เรื่องพระราชพงศาวดารกรุงเก่า เล่ม ๒
หนังสืออวยพรมาถึงท่านทั้งปวง
๏ ข้าพเจ้าหมอบรัดเล, ผู้ได้จัดแจงซึ่งหนังสือพระราชพงษาวดารเล่มสองนี้, ขออวยพรมาถึงท่านทั้งหลาย, ด้วยแต่เดิมทีนั้นข้าพเจ้าคิดว่า, จะอยุดเรื่องความลงไว้เพียงแผ่นดินเจ้าตากสิน, เพราะข้าพเจ้ามีฉบับแต่เท่านั้น ครั้นมาภายหลังข้าพเจ้าได้ฉบับพระราชพงษาวดารต่อลงมา, เปนเรื่องความพิสดารดี. จึงปฤกษากับท่านผู้ดีทั้งหลาย, เหนพร้อมใจกันว่า, ควรจะติต่อไปให้สิ้นเรื่องความตามที่มีในฉบับนั้น. ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูเหนชอบด้วย, จึงได้จัดแจงตีตามเรื่องโดยพิศดารต่อมาจนสิ้นฉบับ. เพราะเหตุเช่นนั้นการตีพิมพ์จึ่งช้าเนิ่นนานยืดยาวมาถึงเพียงนี้. ข้าพเจ้าขอประทานโทษโปรดอไภยเสียเถิด ๚ะ
๏ ณวันพฤหัศบดีเดือนสิบขึ้นแปดค่ำ, จุลศักราช ๑๒๒๖ ปีชวดฉศก ได้ลงพิมพ์ครั้งที่สองห้าร้อยฉบับ, คริตศักราช ๑๘๙๑ ๚ะ
๑๗
๏ พระราชพงษาวดารพิสดาร ๚ เล่ม ๒
/*321๏ ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง. เสดจออกประภาศพระอุทธยานทรงม้าศรีขาวเปนราชพาหนะ ประดับด้วยเครื่องม้าล้วนแล้วด้วยแก้วต่าง ๆ แลมีพลอยทับทิมดวงหนึ่ง ใหญ่เท่าผลหมากสงทั้งเปลือก ผูกห้อยฅอม้าพระที่นั่ง. แสงทับทิมนั้นจับพระองค แลตัวม้านั้นแดงไปทั้งสิ้น พร้อมด้วยราชบริวารแห่แหนไปเปนอันมาก โปรดให้ราชทูตตามเสดจด้วย. ครั้นถึงพระอุทธยาน จึ่งตรัสสังให้ถามทูตว่า พลอยทับทิมดวงใหญ่เท่านี้ พระนครศรีอยุทธยามีมากฤๅน้อย ราชทูตให้กราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าเปนแต่คนภายนอก มิใช่ชาวพระคลังซึ่งจะกราบทูลว่ามีมากน้อยเท่าใดนั้นเกรงจะเปนเท็จ. แต่รับพระราชทานเหนครั้งหนึ่ง เมื่อพระเจ้ากรุงไทยเสดจออกไปประภาศพระอุทธยานทรงม้าพระที่นั่งศรีขาว มีพลอยทับทิมดวงหนึ่งผูกฅอม้าพระที่นั่ง มีสันถานใหญ่ประมาณเท่านี้ พระเจ้าฝรั่งเสศได้ทรงฟังก็เข้าพระไทยในคำราชทูต ทรงพระโสมนัศตรัสสรรเสริญว่า ราชทูตเจรจาไพเราะ ควรจะเอาไว้เปนอย่างได้ สั่งให้จดหมายเอาถ้อยคำไว้เปนฉบับสืบไปภายน่า แล้วเสดจเที่ยวประภาศอุทธยาน เพลาเอย็นก็เสดจกลับเข้าพระราชวัง ๚ะ
๏ เวลาวันหนึ่งราชทูตเข้าเฝ้า จึ่งให้กราบทูลพระกรุณาว่า ลูกค้าณเมืองนี้เข้าไปค้าขายณพระนครศรีอยุทธยา กราบทูลพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยสรรเสริญของวิเสศต่าง ๆ แลภายในพระราชนิเวศว่างามหาที่สุดมิได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะใคร่เหนความจริง จึงดำรัศใช้ให้ข้าพระพุทธเจ้าจำ/*322ทูลพระราชสาสน์กับทั้งเครื่องมงคลราชบรรณาการ ออกมาจำเริญทางพระราชไมตรีด้วย. พระเจ้าฝรั่งเสศได้ทรงฟังก็ทรงโสมนัศดำรัศสั่งให้ข้าหลวงภาทูตานุทูตเข้าไปเที่ยวชมท้องพระโรงข้างใน แลพระราชถานทั่วทั้งสิ้น. ตรัสสั่งว่าให้จำเอาไปทูลพระเจ้ากรุงไทยเถิด เจ้าพนักงานกรมวังก็พาพวกแขกเมืองเข้าไปชมพระราชนิเวศสฐานที่ข้างในตามรับสั่ง ราชทูตก็จดหมายแต่บรรดาที่ได้เหนนั้นทุกประการ ถูกต้องสมคำพระยาวิชาเยนทร์ซึ่งกราบทูลนั้น แล้วกลับออกมาเฝ้าทูลสรรเสริญสมบัติในพระราชถานว่า งามเสมอทิพย์พิมานในเทวโลกย์ พระเจ้าฝรั่งเสศก็ทรงพระโสมนัศเชื่อถือถ้อยคำราชทูต ทรงพระการุญภาพเปนอันมาก มีพระราชประสงค์จะใคร่ได้พืชน์พันธุไว้ จึงพระราชทานนางข้าหลวงให้เปนภรรยาราชทูตคนหนึ่ง แล้วพระราชทานเครื่องแต่งตัวอย่างฝรั่งล้วนประดับด้วยพลอยต่างต่าง กับสนองพระองค์ทรงองค์หนึ่ง แล้วให้เขียนรูปราชทูต แลจดหมายถ้อยคำไว้ทุกประการ. แลราชทูตอยู่สมัคสังวาษกับด้วยภรรยา จนมีบุตรชายคนหนึ่งมีรูปร่างเหมือนบิดา ๚ะ
๏ อยู่มาประมาณสามปี ราชทูตจึงให้กราบถวายบังคมลา แล้วให้ฝากบุตรภรรยาด้วย พระเจ้าฝรั่งเสศก็พระราชทานเงินทองเสื้อผ้า แลสิ่งของวิเสศต่าง ๆ แก่ทูตานุทูตเปนอันมาก. แล้วให้แต่งพระราชสาสน์ตอบโดยทางพระราชไมตรี กับทั้งสิ่งของเครื่องราชบรรณาการตอบแทนมาถวายพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยานั้นก็มาก ทูตานุทูตก็กราบถวายบังคมลา อัญเชิญพระราชสาล์นตอบ กับทั้งเครื่องมงคลราชบรรณาการมาลงกำปั่น โปรดให้จัดเรือแห่มาส่งถึงเมืองปากน้ำ ครั้นถึงวันศุภมงคลฤกษใช้ใบออกท้องทเลใหญ่แล่นมาในมหาสมุท หาอันตรายมิได้ตราบเท่าถึงกรุงเทพมหานคร นายปานราชทูต,แลอุปทูต ตรีทูต ก็ขึ้นเฝ้าถวายพระราช/*323สาสน์แลเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งพระเจ้าฝรั่งเสศตอบแทนมานั้น แล้วทูลแถลงกิจการทั้งปวงให้ทราบสิ้นทุกประการ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระปรีดาโสมนัศ ตรัสสรรเสริญสติปัญญานายปาน แล้วพระราชทานรางวัลแก่ทูตานุทูต โดยอันสมควรความชอบ ซึ่งไปได้ราชการณเมืองฝรั่งเสศมานั้น ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๔ ปีขานจัตวาศก พระบาทสมเดจพระบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัศปฤกษาด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายว่า พระเจ้าอังวะกระทำบังอาจให้กองทัพพม่ามอญ ยกติดตามครัวรามัญซึ่งหนีล่วงด่านแดนเราเข้ามามิได้ยำเกรง ควรเราจะแต่งกองทัพยกไปกระทำตอบแทนแก้แค้นตีเอาเมืองให้จงได้ มุขมนตรีทั้งปวงก็เหนพร้อมกันโดยพระราชบริหาร ครั้นถึงอาลุชมาส จึงมีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุระสีหนาทดำรัศเหนือเกล้า โปรดให้เจ้าพระยาโกษาธิบดีเปนแม่ทัพใหญ่ ถือพลสกรรธ์ลำเครื่องสองหมื่นเสศ ช้างเครื่องร้อยเสศ ม้าสองร้อยเสศ สรัพด้วยเครื่องสรรพสาตราวุธ ให้พระยาวิชิตรภักดีเปนยุกระบัตรทับ ถือพลหมื่นเสศ ช้างเครื่องหกสิบแปด ม้าร้อยเสศทับหนึ่ง ให้พระสุรินทรภักดีเปนเกียกกาย พระยาสีห์ราชเดโชเปนกองน่า พระยาสุระสงครามเปนทับหลัง ถือรี้พลช้างม้าเท่ากันกับทัพยุกระบัตร แล้วโปรดให้พระยาเกียรติ แลสมิงพระรามกับสมิงรามัญเก่าใหม่ทั้งปวง ถือพลรามัญยกล่วงไปก่อน กวาดเอาพลเมืองทวายแลเมืองเมาะตมะกับเมืองขึ้นสามสิบสองหัวเมือง ให้ได้พลหมื่นเสศ มาบันจบทัพเจ้าพระยาโกษาธิบดี ยกไปทางเมืองเมาะตะมะทางหนึ่ง แล้วโปรดให้พระยารามเดโช กับพระยากำแพงเพชร แลหัวเมืองเหนือทั้งปวง ถือพลห้าพันสรัพด้วยช้างม้าเครื่องสาตราวุธพร้อมเสร็จ ให้ยกไปเกณฑ์กองทัพเมืองเชียงใหม่ เมืองลำพูนไชย /*324เมืองนครลำปาง ให้ได้พลหมื่นเสศ ยกไปฝ่ายเหนือกองหนึ่ง ๚ะ
๏ ครั้นถึงกะติกมาสได้ศุภวารดฤถีพิไชยฤกษ เจ้าพระยาโกษา แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง ก็กราบถวายบังคมลา ยกพลโยธาทับแยกกันไปทางด่านพระเจดีย์สามองค์บ้าง ทางด่านเขาปูน แลด่านสลักพระแดนเมืองอุไทยธาณีบ้าง ทางทวายบ้าง. เกณฑ์กวาดเอาพลเมืองหวายแลเมืองเมาะตมะกับเมืองขึ้นได้พลหมื่นเสศ แลกองทับฝ่ายเหนือเกนท์เอาพลลาวทั้งสามเมืองได้พลหมื่นเสศ. ยกมาทางด่านระแหงบ้าง ทางด่านเมืองเถินแลเมืองนครลำปางบ้าง ไปพร้อมทับตำบลเมืองจิตตองลำน้ำสะโตง แลกองทับทั้งปวงประชุมพร้อม รี้พลโยธาทหารประมาณเก้าหมื่นเสศ เจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทับใหญ่ ก็จัดแจงทับตามตำหรับพิไชยสงครามพร้อมเสร็จ แล้วยกไปตีเมืองหงษาวดี เมืองเสรียง เมืองย่างกุ้ง เจ้าเมืองทั้งสามสู้รบบ้างไม่รบบ้าง เหนเหลือกำลังต้านทานมิได้ก็แตกพ่ายหนี. พวกรามัญทั้งปวงภากันมาขอเข้าด้วยกองทับไทยก็มาก นายทับนายกองทั้งปวง แลเมืองตองอู ตีได้หัวเมืองพม่ารามัญรายทาง แลครอบครัวเปนอันมาก ถึงสี่เดือนจึ่งยกขึ้นไปถึงเมืองอังวะ แม่ทับให้ตั้งค่ายใหญ่ แลค่ายครัวกองหลังไกลเมืองอังวะทางโยชน์หนึ่ง ทับน่าแลกองเกียกกายปีกช้ายปีกขวา แลยุกระบัตรยกเข้าตั้งค่ายรายรอบเมืองทั้งสามด้าน ห่างเมืองประมาณสองร้อยเส้น เปิดไว้แต่ด้านริมน้ำ ให้เกบเรือใหญ่น้อยข้ามพลไปตีเอาได้เมืองจักกายฝ่ายฟากข้างโน้น ตรงเมืองอังวะข้าม แล้วให้ตั้งค่ายอยู่เปนหลายค่าย เกนพลทหารแยกกันไปตีบ้านใหญ่น้อยในแว่นแคว้นแดนเมืองอังวะได้ครอบครัวแลคนเชลยเปนอันมาก แล้วให้ลาดตะเวนทั้งทางบกทางเรือบันจบถึง มิให้ชาวเมืองออกลาดหากินได้สดวก ให้เที่ยวกวาดครอบครัวรวบรวมอา/*325หารมาใส่ยุ้งฉางไว้ในค่ายก็ได้น้อยนัก ด้วยปีนั้นเมืองอังวะบังเกิดฝนแล้ง เข้ากล้าในท้องนาจึงได้ผลน้อยมิได้บริบูรณ ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะจึงให้มังจาเลราชบุตรยกพลทหารหมื่นหนึ่งออกตั้งค่ายรับนอกเมืองเปนหลายค่าย พระยาสิหราชเดโชกองหน้ายกพลเข้ารบกับกองทับพม่ากลางแปลงเปนหลายครั้ง พลพม่าต่อรบเปนสามารถ ต้านทานมิได้ ก็แตกฉานหนีเข้าค่ายทุกครั้ง วันหนึ่งนายทัพพม่าคิดกลศึกซุ่มพลทหารไว้ในค่ายเปิดประตูหลังค่ายหนีไป พระยาสิหราชเดโชมิทันแจ้งในกลอุบายค่าศึก ขี่ม้าขาวควบขับนำพลทหารประมาณห้าร้อยเข้าไปในค่าย พลพม่าซึ่งลงซุ่มซ่อนอยู่ในสนามเพลาะภายในค่าย ก็ขึ้นจากสนามเพลาะพร้อมกันไล่ล้อมพลทหารไทย ๆ สู้รบถึงตลุมบอน พลพม่ามากกว่าหลายเท่า ก็เข้ากลุ้มรุมกันจับไทยได้เปนอันมาก แต่พระยาสิหราชเดโชยะทิปะคนนี้ มีวิชาหายตัวได้อึดใจหนึ่ง ถือหอกควบขับม้าขาวไล่แทงพม่าล้มตายเปนหลายสิบ พม่าเหนตัวบ้างไม่เหนตัวบ้าง ก็ไล่ล้อมรบเปนหมู่ ๆ ไป แลพระยาสิหราชเดโชสู้รบจนสิ้นกำลัง ก็ตกลงจากหลังม้า จะกลั้นอัศสาสะปะสาศก็เร็วเข้าด้วยกำลังเหนื่อย พม่าแลเหนตัวถนัดก็เข้าล้อมกลุ้มรุมจับตัวได้พันทนาไว้แล้วชวนกันฟันแทงมิได้เข้าด้วยมีวิชาคงทนอาวุธ แลพวกพลทหารไทยห้าร้อยก็ล้วนคงกะพันทั้งสิ้น อาวุธค่าศึกมิได้บาดเจ็บกาย แต่สู้รบกับพลพม่าฆ่าฟันพม่าเสียเปนอันมากจนสิ้นกำลัง.พลพม่ามากกว่ามากเยียดยัดหนุนเนื่องกันเข้าห้อมล้อมจับเปนได้สิ้น ชวนกันทุบตีฟันแทงมิได้เข้าก็จับมัดไว้ ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทัพไทยซึ่งยกติดตามกันมาข้างหลังจะแหกเข้าค่ายพม่า ๆต้านทานสู้รบเปนสามาถ หักเข้ามิได้ ก็ถอยออกไป แล้วให้ม้าใช้รีบ/*326ไปแจ้งราชการแก่ท่านแม่ทับ ๆ จึงสั่งพระสุรินทรภักดีนายกองเกียกกาย ให้ยกหนุนมาช่วยแก้เอาพระยาสิหราชเดโชคืนมาให้จงได้ แล้วแต่งหนังสือบอกให้ม้าเร็วสามสิบม้า ถือรีบลงมายังกรุงเทพมหานครกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ สมเดิจพระพุทธเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบว่าเสียพระยาสีหราชเดโชฆ่าศึกจับไปได้ ก็ตกพระไทยนัก จึงดำรัสสั่งตำรวจให้ออกไปนิมนต์พระพิมลธรรมราชาคะณะ วัดระฆังเข้ามาจะให้จับยามดูให้รู้เหตุกระหนักแน่ ด้วยพระพิมลธรรมราชาคะณะองค์นี้ดูยามแม่นนักได้เคยทรงเชื่อมาแต่ก่อน ครั้นพระผู้เปนเจ้าเข้ามาถึงพระราชนิเวศน์ นั่งเหนืออาศนะ จึงตรัสบอกว่าบัดนี้ พม่าข้าศึกจับพระยาสิหราชเดโชทหารเอกเราไปได้จะเปนตายประการใด นีมนต์ธรพระผู้เปนเจ้าพิจรณาดูให้รู้จงแน่ พระพิมลธรรมราชาคะณะจึ่งพิจรณาตามยามตรีเนตร ก็รู้แจ้งในยามนั้น แล้วถวายพระพรพยากรณว่า ซึ่งพระยาสิหราชเดโชฆ่าศึกจับไปได้นั้นก็จริง แต่ทว่าบัดนี้แก้ตัวออกได้พ้นจากอำนาทข้าศึกแล้ว กลับได้ไชยชำนะ และได้ลาภเปนอันมากอีก พระราชสมภารเจ้าอย่าทรงพระวิตกเสียพระไทยเลย ในยามนี้หาอันตรายมิได้เปนแท้ ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกองทับพม่า ครั้นจับพระยาสิหราชเดโช แลพลทหารไทยห้าร้อยพรรธนาไว้ได้สิ้นแล้ว ก็จัดแจงกันจะให้คุมตัวส่งเข้าไปณะเมืองอังวะ พลางเกนกันให้ขนเอาสพพม่าที่ตายออกไปเสียนอกค่าย ภอกองทับไทยซึ่งยกหนุนมาช่วยนั้นมาถึง ก็เข้าถอนขวากแหกค่ายเย่อค่ายปีนค่าย พวกนายทับพม่าสาลวลไล่พลออกต่อรบยิงปืนใหญ่น้อย แลพุ่งซัดแหลนหลาวสาตราวุธเปนอลมาน ส่วนพระยาสิหราชเดโชต้องพรรธนาอยู่จึงพิจรณาดูเมฆฉายในอากาษ เหนศุภนิมิตแล้วร่ายพระพุทธมนตรคาถาเสดาะพรรธนาลุยหลุดออกจากกายได้สิ้น แล้วลุกแล่นไปชิงเอาดาบ/*327พม่าได้ ก็ไล่ฟันพม่าซึ่งคุมอยู่นั้นตายเปนหลายคน พวกพม่าวิ่งหนีกระจายกันออกไป ก็เอาดาบเข้าตัดเชือกซึ่งผูกมัดพวกทหารออกได้ประมาณสิบคน ทหารเหล่านั้นก็เข้าช่วงชิงเอาอาวุธพวกพม่าตัดเชือกมัดกันต่อ ๆ กันไปจนสิ้น ก็พร้อมกันแล่นไล่ฆ่าฟันพม่าในค่ายนั้นล้มตายเปนอันมาก แตกหนีไปสิ้น ชิงเอาค่ายนั้นได้ นายกองทับหนุนเหนพม่ามอญแตกหนีทิ้งค่ายตำบลนั้นเสียแล้ว แลพระยาสีหราชเดโช กับพวกทหารแก้ตัวออกได้แล้ว ก็ช่วยกันตีค่ายอื่นต่อ ๆ ไป พวกพลพม่าภากันตื่นตกใจ เสียทีไม่เปนที่จะสู้รบ วิ่งกระจัดพลัดพรายกันไป กองทัพไทยไล่ติดตามฆ่าฟันพม่าเสียครั้งนั้นเปนอันมาก แลมังจาเลราชบุตรเจ้าอังวะ ซึ่งเปนแม่ทัพในญ่หนีมิทัน ก็ตายอยู่ในค่าย นายทับนายกองพม่าตายลงเปนหลายคน ก็เสียค่ายทั้งสิ้น ภากันหนีเข้าเมืองอังวะ ทับไทยได้ไชยชำนะจับได้พม่าเชลย แลช้างม้าเครื่องสาตราวุธก็มาก ให้คุมส่งลงไปยังท่านแม่ทับ แจ้งข้อราชการทั้งปวงให้ทราบ เจ้าพระยาโกษามีความยินดีนัก จึ่งแต่งหนังสือบอกให้ม้าเร็วอีกสามสิบม้าถือหนังสือรีบเร็วลงมากราบทูลพระกรุณา ยังกรุงเทพมหานครในวันนั้น แลม้าใช้ซึ่งถือหนังสือบอกพวกหลัง เร่งรีบมาถึงพระนครศรีอยุทธยาในวันเดียวกันกับพวกก่อน คลาดกันประมาณสามนาฟิกาเสศ ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวยังตรัสอยู่กับพระพิมลธรรม ภอนายเวนมหาดไทยนำผู้ถือหนังสือบอกฉบับหลังเข้าเฝ้ากราบบังคมทูลพระกรุณาอ่านหนังสือบอกถวาย ได้ทรงทราบดีพระไทยนัก ตรัสสรรเสริญพระพิมลธรรมว่า ดูแม่นหาผู้ใดเสมอมิได้ แล้วทรงถวายไตรจีวรผ้าแตงเทษไตรหนึ่งเปนบำเหน็จ นิมนต์ให้กลับไปอาราม แล้วพระราชทานรางวัลแก่ม้าใช้ผู้ถือหนังสือบอกทั้งสองพวกโปรดให้กลับคืนไปยังกองทับ พลาง/*328ตรัสสรรเสริญพระยาสิหราชเดโชว่า เปนยอดทหารหาผู้เสมอเปนอันยาก แล้วเสดจขึ้น ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง ก็ยกพลทหารเข้าไปตั้งในค่ายพม่าซึ่งแตกหนีไปนั้น แล้วให้ตั้งค่ายน้อยใหญ่รายโอบเมืองไปทั้งสามด้าน ใกล้เมืองเข้าไปกว่าค่ายเดิม พม่าชาวเมืองทั้งปวงกลัวฝีมือทหารไทยยิ่งนัก มิอาจมาต่อรบนอกเมืองได้ พระเจ้าอังวะก็ให้เกนทหารขึ้นประจำน่าที่เชิงเทินรอบเมืองรักษาเมืองมั่นไว้ กองทับไทยยกเข้าหักเอาเมืองเปนหลายครั้ง ชาวเมืองต่อรบต้านทานเปนสามารถเข้าเมืองมิได้ ก็ถอยออกมารักษาค่ายมั่นอยู่ แลพลพม่าชาวเมืองจัดแจงการป้องกันเมืองมั่นคง มิได้ประมาททั้งกลางวันกลางคืน ๚ะ
๏ ขณะนั้นในเมืองอังวะเข้าแพงเปนทนานละสองบาท ชาวเมืองอดอาหารซูบผอมล้มตายเปนอันมาก ฝ่ายกองทับไทยก็กันดารขัดสนเสบียงอาหาร เกนกันไปเที่ยวเสาะสแวงหาอาหารตามบ้านน้อยเมืองใหญ่ในแว่นแคว้นเมืองอังวะ ก็ได้มาบ้างแห่งละน้อย ๆ ไม่ภอแจกจ่ายรี้พลในกองทับ พลทหารอดยากลำบากป่วยเจบล้มตายก็มาก ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงจึงปฤกษากันว่า เสบียงอาหารเราก็กันดารนัก เหนจะตีเอาเมืองมิได้ในครั้งนี้ จะต้องล่าทับกลับไป จึ่งภากันเข้าไปแจ้งเหตุแก่เจ้าพระยาโกษาแม่ทับ ๆ ได้แจ้งดั่งนั้นก็เสียใจนัก จึ่งคิดการที่จะล่าทับ อย่าให้พม่าติดตามได้ แล้วปฤกษากับนายทับนายกองทั้งปวงว่า บัดนี้รี้พลเรากันดารอาหารถอยกำลังทั้งไข้เจบก็มาก แลเราจะล่าทับกลับโดยตรงนั้นมิได้ พม่าชาวเมืองจะได้ทียกออกติดตามตีตัดท้ายรี้พลเราจะพินาศฉิบหายเปนอันมาก จำจะคิดกลอุบายฬ่อลวงให้พม่าเขดขยาดฝีมือเราเสียก่อน จึ่งจะผันผ่อนล่าทับกลับไปได้โดยสดวกไม่มีไภย/*329อันตราย แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง ก็เหนชอบด้วยพร้อมกัน เจ้าพระยาโกษาแม่ทับ จึ่งแต่งหนังสือฉบับหนึ่ง เปนใจความว่า หนังสือเราผู้เปนมหาจัตุรงค์ปรินายก ดุจจักรแก้วอันประดิษฐานใต้เบื้องบงกชเรณุมาศ พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา ผู้เปนอัคอิศราธิปไตยในสยามประเทศเขตรขันทสีมาปราจินทิศ มาถึงเสนาบดีกรุงรัตนบุระอังวะ ด้วยเรากราบทูลพระกรุณารับอาษายกพยุหโยธาทับมาครั้งนี้ หมายจะตีกรุงรัตนบุระอังวะ ทูลเกล้าถวายสนองพระเดชพระคุณให้จงได้ จะให้แผ่ผ่านพระราชอาณาเขตร ปกครองครอบงำไปในภุกามประเทศ แลรามัญประเทศทิศอัศฎงคตพิไชยทั่วทั้งสิ้น แลพลทวยหารพม่ากับไทยก็ได้ต่อยุทธเหนกำลังแลฝีมือกันเปนหลายครั้งแล้ว ซึ่งใครจะมีไชยแลปราไชยนั้น ก็ย่อมแจ้งอยู่แก่ใจด้วยกันแล้ว แม้จะขับเขี้ยวกระทำการสงครามกันสืบไป มาทว่าเราจะได้เมืองก็เหมือนหนึ่งไม่ได้ ด้วยในเมืองอังวะขัดสนเสบียงอาหารกันดารนัก ฝ่ายเราจะอยู่รักษาเมืองก็ยาก ประการหนึ่งกองทับเราก็ฝืดเคืองขัดสนด้วยเสบียงซึ่งจะเลี้ยงกัน จะกวาดต้อนครอบครัวเชลยไปนั้นก็ลำบาก ด้วยอดยากอาหารล้มตายมากกว่ามากนัก แลครั้งนี้เราก็จะไม่ได้เมืองอังวะ ครั้นจะล่าทับถอยไปเล่า ก็เกรงพระราชอาชาจะลงโทษโดยพระอัยการศึกถึงสิ้นชีวิตร จะเลิกทับกลับไปก็ไม่ได้ แลบันดาพม่านายไพร่ในเมืองอังวะนี้ ไม่มีใครกล้าหารล้วนแต่มีสรรดารขลาดดุจอิสัตรีสิ้นแล้วฤๅประการใด จึงไม่ออกมาตีทับเรา แลไม่ออกมาเจรจาความด้วยเรา ชวนกันนิ่งซ่อนหน้าอยู่แต่ในเมืองได้ชั่งกระไรไม่มีความลอายผิดพิไสยชายชาติทหาร คิดการดั่งนี้มิควรหนัก จงเหนแก่ทางไมตรีที่ได้เคยเปนคู่สนุกด้วยกันในการสงคราม ขอให้ยกพลโยธาทหารออกมาต่อตีทับเราอิกสักครั้งหนึ่งเถิด ภอจะได้เอาเหตุนี้/*330บอกหนังสือแก้ตัว ส่งลงไปกราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานครว่า พลพม่าออกมาตีทับไทยเปนอันมากหลายครั้ง เหลือกำลังที่จะสู้รบทั้งขัดสนสิ้นเสบียงอาหาร ขอรับพระราชทานล่าทับกลับไปตั้งทำไร่นาที่ปลายแดน ได้เสบียงอาหารบำรุงช้างม้ารี้พลให้มีกำลังบริบูรณพร้อมแล้ว จึ่งจะยกพยุหโยธาทับกลับไปตีเมืองอังวะในครั้งหลังให้จงได้ ๚ะ
๏ ครั้นแต่งหนังสือเสร็จแล้ว ก็ให้พม่าเชลยถือหนังสือเข้าไปแจ้งแก่เสนาบดีในเมืองอังวะ แลเจ้าพระยาโกษาธิบดีพิจารณาเหนพม่าทุพลภาพถอยกำลัง ทั้งเกรงกลัวฝีมือพลทหารไทย เหนจะไม่อาจยกกองทับมาต่อตีเปนแท้ จึ่งแส้งแต่งหนังสือฉบับหนึ่งส่งเข้าไปในเมือง ฝ่ายเสนาบดีพม่าได้แจ้งในหนังสือนั้น ก็พิจารณาเหนว่า เปนกลอุบายฬ่อลวง ก็มิได้แต่งกองทับออกไปต่อตีตามหนังสือซึ่งให้เข้ามา เกรงจะเสียท่วงที จึ่งปฤกษากันว่า ถ้าเราจะยกทับออกไปตีตามหนังสือนั้น ฝ่ายกองทับไทยคิดกลอุบายไว้ ก็จะได้ทีตีทับเราแตกฉานแล้ว จะไล่ติดตามมาเข้าเมืองได้ จึ่งเอาหนังสือนั้นเข้ากราบทูลพระเจ้าอังวะ ๆ ก็เหนว่าเปนกลอุบายดุจมุขมนตรีทั้งปวงปฤกษาเหนพร้อมกันนั้น ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทับคอยอยู่ประมาณสองวันสามวัน ก็มิได้เหนกองทับพม่ายกออกมาจากเมือง จึ่งแต่งหนังสืออิกฉบับหนึ่ง ส่งให้พม่าเชลยถือเข้าไปถึงเสนาบดีในเมืองอังวะเหมือนครั้งก่อน เปนใจความว่า บันดาพม่าในเมืองอังวะทั้งนายแลไพร่ ไม่มีใครองอาจกล้าหารในการสงคราม ล้วนแต่มีสันดารพิรุกชาติขลาดดุจอิสตรีทั้งสิ้นเปนแท้ แต่เราวิงวอนอ่อนง้อขอให้ยกกองทับออกมาตีเราสักครั้งหนึ่ง จักพึ่งภอเปนเหตุได้ลงใบบอกส่งลงไปกราบทูลพระกรุณาจะขอล่าทับเท่านี้ ก็ยังว่าหาออกมาไม่ ชั่งกะไรไม่มีความเมตตากรุญภาพแก่เราบ้างเลย มาตัดทางไมตรีเด็ดเดี่ยวไปเสียฉะนี้/*331ก็มิควร ถ้าแลจะไม่อนุเคราะห์แก่เราโดยแท้แล้ว ก็จงเร่งบอกออกมา เราทั้งหลายก็จะลาพระเจ้าอังวะล่าทับกลับไปโดยเร็ว ครั้นพม่าเสนาบดีทั้งปวงได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็คิดเข็ดขามคร้ามกลัวเหมือนครั้งก่อน แลมิได้ออกมาตามหนังสือนั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดีก็จัดแจงนายทับนายกอง แลพลอาษาสองหมื่น ให้คุมเอาช้างม้าพลาพลทหารอันป่วยเจ็บทุพลภาพ แลพม่ามอญเชลยทั้งหลายอันตีได้นั้น ล่าลงไปเสียก่อนสองสามวัน แล้วจึ่งปฤกษาด้วยท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงว่า เพลากลางคืนวันนี้เราจะทำกลอุบายฬ่อลวงพม่าชาวเมืองให้เสียทีลงจงได้ แลเราจะเอาไม้แห้งแลหญ้าแห้งทั้งหลาย มากองไว้หลังค่ายรายกันไปแล้ว จึงให้ขนเอาสิ่งของทั้งหลายอันมีในค่ายน่านั้น ออกมาไว้ณค่ายชั้นนอกอันไกลให้สิ้น แลให้พลทหารซึ่งรักษาค่ายน่าทั้งหลายนั้น ถอยออกมาซุ่มอยู่ค่ายชั้นนอก แลให้บริโภคโภชนาหารอิ่มหนำสำราญแล้ว จึงตกแต่งกายสวมใส่เครื่องรบ ตระเตรียมช้างม้าเครื่องสาตราวุธทั้งปวงให้พร้อมเสรจ แล้วให้แบ่งช้างม้าพลาพลเดินทางสองหมื่น สรรพไปด้วยเครื่องสรรพาวุธ ยกไปซุ่มอยู่โดยสองข้างเมืองนั้น ฝ่ายพลทหารซึ่งซุ่มอยู่ในค่ายนั้น ก็ให้ประจุปืนขึ้นนกสับทั้งปวงให้พร้อมไว้ทุกค่าย แล้วปิดประตูค่ายเสีย เพลาสองยามจึ่งจุดปืนใหญ่น้อยยิงรดมขึ้น แลให้จุดเพลิงเผาเชื้ออันกองรายไว้หลังค่ายทั้งหลายขึ้นในขณะนั้น แลแสงเพลิงนั้นก็สว่างปรากฎเข้าไปในเมือง ชาวเมืองได้ยินเสียงปืนแลเหนแสงเพลิงดังนั้น จะสำคัญว่ากองทับเราล่าหนีไปแล้วก็ดีใจ แลจะเปิดประตูเมืองชวนกันออกมายังค่ายเราเพื่อจะปราถนาจะเกบเอาสิ่งของ ฝ่ายกองทับเราทั้งหลายซึ่งซุ่มอยู่ในค่ายนอกค่ายนั้นก็จะได้ทีพร้อมกัน แลจะไล่พิฆาฎฆ่าฟันพม่า/*332ชาวเมืองทั้งหลายล้มตายด้วยอาวุธซั่นยาวต่าง ๆ เปนอันมาก ฝ่ายพม่าก็จะครั่นคร้ามขามกลัวลง ถึงเราจะล่าทับโดยจริงก็จะสำคัญว่าฬ่อลวงอิก แลจะเข็ดจะขยาดมิอาจออกมาติดตามได้ กองทับเราก็จะยกไปโดยสดวก แลซึ่งเราว่ามาทั้งนี้ ท่านทั้งหลายจะเหนเปนประการใด จึ่งท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง ก็เหนพร้อมโดยความคิดเจ้าพระยาโกษาแม่ทับหลวง แลกระทำตามถ้อยคำทั้งปวงเสรจสิ้นทุกประการ ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าชาวเมืองทั้งหลายมิได้รู้ในอุบาย ครั้นเหนแสงเพลิง แลได้ยินเสียงปืนดังนั้น ก็สำคัญว่ากองทับล่าหนีไปแล้ว ก็มีความยินดีหนัก ต่างคนต่างอดอาหารกันดารนักอยู่ก็เปิดประตูเมือง ตรูกันเอาหาบคอนออกมาปราถนาจะเก็บเอาเสบียงอาหาร แลสิ่งของอันเหลืออยู่ในค่าย ครั้นมาถึงค่ายน่าซึ่งเปล่าอยู่นั้น ก็ตรูกันเข้าไปในค่ายก็มิได้สิ่งของอันใด แล้วชวนกันแล่นออกไปค่ายชั้นนอก ซึ่งกองทับไทยซุ่มอยู่นั้น ครั้นเหนเงียบสงัดอยู่ ก็มิได้พิจารณา แลเปิดประตูกรูกันเข้าไปในค่ายนั้นทุก ๆ ค่าย ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับไทยซึ่งซุ่มอยู่ในค่ายทั้งหลายนั้น ก็วางปืนจ่ารงมณฑกนกสับรดมเอาพม่าชาวเมืองทั้งหลายล้มตายเปนอันมาก บ้างก็ออกไล่รุกรันฟันแทงไป พม่าทั้งหลายมิทันรู้ตัว ก็วิ่งรส่ำรสายไปเปนอลหม่าน แลจะหนีกลับเข้าเมือง พลทหารไทยซึ่งอยู่สองข้างเมืองนั้น ก็ออกวกหลังไล่รุกรันฟันแทงพม่าล้มตายในที่นั้นเปนอันมาก แลจับได้เปนส่งมายังค่ายหลวงนั้นก็มาก กองทับไทยฆ่าพม่าเสีย แลจับเปนได้นั้น ก็มากกว่าหมื่น พม่าทั้งหลายซึ่งรอดไปได้บ้างนั้น ก็หนีเข้าเมือง พลทหารไทยไล่ติดตามไปถึงประตูเมือง ชาวเมืองปิตประตูเมืองเสียทัน ก็ขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิญหอรบ ป้องกันเมืองเปนสามารถ ทับ/*333ไทยก็มิอาจเข้าเมืองได้ ก็ถอยกลับออกมายังค่าย แลพม่าชาวเมืองอังวะทั้งหลาย ครั้งนั้นถึงพินาศฉิบหายเปนอันมาก ที่เหลืออยู่นั้นสดุ้งตกใจกลัวทับไทยยิ่งนัก ต่างคนต่างร้องไห้ร่ำรักญาติทั้งหลาย อันล้มตายหายจากกันไปนั้นทุกบ้านทุกเรือน แลในเมืองอังวะครั้งนั้นเงียบเหงาเศร้าโศกวิปโยคพรัดพรากซึ่งกันแลกันเปนอันมากนัก ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาธิบดี ก็ส่งหนังสือเข้าไปอิกฉบับหนึ่งเล่า ในลักษณหนังสือนั้นว่า พม่าชาวเมืองอังวะนี้มิได้มีสติปัญญาหนาไปโดยโมหครอบงำอยู่ในสันดาร มิได้รู้ในการสงครามทั้งปวง มิได้ฉลาดในกลพิไชยสงคราม แต่เราลองใจหลอกเล่นหน่อยหนึ่งเท่านี้ ก็ยังหารู้ไม่ ชวนกันเทเมืองออกมาหาเราถึงค่าย เอาชีวิตรออกมาพลีกรรมอาวุธพลทหารแห่งเราจนเบื่อฆ่าฉนี้มิควรยิ่งนัก อนึ่งพม่าชาวเมืองอังวะทั้งหลายซึ่งพลทหารแหง่เราฆ่าเสียแลจับเปนได้มากนั้น ก็เปนประเวณีศึกมาแต่ก่อน พระเจ้าอังวะแลเสนาบดีทั้งหลายอย่าได้โทมนัศขัดเคืองแก่เราเลย จงอยู่เปนศุขสวัสดิพิพัฒน์เถิด เราจะลาล่าทับกลับไปเรวแล้ว ๚ะ
๏ ครั้นพม่าเสนาบดีทั้งหลาย ได้แจ้งในหนังสือดั่งนั้น ก็สำคัญว่าฬ่อลวงอีก ให้คิดเขดขามคร้ามขยาดยิ่งนัก จึ่งปฤกษากันว่า ครั้งก่อนทับไทยทำกลอุบายทำทีประหนึ่งจะล่า ฝ่ายเรามิทันจะพิจารณาให้ท่องแท้ คิดว่าจริงก็ชวนกันเทเมืองออกไป ทับไทยได้ทีไล่พิฆาฏฆ่าล้มตาย แลจับได้นั้นก็มาก แต่เท่านั้นแล้วยังมิหนำซ้ำไล่ติดตามมาถึงเมือง นี่หากว่าเราปิดประตูเมืองเสียทัน หาไม่ก็จะเสียแก่ฆ่าศึกแต่ในเพลานั้นครั้งหนึ่งแล้ว แลบัดนี้รื้อให้หนังสือบริภาศภ้อฬ่อลวงเข้ามาอิกเล่า ถ้าเราจะออกไปอิกครั้งนี้ ทับไทยจะคิดกลอุบายไว้ยิ่งกว่าครั้งก่อน ครั้นได้ทีแล้วก็จะออกไล่รุกบุกบันเข้ามาแหกหักเอาเมืองให้/*334จงได้ แลควรเราจะรักษาเมืองไว้ให้หมั้นคง อย่าหลงในอุบายฆ่าศึก ครั้นปฤกษาเหนพร้อมกันแล้ว ก็เอาเนื้อความขึ้นกราบทูลพระเจ้าอังวะเหมือนหนหลังนั้น ๚ะ
๏ ส่วนเจ้าพระยาโกษาก็จัดแจงช้างม้าพลาพลเดินท้าว แลเสบียงอาหารให้พร้อมไว้ แลเกนให้พลลาวเมืองเชียงใหม่เดิรทับรั้งหลัง แล้วก็เลิกทับกลับไปโดยลำดับมารควิถีตราบเท่าถึงเมืองหงษาวดี แลให้อยุดทับยับยั้งอยู่ในที่นั้น ในขณะนั้นฝ่ายแสนท้าวพระยาลาวเชียงใหม่ทั้งหลาย ซึ่งเดิรทับรั้งหลังมานั้น ครั้นทับไทยไม่ได้เมืองอังวะล่าทับกลับมาดั่งนั้น ก็กลัวพระเจ้าอังวะ จึงคิดอ่านกันแยกกองทับหนีไปโดยทางเมืองเชียงใหม่ ๚ะ
๏ เจ้าพระยาโกษาแจ้งเหตุดังนั้น ก็สั่งให้พระยากำแพงเพชร แลพระยารามเดโชถือพลเมืองเหนือทั้งหลายสองหมื่น ให้ยกพลไปตามกองทับลาวเชียงใหม่อันหนีไปนั้นเอาตัวให้จงได้ แล้วก็ยกกองทับทั้งปวงล่วงรามัญประเทศมายังพระมหานคร แลแยกกันมาโดยทางอันไปนั้น ๚ะ
๏ ส่วนพม่าชาวเมืองอังวะทั้งหลายแต่กลัวทับไทย มิอาจออกจากเมืองได้นั้นก็ช้านานจนกองทับไทยล่าไปกว่าสิบวันแล้ว จึ่งค่อยรู้ว่ากองทับไทยลงไปแล้ว ก็มิอาจษามารถจะติดตามได้ ๚ะ
๏ ฝ่ายแสนท้าวพระยาลาวชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งหลาย ซึ่งแยกทับหนีไปนั้น ก็รีบไปทั้งกลางวันกลางคืนตราบเท่าถึงเมืองเชียงใหม่ แลขึ้นเฝ้าพระยาแสนหลวงกราบทูลประพฤติเหตุทั้งปวง ให้ทราบสิ้นทุกประการ พระยาแสนหลวงเจ้านครเชียงใหม่ทราบเหตุดั่งนั้น ก็สดุ้งใจกลัวพระเจ้าอังวะยิ่งนัก จึ่งสั่งให้ท้าวพระยาเสนาลาวทั้งหลาย ให้ตรวจจัดทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินปราการโดยรอบ ประกอบด้วยเครื่องสรรพายุทธ/*335ปืนใหญ่น้อยพร้อมเสรจ แลป้องกันเมืองเปนสามารถ คอยกองทับไทยอันจะยกมาติดตามนั้น ๚ะ
๏ ส่วนกองทับพระยากำแพงเพชร แลพระยารามเดโช ก็ยกติดตามทับลาวไป ครั้นไม่ทันที่กลางทางแล้ว ก็ยกตามไปถึงเมืองเชียงใหม่ เหนชาวเมืองขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิน แลปิดประตูเมืองอยู่ ก็รู้ว่าพระยาแสนหลวงกลับเปนกระบถเมืองจะต่อรบ จึงขับพลทหารเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ แล้วแต่งหนังสือส่งเข้าไปในเมือง เพื่อจะให้รู้เหตุกระหนักแน่ ในหนังสือนั้นว่า กองทับพระยาลาวซึ่งยกไปช่วยนั้น หนีกลับมามิได้บอกกล่าวให้เรารู้ แลบัดนี้พระยาแสนหลวงคิดอ่านเปนประการใด แลจะกลับแขงเมืองไม่ขึ้นแก่พระนครศรีอยุทธยา จะต่อรบเราฤๅก็ให้เร่งบอกออกมา เราก็จะยกโยธาหารเข้าแหกหักเอาเมืองให้จงได้ ๚ะ
๏ ครั้นพระยาแสนหลวงแจ้งในหนังสือดังนั้นแล้ว ก็ให้หนังสือตอบออกมายังกองทับ ในหนังสือนั้นว่า เราทราบว่าทับไทยจะยกไปตีเมืองอังวะ ก็คิดว่าจะได้เมืองอังวะอยู่ จึงจัดแจงแต่งกองทับให้ยกไปช่วยเพื่อจะเอาพระนครศรีอยุทธยาเปนที่พึ่ง แลบัดนี้ทับไทยไปตีเมืองอังวะก็มิได้ แลกลับล่าถอยมา ฝ่ายเมืองเราซิเปนข้าขอบขัณฑสีมาอังวะอยู่ก่อน เรากลัวท่านผู้เปนอิศราธิบดีในภูกามประเทศ จะแต่งทับยกมาตีเมืองเรา ๆ ก็จะต้านทานมิได้ จึ่งจะเอาพระเจ้าอังวะเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์เหมือนแต่ก่อน ถ้าแลกองทับไทยจะยกมาช่วยเราได้ เมื่อขณะพม่าจะมาตีนั้น, เราก็จะเปนข้าขอบขันทสีมาพระนครศรีอยุทธยา จะเอาพระเดชานุภาพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์สืบไป ๚ะ
๏ ครั้นแม่ทับไทยได้แจ้งในหนังสือดั่งนั้น ก็เหนว่าพระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเชียงใหม่ จะต่อรบเปนแท้อยู่แล้ว ครั้นเพลากลางคืนก็ขับ/*336พลทหารสองหมื่นเข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง ชาวเมืองก็รบพุ่งป้องกันรักษาน่าที่เชิงเทินทั้งกลางวันกลางคืนเปนสามารถ กองทับไทยมิอาจแหกหักเอาเมืองได้ ก็ถอยกลับออกมายังค่าย แต่ยกเข้าปล้นดั่งนั้นหลายครั้ง รี้พลต้องสาตราวุธชาวเมืองบาดเจ็บล้มตายเปนอันมาก จะปล้นเอาเมืองเชียงใหม่มิได้ นายทับนายกองทั้งหลายจึ่งปฤกษาว่า รี้พลเราอดหยากอาหารป่วยเจ็บทุพลภาพมาแต่เมืองอังวะมากอยู่แล้ว แลบัดนี้เรามาล้อมเมืองเชียงใหม่กว่าสิบวันแล้วก็ยังไม่ได้ จำจะต้องแต่งหนังสือบอก ให้ม้าเร็วถือลงไปกราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานคร ให้ทราบเหตุทั้งปวง แลเราจะคิดการเผาเมืองในเพลากลางคืนจะเข้าปล้นเอาเมือง ถึงมาทว่าไม่ได้เมือง เราจะต้องล่าทับกลับไปก็ดี แลกระทำให้ชาวเมืองทั้งหลายได้ทุกขเวทนาลำบากมากอยู่แล้ว ก็มิอาจสามารถจะติดตามได้ กองทับเราก็จะกลับไปโดยสดวก ครั้นปฤกษาเหนพร้อมกันแล้ว ก็จัดแจงทับคุมเอาช้างม้าพลาพลเดินเท้าทั้งหลายอันป่วยทุพลภาพอยู่นั้น ล่าลงไปเสียก่อนสองสามวัน แล้วจึ่งให้กระทำลูกธนูพันหนึ่ง ผูกเพลิงอังแพลมทุก ๆ เล่มพร้อมเสรจ ครั้นค่ำลงเพลาประมาณยามหนึ่งจึ่งขับพลทหารเข้าแหกหักเอาเมือง แลยิงลูกธนูทั้งหลายเข้าไปในเมืองนั้น ส่วนลูกธนูทั้งหลาย ก็ตกลงถูกหลังคาเรือนทั้งหลายในเมืองเชียงใหม่ แลเพลิงอังแพลมซึ่งผูกลูกธนูทั้งหลายนั้น ก็ติดขึ้นไหม้ไปทุกตำบลเปนอลหม่าน พลลาวชาวเมืองซึ่งรักษาน่าที่ทั้งปวง เหนเพลิงไหม้ดั่งนั้น ก็ตกใจต่างคนต่างจะไปบ้านเรือนแห่งตน ๆ แลจะทิ้งน่าที่เสีย ท้าวพลเสนาลาวนายด้านนายกองเจ้าน่าที่ทั้งหลายมิได้ลงจากน่าที่ แลให้รบพุ่งป้องกันเมืองไว้ มิได้อาไลยในสิ่งของเย่าเรือนทั้งปวง สุดแท้แต่อย่าให้เสียเมืองแก่ข้าศึกได้ ที่เหลือจากน่าที่นั้น ก็ช่วยกันดับเพลิงบ้าง /*337บ้างก็เก็บสิ่งของทั้งปวง แลเพลิงนั้นใช่เกิดแต่แห่งเดียว เที่ยวลุกลามไหม้ไปเปนหลายแห่ง ชาวเมืองมิทันจะดับได้ ก็ไหม้เรือนทั้งหลายในเมืองนั้นมากกว่าพัน ที่อยู่รักษาน่าที่นั้น ก็รบพุ่งป้องกันเปนสามารถ ทับไทยมิอาจแหกหักเอาเมืองได้ ก็ถอยกลับออกมายังค่าย ครั้นเพลาประมาณสองยาม ก็เลิกทับกลับมาโดยลำดับมารควิถี ตราบเท่าถึงเมืองเถิน แล้วก็แต่งหนังสือบอกให้ม้าเร็วถือรีบลงมา กราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานครให้ทราบเหตุการ จึ่งยกกองทับทั้งปวงล่วงมณฑลประเทศ มาพร้อมทับณเมืองกำแพงเพชร แลคอยฟังท้องตราจะตอบขึ้นมาเปนประการใด ๚ะ
๏ ส่วนลาวชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งหลายเพลิงไหม้วุ่นวายไปสิ้นทั้งเมืองได้ทุกขเวทนาลำบากเปนอันมาก แลเมื่อทับไทยล่าไปนั้นก็มิอาจสามารถจะมาติดตามได้ ฝ่ายม้าเรวซึ่งถือหนังสือนอกนั้นก็รีบมาโดยลำดับมารควิถีตราบเท่าถึงพระมหานคร แลขึ้นเฝ้ากราบทูลพระกรุณาตามหนังสือบอกนั้น จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดั่งนั้น ก็มีพระราชโองการดำรัศให้สมุหนายก มีตราตอบขึ้นไปยังกองทับ ในท้องตรานั้นว่า รี้พลทั้งหลายอดอยากอาหารทุพลภาพมากอยู่แล้ว อนึ่งก็เปนเทศกาลฟ้าฝนความไข้เจบจะมีมาก แลให้กองทับทั้งหลายรีบลงมายังพระมหานครโดยเรวเถิด ๚ะ
๏ ครั้นท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายได้แจ้งในท้องตราดั่งนั้นแล้วก็ยกกองทับลงมายังกรุงเทพมหานคร แลกองทับทั้งหลายซึ่งยกกลับมาโดยทางปากใต้ฝ่ายเหนือนั้น ก็มาถึงพระนครเปนลำดับกัน เจ้าพระยาโกษา แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายขึ้นเฝ้าสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวกราบทูลพระพฤติเหตุทั้งปวง แล้วถวายช้างม้าคนเชลย แล/*338สิ่งของทั้งหลายอันตีได้นั้น สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุทั้งปวงดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัศยินดียิ่งนัก แลพระราชทานรางวัลแก่เจ้าพระยาโกษา ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายเปนอันมาก โดยสมควรแก่ความชอบนั้น ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๗ ๚ะ
๑๘
๏ ลุศักราช ๑๐๒๒ ปีชวดโทศก กรมการเมืองนครสวรรค์บอกลงมาถึงสมุหนายกว่า นายกองช้างผู้มีชื่อ คล้องต้องช้างเผือกผู้สูงประมาณสี่ศอกมีเศศ สรรพด้วยคชลักษณงามบริบูรณ แลคล้องได้ ณป่าแขวงเมืองนครสวรรค์นั้น จึ่งเจ้าพระยาโกษาจักรีเอาข้อราชการสารเสวตรขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงทราบเหตุดั่งนั้น ก็ทรงพระปราโมชยิ่งนัก จึ่งมีพระราชดำรัศให้ท้าวพระยาเสนาบดี แลพระหลวงขุนหลวงขุนหมื่นกรมช้างทั้งหลาย ขึ้นไปรับพระยาเสวตรกุญชรชาติตัวประเสริฐ ลงมายังกรุงเทพมหานคร แลให้แห่แหนประดับประดาโดยซลมารค สถลมารค ตามอย่างแต่ก่อน แล้วให้สถิตย์อยู่ณโรงนอกพระราชวัง ทรงพระกรุณาให้ตั้งการพระราชพิธีสงฆ์ แลพิธีไสยเวท แลการมหรรสพ สมโพชคำรพเจ็ดวันเปนกำหนฏ แล้วรับเข้ามาไว้ณโรงในพระราชวัง แลทรงพระประสาทพระราชทานนามกร ชื่อเจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัตรทันต์ แลพระราชทานเครื่องสุวรรณคชาภรณ์ อลังการด้วยมหาเนาวะรัตนอันประเสริฐ สำหรับประดับกายพระยาเสวตรกุญชรนั้น แลทรงพระกรุณาให้ขุนหมื่นผู้ใหญ่ในกรมช้าง แลหัวสิบทั้งหลายอยู่ปรฏิบัติรักษาพระยาช้างเผือกนั้น แลซึ่งนายช้างผู้คล้องถูกนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เปนที่ขุนหมื่นตามบูรพประเพณี แลพระราชทานเครื่องยศแลเสื้อผ้าเงินตราตามธรรมเนียม แลสมัคพักพวกซึ่งได้ช่วยในการช้างนั้น ก็พระราชทานรางวัลท่วนทั่วทุกคน /*339แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้ตราภูมคุ้มห้ามส่วยสัดพิกัดอากรขนอนตลาด แก่ผู้คล้องต้องพระยาช้างเผือกได้ทั้งหลายนั้น แลให้ไปอยู่ทำกินตามภูมลำเนาดุจแต่ก่อน ๚ะ
๏ ส่วนขุนหมื่นผู้ใหญ่นายช้างซึ่งอภิบาลพระยาเสวตรคเชนทรนั้น ก็ฝึกสอนพระยาช้างให้รู้ในภาษามนุษแลให้รู้กระทำกิจต่าง ๆ แลข้าราชการทั้งหลายซึ่งต้องพระราชอาญาเปนมหันตโทษจำไว้ หาผู้ใดจะทูลขอมิได้นั้น ก็เขียนหนังสือบนจะให้สิ่งของต่าง ๆ แลเอาหนังสือบนนั้นไปให้แก่พระยาช้างเผือก ๆ รับเอาด้วยงวงแล้ว ก็ชูเข้าไปถวายสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว เพื่อจะขอพระราชทานโทษด้วยใจในขณะเมื่อเสดจ์พระราชดำเนิรมายังโรงนั้น จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยื่นพระหรรถรับหนังสือนั้นมาทรงอ่านได้ทราบคดีทั้งปวงแล้ว ก็ทรงพระมหากรุณาแก่พระยาเสวตรกุญชรชาติแลทรงพระกรุณาโปรด พระราชทานโทษให้แก่พระยาบรมคเชนทรฉัตทันตนั้น ส่วนข้าราชการซึ่งเปนโทษแลได้พ้นโทษแล้ว ก็ให้สิ่งของทั้งปวงแก่พระยาช้างเผือกตามหนังสือบนนั้น จำเดิมแต่นั้นมาข้าราชการผู้ใดผู้หนึ่งเปนโทษก็มาบนเจ้าพระยาเสวตร เพื่อจะให้ขอโทษให้เหมือนดังนั้น แลทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษ ให้แก่พระยาช้างเผือกนั้นเปนหลายครั้ง พระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหาบุญาธิการ แลมีเสวตรคชสารพลายพังทั้งคู่เปนบรมราชาพาหณะพระที่นั่ง ครั้งนั้นพระราชกฤษฎาเดชานุภาพ แผ่ไพรสาฬไปในนาๆประเทศธาณีใหญ่น้อยทั้งปวง บรรดาอริราชบรปักข์ก็เขจขามคร้ามพระเดชพระคุณเปนอันมากนัก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๒๓ ปีฉลูตรีศก ขณะนั้นเจ้าพระยาโกษาธิบดีป่วยลง ทรงพระกรุณาให้พระหลวงขุนหมื่นแพทย์ทั้งหลายไปพยาบาล แลโรค/*340นั้นเปนไสมยกาลแห่งชีวิตรไขยก็ถึงแก่อนิจกรรม สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวมิอาจกลั้นน้ำพระเนตรไว้ได้ ทรงพระอาไลยในเจ้าพระยาโกษาเปนอันมาก แลเจ้าพระยาโกษาขุนเหล็กคนนี้เปนลูกพระนม แลได้รับพระราชทานนมร่วมเสวยมาแต่ยังทรงพระเยาว์นั้น แลทรงพระกรุณาพระราชทานฌาปนะกิจตามอย่างเสนาบดีเสรจ์แล้ว จึ่งมีพระราชโองการตรัสปฤกษา ด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายว่า พระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเชียงใหม่คิดอ่านฬ่อลวงเราเปนหลายครั้งแล้ว ยังมิหนำซ้ำกลับแขงเมืองต่อรบอิกเล่า แลเราจะละพระยาแสนหลวงไว้นั้นมิได้ จำจะยกพยุหโยธาทหารไปตีเอาเชียงใหม่ให้จงได้ ท่านทั้งหลายจะเหนเปนประการใด จึ่งท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ก็เหนพร้อมโดยพระราชดำริหนั้น ในปีฉลูตรีศกนั้น สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ก็มีพระราชดำรัศให้ท้าวพระยามุขมนตรี ตรวจ์จัดกองทับพลสกรรจ์ลำเครื่องสี่หมื่น ข้างเครื่องสองร้อย ม้าสี่ร้อย สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธ ปืนใหญ่ปืนน้อยกระสุนดินประสิวให้พร้อมไว้ แลดำรัศให้หานายปานผู้น้องเจ้าพระยาโกษา อันถึงแก่อนิจกรรม์ ซึ่งรับอาษาออกไปได้ราชการณะเมืองฝรั่งเสศนั้นเข้ามาเฝ้าแล้ว ก็มีพระราชโองการตรัสเหนือเกล้าโปรดให้นายปานเปนเจ้าพระยาโกษาธิบดี แลทรงพระกรุณาดำรัศว่า ขุนเหล็กพี่ท่านซึ่งถึงแก่มรณะภาพนั้นชำนิชำนาญในการอันเปนแม่ทับ แลบัดนี้เราจะให้ท่านเปนที่เจ้าพระยาโกษาธิบดี แลจะให้เปนแม่ทับแทนพี่ชายไปตีเมืองเชียงใหม่ยังจะได้ฤๅมิได้ จึ่งเจ้าพระยาโกษาปานกราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะขอลองศึกดูก่อน แลจะขอรับพระราชทานพระราชอาญาสิทธิ เหมือนพระโองการนั้น ถ้าแลเหนจะกระทำสงครามได้แล้ว ก็จะขออาษาไปตีเมืองเชียงใหม่ทูลเกล้าถวายให้จงได้ สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่/*341หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ชอบพระไทยในถ้อยคำเจ้าพระยาโกษากราบทูลนั้น ทรงพระโสมนัศดำรัศสรรเสริญสติปัญญาเปนอันมาก แลทรงพระกรุณาพระราชทานพระแสงดาบต้นอันทรงนั้น ให้แก่เจ้าพระยาโกษาธิบดี เพื่อจะให้สิทธิขาดพระราชอาญาสิทธิ แลโปรดพระราชทานให้รับพระโองการดังนั้น แล้วดำรัศอนุญาตว่า ท่านจงไปลองศึกดูตามความปราถนาเถิด ๚ะ
๏ จึ่งเจ้าพระยาโกษารับพระราชทานพระแสงดาบแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาออกมายังสาลาลูกขุนใน จึ่งสั่งมหาดไทย กระลาโหมให้แจกพระราชกำหนฎ ข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลาย ฝ่ายทหาร พลเรือน กะเกนพลสามพันให้ยกไปตั้งค่ายตำบลที่ใกล้พะเนียดโดยกว้างสามเส้น โดยยาวสามเส้นสิบวา แลให้ตัดไม้ไผ่มาตั้งค่าย เอาปลายปักลงให้สิ้น ขุดมูลดินถมเปนสนามเพราะ ปักขวากหนามตามธรรมเนียมพร้อมเสรจ์ให้สำเร็จแต่วันพรุ่งรุ่งแล้วสามนาฬีกา ถ้าแลเราไปเลียบค่ายน่าที่ผู้ใดไม่สำเหรจ์ในเพลานั้น ก็จะลงโทษแก่ผู้นั้นถึงสิ้นชีวิตร ส่วนเจ้าพระยาจักรี กระลาโหม แลท้าวพระยาข้าราชการทั้งหลายได้แจ้งในพระราชกำหนฎดังนั้น ก็สดุ้งตกใจกลัวยิ่งนัก ต่างคนต่างเร่งกะเกนกันทุกหมู่ทุกกรมในวันนั้นได้พลสามพันแล้วก็ให้ไปตัดไม้ไผ่อันจะมาทำเปนเสาค่ายนั้นคลสองท่อน แล้วก็ยกขึ้นไปยังที่ใกล้พะเนียด แบ่งปันน่าที่กันตั้งค่ายแต่ในเพลากลางคืนวันนั้นทุกหมู่ทุกกรม แลปักเสาเอาปลายลงดิน เอาต้นขึ้นสิ้น ชิดกันเปนถ้องแถวแต่เบื้องบน เบื้องล่างนั้นห่างกันไปเปนอันมากแลกระทำการทั้งปวงภอรุ่งก็สำเรจ์ ๚ะ
๏ ในขณะนั้นขุนหมื่นเจ้าน่าที่ผู้หนึ่ง เหนเชิงค่ายทั้งหลายห่างกันนัก จึ่งปักกลับเอาต้นลงดิน แซรกเข้าเสาหนึ่งในรว่างอันห่างนั้น แล้วว่าอย่างแต่ก่อนเขาทำมาดังนี้ แลซึ่งเอาปลายปักลงดินนี้ มิเคยเหนทำมาแต่/*342ก่อน จึ่งเจ้าพระยาโกษาก็สั่งแก่เจ้าพนักงานทั้งหลายให้ตระเตรียมราชพาหนะ แลเครื่องขัติยราชาบริโภคทั้งปวงไว้รับโดยทางซลมารค สถลมารค พร้อมเสรจ์แล้ว ครั้นรุ่งเช้าแล้วเพลาสามนาฬิกา เจ้าพระยาโกษาธิบดีก็ลงสู่เรือพระที่นั่งนพรัตนพิมานกาญจน์อะลงกฎ มหานาวาเวไชยยันต์อันอำไภยไปด้วยเสวตรฉัตรพัดโบกจามร บังพระสุริเยนทร์บังแทรกแซงสลอนสลับ สรรพด้วยอะพิรุมชุมสายพรายพรรณ กลตกลิ้งกรรชิงมาศดาษดาดูมะเหาฬารเลิดพันลึกอะทึกด้วยเรือกัน แลเรือท้าวพระยาข้าราชการทั้งหลายรายเรียงเปนขนัด โดยกระบวนพยุหยาตราน่าหลังพร้อมเสรจ์ ก็เหมือนสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวอันเสดจ์พระราชดำเนินนั้น ครั้นได้ศุภฤกษ ก็ให้ลั่นฆ้องไชย ประโคมแตรสังข์ดูริยางคดนตรี สนั่นกาหฬกึกก้องกลองชนะโครมครื้นเพียงพื้นนัทีธารจะทำลาย ให้ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนตามขบวนแห่แหนแน่นไปโดยชลมารค ตราบเท่าถึงที่ประทับตำบลเพนียด เจ้าพระยาโกษาธิบดีก็ขึ้นจากเรือพระที่นั่ง สถิตยยังพลับพลาอันเปนที่ราชาอาศน์เดียรดาษด้วยท้าวพระยาข้าราชการทั้งปวง แวดล้อมโดยซ้ายขวาหน้าหลัง แล้วก็ขึ้นขี่ช้างพระที่นั่งบรมราชคชาธารสารตัวประเสริฐเพริศพร้อม ด้วยเครื่องสูงแลธงฉานธงไชยดูไสวไพโรจด้วยท้าวพระยาเสนาบดี พิริยโยธาหารแห่เปนขนัด โดยกระบวนบรมราชพยุหบาตราสถลมารค เลียบค่ายไปจึ่งเหนไม้เสาค่ายลำหนึ่ง ปักเอาต้นลงดิน ก็ให้หาตัวเจ้าน่าที่นั้นเข้ามาแล้วจึ่งถามว่า ท่านกระทำดังนี้จริงฤๅ เจ้าน่าที่กราบเรียนว่าจริง เจ้าพระยาโกษาจึ่งว่า ตัวท่านละเมิดมิได้ทำตามพระราชโองการแห่งเรา โทษท่านถึงตาย แล้วก็ให้ประหารชีวิตรเสีย แลให้ตัดเอาศีศะเสียบไว้ที่ปลายไม้เสาค่ายลำนั้น แล้วก็คืนลงสู่เรือพระที่นั่งกลับเข้ามายังพระราชวัง เจ้าพระยาโกษาทำครั้งนั้น เพื่อให้คนทั้งหลายเขดขาม คร้ามอำนาจอาญาสิทธิขาดในราช/*343การงานสงครามนั้น ครั้นมาถึงพระราชวังก็ขึ้นเฝ้าสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว ถวายพระราชโองการอาญาสิทธิ แลพระแสงดาบคืนเสียแล้ว ก็กราบทูลแถลงการทั้งปวงซึ่งไปลองศึกนั้นให้ทราบสิ้นทุกประการ แล้วบังคมทูลพระกรุณาขออาษาไปตีเอาเมืองเชียงใหม่ทูลเกล้าถวาย ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดั่งนั้นก็ทรงพระโสมนัศตำรัศสรรเสริญเจ้าพระยาโกษาเปนอันมาก แล้วก็มีพระราชโองการตรัศเหนือเกล้า โปรดให้เจ้าพระยาโกษาธิบดีเปนแม่ทับหลวง แลให้พระยาวิชิตภักดีเปนยุกระบัด พระยาสุรินทรภักดีเปนเกียกกาย พระยาสีหราชเดโชเปนกองหน้า พระยาสุรสงครามเปนกองหลัง ถือพลช้างม้าพลานิกรเดิรเท้าทั้งหลาย ยกขึ้นไปตีเอาเมืองเชียงใหม่ ครั้นถึงอาติกมาศศุภปักข์ดิถี ได้มหาสวัสดิพิไชยฤกษ เจ้าพระยาโกษาธิบดีแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลายกกองทับบกเรือไปจากกรุงเทพมหานคร โดยลำดับชลมารค สถลมารค ไปพร้อมทับณเมืองเถิน แล้วก็ให้ตรวต์จัดกองทับแยกกันออกเปนหมวดเปนกอง ตามพิไชยสงครามพร้อมเสรจ์ ยกพยุหโยธาทหารขึ้นไปโดยวิถีสถลมารค ตราบเท่าถึงเมืองนคร แลอยุดทับยับยั้งตั้งค่ายมั่นอยู่ในที่ใกล้เมืองนั้น ฝ่ายแสนท้าวพระยาลาวเจ้าเมืองนคร ก็บอกหนังสือขึ้นไปยังเมืองเชียงใหม่ แล้วก็แต่งค่ายคูประตูหอรบ แล้วตรวจตรำจัดพลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิน ป้องกันเมืองตามธรรมเนียม ๚ะ
๏ ส่วนกองทับไทยก็ยกเข้าแหกหักเอาเมือง ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันต้านทานอยู่สามวัน ครั้นเหนเหลือกำลังที่จะต่อสู้ก็เทครัวอพยพออกจากเมืองหนีไปยังเมืองเชียงใหม่บ้าง ๆ ก็ออกหากองทับ ๆ ไทยได้เมืองนครแลได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธแลลาวเชลยเปนอันมาก ก็ยกตี/*344บ้านน้อยบ้านใหญ่ ตามระยะทางขึ้นไป พลลาวต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนี แลตีตำบลใดก็ได้ตำบลนั้น ด้วยอำนาจอาญาสิทธิ์เจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทับหลวง ครั้งไปลองศึกตำบลพะเนียดแลคนทั้งหลายเข็ดขามคร้ามกลัวแก่ครั้งนั้นมา จะว่าราชการสิ่งใดในงานสงครามทั้งปวงก็สิทธิขาดสำเร็จได้ด้วยอำนาจสั่งนั้นทุกประการ แล้วยกพยุหโยธาหาญขึ้นไปตีเมืองลำพูน แลให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวพระยาเสนาลาวเจ้าเมืองลำพูน ก็กะเกนพลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินปราการป้องกันเมือง กองทับไทยก็ยกเข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง พลลาวชาวเมืองรบพุ่งต้านทานอยู่ได้เจดวัน แลต้องสาตราวุธ ฆ่าศึกบาดเจ็บล้มตายนั้นก็มาก เหนเหลือกำลังที่จะต่อสู้ก็แตกฉานพ่ายออกจากเมืองในเพลากลางคืน แลหนีไปยังเมืองเชียงใหม่บ้าง ๆ ก็หนีเข้าป่าแลออกหากองทับไทยเปนอันมาก ทับไทยได้เมืองลำพูนแลได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธคนเชลยก็มาก แล้วก็ยกขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ ในขณะเมื่อทับไทยได้เมืองลำพูนนั้น พระยาแสนหลวงก็เสียใจจึ่งแต่งกองทับให้ยกออกไปตั้งค่ายรับโดยระยะรายทางขึ้นมา ตราบเท่าถึงเมืองเชียงใหม่เปนหลายแห่ง แลให้ตกแต่งค่ายคูปักขวากหนามตามทำนองศึกพร้อมเสรจ ส่วนกองทับไทยก็ยกเข้าตีค่ายลาวทั้งหลายอันออกมาตั้งรับนั้น แลได้รบพุ่งกันถึงโรมรันฟันแทงทุก ๆ ตำบล พลลาวต่อรบต้านทานมิได้ ก็แตกฉานไปจากค่ายแลพ่ายหนีกลับเข้ามืองเชียงใหม่ ๚ะ
๏ พระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเชียงใหม่ ก็ให้แสนท้าวเสนาลาวทั้งปวงตรวจจัดพลทนารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินปราการโดยรอบ ประกอบด้วยเครื่องสรรพาวุธปืนใหญ่ปืนน้อยทั้งปวงกันเมืองไว้ แลกองทับไทยได้ค่ายรายทางทั้งหลายแล้ว ก็ยกติดตามเข้าไปตั้งค่ายล้อมถึงชานเมือง จึ่ง/*345เจ้าพระยาโกษาธิบดีแม่ทับหลวง ก็ให้พลทหารก่อกำแพงโอบเมืองเข้าไว้กึ่งหนึ่ง ในด้านข้างทักษิณทิศแห่งเมืองเชียงใหม่นั้น แล้วก็ให้ตั้งค่ายหลวงแลค่ายน่าทั้งหลายล้อมอยู่ในที่นั้น ๚ะ
๏ ส่วนพระยาแสนหลวงเจ้าเมืองเชียงใหม่ ก็ให้ท้าวพระยาเสนาลาวยกกองทับออกไปตีทับไทย อันมาตั้งล้อมอยู่นั้นเปนหลายครั้ง พลทหารไทยเข้มแขงในการสงครามยิ่งนัก มิได้ท้อถอย แลได้ยุทธนากันเปนสามารถ พลลาวต้องสาตราวุธบาดเจ็บล้มตายก็มาก มิอาจต้านทานกำลังศึกพลทหารไทยได้ ก็แตกฉานพ่ายเข้าเมืองทุกครั้ง ๆ ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาโกษาแม่ทับ ครั้นเหนการภอจะหักเอาเมืองได้แล้ว ก็แต่งหนังสือบอกโดยการอันได้รบพุ่งทั้งปวง เหนภอจะเอาไชยซำนะได้ แล้วให้ม้าเร็ว ๒๓ ม้าถือลงไปกราบทูลพระกรุณายังกรุงเทพมหานคร จึ่งพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุดั่งนั้น ก็ทรงพระปราโมทย์ยิ่งนัก แลดำรัสให้ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายตรวจจัดกองทับพลสกรรจ์ลำเครื่องหกหมื่น ช้างเครื่องห้าร้อย ม้าเครื่องห้าร้อย สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธ แลเสบียงอาหารให้พร้อมเสรจจะเสดจ์ไปงานพระราชสงคราม ณะเมืองเชียงใหม่ แลให้กองทับบกยกแยกไปคอยรับเสดจ์ณะเมืองเถิน ๚ะ
๏ ครั้นถึงสุภวารมหุดิมหันต์อนันตพิไชยฤกษ์ จึ่งพระบาทบรมนารถนารายน์ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็สอดทรงเครื่องศริราชอลังการสรรพาภรณ์บวรวิภูสิตสำหรับขัติยราชรณยุทธ ทรงราชาวุธสรัพเสรจ์ก็เสดจ์ลงสู่เรือพระที่นั่งขจิตรพิมานกาญจน์มณีศรีสมรถไชย อันอำไภยด้วยบวรเสวตรฉัตรขนัดอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังพระสุริยันบังแทรกสลอนสลับ สรัพไปด้วยกันชิงกลิ้งกลดจามรมาศดาษดาดูมเหาฬารพันฦก อธึกด้วยกระบิ/*346ธุชธงฉานธงไชยงามไสวไพรโรจด้วยเรือดั้งเรือกรร แลเรือท้าวพระยาสามนต์ราชเสนาบดีมนตรีมุขลูกขุนทั้งหลาย รายเรียงเปนระยะโดยกระบวรพยุหบาตราหน้าหลังพรั่งพร้อมเสรจ์ ภอได้อุดมฤกษเวลาพระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้องไชย ราชครูบริโสดมพรหมพฤกฒาจาริยเป่ามหาสังขทักขิณาวัฎ เจ้าพนักงานประโคมแตรลังขดุริยางคดนตรีฆ้องกลองนี่สนั่น บันลืลั่นศรับทสำเนียง เสียงพลโยธาหาญโห่ร้องสท้านสเทือนท้องนัทธี ให้เคลื่อนเรือพระที่นั่งศรีวรสุพรรณหงษ อันทรงพระพุทธปฏิมาสมญาพระไชยนั้นไปก่อน แล้วก็ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนตามขบวนบรมราชพยุหสงครามไปตามลำดับชลมารคตราบเท่าถึงเมืองเถิน ก็ขึ้นประทับแรมอยู่ที่นั่นคืนหนึ่ง จึ่งเสดจ์ทรงช้างพระที่นั่งพังกินรวิหก พยุหบาตราโยธาหารไปโดยสถลมารควิถีถึงเมืองลำพูน แล้วให้หยุดกองทับยับยั้งตั้งตำหนักทับพลับพลาอยู่ในที่นั้น จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัศให้มีตราตอบขึ้นไปยังกองทับว่า ทับหลวงเสดจ์พระราชดำเนิรยกมาช่วย กองทับที่ล้อมเมืองเชียงใหม่นั้นให้ล้อมมั่นไว้อย่าเภอหักเอาเมืองก่อน แลให้คอยท่าทับหลวงกว่าจะเสดจ์ขึ้นไปถึง จึ่งจะหักเอาเมืองต่อภายหลัง ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาโกษา แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ได้แจ้งในท้องตราดั่งนั้นแล้ว ก็ให้ตั้งค่ายหลวงแลที่ประทับพลับพลาไว้คอยรับเสดจ์ในที่อันสมควร แล้วก็ให้กราบทูลเชิญเสดจ์พระราชตำเนิรขึ้นมายังเมืองเชียงใหม่ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือก ก็เสดจ์ยกพยุหบาตราโยธาทับหลวงขึ้นไปถึงเมืองเชียงใหม่ แลเสดจ์ประทับอยู่ ณะค่ายอันกองทับทำไว้รับเสดจ์นั้น จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดี แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ก็มาเฝ้าณะค่ายหลวงกราบทูลข้อราชการ/*347ทั้งปวงให้ทราบ แล้วก็แวดล้อมรักษาพระองคโดยรอบ แลเอาแรงช้างม้าพลานิกร เดิรเท้าให้หายเหน็จเหนื่อยเมื่อยล้าลำบากกาย ๚ะ
๏ ฝ่ายลาวชาวเมืองเชียงใหม่ทั้งหลายต้านต่อทับไทยมิได้ ก็ให้ครั่นคร้ามขามกลัวสยดสยองไปสิ้นทั้งเมือง แลพระยาแสนหลวงเจ้าเมืองนั้น ก็สดุ้งตกใจกลัวทับไทยยิ่งนัก จะรบก็เหลือกำลังที่จะต้านทานได้ จะหนีก็เหนไม่พัน ครั้นจะออกอ่อนน้อมยอมถวายเมืองเล่า ก็กลัวตาย ได้ทำความชั่วกลับกลอกมาเปนหลายครั้งแล้ว ให้จนจิตรสิ้นความคิดมิรู้ที่จะทำประการใด ก็นิ่งรักษาแต่เมืองไว้ตามบุญ เผื่อกุศลจะมาช่วยอุดหนุนบ้าง ก็ภอจะช่วยให้พ้นไภย จึ่งบอกหนังสือขึ้นไปยังเมืองอังวะ ขอกองทับให้ยกลงมาช่วย แล้วได้ยินศรับทสำเนียงเสียงช้างม้าพลาพลเดิรเท้าแห่งข้าศึก กึกก้องโกลาหนหนักขึ้น ก็ให้ขึ้นดูบนพระเจดียใหญ่อันประดิษฐานอยู่ณะกลางเมือง จึ่งเหนรี้พลช้างม้าฆ่าศึกเปนอันมาก ยกหนุนมาตั้งค่ายใหญ่อยู่ใหม่ในทิศอาคะเน ก็ยิ่งสดุ้งตกใจกลัวทับไทยยิ่งนัก จึ่งเร่งให้ตกแต่งการป้องกันเมืองทั้งกลางคืนกลางวันเปนสามารถ แลให้เอาไม้ทรุงทั้งหลาย มาผูกแขวนรายไว้ที่บนใบเสมากำแพงเมืองนั้นโดยรอบ แล้วจะได้ตัดให้ตกลงไปทับฆ่าศึก แล้วให้ตั้งกะทะคั่วกรวดทรายปูนผง แล้วเคี่ยวน้ำมันยางไว้ให้ร้อนจงทุก ๆ น่าที่ สำหรับจะหว่านซัดสาดราดเทลงไปให้ถูกต้องฆ่าศึกล้มตาย ขณะเมื่อจะยกเข้ามาป่ายปีนกำแพงปล้นเอาเมืองนั้น อย่าให้ทำการได้ถนัด แลจัดแจงการทั้งปวงไว้พร้อมเสรจ์ แล้วก็คอยกองทับเมืองอังวะจะยกลงมาช่วยฤๅประการใด ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าเมืองอังวะได้แจ้งในหนังสือบอกเมืองเชียงใหม่ดังนั้นแล้ว ก็ให้คิดเขดขามคร้ามฝีมือศึกไทยยิ่งนัก แลมิอาจลงมาช่วยเมืองเชียงใหม่ได้ ในขณะทับหลวงมาตั้งอยู่ได้เจดวัน ภอรี้พลช้างม้าหายเหน็จ/*348เหนื่อยเลื่อยล้าแล้ว จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดีกราบทูลพระกรุณา จะขอยกเข้าแหกหักเอาเมืองเชียงใหม่ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ดำรัสให้พระโหราหาฤกษ แล้วมีพระราชกำหนดให้ท้าวพระยามุขมนตรีนายทับนายกองทั้งปวง ตรวจจัดช้างม้าพลาพลเดิรเท้า แลทหารคนดีมีวิชาทั้งหลาย ให้พร้อมไว้แต่ในห้าวัน แลกระทำบันไดน้อยใหญ่กว่าพันอันสำหรับจะป่ายปีนปล้นเมือง แลซึ่งช้างทั้งหลายนั้นก็ให้ทำเกือกหนัง เสื้อหนัง น่าหร้าหนัง ใส่ครบทุก ๆ ตัว แลพลโยธาหารนั้น ก็ให้ตกแต่งกายสรวมใส่หมวกแลเสื้อแลรองท้าวล้วนทำด้วยหนังสิ้น แลให้พูนดินขึ้นเปนป้อมสูงเทียมกำแพงเมืองในที่มุมเมืองทั้งสาม แลหว่างกลางทั้งสามนั้น เปนหกแห่งด้วยกัน แลให้เอาปืนใหญ่ขึ้นตั้งจังก้ายิงเข้าไปตามเชิงเทินจงทุกป้อม อย่าให้ชาวเมืองอยู่รักษาน่าที่ได้ถนัด เร่งจัดแจงตกแต่งตระเตรียมการทั้งปวงให้พร้อมไว้จงทุกหมวดทุกกอง แลกำหนดวันคืนเพลาสัญญาอานัต ให้คอยดูท่วงทีดวงพลุะเปนสำคัญฤกษอันจะยกเข้าหักเอาเมืองนั้น ๚ะ
๏ จึ่งท้าวพระยามุขมนตรีนายทับนายกองทั้งหลาย ได้แจ้งพระราชกำหนดดังนั้น ก็เร่งตกแต่งเตรียมการทั้งปวงไว้พร้อมเสรจ์แล้ว ก็คอยดูดวงพลุะซึ่งเปนสำคัญฤกษนั้น ครั้นถึงศุภวารวิไชยฤกษเพลาสามยาม จึงพระราชครู พระครูปะโรหิตาจาริย ก็อันเชิญเสดจ์พระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงมุรธาภิเศกถวายอาเสียรพาศอวยไชย สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว ก็สอดทรงเครื่องศิริราชอลังการสรรพาภรณสำหรับบรมกระษัตริย์ เสดจ์ประเวศน์งารพระราชสงครามเสรจ์เสดจ์ขึ้นเกยคอยฤกษ ภอได้อุดมฤกษพระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้องไชย เจ้าพนักงานประโคมแตรสังขดุริยางคดนตรีฆ้องกลองกึกก้องกาหลนฤนารท พระบาทบรมบพิตรพระพุทธ/*349เจ้าช้างเผือก ก็เสดจ์ทรงช้างต้นพลายหักสิบทิศ เปนพระคชาธารอันอลังการด้วยเครื่องสูง แลธงฉานธงไชยดูไสวไพรโรจด้วยช้างดั้งช้างกันแซรกแซรงสลับค่ายค้ำพังคา อันท้าวเสนาบดีพิริยโยธาพลาพลพฤนพรั้งพร้อมห้อมล้อมเสดจ์พระราชดำเนิร แลดำรัศให้จุดเพลิงพลุะขึ้นเปนสำคัญฤกษ ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงเหนดวงพลุะดั่งนั้น ก็ขับพลคชาโยธาหารทั้งหลาย ล้วนแต่งกายสรวมใส่เครื่องหนังมือถือหอกแลทวน สำหรับจะรับไม้ซุงแลถือเขนถือโล่ฝาโพล่ฝาแฟ้ม สำหรับจะป้องกันกรวดทรายปูนผงแลน้ำมันยางอันร้อน ซึ่งชาวเมืองจะซัดราดเทลงมานั้นถ้วนทุกตัวคน แลโห่สนั่นบันฦๅศรับทสำเนียงเสียงฆ้องกลองศึกสท้านเสทือน เพียงแผ่นดินจะไหว ยกเข้าไปจะแหกหักเอาเมืองทุก ๆ น่าที่ จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสดจ์มาอยุดยืนพระคชาธาร มีพระราชโองการตรัสให้ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายขับพลทหารเอาบันไดน้อยใหญ่พาดกำแพงเมืองป่ายปีนขึ้นไป แลให้วางปืนใหญ่ระดมเข้าไปตามเชิงเทินเมืองนั้นทุกป้อมพร้อม ๆ กัน ๚ะ
๏ ายพลลาวชาวเมืองซึ่งรักษาน่าที่เชิงเทินปราการทั้งหลายนั้น ก็ต้องปืนใหญ่ล้มตายเปนอันมาก แลต้านทานอยู่มิได้ก็ถอยลงไปจากน่าที่บ้าง ๆ ก็ต้านทานอยู่ได้บ้าง แลตัดเชือกซึ่งผูกไม้ซุงแขวนไว้ตามใบเสมากำแพงนั้นให้ตกลงไปทับฆ่าศึก บ้างก็หว่านซัดกรวดทรายปูนผงอันร้อน แลรดสาดราดเทน้ำมันเดือดลงไปให้ถูกต้องพลฆ่าศึกอันป่ายปีนขึ้นมานั้น แลต่อรบป้องกันเมืองอยู่เปนสามารถ ๚ะ
๏ ฝ่ายพลทหารไทยก็รับไม้ซุงด้วยปลายหอกปลายทวน แลมากด้วยกันก็ทานไว้ได้ผ่อนให้ตกลงแต่เบา แลเอาเขนโล่ฝาโพล่ฝาแฟ้มทั้ง/*350หลาย ขึ้นป้องกันรับกรวดทรายปูนผงอันร้อน แลน้ำมันยางเดือดซึ่งชาวเมืองซัดสาดราดเทลงมานั้น ให้ถูกต้องแต่น้อยภออดทนได้ แลพลทหารไทยแสนหนึ่งมิพึงจะท้อถอย เยียดยัดหนุนเนืองกันเข้าไป ดุจคลื่นในห้องพระมหาสมุด ชาวเมืองสุดที่จะต้านทานได้ ก็ขึ้นบนบันไดป่ายปีนกำแพงเข้าไปได้ในเมืองพร้อมกันทุก ๆ น่าที่ แล้วก็ไล่พิฆาฏฆ่าพลลาวชาวเมืองทั้งหลายล้มตายเปนอันมาก แลได้เมืองเชียงใหม่ในเพลารุ่งขึ้นวันนั้น แล้วก็ไล่จับพระยาแสนหลวงเจ้าเมือง แลบุตรภรรยาญาติวงษได้สิ้น แลได้ครัวตัวแสนท้าวพระยาลาวเสนาบดีทั้งหลาย แลครอบครัวอพยพชาวเมืองทั้งปวงเปนอันมาก ได้ช้างม้าเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อยแลสิ่งของต่าง ๆ ก็มาก แล้วก็คุมครอบครัวส่งออกไปยังค่ายหลวงสิ้น จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดี ก็จัดสันเอาบุตรีเจ้าเมือง แลบุตรีท้าวพระยาเสนาลาวทั้งหลาย ที่มีศรีรูปอันงามนั้น เข้ามาถวายสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว แล้วก็ทรงเลือกบุตรีเจ้าเมืองไว้เปนนางพระสนม แลซึ่งบุตรีแสนท้าวพระยาลาวทั้งหลายนั้น ก็ทรงแจกพระราชทานให้แก่ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงทั่วกัน แลเสดจประทับยับยั้งอยู่ที่นั่น ประมาณสิบห้าเวนกว่าหัวเมืองจะสงบ ก็ส่งไปบ้านเมือง แลหัวเมืองทั้งหลายซึ่งขึ้นแก่เมืองเชียงใหม่เปนปรกติแล้ว จึ่งเลิกทับหลวงกวาดเอาครอบครัวลาวเชลยทั้งหลายที่ตีได้นั้น ก็เสดจพระราชดำเนิรกลับมาโดยทางสวรรคโลกย์ก็เสดจ์ประทับแรมอยู่ณะเมืองศุโขไทยสิบห้าวัน แลดำรัสให้กองทับท้าวพระยาหัวเมืองปากใต้ทั้งหลายสองหมื่นเสศ คุมเอาช้างม้าพลาพลเดิรท้าวอันป่วยเจ็บทุพลภาพ แลครอบครัวลาวเชลยทั้งหลายอันตีได้นั้น แยกไปลงทางท่าเรือเมืองกำแพงเพชรแล้ว ก็เสดจ์กรีธาพลาพลทับหลวงจากเมืองศุโขไทย มาโดยลำดับมารควิถีถึงเมืองพระพิศณุโลกย แล้ว/*351เสดจ์พระราชตำเนิรไปยังพระอาราม วัดพระศรีรัตนมหาธาตุถวายนมัศการพระพุทธปติมากร พระชินราช พระชินสีห์ ด้วยเบญจางค์ประดิษฐ แล้วกระทำมหาสการบูชา แล้วเล่นการมหรสพสมโพชสามวัน แลเสดจ์ประทับยับยั้งอยู่เมืองพระพิศณุโลกยเจดวัน จึ่งดำรัสให้กองทับยกแยกลงไป แล้วก็เสดจ์พระราชตำเนิรจากเมืองพระพิศณุโลกย์ มาโดยชลมารคด้วยพระชลวิมาน พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาหาร แห่แหนเปนขนัด โดยขบวนพยุหบาตราหน้าหลังเสรจ์ ก็เสดจ์ถึงกรุงเทพมหานครบวรทราราวดีศรีอยุทธยา แลเสดจขึ้นสู่พระราชวังบวรสฐานมงคล ทรงพระกรุณาพระราชทานรางวัลแก่เจ้าพระยาโกษา แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายเปนอันมาก ตามลำดับถานาศักดิ ๚ะ
๏ จำเดิมแต่นั้นมา พระราชกฤษฎาเดชานุภาพแห่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ฦๅชาปรากฎไปทั่วทิศานุทิศ ประเทศธาณีใหญ่น้อยทั่วบรรดาขัติยราชดัษกร ก็สยบสยอนครั่นคร้ามขามพระเดชพระคุณเปนอันมาก มิอาจกระทำย่ำยีบีทาต่อพระนครศรีอยุทธยาได้ กรุงเทพมหานครครั้งนั้นก็เกษมศุขสมบูรณ์ยิ่งนัก ๚ะ
๏ ในขณะนั้นพระเพทราชาจางวางกรมช้าง เปนชาวบ้านพลูหลวงแขวงเมืองสุพรรณ์บูรี มีบุญญาธิการมาก แลกระทำราชการชำนิชำนาญในการสิลปสาตขี่ช้างแกล้วกล้ายิ่งนัก แล้วก็มีฝีมือในสงคราม กระทำความชอบมาเปนหลายหนแล้ว ได้โดยเสดจ์งานพระราชสงครามครั้งเมืองเชียงใหม่นั้นด้วย สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาแก่พระเพทราชานั้น แล้วเมื่อเสดจ์พระราชตำเนิรมาจากเมืองเชียงใหม่นั้น พระองค์เสดจ์ทรงสังวาศด้วยราชธิดาเจ้าเมืองเชียงใหม่ แลนางนั้นก็ทรงครรภขึ้นมา ทรงพระกรุณาละอายพระไทย จึ่งพระราชทานนางนั้นให้แก่พระเพทราชา/*352แล้วดำรัศว่า นางลาวคนนี้มีครรภขึ้นมา เราจะเอาไปเลี้ยงไว้ในพระราชวัง ก็คิดละอายแก่พระสนมทั้งปวง แลท่านจงรับเอาไปเลี้ยงไว้ณะบ้านเถิด แลพระเพทราชาก็รับพระราชทานเอานางนั้นไปเลี้ยงไว้ณะบ้าน ๚ะ
๏ ครั้นถึงปีขานจัตวาศก สมเดจ์บรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจ์พระราชตำเนิรขึ้นไปนมัศการพระชินราช พระชินสีห์ ณะเมืองพระพิศณุโลกย พระเพทราชาก็พาเอานางลาวมีครรภนั้นไปตามเสดจ์ด้วย ถึงตำบลโพประทับช้าง ภอครรภ์นางนั้นแก่ท่วนทศมาศได้ฤกษดี นางก็ประสูติบุตรชายกอปด้วยศริวรรณลักขณเปนอันดี บิดาให้นามบรรญัติชื่อเจ้าเดื่อ ครั้นอยู่มาค่อยรู้ความแล้ว ก็สำคัญเอาพระเพทราชาว่าเปนบิดา แลรักษใคร่สนิทติดพันท์จนไวยวัฒนาขึ้น ก็มีสติปัญญาแกล้วกล้าอาจหารยิ่งนัก จึ่งพระเพทราชาก็นำเอานายเดื่อผู้บุตรเลี้ยง เข้าไปถวายตัวเปนมหาดเล็ก แลให้กระทำราชการสนองพระเดชพระคุณ สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระการุญภาพแก่นายเดื่อมหาดเล็กนั้นเปนอันมาก มีพระราชดำริหจะใคร่ให้เจ้าเดื่อรู้ตัวว่าเปนพระเจ้าลูกเธอ แลทรงพระกรุณาตำรัสให้เจ้าพนักงานเชิญเอาพระฉายมาตั้ง ก็ทรงส่องพระฉาย แล้วกวักพระหัถตรัสเรียกนายเดื่อมหาดเล็กเข้าไปให้ใกล้พระองค์ แล้วก็ตำรัศว่า เองจงดูเงาในกระจกเถิด นายเดื่อมหาดเล็กนั้นก็คลานเข้าไปส่องพระฉายด้วยพระองค์ ก็เหนเงาเหมือนดังนั้น แล้วก็มีพระราชโองการตรัสถามว่า เองเหนรูปเรากับรูบของเองนั้น เปนอย่างไรกันบ้าง จึ่งนายเดื่อมหาดเล็กก็กราบทูลพระกรุณาว่า รูปทั้งสองอันปรากฎอยู่ในพระฉายนั้น มีพรรณสัณฐานคล้ายคลึงกัน สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงเมตตาการุญภาพแก่นายเดื่อมหาดเล็ก ซึ่งเปนพระราชบุตรนั้น/*353ยิ่งนัก ทรงพระกรุณาดำรัสพระราชทานโอวาทานุศาสน แลใช้ในกิจราชการทั้งปวง แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเข้าของเงินทองเปนอันมาก ๚ะ
๏ ส่วนนายเดื่อมหาดเด็ก ก็รู้ตัวว่าเปนพระเจ้าลูกเธอ โดยพระราชอุบายในวันอันส่องพระฉายนั้น แลบังเกิดทิฐิมานะขึ้นเปนอันมาก ก็บริโภคโพชนาหารในพระสุพรรณภาชนะอันเหลือเสวยนั้น แลเอาพระภูษาทรง ซึ่งเจ้าพนักงานตากไว้นั้นมานุ่งห่ม ผู้ใดจะว่ากล่าวก็มิฟัง แต่ทำดั่งนั้นเปนหลายครั้ง จึ่งเจ้าพนักงานทั้งหลาย ก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณา สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดั่งนั้นก็มิได้ถือ ดำรัสว่าไอ้เดื่อนี้มันบ้า ๆ อยู่ อย่าถือมันเลย มันชอบใจสิ่งของทั้งนั้น จึ่งบริโภคนุ่งห่มตามทีมันเถิด ๚ะ
๏ จำเดิมแต่นั้นมานายเดื่อจะปราถนาเอาสิ่งใด ก็ถือเอาสิ่งนั้นทุกประการ แลจะได้มีผู้ใดว่ากล่าวนั้นหามิได้ ในขณะนั้นช้างพลายส่อมตัวหนึ่ง เปนช้างเพชฆาฎสำหรับฆ่าคนโทษถึงตายร้ายกาจยิ่งนัก ถ้าแลตกน้ำมันแล้ว ถึงหมอช้างผู้ใดที่ดีขับขี่เข้มแขง ก็มิอาจสามารถจะขี่ไปลงน้ำได้ แลผูกตรึงไว้ที่โรงนั้น ครั้นอยู่มาวันหนึ่งนายเดื่อมหาดเลกรู้เหตุดั่งนั้น ก็ไปยังโรงช้างพลายส่อม แลจะขึ้นขี่พลายส่อมเอาไปลงน้ำให้จงได้ หมอควานทั้งหลายห้ามก็มิฟัง แลเข้าแก้เอาจากตะลุง แล้วก็ขึ้นขี่เอาไปลงน้ำได้โดยสดวก ด้วยบุญาเปนมหัษจรรย์ แลอานุภาพสรรพเวทมนตร์คาถาวิชาคุณ อันภาวะนานั้นด้วยดี จะได้เปนอันตรายนั้นหามิได้ ส่วนพระหลวงขุนหมื่นกรมช้างทั้งหลาย ก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณา สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุดั่งนั้น ก็ตกพระไทย จึ่งดำรัสให้กรมช้างทั้งหลาย ผูกช้างพังหลายเชือก พร้อมไปด้วยเชือกบาศเร่งรีบไปช่วยโดยเรว ภอนายเดื่อเอาช้างพลายส่อมไปลงน้ำ แล้วกลับ/*354ขึ้นมาถึงโรงได้โดยปรกติ แล้วผูกไว้ณโรงดังเก่า แล้วกรมช้างทั้งหลายก็กลับเอาเหตุมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบประพฤติเหตุอันนายเดื่อขี่ช้างพลายส่อมได้ ปราศจากไภยันตรายดังนั้น ก็ทรงปรีดีโสมนัศ จึ่งดำรัศให้หานายเดื่อมหาตเลกเข้ามาเฝ้า แล้วก็มีพระราชโองการตรัสว่า ตัวเองขี่ช้างแกล้วกล้าเข้มแขงนัก เองจงเปนหลวงสรศักดิ์ไปช่วยราชการบิดาแห่งเองในกรมช้างเถิด จำเดิมแต่นั้นมานายเดื่อก็เปนหลวงสรศักดิ์ กระทำราชการสนองพระเดชพระคุณข้างกรมช้าง ๚ะ
๏ ครั้งนั้นพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจพระราชดำเนิรขึ้นไปยังเมืองลพบุรีเนือง ๆ แลเสดจไปประพาสตำบลสระแก้ว แล้วให้กระทำพระราชวัง ณเมืองลพบุรี แลเสดจสำราญพระไทยอยู่ในที่นั่น แล้วก็เสดจพระราชดำเนิรไปประภาศชมพนัศพนาวรรณ์พิศาลสิขรเขตวิเสศด้วยพันรุกขชาติ ร่มรื่นระหงระโหถานแถวเถื่อนทุรถยา สรรพด้วยสกุณปักษานาๆสัตวจัตุบาทบันเทิงเลลิงลานพระไทย แลทรงพระกรุณาดำรัศให้ทำคลองปากจั่นออกจากสระแก้ว ตรุสีลายาปูนเปนอันดี แล้วให้ขุดเปนคลองไขน้ำมาแต่ทะเลชุบษร ตราบเท่าถึงคลองปากจั่นสระแก้วนั้น แล้วให้ตั้งพระนิเวศไว้ในที่นั้น แลเสดจไปประพาสตำบลนั้นเนือง ๆ แล้วก็เสดจกลับยังพระราชวัง แลเมืองลพบุรีก็สนุกนิ์ศุขสำราญ เปนพระบรมราชนิเวศสถานขึ้นในครั้งนั้น ๚ะ
๏ จึ่งสมเดจบรมบาทพระนารายน์ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการดำรัศสั่งช่างเจ้าพนักงาน จับการก่อพระมหาปราสาทสองพระองค์ ครั้นเสรจแล้วก็พระราชทานนามบรรญัติ ชื่อพระที่นั่งสุธาสรรย์องค์หนึ่ง พระที่นั่งหิรัญมหาปราสาทองค์หนึ่ง แล้วทรงพระกรุณาให้ปะฏิสังขรณ์พระอุโบ/*355สถ วิหาร มะหาธาตุ เจดีย์ แลกุฏีสาลาในอารามทั้งหลายทั่วจังวัดเมืองลพบูรีที่ชำรุดปรัคนั้น ให้ถาวรณ์ขึ้นดั่งเก่าแล้วเสรจ์ แลพระองค์เสดจ์อยู่ ณะเมืองลพบูรีในเหมันต์ระดูแลคิมหันต์ระดู แลเสดจ์ลงมาประทับอยู่ณะกรุงเทพมหานคร แต่เทศกาลวรรษระดู สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเสดจ์เสวยไอยสวรรยาธิปัดถวัลยราชณะเมืองลพบูรี แลพระนครศรีอยุทธยา เปนศุขานุศุขยิ่งนัก ๚ะ
๏ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโอรสองค์หนึ่ง ทรงพระนามเจ้าฟ้าน้อย ครั้นโสกรรต์แล้วพระราชทานพระนามชื่อเจ้าฟ้าอะไภยทศ แลทรงพระกรุณาโปรดให้อยู่ณะพระตำหนักวังหลัง แลพระองค์มีพระราชบุตรีองค์หนึ่ง ทรงพระกรุณาโปรดให้เปนกรมหลวงโยธาเทพ แลซึ่งสมเดจ์พระบรมราชภคินีนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้เปนกรมหลวงโยธาทิพ แลเสดจอยู่ณะพระตำหนักตึกในพระราชวัง ๚ะ
๏ ครั้งนั้นพระยาวิชาเยนทร์ฝรั่ง กระทำราชการดีมีความชอบมากขึ้น ทรงพระกรุณาโปรดให้เลื่อนที่ขึ้นเปนเจ้าพระยา แลให้บังคับราชการว่าที่สมุหนายก แลทรงพระกรุณาโปรดให้พระยารามเดโชออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช ให้พระยารามขึ้นไปครองเมืองนครราชสีมาคราวกันนั้น ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๘ ๚ะ
๑๙
๏ ส่วนเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ผู้ว่าราชการที่สมุหนายก ให้ก่อตึกสี่เหลี่ยมอันใหญ่ แลตึกเวียนมีกำแพงแก้วล้อมรอบเปนที่อยู่ แลให้ก่อตึกปิจุตึกคชสาร แลตึกฝรั่งอื่นทั้งหลายเปนอันมากตำบลที่ใกล้วัดปืน แลคิดอ่านกระทำการทั้งปวงต่าง ๆ ปราฐนาจะคิดเอาราชสมบัติ แลจะทำกลอุบายที่จะประทุศร้ายเปนประการใด ๆ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเข้าพระไทย แต่/*356มิได้เอาโทษ ด้วยเจ้าพระยาวิชาเยนทร์เอาใจใส่ในกิจราชการทั้งปวงเปนอันมาก แลศึกเอาภิกษุ สามเณร มากระทำราชการทั้งปวง ครั้งนั้นก็มาก ขณะนั้นสมเดจ์บรมบพิตรพระนารายน์เปนเจ้า ทรงพระนามปรากฏว่าสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเมืองลพบูรี เหตุว่าพระองค์เสดจ์ขึ้นไปเสวยราชสมบัติณะเมืองลพบุรี แลทรงพระกรุณาให้ตกแต่งปฏิสังขรณ์ป้อมค่ายหอรบเชิงเทินปราการเมือง แลสระน้ำที่เสวยแลที่ชำรุดปรักนั้นเสรจ์ แลพระองค์เสดจ์สำราญราชฤๅไทยในที่นั้น ๚ะ
๏ ส่วนหลวงสรศักดิ์ ครั้นเหนเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ สึกเอาภิกษุ สามเณร ออกมากระทำราชการเปนอันมาก ให้ร้อนในพระพุทธสาศนาดั่งนั้น ก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณา สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสทรงทราบเหตุดั่งนั้น ก็มิได้เอาโทษแก่เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ แลมิได้ตรัสเปนประการใด แลหลวงสรศักดิ์จึ่งคิดว่า ไอ้ฝรั่งคนนี้มันโปรดปรานยิ่งนัก จะกระทำผิดสักเท่าใด ๆ ทรงพระกรุณามิได้เอาโทษ แลกูจะทำโทษมันเองสักครั้งหนึ่ง จึ่งเข้าไปคอยเจ้าพระยาวิชาเยนทร์อยู่ที่เคยนั่งว่าราชการในพระราชวังนั้น ครั้นเช้าเจ้าพระยาสมุหนายกฝรั่งเข้าไปในพระราชวัง แล้วก็นั่งว่าราชการในที่นั้น แลหลวงสรศักดิ์เหนได้ทีก็เข้าชกเอาปากเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ฟันหักสองซี่ แล้วก็หนีออกไปยังบ้าน แลลงเรือเร็วรีบล่องลงไปยังกรุงเทพมหานคร ส่วนเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ เมื่อหลวงสรศักดิ์ชกเอานั้นล้มลงอยู่ ครั้นได้สะติแล้ว ก็ลุกขึ้นแลบ้วนฟันออกเสียแล้ว ก็เข้าไปเฝ้าสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัว มีโลหิตไหลออกจากปากพลางทางกราบทูลว่า อาญาเปนล้นเกล้า บัดนี้หลวงสรศักดิ์ชกเอาปากข้าพระพุทธเจ้าฟันหักสองซี่ ข้าพระพุทธเจ้าสิ้นสมปฤๅดีล้มสลบลงอยู่ปิ้มประหนึ่งจะถึงแก่สิ้นชีวิตร ข้าพระพุทธเจ้าได้ความเจบอาย แก่ข้าราชการ/*357ทั้งหลายเปนอันมาก ขอทรงพระกรุณาโปรดลงพระราชอาญา แก่หลวงสรศักดิ์จงหนัก แล้วข้าพระพุทธเจ้าจึ่งจะสิ้นความเจบอาย สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธแก่หลวงสรศักดิ์ จึ่งดำรัศแก่เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ว่า ท่านเถลาะวิวาทกับมันฤๅประการใด จึ่งเจ้าพระยาวิชาเยนทร์กราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะได้เถลาะวิวาททุ่งเถียงกับหลวงสรศักดิ์สิ่งใดสิ่งหนึ่งนั้นหามิได้ สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ยิ่งทรงพระพิโรธนัก จึ่งดำรัสสั่งตำรวจให้ไปเอาตัวหลวงสรศักดิ์เข้ามา ขุนหมื่นตำหรวจรับพระราชโองการแล้ว ก็รีบออกไปเอาตัวหลวงสรศักดิ์ณะบ้าน ครั้นไม่ได้ตัวแล้ว ก็กลับเข้ามากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งมีพระราชดำรัศให้ตำหรวจทั้งหลายไปเที่ยวหาตัวหลวงสรศักดิ์มาให้จงได้ แล้วมีพระราชโองการตรัสแก่เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ว่า ท่านจงยับยั้งอยู่ เราจะหาตัวมันให้ได้ก่อน ๚ะ
๏ แลเจ้าพระยาวิชาเยนทร์เข้ามาเฝ้าขณะใด ก็กราบทูลกล่าวโทษหลวงสรศักดิ์เพิ่มเติมขึ้นทุกครั้ง จึ่งสมเดจ์พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระวิจารณ์ในขณะดีนั้น แลทรงพระราชตำริหระฦกถึงถ้อยคำอันหลวงสรศักดิ์กราบทูลกล่าวโทษเจ้าพระยาวิชาเยนทร์แต่ครั้งก่อนนั้น ก็เหนว่าเจ้าพระยาวิชาเยนทร์กระทำผิดจริง จึ่งดำรัสว่าอ้ายเดื่อมันเหนโทษท่านทำผิด จึ่งชกให้ได้ทุกขเวทนา แลเราจะมีโขนโรงใหญ่ทำขวัญให้แก่ท่าน ๚ะ
๏ ส่วนเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ก็มิได้เตมใจโดยพระราชดำรัศนั้น แลกราบทูลพระกรุณา ขอแต่ให้ทำโทษหลวงสรศักดิถ่ายเดียว ๚ะ
๏ ฝ่ายหลวงสรศักดิ์ก็ไปเฝ้าเจ้าแม่วัดดุสิด ซึ่งเปนมารดาเจ้าพระยาโกษาเหล็ก เจ้าพระยาโกษาปาน แลเปนพระนมผู้ใหญ่ของสมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวนั้น แลถวายบังคมแล้ว ก็กราบทูลแถลงการณ์อันเจ้าพระยา/*358วิชาเยนทร์กระทำให้ร้อนในพระพุทธสาศนาเหมือนดั่งนั้น แลได้กราบทูลพระกรุณาแล้วก็มิได้เอาโทษ ข้าพระพุทธเจ้ามีความโทมณัศถึงพระพุทธสาศนา อันเจ้าพระยาวิชาเยนทร์จะทำพระพุทธสาศนาให้พินาศเสื่อมสูญดั่งนั้น จึ่งชกเอาปากเจ้าพระยาสมุหนายก แล้วก็หนีลงมา แลบัดนี้สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธจะลงพระราชอาญาแก่ข้าพระพุทธเจ้า ขอจงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม อัญเชิญเสดจ์ขึ้นไปขอพระราชทานโทษข้าพระพุทธเจ้าครั้งหนึ่งเถิด ๚ะ
๏ จึ่งเจ้าแม่ผู้เถ้าได้ทรงฟังดั่งนั้นก็เหนโทษ อันเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ทำผิด จึ่งเสดจ์ด้วยเรือพระที่นั่งขึ้นไปยังเมืองลพบูรี แลเสดจ์ถึงฉนวนน้ำประจำท่า ก็ภาหลวงสรศักดิ์ขึ้นไปยังพระราชวัง แลให้ยับยั้งอยู่นอกลับแลก่อน แล้วก็เสดจ์เข้าข้างใน แลสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวตรัสทอดพระเนตรเหนแล้ว ก็กระทำปจุคมนาการเชิญเสดจ์ให้สถิตย์ร่วมราชาอาศน์ แลยกพระหัถอัญชลีแล้ว ก็ดำรัศถามว่า พระมารดาขึ้นมาด้วยธุระสิ่งใด จึ่งเจ้าแม่ผู้เถ้ากราบทูลโดยเหตุทั้งปวงนั้น ให้ทราบสิ้นทุกประการ สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุดั่งนั้นแล้ว ก็มีพระราชโองการให้หาหลวงสรศักดิ์มาเฝ้า แล้วก็ตำรัสบริภาษเปนอันมาก แลเจ้าแม่ผู้เถ้ากราบทูลขอพระราชทานโทษ ก็ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้ แล้วตรัสบอกประพฤติเหตุทั้งปวง อันหลวงสรศักดิ์ทำแก่เจ้าพระยาวิชาเยนทรนั้น ให้แก่เจ้าแม่ผู้เถ้าฟังทราบสิ้นทุกประการ แล้วตำรัสให้ยับยั้งอยู่ณะพระราชวังสองสามวัน แลทรงปรฏิบรรติด้วยเคารพย์เปนอันดี แล้วก็อัญเชิญเสดจ์กลับลงไปยังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ ในขณะนั้นท้าวพระยาข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย จำเดิมแต่เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ว่าราชการที่สมุหนายกนั้น ก็มิได้เตมใจจึ่งปฤกษากันว่า /*359ข้าราชการทั้งปวงที่มีสติปัญญาสรรจ์ซื่อมั่นคง ควรที่จะเลี้ยงเปนอัคมหาเสนาธิบดีได้นั้น ก็ภอจะมีอยู่บ้าง แลทรงพระกรุณามิได้ชุบเลี้ยงขึ้น แลมาโปรดปรานพระราชทานที่สมุหนายก ให้แก่อ้ายฝรั่งลูกค้าต่างประเทศอันมิได้ซื่อสรรจ์ คิดประทุศร้ายในลอองธุลีพระบาทอยู่ดั่งนี้ ก็มิบังควรยิ่งหนัก แลถ้อยคำว่าดังนี้ ก็ปรากฎมีเนือง ๆ จนทราบถึงพระกรรณ์ สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดังนั้น ก็มีพระราชดำริห์จะแก้ความคระหาแห่งข้าราชการทั้งปวง ด้วยทรงพระกรุณาเหนแท้ว่า เจ้าพระยาวิชาเยนทร์มีสติปัญญายิ่งกว่าข้าราชการทั้งสิ้น แล้วได้ของวิเสศต่าง ๆ ให้ทมิลฝรั่งเสศประเทศมาถวายเปนอันมาก จึ่งโปรดให้เปนอัครมหาเสนาธิบดีต่างพระเนตรพระกรรณ แลซึ่งจะประทุษร้ายนั้นทรงพระกรุณาเสี่ยงเอาพระบารมี จะได้สดุ้งพระไทยนั้นหามิได้ ๚ะ
๏ ครั้นอยู่มาเพลาหนึ่ง สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจออกณะท้องพระโรงหลวง พร้อมด้วยมุขมาตยาเสนาธิบดีกระวีราชปะโรหิตาจารย เฝ้าอยู่เดียรดาษ มีพระราชดำรัสสำแดงสติปัญญาอันยิ่งแห่งเจ้าพระยาวิชาเยนทรให้ปรากฎ ๚ะ
๏ จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งท้าวพระยาข้าราชการทั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันเอาปืนพระพิรุนขึ้นชั่งดู แลจะหนักสักกี่หาบ จึ่งท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลาย รับพระราชโองการแล้ว ก็ช่วนกันออกมาคิดอ่านการอันจะชั่งปืนนั้น แลจะทำตราชูชั่งให้ใหญ่ เอาสายโซร่ผูกแขวนขึ้นณไม้คันชั่งปักให้สูง แลจะเอาปืนขึ้นชั่งบลนั้น ก็เหนตราชูชั่งแลสายโซร่อันผูกนั้นจะทานไว้มิได้ ด้วยพระพิรุนบอกนี้ใหญ่หลวงนัก แลคิดอ่านประการใดก็สิ้นสะติปัญญา จึ่งเข้ามากราบทูลพระกรุณาโดยเหตุเหลือกำลังที่จะเอาขึ้นชั่งนั้นมิได้ ๚ะ
