๑๕ ชั้น ๔/๔ มัดที่ ๘ ประวัติ ซื้อไว้ ณ วันที่ ๒๓/ ๙/ ๑๒๖ (พ.ศ. ๒๔๔๑) จึงได้ถ่ายถอดโดยแก้ไขตัวสะกดการันต์ให้เป็นปัจจุบัน และรวมพิมพ์ในหนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๔๗ นี้ เป็นครั้งแรก
เพลงยาวพระยาตรังทั้ง ๗ บทนี้ เข้าใจว่าเป็นคำประพันธ์ร้อยกรองรุ่นแรกๆ ซึ่งท่านแต่งในวัยหนุ่ม ขณะอาศัยอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราช ก่อนถวายตัวเข้ารับราชการ ณ กรุงเทพมหานคร ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สำนวนโวหารในเพลงยาวของ พระยาตรังที่คมคาย มีการใช้ความเปรียบเทียบ และให้แง่คิดสอนใจแก่ผู้อ่านหลายตอน ได้แก่
บทที่ ๑
ฝ่ายพี่ที่จะไว้ชีวิตมิตร	จะเอาจิตเป็นดั่งบัลลังก์สมาน
เอารสเสน่ห์แทนรสสุมามาลย์	เอาสำนานแทนเสียงประโคมโลม
เอาสิ่งเสบยแลสัมผัสเป็นฉัตรกั้น	เฉลิมขวัญขวัญน้องประคองโฉม
มีให้แสงสุริเยนทร์ที่เจนโพยม	ลงโจมจับทับแก้วพี่ร้าวเอย
บทที่ ๕
ท่านว่าถ้าแลใครใจประมาท	ย่อมเป็นคลองมัจจุราชประหารผลาญ
สงวนสัตย์ตัดห่วงบ่วงมาร	จะพลันพ้นสงสารที่วงเวียน
ถึงโลกีย์ยังมิตัดราคีขาด	แม้นประมาทก็ประมาณแต่พาเหียร
เรียนรู้เถิดอย่าเรียนรำพึงเพียร	ใจจงเจียนใจรักให้หักรอน
เพลงยาวพระยาตรัง
๑
โฉมจันทร์หรือขวัญพี่สอดสงวน
ผิวเนื้อใช่เชื้อระคนนวล	กระสวนทรงมาแต่องค์สุรางค์ใด
หรือแผลงพักตร์ผลัดพักตร์ลักษมี	มาลอบตรีโลกล้างเมื่อปางไหน
แกล้งกล่าวกลิ่นเสาวคนธ์ให้ปนใจ	จะครรไลในนวลซึ่งควรชม
แต่เยื้องยั้งอยู่หลังสุดสวาท	ก็ไหวหวาดหวั่นรสภิรมย์สม
จะสรรค์เวียงออกมาเคียงว่างามคม	เห็นหน้าล่มทุกหน้าคณานาง
ควรจะแลกชีพชายแล้วสายเสน่ห์	แต่พี่เทประดิพัทธ์ยังขัดขวาง
แม้นสมมุ่งจะบำรุงชีวาวาง	ไว้โฉมปรางมาศมิ่งวิมลจันทร์
ด้วยพร้อมสิ่งสิริโสภาพักตร์	จะบริรักษ์เป็นจอมถนอมขวัญ
พี่เมินหมายมิได้วายทิวาวัน	กระสันโศกอุระอ่อนอาวรณ์
เจ้าดวงแก้วเกิดกอปรสิริยศ	อย่ากำหนดเช่นมณีที่ศีขร
ไม่สมสงวนนวลพักตร์ซึ่งอรชร	มีมาก่อนแต่พอแจ้งประจักษ์ตา
ยังไม่เกิดจักรพรรดิสมบัติทวีป	จะรัดรีบด่วนไยในโกฏฐา
มาเถิดมามิ่งมณีมา	ในพานพื้นแว่นฟ้าสำลีประชี
ละมุนหมอบคอยน้องจะเนานาถ	ที่โอภาสประภัสสรศรี
จะพรายแพร้วอยู่ดั่งแก้วโมรีวี	อันธุลีหรือจะปนระคนพาล
ฝ่ายพี่ที่จะไว้ชีวิตมิตร	จะเอาจิตเป็นที่ตั้งบัลลังก์สมาน
เอารสเสน่ห์แทนรสสุมามาลย์	เอาสำนานแทนเสียงประโคมโลม
เอาสิ่งเสบยแลสัมผัสเป็นฉัตรกั้น	เฉลิมขวัญขวัญน้องประคองโฉม
มิให้แสงสุริเยนทร์ที่เจนโพยม	ลงโจมจับทับแก้วพี่ร้าวเอย ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๒
แสนทุกข์สุดทุกข์ครั้งนี้เอ๋ย
ไม่ห่างหายคลายเทวษสักวันเลย	หรือมาเปรยแปรได้ไม่อาลัย
ไม่เล็งหลังเลยเมื่อครั้งจะเริ่มรัก	ก็ประจักษ์อยู่ในจิตแล้วคิดไฉน
เพราะจำจิตดอกจึ่งจำบำราศไกล	เป็นไรจึงไม่คืนคิดเมื่อคราวครอง
นิจจามิตรชั่งมาคิดสละได้	หรือหน่ายใจด้วยว่าขาดอาลัยสนอง
อันความรักก็ประจักษ์ว่าใจปอง	ควรหรือน้องแกล้งมาหน่ายฤทัยกัน
เมื่อแรกรักฤๅจะรักไม่จากได้	นี่เพราะไกลหรือจึ่งเร่เสน่ห์หัน
เสียดายจิตฉุกคิดไม่เว้นวัน	มีแต่ผันหน้าตรึกไมตรีตรอม
ไฉนใจจึ่งใจไม่คิดบ้าง	หรือใจจางว่าไม่ควรประคองถนอม
เห็นตํ่าศักดิ์หรือกลัวพักตร์จะพลอยมอม	อย่าออมความเลยนะเจ้าไม่เข้าการ
ถึงจินตะหราเมื่อแค้นแสนสุดโศก	เพราะวิโยคอิเหนาปองเป็นสองสมาน
ถ้ากระนั้นเล่าก็ควรจะพลันราน	นี่ทรมานอยู่ไม่เว้นสักวันครวญ
ก็ตั้งจิตอยู่เป็นนิจพิศวาส	แต่หมายมาดมั่นปองประคองสงวน
เมื่อสุจริตมิได้คิดจะห่างนวล	หรือมาควรเด็ดรักนี้เวรใด
ชะรอยในปางก่อนได้ยุหญิง	ให้จำทิ้งกันทั้งจิตที่พิสมัย
อกุศลผลนั้นมาถึงใจ	ให้จำไกลแล้วทั้งมิตรมาคิดรอน
โอ้แต่นี้จะนานไม่มีชื่น	ทิวาคืนแต่จะทอดฤทัยถอน
จึ่งสอนใจว่าใจเอ๋ยอย่าอาวรณ์	จงผันผ่อนผันพักตร์อย่านำพา
แม้นฟังคำแล้วอย่าร่ำรำพันรัก	จงเจียมศักดิ์เถิดที่น้อยวาสนา
ถ้าหมายมั่นเห็นจะพลันชีวาลา	ดูรยิ่งว่าก็ยิ่งให้ฤทัยคะนึง
เมื่อเขาชื่นได้อื่นไม่คืนหลัง	ใจนี่ยังแต่เฝ้าตรึกรำลึกถึง
แสนรักแสนหนักอาลัยตะลึง	แสนรำพึงเพิ่มเพทนานาน
อันมณโฑสโมสรด้วยทศพักตร์	แล้วรานรักกลับมาร่วมภิรมย์สมาน
กับพาลีลืมละสละมาร	แล้วก็รานรสรักจากพานรินทร์
กลับมาชื่นรื่นเริงในเชิงยักษ์	ก็ลืมรักกากาศเจ้าขีดขิน
พี่ใคร่ใจเหมือนหนึ่งใจยุพาพิน	มิรู้สิ้นสิ่งสวาทไม่ขาดเลย
ก็เห็นผิดจริตเล่ห์มณโฑรัก	ขอประจักษ์จงช่วยชี้คดีเฉลย
ครั้นใคร่ใจเล่าก็ใช่ที่ใจเคย	หรือใจเปรยเพราะว่าชื่นด้วยสมใจ
ก็ใช่เชิงที่จะเหลิงละเลิงเล่น	ก็ใช่เช่นเชิงชมนิยมไฉน
หรือมาดหมายจะให้หน่ายเสน่ห์ไกล	ก็บอกหน่อยเถิดอย่าให้ฤทัยตรอม
อันอกพี่นี้ก็เทียมคีรีทับ	ตั้งแต่นี้ไหนจะกลับได้คืนถนอม
แต่แสนทุกข์สุดทุกข์จะอดออม	จนทรงผอมผิวเผือดไม่มีงาม
อันทุกข์ทั้งตรีภพจบสกล	ก็ไม่เท่าที่พี่ทนสวาทหวาม
ไม่ว่างวายคลายเทวษสักกึ่งยาม	ดั่งศรรามซํ้าทรวงสักแสนที
ถึงต้องศิลป์ทรงองค์นารายณ์วราฤทธิ์	ไม่เจ็บจิตเท่าเจ้าเจื่อนอารมณ์หนี
แสนทุพพลทนเทวษไม่วายทวี	ดั่งมณีชอกช้ำเหลี่ยมระทม
แต่พูดเล่นเป็นประหนึ่งจะไม่รู้	ครั้นนิ่งดูฟังไปก็เห็นสม
เราขามมิตรหวังจิตไว้คอยชม	ยิ่งระทมทรวงร้าวอุรภา
เห็นสุดคิดสุดฤทธิ์ด้วยสุดรัก	สุดนักที่จะเสี่ยงวาสนา
สุดร้อนสุดนิวรณ์เจตนา	ดั่งแผ่นผามาทุ่มทิ้งลงกลางชล
จงเชิญครองเถิดนะเจ้าให้สมพักตร์	ให้สมศักดิ์เถิดที่ศักดิ์มาปฏิสนธิ์
จงสมจิตสมคิดอย่าห่างสกนธ์	ตามนิพนธ์ที่พี่อวยอำนวยพร
จงเกษมเปรมสวาทอย่าขาดชื่น	ทุกวันคืนอย่าให้คลายภิรมย์สมร
เราลารักกว่าจะสิ้นม้วยดินดอน	จนอัมพรสูญดวงพระสุริยัน
สิ้นสุเมรุบรรพตานภากาศ	แต่สักชาติอย่าได้ร่วมภิรมย์ขวัญ
จนหลาบสาปสิ้นชีวาวัน	อันประจุบันที่ได้พลาดประมาทมา
จงอภัยอย่าให้มีเวรีสนอง	วจีจองด้วยมหันตโทษา
ได้พลั้งพลาดประมาทกายและวาจา	ขอสมาเถิดอย่ามีเวรีราน
เราจงจิตอนุญาตประสาทให้	อโหสิกันไปจนอวสาน
จนล่วงภพสบสร้อยศาสดาญาณ	จงบันดาลอย่าได้ร่วมภิรมย์เอย ฯ
ฯ ๕๐ คำ ฯ
๓
ศุภสารเสนาะเสน่หา
จำลองใจมาในอักขรา	ด้วยจินตนาปรารภนิรันดร
แสนระทมกรมสวาทระยำยับ	ดั่งสุเมรุทุ่มทับทรวงสมร
เพราะหมายโลมโฉมอินทร์อรชร	จึ่งรั้งรอนหักจิตเป็นนิจกาล
คะนึงน้องดั่งปองปทุเมศ	ในขอบเขตมุจลินท์สระสนาน
แสนลำบากยากที่พ้นทรมาน	เพราะไม่หาญที่จะหักมาชมชู
เชยสร้อยเสาวคนธ์โกมลมาศ	เมื่อลมลาดเพราะลอบเลียมอยู่
แต่ไกลไกลก็จะลักแลดู	แมลงภู่ร่อนร้องแต่เวียนชาย
ถ้าเหาะได้เหมือนเหรันตยักษ์	เห็นจะหักได้สะดวกโดยง่าย
นี่สุดเอื้อมที่จะเอื้อมอาจกราย	ปิ้มจะวายชีพเพราะถวิลบัว
ถ้าสุมาลย์ร่วงหล่นพ้นสวรรค์	บ้างเล่าเถิดถ้ากระนั้นจะยังชั่ว
ถึงมิน้อมก้านให้ก็ไม่กลัว	ขอแต่ยั่วแย้มหน่อยพอแนมนวล
สิอยู่ในมุจลินท์สินธุล้อม	เชิญประนอมไมตรีทรามสงวน
ซึ่งสุหร่ายปรายเปรียบมาทั้งมวล	ก็ไม่ควรแต่ว่าร้อนนั้นสุดแรง
เชิญสุดาปรานีพี่หน่อยน้อง	ประคองสวาทอย่าให้ขาดคำแถลง
ซึ่งจะขายเรื่องรักประจักษ์แจง	วานอย่าแกล้งเสว่าให้กล้ากลอน
ประการใดในประเพณีสนิท	ขอประสิทธิ์สวาทใจในสายสมร
ตราบฟ้าสูญสิ้นม้วยดินดอน	เชิญนุสรณ์สิ่งเสน่ห์สนองกรรณ
เชิญรักอารมณ์ภิรมย์รัก	เชิญสมัครหมายขวัญมาน้อมขวัญ
เชิญสมานการโดยกระบวนบรรพ์	วานอย่าฉันทาเคียดรังเกียจกาย
เชิญเยื้อนเถิดอย่าถือประยูรยศ	เชิญประชดมุ่งมาดให้เหมือนหมาย
ขอเชิญน้องพร้องเสน่ห์สวาทชาย	กว่าจะวายทำลายชีพปลดปลง
อย่าล่อเล่นเช่นมณีเมขลา	ให้อสุรารามสูรพะวงหลง
หลงไล่ไปด้วยใจจำนงองค์	พิศวงหวังคู่ประคองเคียง
ครั้นนางโยนมณีสีสว่าง	ก่นแต่ขว้างขวานลั่นสนั่นเสียง
เพราะใจยักษ์มักโกรธพิโรธเพียง	ดั่งจะเอียงแผ่นภพจักรวาล
หมายใจใจจนพ้นพิศวาส	ก็กลายกลับมุ่งมาดจะสังหาร
ฝ่ายพี่ที่เห็นคะนึงนาน	ห่อนหาญไล่ได้ด้วยใจเฟือน
สุดถวิลดั่งจะสิ้นเสน่ห์นุช	เพราะอาวุธนั้นไม่มีเสมอเหมือน
เป็นแต่ว่ารักกับจะตักเตือน	แม้นมิเยื้อนก็จะโห่ให้ทรวงโทรม
รักนิดเถิดช่วยชูชีวิตไว้	อย่าสูญใจเลยนะเจ้าวิมลโฉม
ใช่จะล่อลวงน้องประลองโลม	เชิญแม่โน้มใจน้อมสวาทเรียม
ขอพบเนตรต่อนัยนาหน่อย	อย่าเมินม่อยหมางหน้างามเสงี่ยม
แต่ห้ามใจแล้วก็สุดใจเจียม	จึ่งเลียมลอดลายหัตถ์ให้ทัศนา
ถ้าปรานีแล้วอย่าเนิ่นนานสนอง	ประคองสวาทอย่าให้ขาดปรารถนา
จะนับบาทมาดหมายนาฬิกา	จะตั้งตาคอยสารสมานเอย ฯ
ฯ ๓๖ คำ ฯ
๔
ชายเนตรจวบเนตรพิษศรแสลง
ดังเมขลาฉายท่ามณีแทง	ให้แสงต้องอสุรีที่ราญรอน
ก็ลดองค์ลงยังเงื้อมเมรุมาศ	ปิ้มจะขาดชีพม้วยด้วยดวงสมร
จะไล่โลมโฉมนางกลางอัมพร	ก็อ่อนจิตไปด้วยฤทธิ์มณีพราย
อันนิลเนตรน้องส่องมาสบพี่	ยิ่งมณีนางฟ้าที่ง่าฉาย
เมื่อวาบวับจับดวงฤดีชาย	ก็หมายชีพม้วยด้วยแสงนิล
ประเมินม่อยผ่อยพักตร์ตะลึงหลง	ก็จงจิตสมานที่ชาญถวิล
สิ้นประมาทอาชญาแลมลทิน	สิ้นประคิ่นประดิพัทธ์ในภัสดา
แสร้งมิตรม้วนชวนชื่นขืนคืนสวาท	แล้วหยาดนํ้าอาลัยไว้ในหน้า
พอสงฆ์กลับจึงคำนับวาจาลา	พี่เดินฝ่าภาคพักตร์ตระหน่ำนาง
บำหยัดเท้าก้าวหน้าพะว้าหลัง	ระวังน้องลืมยั้งระวังย่าง
อัฒจันทร์นะยิ่งอัศจรรย์ลาง	พี่เหยียบขวางไขว่คั่นว่าชั้นเดียว
ถึงสีดาประจวบตาพระราเมศร	เจ็บเทวษแต่กระนั้นไม่ซ่านเสียว
อันพี่เจ็บนี่เจ็บจริงจริงเจียว	ดั่งแหลมเหล็กเรียวร้อยนัยน์ตาชาย
ฉะฉะเจ็บรักนี่หนักหนา	ยิ่งฝืนฝ่าก็ยิ่งท้ออารมณ์หมาย
ว่าตาดูรู้รสกันด่วนดาย	เดิมนารายณ์เพิ่มพิษยุพาพาล
พระชวนชมสมโฉมด้วยดลเนตร	วันประเวศบัญชรพิมานสถาน
จะเคลื่อนเงาเงื่อนนี้แลนิพพาน	ประมาณเถิดเห็นจะมีราคีคำ
เจ้าดั่งดวงดาราทิพมาศ	ลอยลีลาศเลื่อนแสงขึ้นแข่งขำ
ครั้นมลทินจันทร์ทับก็อับดำ	เข้าประจำล้อมอยู่ดาวดูที
จะสรดสร่างกระจ่างงามอร่ามพื้น	ไม่ใฝ่ฝืนฝ่าเทวราศี
เดินระหว่างทางจักรงามดี	ด้วยเว้นแสงพระสุรีย์ที่ร้อนรอน
จะเกรงใยในหมู่พลาหก	ถึงจะตกก็ไม่ตัดประภัสสร
เชิญเลี้ยวเลื่อมมาที่เงื้อมยุคุนธร	จะเวียนวอนตาโลกให้ชมดวง
หนึ่งสัญจรปทุมาในวาเรศ	ไม่ว่าเพศเช่นพงศ์ประสงค์สรวง
สัณฐานจอกดอกชอุ่มเป็นพุ่มพวง	เกิดในห้วงวารีนีโครธา
ฝ่ายโกเมศหมู่สวะอยู่สระสรง	ใช่บัวบงกชเกศในนาถา
พื้นผลซึ่งระคนสโรชา	ล้วนวารินไคลเคล้าเข้าเวียนเบียน
อย่านึกแหนงใช่จะแกล้งแสดงสดับ	ถ้าแม้นรับแล้วอย่ารักเป็นพาเหียร
เห็นไหมงามตามเถิดจะเวียนเพียร	ช่วยถอนเศร้าถอนเสี้ยนเสียหน่อยเอยฯ
ฯ ๓๐ คำ ฯ
๕
ชังใจที่ไม่เจียมใจสงวน
ชังหน้าที่หน้ามาหมองนวล	เออก็ควรหรือมาริให้เร่งตรอม
ไม่เจียมตนเลยว่าตนนี้ตํ่าศักดิ์	มาริรักที่ไม่ควรประคองถนอม
หมายใจอยู่ว่าใจอยู่ในจอม	มิแต่มอมหน้าม่อยให้อัประมาณ
ไม่รู้หรือว่าประยูรวิหคหงส์	ถวิลลงโขมพัตรนัทีสถาน
ไม่ร่วมชาติกาจกาตระกูลกาฬ	โอ้ประมาณเหมือนอกจรกา
ต่ำศักดิ์หรือมารักวงศ์เทเวศ	ให้ผิดเพศตุนาหงันอสัญหยา
เหมือนอิเหนาเสาวภาคย์กับบุษบา	เออสาสิที่ใจไม่เจียมใจ
ยิ่งห้ามใจว่าอย่าใฝ่วงศาสูง	ใจยิ่งจูงใจตรึกนี่นึกไฉน
แต่เวียนหวังอยู่มิฟังวิญญาณ์ไย	นี่ใครใช้หรือจึ่งครุ่นทวีครวญ
เป็นน้อยใจหนอใจไม่ฟังห้าม	มารักงามที่ไม่รู้เสงี่ยมสงวน
ใจเอ๋ยหรือมาเฉยชะล่าลวน	เมื่อไม่ควรหรือมาควรคะนึงนาน
ไม่เจียมตนหรือว่าตนเป็นหิ่งห้อย	มาหิ้วรอยตามแสงพระสุริฉาน
ท่านเหมือนพลอยเพชรรัตน์ชัชวาล	ตัวนี้ปานปูนปัดหรือควรปอง
มาหมายแก้วจอมจุลจักรพรรดิ	ให้เสื่อมสวัสดิ์รัศมีมณีหมอง
เป็นน้อยใจด้วยว่าใจไม่ตรึกตรอง	ใจนี่จองหวงห้ามยิ่งย่ามใจ
ตนกระต่ายหรือมาหมายจิตจง	มางวยงงอยู่ด้วยแสงศศิไข
เมื่อจันทร์แจ่มแต้มตัวกระต่ายใน	วงเป็นไรกระต่ายไม่หมายชม
ถ้าใครช่วยชูบ้างจะยังชั่ว	ให้ใจกลัวจึ่งจะสาแก่ใจสม
ถ้ามิฟังจะเอาไฟใส่หม้อรม	ช่วยขู่ข่มเสียให้ขาดประมาทครวญ
ใจสิมุ่งเหมือนพระลอดิลกโลก	จึ่งแสนโศกมิได้วายกระหายหวน
ส่วนพระลอมิได้ปองสองนางชวน	ให้รัญจวนไปด้วยวิทยายันต์
จึ่งได้สมสองงามเป็นสามเขนย	ชิดเชยสองข้างประคองขวัญ
จนทหารเข้าประหารผลาญชีวัน	เออกระนั้นเล่าเถิดก็ควรตาย
ไฉนใจจึ่งจะไม่เห็นด้วย	ใจจะม้วยเสียแล้วหรือเพราะมุ่งหมาย
เอ็นดูใจเถิดอย่าให้ใจละอาย	เอ็นดูกายเถิดที่เอื้อมจนสุดมือ
แต่ห้ามห้ามก็ไม่ห่างถวิลเหือด	จนผิวเผือดผอมแล้วไม่เห็นหรือ
จะตายไยที่มิให้คำคนลือ	จะรื้อรักเถิดอย่ารักให้เหนื่อยนาน
หาดีไม่ไหนเล่าเขาว่ารัก	พิสมัยหนักก็มักได้หมางสมาน
ย่อมทนทุกข์อยู่ทุกทิวาวาร	แสนรำคาญเคืองคิดไม่ขาดตรอม
ชอบบำราศรสร่วมอารมณ์สอง	ก็หนักกรประคองครุ่นครวญถนอม
ดั่งโกยทุกข์มาประทุกอกออม	แต่ผอมเผือดเหือดแห้งจนหายงาม
จะยืนเดินดำเนินนั่งนอนที่ไหน	ก็ตั้งใจแต่จะดิ้นถวิลหวาม
จนสิ้นเพียรภาวนาพยายาม	จนลืมความเรือนราชการตน
ยามกินลืมกินอาหารรส	ลืมกำหนดนับคืนวันฉงน
แต่นอนนิ่งกลิ้งกลับเกลือกสกนธ์	ไม่หลับจนจวบทุ่มสักคืนวัน
นี่แลใจจะไม่ฟังใจเจียวหรือ	จะรื้อรักอยู่ไม่รักชีวาสัญ
จงรักกายเถิดอย่าหมายวงศ์เทวัญ	ที่เฉิดฉันมิได้แปลกประยูรวงศ์
จึ่งห้ามใจว่าใจอย่าประเจิด	อย่าพลั้งเพริดเลียมลองประโลมหลง
รักษาสัตย์ตัดใจให้ตริตรง	อย่าพลอยหลงไปด้วยพลั้งกำลังพาล
ท่านว่าถ้าแลใครใจประมาท	ย่อมเป็นคลองมัจจุราชประหารผลาญ
สงวนสัตย์ตัดห่วงบ่วงมาร	จะพลันพ้นสงสารที่วงเวียน
ถึงโลกีย์ยังมิตัดราคีขาด	แม้นประมาทก็ประมาณแต่พาเหียร
เรียนรู้เถิดอย่าเรียนรำพึงเพียร	ใจจงเจียนใจรักให้หักรอน
ชอบจะเฉยอย่าเฉลยเหมือนเช่นหลัง	นี่แน่ใจเอ๋ยจงฟังใจสังสอน
จะแจ่มจิตอยู่เป็นนิจนิรันดร	ธุระร้อนก็จะแรมโรยเอย ฯ
ฯ ๔๖ คำ ฯ
๖
ขาวเหลืองเรืองศรีวิเชียรฉาย
แสนสวาทมิได้ขาดทิวาวาย	เสน่ห์หมายวัชชิรัตน์อลงกรณ์
แสงสว่างกระจ่างแจ่มจับเนตร	วันประเวศบนวิบูลยสิงขร
แม้นเรืองฤทธิ์เหมือนวิทยาธร	จะเขจรแหวกเมฆไปเมียงชม
พื้นหัตถ์จักประชีสำลีรอง	จะประคองช้อนชูมาสู่สม
แสนสงวนมิให้ต้องละอองลม	จะวางชมบนพื้นสุมาลี
วัตถาเวียนวงจงประดับ	มิให้อับอ่อนแสงมณีศรี
จะแนบไว้ในอุราทุกนาที	อันราคีมิให้ปนระคนพาล
นี้สุดยากที่จะบากอารมณ์ถวิล	ทั้งเดินดินแล้วก็ขลาดไม่อาจหาญ
ตั้งแต่ทนเทวษช้ำระกำนาน	ก็นับวารวายชีพนิราทวา
เพราะขนิษฐ์แลได้คิดภิรมย์รัก	เสน่ห์หนักในเพศแห่งเชษฐา
ไม่สมหมายก็ไม่วายจินตนา	จะฝืนฝ่าฝากรักก็สุดใจ
อนุชาเหมีอนว่ายวนวาเรศ	ลอยประเวศตามสายชลาไหล
จะบ่ายหน้าหาฝั่งก็ยังไกล	จะพึ่งพักขอนไม้ไม่ทานทน
อันสัดจองนาวาก็หายาก	จะเบือนบากพึ่งใครก็ขัดสน
แต่เวียนว่ายอยู่ในสายทะเลวน	แสนทุพพลยอดยากลำบากกาย
เห็นแต่พี่แลจะชูชีวิตน้อง	ช่วยประคองขึ้นให้พ้นกระแสสาย
เมื่อการุญทำคุณไว้ไม่ตาย	จะบากบ่ายนำเสน่ห์สนองกัน
ไม่ลืมคุณอุปการคุ้งวันหน้า	จนม้วยสิ้นดินฟ้าสุธาสวรรค์
เชิญสมานการโดยระบอบบรรพ์	วานอย่าฉันทาเคียดรังเกียจกวน
เชิญสนองในคลองเสน่ห์มิตร	คำนึงคิดอยู่ในฤทัยสงวน
ถ้ารับรักแล้วอย่ารักให้เรรวน	วานอย่าม้วนสวาทไว้ให้เนิ่นนาน
เชิญร่วมอารมณ์ภิรมย์รัก	ให้สมศักดิ์สมสวาทในมาศฐาน
อย่าแหนงรักเลยว่ารักจะพลันราน	สดับสารแล้วอย่าคิดระแวงแคลง
ประการใดในประเพณีสวาท	ขอประสาทเสน่ห์ไว้ไม่ควรแถลง
หนึ่งเชษฐาถึงจักว่ารักแรง	จงให้แจ้งแต่รักไมตรีตรอง
เอ็นดูเถิดที่ธุระทุรารัก	เห็นแก่พักตร์เถิดจงเยื้อนเสน่ห์สนอง
ตำริรักแล้วอย่าคิดให้ผิดคลอง	ไมตรีประคองอย่าให้สูญสวาทเอยฯ
ฯ ๒๘ คำ ฯ
นิ่มนวลนวลศรีศรีสวัสดิ์
พี่หมายน้องดั่งจะปองมณีรัตน์	อยู่ในหัตถ์เรืองรุ่งมณีพราย
ล่องเลื่อนยุพาประเทืองเรืองโรจน์	โชติช่วงแจ่มฟ้ามณีฉาย
แอบกระจ่างอับกลีบเมฆากระจาย	ใจหมายมุ่งเมินมณีนิล
เมื่อไรจะฉายดวงมณีให้พี่เห็น	แต่คอยเขม้นอยู่ไม่เว้นวันถวิล
ปัตถอนจะใคร่ชวนดวงมณีนิล	แต่ค่อยยุดจนสิ้นอารมณ์แรม
จึงบวงสรวงเทพาสุรารักษ์	จงช่วยชักแยกฟ้าให้เห็นแสง
เมื่อแสนสุดสวาทขาดแคลง	ดั่งจะแกล้งให้ใจอาลัยลาน
เพราะรักมิตรพิศถนัดถนอมเปล่า	แต่ครองรักไว้จนเสาเสียมสาร
โอ้อกแสนทุพพลแต่ทรมาน	ด้วยดวงแก้วพิสดารในหัตถ์นาง
จงกระหยับแต่พออับแอบแสง	กระจ่างแจ้งก็ยังเห็นอางขนาง
ที่วาบแวบฤทัยให้ใจจาง	มณีนางหรือจะร้างจินดาไกล
อยู่ในหัตถ์ถือถนัดที่ถนอม	หรือจะยอมคอยประเทืองให้แจ่มใส
ถ้าช้าหน่อยเถิดจะค่อยบรรเทาใจ	จะขอชมแต่ไกลไม่อาจคลาย
แม้นเชี่ยวชาญชำนาญวราฤทธิ์	จะตามติดไล่เมขลาหมาย
จะชิงช่วงดวงมณินจินดาพราย	ให้เหมือนหมายเถิดจะมาดไม่วางมือ
แล้วฤๅถอยฤทัยถอนคิด	มณีนิจยังจะแย้มให้เห็นหรือ
สุดเอื้อมที่จะเอื้อมนั้นไกลมือ	แต่ริรื้อลายขานทุเรไกล
ไม่เจียมตนว่าเป็นคนสถุลศักดิ์	ถึงจะรักก็จะรักไปถึงไหน
จงเจียมอาตม์เถิดว่าวาสนาไกล	หาควรไม่จึงมิได้ประคองนวล
แต่รามสูรขว้างขวานสนั่นเสียง	สะท้านเปรี้ยงจึ่งได้เห็นโฉมสงวน
ประเดี๋ยวเดียวแต่พอเลี่ยงก็หายนวล	ดั่งโฉมชวนกระหยับแต่พอลับแล
เสาวภาหลากลักวิมลโฉม	ให้ประโลมใจโลกให้ห่วงแห
ครั้นห่างเหินก็ให้หวนปรวนแปร	แต่ชะแง้อยู่ไม่เมินชม้อยนวล
เพี้ยงเอยดวงแก้วมณีนิล	แม้นตกดินเถิดจะรับประคองสงวน
ชิเมฆยิ่งวิเวกอารมณ์ครวญ	ดั่งจะซวนซบสลบลง
ด้วยแสงส่องต้องนัยนานัก	จำเริญพักตร์มิรู้สิ้นสิ่งประสงค์
สุดสวาทดั่งจะขาดอาลัยปลง	เหมือนอกองค์พระสุธนซึ่งทรมานเอย ฯ
ฯ ๒๘ คำ ฯ
เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง

คำอธิบาย
เพลงยาวเป็นบทร้อยกรองซึ่งนิยมแต่งกันมากในสมัยอยุธยาตอนปลาย ครั้นถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น วรรณกรรมเพลงยาวได้พัฒนาเนื้อหาสาระ จากที่แสดงถึงเรื่องความรักแต่อย่างเดียวมาเป็นเพลงยาวที่บรรยายถึงเหตุการณ์ประกอบกับเรื่องความรัก หรือไม่มีเรื่องรักใคร่ปนอยู่เลยอีกประเภทหนึ่ง ดังเช่นวรรณกรรมเรื่อง “เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง” ซึ่งเป็น เพลงยาวที่จัดอยู่ในวรรณคดีประเภทนิราศในเวลาต่อมา
เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง เป็นผลงานร้อยกรอง  ของพระยาตรังที่ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่  กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เป็นสมุดไทยดำชื่อเรื่อง “ไปเป็นเจ้าเมืองตรัง” อยู่ในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนเพลงยาว - นิราศ เลขที่ ๑ ตู้ ๑๑๕ มัดที่ ๓ ชั้น ๔/๓ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด ที่หน้าต้นเขียน  “เพลงยาวนมัศการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง” สันนิษฐานว่าท่านแต่งเมื่อครั้งได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยาตรัง ตำแหน่งเจ้าเมืองตรัง หัวเมือง ชั้นตรีในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น
เพลงยาวเรื่องนี้ขึ้นต้นด้วยคำประพันธ์กลอนเพลงยาวจำนวน ๒๑๔  คำกลอน ต่อด้วยโคลงดั้นบาทกุญชร ๔ บท กลอนเพลงยาวอีก ๑๐ คำกลอน และจบด้วยโคลงสี่สุภาพและโคลงสี่ดั้นอย่างละ ๑ บท ส่วนเนื้อหาของเพลงยาวนั้น ท่านไม่ได้กล่าวถึงจุดเริ่มต้นของการเดินทาง	แต่พรรณนาเริ่มเรื่องว่าได้เดินทางโดยทางเรือมาตลอดคืนจนถึงคลองนครในเวลารุ่งเช้า ขณะนั้น ท่านพาภรรยาไปด้วย ๒ คน ได้เข้านมัสการพระบรมธาตุเมืองนครเพื่อความเป็น สิริมงคล
มีปิติเต็มตื้นชื่นโสมนัส	เห็นชัดว่าพุทธภูมินั้นมีผล
จึ่งแหวะวิดเอาโลหิตที่ในตน	บูชาธาตุทศพลบรมญาณ
แล้วบริจาคห่มนอนเข้มขาบแย่ง	ซับในแดงทรงบูชิตไว้เหนือฐาน
เอาบุญปันไปอนันตจักรวาล	ทั่วฟ้าดินบาดาลให้โมทนา
จากนั้นพระยาตรังเดินทางกลับบ้านภายในเมืองนครศรีธรรมราช ฝ่ายภรรยาทั่งสองขอพักอยู่กับมารดาและญาติพี่น้องที่เมืองนคร ท่านจึงต้องจำใจจากนาง ออกเดินทางไปรับตำแหน่งเจ้าเมืองตรัง
จำใจเจ้าเรียมจำบำราศรัก	ใช่ชังชักชวนชี้พี่เพลินหลง
ด้วยกำหนดราชการสารตราตรง	ให้ดำรงซึ่งธุระประชาชน
แสนวิบากเจ็บจากหลากเหลือหลาย	ดวงหน้าชายคล้ายเดือนฤดูฝน
จะทบเทียบเปรียบเทวศที่ร้อนรน	ทุกแห่งหนไม่ระอาอาลัยใจ
การเดินทางจากเมืองนครศรีธรรมราชถึงเมืองตรังนั้น ผ่านสถานที่ต่างๆ อาทิ บ้านสกัดน้ำมัน วัดสัมฤทธิ์ ประตูท้ายวัง ทุ่งจาน ป่าแดง เขาคับ อำเภอที่วัง บ้านพระปาง ท่ามะปราง คลองลำภูรา ป่าหูเย็น จนถึงศาลากลางเมืองตรัง
ถึงศาลากลางให้ประทับรับ	คำนับตราตั้งตามภูมิพื้นฐาน
พระหลวงขุนหมื่นเมืองตรังกรมการ	ผู้ชาญราชกิจเชิญจำเริญจวน
เนื้อหาที่บรรยายในเพลงยาวเรื่องนี้ นอกจากจะทำให้ผู้อ่านได้ทราบถึงสภาพธรรมชาติและชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนตามเส้นทางที่ผ่านแล้ว ยังแสดงถึงความภาคภูมิใจในความสามารถด้านกวีนิพนธ์ของพระยาตรัง ดังโคลงท้ายเรื่องว่า
โคลงฉันท์สรรพกาพย์ก้ำ	เกินคน
ข่าวขจรอลวน	โจษโจ้
ชาวเทพพิศาลสกล	ยอกาพย์ ท่านนา
ขอแต่งเป็นฉบับโต้	ต่างแก้วสรวมกรรณ ฯ
สรรเสริญเยียรยศอื้อ	อึงกรุง
สรวมเผด็จโคลงผดุง	แต่งตั้ง
ทรนุกบำรุงจุง	ใจช่วย เทอญพ่อ
กลอนแลคำใดพลั้ง	ติมา ฯ
เพลงยาวนมัสการพระบรมธาตุ นิราศไปตรัง
ศศิธรส่ายแสงลงแฝงไศล
สุนีแวบแลบล่ออโณทัย	ปัจจุสมัยเลื่อนลบกลบดวงดาว
หมู่เมฆาดาษหน้าทิฆัมพล	หมึกหมอกหม่นแดงม่วงเขียวขาบขาว
ประสานแสงทองแทงสุวรรณวาว	โดยกว้างยาวพื้นทิศเบื้องบูรพิน
สุริยงเลื่อนกงขึ้นจากน้ำ	ล้ำบาตรแก้วคึงครั้งขังใสสินธุ์
ระหว่างนี้เหมือนจะชี้ว่าวาริน	ให้ทินกรจรจากสาครมา ฯ
ส่วนสองสมรมิตรพิศโพยมรุ่ง	พุ่งอรุณรุ่นรสเสน่หา
ลมพัดคลื่นพื้นพ้นล้นคงคา	หิ่งห้อยวารินเรืองอร่ามงาม
หมู่มัจฉาต่างชาติกลาดเกลื่อนว่าย	พวกพันธุ์ร้ายมีงวงเงี่ยงหลังหนาม
บ้างเกล็ดลื่นแดงดำน้ำหมึกคราม	เที่ยวโดดตามฟุ้งฟองล่องกินตม
เขารีบเร่งครรไลใบนาเวศ	โดยสาคเรศเขตดำบลน้ำเค็มขม
สำคัญเงาไม้งอกหมอกหมวกพนม	ก็แล่นลมล่องเข้าในคลองนคร ฯ
ถึงด่านดาลดิ้นดวงสวาดิรัก	จึ่งเบี่ยงพักตร์พิงพักตร์พิมลสมร
ระหายหาวหนาวเตือนให้แนบนอน	จะผัดผ่อนก็ไม่คลายหายนิ่งนิตย์
ประมาณช้านาวาเดินสักโมงครึ่ง	ได้ยินอึงตื่นขึ้นเห็นเรือติด
จะขุดค้ายย้ายเข็นเห็นเหลือคิด	ให้ชักชิดเข้าประทับกับทงนา
นำสองเสมอพักตร์รักเสมอเนตร	ประเวศสถานเริ่มสถิตที่คฤหา
สามฤทัยชุ่มไปด้วยศรัทธา	จะลีลาขึ้นสู่ลานพระเจดีย์
ที่บรรจุพระมหาสาริกธาตุ	ควรอภิวาทแทนองค์พระชินศรี
ให้สองสมรเสมอชีพขึ้นกิริณี	เดินพิถีแถวทางข้างอัสดง
แล้วเรียกเปลเถลิงยานสำราญยศ	กำหนดหามสามคู่ดูระหง
พาหนาสน์มิได้ยั้งกำลังชงฆ์	ไปตรงถนนรัถยาด้านหน้าเมือง ฯ
เห็นเรือนบ้านร้านราษฎรตลาดสงัด ดั่งป่าชัฏคลอกไฟใบไม้เหลือง
ที่คุ้นเคยพบถามบอกความเคือง	เรี่องเขาแค้นน่ารำคาญการแผ่นดิน
ครั้นแจ้งสิ่งที่มิพอใจขอรู้	ก็ทำหูมึนเมินสะเทิ้นฉิน
ระวังตัวกลัวจะกลับเป็นไพริน	ชวนให้กินผลยอล่อลวงความ
จึ่งรีบเร่งคนคานยานพาหนาสน์	ลีลาศลุลงที่หน้าอารามสนาม
ห่มพัสตราบ่าเดียวสำรวมงาม	ทนายตามตามลำดับถือเครื่องยศ ฯ
ฝ่ายสองสมรกับนิกรนาเรศ	ดลประเวศโดยสตรีเขากำหนด
อยู่บูชามาเลศพุ่มเสาวรส	วิหารพระศรีสุคตภิเนษกรมณ์
ที่บุรุษจะประณามน้อมอภิวาทน์	บนบันทายรัตนาสน์ชั้นฐานประถม
จึ่งขึ้นขั้นอัศจรรย์ด้วยชื่นชม	เช่นเฉาชายได้สมบัติสุเรนทร์ครอง
งามบัลลังก์ทรงองค์พระเจดีย์	ไม่วายเว้นแสงพระสุรีย์ส่อง
สูงสามสิบเจ็ดวายอดหุ้มทอง	ดั่งชี้ห้องสุราลัยให้ฝูงชน
มิปีติเต็มตื้นชื่นโสมนัส	เห็นชัดว่าพุทธภูมินั้นมีผล
จึ่งแหวะวิดเอาโลหิตที่ในตน	บูชาธาตุทศพลบรมญาณ
แล้วบริจาคห่มนอนเข้มขาบแย่ง	ซับในแดงทรงบูชิตไว้เหนือฐาน
เอาบุญปันไปอนันตจักรวาล	ทั่วฟ้าดินบาดาลให้โมทนา
คิดหนาวภัยที่เห็นในอดีตชาติ	ก็ปรารถนานิพพานโพ้นภาคหน้า
แม้นยังข้ามเบญจกามคงคา	เช่นนี้อย่าให้ได้พบได้เห็นเลย
จึ่งสรรเสริญพุทธคุณาขมาโทษ	ที่หลงโฉดพาลประมาทเมินฉินเฉย
ประน้อมเศียรประณามสามด้วยชื่นเชย	ดั่งได้เสวยทิพย์สุขในชาตินี้
แล้วครรไลไปห้องพระถวายเนตร	เมื่อไชเยศพวกพาลมารหัตถี
เรืองอร่ามงามส่องแสงจามี	ที่เสด็จเจ็ดแห่งแต่งสนององค์
พร้อมคณานาเรศประทักษิณ	สุหร่ายรดวารินประจงสรง
พระระเบียงระเบียบนั่งพนังชงฆ์	อย่างทรงสมาธิอุรุพัทธ์พิชิตมาร ฯ
ครั้นเพลาสุริยงอัสดงคด	ลับบรรพตเบื้องประจิมทิศาศานต์
ประชุมหัตถ์เหนือศีรัสนมัสการ	ลาสถานวรพุทธเจดีย์
ก็รีบรัถยามาเคหาวาส	พอจันทรโอภาสแสงรังสี
เหมือนแม่น้ำขษีรสหมดราคี	หลังสุนีลงที่แหล่งหล้าหล่มไพร
ระแหงแห้งปัถพินตฤณชุ่มชื่น	รุกขชาติยื่นแย้มเกสรไสว
สว่างรื่นพื้นภพสำเริงใจ	ด้วยโคมไฟแก้วรัชนีกร
ก็เอนกายลงสบายในไสเยศ	ด้วยขวัญเนตรจำเริญสโมสร
ส่วนสองสุดเสน่ห์ร่ำรำพันวอน	จะอยู่นครเยี่ยมญาติแลมาตุคุณ
จำเอออวยด้วยครหาจะเตียนติ	แต่ร้อนริที่ในอกไหม้หมกมุ่น
ละห้อยไห้หวนหวงดวงดรุณ	จะจากอุ่นสวาดิเว้ไปเอองค์
อ้าแม่ผู้บำรุงบำเรอภาค	จะแหวกฟ้าฝากไว้พระทรงหงส์
เกรงจะทรงฌานลืมวิไลทรง	เห็นบงกชจรดลปนมลทิน
จะฝากภูมิพื้นหล้าแลสาคเรศ	ล้วนนิเวศเขตกรุงกษัตริย์สิ้น
ถึงใครจะช่วยถนอมขวัญกันไพริน	อย่าหมายหมิ่นไม่เหมือนรู้สงวนกาย
ดูรโฉมสมรเสมอชีวิตมิตร	เคยแนบสนิทเสน่ห์น้องไม่หมองสลาย
ครั้งนี้นาฏจะนิราศร้างแรมชาย	ระวังลายนะอย่าริให้มีรอย
สุดกระศัลย์สารโศกกระซิกสั่ง	น้ำหน้าลงพรั่งหน้าลงฝอยฝอย
เห็นอาลัยนั้นจะชวนใจเลือนลอย	ก็ถอยถวิลกลั้นอั้นสะอื้นครวญ ฯ
จึ่งสั่งชายทนายเรือนให้เตือนช้าง แล้วเรียกน้ำล้างน้ำเนตรกำสรวล
แต่งบำรุงตัวประมาณสถานควร	โดยกระบวนยศผู้รั้งนั่งเมืองตรัง
ขึ้นจำลองกิริณีหมอขี่ขับ	กระหยับย่างเดินไม่สะเทือนหลัง
ไปตามถนนตำบลบ้านย่านพระวัง	ก็หวั่นหวังวังเวกอาวรณ์ใจ
เหล่าเมียเจ๊กแม่ค้านั่งตั่งของขาย	เหมือนเพชรสลายไม่กำหนดราคาได้
ชวนสรวลสบเนตรเมินสะเทิ้นไป	วิลัยสาวเสื่อมสิ้นรสดี ฯ
โอ้สองสมรงอนงามสวาดิราช	เคยสาดสองเนตรช้องส่องเนตรพี่
แล้วกวัดแกว่งแสงนิลสิ้นราคี	อวดมณีนัยนาน่าเอ็นดู
คิดคำนึงจะประคองน้องแนบเล่น	ไม่เห็นโฉมสมรมิตรคิดอดสู
ฉะวิบากเหมือนกินหมากอยากปูนพลู	จะสู้เทวษเช่นเช่นนี้สุดที่ทน ฯ
เขารีบเร่งกิริณีเป็นทีสะพัด	ถึงบ้านสกัดน้ำมันร้านริมถนน
ไม่เห็นน้ำมันมีที่ผมคน	หรือเกียจขนรื้อถ่ายขายบนเรือน
ละห้อยหากลิ่นเกศนาเรศพี่	ผมสตรีใดเห็นไม่หอมเหมือน
ถึงไม่สระสางเส้นเว้นวันเดือน	ยังเตือนใจซ่านซาบอาบอกองค์
จำใจเจ้าเรียมจำบำราศรัก	ใช่ชักชักชวนชี้พี่เพลินหลง
ด้วยกำหนดราชการสารตราตรง	ให้ดำรงซึ่งธุระประชาชน
แสนวิบากเจ็บจากหลากเหลือหลาย	ดวงหน้าชายคล้ายเดือนฤดูฝน
จะทบเทียบเปรียบเทวษที่ร้อนรน	ทุกแห่งหนไม่ระอาอาลัยใจ ฯ
เห็นกุฎีโรงสงฆ์หลงเพ่งพิศ	วัดสัมฤทธิ์ก็สำเร็จเสร็จสงสัย
ที่ร้างร้องรักน้องนี้นะบาปใด	ช่างกระไรไม่สำเร็จเช็ดชลนา
หรือเมื่อผลกุศลผิดติดตามสนอง	จึ่งป่วยปองเว้นว่างเสน่หา
เจ้ากรรมเอ๋ยท่านทุเลาเราสักเวลา	จะให้ค่าลดทวีทะเวนเวร
ไม่วางจิตรพิศไหนแต่ล้วนแหนง	ควรจะแคลงเช่นเกลือเจือพิมเสน
เกลือกใจเจ้าจะเหมือนหลักปักกลางเลน	เอนไปตามพวกพาลมารยาชาย ฯ
เห็นเจดีย์ขวานฟ้าผ่ายอดสะบั้น	อัศจรรย์สุนีทำกรรมช้าหาย
มิผิดหรือที่ฝากสองน้องแก่ทนาย	แต่เทเวศยังไม่วายลำพองพาล
สมสาสวาดิสิริเหลือรู้	ศิษย์มีครูเสียเชิงทหารหาญ
ท่านเชิดชื่อว่าฉลาดปราชญ์ชายชาญ	ได้อัประมาณเพราะสติติเตียนตัว
มีแต่แค้นกับจะร่ำรำพันรัก	กว่าพื้นพักตร์ที่จะคล้ำดำมัวฉลัว
ไม่หมายเหมือนน้ำค้างกลางบานบัว	ที่หยาดย้อยรั่วร่วงดวงบุษบง ฯ
เพนียดช้างแรมร้างนางโขลงสาร	ป่าสะอ้านพื้นไผ่ไทรสูงระหง
เสมอสมรมิตรไว้ไมตรีตรง	ควรรักพงศ์รักพื้นชื่นชูงาม
แต่ว่ายเวียนครุ่นครวญหวนโหยหา	อกออกญายิ่งสุมสาลีหลาม
เนื้อจะสุกเสียเพราะร้อนข้อนโศกความ	เพื่อพี่ตามใจน้องต้องตรอมใจ
ปานนี้โฉมผ่องพิมพ์พิมลพักตร์	เจ้าครองศักดิ์อยู่ประมาณสถานไหน
วิลัยเหมเคยเกษมสร้อยมาลัย	เกลือกลืมในมุจลินท์สินธูครอง
เที่ยวเพลินตามเป็ดหงส์สรงน้ำขัน	ชวนกันดั้นดำว่ายไซ้แหนหนอง
เอาขนเขียวแซมขาบเส้นสลาบทอง	ไปติดต้องชุ่มชั่วกลั้วเกลือกตม
หรือยังรักสิริราชนาฏปักษา	โกกิลากากวนชวนเสพสม
ถือตัวว่าพงศ์พาหนาสน์พรหม	ไม่เสพสมาคมคบพบมลทิน
จะเชื่อซื่อก็ใช่ชาญประมาณหมาย	เหมือนสายฟ้าผ่าลงกระแสสินธุ์
สำคัญรอยหรือจะมีที่วาริน	เห็นเถียงถวิลไม่รู้สิ้นอาดูรแด ฯ
ถึงประตูท้ายวังที่วังราช	ระวังสวาดิมิให้มีราคีแผล
ที่เสี้ยนหนามหลักตอไม่ขอแล	จะว่าแปรเนตรยิงหญิงชาวเวียง
นั่งก้มหน้าเจียมใจอยู่ในกูบ	ไม่เห็นรูปแต่ได้ฟังกังวานเสียง
เขาขับครวญหวนไห้ใช้สำเนียง	เถียงจังหวะเรื่อยรับจับแก้วกรรณ ฯ
เสนาะสองเสน่ห์ร้องเรื่องพาลราช	ชมโนดาตแลสุรางค์นางชั้นสวรรค์
ผู้โอษฐ์อ้อนอักษรนาคบริพันธ์	ละลักลั่นกระแสงเสียงเกลี้ยงกล่อมใจ
ให้เคืองหูอยู่จนข้ามคลองท้องทุ่ง	ศาลามุงกระเบื้องเป็นที่อาศัย
เข้าพักร้อนผ่อนเดินด้วยทางไกล	พี่เอาสไบเจ้าสะพักแทนพักพล
เย็นใจสบายดั่งได้สรงคงคาขัง	ยิ่งหยุดนั่งในสำนักสักแสนหน
เพราะรอยรสเนื้อทรวงดวงโกมล	ที่ระคนอยู่ในพื้นพัสตรากรอง ฯ
เหล่าชาวนาฤดูนาหน้าข้าวเหลือง	ระยางเนื่องขับนกส่งเสียงก้อง
ทำลูกลมบนไม้ล้มคะนอง	ลมพัดต้องดั่งจะร้องกวักเรียกชาย
เช่นนี้หรือมิหน้าล่อให้พระลอคลั่ง	แต่ก้านกังหันหันเห็นใจหาย
