บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เล่ม ๔
O. Jespersen
บันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ
พ.ศ. ๒๔๘๓
/*1ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ เมษายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๙ มีนาคม ปีก่อน ได้รับแล้ว
ข้อแรกขอแสดงความขอบใจที่ท่านจงใจให้พรปีใหม่ ขอรับพรด้วยความยินดี รู้สึกว่าท่านมีน้ำใจอันตั้งอยู่ด้วยอารี จึ่งมีความสมรรคจิตต์อธิษฐาน ท่านจงใจให้พรอย่างไร ขอให้ท่านได้รับสิ่งที่ดีเช่นนั้นด้วยเหมือนกัน
ที่นี้จะบอกคำซึ่งฉันเข้าใจว่าเปนเช่นนั้น เจริญ เปนคำเขมร เขาใช้ประกอบกับคำอื่นอันสังเกตได้ว่าหมายความว่ามาก เช่น เจริญอายุ เจริญยศ เจริญศักดิ์ เปนอุทาหรณ์, กับคำ สำราญ ก็เปนคำเขมร สังเกตเปนหมายความว่า ทำให้เบา เช่นด้วย่างพูดถึงเว็จของผู้หญิง เรียกว่า สรีย์สำราญ (มีตัว ย แซกอยู่ด้วยอำนาจสระอี) หมายความว่า ทำให้ผู้หญิงเบา แม้ออกลูกก็ใช้คำ สำราญ นั้นเหมือนกัน สำราญใจ ที่เราใช้กันก็แปลความได้ว่า ทำให้เบาใจ
ในการเขียนไม้ตรีของท่าน ผิดอยู่นิดเดียวที่ท่านไม่ได้บอกให้ฉันเข้าใจเสียว่า ท่านเขียนด้วยประสงค์อย่างไรเท่านั้น เมื่อได้บอกให้เข้าใจแล้วก็เปนพ้นผิด เมื่อท่านบอกให้ทราบความประสงค็ก็ทำให้นึกถึงกรมพระสมมต เคยทรงพระปรารภเสียงข้างจีนมีอีกเสียงหนึ่ง ซึ่งอยู่ในระหว่างไม้ตรีกับไม้จัตวา นั่นก็มาลงกันกับที่ท่านว่านี้ เรื่องหนังสือไทยเรานี้ชอบกล บุคคลลางพวกก็อยากเติมอะไรเข้าไป อย่างน้อยก็เอาเท่าที่เห็นยังขาด อย่างมากก็จะให้อ่านให้ต้องตามใจ เช่นท่านให้ตัวอย่าง ท่านเขียน โนต แล้วถูกเติมไม้โท ที่เติมเข้าก็ผิดหลัก ที่ว่าแม่กดลงวรรณยุตไม่ได้นั้นด้วย แต่ก็เติมเข้ากระนั้นแหละ เพราะจะลากให้อ่านเปนเสียงสูงไปสมใจ แต่ท่านผู้เปน/*2เจ้าของผู้เขียนกลับไม่เห็นด้วย ฉันเองก็มีความเห็นเช่นเดียวกับท่านเหมือนกัน จะให้ตัวอย่างที่สอนกันให้อ่านว่า วอ วา วิ วี วิ ตัวนั้นสอนให้อ่านกันเปนเสียงสูง แต่เราอ่านกันเปนเสียงต่ำ เช่น วิลัย วิเศษ เปนต้น นั่นจะมิต้องลงไม้เอกที่ วิ ด้วยหรือ เสียงสูงนั้นนึกหาที่ใช้ไม่ได้เลย ที่จริงอักษรตายนั้นอ่านออกเสียงไม่เที่ยง เช่นอักษร กุ ถ้าเขียนคำว่า กุศล ก็อ่านเปนเสียงกลาง ถ้าเขียน กล้วย กุ ก็อ่านเปนเสียงถูกเอก แม้เขียน กุหลาบ กุแหละ ก็อ่านเปนเสียงถูกโท ตัวอย่าง กาญจนบุรี ชลบุรี ของท่านนั้นดีนัก ใครอยากจะอ่าน กาญจะนะบุรี หรือ ชะละบุรี ก็อ่านได้ หรือใครอยากอ่าน กานบุรี ชนบุรี ก็อ่านได้ คำว่า เงิน นั่นก็ต้องที่มีไม้ไต่คู้ แต่ก็ไม่เห็นใครลงไม้ไต่คู้ แต่ก็ไม่เห็นมีใครอ่านเสียงยาว เพราะคำเสียงยาวไม่มีภาษา ก็อ่านตู่เปนเสียงสั้นทั่วกันไป ไม่มีใครอ่านเสียงยาว ฉันเปนพวกข้างไม่ต้องการเติมให้อ่านตู่ตัวกันไปตามที เรื่องหนังสือแม้จะพูดไปก็มากความนัก จึงจะหยุดเสียที่เพียงเท่านี้
อันวิชาทำเพลง ก็เหมือนกับวิชาสิงอื่น จะจำได้ก็เท่าที่ต้องใช้ ถ้าไม่มีที่ต้องใช้ ถึงแม้ละเคยเรียนมาได้แล้วก็ลืม ลืมหมดหรือจำได้เพียงแต่เปนกะท่อนกะแท่นต่อกันไม่ติด หากใครจำได้ไว้หมดก็เปนเทวดา คือหมายความว่าดีกว่ามนุษย์ทั้งปวง แม้แต่เพียงรู้ว่าอะไร แต่ก่อนเขาทำกันอย่างไร เท่านั้นก็เปนประเสริฐเลิศอยู่แล้ว
เรื่องคำกลับหน้าเปนหลัง หลังเปนหน้า นั้น เล่นเอาฉันงงอยู่จนบัดนี้ เมื่อกลับคำแล้วเล่นเอาความผิดกันไปมากด้วย เช่น ใจดี ดีใจ ใจเสีย เสียใจ เปนต้น เห็นว่าสำคัญอยู่ที่ให้เข้าใจเปนใช้ได้
เรื่องบวชนาคเข้าซ้ายขวา นั้น เข้าใจคำอธิบายดีแล้ว ถือเอาขวาของอุปัชฌาย์ เปนที่ตั้ง
ที่เผาศพพระยาวิเชียรคิรีนั้น เข้าใจว่าใช้ตารางอย่างไม่มีเสาตามปกติ เว้นแต่ต่อหัวท้ายออกไปกันเก้อ ไม่ให้หีบเยิ่นเย้อเกินตารางไปเท่านั้น
/*3ที่เรียกหมวกเจ้าว่า พระตุ้มปี่ นั้น แต่ก่อนเรียกกันเช่นนั้นจริง แต่ดูเหมือนจะใช้กันแต่จำเพาะเจ้านายที่เด็ก ๆ ส่วนเจ้านายที่โตแล้วเรียก พระมาลา ตลอดเปน พระมาลาเฮลเม็ต พระมาลากันแดด เพราะเหตุที่เรียกแบ่งตามวัยนั้นทำความยากให้ คำ พระตุ้มปี่ จึงหายไป เขาว่าคำ พระตุ้มปี่ มาจาก โตปี และ พระสถูป หรือ ถูปะ ก็ว่ามาแต่ โตปี จะถูกผิดอย่างไรก็ไม่ทราบ ที่จริงที่เรียก พระมาลา นั้นก็เชือน มาลา แปลว่าดอกไม้ต่างหาก คิดว่าคำนั้นมาแต่โพกผ้าสวมสุวรรณมาลา แล้วผ้าโพกทำสำเร็จให้สวมใส่ได้เหมือนหมวก มีสุวรรณมาลาอันจะพึงสวมด้วยติดอยู่ในตัวเสร็จ ที่แท้ควรจะใช้คำนั้น จำเพาะแต่พระมาลาเส้าสูงเส้าสเทินอันมีดอกไม้ทองติดอยู่ด้วยเท่านั้น ที่เอาคำนั้นมาใช้เรียกหมวกอย่างอื่นที่ไม่มีดอกไม้ทองติดนั้นหลง
จะขอโมทนาคำในหนังสือ ซึ่งแจกในงานพระศพพระองค์เจ้าพร้อม ที่เรียกว่า เรื่องแหลมอินโดจีนสมัยโบราณ นั้นถูกใจยิ่งนัก ด้วยไม่เรียกตามแฟแชนว่า แหลมทอง สงสัยอยู่นิดเดียวที่ว่าควรละเรียกว่า แหลมอินโดจีนหรืออย่างไร แต่ทีหลังก็มาคิดได้ว่าเรียก แหลมอินโดจีน นั้นดีแล้ว เปนไปตามที่เขาเรียกกันอยู่
มีข้อกังขาเกิดขึ้นอย่างหนึ่ง ด้วยเรื่องลูกประคำ มูลมาแต่ได้เห็นข่าวในหนังสือพิมพ์ บางกอกไตมส์ ว่า ดาไลลามาซึ่งอภิเษกใหม่ประทานของแก่เมืองจีน สิ่งหนึ่งเปนลูกประคำแก้วประพาฬ ๑๐๘ เมล็ด เป็นเหตุให้สดุดใจ ด้วยเคยสงสัยมาก่อนแล้วว่าจำนวน ๑๐๘ เมล็ดนั้นเปนจำนวนอะไร ถามผู้ใหญ่ก็ว่าไม่เห็นมีอะไรนอกจากกำลังอัฐเคราะห์ คือ
อาทิตย์
๖
จันทร์
๑๕
อังคาร
๘
พุธ
๑๗
เสาร์
๑๐
/*4พฤหัสบดี
๑๙
ราหู
๑๒
ศุกร
๒๑
รวม
๑๐๘
แต่เกณฑ์กำลังอัฐเคราะห์นั้นก็เปนทางโหร หาใช่ทางพระพุทธศาสนาไม่ เพิ่งมาได้พบในเรื่องเกิดของท่าน มีเกณฑ์บอกได้เปนทางพระพุทธศาสนาว่า
พุทธคุณ
๕๖
ธรรมคุณ
๑๘
สังฆคุณ
๓๔
รวม
๑๐๘
แต่เกณฑ์นั้นมาแต่อะไร ท่านผู้บอกก็หาได้ชี้แจงไว้ไม่ อันธรรมดาจำนวนเกณฑ์อะไรนั้น ที่แท้ย่อมมีอะไรเปนมูล แต่ยากที่คนจะคำไว้ได้จึงจดไว้ เรียกว่า เกณฑ์ ทีหลังก็มีเกณฑ์อะไรต่าง ๆ เกิดผูกขึ้นด้วยความไม่เข้าใจตามไป อันลูกประคำนั้นเรามีอยู่ แต่ก็มักเปนไปทางเครื่องราง ส่วนทางพระศาสนานั้นมีแต่ทางพวกขรัวคร่ำเศกเป่า ส่วนทางศาสนาโดยตรงไม่ใช้ จึงสงสัยว่าลูกประคำนั้นจะมาทางมหายาน ประกอบกับการเศกเป่า ตามที่เคยได้สังเกตมา เห็นเทวรูปต่าง ๆ เขาทำถือลูกประคำมีอยู่บ่อย ๆ ทางมหายานกวาดเอาเทวดาทางไสยสาสตร์เข้าไปไว้มาก พวกลามาก็เห็นถือลูกประคำกันอยู่เปนปกติตลอดไปจนถึงพวกบาดหลวงและนางชีทางคริสตัง ก็เห็นใช้ประคำกันทั้งนั้น จึงขออาญัติไว้แก่ท่าน ถ้าท่านมีช่องได้พบกับพระญวนหรือพระจีนจงช่วยถามดูด้วย เพราะเขาถือศาสนาทางมหายาน แม้ได้ความเปนหลักฐานอย่างไร ก็ช่วยบอกให้ทราบด้วย ถ้าไม่ได้หลักฐานก็แล้วไป
<นริศ>
/*5กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๔ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอน้อมเกล้า ฯ รับพระพรปีใหม่ ที่ทรงพระเมตตาประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยปีติปลาบปลื้มเป็นล้นเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งกลับจากไปเที่ยวภาคพายัพ ได้ไปทุกจังหวัด ยกเว้นจังหวัดแม่ฮ่องสอน แม้ได้ไปเพียงน้อยวัน ลางแห่งก็เพียงแต่ผ่านไป แต่ก็ได้ประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะเป็นครั้งแรกที่เคยไป และได้เค้าต่างๆ สำหรับเป็นความรู้ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าใฝ่ฝันอยู่มาก
ข้าพระพุทธเจ้าขอบพระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้า ฯ ที่ตรัสประทานความหมายคำว่า เจริญ และ สำราญ ในภาษาเขมร ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความสว่างในเรื่องคำว่า เบา ซึ่งได้เคยค้นหาคำแปลคำนี้มานาน อนึ่งมีป้ายใช้ว่า สรียสำราญ อยู่ที่หอพระสมุดป้ายหนึ่ง มีผู้ทักว่าแปลก บัดนี้เป็นอันได้ทราบเกล้า ฯ ว่าเป็นภาษาเขมร และได้ทราบเกล้า ฯ ต่อไปว่า คำนี้กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ทรงนำมาใช้
เรื่องเสียงอ่านภาษาไทยที่ประทานมา ดีเป็นที่สุด เป็นแนวสำหรับสอบสวนเรื่องเสียงกลายได้กว้างออกไป
ที่มาของคำว่า โตปี (หมวก) ในหนังสือฮอบสันยอบสันว่า น่าจะมาจากคำของโปรดุเกสว่า โตปี แปลว่า ยอด ตรงกับ โตเปต์ ในภาษาฝรั่งเศส หรือ ทอป ในภาษาอังกฤษ แต่ในที่เดียวกันนั้น ก็ว่าในภาษาฮินอี มีคำว่า โฏป แปลว่า หมวก อาจออกจากคำนี้ก็ได้ ส่วน โตปี ซึ่งแปลว่า สถูป เขาให้/*6ไว้อีกแห่งหนึ่ง ไม่กล่าวอ้างถึงคำว่า หมวก แต่ถ้าจะดูลักษณะของพระสถูปกับหมวกโตปี ก็ใกล้กันมาก แต่ในหนังสือเล่มนั้นไม่นำเอามารวมไว้ เป็นที่มาอีกคำหนึ่ง
ข้าพระพุทธเจ้าถอดเสียงคำว่า อินโดจีน ตามเสียงที่เขาอ่านกัน เพราะไปคิดขัดด้วยคำว่า ฮินดู และ ฮินดี ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียนว่า ฮินทู และ ฮินที แต่ภายหลังต้องเลิกใช้ เพราะห่างจากเสียงที่เขาใช้กัน
เรื่องลูกประคำ และ เกณฑ์ ๑๐๘ ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ถวายเรื่องภายหลัง เพราะมีเรื่องมากและกระจัดกระจายอยู่ในหนังสือฝรั่งหลายเล่ม ส่วนเกณฑ์พระพุทธคุณ ธรรมคุณ และสังฆคุณ รวมด้วยกัน ๑๐๘ นั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้เอาหนังสืออิติปิโสของเก่ามาตรวจดู คงปรากฏว่า คำตั้งแต่ อิติปิโส จนถึง พุทฺโธ ภควาติ เป็นท่อนหนึ่ง เป็นพุทธคุณ ๕๖ ตั้งแต่ สฺวากฺขาโต จนถึง เวทิตพฺโพวิฺญูหีติ ท่อนหนึ่ง เป็นธรรมคุณ ๓๘ ฉะเพาะ สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสํโฆ เป็นสังฆคุณ ๑๔
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับจดหมายจากพระพาหิรรัชฏ ฯ น้องพระยาอรรคนิธินิยม (สมุย) ตอบมาว่า บิดามารดาไม่เคยไปเกาะสมุย และบุตรก็เกิดในกรุงเทพฯ ทั้งนั้น พระพาหิรรัชฏ ฯ ว่าบิดาเคยเรียนหนังสือที่โรงเรียนสำเหร่ จึงสงสัยว่าที่ตั้งชื่อบุตรคนโตว่า สมุย คงจะเลียนคำฝรั่งคำใดที่คล้ายคลึงกับคำว่า สมุย มาตั้งชื่อ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าเอามาจากคำฝรั่ง คำที่ใกล้กับเสียงว่า สมุย ก็น่าจะเป็นคำว่า สมูเอล ซึ่งเป็นชื่อโปรเฝตองค์หนึ่งในคัมภีร์ไบเบล
ข้าพระพุทธเจ้าได้สนทนากับชาวเขินคนหนึ่ง ที่แม่สายเขตต์แดนเชียงตุง ได้ถามถึงคำว่า เดิน ในภาษาเขินใช้ว่าอะไร เขาตอบว่า เดียว เป็นอันตรงกับในภาษาจีน ถีว (กวางตุ้ง) หรือ เทียว (แต้จิ๋ว) และเทียวหรือเที่ยวในภาษาไทย จีนแต้จิ๋วมีประโยคว่า เทียวไล้เทียวขื่อ แปลว่า ไปๆ มาๆ ข้อแปลกของคำนี้ ก็ที่ในภาษาจีน นอกจากแปลว่า เดิน หรือ ไป /*7ยังแปลว่ากระโดดด้วย ในภาษาไทยใหญ่พวกที่อยู่ใกล้จีนมีคำว่า ก่า แปลว่าไป ใกล้กับคำว่า คลา ในอาหมมีคำว่า กา (ไม่ทราบเกล้าฯ ถึงระดับเสียง) แปลว่าไป ว่าเต้น ตรงกับคำว่า เต้นก๋า เต้น ในไทยใหญ่เขียนเป็น ติน แต่อ่านว่า เต้น เมื่อเทียบ ก๋า กับ ขา เต้น กับ ติน ดูก็เป็นพวกเดียวกัน ในไทยใหญ่ยังมีคำว่า แว่ญ แปลว่า กระโดด ตรงกับคำว่า ขุนแผมผู้แว่นไว ซึ่งแปลกันว่าว่องไว คงจะเพี้ยนความหมายมาแล้ว เพราะใน มหาชาติคำหลวง ก็มีคำว่า แว่นบนกิ่ง อยู่