/*360๏ สมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวช้างเผือก ตรัสได้ทรงฟังดังนั้น จึ่งแย้มพระโอฐดำรัสสั่งเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ว่า ท่านจงออกไปชั่งปืนพระพิรุนให้รู้ว่าหนักสักเท่าใด จึ่งเจ้าพระยาวิชาเยนทร์รับพระราชโองการแล้ว ออกไปคิดอ่านการอันจะชั่งปืน แลให้เอาเรือนางเป็ดอันใหญ่หลายลำมาเทียบขนานกันณะท่าแล้ว ก็ให้ลากปืนพระพิรุณลงไปในเรือนางเป็ดที่ขนานนั้น แลเรือหนักจมลงไปเพียงใด ก็ให้หมายไว้เพียงนั้น แล้วก็ให้ลากปืนขึ้นมาเสียจากเรือ จึ่งให้ขนเอาอิดหักแลก้อนศิลามาชั่งให้ได้น้ำหนักเท่าใด ๆ แล้วก็ทิ้งลงไปในเรือตราบเท่าจนเรือจมลงไปถึงที่อันหมายไว้นั้น ก็รู้ว่าปืนพิรุนหนักเท่านั้น จึ่งเอาเหตุนั้นเข้ามากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัศดำรัสสรรเสริญสติปัญญาเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ ซึ่งเอาปืนขึ้นชั่งได้นั้นเปนอันมาก แล้วก็มีพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายว่า เมื่อเจ้าพระยาวิชาเยนทร์เขามีสะติปัญญายิ่งกว่าท่านทั้งปวงดังนี้ ฤๅจะมิให้เราเลี้ยงเขาเปนใหญ่กว่าท่านทั้งปวงเล่า แล้วก็ทรงพระกรุณาปูนบำเหนจ์พระราชทานสะเลียงงาให้เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ขี่ แล้วมีบโทนแห่หน้าสามร้อยสำหรับยศ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้นั่งเบาะสูงศอกหนึ่งขณะเมื่อเฝ้านั้น แลพระราชทานเครื่องอุปโภคเปนอันมาก จำเดิมแต่นั้นมาเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ ว่าราชการสิ่งอันใดก็ยิ่งสิทธิขาดขึ้น แลคิดอ่านพิททูลสิ่งใด ก็ว่ากล่าวภอพระไทยทุกประการ ท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลาย ก็ยำเกรงยิ่งนัก ๚ะ
๏ อยู่มาเพลาหนึ่ง จึ่งเจ้าพระยาสมุหนายกกราบทูลพระกรุณาว่า เมืองพระพิศณุโลกยเปนหัวเมืองใหญ่กว่าฝ่ายเหนือ แลที่ทางซึ่งจะรับราชศัตรู/*361เพื่อจะมีมานั้น เหนมิสู้มั่นคง แลจะขอพระราชทานให้ก่อป้อมใหญ่ไว้สำหรับเมือง อนึ่งฝ่ายข้างปากใต้เล่า ขอให้ก่อป้อมใหญ่ไว้ณะเมืองทนบุรีทั้งสองฟากฝั่งน้ำ แลจะทำลายโซร่อันใหญ่ขึงขวางน้ำตลอดถึงกันทั้งสองฝั่งฟาก สำหรับจะป้องกันอรินราชไพรีจะมีมาทางทะเล สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสเหนชอบด้วย โดยถ้อยคำเจ้าพระยาวิชาเยนทร์กราบทูลนั้น แลทรงพระกรุณาดำรัสให้เจ้าพระยาวิชาเยนทร์เปนแม่กองก่อป้อมณะเมืองพระพิศณุโลกย แลเมืองทนบุรีนั้น แล้วเสรจ์ทั้งสองตำบล ๚ะ
๏ ครั้งนั้นพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจทรงพระราชดำเนิรขึ้นไปนะมัศการพระพุทธบาททุกปี ๆ มิได้ขาด แลเสดจประทับอยู่ ณพระราชนิเวศธารเกษม ทรงพระกรุณาให้เล่นการมหรศภถวายพุทธบาทสมโพชสามวัน ตามโบราณราชประเพณีเสรจแล้ว ก็เสดจกลับยังเมืองลพบุรี แลดำรัศให้ตกแต่งทุบปราบสถลมารค แต่พระพุทธบาทมาโดยท้ายภุยกยุง แลท่าสิลา เปนทางหลวงตลอดตราบเท่าถึงเมืองลพบุรี แลให้ตกแต่งทางขุดทะเลชุบษรแลทางสระแก้ว แลทางท่าเรือตำบลพระตำหนักท่าเจ้าสนุก แลทรงพระกรุณาให้ปฏิสังขรณพระมณฑบพระพุทธบาท ที่ชำรุดปรักนั้นแล้วเสรจ แลพระองค์บำเพญพระราชกุศล เปนสาศนุปถัมภกโดยอเนกนุปการ ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัว เสดจพระราชดำเนิรไปประภาษณพระตำหนักตำบลสระแก้ว พร้อมด้วยมุขมนตรีทั้งหลายโดยเสดจพระราชดำเนิรที่นั้นเปนอันมาก แลเมื่อเสดจกลับเข้าในพระราชวัง พระองคเสดจทรงม้าพระที่นั่งบรมราชพาหน มีพรรณอันแดงประดับด้วยเครื่องราชูปโภคพร้อมเสรจ แลเสดจขับม้าพระที่นั่งเปนบาทอย่างเสทิน มาถึงน่าวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จึ่งเสดจลงจากม้าพระที่นั่ง ๚ะ
/*362๏ มีพระราชโองการตรัสเรียกพระเพทราชาเข้ามา แล้วดำรัศว่า ท่านจงมาขี่ม้าแดงพยศตัวนี้ลองดูจะขี่ได้ฤๅไม่ได้ จึ่งพระเพทราชารับพระราชโองการกราบถวายบังคมแล้ว ก็เปลื้องผ้าส่านซึ่งเกี้ยวพุงนั้นออกปูทับพระยี่ภู่บนอานม้า เพื่อเคารพในลอองธุลีพระบาทมิได้นั่งร่วมราชาอาศนนั้น จึงขึ้นขี่ม้าพระที่นั่งขับย่างไป ฝ่ายตำรวจแห่น่าหลัง แลเจ้าพนักงานซึ่งถือเครื่องสูง แลกลองชนะแตรสังข์ทั้งหลาย ก็สำคัญว่าสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจพระราชดำเนิร จึ่งประโคมแตรสังข์เภรีมี่สนั่นนิฤนาท เคลื่อนฃยายพยุหยาตราเปนมหามงคลนิมิตรเหตุ อันพระเพทราชาจะได้เสวยราชสมบัติเปนบรมกระษัตริย์ผ่านธรณีนั้น แลพระเพทราชาเหนดั่งนั้นก็ตกใจ จึ่งลงเสียจากม้าพระที่นั่ง กราบถวายบังคมสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ๆ ตรัสทอดพระเนตรเหนดั่งนั้น ก็ทรงพระสรวญว่า คนทั้งหลายเหล่านี้มันสำคัญว่าเรา แล้วเสดจกลับขึ้นทรงม้าพระที่นั่งไปยังพระราชวังนั้น พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจเสวยสวรรยาธิปัตถวัลยราชณเมืองลพบุรี แลพระมหานครศรีอยุทธยา เปนมหาบรมศุขสนุกนิ์มั่งคั่ง พรั่งพร้อมด้วยพลช้างพลม้าพลานิกรทวยหารล้วนแกล้วกล้าสามาท ปราศจากอรินราชไพรีมิได้มีมาย่ำยีบีทา ระอาพระเดชเดชานุภาพกฤษฎาธิการ แลพระองค์เสดจ์ผ่านพิภพศิริราชมไหสูริย์สันตติย์วงษ์ ดำรงราชอาณาจักรโดยยุติธรรมโบราณราชบรมกระษัตริย์สืบกันมา ฟ้าฝนก็ตกต้องตามระดูกาล ธัญญาหารก็บริบุรณ์ทั่วชนบท พระเกียรติยศคือฉัตรแก้วกั้นเกษทุกประเทศธาณีใหญ่น้อยทั้งปวง ซึ่งเปนข้าขอบขันทเสมาก็ผาศุกสมบูรณ์ยิ่งนัก ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจัตวาศก ขณะนั้นพระยาเสวตรกุญชรบรมคเชนทรฉัตรทันต์นั้น ป่วยลงถึงอนิจกรรม สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระ/*363โทมนัสอาไลยในพระยาช้างเผือกนั้นเปนอันมาก จำเดิมแต่นั้นมาก็มิได้สบายพระไทยเลย จนทรงพระประชวรลงในปีนั้น แลพระโรคนั้นก็หนักลง จะทรงนั่งว่าราชการมิได้ ลำบากพระไทยหนัก จึ่งมีพระราชโองการตรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม โปรดให้พระเพทราชาว่าราชการแทนพระองค แลพระเพทราชาก็ไปว่าราชการแทนอยู่ตึกพระเจ้าเหา พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมุขมนตรีทั้งหลายเปนอันมาก แลให้มีตราไปทุกเมือง ให้เจ้าเมืองกรมการจัดแจงตรวจตราเลขหัวเมืองให้พร้อมไว้ แล้วให้ขัดด่านทางทุกตำบล เกลือกกฤติศรับทซึ่งทรงประชวรนั้นจะเลื่องฦๅไป หมู่อรินราชไพรีรู้แล้วก็จะกำเริบยกมาย่ำยีบีทาในแว่นแคว้น แล้วให้ตรวจตรากระเวรรักษาด่านแดนระวังการศึก แลให้พระเพทราชาว่าราชการครั้งนั้นโดยสุจริตจะได้คิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งนั้นหามิได้ ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่งหลวงสรศักดิ์เข้าไปในพระราชวัง มิได้ไปฟังราชการณตึกพระเจ้าเหา แลไปนั่งอยู่ณทิมดาบ จึ่งเหนสมิงพะตะบะผู้เถ้า ก็เรียกให้เข้ามานั่งในที่นั้น แลสนทนากันด้วยกิจอื่น ๆ เปนอันมาก แล้วจึ่งถามสมิงพะตะบะว่าอย่างธรรมเนียมข้างรามัญประเทศ ถ้าพระเจ้าแผ่นดินทรงพระประชวรหนักจะถึงกาลทิวงคต แลพระราชบุตรพระราชนัดาวงศานุวงษ แลเสนาบดีจะคิดเอาราชสมบัตินั้น จะทำอย่างไร จึ่งสมิงพะตะบะก็บอกว่า อย่างธรรมเนียมข้างรามัญประเทศ ถ้าพระมหากษัตริยประชวรหนักจะสวรรคต แลผู้ใดจะคิดเอาราชสมบัตินั้นก็เร่งจัดแจงตระเตรียมผู้คนเครื่องสาตราวุธให้พร้อมไว้ แต่ยังมิทันสวรรคต ครั้นเหนจวนจะสวรรคตแล้ว ก็ยกจู่เข้าไปปล้นเอาราชสมบัติในเพลานั้น อย่าให้ทันคนอื่นรู้จึ่งจะได้โดยสดวก ถ้าแลผู้อื่นรู้การนี้แล้ว ก็จะมีความปราถนาในราชสมบัติบ้าง แลจะตระเตรียมผู้คนรบพุ่งช่วงชิงกันจะฆ่า/*364ฟันกันตายเปนอันมาก แล้วก็จะไม่สมคเณที่คิดไว้ แลจะได้เปนอันยากนัก หลวงสรศักดิ์ได้ฟังถ้อยคำสมิงพะตะบะบอกอุบายชี้แจงดั่งนั้น ก็มีความยินดีนักจึ่งว่า บัดนี้สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนัก เหนจะสิ้นพระชนมายุสวรรคาไลย ในสองสามวันนี้เปนแท้ แลตัวเราเปนพระราชโอรสมีความปราถนาในราชสมบัติ แลจะคิดอ่านเอาราชสมบัติ ท่านจะเข้าด้วยเราฤๅหาไม่ จึ่งสมิงพะตะบะก็ตอบว่า ถ้าท่านจะทำการจริงแล้ว ข้าพเจ้าก็จะช่วยคิดอ่านด้วย อย่าวิตกเลย หลวงสรศักดิ์เหนสมิงพะตะบะเข้าด้วยโดยสุจริตจริงแล้ว จึ่งถามว่า คนของท่านมีอยู่มากน้อยเท่าใด จึ่งสมิงพะตะบะบอกว่า มีอยู่สามร้อยเสศ หลวงสงศักดิ์จึ่งว่า ท่านจงตระเตรียมให้พร้อมไว้แต่ในสองสามวัน สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง แล้วจงซุ่มไว้อย่าให้ใคร ๆ รู้ แลสมิงพะตะบะรับคำแล้ว ก็ไปจัดแจงผู้คนแลเครื่องสาตราวุธไว้พร้อมเสรจทุกประการ ๚ะ
๏ ครั้นค่ำประมาณยามเสศ หลวงสรศักดิ์ก็ขึ้นไปหาพระเพทราชาณจรน ยกมือไหว้แล้วจึ่งถามว่า บัดนี้เจ้าคุณได้ว่าราชการอย่างไร จึ่งพระเพทราชาก็บอกโดยกิจอันว่าราชการนั้น ให้แจ้งสิ้นทุกประการ หลวงสรศักดิ์จึ่งถามว่า เจ้าคุณว่าราชการบัดนี้จะเอาราชสมบัติเองฤๅ ๆ จะให้แก่ผู้ใด พระเพทราชาจึ่งบอกว่า ถ้าสมเดจพระเจ้าอยู่หัวสวรรคตแล้ว บิดาก็ถวายราชสมบัติแก่สมเดจพระเจ้าลูกเธอ ซึ่งเสดจอยู่ณะพระราชวังหลัง หลวงสรศักดิ์ได้ฟังดั่งนั้นจึ่งว่า ถ้าเจ้าคุณจะยอมให้แก่ผู้อื่นไซ้ ข้าพเจ้าก็ไม่เข้าด้วย พระเพทราชาได้ฟังถ้อยคำหลวงสรศักดิ์ว่าดั่งนั้น ก็เหนว่าจะกระทำการใหญ่จึ่งว่า เจ้าจะคิดอ่านกระทำเปนประการใด ๆ บิดาก็จะกระทำตามถ้อยคำทุกประการ หลวงสรศักดิ์จึ่งว่า ผู้คนทแกล้วทหารที่ร่วมใจของเรามีอยู่มากน้อยสักเท่าใด เจ้าคุณจงให้หาตัว/*365มาให้สิ้น แลให้ตระเตรียมเครื่องสาตราวุธให้พร้อมมือกัน แล้วให้ซุ่มอยู่ณวัดแลบ้านทั้งหลาย แยกย้ายกันอยู่ อย่าให้การทั้งหลายเอิกเกริกเฟื่องฟุ้งไป แลเจ้าคุณจงจัดแจงการให้พร้อมไว้แต่ในสองสามวัน แล้วจึ่งส่งคนทั้งหลายไปยังสำนักนิ์ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะคิดอ่านเอาราชสมบัติให้ได้ แลพระเพทราชาก็เหนด้วยโดยความคิดทุกประการ แล้วหลวงสรศักดิ์ก็กราบลาไปยังบ้าน ๚ะ
๏ ส่วนพระเพทราชาก็จัดแจงตระเตรียมผู้คน เครื่องสาตราวุธทั้งปวงพร้อมเสรจแล้ว ก็ส่งไปยังบ้านหลวงสรศักดิ์ แล้วก็ไปว่าราชการอยู่ ณ ตึกพระเจ้าเหา พร้อมด้วยท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ประชุมกันอยู่ที่นั่น ทุกเพลาเช้าเย็นเปนนิจกาลมิได้ขาด ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระประชารอยู่ณพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ แลพระโรคนั้นก็กำเริบมากขึ้น จะเสวยพระกระยาหารก็ไม่ได้ เกือบใกล้จะสวรรคตอยู่แล้ว แลหลวงสรศักดิ์คิดการนั้นด้วยหลวงทรงบาศกรมช้างขวาผู้หนึ่งเปนที่ไว้ใจได้ ๚ะ
๏ ครั้นเหนภอจะทำการได้แล้ว จึ่งให้หาทแกล้วทหารทั้งหลาย แลรามัญพวกสมิงพะตะบะประมาณสามร้อยเสศ มาพร้อมกันแล้ว จึ่งสั่งว่าท่านทั้งหลายจงชวนกันไปลับอาวุธ แล้วจงแยกย้ายกันไปซุ่มอยู่ทางนั้นทางนั้น พร้อมกันแต่ในเพลาสายสามนาฬิกา แล้วจงทำอุบายเอาอาวุธซ่อนเข้าไปในพระราชวังให้จงได้ จงทำอย่าให้นายประตูเขาสงไสย ถ้าเราเข้าไปณตึกพระเจ้าเหาสักครู่หนึ่งแล้ว ท่านทั้งหลายจงรีบเข้าไปที่นั้นให้พร้อมกัน แล้วจงเอาอาวุธพาดเข้าไปตามช่องประตูน่าต่างตึกนั้น แลแวดล้อมเราอยู่โดยรอบ คนทั้งหลายรับคำแล้วก็ไปทำตามถ้อยคำ/*366ทุกประการ แล้วคิดอ่านเอาคอาวุธซ่อนเข้าไปได้ในพระราชวัง แล้วก็แยกกันคอยอยู่ในที่สมควร มิให้ผู้อื่นสงไสย ๚ะ
๏ ฝ่ายหลวงสรศักดิ์ก็ใช้ทนายให้เข้าไปดูท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ซึ่งประชุมกันอยู่ ณตึกพระเจ้าเหานั้นมาพร้อมแล้กฤๅยังประการใด แลทนายก็เข้าไปยังตึกพระเจ้าเหา เหนท้าวพระยาข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลายมาพร้อมกันสิ้นแล้ว ยังไม่มาแต่เจ้าพระยาวิชาเยนทรผู้เดียว ก็กลับเอาเหตุนั้นมาแจ้งกับหลวงสรศักดิ์ ๆ ได้แจ้งเหตุนั้นแล้ว จึ่งว่า ทำไมแก่อ้ายฝรั่งนั้น มันไม่มาก็แล้วไปเถิด ๚ะ
๏ ครั้นเพลาสายแล้วสามนาฬิกา หลวงสรศักดิ์ก็แต่งกายอันจะให้มีอำนาจเสรจแล้ว ก็เข้าไปในพระราชวัง แวดล้อมด้วยทหารร่วมใจสิบหกคน แลให้ทนายคนสนิทผู้หนึ่ง ถือดาบตามเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปณตึกพระเจ้าเหาแล้ว ก็นั่งที่ใกล้พระเพทราชายกมือไหว้บิดา แล้วจึ่งว่าขึ้นท่ำกลางขุนนางทั้งปวงว่า บัดนี้สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนักอยู่แล้ว ถ้าแลพระองค์เสดจสวรรคตไซ้ ตัวเราเปนพระราชโอรสจะเอาราชสมบัติ ท่านทั้งหลายจะเข้าด้วยเราฤๅไม่ให้เร่งบอกออกมา ถ้าผู้ใดไม่เข้าด้วยเรา ๆ ก็จะประหารชีวิตรผู้นั้นเสีย ๚ะ
๏ ขณะเมื่อหลวงสรศักดิ์ว่าขึ้นดั่งนั้น ฝ่ายทแกล้วทหารทั้งหลายก็มาพร้อมกันสิ้น แล้วเอาอาวุธพาดเข้าไปตามช่องประตูน่าต่างตึกนั้นโดยรอบ บ้างก็ถืออาวุธเข้าไปในตึกนั้นเปนอันมาก ส่วนท้าวพระยาพระหลวงขุนหมื่นข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ได้ฟังถ้อยคำหลวงสรศักดิ์ว่าดั่งนั้น แล้วเหนผู้คนถือสาตราวุธเปนอันมาก ก็ตกใจกลัวยิ่งนัก แลจะคิดอ่านประการใดก็เหนไม่ได้ ด้วยการนั้นจู่เอามิทันรู้ตัว กลัวความตายก็ต้องนิ่งอยู่ มิรู้ที่จะโต้ตอบประการใด บ้างก็ยอบกายลงถวายบังคมเปน/*367อันมาก หลวงสรศักดิ์เหนดังนั้น ก็จับดาบขึ้นกวัดแกว่ง แล้วก็ร้องคุกคามสำทับไปว่า คนทั้งหลายนี้ไฉนจึ่งนิ่งอยู่เล่า จะเข้าด้วยเราฤๅหาไม่ให้ว่ามา ถ้าผู้ใดไม่เข้าด้วยเรา ๆ ก็จะฟันเสียบัดนี้ ส่วนท้าวพระยาข้าราชการทั้งหลายเหนดั่งนั้น ก็ยิ่งสดุ้งตกใจกลัวความตายยิ่งนัก ต่างคนต่างถวายบังคมพร้อมกัน แล้วกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอเข้าด้วยพระองค์ แลจะขอเปนข้าราชการอยู่ในใต้ลอองธุลีพระบาทสืบไป หลวงสรศักดิ์เหนขุนนางทั้งปวงอยู่ในอำนาถสิ้นแล้ว ก็ไปถวายบังคมพระเพทราชาผู้เปนบิดา แลรับพระราชโองการ แล้วมอบเวนสมบัติถวายแก่พระเพทราชานั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย ก็รับพระบัณฑูรแก่หลวงสรศักดิ์ แลอัญเชิญขึ้นประดิษฐาน ณที่มหาอุประราช ในขณะนั้นจึ่งหลวงสรศักดิ์ผู้สำเรจราชการณะที่มหาอุประราช ก็ใช้ให้ทหารไปอาราธนาพระพุทธรูป คำภีร์ปริยัติธรรมณเรือน แลให้ไปนิมนต์พระสงฆ์คามวาสีราชาคะณะมาด้วยพร้อมกัน แล้วก็ถวายนมัสการพระรัตนไตรยาธิคุณสุนทร์ภาพด้วยเบญจางคประดิษฐ แล้วให้ขุนนางทั้งนั้นกินน้าพิพัฒสัตยา ถวายสาบานตามโบราณราชประเพณีเสรจทุกประการ ๚ะ
๏ จึ่งพระเพทราชาผู้สำเรจราชการแผ่นดิน ก็ให้เจ้าพระยาสุรสงครามเปนผู้รับสั่ง ให้ไปหาตัวเจ้าพระยาวิชาเยนทร์เข้ามา ถ้าแลสำเรจราชการแล้ว เราจะเลี้ยงให้ถึงขนาด แลเจ้าพระยาสุรสงคราม ก็สั่งให้หนายออกไปหาตัวเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ ณบ้านว่า มีพระราชโองการให้หา ครั้นเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ได้แจ้ง ก็เข้าใจในเหตุทั้งนั้น แล้วจึ่งถามว่า ใครเปนผู้รับสั่ง ทนายก็บอกว่า เจ้าพระยาสุรสงครามเปนผู้รับสั่ง เจ้าพระยาวิชาเยนทร์จึ่งว่า เจ้าพระยาสุรสงครามให้หาเราไปบัดนี้ ประดุจเขียนด้วย/*368มือแลจะลบด้วยท้าวเล่า ด้วยเจ้าพระยาสุรสงครามมีคุณุประการแก่เราเปนอันมาก ได้ชุบย้อมมาแต่เดิมนั้น แลกลับจะมาทำลายคุณเสียดั่งนี้ ก็มิควรยิ่งนัก ถ้าเราจะเข้าไปบัดนี้ ดีร้ายจะมีไภยอันตรายเปนมั่นคง ทนายก็เตือนว่า พระราชโองการให้หาเปนการเรว เจ้าพระยาวิชาเยนทร์มิอาจจะขัดพระราชโองการได้ ก็ตกแต่งกายแล้วขึ้นเสลี่ยงมีบโทน แลทนายแห่น่ามาจนเข้าประตูในพระราชวังนั้น ๚ะ
๏ ส่วนหลวงสรศักดิ์ผู้สำเรจราชการณที่มหาอุประราชนั้น เมื่อให้ไปหาตัวเจ้าพระยาวิชาเยนทร์นั้น ก็กะเกนทแกล้วทหารให้ไปอยู่ประจำรักษาทุกป้อมทุกประตูรอบพระราชวังทั้งปวง แลให้ปิดประตูเสียอย่าให้ผู้ใดเข้าออกแปลกปลอมได้ ให้ตรวจตราระวังระไวเปนกวดขันทุกตำบล แล้วก็จัดแจงทแกล้วทหารให้ไปคอยเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ อยู่ทางประตูจะเข้ามา ถ้าเข้ามาแล้วฆ่าเสีย ครั้นเจ้าพระยาวิชาเยนทร์เข้ามาถึงในประตูพระราชวัง คนซึ่งคอยอยู่สองข้างประตูนั้น ก็เอาไม้พลองตีเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ตกลงจากเสลี่ยง แล้วประหารจนสิ้นชีวิตรนั้น แลพวกเจ้าพระยาวิชาเยนทร์นั้น ครั้นเหนนายเปนเหตุแล้ว ก็ตกใจกลัวต่างคนต่างวิ่งหนีกระจัดพรัดพรายไปสิ้น ๚ะ
๏ จึ่งพระเพทราชาผู้สำเรจราชการแผ่นดิน ก็พาหลวงสรศักดิ์ขึ้นไปเฝ้าสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงพระประชวรหนักอยู่ณพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ แลถวายบังคมแล้วกราบทูลถามพระอาการอันทรงพระประชวรนั้น แล้วก็กราบทูลแถลงกิจจานุกิจราชการทั้งปวง ซึ่งได้ว่ากล่าวบังคับบัญชานั้นเสรจสิ้นทุกประการ แล้วบังคมทูลพระกรุณาว่า ถ้าพระเจ้าอยู่หัวสวรรคตไซ้ ข้าพระพุทธเจ้าจะรักษาราชสมบัติไว้ถวายสมเดจพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังหลัง สมเดจพระบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ได้ทรงฟังพระเพทราชากราบ/*369ทูลดังนั้น ก็เข้าพระไทยในกิริยาแห่งพระเพทราชา แลหลวงสรศักดิ์อันคิดการเปนขบถนั้นก็ทรงพระพิโรธ แลทรงจับเอาพระแสงดาบซึ่งวางอยู่ข้างที่ แล้วเสดจลุกยืนขึ้นได้ด้วยสามารถ พระองค์ทรงพระพิโรธเปนกำลัง มีพระราชโองการตรัสว่า อ้ายสองคนพ่อลูกนี้คิดการเปนกระบถ แล้วพระองค์จะเสดจพระราชดำเนิรจะไปประหารชีวิตรพระเพทราชา แลหลวงสรศักดิ์ ก็มิอาจสามารถจะเสดจพระราชดำเนิรไปได้ ด้วยทรงพระประชวรหนักทุพลภาพอยู่แล้ว ทั้งพระกายก็สั่นจะเสดจดำรงพระองค์มิได้ ก็ล้มลงในที่นั้น แลพระแสงดาบทรงนั้น ก็ตกจากพระหัถ แล้วมีพระราชดำรัสว่า เทพยุเจ้าผู้บำรุงรักษาพระบวรพุทธสาสนา จงไว้ชีวิตรอิกสักเจ็ดวัน จะขอดูหน้าอ้ายขบถสองคนพ่อลูกนี้ให้จงได้ ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระเพทราชาแลหลวงสรศักดิ์ ก็กลับลงมาจากพระที่นั่งสุทธาสวรรย์แล้วก็เข้าใจว่า สมเดจพระเจ้าแผ่นดินจะเสดจสวรรคตในวันนั้นเปนแท้อยู่แล้ว จึ่งแต่งคนสนิทให้เอาเรือเร็วลงไปยังกรุงเทพมหานคร แลให้ทูลอัญเชิญเสดจพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าอไภยทศ ซึ่งเสดจอยู่ณพระราชวังบวรสถานพิมุขฝ่ายหลังว่า สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรหนักอยู่แล้ว แลบัดนี้มีพระราชโองการให้อัญเชิญเสดจขึ้นไปเฝ้า ณ เมืองลพบุรีเปนการเร็ว ๚ะ
๏ ผู้รับสั่งก็เอาเรือเร็วรีบลงไปยังกรุงเทพมหานครในวันนั้น ส่วนสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว จำเดิมแต่เสดจล้มลงเพลานั้น พระโรคก็กำเริบมากขึ้น จึ่งมีพระราชดำรัสให้หาบันดาชาวที่ชาววัง ซึ่งเปนข้าหลวงเดิมประมาณสิบห้าคน เข้ามาเฝ้าในมหาปราสาทที่นั่งสุทธาสวรรย์ที่เสดจทรงประชวรอยู่นั้น แล้วจึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า บัดนี้อ้ายสองคนพ่อลูกมันคิดเปนการขบถ ฝ่ายเราก็ป่วยทุพลภาพหนัก/*370อยู่แล้ว เหนชีวิตรไม่ตลอดไปจนสามวัน แลซึ่งท่านทั้งหลายจะอยู่ในฆราวาศนั้นเหนว่าอ้ายกบฏพ่อลูกมันจะฆ่าเสียสิ้น อย่าอยู่เปนคฤหัฐเลย จงบวชในพระบวรพุทธสาศนา เอาธงไชยพระอรหรรต์เปนที่พึ่งเถิดจะได้พ้นไภย จึ่งดำรัสให้ไปเบิกเอาไตรจิวร ณะพระคลังสุภรัตพมาภอครบตัวกัน แลมีพระราชโองการตรัสให้ไปอาราธนาพระสงฆ์ราชาคะณะเข้ามาประมาณยี่สิบรูปในเพลานั้น แล้วดำรัศว่านิมนต์พระผู้เปนเจ้าทั้งหลาย จงจำเอาคนเหล่านี้ออกไปอุปสมบท บวชเปนภิกขุภาวในพระพุทธสาศนาด้วยเถิด จึ่งพระสงฆ์ราชาคณะทั้งหลายถวายพระพรว่า ซึ่งอาตมทั้งปวงจะนำเอาอุบาสกเหล่านี้ ออกไปอุปสมบทณะพระอารามนั้น เหนว่าผู้ซึ่งประจำรักษาประตูพระราชวังนั้น จะห้ามมิให้ออกไป ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดั่งนั้น ก็ทรงพระพิโรธแล้วโทมนัศในพระไทยเปนกำลัง แต่มิรู้ที่จะทำประการใด ด้วยทรงพระประชวรหนักเปนอาสันทีวงคตอยู่แล้ว จำเปนจำอยู่ในบังคับพระเพทราชา จึ่งมีพระราชดำรัสว่า ถ้ากระนั้นนิมนต์พระผู้เปนเจ้าทั้งปวง ให้อุปสมบทบวชคนทั้งปวงเหล่านี้ในปราสาทของโยมนี้เถิด จะได้ฤๅมิได้ แลพระสงฆ์ราชาคณะทั้งหลายถวายพระพรว่า ถ้าแลพระราชสมภารเจ้า ทรงพระราชอุทิสพระมหาปราสาท ถวายเปนพระวิสุงคามเสมาแก่พระสงฆ์แล้ว อาตมภาพพระสงฆ์ทั้งปวงควรจะให้อุปสมบทกันได้ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตพระราชอุทิสถวายพระมหาปราสาททั้งสอง แลจังวัดพระราชวังทั้งปวง เปนวิสุงคามสีมาแก่สงฆ์เสรจแล้ว มีพระราชตำรัศว่า นิมนต์พระผู้เปนเจ้าทั้งหลาย กระทำซึ่งสงฆ์กรรมทั้งปวงเถิด จึ่งพระสงฆ์ราชาคณะทั้งหลาย ก็ให้อุปสมบทบวชบันดาข้าหลวงเดิมทั้งปวง เปนภิกษุภาวะณะพระที่นั่งธัญมหา/*371ปราสาทเสร็จแล้ว ก็ให้โอวาทโดยสมณกิจ แล้วพระสงฆ์ราชาคณะ แลพระภิกษุบวชใหม่ทั้งหลาย ก็ถวายพระพรลากลับออกไปยังอาราม ๚ะ
๏ ขณะนั้นบันดาข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ก็ไปมั่วสุมอยู่ณพระเพทราชา จะได้มีผู้ใดผู้หนึ่งนำภาในฝ่าลอองธุลีพระบาทนั้นหามิได้ ยังแต่พระปิย์ผู้เดียว ปะฏิบัติรักษาประคองพระองค์ลุกนั่งอยู่ แลพระปิยผู้นี้เปนบุตรขุนไกรสิทธิศักดิ์ชาวบ้านแก่ง ทรงพระกรุณาเอามาเลี้ยงไว้ในพระราชวังแต่ยังเยาว์ ให้มีนางนมพี่เลี้ยงประดุจหนึ่งลูกหลวง แลพระปิยนั้นมีพรรณสัณฐานต่ำเตี้ย ทรงพระกรุณาเรียกว่าอ้ายเตี้ย แลพระปิยกอปรด้วยสวามีภักดิ นอนอยู่ปลายพระบาท คอยปรฏิบัติพยุงพระองค์ลุกนั่งอยู่ ครั้นรุ่งเพลาเชเาพระปิยลุกออกมาบ้วนปากล้างหน้าณประตูกำแพงแก้ว จึ่งหลวงสรศักดิ์ผู้สำเร็จราชการณที่มหาอุปราช สั่งให้ขุนพิพิธรักษาชาวที่ผลักพระปิยตกลงไปจากประตูกำแพงแก้ว แลพระปิยร้องขึ้นได้คำเดียวว่า ทูลกระหม่อมแก้วช่วยด้วย ภอขาดคำลงคนทั้งหลายก็กุมเอาตัวพระปิยไปประหารชีวิตรตายในขณะนั้น สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังเสียงพระปิยร้องขึ้นมาดั่งนั้น ตกพระไทยความอาไลยในพระปิยจึ่งดำรัสว่า ใครทำอะไรกับอ้ายเตี้ยเล่า แลสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็สวรรคตในเพลาวันนั้น เปนวันพฤหัสบดีเดือนห้าแรมสามค่ำ ลุศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจัตวาศก พระบาทบรมนารถนารายน์ราชบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวพระชันษาวอกศก เสดจเสวยราชสมบัตินั้น พระชนได้ ๒๕ พรรษา เสดจดำรงราชอาณาจักรอยู่ได้ ๒๖ พรรษา ขณะสวรรคตณพระที่นั่งสุธาสวรรย์มหาปราสาทนั้น สริพระชนม์ห้าสิบเอ็จพรรษา ๚ะ
๏ ส่วนผู้ถือหนังสือรับสั่ง ซึ่งลงไปยังกรุงเทพมหานครนั้น ก็ไปกราบทูลเจ้าฟ้าอไภยทศเสรจสิ้นทุกประการ แลเจ้าฟ้าอไภยทศมิทันทราบ/*372ในการอันเปนคุยรหัด สำคัญพระไทยว่าจริง พี่เลี้ยงกราบทูลว่า อยู่แต่พระเพทราชาแลหลวงสรศักดิ์ แลซึ่งเสดจขึ้นไปครั้งนี้ จงรมัดรวังพระองค์จงหนัก เจ้าฟ้าอไภยทศทรงพยักเอาแล้ว ก็เสดจลงเรือพระที่นั่งขึ้นไปยังเมืองลพบุรี ครั้นไปถึงวัดพระพรหมตำบลปากน้ำโพสพ ก็เสดจแวะเรือขึ้นหาพระพรหมครูครู่หนึ่ง แล้วนมัศการลา ก็เสดจกลับลงเรือพระที่นั่งรีบขึ้นไปยังเมืองลพบุรี ครั้นถึงก็ให้ประทับเรือพระที่นั่งณฉนวนประจำท่า ภอสมเดจพระบรมราชบิดาสวรรคตเสียก่อนแล้วน่อยหนึ่ง จึ่งหลวงสรศักดิ์ผู้สำเรจราชการณที่มหาอุปราช ก็ให้ข้าหลวงไปกุมเอาพระองค์เจ้าฟ้าอไภยทศ เปนสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์ตำบลวัดทรากเสร็จแล้ว ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเพทราชาธิราช ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจักตวาศกนั้น จึ่งสมเดจพระเพทราชาธิราชเจ้า ก็เสดจขึ้นเสวยสวรรยาธิปัติถวัลยราช ดำรงพิภพสีมาอาณาจักรสืบไป จึ่งทรงพระกรุณาจัดแจงตั้งแต่งข้าหลวงเดิมทั้งหลาย เปนขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยเปนอันมาก โดยสมควรแก่ความชอบเสร็จแล้ว ก็พระราชทานเครื่องอุปโภคตามสมควรแก่ถานานุศักดิ์ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้บันดาท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวง ถือน้ำพิพัฒสัตยานุสัตยถวายสาบานตามโบราณราชประเพณีเสร็จแล้ว ก็ให้กระทำพระราชพิธีราชาภิเศกเฉลิมพระราชมณเฑียร ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุณาโปรดให้หลวงสรศักดิ์ซึ่งเปนบรมโอรสาที่ราช ขึ้นประดิษฐานณที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ขณะนั้นท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายเฝ้าพร้อม/*373มูลอยู่สิ้น ยังขาดอยู่แต่พระยาหุเซงขานผู้เดียว แลพระยาหุเซงขานคนนี้ ขณะเมื่อสมเดจพระนารายน์ผู้เปนเจ้า ทรงประชวรหนักอยู่นั้นหาอยู่ไม่ มีกิจธุระออกไปอยู่ณบ้านป่า ครั้นรู้ว่าเสดจสวรรคตแล้ว แลราชสมบัติได้แก่พระเพทราชาก็ตกใจกลัวรีบเข้ามาณเมืองลพบูรี แลเข้าไปเฝ้าสมเดจพระเจ้าอยู่หัว พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการตรัสถามว่า พระยาหุเซงขานไปไหนพึงมา พระยาหุเซงขานกราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้ามีกิจธุระออกไปอยู่บ้านป่าหาอยู่ไม่ ครั้นทราบว่า พระเจ้าแผ่นดินสวรรคต แลพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจขึ้นเสวยราชสมบัติแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าก็รีบกลับเข้ามา เปนข้าทูลอองธุลีพระบาท กระทำราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษให้ ซึ่งมิได้มาทันนั้น แล้วตำรัศว่า ให้พระยาหุเซงขานถือน้ำพระพิพัฒสัตยาตามธรรมเนียม ๚ะ
๏ จึ่งสมเดจพระเจ้าแผ่นดินก็ตำรัศให้เจ้าพนักงาน จัดแจงการจะเชิญพระบรมศพใส่ในพระโกฎเสรจแล้ว ก็มีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ให้ตระเตรียมการโดยตำแหน่งพนักงานให้พร้อมไว้ อิกเจ็ดวันจะเสดจพระราชตำเนิรลงไปยังกรุงเทพมหานคร แล้วทรงพระกรุณาให้พระโหราหาฤกษ ครั้นถึงวันอันได้มหาพิไชยฤกษแล้ว สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็อัญเชิญพระบรมโกฏลงสู่เรือพระที่นั่งศรีสมรถไชย อันอำไภยด้วยเสวตรมยุรฉัตรบังรวีวรรบังแซรกไสว แห่แหนไปโดยลำดับชลมารถวิถี ลงไปยังกรุงเทพมหานครก่อน แล้วดำรัศให้เทเอาครัวอพยพข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลสมณพราหมณาจาริย์ทั้งหลาย ตามเสดจลงไปทั้งทางบกทางเรือ แลสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจลงสู่เรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมาน อันอลังการด้วยเครื่องศิริราชูประโภคทั้งปวงพร้อมเสรจ แวด/*374ล้อมด้วยเรือราชวงษานุวงษ เสนาพฤฒามาตย ราชครูประโรหิต บัณฑิตยชาติ ข้าทูละอองธุลีพระบาทรายเรียงเปนขนัด โดยขบวนแห่น่าหลังคั่งคับถ้องแถวนธีธาร แลให้ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนจากเมืองลพบุรี ล่องลงมายังกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ถึงประทับเรือพระที่นั่งณฉนวนประจำท่าพระราชวังหลวง ก็เสดจขึ้นคู่พระราชวัง ทรงพระกรุณาสั่งให้เชิญพระบรมโกฎ ขึ้นประดิษฐานไว้ ณพระที่นั่งสุริยามรินทรมหาปราสาท แล้วดำรัศให้เจ้าพนักงานกะเกนทำพระเมรุมาศแลการในพระราชวังในพระนครทั้งปวง แล้วก็มีพระราชโองการตรัสสั่งพระมหาราชครูประโรหิตาจารย ให้จัดแจงการพระราชพิธีราชาภิเศก ณกรุงเทพพระมหานครอิกครั้งหนึ่งเล่า ให้เปนสองครั้ง ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันพฤหัศบดี เดือนสิบ ขึ้นเจดค่ำ ปีจอจัตวาศก เพลาเช้าแล้วสี่นาฬิกาสี่บาท ได้มหามงคลราชสวัศดิ์อุดมฤกษ พร้อมด้วยท้าวพระยาสามนตราชเสนาบดีมนตรีมุขลูกขุน ข้าทูลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ประชุมกันณพระที่นั่งสรรเพชปราสาท กระทำพระราชพิธีราชาภิเศกอัญเชิญสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจขึ้นผ่านพิภพสวรรยาธิปัตถวัลยราชย ณกรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยาโดยโบราณราชประเพณี แลการพระราชพิธีราชาภิเศกทั้งปวงนั้น เหมือนครั้งสมเดจพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง แล้วถวายพระนามว่า สมเดจพระมหาบุรุษวิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิเจ้าพิภพกรุงเทพพระมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบุรีรมยอุดมพระราชนิเวศมหาสถาน ขณะเมื่อเสดจขึ้นเสวยราชสมบัตินั้น พระชนได้ห้าสิบหกพรรษา จึงมีพระราชดำรัศให้มีการมหรรสพสมโพชพระนครสามวัน แล้วทรงพระกรุณาให้ตกแต่งสถลมารควิถีรอบพระนคร ปักราชวัดฉัตรเบญรงธงไชยธงประฎาก วางเปนระยะ/*375กันไป แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องศิริราชวิภูษนาภรณ์แล้วเสรจ เสดจทรงพระราชยานอลังการด้วยเครื่องสูงไสว ไพโรจด้วยปี่กลองชนะแตรสังข คับคั่งด้วยพลแห่แหนแน่นนันเปนขนัด โดยขบวนพยุหบาตราน่าหลังพรั่งพร้อมเสรจ ก็เสดจประทักษิณเลียบพระนคร แล้วเสรจเสดจกลับคืนยังพระราชวัง ๚ะ
๏ จบเล่ม ๑๙ สมุดไทยแต่เพียงนี้ ๚ะ
๒๐
๏ ขณะนั้นส่วนพระญาติวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลาย ซึ่งอยู่ณบ้านพลูหลวงแขวงเมืองสุพรรณบุรีแจ้งว่า สมเดจพระเจ้าแผ่นดินผ่านพิภพแล้ว ต่างคนต่างก็ชื่นชมยินดียิ่งนัก จึ่งชวนกันหามัจฉมังษาแลผลตาลแก่อ่อนสิ่งของต่าง ๆ ตามมีประสาชนบทประเทศบ้านนอกนำเข้ามาทูลเกล้าถวาย จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้เหล่าพระญาติวงษานุวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลายเข้ามาในพระราชวัง โดยทางประตูมหาโภคราชข้างท้ายสระ แลให้ยับยั้งอยู่ในพระราชวังใกล้พระราชนิเวศมหาสถาน แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้เข้ามาเฝ้าถวายสิ่งของทั้งปวง แลพระญาติวงษานุวงษ แลข้าหลวงทั้งหลายเปนชาวชนบทประเทศ มิได้รู้จักพิดทูลตามขนบธรรมเนียมประการใด เคยพูดจาแต่ก่อนอย่างไร ก็พูดจาพิดทูลอย่างนั้น แลว่าตูข้าทั้งหลายรู้ว่า นายท่านได้เปนเจ้า ก็ยินลากยินดียิ่งนัก ชวนกันเข้ามาเพื่อจะชมบุญนายท่าน แลซึ่งตายายผู้เถ้าผู้แก่คนนั้น ๆ พ่อแม่อีนั่นอ้ายนั่น ป่วยเจบอยู่เข้ามาไม่ได้ ไ ฝากแต่สิ่งของอันนั้นเข้ามาให้กำนัลนายท่านด้วย ส่วนข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลายได้ฟังดั่งนั้นจึ่งห้ามว่า ท่านทั้งหลายอย่าเรียกว่านาย พระองคได้เสวยราชสมบัติเปนพระมหากษัตริยเจ้าแผ่นดินแล้ว แลท่านทั้งหลายอย่าพูดจาพิดทูลดั่งนี้/*376มิสมควรยิ่งนัก สมเดจพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงพระสรวลดำรัสว่า คนเหล่านี้มันเปนชาวบ้านนอก เคยชำนาญพูดจามาแต่ก่อนอย่างนั้น เรามิได้ถืออย่าห้ามมันเลย แล้วทรงพระกรุณาให้วิเสดตกแต่งโภชนาหารมาเลี้ยงดูให้อิ่มหน้า แลพวกพระญาติวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลาย ได้รับพระราชทานโภชนาหารมีรศอร่อยต่าง ๆ บางคนเปนนักเลงสุรา ก็กราบทูลว่า นายท่านตูข้าอยากกินสุรา ก็ทรงพระกรุณาให้เอาสุรามพระราชทานให้บริโภค ครั้นได้รับพระราชทานแล้วก็เมาสุรา บ้างก็ร้องเพลงเกบดอกไม้ร้อยแลเพลงไก่ป่าต่าง ๆ สมเดจพระเจ้าแผ่นดินตรัสได้ทรงฟังดั่งนั้น ก็ทรงพระสรวญ แล้วมีพระราชดำรัศให้เจ้าจอมเถ้าแก่นำเอาพระญาติวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลาย เข้าไปเที่ยวชมในพระราชวังข้างใน แลบนพระราชมณเฑียร แลพระญาติวงษา แลข้าหลวงเดิมทั้งหลาย ได้เหนเครื่องศิริราชสมภารอันงามวิเศศต่างๆ แลนางพระสนมทั้งหลายอันมีศริรูปอันงาม กอประด้วยเครื่องอลังการนุ่งห่มงามต่าง ๆ ต่างคนต่างสรรเสิญเปนอันมาก แลชมพระราชกฤษดาธิการว่า นายเรามีบุญยิ่งนัก แลเที่ยวชมบนพระราชมณเฑียร แลจังหวัดพระราชวังทั้งปวงทั่วแล้วกลับมาเฝ้าถวายบังคมทูลสรรเสิญโดยได้เหนทั้งปวงนั้น แล้วทูลถามว่า ค่ำวันนี้นายท่านจะให้ตูข้าทั้งหลายนอนที่ไหน จึ่งมีพระราชดำรัศว่า เองทั้งหลายจงนอนอยู่บนพระราชมณเฑียรเถิด แล้วทรงพระกรุณาให้เหล่าพระญาติวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลายนอนอยู่บนพระราชมณเฑียรสถาน ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งเช้าทรงพระกรุณาให้จัดแจงเลี้ยงดูให้อิ่มหน้าสำราญแล้ว ก็ทรงพระราชทานเงินทองพรรณผ้านุ่งห่ม สิ่งของเครื่องศรีสำรดต่าง ๆ /*377เปนอันมากโดยลำดับถานานุรูป ถ้วนทุกคนแล้ว ให้พระราชทานเงินทองสิ่งของทั้งปวง ฝากไปให้แก่ผู้ซึ่งมิได้มานั้น แต่เหล่าพระญาติวงษ แลข้าหลวงเดิมทั้งหลาย ได้รับพระราชทานสรรพวัตถุทั้งหลาย แล้วถวายพระพรต่าง ๆ แล้วถวายบังคมลา ทรงพระกรุณาโปรดให้กลับคืนออกไปอยู่ตามภูมลำเนาแห่งตนดุจก่อน ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระราชดำรัสเหนือเกล้า โปรดให้พระอัคมเหษีเดิมนั้น เปนพระอัคมเหษีกลาง แลตั้งเจ้าฟ้าศรีสุวรรณ ซึ่งเรียกว่าพระราชกัลยาณี ซึ่งเปนกรมหลวงโยธาทิพ เปนพระบรมราชภักคินี ของสมเดจพระนารายน์เปนเจ้านั้น เปนพระอัคมเหษีฝ่ายขวา ตั้งเจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาเทพ ซึ่งเปนพระราชธิดาแห่งสมเดจพระนารายน์เปนเจ้านั้น เปนพระอัคมเหษีฝ่ายซ้าย ตั้งพระราชบุตรีของพระองค ทรงพระนามฉิมเปนลูกสนมนั้น เปนพระแม่อยู่หัวนางพระยา ตั้งสมเดจพระเจ้าหลานเธอพระองคแก้ว ซึ่งเปนบุตรท้าวศรีสุลาลักษณ์ อันเปนพระราชขนิษฐาของพระองค์นั้น เปนเจ้าฟ้ากรมขุนเสนาบรีรักษ ตั้งนายจบคชประสิทธิทรงบาศขวา ในกรมช้าง ซึ่งได้เปนคู่คิดเอาราชสมบัติด้วยนั้น เปนกรมพระราชวังบวรสถานภิมุขฝ่ายหลัง รับพระราชบัญชาตั้งนายกรีนท์คชประสิทธิทรงบาศช้ายซึ่งเปนพระราชนัดาเปนเจ้าราชินิกูล ชื่อเจ้าพระพิไชยสุรินทร ตั้งขุนทิพพลภักดิ์เชื้อพระวงษเปนเจ้าราชินิกูล ชื่อเจ้าพระอินทรอไภย แลทรงพระกรุณาพระราชทานเครื่องยศพร้อมตามตำแหน่งถานานุศักดิ์ทุก ๆ พระองค์ แลซึ่งเจ้าพระยาสุรสงครามนั้น ก็พระราชทานเครื่องยศศักดิ์ให้เสมอกับกรมพระราชวังหลัง แลทรงพระกรุณาตั้งนายบุญมากข้าหลวงเดิมคนหนึ่ง เปนพระยาวิชิตผู้บาน พระราชทานเจียดทอง เต้าน้ำทอง กบี่บังทอง เครื่องยศพร้อมแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดให้/*378สมเดจพระเจ้าลูกยาเธอ กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสดจไปอยู่ณวังจันทร์ เฉลิมขึ้นเปนพระราชวังบวร แลพระบัญชานั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดให้ไปอยู่ณวังหลัง แลเจ้าพระยาสุรสงครามนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้อยู่ณะตึกสี่เหลี่ยมบ้านเดิม แลพระราชทานเครื่องสูงสามชั้น ให้แห่เข้ามาเฝ้าทูละอองธุลีพระบาทเหมือนกันทั้งสามแห่ง ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจพระราชตำเนินจะไปเข้าที่พระบันทม ณตำหนักตึกกรมหลวงโยธาทิพ ซึ่งตั้งไว้เปนอัคมเหษีฝ่ายขวา กรมหลวงโยธาทิพให้ทูลพระอาการว่าประชวรอยู่ จึ่งเสดจพระราชตำเนินไปณตำหนักตึกกรมหลวงโยธาเทพ ซึ่งตั้งไว้เปนอัคมเหษีฝ่ายช้าย กรมหลวงโยธาเทพไม่ยอม ตรัสตัดภ้อต่าง ๆ แล้วทรงพระแสงดาบพาดพระเพลาอยู่ สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็เสดจกลับมายังพระราชมณเฑียร ทรงพระกรุณาให้หาหมอทำเสน่ห์ ครั้นได้หมอมาแล้ว ก็ให้กระทำตามวิธีเสน่ห์ แลกรมหลวงโยธาเทพก็ให้คลั่งไคล้ไหลหลง ทรงพระกรรแสงถึงพระเจ้าอยู่หัวเปนกำลัง ครั้นเสดจพระราชตำเนินไปครั้งหลังจึ่งยอม แลเสดจไปเข้าที่พระบันทมณะพระตำหนักตึกกรมหลวงโยธาทิพด้วย ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชตำรัศให้เจ้าพนักงานเร่งทำการพระเมรุมาศ ซึ่งจะถวายพระเพลิงพระบรมสพสมเดจพระนารายน์เปนเจ้าโดยขนาดใหญ่ ขื่อเจ็ดวาสองศอก โดยสูงสองเส้นสิบเอ็จวาศอกคืบ มียอดห้ายอด ภายในพระเมรุทองนั้น ก็ประกอบไปด้วยเครื่องสรรพโสภณพิจิตรต่าง ๆ สรรพด้วยพระเมรุทิศ พระเมรุแซรก แลสามซ่างเสรจ แลการพระเมรุมาศนั้น ประมาณแปดเดือนจึ่งสำเร็จ ๚ะ
/*379๏ ครั้นถึงวันเพญเดือนหก ปีกุนเบญจศก ได้มหาศุภนักขัตฤกษ สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็ให้อัญเชิญพระบรมโกฎลงจากพระมหาปราสาทที่นั่งสุริยามรินทร์ ประดิษฐานเหนือบุษบกพระมหาพิไชยราชรถ อันอลังการด้วยสุวรรณรัตนวิจิตรต่าง ๆ สรรพด้วยเสวตรบวรฉัตรขนัดพระอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังพระสุริยันบังแซรกสลอน พลแตรงอนแตรฝรั่ง อุโฆษสังขปี่สนั่นบันฦๅลั่นด้วยศรับทสำเนียงเสียงดุริยางคดนตรี ปี่กลองชนะ ประโคมครั่นครื้นกึกก้องกาหลนิฤนาท แลรถสมเดจพระสังฆราชสำแดงพระอภิธรรมกถา แลรถโปรยเข้าตอกดอกไม้ รถโยง รถท่อนจันทน์ แลรูปนานาสัตวจัตุบาททวิบาททั้งหลาย หลังมีสังเฆ็จใส่ไตรจีวรเปนคู่ ๆ แห่ดูมโหฬาราดิเรกพันฦก อธีกด้วยพลแห่แหนแน่นนัน เปนขนัดโดยขบวนซ้ายขวาน่าหลัง พรั่งพร้อมด้วยท้าวเสนาบดีมนตรีมุขลูกขุน ข้าทูลอองธุลีพระบาททั้งหลาย ล้วนแต่งกายนุ่งผ้าท้องขาวตรวยเซิง ใส่ลำพอกเสื้อครุย แวดล้อมพระพิไชยราชรถ แลตามไปเบื้องหลังเปนอันมาก ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน จึ่งขยายพยุหบาตราไปโดยรัฐยาราชวัต อันรายรื่นทรายสวาทตา ครั้นพระบรมสพถึงหน้าพระที่นั่งจักรวัติ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้ตีฆ้องสัญญาให้หยุดกระบวนแห่ทั้งปวงหน้าหลัง แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพัดชนีฝักมขาม โบกสามทีให้ทิ้งทาน ข้าทูลอองธุลีพระบาทผู้ประจำต้นกามพฤกษ์ ถวายบังคมลงสามลาแล้วก็ทิ้งทาน ครั้นทิ้งทานแล้วก็ให้ตีฆ้องสัญญา ให้ยาตรากระบวนแห่ทั้งปวงไปถึงพระเมรุมาศ จึงเชิญพระบรมโกฎเข้าประดิษฐานในพระเมรุทอง ทรงพระกรุณาให้มีการมหรรสพสมโพช แลดอกไม้เพลิงต่าง ๆ แลทรงสัดับปกรณ์พระสงฆ์หมื่นหนึ่ง คำรบเจดวันแล้วถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้ว แจงพระรูป สัดับปกรณ์พระสงฆ์อิกสี่ร้อยรูป แล้วเก็บพระอัษฐิ/*380ใส่พระโกฎน้อยอัญเชิญขึ้นพระยาณุมาศ แห่เปนขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งอัญเชิญพระโกฎพระอัษฐิเข้าบรรจุไว้ณะท้ายจรนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชฎาราม ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระราชดำริห์แคลงกรมพระราชวังหลัง แลเจ้าพระยาสุรสงคราม ด้วยมีอิศิริยศบริวารยศมาก เกรงจะเปนสัตรูราชสมบัติ จึ่งเอาคดีอันเปนคุยรหัศนั้น มากราบบังคมทูลแก่พระบาทสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง แลอุบายให้เอาถาดทองในพระราชวังลงไปซุ่มซ่อนไว้ณะวังหลัง แล้วให้ลูกขุนพิจารณาว่า ถาดทองในพระราชวังมีผู้ร้ายลักเอาไป ครั้นสืบสาวได้ถาดทองณะวังหลัง จึ่งให้ข้าหลวงไปกุมเอากรมพระราชวังหลัง แล้วให้ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขลูกขุนทั้งหลาย ประชุมพร้อมกันพิภาคษาว่า กรมพระราชวังหลังเปนกระบถให้สำเรจโทษเสีย ท้าวพระยาทั้งหลายลงเปนคำเดียวกัน ดุจพระราชอัทยาไศรย แต่เจ้าพระยาสุรสงครามผู้เดียวมิลงด้วยท้าวพระยาทั้งปวง แล้วว่ายังมิเหนสม ขอพระราชทานให้งดไว้ก่อน สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสทราบดั่งนั้นก็ทรงพระพิโรธดำรัศว่า เจ้าพระยาสุรสงครามเปนสมักภักพวกเข้าด้วยคนผู้คิดมิชอบ ให้จำเจ้าพระยาสุรสงครามเข้าห้าประการ แล้วให้เอากรมพระราชวังหลังไปสำเร็จโทษเสียตามคำพิภาคษา ๚ะ
๏ แล้วดำรัศให้ปฤกษาด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายว่าธรรมดาคนที่มีศรัทธาสร้างเจดีย์ถานไว้ในพระพุทธสาศนานั้น ต้องมีร่างร้านก่อนจึ่งจะก่อขึ้นได้ ครั้นเสรจการแล้วควรจะเอาร่างร้านไว้ฤๅ ๆ จะรื้อร่างร้านเสียประการใด แลท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายกราบทูลพระกรุณาว่า ควรจะรื้อร่างร้านเสีย แลซึ่งจะเอาไว้นั้นหาต้องการไม่ จึ่งพระราชดำ/*381รัศสั่งให้ท้าวพระยาผู้ใหญ่ไปบอกแก่เจ้าพระยาสุรสงครามว่า ซึ่งจะอยู่นั้นกีดขวางหาเปนประโยชน์สิ่งหนึ่งสิ่งใดไม่ อย่าอยู่เลยจงก้มหน้าไปหาความชอบในประโลกย์เถิด บุตรภรรยานั้นทรงพระกรุณาจะชุบเลี้ยงอย่าวิตกเลย แล้วให้เอาเจ้าพระยาสุรสงครามไปประหารชีวิตรเสีย ในเดือนสิบเบดปีกุญเบญจศกนั้น แล้วทรงพระกรุณาเอาบุตรชายอายุศม์สิบเดือนเข้ามาเลี้ยงไว้ในพระราชวัง พระราชทานพี่เลี้ยงนางนมให้อภิบาลรักษา แล้วทรงพระกรุณาตั้งขุนองค์มีความชอบ ให้เปนพระยาสุรสงครามแทนที่ พระราชทานเครื่องยศให้ตามตำแหน่งถานานุศักดิ์ ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๖ ปีชวดฉศก ขณะนั้นเกิดขบถ อ้ายธรรมเถียรข้าหลวงเดิมเจ้าฟ้าอไภยทศเปนจลาจลในจังหวัดแขวงหัวเมืองนครนายก แลอ้ายธรรมเถียรกระทำการโกหก ติดไฝที่หน้าให้เหมือนเจ้าฟ้าอไภยทศสำแดงแก่ชาวชนบทประเทศทั้งปวงว่า ตัวเปนเจ้าฟ้าอไภยทศ ซึ่งเอาไปสำเรจโทษเสียณวัดทราก แขวงเมืองลพบุรีนั้นหาตายไม่ แลชาวชนบทประเทศทั้งหลายที่ไม่รู้จักนั้นสำคัญว่าจริง ก็เชื่อถือเข้าเปนสมักภักพวกกระบถธรรมเถียรเปนอันมาก แลกระบถธรรมเถียรขึ้นขี่ช้างพลายกางตัวหนึ่ง สูงห้าศอกมีเสศกับอ้ายคุลาผู้ทาษผู้หนึ่งเปนควาน ภาสมักภักพวกยกเข้ามาซองสุมคนถึงแขวงเมืองสระบุรี เมืองลพบูรี แลแขวงขุนนคร ได้สมักภักพวกเปนอันมาก ครั้นถึงเดือนสามก็ยกมายั้งอยู่ณะพระตำหนักพระนครหลวงปะมาณสามวัน แล้วให้คนสนิทลอบลงไปนิมนต์พระพรหมณะวัดปากคลองช้างว่าเจ้าฟ้าอไภยทศเสดจมาอยู่ณะพระตำหนักพระนครหลวงได้สามวันแล้ว บัดนี้มีรับสั่งให้มานิมนต์พระผู้เปนเจ้าขึ้นไป ครั้นพระพรหมได้แจ้งดังนั้นจึ่งว่า แก่ผู้ซึ่งมานิมนต์ว่าถ้าแลลูกกูยังอยู่จริง ไหนเลยจะอยู่แต่ที่พระนครหลวงเล่า ก็จะลงมาถึงกูนี้ /*382การทั้งนี้หากโกหกหาจริงไม่ สูเจ้าอย่าเชื่อถือ ถ้าแลผู้ใดเชื่อมันถือมัน ผู้นั้นจะพลอยตายเสียเปล่า ผู้ซึ่งมานิมนต์ได้ยินดังนั้น ก็กลับไปบอกกันต่างคนต่างแตกหนีออกเสียเปนอันมาก ที่เชื่อถือยังอยู่นั้นก็มาก ครั้นรุ่งเช้ากระบถธรรมเถียรก็ขึ้นขี่ช้างแวดล้อมไปด้วยพวกพลทั้งหลาย ยกจากพระนครหลวงจะลงมาตีกรุงเทพมหานคร แลประกาษแก่คนทั้งหลายว่า ตัวกูคือเจ้าฟ้าอไภยทศ จะยกลงไปตีเอาราชสมบัติคืนให้จงได้ แลชาวคามนิคมทั้งหลายได้ยินดังนั้น ก็เชื่อฟังถือแท้ว่าเจ้าฟ้าอไภยทศ ต่างคนก็ถือเครื่องสาตราวุธต่าง ๆ ตามมีที่ไม่มีอาวุธสิ่งใด ก็ถือพร้าบ้าง ๆ ก็ได้กะตักแลเคียวแห่ห้อมล้อมช้างกระบถธรรมเถียรมาเปนอันมาก แลโห่ร้องยกมาทางคลองบ่อโพง จะเข้ามายังเพนียด ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจ์พระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสดจ์ทรงช้างพระที่นั่งอยู่ณะพะเนียด ทอดพระเนตรให้จับช้างอยู่กลางแปลง มีผู้มีชื่อมากราบทูลว่า พวกอ้ายคิดมิชอบคิดอ่านกันเปนอันมากบัดนี้ยกเข้ามาจะตีกรุง สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร ตรัสได้ทรงฟังดังนั้นก็ตกพระไทย มีพระบัณฑูลตรัสใช้ตำรวจให้เอาม้าเรวรีบออกไปสืบดูอ้ายเหล่าร้ายยกมาถึงไหน แลตำรวจรับสั่งแล้วก็ขึ้นม้าเร็วควบขับรีบไป เหนพวกอ้ายกระบถยกมาถึงตำบยบ่อโพง จะข้ามคลองช้างแล้ว เหนพันไชยธุชอันธรรมเถียรตั้งไว้ให้ถือธง ขี่กระบือนำพลมาก่อน ตำรวจจับเอาตัวได้ภามาถวายกรมพระราชวัง มีพระบัณฑูลตรัสถามว่าใครยกมา พันไชยธุชกราบทูลว่าเจ้าฟ้าอไภยทศยกมา จึ่งตรัสว่ายกมาก็สู้กันเราจะกลัวอะไร จึ่งสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็ทอดพระเนตรไปแต่พะเนียด เหนอ้ายกระบถขี่ช้างยกรี้พลเข้ามาตามท้องทุ่ง จึ่งมีพระบัณฑูลตรัสใช้ขุนอินธิบาลให้เข้าไปกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ /*383จึ่งสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง ตรัสให้ทราบเหตุดังนั้นแล้วก็ตกพระไทย ดำรัศให้ผูกช้างต้นพลายมงคลจักรพาฬมาประเทียบเกย แล้วเสดจ์ทรงพระคชาธารแวดล้อมด้วยข้าทูลอองธุลีพระบาททั้งหลายรีบเสดจ์ขึ้นไปวังน่า แล้วดำรัสให้มหาดเล็กมีชื่อให้ไปเชิญพระแสงขอพลพ่ายอันเปนของพระนเรศวร ทรงชนช้างกับมหาอุปราชาอันเกบไว้นั้นมาว่าจะทรง มหาดเล็กรับพระราชโองการแล้วก็วิ่งมาโรงแสง ณะพระคลังแสงสรรพวุธ พระเจ้าแผ่นดินก็รีบเสดจ์ไป ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชจังบวรตำรัศสั่งให้ตระเตรียมกันจะรับที่พะเนียด ขณะนั้นเจ้าพระยาธรรมาอยู่นั้นด้วย จึ่งกราบทูลว่า ซึ่งจะตั้งรับที่พะเนียดเหนไม่ชอบกล ขอเชิญเสดจ์พระราชตำเนินเข้าไปรับในกรุงเหนจะดีกว่า สมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวเหนชอบด้วย จึ่งเสดจ์เข้ามาในกรุง มิได้เสดจ์ไปพระราชวัง เสดจ์ตรงขึ้นไปบนป้อมมหาไชย ดำรัศให้ตรวจจัดรี้พลขึ้นไปประจำรักษาน่าที่เชิงเทินตรงพระราชรังบวรสถานมงคล ฝ่ายกระบถธรรมเถียรขับช้างยกรี้พลมาถึงพะเนียด มิได้เหนผู้ใดตั้งรับ แล้วก็ยกเข้ามายืนช้างอยู่ฟากวัดมณฑปตรงรอทำนบน่าพระราชวังบวร ๚ะ
๏ จึ่งสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวมหาอุปราช ก็มีพระบัณฑูรตรัสให้เจ้าพนักงานบันจุปืนใหญ่ณะป้อมมหาไชย จะยิงเอาตัวกระบถ ครั้นบันจุแล้ว ก็ทรงตั้งสัตยาธิฐานว่า ข้าแต่เทพยุดาสุรารักษอันสิงสู่รักษาปืนใหญ่นี้ ถ้าแลข้าพเจ้าบุญน้อยมิอาจสามารถจะดำรงราชสมบัติไว้ได้ แลจะถึงปราไชยแก่ประจามิตรแล้ว แลจะจุดปืนบัดนี้ ขอให้ปืนจงแตกออกต้องข้าพเจ้าให้ถึงแก่ชีวิตรอันตรายเถิด ถ้าแลข้าพเจ้ามีบุญญาภิสังขารบารมีมาก /*384อาจสามารถจะดำรงราชสมบัติในเสวตรฉัตรเฉลิมแผ่นดินสยามประเทศได้ไซ้ ขอให้กระสุนปืนใหญ่ไปต้องดัษกรให้พินาศฉิบหายเถิด ๚ะ
๏ ครั้นทรงอธิฐานแล้วก็เสดจ์ทรงรับชุดจุดชนวนปืนใหญ่ แลเพลิงชนวนนั้นมิได้ติดดินดำ ก็ทรงพระประวิตกสงไสยหนัก จึ่งให้ไขกระสุนดินดำซึ่งประจุไว้นั้นออกมาจึ่งรู้ว่าประจุผิด เอากระสุนประจุเข้าก่อนเอาดินดำประจุทีหลังก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก จึ่งดำรัศให้ว่ามันเปนพวกอ้ายขบถ จึ่งให้ประหารชีวิตรผู้บันจุปืนนั้นเสียแล้ว ให้บันจุใหม่ ทรงรับชุดจุดชนวนอีกครั้งหลัง กระสุนปืนใหญ่นั้นก็ออกไปต้องช้างซึ่งขบถธรรมเถียรขี่มานั้นล้มลงตายในที่นั้น แลขบถธรรมเถียรกับอ้ายคุลาทาษนั้นก็ตกลงจากช้างเจ็บป่วยเปนสาหัศ ก็หนีไปเร้นอยู่ณะวัดทนานป่าเข้าสาร แลสมักพักพวกอ้ายขบถทั้งหลายนั้นแตกฉานหนีไปทุกตำบล จึงมีพระบัณฑูรสั่งให้ข้าหลวงออกไปติดตามเอาตัวอ้ายขบถ แลพวกข้าหลวงได้ตัวอ้ายขบถธรรมเถียร แลอ้ายคุลาทาษณะวัดนั้นมาถวาย จึ่งพระบัณฑูรตรัสใช้ขุนพรหมธิบาลให้เข้าไปกราบทูลพระกรุณาสมเดจ์พระราชบิดาให้ทราบ โดยเหตุอ้ายขบถพ่ายแพ้ทุกประการ ๚ะ
๏ ส่วนพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวงเสดจ์ยาตราพระคชาธารมาถึงต้นตะพานช้าง ภอมหาดเล็กซึ่งไปเชิญพระแสงฃอนั้นมาทันเข้าก็ทูลเกล้าถวาย ทรงรับพระแสงฃอพาดกระพองพระยาสารลง พอขุนพรหมธิบาลมาถึงถวายบังคมทูลประพฤติเหตุทั้งปวง พร้อมกันเข้าที่นั้นก็ดีพระไทย จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งให้กะเกนกันไปตามจับสมักภักพวกอ้ายกระบถให้ได้จนสิ้นเชิง แล้วเสดจกลับยังพระราชวัง ๚ะ
/*385๏ ฝ่ายสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร ก็ดำรัศให้กะเกนข้าหลวงไปติดตามจับกุมภักพวกอ้ายเหล่าร้าย แล้วเสดจ์มายังพระราชวังหลวง ขึ้นเฝ้าสมเดจ์พระราชบิดาถวายบังคมทูลแถลงการทั้งปวง ให้ทราบสิ้นทุกประการ ครั้นได้ภักพวกอ้ายคิดมิชอบสิ้นเชิงแล้ว ก็ให้ประหารชีวิตรอ้ายกระบถธรรมเถียร แลภักพวกต้นเหตุทั้งปวงนั้นเสียเปนอันมาก ที่เปนแต่ปลายเหตุนั้นให้จำใส่เรือนตรุแลส่งไปเปนตพุ่นหญ้าช้างนั้นก็มาก ที่แตกหนีเข้าป่าดงไปนั้นก็มาก จนบ้านแขวงเมืองสระบูรีเมืองลพบูรี แลแขวงขุนนครร้างเสียหลายตำบล ๚ะ
๏ ในขณะเมื่อลุศักราช ๑๐๔๕ ปีกุน เบญจศก ล่วงไปแล้วนั้น สมเดจพระเจ้าอยู่หัว แรกเสดจขึ้นราชาภิเศกเสวยราชสมบัติ แลมีพระราชโองการให้หาบันดาท้าวพระยาพระหัวเมืองข้างปากใต้ฝ่ายเหนือทั้งหลายเข้ามาถวายบังคมถือน้ำพิพัฒสัตยาทุกหัวเมือง แต่พระยายมราชสัง ซึ่งไปครองเมืองนครราชสีมา แลพระยารามเดโช ซึ่งไปครองเมืองนครศรีธรรมราชครั้งสมเดจพระนารายน์เปนเจ้านั้นแจ้งว่าพระเจ้าอยู่หัวได้เสวยราชสมบัติแล้ว แลพระยาทั้งสองก็บังเกิดทิฐิมาณะ กระด้างกระเดื่องขัดรับสั่งแขงเมืองอยู่มิได้เข้ามาบังคม ครั้นเมื่อเสรจการฆ่าพวกอ้ายกระบถธรรมเถียรแล้ว สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็มีพระราชดำรัศปฤกษาด้วยพระบรมโอรสาธิราชกรมพระราชวังบวรว่า ซึ่งหัวเมืองทั้งสองเปนกระบถแขงเมืองอยู่ฉนี้จะไว้ช้ามิได้ จำจะเกนกองทับยกไปตีเสียจึ่งจะชอบ แต่ทว่าเมืองนครราชสีมาอยู่ใกล้ควรจะให้ไปตีเสียก่อน ครั้นได้แล้วจึ่งให้ไปตีเอาเมืองนครศรีธรรมราชต่อภายหลัง สมเดจพระบรมโอรสาธิราชก็เหนชอบด้วยโดยพระราชบรรหารทุกประการ จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งสมุหนายกให้ตระเตรียมรี้พลเครื่องสรรพาวุธไว้ให้สรัพ ๚ะ
/*386๏ ขณะนั้นพระยาสีหราชเดโชครั้นสมเดจพระนารายน์สวรรคตเสียแล้ว แลทรงพระกรุณาตั้งข้าหลวงเดิมคนหนึ่ง เปนพระยาสีหราชเดโชแทนที่ แล้วตำรัศให้เปนแม่ทับไปตีเมืองนครราชสีมา แล้วตั้งข้าหลวงเดิมคนหนึ่ง เปนพระยานครราชสีมาให้เปนกองน่าถ้าตีได้เมืองนครราชสีมาแล้วให้อยู่รั้งเมือง แล้วตำรัศให้ท้าวพระยาอาษาหกเหล่าทั้งหลาย เปนยุกระบัตรเกียกกายกองหลัง แลพลสกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐๐๐๐, ช้างเครื่อง ๒๐๐, ม้า ๓๐๐, แลเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อย กระสุน ดินประสิว แลเสบียงอาหารสำหรับทับพร้อมเสรจ ครั้นถึงวันอันได้มหาพิไชยฤกษ์ในเดือนสี่ปีชวดฉศก จึ่งพระยาสีหราชเดโชแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลายกช้างม้ารี้พลโดยทางเมืองสระบูรี ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยานครราชสีมาแจ้งว่า กองทับกรุงยกขึ้นมาดังนั้น ก็ตรวจจัดรี้พลเครื่องสรรพาวุธทั้งปวงพร้อมสรรพ แล้วแต่งทับยกลงมาตั้งค่ายรายรับตามระยะทางนั้นเปนหลายตำบล ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยาสีหราชเดโช ก็ยกขึ้นไปตีค่ายชาวเมืองอันมาตั้งรับนั้น แลได้รบพุ่งกันเปนสามารถ กองทับชาวนครราชสีมาต้านทานมิได้ ก็แตกฉานไปทุก ๆ ค่าย แลพ่ายแพ้กลับเข้าเมือง กองทับกรุงตีค่ายรายทางทั้งหลายแตกฉาน แล้วก็ยกติดตามไปถึงเมือง แลพระยานครราชสีมาก็ตรวจจัดพลทหารขึ้นประจำน่าที่เชิงเทินปราการเมืองโดยรอบคอบ กอบด้วยเครื่องสรรพายุธปืนใหญ่ปืนน้อยทั้งปวงพร้อมสรัพแลป้องกันเมืองเปนสามารถ ๚ะ
๏ ฝ่ายทับกรุงก็ยกเข้าตั้งค่ายรายล้อมเมืองนครราชสีมาโดยรอบแล้ว แต่งพลอาษาสามพันยกเข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันเปนสามารถ แลพุ่งสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อย ระดมยิงออกมาต้องพลอาษาทับ/*387กรุงล้มตายบาดเจ็บเปนอันมาก เหนจะป่ายปีนเอามิได้ก็ถอยออกมา แต่ยกเข้าปล้นดั่งนั้นเปนหลายครั้ง ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันต้านทานอยู่เปนสามารถ รี้พลล้มตายจะปล้นเอามิได้ ก็ล้อมแต่มั่นไว้ แต่ตั้งล้อมอยู่เปนหลายเดือน จนเสบียงอาหารก็ขาดลง รี้พลอดหยากซูุบผอมไข้เจบล้มตายเปนอันมาก บ้างหลบหลีกหนีไปจากกองทับนั้นก็มาก แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายปฤกษากันบอกลงมาถึงสมุหนายกขอกองทับยกหนุนขึ้นไปช่วย แลฃอกระสุนดินดำแลเสบียงอาหารสำหรับทับทั้งปวง จึ่งเจ้าพระยาจักรีกราบบังคมทูลพระกรุณาโดยในบอกทั้งปวงนั้นให้ทราบสิ้นทุกประการ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสได้ทรงทราบประพฤติเหตุดั่งนั้น ก็ทรงพระพิโรธตำรัศว่า อ้ายเหล่านี้ใช้ให้ไปตีเมืองนครราชสีมานิดหนึ่งเท่านี้ ทับหมื่นหนึ่งยกไปยังว่าหาหักเอาได้ไม่ อ้ายเหล่านี้ควรจะเลี้ยงมันได้ฤๅ แล้วตำรัศให้สมุหนายกแต่งข้าหลวงขึ้นไปกุมเอาท้าวพระยา นายทับนายกองทั้งหลายพรรทนาลงมายังกรุงเทพมหานคร ครั้นได้ตัวมาแล้ว ก็ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน แล้วริบทรัพย์สินเครื่องอัญมณีทั้งปวง แล้วให้ทเวนบกทเวนเรือสามวัน แล้วประหารชีวิตรนายทับนายกองเสียเปนอันมาก ๚ะ
๏ แล้วทรงพระกรุณาตำรัศสั่งอัคมหาเสนาบดี ให้เกนกองทับยกขึ้นไปตีเมืองนครราชสีมาใหม่เล่า แลเจ้าพนักงานซึ่งไปเบิกดินดำในตึกดิน เอาจอบขุดตุมพะเนียงซึ่งใส่ดินอันผนึกไว้นั้นขึ้น ก็เปนประกายเพลิงกระเดนลงในดินดำ ๆ นั้นก็วุบขึ้นเปนอันหนึ่งอันเดียว แลเทือกดินนั้นมากมีกำลังมาก ก็โชดขึ้นทำลายทัพสัมภารแห่งตึกนั้นพังลง แล้วหอบหุ้มขึ้นบนอากาษแตกไปโดยทิศน้อยทิศใหญ่ เสียงกึกก้องสนั่นหวั่นไหวกำปนาทพระธรณีดุจเสียงมหาอสนีบาต ต้องชาวพระนครล้มตาย/*388เจ็บป่วยได้ทุกขเวทนาเปนอันมาก แลได้ลูกดินนั้นก็น้อย จึ่งเกนกองทับแต่ห้าพันสรัพด้วยช้างม้าเครื่องสาตราวุธ แลเสบียงอาหารทั้งปวงยกขึ้นไป ๚ะ
๏ ครั้นไปถึงเมืองนครราชสีมา ก็ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ดุจครั้งก่อน แลพระยานครราชสีมาก็ตรวจจัดรี้พล ขึ้นอยู่ประจำรักษาน่าที่เชิงเทินปราการ ป้องกันเมืองเปนสามารถ ทับกรุงยกเข้าแหกหักเปนหลายครั้ง ชาวเมืองรบพุ่งป้องกันทั้งกลางวันกลางคืนไม่ย่อหย่อน ทับกรุงแหกหักเอามิได้ก็ตั้งล้อมมั่นไว้ แต่ทับกรุงยกขึ้นไปเขี้ยวขับทำสงครามด้วยชาวนครราชสีมาทั้งสองครั้ง ประมาณสองปีเสศชาวเมืองมิได้ทำนา สิ้นสองเทศกาลแล้ว เสบียงอาหารก็กันดารลง ไพร่พลเมืองอดหยากซูบผอมล้มตายเปนอันมาก บ้างยกครัวหนีออกจากเมืองนั้นก็มาก แต่ทว่าพระยายมราชเจ้าเมืองนี้ฝีมือเข้มแขง ตั้งเขี้ยวขับต้านทานอยู่มิได้แตกฉาน ๚ะ
๏ อนึ่ง ท้าวทรงกันดารอู่ ซึ่งเปนโทษถอดเสียนั้น หนีขึ้นไปอยู่เมืองนครราชสีมาด้วย แลท้าวพระยานายทับนายกองซึ่งตั้งล้อมอยู่นั้น ก็ปฤกษากันเหนว่าจะแหกหักเอามิได้ ด้วยชาวเมืองรบพุ่งต้านทานแข็งมืออยู่ จึ่งคิดกลอุบายเปนหลายอย่าง แลให้ทำลูกปืนกลยิงไปตกลงแล้วก็สงบอยู่ ต่อเพลิงติจตามเข้าไปถึงดินเร็วจึ่งแตกออกถูกผู้คนล้มตาย อุบายอนึ่งนั้นให้ผูกว่าวจุลาใหญ่ชักขึ้นแล้ว เอาม่อดินผูกแขวนสายป่านอันใหญ่หย่อนเข้าไปในเมืองแลจุดเพลิงฉนวนล่ามไว้ ครั้นเพลิงฉนวนติจถึงดินแล้วให้ตกลงไหม้ในเมือง แลอุบายหนึ่งนั้นให้เอาเพลิงอางแพลมผูกลูกธนูยิงรดมเข้าไปเผาเมือง ครั้นจัดแจงแต่งการทั้งปวงพร้อมแล้วเพลากลางคืนดึกประมาณสามยาม ก็ให้ยิงปืนกลชักว่าว/*389จุลา แลยิงธนูระดมเข้าไปพร้อมกัน แล้วแต่งพลอาษาหนุนเข้าไปปล้นเอาเมือง ฝ่ายชาวเมืองต้องปืนกลตายนั้นก็มาก ด้วยประมาทอยู่มิได้เคยภบเคยเหนมาแต่ก่อน แลม่อดินที่ผูกว่าวจุลาแลลูกธนูผูกเพลิงอางแพลมนั้น ก็ตกลงติดหลังคาเรือนทั้งปวงในเมืองนั้น เพลิงติดรุ่งโรจโชตนาการ ไหม้ไปทุกหนทุกแห่ง ชาวเมืองมิอาจอยู่รักษาน่าที่เชิงเทินได้ ต่างคนละน่าที่เสียวิ่งระส่ำระสายไปเปนอลหม่าน บ้างเสียเข้าของล้มตาย แลลำบากเวทนาอยู่นั้นก็มาก ก็เสียเมืองแก่ทับกรุง ๆ เข้าเมืองได้ ไล่จับผู้คนหาสิ่งของต่าง ๆ ๚ะ
๏ แลตัวพระยานครราชสีหมานั้น ภาท้าวทรงกันดารครอบครัวบุตรภรรยาทแกล้วทหารทั้งปวง แหกหนีออกไปจากเมืองแต่ในกลางคืนหาได้ตัวไม่ กองทับได้เมืองนครราชสีมาแล้ว ๆ ก็แต่งหนังสือบอกลงมาถึงสมุหนายกให้กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสทราบประพฤติเหตุนั้นแล้ว ก็ดำรัศให้มีตราตอบขึ้นไปยังกองทับว่า ให้จัดแจงตั้งแต่งผู้รั้งกรมการอยู่รักษาเมืองให้ราบคาบเปนปรกติ แล้วก็ให้เลิกทับกลับมายังพระนครเถิด ๚ะ
๏ ครั้นท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ได้แจ้งในท้องตรานั้นแล้วก็ทำตามพระราชกำหนดขึ้นไปนั้นทุกประการ ครั้นเสรจแล้วก็เลิกทับกลับลงมายังกรุงเทพมหานคร แลขึ้นเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวกราบทูลแถลงโดยอันได้คิดอ่านทำการปล้นเอาเมืองนั้น ให้ทราบสิ้นทุกประการ สมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ก็พระราชทานรางวัลแก่ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงเปนอันมาก โดยลำดับถานานุศักดิ ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๐ ๚ะ
๒๑
/*390๏ ลุศักราช ๑๐๔๗ ปีฉลูสัพตศก ขณะนั้นสมเดจพระอรรคมเหษีฝ่ายขวา กรมหลวงโยธาทิพทรงพระครรภ์กำหนดถ้วนทศมาศก็ประสูตรพระราชโอรสประกอบด้วยศิริรูปเปนอันดี พระราชวงษานุวงษ ทั้งหลายถวายพระนามชื่อเจ้าพระขวัน แลเมื่อวันประสูตรเพลากลางคืนนั้น แผ่นดินไหวเปนอัษจรรย์ ครั้นทรงวัฒนาการขึ้นมา คนทั้งหลายนับถือมากด้วยเปนพระราชนัดาของสมเดจพระนารายน์เปนเจ้า เปนวงกระษัตริยอันประเสริฐ แลคนทั้งหลายเข้าสวามีภักดีเปนข้าใต้ฝ่าพระบาทเปนอันมาก ๚ะ
๏ แลปีกุนเบญจศกแล้วนั้น สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระดำริหว่า ที่บ้านหลวงตำบนป่าตองนั้น เปนที่มงคลศริราชถานอันประเสริฐ สมควรจะสร้างเปนพระอาราม มีพระอุโบสถวิหารการเปรียญติ์พระเจดียฐานกำแพงแก้ว แลกุฎีสงฆ์สาลาตะพานเวจกุฎีพร้อม แลทรงพระกรุณาให้หมื่นจันทราช่างเคลือบ ทำกระเบื้องเคลือบศรีเหลืองมุงพระอุโบสถวิหารทั้งปวง แลการสร้างพระอารามนั้น สามปีเสศ จึ่งสำเร็จในปีขารอัฐศก แล้วพระราชทานนามบัญญัติพระอาราม ชื่อวัดพระบรมพุทธาราม ตั้งเจ้าอธิการชื่อพระญาณสมโพธิราชาคณะคามวาสีครองพระอาราม แล้วทรงพระกรุณาให้มีการฉลอง แลมีการมหรรสพสามวัน แลทรงถวายไทยทานแก่พระสงฆ์เปนอันมาก แลพระราชทานเลขข้าพระไว้อุปรถากพระอารามก็มาก แล้วถวายพระกัลปนาขึ้นแก่พระอารามตามธรรมเนียม ๚ะ
๏ ในศักราช ๑๐๔๘ ปีขารอัฐศกนั้น กรมการเมืองไชยาบอกข้อราชการเข้ามาถึงกรมพระกระลาโหม ในลักษณนั้นว่าเจ้าพระยานครสีธรรมราชเปนขบถแขงเมืองแลซ่องสุมผู้คนเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก จะยกเข้ามาตีหัวเมืองฝ่ายตวันตกทั้งปวง ได้หัวเมืองทั้งปวงแล้วจะยกเข้าไปทำร้ายกรุง อนึ่งนายสังข์ยมราชเจ้าเมืองนครราชหสีมาซึ่งหนีไปได้/*391นั้น ภาสมักภักพวกออกไปตั้งอยู่ณะพรมแดนเมืองนครสีธรรมราชแลแขวงไชยาต่อกัน แลคิดการขบถเข้าด้วยพระยานครสีธรรมราชอีก ตั้งซ่องสุมชาวนอกทั้งปวง แลผู้คนเข้าเกลี้ยกล่อมสังข์ยมราชนั้นก็มาก จึ่งเจ้าพระยาโกษาธิบดีนำเอาข้อราชการนั้นขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ตรัสทราบเหตุดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธดำรัศว่า อ้ายสองคนนี้องค์อาจนักจะไว้มันมิได้ ควรจะแต่งทับใหญ่ยกไปทั้งทางบกทางเรือปราบปรามมันเสียจึงจะชอบ อันอ้ายขบถสองคนนี้มันไม่พ้นเงื้อมมือเรา แม้นได้ตัวแล้วจะสับมิให้กากลืนแค้น แล้วมีพระราชดำรัศสั่งสมุหกะลาโหมให้ตรวจเตรียมช้างม้าเครื่องสรรพาวุธทั้งปวง แลเรือรบเรือไล่เรือลำเลียงเสบียงอาหารให้พร้อมไว้ทั้งทางบกทางเรือ แล้วมีพระราชโองการมาณพระบัณฑูรสุระสิงหนาทตำรัศเหนือเกล้า สั่งให้พระยาสุรสงครามเปนแม่ทับหลวง พระสุรเสนาเปนยุกรบัด พระยาเพชรบูรีเปนเกียกกาย พระยาสีหราชเดโชเปนกองน่า พระยาราชบูรีเปนทับหลัง ถือพลสกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐๐๐๐ ช้างเครื่องสามร้อย สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งปวงยกไปทางบก ฝ่ายทับเรือนั้นให้พระยาราชบังสันเปนนายกองเรือรบทะเลร้อยลำ พลรบพลแจวห้าพันยกไปทางทะเลทับหนึ่ง แลให้ทับบกทับเรือยกไประดมตีเอาเมืองนครสีธรรมราช ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันได้มหาพิไชยฤกษ จึ่งพระยาสุรสงคราม พระยาราชบังสัน แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลา ยกทับไปตีเมืองนครศรีธรรมราช โดยลำดับสถลมาค ชลมารค ไปพร้อมทับกัน ณะเมืองไชยาบุรี แลแม่ทับบกเกนเอาผู้รั้งกรมการเมืองชุมภอนเมืองไชยา ถือพลหัวเมืองทั้งปวงเข้ามาบันจบทับยกไปด้วย แล้วกำหนดไปแก่/*392กองทัพเรือให้ยกออกจากเมืองไชยาพร้อมกัน แลกองทับบกยกไปถึงพรมแดนเมืองไชยาแลเมืองนครสีธรรมราชต่อกัน ซึ่งนายสังข์ยมราชตั้งอยู่นั้น ก็เข้าล้อมไว้ในเพลากลางคืน แลนายสังข์ยมราชมิรู้ตัว ไม่ทันที่จะจัดแจงต้านทานให้มั่นคง ต้องจำเปนจำรบพุ่งผู้คนทแกล้วทหารมิทันพร้อมเพรียงกัน ระส่ำระสายไปเปนอลหม่าน แลนายสังข์ยมราชมีฝีมือเข้มแขง ถือพลทหารออกแหกหักจะออกมา ทับกรุงต่อรบต้านทานไว้เปนสามารถ แล้วเข้ารุมตีกระหนาบเปนหลายกอง พวกนายสังข์ยมราชน้อยตัวเหลือกำลังแหกออกมามิได้ ก็แตกฉานล้มตายเปนอันมาก แลตัวนายสังข์ยมราชหนีไปมิพ้นกับทหารร่วมใจเจ็ดคนแปดคนด้วยกัน ก็ยืนประจำรบพุ่งอยู่จนตายในที่รบสิ้น ทับกรุงได้ไชยชำนะแลได้เชลยพวกนายสังข์ยมราชนั้นก็มาก ก็ยกล่วงแดนเมืองนครสีธรรมราชเข้าไป ๚ะ
๏ ส่วนเจ้าพระยานครสีธรรมราชแจ้งว่าทับกรุงยกออกมาทั้งทับบกทับเรือ แลเสียสังข์ยมราชแก่ทับบกดังนั้นก็เสียใจ จึ่งแต่งทับบกทับเรือยกไปรบพุ่งต้านทานไว้ ให้อย่อนกำลังศึกลงก่อน แล้วกวาดเอาครอบครัวอพยพบ้านนอกทั้งปวงแลเสบียงอาหารเข้าไว้ในเมืองเปนอันมาก แล้วตกแต่งปราการป้อมค่ายคูประตูหอรบปักขวากหนามตามทำนองศึกพร้อมเสรจ แลจัดแจงบ้านเรือนบำรุงทแกล้วทหารไว้คอยต้านทานรบพุ่งทับกรุงเปนสามารถ ๚ะ
๏ ฝ่ายทับเรือพระยาราชบังสรรยกไปทางทเลล่วงแดนเข้าเมืองนครศรีธรรมราชก่อนทับบก ได้ยุทธนาการด้วยทับเรือเมืองนครสีธรรมราชในกลางทเล แลทับเรือเมืองนครต่อรบต้านทานเปนสามารถ ทับเรือฝ่ายกรุงจะหักเอามิได้ ก็ทอดสมอรอยิงกันอยู่เปนหลายวัน เสียงปืนใหญ่สนั่นครั่นคฤกกึกก้องสเทือนท้องมหรรนพนที ดุจเสียงมหาวาตะพยุห/*393ใหญ่ถ้อยทีมิได้มีไชยชำนะแก่กัน ส่วนทับบกนั้นก็ไปปะทะทับเมืองนครศรีธรรมราช ตั้งค่ายรับอยู่เปนหลายค่าย ก็ยกเข้าโจมตีได้ยุทธนาการด้วยชาวนครศรีธรรมราช ๆ รบพุ่งต้านต่อเปนสามารถจนถึงอาวุธสั้น ทับกรุงหักเอามิได้ ก็ตั้งค่ายรายล้อมอ้อมโอบค่ายชาวนครศรีธรรมราชเข้าไว้ แลได้ต่อยุทธนาการหลายวันหลายเพลา แลกองทับเมืองนครเหนทับกรุงมีฝีมือเข้มแขงจะรับไว้มิอยู่ ก็แหกหนีออกจากค่ายแต่ในกลางคืน ทับกรุงไล่ติดตามไปในทันที ทับเมืองนครมิได้รอรับ วิ่งกระจัดพรัดพรายพ่ายหนีไปเปนอลม่าน ไม่เปนตำบลสนทยา เสียพลช้างม้าเครื่องสาตราวุธแก่ทับกรุงเปนอันมาก ที่ต้องอาวุธบาดเจบล้มตายทั้งนายและไพร่นั้นก็มาก ก็รุดทับหนีไปยังเมืองนครศรีธรรมราช ๚ะ
๏ ฝ่ายทับกรุงได้ไชยชำนะ จับได้ช้างม้าคนเชลยอาวุธต่าง ๆ เปนอันมากก็ยกติดตามไป ครั้นแจ้งว่าข้างทับเรือชาวเมืองนคร รบต้านทานอยู่เปนสามารถเข้ายังมิได้ก็ยกกองทับลงไปช่วยตีกระหนาบสะกัดหลังทางทเล แลทับเรือเมืองนครถูกทับกระหนาบน่าหลังเสียรี้พลล้มตายมากทานมิได้แตกฉานพ่ายหนี แลชักใบแล่นกลับไปโดยทิศานุทิศทั้งปวง กองทับกรุงได้ไชยชำนะ ก็ยกเข้าล้อมเมืองนครศรีธรรมราชพร้อมกันทั้งทับบกทับเรือ แลตั้งค่ายรายล้อมไปรอบเมือง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยารามเดโชเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ครั้นเสียทับบกทับเรือแก่ฆ่าศึกดังนั้นก็เสียใจ จึ่งจัดทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินโดยรอบ กอประด้วยเครื่องสรรพาวุธป้องกันเมืองเปนสามารถ แล้วแต่งทับออกไปตีฆ่าศึก แลได้รบกันทุกๆวันมิได้ขาดจนรามือกันลงแล้ว นัดกันแต่งทหารชำนาญดาบโล่ดาบด้างดาบสองมือให้ออกรำสู้กันตามกระบวนเพลงตัวต่อตัวเปนหลายครั้ง แต่ทับกรุงกับชาวนครตั้งเขี้ยว/*394เขนทำสงครามกันมาช้านานประมาณถึงสามปี ถ้อยทีมีฝีมือเข้มแขงมิได้มีไชยแลปราไชยแก่กัน แลพลซึ่งรักษาน่าที่ แลพลค่ายล้อมร้องเพลงภ้อกันไปมาต่าง ๆ ฝ่ายทับกรุงมีเรือลำเลียงเข้าเสบียงอาหารส่งกันอยู่มิได้ขาด เลี้ยงรี้พลมิได้อดหยากซูบผอม แลบริบูรณอยู่สิ้นกำลังศึกแข็งมืออยู่ ฝ่ายในเมืองสิ้นเสบียงอาหารผู้คนอดอยากซูบผอมล้มตายมาก กำลังศึกก็ถอยลงแลมิอาจยกออกมาต่อตีนอกเมืองได้ ก็รักษาแต่มั่นไว้ แลกองทับกรุงเหนชาวเมืองกำลังศึกถอยลง ก็แต่งพลอาษาสองพันยกเข้าถอนขวากหนามข้ามคูเข้าไปเอาบันไดภาดป่ายปีนปล้นเอาเมือง แลพระยารามเดโชเจ้าเมืองมายืนให้พลทหารรบพุ่งป้องกันเปนสามารถ แลพุ่งสาตราวุธแหลนหลาวยิงปืนใหญ่จ่ารงมณฑกนกสรับระดมออกไปดังห่าฝน ต้องพลอาษาทับกรุงล้มตายบาดเจบมาก แลจะปล้นเอามิได้ก็พ่ายออกไป จึ่งแม่ทับให้ทำทุบทูบังตัวกันอาวุธยกเข้ามาปล้นอีกเล่า แลขุดอุโมงค์รุ้งเข้ามาใกล้เชิงกำแพงเมือง ชาวเมืองพุ่งสาตราวุธมิได้ถูกต้อง จึ่งพระยารามเดโชเจ้าเมือง ก็แต่งพลทหารออกทลวงฟันฆ่าศึกซึ่งขุดอุโมงคเข้ามานั้น แลได้ต่อยุทธนาถึงอาวุธสั้น ประจันจู่โจมฟันพลอาษาทับกรุงล้มตายมาก เหนจะทำการมิได้ก็กลับไป แลบันดาขุนนางกรมการทั้งหลายในเมืองนคร เอาใจลงด้วยพระยารามเดโชเปนขบถแขงเมืองสิ้นทั้งนั้นช่วยกันตรวจตรารักษาน่าที่เชิงเทินป้องกันเมืองเปนกวดขันมิให้เอาใจออกหาก แลประนีประนอมกันอยู่สิ้น จึ่งพระยารามเดโชก็ปฤกษาด้วยขุนนางกรมการทั้งปวงว่า ซึ่งทับกรุงยกออกมาตีเมืองเราบัดนี้ ได้ยกเข้ามาปล้นหลายครั้งทำมิได้ก็ระอามือเราอยู่ แลศึกเราได้ทีจะละไว้มิได้ ควรจะยกออกไปตีให้แตกฉานพ่ายไปเสียจึ่งจะชอบ แลขุนนางกรมการทั้งปวงก็เหน/*395ด้วย จึ่งให้จัดพลทหารที่มีฝีมือเข้มแขงประมาณสามพันล้วนถืออาวุธสั้น แลพระยารามเดโชก็ยกพลทหารออกจากเมืองในกลางคืนแลขับพลทหารเข้าไปปล้นค่ายฆ่าศึก แลพลทับกรุงซึ่งรักษาน่าที่ล้อม รู้ตัวก็สาดปืนไฟใหญ่น้อยยิงออกมา แล้วยกออกมาจากค่ายไล่ทลวงฟันพลทหารชาวเมืองนคร ๆ ก็ยืนยันประจันบานต่อยุทธโห่อึงอุดเอาไชย รี้พลล้มตายทั้งสองฝ่าย แต่ทว่าพวกชาวเมืองตายมากกว่าประมาณสองเท่า แลพระยารามเดโชเหนจะเอาไชยชำนะมิได้ ก็พ่ายกลับเข้าเมือง แต่ยกออกปล้นค่ายดังนี้เปนหลายครั้ง เสียรี้พลทแกล้วทหารมาก จะตีให้แตกฉานมิได้ก็รักษาแต่มั่นไว้ บันดาไพร่พลเมืองทั้งหลายอดหยากอาหารซูบผอมมากแลล้มตายเปลืองไปทุกวัน ๆ แลเสบียงอาหารเปียกแว้งเลี้ยงกันไปก็สิ้นมือลง เจ้าพระยานครศรีธรรมราชก็เศร้าใจ เหนจะรักษาเมืองไว้มิได้ ด้วยขัดเสบียงอาหารจะแต่งออกลาดหากินนอกเมืองก็ไม่ได้ ด้วยฆ่าศึกตั้งล้อมไว้โดยรอบ มิรู้ที่จะคิดอุบายถ่ายเทเลย จึ่งคิดว่าซึ่งกูจะอยู่ในเมืองให้พวกประทุษร้ายแผ่นดินจับได้นั้นอย่าสงไสย กูจะหนีไปให้รอด แต่อุบายซึ่งจะหนีไปนั้น เหนจะเอาธุระได้ก็แต่พระยาราชบังสันซึ่งเปนแม่ทับเรือออกมานั้น ด้วยเปนสหายเพื่อนรักกันมาแต่ก่อน เหนจะเสียกันมิได้ จะช่วยแก้ไขกันไปรอด ๚ะ
๏ จึ่งแต่งหนังสือลับให้คนสนิทไว้ใจถือลอบออกไป ถึงพระยาราชบังสันเปนใจความว่า หนังสือเราพระยารามเดโชมาถึงสหายเราพระยาราชบังสัน ด้วยเราทั้งสองเปนข้าทูลละอองธุลีพระบาท สมเดจ์บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวแห่งเรามาด้วยกัน แลเปนสหายรักคู่ชีวิตรจิตใจได้ศุขทุกข์ทำราชการสนองพระเดชพระคุณมาแต่ก่อนเปนอันมาก แลครั้งเมื่อทรงพระกรุณาดำรัศใช้ให้ไปตีเมืองลาวเมืองลว้า แลตีพม่าซึ่ง/*396ยกตามมอญเข้ามาตั้งณะเมืองไซโยกนั้น แลเราทั้งสองก็เปนคู่ทุกข์คู่ยากได้ทำราชการสงครามเอาไชยชำนะมาทูลเกล้าถวายด้วยกันเปนหลายครั้ง แลสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระกรุณาโปรดปรานพระราชทานยศศักดิ์ชุบเลี้ยงเราทั้งสองถึงขนาด แลเมื่อพระองค์ทรงพระประชวรนั้นมีทาษปรปักข์กล่าวคือพระเพทราชาแลหลวงสระศักดิ์สองคนพ่อลูกละน้ำพิพัฒสัตยาเสีย คิดอ่านทำการขบถข่วงชิงเอาราชสมบัติ แลเสนาบดีทั้งปวงในกรุงมิได้มีผู้ใดช่วยคิดอ่านทำการกำจัดสัตรูราชสมบัติเสียได้ แลพระองค์ทรงพระโทมนัสจนเสดจสวรรคต แลราชสมบัติก็ได้สิทธิแก่พระเพทราชา แล้วให้หาท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลายเข้าไปถวายบังคม ฝ่ายเราขัดแขงอยู่มิได้เข้าไปนั้น ใช่ว่าตัวเราจะเปนขบถต่อแผ่นดินนั้นหามิได้ เหตุว่าเราคิดกตัญูในพระผู้เปนเจ้าของเราซึ่งเสดจ์สวรรคตนั้น จึ่งมิได้เข้าไปอ่อนน้อมยอมตัวเปนข้าผู้ประทุษร้ายแผ่นดิน ประการหนึ่งก็เกิดมาเปนชายชาติทหารคนหนึ่งก็มีทิฐิมานะอยู่บ้าง ที่ไม่เคยกลัวเกรงนบนอบไซ้ ก็ไม่นบนอบได้ถือตัวอยู่ ตามประเพณีคะดีโลกย์วิไสย จึ่งมีศึกยกมาติดเมืองเรา แลทับกรุงกับเราได้ทำยุทธนาการสงครามกันมาช้านาน ใช่ว่าทแกล้วทหารแห่งเราจะเขจ์ขามคร้ามฝีมือศึกพลทหารกรุงนั้นหามิได้ ก็ภอสู้รบกันได้อยู่ แลบัดนี้ฝ่ายเราอย่อนกำลังลงด้วยขัดเสบียงอาหารจำเปนจำแพ้ด้วยออกลาดหากินมิได้ เหนจะรักษาเมืองไว้เปนอันยาก เราไม่สู้รบแล้ว จะหนีไปจากเมือง แลซึ่งจะแหกออกนั้นอย่าคิดเลย ว่าค่ายล้อมทับกรุงจะทานฝีมือเราได้ คงเราจะแหกออกไปได้ไม่ขัดสน แต่ทว่าจะไปมิตลอดด้วยไม่มีนาวาที่จะไป แลซึ่งเราจะไปให้รอดจากชีวิตรอันตรายครั้งนี้ก็เพราะสหายเราจะเอาธุระเรา แลสหายเราจงคิดถึงความทุกขความยากด้วย/*397กันมาแต่หนหลัง ครั้งเปนข้าทูลละอองธุลีพระบาท สมเดจพระเจ้าอยู่หัวแห่งเรามาด้วยกันนั้น แลจงได้เมตาการุญภาพอนุเคราะหแก่เราครั้งนี้เถิด ช่วยจัดแจงเรือรบไว้รับน่าท่าศักลำหนึ่ง ในสามวันเราจะแหกออกไปโดยค่ายล้อมด้านสหายเรา แลลงเรือได้แล้วก็จะลาสหายเราหนีไปตามยถากรรมของเรา ๚ะ
๏ ครั้นพระยาราชบังสันได้แจ้งในหนังสือนั้นแล้ว ก็คิดถึงความหลังซึ่งได้เปนสหายรัก แลเปนเพื่อนทุกข์ยากมาแต่ก่อนนั้น ก็มีจิตรคิดเมตตาแก่พระยารามเดโชยิ่งนัก ด้วยเปนชาติแขกด้วยกัน แล้วเข้าใจว่า การนี้ลับอยู่มิได้มีผู้ใดรู้เหน ก็จัดแจงเรือรบไว้รับณน่าท่าลำหนึ่ง แล้วเขียนหนังสือลับเปนใจความว่า ซึ่งธุระของสหายเราต้องประสงค์นั้น เราก็จัดแจงไว้พร้อมแล้ว จงรีบออกมาโดยเรวเถิด อย่าให้เนิ่นช้า การจะเอิกเกริกไปเราจะได้ความผิด แล้วส่งหนังสือให้ผู้ถือออกมานั้น กลับเข้าไปแจ้งแก่พระยารามเดโช ๆ ได้แจ้งแล้วก็มีความยินดีนัก จึ่งสั่งทหารร่วมใจทั้งหลายห้าสิบเสศ ให้ตระเตรียมตัวให้พร้อมไว้ ครั้นค่ำลงพระยารามเดโชกับทหารร่วมใจทั้งหลาย ก็ไล่ฆ่าฟันบุตรภรรยาญาติแลขุนนางกรมการทั้งหลายตายสิ้น ตามประเพณีวิไสยแขกไม่สู้ จะหนีแล้วก็ย่อมฆ่ากันเสียสิ้น มิให้ฆ่าศึกได้ไปเปนเฉลย แลพระยารามเดโชคนนี้มีวิชาการดีฝีมือก็เข้มแขง แลคอยดูฤกษดีแล้ว แลตัวพระยารามเดโชก็ถือดาบสองมือนำหน้าพลทหารห้าสิบเสศ ล้วนถือดาบสองมือด้วยกันสิ้น เปิดประตูกรูกันออกจากเมืองในเพลากลางคืน แล้ววิ่งเข้าจู่โจมโรมรุกบุกบันฟันปีกกาค่ายล้อม ด้านริมแม่น้ำน่าที่พระยาราชบังสัน แลพลอาษาจามซึ่งรักษาค่ายล้อมทั้งหลายนั้น ก็ระดมปืนไฟใหญ่น้อยยิงแย้งออกมาเปนโกลาหล แล/*398พระยารามเดโชกับพลทหารทั้งหลาย เปนคนดีมีวิชาอาวุธมิได้ถูกต้องแลมิได้ย่นย่อท้อถอย ก็แหกหักค่ายปีกกาพังลงได้ ก็ไล่ทลวงจ้วงฟ้อนฟันพลอาษาจามทั้งหลายล้มตาย แลลำบากเปนอันมาก พลค่ายล้อมทั้งหลายทานฝีมือมิได้ ก็แยกออกไปให้ พระยารามเดโช กับพลทหารทั้งหลายก็ไล่ฟาดฟันฝ่าพลทับกรุงแหวกเปนช่อง ๆ ออกไป มิได้มีผู้ใดต้านทาน ก็ภาพลทหารกรูกันลงได้ในเรือรบซึ่งพระยาราชบังสันจัดแจงจอดไว้รับณน่าท่านั้น แล้วออกเรือไปถึงทเล ชักใบแล่นออกไปยังมหาสมุท แล่นหนีไปยังเมืองแขก ทับกรุงก็เข้าเมืองได้ ไล่จับผู้คนเก็บสิ่งของทั้งปวง แลนายทับนายกองทั้งหลายแจ้งว่า ตัวขบถแหกหักออกได้ น่าที่พระยาราชบังสันแล้วได้เรือรบแล่นหนีไป พระยาราชบังสันมิได้จัดแจงทับเรือไปติดตามให้ทันที ละให้ตัวขบถหนีไปพ้นเหนผิดอยู่ จึ่งเอาคดีนี้ไปแจ้งแก่พระยาสุรสงครามแม่ทับหลวง ๆ ได้แจ้งดังนั้น ก็พิจารณาสืบสาวไต่สวนไล่เลียง แลการนั้นมิมิดก็ได้เนื้อความว่า พระยารามเดโชเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชสอดหนังสือลับออกไปถึงพระยาราชบังสัน ๆ รู้กันกับผู้คิดมิชอบ จัดแจงเรือรบไว้ให้นัดหมายให้ออกมา แลแล้วส่งตัวขบถให้หนีไปพ้น ครั้นไล่เลียงเปนสัตยแท้ แล้วก็ให้จำตัวพระยาราชบังสันเข้าห้าประการ แล้วออกหนังสือเข้าไปณกรุงเทพมหานคร ให้สมุหพระกลาโหมกราบทูลพระกรุณาโดยเหตุทั้งปวงนั้น ให้ทราบสิ้นทุกประการ ๚ะ
๏ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสทราบประพฤติเหตุดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธแก่พระยาราชบังสันยิ่งนักดำรัศว่า มันเปนพวกอ้ายขบถ แล้วให้มีตราตอบออกไปยังกองทับว่าให้สืบสาวเอาพรรคพวกรู้เหนทั้งปวงได้แล้ว ก็ให้เอาตัวพระยาราชบังสันแลพรรคพวก/*399รู้เหนทั้งหลายตระเวนสามวัน แล้วให้ประหารชีวิตรแลตัดศีศะเสียบไว้ณะประตูเมืองนครศรีธรรมราช อย่าให้ผู้อื่นดูเยี่ยงอย่างสืบไปภายน่า แล้วให้จัดแจงตั้งแต่งนายทับนายกอง ผู้ใดซึ่งมีฝีมือเข้มแขงมีความชอบมากให้อยู่ครองเมือง แลจัดแจงบ้านเมืองอาณาประชาราษฎรทั้งหลายให้ราบคาบเปนปรกติแล้ว ก็ให้เลิกทับกลับมายังกรุงเทพมหานครเถิด ๚ะ
๏ ครั้นท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ได้แจ้งในท้องตราดังนั้นแล้ว ก็กระทำดุจพระราชกำหนดออกไปนั้นทุกประการ แล้วตั้งแต่งผู้รั้งกรมการอยู่รักษาเมือง แลไว้อาณาประชาราษฎรช้างม้าเครื่องสาตราวุธสิ่งของทั้งหลายไว้สำหรับเมืองภอสมควร แล้วเลิกกองทับบกทับเรือกวาดคนเชลยช้างม้าเครื่องสาตราวุธสิ่งของทั้งหลายกลับเข้ามายังกรุงเทพมหานคร แลขึ้นเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวกราบทูลโดยเหตุทั้งปวง แล้วก็ถวายช้างม้าคนเชลย แลสิ่งของทั้งหลายซึ่งตีได้นั้นเปนอันมาก โดยสมควรแก่ความชอบนั้น ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๔๙ ปีเถาะนพศก สมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัศให้ช่างพนักงานจัดการสร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่งในพระราชวังข้างใน ครั้นเสรจแล้วพระราชทานนามบัญญัติพระมหาปราสาทชื่อพระที่นั่งบันยงค์รัตนาศน์ เปนสี่ปราสาทด้วยกันทั้งเก่าสาม คือพระที่นั่งวิหารสมเดจองค์หนึ่ง พระที่นั่งสรรเพชปราสาทองค์หนึ่ง พระที่นั่งสุริยามรินทรองค์หนึ่ง แล้วให้ขุดสระเปนคู่อยู่ซ้ายขวาพระที่นั่งบรรยงค์รัตนาศน์ แล้วให้ก่ออ่างแก้ว แลภูเขา มีธ่ออุทกธาราไหลลงในอ่างแก้วนั้น ที่ริมสระคู่พระมหาปราสาทนั้น แลให้ทำระหัดน้ำณอ่างแก้วริมน้ำ ฝังธ่อให้น้ำเดินเข้าไปผุดขึ้น ณ อ่างแก้วริมสระนั้น แลให้ทำพระที่นั่งทรงปืน ณ ท้ายสระเปนที่เสดจออก กลับเอาที่ท้ายสนมเปนที่ข้างน่า แลให้ทำศาลา/*400ลูกขุนในซ้ายขวา แลโปรดให้ขุนนางเข้าทูลลอองธุลีพระบาทณพระที่นั่งทรงปืน แลเข้าทางประตูมหาโภคราช ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๕๐ ปีมโรงสัมฤทธิศก ขณะนั้นสมเดจพระอัคมเหสีฝ่ายซ้าย กรมหลวงโยธาเทพ ทรงพระครรภ์กำหนดถ้วนทศมาสประสูตรพระราชโอรสกอประด้วยศรีระวรรณลักษณเปนอันดี พระญาติวงษานุวงษ์ทั้งหลายก็ถวายพระนามว่าตรัสน้อย แต่สมเดจพระบรมราชบิดาตรัสเรียกว่าสามอย่าง ๚ะ