ถ้าลงยันต์สรรค์เสกเช่นสมิงพราย	เห็นจากสายสมรมิตรไม่คืนชม ฯ
สำนักห้วยยูงยลหมู่ยูงฝูง	ผู้ผัวยูงยั่วเย้าเคล้าคลอสม
ตีวงรำย้ายย่างหางฟ้อนลม	อยู่ที่ร่มเรือนไม้ใกล้ริมทาง
ทิชาชาติได้สังวาสประสาสัตว์	เรียมกำหนัดสังวาสไว้ไม่สายสร่าง
หิวเหลือหิวเพราะเนื้อไม่เนื่องเนื้อนาง	ครวญแล้วครางครางทุกทีที่หายใจ
หยุดอาศัยประทับเที่ยงกินอาหาร	เอาน้ำจานก็ไม่ทากระยาไหว
พี่แค้นน้ำแค้นข้าวเจ้าจากไกล	ไฉนหนอไม่คิดอายตายยากเย็น
อารมณ์เอ๋ยเคยรักษาเป็นผาสุก	ครั้งนี้ทุกข์เท่าประทุกเกียนโคเข็น
ถึงแขกค่อนอกสลบโศกซบเซ็น	ไม่เจ็บเช่นเจ็บทรวงดวงแดเรา ฯ
ครั้นไพร่พร้อมกันภักษาสาลีเสร็จ	พี่เด็ดความอาวรณ์ซ่อนหน้าเขา
เรียกนายช้างให้เอาช้างเข้ามาเทา	ที่เงาไม้ใกล้ทางขึ้นกิริณี
ก็เดินดงลงระวางลุ่มหลุมถ่าน	พอสุรีย์ส่องจักรวาลวายแสงสี
เห็นตัดทอนท่อนไม้สุมอัคคี	เหมือนไม้ตรีตัดทิ้งกลิ้งกลางทรวง
สัณฐานถ่านประมาณใจเจ็บตาช้ำ	ระกำทุกข์งอกในอกใหญ่หลวง
หน่อหนามเลี่ยมเสี้ยมแทงแย้งยอกทรวง	ต้องไฟรักร้อนรวงปานสุมเพลิง ฯ
ออกทุ่งจานเรียวรื่นพื้นหญ้าอ่อน	กาสรสองเขาแหลมถึกเถลิง
เข้าขวิดปลวกลองล่ำสำเริงเริง	คะนองเชิงชมถิ่นแถวรัถยา
จึ่งถอดเสื้อศรีแลที่แผลเจ็บ	รอยเล็บแหลมยิ่งเขามหิงสา
พิเคราะห์เรเร่เสน่ห์วันจากมา	อาญาข่วนถึงสถานประจานชาย
น่าชังเหนอที่ประมาทขาดคำมิตร	ไม่ทันคิดเคยชมสมเสพหลาย
เจ็บผิวเนื้อแล้วมิหนำซ้ำฤๅลาย	จำจนตายมิให้น้องข้องขัดเคือง ฯ
เข้าป่าแดงหญ้าแห้งพฤกษาผอม	พะยอมยางซางไทรใบหล่นเหลือง
ลมพัดไฟไหม้พรายเรื่อเรือง	ประกายเนื่องดั่งฝอยทองที่ช่องระทา
เงียบสำเนียงเสียงสัตว์สงัดร้อง	สุรีย์ส่องแสงหล่นลงแหล่งหล้า
เหล่าชายทนายกระหายหาห้วงธารา	เรียมหิวโหยหวนหาหน้าน้องนาง ฯ
โอ้แม่ดวงสมรเกิดประกอบยศ	ดั่งเสาวรสทรงรถไม่มีหมาง
นี่ใครหนอที่สรรค์องค์ประจงวาง	ไว้หว่างกรุงโสฬสราชธานี
ให้ลับเลอสิบหกกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	จะล้างชายเสียเช่นองค์พระลักษมี
รู้ยั่วยวนชวนใจที่ยินดี	เช่นนี้หรือจะให้กลั้นกันแสงแคลง ฯ
ขึ้นเขาคับช่องทางหว่างผาขาด	พอจุบาทศิลาแยกแตกระแหง
เหวชะงักหินชะง่อนช้อนพลิกแพลง	บ้างเทิ่งแทงฟ้าเงื้อมเอื้อมอำภิน
ที่ลายเล่ห์ลายประสานจานกังไส	ลางแห่งไคว่น้ำห้อยย้อยหยัดสินธุ์
ดั่งเกสรโกสุมชุ่มวาริน	ถวิลถึงตะลึงลืมรีบเดินทาง
สองเอ๋ยพี่จากเจ้าเศร้าสุดตรอม	ผอมเหลือผอมถึงจะกินสิ้นข้าวฉาง
ไม่พีแม่เมื่อมิใช่ไข้จับคราง	ไข้ใจร้างไข้รอยร้อยชั่งชาย ฯ
ถึงอำเภอที่วังวังเวงสวาดิ	เห็นเรือนราษฎร์บ้านป่าหาคนหาย
เขาตั้งซ่องเกลี้ยกล่อมไพร่หนีนาย	ฝ่ายพี่กล่อมตรอมรักไม่ยอมคืน
หลบลงว่ายอยู่ในสายชโลเนตร	จึ่งใช้เศวตรเนื้อดีศรีสองผืน
ผลัดกันวิดสิ้นคิดจึ่งดื่มกลืน	ขืนให้แห้งก็ไม่เหื้องยิ่งเนืองนอง ฯ
บ้านพระปางเหล่าชาวช้างวังช้างเถื่อน	ร้องสะเทือนท้องไพรไหวหวั่นก้อง
จึ่งหยุดอยู่ดูที่นางเรียงริมซอง	ผู้สารสองงางอนเสี่ยงเสยตา
ตกมันมึนเมามุ่งหมายกระเหม่น	เล่นเงาไม้ไล่คนเหร่นเสียงจ้า
ไม่สมเดือดก็ม้วนงวงจ้วงลงงา	แทงสุธาฝุ่นฟุ้งพลุ่งควันไฟ
ฝ่ายสารโศกเศร้ามันมั่นหมายมิตร	มีแต่ขวิดราญร่านโรงอาศัย
ไม่ชมเถื่อนเชือนเชยเฉยพังไพร	เพราะไกลแนบเนื้อนางช้างกลิ่นจันทน์ฯ
เห็นจวนค่ำชาวโขลงเชิญประทับทับ	ไม่หลับนอนนอนเนินบ้านควรขัน
เป็นป่าไม้ไม่รู้เหนือใต้สำคัญ	ดูเถาวัลย์พันสูงสู่บูรพิน
ก็เอนองค์ลงที่พื้นพัสตราลาด	สังวาสร้อนรัญจวนหวนโหยถวิล
เคยเอาทรวงพี่แนบทรวงดวงโกมิน	ประคิ่นกรกอดหมอนข้างต่างองค์เอว
ไม่เหมือนเลยพริ้มจะหลับแล้วมิหลับเล่า	แต่ยวนเย้าให้อาลัยใจเจียนเหลว
จนสุริยงส่งแสงทองเปล่งเปลว	เดือดว่าเร็วด่วนอรุณไม่ได้นอน ฯ
จึ่งให้ยกจากเนินเดินหนห้วย	เจ็บระทวยไปด้วยใจไม่ฟังสอน
ก่นแต่นึกตรึกตรอมแต่วรณ์วอน	ไม่ผ่อนรักผ่อนร้างบ้างเลยเจียว
ดื้อกระไรจนสุชลหยาดใยเลือด	จะเชือดศอตายเสียหรือเพราะศัลย์เสียว
มิใช่ร้างค้างขวบประเดี๋ยวเดียว	จะเคี่ยวใจไยนะใจไม่ต้องการ
ยิ่งยั้งห้ามก็ยิ่งย่ามความร้างรัก	ถึงภักษาสรรพยายาข้าวสาร
ไม่มึนเมาเหมือนเมาหม้ายร้ายรำคาญ	สุดประมาณจะหมายเปรียบเทียบเทียมทัน ฯ
ท่ามะปรางเป็นท่าร่อนแร่ดีบุก	ปลุกอาลัยให้ไหวหวาดหวั่นหวั่นขวัญ
เขารีบร่อนรางแร่เรียมรีบรัน	จวนกระศัลย์ร่อนร้องรุมรึงทรวง
เห็นศาลเจ้าเทพารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิต	ที่ทิศเหนิอเชิงเนินเชิญเชื้อสรวง
ให้บุญแทนสังเวยเสวยดอกไม้พวง	ดวงเสาวรัตนฉัตรจรงค์ธงธูปเทียน
ถวายสัตย์ถ้ามิตรงจงเสน่ห์นุช	ทำประทุษร้ายร่ายรักพาเหียร
ลอบเสพสมชมชู้ผู้ได้เรียน	ท่านเพี้ยนเพศเราให้เป็นเช่นขันที
อ้าองค์อารักษ์สิงสถานศาล	สำราญสุขนิรทุกข์เนื่องราศี
ข้ารับอายัดไว้จะสดุดี	อย่าเยี่ยงผีโหงห่าอาธรรม์เลย
ทำคำนับลาครรไลใจนึกแหนง	เห็นร้ายแรงที่สัญญาวาจาเฉลย
เกลือกเสียสัตย์พลัดพรากจากชื่นเชย	สิ่งเคยเสพยศจะเสื่อมเศร้าสิ้นเงางาม
ฉะวิตกหมกหมุ่นหม้ายหมายหมิ่นประมาท	เจ็บสวาดิใช่เจ็บบาทให้หาบหาม
เจ้าดวงชีพพี่อยู่ไหนไม่มาตาม	จะถามอย่าโทมนัสน้องยาใจ ฯ
ถึงคลองนํ้าลำภูราท่าราบรื่น	เขาชวนชื่นเชิญสรงคงคาใส
ฝ่ายใจพี่ที่ขุ่นคล้ำคล้ายน้ำใด	ไม่อาลัยจะเล่นชลชมสินธู
รีบพิถีไปดลแดนแคว้นพฤกษา	ชื่อว่าป่าหูเย็นเย็นแต่หู
ไม่เยือกเย็นใจเช่นเจ้าเอ็นดู	เมื่อร้อนรู้ทำให้เย็นเย็นอุ่นองค์
เป็นเดือนหนาวเพลาเช้าน้ำค้างชุ่ม	ชอุ่มอกฟ้าย้อยฝอยฝอยผง
อยู่ใกล้ไม่เห็นกันควันหมอกดง	พะวงดูแต่ที่เท้าจะก้าวเกิน ฯ
พบพฤกษาล้มทับทางขวางหน้า	จะฝ่าฝืนครรไลใหญ่ยาวเยิ่น
จะเลี้ยวไม้ลอดดงหลงขึ้นเนิน	หลงทางเดินหลงน้องสองกังวล
พวกทนายเที่ยวสะพัดหารัถเยศ	สังเกตต้นป่าปลายวนาสณฑ์
ไม่พบทางพบคนเถื่อนสองคน	ชี้ตำบลบอกเบื้องเรื่องมรคา
แต่หลงรักแม่ไม่มีใครชี้ช่วย	คำนึงด้วยจะสืบเสาะเจาะผาหา
เอานิลน้ำเช่นน้ำนิลในแก้วตา	แช่ชลาลูบชโลมร้อนรำคาญ ฯ
ถึงศาลากลางให้ประทับรับ	คำนับตราตั้งตามภูมิพื้นฐาน
พระหลวงขุนหมื่นเมืองตรังกรมการ	ผู้ชาญราชกิจเชิญจำเริญจวน
เมื่อเห็นยศเมายิ่งสิ่งเมานัก	ไม่อยากยศอยากรักเจ้าแรมสงวน
อยู่แต่กายฝ่ายใจเรียมเรรวน	จะชวนชื่นคืนสมที่ชมชาย ฯ
คนใช้ชิดเห็นพิศวาสร้อน	ก็นำสมรมาระงับดับกรรหาย
ฝีมือแหลมสรรพยายาใจคลาย	ไข้กลับกลายมิได้เรียนรู้ครูดี
เสนาะเสน่ห์สนิทแนบแอบออมถนอม	เคยกล่อมกลิ่นเสาวรสเหมือนหน่ายหนี
มาเอองค์หลงหวังนั๋งเมืองตรี	ไพรีรักมากนักกว่าหมื่นพัน
เจ็บเหลือเจ็บทุกข์เหลือทุกข์ค่ำเช้า	เศร้าเหลือเศร้าโศกเหลือโศกไม่สร่างศัลย์
ถึงพรัดพรากจากเจ้าแต่หลังนั้น	ไม่หวาดหวั่นปานร้างปางนี้เลย ฯ
สองร้อยสิบสามคำร่ำแรมรัก	ต่างดวงพักตร์เสาวลักษณ์ไว้เคียงเขนย
เมื่อยามนอนจะแนบนอนเป็นเพื่อนเชย	เกยอุระแปลงปลอบตอบตรอมใจ
ที่ซ้ำทับรับพจน์ไม่ยาวเยิ่น	จะเกริ่นกลอนเกลาอักษรให้สดใส
แม้นชีพพี่ยังมิวายชีพตราบใด	จะกลับไปชมชี้สารโศกเอย ฯ
โคลง
สดับฉันท์โคลงแบบเบื้อง	เบาราณ โพ้นแฮ
จอมธิรางคเบญญา	ยิ่งรู้
อัญขยมนบบทมาลย์	โมเนตร เพรงพ่อ
ลบนิพันธ์ผู้อาง	อวดองค์ ฯ
สิบสามวัชเรศเว้น	วายวัน คืนเลย
จับบาศกุญชรลง	ไล่คล้อง
ฤๅโดยคชินทร์ทัน	ทางซอก ผาแฮ
ลาพระกรรมเขาซร้อง	ศิษย์เสน ฯ
เนื่องคลื่นกระฉอกถ้อง	แถวถนน
อึงอยุทธิยเจนใจ	จบหน้า
สนามสนานตะพานชล	ชานฝั่ง น้ำแฮ
เพี้ยงจะเยียบพื้นหล้า	หล่มเหลว ฯ
แสนโสตสะพรั่งอ้าง	อวดผี ปอบเอย
หลงหมิ่นเมินเปรวตาย	ตื่นรู้
เสมอกันใช่ใครดี	โดยกาพย์ สารนา
ปากขษีระสู้เถ้า	ถ่องเพลง ฯ
เพลง
เพลงพลบค่ำย่ำยามหมื่นผลาญ
ไปแจ้งความมิได้คลายวายรำคาญ	ชักช้านานเนิ่นหว่างทางไมตรี
ก็เอนตนอิงแอบแนบหมอนข้าง	กระด้างเนื้อมิใช่เนื้อเบื่อหน่ายหนี
คิดกลิ่นแก้มแกมรสหมดราคี	รอยเสียดสีนวลน้องส่องใจชาย
ไม่หลับเลยจนตีสามยามล่วงแล้ว	คนโทษแถวทิมทับหลับสนิทหมาย
จะไปปลอบปลุกมิตรคิดกลับกลาย	เกลือกจะลายตาเห็นเป็นสองความ
เหลียวตะลึงคำนึงนึกตรึกตรองคิด	เห็นต้องติดมือดำซ้ำยอกหนาม
พี่เอาน้ำเงินล้างสางสีคราม	ที่แดงตามเลื่อมลายหายหมองมัว
มาเถิดเจ้าพี่เคร่าถ้าอย่าเกรงกริ่ง	ค่ำนี้ทิ้งทอดสกางจ้างกลัวผัว
สงวนศักดิ์รักเจ้าเท่ารักตัว	ที่รู้ชั่วเราวิตกหกหูเอย ฯ
โคลงฉันทสรรพกาพย์กํ้า	เกินคน
ข่าวขจรอลวน	โจษโจ้
ชาวเทพพิศาลสกล	ยอกาพย์	ท่านนา
ขอแต่งเป็นฉบับโต้	ต่างแก้วสรวมกรรณ ฯ
สรรเสริญเยียรยศอื้อ	อึงกรุง
สรวมเผด็จโคลงผดุง	แต่งตั้ง
ทรนุกบำรุงจุง	ใจช่วย เทอญพ่อ
กลอนแลคำใดพลั้ง	ติมา ฯ
โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย

คำอธิบาย
โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยนี้ พระยาตรังแต่งพรรณนา การเดินทางตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไปในทัพหลวงจากกรุงเทพฯ ถึงแม่น้ำน้อย แขวงเมืองกาญจนบุรี โดยไม่ระบุวัน เวลาที่แต่ง แต่ได้เนื้อความจากโคลงบางบทว่าเป็นศึกทวาย รวมทั้งมีพระราชโอรสและพระเจ้าหลานเธอเสด็จร่วมในกระบวนทัพด้วย ดังโคลงว่า
๓๓
เสร็จเศิกสมแคล่วได้	แดนเวียง ทะแวนา
ชมอนงค์ดนู	นับร้อย
สารสัตย์ไป่เอนเอียง	อายโอษฐ์ อ่อนเอย
ได้จะแลกน้ำอ้อย	อึกเดียว ฯ
๑๔๘
ขษีดิษสุรราชยั้ง	โยธา
แออัดเสนีพล	เพียบเฝ้า
เถลิงอาสน์พระพลาชัย	ชมหมู่ หารท่าน
เพียงพหลห้อมเจ้า	จักรี ฯ
๑๕๓
ดับนั้นโอรสพ้อง	ภาคี- ไนยนา
ทัพละทัพเผินผุย	แผ่นด้าว
คือขันธบุตรศุลี	ฦาเดช
พลกุมารท้าวกว้าง	กว่าไศล ฯ
จากข้อความในโคลงดังกล่าว เชื่อได้ว่าเป็นเหตุการณ์ครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงยกทัพไปตีเมืองทวาย เมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๐ เนื่องจากตรงกับบันทึกในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ ว่า “ในปีมะแม นพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริจะเสด็จพระราชดำเนินทัพหลวงไปตีเมืองทวาย ให้พม่าเห็นว่าไทยมีกำลังพอจะทำศึกตอบแทนได้บ้าง จึงมีพระราชดำรัสให้เกณฑ์กองทัพไว้ให้พร้อม ครั้น ณ วันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลา ๓ โมงเช้า ๔ บาท ได้มหาพิชัยฤกษ์ จึงพระบาทสมเด็จบรมนารถบพิตรพระเจ้าอยู่หัวเสด็จยาตรานาวาพยุหทัพหลวงจากกรุงเทพมหานคร โดยทางชลมารคและพลโยธาหาญในกระบวนทัพหลวงยกจากกรุงครั้งนั้น เป็นพล ๒๐,๐๐๐ เศษ พร้อมด้วยเรือพระราชวงศานุวงศ์ และท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง โดยเสด็จพระราชดำเนินเป็นอันมาก ดำรัสให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราชเป็นกองหน้า พระยาคลังเป็นเกียกกาย สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรเป็นยกกระบัตร สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์เป็นทัพหลัง เสด็จประทับรอนแรมไปตามทางชลมารค ถึงท่าตะกั่วแม่น้ำน้อย จึงเสด็จขึ้นประทับ ณ พระตำหนักค่ายหลวงซึ่งกองหน้า ทำไว้รับเสด็จ แล้วดำรัสให้ กองหน้ากองหนุน เป็นคน ๑๐,๐๐๐ ยกล่วงหน้าไปก่อน แล้วทัพหลวงจึงเสด็จพระราชดำเนินตามไป”
ลักษณะคำประพันธ์ของโคลงนิราศเรื่องนี้ พระยาตรังแต่งเป็น โคลงดั้นบาทกุญชรและโคลงดั้นวิวิธมาลี มีร่ายเกริ่นนำ ๑ บทและร่ายแทรกอยู่ในเนื้อเรื่องอีก ๒ บท การดำเนินเรื่อง เริ่มต้นด้วยบทสดุดีบ้านเมืองและกษัตริย์ แล้วกล่าวชมนาง แสดงความอาลัยที่ต้องจากนางที่รัก จากนั้นจึงพรรณนาการเดินทางจากคลองบางหลวง ผ่านวัดหงส์ วัดสังข์กระจาย ผ่านด่านโขลนทวาร หัวกระบือ คลองมหาชัย ท่าจีน ไปจนถึงแม่กลอง ผ่านเมืองสมุทร อัมพวา  บางช้าง เข้าราชบุรี เจ็ดเสมียน แวะพักที่โพธารามแล้วเดินทางต่อผ่านลูกแก หวายเหนียว พระแท่นดงรัง จนถึงเมืองไทรโยค เขาซ่อนชู้ และไปจบความตอนเข้าตั้งทัพที่แม่น้ำน้อย
โคลงนิราศเรื่องนี้มีลีลาการแต่งและสำนวนโวหาร คล้ายโคลงกำศรวล ศรีปราชญ์ในสมัยอยุธยา ดังตัวอย่าง
สำนวนชมเมือง
๑
อยุทธยายศยิ่งฟ้า	ลงดิน แลฤา
อำนาถบุญเพรงพระ	ก่อเกื้อ
เจดีลอออินทร	ปราสาท
ในทาบทองแล้วเนื้อ	นอกโสรม ฯ
๒
พรายพรายพระธาตุเจ้า	จยรจนนทร แจ่มแฮ
ไตรโลกยเลงคือโคม	ค่ำเช้า
พิหารรเบียงบรร	รุจิเรข เรืองแฮ
ทุกแห่งห้องพระเจ้า	น่งงเนือง ฯ
(โคลงกำศรวลศรีปราชญ์)
๑
อยุทธยายศยิ่งไท้	ทั้งสาม ภพฤา
องศ์อดิศรสวม	สุขหล้า
บูชิตสาสนราม	เรืองท- วีปแฮ
บุญพระตวงฟ้าค้า	ค่าสวรรค์ ฯ
๒
เจดีย์สลับสล้างพระ	พรายแสง ทองแฮ
โบสถ์สระศาลานันต์	เนื่องด้าว
ธรรมาสน์อาสน์สงฆ์แสดง	สะเดาะสัตว์ ทุกข์ทั่ว
แผ่นสุธาท้าวสร้าง	สัจศิล ฯ
(โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย)
สำนวนชมนาง
๑๔
โฉมแม่จักฝากฟ้า	เกรงอินทร หยอกนา
อินทรท่านเทอกโฉมเอา	สู่ฟ้า
โฉมแม่จักฝากดิน	ดินท่าน แล้วแฮ
ดินฤขัดเจ้าหล้า	สู่สํสองสํ ฯ
๑๕
โฉมแม่ฝากน่านน้ำ	อรรณพ แลฤๅ
ยยวนาคเชยชํอก	พี่ไหม้
โฉมแม่รำพึงจบ	จอมสวาสดิ กูเอย
โฉมแม่ใครสงวนได้	เท่าเจ้าสงวนเอง ฯ
(โคลงกำศรวลศรีปราชญ์)
๑๓
โฉมเจ้าจะแหวกฟ้า	ฝากพรหม- เมศฤๅ
เกรงจะชมฌานเมิล	แม่ไว้
จะฝากอิศรกรม	ไกรลาส
ไฟราคร้อนหล้าไท้	ทั่วแหนง ฯ
๑๔
เลียบเล็งโลกธาตุสิ้น	สรรพางค์
เจ็บฝากเจ็บแฝงฝืน	ใฝ่เฝ้า
คิดทั่วทิศานาง	แหนงพี่ วายเลย
โฉมแม่ฝากไว้เจ้า	จึ่งคง ฯ
(โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำนํ้าน้อย)
อย่างไรก็ตาม โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยของพระยาตรังได้รับการยกย่องว่ามีความไพเราะเพราะพริ้งไม่แพ้โคลงนิราศเรื่องอื่นๆ ที่อยู่ร่วมสมัยเดียวกัน อีกทั้งโคลงนิราศเรื่องนี้ยังให้ความรู้แก่ผู้อ่านในด้านกระบวนทัพและการบรรยายสภาพของป่าเขาลำเนาไพร ตลอดจนธรรมชาติต่างๆ ตามเส้นทางที่ผ่านอย่างน่าสนใจ รวมถึงท่านได้แทรกประวัติชีวิตของท่านไว้ตลอดเรื่อง ซึ่งนับเป็นข้อมูลที่มีประโยชน์ต่อผู้ศึกษาชีวประวัติของพระยาตรัง เช่น ท่านกล่าวไว้ในเนื้อเรื่องว่าเป็นชาวนครศรีธรรมราช (โคลงบทที่ ๑๘๖) และได้รับพระราชทานภรรยาจากพระเจ้าแผ่นดิน (โคลงบทที่ ๘๔ - ๘๕) และที่สำคัญคือท่านเรียกชื่อแทนตนเองว่า “ตรัง” (โคลงบทที่ ๖๖ และ ๑๘๑) รวมถึงใช้คำว่า “ออกญา” ซึ่งหมายถึงบรรดาศักดิ์พระยา (โคลงบทที่ ๘๙ และ ๑๕๗ ) จึงน่าจะเป็นหลักฐานยืนยันว่าท่านได้เป็นเจ้าเมืองตรังมาก่อน พ.ศ. ๒๓๓๐ แล้ว
โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกในหนังสือ วชิรญาณ เมื่อ ร.ศ. ๑๒๑ (พ.ศ. ๒๔๔๕) ในโคลงท้ายเรื่องได้ระบุไว้ว่า มีโคลงรวมทั้งสิ้น ๑๙๗ บท แต่การพิมพ์ครั้งนั้นมีโคลงอยู่เพียง ๑๘๖ บทเท่านั้น ต่อมาเมื่อมีการพิมพ์หนังสือ “โคลงกวีโบราณและวรรณกรรมพระยาตรัง” ในงานอนุสรณ์พระราชทานเพลิงศพ พลเอก เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต (แย้ม ณ นคร) ใน พ.ศ. ๒๕๐๕ กรมศิลปากรจึงให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบกับต้นฉบับสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอพระสมุดวชิรญาณในขณะนั้น ปรากฏว่าได้โคลงเพิ่มขึ้นอีก ๘ บท รวมกับโคลงของเดิมเป็น ๑๙๔ บท ยังขาดอยู่อีก ๓ บท ดังนั้น เมื่อมีการจัดพิมพ์หนังสือ “วรรณกรรมพระยาตรัง” ขึ้นอีกใน พ.ศ. ๒๕๔๗ จึงได้ตรวจสอบชำระกับฉบับสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในหมวดวรรณคดี หมู่โคลง (นิราศ) ชื่อเรื่องลำน้ำน้อยหรือแม่น้ำน้อย จำนวน ๔ เล่ม ดังต่อไปนี้
๑. เลขที่ ๓๖๖ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๔ มัดที่ ๔๒ ประวัติ ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ เป็นสมุดไทยดำ ตัวโคลงเขียนด้วยเส้นรงค์ ร่ายเขียนด้วยเส้นทอง ที่หน้าต้นระบุว่า “โคลงบาทกุญชร นิราศทวาย” มีเนื้อความถึงโคลงบทที่ ๑๙๐
๒. เลขที่ ๓๖๘ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๔ มัดที่ ๔๒ ประวัติ หอฯ ซื้อ วันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๐ เป็นสมุดไทยดำสภาพชำรุด ที่หน้าต้นเขียนว่า “สมุดนิราศพญาตรังไปทับทวาย จบบริบูรณ์” มีเนื้อความถึงโคลงบทที่ ๑๙๐
๓. เลขที่ ๓๖๙ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๔ มัดที่ ๔๒ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เนื้อความถึงโคลงบทที่ ๑๙๐ (ขาดโคลงบทที่ ๑๐๖ - ๑๐๙)
๔. เลขที่ ๓๗๐ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๔ มัดที่ ๔๒ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เส้นรงค์ ที่หน้าต้นระบุว่า “พระสมทโครงดั้นพญาตรังจบ บริบูน” มีเนื้อความถึงโคลงบทที่ ๑๙๐
๕. เลขที่ ๓๗๑ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๔ มัดที่ ๔๒ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เส้นดินสอ เนื้อความขาดโคลงบทที่๒๘ - ๓๑ และท้ายเล่มมีโคลงซึ่งไม่มีในสมุดไทยเล่มอื่นๆ อีก ๘ บท แทรกระหว่างโคลงบทที่ ๑๘๙ – ๑๙๐
ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ ได้ยึดถือต้นฉบับสมุดไทยเป็นหลัก โดย เฉพาะสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ และ ๓๗๐ ซึ่งถือเป็นสมุดฉบับหลวงและมีข้อความส่วนใหญ่ตรงกัน ฉะนั้น เมื่อพบว่าคำใดผิดเพี้ยนไปจากสมุดไทย ก็ได้แก้ไขให้ตรงตามฉบับสมุดไทย ยกเว้นมีบางคำที่เห็นว่าได้ความดี ก็คงรักษาไว้ตามฉบับที่พิมพ์มาแต่เดิม พร้อมทั้งปรับอักขรวิธีตัวสะกดบางคำให้ถูกต้องตามหลักภาษาปัจจุบัน ทั้งนี้ ในส่วนที่มีการแก้ไขใหม่ ก็ได้จัดทำเป็นบันทึกสอบเทียบสำนวนโคลงฉบับพิมพ์ที่ต่างจากฉบับสมุดไทยไว้ท้ายเรื่องแล้ว อนึ่ง จากการตรวจสอบสมุดไทยเลขที่ ๓๗๑ ซึ่งมีโคลงพิเศษ ไม่มีในสมุดไทยเล่มอื่น ๆ อีก ๘ บท แทรกระหว่างโคลงบทที่ ๑๘๙ - ๑๙๐ ทำให้ค้นพบโคลงเพิ่มขึ้นจากฉบับพิมพ์แต่เดิมอีก ๔ บท รวมเป็น ๑๙๘ บท เท่ากับเกินจากที่กล่าวไว้ในเนื้อเรื่องอยู่ ๑ บท ซึ่งโคลงที่เพิ่มใหม่นี้ จัดทำเชิงอรรถอธิบายไว้เพื่อประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าต่อไป
โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย
ร่าย
ศรีสิทธิ์อิศรภพ บุญอบอาบซาบธรณิดล สกลภิตสิตารมณ์ ชมชื่นตื่นกฤษดาการ บานอกหล้าฟ้าหกแห่ง แช่งอรีริปูชูธรรมิก พลิกอุบัติขัตติยสุขุม ชุมเชิญเสริญสิทธิท่าน ผ่านพระนครถอนกษัตริย์ ตัดร้อนราษฎร์ขาดกษัยทุกข์ ปลุกเปลือกเมืองเป็นเยื่อ เพื่อประมาณปานห่าฝน ปรนแผ่นภพนพรัตนราชธานี ศรีอยุทธยแม้นมิ่ง สวรรค์เอย กรุงกระเดื่องเดชไท้ท้าว ทั่วขจร ฯ
บาทกุญชร
๑
อยุทธยายศยิ่งไท้	ทั้งสาม ภพฤๅ
องค์อดิศรสวม	สุขหล้า
บูชิตสาสนราม	เรืองท- วีปแฮ
บุญพระตวงฟ้าค้า	ค่าสวรรค์ ฯ
๒
เจดีย์สลับสล้างพระ	พรายแสง ทองแฮ
โบสถ์สระศาลานันต์	เนื่องด้าว
ธรรมาสน์อาสนสงฆ์แสดง	สะเดาะสัตว์ ทุกข์ทั่ว
แผ่นสุธาท้าวสร้าง	สัจศิล ฯ
๓
เผยอผยองไตรรัตน์ตั้ง	เตือนใจ โลกย์แฮ
เสมอมหามินรุธร	ทรุดชั้น
ยากยกขัตติยแดนใด	โดยง่าย
ภุมเมศร์สุรชั้นฟ้า	เฟื่องคุณ ฯ
๔
สนมเสนอคิดฝ่ายหน้า	สนามสนน
ดาดาษเขนขุนพัน	พวกด้าง
เสนีร่านราญรณ	ราวิศ เศิกแฮ
ซ้อมสินาดช้างม้า	มี่เมือง ฯ
๕
พระจอมธรณิศผ้าย	เผยเข็ญ
ทรงชี่งทศธรรมเนือง	เนื่องเลี้ยง
สิมานครเพ็ญ	พลอาจ ผจญเอย
แรงอรินทรเพี้ยงเอื้อง	ทุ่งผา ฯ
๖
ปางแสวงกฤษติราชเบื้อง	เบาราณ
สนุกนิ์ณรงค์ราไชย	เชี่ยวกล้า
ชั้นสั่งสุรทวยหาร	เหิมเสร็จ
พ้องพหลหน้าห้อม	แห่หลัง ฯ
๗
บั้นศรีสรรเพชรไท้	ธริษตรี ท่านนา
คลื่นพยู่หยังยาน	ยาตรย้าย
เถลิงอาสน์รัตนมณี	นาเวศ
เหมสุวรรณหว้ายหว้าว	แหวกสินธุ์ ฯ
๘
โหยเหนทุรเจตรเจ้า	จอมสมร เรียมเอย
โดยเสด็จเด็จโสภิณ	พี่แล้ว
อ้าองค์แม่ทรงศร	สามเล่ม
สุดจะยิงแย้งแก้ว	ก่องศรี ฯ
๙
แปลบจิตรเจ็บเค่มดิ้น	ดวงนิล เนตรเอย
คมธนูแสนที	ทุ่มแท้ง
ฤาเจ็บเท่าโฉมศิล	โซมซุก ทรวงพี่
เนืองเนื่องน้ำหน้าแถ้ง	ถั่งไหล ฯ
๑๐
รณาภิมุขสู้	สงคราม โพ้นแม่
หลังกระหนาบพาลภัย	พวกซ้ำ
แหล่เหลือจะโดยกาม	กำแหมบ ไปได้
มิแต่ริฤ้ๅปล้ำ	ปลุกเข็ญ ฯ
๑๑
โอ้โฉมอรแอบอ้าง	อุดร ทวีปแฮ
พิมพ์พักตร์จันทร์ภูลเพ็ญ	เพิ่มไว้
จะหาประเหลสมร	เสมอนาฏ มีฤๅ
จากเปล่าใจข้นไข้	ข่าวผอม ฯ
๑๒
พวงมณฑามาศห้อง	หัตถา เรียมเอย
ขาดบ่ทันถนอมโฉม	เฉกทิ้ง
ดุรดวงทิพยสุดา	ดุรแดก ทรวงพี่
ควรจะเกลือกกลิ้งเศร้า	สั่งสาร ฯ
๑๓
โฉมเจ้าจะแหวกฟ้า	ฝากพรหม เมศฤๅ
เกรงจะชมฌานเมิล	แม่ไว้
จะฝากอิศรกรม	ไกรลาส
ไฟราคร้อนหล้าไท้	ทั่วแหนง ฯ
๑๔
เลียบเล็งโลกธาตุสิ้น	สรรพางค์
เจ็บฝากเจ็บแฝงฝืน	ใฝ่เฝ้า
คิดทั่วทิศานาง	แหนงพี่ วายเลย
โฉมแม่ฝากไว้เจ้า	จึ่งคง ฯ
๑๕
ร้อนรักเจียรจี่ขวั้น	ขวัญแด
เสนาะสั่งนิราศนงค์	แน่งน้อง
ลีลงอุรุเวศแส	สินธุซ่า
กระเหม่นหมุนเส้นท้อง	เท่าตาย ฯ
๑๖
ลำแข่งถอนท่าดั้น	ดึงหน
ฟองฟ่องสายสินธุไหล	หลั่งคว้าง
ขุกขืนกำลังพล	พายยิ่ง แรงเอย
งงง่วงหิวหิ้วหร้าง	ริรวน ฯ
๑๗
บางหลวงคลองน้ำวิ่ง	วนวง
ขนานขนัดแพพวนเหนี่ยว	หน่วงฝั้น
เสนอสนองบ่วงสามสง	สารสุด สวาสดิ์ฤๅ
นานนิพันธ์หมั้นม้วย	หมื่นปี ฯ
๑๘
ศัลย์เสียวไป่หยุดเศร้า	แสนสา- หัสเอย
ล่วงลุวัดหงส์ทวี	เทวศซ้ำ
หวงหงส์ประเหลหา	เหมสระ สนานแม่
ว้าวุ่นท้องน้ำถ้ำ	ถิ่นไศล ฯ
๑๙
สนุกนิ์สนานสว่างสวะท้อง	ธาริน แม่ฮา
ขุนทิชาฤๅไคล	คลาศคล้อย
เชยช่อผกาสินธุ์	สมสื่อ
โสรจสุคันธ์ไซ้สร้อย	ส่ายสนาน ฯ
๒๐
สังขจายขจรชื่ออ้าง	อาราม
วงศ์ทวิชาชาญ	เชื่องหล้า
สังข์สรงสุหร่ายพราหมณ์	เพรงแม่น
ฤๅโสรจน้ำหน้าเศร้า	เสื่อมสูญ ฯ
๒๑
เช้านี้จะตั้งแว่น	วางสินธุ์
สังข์สระพักตร์มุรธา	ท่ำเกล้า
จรุงร่ำรสสพิน	พานเกศ อรเอย
โอ้จะกลั้วกลิ่นเย้ยเย้า	ยั่วใคร ฯ
๒๒
ฉับฉวยนาเวศผ้าย	ผาดถึง
ด่านบปรามปราศรัย	เสาะค้น
ดาลรักร่านคำนึง	ในสวาสดิ์
แขวงด่านด้นดื้อล้น	โลภหวง ฯ
๒๓
อนิจอนาถกล้ำ	กลืนศัลย์
สุรทิพย์สุราสรวง	เสพส้อง
ในจิตรลดาวัล	วายสร่าง เลยแม่
เมาประมาณหม้ายน้อง	เนิ่นนาน ฯ
๒๔
สาชลพฤกษ์พร่างขึ้น	ไขเสดิง
นองท่านางนองสนาน	สนั่นหล้าย
สายสินธุ์สำเริงฟอง	ฟัดฟาด ฝั่งเอย
นองย่านนางคล้ายคล้าย	คลั่งไหล ฯ
๒๕
มังกรเกยหาดแห้ง	หิวโหย
ทรหวลอรรณพใน	น่านกว้าง
เพ่งสินธุ์สำแดงโดย	ดำริ
กลบเกลือกกลิ้งพื้นพ้าง	พ่างยาม ฯ
๒๖
อาดาลอาหุดิ์ห้อม	โหมสนาน
ไวยธึกพฤฒิพราหมณ์สรง	โสรจเกล้า
ชีพ่อเบิกโขลนทวาร	ทวีเทวศ วายเลย
ลารูปพระเจ้าปั้น	แปดมือ ฯ
๒๗
อ้าองค์อิศเรศเร้น	ฤๅเห็น
วาลุกาปือปน	ปิดกลุ้ม
หากพระพิชิตเจร-	จาซาบ
วานซ่อนสมรคุ้มห้า	แห่งงาม ฯ
๒๘(๑)
งามเงื่อนสุวภาพสร้อย	สาวโสม บูรณเอย
เศียรกระบือระบือนาม	แนะด้าว
ไฉนนุชลับฦๅโฉม	เฉลิมโลกย์
เฉกเฉนงเสี่ยวไส้ย้าว	ยอกทรวง ฯ
๒๙
อุรภางค์พิโยคอุ้ม	อาทร
คิดคำนึงพุ่มพวง	พู่ฟ้า
ทุกทั่วทิศาจร	เจียรจบ
ร่ำรำพันท้าถ้อย	ถี่ถึง ฯ
๓๐
กรเกยผากซบส้าง	สารแสลง
เคืองโคกขามหึงหวน	หื่นสร้อย
ระหนระเหแรง	รวนเร่
ชังถิ่นโคกน้อยลี้	ลิบแสว ฯ
๓๑
ด้าวใดเลยเล่ห์พื้น	ภูมพิมพ์ ภาพเจ้า
ใครจะแยแสสู	เศษเสี้ยว
เองอวดหมู่มชิม	ชนบาท เถิดแฮ
ภูใช่คู่เขี้ยวเคี้ยว	เข็ดกราม ฯ
๓๒
ขามขวยแขยงขยาดหลั้ง	ลืมหลง
คลองมหาไชยสนาม	ลิ่วลิ้ว
ตลิ่งตลอดตรง	ตรูแน่ว
จิตรพี่จงดิ้วด้วย	ดั่งผลู ฯ
๓๓
เสร็จเศิกสมแคล่วได้	แดนเวียง ทแวนา
ชมอนงค์ดนู	นับร้อย
สารสัตย์ไป่เอนเอียง	อายโอษฐ์ อ่อนเอย
ได้จะแลกน้ำอ้อย	อึกเดียว ฯ
๓๔
ไปหึงหนโหดสิ้น	สาบสาว น้อยเลย
ถึงท่าจีนเสียงเกรียว	เกริ่นบ้าน
สรวลเสพสุราฉาว	โฉ่มี่
ผิดสำเนียงน้องจ้าน	เจ๊กจน ฯ
๓๕
สาวสรวลระรี่แจ้ว	จับใจ พี่แม่
คือคิดศัพท์กาหล	หกฟ้า
สุรางค์สุเรนทรไตร-	ตรึงษ์แบ่ง ภาคย์ฤๅ
ทิพยธิดาหน้าท้าว	ท่านชิง ฯ
๓๖
สายสินธุ์เอ่อแอ่งอุ้ม	อกเรือ
เร็วรี่กลศรยิง	ยุ่งแย้ง
บอกบ้านบ่อนาเกลือ	กลัวแสบ สรงนา
บ่อเนตรเค็มค้างแห้ง	โหดเห็น ฯ
๓๗
อัศจรรย์ข้อนแขบให้	โหยหิว
สรรพัดสรรพางค์เข็ญ	ขุ่นแค้น
ภาคทรวงพี่หวิวหวิว	ไหวหวาด
ดับดั่งจันทร์ม้วยแม้น	มืดมน ฯ
๓๘
เดินโดยคลองค้างขาด	เขินสินธุ์
นามสุนัขหอนหน	แห่งนั้น
ฉำแฉะใช่นทิน	เทวิศ กูเอย
สองสุขชลเบื้องบั้น	บุษป์มาลย์ ฯ
๓๙
เวียรคอยวาริศตั้ง	ตาคอย แม่ฮา
ริ้นเร่งยุงรำบาญ	บอบช้ำ
ตบตีบ่ราถอย	ทังเที่ยง คืนเอย
ปวดข่วนปากริ้นล้ำ	เล็บศรี ฯ
๔๐
วังเวกใจว้าเหวี่ยง	หวาดหวน
ลืมคระแวงวีวาย	วัดแส้
ปิดพักตร์นิ่งกำสรวญ	สาจิตร แล้วฤๅ
พลางเพลียะเพลาแก้เก้อ	ก่ายหมอน ฯ
๔๑
ราตรีพลิกบิดเบี้ยว	บัวบุษป์ มาลย์เอย
เอนแอบบังคนนอน	แนบเคล้น
หายเห็นประเหลนุช	นอนเงื่อง งงง่วง
เทพจรตื่นเต้นเร้า	รอบกาย ฯ
๔๒
สาวสมุทรสมรรถเนื่องน้ำ	นูนนอง
อรุณรังสีนสาย	ส่างฟ้า
พาพยุห์เสด็จโดยคลอง	คลาคล่ำ
รุ่งแม่กลองแล้วอ้า	อกเอย ฯ
๔๓
โสรจพักตร์ที่คร่ำชื้น	ชลนา นาแม่
เว้นแว่นฉายเฉยผิน	แผ่นแก้ว
เปรียงปรุงระเหยหา	หายหะ ไหนเล่า
รสสุมาลย์แคล้วคลุ้ม	คลั่งครวญ ฯ
๔๔
นางเอยโอทนต้ม	เตือนใจ
เคยกระยาหารหวน	หื่นท้อง
เช้าตรู่พี่ร่ำไร	เรียกนุช นาแม่
มีแต่โคมเข้าข้อง	ขัดแด ฯ
๔๕
มุ่งเห็นเมืองสมุทรทั้ง	ทิมชเล
หญิงหย่อนอวนปลาแอ	อัดปลํ้า
จรลาดเหล่าเรือเร	รับช่วง
ปากแม่ค้าผํ้าผ้ำ	ผาดเสียงแถมเสียง ฯ
๔๖
อนาถณะหน่วงให้	เห็นตาย นั้นแน่
ฉลามฉลากตีนลังเคียง	คู่ม้วย
สงสารพี่สวิงสวาย	แสวงแค่ อ่อนเอย
แม้แม่ตายด้วยได้	ดุจศรี ฯ
๔๗
แม่กลองกลองแห่ก้อง	กินเสียง เสียฤๅ
พลโห่โหมเภรี	เร่งส้าว
อกเรืออกเรียมเพียง	พังคราก
ร้อนรักเคืองแค้นท้าว	ทุ่มทรวง ฯ
๔๘
เบือนบังอรหลากสิ้น	โศกี กูเลย
ไกลกลิ่นอวลอบดวง	ดอกช้อย
นาสากระสาศรี	สารศ ปรางเอย
วันละวันร้อยมื้อ	แม่ฮา ฯ
๔๙
รีบรัดโดยบทบั้น	บรรหาร
เห็นท่าอัมพวาพวง	แน่งน้อง
คลองมอญท่านางสนาน	สนุกนิ์หน่วง จิตรเอย
หลากหลับเห็นจ้องจ้อง	จ่อใจ ฯ
๕๐
เมินหมู่หมากม่วงพร้าว	พรวนทราง
พลับลำไยลังสาด	สะท้อน
มะหาดมะหวดปราง	ปริงเงาะ
ตูมตะโกกี้ค้อน	ขบขนุน ฯ
๕๑
ระลึกผลเพาะอ้วน	อารมณ์ ราแม่
ดวงดรุณคราวครัด	เคร่งเต้า
เถิบแถมยุพาชม	เชยเชื่อง
พลางกระลอกเย้ายื้อ	ยุคล ฯ
๕๒
ลำบางบางช้างเนื่อง	นามสาร
ถนัดลำพองเยาวยล	แยบเยื้อง
เกียดกลคชเทาคลาน	ไคลตลิ่ง ลงเอย
สุขสัมผัสแห้งเหื้อง	หื่นใจ ฯ
๕๓
ลามลวนโลภสิ่งเหล้น	หลากหลาย เล่ห์แฮ
คือคชินทรฤๅไป	ปิดป้อง
คะนึงพังคลั่งคลำพลาย	เพลงพาด
ไขว่คว่ายคว้าหญ้าต้อง	ตำแย ฯ
๕๔
บำรุบำราศเบื้อง	บำเรอ
ฤๅจะปรวนแปรใจ	จากแล้ว
แม้สมรแม่ยังเสมอ	เหมือนที่ สั่งนา
ควรบำเรอเก้าแก้ว	แก่นาง ฯ
๕๕
จันทน์จาวรสคลี่พ้น	พรรณนา
เกรงสุมาลย์หมางหมอง	หม่นคลํ้า
โกมลมิ่งมนัสา	เสาวโรศ เรียมเอย
สุริยะส่องแสงช้ำช้ำ	ชอกหอม ฯ
๕๖
เครงครัวกำโพชฤ้ๅ	รวมเชียง
รัชบุรินทร์ขอมพงศ์	พวกไท้
ชาวแม่ใช่ชาวเวียง	วังละ- แวกฤา
ดูดั่งไฟไต้ไหม้	หมกเขมา ฯ
๕๗
โอ้ศรีสุริยะแผ้ว	ผิวทอง ทิพเอย
ใช่สุวรรณเขาโค	ค่าน้อย
ควรดวงวิชรินปอง	เป็นคู่
ผลกล่ำหนักร้อยใช้	ชั่งตลุม ฯ
๕๘
บ่ายบ่าวสาวสู่ท้อง	ทางถนน
ฉางฉวัดกรกุมกัน	กอดเกี้ยว
สาวสบบ่วงมือคน	คันเสน่ห์
เพียงภุชงค์เลื้อยเลี้ยว	ไล่รึง ฯ
๕๙
ผวนผิวหลายเล่ห์ถ้อ	ถนิมเมือง
เมามี่ระทิงขาน	ขับร้อง
สายาห์แยบชำเลือง	ลอบรับ ขวัญมิ่ง
ปะทะชู้ยิ้มต้อง	ตื่นใจ ฯ
๖๐
นำนึกอรขับโต้	ตอบเพลง เพลียพี่
ศรีประสานศัพท์ใด	ดีดดิ้น
สุรางค์สุรบรรเลง	ลองดั่ง คิดแม่
รี่เรื่อยนิ้วน้าวลิ้น	ลวดทอง ฯ
๖๑
คิดเคยปานนี้นั่ง	ในหอ เย็นเอย
อิงอ่านกาพย์โคลงสอง	สิบเก้า
พลางเตือนเพื่อนสาวสะกอ	กวนพ่าย
ถ้อต่อแต้มแย้มเย้า	แยบใน ฯ
๖๒
แรมโรยแรงร่ายหิ้ว	หิวมา
ท่าราบรัญจวนใจ	จากจ้าน
คือล่วงรสปรีดา	โดยเกลศ ไปเอย
ขู่ราบความอื้อบ้าน	เบื่อหู ฯ
๖๓
คุงคืนประเวศห้อง	หายแหน เลยแม่
เล่ห์วิฬาร์หนูหนี	คาบคั้น
ฟัดประอบทองแทน	ทำพี่ น้อยฤๅ
เหตุเพราะรักเจ้ารั้น	ร่านหึง ฯ
๖๔
พลพายไล่ถี่เย้า	โยนถอน แรงแฮ
ยลย่านเจ็ดเสมียนดึง	ดัดท้าง
อาดูรซึ่งอนุสร	สรงโรธ ยังเลย
เสมียนจดเรื่องร้างน้อง	เหนื่อยใจ ฯ
๖๕
เฝือดเฝื่อนสลดหน้าโฉด	เฉาสา- หัสแฮ
เยียวว่าตายเยียไร	ฤรู้
เทยาออกนัดยา	ไยยิ่ง วิงเล่า
แน่นิ่งนอนขวํ้าสู้	เสื่อหนัง ฯ
๖๖
มาจ๊ามาเทิ้ญมิ่ง	ไม้ตรี ตรังเอย
ถนำธึกอรบังหวน	แห่งห้า
ช่วยชุบฤดีที	ทันเทวศ ราเจ้า
แม้แม่มาช้าชู้	ชวดเห็น ฯ
๖๗
แสบโสตโกรธเขตรบ้าน	บางแขยง
สงโครกคราวเคราะห์เป็น	ปะร้าย
อ่อนเอยไม่เคยแหนง	นาแม่
ใครชื่อบางคล้ายเย้ย	เยาะหญิง ฯ
๖๘
ทุรโทษที่แก้แค้น	เคืองใน นั้นเอย
ผิ้ว่าจริงจำผัน	ผิดเพี้ยน
ใช่ชายใช่วิสัย	สังวาส
เป็นแต่เพียงเสี้ยมเสี้ยน	ส่งหนาม ฯ
๖๙
จากศรีไกรลาสล้ำ	ลำยอง
พักท่าโพธาราม	ร่มร้อน
เพียงพบพระโพทอง	เทเวศ
พาพระโฆษอ้อนอู้ม	แอบพินธุ์ ฯ
๗๐
ลวงสรบสุเรศไม้	มณเฑียร
คืออรินทรนรินทร์	เรื่องร้าง
ขอคืนนุชนุเจียร	จงโปรด เทอญพ่อ
โดยบุรินทร์ส้างเศร้า	สอบเสนอ ฯ
๗๑
โศกสิบสิโรตม์ร้าง	แรมศรี
เล็งทักขอาทรเธอ	เท่าฟ้า
เสียสุนทรเทพี	พาลิศ
ทันท่านคืนน้องช้า	ช่องสม ฯ
๗๒
ผยองยานมานิศแก้ว	เกือกทรง
สีหเรศนำเสวยรมย์	ร่วมไท้
คาวีธิดาจง	ใจราช ราพ่อ
วายชีพแล้วได้ด้วย	ดั่งฤๅ ฯ
๗๓
สองสรวงสุรอาจอ้าง	อาศัย
ยังอสุรภพฦๅ	ลั่นก้อง
อุ้มองค์วธูไท	ทวนฟาก ฟ้าเอย
เจียรนุจรห้องแก้ว	ก่ำแสง ฯ
๗๔
ชิวหาทองไท้พราก	ไพรสณฑ์
ตายเท่าเป็นฤๅแรง	รักม้วย
เถลิงหลังดรุงครณ	แรงเดช
สมพระนุชด้วยห้าว	หักหาญ ฯ