ข้าพระพุทธเจ้าเดินทางผ่านอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่ เห็นคำ ร้องกวาง ไม่เป็นภาษา ซักถามชาวเมืองว่า ทำไมไม่ กวางร้อง ก็ไม่ได้ความ เมื่อกลับมาได้สอบถามนายสุดว่า นี้คำอะไรที่เสียงใกล้กับ ร้องกวาง บ้าง ก็ได้ความว่ามีคำ ฮองกวาง แปลว่า ทางที่กวางเคยเดิน ฮอง ก็เห็นจะตรงกับร่อง (รอย) ถ้าเขียน ร่อง คำเดียว เป็น ร่องกวาง ไม่ได้ความ จึงน่าจะกลายมาเป็นร้องกวางอีกต่อหนึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*8ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ เมษายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๙ เมษายน ได้รับแล้ว
ดิใจที่ได้ทราบความตามที่ท่านบอก ว่าได้ไปเที่ยวภาคพายัพ ดีใจเพราะการไปเที่ยวนั้นดี ได้รู้ได้เห็นอะไรแปลก ๆ เปนการช่วยตัวดีกว่าอุดอยู่เปนนางห้อง
คำ ปลาบปลื้ม ที่ท่านใช้เขาก็ใช้กันอยู่ดาษดื่น ไม่ใช่ว่าผิดอะไร แต่ฉันไม่ชอบใจในคำว่า ปลาบ ด้วยเห็นว่าคำนั้นควรจะใช้ในความหมายที่แรงกว่าดีใจโดยปรกติ แต่คำ ปลื้ม นั้นใช้ในความหมายว่าดีใจโดยปรกติควรอยู่ เช่น ปลื้มใจ เปนต้น
คำว่า เจริญ ในภาษาเขมรใช้ไปจนว่า ชาเจริญ ถอดความว่าเปนมาก ต้องกันกับสำนวนของเรา แต่เขามีคำว่า อัน แซกเข้าไปในหว่างกลาง คำ จำเริญ ในภาษาเขมรไม่เคยพบ พบแต่ในภาษาไทย จำเริญ หรือ เจริญ หมายความว่า วัฒน ทั้งสองคำ อนึ่งในภาษาเขมรมีคำ สราญ กับ สำราญ อยู่ทั้งสองอย่าง ฉันถอดว่า สราญ เปนเบา สำราญ เปนทำให้เบา แนวเดียวกับ กชับ และ กำชับ
อธิบายคำ โตปี ของท่าน ทำให้ฉันรู้กว้างออกไปว่ามีหลายภาษาด้วยกัน
พุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ ๑๐๘ ที่ท่านว่า ฉันคเนเห็นจะเปนที่เรียกว่า มหาพุทธคุณ ซึ่งฉันไม่เคยนับ แต่ให้นึกสงสัยไปว่าจะปรุงขึ้นให้ได้จำนวน ๑๐๘ ทีหลัง เพื่อให้ต้องตามจำนวนลูกประคำซึ่งมีอยู่ ๑๐๘ ของเดิม พระพุทธคุณก็มี ๙ เท่านั้น เรียกว่า นวอรหาทิคุณ (อ สํ วิ สุ โล ปุ ส /*9พุ ภ) ท่านจะค้นหาเรื่องลูกประคำบอกให้ทราบนั้น พอใจเปนอย่างยิ่ง คิดว่าประโยชน์แห่งการใช้เดิมก็คิดขึ้นสำหรับนับคะแนนภาวนาเปนแน่นอน จะเปนกี่ลูกก็เท่ากับจำนวนที่ต้องการภาวนากี่หน ตามพวกที่ต้องการภาวนานั้น
พอใจมากที่ได้ทราบทางแปลชื่อเดิมของพระยาอรรคนิธิ ว่าไม่เกี่ยวไปทางเกาะสมุย แต่เกี่ยวไปทางชื่อคริสตังเหยียดเปนไทย ฉันเคยได้พบมาทางชาวกฎีจีนเขาเหยียด อันโตนี เรียกว่า ต๋น โดมิงโค เรียกว่า หมิ่น ตามทางอย่างเดียวกัน สมุย จะมาแต่ สมูเอล หรืออ่านอย่างเฉ ๆ ว่า แซมยวล หรือจะเปนอื่นมีอยู่อีกก็ได้ แต่เมื่อทราบทางว่าไปทางไหนก็พอใจมากที่จะไม่หลง
คำว่า เทียว เราก็ใช้ เช่นว่า เทียวไปเทียวมา และคำว่า เที่ยว ก็เข้าใจว่าเปนคำเดียวกันนั้นเอง ทั้งท่านบอกคำ คลา ก๋า และ แว่นไว ให้ทราบอีกด้วยนั้น พอใจเปนอย่างยิ่ง
จะแปลคำว่า ร่องรอย ไม่ใช่เปนคำซ้ำหมายความว่ารอยตีนแต่อย่างเดียว เปนสองคำหมายความว่าเปนร่องลึกลงไปด้วยน้ำฝนชะกัดเซาะ เพราะฟื้นที่ในป่าย่อมลุ่มๆ ดอนๆ กับทั้งมีรอยตีนอยู่ในร่องนั้นด้วย เพราะเปนทางเดินมาแต่เดิม จึงได้ชื่อว่าร่องรอย อันคำว่า ร้องกวาง เห็นเปนคำไทยใต้ดัดแปลง ไทยเหนือพูด ร เปน ฮ ควรจะเปน ฮ่องกวาง หรือ ฮ้องกวาง ถ้าหมายถึง ร่อง ก็ควรเปน ฮ่อง เพราะมีคำ แม่ฮ่องสอน เปนพยานอยู่ ชื่อตำบล แม่ฮ่องสอน เดิมคิดว่าควรจะเขียนแม่ฮ่องศร แต่เดี๋ยวเป็นก็สงสัยไปเสียแล้ว สอน อาจหมายถึงอะไรอื่นนอกจากลูกธนูก็ได้กระมัง คำ ห้วง ก็เห็นจะมาแต่ ฮ่อง นั่นเอง
<นริศ>
/*10กรมศิลปากร
วันที่ ๒ พฤษภาคม ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ เมษายน ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริเรื่องคำ ปลาบปลื้ม ว่าควรใช้ในความหมายที่แรงกว่าดีใจโดยปกติ คำไทยจำพวกปลาบปลื้มนี้แปลก เป็นคำพวกคล้ายคำคู่หรือคำซ้อน มีเสียงพยัญชนะเดียวกัน แต่มีเสียงสระและความหมายไม่เหมือนกันทีเดียว เช่น ปลดเปลื้อง ปลุกปล้ำ ปราดเปรื่อง ขบเคี้ยว ติดตาม ร่องรอย เป็นต้น ข้อแปลกอีกอย่างหนึ่งก็ที่เอาคำซึ่งมีเสียงท้ายเป็นอนุนาสิก หรือเสียงสระไว้เป็นตัวหลัง แต่ก็มียกเว้นบ้าง เช่น ซึมทราบ (ซ กับ ทร สับสนกันมาก ลางท่านว่า ถ้าเป็นเรื่องน้ำให้เขียน ซึมซาบ ถ้าเป็นเรื่องรู้หรือเข้าใจให้เขียนว่า ซีมทราบ ถ้าถือเอาคำ เช่น พรัดพราก ปลาบปลื้ม เป็นแนวเทียบ ก็น่าจะเป็น ทรึมทราบ หรือ ซึมซาบ มากกว่าจะเป็น ซึมทราบ ให้ผิดอักษรกัน) เรื่องคำตัวหลังเป็นเสียงลงท้ายด้วยอนุนาสิกหรือเสียงสระในคำคู่และคำซ้อนก็เป็นเช่นเดียวกัน เช่น รวบรวม บึกบึน ทรัพย์สิน เงินทอง ไร่นา แต่ที่กลับกันได้ก็มี เช่น สินทรัพย์ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ของเดิมต้องการเสียงก้องไว้ตัวหลัง เพื่อสดวกในการออกเสียงและฟังเพราะ ด้วยมีกังวานเสียง แต่ที่กลับกันส่วนมากคงจะมาจากกลอนเพื่อสัมผัสเสียง
ข้าพระพุทธเจ้าวานพระยาอุปกิต ฯ เปิดพจนานุกรมเขมร ซึ่งราชบรรณาลัยกรุงพนมเปญจัดทำขึ้น ได้ความว่า เจริญ ในภาษาเขมรเป็นคุณศัพท์ ส่วน จำเริญ เป็นกิริยา แปลว่า ทำให้มาก ทำให้เกินขึ้นไป (ตัวสกดเป็น น) จับ (ชับ) เป็นกิริยา แปลว่า ไม่คลาดจากกัน มั่นคง จับแน่น ต้อง/*11โทษอยู่ในคุก กชับ เป็นคุณศัพท์ แปลว่า มั่นคง จับกันแน่น ใช้เปนกิริยาวิเศษณ์ก็มี กำชับ เป็นกิริยา แปลว่า พูดให้แน่น ให้มั่นคง เช่น กินหมากกำชับปาก ส่วน สราญ พจนานุกรมเขมรยังชำระไปไม่ถึง อัน ในภาษาไทยก็แปลก มักเข้าประกอบกับพวกวิเศษณ์ เช่น อันดี อันโต อันเลว ภาษาไทยใหญ่ อั๋น แปลว่า ซึ่งเป็นคำใช้ประกอบคำอื่น เช่น อั๋นกัด (หนาว) อั๋นเถ่า (คนเถ้า) อั๋นแม่ญ (แม่นแท้) อั๋นแลง (แสงสว่าง) อั๋นห่ม (ฝางำภาชนะ) อั๋นหอม (จำนวนที่หอมหรือออมรวมไว้) อั๋นต้อง อั๋นถาม (คำถาม) ในภาษาจีนแคะก็เป็นอย่างเดียวกับในภาษาพูด ต้องมี อัน ประกอบอยู่ด้วยเสมอไป
แม่ฮ่องสอน ตามตำนานของเมืองนี้ ว่าเมื่อ ๑๕๐ ปีเศษที่ล่วงมานี้ เมืองแม่ฮ่องสอนยังเป็นป่าอยู่ เจ้าเชียงใหม่มาตั้งกองจับช้างเถื่อน เพื่อใช้ในการป่าไม้ ได้นำช้างที่จับได้มาฝึกหัดที่ห้วยแห่งหนึ่ง ห้วยนั้นจึงได้ชื่อว่า แม่ฮ่องสอน ส่วน ฮ่อง ในภาษาไทยใหญ่ แปลได้ว่า ลำธารขนาดใหญ่ แม่น้ำ แม่น้ำเล็ก ซอกที่เป็นทางน้ำ ช่องอยู่ระหว่างเสาทั้งสองของเรือน นายสุดว่าทางอีศาน ฮ่อง หรือ ร่อง ใช้ปะปนกันกับคำว่า ห้วย คลอง ก็เรียกว่า ฮ่อง เหมือนกัน ปักษ์ใต้เรียกแม่น้ำขนาดเล็กว่าคลอง ส่วนในกรุงเทพ ฯ มีแต่คลองขุด ทำให้เข้าใจแคบไปว่า คลอง คือทางน้ำที่ขุด ในภาษามอญมีคำว่า คลอง แปลว่าทาง พอเทียบกับคำว่า คลองเลื่อย คลองธรรม ที่แปลว่า ทาง ส่วน ห้วง ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ไม่มี นายสุดว่า ทางอีศานมีแต่คำว่า วัง แปลว่า น่านน้ำตอนหนึ่ง ๆ ดูเป็นความเดียวกับ ห้วง ในไทยใหญ่มีคำ วัง แปลว่า เหวลึกมีผาชัน ดูความใกล้กับ วัง ในภาษาไทยกรุงเทพ ฯ ซึ่งน่าหมายความว่า น่านน้ำลึกและนิ่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำเหล่านี้จะเป็นพวกเดียวกัน ห้วง วัง ว่าง ว้าง หว่าง เวิ้ง เวิ่น (อีศานว่า ที่น้ำวน) วนเวียน
เรื่องที่ตรัสถึงคำกลับหน้าเป็นหลัง หลังเป็นหน้านั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นแปลกมาก มักกลับกันได้โดยมากในคำที่เกี่ยวกับใจ และส่วนของ/*12ร่างกาย เช่น งามหน้า หน้างาม ซ้ำคำที่กลับกันนั้น คำหนึ่งเติม อัน ก็ได้ เช่น ใจอันดี ใจอันเสีย หน้าอันงาม ข้าพระพุทธเจ้าจะต้องตั้งความเพียรเก็บเอาคำในภาษาทั้งหมดมาพิจารณา ลางที่จะได้เค้าเงื่อนอะไรบ้าง
กรรมการชำระปทานุกรมติดคำว่า ค่าที่เชิงเรือน ค้นกันนักก็ไม่ได้ความ ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่งเพื่อทราบเกล้า ฯ ความหมายแห่งคำนี้ด้วย
ขณะนี้เจ้าหน้าราชพิพิธภัณฑ์กำลังจัดสิ่งของอยู่ที่ศาลาสหทัย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเขาวางเครื่องประดับหลังช้าง มีอยู่อย่างหนึ่งเขียนว่า กาญจนฉันท์ สำหรับตั้งพระไชยหลังช้าง ข้าพระพุทธเจ้าแปลคำ กาญจนขันธ์ ก็ไม่ได้ความ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเขาตั้งพระกลดเครื่องสูงไว้หลายองค์ วัตถุที่ทำและสีก็ไม่เหมือนกัน เจ้าหน้าที่อธิบายว่าใช้ในที่และโอกาศต่าง ๆ กัน ซึ่งทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกนอกทางไปว่า ควรจะรู้ไว้ด้วยหรือรู้แล้วประโยชน์อะไรได้ แต่เมื่อนึกกลับอีกทีว่า เมื่อยังไม่รู้กับเมื่อรู้แล้ว ผิดกันอย่างไร ก็เห็นประโยชน์ของการรู้ขึ้นทันที
พระแสงดาบเชลยที่เขาเชิญออกมาตั้ง เป็นดาบขนาดใหญ่ รูปผิดกับที่ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นในพิพิธภัณฑ์สถาน ซึ่งในนั้นเป็นดาบคล้ายง้าวจีน ถ้าชะนิดที่ปิดป้ายไว้ว่า ดาบเชลย ในพิพิธภัณฑสถานไม่ใช่ดาบเชลยที่แท้จริง ข้าพระพุทธเจ้าก็จะขอให้เขาเอาป้ายออกเสีย เพราะทำให้เข้าใจผิด หลงสืบสาวที่มาของดาบชะนิดนี้ผิดไปไกล
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องลูกประคำมาพร้อมกับหนังสือนี้ฉะบับหนึ่ง เจ้าหน้าที่ในกรมคลังคนหนึ่งบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า ลูกประคำของหลวงมีหลายชะนิด ทำด้วย ทองคำ แก้ว หิน และยางไม้กาเยน ส่วนจำนวนเม็ดลูกประคำก็มี ๑๐๕ ๑๐๗ ๑๐๘ และ ๑๑๕ พวงลูกประคำนี้ว่ามีสายทิ้งเป็นสายทองหรือสายไหม มีลูกประคำ ๓ เม็ด ขนาดเม็ดลดหลั่นกันดังรูปเจดีย์ ชะนิดใดใช้มีความหมายอย่างไร พระราชทานแก่ใคร/*13และในโอกาศอย่างไร เจ้าหน้าที่ไม่ทราบเป็นแต่ชี้แจงว่า พระราชทานเมื่อไปทัพ นอกนี้ยังมีพวงตะกรุดมีจำนวน ๓ และ ๕ ว่าตะกรุดจำนวน ๕ ใหญ่กว่าจำนวน ๓
อนึ่ง คำว่า ตะไล ในคำว่า ตะไลลามะ ซึ่งเป็นชื่อตำแหน่งของหัวหน้าสงฆ์ ลามะ ในธิเบต แปลว่า กว้างขวางเหมือนอย่างทะเล ในภาษาตาดมงคลออกเสียงเป็น ตะเล เสียงและความหมายบังเอิญมาพ้องเข้ากับคำว่าทะเลอย่างแปลกประหลาด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*14ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ พฤษภาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒ พฤษภาคม ได้รับแล้ว
คำซ้ำหรือคำซ้อน คิดว่ามาแต่การที่กวีปรุงแต่งให้ฟังดี แล้วคนจำเอามาพูดตามอีกต่อหนึ่ง
ทร ทำไมเราอ่านเปนเสียง ซ ฉันไม่เข้าใจจนทุกวันนี้ เพื่อนประเทศที่อยู่ใกล้เคียงกันก็ไม่เห็นมีใครเขาอ่านเปน ซ เช่น ทรง ทรวง เขมรเขาก็อ่านว่า ตรง ตรวง หรือ ทุรวฺยะ ในภาษาสํสกฤตก็สอนกันให้อ่านว่า ดฺรวฺยะ ต้องเข้าใจว่าทางอินเดียเขาอ่านออกเสียงกันดังนั้น อินฺทฺริย พระธรรมยุติเราสวดว่า อินฺดฺริย มหานิกายคือไทยเก่าจึงสวดว่า อินฺซิย
ตามที่สอบคำ เจริญ ได้ความว่าเขมรเขียนสกด น นั้นถูกแล้ว ทางเรากับทางเขมรใช้ตัวผิดกันมีถมไป เช่น โปรด เราสกดด้วยตัว ด แต่ทางเขมรเขาเขียนสกดด้วยตัว ส สำคัญ เราสกด ญ ทางเขมรสกด ล ที่ผิดกันไปเข้าใจว่าเพราะการใช้ตัวมาแต่ก่อนไม่เปนแบบ เขมรกับเราต่างก็เอาคำแต่ละฝ่ายไปใช้ มีคำพ้องกันมาก ไม่ใช่ว่าเราจำเอาคำเขมรมาใช้แต่ฝ่ายเดียว ทั้งนั้นก็เปนธรรมดาที่บ้านเมืองอยู่ใกล้กัน ศาสตราจารย์เซเดส์ ซึ่งเปนผู้รู้ทั้งสองภาษาเคยบอกว่า คำที่เดิมเปนคำเขมรแล้วไทยเอามาใช้ แต่ออกเสียงเพี้ยนไป เขียนก็เพี้ยนไปด้วย ซ้ำความหมายก็ต่างกันไป เขมรเข้าใจว่าเปนคำไทยจำเอาไปใช้ แต่ที่แท้เปนคำเขมรนั้นเอง ศาสตราจารย์เซเดส์ว่าจับได้หลายคำได้จดไว้มากแล้ว