๏ ในปีมโรงสัมฤทธิ์ศกนั้น ทรงพระกรุณาให้ต่อกำปั่นใหญ่ลำหนึ่งแลให้ทูตานุทูตคุมเครื่องราชบรรณาการ ออกไปเจริญทางพระราชไมตรี ณกรุงฝรั่งเสศ, เหมือนเมื่อเจ้าพระยาโกษาปานออกไป ครั้งแผ่นดินสมเดจพระนารายน์เปนเจ้าก่อนนั้น ถึงปีมเมียโทศกทูตานุทูตกลับเข้ามาแต่เมืองฝรั่งเสศ คุมเอาสิ่งของเครื่องราชบรรณาการต่างๆเปนอันมาก ซึ่งพระเจ้ากรุงทะมิฬเสรตรประเทศทรงตอบแทนมานั้น ขึ้นทูลเกล้าถวาย จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งราชทูตเปนเจ้าพระยาพระคลังตามโบราณราชประเพณีเยี่ยงอย่างมาแต่ก่อน ๚ะ
๏ ในเดือนหกปีมเมียโทศก ลุศักราช ๑๐๕๒ นั้น มีหนังสือบอกกรมการเมืองสวรรคโลกย์ลงมาถึงสมุหนายกว่า นายบุญเกิดคล้องนางช้างเผือกได้ณะป่าแขวงเมืองสวรรคโลกย์ สูงสี่ศอกมีนิ้ว สรรพด้วยคชลักษณงามบริบูรณ จึ่งเจ้าพระยาจักรีนำเอาข้อราชการสารเสวตรกีริณีนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสทราบเหตุดั้งนั้น ก็ทรงพระปราโมชยิ่งนัก จึ่งดำรัศให้พระหลวงขุนหมื่นกรมช้างทั้งหลาย ขึ้นไปรับนางเสวตรกิริณีลงแพขนาน มีเรือแห่แหนตามบูรพประเพณี ล่องลงมายังพระนครศรีอยุทธยา ทรงพระกรุณาให้เทียบแพขนาน/*401เข้าณะพะเนียดให้นำนางช้างเผือกขึ้นประทับอยู่ณะโรงสมโพชณะตำบลพะเนียด แลให้มีการมหรสพสมโพชสามวัน แลนำลงเรือขนานมีเรือคู่ชักแห่แหนเปนขบวนเข้ามายังพระนคร แลให้นำนางเสวตรคเชนทร์ขึ้นไว้ณะโรงยอดในพระราชวัง แล้วทรงพระกรุณาพระราชทานขนานนามกร ชื่อพระอินทไอยราพตคชบดินทร์วรินทรเลิศฟ้า แลนายบุญเกิดซึ่งคล้องต้องนั้นก็พระราชทานเปนขุนอินทร์คชประเสริฐ แลพระราชทานขันทองหนักสามตำลึง เงินตราสามชั่ง เสื้อผ้าสามสำรับ แลพระราชทานตราภูมคุ้มห้ามส่วยสัดพิกัดอากรขนอนตลาดทั้งปวงสิ้น แลทรงพระกรุณาโปรดให้ไปทำกินอยู่ตามภูมลำเนาดุจแต่ก่อน ๚ะ
๏ ในปีมเสงก่อนนั้น สมเดจพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริห์ถึงคุณพระอาจาริย์เจ้าอธิการวัดพระยาแมน ซึ่งได้ถวายพยากรณ์ไว้ว่าจะได้เสวยราชสมบัติ แต่ยังทรงผนวชเปนภิกษุภาวอยู่ในวัดพระยาแมนนั้น แลพระผู้เปนเจ้าทำนายแม่นนัก แล้วได้ให้โอวาทานุสาศนในสมณกิจทั้งปวงมีพระคุณมาก ควรจะทำสนองพระคุณให้ถึงขนาด ครั้นทรงพระราชดำริห์แล้ว เพลาเช้าก็เสดจ์ด้วยเรือพระที่นั่งไปยังวัดพระยาแมน ครั้นถึงประทับเรือพระที่นั่งณะตะพานแล้วเสดจขึ้นยังพระอารามถวายนมัสการพระอาจาริย์ด้วยสัจเคารพแล้ว ก็ดำรัศซึ่งการจะสร้างพระอารามให้ถาวรณ์ขึ้นกว่าเก่า แลพระผู้เปนเจ้าให้อนุญาตแล้ว ก็เสดจกลับยังพระราชวัง มีพระราชตำรัศสั่งอรรคมหาเสนาบดี ให้กะเกนกันไปสร้างวัดพระยาแมน แลการสร้างพระอารามนั้น สองปีเสศจึ่งสำเรจในปีมแมตรีศก แล้วทรงพระกรุณาให้มีการฉลอง แลมีการมหรศภต่าง ๆ แลมีโจนร่มด้วย คำรบสามวันแล้วทรงถวายไทยทานแก่พระสงฆ์เปนอันมาก แลไว้ข้าพระสำหรับอุปถากพระอารามนั้นก็มาก แลถวายพระกัลปนาขึ้นพระอารามตาม/*402ธรรมเนียมแล้ว ทรงพระกรุณาตั้งพระอาจาริย์เปนเจ้าอธิการวัดพระยาแมน ชื่อพระศรีสัจญาณมุนีราชาคะณะคามราคีถวายเครื่องสมณบริขารพร้อมตามศักดิ์พระราชาคณะทุกประการ ๚ะ
๏ ในศักราช ๑๐๕๓ ปีมแมตรีศกนั้น ณวันจันเดือนเจดแรมหกค่ำ นักเสดจ์เถ้าซึ่งครองกรุงกัมพูชาประเทศ ให้ทูตานุทูตถือศุภอักษรเข้ามาถึงอรรคมหาเสนาธิบดี ณะกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ในลักษณศุภอักษรนั้นว่า กองช้างณะกรุงกัมพูชาธิบดีไปโพนช้างคล้องต้องนางช้างเผือกสูงสามศอกคืบมีนิ้ว สรัพด้วยคชลักษณงามบริบูรณ แลพระเจ้ากรุงศรียโสทรนครอินทร์กุรุรัตนราชธาณี ขอถวายนางศรีเสวตรคเชนทรชาติกระษัตริย์ฉัตทันต์ตัวประเสริฐมาเปนพระบรมอรรคราชพาหนะแห่งพระบาทสมเดจพระนั่งเกล้า กรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา ขอเอาพระราชกฤษฎาเดชานุภาพสมเดจพระนั่งเกล้า เปนที่พึ่งที่พำนักนิ์สืบไป และจะขอพระราชทานเชิญข้าหลวงกรมช้างออกไปรับเข้ามา จึ่งสมุหนายกนำลักษณ์ศุภอักษรพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีนั้น ขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบสิ้นทุกประการ สมเดจพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทราบเหตุดังนั้นก็ทรงพระโสมนัศ ดำรัศให้พระราชทานเสื้อผ้าแก่ทูตานุทูตคนละสำรับแล้ว ดำรัศให้ข้าหลวงสามนายแลกรมช้างออกไปด้วยทูตานุทูต แลให้นางช้างเผือกเข้ามาณะกรุงโดยรยะสถลมารควิถี อยุดยั้งประทับร้อนแรมมา อย่าให้อิดโรยเปนเหตุการได้ แลข้าหลวงสามนายกับกรมช้างทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลาออกไปยังกรุงกัมพูชาธิบดี ด้วยทูตานุทูตอันมานั้น ๚ะ
๏ ครั้นถึงกรุงกัมพูชาประเทศ เสนาบดีก็นำข้าหลวงเข้าเฝ้าพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี ๆ ก็ตรัสพระราชทานปฏิสรรฐารเปนอันดี แลให้เลี้ยงดูเหล่าข้าหลวงมิให้อดอยากได้ แล้วให้พระยาพระเขมรสามนาย คุมเอานางช้าง/*403เผือกไปด้วยข้าหลวงซึ่งออกมารับนั้น แลข้าหลวงสามนายกราบถวายบังคมลาพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี แล้วก็นำนางช้างเสวตรกุญชรออกจากกรุงกัมพูชาประเทศกับด้วยพระยาเขมรสามนายนั้น แลเดิรทางประทับร้อนแรมรอรั้งยั้งอยุดโดยสถลมารควิถี กำหนดเดือนหนึ่งกับญี่สิบวัน จึ่งมาถึงกรุงเทพมหานคร จึ่งทรงพระกรุณาให้ปลูกโรงสมโพชณตำบลพะเนียด แลให้นางช้างเผือกประทับอยู่ณะโรงสมโภชนั้น แล้วให้มีการมหรสพสมโพชคำรบตติยวาร แล้วให้ยาตราพระบรมหัตถินีลงสู่เรือขนานมีเรือคู่ชักแห่แหนเข้ามายังพระนคร แล้วให้นำนางเสวตรคเชนทรขึ้นไว้ณโรงยอดในพระราชวัง ทรงพระกรุณาพระราชทานขนานนามบัญญัติชื่อพระบรมรัตนากาษชาติคเชนทรมหันต์อนันต์คุณวิบุลยเลิศฟ้า แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จออกณมุขเด็จพระที่นั่งสรรเพชปราสาท พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ฝ่ายทหารพลเรือนเฟี้ยมเฝ้าณทิมดาบตามตำแหน่งซ้ายขวา จึ่งให้เบิกพระยาพระเขมรสามนาย เข้าเฝ้าถวายบังคมณะศาลาหว่างทิมดาบ แลดำรัศพระราชประฏิสรรฐารสามนัดตามอย่างพระราชประเพณี แล้วพระราชทานเสื้อผ้ารางวัล แก่พระยาพระเขมรทั้งสามนั้นโดยสมควร แลพระราชทานเครื่องราชูประโภคบริโภคต่าง ๆ ตอบแทนออกไปแก่พระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีนั้นเปนอันมาก แลพระยาพระเขมรสามนายก็กราบบังคมลา กลับออกไปยังกรุงกัมพูชาธิบดี ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๕๔ ปีวอกจัตวาศก ขณะนั้นเกิดขบถลาวคนหนึ่ง ชื่อบุญกว้าง อยู่ณแขวงหัวเมืองลาวฝ่ายตวันออก มีความรู้วิชาการดี แลมีสมักพักพวก ๒๘ คน คิดอ่านทำการขบถตั้งตัวว่าเปนผู้มีบุญ แลภาสมักพักพวกเข้ามาอยู่ณสาลาแห่งหนึ่ง นอกประตูเมืองนครราชสีมาแลกั้นม่านอยู่มิดชิดแล้ว ให้คนไปหาตัวพระยานครราชสีมา แลกรมการทั้งปวงออกมา /*404จึ่งพระยานครราชสีมาก็ขี่ช้างพังตัวหนึ่ง มีบ่าวไพร่ทนายตามออกไปยี่สิบเสศ ครั้นออกมานอกเมืองเกือบจะถึงสาลา แลบุญกร้างขบถก็ลุกออกมายืนอยู่นอกหม่าน แล้วชี้นิ้วร้องตวาดด้วยเสียงเปนอันดังด้วยอำนาทคุณวิชาบรรดานให้พระยานครราชสีมาตกใจกลัวยิ่งนัก แลขับข้างหันหวนแล่นหนีเข้าประตูเมืองทั้งบ่าวไพร่ด้วยกัน แลอ้ายคิดมิชอบกับสมัคพักพวกไล่ตามเข้ามาในเมือง ไพร่พลเมืองแลกรมการทั้งหลาย ก็เกรงกลัวมันด้วยอานุภาพคุณวิชาการ มิได้มีผู้ใดอาจหารเข้าจับมันได้ ต้องอยู่ในอำนาทอ้ายขบถสิ้น แลขบถบุญกว้างกับสมักพักพวกก็เข้าตั้งอยู่สาลากลาง สั่งให้บำรุงช้างม้ารี้พลให้พร้อมไว้ จึ่งพระยานครราชสีมาแลกรมการทั้งหลายปฤกษากันว่า ซึ่งอ้ายขบถเกิดขึ้นในเมืองเรา แต่กำลังเราทั้งปวงเข้าจับกุมมันไม่ได้ ด้วยมันเปนคนดีมีวิชาการอยู่ ครั้นจะนิ่งเสียเล่า ก็เหมือนหนึ่งเปนพักพวกเข้าด้วยอ้ายขบถ จะภากันตายเสียสิ้น จำจะอุบายถ่ายเทฬ่อลวงมันให้ยกลงไปตั้งอยู่เมืองลพบุรีภอให้ใกล้พระเดชพระคุณ แลจะขอเอาพระเดชานุภาพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวมาปกเกล้าด้วย จึ่งจะทำมันได้ถนัด ๚ะ
๏ ครั้นเหนพร้อมด้วยกันแล้ว ก็ชวนกันออกไปหาอ้ายขบถณสาลากลาง แล้วจึ่งว่าข้าพเจ้าทั้งปวงขอเปนข้าท่านสิ้น แลจะขออาษาลงไปตีกรุงเทพมหานครถวาย แลซึ่งจะตั้งอยู่ณเมืองนครราชสีมานี้ หาเปนประโยชน์ไม่ ถ้าได้ยกกองทับลงไปตั้งอยู่ณเมืองลพบุรี กวาดเอาผู้คนหัวเมืองให้ได้มากแล้ว ก็ยกเข้าโจมตีเอากรุงเทพมหานครเหนจะได้โดยง่าย แลซึ่งข้าพเจ้าทั้งหลายว่าดังนี้ ควรมิควรขอท่านกรุณาอย่าถือโทษเลย ครั้นบุญกว้างขบถได้ฟังดังนั้น มิได้แจ้งว่าเปนกลอุบาย สำคัญว่าจริงก็เชื่อถือ แลเหนชอบด้วยทุกประการ จึ่งให้เจ้า/*405เมืองกรมการเกนพลเมืองนครราชสีมาได้ ๔๐๐๐ เสศ ช้างเครื่อง ๘๔ ม้า ๑๐๐ เสศ สรัพด้วยเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสรจ ก็ยกจากเมืองนครราชสีมา เดิรทับตัดลงทางเมืองบัวชุม เมืองไชยบาดาล กวาดได้ผู้คนเปนอันมาก ก็ยกกองทับผ่านไปเมืองลพบุรี แลตั้งซ่องสุมผู้คนอยู่ในที่นั้น จึ่งพระยานครราชสีมา แลกรมการทั้งหลาย ก็คิดอ่านแต่งหนังสือลับให้ขุนหมื่นมีชื่อถือลงไปถึงสมุหนายกให้กราบทูลพระกรุณาโดยเหตุทั้งปวงนั้น ให้ทราบสิ้นทุกประการ ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมการเมืองสระบุรี เมืองบัวชุม เมืองไชยบาดาล ก็แต่งหนังสือบอกลงมาถึงสมุหนายกว่า เมืองนครราชสีมาเปนขบถ บัดนี้ยกกองทับลงมากวาดเอาผู้คนณแขวงเมืองบัวชุม เมืองไชยบาดารได้เปนอันมาก แล้วยกผ่านไปโดยตวันตกมิรู้ว่าจะไปแห่งใด แลหนังสือบอกฝ่ายเมืองแนวน้ำแควป่าสักมาถึงก่อนหนังสือบอกฝ่ายเมืองลพบุรีสองวัน เจ้าพระยาจักรีก็เอาหนังสือบอกทั้งสองฉบับนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาพระบาทบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค ตรัสได้ทรงทราบประพฤติเหตุดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธ ดำรัศว่าอ้ายขบถ ๒๘ คนเท่านั้น ชาวนครราชสีมามากหลายพัน ถึงไม่สู้รบด้วยอาวุธเลย จะทิ้งด้วยมูลดินแต่คนละก้อนก็ไม่ภอฝีมืออีก ไฉนมันจึ่งว่ากลัวความรู้อยู่ในอำนาทอ้ายขบถสิ้นทั้งนั้น เปนอัษจรรยใจนัก ไม่เคยได้ยินมาแต่ก่อน จึ่งดำรัศสั่งอรรคมหาเสนาธิบดีให้ตระเตรียมช้างม้ารี้พลไว้ให้สรัพ จึ่งมีพระราชดำรัศให้พระยาสุรเสนาเปนแม่ทับหลวง แลท้าวพระยาอาษาหกเหล่าทั้งปวง เปนยุกระบัตรเกียกกายกองน่ากองหลัง ถือพลสกรรธลำเครื่อง ๕๐๐๐ สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง ให้ยกไปเอาตัวอ้ายขบถ แล้วให้มีตราตอบไปแก่พระยานครราชสีมา แลกรมการทั้ง/*406ปวงว่า ถ้ากลัวมันอยู่จะจับมันมิได้ไซร้ ก็ให้ล้อมมันไว้ก่อน อย่าให้มันสงไสย ต่อทับกรุงยกขึ้นไปถึงจึ่งให้จับตัวมันส่งออกมาให้แก่กองทับกรุงทีเดียว แล้วพระราชทานสิ่งของต่าง ๆ ไปแก่กองทับชาวนครราชสีมา ให้ ๆ แก่อ้ายคิดมิชอบ แลให้เจรรจาเล้าโลมมันจงดี อย่าให้มันรู้ตัวเสีย จะทำไม่ถนัด ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันอันได้พิไชยฤกษ จึ่งพระยาสุรเสนาแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลาย ก็กราบถวายบังคมลาแล้วยกทับบกทับเรือขึ้นไปยังเมืองลพบุรี ครั้นใกล้ถึงจึ่งให้หนังสือลับไปแก่กองทับชาวนครราชสีมา นัดหมายวันคืนเพลาสัญญาอานัด ให้ยกเข้าล้อมพร้อมกัน ฝ่ายพระยานครราชสีมาแลกรมการทั้งปวง ก็เอาสิ่งของซึ่งพระราชทานขึ้นไปก่อนนั้น ให้แก่อ้ายเหล่าร้ายพูดจามิให้สงไสย ครั้นถึงวันอันนัดหมายนั้นแล้วก็ยกพลทหารเข้าล้อมชั้นใน ฝ่ายทับกรุงล้อมไว้ชั้นนอกเปนมั่นคง แลขบถบุญกว้างกับสมัคพัคพวกทั้งปวง มิทันรู้ตัวก็สดุ้งตกใจกลัวยิ่งนัก จะหนีก็เหนไม่พ้น จะต่อรบเล่าก็เหลือกำลัง มิรู้จะทำประการใดได้ก็นิ่งอยู่สิ้น พลชาวนครราชสีมาก็เข้ากลุ้มรุมจับอ้ายคิดมิชอบ แลสมักพัคพวก ๒๘ คนได้สิ้น แล้วพันทนาส่งออกไปยังกองทับกรุง ๆ ก็บอกหนังสือลงไปให้กราบทูลพระกรุณา แล้วเลิกทับกลับลงมายังกรุงเทพมหานคร จึงสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัศให้ลงพระราชอาญาแก่อ้ายคิดมิชอบ แลพักพวกทั้งปวงถึงสิ้นชีวิตร ๚ะ
๏ แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งสมุหนายกให้ตรวจเตรียมพลช้างพลม้าพลราชรถบทจรเดินเท้าแลพลนาวาพยุหพร้อมไว้ กำหนดพลหมื่นหนึ่งทั้งทางบกทางเรือ แลการพระพุทธสมโพชทั้งปวงนั้น ก็ให้จัดแจงไว้ให้/*407สรัพจะเสดจพระราชดำเนินขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท อันประดิษฐานเหนือภูเขาสุวรรณบรรพต โดยโบราณราชประเพณีมาแต่ก่อน ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันอันได้ศุภมงคลนักขัตฤกษในเพลา ๑๑ ทุ่ม จึ่งพระบาทบรมบพิตพระพุทธเจ้าช้างเผือก ก็สอดทรงเครื่องศิริราชอลังการสรรพาภรณบวรวิภูสิต สำหรับพิไชยราชรณยุทธ ทรงราชาวุธสรัพเสรจ ก็เสดจสู่เรือพระที่นั่งศรีสามรถไชยอันอำไภยด้วยเสวตรมยุรฉัตร ขนัดพระอพิรุมชุมสายพรายพรรณกลิ้งกลดบดบังพระสุริยบังแซรกสลอนสลับจามรสล้างสว่างไสว ไพโรจด้วยขนัดธงเทียวธวัชเปนทิวแถว ดูแพรวพรายระย้าระยับจับแสงสุริยวโรภาศ ผ่องพื้นอัมภรวิถีเถือกถ่องส่องแสงจันทรแจ่มฟ้าดาษดาด้วยเรือดั้งกัน แลเรือพระประเทียบเรียบรายเรือพระราชวงษานุวงษเสนาพฤฒามาตยราชกระวีมนตรีมุขลูกขุนทั้งหลายรายเรียงจับสลากเปนคู่ ๆ ดูพันฦกกึกก้องกาหลด้วยศรับทสำเนียงเสียงพล ประโคมปี่กลองชนะแตรสังข ฆ้องไชย ฆ้องใหญ่ ฆ้องกระแต แซ่เสียงสนั่นนิฤนาท ก็ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนขบวนน่าหลัง คับคั่งท้องแถวนัทธีเปนลำดับวารีมารค กำหนดระยะทางโยชนหนึ่ง ก็บันลุถึงพระราชนิเวศพระนครหลวง ก็เสดจพักพลพายประทับร้อน เสวยพระกระยาหารสำราญพระอารมณเสดจเข้าที่พระบันทมในที่นั้น ครั้นเพลาชายแล้วสองนาฬิกา จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่ง ให้ยาตรานาวาพยุหไปโดยลำดับ กำหนดทางโยชนหนึ่ง ก็ถึงพระตำหนักเจ้าสนุกนิ์ จึ่งเสดจขึ้นประทับแรมอยู่ที่นั้นสองเวร แลมีพระราชดำรัศสั่งอัคมหาเสนาธิบดีให้ตรวจเตรียมพลแห่แหนทั้งปวง โดยกระบวนพยุหบาตราสถลมารคตามอย่างโบราณราชประเพณีทั้งปวงให้พร้อมไว้ ๚ะ
๏ ครั้นเพลาประจุไสมได้พิไชยฤกษ จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องราชวิภูษนาภรณแล้วเสรจ เสดจทรงข้างต้น/*408พังสุริยอัษฎางคที่นั่งรอง พังอนงค์ศรีสรรคผูกเครื่องสุวรรณปฤษฎาหลังคาทอง พร้อมด้วยหมู่หมวดคชินทรเสนางคนิกรดั้งกันแซรกแซรงสลับค่ายค้ำพังคา แลหมู่พลอาษาสินทพพลากรกรรกงริ้วรายโดยขบวนซ้ายขวาน่าหลังคั่งคับเปนขนัด ถัดนั้นช้างพระราชบุตรนัดาวงษานุวงษทั้งหลาย แลรถประเทียบเรียบรายตามเสดจเปนถ่ท่งแถวงามไสวอำไพยด้วยเครื่องสูงเสวตรฉัตรธงฉานธงไชยเปนคู่ ๆ ดูมโหฬาราดิเรกด้วยพลบทจรเกนแห่ แลพลอุโฆศแตรสังขพิณภาทยฆ้องกลองชนะ ประโคมครั่นครั้นกึกก้องนฤนาทให้ขยายพยุหบาตราไปโดยรัฐยาร่มรื่นระโหถานแถวเถื่อนพันฦกอธึกด้วยนานาพรรณพฤกษชาติ บ้างเพล็ดดอกออกผลกล่นกลาดดูกระการตา ก็เสดจยาตราพลากรทวยหารไปโดยลำดับสถลมารควิถีสิ้นทางห้าร้อยห้าสิบเส้น ก็บรรลุถึงเชิงเขาสุวรรณบรรพต จึ่งให้อยุดขบวนแห่แหนทั้งปวงแล้ว สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงรำพระแสงของ้าวเหนือกระพองช้างต้นสิ้นวารสามนัด บูชาพระพุทธบาทโดยพระราชประเพณีเสรจแล้วก็บ่ายพระคชาธารโดยมารควิถีกำหนดทางห้าสิบเส้นถึงพระราชนิเวศธารเกษมเสดจลงสู่เกยแล้ว ๆ เสดจเข้าประทับแรมณพระตำหนักนั้น ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นจึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็เสดจพระราชดำเนิน พร้อมด้วยเสนาบดีมนตรีมุขมูลิกากระบวรราชบุตรราชนัดา กรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ใจอภิรมแลนางพระสนมทั้งหลายขึ้นไปนมัศการพระพุทธบาตรอันโอฬาร ทุกเวลาเช้าเย็นเปนนิจทุกวันมิได้ขาด แลทรงถวายสการบูชาด้วยสัจเคารพเปนอันดี แล้วเสดจพระราชดำเนินไปเหนือไหล่เขา เสดจนั่งเหนือแท่นสีลาใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ ทรงโปรยสุวรรณรัชฏะ พระราชทานแก่พลนิกายทั้งหลายเปนอันมาก ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน แล้วทรงพระกรุณาให้มีการมหรสพสมโพชมีนานานุประการ ครั้นค่ำให้จุดดอก/*409ไม้เพลิงต่าง ๆ รทาใหญ่แปดรทาบูชาพระพุทธบาท เปนมโหฬาราธิการยิ่งนัก แล้วทรงถวายไทยทานแก่พระสงฆ์เปนอันมาก แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจพระราชดำเนิน พร้อมด้วยพระราชวงษานุวงษเสนาพฤฒามาตยพระสนมนารถนารีทั้งหลายไปประภาศณพระตำหนักธารโสกปลายธารทองแดง แลเสดจเที่ยวประภาศชมพนมพนัศแนวเนินเทินเขาทุกลำเนา ถ้ำธารลหารเหวเปลวปล่องช่องชวาก เวิ้งว้างสิงขรเขตวิเสศด้วยสรรพรุกขขาตินานา ทรงผลผกาทุกกิ่งก้านกล่นกลาด ชมหมู่จตุบททวิบาทต่างต่างชาติดูกระการ สำราญพระราชหฤๅไทยแล้วเสรจแล้วเสดจกลับยังพระราชนิเวศธารเกษม คำรพเจดวันแล้วถวายนมัสการลาพระพุทธบาท ยกพยุหบาตราโดยกระบวนสถลมารคชลมารคกลับยังกรุงศรีอยุทธยา ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๑ สมุดไทย ๚ะ
๒๒
๏ ลุศักราช ๑๐๕๗ ปีกุนสัพตศก ขณะนั้นพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุดให้แสนสุพจะนาไมตรี เปนราชทูตจำทูลพระราชสาสน์คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการ ลงมายังกรุงเทพมหานคร ในลักษณะพระราชสาสน์นั้นว่าพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตผู้เปนมหิศราชธิปไตยในเสวกมาลาประเทศนคเรศปราจิณทิศ ขอถวายวันทนประณามมาแทบพระบวรบาทบงกชเรณุมาศแห่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้เสวยสวรรยาธิปัติถวัลย์ราชณกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบูรีรมย์อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน มโหฬารด้วยเสวตรกุญชรชาติพาหนะเปนศรีเมืองเฟื่องพระเกียรติยศปรากฎแผ่ไพสาฬไปในนานาประเทศราชธาณีใหญ่น้อยทั้งปวงดุจฉัตรท้าวมหาพรหมกางกั้น ร่มเอย็นเปนศุขานุศุขปราศจากทุกข์ระงับไภยแห่งสรรพสัตวทั้งหลาย อันร้อนรนทั่วสกลโลกธาตุในกาละ/*410เมื่อมัชณันติกะไสมย ข้าพระองค์ขอถวายพระราชธิดาทรงพระนามพระแก้วฟ้า พระชันษาได้สิบห้าพรรษามาเปนศรีสุรางคบริจาริกรองลอองพระบาทยุคล ขอเอาพระเดชานุภาพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเปนที่พึ่งที่พำนักนิ์ ด้วยมีอริราชปรปักข์กล่าวคือเจ้าฟ้าเมืองหลวงพระบางกอประด้วยโลภหาหิริโอตปมิได้ ให้เสนาโยธาหารยกมากระทำวิหิงษาการย่ำยีกรุงศรีสัตนาคนหุดให้ได้ความเดือดร้อน แลบัดนี้จะขอพระราชทานกองทับขึ้นไปช่วยป้องกันกรุงศรีสัตนาคนหุตให้พ้นเงื้อมมือประจามิตร แลจะขอเปนข้าขอบขันทเสมาพระมหานครศรีอยุทธยา ไปกราบเท่ากัลปาวสาน ๚ะ
๏ จึ่งเจ้าพระยาจักรีนำเอาลักษณพระราชสาสน์ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบสิ้นทุกประการ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเครื่องศิริราชาลังกาภรณวิภูษิตเสรจ เสดจออกณะมุกเด็จพระที่นั่งสรรเพชญปราสาท พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ฝ่ายทหารพลเรือนเฟียมเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ณะทิมดาบคดตามตำแหน่งซ้ายขวา จึ่งให้เบิกแสนสุพจนาไมตรีเข้ามาถวายบังคมณะสาลาหว่างทิมดาบ แลดำรัศพระราชปฏิสรรฐารสามนัดตามพระราชประเพณี แล้วพระราชทานเสื้อผ้าแก่แสนสุพจนาไมตรีโดยสมควร ๚ะ
๏ จึ่งมีพระราชดำรัศสังสมุหนายก ให้เกนกองทับสรัพด้วยช้างม้าเครื่องสาตราวุธทั้งปวงให้พร้อมไว้ แลดำรัศให้พระยานครราชสีมาเปนแม่ทับหลวง พระสระบูรีเปนยุกระบัต พระยานครนายกเปนเกียกกาย พระรามกัมแหงเปนกองน่า พระยาลพบุรีเปนทับหลัง ถือพลสกรรลำเครื่องหมื่นหนึ่ง ช้างเครื่องสามร้อยม้าสี่ร้อยสรรพด้วยนานาสรรพาวุธปืนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิวพร้อมเสรจ ให้ยกไประงับกำลังศึกเมืองหลวงพระบางซึ่งยกมาติดกรุงศรีสัตนาคนหุตนั้น ครั้นถึงวันอันได้มหาพิไชยฤกษจึ่งท้าวพระยา/*411นายทับนายกองทั้งหลายก็กราบถวายบังคมลา ยกช้างม้ารี้พลจากกรุงเทพมหานครกับด้วยแสนสุพจนาไมตรีซึ่งเปนราชทูตนั้น แลเดินทับไปโดยทางเมืองนครราชสีมา ๚ะ
๏ ครั้นใกล้ถึงกรุงศรีสัตนาคนหุด จึ่งให้ตั้งค่ายยับยั้งกองทับอยู่ที่นั้น จึ่งปฤกษากันว่าครั้นจะยกเข้าโจมตีกองทับชาวเมืองหลวงพระบางบัดนี้ก็จะเสียไมตรีไปดูมิควร แลเราจะแต่งหนังสือให้ไปว่ากล่าวแก่ชาวเมืองหลวงพระบาง ให้เลิกทับกลับไปโดยดีก่อน ถ้าแลมิฟังยังองค์อาจจะต่อรบไซ้ จึ่งจะให้พลทหารเข้าโจมตีแหกหักเอาต่อภายหลัง ครู่เดียวก็จะเปนพัทธุลีไป อันทับลาวมิทานฝีมือเราได้แต่ในเพลาเดียว ครั้นนายทับนายกองปฤกษาเหนพร้อมกันแล้ว ก็ให้แต่งหนังสือให้ขุนหมื่นมีชื่อถือไปถึงแม่ทับลาวเมืองหลวงพระบาง เปนใจความว่ากล่าวโดยไมตรี เพื่อจะให้ปรานีประนอมเปนมิตรสัณฑวกับกรุงศรีสัตนาคนหุตดั่งกาลก่อนมิให้เปนเวรไพรีอาฆาฎกันสืบไป ๚ะ
๏ ครั้นแสนท้าวเสนาลาวแม่ทับเมืองหลวงพระบาง ได้แจ้งในหนังสือแลทราบว่า กองทับกรุงเทพมหานครยกมาช่วยกรุงศรีสัตนาคนหุตดังนั้นแล้ว ก็เข็ดขามคร้ามพระเดชานุภาพยิ่งนัก จึ่งแต่งหนังสือให้เพลี้ยควานมีชื่อถือมาแจ้งแก่แม่ทับไทย รับยิงยอมปรานีปรานอมเพื่อจะเปนมิตรสัณฑวไมตรีมิได้มีเวรอาฆาฎกับกรุงศรีสัตนาคนหุตสืบไป ก็เลิกกองทับกลับคืนไปเมือง จึ่งพระยานครราชสีมาแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง ก็แต่งหนังสือให้ขุนหมื่นมีชื่อถือลงไปกราบทูลพระกรุณาณะกรุงเทพมหานคร โดยประพฤติเหตุทั้งปวงก่อน แล้วบอกเข้าไปให้เสนาลาวนำเข้าเฝ้าพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ๆ ดีพระไทยดำรัศพระราชปฏิ/*412สัณฐานเปนอันดี แลให้เลี้ยงดูเหล่ากองทับให้อิ่มหนำสำเหรจ์ พระราชทานรางวัลแก่ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงเปนอันมาก ๚ะ
๏ ฝ่ายผู้ถือหนังสือบอกนั้นก็มาถึงกรุงเทพมหานคร ให้อัคมหาเสนาบดีกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้มีตราหากองทับกลับลงมาณะกรุง ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งหลายได้แจ้งในท้องตรานั้นแล้วก็กราบถวายบังคมลาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต แล้วเลิกทับกลับลงมายังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ ส่วนพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ก็จัดแจงตกแต่งพระราชธิดาพร้อมด้วยพระพี่เลี้ยงนางกำนัล แลทาษกรรมกรซายหญิงสิ่งละร้อยเปนบริวารสรรพด้วยเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งปวงพร้อมเสรจ์ แลให้แสนท้าวพระยาลาวสามนายถือพล ๑๐๐๐๐๐ ช้างม้าโดยสมควรให้อัญเชิญเสดจพระราชธิดาขึ้นสู่สีวิกากาญจน์ยานวิจิตรลงไปยังกรุงเทพมหานครโดยลำดับมารควิถี ถึงพระราชนิเวศพระนครหลวง จึ่งบอกหนังสือลงไปณะกรุงเทพมหานคร ให้กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือกตรัสทราบเหตุดังนั้นแล้วทรงพระโสมนัศ ดำรัศแก่อัครมหาเสนาบดีให้ผูกเรือพระที่นั่งบัลลังม่านทอง แลเรืออื่น ๆ หลายลำขึ้นไปรับนางกระษัตรีย์กรุงศรีสัตนาคนหุตณะพระนครหลวง แลล่องลงมายังพระมหานครโดยทางคลองโพเรียง ๚ะ
๏ ครั้นมาถึงวัดกระโจม จะเลี้ยวขึ้นไปทางรอทำนบภอสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร มีพระบัณฑูลให้มารับพระราชบุตรีกรุงศรีสัตนาคนหุตขึ้นไว้ณะพระราชวังบวร แล้วเสดจดำเนินลงมายังพระราชวังหลวงขึ้นเฝ้าสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง กราบทูลพระกรุณา/*413ขอพระราชทานนางไว้ณะพระราชวังบวร จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้แก่สมเดจพระเจ้าลูกเธอโดยพระราชอัทยาไสยนั้น ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๕๙ ปีฉลูนพศก ขณะนั้นสมเดจพระเจ้าลูกเธอเจ้าพระขวันพระชนม์คำรพสิบสามพรรษา จึ่งทรงพระกรุณาดำรัศเหนือเกล้าสั่งอัครมหาเสนาธิบดีให้จัดแจงการพระราชพิธีโสกรรต์ณะพระที่นั่งสรรเพชปราสาท แลให้ตั้งโรงพระกระยาสนานแลพระเบญจาณะท้องสนามชั้นใน แลให้ตั้งราชวัฏฉัตรเบญจรงคธงไชย ธงประฎากวางเปนรยะไป โดยทางอันจะแห่นั้นก็วางกระลาบาทเปนชั้น ๆ ครั้นถึงมิคสิรมาศสุกรปักข์ดิถี ณวันอันได้มหามงคลฤกษเพลาชายแล้วสามนาฬิกา จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง ก็ทรงเครื่องศิริราชอลังการสรรพาภรณ์ภูษาลายทองสนับเพลาเชิงงอน สอดทรงสนองพระองค์อย่างเทศทรงเจียรบาดรัตพัษแล้วทรงพระมหากถินน้อยทรงเหน็บพระแสงกั้นยั่น แลมหาดเล็กเชิญพระแสงดาบใจเพชร แล้วเสดจพระราชดำเนิรมาขึ้นเกยทรงพระราชยาน เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์มหาดเล็กแห่ซ้ายขวาน่าหลังเปนขบวรมาถึงพระที่นั่งสรรเพชปราสาทเสดจขึ้นประทับอยู่ณะพระที่นั่งเก้าอี้ณะชานภัก ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจพระเจ้าลูกเธอทรงเครื่องแล้วเสดจขึ้นพระยานุมาศเจ้าจอมเถ้าแก่เปนเพื่อนคนหนึ่ง แลมหาดเล็กคู่แห่นั้นนุ่งห่มสมปักท้องขาวชายกรวย ใส่เสื้อครุยแลพอกเกี้ยวพรรท์ผ้าขาวแห่หน้ายี่สิบคู่. ถัดนั้นจัดเอาบุตรขุนนางที่ไว้ศีศะจุกนั้น ให้นุ่งผ้าลายพื้นขาวใส่เสื้อครุยขาวยี่สิบคู่ แห่กระบวนหลังนั้นมีนางเชิญเครื่องหกคน นางถือภัตชะนีคนหนึ่ง ถัดนั้นจัดเอาภรรยาขุนนางเดินพนมมือตามนางเชิญเครื่องเปนสี่แถว ๆ ละยี่สิบคนเปนแปดสิบคน ล้วนนุ่งผ้าท้องขาวชายตรวย /*414ห่มผ้าขาวคลิบทองลิ้น ครั้นแห่เสดจมาถึงที่ประทับชานภักแล้วจึ่งให้ทรงเหยียบน่าฆ้องไชย มีนางพนักงานเอาน้ำชำระพระบาทสองคนแล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ทรงรับพระกรสมเดจพระเจ้าลูกเธอเสดจเข้าในพระมหาปราสาท ทรงฟังสวดพระพุทธมนตร์คำรพสามวันแล้วถึงวันเปนคำรพสี่ได้ฤกษ์เพลารุ่ง จึ่งแห่เสดจมาณโรงพระกระยาสนาน เสดจขึ้นบนพระเบญจาแล้วถวายเครื่องมูรธาภิเศก สรงน้ำพระพุทธมนตร์แลน้ำสังข์ทักษิณาวัตทวิชาจาริยถวายอาเสียรพาทประโคมฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยางคดนตรี แล้วทรงเครื่องแห่เสดจกลับเข้าพระราชวัง ๚ะ
๏ ครั้นเพลาชายแล้วสามนาฬิกา จึ่งแห่เสดจไปสมโพชเวียนเทียน เกนแห่นุ่งสมปักลายใส่เสื้อครุยแลพอกชมภู แลนางเชิญพระแซ่ นางยกเครื่อง นางตามเสดจ ทั้งปวงนั้น ล้วนนุ่งผ้าท้องเขียวชายตรวย ห่มผ้าชมภูขลิบทองลิ้นคำรพสามวัน เปนหกวันด้วยกัน ทั้งแห่ไปทรงฟังสวดสามวันนั้น ครั้นโสกรรต์แล้วเจ้าพระขวันเสดจออกหัดทรงม้าณท้องสนามหลวง หน้าพระที่นั่งจักรวรรดิทุกวัน ๆ ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนสาม สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวรลงได้ประมาณ ๑๕ วัน แลพระโรคนั้นกำเริบหนักลง จะเสวยพระกระยาหารก็ไม่ได้ เกือบใกล้สวรรคตอยู่แล้ว แลพระราชวงษานุวงษ แลท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ก็เข้าไปนอนอยู่ในพระราชวังพร้อมกันสิ้น ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวร ทรงพระราชดำริหแคลงเจ้าพระขวัน ด้วยเหนข้าไทยมาก คนทั้งปวงยินดีนับถือมากนานไปภายน่าเกรงจะเปนสัตรูราชสมบัติ จึ่งทรงคิดการอันเปนคุยรหัษแต่กับเจ้าฟ้าเพชรเจ้าฟ้าพรราชบุตรทั้งสองพระองค์มิให้ผู้อื่นรู้เหน ครั้น/*415เหนจวนจะสวรรคตในวันหนึ่งสองวันเปนแท้อยู่แล้ว จึ่งเสดจพระราชดำเนินมายังพระราชวังหลวง กับพระราชบุตรทั้งสอง แลข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวงเปนอันมาก แลเสดจเข้าอยู่ณพระตำหนักหนองหวาย จึ่งอุบายให้มหาดเล็กไปเชิญเสดจเจ้าพระขวันว่า มีพระบัณฑูรให้เชิญเสดจไปเฝ้า ทรงพระกรุณาจะให้ทรงม้าเทษให้ทอดพระเนตรสักน่อยหนึ่ง แลเจ้าพระขวันเสวยผลอุลิตหวานค้างอยู่ ครั้นทราบว่ามีพระบัณฑูรให้หา ก็มิได้เสวยต่อไป แลซีกซึ่งยังมิได้เสวยนั้น เอาใส่ในเครื่องแล้วทูลลาสมเดจพระมารดา เสดจมาเฝ้ากรมพระราชวังบวร ณพระตำหนักหนองหวาย กับด้วยนักพระสัตฐาธิราชพระพี่เลี้ยงแลข้าไทยทั้งปวง ตามเสดจมาเปนอันมาก ครั้นเจ้าพระขวันมาถึงเสดจเข้าไปเฝ้าถวายบังคมแล้ว มีพระบัณฑูรให้ห้ามพระพี่เลี้ยงแลข้าไทยทั้งปวง มิให้ตามเสดจเข้ามา แลให้ปิดประตูกำแพงแก้วนั้นเสีย จึ่งให้จับเจ้าพระขวันสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์ในพระตำหนักหนองหวายเสรจแล้ว ก็ให้เอาพระสพใส่ถุงแล้วใส่ลงในแม่ขัน ให้ข้าหลวงเอาออกไปฝังเสียณวัดโคกพระยา แล้วเสดจกลับยังพระราชวังบวรสถานมงคล ๚ะ
๏ ฝ่ายนักพระสัตฐาธิราชพระพี่เลี้ยง แลข้าไททั้งปวงแจ้งว่า เจ้าของตัวเปนเหตุแล้ว ก็ชวนกันร้องไห้กลับมาทูลแก่เจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทิพซึ่งเปนพระมารดา แลเจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทิพขณะเมื่อพระราชบุตรทูลลาไปเฝ้ากรมพระราชวังบวรนั้น เข้าที่พระบันทมอยู่ แต่ทว่ายังมิได้บันทมหลับสนิท ภอเคลิ้มหลับลงก็ได้ยินเสียงพระราชบุตรมาทูลว่าข้าพเจ้าขอพระราชทานผลอุลิตหวานซีกซึ่งเหลืออยู่นั้นเสวยต่อไป ก็ตกพระไทยบันทมตื่นขึ้นมาในทันใดนั้น ภอนักพระสัตฐาธิราชมาถึงร้องไห้กราบทูลโดยมูลเหตุทั้งปวง แลเจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทิพได้ทรงฟังดังนั้น /*416ก็ตกพระไทยค่อนพระทรวง ทรงพระกันแสงถึงพระราชบุตรเปนกำลังแล้ว เสดจขึ้นไปเฝ้าสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง ซึ่งทรงพระประชวรหนักอยู่นั้น แลทรงพระโสการ่ำไรกราบทูลโดยมูลคดีทั้งปวง แล้วทูลว่า ลูกข้าพระพุทธเจ้าหาความผิดมิได้ กรมพระราชวังบวรมาฆ่าลูกข้าพระพุทธเจ้าเสียโดยหาเหตุมิได้ สมเดจพระพุทธเจ้าหลวงตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ตกพระไทยอาไลยในพระราชโอรส ทรงพระโสกาอาดูรภาพเปนกำลัง แล้วทรงพระพิโรธแก่กรมพระราชวังบวรยิ่งนัก ดำรัสว่ากูไม่ให้ราชสมบัติแก่อ้ายสามคนพ่อลูกนี้แล้ว ๆ มีพระราชดำรัศให้หาเจ้าพระพิไชยสุรินทรราชนัดา ขึ้นมาเฝ้าบนพระที่นั่งบันยงครัตนาศน ซึ่งเสดจทรงพระประชวรอยู่นั้น แล้วทรงพระกรุณาตรัสมอบเวรราชสมบัติให้แก่เจ้าฟ้าพระพิไชยสุรินทร แล้วสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสดจสวรรคตในเพลาราษตรีวันนั้น พระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระชันษาเถาะนพศก แรกเสดจขึ้นเสวยราชสมบัตินั้น พระชนได้ห้าสิบหกพรรษา เสดจดำรงราชอาณาจักรอยู่ได้สิบห้าพรรษา ขณะสวรรคตณพระที่นั่งบันยงครัตนาศนมหาปราสาทในเดือนสี่ปีฉลูนพศก ลุศักราชได้ ๑๐๕๙ นั้น ศิริพระชนมได้เจ็ดสิบเอ็ดพรรษา ๚ะ
***
๏ แผ่นดินหลวงสรศักดิ์ ซึ่งเรียกพระพุทธเจ้าเสือ ๚ะ
๏ ในศักราช ๑๐๕๙ ปีฉลูนพศกนั้น ฝ่ายสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรสถานมงคลตรัสทราบเหตุว่า มีพระราชโองการโปรดมอบเวนราชสมบัติให้แก่เจ้าพระพิไชยสุรินทรราชนัดาดังนั้นแล้ว ก็มิได้เสดจพระราชดำเนินลงมายังพระราชวังหลวง ส่วนเจ้าพระพิไชยสุรินทร ก็มิอาจรับราชสมบัตินั้นได้ เกรงพระเดชานุภาพสมเดจพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรอยู่ จึ่งนำเอาเครื่องเบญจราชกุกกุภัณฑทั้งห้าประการสำรับพระมหา/*417กระษัตราธิราชเจ้านั้น ขึ้นไปยังพระราชวังบวร กับด้วยท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายพร้อมกันเปนอันมาก ขึ้นเฝ้าสมเดจพระเจ้าอยู่หัวมหาอุปราช กราบบังคมทูลถวายราชสมบัติ แลเครื่องเบญจราชกุกกุภัณฑทั้งปวง สมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็มิได้รับ จึ่งมีพระราชบัณฑูรตรัสแก่เจ้าพระพิไชยสุรินทรว่า พระราชโองการโปรดมอบเวรราชสมบัติให้เปนสิทธิแก่ท่านแล้ว ท่านจงครองราชสมบัติเถิด แลซึ่งท่านจะมายกราชสมบัติให้แก่เรา แลเราจะรับราชสมบัตินั้น ก็จะเปนเลมิดพระราชโองการไป ดูมิบังควรนัก แลเจ้าพระพิไชสุรินทรได้ฟังดังนั้น ก็ยิ่งตกพระไทยกลัวพระเดชานุภาพยิ่งนัก จึ่งกราบทูลอ้อนวอนไปเปนหลายครั้ง สมเดจพระมหาอุปราชก็มิได้รับ เจ้าพระพิไชยสุรินทรก็ซบพระเศียรเกล้าลงกลิ้งเกลือกกับฝ่าพระบาท แล้วกราบทูลวิงวอนไปว่า ข้าพระพุทธเจ้าวาศนาบารมีก็น้อย บุญน้อย กำลังน้อย ก็มิอาจสามารถจะดำรงราชสมบัติไว้ได้ ถ้าแลข้าพระพุทธเจ้าจะครอบครองแผ่นดินสืบไปบัดนี้ เหนจะมีไภยอันตรายแก่ราชสมบัติแลบ้านเมือง สมณพราหมณาจาริยอาณาประชาราษฎร จะได้ความเดือดร้อนเปนมั่นคง อันเสวตรฉัตรนี้เปนมหาศรีอันประเสริฐ ถ้าบุคคลผู้ใดมิได้มีบุญญาภิสังขารสร้างสมมาแต่ก่อน ก็หาดำรงรักษาไว้ได้ไม่ อุปมาดังมันเหลวแห่งพระยาราชสีห์ มีธรรมชาติอันสุขุมละเอียดยิ่งนัก ถ้าแลจะเอาภาชนอันใด ๆ ก็ดี มารองรับไว้นั้น ก็หารองรับไว้ได้ไม่ ก็จะไหลรั่วไปเสียสิ้น แลซึ่งจะรองรับไว้ได้นั้น ก็แต่สุวรรณภาชนสิ่งเดียว แลพระองค์กอประด้วยพระราชกฤษฎาเดชาธิการพินิหารบารมีมาก สมควรจะดำรงราชอาณาจักรในแผ่นดินสยามประเทศได้ อุประไมยดังภาชนทองอันรองรับไว้ ซึ่งมันเหลวแห่งพระยาราชสีห์เหมือนฉะนั้น ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดรับครอบครองราชสมบัติ โดยสุภาวสุจริตธรรม/*418เถิด เหมือนหนึ่งพระองค์ทรงพระมหาการุญภาพแก่แผ่นดิน อย่าให้เปนจลาจลเลย สมณพราหมณาจาริยอาณาประชาราษฎร จะได้พึ่งพระบารมีร่มเย็นเปนศุขานุศุข แลซึ่งพระองค์จะมิทรงพระกรุณาโปรดรับครองราชสมบัติไซ้ ก็เหมือนไม่ทรงพระกรุณาแก่แผ่นดิน แลไพร่ฟ้าข้าขอบขันทเสมาทั้งปวงเหนว่า บ้านเมืองจะเกิดอันตราย สมณพราหมณาจารยอาณาประชาราษฎรจักได้ความเดือดร้อนเปนแท้ ข้าพระพุทธเจ้าก็จะหาที่พึ่งที่พำนักนิ์มิได้ ก็จะกราบถวายบังคมลาพระองค์ บุกป่าฝ่าดงไปซุกซ่อนนอนตายเสียตามยถากรรม์ของข้าพระพุทธเจ้า ๚ะ
๏ ขณะเมื่อเจ้าพระพิไชยสุรินทร์กราบทูลวิงวอนอยู่นั้น ภอท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลายฝ่ายพระราชวังหลวง ก็ตามขึ้นไปถึงพร้อมกัน แลเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว แลช่วยอุดหนุ่นพิททูลอ้อนวอนขึ้น เพื่อจะให้ทรงพระกรุณาโปรดรับครองราชสมบัตินั้น จึ่งเจ้าพระพิไชยสุรินทร ก็รับพระราชโองการแต่พระบาทบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว แล้วรับพระบัณฑูรแต่สมเดจพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ แลท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ก็รับพระโองการแลพระบัณฑูรตามเจ้าพระพิไชยสุรินทรนั้น พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทอดพระเนตรเหนท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลาย ราบคาบเปนปรกติพร้อมมูลกันอยู่สิ้น แล้วจึ่งมีพระราชโองการตรัสเหนือเกล้าโปรดให้ท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ถือน้ำพระพิพัทธสัตยาสาบาน ตามโบราณราชประเพณีเสรจสิ้นทุกประการ แลเจ้าพระพิไชยสุรินท์ แลท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุข สมณพราหมณาจาริยทั้งหลาย ก็อัญเชิญเสด็จพระราชตำเนินลงมายังพระราชวังหลวง จึ่งมีพระราชดำรัศให้เจ้าพนักงานจัดแจงการอัญเชิญพระบรมสพใส่ในพระโกฎเสรจแล้ว ประ/*419ดิษฐานไว้ในพระที่นั่งบรรยงครัตนาศน์ที่เสดจสวรรคตนั้น แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่พระมหาราชครู พระราชครูปโรหิตาโหราจาริย์ ให้จัดแจงการพระราชพิธีราชาภิเศก เฉลิมพระราชมณเฑียร ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันอันได้ศุภวารมหามงคลนักขัตฤกษ จึ่งท้าวพระยาเสนาบดีกระวีราช ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย ฝ่ายทหารพลเรือนแลพระสงฆราชาคณะคามวาศี อรัญวาศี ชีพ่อพราหมณาจาริย์ทั้งหลายประชุมพร้อมกันณะพระที่นั่งสรรเพชปราสาท อัญเชิญเสดจพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจขึ้นราชาภิเศกเปนเอกอัคบรมขัติยาธิบดินทร์ปิ่นพิภพจบสกลราชสิมา เสวยมะไหยสุริยสวรรยาธิปัตถวัลย์ราชประเพณี สืบศรีสุริยสวัสดิวงษดำรงราชอาณาจักร ณะกรุงเทพมหานครบวรทวาราวดี ศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธาณีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศมหาสถาน แล้วถวายเครื่องเบญจราชกุกุกภัณฑสำหรับพระมหากระษัตราธิราชเจ้า แลการพระราชพิธีทั้งปวงนั้น พร้อมตามอย่างโบราณราชประเพณีเสรจสิ้นทุกประการ จึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจประเวศน์พระราชมณเฑียร แลเสด็จอยู่พระที่นั่งสุริยามรินทร์มหาปราสาท แลขณะเมื่อพระองค์เสด็จเสวยราชสมบัตินั้นพระชนม์ได้สามสิบหกพรรษา จึ่งมีพระราชโองการตรัสเหนือเกล้า โปรดให้สมเดจพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ ประดิษฐานที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล แลสมเดจพระเจ้าลูกเธอพระองค์น้อยนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้เรียกว่าพระบัณฑูรน้อย แต่บันดาข้าหลวงเดิมที่มีบำเหน็จความชอบนั้น ก็พระราชทานยศศักดิให้ตามสมควรถานานุรูปท่วนทุกคน แล้วทรงพระกรุณาให้ช่างพนักงานจับการ/*420ทำพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ขื่อเจดวาสองศอกกอประด้วยเมรุทิศเมรุแซรก แลสามซ่างพร้อม แลการพระเมรุมาศนั้นกำหนด ๑๑ เดือนจึ่งสำเหรจ ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๖๐ ปีขานสำฤทธิศกเดือนสี่ ได้ศุภวารดิถีพิไชยฤกษ จึ่งให้อัญเชิญพระบรมโกฎขึ้นประดิษฐานเหนือพระมหาพิไชยราชรถแห่แหนเปนขบวนไป เข้าพระเมรุมาศตามอย่างแต่ก่อน แลให้ทิ้งทานต้นกามพฤกษ แลมีการมหรศภต่าง ๆ ทุกประการ ครั้นค่ำให้จุดดอกไม้เพลิงต่าง ๆ รทาใหญ่สิบหกรทา บูชาพระบรมสพ เปนมโหฬาราธิการยิ่งนัก แลทรงสดับปกรณ์พระสงฆ์ ๑๐๐๐๐ คำรบเจดวันแล้ว ถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้ว แจงพระรูปทรงสะดับปกรณพระสงฆ์อีกสี่ร้อยรูป แล้วเกบพระอัฐิใส่พระโกฎน้อย อัญเชิญขึ้นพระราชยาน แห่เปนขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งให้อัญเชิญพระบรมโกฎพระอัฐิเข้าบรรจุไว้ ณะท้ายจรนำพระมหาวิหาร รัดพระศรีสรรเพชฎาราม ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๖๑ ปีเถาะเอกศก สมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ทรงพระราชดำริห์ถึงภูมชาติแห่งพระองค์ ซึ่งสมเดจพระพันปีหลวงตรัสบอกไว้แต่ยังทรงพระเยาว์อยู่นั้นว่า เมื่อศักราช ๑๐๒๔ ปีขานจัตวาศก แต่ครั้งแผ่นดินสมเดจบรมบพิตรพระนารายน์เปนเจ้า เสดจพระราชตำเนิรขึ้นไปนมัศการพระพุทธปฏิมากร พระชินราช พระชินสีห์ ณะเมืองพระพิศนุโลกย ทรงพระกรุณาให้มีการมหรศภถวายพระพุทธสมโพชคำรบสามวัน ครั้งนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกฏ ภาเอาสมเดจพระพันปีหลวงทรงพระครรภ์แก่ จึ่งประสูตพระองคที่ตำบลบ้านโพธิ์ประทับช้าง แขวงเมืองพิจิตร ในเดือนอ้ายปีขานจัตวาศกนั้น แล้วจึ่งเอารกที่สหชาตินั้นใส่ลงในผอบเงิน เอาไปฝังไว้ที่หว่างต้นโพธิ์ประทับช้าง แลต้นอุทุมพรต่อกันนั้น เหตุดังนั้นจึ่งให้พระนามกรชื่อมะเดื่อ แลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์รฦก/*421ถึงที่ภูมชาติอันพระองคประสูตร ณะแขวงหัวเมืองฝ่ายเหนือ เปนมหามงคลสฐานอันประเสริฐ สมควรจะสร้างขึ้นเปนพระอาราม จึ่งมีพระราชตำรัศกับสมุหนายกให้กะเกนกันขึ้นไปสร้างพระอาราม ณะตำบลบ้านโพธิ์ประทับช้าง มีพระอุโบสถ วิหาร มหาธาตุ เจดีย์ สาลาการบเรียญดิ์ แลกุฏิสงฆพร้อมเสร็จ แลการสร้างพระอารามนั้นสองปีเสศจึ่งสำเหร็จ ๚ะ
๏ ในปีมะเสงตรีศก จึ่งสมเดจ์พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จด้วยพระชลวิมาลโดยขบวนนาวาพยุห ขึ้นไปณะพระอารามตำบลบ้านโพธิ์ประทับช้างนั้น แลท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาท ซึ่งขึ้นไปคอยรับเสด็จโดยสถลมารคนั้นก็เปนอันมาก แล้วทรงพระกรุณาให้มีการฉลอง แลมีการมหรสพคำรพสามวัน ทรงถวายไทยทานแก่พระสงฆเปนอันมาก แลทรงพระราชอุทิศถวายเลขข้าพระ ไว้สำหรับอุปรถากพระอารามตามธรรมเนียม แล้วทรงพระกรุณาตั้งเจ้าอธิการ ชื่อพระครูธรรมรูจีราชมุนี อยู่ครองพระอาราม ถวายเครื่องสมณบริขารตามศักดิพระราชาคณะ แล้วเสรจก็เสดจกลับยังกรุงเทพมหานคร จำเดิมแต่นั้นมาพระอารามนั้น ก็เรียกว่า วัดโพธิ์ประทับช้างมาตราบเท่าทุกวันนี้ ๚ะ
๏ เมื่อลุศักราช ๑๐๖๒ ปีมโรงโทศกนั้น อสนิบาตตกลงต้องยอดพระมณฑป ณะพระอารามวัดสุมงคลบพิตรติดเปนเพลิงโพลงขึ้นไหม้เครื่องบลโทรมลงมาต้องพระเศียรพระพุทธรูป หักสบั่นลงมาจนพระสอ แลพระเสียรนั้น ตกลงอยู่ณะพื้นพระมณฑป จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้ช่างพนักงาน จัดการรื้อพระมณฑป ก่อสร้างขึ้นใหม่ แปลงเปนพระมหาวิหารสูงใหญ่โดยยาวเส้นเสศสำเหร็จในปีมเมียจัตวาศก แลทรงพระกรุณาให้มีการฉลอง แลมีการมหรสพสามวัน แลทรงถวายไทยทานแก่พระสงฆเปนอันมาก เหมือนอย่างทุกครั้ง ๚ะ
/*422๏ ในขณะนั้นสมเด็จพระอัคมเหษีเดิมแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกฏ ซึ่งเปนพระราชมารดาเลี้ยงของสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ได้อภิบาลบำรุงรักษาพระองค์มาแต่ยังทรงพระเยาว์นั้น ครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จสวรรคตแล้ว จึ่งทูลลาสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน เสด็จออกไปตั้งพระตำหนักอยู่ในที่ใกล้พระอารามวัดดุสิต แลที่พระตำหนักวัดดุสิตนี้ เปนที่พระตำหนักมาแต่ก่อน ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้า แลเจ้าแม่ผู้เถ้าซึ่งเปนพระนมเอกของสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้า แลเปนมารดาเจ้าพระยาโกษาเหล็ก โกษาปาน ซึ่งได้ขึ้นไปช่วยกราบทูลขอพระราชทานโทษ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ขณะเปนที่หลวงสรศักดิแลชกเอาปากเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ครั้งนั้น แลเจ้าแม่ผู้เถ้านั้นก็ได้ตั้งพระตำหนักอยู่ในที่นั้น ครั้นแผ่นดินสมเดจพระเจ้าอยู่หัวพระองค์นี้ แลสมเดจพระราชมารดาเลี้ยง ก็เสดจไปตั้งพระตำหนักอยู่ในที่นั้นสืบต่อกันมา แล้วจึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนกรมพระเทพามาศ ส่วนสมเด็จพระอัคมเหษีฝ่ายช้ายฝ่ายขวา แห่งสมเดจพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกฎ ซึ่งทรงพระนามกรกรมหลวงโยธาทิพ กรมหลวงโยธาเทพนั้น ก็ทูลลาสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน แล้วภาเอาพระราชบุตร ซึ่งทรงพระนามตรัสน้อยนั้น ออกไปตั้งพระตำหนักอยู่ที่ใกล้พระอารามวัดพุทธไธสวรรย์ ๚ะ
๏ ครั้นเมื่อปีมโรงโทศกนั้น ตรัสน้อยราชบุตร พระชนม์ได้คำรบสิบสามพรรษา จึ่งเจ้ากรมหลวงโยธาเทพพระราชมารดานั้น ก็ให้กระทำมหามงคลพิธีโสกรรต์พระราชบุตร ครั้นโสกรรต์แล้วให้ไปทรงผนวดเปนสามเณร อยู่ในสำนักพระพุทธโฆษาจาริย์ราชาคณะ แลตรัสน้อยนั้นทรงพระสติปัญญาเปนอันมาก ประพฤติพรหมจรรย์เปนอันดี แลทรงเรียนพระปริญรรติไตรปิฎกธรรม แลคำภีร์เลขยันต์มนต์คาถาสรรพวิทยาคุณ/*423ต่าง ๆ ในสำนักนิ์พระพุทธโฆษาจาริยนั้นได้เปนอันมาก แลทรงผนวดอยู่ได้ห้าพรรษา พระชนม์ได้สิบแปดพรรษา จึ่งลาผนวชออกเที่ยวทรงเรียนสิลปสาตรช้างม้า สรรพยุทธชิงไชยทั้งปวงได้เปนอันมาก แล้วทรงเรียนซึ่งอักษรแขกฝรั่ง แลอักษรเขมร ลาว ญวน พม่ารามัญ แลจีนทุกภาษาต่าง ๆ แล้วทรงเรียนซึ่งคัมภีร์ราชสารทโหราสารท แลคำภีร์แพทย์กอปรด้วยอาจาริย์เปนอันมาก สรรพทรงชำนิชำนาญในสรรพคุณทั้งปวงต่าง ๆ ดุจหนึ่งจะทรงทราบในคำภีร์ไตรเพทางคสาตร ครั้นพระชนม์คำรบได้อุปสมบทแล้ว ก็ทรงผนวดเปนภิกษุภาวะจำเริญสมณธรรมอยู่เปนอันดี ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชบุตรีเกิดด้วยพระสนมอีกสองพระองค์ ทรงพระนามพระองค์เจ้าแก้วองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าทับทิมองค์หนึ่ง เปนห้าพระองค์ด้วยกัน ทั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวร แลพระบัณฑูรน้อย แลเจ้าฟ้าหญิง แต่เจ้าฟ้าหญิง กับสมเดจพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นี้ ร่วมพระราชมารดาเดียวกัน ๚ะ
๏ อนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกฎ มีพระราชบุตรเกิดด้วยพระสนมสี่พระองค์ คือพระองค์เจ้าจินองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าดำองค์หนึ่ง พระองค์เจ้าแก้วองคหนึ่ง พระองค์เจ้าบุญนาคองคหนึ่ง แลพระองค์เจ้าบุญนาคองค์นี้ ที่เรียกว่าเจ้าพระเถรนั้น แลพระองค์ดำนั้น ได้พระองค์เจ้าแก้วพระราชบุตรีสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน เปนบาทบริจาริก แลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวรนั้น ได้พระองค์เจ้าทับทิมลูกพระสนม ซึ่งเปนพระราชภัคินีต่างพระมารดากันนั้น เปนพระอัคมเหษี ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๖๔ ปีมเมียจัตวาศก ขณะนั้นนายโขลงช้างชาวบ้านแก่ง นำโขลงเข้ามาแต่ท้องป่าต้น แลกันเอาช้างพลายงาสั้นติดโขลง/*424เข้ามาได้ตัวหนึ่ง สูงประมาณหกศอกห้านิ้ว สรรพด้วยคชลักษณ์งามบริบูรณ แลชักโขลงนั้นเข้ามาณพเนียด จึ่งพระราชวังเมืองนำเอาข่าวช้างสำคัญนั้น ขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสดจพระราชดำเนินไปณพเนียด ทอดพระเนตรให้ชักช้างโขลงเข้าพเนียด แล้วทรงพระกรุณาให้กันช้างสำคัญนั้น เข้าไว้ในวงภาษ ให้ปรนปรือฝึกสอนให้ค่อยชำนิขำนาญ แล้วจึ่งนำเข้าไว้ณโรงที่พเนียด ทรงพระกรุณาให้มีการมหรสพโพชสามวัน แล้วให้นำลงสู่เรือขนาน มีเรือคู่ชักแห่เปนขบวนเข้ามายังพระนคร จึ่งให้นำขึ้นไว้ณโรงยอดในพระราชวัง ทรงพระกรุณาพระราชทานนามบัญญัติชื่อ พระบรมไตรจักร แล้วพระราชทานรางวัลแก่นายโขลงนั้นโดยสมควร ๚ะ
๏ ในปีมเมียจัตวาศกนั้น ทรงพระกรุณาดำรัศให้ช่างต่ออย่างพระมณฑปพระพุทธบาท ให้มียอดห้ายอด ให้ย่อเกลดมีบันแถลง แลยอดแซรกด้วย นายช่างต่ออย่างแล้วเอาเข้าทูลถวาย จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งให้ปรุงเครื่องบนพระมณฑปตามอย่างนั้นเสรจ จึ่งเสดจพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหบาตรา ชลมารค สถลมารค ขึ้นไปนมัศการพระพุทธบาท ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน แล้วทรงพระกรุณาให้ช่างพนักงาน จัดการยกเครื่องบนพระมณฑปพระพุทธบาท ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจพระสังฆราช ตามเสดจขึ้นไปช่วยเปนแม่การด้วย สมเดจพระเจ้าอยู่หัวมีพระไทยปราโมชยิ่งนัก จึ่งทรงพระกรุณามอบการทั้งปวง ถวายให้สมเด็จพระสังฆราชเปนแม่การแล้ว ก็เสดจยังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ ครั้งนั้นสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน มิได้เสดจอยู่ในพระนครนาน เสดจอยู่แต่เดือนหนึ่งบ้าง สิบห้าวันบ้าง แล้วเสดจด้วยเรือพระที่นั่ง แวดล้อม/*425ไปด้วยข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวง เที่ยวประภาศไปในท้องแถวนที ตราบเท่าถึงเมืองสมุทรปราการ แลทรงเปิดตกนานามัจฉาชาติทั้งปวงต่าง ๆ ทรงสร้างแต่อกุศลทุจริต ผิดพระราชประเพณีมาอย่างแต่ก่อน แลพระองค์ฆ่าเสียซึ่งหมู่มัจฉาชาติทั้งหลาย ด้วยเบ็ดแลข่ายล้มตายเปนอันมาก บางทีเสดจด้วยช้างพระที่นั่ง แลล้อมไปด้วยช้างท้าวพระยาข้าราชการเปนอันมาก เที่ยวประภาศไปในอรัญประเทศ แลให้ช้างดั้งข้างกัน แลช้างเชือกบาศไล่ล้อมหมู่ช้างเถื่อนในป่า แลซัดเชือกบาศคล้องช้างเถื่อนได้เปนอันมาก แลเสดจไปตั้งล้อมช้างเถื่อนในป่าแขวงเมืองท่าโรงครั้งหนึ่ง ณป่าเพชรบูรีครั้งหนึ่ง บางทีเสดจเที่ยวไปในท้องทุ่ง ทรงพระแสงปืนนกสับยิงต้องนาๆ สัตว มฤคคะณาทวิชาชาติทั้งหลายล้มตายเปนอันมาก บางทีเสดจยกพยุหบาตรา ขึ้นไปนมัศการพระพุทธบาทบำเพ็ญพระราชกุศล ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน แล้วเสดจกลับยังพระนคร ๚ะ
๏ ฝ่ายนายช่างกระทำการมณฑปพระพุทธบาทยกเครื่องบนแล้ว จึ่งจับการแลการรักต่อไป แลการทอง แลการกระจกนั้น ยังมิได้สำเหร็จ ๚ะ
๏ อยู่มาวันหนึ่งพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออก ณท้องพระโรง จึ่งมีพระราชโองการตรัสถามข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวงว่า ข้างประจันตชนบทประเทศบ้านนอก เขามีการมหรสพงานใหญ่ที่ไหนบ้าง ขณะนั้นข้าราชการผู้มีชื่อคนหนึ่ง กราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้าว่า ณบ้านปัจจันตชนบทแขวงเมืองวิเสศไชยชาญ เพลาพรุ่งนี้ชาวบ้านนั้นจะทำการฉลองพระอาราม มีการมหรสพงานใหญ่ จึ่งมีพระราชดำรัศว่า แต่เราเปนเจ้ามาช้านาน มิได้เล่นมวยปล้ำบ้างเลย แลมือก็หนักเนือยเลื่อย/*426ล้าช้าอ่อนไป เพลาพรุ่งนี้เราจะไปเล่นสนุกชกมวยลองฝีมือให้สบายใจสักหน่อยหนึ่งเถิด ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นจึ่งเสดจด้วยพระชลพาหนะ แวดล้อมไปด้วยเรือข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวง ไปโดยลำดับชลมารคถึงตำบลบ้านตลาดกรวด จึ่งให้อยุดประทับเรือพระที่นั่งเสด็จขึ้นบกในที่นั่น แลดำรัศห้ามมิให้ข้าราชการทั้งปวงไปโดยเสดจพระราชดำเนิร แลพระองค์ผลัดพระภูษาแปลงเพศเปนคนยาก เสดจปลอมไปแต่กับตำหรวจ มหาดเลก ข้าหลวงเดิมสี่ห้าคน ซึ่งเปนคนสนิทไว้พระไทยมิให้ผู้ใดสงไสย ครั้นไปถึงตำบลบ้านซึ่งมีงานใหญ่อลองพระอารามนั้น จึ่งเสดจพระราชดำเนินด้วยข้าหลวงปลอมไปกับคนชาวบ้านทั้งปวง ซึ่งเที่ยวดูงานนั้น ขณะนั้นภอเจ้างานให้เปรียบมวย จึ่งมีพระราชดำรัศใช้ข้าหลวงไปว่าแก่ผู้เปนนายสนามว่า บัดนี้มวยในกรุงออกมาคนหนึ่ง จะเข้ามาเปรียบคู่ชกมวยในสนามท่าน แลนายสนามได้ยินอย่างนั้นก็ดีใจ จึ่งว่าให้เข้ามาเปรียบคู่เถิด จึ่งเข้าไปในสนาม แลนายสนามก็จัดหาคนมวยมีฝีมือจะมาให้เปรียบคู่ เหล่าข้าหลวงจึ่งห้ามว่า อย่าเอาเข้ามาเปรียบเลย เราเหนตัวแล้ว จะเอาแล้ว จงให้แต่งตัวเถิด นายสนามจึ่งให้แต่งตัวเข้าทั้งสองฝ่าย แล้วให้ชกกันในกลางสนาม จึ่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน แลคนมวยผู้นั้นก็เข้าชกซึ่งกันแลกัน แลฝีมือทั้งสองฝ่ายนั้นดีทัดกันภอแลกลำกันได้ มิได้เพลี่ยงพล้ำกัน แลกำลังนั้นก็ภอก้ำกึ่งกันอยู่ แลคนทั้งหลายซึ่งดูนั้นก็สรรเสิรญฝีมือทั้งสองฝ่าย แลให้เสียงฮาลั่นติด ๆกันไปทุกนัด แลคนมวยผู้นั้น บุญน้อยวาสนาก็น้อย แลเข้าต่อสู้ด้วยสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้า อันกอประด้วยบุญญาภิสังขารบารมีมาก แลกำลังบุญวาสนานั้นข่มขี่กันอยู่ ครั้นสู้กันไปได้ประมาณกึ่งยก ก็หย่อนกำลังลง /*427แลเสียทีเพลี่ยงพล้ำถูกที่สำคัญถนัด เจ็บป่วยถึงสาหัสเปนหลายนัด ก็แพ้ด้วยบุญญานุภาพในยกนั้น จึ่งนายสนามก็ตกรางวัลให้แก่ผู้ชะนะนั้นบาทหนึ่ง ให้แก่ผู้แพ้สองสลึงตามวิไสยบ้านนอก แลเหล่าข้าหลวงนั้นรับเอาเงินรางวัล จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงว่าแก่นายสนาม ให้จัดหาคู่มาเปรียบอิก แลนายสนามก็จัดหาคู่มาได้อิก แล้วก็ชกกัน แลคนมวยผู้นั้น ทานบุญมิได้ก็แพ้ในกึ่งยก คนทั้งหลายสรรเสริญฝีพระหัถมี่ไป แล้วว่ามวยกรุงคนนี้ฝีมือดียิ่งนัก แลนายสนามก็ตกรางวัลให้เหมือนหนหลังนั้น แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ภาข้าหลวงคืนมาสู่เรือพระที่นั่ง ค่อยสำราญพระราชหฤไทย แล้วเสดจกลับยังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๒ สมุดไทย ๚ะ
๒๓
๏ ในปีมเมียจัตวาศกนั้น สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจ์ออกณะพระที่นั่งสุริยามรินทร์ มีพระราชหฤไทยปราถนาจะใคร่เสด็จไปประภาษล้อมช้างเถื่อนในป่า จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งสมุหนายกให้ตรวจเตรียมช้างม้ารี้พลแลนาวาพยุหทั้งปวงให้พร้อมไว้ ครั้นถึงวันอันกำหนด จึ่งเสด็จลงสู่เรือพระที่นั่งพรั่งพร้อมด้วยเรือพระบรมโอรสาธิราชเจ้า แลเรือท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาพลากรทวยหารทั้งหลาย แวดล้อมโดยเสด็จพระราชดำเนินเปนอันมาก จึ่งให้เคลื่อนขยายขบวนนาวาพยุหไปโดยลำดับชลมารค ครั้นถึงท่าเรือแขวงเมืองนครสวรรค์ จึ่งเสด็จขึ้นตั้งตำหนักทับพลับพลาอยู่ตำบลบ้านหูกวาง แล้วทรงพระกรุณาให้ตั้งค่ายปีกกาล้อมฝูงช้างเถื่อนณะป่ายางกองทอง แลให้ทำค่ายมั่นสำหรับจะกันช้างเถื่อนเข้าจับนั้น แลให้เหล่าช้างเชือกไปไล่ล้อมกันช้างเถื่อนมาเข้าค่ายมั่น ครั้งนั้นเปนเทศกาลวรรษรดูฝนตกน้ำนองท่วมไปทั้งป่า คนทั้งหลายซึ่งทำค่ายนั้นลุยน้ำ/*428ทำการเร่งรัดกันตั้งค่ายล้อมทั้งกลางวันกลางคืน จนท้าวนั้นเปื่อยทนทุกข์ลำบากเวทนาป่วยเจ็บทุพลภาพมาก อดอาหารซูบผอมล้มตายก็มาก หนึ่งในที่รหว่างค่ายหลวงที่ประทับ แลที่ค่ายล้อมช้างต่อกันนั้น มีบึงหนึ่งใหญ่หลวงขวางอยู่หว่างกลาง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จไปทอดพระเนตร ให้กันฝูงช้างเถื่อนเข้าจับในค่ายมั่น แลทางซึ่งเดินลัดตัดตรงไปค่ายล้อมนั้น ต้องผ่าข้ามบึงใหญ่นั้นไปจึ่งใกล้ ถ้าแลจะเดิรหลีกไปให้พ้นบึงนั้น มีระยะทางอ้อมวงไปไกลนัก จึ่งมีพระราชโองการตรัสสั่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ให้เปนแม่กองกะเกนคนถมถนลหลวงเปนทางสถลมารคข้ามบึงใหญ่นั้นไป ให้สำเร็จแต่ในเพลากลางคืนวันนี้ รุ่งสางขึ้นจะเสด็จพระราชตำเนินข้ามข้างพระที่นั่งไป แลให้เร่งรัดกระทำการให้แล้วทันตามพระราชกำหนด จึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์รับสั่งแล้ว ก็ออกไปกะเกนผู้คนในกองหลวงได้หมื่นเสศ แบ่งปันน่าที่กันทำการถมถนลข้ามบึงใหญ่แต่ในกลางคืน บ้างขุดมูลดินแลตัดไม้น้อยใหญ่ทิ้งถมลงไป แล้วเอาช้างลงเหยียบให้ที่แน่น แลเร่งรัดกันทำการถมถนลทุบปราบราบรื่นแล้ว ตลอดถึงฝั่งฝากข้างโน้นเสร็จแต่ในกลางคืน แล้วเสด็จกลับเข้ามากราบทูลพระกรุณาว่า ทางสถลมารคนั้นแล้วเสร็จดุจพระราชกำหนด ครั้นเพลาประจุไสมย จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จขึ้นเกยทรงช้างต้นพลายสังหารคชสีห์ เปนพระคชาธาร พรั่งพร้อมด้วยข้างพระที่นั่งพระราชบุตร แลช้างท้าวพระยาเสนามาตย์ราชพยุหโยธาพลากรเดินท้าวทั้งหลาย แวดล้อมโดยเสด็จพระราชดำเนินเปนอันมาก จึ่งเสด็จยาตราพระคชาธารไปโดยวิถีสถลมารคข้ามบึงนั้น ครั้นไปถึงกลางบึง แลที่นั่นเปนหล่มฦกนัก ถมทุบปราบไม่สู้แน่น แลเท้าหน้าช้างต้นนั้นเอยียบถลำจมลงไป แล้ว/*429กลับถอนขึ้นได้ จึ่งค่อยจ้องจดยกย่างต่อไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระพิโรธ แก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นั้นยิ่งนัก ตำรัศว่าอ้ายสองคนนี้มันเหนว่ากูแก่ชราแล้ว จึ่งชวนกันคิดเปนกระบถ แลทำถนลให้เปนพลุะหล่มไว้ หวังจะให้ช้างซึ่งกูขี่นี้เอยียบถลำหล่มล้มลง แล้วมันจะชวนกันฆ่ากูเสียหมายจะชิงเอาราชสมบัติ แลพระองค์ตรัสเท่าดั่งนั้นแล้ว ก็ขับพระคชาธารไปตามแถวถนลข้ามพ้นบึงขึ้นฝั่ง จึ่งแปรพระภักตรเหลือบพระเนตรมาข้างเบื้องพระปฤษฎางค์ ทอดพระเนตรเหนช้างพระที่นั่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ตามเสด็จติดท้ายช้างพระคชาธารมา ก็ยิ่งทรงพระพิโรธนัก จึ่งเยื้องพระองค์ทรงพระแสงฃอง้าวเงื้อจะฟันเอาพระเศียรสมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวร จึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระบัณฑูรน้อย ก็เอาด้ำพระแสงขอซึ่งทรงอยู่นั้นยกขึ้นกันรับพระแสงของ้าวไว้ได้ด้วยฉับไว มิได้ต้องพระเชษฐาธิราชเจ้าด้วยพระองค์ทรงชำนิชำนาญในการกระบี่กระบอง มวยปล้ำว่องไวสันทัดอยู่ แล้วจึ่งเอาช้างทรงเข้ากันช้างพระเชษฐาธิราชเจ้า แลภากันขับช้างพระที่นั่งแล่นหนีไป สมเด็จพระบรมราชบิตุรงค์ก็ยิ่งทรงพระพิโรธเปนกำลัง แลไสช้างพระที่นั่งไล่ติดตามช้างสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ไป ในทันใดนั้น ฝ่ายควานซึ่งอยู่ท้ายช้างพระที่นั่งนั้นเหนว่า ช้างสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองจะหนีไปมิพ้น จึ่งเอาขอท้ายเกี่ยวท้ายช้างพระที่นั่งเข้าไว้ค่อยรอช้าลง แลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ความกลัวพระราชอาญาเปนกำลัง ก็รีบขับช้างพระที่นั่งแล่นหนีบุกป่าไป แลช้างพระคชาธารจะไล่ติดตามมิทัน จึ่งมีพระราชโองการตรัสร้องประกาษไปแก่ข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันติดตามจับเอาตัวอ้ายขบถสองคนมาให้เราจงได้ แล้วบ่ายพระคชาธารกลับมายัง/*430พลับพลาที่ประทับนั้น ส่วนตำรวจแลข้าราชการทั้งหลาย ก็ติดตามไปภบเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์แล้ว ก็นำเอามาถวายณะค่ายหลวง จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นั้นได้ยกหนึ่ง ๓๐ ทีแล้ว ให้พันทนาเข้าไว้ด้วยสังขลิกพันท์ แล้วดำรัศสั่งว่า ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนรับเสด็จเพลาเช้ายกหนึ่ง เอย็นยกหนึ่ง เปนนิจทุกวัน ๆ ไป อย่าได้ขาด กว่าจะเสด็จพระราชดำเนินกลับลงไปพระนคร ๚ะ
๏ ขณะนั้นนายผลข้าหลวงเดิมคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าเยือนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ในเรือนโทษ จึ่งมีพระบัณฑูรตรัสว่า อ้ายผล บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาทรงพระพิโรธ ตำรัศสั่งให้ลงพระราชอาญาแก่กูทั้งสองทุกเพลาเช้าเอย็นเปนนิจทุกวัน ๆ กว่าจะเสด็จกลับลงไปณะกรุง แลกูทั้งสองจะทนพระราชอาญาไปได้ฤๅ จะมิตายเสียก่อนฤๅ เองจะคิดประการใด นายผลได้ฟังดังนั้น จึ่งคิดเหนว่าจะพ้นไภยได้ จึงกราบทูลว่า ขอพระราชทาน จงตำรัศสั่งให้ตำหรวจเอาเรือเรวรีบลงไปทูลเชิญเสด็จสมเด็จพระอายกีกรมพระเทพามาตย์ ซึ่งเสด็จอยู่ณะพระตำหนักริมวัดดุษิดนั้น ขึ้นมาช่วยกราบทูลขอโทษ เหนว่าจะทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้เปนมั่นคง ด้วยเหนว่ากรมพระเทพามาตย์นี้ มีพระคุณุปการเปนอันมาก ได้อุประถำบำรุงเลี้ยงรักษาสมเด็จพระราชบิดามาแต่ทรงพระเยาว์นั้น จะว่าไรก็ว่ากันได้เหนจะขัดกันมิได้ แลซึ่งจะอุบายคิดอ่านไปอย่างอื่นนั้น เหนว่าจะมิพ้นโทษ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ตรัสได้ทรงฟังดังนั้นก็เหนชอบด้วย ทรงพระปีติโสมนัศยิ่งนัก จึ่งมีพระบัณฑูรตรัสใช้หลวงกระเสตรรักษา ให้เอาเรือเรวรีบลงไปเฝ้าสมเด็จพระอายกีกรมพระเทพามาตย์ให้ทูลโดยมูลเหตุทั้งปวงนั้น ให้ทราบสิ้นทุกประการ แล้วจงทูลว่า /*431เราทั้งสองพี่น้องขอถวายบังคมมา แทบฝ่าพระบาทสมเด็จพระอายกีเจ้า ขอจงทรงพระกรุณาโปรดเชิญเสด็จขึ้นมา ช่วยทูลขอพระราชทานโทษข้าพเจ้าทั้งสองโดยเรวเถิด ข้าพเจ้าทั้งสองจึ่งจะรอดจากความตาย แลซึ่งบุคลผู้ใดจะมาเปนที่พึ่งพำนักนิ์ ช่วยชีวิตรข้าพเจ้าทั้งสอง ในครานี้เหนไม่มีตัวแล้ว แลหลวงกระเสตรรักษารับสั่งแล้ว ก็มาลงเรือเรวรีบลงไปณะกรุงสามวันก็ถึง จึ่งเข้าไปเฝ้ากรมพระเทพามาตย์ณะพระตำหนักริมวัดดุษิดนั้น แล้วกราบทูลโดยมีพระบัณฑูรสั่งมานั้นทุกประการ ๚ะ
๏ สมเด็จพระอายกีได้ทรงฟังดังนั้น ก็ตกพระไทย จึ่งตรัสเรียกข้าหลวงสาวใช้ สั่งให้ฝีภายผูกเรือพระที่นั่ง มาประเทียบท่าเปนการเรว แล้วเสด็จโดยด่วนลงเรือพระที่นั่งให้รีบเร่งฝีภายขึ้นไป หลวงกระเสตรรักษาเปนเรือนำเสด็จ รีบเร่งไปทั้งกลางวันกลางคืน สี่วันก็ถึงท่าเรือประทับ จึ่งเสด็จขึ้นไปเฝ้าสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ณะพระตำหนักทับพลับพลานั้น ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสทอดพระเนตรเหนกรมพระเทพามาตย พระราชมารดาเลี้ยงเสดจขึ้นมา ก็กระทำประจุคมนาการต้อนรับเชิญเสดจให้ขึ้นนั่งร่วมราชาอาศน์ ทรงถวายอภิวาทแล้วตำรัศถามว่า ซึ่งเจ้าคุณขึ้นมานี้ด้วยมีกิจธุระเปนประการใด จึ่งกรมพระเทพามาตยกราบทูลว่า ได้ยินข่าวลงไปว่าพระราชบุตรทั้งสองมีโทษ จึ่งอุษาห์ขึ้นมาทั้งนี้ เพื่อจะทูลขอพระราชทานโทษ จึ่งมีพระราชโองการตรัสเล่าให้กรมพระเทพามาตยฟังว่า อ้ายสองคนนี้มันคิดการเปนขบถ เดิมข้าพเจ้าให้มันเปนแม่กองถมถนนข้ามบึง มันแซ่งทำเปนพลุะหล่มไว้ ให้ช้างซึ่งข้าพเจ้าขี่นั้นเอยียบถลำลง แล้วมันจะชวนกันฆ่าข้าพเจ้าเสีย จะเอาราชสมบัติ กรมพระเทพามาตย์จึ่งกราบทูลว่า อันพระราชบุตร/*432ทั้งสองนี้ เปนลูกเพื่อนทุกข์เพื่อนยากของพ่อมาแต่ก่อน แลซึ่งจะคิดการขบถประทุษร้ายต่อพ่อนั้นหามิได้ แล้วกรมพระเทพามาตย์กราบทูลวิงวอนขอพระราชทานโทษเปนหลายครั้ง จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโทษให้แก่กรมพระเทพามาตยนั้น แล้วมีพระราชตำรัศมอบให้แก่กรมพระเทพามาตยว่า เจ้าคุณจงเอามันทั้งสองนั้น ลงไปเสียด้วยเถิด อย่าให้มันอยู่ด้วยข้าพเจ้านี้เลย ถ้าแลจะเอามันไว้ที่นี้ด้วยข้าพเจ้าไซ้ มันก็จะคิดการขบถมฆ่าข้าพเจ้าเสียอิกเปนมั่นคง แลกรมพระเทพามาตยรับสั่งแล้ว ก็ออกไปถอดสมเดจพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ออกจากโทษ แล้วทูลลาสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ภาเอาสมเดจพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์มาลงเรือพระที่นั่ง แล้วเสดจกลับลงมายังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ ส่วนสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ก็เสดจด้วยช้างพระที่นั่ง แลช้างดั้งช้างกันไปถอดพระเนตรให้กันช้างเถื่อนเข้าค่ายมั่น แล้วจับช้างเถื่อนได้ครั้งนั้นมาก ประมาณร้อยมีเสศ แล้วเสดจกลับยังพระมหานครศรีอยุทธยา ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ก็เสดจมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทตามเคยมาแต่ก่อน แลสมเดจพระราชบิดาก็สิ้นความพิโรธ ทรงพระกรุณาตำรัศสั่งกิจราชการงานพระนคร ดีเปนปรกติไม่เหมือนแต่ก่อนนั้น ๚ะ
๏ ในขณะนั้นเจ้าพระบำเรอภูธรราชินิกูลองค์หนึ่ง เปนเชื้อพระวงษมาแต่ก่อน สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุณาแก่เจ้าพระบำเรอภูธรนั้นเปนอันมากว่า มีน้ำใจสัจซื่อต่อแผ่นดิน แลทรงพระกรุณาตำรัศใช้กิจราชการทั้งปวงต่างพระเนตรพระกรรณ์ แลเจ้าพระบำเรอภูธรนั้นมีบุตรสี่องค์ ชื่อพระองค์รัตนาองค์หนึ่ง พระองค์เอี้ยงองค์หนึ่ง พระองค์ขาวองค์หนึ่ง พระองค์พลับองค์หนึ่ง แลพระองค์รัตนานั้น ทรงพระกรุณาเอาเข้ามาเลี้ยงเปนพระสนมเอก แลพระองค์เอี้ยงนั้น ทรงพระกรุณาพระราชทานให้แก่/*433สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ กรมพระราชวังบวร แลพระองค์ขาวนั้น ก็พระราชทานให้แก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระบัณฑูรน้อย แต่พระองค์พลับน้องน้อยนั้นยังเยาว์อยู่ยังมิได้โสกรรต์ แลพระองค์รัตนาซึ่งเปนพระสนมเอกนั้น สมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ก็ทรงเสน่หาการุญภาพโปรดปรานเปนอันมาก ครั้นอยู่มาพระองค์รัตนานั้น ก็มิได้ตั้งอยู่ในกตัญูกัตเวที ต่อสมเดจพระเจ้าแผ่นดินโดยสุจริตธรรม ก็คิดการเปนทุจริต แลให้หาหมอทำเสน่ห์ หวังจะให้สมเดจพระเจ้าแผ่นดินทรงพระเสน่หารักษใคร่หลุ้มหลง แลทาษีในเรือนนั้นรู้เหตุ จึ่งเอาการอันเปนคุยรหัษนั้น ไปแจ้งแก่ท้าวนางผู้ใหญ่ ๆ นั้นก็เอาเหตุนั้นขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ จึ่งทรงพระกรุณาให้เอาตัวพระองค์รัตนามาพิจารณาไต่สวนไล่เลียงลืบสาวเอาตัวหมอผู้ทำนั้นด้วย ครั้นเปนสัจแท้แล้ว ก็ให้ลงพระอาญาแก่พระองค์รัตนา แล่หมอผู้ทำเสน่ห์ กับทั้งเจ้าพระบำเรอภูธร ผู้เปนบิดานั้นถึงสิ้นชีวิตร ๚ะ
๏ ครั้นอยู่มาสมเดจพระเจ้าลูกเธอกรมฝ่ายในเจ้าฟ้าหญิง ทรงพระประชวรวัณโรคฝีคัณฑมาลานิพาน จึ่งทรงพระกรุณาให้ทำการฌาปนะกิจ พระราชทานเพลิง ณะพระอารามวัดไชยวัฒนาราม ตามอย่างลูกหลวงเอก แล้วทรงสดัปกรณ์พระสงฆ์เปนอันมาก โดยสมควรแก่ยศถาศักดิ์นั้น ๚ะ
๏ ครั้งนั้นสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน มีพระราชหฤไทยกักขะละหยาบช้าทารุณร้ายกาจ ปราศจากกุศลสุจริต ทรงประพฤติผิดพระราชประเพณี มิได้มีหิริโอตปะ แลพระไทยหนาไปด้วยอกุศลลามก มีวิตกในโทสะมูลโมหะมูลเจือไปในจิตรสรรดารเปนนิรันตรมิได้ขาด แลพระองค์ทรงเสวยน้ำจันขาวอยู่เปนนิจ แล้วมักยินดีในการอันสังวาศด้วยนางกุมารีอันยังมิได้มีระดู ถ้าแลนางใดอุษาห์อดทนได้ ก็พระราชทานรางวัลเงินทองผ้าแพร/*434พรรณต่าง ๆ แก่นางนั้นเปนอันมาก ถ้านางใดอดทนมิได้ไซ้ ก็ทรงพระพิโรธแลทรงประหารลงที่ประฉิมุราประเทศ ให้ถึงแก่ความตาย แล้วให้เอาโลงเข้ามาใส่สพนางนั้น ออกไปทางประตูพระราชวังข้างท้ายสนมนั้นเนือง ๆ แลประตูนั้นก็เรียกว่าประตูผีออก มีมาตราบเท่าทุกวันนี้ ๚ะ
๏ อยู่มาครั้งหนึ่ง สมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจด้วยพระชลมารคพาหนะ ออกไปประภาษณะเมืองเพชรบุรี แลเสดจไปประทับแรมอยู่ณะพระราชนิเวศตำบลโตนดหลวง ใกล้ฝั่งพระมหาสมุท แลที่พระตำหนักนี้ เปนที่พระตำหนักเคยประภาษมหาสมุทมาแต่ก่อน ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรบรมราชาธิราชบพิตรเปนเจ้านั้น แลสมเดจพระเจ้าแผ่นดินก็เสดจด้วยพระที่นั่งมหานาวาท้ายรถ แล่นไปประภาษในท้องพระมหาสมุท ตราบเท่าถึงตำบลเขาสามร้อยยอด แลทรงเบ็ดตกปลาฉลาม แลปลาอื่นเปนอันมากแล้ว เสดจกลับมาณะตำหนักโตนดหลวง แลเสดจเที่ยวประภาษอยู่ดังนั้นประมาณสิบห้าเวน จึ่งเสดจกลับยังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๒๔
๏ ลุศักราช ๑๐๖๖ ปีวอก ฉอศก ขณะนั้นสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน เสดจด้วยเรือพระที่นั่งเอกไชย จะไปประภาศทรงเบ็ดณปากน้ำเมืองสาครบุรี ครั้นเรือพระที่นั่งไปถึงตำบลโคกขาม แลคลองที่นั่นคดเคี้ยวนัก แลพันท้ายนรสิงห์ซึ่งถือท้ายเรือพระที่นั่ง คัดแก้ไขมิทันที และศีศะเรือพระที่นั่งนั้นโขนกระทบกิ่งไม้อันใหญ่เข้า ก็หักตกลงในน้ำ พันท้ายนรสิงห์เหนดังนั้นก็ตกใจ จึ่งโดดขึ้นเสียจากเรือพระที่นั่ง แลขึ้นอยู่บลฝั่ง แล้วร้องกราบทูลพระกรุณาว่า ขอเดชฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้า พระราชอาญาเปนล้นเกล้า ขอจงทรงพระกรุณาโปรดให้ทำศาลขึ้นที่นี้สูงประมาณเพียงตา แล้วจงตัดเอาศีศะข้าพระพุทธเจ้า กับศีศะเรือพระที่นั่งซึ่งหักตกน้ำลงไปนั้น ขึ้นบวงสวงไว้ด้วยกันที่นี้ ตามพระราชกำหนดใน/*435บทพระอัยการเถิด จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า อ้ายพันท้ายนรสิงห์ ซึ่งโทษเองถึงตายนั้นก็ชอบอยู่แล้ว แต่ทว่าบัดนี้กูจะยกโทษเสีย ไม่เอาโทษเองแล้ว เองจงคืนมาลงเรือไปด้วยกูเถิด ซึ่งศีศะเรือที่หักนั้น กูจะทำต่อเอาใหม่แล้ว เองอย่าวิตกเลย พันท้ายนรสิงห์จึ่งกราบทูลว่า ซึ่งทรงพระกรุณาโปรด มิได้เอาโทษข้าพระพุทธเจ้านั้น พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ แต่ทว่าจะเสียขนบธรรมเนียมในพระราชกำหนดกฎหมายไป แลซึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัวจะมาละพระราชกำหนดสำหรับแผ่นดินเสียดังนี้ ดูมิบังควรยิ่งนัก นานไปภายน่าเหนว่าคนทั้งปวงจะล่วงคระหาติเตียนดูหมิ่นได้ แลพระเจ้าอยู่หัวอย่าทรงพระอาไลยแก่ข้าพระพุทธเจ้า ผู้ถึงแก่มรณโทษนี้เลย จงทรงพระอาไลยถึงพระราชประเพณี อย่าให้เสียขนบธรรมเนียมไปนั้นดีกว่า อันพระราชกำหนดมีมาแต่โบราณนั้นว่า ถ้าแลพันท้ายผู้ใดถือท้ายเรือพระที่นั่ง ให้ศีศะเรือพระที่นั่งนั้นหัก ท่านว่าพันท้ายผู้นั้นถึงมรณโทษให้ตัดศีศะเสีย แลพระเจ้าอยู่หัวจงทรงพระกรุณาโปรดให้ตัดศีศะข้าพระพุทธเจ้าเสีย ตามโบราณราชกำหนดนั้นเถิด จึ่งมีพระราชดำรัศสั่งให้ฝีภายทั้งปวง ปั้นมูลดินเปนรูปพันท้ายนรสิงห์ขึ้นแล้ว ก็ให้ตัดศีศะรูปดินนั้นเสีย แล้วดำรัศว่า อ้ายพันท้ายนรสิงห์ ซึ่งโทษเองถึงตายแล้วนั้น กูจะประหารชีวิตรเองเสียภอเปนเหตุแทนตัวเองแล้ว เองอย่าตายเลย จงกลับมาลงเรือไปด้วยกันกับกูเถิด พันท้ายนรสิงห์เหนดังนั้น ก็มีความละอายนัก ด้วยกลัวว่าจะเสียพระราชกำหนดโดยขนบธรรมเนียมโบราณไป เกรงคนทั้งปวงจะคระหาติเตียนดูหมิ่นในสมเดจพระเจ้าอยู่หัวแห่งตนได้ สู้เสียสละชีวิตรของตนมิได้อาไลย จึ่งกราบทูลว่า ขอพระราชทานซึ่งทรงพระกรุณาโปรดข้าพระพุทธเจ้าครั้งนี้ พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ แต่ทว่าซึ่งตัดศีศะรูปดินแทนตัวข้าพระพุทธเจ้าดังนี้ ดูเปนทำเล่นไป คน/*436ทั้งหลายจะล่วงคระหาติเตียนได้ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรด ตัดศีศะข้าพระพุทธเจ้าโดยฉันจริงเถิด อย่าให้เสียขนบธรรมเนียมในพระราชกำหนดไปเลย ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบทูลฝากบุตรภรรยา แล้วก็จะกราบถวายบังคมลาตายไปโดยลักขณยถาโทษอันกราบทูลไว้นั้น ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าแผ่นดินตรัสได้ทรงฟังดังนั้น ก็ดำรัศวิงวอนไปเปนหลายครั้ง พันท้ายนรสิงห์ก็มิยอมอยู่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระมหาการุญภาพแก่พันท้ายนรสิงห์เปนอันมาก จนกลั้นน้ำพระเนตรนั้นไว้มิได้ จำเปนจำทำตามพระราชกำหนด จึ่งดำรัศสั่งนายเพชฌฆาฎให้ประหารชีวิตพันท้ายนรสิงห์เสีย แล้วให้ทำศาลขึ้นสูงประมาณเพียงตา แลให้เอาศีศะพันท้ายนรสิงห์กับศีศะเรือพระที่นั่งซึ่งหักนั้น ขึ้นพลีกรรมไว้ด้วยกันบนศาลนั้น แล้วให้ออกเรือพระที่นั่งไปประภาษทรงเบ็ด ณปากน้ำเมืองสาครบุรี แล้วเสดจกลับยังพระมหานคร แล้วสาลเทพารักที่ตำบลโคกขามนั้น ก็มีปรากฏมาตราบเท่าทุกวันนี้ ๚ะ
๏ จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระราชดำริห์ว่า ณะคลองโคกขามนั้นคดเคี้ยวนัก คนทั้งปวงจะเดิรเรือเข้าออกก็ยาก ต้องอ้อมวงไปไกลกันดารนัก ควรเราจะให้ขุดลัดตัดเสียให้ตรงจึ่งจะชอบ อนึ่งพันท้ายนรสิงห์ซึ่งตายเสียนั้น เปนคนสัจซื่อมั่นคงนัก สู้เสียสละชีวิตรมิได้อาไลย กลัวว่าเราจะเสียพระราชประเพณีไป เรามีความเสียดายนัก ด้วยเปนข้าหลวงเดิมมาแต่ก่อน อันจะหาผู้ซึ่งรักใคร่ซื่อตรงต่อเจ้าเหมือนพันท้ายนรสิงห์นี้ยากนัก แล้วดำรัศให้เอากะเฬวระพันท้ายนรสิงห์นั้น มาแต่งการฌาปณกิจพระราชทานเพลิง แลบุตรภรรยานั้นพระราชทานเงินทองสิ่งของเปนอันมาก แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งสมุหนายกให้กะเกนเลขหัวเมืองให้ได้สามหมื่นไปขุดคลองโคกขาม แล/*437ให้ขุดลัดตัดให้ตรงตลอดไป โดยฦกหกศอก ปากคลองกว้างแปดวา พื้นคลองกว้างห้าวา แลให้พระราชสงครามเปนแม่กอง คุมพลหัวเมืองทั้งปวง ขุดคลองจงแล้วสำเร็จดุจพระราชกำหนด แล้วมีพระราชดำรัศแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายว่า แต่ครั้งศักราช ๘๖๐ ปีมเมียสำฤทธิศก ครั้งแผ่นดินสมเดจพระรามาธิบดีนั้นได้ขุดคลองสำโรงตำบลหนึ่ง ๚ะ
๏ ครั้นล่วงมาลุศักราช ๘๘๔ ปีมโรงจัตวาศก ครั้งแผ่นดินสมเดจพระไชยราชาธิราชเจ้านั้น ก็ได้ขุดคลองบางกอกใหญ่ตำบลหนึ่ง ๚ะ
๏ ครั้นล่วงมาลุศักราช ๙๐๐ ปีจอสมฤทธิศก ครั้งแผ่นดินสมเดจพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเผือกนั้น ก็ได้ขุดคลองบางกรวยริมวัดชลอถลุะไปออก ริมวัดมูลเหล็กนั้นตำบลหนึ่ง ๚ะ
๏ ครั้นล่วงมาลุศักราช ๙๗๐ ปีวอกสมฤทธิศก ครั้งแผ่นดินสมเดจพระเจ้าทรงธรรมนั้น ก็ให้ขุดคลองลัดริมวัดไก่เตี้ย ณะท้ายบ้านสามโคกนั้นตำบลหนึ่ง ๚ะ
๏ ครั้นล่วงมาลุศักราช ๙๙๘ ปีชวดอัฐศก ครั้งแผ่นดินสมเดจพระเจ้าอยู่หัวปราสาททองนั้น ก็ได้ขุดคลองเมื่องนนท์บุรีตำบลหนึ่ง ตัดมาออกตลาดแก้วนั้น ๚ะ
๏ แลครั้งนี้เราจะขุดคลองโคกขามให้เปนเกียรติยศไว้กราบเท่ากัลปาวสาน จึ่งเจ้าพระยาจักรีก็เกนเอาเลกหัวเมืองนนท์บูรี เมืองธนบูรี เมืองนครไชยศรี เมืองสาครบูรี เมืองสมุทสงคราม เมืองเพชรบูรี เมืองราชบูรี เมืองสมุทปราการ ได้พลหัวเมืองทั้งปวงนั้นสามหมื่นเศศ มอบให้พระราชสงครามผู้เปนนายกอง แลพระราชสงครามก็กราบถวายบังคมลา ถือพลหัวเมืองทั้งปวงไปทำการขุดคลองโคกขาม แลที่ซึ่งจะขุดไปถลุะออกแม่น้ำเมืองสาครบูรีนั้น ให้รังวัดได้ทางไกล ๓๔๐ เส้น แลให้/*438ฝรั่งส่องกล้องตัดทางให้ตรงแล้ว จึ่งให้ปักกรุยแบ่งปันน่าที่กันขุดตามหมวดตามกอง แลปันน่าที่ให้ขุดคนหนึ่งโดยยาวคืบหนึ่ง กว้างฦกนั้นโดยขนาดคลอง ๚ะ
๏ แลการขุดคลองนั้นได้จับทำในศักราช ๑๐๖๗ ปีรกาสัปตศก แลการนั้นยังไปมิได้สำเหร็จก่อน ครั้นถึงมาฆมาศสุกปักษ์ดิถี จึ่งพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัศสั่งสมุหนายก ให้ตรวจเตรียมพลพยุหบาตราโดยขบวนชลมารค สถลมารคทั้งปวงให้พร้อมเสร็จ จะเสดจพระราชดำเนินขึ้นไปนมัศการพระพุทธบาท โดยพระราชประเพณีมาแต่ก่อน ครั้นถึงศุภวารมหาพิไชยฤกษ จึ่งสมเดจพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องศิริราชวิภูษนาลังกาภรณ์บวรรัตนมาลีมณีมาศมกุฏิสอดทรงวิสุทธิสังวาลกาญจนอลงกฎรจนา ทรงวิไชยมหาราชาวุธสำหรับราชรณยุทธสรับเสรจ ก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งไกรษรมุขพิมาน อลังการด้วยเสวตรมยุรฉัตร ขนัดพระอภิรุมชุมสายพรายพรันบังรวีวรรบังแซกสลอนสลับ สรรพด้วยกันชิงกลิ้งกลดจ่ามรมาศดาษดา ดูมโหฬาราดิเรกพันฦกอธึกด้วยกบี่ธุชทวนเทียวธวัชเปนทิวแถวดูแพรวพราย ปลายระยาบระยับจับพื้นทิฆัมภรวโรภาษ เดียรดาษด้วยเรือพระที่นั่ง เรือท้าวพระยาสามนตราชกระกูลขุนหลวงต้นเชือกปรายเชือกทั้งหลายรายเรียง จับฉลากเปนคู่ๆ ดูเปนขนัดโดยขบวนพยุหบาตราน่าหลังคับคั่ง เนืองนองกึกก้องกาหลด้วยสรรปทสำเนียงเสียงพลอุโฆษ แตรสังข์ดูริยางคดนตรีปี่กลองชะนะประโคมครื้นเพียงพื้นพสุธารนฤนาท ให้ขยายพยุหบาตราคลาเคลื่อนเลื่อนไปโดยชลมารค แล้วอยุดประทับร้อนณะพระราชนิเวศพระนครหลวง เสวยพระกระยาหารสำราญพระอารมณ์ เสด็จเข้าที่พระบันทมในที่นั้น ครั้นซายแล้วสามนาฬิกา จึ่งให้ออกเรือพระที่นั่งไปโดยลำดับ กราบเท่าถึงที่/*439ประทับพระตำหนักท่าเจ้าสนุกนิ์ แล้วเสดจทรงพระที่นั่งพังสกลเกษร พระที่นั่งรองพังบวรประทุมชุมนุมราชพิริยโยธาพลากรพฤนธรพร้อมพรั่ง ตั้งตามขบวนพยุหบาตราสถลมารคสรัพเสรจ ก็เสดจยกพยุหแสนยากรทวยหารไปโดยลำดับสถลมารควิถี ถึงเขาสุวรรณบรรพต จึ่งอยุดพระคชาธารทรงรำพระแสงขอเหนือกระพองช้างต้นสิ้นวารสามนัด บูชาพระพุทธบาทตามอย่างพระราชประเพณีเสรจ แล้วก็บ่ายพระคชาธารไปเข้าที่ประทับ ณะพระราชนิเวศธารเกษม แล้วเสดจมานมัศการพระพุทธบาททุกเพลาเช้าเอย็น ให้เล่นการมหรสพถวายพุทธสมโพชคำรพสามวัน ครั้นค่ำให้จุดดอกไม่เพลิงต่าง ๆ รทาใหญ่แปดรทาบูชาพระพุทธบาทเปนมโหฬารยิ่งนัก แล้วทรงพระกรุณาให้ถอยเรือพระที่นั่ง แลเรือแห่ทั้งปวงกลับลงไปณะกรุง ๚ะ