๗๕
เพรงพรัดนาเรศเจ้า	จอมเมือง
คืนแท่นมณฑารชม	ชื่นสิ้น
สุขสองเปล่าใจเคือง	คอยแม่ แคล้วแม่
อายุศม์ยังถ้าหวิ้น	แหว่งวัน ฯ
๗๖
พระพฤกษ์สุรแด่เบื้อง	บรำบรา มาเอย
ฤๅจะรับบรรเทา	ทุกข์ได้
เพียงโพนิโครธา	เทวศักดิ์
นำนิโทท้าวไท้	ที่นงค์ ฯ
๗๗
ทูลถามอารักษ์อั้น	อมเออ
ใบบไหวปานธง	ทบม้วน
ไป่รับธุระเลยเฌอ	ชังแม่ กมังนา
บุญพี่บุญน้องด้วน	เด็จขวัญ ฯ
๗๘
สำออยร่ำแล่เนื้อ	ในใจ
โดยดำบลเขตรขัน	ขุ่นแค้น
รังวานช่วยวานไคล	คลาพ่อ
แจ้งข่าวเทพอ้อนแอ้น	อ่ำอึง ฯ
๗๙
หวังวานวานบ่ได้	โดยวาน
กรกระทุ่มทรวงผึง	แผ่ขว้ำ
อุระทับที่เสื่อสาน	สองเพลาะ
แถกไถลดิ้นปล้ำ	เปลี่ยวแด ฯ
๘๐
รัถยาเฉพาะยั้ง	ยังหลาย หลับเอย
ไปลุลุแกผัน	แผ่นพ้าง
เสมอลุอำนาจสาย	สมรลบ หลู่พี่
ในที่ลับเอื้อมอ้าง	อวดตน ฯ
๘๑
หิวโหยอรรณพฤ้ๅ	แรงพฤนธ์
เข็ญข่มเรี่ยวเหียนหน	หาดแห้ง
กลกวนร่วนกามิน	เมาสู่ สมเจ้า
แรงพี่ม้วยด้วยแล้ง	ไล่ฝน ฯ
๘๒
เถมินทางยางหมู่ล้วน	ลำเสลา
ใบบดแสงสุริยน	ยื่นย้อย
นวลพิมพ์พักตร์นงเยาว์	ยามเที่ยง
บังม่านชม้อยช้อยหน้า	หนึ่งแข ฯ
๘๓
คมค้อนอรเบี่ยงแย้ม	แยบสรวล
ไนยนิลาลาญแด	เดือดดิ้น
กายกรอ่อนนวยนวล	นาดฉับ
ปลุกฤดีสิ้นห้า	แห่งไหว ฯ
๘๔
ไปจอดทอดทับเว้น	วังทอง
ถวิลหวั่นพรั่นแปรใจ	จากไท้
ออกนางรับทูลสนอง	เสนอราช โปรดแม่
ชาวเพื่อนวังไจ้ไจ้	จับขวัญ ฯ
๘๕
สนิทสนมวิลาสล้อม	ลำเพา พี่เอย
อาบอบคันธโสรมสุง	สะอ้าน
ฉลองโอษฐ์เร่งนงเยาว์	ยังเวศ พี่นา
นางชะแม่เถ้าค้าน	ค่าทูล ฯ
๘๖
ปลาดทุเรศได้	เดียวดู ดั่งฤๅ
ระยะย่านหวายเหนียวอูน	อกว้า
คือเทกล่องงูเฉนง	เฉนงหลอก หยอกแม่
หวายหวีดหวาดสะดุ้งคว้า	คว่ายเขว ฯ
๘๗
โจมจูบตระบอกแก้ม	แกมปราง ทองเอย
รวยรื่นคันธเตลา	ลูบไล้
ปานกลิ่นสุรางค์สรวง	สมคู่ ทิพย์นา
ยามเมื่อวันได้กล้ำ	กลิ่นฉม ฯ
๘๘
ท่าพระแท่นท้างสู่	สาชล
เสริญเดชพระพุทธคุณชม	ชื่นช้อย
สิโนทกอวยผล	ผันโทษ ที่แม่
กองกุศลเก้าย้อย	หยัดสินธุ์ ฯ
๘๙
ออกญาออกโอษฐ์อ้อน	อาศัย สัตว์เอย
องค์อนันทชินบร	บาปบี้
เสร็จสู่ศิวาลัย	ฦๅเดช
คุณพุทธคุณเจ้าชี้	ชอบสมร ฯ
๙๐
สายาห์วาเรศเลี้ยว	ลดลง สมุทรแฮ
หลั่งหลั่งสินธุคลอนคลอน	ตกใต้
สุริยงก็อัสดง	เดินเรี่ย ป่าเอย
หมู่วิหคเข้าไม้	มุ่งรัง ฯ
๙๑
ขามข่อยคัดเค้าเงี่ย	เงานอน
นางมฤคเล็มซัง	ซอกหญ้า
สารโสงคณาจร	จำเถื่อน
ยามสุริยะคล้อยคล้ำหล้า	หล่อแสง ฯ
๙๒
โหงคะนองคะนึงเพื่อนเพ้อ	พึมเสียง
ไผ่พาดทรอแซมแขนง	ขนอบร้อง
น้ำฟ้าประปรายเกลียง	คลายคลี่
เสียงสกุณกู่ก้อง	กาจดง ฯ
๙๓
บัดนอนนั่งมี่ไห้	โหเห
ขุกคิดเกศหลงโจม	จูบแส้
ก่นกอดเข่าโลเล	ลำบาก
บัดโศกบัดยิ้มแก้	กำสรวญ ฯ
๙๔
ฟ้าดึกดัดจากหั้น	เห็นหน แห่งฤๅ
ไปปะแสนตอทวน	ทอดต้อง
เรือเกลือกกลอกวนวน	เวียนติด ตอเอย
ขยาดจะคร่อมคร้ามจ้อง	จ่อทรวง ฯ
๙๕
อ้าโฉมมิ่งมิตรสร้อย	เสาวมาลย์
ยามภมรเมียงพวง	พู่ฟ้า
รอร่อนรื่นรสบาน	บัวมาศ
ในเซาะเซิงซุ้มหญ้า	หย่อมหยอง ฯ
๙๖
สนุกนิ์ทิพยาวาสเจ้า	จอมไตร- ตรึงษ์ฤๅ
สุขบ่ปานปองเผย	ผาดค้น
ใช่ชาญวิทธิวิสัย	สมเสน่ห์ หนุ่มแม่
ดูกระไดน้องด้น	ดัดหา ฯ
๙๗
แสนสงวนหลายเล่ห์น้อง	นานนงค์ ไกลพี่
สบสำรองสมญา	ย่านนั้น
สำเริงสำรองสรง	สินธุ์เสร็จ
ในที่บังเบื้องบั้น	แบ่งสอง ฯ
๙๘
ชักชายชูเชิดช้อน	เชยชม
หลายครู่หลายคราวปอง	ไป่แล้ว
หึงหายระหวยสม	ไสยาสน์
ยากพบดิ้นเด้าแคล้ว	คลาศศรี ฯ
๙๙
พิศวงพิศวาสขวั้น	ขวัญหาย
เห็นม่วงชุมชายทวี	เทวศน้อง
มีดทองปอกสวายสาย	สวาสดิ์ติด มาฤๅ
เบิกหับเห็นแล้วร้อง	ร่านรน ฯ
๑๐๐
กรกุมกำบิดจ้อง	จดศอ ไว้เอย
โมหะหวงยุยงชนม์	ชอบม้วย
สติติเตียนขอ	คงชีพ
พิศวาสตื่นเช้าห้วย	หุบไศล ฯ
๑๐๑
พิโยคบ้านถ้ำหีบ	หุบเขา
คิดคู่คูหาใจ	เจ็บช้ำ
คชสีห์คชมึนเมา	มันผับ
หลงว่าทางถํ้าดิ้น	เดือดแทง ฯ
๑๐๒
อาสูรอาภัพสร้อย	สงสาร
แรมยิ่งจันทรสายแสง	สร่างเศร้า
ขัดคืนมิ่งมณฑาร	ทันมาก รักเอย
ใช่ภุชงค์ช้าเถ้า	ถอดหนัง ฯ
๑๐๓
ปากแพรกสามปากก้อง	โกยสินธุ์
ถามข่าวถึงเยาวยัง	อยู่ได้
อมเออวัจนยิน	ไยพ่อ กูนา
ปากบ่มีลิ้นใบ้	บอกศรี ฯ
๑๐๔
อ่อโอษฐ์อรร่อพร้อง	พรายแสง ทนต์แม่
เลิศลบนิลวารี	ร่วงรุ้ง
วาววิชรผลแตง	เติมหนุ่ม เนตรฤๅ
ดูดั่งน้ำกุ้งเต้น	ตื่นแห ฯ
๑๐๕
ถึงท่ากระทุ่มทิ้ง	ทอตตน ลงเอย
ดวงสุมาลีแล	ลิ่วลิ้ว
เรียงเรียบระเบียบกล	เกศนาฏ กูนา
เหมือนแม่กรีดนิ้วน้อง	เนื่องสอย ฯ
๑๐๖
อวลอบสะอาดเกล้า	เกลาใจ พี่แม่
เซ็นซ่านปีกเปิดลอย	เล่ห์ปั้น
เจิมจับกระเหม่าไร	รุรอบ
กลมประเหน็จนั้นล้ำ	ลวดทอง ฯ
๑๐๗
ขาวเขาปูนลอบล้อ	ลวงกู ได้ฤๅ
เผาปากปานไฟพอง	พิษกล้า
กำโบลอ่อนเอยสู	สุดเครี่ยว โอษฐ์แม่
เพียงภุกามน้ำจ้า	จัดแสง ฯ
๑๐๘
ยลย่ามเยาวเกี่ยวก้าน	แกมใบ เทศเอย
หลากมลูแซงซอง	สูบม้วน
มือแม่กระไดตัด	ตองปก ปิดให้
พวกพี่ไปรู้ถ้วน	ถี่ถึง ฯ
๑๐๙
ข้ามเขาน้ำตกตั้ง	เติมดูร แดนา
แสนโศกอุระรุมรึง	รีบร้น
อาบอัสสุชลนูน	นาเรศ เรียมเอย
น้ำเนตรตกล้ำล้น	เล่ห์ผา ฯ
๑๑๐
เล็งทักขทุรเวศแล้ว	เล็งดอย ดงนา
ไปเปรียบอุระอาวรณ์	หวั่นเศร้า
มหาสุเนรุสอย	สรวงทัด
ทันเท่าทุรร้างเหน้า	หนุ่มกู ฯ
๑๑๑
กีดแก่งหลวงขัดขั้น	เขินขวาง น้ำแม่
ทดชโลทรหิวหู	หึ่งก้อง
ถนัดสั่งนิราศนาง	เนืองส่ง เรือพี่
เสนาะดั่งอรไห้ซ้อง	แซ่เสียง ฯ
๑๑๒
หวังวันยาตรฟ้าล่ง	แลสมร
ผิวพักตร์ดำเพียงเขมา	โขมดเข้า
บอกเหตุบอกลางจร	จำเลื่อน เรือเอย
ฤๅไป่คืนเหย้าแล้ว	หลากหนอ ฯ
๑๑๓
ถับถึงบ้านกล้วยเกลื่อน	กลางผล
แสนเสน่ห์โหดหายกอ	เกิดเกื้อ
ไฉนโฉมมิ่งนิฤมล	หมั้นแม่น แล้วฤๅ
กัทลีแม้นม้วยเนื้อ	หน่อแทน ฯ
๑๑๔
เสริฐศรีไวยแว่นหน้า	นวลแข
เสนอนาฏอมรแมน	มิ่งหล้า
อย่าชายสุดาแล	ลานเนตร
นอนมะเมอคว้าเหน้า	หนุ่มนาง ฯ
๑๑๕
สู่ศาลเทเวศไหว้	วอนสรวง
อารักษ์อารธนพลาง	เสี่ยงซ้อม
เทียนเงินแม่ดวงเทียม	เทียนมาศ พี่นา
เทียนพี่เทียนน้องอ้อม	อับแสง ฯ
๑๑๖
เบิ่งเทียนปลาตไส้	สมสัจ- จาเลย
ประฏุกแหนงหนอฉะ	ใช่น้อย
รอยเวรวิบัติพรัด	เพรงพราก
คู่นกม้วยหน้าจ้อย	จิบเมีย ฯ
๑๑๗
หวั่นหวั่นประจากเบื้อง	บุรพเห็น
เยียวสงครามเสีย	เศิกกล้า
แม้พี่เผอิญเป็น	ปานเสี่ยง อ่อนเอย
โฉมจะดูหน้าไข้	ขัดขืน ฯ
๑๑๘
อ้าอารักษ์เบี่ยงให้	เห็นภัย พ่อฮา
กูชุลีภูมผืน	แผ่นพ้าง
แม้นสู่พิราลัย	ลงค่ำ นี้เอย
ฝากแม่ไว้เกื้อสร้าง	สืบบุญ ฯ
๑๑๙
พระเอยจะร่ำสู้	สุชล
เอจโอ่งเสนอสนองคุณ	ค่าคุ้ม
ถวายสรงบทยุคล	ของสิ่ง ใดให้
ขอแต่ผืนผ้าหุ้ม	ห่มหนาว ฯ
๑๒๐
ลาเจ้าจากตลิ่งฤ้ๅ	รีบพาย
ชาวพ่อโหมโห่ฉาว	ฉากน้ำ
แดเดียวบ่เสบยสบาย	เบาใฝ่ ถึงแม่
ยากที่ช่วยปล้ำเปลื้อง	ปลิดดูร ฯ
๑๒๑
โดยดำบลไร่ส้าง	ไสเสมา
เสมาแฝกเนินนูนคา	โคกหญ้า
เคยยลยอดเกลียงเกลา	กลางย่าน
อ่อนยิ่งเสมานี้ช้า	ชุ่มงาม ฯ
๑๒๒
รัญจวนใจง่านดิ้น	เดินผลู
อุรเล่ห์สาลีหลาม	ลวกแล้ว
ทุกย่านนทีดู	ดูรดับ ลงฤๅ
ไฟรักพลุ่งโพลงแผ้ว	ผ่าวเผา ฯ
๑๒๓
สินธุ์สองคลองคลับคล้าย	แคลงไคล คลาเอย
สนิทเสน่ห์นุชนานเนา	แนบน้อง
เกรงเกลือกจะแปรใจ	จรสู่ อื่นเจ้า
ปานประหนึ่งท้องน้ำ	น่านสอง ฯ
๑๒๔
ไกลกลอยใจอยู่ด้าว	ดงหนาม
ใครเชื่องใครชาญปอง	ไป่รู้
คือขวานสุเนราม	รอนผ่า สินธุ์เอย
สุดสำคัญบี้บู้	บาดแผล ฯ
๑๒๕
ดลเสดิงหมึกฝ่าหม้าย	หมองหมาย
รณรงค์แรมแข	ขวบช้า
สักกรจะสักกาย	กวนเทวศ พี่แม่
หมึกจะพาแผ้วหน้า	นุชเขมา ฯ
๑๒๖
สงวนวงศ์เหมเรศไท้	ธาดา ท่านฤๅ
ทรงอาสน์ทิพย์เนาสรวง	เสริฐสิ้น
หวั่นพาลพนาจร	โจมจู่ ดักเอย
หงส์ไป่รู้ดิ้นเข้า	ข่ายรึง ฯ
๑๒๗
แก่งไผ่ไผ่ลู่ล้ม	ลมพาน
เพลงพาทย์ศัพท์สำนึง	เสนาะไม้
เฉกเสียงนุชบรรสาร	สังคีต
ครวญชวาช้าไห้	เหิ่มนอน ฯ
๑๒๘
นวลนิ้วอรกรีดย้ำ	เยียทรอ หลายเล่ห์
พลางชำเลืองงอนใน	เนื่องซ้อม
เกี่ยวตาพี่คือขอ	คชตก มันเอย
อังกุศเนตรน้อมน้าว	หน่วงใจ ฯ
๑๒๙
ถานถ้ำตาหยกพื้น	ภูมิภู- ผาแฮ
สมถิ่นสมอาศัย	สื่อเถ้า
ชามเชิงกระยาคู	คือดั่ง หยกฤๅ
สาวใส่เข้าเข้าไว้	วาบแสง ฯ
๑๓๐
ระลึกนวลลอยหน้านั่ง	แนบพาน โภชน์แฮ
คอยครวีวันแลง	ไล่ต้อน
บ่อยบอกรสาหาร	หาทิพย์ ให้พี่
อร่อยรสร้อนร้อน	รวกเผา ฯ
๑๓๑
รุมสุมรุมร้อนรีบ	แรงสา- หัสแฮ
ภูมพิโยคเพรางาย	ง่านเกรี้ยว
เพียงปานทพาธิก	ทำโทษ
ปองชีพิตแข้นเขี้ยว	เคียดคุม ฯ
๑๓๒
ลำเค็ญมาโนชแค้น	คาเคือง
ทุกย่านรัถยารุม	ริร้าง
อัศสวาดินิดสวาดิเนือง	นองโศก หลับเล่า
ฝันบ่วายเว้นหว้าง	หลากเหลือ ฯ
๑๓๓
เมื้อเมืองไชยโยคไร้	ราษฎร
บ้านป่าคาแขมเฝือ	แฝกอ้อ
คิดไชยชำนะสมร	เสมอคู่ แพ้คู่
คือบุเรศหง้นหง้อ	เงียบเหงา ฯ
๑๓๔
เมามึนมันไส้สู่	สมศรี
ยามลเบงบุษปเยาว์	เยิ่นย้าย
เนืองนิทรราตรี	ตรุดเสน่ห์
ยังไป่ยอมแพ้ผ้าย	เผ่นเผยอ ฯ
๑๓๕
อักอ่วนอุระว้าเหว่	เหวยไศล
สุนัขพากวางเสนอ	ถิ่นท้าง
มฤควายชีพเปื่อยไป	เป็นรูป ผาฤา
กูจะม้วยสิ้นสร้าง	สืบแสลง ฯ
๑๓๖
ฉะฉะจะลูบก้อน	กำเดา ไปแฮ
เจ็บจิตรเจ็บเสน่ห์แซง	แซบไซ้
เจ็บเบื้องบาทบวมเพลา	เพลี่ยงพลาด
พอจะจดจ้องให้	หาบหาม ฯ
๑๓๗
แสนยากสามารถแท้	ทนมา
อุ้มขมิหมายสนามธาร	ท่าใต้
ถวิลวันไป่เดียงสา	สมสู่
เรียมตระกองน้องไว้	หว่างขนน ฯ
๑๓๘
บรรทับอุระคู่เต้า	เต็มดวง แดเอย
คือคชทนต์ค่อมทนต์	ทอกท้น
น่าหนักเหนื่อยทรวงขวัญ	แขวนอก อยู่แม่
ปลายทับทิมนํ้าพ้น	พุกาม ฯ
๑๓๙
ร้อนแรมไปตกด้าว	แดนผลู
เศขรกินนางนาม	เนื่องพร้อง
ควรอมวธูเชย	ชมชอบ
ยามคำนึงน้องอ้า	โอบถนอม ฯ
๑๔๐
ปืนกามจะลอบล้าง	ลำเพ็ญ พี่ฤๅ
ฤาจะตรอมผอมผิว	เผือดม้วย
เสร็จเศิกจะคืนเห็น	โหยซาก เกลศเอย
เรียมจะม้วยด้วยเหน้า	หนุ่มเหนอ ฯ
๑๔๑
ผ่านพนมซ่อนชู้จาก	ใจหาย
หลากปลาศอำเภอ	พวกพ้อง
อ่อนเอยจะซ่อนชาย	ชมเช่น เขาฤา
ยากจะปิดป้องหมั้น	แม่แฮ ฯ
๑๔๒
คะมาคะเม่นอั้น	อำอึง อ่อนเอย
แม้สุเนรุบุบแบ	เบี่ยงล้ม
ทับทรวงพี่ตูมตึง	ตายกลับ เกิดนา
เจ็บไป่ปานส้มไส้	ส่งหนอง ฯ
๑๔๓
หวนหนหกหลับถ้วน	ถับวาร
มาแม่น้ำน้อยนอง	น่านกว้าง
ท้องธารนทีสนาน	สนามอ่าง แก้วเอย
นองฤขุ่นข้นท้าง	ท่าสินธุ์ ฯ
๑๔๔
อรรณพชลคว่างคว่าง	ควิวแคว น้ำนา
ตรือตฤบธารินโปรย	ปรูดปรุ้ย
ผกโผผุดขวีแขว	ขวางขนด
กางกระโดงฉุ้ยชี้	เช่นคน ฯ
๑๔๕
กริมกรายกากดสร้อย	ซิวเสือ
เบือนบู่ปูปนเพียน	พาบน้ำ
สลิดสลาดหลดไหลเขือ	คะโฮ่
ดุกชะโดแก้มช้ำ	ช่อนหมอ ฯ
๑๔๖
เนื้ออ่อนทรายโม่อ้วน	อุบแมง ภู่แฮ
หางไก่ชะวาดใบปอ	ปักเป้า
นวลจันทร์กจับชะแวง	หวีเกศ
กระดี่ฝักพร้าเค้า	คุดสวาย ฯ
๑๔๗
คิดเคยประเวศพื้น	แพขนาน นางเอย
ชมหมู่มัสยาหลาย	เหล่าอ้าง
อาทวามิ่งมลมาลย์	มานาฏ กูนา
นุชอยู่ไหนแคว้งคว้าง	ไขว่ฉงน ฯ
๑๔๘
ขษีดิษสุรราชยั้ง	โยธา
แออัดเสนีพล	เพียบเฝ้า
เถลิงอาสน์พระพลาชัย	ชมหมู่ หารท่าน
เพียงพหลห้อมเจ้า	จักรี ฯ
ร่ายกาพย์
กษณะนั้น บั้นนฤบดี ศรีสยม บรมนาถ ราชรพีพงศ์ ทรงบวรภูษิต จิตรลดาดวง พวงสุวรรณร้อย สร้อยสังวาล กาญจนมกุฎ อุตมาวุทธเศิก ฤกษ์รวิวร จรแจ่มฟ้า หน้าอัมพรผ่อง คล่องมารุตนาสี ลีลาศอาสน์โกรยกุญ ชะระปรัด เปรื่องแฮ โหมโห่พาทย์ฆ้องก้อง กึกแดน ฯ
๑๔๙
คเชนทร์จักรพรรดิครั้น	ครวญมัน
สารส่ำงางอนแหงน	เงือดฟ้า
ประดับรัตนสุวรรณ	วาววาบ
เริงร่านแหร่นร้องจ้า	เจิดเสียง ฯ
ร่ายกาพย์
แวงวังเรียง เคียงข้างสาร หาญในนอก หอกคอคำ นำเสด็จแห่ แต่ละกรมสมศักดิ์นาม งามอ้อนแอ้น แม้นวางไหน ไปได้คล่อง ว่องเศิกเสริด เกิดกอบบุญ ปุนปองอ้าง ช้างน้ำอ้อย ร้อยหนึ่งสู้ หลู้คนหมื่น รื่นราญรณ พลจัตุยุทธ์ ธุชทวนทอง นองคับคั่ง ดั่งแขมเลา เสลาท้องท่ง ส่งเสียงเท้า เย้าใจเศิก เอิกเกริกภพ	จบแดนดื่น คลื่นคลี่พยุหแสนยา ยานราช ทรงเอย หวังทแวพรั่งพร้อมเข้า เขตรบรฯ
วิวิธมาลี
๑๕๐
โสดสารพาหนาศเยื้อง	ยังดง แดนแฮ
คือสมิทธ์กุญชร	เชื่องใช้
ปางศึกสำหรับองค์	อินทร์ขี่
ปราบอสูรพื้นใต้	ต่ำเมรุ ฯ
๑๕๑
เสนาพาหุย้าย	ยาตรพล
ดาดเครื่องสุรเจรหาญ	แหกหุ้ม
สะพายดาบดำกล	กำซาบ
ออกกะลึงเง้างุ้ม	ง่ารำ ฯ
๑๕๒
พิริยพาหนะห้าว	ฮึกหาญ
สรวมใส่สรนำตรี	ตรัสห้า
บ่าแบกสินาดขนาน	ขนัดโล่ ดั้งแฮ
ออกชมับอวดกล้าล้าง	ไล่ลุย ฯ
๑๕๓
ดับนั้นโอรสพ้อง	ภาคี- ไนยนา
ทัพละทัพเผินผุย	แผ่นด้าว
คือขันธบุตรศุลี	ฦาเดช
พลกุมารท้าวกว้าง	กว่าไศล ฯ
๑๕๔
พันหน้าหมื่นหน้าชื่น	ชมแสน หน้าเอย
ตนพี่เดียวไป่ชม	ชื่นด้วย
เดินพลางพี่พลางแขวน	ขวัญฝาก ปากร่ำ
นบประกาศห้วยห้อง	หุบเขา ฯ
๑๕๕
มาเทิญปู่เจ้าจุก	เจ็บโอย โอยท่าน
พลันอย่าทันเราเยิน	ยืดหน้า
หักคอสูบเลือดโกย	กินแพ่ง
เวรบมีล้างข้า	ขาดกัน ฯ
๑๕๖
ไปรับสงเคราะห์ได้	โดยคำ ขยมเลย
ทุกละเมาะภูมพัน	พุ่มพื้น
อารักษ์รักทำคน	เคยฆ่า ไก่ให้
แค้นปู่เจ้าสะอื้นอั้น	ออกหิว ฯ
๑๕๗
เหนี่ยวชงฆ์ย่างสะท้อน	ถอนใจ หือแฮ
เกินกำลังหวิวหวิว	หวั่นก้าว
ออกญาจะกุมได	เดินต่าง ไหล่แม่
เคยพยุงน้าวเนื้อ	หนุ่มถนอม ฯ
๑๕๘
ลดชงฆ์ลงนั่งเล้า	โลมสอน สวาสดิ์นา
เมิลเถิดณะใจตรอม	ตรากเศร้า
ใจเอยเมื่อใจวอน	เวียนว่า ฟังฤๅ
ห้ามเท่าห้ามเฝ้าข้อน	ขอดศัลย์ ฯ
๑๕๙
เถมินพลพาพยู่ห์เต้า	ตามผา โตรกเอย
คั่งทัพหมื่นแสนพัน	เพียบพื้น
คั่งคชคั่งอัศวา	วัวต่าง
อุระคั่งฤๅฤ้ๅฟื้น	ใฝ่ถึง ฯ
๑๖๐
เลิงพนมสูงส่งโพ้น	ภาโณ มาศเออ
สุริย์ส่องแสงผึงผา	ผ่องแผ้ว
ทัดทองแท่งเขาโค	คำร่อน โรยเอย
ยับยับแสงพร้อยแพร้ว	พร่างไศล ฯ
๑๖๑
เพิงพื้นคูหาศห้อง	หนเหว
ทดท่อวารินไหว	หวั่นเต้น
ขันแข่งดุรงค์เรว	รัวย่าง น้อยนา
คิดจะชวนน้องเหล้น	หลั่งสนาน ฯ
๑๖๒
เชิงเขาตีนตกตั้ง	ตามเดือน ตกแฮ
ลาดลื่นชานเสลา	ลดเลี้ยว
รุกขาระหงเรือน	เรียวรุ่น
พายุโพนย้ายเกี้ยว	กิ่งกัน ฯ
๑๖๓
โสกสักรังรักขล้อ	ขลายเขลง
ประดู่ชิงชันซึก	ซากงิ้ว
ยางยูงพะยอมเต็ง	ตายกร่อน
หักระหุยห้อยดิ้ว	ดาษแดน ฯ
๑๖๔
แข่งเขียนเขียวขาบขั้น	ขนทอง
หางหกหัวพึงแพน	แผ่เคล้า
โมรินร่านกวนกอง	กามเสน่ห์
ขวานแขวกแขกเต้าเต้า	ตื่นคน ฯ
๑๖๕
สลาบสลับเหลืองเลื่อมล้ำ	ลายหาง หว้าเอย
แววที่วิมลทลวง	แว่นแก้ว
บินชมร่มรังยาง	ยาบยาบ
กดไก่เขาขันแล้ว	เล่นลม ฯ
๑๖๖
อสุรีราเมศไท้	ทิชา นี้ฤๅ
จึ่งกระลึงขวานคม	ค่อนไม้
กะทาทัดคทา	ธรสี่ ศอกแฮ
ทะกะทาไต้ต้อง	แตกฉาน ฯ
๑๖๗
นกหกหัวหกห้อย	เหียนหัน
หมื่นเหาะหัดห่อนชาญ	เช่นนี้
ขุนแผนเผ่นจับวัล	วายชีพ ลงฤๅ
แก้วฤๅแก้วชู้ชี้	ชาติเพรง ฯ
๑๖๘
หม้ายหมู่นางสัตว์โอ้ย	โอยเสียง
เมือรเมงยูงโยน	ย่างทิ้ง
เอียงตนตะแคงเคียง	คอนร่าย
เลียลูบน้ำค้างกลิ้ง	กลอกไหล ฯ
๑๖๙
สาวสวาแมกไม้มุ่ง	หมายทาง
ถึกถโมนไพรเหลียว	หลิ่วคิ้ว
เมียงมองย่องเฟ็ดหาง	หันหก ทับแฮ
หนุ่มบ่ชาญเกรี้ยวกริ้ว	โกรธเขย็ง ฯ
๑๗๐
เนินคาท่งป่าล้อม	ล้อมเสมา
เขียวระบัดไซเซ็ง	ซ่านเลื้อย
แหนหนองป่งหล่มเลา	ลำล่อน
เหมืองละมานเฟื้อยอ้อ	อ่อนแขนง ฯ
๑๗๑
กาสรสุรโดดดั้น	เดินดง
กำเลาะกำลังแรง	ร่านร้าย
ขวิดเสี่ยวศิขรผง	ผุยผ่า
เป็นประกายฟุ้งคล้าย	คลอกแขม ฯ
๑๗๒
พยัคฆ์โจมจับมฤคพลิ้ว	พลิกกาย ลงแฮ
เปล่งปลาบแสงตาแพลม	พลุ่งย้อย
คะมำคำรามทราย	คอนโลด
ถอนถีบสี่เท้าคล้อย	คลาศทาง ฯ
๑๗๓
แรดไฟเฟ็ดเขี้ยวแสยะ	สยาดแสยง
คือจรีกางสาม	เสิดสู้
แรดร้องประจากแปลง	ปลักฝุ่น
โถมแถกล้มไม้หลู้	หลากผลา ฯ
๑๗๔
รอนรอนมูลเมฆเงื้อม	เงาฉลัว
แสงรเศียรสุริยคลา	คล่าวคล้ำ
กิริณีชรหึงรัว	รวนพวก
โพนประพาสน้ำหญ้า	หย่อมเขียว ฯ
๑๗๕
น้อยน้อยถลันท้องวิ่ง	วงโขลง
สาวสะกอเพรียวเพรียว	เพริดสะดุ้ง
พลัดแม่ระเสริดโสรง	สวนโยด
จบกลิ่นฟาดงวงพลุ้ง	พล่านเสียง ฯ
๑๗๖
++588โคดสารมันชุ่มแก้ม	กันฝูง
ดุเดือดดื่มเปรียงแปร๋	ไล่ล้าง
รำงาโค่นคัดยูง	โยนเล่น
แหนสัตว์แคว้งคว้างคลุ้ม	คลั่งแทง ฯ
๑๗๗
เนืองชมไปคล้ายชื่น	ชมสมร แม่เลย
แต่กระแสงทนต์พราย	พร่างแพร้ว
ยิ่งชมวนาดร	แดนเถื่อน นี้นา
ยากอวดงามล้ำแก้ว	เกิดไศล ฯ
๑๗๘
ร่ำรายรัถเยศสิ้น	สพสรร- พางค์เอย
ฤาแล่เจ้ายาใจ	จะรู้
ชลเนตรเช่นชลกัลป์	กองแผ่น ดินแฮ
ใครจะวิดแก้กู้	พี่นา ฯ
๑๗๙
เวรใดผูกผิดแก้ว	กับตน กูเอย
สองจึ่งอาดูรยืน	ย่านนี้
พระเอยช่วยผันผล	ผิดผ่อน
งดจะใช้หนี้หน้า	ณ เวร ฯ
๑๘๐
อาทิเยาวเรศร้าง	แรมสมร
สามพ่อปรีชาเจน	จัดล้ำ
ทุกข์ทวาทศมาจร	เจ็บเสน่ห์ ราแม่
ยังไป่ปานชู้ช้ำ	ชอกใจ ฯ
๑๘๑
กำสรวญสาคเรศสร้อย	สารศรี ปราชญ์แฮ
เจียรนุจรนุชไกล	กลิ่นชู้
จุรบารมิ่งสวัสดี	เดียวแน่ว อ่อนเอย
ตรังกระศัลย์สู้เศร้า	สุดตรอม ฯ
๑๘๒
สารนี้สายสวาสดิ์เจ้า	จงสงวน ไว้แม่
แทนพี่แทนถนอมองค์	แอบพร้อง
ไป่ควรแม่อย่าควร	คำพี่ แพร่งเลย
เช้าค่ำเพื่อนห้องน้อง	ณ ศรี ฯ
บาทกุญชร
๑๘๓
เอกเจ็ดโทสี่แจ้ง	จดหมาย คณะแฮ
แบบบาทกุญชรมี	แม่นไม้
วิวิธมาลึกลาย	กลอนเอก รับนา
ไม้สิบเอ็ดพร้อมใช้	ชื่อโคลง ฯ
๑๘๔
แม้สำมนิเกกแก้ว	กันดา ไปเอย
ใช่จะอาจอวดโกง	ก่อสร้าง
โปเถิดหมู่เมธา	ธรรมชาติ
อย่าระวังกีดข้องข้าง	เคียดคำ ฯ
๑๘๕
ขยมขยาดนิราศร้าง	แรมสมร
ความไป่มีนำโยง	ย่านสั้น
โศกแสลงสิ่งเดียวรอน	ราญสวาสดิ์
อกจะแตกด้วยดั้น	ดื่มหู ฯ
๑๘๖
กรุงศรีธรรมราชหม้าย	เมธี พ่อฮา
แสวงอยุทธยาขู	คู่พร้อง
เฉลิมบาทนฤบดี	โดยเสด็จ เศิกแฮ
นิราศเรื่องพ้องหน้า	ณรงค์ ฯ
๑๘๗
ร้อยเก้าสิบเจ็ดสิ้น	เสร็จสาร โคลงนา
คิดคำกาพย์คงสาม	สิบห้า
คันโลงขาดสองสถาน	โทที่ ส่งแฮ
สองอักษรข้าพลั้ง	พลาดเคียง ฯ
๑๘๘
ธิรางค์รู้ถี่ถ้วน	ถาวร ยิ่งเอย
โทขาดเชิญช่วยเรียง	เรียบร้อย
ถอนแถมที่อักษร	เสียคู่ คือพ่อ
เจิมกระแจะให้น้อย	หนึ่งเหนอ ฯ
๑๘๙
ฤารก รฦกบทตั้ง	เทวศถวิล ถนัดแฮ
ฤารก เรือมาสินธุ์	ลุแล้ว
ฤารก จากมาพินธุ์	ดลเสน่ห์ สวาสดิ์เอย
ฤารก เยียมาแก้ว	เฉกซ้ำถับถึง ฯ
๑๙๐
ถึง ๓ เทวส ๔ โอ้	๓ ดล ๑ เอย
ดูร ๔ เฉก ๒ ยล	สวาสดิ์ ๕
เสน่ห์ ๘ คิด ๔ กล	๒ ถนัด ถวิล ๑
รักรฦก ๔- ๓ อ้า	ลุนั้นมี ๒ พ่อฮา ฯ
โคลงตอนท้ายสมุดไทยเลขที่ ๓๗๑
๑
โคลงตรังตรโหมดสร้อย	เศิกแก้ว
เสนาะสำนวนเทียม	ทิพย์ย้อย
ธิราธิรกระแส	สุรพจน์
ควรที่ศิษย์ต้อยต้อย	ติดหลัง ฯ
๒
อยุทธยายศยิ่งด้าว	ดุจดง ปราชญ์แฮ
เฉลิมแผ่นภุดายัง	หย่อนลิ้น
ละบาทละบทคง	เคียงแข่ง ตรังฤา
ปานปัดปูนแก้วดิ้น	ดับฉาย ฯ
๓
เสร็จสำนักนิ์พักตร์แฉ่งเพี้ยง	เพ็ญจัน- ทรเอย
โอมปรมาเดือนหมาย	มดย้ำ
ดี้เดิยมดดิกเหน	เหิมหื่น
เพียงเต่าตอดผ้าผ้ำ	พักตร์เผยอ ฯ
๔
ลโอดลอื่นอ้าง	อึงโฉ ฉาวฮา
ภณพวกพรั่งน่าเหลอ	เล่นแต้
ลองในยนสนัดโต	เติบฮึก
เต็มกระเบงซ้องแส้	ส่งเสียง ฯ
๕
มาศทากากณึกไล้	ลูบศรี
หมายมกุฎสวมเพียง	เภทท้าว
แสดงเดชบ่ดลดิน	ดวดศักดิ์
ส่ออาตมอ้างอ้าว	อวดองค์ ฯ
๖
วิยมาฆมลักได้	ดวงวิช ชราเอย
จับกระหยับโยนลง	เล่ห์ล้อ
ทรนุกทระนงจิตร	จอกหรอก
ตกแตกตื่นหน้ากล้อ	กลอกหัว ฯ
๗
กัชโปงอกพิษป้อง	ปิดเฉ
แรงระระเรงรัว	ร่านร้าย
งอนหงิกจะงอยเส	เสียดแซะ
ละบาทละบทย้าย	หยากแทก ฯ
๘
กำสรวสนิราศสร้อย	สารตรัง ครองแฮ
เป็นบาทกุญชรัง	เรียบร้อย
กับวิวิธมาลีบัง	เบิกบท กาพย์ราย
แสนเสนาะเพราะย้อย	หยาดน้ำทิพย์สรง ฯ

บันทึกสอบเทียบโคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำนํ้าน้อย
ฉบับพิมพ์กับฉบับสมุดไทย
ร่ายนำ วรรคแรก “ศรีสิทธิ์อิศรภพ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ศรีสิทธิ์อดิศรภพ” เลขที่ ๓๖๙ ว่า “ศรีสิทธิ์อดิศรสมภพ”
ร่ายนำ วรรครองสุดท้าย “ศรีอยุทธยแม้นมิ่ง สวรรค์เอย”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ศรีอยุทธยาแม้นมิ่ง สวรรค์เฮย” เลขที่ ๓๗๑ ว่า “ศรีอยุทธยแม้นมิ่ง สวรรค์เฮย”
โคลงบทที่ ๑ บาทที่ ๑ “อยุทธยายศยิ่งไท้ ทั้งสาม ภพฤๅ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “อยุทธยายศอ้อยอิ่ง อึงสาม ภพฤๅ”
โคลงบทที่ ๑ บาทที่ ๓ “บูชิตสาสนราม เรืองท- วีปแฮ”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “บูชิตสาสนราม เรืองทะ วีปเฮย” สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “บูชิตสาสนราม เรืองท- วีปเอย”
โคลงบทที่ ๔ บาทที่ ๒ “ดาดาษเขนขุนพัน พวกด้าง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “ดาดาษเทียบขุนพล พวกด้าง” สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “ดาดาษเขนขุนพล พวกด้าง” เลขที่ ๓๗๑ ว่า “ดาดาษเทียบขุนพัน พวกด้าง”
โคลงบทที่ ๕ บาทที่ ๑ “พระจอมธรณิศผ้าย เผยเข็ญ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ , ๓๖๙ และ ๓๗๑ ว่า “พระจอมธรณิศผ้าย เผยเข็ญ”
โคลงบทที่ ๗ บาทที่ ๔ “เหมสุวรรณหว้ายหว้าว แหวกสินธุ์”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “เหมสุวรรณหว้ายหว้าย แหวกสินธุ์”
โคลงบทที่ ๘ บาทที่ ๑ “โหยเหนทุรเจตรเจ้า จอมสมร เรียมเอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “โหยหวนทรเจตรเจ้า จอมสมร เรียมเอย”
เลขที่ ๓๖๘ , ๓๖๙ ว่า “โหยหวนทุรเจตรฟ้า จอมสมร เรียมเอย”
โคลงบทที่ ๑๐ บาทที่ ๓ “แหล่เหลือจะโดยกาม กำแหมบ ไปได้” สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๙ ว่า “แหล่เหลือจะโกยกาม กำแหมบ ไปได้”
โคลงบทที่ ๒๑ บาทที่๒ “สังข์สระพักตร์มุรธา ท่ำเกล้า
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ , ๓๖๙ ว่า “สังข์สระพักตร์มุรธาร ท่ำเกล้า”
โคลงบทที่ ๒๒ บาทที่ ๓ “ดาลรักร่านคำนึง ในสวาสดิ์”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ดาลรักร่นคำนึง ในสวาสดิ์” โคลงบทที่ ๒๔ บาทที่ ๔ “นองย่านนางคล้ายคล้าย คลั่งไหล”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “นองย่านนางนั้นคล้าย คลั่งไหล”
โคลงบทที่ ๒๘ บาทที่ ๓ “ไฉนนุชลับฦๅโฉม เฉลิมโลกย์”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๗๐ ว่า “ไฉนนุชลบฦๅโฉม เฉลิมโลกย์” โคลงบทที่ ๒๙ บาทที่ ๔ “ร่ำรำพันท้าถ้อย ถี่ถึง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๗๐ ว่า “ร่ำรำพันท้าถ้อย ถี่แถลง”
โคลงบทที่ ๓๐ บาทที่ ๑ “กรเกยผากซบส้าง สารแสลง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๗๐ ว่า “กรเกยผากซบส้าง สารแถลง” โคลงบทที่ ๓๑ บาทที่ ๓ “เองอวดหมู่มชิม ชนบาท เถิดแฮ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ , ๓๖๙ และ ๓๗๐ ว่า “เองอวดหมู่มชิม ชนบท เถิดแฮ”
โคลงบทที่ ๓๒ บาทที่ ๔ “จิตรพี่จงดิ้วด้วย ดั่งผลู”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ และ ๓๖๙ ว่า “จิตรพี่ตรงดิ้วด้วย ดั่งผลู”
โคลงบทที่ ๓๘ บาทที่ ๓ “ฉำแฉะใช่นทิน เทวิศ กูเอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ , ๓๗๐ ว่า “ฉำแฉะใช่นทิน เทวศ กูเอย”

โคลงบทที่ ๔๐ บาทที่ ๒ “ลืมคระแวงวีวาย วัดแส้”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ลืมคระแวงวีวาย เหวี่ยงแส้”
โคลงบทที่ ๔๒ บาทที่ ๑ “สาวสมุทฺรสมรรถเนื่องน้ำ นูนนอง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “สายสมุทฺรสมรรถเนื่องน้ำ นูนนอง”
โคลงบทที่ ๔๓ บาทที่ ๑ “โสรจพักตร์ที่คร่ำชื้น ชลนา นาแม่”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๗๑ ว่า “โสรจพักตร์ที่ร่ำชื้น ชลนา นาแม่” เลขที่ ๓๖๖ ว่า “โสรจพักตร์ที่คร่ำชื้อ ชลนา นาแม่”
โคลงบทที่ ๔๖ บาทที่ ๒ “ฉลามฉลากตีนลังเคียง คู่ม้วย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “ฉลามฉนากตีนลังเคียง คู่ม้วย”
โคลงบทที่ ๔๙ บาทที่ ๒ “เห็นท่าอัมพวาพวง แน่งน้อง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “เห็นท่าอัมพวาพวง แน่งน้อย”
โคลงบทที่ ๕๒ บาทที่ ๑ “ลำบางบางช้างเนื่อง นามสาร”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “ลำบากบางช้างเนื่อง นามสาร”
โคลงบทที่ ๕๗ บาทที่ ๑ “โอ้ศรีสุริยะแผ้ว ผิวทอง ทิพเอย”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ , ๓๗๐ และ ๓๗๑ ว่า “โอ้ศรีสุริเยศแผ้ว ผิวทอง ทิพเอย” เลขที่ ๓๖๖ ว่า “โอ้ศรีสารศแผ้ว ผิวทอง ทิพเอย”
โคลงบทที่ ๕๗ บาทที่ ๓ “ควรดวงวิชรินปอง เป็นคู่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “ควรดวงวิชรินปอง เป็นคู่ พี่แม่”
โคลงบทที่ ๕๙ บาทที่ ๓ “สายาห์แยบชำเลือง ลอบรับ ขวัญมิ่ง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “สายาห์แยบชำเลือง ลอบรับ ขวัญมี่” เลขที่ ๓๖๘ ว่า “สายัณห์แยบชำเลือง ลอบรับ ขวัญมิ่ง” เลขที่ ๓๗๑ ว่า “ฉายาแยบชำเลือง ลอบรับ ขวัญมี่”
โคลงบทที่ ๖๐ บาทที่ ๑ “นำนึกอรขับโต้ ตอบเพลง เพลียพี่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “รำลึกอรขับโต้	ตอบเพลง เพลียพี่” เลขที่ ๓๖๙ ว่า “นานึกอรขับโต้ ตอบเพลง เพลียพี่”
โคลงบทที่ ๖๑ บาทที่ ๒ “อิงอ่านกาพย์โคลงสอง สิบเก้า”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ และ ๓๖๙ ว่า “อึงอ่านกาพย์โคลงสอง สิบเก้า”
โคลงบทที่ ๖๒ บาทที่ ๔ “ขู่ราบความอื้อบ้าน เบื่อหู”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “โข่ราบความอื้อบ้าน เบื่อหู”
โคลงบทที่ ๗๐ บาทที่ ๑ “สวงสรบสุเรศไม้ มณเฑียร”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ , ๓๖๙ และ ๓๗๑ ว่า “สวงสณฑ์สุเรศไม้ มณเฑียร”
โคลงบทที่ ๗๕ บาทที่ ๒ “คืนแท่นมณฑารชม ชื่นสิ้น”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ ว่า “คืนแท่นมณฑารชม ชื่อสิ้น” เลขที่ ๓๖๙ ว่า “คืนแท่นมณฑิรชม ชื่นสิ้น”
โคลงบทที่ ๗๕ บาทที่ ๓ “สุขสองเปล่าใจเคือง คอยแม่ แคล้วแม่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “สุขสองเปล่าใจเตีอง คอยแม่ แคลงแม่
โคลงบทที่ ๗๗ บาทที่ ๓ “ไป่รับธุระเลยเฌอ ชังแม่ กมังนา”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “ไป่รับธุระเลยเฌอ ชังแม่ มังนา”
โคลงบทที่ ๘๐ บาทที่ ๒ “ไปลุลุแกผัน แผ่นพ้าง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “ไปละลุแกผัน แผ่นพ้าง”
โคลงบทที่ ๘๓ บาทที่ ๒ “ไนยนิลาลาญแด เดือดดิ้น”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๘ , ๓๖๙ และ ๓๗๑ ว่า “ไนยนิลาลาญแด เดียดดิ้น”
โคลงบทที่ ๘๕ บาทที่ ๑ “สนิทสนมวิลาสล้อม ลำเพา พี่เอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ไม่มีคำสร้อย
++108โคลงบทที่ ๔๖ บาทที่ ๙ “หวายทรดทวาดสะดุ้งคว้า คว่ายเขว”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “หวายหรคหวาดสะดุ้งคว้า คว่ายเขย”
โคลงบทที่ ๔๔ บาทที่ ๒ “เสริญเดชพระทุทธคุณซม ซื่นซํเอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “เสริญเดชทุทคุณซม ที่นข้อย”
โคลงบทที่ ๙๐ บาทที่ 1 “สายาที่วาเรศเลี้ยว ลดลง สมุทรแอ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๔ ว่า “สายัณห์วาเรศเลี้ยว ลดลง สมุทรแอ”
โคลงบทที่ ๙* บาทที่“ยามสุริยะคล้อยคลี้าหล้า หล่อแสง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๔ 1 ๓๖๙ และ ๓๓!ว่า “ยามสุริยะคล้อยคลุมทล้า หล่อแสง”
โคลงบทที่ ๙๒ บาทที่ ๒ “ไผ่พาดทรอแซมแขนง ขนอบร้อง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุด่ไทยเลขที่๓๖๙ว่า “ไม้พาดทรองแซมแขนง ขนอบ ร้อง”
โคลงบทที่ ๙๒ บาทที่ ๔ “เสิยงสกุณกู่ก้อง กาจดง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๔ ว่า “เสียงสกุณร้องก้อง กาจดง”
โคลงบทที่ ๙๓ บาทที่ ๒ “ชุกคัดเกศหลงโจม จูบแส้”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ชุกคัดเกศหลงโจม จูบแล้” โคลงบทที่ ๙๔ บาทที่ ๙ “ขยาดจะคร่อมคร้ามจ้อง จ่อทรวง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “ขยาดจะคร่อมคร้ามจ้อง จากทรวง”
โคลงบทที่ ๙๖ บาทที่ ๓ “ใช่ชาญวิทธิรส้ย สมเสน่ห์ หนุ่มแม่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๙ และ ๓๓)ว่า “ไป่ชาญวิทธิวิสัย สมเสน่ห์ หนุ่ม แม่”
โคลงบทที่ ๙๖ บาทที่ ๔ “ดุกระไดน้องด้น ดัดหา”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๙ ว่า “กูกระไดน้องด้น ดัดหา”
โคลงบทที่ *0๐ บาทที่ ๒ “โมหะหวงยุยงชนม์ ชอบม้วย”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “โมหะหวงยุยงชนม์ ซอกม้วย”
โคลงบทที่ *๐* บาทที่ ๓ •คชสีห์ศชมึนเมา มันผับ”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “คซเทแมนเมา มับผับ”
โคลงบทที่ *๐๒ บาทที่ ๒ “แรมยงจันทรลายแลง สร่างเศร้า”
สมุดไทยเลขที่ ๙I๙ ว่า “เรียมยั๋งจันทรลายแสง สร่างเศร้า”
โคลงบทที่ *๐01 บาทที่ ๒ “ถามข่าวถึงเยาวยัง อยู่ไต้”
สมุดไทยเลขที่II11 ๓ฐ๘ ว่า “ถามข่าว!!งเยาวยัง อยู่ใต้”
โคลงบทที่ *๐* บาทที่ ๑ “ถึงท่ากระทุ่มทิ้ง ทอดตน ลงเอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “ถึงบ้านกระทุ่มทิ้ง ทอดตบ ลงเอย” เลขที่ 0)๓10 ไม่)!คำสร้อย
โคลงบทที่ *๐๖ บาทที่“อวลอบสะอาด๓ล้า เกลาใจ ทีแม่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓)0 ว่า “อวลอบสวาสดึ๋เกล้า เกลาใจ ทีแม่”
โคลงบทที่ *๐๖ บาทที่ ๓ “เจิมจับกระเหม่าไร รุรอบ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓10 ว่า “เจียนจับกระเหม่าไร รุรอบ”
โคลงบทที่ *๐๓) บาทที่ ๓ “กำโบลอ่อนเอยสู สุดเครึ๋ยว โอษฐ์แม่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “กำโบลอ่อนเอยสู สุกเครี่ยว โอษฐ์แม่”
โคลงบทที่ *๐๘ บาทที่ ๔ “พวกทีไปเถ้วน ถี่ถึง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “พวกทีไปร้ถ้วน ถี่ถึง”
1ไ,7 “81111881I งฺ 1.