ท่านบอกว่า อัน ในภาษาไทยใหญ่เปน ซึ่ง นั้นดีนัก ฉันเคยสังเกต/*15ว่า อัน กับ ซึ่ง นั้นลางทีก็เปลี่ยนกันได้ เพราะ กับ ด้วย ลางทีก็เปลี่ยนกันได้เหมือนกัน
คำแปล แม่ฮ่องสอน นั้นเชื่อยาก กลัวจะเปนพวกเดียวกับแปล สามเสน เปน สามแสน กางเขน เปน กางแขน สุพรรณบุรี เปน สองพันบุรี แต่ ฮ่อง เปน ร่อง นั้นแน่ หมายความว่าลึกยาว ห้วง นึกคำเพลงทางไทยเหนือขึ้นมาได้ ร้องว่า น้ำขาดฮ๎วั่ง ดูเปน ห้วง หรือ วัง หรือ ฮ่อง อะไรก็จะได้
ท่านถามถึงคำ ค่าที่เชิงเรือน ดูชัดอยู่แล้วไม่น่าจะสงสัยอะไร ความสงสัยถ้าจะพิจารณาก็เห็นมีอยู่ที่คำเชิง คำนั้นแปลว่า ตีน ท่านแต่ก่อนท่านเห็นว่าพูดว่าตีนเปนคำหยาบ จึงเอาคำเชิงมาให้แทน เชิงเรือนก็คือตีนเรียน เหมือนเชิงเขาก็ตีนเขา หรือเชิงเทียนก็ตีนเทียน คนเรียกว่าตีนเทียนกันอยู่ก็มี นั่นเปนแปลอยู่ในตัวแล้ว
กาญจนฉันท์ เปนชื่อเรียกแหย่งช้างชนิดหนึ่ง สิงอื่นไม่เห็นเรียกใครผูกชื่อเรียกกันขึ้นครั้งไรไม่ทราบ พระกลดเครื่องสูงที่ทำเปนสีต่างกันและวัตถุต่างกันนั้น ฉันก็ไม่ทราบว่าใช้ต่างกันอย่างไร อยากทราบอยู่เหมือนกัน เคยสังเกตมาได้แต่ว่าวันพระแล้วเขาถวายพระกลดแพรขาวขลิบทอง
ดาบชเลย ดูเปนจะหมายความว่ารูปเหมือนดาบ แต่ใหญ่กว่าดาบไทย เห็นจะไม่มีกำหนดลเอียดไปถึงว่าใหญ่ยาวเท่าไร ง้าว ก็คือดาบด้ามยาว หอกก็คือพระขรรค์ด้ามยาว หอกสามัญก็ใช้ไม้ไผ่เปนด้าม พระองค์เจ้าประดิษฐวรการเคยพูดเล่นว่าเปนของกษัตริย์ขี้ขลาด เอาไม้ไผ่ซึ่งจะตัดหาเอาได้ง่ายในป่ามาผูกต่อพระขรรค์เข้า
ขอบใจท่านเปนหนักหนา ที่อุตส่าห์ค้นหาและไต่ถามเรื่องลูกประคำ จดบันทึกไปให้เปนการลำบากแก่ท่านมาก แต่ท่านก็ได้ความรู้ขึ้นด้วยเหมือนกัน ถ้าจะสรุปเอาความซึ่งท่านบันทึกไปให้ ก็ตกเปนว่าต้อง/*16การใส่คแนนการภาวนา ทีแรกก็นับนิ้วมือก่อน ครั้นเห็นยุ่งยากวนเวียนจึงหาคแนนมาใส่ แล้วจะไม่ให้คแนนพลัดหายไปก็เจาะร้อยเสียเปนพวง ครั้นทำเมล็ดคแนนด้วยมหรรฆภัณฑ์เช่น แก้วเงินทองก็แยกไปใช้เปนเครื่องอาภรณ์ เปนการสมควรเช่นนั้นอย่างยิ่งอยู่แล้ว ส่วนจำนวนลูกประคำนั้นก็มากน้อยตามแต่พวกไหนต้องการจะภาวนากี่คาบ จำนวน ๑๐๘ เปนจำนวนที่ถนัดอย่างหนึ่ง พวกเดียวกับสำเภา ๕๐๐ โจร ๕๐๐ บ้า ๕๐๐ จำพวก แต่จำนวน ๑๐๘ จะมาแต่อะไรซึ่งถนัดกันก็สอบไม่ได้เรื่อง สิ่งที่อ้างเปนจำนวน ๑๐๘ ก็เห็นเปนผูกเข้าหาจำนวนนั้นในภายหลัง ไม่มีความจำเปนที่จะต้องเปนจำนวนเท่านั้น และโดยมาก ขอไปที เสียด้วย เช่นนับเอาสระพยัญชนเข้าจำนวน ๑๐๘ โดยอนุโลมปฏิโลมเปนต้นนั้นก็ขอไปที ตัวอย่างที่พูดถึงสระพยัญชนนั้น ทำให้รู้ไปได้ถึงพราหมณ์พฤฒิบาศเขาบริกรรม ในการพิธีคเชนทรัศวสนานว่า โอมะ กะ ขะ คะ ฆ่ะ ง่ะ โอมะ จะ ฉะ ชะ ณ่ะ ญ่ะ ฯลฯ แรกได้ยินก็หัวเราะด้วยความประมาทเห็นเปนว่าสิ้นปัญญา เพิ่งจะมาเข้าใจในบัดนี้ ว่าเขาเห็นว่าอักขระนั้นเปนรากเหง้าแห่งคำทั้งปวง
ในบันทึกเรื่องลูกประคำ นั้น มีผิดอยู่ที่ชื่อวัด มังกรกมลาศน์ ที่ถูกเปน มังกรกมลาวาส ถ่ายจากชื่อจีนว่า เล่งเนยยี่
อีกคำหนึ่ง เกิดหนุนพูนสุข นั่นไม่ใช่ผิด แต่นึกว่าท่านเทียบเอาคำ เกิดหมูนพูนเขา คำ หมูน นั้นฉันคิดว่า มูน นั่นเอง หากพูดเพี้ยนไปเท่านั้น
คำ ตะไล ก็มาประจวบเหมาะที่เคยได้ยินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เคยทรงสันนิษฐานมาทีหนึ่งแล้ว ว่าคำ ดาไล ในชื่อดาไลลามา เห็นจะหมายความว่าทเล ฟังก็ไม่รู้สึกเลื่อมใสนัก แต่ไปต้องเข้ากับคำของตาดมงคล เปนอรรศจรรย์ที่สุด ภาษาธิเบตนั้นเต็มที ในว่าคำที่เปนชื่ออะไรเปนภาษาสํสกฤตไปกับพระพุทธศาสนา แต่ไม่เห็น/*17ว่าคำเหล่านั้นมีรูปเปนภาษาสํสกฤตเลย สมเด็จกรมพระสวัสดิเธออยากรู้สิ่งซึ่งถือกันว่าเปนมงคล ฉันก็เคยค้นจดส่งไปให้เธอ ในนั้นมีมงคลทางธิเบตหลายอย่าง ได้ชื่อจดไว้ให้ด้วย เปนหนังสือฝรั่งตัวเป้ง ๆ ควบกันเปนหลายตัว ฉันก็เขียนไปให้ตามที่เขาจดไว้แต่ฉันอ่านไม่ออก ครั้นพบตัวเธอเข้าจึงถามเธอว่าอ่านอย่างไร ด้วยเชื่อใจว่าเธอรู้มากอาจบอกได้ แต่เธอว่าเรื่องอ่านนั้นต้องงดไว้ที แปลว่าเธอก็อ่านไม่ออกเหมือนกัน ท่านออกความเห็นว่า พวกธิเบตนั้นถื่อผีมาก่อน แล้วได้ทางพระพุทธศาสนาเข้าไปปนนั้น ทำให้ได้สติเห็นทางไปด้วยดี แต่แรกฉันไม่เข้าใจ ว่าอย่างไรพระพุทธศาสนาจึงประกอบด้วยผีถึงปานนั้น
คิด ๆ อะไรก็เกิดภาษิตขึ้นในใจ ว่าการคิดค้นหาความจริงที่ถูกต้องนั้น เปนทางดำเนินเข้าไปหามิจฉาทิฏฐิ ถ้าจะดำเนินทางให้เปนวัมมาทิฏฐิก็ต้องดำเนินไปตามครูบอกไม่กระดิก
จะให้ข่าวแก่ท่าน ว่าพระองค์เจ้าธานีเขียนเรื่องศพโกศมาให้ ด้วยเธอเคยได้รับตอบได้ความเห็นแปลก ๆ ฉันก็อ่านเสียตาถลน จบลงก็ได้ความว่าเธอก็ยังไม่รู้เหมือนกัน แต่ที่เธอพรรณนามานี้ มีตัวอย่างที่คัดมาจากศิลาจารึกของพวกจามอยู่ ๓ บท ซึ่งฉันไม่เคยได้ทราบ และเชื่อว่าท่านก็ยังไม่ได้พบเหมือนกัน จึงคัดมาให้
บทที่ ๑ บันทึกไว้ว่าแปลจาก Finot:- Notes d’ Epigraphic XI (BEFEO IV p. 937-8 inscription XII B) ว่าดั่งนี้ พระเจ้าหริวรมันทรงพระราชอุทิศถวายแด่พระศรีอีศานผู้เปนเจ้า (คือพระศิวลึงค์ ที่ทรงสถาปนาขึ้น) โกศทองคำประดับมณีขนาดใหญ่อันวิจิตรแวววาวยิ่ง ส่องแสงสว่างยิ่งกว่าทินกร กระทำให้มีแสงสว่างทั้งกลางคืนกลางวัน ด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีเหล่านั้น โกศนี้ประดับด้วยมณีรัตนทั้งสี่ด้าน
จำเนียรกาลมา ได้ทรงสร้างโกศทองอันงามวิจิตรยิ่งกว่าสูรย์จันทร์ประดับด้วยแก้วมณีทั้งสี่มุข พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐและมีพระ/*18ปัญญายิ่ง ได้ยกโกศนี้ถวายแด่พระศิเวศานลิงค์ ซึ่งโปรดให้สร้างขึ้นเมื่อปี ๑๐๐๒ ศก (ปีมหาศักราชซึ่งตรงกับ พ.ศ. ๑๖๒๓)
บทที่ ๒ บันทึกไว้ว่า (พ.ศ. ๑๖๓๑) แปลจากหนังสือเล่มเดียวกัน จารึกหมายเลขที่ ๑๖ บี หน้า ๙๕๐ ว่าดั่งนี้ พระบาทศรีชยอินทรวรมเทพ ทรงตระหนักในพระหฤทัยว่า พระภัทเรศวรเจ้าเปนใหญ่เหนือสรรพสิ่งทั้งปวงที่ปรากฏในโลกนี้ จึงโปรดให้สร้างโกศทองหกหน้า (ษณมุข) ประดับด้วยนาคภูษณและพลอยสีฝังบนยอดแห่งศิขรมกุฎ (เหนือโกศนั้น) อนึ่ง อูรธวโกศนั้นแล้วไปด้วยทองอร่าม แล้วโปรดให้ทำอาธารใต้โกศประดับสูรยกานตมณีหน้าทั้งหกของโกศนั้น (แต่ละด้านเรียวขึ้นไปเปนหัวนาค) ด้านที่แปรสู่ทิศบุรพายอดแห่งเศียรนาคราชฝังทับทิม ด้านอิสาณและหรดีฝังนิลในลูกตานาคราช ด้านใต้ฝังทับทิมบนยอดเศียรนาคราช ด้านปาจีนฝังบุศราคำบนเศียรนาคราช ด้านอุดรฝังอุตตรัตน โกศทองนี้หนัก ๓๑๔ ถิล กับ ๙ ทรม ยอดหกเหลี่ยมกับเศียรนาคราชและอาธารซึ่งหงายรับโกศนั้นหนัก ๑๓๖ ถิล รวมทั้งสิ้นเปนน้ำหนัก ๔๕๐ ถิล ๙ ทรม
ศก ๑๐๑๐ (คือ พ.ศ. ๑๖๓๑)
บทที่ ๓ บันทึกไว้ว่า (พ.ศ. ๑๗๙๗) แปลจากหนังสือเล่มเดียวกัน จารึกหมายที่ ๒๓ ว่าดั่งนี้ พระราชาองค์นี้ (ปรเมศวรมันที่ ๒) ทรงมีสมบัติห้า คือพระเมตตาสมบัติ พระเกียรติสมบัติ พระคุณสมบัติ พระรูปสมบัติ พระวีรยสมบัติ ฉนั้นเพื่อจะให้สมบัติทั้งห้านี้ปรากฏพร้อมกัน จึ่งได้ทรงสร้างครอบ (โกศ) ขึ้นไว้ถวายพระมเหศวรเจ้าเปนห้าด้านดั่งนี้
โกศนี้เครื่องประดับเปนทอง ๒๓๒ ขึ้น เปนมณีมีค่า ๘๒ ชิ้น เปนไขมุกด์ ๖๗ ชิ้น เปนเงิน ๒๐๐ ชิ้น
รู้อยู่แล้วว่า โกศอัฐิมีส่วนสูงกว่าโกศศพมาก แต่ก่อนนึกว่าเขา/*19เอาอัฐิใส่กลัก (ซึ่งตามปกติทำปากผาย) ทำฐานรองให้ตั้งได้ กระเดียดจะเห็นจากคำจารึกนี้ว่าเอาอัฐิประจุลงในครอบพระศิวลึงค์ ด้วยความสมสองประการ คือโกศอัฐิมีส่วนสูงที่สมควรจะเปนครอบพระศิวลึงค์นั้นประการหนึ่ง กับที่ถือว่าพระมหากษัตริย์ก็คือองค์พระเจ้านั้นอีกประการหนึ่ง (มีคำ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เปนอย่างอยู่) ข้อที่ว่าเปนสี่มุขนั้นก็เคยเห็นโกศเล็กจำลักด้วยไม้ มีมุขเปนจั่วสี่ด้าน หม่อมเจ้าปิยภักดีนารถเก็บเอามาไว้มี เมื่อเห็นก็นึกว่าเขาปรุงเล่น แต่ที่แท้ทำเข้าแบบทีเดียว ขอสารภาพว่าโกศนั้นแต่แรกเคยเขียนสกด ฐ แล้วมาเปลี่ยนเขียนกันเปนสกด ศ ก็เขียนตามเขาไป ไม่ได้คิดวินิจฉัยว่าจะมีผลเปนอย่างไร มาพบในที่จารึกนี้ปรากฏว่าสกด ศ นั้นหมายเปนบุรษลึงค์ เจ็บปวดมาก
ไปเผาศพเห็นเขาเอาศพลูกซึ่งเปนผู้น้อยออกไปไว้นอกเมรุ เกิดได้สติขึ้นว่าหลังคาปรำหยวกที่เชิงตะกอนนั้นเขาทำสำหรับเผากลางแจ้ง ต้องตามที่ท่านได้วินิจฉัยไว้ ที่เอามาเข้าในโรงทึมนั้นเปนหลังคาซ้อนหลังคา เปนการทำโดยไม่สมควร
หนังสือเรื่องเกิด ได้อ่านตลอดแล้ว และได้ทำบันทึกเสร็จแล้วด้วย แต่พยายามทำบันทึกเรื่องการสมโภชน์และเจ้านายประสูติต่อไป เพราะในหนังสือที่แต่งไว้นั้นไม่มีกล่าว ท่านจะได้ทราบไว้ด้วย แต่ฉันก็ไม่รู้ตลอดเพราะไม่ได้เห็นตลอด แต่ก็ดีกว่าที่ไม่รู้เสียเลย
<นริศ>
/*20กรมศิลปากร
วันที่ ๒๘ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๓ เดือนนี้ มีพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่องคำแปลลางคำ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ทร อ่านเป็นเสียง ซ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเกิดจากอ่านเสียง ทร กล้ำไม่ได้ถนัด จึงได้เพี้ยนเป็นเสียง ซ ไป เพราะ ท เป็นเสียงปิดเกิดแต่ฟัน ส่วน ร เป็นเสียงรัวคือเปิดปิดสลับกันเกิดแต่ฟัน ส่วน ซ เป็นเสียงเสียดแซกออกมาตามช่องระหว่างฟันกับปลายลิ้นซึ่งปิดไม่แน่น เมื่อออกเสียง ท ปิดและออกเสียง ร เปิดปิดพร้อมกันเข้า เสียง ท ยังไม่ทันให้ลิ้นปิดฟันได้สนิท ก็ต้องเลื่อนมาเปิดลิ้นออกเสียง ร จึงทำให้เสียงคาบเส้น เกิดเป็นเสียงเสียดแซกคือเสียง ซ ขึ้น ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลตามแนวในตำราที่อาจเป็นได้เท่านั้น ลางชาติ เช่นมลายู ออกเสียงกล้ำไม่ถนัด ก็ต้องหาเสียงอื่นที่เป็นเสียงสระเข้าแซก เช่น ขลับ เป็น กิหลับ หรือ กะหลับ ในภาษาบาลีก็เช่นเดียวกัน เช่น เกลศ ในสํสกฤตก็เป็น กิเลส ในบาลี ในภาษาไทย กรม ถ้าเอาสระอิ เช้าแซกก็เป็น กิรม เพี้ยนมาเป็นเกรียม ใน คำว่า กรมเกรียม หลักที่เติมเสียงสระอย่างนี้ ในสํสกฤตเรียกว่า สวรภักดิ์ คืออาศัยพึ่งเสียง ในบาลีไม่มีหลักนี้ เพราะไม่มีเสียงกล้ำ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่ ทร มาเป็น ซ เพราะผู้พูดไปถนัดออกเสียงกล้ำก็เติม อิ เข้าโดยไม่รู้ตัวเป็น ทิร ทรง ก็เป็น ทิรง เสียง อิ ลากให้เกิดเป็นเสียง ซ ขึ้น โดยนัยแห่งเสียงปิดเปิดเกิดเป็นเสียงเสียดแซกขึ้น คำอังกฤษ trolley รถราง เพี้ยนเป็น สาลี่ ก็จะเป็นลักษณะนี้