๏ แล้วถวายนมัศการลายกพยุหโยธาคชานิกรทวยหาร ผ่านไปโดยทิศตวันออกข้ามแม่น้ำแควป่าสักไปณะเขาปถวี เสดจขึ้นถวายนมัศการพระพุทธฉายา แล้วประทับอยู่ที่นั้นสามเวน จึ่งเสดจยกพลนิกายบ่ายหน้าไปโดยบูรพทิศ แลเสดจประภาษไปถึงตำบลเขาพนมโยง จึ่งเสดจขึ้นนมัศการพระเจดีย์ถานบนยอดเขานั้น แลเสดจประทับอยู่ที่นั่นอิกสามเวน จึ่งเสดจยกพลแสนยากรรอนแรมประภาษไปในวนาประเทศทั้งปวงสิ้นสองสามเวน มีพระราชหฤไทยปราถนาจะไปประภาศเที่ยวล้อมช้างเถื่อนในป่า ก็ภอทรงพระประชวนลง จึ่งเสดจยกพยุหโยธาทับกลับเข้าพระนคร แลพระโรคนั้นก็ยิ่งกำเริบมากขึ้น ทรงพระประชวรหนักลง แลบันดาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง ก็เข้าไปในพระราชวังสิ้น ๚ะ
๏ ฝ่ายพระราชสงครามแลนายหมวดนายกองเจ้าน่าที่ทั้งหลาย ซึ่งคุมพลทำการขุดคลองนั้น แลขุดได้ครึ่งหนึ่งยังมิได้สำเสร็จ ครั้นแจ้งไป/*440ว่าทรงพระประชวรหนัก ก็เลิกการนั้นเสีย ชวนกันกลับเข้ามาพระนคร แลการนั้นยังค้างอยู่ ส่วนสมเดจพระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระประชวรอยู่ ณะพระที่นั่งสุริยามรินทร์ พระโรคนั้นหนักเปนอาสันทิวงคตอยู่แล้ว จึ่งทรงพระกรุณาโปรดมอบเวนราชสมบัติ ให้แก่สมเดจ์พระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจสวรรคตในเดือน ๖ ปีจออัฐศกนั้น ๚ะ
๏ พระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระชันษากำเนิดขานศก ศักราช ๑๐๒๔ ปี แรกเสดจขึ้นราชาภิเศกเสวยราชสมบัตินั้น พระชนม์ได้๓๖ พรรษา เสดจดำรงราชอาณาจักรอยู่ได้ ๙ ปีเศศ ขณะสวรรคตณพระที่นั่งสุริยามรินทร์ในเดือน ๖ ปีจออัฐศก ศักราช ๑๐๖๘ นั้น ศิริพระชนม์ได้ ๔๕ พรรษา ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ๚ะ
๏ ในศักราช ๑๐๖๘ นั้น จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์แลพระราชวงษานุวงษทั้งหลาย ก็กระทำชำระพระสริระกิจโสรจสรง ด้วยน้ำสุคนธมาลาอันหอมขจรตระหลบองค์ แล้วทรงเครื่องราชาภรณ์พร้อมเสรจ ก็อัญเชิญพระบรมสพใส่ในพระโกษฐกาญจนอลงกฎ รจนาด้วยมหาเนาวรัตนเรืองอร่าม ประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งสุริยามรินทร์ แล้วสมเดจพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จออกณท้องพระโรง พร้อมด้วยพระราชวงษานุวงษเสนาพฤฒามาตย์ ข้าบาทมุลิกากรทั้งหลายกราบถวายบังคม แลรับพระราชโองการแต่พระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว แล้วจึ่งมีพระราชดำรัศให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลายมีพระราชวงษานุวงษแลเสนาบดีเปนประธาน ถือน้ำพระพิพัฒสัตยาถวายษาบาลตามโบราณราชประเพณี/*441เสรจสิ้นทุกประการ แล้วมีพระราชโองการตรัสสั่งพระมหาราชครู พระครูปริโสดมพรหมพฤฒาจาริย์ ให้จัดแจงการพระราชพิธีราชาภิเศกเฉลิมพระราชมณเฑียร ครั้นถึงศุภวารดิถีศรีสวัสดิพิภัทธมงคลมหานักขัตฤกษ์ จึ่งท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขมาตยาข้าบาทมุลิกากรบวรราชวงษานุวงษ แลสมณพราหมณาจาริย์ทั้งหลาย ประชุมพร้อมกัน ณพระที่นั่งสรรเพชปราสาท กระทำการพระราชพิธีราชาพิเศก อัญเชิญพระบาทบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจขึ้นผ่านพิภพเสวยมไหสวรรยาธิปัตถวัลย์ราชประเพณี สืบศรีสุริยวงษดำรงราชมณฑลสกลสิมาอาณาจักร ณกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา แล้วถวายเครื่องเบญจราชกุกกุภัณฑ์แลเครื่องราชูประโภค สำหรับพระมหากระษัตราธิราชเจ้าทุกประการ จึ่งสมเดจพระเจ้าแผ่นดินก็เสดจพระราชดำเนิรเข้าพระราชวัง แลเสดจไปอยู่ณพระที่นั่งบรรยงค์รัตนาศน์ข้างท้ายสระ ๚ะ
๏ แลขณะเมื่อพระองค์เสดจเสวยราชสมบัตินั้น พระชนม์ได้ ๒๘ พรรษา จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้สมเดจพระอนุชาธิราช ประดิษฐาณที่กรมพระราชวังบวรสฐานมงคล แลบันดาข้าหลวงเดิมทั้งหลายที่มีความชอบนั้น ก็พระราชทานยศศักดิ์ให้โดยสมควรแก่ถานานุรูปถ้วนทุกคน ๚ะ
๏ ครั้งนั้นสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ทรงประพฤติเหตุในอโนตัปธรรม แลเสดจเที่ยวประภาษทรงเบ็ดเหมือนสมเดจพระราชบิดา แล้วพระองค์ภอพระไทยเสวยปลาตะเพียน ครั้งนั้นตั้งพระราชกำหนดห้าม มิให้คนทั้งปวงรับพระราชทานปลาตะเพียนเปนอันขาด ถ้าผู้ใดเอาปลาตะเพียนมาบริโภค ก็ให้มีสินไหมแก่ผู้นั้น เปนเงินตราห้าตำลึง ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระองค์เจ้าดำกอปรด้วยทิฐิมานะกระทำการหยาบช้ากระด้างกระเดื่อง ละลาบละเล้าเข้าไปในพระราชฐานตำแหน่งที่ห้ามเปนหลาย/*452ครั้งมิได้เกรงกลัวพระราชอาญา จึ่งสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชตำรัศปฤกษาด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวร ตรัสเหนว่าโทษพระองค์เจ้าดำนั้นผิดเปนมหันตโทษ จึ่งให้จับพระองค์เจ้าดำพันท์นาไว้ แล้วให้เอาไปสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์ เอาพระสพไปฝังเสียณะวัดโคกพระยา ๚ะ
๏ แลพระองค์เจ้าแก้ว ซึ่งเปนบาทบริจาพระองค์เจ้าดำนั้นเปนหม้ายอยู่ จึ่งเสดจไปทรงผนวชเปนพระรูป อยู่ณะตำหนักวัดดุสิต กับด้วยสมเด็จพระอัยกีกรมพระเทพามาตนั้น ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๐๖๙ ปีกุนนพศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชดำรัศ สั่งให้ช่างพนักงานจับการทำพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ขื่อเจดวาสองศอก สูงสองเส้นสิบเบ๊ดวาศอกคืบ แลการพระเมรุทั้งปวงนั้นสิบเบ็ดเดือนจึ่งสำเหร็จ ครั้นถึงผคุณมาศสุกะปักษ์ดิถี ณะวันอันได้พระมหาพิไชยฤกษ จึ่งพระบาทสมเดจบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ให้อัญเชิญพระบรมโกฎขึ้นประดิษฐานเหนือรถพระมหาพิไชยราชรถ แล้วแห่เปนขบวนไปโดยรัฐยาราชวัถ เข้าสู่พระเมรุมาศตามอย่างแต่ก่อน แล้วให้ทิ้งทานต้นกามพฤกษ แลมีงานมหรสพ แลดอกไม้เพลิงต่าง ๆ แลทรงสดัปกรณ์พระสงฆ์ ๑๐๐๐๐ คำรพเจ็ดวัน แล้วถวายพระเพลิง ครั้นดับพระเพลิงแล้วแจงพระรูป ทรงสดัปกรณ์พระสงฆ์อิกสี่ร้อยรูป แล้วเก็บพระอัฐิใส่พระโกฎน้อย อัญเชิญขึ้นพระราชยานแห่เปนขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งให้อัญเชิญพระบรมโกฎพระอัฐิ เข้าบรรจุไว้ณะท้ายจรนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชดาราม ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๔ สมุดไทย ๚ะ
๒๕
/*453๏ ลุศักราชได้ ๑๐๗๐ ปีชวดสำเรทธิศก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้ช่างกระจกประดับกระจกแผ่นใหญ่ ในฝาพระมณฑปพระพุทธบาท แล้วปิดทองปะทาสี แล้วเสดจพระราชดำเนินไปพระพุทธบาท ด้วยราชบริวารเปนอันมากทั้งทางบกทางเรือเหมือนในหนหลัง ฉลองพระมณฑปสะการบูชาบำเพงพระราชกุศลเปนอันมาก แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ถวายนมัศการลาพระพุทธบาท กลับมายังพระนครแห่งพระองค์ ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๗๓ ปีเถาะตรีศก พระอัยกีเจ้ากรมพระเทพามาศ ซึ่งอยู่ใกล้วัดดุสิตนั้นสวรรคต สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้แต่งการฌาปะนกิจต่าง ๆ ตามราชประเพณีแต่ก่อนปีมโรงนั้น ๚ะ
๏ แต่ปีขานโทศกนั้นนักเสดจเจ้าเมืองกัมพูชาธิบดี ชื่อพระธรรมราชาวังกะดานวิวาทกันกับนักแก้วฟ้าสจอง จักกะทำสงครามแก่กัน นักแก้วฟ้าสจองไปเมืองญวนลอบขอพลญวนนั้นได้มากแล้ว กลับมาตีเอาเมืองกัมพูชาธิบดีนั้นได้ นักเสดจกับพระองค์ทอง ภาบุตรทาราข้าคนแห่งตนหนีมายังกรุงเทพมหานคร กราบทูลพระกรุณาให้ทราบทุกประการ สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทราบแล้ว ให้หานักเสดจนั้นเข้ามาเฝ้า จึ่งพระราชทานเครื่องอุประโภคบริโภคแลบ้านเรือนให้อยู่แทบใกล้วัดค้างคาวนั้น ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้ากรุงมหานครโปรดจะให้นักเสดจ ไปตีเอาเมืองกัมพูชาธิบดีคืน จึ่งให้มหาดไทยกลาโหม เกนทับ ๒๐๐๐๐ เศศ ช้างม้าภอสมควร ให้พระยาจักรีโรงฆ้องเปนแม่ทับบก ถือพลทหารสะกรรธ์ลำเครื่องหมื่นเศศ พร้อมด้วยช้างสามร้อยเศศ ม้าสี่ร้อยเสศ เครื่องสาตราสรรพาวุธต่างๆ ให้พระยาพิไชยรณฤทธิเปนนายพลทหารทับน่า ให้พระวิชิตรณรงค์เปนยุกระบัดทับ ให้พระพิไชยสงครามเปนนายกองเกียกกาย ให้พระรามกำแหงเปนนายกองทับหลัง แล้วจึ่งให้พระยาโกษาธิบดีจีนเปน/*454แม่ทับเรือ ถือพลทหารหมื่นหนึ่ง เรือรบร้อยเศศ พร้อมด้วยพลแจว แลเครื่องสรรพาวุธต่างๆ ครั้นจัดแจงทับบกทับเรือเสรจแล้วจึ่งส่งไปให้ตีเมืองกัมพูชาธิบดีให้จงได้ แม่ทับนายกองทั้งปวงทั้งทับบกทับเรือจึ่งถวายบังคมลา ๚ะ
๏ ครั้นได้สุภวารดิวิพิไชยมงคลฤกษดี ก็กรีธาทับพลทวยหารพยุหบาตรา ยกทั้งทับบกทับเรือออกไปเปนลำดับมรรคา ฝ่ายพลทหารกองทับบกไปทางเสียมราบ ฝ่ายกองทับเรือไปทางพุทไธมาศตามลำดับ ทางทะเลนั้น พลทหารญวนยกกองทับเรือมาภบกองทับทหารไทยที่ปากน้ำพุทไธมาศ ตีฆ้องกลองยิงปืนใหญ่ยกเข้าตีกองทับเรือพระยาโกษาธิบดีจีน ฝ่ายกองทับเรือทหารไทยจัดแจงแต่งตัวแล้ว ทับน่าก็แยกเรือออกเปนสามแห่งให้ยิงปืนใหญ่สามนัด ตั้งโห่สามลาเอาไชยแล้ว ให้พลทหารแจวเรือเร่งเข้าไป ต่อต้านทานกำลังกับพลทหารญวน เข้าปะทะถึงเรือกันยิงแทงฟันกันเปนสามารถ ฆ่าญวนตายเปนอันมาก เรือรบทหารญวนเข้าช่วยอุดหนุนกันมาก พระยาโกษาธิบดีจีนแม่ทับไม่ชำนาญในการพิไชยสงคราม ขลาดไม่กล้าแขงย่อธ้อแก่สงคราม ไม่ช่วยอุดหนุนเพิ่มเติมแก้ไข ถอยเรือหนีไปทิ้งทหารเสีย ฝ่ายทหารญวนได้ทีเข้าตีหักเอาทหารไทย ฆ่าฟันกันเปนสามารถ ฝ่ายทหารไทยเหนศึกนั้นหนักเหลือมือเหลือกำลังนัก แม่ทับก็หนีไป แล้วเหนคนทหารก็เสียมาก ก็ถอยเรือล่าแตกหนีมา เสียเรือรบแลผู้คนปืนใหญ่น้อยเปนอันมาก แก่กองทับญวนนั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาจักรีโรงฆ้อง ยกกองทับบกไปถึงเมืองกัมพูชา ให้ตั้งค่ายหลวงลงใกล้เมืองประมาณทาง ๘๐ เส้น ๙๐ เส้น รักษาอยู่ในที่นั้น พระพิไชยรณฤทธิ์เปนแม่กองทับน่า ถือพลทหารสามพันเสศไปก่อน ได้/*455สู้รบตีกันกับเขมรญวนเปนหลายตำบล เขมรญวนตายเปนอันมาก มีไชยได้ที่ตีทับเขมรญวนแตกพ่ายแพ้เปนหลายแห่ง ให้ทหารเร่งรีบไล่ติดตามตีต่อเข้าไปได้หัวเมืองใหญ่น้อยเปนอันมาก ทับหลวงก็ให้เร่งรีบพลทหารทุกทับทุกกอง ไปช่วยอุดหนุนเพิ่มเติมตีตัดลัดทาง ให้ฆ่าศึกอัตคัดขัดขวางคับแค้นสดุ้งตกใจกลัว มิให้สู้รบต้านทานได้ รบตีครั้งใดจึ่งมีไชยชำนะครั้งนั้นทุกแห่ง ได้ผู้คนช้างม้า เครื่องสาตราวุธต่าง ๆ เปนอันมาก เขมรแลญวนจะต้านทานมิได้ ก็แตกพ่ายพังหนีไป กองทับทั้งปวงไล่ติดตามเข้าไปตั้งค่ายล้อมเมืองกัมพูชาธิบดีไว้มั่นคง เจ้าพระยาจักรีจึ่งคิดอุบายจะให้ได้ราชการสดวก จึ่งให้แต่งศุภอักษรแล้วส่งให้ทูตถือศุภอักษรนั้น ไปบอกความเมืองกับนักแก้วฟ้าโดยทางพระราชไมตรี นักแก้วฟ้านั้น ครั้นได้แจ้งในศุภอักษรนั้น จึ่งพิจารณาเหนซึ่งจะพ้นไภยอันตรายเปนอันดีในอนาคตนั้น จึ่งรับว่าจะถวายดอกไม้เงินทองขึ้นแก่กรุงเทพมหานคร เจ้าพระยาจักรีได้ความเมืองดังนั้นมั่นคงแล้ว เหนได้ความสดวกดีอยู่แล้ว จึ่งสั่งให้นักแก้วฟ้า เอาดอกไม้ทองเงินไปถวายตามคำปฏิญาณนั้น จึ่งเลิกกองทับกลับคืนมายังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าแผ่นดินได้ทรงทราบด้วยเหตุดังนั้น ดีพระไทย จึ่งพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่เจ้าพระยาจักรี แลนายทับนายกองเปนอันมากตามสมควรแล้ว จึ่งทรงพระพิโรธพระยาโกษา ให้ใช้ปืนใหญ่น้อย แลดินประสิว ลูกกระสุน เรือรบให้สิ้นเชิง ๚ะ
๏ สมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา มีราชบุตรด้วยพระอัครมเหษีกรมหลวงราชานุรักษนั้นห้าพระองค์ คือเจ้าฟ้านเรนทรหนึ่ง หญิงเจ้าฟ้าเทพหนึ่ง /*456หญิงเจ้าฟ้าประทุมหนึ่ง เจ้าฟ้าอะไภยหนึ่ง เจ้าฟ้าบรมเมศวรหนึ่ง พระมารดาชื่อเจ้าท้าว เปนกรมหลวงราชานุรักษนั้น ๚ะ
๏ ในปีฉลูเอกศกนั้นมีพระราชบริหารให้ช่างปฏิลังขรณ์วัดมเหยงคณ์ เสดจพระราชดำเนินไปให้ช่างกระทำการวัดนั้นเนือง ๆ บางทีก็เสดจอยู่ที่พระตำหนักริมวัดมเหยงคณ์เดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง ว่าราชการอยู่ในที่นั้น สามปีเสศ วัดนั้นจึ่งสำเร็จแล้วบริบูรณ์ ๚ะ
๏ สมเดจพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ให้ช่างปฏิสังขรณวัดกุฎีดาวอันใหญ่ ในปีเถาะตรีศก เสดจไปทอดพระเนตรการที่วัดนั้น เดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง เหมือนพระเชษฐาธิราช สามปีเสศวัดนั้นจึ่งสำเร็จแล้วบริบูรณ์ ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าแผ่นดินนั้น ภอพระไทยทำปาณาติบาตฆ่าสัตวมัจฉาชาติ ปลาใหญ่ปลาน้อยต่างๆเปนอันมาก ด้วยตกเบ็ดทอดแหแทงฉมวก ทำสี้กั้นเฝือกดักลอบดักไซร กระทำการฆ่าสัตว์ต่าง ๆ ประภาศป่าฆ่าเนื้อนกเล่นสนุกนิ์ด้วยดักแร้วดักบ่วง ไล่ช้างล้อมช้างได้ช้างเถื่อนเปนอันมาก เปนหลายวันแล้วเสดจกลับคืนมายังพระมหานคร ๚ะ
๏ ในปีมเสงเบญจศกนั้นให้ฉลองวัดมเหยงคณ ทรงพระราชศรัทธาบำเพญพระราชกุศลเปนอันมาก ทรงพระราชทานเครื่องบริขาร แลวัดถุทานต่างๆแก่พระสงฆพันหนึ่ง ตามพระราชประเพณีมาแต่ก่อน มีงานมหรสพสมโพชเจ็ดวัน เสรจบริบูรณการฉลองนั้น ๚ะ
๏ ในปีมเมีย ฉศก สมเดจพระเจ้าแผ่นดิน ให้ช่างไม้ต่อกำปั่นใหญ่ไตรมุข ยาวสิบแปดวาสองศอก ปากกว้างหกวาสองศอก ให้ตีสมอใหญ่ที่วัดมเหยงคณ ห้าเดือนกำปั่นใหญ่นั้นแล้ว ให้เอาออกไปยังเมืองมฤท บันทุกช้างได้สามสิบตัวเสศ ให้ไปขายช้างณเมืองเทษโน้น คนทั้งหลาย/*457ลงกำปั่นใช้ใบไปถึงเมืองเทษ แล้วขายช้างนั้นได้เงินแลผ้าเปนอันมาก แล้วกลับคืนมายังเมืองมฤทสิ้นปีเสศ ๚ะ
๏ ในปีมแมสัพตศกนั้น พระมหาอุปราชให้ฉลองวัดกุฎีดาว บำเพญพระราชกุศลให้ทานสการบูชาแก่พระรัตนไตรเปนอันมาก ให้เล่นงานมหรสพสมโพชเจดวัน การฉลองนั้นสำเร็จบริบูรณ ๚ะ
๏ ในปีนั้นเจ้าพระอัยกีกรมหลวงโยธาทิพ ทิวงคตณพระตำหนักริมวัดพุทไธสวรรย์นั้น สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ให้ช่างไม้กระทำการเมรุ ขื่อยาวห้าวาสองศอก โดยสูงยี่สิบวาสองศอก แลพระเมรุทองกลาง แลการพระเมรุทั้งปวงนั้น หกเดือนเสศจึ่งแล้ว เชิญพระโกฎทองขึ้นราชรถ พร้อมเครื่องอลงกฎแห่แหนเปนอันมาก นำมาสู่พระเมรุทอง แลการที่บูชาให้ทานทั้งปวง ตามอย่างพระราชประเพณีมาแต่ก่อน สมโพชเจดวัน การสพนั้นสำเร็จบริบูรณ์ ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๘๓ ปีฉลูตรีศก พระเจ้ากรุงเทพมหานคร เสดจพระราชดำเนินไปทรงเบ็ดที่ปากน้ำท่าจีน เมื่อไปถึงคลองมหาไชย เหนคลองนั้นขุดยังไม่แล้วค้างอยู่ ครั้นทรงเบ็ดแล้วกลับคืนมาถึงพระนคร จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้พระราชสงครามเปนนายกอง ให้กะเกนคนหัวเมืองปากใต้แปดหัวเมือง ให้ได้คนสามหมื่นเสศสี่หมื่น ไปขุดคลองมหาไชย พระราชสงครามให้กะเกนจัดแจง ได้พลนิกายสามหมื่นเสศแล้วถวายบังคมลาไป ครั้นถึงคลองมหาไชย จึ่งให้ฝรั่งเสศส่องกล้องแก้วดูให้ตรงปากคลอง ปักกรุยลงเปนสำคัญ ทางไกลสามร้อยสี่สิบเส้น ขุดทีก่อนนั้นได้ที่แล้วหกเส้นเสศ ยังไม่แล้วนั้นมากถึงสามร้อยสี่สิบเส้น ให้ขุดคลองฦกหกศอก กว้างแปดวาเท่าเก่า เกนกันเปน/*458น่าที่ คนสามหมื่นเสศ ขุดสองเดือนเสศจึ่งแล้ว พระราชสงครามกลับมาเฝ้ากราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบทุกประการ ๚ะ
๏ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินได้ทรงทราบ ทรงพระปีติปราโมช จึ่งตั้งพระราชสงครามให้เปนพระยาราชสงคราม แล้วพระราชทานเจียดทองเสื้อผ้าเงินตราเปนอันมาก คลองนั้นชื่อคลองมหาไชยมาตราบเท่าทุกวันนี้ ๚ะ
๏ ในปีขานจัตวาศก ทรงพระกรุณาโปรดให้พระธนบูรีเปนแม่กอง เกนพลนิกายหัวเมืองปากใต้ ได้คนหมื่นเสศ ให้ขุดคลองเกร็ดน้อย ลัดคุ้งปากคลองบางบัวทองนั้น คดอ้อมนัก ขุดลัดตัดให้ตรง พระธนบูรีรับสั่งแล้วกราบถวายบังคมลามา ให้เกนพลนิกายในบันดาหัวเมืองปากใต้ได้คนหมื่นเสศ ให้ขุดคลองเตร็ดน้อยนั้น ฦกหกศอก กว้างหกวา ยาวทางไกลได้ยี่สิบเก้าเส้น ขุดเดือนเสศจึ่งแล้ว พระธนบูรีนั้นจึ่งกลับมากราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบทุกประการ ๚ะ
๏ ในปีเถาะเบญจศกนั้น พระบรมกระษัตริย์ทั้งสองพระองค์ เสดจพระราชดำเนินไปประภาษโพนช้าง ณป่าหัวเมืองนครนายกฝ่ายตวันออก ในเพลาราตรีนั้นเดือนหงาย เสดจไปไล่ช้างเถื่อน พระจันทรเข้าเมฆ ช้างพระอนุชาธิราชขับแล่นตามไปทันช้างพระที่นั่งทรง ไม่ทันจะเกี่ยว โถมแทงเอาท้ายช้างพระที่นั่งทรง ควานท้ายช้างนั้นกระเดนตกจากช้างนั้นลง ช้างทรงเจ็บป่วยมาก ก็ทรวดเซแล่นไปในป่า สมเดจพระเจ้าแผ่นดิน จึ่งขับช้างนั้นกลับมายังพลับพลาไชย พระมหาอุปราชไม่แกล้งจะให้ช้างแทง แต่หากเกี่ยวช้างนั้นมิทันที ตกพระไทยเกรงพระราชอาญา เสดจตามไปเฝ้าที่พลับพลาไชย จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ข้าพระเจ้าไม่ได้แกล้ง แสงพระจันทรเข้าเมฆมืดมัวเปนเงาร่มไม้ เหนไม่ถนัด จะเกี่ยวข้างไว้มิทัน ได้ทรง/*459พระกรุณาโปรดอดโทษข้าพเจ้าเถิด พระเจ้าอยู่หัวนั้นไม่สงไสย จะได้ทรงพระพิโรธขุ่นเคืองแก่พระอนุชาธิราชนั้นหามิได้ สั่งหมอให้รักษาช้างนั้นแล้วกลับมาพระนคร ๚ะ
๏ ในปีเถาะเดือนสี่ข้างขึ้นนั้น สมเดจพระมหากระษัตริย์ เสดจพระราชดำเนินไปบำเพญพระราชกุศลณพระพุทธบาท ด้วยบริวารยศศักดิ์เปนอันมาก ทั้งทางบกทางเรือเปนพยุหบาตรา ตามอย่างตามธรรมเนียมมาแต่ก่อน ครั้นถึงพระพุทธบาทเสดจอยู่ธารเกษม ขึ้นนมศการสการบูชาพระพุทธบาท กับด้วยพระอนุชาธิราช ๆ จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ขอพระราชทานชีวิตร เมื่อข้าพเจ้าขี่ช้างตามเสดจไป แลช้างข้าพเจ้าแทงช้างพระที่นั่งทรงนั้น ข้าพเจ้าจะได้มีใจเจตนาแกล้งจะให้ช้างข้าพเจ้า แทงช้างพระที่นั่งทรงนั้นหามิได้ เปนความสัจจริง ข้าพเจ้าจะขอกระทำสัจสาบาลในสำนักนิ์แห่งพระพุทธบาท ถวายแก่ล้นเกล้าล้นกระหม่อมบัดนี้ ๚ะ
๏ สมเดจพระเชษฐาธิราชทรงพระกรุณาโปรดดำรัศว่า พ่อเอ๋ยข้านี้ไม่สงไสยแคลงแก่เจ้าดอก อย่ากระทำสัจสาบาลเลย พระเคราะห์ข้าร้ายเอง ตรัสแล้วบูชานมัศการพระพุทธบาท บำเพญพระราชกุศลให้ทานเปนอันมาก เล่นงานมโหรสพสมโพชเจดวันบูชาพระพุทธบาทแล้ว ถวายนมัศการลาพระพุทธบาท กลับคืนมายังพระมหานคร ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๘๗ ปีมเสงสัปตศก เจ้าอธิการวัดปำโมกเข้ามาหาพระยาราชสงครามแจ้งความว่า พระพุทธไสยาศวัดป่าโมกนั้น น้ำกัดเทราะตลิ่งพังเข้ามาถึงพระวิหารแล้ว ยังอิกประมาณสักปีหนึ่ง พระพุทธไสยาศเหนจะพังลงน้ำเสียแล้ว พระยาราชสงครามได้ฟังดังนั้น จึ่งเข้าไปเฝ้ากราบทูลพระกรุณา ให้ทราบเหตุแห่งพระพุทธไสยาศนั้นทุกประการ พระเจ้าอยู่หัวได้ทรงฟังดังนั้น จึ่งปฤกษาด้วยข้าราชการทั้งปวง มีเสนาบดี/*460เปนอาทิว่า, เราจะรื้อพระพุทธไสยาศไปก่อใหม่ จะดีฤๅๆ จะชลอลากไปไว้ในที่ควรจะดี พระยาราชสงครามจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า, ข้าพระพุทธเจ้าจะขอออกไปดูก่อน แล้วถวายบังคมลาออกไปพิจารณาดูเหนจะชลอลากได้ จึ่งกลับมากราบทูลพระกรุณาว่า, ข้าพระพุทธเจ้าจะขออาษาชลอลากพระพุทธไสยาศ, ให้ถึงที่อันควรให้จงได้ ๚ะ
๏ สมเดจพระมหาอุปราชเฝ้าอยู่ที่นั้นด้วย, ได้ทรงฟังดังนั้น, ไม่เหนด้วย จึ่งตรัสว่า, พระพุทธไสยาศนั้น, พระองคใหญ่โตนัก, เหนจะชะลอลากไม่ได้, กลัวจะแตกจะพัง, เปนการใหญ่มิใช่ของหล่อ ถ้าไม่มีอันตรายก็จะดีอยู่ ถ้ามีอันตรายแตกพังหักทำลาย, จะอายอัปยศแก่ไพร่ฟ้าประชาราษอำมาตยเสนาข้าราชการ, เสียพระเกียรติยศจะฦๅชาปรากฎไปในนานาประเทศเปนอันมาก ถ้าเรารื้อไปก่อใหม่ให้ดีงามกว่าแต่ก่อน, เหนจะง่ายดีอีก พระยาราชสงครามจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า, ข้าพระพุทธเจ้าจะขออาษาชะลอลากพระพุทธไสยาศ, มิให้แตกหักพังไปเปนปรกติถึงที่ใหม่อันสมควรให้จงได้ ถ้าแลเปนอันตรายขอถวายชีวิตร ๚ะ
๏ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ยังไม่วางพระไทย, จึ่งดำรัศสังให้นิมนต์พระราชาคณะมาประชุม, แล้วตรัสว่า, ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าทั้งปวง เราจะรื้อพระพุทธไสยาศก่อใหม่ไว้ในที่ควร, จะควรฤๅมิควร พระบาฬีจะมีประการใดบ้าง พระราชาคณะทั้งปวงถวายพระพรว่า, พระองค์ไม่แตกหักพังวิปริตเปนปรกติดีอยู่นั้น, จะรื้อไปก่อใหม่ไม่ควร พระเจ้าแผ่นดินได้ทรงทราบดังนั้น, จึ่งตรัสสั่งให้พระยาราชสงคราม คิดกระทำการชะลอลากพระพุทธไสยาศน์นั้น ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๘๘ ปีมเมีย อัฐศก, สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสดจไปวัดป่าโมก, ให้รื้อพระวิหาร แล้วให้ตั้งพระตำหนักพลับพลาไชยใกล้วัดชีปะขาว /*461ยับยั้งรั้งแรมอยู่หกวันบ้างเจดวันบ้าง, กับด้วยพระอนุซาธิราช, กลับไปกลับมา, ให้กระทำการอยู่สามวันบ้าง, สี่วันบ้าง, แล้วกลับมาพระนคร พระยาราชสงครามเกนให้ข้าราชการไปตัดไม้ยาวสิบสี่วา, สิบห้าวา, น่าใหญ่ศอกคืบบ้าง, ยาวสี่วาห้าวาน่าใหญ่ศอกหนึ่งบ้าง, ให้ได้มากทำตะเข้แม่สดึง ให้เลื่อยเปนตัวไม้น่าใหญ่ศอกหนึ่ง, น่าน้อยคืบหนึ่ง, เปนอันมาก ให้เอาเสาไม้ยางสามกำสามวา กลึงเปนกง, เลื่อยกระดานหนาสองนิ้วจะปูพื้นทางที่จะลากตะเข้ไป, ให้ปราบที่ให้เสมอ, ทุบตีด้วยตะลุมพุกให้ราบเสมอ ให้ฟั่นเชือกน้อยใหญ่เปนอันมาก แล้วให้เจาะถานแท่นพระพุทธรูปนั้น, ช่องกว้างศอกหนึ่ง,เอาไว้ศอกหนึ่ง, ช่องสูงคืบหนึ่ง, เว้นไว้เปนฟันปลา, เอาตะเข้แอบเข้าทั้งสองข้าง, ร้อยไม้ขวางทางที่แม่สดึง แล้วสอดกระดานหนาคืบหนึ่งนั้น, บนหลังตะเข้ตลอดช่อง แล้วเจาะขุดรื้ออิฐหว่างช่องกระดานที่เว้นไว้เปนฟันปลานั้นออกเสีย, เอากระดานหนานั้นสอดให้เต็มทุกช่อง แลการผูกรัดร้อยรึงกระหนาบทั้งปวงมั่นคงบริบูรณ์ ห้าเดือนสำเรจแล้วทุกประการ ๚ะ
๏ ครั้นได้สุภวารดิถีเพลาพิไชยมงคลฤกษดีแล้ว, ให้ชลอลากชักตะเข้รองพระพุทธไสยาศน์ไปเข้าที่อันจะกระทำพระวิหารนั้น, ได้สำเรจบริบูรณ์ สมเดจพระมหากษัตริยให้กระทำพระวิหารการเปรียญติโรงพระอุโบสถ, พระเจดีย์, กุฎี, ศาลา, กำแพง, แลหอไตรย, ฉนวนห้าสิบห้องหลังคามุงกระเบื้อง, แลส้วมถานสะพานบันได, ห้าปีเสศจึ่งแล้ว, ยังไม่ได้ฉลอง ๚ะ
๏ ทรงประชวรหนักลง, จึ่งพระราชทานราชสมบัติ, มอบให้แก่เจ้าฟ้าอไภย เหตุว่าพระอนุชาธิราชทรงผนวชอยู่ เจ้าฟ้านเรนท์ก็ทรงผนวชอยู่ พระมหาอุปราชไม่เต็มพระไทย, ไม่ยอมอนุญาตให้ราชสมบัติแก่เจ้าฟ้าอไภย ถ้าให้ราชสมบัติแก่เจ้าฟ้านเรนทร, จึ่งจะยอมให้ เจ้าฟ้านเรนทรนั้น, เปน/*462กรมขุนสุเรนทรพิทักษ เปนภิกขุภาวะ, เมื่อมิได้รับซึ่งราชสมบัติ, จึ่งมิได้ลาผนวชออก. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าฟ้าอไภยพระบิดาให้อนุญาตแล้ว, จึ่งรับราชสมบัติ, ปราถนาจะกระทำสงครามกันกับด้วยพระมหาอุปราช, จึ่งสั่งข้าราชการวังหลวงให้จัดแจงผู้คน, กะเกนกระทำการ, ตั้งค่ายคูดูตรวจตราค่ายรายเรียงลงไปตามคลองประตูเข้าเปลือก, จนถึงประตูจีน จึ่งให้ขุนศรีคงยศไปตั้งค่ายริมตะพานช้าง, คลองประตูเข้าเปลือกฟากตวันตก, ให้รักษาอยู่ที่นั้น ๚ะ
๏ ในกาลนั้น พระมหาอุปราชได้ทรงทราบเหตุทั้งปวงนั้น ให้ข้าราชการตั้งค่ายฟากคลองข้างตวันออก, ให้รักษาค่ายในที่นั้น. พระราชบุตรแห่งพระมหาอุปราช, เสดจตรวจค่ายมาตรงค่ายขุนศรีคงยศ, จึ่งตรัสถามว่า, ค่ายนี้ของใคร, เขากราบทูลว่า, ค่ายของขุนศรีคงยศ. ทรงพระโกรธจึ่งสั่งให้ขุนเกนหัดขึ้นบนเรือน, เข้าริมคลองส่องปืนตามช่องน่าต่าง, ยิงขุนศรีคงยศถูกตาย, กลับมาทูลแถลงพระบิดา ๆ ตรัสว่าด่วนยิงเขาก่อนไย จึ่งกราบทูลว่า, จะเอาฤกษ์เอาไชยไว้ก่อน ๚ะ
***
๏ แผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวบรมโกฎ ๚ะ
๏ ลุศักราชได้ ๑๐๙๔ ปีชวดจัตวาศก, สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระประชวนหนักลง, ก็ถึงแก่ทิวงคตในเดือนยี่ข้างแรม, ไปโดยยะถากรรม์แห่งพระองค์นั้น พระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาบังเกิดในปีมแม, อายุได้ยี่สิบแปดปี, ได้เสวยราชสมบัติยี่สิบหกพรรษาเสศ, พระชนมายุได้ห้าสิบสี่พรรษาเสศ, กระทำกาลกิริยาตาย. ๚ะ ผู้ใดมีเตตาไม่ฆ่าสัตวอายุยืน, ไม่มีเมตตาฆ่าสัตวอายุสั้น ๚ะ
๏ กระษัตริย์ทั้งสองพระองค์, ให้ทหารรบสู้กันหลายวันหลายเวลาแล้ว, วันหนึ่งเจ้าฟ้าอไภยให้หลวงไชยบูรณปลัดเมืองพระพิศณุโลกย, คุมพลทหาร/*463ร้อยเสศ, พร้อมด้วยเครื่องสรรพาวุธต่างๆ ให้ยกทับไปทางซิกูลอ้อมโอบไปให้ตีวังน่า, จัดแจงแล้วส่งไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายพลทหารวังน่ารู้เหตุดังนั้นก็ยกมาสองร้อยเสศ, พลทหารสองฝ่ายเข้าปะทะชิงไชยรุกไล่ต้านทานกัน, ยิงแทงฟันกันเปนสามารถ พลทหารวังน่าได้ทีตีกระโจมโถมแทงฟันทลวงไล่ล้อมเข้าฆ่าฟันทหารวังหลวงตายเปนอันมาก, จะต้านทานมิได้ก็แตกฉานทิ้งนายทับเสียก็พ่ายหนีไป ๚ะ
๏ ฝ่ายทหารวังน่าก็ล้อมพร้อมกันเข้าจับหลวงไชยบูรณได้ เอาตัวไปถวายแก่พระมหาอุปราช ๆ ให้เฆี่ยนหลวงไชยบูรณ์ห้าทีถามได้เนื้อความสิ้นแล้วให้จำมั่นไว้ วันหนึ่งพลทหารวังน่า ประมาณห้าร้อยยกมาทางถนนผ้าเขียวถึงคุก เข้าภังคุกทลายคุกเข้าไป แก้ไขเอาคนโทษประมาณเจ็ดร้อย ปล่อยเอาออกสิ้นจากคุก ๚ะ
๏ ครั้งนั้นพระธนบุรีมาอาษาเจ้าฟ้าอะไภย ยกพลทหารห้าร้อยข้ามคลองตพานช้าง เข้าตีค่ายวังน่าแตกได้สองค่ายสามค่าย รบพุ่งกันเปนสามารถ พระมหาอุปราชรู้เหตุดังนั้น ตกพระไทยปรารพจะหนีไป จึ่งปฤกษาด้วยข้าราชการทั้งปวงว่า ทหารเราฝีมืออ่อนกว่าเขา รักษาค่ายไม่ได้ เหนจะรับเขามิอยุด เราจะคิดประการใด ขุนชำนาญจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า พระองค์อย่ากลัวอย่าเพ่อหนีก่อน ข้าพระพุทธเจ้าขออาษาถวายชีวิตร จะขอตายก่อนพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าขออาษาถวายบังคมลาออกไปรมกันกับฆ่าศึกบัดนี้ ทรงพระกรุณาโปรดให้ม้าเรวออกไปคอยดูข้าพระพุทธเจ้ารบกับฆ่าศึก ถ้าเหนข้าพระพุทธเจ้าตายในที่รบแล้ว ให้ม้าใช้กลับมาจงเรว กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระองค์ทรงทราบว่า, ข้าพระพุทธเจ้านี้ตายแล้วจึ่งหนี ถ้าข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ตาย อย่าเพ่อหนีก่อน ว่าแล้วถวายบังคมลาออกมา เอาพลทหารสามร้อยเสศออกไป/*464ถึงทับพระธนบุรี ก็ขับไล่พลทหารเข้าจู่กระโจมตีหักหารต่อการชิงไชย ทลวงไล่ลุยประหารทะยานฟันแทงต่อแย้งต่อยุทธ โห่อึงอุดเอาไชย ขุนชำนาญทหารใหญ่ บุกรุกไล่ไม่ท้อถอย, ระวังคอยป้องกัน รุกไล่ตีรันฟันฟาด ทหารพระธนบุรีแตกหนีขาดกันไป พระธนบุรีหาหนีไม่ ขี่ม้าผูกเครื่องใหม่ใจหารรับต้านทาน ขุนชำนาญทหารใหญ่บุกรุกไล่เข้าฟาดฟันพระธนบุรี พระธนบุรีแทงด้วยหอกผัดผันสู้รบกันเปนสามารถ ขุนชำนาญถือดาบฟาดสองมือมั่น จู่โจมโถมเข้าจ้วงฟัน ถูกพระธนบุรีนั้นคอขาดบนหลังม้าตายในที่รบนั้น ขุนชำนาญคนขยันตัดเอาศีศะมาถวาย ๚ะ
๏ ฝ่ายทหารทั้งหลายไล่ติดตามเข่นฆ่า พลโยธาวังหลวงไป จับได้บ้างตายบ้างก็เปนอันมากในที่รบนั้น สมเดจพระมหาอุปราชทอดพระเนตรเหนศีศะพระธนบุรี มีพระไทยยินดียิ่งนัก ตรัสสั่งให้จัดพลทหารขึ้นเปนอันมาก จะให้ไปตีพระราชวังหลวง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระราชบุตรทั้งสองพระองค์ คือเจ้าฟ้าอไภย แลเจ้าฟ้าบรมเมศร เหนพลทหารปราไชยมาเปนหลายครั้ง สดุ้งตกพระไทยกลัวให้เก็บเอาซึ่งพระราชทรัพยต่างๆเปนอันมาก ลงเรือพระที่นั่งลำเดียวกัน ก็หนีไปในราตรีกาลโดยทางป่าโมก ฝีพายทั้งหลายไม่เตมใจจะไปด้วย โดดน้ำหนีเสียกลางทาง ครั้นถึงบ้านเลนฑ์ จึ่งเสดจขึ้นจากเรือพระที่นั่งหนีไปทางบก จวนรุ่งขึ้นเข้าเร้นอยู่ในป่าอ้อ ป่าพงแขม อันรกใกล้บ้านเอกราช นายด้วงมหาดเลกคนเดียวตามจ้าวไปได้เที่ยวไปขอเข้าชาวบ้านมาเลี้ยงจ้าวทั้งสองพระองค์ อยู่หกวันเจ็ดวัน นายด้วงลาจ้าวนั้นมาเยี่ยมดูมารดาที่บ้าน อยู่มาวันหนึ่งจ้าวนั้นให้พระธรรมรงค์วงหนึ่งแก่นายด้วง ให้ไปซื้อเข้าชาวบ้าน ๆ จึ่งรู้ว่าพระธรรมรงค์ของจ้าว กลัวความนั้นจะไม่ลับ จึ่งบอกเหตุแก่ข้าหลวง ข้าหลวงจึ่งบอกคะดีนั้นแก่ขุนชำนาญ ๆ ให้จับ/*465ตัวนายด้วงมา จึ่งกราบทูลพระกรุณาให้ทราบคะดีนั้น แล้วจึ่งคุมพลทหารเปนอันมากลงเรือไปให้นายด้วงนำไปถึงบ้านเอกราช ให้ไล่กวาดเอาชาวบ้านทั้งหลาย ไปล้อมป่าพงแขมที่เจ้าทั้งสองพระองค์อยู่นั้นให้มั่นคง แล้วขุนชำนาญทหารใหญ่ แต่งตัวกับทหารร่วมใจเจ็ดคนนั้น ใส่เครื่องกะตุดลูกประคำแล้ว ถือดาบสองมือกับด้วยทหารร่วมใจเจ็ดคนนั้น ให้นายด้วงชี้ทางค่อยย่องเข้าไป เหนพระราชบุตรทั้งสอง เอาดินมาปั้นเปนหมากรุกเล่นกันอยู่ แล้วขุนชำนาญทหารใหญ่แอบเข้าไปนั่งใกล้ เหนพระแสงดาบสองเล่มครั้นจะเข้าจับก็ยังเกรงอยู่ ๚ะ
๏ เจ้าฟ้าอไภยเหนขุนชำนาญทหารใหญ่ ถือดาบสองมือกับบ่าวเจดคน แต่งตัวมั่นคงพร้อมมือกัน ก็ตกพระไทยกลัว บอกเจ้าฟ้าบรมเมศวรว่า พระยามัจจุราชมาถึงเราแล้ว ขุนชำนาญทหารใหญ่ร้องทูลเข้าไปว่า พระองค์อย่ากลัวเลย เสดจไปกับข้าพเจ้าเถิด จะช่วยแก้ไขให้รอดชีวิตร พระองค์ส่งพระแสงทั้งสองมาให้ข้าพเจ้าก่อนเถิด เจ้าฟ้าทั้งสองพระองค์กลัวขุนชำนาญยิ่งนัก ร้องบอกว่า ข้าลืมสติไป จึ่งส่งพระแสงทั้งสองเล่มนั้นให้แก่ขุนชำนาญ ขุนชำนาญก็เกลี้ยกล่อมด้วยสุนทรวาจาต่าง ๆ ให้อ่อนพระไทยแล้ว ภาเจ้าฟ้าทั้งสองพระองค์ ออกจากป่าพงลงเรือโขมดยา ทหารอยู่เรือก็แห่ห้อมล้อมมา ๚ะ
๏ ครั้นถึงพระนครขุนชำนาญชาญณรงค์ ก็ภาเจ้าฟ้าทั้งสองขึ้นไปถวายสมเดจพระมหาอุปราช ๆ ได้ทรงทราบความทั้งปวงดังนั้นแล้ว สั่งให้จำเจ้าฟ้าทั้งสองนั้นไว้สองวันสามวัน ให้ไต่ถามได้เหนื้อความแล้ว ให้ประหารชีวิตรเสียทั้งสองพระองค์ ด้วยไม้ค้อนท่อนจันทน์ ตามพระราชประเพณีแต่ก่อน ๚ะ
/*466๏ เจ้าพระองค์แก้วพี่เขยนั้น ไปด้วยเจ้าฟ้าทั้งสองนั้น ครั้นเหนฝีภายโดดน้ำหนีไปดั่งนั้น ก็ตกพระไทยกลัวคิดว่าจะกลับคืน เมื่อจะขึ้นจากเรือจึ่งถือเอาเครื่องยศไปตามหลัง เจ้าฟ้าทั้งสองนั้นไปก่อนน่า แกล้งเดินให้ช้าไม่ทันคลาดห่างลับตัวแล้ว ก็กลับหนีคืนมาสู่เมือง เอาเครื่องยศเข้าไปถวายแก่พระมหาอุปราช กราบทูลพระกรุณาด้วยกลอุบายต่าง ๆ ๚ะ
๏ สมเดจพระมหาอุปราชได้ทรงทราบสิ้นแล้ว ตรัสสั่งให้จำเจ้าพระองค์แก้วนั้นไว้ จึ่งคิดการลับด้วยขุนชำนาญ ๆ จึ่งให้เอาพระธรรมรงค์ที่เจ้าฟ้าให้นายด้วงไปซื้อเข้านั้นได้มาแล้ว ให้เอาพระธรรมรงค์นั้นลอบไปฝังไว้ริมต้นยาง ริมบ้านเรือนเจ้าพระองค์แก้วในเพลากลางคืน แล้วให้หาออท้าวที่ไว้ใจนั้นมา ขุนชำนาญให้กระซิบบอกความลับนั้นแก่ออท้าวให้รู้แล้ว ให้ออท้าวนั้นลงผีดูพระธรรมรงค์ที่หายไปนั้น จะตกเรี่ยอยู่ที่ไหน ในน้ำในบกประการใด จะได้คืนฤๅมิได้ ให้อ่อท้าวคนทรงบอกให้จงแจ้ง ส่วนอ่อท้าวคนทรงรู้เหตุอยู่แล้ว แกล้งกระทำมารยาเปนทีเทวดาลงมาสิงสู่ ทำหาวเรอผย้ำเผยอ แล้วทายว่าจะได้พระธำมรงค์นั้นคืน แต่ทว่ามีคนอื่นเอาไปซ่อนไว้ที่ต้นไม้ใหญ่ ผู้ถามจึ่งถามว่า จะนำไปได้ฤๅมิได้ จึ่งบอกว่า จะนำไปให้ถึงที่นั่นได้ ว่าแล้วจึ่งนำข้าหลวงไปขุดเอาพระธรรมรงค์นั้นได้ที่ริมต้นยาง ข้าหลวงจึ่งเอาพระธรรมรงค์นั้นมาถวาย จึ่งทรงพระกรุณาตรัสสั่งให้ลูกขุนพิจารณา แลพิภาคษาโทษเจ้าพระองคแก้ว ลูกขุนเหนว่า พระธรรมรงค์อยู่ในบ้านเรือนเจ้าพระองค์แก้ว จึ่งพิภาคษาว่า เจ้าพระองค์แก้วเปนกระบถโทษถึงตาย จึ่งกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ แล้วจึ่งให้ประหารชีวิตรเจ้าพระองค์แก้วนั้นเสีย ๚ะ
/*467๏ ส่วนนายด้วงมหาดเล็ก ซึ่งไปด้วยเจ้าฟ้าทั้งสองนั้น ทรงพระกรุณาโปรดว่า อ้ายด้วงนี้มันจงรักภักดีกตัญูในเจ้า อย่าฆ่ามันเสียเลย เลี้ยงไว้ให้เปนข้าราชการสืบไปเถิด ๚ะ
๏ ส่วนนายเสมพระยาพิไชยราชา แลนายพูนพระยายมราช คนทั้งสองนี้ ครั้นเจ้าหนีไปแล้ว ก็ภากันหนีไปบวชเปนภิกขุ อยู่ในแขวงเมืองสุพรรณบุรี ข้าหลวงทั้งหลายติดตามไปได้ตัวภิกขุทั้งสองนั้นมา ให้รักษาคุมตัวไว้ในวัดฝาง นายสังฆราชาบริบาล หนีไปบวชอยู่ในวัดแขวงเมืองบัวชุม ข้าหลวงติดตามไปได้ตัวมา สึกออกแล้ว ให้ประหารชีวิตรเสียที่หัวตแลงแกง พระมหาอุปราชให้แขกจามมาแทงภิกขุสองรูปอันอยู่ที่วัดฝางนั้น ตายเพลากลางคืน หมื่นราชสิทธิกันกรมช้างเปนบุตรปะขาวจันเพช เอาปืนใหญ่ขึ้นบนโรงช้าง ยิงเข้าไปในพระราชวังน่า เมื่อรบกันอยู่นั้น ถูกกิ่งสนหัก พระมหาอุปราชรู้จักตัวทรงพระพิโรธ ให้จับหมื่นราชสิทธิกันได้ตัวมา ให้เฆี่ยนห้าสิบที แล้วให้ถามได้ความว่า เปนบุตรปะขาวจันเพช ให้หาปะขาวจันเพชมา พระองค์การรู้จักอยู่แต่ก่อน จึ่งถามปะขาวจันเพชว่า อ้ายหมื่นราชสิทธิกันบุตรของท่านกระทำการดังนี้ โทษตัวมันจะเปนประการใด ปะขาวจันเพชจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า บุตรข้าพระพุทธเจ้ากระทำการเปนกระบถดังนี้ โทษถึงตายเจดชั่วโคดตามบทพระอัยการ ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด ตรัสได้ทรงฟังดังนั้น จึ่งตรัสชมว่า ปะขาวจันเพชเปนผู้ใหญ่สัจชื่อตรง ว่ากล่าวคำนั้นจริง ปะขาวจันเพชจะขอโทษอ้ายหมื่นราชสิทธิกันฤๅ ปะขาวจันเพชจึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า ผู้กระทำผิดคิดมิชอบแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าไม่รับพระราชทานขอโทษเลย ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตรัสว่า เออ ปะขาวจันเพชไม่เสียทีเปนผู้ใหญ่ ว่า/*468กล่าวนั้นชอบเราเหนด้วย เราให้ชีวิตรอ้ายหมื่นราชสิทธิกันแก่ปะขาวจันเพชเถิด แต่ทว่าโทษตัวมันมาก ให้อ้ายหมื่นราชสิทธิกันไปกระทำการต่อสำเภากว่าจะสิ้นโทษ ปะขาวจันเพชได้ฟังตรัสดังนั้น ก็โสมนัศยินดียิ่งนัก จึ่งถวายบังคมลาไป ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๕ สมุดไทย ๚ะ
๒๖
๏ ลุศักราช ๑๐๙๕ ปีฉลูเบญจศก เดือนห้า ข้าราชการทั้งปวงมีเสนาบดีเปนประธาน แลพระสงฆราชาคะณะพร้อมกัน ณวันศุภวารดิถีพิไชยมงคลฤกษ จึ่งกระทำพิธีปราบดาภิเศกสมเดจพระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ขึ้นผ่านพิภพถวัลยราชสมบัติในวิมารรัตนมหาปราสาทพระราชวังน่านั้น ข้าราชการทั้งปวงก็ถือน้ำกระทำสัตยษาบาลกาย แล้วถวายบังคมตามบรมโบราณราชประเพณี สมเดจพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา ทรงพระกรุณาโปรดให้ขุนชำนาญชานณรงค์ เปนเจ้าพระยาชำนาญบริรักษว่าที่โกษาธิบดี โปรดให้หลวงจ่าแสนยากรเปนเจ้าพระยาจักรี พระยาราชสงครามจักรีเก่านั้น เปนพระยาราชนายกว่าที่กะลาโหม ข้าหลวงเดิมทั้งหลายที่มีความชอบนั้น ก็โปรดให้เปนเจ้าพระยาแลพระยาพระหลวงเมือง ขุนหมื่นพันทนายตามถานานุศักดิ์ มีความชอบมากแลน้อย แลพระราชทานบำเหน็จรางวัลเงินตราผ้าเสื้อเหลือจะนับตามลำดับกัน ๚ะ
๏ โปรดให้พระพันวรรษาใหญ่ เปนกรมหลวงอะไภยนุชิตร์ โปรดให้พระพันวรรษาน้อยเปนกรมหลวงพิพิธมนตรี พระพันวรรษาทั้งสองนี้ เปนบุตรีหลวงทรงบาศ ครั้งพระนารายราชลพบุรี พระมารดาพระพันวรรษาทั้งสองนี้ เปนเชื้อตระกูลพราหมณ์เพชร์บุรีมา แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้/*469จ้าวฟ้าธิเบศร์พระราชบุตรใหญ่ เปนกรมขุนเสนาพิทักษ์ ให้เจ้าฟ้าเอกทัศราชบุตรพระพันวรรษาน้อย เปนกรมขุนอนุรักมนตรี ให้เจ้าพระองค์แขก เปนกรมหมื่นเทพพิพิธ พระองค์เจ้ามังคุด เปนกรมหมื่นจิตรสุนทร พระองค์เจ้ารถ เปนกรมหมื่นสุนทรเทพ พระองค์จ้าวปาน เปนกรมหมื่นเสพภักดี ตั้งคราวหลังอีกสององค์ คือเจ้าฟ้าณเรนทร์หลานเธอ เปนกรมขุนสุเรนทรพิทักษ จ้าวฟ้าดอกมะเดื่อลูกเธอ เปนกรมขุนพรพินิต ๚ะ
๏ แล้วสมเดจพระบรมราชาธิราชเจ้าทรงพระโทมนัศ แค้นพระไทยในสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้า ทรงพระดำรัศว่า จะไม่เผาพระบรมศพ จะทิ้งน้ำเสีย พระยาราชนายกว่าที่กะลาโหมกราบทูลเล้าโลมเปนหลายครั้ง จึ่งทรงพระกรุณาดำรัศสั่งให้ตั้งพระเมรุมาศขนาดน้อย ขื่อห้าวาสองสอก ชักพระบรมสพออกถวายพระเพลิงตามราชประเพณี อันสมเดจพระบรมราชาธิราชเจ้าแผ่นดินนี้ มีพระกมลสันดาลต่าง ๆ กันกับพระบรมราชบิดา แลพระเชษฐาธิราชเจ้า ปานาติบาตรพระองค์ทรงเว้นเปนนิจ ทรงประพฤษดิ์บำเพญกุศลสุจริตธรรม สมณพราหมณาประชาราษฎร มีแต่สโมรณ์เปนศุขสนุกนิ์ทั่วหน้า พระองค์ทรงพระราชศรรทธาทำทาน แก่สมณพราหมณากระยาจกวัณณิพกเดรฉานต่างๆ ทุกอย่างสิ้น บางทีเสดจไปชมพระตำหนักบางปะอิน แลพระนครหลวง บางทีลงเรือที่นั่งใหญ่ ใช้ใบล่องออกปากน้ำพระประแดง ชมทเลแลมัจฉา ๚ะ
๏ ถึงน่านวดเข้าก็เสดจไปนวดที่ทุ่งหันตรานาหลวง แล้วเอาเข้าใส่ระแทะ แลให้พระราชบุตรพระราชธิดา กำนันนางทั้งปวงลากไปวังใน แล้วเอาพวนเข้าทำฉัตรใหญ่ แลยาคูไปถวายพระราชาคณะที่อยู่อารามหลวงทุกๆปีมิได้เว้น พระองค์ทรงสรรพจะเล่นมิได้เบื่อ ทั้งวิ่งงัวควายแลพายเรือ เสือกับช้างให้สู้กัน แลมีแต่สนุกนิ์ทั่วกันทุกระดู ๚ะ
/*470๏ ณวันเดือนหกข้างขึ้น เสดจทรงที่นั่งกิ่งเปนพยุหบาตราไปคลองวัดป่าโมก เสดจประทับพระตำหนักชีปะขาว ทรงถวายทักษินาทานแก่พระสงฆ์ ๓๐๐ รูปเสร็จ ให้เล่นงานมหรสพสามวันณทุ่งนางฬา วันที่สุดมีช้างบำรุงงา เพลาเอย็นเกิดลมพยุหพัดหนัก พระเจ้าอยู่หัวก็เสดจกลับคืนเข้ากรุง ๚ะ
๏ ณวันเดือนเก้าข้างขึ้นปีขานฉศก มีพระราชโองการให้กรมหมื่นอินทรภักดีกับเจ้าพระยากลาโหม ขึ้นไปล้อมช้างณเมืองลพบุรี ครั้นณะเดือนสิบก็เสดจพระราชตำเนินขึ้นไปเมืองลพบุรี ให้ออกไปเร่งนายกองให้ต้อนสัตวจัตุบาท มาค่ายทเลชุบษร ฟากตวันออกที่ล้อมเก่า ครั้งสมเดจพระนารายน์นั้น แล้วเสดจพระราชดำเนินออกไปขึ้นพระตำหนักห้าง คนยิงปืนตีม้าฬ่อ ฆ้องกลองโห่ร้องเร้าเข้ามา ฝูงโคกะทิงมหิงษาเถื่อนลมั่งกวางทรายสุกรป่าวิ่งกระเจิงออกมาเปนอันมาก ฝูงช้างเถื่อนก็วิ่งบากบ่ายหน้าหนี ช้างเชือกก็วงล้อมไว้ได้ทีคล้องต้องได้ช้าง แต่เสดจออกมาให้จับสองเพลาเท่านั้น ได้ร้อยแปดสิบช้าง เหลืออยู่ประมาณสามร้อย สั่งให้เปิดค่ายปล่อยไปสิ้น ๚ะ
๏ ณเดือนสิบแรมสิบค่ำ ผู้รักษากรุงเทพมหานคร ขึ้นไปกราบทูลว่าจีนใน ประมาณสามร้อยคบคิดกัน เพลาค่ำยกเข้าไปปล้นเอาพระราชวัง ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงชวนกันตีจีนแตกหนีไป ครั้นถึงเพลาตีสิบเอ็ดก็เสดจกลับยังกรุง ให้สืบสาวจับได้จีนกระบถประมาณสองร้อยเสศ ที่เปนต้นเหตุสี่สิบคน ให้ประหารชีวิตรเสีย แล้วทรงพระกรุณาสั่งพระยากลาโหมว่า พระที่นั่งสรรเพชปราสาทชำรุดนัก ให้รื้อลงทำใหม่ ๚ะ
๏ ครั้นถึง ณเดือนเจดปีเถาะสัปตศก พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวน กรมขุนสุเรนทรพิทักษเสดจเข้ามาอยู่วัดโคกแสง เวียนมาเยียนพระเจ้าอยู่/*471หัวเนือง ๆ วันหนึ่งเพลาค่ำ พระเจ้าลูกเธอกรมขุนเสนาพิทักษ ให้พระองค์ชื่น พระองค์เทศโอรส ออกไปอัญเชิญเสดจกรมขุนสุเรนทรพิทักษ ณวัดว่า มีพระราชโองการให้เชิญเสดจไป กรมขุนสุเรนทรพิทักษสำคัญว่าจริง ก็เสดจมาขึ้นน่าพระไชย เข้าไปถึงในที่ประตู ที่กรมขุนเสนาพิทักษแอบประตูอยู่ ฟันด้วยพระแสงดาบทูกจีวร สังฆาฏิขาดหาเข้าไม่ กรมขุนเสนาพิทักษ์วิ่งเข้าไปที่ข้างใน ๚ะ
๏ กรมขุนสุเรนทรพิทักษเสดจเข้าไปที่พระเจ้าอยู่หัวประชวน ฯ ทอดพระเนตรเหนตรัสถามว่า เปนไรผ้าสังฆาฏิจีวรจึ่งขาด กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ถวายพระพรว่า กรมขุนเสนาพิทักษหยอก ครั้นกรมขุนสุเรนทรพิทักษถวายพระพรลาออกมา กรมหลวงอไภยนุชิต พระชนนีกรมขุนเสนาพิทักษเสดจตามไปอ้อนวอนว่า ถ้าพ่อมิช่วยก็เหนน้องจะตาย กรมขุนสุเรนทรพิทักษตรัสว่า จะช่วยได้ก็แต่กาสาวพัดถ อันเปนธงไชยพระอรหรรต กรมหลวงอไภยนุชิตได้สติขึ้น จึ่งเสดจเข้าไปทรงพระวอ ซ่อนภากรมขุนเสนาพิทักษออกทางประตูฉนวนไป ให้ทรงผนวช ณวัดโคกแสง อยู่ด้วยกรมขุนสุเรนทรพิทักษนั้น พระเจ้าอยู่หัวให้ค้นหาตัวไม่ภบ ได้แต่พระองค์เทศ พระองค์ชื่น ก็ให้ประหารเสียด้วยท่อนจันทน์ ๚ะ
๏ อนึ่งนักแก้วฟ้าณกรุงกัมพูชาธิบดี บอกเข้ามาให้กราบทูลถวายนางช้างพังเผือก สูงสามสอกเจดนิ้ว ช้างมาถึง พระเจ้าอยู่หัวดำรัศให้แต่งข้าหลวงกรมช้างออกไปรับเข้ามา แล้วพระราชทานนามชื่อพระวิเชียรหัสดินทรอรินทรเลิศฟ้า ให้นำมาไว้ ณโรงช้างพระที่นั่งวิหารสมเดจ ๚ะ
๏ แลทำพระที่นั่งสรรเพชปราสาทสิบเดือนจึ่งแล้ว ก่อนนั้นหุ้มแต่ดีบุก หาได้ปิดทองไม่ ครั้งนี้ให้ปิดทองยอด แลฉ้อฟ้าปราลีเสรจ พระ/*472ที่นั่งบัญยงรัตนารถชำรุด ก็ให้ทำใหม่หกเดือนจึ่งสำเร็จ แล้วให้ทำพระที่นั่งสุริยาศอำรินทรใหม่ ๘ เดือนจึ่งสำเร็จ ๚ะ
๏ ณปีมเสงนพศก กรมหลวงอไภยนุชิต ทรงพระประชวนหนักลง จึ่งกราบทูลขอโทษพระเจ้าลูกเธอ กรมขุนเสนาพิทักษ พระเจ้าอยู่หัวดำรัศว่า ถ้าไม่กระบถแล้วก็ไม่ฆ่า กรมหลวงอไภยนุชิตก็วางพระไทย แล้วก็สูญสิ้นพระชนมายุ ๚ะ
๏ ณเดือนหก ปีมเมียสำฤทธิศก ฉลองวัดหันตรา ๚ะ
๏ ณปีมแมเอกศก เสดจขึ้นไปสมโพชพระพุทธบาท ๚ะ
๏ ครั้นเดือนสิบสองปีวอกโทศก เสดจขึ้นไปสมโพชพระชินราช พระชินสีห ณเมืองพระพิศณุโลกยสามวัน แล้วเสดจขึ้นไปสมโพชพระสารีริกธาตุณเมืองสว่างบูรี ๓ วัน แล้วเสดจกลับยังกรุง ๚ะ
๏ ครั้นณวันเดือนห้าปีระกาตรีศก พระราชโกษาบ้านอยู่วัดระฆังกราบทูลว่า จะขอให้สมเดจพระเจ้าลูกเธอ กรมขุนเสนาพิทักษ เปนกรมพระราชวัง จึ่งดำรัศให้ปฤกษาอัคมหาเสนาบดีทั้งปวง เหนพร้อมกันแล้ว พระเจ้าอยู่หัวโปรดให้กรมขุนเสนาพิทักษ ดำรงถานานุศักดิ์ในที่มหาอุปราชโดยประเพณี แล้วทรงพระกรุณาสั่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ให้ปฏิสังขรณวัดพระศรีสรรเพชขึ้นใหม่ พระวิหารนั้นอย่าให้ทำมณฑปเลย ให้ทำเปนหลังคาเหมือนวิหารทั้งปวง ทำปีเสศจึ่งแล้ว ๚ะ
๏ พระที่นั่งสมเดจชำรุดทรงพระกรุณา สั่งกรมพระราชวังให้รื้อลงทำใหม่ สิบเดือนจึ่งสำเร็จ ๚ะ
๏ วัดพระรามชำรุท ให้ปฏิสังขรณปีเศศจึ่งสำเร็จ ๚ะ
๏ ครั้นปีจอจัตวาศก พระยาอไภยมนตรี ว่าที่สมุหนายกถึงแก่กรรม ทรงกรุณาให้พระยาราชภักดี เปนเจ้าพระยาราชภักดี ว่าที่/*473สมุหนายกแทน แล้วให้เกลี้ยกล้อมเลขวัดพระ กับไพร่หัวเมืองวิเสศไชยชาญ เมืองสุพรรณบุรี เมืองนครไชยศรี เมืองอินทบุรี เมืองพรหมบุรี เมืองสิงคบุรี เมืองสมี เมืองไชยนาท เมืองมโนรม เมืองอุไทย เมืองนครสวรรค์ ๚ะ
๏ อนึ่ง เมืองนครศรีธรรมราชบอกเข้ามาว่า บ่าวพระปลัดไปโพนคล้องช้าง ได้ช้างพลายงาสั้นช้างหนึ่ง สูงห้าสอก งายาวพ้นไพรปากห้านิ้ว โกษาธิบดีกราบทูล พระบาทสมเดจบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการโปรดให้กรมช้างออกไปรับเข้ามา พระราชทานขนานนามว่า พระบรมนาเคนทร ได้มาแต่เมืองไชยา อิกช้างหนึ่งเปนเนียม ขนานนามพระบรมวิไชย ได้มาแต่เมืองนครศรีธรรมราชอิกช้างหนึ่ง ให้ชื่อบรมจักระพาฬ ได้มาแต่เมืองเพชรบุรีอีกช้างหนึ่ง ให้ชื่อบรมกุญชร ๚ะ
๏ เมื่อลุศักราช ๑๑๐๖ ปีชวดฉศก พม่าเจ้าเมืองเมาะตมะ ชื่อมังนราจังซู กับเจ้าเมืองทวาย ชื่อแนงแลกแวซอยดอง ภาครอบครัวบุตรภรรยาทั้งสองเมือง ประมาณสามร้อยเสศ เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ทางพระเจดีย์สามองค์ นายด่านชื่อขุนนคร ขุนนรา ภาตัวทั้งสองเข้ามา ให้เจ้าพระยาชำนาญบริรักษส่งเข้ามาณกรุง ทรงพระมหาการุญภาพโปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค ให้ปลูกเรือนอยู่ข้างวัดมณเฑียร แล้วพระราชทานตราภูมคุ้มห้าม แล้วมีพระราชโองการให้ถามว่า เหตุผลประการใดจึ่งเข้ามา เจ้าเมืองเมาะตมะ เจ้าเมืองทวาย จึ่งให้กราบทูลว่า เดิมเมื่อลุศักราช ๑๐๙๗ ปีเถาะสัปตศก สมิงทอคนหนึ่งเปนชาติถ่อยคบคิดกันกับพระยาทละกรมช้าง กระบถต่อพระเจ้าอังวะ เข้าปล้นเอาเมืองหงษาวดีได้ มาอาษาลอองเสีย พระยาทละกรมช้าง เหนบุญสมิงทอมากก็ยกนางพังผู้บุตรี ขึ้นเศกกับสมิงทอให้นั่งเมืองหงษาวดี ข้าพเจ้าทั้งสอง/*474จึ่งเกนมอญเมืองเมาะตมะ เมืองทวาย เมืองกลิออง จะยกไปช่วยเมืองหงษาวดี ตีถวายพระเจ้าอังวะ คนทั้งสามเมืองกลัวบุญสมิงทอ ก็กลับสู้รบ ข้าพเจ้าทั้งสองเหลือกำลังที่จะปราบปรามได้ ครั้นจะหนีขึ้นไปอังวะก็ขัดสน ด้วยทางพวกกระบถออกขวางสกัดหน้า จึ่งชวนกันภาบุตรภรรยาเข้ามา เอาฝ่าลอองธุลีพระบาท เปนที่พึ่งไปกว่าจะสิ้นชีวิตร จึ่งดำรัศว่า อ้ายสมิงทอนี้ เปนชาติถ่อยสกูลต่ำ กำเริบใจได้เมืองหงษาวดีแล้วมิหนำซ้ำจองหอง มีราชสาสนเข้ามาเปนทองแผ่นเดียว ขอลูกสาวกู มันจะอยู่ได้สักกี่วัน ๚ะ
๏ ในปีชวดฉศกเดือนสิบสองแรมสองค่ำ เกิดเพลิงไหม้ในพระราชวังบวรสถานมงคล กรมพระราชวังจึ่งเสดจเข้ามาอยู่วังหลวง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะแจ้งไปว่า เจ้าเมืองเมาะตมะ เจ้าเมืองทวาย หนีมอญเข้าไปพึ่งกรุงศรีอยุทธยา ทรงพระมหากรุณาทำนุบำรุงไว้ ก็มีพระไทยโทมนัศ จึ่งให้แต่งพระราชสาสน แลเครื่องมงคลราชบรรณาการ คือภานทองประดับหนึ่ง คนโทน้ำครอบทองหนึ่ง ผอบเมียงทองหนึ่ง ขันทองหนึ่ง พระภูษาทรงลายกงจักรริมแดงหนึ่ง ผ้าทรงมเหสีสำรับหนึ่ง ผ้าลายมีลายโต ๆ ต่างๆ กัน เรือสาวพิมานลำทรงลำหนึ่ง กับน้ำมันดินแลดินสอแก้ว ดินสอสิลา แลสิ่งของนอกนั้นเปนอันมาก จึ่งแต่งให้มังนันทจอสู มังนันทจอถาง เปนราชทูต อุปทูต จำทูลพระราชสาสน คุมเครื่องราชบรรณาการเข้ามาจำเริญทางพระราชไมตรี ครั้นราชทูตมาถึงให้ปลูกที่รับแขกเมืองริมวัดนางเลิ้ง แล้วให้เชิญพระราชสาสนเข้าไปในหอแปลพระราชสาสน ฝ่ายราชทูต อุปทูตมิได้ไหว้อัคมหาเสนาบดี ๆ ให้ต่อว่า ๚ะ
๏ ฝ่ายราชทูต อุปทูต ตอบว่า อย่างธรรมเนียมข้างกรุงรัตนบุระอังวะนั้น ถ้าแลราชทูตจำทูลพระราชสาสนจำเริญทางพระราชไมตรี ณกรุงใดๆก็ดี /*475ถ้ายังมิได้เฝ้าถวายบังคมพระมหากษัตริยเจ้าแล้ว จะไหว้เสนาบดีก่อนนั้นไม่ได้ ครั้นพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบ จึ่งมีพระราชโองการตรัสว่า ราชทูตว่านี้ชอบ ถึงขนบธรรมเนียมกรุงเทพมหานครแต่ก่อนนั้นก็เหมือนกัน ถ้ามีพระราชโองการตรัสสั่งมหาดเลก ให้ออกไปสั่งอัคมหาเสนาณสาลาลูกขุน แลที่ใดๆก็ดี มหาดเล็กต้องขี่ฅอตำรวจสนมนอกไปถึงแล้ว ลงจากฅอยืนสั่งเสนาบดี แลข้าราชการทั้งปวงก็ประนมมือฟังจนสิ้นข้อ แล้วบ่ายน่าเข้ามาต่อพระราชวังถวายบังคม มหาดเลกจึ่งนั่งลงไหว้นบคำรพกันได้ แต่นี้ไปให้ทำตามอย่างธรรมเนียมแต่ก่อนนั้น แล้วให้ราชทูต อุปทูต ขึ้นเฝ้าบนที่เสดจออกน่ามุกกระสัน มีพระราชโองการประฏิสันฐารโสมนัศแล้วเสดจขึ้น ทูตจึ่งไหว้อัคมหาเสนาบดีทั้งปวง แล้วพระเจ้าอยู่หัวให้แต่งพระราชสาสน เครื่องราชบรรณาการตอบ คือพานแว่นฟ้าทองสองชั้น กลิบวิ่นเครื่องในพร้อมหนึ่ง พระเต้าน้ำคร่อมทองหนึ่ง พระสุพรรณศรีทองหนึ่ง แลเครื่องทองทั้งปวงหลายอย่าง แลกำมหยี่ แพรม้วนลายมังกรเปนอันมาก กับเรือพระที่นั่งกิ่งทรงลำหนึ่ง อันพระราชสาสนนั้น เขียนใส่สุพรรณปัดแผ่นทอง แล้วใส่ในกลักงาใส่ถุงแพรผูกทอง แล้วตีตรามหาโองการ อันตราประทับนั้น นารายนขี่ครุธ สำเนาพระราชสาสนนั้นประจำตราพระราชสีห์ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้พระยายมราชเปนราชทูต พระทนเปนอุปทูต พระสุธรรมไมตรีเปนตรีทูต คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการไปจำเริญทางพระราชไมตรี ณเมืองอังวะ ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมิงทอเจ้าเมืองหงษาวดี ยกทัพขึ้นไปตีอังวะ ราชทูตพะม่าจึ่งภาอ้อมทางป่าศักป่าปะโลง แล้วราชทูตไทยกับพะม่าคิดเปนอุบาย ให้กิตติศรรพท์ไปถึงทับมอญว่า ทับพระนครศรีอยุทธยายกมาช่วยกรุงอังวะ ฝ่ายทับมอญภอขาดเสบียงลงด้วย ก็เลิกทับกลับไป ผู้ทูลพระ/*476ราชสาสน์จึ่งถึงอังวะ เข้าเฝ้าถวายบังคมพระเจ้าอังวะ พระเจ้าอังวะมีพระไทยปีติปราโมชโปรดพระราชทานรางวัลราชทูตไทยเปนอันมาก แล้วถวายบังคมลามากลางทาง ราชทูต อุปทูต ป่วยถึงแก่กรรม ตรีทูต กับฟ้าไล่ มาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทแต่สองคน ๚ะ
๏ ในปีนั้นปติสังขรณ์พระเจดีย์อารามวัดภูเขาทองหกเดือนสำเร็จ ๚ะ
๏ ณะปีขานอัฐศกนั้น เสดจไปประภาศเมืองลพบูรี นักโสนส้องสุมผู้คนณะเมืองลพบูรีเปนกระบถ ทรงทราบจึ่งดำรัศให้ข้าหลวงสามนาย ไพร่สามร้อยออกไปจับได้ส่งลงไปจำไว้ณะคุก ๚ะ
๏ อนึ่งมีหนังสือบอกเข้ามาแต่เมืองนครศรีธรรมราช บอกเข้ามาว่าคล้องได้ช้างพลายเถื่อนสูงสามศอกสิบนิ้วช้างหนึ่ง ตาขาวเล็บขาวหางขาวขนขาว พระเจ้าอยู่หัวดำรัศให้หลวงราชวังเมือง ไปฝึกให้ชำนิชำนาญแล้วให้นำมา ฝ่ายเจ้าพระยาชำนาญบริรักษว่าที่โกษาธิบดี เจ้าพระยาราชภักดีว่าที่สมุหนายก ให้มีตราพระราชสีห์ แลตราบัวแก้วออกไป ให้กรมการหัวเมืองรายทางทำโรงให้เปนมณฑปมีฉ้อฟ้ากระจังไว้รับ ผู้รั้งกรมการหัวเมืองทั้งปวงปฤกษากันว่าไม่เคยทำ จึ่งบอกเข้ามาขอช่างนายการออกไปเมืองนคร ครั้นทรงทราบ จึ่งมีพระราชโองการตรัสถามเจ้าพระยาชำนาญบริรักษ แลเจ้าพระยาราชภักดีว่าโรงรายทางอยุดภักวันหนึ่ง สองวันเท่านี้ก็จะมาจะให้ทำมณฑป ครั้นถึงกรุงจะให้ทำเปนอย่างไรรับเล่า นี่ฤๅจะช่วยทำนุบำรงอาณาประชาราษฎรให้อยู่เอย็นเปนศุข แล้วตำรัศคาดโทษเจ้าพระยาชำนาญไว้ครั้งหนึ่ง แต่เจ้าพระยาราชภักดีนั้นให้ลงพระราชอาญาโบยหลังยี่สิบที ครั้นหลวงราชวังเมืองนำช้างมาถึงกรุงแล้ว พระราชทานชื่อว่า พระบรมคชะลักษณ์อัคคเชนท์รสุปดิษฐสิทธิสนทยามหามงคลวิมลเลิศฟ้า ๚ะ
/*477๏ อนึ่งพระยาพระราม พระยากลางเมือง พวกสมิงทอ แตกหนีเข้ามาพึ่งพระราชสมภาร ทางเมืองตากสี่ร้อยเสศ ให้ตั้งบ้านณะโพสามต้น ๚ะ
๏ ครั้นอยู่มาผู้รั้งเมืองกุยบูรี บอกหนังสือส่งทองร่อนหนักสามตำลึงเข้ามาถวายว่า ดำบลบางตะพาน เกิดที่ร่อนทองขึ้น ๚ะ
๏ ครั้นถึงเดือนสิบสองปีเถาะนพศกให้เกนไพร่สองพัน ยกออกไปตั้งร่อนทองณะบางตะพาน ๚ะ
๏ ครั้นสิ้นเดือนห้าปีมะโรงสัมฤทธิศก ได้ทองเข้ามาถวายเก้าชั่งเศศ ผู้รั้งเมืองกุยนั้น โปรดให้เปนพระกุยบุรี แล้วทรงพระราชศรัทธาให้แผ่ทองร่อนปะปากกลองปิดมณฑปพระพุทธบาท แลให้แผ่หุ้มแต่เหม แลนาคลงมา ๚ะ
๏ ครั้นเดือนห้าปีมะเมียโทศก ให้แจกทานแก่ยาจกพรรณิพกเสมอคนละบาท สิ้นเงินพันสามชั่งเสศ ๚ะ
๏ ณะเดือนแปดแรมสิบค่ำ พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวนหนัก จนสอึกสามชั้น ต่อกลางคืนตีสิบเบ็ดจึ่งคลาย ครั้นเดือนสิบสองข้างขึ้น เสดจพระราชตำเนิรขึ้นไปสมโพชพระพุทธบาทเปนกระบวน รับเสดจภักณะพระตำหนักท่าเจ้าสนุกนิ์ แล้วทรงพระวอขึ้นไปประทับร้อนบ่อโศก เพลาเอย็นเสดจไปถึงท้ายพิกุน ครั้นสมโพชพระพุทธบาทครบเจดวันแล้ว เสดจพระราชดำเนินกลับยังกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา ๚ะ
๏ ในปีมะเมียโทศกนั้น สมิงทอเจ้าเมืองหงษาวดี ออกไปโพนช้างอยู่ป่า พระยาทละกรมช้างคิดกระบถ ให้สมักพักพวก กรมสมิงทอ ๆ สู้รบเหลือกำลังก็แตกหนีเข้ามาทางเมืองตาก ทรงพระกรุณาให้รับลงมาณะกรุง แล้วรับสั่งให้มีกระทู้ถามสมิงทอว่า เองก็ได้นั่งเมืองหงษาวดีเกินวาศนาอยู่แล้ว เหตุผลเปนประการใดจึ่งหนีเข้ามา สมิงทอให้การว่า เมื่อครั้ง/*478ข้าพเจ้าได้เมืองหงษานั้น พระยาทละกรมช้างว่า ข้าพเจ้าเข้มแขงปราบปรามรามัญได้หลายประเทศ จึ่งยกบุตรีแลตัวข้าพเจ้าขึ้นเปนกระษัตริย์ครองกรุงหงษาวดี แล้วได้ช้างด่างกระดำผู้ตัวหนึ่ง จึ่งให้ชื่อรัตนชัดทันต์ ตั้งแต่นั้นมาก็มีใจกำเริบเติบใหญ่ ให้มีราชสาสนใบหนึ่งไปถึงพระเจ้าหอคำผู้ครองกรุงเชียงใหม่ขอพระราชธิดา ด้วยเดชกุศลวาศนาอบรมไว้ พระเจ้าเชียงใหม่ยอมให้ธิดาทรงนามชื่อว่า นางเทพวิลาบุตรี ข้าพเจ้าจึ่งตั้งเปนมเหษีฝ่ายซ้าย นางภังภูเปนฝ่ายขวา แล้วข้าพเจ้ายกพลโยธาไปล้อมอังวะแทบจะได้ ภอได้ข่าวว่ากองทับกรุงไทยไปช่วย อนึ่งขาดเสบียงลงด้วย จึ่งถอยทับกลับมากรุงหงษาวดี ครั้นอยู่มาพระยาทละโกรธข้าพเจ้าว่าลำเอียง จึ่งคิดฬ่อลวงบอกข่าวช้างสำคัญเผือกผู้ อยู่ณะป่าแขวงเมืองตองอูขึ้นแก่พม่า ข้าพเจ้าก็ให้เกนพลโยธาไปตามช้าง เที่ยวรอนแรมทางค้นหาไปไม่ภบก็กลับมายังกรุงหงษาวดี พระยาทละกรมช้างปิดประตูเมืองไว้ไม่เปิดรับข้าพเจ้า ๆ ก็สู้รบกันไปหลายเพลา ฝ่ายไพร่พลโยธาข้าพเจ้าก็น้อยถอยกำลัง จึ่งพานางเทพวิลาไปส่งบิดาณะเมืองเชียงใหม่แล้ว กลับมารบหงษาวดีอีกหลายครั้ง เหลือกำลังตีมิได้ ด้วยพลไพร่เอาใจออกหาก ข้าพเจ้าจึงหนี่เข้ามาเอาฝ่าลอองธุลีพระบาทบรมนารถบรมบพิตพระพุทธเจ้าอยู่หัว เปนที่พึ่งตราบเท่าสิ้นชีวิตร ครั้นทรงทราบแล้วก็ดำรัศให้ส่งตัวไปจำไว้ในคุก ด้วยทรงกริ้วคราวครั้งบังอาจมีราชสาสน์มาว่าจะเปนทองแผ่นเดียวกัน ๚ะ
๏ ณปีมะเมียโทศกนั้น กรมหมื่นอินท์ถึงแก่พิราไลย์ ให้ตั้งการถวายพระเพลิงณะวัดไชยวัฒนาราม ณปีนั้นนักองค์อึ่งไปเอาญวญมารบพระรามาธิบดี พระศรีไชยเชษฐ แตกหนีมาพึ่งบรมโพทธิสมภาร มีพระราชโองการ/*479ให้เกนทับหมื่นหนึ่ง ไปกระทำการแก่กรุงกัมพูชาธิบดี ให้พระยาราชสุภาวดีเปนแม่ทับ ออกไปตั้งชุมพลอยู่ณะวัดพระเจดีย์แดง ๚ะ
๏ พระยาพระรามคิดอุบาย เรียนแก่ท่านอัคะมะหาเสนาบดีว่า จะอาษาไปทับด้วยห้าคน แต่ไม่มีอาวุธ ครั้นแจกอาวุธให้ครบมือแล้ว เวลาค่ำยกไปโพสามต้นภาครอบครัวหนีไป พระเจ้าอยู่หัวให้เกนไปจับได้ณะทุ่งบ้านรีบางแก้ว ให้ประหารชีวิตรเสีย ๚ะ
๏ พระยาราชสุภาวดียกไปกรุงกัมพูชาธิบดี ครั้งนั้น นักองค์อึ่งก็นบนอบเปนปรกติ พระยาราชสุภาวดีก็ยกทับกลับมากรุง อยู่ประมาณปีหนึ่ง นักองค์อึ่งถึงพิราไลย ให้พระรามาธิบดีออกไปครองกรุงกัมพูชา ๚ะ
๏ ณะปีมะเมียโทศก พระยาทละกรมช้างซึ่งได้นั่งเมืองหงษาวดีนั้น รู้ข่าวไปว่า สมิงทอหนีเข้าไปพึ่งอยู่ณะกรุงศรีอยุทธยา จึ่งให้มีพระราชสาสนเข้ามากราบทูลขอสมเดจพระเจ้าอยู่หัวว่า อย่าให้รับตัวสมิงทอไว้ มันเปนคนไม่ตรงอกตัญู จะขอรับประทานตัวไปประหารชีวิตรเสีย พระเจ้าอยู่หัวก็ไม่โปรดประทานให้เหมือนในพระราชสาสน์ อันสมิงทอนี้เปนคนดีมีความรู้ ฝ่ายข้างวิปัศนาแผ่เมตาดียิ่งนัก ผลที่สมิงทอแผ่เมตานั้น ธำมะรงค์ผู้คุมก็มีความกรุณาลดลาให้มิได้จำจอง แล้วเลี้ยงดูให้กินอยู่สะบายบริบูรณ์มิได้ลำบากยากใจ กิติศรับท์นั้นรู้ไปถึงกรมหมื่นจิตรสุนทร ผู้เปนพระเจ้าลูกเธอ จึ่งมาสึกษาเล่าเรียนความรู้แล้ว อุปถัมภ์เลี้ยงดูไว้ให้เปนศุขยิ่งขึ้นไปกว่าเก่า เวลาวันหนึ่งได้ช่องโอกาสก็ทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขอสมิงทอออกจากคุก พระเจ้าอยู่หัวก็โปรดบัญชาให้ ขณะเมื่อเจ้าเมืองหงษาวดีมีราชสาสนมาทูลขอสมิงทอมิได้โปรดประทานให้นั้น ด้วยทรงพระดำริห์ว่า สมิงทอเปนคนดีมีวิชา ลูกเราก็ได้สึกษาเปนสิศมัน ครั้นจะส่งไปเขาก็จะฆ่ามันเสียเปล่าๆ ครั้นจะเอาไว้ในกรุงเล่า เขา/*480ก็จะนินทาว่า คบหาคนชั่วไว้ พระเจ้าอยู่หัวก็เอาสมิงทอฝากนายสำเภาหัวทรงส่งไปปล่อยณะเมืองจีน นายสำเภาจึ่งเอาสมึงทอแวะเข้าปล่อยเสียกลางทางข้างฝั่งตวันตก แล้วสมิงทอไปหานางเทพวิลาภรรยา ซึ่งเปนบุตรีพระเจ้าเชียงใหม่ สมิงทอแจ้งศุข์แลทุกข์ให้ภรรยาฟังแล้ว นางจึ่งไปกราบทูลพระเจ้าเชียงใหม่ผู้เปนบิดา ขอกองทับให้สมิงทอกลับไปที่เมืองหงษาวดี พระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้โปรดให้ตามคำนางเทพวิลาทูลขอ ครั้นสมิงทอแจ้งดังนั้นก็ขัดใจ จึ่งลักภานางเทพวิลากับผู้คนสมกำลังไปเปนอันมาก ๚ะ
๏ เมื่อลุศักราช ๑๑๑๘ ปีชวดอัฐศก สมิงทอไปถึงกลางทาง ภบมังลองยกทับลงไปรบเมืองหงษาวดี มังลองจึ่งจับสมิงทอได้ไปจำไว้เมืองอังวะ ๚ะ
๏ ครั้นถึงปีระกาเบญจศก เจ้าพระยาชำนาญบริรักษป่วยเปนลมอำมภาธ สี่เดือนเสศถึงอะนิจะกรรม ทรงพระกรุณาให้ใส่พระโกฎใส่ชะดา เรียกว่าพระสพ กระทำฌาปะน์กิจ ณะวัดไชยวัฒนาราม ๚ะ
๏ ณะเดือนเก้าปีจอฉศก ให้พระเจ้าลูกเธอกรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพไปล้อมช้างณะป่าแขวงเมืองลพบูรี ตั้งค่ายทะเลชุบษรมุมข้างเหนือน่าพระตำหนักเดิม ๚ะ
๏ ครั้นณะเดือนสิบข้างขึ้นเสดจพระตำเนินขึ้นไป ให้เกนคนออกไปช่วยทำค่ายปีกกา เพลาเช้าเสดจไป ครั้นถึงเขาเชิงน้ำ ช่วยค้นเข้ามาถึงค่ายนั้น ณะแรมเจดค่ำให้ปิดค่ายเพลาเสดจขึ้นพระตำหนักห้างทอดพระเนตร ให้ค้นช้างออกมาจับได้สามสิบช้าง ยังมิได้จับประมาณสามร้อยเศศ ทรงพระกรุณาให้เปิดค่ายปล่อยไป ถึงแรมเก้าค่ำเสดจไปนมัศการพระพุทธไสยาศน์ ณะวัดพระนอนจักศรี แรมอยู่เวนหนึ่งจึ่งล่องมาตาม/*481แม่น้ำน้อย เสดจขึ้นนมัศการพระพุทธไสยาศน์ณวัดขุนอินประมูล ณเดือนหกปีกุนสัปตศกฉลองวัดพระยาคำ ๚ะ
๏ อนึ่งกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ประชวนพระโรคสำหรับบูรุศกลายไปเปนโรคคุชราช แต่ไม่ได้เสดจเข้ามาเฝ้าถึงสามปีเสศ ๚ะ
๏ วันหนึ่งมีพระบัณฑูรให้มาเอาตัวเจ้ากรม ปลัดกรม นายเวน ปลัดเวน กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพภักดีมาถามว่า เจ้ากรมเปนแต่หมื่น จัดกันในกรมตั้งขึ้นเปนขุนแล้ว ทำสูงกว่าศักดิ์ ให้ลงพระราชอาญาโบยหลังคละสิบห้าทีบ้าง ยี่สิบทีบ้าง เพลากลางคืนให้คนเข้ามาด้อมมองอยู่ประตูสระแก้ว กรมหมื่นสุนทรเทพเกรงจะทำร้าย เพลาค่ำเสดจประทมอยู่ทิมข้างโรงเตียบ ต่อเพลากลางวันจึ่งเสดจไปอยู่ณตำหนักสระแก้ว ได้ประมาณเก้าวันสิบวัน กรมหมื่นสุนทรเทพทำเรื่องราวกราบทูลพระกรุณาเปนการลับว่า กรมพระราชวังบวรสฐารมงคล เสดจเข้ามาทำชู้ด้วยเจ้าฟ้าสังวาล ถึงในพระราชวังหลวงเปนหลายครั้ง พระเจ้าอยู่หัวให้ชำระกรมฝ่ายในเปนสัจแล้ว จึ่งสั่งพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าธิดา เจ้าฟ้าสุริยวงษกราบทูลว่า เปนอริกันอยู่ จะไปเชิญเสดจมิได้ เจ้าจอมจันทรมารดาพระเจ้าลูกเธอ พระองค์กะแห จึ่งไปเชิญเสดจกรมพระราชวังมา จะขึ้นฉนวนวังน่า มหาดเล็กที่ล่วงมารับเสดจนั้นกราบทูลว่า ประตูเสาธงไชยปิด ก็หาเสดจขึ้นไม่ ล่องลงไปประทับอยู่ที่ฉนวนน้ำประจำท่า ประตูฉนวนก็ปิด เรือพระที่นั่งล่องลงมา เสดจขึ้นตพานใต้ระหัดน้ำ ทรงเฉลี่ยงมาถึงศรีสำราญ ทอดพระเนตรเหนคนนั่งอยู่ริมศาลาลูกขุนท้ายสระเปนอันมาก จึ่งให้กลับพระเฉลี่ยง หลวงศรีภาวังทูลว่า ขอเชิญพระองค์เสดจเข้าไปเฝ้าจึ่งจะชอบ ก็เสดจเข้าไปอยู่ณทิมดาบ จึ่งมีพระราชโองการสั่งมหาดเลกให้ออกมาเชิญเสดจไป ณะ/*482ตำหนักสองห้องข้างทิมสงฆ์ แล้วสั่งพระมหาเทพให้จำห้าประการ แล้วมีกระทู้ถาม กรมพระราชวังรับเปนสัจ ๚ะ
๏ ณวันแรมค่ำหนึ่งเดือนห้า ให้เฆี่ยนณริมตำหนักสองห้องได้ยี่สิบที กรมหมื่นสุนทรเทพขึ้นไปกราบทูลว่า จุกนักจะให้แก้เสีย ทรงพระกรุณาให้ริบ ครั้นแรมสองค่ำ เฆี่ยนอิกยกหนึ่งยี่สิบที แรมสามค่ำ เฆี่ยนอิกยกหนึ่งยี่สิบที แลให้นาบพระบาท แลให้ต่อว่ากรมพระราชวังว่า อ้ายปิ่นกลาโหมคบหากับมารดาเจ้ามิด แต่เปนเมียข้า เฆี่ยนถึงเจดร้อยจนตายกับคา นี่มาคบหากับเมียเจ้าทั้งสององค์ แล้วก็เกิดพระราชบุตรด้วยสามองค์สี่องค์ เจดร้อยจะแบ่งเปนสามส่วน ยกเสียสองส่วน จะให้เฆี่ยนส่วนหนึ่ง แต่สองร้อยสามสิบที จะว่าประการใด กรมพระราชวังบวรสฐานมงคลว่า จะขอรับพระราชอาญาตามจะทรงพระกรุณาโปรด กรมหมื่นเทพพิพิธเอาข้อความนั้นกราบทูล จึ่งตรัสถามว่าเฆี่ยนได้เท่าไร กรมหมื่นเทพพิพิธทูลว่า ได้ลงพระราชอาญาหกสิบทีแล้ว ทรงพระกรุณาตรัสสั่งว่า ให้เฆี่ยนคลสามสิบทีไปกว่าจะครบสองร้อยสามสิบที แล้วให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทปฤกษาพร้อมกันว่า โทษถึงตายเปนหลายข้อ ขอพระราชทานให้สำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ตามประเพณี จึ่งทรงพระกรุณาตรัสขอชีวิตรไว้ แต่ให้นาบพระนลาต เจ้าฟ้าสังวาลนั้น ให้เฆี่ยนยกหนึ่งสามสิบที อยู่สามวันก็ถึงแก่พิราไลย กรมพระราชวังนั้น เฆี่ยนอิกสี่ยก เปนร้อยแปดสิบที ก็ดับสูญสิ้นพระชนม์ จึ่งให้นำเอาพระสพไปฝังณวัดไชยวัฒนารามทั้งสององค์ ๚ะ
๏ ครั้นเดือนห้าแรมสิบเบ็ดค่ำ ปีชวด อัฐศก เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปฉลองพระนอนจักรศรี สามวันแล้วกลับมายังกรุงเทพมหานคร ๚ะ
๏ /*483ขณะนั้นพระยาราชวังเมือง ออกไปตั้งพะเนียดจับช้างณท่าโค แขวงเมืองนครไชยศรี จับได้ช้างเนียมช้างหนึ่งสูงห้าศอก บอกเข้ามาให้กราบบังคมทูล จึ่งเสดจพระราชดำเนินออกไปทอดพระเนตรถึงท่าโค ครั้นฝึกชำนิชำนาญแล้ว ให้นำมาไว้ณโรงในพระราชวัง ๚ะ
๏ ถึง ณเดือนห้าปีฉลูนพศก กรมหมื่นเทพพิพิธ ปฤกษาด้วยเจ้าพระยาอไภยราชา พระยากลาโหม พระยาพระคลัง แล้วกราบทูลว่า สมเดจพระเจ้าลูกเธอกรมขุนพรพิพิธ จะขอพระราชทานให้เปนกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ฝ่ายกรมขุนพรพินิตทำเรื่องราวถวายว่า พระเชษฐากรมขุนอนุรักษมนตรีมีอยู่ จะขอพระราชทานให้เปนกรมพระราชวัง พระเจ้าอยู่หัวดำรัศว่า กรมขุนอนุรักษมนตรีนั้น เปนวิสัยพระไทยปราศจากความเพียร ถ้าจะให้ดำรงถานาศักดิ์อุปราชสำเรจราชการกึ่งหนึ่ง ก็จะเกิดวิบัติฉิบหายเสีย เหนแต่กรมขุนพรพินิตกอประด้วยสติปัญญาฉลาดเฉลียว ควรจะดำรงเสวตรฉัตรรักษาแผ่นดินได้ จึ่งพระราชทานถานาศักดิ์ เปนกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล อยู่วังจันทเกษม อันกรมพระราชวังองคนี้ คือเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ เดิมเมื่อทรงพระครรภนั้น สมเดจพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตรว่า มีผู้เอาดอกมะเดื่อมาถวาย พระองค์จึ่งทรงทำนายว่า ดอกมะเดื่อเปนของหายากในโลกยนี้ เมื่อประสูติจึ่งประทานนามว่า เจ้าฟ้าอุทุมภรราชกุมาร ราษฎรเรียกว่าเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ พระเจ้าอยู่หัวปราถนาจะให้ครองราชย์สมบัติสืบไป จึ่งตั้งไว้ในที่กรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ๚ะ
๏ ครั้นถึงณเดือนเจดปีฉลูนพศก กรมหมื่นจิตรสุนทรกราบทูลว่า ช้างต้นบรมจักรพาฬนั้น งายาวออกชำระจำเริญเข้าไป จวนจะถึงใส้งาอยู่แล้ว เกรงจะล้มเสีย ๚ะ
/*484๏ ครั้นเดือนเก้าเสดจพระราชดำเนินขึ้นไปสมโพชพระพุทธบาท ประทับแรมณพระตำหนักท่าเจ้าสนุกนิ์สามเวนแล้ว ทรงพระวอขึ้นไปถึงพระตำหนักท้ายพิกุน รุ่งขึ้นเพลาเช้า ให้ทำเครื่องสด ผูกช้างต้นพระบรมจักระพาฬถวายพระพุทธบาท ปล่อยไปทางธารเกษม แล้วเสดจพระราชดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร อันสมเดจพระบรมราชาธิราชเจ้าพระองค์นี้ พระองค์ทรงทศมิศราชธรรม์มีพระชนม์ยืนนาน ได้เสวยราชมา ๒๐ ปี จนพระชนม์ได้ ๗๑ พรรษา เมื่อกาลมาถึงพระองค์ ด้วยพระองค์เปนอธิบดีใหญ่ในสยามประเทศ จึ่งวิปริตนิมิตรเหตุต่าง ๆ ๚ะ
๏ ณวันเดือนสิบสองแรมสองค่ำปีฉลูนพศก กลางคืนลมว่าวพัดหนัก พระมหาธาตุซึ่งเปนหลักวัดวรโพธิโทรมลงทลาย ทั้งอากาษสำแดงร้ายอาเพศ ประทุมเกษตกต้องมหาธะนูลำภุกัน อนึ่งดวงดาวก็เข้าในวงพระจันทร์ ทั้งดาวหางคลองช้างเผือก ประชาชนก็เอยนระเยือกทั้งนคร ด้วยเทพเจ้าสังหรหากให้เหน ด้วยพระองค์เปนหลักไชยในกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา ๚ะ
๏ ครั้นณเดือนหกขึ้นแปดค่ำปีขานสัมฤทธิศก เพลาเจดทุ่มทรงพระประชวร ครั้นณเดือนหกแรมห้าค่ำเพลาเช้า เสดจทรงพระเฉลี่ยงหิวมา เสดจออกพระที่นั่งทรงปืนแล้ว เสดจพระราชตำเนินขึ้นไปบนพระที่นั่งบันยงค์รัตนาถ เพลาห้าโมงเศศ เสดจมาบรรทมณพระที่นั่งทรงปืน ถึงเพลาเที่ยงห้าบาทประทมตื่น จะเสดจไปลงพระบังคน หลวงราชรักษา หลวงราโชพยุงให้เสดจยืน จาตะปะทะพระเนตรซ้อนกลับขึ้น พระหัถคว้าจับหลักไชยไม่ใคร่จะถูก หายพระไทยดังเสียงกรน ขณะนั้นกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ให้ไปเชิญเสดจกรมหลวงพิพิตรมนตรี เจ้าฟ้าจันทวดี กรมขุนพิสาฬเสนี ไป ณพระตำหนักสวนกระต่าย แล้วกรมหมื่นพิทักษภูเบศร /*485ให้เชิญเสดจกรมขุนอะนุรักษมนตรี เข้ามาถึงพระที่นั่งทรงปืน แย้มฉากทอดพระเนตรอยู่สักประเดี๋ยวหนึ่งแล้ว เสดจไปตำหนักสวนกระต่าย ครั้นเพลายามเศศพระเจ้าอยู่หัวก็เสดจสวรรคต ๚ะ
๏ เมื่อลุศักราช ๑๑๒๐ ปีขานสัมฤทธิศก เดือนหกแรมห้าค่ำ วันพุทธเพลายามเศศ เสวยราชมาแต่พระชนม์ ๕๑ ปี อยู่ในราชสมบัติยี่สิบหกปี เปนพระชนม์ ๗๗ ปี สวรรคต ๚ะ
***
๏ แผ่นดินเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ ซึ่งเปนกรมขุนพรพินิต ๚ะ
๏ เมื่อลุศักราช ๑๑๒๐ ปีนั้น กรมหมื่นเทพพิพิตรเชิญพระแสงดาบ พระแสงกระบี่ พระแสงง้าว ข้างที่ออกมาส่งให้ขุนพิพิธรักษาชาวที่ เอาไปถวายณพระตำหนักสวนกระต่าย กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพภักดี เสดจไปทางข้างในเชิญเอาพระ บนพระที่นั่งบันยงค์รัตนารถ ไปตำหนักสาลาลวด ๚ะ
๏ ขณะนั้นกรมหมื่นเทพพิพิตร กรมหมื่นจิตรสุนทร ตรัสสั่งพระยาพระคลัง พระยาอไภยมนตรีว่า ประตูพระราชวังให้ปิดตามธรรมเนียม ภอกรมขุนอนุรักษมนตรี เสดจมาตรัสเรียกกรมหมื่นเทพพิพิธออกไป แล้วให้เชิญหีบพระแสง ณะโรงแสงไปสวนกระต่าย กรมหมื่นจิตรสุนทรเหนก็ตกพระไทย เสดจขึ้นไปตำหนักศาลาลวด ครั้นเพลาจะใกล้พลบค่ำ มีพระบัณฑูรให้มหาดเลกออกไปหาข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยณะศาลาลูกขุน เข้ามาเฝ้าณะสวนกระต่าย แลขุนอนุรักษภูทรเอาคนณะตำหนักสระแก้วข้ามกำแพงวัดศรีสรรเพช แลกำแพงโรงรถ เข้ามาบันจบณะตำหนักศาลาลวดร้อยเสศ ขุนพิพิตรภักดีข้าหลวงกรมหมื่นจิตรสุนทรภาคนไปกระทุ้งบานประตูโรงแสงข้างหน้า เข้าไปเอาพระแสงมาถือเปนอันมาก ๚ะ
/*486๏ ณะวันแรมห้าค่ำเปนวันพระ พระเทพมุนี พระพุทธโฆษาจาริย์ พระธรรมอุดม พระธรรมเจดีย์ พระเทพกระวี เข้ามาเตรียมจะถวายพระธรรม์เทศนา อยู่ณะทิมสงฆ์ประมาณทุ่มเศศ จึ่งมีพระราชบัณฑูรให้นิมนต์เข้ามาณะตำหนักสวนกระต่าย ตรัสอาราธนาให้ขึ้นไปว่ากล่าวเจ้าสามกรม ให้ลงมาสมักสมากันถึงสองกลับ ต่อเพลาสามยามเศศ จ้าวสามกรมจึ่งมาเฝ้า ทำสัจถวายทั้งสามองค์ ๚ะ
๏ ครั้นเพลาเช้าจึ่งเสดจมาณะพระที่นั่งทรงปืนสรงพระบรมสพ แล้วเชิญเข้าพระโกฎประดับไว้บนพระที่นั่งบรรยงค์รัตนารถ ครั้นสรงพระสพแล้ว จ้าวสามกรมก็กลับไปวัง คิดตั้งส้องสุมผู้คนสาตราวุธไว้ดังเก่า มีผู้นำคุยรหัศกราบทูลพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรสฐานมงคล จึ่งทรงตำริหการด้วยสมเดจพระเชษฐาธิราชเจ้ากรมขุนอนุรักษมนตรี ๆ ให้หาสามกุมารเข้าไปเฝ้าคิดราชการณะตำหนักตึก ณะวันแรมสิบเบ็ดค่ำเพลาบ่าย กรมหมื่นจิตรสุนทร กรมหมื่นสุนทรเทพ กรมหมื่นเสพภักดี เสดจขึ้นไปเฝ้ากรมขุนอนุรักษมนตรี ณะพระตำหนักตึก ๚ะ
๏ ขณะนั้นวางคนไว้ให้กุมเอากรมหมื่นสุนทรเทพ ไปลงสังขลิกพันธ์ไว้ณะหอพระมณเฑียรธรรม์ กุมเอากรมหมื่นเสพภักดี ไปพันทะนาไว้ณะพระคลังสุพรัต จับเอากรมหมื่นจิตรสุนทรไปจำไว้ณะพระคลังพิเสศ ครั้นสิบสามค่ำจึ่งให้ประหารด้วยท่อนจันทน์ ณะพระคลังพิเสศทั้งสามองค์ ๚ะ
๏ ครั้นสิ้นเสี้ยนศัตรูแล้ว ก็เสดจพระราชตำเนินไปถวายราชสมบัติ แก่สมเดจพระเขษฐาธิราชเจ้ากรมขุนอนุรักษมนตรี ๆ มิได้รับราชสมบัติ แล้วตรัสว่า สมเดจพระราชบิดาสั่งไว้ให้พระอนุชาเจ้า ครองราชย์สมบัติสนองพระองค์สืบไปเถิด จะทำให้ผิดกับรับสั่งนั้นหาควรไม่ กรมพระราชวังบวรสฐานมงคล ก็จำพระไทยครองราชสมบัติ ๚ะ
/*487๏ ครั้นณะเดือนเจดขึ้นหกค่ำ จึ่งตั้งการพระราชพิธีปราบฎาภิเศก ณะพระที่นั่งสรรเพชปราสาท กรมขุนอนุรักษมนตรีเสดจไปอยู่ณะพระที่นั่งสุริยามรินทร์ ทรงพระกรุณาตั้งกรมหลวงพิพิธมนตรี เปนกรมพระเทพามาศ ครั้น ณะเดือนสิบสองกรมพระเทพามาตุเสดจสวรรคต พระเจ้าอยู่หัวให้นำพระโกฎเข้ามารับพระสพ จึ่งเชิญขึ้นประดับไว้ณะพระที่นั่งบรรยงค์รัตนารถเปนสองพระโกฏิ ๚ะ
๏ ครั้น ณะเดือนห้าขึ้นสิบเบ็ดค่ำ ลุศักราช ๑๑๒๑ ปีเถาะเอกศก พระเจ้าอยู่หัวก็ถวายพระเพลิงสมเดจพระพุทธเจ้าหลวง พระพันปีหลวง ตามประเวณีการพระบรมสพ ครั้งนั้นพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทำสนองพระเดชพระคุณสมเดจพระบิตุราช มาตุรง ยิ่งอย่างกว่าแต่ก่อนเปนอันมาก แล้วพระเจ้าอยู่หัวสั่งให้สร้างวัด เรียกว่าวัดอุทุมพรอารามวัดหนึ่ง แล้วให้ปัติสังขรณ์หลังคาพระมณฑปพระพุทธบาท หุ้มทองสองชั้น สิ้นทองสองร้อยสี่สิบสี่ชั่ง พระองค์ทรงฉลองถวายไทยทานแก่พระสงฆ์แลยาจกวรรณิพกเปนอันมาก แล้วพระองค์ทรงว่าราชการงานกรุง ดูผิดแลชอบตามเยี่ยงอย่างพระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนมา เวลาหนึ่งพระเจ้าอยู่หัวทรงพระดำริหว่า เรานี้เปนอนุชายังหาควรแก่ราชสมบัติไม่ อันราชสมบัตินี้ให้พระเชษฐาธิราชเจ้าครอบครองสนององค์สมเดจพระราชบิดาเจ้าจึ่งจะควร ทรงพระมนสิการแล้ว พระองค์ก็เสดจไปถวายสมบัติแก่สมเดจพระเชษฐาธิราช แล้วพระองค์ก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งกิ่งเปนกระบวนพยุหบาตรา ไปทรงพระนวดณะวัดเดิม แล้วเสดจไปอยู่ณะวัดประดู่ ๚ะ
***
๏ แผ่นดินกรมขุนอนุรักษมนตรี ๚ะ
๏ ขณะเมื่อลุศักราช ๑๑๒๑ ปีเถาะเอกศกนั้น กรมขุนอะนุรักษมนตรีเสดจราชาพิเศก ณะพระที่นั่งสรรเพชปราสาท ทรงพระนามสมเด็จพระบรม/*488ราชา มหากระษัตริยบวรสุจริต ทศพิธธรรมธเรศเชษฐโลกา นายกอุดมบรมนารถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว เสดจผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวะดี ศรีอยุทธยา ตามโบราณราชประเพณีสืบไป พระองค์มีอัครราชชายาสององค์ แต่ยังเปนกรมมาด้วยกัน พระองค์ตั้งไว้เปนมเหษรี มเหษรีองค์หนึ่งนั้น มีพระราชบุตรสององค์ ๆ พี่นางชื่อประพาลสุริยวงษ องค์ชายชื่อประไพยกุมาร พระมเหษรีองค์หนึ่งนั้น ก็มีพระราชบุตรสององค์เหมือนกัน องค์พี่นางชื่อรุดจาเทวี พระน้องยานั้น ชื่อสุทัศณะกุมารา พระองค์จึ่งตั้งพระอัคราชชายาอิกองค์หนึ่ง ชื่อจ้าวแมงเม่า ร่วมองคกันกับพระองค์ ๆ มีพระราชบุตรีด้วยเจ้าแมงเม่าองค์หนึ่ง ชื่อศรีจันท์เทวี พระองค์ทรงพระเมตาให้ยศถาศักดิ์นาเสมอกัน เหล่าพระสนมพวกนั้น หามีพระราชธิดากับพระองค์ไม่ ๚ะ
๏ ครั้นพระองค์ได้เสวยราชได้ประมาณเจดแปดวัน กรมหมื่นเทพพิพิตรก็ทูลลาออกทรงผนวซอยู่ณะวัดกระโจม กรมหมื่นเทพพิพิตรนี้ฝักฝ่ายฝากตัวอยู่ข้างวังหน้า กับวังหลวงหาสู้สนิทไม่ ครั้นวังหน้าออกบวชก็ว้าเหว่พระไทย เจ้าพระยาอะไภยราชา พระยาเพชรบูรี หมื่นทิพเสนา นายจุ้ย นายเพงจัน ภากันออกไปคิดการกระบถ กับกรมหมื่นเทพพิพิตร ๆ รู้ระคายก็หนีไปจากจัดกระโจม ตามไปจับได้ณะป่านาเริงนอกด่าน แต่เจ้าพระยาอะไภยราชา พระยาเพชรบูรี นายจุ้ย สามคนนี้ ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนแล้วจำครบไว้ หมื่นทิพเสนา นายเพงจัน หนีหาได้ตัวไม่ ๚ะ
๏ ขณะนั้นภอกำปั่นอังกฤษลูกค้าเข้ามาณะกรุง จึ่งมีพระราชโองการฝากกรมหมื่นเทพพิพิตรแก่นายกำปั่น ให้เอาไปปล่อยเสียที่เกาะลังกาทวีป ครั้นสิ้นเสี้ยนสัตรูแล้ว พระองค์ก็ทะนุบำรุงพระพุทธสาศนา แลอาณาประชาราษฎรให้อยู่เอย็นเปนศุข แลพระองค์สัฐาปะนาพระอาราม พระราชทาน/*489นามวัดละมุดหนึ่ง วัดครุทธาหนึ่ง สองวัด แล้วฉลองถวายไทยทานแก่สมณะพราหมณายาจกวรรณิภกท่วนน่า มีงานมะโหระสพครบเจดวัน แล้วเสดจกลับยังพระราชวัง ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงอังวะนั้น อองเจยะนายบ้านมุกโซโปถวัลย์ราชในเมื่อลุศักราช ๑๑๑๖ ทรงพระนามมางลอง พระองค์มีราชบุตรหกองค์ ราชธิดาสามองค์ พระราชทานถานาศักดิ์ตามผู้ใหญ่ผู้น้อย ให้มังลองไปผ่านเมืองเปะเยียง มองระผ่านเมืองปะดู มังโปผ่านเมืองอันเมียง มังแวงผ่านเมืองปะดุง มังจุไปกินเมืองประดาน โพเชียงไปกินเมืองแปะตะและ พระเจ้ามังลองเสวยราชได้แปดปี ทราบเหตุว่ากรุงศรีอยุทธยาผลัดแผ่นดินใหญ่ จึ่งทรงพระราชดำริห์หาเหตุซึ่งจะมาทำแก่กรุง ภอมีผู้นำเอาความอันหนึ่งขึ้นทูลว่า กำปั่นฝรั่งข้างอังวะใช้ใบลมซัดไปเข้าเมืองตะนาวศรีที่ถ้ำริดบูรี นายกำปั่นชื่ออะรัมะนี ข้างกรุงศรีอยุทธยาเอานายกำปั่นของเราไว้ พระเจ้ามางลองทราบเหตุดีพระไทยนัก จึ่งดำรัศให้เกนพลสะกรรธ์ลำเครื่องเก้าหมื่น ช้างสองร้อย ม้าพันหนึ่ง สำเร็จแล้วก็เสด็จดำเนินทับออกจากกรุงอังวะ ทับน่าเข้าตีเมืองมฤทธิ เมืองตะนาวศรี ๆ มีบอกเข้ามากราบทูลสมเดจพระเจ้าอยู่หัว ๆ ทรงทราบเหตุแล้วตำรัศให้คนเร็วม้าใช้รีบออกไปสืบราชการดู มากราบทูลว่า พะม่ายกมาแต่ข้างทางมฤททางหนึ่ง ทางท่ากระดานหนึ่ง ทางเชียงใหม่หนึ่ง ที่จริงนั้นพะม่ายกมาแต่ข้างมฤททางเดียว พระเจ้าอยู่หัวไม่ทรงทราบแน่ ก็ตกพระไทย ด้วยมิได้มีวิจารณพระเชาวณญาณ ก็พานเขลาทรงเชื่อเอาทั้งสามทาง จึ่งดำรัศให้พระยาพิไชยสงคราม นามชื่อพระปลัดชู พระจุลา หลวงศรียศ หลวงราชพิมล ขุนศรีวรคันท์ ห้าคนคุมพลห้าพันออกไปต้านทานข้างมฤทก่อน ๚ะ
/*490๏ แล้วเกนพระยาราชสงคราม พระยาไชยา พระยามหาเสนา พระยาเพชพิไชย พระยาสมบัตธิบาล พระยาตะนาว พระยาพัทลุง หลวงกระ แปดคนนี้คุมพลคละพัน แล้วให้พระยาอะไภยราชาถืออาญาสิทธิ เปนแม่ทัพยกไปรับทางเชียงใหม่ ๚ะ
๏ แล้วเกนทิพเสนา ราชามาตย์ ทิพรักษา ราชาบาล วิสุทธิโยธามาตย์ ราชโยธาเทพ หลวงศักดิ์ หลวงสิทธิ หลวงฤทธิ หลวงเดช สิบคนคุมพลคละพัน ให้พระยาอะไภยมนตรีเปนแม่ทัพใหญ่ ยกไปจุกไว้ทางท่ากระดาน ๚ะ
๏ ครั้นทรงทราบว่า ทางมฤทพะม่ายกมามาก ก็ให้พระยายมราชเปนทับน่าคุมพลคลสองหมื่น ให้พระยาธรรมาถืออาญาสิทธิเปนแม่ทับคุมพลสามพัน ยกเพิ่มเติมไปตั้งณะเมืองกุยบูรี พม่ายกขึ้นมาตีทัพพระยายมราชณะแก่งตุ่มแตก แล้วยกแยกไปตีกองปลัดชู ซึ่งตั้งอยู่ตำบลอ่าวขาวริมทะเล พระยาธรรมาจะยกไปช่วยพระยายมราชก็ไม่ทัน จึ่งแบ่งไพร่ห้าร้อยไปช่วยกองปลัดชูรบกันอยู่ประมาณกึ่งวัน กองปลัดชูก็แตกพ่ายมา ๚ะ