โคลงบทที่ *๑๑ บาทที่ ๑ กดแกํงหลวงขัดขัน เขินขวาง บาแม่
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า •๓ดแก่งหลวงขัดขั้น เขินขวาง บกแม่”
โคลงบทที่ **๔ บาทที่ 1 “นอนมะเมอคว้าเหน้า หนุ่มนาง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓)0 ว่า “นอนมะเมอคว้าหน้า หนุ่มนาง”
โคลงบทที่ **๖ บาทที่ * “เบงเทียนปลาดไล้ สมล้จ- จาเลย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “เบงเทียนปลาตไล้ สมล้จ- จาเอย”
โคลงบทที่ ๑๑๖ บาทที่ ๔ “คู่นกม้วยหน้าจ้อย จิบเมึย”
ลมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๘ แล่ะ ๓๖๙ ว่า “คู่บกมวยหม้ายจ้อย จบเปียโคลงบทที่ ๑๑๗ บาทที่ ๑ “หวนหวั่นประจากเบื้อง บุรทเห็น”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “หวั่นหวั่นประจากเบึ้อง บุรพเห็น แม่นา
โคลงบทที่ ๑๑๓1 บาทที่ ๓ “แม้ที่เผอิญเป็น ปานเที่ยง อ่อนเอย”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “แม้ที่เอิญเป็น	ปานเที่ยง อ่อนเอย” สมุดไทยเลขที่
๓๖๙ ว่า “แม้ทพย์เผอิญเป็น ปานเที่ยง อ่อนเอย”
โคลงบทที่ ๑๑๙ บาทที่ ๑ “พระเอยจะร็าสู้ สุขล”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓)๑ ว่า “พระเอยจะราสร้าง สุขล”
โคลงบทที่ ๑10๘ บาทที่ ๒ “พลางขำเลีองงอบไน เนึ๋องซ้อม”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “พลาง,ชำเสิองงอบไน เหนึ่อยซ้อม”
โคลงบทที่ ๑๓0 บาทที่ ๑ “ระลึกนวลลอยหน้านง แนบพาน โภซน์แอ
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ 1 ๓๓10 และ ๓๓)๑ ว่า “ระลึกลอยหน้านง แนบ)™โภชน่แอ”
โคลงบทที่ ๑๓0 บาทที่ |0 “คอยครวีวันแลง ไล่ต้อน”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓)0 ว่า “คอยครวิวันแลง ตัวต้อน”
โคลงบทที่ ๑๓๑ บาทที่ ๙ “ปองเพดแข้นเขี้ยว เคียดคุม”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “ปองชีพิตแข้นเขี้ยว เคียดคม”
โคลงบทที่ ๑๓๓ บาทที่ ๑ “เมึ้อเมิองไชยโยคไร้ ราษฎร”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “เมึ้อเมิองไทรโยคไร้ ราษฎร”
โคลงบทที่ ๑๓(ะ บาทที่ ๔ “ภูจะม้วยสิบสร้าง สิบแสลง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “ภูจะม้วยซ้นล้าง สิบแสลง”
โคลงบทที่ ๑๓๖ บาทที่ 10 “เจ็บจิดรเจ็บเสน่ห์แซง แซบไซ้”
สมุดไทยเลขที่ ๓๓10 ว่า “เจ็บจิตรเจ็บเสน่ห์แซง แขกไซ้”
โคลงบทที่ ๑๓๓! บาทที่ ๑ “แลนยากสามารถแท้ ทนมา”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “แสนยากลามารถแท้ ทานมา”
โคลงบทที่ ๑๓04 บาทที่ ๒ “4มขมิVเมายลนามธาร ท่าไท้”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ , ๓๖๙ และ ๓๓)0 ว่า “อุ้มขมทมายสนามธาร ท่าไท้”
โคลงบทที่ ๑๓๓) บาทที่ ๓ “ถวิลวันไป่เตียงลา ลมสู่”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ถวิลวันไป่เตียงลา สมสนิท”
โคลงบทที่ ๑๓๘ บาทที่ ๑ “บวรทับอุระคู่เท้า เต็ม#วง แ#เอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ถ่อมถนอมกรบิดเท้า ดม#วง แดรา”
โคลงบทที่ ๑๓๘ บาทที่ ๔ “ปลายทับทีมนกท้น ทุกาม”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ภูนดำดรูงดวงล้น ไล่ดาง”
โคลงบทที่ ๑๓๙ บาทที่ ๔ “ยามคำนิงน้องอ้า โอบถนอม”
ฉบับพิมพ์แด่เตีมว่า “ยามคนิงนองอ้า โอบถนอม” สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ,
(ก๖๘ และ ๓๖๙ ว่า “ยามดำนิงน้องอ้า โอษฐ์ถนอม”
โคลงบทที่ ๑๙0 บาทที่ ๑ “ปีบกามจะลอบล้าง ลำเพ็ญ ทุฤๅเ สิบุ#ไทยเลข?! ๓๖๙ ว่า “ปีนกามจะลอบล้าง ลำเค็ญ ทีฤา”
โคลงบทที่ ๑๙๓ บาทที่ ๓ “ท้องธารนทีสนาน ลนามอ่าง แก้วเอย”
ฉบับพิมพ์แด่เตีมว่า “ทองธารนทีสนาน สนามอ่าง แก้วเอย”
โคลงบทที่ ๑๙๖ บาทที่ ๓ “นวลจันทร์กจับซะแวง ทวิเกด”
ฉบับพิมพ์แด่เตีมว่า “นวลจันทร์จับซะแวง	ทวิเกศ” สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘
ว่า “นวลจันทร์กกวับซะแวง ทวิเกศ”
โคลงบทที่ ๑๙๗ บาทที่ ๓ “อาทวามงมลมาลย์ มานาฎ กูนา”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “อาทวามงมลมาลย์ ณ นาฎ กูนา” เลขที่ ค#ด่เ เ ว่า “อาทวามงมลมาลย์ มามาศ กูนา”
ร่ายกาพย์บทที่ ๑ ว::ครองสุดท้าI “สิลาศิอ่าสป้โกรยๆญ •ซะวะ!)-}!, 1 ฟร่องแอ สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖, ๓๖๘ และ ๓๖๙ ว่า “สิลาศอาสน์โก:ยทุ,แซะ:ะ!)-?ล ฟใ[ยงแฮ
ร่ายกาพย์บทที่ ๑ ว::คชุดท้าย โหมโห่พาทย์*!องท้อง กึกแดน,
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า •โหมโห่หาทย์ท้องท้อง กึกแดน
ร่ายกาพย์บทที่ ๒ วแแทฺ ๑๑ “ว่องเศกเสริด”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๘ และ ๓๖๙ ว่า “ว่องศกเสรด”
ร่ายกาพย์บทที่ 10 ว::ครองสุดท้าย “คสินคส์พยุหแสนยา ยานราช ท:)เอย
สมุดไทยเลขที่ ๓๗0 . ๓๓!๑ ว่า “คสินพยุหแสนยา ยานราช ทรงเอย”
โคลงบทที่ ๑*0 บาทที่ ๑ “โสดสารหาหนาศเยึ้อง ยังดง แดนแฮ”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๓)๐ ว่า “โลดลารพาทนเยี้อง ยังดงแดนแฮ
โคลงบทที่ ๑*๑ บาทที่ ๑ “เสนาหาหุย้าย ยาตรพล”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “เสนาพายุย้าย ยาตรพล”
โคลงบทที่ ๑*๑ บาทที่ ๒ “ดาดเคร่องสุรเจรหาญ แหกทุ้ม”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “คาดเคร่องสุ:เจ:หาญ แหกทุ้ม”
โคลงบทที่ ๑*๒ บาทที่ ๑ “ทิร่ยพาหนะท้าว อิกหาญ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “หิริยพาหะท้าว	อิกหาญ” เลขที่ ๓๖๙ ว่า
“หิริยหะท้าว อิกหาญ”
โคลงบทที่ ๑*๖ บาทที่ ๔ “แค้นIเจ้าสะสันอั้น ออกหิว”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๗0 1 ๓๗๑ ว่า “แค้นปูเจ้าละ0นออกหิว”
โคลงบทที่ *({๘ บาท?! 01 “ใจเอยเทีอใจวอน เวิยนว่า พิงฤๅ
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ไม่มิคำลร้อย
โคลงบทที่ *๔๙ บาท?! ๑ “เถมิบพลพาพยุ่ห์เตา ตามผา โตวกเอย
สมุดไทยเลขที่ (ภจ๔ ว่า ไม่มิคำลร้อย
โคลงบทที่ *๕๙ บาท?! ๔ “อุวะตั้งฤๅฤๅทีบ ใฝ่มิง*
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสบุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “อุวะตั้งฤๅฤๅพื้น ใฝ่มิง
โคลงบทที่ *๖0 ขาท?! ๒ “๙ร้ย์ส่องแสงผิงผา ผ่องแผ้ว
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสบุดไทยเลขที่ ๓๓)* ว่า “สุวส่องแลงผิงผา ผ่องแผ้ว
โคลงบทที่ *๖๒ บาทที่ ๑ “เร่)งเขาดินตกตั้ง ดามเดิอน ตกแฮ”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “เซิงเขาตีนตกตั้ง ตามเดิอน ตกแอ
โคลงบทที่ *๖๒ บาทที่ ๔ “พายุโพนย้ายเกี้ยว กี้งก้น
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๔ , ๓๖๙ . ๓๓!0 และ ๓๓!* ว่า “พายุโยนย้ายเกี้ยว กั่งกับ
โคลงบทที่ *๖๔ บาทที่ ๓ “โมรินร่านกวนกอง กามเสน่ห์”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “โนรินร่านกวนกอง กามเสน่ห์ เลขที่ ๓)0 ว่า “โมริร่านกวนกอง กามเสน่ห์”
โคลงบทที่ *๖๔ บาทที่ ๒ “แววทีวิมลทลวง แว่นแกว
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “แววทีวิมลหลวง แว่นแก้ว”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ , ๓๖๙ ว่า “แวววิมลทนวง แว่นแก้ว” เลขที่ ๓๖๘ ว่า “แวววิมลทันวง แว่นแก้ว”
โคลงบทที่ *๖๔ บาทที่ ๔ “กดไก่เขาขันแล้ว เล่นลม”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๘ ว่า “กดไก่ขันแล้วแล้ว แล่นลม”
โคลงบทที่ *๖๘ บาทที่ * “หม้ายหมู่นางตั้ตว์โก้ย โอยเสิยง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “หม้ายหมู่นางล้ตวโก้ โอยเสิยง”
โคลงบทที่ ||| บาทที่ 10 สิกถโมนไพรเหสิยว หล-วคิ้ว”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า สิกถเมิลไพรเหสิยว หลวคิ้ว*
โคลงบทที่ ๑๓10 บาทที่ ๑ เซนคาท่งน้ำฟ้อม ฟ้อมเลมา”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า •เนินคาท่งน้ำฟ้อม ฟ้อมเลมา”
โคลงบทที่ ๑๓)0 บาทที่ ๓ ๙แหบหนองป้งหล่มเลา ลำล่อน”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุตไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า “แหนหนองป้องหล่มเลา ลำ ล้วน”
โคลงบทที่ ๑๗0 บาทที่ ๙ เหมิองละมาบเฟ้อยอ้อ อ่อนแชนง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ ว่า เหมิองละมานเฟ้องอ้อ อ่อนแขนง”
โคลงบทที่ ๑๓*๒ บาทที่ ๔ “ถอนสิบสิเท้าคฟ้อย คลาศทาง”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า ถอนสิบสิเท้าคฟ้อย คลาศหาง”
โคลงบทที่ ๑๗๓ บาทที่ ๑ แรดไฟเทิดเขี้ยวแลยะ สยาดแลยง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๙ ว่า แรดไฟเทิดเขี้ยวแลยะ สยากแสยง”
โคลงบทที่ ๑๓1๓ บาทที่ ๒ “คอจรีกางลาม เสิด สู้”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ 1 ๓๖๔ และ ๓๖๙ ว่า “คีอจรีกางสาม เสือกสู้”
โคลงบทที่ ๑๗๕ บาทที่ ๔ “จบกลิ่นฟาดงวงทลุ้ง พล่านเสิยง”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “จีบกสินฟาดงวงพ*)ง พล่านเสิยง”
โคลงบทที่ ๑๔๑ บาทที่ ๒ เจียรบุจรนุชไกล กสินซู้”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๔ ว่า “เจียรบุจรบุชไกล เกลอนชุ้” เลขที่ ๓๖๙ ว่า“เจียรบุจรบุชไกล เกสิอก,!”
โคลงบทที่ ๑๘๑ บาทที่ ๓ 1แบารมงสวัสดี เดียวแน่ว อ่อนเอย”
สมุดไทยเลขที่ ๓๖๔ ว่า “จุรธามงสจีสดี	เดียวแน่ว อ่อนเอย” เลขที่ ]
๓๖๙ . ๓๗0 ว่า “จุรบามิงลจีลดี เดียวแน่ว อ่อนเอย” เลขที่ ๓๓!๑ ว่า“จุรมิงสวัสดี เดียวแน่ว อ่อนเอย”
โคลงบทที่ *๘๓ บาทที่ * “เอกเจ้ดโทสีแจ้ง จดหมาย คณะแฮ”
สแคโทยเลขสี ๓๖๙ ว่า “เอกเจ้ดโทสีแจ้ง จดหมาย คณะแม่”
โคลงบทที่ *๘๙ บาทที่ ๙ “อย่าระรัง?เดซ้องข้าง เสียดสำ”
ฉบับพิมพ์แด่เดิมว่า “อย่าระรัง?เดซ้องข้าง เสียดดำ”
โคลงบทที่ *๘๙ บาทที่ * “ขยมขยาดน์วาศร้าง แรมสิมว”
ฉบับพิมพ์แด่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๖ ว่า “ขยมขบาดนราศร้าง แรมสิมร” โคลงบทที่ *๙0 บาทที่ * “ถง ๓ เทวค ๙โอ ๓ ดสิ* เอย”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๓)๐ 1 ๓๓!* ว่า “ถีง ๓ เทาศโอ้ 01 ดสิ ๑ เอย”
โคลงบทที่ *๙๐ บาทที่ เ0 “ดูร ๔ เฉก ๒ ยล สิวาสิดึ๋ ๙”
ฉบับพิมพ์แด่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๖๙ 1 ๓๓!* ว่า “ดูร ๙โด)อ ผล สวาสด ๙”
โคลงบทที่ *๙๐ บาทที่ ๔ “รักรฦก ๔- ๓ อ้า อุนั้น์มิ ๒ ท่ออา”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมและสมุดไทยเลขที่ ๓๓)๐ ว่า “รักรฦก ๔- ๓ อ้า สุนั้นมิ ๒ ท่ออา” เลขที่ ๓๖๘ ว่า “รักรฦก ๔- ๓ อ้า ลุนั้นมิ ๒”
โคลงตอนท้ายสมุดไทยเลขที่ ๓๓)* บทที่ * บาทที่ ๓ “ธราธิรกร:แสิ ลุรพจน์”
ฉบับพิมพ์แต่เดิมว่า “ธัราธิรกแล สุรฑจน์”
โคลงตอนท้ายสมุดไทยเลขที่ ๓๓!* บทที่ ๓) บาทที่ ๓ “งอนหงิกจะงอย เส เสิยดแซะ”
ฉบับพิมพ์แด่เดิมว่า “งอนหงิดจะงอยเส เสียดแซะ”
โคลงตอนท้ายสมุดไทยเลขที่ ๓๓)* บทที่ ๗ บาทที่ ๔ “ละบาทละบทอ้าย หยากแฑก”
ฉบับพิมพ์แด่เดิมว่า “ละบาทละบทย้าย หยากแทง”
โคลงนิราศพระยาตรัง

คำอธิบาย
โคลงนิราศพระยาตรัง หรือโคลงนิราศถลางนี้ พระยาตรังกล่าวถึงสาเหตุการเดินทางว่าเพื่อไปรับศึกพม่าที่เมืองถลาง โดยไม่ระบุวัน เวลาไว้ในโคลงบทสุดท้าย ความว่า
๑๒๖
ร้อยยี่สิบหกสิ้น	แบบฉบับ โคลงแฮ
นิราศตรังไปรับ	เศิกสู้
ฉลางบอกแห่งเหตุทัพ	พุกามติด ฉลางนา
ควรแก่ส่ำปราชญ์ผู้	อ่านอ้างอวยผล ฯ
ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ มีศึกพม่ายกทัพมาตีเมืองถลาง ๒ ครั้ง คือ
๑. ในสมัยรัชกาลที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ คราวพระเจ้าปะดุงให้จัดทัพยกมาตีไทย ๙ ทัพพร้อมกันจากเหนือจรดใต้ จึงเกิดเป็นศึกถลางขึ้น ซึ่งศึกถลางครั้งนี้เป็นศึกที่เกิดวีรสตรีไทย ๒ ท่าน คือ ท้าวเทพสตรีและท้าวศรีสุนทร
๒. ในสมัยต้นรัชกาลที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๒ โดยมีสาเหตุสืบเนื่องมาจากช่วงปลายรัชกาลที่ ๑ พระเจ้าปะดุงเห็นว่าไทยอ่อนแอลง เพราะสมเด็จ พระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทเสด็จสวรรคตแล้ว ส่วนพระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชก็ทรงพระชราภาพ จึงโปรดให้เตรียมเกณฑ์กำลังพลยกทัพมาตีไทย ประจวบเป็นเวลาไทยเปลี่ยนรัชกาลใหม่ พม่าจึงยกทัพมาตีหัวเมืองชายทะเลตะวันตก
สำหรับโคลงนิราศพระยาตรังนี้ เข้าใจว่าพระยาตรังแต่งเมื่อคราวศึกถลางครั้งที่สอง พศ. ๒๓๕๒ เพราะมีชื่อสถานที่ซึ่งเป็นหลักฐานอ้างอิงถึงช่วงเวลาได้ คือ พระยาตรังกล่าวถึงวัดราชบุรณะ ความว่า
๒๐
วัดราชบุรณะเบื้อง	บุญใคร ทำนา
นามราชฤาราชใด	สืบสร้าง
วัดราชบุรณะนี้เป็นวัดโบราณ เดิมชื่อวัดเลียบ พระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนาเป็นพระอารามหลวง และพระราชทานนามว่า “วัดราชบุรณะ ราชวรวิหาร” เมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๓๓๖ ดังนั้น ชื่อวัดราชบุรณะนี้จึงเป็นชื่อที่เกิดขึ้นหลังจากเหตุการณ์ศึกถลาง ครั้งที่ ๑ เกือบสิบปี ทำให้เชื่อได้ว่าพระยาตรัง แต่งโคลงนิราศถลางขึ้นเมื่อมีราชการทัพไปรบพม่าในศึกถลางครั้งที่สอง
การศึกพม่าใน พ.ศ. ๒๓๕๒ นี้ เกิดขึ้นภายหลังพระบาทสมเด็จ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จขึ้นครองราชย์ได้เพียง ๒ เดือน สมเด็จฯ  กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ถึงการเตรียมรับศึกว่า “ครั้นใบบอกข่าวศึกเข้ามาถึงกรุงเทพฯ จึงโปรดให้พระยาทศโยธา พระยาราชประสิทธิ์ เป็นข้าหลวงรีบลงไปเกณฑ์กองทัพเมืองไชยาแล้วยกข้ามแหลมมลายูไปทางปากพนม ไปช่วยรักษาเมืองถลางก่อน แล้วเกณฑ์กองทัพกรุงเทพฯ ให้พระยาท้ายน้ำเป็นทัพหน้า เจ้าพระยายมราช น้อย ซึ่งภายหลังได้เป็นเจ้าพระยาอภัยภูธรเป็น แม่ทัพลงเรือไปขึ้นที่เมืองนครศรีธรรมราช เกณฑ์กองทัพเมืองนครฯ และเมืองขึ้นไปช่วยเมืองถลางอีกทัพ ๑ แล้วให้เกณฑ์กองทัพวังหน้า ให้พระยา จ่าแสนยากร บัว เป็นแม่ทัพ ถือพล ๕,๐๐๐ ยกเดินบกลงไปช่วยเมืองปักษ์ใต้ ทัพ ๑ ให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรีกับเจ้าพระยาพลเทพลงไปรวบรวมพลจัดเป็นกองทัพที่เมืองเพชรบุรีอีกทัพ ๑ คอยต่อสู้พม่าเผื่อจะยกมาทางด่านสิงขร แล้วให้เกณฑ์คนเข้ากองทัพหลวง ให้สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ เป็นจอมพล ทัพนี้เข้าใจว่าเดิมเตรียมสำหรับต่อสู้พม่าที่จะยกเข้ามาทางด่าน พระเจดีย์สามองค์ก่อน ครั้นสืบไส้ความแน่ว่าพม่าไม่ได้ตระเตรียมจะยกมาทางอื่น นอกจากลงไปตี หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตกจึงโปรดให้กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกกองทัพหลวงลงไปทรงบัญชาการสงครามข้างฝ่ายใต้ รวมจำนวนพลที่ยกไปจากกรุงเทพฯ ทุกทัพเป็นคน ๒๐,๐๐๐ กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกออกจากกรุงเทพฯ เมื่อ ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลานั้น มรสุมลงเสียแล้ว เสด็จโดยทางชลมารคได้เพียงเมืองเพชรบุรีแล้วจึงเสด็จขึ้นบก ยกตามกองทัพพระยาจ่าแสนยากรลงไปเมืองชุมพร”
ในการศึกครั้งนี้เข้าใจว่าพระยาตรังไปในกองเรือย่อย ไม่ใช่กองทัพหลวง เพราะใช้เส้นทางเดินทัพต่างจากที่นายนรินทรธิเบศร์ (อิน) แต่งโคลงนิราศนรินทร์ เมื่อตามเสด็จทัพสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ไปในศึกครั้งนี้ด้วย โดยเส้นทางในโคลงนิราศนรินทร์นั้นไปทางคลองบางกอกใหญ่ออกทะเล ที่ปากแม่น้ำแม่กลองถึงเมืองเพชรบุรี แล้วขึ้นบกเดินทางไปจนถึงเมืองตะนาวศรี เป็นสิ้นสุดการเดินทาง ส่วนเส้นทางเดินทัพของพระยาตรังนั้น เข้าคลองลัดไปทางเมืองสมุทรปราการจนถึงปากน้ำ แล่นเลียบไปตามชายฝั่งทะเลตะวันออกก่อน แล้วจึงตัดข้ามทะเลเลียบไปตามชายฝั่งตะวันออกของภาคใต้ถึงจังหวัดชุมพร จึงสิ้นสุดการเดินทาง
ลักษณะคำประพันธ์โคลงนิราศพระยาตรังนี้ พระยาตรังแต่งเป็น โคลงสี่สุภาพจำนวน ๑๒๖ บท มีร่ายนำ ๑ บท เนื้อความเริ่มด้วยบทชมเมือง และยอพระเกียรติพระมหากษัตริย์ จากนั้นแสดงความอาลัยที่ต้องจากนาง  แล้วกล่าวถึงการเดินทางโดยทางเรือ ผ่านวัดสามปลื้ม ฉางเกลือ วัดทอง  วัดราชบุรณะ วัดดอกไม้ เข้าคลองลัด ผ่านช่องนนทรี พระประแดง สำโรง เมืองสมุทรปราการ จนถึงปากน้ำ แล้วแล่นเลียบไปตามชายฝั่งทะเลตะวันออก บรรยายถึงเกาะและภูเขาต่างๆ ที่ได้พบเห็น อาทิ เกาะสีชัง เขาสามมุข  เกาะคราม เกาะไผ่ แล้วตัดข้ามทะเลไปชายฝั่งตะวันออกของภาคใต้ที่ปราณบุรี เขาเจ้าลาย เกาะนมสาว เขาสามร้อยยอด อ่าวเกลียวไปจนถึงเกาะทะลุและแหลมไทร สุดท้ายจึงพรรณนาความในใจตามแบบนิราศโดยไม่อ้างถึงสถานที่นับเป็นโคลงนิราศที่ดีเด่นเรื่องหนึ่ง แม้ว่าจะไม่ไพเราะยอดเยี่ยมเท่า โคลงนิราศนรินทร์ และไม่ค่อย มีโวหารเด่นๆ ตลอดจนความเฉิดฉายทางภาษาและอักษรศาสตร์อย่างโคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อยก็ตาม
โวหารดีเด่นในโคลงนิราศพระยาตรัง ได้แก่
๒๔
โฉมแม่ถอดรูปไว้	ในตา พี่ฤๅ
รสโอษฐ์โบกนาสา	ซาบซ้ำ
ถนัดเสียงนาฏเสาวนา	เสนาะโสต อยู่แม่
ตรงที่กายเรียมปล้ำ	ปลอบห้วงรสสมร ฯ
๑๑๙
ศรีปราชญ์นิราศท้าว	จุฬาลักษณ์
ร่ำเรื่องร่ำรักทุก	น่านกว้าง
ทวาทศมาสศักดิ์	สามปราชญ์ รังแฮ
ยังไป่ปานเรียมร่าง	ร่ำไห้หาสมร ฯ
๑๒๑
เออองค์อมเรศท้าว	จัตุรพักตร์ พ่ออา
โฉมแม่ยังเยาว์นัก	ใหญ่หน้า
เยียวองค์ราชไตรจักร	จักเสน่ห์ นางพ่อ
ฝากแม่ใส่หีบฟ้า	ซ่อนไว้ทวีปพรหม ฯ
โคลงนิราศพระยาตรัง หรือ โคลงนิราศถลาง พิมพ์ครั้งแรกพร้อมกับ โคลงดั้นนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย เมื่อ ร.ศ. ๑๒๑ (พ.ศ. ๒๔๔๕) ในหนังสือ วชิรญาณ ต่อมาได้มีการพิมพ์เผยแพร่เรื่องนี้อีก ๓ ครั้ง กระทั่งมีการจัดพิมพ์หนังสือวรรณกรรมพระยาตรังใน พ.ศ. ๒๕๔๗ นี้ ได้ตรวจสอบชำระกับต้นฉบับสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในหมวดวรรณคดี หมู่โคลง (นิราศ) ชื่อเรื่องถลาง (พระยาตรังตามเสด็จไปทัพเมืองถลาง) จำนวน ๗ เล่ม ดังนี้
๑. เลขที่ ๓๓๘ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เนื้อความขาดเพียงโคลงบทที่ ๑๑ เท่านั้น
๒. เลขที่ ๓๓๙ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ ขุนจำนงค์กิจกาญจนา (สิน) ทูลเกล้าฯ ถวาย วันที่ ๗/๕/๑๒๖ (พ.ศ. ๒๔๕๑) เป็นสมุดไทยดำ ที่หน้าต้นเขียนว่า “โคลงนิราชพญาตรังทำไว้ เล่ม ๑” เนื้อเรื่องขาดโคลงถึง ๓๐ บท เรียงลำดับโคลงสลับในบางแห่ง	และมีโคลงหลายบทสำนวนเหมือนกับฉบับเลขที่ ๓๔๑ แต่ต่างจากสมุดไทยฉบับอื่น ๆ
๓. เลขที่ ๓๔๐ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เส้นรงค์ เนื้อความสมบูรณ์ครบถ้วน ๑๒๖ บท
๔. เลขที่ ๓๔๑ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ เป็นสมุดไทยดำ เส้นรงค์ ที่หน้าต้นเขียน “หน้าต้นราษพระคลัง” มีเรียงลำดับโคลงสลับ โคลงบางบทขาดหาย และบางบทก็สำนวนต่างจากเล่มอื่นแต่เหมือนกับฉบับเลขที่ ๓๓๙ อนึ่ง สมุดไทยเลขที่ ๓๔๑ นี้เป็นฉบับที่มีจำนวนโคลงมากกว่าฉบับอื่นๆ คือ ๑๓๑ บท ข้างท้ายเล่มเขียน “จบเสร็จนิราดพระกลังแต่เพิยงนี้ ๑๒๙ ทบท”
๕. เลขที่ ๓๔๒ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ สมบัติของหอสมุด เป็นสมุดไทยขาว เส้นหมึก ที่หน้าต้นเขียนว่า “หน้าต้นนิราษพระตรัง” เนื้อความขาดไม่ครบ ๑๒๖ บท เรียงลำดับโคลงสลับในบางแห่ง และโคลงบางบทสำนวนต่างจากเล่มอื่น
๖. เลขที่ ๓๔๓ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เส้นดินสอ มีเนื้อความสมบูรณ์ ที่หน้าต้น เขียนว่า “หน้าต้นนิราศพระยาตรัง”
๗. เลขที่ ๓๔๖ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๓/๓ มัดที่ ๓๖ ประวัติพระยาเพชรปาณีทูลเกล้าฯ ถวาย ร.ศ. ๑๒๗ (พ.ศ. ๒๔๕๒) เป็นสมุดไทยดำ เส้นดินสอ มีเนื้อเรื่องถึงเพียงโคลงบทที่ ๔๕ แล้วต่อด้วยกลโคลงต่างๆ นิทานคำกลอน และโคลงนิราศนรินทร์
ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ยึดถือต้นฉบับสมุดไทย โดยเฉพาะเลขที่ ๓๔๐ กับ ๓๔๓ เป็นหลัก เมื่อเห็นว่าคำใดผิดเพี้ยนไปจากสมุดไทย ก็ได้แก้ไขให้ตรงตามฉบับสมุดไทย แต่มีบางคำที่เห็นว่าได้ความดี ก็ได้คงรักษาไว้ตามฉบับที่พิมพ์มาแต่เดิม พร้อมทั้งปรับอักขรวิธีตัวสะกดบางคำ ให้ถูกต้องตามหลักภาษาปัจจุบัน ซึ่งในส่วนที่มีการแก้ไขใหม่นี้ ก็ได้จัดทำเป็นบันทึกสอบเทียบสำนวนโคลงฉบับพิมพ์ที่ต่างจากฉบับสมุดไทยไว้ท้ายเรื่องแล้ว สำหรับบทโคลงที่ สมุดไทยบางเล่มมีสำนวนแตกต่างจากส่วนใหญ่หรือมีการเรียงลำดับโคลงที่ไม่เหมือนกัน ก็ได้ลงเชิงอรรถไว้เพื่อประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าต่อไป
โคลงนิราศพระยาตรัง
ศรีสิทธิวิวิธบวร นครศรีอยุทธเยศ อดุลเดชฟุ้งฟ้า จบแหล่งหล้าเกรงยศ เกียรติปรากฏทั่วด้าว ทุกไทยท้าวพำนักนิ์ เฉกหลักโลกย์ภูลเกษม เปรมใจเมืองมิ่งเย็น เป็นมงคลจักรพาฬ พิศาลสุขสมบูรณ์ ปูนแมนมารังสฤษฏ์ เพื่อบพิตรเจ้าช้าง ยศยิ่งยศฦๅอ้าง อาจให้พึงแสยง ฯ
๑
อยุทธยาโสภิตโพ้น	มาแปลง เป็นฤๅ
ฤๅว่าบุญเพรงแสดง	พระสร้าง
สิงหาสน์พิมานแสยง	สยบโลกย์
แสงสุวรรณพร่างพร้าง	พระพริ้มพรายตา ฯ
๒
พรายพรายพระพุทธแก้ว	มรกต
ศรีสุวรรณแจ่มจรด	รุ่งเร้า
พิหารเลื่อนมุขลด	รุจิเรข เรืองแฮ
ไตรโลกย์เล็งคํ่าเช้า	นอบน้อมกรถวาย ฯ
๓
ดิเรกกรุงเกียรติเจ้า	จักรพาฬ
จูงจิตรพลเมืองสถาน	สู่ฟ้า
กัลยางค์นิคมชาญ	ชายชื่น ชมแฮ
โสภิตภพเลื่องหล้า	แหล่งล้วนฦๅเกษม ฯ
๔
เสนาะสารเสาวนิศน้อง	รำพัน แถลงนา
ปางนิราแรมขวัญ	เนตรไว้
อกเรียมตระลึงศัลย์	สุดสิ่ง รักแม่
แสนกระซิกโศกไข้	ขุ่นไข้ใจเรียม ฯ
๕
แอบองค์นาริศน้อม	แนบทรวง
ลูบอุทรเซร็นดวง	สวาดิไหม้
อ้าโฉมวิมลพวง	มาเลศ เรียมเอย
ควรเตรียกกายเรียมไว้	หว่างห้องทรวงสมร ฯ
๖
เกษนีอมเรศเอื้อม	องค์แผลง เจ้าฤๅ
ฤๅสุเรนทรชุมแปลง	หลากหล้า
ลาลงธรณิศแลง	ลองรูป ฤๅแม่
หลีกสุเรนทรยวลหน้า	พี่แล้วเนาใด ฯ
๗
สิบทิศทิพยรสฉ้อง	ฉมสมร ปองแม่
พ่างพิโดรทรวงอร	โอษฐ์อ้อน
งอนธุชรถจันทร	เนืองเนตร กูเอย
งามแม่งอนสมรค้อน	เคร่าช้าวันเห็น ฯ
๘
เดาะดวงดุจเด็จตั้ง	ติดตา อยู่แม่
พูนดำตรูงตฤษณา	พิศพื้น
ลำทรวงทิพยสุธา	เพ็ญภาคย์ พี่ฤๅ
คลำแม่คลำฤๅลื้น	ยอบเช้าคืนงาย ฯ
๙
จักรพรรดิภูวนารถไท้	ทศองค์
ชมวิเชียรเชยอนงค์	เนื่องหน้า
ภิรมย์รสยรรยง	ยุพโยค แม่แม่
สนุกนิ์ที่สุดรสห้า	แห่งน้องกลเดียว ฯ
๑๐
ถวิลรสรสอ่อนโอ้	เอาใจ พี่นา
สรงสระทิพยมาลัย	หลั่งนํ้า
จากสมรพี่เสพใด	ฤๅมุ่ง เหมือนเลย
ชายแต่สายเนตรซํ้า	ทราบรู้เรียมถวิล ฯ
๑๑
กรกุมโกเมศช้อน	ชูเชย
กลิ่นสุคนธรเหย	หื่นฟุ้ง
นาสาประสงค์เสย	จูบสั่ง หลายครู่
ทรวงทับทรวงสะดุดสะดุ้ง	สะดวกแล้วลาศรี ฯ
๑๒
อยู่เทอญสุดสวาดิสร้อย	สงสาร
เรียมจากนุชไปนาน	เนิ่นช้า
สาโรชรสเสาวมาลย์	วายกลิ่น แล้วแม่
รักจักโรยแรมหน้า	แม่หน้านวลผจง ฯ
๑๓
เสร็จโลมเสร็จสั่งสิ้น	สอนสมร พี่นา
ลงสู่สำเภาจร	จากคุ้ง
ร้อยยากบ่เคยรอน	รักพราก อกแม่
ใจหนึ่งหนามเหน็บสะดุ้ง	เนื่องร้อยรุมกระสัน ฯ
๑๔
จากมาเรือล่องนํ้า	เนตรไหล
เวรวิบัติกรรมใด	พี่สร้าง
แรงบาปจึ่งจูงไกล	สมรมิ่ง กูเอย
แรงพี่เดียวสุดมล้าง	จากร้อยแรงกรรม ฯ
๑๕
ถึงวัดสามปลื้มยิ่ง	อาลัย
คิดแม่ปลื้มใจใจ	จักขวํ้า
นับวันจะคอยใคร	ครวญปลอบ นางนา
โอ้ที่ปลื้มกลับปล้ำ	เปลี่ยนร้อนมาเรียม ฯ
๑๖
มาถึงถิ่นท่าตั้ง	ฉางเกลือ
ปากพี่จางใจเฝือ	ลิ่วล้ม
เคลิ้มคิดภาชนะเจือ	จงเสพ รสแฮ
หวนว่าเกลือเจือสร้ม	ม่อน้อยนางแกง ฯ
๑๗
วัดทองทองอร่ามเพี้ยง	ศศิฉาย
เรียมยิ่งทุกข์ฤๅมลาย	ละห้อย
หวั่นจิตรคิดแหวนสาย	สวาดิพี่ ฤๅวาย
อ้าแม่ถอดจากก้อย	ส่งให้เรียมนา ฯ
๑๘
มลักเห็นนามท่าบ้าน	คอกควาย นาแม่
ควายบ่เห็นกล้ำกลาย	ดั่งนี้
เฉกโฉมวิเชียรฉาย	มาโนช เรียมเอย
มีแต่นามนุชกี้	เมื่อน้องเรียมเห็น ฯ
๑๙
เรียมมามาลุด้าว	ดาวคะนอง แล้วแฮ
เชิญเทพย์นำสารสนอง	ข่าวเจ้า
ดาวนามคะนองหมอง	ดาวฤกษ์ บนนา
ดีอยู่ดอกอย่าเศร้า	โศกร้อนรุมถวิล ฯ
๒๐
วัดราชบุรณะเบื้อง	บุญใคร ทำนา
นามราชฤๅราชใด	สืบสร้าง
อ้าแม่นิโทษไฉน	นะนาฏ เรียมเอย
เหมือนราชให้เรียมร้าง	ไป่รู้วันสม ฯ
๒๑
ถับถึงบางผึ้งยํ่า	อัสดง
แลบ่เห็นผึ้งลง	ถิ่นถ้อง
อกเรียมนิราจง	จิตรจ่อ ผึ้งนา
แลบ่เห็นผึ้งน้อง	คู่คล้ายนามบาง ฯ
๒๒
ถึงวัดดอกไม้มุ่ง	เมิลหา
หวนกลิ่นพานพัตรา	รวดเร้า
ฤๅมีรสบุปผา	พรรณชาติ ใดเลย
เฉกดอกมะลิเจ้า	พี่ร้างกลิ่นขจร ฯ
๒๓
ถึงลัดจักลัดหน้า	เรือจร
ลัดก็กลับเป็นดอน	ปิดไว้
ตรงใจพี่อาวรณ์	ส่างสวาดิ แม่แม่
เรียมก็ปิดพักตร์ไห้	รํ่าซ้ำลานาง ฯ
๒๔
โฉมแม่ถอดรูปไว้	ในตา พี่ฤๅ
รสโอษฐ์โบกนาสา	ซาบซํ้า
ถนัดเสียงนาฏเสาวนา	เสนาะโสต อยู่แม่
ตรงที่กายเรียมปลํ้า	ปลอบห้วงรสสมร ฯ
๒๕
กำสรรดโหยหับห้อง	ทรวงอา- ดูรแม่
เชยแต่รสพัตรา	เปลี่ยนน้อง
ริ้วรอยแน่งนขา	ขีดแน่ว ทรวงเอย
ตอบประจักษ์รอยต้อง	พี่ไว้เล็บใด ฯ
๒๖
โอ้โอ๋ละพี่หม้าย	มัวเมา มืดแฮ
จิตรพี่เฉาเหลือเฉา	โฉดแล้ว
จากนางดั่งตกเขา	เมรุพลาด ลงเอย
สุดจะสอดตาแผ้ว	แผ่นฟ้าดินหา ฯ
๒๗
สอดโศกทุกคํ่าเช้า	อดสู ตัวเอย
เพียงพิกลกายดู	ดั่งนี้
อกนางกับอกกู	เหมือนดั่ง นี้ฤๅ
ฤๅว่านุชแย้มชี้	ริเหล้นกลใด ฯ
๒๘
เจ็บเรียมสุดหอบหิ้ว	หาบหาม แม่ฮา
ยอกซึ่งหนามเอาหนาม	แสะเสี้ยน
บ่งพิษพี่จากความ	เจ็บแม่ แต่แม่
ฤๅจะเบี่ยงใจเพี้ยน	พี่ไว้ตรอมตาย ฯ
๒๙
ถึงแถวแนวบ้านช่อง	นนทรี
เรียมก็เมิลทฤษฎี	หมู่ไม้
พิศพงพุ่มสดศรี	เหลืองโสด แม่เอย
เรียมก็ไข้ไม้ไข้	ช่วยไข้ใจตรอม ฯ
๓๐
พระแผดงเรืองฤทธิ์ไท้	เทพา- รักษ์นา
สิงสถิตศาลสมญา	ชื่อไว้
แม้จึ่งจักบูชา	เชิญเทพย์ ท่านแฮ
ดาลเดือดทรวงไห้ให้	เหือดร้อนแรงกระสัน ฯ
๓๑
มาเห็นโชนเชี่ยวบ้าน	บางขนง
บางไป่เปรียบบางทรง	แม่ไว้
ขนงโฉมแม่สุดวง	หางเนตร นางนา
บางใช่เอวบางให้	จากเจ้ามาบาง ฯ
๓๒
สำมะโรงสำเหนียกไม้	บอกบาง
บอกวิโยคเยาวนาง	เนื่องน้อง
เห็นศาลตระเหว็จพลาง	ลาญสวาดิ แม่นา
เงียบดั่งเคหาห้อง	พี่ร้างแรมเขษม ฯ
๓๓
มาถึงนามชื่อคุ้ง	จากแดง แล้วแม่
จากบ่แดงเรียมแสยง	สยบหน้า
แดงเดือดเนตรเฉกแสง	สายเนตร นางนา
จากบ่ปานจากช้า	ชื่นช้ารสใจ ฯ
๓๔
เรียมมาถึงท่าคุ้ง	นที
นามชื่อบางคาวี	หนึ่งนั้น
เห็นบางพร่างวารี	แปลนเปลือก ตมแฮ
คลองราคแปลนเกลือกกลั้น	พี่ไว้กลบาง ฯ
๓๕
ถึงด่านดาลเดือดดิ้น	แดสมร
เมืองสมุทรปราการกร	ก่อสร้าง
เพลิงด่านที่สุมขอน	เรืองโรจ
ร้อนไป่ป่านราคร้าง	ยิ่งร้านเพลิงสุม ฯ
๓๖
คิดเคียงสารศเบื้อง	บัวปราง เจ้านา
นอนกระชงใจคราง	ครั่นแค้น
นางเอยจักสระสาง	โศกสิ่ง ใดเลย
บรรทุกทุกข์เรียมแหน้น	อกแล้วฤๅเห็น ฯ
๓๗
เจ็บจันทกินเรศครั้น	ครวญคราง
ศรสอดเสียบอุรภางค์	เมื่อม้วย
ตราตรงตระหนํ่าปาง	ปวดยอก ทรวงแม่
เจ็บไป่ปานเจ็บด้วย	ที่ร้อนเรียมเลย ฯ
๓๘
ธตรฐเหมราชผ้าย	ผาดผยอง
บาศพเนจรจอง	จอดเท้า
ทบองค์พระลงสยอง	สยบสั่ง เหมนา
เรียมก็ดิ้นดักเด้า	ดุจไท้ทวนองค์ ฯ
๓๙
พิโยคจากยศแก้ว	กามา กูเอย
เรียมกระสันโศกหา	แม่เว้น
นํ้าเนตรพี่ตวงตา	ตกพรํ่า วันแม่
ทรวงยิ่งดาลเดือดเต้น	ตากร้อนพันแสง ฯ
๔๐
ยามดึกเงียบสงัดด้าว	เดือนฉาย แม่ฮา
วับวาบลำพูพราย	พร่างพร้อย
หิ่งห้อยจับพฤกษ์ราย	เรียงกิ่ง ไกวนา
แสงดั่งพลอยเพชรก้อย	กรีดนิ้วนางเฉวียง ฯ
๔๑
นาฬิกานุชพี่เอ้ย	บอกยาม
ทรายระรินโรยตาม	ช่องน้อย
ประเหลนุชบอกความ	ในยํ่า ยามแม่
ทรายดั่งสายเนตรย้อย	หยาดน้ำตาเรียม ฯ
๔๒
รุ่งแหลมฟ้าผ่าพื้น	แหลมดิน
สายสุชลโรยริน	พร่างพร้าง
เจ็บจิตรเพี่อคนฉิน	จากสวาดิ แม่แม่
ถนัดดั่งขวานฟ้าขว้าง	ชื่อไว้ฤๅหาย ฯ
๔๓
ปากน้ำดุจดั่งน้ำ	เนตรเรียม แม่ฮา
เค็มก็เค็มสมรเทียม	เทียบน้ำ
ตากตาตระหง่องเตรียม	คอยแม่ มาฤๅ
ฟายสุชลปนซํ้า	เช่นน้ำเค็มไหล ฯ
๔๔
เห็นหาดหลังเต่าตั้ง	กลางชล
ผุดโขดยามเรียมจน	ยั่วเย้า
เพี้ยนพิศละกลกล	เต่าโขด เขินเอย
สนุกนิ์ไป่ปานเต่าเค้า	โคกโพ้นภูลเกษม ฯ
๔๕
ต้นหนทอดดิ่งดิ้ว	ดูชล
สายดั่งสายใจยล	แยบชู้
เรียมพรางแม่แกว่นกล	กายพี่
เหมือนสมุทรนุชรู้	หยั่งรู้ใจเรียม ฯ
๔๖
ศรเข็มตั้งต่อแต้ม	ตาลม
กลเนตรนุชเมียงคม	ค่อยค้อน
ตาเรียมสอดประสม	สายเนตร นางนา
พิษยิ่งศรเข็มย้อน	ยอกย้อนทรวงชาย ฯ
๔๗
สายแสงสุริเยศได้	นาที
พอประจวบลมดี	ส่งท้าย
นายงานฉุดลดตี	เพลาชัก ฉ้อนา
ใบสะบัดโบกย้าย	พี่ย้ายใจกระสัน ฯ
๔๘
ตกลึกเสียงคลื่นครื้น	ครวญฟอง
อกพี่เพียงพังพอง	พุชํ้า
กูเอยจักคืนครอง	นุชเมื่อ ใดเลย
นับแต่วันจักช้ำ	โศกซํ้าครวญหา ฯ
๔๙
เห็นเกาะบุรพทิศท้อง	ชลธี
เกาะชื่อสีชังตี	อกไห้
แสดงเหตุยุบลศรี	เสาวภาคย์ เรียมเอย
เกรงจักบากใจได้	อื่นแล้วชังเรียม ฯ
๕๐
สมมุขขับแข่งหน้า	นวลแข แม่ฤๅ
คิดเมื่อยามนุชแปร	ประหน้า
อิงองค์แอบแกลแล	เมียงม่าย
หมายว่ามุขนางถ้า	พี่ถ้ารับขวัญ ฯ
๕๑
สมมุขนุชนาฏแม้น	เนียรมิตร
อ้าว่ามุขนุชพิศ	สวาดิดิ้น
โฉมพักตร์แม่แลติด	ตาพี่ ลืมฤๅ
งามไป่วายวันสิ้น	สุดหน้าพรหมสรรค์ ฯ
๕๒
เกาะครามเขียวเล่ห์ไล้	ครามลง
พิศพ่างพัตราอนงค์	นุชย้อม
ถนอมปลิดจากอรองค์	มาพี่ แม่นา
โหยระทดทรวงน้อม	แนบผ้านางกระสัน ฯ
๕๓
มลักเห็นเกาะไผ่เศร้า	โศกตรอม ใจเอย
ไผ่บ่ผอมเรียมผอม	ไผ่เศร้า
งอกงายรุ่นเรียงจอม	ผาผาด คิดแม่
ริมรุ่นโฉมนุชเย้า	ยั่วเย้ายวนใจ ฯ
๕๔
เกาะส้มกลม่วงน้อง	นางฝาน
จัดประจงวางจาน	เรียบชิ้น
พิศผลพี่แลลาญ	ลุงสวาดิ
คิดซึ่งรสมือดิ้น	ดุจได้ชิมผล ฯ
๕๕
ปานนี้ศรีสวัสดิ์เจ้า	จอมสมร พี่เอย
กันต์จุไรฤๅนอน	นั่งเหล้น
แซมพวงพู่เกสร	บุบผชาติ ชมฤๅ
ฤๅว่านุชสระเส้น	เกศน้องนานสนาน ฯ
๕๖
ลมลงหนาวสุดไซ้	อกอวล อกเอย
เรือแล่นลมหอบหวน	ห่วงน้ำ
ลมโอษฐ์รสคำชวน	ชมพี่
ลมกระสันเสียวซํ้า	ซ่านซํ้าทรวงหนาว ฯ
๕๗
เห็นวาฬดำแหวกหว้าย	ชลธี
หางโบกปากปามตี	คลื่นคล้าย
กระบอกกระบัดหนี	หลีกปาก วาฬแม่
ปองแม่หลีกปากร้าย	เพื่อนชู้ชวนเถียง ฯ
๕๘
พิศเพียนทองท่องท้อง	ชมวัง
ลมละเลิงลอยหลัง	แหวกหว้าย
ปางสมรแม่จรยัง	เวียงราช
รูปตะเพียนทองคล้าย	แม่คล้ายเพียนทอง ฯ
๕๙
มังกรกระหวัดเกี้ยว	ก่ายกัน
แลประหลาดสัตว์พรรณ	พวกนํ้า
อกเรียมเร่งกระสัน	เสียวโศก แม่แม่
ถนัดดังกอดเอวยํ้า	นุชย้ายเรียมตาม ฯ
๖๐
ระลึกระอุ่นอ้อน	อกองค์ พี่อา
โหยตระชักชิดอนงค์	เนื่องเนื้อ
ชเลชลาลง	ลมลาด อกเอย
โอ้ว่าอุ่นฤๅเสื้อ	เปรียบเนื้อนางเดียว ฯ
๖๑
ประโรศเทเวศขว้าง	ขวานขวัญ แขวนแม่
หวาดสดกแดผัน	ผาดฟ้า
เวหาสป่วนเป็นควัน	คลีคลื่น น้อยฤๅ
แผลงซึ่งเปลวปลาบจ้า	จ่อจ้องทรวงกง ฯ
๖๒
คล้ายคล้ายอุรเวศเลี้ยว	เลอชลา
มารุตโบกใบพา	ไล่ซํ้า
ถนัดโฉมเสพรสกา-	เมศพี่ เจียวแม่
เรือก็รู้ทีน้ำ	นาฏรู้ทีเรียม ฯ
๖๓
ถึงปราณนุชพี่ไห้	โหยหา
ปราณประจักษ์ในนา	สิกเศร้า
บอกทางชีพเรียมลา	นุชพี่ แล้วแฮ
เร็วแม่มามาเจ้า	สั่งน้อยนางเอย ฯ
๖๔
จ้าวลายลายฉากกั้น	เตียงนอน นางนา
เขียนเล่ห์ลายสิงขร	เขตรนี้
ใฝ่ใจจะขอพร	นบเทพย์ ท่านแฮ
เชิญเทพย์จ้าวลายลี้	ลาศให้เห็นองค์ ฯ
๖๕
มาดลเขาเขตรแคว้น	ชลธี แม่ฮา
นามชื่อโขลกเขาผี	หลอกเหล้น
ละลอกเพรี่ยมพรายตี	ฟองฟาด
โคลงซึ่งเรือเรียมเต้น	ตราบเท้าอัสดง ฯ
๖๖
นมสาวฤๅไป่ได้	เห็นสาว แม่นา
เห็นแต่เกาะเรียมหนาว	จิตรไข้
คิดถันนุชงามจาว	มลมาศ เรียมเอย
จูบพี่เจิมรสไว้	หว่างเต้าทรวงนาง ฯ
๖๗
เห็นฟ้าขอดเมฆแผ้ว	อัมพร แม่อา
ศรีสไบนุชคอน	ขอดเต้า
ทรวงถันยุพาสมร	ครัดเคร่ง ทรวงแม่
เพ้อกระชงหัตถ์เท้า	ทอดเงื้อมือเผยอ ฯ
๖๘
ทะยานใจใจบ่ได้	เหมือนใจ กูเอย
แลจบที่เทินไศล	เถื่อนถํ้า
สอดเนตรทัศนาใน	พักตร์แม่ วายเลย
แลบ่พบนุชคํ้า	คั่งแค้นทรวงขนาง ฯ
๖๙
คิดวันเราแรกสร้าง	สองสม สุขนา
สองประยุทธชาญชม	ชะเลิ้น
เลยล่วงนิทรารมณ์	เริงรื่น ยามแม่
เกรงจะพลันพลางเจิ้น	จอดถ้าคอยสมร ฯ
๗๐
ธูปทิพย์หอมไป่เว้น	วันหาย เลยแม่
นาสิกทิพย์ยังกลาย	กลิ่นสร้อย
เสาวคนธ์ฉวีวาย	เว้นชื่น ชมฤๅ
เบือนซึ่งนาสิกคล้อย	จากน้อยลอยเหิน ฯ
๗๑
รํ่าฝากทุกย่านนํ้า	แนวสินธุ์
อาจรเมียลทุกข์ยิน	ซึ่งร้อน
แรมนางสุรางค์อินทร์	สามโลกย์ แรมฤๅ
รอยนิรารสซ้อน	พี่ไว้เดียวโฉม ฯ
๗๒
แต่เยาว์เยาวยอดสร้อย	ศรีสม- บูรณ์เอย
แสนแสน่ห์แสนสนิทชม	ชื่นชู้
ตราบได้นิทรารมณ์	สมเญศ ได้แม่
ยังไป่ควรเคียงสู้	สุดสิ้นสมเกษม ฯ
๗๓
ถึงสามร้อยยอดโอ้	อาวรณ์
สุดสั่งสุดโศกสมร	สุดเศร้า
สุดยอดยิ่งสิงขร	สูงสุด นางเอย
สุดยอดรักรักเจ้า	ยิ่งร้อยพันทวี ฯ
๗๔
อ่าวเกลียวเกลียวน้ำวิ่ง	เวียนวน
เกลียวกลับพิกลกล	ดั่งนั้น
เหลือบเหลียวอ่าวเกลียวฉงน	ฉงายเปล่า ใจนา
เย็นแม่เกลียวกลมฝั้น	อุ่นเนื้อทรวงเรียม ฯ
๗๕
เห็นเขามองไล่หวิ้ว	หวาดทรวง
โอ้แม่โฉมงามพวง	พู่ฟ้า
เขามองไล่แลดวง	พักตร์แผ่น ผาแม่
เหมือนพี่เมิลมองหน้า	นุชเว้เวียนหนี ฯ
๗๖
เมืองใหม่ไร้ถิ่นร้าง	แรมคน
เรียมก็แรมนุชทน	เทวศเศร้า
ฤๅรอยราชมาจน	จำอยู่
เพียงพี่บำราศเคล้า	คลาศน้องมาไกล ฯ
๗๗
เศียรวาฬเขาเขตรขั้น	สินธู
วาฬช่วยบอกว่ากู	กับน้อง
แม้ม้วยชีพจักดู	กันยาก แล้วแฮ
วาฬบ่รับคำร้อง	รํ่าไห้ดังวาฬ ฯ
๗๘
อำนาจความสัตย์ตั้ง	ต่อสมร กูเอย
ทรวงทุเรศไฟฟอน	ฟาดฟุ้ง
อรรณพเทพยสาคร	ควรแม่ ราแม่
วักซึ่งชลธารทุ้ง	ท่าน้ำมาทรวง ฯ
๗๙
ละลืมรสแกล่กลํ้า	โภชา
กอบแต่ชลทัดทา	ทาบท้อง
ชูช้อนกระยาอา-	ดูรมิ่ง กูเอย
เหียนระคายเคืองข้อง	ปิดหน้ากันแสง ฯ
๘๐
ประดิงอรดักด้อม	ดูเดียว เจ้านา
หลงสะเทินทิศเหลียว	เหลือบเศร้า
ระทวยระทดเสียว	สายสวาดิ ครวญแม่
เฉวียงซึ่งกรก่ายเก้า	กอดหน้าเคียงขนง ฯ
๘๑
แสงเทียนสายส่งส้อง	แสงเดือน
ดาลกระเวนใจเหมือน	จักบ้า
คิดพักตร์บ่วายเตือน	ตวงทวีป รักแม่
ละพี่เมานํ้าหน้า	คํ่าเช้าคืนยาม ฯ
๘๒
สาครครวญร้องหวั่น	หวาดทรวง แม่ฮา
เรียมรํ่าสืบสารสรวง	สอบไข้
เสมอโศกพี่จากดวง	มาโนศ เรียมเอย
มาแม่ยาใจให้	พี่น้อยยาใจ ฯ
๘๓
เคยชวนชมซึ่งหน้า	สรวลเส สวาดินา
มือนวดแนบจังเก	แกะพลิ้ว
พลางโลมลูบลาเพ	ปรางมาศ แม่แม่
พลางพี่วอนนางหนิ้ว	เนตรค้อนเคืองเรียม ฯ
๘๔
รเศียรแสงแดดส้อง	สุดเงา แม่ฮา
เคยนิทรเน้นแนบเพลา	พี่เคล้า
สารศลำเพ็ญเยา	เยาวรูป เรียมเอย
โอ้พี่เคยกลั้วเกล้า	กลิ่นเกลี้ยงเกสร ฯ
๘๕
เททรวงกลับเกลือกกลิ้ง	มองหน หาแม่
ฤๅอรินทรยล	ยอดชู้
อาทวานาฏจากตน	พรากพี่ เอาแม่
เดียงชิสามาสู้	โศกดิ้นเดียวสมร ฯ
๘๖
ลมพานาเวศหว้าย	ถับถึง
เขาชื่อนางรำพึง	อยู่นั้น
อ้าแม่จักคำนึง	นึกเล่ห์ เขาฤๅ
เรียมก็รำพึงอั้น	อกชํ้าเฉกเขา ฯ
๘๗
มลักเห็นเกาะทะลุเศร้า	แสนศัลย์ อกเอย
ดูดั่งคนเฉาะฟัน	เจาะรุ้ง
เฉกวันเมื่อจากขวัญ	เนตรนาฏ เรียมนา
เจ็บตลอดทรวงสะดุ้ง	ดุจพื้นเกาะสม ฯ
๘๘
ม่านวังฝั่งเล่ห์ย้อม	แดงกล ชาดนา
เห็นฝั่งสายสินธุ์ชล	เนตรซั้น
วังเวงวิเวกทน	ทุกข์เทวศ ราแม่
คิดคะนึงนางกั้น	ม่านให้ครวญหา ฯ
๘๙
เขาหมอนหนึ่งน้องร่วม	เรียงเขนย
กรตระกองก่ายเกย	กอดเกื้อ
อาสูรอรองค์เอย	ควรจาก ดอกฤๅ
เขนยจะแนบแทนเนื้อ	นิ่มเนื้อทรวงนาง ฯ
๙๐
ฤๅเขนยทวยเทพยท้าว	องค์ใด นาพ่อ
มาสถิตสถานใน	ที่นี้
พระเอยนุชเจียรไกล	จากสวาดิ กูเอย
เชิญนิยมจิตรชี้	ช่องให้คืนสม ฯ
๙๑
เกาะเวียงวังราชนี้	เยียฉงน
แลบ่ยลวังยล	หนึ่งน้อย
ฤๅวังราชวิจล	ในที่ นี้นา
กลพี่แคลงแม่ร้อย	ชั่งเจ้าแคลงเรียม ฯ
๙๒
เกาะโทนแลเล่ห์แกล้ง	สาบสรร ไว้ฤๅ
กลเมื่อยามสายัณห์	ยํ่าฆ้อง
เสียงใดจักเทียมทัน	เสียงสวาดิ แม่นา
กรประทับโทนร้อง	ขับถ้อเรียมเถษม ฯ
๙๓
ถึงแหลมไทรย้อยยํ่า	อัสดง
ฤๅพระไทรฤทธิองค์	เอกนี้
อุ้มโฉมอนิรุทธทรง	สมเสพ ท่านฤๅ
เชิญช่วยพาเราลี้	ลาศห้องนางนอน ฯ
๙๔
หื่นหอมรสมิ่งไม้	ในสวน นั้นนา
หวลว่ากลกลิ่นนวล	แน่งน้อง
กาหลงพี่หลงหวน	หาสวาดิ แม่แม่
ลืมละเลิงหลงร้อง	เรียกไห้หาสมร ฯ
๙๕
มาลุดีมาลุด้าว	ดลทรวง
อวลกลิ่นคันธปวงดวง	ดอกไม้
โฉมหอมแม่หอมหวง	เหิมสวาดิ พี่นา
มาลุดีทรวงไว้	เฟื่องฟุ้งแทนนาง ฯ
๙๖
ลำดวนควรเด็ดก้าน	เชยชม
นวลดั่งศรีนวลนม	นุชแท้
เห็นเกดสุกรมตรม	ทรวงพี่
กลแม่เด็จดวนแก้	เกศเจ้าแซมถนอม ฯ
๙๗
มะลิลาหอมอบโอ้	ใดดี
เหมือนระเบียบมาลี	แม่ร้อย
มาลัยจักแรมศรี	สุดสวาดิ ราแม่
นุชจะกรองพู่ห้อย	ยื่นให้ใครชม ฯ
๙๘
นิลุบลนิลเนตรน้อง	นิลพราย
นพมณีนิลอาย	เนตรน้อง
เห็นนิลบุปผาชาย	นึกเนตร นางนา
นุชจะส่ายเนตรต้อง	ตอบต้องชายใด ฯ
๙๙
ซ่อนชู้ซ่อนกลิ่นนั้น	นามใคร ไม้เอย
รักพี่รักสายใจ	ยิ่งชู้
อ้าโฉมแม่กลใด	ฤๅทราบ กลเลย
เกรงดั่งดอกไม้รู้	ชื่อแท้เรียมแหนง ฯ
๑๐๐
เรียมฟังมยุเรศร้อง	ริมดง
ขุนมยุระเวียนวง	กู่ก้อง
เรียกนางมยุระลง	สังวาส
อายแก่นกเรียมร้อง	เรียกเจ้าในใจ ฯ
๑๐๑
เห็นหงส์เคียงคู่เคล้า	สาวหงส์
พักตร์สิทธิเกล้าทรง	เฟื่อยฟ้อน
ปากรับช่อหัศบง	พิโยค หงส์แม่
คิดคู่รสโอษฐ์ป้อน	เปลี่ยนชู้ชานสลา ฯ
๑๐๒
โนรีโนริศร้อง	บันเสียน เสียงนา
ชวนสุโนรีเลียน	ยั่วเย้า
งามสลาบยิ่งสลับเขียน	ขนชาด ปานฤๅ
ศรีสไบบ่าเจ้า	พี่โพ้นปองเสมอ ฯ
๑๐๓
กางเขนนางนกด้าว	ใดนา
จับโศกส่งสารา	ข่าวซั้น
ดูหรุนุชวาจา	สารสั่ง นกฤๅ
นกบ่ตอบคำนั้น	นิ่งแล้วลาเรียม ฯ
๑๐๔
นกแก้วรักแก้วเช่น	เรียมรัก
โฉมแม่คือแก้วจัก-	ษุนี้
เบญจวรรณดั่งวันชัก	ชวนชื่น
แก้วพี่เอยจักลี้	ลับแล้วแลสมร ฯ
๑๐๕
สุริยาลาโลกย์เร้า	รถทรง
เมินพิมานเลอลง	ล่วงแล้ว
อกเรียมตระลึงหลง	หาสวาดิ แม่นา
ดุเหว่าซั้นเสียงแจ้ว	ว่าเจ้าสั่งสาร ฯ
๑๐๖
เหลือบเห็นสุริเยศส้อง	สบฉาย แสงนา
ฤๅสุริยะบังกาย	แม่ไว้
ฉายโฉมยุพาชาย	ลีลาศ มาฤๅ
ร้องเรียกนุชไจ้ไจ้	แม่เร้นเรียมไย ฯ
๑๐๗
ชะนีโกนกู่ก้อง	กาจดง
หวุยวิเวกเสียงหลง	ละห้อย
ยามเย็นพี่เอองค์	อกเปลี่ยว เปล่านา
มาแม่เพื่อนเรียมน้อย	หนึ่งแล้วจึงไป ฯ
๑๐๘
ประหวัดประเวศน้อง	ในสน- ธยาแม่
เคยแนบภาชนะยล	จอกจิ้ม
ยามกินพี่คอยหน	หาอร เจ้านา
จับแต่รสแล้วลิ้ม	ล่วงแค้นเคืองทรวง ฯ
๑๐๙
ราตรีตีทุ่มฆ้อง	ขานเขิน ใจนา
ควรจะเชิญชมเมิล	มุ่งม้า
รถจันทร์เทพย์บรรเหิร	ผยองเมฆ เร็วแม่
รสฤดีเฉาช้า	ชื่นชี้เชือนฉงาย ฯ
๑๑๐
วิจลจิตรจ่อเจ้า	เรียมหลง
หลับละเลิงหาองค์	อะเคื้อ
จากแสลงฉวีพงศ์	เพ็ญภาคย์ ควรฤๅ
เอาสไบนุชเกื้อ	กอดเกี้ยวทรวงแทน ฯ
๑๑๑
เคยนอนอิงแอบเจ้า	ในรา- ตรีแม่
นาสิกสูบกลิ่นนา	สิกน้อง
จูบโอษฐ์แม่รับสลา	โอษฐ์พี่
ฤๅนิราแรมห้อง	ห่างหน้านางไกล ฯ
๑๑๒
บเริ่มนุชร่วมรู้	ในรา- ตรีแม่(เรียมสอน เจ้านา?)