เรื่องคำเขมรที่ไทยเอาใช้ แต่ออกเสียงเพี้ยนไป เขมรเข้าใจว่า/*21เป็นคำไทยจำเอาไปใช้ จับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยเช่นนี้มาแล้ว . หากไม่มีความรู้ในภาษาเขมร จึงไม่มีหนทางจะค้นคว้า มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ระแทะ มาจาก รถ ไทยได้มาจากเขมร เกิดเป็นความหมายไปอีกอย่างหนึ่ง คำซ้ำกับรถ แต่ความหมายเพี้ยนไปเป็นรถชะนิดหนึ่ง เรื่องคำยืมกันไปยืมกันมา ในภาษาอังกฤษมีอยู่คำหนึ่ง คือ launch ฝรั่งว่าเดิมเป็นคำในภาษามลายูแปลว่า เรือเรว หรืออย่างไรข่าพระพุทธเจ้านึกไม่ออก โปรดุเกสได้คำนี้ไป แล้วสเปญยืมเอาไปใช้ทางโปรดุเกส อังกฤษได้ไปจากสเปญอีกต่อหนึ่ง แล้วไทยเอามาจากอังกฤษอีกที ในคำว่า สตีมลอน ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามนายดีกัมโปส กงสุลเยเนอราลโปรดุเกส ซึ่งเขากำลังค้นหาคำโปรดุเกสที่มีอยู่ในคำไทย ว่ารู้จักคำ จะปิ้ง ในภาษาไทยไหม เขาตอบว่ารู้จัก ข้าพระพุทธเจ้าบอกเขาว่าได้เห็นในภาษาฝรั่งอธิบายว่า คำนี้มาจาก chapinha ในภาษาโปรดุเกส เขาก็ขอมรับทันทีว่าใช่แน่ เพราะ จะปิญ ในภาษาโปรดุเกส หมายความถึงแผ่นโลหที่ปิดช่องอย่างรูกุญแจเป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า จะปิ้ง มีอยู่ในภาษามลายู จึงคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มลายูคงได้มาจากโปรดุเกส แล้วไทยได้มาทางมลายูอีกต่อหนึ่ง เช่นเดียวกับ กะโถน ในมลายูเรียกว่า กะโตระ แต่คำนี้ในภาษาโปรดุเกสว่าภาชน์คล้ายถาดสำหรับใส่ของ ในภาษาฮินดูสตานีก็ยังใช้คำ กะโตระ ในความนี้ คงจะเป็นเพราะมลายูเห็นเหมาะเอามาใช้บ้วนน้ำหมาก เลยติดเข้ามาในภาษาไทย ในหนังสือวชิรญาณอธิบายว่า กะโถน เพี้ยนมาจาก กะถ่ม ซึ่งคงเป็นเรื่องลากเข้าความ ถ่ม ไทยใช้เป็นกิริยา แต่ภาษาจีน ถ่ำ ใช้เป็นนาม หมายความสิ่งที่ถ่มออกมา
ที่ทรงเห็นว่า คำแปล แม่ฮ่องสอน จะเป็นลากเข้าความอย่าง สามเสน เป็น สามแสน ข้ำพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในภาษาไทยใหญ่ ในคำว่า สอน ก็ไม่มีคำแปลอย่างอื่น แต่ไปพบคำว่า สั่ง เข้าอีกคำหนึ่ง ในภาษาไทยใหญ่ว่าเป็นคำเดียวกับ /*22สอน ความเข้ากันได้กับคำ สั่งสอน ในภาษาไทย แต่เมื่อแยกแปลก็มีความหมายผิดกันบ้าง ในคำว่า สั่ง และ สอน
ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่อง ง้าว ก็คือดาบด้ามยาว หอก ก็คือพระขรรค์ด้ามยาว ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งทราบเกล้า ฯ แต่ก่อนก็ไม่ได้เฉลียวคิด ข้าพระพุทธเจ้าไปสังเกตดูพระแสงหอกกับพระแสงทวนที่เขาจัดตั้งไว้ในราชพิพิธภัณฑ์ ซึ่งจะเปิดในเรว ๆ นี้ เห็นผิดกัน ทวน ไม่มีกะบังคอแต่นี้ภู่แทน ส่วน หอก มีแต่กะบังคอ และด้ามก็เป็นบ้อง ๆ ซึ่งบอกชัดว่าเดิมเป็นด้ามไม้ไผ่ ยัง โตมร อีกคำหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจว่าเป็นหอกซัดรูปใบโพธิ์ ครั้นเข้าไปดูใกล้ๆ จึงเห็นปลายเป็นตรีขนาดเล็ก หากเอาฝักสวมไว้จึงทำให้เห็นเป็นรูปใบโพธิ์ กับข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นพระมาลาเบี่ยง ซึ่งเขาสอดพระมาลาทรงประพาสไว้ข้างใน จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจว่าที่เบี่ยงเพราะไม่กระชับพระเศียร เมื่อถูกข้าศึกฟันก็เคลื่อนที่เพล่ได้
ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ว่าพราหมณ์พฤฒิบาศบริกรรมในพิธีว่า โอมะกะขะคะฆ่ะง่ะ เมื่อเรวๆนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้พบพระราชครู จะมีสร้อยว่าวามเทพหรืออย่างไรข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ ได้ถามถึงเรื่องนี้ ก็ได้รับตอบว่าบริกรรมในพิธีมี โอมะ กะขะฯ เหมือนกัน แต่เหตุที่ใช้แกไม่ทราบ
เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้าที่เขียนชื่อวัดมังกรกมลาวาส เป็นมังกรกมลาศ์น เหตุด้วยนึกไปถึง พระพรหม ซึ่งที่แท้แปลเทียบคำ เน้ย ในภาษาฮกเกี้ยนเป็น เหลียน ผู้หญิงทีชื่อ เน้ย และชื่อ เหลียน แก้เป็น เหรียญ ก็เป็นคำเดียวกัน แปลว่า ดอกบัว
เกิดหนุนพูนสุข ก็เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้า เพราะ หมุน ที่ทรงสันนิษฐานว่า มูน เป็นถูกแน่ เพราะในภาษาจีน หมูน ในเสียงกวางตุ้งก็แปลว่า มาก ล้น
/*23ข้อที่ตรัสว่าการคิดค้นหาความจริงที่ถูกต้องนั้น เป็นทางดำเนินเข้าไปหามิจฉาทิฏฐิ เปนภาษิตถูกที่สุดจับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้าแต่งเรื่องที่จะต้องเป็นแสดงความเห็น ก็ต้องคอยระวังเรื่องที่จะถูกหาเป็นมิจฉาทิฏฐินี้อยู่เสมอ ลางทีก็ต้องพูดเกลื่อนเรื่องไปในตัว
เรื่องพระโกศ ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งทราบเกล้าฯ คำแปลที่ตรัสประทานมา ในพจนานุกรมแปลคำ โกศ ว่าฝักและอื่นๆ ไว้หลายนัย แต่นัยที่แปลว่า ฝัก มีกล่าวไว้ในมหาบุรุษลักษณะที่ ๑๐ ว่า โกโสหิตวตฺถุคุโยฺห ชรอยคำแปลว่าฝักจะเด่นกว่าคำแปลอื่น ๆ โบราณาจารย์ท่านเกรงว่าจะเข้าใจผิดไป จึงได้ยักใช้ โกศ สกด ฐ แต่ที่มาแก้เป็น ศ เพื่อให้ตรงกับความหมายอื่นที่มีอยู่ในนั้น จะเป็นด้วยไม่ได้คิดเฉลียวใจเหมือนโบราณ ที่ท่านรอบคอบดีอยู่แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบใน พงศาวดารโยนก ของ พระยาประชาฯ ว่า เมื่อพระยาเมงรายสิ้นพระชนม์ก็เข้าโกศ ครั้นล่วงมาถึงนางจิรประภามหาเทวี สมัยสมเด็จพระไชยราชาเมื่อสิ้นพระชนม์ เข้าโลงประกอบบนบุษบก เป็นรูปนกหัศดีลิงค์ ว่าคราวนี้เปนต้นประเพณีทำนกหัสดีลิงค์ต่อมา น่าเสียดายที่กษัตริย์องค์อื่นไม่มีกล่าวถึงการพระศพ จึงทราบเกล้าฯไม่ได้ว่าที่มีอยู่สองแห่งนี้จะเป็นของเดิม หรือว่าผู้แต่งคาดคเนเอาเอง
ข้าพระพุทธเจ้าดีใจเป็นล้นเกล้า ฯ ที่จะทรงพระเมตตาประทานเรื่องการสมโภชน์และเจ้านายประสูติ ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาความรู้ในเรื่องนี้ไม่ได้ตลอด เพราะไม่มีใครเคยเห็น
เนื่องแต่ข้าพระพุทธเจ้าได้ไปเที่ยวภาคพายัพเมื่อเมษายนที่แล้วมา จึงลองค้นหาตำนานต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับภาคพายัพมาอ่าน แล้วเขียนขึ้นตามความที่ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจ เมื่อเขียนไปได้เล็กน้อย ก็เกิดความจำเป็นรู้สึกว่า ถ้าไม่กล่าวถึงเรื่องราวชาติไทยแต่ครั้งยังอยู่ในเมืองจีนเสียด้วย ก็จะเข้าใจเรื่องไม่ได้ชัด ครั้นข้าพระพุทธเจ้าลงมือค้นและเขียนดู /*24ก็พบอะไรแปลก ๆ เช่นขุนบรมทำไมจึงได้ชื่อเป็นภาษาบาลี ชื่อไทยว่าอะไร และน่านเจ้าก็เป็นชื่อที่จีนเรียก ไปได้ความจากตำนานของอาหมและไทยใหญ่ซึ่งปรับเข้ากันได้ ว่าขุนบรมจะตรงกับคำว่า ขุนลุงหรือหลวง ซึ่งพระอินทรให้ลงมาครองเมืองแถบนั้น พระอินทรเขาเรียกว่า เส้าอิง หรือ เจ้าอินทร์ ก็คงเป็นกษัตริย์น่านเจ้าที่ให้พวกมาตั้งเมืองในแถวนี้ เมืองแถนหรือแถงก็ตรงกับเมืองเทียนเมืองหลวงน่านเจ้า ฝรั่งเขียนเมืองเทียนและเชียงแสนใช้ Tsen คำเดียวกันก็มี จึงน่าสงสัยคำว่า แสน ว่าจะเป็นคำเดียวกับ เทียน เพราะ ต กับ อี กล้ำกันก็เพี้ยนเสียงเป็นวรรค จ ได้ ส่วนคำว่า น่านเจ้า ไทยใหญ่เรียกว่า เมืองแสหลวง ฝรั่งว่า แส เป็นคำไทยในเมืองจีน แปลว่าเมืองหลวง ชื่อกษัตริย์น่านเจ้าที่จีนเรียกว่ามุงเซเจ้า ก็จะตรงกับเมืองแสเจ้า แจ้ ในไทยใหญ่แปลว่าเมือง ข้าพระพุทธเจ้าเคยกราบทูลถึงคำ ลาว ว่าในไทยน้อยและอิศานแปลว่าใหญ่ ภูเขาอ้ายลาว ก็คือภูเขาใหญ่ต้น ยังมีทิวเขาอีกชื่อหนึ่งจีนเรียกว่า เก๋าหล่ง หรือ เก๊าเหลง ในภาษาแต้จิ๋วว่ามังกร ๙ ตัว ภูเขานี้ลางตำราว่าเป็นทิวเดียวกับภูเขาอ้ายลาว ถ้า ลาว แปลว่าใหญ่ เก๊าหล่ง ก็ต้องเป็น เขาหลวง ความได้กันสนิท จีนเรียกแม่น้ำโขงตอนเชียงรุ้งว่า เก๊าหล่งเกียง ตลอดจนคำว่า เชียงรุ้ง ไทยใหญ่เรียกว่า เกงฮุ้ง และคำว่า ขุรงค์ ที่ในตำนานก็เป็นคำที่ใกล้กับ เก๊าหล่ง มาก เมืองที่อ้ายลาวอยู่ในยูนนานคือ เมืองเวงเซี้ยง (ยงเชียงในแต้จิ๋ว) แม่น้ำโขงตยนเหนือเมืองเวงเชี้ยง ก็เรียกว่า ลานฉองเกียง และใกล้กับเวงเชี้ยงก็มีภูเขาและเมืองชื่อ เปาะหน่าม ในแคว้นลาวมีเวียงจันทน์ ลานช้าง ฝรั่งว่าภูเขาที่กั้นแดนลาวและญวน จีนก็เรียกว่า เปาะหน่ำ ซึ่งพระยาประชา ฯ ว่าตรงกับ โพหนำ และเป็นคำเดียวกับ โพธิ (สารหลวง) อาณาจักรฟูนัน เสียงกวางตุ้งเป็น ฟุหน่าม ศาสตราจารย์เซเดส์ว่าน่าจะได้กับ พนม และในภาคอีศานก็มีเมืองนครพนม เสียงของคำเหล่านี้ก็ใกล้กันมากอีก ข้าพระพุทธเจ้ามารู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า เมื่อได้อ่านเรื่องอะไรแล้ว ถ้ายังไม่ได้เขียนขึ้นไว้ ความจำก็อยู่เท่าที่อ่าน/*25และลำดับเรื่องไม่ได้ ต่อเมื่อเขียนขึ้นเกิดความจำเป็นต้องค้นต้องนึก ครั้นเขียนเสร็จแล้ว ก็ทวนเรื่องนั้นได้หมดจดดีกว่าเมื่อยังไม่ได้เขียนขึ้นไว้ เห็นจะเป็นด้วยเหตุนี้ ผู้ที่จะรับปริญญาในมหาวิทยาลัย จึงต้องแต่งเรื่องใดเรื่องหนึ่งเป็นการค้นคว้า เสนอต่อกรรมการพิจารณา เมื่อเห็นสมควรจึงจะรับบริญญาได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*26ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ มิถุนายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
ในที่นี้จะให้บันทึกให้แก่ท่าน ทักหนังสือเรื่องเกิดซึ่งท่านแต่งแล้วส่งไปให้ดู ท่านจงเข้าใจเถิดว่าที่จดบันทึกให้มานั้น เป็นส่วนที่รู้มากออกไป หรือเป็นความเหนที่ไม่ต้องกับที่ท่านเหน ส่วนที่ไม่ได้จดนั้น เป็นอันทราบเท่าที่ท่านทราบ หรือเหนด้วยกับท่าน หรือไม่ทราบเลย
๑. นิยม (หน้า ๔) คำนี้เคยทราบว่าแปลว่า เที่ยง แต่ที่ใช้กันอยู่เดี๋ยวนี้เคลื่อนไปเปนว่า ชอบ ที่ใช้ในหนังสือนี้เปนว่า เชื่อถือ ฉันไม่ได้ทักเพื่อให้แก้ ทักเพื่อเตือนใจให้รู้เท่านั้น แต่ที่จริงคำมีใช้ถมไป ถ้าเปลี่ยนใช้คำอื่นก็มีเปลี่ยนได้
๒. การที่ตั้งครรภแล้วฝันและทำนาย (หน้า ๕) นั้น เปนคติของการแต่งหนังสือ ไม่ใช่คติของคนธรรมดา กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัยเคยกล่าวว่า แต่งหนังสือแล้วเมื่อจะตั้งท้องก็ต้องฝันว่ากินอะไรที่กินไม่ได้ เช่นดวงพระอาทิตย์ เปนต้น คนที่ตั้งท้องโดยธรรมดาย่อมไม่รู้ว่าตั้งท้องเสียอีก การเกิดของขุนช้างที่ยกมากล่าวอ้างนั้นก็เปนทางแต่งหนังสือ ถ้าจะอ้างถึงวิธีการแต่งหนังสือให้ตัวอย่างที่ขบขันก็ได้ แต่ต้องพูดให้เข้าใจว่าไม่ใช่ความจริง อนึ่งจะพูดเลยไปถึงชื่อขุนช้าง กล้วจะเปนชื่อตำแหน่งไม่ใช่ชื่อตัว เช่นว่า ขุนช้างขี่ช้างชนะงา เปนตัวอย่าง ส่วนขุนแผนนั้นปรากฏอยู่แล้วว่าเปนชื่อตั้ง คิดว่าคือ ขุนพิษณุแสนย์ ขุนแผนสท้าน นั้นเอง คำขับที่ว่า ครานั้นขุนแผนแสนสท้าน นั่นผู้แต่งก็รู้สึกเปนเงาๆ ว่าคำ สท้าน เกี่ยวข้องกับชื่อขุนแผน
๓. แสดงให้เหนภาพครั้งโบราณ (หน้า ๘) รังเกียจคำ ภาพ ด้วย/*27ภาษาช่างเขียนของเรา ถ้าพูดว่า ภาพ แล้วก็หมายถึงรูปตัวดี คู่กับ กาก หมายถึงรูปตัวเลว ตามที่ใช้ในที่นี้ก็ไม่ผิด แต่กระเดียดไปในทางว่ารู้คำใช้ของเราไม่ทั่ว ถ้าจะเปลี่ยนคำ ภาพ เสียว่า ทาง ก็เห็นว่าไม่ได้ทำให้ความเสียไป
๔. ที่ว่าแพ้ท้อง (หน้า ๑๑) อยากกินอะไรที่ไม่ใช่อาหาร ฉันไม่สู้เชื่อว่าอยากกินจริงๆ เปนแต่พูดว่าอยากกิน แล้วกินด้วยปรารถนาจะให้ลูกดีเท่านั้น แม้คนเจ็บกินของแสลงซึ่งอ้างว่าอยากกินนั้น ฉันก็ไม่สู้เชื่อว่าอยากกินจริง ๆ เหมือนกัน คิดว่าอยากหายเท่านั้น ธรรมดาคนเจ็บย่อมไม่อยากกินอะไร ของแสลงซึ่งกินเข้าไปนั้นก็ไม่ใช่แสลงเล็กน้อย มีขนมจีนน้ำยาเปนต้น แม้คนดีๆ ก็เตมที