๏ พระเจ้าอังวะก็ดำเนินทับเข้ามา ณะแขวงเมืองกุยบูรีเมืองปรานบูรี ขณะนั้นกองสอดแนมพะม่า จับไทยชาวบ้านบ่อได้สามคนเข้าไปถวายพระเจ้าอังวะทูลว่า บังอาจออกด้อมมองดูกองทับ พระเจ้าอังวะจึ่งมีกระทู้ถามว่าเองเปนแต่ชาวที่คนชนบทบ้านป่า เมื่อฆ่าศึกมาองอาจมิได้เกรงพระราชอาญา ออกด้อมมองสืบกองทับกูผู้เปนกระษัตริย์ ใครใช้สอยจงว่าไปแต่ตามจริง ซายผู้หนึ่งจึ่งกราบทูลว่า พระอาญาเปนล้นเกล้า ซึ่งจะไม่เกรงพระเดชเดชาแลมีผู้ใช้สอยมาสืบทับ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวนั้นหามิได้ ซึ่งอาจหาญมิได้กลัวความตาย มาทั้งนี้ด้วยปู่อย้าตายายสั่งกำหนดไว้ว่า ลุศักราช ๑๑๒๒ ปีมะโรงโทศก จะมีพระมหากระษัตราธิราชเจ้า /*491ผู้กอบด้วยพระกฤษฎานุภาพได้ปราบดาภิเศก ในเสวตรฉัตรเปนบรมขัติยามหาพิเศศในกรุงภูกามประเทศทิศอัศฎง จะเสดจพระราชตำเนินพยุหจัตุรงค์มาทางนี้ ปราบอะรินราชไพรีกลียุกข์ ทะนุบำรุงพระพุทธสาศนา ประชาราษฎรไม่เลือกหน้า ข้าพเจ้าเกิดมาไม่เคยเหน จึ่งกล้าชวนกันมาแอบเร้น คอยชมบรมโพธิสมภารเจ้า จึงสมคำผู้ใหญ่เล่าสืบๆมา แล้วแต่จะโปรด พระเจ้าอังวะได้ทรงฟังดั่งนั้นก็มีพระไทยยินดี จึ่งดำรัศให้พระราชทานตราภูมคุ้มห้ามแก่ชายทั้งสาม แล้วพวกพ้องให้ตั้งทำมาหากินอยู่ตามภูมลำเนา ๚ะ
๏ พระเจ้าอังวะจึ่งตำเนินทับล่วงเมืองกุยบูรี เมืองปรานบูรี แลตีเมืองเพชรบูรี เมืองราชบูรี ได้เปนลำดับมา ๚ะ
๏ ขณะนั้นสมเดจพระอนุชาธิราชลาผนวชออกมาว่าราชการแผ่นดิน ให้ถอดจำเจ้าพระยาอะไภยราชา พระยายมราช พระยาเพชรบูรี ออกจากสังขลิก แล้วตำรัศให้เกนพลทหารขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทินรอบพระนคร กำแพงตามน่าพระราชวังนั้นให้รื้อเสีย เอาไม้ขอนศักปักปิดประตูน้ำประตูบกทั้งรอบกรุง ให้พระยากะลาโหม พระยารัตนาธิเบศ พระยาราชบังสัน ยกออกตั้งค่ายณะบ้านตาลาน ๚ะ
๏ อนึ่งให้พันทนาพระยาราชมนตรี จะหมื่นศรีสรรักษ แล้วให้มีกระทู้ถามว่าเข้าไปคบหาทำชู้ด้วยข้างใน ครั้นเปนสัจแล้วให้ลงพระราชอาญาคละยกจำคงไว้สามวัน พระยาราชมนตรีตายให้เอาไปเสียบประจานไว้ณะประตูไชย ๚ะ
๏ ฝ่ายทับน่าพะม่ายกมาตีค่ายซึ่งตั้งอยู่ตาลานนั้น แตกพ่ายเข้ามา พระยากระลาโหม ขึ้นช้างหนีมาถึงทุ่งวัดนนทรี พะม่าควบม้าไล่ตามมาทัน แทงพระยากระลาโหมตาย พระยายมราชนั้น ต้องหอกซัดเปน/*492หลายแห่ง หนีเข้ามาได้ อยู่ประมาณเก้าวันสิบวันจึ่งตาย พระยาราชบังสันนั้นยิงปืนแย้งเอาพระยารัตนาธิเบศ ครั้นแตกหนีเข้ามาถึงแล้วหาเข้าเฝ้าไม่ เปนพวกปืนราชมนตรี ให้สืบได้ตัวมา ลงพระอาญาเฆี่ยนยกหนึ่งแล้วให้พันทนาไว้ ประมาณแปดวันก็ตาย จึ่งเอาไปเสียบไว้ณะประตูไชย ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะตำเนินทับเข้ามา ตั้งณะทุ่งบางกุ่มบ้านกระเดื่อง กองน่าตั้งณะโพธิ์สามต้น จึ่งหลวงอะไภยพิภัทธจัดจีนนายก่ายสองพันยกออกไปจะตั้งค่าย พะม่าข้ามแม่น้ำโพสามต้นมาตีกองทับจีนก็แตกลงน้ำ พะม่าเหนได้ทีก็ไล่ติดตามฆ่าฟันมาถึงปรกวัดทะเล กองหมื่นทิพเสนาตั้งอยู่ที่นั่นแลเหนก็พลอยแตกข้ามน้ำมาด้วย เสียผู้คนเปนอันมาก พะม่าก็ยกกองทับตามเข้ามาตั้งค่าย ณะพะเนียดวัดเจดีย์แดง ครั้นณะเดือนห้าแรมแปดค่ำปีมะโรงโทศก พะม่าไปตีท้ายคูทั้งสองฟาก บันดาครอบครัวชายหญิงซึ่งอยู่บกนั้น พะม่าจับได้มัดผูกฆ่าฟันตายเปนกอง ๆ ที่อยู่อัดแอกันทั้งแม่น้ำ พะม่าลงเรือได้ไล่ฆ่าฟันล้มตายเปนอันมาก แลเผากำปั่นวิลันดาแลเรือใหญ่น้อยเสีย อาสพลอยเต็มทั้งแม่น้ำจนกินมิได้ ๚ะ
๏ ครั้น ณะเดือนห้าแรมสิบสี่ค่ำ พม่าเอาปืนใหญ่มาตั้งณะวัดราชพรี วัดกระษัตรา ยิงเข้ามาในกรุง พระเจ้าอยู่หัวเสดจทรงช้างต้นพลายแสนพลพ่าย ไปทอดพระเนตรกำชับน่าที่ณะวัดสวนหลวง วัดสพสวรรค์แลป้อมมหาไชย ๚ะ
๏ ครั้นเพลาเอย็นพม่าเลิกข้ามฟากไปข้างวัดภูเขาทอง ถึงเพลาเช้าขึ้นค่ำหนึ่งเดือนหก พม่าเอาปืนใหญ่เข้ามาตั้งณะวัดน่าพระเมรุ จังกายิงระดมเอาพระราชวัง แลพระที่นั่งสุริยามรินทร์ทั้งกลางวันกลางคืน ภอพระเจ้าอังวะทรงประชวรลง จึ่งให้ถอยทับไปทางเมืองเหนือ แต่ณะเดือนหก/*493ขึ้นสองค่ำปีมโรงโทศก ถึงตำบลตะเมาะกะโลกนอกด่านระแหง เปนระหว่างมัชฌิมวิถีก็สวรรคต เสวยราชสมบัติได้แปดปี ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอยู่หัวจัดให้พระยายมราช พระสีห์ราชเดโช ไปตามกองทับพม่าจนพ้นด่านระแหง แล้วก็กลับมา ฝ่ายข้างมุขมนตรีกรุงอังวะ ก็อัญเชิญพระสพไปยังกรุงภูกามประเทศราชธาณี แล้วก็พร้อมกันอัญเชิญมังลองราชโอรส ขึ้นดำรงค์อาณาจักรรักษาราชประเพณี โดยขัติย์จาริตพระมหากระษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อน ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงเทพมหานครนั้น ให้ขุดได้ปืนกระสุนสามนิ้วสี่นิ้ว ณะที่ค่ายหลวงพระเจ้าอังวะนั้นสี่สิบบอก แล้วเสดจพระราชตำเนินขึ้นเฝ้าสมเด็จพระเชษฐาธิราช ณะพระที่นั่งสุริยามรินทรเนือง ๆ ๚ะ
๏ ครั้นณะเดือนแปดข้างขึ้น เสดจพระราชตำเนินออกไป ณะวัดโพธิ์ทองคำหยาดทรงผนวช แล้วกลับเข้ามาณะวัดประดู่ ขณะนั้นให้รื้อพระที่นั่งสุริยามรินทร์ลงทำใหม่ สิบเดือนจึ่งสำเร็จ ๚ะ
๏ ครั้นอยู่มาพระยาระญาเจ้าเมืองไทร ได้ช้างเล็บรอบท้าวตัวหนึ่งเข้ามาถวาย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระไทย ประทานพระราชบำเหน็จรางวัล แล้วขนานนามพระบรมฉัดทันต์มหันตะพงษามกุฎิกุญชร ยังมีช้างเนียมตัวหนึ่งเข้าพะเนียดณะกรุง เสดจไปทรงจับได้ พระราชทานนามพระบรมช้าง ๚ะ
๏ ยังมีนายกำปั่นชื่ออะลังกะปูนี นำเอาสิงหโตตัวหนึ่ง กับนกกระจอกเทษตัวหนึ่ง เข้ามาถวายแก่สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว ๆ มีพระไทยยินดีโปรดพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่อะลังกาปูนีผู้มีใจสาพิภักตร์ ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๖ สมุดไทย ๚ะ
๒๗
๏ อนึ่งแต่ครั้งมางลองตีได้เมืองหงษาวดีนั้น มอญชาวเมืองเมาะตะมะอพยพหนีเข้ามาอยู่ณเมืองทวายประมาณพันเสศ ทรงพระกรุณาให้รับเข้า/*494มาไว้ณกรุง ถึงเดือนอ้ายปีมะโรงโทศก มอญไปประชุมกันอยู่ณเขานางบวชคิดกระบถขึ้น ยกเข้าตีเอาเมืองนครนายก พระเจ้าแผ่นดินดำหรัศให้พระสีห์ราชเดโชเปนแม่ทับ พลสองพันยกออกไป ฝ่ายมอญหาอาวุธมิได้ เสี้ยมแต่ไม้ตะบองขว้าง ทับพระสีหราชเดโชแตกเข้ามา จึ่งให้พระยายมราชเปนแม่ทับคุมพลทหารสองพัน พระยาเพชรบูรีเปนทับน่าพลพันหนึ่ง ยกไปตีมอญใหม่แตกหนีไปทางหล่มศัก ตั้งอยู่เหล่าตะกดแร่ ๚ะ
๏ ครั้นณปีมะเสงตรีศก พระเจ้าอังวะให้หม่องหม่องราชบุตร อันผ่านเมืองพองคานั้น ยกไปตีเมืองเชียงใหม่ ข้างเจ้าเมืองลำพูนนั้น ภากันอพยพเข้ามาพึ่งพระราชสมภารณกรุงศรีอยุทธยาทางด่านเมืองพิไชย ฝ่ายเมืองเชียงใหมให้มีศุภอักษรมาว่า จะขอเอาพระเดชเดชานุภาพพระบาทสมเดจ์บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวณกรุงเทพมหานครเปนที่พึ่ง ขอกองทับไปช่วย พระเจ้าอยู่หัวให้เกนทับหัวเมืองฝ่ายเหนือ พระยาพระพิศณุโลกยเปนแม่ทับ พลทหารห้าพันยก ไปถึงตำบลบ้านระแหง จึ่งได้ข่าวว่าเมืองเชียงใหม่เสียแก่พม่าแล้ว แลกองทับพม่านั้นค้างระดูอยู่เมืองเชียงใหม่ ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างพระเจ้าอังวะทรงพระประชวนลง ก็ถึงพิราไลยไปสู่ปรโลกย์ ในศักราชปี ๑๑๒๗ ปี เสดจดำรงค์แผ่นดินอยู่สามปี จึ่งพระอนุชาธิราชซึ่งทรงพระนามว่ามองระนั้น เสดจขึ้นเถลิงถวัลย์ราชราไชยสวรรยา ณกรุงรัตนบุระอังวะ สืบสันตะติสุริยวงษดำรงราชประเพณีสืบต่อไป ๚ะ
๏ ฝ่ายหุยตองจารู้ว่า กรุงอังวะผลัดแผ่นดินใหม่ ก็คบคิดกับชาวเมืองทวาย ไล่ฆ่าฟันพม่าซึ่งอยู่รักษาเมืองเสียสิ้น หุยตองจาก็ได้เปนใหญ่ จึ่งแต่งเครื่องมงคลราชบรรณาการ มีดอกไม้ทองเงินเปนต้น ส่งเข้ามาณกรุง ๚ะ
/*495๏ ครั้นณเดือนแปดปีมะเมียจัตวาศก น้ำเหนือหลากมาแดงเหมือนน้ำดินแดง อยู่สามวันหายไปเปนปรกติ ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิตร ซึ่งให้ส่งออกไปเสียณะเกาะลังกาทวีปนั้น ไปเที่ยวอยู่ณะเมืองแขกเมืองพราหมณ์ รู้กิจติศรับท์เล่าฦๅไปว่า กรุงศรีอยุทธยาเสียแก่มางลองแล้ว จึ่งโดยสารกำปั่นลูกค้าเมืองเทษเข้ามาณเมืองมฤท พระเจ้าอยู่หัวให้รับไว้ณะเมืองตะนาวศรี แล้วแต่งข้าหลวงไปกำกับ ครั้นถึงปีวอกฉศก เดือนแปดน้ำเหนือหลากมาอีก แดงเหมือนน้ำดินแดงจาง อยู่สองวันหายเปนปรกติไป ๚ะ
๏ ครั้นณเดือนอ้าย เสดจนมัศการพระฉาย แรมอยู่สามเวน แล้วเสดจกลับลงมาสมโพชพระพุทธบาทเจดวัน จึ่งดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร อนึ่งดำรัศให้พระวิสูทธโยธามาตย ฝั้นเชือกน้ำมันทำรอกไว้ให้มาก ถ้ามีการศึกมา จะเอาไม้ตั้งขาอย่างบนป้อมแลเชิงเทิน แล้วจะเอารอกติดเอาปืนกระสุนสามนิ้วสี่นิ้ว ชักขึ้นไปให้สูง แล้วจะล่ามฉะนวนยิงมิให้ฆ่าศึกเข้ามาใกล้ ๚ะ
๏ ครั้นณะเดือนสามปีวอกฉศก พระเจ้าอังวะดำรัศให้มังมหานระธาหนึ่ง มคราโบหนึ่ง มังยีเจสูหนึ่ง สดูกามนีหนึ่ง แยงตะยุหนึ่ง ยกกองทับเข้ามาตีเมืองทวาย เมืองตะนาวศรี บอกข้อราชการเข้ามากราบบังคมทูลว่า พม่ายกมาติดเมืองทวาย แลหุยตองจาเจ้าเมืองทวายนั้น ก็หนีเข้ามาณเมืองตนาวศรี ครั้นพม่าตีเมืองมฤทเมืองตนาวแตกแล้ว หุยตองจาหนีเข้าทางเมืองชุมภร พม่าก็ยกติดตามเข้ามาเผาเมืองชุมภรเสีย แล้วยกไปตีเมืองทวาย แลหุยตองจานั้นทรงพระกรุณา ให้ส่งไปไว้ณเมืองซลบุรี แต่กรมหมื่นเทพพิพิธนั้น ให้ส่งไปเมืองจันทบุรี แล้วดำรัศให้พระพิเรนทรเทพ เปนแม่ทับออกไปตั้งอยู่กาญจนบุรี ครั้นถึงเดือนเจดมัง/*496มหานรธา ให้แยงตะยุกลับขึ้นไปแจ้งราชการณกรุงอังวะ แล้วจึ่งปฤกษากันว่า เรามาตีเมืองทวายได้ บัดนี้หาผู้ใดจะต้านทานต่อฝีมือทะแกล้วทหารเราไม่ ควรเราจะเข้าไปรบชิงเอาซึ่งเสวตรฉัตร ณกรุงเทพมหานคร เปนความชอบถวายแก่พระเจ้าอังวะ เหนจะได้โดยสะดวก ๚ะ
๏ ครั้นปฤกษาพร้อมกันแล้ว ก็ดำเนินพลพยุหโยธาทับ สรรพด้วยเครื่องสาตราวุธทั้งปวง เข้ามาตีเอาเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี สมเดจพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบก็ตกพระไทย ให้ชุมนุมมุขมนตรีปฤกษาเหนพร้อมกัน จึ่งมีตราออกไปให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช เร่งยกออกไปปิดทางข้างมฤทไว้ แล้วให้เจ้าพระยาจักรีเปนแม่ทับใหญ่ ถือพลหมื่นห้าพัน ยกออกไปตั้งรับที่เมืองราชบุรีทับหนึ่ง เพชรบุรีทับหนึ่ง แก่งตั้งทับหนึ่ง พระยากลาโหมตั้งคุมคนเจดพันยกไปตั้งรับทางท่ากระดาน ๆ นี้พม่าหาได้ยกมาไม่ ให้พระยามหาเสนาคุมพลหมื่นสองพัน ยกไปตั้งรับไว้นครสวรรค์ พระยาอำมาตยคุมพลหมื่นห้าพัน ยกไปตั้งรับไว้ไชยนาท ฝ่ายทับพม่ายกติดตามเข้ามาทุกทาง ๚ะ
๏ ฝ่ายทับไทยข้างราชบุรี ก็รบพุ่งต้านทานรับอยู่หลายวัน เหนเหลือกำลังแล้ว เพลาวันหนึ่งจึ่งคิดกันเอาสุราตรอกช้าง แลคนรับประทานเหลือกำลัง ก็รบพุ่งฟั่นเฟือนซวนเซ พะม่าก็ตีได้เมืองกาญจนบุรี เมืองราชบุรี เมืองเพชรบุรีได้แล้ว ยกมาบรรจบกัน ณบ้านลูกแก ขณะนั้นเรือลูกค้ามาคั่งอยู่เปนอันมาก พม่าไล่ฆ่าฟันในน้ำแลบกจับเปนไปเปนอันมาก แล้วพม่ายกมาตั้งค่ายอยู่ตอกระออม แลดงรังหนองขาว ๚ะ
๏ ครั้นทรงทราบเหตุ ก็มีตราคาดโทษแม่ทับแม่กองไปทุกทาง แล้วแส้งให้กิติศรับท์รู้ไปถึงพม่าว่าเปนอุบาย แกล้งรบพุ่งเสียทีให้พม่าถลำมาแล้ว จึ่งจะฆ่าเสียให้หมดทีเดียว จึ่งเกนทับหัวเมืองปากใต้/*497ไปตั้งรับณบางบำรุ ทับเรือตั้งอยู่ณบางกุ้ง แล้วให้เกนทับเมืองพระพิศณุโลกย มาตั้งอยู่ณวัดภูเขาทอง ทับเมืองนครราชสีมา ตั้งณวัดพระเจดีย์แดง แล้วให้พระยาธรรมาคุมกองทับนครราชสีมา ลงมารักษาเมืองธนบุรี อนึ่งพระยาพระพิศณุโลกย ให้พระยาพลเทพกราบทูลพระกรุณา ลาขึ้นไปปลงสพมารดา ให้หลวงโกษามหาดไทย หลวงเทพเสนา คุมกองทับอยู่ณะวัดภูเขาทองแทน โปซุบพลาพม่ายกมาแต่เมืองเชียงใหม่ ตีเข้าทางด่านเมืองสวรรคโลกย มาตั้งค่ายณเมืองศุโขไทย พระยาพระพิศณุโลกย์ยกพลทหารไปช่วยล้อมพม่าณะเมืองศุโขไทย ๚ะ
๏ ขณะนั้น เจ้าฟ้าจิตรต้องโทษติดเวนจำอยู่ในพระราชวัง หลวงโกษาคิดอ่านให้หนืออกณะวัดภูเขาทอง แล้วก็พาเลิกทับไป ทรงพระกรุณาแต่งข้าหลวงให้ไปตาม เปนหลายนายหาทันไม่ เจ้าฟ้าจิตรไปถึงเมืองพระพิศณุโลกย์ เข้าเก็บเอาทรัพย์เงินทองของพระยาพระพิศณุโลกย์สิ้น ภรรยาพระพิศณุโลกย์หนีเล็ดลอดล่องลงมา ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาพระพิศณุโลกย์รู้ก็เลิกทับซุ่มอยู่หลังเมืองพิจิตร ซ่องสุมผู้คนได้มาก แล้วก็ยกขึ้นไปตั้งค่ายท้ายเมืองพระพิศณุโลกย์ รบกับพักพวกจ้าวฟ้าจิตรหลายเพลา เจ้าฟ้าจิตรจึ่งแตกหนีออกจากเมือง ตามจับได้ใส่กรงส่งลงมาถึงท้ายทุ่งสากเหล็ก ฝ่ายผู้คุมรู้ว่าพม่าตั้งอยู่บ้านกูบ ก็ภาเจ้าฟ้าจิตรกลับขึ้นไปณะเมืองพิจิตร พระยาพระพิศณุโลกย์จึ่งให้ลงมารับเจ้าฟ้าจิตร ขึ้นไปถ่วงน้ำเสียณะเมืองพระพิศณุโลกย์ ๚ะ
๏ ขณะนั้นเมืองลำพูน ซึ่งให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ณะบางล่าง แลเหล่าวงษวานนั้น ภาอพยพหนีไปทางตะวันออกสิ้น ครั้นณะเดือนสิบ พม่ายกทับเรือลงมา ตีค่ายบางบำรุแตก แล้วยกมาตีเมืองนนท์บูรีได้ ตั้งภักพลอยู่สามวัน จึ่งเลิกทับถอยออกไปอยู่ณะตอกะออม ๚ะ
/*498๏ ขณะนั้นกำปั่นอังกฤษลูกค้า บันทุกผ้าสุรัศเข้ามาจำหน่ายณะกรุง โกษาธิบดีให้ล่ามถามแก่นายกำปั่นว่า ถ้าพม่าจะเข้ามารบเอาเมืองธนบูรีนายกำปั่นจะช่วยฤๅจะไปเสีย นายกำปั่นว่าจะอยู่ช่วย แต่ขอให้ถ่ายมัดผ้าขึ้นให้กำปั่นเบาก่อน ครั้นถ่ายมัดผ้าขึ้นแล้ว กำปั่นก็มาถอดอยู่ณะบางกอกใหญ่ ๚ะ
๏ ครั้นณะเดีอนญี่ พม่าค่ายตอกะออมยกเข้าตีเอาเมืองธนบูรีอีก เอาปืนใหญ่ขึ้นบนป้อมวิไชยเยนทร์ยิงโต้ตอบกับกำปั่นจนเพลาค่ำ กำปั่นจึ่งถอนสมอลอยหนีขึ้นไปตามน้ำอยู่เหนือเมืองนนท์ ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพระยายมราช ซึ่งตั้งอยู่ณะเมืองนนท์นั้น ก็เลิกหนีขึ้นไปเสีย พม่าตั้งอยู่เมืองธนบูรี แล้วจึ่งแบ่งกันขึ้นมาตั้งค่ายณะวัดเขมา ตำบลวัดตะลาดแก้วทั้งสองฟาก ครั้นเพลากลางคืนนายกำปั่นจึ่งขอเรือกราบมาชักสลุบล่องลงไปไม่ให้มีปากเสียง ครั้นตรงค่ายพม่าณะวัดเขมาแล้ว จุดปืนรายแคมพร้อมกันทั้งสองข้าง ฝ่ายพะม่าต้องปืนล้มตายเจบลำบากแตกวิ่งออกจากค่าย ครั้นน้ำขึ้นเพลาเช้า สลุบถอยมาหากำปั่น ซึ่งทอดอยู่ณะตลาดขวัน ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าก็ยกมาเข้าค่ายเมืองนนท์บูรี ครั้นเพลาค่ำพวกอังกฤษลูกค้าชักสลุบล่องลงไป จุดปืนรายแคมยิงค่ายเมืองนนท์ ฝ่ายพม่าหนืออกไปแอบอยู่นอกค่าย อังกฤษแลไทยลงกำปั้นเข้าไปเกบของอยู่ในค่าย พะม่าจึ่งกลับเข้ามาไล่คนในค่ายแตก ตัดศีศะล้าต้าอังกฤษได้ เสียบไว้หน้าค่าย นายกำปั่นจึ่งขอปืนกระสุนสิบนิ้วสิบบอก จะลงไปตีค่ายพะม่า แล้วจะขอเรือรบสิบลำ ครั้นเพลาบ่ายกำปั่นก็ล่องลงไปถึงเมืองธนบูรีแล้ว จึ่งทอดสมออยู่ ขณะนั้นไทยซึ่งเอาเรือน้อยลงมา/*499เก็บผลไม้หมากพลูณสวน อังกฤษจับขึ้นไปบนกำปั่นมากกว่าร้อยก็ใช้ใบหนีไป ครั้นเพลาค่ำไทยหนีขึ้นมาได้สองคนจึ่งรู้เนื้อความ ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่ายกขึ้นไปตั้งอยู่บางไทรแลสีกุก ขณะนั้นพระอาจาริย์วัดเขานางบวช มาอยู่ณะวัดบางระจัน ขาวบ้านแขวงเมืองวิเสศไชยชาน เมืองสุพรรณ์บุรี เมืองสิงคบุรี เมืองสรรคบุรี อพยพเข้าไปพึ่งพระอาจาริย์อยู่เปนอันมาก ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าขึ้นไปเกลี้ยกล่อมชาวค่ายบ้านบางระจัน แต่งกันลงมาฆ่าพะม่าเสียกลางทางเปนอันมาก พม่าจึ่งแบ่งกันทุกค่ายยกขึ้นไปจะรบ ฝ่ายชาวค่ายบ้านบางระจันยกออกตั้งอยู่นอกค่ายไล่ตลุมบอนแทงฟันพะม่าล้มตายเปนอันมาก ข้างเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยยกออกไปจะตีค่ายพะม่า ซึ่งตั้งอยู่ณะวัดป่าฝ้าย ฝ่ายปากน้ำประสบให้สานสีชุกแบกไป ถ้าจะตั้งที่ใดเอาสีชุกตั้งเรียงให้ชิดกัน แล้วจะขุดดินใส่บังเปนค่าย แลคนยกไปวันนั้นมากเตมทุ่ง แลเสนาบดีให้อยุดแคร่ที่ใดก็ให้อยุดพร้อม ๆ กันรอไป ครั้นเหนพม่าวัดป่าฝ้ายขี่ม้าข้ามน้ำไปหาค่ายใหญ่ฟากตวันตกเปนหลายม้า จึ่งขับคนเข้าตี พะม่าในค่ายยิงปืนออกมาถูกล้มลงห้าหกคน คนทั้งนั้นก็ถอยมาสิ้น ครั้นเพลาเอย็นก็เลิกทับกลับมา ประมาณสองวันสามวันพม่ายกไปตีค่ายบ้านบางระจันอีก ทำการกวดขันขึ้นกว่าเก่า ชาวค่ายบ้านบางระจันให้เข้ามาขอปืนใหญ่สองบอก ปฤกษากราบทูลว่า ถ้าค่ายบ้านบางระจันเสียแก่พม่า ๆ จะเอาปืนเข้ามารบกรุง จะให้นั้นมิบังควร ครั้นรุ่งขึ้นพะม่ายกไปตั้งค่ายณะบ้านขุนโลก นายจันเขี้ยวคุมภักพวกออกมาตีฆ่าพะม่าเสีย ประมาณห้าร้อย ตัวก็ต้องปืนตาย ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างในกรุงยกไปตีค่ายปากน้ำประสบอีก พม่าให้ยกหาบคอนออกหลังค่ายทำทีจะหนี พวกอาทมาถชวนกันวิ่งเข้าใกล้ค่ายพะม่า พะม่า/*500เอาม้าไล่โอบหลังก็ถอยลงมาโพสามต้น จะมื่นศรีสรรักษ์ จะมื่นเสมอใจราช ขี่ม้าลงข้ามน้ำหนีมาฟากตะวันออก แต่พวกพระยาตากรบรออยู่ ค่อยข้ามมาต่อภายหลัง อนึ่งพระยารัตนาธิเบศร์ออกไปเรี่ยไรทองหล่อปืนใหญ่ขึ้นณบ้านบางระจันสองบอก ครั้นพม่ายกไปตีอีก ค่ายบ้านบางระจันก็แตกล้มตายเปนอันมาก ๚ะ
๏ ขณะนั้นกรมหมื่นเทพพิพิตรเข้ามาอยู่ณเมืองปราจินทบุรี อพยพราษฎรเข้ามาอยู่ด้วยเปนหลายหมื่น พม่าจึ่งยกทับเรือออกไปตีเมืองปราจินทบุรีแตก กรมหมื่นเทพพิพิตร พระยารัตนาธิเบศ หนีขึ้นไปอยู่เมืองนครราชสีห์มา ๚ะ
๏ ขณะนั้นโปแมงแม่ทับสี่กุก ก็ป่วยเปนค่ายตาย โปสุพะลาแม่ทับปากน้ำประสบ เปนใหญ่สิทธิ์ขาดอยู่แต่ผู้เดียว ยกเข้ามาตั้งค่ายณโพสามต้น แล้วให้มาตั้งค่ายณบ้านป้อมวัดท่าการ้อง แลก่อป้อมๆสูง ฝ่ายข้างในกรุงแต่งทับเรือขึ้นไป จะตีค่ายวัดท่าการ้อง พะม่ายิงปืนมาถูกนายเริก ซึ่งยืนรำดาบอยู่น่าเรือ ตกน้ำลงคนหนึ่ง ก็ถอยทับกลับมาสิ้น ๚ะ
๏ วันนั้นพพม่าตั้งค่ายณะวัดภูเขาทอง พระศรีสุริยภาค ซึ่งเปนนายป้อมท้ายซัดกบ ให้ประจุปืนพระมหากาลมฤษตยูราชสองซัดสองลูก ยิงไปนัดหนึ่งปืนก็ร้าวราน ครั้นเพลาค่ำไทยหนีมาคนหนึ่งให้การว่า ปืนมหากาลมฤษตะยูราช ซึ่งได้ยิงออกไปนั้น ถูกเรือรบพะม่าล่มสองลำคนตายหลายคน แล้วพะม่ายกเข้ามาตั้งค่ายวัดกะชาย วัดพลับพลาไชย วัดเต่า วัดสุเรน วัดแดง ๚ะ
๏ ครั้นเดือนสิบสองแต่งทับเรือให้พระยาตาก พระยาเพชรบูรี หลวงสุรเสนี ออกไปตั้งอยู่วัดใหญ่ คอยสกัดเรือรบพะม่า ซึ่งขึ้นลงหากัน /*501อนึ่งพะม่าค่ายบางไทร วัดโปรดสัตวยกทับเรือกลางทุ่ง พระยาเพชรบูรียกออกตีณะวัดสังฆาวาส ก็ตายในที่รบ ๚ะ
๏ พระยาตากหลวงศรเสนีถอยมาแอบดู หาช่วยหนุนไม่ แล้วไปตั้งอยู่ณะวัดพิไชย ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างในกรุงเกนให้มาตั้งค่ายอยู่ณะวัดไชยวัฒนาราม จีนออกไปตั้งณะคลองสวนพลู ครั้นเดือนอ้ายโปซุบพลา ให้กองทับเมืองแพร่ มาตั้งโพธิ์สามต้นข้างฟากตะวันออก กองทับเมืองแพร่ยกหนีไปทางพระพุทธบาท ให้ถือหนังสือเข้ามาถึงพระยายมราชว่า พระเจ้าทรงธรรมมีพระคุณอยู่ จึ่งมิได้อยู่รบกรุงด้วยพะม่า ๚ะ
๏ ครั้นเดือนญี่ปีจออัฐศกเพลาค่ำ เกิดเพลิงขึ้นณะท่าทรายไหม้ลามมาตะพานช้าง ค่ามติดป่ามะพร้าว ป่าโทน ป่าถาน ป่าทอง ป่าหย้า วัดราชบุรณะ พระมหาธาตุ เพลิงไปหยุดเพียงวัดฉัดทันต์ ๚ะ
๏ อนึ่งจีนค่ายคลองสวนพลูสี่ร้อยเสศ ชวนกันขึ้นไปทำลายพระพุทธบาท เลิกเอาเงินดาศพื้น ทองหุ้มพระมณฑปน้อยลงมาสิ้น ครั้นพระเจ้าแผ่นดินทราบจึ่งให้ว่าแก่นายค่าย ให้สืบเอาเงินทองของพระพุทธบาททรงส่งเข้ามา ๚ะ
๏ ขณะนั้นพะม่ายกเข้ามาเผาพระที่นั่งพะเนียดเสีย แล้วตั้งค่ายณะพะเนียดแลวัดสามพิหาร วัดมณฑป แลตั้งล้อมรอบกรุง ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างในกรุงนั้นเกิดโจรปล้นมิได้ขาด คนอดโซเปนอันมาก ที่หนีออกไปหาพม่าก็เนือง ๆ แล้วพม่าทำตะพานข้ามทำนบรอเข้ามา ขุดอุโมงค์รุ้งเชิงกำแพง แลตั้งป้อมสาลาดิน ตั้งค่ายวัดนางปลื้มก่อป้องสูง เอาปืนใหญ่ขึ้นยิง แล้วพะม่ายกมาตั้งค่ายวัดศรีโพ ๚ะ
/*502๏ ฝ่ายข้างในกรุงให้ชักปืนปราบหงษาวดี ออกไปตั้งริมท่าทราย กระสุนแรกประจุดินน้อยยิงต่ำไปถูกตะหลิ่ง ครั้นประจุดินมากยิ่งขึ้นโด่งข้ามวัดศรีโพไป จึ่งดำรัศให้พระยากระลาโหม แลข้าหลวงออกไปเจรจาความเมืองกับพะม่า ณะค่ายพะเนียดว่า กรุงเทพมหานครกับกรุงอังวะร่วมราชสโมสรสามคีมาแต่ก่อน บัดนี้เหตุผลเปนประการใด จึ่งยกกองทับมาย่ำยีให้ร้อนอกสมณพราหมณ์ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน ๚ะ
๏ ฝ่ายพะม่าว่ากรุงศรีอยุทธยาแต่ก่อนเคยน้อมนำบรรณาการไปออกแก่กรุงหงษาวดี แลสืบมาบัดนี้ละโบราณราชประเพณีเสีย ตั้งแขงเมืองอยู่ จึ่งได้ยกกองทับมารบ ครั้นพระยากลาโหมกลับเข้ามากราบทูลพระเจ้าแผ่นดิน ๆ ตำรัศว่าอ้ายพะม่าว่าเอาเปล่า ๆ ๚ะ
๏ แต่พะม่าล้อมกรุงอยู่ครั้งนั้นนานถึงสองปีเสศ ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยอาษาออกรบแตกยับเยินเข้ามา ที่สุดจนขุนนางจีน ขุนนางแขก ขุนนางฝรั่ง ขุนนางมอญ ขุนนางลาว แลนายโจรนายซร่อง ก็ชวนกันออกอาษาตีกองทับพะม่าที่ล้อมกรุงทั้งแปดทิศ ก็มิได้ชะนะ พะม่ากลับฆ่าฟัน ล้มตายแตกเข้ามาทั้งสิ้น ด้วยอายุแผ่นดินกรุงพระนครศรีอยุทธยาถึงกาลขาด จึ่งอาเพทให้เหนประหลาดเปนนิมิตร พระประทานวัดเจ้าพระนางเชิง น้ำพระเนตรไหลลงมาจนพระนาภี ในวังนั้นวัดพระศรีสรรเพชนั้น พระบรมไตรยโลกย์นารถ พระอุระแตก ดวงพระเนตรตกลงมาอยู่ที่ตักเปนอัศจรรย์ พระเจดีย์วัดราชบูรณะนั้น กาบินมาเสียบตายอยู่บนปลายยอดโดยอาเพศ ๚ะ
๏ อนึ่งรูปพระนะเรศวรเจ้าโรงแสงใน กระทืบพระบาทสนั่นไปทั้งสี่ทิศ อากาษก็วิประริตไปต่าง ๆ บอกเหตุบอกลางจะเสียกรุง ๚ะ
/*503๏ ฝ่ายพม่าก็ยกมารบค่ายวัดไชยวัฒนารามเก้าคืนก็แตก แล้วมารบค่ายจีนคลองสวนพลูสิบห้าคืนจึ่งสำเร็จ ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำปีกุญนพศกเพลาบ่ายสี่โมง พะม่ายิงปืนป้อมสูงวัดท่าการ้อง วัดนางปลื้มระดมเข้ามาณะกรุง แล้วเอาเพลิงจุดเชื้อที่รากกำแพงครั้นเพลาค่ำกำแพงทรุดลงน่อยหนึ่ง พะม่าก็เข้ากรุงได้เอาไฟเผาพระราชวัง แลวัดพระศรีสรรเพช ๚ะ
๏ ขึ้นเสด็จอยู่ในราชสมบัติเก้าปี พม่าจึ่งทำลายกำแพงกรุงเสีย แล้วกวาดเอากระษัตริย์ขัติวงษ์ แลท้าวพระยาเสนาบดีอพยพทั้งปวงไป ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๒๙ ปีกุญนพศก แต่พระเจ้าแผ่นดินนั้นหนีออกไปจากพระนครองค์เดียว ได้ความทุกข์ลำบากก็ถึงพิราไลยไปสู่ประโลกย์ ชนทั้งปวงจึ่งนำเอาพระศพมาแล้วก็ฝังไว้ ๚ะ
***
๏ อายุกรุงเก่า ๔๑๗ ปี พระเจ้าแผ่นดิน ๓๔ พระองค์เท่านั้น ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๗ สมุดไทย ๚ะ
***
๒๘
๏ แผ่นดินพระเจ้าตากสิน
๏ อนึ่งแต่ณวันเสาร์เดือนญี่ขึ้นสี่ค่ำปีจออัฐศก ขณะเมื่อกรุงเทพมหานครยังมิได้เสียนั้น พระเจ้าอยู่หัวอันมีอภินิหาร นับในเนื้อหน่อพุทธางกูรเจ้า ตรัสทราบพระญาณว่า กรุงศรีอยุทธยาจะเปนอันตราย แต่เหตุที่อธิบดีเมืองแลราษฎรมิเปนธรรม จึ่งอุษาห์ด้วยกำลังกรุณา แก่สมณพราหมณาจารย์แลบวรพุทธสาศนาจะเสื่อมสูญ จึ่งชุมนุมพักพวกพลทหารจีนไทย ประมาณพันหนึ่ง สรัพด้วยเครื่องสาตราวุธ ประกอบด้วยทหารผู้ใหญ่นั้น พระเชียงเงิน พรหมเสนา ขุนอภัยภักดี หลวงพิไชยอาษา หมื่นราชเสน่หา หลวงราชเสน่หา ยกออกไปตั้งณวัดพิไชย อันเปนมงคลสฐาน /*504ด้วยเดชบรมโพธิสมภาร เทพยเจ้าอภิบาลรักษาพระบวรพุทธสาศนา ก็ส้องสาธุการบันดานให้วรรษาการห่าฝนตกลงมาเปนมหาวิไชยฤกษ จับเดิมแต่นั้นมาจึ่งให้ยกพลพยุห์กองทัพออกจากวัดพิไชย ฝ่ากองทัพพะม่าออกมาเปนเพลาย่ำฆ้องค่ำ ยามเสาร์ได้รบกันกับพม่า ๆ มิอาจต่อต้านบาระมีได้ ถอยไป ก็ดำเนินด้วยพลทหารโดยสวัสดิภาพไปทางบ้านเข้าเม่า ก็บันลุถึงบ้านสามบัณฑิตย์ ๚ะ
๏ เพลาเที่ยงคืนประมาณสองยามเสศ เพลิงเกิดในกรุงเทพมหานคร ไหม้แต่ท่าทรายตลอดถนนหลวง ไปจนถึงวัดฉัตรทันต์ แสงเพลิงรุ่งโรจโชตะนาการ ครั้นได้ทัศนาการเหนก็สังเวศสลดใจ ด้วยอาไลยถึงสมณพราหมณาจารย์ ขัติยวงษาณุวงษแลเสนาพฤฒามาตยราษฎร แลบวรพุทธสาศนามิใคร่จะไปได้ ดุจมีใจย่อหย่อนจากอุษาห ซึ่งตั้งปะนิธานจะแก้กรุงเทพมหานคร กับทั้งบวรพุทธสาศนา เทพยเจ้าจึ่งดลใจให้ตั้งสะติสมปฤดี มีกำลังกรุณาอุษาห ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตย์เดือนยี่ขึ้นห้าค่ำ ลุศักราช ๑๑๒๘ ปีจออัฐศก ให้ยกกองทับไปถึงบ้านโพสาวหาร พะม่ายกกองทับติดตามไป จึ่งให้ตระเตรียมพลทหารจีน ทหารไทยไว้ ครั้นกองทับพม่ายกมาถึง จึ่งดำเนินนำหน้าพลทหารออกรบเปนสามารถ พม่าแตกกระจัดกระจายพ่ายไปเกบได้เครื่องสาตราวุธเปนอันมาก จึ่งอยุดประทับแรมอยู่ณะบ้านพรานนก ฝ่ายทแกล้วทหารออกไปลาดเที่ยวหาอาหาร จึ่งภบกองทับพม่ายกมาแต่บางคาง พม่าไล่ติดตามมาถึงที่ประทับ จึ่งขึ้นมากับม้าทหารสี่ม้า ออกรับกองทับพม่าก่อน จึ่งกองทับทั้งปวงตั้งเปนปีกกา ออกรบแซงสองข้าง กองทับพะม่าสามสิบม้า แตกย่นหกหลังลงไปถึงพลเดินท้าว ๒๐๐๐ แตกกระจายไป ๚ะ
/*505๏ ฝ่ายทแกล้วทหารทั้งปวง เหนกำลังบุญฤทธิ์เปนอัศจรรย์ดังนั้น ก็ยำเกรง ยกย่องว่า เปนจอมกระษัตริยสมมัติวงษ์ ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์เดือนยี่ขึ้นหกค่ำปีจออัฐศก ขุนชำนาญไพรสนแลนายกองสาภิภักดิ์เอาช้างมาถวายพลายห้าพังหนึ่ง เปนหกช้าง จึ่งนำเสด็จดำเนินไปถึงบ้านดง อยุดประทับร้อนในที่นั้น แล้วสั่งให้หาขุนหมื่นพันท์นายบ้านออกมาจะประสาทราโชวาทโดยดี ขุนหมื่นพันท์นายบ้าน มิได้เชื่อบาระมีขัดแขงคิดประทุษร้าย ซ่องสุมทหารโยธาไว้คอยจะปองทำร้าย ๚ะ
๏ ครั้นตรัสแจ้งเหตุนั้นแล้ว มิได้จองเวรว่าเปนข้าขอบขันทเสมา มีอิจฉาการ แต่จะให้เปนศุขพร้อมกัน จึ่งให้ทหารไปว่ากล่าวเกลี้ยกล่อมโดยธรมราชประเพณีสามครั้ง ก็มิได้อ่อนน้อมท้าทายอีก ดำริหว่าเปนผลกรรม์แห่งสัตวทั้งปวงแล้ว ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนยี่ขึ้นแปดค่ำปีจออัฐศก จึ่งขึ้นม้านำพลทหารยี่สิบฝ่าเข้าไป ขุนหมื่นทหารชาวบ้านดงมากกว่าพัน ออกต่อสู้ยิงปืนสกัดน่าหลังทำอันตราย ด้วยเดชบาระมีจะได้ถูกต้องผู้ใดๆ หามิได้ จึ่งขับม้านำหมู่ทหารบุกรุกไล่เข้าไป ให้ทหารปีนขึ้นหักค่ายเข้าได้ ไล่ตะลุมบอนฟันแทงทหารชาวบ้านดง ก็แตกกระจายแหกค่ายหนีไป ได้ช้างพลายช้างพังเจ็ดช้าง ได้หิรัญสุวรรณ์พัญาหารเปนอันมาก ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุธเดือนยี่ขึ้นเก้าค่ำปีจออัฐศก ยกพลทหารออกมาประทับตำบลหนองไม้ทรุม ตามทางบ้านเมืองนครนายก ประทับร้อนแรมไปประมาณสองวันถึงบ้านนาเริ่งอยุดประทับ ยกแต่นั้นวันหนึ่ง จึ่งถึงเมืองปราจินท์ ข้ามด่านกบแจะอยุดภักพลหุงอาหารฝ่ายฟากตวันออก แล้วให้พลนิกายข้ามทุ่งไปจนเพลาบ่ายห้าโมง ตรัสทราบว่าพระเชียงเงิน /*506ขุนพิพิตรวาที นักพระองค์รามเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีมามิทัน จึ่งทรงม้ามากับหลวงพรหมเสนา จะเร่งพวกพระเชียงเงินมิได้พบ ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์เดือนยี่ขึ้นสิบสามค่ำ ให้ยกพลทหารเข้าไปในป่าอยุดประทับที่สำนักหนองน้ำหุงอาหารสำเร็จแล้ว เพลาบ่ายประมาณสองโมง จึ่งพระเชียงเงินมาถึงให้โบยสามสิบทีแล้ว ก็ตรัสเหนกิริยาว่ามิเปนใจด้วยราชการ จึ่งสั่งให้ประหารชีวิตรเสีย นายทับนายกองทูลขอชีวิตรไว้ ครั้นเพลาบ่ายประมาณสี่โมง พม่าไล่แทงฟันคนซึ่งเลื่อยล้าวิ่งหนีมาตามทาง ทอดพระเนตรเหนจึ่งให้นายบุนมี ขึ้นม้าใช้สวนทางลงไปได้ประมาณสองร้อยเส้น ภบกองทับพม่ายกขึ้นมาแต่ปากน้ำเจ้าโล้ ทั้งทับบกทับเรือ มาขึ้นที่ท่าข้าม ครั้นเหนธงเทียวเสียงฆ้องกลองเสียงพูดจากันว่าเปนพม่ามั่นคงแล้ว ก็กลับม้าขวบมากราบทูลตามได้เหนนั้น จึ่งสั่งให้พลทหารตั้งปืนใหญ่ตับใหญ่ตับน้อยดาไว้ต่างค่าย แล้วให้คนหาบเสบียงครอบครัวไปก่อน แต่พระองค์กับทหารประมาณร้อยเสศ คอยรับพะม่า ครั้นเพลาบ่ายโมงเศศ พม่ายกกองทับมาถึง จึ่งเสด็จนำน่าทหารด้วยหลวงชำนาญไพรสนท์ พระเชียงเงิน นายบุญมี นายทองดีทหาร นายแสงทหาร ออกไปรับฬ่อพะม่านอกปืนใหญ่น้อยซึ่งดาไว้ประมาณหกเส้นเจดเส้น พะม่ายกทับเรียงเรียบมาจำเภาะในพงแขม ครั้นเข้ามาใกล้ได้ทีแล้วจึ่งให้ยิงปืนเปนอันหนึ่งอันเดียว ถูกพะม่าล้มตายเปนอันมาก พม่าที่ยังอยู่นั้นอุดหนุนกันเข้ามาอีก จึ่งฬ่อให้ไล่เข้ามาแล้วยิงปืนใหญ่น้อยถูกพะม่าล้มตายทับกันเปนอันมาก พม่าอุดหนุนกันเข้ามาอีก วางปืนตับเข้าโครมสาม พม่าแตกกระจัดกระจายพ่ายไป จึ่งให้พลทหารโห่ร้องตีฆ้องสำทับ พม่าแตกหนีไปจะคุมกันเข้ามิได้ จึ่งให้ยกพลนิกายประทับตามลำดับ บ้านหัวทองหลาง พานทอง บางปลาสร้อย ถึงบ้าน/*507นาเกลือ นายกลม คุมไพร่พลทหารอยู่ที่นั้น, คอยสกัดคิดประทุษร้าย จึ่งทรงช้างพระที่นั่งสรรพด้วยเครื่องสรรพยุทธ, ทรงพระแสงปืนต้นรางแดง กับด้วยหมู่โยธาทหารเข้าไปในรว่างทหารนายกลมอยู่นั้น ด้วยเดชบรมโพธิสมภาร นายกลมแลพวกโยธาทหารทั้งนั้น, ให้สยดสยองกลัวพระอานุภาพ, วางสาตราวุธเสีย แล้วถวายบังคมอ่อนน้อมเปนข้าใต้ลอองฯ จึ่งนำเสด็จดำเนินเข้าไปประทับในสฐานอันเปนศุขสมควร, แล้วพระราชทานราชทรัพย์แลราโชวาท, ให้ตั้งอยู่ในยุติธรรม. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตย์เดือนญี่แรมหกค่ำ, นายกลมคุมไพร่ร้อยหนึ่ง, นำเสด็จไปถึงทับอยุดประทับแรมอยู่ที่นั้น, รุ่งขึ้นยกมานาจอมเทียน ประทับแรมอยู่ที่นั้นคืนหนึ่ง, แล้วจึ่งมาแรมทุ่งไก่เตี้ย. รุ่งขึ้นมาประทับแรมสัตหีบ, แล้วยกมาชายทะเล ประทับแรม, เพลารุ่งขึ้นมาประทับแรมหินโด่ง, รุ่งขึ้นมาประทับแรมน้ำเก่า. ผู้รั้งบุญ,เมืองระยอง, กับกรมการทั้งปวง, ชวนกันมาต้อนรับเสด็จ, ถวายธัญาหารเกวียนหนึ่ง นำดำเนินมาถึงท่าประดู่, จึ่งพระราชทานปืนคาบสิลาบอกหนึ่งแก่ผู้รั้งเมืองระยอง, เสด็จมาประทับอยู่ ณวัดลุ่มสองเวน, สั่งให้จัดลำเลียงอาหารตั้งค่ายขุดคู, แลนายบุญรอดแขนอ่อน, นายหมวด, นายบุญมาน้องเมียพระยาจันทบุรี, เข้ามาถวายตัวทำราชการ. จึ่งนำเอาคุยหรหัถคดีมากราบทูลว่า, ข้าพระพุทธเจ้าแจ้งเหตุว่า, ขุนราม, หมื่นซ่อง, นายทองอยู่นกเล็ก, ขุนจ่าเมืองด้วง, หลวงพลแสนหาร กรมการเมืองระยอง, คบคิดกันคุมภักพวกพลทหารประมาณพันห้าร้อยเสศ, จะยกเข้ามากระทำประทุษฐร้าย. จึ่งมีพระราชบริหารดำรัศสั่งให้หาผู้รั้งเมืองมาถามว่า, กูมากระทำราชกิจทั้งนี้, ด้วยกรุณาจิตร, จะให้สมณทวิชาจารย์ประชาราษฎรทั้งปวงเปนสมานุศุขสามคี,มิได้มีวิหิงษาการอุบาย ประพฤดิทุจริตแก่ท่านทั้งปวงประการใดหามิได้ แลขุนหมื่นทั้งนี้คบคิดการ/*508จะทำประทุษฐร้าย, แต่กูมีกรุณาจิตรนี้, ยังจะจริงดุจหนึ่งนี้ฤๅประการใด. ผู้รั้งเมืองมิรับ, ตรัสทราบพระญาณด้วยอาการกิริยา. จึ่งตรัสสั่งให้หลวงพรหมเสนาคุมตัวจำไว้, แล้วมิไว้พระราชหฤไทย จึ่งสั่งให้ทหารตระเตรียมตัว, สรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธ ผูกช้างม้าปืนใหญ่น้อยตั้งจุกช่องทางครบไว้สรรพ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเพลาประมาณทุ่มเศศ อ้ายเหล่าร้ายยกพลให้ทหารลอบเข้ามาตั้งค่ายล้อมได้สองด้านแล้ว, โห่ร้องยิงปืนใหญ่น้อยรดมเข้ามา, จึ่งตรัสให้ดับแสงเพลิงเสีย. จัดทหารประจำน่าที่สงบกันไว้แล้ว, เสดจกับด้วยทะหารจีนทะหารไทย, ๆ ถือปืนคาบศิลา, หลวงชำนาญไพรสน, นายทองดีทหาร, หลวงพล, หลวงเชียงเงินท้ายน้ำ, หลวงพรหมเสนา, นายบุญมี, นายแสงทหาร, นายศรีสงคราม, นายนากทหาร, ธำมรงคอิ่ม, ทหารจีน, หลวงพิพิตร, หลวงพิไชย, ขุนจ่าเมืองเสือร้าย, หมื่นท่อง, หลวงพรหม, ถือดาบง้าว. เสด็จออกเที่ยวตรวจตรารอบค่ายดูท่าทางฆ่าศึก, จะเข้ามาแห่งใดตำบลใด. แลอ้ายเหล้าร้ายชื่อขุนจ่าเมืองด้วง, กับทหารประมาณสามสิบคน, ล้อมใต้ตะพานวัดเนิน, เข้ามาใกล้ค่ายหลวงประมาณห้าวาหกวา. จึ่งสั่งให้วางปืนพร้อมกัน, ถูกขุนจ่าเมืองด้วงกับทหารทั้งปวง, ซึ่งเดินตามกันนั้นตกตะพานลงพร้อมกัน, ตายเปนอันมาก. จึ่งตรัสให้ทหารจีนเข้าตะลุมบอน, ฟันแทงฆ่าศึกหักค่ายอ้ายเหล่าร้าย, ล้มตายแตกหนีไป, หมู่ทหารไล่ติดตามไปทางประมาณ ๕๐ เส้น ๖๐ เส้น, จึ่งให้ลั่นฆ้องไชยสัญญาเรียกพลทหารเข้าค่ายให้พร้อม, แลหมู่ทหารทั้งปวงเข้าในค่าย, จุดเพลิงเผาขึ้นแห่งหนึ่ง. เก็บเอาเครื่องสาตราวุธ หิรัญสุวรรณวัดถาทัญาหาร, ครอบครัวเปนอันมาก. ตรัสให้ยับยั้งอยู่บำรุงทแกล้วทหาร,ให้มีกำลัง ณเมืองระยองนั้นช้านานประมาณ ๗ วัน ๘ วัน ๚ะ
/*509๏ ครั้นณวัน ๚ะ จึ่งสั่งให้ประชุมเสนาทหารนายทับนายกองไทยจีนทั้งปวงพร้อมกัน, จึ่งตรัสประภาษให้ปฤกษาว่า,เราจะกระทำการทั้งนี้,ด้วยวิเหษาอาธรรมหามิได้. จะให้เปนศุขมีประโยชน์, แก่สมณพราหมณาประชากรทั้งปวง, จึ่งจะเปนเกียรติยศสืบไป และเมืองจันทบุรีนี้จะถึงแก่กาลพินาศ, ดุจเมืองระยอง. เอนดูสัตวทั้งปวง, จะเหนผู้ใดมีอาฌาไศรยจะให้ไปเจรจาโดยยุติธรรม. ให้พระยาจันทบุรีอ่อนน้อมลง, อย่าให้เกิดยุทธสงครามได้ความเดือดร้อนแก่สมณพราหมณาประชาราษฎรได้นั้น. จึ่งเสนาบดีนายทับนายกองทั้งปวงปฤกษาพร้อมกัน, กราบบังคมทูลว่า, เหนแต่นายบุญมีมหาดเล็ก, นายบุญรอดแขนอ่อน, นายบุญมาน้องเมียพระยาจันทบุรี,สามคนนี้จะได้ราชการ. ๚ะ
๏ ครั้นตรัสเหนด้วยแล้ว, จึ่งสั่งให้ไปตามคำปฤกษา. จึ่งนายเผือกญวน, นักมาเขมร, รับอาษาภาข้าหลวงสามคนไปโดยทางชลมารค, แต่ณวันไปอยุดอยู่ปากน้ำระยอง. ใช้ใบไปประมาณห้าวัน,ถึงปากน้ำจันทบุรี. ครั้นเพลารุ่งขึ้นเช้าจึ่งเข้าไปหาพระยาจันทบุรี, เจรจาโดยธรรมราชประเพณีกระแสรับสั่งนั้น. ๚ะ
๏ พระยาจันทบุรีมีความยินดี, สั่งให้ขุนจางวางทำสัมมาคารวะเลี้ยงดูโดยปรกติยิงยอมด้วย, ว่าอิก ๑๐ วันข้าพเจ้าจึ่งจะแต่งออกไปรับเสดจ,ณะกองทับเข้ามาณะเมืองจันทบุรี จะได้คิดราชการแก้ฝีมือพม่า ครั้นณะวันเพลาบ่ายสามโมงจึ่งแต่งเรือรบลำหนึ่งมีพลกะเชียงยี่สิบ,สรรพด้วยเครื่องอาวุธ. พระยาจันทบุรีลงเรือด้วยข้าหลวง, นายเผือก, นักมา. ขึ้นบนสาลาเทพารักษ์, ชวนกันให้กระทำความสัจแก่กัน, แล้วกลับแคลงมาถามว่า, เราได้ให้ความสัจเปนมิสหายร่วมชีวิตรกันแล้ว, อย่าได้อำพรางกัน. เหตุผลร้ายดีประการใด, จงบอกกล่าวแก่เราแต่ตามจริงเถิด ๚ะ
/*510๏ ข้าหลวงจึ่งตอบว่า, เราได้เปนมิตรร่วมชีวิตรเดียวกันด้วยท่านแล้ว, จะสู้เสียชีวิตรรักษาสัจธรรมนั้นไว้มิให้เสีย, ท่านอย่าได้แคลงใจเลย อันสมเดจพระเจ้าอยู่หัวแห่งเรานี้, มีพระราชจริตปราศจากฬ่อลวง ถ้าจะมีราชบริหารตรัสสิ่งใดแล้ว, ก็เปนสัตย์มิได้หวาดไหว, ตั้งพระไทยสถิตอยู่ในพรหมวิหาร, เพื่อจะให้เปนพระพุทธบารมีสืบไป. อันบุคคลผู้ใดมิได้คิดประทุษฐร้ายก่อนแล้ว, และจะได้เบียดเบียฬนั้นมิได้มีเลย. ท่านจงตั้งภักดีจิตรอย่าให้จลาจล. พระยาจันทบุรีมีใจยินดีสวามีภักดี, แล้วฝากเครื่องราชกระยาหารให้มาถวาย, แล้วข้าหลวงก็ออกจากปากน้ำจันทบุรี, วันหนึ่งก็ถึงปากน้ำระยอง, จึ่งเอาเนื้อความนั้นกราบทูล. ครั้นได้ทรงฟังก็มีพระวิจารณราชดำริหโดยรอบคอบแล้ว, ทรงพระมัทยัดไว้ในพระราชหฤไทย. ครั้นอยู่มาประมาณ ๑๐ วันถึงปัฏิญาณสัญญาแล้ว, พระยาจันทบุรีจะได้มาหามิได้. ใช้ให้คนเอาเข้าเปลือกบันทุกเรือประมาณสี่เกวียน, มาถวายณเมืองระยอง. ๚ะ
๏ ครั้นณวัน ๚ะ นายบุญเรืองมหาดเล็ก, ผู้รั้งบางละมุงคุมไพร่ ๒๐ คนว่า, พม่าใช้ให้ถือหนังสือออกไปเมืองจันทบุรี, ให้แต่งดอกไม้ทองเงินเข้าไปณะโพสามต้น. พระหลวงขุนหมื่นนายทับนายกองแจ้งกิจนั้นมิได้ไว้ใจ, ว่าเปนพวกพม่า ๆ ให้มาด้วยกลอุบายใช้ให้ติดตามเรา,จะไว้ใจให้อยู่ในกองทับเรามิได้, ด้วยเอาไจออกหากจากกรุงเทพแล้ว และนายบุญรอดแขนอ่อน, กราบทูลจะขอเอาตัวไปประหารชีวิตรเสีย. ทรงพระพรุณาขอชีวิตรไว้, จึ่งตรัสประภาษด้วยพระราชอธิบายว่า, พม่ามาล้อมกรุงฯครั้งนี้, ผู้ใดจะตั้งใจเข้าด้วยพม่านั้นหามิได้, แต่ถึงกาลแล้วหากจำเปน. อนึ่งนายบุญเรืองผู้รั้งบางละมุง, มิได้เปนข้าใช้เรามาแต่ก่อน, เหนภอจะได้ราชการอยู่. แล้วราชการเมืองจันทบุรีก็ยังมี, ผู้รั้งบางลมุงกับพระยาจันทบุรี, เปน/*511มิตรชอบกัน เราจะใช้ให้เอาหนังสือพม่านี้ไปถึงพระยาจันทบุรี, ๆ ก็จะยกกองทับมารับเราเข้าไปคิดราชการด้วยกันตามปฏิญาณสัญญา, แลจะได้แจ้งในความสัตย์สุจริตนั้นด้วย. ๚ะ
๏ อนึ่งพม่าตั้งอยู่ณเมืองธนบุรี, แลล้อมกรุงเทพ, ๆ ได้มีหนังสือบอกมาถึงพระยาราชาเสรฐี, พระยาราชาเสรฐีแต่งกองทับลำเลียงอาหาร, เข้ามาช่วยถึงปากน้ำ. พม่าทำอันตรายสกัดทางอยู่ไปมิถึง, สิ้นเสบียงอาหารแล้วกลับไป, เหนว่าความชอบเมืองพุทไธมาศมีแก่กรุงอยู่. บัดนี้เราจะให้มีศุภอักษร, ไปให้พระยาราชาเสรฐียกพลทหารเข้ามาช่วยกันตีพม่า, ซึ่งตั้งอยู่เมืองธนบุรี, จึ่งจะเปนความชอบแก่พระยาราชาเสรฐีสืบไป, นายทับนายกองทั้งปวงเหนชอบด้วย. จึ่งให้แต่งศุภอักษร, ออกไปเมืองพุทไธมาศ. ๚ะ
๏ ณวันเดือนสี่แรมค่ำศก, เมื่อเสดจสถิตย์ณเมืองระยองนั้น, หมู่ประจามิตรซึ่งแตกไปจากเมืองระยอง, ลักลอบเข้ามาลักโคกระบือช้างม้าเนือง ๆไป. จึ่งตรัสว่าเรากรุณามันว่า, เปนข้าในขันทเสมาจะใคร่ทะนุบำรุง, จึ่งมิได้กระทำอันตราย, มันก็ได้อ่อนน้อมยังจะคิดประทุษฐร้ายสืบไป, ก็เปนผลวิบากให้บังเกิดเปนอาสัจอาธรรมฉนี้, จะละไว้มิได้. จึ่งกรีธาพลทหารยกออกจากเมืองระยอง, ไปณบ้านกระแสบ้านไร่บ้านดำบ้านตราแกลง, ซึ่งอ้ายขุนรามหมื่นช่องตั้งอยู่นั้น. ครั้นเพลาอุษาโยกทรงเครื่องราชวิภูสิต, สำหรับรณรงค์ยุทธสงคราม, เสดจนำพลทหารเข้าไล่กระโจมฟันแทงยิงปืนใหญ่ปืนน้อย, อ้ายเหล่าร้ายแตกตื่นไป. แลอ้ายขุนราม, หมื่นช่องหนีไปอยู่กับพระยาจันทบุรี, จับได้ทหารหมื่นช่องนายบุญมีบางเหี้ย, นายแทน, นายมี, นายเมืองพม่า, นายสนหม, นายบุญมีบุตรนายสน, ครอบครัวช้างม้าผู้คนโคกระบือเกวียน, ซึ่งอ้ายเหล่าร้ายลักเอาไปไว้แต่ก่อนเปนอันมาก. แล้วเสดจยกพลนิกายกลับมาณเมืองระยอง, บำรุง/*512ทแกล้วทหาร, เครื่องสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อย เกลี้ยกล่อมอาณาประชาราษฎร, อันแตกตื่นออกไปอยู่ป่าดง, ได้เปนอันมาก ก็เสดจยับยั้งถ้าพระจันทบุรีอยู่ณป่าดง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเดือนสี่แรมสิบสี่ค่ำศก, พระยาพิไชย, แลนายบุญมี,ไปถึงปากน้ำพุทไธมาศ. จึ่งนำเอาศุภอักษร, และสนองพระองค์อย่างฝารั่งขึ้นไปพระราชทาน, แลเจรจาตามศุภอักษรนั้น พระยาราชาเสรฐีก็มีความยินดี, ว่าระดูนี้จะเข้าไปขัดด้วยลมจะมิทัน ต่อเดือนแปด,เดือนเก้า,เดือนสิบ, จึ่งจะยกพลทหารเข้าไปช่วยราชการ. ครั้นณวันอาทิตย์เดือนห้าแรมสิบสี่ค่ำศก, ได้ศุภอักษรตอบ, แลเครื่องราชบรรณาการ, มาถึงปากน้ำระยอง ณวัน ๚ะ นายบุญมีจึ่งนำเอาองค์ใดเรือง, ทหารจีน, เครื่องราชบรรณาการ, ขึ้นกราบทูลถวายณค่ายท่าประดู่. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๚ะ พระราชตำริหแล้ว,ให้หาเสนาบดีนายทับนายกองมาเฝ้าพร้อมกัน, จึ่งประภาษว่าเราปรารพการครั้งนี้สู้เสียชีวิตร, เพราะกรุณาแก่สัตวโลกย์ซึ่งหาที่พำนักนิ์มิได้, และแผ่นดินจะไม่จลาจลสมบูรณ์, เปนที่ตั้งประสาสนาได้นั้น, เพาะปราศจรากหลักตอ, คือคนอาสัจอาธรรม. แลบัดนี้นายทองอยู่นกเล็ก, ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองชลบุรี. ประพฤดิ์พาลทุจริตคอยปองกระทำข่มเหงอาณาประชาราษฎรผู้หาที่พึ่งมิได้, บันดามีน้ำใจภักดีจะมาพึ่งเรานั้น, นายทองอยู่เปนเสี้ยนหนามคอยสกัดตัดสัญจรคนทั้งปวงไว้ เราควรจะไปสั่งสอนธรมารนายทองอยู่, ให้ตั้งอยู่ตามทางราบคาบก่อน, สมณพราหมณอาณาประชาราฎรจึ่งจะได้อยู่เปนศุข. เสนาบดีนายทับนายกองก็เหนพร้อมกันตามพระราชดำริห์ ๚ะ
๏ ครั้นณวัน๚ะศก จึ่งสั่งให้ยกพลทหารเสดจพระราชดำเนินไปตามสถลมารค, เสดจพระทับอยู่ณบ้านหนองมน ให้ทหารไปสอดแนมดูได้/*513เนื้อความว่า, นายทองอยู่ให้เตรียมพลทหารสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อยไว้พร้อม, จึ่งให้พลทหารเข้าไปอยุดประทับณวัดหลวง, ทางไกลเมืองประมาณร้อยหนึ่ง, จึ่งให้นายบุญรอดแขนอ่อน, นายชื่นบ้านไข้, ซึ่งเปนสหายกับนายทองอยู่, เข้าไปว่ากล่าวโดยยุติธรรม. นายทองอยู่ก็อ่อนน้อมโดยดี นายบุญรอด, นายชื่น, จึ่งภานายทองอยู่นกเล็กเข้ามาเฝ้าณวัดหลวง, สวามิภักดิกระทำความสัตยถวาย. แล้วก็นำเสดจให้เข้าไปณเมืองชลบุรี, ประทับอยู่ณเก๋งจีน. นายทองอยู่จึ่งนำเสดจทรงช้างพระที่นั่ง, นายทองมีมหาดเล็กควานท้าย, เลียบทอดพระเนตรเมืองชลบุรี, แล้วภาขุนหมื่นกรมการมาถวายบังคม. ทรงพระกรุณานายทองอยู่, ให้เปนพระยาอะนุราฐบุรีศรีมหาสมุท, ตั้งขุนหมื่นกรมการตามถานาศักดิ์เมืองชลบุรี. แล้วพระราชทานกระบี่บั้งเงินหนึ่ง, เสื้อแพรเข้มขาบดอกใหญ่พื้นแดงดุมทองเก้า, เขมขัดทองประดับพลอยสายหนึ่ง. แล้วพระราชทานราโชวาทสั่งสอนว่า, แต่ก่อนท่านประพฤษดิการอันเปนอาธรรมทุจริตนั้นจงละเสีย, จงประพฤษดิกุศลสุจริต, ให้สมควรด้วยถานาศักดิ์แห่งท่าน. จะได้เปนเกียรติยศสืบไปในกลาปาวะสาน, จะเปนพาศนาติดตามไปในอนาคต. แล้วจึ่งพระราชทานเงินตราไว้สองชั่ง, สำรับสงเคราะห์แก่สมณพราหมณาจาริย์, ประชาราษฎรผู้ยากไร้เขนใจ, ซึ่งขัดสนด้วยเข้าปลาอาหารนั้น. จึ่งตรัสสั่งพระยาอนุราฐว่า, ผู้ใดจงใจอยู่ในสำนักนิ์ท่าน, ท่านจงโอบอ้อมอารีย์เลี้ยงดูไว้ให้เปนผล. ถ้าผู้ใดมีน้ำใจสาภิภักดิ์จะติดตามเราออกไป, ท่านจงอย่ามีน้ำใจอิจษา, จงมีปมุทิตาปราโมชอย่าได้ขัดขวาง. ช่วยส่งผู้นั้นออกไปให้ถึงสำนักนิ์แห่งเรา, อย่าให้เปนเหตุการประการใดได้. แลท่านจงบำรุงบวรพุทธสาศนา, อาณาประชาราษฎรให้ทำมาหากินโดยภูมลำเนา, อย่าให้มีโจรแลผู้ร้ายเบียดเบียลแก่กันได้. แล้วพระราชทานเงินตราแก่สัปะเหร่อ, /*514ให้ขนทรากกะเฬวะราก, อันอดอาหารตายนั้นเผาเสีย พระราชทานบังสุกุลทานแล้ว, พระราชทานเงินตราอาหารแก่ยาจกวรรณีพกแต่เมืองชลบุรีเปนอันมาก. แล้วอุทิศกัลปะนาพระราชทานพระราชกุศลให้แก่หมู่เปรต, ไปในประโลกยนั้น, เพื่อเปนปัจจัยแก่พระปรมาภิเศกสัมโพธิญาณ ครั้นณวันฯศก, เสดจกลับมาเมืองระยอง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาจันทบุรีซึ่งถวายสัจปัฏิญาณว่าจะมารับเสดจนั้น, จะได้มาตามสัญญาหามิได้. ด้วยขุนราม, หมื่นซ่องอันเปนคนอาสัจนั้น, ยุยงว่ากล่าวให้คิดประทุษฐร้าย, ตกแต่งป้อมค่ายคูประตูหอรบเชิงเทิล, ตระเตรียมโยธาทหารสรรพด้วยเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่ปืนน้อยเสรจ, แล้วจึ่งคิดอุบายแต่งให้พระสงฆ์สี่รูป, ขึ้นมาเชิญเสดจเข้าไปในเมืองจันทบุรี, แล้วจึ่งจะกุมจับพระองค์. พระสงฆ์สี่รูปมามิทัน, เสดจไปเมืองชลบุรี, พระสงฆ์นั้นก็ยังอยู่ถ้าณเมืองระยอง. ครั้นเสดจถึงเมืองระยองเพลาเช้า, จึ่งเข้าไปถวายพระพรตามเรื่องราวพระยาจันทบุรีใช้ให้มานั้น. จึ่งทรงพระตำริหด้วยพระวิจารณญาณอันคำภิรภาพก็ทราบว่า, กรรมนิยมแล้วจึ่งจำให้เปนไปตามเหตุนั้น. ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเช้า, จึ่งมีพระราชบริหารตำรัสด้วยนายทับนายกองทั้งปวงว่า, พระยาจันทบุรีให้พระสงฆ์มารับเรานี้, ใครจะเหนร้ายดีประการใดบ้าง, นายทับนายกองปฤกษาพร้อมกันแล้วกราบทูลว่า, ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเหนว่า, พระยาจันทบุรีคิดประทุษฐร้ายเปนมั่นคง. จึ่งตรัสว่าเมื่อเหตุเปนฉะนี้แล้ว, ชอบจะไปฤๅอย่าไปประการใด. นายทับนายกองพร้อมกับกราบทูลว่า, ควรจะเสดจพระราชตำเนินไป, ด้วยจะได้ประโยชน์สองประการ. ประการหนึ่งแม้นว่าพระยาจันทบุรีจะเสียสัจ, คิดประทุษฐร้ายก็ดี, จะได้ธรมารให้เสียพยศอันร้าย. ถ้าพระยาจันทบุรียังตั้งอยู่ในความสัจ, ก็จะได้พระราชทานราโชวาทสั่งสอน, ให้ตั้งอยู่โดยยุติ/*515ธรรม, ก็จะเอย็นอกสมณพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งปวง, จะได้เปนอายุพระสาสนาสืบไปในอนาคตไสมยนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัสบดีศก, เพลาเช้าอุษาโยคยามพฤหัศบดี, ตรัสให้ยกพลนิกายสรัพด้วยเครื่องสรรพาวุธออกจากเมืองระยอง, พระสงฆ์สี่รูปนำเสดจมาประทับร้อนแรมโดยระยะทางห้าวันถึงตำบลบ้านบางกะจะหัวแหวน. ครั้นณวันจันทร๚ะศก, จึ่งยกไปใกล้เมืองจันทบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาจันทบุรีจึ่งให้หลวงปลัด, กับขุนหมื่นมีชื่อ, ออกมานำทับคิดเปนอุบาย, จะให้กองทับหลวงเลี้ยวไปข้างทางใต้เมือง, จะให้ข้ามน้ำไปฟากตวันออก, แล้วจะยกพลทหารออกโจมตีเมื่อข้ามน้ำนั้น. ครั้นตรัสทราบจึ่งให้นายบุญมีมหาดเลก, ขึ้นม้าขวบไปห้ามทหารกองน่ามิให้ไปตามทางหลวงปลัดนำนั้น. ให้กลับมาตามทางขวา, ตรงเข้าประตูท่าช้าง. เสดจประทับพลตำบลวัดแก้วริมเมืองจันทบุรี. จึ่งให้พลทหารตั้งกองทับล้อมรอบพระวีหารวัดแก้ว, ซึ่งเสดจประทับอยู่นั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาจันทบุรี, ก็ให้พลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่, แล้วจึ่งใช้ขุนพรหมธิบาล, ผู้เปนพระท้ายน้ำ, นายลิ่ม, นายแก้วแขก, ธรรมรงคพอน, นายไม้แขก, ออกมาต้อนรับเชิญเสดจเข้าเมือง จึ่งตรัสว่าพระยาจันทบุรีให้มาเชิญเราเข้าไปนั้น, เหนไม่ต้องตามประเวณีธรรม, ด้วยเหตุว่าผู้น้อยควรจะกระทำสัมมาคารวะแก่ผู้ใหญ่จึ่งจะชอบเปนมงคลแก่ตัว, แลจะให้เราเปนผู้ใหญ่เข้าไปหาท่านอันเปนผู้น้อยก่อนนั้น, มิบังควรเปนมงคลแก่พระยาจันทบุรีเลย. เรายังไม่เข้าไปก่อน, ให้พระยาจันทบุรีออกมาหาเรา, เราจะได้แจ้งเนื้อความซึ่งขัดข้องในใจเรา. ด้วยขุนราม,หมื่นซ่อง,อันเปนปัจามิตรเรา,เข้าไปอยู่ด้วยพระยาจันทบุรี, จะทำให้เราทั้งสองมีน้ำจิตรพิโรธแคลงกัน. แม้นพระยาจันทบุรีจะมิออกมาหาเราก็ดี, จงส่งแต่ขุน/*516ราม,หมื่นซ่อง,ออกมากระทำความสัจแก่เราแล้ว เราจะเข้าไปด้วยมิได้แคลง, เราตั้งเมตาจิตรรักเอนดูพระยาจันทบุรี, ประดุจน้องในอุทรเดียวกันแห่งเรา, ถึงพระยาจันทบุรีจะทำร้ายแก่เรา, ๆ ก็มิได้ตอบแทน,จะรักษาเมตาธรรมนั้นไว้, ด้วยพระยาจันทบุรีมิได้มีพิโรธอันใดกันกับเรา. แล้วพระราชทานเงินแก่ขุนพรหมธิบาล, ๆ ก็กลับเข้าไปว่ากล่าวตามตำรัสนั้น. พระยาจันทบุรีจึ่งใช้ให้ธำมรงคพอน,กับคนมีชื่อเอาของเสวยมาถวาย. ให้พระสงฆ์สี่รูป, ซึ่งนำเสดจมานั้นออกมาถวายพระพรว่า, พระยาจันทบุรีให้เชิญเสดจเข้าไป. ตรัสว่าในเมืองจันทบุรีนี้, ไม่มีฆะราวาศจะใช้แล้วฤๅจึ่งใช้สมณ.แล้วจึ่งมีพระราชบริหารตำรัสแก่พระสงฆว่า, ความนี้โยมก็ได้สั่งไปแก่ขุนพรหมธิบาลแล้ว, ขอผู้เปนเจ้าจงไปบอกแก่พระยาจันทบุรีว่า,อ้ายขุนราม,หมื่นซ่อง,เปนปัจามิตรแก่ข้าพเจ้า, ยุยงพระยาจันทบุรี, ๆ หนุ่มแก่ความจะฟังเอาถ้อยคำอ้ายเหล่านี้, ก็จะเสียทีที่รักษเอนดูกัน. ถ้าแลพระยาจันทบุรีตั้งอยู่ในสัตย์ไมตรี, ก็จงส่งขุนราม,หมื่นซ่อง,ออกมากระทำความสัจเสียเถิด. พระสงฆก็ถวายพระพรลามา,ว่าแก่พระยาจันทบุรี ๆ จึ่งใช้หลวงปลัดออกมาทูลว่า,พระยาจันทบุรีที่จะมิได้ตั้งอยู่ในสัตย์สวามิภักดีนั้นหามิได้, จะใคร่ส่งขุนราม, หมื่นช่องออกมาอยู่. แต่ขุนราม, หมื่นซ่อง, กลัวพระราชอาชา, ด้วยตัวนั้นเปนคนผิดจะออกมามิได้. จึ่งตรัสว่าพระยาจันทบุรีมิได้ตั้งอยู่ในสัตย์, แล้วเหนว่าขุนราม, หมื่นซ่อง, จะช่วยป้องกันเมืองไว้ได้, ก็ให้เร่งตกแต่งบ้านเมืองไว้ให้หมั้นคงเถิด, เราจะตีเอาให้ได้ ๚ะ
๏ แล้วจึ่งตรัสสั่งให้โยธาทหารทั้งปวง, ให้หุงอาหารรับพระราชทานแล้ว. เหลือนั้นสั่งให้สาดเททุบต่อยม่อเข้าม่อแกงเสียจงสิ้น. ในเพลากลางคืนวันนี้จะเข้าตีเอาเมืองจันทบุรีให้ได้, ไปกินเข้าเช้าเอาในเมือง ถ้ามิได้ก็ให้ตายเสียด้วยกันจงพร้อมกันทีเดียว. ๚ะ
/*517๏ ครั้นณวันอาทิตย์ ๗ ค่ำ, ศักราช ๑๑๒๙ ปีกุญนพศก, เพลาสามยามเปนยามเสาร์ปลอดห่วง, ตรัสให้ยกทับบ่ายน่าต่อทิศอิสาร, เข้าตีเมืองจันทบุรี, จัดทหารไทยจีนลอบเข้าไปประจำด้านอยู่ทุกด้าน, เพลาจะเข้าอย่าให้โห่ร้องขึ้นก่อน, ถ้าเข้าได้แล้วให้โห่ร้องขึ้นพร้อมกัน, จึ่งทรงช้างพระที่นั่งพังคิรีบัญชรขับเข้าทลายประตูเมือง. โยธาทหารซึ่งรักษาประตูแลป้อมเชิงเทินนั้น, ยิงปืนใหญ่น้อยดุจหนึ่งห่าฝน, จะได้ถูกต้องโยธาผู้ใดผู้หนึ่งนั้นหามิได้, ลอดท้องช้างพระที่นั่งไป. ควานช้างเกี่ยวพังคีรีบัญชรให้ถอยออกมา. ทรงพระโพรธเงื้อพระแสงจะลงพระราชอาชา, นายท้ายข้าง,ๆ ขอพระราชทานโทษได้. จึ่งทรงพระแสงกฤชแทงพังคิรีบัญชร, ขับเข้าทลายประตูเมืองพังลง, ทหารน่าช้างลอดเข้าไปได้, ให้โห่ร้องขึ้นพร้อมกันดุจพระราชทานสัญญาไว้นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายทหารซึ่งอยู่รักษาประตูแลน่าที่เชิงเทินนั้น, แตกตื่นหนีออกจากเมือง, พระยาจันทบุรีภาบุตรภรรยาลงเรือไปปากน้ำพุทไธมาศ. พลโยธาทหารไทยจีนเข้าไปจับได้ครอบครัว, หิรัญสุวรรณวัดถาธัญาหารปืนจ่ารงมณฑกนกสับคาบสิลา, สรรพอาวุธทั้งปวงเปนอันมาก, ก็เสดจยับยั้งอยู่ณเมืองจันทบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายหลวงนายศักดิ์เปนเชื้อแขก, ออกไปราชการณะเมืองจันทบุรี, แต่ก่อนทับพม่ายังไม่มาล้อมกรุงเทพมหานครนั้น, ยังค้างอยู่ในเมือง. จึ่งมาเฝ้าถวายตัวเปนข้าราชการสืบไป ก็โปรดเลี้ยงไว้ด้วยเปนข้าราชการเก่ารู้ขนบธรรมเนียม, จะได้ปฤกษาราชกิจการงานทั้งปวง. แล้วจึ่งตั้งที่ถานันดรตำแหน่งผู้ใหญ่แลผู้น้อย, แก่ผู้มีความชอบตามสมควรแก่คุณานุรูปถ้วนทุกนาย. แล้วโปรดพระราชทานบำเหน็จรางวัล, สิ่งของทองเงินต่างๆ แจกทั่วกันแล้ว, จึ่งเสดจดำเนิรทับจากเมืองจันทบุรี, โดยทาง/*518สถลมารคยกออกไปเมืองกราด ดำรัสให้พระรามพิไชยกับหลวงราชวรินทรเปนแม่กองทับเรือ, เรือประมาณห้าสิบลำยกไปทางทเล. ขณะเมื่อเสดจยาตราทับบกยกไปครั้งนั้น, ด้วยเดชะพระบารมีบันดาลฝนตกเจ็ดวันเจ็ดคืน, ตามระยะทางไปจนบรรลุถึงเมืองกราด, เกลี้ยกล่อมอาณาประชาราษฎรให้อยู่เอย็นเปนศุข. แล้วได้ทราบข่าวว่าสำเภาจีนลูกค้ามาทอดอยู่ณะท้องทเลน่าปากน้ำเมืองตราดเปนหลายลำ จึ่งให้ข้าหลวงไปหาตัวนายสำเภาเข้ามาโดยดี, แลนายสำเภาขัดแขงไม่มา, กลับต่อรบยิงเอาเรือข้าหลวง. ๆ กลับเข้ามากราบทูลก็ทรงพระพิโรธ, จึ่งเสดจลงเรือใหญ่ยกกองทับเรือออกไปล้อมไว้คืนหนึ่ง. พวกจีนนายสำเภายังไม่อ่อนน้อม, ครั้นเพลารุ่งเช้าจึ่งตรัสสั่งนายทับนายกองให้ยกเข้าตีสำเภา, พวกจีนต่อรบยิงปืนโต้ตอบกันอยู่ประมาณกึ่งวัน. พลข้าหลวงปีนขึ้นสำเภาได้, ไล่ฆ่าฟันจีนบนสำเภาตายเปนหลายคน. พวกจีนลูกค้าก็พ่ายแพ้, เก็บได้ทรัพย์สิ่งของทองเงินแลผ้าแพรเปนอันมาก. แลจีนเจียมผู้เปนใหญ่กว่านายสำเภาทั้งปวง, ก็อ่อนน้อมยอมสวามิภักดิ์นำเอาบุตรหญิงคนหนึ่งมาถวาย. ในวันนั้นก็เสดจกลับมาณะเมืองจันทบุรีโดยทางทเล, ตั้งยับยั้งอยู่ต่อเรือรบณะเมืองจันทบุรีประมาณสามเดือน, ได้เรือร้อยลำเสศ. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงเทพมหานคร, เมื่อกองทับพม่ายกกลับไปแล้ว, จึ่งพระนายกองผู้อยู่รักษากรุง,ฯ ก็ใช้ผู้คนให้ไปเที่ยวค้นหาพระเจ้าแผ่นดินทุกแห่งทุกตำบล, จึ่งไปภบที่สุมทุมไม้ใกล้บ้านจิก, อดอาหารมิได้เสวยถึงสิบเบดสิบสองวัน. คนทั้งนั้นจึ่งหามพระองค์มาลงเรือ, รับขึ้นไปณะค่ายโพสามต้น, ภอถึงก็ดับสูญสิ้นพระชนม์. แลสมเดจพระเจ้าอยู่หัวพระที่นั่งสุริยามรินท์, อยู่ในราชสมบัติเก้าปีก็เสียพระนคร. ๚ะ
/*519๏ รวมสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเสวยราชสมบัติ, ในกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยานั้น, ตั้งแต่สมเดจพระเจ้าอู่ทองเปนประถม, แรกสร้างกรุงเทพมหานครนั้น, กราบเท่าถึงสมเดจพระเจ้าอยู่หัวพระที่นั่งสุริยามรินท์, เปนพระองค์ที่สุด, เสียกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยานั้น, นับกระษัตริย์ได้สามสิบสี่พระองค์ด้วยกัน. แลอายุพระนครตั้งแต่แรกสถาปะนา, ในศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก, ตราบเท่าจนเสียในศักราช ๑๑๒๙ ปีกุญนพศกนั้น. คิดอายุพระนครได้ ๔๑๗ ปีโดยกำหนด. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระนายกองจึ่งให้เชิญพระศพไปฝังณะโคกพระเมรุ, ที่ถวายพระเพลิงในพระนครนั้น ต่อจัดแจงการบ้านการเมืองราบคาบแล้ว จึ่งจะคิดการถวายพระเพลิง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นแต่บันดาประชาชนทั้งหลาย, ซึ่งหนีพม่าเหลืออยู่นั้น, ต่างคนต่างคุมสมัคพักพวกครอบครัวอยู่เปนพวกเปนเหล่า ผู้ใดที่มีฝีมือเข้มแขงก็ตั้งตัวเปนนายชุมนุม, ซ่องสุมคุ้มครองผู้คนครอบครัวเปนอันมากตั้งชุมนุมอยู่แห่งหนึ่ง. แต่ชุมนุมตั้งอยู่ดังนี้, มีในจังหวัดแขวงกรุง, แลแขวงหัวเมืองแลสวน, แลหัวเมืองอื่นฝ่ายเหนือ, ฝ่ายใต้เปนอันมาก, หลายแห่งหลายตำบล. ขัดสนด้วยเข้าปลาอาหารและเกลือไม่มีจะกิน, ต่างรบพุ่งชิงอาหารแก่กัน, ชุมนุมนี้ยกไปตีชุมนุมนั้น, ชุมนุมนั้นยกไปตีชุมนุมโน้นต่อๆกันไป. ที่นายชุมนุมไหนเข้มแขงก็มีไชยชำนะ, แลเกิดฆ่าฟันกันเปนจลาจลไป. ทั่วทั้งแผ่นดินในเขตรแดนแว่นแคว้นสยามประเทศ. เหตุว่าหาเจ้าแผ่นดินจะปกครองบมิได้,เหมือนดุจสัตถันดรกลัป,แลทุพภิกขันดรกลัป. แลพระราชวงษานุวงษซึ่งเหลืออยู่, พม่ามิได้เอาไปนั้น, ตกอยู่ณะค่ายโพสามต้นก็มีบ้าง, ที่หนีไปเมืองอื่นนั้นก็มีบ้าง. แลเจ้าฟ้าสุริยาหนึ่ง, เจ้าฟ้าพินทวะดีหนึ่ง, เจ้าฟ้าจันทะวดีหนึ่ง, พระองค์เจ้าฟัก/*520ทองหนึ่ง. ทั้งสี่พระองคนี้เปนราชบุตรีพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐ. แลเจ้ามิตรบุตรีกรมพระราชวังหนึ่ง, หม่อมเจ้ากระจาดบุตรีกรมหมื่นจิตรสุนทรหนึ่ง, หม่อมเจ้ามนีบุตรีกรมหมื่นเสพภักดีหนึ่ง หม่อมเจ้าฉิมบุตรี เจ้าฟ้าจีดหนึ่ง, เจ้าทั้งนี้ตกอยู่กับพระนายกองณะค่ายโพสามต้น. อนึ่งพระองคเจ้าทับทิมบุตรีสมเดจพระอัยกานั้น, พวกข้าไทยภาหนีออกไปณะเมืองจันทบุรี. เจ้าตากก็สงเคราะหรับเลี้ยงดูไว้ แลเจ้าจุ้ยเจ้าศรีสังข์บุตรกรมพระราชวังนั้น, หนีออกไปอยู่เมืองพุทไธมาศ. อนึ่งขุนนางข้าราชการซึ่งเหลืออยู่นั้น, ที่ตกอยู่กับพระนายกองก็มีบ้าง, ที่หนีไปอยู่หัวเมืองเหนือใต้ต่างต่างก็มีบ้าง. และนายสุดจินดามหาดเลกนั้น. หนีออกไปสำนักนิ์อยู่ณะเมืองชลบุรี ครั้นรู้ข่าวว่าเจ้าตากออกไปตั้งอยู่ณะเมืองจันทบุรี, จึ่งภาพักพวกบ่าวไพร่เดิรบกออกไปเข้าพึ่งอยู่ด้วยเจ้าตาก, เจ้าตากก็รับไว้ชุบเลี้ยงตั้งเปนพระมหามนตรี, เพราะรู้จักคุ้นเคยกันมาแต่ก่อนกรุงยังไม่เสียนั้น. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นหัวเมืองตั้งตัวเปนเจ้าขึ้นอิกหลายตำบล, คือเจ้าพระยาพระพิศณุโลกยเรือง, ก็ตั้งตัวเปนเจ้าขึ้นอิกตำบลหนึ่ง. แลพระสังฆราชาเมืองสว่างคบุรี, นามเดิมชื่อมหาเรือน, ชาติภูมิเปนชาวเหนือ, แต่ลงมาเล่าเรียนพระไตรปิฎก ณะ กรุง, ได้เปนที่พระพากุลเถรราชาคณะอยู่วัดศรีโยธยา. ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งขึ้นไปเปนที่พระสังฆราชาณะเมืองสว่างคบูรี, แต่ครั้งแผ่นดินพระพุทธเจ้าหลวง. แลมีสมัคพักพวกผู้คนนับถือมาก. ครั้นรู้ว่ากรุงเสียแก่พม่าแล้ว, จึ่งซ่องสุมผู้คนเข้าด้วยเปนหลายเมือง, ตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าอิกตำบลหนึ่ง. แต่หาสึกออกเปนคฤหัฐไม่, คงอยู่ในเพศสมณ, แต่นุ่งห่มผ้าแดง คนทั้งปวงเรียกว่าเจ้าพระฝาง. บันดาเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองฝ่ายเหนือ, ตั้งแต่เหนือพระพิศณุโลกย์/*521ขึ้นไป, ก็กลัวเกรงนับถืออยู่ในอำนารถทั้งสิ้น แลเมืองเหนือครั้งนั้นมีเจ้าขึ้นสองแห่ง, แบ่งแผ่นดินออกเปนสองส่วน. ตั้งแต่เมืองพระพิศณุโลกยลงมาจนถึงเมืองนครสวรรค์, กับแควปากน้ำโพนั้น, เปนอาณาเขตรข้างเจ้าพระพิศณุโลกย์. ตั้งแต่เหนือเมืองพระพิศณุโลกยขึ้นไปจนถึงเมืองน้ำปาด, กระทั่งแดนลาวกับแควแม่น้ำปากพิงนั้น, เปนอาณาเขตรข้างเจ้าพระฝาง เจ้าพระฝางตั้งแต่งนายทับนายกองแต่พื้นสงฆ์ทั้งสิ้น คือพระครูคิริมานนท์หนึ่ง, พระครูเพชรัตน์หนึ่ง, พระอาจาริย์จันท์หนึ่ง, พระอาจาริยทองหนึ่ง, พระอาจาริยเกิดหนึ่ง แต่ล้วนเปนอาลัชชี, มิได้ละอายแก่บาปทั้งนั้น แล้วจัดแจงกองทับยกลงมาตีเมืองพระพิศณุโลกย, ตั้งค่ายล้อมเมืองทั้งสองฟากน้ำ, แลเจ้าเมืองพระพิศณุโลกย, ยกพลทหารออกต่อรบเปนสามารถ, ทับฝางจะหักเอาเมืองมิได้, แต่รบกันอยู่ประมาณหกเดือน, ทับฝางก็พากันเลิกกลับไปเมือง.
ฝ่ายแผ่นดินข้างปากใต้ก็มีเจ้าขึ้นอีกตำบลหนึ่ง, คือเมื่อครั้งกรุงยังไม่เสียนั้น, ทรงพระกรุณาโปรดให้พระยาราชสุภาวดีออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช ให้หลวงนายสิทธิ์ออกไปเปนพระปลัด แลเจ้าพระยานครศรีธรรมราชนั้นถูกอุทธรต้องถอดกลับเข้ามาณะกรุง. จึ่งโปรดให้ปพระปลัดว่าราชการอยู่, ภายหลังยังหาได้ตั้งเจ้าเมืองไม่. ครั้นพระปลัดรู้ข่าวว่ากรุงเทพมหานครเสียแก่พม่า, หาพระเจ้าแผ่นดินมิได้แล้ว, จึ่งตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าครองเมืองนครศรีธรรมราช. คนทั้งหลายเรียกว่าเจ้านคร, มีอาณาเขตรแผ่ไปฝ่ายข้างนอกถึงแดนเมืองแขก, ข้างในถึงเมืองชุมพรเมืองปทิว, แบ่งแผ่นดินออกไปอิกส่วนหนึ่ง. แลราษฎรทั้งหลายในหัวเมืองปากใต้ฝ่ายตะวันตก, ก็นับถืออยู่ในอำนารถเจ้านครทั้งสิ้น. แล้วตั้งแต่งขุนนางตามตำแหน่ง, เหมือนในกรุงเทพมหานครนั้น. ๚ะ
/*522๏ ฝ่ายเจ้ากรมหมื่นเทพพิพิธ, กับพระยารัตนาธิเบศร์, แลขุนนางซึ่งหนีออกไปจากกรุงเปนหลายนาย, ภาสมักภักพวกไพร่พลครอบครัวหนีพม่า, ไปแต่เมืองปราจินท์ขึ้นทางด่านช่องเรือแตก, ไปณะเมืองนครราชสีมา,แต่ครั้งกรุงยังไม่เสียนั้น,ไปตั้งอยู่ณะด่านโคกพระยา, ภอพระยารัตนาธิเบศป่วยลงถึงแก่กรรม, กรมหมื่นเทพพิพิธก็กระทำการปลงสพในที่นั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายพระพิมลสงครามเจ้าเมืองนครนายก, กับหลวงนรินทร์, ภาไพร่พลแลครอบครัวชายหญิงประมารสามร้อย, หนีพม่าไปทางเขาพนมโยง, ขึ้นไปเมืองนครราชสีมา, ไปตั้งอยู่ณด่านบ้านจันทึก. แลพระยานครราชสีมาเปนอริกันอยู่แต่ก่อน, จึ่งใช้ทหารให้ลงมาลวงฆ่าพระพิมลสงคราม,กับหลวงราชรินทร์เสีย, กวาดต้อนผู้คนครอบครัวเข้าไปไว้ในเมืองเสียสิ้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธจึ่งให้หลวงมหาพิไชย, แลนายทองคำ, นำเอาหมวกฝรั่งหนึ่ง, เสื้อกระบวนจีนหนึ่ง, ผ้าเกี้ยวลายสองผืน, ไปประทานพระยานครราชสีมา, ครั้นอยู่ประมาณสองสามวัน, จึ่งหลวงพลกรมการออกมาเฝ้า, กราบทูลว่าพระยานครราชสีมาเกนเขมรสี่ร้อย,จะให้ออกมาจับพระองค์เจ้าส่งลงไปณะกรุงเทพมหานคร. กรมหมื่นเทพพิพิธตกพระไทยคิดการจะหนี, แลหม่อมเจ้าประยงผู้บุตรไม่เหนด้วยก็ทูลห้ามไว้, แล้วทูลขอเงินตราห้าชั่ง, กับผ้าน้ำกิ่งสิบพับ, นำเอาไปเที่ยวแจกพันทนายบ้านสิบสองตำบล, เกลี้ยกล่อนคนชาวบ้านมาเข้าด้วย, ได้คนสี่ร้อยห้าสิบเสศ. ๚ะ
จบเล่ม ๒๘ สมุดไทย
๒๙
๏ ครั้นถึงณะวันพุทธเดือนสิบขึ้นสิบสี่ค่ำปีจออัฐศก, กรมหมื่นเทพพิพิธจึ่งให้หม่อมเจ้าประยงกับหลวงมหาพิไชยหลวงปราบ,คุมไพร่สามสิบเสศ. กับพวกชาวบ้านซึ่งเข้ามาด้วยนั้น ยกลอบเข้าไปซุ่มอยู่ในเมือง /*523ภอรุ่งขึ้นเปนวันพระ สิบห้าค่ำ, พระยานครราชสีมาไม่ทันรู้ตัว จะออกมาทำบุญที่วัดกลาง, ก็ยกกรูกันเข้าไปล้อมจวน, จับตัวพระยานครราชสีมาได้ก็ฆ่าเสีย, แต่หลวงแพ่งผู้น้องพระยานครราชสีมานั้น, โดดขึ้นม้าหนีออกจากเมืองทัน, หาจับตัวได้ไม่. หม่อมเจ้าประยงให้ยิงปืนใหญ่ขึ้นเปนฤกษ, แล้วเกนให้คนออกมารับเสดจกรมหมื่นเทพพิพิธ, เข้าไปในเมืองประทับอยู่ที่จวน. อยู่ประมาณห้าวัน, หลวงแพ่งไปชักชวนพระพิมาย, ซึ่งเปนเมืองขึ้นแก่เมืองนครราชสีมา, ยกกองทับเข้ามาล้อมเมืองนครราชสีมาเข้าไว้ กรมหมื่นเทพพิพิธให้เกนคนชาวเมืองขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทิล, ได้คนน้อยเพราะชาวเมืองไม่เตมใจ หนีไปเสียมาก, ผู้คนซึ่งขึ้นอยู่รักษาน่าที่กำแพงนั้นเบาบางนัก, ต่อรบต้านทานอยู่ได้สี่วัน. พวกกองทับพระพิมาย, หลวงแพ่งก็ปีนเข้าเมืองได้, ข้างด้านป้อมวัดพายับ, จับได้ตัวหม่อมเจ้าประยง, เจ้าดารา, เจ้าธารา, บุตรกรมหมื่นเทพพิพิธ, กับพระพิไชยราชา, หลวงมหาพิไชย, แลขุนหมื่นนายหมวดนายกองฆ่าเสียเปนหลายคน. แลบุตรเจ้ากรมหมื่นเทพพิพิธที่เปนชายนั้น, ยังเหลืออยู่แต่หม่อมเจ้าที่น้อยน้อย, กับหม่อมเจ้าหญิง. แลนายแก่นพวกหลวงแพ่ง, ได้หม่อมเจ้าอุบลไปเปนภรรยา. นายย่นได้หม่อมเสนห้ามกรมหมื่นเทพพิพิธไปเปนภรรยา หลวงแพ่งให้ประหารชีวิตรกรมหมื่นเทพพิพิธเสีย, พระพิมายขอชีวิตรไว้. จึ่งเชิญเสดจไปอยู่ณเมืองพิมาย. หลวงแพ่งก็ได้เปนเจ้าเมืองนครราชสีมา แลพระพิมายนั้นรักษใคร่ นับถือกรมหมื่นเทพพิพิธว่า, เปนวงษราชกระกูล ช่วยทำนุบำรุงไว้. ครั้นรู้ข่าวว่ากรุงเสียแก่พม่าแล้ว, พม่ากวาดเอาพระราชวงษานุวงษไปสิ้น, จึ่งยกกรมหมื่นเทพพิพิธขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน, สืบพระวงษพระเจ้าแผ่นดินต่อไปเรียกว่าเจ้าพิมาย เจ้าพิมายจึ่งตั้งพระพิมาย/*524เปนเจ้าพระยาศรีสุริยวงษผู้สำเร็จราชการ. ตั้งนายสาบุตรผู้ใหญ่เปนพระยามหามนตรี, ตั้งบุตรผู้น้อยเปนพระยาวรวงษาธิราชเรียกว่าพระยาน้อย ๚ะ
๏ ในขณะเมื่อกรุงเสียแล้วนั้น, พวกข้าราชการแลเชื้อวงษผู้ดีณกรุงหนีขึ้นไปอยู่กับพระเจ้าพิมายเปนอันมาก, จึ่งโปรดตั้งให้เปนขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยตามสมควรแก่คุณานุรูป, แต่ยังหาครบตามตำแหน่งไม่. แลเจ้าพระยาศรีสุริยวงษจึ่งคิดกับบุตรทั้งสองว่า จะจับหลวงแพ่งเจ้าเมืองนครราชสีมาฆ่าเสียให้สิ้นเสี้ยนหนาม ขณะนั้นหลวงแพ่งทำบุญให้มีลคร เจ้าพระยาศรีสุริยวงษ, กับพระยาทั้งสองผู้บุตรรู้, จึ่งภาทหารซึ่งมีฝีมือสิบคนกับไพร่พลห้าร้อย, ยกจากเมืองพิมายมาณะเมืองนครราชสีมา ฝ่ายหลวงแพ่งไม่ทันรู้ตัวว่าเขาคิดร้าย, ไว้ใจอยู่ว่าเปนมิตรกัน. แลพระยาทั้งสามก็เข้านั่งดูละครด้วยกันกับหลวงแพ่ง. ครั้นได้ทีเจ้าพระยาศรีสุริยวงษก็ฟันหลวงแพ่ง, พระยามหามนตรีฟันนายแก่น, พระยาวรวงษาธิราชฟันนายย่นตายทั้งสามคน. พวกทหารเมืองพิมายก็ฆ่าฟันทหารเมืองนครราชสีมาตายเปนอันมาก เจ้าพระยาศรีสุริยวงษให้พระยาวรวงษาธิราชตั้งอยู่ณะบ้านจ่อหอ, รักษาเมืองนครราชสีมา. แล้วเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ, แลพระยามหามนตรีก็กลับไปยังเมืองพิมาย ตั้งเกลี้ยกล่อมผู้คนบำรุงอาณาประชาราฎร,แลทแกล้วทหารให้มีกำลังสมบุญบริบูรณ์, แลอาณาเขตรเมืองพิมายก็แบ่งออกเปนส่วนหนึ่ง ตั้งแต่แขวงหัวเมืองตะวันออกฝ่ายดอน ไปจนกระทั่งถึงแดนกรุงศรีสัตนาคนหุต, แลกรุงกำพูชาธิบดี. ฝ่ายใต้ลงมาถึงเมืองสระบุรีตลอดลำน้ำแควป่าสัก. แลแผ่นดินครั้งนั้นแบ่งออกเปนหลายส่วนหลายเจ้า. ข้างฝ่ายเหนือก็เปนสองส่วน, คือเมืองพระพิศณุโลกยส่วนหนึ่ง, เมืองสว่างคบุรีส่วนหนึ่ง, ข้างฝ่ายใต้ก็เปนสองส่วน, คือเมืองจันทบุรีฝั่งทเลฟากตะวันออกส่วนหนึ่ง, เมืองนครศรีธรรมราชฝั่งทเลฟาก/*525ตะวันตกส่วนหนึ่ง ข้างฝ่ายดอนด้านตะวันออกนั้น, คือเมืองพิมายส่วนหนึ่ง แลแผ่นดินส่วนกลาง เปนของพระนายกองโพสามต้นส่วนหนึ่ง, เปนหกแดน, หกเจ้าด้วยกัน. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นฝ่ายเจ้าตากซึ่งตั้งอยู่ณะเมืองจันทบุรีต่อเรือรบสำเร็จ, ได้ทราบข่าวว่ากรุงเทพมหานครเสียแก่พม่าแล้ว, สมณพราหมณาจาริยแลราชกระกูลสุริยวงษา, เสนาอำมาตย์ประชาราษฎรถึงซึ่งพินาศฉิบหาย, พม่ากวาดเอาไปเปนอันมาก ที่เหลืออยู่ก็ได้รับความทุกข์ลำบากอดอาหารล้มตาย, แลฆ่าฟันกันทุกแห่งทุกตำบล, เพราะหาพระเจ้าแผ่นดินมิได้, พม่าตั้งพระนายกองไว้รั้งกรุงเทพมหานคร. บันดาหัวเมืองทั้งปวงก็คิดกำเริบก่อเกิดอหังการ, ตั้งตัวเปนเจ้าขึ้นเปนหลายเมือง. แผ่นดินแบ่งออกเปนหลายส่วน, เกิดจลาจลรบพุ่งกันเปนหลายพวก. แลสมณพราหมณาไพร่ฟ้าประชากร, ได้ความเดือดร้อนหาที่พึ่งมิได้, ทรงพระดำริหจะปราบยุคเข็ญซึ่งเปนจลาจลให้สงบราบคาบ, แลจะก่อกู้กรุงเทพมหานครให้คืนคงเปนราชธานี, มีพระราชอาณาเขตรปกแผ่ไปเปนแผ่นดินเดียว, ทั่วจังหวัดแว่นแคว้นแดนสยามประเทศเหมือนดั่งเก่า. จึ่งดำรัสสั่งนายทับนายกองทั้งปวง, ให้ตรวจเตรียมเรือรบครบด้วยพลโยธาสรรพาวุธปืนใหญ่น้อย, แลเรือลำเลียงเสบียงอาหารให้พร้อมเสรจ. แล้วตั้งข้าหลวงเดิมผู้มีความชอบอยู่ครองเมืองจันทบุรี, แลเมืองระยองทั้งสองหัวเมืองนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณะเดือนสิบเบดปีกุนนพศกนั้น, จึ่งเสด็จยาตราพลทับเรือร้อยลำเศส, พลทหารประมาณห้าพัน, ยกจากเมืองจันทบูรีมาทางทเล, ได้ทราบข่าวว่าพระยาอนุราชเจ้าเมืองชลบุรี, กับหลวงพลขุนอินเชียงมิได้ละพยศอันร้าย, กลับกระทำโจรกรรม ออกตีชิงสำเภาแลเรือลูกค้าวาณิชเหมือนแต่ก่อน, มิได้ตั้งอยู่ในธรรโมวาท, ซี่งมีพระประสารทสั่งสอนนั้น, /*526จึ่งให้อยุดทับเรือเข้าประทับณะเมืองชลบุรี. แล้วให้หาพระยาอนุราชลงมาเข้าเฝ้าณเรือพระที่นั่ง ตรัสถามก็รับเปนสัตย์, จึ่งสั่งให้ขุนนางนายทหารไทยจีนจับพระยาอนุราชประหารชีวิตรเสีย. แลพระยาอนุราชคงกระพันในตัวแทงฟันหาเข้าไม่, เพราะด้วยสดือเปนทองแดง. จึงให้พันทนาการแล้วเอาลงถ่วงน้ำเสียในทเลก็ถึงแก่กรรม. แล้วให้จับหลวงพลแลขุนอินเชียง, ซึ่งร่วมคิดกระทำโจรกรรมด้วยกันนั้นประหารชีวิตรเสีย. จึ่งตั้งผู้มีความชอบเปนเจ้าเมืองกรมการขึ้นใหม่, ให้อยู่รักษาเมืองชลบุรี. แล้วก็เสด็จยกพลทับเรือเข้ามาทางปากน้ำเมืองสมุทธปราการ, ถึงเมืองธนบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าทองอินซึ่งพะม่าตั้งไว้ให้รักษาเมืองธนนั้น, ก็ภาพวกพลออกต่อรบประมาณครู่หนึ่งก็แตกพ่าย. พลข้าหลวงจับตัวได้ก็ฆ่าเสีย. แลกรมการทั้งนั้นก็หนีไปในเพลากลางคืน, ขึ้นไป ณะค่ายโพสามต้นแจ้งความแก่สุกี้พระนายกอง, พระนายกองจึ่งจัดพลทหารไทยมอญให้ม่องญาเปนนายทับ, ยกทับเรือมาตั้งรับอยู่ณะเพนียด ในเพลากลางคืนวันนั้นเรือรบพระยากะลาโหม, ซึ่งบันทุกกระสุนดินดำมานั้นล่มลง. จึ่งให้ลงพระอาญาเฆี่ยนพระยากะลาโหม, แลขุนนางฝ่ายทหารเปนหลายคน. แล้วตรัสสั่งให้เร่งรีบยกทับเรือขึ้นไปณะกรุงในเพลากลางคืน. แลม่องญานายทับโพสามต้นนั้นรู้ข่าวว่า,ทับหลวงยกขึ้นมาถึงกรุงเทพแล้ว, ก็เกรงกลัวพระเดชานุภาพมิได้ตั้งอยู่สู้รบ, ก็ถอยหนีไปณะค่ายโพสามต้น ครั้นรุ่งเช้าเปนวันเดือนสิบสองข้างขึ้นเพลาสามโมงเสศ, ให้พลทหารยกเข้าตีค่ายโพสามต้นฟากตวันออกแตก. จึ่งตรัสสั่งให้ทำบันไดจะพาดเข้าปีนค่ายใหญ่ฟากตะวันตก, ซึ่งมีกำแพงที่พระนายกองอยู่นั้น แลกองพระยาพิพิธ, พระยาพิไชย, ทับจีนเปนกองน่ายกเข้าตั้งค่ายประชิดณะวัดกลาง, ห่างค่ายใหญ่ประมาณเจดเส้น,แปดเส้น. ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่งจึ่ง/*527ดำรัศให้ทับจีนกองน่า ยกเข้าตีค่ายพระนายกอง. พระนายกองก็คุมพลทหารออกต่อรบ, รบกันตั้งแต่เช้าจนเพลาเที่ยง พวกพระนายกองพ่ายหนีเข้าค่าย. ทับจีนไล่ติดตามเข้าไปในค่าย, พระนายกองสู้รบอยู่จนตัวตายในค่ายนั้น. พวกพลทับจีนไล่ฆ่าฟันพลทหารพระนายกองล้มตายในค่ายนั้นเปนอันมาก. ที่เหลืออยู่ก็แตกหนีไปจากค่าย, แต่ม่องยานั้นภาพักพวกทหารของตัวหนีขึ้นไปณะเมืองนครราชสีมา, ไปเข้าด้วยพระยาวรวงษาธิราช ซึ่งตั้งอยู่ด่านจ่อหอนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าตากครั้นตีได้ค่ายโพสามต้นแล้ว, จึ่งเสด็จด้วยพลโยธาทหารแห่เข้าไปในค่าย, ประทับอยนู่ณะจวนพระนายกอง. จึ่งพระยาธิเบศบดี ขุนนางเก่าในกรุงเทพมหานคร, ซึ่งตกอยู่ณะค่ายโพสามต้นนั้น, มากราบถวายบังคมต้อนรับ จึ่งตรัสสั่งมิให้พลทหารกระทำอันตรายแก่ผู้คนครอบครัวทั้งปวงอันอยู่ในค่าย, แลได้ทรงเหนราชกระกูล, แลข้าราชการเก่าในกรุง, ซึ่งได้ความทุกขทุรพลลำบาก, ก็ทรงพระกรุณาสังเวศ, จึ่งพระราชทานทรัพย์แลสิ่งของต่างๆ, แก่พวกขุนนางเก่ากับทั้งพระราชวงษานุวงษทั้งนั้น, แล้วเสด็จเข้ามาตั้งพลับพลาประทับอยู่ในพระนคร, ให้ไปขุดพระสพพระเจ้าแผ่นดินซึ่งพระนายกองฝังไว้นั้น. กระทำพระโกษฐตามสังเขปใส่พระสพ, แลให้ทำพระเมรุหุ้มด้วยผ้าขาวแล้ว, เชิญพระบรมโกษฐเข้าตั้งที่ในพระเมรุ, ตั้งเครื่องบูชาสักการภอสมควร, ให้เที่ยวนิมนต์พระสงฆ์ซึ่งเหลืออยู่บ้างนั้นมาสดัปกรณ์, ทรงถวายไทยทานตามสมควร, แล้วก็ถวายพระเพลิง. ๚ะ
๏ ครั้นปลงพระสพเสรจแล้ว, จึ่งเสดจทรงช้างพระที่นั่ง, ไปเที่ยวประภาศทอดพระเนตรทั่วพระนครแลในพระราชวัง, เหนปราสารท, แลตำหนักใหญ่น้อยที่ข้างน่าข้างใน, แลอาวาศบ้านเรือนทั้งปวงในกรุงนั้น. เพลิงไหม้เสียบ้าง, ยังดีอยู่บ้าง, ก็ทรงพระสังเวศ, ดำริหจะกระทำปฏิสัง/*528ขรณขึ้นให้ปรกติดีดังแต่ก่อน, แล้วจะรวบรวมไพร่ฟ้าประชากรแลสมณพราหมณาจาริยเข้ามาอยู่ในพระนครตามเดิม, จะเสด็จเข้าตั้งดำรงราชอาณาจักรสืบกระษัตริย, ครอบครองรักษาแผ่นดินต่อไป. จะก่อกู้กรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ซึ่งถึงกาลประไลยไปแล้วนั้น, ให้กลับคืนคงเปนราชธานีดังเก่า ก็เสดจเข้าประทับแรมอยู่ณะพระที่นั่งทรงปืนที่เสดจออก,บันทมอยู่คืนหนึ่ง, จึ่งทรงพระสุบินนิมิตว่า, พระมหากระษัตริยแต่ก่อนมาขับไล่เสียมิให้อยู่. ครั้นรุ่งเช้าจึ่งตรัสเล่าพระสุบินให้ขุนนางทั้งปวงฟัง, แล้วจึ่งดำรัสว่าเราคิดสังเวศ, เหนว่าบ้านเมืองจะร้างรกเปนป่า, จะมาช่วยปะฏิสังขรณทำนุบำรุงขึ้นให้บริบูรณดีดั่งเก่า. เมื่อเจ้าของเดิมท่านยังหวงแหนอยู่แล้ว, เราชวนกันไปสร้างเมืองธนบุรีอยู่เถิด. แล้วตรัสสั่งให้เลิกกองทับกวาดต้อนราษฎร, แลสมณพราหมณาจาริยทั้งปวง,กับทั้งโบราณขัติยวงษซึ่งยังเหลืออยู่นั้น, ก็เสดจกลับลงมาตั้งอยู่ณะเมืองธนบุรี แลให้ไปเที่ยวสืบหาพวกพระญาติพระวงษ์ของพระองค์, ซึ่งพลัดพรากกันไป,ไปได้มาจากเมืองลพบุรี, รับลงมาณะเมืองธนบุรี. แล้วให้ปลูกสร้างพระราชวัง แลพระตำหนักข้างน่าข้างในใหญ่น้อยทั้งปวงสำเร็จบริบูรณ์. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๐ ปีชวดสัมฤทธิศก, จึ่งท้าวพระยาข้าราชการจีนไทยผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง, ก็ปฤกษาพร้อมกันอัญเชิญเสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติ, เปนบรมกระษัตริยผ่านพิภพสีมาณะกรุงธนบุรี, ตั้งขึ้นเปนราชธานีสืบไป. ทรงพระกรุณาให้แจกจ่ายอาหาร, แก่ราษฎรทั้งหลายซึ่งอดโซรอนาถา,ทั่วสีมามณฑล, เกลื่อนกล่นกันมารับพระราชทานมากกว่าหมื่น. บันดาข้าราชการฝ่ายทหาร,พลเรือนไทยจีนทั้งปวงนั้น, ได้รับพระราชทานเข้าสารเสมอคนละถังกินคนละญี่สิบวัน. ครั้งนั้นยังหามีผู้ใดทำไร่นาไม่, อาหารกันดารนัก, แลสำเภาบันทุกเข้าสารมาแต่เมืองพุทไธมาศ, จำหน่วยถังละสาม/*529บาทสี่บาทห้าบาทบ้าง ทรงพระกรุณาให้ซื้อแจกคนทั้งปวง. โดยพระราชอุษาหโปรดเลี้ยงสัตว์โลกยพระราชทานชีวิตรไว้,มิได้อาไลยแก่พระราชทรัพย, แล้วแจกจ่ายเสื้อผ้าเงินตรา, แก่ไพร่ฟ้าประชาชนจักนับมิได้. แลทรงพระกรุณาโปรดชุบเลี้ยงตั้งแต่งขุนนางข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย, ครบตามตำแหน่งถานานุศักดิ์ หมือนแต่ก่อน. แล้วโปรดตั้งเจ้าเมืองกรมการให้ออกไปครองหัวเมืองใหญ่น้อย, ซึ่งอยู่ในพระราชอาณาเขตรใกล้ๆ นั้นทุกๆ เมือง ให้ตั้งเกลี้ยกล่อมซ่องสุมอาณาประชาราษฎร, ซึ่งแตกฉานซ่านเซ็นไปนั้น, ให้กลับมาอยู่ตามภูมลำเนาเหมือนแต่ก่อนทุกบ้านทุกเมือง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระมหามนตรี จึ่งกราบทูลพระกรุณาว่า, จะขอไปรับหลวงยกกระบัตราชบุรีผู้พี่นั้น เข้ามาถวายตัวทำราชการ. จึ่งโปรดให้ออกไปรับเข้ามา, แล้วทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนพระราชวรินท์. ๚ะ
๏ ในปีชวดสัมฤทธิศกนั้น, ฝ่ายพระเจ้าอังวะให้มีหนังสือรับสั่งลงมากับแมงกี้มารหญ่าเจ้าเมืองทวาย, ให้ยกกองทับเข้ามาสืบดูเมืองไทยว่าจะราบคาบอยู่ฤๅจะกำเริบขึ้นประการใดบ้าง, แมงกี้มารหญ่าก็คุมพลทหารเมืองทวายสองหมื่น, ยกเข้ามาทางเมืองไชยโยก, แลเรือรบเก่ายังอยู่ที่นั้น. จึ่งยกทับบกทับเรือลงมาณะค่ายฅอกระออม, แล้วก็ยกเลื่อนลงมาล้อมค่ายจีนบางกุ้งใกล้จะเสียอยู่แล้ว, กรมการเมืองสมุทธสงครามบอกเข้ามาให้กราบทูล ครั้นได้ทราบจึ่งโปรดให้พระมหามนตรีเปนกองน่า, เสด็จยกทับหลวงไปทางชลทารคถึงเมืองสมุทธสงคราม, ให้ทับน่าเข้าโจมตีกองทับพม่าก็แตกฉานทั้งสิ้นในเพลาเดียว, พลทหารไทยไล่ตลุมบอนฟันแทงพม่าล้มตายในน้ำในบกเปนอันมาก. ทับพม่าพ่ายหนีกลับไปทางด่านเจ้าขว้าวไปยังเมืองทวาย, เก็บได้เครื่องสาตราวุธแลเรือรบเรือไล่ครั้งนั้นเปน /*530อันมาก แล้วเสด็จเลิก ทับกลับยังกรุงธนบุรี แลพระเกียรติยศก็ปรากฎขจรไปในสยาม ประเทศทุกๆเมือง ๚ะ
๏ ในขณะนั้นบันดานายชุมนุมทั้งปวง ซึ่งคุมพรรคพวกตั้งอยู่ในแขวงอำเภอหัวเมืองต่างๆ, แลรบพุ่งชิงอาหารกันอยู่แต่ก่อนนั้น, ก็สงบราบคาบลงทุกๆแห่ง, มิได้เบียดเบียลแก่กันสืบไป, ต่างๆ เข้ามาถวายตัวเปนข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ได้รับพระราชทานเงินทองแลเสื้อผ้า, แลโปรดชุบเลี้ยงให้เปนขุนนางในกรุงแลหัวเมืองบ้าง, บ้านเมืองก็สงบปราศจากโจรผู้ร้าย, แลราษฎรก็ได้ตั้งทำไร่นา, ลูกค้าวานิชก็ไปมาค้าขายทำมาหากินเปนศุข, เข้าปลาอาหารก็ค่อยบริบูรณขึ้น, คนทั้งหลายก็ค่อยได้บำเพ็ญการกุศลต่างๆ ฝ่ายสมณสากยบุตรในพระพุทธสาศนา, ก็ได้รับบิณฑบาตรจตุปัจจัยค่อยได้ความศุขบริบูรณ์, เปนกำลังเล่าเรียนบำเพ็ญเพียรในสมณกิจ, ฝ่ายคัณฐธุระ, วิปัศนาธุระทั้งปวงต่าง ๆ. ๚ะ
๏ ในปีชวดสัมฤทธิศกนั้น, สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริหว่า, พระพุทธสาศนาจักวัฒนาการรุ่งเรืองนั้น, เพราะอาไศรยจตุบรรพสัตวทั้งสี่ประฏิบัติตามพระบรมพุทโธวาท. แลพระสงค์ทุกวันนี้ยังประฏิบัติในจัตุปาริสุทธศิลบมิได้บริบูรณ์, เพราะเหตุหาพระราชาคณะซึ่งจะทรงพระปริยัติธรรมแลสมถะวิปัศนา,จะสั่งสอนบมิได้. จึ่งมีพระราชโองการสั่งพระศรีภูริปรีชาราชเสนาบดีศรีสาลักษณ์, ให้สืบเสาะหาพระสงฆ์เถรานุเถรผู้รู้อรรถธรรมยังมีอยู่ที่ใดบ้าง, ให้ไปเที่ยวนิมนต์มาประชุมกันณะวัดบางว้าใหญ่, ตั้งแต่งขึ้นเปนพระราชาคณะผู้ใหญ่ผู้น้อย, โดยสมควรแก่คุณานุรูปตามตำแหน่งเหมือนเมื่อครั้งกรุงเก่านั้น. แลพระศรีภูรีปรีชาก็สืบหาได้พระเถรานุเถรซึ่งเปนพระราชาคณะบ้าง, เปนเปรียญบ้าง, เปนอาจาริยผู้บอกบ้าง, แต่ครั้งกรุงเก่านั้นได้มาหลายรูป, ประชุมณวัดบางว้าใหญ่, แล้วปฤกษาพร้อมกัน, /*531ตั้งพระอาจาริยดีวัดประดู่รู้คุณธรรมมาก, ทั้งแก่พรรษาอายุ, เปนสมเด็จพระสังฆราช. แล้วตั้งพระเถรานุเถรทั้งนั้น, เปนพระราชาคณะ, ถานานุกรมผู้ใหญ่ผู้น้อย, ตามลำดับสมณถานันดรศักดิ์เหมือนอย่างแต่ก่อน, ให้อยู่ในพระอารามต่างๆ ในจังหวัดกรุงธนบุรี, บังคับบัญชาแลสั่งสอนบอกกล่าว, ฝ่ายคันฐธุร,แลวิปัศนาธุระ, แก่พระสงฆสามเณรทั้งปวง. แล้วทรงพระราชศรัทธาจ้างข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน, สร้างพระอุโบสถวิหารแลเสนาศนะกุฏี, หลายพระอารามมากกว่าสองร้อยหลัง, สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก. แล้วตรัสเผดียงตักเตือนถวายพระราชโอวาทไว้ว่า, ขอพระผู้เปนเจ้าทั้งปวงจงตั้งใจประฏิบัติสำรวมรักษาในพระจตุปาริสุทธศิล ให้บริสุทธผ่องใสอย่าให้เศร้าหมอง, แม้นพระผู้เปนเจ้าจะขัดสนด้วยจตุปัจจัยสิ่งใดนั้น, เปนธุระโยมจะรับอุปถากผู้เปนเจ้าทั้งปวง. แม้นถึงจะปราถนามังษแลรุธิระของโยม, โยมก็อาจสามารถเชือดเนื้อแลโลหิต, ออกถวายเปนอัชฌัติกะทานได้. แล้วทรงพระราชดำริหว่า, พระพุทธสาศนาจะรุ่งเรืองเจริญจีรถีติการนั้น, ก็อาไศรยกุลบุตรเล่าเรียนพระปริญัติธรรม. จึ่งทรงพระกรุณาให้สังฆการี, ธรรมการทำสารบาญชี, พระสงฆ์รูปใดที่บอกที่เรียนพระไตรยปิีฎกมาก, ก็ทรงถวายไตรจีวรผ้าเทศเนื้อเลอียด, แล้วทรงถวายปัจจัยแก่เถรเณรตามที่เล่าเรียนได้มากแลน้อย. อนึ่งให้โปรยปรายพระราชทรัพย์, แลแจกทานแก่ยาจกทุกวันอุโบสถแปดค่ำ, สิบห้าค่ำ แล้วตั้งโรงทานไว้สำหรับแจกคนโซรทั้งปวง ๚ะ