เกรงจะเคยใจคลอน	เคลือบเคล้น
ฉุกคิดพี่อาวรณ์	หวาดหวั่น ใจแม่
เหตุจักเป็นเพี่อนเหล้น	หลากไว้นางตาม ฯ
๑๑๓
ทุกข์พี่สิ่งนี้แม่	เขินเข็ญ ใหญ่แล
เกลือกมิอดใจเป็น	เช่นรู้
หลากหลากซึ่งนางเห็น	เหตุพี่ สอนนา
เกรงจะแนะให้ชู้	ลอบเหล้นเรียมสอน ฯ
๑๑๔
บุญใดเรียมนุชสร้าง	มานำ สมฤๅ
บาปสิ่งใดหนอจำ	จากเจ้า
ผายพี่ไป่เคืองคำ	ใดแม่ หนึ่งเลย
อกพี่ร้อนผ่าวเฝ้า	กริ่งน้องเคืองเรียม ฯ
๑๑๕
ปางโฉมราเมศน้าว	ศรทรง
แผลงราพณ์วายชีพลง	แหลกหลู้
เสร็จศึกสีดาคง	คืนบาท พระนา
ศึกที่ทรวงเรียมสู้	รบแพ้ฤๅถอย ฯ
๑๑๖
หนึ่งองค์รทเริ่มร้าง	แรมสมร
โฉมนาฏเมรีจร	จากห้อง
ยังเขตรฝั่งสาคร	คงพักตร์ นางแม่
ควรอนงค์นุชน้อง	นิ่งให้ครวญหา ฯ
๑๑๗
สี่กรรอนยุทธ์สิ้น	รณรินทร์
เสร็จเสด็จบรรทมสินธุ์	สมุทรนั้น
ลักษมีอรรคยุพิน	โดยเสด็จ พระนา
รอยว่านุชแกล่งกลั้น	กลับให้ชายเชิญ ฯ
๑๑๘
ปางหลานกฤษณเจ้า	จากองค์
ศรีอุษาเยาวอนงค์	แน่งน้อย
พลันคืนสู่สมทรง	ยุพราช แม่แม่
เรียมจะพลันสมสร้อย	เสพเจ้าปางใด ฯ
๑๑๙
ศรีปราชญ์นิราศท้าว	จุฬาลักษณ์
รํ่าเรื่องรํ่ารักทุก	น่านกว้าง
ทวาทศมาศศักดิ์	สามปราชญ์ รังแฮ
ยังไป่ปานเรียมร้าง	รํ่าไห้หาสมร ฯ
๑๒๐
ฤๅทวยเทเวศไท้	ธาดา ท่านนา
เตรียกพักตร์เจิมสมรมา	สู่หล้า
ตรีพักตร์พระรักษา	สามโลกย์ ฤๅพ่อ
จึ่งอนงค์นุชหน้า	หนึ่งหน้าเอ็นดู ฯ
๑๒๑
เออองค์อมเรศท้าว	จัตุรพักตร์ พ่ออา
โฉมแม่ยังเยาว์นัก	ใหญ่หน้า
เยียวองค์ราชไตรจักร	จักเสน่ห์ นางพ่อ
ฝากแม่ใส่หีบฟ้า	ซ่อนไว้ทวีปพรหม ฯ
๑๒๒
นุชเอยแต่พี่ร้อง	ครวญคะนึง ถึงแม่
แม้ว่าเหวบ่อบึง	หุบแห้ง
รุมรับสุชลพึง	เพ็ญเพียบ แล้วแฮ
สายพรุณโลกย์เเล้ง	ไป่แล้งเทวศเรียม ฯ
๑๒๓
อสุรินทรฆาฏคั้น	เคียงสูรย์ แม่ฮา
เวหาสอาดุรดูร	มืดคลุ้ม
ทิศานุทิศปูน	ปวงเมฆ มัวแม่
มัวมืดแสนทุกข์หุ้ม	พี่ไว้ปองเสมอ ฯ
๑๒๔
เจ็บจากเจ็บเนื่องเนื้อ	ขุมขน พี่นา
สุดจะยาเยียวจน	จวบรู้
หยิบยาจักยาตน	ตอนเจ็บ ได้เลย
เว้นแต่ยาใจชู้	ชื่นเนื้อเรียมหาย ฯ
๑๒๕
รำพันรํ่าอาจอ้าง	ออกองค์ อรเอย
เข้าระคนทรวงลง	รํ่าไว้
สารสมุดสมรคง	คำพี่ แทนแม่
ยามเมื่อนอนจักได้	กล่อมช้าแทนนาง ฯ
๑๒๖
ร้อยยี่สิบหกสิ้น	แบบฉบับ โคลงแฮ
นิราศตรังไปรับ	เศิกสู้
ฉลางบอกแห่งเหตุทัพ	พุกามติด ฉลางนา
ควรแก่สํ่าปราชญ์ผู้	อ่านอ้างอวยผล ฯ
โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

คำอธิบาย
โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนี้ เป็นผลงานเพียงเรื่องเดียวของพระยาตรังที่ระบุเวลาแต่งไว้ท้ายเรื่องว่าเป็นปี พ.ศ. ๒๓๖๑ วรรณกรรมเรื่องนี้มีลีลาการนำเสนอต่างไปจากวรรณกรรมเฉลิมพระเกียรติเรื่องอื่น ๆ ซึ่งมักแต่งร้อยเรียงพรรณนาความเรื่อยไปแต่ต้นจนจบ แต่วรรณกรรมเฉลิมพระเกียรติของพระยาตรังจะแบ่งเนื้อหาออกเป็นหัวข้อ ๆ และแต่งพรรณนาความในเรื่องดังกล่าวอย่างละเอียด ทำให้มีความยาวมากกว่าวรรณกรรมเฉลิมพระเกียรติเรื่องใด ๆ
เนื้อเรื่องโคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า นภาลัยเริ่มต้นด้วยร่ายดั้นสดุดีพระเกียรติ จากนั้นเป็นคำประพันธโคลงดั้นบาทกุญชรจำนวน ๔๗๘ บท แบ่งออกเป็น ๒๖ หัวข้อ หัวข้อแรก คือ เรื่อง “กล่าวเมีอง” เป็นบทพรรณนาถึงพระบรมมหาราชวังอย่างละเอียด และ สภาพภูมิสถานกรุงรัตนโกสินทร์โดยทั่วไป อาทิ
๕๕
เทวสถานสถิตไว้	ระวางเมือง
สายสาดสองเสาทวาร	ย่อนช้า
สำหรับนคราเรือง	รายเรียบ
โถงถง่านงามหล้า	เลิศหลาย ฯ
๕๖
มีฉางพลูเพียบทั้ง	ธัญญา
หอทะเบียนบวกหมาย	หมู่ไว้
ลูกขุนนอกปรึกษา	ทุกขโทษ
ทั้งตึกดินเดชได้	รักษา ฯ
หัวข้อต่อมากล่าวถึงพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เรื่องช้างเผือกมาสู่พระบารมี เรื่องม้าต้น เรือพระที่นั่ง และพระราชพิธีพยุหยาตราทางชลมารค จากนั้นเป็นเรื่องมอญเมาะตะมะมาพึ่งพระโพธิสมภาร เรื่องทหารถวายมือ โดยกล่าวถึงเหล่าทหารอาสาชาติต่าง ๆ อาทิ มอญ ญวน มลายู และจีน แสดงฝีมือด้วยการประลองยุทธ์ถวาย รวมทั้งบรรยายถึงแสนยานุภาพของกองทัพไทย ลำดับต่อไปกล่าวถึงพระราชพิธีโสกันต์ ของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ (พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) กล่าวถึงพระราชพิธีสิบสองเดือนว่าแต่ละเดือนมีพิธีใดบ้าง และพรรณนาถึงพระปรีชาสามารถในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ดังเช่น
๒๒๗
การเศิกพระแกว่นแกล้ว	ชาญเชิง
ดำริกลใดหมาย	แม่นแม้น
มาไกลกว่าสารเถิง	ทันถั่น
พระแต่งพระตอบแก้	มอดมือ ฯ
๒๓๕
สบสรรพพระร่วมรู้	เรืองปราชญ์
ทรงพระอัชฌาชาญ	เชี่ยวพ้น
ทุกประเทศทวยราษ-	ฎรชื่น ชมแฮ
ดำริดำรัสล้น	เลิศเหลือ ฯ
จากนั้นกล่าวถึงพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อราษฎร และสดุดีพระองค์ประดุจดังพระอิศวร พระอินทร์ พระพรหม พระโพธิสัตว์ และพระเมตไตรย แม้แต่เทพดายังถวายพรให้ทรงพระเจริญ สุดท้ายกล่าวถึงเหตุผลในการประพันธ์ว่าเพื่อต้องการเฉลิมพระเกียรติยศในพระองค์ท่านพร้อมทั้งขอให้พระเกียรติคงอยู่คู่ฟ้าดิน เป็นที่น่าสังเกตว่าพระยาตรังแต่งวรรณกรรมเรื่องนี้ด้วยความตั้งใจสูง เลือกสรรถ้อยคำด้วยความประณีตบรรจง มีความเปรียบเด่น ลีลาการแต่งแพรวพราว อาทิ ใช้ลักษณะกลบทและกระทู้ในบางตอน ทำให้ผู้อ่านได้รับความเพลิดเพลินถึงแม้เนื้อเรื่องจะเต็มไปด้วยเนื้อหาสาระและบรรยากาศที่เคร่งขรึมจริงจัง ดังตัวอย่าง
โคลงกลบท
๓๔๐
หวังหวังวรวากย์ว้า	วายปาก แลฤๅ
คือสมุทรไหลเป็น	เปรียบอ้าง
บังคัลคดีฝาก	ฝืนชอบ ชมนา
คุงคู่ชีวาว้าง	วอดมรณ์ ฯ
๓๔๑
วอดมรณ์หมายมอบสิ้น	สุดพงศ์
พงศ์ภักดีสอนสอน	สู่ใต้
ใต้บาทบาทบงสุ์	กชรัช เรืองแฮ
ตราบพระเสด็จใดได้	ตรัสตรอง ฯ
โคลงกระทู้
๓๘๔
พระยศพิเศษสร้าง	สบสรรพ์
พระยศดุรดาลดล	ดื่นด้าว
พระยศยุทธทางธรรม์	ธรราช เรืองแฮ
พระยศเผยอไท้ท้าว	ทั่วเมือง ฯ
๓๘๕
พระฤทธิ์ฤทธิลาดฟ้า	ดินไหว
พระฤทธิ์ฤทธิลลาญเลือง	โหล่งล้วน
พระฤทธิ์ฤทธิกษัย	สูญเศิก
พระฤทธิ์ฤทธิมาม้วน	แผ่นพาล ฯ
ดังนั้น เมื่อประกอบกับเนื้อความที่พระยาตรังแต่งพรรณนาเรื่องราวอย่างละเอียด เป็นผลให้ผู้อ่านสามารถใช้เป็นหลักฐานค้นคว้าทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ในสมัยรัชกาลที่ ๒ ได้เป็นอย่างดี ผลงานวรรณกรรมของพระยาตรังเรื่องนี้จึงสมควรได้รับการยกย่องว่ามีคุณค่าทั้งทางวรรณศิลป์และเอกสารอ้างอิงทางวิชาการ
โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนี้ พิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘ สำหรับการพิมพ์ครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๔ ได้ตรวจสอบต้นฉบับกับสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในหมวดวรรณคดี หมู่โคลง ชื่อเรื่องเฉลิมพระเกียรติรัชกาลที่ ๒ จำนวน ๒ เล่ม คือ
๑. เลขที่ ๑๘๕ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ มัดที่ ๑๖ ประวัติ สมบัติเดิมของ หอสมุด เป็นสมุดไทยดำ เส้นดินสอ มีเนื้อความถึงโคลงบทที่ ๑๐๙
๒. เลขที่ ๑๘๖ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ มัดที่ ๑๑๖ ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด เป็นสมุดไทยดำ ร่ายเขียนด้วยเส้นทอง ส่วนโคลงเขียนด้วยเส้นรงค์ มีเนื้อความสมบูรณ์	ที่หน้าต้นเขียนเส้นทองว่า “พระเกียรดิ์พระบาทสมเดจ์บรมนารถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวว ซึ่งทรงพระคุณอันประเสรอฐ” และมีข้อความเขียนด้วยดินสอขาวเพิ่มเติมภายหลังว่า “โคลงดั้นยอพระเกียรติ์ เสดจสภานายกทรงประทานมาแต่ห้องอาลักษณ ณ วัน ๓  ๗ ค่ำ ปีชวด สัมฤทธศก ๑๒๕๐”
การตรวจสอบชำระในครั้งนี้ ได้ถือตามต้นฉบับสมุดไทยเลขที่ ๑๘๖ อันเป็นสมุดไทยฉบับหลวงเป็นหลัก เข้าใจว่าใช้เป็นต้นฉบับที่พิมพ์ในครั้งแรกเพราะข้อความส่วนใหญ่ตรงกัน ดังนั้น เมื่อพบว่าคำใดผิดเพี้ยนไปจาก สมุดไทยเลขที่ดังกล่าวก็ได้แก้ไขให้ตรงกัน พร้อมทั้งปรับอักขรวิธีตัวสะกดบางคำให้ถูกต้องตามหลักภาษาปัจจุบัน	ส่วนข้อความที่แตกต่างจากสมุดไทยเลขที่ ๑๘๕ นั้นก็ได้จัดทำเป็นเชิงอรรถไว้ รวมถึงได้ทำเชิงอรรถอธิบายความในเหตุการณ์และสถานที่ซึ่งพระยาตรังกล่าวถึงในเนื้อเรื่องด้วย
โคลงดั้นเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ศรีสฤษฎิ์ฤทธิเดชา มหาดิลกภูเบนทร์ สุเรนทรพิพิธ มหิศร สิงหาสน์ ราชคเชนทรเผือกผู้ คู่พาหนหลากหลาย พลายพังสีสังข์บริสุทธิ์ บรมพุทธยุทธยงยิ่ง มิ่งมงคลอรรคร้าว ท้าวทฤษฎิดำรง ทรงทศธรรมดิเรก เอกกษัตรขัตติยไทเธอ เผยอภุดาแดนตรง ท่านทรงฟ้าทรงดิน ดุจอินทรมาแมน แสนสุรนิกรแกล้ว แผ้วมฤตยกษัย ไขสุธาทิพยสรวงสวรรค์ มหันตโภไคย ไอศุริยสมบัติ พิพัฒนราชสมบูรณ์ พูลสิริราชอลังการ ผ่านรัตนราชธานี ศรีสฤษฎิเดชา มหาจักพรรดิไกรกรุง ผดุงราษฎรสถาน หาญยิ่งหาญพระพิษณุ์ ฤทธิ์ยิงฤทธิ์สุรศักดิ์ อรอัครมกุฎวิสุทธิอุดม สมณุสัตยวิโรจน์ โปรดนิกรลุล่วง ช่วงชาติเมือมรณ์ สอนอริยทรงสัตว์ ดำรัสใดบมิแพร่ง แบ่งบาปบมิพราย สลายโลกประสาน สมานโลกเสมอ บำเรอ นฤนำโอฆ จรรโลงโลกกุลียุค ทุรทุกข์ขุกเข็ญหาย ระบายบาปบรเบียนบร ขจรจิรขจายทิศ ฤทธิหริรักษ์ อัครภูธรธิราช พระบาทบรมพงศ์ ลงทั่วท้าวถวายมือ ฦๅพระยศฟุ้งฟ้า หล้าสิริสยบ ลบสุรมลาย หายเศิกเสี้ยนเสียราบ ทาบทุกทิศทั่วด้าว น้าวนครดาลเดช เขตขัณฑกว่ากว้าง ช้างเผือกผู้มากมี พระนครศรีอยุธยิ่งแล้ว ฤๅทิพยรัตนกรุงแก้ว เกียรติลํ้าใดเสมอ แลฤๅ ฯ
กล่าวเมือง
๑
ดำรงแผ่นภพพ้น	กรุงกษัตร
ทุกราษฎรบำเรอ	ร่มเกล้า
โสรมศรีสุรเทิดทัด	ศรีแห่ง โลกแฮ
แสนสนุกนิทั่วท้าว	เถิงเมือง ฯ
๒
ปราสาทเทียรแท่งแก้ว	กรองโสรม
เมินมาศมลังเมลือง	เลื่อมไล้
ดูดุจพิมานโพยม	ลอยเลื่อน มาฤๅ
ฤๅสุรเทพไทไท้	เทียบถวาย ฯ
๓
พิศงามงามเงื่อนแต้ม	ตรูตา
ผนังทาบสุพรรณลาย	เลขลํ้า
เมินมุขจตุรโอภา	โพโรจน์
ทวยประคองเคียงคํ้า	เสียดเสา ฯ
๔
พระปรัศว์สองโสดซ้าย	ขวาสอง
ทิมดาบคู่เคียงเนา	คดหน้า
ลานลาดศิลารอง	รายเรียบ
ลานชลาลงหล้า	ลาดปูน ฯ
๕
กระถางรุกขเทียบไม้	ดัดดู ดีเอย
อีกพระมนเทียรจรูญ	จรัสฟ้า
เลื่อมเลื่อมพระพรายตรู	ตราโลก
แสงสุพรรณพิศหน้า	พิศวง ฯ
๖
สมภารพูลโภคพ้น	ราชา
เทียรทิพย์นครคง	คู่ไท้
พระที่นั่งดุสิดา	ภิรมย์ราช
พ่างพิมานมาศให้	แห่งองค์ ฯ
๗
โสรมแสงสิงหาสน์เจ้า	จักรพาฬ
บัณฑุกัมพลทรง	อาสน์ไท้
ทรงเสวตฉัตรปาน	กมเลศ ถวายฤๅ
ฤาพิมานมาศใช้	เฉกฉัน ฯ
๘
ในพระนิเวศน์ไว้	สวนศรี
พางพระพิษณุสรรค์	เสกสร้าง
พระที่นั่งจตุรตรี	มุขมาศ
เก๋งระดะเดียรสล้าง	หลากหลาย ฯ
๙
ละเก๋งประหลาดล้วน	หลากกัน
จีนฉลุฉลักลาย	ลวดไม้
ฤๅเก๋งปะกิ่งทัน	เทียมอาสน์ แลฤา
เลื่อมเลื่อมสุพรรณไล้	หล่อศรี ฯ
๑๐
ริมรายรุกขชาติชื้อ	ชุมผล
แทระทวยทอดที	กิ่งก้อม
ระดะดอกสุระระคน	คลอกลิ่น
พรรณพฤกษพรั่งพร้อม	เพริศพราย ฯ
๑๑
แถวสถานทิวถิ่นทั้ง	สวนศรี
ล้วนวิหคหลากหลาย	แซ่ซร้อง
สัตวามยุรโนรี	ชุมชาติ
พางพระหิมพานต์พร้อง	เพรียกเสียง ฯ
๑๒
ศิลาเลี่ยนลาดพื้น	ไพบูลย์
เทียบแท่นธรรายเรียง	ร่มไม้
บังแสงสุริยแสงสูรย์	แสงส่อง ได้ฤๅ
ฤๅอุทยานดุระได้	ดั่งเห็น ฯ
๑๓
อุทยานเยียวฟ่องฟ้า	มาดิน แลฤๅ
ฤๅทิพย์อุทยานเป็น	เปรียบอ้าง
เก๋งเกาะชะแวกสินธุ์	ฟูฝั่ง
คลองเขื่อนตะพานช้าง	เฉกฉัน ฯ
๑๔
สระหลวงละหลั่งนํ้า	ในใส
ใสสุทธิสะอาดอัน	โล่งล้วน
เกษมสุขเจริญใน	พระนิเวศน์
แถวถั่งเทียรท่อถ้วน	ถั่งมา ฯ
๑๕
ไขระหัดวิเศษน้ำ	ไขสูง
โพนพุ่งพุพะผา	เฟื่องฟุ้ง
เซ็นซ่านกระจายจูง	ใจชื่น ใจนา
ไว้หว่างชะวากวุ้ง	เวียดวง ฯ
๑๖
ท้องธารราบรื่นเหรี้ย	โรยทราย
ลาดเลี่ยนศิลาลง	พ่างพื้น
เขื่อนขัณฑ์คั่นคูราย	เรียงเรียบ
แลหลั่งชลไหลตื้น	แต่งสินธุ์ ฯ
๑๗
พระแท่นทิพย์เทียบท้อง	ธารไหล
ดุจแท่นกัมพลอินทร์	อาสน์แก้ว
เรืองรุกข์พฤกษาไทร	สระล่าง
เฉกฉัตรปาริกแพร้ว	เพริศตา ฯ
๑๘
มีเรือสำป้านพ่าง	เพียงเรือ จีนเอย
หล่างละลำหลังคา	เก๋งพั้ง
ฝาช่องกระจกเจือ	ทองสลับ
เนื่องเนื่องเคียงคู่ขั้ง	แข่งถวาย ฯ
๑๙
บางพะทับที่นั่งนํ้า	แนวใน
บางล่วงบางลำพาย	เฉิดช้อย
บางพิณพิไรไคล	ครวญครํ่า
สักระวาดอกสร้อย	เสร็จทรง ฯ
๒๐
สุดแสนสุทธิพร่ำพร้อง	สระสวน
เทียมเทพชลอลง	เลื่อนฟ้า
ควรแผ่นพิภพควร	ขวัญภพ เรานา
เฉลิมแหล่งละเลิศหล้า	เลิศงาม ฯ
๒๑
เฉกฉากช่างลบล้ำ	ลายระบาย
แบ่งระบายเบือนตาม	แต่งต้อง
สวรรค์ฤอวดโอ่อาย	อาจเอี่ยม
แสนสุรสุรางค์ซร้อง	เษกสม ฯ
๒๒
อ่างแก้วประเปี่ยมน้ำ	สะอาดใส
มีศิขรตระการชม	แมกไม้
มากหมู่มัจฉไคล	คลาชื่น ชมเอย
พร้อมพฤกษรดูได้	ดกเอง ฯ
๒๓
โรงรำคระครื่นครื้น	เครงเสียง
เสนาะสนั่นโพนเพลง	พาทย์ก้อง
เจริญสุขเขษมเวียง	วังราช
เฉื่อยฉ่ำระบำร้อง	เรื่อยเสียง ฯ
๒๔
แถวที่ประพาสพร้อม	เพรียงพรรค์
ในพระนิเวศน์รายเรียง	เรียบไว้
ละสิ่งละอันอัน	เรืองรัตน์ เรืองนา
ฝ่ายนอกฝ่ายในไซร้	เสกสรรค์ ฯ
๒๕
พิมานจักรพรรดิเพี้ยง	จักรพรรดิ
พระที่นั่งสนามจันทร์	จรัสฟ้า
เป็นที่พระดำรัส	วราเดช
พร้อมมาตย์เนื่องหน้านอบ	ประนม ฯ
๒๖
เรียงโรงคชเศวตไว้	ระวางใน
ทุกประเทศชวนชม	ชื่นหน้า
หอพระปริตไข	พุทธเวท
สังฆรามัญห้า	เหตุขลัง ฯ
๒๗
เฉลิมบุญชวเลตล้ำ	เลยกรุง กษัตรพ่อ
พระนิเวศน์เวียงวัง	วาดไว้
ดุจเทพพิทักษ์ผดุง	ดาลเสก สรรค์ฤา
สำหรับราชไท้เธอ	เทียบถวาย ฯ
๒๘
โรงอาลักษณ์เอกอ้าง	กลกลอน
เรียงเรียบทิมดาบนาย	มหาดเฝ้า
ทิมตำรวจในรอน	อริราช
โรงนั่งประนังเร้า	เร่งยาม ฯ
๒๙
โรงแสงสรรพศาสตร์พร้อม	เพรียงใน
อิกพระคลังเงินงาม	ส่วยซร้อง
แก้วเก้าสุพรรณไพ	บูลย์เลิศ
ทุกสิ่งสรรพพูลพ้อง	เพียบคลัง ฯ
๓๐
สบสรรพประเสริฐสิ้น	สุดรำ- พันเอย
สังเขปพอยินฟัง	ฝ่าอ้าง
พระเดชประดุจดำ-	เนินบท ได้ฤๅ
บุญพระเผือกผู้ช้าง	เฉกอินทร์ ฯ
๓๑
บังเกิดปรากฏสร้าง	สมบุญ พระนา
โรงรถคชโรงสิน-	ธพเชื้อ
มีหมวดหมื่นหมายขุน	พลกลัด กลาดเอย
พิทักษ์ภักดีเกื้อ	เก่งการ ฯ
๓๒
สำหรับกษัตรพร้อม	ไพบูลย์
โรงพระภูษาสาร	เสร็จสร้าง
ตำแหน่งยศประยูร	เยียวศักดิ์ สูงแฮ
พร้อมพระเครึ๋องเอกอ้าง	อาจคำ ฯ
๓๓
บริบูรณ์บริรักษ์พร้อม	รักษา
ปืนใหญ่อยู่ประจำ	จ่อจ้อง
โรงริมทวารา	เคียงคู่
ฝรั่งรักษาซ้อง	สง่างาม ฯ
๓๔
แขกเมืองมาสู่ให้	เห็นสยอง
ทุกประเทศเข็ดขาม	ขาดเกล้า
ปืนเหล็กและปืนทอง	แถวเถิ่ง
หมายหมู่ทหารเฝ้า	ขึ่งขัน ฯ
๓๕
แถวสถลทะเทิ่งหน้า	นอกพลาน
พญาตานีซ้ายสัน	ศาสตร์แกล้ว
นารายณ์ราชสังหาร	เยียวอยู่ ขวานา
มารประลัยผลาญแผ้ว	ภัศม์ธุลี ฯ
๓๖
โรงเรียงเคียงคู่ไว้	ถึงทวาร นอกแฮ
พิรุณแสนห่ามี	สง่าลํ้า
พลิกสุธาหงายราญ	รอนราพณ์
อิศรปราบจักรวาฬหํ้า	หักรณ ฯ
๓๗
พระฤทธิ์ฤทธิปราบทั้ง	ธรณิน
ไกรศักดิ์สิทธิผจญ	จบหล้า
ฦาเล่าข่าวขจรยิน	สยองสยด
สรรพสิ่งศัสตรากล้า	กลาดแดน ฯ
๓๘
พระเกียรติปรากฏด้วย	เดชา
ทำนุกสาสนแสน	เสกสร้าง
วัดศรีรัตนศาสดา	รามรุ่ง เรืองเฮย
ในนิเวศน์วรสล้าง	หลากหลาย ฯ
๓๙
อุโบสถโพนพุ่งโพ้น	เพียงเกือบ ฟ้าแฮ
แวววะวาบวาวพราย	เพริศล้ำ
หลังคากระเบื้องเคลือบ	เขียวสด
แสงสุพรรณสอดซ้ำ	ส่งแสง ฯ
๔๐
ไว้พระมรกตแก้ว	เป็นประธาน
พระพุทธเทียบแทนแสดง	เดชไท้
สำหรับนครปาน	ปูนพระ ยังเฮย
แด่มนุษย์ด้าวได้	ดั่งองค์ ฯ
๔๑
มาสาธุสะซร้อง	ประชุมธรรม์
ในพระมรฑปทรง	เษกไว้
เรืองเรืองพระสาสน์สรร	เพชญโพธิ
ห้าสหัสวัสสาไซร้	เสร็จสรรพ์ ฯ
๔๒
เรืองแสงไพโรจน์เรื้อง	เรืองศรี
หอพระมนเทียรธรร-	เมศไท้
ตู้มุกมาศมณี	ลายเลิศ
พร้อมพระไตรปิฎกไว้	สรรพสม ฯ
๔๓
หอพระนาคเพริศพร้อม	ปฏิมา- กรพ่อ
ทรงสมาธิอุดม	เดชตั้ง
เลขลาวเหล่ารักษา	ปฏิบัติ
พระสถูปเทิดทั้ง	ถากเกลียง ฯ
๔๔
หอระฆังเถิ่งทัดฟ้า	ฟูโพยม
ค้อนค่อนคระครวญเสียง	ค่ำเช้า
เทียนทองประทีปโคม	บูชิต
อสุรศักดิ์ศักดาเฝ้า	ทุกทวาร ฯ
๔๕
โสรมแสงชวลิตแล้	ลายเลข
ริเรื่องรามเกียรติ์สาร	จฤกไว้
ทุกห้องระเบียงเสก	สรรค์แนะ บอกนา
บางก็ดาลดูได้	ทักเถียง ฯ
๔๖
รำพันพิรแคะแค้น	ไขความ
ในนิเวศน์วังเวียง	วากย์ว้าง
วัดพระศาสดาราม	ฤาสุด สิ้นเอย
ใดจะปูนปานอ้าง	ออกเหมือน ฯ
๔๗
มีศาลสมมตล้าง	ทรวงทุกข์
ฝ่ายทหารพลเรือน	เรียบไว้
สำหรับกุลียุค	เข็ญราษ- ฎรนา
บัตรบอกสารตราไซร้	ส่งถวาย ฯ
๔๘
ปราการปานวาดไว้	เวียนวง
ใบสิมาเรียงราย	เรียดร้อย
พระทวารหว่างวางทรง	โสภิต
คูเขื่อนแขงขันค้อย	เข่นเข็ญ ฯ
๔๙
ป้อมปักทุกทิศทั้ง	ขอบขัณฑ์
นายประจำเช้าเย็น	อยู่เฝ้า
ป้อมอินทรรังสรรค์	สุรยศ
อิกอนันตคิรีเร้า	รวดปืน ฯ
๕๐
ป้อมสัตบรรพตเพี้ยง	สัจภัณฑ์
ผิเดชดัสกรฝืน	ฝ่าสู้
อิกป้อมศิขรขัณฑ์	ขึงเขต
ป้อมมณีเพชรรัตน์กู้	นครา ฯ
๕๑
ป้อมขัณฑ์เขื่อนเพชรพ้าง	เพียงเพชร
โสฬสลิลาปรา-	เสริฐลํ้า
มหาโลหเดชเด็จ	ดายเลี่ยน
เทียบแทบฉนวนน้ำ	โสรจสรง ฯ
๕๒
ดูดั่งปลงเปลี่ยนฟ้า	มาดิน
ดุจเทพจำนงจง	แต่งตั้ง
ศัตรูหมู่อริน	ทรสยด
เห็นคะคึกคิดขั้ง	ขลาดกลัว ฯ
๕๓
พระเกียรติปรากฏทั้ง	ธรณี
ในนึกมอบตัวหัว	ขาดข้า
หัวเมืองออกเมืองมี	มามาก
หาญไป่หาญกล้าหายกล้า	กลับยำ ฯ
๕๔
ทุกสิ่งสรรพหลากล้วน	แลหลาย
ศาลเทพเทพาบำ	บ่วงไว้
องค์อิศรนารายณ์	เรืองฤทธิ์
อิกพระกาลผลาญให้	มอดมาร ฯ
๕๕
เทวสถานสถิตไว้	ระวางเมือง
สายสาดสองเสาทวาร	ย่อนช้า
สำหรับนคราเรือง	รายเรียบ
โถงถง่านงามหล้า	เลิศหลาย ฯ
๕๖
มีฉางพลูเพียบทั้ง	ธัญญา
หอทะเบียนบวกหมาย	หมู่ไว้
ลูกขุนนอกปรึกษา	ทุกขโทษ
ทั้งตึกดินเดชได้	รักษา ฯ
๕๗
หอกลองสูงโสดด้าว	ดูเหตุ
เพลิงเศิกศัตรูมา	ร่ำไม้
ไว้ศาลสุรเทเวศร์	ถวายข่าว เข็ญนา
ศักดิ์สิทธิ์เสื้อเมืองให้	เหตุถึง ฯ
๕๘
คำฦๅคนเล่าอ้าง	อึงเครง
สิทธิศักดิ์หลักเมืองถมึง	กึ่งด้าว
ใครยลย่อมยำเยง	สยองเดช
ทุรคดพยศห้าว	หักผลาญ ฯ
๕๙
ในพระนคเรศล้วน	หลากหลาย
พิรพิศพิศดูดาล	เดชลํ้า
วัดวาอร่ามราย	เรืองรุ่ง
พางพิมานมาศกํ้า	กึ่งสรวง ฯ
๖๐
เจดีย์โพนพุ่งฟ้า	ถาบทอง
พระเชตุพนวัดหลวง	เลิศแล้ว
มหาธาตุราชบุรณสอง	สามวัด
พร่างพร่างสุพรรณแพร้ว	เพริศโสรม ฯ
๖๑
เป็นศรีสวัสดิ์พร้อม	เพรียงพรรค์
เรืองรุ่งสาสนคือโคม	คู่ฟ้า
วิหารระเบียงบัน	รจเรข
พร้อมพุทธรัตนจ้า	จรัสแสง ฯ
ราชาภิเษก
๖๒
พระองค์อัครเอกอ้าง	อมรินทร์
โดยเสด็จดุรแสดง	เดชได้
ราชาภิเษกศิลป์	ศรยุทธ ยิ่งแฮ
เสวยสุขสวัสดิ์ไท้	เสร็จทรง ฯ
๖๓
พระมหามกุฎแก้ว	พระขรรค์
ธารพระกรควรคง	คู่หล้า
พร้อมเครื่องกกุธภัณฑ์	วาลวิช- นีพ่อ
ฉลองพระบาทยาตรฟ้า	เสด็จไคล ฯ
๖๔
บุญพระสรรพสิทธิ์พร้อม	ไพบูลย์
เครื่องอัษฎาวุธใน	แต่งตั้ง
พระแสงจักรีตรีศูล	สุรวุธ
ทั้งพระแสงโตมรดั้ง	ดั่งถวาย ฯ
๖๕
แสงขอยงยุทธ์ไท้	ชาญณรงค์
ชนะอรินทรล่วงหลาย	ฤทธิ์ร้าย
อวยนามสวัสดิ์มง	คลอุ- ดมนา
ชื่อพระยาแสนพลผ้าย	พัฒนชัย ฯ
๖๖
พระแสงคาบชุดข้าม	สระโตง
อาจล่วงยุทธ์ยิงใน	น่านน้ำ
เขนดาบเกาทัณฑ์โกง	ไกรศักดิ์
กับดาบเชลยล้ำ	เลิศทรง ฯ
๖๗
สำหรับบริรักษ์เรื้อง	ราชา
ภิเษกพราหมณ์ประสงค์	นอบน้อม
ถวายแปดทิศวรา	ประสิทธิ์ พรพ่อ
ครบอัษฎาวุธพร้อม	พฤฒิพร ฯ
๖๘
โปรยมาศมาลิศแล้ว	จรจรร
โดยเสด็จพระนคร	เลียบแล้ว
เสนานิกรมหันต์	แหนแห่
ปรายหิรัญเพ็ญแผ้ว	ผ่องเกษม ฯ
๖๙
ฝูงราษฎรแซ่ซร้อง	สรรเสริญ
กราบราบกระมลเปรม	ปิ่นเกล้า
อวยพรพระเจริญ	ศรีสวัสดิ์
เขษมสุขทุกค่ำเช้า	ชื่นโสรม ฯ
ช้างเผือกผู้มา
๗๐
พระจอมจักรพรรดิเจ้า	จอมเกศ
พรเพียบพรพูลโพยม	เอิบอ้าง
ออกเมืองส่งสารเศวต	ถวายท่าน แลแฮ
ล้วนแต่เผือกผู้ช้าง	มิ่งเมือง ฯ
๗๑
เฉลิมบุญพระผ่านเผ้า	ภุดาธาร
ทั้งคชพาหนเนือง	นอบไท้
เผือกผู้สู่โพธิญาณ	ยศยิ่ง
กัมพุชบอกก่อนได้	ก่อนถวาย ฯ
๗๒
พระจอมอมรมิ่งฟ้า	มาศรี อยุธย์พ่อ
สำหรับพาหนหลาย	เลิศแล้
เชียงใหม่เผือกผู้มี	มาหนึ่ง
หนึ่งน่านเผือกผู้แท้	ท่วนสาม ฯ
๗๓
ยังเมืองหมายพึ่งท้าว	เทียวหา อีกนา
บำเหน็ดบำนาญนาม	แต่งตั้ง
หมอควาญชื่นหน้าตา	แดงเลือด
ลาภลุเสื้อผ้าทั้ง	เงินทอง ฯ
๗๔
คำคนห่อนเหือดยั้ง	ยอบุญ
ยอพระยศควรครอง	ครอบไว้
เผือกผู้จะมาหนุน	มาเนื่อง มาเอย
ถึงท่วนเจ็ดช้างได้	ดั่งคำ ฯ
๗๕
สรรเสริญรื้อเริ่มอ้าง	ออกเมือง มาแล
พังเผือกสองก่อนนำ	นอบท้าว
มาสู่สวัสดิเรือง	นคเรศ
สนองบาทบงกชจ้าว	ก่อนมา ฯ
๗๖
สารสวัสดิ์ศรีเศวตล้วน	มากมี
ชาติฉัททันต์ปรา	เสริฐแท้
อุโบสถสวัสดิ์ศรี	บริสุทธิ์ ยิ่งพ่อ
มาสู่พระโพธิแล้	เล่ห์อินทร์ ฯ
ม้าต้น
๗๗
เป็นศรีอยุธยพร้อม	ไพบูลย์
เสร็จสรรพลักษณสิน-	ธพเชื้อ
ล้วนอัศวตระกูล	สูงศักดิ์
เป็นเอกอาสนเกื้อ	กอบบุญ ฯ
๗๘
อัศวราอรรคโอ่อ้าง	วลาหก
พางภมรเขมงหมุน	มุ่นเท้า
ย่างน้อยยะเหยาะยก	ยำแม่น
ตัวละตัวเร็วเร้า	เร่งตัว ฯ
๗๙
ล้วนอัศวไวแกว่นแกล้ว	กลางรณ
โผนเผ่นลำพองหัว	เหิดร้าย
แล่นล่วงตรลอดพล	ผับไล่
ถั่นถั่นอรินทรผ้าย	พั่งหนี ฯ
๘๐
สินธพใหญ่ยิ่งอ้าง	อัสดร
เกิดตระกูลพาชี	ชาติน้ำ
เรืองฤทธิ์มหิทธิขจร	จบทั่ว
ขับขี่ดีเหลือล้ำ	เลิศฦๅ ฯ
เรือพระที่นั่ง
๘๑
เสร็จทรงมามั่วซร้อง	เสกสรรค์
สนองบทวราฤา	ร่ำไว้
นาวาว่องวางขยัน	ไววิ่ง
ลำละลำปลึกไล้	เลื่อมเงา ฯ
๘๒
สำหรับพาหนยิ่งลํ้า	ละลำ
เทียมเทพหล่อเพลา	เลื่อมไล้
พระที่นั่งประจำ	ทวีปเลิศ แล้วแฮ
ยาวเสร็จเส้นหนึ่งได้	ดุจหมาย ฯ
๘๓
พลพายพระเพริศพ้าง	พายพัด
พระที่นั่งหลากหลาย	ล่อฟ้า
ถับถึงที่ตระบัด	ดลดุจ ลมแฮ
สำหรับบุญเลิศหล้า	เลิศบุญ ฯ
๘๔
บพิตรพิษณุภุชพ้น	ราชา
ล้วนอาสน์สนองคุณ	ครอบเกล้า
พระที่นั่งหลังคา	ทองลาด
โขนโขมดยาเย้า	ยั่วพาย ฯ
พยุหบาตราเรือ
๘๕
สมเด็จบรมบาทเบื้อง	บรมพงศ์
โดยเสด็จพลเหล่าหลาย	น่านน้ำ
เสด็จดำหนักแพลง	ลอยทอด
เล็งพยุหยาตราล้ำ	เลิศขบวน ฯ
๘๖
พระยศยศยอดฟ้า	ดินขจร
ดุจบรเมศวร	สู่ด้าว
โดยเสด็จเดียรสลอน	หลายหลั่ง
เป็นพยุหยาตราท้าว	ธเรศไคล ฯ
๘๗
ดำแหน่งยศพรั่งพร้อม	เพรียงพรรณ
ขันธฉาวดาวชมชัย	เชิดช้อย
ไชยขรรค์คู่สุพรรณ	ดาวดาษ
ศรีอัสดรดลคล้อย	แข่งเคียง ฯ
๘๘
เขจรพาชีชาติเชื้อ	ชาญไชย
ชัยชนะคชการเรียง	เรียบไว้
ชำนาญคชกรรไกร	กำหนด
ดำแหน่งเรือแซไซร้	เสร็จหมาย ฯ
๘๙
ไชยาฦๅยศเลื้อง	ฦๅชาญ
ชัยชนะฦๅชาผาย	ผาดหั้น
อิกไชยะอธิการ	ทะยานทิพ
เทียรคู่แข่งขันชั้น	เสร็จไคล ฯ
๙๐
เยียงผาผายพริบพร้อม	พรายพาย
ขุนเทพทวารใน	โอ่อ้าว
เรือม้าราชนิกูลผาย	ผาดแล่น
เป็นกระบวนนอกน้าว	นาบธนู ฯ
๙๑
ขุนพรหมแพ่นฆาฏฆ้อง	กลองดัง
พิฦกกลั่นสนั่นหู	โห่ร้อง
ขุนอินทร์พาทย์พึงพัง	กตุมพ่าง
ขันแข่งคลอเคล้าคล้อง	คล่าวเสียง ฯ
๙๑
ปักษีละหย่างเยื้อง	ยศพาง บินเอย
ลอยสลาบลำเคียง	คู่เคล้า
อินทรีละกลกลาง	ปีกร่อน
สองแล่นสองลำเย้า	ยั่วพาย ฯ
๙๓
วิคาไลยอ่อนโอ้	ลำเพา
ทอดระทวยพายกราย	กรีดนํ้า
อาสาหกเหล่าเฉลา	ลำแข่ง
หมายมุ่งอรินทร์หํ้า	ห่ำรอญ ฯ
๙๔
กิเลนดำแหน่งนั้น	ตำรวจ สี่แฮ
ทังทักกทอจร	จวบผ้าย
สิงโตร่าเริงรวด	เร็วรัด
นาคราชเหราร้าย	ฤทธิไกร ฯ
๙๕
เรือไชยบวรสวัสดิ์ป้อง	เป็นทวาร
ไชยรัตพิมานไสว	ว่องแคล้ว
ตำรวจใหญ่เร็วราญ	อริราช
เป็นประตูในแผ้ว	เผ่าพาล ฯ
๙๖
เรือกิ่งโอ่อาจหน้า	โดยเสด็จ
ตำรวจสี่กรมชาญ	เชี่ยวร้าย
กันราชอรินเสร็จ	ศาสตร์ยุทธ- ยงฮา
เป็นประตูในผ้าย	พ่างชล ฯ
๙๗
ชลพิมานไชยดุจเพี้ยง	พิมพ์สอง กันเอย
ไกรสรมาศโดยดล	ด่วนเต้า
บัลลังก์บุษบกทอง	แถวถ่อง
ที่สี่จรคลาเคล้า	คู่คลา ฯ
๙๘
ศรีพิมานไชยว่องนํ้า	เนืองพาย
ทรงบุษบกประภา	มาศแม้น
ที่สามเลิศแลหลาย	ลีลาศ
ฉายเฉิดชลล่วงแหล้น	ล่วงสินธุ์ ฯ
๙๙
ไกรจักรรัตนราชเรื้อง	สรวงสรรค์
บุษบกเทียรทินกร	พร่างพร้อม
ทรงพระเทวกรรกัน	พิบัติโทษ
ยุรยาตรที่สองห้อม	เห่พาย ฯ
๑๐๐
สรพรหมไพโรจน์เพี้ยง	พิมม์ทอง
พางพิมานเมลืองฉาย	เฉกฟ้า
บุษบกระบายกรอง	สุพรรณมาศ
ทรงพระไชยชาญหล้า	เลิศชาญ ฯ
๑๐๑
ศรีสมรรถไชยอาสน์ท้าว	เสร็จทรง
ดุจสุริยพิมาน	มาศย้อย
นายนักสราชถือธง	ประนบ หน้าแฮ
พลพวกพายทองช้อย	เชิดพาย ฯ
๑๐๒
ไกรสรมุขนบนั้น	รองทรง
จตุรมุขเมลิงฉาย	เฉิดฟ้า
ขนนเขนยวรเอกองค์	ไสยาสน์
พางพิมานลงหล้า	เลื่อนชล ฯ
๑๐๓
เรือครุฑพาหนนาถไท้	ทรงฤทธิ์
พิศพระพิษณุดาลดล	เดชด้าว
เทียรเทพนิรมิต	พิมานมาศ
พระแท่นบุษบกท้าว	ธเรศสรรค์ ฯ
๑๐๔
เรือหงส์วรผาดเพี้ยง	เผยอบิน
มุขสี่ศรีสุพรรณ	พร่างพร้อย
พางพาหนพรหมินทร์	เสมออาสน์ พระนา
ที่นั่งรองร้อนน้อย	สว่างเย็น ฯ
๑๐๕
ศรีสุนทรสาตร์ป้อง	เป็นเรือ กันแฮ
ไกรสรจักรระวังเข็ญ	เขตนํ้า
สองลำแล่นฝันเฝือ	ฟูมฟ่อง
ปราบประลัยลาญห้ำ	หักราญ ฯ
๑๐๖
เรือหงส์เหิรคล่องคล้าย	อรรณพ
ธารเทียบหลาวทองชาญ	เชี่ยวตั้ง
ตำรวจพิรามรบ	เป็นประ- ตูฮา
โตมรกุมยืนยั้ง	ง่าที ฯ
๑๐๗
เอกไชยไชยเรื้อง	ยศยง
แดงดาษหลังคาศรี	เพริศแพร้ว
กรมบวรสถานมง-	คลเสด็จ ทรงเอย
เป็นกระบวนหลังแคล้ว	คลาศไคล ฯ
๑๐๘
เรือไชยไชเยศเย้า	ยวนชม
ศรีดาดดำเดียรไสว	แห่ห้อม
หน่อนาถราชต่างกรม	จรจบ
เรือประพาสยาตรพร้อม	พรั่งตาม ฯ
๑๐๙
เรือเตร็จไตรภพนั้น	มังกร
จบจักรวาฬงาม	คู่เคล้า
เรือนาคจักรคทาธร	เทียรเทพ เทียมฤๅ
นาคทะบองรีบเต้า	แต่งคลา ฯ
๑๑๐
สำคัญสังเขปเบื้อง	พยุหบาต ตราแฮ
ไปเสร็จสุนทรนา	เวศไว้
สำหรับนครราช	เรืองเดช
เฉลิมแผ่นภุดาไท้	ธเรศทรง ฯ
๑๑๑
ทุกทวยประเทศท้อง	แถวชล
ขึ้นล่องแลลานลง	น่านนํ้า
สองฟากสระสับสน	แออัด
อิกเกริกไกรเกียรติลํ้า	เล่าอึง ฯ
๑๑๒
ล้วนเรือเยียดยัดซร้อง	เสียดสน
สาวหนุ่มกำเลาะพึง	รุ่นรู้
ลางนางแนบเนียนกล	กาเมศ
บางม่ายประเมียนชู้	ชักเชิง ฯ
๑๑๓
สมณาพฤติเพศพร้อม	อวยชัย
อวยพระพรสำเริง	รื่นเร้า
ขอพระเสด็จเนาใน	ธรณิศ นี้นา
ปกประชาชนเกล้า	อยู่เย็น ฯ
มอญเมาะตะมะมาสู่พระโพธิสมภาร
๑๑๔
พระมีมหิทธิเรื้อง	วรเด- ชาพ่อ
ทุกประเทศมาเป็น	บาทไท้
มอญมัตมะเท	ครัวครอก มาฮา
สู่โพธิสมภารใต้	บาทบงสุ์ ฯ
๑๑๕
หมื่นแสนอาจออกได้	ดุจเดียว
มอญอหังการอง	อาจล้าง
หล่าวพม่าบัดเดี๋ยว	ดลยับ
มาพึ่งพระโพธิอ้าง	ออกถือ ฯ
๑๑๖
มอญมาโปรดรับไว้	โปรดปราน
ท้งครอกครัวฮึงฮือ	พรั่งพร้อม
เงินทองพระราชทาน	แจกจ่าย
ใครชอบชุบย้อมให้	ยศถา ฯ
๑๑๗
สบสิ่งสรรพง่ายได้	ดั่งเห็น
พระโพธิเพิ่มพูลมา	ใช่น้อย
ศัตรูหมู่อริเข็ญ	คืนนอบ