๕. ข้อที่กล่าวถึงกองฟืนซึ่งสำหรับใช้อยู่ไฟ (หน้า ๑๓) ในตอนต้นกล่าวแต่เพียงว่าเอา หนามสะ แต่ตอนหลังตั้งเปนปัญหาว่าทำไมจึงเอาหนามพุทราสะ ตามที่แต่งไว้อย่างนั้นจึงเหนว่าตอนต้นควรระบุเสียด้วยว่าสะด้วยหนามพุทรา ต่อจากเรื่องสระหนามไปก็ถึงเรื่อง กะสือ อันชื่อว่า กะสือ นั้นชอบกล โลกถือเอาแต่แสงสว่างโดยจำเพาะเปนกะสือ เช่น หนอนกะสือ โคมกะสือ เปนต้น และเพราะรู้กันอยู่ว่า กะสือ นั้นมีแต่ตัวเมีย จึงจัดขึ้นให้มีตัวผู้ด้วยเรียกว่า กะหาง แต่ที่พูดกันก็เปนตลกให้เหนเปนขี้นกอยู่ในตัวว่าเอากระด้งทำปีก เอาสาก(ตำข้าว) ทำหาง ตามที่ว่านั้นทีเปนครึ่งคนครึ่งนก แต่ครั้นทำรูปครึ่งคนครึ่งนกเข้าจริง กลับเรียกว่า อรหันต์ ข้อนี้ก็ประหลาด ทำไมจึ่งเอาชื่อผู้สำเรจมีฌานเปนต้นมาใช้เรียกรูปโสกโดกเช่นนั้นก็ไม่ทราบ
๖. จะแปลการใช้เบี้ยบน (หน้า ๑๙) ก็คือบนด้วยเงิน เพราะแต่ก่อนใช้เบี้ยเปนเงินปลีก แม้เวลานี้จะใช้สตางค์ก็ได้เหมือนกัน ถ้าจะเอาเงินบาทออกเสียบฝาบน แม้หายไปในเวลาโน้นก็อาจถึงล่มจมได้ ได้ยินว่า/*28วังหน้ากรมศักดิ์ได้รับพระราชทานเงินปีละ ๘๐๐ บาท นั่นแปลว่าเปนจำนวนมากอย่างล้นเหลือพอที่จะรักษาพระเกียรติยศวังหน้าไว้ได้ด้วยดีแล้ว
๗. ในการตัดสายสดือ (หน้า ๒๕) ถ้าพระองค์เจ้าใช้ลิ่มทองรองเปนเขียง คงเปนประเพณีซึ่งเปลี่ยนไปทีหลังเมื่อมั่งมีแล้ว
๘. ในการที่ไม่ฉีกผ้าอ้อมและเย็บเมาะก่อน (หน้า ๒๙) นั้นเพราะกลัวเด็กจะไม่ออกมารับเอาผ้าอ้อมกับเมาะซึ่งทำเตรียมไว้
๙. คาถาดับพิษไฟ (หน้า ๑๒) ฉันไม่เคยทราบมาเลย
๑๐. ในเรื่องยันตร์ ตลอดถึงเวทมนตร์ กลคาถา ถ้าจะเที่ยวถามอาจารย์ต่างๆ แล้วจดบันทึกมา เลือกเอาแต่ที่ผิดกัน เพียงยันตร์อย่างเดียวก็จะกินที่ตั้งเล่มสมุด แม้จะตัดเอาลงให้หมดก็เหนจะรุงรังเต็มที อย่างที่บุราณว่า อุปเทห์ท่วมหลังช้าง ในเรื่องลงยันตร์ ตรีนิสิงเห (หน้า ๑๕) ผเอิญฉันได้เหนได้สังเกตมา ทั้งจำคาถาที่เรียกว่า สูตร ไว้ได้ด้วย จึ่งสามารถจะบอกได้โดยละเอียด เส้นยันตร์ที่เขาลงนั่นเปนดังนี้ <img> แล้วลงเลขในช่อง ๙ ตัว แต่เลข ๕ นั้นเปนสี่ตัว อยู่ในช่องสี่มุม ตัวที่อยู่ช่องบนหลังหยัก อย่างหางอุณาโลม ลงกับสูตรว่า ปฺจพุทฺธา เลขอื่นอีกแปดตัวลงในช่องสามมุม แต่ตัวไหนจะอยู่ที่ไหนจำไม่ได้ จำได้แน่แต่เลข ๑ ซึ่งลงเปนต้นนั้น วางไว้ที่ช่องล่างมุมข้างช้ายมือ (ถือซ้ายเปนใหญ่ ?) เรียกตามสูตรลงทางเดินเปนม้าหมากรุกเวียนขวา ไม่ใช่เดินยอกย้อนกลับไปกลับมาอันคาถาที่เรียกว่าสูตรนั้น มีว่าดังนี้
ตฺรีนิสึเหสตฺตนาเค
ปฺจพิษฺณูนเมวจ
จตุเทวาฉวจฺจราชา
ปฺจอินฺทฺรานเมวจ
เอกยกฺขานวเทวา
ปฺจพฺรหฺมาสหมฺปตี
เทวฺราชาอฐฺอรหนฺตา
ปฺจพุทฺธานมามิหํ
/*29แต่ที่จะวินิจฉัยว่าสิงห์สามคือสิงห์อะไรบ้างนั้น เปนการเหลือล้นพ้นปัญญา ที่ว่านาคเจ็ดนั้นก็หมดดี จะหมายถึงงูใหญ่หรือช้างอะไรก็ไม่ทราบ นาค ก็มีความหมายว่าใหญ่เท่านั้น ไปแลเหนอยู่แต่อรหันต์แปด นั่นหมายถึงพระอรหันต์แปดทิศ พระพุทธห้านั้นหมายถึงพระเจ้าห้าพระองค์ แต่พระพิษณุห้า พระอินทร์ห้า พระพรหมห้านั้นหมดปัญญา กลัวว่าเลขในยันตร์นั้นจะมีมาก่อน แล้วผูกคาถาสูตรเข้ายัดภายหลัง และหลังแผ่นผ้าหรือแผ่นกระดาษซึ่งลงยันตร์ ตรีนิสิงเห นั้น เขาลงยันตร์อีกชะนิดหนึ่ง มีชื่อ แต่ฉันจำไม่ได้ มีความเปนไปในทางว่าสลักหลัง เปนยันตร์อีกชะนิดหนึ่ง ตีเปนตาราง ๙ ตา ลงเลข ๙ ตัวเหมือนกัน เว้นแต่เลข ๕ มีตัวเดียว มีท่วงทีเปนดั่งนี้ <img> จำได้แม่นว่าเลข ๕ อยู่กลาง ส่วนเลขอื่นจะอยู่ที่ไหนจำไม่ได้ อาจที่เลขแถวล่างจะอยู่บน บนจะอยู่ล่าง หรือแถวหน้าจะอยู่หลัง หลังจะอยู่หน้ากลับกันก็เปนได้ แต่หลักอยู่ที่จะนับแถวบนลงมา หรือว่าจะนับแถวหน้าไปหลัง หรือนับทะแยงมุมก็คงจะได้จำนวนแถวละ ๑๕ เท่ากันหมด เปนกลเลข
๑๑. วิธีโบกควันเวียนเทียน เคยเหนพวกแขกฟาซีเขามาเล่นละคอนในกรุงเทพ ฯ เขาเล่นเปนมีการนักขัตฤกษอะไรที่เทวสถาน มีท่านอาจารย์ใหญ่บูชาไฟอยู่ในเทวสถาน เสร็จแล้วมีผู้ช่วยยกเอาออกมาให้สัปรุษ ซึ่งไปยืนอยู่รอบเทวาลัย ต่างก็วิดเอาควันไฟในเตาใส่ตัว ได้นึกว่าอ้ายนี่ได้แก่เวียนเทียนของเรา นอกจากนี้ซ้ำได้เคยเหนรูปทำขวัญแต่งงาน และรูปราชาภิเษกซึ่งตีพิมพ์มาแต่อินเดียด้วย ล้วนมีการบูชาไฟทั้งนั้น แต่รูปนั้นไม่เปนกำลังวิดควัน แม้กระนั้นก็ดี ทำให้นึกไปว่าการจุดแว่นเวียนเทียนของเราได้แก่การโหมกุณฑ์ทางอินเดีย จะผิดถูกอย่างไรยืนยันไม่ได้ ไม่รู้วิธีทางต่างประเทศพอ
/*30๑๒. การเจาะหู (หน้า ๕๕) เคยเหนเขาเอาตะกั่วทำเปนลวดเสี้ยมหัวท้าย ขดเปนวงแหวนหนีบหู ค่อยเร่งเข้าไปทีละน้อยกว่าหูจะทะลุ แต่ได้ยินบ่นกันว่าวิธีนั้นไม่ดี สู้เอาเข็มแทงไม่ได้เรวกว่า แต่สงสัยว่าวีธีเอาเข็มแทงจะเปนวิธีใหม่ พวกหญิงผู้ดีชั้นเก่า มีเจ้าเปนต้น เขาไม่เจาะหู ถือกันว่าเปนเลว
๑๓. โองการแม่ซื้อ (หน้า ๒๒) จดบอกไว้แต่ว่า ฝาผนังศาลาแม่ซื้อ ๑ เท่านี้รู้ได้ไม่พอ เข้าใจว่าเปนศาลาในวัดพระเชตุพน ต้องใส่ชื่อวัดเข้าไว้ด้วยจึ่งจะพอ อนึ่งการคัดหนังสือเก่านั้นทำยาก จะต้องตกลงว่าจะทำอย่างไร จะทำให้เหมือนต้นฉะบับหรือจะเอาแต่รูป ถ้าจะเอาเหมือนต้นฉะบับมีคนทำได้น้อย ถ้าจะเอาแต่รูปมีคนทำได้มาก ตามที่คัดมาลงไว้แล้วนั้นปะปนกัน ลางคำก็เปนไปตามต้นฉะบับ ลางคำก็เขียนเปลี่ยนเปนอย่างใหม่ไปแล้ว จะเอาอย่างไรก็ต้องเปนไปเหมือนกันหมดบรรดาที่คัดมา
๑๔. โรคแม่ซื้อ ตามแพทย์ศาสตร์ซึ่งแนะนำให้แก้ (หน้า ๖๖) ให้เอาดินสองฟากน้ำปั้นเปนแม่อุ้มลูก ทำให้สดุดใจที่ได้เคยเหนตุกตาเคลือบปั้นเปนแม่อุ้มลูกอย่างที่ว่านี้ ที่เตาเคลือบเมืองสุโขทัยก็มี ที่มูเซียมในเกาะบาหลีประเทศชวาก็มี จะใช้เปนตุกตาเสียกบาลหรือมิใช่นั้นไม่ทราบ
๑๕. หมากพลูธูปเทียน ๘ ที่ใส่ไปในบัตร เหนจะหมายบูชาเทวดาอัฐเคราะห์ ซึ่งอยู่ในดวงชาตาอันมีประจำตัวอยู่ทุกคน (หน้า ๗๖)
๑๖. ประแจของไทย มีทำด้วยทองเหลือง รูปเหมือนประแจของจีน เว้นแต่ที่ตรงกลางทำแหลมลงมาดุจจับปิง เจาะรูตรงนั้นเปนที่สอดลูกไข ลูกเหมือนลูกประแจฝรั่ง <img> เมื่อหมุนไปแล้วบีบจำปาทำให้ขื่อเลื่อนออกไปข้าง ๆ แต่ประแจชนิดนี้อาจเปนของมลายู เรารับเอามาก็เปนได้ ข้อนี้เพื่อประกอบกับข้อที่กล่าวถึงผูกมือเด็ก (หน้า ๘๑) การผูกลูกพรวน เคยได้ยินอธิบายกันว่า ถ้าเด็กซนแล้วผูกดี ไปที่ไหนจะได้รู้ คำอธิบายไม่เกี่ยวไปทางผี
/*31๑๗. เรื่องหวงวิชา อันมีความปรากฏอยู่ในหน้า ๘๔ นั้น ดูทีเปนคำของฝรั่ง ฝรั่งต้องรู้สึกว่าหวงจริง เพราะอยากรู้อะไรถามเด็กก็บอกไม่ได้ ถามผู้ใหญ่ผู้ใหญ่ก็สงสัย ว่าที่ฝรั่งจะรู้เอาไปทำไมในที่สุดก็ไม่บอก ซึ่งตกเปนหวงวิชา แต่เปล่าคนไทยด้วยกันไม่เหนปิดกัน เมื่อฝรั่งถามเอาความไม่ได้ก็หาหนังสือซึ่งคิดว่าจะมีใครแต่งไว้อย่างฝรั่ง แต่ก็ผิดอีก ธรรมเนียมไทยไม่มีใครแต่ง ตำรามีก็มีแต่สิ่งซึ่งจะจำไม่ได้ เช่นตำรายาเปนต้น แม้ผู้ถือตำราจะตาย ก็เอาตำราไปด้วยไม่ได้ ตำราจะต้องเหลือให้ปรากฏอยู่สืบไปไม่มีสูญ
๑๘. บายศรีที่เปนชั้น เขาเรียกรวมว่า บายศรีใหญ่ เปนของคู่กับบายศรีปากชาม บายศรีใหญ่ตามที่ทำใช้กันอยู่เปนพื้นก็ ๕ ชั้น ถ้ามี ๓ ชั้น ๗ ชั้น ก็อาจทำเปนพิเศษ แต่ ๙ ชั้น เชื่อว่าไม่มีแน่ บายศรีใหญ่มีชั้นเดียว ได้เคยเหนในงานออกร้านที่วัดเบญจมบพิตรไม่มีคันรองรับ สนมพลเรือนทำขายให้บูชาพระ เชื่อว่าสนมคิดทำขึ้นสำหรับงานนั้นโดยจำเพาะ เพื่อให้ขายได้ด้วยราคาเล็กน้อย อันไข่ขวัญยอดบายศรีปากชามนั้น เขาไม่ใช้ไข่ไก่เพราะไม่ใช่ของธรรมดาเท่ากับจะใช้ไข่นกกะสา นกกะทุงอะไรพวกนั้น ทั้งกรวยก็กรวย นมแมวก็นมแมว ไม่ใช่กรวยคือนมแมว ทำกันคนละอย่างผิดกันเปนไหนๆ ทางเมืองชวาเขาจัดบายศรีมีตัวผู้ตัวเมีย ที่ใช้กล้วยใช้แตงกวานั้นเปนตัวผู้ ถ้าเปนตัวเมียก็ใช้ขนมแบน ๆ เช่นงาตัดเปนต้น บายศรีตัวผู้สำหรับบูชาเจ้าพ่อ บายศรีตัวเมียสำหรับบูชาเจ้าแม่ บายศรีของเขาไม่ได้ทำอย่างบายศรีของเรา ใช้ของกินจัดใส่ถาดประดับให้พูนสูงขึ้นไปเท่านั้นเอง แข่งขันเอาดีเอาชั่วกันด้วยการจัดประดับ
๑๙. ตามที่กล่าวถึงวิธีทำขวัญ (ในหน้า ๙๒) ว่า ตักน้ำมะพร้าวมาวนๆ ที่บายศรีแล้วป้อนให้เด็กกิน นั้น ผิดกับการที่ทำจริง และต่างกับที่กล่าวมาแล้วข้างต้นด้วย ควรจะแก้เสียให้เปนว่า ตักอากาศข้างบายศรีใส่ลงในลูกมะพร้าว แล้วตักน้ำมะพร้าวป้อนให้เด็กกิน (คำว่า ใส่ มีพระราชบัญญัติห้ามใช้คำ ใส่ ที่มีรูป ด้วยถือว่าเปนคำหยาบ จึ่งยักย้ายเอาคำอื่นมา/*32ใช้กันแทน แต่ก็ขัดด้วยผิดภาษาจึ่งคงใช้ตามภาษาจะแก้เอาคำอื่นใช้แทนก็ตามใจ)
๒๐. ในการทำขวัญแบบหลวงมีหลายวิธี แต่จะบอกดีไม่ได้ เพราะไม่ได้สังเกตจำไว้ถ้วนถี่พอที่จะบอกได้จริงจัง แต่จะพยายามบอกเท่าที่สังเกตเหน อันบายศรีของหลวงนั้นมีอยู่ ๓ ชะนิด คือ ๑. บายศรีสำรับเล็ก มีชั้นแก้วกับพานทองเงินซ้อนกันห้าชั้น แต่เปนขนาดเล็ก ตั้งบายศรีแก้วไว้กลาง ทองขวา เงินซ้าย ของผู้รับทำขวัญ สำหรับทำขวัญในการอันเล็กน้อย ๒. บายศรีสำรับใหญ่ มีลักษณะเหมือนกัน แต่เปนขนาดใหญ่ สำหรับทำขวัญในการอย่างใหญ่ ๓. บายศรีตองลองทองขาว เช่นเคยบอกมาแต่ก่อนแล้ว ดูเหมือนเปนเจ็ดชั้น มีคู่หนึ่งแต่ใช้อย่างไรบอกไม่ถูก ใช้เติมกับบายศรีสำรับใหญ่ก็มี แต่ตั้งไว้ต่างหากไม่ได้เข้าแถวกัน เครื่องประกอบบายศรีมี ก.-ขันปักแว่นสามใบ เปนแก้วทองเงินเรียกว่า ขันเหม ใส่ข้าวสารมีแว่นปักข้างละ๕ แว่น ติดเทียนแว่นละ ๓ เล่ม แว่นนั้นเปนแก้วทองเงินตามขัน เว้นแต่ขันแก้วนั้นเปนแว่นแก้วแต่ ๓ เปนแว่นทองอีก ๒ แสดงให้เหนว่าเติมเข้าทีหลัง แต่ก่อนมี ๓ แว่นเท่านั้น ข.-มีเทียน ๑ เล่มบักบนเชิงแก้วทองเงิน เรียกว่าเทียนชัย ค.-มีน้ำมันหอมใส่ภาชน ๑ เปนแก้วทองเงิน สำหรับคากับป้ายไส้เทียนที่แว่น ฆ.-พาน ๓ ใบใส่ใบพลูเรียงซ้อน แต่จะซ้อนกี่ใบไม่ทราบ กับตลับแป้งเจิมอยู่ในนั้นด้วย เปนพานและตลับแก้วทองเงินตามบายศรี ง.-ด้ายผูกมือหลายเส้น รวมใส่ไว้ในพานรองใบพลู แต่ใส่ไว้พานเดียวเท่านั้น เหนจะมีแต่ทำขวัญคน จ.-มพร้าวอ่อนปอกเปลือกเฉาะปากรองพานมีช้อน มีที่เดียวเหนจะมีแต่ทำขวัญคนเหมือนกัน ฉ.-เป็ดปั้นด้วยแป้งมีผักชีโรยอยู่บนหลังรองพาน แต่จะมีคู่หนึ่ง หรือเท่าไร จำไม่ได้ ก่อนนี้มีเปนประจำ แต่เดี๋ยวนี้หายไปเสียแล้ว ผู้ใหญ่ว่ามีไข่อยู่ในนั้น นอกจากนี้ก็มีเพิ่มเติมเปนอติเรก ลางทีก็มีหัวหมูด้วยอีกคู่หนึ่ง ลางทีก็มีโต๊ะเงินเครื่องอาหารด้วยอีกหลายโต๊ะ แต่จะเติมเข้าในการชนิดไรให้การไม่ถูก