๏ ในปีชวดสัมฤทธศกนั้น, สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสด็จยกพยุหโยธาไทยจีนพร้อมสรรพด้วยเครื่องสรรพาวุธทั้งทางบกทางเรือ, ขึ้นไปตีเมืองพระพิศณุโลกยถึงตำบลเกยไชย. แลเจ้าพระพิศณุโลกยเรืองได้ทราบข่าวศึก, จึ่งแต่งให้หลวงโกษายัง, ยกกองทับลงมาตั้งรับได้รบกันเปนสามารถ, ข้า/*532ศึกยิงปืนมาต้องพระฌงค์เบื้องซ้าย, จึ่งให้ล่าทับหลวงกลับมายังกรุงธนบุรี. ครั้นประชวนหายแล้วได้ทราบข่าวว่า, ม่องยาปลัดพระนายกองค่ายโพสามต้น, หนีขึ้นไปเข้าพวกกรมหมื่นเทพพิพิธเจ้าพระพิมาย, จึ่งเสดจยกทับหลวงขึ้นไปตีเมืองนครราชสีมา. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าพิมายได้ทราบข่าวศึก, จึ่งแต่งให้พระยาวรวงษาธิราช,ซึ่งเรียกว่าพระยาน้อย,ยกกองทับลงมาตั้งค่ายรับอยู่ณะด่านขุนทดทางหนึ่ง, ให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงษ, พระยามหามนตรี, กับทั้งม่องยา, ยกกองทับมาตั้งค่ายรับอยู่ณะบ้านจ่อหอทางหนึ่ง. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งดำรัศให้พระมหามนตรี, แลพระราชวรินทร์, ยกกองทับขึ้นไปตีทับพระยาวรวงษาธิราช, ซึ่งตั้งอยู่ณะด่านขุนทดนั้น, แล้วเสดจยกทับหลวงขึ้นทางด่านจ่อหอ, เข้าตีทับเจ้าพระยาศรีสุริยวง,ๆ ออกต่อรบเปนสามารถ. พลทับหลวงเข้าหักเอาค่ายข้าศึกได้, ไล่ฆ่าฟันพลทหารเมืองพิมายล้มตายเปนอันมาก. พวกข้าศึกแตกพ่ายหนี,ไปจับได้ตัวเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ, แลพระยามหามนตรี, กับทั้งม่องญาด้วย, ดำรัศสั่งให้ประหารชีวิตรเสียทั้งสามนาย. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระมหามนตรี, พระราชวรินทร์ก็ยกเข้าตีค่ายด่านขุนทด. แลพระยาวรวงษาธิราชต่อรบต้านทานเปนสามารถ, รบกันอยู่เปนหลายวัน, พลข้าหลวงจึ่งเข้าหักเอาค่ายข้าศึกได้. แลพระยาวรวงษาธิราชก็แตกพ่ายหนีไปณะเมืองเสียมราบแดนกรุงกัมพูชาธิบดี. จึ่งตำรัศให้พระมหามนตรี, พระราชวรินทร์ยกติดตามไปตีเมืองเสียมราบได้. แต่พระยาวรวงษาธิราชนั้นหนีสูญไปหาได้ตัวไม่, จึ่งเลิกทับกลับมาเฝ้าณะเมืองนครราชสีมา ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมหมื่นเทพพิพิธได้ทราบว่า, เสียพระยาทั้งสามแล้ว, ก็ตกพระไทยมิได้ตั้งอยู่สู้รบ, ภาพักพวกหนีไปจากเมืองพิมาย, จะขึ้นไปแดน/*533กรุงศรีสัตนาคนหุต. จึ่งขุนชนะชาวเมืองนครราชสีมา, ไปติดตามจับกรมหมื่นเทพพิพิธได้กับทั้งบุตรภรรยา, คุมเอาตัวจำมาถวาย. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งขุนชนะให้เปนพระยากำแหงสงคราม, ครองเมืองนครราชสีมา. พระราชทานเครื่องยศ, แลบำเหนจรังวัลเปนอันมากสมควรแก่ความชอบ. แล้วเสดจเลิกทับหลวงกลับยังกรุงธนบุรี, จึ่งให้เอาตัวกรมหมื่นเทพพิพิธเข้ามาน่าพระที่นั่ง. แลกรมหมื่นเทพพิพิธถือตัวอยู่มิได้ถวายบังคม, จึ่งตำรัศว่าตัวเจ้าบุญวาศนาบารมีมิได้, ไปอยู่ที่ใดก็ภาพวกผู้คนที่นับถือพลอยพินาศฉิบหายที่นั้น. ครั้นจะเลี้ยงเจ้าไว้, ก็จะพาคนที่หลงเชื่อถือบุญพลอยล้มตายเสียด้วยอีก, เจ้าอย่าอยู่เลยจงตายเสียครั้งนี้ทีเดียวเถิด. อย่าให้เกิดจลาจลในแผ่นดินสืบไปข้างน่าอีกเลย. แล้วตำรัศสั่งให้เอาตัวกรมหมื่นเทพพิพิธไปประหารชีวิตรเสีย. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดปูนบำเหนจตั้งพระราชวรินทรผู้พี่เปนพระยาอไภยรณฤทธิ. จางวางพระตำหรวจฝ่ายขวา ตั้งพระมหามนตรีผู้น้องเปนพระยาอนุชิตราชา. จางวางพระตำหรวจฝ่ายซ้าย สมควรแก่มีความชอบในการสงครามนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณะวันอังคารเดือนอ้ายแรมสี่ค่ำปีชวดสัมฤทธิศก, เพลาเช้าโมงเสศเสดจออกณะท้องพระโรง, พร้อมด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งหลายผู้ใหญ่ผู้น้อย, เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทโดยอันดับ. จึ่งมีพระราชดำรัศประภาษด้วยเรื่องคดี, จีนแสงซื้อเอาทองพระพุทธรูปไปลงสำเภา, ตรัสสั่งให้ลูกขุนปฤกษาโทษ, ในขณะนั้นบังเกิดอัศจรรย์แผ่นดินไหว, อยู่ช้านานประมาณสองโมงเสศ. ๚ะ
๏ ในปีชวดสัมฤทธิศกนั้น. ฝ่ายเจ้าพระพิศณุโลกย์เรือง, เมื่อมีไชยชำนะแก่ข้าศึกฝ่ายใต้แล้ว, ก็มีน้ำใจกำเริบถือตัวว่ามีบุญาธิการมาก. จึ่งตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน, รับพระราชโองการอยู่ได้ประมาณเจ็ดวัน, ก็บังเกิด/*534วัณโรคขึ้นในฅอถึงพิราไลย. จึ่งพระอินท์อากรผู้น้องก็กระทำฌาปนะกิจปลงสพเสรจแล้ว, ก็ได้ครองเมืองพระพิศณุโลกยสืบไป, แต่หาตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าไม่, ด้วยกลัวจะเปนจันไรเหมือนพี่ชายซึ่งตายไปนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระฝางรู้ข่าวว่า, เจ้าพระพิศณุโลกยเรืองถึงพิราไลยแล้ว, จึ่งยกกองทับลงมาตีเมืองพระพิศณุโลกยอีก, ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองทั้งสองฟากน้ำ. แลพระอินท์เจ้าเมืองพระพิศณุโลกยใหม่นั้นฝีมืออ่อน, มิได้แกล้วกล้าในการสงคราม, ต่อรบต้านทานอยู่ได้ประมาณสามเดือน, ชาวเมืองไม่สู้รักษใคร่นับถือ. ก็เกิดไส้ศึกขึ้นในเมือง, เปิดประตูเมืองรับฆ่าศึกในเพลากลางคืน. ทับฝางก็เข้าเมืองได้, จับได้ตัวพระอินทเจ้าเมืองพระพิศณุโลกย์. เจ้าพระฝางให้ประหารชีวิตรเสีย, แล้วเอาสพขึ้นประจานไว้ในเมือง. จึ่งให้เก็บเอาทรัพย์สิ่งของทองเงินต่างๆ, ของเจ้าเมืองกรมการ, แลชาวเมืองทั้งปวงได้เปนอันมาก. แล้วให้ขนเอาปืนใหญ่น้อย, แลกวาดต้อนครอบครัวอพยพชาวเมืองพระพิศณุโลกย์, ขึ้นไปยังเมืองสว่างบุรี, แล้วก็เลิกทับกลับไปเมือง. ขณะนั้นบันดาหัวเมืองเหนือทั้งปวงนั้น, ก็เปนสิทธิ์แก่เจ้าพระฝางสิ้น. แลประชาชนชาวเมืองพระพิศณุโลกย์, เมืองพิจิตร, ที่แตกหนีภาครอบครัวอพยพลงมาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร, ณะกรุงธนบุรีก็เปนอันมาก. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๑ ปีฉลูเอกศก, ถึงณะวันเสารเดือนห้าขึ้นสองค่ำ, เพลากลางคืนดึกประมาณสองยาม, บังเกิดอัศจรรย์แผ่นดินไหวอีกครั้งหนึ่ง, แต่ไหวน้อยกว่าครั้งก่อน ๚ะ
๏ ในปีฉลูเอกศกนั้น, ฝ่ายข้างมลาประเทศกรุงศรีสัตนาคนหุต, กับเมืองหลวงพระบางเปนอริแก่กัน, พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, เกรงเมืองหลวงพระบางจะยกทับมาตีเอาเมือง, จึ่งแต่งราชบุตรชื่อจ้าวหน่อเมือง, ให้ขุนนาง/*535นำเอาไปถวายพระเจ้าอังวะ, กับทั้งเครื่องราชบรรณาการ, ขอเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมาแก่กรุงรัตนบุระอังวะ. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงธนบุรีขณะนั้น, มีผู้เปนโจทย์ฟ้องกล่าวโทษสมเด็จพระสังฆราชว่า, แต่ครั้งอยู่ในค่ายพระนายกองโพสามต้นนั้น, ได้คิดอ่านกับพระนายกอง, บอกให้เร่งรัดเอาทรัพย์แก่ชาวเมืองซึ่งตกอยู่ในค่าย, ส่อว่าผู้นั้นๆ มั่งมีๆทรัพย์มาก. ครั้นกราบทูลพระกรุณาขึ้นตามคำโจทย์ฟ้อง, จึ่งดำรัศให้พระยาพระเสดจชำระ. ถามสมเดจพระสังฆราช,ๆไม่รับ. จึ่งโปรดให้พิสูทธลุยเพลิงชำระตัวให้บริสุทธิ์เหนความจริง, แลสมเด็จพระสังฆราชแพ้แก่พิสูทธเพลิง, จึ่งดำรัศให้สึกเสีย. อนึ่งสามเณรสิษพระพนรัตน์ก็มาฟ้องกล่าวโทษว่า, พระพนรัตน์สร้องเสพเมถุนธรรมทางเว็จมัคแห่งตน. จึ่งโปรดให้พิจารณารับเปนสัจให้ศึกเสีย, แล้วเอามาตั้งเปนหลวงธรรมรักษา, เจ้ากรมสังฆการี. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตย์เดือนสามแรมหกค่ำ, แขกเมืองลาวเมืองหล่มสักลงมาสู่พระบรมโพธิสมภาร, นำเอาช้างช้างอนึ่ง, ม้าห้าม้ามาทูลเกล้าฯ ถวายขอเปนข้าขอบขันธสีมา. อนึ่งในปลายปีฉลูเอกศกนั้น, บังเกิดทุพภิกขไภยเข้าแพง, เข้าสารเปนเกวียนละสองชั่ง, อาณาประชาราษขัดสนกันดารด้วยอาหารนัก. จึ่งทรงพระกรุณาสั่งให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกันทำนาปรังทุกแห่งทุกตำบล. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณะวันจันทร์เดือนสามแรมสิบสี่ค่ำ, กรมการเมืองจันทบุรีส่งหนังสือบอกเข้ามาว่า, กองทับเมืองพุทไธมาศ, จะยกเข้ามาตีกรุงเทพมหานคร. จึ่งโปรดให้พระยาพิไชยจีนเปนที่โกสาธิบดี, ให้ลงไปตั้งค่ายณะพระประแดง, แลปากน้ำเมืองสาครบุรี, เมืองสมุทสงคราม. แลข่าวทับญวนนั้นก็สงบไปหายกเข้ามาตีกรุงเทพมหานครไม่. แลในปีฉลูเอกศกนั้น, ยัง/*536เกิดหนูมาก,เข้ากินเข้าในยุ้งฉางสิ่งของทั้งปวงต่างๆ จึ่งมีรับสั่งให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทแลราษฎรทั้งหลาย,ดักหนูมาส่งแก่กรมพระนครบาลทุกวันทุกวัน, หนูก็สงบเสื่อมสูญไป. ๚ะ
๏ อนึ่งซึ่งพระขัติยวงษครั้งกรุงเก่านั้น, บันดาเจ้าหญิงทรงพระกรุณาโปรดเลี้ยงไว้ในพระราชวัง. แลเจ้าฟ้าสุริยา, เจ้าฟ้าจันทวะดี, สองพระองค์นั้นดับสูญสิ้นพระชนม์. ยังอยู่แต่เจ้าฟ้าพินทวะดี, พระองค์เจ้าฟักทอง, พระองค์เจ้าทับทิม, ซึ่งเรียกว่าเจ้าครอกจันทบุูรีนั้น แลเจ้ามิตรบุตรีกรมพระราชวัง, โปรดให้ชื่อเจ้าประทุม. หม่อมเจ้ากระจาดบุตรีกรมหมื่นจิตรสุนทร, โปรดให้ชื่อเจ้าบุบผา. กับหม่อมเจ้าอุบลบุตรีกรมหมื่นเทพพิพิธ หม่อมเจ้าฉิมบุตรีเจ้าฟ้าจิตร, ทั้งสี่องค์นี้ทรงพระกรุณาเลี้ยงเปนห้าม. ๚ะ
๏ ถึงวันจันทรเดือนเจ็ดแรมค่ำหนึ่ง, ลุศักราช ๑๑๓๑ ปีฉลูเอกศก, หม่อมเจ้าอุบลบุตรีกรมหมื่นเทพพิพิธ, หม่อมเจ้าฉิมบุตรีเจ้าฟ้าจิตร กับนางลคอนสี่คน, เปนชู้กับฝารั่งมหาดเล็กสองคน. พิจารณาเปนสัจ แล้ว สั่งให้ฝีภายทนายเลือกไปทำชำเราประจาน, แล้วตัดแขน, ตัดศีศะ, ผ่าอกเสียทั้งชายทั้งหญิง, อย่าให้ใครดูเยี่ยงกันสืบต่อไป. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๒๙ สมุดไทย ๚ะ
๓๐
๏ ในปีนั้นทรงพระกรุณาตั้งสมเด็จพระพันปีหลวง, เปนกรมพระเทพามาตย์ตามโบราณราชประเพณี. แลโปรดตั้งเจ้าครอกหอกลาง พระมเหษีเดิม, เปนกรมหลวงบาทบริจาริก. แลตั้งพระเจ้าหลานเธอสามพระองค์เปนเจ้าราชินิกุล, ชื่อเจ้านราสุริยวงษองค์หนึ่ง, เจ้ารามลักษณองค์หนึ่ง, เจ้าประทุมไพรจิตรองค์หนึ่ง. แลพระเจ้าลูกเธอใหญ่พระองค์เจ้าจุ้ย, กับพระเจ้า/*537หลานเธอเจ้าแสง, เจ้าบุญจันท์สองพระองค์นั้น, ยังหาได้พระราชทานพระนามไม่. ๚ะ
๏ แล้วทรงคิดราชการซึ่งจะเกนกองทับ, ยกกองทับออกไปตีเมืองนครศรีธรรมราช ภอข้างกัมพุชประเทศ, นักพระองค์ตน, ซึ่งชื่อพระอุไทยราชา, ไปขอรับญวนมาตีเมืองพุทไธเพชร์, นักพระรามาธิบดีผู้ครองเมืองสู้รบมิได้, ก็ภาสมัคพักพวกครอบครัวอพยพหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารณกรุงธนบุรี. จึ่งมีพระราชดำรัศให้พระยาอไภยรณฤทธิ์, พระยาอนุชิตราชา, ยกกองทับพลสองพันไปทางเมืองปราจินทับหนึ่ง, ไปตีนักพระอุไทยราชาคืนเอาเมืองพุทไธเพชร์, ให้แก่นักพระรามาธิบดีจงได้. แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งสองทับ, ก็กราบถวายบังคมลายกกองทับ, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพสาตราวุธไปทั้งสองทาง, ตามพระราชกำหนด. ๚ะ
๏ แล้วเกนกองทับโปรดให้เจ้าพระยาจักรีแขก, ซึ่งเปนหลวงนายศักดิ์อยู่ก่อนนั้นเปนแม่ทับ, กับพระยายมราช, พระยาศรีพิพัฒ, พระยาเพชรบุรี. ถือพลห้าพัน, พร้อมด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธยกไปตีเมืองนครศรีธรรมราชชอีกทับหนึ่ง. เจ้าพระยาจักรี,แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลายกกองทับไปทางเมืองเพชร์บุรี, ไปถึงเมืองประทิว. ชาวเมืองปะทิว, เมืองชุมพร, ยกครอบครัวหนีเข้าป่าไปสิ้น แลนายมั่นคนหนึ่งภาสมัคพักพวกเปนอันมากเข้ามาหาท่านแม่ทับ, ขอสวามีภักดิ์เปนข้าราชการ. จึ่งบอกเข้ามาให้กราบทูล, จึ่งโปรดให้มีตราตั้งออกไป, ให้นายมั่นเปนพระชุมพร,ให้เกนเข้ากองทับด้วย. ครั้นยกออกไปถึงแดนเมืองไชยา. หลวงปลัดเมืองไชยาก็ภาไพร่พลมาเข้าสวามีภักดิ์. จึ่งบอกเข้ามาให้กราบทูลอิก, โปรดให้มีตราตั้งออกไป, ให้หลวงปลัดเปนพระยาวิชิตรภักดีเจ้าเมืองไชยา. ให้เกนเข้าบันจบกองทับ, กองทับก็ยกออกไปตั้งอยู่ณเมืองไชยา ๚ะ
/*538๏ ฝ่ายเจ้านครศรีธรรมราชได้ทราบข่าวศึก, จึ่งเกนกองทับให้ขุนนางเมืองนครยกออกมาตั้งค่ายรับอยู่ณตำบลท่าหมาก แลกองทับกรุงยกข้ามแม่น้ำบ้านดอนไปถึงค่ายท่าหมาก, ได้รบกับทับเมืองนครเปนสามารถ พระยาเพชร์บุรี, พระยาศรีพิพัฒตายในที่รบ. แต่หลวงลักษณมนาบุตรเจ้าพระยาจักรีแม่ทับนั้น, ฆ่าศึกจับเปนไปได้. เจ้าพระยาจักรีก็ให้ล่าทับ. ถอยมาตั้งอยู่ณะเมืองไชยา. ๚ะ
๏ แลพระยายมราชจึ่งบอกกล่าวโทษเข้ามาว่า, เจ้าพระยาจักรีเปนกระบถ, มิเต็มใจทำราชการสงคราม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบในหนังสือบอกนั้น, ก็ทรงพระวิจารณ์ด้วยพระปรีชาญาณ, ตรัสทราบเหตุว่า, นายทับนายกองเหล่านี้ทำสงครามไปไม่ตลอดแล้ว, จึ่งเกิดวิวาทแก่กัน. แลการศึกเมืองนครศรีธรรมราชครั้งนี้เปนศึกใหญ่, แต่กำลังเสนาบดีเหนจะทำการไม่สำเร็จเปนแท้. จำจะต้องยกพยุหโยธาทับหลวงไปเอง, จึ่งจะได้เมืองนครศรีธรรมราช. จึ่งดำรัศให้จัดแจงทับเรือพร้อมด้วยพลรบหมื่นหนึ่ง, พลกรรเชียงหมื่นหนึ่ง, แลเครื่องสาตราวุธปืนใหญ่น้อยทั้งปวงให้สรัพ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันมหาพิไชยฤกษในอาสาทมาศกาฬปักษดิถี, จึ่งเสด็จทรงเรือพระที่นั่งสถุวรรณพิไชยนาวาท้ายรถ, ยาวสิบเอ็ดวา, ปากกว้างสามวาเสศ, พลกะเชียงญี่สิบเก้าคน. พร้อมด้วยเรือรบท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทนายทับนายกองทั้งปวง, โดยเสด็จพระราชดำเนินตามกระบวนพยุหโยธาน่าหลัง, เสด็จกรีธานาวาทับหลวงออกจากกรุงธนบุรี. ไปทางชลมารค ออกปากน้ำเมืองสมุทสงคราม, ตกถึงท้องทเล. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนเก้าแรมสามค่ำ, เพลาสามโมงเช้าถึงตำบลบางทลุะ, บังเกิดพยุห์คลื่นลมหนัก, แลเรือรบข้าราชการในกองหลวง,แลกองน่า,กองหลัง, บ้างล่ม, บ้างแตก, บ้างเข้าจอดแอบบังอยู่ในอ่าว /*539สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งดำรัศให้ปลูกสาลขึ้นสูงเพียงตาบนฝั่ง, ให้แต่งตั้งเครื่องกระยาสังเวยบวงสรวงเทพารักษ, อันพิทักษท้องพระมหาสมุท,ให้จุดธูปเทียนทำสักการบูชา, แล้วทรงตั้งพระสัตยาธิฐาน, เอาคุณพระศรีรัตนไตรยเปนที่ตั้ง,กับทั้งพระบารมีซึ่งทรงบำเพ็ญมาแต่บุเรชาติ,แลในปัจจุบัน, ขอจงบันดานให้คลื่นลมสงบลงในบัดนี้. ด้วยเดชะอำนาทพระราชกฤษดาธิการอภินิหารบาระมีเปนมหัศจรรย์. คลื่นลมนั้นก็สงบราบคาบเหนประจักษในขณะทรงพระสัตยาธิษฐาน, แลเรือพระที่นั่ง, แลเรือข้าราชการทั้งหลาย, ล้วนเปนเรือรบน้อยๆ, ก็ไปได้ในมหาสมุทหาอันตรายมิได้ ๚ะ
๏ ครั้นเสด็จถึงเมืองไชยา จึ่งให้จอดประทับณะท่าพุมเรียง, เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปประทับแรมอยู่บนพลับพลา, ซึ่งกองทับน่าตกแต่งไว้รับเสด็จ, เพื่อจะให้เปนศรีสวัสดิ์มงคลแก่เมืองไชยานั้น, แล้วดำรัศให้กองทับพระพิไชยราชานั้น, เข้าบันจบทับเจ้าพระยาจักรี, เร่งรีบยกไปทางบก, ให้ตีเอาค่ายทับเมืองนครให้แตกจงได้. แลกองทับบกก็กราบถวายบังคมลายกไปตามพระราชกำหนด. จึ่งเสด็จลงเรือพระที่นั่ง, ให้ยาตรานาวาทับโดยทางทเลสืบไป. ถึงตำบลปากทางคูหา, ได้ทอดพระเนตรเหนดาวหางขึ้นข้างทักษิณทิศ, เปนทุนิมิตรปรากฎแก่เมืองนครศรีธรรมราช สำแดงเหตุอันจะถึงกาลพินาศปราไชย, ก็มีพระราชหฤไทยโสมนัศ. จึ่งดำรัศเร่งกองทับเรือทั้งปวงให้รีบขึ้นไป, ให้ถึงปากน้ำเมืองนครโดยเรว ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับบกพระยายมราชเปนกองน่า, ยกข้ามท่าข้ามไปถึงลำพูญ, เข้าตีค่ายกองทับเมืองนคร, ซึ่งตั้งรับอยู่ณท่าหมากนั้น, แตกพ่ายหนี จึ่งยกติดตามไปตั้งค่ายอยู่ณเขาศีศะช้าง. ภอทับหลวงถึงปากน้ำเมืองนครในวันพฤหัสบดีเดือนสิบแรมหกค่ำ, เพลาเช้าสามโมง, ก็เสด็จยาตราทับขึ้นบกยกเข้าตีเมืองนครศรีธรรมราช ๚ะ
/*540๏ ฝ่ายเจ้านครแต่งให้เจ้าอุปราช, ยกกองทับออกมาตั้งรับที่ท่าโพ, ก็พ่ายแก่ทับหลวงแตกหนีเข้าเมือง. เจ้านครตกใจกลัวพระเดชานุภาพเปนกำลัง, มิได้ตั้งอยู่สู้รบทิ้งเมืองเสีย, ภาสมัคพักพวกญาติวงษออกจากเมืองหนีไปในเพลานั้น. แลนายคงไพร่ในกองพระเสนาภิมุข, เหนช้างพลายเพชร์ที่นั่งเจ้านครผูกเครื่องสรรภปล่อยอยู่จึ่งจับเอามาถวาย สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นทรงช้างที่นั่งพลายเพชร์, เสด็จเข้าเมืองนครศรีธรรมราชได้โดยง่าย. นายทับนายกองทั้งปวงนั้น, ตามเสด็จมาทันบ้าง,ไม่ทันบ้าง. ๚ะ
๏ แลขณะเมื่อรบกันกับเจ้าอุปราช, เสียแต่นายเพชทนายเลือก, ถูกปืนตายคนเดียว, พลข้าหลวงจับได้ราชธิดาแลญาติวงษ, นางสนมเหล่าชแม่พนักงาน, บริวารของเจ้านคร,กับทั้งเจ้าอุปราช, แลขุนนางทั้งปวง. แลได้ทรัพย์สิ่งของทองเงินเครื่องราชูประโภควัตถาลังกาภรณ์ต่างๆเปนอันมากนำมาถวาย. ครั้นท้าวพระยานายทับนายกองทับบกทับเรือมาถึงพร้อมกันแล้ว, จึ่งมีพระราชดำรัศภาคโทษไว้ครั้งหนึ่ง, ซึ่งตามเสด็จมิได้ทันในขณะงานพระราชสงครามนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้านครภาราชบุตรราชธิดาวงษานุวงษ, แลพระราชทรัพย์เกบไปได้บ้าง, หนีลงเรือไปณเมืองสงขลา. แลหลวงสงขลาภาหนีต่อไป, ถึงณเมืองเทพา,เมืองตานี. ๚ะ
๏ จึ่งมีพระราชดำรัศให้เจ้าพระยาจักรี, พระยาพิไชยราชา, เร่งยกทับเรือทับบกติดตามไปจับตัวเจ้านครให้จงได้, ถ้ามิได้จะลงพระราชอาญาถึงสิ้นชีวิตร. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกร์เดือนสิบเบ็ดขึ้นหกค่ำ, เพลากลางคืนสองทุ่มเสศ. พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนนาวาพยุหจากเมืองนครศรีธรรมราช,ไปโดยทางมหาสาครสมุท, ประทับ/*541รอนแรมไปตามลำดับชลมารค, จนถึงเมืองสงขลา, เสดจขึ้นประทับอยู่ในเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาจักรีแม่ทับเรือ, พระยาพิไชยราชาแม่ทับบก, ยกติดตามเจ้านครไปถึงเมืองเทพา, จับจีนจับแขกมาไต่ถามได้ความว่า, เจ้านครหนีไปเมืองตานี, กับพระยาพัทลุง, แลหลวงสงขลา. แลแม่ทับทั้งสองนาย, จึ่งให้มีหนังสือไปถึงพระยาตานีศรีสุริยต่านว่า, ให้ส่งตัวเจ้านครกับพักพวกมาถวายให้สิ้น. แม้นมิส่ง, จะยกกองทับไปตีเมืองตานี. ๚ะ
๏ พระยาตานีกลัวบ้านเมืองจะเปนอันตราย, จึ่งส่งตัวเจ้านคร, พระยาพัทลุง, หลวงสงขลา, เจ้าพัด, เจ้ากลาง, กับทั้งบุตรภรรยามาให้แก่ข้าหลวง, ข้าหลวงก็จำคนโทษทั้งนั้น, ใส่เรือรบมาถวายณเมืองสงขลา. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสิบสองขึ้นสิบสองค่ำ, จึ่งเสด็จพระราชดำเนินนาวาทับหลวงกลับมายังเมืองนครศรีธรรมราช. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกร์เดือนสิบสองขึ้นสองค่ำปีฉลูเอกศก, เพลากลางคืนเจ็ดทุ่ม, เกิดเพลิงไหม้ในเมืองนครตำบลนายก่าย. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทรงพระอุษาหเสด็จพระราชดำเนินไป, ให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทดับเพลิง. จึ่งทรงพระกรุณาเรียกให้ช้างมาทะลายเรือน. ฝ่ายกรมช้างมามิทันเสด็จ, ให้ลงพระราชอาญาคละสามสิบทีบ้าง, ห้าสิบทีบ้าง, ตามบันดาศักดิ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย. ฝ่ายเจ้าราชินิกูล,แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย, ซึ่งตามเสด็จไปไม่ทันนั้น, ให้ลงพระราชอาญาทุกคนๆ. ๚ะ
๏ ครั้นสำเร็จราชการเมืองนครศรีธรรมราชแล้ว, จึ่งทรงพระกรุณาให้มีกฎประกาศไปทั่วทั้งกองทับ, ห้ามมิให้ไพร่พลไทยจีนทั้งปวงฆ่าโคกระบือ, แลข่มเหงสมณชีพราหมณ์, อาณาประชาราษฎรให้ได้ความเดือดร้อน. แล้วทรงพระกรุณาให้ขนเอาเข้าเปลือกลง, บันทุกสำเภาเข้ามาพระราชทาน, บุตร/*542ภรรยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายทหารพลเรือน, ที่ตามเสด็จไปณเมืองนครศรีธรรมราชครั้งนั้น. ๚ะ
๏ แลครั้งนั้นพวกฝีภายทนายเลือกซึ่งตามเสด็จ, ได้ทรัพย์สิ่งสินเปนอันมาก. ทรงพระกรุณาให้เล่นให้สนุกนิ์, แลให้กำถั่วน่าพระที่นั่ง, กระดานละห้าสิบชั่งบ้าง, ร้อยชั่งบ้าง, สนุกนิ์ปรากฎยิ่งกว่าทุกครั้ง. ๚ะ
๏ แล้วทรงพระราชศรัทธาให้สังฆการีธรรมการ, ไปนิมนต์พระภิกษุเถรเณรรูปชีทั่วทั้งในเมืองนอกเมืองมาพร้อมกัน, ทรงถวายเข้าสารองค์ละถัง, เงินตราองค์ละบาท, ที่ขาดผ้าสบงจีวรก็ถวายทุกๆองค์. แล้วทรงแจกยาจกวรรณิพกทั้งปวง,เสมอคนละสลึงทุกๆวันอุโบสถ แล้วเกนให้ข้าราชการต่อเรือรบเพิ่มเติมขึ้นอีกร้อยลำเสศ, สำรับจะได้ใช้ราชการทับศึกไปภายน่า. แลทรงพระกรุณาให้จ้างพวกข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ทั้งฝ่ายทหารพลเรือน, ให้บุรณปฏิสังขรณ์พระอุโบสถวิหารการปเรียญติ์, แลพระระเบียงสาลากุฎีในพระอารามใหญ่น้อยเปนหลายพระอาราม, สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก. แล้วให้มีการมหรรศพสมโภชเวียนพระเทียน, พระมหาธาตุเจดียใหญ่ในเมืองนครนั้นครบสามวัน. ๚ะ
๏ ครั้นเสร็จการสมโภชพระบรมสาริริกธาตุแล้ว, จึ่งดำรัศให้เสนาบดีแลลูกขุนปฤกษาโทษเจ้านคร. แลเสนาบดีปฤกษาพร้อมกันว่า, โทษถึงประหารชีวิตร. ทรงพระกรุณาโปรดว่าเรายังไม่เหนด้วย, ด้วยเจ้านครยังมิได้เปนข้าราชการแห่งเรา. ฝ่ายเจ้านครก็ตั้งตัวเปนใหญ่, ฝ่ายเราก็ถือว่าเราเปนใหญ่ไม่ง้องอนแก่กัน, จึ่งได้มารบสู้กันทั้งนี้, ถ้าแลเจ้านครทำราชการอยู่ด้วยเราแล้ว, คิดกระบถต่อไป, แม้นเสนาบดีปฤกษาโทษถึงตาย, เราจะเหนด้วย, แต่ว่าให้ยกไว้, ให้จำเจ้านครเข้าไปให้ถึงกรุงฯก่อน,จึ่งปฤกษากันใหม่. ๚ะ
/*543๏ แล้วทรงพระกรุณาโปรดตั้งเจ้าหลานเธอเจ้านราสุริยวงษ, ไว้ครองเมืองนครศรีธรรมราช, แลให้พระยาราชสุภาวดี, กับพระศรีไกรลาศ, อยู่ช่วยราชการ. แล้วทรงพระกรุณาพระราชทานโอวาทานุสาสน์สั่งสอนไว้ว่า, ให้ประพฤษดิ์ปรนิบัติเลี้ยงดูเสนาบดี, สมณพราหมณาจาริย, อาณาประชาราษฎรทั้งปวง, โดยยุติธรรมตามโบราณราชประเพณีกระษัตริยแต่ก่อน. แล้วทรงพระกรุณาจัดแจงตั้งแต่งผู้รั้งกรมการ, แขวงเมืองนครไว้พร้อมทุกเมือง. ๚ะ
๏ แล้วดำรัศให้ราชบัณฑิตยจัดพระไตรยปิฎกลงบันทุกเรือเชิญเข้ามาณกรุงฯ, แต่ภอจำลองได้ทุกๆพระคำภิร์แล้ว, จึ่งจะเชิญออกมาส่งไว้ตามเดิม. อนึ่งให้สังฆการีนิมนต์พระอาจารย์ศรีวัดพนัญเชิง, ซึ่งหนีพม่าออกมาอยู่ณเมืองนครนั้น, ให้รับเข้ามากรุง, กับทั้งพระสงฆ์สามเณรสิศทั้งปวงด้วย. ๚ะ
๏ จึ่งดำรัศให้ตระเตรียมกองทับจะกลับคืนยังกรุงธนบุรี. ครั้นถึงณเดือนสี่ปลายปีฉลูเอกศกนั้น เพลาเช้าเมื่อจะเสด็จกลับนั้น, สมณพราหมณาประชาราษฎรยาจกวรรณิพก, ชาวเมืองนครศรีธรรมราชทั้งปวงมาพร้อมกันถวายไชยมงคล, มีจักษุนองไปด้วยน้ำตาว่า, แต่นี้เราทั้งปวงเปนคนอนาถาหาที่พึ่งมิได้แล้ว. เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวยังเสด็จอยู่, ทรงพระกรุณาพระราชทานเงินผ้าโภชนาหาร, เราได้รับพระราชทานเลี้ยงชีวิตร,เปนศุขทุกๆวันพระอุโบสถ. ตั้งแต่นี้ไปเราจะเปนคนอนาถาแล้ว, ชาวเมืองครั้งนั้นสลดระทดใจ, ควรจะวังเวศหนักหนา. ๚ะ
๏ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จราชดำเนินกลับมาครั้งนั้น, ด้วยพระกฤษดานุภาพบาระมี, ก็เสด็จมาได้โดยสดวกหาไภยอันตรายมิได้, ประทับร้อนแรมมาโดยลำดับ. ครั้นถึงณเดือนสี่, จุลศักราช ๑๑๓๑ ปีฉลูเอกศก, เพลาเช้าสามโมงเสศถึงเมืองธนบุรี. ๚ะ
/*544๏ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระอาจาริย์ศรี, เปนสมเด็จพระสังฆราช. แลพระไตรยปิฎกซึ่งเชิญเข้ามาแต่เมืองนครนั้น,ทรงพระกรุณาให้จ้างช่างจานๆพระไตรยปิฎก. พระราชทานค่าจ้างผูกหนึ่งเปนเงินบาทหนึ่ง, เข้าถังหนึ่ง, เงินค่ากับเข้าวันละเฟื้อง, หมากพลูวันละซอง, บู่หรี่วันละสิบมวน, ของกินกลางวันเสมอทุกวัน, เสมอทุกผูกทุกคำภีร์จนจบพระไตรยปิฎก. สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก. ครั้นลงรักปิดทอง, ทานสำเร็จแล้ว, ทรงพระกรุณาให้เชิญพระไตรยปิฎกฉบับ, กลับไปส่งเสียณเมืองนครดั่งเก่า. แลซึ่งเจ้านครนั้นก็พระราชทานโทษ, ให้ถอดออกจากพันทนาการ, แล้วให้รับพระราชทานน้ำพิพัทสัจจา, อยู่เปนข้าราชการ, พระราชทานบ้านเรือนที่อาไศรยให้อยู่เปนศุข. ๚ะ
๏ จำเดิมแต่นั้นมาพระพุทธสาศนาก็ค่อยวัฒนาการ, รุ่งเรืองเฟื่องฟูขึ้นเหมือนแต่ก่อน. แลสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เจริญพระราชกฤษดาธิคุณไพบุลย์ภิโยภาพยิ่งขึ้นไป. ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินก็ค่อยมีความผาศุกสนุกนิ์สบาย, บริบูรณ์ คงคืนขึ้นเหมือนเมื่อครั้งแผ่นดินกรุงเก่า, ยังปรกติดีอยู่นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับซึ่งยกทับไปกัมพุชประเทศนั้น, ทับพระยาอไภยรณฤทธิ, พระยาอนุชิตราชา, ยกจากเมืองนครราชสีมา, ไปตีเมืองเสียมราบได้. ทับพระยาโกษาล่ายยกจากเมืองปราจิน, ไปตีได้เมืองปัตบองตั้งอยู่ที่นั้น. นักพระองค์ตนซึ่งเปนพระอุไทยราชา, ยกกองทับเรือมาทางทเลสาบ, จะมาตีเมืองเสียมราบคืน. พระยาอไภยรณฤทธิ์, พระยาอนุชิตราชา, จัดแจงได้เรือที่เมืองเสียมราบ, ยกทับเรือออกรบกับทับเขมรในทเลสาบ, ได้สู้รบกันหลายเพลา. ภอได้ข่าวเลื่องฦๅออกไปว่า, สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกไปตีเมืองนครศรีธรรมราช, บัดนี้ทิวงคตเสียแล้ว. พระยาอภัยรณฤทธิ, พระยาอนุชิตราชาก็ตกใจ, เกรงแผ่นดินจะเกิดจลาจลขึ้นอีก, จึ่งเลิกทับกลับมา /*545แต่พระยาอภัยรณฤทธิ์เกรงความจะไม่แน่, จึ่งรอทับอยู่ณเมืองนครราชสีมาก่อน. พระยาอนุชิตราชานั้น, รีบยกทับมาจนถึงเมืองลพบุรี. จึ่งรู้ความตระหนักว่าเสด็จยังอยู่หาอันตรายมิได้ บัดนี้ตีเมืองนครศรีธรรมราชได้,ทับหลวงจะกลับอยู่แล้ว จึ่งตั้งรออยู่ณเมืองลพบุรี, มิได้กลับมาถึงกรุง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาโกษาแจ้งว่าทับทางเมืองเสียมราบเลิกถอยไปแล้ว, ก็ให้ลาดทับกลับมาณเมืองปราจิน. แล้วบอกกล่าวโทษเข้ามาณกรุงว่า, ทับพระยาอภัยรณฤทธิ์, พระยาอนุชิตราชาเลิกหนีมาก่อน, ครั้นจะอยู่แต่ทับเดียว, ก็เกรงทับเขมรจะยกทุ่มเข้ามามากจะเสียที, เหนจะเหลือกำลังจึ่งลาดถอยมาบ้าง ๚ะ
๏ ครั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จมาถึงกรุง, ได้ทรงทราบหนังสือบอกพระยาโกษาธิบดี, แล้วได้ทราบข่าวว่าพระยาอนุชิตราชา, ยกกลับมาตั้งอยู่ณเมืองลพบุรีก็ทรงพระโกรธ จึ่งดำรัศใช้ตำรวจให้ไปหาตัวพระยาอนุชิตราชาลงมาเฝ้า, แล้วตรัสถามว่า, ใช้ไปราชการสงครามยังมิได้ให้หาทับกลับ,เหตุไฉนจึ่งยกทับกลับมาเองดังนี้, จะคิดเปนกระบถฤๅ ๚ะ
๏ พระยาอนุชิตราชจึ่งกราบทูลพระกรุณาโดยจริงว่า, ข่าวฦๅออกไปว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, เสด็จทิวงคตณเมืองนครศรีธรรมราช. ข้าพระพุทธเจ้าเกรงว่าฆ่าศึกอื่นจะยกมาชิงเอากรุงธนบุรี, จึ่งรีบกลับมาหวังจะรักษาแผ่นดินไว้, นอกกว่าพระเจ้าอยู่หัวแล้ว, ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจะได้ยอมเปนข้าผู้อื่นอีกนั้น, หามิได้เลยเปนอันขาด ๚ะ
๏ เมื่อได้ทรงสดับก็หายพระโกรธ, กลับทรงพระโสมนัศดำรัศสรรเสริญพระยาอนุชิตราชาว่า,เออเองเปนคนสัจซื่อแท้, น้ำใจสมักเปนข้าแต่กูผู้เดียว, มิได้ยอมเปนข้าผู้อื่นอิกสืบไป. แล้วโปรดให้มีตราหากองทับพระยาอภัยรณฤทธิ์, แลพระยาโกษาธิบดีกลับคืนมายังพระนคร. ๚ะ
/*546๏ ลุศักราช ๑๑๓๒ ปีขานโทศก, ถึงณเดือนหก, ฝ่ายเจ้าพระฝางซึ่งเปนใหญ่ในหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงนั้น, ประพฤษดิพาลทุจริตทุศิลกรรมลามก, บริโภคสุรากับทั้งพวกสงฆ์อลัชชี, ซึ่งเปนนายทับนายกองทั้งปวงนั้น, แลชวนกันกระทำมนุษวิหฆาฏกรรมปราชิก แล้วยังนุ่งห่มผ้ากาสาวพัตรอยู่หาละเพศสมณไม่, แล้วเกนกองทับให้ลงมาลาดกระเวนตีเอาเข้าปลาอาหาร, แลเผาบ้านเรือนราษฎรเสียหลายตำบล, จนถึงเมืองอุทัยธานี,เมืองไชยนาท, แลราษฎรหัวเมืองฝ่ายเหนือ, ซึ่งอยู่ในพระราชอาณาเขตรได้ความเคืองแค้นขัดสนนัก. กรมการเมืองอุไทยธานี, เมืองไชยนาทบอกลงมาให้กราบทูลพระกรุณา. ๚ะ
๏ ครั้นได้ทรงทราบจึ่งมีพระราชดำรัสให้เกนกองทับ, จะยกไปปราบอ้ายพวกเหล่าร้ายฝ่ายเหนือให้แผ่นดินราบคาบ. จึ่งโปรดให้พระยาพิไชยราชา, เปนแม่ทับถือพลห้าพัน, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธ, ยกไปทางฟากตวันตกทับหนึ่ง. ขณะนั้นพระยายมราชถึงแก่กรรม, จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้พระยาอนุชิตราชา, เลื่อนที่เปนเจ้าพระยายมราช ให้เปนแม่ทับถือพลห้าพัน, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธ, ยกไปทางฟากตวันออกทับหนึ่ง. แลทับบกทั้งสองทับเปนคนหมื่นหนึ่ง, ให้ยกล่วงไปก่อน. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันเสาร์เดือนแปดแรมสิบสี่ค่ำ เพลาเช้าสามโมงเสศ, ได้มหาพิไชยฤกษ. สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งทรงเรือพระที่นั่งกราบยาวสิบเบ็จวา, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ฝ่ายทหารพลเรือนไทยจีนทั้งปวง,โดยเสด็จพระราชดำเนินตามขบวนพยุหยาตราน่าหลัง. แลพลโยธาทับหลวงหมื่นสองพันโดยกำหนด. ๚ะ
๏ ครั้งนั้นเข้าแพงถึงเกวียนละสามชั่ง, ด้วยเดชะพระบรมโพธิสมภาร, บันดานให้กำปั่นเข้าสานมาแต่เกาะทิศใต้เปนหลายลำ ในขณะเมื่อจะยก/*547ทับ, จึ่งทรงพระกรุณาให้รอทับอยู่, แล้วให้จัดซ้ือเข้าจ่ายแจกให้พลกองทับจนเหลือเฟือ, แล้วได้แจกจ่ายแก่สมณชีพราหมณยาจกวรรณิพก, แลครอบครัวบุตรภรรยาข้าราชการทั้งปวงทั่วกัน แล้วแขกเมืองตรังกนู, แลแขกเมืองยักกรา, นำเอาปืนคาบสิลาเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย,ถึงสองพันสองร้อยบอก, เปนพระราชลาภอันวิเสศ. จึ่งให้ยาตรานาวาพยุหทับจากกรุงธนบุรีไปโดยชลมารค, เสด็จประทับร้อนแรมอยู่สองเวน, แล้วยกขึ้นไปถึงตำบลชาลวันประทับแรมอยู่เวนหนึ่ง. รุ่งขึ้นณวันเสาร์เดือนเก้าแรมสิบสองค่ำ, จึ่งยกไปประทับร้อนณปากน้ำพิง. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระฝางรู้ข่าวศึก, จึ่งให้หลวงโกษายังเมืองพระพิศณุโลกย, ยกกองทับลงมาตั้งรับอยู่ณเมืองพระพุศณุโลกย. ครั้นค่ำลงเพลาประมาณยามเสศในวันเสาร์, จึ่งดำรัศให้กองน่ายกเข้าตีเมืองพระพิศณุโลกย, ก็เข้าเมืองได้ในกลางคืนวันนั้น. แลหลวงโกษายังหนีออกจากเมืองขึ้นไปตั้งค่ายรับอยู่ตำลบโทก, ยังไม่ทันได้รบกันก็เลิกหนีไป. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทร์เดือนเก้าแรมสี่ค่ำ, เพลาเช้าจึ่งเสด็จเข้าเมืองพระพิศณุโลกย, นมัศการพระพุทธชินราช, พระพุทธชินสีห, ทรงพระราชศรัทธาเปลื้องภูษาทรงสพักออกจากพระองค์, ทรงห่มพระพุทธชินราชเจ้าแล้ว, เสด็จประทับแรมอยู่ในเมืองอยุดถ้าทับบกอยู่เก้าเว้น. ภอกองทับพระยายมราชซึ่งยกมาทางฟากตวันออกนั้นขึ้นไปถึง. จึ่งพระราชทานเข้าปลาอาหารให้จ่ายแจกกันทั่วแล้ว, ดำรัศให้ทับบกยกรีบขึ้นไปติดเมืองสว่างคบูรี. รุ่งขึ้นอีกสองวันกองทับพระยาพิไชยราชาซึ่งยกมาฟากตวันตก, จึ่งขึ้นไปถึง, จึ่งดำรัศให้จ่ายเสบียงอาหารให้แล้ว, ให้ยกรีบขึ้นไปให้ทันทับพระยายมราชฟากตวันออก. แล้วตรัสว่าเราจะยกทับเรือขึ้นไปบัดนี้, น้ำในแม่น้ำยังน้อยนักตลิ่งยังสูงอยู่, ฆ่าศึกจะได้เปรียบยิงปืนลงมาแต่/*548บนฝั่งถนัด, แต่ทว่าไม่ช้าดอกภอทับบกยกข้ามแม่น้ำน้อยเสียได้, สามวันน้ำก็จะเกิดมากขึ้น. ด้วยเดชพระบรมโพธิสมภารเปนมหัศจรรย. ครั้นเคารพสามวันน้ำก็เกิดมากขึ้นเสมอตลิ่งบ้างลบตลิ่งบ้าง, ประดุจกระแสพระราชดำรัศไว้นั้น. จำเดิมแต่นั้นบันดานายทับนายกอง,แลไพร่พลทับบกทับเรือทั้งปวงได้แจ้งเหตุแล้ว,ก็ยกมือขึ้นถวายบังคมทุกๆคน. เอาพระเดชานุภาพเปนที่พึ่งปกเกล้าฯ มีน้ำใจกล้าหารมิได้ย่อท้อต่อการณรงค, องอาจที่จะรบสู้หมู่ปัจามิตรฆ่าศึก, ด้วยเหนพระบารมีปรากดเปนแท้ ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยายมราช, แลพระยาพิไชยราชาซึ่งยกขึ้นไปถึงเมืองสว่างคบุรี, ก็ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้, แลเมืองสว่างคบุรีนั้นตั้งแต่ระเนียดไม้ขอนสักถมเชิงเทอญดินหามีกำแพงไม่, เจ้าพระฝางก็เกนพลทหารขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทอญรอบเมือง, ยิงปืนใหญ่น้อยต่อรบป้องกันเมือง, แต่คิดครั่นคร้ามพระเดชานุภาพเปนกำลัง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นช้างพังช้างหนึ่งอยู่ในเมืองตกลูกเปนพังเผือกสมพงษ, แลพระเจ้าฝางจึ่งว่าช้างเผือกนี้มิได้บังเกิดเปนของคู่บุญของเรา, เกิดเปนพาหนะสำหรับบุญแห่งท่านแม่ทับใต้ซึ่งยกขึ้นมานั้น, ก็ยิ่งคิดเกรงกลัวพระบารมียิ่งนัก, แลสู้รบรออยู่ได้สามวัน. เจ้าพระฝางก็ภาสมัคพรรคพวกหนีออกจากเมืองในเพลากลางคืนไปข้างทิศเหนือ, พวกทหารก็นำเอาลูกช้างเผือกกับทั้งแม่ช้างภาหนีตามไปด้วย. กองทับกรุงก็เข้าเมืองได้. แล้วแต่งคนถือหนังสือบอกลงมายังทับหลวง, ณ ะเมืองพระพิศณุโลกย์ ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับหลวง,ถึงณวันอาทิตยเดือนเก้าแรมเจดค่ำเพลาเช้าสองนาฬิกา, ก็เสด็จยกพยุหยาตราจากเมืองพระพิศณุโลกยโดยทางชลมารค, ประทับร้อนแรมไป,ได้สามเวน, ภอภบผู้ถือหนังสือบอกกองน่า,บอกลง/*549มาใจความว่า, ได้เมืองสว่างคบุรีแล้ว. แต่อ้ายเรือนพระฝางนั้น, ภาลูกช้างเผือกซึ่งเกิดในเมืองนั้นภาหนีไป ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงยังให้ติดตามอยู่. จึ่งเสด็จเร่งรีบเรือพระที่นั่งไปทั้งกลางวันกลางคืน, ถึงที่ประทับพระตำหนักค่ายหาดสูงซึ่งกองน่าตั้งไว้รับเสด็จ, ก็เสดจขึ้นประทับแรมอยู่ที่นั้น, แล้วดำรัสสั่งให้นายทับนายกอง, เกนกันให้ติดตามอ้ายเรือนพระฝาง, แลนางพระยาช้างเผือกให้จงได้. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนเก้าแรมสิบสามค่ำ หลวงคชศักดิ์กับกองพระยาอินทรวิชิต, เจ้าเมืองวิเสศไชยชาญ, จับได้นางพระยาเสวตรมงคลคชสารตัวประเสริฐ, นำมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย. ทรงพระกรุณาพระราชทานบำเหน็จรางวันแก่พระยาอินทรวิชิต, แลหลวงคชศักดิโดยสมควรแก่ความชอบ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสิบขึ้นสิบค่ำ, จึ่งเสด็จยกพยุหยาตราทับหลวงไปโดยทางชลมารคถึงตำบลน้ำมืด, จึ่งดำรัสให้ตั้งด่านทางชั้นในชั้นนอก แลเกลี้ยกล่อมอาณาประชาราษฎร, ชาวหัวเมืองเหนือทั้งปวง, ซึ่งอพยพหนีแตกฉานซ่านเซนเข้าป่าดงไป, ให้ออกมาอยู่ตามภูมลำเนาดุจแต่ก่อน. แล้วให้เที่ยวลาดตระเวนเสาะสืบสาวเอาตัวอ้รายเรือนพระฝางให้จงได้, แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับยังพระตำหนักค่ายหาดสูง. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นวันเสาร์เดือนสิบแรมห้าค่ำ, จึ่งดำรัสสั่งให้แต่งกฎประกาศแก่กองทับบกทับเรือไทยจีนทั้งปวง, ห้ามอย่าให้ข่มเหงริบเอาทรัพยสิ่งของของราษฎรชาวบ้าน, แลฆ่าโคกระบือสัตวของเลี้ยง. อนึ่งถ้านายทับนายกองผู้ใด, ได้ปืนแลช้างพังพลายใหญ่ได้ศอกได้นิ้วรูปดี, แลรูปเปนกลางก็ให้ส่งเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย, อย่าให้ใครได้เบีบดบังไว้จะเอาตัวเปนโทษ.
/*550๏ ครั้นถึงณวันพฤหัศบดีเดือนสิบเบดขึ้นสองค่ำ, มีใบบอกขึ้นไปแต่กรุงธนบุรีว่า, แขกเมืองตานีเข้ามาสู่พระบรมโพธิสมภาร, ถวายดอกไม้เงินทอง. แลเมืองยักกรา, ถวายปืนใหญ่ร้อยบอก. ๚ะ
๏ ครั้นถึงวันจันทรเดือนสิบเบดขึ้นหกค่ำ, ทรงพระกรุณาให้สืบเสาะจับพระสงฆพวกเหล่าร้าย, ได้ตัวพระครูคิริมานนท์หนึ่ง, อาจาริยทองหนึ่ง, อาจาริยจันหนึ่ง, อาจาริยเกิดหนึ่ง, ล้วนเปนแม่ทับอ้ายเรือนพระฝางทั้งสี่รูป. แต่พระครูเพชรรัตน์, กับอ้ายเรือนพระฝางนั้นหาได้ตัวไม่. จึ่งดำรัสสั่งให้ผลัดผ้าคฤหัฐทั้งสี่คน, แล้วจำคงส่งมาใส่คุกไว้ณกรุง. ๚ะ
๏ ในวันนั้นให้นิมนตพระสงฆเมืองเหนือมาพร้อมกันน่าที่นั่ง. แลให้หาขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย, มาประชุมเฝ้าพร้อมกัน. จึ่งดำรัศปฤกษาว่า, พระสงฆบันดาอยู่ฝ่ายเหนือนี้, เปนภักพวกอ้ายเรือนพระฝางทั้งสิ้น. ย่อมถืออาวุธแลปืน, รบศึกฆ่าคน, ปล้นเอาทรัพย์สิ่งของ, แลกินสุราเมรัย, สร้องเสพยอนาจารด้วยสิกา, ต้องจตุปราชิกาบัดดิ์ต่าง ๆ, ขาดจากสิกขาบทในพระพุทธสาศนา, ล้วนลามก, จะละไว้ให้คงอยู่ในสมณเพศฉนี้มิได้. อนึ่งพระสงฆ์ฝ่ายเหนือฝ่ายใต้, ก็จะแปลกปลอมปะปนกันอยู่ มิรู้ว่าองคใดดีองคใดชั่ว, จะได้ไหว้นบเคารพสักการบูชาให้เปนเนื้อนาบุญ, จะได้ผลานิสงษแก่เราท่านทั้งปวง, ให้พระสงฆให้การไปแต่ตามสัจตามจริง ถ้าได้ผิดในจตุปราชิกแต่ประการใดประการหนึ่ง, จะพระราชทานผ้าคฤหัฐให้ผลัดศึกออกทำราชการ. ที่ไม่รับนั้นจะให้ดำน้ำพิสูทธสู้นาฬิกาสามกลั้น แม้นชะนะแก่นาฬิกาจะให้เปนอธิการ. แลพระครู,ราชาคณะฝ่ายเหนือ,โดยสมควรแก่คุณธรรมที่รู้. แม้นแพ้แก่นาฬิกา, จะให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนแล้วศักข้อมือมิให้บวชได้อีก. แม้นเสมอนาฬิกา, จะถวายผ้าไตรยให้บวชใหม่. ถ้าแต่เดิมไม่รับ, ครั้นจะให้ลงดำน้ำพิสูทธแล้วก็กลับคืนคำว่าได้/*551ทำผิด, จะให้ลงพระราชอาญาประหารชีวิตรเสีย. อนึ่งพระสงฆ์จะลงดำน้ำนั้น, ให้ตั้งศาลกั้นหม่านดาดเพดานผ้าขาวแต่งเครื่องพลีกรรมเทพยดาพร้อมแล้ว. จึ่งทรงพระสัตยาธิษฐานให้พระบารมีนั้นช่วย อภิบาลบำรุงรักษา,พระสงฆ์ทั้งปวง, ถ้าภิกษุองคใดมิได้ขาดจากสิกขาบทจัตุปาราชิก, ขอให้พระบารมีของเรา, แลอานุภาพเทพยดาอันศักสิทธิ, จงมาเปนสักขีพะยานช่วยอภิบาลบำรุงรักษาพระผู้เปนเจ้าองคนั้น, อย่าให้แพ้แก่นาฬิกาได้, ถ้าแลภิกษุรูปใดถึงซึ่งศิลวิบัติแล้ว, เทพเจ้าจงสังหาญให้แพ้แก่นาฬิกาเหนประจักษแก่ตาโลกย. แล้วเสด็จทรงพระเก้าอี้อยู่บนที่หาดทราย, ให้พระสงฆ์ลงดำน้ำพิสูทธตัวต่อน่าพระที่นั่ง, พลางทรงพระอธิฐานด้วยเดชะพระบรมโพธิสมภาร. ๚ะ
๏ ครั้งนั้นพระสงฆ์ที่ศีลบริสุทธิ์, ก็ชะนะแก่นาฬิกาบ้าง เสมอบ้าง. ที่ภิกษุทุศิลก็แพ้แก่นาฬิกาเปนอันมาก. เสนาบดีก็กระทำตามรับสั่งโดยสมควรแก่คุณแลโทษ, แต่ผ้าไตรยที่พระสงฆ์พวกแพ้ต้องศึกนั้น, ให้เผาเปนสะมุกไปทาพระมหาธาตุเมืองสว่างคบุรี. แล้วทรงพระกรุณาให้เยบจีวรสบงให้ได้พันไตรย, จะบวชพระสงฆฝ่ายเหนือ. จึ่งดำรัสสั่งให้สังฆการีลงมาอาราธนารับพระราชาคณะ, กับพระสงฆอันดับณกรุงธนบุรี ๕๐ รูป, ขึ้นไปบวชพระสงฆไว้ณหัวเมืองเหนือทุกๆเมือง. แลให้พระราชาคณะอยู่สั่งสอนในข้อพระวินัยสิกขาบท, กับให้เกบพระไตรยปิฎกลงมาเปนฉบับสร้างณกรุงด้วย. โปรดให้พระพิมลธรรม, ไปอยู่เมืองสว่างคบุรี. ให้พระธรรมโคดม, ไปอยู่เมืองพิไชย. ให้พระธรรมเจดีย, ไปอยู่เมืองพระพิศณุโลกย ให้พระพรหมมุนี, ไปอยู่เมืองศุโขไทย ให้พระเทพกระวี, ไปอยู่เมืองสวรรคโลกย, ให้พระโพธิวงษ, ไปอยู่เมืองศรีพนมมาศทุ่งยั้ง. ๚ะ
/*552๏ ครั้งถึงณวันศุกรเดือนสิบเบดแรมสิบค่ำ, จึ่งเสด็จพระราชดำเนินไปยังเมืองสว่างคบุรี, กระทำการสมโพชพระมหาธาตุสามวัน. แล้วเปลื้องพระภูษาทรงสภักออกจากพระองค, ทรงพระมหาธาตุ. แล้วให้บุรณปฏิสังขรณพระอาราม, แลพระมหาธาตุให้บริบุรณดังเก่า. จึ่งเสด็จพระราชดำเนินไปยังเมืองศรีพนมมาศทุ่งยั้ง, กระทำการสมโภชพระแท่นศิลาอาศน์สามวัน. แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปยังเมืองสวรรคโลกย, กระทำการสมโภชพระมหาธาตุสามวัน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสิบสองขึ้นสามค่ำ, จึ่งเสดจพระราชดำเนินกลับลงมายังเมืองพระพิศณุโลกย, กระทำการสมโภชพระมหาธาตุ, แลพระพุทธชินราช, พระพุทธชินสีหสามวันแล้ว. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งข้าหลวงเดิม. ซึ่งมีความชอบในการสงคราม, ให้อยู่ครองหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง. บันดาหัวเมืองใหญ่นั้น, โปรดให้พระยายมราชเปนเจ้าพระยาสุรสีห, อยู่ครองเมืองพระยาพิศณุโลกย, ประมวญไพร่พลเมืองมีอยู่หมื่นห้าพัน. ให้พระยาพิไชยราชาเปนเจ้าพระยาสวรรคโลกย, มีไพร่พลเมืองอยู่เจดพัน. ให้พระยาสีหราชเดโช, เปนพระยาพิไชย, มีไพร่พลเมืองอยู่เก้าพัน. ให้พระยาท้ายน้ำ, เปนพระยาศุโขไทย, มีไพร่พลเมืองอยู่ห้าพัน. ให้พระยาสุรบดินทร, เปนพระยากำแพงเพชร. ให้พระยาอนุรักษภูธร, เปนพระยานครสวรรค. ทั้งสองเมืองนั้น, มีไพร่พลเมืองๆละสามพันเสศ. แลเมืองเล็กน้อยทั้งปวงนั้น, ก็โปรดให้ขุนนางผู้น้อย, ซึ่งมีความชอบไปครองเมืองทุกๆเมือง. แลเจ้าพระยาจักกรีแขกนั้นมิได้แกล้วกล้าในการสงคราม, จึ่งโปรดตั้งพระยาอไภยรณฤทธิ์, เปนพระยายมราช, ให้ว่าราชการณที่สมุหนายกด้วย. แล้วเสด็จกรีธาทับหลวงกลับ, แล้วให้รับนางพระยาเสวตรกิริณี, ลงแพล่องลงมายังกรุงธนบุรี. ให้ปลูกโรงรับณสวนมังคุด, แล้วให้มีงานมหรรสพสมโภชสามวัน ๚ะ
/*553๏ ครั้นถึงณเดือนสามในปีขานโทศกนั้น, ฝ่ายอาปรกามณีซึ่งเรือกว่าโปมยุง่วน, เจ้าเมืองเชียงใหม่นั้น. ยกกองทับพม่า, กองทับลาว, ลงมาตีเมืองสวรรคโลกย, เข้าตั้งค่ายล้อมเมืองไว้. เจ้าพระยาสวรรคโลกย, ก็เกนไพร่พลขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทอญกำแพงเมือง, ต่อรบป้องกันเมืองเปนสามารถ, แล้วบอกลงมาณกรุง, ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ, จึ่งโปรดให้มีตราขึ้นไปเกนกองทับเมืองพระพิศณุโลกย, เมืองศุโขไทย, เมืองพิไชย, ให้ยกขึ้นไปตีกองทับพะม่าช่วยเมืองสวรรคโลกย. เจ้าพระยาสุรสีห, พระยาพิไชย แลพระยาศุโขไทย, ก็ยกกองทับทั้งสามหัวเมือง, ไปณเมืองสวรรคโลกย, เข้าตีค่ายกระหนาบค่ายพะม่าซึ่งตั้งล้อมเมือง. พม่าต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนีไปยังเมืองเชียงใหม่. จึ่งบอกลงมาให้กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งมีพระราชดำรัสให้เกนกองทับ, จะเสดจยกไปตีเมืองเชียงใหม่. แลพลโยธาหารในกระบวนทับหลวงครั้งนั้น, ทั้งไทยจีนแขกฝรั่งเปนคนหมื่นห้าพัน, สรรพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธแลเรือไล่เรือรบทั้งปวงพร้อมเสรจ. ๚ะ
๏ ครั้นผคุณมาสศุกปักษ์ดิถีศุภวารมหาพิไชยฤกษ, จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งกราบ, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ผู้ใหญ่ผู้น้อยไทยจีนฝ่ายทหารพลเรือน, โดยเสดจพระราชดำเนินขบวนพยุหยาตราน่าหลัง, คับคั่งท้องแถวมหาคงคา, ก็เสด็จยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงธนบุรี, ไปโดยชลมารค, ประทับร้อนแรมไปตามระยะทาง, ไปหลายเวนถึงเมืองพิไชย. จึ่งให้ตั่งค่ายแลตำหนักทับพลับพลาณหาดทราย, ฝ่ายฟากตวันออกตรงน่าเมืองข้าม, แลเสดจขึ้นประทับอยู่ที่นั่น. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นจึ่งมังไชยเจ้าเมืองแพร่, ภาขุนนางกรมการแลไพร่พลลงมาเฝ้า, กราบถวายบังคมขอเปนข้าขอบขันธสีมา, จึ่งทรงพระกรุณา/*554โปรดตั้งให้เปนพระยาศรีสุริยวงษ ให้เกนเข้าในขบวนทับด้วย. แล้วดำรัสสั่งให้เจ้าพระยาจักรีแขก, กับพระยามหาราชครูปะโรหิตาจาริย,อยู่รักษาเรือพระที่นั่ง, แลเรือข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวงณเมืองพิไชย. แล้วเสด็จพระราชดำเนินขึ้นจัดกองทับบกณเมืองพิไชย, ให้กองทับหัวเมืองทั้งปวงเปนกองน่ายกล่วงไปก่อน. จึ่งเสด็จทรงช้างพระที่นั่งดำเนินพยุหโยธาทับหลวงไปโดยทางชลมารค, ประทับร้อนแรมไปหลายเวนถึงตำบลกุ่มเหลือง. จึ่งให้ตั้งค่ายมั่นแทบเชิงเขาม้าพลาด, เสดจอยุดประทับแรมณพลับพลาในค่าย. แลครั้งนั้นเปนเทศกาลคิมหระดูกันดานด้วยน้ำนัก, ผู้ซึ่งเปนมัคคุเทศนำมารคนั้นกราบทูลว่า, แต่เชิงเขาข้างนี้จะข้ามภูเขาไป, ลงถึงเชิงเขาข้างน่าโน้น, เปนระยะทางไกลถึงสามร้อยเส้น, หามีที่น้ำแห่งใดไม่, ไพร่พลจะอดน้ำกันดานนัก. จึ่งดำรัศว่าอย่าปรารมเลยเปนภารธุระของเรา, ค่ำวันนี้อย่าให้ตีฆ้องยามเลย, จงกำหนดแต่นาฬิกาไว้, เพลาห้าทุ่มเราจะให้ฝนตกลงให้จงได้. แล้วจึ่งดำรัศสั่งให้พระยาราชประสิทธิให้ปลูกศาลสูงเพียงตา, ตั้งเครื่องพลีกรรมบวงสรวงเทพยดาบนเขาเสรจแล้ว, จึ่งทรงตั้งสัตยาธิษฐาน, เอาพระบรมโพธิสมภารบารมีของพระองค, ซึ่งทรงสันนิจยาการมาแต่อดีตบุเรชาติ, ตราบเท่าถึงปัจจุบันภพนี้, จงเปนที่พึ่งพำนักนิ์แก่ไพร่พลทั้งปวง กับทั้งอานุภาพเทพยดา, ขอจงบันดารให้ท่อธารวโสทกจงตกลงมาในราษตรีวันนี้ให้เหนประจักษ. แลในเพลาวันนั้นพื้นอากาศก็ปราษจากเมฆผ่องแผ้วเปนปรกติอยู่, ด้วยเดชอำนาถกำลังพระอธิฐานบารมี, กับทั้งอานุภาพเทพยดา, ภอถึงเพลาสี่ทุ่มแปดบาท, บันดานให้ฝนห่าใหญ่ตกลงหนัก, จนน้ำไหลนองไปทั่วท้องป่า, แลขอนไม้ในป่าก็ลอยไหลไปเปนอัศจรรยยิ่งนัก, ครั้นเพลาเช้าก็เสด็จทรงช้างพระที่นั่ง, ให้ยกพลโยธาหารข้ามเขานั้นไป, แล้วดำเนินพลกองทับไปตามลำดับวิถี/*555สถลมารค, ประทับร้อนแรมไปโดยระยะทางถึงเมืองลัมภุญ, ให้ตั้งค่ายประทับอยู่ที่นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายโปมยุง่วนเจ้าเมืองเชียงใหม่, ก็แต่งทับพม่าทับลาวยกออกมาตั้งค่ายรับนอกเมือง. แลกองน่าหัวเมืองซึ่งเปนกองน่า, ก็ยกเข้าตีค่ายทับพม่าแตกพ่ายเลิกถอยเข้าเมือง กองน่าก็ยกติดตามล่วงเข้าไปในกำแพงดินชั้นนอก, แล้วตั้งค่ายรายล้อมกำแพงชั้นในไว้. แลทับหลวงก็ยกเข้าไปตั้งค่ายใหญ่ในกำแพงดิน, แล้วดำรัศให้บันดาทับหัวเมืองกองน่า, แลนายทับนายกองในกองหลวงยกพลทหารเข้าปล้น, เอาบันไดพาดปีนกำแพงเมืองในเพลากลางคืน, เพลาสามยามเสศเพื่อจะดูกำลังฆ่าศึก. แลพลทหารพม่าลาวชาวเมือง, ซึ่งขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิลนั้น, ยิงปืนใหญ่น้อยแลพุ่งแทงสาตราวุธ, ต่อรบต้านทานเปนสามารถ. จนเพลารุ่งพลทหารไทยเข้าหักเอาเมืองมิได้, ก็ลาดถอยออกมา. จึ่งมีพระราชดำรัศว่า, อันเมืองเชียงใหม่นี้, ต้องทำนายอยู่, คำปะรำปะราเล่าสืบๆกันมาว่า, กระษัตริยพระองคใด, ยกทับไปตีเมืองเชียงใหม่นี้,ครั้งเดียวมิได้ ต่อยกไปเปนสองครั้งจึ่งตีได้. แม้นจะหักหารบุกรุกเอาด้วยกำลังกล้าบัดนี้ก็จะได้,แต่จะเสียไพร่พลมาก แลยกมาครั้งนี้เหมือนจะดูท่วงทีท่าทาง, แลกำลังฆ่าศึกก็ได้เหนประจักอยู่แล้ว, ถ้ายกมาครั้งหลัง,เหนคงจะได้ถ่ายเดียว. จึ่งดำรัศให้เลิกทับหลวงล่วงมาก่อนวันหนึ่ง, จึ่งให้กองทับหัวเมืองทั้งปวง, เลิกเลื่อนถอยตามมาต่อภายหลัง ๚ะ
๏ ฝ่ายพม่าก็ยกกองทับลัดเลาะป่าก้าวสกัดติดตาม, ยิงปืนกระหนาบน่าหลัง, กองทับหัวเมืองทั้งนั้นก็ตื่นแตกระส่ำระสาย, ถอยหนีย่อย่นลงมาจนกระทั่งถึงทับหลวง, อันตั้งอยุดประทับรับอยู่ณเขาช่องแคบ ๚ะ
/*556๏ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จึ่งถอดพระแสงดาบ,ไล่ต้อนพลโยธาทหารทั้งปวงในกองทับหลวงให้กลับออกรบพม่า, ไล่ตลุมบอนฟันแทงถึงอาวุธสั้น, สู้รบเปนสามารถ, พลพม่าล้มตายเปนอันมาก. ก็แตกกระจัดกระจายพรายพรัดพ่ายหนีไป, ก็เสด็จดำเนินทับหลวงล่วงมาถึงท่าเรือณะเมืองพิไชย. จึ่งเสด็จทรงเรือพระที่นั่ง, ให้ยาตรานาวาทับกลับคืนยังกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๓ ปีเถาะตรีศก, ฝ่ายข้างมลาประเทศ, เจ้าวงษผู้เปนเจ้าเมืองหลวงพระบาง, ยกกองทับลงมาตีกรุงศรีสัตนาคนหุต, ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้. แลเจ้าบุญสารผู้ครองกรุงศรีสัตนาคนหุต, ก็เกนพลทหารออกต่อรบ, แลขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิลปราการป้องกันเมืองเปนสามารถ, รบกันอยู่ประมาณสองเดือนยังไม่แพ้แลชนะกัน. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตจึ่งแต่งขุนนางให้ถือศุภอักษร, ขึ้นไปถึงกรุงอังวะขอกองทับมาช่วย. พระเจ้าอังวะมังระจึ่งให้ชิกชิงโบ่, คุมพลสองพันเปนกองน่า. ให้โปสุพลาเปนแม่ทับคุมพลสามพัน, ยกกองทับลงมาตีเมืองหลวงพระบาง. แลกองทับเมืองหลวงพระบางก็เลิกทับกลับไปเมือง, ต่อรบกับทับพม่า. ทับพม่าตีเอาเมืองหลวงพระบางได้. เจ้าหลวงพระบางก็ขอขึ้นแก่กรุงอังวะ, ทับพม่าก็เลิกกลับไปยังกรุงอังวะ. พระเจ้าอังวะได้ทราบว่า, กองทับไทยยกมาตีเมืองเชียงใหม่, จึ่งให้โปสุพลาถือพลสามพัน, ยกลงมาช่วยรักษาเมืองเชียงใหม่. ๚ะ
๏ อนึ่งแต่เมื่อครั้งปีชวดสัมฤทธิ์ศกนั้น, กองทับห้อยกมาจะตีกรุงอังวะ, มาถึงเมืองแสนหวี, เปนแผ่นดินเงี้ยว, คือไทยใหญ่, ขึ้นแก่พม่า ใกล้เมืองอังวะทางสิบห้าคืน. แลกองทับห้อยกเข้าตีเมืองแสนหวีได้,ก็ตั้งทับอยู่ที่นั้น. ๚ะ
/*557๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะทราบข่าวศึก, จึ่งให้ติงจาโบคุมพลห้าพันเปนกองน่าให้อแซหวุ่นกี้เปนแม่ทับถือพลหมื่นหนึ่ง, ยกมาตีกองทับห้อ,ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองแสนหวี. ได้รบกันเปนสามารถ, ทับห้อก็แตกพ่ายกลับไปครั้งหนึ่ง. แล้วห้อกลับยกกองทับมาอีก, ตีหัวเมืองขึ้นพม่าแตกเปนหลายเมือง. แล้วยกล่วงเข้ามาตั้งถึงตำบลบ้านยองนี, ใกล้เมืองอังวะทางคืนหนึ่ง. พระเจ้าอังวะจึ่งให้อะแซหวุ่นกี้หนึ่ง, มโยลัดหวุ่นหนึ่ง, เปนแม่ทับสองทับ, ถือพลทับละหมื่น. กับเมี้ยนหวุ่นทับหนึ่ง, ถือพลห้าพัน, ทั้งสามทับเปนคนสองหมื่นห้าพัน, ยกไปสามทางเข้ารดมตีทับห้อ, ได้รบกันอยู่สามวัน. ทับห้อก็แตกพ่ายไปเปนสองครั้ง, จับได้นายทับห้อสี่นาย, ชื่อแอซูแยหนึ่ง, กุนตาแยหนึ่ง, เมียนกุนแยหนึ่ง, ประซูแยหนึ่ง, กับไพร่พลหกพันพระเจ้าอังวะให้เลี้ยงไว้. ๚ะ
๏ ครั้งถึงปีฉลูเอกศก, ห้อกลับยกกองทับมาอีกเปนสามครั้ง, ครั้งหลังนั้นกวยชวยแยเปนแม่ทับห้อ, พลหลายหมื่นมากกว่าสองครั้ง, ยกมาถึงเมืองกองดุงปมอ, ทางไกลเมืองอังวะห้าคืน. พระเจ้าอังวะเหนเปนศึกใหญ่กว่าทุกครั้ง. จึ่งให้อแซหวุ่นกี้, กับติงจาโบ, ตะเรียงราม, ถือพลหมื่นห้าพันยกไปทางหนึ่ง. ให้อำมลอกหวุ่น, กับงาจูหวุ่น, แลต่อหวุ่น, ถือพลหมื่นห้าพันยกไปทางหนึ่ง, เปนสองทับ. ได้ต่อรบกับกองทับห้อ ทับห้อรี้พลมาก, เหนเหลือกำลังจะต่อตีให้แตกพ่ายมิได้, จึ่งบอกส่งมากราบทูลพระเจ้าอังวะ พระเจ้าอังวะจึ่งให้แม่ทับเจรจาความเมืองกับแม่ทับห้อ, ขอเป็พระราชไมตรีต่อกัน. แล้วแต่งนางแลเครื่องบรรณาการให้ไปแก่แม่ทับห้อ, ทับห้อก็เลิกทับกลับไป. แต่นั้นมาห้อก็มิได้ยกมาตีเมืองอังวะอีก, เปนเมืองมิตรสัณฐวะไมตรีแก่กัน. ๚ะ
/*558๏ ฝ่ายข้างกรุงไทยในปีเถาะตรีศกนั้น, สมเดจ์พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริหพิจารณาเหนว่า, กรุงธนบุรีไม่มีกำแพงเปนที่มั่น, จะได้ป้องกันราชศัตรูหมู่ปัจามิตร, ยังไม่เปนภูมราชธานี. จึ่งทรงพระกรุณาให้เกนข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย, ฝ่ายทหารพลเรือนทั้งปวง, ตั้งค่ายด้วยไม้ทองหลางทั้งต้น, ล้อมพระนครทั้งสองฟากน้ำ. แลให้เกนไพร่พลในกรุง, พลหัวเมือง, มารดมกันทำค่ายฝ่ายฟากตวันตก, ตั้งแต่มุมกำแพงเมืองเก่าไปจนวัดบางว้าน้อย, วงลงไปริมแม่น้ำใหญ่, ตลอดลงมาจนถึงกำแพงเมืองเก่าที่ตั้งเปนพระราชวัง. แล้วให้ขุดคลองเปนคูข้างหลังเมือง, แต่คลองบางกอกน้อย, มาออกคลองบางกอกใหญ่. เอามุลดินขึ้นถมเปนเชิงเทิลข้างในทั้งสามด้าน, เว้นแต่ด้านริมแม่น้ำ. ๏ แลฟากตวันออกก็ให้ตั้งค่ายรอบเหมือนกัน, ให้ขุดคลองเปนคูข้างหลังเมือง, ตั้งแต่กำแพงเก่าท้ายป้อมวิไชยเยนท์, วงขึ้นไปจนถึงสาลเทพารักษหัวโขด, ออกแม่น้ำทั้งสองข้าง, เอามุลดินขึ้นถมเปนเชิงเทินทั้งสามด้าน, เว้นแต่ด้านริมแม่น้ำดุจกัน. แล้วให้เกนคนไปรื้อเอาอิฐกำแพงเก่าณเมืองพระประแดง, แลกำแพงค่ายพม่าณโพสามต้น, แลสีกุก, บางไทร, ทั้งสามค่าย, ขนบันทุกเรือมาก่อกำแพงแลป้อม, ตามที่ถมเชิงเทิลดินสามด้านทั้งสองฟาก เอาแม่น้ำไว้ห่างกลางเหมือนอย่างเมืองพระพิศณุโลกย. แลแม่น้ำตรงน่าเมืองทั้งสองฟากนั้น, เปนที่ขุดลัดแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ. ๚ะ
๏ อนึ่งป้อมวิไชเยนท์ท้ายพระราชวังนั้น, ให้ชื่อป้อมวิไชยประสิทธิ์. แล้วให้ขุดที่สวนเดิม, เปนที่ท้องนานอกคูเมืองทั้งสองฟาก, ให้เรียกว่าทเลตม, ไว้สำหรับจะได้ทำนาใกล้พระนคร. แม้นมาทว่าจะมีทับศึกการสงครามมา, จะได้ไว้เปนที่ทำเลตั้งค่ายต่อรบฆ่าศึกถนัด. แลกระทำการถาปนาพระนครขึ้นใหม่ครั้งนั้น, หกเดือนก็สำเร็จบริบูรณ. ๚ะ
/*559๏ ในปีเถาะตรีศกนั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริหการสงคราม, ซึ่งจะไปปราบปรามกัมพุชประเทศให้ราบคาบ, คืนเอาเมืองพุทไธเพชร์ให้แก่นักองคพระรามาธิบดี, อันเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารนั้นให้จงได้. แลขณะนั้นเจ้าพระยาจักรีแขกถึงแก่กรรม, จึ่งโปรดตั้งพระยายมราช, ผู้ว่าที่สมุหนายกอยู่แต่ก่อนนั้น, เปนที่เจ้าพระยาจักรีแทน. แล้วโปรดตั้งพระยาราชบังสัน, ผู้บุตรเจ้าพระยาจักรีแขกนั้น, เปนพระยายมราช. จึ่งดำรัสให้เกนกองทับบกทับเรือทหารไทยจีน, แลทับหัวเมืองทั้งปวงให้พร้อม, สรัพด้วยช้างม้าแลเรือรบเรือลำเลียง, เครื่องสรรพาวุธต่างๆ, แล้วโปรดให้เจ้าพระยาจักรีเปนแม่ทับบก, ถือพลหมื่นหนึ่ง. ยกไปทางเมืองปราจินท์ให้ตีเมืองปัตบอง, เมืองโพธิสัตวตลอดลงไปจนถึงเมืองพุทไธเพชร์. แลเอานักองคพระรามาธิบดีไปในกองทับด้วย. เจ้าพระยาจักรี, แลท้าวพระยาพระหลวงเมืองนายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลายกกองทับออกไปตามพระราชกำหนด. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๐ สมุดไทย ๚ะ
๓๑
๏ ครั้นถึงอาสุชมาศกาฬปักษ์ดิถีศุภวารมหาพิไชยฤกษ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ทรงเรือพระที่นั่งสำเภาทอง, พร้อมกันด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ไทยจีนฝรั่งฝ่ายทหารพลเรือนทั้งปวง, เปนเรือรบสองร้อยลำ เรือทเลร้อยลำ, พลทหารหมื่นห้าพันเสศ. ให้พระยาพิไชยไอสวรรยเปนแม่กองทับน่า, แล้วยกพยุหยาตราพลนาวาทับหลวงจากกรุงธนบุรี, ไปออกปากน้ำเมืองสมุทปราการ, ตกถึงท้องทเลใหญ่. ด้วยเดชะพระบารมีบันดานให้คลื่นลมร้าย, ในมหาสมุทก็รำงับสงบราบคาบ, แลเสด็จโดยทางชลมารคได้ห้าเวน, ประทับปากน้ำเมืองจันทบุรี จึ่งโปรดให้พระยาโกษา/*560ธิบดีเปนแม่ทับ, ยกทับเรือล่วงลงไป,ตีเมืองกระพงโสม. แล้วทับหลวงก็เสดจไปอีกห้าเวน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสิบสอบขึ้นแปดค่ำ, ถึงปากน้ำพุทไธมาศ จึ่งเสด็จพระราชดำเนินขึ้นสถิตยณตึกจีนแห่งหนึ่ง, ฟากตวันตกเฉียงใต้เมือง. แล้วให้มีหนังสือพระยาพิไชยไอสวรรยแม่กองทับน่า, ให้ญวนเชลยซึ่งจับได้นั้นถือเข้าไป, ถึงพระยาราชาเศรษฐีญวนเจ้าเมืองพุทไธมาศ. ในลักษณนั้นว่า, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณกรุงธนบุรีศรีอยุทธยา, เสดจดำเนินพยุหโยธาทับบกทับเรือมาบัดนี้, ด้วยมีพระราชประสงคจะราชาภิเศก, นักองคพระรามาธิบดีให้ครองกรุงกัมพูชา. แล้วจะเอาตัวเจ้าจุ้ย,เจ้าศรีสังข์,แลข้าหลวงชาวกรุงเทพฯ ซึ่งไปอยู่ณหัวเมืองใดๆจงสิ้น. ถ้าพระยาราชาเสรฐีญวนมิได้สวามิภักดีอ่อนน้อม, เหนว่จะต่อยุทธนาการได้, ก็ให้แต่งการป้องกันเมืองจงสรัพ แม้นเหนว่าจะสู้รบมิได้, ก็ยังทรงพระกรุณาโปรดอยู่. ให้ออกมาเฝ้าทูลเกล้าฯ กราบถวายบังคม, อ่อนน้อมยอมสวามีภักดีโดยดี, เราจะช่วยพิททูลให้ทรงพระกรุณา. แม้นว่าถึงตัวชราแล้วจะออกมามิได้, ก็ให้แต่งหูเอี๋ยผู้บุตรออกมาถวายบังคมจงฉับพลัน. ถ้าช้าอยู่จะทรงพระพิโรธ, ให้พลทหารเข้าหักเอาเมืองฆ่าเสียให้สิ้นทั้งเมือง. ๚ะ
๏ ครั้นพระยาราชาเสรฐีได้แจ้งในหนังสือแล้ว, จึ่งให้หนังสือตอบออกมาว่า, ซึ่งให้มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้า ๆ ขอบใจนัก, จะหาขุนนางมาปฤกษาให้พร้อมกันก่อน. ถ้ายินยอมพร้อมกันแล้ว, จึ่งจะบอกออกมาให้แจ้ง. ๚ะ
๏ ครั้นคอยถ้าอยู่สามวัน, พระยาราชาเสรฐีก็มิได้แต่งให้ผู้ใดออกมาเฝ้า, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งมีพระราชดำรัสให้ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงยกเข้ามาตั้งค่ายล้อมเมือง. แล้วตรัสสั่งกรมอาจาริย, ให้จัดกันที่มีวิชาดีแกล้วหารทั้งนายไพร่ได้ร้อยสิบเบ็ดคน. จึ่งให้เกนพลทหาร/*561กรมอื่นสองพันสี่ร้อยเข้าสมทบกัน, แล้วพระราชทานฤกษแลอุบาย, ให้เข้าปล้นเอาเมืองในกลางคืนเพลาสองยาม. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาราชาเสรฐีก็เกนพลทหาร, ขึ้นรักษาน่าที่เชิงเทิลปราการป้องกันเมือง. ครั้นเพลาสองยามพลทหารข้าหลวง, ก็เอาบันไดพาดกำแพงปีนขึ้นไปได้ในเมืองจุดเพลิงขึ้นแสงสว่าง, แลพวกญวนในเมืองออกต่อรบกันอยู่ช้านาน. แลนายทับนายกองรี้พลทั้งปวง, ซึ่งตั้งค่ายรายล้อมอยู่นั้น, จะบุกรุกเข้าไปช่วยก็มิได้. ด้วยจีนญวนชาวเมืองยังรักษาน่าที่เชิงเทิลยิงปืนใหญ่น้อยสู้รบอยู่หาทิ้งน่าที่ไม่, ไพร่พลกองทับก็อิดโรยลง. เดชะบรมโพธิสมภารบันดานดลจิตร, พลโยธาทับทหารทั้งปวงให้สำคัญว่า, เสดจพระราชดำเนินหนุนเข้าไป, ก็มีน้ำใจองอาจกล้าหารมากขึ้น, ตีกระโจมหนุนเนื่องกันเข้าไปทั้งทับบกทับเรือ พวกญวนจีนซึ่งรักษาน่าที่ต้านทานมิได้, ก็แตกฉานพ่ายหนีไป. ภอรุ่งขึ้นณวันอาทิตยเดือนสิบสองขึ้นสิบเบดค่ำเพลาเช้า, ก็เข้าเมืองได้พร้อมกัน. พระยาราชาเสรฐีก็ทิ้งเมืองเสีย, ลงเรือออกทเลแล่นหนีไปได้. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทร์เดือนสิบสองขึ้นสิบสองค่ำ, จึ่งเสด็จพระราชดำเนินเข้าในเมือง, สถิตยประทับณจวนพระยาราชาเสรฐี, ให้พลทหารทั้งปวงเที่ยวเกบเอาทรัพยสิ่งของในเมืองใดมาเปนอันมาก. แล้วดำรัสถามพระยาประสิทธิ, พระสุธรรมาจาริย. แลอาจาริยจัน นายกองอาจาริยทั้งสามว่า, เมื่อคุมทหารขึ้นปล้นเอาเมืองนั้น เข้าได้ด้านไหนก่อน. อาจาริยทั้งสามกราบทูลไม่ต้องกัน. จึ่งเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรที่ทางทหารเข้านั้น, เหนผิดกับพระราชดำริห. จึ่งดำรัสว่าฆ่าศึกหนีได้เพราะเข้าผิดกับรับสั่ง แม้นต่อสู้ก็จะเสียราชการ. จึ่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน, ผู้ซึ่งเข้าเมืองได้ต่อทีหลังทั้งนายแลไพร่ ที่เข้าได้ก่อนก็พระราชทานบำเหน็จรางวัล/*562ทั้งนายแลไพร่, เปนเงินถึงสามร้อยยี่สิบห้าชั่ง. แล้วให้มีกฎประกาศแก่รี้พลทั้งปวง, ห้ามอย่าให้ข่มเหงราษฎรจีนญวนชาวเมืองสืบไปอีก, ให้ค้าขายอยู่ตามภูมลำเนาเหมือนแต่ก่อน แล้วโปรดตั้งพระยาพิพิธผู้ช่วยราชการกรมท่า, เปนพระยาราชาเสรฐี, อยู่ครองเมืองพุทไธมาศ. แล้วเสดจยกพยุหโยธานาวาทับหลวงจากเมืองพุทไธมาศ, ขึ้นไปตีเมืองกัมพูชาธิบดี, คือเมืองพุทไธเพชร์, ประทับร้อนแรมไปโดยระยะทางชลมารค, จนถึงเกาะพนมเพ็ญ. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับบกเจ้าพระยาจักรี, ยกเข้าไปตีเมืองปัตบอง, เมืองโพธิสัตว, เมืองบริบูรณได้แล้ว, ก็ยกล่วงลงไปตีเมืองพุทไธเพชร์. แลนักองค์พระอุไทยราชาต่อรบต้านทานมิได้, ก็พาพวกพลแลครอบครัวยกหนีลงไปตั้งอยู่ณเมืองบาพนม. เจ้าพระยาจักรีเข้าตั้งอยู่ณเมืองพุทไธเพชร์. ครั้นได้ทราบว่า, ทับหลวงตีเมืองพุทไธมาศได้แล้ว, เสดจขึ้นมาถึงเกาะพนมเพ็ญ, จึ่งให้นักองคพระรามาธิบดีอยู่รักษาเมืองพุทไธเพชร์, แล้วก็ลงมาเฝ้ากราบถวายบังคมทูลว่า, นักองคพระอุไธราชาหนีลงไปตั้งอยู่ณเมืองบาพนมแล้ว. ครั้นได้ทรงทราบจึ่งดำรัสให้เจ้าพระยาจักรี, ยกกองทับติดตามลงไปในวันนั้น. ครั้นเพลาบ่ายสองโมง, จึ่งเสดจยกทับหลวงลงไป. ภอเพลาค่ำประมาณยามหนึ่ง,เจ้าพระยาจักรีบอกหนังสือขึ้นมาให้กราบทูลว่า, ญวนเมืองลูกหน่วยมารับนักองคพระอุไทราชาลงไปณเมืองญวนแล้ว. จึ่งเสดจอยุดเรือพระที่นั่งประทับอยู่น่าบ้านตำหนักเวนหนึ่ง. ครั้นรุ่งเช้าจึ่งเสดจยกทับหลวงกลับคืนมาถึงปากคลองมักสา, ภบครัวเขมรตั้งอยู่ที่นั้นเปนอันมาก, ดำรัสให้พลทหารเข้าตี, ได้ครอบครัวแลเรือก็มาก, แล้วยกทับหลวงคืนมาประทับณเกาะพนมเพ็ญ. จึ่งนักองครามาธิบดีลงมาแต่เมืองพุทไธเพชร์เข้าเฝ้าในที่นั้น. ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานสนองพระองค์ทรงประภาศอันเปนเครื่องต้น. กับทั้งปืนใหญ่น้อย, แลครอบครัว/*563เขมร ซึ่งตีได้นั้นแก่นักองคพระรามาธิบดี. แล้วโปรดให้กลับไปครองเมืองพุทไธเพชร์, เปนใหญ่ในกัมพุชประเทศเหมือนแต่ก่อน. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยาโกษาธิบดี, ตีได้เมืองกระพงโสม, แล้วยกมาจะตีเอาเมืองกำปอช, พระยาปังกลีมาแขกจามเจ้าเมืองกำปอช, ออกมาอ่อนน้อมยอมเข้าสวามีภักดิมิได้ต่อรบ. พระยาโกษาธิบดีจึ่งภาตัวพระยาปังกลีมาขึ้นเฝ้า, กราบถวายบังคมณเกาะพนมเพญ, จึ่งโปรดให้พระยาปังกลีมากลับไปอยู่รั้งเมืองกำปอชดังเก่า, ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับเจ้าพระยาจักรียกลงไปได้เมืองบาพนม, เขมรมิได้สู้รบยอมเข้าสวามีภักดิโดยดี. จึ่งจัดแจงให้คงอยู่ตามภูมลำเนาเดิม. แล้วก็เลิกทับกลับมาเฝ้าณเกาะพนมเพญ, จึ่งดำรัศให้เจ้าพระยาจักรีกับพระยาโกษาธิบดี, อยู่ช่วยราชการณเมืองพุทไธเพชร, กว่าจะสงบราบคาบก่อน. แล้วเสดจยกพยุหโยธานาวาทับหลวงกลับมาถึงคลองท้องจีนจง, แลน้ำไปคลองนั้นตื้นเรือใหญ่จะไปมิได้. จึ่งดำรัศให้ไพร่พลทดน้ำทั้งกลางวันกลางคืน, เรือทั้งปวงจึ่งไปได้พร้อมกัน. ๚ะ
๏ ฝ่ายจีนทั้งปวงซึ่งเคยไปมาแต่ก่อน, ก็สรรเสิญว่าเดือนอ้ายนี้, น้ำเคยแห้งคลองขาด, เรือจะไปมามิได้, นี่อาไศรยบุญานุภาพพระเจ้าอยู่หัวมาก, เรือจึ่งไปมาได้สดวกในเทศกาลนี้. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนอ้ายขึ้นสามค่ำ, เพลาบ่ายสามโมงเสศ, เสดจถึงเมืองพุทไธมาศ, สถิตย์อยู่ในพระราชวัง. แล้วทรงพระราชศรัทธาให้นิมนต์พระสงฆ์ทุกอารามใจจังหวัดแขวงเมืองพุทไธมาศ, เข้ามาในพระราชวัง, แล้วทรงพระกรุณาพระราชทานถวายจีวรแพรแก่พระสงฆ์ทุกองค. ที่มิได้จีวรนั้น, ถวายเงินแทนจีวรรูปละห้าตำลึง แล้วเสดจไปณวัดญวน, ถวายนมัศการพระพุทธปฏิมากรซึ่งมีในวิหาร. ฝ่ายหลวงญวนก็สวดมนตให้ทรง/*564ฟัง, จึ่งมีพระราชบริหารโดยภาษาญวน, พระราชทานพระราโชวาทแก่หลวงญวนทั้งปวงว่า, ให้อุษาหรักษาศิล, อย่าให้ส้องเสพด้วยสิกา. แล้วเสดจกลับยังพระราชวังที่ประทับ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอังคารเดือนอ้ายแรมสามค่ำ, จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งสำเภาทอง, ให้เคลื่อนคลายขบวนพยุหโยธานาวาทับจากเมืองพุทไธมาศ, ออกท้องทเลใหญ่กลับคืนยังกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาราชาเสรฐีญวน, ซึ่งแตกหนีไปนั้นขึ้นอาไศรยอยู่เกาะ, ตั้งส้องสุมรี้พลญวนจีนได้มากแล้ว, ก็ยกทับเรือมาตีเอาเมืองพุทไธมาศคืน, แลพระยาราชาเสรฐีเจ้าเมืองใหม่มิทันรู้ตัว, ยกพลทหารจีนออกต่อรบต้านทานอยู่ประมาณสามนาฬิกา, เหนเหลือกำลังก็ทิ้งเมืองเสีย, ภารี้พลแลครอบครัวทั้งปวงลาดถอยมาอาไศรยอยู่ณเมืองกำปอช. แลพระยาปังกลิมาก็ช่วยจัดแจงไพร่พลอยู่สามวันภอพร้อม, ก็ยกกลับไปจะปล้นเอาเมืองพุทไธยมาศ. ในกลางคืนเพลาดึกสองยาม, ให้พลทหารจีนทั้งปวงเอาไม้ติ้วเข้าคาบทุกคนๆ, อย่าให้มีปากเสียง. แล้วให้ว่ายน้ำเข้าปีนปล้นเอาเมืองได้, พวกญวนมิทันรู้ตัวก็แตกพ่ายหนี. กองทับจีนไล่ฆ่าฟันญวนจีนพวกพระยาราชาเสรฐีญวน, ซึ่งอยู่ในเมืองล้มตายเปนอันมาก, จนโลหิตตกอาบไปทั้งเมือง. แต่ตัวพระยาราชาเสรฐีญวนนั้นลงเรือหนีไปได้. จับตัวหาไม่ได้. แลพระยาราชาเสรฐีจีนก็กลับคืนเอาเมืองได้, เข้าตั้งอยู่ในเมืองดังเก่า. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาจักรี, ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองพุทไธเพชร, ทราบข่าวไปว่า, เมืองพุทไธยมาศกลับเสียแก่ญวนอีก. จึ่งจัดแจงกองทับจะยกลงมาช่วยพระยาราชาเสรฐี, ภอได้ข่าวว่า, พระยาราชาเสรฐีกลับตีเอาเมืองคืนได้แล้ว, ก็อยุดทับไว้มิได้ยกลงมาเมืองพุทไธยมาศ. ๚ะ
/*565๏ จึ่งพระยาราชาเสรฐีก็ส่งหนังสือ, บอกข้อราชการเข้ามาณกรุงธนบุรี. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ, จึ่งดำรัศว่าเมืองพุทไธมาศอยู่ฬ่อแหลมนัก, จะรักษาไว้เปนอันยากป่วยแรงทแกล้วทหาร. จึ่งโปรดให้มีท้องตราออกไปว่า, ให้พระยาราชาเสรฐีทิ้งเมืองพุทไธมาศเสียเถิดอย่าอยู่รักษาเลย, ให้เลิกทับกลับเข้ามารับราชการณกรุงดั่งเก่า ครั้นพระยาราชาเสรฐี, ได้แจ้งในท้องตรารับสั่งแล้ว, ก็กวาดครอบครัวชาวเมืองลงเรือใหญ่น้อย, แล้วเลิกกองทับจีนกลับเข้ามาณกรุง, ตามพระราชกำหนดให้หานั้น. แล้วจึ่งโปรดให้มีท้องตราให้หากองทับเจ้าพระยาจักรี, พระยายมราชกลับคืนมายังพระนคร, ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๔ ปีมโรงจัตวาศก, ฝ่ายโปสุพลาซึ่งมาอยู่ช่วยราชการรักษาเมืองเชียงใหม่นั้น, ยกทับมาตีเมืองลับแลแตกแล้ว, ยกลงมาตีเมืองพิไชย, ตั้งค่ายอยู่ณวัดเอกา. พระยาพิไชยก็จัดแจงการป้องกันเมืองเปนสามารถ. จึ่งเจ้าพระยาสุรสีห, ก็ยกกองทับเมืองพระพิศณุโลกย, ขึ้นไปช่วยเมืองพิไชย. แลเจ้าพระยาสุรสีห, กับพระยาพิไชย, ยกพลทหารเข้าตีค่ายพม่า ๆ ออกต่อรบกันถึงอาวุธสั้น. พลทับไทยไล่ตลุมบอนฟันแทงพลพม่าล้มตายเปนอันมาก, พม่าต้านทานมิได้ก็แตกพ่ายหนีเลิกทับกลับไปเมืองเชียงใหม่. จึ่งบอกหนังสือแจ้งข้อราชการศึกลงมาณกรุง, กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๕ ปีมเสงเบ็ญจศก, ทรงพระกรุณาให้ศักท้องมือ, หมายหมู่เลขไพร่หลวง, แลเลขสังกัดพัน, กับทั้งเลขหัวเมือง. ส่งสารบาญชีเถบียนหางว่าวยื่นกรมพระสุรัสวดีทั้งสิ้น, ให้รู้จำนวนไพร่พลไว้, จะได้ใช้ราชการแผ่นดินแลการทับศึกต่างๆ ๚ะ
/*566๏ ครั้นถึงณเดือนอ้ายข้างขึ้น, โปสุพลายกกองทับลงมาตีเมืองพิไชยอีก. พระยาพิไชยก็ยกพลทหารออกไปต่อรบแต่กลางทางยังไม่มาถึงเมือง. เจ้าพระยาสุรสีหก็ยกทับเมืองพระพิศณุโลกยขึ้นไปช่วย, ได้รบกับทับพม่าเปนสามารถ. แลพระยาพิไชยถือดาบสองมือ, คุมพลทหารออกไล่ฟันพม่าจนดาบหัก. จึ่งลือชื่อปรากฎเรียกว่า, พระยาพิไชยดาบหักแต่นั้นมา. ๚ะ
๏ ครั้งถึงณวันอังคารเดือนยี่แรมเจ็ดค่ำ กองทับพม่าแตกพ่ายหนีไป. จึ่งบอกหนังสือลงมากราบทูลพระกรุณาณกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๓๖ ปีมเมียฉศก, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริหการซึ่งจะไปตีเมืองเชียงใหม่ให้ได้, ด้วยพม่ายกกองทับมาย่ำยีบีทาหัวเมืองฝ่ายเหนือเนืองๆ. จึ่งดำรัศให้เกนกองทับหัวเมืองฝ่ายเหนือสิบหัวเมือง, เปนคนสองหมื่นสรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธ, ให้ยกคอยรับเสดจอยู่ณบ้านรแหงให้พร้อม. แล้วให้เกนกองทับในกรุงฯ แลหัวเมืองใกล้ทั้งปวง, ได้พลสกรรธ์ลำเครื่องหมื่นห้าพัน, ช้างเครื่องร้อยแปด, ม้าร้อยม้า, สรัพด้วยเครื่องสรรพยุทธพร้อมเสรจ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสิบสองแรมสิบเบดค่ำ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งกราบ, ยาวสิบสามวา, พลพายสี่สิบคน, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาพระหัวเมือง, แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยไทยจีน ฝ่ายทหารพลเรือนทั้งหลาย, โดยเสดจในขบวนทับหลวงเปนอันมาก. จึ่งเสดจยกพยุหยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงธนบุรีโดยชลมารค, ประทับร้อนแรมไปตามระยะทางหลายเวน. ๚ะ
๏ ถึงณวันพุทธเดือนอ้ายขึ้นสี่ค่ำ, เสดจถึงเมืองกำแพงเพชร, แล้วยกไปถึงบ้านระแหงแขวงเมืองตาก, เสดจประทับแรมณพระตำหนักสวน/*567มม่วง. ดำรัสให้พระยาจักรีเปนแม่กองทับน่า, ถือพลทับในกรุงแลหัวเมืองยกขึ้นไปตั้งอยู่ณเมืองเถิน. แล้วให้ทับเมืองเหนือทั้งสิบเมือง, ยกไปเข้ากองเจ้าพระยาจักรีกองน่าไปตีเมืองเชียงใหม่ ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงรัตนบุระอังวะพระเจ้ามังระทราบว่า, กรุงไทยพระยาตากตั้งตัวขึ้นเปนเจ้าแผ่นดิน, สร้างเมืองบางกอกขึ้นใหม่, เปนราชธานีใหญ่แทนกรุงศรีอยุทธยา, ซึ่งพินาศฉิบหายนั้นกลับตั้งตัวต่อรบ. จึ่งทรงพระดำริหว่า, จะละไว้ให้ช้ามิได้ไทยจะมีกำลังกำเริบมากขึ้น, จำจะแต่งกองทับใหญ่ให้ไปตีปราบปรามเสียให้สิ้นเสี้ยนหนามราบคาบ, อย่าให้แผ่นดินไทยตั้งตัวเปนปึกแผ่นแน่นหนาขึ้นไปสืบไปอีกในภายน่า. จึ่งให้แพกิจจาคุมพลพม่าห้าร้อย, ถือหนังสือรับสั่งลงมาถึงปกันหวุ่นเจ้าเมืองเมาะตมะ, ให้เกนพลรามัญเมืองเมาะตมะสามพัน, เข้ากองแพกิจจาเปนนายทับยกไปทำทาง, แลตั้งค่ายปลูกยุ้งฉางที่ตำบลสามสบท่าดินแดง, จัดแจงพลเสบียงอาหารผ่อนไปไว้ก่อน. แล้วภายหลังจึ่งจะให้กองทับใหญ่ยกไปตีเอาเมืองบางกอก, ซึ่งตั้งขึ้นใหม่นั้นจงได้. แลปกันหวุ่นก็เกนพลรามัญเมืองเมาะตมะ. แลเมืองขึ้นสามสิบสองหัวเมืองเปนคนสามพัน. ให้พระยาเจ๋ง, พระยาอุตละ, เสี้ยงตละ, เกล็บคุมมา, กับกองแพกิจจานายทับ. แพกิจจาก็ยกทับมาณสามสบท่าดินแดง, จัดแจงการทั้งปวงตามรับสั่งพระเจ้าอังวะ ๚ะ
๏ ฝ่ายปกันหวุ่นเจ้าเมืองเมาะตมะ, ให้เร่งรัดเกบเอาเงินทองแก่ครอบครัวสมิงรามัญ, แลไพร่พลเมืองทั้งปวงได้ความยากแค้น. บ้างหลบหนีมาบอกกันยังกองทับ. แลนายทับนายกองรามัญทั้งปวงก็โกรธว่า, พม่าข่มเหงเบียดเบียนครอบครัวข้างหลัง. จึ่งชวนกันคิดกระบถฆ่าแพกิจจานายทับ, กับทั้งไพร่พลพม่าห้าร้อยเสียทั้งสิ้นที่ท่าดินแดง. แล้วก็ยก/*568ทับกลับไปเมืองเมาะตมะ. แลบันดารามัญนายไพร่ซึ่งอยู่ที่เมืองแลเมืองขึ้นทั้งปวงนั้น, ก็พร้อมใจเข้าด้วยกันทั้งสิ้น, ชวนกันยกเข้าปล้นเมืองเมาะตมะในเพลากลางคืน, โห่เปนเสียงไทย. ปกันหวุ่นแลกรมการพม่าทั้งปวงตกใจไม่สู้รบทิ้งเมืองเสีย, ลงเรือหนีไปเมืองย่างกุ้ง. แล้วบอกขึ้นไปถึงเมืองอังวะว่า, มอญเมืองเมาะตมะเปนขบถสิ้นทั้งเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายนายทับนายกองสมิงรามัญเมาะตมะ, ก็ยกกองทับรามัญติดตามขึ้นไปตีได้เมืองจิตตอง,เมืองหงษา. แล้วยกขึ้นไปตีเมืองย่างกุ้งเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองไว้, แล้วยกเข้าปล้น. เจ้าเมืองย่างกุ้งต่อรบเปนสามารถ มอญหักเข้าไปได้เมืองกึ่งหนึ่ง. พม่าตั้งค่ายในเมืองกั้นไว้ได้ครึ่งเมือง. ๚ะ
๏ ครั้นพระเจ้าอังวะทราบในหนังสือบอก, จึ่งให้อแซหวุ่นกี้ถือพลพม่าหมื่นหนึ่ง, ยกลงมารบมอญขบถ, ภอทับน่าอแซหวุ่นกี้ลงมาถึงก็เข้าตีทับมอญ. ๆ ต่อรบสู้มิได้, ก็ลาดถอยไปกลับลงมาเมืองเมาะตมะ. กองทับอแซหวุ่นกี้ก็ยกติดตามลงมา. รามัญทั้งปวงเหนเหลือกำลัง, จะสู้รบพม่ามิได้, ก็กวาดครอบครัวหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารณกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา, แยกกันเปนหลายพวก, เข้ามาทางด่านพระเจดียสามองคบ้าง, ทางด่านเมืองตากบ้าง. กองทับพม่าก็ยกติดตามมอญมาทุกทาง, ที่ตามมาทันก็กวาดต้อนครอบครัวมอญกลับคืนไปได้บ้าง. ๚ะ
๏ ในขณะเมื่อทับหลวงตั้งอยู่ณบ้านรแหงนั้น, จึ่งขุนอินทคิรีนายด่านเมืองตาก, นำเอาครัวไทยมอญซึ่งหนีมาแต่เมืองเมาะตมะ, เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร. แล้วภาตัวสมิงสุรายกลั่นซึ่งเปนตัวนายมานั้น, เข้ามาเฝ้ากราบถวายบังคมณพระตำหนักสวนมม่วง. จึ่งพระราชดำรัศให้ล่ามถามว่า, พระเจดียถานอันชื่อว่ากลอมป้อมณเมืองเมาะตมะนั้น, ยังปรกติดีอยู่ฤๅ. สมิงสุรายกลั่นกราบทูลว่า, ยังปรกติดีอยู่. จึ่งดำรัสให้ถาม/*569ว่า พระมหาเจดียเกษธาตุณเมืองย่างกุ้ง, ซึ่งว่าฉัตรยอดหักลงมานั้น, ยกขึ้นได้แล้วฤๅ. สมิงสุรายกลั่นกราบทูลว่า, พระเจ้าอังวะให้ลงมาปฏิสังขรณสามปีแล้ว, ยังหายกขึ้นได้ไม่, จึ่งตรัสให้ถามว่า, ข่าวฦๅมาว่านางรามัญบุตรีคนเขญใจ, อายุได้สิบสี่ปีสิบห้าปีรู้อรรถธรรม, เกิดที่เมืองเมาะตมะนั้นมีจริงฤๅ. สมิงสุรายกลั่นกราบทูลว่ามีจริงอยู่แต่ยังหาได้ส่งขึ้นไปเมืองอังวะไม่. ๏ ภอเพลาบ่ายจึ่งดำรัศให้พระยายมราชแขก, ยกกองทับไปขัดด่านอยู่ณท่าดินแดงรับครัวมอญ, กับจะได้ต่อรบทับพม่า, ซึ่งยกตามมอญมานั้นด้วย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกร์เดือนอ้ายแรมห้าค่ำเพลาเช้า, บันดานฝนห่าใหญ่ตกเปนมหาพิไชยราชฤกษ. จึ่งโปรดให้พระยาคำแหงวิชิตคุมพลสองพันเสศ, อยู่รักษาเมืองตากคอยรับครัวมอญ. แล้วเสดจทรงช้างต้นพังเทพลีลา, ให้ยาตราพลทับหลวงดำเนินโดยสถลมารค, ประทับร้อนแรมไปโดยระยะทางหลายเวน ถึงตำบลนาเพียกเหนือเมืองนครลำปาง. แล้วดำเนินทับหลวงไปอีกหลายเวน. ถึงวันอังคารเดือนยี่ขึ้นสองค่ำ, เสดจถึงเมืองลำภูญ, ให้ตั้งค่ายอยุดประทับอยู่ที่นั่น. ๚ะ
๏ ฝ่ายโปสุพลารู้ว่า, กองทับไทยยกขึ้นมาจะตีเมืองเชียงใหม่, จึ่งให้พระยาจ่าบ้าน, แลแสนท้าวพระยาลาวทั้งปวง, ยกกองทับลาวพันหนึ่ง, เปนกองน่าให้ยกล่วงน่าไปก่อน. แล้วให้โปมยุง่วนเจ้าเมืองอยู่รักษาเมือง, โปสุพลา, จึ่งยกกองทับพม่าทับลาวเก้าพัน, จะยกลงมารับทับไทย. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาจ่าบ้าน, กับพระยากาวิละ, ขุนนางเมืองนครลำปาง, ซึ่งเปนกองน่านั้น, เข้ามาหากองทับเจ้าพระยาจักรี, ขอสวามีภักดิ์เข้าด้วยจะกลับต่อรบพม่า เจ้าพระยาจักรีจึ่งบอกลงมาให้กราบทูล, แล้วให้กองทับพระยาจ่าบ้าน, พระยากาวิละนำทับขึ้นไป. ๚ะ
/*570๏ ฝ่ายโปสุพลายกกองทับมาได้คืนหนึ่งรู้ข่าวว่า, พระยาจ่าบ้าน, พระยากาวิละ, กลับคิดร้ายเข้าด้วยกับไทย. จึ่งถอยทับกลับไปเมืองเชียงใหม่. แลกองทับเจ้าพระยาจักรี, ก็ยกขึ้นไปถึงแม่น้ำเมืองเชียงใหม่. ทับพม่ายกออกมาขุดสนามเพลาะ, คอยสกัดรบตามริมน้ำ, จะข้ามทับไปยังมิได้. จึ่งให้หมื่นศรีสหเทพลงมากราบทูล. มีพระราชดำรัศสั่งให้เอาปืนจ่ารงต้นกรมทำร้านขึ้นยิงให้พม่าแตก, แล้วจงยกข้ามน้ำไป. อันจะรั้งรออยู่ฉนี้มิได้, การศึกจะเนิ่นช้า. หมื่นศรีสหเทพก็กลับไปบอกตามรับสั่ง ภอกองทับน่า, ตีทับพม่าแตก, ยกข้ามน้ำไปได้,ตั้งค่ายล้อมเมืองได้สามสิบสี่ค่าย. เจ้าพระยาจักรีจึ่งให้พระยาธิเบศบดี, ลงมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระโสมนัศ, จึ่งพระราชทานม้าพระที่นั่ง, กับพระแสงปืนสั้นบอกหนึ่ง, ไปให้เจ้าพระยาจักรี, แล้วพระราชทานพระแสงปืนสั้นอีกสองบอก, ไปให้เจ้าพระยาสุรสีหบอกหนึ่ง, เจ้าพระยาสวรรคโลกยบอกหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นค่ำลงเพลาห้าทุ่มเสศ, จึ่งลาวสามสิบเอ็ดคน, เปนบ่าวแสนหนังสือ, มาแต่บ้านพแวน, บอกให้กราบทูลว่า, กองทับพม่าประมาณสองพัน, ยกมาแต่เมืองเมาะตมะ, ตามครัวมอญเข้ามาทางบ้านนาเกาะดอกเหล็กด่านเมืองตาก. จึ่งดำรัศให้พระเจ้าหลานเธอรามลักษณเปนแม่ทับ, ถือพลพันแปดร้อยเสศ, ยกไปทางบ้านจอมทอง, ตัดลงไปบ้านนาเกาะดอกเหล็ก, ตีทับพม่าซึ่งยกเข้ามานั้น. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเจ้าพระยาสวรรคโลกย, ลงมาแต่ค่ายล้อมเมืองเชียงใหม่, นำเอากระสุนปืนทองคำสองกระสุน, ซึ่งพม่ายิงออกมาแต่ในเมือง, มาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย, แล้วกราบถวายบังคมลากลับไป. จึ่งทรง/*571พระอธิฐานแล้วสั่งให้พราหมณ์เอากระสุนปืนทองคำทั้งคู่นั้น, ไปประกาศแก่เทพยดาในบริเวณพระมหาธาตุในเมืองลำภูญ, แล้วให้ฝังไว้ณที่ใกล้พระมหาธาตุนั้น. ๚ะ