ถือพระพัฒน์สัจถ้อย	ทุกเมือง ฯ
๑๑๘
บุญพระครองครอบเกล้า	กรุงกษัตร
ผายแผ่นภุดาเรือง	รุ่งหล้า
แดนใดบ่อคือขัด	ขึงแข่ง ได้ลย
ล้วนหลอบมอบเป็นข้า	ขาดมือ ฯ
๑๑๙
คำคนพร่ำแพร่งพร้อม	เพรียงปาก
เอิกเกริกระบือฦา	เล่าอ้าง
มอญใหม่จะมามาก	มาสู่ โพธิพ่อ
เมืองภุกามเกือบร้าง	ราบสูญ ฯ
เมืองใหม่
๑๒๐
มอญใหม่มาอยู่ได้	ในเมือง ใหม่นา
พอเสร็จบริบูรณ์	พรั่งพร้อม
วัดวาอร่ามเรือง	ราชแต่ง แล้วแฮ
คูเขื่อนกำแพงป้อม	ปักสรม ฯ
๑๒๑
กำแพงบุรแบ่งเบื้อง	สองฟาก
สูบฝิ่นขนดินถม	ทุบพื้น
เมืองลุบ่มิยาก	สักหยาด
ล้วนมั่นบ่มิลื้น	เล่ห์แลง ฯ
๑๒๒
พระดำริราชสร้าง	ประเสริฐ
พาลพวกอรินแสยง	สยดเศร้า
งามสง่างามเลิศ	ฦาเล่า กันเฮย
สลุบกำปั่นเข้า	เขตคาม ฯ
๑๒๓
ปากคนปึงเป่าอ้าง	ยศยอ
ยอพระยศทั้งสาม	แผ่นแผ้ว
ทุกประเทศมาขอ	มอบชีพ
ล้วนแต่ตัวกล้าแกล้ว	กลั่นรณ ฯ
๑๒๔
อาสาราญรีบร้า	รณรงค์
หมายมุ่งจับผจญ	เศิกสู้
ละคนละคนคง	ปืนหอก
สบสิ่งศิลป์รวดรู้	แกว่นการ ฯ
๑๒๕
บันลืออึงออกเกล้า	กลัวฤทธิ์
ฤทธิ์ฤทธิรอญราน	ราพณ์ร้าย
คือองค์อิศรอิศ-	ราเมศ
ยินแต่ข่าวพังผ้าย	พั่งเอง ฯ
ทหารถวายมือ
๑๒๗
พระดาลวรเดชให้	มหัศจรรย์
ทุกทั่วนิกรเกรง	กราบเกล้า
เสด็จที่นั่งสุธาสวรรย์	วรเวก ฟ้าแฮ
ต่างต่างศิลปศาสตร์เข้า	แข่งถวาย ฯ
๑๒๘
เลงพลพลเอกอ้าง	พลอัม- รินทร์เอย
แสดงศิลปหลายหลาย	หลากล้วน
ทวนหอกฮึกโหมรำ	แทงแท่ง กันนา
กระบี่ดาบดายห้วน	หวดหัว ฯ
๑๒๙
บางหาญหาญเร่งร้า	สงคราม
หาญบ่คิดกลัวตัว	ต่อสู้
ขันแข็งแข่งพลราม	รอนราพณ์
ล้วนแต่ตัวเก่งกู้	นครา ฯ
๑๓๐
หาญมอญเปรื่องปราบห้าว	ฮึกโหม
พระยามหาโยธา	กลั่นแกล้ว
พาพวกพยุหโจม	จับศึก
บัดลุบ่คลาแคล้ว	คลาดมือ ฯ
๑๓๑
พระยาพระรามคึกเข้า	ยงยุทธ์
พังพินาศบันลือ	ลั่นหล้า
พางพระสุธาทรุด	โทรมศาสตร์
ตัวละตัวตัวกล้า	ต่อพัน ฯ
๑๓๑
นครอินทรอุกอาจอ้าว	อวดองค์
สองดาบร่ารำขยัน	ดาบดั้ง
มุ่นหมุนมุ่งหมายตรง	ฟันฟาด
ป้องปัดขัดเขม็งจั้ง	จั่งกา ฯ
๑๓๒
หาญลาวสาวศาสตร์ด้วย	ทวนแทง
สรรแต่ตัวอาสา	เศิกสู้
แพร่น่านเก่งกำแหง	หาญเท่ง ทวนแฮ
หาญต่อหาญพันธุ์ผู้	เผ่าลาว ฯ
๑๓๓
เหล่าลาวห้าวเห่งฮื้อ	แข็งขัน
ข่นแข่งเศิกสันสาว	ศาสตร์คว้าง
ทวนหลังอัศวผัน	เพลงว่อง
ขับขี่ออกโอ่อ้าง	อวดแทง ฯ
๑๓๔
หาญญวนเคล่าคล่องไม้	หัวเดียว
ดาบเชลยกลางแปลง	ปลาบเปลื้อง
เงี้ยวง้าวกระกราวเกรียว	โทรมศาสตร์
จงรักภักดีเบื้อง	บาทถวาย ฯ
๑๓๕
ญวนแกวเกลื่อนกลาดแกล้ว	อาสา
สวามิภักดิ์ตัวตาย	ตอบเต้า
ไวว่องคล่องศัสตรา	ฉมวยแม่น
ฉมวยแม่นแล่นทะลวงเข้า	จัดจริง ฯ
๑๓๖
บัดบองบัดแกว่นกล้า	กลางหาญ
หาญฮึกคะนึงยิง	น่าไม้
ดาบโล่แล่นทะยาน	ยงยุทธ์
ทะมื่นมุ่นหมุ่นไหล้	ล่วงแทง ฯ
๑๓๗
พลหาญมหุตห้าว	นักเขมร
กำเลาะกำลังแรง	ปลักปล้ำ
ละคนละคนเจน	จัดศึก
คึกคึกพ่างพลก้ำ	กึ่งมาร ฯ
๑๓๘
เครงเครงเสียงครึกครื้น	เสียงกลอง
กลองแขกชวาขาน	ปี่แจ้ว
หอกคู่คู่แขกสอง	รำร่าย กันนา
ผันผัดปัดป้องแคล้ว	เคล่ากัน ฯ
๑๓๙
มะไลยูย่ายย้าย	กรายกฤช
กฤชต่อกฤชกรายผัน	คล่องเคล้า
บัดแทงเท่งแทงติด	ตายตอบ กันนา
มุหงิดมักกะสันเข้า	แข่งขัน ฯ
๑๔๐
แขกเทศมามอบเกล้า	ถวายมือ
กระบี่เสน่าสัน	เสี่ยวไส้
ละเพลงละเพลงฦๅ	เลิศยิ่ง
ยกย่างสามขุมไขว้	ไขว่ฟัน ฯ
๑๔๑
หาญเจ๊กปะกิ่งแกล้ว	กลางรณ
กุมโล่เกาทัณฑ์ถลัน	เล่นง้าว
ทะลวงล่วงผจญ	โจมฟาด
หมวดมุ่นหางหนูน้าว	เควี่ยงขวาน ฯ
๑๔๒
พระยาศรีราชเจ้า	อากร
เตาสุราชัยบาน	บาปบ้า
ขี่เกี้ยวขับพลจร	จอมเจ๊ก
ม้าล่อลั่นเซงส้า	ฉ่างเสียง ฯ
๑๔๓
บางตระบองเหล็กล้วน	บองเหล็ก
ตีต่อยประดังเดียง	เด่าดิ้น
ล้วนแต่เจี๊ยะจิวเจ๊ก	บุกบาป
บัดลุบัดล้างสิ้น	สุดปราณ ฯ
๑๔๔
บางจีนจับดาบจ้วง	จาวฟัน
หลั่งเลือดลงหลายลาญ	ชีพม้วย
บางจีนขี่ม้าผัน	ผกไล่
ทันเท่งทวนสอดส้วย	ซุ่ยพุง ฯ
๑๔๕
ข้าเศิกมาไม่สู้	กลัวฤทธิ์
ฤทธิฤทธิไกรกรุง	เกียรติแกล้ว
ฝรั่งแลอังกฤษ	ฉมังแม่น
โทรมสาดเสนาดแผ้ว	ผั่งผลาญ ฯ
๑๔๖
ลากล้อเลื่อนแล่นเข้า	ปึงปืน
ดุจอสุรขว้างขวาน	ฟาดฟ้า
ยวดยำยิ่งยิงปืน	ทุกนัด
หาญละหาญแกว่นกล้า	แกว่นหาญ ฯ
๑๔๗
ปืนใหญ่ยิงยัดได้	ดังใจ
พังพินาศพลันผลาญ	หักสู้
สนั่นลั่นพิฦกไฟ	ฟูมฟาด
หักประหารแห่งผู้	แห่งหาญ ฯ
๑๔๘
พลหาญหาญอาจอ้าว	อึงอัด
สำหรับสาสนราญ	หมู่ร้าย
สรรพศิลปสันทัด	ทุกหมู่
สาวเศิกเพิกพังผ้าย	พับหนี ฯ
๑๔๙
พระยศยศอยู่เกล้า	ไกลศัต- ตรูพ่อ
ทาบทั่วทิศธรณี	กว่ากว้าง
พลรถคชพลอัส-	ดรราช
ขับแข่งเดียรสล้าง	หลากหลาย ฯ
๑๕๐
พลม้าม้ามาดม้า	หมายศึก
เร็วรุดดุจพระพาย	พัดเพี้ยง
ละตัวละตัวฮึก	โหมไล่
นายประจำหลังเลี้ยง	แล่นฦา ฯ
๑๕๑
บางม้าขับไขว่คว้า	ตีคลี
ไหวว่องวะไวคือ	จักรคว้าง
บางม้ามุ่นหมุนตี	ขวิวขวาบ
บางล่วงทะลวงล้าง	ฟาดฟอน ฯ
๑๕๒
บางม้ากำชราบฟ้า	ศาสตร์แผลง
บางซัดหอกหาญรอน	รวดล้าง
บางม้าแม่นทวนแทง	โถมศึก
บางแล่นล่อแพนช้าง	ฉับหนี ฯ
๑๕๓
บางม้าโห่ฮึกห้าว	หาญปืน
ขับแข่งแข็งขันตี	แตกผ้าย
บางม้าแม่นยำยืน	ศึกศาสตร์
บางรวดบางเร็วร้าย	ยิ่งยนต์ ฯ
๑๕๔
พลม้าหมายมาดม้า	มากหาญ
ล้วนแต่ตัวชาญรณ	เร่งเท้า
พลช้างเชี่ยวชาญราน	รณรบ
เสยส่ายสงครามเข้า	เข็ดขาม ฯ
๑๕๕
บางสารสบเศิกสู้	ผสานงา
สูงใหญ่เติบตัวงาม	เงื่อมงํ้า
ชาญรณรุกรณพา	พลผ่า พังแฮ
ฉุดฉัดแทงทับซ้ำ	ส่ายเสย ฯ
๑๕๖
บางตัวงาง่าง้าง	ถอนทลม
ชาญเชี่ยวสงครามเคย	ทุกครั้ง
ไชยานุภาพชม	ชาญศักดิ์
ปืนหอกไป่ยอยั้ง	หยุดแทง ฯ
๑๕๗
บางสารหาญหักห้าว	สงคราม
เหิมมหิทธิเริงแรง	ร่าร้าย
ลูมมันเมือบไหลหลาม	ทรึมทราบ
บ้าบ่มบุกบันผ้าย	ผัดผัง ฯ
๑๕๘
เมามึนมันอาบอ้อม	เอิบคาง
ซึมซกตกไหลหลัง	ฮึกห้าว
พาลผัดทะลวงกลาง	แปลงไล่
งวงขวะไขว่คว้าก้าว	สืบแทง ฯ
๑๕๙
สรรเสริญฤๅไป่สิ้น	เสร็จสาร
สารเศิกตัวกำแหง	ฮึกห้าว
พลรถฤทธิราญผลาญ	พินาศ
กุมเกาะธนูน้าว	นาบรณ ฯ
๑๖๐
พลรถอำนาจเพี้ยง	สรภังค์
ถับธนูเดียวดล	ดื่นม้วย
มานมหิทธิกำลัง	ฦๅลั่น
แผลงประลัยลาญด้วย	เดชศร ฯ
๑๖๑
พลรถรถครั่นครื้น	เครงเสียง
พลรถรถราญรอน	ราพณ์ร้าย
พลรถรถเร็วเพียง	พางจักร
พลรถรถแผลงผ้าย	เพิดพัง ฯ
๑๖๒
พลรถบริรักษ์ไท้	ทรงสรรค์
ดูดาษเดียรประดัง	เดชลํ้า
เทียมเทียบอัศวผัน	ผาดแล่น
สารถีขับเขม็งห้ำ	แห่งรณ ฯ
๑๖๓
ธงเทียวกวัดแกว่นคร้าง	ปลิวปลาย
งอนสลับเสลาบน	บดหล้า
นายดีดประลองสาย	ศรเปรื่อง
ดุจอสุนีสนั่นฟ้า	ฟาดเสียง ฯ
๑๖๔
พระยศยศเฟื่องฟุ้ง	ฟูโพยม
ลอยเลื่อนเวหาสเพียง	รถแก้ว
พระที่นั่งรัตนาโสรม	สรวงเสก มาฤา
ฤๅทิพเวชยันต์แพร้ว	เพริศพราย ฯ
๑๖๕
ลอยสวรรค์วรเวกฟ้า	มาดิน แลฤา
ฤาเทพนิกรหลาย	หลั่งล้อม
เทียมทิพยองค์อินทร์	อรอาสน์ พระเอย
พวกพหลแห่ห้อม	แห่มา ฯ
๑๖๖
กษัตรสุรราชไท้	ธิเบศร์
พร้อมพยุหโยธา	กลั่นแกล้ว
จตุรงค์สุรดาลเดช	เดียรดาษ
สำหรับนครแผ้ว	พ่างอินทร์ ฯ
โสกันต์
๑๖๗
ปางองค์อิศรราชเจ้า	จอมกษัตร
หวังหน่อนฤบดินทร์	ธเรศท้าว
ให้สืบสิริพิพัฒน์	พรราช
เรืองพระยศอะคร้าว	ครอบครอง ฯ
๑๖๘
สั่งตั้งไกรลาสหน้า	พระพลาน
ทังหิรัญนากทอง	ทาบไล้
ตามระบอบบทเบาราณ	เรืองราช มานา
สำหรับกษัตรไซร้	เสร็จสรรพ์ ฯ
๑๖๙
พิมานพิมลมาศแม้น	มเหศร
ยังยอดศิขรขัณฑ์	เขตหล้า
หน่อนาถราชบวร	สวัสดิ์คู่ ควรเอย
พระประสิทธิ์เจ้าฟ้า	ฝากดิน ฯ
๑๗๐
พระทรงสิทธิสู่สร้าง	ทรงศรี สฤษฏ์พ่อ
พื้นแผ่นนิยมยิน	ยอบน้อม
พุทธสาสนราชพิธี	ไสยเพท
พราหมณ์พฤฒิสังวาลพร้อม	พร่ำพร ฯ
๑๗๑
ปางหน่อนเรศไท้	ธิบดินทร์
ทรงอลังกรณบวร	เวกฟ้า
สำหรับราชนรินทร์	วราเดช
เรืองรุ่งรัตนจ้า	จรัสศรี ฯ
๑๗๒
อาภรณ์อย่างเทศแท้	เทิดโถง
ประดับรัตนมณี	ระยับย้อย
สนับเพลาภูษาโจง	จีบจัด
บานพับวิเชียรพร้อย	เพชรพราย ฯ
๑๗๓
พระเกี้ยวยอดรัตนร้อย	กรองสน
ดอกทิศประจำราย	รอบเรื้อง
สร้อยนวมวลัยกล	นาคราช
ทองพระบาทยุคลเบื้อง	เสกสรรค์ ฯ
๑๗๔
พระตาบโอภาสด้วย	มณีฉาย
นพรัตน์สังวาลวรรณ	เฟื่องฟ้า
ทรงรัดพระองค์ราย	รัตนรอบ
ธำมรงค์วิเชียรข้า	คู่เมือง ฯ
๑๗๕
พระเอารสนอบน้อม	บังคัล
บรมบาทราชเรือง	ฤทธิ์พ้น
พระเสด็จจรจรัล	ยุรยาตร
ดุจศศิธรลอยล้น	เลิศไกร ฯ
๑๗๖
พี่เลี้ยงถนอมราชท้าว	เอารส
เหล่านิกรนางใน	หนั่นน้อม
สมศักดิ์ประยูรยศ	สนองบาท
โดยเสด็จดำเนินพร้อม	พรั่งพรู ฯ
๑๗๗
พระบรมหน่อนาถเจ้า	เสด็จทรง
ยานุมาศเตรียบตรู	ผาดผ้าย
พร้อมพระเครื่องอลง	กตรัตน์
หมู่มาตยขวาซ้าย	เฉิดฉัน ฯ
๑๗๘
เครื่องสูงชุมฉัตรกั้ง	บังสูรย์
ตามขนบนิตย์เรียงรัน	ราชเรื้อง
หน้าหลังพิศไพบูลย์	แหนแห่
เฉลิมบาทบงกชเบื้อง	บาทคลา ฯ
๑๗๙
ตามเสด็จเดียรแด่ด้าว	โดยขบวน
ครบเครื่องกษัตรปรา	ณตน้อม
สบสรรพสวัสดิ์ควร	หลายหลั่ง
ขนบขนัดกุมารพร้อม	พรั่งพรู ฯ
๑๘๐
แตรสังข์กระทั่งครื้น	เครงเสียง
บัณเฑาะว์พฤฒิพราหมณ์ครู	ขับไม้
พระยาบุมาศเคียง	เกยประทับ
องค์อิศรเสด็จได้	รับกร ฯ
๑๘๑
สองประยูรรับเบื้อง	บรมบาท
เชิญพระกรคลาจร	จากไท้
สู่ดุสิตปราสาท	โสรมศักดิ์
พร้อมหมู่มาตยใต้	บาทบงสุ์ ฯ
๑๘๒
ปางไทยบริรักษ์เรื้อง	เอารส
ดุจศศิธรลอยลง	ล่วงหล้า
ล้วนศักดิ์สนองบท	ยุคลบาท
หน่อนาถราชเจ้าฟ้า	เฟื่องบุญ ฯ
๑๘๓
หมู่สงฆ์สังฆราชพร้อม	เพรียงพรรค์
พระพุทธรูปเจริญคุณ	แต่งตั้ง
ทรงฟังสวดสามวัน	พุทธเวท
เสร็จสวัสดิ์พิพัฒน์ทั้ง	เพิ่มพร ฯ
๑๘๔
บรมหน่อธิเบศไท้	ธิบดินทร์
พระเกียรติกฤตย์ขจายจร	เฟื่องฟ้า
ทั่วราษฎรยลยิน	ดีทั่ว
แย้มนิยมถ้วนหน้า	สนั่นหนา ฯ
๑๘๕
หมู่กุมารมั่วซร้อง	ประชุมกร
ประนบประนมคลา	ยาตรเยื้อง
เสด็จยังวรศิขร	ไกรลาส
ประทับพลับพลาเปลื้อง	เครื่องทรง ฯ
๑๘๖
พี่เลี้ยงหน่อราชเจ้า	จอมโล- กาพ่อ
เชิญเสด็จพระโสรจสรง	อุทกแล้ว
ช้างม้าราชสีห์โค	ไหลจาก ปากนา
ทรงสุคนธ์เพริศแพร้ว	เสร็จสรง ฯ
๑๘๗
เสร็จสรงจรจากแคล้ว	เสด็จไคล
ขึ้นสู่มเหศรทรง	แต่งตั้ง
เหนือยอดศีขรไกร	ลาสเสิศ วิมานนา
พระประสิทธิ์พรทั้ง	เครื่องทรง ฯ
๑๘๘
เครื่องทรงประเสริฐพร้อม	ไพบูลย์
สำหรับกษัตรคง	ครอบหล้า
ภิญโญวโรพูล	พระยศ ยิ่งแฮ
เป็นเอกอรรคเจ้าฟ้า	เฟื่องขจร ฯ
๑๘๙
พระหน่อเอารสเจ้า	จักรพาล
รับประสิทธิ์อิศรพร	เลิศล้น
ทั้งพระเครื่องอลังการ	กรปชุ:คับ
ครบเครื่องพระเครื่องต้น	รจนา ฯ
๑๙๐
ทรงเครื่องสำหรับพร้อม	ไพบูลย์
สนับเพลาพระภูษา	เลิศแล้ว
เข้มขาบดอกดวงจรูญ	รจเรข
รัดพระองค์หมั้นแพร้ว	เพชรพราย ฯ
๑๙๑
ชายไหววรเฉกชั้น	ฉายเฉิด
กันทอบทับเชิงชาย	ช่อช้อย
ชายแครงสลับเลิศ	ลายเลข
ผ้าทิพกลีบกลับร้อย	เรียบราย ฯ
๑๙๒
กรองเชิงรจเรขร้อย	กรองชงฆ์
มาลิศสุพิศลาย	เลิศเลื่อง
พระกรสอดสนององค์	โอภาส
อินทรธนูสำรดเรื้อง	รจนา ฯ
๑๙๓
ฉลองศอประหลาดล้วน	หลากหลาย
เนื่องนบพระอังสา	เฟื่องฟุ้ง
ประดับทับทรวงสาย	ทรงเลิศ
สอดพระสังวาลรุ้ง	ร่วงแสง ฯ
๑๙๔
พาหุรัดเพริศแพร้ว	ประไพ
สลับขาบเขียวแดง	เลื่อมไล้
งามวงวรวลัย	กรอุ- ดมนา
ธำมรงค์วิเชียรได้	ค่าเมือง ฯ
๑๙๕
เสร็จทรงมงกุฎแก้ว	วิเชียรฉาย
กรรเจียกวิจิตรเรือง	รัตนร้อย
เกาบิลวิบูลย์สาย	รวบรัด
สอดสนองพระบาทช้อย	เฉิดฉัน ฯ
๑๙๖
สำหรับกษัตรไท้	เสร็จทรง
ทรงเสร็จจรบังคัล	อิศรท้าว
จากรัตนพิมานลง	ไกรลาส
สู่บุรพทิศด้าว	เสด็จจร ฯ
๑๙๗
พางองค์เทวราชเรื้อง	วราฤทธิ์
เลื่อมเลื่อมประภัสสร	โอ่อ้า
เทียรเทพนิรมิต	มาจาก สวรรค์ฤา
ฤๅทินกรหยาดฟ้า	ฝ่าแสง ฯ
๑๙๘
เสนามาตย์มากพร้อม	เพรียงพรรค์
ฝูงประชาชนแสดง	ดื่นหน้า
สรรเสริญพระเกียรติบัน	ฦๅเดช
เลื่องเล่าขจรหล้า	เลิศไกร ฯ
๑๙๙
สารพันพิเศษซร้อง	เสร็จสรรค์
แหนแห่หน่อนราใน	นิเวศน์ด้าว
เสด็จทรงพระยานอัน	โอภาส
พร้อมหมู่มาตยท้าว	ธเรศคลา ฯ
๒๐๐
พระทรงยานุมาศนั้น	โดยขบวน
ขนบขนัดหนั่นหนา	พรั่งพร้อม
ซ้ายขวาคู่เคียงควร	สองค่าง เคียงนา
สมมุติเทวเหล่าล้อม	เลื่อนจร ฯ
๒๐๑
โดยเสด็จเยียรอย่างเบื้อง	เบาราณ
ประทักษิณมเหศวร	เสร็จพร้อม
ศีขรตระการปาน	หิรัญมาศ
บางระบายคล้ายย้อม	ยั่วแสง ฯ
๒๐๒
พระเสด็จประพาสด้าว	แดนไกร- ลาสพ่อ
เนินเนินศิลาแลง	หุบห้วย
ถ้ำเหวพิฦกไศล	ลานลาด
เดียรดาษระดะด้วย	พฤกษา ฯ
๒๐๓
พระหน่อยุพราชเจ้า	เสด็จจร
เจียรจากไกรลาสลา	ลากเข้า
ยังพระนิเวศน์บวร	เรืองโรจน์
นางนิกรหนุ่มเหน้า	หนั่นหนา ฯ
๒๐๔
เสร็จทรงสมโภชแล้ว	สามวัน
พระประยุรวงศา	พรั่งพร้อม
อวยพรประสิทธิสรรค์	เสกสวัสดิ์
เจริญพระยศยืนอ้อม	โอบดิน ฯ
๒๐๕
พระจอมจักรพรรดิเจ้า	ใจกรุง
เป็นปิ่นทิพธรณิน	น่านกว้าง
ทรงพระราชผดุง	เดชหน่อ พระนา
ตามกษัตรสืบสร้าง	เสร็จสรรค์ ฯ
พิธีสิบสองเดือน
๒๐๖
ปางบรมพ่อพ้น	ภพไตร
ครองภพโลกาอัน	เลิศท้าว
สั่งตั้งวิธีไสย	สิทธิศาสตร์
ตามระดูเดือนด้าว	แด่ดิน ฯ
๒๐๗
ทวาทศมาสตั้ง	ตามพิ- ธีแฮ
สำหรับราชธรณิน	เนื่องไท้
พร้อมพฤฒิประสิทธิ	ไสยเพท
เจริญสุขสวัสดิ์ให้	เหตุเห็น ฯ
๒๐๘
เดือนห้าเริ่มเหตุตั้ง	สระสนาน
พระคชคเชนทร์เป็น	เกียรติอ้าง
เทวกรรม์วิฆเนศชาญ	ไชยฤทธิ์
คุ้มโทษอันตรายร้าง	ราศหาย ฯ
๒๐๙
เดือนหกประสิทธิ์นั้น	นาขวัญ
อิศรวิฆเนศนารายณ์	แต่งตั้ง
พิธีจรดนังคัล	แรกเริ่ม นาฮา
เพื่อเพิ่มธัญญาทั้ง	มากมี ฯ
๒๑๐
เดือดเจ็ดจรเริ่มตั้ง	ตามกิจ ก่อนแฮ
ผิวเคณฑะพิธี	ข่างทิ้ง
นารายณ์วิฆเนศอิศ-	รเดช
กันพิบัติภัยหยิ้ง	อยู่เย็น ฯ
๒๑๑
เดือนแปดประเทศทั้ง	หญิงชาย
เริ่มเรื่องรสธรรมเป็น	ปิ่นเกล้า
วิฆเนศอิศรนารายณ์	ฤทธิ์ยิ่ง
ชาวพ่อพฤฒิพราหมณ์เถ้า	เทียบถวาย ฯ
๒๑๒
เดือนเก้าพิมลมิ่งแม้	พรุณศาสตร์ วิธีฮา
ชีพ่อพฤฒิพราหมณ์หลาย	แต่งไว้
วิฆเนศพิษณุราช	อิศรเดช
หวังเพื่อฟ้าฝนให้	ชอบกาล ฯ
๒๑๓
เดือนสิบพิเศษพร้อม	พฤฒิทำ กิจพ่อ
ตามขนบนิจเบาราณ	ไป่พลั้ง
เรียกมัธเยสาตรำ	วรวิ- ธีนา
วิฆเนศอิศรนารายณ์ตั้ง	แต่งถวาย ฯ
๒๑๔
เดือนสิบเอ็ดอิศรไท้	มกุฎ โลกแฮ
ดำริชลแลสาย	น่านน้ำ-
เป็นวิธีอาสยุช	ขันแข่ง เรือพ่อ
วิฆเนศพิษณุลํ้า	เลิศทรง ฯ
๒๑๕
เดือนสิบสองแต่งตั้ง	จองเปรียง วิธีนา
บูชิตอิศรลง	จากด้าว
สายรอกเร่งเรงเสียง	แสงสว่าง โคมแฮ
วิฆเนศอิศรนารายณ์ท้าว	ถั่งถวาย ฯ
๒๑๖
เดือนอ้ายหลายหล่างพร้อม	พฤฒิซาต
ทำวิธีตรียำปวาย	หย่อนช้า
พร้อมเสร็จพระไสยาสน์	ทรงแต่ง ไว้แฮ
สำหรับนครหล้า	แหล่งสม ฯ
๒๑๗
เดือนยี่ดำแหน่งนั้น	วิธีแผลง
ชักว่าวหง่าวลอยลม	เลิกขึ้น
วิฆเนศอิศรแสดง	วิษณุเดช
หวังเพื่อพายุพื้น	พัดงาม ฯ
๒๑๘
เดือนสามขันธ์เขตด้าว	แดนหลาย
ธานยเทาะห์พิธีพราหมณ์	จุดเข้า
ธาดาวิฆเนศนารายณ์	ศรัทธาฤทธิ อิศรแฮ
หวังบ่ให้ธัญญาเศร้า	เสื่อมผล ฯ
๒๑๙
เดือนสี่โสภิตทั้ง	ธรณิน
พุทธเวทไสยศาสตร์มนตร์	เร่าร้าย
วิธีสัมพัจฉรฉินท์	ยิงอัฏ- นานา
โหงห่าปิศาจผ้าย	พ่านหนี ฯ
๒๒๐
เอกองคจักรพรรดิพร้อม	ไพบูลย์
ผ่านอยุธยกรุงศรี	เฟื่องฟ้า
ดุจดวงสุริยจรูญ	จรัสโลก
พระประสิทธิ์วิธีหล้า	เลิศหลาย ฯ
๒๒๑
กำจัดสรรพโศกสิ้น	เสียไกล
ทุกข์โทษอันตรายหาย	ห่อนใกล้
การโลกวิธีไสย	ศาสตร์ชอบ
ตามกษัตรสืบไว้	ก่อนคง ฯ
ชาญยุทธ์
๒๒๒
พระดำริรอบรู้	เรืองชาญ
ทุกสิ่งศิลปศาสตร์ทรง	เสร็จซร้อม
พระยศยุทธรอนราญ	อริราบ
กลแต่งกลตั้งห้อม	เหตุเห็น ฯ
๒๒๓
พระเสร็จทรงทราบสิ้น	สุดกษัต- รีย์พ่อ
ชาญชนิตศาสตร์เป็น	เอกอ้าง
สงครามพยุหดัส	โดยเลศ
สบสิ่งศิลป์ม้าช้าง	เชี่ยวชาญ ฯ
๒๒๔
พระเห็นหนเหตุให้	ออกหัว หั้นนา
เลยไป่มีมาหาญ	หักสู้
ชื่อคดนอกในกลัว	ไกลย่าน
อาจล่วงเล็งใจผู้	ผ่อนผัน ฯ
๒๒๕
กษัตรธท่านเธ้อ	ทรงศิลป์
สารสื่อทรงเห็นหัน	ตอบเต้า
เภญญายิ่งยศภิญ	โญทั่ว
เกกเกี่ยงไป่มีเข้า	เข็ดมือ ฯ
๒๒๖
สบศิลปมั่วซร้อง	สบสาร
ไวแว่นยุทธยงคือ	จักรคว้าง
เชิงล่อไล่เชิงชาญ	เฉียวแล่น
ขวินไขว่น้อยหนึ่งพ้าง	มากหลาย ฯ
๒๒๗
การเศิกพระแกว่นแกล้ว	ชาญเชิง
ดำริกลใดหมาย	แม่นแท้
มาไกลกว่าสารเถิง	ทันถั่น
พระแต่งพระตอบแก้	มอดมือฯ
๒๒๘
พระสติมั่นแม้น	พรหมินทร์
ทั่วเทพเทพาฦๅ	เล่าพร้อง
พระพางวรวัชรินทร์	เรืองราช
แลล่วงบคือข้อง	ข่ายเข็ญ ฯ
๒๒๙
พระโพธิโอภาสพ้น	จักรพาล
ทาบทั่วทิศาเห็น	ห่อนเว้น
แม้ใครประทุษฐ์ลาญ	นิฤชีพ
นอกซื่อในคดเร้น	รวบรอน ฯ
๒๓๐
สว่างปานประทีปแก้ว	ไกรแสง ฯ
ส่องทั่วอริบร	บัดม้วย
ศรรามฤทธิ์ยังแผลง	ผลาญจึ่ง วายนา
บุญพระหากหายด้วย	เดชเอง ฯ
๒๓๑
สมภารพระพึ่งทั้ง	โลกา
ฟ้าฟากดินบนเกรง	กราบเกล้า
ทั่วสุรเทพธาดา	ดลชอบ พระเอย
ใครโหดหาญหักเข้า	ค่ายบร ฯ
๒๓๒
พระเกียรติประกอบแกล้ว	การสง- ครามแฮ
หมายหมื่นมากมารอน	ราบม้วย
พลหาญมหุตคง	แขงแข่ง
พรั่งพรั่งพลพร้อมด้วย	เดชดล ฯ
๒๓๓
กลเศิกตอบแต่งแก้	กลตาม
เขาคิดนึกในยล	หยั่งรู้
พลเขามากหลายหลาม	แหลกย่อย
พลพระแต่ละผู้	ต่อพัน ฯ
๒๓๔
บารมีมาบ่อยแม้	มากเหลือ
พางสมุทรตีฟองฟัน	คลื่นครื้น
ปัญญายิ่งยศเฝือ	ฟูมท่วม
แสนสุเมรุต่ำตื้น	ไป่ปาน ฯ
๒๓๕
สบสรรพพระร่วมรู้	เรืองปราชญ์
ทรงพระอัชฌาชาญ	เชี่ยวพ้น
ทุกประเทศทวยราษ-	ฎรชื่น ชมแฮ
ดำริดำรัสล้น	เลิศเหลือ ฯ
๒๓๖
เสนามาตย์หมื่นพร้อม	ภักดี
เนืองเนื่องพระจงเจือ	แผ่ฟ้า
ใครชอบชุบย้อมมี	บำเหน็จ
เถิงทั่วทิศแหล่งหล้า	เลิศคุณ ฯ
๒๓๗
ท่านเธอดุรเสด็จด้าว	แดนทวีป
ส่องทั่วสัตว์การุญ	รอบเลี้ยง
ล้วนโมหมรชีพ	ชุมชั่ว
หากเดชวรภุชเพี้ยง	รอดพงศ์ ฯ
๒๓๘
กษัตรทราบทั่วทั้ง	สากล
เป็นเอกอิศรองค์	โอ่อ้า
ทุกประเทศดำบล	บุรินทรราช
เรืองพระฤทธิ์แผ่ฟ้า	ฟอกดิน ฯ
๒๓๙
ดาราเดียรดาษทั้ง	เวหน
พระอาจล่วงโดยศิลป์	เลิศผู้
ปรัถพินภุดาดล	แดนทวีป
แสนสมุทรรอบรู้	เสร็จทรง ฯ
๒๔๐
พระเทียมประทีปแท้	ทินกร
ส่องทั่วทิศครองคง	คู่ฟ้า
อีกองค์สุริยศศิธร	ธิรเทพ
เป็นที่พำนักหล้า	แหล่งเขษม ฯ
๒๔๑
เทพาสุรเสพย์ซร้อง	สุขศานต์
พร้อมพระเกียรติปรีดิ์เปรม	ทั่วทั้ง
แสนโกฏิจักรวาล	หวั่งพึ่ง พระพ่อ
โปรยบุษปวราตั้ง	แต่งถวาย ฯ
๒๔๒
พระจอมเกศกึ่งเกล้า	กรุงกษัตร
ทรงพระวินิฉาย	ชอบแท้
ใครสวามิภักดิดัด	ดีทั่ว
ไป่เกี่ยงกลกันแล้	เล่ห์กัน ฯ
๒๔๓
เผยอบุญยศยั่วด้าว	แดนไตร
เป็นมิ่งมกุฎอัน	เลิศแท้
พระเกียรติกฤษณไกร	นเรศร
ญวนพ่ายตะเลงแพ้	เล่าฦๅ ฯ
๒๔๔
พระมงกุฎเกศเกล้า	กรุงศรี อยุธย์พ่อ
พระพิษณุพางฤๅ	ร่ำได้
ทุกทั่วทิศธานี	เนียรนาท
พระผ่อนพระผันใช้	ช่างชาญ ฯ
๒๔๕
เมืองใดแหลมลาศลี้	ไกลแดน
ไกลย่านมากมาหาญ	หักร้าย
ขันแข็งแข่งพลแสน	สบศาสตร์
พระแต่งต่ออริผ้าย	พับหนี ฯ
๒๔๖
ข้าเศิกไป่อาจอ้าว	ออกหัว
บุญท่านขืนมาผี	หักเหี้ยน
จับได้ส่งตัวมา	ถามไถ่
กลศึกกลสารเสี้ยน	เสร็จเห็น ฯ
๒๔๗
หลั่งแสนพลไล่หลู้	ฟันฟอน
หาญท่านบุกบันเข็ญ	เค่ากล้า
พลเขาเมือบเมือมรณ์	พินาศ
พลพระพิศพางฟ้า	ฟาดสาย ฯ
๒๔๘
ข้าเศิกไป่อาจอ้าง	ออกฤทธิ์ ท่านแฮ
กษัตรธิรผาย	แผ่นแผ้ว
แม้ใครประทุษคิด	คดห่อน คงนา
บัดแบ่งหัวตัวแคล้ว	คลาศกัน ฯ
๒๔๙
ทัพใดหักอ่อนได้	ดังใจ
แม่ทัพท่านแข็งขัน	แข่งสู้
ความคิดคิดดีใน	เชิงเศิก
ซื่อสัจภักดีผู้	ภักดี ฯ
๒๕๐
แม่ทัพเขาเลิกหลู้	ปึงเมือง
พังพ่ายเข้าเติมตี	ไล่ล้อม
ภุกามดาษหัวเปลือง	กองกลาด
ไทเท่งแทงเลือดย้อม	ยุ่งแดง ฯ
๒๕๑
ส่ำแสนเสนาดเข้า	ปึงปืน
สารแสะโถมทับแทง	ส่ายไสร้
ไข้ตับแตกหอยืน	พังพ่าน
กุมศอกมัดหลังไหล้	ส่งเมือง ฯ
๒๕๒
ขาเศิกในน่านน้ำ	นาศไกล
แสนหมื่นมาไป่เคือง	แข่งสู้
พลเรือรวดเร็วไสว	ลมแล่น
พลพ่อรบเร็วรู้	รวบรอน ฯ
๒๕๓
การเรือชาญแกว่นแกล้ว	การรบ
มาหมื่นมอดเมือมรณ์	คลักนํ้า
ทั้งพระสมุทรทบ	ทับคลื่น
โทรมศาสตร์ศัตรูซ้ำ	ล่มลอย ฯ
๒๕๔
เรือเขาแตกตื่นต้อน	ตายผี
พลพวกเรือเราคอย	ฆาฏเข้า
บางลำแล่นเร็วหนี	เมือรอด
หาญท่านร่าร้ายเร้า	รวดผลาญ ฯ
๒๕๕
พลเรือเขาวอดว้า	วายชนม์
พังพ่ายล่มลงลาญ	ชีพม้วย
หาญเรือพวกเรารณ	แรงรบ
บุญพระหากเห็นด้วย	เดชเห็น ฯ
๒๕๖
เศิกเรือเรารบลํ้า	เหลือหลาย
รอนร่ำอริเข็ญ	เขตน้ำ
ข้าเศิกสุดเหลือหมาย	มาต่อ ตีแฮ
มาสื่อมาสารซ้ำ	มอบเมือง ฯ
๒๕๗
พลหาญพระพ่อล้ำ	เหลือหาญ
เข็ญขุกมาไปเคือง	เขตใต้
บกเรือรบรอนราญ	พังพับ
ใช่พระสั่งเขาให้	หาบเอง ฯ
๒๕๘
เศิกเสี้ยนดายดับทั้ง	ธรณี
พิฦกเล่าอึงเกรง	เกริกก้อง
ไปทั่วทิศมามี	มาหนั่น หนาแฮ
ฝูงพ่อพาณิชย์ซร้อง	สู่เมือง ฯ
๒๕๙
ทั้งสลุบกำปั่นเข้า	มาเมียบ
ทุกประเทศเนืองเนือง	ดื่นด้าว
ดูระดะรายเรียบ	แนวน่าน น้ำนา
ศรีอยุธยยิ่งท้าว	ทุกเมือง ฯ
บำรุงราษฎร
๒๖๐
ปางพิษณุผ่านพ้น	กรุงกษัต- รีย์พ่อ
คลังเปิดคลังไปเปลือง	เปลี่ยนเข้า
สารพันพระกำจัด	แจกแลก
บุญเบิกบุญค่ำเช้า	แบ่งบุญ ฯ
๒๖๑
พระมาเปลี่ยนแปลกให้	มหัศจรรย์
ผลแผ่ผลการุญ	รอบรู้
อนาคตอดีตทัน	ถึงทั่ว
ประกอบกิจการกู้	ก่อกรุง ฯ
๒๖๒
ยศยิ่งยศยั่วแย้ม	ยวนใจ โลกเอย
ดาลเดชเดียรผดุง	ดื่นด้าว
ทุรคดทุรกษัย	เสียโศก
เขษมสุขทุกทั่วท้าว	เทียบสวรรค์ ฯ
๒๖๓
อยุธเยศยศโยคลํ้า	เลยกรุง เก่าเอย
พระเสด็จเดียรมาทัน	สถิตยั้ง
บุญพระพ่อพิรคุง	ครองครอบ
อยุธยล่มแล้วตั้ง	แต่งคืน ฯ
๒๖๔
กรุงอยุธยสอบสู้	กรุงศรี อยุธย์พ่อ
ศรีอยุธยใหม่ฝืน	เก่าแพ้
เทียมเทพธิรธานี	อมรเมศ
สำหรับราชเราแล้	เลิศหลาย ฯ
๒๖๕
มารองบทเรศเบื้อง	วราฤทธิ์
ปานประทุมทองพราย	เพริศแพร้ว
บุญพระพิศพางพิษ-	ณุราช
จากเกษียรสมุทรแคล้ว	คลาศมา ฯ
๒๖๖
เสด็จเหนืออรอาสน์อ้าง	อมรินทร์
เป็นปิ่นปักประชา	ชื่นเกล้า
ฟ้าหล้าขจรยิน	ดีดุจ เดียวเอย
มามั่วพิมลเฝ้า	ฝากสนอง ฯ
๒๖๗
เสด็จมาอยุธยล้ำ	เลยกรุง
กรุงอยุธยจวบจอง	จัดไว้
พระมาเพื่อเพียรผดุง	แดนทวีป
เผยอภุดาดาลได้	ดั่งเขษมฯ
๒๖๘
พระมาชูชีพไว้	คุงวัน
แสนสนุกนิปรีดิ์เปรม	ค่ำเช้า
พระมาทุกขนิราอัน-	ตรายราษฎร์
ดับโศกกระสันเศร้า	โศกสูญ ฯ
๒๖๙
พระมาประหลาดล้วน	เหลือหลาย
มาเพิ่มโภคไพบูลย์	ยิ่งพ้น
พระมาขุกเข็ญหาย	ฤๅห่อน มีนา
พระพ่อพิษณุล้น	เลิศคุณ ฯ
๒๗๐
พระผันพระผ่อนได้	แดเดียว
บุญพระอาบเอิบบุญ	ก่อนเกื้อ
แสนกรุงฤมาเยียว	เยียวอย่า อ้างเอย
พร้อมโภชนเป็นเนื้อ	อิ่มแรง ฯ
๒๗๑
พระบาทบุญบ่าฟ้า	ดินขจร
พิจิตรผจงแจง	จัดไว้
ทุกประเทศนคร	ขัณฑ์เขต
น้อยใหญ่บมิให้	เกี่ยงกัน ฯ
พระอิศวร
๒๗๒
พางองค์บรเมศแม้น	มารัง- สฤษฏ์แฮ
ยกพยุหสรวงสรรค์	สู่ด้าว
ขนานนอบนขบัง	คมบาท
เชิญมิ่งมกุฎท้าว	นั่งเมือง ฯ
๒๗๓
ประสิทธิ์ประสาทซร้อง	เสร็จสม
สมสฤษฏ์นำเนือง	แน่นฟ้า
เฉลิมบาทราชบรม	เรืองเดช
พระยิ่งยศแหล่งหล้า	โลกฦๅ ฯ
๒๗๔
เป็นศรีนคเรศแผ้ว	พูลโพยม
เสวยสุขภิรมย์ฤๅ	ร่ำได้
พิมานพิมลโสรม	โสภิต
สถานถิ่นสุธาไท้	เทียบทัน ฯ
๒๗๕
พระพรประสิทธิ์ทั้ง	โลกา
แสนกษัตรบังคัล	ทั่วท้าว
พระคุณยิ่งสหัสสา	แสนเดช
ดุจอิศวรเป็นจ้าว	โลกถึง ฯ
พระอินทร์
๒๗๖
พางองค์อมรเมศแม้	อมรินทร์
ผ่านพิภพดาวดึงส์	เด่นฟ้า
พร้อมโภควรโภคิน	ครองครอบ
แสนอัปสรซร้องหน้า	นอบถวาย ฯ
๒๗๗
พระฤทธิ์ประกอบแกล้ว	การยุทธ์
ขรรค์วชิรเฉิดฉาย	เสกซ้ำ
อิกทังจักราวุธ	วรเดช
สังข์ทักขิณวัฏลํ้า	เลิศทรง ฯ
๒๗๘
พระทรงคชเศวตล้ำ	ลักขณา
คือสุรราชอินทร์องค์	อาสน์อ้าง
เป็นเอกอิศวรวรา	ฤทธิ์ยิ่ง
บัณฑุกัมพลพ้าง	พิศเพียง ฯ
๒๗๙
สบสรรพทุกสิ่งชั้น	เสกสรรค์
จตุโลกไกรเกรียง	เดชแกล้ว
ปัญจศิขรอัน	องอาจ
จงรักภักดีแผ้ว	เผ่าพาล ฯ
พระพรหม
๒๘๐
พางองค์มหิศรราชไท้	ธาดา
เสวยสุขภิรมย์ฌาน	เชี่ยวแท้
พระเจริญพระเมตตา	เนืองนิจ
ทรงพระการุญแล้	เลิศหลาย ฯ
๒๘๑
พระเสด็จสถิตด้าว	แดนดิน
โอภาสพิมลฉาย	เฉิดฟ้า
ทรงพาหนหงส์บิน	ลอยล่อง มาแฮ
มาประสิทธิ์สอนหล้า	โลกเฉลิม ฯ
๒๘๒
พระมาเสร็จส่องสิ้น	สบสรรพ์
ทั่วราษฎรแต่งเติม	แต่ต้อง
พระทรงทศวราธรรม์	ถึงทั่ว
ใดบาปบ่มีข้อง	ขุ่นเคือง ฯ
๒๘๓
ทังพระชนม์ชั่วฟ้า	ยืนนาน
บำบัดอุปัทวเปลือง	เปล่าเปลื้อง
โรคันราศรอนราญ	โดยเดช
ฤๅไป่แผ้วพาลเบื้อง	บาทบงสุ์ ฯ
๒๘๔
อินทร์พรหมบรเมศไท้	พิษณู
พางพระพ่อพิรทรง	เสร็จสิ้น
พระคือจักรพรรดิตรู	ตราโลก
คุณยิ่งสหัสเลิศสิ้น	เล่าแถลง ฯ
พระโพธิสัตว์
๒๘๕
พระยิ่งยศโยคแย้ม	เยียวพุทธ
พุทธิโพธิพุทธิไป่แคลง	คลาศแคล้ว
พระสาสนบริสุทธิ์	ของท่าน แลแฮ
อาจล่วงอาสวะแล้ว	เลิกหาย ฯ
๒๘๖
บุญหลังเหลือย่านกว้าง	มาแล
ปัญจบริจาคหลาย 	ละได้
พระฤอาจห่างแห	หาโพธิ- ญาณพ่อ
บารมีไป่ไกลใกล้	ลุดล ฯ
๒๘๗
พระหวังโปรดสัตว์ให้	นฤพาน
ปราศจากสงสารทน	ทุกข์พ้น
กามาฤดีดาล	ดลเทวษ
วายว่ายสมุทรล้น	ล่องลอย ฯ
๒๘๘
อาจล่วงขัณท์เขตแคว้น	นครรัตน์
โดยเสด็จดำเนินรอย	เรื่องโพ้น
ปางพระเสด็จตรัส	ตามอย่าง พุทธพ่อ
ในอนาคตโน้น	แน่หมาย ฯ
๒๘๙
พระพ่อเพียงร่างรื้อ	สงสาร
บรบั่นบาปธรรมหาย	ห่อนใกล้
โมหามหิทธิประหาร	หายจาก
ปรมัตถทานให้	ห่างไกล ฯ
๒๙๐
การบุญพระมากได้	ใดเสมอ
พระแผ่ผลเนืองใน	กว่ากว้าง
สังฆนิตยภัตรเธอ	ทรงอุ- ทิศแฮ
พุทธรัตนตรัยสร้าง	เสร็จสรรพ์ ฯ
๒๙๑
ดำริใดลุได้	ดุจหวัง
เอาทรัพย์เสียเอาธรรม์	ท่านไว้
ล้วนบริจาคฝัง	ฝากสาสน์ นี้นา
เพียรเพิ่มโพธิญาณให้	รุ่งเรือง ฯ
๒๙๒
พระองค์อรอาจแท้	ศรัทธา
ริร่างกุศลเนือง	เนื่องล้ำ
ทั้งวิสาขบูชา	บูชิต ไว้พ่อ
เหตุเพี่อพระทรงคํ้า	คื่นคืน ฯ
๒๙๓
เฉลิมบุญชวลิตเรื้อง	เลยราช
ทำบุกสาสนฝืน	ฝ่าสร้าง
มรฑปพระพุทธบาท	เรืองรุ่ง
บุญแผ่ผลบุญกว้าง	กว่าบุญ ฯ
๒๙๔
บารมีหมายมุ่งได้	เจนจบ
ยิ่งยอดกษัตรคุณ	เสิศเลื้อง
ทรงสร้างพระมรฑป	ดามพ์บุ หุ้มแฮ
ทองร่อนอร่ามเรื้อง	ทาบทา ฯ
๒๙๕
บันฦๅโลกลุฟ้า	ฟูโพยม
ยอดสุพรรณศีขรา	เพริศแพร้ว
พางดุสิตสรวงโสรม	สรรค์เสก
ทรงเสร็จทรงสร้างแล้ว	ล่วงนาน ฯ
๒๙๖
อนันต์อเนกนั้น	เนืองนอง
บริจาคทรัพย์จ่ายทาน	ไป่เว้น
สมโภชพุทธฉลอง	เสร็จสรรพ
โขนหุ่นละครเหล้น	อุทิศถวาย ฯ
๒๙๗
อาจหาญออกขับค้อ	ยอบุญ สิ้นฤๅ
บุญยิ่งกษัตรหลาย	ล่วงโพ้น
พระดำริเรื่องคุณ	ควรราช เราเอย
นับเนื่องบพิตรโพ้น	เพื่อแสดง ฯ
๒๙๘
บำรุงพระสาสนพร้อม	ยอยก
พระพุทธโอวาทแถลง	เลื่องหล้า
ทรงสร้างพระไตรปิฎก	ดลเมื่อ นี้แล
ปานประทีปธิรจ้า	แจ่มหลาย ฯ
๒๙๙
เพิ่มผลผลเพื่อด้วย	กรรุณา
ทรงพระสังคายนาย	หนึ่งไว้
ปลูกพระโพธิลังกา	สถานแท่น
ตามประเพณีไท้	ถ่องธรรม์ ฯ
๓๐๐
บำรุงสาส์นแว่นแคว้น	คืนคง อยู่นา
ในพระพุทธวัจนอัน	เลิศหล้า
พระปาติโมกข์สงฆ์	สังวัธ- ยายพ่อ
เทียนธูปกระจาดผ้า	ท่านถวาย ฯ
๓๐๑
การบุญสารพัดพร้อม	ไพบูลย์
ทองทาบพุทธไป่วาย	ค่ำเช้า
โรงทานอุทิศหนุน	เนืองนิจ
โอสถดับโรคเร้า	มากมี ฯ
พระเมตไตรย
๓๐๒
เทวราชดุสิตเธ้อ	คือองค์ พระฤๅ
ฤๅพระเสด็จจรลี	ลาศผ้าย
เผยอแผ่นภุดาทรง	สัตวโลก
กำจัดจรจากร้าย	ร่ำสอน ฯ
๓๐๓
หมายมุ่งอมัตโมกข์รู้	นฤพาน