/*33ทางปฏิบัติพิธีมีพราหมณ์เข้าประจำบายศรี ๓ คน ผู้ใหญ่อยู่กลางประจำบายศรีแก้ว ผู้รองอยู่ข้างซ้ายประจำบายศรีทอง (ขวาของคนหรือสิ่งซึ่งรับทำขวัญ) ผู้น้อยอยู่ข้างขวาประจำบายศรีเงิน (ซ้ายของคนหรือสิ่งซึ่งรับทำขวัญ) หลังไปมีพราหมณ์ถือสังข์ จะเปนสามคนเท่าผู้เบิกแว่นหรือสี่คนก็ไม่ได้สังเกตนับ หลังพราหมณ์ถือสังข์ไปมีพนักงานถือบัณเฑาะว์ เท่ากับพราหมณ์ถือสังข์ ถ้าเปนในพระที่นั่งกรมวังปูผ้าแดงตามทางเวียนเทียนกันขี้ผึ้งหยดลงพรม แล้วเชิญข้าราชการเข้ายืนประจำริมทางลาดผ้าแดงด้านนอกคอยรับแว่น เริ่มแรกพราหมณ์ผู้เบิกแว่นควักน้ำมันหอมป้ายไส้เทียนก่อน แล้วจุดเทียนชัย แล้วเอาเทียนชัยเปนเทียนชะนวนจุดเทียนที่แว่น พราหมณ์คนกลางเบิกแว่นก่อน แล้วก็คนซ้าย แล้วก็คนขวาส่งแว่นรับกันต่อไปทางซ้าย (คือเวียนขวา) ในเวลาลงมือจุดเทียนที่แว่นนั้น สังข์เป่าบัณเฑาะว์ไกว ปี่พาทย์มีอยู่ที่ไหนก็ประโคมโดยสังเกตเอาเสียงสังข์ เมื่อส่งแว่นไปหมดแล้วหยุดเป่าสังข์ ต่อเมื่อแว่นมาบัญจบรอบจึงเป่าอีก เปนที่สังเกตนับรอบที่เป่าสังข์ แต่บัณเฑาะว์ไกวอยู่เสมอ และปี่พาทย์ก็ประโคมอยู่เสมอจนสุดการสมโภชน์ วิธีเวียนเทียนมีอยู่สองอย่าง อย่างใหญ่เวียน ๕ รอบ อย่างน้อยเวียน ๓ รอบ อย่าง ๓ รอบไม่มีคลุมบายศรี อย่าง ๕ รอบคลุมบายศรีใช้ใบตอง ๓ ใบคลุมชั้นใน แล้วเอาผ้าคลุมคลุมชั้นนอก ผ้านั้นใช้ตาดต่างสีกัน บายศรีแก้วใช้ตาดขาว บายศรีทองใช้ตาดเหลือง บายศรีเงินใช้ตาดเขียว เมื่อเวียนเทียนไปได้ ๓ รอบ พราหมณ์เปิดคลุม เอาผ้าห่อใบตองไปให้ผู้รับทำขวัญถือไว้ ถ้าผู้รับทำขวัญคนเดียวก็เอาห่อผ้าสุมให้ทั้ง ๓ ห่อ ถ้าหลายคนก็ทอดเฉลี่ยให้ได้ถือทั่วกัน ทำขวัญอย่างเวียนเทียน ๕ รอบที่ไม่ใช่คน ไม่เคยเหนว่าทำกันอย่างไร แต่การเวียนเทียน ๕ รอบนั้นทำน้อยนัก เมื่อครบรอบแล้วก็ส่งเข้าไปให้พราหมณ์ซึ่งประจำบายศรีคนกลางทำกิจก่อนคือปักแว่นอันแรกลงในเหม ส่วนอันที่ ๒ ถึงที่ ๕ นั้นปลดเอาแต่เทียนรวมติดในแว่นอันเดียวนั้น เมื่อคนกลางทำแล้วคนซ้ายก็ทำ เมื่อคนซ้ายทำแล้วคนขวาก็ทำ เมื่อทำเสร็จทั้ง ๓ คนแล้วก็ดับไฟที่แว่นด้วยใบพลูซ้อนซึ่งทากระแจะใบใน โบกควันให้แก่ผู้รับทำขวัญ ต่อนั้นไป/*34พราหมณ์ทั้ง ๓ คนก็ทำน่าที่ คนหนึ่งเอาเทียนชัยกับด้ายเข้าไปที่คนรับทำขวัญ เอาด้ายเส้นหนึ่งปัดออกเปนการฟาดเคราะห์ เอาเผาไฟที่เทียนชัยนั้น แล้วเอาอีกเส้นหนึ่งปัดเข้าผูกมือให้ ส่วนอีกคนหนึ่งตักลมข้างบายศรีใส่ในลูกมพร้าว เหนคนเก่าทำลางทีก็ตักเอาขนมที่ไม่กำเริบ มีทองหยิบเปนต้น ใส่ลงไปในลูกมพร้าวจริงๆด้วย แล้วตักเอาน้ำมพร้าวป้อนให้คนซึ่งรับทำขวัญดื่ม อีกคนหนึ่งเอาโถกระแจะไปเติมให้แก่ผู้รับทำขวัญ ถ้าเปนทำขวัญสิ่งซึ่งไม่มีชีวิตแล้วมีแต่การเจิมอย่างเดียว พิธีของพราหมณ์สิ้นเท่านี้ แล้วมีพิธีของสมเด็จพระมหากษัตริย์ต่อไปอีก มีการทรงรดน้ำสังข์และทรงเจิม สังข์นั้นมีเปลี่ยน ถ้าเปนผู้อยู่ในพระราชวงศ์ใช้พระสังข์ทักษิณาวัฏรัชชกาลที่ ๔ ถ้าเปนผู้อยู่นอกพระราชวงศ์ใช้พระสังข์เดิมอุตราวัฏแห่งรัชชกาลที่ ๑ ในการสมโภชน์โสกันต์อย่างใหญ่ มักโปรดให้พระบรมวงศ์กับข้าราชการผู้ใหญ่เข้าถวายเจิมด้วย ตรัศเรียกเจาะเอาจำเพาะตัว ผู้เจิมใช้แป้งเจิมของพราหมณ์ พระบรมวงศ์ทรงเจิมที่ฝ่าพระหัตถ์ ข้าราชการเจิมที่หลังพระบาท ส่วนสมเด็จพระมหากษัตริย์นั้นทรงเจิมที่พระพักตร์ด้วยแป้งเจิมซึ่งจัดมาโดยจำเพาะ การเป่าสังข์นั้นเป๋าตั้งแต่เมื่อเวียนเทียนครบรอบไปจุดสุดพิธีทั้งปวงจึงหยุด เมื่อสังข์หยุดแล้วบัณเฑาะว์และปี่พาทย์ก็หยุดไปด้วยกันหมด เปนอันสิ้นพิธีสมโภชน์เพียงเท่านั้น
๒๒. ทีนี้จะบอกถึงเจ้านายประสูติ แต่ท่านต้องให้อภัยที่ไม่ครบถ้วนเพราะความไม่รู้ ด้วยก่อนนี้ก็ไม่เอื้อที่จะรู้ มาภายหลังก็เหิรเห่อเกินกว่าที่จะรู้ได้ไปเสียสิ้น จึงเปนอันขาดตกบกพร่องไปตามที การประสูติของเจ้านายนั้นมีงานเปน ๓ ตอน คือ ประสูติตอนหนึ่ง สมโภชน์ ๓ วัน ตอนหนึ่ง กับสมโภชน์เดือนอีกตอนหนึ่ง
ก.-การประสูติ นั้นมีปี่พาทย์ประโคมมีที่สังเกตได้อยู่ที่ว่า ถ้าเปนพระองค์ชายแล้วตีฆ้องชัย ถ้าเปนพระองค์หญิงแล้วไม่มีตีฆ้องชัย การประโคมนั้นเข้าใจว่าใช้ปี่พาทย์ผู้หญิง อันปี่พาทย์ผู้หญิงนั้นมีแตรสังข์อยู่ด้วยเสร็จ แต่ไม่มีฆ้องชัยจะเอาฆ้องชัยผู้ชายเข้าไปคอยตีหรืออย่างไรไม่/*35ทราบ และถ้าเอาฆ้องชัยผู้ชายเข้าไป แตรสังข์จะเปนผู้ชายด้วย หรือใช้แตรสังข์ผู้หญิงก็ไม่ทราบ ถ้าเปนเจ้าฟ้ามีเพิ่มแตรวงทหารเข้าประโคมที่ประตูสนามราชกิจด้วย แต่เหนจะเปนเติมเข้าใหม่เมื่อแตรวงทหารจัดให้มีขึ้นฟุ่มเฟือยแล้ว กรมทหารในมีหน้าที่ต้องทำพระแท่นประสูติกับเตียงอยู่ไฟ พระแท่นประสูตินั้นถ้าเปนพระองค์เจ้าก็เปนเตียงขาคู้ทาสีเขียว ถ้าเปนเจ้าฟ้าก็เปนพระแท่นแว่นฟ้า มีเพดานและม่านใช้ผูกกระโจมในนั้น การผูกพระกระโจมใช้ผู้มีศักดิ์ใหญ่ กระดานไฟเปนเตียงเล็กๆ ได้ยินเรียกกันว่า พระแท่นประทมเพลิง แต่คำนั้นดูเปนสำหรับพระมารดาที่เปนเจ้า เจ้าจอมมารดาสามัญเรียกอย่างไรไม่ทราบ ลางทีกรมทหารในจะต้องทำเตาสำหรับอยู่ไฟด้วย แต่ไม่ได้ทราบในเรื่องนั้น
ข.-สมโภชน์สามวัน จะตกในวันไรครบสามวันก็ทำจริง ๆ เวลาเย็นเสด็จลงตั้งบายศรีแก้วทองเงินสำรับเล็ก พราหมณ์ทำการเบิกแว่น เจ้านายผู้หญิงเวียนเทียนในห้องตำหนัก เจ้านายผู้ชายไปนั่งอยู่ข้างนอก ผู้ซึ่งอุ้มเจ้านายซึ่งประสูติใหม่ใช้ผู้ใหญ่ในพระราชวงศ์ที่สูงศักดิ์
ค.-สมโภชน์เดือน ชื่อแต่ว่าเดือน ที่จริงแล้วแต่โหรเขาจะหาฤกษ์ได้ เดือนหนึ่งล่วงแล้วไปเปนได้กัน เวลาเย็นเสด็จลง มีเจ้านายผู้ชายเล็กๆเชิญหีบพระสังข์ตามเสด็จด้วย (สมโภชน์สามวันดูเหมือนจะไม่มีหีบพระสังข์ตามเสด็จ) การสมโภชน์นั้นทำเหมือนสมโภชน์สามวัน มีการเพิ่มขึ้นแต่พระราชทานน้ำสังข์และทรงเจิมแก่พระเจ้าลูกเธอ ซึ่งประสูติใหม่ ในเมื่อพราหมณ์ทำกิจเสร็จแล้วและทรงถือพระสังข์กับแป้งเจิม เสด็จเข้าไปในห้องในด้วย เข้าใจว่าจะพระราชทานน้ำสังข์และทรงเจิมให้แก่เจ้าจอมมารดา เสด็จกลับออกมาก็ประกอบการขึ้นพระอู่ต่อไป มีการตั้งพระอู่เพิ่มขึ้นในการสมโภชน์เดือนนั้นด้วย เชิญเสด็จพระเจ้าลูกเธอลงพระอู่ เหนทรงวางทองลิ่มกับใบพระราชทานชื่ิอลงในพระอู่แล้วมีพราหมณ์สองคนไกวพระอู่กล่อม คำที่กล่อมนั้นเมื่อไปดูพราหมณ์ทำพิธีในคราวโล้ชิงช้า ก็ปรากฏว่าใช้คำสรรเสริญพระเปนเจ้าในเวลากล่อมหงส์นั้นเอง แมวและ/*36ถุงถั่วงาจะมีหรือไม่ก็ไม่เห็น พระอู่นั้นสานด้วยไม้ไผ่ตันรอบตัวหุ้มผ้าขาว ตามยาวแห่งปากพระอู่นั้นมีไม้คานหัวเม็ดปิดทองขนาบอยู่สองข้างตามยาวเปนที่ผูกเชือกแขวนกับเสาพระอู่ เชือกนั้นหุ้มผ้าขาวเหมือนกัน เสาพระอู่ทำเหมือนเชิงลับแลทาเขียวหัวเม็ดปิดทอง เข้าใจว่าเปนหน้าที่กรมทหารในทำเหมือนกัน
นอกจากนี้ควรจะมีการเจริญพระเกษา อย่างที่ชาวบ้านเขาทำกัน เรียกว่าโกนผมไฟนั้นในเวลาเช้าด้วย แต่ไม่ได้เหน เหนแต่เขาทำกับพวกหม่อมเจ้า เข้าใจว่าถ่ายถอนเอาแบบในวังมาทำเหมือนกัน มีการสวดมนต์เย็นวันหนึ่งก่อน ใช้พระสงฆ์ ๕ รูปถึง ๗ รูป รุ่งขึ้นเวลาฤกษโกนผมไฟ ทำเหมือนตัดจุก แต่โกนผมเอาไว้เท่าจุกไม่โกนหมด แล้วเอาลงอาบน้ำในขันเชิงใบใหญ่ ซึ่งตั้งล้อมไว้ด้วยราชวัดฉัตรกระดาษเล็ก ๆ ในราชวัตนั้นมีกรงอย่างกรงนกเสียบกุ้งเงินอันทำขึ้นไว้ที่บนคอนใบหนึ่ง กับเสียบปลาทองอันทำขึ้นไว้บนคอนอีกใบหนึ่ง กับลูกมพร้าวงอกปิดกระดาษเงินใบหนึ่ง ปิดกระดาษทองใบหนึ่ง ก่อนที่จะเอาเด็กลงอาบน้ำในขัน เอาของทั้งนั้นชุบน้ำในขันก่อน การที่ทำกุ้งเงินปลาทองเสียบคอนต่างนกนั้น ผิดมนุษม้วย เข้าใจว่าหลงเอาพิธีลงท่าซึ่งทำกรงคือรั้วกันสัตว์ร้ายเข้ามาปน แต่เข้าใจว่า กรง นั้นผิดไปเปนกรงนก เพราะฉนั้นกุ้งเงินปลาทองก็ต้องเกาะคอนดุจนก มพร้าวงอกนั้นเปนเรื่องฝั่งรก ไม่จำเปนจะต้องเอาลงชุบน้ำ หากแต่การชุบกรงกุ้งเงินปลาทองนั้นนำไป เมื่ออาบน้ำเด็กเสร็จแล้วก็ทำขวัญติดไปทีเดียว จัดเอาพานมาซ้อนๆ กันเปนบายศรี โดยมากเปนพานถม มีบายศรีปากชามต่างหาก นอกจากนั้นก็มีขันถมรองพานใส่ข้าวสารปักแว่นติดเทียน จะเปน ๓ แว่นหรือ ๕ แว่น ก็ตามแต่จะจัดได้ กับมีมพร้าวอ่อนปอกเปลือกเฉาะปากมีช้อนรองพานด้วยตามเคย ในการเบิกแว่นนั้นถ้าอย่างดีก็พราหมณ์เบิก ถ้าอย่างเลวก็ผู้เปนครูคร่ำเบิก แล้วญาติที่ไปช่วยงานนั้นทั้งผู้หญิงผู้ชายช่วยกันเวียนเทียน การผูกมือมักนำเอาเด็กไปให้พระผูก เสร็จแล้วก็เอาลงเปล มีแมวมีถุงถั่วงา ถ้าอย่างดีก็พราหมณ์ไกวเปล แต่ไม่มีคำกล่อม ถ้าอย่างเลว/*37ใคร ๆ ก็ได้ เปลนั้นทำไม่มีกำหนดกฎชาอะไร แต่สายชักไกวนั้นเปนสร้อยทองคำมีที่เดียวรวมอยู่ในพานอันใดอันหนึ่ง วิธีทำการเปนสองอย่าง อย่างใหญ่เวียนเทียน ๕ รอบ อย่างน้อยเวียนเทียน ๓ รอบ อย่างใหญ่มีคุมบายศรีแก้วเงินทอง ใช้ใบกล้วยหุ้มบายศรีทั้ง ๓ สำรับละ ๓ ใบ เปนชั้นใน แล้วห่อด้วยผ้าตาดชั้นนอก บายศรีแก้วใช้ตาดขาว บายศรีทองใช้ตาดเหลือง บายศรีเงินใช้ตาดสีเขียวแก่ เรียกว่า คลุม อย่างน้อยไม่มีคลุม แต่อย่างมีคลุมดูเหมือนจะมีแต่การทำขวัญคน พราหมณ์ผู้ทำการนั้นใช้ ๓ คน ผู้ใหญ่อยู่กลางประคำบายศรีแก้ว ผู้รองอยู่ซ้ายมือประคำบายศรีทอง ผู้น้อยอยู่ขวามือประจำบายศรีเงิน ก่อนที่ท่านทั้ง ๓ จะจุดไฟนั้นควักน้ำมัน (หอม) ทาไส้เทียนที่แว่นก่อน แล้วจึงจุดเทียนชะนวนเอาเทียนชะนวนจุดเทียนที่แว่น เสร็จแล้วคนกลางเบิกแว่นวนแต่ล่างขึ้นมาบน ๓ หน จึ่งโบกควันแล้วส่งให้ผู้ที่ประจำหน้าที่ทางซ้ายมือแต่ทีละแว่น เมื่อสิ้นขันกลางแล้ว พราหมณ์ซึ่งประจำขันขวามือจึ่งทำเหมือนกัน ส่งให้คนกลาง คนกลางส่งให้คนซ้ายมือ คนซ้ายมือจึงส่งให้คนอื่นต่อไป เมื่อคนขวาทำสิ้นแล้วคนซ้ายจึ่งทำ ส่งให้ผู้เวียนไปทีเดียวไม่ต้องผ่านคนกลางคนขวา ข้างหลังผู้เบิกแว่นนั้นมีพราหมณ์เป่าสังข์อีก ๓ คน เวลาเบิกแว่นนั้นเป่าเบิกแล้วหยุด เป่าอีกต่อเมื่อแว่นเวียนมาบรรจบรอบ เปนที่หมายว่าเวียนได้กี่รอบแล้ว ถ้าบายศรีมีคลุม เมื่อเวียนได้ ๓ รอบ ดูเหมือนท่านที่อยู่
[พบแต่ต้นร่างลายพระหัตถ์ ซึ่งมิได้ลงพระนาม]
/*38ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ มิถุนายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๘ พฤษภาคม ได้รับแล้ว
ความเห็นของท่าน ในข้ออ่าน ทร เปน ซ พิจารณาเห็นว่าถูกแล้ว และได้นึกต่อไปว่าตัวควบนั้นเราพูดยาก คำที่เปนตัวควบโดยมากเราก็ได้แยกออกแล้ว ข้อนี้ทำให้ใจกลับ เหนว่ามีบัญญัติเอาวิสัญชนีเปนสระ อะ นั้นควร และที่บัญญัติว่าคำไทยต้องลงวิสัญชนีก็ควร แต่ควรจะบัญญัติไปถึงคำต่างประเทศให้ลงวิสัญชนีเสียด้วย มีตัวอย่างเช่นชื่อตำบลที่เขารบกันในประเทศนอเวเขียน Kj ฉันก็ให้วิตกด้วยแต่ก่อนเรามักเขียนตัว j เปนตัว ย เดี๋ยวนี้เขียนเปนตัว จ จะทำอย่างไรกัน เอาควบกับตัว ก ได้หรือ แต่เขาทำได้ดี เอาสระประกอบเข้าเปน กะจะ และ กาจะ เหมือนทางมลายู เรียกมิสเตอคลิฟฟัด (หรือฟอด) ว่า ต่วนก้าลี่ฝัด ดูก็สนิทดี เช่นเดียวกับหมอปลัดเล ของเรา
คนที่พูด ร เปน ล ล เปน ร ควรจะทำให้เข้าใจผิดไปมาก แต่ไม่เข้าใจผิดไปได้ กลับรู้สึกเสียอีกว่าผู้นั้นพูดผิด นั่นเปนเพราะความนำไปเท่านั้นเอง หม่อมเจ้าพรประสิทธิ (ในกรมอุดม) เธอเปนคนพิการพูดเค้นเอาพยัญชนออกมาได้ แต่ อ ตัวเดียว แท้จริงก็ล้วนแล้วไปแต่สระทั้งนั้น ก็ยังคุยเข้าใจกันได้ จึงเห็นว่าที่เราคิดเขียนหนังสือให้ถูกถี่ถ้วนนั้นป่วยการ มีแต่จะทำให้ผิดไปเท่านั้น เช่น ชะละบุรี ธะนะบุรี ของท่าน นั่นเปนตัวอย่างที่ดีที่สุด