๏ ในวันนั้นพระเสมียนตราในเจ้าพระยาสวรรคโลกย, บอกข้อราชการลงมากราบทูลว่า, ได้เกลี้ยกล่อมลาวชาวเมืองลำภูญ, เมืองเชียงใหม่, ซึ่งแตกหนีออกอยู่ป่า, มาเข้าเปนอันมาก, ทั้งครอบครัวถึงห้าพันเสศ. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัศสรรเสิญสติปัญาพระเสมียนตรา, แล้วทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนพระยาอักษรวงษ, ให้คุมพวกลาวซึ่งมาเข้าเกลี้ยกล่อมนั้น, จัดเอาแต่ที่สกรรธ์ไปเข้ากองทับเจ้าพระยาจักรี, ตีพม่าณเมืองเชียงใหม่ ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนอ้ายขึ้นแปดค่ำเพลาบ่าย, จึ่งพระราชฤทธานนท์, ถือหนังสือมาแต่กองทับพระยาคำแหงวิชิต, ซึ่งตั้งอยู่รักษาเมืองตากว่า, ณวันพุทธเดือนยี่ขึ้นเก้าค่ำ, สุวรรณเทวะกับทามุมวยสองนาย, ภาครัวรามัญเข้ามาถึงเมืองตาก, เปนคนห้าสิบคนให้การว่า, มาแต่เมืองเริง, ครอบครัวชายหญิงประมาณพันเสศ. ครั้นมาถึงตำบลอุวาบ, พม่าตามมาทันได้รบพุ่งกัน, แลจักกายวอซึ่งเปนนายใหญ่มานั้นถูกปืนตาย. พวกครัวทั้งปวงแตกหนีกระจัดพรัดพรายตามมาข้างหลัง, เข้าทางบ้านนาเกาะดอกเหล็ก. อนึ่งลาวชาวฟอนบาหง, ก็แตกเข้ามาทางด่านสตอง, ครอบครัวชายหญิงร้อยสี่สิบคน. ผู้รักษาด่านสตองก็น้อยตัว, แลบ้านนาเกาะดอกเหล็กก็หามีผู้อยู่รักษาไม่. ๚ะ
๏ ครั้นได้ทรงทราบในใบบอก, จึ่งให้มีหนังสือรับสั่ง, ไปหากองทับพระเจ้าหลานเธอรามลักษณกลับมา. แล้วให้มีหนังสือตอบไปถึงพระยาคำแหงวิชิต, ให้แบ่งทับยกออกไปตั้งอยู่ณบ้านนาเกาะดอกเหล็ก, เกลี้ย/*572กล่อมลาวมอญซึ่งแตกตื่นหนีมานั้นประมวญเข้าไว้, แล้วออกคอยก้าวสกัดตีทับพม่า, อันติดตามครัวมาให้แตกฉานไปจงได้. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพุทธเดือนญี่ขึ้นค่ำหนึ่ง, จึ่งเจ้าพระยาจักรี, ให้พระยาวิจิตรนาวีลงมากราบทูลว่า, กองเจ้าพระยาสวรรคโลกยเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองด้านสกัดฝ่ายใต้ได้สองค่าย. แลด้านรีฝ่ายตวันออกตวันตกนั้น, ก็ให้กองทับหัวเมืองทั้งปวง, เข้าตั้งค่ายล้อมชักปีกกาถึงกันตลอดสองด้านแล้ว, ยังแต่ด้านสกัดฝ่ายเหนือด้านเดียว. ถ้ายกเข้าตั้งค่ายเหนจะได้รบกันเปนสามารถ, แม้นได้ท่วงทีจะกรูเข้าหักเอาเมืองทีเดียว. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ได้ทรงสดับไม่เหนด้วย, ดำรัศว่า, พม่าตั้งค่ายรับอยู่ในเมือง, ซึ่งจะกรูเข้าไปนั้นเกลือกจะเสียที, ทแกล้วทหารก็จะถอยกำลังกล้าย่อหย่อนลง. ถ้าล้อมรอบเมืองได้แล้ว, จะหักเข้าที่ไหน, ก็ให้ตั้งน่าทำเข้าไปเฉพาะที่นั้น. แลบันดาค่ายทั้งปวงให้ขุดคูลงขวากกันข้าศึก, แต่ซึ่งค่ายประชิจะได้วางปืนหามแล่นนั้น, ให้ขุดคลองเดินบังปืนพม่า. ให้ดูที่ค่ายใดซึ่งตั้งเข้าใกล้เมืองได้, ก็ให้ขุดคลองโปรยขวากกระจับที่ค่ายนั้น. แม้นฆ่าศึกจะยกออกมาหักค่าย, ก็ให้ไล่คลุกคลีตีตามเข้าเมืองทีเดียว. พระยาวิจิตรนาวีก็กราบถวายบังคมลา, กลับไปแจ้งข้อรับสั่งแก่เจ้าพระยาจักรี, ๆ ก็จัดแจงการทั้งปวงตามกระแสพระราชดำรัสสั่งไปนั้น ๚ะ
๏ ฝ่ายโปสุพลา, โปมยุง่วน, ก็ให้นายทับนายกองพม่า, ยกพลทหารออกมาตั้งค่ายรับนอกเมืองเปนหลายค่าย. แล้วยกออกปล้นค่ายเจ้าพระยาจักรี, ซึ่งตั้งอยู่ด้านตวันออกในเพลากลางวัน. เจ้าพระยาจักรีมิได้ครั่นคร้าม, นั่งเล่นหมากรุกอยู่ในค่ายพลาง, ร้องสั่งพลทหารให้วางปืนใหญ่/*573น้อยออกไปจากค่ายยิงพม่า ๆ ถูกปืนล้มตายลงมาก, จะปล้นเอามิได้, ก็ถอยกลับเข้าค่าย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนยี่ขึ้นสิบสามค่ำเพลาย่ำรุ่งเช้า, จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, ก็ทรงเครื่องราชวิภูษิตสำหรับราชรณยุทธ, ทรงราชาวุธสรัพเสรจ, ก็เสดจทรงช้างต้นพลายคเชนทรบรรยงค์เปนราชพาหนะ, ให้ยาตราพลากรทับหลวงจากค่ายริมเมืองลำภูญ, ขึ้นไปณเมืองเชียงใหม่. อยุดประทับร้อนณพลับพลาไชยในค่ายบ่อคก, ไกลเมืองเชียงใหม่ทางสามร้อยห้าสิบสองเส้น. แล้วดำเนินทับหลวงไปประทับณค่ายมั่นริมน้ำใกล้เมือง. ๚ะ
๏ ในวันนั้นเจ้าพระยาจักรีแม่ทับน่า ยกพลทหารออกตีค่ายพม่า, ซึ่งออกมาตั้งรับนอกเมืองด้านตวันออก, แตกหนีเข้าเมืองทั้งสิ้น. แลกองเจ้าพระยาสุรสีห, ซึ่งตั้งค่ายตรงประตูท่าแพ, ก็ยกออกตีค่ายพม่าแตกทั้งสามค่าย. ตำรวจผู้ไปตรวจการมากราบทูล. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระโสมนัศ, ยกพระหัถตบพระเพลาทั้งสองข้าง, ดำรัศสรรเสริญเจ้าพระยาทั้งสองว่า, จะว่าพี่ดีฤๅน้องดีไฉนในครั้งนี้. ๚ะ
๏ ครั้นค่ำเพลายามเสศ, โปสุพลา, แลโปมยุง่วน, เจ้าเมืองเชียงใหม่, ก็ภาครัวหนีออกจากเมืองทางประตูช้างเผือก, ด้านค่ายพระยาสรรคโลกย, ซึ่งตั้งล้อมยังไม่ตลอด, เบียดเสียดเยียดยัดกันตายที่ประตูเมืองประมาณสองร้อยเสศ. พวกพลทับไทยออกไล่ตามจับพม่า, แลชิงเอาครัวลาวได้เปนอันมาก ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตยเดือนยี่ขึ้นสิบสี่ค่ำเพลาเช้า, จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจทรงช้างพระที่นั่งไปทอดพระเนตรค่าย, ซึ่งล้อมเมืองเชียงใหม่, แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, มาเฝ้ากราบถวายบังคมพร้อมกัน. จึ่งมีพระราชดำรัศถามว่า, พม่ายกทับหนีไปครั้งนี้, ด้วย/*574อุบายความคิดแลฝีมือของผู้ใด. เจ้าพระยาจักรีแลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงพร้อมกันกราบทูลว่า, ซึ่งพม่าแตกหนีไปครั้งนี้, ด้วยพระราชกฤษดาเดชานุภาพเปนแท้ เพราะเหตุพระสงฆในเมืองออกมาบอกข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงว่า, ณวันศุกรเดือนยี่ขึ้นสิบสองค่ำ, กลางคืนเพลายามเสศ, บังเกิดอัศจรรยในเมืองเชียงใหม่แผ่นดินไหว. ภอรุ่งขึ้นทับหลวงก็เสดจมาถึงเมือง. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานสนองพระองค์เข้มขาบ, กับผ้าส่านแก่เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, ทั้งสองเปนรางวัลเสมอกัน. แล้วให้ปฤกษาโทษเจ้าพระยาสวรรคโลกย, ซึ่งมิได้ปลงใจในราชการสงคราม, ตั้งค่ายไม่ตลอดด้าน, ไว้หนทางให้พม่าหนีไปได้, ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนห้าสิบทีแล้วจำครบไว้. แลเมื่อสำเร็จราชการศึกได้เมืองเชียงใหม่ครั้งนั้น, ได้ปืนใหญ่น้อยสองพันร้อยสิบบอก, ฆ้องสามสิบสองคู่, ม้าสองร้อยม้า, ไทยมอญห้าร้อยครัว, ไทยชาวเมืองสวรรคโลกยห้าร้อยเสศ. จึ่งดำรัศว่า, พวกครัวสวรรคโลกยเปนขบถต่อแผ่นดิน, นำทับพม่ามาตีเมือง, จะเอาไว้มิได้, ให้คลอกเสียทั้งสิ้น. ท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, กราบทูลขอพระราชทานชีวิตรไว้เปนตพุ่นญ่าช้าง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุธเดือนยี่แรมสองค่ำเพลาเช้า, จึ่งเสดจพระราชดำเนินเข้าไปนมัศการพระพุทธปฏิมากรพระสิหิงคิ์ในเมืองเชียงใหม่, ทอดพระเนตรเรือนโปมยุง่วนเจ้าเมือง. แลพวกลาวชาวเมืองบอกแก่พวกข้าหลวงว่า, แต่ก่อนมาเทศการเดือนยี่นี้, น้ำในแม่น้ำน่าเมืองเชียงใหม่เคยลงขอด แลบัดนี้น้ำขึ้นประมาณศอกหนึ่งเปนอัศจรรย. จึ่งเสดจออกมาประทับอยู่ณตำหนักในค่ายนอกเมือง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนยี่แรมสามค่ำ, จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระยาจ่าบ้านเปนพระยาวิเชียรปราการ, ให้ถืออาญาสิทธครองเมืองเชียง/*575ใหม่ ให้พระยาวังพร้าวผู้หลาน,เปนพระยาอุปราช. น้อยโพธิ, เปนพระยาราชวงษ. ให้พระยาลำภูญเปนพระยาไวยวงษา, ถืออาญาสิทธครองเมืองตามเดิม. น้อยต่อมต้อผู้น้อง,เปนพระยาอุปราช. ให้พระยากาวิละ, ถืออาชญาสิทธครองเมืองนครลำปาง. คำโสมผู้น้องเปนพระยาอุปราช. น้อยธรรมน้องอีกคนหนึ่ง, เปนพระยาราชวงษ. ยังน้องอีกสี่คน, ชื่อคำทิพหนึ่ง, หมูล่าหนึ่ง, คำฟั่นหนึ่ง, บุญมาหนึ่ง,ให้เปนผู้ช่วยราชการ. แล้วโปรดพระราชทานเครื่องยศโดยควรแก่ถานานุศักดิ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย. โปรดให้เจ้าพระยาจักรีอยู่ช่วยจัดแจงว่าราชการบ้านเมืองทั้งปวง, ให้ราบคาบเปนปรกติก่อน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนยี่แรมสี่ค่ำเพลาเช้า, จึ่งเสดจดำเนินทับหลวงกลับจากเมืองเชียงใหม่, ลงมาอยู่ประทับแรมอยู่ณเมืองลำปาง, นมัศการลาพระมหาธาตุ, ทรงถวายสัการบูชาด้วยดอกไม้ทองเงิน, แล้วถวายครัวลาวสิบเจดคนเปนข้าไว้ประฎิบัติพระมหาธาตุ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนยี่แรมสิบห้าค่ำ, จึ่งพระเชียงทองบอกข้อราชการขึ้นไปกราบทูลว่า, ทับพม่ายกเข้ามาทางด่านแม่ลำเมา. จึ่งเสดจราชดำเนินทับหลวงรีบลงมาถึงเมืองตาก, ณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นสองค่ำ. ดำรัศให้หลวงมหาเทพเปนแม่ทับ, กับจมื่นไววรนารถ, ถือพลสองพันยกรีบไปตีกองทับพม่า, ซึ่งยกเข้ามาทางด่านแม่ลำเมานั้นแตกไป, จึ่งบอกหนังสือมากราบทูล, ดำรัศให้นายควรรู้อรรถ, นายเวรมหาดไทย, ลงเรือรีบลงไปบอกพระยาคำแหงวิชิต, ซึ่งตั้งทับอยู่ณบ้านรแหงใต้เมืองตากนั้น, ให้เร่งยกกองทับออกไปก้าวสกัดตีทับพม่าซึ่งแตกไปนั้น. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นเรือพระที่นั่งยังจอดอยู่ณท่าสวนมม่วงบ้านรแหง, หาทันขึ้นไปรับเสดจถึงเมืองตากไม่. ครั้นค่ำลงเพลาสองยาม, จึ่งเสดจลงทรงเรือจมื่นจงกรมวัง, ล่องลงมาภบเรือนายควรกลับขึ้นไป. นายควร/*576กราบทูลว่า, เหนกองไฟอยู่ริมน้ำ, ได้ยินเสียงพม่าเห่ขึ้น. ก็ทรงพระวิมัติสงไสย. จึ่งดำรัศให้นายควรเปนเรือนำๆเสดจลงไป. จึ่งภบเรือตรางใส่พม่าเมืองเชียงใหม่,พระเพชรปาณีคุมมาอยุดอยู่ให้พม่าเห่ขานยาม ก็เสดจล่องลงมา, ภอเรือพระที่นั่งกระทบตอล่มลง,เสดจขึ้นณหาดทราย, ภบนายเกด, นายชูลคอนนั่งผิงไฟอยู่. นายชูถวายผ้าลายผืนหนึ่งเช็ดพระชงค์, เช็ดพระบาท. จึ่งหลวงราชโกษาเชิญห่อพระภูษาซึ่งชุ่มน้ำมาแก้ออก, เหนพระภูษาส่วนองคหนึ่งแห้งปรกติอยู่เปนอัศจรรยนัก, จึ่งน้อมนำเข้าไปถวาย. แล้วเสดจพระราชดำเนินด้วยพระบาท, มาโดยทางสถลมารคถึงพระตำหนักสวนมม่วงบ้านรแหง. ๚ะ
๏ จึ่งดำรัศให้ข้าราชการปฤกษาคุณแลโทษนายควร. แลข้าราชการทั้งปวงปฤกษาว่า, ทรงพระกรุณาใช้ไปราชการ, นายควรมิได้พิจารณาให้ถ่องแท้, เอาความมากราบทูลด้วยเสียงพม่าเห่นั้น, เปนความผิดโทษมีแก่นายควร. อนึ่งนายควรได้โดยเสดจพระราชดำเนินเปนเพื่อนพระองคในคราวกันดารนั้น, เปนความชอบ, คุณมีแก่นายควร. แลคุณกับโทษภอกลบลบกัน. ประการหนึ่งซึ่งนายชูลคอนได้ถวายผ้าลาย,ได้เช็ดพระชงค, พระบาทเมื่อกันดารนั้น, เปนความชอบมีแก่นายชูลคอน. จึ่งโปรดให้พระราชทานเงินตราห้าตำลึง. แก่นายชูลคอนเปนบำเหน็จ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสารเดือนสามขึ้นสี่ค่ำเพลาเช้า, จึ่งทรงพระกรุณาพระราชทานเงินแจกราษฎรชาวบ้านรแหง, สิ้นทั้งผู้ใหญ่, ทั้งเด็กเสมอคละสลึง. จึ่งพระยาคำแหงวิชิตกราบทูลกล่าวโทษพระยานนท์บุรี, ซึ่งเปนลูกกองว่า, หลบหลีกย่อท้อต่อการสงครามเกรงกลัวฆ่าศึก จึ่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนพระยานนท์บุรีร้อยที, แล้วให้จำครบส่งลงไปณกรุง, ให้ประหารชีวิตรเสีย. ๚ะ
/*577๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นแปดค่ำ, จึ่งเสดจไปนมัศการพระพุทธปฏิมากรณวัดกลาง, วัดดอยเขาแก้ว. แล้วตรัสถามพระสงฆ์ว่า, ผู้เปนเจ้าจำได้ฤๅไม่, เมื่อโยมยังอยู่บ้านรแหงนี้, โยมยกระฆังแก้วขึ้นชูไว้, กระทำสัตยาธิษฐานเสี่ยงบารมีว่า, ถ้าจะได้ตรัสแก่พระปรมาภิเศกสมโพธิญาณในอนาคตกาลเปนแท้แล้ว, ข้าพเจ้าจะตีระฆังแก้วเข้าบัดนี้, ขอจงให้แตกเฉพาะที่จุก, จะได้ทำเปนพระเจดียถาน, บันจุพระบรมสาริริกธาตุ. ครั้นอธิฐานแล้วจึ่งตีเข้า, ระฆังแก้วก็แตกที่จุกดุจอธิฐานนั้น, เปนอัศจรรยเหนประจักษ. พระสงฆ์ถวายพระพรว่า, จริงดังกระแสพระราชดำรัศนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นเก้าค่ำ, จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งล่องลงมาโดยทางชลมารค, ห้าเวนถึงกรุงธนบุรีมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงรัตนบุระอังวะพระเจ้ามังระลงมาณเมืองย่างกุ้ง} กระทำการยกฉัตรยอดพระมหาเจดียเกษธาตุ ๚ะ
๏ ฝ่ายเสนาบดีซึ่งรักษาเมืองอังวะบอกลงมาว่า พระยาหงษาวดี, พระยาอุปราชา, กับตละเกิงแลรามัญทั้งปวง, ซึ่งกวาดขึ้นไปไว้ครั้งตีเมืองหงษาวดีได้, แต่ครั้งแผ่นดินพระเจ้ามังลองนั้น, คิดกันเปนขบถ. เหนว่าเสดจไม่อยู่จะยกเข้าปล้นเอาเมืองข้างหลัง, บัดนี้จับจำไว้สิ้นแล้ว. พระเจ้ามังระจึ่งให้มีหนังสือตอบขึ้นไป, ให้ประหารชีวิตรพระยาหงษาวดี, พระยาอุปราชา, แลตละเกิงสมิงรามัญตัวนายซึ่งร่วมคิดกันเปนขบถนั้นเสียให้สิ้น. แล้วให้ข้าหลวงมาเร่งกองทับอแซหวุ่นกี้, ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองเมาะตมะนั้น, ให้ยกตามมอญขบถเข้าไป, ตีเอาเมืองไทยให้ได้. ๚ะ
๏ อแซหวุ่นกี้จึ่งให้งุยอคุงหวุ่นเปนแม่กองทับน่า, กับอุตมสิงหจอจัวหนึ่ง, ปะคันเลชูหนึ่ง, เมี้ยนหวุ่นหนึ่ง, อคุงหงุ่นมุงโยะหนึ่ง, เนมโยแมงละนรทาหนึ่ง, ยุยยองโบ่หนึ่ง, ถือพลห้าพันยกล่วงมาก่อน. แล้วให้ตะแคงมรหน่อง/*578เปนเชื้อวงษพระเจ้าอังวะ, กับหม่องจ่ายิด, ถือพลสามพันอีกทับหนึ่งยกหนุนมา. แลกองน่าพม่ายกตามครัวมอญเข้ามา, เข้าตีกองน่าทับไทยซึ่งตั้งค่ายอยู่ณท่าดินแดงนั้นแตก. พระยายมราชแม่ทับก็ถอยลงมา, แล้วบอกเข้ามาให้กราบทูลว่า, พม่ายกทับใหญ่มาเหลือกำลังจะต้านทานต่อรบ, ขอพระราชทานกองทับเพิ่มเติมไปช่วย. จึ่งดำรัศให้พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าจุ้ย, กับพระยาธิเบศบดีเปนแม่ทับ, ถือพลสามพันยกไปตั้งค่ายรับณเมืองราชบุรี ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยายมราชบอกส่งพระยาอไภยรณฤทธิหนึ่ง, พระยาเพชรบุรีหนึ่ง, หลวงสมบัติบาลหนึ่ง, หลวงสำแดงฤทธาหนึ่ง, ทั้งสี่นายซึ่งแตกพม่าเข้ามานั้น. แต่พระยาสุนทรพิพิธหนึ่ง, หลวงรักษมณเฑียรหนึ่ง, พระยาสุพรรณบุรีหนึ่ง, พระยากาญจนบุรีหนึ่ง, พระยานครไชยศรีหนึ่ง, ทั้งห้านายนี้ยังไม่ภบตัว. จึ่งดำรัศให้จับเอาบุตรภรรยามาจำไว้, ให้ทำราชการแก้ตัวส่งไปเข้ากองพระเจ้าลูกเธอ, แลพระยาธิเบศบดี. แล้วดำรัศให้พระเจ้าหลานเธอรามลักษณถือพลพันหนึ่ง, ยกไปช่วยพระเจ้าลูกเธอคิดอ่านการสงครามเอาไชยชำนะให้จงได้. ๚ะ
๏ ถึงณวันจันทรเดือนสามแรมสี่ค่ำเพลาเช้า, เสดจลงพระตำหนักแพให้เรือตำรวจขึ้นไปเร่งกองทับ, ซึ่งกลับมาแต่เมืองเชียงใหม่ยังล้าหลังอยู่ตามเสดจมาไม่ทันนั้น, ให้เร่งรีบลงมาโดยเรวอย่าให้ใครแวะเข้าบ้านเปนอันขาด. ถ้าใครแวะเข้าบ้าน, จะประหารชีวิตรเสีย. แลเรือท้ายพระยาพระหลวงขุนหมื่นข้าราชการทั้งปวงนั้น, ก็รีบเร่งลงมาถึงหน้าพระตำหนักแพ, ภอกราบทูลทวายบังคมลาแล้ว,ก็โบกพระหัถสั่งให้รีบออกไปเมืองราชบุรี ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระเทพโยธาจอดเรือแวะขึ้นบ้าน, ตำรวจลงมากราบทูล. พระธิโรธดำรัศให้เรือตำรวจรีบไปเอาตัวมาในทันใดนั้น, แล้วเอาตัวพระ/*579เทพโยธาขึ้นมัดไว้กับเสาพระตำหนักแพ, ทรงถอดพระแสงดาบออกฟันพระเทพโยธาด้วยพระหัถบนพระตำหนักแพ, ศีศะขาดตกลง,ให้ตำรวจนำเอาไปเสียบประจานไว้ที่น่าป้อมวิไชยประสิทธ แลอาสพนั้นให้ทิ้งน้ำเสีย, อย่าให้ใครดูเยี่ยงอย่างสืบไป. ๚ะ
๏ ฝ่ายพวกรามัญซึ่งหนีพม่านั้น, พระยาเจ่ง, ตละเสี้ยง, ตละเกล็บ, กับพระยากลางเมืองซึ่งหนีเข้ามาครั้งกรุงเก่า, พม่าตีกรุงได้ๆตัวไป. แลสมิงรามัญนายไพร่ทั้งปวง, ภาครอบครัวเข้ามาทุกด่านทุกทาง, ให้ข้าหลวงไปรับมาถึงพระนครพร้อมกันแล้ว. ทรงพระกรุณาให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ณะแขวงเมืองนนท์บ้าง, เมืองสามโคกบ้าง. แต่สกรรธ์จัดไว้สามพัน, โปรดให้หลวงบำเรอภักดิ์ครั้งกรุงเก่าเปนเชื้อรามัญ, ให้เปนพระยารามัญวงษ, เรียกว่าจักรีมอญ, ควบคุมกองมอญใหม่ทั้งสิ้น. แลโปรดให้พระราชทานตราภูมคุ้มห้ามสรรพากรขนอนตลาดทั้งปวง, ให้ค้าขายทำมาหากินเปนศุข แล้วให้เกนพระยารามัญวงษคุมกองมอญ,ยกหนุนออกไปต่อรบพม่าอีกทับหนึ่ง. แล้วโปรดให้มีตราขึ้นไปหากองทับเจ้าพระยาจักรี, แลทับหัวเมืองฝ่ายเหนือ, เมืองตวันออกทั้งปวง, ให้เร่งรีบลงมาช่วยราชการสงคราม. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาจักรี อยู่ณเมืองเชียงใหม่, แลพระยาเชียงใหม่, พระยานครลำปางบอกว่า, เมืองน่านผู้คนมากยังมิได้เข้ามาสวามีภักดิ์. เจ้าพระยาจักรีจึ่งให้พระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่เมืองนครลำปาง, กับขุนนางไทยข้าหลวงไปเจรจาเกลี้ยกล่อมพระยาน่านโดยดี. พระยาน่านก็ยอมเข้าสวามิภักดิ์, ขอขึ้นเปนข้าขอบขันทสีมา. แล้วแต่งขุนนางสองนายให้ลงมาเฝ้าด้วย. ภอข้าหลวงถือตราขึ้นไปหากองทับกลับ, แลเกนทับหัวเมืองทั้งปวง เจ้าพระยาจักรีแลท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลาย,ก็จัดแจงกองทับทุกๆเมือง, ยกลงมาตามพระราชดำรัศให้หานั้น. ๚ะ
/*580๏ ฝ่ายกองทับพม่าก็ยกแยกกันไปเที่ยวไล่จับผู้คนครอบครัว, ณแขวงเมืองกาญจนบุรี, เมืองราชบุรี, เมืองนครไชยศรี, เมืองสุพรรณบุรี, ทุกบ้านทุกตำบล. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสามแรมหกค่ำ, กรมการเมืองนครไชยศรีบอกเข้ามากราบทูลว่า, พวกตำรวจหลังถือท้องตราพระราชสีหไปเมืองสุพรรณบุรี, ถึงตำบลบ้านภูมภบพม่าประมาณสามสิบคนควบม้าไล่ก็วิ่งหนี, กะทอผ้าซึ่งใส่หนังสือท้องตรานั้นตกหายเสีย. พม่าเข้าล้อมบ้านภูมอยู่, แต่นายพูน, นายสา, นายแก่สามคนนี้หนีได้, นายพรมนั้นหายไปไม่ภบกัน. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งดำรัศให้พระยาพิไชยไอสวรรยผู้ว่าที่กรมท่า, ยกกองทับพลพันหนึ่งไปเมืองนครไชยศรี, ตีทับพม่าซึ่งยกมานั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับพม่าซึ่งยกมาทางเมืองกาญจนบุรี, มาตั้งค่ายใหญ่อยู่ณะปากแพรก. แล้วแบ่งทับมาสามพันเสศ, ยกเข้ามาตั้งค่ายอยู่ณบ้านนางแก้ว, แขวงเมืองราชบุรีสามค่าย. ทับพระยายมราชก็เลิกถอยเข้ามา. พระเจ้าลูกเธอกับพระยาธิเบศบดี, จึ่งให้หลวงมหาเทพเปนกองน่าคุมคนพันหนึ่ง, ยกไปตั้งค่ายประชิโอบค่ายพม่าด้านตวันตก. แลทับพระเจ้าหลานเธอรามลักษณพลพันหนึ่ง, ยกไปตั้งค่ายประชิด้านตวันออก. พระเจ้าลูกเธอกับพระยาธิเบศบดี, ตั้งค่ายมั่นอยู่ณโคกกระต่าย. แล้วบอกข้อราชการเข้ามากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตยเดือนสามแรมสิบเบ็ดค่ำ ได้มหาพิไชยฤกษ, จึ่งสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสดจทรงเรือพระที่นั่งกราบยาว ๑๓ วา, พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาทเปนอันมาก. เสดจยกพยุหยาตรานาวาทับสรรพด้วยพลโยธาหารแปดพันแปดร้อยเสศ. จากกรุงธนบุรีไปโดยทางชลมารค, อยุดประทับพลับพลาณเมืองสาครบุรีคอยน้ำขึ้น. ครั้น/*581ค่ำเพลา ๕ ทุ่ม, จึ่งให้เคลื่อนกองทับไป. เพลารุ่งเช้าเข้าที่เสวยณวัดกลางค่ายบางกุ้ง. เพลาบ่ายโมงเสศ, เสดจไปถึงค่ายมั่นเมืองราชบุรี. ดำรัศให้พระยาวิจิตรนาวี, ไปสืบข่าวราชการณค่ายบ้านนางแก้ว, แล้วเกนท้าวพระยานายทับนายกอง, ยกพลทหารหนุนเพิ่มเติมไปล้อมค่ายอีกเปนหลายทับหลายกอง. ๚ะ
๏ ฝ่ายตแคงมรหน่องยกกองทับพลสามพัน, ติดตามทับพระยายมราชเข้ามาตั้งค่ายอยู่ณปากแพรก. อแซหวุ่นกี้เกนกองทับพม่าทับรามัญ, หนุนเพิ่มเติมมาอีกพันหนึ่ง. แลกองทับพระยายมราชนั้น. ถอยลงมาตั้งค่ายอยู่ณดงรังหนองขาว. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งดำรัศให้พระยาสีหราชเดโช, กับพระยาอินทรวิชิตเจ้าเมืองวิเสศไชยชาญ, ถือพลสองพันยกหนุนไปช่วยกองทับพระยายมราช. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสามแรมสามค่ำ, จึ่งพระยาวิจิตรนาวีซึ่งไปสืบราชการค่ายบ้านนางแก้วกลับมากราบทูลว่า, พม่าประมาทฝีมือไทย, นิ่งให้ตั้งค่ายล้อมมิได้ออกมารบพุ่ง. ให้ร้องถามออกมาเปนภาษาไทยว่า, ตั้งค่ายมั่นแล้วฤๅยัง. ฝ่ายข้างเราร้องบอกไปว่า,ยังไม่ได้ตั้งมั่น,แต่บัดนี้ตั้งค่ายล้อมค่ายพม่าไว้รอบแล้ว. ครั้นค่ำเพลายามเสศ, จึ่งเสดจยกพยุหโยธาทับจากค่ายเมืองราชบุรี,ไปทางวัดอรัญญิก, ประทับร้อนณพลับพลาค่ายศาลาโคกกระต่าย. ครั้นรุ่งเช้าจึ่งเสดจไปประทับแรมณพลับพลาค่ายวัดเขาพระ, คอยฟังข่าวราชการอยู่ที่นั่น. แลพม่าหายกออกตีค่ายไทยไม่,นิ่งให้ล้อม, ด้วยมีจิตรประมาทว่าไทยฝีมืออ่อน, จะออกตีเมื่อไรก็จะแตกเมื่อนั้น,จะได้จับผู้คนได้มาก. ฝ่ายทับไทยก็ตั้งค่ายล้อมไว้ถึงสามชั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสี่ขึ้นค่ำหนึ่ง, เพลาเช้าจึ่งเสดจพระราชดำเนินพยุหยาตราทับไปทอดพระเนตรถึงค่ายล้อม, พระยารามัญวงษ, หลวงบำเรอ/*582ภักดี, หลวงราชเสนามาเฝ้า. จึ่งดำรัศสั่งให้ไปตั้งค่ายรักษาหนองน้ำณเขาชงุ้มไว้,ในวันนั้นขุนปลัด, เมืองราชบุรีบอกเข้ามากราบทูลว่า, ทับพม่ายกเข้ามาทางประตูสามบานด่านเจ้าขว้าว, จับเชาด่านไปได้สองคน, จะยกกลับไปฤๅจะตั้งอยู่ประการใดมิได้ทราบ. จึ่งดำรัสสั่งพระเจ้าลูกเธอกับกองทับจีนพระยาราชาเสรฐี, ให้ยกลงไปรักษาค่ายเมืองราชบุรี, แล้วให้รื้อค่ายเปล่าลงไปตั้งริมน้ำให้สิ้น,ให้ปักขวากหนามจงมาก, แล้วให้กองเจ้าพระยาอินทรอไภย, ยกไปรักษาสระน้ำเขาซั่วพราน,ตั้งค่ายอยู่สามค่าย, เพลาค่ำวันนั้นพม่าออกมาตีค่ายเจ้าพระยาอินทรอไภยครั้งหนึ่ง,แล้วแตกถอยไป. ในคืนวันนั้นพม่ายกออกตีถึงสามครั้ง, ได้รบกันเปนสามารถ. จับพม่าได้เปนสามคน,เจบป่วยลำบากไปเปนอันมาก. จึ่งบอกข้อราชการแลส่งพม่ามาถวาย. ครั้นได้ทรงทราบจึ่งให้เตรียมพลทหารจะเสดจยกไปช่วยพระยาอินทรอไภย. จึ่งพระยาเทพวรชุน, หลวงดำเกิงรณภพ, ทูลห้ามไว้รับอาษาจะยกไป. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นจึ่งดำรัศให้เกนทหารกองในกองนอก, แลกองอาจาริย, กองทนายเลือก,ได้เจดร้อยสี่สิบห้าคน. ให้พระยาเทพวรชุน, หลวงดำเกิงรณภพ, ยกไปเปนกองโจร,ไปช่วยเจ้าพระยาอินทรไภย. แล้วให้ถามพม่าๆให้การว่า, นายทับซึ่งยกมาตีค่ายสระน้ำนั้น, ชื่อเนมโยแมงละนรทาถือพลพันหนึ่ง, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณบ้านนางแก้วนั้น. นายทับชื่องุยอคุงหวุ่นถือพลสองพันเสศ, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณปากแพรกนั้น. นายทับชื่อตแคงมรหน่องเปนเชื้อวงษพระเจ้าอังวะ. กับหม่องจ่ายิดพลประมาณสามพันเสศ, ยังยกทับหนุนมาอีกเปนอันมาก. แลทางทวายนั้นก็ยกมาอีกทับหนึ่ง, แต่นายทับข้าพเจ้ามิได้รู้จักชื่อ. จึ่งโปรดให้พระณรงควิชิตไปตัดเอาศีศะพม่าซึ่งถูกปืนตายณค่ายเขาชั่วพราน,ไปเสียบไว้น่าค่ายเข้าประชิให้พร้อม /*583แล้วสั่งให้ประกาศแก่นายทับนายกองค่ายล้อมทั้งปวงว่า, ให้ขังพม่าไว้กว่าจะโซจึ่งเอาเข้าฬ่อเอา. ถ้าพม่าเรรวนออกจากค่าย, อย่าให้ชิงเอาค่าย, แต่ให้รับรองไว้จงอยุด. แม้นพม่าหนีไปได้, จะเอาโทษถึงสิ้นชีวิตร. ครั้นค่ำลงเพลายามเก้าบาท, พม่าออกแหกค่ายน่าด้านหลวงมหาเทพ, พลทหารยิงปืนรดมไปก็กลับเข้าค่าย ที่ถูกปืนตายก็เปนอันมาก. อนึ่งในเพลาคืนวันนั้น, ทับพม่ายกมาแต่ปากแพรก, จะเข้าช่วยพม่าซึ่งอยู่ในค่ายล้อม. จึ่งยกเจ้าตีค่ายหนองน้ำเขาชงุ้ม,ล้อมกองรามัญเข้าไว้. จึ่งกองพระยาธิเบศบดีตีเข้าไป, กันเอากองรามัญออกมาได้, เสียขุนณรงคคนหนึ่งในที่รบ. พม่าตีวกหลังหักออกมา, ได้รบกันเปนสามารถ. กองทับพระยาธิเบศบดีต่อรบต้านทานเหลือกำลังก็แตกถอยมา. พม่าได้ค่ายหนองน้ำเขาชงุ้มก็เข้าตั้งมั่นอยู่ในค่าย. ครั้นได้ทรงทราบภอกองทับพระยานครสวรรคยกมาถึง, จึ่งดำรัศให้พระยานครสวรรคเร่งยกไปช่วยพระยาธิเบศบดี. ในคืนวันนั้นจึ่งทราบว่า, กองมอญพระยารามัญวงษออกจากที่ล้อมได้แล้ว. จึ่งเสดจกลับมาณค่ายศาลาโคกกระต่าย พระยานครสวรรค,พระยาธิเบศบดี, จึ่งปฤกษากันบอกส่งพระยารามัญวงษ, แลหลวงบำเรอภักดี, หลวงราชเสนา, ซึ่งเสียค่ายลงมาณพลับพลาโคกกระต่าย. จึ่งดำรัศให้มีตราขึ้นไปให้พระยานครสวรรค, พระยาธิเบศบดี, ถอยทับลงมาตั้งค่ายรับพม่าอยู่นอกค่ายล้อมบ้านบางแก้วไว้ไกลประมาณห้าเส้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนสี่ขึ้นสิบเบดค่ำจึ่งพระยายมราช, พระยาสีหราชเดโช, พระยาอินทรวิชิต, บอกลงมากราบทูลว่า, ตั้งค่ายอยู่ณดงรังหนองขาว, ทับพม่ายกมาแต่ค่ายปากแพรก, เข้าตีค่ายได้ต่อรบกันเปนสามารถ, พม่าถูกปืนตายแลบาดเจบลำบากไปเปนอันมาก, จับได้เปนสองคนส่งมาถวาย. แต่บัดนี้กระสุนดินดำนั้นยังอยู่น้อย, ขอพระราชทาน/*584เพิ่มเติมขึ้นไปอีก จึ่งดำรัสสั่งให้มีตราตอบขึ้นไปว่า, ถ้ากองทับเจ้าพระยาจักรียกลงมาถึง, จึ่งจะให้ยกหนุนขึ้นไป,ให้คอยเอากระสุนดินดำที่กองทับเจ้าพระยาจักรีนั้นเถิด. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นกรมการเมืองคลองวานบอส่งเมงเข้ามาว่า, พม่าเมืองมฤตยห้าร้อยยกเข้ามาตีบ้านทับสแก, ได้ตั้งค่ายรับไว้, แต่ข้าพเจ้ากรมการน้อยตัวนัก, ขอพระราชทานกองทับไปช่วย. จึ่งดำรัศสั่งให้มีตราตอบออกไปว่า, ราชการศึกยังติดพันกันอยู่,ให้ผู้รั้งกรมการทั้งปวงรับรองสู้รบพม่าไว้จงได้. ๚ะ
๏ ในทันใดนั้นหลวงมหาแพทย์ออกไปแต่กรุงธนบุรี, เข้าเฝ้ากราบถวายบังคมทูลพระกรุณาว่า, สมเด็จพระพันปีหลวง กรมพระเทพามาตย, ทรงพระประชวรพระยอดอัคเนสันเสดจทิวงคต, แต่ณวันอังคารเดือนสี่ขึ้นหกค่ำปีมเมียฉศก, ในราษตรีเพลาสองยามแปดบาท. แลในวันนั้นได้เชลยพม่าสองคน, หนีออกมาจากค่ายล้อมบ้านนางแก้ว. ให้การแก่นายทับนายกองว่า, อดอาหารอยู่ได้เจดวันแล้ว, ได้รับพระราชทานแต่เนื้อช้างเนื้อม้า แต่น้ำในบ่อนั้นยังมีอยู่. อนึ่งปืนใหญ่ซึ่งยิงเข้าไปในค่ายนั้น, ถูกพม่าล้มตายเปนอันมาก, พม่าขุดหลุดลงอยู่. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานม้าสิบม้า. ให้พระยารามัญวงษคุมกองรามัญใหม่, ทั้งนายทั้งไพร่สี่ร้อยคน, สรัพด้วยเครื่องสรรพาวุธเปนกองโจร,ยกไปลาดกระเวนข้างหลังเขาชงุ้ม, คอยตีพม่าซึ่งจะยกมาช่วยพม่าในค่ายล้อมนั้น. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นกองทับเจ้าพระยาจักรี, ซึ่งยกลงมาแต่เมืองเชียงใหม่นั้นมาถึง. เจ้าพระยาจักรีจึ่งนำขุนนางเมืองน่าน, สองนายเข้าเฝ้าณพลับพลาโคกกระต่าย, กราบถวายบังคมทูลข้อราชการ, ซึ่งให้ไปเกลี้ยกล่อมได้เมืองน่าน, มาเปนเมืองขึ้นข้าขันธสีมานั้น, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว/*585ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศสรรเสริญความชอบเจ้าพระยาจักรี, แล้วทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานพระแสงดาบฝักทอง, ด้ามทอง, กับพระธรรมรงค์เพชรวงหนึ่ง, ให้เจ้าพระยาจักรีเปนแม่ทับ, ถืออาญาสิทธิ์ยกไปตั้งค่ายมั่นอยู่เหนือพระมหาธาตุวัดเขาพระ, แลให้ตั้งค่ายรายกันขึ้นไปถึงหลังค่ายล้อมบ้านนางแก้ว, อย่าให้พม่าออกวกหลังได้. แล้วดำรัศให้หลวงบำเรอภักดิ, คุมพลทหารกองน้อยสี่ร้อยจัดเปนสองกอง, ไปคอยด้อมมองจับพม่า, ซึ่งออกมาตักน้ำณะหนองเขาชงุ้มจงได้. ๚ะ
๏ ครั้นค่ำเพลาห้าทุ่มเสศพม่าในค่ายล้อมยกออกมาแหกค่าย, น่าที่พระยาพิพิธโกษา, พระยาเพชรบุรีพลทับไทยรดมปืนใหญ่น้อยยิงออกไปจากค่าย, ถูกพม่าเจ็บป่วยล้มตายมาก, พม่าจะแหกออกมิได้ก็ถอยกลับเข้าค่าย. ครั้นเพลาสามยามพม่าออกแหกค่ายน่าที่หลวงราชินิกุล, หลวงราชินิกุลให้ระดมยิงปืนใหญ่น้อยออกไป, ถูกพม่าเจ็บลำบากล้มตายเปนอันมาก, จะแหกออกมิได้ก็ถอยกลับเข้าค่าย. แต่เพลานั้นเสียนายสุจินดาต้องปืนพม่าตายคนหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสี่ขึ้นสิบห้าค่ำ, เพลาบ่ายสามโมง, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัว, เสดจทรงม้าพระที่นั่งดำเนินทับไปอยุดอยู่ณะหลังค่ายหลวงมหาเทพ. จึ่งดำรัศให้จักกายเทวรามัญร้องเข้าไปเปนภาษาพม่าว่า, ให้พม่าทั้งปวงออกมาหาโดยดีเถิด, ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยให้ไปสิ้น. พม่านายทับในค่ายร้องตอบออกมาว่าท่านล้อมไว้ครั้งนี้, ซึ่งจะหนีไปให้รอดจากความตายหามิได้แล้ว. แต่เอนดูไพร่พลทั้งปวงมากนักจะพลอยตายเสียด้วย, ถึงตัวเราผู้เปนนายทับจะตายก็ ตามกรรมเถิด, แต่จะขอภบตละเกล็บสักหน่อยหนึ่ง. จึ่งดำรัศให้ตละเกล็บซึ่งเปนพระยาพระราม, ขี่ม้ากั้นร่มรย้าออกไปเจรจาด้วยพม่า ๆเขียนหนังสือใส่ใบตาลขดเปนภาษา/*586ภุกามทิ้งออกมาแต่ในค่าย, แปลออกเปนคำไทยได้ความว่า, พระเจ้าช้างเผือกณะกรุงศรีอยุทธยามีบุญบารมีมากนัก, พระราชอาณาจักรผ่านแผ่ไปในชมภูทวีปทั้งปวง. ฝ่ายพระเจ้าปราสาททองณกรุงรัตนบุระอังวะ, ก็มีบุญบารมีมากเปนมหัศจรรย. แลพระมหากระษัตริยทั้งสองฝ่ายเปนเวรแก่กัน, ใช้ให้ข้าพเจ้านายทับนายกองทั้งปวง, มากระทำสงครามกับท่านอัคมหาเสนาบดีกรุงศรีอยุทธยาในครานี้. แลข้าพเจ้าเสียทีแก่ท่านๆล้อมไว้, จะพากันออกไปก็มิได้, จะหนีไปก็ขัดสนนัก. อันจะถึงแก่ความตายบัดนี้,ใช่แต่ตัวข้าพเจ้านายทับนายกองเท่านั้นหามิได้, จะตายสิ้นทั้งไพร่พลเปนอักมาก. แลการสงครามแห่งพระมหากระษัตริยทั้งสองฝ่าย, จักสำเร็จเสร็จสุดสิ้นแต่ครั้งนี้ก็หามิได้. ฝ่ายท่านอัคมหาเสนากรุงไทย, ก็ถือน้ำพิพัทสัตยา, แลพระราชกำหนดกฎหมายพิไชยสงคราม. ฝ่ายข้าพเจ้าก็เหมือนกัน, ดุจถือดาบอาวุธไม้ค้อนไว้ทั้งสองมือ. อันสมเดจพระพุทธเจ้าตรัสพระธรรมเทศนาไว้ว่า, ซึ่งเกิดมาเปนมนุษแต่ละคนนี้ยากนัก, ไฉนข้าพเจ้าทั้งปวงจะได้รอดชีวิตร, ถือน้ำพิพัทสัตยาเปนข้าพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยานั้น, ก็สุดแต่ปัญญาท่านอัคมหาเสนาบดีนั้นเถิด. ๚ะ
๏ จึ่งดำรัศให้เขียนหนังสือทิ้งตอบเข้าไปในค่ายล เปนอักษรไทยฉบับหนึ่ง, อักษรรามัญฉะบับหนึ่ง, เปนใจความว่า, ถ้าท่านทั้งปวงออกมาถวายบังคมโดยดี,เราจะช่วยทูลขอพระราชทานชีวิตรไว้ทั้งนายทั้งไพร่. ถ้ามิออกมาเราจะฆ่าเสียให้สิ้น. ๚ะ
๏ ในวันนั้นเจ้าพระยาสุรสีหยกกองทับเมืองพระพิศณุโลกยมาถึง, แลทับเมืองเหนือทั้งปวงมาถึงเนื่องๆกัน, จึ่งเข้าเฝ้ากราบถวายบังคม. ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานร่มแพรแดงมีรย้า, ด้ามปิดทองแก่เจ้าพระยาสุรสีหแล้ว, ให้ยกขึ้นไปดูการณค่ายล้อมบ้านนางแก้ว. ๚ะ
/*587๏ ขณะนั้นพระยาเพชรบุรี, มิเปนใจในราชการศึก, คิดย่อท้อต่อการสงคราม, เจรจากับบ่าวว่า, ถ้าพม่ารบแหกค่ายออกได้, รับรองมิอยุด, เราจะภากันหนีข้ามเขากลับไปเมือง. แลบ่าวนั้นเปนโจทมาฟ้องแก่ข้าหลวงให้กราบทูล. จึ่งดำรัศให้เอาตัวพระยาเพชรบุรีมาสอบกับโจทก็รับเปนสัจ. จึ่งตรัสสั่งให้มัดมือไพล่หลัง, แล้วเอาไปทเวนรอบทับ, แล้วให้ประหารชีวิตรตัดศีศะไปเสียบประจานไว้น่าค่าย. อย่าให้ผู้ใดดูเยี่ยงอย่าง. ๚ะ
๏ จึ่งพระยารามัญใหม่กับหมื่นศรีสหเทพมากราบทูลว่า, ขึ้นไปเจรจากับพม่าว่า, สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจยกพยุหโยธาทับขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ได้แล้ว. โปสุพลา,โปมะยุง่วนหนีไปได้, โปสุพลาจะฆ่าโปมยุง่วนเสีย. โปมะยุง่วนหนีเข้ามาสวามิภักดีเข้าเปนข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ทรงพระกรุณาโปรดเลี้ยงไว้. แม้นพม่าตัวนายจะออกมาถวายบังคมขอสวามิภักดี, เราจะพิททูลให้รอดชีวิตร. พม่าจึ่งว่าตละเกล็บ, พึ่งเข้ามาเปนข้าเจ้ากรุงศรีอยุทธยาใหม่, จะไว้ใจมิได้. จะใคร่ภบท่านนายทับนายกองผู้ใหญ่, จึ่งดำรัศให้กลับไปว่าแก่พม่าว่า, ให้แต่งพม่าตัวนายออกมาเถิด, เราจะภาไปให้ภบกับแม่ทับผู้ใหญ่. งุยอคุงหวุ่นจึ่งให้พม่านายกองคนหนึ่งกับไพร่ห้าคน, ออกมาหาตละเกล็บ, ซึ่งเปนพระยาพระราม. จึ่งดำรัศให้พระยาพระราม, ภาตัวพม่านายไพร่ไปให้ภบ, กับพระเจ้าหลานเธอรามลักษณ์, กับเจ้าพระยาจักรี. จึ่งให้พระยาพระรามบอกแก่พม่าว่า, ถ้านายมึงออกมาถวายบังคม, กูจะช่วยให้รอดจากความตาย. ถ้ามิออกมาจะฆ่าเสียทั้งสิ้น. พม่าตัวนายจึ่งว่าขอให้ยับยั้งอยู่แต่ในเพลาพรุ่งนี้สามโมงเช้าจะขอปฤกษาให้พร้อมกันก่อน, จึ่งให้ปล่อยพม่านายไพร่กลับเข้าไปค่าย. ๚ะ
/*588๏ ครั้น ณวันเสาร์เดือนสี่แรมสองค่ำ, เจ้าพระยาสุรสีหก็กราบถวายบังคมลายกกองทับไปตั้งค่ายล้อมพม่าณะค่ายเขาชงุ้ม, จึ่งดำรัศให้กองทับหัวเมืองทั้งปวง, แลข้าหลวงในกรุงยกไปตั้งล้อมอยู่หลายค่าย. ๚ะ
๏ ในวันนั้นพระกุยบุรี, พระคลองวานบอกเข้ามาให้กราบทูลว่า, พม่าประมาณสี่ร้อยเสศยกมาตีเมืองบางสพาน,ได้รบกันเปนสามารถ. พม่าแหกค่ายหนีออกไปแล้วเผาเมืองบางสพานเสีย,ยกไปทางเมืองประทิว. จึ่งทรงร่างท้องตราให้ไปถึงพระเจ้าหลานเธอเจ้าบุญจัน, แลพระยาธิเบศบดีครั้งกรุงเก่า, ซึ่งโปรดตั้งเปนเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช, ผู้อยู่รักษากรุงธนบุรีนั้น, ให้มีหนังสือตอบบอกไปว่า, ให้พระกุยบุรี, พระคลองวานรักษาด่านทางไว้. ให้ใส่ยาเบื่อหนองน้ำบ่อน้ำที่ทางฆ่าศึกจะมานั้นอย่าให้กินน้ำได้. แล้วให้เอาพม่าเมืองเชียงใหม่, ซึ่งจำไว้ณคุกสามคน, ทวายคนหนึ่ง, กับพม่าซึ่งปล้นค่ายเจ้าพระยาอินทรอไภย, ณเขาชั่วพรานคนหนึ่ง. ให้ลงพระราชอาชญาตัดมือตัดเท้าเสีย. แล้วให้เขียนหนังสือผูกแขวนฅอไปใจความว่า, บอกแก่เจ้านายมันให้เร่งยกมาอีกเถิด. แล้วเสดจไปทอดพระเนตรค่ายเจ้าพระยาอินทรอไภยแลพระโหราธิบดี, ซึ่งตั้งรักษาสระน้ำอยู่ณเขาชั่วพรานนั้น. จึ่งพระยารามัญวงษ,แลหลวงบำเรอภักดิ์จับพม่าได้สองคนนำมาถวาย. ดำรัศให้ถามพม่า,ๆให้การว่า, มาแต่ค่ายปากแพรกมาส่งลำเลียง. แลพม่าซึ่งตั้งค่ายอยู่ณปากแพรกนั้นคนสามพันเสศ ซึ่งยกเข้ามาตั้งค่ายอยู่ณเขาชงุ้มนั้น,สี่กองคนมากหลายพัน. จึ่งดำรัศให้หลวงภักดีสงครามทหารกองนอก, อยู่ในกองพระยาเทพวรชุน, ซึ่งยกมาช่วยเจ้าพระยาอินทรอไภยนั้น. ให้คุมพลทหารห้าร้อยยกไปเปนกองโจร, ให้ถมห้วยหนองบึงบ่อที่มีน้ำตามทางมาแต่ปากแพรกเสียให้สิ้น, อย่าให้เปนกำลังแก่ฆ่าศึก/*589ได้, ถ้าถมไม่ได้ก็ให้เอาเปลือกไม้เบื่อเมา, แลอาสพใส่ลงอย่าให้กินน้ำได้, แล้วให้ออกก้าวสกัดตีตัดลำเลียงพม่าอย่าให้ส่งกันถึง. ๚ะ
๏ ครั้นค่ำลงประมาณสองยาม, พม่าในค่ายเขาชงุ้มทำค่ายวิหลั่นยกออกปล้นค่ายเจ้าพระยาสุรสีห. แลทหารในค่ายยิงปืนใหญ่น้อยออกไปต้องพม่าล้มตายป่วยลำบากเปนอันมาก พลพม่ารวนมาถึงค่ายจมื่นศรีสรรักษ, แล้วถอยกลับเข้าค่าย. ครั้นเพลาสามยามเสศพม่ายกออกเราะค่ายพระยานครสวรรคจนรุ่ง, พลทหารในค่ายยิงปืนใหญ่น้อยออกไปต้องพลพม่าตายแลลำบากก็มาก. ครั้นเพลาเช้าณวันพุทธเดือนสี่แรมหกค่ำ, จึ่งเสดจดำเนินพยุหยาตราทับขึ้นไปช่วย, ดำรัศให้กองอาจาริย,แลฝีพายพนายเลือกเข้ารบ, ถ้าเหนหนักที่ไหนให้เข้าช่วยที่นั้น. ครั้นเพลาสองโมงพม่าถอยกลับเข้าค่าย. ทรงเหนว่าข้าศึกถอยแล้ว,ก็เสดจกลับมาณะพลับพลาค่ายโคกกระต่าย. ในวันนั้นเกิดพยุหใหญ่มหาเมฆตั้งขึ้นทั้งสี่ทิศมืดไปทั้งอากาศ. จึ่งทรงตั้งสัตยาธิฐาน, ก็บันดานให้เมฆเกลื่อนไปไม่ตกที่ค่ายพม่าไปตกเสียที่อื่น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสี่แรมแปดค่ำ, จึ่งงุยอคุงหวุ่นนายทับค่ายบ้านนางแก้ว, ให้พม่าตัวนายเจดคนออกมาเจรจาความเมือง, ด้วยพระเจ้าหลานเธอรามลักษณ,แลเจ้าพระยาจักรีว่า, ถ้าท่านแม่ทับกรุณาช่วยทูลขอชีวิตรไว้ได้, นายทับนายกองทั้งปวงก็จะชวนกันออกมาถวายบังคมทั้งสิ้นด้วยกัน. พระเจ้าหลานเธอ,แลเจ้าพระยาจักรี, จึ่งสั่งให้ล่ามว่าแก่พม่าว่า, เราจะทูลขอให้รอดชีวิตรจงภากันออกมาเถิด. จึ่งให้ปล่อยกลับเข้าไปสองคนเอาตัวไว้ห้าคน, แล้วว่าครั้งก่อนลวงว่าจะออกมา, ให้เรากราบทูลพระเจ้าอยู่หัวเปนเท็จไปครั้งหนึ่งแล้ว, ถ้าครั้งนี้เปนเท็จอีกเราช่วยไม่ได้. ครั้นเพลาเที่ยงในวันนั้น, กองทับพระยานครราชสีมา, พลพันเก้าร้อยยกลง/*590มาถึง. พระยานครราชสีมาจึ่งเข้าเฝ้ากราบถวายบังคม, ก็ทรงพระพิโรธดำรัศคาดโทษว่า, มาช้ากว่าหัวเมืองทั้งปวง. พระยานครราชสีมากราบทูลว่า, ข้าพระพุทธเจ้าช้าอยู่ด้วยเลขหัวเมืองขึ้น, เกนเข้ากองทับครั้งไปตีเมืองเชียงใหม่, หนีตาทับกลับมาบ้าน, ข้าพระพุทธเจ้าให้เที่ยวจับตัวกับทั้งบุตรภรรยาเอามาด้วย, เปนคนชายหญิงเก้าสิบหกคนด้วยกัน. จึ่งดำรัศว่าเลขหนีตาทับจะเอาไว้มิได้, ตรัสสั่งให้ตัดศีศะเสียให้สิ้นทั้งบุตรภรรยา, ที่ริมค่ายทางนอกโคกกระต่าย. ๚ะ
๏ ในวันนั้นงุยอคุงหวุ่นนายทับ, ให้อุตมสิงหจอจัวปลัดทับ, กับพม่าตัวนายหมวดนายกองสิบสามคน, นำอาวุธต่างๆมัดเอาออกมาเฝ้าพระเจ้าหลานเธอรามลักษณ์, ๆ จึ่งให้พระยาพิพัฒโกษา,แลหลวงมหาเทพ, มัดอุตมสิงหจอจัว,แลพม่าตัวนายสิบสามคนนั้น, แล้วนำมาถวายณพลับพลาค่ายโคกกระต่าย. จึ่งดำรัศให้ถามพม่าสิบสี่คน,ๆให้การว่า, ข้าพระพุทธเจ้านายทับนายกองทั้งปวงปฤกษาพร้อมกันแล้ว, จึ่งนำเอาเครื่องสาตราวุธออกมาถวายบังคม. ถ้าทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานชีวิตรแล้ว, จะขอถือน้ำพระพิพัทสัจาเปนข้าทูลลอองธุลีพระบาท, ทำราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป. จึ่งดำรัศว่ากูจะให้จำไว้ก่อน, กว่าจะได้ตัวนายมาพร้อมกัน ถ้าเองสวามีภักดิโดยจริงแล้ว, แม้นสำเรจราชการศึกได้เมืองอังวะจะให้รั้งเมืองอังวะ. แล้วดำรัศให้พระยาพระราม,กับข้าหลวงมีชื่อคุมตัวอุตมสิงหจอจัวกับพม่าสิบสามคน, กลับไปณค่ายล้อม, ให้ร้องเรียกงุยอคุงหวุ่น, แลพม่านายทับนายกองทั้งปวงให้ออกมา. พม่าตัวนายซึ่งอยู่ในค่ายร้องตอบออกมาว่า, จะปฤกษากันก่อน. พวกข้าหลวงก็ภาพม่าสิบสี่คนกลับมายังค่ายหลวง. แลอุตมสิงหจอจัวออกมาเจรจาด้วยนายทับนายกองไทยครั้งนั้น, จะได้ไหว้ผู้ใดหามิได้. ถวายบังคมแต่พระเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว /*591จึ่งดำรัศสรรเสริญว่า มิเสียทีที่เปนขุนนางนายทหาร, น้ำใจองอาจรักษายศมิได้เข็ดขามย่อธ้อ, ควรเปนนายทหารเอก. แล้วดำรัศให้เอาพม่าสิบสี่คน, ไปจำไว้ที่ตรางในค่ายหลวง ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๑ สมุดไทย. ๚ะ
๓๒
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสี่แรมเก้าค่ำ, จึ่งโปรดให้พระยานครราชสีมา ยกทับไปตั้งค่ายประชิล้อมค่ายพม่าณเขาชงุ้ม,ให้ปลูกร้านเอาปืนใหญ่ขึ้นยิงค่ายพม่า, ในวันนั้นดำรัศให้มหาดเลกไปถอดอุตมสิงหจอจัว, แลพม่าสิบสามคน, คุมเอาตัวไปเรียกงุยอคุงหวุ่นณค่ายล้อมว่า, ให้ออกมาเถิดพระเจ้าทรงธรรมไม่ฆ่าเสีย, พระราชทานเสื้อผ้าแลเครื่องอุปโภคแก่เราเปนอันมาก อย่าสงไสยเลย. งุยอคุงหวุ่นจึ่งร้องตอบออกมาว่า, เราให้ไปเปนหลายคน, ผู้ใดจะได้กลับมาบอกว่า,ดีร้ายเปนตายประการใดหามิได้. แต่ตัวมายืนร้องเรียกอยู่ฉนี้, จะเชื่อฟังยังมิได้. อุตมสิงหจอจัวจึ่งร้องตอบเข้าไปว่า, พวกเราซึ่งออกมานั้น, พระเจ้าทรงธรรมเอาตัวไว้. ถ้าหนีหายไปแต่คนหนึ่งจะให้ใช้ถึงสิบคน. แม้นเราจะให้กลับเข้าไปหาท่าน, ๆ มิได้กลับออกมาก็ดี, ฆ่าเสียก็ดี, เราจะได้พม่าที่ไหนให้พระเจ้าทรงธรรมเล่า. ก็จะทรงพระพิโรธฆ่าเราเสีย, เพราะเหตุฉนี้เราจึ่งมิได้เข้าไปแจ้งความแก่ท่าน. งุยอคุงหวุ่นจึ่งร้องตอบออกมาวา, จงปล่อยเข้ามาเถิด. ถ้าเราฆ่าเสียก็ดี, มิให้กลับออกไปก็ดี, จงให้อาวุธซึ่งล้อมอยู่นี้สังหารชีวิตรเราเถิด. อุตมสิงหจอจัวจึ่งให้แยละหนึ่ง, แยข่องจอหนึ่ง, สองคนเข้าไปในค่ายบอกว่า, พระเจ้าทรงธรรมทรงพระเมตตาหาฆ่าเสียไม่. งุยอคุงหวุ่นจึ่งว่าผู้น้อยแลไพร่ไม่ตาย, อันตัวเราเปนผู้ใหญ่เหนจะตายเปนมั่นคง. แล้วให้แยละ,แยข่องจอ, กลับออกมาจากค่าย, แล้วภากันกลับมากราบทูล. จึ่งดำรัศว่า/*592จะคิดอ่านให้งุยอคุงหวุ่นออกมาไม่ได้แล้วฤๅ. พวกข้าหลวงกราบทูลว่า, เหนขัดสนอยู่แล้ว. ถ้าเอาปืนลูกไม้ยิงซ้ำเข้าไปอีก, พม่ากลัวนักเหนจะออกมาสิ้น. จึ่งดำรัศว่าอันจะฆ่าให้ตายนั้นง่าย, แต่จะเปนบาปกรรมหาประโยชน์สิ่งใดไม่, แล้วให้คุมเอาตัวพม่าไปไว้ณตรางตามเดิม. ๚ะ
๏ ครั้นเพลาทุ่มเสศดำรัศให้ไปเอาตัวอุตมสิงหจอจัวมาเฝ้า, ดำรัศถามว่า. กองทับพม่าซึ่งมารบอยู่แต่เท่านี้ฤๅ, ฤๅจะยกหนุนลงมาอีก. อุตมสิงหจอจัวกราบทูลว่า, ทับอแซหวุ่นกี้เปนเชื้อพระวงษพระเจ้าอังวะ, ๆ ตั้งให้เปนแม่ทับใหญ่, ยังตั้งอยู่ณเมืองเมาะตมะรี้พลเปนอันมาก, รอคอยฟังข่าวตแคงมรหน่อง, แลหม่องจ่ายิดนายทับปากแพรก,จะบอกขึ้นไปประการใด, เหนว่าอแซหวุ่นกี้แม่ทับใหญ่จะยกหนุนลงมาอีก. ๚ะ
๏ ครั้นได้ทรงฟังจึ่งทรงร่างท้องตรา, ให้ไปหานายทับผู้ใหญ่มาปฤกษาราชการ. เจ้าพระยาจักรี, แลท้าวพระยามุขมนตรีผู้ใหญ่ก็มาเฝ้าพร้อมกัน. จึ่งตรัสปฤกษาว่า, เราจะให้หาทับหัวเมืองปักษ์ใต้สี่เมือง, คือเมืองจันทบุรีหนึ่ง, เมืองไชยาหนึ่ง, เมืองนครศรีธรรมราชหนึ่ง, เมืองพัทลุงหนึ่ง, ให้ยกเข้ามาอีก, แม้นทับใหญ่อแซหวุ่นกี้ยกหนุนเพิ่มเติมมามาก, จะได้สู้รบมีกำลังมากขึ้น. เจ้าพระยาจักรีกราบทูลว่า, อันทับเมืองฝ่ายใต้ทั้งสี่เมืองนั้น, ระยะทางไกลนักเหนจะยกมาถึงมิทัน. ถึงมาทว่าอแซหวุ่นกี้จะยกทับใหญ่หนุนมา, แต่ทับในกรุง, ทับเมืองเหนือสู้รบอยู่บัดนี้, ก็เหนภอจะต้านทานทับอแซหวุ่นกี้ไว้ได้. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงเหนชอบด้วย, จึ่งดำรัศว่าอันเมืองฝ่ายใต้นั้น, ยังมิได้กระทำสงครามกับพม่า, บัดนี้เข้าในฉางหลวงซึ่งจะจ่ายกองทับก็น้อยลง. จึ่งให้มีตราออกไปเกนเอาเข้าสารเมืองนครศรีธรรมราชหกร้อยเกวียน, เมืองพัทลุง, เมืองไชยา, เมืองจันทบุรี, สามเมือง/*593ให้เกนเอาเมืองละสี่ร้อยเกวียน. ถ้าเข้าขัดสนให้ส่งเงินคิดเปนราคาเข้าเปลือกเกวียนละห้าตำลึง, เข้าสารเกวียนละสิบตำลึง, เข้ามาตามรับสั่ง แล้วให้หมายบอกนายทับนายกองทั้งปวงว่า, ถ้าพม่ายกเลิกหนีไปก็อย่าให้ยกติดตาม. เกรงเกลือกพม่าจะซุ่มซ่อนพลไว้โจมตีตามรยะทาง, ด้วยฆ่าศึกมิได้แตก, เลิกถอยไปเอง. แม้นจะยกทับตาม, ก็ให้เก้าสกัดไปเอาปากแพรกทีเดียว. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสี่แรมสิบสี่ค่ำตรุศวันต้น, จึ่งดำรัศให้ข้าทูลลอองฯ คุมเอาตัวอุตมสิงหจอจัวไปณค่ายล้อมอีก, ให้ร้องเรียกงุยอคุงหวุ่นให้ออกมาจากค่าย. แลงุยอคุงหวุ่นจึ่งร้องตอบออกมาว่า, ท่านจะเข้ามามัดก็มัดเอาเถิด, ฤๅจะเข้ามาฆ่าก็ฆ่าเสียเถิด, จะนิ่งตายอยู่ในค่ายไม่ออกไปแล้ว. แล้วภากันกลับมากราบทูล. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งทรงแต่งเปนหนังสืออุตมสิงหจอจัว, ให้เขียนเปนอักษรภูกามใจความว่า, ถ้างุยอคุงหวุ่นจะออกมาถวายบังคมก็ให้เร่งออกมา. แม้นมิออกมาพระเจ้าทรงธรรมจะให้พลทหารเข้าไปฟันเสียให้สิ้นทั้งสามค่าย. แล้วเสดจไปยั้งอยู่หลังค่ายหลวงมหาเทพ, ให้พม่าถือเข้าไปถึงงุยอคุงหวุ่นในค่าย ๚ะ
๏ ครั้นเพลาเย็น งุยอคุงหวุ่นจึ่งให้มัดเอาอาวุธที่มีอยู่ในค่ายทั้งสิ้น, ให้ไพร่พลขนออกมาถวาย. แล้วสั่งพม่าซึ่งถือหนังสือออกไปนั้นว่า, ขอผัดอีกวันหนึ่งเพลารุ่งพรุ่งนี้เราจึ่งจะออกไปเฝ้า, ให้อุตมสิงหจอจัวมารับเราด้วย. พม่าผู้ถือหนังสือก็นำเอาไพร่พม่าขนอาวุธออกมาถวาย, แล้วกราบทูลตามคำงุยอคุงหวุ่นสั่งมานั้น. จึ่งดำรัศให้พวกข้าหลวงคุมเอาตัวพม่าทั้งปวง,กับทั้งอาวุธซึ่งขนออกมานั้น,ส่งมายังค่ายหลวงแล้วเสดจกลับ ๚ะ
๏ รุ่งขึ้นณวันศุกรเดือนสี่แรมสิบห้าค่ำ, จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงคุมเอาตัวอุตมสิงหจอจัวไปรับงุยอคุงหวุ่นณค่าย. งุยอคุงหวุ่นจึ่งให้เมี้ยนหวุ่นกับ/*594ปคันเลชูสองนาย, กับพม่ามีชื่อตัวนายอีกสิบสองคนออกมาก่อน. อุตมสิงหจอจัวกับข้าหลวงก็นำพม่าสิบสี่คนนั้น, มาเฝ้ากราบถวายบังคมณค่ายหลวง. จึ่งพระราชทานอาหารเลี้ยงน่าที่นั่งอิ่มหนำทุกคนแล้ว เมี้ยนหวุ่นกับปคันเลชูจึ่งให้กราบทูลว่า, ข้าพระพุทธเจ้ามาทำาการสงครามเสียท่วงที, ล้อมขังไว้ได้ถึงที่ตายทั้งสิ้น, ขาดจากเปนข้าพระเจ้าอังวะแล้ว. บัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานชีวิตรไว้, จะขออาษาทำราชการกว่าจะสิ้นชีวิตร, จะขอพระราชทานไพร่พม่าสองคน, กับตัวข้าพระพุทธเจ้าสองคนนี้, จะเข้าไปว่ากล่าวเอาตัวงุยอคุงหวุ่นนายทับออกมาให้ได้. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้ตามคำกราบทูลนั้น. แลขุนนางพม่าทั้งสองนายก็กลับเข้าไปเจรจากับงุยอคุงหวุ่น. ๆ กับเนมโยแมงละนรทา, ยุยยองโบ่, อคุงหวุ่นมุงโยะ, แลพม่ามีชื่อตัวนายทั้งสิ้น, กับหญิงสองคนทั้งไพร่พลพันสามร้อยยี่สิบแปดคน, กับม้าแดงสองม้า, ๆ ดำม้าหนึ่ง, ซึ่งเหลือตายอยู่นั้นออกมาสิ้นทั้งสามค่ายในเพลาบ่ายวันนั้น, พวกข้าหลวงก็นำมาเฝ้ากราบถวายบังคม. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานโภชนาหารให้เลี้ยงสำเร็จแล้ว. งุยอคุงหวุ่นจึ่งถวายทรัพย์สิ่งของเครื่องอุปโภคทั้งปวงซึ่งมีมานั้น. จึ่งดำรัศว่าเราทำสงครามใช่จะปราถนาเอาทรัพย์สิ่งสินหามิได้, ตั้งใจจะทำนุกบำรุงพระพุทธสาสนา, แลประชาราษฎรทั้งหลายให้ตั้งอยู่ในสัจธรรม. แล้วให้พวกข้าหลวงคุมเอาตัวพม่าทั้งปวงไปจำไว้ณตรางด้วยกันสิ้น. แต่ล้อมพม่าค่ายบ้านนางแก้วไว้ครั้งนั้น,ตั้งแต่วันเดือนสามขึ้นสิบสามค่ำ, มาจนถึงณวันเดือนสี่แรมสิบห้าค่ำ, พม่าจึ่งออกมาสิ้นทั้งสามค่าย. จึ่งเสดจเข้าไปทอดพระเนตรในค่ายพม่า, ดำรัศให้พระยารามัญวงษคุมกองรามัญพันหนึ่ง, ให้เข้าอยู่แทนพม่าในค่าย, ให้ร้องเห่แลพูดจากันเปนภาษาพม่า, ให้พม่าในค่ายเขาชงุ้มได้ยิน, จะได้สำคัญว่าพวกกันยังอยู่ในค่ายบ้านนางแก้วยังไม่เสีย/*595ค่าย, แล้วจะตีค่ายพม่าณเขาชงุ้มให้แตกจงได้. อนึ่งบ่อน้ำในค่ายซึ่งพม่าขุดไว้หาน้ำมิได้, ก็บันดาลมีน้ำขึ้นเปนอัษจรรย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนห้าขึ้นค่ำหนึ่ง, ลุศักราช ๑๑๓๗ ปีมแมสัปตศก. จึ่งดำรัศให้พระอนุชิตราชา, เปนนายทับถือพลหนึ่งพัน, ยกขึ้นไปทางริมน้ำฟากตวันตก. ให้หลวงมหาเทพเปนนายทับถือพลพันหนึ่ง, ยกขึ้นไปทางริมน้ำฟากตวันออก, ไปตีค่ายพม่าณปากแพรกทั้งสองทับ. แล้วให้เจ้าพระยาจักรี, ยกขึ้นไปตั้งค่ายตีพม่าณค่ายเขาชงุ้มให้แตกจงได้. ๚ะ
๏ ครั้นค่ำลงประมาณสองยามเสศ, พม่าค่ายเขาชงุ้มยกค่ายวิหลั่นออกมา, เข้าปล่นค่ายพระมหาสงครามได้รบกันเปนสามารถ, เจ้าพระยาจักรียกไปช่วย, พม่าเอาคบเผาค่ายพระมหาสงครามขึ้น, คนในค่ายถอยย่นออกจากค่าย. เจ้าพระยาจักรีฟันเสียสองคน, แล้วขับพลทหารเข้ารบพม่า, ๆ แตกถอยออกไปชิงเอาคืนได้. แล้วพม่าเอาค่ายวิหลั่น, แลแตะทับขวากกรูกันเข้าแหกค่ายพระยาวิจิตร,จหมื่นศรีสรรักษ, พลทหารในค่ายยิงปืนใหญ่น้อยออกไปต้องพลพม่าเจ็บลำบากล้มตายลงมาก, ก็ถอยกลับเข้าค่าย. อยู่สองสามวันทับพม่าก็แตกพ่ายหนีไปจากค่ายในกลางคืน. กองทับไทยไล่ติดตามฆ่าฟันไปตามทางล้มตาย, แลจับเปนไปได้ก็มาก. พม่าแตกกระจัดพรัดพรายจะคุมกันเข้ามิได้, หนีเรี่ยรายไปจนถึงค่ายปากแพรก. ภบกองทับพระอนุชิตราชา, แลหลวงมหาเทพ, หลวงภักดีสงคราม. กองทับทั้งสามทับก็ออกก้าวสกัดโจมตีแทงฟันพม่าตายเปนอันมาก, แลนายทับนายกองพม่าหนีไปถึงค่ายปากแพรก, ตแคงมรหน่องก็จับเอาตัวลงโทษว่าแตกทับมา, ฆ่าเสียเปนหลายนาย, ตัดศีศะเสียบไว้น่าค่าย. แล้วก็เลิกทับกลับไปยังเมืองเมาะตมะ, แล้วแจ้งข้อราชการแก่อแซหวุ่นกี้แม่ทับใหญ่. ๚ะ
/*596๏ ฝ่ายกองทับไทยได้ไชยชำนะแก่พม่าฆ่าศึกแล้ว, แลนายทับนายกองทั้งปวงก็ยกทับกลับมาเฝ้าณค่ายโคกกระต่ายพร้อมกัน. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ดำรัศให้กองพระยายมราช, คุมพม่าเชลยนายไพร่ทั้งปวงล่วงเข้ามาก่อน, ให้จำใส่คุกไว้ทั้งสิ้น, แล้วก็เสดจเลิกทับหลวงมาโดยทางชลมารคกลับคืนยังกรุงธนบุรี. กองทับข้าราชการในกรุง,แลทับหัวเมืองก็เลิกตามเสดจเข้ามาถึงพระนครพร้อมกันสิ้น. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระเจ้าลูกเธอพระองคเจ้าจุ้ย, เปนกรมขุนอินทรพิทักษ ตั้งพระเจ้าหลานเธอรามลักษณ, เปนกรมขุนอนุรักษสงคราม. ตั้งพระเจ้าหลานเธอเจ้าบุญจัน, เปนกรมขุนรามภูเบศร. แล้วพระราชทานรางวัล,แก่ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย, โดยสมควรแก่ความชอบในสงคราม. แลม้าแดงสองม้า, ซึ่งได้มาแต่ค่ายพม่านั้น, ฝีท้าวเร็วควรจะเปนราชพาหนะพระที่นั่งได้. จึ่งโปรดให้มีชื่อขึ้นรวาง, เปนเจ้าพระยาอาชาชาติม้าหนึ่ง. เปนเจ้าพระยาราชพาหนะม้าหนึ่ง. แต่ม้าดำนั้นล้มเสีย. ๚ะ
๏ แล้วให้ปลูกพระเมรุณวัดบางยี่เรือใต้เสรจแล้ว, จึ่งให้เชิญพระโกษฐพระบรมสพสมเดจพระพันปีหลวง, กรมพระเทพามาตย, ใส่เรือพระที่นั่งกิ่ง,แห่โดยขบวนนาวาพยุหไปโดยทางชลมารค, เชิญขึ้นสู่พระเมรแล้ว.ให้นิมนต์พระสงฆสดัปกรณ์พันรูป, ถวายไตรบริขารไทยธรรมต่างๆ. แลมีงานมหรรสพสามวัน,แล้วถวายพระเพลิง. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณเดือนสิบในปีมแมสัปตศก, มีหนังสือบอกเมืองเชียงใหม่ลงมาว่า, โปสุพลา, โปมยุง่วนไปอยู่ณเมืองเชียงแสน, บัดนี้ได้ข่าวว่า,จะยกกองทับกลับมาตีเมืองเชียงใหม่อีก. จึ่งดำรัศให้เจ้าพระยาสุรสีหเปนแม่ทับ, คุมทับหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง, ยกขึ้นไปช่วยราชการเมืองเชียงใหม่. โปรดให้เจ้าพระยาจักรียกกองทับขึ้นไปช่วยด้วย ถ้าตีทับพม่า/*597แตกไปแล้ว,ให้ยกตามไปตีเมืองเชียงแสนทีเดียว. เจ้าพระยาจักรี,เจ้าพระยาสุรสีห,แลท้าวพระยาพระหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลารีบยกกองทับขึ้นไปตามพระราชกำหนด. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าอังวะยังอยู่ณเมืองย่างกุ้ง, ทำการยกฉัตรยอดพระมหาเจดียเกษธาตุสำเร็จแล้วให้มีการฉลอง. จึ่งขุนนางพม่ากราบทูลว่า, คนมวยเมืองไทยมีฝีมือดียิ่งนัก. จึ่งตรัสสั่งให้จัดหามา, ได้นายขนมต้มคนหนึ่ง, เปนมวยดีมีฝีมือแต่ครั้งกรุงเก่า, เอาตัวมาถวายพระเจ้าอังวะ ๆ จึ่งให้จัดพม่าคนมวยเข้ามาเปรียบกับนายขนมต้มได้กันแล้ว, ก็ให้ชกกันน่าพระที่นั่ง. แลนายขนมต้มชกพม่าไม่ทันถึงยกก็แพ้, แล้วจัดคนอื่นเข้ามาเปรียบชกอีก. นายขนมต้มชกพม่า,ชกมอญแพ้ถึงเก้าคนสิบคนสู้ไม่ได้. พระเจ้าอังวะทอดพระเนตรยกพระหัถตบพระอุระ, ตรัสสรรเสริญฝีมือนายขนมต้มว่า, ไทยมีพิศม์อยู่ทั่วตัว, แต่มือเปล่าไม่มีอาวุธเลย, ยังสู้ได้คนเดียวชนะถึงเก้าคนสิบคนฉนี้. เพราะเจ้านายไม่ดีจึ่งเสียบ้านเมืองแก่ฆ่าศึก, ถ้าเจ้านายดีแล้วไหนเลยจะเสียกรุงศรีรอยุทธยา. แล้วพระราชทานรางวัลแก่นายขนมต้มโดยสมควร. ภอหนังสือบอกอแซหวุ่นกี้ขึ้นไปกราบทูลว่า, กองทับแตกไทยมาสิ้นเสียรี้พลเปนอันมาก, ไทยล้อมจับได้เปนไปพันเสศ. แลเมืองไทยบัดนี้นี้มีกำลังเพราะหัวเมืองฝ่ายเหนือ, ผู้คนยังบริบูรณมั่งคั่งอยู่, จะขอกองทับไปตีเมืองฝ่ายเหนือให้ได้เสียก่อน, ไทยจึ่งจะอย่อนกำลัง, ภายหลังจึ่งจะตีเอาเมืองบางกอกเหนจะได้โดยง่าย พระเจ้าอังวะก็เหนชอบด้วย, จึ่งเกนกองทับให้ยกเพิ่มเติมมาอีก, ให้อแซหวุ่นกี้ยกไปตีเมืองฝ่ายเหนือให้ยับเยินจงได้, แล้วก็เสดจกลับไปเมืองอังวะ ๚ะ
๏ ฝ่ายอแซหวุ่นกี้ก็จัดแจงกองทับ, ให้แมงแยยางูผู้น้อง, กับกละโบ่หนึ่ง, ปัญีแยข่องจอหนึ่ง, ปัญีตจวงหนึ่ง, ถือพลสองหมื่นเปนกองน่า. ตัว/*598อแซหวุ่นกี้เปนโปชุกแม่ทับ, กับตะแคงมรหน่อง,แลเจ้าเมืองตองอู, ถือพลหมื่นห้าพันสรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสร็จ ครั้นถึงเดือนสิบเบ็ดก็ยกกองทับจากเมืองเมาะตมะ, มาเข้าทางด่านเมืองตากอยุดทับอยู่ที่นั่น ๚ะ
๏ ฝ่ายกรมการเมืองตาก เมืองกำแพงเพชร, เหนกองทับพม่ายกมามากเหลือกำลังจะต่อรบ, ก็ภาครัวหนีเข้าป่า. แล้วส่ง หนังสือบอกไปถึงกองทับเจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห. แลบอกลงมากรุงธนบุรีกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับโปสุพลา,โปมยุง่วน, ยกมาจากเมืองเชียงแสน. เข้าติดเมืองเชียงใหม่. ภอกองทับเจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีหยกไปถึง, ทับพม่าก็เลิกถอยไป. เจ้าพระยาทั้งสองก็ยกกองทับติดตามไป, จะตีเมืองเชียงแสน. ภอหนังสือบอกขึ้นไปว่า, พม่ายกทับใหญ่มาทางเมืองตาก. เจ้าพระยาทั้งสองก็ถอยทับกลับมาถึงกลางทางใต้เมืองสุโขไทย, อยุดทับอยู่ณวัดปากน้ำ. ภอทับอแซหวุ่นกี้ยกมาติดเมืองสวรรคโลกย, จับกรมการได้สองคน. อแซหวุ่นกี้จึ่งให้ถามว่า, พระยาเสือเจ้าเมืองพระพิศณุโลกยอยู่ฤๅไม่. กรมการบอกว่าไม่อยู่, ไปเมืองเชียงใหม่. อแซหวุ่นกี้จึ่งว่า, เจ้าของเขาไม่อยู่, อย่าเพ่อไปเหยียบเมืองพระพิศณุโลกยก่อนเลย, จึ่งให้กองน่ายกมาตั้งค่ายอยู่ณบ้านกงธานี. เจ้าพระยาสุรสีหจึ่งปฤกษาเจ้าพระยาจักรีว่า, จะยกไปตีพม่า. เจ้าพระยาจักรีจึ่งว่า, อย่าไปตีเลย, พม่าคงจะยกไปตีเมืองเรา,ๆไปจัดแจงบ้านเมืองไว้รับฆ่าศึกดีกว่า. เจ้าพระยาสุรสีหว่า, จะขอไปตีดูกำลังฆ่าศึก. เจ้าพระยาจักรีจึ่งตอบว่า, เจ้าจะไปรบก็ตาม, ข้าจะไปจัดแจงบ้านเมืองไว้ถ้า. แล้วก็ยกมาเมืองพระพิศณุโลกย, จัดแจงการป้องกันเมืองกวาดครอบครัวเข้าไว้ในเมือง. แล้วให้กองพระยาศุโขไทย, พระยาอักษรวงษ, พระยาพิไชยสงคราม, ยกไปรับทับพม่า/*599ณบ้านกงธานี. เจ้าพระยาสุรสีหก็ยกไปตั้งค่ายอยู่ณบ้านไกลป่าแฝก. พม่ายกทับมาล้อมไว้แล้วขนค่ายตับมาเปนอันมาก, จะตั้งค่ายล้อมเปิดช่องไว้แต่ด้านจะลงแม่น้ำ. เจ้าพระยาสุรสีหตั้งอยู่สามวัน, เหนทับพม่ามากเหลือกำลังจะต่อรบ, ก็เลิกทับถอยมาทางด้านที่เปิดไว้, รีบมาเข้าเมือง. แลกองทับอแซหวุ่นกี้ตีเมืองสวรรคโลกยเมืองสุโขไทย. แลทับไทยซึ่งมาตั้งรับใต้บ้านกงธานีแตกแล้ว, ก็จัดทับแยกไปตีเมืองพิไชย. ทับใหญ่ก็ยกมาถึงเมืองพระพิศณุโลกยในเดือนอ้ายข้างขึ้น,ให้ตั้งค่ายรายล้อมอยู่ห่างเมืองทั้งสองฟาก. เจ้าพระยาทั้งสองก็เกนพลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิลประการนอกเมืองป้องกันเมืองเปนสามารถ, ให้ทำตพานเรือกข้ามแม่น้ำกลางเมืองสามแห่ง. ๚ะ
๏ ฝ่ายอแซหวุ่นกี้แม่ทับขึ้นขี่ม้ากั้นร่มรย้าออกเลียบน่าค่าย, มีพลทหารถือปืนนกสับแห่น่าสามพัน, ทหารถือทวนตามหลังพันหนึ่ง. เจ้าพระยาสุรสีหก็ยกพลทหารออกโจมตีทับพม่า,ๆต่อรบๆกันถึงตลุมบอน, ทับไทยต้านทานเหลือกำลังก็ถอยเจ้าเมือง. ๚ะ
๏ รุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง, อแซหวุ่นกี้ก็ยกพลทหารเลียบค่ายอีกเหมือนวันก่อน. เจ้าพระยาสุรสีหขึ้นดูบนเชิงเทิลแล้ว, ให้พลทหารออกโจมตีก็พ่ายถอยเข้าเมืองอีก. เจ้าพระยาจักรีจึ่งว่า, ฝีมือพลทหารของเจ้าเปนแต่ทับหัวเมือง, ซึ่งจะต่อรบกับฝีมือทับเสนาบดีนั้นไมได้, พรุ่งนี้ข้าจะยกออกตีเอง. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันคำรบสาม, อแซหวุ่นกี้ยกออกเลียบค่ายอีก. เจ้าพระยาจักรีก็ยกพลทหารออกจากเมือง, เข้าโจมตีทับอแซหวุ่นกี้แตกถอยเข้าค่าย. แลอแซหวุ่นกี้ยกออกเลียบค่ายดังนั้นทุกวัน. เจ้าพระยาจักรีก็ออกรบทุกวัน,ผลัดกันแพ้,ผลัดกันชนะถึงเก้าวันสิบวัน. อแซหวุ่นกี้/*600จึ่งให้ล่ามร้องบอกว่า, เพลาพรุ่งนี้เราอย่ารบกันเลย. ให้เจ้าพระยากษัตรศึกแม่ทับ,ออกมาเราจะขอดูตัว. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเจ้าพระยาจักรีขี่ม้ากั้นสัปทน, ยกพลทหารออกไปยืนม้าให้อแซหวุ่นกี้ดูตัว. อแซหวุ่นกี้จึ่งให้ล่ามถามว่า, อายุเท่าใด. บอกไปว่า, อายุได้สามสิบเสศ จึ่งถามถึงอายุอแซหวุ่นกี้บ้าง. ล่ามบอกว่า. อายุได้เจ็ดสิบสองปี. แล้วอแซหวุ่นกี้พิจารณาดูรูปดูลักษณเจ้าพระยาจักรี, แล้วสรรเสริญว่า, รูปก็งาม,ฝีมือก็เข้มแขง,สู้รบเราผู้เปนผู้เถ้าได้. จงอุสาหรักษาตัวไว้, ภายน่าจะได้เปนกระษัติรยเปนแท้ แล้วให้เอาเครื่องม้าทองสำรับหนึ่ง, กับสักลาดพับหนึ่ง, ดินสอแก้วสองก้อน, น้ำมันดินสองม่อมาให้เจ้าพระยาจักรี. แล้วว่าจงรักษาเมืองไว้ให้มั่นคง, เราจะตีเอาเมืองพระพิศณุโลกยให้จงได้ในครั้งนี้, ไปภายน่าพม่าจะมาตีเมืองไทยไม่ได้อีกแล้ว. แลในเพลาวันนั้นไทยเข้าไปกินอาหารในค่ายพม่า, ก็มิได้ทำอันตรายแก่กัน, แล้วก็ต่างคนกลับไปเมืองไปค่าย. เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีหก็บอกลงมากราบทูลณกรุงธนบุรีว่า, ทับพม่ายกมาติดเมืองพระพิศณุโลกย, แต่ณเดือนยี่ข้างขึ้นนั้นแล้ว. ๚ะ
๏ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว, จึ่งดำรัศให้เกนกองทับทั้งทางบกทางเรือ, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสร็จ, พลสกรรธ์ลำเครื่องทั้งไทยจีนเปนคนหมื่นสองพันสองร้อยเจ็ดสิบคน. แล้วดำรัศให้ถามพม่าตัวนายซึ่งจำไว้ณคุกว่า, บัดนี้กองทับพม่ายกมาอีก, จะให้ไปทำสงครามกับพม่าพวกของตัว, จะได้ฤๅมิได้ประการใด งุยอคุงหวุ่นแลอุตมสิงหจอจัวพม่านายทับทั้งปวงให้การว่า, แม้นทรงพระกรุณาโปรดจะให้ไปรบกับฆ่าศึกอื่น, จะขออาษาไปกระทำสงครามกว่าจะสิ้นชีวิตร. ซึ่งจะโปรดให้ไปสู้รบกับพม่าพวกเดียวกันนั้น,เปนเหลือสติปัญา, จะไปดูหน้าพวกกัน/*601กะไรได้, มีความลอายนักจนใจอยู่. แล้วเอาคำให้การขึ้นกราบทูล. จึ่งดำรัศว่า, มันไม่ภักดีแก่เราโดยแท้, ยังนับถือเจ้านายมันอยู่. แลเราจะยกไปการสงคราม, ผู้คนอยู่รักษาบ้านเมืองน้อยพวกมันมาก, จะแหกคุกออกกระทำจลาจลแก่บ้านเมืองข้างหลังจะเอาไว้มิได้. จึ่งดำรัศให้เอาไปประหารชีวิตรเสียณวัดทอง, คลองบากกอกน้อยทั้งสิ้น. กับทั้งแม่ทับพวกอ้ายเรือนพระฝางทั้งสี่คน, ซึ่งจำไว้ในคุกนั้นด้วย. แล้วโปรดให้พระเจ้าหลานเธอกรมขุนอนุรักสงคราม, ออกไปอยู่รักษาเมืองเพชรบุรี, ป้องกันด่านทางข้างตวันตก. แล้วให้หมื่นศักดิ์บริบาล, ลงเรือเร็วขึ้นไปสืบราชการศึก, ณเมืองพระพิศณุโลกย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันอังคารเดือนยี่แรมสิบเบ็ดค่ำปีมแมสัปตศก, จึ่งเสดจทรงเรือพระที่นั่งกราบยาวสิบสามวา, ให้ยาตรานาวาทับหลวงพร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวง, โดยเสดจจากกรุงธนบุรีไปโดยทางชลมารค, ไปอยุดประทับแรมณพลับพลาน่าฉนวนน้ำพระราชวังหลวงกรุงเก่า. จึ่งหมื่นศักดิ์บริบาลซึ่งขึ้นไปสืบราชการกลับลงมากราบทูลว่า, ทับพระยาศุโขไทย, พระยาอักษรวงษ เมืองสวรรคโลกย, พระยาพิไชยสงคราม, ซึ่งตั้งค่ายรับพม่าณบ้านกงธานีนั้น, เลิกถอยลงมาแล้ว. จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งให้เร่งยกทับเรือรีบขึ้นไป. ๚ะ
๏ ถึงณวันอังคารเดือนสามขึ้นสามค่ำ, เกิดอัศจรรยบนอากาศมืดคลุ้มไป, ไม่เหนดวงอาทิตย์สิ้นวันยังค่ำ. ครั้นเสดจถึงเมืองนครสวรรค, จึ่งดำรัศให้พระยาราชาเสรฐีคุมกองจีนสามพัน,ตั้งค่ายรักษาอยู่ที่นั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสามขึ้นเจ็ดค่ำ, กองทับหลวงเสดจถึงค่ายปากน้ำพิงฟากตวันออก, เสดจขึ้นประทับณพลับพลาในค่าย. จึ่งดำรัศให้กองทับพระยาราชสุภาวดี, ยกขึ้นไปตั้งณบ้านบางทรายเปนหลายค่ายรายขึ้นไป/*602ตามริมน้ำ. ให้กองเจ้าพระยาอินทรอไภย, ยกขึ้นไปตั้งค่ายณบ้านท่าโรง ให้กองพระยาราชภักดี, ยกไปตั้งค่ายณบ้านกระดาด. ให้กองจมื่นเสมอใจราช ยกไปตั้งค่ายณวัดจุฬามณี แลให้กระเวนบันจบถึงกัน. ให้กองพระยานครสวรรค, ยกไปตั้งค่ายรายโอบค่ายพม่าขึ้นไป, แต่วัดจันจนถึงเมืองพระพิศณุโลกย, ให้ชักปีกกาตลอดถึงกันทุกๆค่าย. แล้วให้พระศรีไกรลาศคุมไพร่ห้าร้อยไปทำทางหลวง, ณปากน้ำพิงขึ้นไปจนถึงเมืองพระพิศณุโลกย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสามขึ้นสิบค่ำ, จึ่งหลวงดำเกิงรณภพ, ไปสืบข่าวราชการมากราบทูลว่า,ทับพม่ายกมาฟากตวันตกเข้าตีค่ายพระยาราชภักดีณบ้านกระดาด, ทำอาการประหนึ่งจะเข้าตั้งค่ายประชิ, แล้วเราะล่วงค่ายเจ้าพระยาอินทรอไภยลงมา, จนถึงค่ายพระยาราชสุภาวดีณบ้านบางทราย. ครั้นเพลาค่ำก็เลิกถอยไป. จึ่งดำรัศให้พระยาวิจิตรนาวี, หลวงดำเกิงรณภพ, หลวงรักษโยธา, หลวงภักดีสงคราม, คุมเอาปืนใหญ่รางเกวียนสามสิบสี่บอก, ลากขึ้นไปใส่ค่ายบางทราย. ครั้นเพลาค่ำทับพม่ายกมาตั้งค่ายประชิลงน่าค่ายจมื่นเสมอใจราชณวัดจุฬามณีสามค่าย, ตำรวจไปสืบราชการมากราบทูล. จึ่งดำรัศให้พระยาธรรมไตรโลกย, พระยารัตนพิมล, พระยาชลบุรี, คุมพลทหารอยู่รักษาค่ายหลวง, ณปากน้ำพิงฟากตวันออก. ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นสิบสองค่ำ, จึ่งเสดจยกพยุหยาตราทับหลวงขึ้นไปประทับณค่ายมั่นวัดบางทรายฝั่งตวันออก. ครั้นเพลาค่ำทับพม่ายกเข้าตีค่ายเจ้าพระยาอินทรอไภยณบ้านท่าโรงฟากตวันตก,ได้รบกันเปนสามารถ. ตำรวจไปสืบราชการมากราบทูล. จึ่งดำรัศให้หลวงดำเกิงรณภพ, ยกเอาเกนหัดสองร้อยลงเรือข้ามน้ำไปช่วยเจ้าพระยาอินทรอไภย, ทับพม่าก็เลิกถอยไป. ครั้นเพลาเช้าณวันศุกรเดือนสามขึ้นสิบสามค่ำ, จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งข้ามไปทอดพระเนตรค่ายพระโหราธิบดีฟากตวันตก, เหนผิดกับพระราชดำริห, /*603ตั้งอยู่แต่ริมน้ำเอาต้นไม้ใหญ่ไว้นอกค่าย, แม้นพม่าเข้ามาแฝงต้นไม้ยิงก็ได้, จะขึ้นบนต้นไม้ยิงปรำลงมาในค่ายก็ได้, จะเสียท่วงทีแก่ฆ่าศึก. จึ่งดำรัศสั่งให้รื้อค่ายเก่าเสีย,แล้วให้ตั้งใหม่โอบต้นไม้ใหญ่เข้าไว้ในค่ายกว้างออกไปกว่าค่ายเก่า. ในวันนั้นพระยารามัญวงษยกกองมอญขึ้นไปตั้งค่ายประชิค่ายพม่า, เหนือเมืองพระพิศณุโลกยฟากตวันออก. พม่ายกออกตีได้รบกันเปนสามารถ. พวกกองมอญยิงปืนตับต้องพม่าล้มตายลำบากเปนอันมาก, พม่าถอยทับเข้าค่าย, กองรามัญตั้งค่ายได้. ๚ะ
๏ ฝ่ายในเมืองพระพิศณุโลกยเจ้าพระยาจักรี,เจ้าพระสุรสีห, ก็ยกพลทหารออกตั้งค่ายประชิค่ายพม่านอกเมืองฟากตวันออก, พม่ายกออกรบชิงเอาค่ายได้. เจ้าพระยาสุรสีหขับพลทหารหนุนเข้าไปฟันทหารเสียคนหนึ่ง, ตีเอาค่ายคืนได้. พลพม่าล้มตายแลลำบากไปเปนอันมากแตกเข้าค่าย. แต่บันดาค่ายพม่าซึ่งตั้งรายประชิกันอยู่นั้น, พม่าขุดอุมงค์เดินใต้ดินเข้ามารบทุกค่าย. ฝ่ายข้างทหารไทยก็ขุดอุมงค์ออกไปจากค่ายทุกๆค่าย, แลอุมงค์ทลุะถึงกันได้รบกันกับทับพม่าในอุมงค์, ฆ่าฟันกันล้มตายเปนอันมาก. เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, ให้ทหารตัดเอาศีศะพม่ามาถวายเนืองๆ. จึ่งพระราชทานปืนใหญ่รางเกวียน ๒๐ บอก, ให้ลากขึ้นไปณค่ายประชิให้ยิงทลายค่ายพม่า, ๚ะ
๏ ณขะนั้นพระยานครสวรรค์แต่งคนไปลาดกระเวน, จับได้ไทยเชลยพม่าสองคนให้การว่า, อแซหวุ่นกี้ยกกองทับมาครั้งนี้, คนสามหมื่นห้าพัน ทับหลังคนห้าพันตั้งอยู่ณบ้านกงธานีหนึ่ง อแซหวุ่นกี้, แลแมงแยยางูผู้น้อง, กับกละโบ่, แลเจ้าเมืองตองอูถือพลสามหมื่น, ยกมาติดเมืองพระพิศณุโลกย, บัดนี้นายทับพม่าทำการขัดสนนัก, เหนอาการจะเลิกถอยไป. พระยานครสวรรคจึ่งบอกส่งไทยเชลยสองคน, กับคำให้การมาถวายณค่ายหลวง. ๚ะ
/*604๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสามแรมสองค่ำ, กลางคืนเพลาสี่ทุ่ม, จึ่งเสดจยกทับหลวงขึ้นไปณค่ายมั่นใกล้วัดจัน, ดำรัศให้กองพระยายมราช, แลพระยานครราชสีมา, พระยาพิไชยสงคราม, ยกไปช่วยพระยานครสวรรค, ซึ่งตั้งค่ายประชิโอบค่ายพม่าณวัดจันนั้น. ครั้นเพลาสิบเบ็ดทุ่ม กองทับไทยก็จุดปืนใหญ่ยิงทลายค่ายพม่า, แล้วยกออกปล้นทุกน่าค่ายพม่า.ๆยกหนุนกันออกมารบจนเพลารุ่ง, นายทับทั้งปวงจะหักเอาค่ายพม่ามิได้, ก็ถอยกลับเข้าค่าย ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนสามแรมสิบสามค่ำ, จึ่งดำรัศปฤกษาด้วยท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงว่า, ทับหลวงจะตั้งมั่นอยู่ที่นี่เหนราชการจะเนิ่นช้า, จะถอยไปตั้งอยู่ณค่ายท่าโรง, แล้วจะเกนกองทับยกไปทางฟากตวันตก, ให้ตั้งค่ายประชิโอบหลังค่ายพม่าเข้าไว้. แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็เหนพร้อมด้วยพระราชดำริห. ครั้นค่ำเพลาสี่ทุ่ม, จึ่งเสดจถอยทับหลวงลงมาตั้งอยู่ณค่ายท่าโรง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสามแรมสี่ค่ำ, จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงไปหากองทับพระยานครสวรรค, ซึ่งตั้งอยู่ณค่ายวัดจัน, แลกองพระโหราธิบดี, แลกองมอญ, พระยากลางเมืองซึ่งตั้งอยู่ณค่ายบางทรายให้ยกลงมายังทับหลวง. แล้วดำรัศให้พระยามหามลเฑียรเปนแม่ทับถือพลห้าพัน, ให้กองพระยานครสวรรคเปนทับน่า, ให้หลวงดำเกิงรณภพ, หลวงรักษโยธา, คุมพลทหารกองใน, กองนอก, กองเกนหัดสามพันสี่ร้อยเปนกองหนุนยกไปตั้งค่ายรายซุ่มขึ้นไปตามหลังค่ายพม่าดูเชิงฆ่าศึกก่อน. ถ้าพม่าไม่ยกมาตีจึ่งเข้าตั้งค่ายประชิติดค่ายพม่า. แล้วดำรัศให้พระราชสงครามลงไปเอาปืนพระยาราชปักษี, ปืนฉัตรไชย, ณกรุงธนบุรีบันทุกเรือขึ้นมาจงมาก. ๚ะ
๏ ฝ่ายนายกองทับน่าพม่า, เข้าไปแจ้งราชการแก่อแซหวุ่นกี้แม่ทับว่า, ไทยมีฝีมือเข้มแขงนัก, จะรบเอาไชยชนะโดยเรวเหนจะไม่ได้, แล้ว/*605ทับหลวงก็ยกขึ้นมาช่วยรี้พลเปนอันมาก. อแซหวุ่นกี้จึ่งให้ม้าใช้ไปสั่งปัญีตจวงจึ่งตั้งค่ายอยู่ณบ้างกงธานี, ให้เปนนายทับคุมพลสามพันยกลงมาณเมืองกำแพงเพชร, แล้วให้เดินทับลงไปณเมืองนครสวรรค,แซงลงไปถึงเมืองอุไธธานี. ถ้าได้ทีให้วกกลังตัดลำเลียงกองทับไทย, จะได้พว้าพวังรวังทั้งน่าหลังก็จะหย่อนกำลังลง. แลทับอีกสองพันนั้น, ให้ยกหนุนมาตั้งค่ายใหญ่ใกล้เมืองพระพิศณุโลกยฟากตวันตก. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสามแรมหกค่ำ, จึ่งพระยาศุโขไทย, ซึ่งตั้งซุ่มคอยสกัดสอดแนมสืบราชการณทับพม่าบ้านกงธานีนั้น, บอกลงมากราบทูลว่า, พม่าตั้งค่ายอยู่ณบ้างกงธานีห้าค่าย. บัดนี้ยกข้ามน้ำไปฟากตวันตกกองหนึ่ง, ยกหนุนมาเมืองพระพิศณุโลกยกองหนึ่ง. ครั้นได้ทรงทราบจึ่งดำรัศว่า, เกลือกพม่าจะวกหลังตีตัดเสบียง, ให้กองพระยาราชภักดี, กับพระยาพิพัฒโกษา, ยกลงไปช่วยราชการพระยาราชาเสรฐี,ตั้งค่ายอยู่ณเมืองนครสวรรค. แล้วให้กองพระยาธรรมายกหนุนขึ้นไปช่วยพระยามหามณเฑียรแลพระยานครสวรรค์. ซึ่งไปตั้งค่ายประชิโอบหลังค่ายพม่า, ณวัดจันฟากตวันตก. แล้วให้หลวงภักดีสงคราม, แลพระยาเจ่ง, กับกรมการเมืองไชยนาท, คุมพลไทยมอญห้าร้อยเสศ, ยกขึ้นไปตั้งอยู่ณร้านดอกไม้แขวงเมืองกำแพงเพชร์, คอยดูท่วงทีพม่าซึ่งยกมาแต่บ้านกงธานีนั้นจะไปแห่งใด. ถ้าเหนได้ทีจึ่งให้ออกโจมตี, ถ้าไม่ได้ก็ให้ลาดถอยมา. ๚ะ
๏ ฝ่ายในเมืองพระพิศณุโลกย, เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, เกนพลทหารออกตั้งค่ายนอกเมืองฟากตวันตก, ตั้งค่ายประชิค่ายพม่าซึ่งล้อมเมืองนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นเพลาค่ำในวันเสาร์เดือนสามแรมหกค่ำ, จึ่งเจ้าพระยาสุรสีหให้เอาไม้ทำคบเอาผ้าชุบน้ำมันยางจุดเพลิงใส่ในบอกปืนใหญ่. ยิงไปเผา/*606ค่ายพม่า,ไหม้ขึ้นค่ายหนึ่ง, หอรบไหม้ทำลายลงสองหอ. พม่าออกมาดับไฟยิงตายแลลำบากไปเปนอันมาก. แต่เสบียงอาหารในเมืองขัดสนนัก, ด้วยจะกวาดเข้าเมืองหาทันไม่. จึ่งบอกลงไปณทับหลวงขอพระราชทานเสบียง, ก็โปรดให้กองทับคุมลำเลียงขึ้นไปส่ง. พม่าออกตีตัดลำเลียงกลางทาง,ไปส่งหาถึงเมืองไม่ ครั้งหลังจึ่งโปรดให้กองลำเลียงขนเข้าขึ้นไปส่งอีก,ให้กองพระยานครราชสีมายกไปช่วยป้องกันกองลำเลียง, แล้วให้เจ้าพระยาสุรสีหยกกองทับลงมาคอยรับ. แลกละโบ่แม่กองน่าพม่านั้นเข้มแขงยกทับมาสกัดตี, กองทับเจ้าพระยาสุรสีห, กับทับพระยานครราชสีมา, หาเข้าถึงกันได้ไม่. ทับเมืองพระพิศณุโลกยก็ถอยกลับเข้าเมือง, ทับเมืองนครราชสีมาก็ภากองลำเลียงถอยกลับมาค่ายหลวง. แลเข้าในเมืองพระพิศณุโลกยก็เปลืองลงทุกวันๆ จ่ายแจกรี้พลก็หาภออิ่มไม่, ไพร่พล ก็ถอยกำลังอิดโรยลง. ฝ่ายข้างกองทับพม่าก็ขัดเสบียงอาหารลงเหมือนกัน, แต่อยู่ภายนอกที่ทำเลกว้าง, เที่ยวหาบุกกลอยแลรากกระทาดปนกับอาหารกินค่อยช้าเนิ่นวัน, ไม่สู้ขัดสนนักเหมือนในเมือง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสามแรมสิบสามค่ำ, จึ่งขุนพัศดีถือหนังสือบอกขึ้นมากราบทูลว่า, พม่าเมืองมฤทยกกองทับเข้ามาตีเมืองกุย, เมืองปรานต้านทานมิได้, จึ่งถอยเข้ามาตั้งอยู่ณเมืองชอำ, แลทับพม่าเลิกกลับไป. บัดนี้พระเจ้าหลานเธอกรมขุนอนุรักษสงคราม, ได้แต่งพลทหารไปขัดทับอยู่ที่ช่องแคบด่านเมืองเพชรบุรี. จึ่งดำรัศให้กองพระเจ้าหลานเธอ, เจ้าประทุมไพรจิตร, ยกลงมารักษากรุงธนบุรีรวังราชการศึกข้างฝ่ายใต้. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่าซึ่งยกลงมาณเมืองกำแพงเพช, มายังมิทันถึง. จึ่งกองทับข้าหลวงไทยมอญห้าร้อยก็ออกโจมตีที่กลางทาง, ทับพม่ามิทันรู้ก็แตกฉาน, ทับพวกข้าหลวงเก็บได้สาตราวุธต่างๆแล้วลาดถอยมา, /*607จึ่งบอกส่งสิ่งของเครื่องสาตราวุธลงมาถวาย จึ่งดำรัศให้พระสุนทรสมบัติกับหมื่นศรีสหเทพ, เอาเสื้อผ้าไปพระราชทานขุนนางไทยมอญ, ซึ่งล่าลงมาณบ้านร้านดอกไม้นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายทับทับพม่าก็ยกลงมาตั้งค่ายณบ้านโนนศาลาสองค่าย, บ้านถลกบาตรค่ายหนึ่ง, บ้านหลวงค่ายหนึ่ง, ในแขวงเมืองกำแพงเพชร. แล้วยกแยกลงไปทางเมืองอุไทยธานีกองหนึ่ง, เข้าเผาบ้านอุไทยธานีเสีย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันเสาร์เดือนสามแรมสิบสี่ค่ำ, ขุนยกกระบัตรเมืองไชยนาท,ไปสืบราชการทับพม่าขึ้นมากราบทูลว่า, พม่าตั้งค่ายอยู่ณแขวงเมืองกำแพงเพชรสี่ค่าย, ยกไปเมืองอุไทัยธานีกองหนึ่ง, เผาบ้านเมืองเสียแล้ว, แล้วจะไปทางใดอีกมิได้แจ้ง. จึ่งดำรัศให้ขุนอินทรเดชเปนแม่กอง, หลวงปลัดเมืองอุไทยธานี, กับหลวงสรวิชิตรนายด่านเปนกองน่า, หม่อมเชษฐกุมารเปนกองหลวง. ให้หม่อมอนุรุทเทวาเปนจางวาง, บังคับทั้งสามกองพลพันหนึ่ง. ยกลงไปป้องกันเสบียงแลปืนใหญ่ซึ่งบันทุกเรือขึ้นมานั้น, อย่าให้เปนอันตรายกลางทาง. ถ้ามีราชการศึกณเมืองนครสวรรค, ให้แบ่งเอากองอาจาริยไปช่วยบ้าง, ให้แบ่งลงมาตั้งณบ้านคุ้งสำเภาบ้าง, แล้วให้กองพระยาโหราธิบดี, แลหลวงรักษมณเฑียร, ยกไปตั้งค่ายณโคกสดุด. ให้กองพระยานครไชยศรี, ไปตั้งณค่ายโพทับช้าง, ป้องกันลำเลียงจะได้ไปมาสดวก. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตยเดือนสามแรมสิบห้าค่ำ, จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงไปหาเจ้าพระยาจักรีณเมืองพระพิศณุโลกย, ลงมาเฝ้าณค่ายบ้านท่าโรง. เจ้าพระยาจักรีป่วย, ลงมามิได้, ให้เจ้าพระยาสุรสีหลงมาเฝ้า. จึ่งดำรัศปฤกษาโดยพระราชดำริห, จะใคร่ผ่อนทับลงไปตั้งณเมืองนครสวรรค, ป้องกันเสบียงไว้. แลราชการในเมืองพระพิศณุโลกยนั้น, ให้เจ้าพระยาจักรี, เจ้า/*608พระยาสุรสีห, จงรับรองป้องกันรักษา. แลเจ้าพระยาสุรสีห, ก็กราบถวายบังคมลากลับไปเมือง. ๚ะ
๏ ในวันนั้นทับพม่ายกออกจากค่าย, เข้าตีกองพระยานครสวรรค, ซึ่งเดินค่ายขึ้นไปถึงบ้านบางส้มป่อย, ตั้งลงยังมิทันแล้ว, ได้รบกันเปนสามารถ. จับพม่าได้คนหนึ่ง, พม่าถูกปืนตายแลลำบากลากกันไปเปนอันมาก ถอยไปเข้าค่าย. พระยานครสวรรคจึ่งให้หมื่นศรีสหเทพ, ถือหนังสือบอกส่งพม่าลงมาถวายแล้วกราบทูลว่า, บัดนี้พม่าขัดสนเข้าแลเกลือ, เกลือนั้นนักสองบาทซื้อขายกันเปนเงินบาทหนึ่ง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสี่ขึ้นสองค่ำ, พระยารัตนพิมลซึ่งอยู่รักษาค่ายปากน้ำพิงบอกมากราบทูลว่า, แต่งคนไปสอดแนมถึงวังสองสลึง, เหนพม่ายกมาประมาณสองร้อย. ครั้นเพลาบ่ายพม่าเผาบ้านป่าขึ้น, ใกล้ปากน้ำพิงเข้าไปสามคุ้ง. จึ่งดำรัศให้หลวงวิสูทธโยธามาตย, หลวงราชโยธาเทพ, คุมเอาปืนใหญ่รางเกวียนแปดบอก, ลงเรือข้ามไปณค่ายปากน้ำพิงฟากตวันตก ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนสี่ขึ้นสามค่ำ, จึ่งเสดจพระราชดำเนินด้วยพระบาทขึ้นไปทางฟากตวันออก, แต่ค่ายบ้านท่าโรงจนถึงตรงค่ายพระยานครสวรรค, ซึ่งตั้งอยู่ณบ้านแขกฟากตวันตกนั้น, เสดจทรงพระเก้าอี้อยู่กลางหาดทราย. จึ่งพระยาธรรมาธิบดี, พระยานครสวรรคลงว่ายน้ำข้ามมาเฝ้า, กราบทูลว่าพม่าตั้งค่ายประชิลงสี่ค่าย, แล้วปักตรุยจะตั้งค่ายโอบลงมา. จึ่งดำรัศว่ามันทำลวงดอกอย่ากลัวมัน, ให้ตั้งค่ายรายเคียงออกไป, ถ้ามั่นตั้งรายตามกันไป. ให้ตั้งรายแผ่กันออกไปจงมาก,ให้รักษาอยู่แต่ค่ายละห้าร้อยคน, แล้วอย่าคิดกลัวแตกกลัวเสียมัน, จะตีค่ายไหนให้ตีเข้า. อันธรรมดาเปนชายชาติทหารแล้ว, จงมีน้ำใจองอาจอย่ากลัวตาย, ตั้งใจอาษาพระรัตนไตรย, แลพระมหากระษัตริย, ด้วยเดชะผลกะตัญูนั้น, จะช่วยอภิบาล/*609บำรุงรักษาก็จะหาอันตรายมิได้. ถ้าใครย่อธ้อต่อการสงครามให้ประหารชีวิตรเสีย, ศึกจึ่งจะแก่กล้าขึ้นเอาไชยชำนะได้. แล้วให้ยกเอากองพระยาสิหราชเดโช, แลกองหมื่นทิพเสนามาเข้ากองพระยานครสวรรค. ยกกองเกนหัด, กองทหาร, กองอาจาริยมาไว้ในค่ายหลวง. แล้วเสดจพระราชดำเนินกลับยังค่ายบ้านท่าโรง. จึ่งให้ข้าหลวงขึ้นไปเมืองพระพิศณุโลกย, หาเจ้าพระยาจักรีลงมาเฝ้า. ภอเจ้าพระยาจักรีป่วยหายแล้ว, ก็ลงมาเฝ้าณค่ายหลวงท่าโรง, ครั้นได้ทรงฟังเสียงปืนใหญ่น้อยณปากน้ำพิงหนาขึ้น, จึ่งดำรัศสั่งเจ้าพระยาจักรีให้จัดแจงพลทหารรักษาค่ายท่าโรง, เจ้าพระยาจักรีก็เกนกองพระยาเทพวรชุน, แลพระพิชิตณรงค์ให้อยู่รักษา, แล้วกลับขึ้นไปเมืองพระพิศณุโลกย. ครั้นค่ำเพลาสามยามก็เสดจยกทับหลวงลงมาณปากน้ำพิง. ครั้นเพลาสิบเบดทุ่มพม่ายกมาขุดสนามเพลาะ, เข้าตีค่ายพระยาธรรมไตรโลกย, พระยารัตนพิมลณคลองกระพวง, ยิงปืนระดมต่อรบกันเปนสามารถ. ๚ะ
๏ รุ่งขึ้นณวันพฤหัศบดีเดือนสี่ขึ้นสี่ค่ำ, จึ่งเสดจข้ามตพานเรือกไปฟากตวันตก. ดำรัศให้กองพระยาศุโขไทย, ยกหนุนออกตั้งค่ายชักปีกกา, ขุดคลองเดินถึงกัน. ให้หลวงดำเกิรรณภพคุมพลเกนหัด, แลกองอาจาริยเก่าใหม่ไปเข้ากองพระยาศุโขไทย. ให้กองหลวงรักษโยธา, หลวงภักดีสงครามยกไปตั้งค่ายประชิค่ายพม่า, ณปากคลองกระพวง. ให้กองหลวงเสนาภักดี กองปืนแก้วจินดา, ออกตีวกหลัง.
ครั้นณวันเสารเดือนสี่ขึ้นหกค่ำ, เพลาเช้าจึ่งพระยาศุโขไทย, แลนายทับนายกองทั้งปวง, ก็ยกออกพร้อมกัน, ตีขนาบน่าค่ายหลังค่ายพม่า พม่ายกออกรับรบกับเปนสามารถถึงอาวุธสั้น, ล้มตายลงทั้งสองฝ่าย, ขุนอากาศสรเพลิงถูกปืนพม่าตาย.