พ้นจากจัตุรเบียนบร	บาปล้าง
พางพระเมตไตรยญาณ	มาเมื่อ หน้านา
บริสุทธิ์สาสนอ้า	อีกองค์ ฯ
๓๐๔
พระแผ่ผลเผื่อพื้น	ภูมินทร์
ร้อยเอ็ดภาษาทรง	ส่งสิ้น
พระชาญวรกระสิณ	เสร็จร่ำ
ทุกนิคมแดดิ้น	ด่วนเห็น ฯ
๓๐๕
บารมีพระพร่ำพร้อม	เพรงมา
สิบหกอสงไขยเป็น	เอกอ้าง
ในเมื่อพระสาสนา	องค์เมต- ไตรยแฮ
พระพ่อลุแล้วพ้าง	ผ่องเพียง ฯ
๓๐๖
ทรงฌานชวเลตลํ้า	ชาญทรง
เผยอแผ่นภุดาเอียง	อกขว้ำ
แสนโกฏิจักรวาลคง	ครองครอบ
ข้องข่ายพระญาณซ้ำ	ส่องถึง ฯ
๓๐๗
ใดชอบพระชอบชี้	ทุกอัน
ทั่วเทพเทพาปึง	ป่าวอ้าง
แซ่ซร้องสดับธรรม์	พระสั่ง สอนนา
ในเมื่อสาสนสร้าง	เสร็จสม ฯ
๓๐๘
พระเดชเดียรดั่งอ้าง	อึงทวีป
โสมนัสบังคม	พรั่งพร้อง
พระเสด็จจรชูชีพ	สัตว์ชื่น ชมแฮ
ทรงกุศลส่วยซร้อง	ส่งสรรค์ ฯ
๓๐๙
จักรพรรดิพันหมื่นแม้	มาเป็น พระฤๅ
บุญพระพิรทัน	เทียบแท้
เลยฤอาจใครเห็น	หาญกล่าว
เถิงจักรพรรดิพันแล้	ละกล ฯ
๓๑๐
บันฦๅเขียวข่าวท้าว	เทพา
อมเรศธาดาดล	แด่ไท้
ทั้งดุสิตมหา	มหิศเรศ
พางพระพ่อเดียวได้	ดุจเดียว ฯ
๓๑๑
บารมีบรเมศแท้	พุทธาง- กูรพ่อ
ทรงทศธรรม์ยิ่งเยียว	ยิ่งสร้าง
พระพุทธสาสนปาง	ปองโปรด
พระเสด็จเมตตาล้าง	บาปเบียน ฯ
๓๑๒
ดับทุกข์ดับโทษทั้ง	ธรณี
อุบัติวิบัติจากเจียน	จิตรล้าง
เสวยสุขสวัสดิ์ศรี	สมบัติ
ใครฤแข่งแข็งอ้าง	อาจอง ฯ
๓๑๓
พระศรีจักรรัตน์เจ้า	จอมกรุง
ดำริราชประสงค์	ใด่ได้
ทั่วเทพนิกรผดุง	เดชท่าน แลแฮ
ใครคดใครซื่อให้	หากเห็น ฯ
๓๑๔
บุญพระพิรผ่านพ้น	ภพไตร
แสนสัตววายเข็ญ	เขตด้าว
ทวยราษฎรดีใจ	ชมชื่น
ชื่นทั่วประเทศท้าว	ทั่วเมือง ฯ
๓๑๕
พลแสนพลหมื่นได้	มามือ
ส่ำกษัตรเนื่องเนือง	นอบเฝ้า
ปรากฏยศบันฦๅ	เลิศทั่ว
สวามิภักดิ์รักเข้า	ขาดตัว ฯ
๓๑๖
ทุกเมืองมามั่วซร้อง	เขษมสานต์
อพยพยกครอกครัว	พึ่งท้าว
มาสู่โพธิสมภาร	พูนเพียบ
ดูดาษดาษดาด้าว	ดื่นเมือง ฯ
๓๑๗
พระยศยศเหยียบเกล้า	ธรณิน
เบื้องบาทบงกชเรือง	รุ่งหล้า
เป็นเอกอรรคบุริน	ทรยิ่ง
บุญพระพ่อเพียบฟ้า	เฟื่องบุญ ฯ
๓๑๘
แสนสัตว์แสนสิ่งสร้าง	เป็นตัว
ผลแผ่ผลการุญ	รอบเลี้ยง
รอดชีพรอดตัวหัว	บุญท่าน แลแฮ
รื้อร่ำพระคุณเพี้ยง	เพิกถึง ฯ
๓๑๙
พระคุณอาจอ่านอ้าง	ออกสุด สิ้นฤๅ
พระสุเมรุโครพึง	พูดแพ้
สนองบาทบทสมมุต	สังเขป น้อยนา
เพราะเพื่อกตัญญูแล้	เล่าลม ฯ
เทพดาถวายพร
๓๒๐
เทพินทรเทพท้าว	ถวายพร
เผยพิมานชูชม	ช่อแก้ว
สถานทิพธิรขจร	ใจชื่น ชมพ่อ
เสริมพระเกียรติกฤษณแผ้ว	แผ่ผล ฯ
๓๒๑
ธาดาดาดื่นซร้อง	สรรเสริญ
ขานข่าวขจรบน	เบื้องฟ้า
เพิ่มพรพระจำเริญ	ฤทธิ์ยิ่ง
คงครอบคงครองหล้า	หลักดิน ฯ
๓๒๒
สารพันทุกสิ่งสิ้น	เป็นศรี โลกแฮ
สมบัติรัตนองค์อินทร์	เอกอ้า
คงอยู่คู่บุริน	เรืองราษฎร์
ตราบสุเมรุฟ้าหล้า	อยู่ยืน ฯ
๓๒๓
นักปราชญ์วรราชเรื้อง	ธรรมา
บัณฑิตยชาติชาญผืน	ฝ่ายรู้
สำหรับนครปรา-	เสริฐเลิศ
เนืองเนื่องอรรถธรรมผู้	เผ่าธรรม์ ฯ
๓๒๔
บุญพระบังเกิดล้วน	หลากเห็น
เห็นมหัศจรรย์อัน	เอิบอ้าง
ไปทั่วทุกทิศเภญ	โญยิ่ง
ศรีอยุธยเจ้าช้าง	เผือกเขษม ฯ
๓๒๕
สารพันทุกสิ่งสร้าง	เพรงมา
บุญพระประพฤติเปรม	ปราชญ์พร้อง
ทุกทวยราษฎรปรา-	โมชทั่ว
ทั่วนิกรแซ่ซร้อง	เสร็จสาร ฯ
๓๒๖
หวังฝากชีพชั่วฟ้า	ดินหาย
ตราบประลัยลาญผลาญ	โลกล้าง
หมายมอบชีวาวาย	รองบาท
รองบทบรู้ร้าง	ราษฎร์สูญ ฯ
๓๒๗
ดำรงสุรราชล้ำ	เลอกรุง
พูลพิพัฒนพูลพูล	โพธิพ้น
ดำรงราษฎรผดุง	ดลเดช พระนา
ดาลฤดีดาลด้น	ดั่งเห็น ฯ
๓๒๘
เขตขัณท์ขัณท์เขตด้าว	แดนใด แลฤๅ
ฤๅสุขสุขเขษมเย็น	อย่าอ้าง
พางอยุธยยังไกล	แสนหมื่น
โดยเดชวรกว่ากว้าง	กว่าสรวง ฯ
๓๒๙
มาชมมาชื่นหน้า	ตาพบ พระพ่อ
เทธุระเททรวง	โศกสิ้น
แม้มามลายลบ	ลอยโลก
หวามหวั่นวะว้าหวิ้น	หวั่นหาย ฯ
๓๓๐
อยุธยายศโยคยั้ง	ยังเห็น แลฤๅ
ตายเกิดก็หลายหลาย	ชาติแล้ว
มาพบเพื่อบุญเป็น	บุญราษ- ฎรเอย
พางพิมานเมืองแก้ว	เกศเมือง ฯ
๓๓๑
ล้วนล้วนประหลาดล้วน	มลายลับ
สรรพสิ่งศิรเรือง	รุ่งหล้า
กุลียุคยุคดายดับ	เดชหาก หายแฮ
เขษมสุขทุกไพร่ฟ้า	ฟ่องดิน ฯ
๓๓๒
เผยอบุญบทฝากฟ้า	ฝังคำ ไว้พ่อ
ยอพระยศยังยิน	ยิ่งถ้อย
สารพันพิไรรำ-	พันเดช
ดุจสุมาลัยร้อย	เรียบมาลย์ ฯ
๓๓๓
พระเกียรติไกรเกศเกล้า	โลกา
ทั่วเทพธาดาดาล	เดชไท้
โสรมสรวงสฤษฏ์ปรา-	สาทเสก พระเอย
แสนสุรราชใดได้	ชื่นชม ฯ
๓๓๔
อิกองค์อิศรเอกอ้าง	อิศรา
สุรสุเรนทรสรวงสม	เสพสร้อง
บรเมศรมหา	มหิศราช
เสริมสฤษฏ์ซร้องซร้อง	เสกศรี ฯ
๓๓๕
วายุวรอาสน์ม้า	มารุต
ทั้งวลาหกลี	ลาศผ้าย
ประสิทธิ์พิษณุภุช	เพียรแผ่ พรพ่อ
เจริญร่ำพรจ้ายจ้าย	จิตรจง ฯ
๓๓๖
ดำรัสสวัสดิ์แต่ตั้ง	ตริไตร
ภพเพื่อดำรงคง	คู่หล้า
เสวยสุขทุกข์กษัย	เกษมบท
เรืองเรื่องรสธรรมจ้า	แจกสาร ฯ
๓๓๗
ปางศรีสุทศแท้	ธรรมา
ธรรมิกราชเรืองชาญ	เชี่ยวลํ้า
ทุกเทพนิกรปรา-	โมชมอบ พรพ่อ
เจริญพระยศคำคํ้า	แข่งแสดง ฯ
๓๓๘
พระดำริรอบรู้	เรืองชาญ
ชาญเชี่ยววิธีแถลง	ล่วงล้าง
คือขรรคฆาฏประหาร	หาญยิ่ง
บรบั่นบาปธรรมร้าง	รวดหาย ฯ
๓๓๙
พลมารมารวิ่งว้าง	กลัวไกล
พังพินาศแกล่กลาย	ห่อนกลํ้า
ในเมื่อพระเสด็จใน	พุทธภาค พูลพ่อ
ทุกสิ่งสรรพส่อซ้ำ	ส่อเห็น ฯ
สนองพระบาท
๓๔๐
หวังหวังวรวากย์ว้า	วายปาก แลฤๅ
คือสมุทรไหลเป็น	เปรียบอ้าง
บังคัลคดีฝาก	ฝืนชอบ ชมนา
คุงคู่ชีวาว้าง	วอดมรณ์ ฯ
๓๔๑
วอดมรณ์หมายมอบสิ้น	สุดพงศ์
พงศ์ภักดีสอนสอน	สู่ใต้
ใต้บาทบาทบงสุ์	กชรัช เรืองแฮ
ตราบพระเสด็จใดได้	ตรัสตรอง ฯ
๓๔๒
ตรัสตรองอรรถโอ่อ้าง	อรรถา ท่านฤๅ
คงพระยศคงครอง	ครอบไว้
เฉลิมบาทบทวรา	เรืองราช
เทียรสุคนธาไท้	เทียบธาร ฯ
๓๔๓
เทียบธารประสาทสร้อย	สอดสน
สนสอดสุนทรสาร	ช่อช้อย
บำเรอรสโรยบน	บนเบื่อง บนนา
เศียรจรดเจิมจ้อยจ้อย	จิ่มเศียร ฯ
๓๔๔
จิ่มเศียรฟะเฟื่องฟุ้ง	ฟูขจร
จรจิตรคิดระวังเวียน	เวี่ยไวั
วรบาทราชเรืองสอน	สอนสั่ง สิ้นแฮ
แลสิ่งแลใดได้	ดั่งเห็น ฯ
๓๔๕
ดั่งเห็นเห็นดั่งอ้าง	ออกสุด สิ้นฤๅ
ฤๅกล่าวกลเล่ห์เป็น	เล่ห์ล้วน
สัญญายุติสมมุต	สังเขป
สังเขปคำเหินห้วน	หากแสดง ฯ
๓๔๖
หากแสดงโดยเสพซร้อง	สิทธิฤๅ
ฦๅเล่าข่าวขจรแจง	จวบแจ้ง
คือองค์อิศรคือ	มหิศราช
เสวยสุขสวัสดิ์แสร้ง	เสกสรรค์ ฯ
๓๔๗
ใครหาญออกอาจอ้าง	อรรถสนอง
พระเดชดุรมหันต์	ยิ่งพ้น
แสนสุดที่จำนอง	เนืองบท
เหลือร่ำเหลือรู้ล้น	เลิศเหลือ ฯ
๓๔๘
ศรีสุนทรสดสร้อย	สุนทรา
ยอพระยศเหลือเฝือ	ฝ่ารู้
ดุจดวงสุริยมหา	มหิศเรศ
เลยว่าลับแล้วกู้	กลับเห็น ฯ
๓๔๙
พระเป็นปิ่นเกศเกล้า	กลียุค
ดายดับทุระทุราเข็ญ	เขตกว้าง
กว่าบุญกว่าทุกทุก	ลำดับ มานา
คำโอ่คำอ้างช้าง	เผือกหลาย ฯ
๓๕๐
แสนกษัตรลับแล้ว	เลยเห็น
ฤๅพระยศยังหมาย	หมื่นได้
พระยาคชเศวตเป็น	พาหนาสน์
บุญพระยิ่งกว่าไท้	ทั่วเมือง ฯ
๓๕๑
เลยลํ้ากรุงราชทั้ง	ธรณี
ไว้พระยศเรืองเรือง	รุ่งฟ้า
เฉลิมบทระบายศรี	สุนทรพจน์ พากย์พ่อ
เป็นเอกอรรคโอ่อ้า	โอ่แถลง ฯ
๓๕๒
ประกอบปรากฏลํ้า	โลกา
โลกุดรแสดง	เสด็จได้
ดำรงภพภุดา	ดาลเดช
เถิงทั่วทิศาไซร้	เสร็จแสน ฯ
๓๕๓
พระชาญชวเลตล้วน	ไตรยางค์
อรรถรสดำรงแดน	ดื่นด้าว
ทรงพระวิโรตมางค์	อมัตโมกข์
เสวยสิริราชเรืองท้าว	เสกเสริญ ฯ
๓๕๔
สบสรรพสรรพโศกสิ้น	เสร็จสูญ
ทรงสถิตเศียรเจริญ	ร่มกั้ง
ในบาทบทจรูญ	เรืองราช กิจแฮ
โปรดทั่วนิกรทั้ง	ครอกครัว ฯ
เทพรักษา
๓๕๕
ขอพระพุทธสาสนทั้ง	ไตรยา
ธรรมสถิตถือหัว	แห่งรู้
อีกองค์อิศรเดชา	ชาญเดช
จงประสิทธิพรผู้	สัจสนอง ฯ
๓๕๖
ขอพรพรหเมศไท้	พรหมินทร์
จงสุขถาวรครอง	ชีพช้า
อีกพรสุรวรินทร์	เรืองเดช
ทุกสิ่งสรรพคำข้า	ร่ำสม ฯ
๓๕๗
ขอองค์อิศเรศเรื้อง	วราฤทธิ์
ดลบาทบทบรม	ราชไท้
จงเจริญวรประสิทธิ์	โสรมศักดิ์
เนียรแนะทำนุกให้	เหตุเห็น ฯ
๓๕๘
อีกพรวรอรรคไท้	เทวกรรม์
ขอคชเศวตเป็น	เอกอ้าง
สนองบาทบรมมหันต์	คุณยิ่ง
จงประสิทธิได้ช้าง	เผือกถวาย ฯ
๓๕๙
เสร็จสรรพสบสิ่งสิ้น	สถาพร
พระสุริยเรืองฉาย	ฉ่ามฟ้า
เป็นประสิทธิถาวร	แสงสว่าง โลกเอย
ขอพระประจำหล้า	โลกเห็น ฯ
๓๖๐
ประสิทธิพรป่างท้าว	จัตุโลก
ยมเรศฤทธินัยเป็น	ศาสตร์แกล้ว
ศรีอยุธยพูลโภค	สาสนท่าน แลแฮ
เชิญช่วยพิทักษ์แผ้ว	พิษพาล ฯ
๓๖๑
ขอวลาหกหว่านน้ำ	นองนา
ตกทั่วทิศาสาร	แต่ต้อง
ทั้งวายุวาตา	เผยพัด
พาณิชย์สำเภาซร้อง	สู่เมือง ฯ
๓๖๒
พระอุมากำจัดแจ้ง	ใจนา- รีแม่
พระโภควดีเรือง	ราชให้
สนององค์อรรคกัญญา	ยศยิ่ง
ฝ่ายพระสนมในไท้	รักษา ฯ
๓๖๓
มงคลวิมลมิ่งสร้อย	โสรมศรี
ล้วนสุรเทพธิดา	เดชล้ำ
อีกองค์พระลักษมี	เรืองราช
กับมเหศวรีซร้ำ	เสกสรม ฯ
๓๖๔
ล้วนองค์วรอาจอ้าง	อิศรา
ทั้งพระอิศรพรหม	ฤทธิเรื้อง
ให้เกิดวรมหา	เทวเทพ ห้าแฮ
อังคุตพรหมฦๅเลื้อง	เลิศไกร ฯ
๓๖๕
ขอเชิญเทวเสพซร้อง	ประชุมเชิญ
มาสู่วรเวียงใน	ราชท้าว
นารายณ์ฤทธิเจริญ	ฤทธิ์ยิ่ง
พระศรัทธาสิทธิห้าว	มหิศรา ฯ
๓๖๖
จงเจริญสรรพสิ่งสิ้น	สบสรรค์
ทั้งมหาพรหมเดชา	เลิศเลื้อง
อีกพระศรัทธาสิทธิ์อัน	องค์เอก
พระบรเมศรเรื้อง	ฤทธิรงค์ ฯ
๓๖๗
เทวาวรเวกว้าง	เสวยสวรรค์
สิงสถิตเวียรวังวง	แวดล้อม
ล้วนองค์อิศรมหันต์	เรืองเดช
เชิญช่วยพิทักษ์พร้อม	รักษา ฯ
๓๖๘
ดลแดนขัณฑเขตด้าว	แดนศรี อยุธย์พ่อ
ทุกเทพทรงเดชา	กีดกั้น
โหงห่าปิศาจผี	คนผิด
จงประหารห่ำหั้น	หักหาย ฯ
๓๖๙
ขอเป็นประสิทธิถ้อย	สัตยา
ทุกสิ่งสรรพอันตราย	ราศร้าง
กำจัดพิบัติคลา	คลายโทษ
จงประสาทอาจอ้าง	โอ่แถลง ฯ
๓๗๐
ขอเป็นปราโมชด้าว	แดนอยุธ- ยาแฮ
พางสุริยทรงแสง	ส่องหล้า
พระพ่อพิษณุภุช	เพียรภาค มาเอย
คุณพระเพียงเพียบฟ้า	เฟื่องดิน ฯ
๓๗๑
มหามหิทธิหากให้	มหัศจรรย์
พระยอดอัธยายิน	ยิ่งผู้
พระคุณอรรคอนันต์	เนืองเนก
ดลเสด็จจรโกยกู้	โลกหลาย ฯ
๓๗๒
อรองค์อรเอกอ้าง	ออกเสมอ พระฤๅ
ฤาร่ำพิไรหาย	ห่อนว้าง
พระคุณฐิรท่านเธอ	ธรเทียบ
กว่ายิ่งสุเมรุกว้าง	กว่าแสน ฯ
๓๗๓
จักรวาลแสนเปรียบเศร้า	กรุงกษัต- รีย์พ่อ
ถึงดุสิตเมืองแมน	เมียบแพ้
พระคุณธิรสามรรถ	แสนหมื่น โลกเอย
หมายพึ่งพระพ่อแล้	เลิศเดียว ฯ
๓๗๔
เสิยงอึ่งไป่อื่นอ้าง	ออกบุญ
เผยอยศนิยมเกรียว	เกริกก้อง
นิคมโอ่อวดคุณ	คำแข่ง กันเอย
นอบนบประนมซร้อง	ส่งมือ ฯ
๓๗๕
ทุกหนทุกแห่งห้อง	เวหาศ
คุณพระโปรยปรายฤา	ร่ำอ้าง
พางพระพรุณสาด	โทรมโลก
ทรึมทรงธรณิศล้าง	แหล่งเชย ฯ
พระเดช
๓๗๖
พระเดชพูลโภคพ้น	ภูมิภาค เราพ่อ
พระเดชจรล่วงเลย	ล่องฟ้า
พระเดชดุจจรจาก	จอมสี่ หน้าแฮ
พระเดชดุรลงหล้า	เล่าฦๅ ฯ
๓๗๗
พระเดชมามี่ก้อง	ไกรเกรียง
พระเดชบุรบทระบือ	โหล่งล้วน
พระเดชสุรใสเสียง	กมเลศ
พระเดชทศถ่องถ้วน	ถี่ธรรม์ ฯ
๓๗๘
พระเดชขัณฑ์เขตด้าว	แดนคุง ครองพ่อ
พระเดชนิจเนืองนันต์	หนี่งแท้
พระเดชพิรผดุง	แดนทวีป
พระเดชพระคุณแล้	เลิศเหลือ ฯ
พระเกียรติ
๓๗๙
พระเกียรติชูชีพไว้	คุงวัน
พระเกียรติกรุงโกรมเฝือ	ฝ่าใต้
พระเกียรติกฤษณสรรค์	ศิลปศาสตร์
พระเกียรติเชี่ยวชาญใช้	ช่างชาญ ฯ
๓๘๐
พระเกียรติกรุงราชรู้	เรืองจบ
พระเกียรติประกอบการ	ก่อเกื้อ
พระเกียรติราบรอนรบ	ฤๅร่ำ
พระเกียรติออกเอื้อเฟื้อ	ฝากฝัง ฯ
๓๘๑
พระเกียรติเกริกช่ำชี้	ชมบุญ
พระเกียรติกรุงใดยัง	ยอบเข้า
พระเกียรติเกษมสุน-	ทรรุ่ง เรืองแฮ
พระเกียรติกฤตย์ฤๅเศร้า	เสื่อมสูญ ฯ
พระยศ
๓๘๒
พระยศเยียวพุ่งพ้น	สุรแสง
พระยศจรจรูญ	รุ่งหล้า
พระยศเสด็จมาแสดง	ดลทั่ว
พระยศขจรฟ้า	เฟืองฟู ฯ
๓๘๓
พระยศยืนชั่วฟ้า	ดินทรง
พระยศครองไตรตรู	โลกล้ำ
พระยศยิ่งเอกองค์	อมเรศ
พระยศเย็นยิ่งน้ำ	เนื่องชล ฯ
๓๘๔
พระยศพิเศษสร้าง	สบสรรพ์
พระยศดุรดาลดล	ดื่นด้าว
พระยศยุทธทางธรรม์	ธรราช เรืองแฮ
พระยศเผยอไท้ท้าว	ทั่วเมือง ฯ
พระฤทธิ์
๓๘๕
พระฤทธิ์ฤทธิลาดฟ้า	ดินไหว
พระฤทธิ์ฤทธิลลาญเลือง	โหล่งล้วน
พระฤทธิ์ฤทธิกษัย	สูญเศิก
พระฤทธิ์ฤทธิมาม้วน	แผ่นพาล ฯ
๓๘๖
พระฤทธิ์ฤทธิเกริกก้อง	กรุงโกรม
พระฤทธิ์ฤทธิเลิงลาญ	ลุล้ม
พระฤทธิ์ฤทธิเถิงโถม	ถับทับ
พระฤทธิ์ฤทธิกลัวก้ม	เก่งหาย ฯ
๓๘๗
พระฤทธิ์ฤทธิอับอ้าง	ออกมือ
พระฤทธิ์ฤทธิถั่งถวาย	ทั่วท้าว
พระฤทธิ์ฤทธิบันฦๅ	ลาญสยบ
พระฤทธิ์ฤทธิโน้มน้าว	นอบเนียร ฯ
๓๘๘
ฤทธิ์เดชยศครบทั้ง	เกียรติคุณ
สังเขปนิพนธ์เพียร	พึ่งอ้าง
ใครอาจออกเสร็จสุน-	ทรริ ร่ำเอย
กระต่ายหยั่งสมุทรกว้าง	กว่าหมาย ฯ
๓๘๙
ใครหาญเห็นชิให้	เห็นสยอง
สาลักษณ์จำลองลาย	เลขไว้
พระเกียรติพระกฤษณครอง	ภพแผ่น เรานา
เชิญชุบชำนิให้	ร่วงรง ฯ
๓๙๐
กวีวรแกว่นแกล้ว	กลความ
ชอบชิดคิดประสงค์	อ่านอ้าง
บุรณบทพจนงาม	งำเงื่อน อยู่เอย
เสริญพระเกียรติเจ้าช้าง	เฉกสรวง ฯ
๓๙๑
ใช่สุนทรเลื่อนลิ้น	ประลองงอน
เลิงเล่ห์ยุบลลวง	ล่อเลี้ยว
สรรพลักษณอักษร	เสริมใส่
ฤๅเบิกแบ่งกลเกี้ยว	เกี่ยงความ ฯ
๓๙๒
มธุรสรรค์ใช่แสร้ง	เสกสาร
มคธพจนสยาม	พากย์เพี้ยน
ประทุมบุษปไป่บาน	ระบายบท
ใดผิดใดพลั้งเพลี้ยน	ผลัดแปลง ฯ
๓๙๓
เพียรเพื่อพจนรู้	รสมาลย์
ใช่เฉกสาลักษณแสดง	ดาษด้อย
โคลงกาพย์ลิลิตการ	ของเก่า ท่านพ่อ
ยอพระยศจ้อยจ้อย	จวบมี ฯ
๓๙๔
พระเกียรติหลายเหล่าด้าว	แดนดิน
แสนส่ำกษัตรศรี	อยุธย์โน้น
ยังพระยศยังยิน	ยวนพ่าย
ฤๅคชเผือกผู้โพ้น	พึ่งเห็น ฯ
๓๙๕
เมื้อนานใครฝ่ายรู้	ฤๅมี
พระยศอยู่ยังเป็น	ปิ่นอ้าง
ทั่วทุกทิศธานี	เนืองราช
ฦๅเล่าข่าวขจรช้าง	เผือกหลาย ฯ
๓๙๖
โคลงไขคำคลาศคล้อย	คลากลอน
เชิญชอบนิยมขยาย	ยั่วแย้ม
งงเหงาง่วงตานอน	นานตื่น
ยินพระยศเติมแต้ม	ปลุกหู ฯ
๓๙๗
สุคนธาทิพย์ชื่นชู้	ชูใจ โลกเอย
ทรงสุมาลยตรู	เตรียบแต้ม
สวมโสตสิริใส	สุนทเรศ
พระเกียรติกฤษณแย้มแย้ม	ยศยง ฯ
๓๙๘
เมืองแมนอมรเมศแม้	มาไข
น้ำสุรามฤตสรง	สระหล้า
พระเดชดุรประไพ	เราะร่ำ
ชุบชื่นเสน่ห์หน้า	เนื่องเชย ฯ
๓๙๙
เชิญชมพจนพร่ำพร้อง	ชาญเชิง
บานเบิกอุบลเปรย	เปรียบแพ้
จรุงรสสำเริง	รวยกลิ่น
ตรลบจบขจรแล้	เลิศคุณ ฯ
๔๐๐
ควรคำประคิ่นคล้อง	คลองความ
รื่นรสภิรมย์สุนทร์	เพราะพร้อง
บาทบทพจนงาม	ประหงิดเงื่อน เงาเอย
เพราะพระเดชไว้ต้อง	แต่งแถลง ฯ
๔๐๑
ทุกทั่วทิศเถื่อนถํ้า	หุบเหว
โตรกตรอกซรอกไศลแลง	ลาดไล้
บรรพตศิขรเลว	ลานทวีป
ลุล่วงพระยศไท้	ยากยล ฯ
๔๐๒
ภมูภมรรีบร้อน	ระงมไพร
หวังรสสุรคนธ์ปน	กลิ่นกลั้ว
พระเดชดุรประไพ	เราะเรื่อง
พางบุรุษดาลดั้ว	ด่วนชม ฯ
๔๐๓
ปราชญ์ปฤศนเปรื่องแกล้ว	กระวี
สารสฤษฎิเสกสม	ส่องสร้อง
ชาญเชิงชิสาศรี	สาลักษณ์
ยลพระยศจิ่มจ้อง	เจิ่งใจ ฯ
๔๐๔
ดำริริรักรู้	รสรมย์
บานบุษปทุมใบ	เบิกแย้ม
สุธาทิพย์โสรจสรม	สุรเฟื่อง ฟุ้งแฮ
เชยชื่นกมลแต้ม	แต่งทรง ฯ
๔๐๕
บุรณบทพจนเรื่องร้อย	กรองเดช
สารสุมาลยวง	เวี่ยไว้
สวมกรรณศริสวมเกศ	ไกรเกียรติ
ประกิตประกวดได้	ดื่นแดน ฯ
๔๐๖
สุมาลยเสียดสร้อย	ทรงไสว
ไสวสว่างมนัสแสน	เสื่อมเศร้า
อักษรบวรประไพ-	เราะพจน ภาคพ่อ
ภิรมย์ใฝ่ฝันเฝ้า	ฝากแฝง ฯ
๔๐๗
ประนมประนตน้อม	ในบาท
บรมพุทธอุดมแสดง	เดชกั้ง
เป็นศรีพิพัฒน์ภาช	ชนะเลิศ
ปรากฏประกิตทั้ง	ถั่งเฉลิม ฯ
๔๐๘
ไว้ชมไว้เชิดชี้	ชมบุญ
เชิญกระวีวานเติม	แต่งแต้ม
ใช่ศรีวิสุทธิสุน-	ทรร่วง รังฮา
เคลิ้มเคลือบขละเขลาแย้ม	ยั่วเขิน ฯ
๔๐๙
กันคำคนล่วงเข้า	นินทา
ปราชญ์บ่มิสรรเสริญ	เกียรติอ้าง
ขออยู่คู่กัลปา	เป็นหลัก โลกเฮย
อย่าเสื่อมสุนทรว่าว้าง	ว่างสูญ ฯ
๔๑๐
อดูลย์เดชบริรักษ์เรื้อง	เรืองโพธิ์
ดุจศศิธรจรูญ	จรัสฟ้า
ขอเดชวรหวังโปรด	เวียรวากย์ นี้แล
เพียรเพื่อกตัญญูข้า	คิดสนอง ฯ
๔๑๑
ไป่มีสุพรรณมาศไม้	เงินงาม
อาภัพทรัพย์ทั้งผอง	ใช่น้อย
มีแต่วิชาตาม	สนองบาท
ต่างสุมาลยร้อย	เรียบถวาย ฯ
๔๑๒
เป็นเกียรติกฤษณราชเรื้อง	กัลปา
ถึงสุเมรุทำลาย	โลกม้วย
แสนสุรเทพธาดา	ดาษชื่น
เผยอพระยศไว้ด้วย	อย่าสูญ ฯ
๔๑๓
นานไปตาตื่นช้า	หลับลับ
พระยศอยู่เนืองหนูน	อ่านอ้าง
ขออยู่คู่ครองกัป	พินาศ
อย่าลบอย่าล้างร้าง	รอดคง ฯ
๔๑๔
แม้ม้วยอรสาสน์โอ้	อมรินทร์
ดุสิตธรสรวงทรง	เสร็จสิ้น
ขออกนิษฐกามิน	มอบท่าน แลแฮ
อย่าเสื่อมสุนทรเลยลิ้น	เลิศแสดง ฯ
๔๑๕
วรหวังวรหว่านไว้	ทุกเทพ
พระกฤษณวิษณุแถลง	แหล่งหล้า
ดลทิพยสรวงเสพ	โสมสวัสดิ์ พระเอย
เผยอพระยศยังฟ้า	ฝากสนอง ฯ
๔๑๖
อรรถาอรอรรถอ้าง	ยศยง
บุรณบทพจนจอง	จัดไว้
เกลากลอนพิจิตรจง	ใจภัก- ดีพ่อ
เฉลิมบาทยุคลไซร้	เสร็จสรรพ์ ฯ
๔๑๗
สวามิภักดิ์รักรู้	รสกลอน
กลอนกล่าวกลเฝือฝัน	ฝ่ายดั้น
บุรณบทบาทกุญชร	เชิงหลาก หลายแฮ
ขอพระเดชกางกั้น	เกศเกษม ฯ
๔๑๘
คงอยู่คู่ฟากฟ้า	ดินหาย นาพ่อ
อย่าเสื่อมสุนทรเปรม	ปราชญ์พร้อง
ตราบเสร็จจรศิวาย	ถวัลย์โลก
ขอพระเดชดลป้อง	ปกเศียร ฯ
๔๑๙
อยุธยายศโยคแย้ม	ยังกรุง เดียวพ่อ
ทรงสถิตศิรเสถียร	ทัดเกล้า
ระบายบทพจนผดุง	เดชท่าน แลแฮ
คงคู่นครเหง้า	เงื่อนเมรุ ฯ
๔๒๐
แสนสมุทรแสบย่านเยื้อ	ยังยาว
แสนสหัสสุริเยนทร์	เหือดแห้ง
ยินพระยศยังสาว	สืบเสาะ ไว้พ่อ
อย่าเสื่อมสุนทรหล้าแล้ง	เล่าคืน ฯ
๔๒๑
ปาณีอมรเกาะแก้ว	ไกรศักดิ์
เบิกสีหบัญชรผืน	ฟากฟ้า
สนองเดชพระหริรักษ์	วราราช
ทรงสถิตสถานหล้า	แหล่งครอง ฯ
๔๒๒
เดชาแสนชาติได้	โดยเสด็จ
หมายมุ่งมนัสปอง	ปกเกล้า
ตราบชีพิตสูญเสร็จ	แสนหมื่น
ขอลุอมัตเฝ้า	ฝากสนอง ฯ
๔๒๓
หวังรสภิรมย์รื่นรู้	เรืองชาญ
เรืองรัตนไกรกรอง	เกียรติอ้าง
เป็นศรีสวัสดิ์สาร	โสรมศักดิ์
เลิงเล่ห์พิมลพ้าง	พิศวง ฯ
๔๒๔
ใครสวามิภักดิ์ไท้	ธิบดินทร์
ใครกตัญญูตรง	ต่อท้าว
ยลพระยศใจยิน	ดีชอบ
แย้มนิยมรักเจ้า	จิตรสนอง ฯ
๔๒๕
ใครมีมนัสนอบน้อม	เนืองนิจ
ถือพระพัฒน์สัจครอง	ชอบได้
เฉลิมบาทบทบูชิต	ชมชื่น
เช้าค่ำไป่ว่างไหว้	หว่างเศียร ฯ
๔๒๖
เห็นคุณไป่อื่นอ้าง	ออกเสมอ
ซึมทราบศิรเสถียร	สถิตเกล้า
เสริญพระเกียรติไทเธอ	ธรยิ่ง
ฤๅไป่แรมร้างเศร้า	เสื่อมสาร ฯ
๔๒๗
สรรเสริญสรรพสิ่งสิ้น	สวมเกศ
ตราบพิชิตลายลาญ	ล่วงแล้ว
จบจักรวาลเขต	ขัณฑ์อื่น อีกนา
ใครฤๅเห็นหาญแกล้ว	กล่าวสอง ฯ
๔๒๘
หวังชมหวังชื่นชี้	ชมบุญ
ตราบประลัยลาญปอง	โลกล้าง
พระยศยิ่งยศสุน-	ทรฝาก พรหมพ่อ
เป็นที่พำนักอ้าง	โอ่อึง ฯ
๔๒๙
หวังหวังวรวากย์ไว้	หวังชม
ทุกทั่วทิศไป่ปึง	เป่าหล้า
เป็นศรีศิริสรม	สารเสก
ทั้งสุรินทรฟากฟ้า	เฟื่องขจร ฯ
๔๓๐
เสวยสวรรค์วรเวกเว้น	หวังแสวง คุณพ่อ
ทั่วเทพนิกรสลอน	เล่าพร้อง
ตรลบโลกแสดง	โดยเดช
พระเกียรติกฤษณซร้อง	สั่งหู ฯ
๔๓๑
สิษฐศรีวิเศษชั้น	เชิงชาญ
สาลักษณจำลองดู	คลาดแคล้ว
ถือท่านธิรก่อนกาล	กำหนด
ยศยิ่งยศเลิศแล้ว	หลั่งเศียร ฯ
๔๓๒
ขอพระยศอยู่เกล้า	ตราบศัล- ไลยพ่อ
เพื่อกตัญญูเพียร	พร่ำไว้
โทษภัยพิบัติอัน-	ตรายราช
ทุกสิ่งสรรพอย่าใกล้	เกลื่อนไกล ฯ
๔๓๓
ระบุบทบุรบาทเบื้อง	สรรเสริญ
ประดุจดวงสุริยไถง	เงื่อนฮั้น
เป็นศรีสวัสดิ์เจริญ	ใจโลก
เรืองศศิธรชั้น	ส่อสรม ฯ
๔๓๔
เป็นสารสุนทรโภคพ้น	กรุงกษัต- รีย์พ่อ
โสรมสฤษฏิลอยลม	เลิศพร้อง
คุงครองอยุธยรัตน	เรืองราช
แสนสุรนิกรก้อง	เกริกแถลง ฯ
๔๓๕
เลอลํ้าวรอาสน์ไท้	ธิบดินทร์
ผจงจัดพิจิตรแจง	จบแจ้ง
เทียรเทียบทั่วธรณิน	แนวน่าน นํ้าแฮ
รื้อร่ำพระยศแล้ง	โล่งสรวง ฯ
๔๓๖
สถานเทพธรท่านแท้	ทรงสถิต
เมืองมิ่งเมรุมาศหลวง	ใหญ่กว้าง
ธาดามหาอกนิษฐ์	กาเมศ
พระยศยิ่งยศล้าง	ล่วงถึง ฯ
๔๓๗
ปรัถพินภูมิเขตแคว้น	มากหมาย
เลยล่วงบาดาลพึง	แผ่พ้น
จักรวาลมากเหลือหลาย	แสนโกฏิ
ตวงพระยศเติมล้น	เลิศเหลือ ฯ
๔๓๘
ไพเราะไพโรจน์ร้อย	ดิรเดียร
สุนทรพจน์ฝั้นเฝือ	ฝ่ารู้
ประมาณประมวญเศียร	สิงหาสน์ ท่านแฮ
เหลือที่พากเพียรผู้	พร่ำแถลง ฯ
๔๓๙
ขอองค์อรรคอาจอ้าง	อวยสิทธิ- พรแฮ
เป็นเอกอิศรแสดง	เดชกั้ง
ขอจงนฤภัยพิษ	พยาธิอย่า มีนา
โทษทุกข์พิบัติทั้ง	สี่สูญ ฯ
๔๔๐
ข้าขอเป็นค่าไท้	ทูลละออง
รองธุลีบาทมูล	ท่านแท้
ขอพระเดชปกครอง	ศิรแห่ง ข้านา
แสนชาติอย่าร้างแม้	มอบคง ฯ
๔๔๑
สอนงเดชตำแหน่งไว้	คุงวาย
สัจกตัญญูตรง	ตราบม้วย
อาสาสุดตัวตาย	ตามยาก
ขอเดชดำรงด้วย	อย่าสูญ ฯ
๔๔๒
ผิวหวังผิววากย์ไว้	เวียรวัน
เขษมสุขภิรมย์พูล	เพียบฟ้า
จงถาวรเสวยสวรรค์	กมลาสน์
ตราบประลัยลาญห้า	หื่นหาย ฯ
๔๔๓
ขอเดชบำราศร้าง	ราชทัณฑ์
ขอเดชดับอันตราย	เร่าร้าย
ขอเดชมหันต์	ประสาท
ขอเดชทุพลผ้าย	เคลื่อนคลา ฯ
๔๔๔
ขอเดชสีหนาทท้าว	นฤเบนทร์
ขอเดชสิริรักษา	ชอบใช้
ขอเดชวรนเรน-	ทรราช
ขอเดชดลเกียรติให้	รุ่งเรือง ฯ
๔๔๕
บำบัดอุบาทว์เบื้อง	วิบัติเบียน
บำบัดทุกข์เข็ญเคือง	ขุ่นแค้น
บำบัดโง่งงเวียน	สติเติ่ง
บำบัดทุกข์โทษแม้น	มากมี ฯ
๔๔๖
บำบัดจิตรเจิ่งจ้อง	ไป่จำ
บำบัดอริยายี	ยับหย้อย
บำบัดมนัสทำ	วิปลาส
บำบัดผิดผวนถ้อย	ที่แถลง ฯ
๔๔๗
บำราศอุบาทว์เบื้อง	บีฑา
บำราศราชกิจแหนง	เหนื่อยคร้าน
บำราศวิจิกิจฉา	เฉาโฉด
บำราศอุทัจจส้าน	เสื่อมสูญ ฯ
๔๔๘
บำราศชาติโหดร้าย	แรงกรรม
บำราศอกุศลมูล	มุ่งเข้า
บำราศทุรโทษธรรม	ถือผิด
บำราศราครุมเร้า	เร่ารมย์ ฯ
๔๔๙
บัญญัติกลกิจเกื้อ	การทรง
บัญญัติกุศลสม	เสกสร้าง
บัญญัติยศยืนยง	ยังโลก
บัญญัติอรรถอรอ้าง	ออกครอง ฯ
๔๕๐
บัญญัติญาณโยคพร้อม	ภินิหาร
บัญญัติวิริยผจงจอง	จิตรแกล้ว
บัญญัติมนัสบาน	เบิกทั่ว
บัญญัติรัตนเรืองแผ้ว	เพื่อเจริญ ฯ
๔๕๑
อมรแมนมามั่วซร้อง	ทรงสรรค์
มาชักมาเชิญเชิญ	อยู่ยั้ง
ครองแผ่นภพเพียงจันทร์	จอมทวีป
จอมทวีปปกเกศกั้ง	ถั่งถวาย ฯ
ดั้นความ
๔๕๒
เสกสรวงสรวมชีพเจ้า	จอมอินทร์
เอาจากเมืองบนดาย	ดิ่งฟ้า
โถงเถิงเทิ่งธรณิน	ลงล่วง
แนวนาคนิทรช้า	เชิดบุญ ฯ
๔๕๓
เมรุมาศมาดหน่วงน้าว	มามือ
แสนสมุทรเขาขุน	ล่มล้ม
จักรวาลมากมาคือ	แสนโกฏิ
แสนโกฏิคุกหัวก้ม	นอบเนียร ฯ
๔๕๔
แสงฉายชะโชติชี้	แสงชม
แสงสหัสสุรเมียน	เมฆคล้าย
จันทราวรารมย์	เรืองโลก
จอมโลกพระล่วงผ้าย	บัตรบร ฯ
๔๕๕
ชัยชัยยศโยคล้ำ	เลอบน
บุญบดบุรขจร	แจกฟ้า
อนันต์อเนกรณ	แรงภพ
ปรมาณุเนื่องหน้า	นอบทูล ฯ
๔๕๖
สุรโลกสุรลบล้ำ	ฦๅเดช
แสนสมุทรทรายพูล	พ่างน้ำ
ใครฤๅห่อนเอาเหตุ	หาญปาก
เห็นไป่ปานบุญกํ้า	กึ่งกอง ฯ
๔๕๗
เมรุเมียนเมรุมากแม้	เหลือหลาย
ใหญ่ยิ่งเมรุแถวทอง	เถิ่งอ้าง
จักรวาลบ่มีหมาย	แสนหมื่น
แสนหมื่นมาเมื่อสร้าง	ส่วยบุญ ฯ
๔๕๘
จอมมกุฎชื่นหน้า	ในภพ
พระคุณออกเอาขุน	แข่งสู้
มลายสุรมลบ	ลาญชีพ
ขอชีพเชิญช่วยกู้	เกศคืน ฯ
๔๕๙
ในทวีปว้าวากย์ว้าง	วายเห็น
เห็นพระเดียวดาลผืน	แผ่นฟ้า
อกแผ่นพระอยู่เย็น	ขอยื่น
ขอยื่นบุญเจ้าหล้า	หลั่งหลาย ฯ
๔๖๐
ดาราดื่นดาษด้าว	แดนหาว
จรจักรราศีผาย	เพ่งพ้น
ระดะดาษระดูดาว	ดูลับ
ดูลับบ่ดูล้น	เลิศคุณ ฯ
๔๖๑
แสนกัลป์แสนกัปสร้าง	แสนสินธุ์ ก็ดี
แสนชาติช่วยตามบุญ	บทเต้า
แม้ทระลุเมืองอินทร์	เอาโลก
เอาโลกเป็นบาทเฝ้า	ฝากสนอง ฯ
๔๖๒
เฝือฝากโภคพ่อเพี้ยง	พางสูรย์
เสด็จออกอวยเมืองครอง	ปิ่นท้าว
สมภารพ่อเพ็ญพูล	แสนสุข
แสนสุขขอข้าเจ้า	จวบทัน
๔๖๓
ขอท่านทำนุกเลี้ยง	คงคล
คงคู่สู่แมนสรวง	เมื่อสร้าง
จากภพพระพาดล	แดนช่วย
เชิญช่วยชักเมืองกว้าง	กว่าสรวง ฯ
๔๖๔
เขียวความไป่ป่วยพร้อง	ปากเสริญ
พบพระพ่อบุญหลวง	เลิศแล้ว
บุญญายิ่งเมืองเกิน	ปกครอบ
ปกครอบฟ้าดินแผ้ว	พักพล ฯ
๔๖๕
ปางบุญกองกอบเกื้อ	การเพรง
พระล่วงลุแดนดล	เขตข้าม
ออกเมืองมากมาเกรง	อกแผ่น ดินนา
เถิงทาบพระห้ามเสี้ยน	เศิกสูญ ฯ
๔๖๖
พลหลวงเลิงแล่นเข้า	มลายลบ
บุญเบิกบุญบาทหนูน	หน่อท้าว
กษัตรเตรียกไตรภพ	เพงพ่าน
เพงพ่านพละโหดห้าว	หักหาย ฯ
๔๖๗
สี่มือสี่หน้าท่าน	ถือบุญ พระนา
บุญพระเผือกผู้หลาย	เชือกช้าง
พระออกนั่งเมืองขุน	ครองโลก
ครองโลกเป็นองค์อ้าง	เอกอินทร์ ฯ
๔๖๘
เผยอบุญพยุหโยคทั้ง	โลกา
ไหวหวั่นฟากฟ้าดิน	แด่ด้าว
เขาหลวงล่วงสุธา	วาสลั่น
ฦๅลั่นดินฟ้าอ้าว	อบบุญ ฯ
๔๖๙
บารมีพระมั่นแม้	มาศเมรุ
ตรีกุฎปักเขาขุน	โตรดตั้ง
มารหักห่อนเอาเอน	เอาอ่อน
เป็นหลักดินฟ้ากั้ง	เกศคน ฯ
๔๗๐
อัธยาเยียวหย่อนอ้อม	โอบดิน
โอบทั่วเถิงเบื้องบน	เบื่องแกล้ว
พระพ่อพ่างเพียงอินทร์	นุภาพ
ผายแผ่นดินฟ้าแผ้ว	ผ่อนผัน ฯ
๔๗๑
บุญฤทธิ์บุญลาภท้าว	เทบุญ มากนา
บุญพ่อมิ่งแมนสรรค์	ส่วยซร้อง
พระยาหมื่นเมืองขุน	ถวายสัจ
ถวายสัจไป่ซื่อต้อง	ตกเข็ญ ฯ
๔๗๒
พระราชสมบัติเจ้า	จัดนาม
บุญพระชุบหัวเป็น	ศักดิ์ให้
พลพวกพระยาขาม	เดชท่าน
เดชท่านอยู่หัวได้	ดุจอินทร์ ฯ
๔๗๓
เอาบุญพระอ่านอ้าง	รักษา
บุญปกยกแดนดิน	พ่างเพี้ยง
พระหลวงหมื่นขุนพระยา	เป็นยศ
เป็นยศเพราะพระเลี้ยง	หลากหลาย ฯ
๔๗๔
กษัตรธิรทศเธ้อ	ธรรมา
เถลิงอาสน์นารายณ์	ฤทธิแกล้ว
หัวเมืองออกเมืองพระยา	เป็นเดช
เป็นเดชใครตอบแตร้ว	ตื่นตาย ฯ
๔๗๕
ข้าขอเป็นเหตุให้	เห็นคุณ
เป็นชุบเป็นศักดิ์หลาย	โลกสร้าง
พระยศยิ่งจอมขุน	เมรุมาศ
เอาปกไปบนกว้าง	กว่าเหลือ ฯ
๔๗๖
ใครเหลือออกอาจสู้	สารเสนอ
เสนอบาทบ่มิเผือ	เพ่งพร้อง
จากสมุทรมาเธอ	เสด็จยาตร มาเอย
พางพระสุริยแสงต้อง	เติ่งแสง ฯ
๔๗๗
รำพันอันอาจอ้าง	ออกคุณ สิ้นฤา
พระเดชพระดลแสดง	เดชกั้ง
ไป่เสร็จศริยสุน	ทรราช นี้นา
ข้าธุลีบทตั้ง	แต่งถวาย ฯ
๔๗๘
แม้ม้วยเมรุมาศฟ้า	ดินกัลป์
ยังพระยศยังหมาย	อย่าม้วย
แม้โลกประลัยศัลย์	สูญโลก
ยศโยคยศยังด้วย	เดชพรหม ฯ
ร่าย
เดชพรหมบรมสุขไขสวรรค์ ตราบสูรย์จันทร์สูญสี่ ม้วยปรัถพีฟ้าหล้า เกษมสุขทุกถ้วนหน้า ทั่วท้าวยอบุญ ท่านนา ฯ
เมื่อทำนั้น จุลศักราช ๑๑๘๐ ปีขาลนักษัตร สัมฤทธิศก ทำเจ็ดเดือนสิบสามวัน เป็นโคลงบทกุญชร ๔๗๘ บท ฯ
โคลงกวีโบราณ

คำอธิบาย
โคลงกวีโบราณนี้ แม้มิใช่งานประพันธ์ของพระยาตรังโดยตรง แต่ก็เป็นผลงานที่แสดงให้เห็นถึงความรักและความสนใจค้นคว้าศึกษาในคำประพันธ์ประเภทโคลงอย่างจริงจัง จึงได้คิดรวบรวมโคลงของกวีมีชื่อเสียงหลายท่าน ในสมัยโบราณที่มีผู้จดจำสืบต่อกันมาบันทึกไว้ด้วยกัน ซึ่งถือเป็นการรักษาโคลง ของเก่าไว้มิให้สูญหาย ดังที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ไว้ในคำนำหนังสือเรื่องนี้ว่า
“หนังสือที่เรียกว่าประชุมโคลงกวีโบราณนี้ คือโคลงที่กวีแต่งแต่ครั้ง กรุงเก่า เปนของคนนั้นบ้าง คนนี้บ้าง มีตั้งแต่พระราชนิพนธ์เปนต้นลงมา  ล้วนนับถือกันในพวกกวีแต่โบราณว่าเปนของแต่งดี จึงจดจำบอกเล่าสืบต่อมา  ดูเหมือนจะไม่มีนักเรียนหนังสือไทยคนใดแม้ในปัจจุบันชั้นหลังลงมา ที่จะไม่เคยได้พบเห็นโคลงเหล่านี้ มากบ้างน้อยบ้าง แต่ข้าพเจ้าเข้าใจว่า จะยังไม่มีใครได้เคยเห็นรวบรวมโคลงกวีโบราณไว้ได้มาก เหมือนที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ซึ่งได้ฉบับมาแต่พระราชวังบวรฯ เปนของพระเจ้าราชวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าวงจันทร์ ประทานแก่หอพระสมุดฯ”