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่บอกที่มาแห่งคำหลายคำให้ทราบ ลางคำก็ไม่ทราบเลย ลางคำก็ทราบแต่แคบ ๆ เช่น จะปิ้ง ทราบว่าทางมลายูมี นึกว่าเรายืมคำมลายูมาใช้ ที่แท้ไกลไปกว่านั้น กลายเปนคำโปตุเกศไปอีกต่อ/*39หนึ่ง คำ กะโถน มีในคำฉันท์อนิรุทธว่า กลิ้งทองกรรโถงทอง ลังลองอาศนไอสวรรย์ นึกว่าเปนคำเขมร แต่กลายเปนคำมาแต่มะลายูเสียด้วยซ้ำ คำเขมรกับมะลายูมีพ้องกันอยู่มากต่อมาก คำว่า เหลียน หมายความว่ามังกร ก็เพิ่งเคยทราบ ดีเต็มที กับคำว่า หมูน ก็เพิ่งทราบว่าเปนคำมาแต่จีนอย่างถูกแท้ทีเดียว ที่ท่านใช้คำว่า เกิดหนูนพูนสุข นั้นไม่ใช่ผิด เปนคำผูกของท่านเท่านั้น
เรื่องอาวุธ ในหนังสือพิชัยสงครามฮินดูเขาแบ่งเปน ๓ อย่าง เขาว่าอาวุธสั้นสำหรับพลเดินท้าว อาวุธยาวสำหรับพลช้างพลม้า อาวุธยิงซัดสำหรับพลรถ ตามแนวนั้นหากว่าอาวุธยาวยอบแยบ จะเอาอาวุธสั้นต่อด้ามใช้เปนอาวุธยาวก็จะเปนไรไป ไม่ใช่เพราะขี้ขลาด ง้าวและทวนนั้นมีกระบัง จะว่าเอาดาพคมเดียวสองคมต่อด้ามใช้ก็ว่าได้ แต่ทวนไม่มีกระบัง จัดว่าเปนอาวุธยากจริง ที่ผูกภู่ขนจามรีไม่ได้ทำที่ผูกไว้โดยจำเพาะ ทวนที่ไม่มีภู่ก็เคยเหน เข้าใจว่าภู่ขนจามรีนั้นเปนของจีน เราจำมาผูกบ้างก็เพื่อดูงามเท่านั้น ไม่มีประโยชน์อะไรในการรบกัน โตมร ก็หมายความว่าเปนอาวุธแหลมสำหรับใช้แทง จะมีรูปร่างเปนอย่างไรก็ได้ ที่เรามาถือกันว่า โตมร เปนรูปใบโพธิ์หรือสามแหลมนั้น มาเข้าใจกันในทุกวันนี้อันเปนการถือแคบไป
พระมาลาเบี่ยง ท่านจะคิดว่าเบี่ยงเพราะเหตุใดก็ตามใจ แต่ถ้าคิดว่าองค์ที่ท่านเหนเปนองค์ที่ทรงเบี่ยงแล้วเข้าใจผิด องค์เดิมสูญหายไปเสียแต่ไหน ๆ แล้ว องค์ที่ท่านเห็นนั้นเขาทำใหม่ ตั้งชื่อไว้เปนพระเกียรติยศ ลางทีองค์เดิมจะไม่เหมือนองค์ที่ท่านเห็นแม้แต่นิดเดียวเลย
ขอโทษเถิด ฉันเปนคนไม่เชื่อพงศาวดาร เช่นที่ว่าพระศพพระเจ้าเมงรายแต่งลงโกศ ได้นึกถามตัวเอง ว่าคนที่เขียนพงศาวดารนั้นเกิดทันได้เหนพระศพพระเจ้าเมงรายว่าแต่งอย่างไรหรือ คำตอบของตัวเองก็ตอบตัวเองว่าเปล่า แม้แต่เรื่องราวก็ได้ฟังแต่เขาเล่า แล้วเก็บเอามาแต่งให้เปน/*40ตุเปนตะขึ้นตามความคิดความรู้แห่งตน เหมือนหนึ่งที่ว่าไทยมาจากเมืองจีน นั่นก็เปนชั้นที่ ๒ ยังมีชั้นที่ ๑ กล่าวต่อขึ้นไป ว่ามาแต่ทะเลคัสเปียน ย้ายมาตั้งในเมืองจีน เปนใหญ่เหนือจีนด้วยซ้ำ ฉันก็ได้แต่ฟังไว้เท่านั้น ความจริงจะอย่างไรก็ตามที เรื่อง ขุนบรม ซึ่งท่านกล่าวถึงก็ข้องอยู่ในข่ายนี้
ฉันเขียนหนังสือไปถึงพระองค์เจ้าธานีเรื่องศพโกศ ได้พูดไปถึงพระจีนซึ่งเขาเอาศพตั้งไว้ เธอเอาสมุดซึ่งฝรั่งเขาแต่งมีรูปประกอบมาให้ดู ปรากฏว่าเปนศพแห้งถูกอย่างท่านคาด มีโอ่งที่เอาศพใส่แล้วใส่ยาให้ศพแห้งมาให้ดูด้วย ที่ปั้นทับศพแล้วปิดทองก็มี ทั้งเธอเอาสมุดเรื่องศักราชมาให้ดูด้วย เพราะฉันได้พูดแก่เธอ ว่า มหาศักราช แปลว่า พระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงพระนามว่าศะกะองค์ใหญ่ จุลศักราช แปลว่า พระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงพระนามว่าศะกะองค์น้อย ที่มาใช้ว่า พุทธศักราช และ คฤษตศักราช นั้นเหลว เธอจึงเอาสมุดมาให้ ดูว่าเหลวมาแต่อินเดียแล้ว เขาเข้าใจว่า ศัก หรือ ศักราช แปลว่าปี เหมือนที่เราเข้าใจกันก็เช่นนั้น ข้อนี้เราออกจะขึ้นหน้า พระที่ถวายเทศน์พูดว่าพุทธศาสนกาล ไม่ได้พูดว่า พุทธศักราช ที่เราเขียนหมายละว่า พ.ศ. ถ้าจะอ่านว่า พุทธศาสนกาล ก็ได้อยู่
เรื่องสมโภชน์และเจ้านายประสูติ ซึ่งฉันเขียนให้ท่านก็เขียนเท่าที่ได้เหนและจำได้ ไม่ตลอดไปดอก
<นริศ>
/*41กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ ประทานข้อความเกี่ยวกับความรู้ลางประการแก่ข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ตรัสเรื่องคำพูดว่าจะคิดเขียนหนังสือให้ถูกถี่ถ้วนเป็นป่วยการ จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง เพราะเสียงพูดย่อมเป็นไปตามแนวที่ออกเสียงได้สะดวก จะแก้ให้ถูกต้องด้วยตัวหนังสือไม่สู้สำเร็จ เช่น พิมูลมังสาหาร เวลานี้แก้เป็น พิบูลมังสาหาร เพื่อให้ถูกต้องแปลความได้ แต่เสียง ม ในคำว่า มัง จะลากเอาเสียง บ ในคำว่า บูล เป็น มูล ไปเสมอ นอกจากจะอ่านแค่ พิบูล คำเดียว เสียงจึงจะคงอยู่ได้ ที่ตรัสว่าออกเสียงสระล้วนก็ฟังเข้าใจนั้น เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าถูกที่สุด เพราะเสียงสระเป็นโฆษทุกตัว ส่วนพยัญชนะตามลำพังมีเสียงเป็นอย่างลมถูกอัดเอาไว้แล้วระเบิดออกมาเท่านั้น จึงไม่มีเสียงชะนิดที่เรียกในภาษาฝรั่งว่า voice พยัญชนะจึงเป็นแต่ sound อย่างเดียว ยกเว้นจำพวกอรรธสระซึ่งออกเสียงตามลำพังได้
ที่ทรงเข้าพระทัยคำว่า เหลียน หมายความว่า มังกร เป็นความผิดที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลไปไม่ชัด เหลียน ในภาษาจีนแปลว่า บัว เล่งเน่ย (หรือ เหลียน) ยี่ เมื่อกระจายออกก็เป็น เล่ง=มังกร เน่ย หรือ เหลียน=บัว ยี่=วัด ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
เรื่อง ขุนบรม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำนี้เองมาเป็นสำนวนพูดว่า บรมสมกัลป์ เพราะทางอีศานถือว่า เรื่อง ขุนบรม เป็นเรื่องเก่าแก่ลึกซึ้ง คำเดิมจะเป็น บรมปฐมกัลป์ ปฐม ภาคอีศานลางถิ่นออกเสียงเพี้ยนเป็น ปสม แล้วเสียง ปะ คอนไป จึงตัดออกเป็น บรมสมกัลป์ เพื่อให้ออกเสียงได้คู่/*42สะดวกแก่ออกเสียง ในเรื่อง ขุนบรม ทางไทยใหญ่เรียกขุนลู ทางอาหมเรียกขุนลุง หรือ ขุนหลวง เพราะฉะนั้น บรม จึงน่าจะมาจากคำว่า หลวง และเป็นเรื่องติดมาแต่เดิม เรื่องจึงได้พ้องกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ มิถุนายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
ฉันจะต้องเขียนคำว่า มวญ ขอปรึกษาว่าจะเขียนสกดด้วยตัวอะไรดี โบราณท่านเขียนสกด ญ ในปทานุกรมกระทรวงธรรมการก็ใช้ ญ สกด แต่มีบอกได้ในวงเล็บ ว่าสกด ล กันก็มี เชื่อว่าที่สกด ล นั้นฉันเอง ผูกชื่อ ประมวลกฎหมาย ถวาย เพราะเห็นมันเปนคำเดียวกับ ประมูล ความหมายก็ว่ารวมมาเปนกองใหญ่อย่างเดียวกับ มากมูน นั่นสกดตัว น ที่เขียนสกดด้วยตัว ล ก็ไปเอาภาษามคธเข้า เขาแปลว่าต้นว่าโคนอะไรไปทางหนึ่ง ดูไม่เข้าเรื่องกัน จึงขอปรึกษาว่าจะสกดด้วยตัวอะไรดี
<นริศ>
/*43ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ มิถุนายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือซึ่งเขียนมาถึงท่าน ลงวันที่ ๓๐ มิถุนายน ปรึกษาเรื่องคำ มวญ ว่าควรจะเขียนสกดด้วยตัวอะไรนั้น ลืมบอกแก่ท่านไปว่าจะต้องจารึกศิลา ซึ่งมันจะอยู่เปนหลักไปช้านาน แต่คิดต่อไปก็ตกลงในใจแล้วว่าเขียนตามที่เขาเขียนกันมา ซึ่งแต่ล้วนเขามีความหมายต่างกันทั้งนั้น เขียนไปตามที่เขาหมายกันจะไม่ทำให้เข้าใจผิดไปได้
มวญ หมายความว่าพวกทั้งหมด (ในปทานุกรมกระทรวงธรรมการเขียน มวล)
ประมวญ หมายความว่ารวบรวม
ประมูล หมายความว่าแข่งขัน
ประเมิน หมายความว่าคะเน (ศัพท์นี้น่าจะเชือนมาจาก ประมาณ หรือบังเอิญไปร่วมทางกันเข้าเองก็ไม่ทราบ)
ขอปรึกษาท่านอีกที ท่านจะเห็นเปนอย่างไรบ้าง
<นริศ>
/*44กรมศิลปากร
วันที่ ๑๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๐ รวม ๒ ฉะบับ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าพิจารณาเรื่องคำ มวญ ว่าควรจะสกดอย่างไรนั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ พิจารณาแล้ว เห็นพ้องในกระแสพระดำริที่ตรัส เพราะตามหลักนิรุกติศาสตร์ให้ไว้ว่า ตัวหนังสือนั้นเป็นแต่เครื่องหมายแทนคำพูดสำหรับบอกให้ทราบความมุ่งหมายที่มีอยู่ภายในของผู้เขียนให้ปรากฏออกมาภายนอก ถ้าเครื่องหมายนั้น ทำให้ผู้อ่านเข้าใจผิดไปจากที่มุ่งหมายได้ ก็ไม่เกิดผลเป็นภาษาที่เข้าใจกันได้ เพราะทั้งสองฝ่ายให้และรับความไม่ตรงกัน เพราะฉะนั้นที่ทรงเห็นว่าเขียนตามที่เขาเขียนกันมา จะไม่ได้ทำให้เข้าใจผิดไปได้นั้น จึงมาตรงกับหลักข้างบนนี้
คำมีเสียงว่า มวน ในความหมายว่า พวกทั้งหมด ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ยังไม่พบ ส่วน มูน ก็พบแต่ในภาษาถิ่นพายัพ เขียนเป็น มูล หมายความว่า เกาะ แผ่นดินที่ตื้นเขินขึ้น ลักษณะในความหมายใกล้กับคำว่า พูน หรือ มูน ในภาษาไทย โพน ในภาษาอีศานแปลว่าจอมปลวก ก็คงเป็นคำในพวกเดียวกัน
ประเมิน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเลือนมาจาก ประมาณ ดั่งตรัส คำนี้เดิมน่าจะเป็นคำคู่เพื่อผ่อนเสียงซึ่ง เช่น ประเมินประมาณ จะมีความหมายเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นคำที่ใช้ว่า ประเมิน เป็นครั้งแรกเมื่อรับราชการอยู่ในกรมศุลกากร เกิดจากประมาณราคาเพื่อเรียกเก็บภาษี (assess) จะใช้ว่าประมาณ (estimate) ก็ไม่ตรงกับความหมาย เพราะการประเมินภาษี ก็คือจำนวนที่เจ้าพนักงานตีราคา ที่เห็นว่าถูกต้อง แต่ราคาที่ตีนั้นอาจไม่ถูก/*45ต้องกับราคาที่แท้จริงก็ได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นด้วยเหตุนี้ จึงได้นำเอาคำคู่ของประมาณ คือ ประเมิน มาใช้ในความหมาย เพื่อให้ผิดกับ ประมาณ ซึ่งเป็นแต่คะเนอย่างคร่าว ๆ ที่ ประเมิน ไม่ได้สกดด้วย ณ ทีจะเห็นว่าไม่ใช่คำ ประมาณ จึงได้สกด น เป็นอย่างคำไทยธรรมดา ตามที่กราบทูลมานี้ การจะสมควรสถานไร แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ประมูล ถ้าถือว่า มูล มีความหมายว่าทำให้มากขึ้นยิ่งขึ้น ประมูล ก็น่าจะหมายความว่า ทำให้มากขึ้นยิ่งขึ้น แล้วความหมายขยายตัวเปนแข่งขัน เดี๋ยวนี้มีคำว่า ประกวด เข้ามาแทนที่ คงจะเห็นว่าการเรียกประมูลราคาจ้างทำ ย่อมมุ่งแต่ที่มีราคาต่ำ จึงได้แก้ ประมูล เป็น ประกวด ไป
ประมวญ ทรงเห็นว่า หมายความว่า รวบรวม ความก็ได้กันกับ มวญ คือรวบรวมทั้งหมด
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถามพระยาอุปกิต ฯ ถึงเรื่องตัวสกด มวญ และ มวล ที่มีอยู่ในปทานุกรม ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานคัดข้อความที่พระยาอุปกิต ฯ มีมายังข้าพระพุทธเจ้า ดั่งนี้
คำ มวญ ประมวญ ผมเห็นว่ามาจาก มูล เขมร ซึ่งแปลรวมกัน กลม (วจนานุกรมเขมรหน้า ๗๕๔) คำ กลม ของเราแปลว่า ทั่ว ทั่วบริเวณ ก็ได้ เช่น ทั้งกลม แก่กลม ว่า ทั้งหมด (ศิลาจารึก)
แต่เรานำมาใช้แปลง อู เป็น ว อย่าง บริบูรณ์ เป็น บริบวรณ คำนูณ เป็น คำนวณ ฯลฯ และใช้ ญ สกดแทนตัว ล ของเขมรตามนิยมโบราณซึ่งมีเช่นนี้ทุกชุมนุม ตัวอย่างเขมร-สฺคัล (รู้) สํคัล (สิ่งที่รู้ เครื่องหมาย) ซึ่งเราใช้ว่าสำคัญ ชล (ต่อสู้กัน) ประชล (ให้ต่อสู้กัน) เราใช้ว่า จญ (ยวนพ่าย) ประจญ กราล (ปูลาด) กำราล (เครื่องลาด) โบราณใช้ กราญ กำราญ (บัดนี้ใช้อย่างเขมร) ที่ปทานุกรมแก้เป็น ล สกด คงจะเป็นด้วยตั้งใจให้ถูกต้องตามภาษาเดิม แต่ก็ไม่ทั่วไป (สำคัญ ประจญ ฯลฯ) /*46ถ้าเราจะคิดไปทางแง่รักษาประวัติของเราและกตัญญูต่อบรรพบุรุษของเราก็สมควรเหมือนกัน ทั้งนี้แล้วแต่กรรมการปทานุกรมจะเห็นควร
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*47ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ มิถุนายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๖ และ ๑๗ เดือนนี้ ได้รับแล้ว