/*610ครั้นณวันอาทิตยเดือนสี่ขึ้นเจ็ดค่ำ, จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงไปหากองพระยาอินทรอไภย, แลกองมอญพระยากลางเมือง, ยกลงมาณปากน้ำพิง ในทันใดนั้นหลวงเสนาภักดิกองปืนแก้วจินดามากราบทูลว่า, ได้ตีวกหลังพม่าเข้าไป, พม่าขุดสนามเพลาะวงล้อมไว้สามด้าน. กองอาจาริยถอยเสียมิได้ช่วยแก่. ข้าพระพุทธเจ้าให้ขุดสนามเพลาะรบอยู่คืนหนึ่ง, ต่อรุ่งขึ้นพระยาศุโขไทยจึ่งตีเข้าไปแก้ออกมาได้. ครั้นได้ทรงฟังจึ่งดำรัศสั่งให้เอาตัวอาจาริยทอง,แลเอาตัวนายดีนายหมวดกองอาจาริยไปประหารชีวิตรเสีย, แลแลขนั้นพระราชทานให้ขุนรามณรงค์คุมทำราชการสืบไป
๏ ครั้นเพลาบ่ายเสดจไปถอดพระเนตรค่าย, ที่รบคลองกระพวง, แต่ค่ายมั่นออกไปรยะทางยี่สิบสองเส้น, ให้ตั้งค่ายขุดคลองเดินตามปีกกาให้ถึงกัน. ขณะนั้นดำรัศภากโทษพระสุธรรมาจาริย, พระวิสารสุธรรมเจ้ากรมกองอาจาริย, แล้วให้ทำราชการแก้ตัวเข้าตั้งค่ายประชิค่ายพม่า, กับกองทหาร, กองเกนหัดสืบไป. ในวันนั้นเพลาบ่ายห้าโมงเสศ, พม่ายกออกปล้นค่ายกองทับไทยได้รบกันเปนสามารถ. หลวงดำเกิงรณภพ,ให้ยิงปืนใหญ่น้อยต้องพม่าตายแลลำบากมาก. ๚ะ
๏ อนึ่งขุนหาญทนายเลือกกองนอก, รักษาค่ายให้เพลิงตกลงในถังดินดำ, ติดขึ้นไหม้คนตายหลายคน, แลตัวขุนหาญนั้นก็ย่อธ้อต่อการศึก, จึ่งดำรัศให้ประหารชีวิตรเสีย. แล้วให้ข้าหลวงไปหาพระยายมราช, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณวัดจันลงมาเฝ้า, ตรัสสั่งให้พระยายมราชเปนแม่ทับ, ถืออาญาสิทธิ์บังคับทับทั้งสิบทับ, ซึ่งตั้งรับพม่าณคลองกระพวงให้กล้าขึ้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสี่ขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, กลางคืนเพลาประมาณยามเสศ, อแซหวุ่นกี้ให้กละโบ่ยกทับข้ามแม่น้ำมาฟากตวันออก, เข้าปล่นค่ายกรมแสงใน, คนสองร้อยสิบสี่คนตั้งค่ายอยู่ณวัดพริกห้าค่ายได้รบกัน/*611เปนสามารถ, พม่าแหกเอาค่ายได้แตกทั้งห้าค่าย. นายทับนายกอง,แลไพร่พลหนีกระจัดพรัดพรายกันไป. จึ่งพระยาเทพวรชุน, พระพิชิตณรงคซึ่งรักษาค่ายท่าโรง, บอกส่งคนซึ่งแตกลงมาแต่ค่ายวัดพริกทั้งนายไพร่หลายคนลงมาถวาย จึ่งดำรัศให้ประหารชีวิตรหมื่นทิพหนึ่ง, ไพร่สิบสามคน, เปนคนสิบสี่คน, ตัดศีศะเสียบไว้ณะประตูค่ายปากน้ำพิง. แล้วดำรัศสั่งว่า แต่บันดานายไพร่, ซึ่งแตกพม่ามานั้น, ได้ตัวมาเมื่อใดให้ฆ่าเสียให้สิ้น แล้วข้าหลวงไปหากองพระโหราธิบดี, กองหลวงรักษมณเฑียร, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณโคกสดุด. แลกองพระยานครไชยศรี, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณโพทับช้างนั้น, ให้ยกไปช่วยราชการทับหลวงณปากน้ำพิง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสี่ขึ้นสิบสองค่ำ, จึ่งพระยานครสวรรคบอกลงมากราบทูลว่า, ทับพม่าตั้งค่ายโอบลงมาถึงริมแม่น้ำ ,แล้วยกข้ามไปตีค่ายวัดพริกฟากตวันออกแตกเหนว่าพม่าจะวกหลัง, จะขอพระราชทานลาดทับข้ามมาตั้งค่ายรับอยู่ฟากตวันออก. จึ่งดำรัศให้กองมอญพระยากลางเมือง, แลกองพระโหราธิบดี, แลกองพระยาเทพวรชุน, กองพระยาวิชิตณรงค, ซึ่งตั้งอยู่ค่ายท่าโรงเข้ากองพระยายมราช, ให้พระยายมราชเปนแม่ทับยกขึ้นไปตีทับพม่า, ซึ่งเข้าตั้งอยู่ณะค่ายวัดพริกฟากตวันออกนั้น. แลให้กองหลวงรักษ์มณเฑียร, ไปอยู่รักษาค่ายประชิแทนพระยากลางเมืองณะปากน้ำพิงฟากตวันตก. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยายมราชยกกองทับไปตั้งค่ายประชิค่ายพม่า, ณวัดพริก พม่ายกออกแหกค่ายพระยายมราช, หักเอาค่ายได้. ในทันใดนั้นพระยายมราชขับพลทหารเข้าตีพม่าแตก, ชิงเอาค่ายคืนได้. พม่าถอยไปเข้าค่ายวัดพริกตั้งรบกันอยู่. ๚ะ
/*612๏ ขณะนั้นอแซหวุ่นกี้ให้แมงแยยางูผู้น้อง, ยกทับใหญ่ลงมาตั้งค่ายโอบหลังค่ายหลวง, ณปากน้ำพิงฟากตวันออกเปนหลายค่าย, ได้ต่อรบกันเปนสามารถ, สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงเหนศึกหนักเหลือกำลัง. ถึงณวันพฤหัศบดีเดือนสี่แรมสิบค่ำ, จึ่งให้ลาดทับหลวงถอยมาตั้งค่ายมั่นอยู่ณทางเข้าตอก. ฝ่ายอแซหวุ่นกี้เร่งให้ตแคงมรหน่อง,ปัญีแยช่องจอ,แลเจ้าเมืองตองอู, นายทับนายกองทั้งปวงทำการติดเมืองพระพิศณุโลกยกวดขันขึ้น ฝ่ายข้างในเมืองก็ขาดเสบียงตวงเข้าแจกทหารมื้อละฝาเขนง, ไพร่พลอิดโรยนักถอยกำลังลง. เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, เหนเหลือกำลังที่จะตั้งมั่นรักษาเมืองไว้มิได้, ด้วยขัดสนเสบียงอาหารนัก. จึ่งบอกลงมากราบทูลณค่ายหลวง, แต่ยังเสดจอยู่ณปากน้ำพิงว่า, ในเมืองสิ้นเสบียง, จะขอพระราชทานล่าทับออกจากเมือง, ก็โปรดทรงพระอนุญาต. เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, จึ่งสั่งให้นายทับนายกอง, ซึ่งออกไปตั้งค่ายประชิรับพม่าอยู่นอกเมืองทั้งสองฟากนั้น, เลิกถอยเข้าในเมืองสิ้น. พม่าเข้าตั้งอยู่ในค่ายไทยประชิใกล้เมือง, ให้ทำบันไดจะพาดกำแพงเตรียมการจะปีนปล้นเอาเมือง. พลทหารซึ่งรักษาน่าที่เชิงเทิลรดมยิงปืนใหญ่น้อยออกไปดังห่าฝน, พม่าจะเข้าปีนปล้นเอาเมืองมิได้, ต่างยิงปืนโต้ตอบกันอยู่ทั้งสองฝ่าย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันศุกรเดือนสี่แรมสิบเบดค่ำ, เจ้าพระยาทั้งสอง,จึ่งให้เจ้าน่าที่รดมยิงปืนใหญ่น้อยหนาขึ้นกว่าทุกวัน, เสียงปืนลั่นสนั่นไปมิได้ขาดตั้งแต่เช้าจนค่ำ. แล้วให้เอาปี่พาทยขึ้นตีบนเชิงเทิงรอบเมือง. ครั้นเพลาประมาณยามเสศเจ้าพระยาทั้งสองก็จัดทหารเปนสามกอง, กองน่ากองหนึ่ง, กองกลางให้คุมครอบครัวกองหนึ่ง, กองหลังรั้งท้ายกองหนึ่ง. แล้วยกกองทับ, แลครอบครัวทั้งปวง, เปิดประตูเมืองข้างด้านฟากตวันออก ให้พลทหารกองน่ารบฝ่าออกไป, เข้าหักค่ายพม่าซึ่งตั้งล้อม. พม่าในค่าย/*613ต่อรบยิงปืนใหญ่น้อยออกมา. พลทหารไทยก็หนุนเนื่องกันเข้าไปแหกค่ายพม่าเข้าไปได้,ๆรบกันถึงอาวุธสั้นฟันแทงกันเปนตลุมบอน, พม่าแตกเปิดทางให้. เจ้าพระยาทั้งสองก็รีบเดินทับไปทางบ้านละมุงดอนชมพู, แลครอบครัวทั้งปวงนั้น, ก็แตกทับกระจัดพรัดพรายตามกองทับไปได้บ้าง, พม่าก็ติดตามกองทับไป. แลกองซึ่งรั้งหลังก็รอสกัดต่อรบต้านทานที่กลางทางเปนสามารถ, พม่าก็ถอยกลับไปเมือง. เจ้าพระยาทั้งสองก็เร่งเดินทับไปถึงเมืองเพชรบูรณ์อยุดทับอยู่ที่นั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายอแซหวุ่นกี้แจ้งว่า ทับไทยแหกหนีออกจากเมืองแล้ว, ก็ขับพลทหารเข้าในเมืองให้จุดเพลิงเผาบ้านเรือน, แลอารามใหญ่น้อยทุกตำบล แสงเพลิงสว่างดังกลางวัน, ให้ไล่จับผู้คนแลครอบครัวซึ่งยังตกค้างอยู่ในเมืองหนีออกไม่ทันนั้น, แลเก็บเอาทรัพย์สิ่งสีน, แลเครื่องสาตราวุธต่างๆแล้วตั้งอยู่ในเมือง. อแซหวุ่นกี้จึ่งออกปากประกาศแก่นายทับนายกองทั้งปวงว่า, ไทยบัดนี้ฝีมือเข้มแขงนัก,ไม่เหมือนไทยแต่ก่อน. แลเมืองพระพิศณุโลกยเสียครั้งนี้, ใช่จะแพ้ฝีมือเพราะทแกล้วทหารนั้นหามิได้. เพราะเขาอดเข้าขาดเสบียงอาหารดอกจึ่งเสียเมือง. แลพม่าซึ่งจะมารบเมืองไทยสืบไปพายน่านั้น, ถ้าแม่ทับมีสติปัญญา,แลฝีมือแต่เพียงเสมอเรา,ต่ำกว่าเรานั้น, อย่ามาทำสงครามตีเมืองไทยเลย, จะเอาไชยชำนะเขามิได้, แม้นดีกว่าเรา,จึ่งมาทำศึกกับไทยได้ไชยชำนะ ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๒ สมุดไทย. ๚ะ
๓๓
๏ ภอข้างกรุงอังวะให้ม้าใช้ถือหนังสือลงมา, ถึงอแซหวุ่นกี้แม่ทับว่าพระเจ้ามังระทิวงกต บัดนี้จิงกูราชบุตร, พระชนได้ ๒๕ ปี,ได้เสวยราช/*614สมบัติ, แล้วฆ่ามังโปอนาวิงด่อ, ซึ่งเปนอาวนั้นเสีย. มีรับสั่งให้หากองทับกลับไปกรุงอังวะ. อแซหวุ่นกี้ได้แจ้งเหตุดังนั้น, ก็ให้เลิกทับจากเมืองพิศณุโลกย, กวาดครอบครัวเดินทับไปทางเมืองศุโขไทย, ไปลงบ้านรแหงเมืองตาก ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับเจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, ซึ่งไปตั้งอยู่เพชรบูรณ์นั้น,ได้เสบียงอาหารเลี้ยงไพร่พลบริบูรณ, แล้วก็บอกลงมากราบทูลว่า, จะขอยกติดตามตีทับพม่าซึ่งเลิกถอยไป. แล้วยกกองทับกลับมาทางเมืองสรบูรี, ขึ้นทางป่าพระพุทธบาทยกติดตามทับพม่าไปทางเมืองศุโขไทย ขณะนั้นท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ซึ่งตั้งค่ายรบพม่าอยู่ในที่ต่างๆ ก็บอกลงไปกราบทูลว่า, พม่าได้เมืองพระพิศณุโลกยแล้ว, บัดนี้เลิกทับกลับไป สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระโทมนัศน้อยพระไทยแก่ฆ่าศึกนัก, ดำรัศให้หาหลวงศรสำแดงเข้ามาถามน่าพระที่นั่งว่า, จะให้คุมเลขทหารเกนหัดไปตามรบพม่าจะได้ฤๅมิได้. หลวงศรสำแดงก้มน่านิ่งเสียไม่กราบทูลประการใด, ก็ทรงพระโกรธ, ดำรัศให้ประหารชีวิตรเสีย. แล้วดำรัศให้พระยาพิไชยยกกลับไปบ้านเมือง, ให้พระยาพิไชยสงครามไปด้วย, จัดแจงไพร่พลพร้อมแล้ว,ให้ยกไปก้าวสกัดติดตามตีพม่าจงได้. แล้วให้กองพระยาเทพวรชุน, พระยารัตนพิมล, พระยานครไชยศรี, พระยาทุกขราษฎเมืองพระพิศณุโลกย, หลวงรักษโยธา, หลวงอัคเนศรเปนกองน่า. ให้พระยาสุรบดินทรเจ้าเมืองกำแพงเพชร, เปนแม่ทับยกติดตามตีพม่าไปทางเมืองตาก ให้พระยาธิเบศบดี,คุมกองอาษาจามยกติดตามพม่าไปทางเมืองศุโขไทย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนหกแรมสิบเบ็ดค่ำปีวอกอัฐศก, จึ่งพระราชสงครามนำเอาหนังสือมหาโสภีตะเจ้าอธิการวัดใหม่, เขียนใส่ใบตาลไปถวาย, เปนเรื่องความว่า, พระพุทธทำนายมีในคัมภีร์พระธาตุวงษ. ข้อความว่าตระกูลเสนาบดีจะได้เปนกษัตริย์สี่พระองค์, เสวยราชสมบัติในกรุงศรีอยุทธยา, /*615แลพระองคที่สุดนั้นพม่าจะยกมาย่ำยี, พระนครจะเสียแก่พม่า. แล้วจะมีบุรุษพ่อค้าเกวียน, จะได้เปนพระยาครองเมืองทิศใต้ชายทเลชื่อเมืองบางกอก. พระยาองค์นั้นจะได้สร้างเมืองเปนราชธานีขึ้นได้เจดปี, ในที่สุดเจ็ดปีนั้น, พม่าจะยกมาพยายามกระทำสงครามอยู่สามปี. ในพระพุทธศักราชล่วงได้ ๒๓๒๐ ปี, จุลศักราชได้ ๑๑๓๙ ปี. พระนครบางกอกจะเสียแก่พม่าฆ่าศึก. ให้เสดจขึ้นไปอยู่ณเมืองละโว้, คือเมืองลพบุรี, อันเปนที่ชุมนุมพระบรมธาตุ, ตั้งอยู่ท่ามกลางแผ่นดินไทย, ฆ่าศึกสัตรูจะทำร้ายมิได้เลย. ครั้นทรงอ่านแล้วจึ่งดำรัศว่า, ซึ่งจะละเมืองบางกอกเสียนั้นมิได้, แต่ปากสมณชีพราหมว่าแล้วจำจะทำตาม, จะไปอยู่เมืองลพบุรีสักเจดวัน, ภอเปนเหตุ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันเดือนหกแรมสิบเบ็ดค่ำได้ข่าวว่า, พม่าข้างทางเมืองอุไทยธานียกแยกขึ้นไปเมืองเพชรบูรณ์. จึ่งดำรัศให้พระยาพลเทพ, หลวงเนาวโชดิ์,จมื่นเสมอใจราช,ยกกองทับขึ้นไปเมืองเพชรบูรณ์ ถ้าพม่ายกไปภอจะต่อรบต้านทานได้, ก็ให้สู้รบต้านทานไว้. ถ้าเหลือกำลังจงผ่อนครอบครัวเสบียงอาหารลงไปกรุง. แล้วให้กองพระยานครสวรรค, พระยาสวรรคโลกย, ยกไปติดตามพม่าทางเมืองกำแพงเพชรอีกทับหนึ่ง. แลให้กองพระยายมราชยกลงมาอยู่รักษาค่ายหลวงณคลองบางเข้าตอก. แต่ทับหลวงเสดจแรมอยู่คอยรับครัว, ซึ่งแตกลงมาแต่เมืองพระพิศณุโลกยอยู่สิบเบดเวน ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพฤหัศบดีเดือนหกแรมสิบสี่ค่ำ, จึ่งเสดจยาตราทับหลวงมาทางชลมารค, อยุดประทับณค่ายมั่นเมืองนครสวรรค์. จึ่งดำรัศให้ประหารชีวิตรหลวงชาติสุรินทร, ซึ่งหนีตาทับลงมาแต่กองพระยาธรรมไตรยโลกยนั้นเสีย. แล้วให้แจกกฎหมายประกาศไว้สำหรับทับทุกทับทุกกองว่า, ถ้าไพร่ตามนายมิทันให้ฆ่าเสีย. ถ้าข้าราชการตามเสดจมิทันให้ลงพระราชอาญาถึงสิ้นชีวิตร. ๚ะ
/*616๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนเจ็ดขึ้นค่ำหนึ่ง, จึ่งเสดจโดยทางชลมารค, ล่องลงมาประทับแรมณพลับพลาค่ายมั่นบางแขม, จึ่งหลวงวังเมืองนครสวรรคไปสืบราชการมากราบทูลว่า, เหนพม่าตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพชรประมาณสองพันเสศ. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนเจ็ดขึ้นห้าค่ำ, จึ่งหมื่นชำนิคชสารมากราบทูลว่า, พม่าเผาเมืองพระพิศณุโลกยเสียสิ้น, ยังเหลืออยู่แต่วัดมหาธาตุ. จึ่งดำรัศให้กองพระยายมราชยกไปทางแม่น้ำโพฟากตวันตก. ให้กองพระยาราชสุภาวดี, ยกไปทางฟากตวันออก. ให้พระยานครสวรรค์, ยกขึ้นไปบันจบกันณวังพระธาตุข้ามพร้อมกันทีเดียว, ไปตามตีทับพม่าณเมืองกำแพงเพชร,ไปพร้อมกันตั้งค่ายอยู่ณบ้านโคน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนเจ็ดขึ้นหกค่ำ, จึ่งเสดจยกกองทับหลวงกลับขึ้นไป, ประทับแรมณพลับพลาค่ายตวันออกเหนือปากน้ำขลุม. ให้ประหารชีวิตรขุนสุนทรนุรัตน, หมื่นสนันกับบ่าวคนหนึ่งซึ่งหนีตาทับ, ตัดศีศะเสียบไว้ณหาดทรายน่าค่ายหลวง. ขณะนั้นหลวงวังไปสืบราชการณบ้านสามเรือนมากราบทูลว่า, พม่ายกลงไปประมาณพันเสศ. จึ่งดำรัศให้ข้าหลวงไปหากองพระยานครสวรรค, ให้ถอยทับลงมาจากค่ายบ้านโคน, มาเข้าในกองทับหลวง. จึ่งพระยาสุรบดินทร,ซึ่งยกไปตามพม่าบอกลงมากราบทูลว่า, พม่าซึ่งตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพชรนั้น, ยกเลิกไปทางตวันตกสิ้นแล้ว. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนเจ็ดแรมสิบสองค่ำ, จึ่งเสดจถอยทับหลวงลงมาประทับอยู่ณเมืองนครสวรรค์. จึ่งชาวด่านเมืองอุไทยธานี, บอกลงมากราบทูลว่า, ทับพม่ายกผ่านลงมาประมาณพันเสศ, เผาค่ายที่ด่านนั้นเสีย แทงหลวงตาลำบากอยู่องคหนึ่ง, แล้วยกไปทางนารี. จึ่งดำรัศให้หลวง/*617เสนาภักดีกองแก้วจินดายกติดตามไป. ถ้าทันเข้าจงตีให้แตกฉาน,แล้วให้ยกตามไปจนถึงเมืองไซยโยค. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนเจดขึ้นสิบสี่ค่ำ, ปีวอกอัฐศก, จึ่งเสดจยาตรานาวาทับหลวงมาโดยทางชลมารค, กลับยังกรุงธนบุรีมหานคร. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพระยายมราช, พระยาราชสุภาวดี, ซึ่งตั้งค่ายอยู่ณบ้านโคนนั้น, ครั้นแจ้งว่าทับพม่าณเมืองกำแพงเพชรเลิกไปแล้ว, แล้วได้แจ้งว่าทับพม่ากองหนึ่ง, ยกลงไปทางเมืองอุไทยธานี, จึ่งยกกองทับผ่านลงมาทางด่านเขาปูน, แลด่านสลักพระ, ภบกองทับพม่าได้รบกันเปนสามารถ. แลทับพม่ากองหนึ่ง, กลับยกแยกเข้ามาตั้งอยู่ณเมืองนครสวรรค์, คอยรับกองทับซึ่งไปหาเสบียงอาหาร, ณแขวงเมืองเพชรบูรณ์. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนเจ็ดแรมสองค่ำ, จึ่งพระยายมราช, พระยาราชสุภาวดี, บอกข้อราชการลงมากราบทูลณกรุงธนบุรี. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งดำรัศให้ข้าหลวงไปหาพระเจ้าหลานเธอ, กรมขุนอนุรักษสงครามเข้ามาจากเมืองเพชรบุรี. แล้วดำรัศให้พระเจ้าลูกเธอ, กรมขุนอินทรพิทักษ, ถือพลพันหนึ่งยกทับเรือหนุนขึ้นไป. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนเจดแรมสี่ค่ำ, จึ่งเสดจยาตรานาวาทับหลวงจากกรุงธนบุรีโดยทางชลมารค, ขึ้นไปประทับพลับพลาค่ายเมืองไชยนาทบุรีฟากตวันออก. แล้วโปรดให้พระเจ้าลูกเธอ, กรมขุนอินทรพิทักษ, กลับลงมารักษากรุงธนบุรี. จึ่งพระยายมราช, พระยาราชสุภาวดี, บอกลงมากราบทูลว่า, ตั้งค่ายประชิรบทับพม่า, ณด่านเมืองอุไทยธานีนั้น, ขัดสนด้วยเสบียงอาหารนัก, บัดนี้ล่าทับลงมาตั้งอยู่ณดอนไก่เถื่อน. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองหม่อมอนุรุทธเทวา, แลหลวงเสนาภักดีกองแก้วจินดาบอกลงมากราบทูลว่า, ได้ยกติดตามพม่าไปทางเมืองอุไทยธานี, ภบพม่ากองหนึ่ง/*618ยกลงมาทางแขวงเมืองสรรคบุรี,ได้รบกันณบ้านเดิมบาง,นางบวช, รบกันเปนสามารถ, ทับพม่าแตกหนีลงไปทางแขวงเมืองสุพรรณบุรี. จึ่งดำรัศว่าพม่ามิได้ตามลงมาติดพันแล้ว, แล้วก็เปนเทศกาลจะได้ทำนา ให้มีตราหากองทับเมืองพิจิตร, เมืองนครสวรรค์, เมืองอุไทยธานี, ลงมายังค่ายหลวงณเมืองไชยนาทบุรีให้สิ้น. แล้วให้มีตราไปถึงพระยายมราช, พระยาราชสุภาวดี, ซึ่งตั้งทับอยู่ณดอนไก่เถื่อน. กับให้กองมอญพระยารามัญวงษยกเติมไปอีกกองหนึ่งเปนสามทับ. ให้ยกลงไปทางเมืองสุพรรณบุรี, เมืองนครไชยศรี, เมืองราชบุรี. ถ้าภบทับพม่าให้ตีจงแตก, ถ้าปะครัวเร้นซ่อนอยู่ในป่า, ก็ให้กวาด ต้อนลงไปณกรุง. แล้วดำรัศให้กองพระเจ้าหลานเธอ, กรมขุนอนุรักษสงคราม, กรมขุนรามภูเบศร, แลเจ้าพระยามหาเสนา, ให้เร่งยกขึ้นไปตีพม่าซึ่งตั้งอยู่ณเมืองนครสวรรค์. ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนแปดขึ้นค่ำหนึ่ง, จึ่งเสดจยกทับหลวงหนุนขึ้นไป, แล้วเสดจกลับในวันนั้น, มาลงเรือพระที่นั่งณสรรพยา, ล่องลงมาประทับแรมณบ้านงิ้ว. ครั้นณวันพุทธเดือนแปดขึ้นสามค่ำ, จึ่งเสดจยาตรานาวาทับหลวง, กลับยังกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่าซึ่งตั้งอยู่ณด่านเมืองอุไทยธานีนั้น, ขัดสนด้วยเสบียงอาหารนักก็เลิกกลับไป. แต่ที่เมืองนครสวรรค์นั้น, พม่าตั้งอยู่ประมาณแปดร้อยเก้าร้อย, คอยถ้าพม่าซึ่งไปเที่ยวหาเข้าณแขวงเมืองเพชรบูรณ์ยังหาเลิกไปไม่ แลกองทับพระเจ้าหลานเธอกรมขุนอนุรักษ์สงคราม, แลกรมขุนรามภูเบศร, แลเจ้าพระยามหาเทพเสนา, ก็ยกเข้าตีตั้งค่ายรบติดพันกันอยู่จึ่งบอกลงมาให้กราบทูลณกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันเสาร์เดือนเก้าขึ้นสิบสองค่ำปีวอกอัฐศก. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งเสดจยกพยุหโยธานาวาทับหลวง, พร้อมด้วยพลทหารสิบเบ็ด/*619กองจากกรุงธนบุรีไปทางชลมารค, เสดจไปประทับณพลับพลาค่ายเมืองไชยนาทบุรี. ภอกองทับพระเจ้าหลานเธอตีทับพม่าแตกหนีไปทางเมืองกำแพงเพชร, จึ่งบอกลงมากราบทูลณเมืองไชยนาทบุรี. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนเก้าแรมสองค่ำ, จึ่งดำรัศให้พระเจ้าหลานเธอกรมขุนรามภูเบศร, กับเจ้าพระยาอินทรอไภยอยู่รักษาค่ายเมืองนครสวรรค แล้วเสดจยกทับหลวงไปโดยทางชลมารคถึงเมืองตาก. แลพม่าซึ่งแตกไปอยู่ในป่าดงนั้น, กองทับทั้งปวงจับมาถวายสามร้อยสามสิบเสศ. จึ่งดำรัศให้กองทับทั้งปวงติดตามพม่าไป, จนปลายด่านเมืองตาก. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนเก้าแรมเก้าค่ำ, จึ่งเสดจถอยทับหลวงกลับมาถึงบ้านรแหง, ทอดพระเนตรเหนต้นเข้า, ซึ่งพม่าทำนาไว้สั่งให้ถอนเสีย ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทรเดือนเก้าแรมสิบสามค่ำ, เสดจถึงกรุงธนบุรี. แล้วทรงพระวิตกถึงสมณ, ซึ่งขับต้อนลงมาแต่หัวเมืองฝ่ายเหนือ, จึ่งให้เผดียงสมเด็จพระสังฆราชไว้ว่า, ถ้าพระสงฆ์อนุจรอารามใดขัดสนอาหาร, ก็ให้มาเบิกเอาเข้าในฉางหลวงไปถวาย. แล้วทรงพระราชสัทธาถวายสมณบริกขาร, แก่พระสงฆอาคันตุกะทั้งปวงเปนอันมาก. แลให้เลิกคนซึ่งรักษาน่าที่เชิงเทิลพระนครเสีย,ให้ไปทำนาทำไร่หากินตามภูมลำเนา. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสิบขึ้นค่ำหนึ่ง, จึ่งพระยาราชภักดี, แลพระยาพลเทพ, ซึ่งไปตามพม่าทางเมืองเพชรบูรณ์นั้น, ภบพม่าที่บ้านนายมได้รบกัน, ตีทับพม่าแตกหนีไปทางเมืองอุไทยธานี, จับเปนได้เก้าคนบอกส่งลงมาถวาย. จึ่งโปรดให้มีตราไปถึงพระยาราชภักดี, ให้ยกไปติดตามพม่าซึ่งแตกหนีไปนั้น. แต่กองพระยาพลเทพให้ยกกลับลงมาณกรุง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสิบขึ้นสี่ค่ำ, กองพระยายมราช, พระยาราชสุภาวดี, พระยารามัญวงษ, ยกติดตามพม่าไปทางด่านสุพรรณบุรี, ได้ตามตีพม่า/*620ไปจนถึงด่านแม่ลำเมา, จับเปนได้สิบเจ็ดคน, บอกส่งลงมาถวาย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนสิบขึ้นห้าค่ำ, จึ่งกองเจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, แลกองพระยาธิเบศบดี, ซึ่งยกไปตามพม่าทางเมืองศุโขไทยนั้น, จับเปนได้สิบแปดคน, กับทั้งเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก, บอกส่งลงมาถวาย. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสิบขึ้นสิบเบ็ดค่ำ, จึ่งพระยานครสวรรค, พระยาพิไชย, ซึ่งยกติดตามพม่าไปทางด่านเมืองตาก, จับเปนได้สี่สิบเก้าคน, บอกส่งลงมาถวาย แลกองพระเจ้าหลานเธอ, กรมขุนอนุรักษสงคราม, แลเจ้าพระยามหาเสนา, บอกส่งพม่าลงมาแต่แควเมืองกำแพงเพชรสิบเบ็ดคนลงมาถวาย. จึ่งดำรัศให้มีตราหากองทับทั้งปวง, กลับลงมายังพระนครพร้อมกันแล้ว, โปรดให้เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, พระยาธรรมา คุมไพร่พลทั้งปวง, ตั้งทำนาณะทเลตมฟากตวันออกกรุงธนบุรี, แลทุ่งบางกปิ, สามเส้น. ให้พระยายมราช, พระยาราชสุภาวดีคุมไพร่ทั้งปวง, ตั้งทำนาณะทะเลตมฟากตวันตก, แลทุ่งกระทุ่มแบน, หนองบัวแขวงเมืองนครไชยศรี. ๚ะ
๏ อนึ่งในเดือนสิบนั้น, กปิตันเหล็กอังกฤษเจ้าเมืองเกาะหมาก, ส่งปืนนกสับเข้ามาถวายพันสี่ร้อยบอก, กับสิ่งของเครื่องราชบรรณาการต่างๆ
๏ ถึงณวันจันทรเดือนสิบแรมสิบสองค่ำ, ปีวอกอัฐศก, เพลาบ่ายสี่โมง, นางพระยาช้างเผือกล้ม จึ่งดำรัศให้เอาศพไปฝังณวัดสามเพง, ที่ฝังสพเจ้าพระยาปราบไตรยจักรแต่ก่อนนั้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสิบเบ็ดขึ้นสามค่ำ, ข้าหลวงแลกรมการเมืองนครศรีธรรมราชบอกเข้ามาว่า, เจ้านราสุริยวงษผู้ครองเมืองนั้นถึงพิราไลย จึ่งทรงพระกรุณาโปรด,ให้เจ้านครกลับคืนออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราชดั่งเก่า, พระราชทานเครื่องยศ, แลราชูประโภคเปนอันมาก ๚ะ
/*621๏ ฝ่ายกองทับพระยาราชภักดี, ยกติดตามพม่าไปทางด่านเมืองอุไทยธานี, ภอฝนตกหนักน้ำนองท่วมป่าจะติดตามต่อไปลำบากนัก, จึ่งถอยทับกลับมา, แล้วบอกลงมากราบทูลณะกรุงฯว่าพม่ายกหนีไปโดยเรวยกติดตามไปมิทัน. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระพิโรธ, จึ่งให้ตำรวจลงเรือเรวรีบขึ้นไปหากองทับพระยาราชภักดีกลับลงมายังพระนคร. แล้วดำรัศให้ปฤกษาโทษพระยาราชภักดี, แลนายทับนายกองทั้งสิบนาย, ซึ่งเปนลูกกองนั้นว่า, เกียจคร้านย่อท้อต่อราชการศึก, ให้ประหารชีวิตรเสียทั้งสิ้น. พระยาราชภักดีจึ่งกราบทูลว่า, ราชการครั้งนี้โทษผิดแต่ข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียว, ด้วยข้าพระพุทธเจ้าเปนนายทับ, เมื่อแลมิได้ไปแล้ว, นายทับนายกองทั้งปวงอยู่ในบังคับก็ต้องตามบัญชาถอยมาด้วยกันทั้งสิ้น. จะขอรับพระราชอาญาตายแต่ตัวข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียว, แลนายทับนายกองทั้งปวงนั้น, ขอพระราชทานชีวิตรไว้ให้ทำราชการแก้ตัวสืบไปพายน่า. จึ่งดำรัศว่านายทับนายกองทั้งปวงไม่ทัดทานกัน, ลงใจพร้อมกันทั้งสิ้น. ครั้นจะไว้ชีวิตรก็จะเปนเยี่ยงอย่างกันสืบไป, จงตายเสียด้วยกันทั้งสิ้นเถิด. แล้วดำรัศให้เอาตัวพระราชภักดี, แลขุนนางมีชื่อทั้งสิบนาย, ซึ่งเปนลูกกองนั้นไปประหารชีวิตรเสียสิ้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างกรุงรัตนบุระอังวะพระเจ้ามังระสวรรคต, อยู่ในราชสมบัติสิบสามปี, จิงกูจาราชบุตรได้ครองราชสมบัติสืบไปในปีวอกอัฐศก. ครั้นกองทับอแซหวุ่นกี้ยกกลับไปถึง, จึ่งเข้าเฝ้าทูลแถลงการซึ่งไปตีหัวเมืองไทยฝ่ายเหนือได้ทั้งสิ้น. พระเจ้าจิงกูจาก็พระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่อแซหวุ่นกี้, แลนายทับนายกองทั้งปวง,โดยสมควรแก่ความชอบ. ครั้นอยู่มาแชลงจาผู้น้องพระเจ้าจิงกูจา, ซึ่งเปนเจ้าเมืองแชลงอยู่ก่อนนั้น, คิดกันกับอตวนหวุ่นอำมาตยเปนขบถต่อพระเจ้าจิงกูจา,ๆให้จับแชลงจา,กับอตวน/*622หวุ่นอำมาตยประหารชีวิตรเสีย. ยังแต่อาวสามคนคือมังแวงตแคงปะดุงหนึ่ง, มังจูตแคงปคานหนึ่ง, มังโพเชียงตแคงแปงตะแลหนึ่ง, มิได้เลี้ยงเปนเจ้า, ให้แยกบ้านกันอยู่คนละบ้านไกลเมืองอังวะ. แล้วพระเจ้าจิงกูจาให้อำมลอกหวุ่น,แลต่อหวุ่น,กับพระยาอู่รามัญ, ถือพลหกพันยกไปตีเมืองเชียงใหม่อีกเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองไว้. พระยาวิเชียรปราการเจ้าเมืองเชียงใหม่, ต่อรบพม่าเหลือกำลังทิ้งเมืองเสีย, ภาครอบครัวอพยพเลิกหนีลงมาอยู่เมืองสวรรคโลกย. แล้วบอกลงมาณกรุงธนบุรีกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ ฝ่ายข้างแผ่นดินเมืองญวนองค์เหียวหูเบือง,เปนเจ้าเมืองเว้ทำสงครามกับเมืองตังเกี๋ยเปนหลายปีมา, แลองค์เหียวหูเบืองมีบุตรชายห้าคน, ชื่อองค์ดิกมูหนึ่ง, องค์คางเบืองหนึ่ง, องค์เทิงกวางหนึ่ง, องค์เชียงชุนหนึ่ง, องค์ทางหนึ่ง. แลองค์ดิกมูบุตรผู้ใหญ่, มีบุตรชายชื่อองค์หวางตนหนึ่ง องค์คางเบืองบุตรที่สองมีบุตรชายสามคน, ชื่อองค์ยาบาหนึ่ง, องค์เชียงสือหนึ่ง, องค์มันหนึ่ง. แลองค์ดิกมู, องค์คางเบืองนั้น, ถึงแก่กำก่อนองค์เหียวหูเบืองผู้บิดา. ครั้นอยู่มาองเหียวหูเบืองเจ้าเมืองเว้ถึงพิราไลยแล้ว. จึ่งองค์กวักพอขุนนางผู้ใหญ่, เปนบิดาเลี้ยงองค์เทิงกวางได้ครองเมืองเว้, ขุนนางแลราษฎรไม่เต็มใจ. ครั้งนั้น อ้ายอยากเปนโจรป่า, อยู่ณแดนเมืองกุยเยิน, ตั้งเกลี้ยกล่อมผู้คนจะตีเอาเมืองเว้ให้ได้, จะจับองค์เทิงกวาง,แลองค์กวักพอฆ่าเสีย จะยกองค์หวางตน, บุตรองค์ดิกมูขึ้นครองเมืองเว้. อาณาประชาราษฎรทั้งปวงเชื่อฟังยินดีด้วย, มาเข้าเกลี้ยกล่อมเปนอันมาก. แลอ้ายอยากนั้นมีน้องชายสองคน, ชื่ออ้ายบายหนึ่ง, อ้ายดามหนึ่ง, จึ่งยกไพร่พลทั้งปวงมาตีเมืองเว้ ฝ่ายองค์กลิงเกียมมหาอุปราชเมืองตั้งเกี๋ย, ได้แจ้งข่าวว่าอ้ายอยากจะยกกองทับไปตีเมืองเว้, จึ่งแต่งให้องค์กวักเหลาเปนแม่ทับ, ยกกองทับมาตีเมืองเว้ด้วย แลกองทับอ้ายอยากตีด้านหนึ่ง,ทับองค์กวักเหลาตีด้าน/*623หนึ่ง. ฝ่ายองค์เทิงกวาง องค์หวักพอ จึ่ง แต่งกองทับออกไปต่อรบครั้งหนึ่งก็แตกถอยเข้าเมือง องค์เทิงกวาง, องค์กวักพอเหนจะต่อสู้เหลือกำลังก็ทิ้งเมืองเสีย. ภาองเชียงชุนหนึ่ง, องค์ยาบาหนึ่ง, องค์เชียงสือหนึ่ง, องค์หมันหนึ่ง, หนีลงเรือแล่นมาทางท้องทเลมาอยู่ณเมืองแซ่ง่อน. แลกองทับอ้ายอยาก, แลทับเมืองตังเกี๋ยก็ตีเมืองเว้ได้. อ้ายอยากจับองค์หวางตน,บุตรองค์ดิกมูได้, มิได้ตั้งให้เปนเจ้าเมืองเว้, ภาเอาตัวไปไว้เมืองกุยเยิน. แลองค์กวักเหลาแม่ทับเมืองตั้งเกี๋ย, จับองค์ทางได้ให้จำจองไว้, แล้วเก็บทรัพย์สิ่งสีน, แลคุมเอาตัวองค์ทางเลิกทับกลับไปเมืองตั้งเกี๋ย. ๚ะ
๏ ฝ่ายองค์หวางตนไปอยู่เมืองกุยเยิน, คิดเกรงอ้ายอยากจะฆ่าเสีย, จึ่งหนีลงเรือแล่นมาอยู่ณเมืองแซ่ง่อน. แลองค์เทิงกวางจึ่งคิดอ่านกับญาติแลขุนนางทั้งปวง, จะยกองหวางตนขึ้นเปนเจ้า. จึ่งคิดจัดแจงกองทับจะยกไปตีอ้ายอยากณเมืองกุยเยิน, ยังมิทันได้ยกทับไป. ฝ่ายอ้ายอยากรู้ข่าว, ก็ยกกองทับรีบมาปล้นเมืองแซ่ง่อนแตก, จับองค์เทิงกวาง, องค์หวางตนได้ให้ประหารชีวิตรเสีย. แลองค์ยาบา,องค์หมัน,หนีไปซุ่มซ่อนอยู่ในป่า. อ้ายอยากให้พลทหารไปติดตามจับตัวไดให้ประหารชีวิตรเสีย แต่องค์เชียงสือนั้นหนีได้,ไปตั้งซ่องสุมผู้คนอยู่ณป่าตำบลหนึ่ง. แลองเชียงชุนนั้น, หนีมาอาไศรยพระยาราชาเสรฐีญวนณเมืองพุทไธมาศ. อ้ายอยากยกกองทับมาตีเมืองพุทไธมาศ, พระยาราชาเสรฐีญวน, กับองค์เชียงชุน,ภาบุตรภรรยาสมัคพักพวกลงเรือหนี, เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารณกรุงธนบุรี. ทรงพระกรุณาให้รับไว้, แล้วพระราชทานบ้านเรือนให้อาไศรยในพระนครฟากตวันออก ๚ะ
๏ ฝ่ายองค์เชียงสือตั้งเกลี้ยกล่อมผู้คนได้เปนอันมากแล้ว, ก็ยกเข้าตีอ้ายอยากคืนเอาเมืองแซ่ง่อนได้. อ้ายอยากถอยทับไปตั้งซ่องสุมรี้/*624พลอยู่ณเมืองกุยเยิน, แล้วเปลี่ยนชื่อๆ องคไก่เซิน อ้ายบายน้องกลางเปลี่ยนชื่อๆ องคดิงเวือง. อ้ายดามน้องผู้น้อยเปลี่ยนชื่อๆ องคลองเยือง, ไปเปนเจ้าเมืองเว้. ๚ะ
๏ ฝ่ายขุนนางทั้งปวงในเมืองแซ่ง่อน, จึ่งยกองคเชียงสือขึ้นเปนเจ้าเมืองแซ่ง่อน, ตั้งซ่องสุมไพร่พลจะทำสงครามกับองคไก่เซินสืบไป. ๚ะ
๏ ฝายองค์เชียงชุนซึ่งเข้ามาอยู่ณกรุงธนบุรีนั้น, มิได้มีจิตต์สวามีภักดิ์ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดชุบเลี้ยง, คิดการจะหนีกลับคืนไปเมืองญวน. ๚ะ
๏ ครั้นสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ, จึ่งให้จับตัวองค์เชียงชุนกับทั้งบุตรภรรยาสมักพักพวก, ประหารชีวิตรเสียทั้งสิ้นด้วยกัน. ๚ะ
๏ ในเดือนสิบสองนั้น, เจ้าพระยาพิไชยราชา, ผู้เปนเจ้าพระยาสวรรคโลกย, ลงมารับราชการอยู่ณกรุงฯแต่งผู้เถ้าผู้แก่เข้าไปขอน้องสาวเจ้าจอมฉิมพระสนมเอก, เปนบุตรีเจ้านครศรีธรรมราช, ซึ่งอยู่ในพระราชวังจะมาเลี้ยงเปนภรรยา. ครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ ก็ทรงพระพิโรธดำรัศว่า มันทำบังอาจจะมาเปนคู่เขยน้อย,เขยใหญ่กับกูผู้เปนพระเจ้าแผ่นดิน. จึ่งดำรัศให้เอาตัวเจ้าพระยาพิไชยราชาไปประหารชีวิตรเสีย, ตัดศีศะมาเสียบประจานไว้,ที่ริมประตูข้างฉนวนลงพระตำหนักแพ, อย่าให้ใครเอาเยี่ยงอย่างกันสืบไปภายน่า. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันจันทรเดือนอ้ายขึ้นแปดค่ำ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชสัทธา, เสดจไปทรงเจริญพระกรรมฐาน, ณพระอุโบสถวัดบางยี่เรือใต้, แล้วทรงพระราชอุทิศถวายเรือโขมดยาปิดทองทึบลำหนึ่ง, หลังคาบัลลังก์ดาดศรีสักลาดเหลือง, คนพายสิบคน, พระราชทานเงินตราคนละกึ่งตำลึง, แลผ้าขาวให้บวชเปนประขาวไว้สำรับพระอาราม. แล้วทรงถวายหีบปิดทองคู่หนึ่ง, สำรับใส่พระไตรยปิฎก, แลวิธีอุปเทศพระกรรมฐาน. แล้ว/*625ทรงตั้งพระสัตยาธิฐานว่า, เดชะผลทานบูชานี้ขอจงยังพระลักขณะปีติทั้งห้า, ให้บังเกิดแก่ข้าพเจ้าแล้วอย่าได้อันตรธาน. แลพระธรรมซึ่งยังมิได้บังเกิดนั้น, ขอจงบังเกิดภิญโญภาวยิ่งๆขึ้นไป. อนึ่งขอจงเปนปัจจัยแก่พระปรมาภิเสกสมโพธิญาณ,ในอนาคตกาลภายภาคน่า, แล้วให้เชิญหีบพระไตรยปิฎกลงตั้งในบัลลังก์เรือศรีนั้น, ให้เกนเรือข้าทูลลอองธุลีพระบาทฝ่ายทหารพลเรือน, แลเรือราษฎรแห่เรือหีบพระไตรยปิฎกขึ้นไปตามแม่น้ำถึงบางยี่ขัน, แล้วแห่กลับคืนเข้าไปณวัดบางยี่เรือ. เชิญหีบพระไตรยปิฎกขึ้นประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถดังเก่า แล้วให้พระราชาคณะ, แลเสนาบดีกำกับกันเอาเงินตราสิบชั่ง, ไปเที่ยวแจกคนโซทั่วทั้งในกรุง, นอกกรุงธนบุรีทั้งสิ้น ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันจันทรเดือนอ้ายขึ้นสิบห้าค่ำ, ทรงพระกรุณาให้เชิญพระโกษฐพระอัษฐิ, สมเด็จพระพันปีหลวงกรมพระเทพามาตยลงเรือบัลลังก์, มีเรือแห่เปนขบวนไปแต่พระตำหนักแพ แห่เข้าไปวัดบางยี่เรือไต้. แล้วเชิญพระโกษฐขึ้นสู่พระเมรุ, นิมนตพระสงฆ์สดัปกรณพันหนึ่ง, ทรงถวายไทยทานเปนอักมาก. ครบสามวันแล้วเชิญพระโกษฐลงเรือแห่กลับเข้าพระราชวัง. แลสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงสมาทานอุโบสถศีล, แล้วทรงเจริญพระกรรมฐานภาวนา, เสดจประทับแรมอยู่ณพระตำหนักวัดบางยี่เรือใต้ห้าเวน ให้เกนข้าราชการปลูกกุฎีร้อยยี่สิบหลัง. แล้วให้บุรณปฏิสังขรณ์พระพุทธปฏิมากร, แลพระอุโบสถเจดียวิหารให้บริบูรณสิ้นทั้งพระอาราม. อนึ่งที่คูรอบพระอุโบสถนั้น, ให้ชำระแผ้วถางขุดให้กว้างออกไปกว่าเก่า, ให้ปลูกบัวหลวงทั้งรอบ. แล้วให้นิมนตพระสงฆ์ฝ่ายวิปัศนาธุระมาอยู่ณกุฏีซึ่งปลูกถวาย. แล้วเกนข้าทูลลอองธุลีพระบาทให้ปฏิบัติทุกๆพระองค แล้วเสดจไปถวายพระราชโอวาทแก่พระสงฆโดยอธิบาย, ซึ่งพระองคทรงบำเพญ/*626ได้ให้ต้องด้วยวิธีพระสมถะกรรมฐานภาวนา, จะได้บอกกล่าวแก่กุลบุตรเจริญในปฏิบัติสาสนาสืบไป. แล้วทรงถาปนาพระอุโบสถ, แลการบเรียญติ์,เสนาศนกุฏิณวัดหงษสำเร็จบริบูรณ ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสามแรมแปดค่ำ,กลางคืนเพลาสองยาม, เสือเข้ากินเขมรซึ่งเฝ้าสวนหลังวัดบางยี่เรือ จึ่งมีพระราชดำรัศให้พระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษ, แลเจ้าพระยาจักรี, พระยายมราช, กับข้าหลวงทั้งปวงออกไปล้อมจับเสือ, ให้วางยาเบื่อเสือกินเมาลงนอนอยู่, จึ่งแต่งคนเข้าไปแทงเสือนั้นตาย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันจันทรเดือนสามแรมสิบเบ็ดค่ำ, เพลาบ่ายสามโมงเสศ บังเกิดลมพยุหใหญ่ฝนห่าใหญ่ตก, ลูกเห็บตกลงเปนอันมาก, โรงปืนแลฉนวนน้ำประจำท่าหักพังทำลายลง. แลเย่าเรือนในพระนครหักทำลายประมาณร้อยหลัง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันศุกรเดือนสี่ขึ้นค่ำหนึ่ง, ทรงพระกรุณาให้หล่อปืนพระพิรุณณสวนมังคุด. ในเดือนนั้นกรมการเมืองนครราชสีมาบอกลงมาว่า, พระยานางรองคบคิดกันกับเจ้าโอ, เจ้าอิน, แลอุปฮาดเมืองจำปาศักดิ์, กระทำการกำเริบเปนขบถ. จึ่งมีพระราชดำรัศให้เจ้าพระยาจักรีเปนแม่ทับ, ยกกองทับขึ้นไปณเมืองนครราชสีมา. แล้วให้กองน่ายกไปจับตัวพระยานางรองมาได้, พิจารณาได้ความเปนสัจว่า,คิดการขบถ, จึ่งให้ประหารชีวิตรเสีย แต่เจ้าโอ,เจ้าอิน,กับอุปฮาดนั้น,ยังตั้งซ่องสุมผู้คนอยู่ณเมืองจำปาศักดิ์, ไพร่พลมีมากทั้งลาวทั้งข่าประมาณหมื่นเสศ. จึ่งบอกข้อราชการลงมากราบทูล. ครั้นได้ทรงทราบจึ่งดำรัศให้เจ้าพระยาสุรสีห, คุมทับหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง, ยกขึ้นไปบันจบกองทับเจ้าพระยาจักรีแม่ทับใหญ่ณเมืองนครราชสีมา. เจ้าพระยาจักรี, เจ้าพระยาสุรสีห, ก็ยกกองทับออกไปตีเมือง/*627จำปาศักดิ์, เมืองโขง, เมืองอัตปือได้ทั้งสามเมือง. จับตัวเจ้าโอ,เจ้าอิน,แลอุปฮาดได้,ให้ประหารชีวิตรเสีย. แล้วตั้งเกลี้ยกล่อมได้เขมรป่าดงเมืองตลุง, เมืองสุรินท, เมืองสังข, เมืองขุขัน, มาเข้าสวามีภักดิ์ทั้งสี่เมือง, ไพร่พลมากประมาณสามหมื่น. จึ่งบอกข้อราชการลงมากราบทูล. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระโสมนัศ, ดำรัศให้มีตราหากองทับกลับยังกรุงธนบุรี. เจ้าพระยาทั้งสองก็เลิกกองทับกลับมาถึงพระนคร. ๚ะ
๏ ในเดือนหกปีรกานพศก, ศักราช ๑๑๓๙ ปี. จึ่งทรงพระกรุณาโปรดปูนบำเหน็จเจ้าพระยาจักรี, ตั้งให้เปนสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, พิฦกมหิมาทุกนัคราระอาเดชนเรศวรราชสุริยวงษ์องอัคบาทมุลิกากรบวรรัตนบรินายก, ณกรุงเทพพระมหานครบวรทวาราวดีศรีอยุทธยา. แล้วพระราชทานพานทองเครื่องยศเหมือนอย่างเจ้าต่างกรม, ใหญ่ยิ่งกว่าท้าวพระยาข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวง. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพฤศบดีเดือนเจ็ดแรมแปดค่ำปีรกานพศก, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวเข้าทรงนั่งสมาธิ, ให้โต๊ะแขกดูประมาณห้าบาท. ออกจากที่ทรงนั่งแล้ว, ตรัสถามโต๊ะแขกว่า, เหนเปนประการใด. โต๊ะแขกกราบทุลว่า, ซึ่งทรงนั่งสมาธิอย่างนี้, อาจาริยซึ่งได้เล่าเรียนมาแต่ก่อน, จะได้ภบเหนเสมอพระองค์ดังนี้หามิได้. ๚ะ
๏ ถึงณวันพุทธเดือนเจ็ดแรมสิบสี่ค่ำเพลาเช้า, จึ่งสมเดจพระสังฆราช, พระราชาคณะทั้งปวง, เข้ามาถวายพระบาฬีวิธี, ซึ่งเข้านั่งภาวนาสมาธิกรรมฐาน. แลโต๊ะริด,โต๊ะทอง,โต๊ะนก,แขกสามคน, ก็เอาหนังสือแขกซึ่งนั่งรักษาสมาธิจิตรเข้ามาอ่านถวาย. ๚ะ
๏ ในวันนั้นมีหนังสือบอกเมืองนครศรีธรรมราช, ส่งเข้ามากราบทูลว่า, เมืองตานีแขงเมืองอยู่มิได้อ่อนน้อม, ถึงปีน่าเจ้านครจะขอยกกอง/*628ทับออกไปตี. จึ่งมีพระราชดำรัศว่า, มีราชการศึกพม่ายกกองทับมาตีเมืองเชียงใหม่, พระยาเชียงใหม่เลิกครัวอพยพลงมาตั้งอยู่ณเมืองสวรรคโลกย, ยังมิได้ทันจัดกองทับขึ้นไปตีทับพม่าณเมืองเชียงใหม่, พม่าเลิกทับกลับไปเองโดยเร็ว. ด้วยฦๅข่าวมาว่า,มีศึกกระแซยกมาตีเมืองอังวะ, ทั้งทับห้อก็ยกมาด้วย, จะตีเปนศึกขนาบ. เราคิดจะให้ราชทูตออกไปแจ้งราชกิจแก่พระเจ้ากรุงปกิ่งว่า, จะยกกองทับขึ้นไปช่วยตีเมืองอังวะ, ด้วยราชการสงครามยังติดพันกันมากอยู่, ให้เจ้านครรอทับไว้อย่าเพ่ออยกไปตีเมืองแขกก่อนเลย. ต่อเมื่อใดราชการข้างกรุงเทพมหานครสงบแล้ว, จึ่งจะให้มีตรากำหนดการออกไปให้กองทับเมืองนครศรีธรรมราช, ยกออกไปตีเมืองตานีเมื่อนั้น. ๚ะ
๏ แล้วตรัสประภาษถึงเรื่องพระกรรมฐานกับพระราชาคณะว่า, พระนาภีของพระองค์นั้นแขงไป, กระแหมบมิเข้า, ผิดกับสามัญสัตวโลกยทั้งปวงเปนอัษจรรย. แล้วดำรัศถามพระราชาคณะด้วยพระรูปแลพระลักขณว่า, ทรงส่องพระฉายดูเหนพระกายเปนบริมณฑลฉนี้, จะต้องด้วยพระบาฬีประการใดบ้าง. พระราชาคณะถวายพระพรว่า, พระบาฬีพระพุทธลักขณะนั้นว่า, สมเดจพระสัพพัญูมีพระกายเปนบริมณฑล, ดุจบริมณฑลแห่งต้นไทร, มิได้สูงต่ำยาวสั้น. แลพระกายซึ่งสูงนั้นวัดเท่ากับวาของพระองค์. อนึ่งมีมังษที่หนานั้นเจ็ดแห่ง, คือหลังพระหัถซ้ายขวา, หลังพระบาทซ้ายขวา, พระอังษาทั้งสองซ้ายขวา, กับลำพระสอเปนเจ็ดแห่งด้วยกัน. จึ่งทรงพระกรุณาสั่งให้ช่างหล่อๆพระพุทธรูป, ให้ต้องด้วยพระพุทธลักขณจงพร้อมบริบูรณทุกประการ. ให้สมเดจพระสังฆราช, เอาพระบาฬีพระพุทธลักขณออกบรรยายให้ช่างทำ. สมเดจพระสังฆราช,จึ่งแปลพระบาฬีพระพุทธลักขณถวายว่า, พระทวดึงษมหาบุรุษลักษณใหญ่นั้น, สามสิบสองประการ, คือพระ/*629ลักขณอย่างนั้นๆ. แลพระอสิตยานุพยัญชน,พระลักขณน้อยนั้น,แปดสิบประการ, คืออย่างนั้นๆ. จึ่งส่องพระฉายทอดพระเนตรดู พระลักขณในพระองค์สอบกับพระบาฬี, เหนต้องด้วยพระพุทธลักขณ, คือพระกายสูงเท่ากับวาของพระองค์ประการหนึ่ง. มีเส้นพระอุณาโลม, อยู่ที่หว่างพระขนงประการหนึ่ง มีพระอุทรเวียนเปนทักษิณวัฎประการหนึ่ง. มีพื้นพระปฤษฎางคเสมอประการหนึ่ง. มีพระมังษที่น่าพร้อมทั้งเจ็ดแห่งประการหนึ่ง. มีพระปรางอิ่มมิได้บกพร่องประการหนึ่ง. แล้วให้สมเดจพระสังฆราช, อ่านพระบาลีสอบกับพระลักขณในพระองคไปทุกๆลักขณ ต้องพระพุทธลักขณสิบสองประการ, สิ่งที่ไม่ต้องนั้นก็ตรัสบอกว่าไม่ต้อง. ๚ะ
๏ ในเพลานั้นพระมหาอำมาตย, ทูลเบิกพระยาวิเชียรปราการเจ้าเมืองเชียงใหม่ลงมาเฝ้า. จึ่งดำรัศว่าพม่ามันเลิกทับกลับไปเมือง,ๆมันมีศึกอยู่แล้ว, พระยาวิเชียรปราการจะภาครอบครัวกลับไปเมืองเชียงใหม่ก็ไปเถิด ๚ะ
๏ แล้วทรงพระกรุณาให้หลวงวิจิตรนฤมล, ปั้นประพุทธรูปให้ต้องด้วยพระพุทธลักขณ, พระสมาธิองค์หนึ่ง, ยืนองค์หนึ่ง, เปนสองพระองค์, จะให้ช่างหล่อด้วยทองสำริด. แล้วดำรัศนิมนตพระเทพกระวี, ให้ออกไปกรุงกัมพูชาธิบดี. ให้พระพรหมมุนีออกไปเมืองนครศรีธรรมราช, ค้นพระคำภีรพระวิสุทธิมัคนำเข้ามาเปนฉบับสร้างไว้ในกรุงธนบุรี. ๚ะ
๏ อนึ่งพระอาลักษณนั้นกราบทูลถวายบังคมลาออกบวช, ครั้นบวชแล้วทรงตั้งให้เปนพระรัตนมุนีที่วิเสศ, ตามนามเดิมชื่อแก้ว. อนึ่งดำรัศสั่งปลัดวังให้หาชาวตลาดเรือตลาดบกเข้ามา,ทรงพระกรุณาตรัสทำนายว่า, หญิงคนนั้นกับสามีคนนั้น, จะอยู่ด้วยกันยืน, ผัวเมียคู่นั้นจะอยู่ด้วยกันไม่ยืด, หญิงคนนั้นราคกล้า, ยินดีในกามคุณมาก. หญิงคนนั้นราคเบาบาง,รัก/*630แต่ทรัพย์สีน. หญิงคนนั้นใจบาป. หญิงคนนั้นใจบุญ,ภอใจทำการกุศล, ทรงทายชาวตลาดทุกๆคน. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๔๐ ปีจอสัมฤทธิศก, จึ่งพระเจ้าหลานเธอกรมขุนอนุรักษสงคราม, ซึ่งออกไปรักษาเมืองเพชรบุรี, กับพระยาทุกราษฎ์กรมการ, แลพระกุย, พระปรานบอกส่งคน, บ่าวข้าราชการซึ่งลามุลนายไปหากิน, แลหนีออกไปทั้งครอบครัวก็มีเปนอันมาก, ส่งเข้ามายังกรุงธนบุรี. ทรงพระกรุณาให้ส่งให้แก่เจ้าหมู่, มุลนายทั้งปวงตามหมู่ตามกรม. ๚ะ
๏ ในปีจอนั้นฝ่ายข้างกรุงศรีสัตนาคนหุต, พระวอผู้หนึ่งเปนอุปฮาด, มีความพิโรธขัดเคืองกันกับพระเจ้าล้านช้าง จึ่งภาสมักพักพวกออกจากเมือง, มาตั้งอยู่ณหนองบัวลำภู, ซ่องสุมผู้คนได้มากจึ่งสร้างขึ้นเปนเมืองตั้งค่ายเสาไม้แก่น. ให้ชื่อเมืองจัมปานครแขวางกาบแก้วบัวบาน. แล้วแขงเมืองต่อพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต,แต่งกองทับให้ยกมาตี. พระวอก็ต่อรบตีทับล้านช้างแตกกลับไป. แล้วพระวอแต่งให้ขุนนางนำเครื่องราชบรรณาการขึ้นไปตีเมืองอังวะ, ขอกองทับพม่าลงมาตีกรุงศรีสัตนาคนหุต. พระเจ้าอังวะให้แมงละแงเปนแม่ทับถือพลสี่พัน, ยกลงมาจะตีกรุงศรีสัตนาคนหุต. ทับพม่ามาถึงกลางทาง, พระเจ้าล้านช้างได้ทราบข่าวศึก, จึ่งแต่งท้าวเพลี้ยให้นำเครื่องบรรณาการไปให้แก่แม่ทับพม่า, ขอขึ้นแก่กรุงอังวะ, ให้กองทับยกไปตีพระวอณเมืองหนองบัวลำภู, ซึ่งเปนขบถแก่กรุงศรีสัตนาคนหุต. แล้วนำทับพม่ามาพักพลณเมืองล้านช้าง, พระเจ้าล้านช้างแต่งต้อนรับแม่ทับพม่า, แล้วจัดแจงกองทับเข้าบันจบทับพม่า. แมงละแงแม่ทับก็ยกทับพม่าทับลาว,ไปตีเมืองหนองบัวลำภู. พระวอต่อสู้เหลือกำลังก็ทิ้งเมืองเสีย, ภาครอบครัวอพยพแตกหนี, ไปตั้งอยู่ตำบลดอนมดแดง, เหนือเมืองจำปาศักดิ์. แล้วแต่งท้าวเพลี้ยถือศุภอักษร, แล/*631เครื่องบรรณาการมาถึงพระยานครราชสีมา, ขอเปนเมืองขึ้นข้าขอบขันธสีมากรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา, เอาพระเดชานุภาพสมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวเปนที่พึ่งพำนักสืบไป. พระยานครราชสีมาก็บอกส่งทูตแลศุภอักษร, เครื่องบรรณาการลงมายังกรุงธนบูรี สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็พระราชทานสิ่งของตอบแทนไปแก่พระวอ, แล้วโปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ณดอนมดแดงนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายกองทับพม่าตีได้เมืองหนองบัวลำภูแล้ว,ก็เลิกทับกลับไปเมืองล้านช้าง. พระเจ้าล้านช้างก็ให้บำเหน็จรางวัลแก่แมงละแงแม่ทับ, กับทั้งเครื่องราชบรรณาการส่งขึ้นไปถวายพระเจ้าอังวะ. แล้วทูลถวายเครื่องราชบรรณา, ซึ่งพระเจ้าล้านช้างส่งมาถวาย, แลขอเปนเมืองขึ้นเขตรขันธสีมากรุงรัตนบุระอังวะนั้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตได้ทราบว่า, พระวอยกลงไปตั้งเมืองอยู่ณดอนมดแดง, จึ่งแต่งให้พระยาสุโภเปนนายทับ,ยกพลทหารลงมาตีเมืองดอนมดแดง, จับตัวพระวอได้, ให้ประหารชีวิตรเสีย, แล้วก็เลิกกองทับกลับไปเมืองล้านช้าง. ๚ะ
๏ ฝ่ายท้าวก่ำบุตรพระวอแล้วท้าวเพลี้ยทั้งปวง, จึ่งบอกหนังสือมาถึงพระยานครราชสีมาว่า, กองทับเมืองล้านช้าง, ยกมาตีเมืองดอนมดแดงแตกฆ่าพระวอเสีย. ข้าพเจ้าทั้งปวงมีกำลังน้อยสู้รบตอบแทนมิได้, จะขอทับกรุงเทพมหานครยกไปตีเมืองล้านช้างแก้แค้น. พระยานครราชสีมาก็บอกลงมายังกรุงธนบุรี, กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระพิโรธดำรัสว่า, พระวอเปนข้าขอบขันสีมาเมืองเรา, แลพระยาล้านช้างมิได้ยำเกรงทำบังอาจ, มาตีบ้านเมือง, แลฆ่าพระวอเสียฉนี้. ควรเราจะยกกองทับไปตีเมืองล้านช้าง, ให้ยับเยินตอบแทนแก้แค้นให้จงได้. ๚ะ
/*632๏ ครั้นถึงณเดือนอ้ายปีจอสัมฤทธิศก, จึ่งมีพระราชดำรัศให้สมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึกเปนแม่ทับ, กับเจ้าพระยาสุรสีห, แลท้าวพระยามุขมนตรีผู้ใหญ่ผู้น้อย, ทั้งในกรุงแลหัวเมืองเปนอันมาก, พลทหารสองหมื่น, สรัพด้วยช้างม้าเครื่องสรรพาวุธพร้อมเสรจ, ให้ยกกองทับไปตีกรุงศรีสัตนาคนหุต, คือเมืองล้านช้าง. ๚ะ
๏ ครั้นณวันได้มหามหุติพิไชยฤกษ, จึ่งสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึก, แลท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลา, ยกกองทับขึ้นไปชุมพลอยู่ณเมืองนครราชสีมา, สมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึก, จึ่งให้เจ้าพระยาสุรสีหผู้น้อง, แยกทับลงไปณเมืองกัมภูชาธิบดี. ให้เกนพลเมืองเขมรหมื่นหนึ่ง, ต่อเรือรบเรือไล่ให้จงมาก. แล้วให้ขุดคลองอ้อมเขาลี่ผี, ยกทับเรือขึ้นไปตามลำแม่น้ำของ, ไปบันจบทับบกพร้อมกันณะเมืองล้านช้าง. เจ้าพระยาสุรสีห,ก็ยกกองทับแยกลงไปณเมืองกัมพูชา,เกนพลเขมรต่อเรือรบ, ตามบัญชาสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึกบังคับนั้น. ๚ะ
๏ ส่วนสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึกแม่ทับใหญ่, ก็ยกกองทับบกจากเมืองนครราชสีมา, เดินทับไปถึงแดนเมืองล้านช้าง. ให้กองน่ายกล่วงไปก่อน, ตีหัวเมืองรายทางได้เปนหลายตำบล, ทับใหญ่ก็ยกติดตามไปภายหลัง. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาสุรสีหครั้นต่อเรือรบเสร็จแล้ว, ก็เกนพลเขมรแลลาวทั้งปวงขุดคลองอ้อมเขาลี่ผี, ซึ่งตั้งขวางแม่น้ำอยู่ใต้เมืองโขงนั้น. แล้วยกทับเรือขึ้นมาทางคลองขุด, มาณเมืองจำปาศักดิ์. แล้วยกขึ้นมาตีเมืองนครพนม,แลเมืองหนองคาย, ซึ่งขึ้นแก่เมืองล้านช้างได้ทั้งสองตำบล. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตได้ทราบว่า, กองทับไทยมาตีเมือง จึ่งแต่งแสนท้าวพระยาลาวทั้งปวง,ให้ยกกองทับมาต่อรบต้านทานเปนหลาย/*633ทับหลายตำบล, ได้รบกันเปนสามารถ. พลทหารลาวสู้รบต้านทานมิได้, ก็แตกฉานพ่ายหนีไปเปนหลายครั้งหลายแห่ง. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระเจ้าร่มขาวเจ้าเมืองหลวงพระบาง, เปนอริอยู่กับเจ้าเมืองล้านช้าง. ด้วยเมืองล้านช้างไปเอากองทับพม่ามาตีเมืองหลวงพระบางแต่ก่อนนั้น. ครั้นได้ทราบว่ากองทับไทยมาตีเมืองล้านช้าง, ก็มีความยินดีนัก. จึ่งแต่งขุนนางให้ยกกองทับลงมาช่วยตีเมืองล้านช้าง, แล้วขอเปนเมืองขึ้นพระมหานครศรีอยุทธยา. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก,จึ่งให้กองพระยาเพชรบูร, กำกับทับเมืองหลวงพระบาง, เข้าตีเมืองด้านข้างเหนือเมือง. แล้วยกทับใหญ่ไปตีเมืองพะโค, แลเวียงคุก, ตั้งค่ายล้อมไว้ทั้งสองเมือง. เจ้าเมืองขับพลทหารต่อรบเปนสามารถ, จะเข้าหักเอาเมืองยังมิได้. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาสุรสีหเข้าตั้งอยู่ณเมืองหนองคาย, ให้ตัดศีศะลาวชาวเมืองเปนอันมาก, เอาศีศะลงใส่ในเรือ, แล้วให้หญิงลาวคอนเรือขึ้นไป, ให้ร้องขายศีศะลาวที่น่าเมืองพะโค. ชาวเมืองเหนก็มีใจทดท้อย่ออย่อนลง. ทับใหญ่ก็เข้าหักเอาเมืองพะโค,แลเวียงคุกได้ทั้งสองเมือง. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึกจึ่งให้ยกทับใหญ่มาตีเมืองพานพร้าว, ซึ่งตั้งอยู่ฟากฝั่งตวันตกทรงน่าเมืองล้านช้างข้าม. ชาวเมืองต่อรบเปนสามารถ, พลทหารไทยเข้าปีนปล้นเอาเมืองได้, ฆ่าลาวล้มตายเปนอันมาก. แล้วให้ทับเรือรับกองทับทั้งปวง, ข้ามไปฟากตวันออกพร้อมกันเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองล้านช้าง. พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต, ก็เกนพลทหารขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทิลรอบเมือง, ป้องกันเมืองเปนสามารถ. แล้วให้เจ้านันทเสนราชบุตร, ขี่ช้างพลายคำเพียงอกสูงหกศอกสามนิ้ว, คุมพลทหารยกออกจากเมือง, มาตีทับไทยซึ่งตั้งค่ายล้อมอยู่ด้านข้างท้ายเมืองนั้น. พลทหารไทยยกออกตีทับเจ้านันทเสนแตกพ่ายกลับเข้าเมือง, พลลาวล้มตายเปนอัน/*634มาก. แต่รบกันอยู่ถึงสี่เดือนเสศ, พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเหนเหลือกำลัง, จะต่อรบต้านทานทับไทยมิได้ก็ทิ้งเมืองเสีย, ภาเจ้าอินท, เจ้าพรมราชบุตร, แลข้าหลวงคนสนิทลอบลงเรือหนีไปณเมืองคำเกิด, อันเปนเมืองขึ้นแก่เมืองล้านช้าง. กองทับไทยก็เข้าเมืองได้, จับได้ตัวเจ้าอุปฮาด, เจ้านันทเสน, แลราชบุตรีวงษานุวงษชแม่สนมกำนัล, แลขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง, กับทั้งทรัพย์สิ่งสีนแลเครื่องสรรพสาตราวุธปืนใหญ่น้อยเปนอันมาก. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก,ให้กวาดขนข้ามมาไว้ณเมืองพานพร้าวฟากตวันตก, กับทั้งครอบครัวลาวชาวเมืองทั้งปวง. แล้วให้อัญเชิญพระพุทธปติมากรแก้วมรกฏ, แลพระบาง, ซึ่งสถิตยอยู่ณพระวิหารในวังพระเจ้าล้านช้างนั้น, อาราธนาลงเรือข้ามฟากมาประดิษฐานไว้ณเมืองพานพร้าวด้วย. แล้วให้สร้างพระอารามขึ้นใหม่ณเมืองพานพร้าวอารามหนึ่ง, แลแต่งให้ขุนนางไทยลาว, ไปเกลี้ยกล่อมหัวเมืองลาวทั้งปวงฝ่ายตวันออกได้สิ้น. แล้วแต่งหนังสือบอกให้ขุนหมื่นมีชื่อถือลงมายังกรุงธนบุรี, กราบทูลข้อราชการซึ่งตีกรุงศรีสัตนาคนหุตได้สำเร็จแล้ว, ได้ทั้งพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฏ, แต่พระเจ้าล้านช้างนั้นหนีไป,ไม่ได้ตัว. ๚ะ
๏ สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบในหนังสือบอก, ก็ทรงพระโสมนัศ, ดำรัศให้มีตราหากองทับกลับยังพระมหานคร. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึกได้ทราบในท้องตราแล้ว, จึ่งจัดแจงบ้านเมืองตั้งให้พระยาสุโภ, ขุนนางเมืองล้านช้างให้อยู่รั้งเมือง แล้วก็กวาดครอบครัวลาวชาวเมือง, กับทั้งพระราชบุตรธิดาวงษานุวงษ, แลขุนนางท้าวเพลี้ยทั้งปวง, กับทรัพย์สิ่งของเครื่องสาตราวุธ, แล้วช้างม้าเปนอันมาก. แลเชิญพระพุทธปฏิมากร, พระแก้ว, พระบางขึ้นรถ, เลิกทับกลับยังกรุงธนบุรีโดยพระราชกำหนด. แลกองทับมาถึงเมืองสระบุรี, ในเดือนยี่ปีกุนเอกศก,ลุศักราช ๑๑๔๑ ปี. จึ่งบอก/*635ลงมากราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึ่งมีพระราชดำรัศ,ให้นิมนต์สมเดจพระสังฆราช,พระราชาคณะทั้งปวง,ให้ขึ้นไปรับพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฎถึงเมืองสรบุรี. แล้วให้แต่งเรือกิ่ง,เรือไชยขึ้นไปรับพระพุทธรูปด้วย. ครั้นพระมาถึงตำบลบางธรณี, จึ่งเสดจพระราชดำเนินขึ้นไปโดยทางชลมารค, พร้อมด้วยขบวรนาวาพยุหแห่ลงมากราบเท่าถึงพระนคร. แล้วให้ปลูกโรงรับเสดจพระพุทธปฏิมากรพระแก้ว, พระบาง, อัญเชิญขึ้นประดิษฐานไว้ณโรงริมพระอุโบสถวัดแจ้งภายในพระราชวัง, ตั้งเครื่องสักการบูชาอันมโหฬาราธิการโดยยิ่ง. แล้วมีงานมโหรสพถวายพระพุทธสมโพชครบสามวัน แล้วพระราชทานบำเหน็จรางวัล, แก่สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, แล้วท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวงโดยสมควรแก่ความชอบในราชการสงครามนั้น. ๚ะ
๏ ในปีกุนเอกศกนั้น, มหาดาบวชอยู่ณวัดพระรามกรุงเก่า, ประพฤติการทุจริตมิได้ตั้งอยู่ในศีลสังวรวินัย, ประกอบการโกหกแจกน้ำมนต์รดประชาชนทั้งปวง, ฬ่อลวงให้เชื่อถือว่า, เปนผู้มีบุญ, ผู้คนเข้าด้วยเปนอันมาก. แล้วคิดกำเริบเปนขบถต่อแผ่นดิน, ตั้งแต่งชาวชนบถเปนขุนนางทุกตำแน่ง, ยังขาดอยู่แต่ที่พระยายมราช. จึ่งผู้รักษากรุงกรมการบอกลงมากราบทูลพระกรุณา. ๚ะ
๏ ครั้นได้ทรงทราบจึ่งโปรดให้ข้าหลวงขึ้นไปจับตัวมหาดา, กับทั้งสมัคพัคพวกทั้งสิ้นเอาลงมายังกรุงธนบุรี,ให้มหาดาผลัดผ้าขาวศึก, แล้วลงพระราชอาญาสิ้นทั้งพัคพวกแล้วจำครบไว้. ครั้นได้ทรงทราบว่า,อ้ายดาผู้คิดมิชอบตั้งแต่งพัคพวกเปนขุนนางครบตามตำแหน่ง, ยังขาดอยู่แต่ที่พระยายมราช. ขณะนั้นพระยายมราชแขก,เปนโทษต้องรับพระราชอาญาจำอยู่ในเรือนจำ. จึ่งดำรัศว่าที่พระยายมราชของมันยังมิได้ตั้งขาดอยู่,ให้/*636เอาพระยายมราชของเราไปใส่ให้มัน,จงครบตำแหน่งขุนนาง. แล้วให้เอาพระยายมราชแลอ้ายดาขบถ, กับทั้งสมักพักพวกทั้งปวง, ซึ่งตั้งแต่งเปนขุนนางนั้น,ไปประหารชีวิตรเสียที่น่าป้อมวิไชยประสิทธิ์, ตัดศีศะเสียบไว้ทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๔๒ ปีขานโทศก, ทรงพระกรุณาให้พระยาคำแหงสงครามเจ้าเมืองนครราชสีมา, ลงมารับราชการอยู่ณกรุงธนบุรี จึ่งโปรดให้หลวงนายฤทธิ์,ผู้หลานสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, เปนพระยาสุริยอไภยขึ้นไปครองเมืองนครราชสีมาแทน. ให้นายจ่าเรศผู้น้อง, เปนพระอไภยสุรียาปลัดเมือง. แล้วให้นายพลพันน้องผู้น้อย, เปนหลวงนายฤทธิ์, รับราชการสืบไป. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนห้าขึ้นสิบสี่ค่ำ, มีผู้เปนโจทยมาฟ้องหลายคน, ยกข้ออธิกรณพระพิมลธรรมวัดโพธาราม, ด้วยข้ออทินนาทานปาราชิก. ยกอธิกรณพระธรรมโคดม, พระอไภยสารท วัดหงษ, แลพระพรหมมุนีวัดบางยี่เรือ, ด้วยข้อเมถุนปราชิกกับสิษโดยทางเว็จมัค. พระยาพระเสดจกราบทูลพระกรุณา, ดำรัศสั่งให้ชำระคดีพระราชาคณะทั้งสี่องค์ได้ความเปนสัจ, จึ่งให้ศึกเสีย. แต่พระธรรมโคดม, แลพระอไภยสารทนั้น, กลับบวชเข้าเปนเถร. แลนายอินพิมลธรรม, โปรดตั้งให้เปนหลวงธรรมรักษา, เจ้ากรมสังฆการีขวา นายอินพรหมมุนี,โปรดตั้งให้เปนหลวงธรรมาธิบดี, เจ้ากรมสังฆการีซ้าย. พระราชทานภรรยาหลวงราชมนตรีผู้ถึงแก่กรรม, ให้เปนภรรยาทั้งสองคน. แล้วโปรดให้พระธรรมเจดียวัดนาค,เลื่อนเปนพระพิมลธรรมมาอยู่ครองวัดโพธารามสืบไป. แล้วโปรดให้พระญาณสมโพธิวัดสลัก, เลื่อนเปนพระธรรมเจดีย. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันพฤหัศบดีเดือนห้าแรมแปดค่ำเพลาบ่าย, บังเกิดธุมชาถในอากาศ, แลมหาวาตพยุหใหญ่พัดมาแต่บุรพทิศ. ๚ะ
/*637๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนเจ็ดขึ้นสิบห้าค่ำ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องใหญ่. ครั้นเสรจแล้วทรงส่องพระฉายทอดพระเนตรเหนพระเกษาเหนือพระกรรณเบื้องซ้ายยังเหลืออยู่เส้นหนึ่ง, ก็ทรงพระพิโรธเจ้าพนักงานเชาพระมาลาภูษาซึ่งทรงเครื่องนั้นว่า, แกล้งทำประจานพระองค์เล่น. จึ่งดำรัศถามพระเจ้าลูกเธอ กรมขุนอินทรพิทักษ์ว่า, โทษคนเหล่านี้จะเปนประการใด. กรมขุนอินทรพิทักษกราบทูลว่า, เหนจะไม่ทันพิจารณา, พระเกศาจึ่งหลงเหลืออยู่เส้นหนึ่ง, ซึ่งจะแกล้งทำประจานพระองค์เล่นนั้น, เหนจะไม่เปนๆแท้. สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธพระเจ้าลูกเธอเปนกำลัง, ดำรัศว่ามันเข้ากับผู้ผิดกล่าวแก้กัน, แกล้งให้เขากระทำประจานพ่อดูเล่นได้ไม่เจบแค้นด้วย. จึ่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนพระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษ์ร้อยทีแล้วจำไว้, ให้เอาตัวชาวพระมาลาภูษาซึ่งทรงเครื่องทั้งสองคน, กับทั้งพระยาอุทัยธรรมจางวางว่า, ไม่ดูแลตรวจตรากำกับ, เอาไปประหารชีวิตรเสียทั้งสามคน. ๚ะ
๏ ถึงณวันศุกรเดือนเจดแรมหกค่ำ, ดำรัดสั่งให้รื้อตำหนักพระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษ, แล้วริบเครื่องยศให้ถอดเสียจากยศ. ครั้นนานมาหายพระพิโรธแล้ว,จึ่งโปรดให้พ้นโทษ,พระราชทานเครื่องยศ,แล้วให้คงยศดั่งเก่า ภอพระชันษาครบอุปสมบท, จึ่งโปรดให้ออกมาทรงผนวชอยู่ณวัดหงษ. ๚ะ
๏ ในปีชวดโทศกนั้น, ฝ่ายข้างกัมพุชประเทศเกิดจราจล, เปนเหตุด้วยเจ้าฟ้าทลหะหมู, กับพระยากลาโหมชู, พระยาเดโชแทน, พระยาแสนท้องฟ้าพาง, สี่คนคบคิดกันเปนขบถ,คุมสมัคพัคพวกเข้าจับนักพระองครามาธิบดีเจ้ากัมพูชา, ซึ่งตั้งอยู่ณเมืองพุทไธเพชรนั้นฆ่าเสีย. แล้วไปรับเอาราชบุตรธิดานักพระองคตน, ผู้เปนพระอุไทยราชา, ซึ่งถึงพิราไลย/*638นั้นมาเมืองบาพนม, คือพระองคเอง, พระองคมินชายสอง, พระองคอี, พระองคเภาหญิงสอง. เชิญมาไว้ณเมืองพุทไธเพชรแล้ว, เจ้าฟ้าทลหะตั้งตัวเปนเจ้ามหาอุปราช. พระยากลาโหมเปนสมเดจเจ้าพระยา, พระยาเดโชเปนพระองคพระยา, พระยาแสนท้องฟ้าเปนพระยาจักรี, นั่งเมืองรักษาเจ้าทั้งสี่องคว่าราชการแผ่นดิน. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยายมราช, แลพระยาพระเขมรทั้งปวง, ซึ่งเปนข้านักองคพระรามาธิบดีนั้น, จึ่งภากันหนีเข้ามาณเมืองปัตบอง. แล้วบอกข้อราชการซึ่งบ้านเมืองเกิดจราจลนั้น, เข้ามายังกรุงธนบุรีในเดือนยี่ปีชวดโทศก, กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ. ๚ะ
๏ สมเดจพระเจ้าอยู่หัว, จึ่งมีพระราชดำรัศให้สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, เปนแม่ทับใหญ่ถืออาชญาสิทธิ์. ให้เจ้าพระยาสุรสีหเปนทับน่า. แล้วให้พระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษลาผนวช, โปรดให้ยกกองทับกับพระยากำแหงสงครามเจ้าเมืองนครราชสีมาเก่า, เปนเกียกกายกองหนุน. พระยานครสวรรค์,เปนยกกรบัตรทับ. พระเจ้าหลานเธอกรมขุนรามภูเบศร, เปนกองหลัง พระยาธรรมา, เปนกองลำเลียง. ทั้งหกทับเปนคนหมื่นหนึ่งยกไปตีเมืองพุทไธยเพชร จับเจ้าฟ้าทลหะ,แลขุนนางพัคพวกซึ่งเปนขบถนั้นฆ่าเสียให้สิ้น,ปราบปรามแผ่นดินให้ราบคาบแล้ว,ให้สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ตั้งพระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษ, อยู่ครองเมืองกัมพูชาธิบดีสืบไป. ๚ะ
๏ ครั้นถึงณวันได้มหาพิไชยนักขัตรฤกษ, จึ่งพระเจ้าลูกเธอ, พระเจ้าหลานเธอทั้งสองพระองค, แลสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, กับท้าวพระยานายทับนายกองทั้งปวง, ก็กราบถวายบังคมลายกขึ้นไปยังเมืองนครราชสีมา, แล้วเดินทับไปณกัมพุชประเทศ. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึกไปตั้งทับใหญ่อยู่ณเมืองนครเสียมราบ, ให้กองทับเจ้าพระยาสุรสีหยกไปทาง/*639เมืองปัตบอง,ฟากทเลสาบข้างตวันตก เอากองทับเขมรพระยายมราช, แลพระยาเขมรทั้งปวง, ยกออกไปตีเมืองพุทไธยเพชร. ทับพระเจ้าลูกเธอกรมขุนอินทรพิทักษ, แลพระยากำแหงสงครามก็ยกหนุนออกไป. แลให้ทับพระเจ้หลานเธอกรมขุนรามภูเบศร, แลทับพระยาธรรมายกไปทางฟากทเลสาบฝ่ายตวันออก, ไปตั้งทับอยู่ณเมืองกำพงสวาย. ๚ะ
๏ ฝ่ายเจ้าฟ้าทลหะซึ่งตั้งตัวเปนเจ้าฟ้ามหาอุปราช, แลสมเดจเจ้าพระยารู้ว่า, กองทับไทยยกออกมามากตกใจกลัว, มิได้ตั้งอยู่สู้รบ, ภาครอบครัวหนีลงไปอยู่ณเมืองพนมเพ็ญ, แล้วบอกลงไปขอกองทับญวนเมืองแซ่ง่อนมาช่วย. ทับญวนก็ยกทับเรือมาณเมืองพนมเพ็ญ. กองทับเจ้าพระยาสุรสีหก็ยกตามลงไปณเมืองพนมเพ็ญ, ตั้งค่ายรอกันอยู่ยังมิได้รบกัน. กองทับพระเจ้าลูกเธอก็ยกหนุนลงไป, ตั้งอยู่ณเมืองพุทไธยเพชร. ๚ะ
๏ ฝ่ายราชการแผ่นดินกรุงธนบุรีนั้นผันแปรต่างๆ, เหตุพระเจ้าแผ่นดินทรงนั่งพระกรรมฐานเสียพระสติ, พระจริตนั้นก็ฟั่นเฟือนไป. ฝ่ายพระพุทธจักร,แลอาณาจักรทั้งปวงเล่า, ก็แปรปรวนวิปริต,มิได้ปรกติเหมือนแต่ก่อน. ๚ะ
๏ ครั้นลุศักราช ๑๑๓๓ ปีฉลูตรีศก ทรงพระกรุณาให้แต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสน์, คุมเครื่องราชบรรณาการลงสำเภาออกไปณเมืองจีน, เหมือนตามเคยมาแต่ก่อน แลปีนั้นโปรดให้หลวงนายฤทธิ์, เปนอุปทูตออกไปด้วย. ๚ะ
๏ จบเล่ม ๓๓ สมุดไทย. ๚ะ
๓๔
๏ ครั้นถึงณวันอาทิตย์เดือนเก้าแรมหกค่ำ, สมเดจพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจออกณโรงพระแก้ว, ให้ประชุมพระราชาคณะพร้อมกัน, แลพระองคมีพระสติฟั่นเฟือนถึงสัญาวิปลาศ, สำคัญพระองคว่าได้โสดาปัตติผล, จึ่งดำรัศ/*640ถามพระราชาคณะว่า, พระสงฆ์บุถุชน, จะไหว้นบเคารพย์คฤหัฐ,ซึ่งเปนพระโสดาบันบุทคลนั้น, จะได้ฤๅมิได้ประการใด. แลพระราชาคณะที่มีสันดานโลเล,มิได้ถือมั่นในพระบาฬีบรมพุทโธวาท, เกรงพระราชอาญา,เปนคนประสมประสาร,จะเจรจาให้ชอบพระอัทยาไศรยนั้นมีเปนอันมาก มีพระพุทธโฆษาจารย,วัดบางว้าใหญ่ พระโพธิวงษ, พระรัตนมุนีวัดหงษเปนต้นนั้นถวายพระพรว่า, พระสงฆบุถุชน, ควรจะไหว้นพคฤหัฐ,ซึ่งเปนโสดาบันนั้นได้. แต่สมเดจพระสังฆราช,วัดบางว้าใหญ่. พระพุทธาจาริย,วัดบางว้าน้อย. พระพิมลธรรม,วัดโพธาราม. สามพระองค์นี้มีสันดานมั่นคง,ถือพระพุทธวจนะโดยแท้ มิได้เปนคนสอพลอประสมประสาน, จึ่งถวายพระพรว่า, มึงมาทว่าคฤหัฐเปนพระโสดาบันก็ดี,แห่เปนหินะเพศต่ำ. อันพระสงฆถึงเปนบุถุชน,ก็ตั้งอยู่ในอุดมเพศอันสูง. เหตุทรงผ้ากาสาวพัตถ์, แลพระจตุปาริสุทธศิลอันประเสริฐ. ซึ่งจะไหว้นบคฤหัฐอันเปนพระโสดาบันนั้นมิบังควร. สมเดจพระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระพิโรธว่า, ถวายพระพรผิดจากพระบาฬี. ด้วยพวกที่ว่าควรนั้นเปนอันมาก, ว่าไม่ควรแต่สามองค์เท่านี้. จึ่งดำรัศให้พระโพธิวงษ, พระพุทธโฆษา. เอาตัวสมเดจพระสังฆราช, พระพุทธาจาริย, พระพิมลธรรม, กับถานาเปรียญติ์อันดับ, ซึ่งเปนอันเตวาสิก, สัทธิงวิหาริก, แห่งพระราชาคณะทั้งสามนั้น,ไปลงทัณฑกรรมณะวัดหงษทั้งสิ้น แต่พวกพระราชาคณะให้ตีหลังองคละร้อยที, พระถานาเปรียญติ์ให้ตีหลังองค์ละห้าสิบที, พระสงฆอันดับ,ให้ตีหลังองคละสามสิบที. แต่พระสงฆซึ่งตั้งอยู่ในศิลในสัจพวกว่าไหว้ไม่ได้นั้นทั้งสามพระอาราม,เปนพระสงฆถึงห้าร้อยรูป,ต้องโทษถูกตีทั้งสิ้น. แลพวกพระสงฆทุศิล, อาสัจอาธรรมว่าไหว้ได้มีมากกว่ามากทุกๆอาราม. แลพระราชาคณะทั้งสามพระองค์, กับพระสงฆอันเตวาสิก,ซึ่งเปนโทษทั้งห้าร้อยนั้น, ให้ไปขนอาจมชำระเว็จกุฎีวัดหงษทั้งสิ้นด้วยกัน. แล้ว/*641ให้ถอดพระราชาคณะทั้งสามนั้น, จากสมณะถานันดรศักดิ์ลงเปนอนุจร. จึ่งตั้งพระโพธิวงษ,เปนสมเดจพระสังฆราช. พระพุธโฆษาจาริย,เปนพระวันรัตน ครั้นนั้นมหาไภยพิบัติบังเกิดในพระพุทธสาศนาควรจะสังเวศยิ่งนัก, บันดาคนทั้งหลายซึ่งเปนสัมมาทฤษฐิ, นับถือพระรัตนไตรยนั้น,ชวนกันสลดจิตรคิดสงสารพระพุทธสาศนา, มีหน้านองไปด้วยน้ำตาเปนอันมาก. ที่มีศรัทธาเข้ารับโทษให้ตีหลังตนแทนพระสงฆ์นั้นก็มี, แลเสียงร้องไห้รงมไปทั่วทั้งเมืองเว้นแต่พวกมิฉาทิฐิ. ตั้งแต่นั้นมาพระราชาคณะพวกพาลอลัชชีมีสันดานบาปที่ว่าไหว้คฤหัฐได้นั้น, ก็เข้าเฝ้า กราบถวายบังคมหมอบกรานเหมือนข้าราชการฆราวาศ. จึ่งดำรัศสั่งพระสังฆราชใหม่,ให้เอาตัวพระราชาคณะซึ่งเปนโทษถอดเสียจากที่ทั้งสามองค์นั้น, คุมตัวไว้ณวัดหงษ, อย่าไห้ปล่อยไปวัดของตน. แล้วให้พระญาณไตรยโลกยวัดเลียบ,มาอยู่ครองวัดโพธาราม. แล้วดำรัศสั่งพระรัตนมุนี,ให้ขนานพระนามถวายใหม่. พระรัตนมุนี, จึ่งขนานพระนามถวายให้ต้องด้วยอัธยาไศรยว่า, สมเดจพระสยามยอดโยคาวจรบวรพุทธางกูรอดุลยขัติยราชวงษ, ดำรงพิภพกรุงเทพมหานคร, บวรทวาราวดีศรีอยุทธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมอุดมราชนิเวศมหาสถาน ก็ชอบต้องด้วยพระอัธยาไศรยสมด้วยพระไทยปราถนานั้น. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นบ้านเมืองก็เกิดจลาจลเดือดร้อน, ทั้งฝ่ายพระพุทธจักรพระพุทธสาศนาก็เศร้าหมอง. ฝ่ายพระราชอาณาจักรประชาราษฎรก็ได้ความเดือดร้อนด้วยทุกขไภย, เพราะพระเจ้าแผ่นดินมิได้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมสุจริต,คิดให้ไนยแก่คนพาลให้ร้องฟ้องข้าทูลลอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งข้างน่าข้างใน, แลราษฎรทั้งหลายว่า, ขายเข้าขายเกลือแลนองาเนื้อไม้สิ่งของต้องห้ามทั้งปวงต่างๆเอาลงสำเภา,ไม่ขายว่าขาย. แลฟ้องว่าชายหญิงผู้นั้นๆเปนโจร,ลักพระราชทรัพยเงินทองในท้องพระคลัง, ไม่ลักว่าลัก, /*642ล้วนแต่ควมเท็จไม่จริง, แกล้งใส่ความใส่โทษเอาเปล่าๆทั้งนั้น. แล้วให้ลงพระราชอาญาโบยตีจองจำ, แลให้ทำโทษเจ้าจอมข้างในว่า, ลักเงินเหรียนในพระคลังในหายไปกำปั่นหนึ่ง,ให้โบยตีแลจำไว้เปนอันมาก. แล้วให้เอาตัวเจ้าจอมโนรีชาวคลัง, ขึ้นย่างเพลิงจนถึงแก่ความตาย. ขณะนั้นพวกคนพาลเปนโจทถึงสามร้อยสามสิบสามคน, มีพันศรี,พันลาเปนต้น,นำเอาฟ้องมายื่นกับขุนโยธาบดี,เจ้ากรมทนายเลือกหอกซ้าย,ให้กราบทูลพระเจ้าแผ่นดิน. พระเจ้าแผ่นดินทรงพิภาคษากลับเอาเท็จเปนจริง, บังคับว่า, ถ้าโจทสาบานได้ให้ปรับไหมลงเอาเงินแก่จำเลย,ตามคำโจทหามากแลน้อย. ถ้าจำเลยมิรับ,ให้เฆี่ยนขับผูกถือตบต่อยติดไม้แลย่างเพลิง, บ้างตาย, บ้างลำบากเปนอันมาก. แลฬ่อลวงให้ลุกโทษตามมีแลยาก. ฝ่ายข้าราชการ,แลราษฎรกลัวไภยคิดกันรับลุกโทษเปล่าๆว่า,ขายสิ่งของต้องห้ามสิ่งนั้นๆไปต่างประเทศ,เปนเงินเหรียน,เงินกู้บ้างคนละเท่านั้นๆ. สำคัญว่าสิ้นโทษแล้ว. ครั้นให้มีผู้ฟ้องอีก,กลับให้พิจารณา. ถ้าสิ่งของต้องในลุกโทษมากน้อยเท่าใด,ให้หักเสียเท่านั้น. ที่เหลือแลต่างกันออกไปให้ปรับไหม. แม้นรับตามฟ้องให้ปรับทวีคูณ,เอาเงินสองเท่า. ถ้าไม่รับต้องลงหวายจึ่งรับ,ให้ปรับจตุรคูณเอาเงินสี่เท่า,ที่คนมีก็ได้ให้,ที่คนจนขัดสนต้องทนให้เฆี่ยนไปทุกวันทุกเวลากว่าจะได้ทรัพย,บ้างตาย,บ้างลำบากยากแค้นทั่วไปจนหัวเมืองเอก,เมืองโท,เมืองตรี,เมืองจัตวาทั้งสิ้น. เร่งรัดเอาทรัพยส่งเปนของหลวง. คนทั้งหลายมีหน้าตาคร่ำไปด้วยน้ำตา,ที่หน้าชื่นใจบานอยู่แต่ฝ่ายคนพาลที่เปนโจท,พัคพวกโจท. จึ่งโปรดตั้งพันศรี,เปนขุนจิตรจุญ. ตั้งพันลา,เปนขุนประมูลพระราชธรัพย. เปนนายกองพวกโจททั้งนั้น. แลครั้งนั้นเสียงร้องครางพิลาปร่ำไรเซงแซ่ไปในพระราชวัง, ฟังควรจะสังเวศเหมือนอย่างในยมโลกย. ที่ทิ้งเย่าเรือนเสียยกครอบครัวอพยพหนี/*643เข้าป่าดงไปก็มีเปนอันมาก, บ้านเรือนร้างว่างเปล่าอยู่ทุกแห่งทุกตำบล. อนึ่งทรงสงไสยแคลงชาวพระคลังข้าราชการต่างๆว่า,ลักฉกพระราชทรัพยสิ่งของในท้องพระคลังทั้งปวง. จึ่งจัดเอาพระราชาคณะพวกอะลัชชีเหล่านั้นมากำลังคลัง,คลังละองคทุกๆพระคลัง,มิได้ไว้พระไทยพวกชาวคลังคฤหัฐทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสิบสองแรมค่ำหนึ่ง, บังเกิดทุนิมิตรบนอากาศ, เมฆปรากฎเปนคันกระแพงฝ่ายทิศบูรพ. ครั้นณวันอาทิตยเดือนอ้ายแรมเก้าค่ำ, มีผู้เปนโจทมาฟ้องพระยาราชาเสรฐีว่า,คิดจะหนีไปเมืองพุทไธยมาศ. จึ่งดำรัศให้จับตัวพระยาราชาเสรฐียวญ,กับพวกยวญให้ประหารชีวิตรเสียสามสิบคนด้วยกัน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนยี่แรมสิบสองค่ำ, ให้ประหารชีวิตรคนโทษเก้าคน ๚ะ
๏ ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือนสามขึ้นสิบสองค่ำ, ให้ประหารชีวิตรจีนลูกค้าแปดคน ๚ะ
๏ ครั้นณวันจันทร์เดือนสามแรมสองค่ำ, ให้ประหารชีวิตรคนทิ้งไฟเจ็ดคน. ๚ะ
๏ ครั้นณวันอังคารเดือนสี่แรมเจ็ดค่ำ, เพลาพระอาทิตยอัสฎงคต, บังเกิดทุนิมิตรบนอากาศ, เมฆปรากฎเปนลำภู่กันฝ่ายทิศประจิม. ๚ะ
๏ ครั้นณวันพุทธเดือนสี่แรมแปดค่ำ, กลางคืนเพลาสิบทุ่ม, ดาวอนุราธ,เข้าในดวงพระจันท์ตลอดไป. ๚ะ
๏ ในแรมเดือนสี่ปีฉลูตรีศกนั้น, จึ่งนายบุญนาก, นายบ้านแม่ลาแขวงกรุงเก่า,กับขุนสุรคิดอ่านกันว่า, บ้านเมืองเปนจลาจลเดือดร้อนทุกเส้นญ่า,เพราะเจ้าแผ่นดินไม่เปนธรรม, กระทำข่มเหงเบียดเบียฬประชาราษ/*644ฎรเร่งเอาทรัพย์สิ่งสิน. เมื่อแผ่นดินเปนทุจริตดังนี้, เราจะละไว้มิชอบ. ควรจะชักชวนซ่องสุมประชาชนทั้งปวงยกลงไปตีกรุงธนบูรี, จับพระเจ้าแผ่นดินผู้อาสัจสำเร็จโทษเสีย. แล้วจะถวายสมบัติแก่สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก,ให้ครอบครองแผ่นดินสืบไป. การจลาจลจึ่งจะสงบราบคาบ, แผ่นดินจึ่งจะอยู่เย็นเปนศุข. จึ่งชักชวนซ่องสุมชาวชนบททั้งปวง,ยินดีมาเข้าด้วยเปนอันมาก. นายบุญนากกับขุนสุร,ก็ยกพวกพลลงไปในเพลากลางคืน,เข้าปล้นจวนพระพิชิตณรงค, ซึ่งเปนผู้รักษากรุงเก่า,ตั้งกองเร่งเงินชาวเมืองทั้งปวงอยู่นั้น, จับได้ตัวผู้รักษากรุง, กับกรมการฆ่าเสีย. แลกรมการซึ่งหนีรอดนั้น, ก็รีบลงมากรุงธนบุรีกราบทูลว่า, กรุงเก่าเกิดพวกเหล่าร้ายเข้าฆ่าผู้รักษากรุง, แลกรมการเสีย. ๚ะ
๏ ขณะนั้นพระยาสรรคบุรีลงมาอยู่ณกรุงธนบุรี, พระเจ้าแผ่นดินจึ่งดำรัศให้พระยาสรรคขึ้นไปณกรุงเก่า, พิจารณาจับตัวพวกขบถเหล่าร้ายให้จงได้. แลพระยาสรรค์ก็ขึ้นไปณกรุงเก่า, กลับไปเข้าพวกนายบุญนาก ขุนสุระ, นายบุญนากขุนสุร, จึ่งมอบให้พระยาสรรคเปนนายทับยกลงมาตีกรุงธนบุรี, แลจัดแจงพวกทหารให้ใส่มงคลแดงทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนสี่แรมเก้าค่ำ, ปีฉลูตรีศก, กองทับพระยาสรรค์ยกลงมาถึงพระนคร. ครั้นเพลาสิบทุ่ม,จึ่งให้พวกพลทหารโห่ร้องยกเข้าล้อมกำแพงพระราชวังให้รอบ, ตัวพระยาสรรคเข้าตั้งกองอยู่ณริมคุก, ฟากเหนือคลองนครบาล, ที่บ้านพวกกรมเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินทราบว่า, ฆ่าศึกมาล้อมพระราชวัง, แลพระยาสรรคซึ่งใช้ไปจับพวกขบถนั้น, กลับเปนนายทับยกลงมา. จึ่งสั่งข้าราชการซึ่งนอนเวรประจำซองอยู่นั้น, ให้เกนกันขึ้นประจำรักษาน่าที่เชิงเทินรอบพระราชวัง,ได้ยิงปืนโต้ตอบกันทั้งสองฝ่ายต่อรบกันอยู่จนรุ่ง. ๚ะ
/*645๏ ครั้นณวันอาทิตย์เดือนสี่แรมสิบค่ำ, พระเจ้าแผ่นดินจึ่งให้ออกไปนิมนตพระสังฆราช,พระวันรัต,แลพระรัตนมุนีเข้ามา. แล้วให้ออกไปเจรจาความเมืองกับพระยาสรรค, รับสาระภาพผิดยอมแพ้,ขอแต่ชีวิตรไว้จะออกบรรพชา, พระยาสรรคก็ยอม ๚ะ
๏ ในวันนั้นค่ำลงเพลายามเสศ, พระเจ้าแผ่นดินจึ่งทรงผนวช,ณพระอุโบสถวัดแจ้ง, ภายในพระราชวัง. แลเสดจดำรงราชอาณาจักรอยู่ในราชสมบัติได้สิบห้าปี, ก็เสียพระนครแก่พระยาสรรค ๆ จึ่งจัดพลทหาร, ให้ไปตั้งล้อมพระอุโบสถวัดแจ้งไว้แน่นหนา, มิให้พระเจ้าแผ่นดินซึ่งบรรพชานั้นหนีไปได้. แล้วให้จับกรมขุนอนุรักษสงคราม พระเจ้าหลานเธอ, แลวงษานุวงษทั้งปวง, มาจำไว้ในพระราชวังทั้งสิ้น. ๚ะ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทรเดือนสี่แรมสิบสามค่ำ, วันจ่ายตรุศติ์นั้น, พระยาสรรค์จึ่งเข้าพระราชวัง, กับทั้งหลวงเทพผู้น้อง,เข้าอยู่ณท้องพระโรงว่าราชการแผ่นดิน, ให้ทอดนักโทษทั้งข้าราชการฝ่ายน่าฝ่ายใน, แลราษฎรซึ่งอยู่ในเรือนจำนั้นออกสิ้น. ๚ะ
๏ ฝ่ายคนทั้งหลายซึ่งต้องโทษได้พ้นโทษแล้ว, ชวนกันโกรธแค้นพวกโจทย,ก็เที่ยวไล่จับพวกโจทย, มีพันศรี,พันลาเปนต้น, ฆ่าฟันเสียเปนอันมาก. พวกโจทยหนีไปเที่ยวซุ่มซ่อนอยู่ณวัดบ้าง,บ้านบ้าง, ทุกแห่งทุกตำบล. ที่รอดเหลืออยู่นั้นน้อย, ที่ตายนั้นมาก, เกิดฆ่าฟันกันไปทุกแห่งทุกตำบลทั่วทั้งเมือง. ๚ะ
๏ ลุศักราช ๑๑๔๔ ปีขานจัตวาศก, ถึงณวันอังคารเดือนห้าขึ้นหกค่ำเพลาเที่ยง, เหนพระจันทรปรากฎในกลางวัน. แลในกลางคืนวันนั้น,ดาวกฤษดิกาเข้าในดวงพระจันทร. ๚ะ
/*646๏ แต่ก่อนพระยาสรรคยังไม่เข้าตีกรุงธนบุรีนั้น, ฝ่ายพระยาสุริยอไภยผู้ครองเมืองนครราชสีมาได้ทราบว่า, แผ่นดินเปนจลาจลมีคนขึ้นไปแจ้งเหตุ,จึ่งออกไปณเมืองนครเสียมราบ, แถลงการแผ่นดินเกิดยุคเขนนั้น, แก่สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก. ๆ จึ่งให้พระยาสุริยอไภยรีบยกกองทับลงไปยังกรุงธนบุรีก่อน,แล้วจะยกทับใหญ่ตามลงไปภายหลัง. พระยาสุริยอไภยก็กลับมาณเมืองนครราชสีมา, ให้พระอไภยสุริยาปลัดผู้น้อง,อยู่รักษาเมือง. แล้วก็จัดแจงกองทับได้พลไทยลาวพันเสศ, ก็รีบยกลงมาณกรุงธนบุรี. แลกองทับเมืองนครราชสีมามาถึงกรุงธนบุรี, ณวันศุกรเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำ, ภอพระยาสรรคตีกรุงได้เข้านั่งเมืองอยู่แล้ว. ๚ะ
๏ ครั้นพระยาสรรคได้แจ้งว่า, พระยาสุริยอไภยยกทับลงมา, จึ่งให้ไปเชิญมาปฤกษาราชการณท้องพระโรงในพระราชวัง, แจ้งการทั้งปวงให้ทราบ, แล้วว่าจัดแจงบ้านเมืองไว้, จะถวายแก่สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ให้ครอบครองแผ่นดินสืบต่อไป. แลพระยาสุริยอไภยกับพระยาสรรค, จึ่งปฤกษากันให้ศึกเจ้าแผ่นดินออก, แล้วพันธนาไว้ด้วยเครื่องสังขลิกพันธ. แลพระยาสุริยอไภยก็ไปตั้งกองทับอยู่ณบ้านเดิม, ที่บ้านปูนเหนือสวนมังคุด ๚ะ
๏ ครั้นภายหลังพระยาสรรคกลับคิดจะเอาราชสมบัติเอง, จึ่งคิดกันกับเจ้าพระยามหาเสนา, แลพระยารามัญวงษจักรีมอญเข้าด้วย. พระยาสรรคเอาเงินตราในท้องพระคลัง, ซึ่งเร่งรัดของคนทั้งปวงมาไว้นั้น, ออกแจกขุนนางข้าราชการทั้งฝ่ายน่าฝ่ายในแลทหารเปนอันมาก. ๚ะ
๏ ในขณะนั้นบันดาขุนนางข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง, แตกออกเปนสองพวก, ที่ได้บำเหน็จรางวัลก็เข้าเปนพวกพระยาสรรค. ที่นับถือบุญาบารมีสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ก็มิได้รับรางวัลของพระยาสรรค, มาเปนพวกข้างพระยาสุริยอไภย. ๚ะ
/*647๏ ครั้นณวันอังคารเดือนห้าแรมห้าค่ำ, พระยาสรรคกับเจ้าพระยามหาเสนา, แลพระยารามัญวงษ, จึ่งคิดกันให้ถอดกรมขุนอนุรักษสงครามหลานเธอออกจากเวนจำ, แต่งให้เปนนายทับคุมขุนนางแลไพร่, ยกไปบ้านพระยาสุริยอไภย. แต่เพลาพลบค่ำ, ตั้งค่ายวางคนรายโอบลงมาวัดบางว้า. เพลาสามยามจุดไฟขึ้นณบ้านปูนแล้วยกลงมา ฝ่ายพระยาสุริยอไภยก็มิได้สดุ้งตกใจ, ให้ขุนนางแลไพร่พลยกออกต่อรบ, รายคนออกไปให้วางปืนตับ. พวกพลข้ามขุนอนุรักษสงคราม, ก็ยิงปืนรบโต้ตอบกันอยู่ทั้งสองฝ่าย. ครั้นเหนเพลิงไหม้ลามมาใกล้คฤหถานที่อยู่, พระยาสุริยอไภยจึ่งตั้งสัตยาธิฐานว่า, ข้าพเจ้าได้บำเพ็ญศีลทานการกุศลสิ่งใดๆ, ก็ตั้งใจปราถนาพระโพธิญาณสิ่งเดียว. เดชะอำนาทความสัจนี้, ขอจงยังพระพายให้พัดกลับขึ้นไป, อย่าให้เพลิงไหม้มาถึงบ้านเรือนข้าพเจ้าเลย. พอขาดคำอธิฐานลง, ลมก็บันดานพัดกลับขึ้นไป, เพลิงก็ไหม้อยู่แต่ภายนอก, มิได้ติดลามเข้ามาในบ้าน, เหนประจักษ์แก่คนทั้งปวง. แต่รบกันอยู่จนรุ่งขึ้นเหนตัวกัน, จึ่งรู้ว่ากรมขุนอนุรักษสงครามยกมารบ. แต่รบกันอยู่จนถึงเพลาห้าโมงเช้า. ในวันพุทธเดือนห้าแรมหกค่ำ, ทับข้างกรมขุนอนุรักษสงคราม, จึ่งแตกพ่ายหนีไปข้ามคลองบางกอกน้อย. พระยาสุริยอไภยได้ไชยชำนะแล้ว, ให้พลทหารติดตามไปจับตัวกรมขุนอนุรักษสงครามมาได้, ในทันใดนั้นให้จำครบไว้. สืบเอาพวกเพื่อนได้เปนอันมาก, เอาตัวจำครบไว้ทั้งสิ้น. แลครั้งนั้นกองรามัญก็แตกกันออกเปนสองพวก, ที่มาเข้าด้วยพระยาสุริยอไภยนั้น ,คือกองพระยาพระราม, พระยาเจ่ง. ที่ไปเข้าด้วยพระยาสรรคนั้น, คือกองพระยารามัญวงษ, กับกองพระยากลางเมือง. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาสรรครู้ว่า, ทับกรมขุนอนุรักษสงครามแตก, พระยาสุริยอไภยจับตัวไปได้, ก็คิดเกรงกลัวย่อท้อ,มิอาจยกออกไปรบอีก, ก็รักษา/*648ตัวอยู่แต่ในพระราชวัง. พระยาสุริยอไภยก็ให้ตั้งค่ายใหญ่อยู่ณบ้าน, แล้วจัดแจงพลทหารตั้งรายกองทับลงมาจนถึงคลองนครบาล. ๚ะ
๏ ฝ่ายสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, เมื่อให้พระยาสุริยอไภยยกมาแล้ว,จึ่งแต่งหนังสือบอกข้อราชการแผ่นดินอันเปนจลาจล, ให้คนสนิทถือลงไปแจ้งแก่เจ้าพระยาสุรสีห, ซึ่งลงไปตั้งทับอยู่ณเมืองพนมเพญ. ให้กองทับเขมรพระยายมราช, เข้าล้อมกรมขุนอินทรพิทักษ์ไว้อย่าให้รู้ความ. แล้วรีบเลิกทับกลับเข้าไปณกรุงโดยเรว. แล้วให้บอกไปถึงพระยาธรรมา, ซึ่งตั้งทับอยู่ณเมืองกำพงสวาย, ให้จับกรมขุนรามภูเบศรจำครบไว้, แล้วให้เลิกทับตามเข้ามาณกรุงธนบุรี. แล้วสมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ให้ตรวจเตรียมพลโยธาหารพร้อมแล้ว, ให้เอาช้างเข้าเทียบเกย, แล้วขึ้นบนเกยจะขี่ช้าง. ๚ะ
๏ ในเพลานั้นบังเกิดศุภนิมิตรเปนมหัศจรรย, ปรากฎแก่ตาโลกย, เพื่อพระราชกฤษฎาเดชานุภาพพระบารมี, จะถึงมหาเสวตรราชาฉัตร. บันดานให้พระรัศมีโชดช่วงแผ่ออกจากพระกายโดยรอบ, เหนประจักษทั่วทั้งกองทับ บันดารี้พลนายไพร่ทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อย, ชวนกันยกมือขึ้นถวายบังคมพร้อมกัน, แล้วเจรจากันว่า, เจ้านายเราคงมีบุญเปนแท้, กลับเข้าไปครั้งนี้จะได้ผ่านพิพิภพเปนมั่นคง. สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ก็ทรงช้างแล้วยกทับช้างม้ารี้พลคนประมาณห้าพันเสศ, ดำเนินทับมาทางด่านพระจาฤกมาถึงเมืองปราจิน. แล้วข้ามแม่น้ำเมืองปราจิน,เมืองนครนายก, ตัดทางมาลงท้องทุ่งแสนแสบ. ๚ะ
๏ ขณะนั้นชาวพระนครรู้ข่าวว่า, สมเดจเจ้าพระยามหากระษัตริยศึก, ยกทับกลับมาก็ชวนกันมีความยินดีถ้วนทุกคน, ยกมือขึ้นถวายบังคมแล้วกล่าวว่า, ครั้งนี้การยุคเขนจะสงบแล้ว, แผ่นดินจะราบคาบ, บ้านเมือง/*649จะอยู่เอย็นเปนศุขสืบไป. จึ่งหลวงสรวิชิตนายด่านเมืองอุไทยธานีลงมาอยู่ณกรุง,ก็ขึ้นม้าออกไปรับเสดจถึงทุ่งแสนแสบ, นำทับเข้ามายังพระนคร. ๚ะ
๏ ครั้นณวันเสาร์เดือนห้าแรมเก้าค่ำเวลาเช้าสองโมงเสศ, ทับหลวงมาถึงกรุงธนบุรีฟากตวันออก. พระยาสุริยอไภยจึ่งให้ปลูกพลับพลารับเสดจริมตพานท่าวัดโพธาราม, แล้วให้แต่งเรือพระที่นั่งกราบข้ามมาคอยรับเสดจ. แลท้าวทรงกันดานทองมอญ, ซึ่งเปนใหญ่อยู่ในพระราชวัง, ก็ลงเรือพระที่นั่งมาคอยรับเสดจด้วย. จึ่งเสดจทรงช้างพระที่นั่งกรีธาพลทับหลวงเข้ามาในกำแพงเมือง, ดำเนินพลช้างม้าแลพลเดินท้าวแห่มาทางถนนหว่างวัดโพธาราม, เสดจลงจากช้างอยุดประทับอยู่ณพลับพลาน่าวัด. แล้วท้าวทรงกันดารกราบถวายบังคมทูลเชิญเสดจลงเรือพระที่นั่ง. แลพระยาสุริยอไภยกับข้าราชการทั้งปวง, ก็ข้ามมาคอยรับเสดจเปนอันมาก, แล้วกราบทูลแถลงข้อราชการแผ่นดินทั้งปวง. จึ่งเสดจลงเรือพระที่นั่งข้ามไปเข้าพระราชวัง, เสดจขึ้นประทับบนศาลาลูกขุนมหาดไทย. ข้าราชการทั้งหลายก็มาเฝ้ากราบถวายบังคม. ๚ะ
๏ ฝ่ายพระยาสรรค, แลพัคพวกก็กลัวพระเดชานุภาพเปนกำลัง, มิรู้ที่จะหนีจะสู้ประการใด, ก็มาเฝ้ากราบถวายบังคมพร้อมด้วยขุนนางทั้งปวง จึ่งตรัสปฤกษาด้วยมุขมนตรีทั้งหลายว่า, เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเปนอาสัจอาธรรมดั่งนี้แล้ว, ท่านทั้งปวงจะคิดอ่านประการใด. มุขมนตรีทั้งหลายพร้อมกันกราบทูลว่า, พระเจ้าแผ่นดินละสุจริตธรรมเสีย, ประพฤดิ์การทุจริตฉนี้, ก็เหนว่าเปนเสี้ยนหนามหลักตออันใหญ่อยู่ในแผ่นดิน, จะละไว้มิได้ควรจะให้สำเร็จโทษเสีย. จึ่งรับสั่งให้มีกระทู้ถามเจ้าตากสิน, เจ้าแผ่นดินผู้ทุจริตว่า, ตัวเปนเจ้าแผ่นดิน, ใช้เราไปกระทำการสงคราม,ได้รับความลำบากกินเหื่อต่างน้ำ, เราอุสาหกระทำศึกมิได้อาไลยแก่ชีวิตร, คิดแต่จะทำนุกบำรุงแผ่น/*650ดินให้สิ้นเสี้ยนหนาม, จะให้สมณะพราหมณาจาริย, แลไพร่ฟ้าประชากรให้อยู่เอย็นเปนศุขสิ้นด้วยกัน. ก็เหตุไฉนอยู่ภายหลัง, ตัวจึ่งเอาบุตรภรรยาเรามาจองจำทำโทษ, แล้วโบยตีพระภิกขุสงฆ์, แลลงโทษแก่ข้าราชการ, แลอาณาประชาราษฎร, เร่งรัดเอาทรัพย์สินโดยพลการ, ด้วยหาความผิดมิได้ กระทำให้แผ่นดินเดือดร้อนทุกเส้นหญ้า, ทั้งพระพุทธสาศนาก็เสื่อมทรุดเศร้าหมอง, ดุจเมืองมิจฉาทฤษฐิฉนี้. โทษตัวจะมีประการใด, จงให้การไปให้แจ้ง แล้วเจ้าตากสินก็รับผิดทั้งสิ้นทุกประการ. จึ่งมีรับสั่งให้เอาไปประหารชีวิตรสำเร็จโทษเสีย. เพชฆาฎกับผู้คุม, ก็ลากเอาตัวขึ้นแคร่หามไป, กับทั้งสังขลิกพันธนาการ. เจ้าตากสินจึ่งว่าแก่ผู้คุมเพชฆาฎว่า, ตัวเราก็สิ้นบุญจะถึงที่ตายแล้ว, ช่วยภาเราแวะเข้าไปหาท่านผู้สำเร็จราชการ,จะขอเจรจาด้วยสักสองสามคำ,ผู้คุมก็ให้หามเข้ามา. ครั้นได้ทอดพระเนตรเหน, จึ่งโบกพระหัตถมิไห้นำมาเฝ้า. ผู้คุมแลเพชฆาฎก็ให้หามออกไปนอกพระราชวัง, ถึงน่าป้อมวิไชยประสิทธิ์, ก็ประหารชีวิตรตัดศีศะเสีย, ถึงแก่พิราไลย. จึ่งรับสั่งให้เอาสพไปฝังไว้,ณวัดบางยี่เรือใต้. แลเจ้าตากสินขณะเมื่อสิ้นบุญถึงทำลายชีพนั้น, อายุได้สี่สิบแปดปี.