ต้นฉบับสมุดไทยเล่มนี้ ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในหมวดวรรณคดี หมู่โคลง ชื่อเรื่องโคลงกวีโบราณ ฉบับพระยาตรัง เลขที่ ๑๕๔ มัดที่ ๑๓ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ ประวัติ ได้มาจากพระราชวังบวร ฯ มีบานแพนกว่า “ข้าพระพุทธเจ้าพญาตรัง จ่าโคลงบุราณไว้ได้ถวาย” ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ไว้ในคำนำหนังสือดังกล่าวว่า พระยาตรังคงรวบรวมโคลงกวีโบราณนี้ถวายกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ เวลาเมื่อตัวกลับเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ หลังจากไปเป็น เจ้าเมืองตรังแล้ว
กวีโบราณที่พระยาตรังรวบรวมบทโคลงไว้นี้ บางท่านไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นใครและอยู่ในรัชกาลไหน อาทิ บางโคลงที่ว่าเป็นพระราชนิพนธ์แต่ไม่ทราบว่าเป็นพระองค์ใด บางโคลงก็ว่าเป็นของพระมหาราชบ้าง พระเทวีบ้าง และ พระเยาวราชบ้าง อย่างไรก็ตามเราได้ทราบเรื่องที่ศรีปราชญ์แต่งโคลงประชัน กับกวีอื่น ๆ จากโคลงกวีโบราณที่พระยาตรังรวบรวมไว้เป็นส่วนมาก อนึ่ง ตอนท้ายเรื่องโคลงกวีโบราณนี้ พระยาตรังได้แต่งโคลงกลบทและโคลงกระทู้เทียบแบบโบราณไว้ด้วย
โคลงกวีโบราณนี้พิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ  พระยาอภัยพิพิธ (สุ่น สาตราภัย) เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๖๐ สำหรับการพิมพ์ครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๙ ได้ตรวจสอบกับต้นฉบับสมุดไทยเรื่องดังกล่าว เมื่อเห็นว่าคำใดผิดเพี้ยนไปจากสมุดไทย	ก็ได้แก้ไขให้ตรงตามฉบับสมุดไทย แต่มีบางคำที่เห็นว่าได้ความดี ก็ได้คงรักษาไว้ตามฉบับที่พิมพ์มาแต่เดิม พร้อมทั้งปรับอักขรวิธีตัวสะกดบางคำให้ถูกต้องตามหลักภาษาปัจจุบัน ซึ่งในส่วนที่มีการแก้ไขใหม่นี้ ก็ได้ลงหมายเหตุไว้ในเชิงอรรถ พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถอธิบายประวัติกวีไว้ด้วย
โคลงกวีโบราณ
ข้าพระพุทธเจ้า พญาตรังจ่าโคลงบุราณไว้ได้ถวาย
พระราชนิพนธ์	๗
พระเทวีสุโขทัย	๓
พระเจ้าลานช้าง	๑
สนมข้างใน	๑
ศรีธนญชัย	๓
บิดาศรีปราชญ์	๑
ศรีปราชญ์	๙
พระศรีมโหสถ	๑
พระเยาวราช	๑
นายชาลี มหาดเล็ก	๑
บุราณแต่งไว้	๑๓
เจ้าฟ้าอภัย	๒๕
พระนาคท่าทราย	๒๒
พญาตรัง	๒๔
โคลงประจำกาพย์	๗
ทวาทศมาศฉบับใหญ่	๘
รวม ๑๒๗ บท
พระราชนิพนธ์
พระเรียมมาแขกน้อง	ถึงกง
มีมโนรถจง	จอดเจ้า
เรียมคลาครรไลหงส์	บารนี่ มาแม่
คุณบารนี่น้องเหน้า	หน่อไท้เทวี ฯ
พระเทวี
พระผัวพระผ่านเผ้า	นฤพาน
ไฟไป่ดับแดดาล	หมื่นม้วย
สดักลูกเหลนหลาน	เรียงรอบ ตัวแฮ
เถ้าวอกเว้ากัดกล้วย	ริรื้อทําสาว ฯ
พระราชนิพนธ์
ทังหลายว่าแม่เถ้า	มานยาว
พระว่านางยังสาว	ไป่เถ้า
ทัดดอกพลับพลึงขาว	แซมเกศ
สระกว่าสาวสิบเข้า	แข่งหน้าบูรณจันทร์ ฯ
ศศิวรเดชฤ้ๅ	งามนัก
อ้าใช่เดือนเพ็ญพักตร์	หนุ่มเหน้า
อักษรบวรลักษณ์	เลืองแต่ง ผจงฤๅ
อ้าใช่นางฟ้าเจ้า	พี่ใช้อย่าไฉน ฯ
พระเทวี
ทินกรวรเดชฤ้ๅ	งามยง ยิ่งแฮ
อ้าใช่อาทิตย์จง	อยู่เกล้า
นารายณ์เสด็จลง	มาแปลก ปลอมฤๅ
อ้าใช่นารายณ์เจ้า	พระผู้เสด็จมา ฯ
ศรีปราชญ์
โคลงสองธกล่าวอ้าง	หญิงชาย
คือสมรรถไชยพาย	เฟื่องฟื้น
สรมุขวิ่งวางสาย	ชลเชี่ยว
สองอาจแข็งขมังขึ้น	แข่งให้กันเสมอ ฯ
พระเทวี
เชิญไทธิราชไท้	เสด็จยูร ยาตรแฮ
กั้นก่อภพไอศูรย์	สืบหล้า
ขอถวายธิดาทูล	ทรงบาท
แต่บพิตรเจ้าฟ้า	ผ่านหล้าครองเมือง ฯ
ศรีปราชญ์ต่อพระนิพนธ์
หวังตามาลั่นได้	เป็นเขย
สรวลแต่ชาวเราเหย	หะห้าย
เชิญพระตระกองเกย	กรหนุ่ม ดีพ่อ
นางแก่กลกามหม้าย	หม่นเศร้าโรยโฉม ฯ
บโทนต่อพระนิพนธ์
เรียมพิศแต่บาทเท้า	ถึงผม
บตํ่าบสูงสม	แน่งน้อย
อ้อนแอ้นอ่อนเอวกลม	กํารอบ
ติแต่นมเล็กหน้อย	หนึ่งนั้นเสียโฉม ฯ
พระนิพนธ์
ชาลีเชื้อชาติชิ้ง	ชาลี
นามแม่อามอัปรี	ตํ่าต้อ
พ่อมึงชื่อตาศรี	ขายถ่าน
ส่วนตัวมึงคือกร้อ	แต่งไว้วิดเรือ ฯ
นายชาลี
ชาลีใช่ชาติเชื้อ	ชาลี
นามแม่นาฏมัทรี	เผ่าท้าว
บิตุเรศชื่อพระศรี	เพสยัน ดรนา
ปู่ข้าผู้หาญห้าว	ชื่อท้าวสญชัย ฯ
นางข้างใน
หะหายกระต่ายเต้น	ชมจันทร์
มันบ่เจียมตัวมัน	ตํ่าต้อย
นกยูงหากกระสัน	ถึงเมฆ
มันบ่เจียมตัวน้อย	ตํ่าเตี้ยเดียรฉาน ฯ
ศรีปราชญ์
หะหายกระต่ายเต้น	ชมแข
สูงส่งสุดตาแล	สู่ฟ้า
ระดูฤดีแด	สัตว์สู่ กันนา
อย่าว่าเราเจ้าข้า	อยู่พื้นดินเดียว ฯ
ศรีปราชญ์ทูลเป็นโคลง
ครืนครืนสนั่นพื้น	ปัถพี
เสียงตะขาบขับตี	เร่งร้น
ภูธรธเรศตรี	สุรสั่ง เองแฮ
ร้องสําทับช้างต้น	เพิดแก้วมาเมือง ฯ
นายประตูถามเป็นโคลง ศรีปราชญ์ตอบเป็นโคลง
แหวนนี้ท่านได้แต่	ใดมา
เจ้าพิภพโลกา	ท่านให้
ทําซึ่งสิ่งใดนา	วานบอก
เราถวายกาพย์โคลงไท้	ท่านให้รางวัล ฯ
เจ้าเชียงใหม่ถามเป็นโคลง ศรีปราชญ์ตอบเป็นโคลง
รังสีพระเจ้าฮื่อ	ปางใด
ฮื่อเมื่อพระเสด็จไป	ป่าแก้ว
รังสีบ่สดใส	สักหยาด
ดําแต่นอกในแผ้ว	ผ่องเนื้อนพคุณ ฯ
ศรีปราชญ์ ๕ บทลงไว้
ไยแม่หิ้วนั้นใช่	จะตก
เอาพระกรมาปก	ดอกไม้
สองมือทาบตีอก	ครวญใคร่ เห็นนา
หัวยะยิ้มรอยให้	พี่เต้าไปหา ฯ
ออกปากไว้แก่เจ้า	เป็นสัตย์
ดั่งหนึ่งเหลี่ยมเพชรรัตน์	ยอดตั้ง
ขอร่วมภิรมย์สวัสดิ์	เสมอชีพ
จงแม่เชื่อเรียมครั้ง	หนึ่งนี้ลองดู ฯ
ปลอกคําดํ้ามีดเขี้ยว	พยูนหาย
ตัวบ่คิดเสียดาย	แต่ดํ้า
แม้มีที่ซื้อขาย	ของเก่า
ทองแท่งเนื้อเจ็ดนํ้า	ชั่งให้ฤๅเสมอ ฯ
ธรณีภพนี้เพ่ง	ทิพญาณ หนึ่งรา
เราก็ลูกอาจารย์	หนึ่งบ้าง
เราผิดท่านประหาร	เราชอบ
เราบ่ผิดท่านมล้าง	ดาบนี้คืนสนอง ฯ
เจ้าอย่าย้ายคิ้วให้	เรียมเหงา
ดูดุจนายพรานเขา	ล่อเนื้อ
จะยิงก็ยิงเอา	อกพี่ ราแม่
เจ็บไป่ปานเจ้าเงื้อ	เงือดแล้วราถอย ฯ
พระเยาวราช
เจ้าอย่าย้ายคิ้วชํ่า	มเลืองมา
อย่าม่ายเมียงหางตา	ร่อเหล้น
จะมาก็มารา	อย่าเหนี่ยว นานเลย
ครั้นพี่มาอย่าเร้น	เรียกเจ้าจงมา ฯ
พระศรีภูริปรีชา
ยามดึกวิเวกด้วย	เสียงนก
เค้าแสรกแถกถาผก	กู่ร้อง
ยอกรกอดกับอก	ออมสวาท
มือตระโบมโลมน้อง	ปากพร้องรับขวัญ ฯ
ศรีธนญชัย ๓ บท
มลักเห็นม้าซ้อนเมื่อ	มันสุข
ล้วนเล่ห์กลยลสนุก	ใช่น้อย
มาเห็นเมื่อมันคลุก	กันอยู่
แหนงจึ่งกลับไปจ้อย	แม่เหย้าเรือนตน ฯ
เรียมไห้ชลเนตรถ้วม	ถึงพรหม
พาหมู่สัตว์จ่อมจม	ชีพม้วย
พระสุเมรุเปื่อยเป็นตม	ทบท่าว ลงแฮ
อกนิษฐมหาพรหมฉ้วย	พี่ไว้จึ่งคง ฯ
ผิดผีผียั้งละ	ลาเพ
ผิดพระราชโปเล	จะข้า
เหนื่อยหนักพักพอเท	ปะแม่ กระมังนา
ในพระกฤษฎีกาอ้า	ท่านไว้ยังไฉน ฯ
พระมหาราช
มลักเห็นใบจากเจ้า	นิรมิต
เป็นสําเภาไพจิตร	แป๊ะโล้
จะลงระวางวิด	จวนแก่ อกเอย
แม้นหนุ่มวันนั้นโอ้	พี่เพี้ยงเดินสาร ฯ
โบราณแต่งไว้ ๑๐ บท
ครืนครืนกลใช่ฟ้า	เรียมครวญ
ฝนใช่กลฝนชวน	พี่ไว้
ลมก็ใช่ลมหวน	ใจพี่ หวนนา
ไฟใช่กลไฟไหม้	สวาทไหม้ใจเรียม ฯ
วิษณุกฤษณเกล้า	กษิรสินธุ์ สมุทแฮ
นิทรปฤษฎางค์นาคิน	ตื่นช้า
ธาดาท่านทฤษฎิน	ดูโลก
เชิญช่วยเล็งทุกข์ข้า	ราศร้างแรมสมร ฯ
ศุลีตรีเนตรเรื้อง	เรืองฤทธิ์
พรหเมศแมนสรวงสิทธิ์	สี่เกล้า
เชิญพระบรรทมนิทร	เหนือนาค
เสร็จสําราญทุกข์เร้า	รุ่งฟ้าดินขจร ฯ
ทรงเพชรประจญแทตย์ท้าว	ดาวดึงส์
นํานิกรอมรพึง	พรั่งพร้อง
ยามาดุสิตอึง	อาราธน์
ปรายกุสุมทิพย์ร้อง	เรียกท้าวชมชัย ฯ
จาตุรมหาราชไท้	จตุรทิศ
ยเมศมาราฤทธิ์	ข่ายข้อง
พันแสงศศิสถิต	โพยมมาศ
วายุพรุณรุทรร้อง	อ่านอ้างชวนเชิญ ฯ
แล่นรถสุริเยศม้า	แมนผยอง
คือศิขรเขาทอง	เฟื่องฟ้อน
ตรีมูลเมฆเรืองรอง	อรุโณทย์
ควรคือองค์กลิ่นป้อน	เปลี่ยนชู้ชิวหา ฯ
พิทยุพยัพเมฆครื้น	ครวญหาว
พรุณร่วงรินโรยฉาว	ชุ่มฟ้า
โพยมมาศมืดมัวดาว	เดือนดับ ไปแม่
โหยละห้อยขวัญอรอ้า	สวาทน้องใครโลม ฯ
บิดุฉาภาสิตเชื้อ	เขมรมา ก็ดี
เป็นแต่บุตรนัดดา	สืบแส้
นานนานจึ่งเจรจา	เต็มคิด พระเอย
เสียมิทําจําแล้	พี่เพี้ยงมีคุณ ฯ
สี่หน้าบบ่ายหน้า	ดูดิน
ตรีเนตรลืมแลถวิล	แหล่งหล้า
นารายณ์บรรทมสินธ์	นานตื่น
สองโศกสามเจ้าฟ้า	บ่เอื้ออาดูร ฯ
นพบุรีบุเรศเจ้า	สุดเจียว
ยังแต่พิภพเดียว	ดอกฟ้า
แสนโกฏิจักมาเยียว	หยากเยื่อ
ทรงพระไตรรัตนรุ่งหล้า	เลิศลํ้าเลอสวรรค์ ฯ
เจ้าฟ้าอภัย ๒๕ บท
เก้าคํ่ายํ่ารุ่งร้น	เรืองแสง
พลแห่พัตราแลง	เถือกถ้า
ฆ้องคึกบันดาลแสยง	เสียงปี่
หน้าพี่ตรวจถ้วนหน้า	ขาดหน้านางเดียว ฯ
มาเห็นเกาะพระแล้ว	ลาลด
เสี่ยงซึ่งความรันทด	ทอดไม้
เห็นไม้ไม่ปรากฏ	คืนแม่ มานา
โรคบ่เบียนน้องไข้	พี่ไข้ใจถึง ฯ
มาถึงเจ้าปลุกปลํ้า	ใจนัก
ด้วยบวรองค์อัค	เรศสร้าง
เจ้าปลุกยิ่งปลุกรัก	เรียมจาก
จากแม่เปล่าอ้างว้าง	วุ่นว้างอารมณ์ ฯ
สุริยนลี้เลื่อนใกล้	อัษฎางค์
พอพี่ถับถึงบาง	โขมดเข้า
แซ่เสียงนิกรนาง	นาริศ
เรียมคำนึงถึงเจ้า	จากเจ้าจำไกล ฯ
มาถึงประเทศไท้	บางไทร
ทางทุรัศสถานใจ	สุดซั้น
สมรเดียวยิ่งมาไคล-	คลาจาก กงนา
กงดั่งกงจักรกั้น	กีดกั้นกันสมร ฯ
นพบุรีบุเรศเจ้า	กรุงอยุท- ธิยาแฮ
นารายณ์พิษณุภุช	สืบสร้าง
เรียมรํ่าก็รํ่าสุด	แรงพี่ แล้วแฮ
เมืองก็ร้างเจ้าร้าง	พี่ร้างมานอน ฯ
แปดคํ่ายํ่ารุ่งแล้ว	คลามา
นพบุรีรมยา	ท่านยั้ง
แสนสนุกจะหา	หายาก
น้องก็ย่อมแจ้งครั้ง	ก่อนโพ้นมีมา ฯ
พิศโพธิ์สามต้นเติบ	ตายสอง
ยังแต่เดียวดูหมอง	หม่นเศร้า
อกเรียมก็ปูนปอง	ปานเปรียบ โพธิ์แม่
กลพี่จากเจ้าเคล้า	คู่คล้ายโพธิ์คะนึง ฯ
มาดลดำบลบ้านท้าย	โพแตง
แตงบ่แดงเลยแดง	อกชํ้า
ชํ้าใจทุราแลง	ลิ่วจาก
จากแม่ไปหนำซํ้า	เร่งซํ้าทรวงถวิล ฯ
กาหลหรทึกแส้	เสียงสังข์
เรียมบ่ฟังเลยฟัง	ข่าวน้อง
ฆ้องคึกบันดาลหวัง	เสียงเสน่ห์
เสน่ห์มารุมรึงข้อง	ขุ่นข้องอารมณ์ ฯ
มาถึงประเทศท้าย	เกาะเรียน
ใจตระขวิดตระเขวียนเวียน	วุ่นเข้า
เวรานุเวรเวียน	บำราศ แล้วแฮ
จักนิราทุกข์เท้า	ตราบสิ้นกรรมเรียม ฯ
เดินดัดลัดทุ่งบ้าน	สมอคอน
เรียมก็คอนทุกข์สมร	ใช่น้อย
วังราชบ่นอนนอน	เนินป่า
บ้านป่าฝาแฝกห้อย	ร่างไร้รุงรัง ฯ
เห็นวังวาริศร้าง	ริมแคว นํ้านา
พระนครหลวงแล	เปล่าเศร้า
วังราชฤมาแปร	เป็นป่า
เกรงจะแปรใจเจ้า	ห่างแล้วลืมเรียม ฯ
แคฝอยข่อยข่าคล้า	ยางคาง
วัลว่าขานางซาง	หน่อป้อ
ปริงปรูหูกวางปราง	ปรงเปราะ
ลางลิงจิงจ้อค้อ	ข่าคล้าตระคองคลอง ฯ
ระกำแกมจากต้น	เตยหนา
ต้นตระบูนเเกมตา	ตุ่มไห้
จากศรีอยุธยามา	ลิวโลด ใจแฮ
วังบ่เห็นเห็นไม้	ม่วงพร้าวแกมสลา ฯ
มะลิวัลย์วรแนบไว้	วางเขนย
ซับซาบวรเรียมเชย	ไป่ม้วย
ขจรกลิ่นรสรำเพย	ผายสวาดิ
เอฤนุชมาด้วย	แซ่งเว้เวียนหนี ฯ
ขอจงเสร็จแก้วพี่	กายกลม
ทันกลับคืนพลันสม	เสน่ห์ด้วย
ความสนุกนิจเล่นรมย์	หลายท่า
ขอจงปู่เจ้าฉ้วย	เสร็จแล้วเรียมถวาย ฯ
ตระเว็ดประดิษฐ์แกล้ง	เกลาเพรา
ฉัตรและธงเฉลาเปลา	ปลอดเสี้ยน
มาลาเลวงเสา	วคนธ์กลิ่น ขจรแฮ
หอมตระการรสเพี้ยน	ผิดไม้ไพรสณฑ์ ฯ
ปู่เจ้าเขาท่าท้อง	ไพรสณฑ์
ปู่เจ้าถํ้าธารพน	เวศนี้
ปู่เจ้าฮ่วยหนองหน	ใดแห่ง นี้นา
มารับสังเวยชี้	ซึ่งชี้เชิญถวาย ฯ
เทพาพฤกษชาติเรื้อง	รำบาญ
อารักษ์รักษาสถาน	ที่นี้
อากาศเทวาวาน	เมตรภาพ เรียมนา
ภูมเทวาชี้	ช่วยให้นางเห็น ฯ
ขอจงเสร็จกลับได้	ดวงสาย สวาทนา
เรียมจะพลันจงถวาย	เกือบกั้ง
พวงเงินพวงทองบาย	ศรีมาศ
ใส่ศาลเพียงตาตั้ง	แต่งให้สมบูรณ์ ฯ
ข้าโรงข้าศาลนั้น	อย่าถวิล
กลแต่เอียงไหริน	เล่าล้อม
ฉีกกัดมัจฉมางส์กิน	แกมจอก
จอบจิบหยิบแกล้มพร้อม	เพริศคิ้วพลางเผยอ ฯ
เหล้าเข้มไหใหญ่ตั้ง	เติมกลาง
หมูเป็ดปากทองวาง	เตียบตั้ง
แกะแพะชุมพามางส์	แกมไก่
เต่างูหนูปลากั้ง	กบกุ้งปูหอย ฯ
เก้าบทเพื่อนยากนี้	ตกไฉน
ย่อมตกตามกันไป	ทั่วเท้า
ดงรังชเลไกล	กลางป่า ก็ดี
เห็นก็สุดแต่เก้า	บทนี้แนมนอน ฯ
อัศจรรย์บารนี่หน้า	โหรา
กาฤทำรังกา	ที่แจ้ง
ฉัตรชัยใช่พฤกษา	กาไข่
เป็นนิมิตเทพแสร้ง	ส่งให้ศุภผล ฯ
พระนาคท่าทรายแต่นี้ไป ๒๒ บท
เห็นรอเรียมเนื่องน้อย	ใจเอง
รอระยำโยงเยง	แย่งร้าง
รอเอยจักโกรงเกรง	ไป่เท่า ใดนา
จากจำเนียรนุชร้าง	ร่างไร้ราวรอ ฯ
ถึงวัดตองปุเข้า	ขอพร
เห็นแต่เรือหมู่มอญ	แม่ค้า
พีดำล่ำไหล่คอน	เรือเร่
หน้าบ่มีหมดหน้า	ดุจหน้านวลผจง ฯ
คล้องช้างช้างเถื่อนร้าง	แรงโขลง
มาพิโยคอยู่โรง	เร่งเศร้า
พังพาคณาโยง	ยังป่า ไปฤๅ
เรียมคำนึงนุชเหน้า	หนึ่งช้างคะนึงโขลง ฯ
ดำบลชนบทโอ้	อาทร
ตอตะเคียนใครรอน	จึ่งด้วน
เหมือนเรียมนิราสมร	มาเปลี่ยว
ไม้ดั่งไมตรีม้วน	ขาดค้างทางเกษม ฯ
ถึงบ้านกระทุ่มไท้	ชลธี
กรกระทุ่มทรวงตี	อกห้าย
ดูดงกระทุ่มทวี	ทุกข์เทวษ อกเอย
ดอกตระการกลคล้าย	เกศน้องนางเสย ฯ
ดำบลชลน้ำหนึ่ง	หนองมี
นามชื่อหนองคนที	ใส่น้ำ
เห็นหนองพร่องวารี	ริมขุ่น
เรียมก็ขุ่นใจช้ำ	เช่นน้ำในหนอง ฯ
นางผาผาแผ่นกลิ้ง	กลางดง
แลประเล่ห์ทรงองค์	แม้ไซ้
นารีพี่ยรรยง	เยาวรูป
ผาจะทำแท่นให้	แก่น้องนางนอน ฯ
ฤๅไทเทเวศร์ไท้	ธิดา ท่านนา
ซึ่งสำนักในผา	ตกนี้
ใฝ่ใจจะบูชา	ชมรูป
แม้ว่าจริงจงชี้	ช่องให้เห็นองค์ ฯ
จุดเทียนประทับแหว้น	เวียนถวาย
ธูปประทีปโคมราย	รอบล้อม
ทักษิณสำรวมกาย	อภิวาท
เสร็จสมโภชแล้วน้อม	นอบเกล้าบทศรี ฯ
ถึงทางประเทศไท้	ทางหลวง
ท้ายพิกุลกลัดทรวง	พี่ดิ้น
นางเพียงพิกุลพวง	มาลิศ
จวนจะวายกลิ่นสิ้น	สุดร้อนเรียมคะนึง ฯ
ถับถึงบางโขมดโอ้	อัษฎงค์
ควรโขมดพาหลง	หลอกเหล้น
ยามเย็นยิ่งเอองค์	หลงเถื่อน
หลงที่กรุยตรงเส้น	สี่ร้อยรายทางฯ
แม่ลาลาลดไห้	หาศรี
ฤๅแม่ลีลาลี	ลาศเต้า
ลาลดระทดทวี	ทุกข์เทวษ บ้างเลย
ลาแม่ลาแล้วเจ้า	จากแล้วลาสมร ฯ
เรียมเมิลมยุเรศฝ้าย	ฟ้อนฝูง
นางมยูรหมู่ยูง	ย่างย้าย
บรรพตพิสัยสูง	สังวาส
ดูดำเนินนกคล้าย	แม่คล้ายยูงยล ฯ
เห็นหงส์เหินห่างขู้	เดียวเหิน
เยื้องย่องมองมุ่งเมิล	เมี่ยงหมิ้ง
ดั่งเรียมดุจเดียวเดิน	เออาต- มานา
โหยระทดใจหนิ้ง	นึกน้องนองชล ฯ
นกน้อยลงเล่นนํ้า	ในบาง
บอกวิโยคเยาวพลาง	พี่ชี้
ธานีนทีทาง	แสนสนุก นกเอย
นกก็เลื่อนลอยลี้	เล่นแล้วบอกลาง ฯ
นางนวลนางนกน้อย	บินมา
เรียมก็สั่งสารา	นกนั้น
นางนวลแม่ครวญหา	นวลแม่ หมองฤา
นกนิยมสารซั้น	สู่แล้วลานวล ฯ
บำมรุบำราศเบื้อง	บำมรุง
เวรวิบัติใดจุง	จากเจ้า
ไยบุญพ่อพึงผดุง	เผด็จบาป บ้างนา
เจ็บจรเทินทนเศร้า	สุดร้อนเรียมคะนึง ฯ
พิกุลเกิดเกลื่อนใกล้	อาราม
ท้ายพิกุลกลางสนาม	สนุกนี้
มณฑลพิกุลงาม	คือฉัตร เฉลิมฤา
ดูระดูดอกกี้	เมื่อไซ้ฤๅวาย ฯ
กึกก้องดุเหว่าซั้น	เสียงหวาน
ว้าว่าเสียงเยาวมาลย์	แม่พร้อง
ภุรโดกดำเนินสาร	สังคีต
แว่วว่าเสียงสมรร้อง	ร่ำไห้หาเรียม ฯ
เห็นโศกเรียมเร่งเศร้า	สงสาร
โศกร่วงโรนโรยราน	แก่เถ้า
โศกเอยจะยืนนาน	อยู่เมื่อ ใดนา
ดูโศกดูเรียมเศร้า	โศกเศร้าเหมือนเรียม ฯ
พิกุลเอยเคยรสหรื้น	หอมหวาน
พิกุลวิกลการ	แก่แล้ว
พิกุลจะยืนนาน	สักเมื่อ ใดนา
ดูพิกุลนี้ห่อนแคล้ว	คลาศคล้อยความตาย ฯ
รำดวนรำดับด้าว	ใดควร
เก็บประมวญชวนนวล	นุชน้อง
รำดับรำดวนจวน	วรบาท พระนา
สองประสงค์สัตย์พร้อง	ชาติโพ้นพบกัน ฯ
ทวาทศมาสฉบับใหญ่ ๘ บท
ศรีสวัสดิวิเศษไท้	จักรี
พระบาทพระศรีทูล	ท่ามเกล้า
บงกชกึ่งนาภี	พูลช่อ
กมลาสน์จอมเจ้าฟ้า	เกิดขึ้นแจกบัว ฯ
พรหมาแสงหล่อเหลื้อม	พรหมาน
พรหมวิทธิชั่วพรหม	อื่นอ้อย
กามาพจรการ	กาเมศ
กามหากเป็นช่อช้อย	ช่องกาม ฯ
อมราอมเรศไท้	อมรินทร์
สองย่ำยามยวนรส	แห่งห้า
วิลาสนีนิล	นองโลก
สมสนุกนิเหล้นหล้า	ชื่นสอง ฯ
จักรพรรดิยศโยคเจ้า	จักรพาล
บุญพ่อผยองจักรรัตน์	ผ่านแผ้ว
แสนกระษัตริย์ประนมมาลย์	มูลธาตุ
โอนมกุฎเก้าแก้ว	จอดจร ฯ
ดวงเดียวหอมยิ่งสร้อย	โสฬส
สงวนจุมเพรางายกลืน	กลิ่นไว้
ดวงเดียวดุจบงกช	ตรูโลก
สงวนชูชมบให้	หม่นหมอง ฯ
ฤดูหล้าเล่นว่าว	ใจหาย
อกพี่ปลิวกลวาง	ว่าวขึ้น
สายทรุงสืบสายทรวง	เสียวสวาท
ครรภ์เคร่งชักฟื้นยั้ง	ย่องโดย ฯ
สายโคมสาวลากขึ้น	แขวนใจ
ถนัดดั่งกังหันหัน	พี่ด้วย
กลใจเมื่อใจหาย	หาแม่ คืนแม่
อกหนึ่งใจท้วยได้	พี่ด้วยใจหา ฯ
พี่สงวนน้องน้อยแต่	เตียมพงา แม่เอย
บห่อนเอองค์ครอง	กอดเกื้อ
ประมาณกึ่งเกศา	ฤๅห่าง เรียมเลย
เนื้อพี่เนื้อน้องเนื้อ	แนบเนื้อคือเดียว ฯ
พระนาค
มาถึงบ้านพิศพื้น	พรรณผัก
เถาถั่วแตงแฟงฟัก	ฟ่ายเฟื้อย
งางอกดอกคำปัก	เป็นช่อ
เข้าฟ่างช่างรวงเรื้อย	ป่านเปื้อนปนกระเจา ฯ
สามเล่มราเมศไท้	สังหร
แม่ก็ทรงสามศร	เปรียบท้าว
ท่านผลาญอสุรมรณ์	ลาญชีพ
เจ้าก็ผลาญชายอกร้าว	มอดม้วยดูเสมอ ฯ
ศรเนตรเสียบเนตรค้น	คมขัน
ศรสำเนียงตรึงกรรณ	ส่งซํ้า
ศรโฉมแม่ยิงยัน	ยายาก
ต้องผู้ใดอกช้ำ	เฉกท้าวสาดศร ฯ
๑๔
ในโนทยานนิกรกล	ก็พิพิธพิศเพียร
เมิลมังคลาธิ	สดรุณ
ชมพฤกษพาลรุขรเมียล	มลเมฆบดบัง
กรกง	กรกรรทยวดยัง
เยาโยทิกาพิกุลกัง	สรพินทอบองค์
คนธาสุมาสมลมาล	อัศวง
มาบวรบง	กชรัตนพรายโพยม
เศววรเว	คโซรม
บดบังทิฆัมพร
รัชฎางคณานิลคไน	สวิไลยเลขา
ธรทิพมาลี
รุกขรักตรการกลตรกู	นุตร
ปรางทรางรุก	โสดโสดม
ต้น
เฟืองฟองทลองนุลทลอก แลตรบอกตรแบกโทรม
กลีบ
ทรุดบุษป	จิตรเทพหฤหรรษ์
สาใสวิสุทธสุวิสาร	สวิสุทธิจวงจันทน์
เจียรใจคณานิกรสรร	คสฤทธิกฤษณา ฯ
อย่างนี้เรียก } ก็ได้ ฯ
ทวา	ปีกมีฉัน	เหิรเหจ		ทวา
ทัศ	รู้รสเหรื้อง	ยิ่งท้องทวาริกา		ทัศ
หง	ทิพเทพท้อง	รามัญ		หง
สา	เทียมสรวงสวรรค์	ฟากเฝื้อง		สา
กรนารายณ์ โบราณแต่ง
ศรี	ศรรอญราพล้ม	ฦา	ไชย
พ่อ	ประสิทธิฤทธิไกร	แก่	แก้ว
มา	กรุงรุ่งเรืองไตร	ภพ	เล่า
แล	ประเสริฐเลิศแล้ว	โลกย์ลำนา	 นา
กรนารายณ์ พญาตรังแต่ง
ศรี	ทรงศรีสมรรถเรื้อง	เรือง	ไชย
พ่อ	แข่งสรมุขไว	กิ่ง	แก้ว
มา	ครุฑถัดเหมไกร	สร	เล่า
แล	แห่แลเจ้าแคล้ว	เคล่านํ้าไนย	นา
นารายณ์กางกร โบราณแต่ง
วัด	วรนิเวศเรื้อ	รัง	เสือ
ไป	ตัดมัดหวายเหลือ	ค่า	คู้
บาง	บึงรกแฝกเฝือ	เป็น	ป่า
หา	แห่งดำแหน่งรู้	เรียกท้องนา	ยาง
พญาตรังแต่งนารายณ์กางกรไว้ ๖ บทลงไป
วัด	ทางสองไร่ถ้วน	ถึง	เสือ
ไป	ฟุบพุ่มแฝงเฝือ	แฝก	คู้
บาง	ใต้จะหลบเหนือ	ติด	ป่า
หา	นุชพบเสือสู้	หว่างไม้รัง	ยาง
วัด	ข่ายกะที่ล้อม	จับ	เสือ
ไป	ครุบกัดนายเหลือ	แหล่ง	คู้
บาง	แคบคับลำเรือ	ริม	ป่า
หา	ซากพบจึงรู้	ว่าม้วยโคน	ยาง
จาก	สมรเสมอเรื่องร้าง	มัน	หยา
เพียง	พี่นุชเดียงสา	สู่	ชู้
หมาง	สมานสุรสุดา	ดาล	เหตุ
เพศ	ประพฤติราศรู้	รสแจ้งกล	นาง
เรือ	โดนเรือขว้ำที่	ตวง	เกลือ
ฟาก	พี่จอดคิดเจือ	เจ็บ	หล้ม
ขวาง	ลอยติดครึมเครือ	ทิว	ท่า
นา	เวศเวียนคือต้ม	แม่หว้ายวน	นาง
เรือ	น้องหลีกแม่ค้า	ฝืน	เกลือ
ฟาก	ฝั่งสวนทิศเหนือ	หนัก	หล้ม
ขวาง	ต้นกิ่งตาเสือ	ริม	ท่า
นา	แม่มาอย่าก้ม	พักตร์ให้เลย	นาง
เรือ	ฟางตะพุ่นหญ้า	ปลา	เกลือ
ฟาก	ชเลอัดเฝือ	ฝั่ง	หล้ม
ขวาง	ทับแม่ลงเหลือ	หลาย	ท่า
นา	เนกเปรี้ยวหวานส้ม	รอดบ้างฤๅ	นาง
กระทู้ยี่สิบโบราณแต่งไว้
พี่	พบ	รัก	ชู้		ช่าง	วิงวอน
เย้า	สวาท	ครวญ	คะนึง	นอน	แนบน้อง
เจ้า	คลาศ	ป่วน	ถึง		สมร	เสมอชีพ เรียมนา
หลบ	พักตร์	อยู่	นาง		ข้อง	คึ่งแค้นฤๅไฉน ฯ
พระราชนิพนธ์
เสีย	พ่อจักสู่โพ้น	จงภักดิ์
ได้	อื่นเกลือกบ่รัก	ลูกแก้ว
ไว้	ต่างฤทัยจัก-	ษุพ่อ สงวนนา
ดี	และร้ายตีแล้ว	ด่าเล้าโลมสอน ฯ
พระเจ้าล้านช้างตอบพระราชนิพนธ์
เสีย	พระบิตุเรศเจ้า	มาครอง
ได้	แต่เดียวฤๅปอง	อื่นอ้าง
ไว้	เป็นปิ่นเมืองสอง	เสมอชีพ
ดี	เรกกรุงล้านช้าง	แต่นี้สมบูรณ์ ฯ
ศรีปราชญ์
จก	จักโกรธเคียดขึ้ง	หวงแหน
จี้	จ่ำรำคาญแสน	บ่นบ้า
รี้	พลทั่วดินแดน	นอนแม่ ยังเลย
ไร	ร่ำทุกเส้นหญ้า	บ่นให้ใครฟัง ฯ
ทะ	เลแม้ว่าห้วย	เรียมฟัง
ลุ่ม	ว่าดอนเรียมหวัง	ว่าด้วย
ปุ่ม	เปือกว่าปะการัง	เรียมร่วม ความแม่
ปู	ว่าหอยแม้กล้วย	ว่ากล้ายเรียมตาม ฯ
พญาตรังแต่งโคลงกระทู้ ๑๗ บทลงไว้
หน้า	ชมสมรเอกอ้าง	อุดร ทวีปเอย
อ่อน	ระทวยทอดกร	กรีดเยื้อง
ท่อน	ทองทิพยอัปสร	เสกแม่ มาฤๅ
จันทร	หมดเมฆเปลื้อง	เปลี่ยนไว้พักตร์โฉม ฯ
หน้า	น้องวางแว่นแม้น	เมียงฉาย
ใย	ธุลีลอบกลาย	เกลื่อนกล้ำ
ไข่	มุกมาศเรือนสลาย	ลอดเนตร เรียมเอย
ปอก	กลีบบัวเคียงกํ้า	กึ่งแก้มนางหมอง ฯ
หน้า	พิศผิวพักตร์เจ้า	เจิมอยุธ- เยศแฮ
ใย	ละอองโกมุท	เมื่อแย้ม
ไข่	หงส์กรเวกครุฑ	เพลิงลวก แล้วเอย
ปอก	ไป่ปานนวลแก้ม	ก่องเนื้องามสลวย ฯ
คุก	คำฮืดฮื้อพี่	หึงหวง ใดฤๅ
คัก	ค่อยพจนาพวง	ภู่ฟ้า
กุก	เคาะนุชใดปวง	มาแม่
กัก	แต่กันใจคว้า	พี่ไว้ชมเดียว ฯ
ทุ	รนอุระร้อน	ลำเค็ญ แม่เอย
สุ	ริยาพลบเรียมเห็น	แต่ห้อง
มุ	เมิลมุ่งแลเย็น	ใจวาก แล้วแฮ
ดุ	ริยางค์เยือกเสียงฆ้อง	ค่ำแล้วเรียมครวญ ฯ
ทุ	เรศถิ่นแล่นก้าว	ขัดลม
กัง	กระแทกเกาะจม	จ่อมม้วย
มัง	กรหมู่ปลาระดม	ฟัดกัด กินแฮ
กง	ก็หลุดลอยด้วย	รอดด้วยสัดจอง ฯ
ดู	รศรีสวัสดิเจ้า	จำเริญ ใจเอย
งาม	เงื่อนจันทรเดิน	เด่นฟ้า
ขาม	ไยนุชเร็วเชิญ	มาแม่ ราแม่
คม	คู่นิลเนตรถ้า	เนตรน้องคมงาม ฯ
ดู	รดวงสมรเพ่งเพี้ยง	เพ็ญจันทร์ แจ่มแฮ
งาม	ศศิธรสรรค์	ส่งส้อง
ขาม	โฉมแข่งทิพยวรร-	โณภาส ราแม่
คม	คู่นิลเนตรน้อง	หนึ่งฟ้าคะนองสาย ฯ
ดู	นางปรเมศไท้	ทัดจันทร์ ก็ดี
งาม	สุเรนทรสรวงสรรค์	สี่หน้า
ขาม	องค์อรเอววัล	เวียนวาด รูปเอย
คม	สิบหกห้องฟ้า	ฝากไว้ในสมร ฯ
ดู	ในนัคเรศสิ้น	สนมนาง แล้วเจ้า
งาม	ระหงทรงบาง	แบบนั้น
ขาม	ขามแต่ในปราง	ประเทียบ ทิพย์เอย
คม	ประเหลหกชั้น	เช่นน้องสุดหา ฯ
ดู	เกษียรวาเรศเวิ้ง	วาริน
งาม	นาถนิทราสินธุ์	แท่นน้ำ
ขาม	จอมจักรปาณินทร์	นอนแนบ อรเอย
คม	พระกรกอดกํ้า	กึ่งแก้วเรียมถนอม ฯ
ดู	รโฉมสมรแม่เนื้อ	สองสี
งาม	ตระแน่วนาภี	พี่ดิ้น
ขาม	รักรสมาลี	ลาพโลก ควรฤๅ
คม	จะปานปากริ้น	ร่อยช้ำชายขนง ฯ
ดู	รุดูระเหง้า	สุดา เจียวแม่
งาม	ระหว่างเวลา	ชุ่มชื้น
ขาม	พางทิพยรัสา	สังวาส นางเอย
คม	รักรสเรียมอื้น	โอษฐ์น้อมความถนอม ฯ
ถ	นัดแล้วพี่จี่งแจ้ง	ความสมร แม่นา
ไหล	เลื่อนกลใบบอน	หยาดน้ำ
ไถ	หักเหตุโคคอน	แอกวิ่ง นางเอย
เลน	จะพาเจ้าคลํ้า	เพื่อพื้นดินสวน ฯ
ถ	วิลวันเรียมเริ่มซ้อน	คำนง แน่งเอย
ไหล	เลื่อนจิตรงวยงง	ง่วงน้อง
ไถ	เถียงว่างอนธง	รถราช นาแม่
เลน	ว่าทรายไป่ต้อง	ต่อค้านคำโฉม ฯ
ถ	ลำลงในท้องท่า	วังวน
ไหล	ฟัดคุ้งแถกตน	เสือกหว้าย
ไถ	โคลนอยู่จวบจน	เย็นมิ่ง กูเอย
เลน	จะฝังพี่ย้าย	ย่างเท้าฤๅไหว ฯ
ถ	เมิลโคแรกทุ่งนํ้า	นองพะ
ไหล	พัดคันนาหวะ	แหวกหวิ้น
ไถ	ตกจากมือพระ	พลเทพ ท่านแฮ
เลน	ลื่นล้มด่าวดิ้น	ที่ท้องนาขวัญ ฯ
กาพย์เห่เรีอ
โคลง
เสนาะสนั่นพิณพาทย์ก้อง	กาหล
เพียงสมุทคลั่งวน	คลื่นคลุ้ม
สอดส่ายพักตรายล	เยาวรูป
เห็นแต่เรือรายกลุ้ม	เกลื่อนหน้าพลพาย ฯ
กาพย์
กาหลดนตรีก้อง	กลองโยนร้องซ้องแตรงอน
ปานเสียงสำเนียงสมร	ขับกล่อมพี่ที่ไสยา
โดยเสด็จเด็ดดวงสวาท	แรมนิราศคลาศพักตรา
ปานนี้แก้วพี่อา	นอนฤๅนั่งตั้งตาคอย
อยู่เดียวเปลี่ยวใจเศร้า	คิดถึงเจ้าเปล่าใจถอย
เสียดายวายรักร้อย	ชั่งเรียมเอยไม่เคยไกล ฯ
โคลง
งามงอนกิ่งกาบแก้ว	แกมศรี
เลื่อนชลาลอยลี	ลาศคล้อย
เฉกโฉมมิ่งสัตรี	ตรูเนตร เรียมเอย
งอนชำเลืองคมช้อย	เนตรให้เรียมสงวน ฯ
กาพย์
งามพริ้งกิ่งแก้วสะบัด	พลพายซัดกวัดกรกราย
ดั่งกรช้อนกอดสาย	สุดรักแนบแองอิงองค์
เจ็บจากพรากเจ็บจิตร	เพียงปืนพิษติดทรวงลง
ยาใดใครจักจง	ไม่ยาเท่าเจ้ายาใจ
โฉมแกล้งแปลงรูปมา	แก่ตาพี่นี้ฤๅไฉน
วันหนึ่งพึ่งจากไป	ไกลนุชน้อยร้อยปีตรอม
ร้อนแรงแสงสุริยา	ไฟไหม้ป่าหญ้าฟางลอม
ไม่ร้อนถอนใจผอม	เพียงจากเจ้าเฝ้าอาดูร ฯ
โคลง
เห็นหงส์นาเวศฟ้อน	ฟองสินธุ์
งามดั่งหงส์มุจลินท์	แหวกหว้าย
ลำทองท่องวาริน	รวนเห่
ดูดำเนินหงส์คล้าย	แม่คล้ายหงส์จร ฯ
กาพย์
เห็นหงส์ส่งภู่แก้ว	แกมมาศแววแพร้วไพรทอง
เหมือนดวงพวงกลิ่นกรอง	น้องร้อยเรียงเคียงแนบเขนย
ยามนอนจักวอนใคร	เอามาลัยให้ชูเชย
นวลเจ้าคู่เคล้าเอย	เคยเย้ยเล่นเป็นที่สรวล
ร้อยหน้าพันหน้าสนุก	หน้าที่ทุกข์ฉุกใจครวญ
ท่านสุขปลุกสำรวล	เรียมชวนใจให้โศกศัลย์
แม้ว่ามาด้วยพี่	จะริกรี่ซี้รำพัน
น้อยจิตรคิดไม่ทัน	ละขวัญไว้ไม่ชวนมา ฯ
โคลง
เรือครุฑคือครุฑอุ้ม	โอบองค์
โฉมนาฏกากีหลง	เล่ห์ชู้
ยิ่งคิดยิ่งพิศวง	ถึงเสน่ห์
เกรงจะลอบให้ผู้	อื่นนั้นเชยโฉม ฯ
กาพย์
เห็นครุฑยุดนาคคั้น	นาคีฝั้นพันปลายกร
เรียมแอบแนบนวลนอน	กรกระหวัดรัดรึงนาง
แลเล็บเจ็บครุฑยุด	เล่ห์เล็บนุชสุดคมบาง
เจ็บเล็บเจ็บฤๅคราง	เจ็บพี่ร้างนางเหลือทน
ทุกครั้งคั่งทรวงแค้น	ไม่หนักแน่นแสนเจ็บจน
เชยชื่นอื่นร้อยคน	ไม่เทียมเท่าเจ้าดวงใจ
ร้อยชั่งชั่งความรัก	ที่สุดหนักหนักสิ่งใด
แผ่นภพจบแดนไตร	เห็นไม่หนักเท่ารักนวล ฯ
โคลง
สมรรถไชยสรมุขลํ้า	ลำทรง
ศรีพิมานมาศผจง	แจ่มนํ้า
เหมือนนวลพักตร์นุชสง	ผิวผ่อง
วันเมื่อจากชายช้ำ	ชอกด้วยกันแสง ฯ
กาพย์
ธงชายปลายแกว่งกวัด	โบกสะบัดนัดโยธี
เหมือนกรอรนารี	เจ้าพัดพี่ที่ไสยา
คันธงตรงแน่แน่ว	ก็เห็นแล้วแก้วพี่อา
คำมั่นอันสัญญา	ถ้าคงคำจะขำคม
เสียดายหมายโกเมศ	ประเวศไว้ให้แรมสม
ภมรจะว่อนชม	ฤๅจมนํ้าอยู่รำไร
รับขวัญพลันสั่งซํ้า	ทุกถ้ำท่าชลาไหล
แม้นขวัญนั้นตกใจ	ให้รับขวัญเจ้าพลันคืน ฯ
โคลง
อนงค์ลำประพาสเพี้ยง	สาวสวรรค์
แลนาฏลืมคิดขวัญ	เนตรน้อง
คิดเจ้าพี่ลืมผัน	พิศนาฏ
งามบ่แปลกเปลี่ยนต้อง	แห่งห้ารสเกษม ฯ
กาพย์
องค์ทรงประพาส	ห่มเจียระบาดตาดปักทอง
นุ่งเกี้ยวเขียวแสดตอง	แต่งต้องสีที่ม่ายเมียง
นุ่งยกทองท้องแย่ง	สอดสีแดงแกล้งบงเฉียง
ริ้วหัศวรีเรียง	เคียงเขมราฐตาดเงินยวง
เพชรยอดสอดประดับ	แสงระยับรับรุ้งร่วง
นพรัตน์จัดเจิมดวง	รังแตนพร้อยย้อยพรายพราย
แหวนงูชูมรกต	งามที่พดชดเกล็ดขจาย
เขียววับจับสีกาย	สายเขียวพลอยก้อยนางทรง ฯ
โคลง
ถึงที่ประทับไท้	ธารฉนวน
เสด็จจากนาวาขบวน	พยู่ห์นํ้า
พระปิ่นมกุฎควร	เฉลิมบาท
ทรงพระยศยิ่งล้ำ	เลิศด้วยคุณธรรม ฯ
ชื่อว่ากะทู้เสือซ่อนเล็บ
คำ	โคลงเหมาะบทสี่ดี	ให้
หม่อม	อ่านสารศรีเสนาะแต่ง	ดู เอกโท
พร้อม	ไพถ้วนถี่กล่าวราว	รู้
เพราะ	พรั่งทังพินธุได้	เรื่อง ฯ
โก	สินทรบรเมศไท้	ทัดจันทร์
วา	ยุพรุณรังสรรค์	แจ่มเจ้า
ปา	นี้อมรคัล	ยเมศ กูเอย
เปิด	บัญชรให้เต้า	ยาตรฟ้ามาดิน ฯ
ขัด	ลงในท้องท่า	วังวน
ช้อน	เร่งกางขาคน	เร่งเน้น
ซ้อน	สบสลิดปน	ปลาช่อน กูเอย
ปลา	ตื่นวังขังเต้น	ตอบต้องปลาเอง ฯ