เรื่องตัวสกดคำ มวญ เปนอันตกลงเอาเปนตัว ญ
ท่านบอกคำ เหลียน ซึ่งฉันเข้าใจผิดไป ได้เข้าใจใหม่ถูกต้องแล้ว ขอบใจท่าน
คำ บรมสมกับ มาแต่ บรมปฐมกัลป แน่ คำ บรม นั้นพวกเจ้านายก็ใช้ประกอบอะไรอยู่มาก ใช้เปนคำแสลง เรื่อง ขุนบรม แม้ท่านจะแต่งหนังสือก็แต่งได้ แต่ควรพูดให้เข้าใจว่าเปนความเห็นของท่านโดยได้พบหลักฐานมาแต่ไหน ถ้าทำเช่นนั้นแล้วก็ไม่มีโทษ
ฉันกำลังกลับคลั่งเรื่อง ๑๒ นักษัตร ขึ้นมาอีก ถ้าท่านมีเครื่องมือจะช่วยค้นภาษาจีนหลวงบอกให้ทราบได้ ว่าเขาเรียกชื่อปีว่ากะไร จะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง และถ้าชื่อปีนั้นแปลเอาความได้ก็ช่วยแปลไปให้ด้วย คนรู้ภาษาจีนหลวงหายาก กับขอท่านช่วยถามมหาฉ่ำหรือมหาเยาว์บอกไปให้ทราบด้วย ว่า เถาะ กับ มเสง เขมรเขาเรียกอะไร ฉันไม่รู้อยู่สองปี ชื่อปีข้างไทยกับเขมรเหมือนกันมาก ทางไทยพายัพซึ่งเปนไทยด้วยกันกลับห่างกันไปเสียอึก ท่านควรสอบถามนายสุดดูด้วย ทางอุบลเขาจะเรียกชื่อปีอย่างไรกัน จะเหมือนกับทางพายัพหรือไม่ ทางพม่านั้นได้ยินเขาว่าบอกปีเกิดกันด้วยจุลศักราช ถ้าเช่นนั้นชื่อปีเขาก็คงไม่มี ทางมอญยังไม่ได้สืบ
<นริศ>
/*48กรมศิลปากร
วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ เดือนนี้ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าจดภาษาจีนหลวงในคำเรียกชื่อปี ๑๒ นักษัตร์ กับคำว่า ปีเถาะ และ ปีมะเส็ง เขมรเรียกว่าอะไรนั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้จัดทำเป็นบันทึกถวายมากับหนังสือฉะบับนี้ ชื่อปีเรียกตามเครื่องหมายประจำปี ยังขาดเสียงกวางตุ้ง ฮกเกี้ยน ไหหลำ และ แคะ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าจะยังช้าอยู่ จึงได้จัดถวายส่วนที่สอบได้ความแล้วมาเสียตอนหนึ่งก่อน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*49กรมศิลปากร
วันที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายชื่อปีเรียกตามเครื่องหมายในภาษาแคะ ฮกเกี้ยน และไหหลำ กับชื่อปีเรียกตามชื่อสัตว์ในภาษาไหหลำ มาพร้อมกับหนังสือนี้ฉะบับ ๑ กับขอประทานถวายเรื่อง ทำศพ เล่ม ๒ ซึ่งได้จัดพิมพ์แล้ว และถวายมาต่างหากทางไปรษณีย์เล่มหนึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
แคะ
ฮกเกี้ยน
ไหหลำ
ซื่อ
จื๊อ
ยี่
ชู
ทิว
ซิ่ว
หยี่
เอ๋น
เอียน
เมา
เบ้า
เบ้า
สึ่น
สิน
เตียน
ซื้อ
ซื่อ
กี้
อึ้ง
คอ (สำเนียงบาลี)
โง้
/*50บี่
บี่
บี่
เซน
ซิ้น
เตี่ยน
ยิว
อิ้ว
ตี
ซุ่ด
ซุ่ด
ตุ๊ด
โฮ้ย
ห่าย
ห้าง
ไหหลำ
ซิ่ว หงู่ โฮ่ โถว เหลียง ตั่ว
เบ้ เอี้ยว ก่าว โกย ก้าว ดู

แคะ (สำเนียงหนัก)
ฮกเกี้ยน
๑. ชวด
ชู่
ชื้อ
๒. ฉลู
เหงว
หงู
๓. ขาล
ฟู่
ฮ้อ
๔. เถาะ
ทู่
ถ่อ
๕. มะโรง
ลิ๎อุ๋ง
เหล็ง
๖. มะเส็ง
สา
จั๋ว
๗. มะเมีย
ม้า
เบ๊
๘. มะแม
หยอง
อิ๋ว
๙. วอก
เหว
เก๋า
๑๐. ระกา
เก๊
โก๊ย
๑๑. จอ
เก้ว
เก้า
๑๒. กุน
จู๊
ตื๊อ
/*51ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๕ กรกฎาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒ กรกฎาคม ส่งคำจีนแคะ ฮกเกี้ยน ไหหลำ เรียกชื่อปี กับคำไหหลำ เรียกชื่อสัตว์ประจำปี ไปให้ พร้อมทั้งสมุดกล่าวถึงวิธีทำศพ ภาค ๒ กับทั้งนอกจากนั้นก็ได้ส่งสมุดวรรณคดีของจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัยไปให้ด้วย ได้รับแล้วทุกอย่าง ขอบใจเปนอันมาก ภาษาจีน ๓ อย่างที่ให้ไปนั้นหลีกไปดี เพราะฉันสืบภาษาแต้จิ๋วกับกวางตุ้งมาได้แล้ว แต่ที่บอกไปนั้นเปนการแตกกิ่งออกไปจากที่ฉันมีหนังสือมาขอให้ท่านช่วย คือให้ถามมหาฉ่ำหรือมหาเยาว์ถึงชื่อปีทางเขมร ซึ่งฉันไม่รู้ กับให้ช่วยสอบถาม นายสุด ถึงชื่อปีทางอุบล และขอให้ช่วยค้นคำจีนหลวง ซึ่งเรียกชื่อปี่ คำขอทั้งนั้นท่านยังไม่ได้บอก เข้าใจว่ายังไม่พร้อม ที่มีหนังสือไปให้คราวนี้ก็เพื่อจะส่งสมุดเรื่อง วิธีทำศพ ภาค ๒ ไปให้ แล้วค้นอะไรเรื่องชื่อปีได้ก็บอกไปด้วย เพื่อให้ได้ทราบพลางเท่านั้น แล้วท่านจะบอกคำขอของฉันไปทิหลัง หนังสือเรื่อง วิธีทำศพ นั้นจะต้องอ่านให้ตลอดก่อน แล้วจึงจะพูดอะไรมาได้
ฉันได้ให้ไปถามพระสุเมธมุนีถึงชื่อปีทางมอญ ได้จดมาให้ตามที่ได้ความมานั้นด้วยแล้ว มีสดุดใจอยู่ ๔ ชื่อ คือปีเถาะเรียกว่า คะต้าย ทำให้ตระหนักใจว่าที่เราเรียก กะต่าย นั้นเปนคำมอญ กับปีมะโรงเรียกว่า นัก เห็นจะได้แก่ นาค ในภาษามคธ และปีมะเมียเรียกว่า แส้ะ นั่นไปตรงกับคำเขมรที่เราเอามาใช้เรียกม้าว่า แสะ แต่ชื่อปีทางเมรเขาเรียกว่า มมี ใกล้มาทางไทย ส่วนปีมะแมซึ่งเรียกว่า คะแบะ ใกล้ไปทางเขมรซึ่งเรียกแพะว่า พแพ ก็ใกล้ ใกล้ชื่อปีมะแมก็ใกล้ บ พ ม ว ย่อมเปลี่ยนสับสนกันอยู่เสมอ อันชื่อปีนั้นเห็นประหลาดมาก เรียกไปต่าง ๆ กัน ลางทีก็ตรงชื่อสัตวประจำปี ลางทีก็ไปอื่น
/*52สมุดเรื่อง วิธีทำศพ ซึ่งท่านให้ไปนั้น สดุดใจว่าไม่เหมือนกัน เล่ม ๑ เปนหนังสือชะเลยศักดิ์ เล่ม ๒ เปนหนังสือออกจากหอสมุด แต่ก็เปน เสฐียรโกเศศ เรียบเรียงด้วยกัน ท่านจะนึกอย่างไรก็ตามที แต่ทำให้สดุดใจมาถึงหนังสือของฉัน ทุกฉะบับฉันตั้งใจเขียนให้แก่ท่านจำเพาะตัว หาได้เขียนให้หอสมุดไม่ ขอให้เข้าใจกันไว้
<นริศ>
ชื่อปีอย่างมอญ
ไน้
กระ
แกระ
คะต้าย
นั่ก
สุมดัด
แส้ะ
คะแบะ
น้อย
ไจ้
กล้อ
เกริด
/*53กรมศิลปากร
วันที่ ๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๕ เดือนนี้ ตรัสด้วยเรื่องชื่อปี ๑๒ นักษัตรและอื่นๆ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายบันทึกเรื่อง ๑๒ นักษัตร ไปกับจดหมายของข้าพระพุทธเจ้า ลงวันที่ ๒๗ เดือนก่อน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะพลัดหายไป จึงไม่ได้ทรงรับ ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอประทานถวายบันทึกนั้นมากับจดหมายนี้อีกฉะบับ ๑ ชื่อปีทางอุบล นายสุดชี้แจงว่า ใช้อย่างเดียวกับทางพายัพ ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้รวมไว้ในรายชื่อปี เป็นของพายัพและอีศาน ส่วนรายชื่อของเขมรข้าพระพุทธเจ้าได้จดตามที่มหาฉ่ำให้มา เรื่องจดเสียงของคำในภาษาอื่นเป็นตัวอักษรไทย อาจเพี้ยนไปได้ง่าย ชื่อปีทางมอญ ข้าพระพุทธเจ้าจดจากหนังสือวรรณคดีสมาคม ตามที่ใต้ฝ่าพระบาทได้ประทานแก่หนังสือนั้น เมื่อเทียบกับที่ประทานมายังข้าพระพุทธเจ้าก็มีเพี้ยนกันหลายชื่อ เช่น กะต่าย ในวรรณคดีสมาคมเป็น เปี๊ยะตาย แต่ที่ประทานมาเป็น คะต้าย เปี๊ยะตาย เสียงใกล้ไปทางไทยใหญ่ซึ่งเรียก กะต่าย ว่า ป๊างตาย ดังได้กราบทูลไว้ในบันทึกนั้นแล้ว เรื่อง ๑๒ นักษัตร เป็นที่น่าฉงนที่สุด ชื่อปีที่ใช้เรียกค่า ชวด ฉลู ก็พ้องกันแต่ลางชื่อ มีอยู่ในชาตินี้บ้าง ชาติโน้นบ้าง หาที่พ้องกันหมดไม่ได้ เป็นแต่รู้ได้แน่ว่าจะมีที่มาแห่งเดียวกัน และเป็นของที่ต่างถ่ายได้มาในรุ่นหลัง เพราะเขมรกับมอญ เป็นภาษาในตระกูลเดียวกัน ควรที่จะพ้องชื่อกันหมด แต่ไม่เช่นนั้น มอญดูเป็นว่าเรียกตามชื่อสัตว์โดยตรง เพราะมีคำ แส้ะ ซึ่งแปลว่า ม้า แต่ชื่ออื่นสอบไม่ออก นอกจาก คะต้าย และ นัก ดังได้ประทานมา ส่วน สุมดัด ปีมะเสง เคยประทานพระอธิบายไว้ในวรรณคดีสมาคม แปลว่า งูน้ำ (ดัก /*54ตรงกับ ตึก ในภาษาเขมร) ส่วนชื่อปีของเขมร ดูเป็นเรียกอย่างไม่ใช่ชื่อสัตว์และตรงกับไทย มีลาดเลาว่าไม่ใช่เป็นคำในภาษาทั้งสองมาแต่เดิม ฝ่ายใดจะได้มาก่อน และฝ่ายใดเป็นผู้ยืมไปอีกต่อหนึ่ง ก็หาอะไรเป็นหลักฐานไม่ได้ คำเหล่านั้นลางคำก็ไปพ้องกับชื่อสัตว์ในภาษาอื่นซึ่งใช้เป็นคำพูดโดยปกติ เช่น ชวด เถาะ ตรงกับจีน วอก ตรงกับพายัพ จอ ตรงกับญวน ส่วน มะโรง ตรงกับ หล่ง หลุ่ง และ ร่อง ในจีนและญวน แปลกแต่มี มะ เติมอยู่ข้างหน้า เป็นจำพวกภาษาใช้คำติดต่อ ภาษาญี่ปุ่นเป็นกิ่งของภาษาตาด ไม่มีเสียง ล ถ้าออกเสียง ล ก็ต้องใช้ ร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มะโรง ไกลไปทางภาษาตาด แต่ก็แปลกที่ญวนก็เป็น ร ไม่มี มะ อยู่ข้างหน้าคำ คำว่า มเมีย มแม ก็จะเป็นใช้เรียกชื่อสัตว์ตามเสียงที่สัตว์นั้นร้อง ฝรั่งว่า การเรียกชื่อปี ๑๒ นักษัตรจะมีมูลมาจากตุรกีเก่า ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูในพจนานุกรมภาษาตุรกี ก็ไม่ได้เค้าแม้แต่น้อย จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าฉงนสนเท่ห์ มีอะไรลับลี้อยู่จึงค้นไม่ได้แจ่มแจ้ง
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกผิด ได้สำนึกเป็นล้นเกล้า ฯ ในข้อที่ทรงทักท้วงมาด้วยเรื่องวิธีทำศพ ผู้ตีพิมพ์จะขอให้มีตราหอเป็นเกียรติยศ ข้าพระพุทธเจ้าก็อนุโลมให้, หาได้เฉลียวนึกว่าจะเป็นที่ระคายเคืองในใต้ฝ่าพระบาทไม่ ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ การจะควรสถานไรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา ข้าพระพุทธเจ้าขอรับข้อที่ทรงทักนี้ใส่เกล้าฯ ไว้ตลอดไป
ข้าพระพุทธเจ้าหยิบลิลิตเตลงพ่าย เห็นใช้คำว่า เสมาธิปัติ และ เนาวพ่าห์ ผิดกับที่ใช้กันอยู่ในเวลานี้ว่า เสมาธิปัติย และ เกาวพ่าห์ ข้าพระพุทธเจ้าจึงให้ค้นดูลิลิตเตลงพ่ายฉะบับสมุดไทย พบเป็น เสมาพิบัติ ทุกฉะบับ ส่วน เกาวพ่าห์ เป็น เกาวพ่าย ก็มีในลางฉะบับ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเฉลียวใจว่า พิบัติ จะเป็นถูกต้องกระมัง เพราะมีคำว่า พ่าย เข้าคู่อยู่ด้วย ลางทีจะหมายความว่า นำไปสู่เขตต์แดนข้าศึกให้ถึงความพิบัติ ส่วน เกาวพ่าย จะเป็นนำไปทำให้ฝ่ายข้าศึกพ่าย แต่ไปติดตรงคำว่า เกาว แปลไม่/*55ออก ส่วนฉัตรไชยอยู่กลาง จึงผิดกับ เสมาธิปัติ และ เกาวพ่าห์ ซึ่งอยู่ซ้ายขวา แต่ที่กราบทูลมานี้ เป็นการเดาอย่างเดียว ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาอะไรเป็นหลักฐานมาประกอบไม่ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
/*56บันทึกเรื่อง ๑๒ นักษัตร
เรื่องเรียกชื่อปีเป็น ๑๒ นักษัตร มีอยู่ในประเทศต่าง ๆ ในแหลมอินโดจีน คือ ไทย เขมร มอญ ญวน จาม (ยกเว้นพะม่า ไม่มีชื่อปี) ธิเบต ญี่ปุ่น จีน ในหนังสือ Encyclopaedia of Religion and Ethics ในคำว่า Calendar ว่ามีอยู่ในอียิปต์อยู่บ้าง คือเรียกเป็นชื่อสัตว์บ้างลางส่วน และมีอยู่ในจารึกภาษาโบราณของตุรกี สันนิษฐานว่าลางทีจะมีกำเนิดมาจากตุรกีซึ่งเป็นตาดสาขาหนึ่ง จีนคงได้มาจากตาด กล่าวไว้เพียงเท่านี้ และอ้างให้ไปดูเรื่องการวินิจฉัยสันนิษฐานเรื่อง ๑๒ นักษัตรของ Chauvannes ในหนังสือ T’ound Pao Serie II, Tome II, No. I (ได้ค้นหาหนังสือเรื่องนี้ แต่ไม่พบเรื่องที่อ้างไว้) พระเจนจีนอักษรกล่าวไว้ในหนังสือสมาคมวรรณคดี ปีที่ ๑ ฉะบับที่ ๒ เรื่องการวินิจฉัย ๑๒ นักษัตรว่ามีในสมัยราชวงศ์ตั้งฮั่น (พ.ศ. ๕๖๘-๗๖๓) ว่า นักปราชญ์จีนชื่อ เฮ่งซง แต่งหนังสือ ชื่อ ลุ่นหวง เรื่องหนึ่ง ในหนังสือนั้นตอนหนึ่งว่าด้วย ๑๒ นักษัตร คือเหยียดเอาชื่อปีทั้ง ๑๒ ปี ว่าเป็นชาติสัตว์ ๑๒ ชาติ ดั่งนี้ ไม่ได้กล่าวว่านักปราชญ์นั้นเป็นผู้คิดขึ้นหรือได้มาจากไหน แต่ในหนังสือ Mayer’s The Chinese Reader’s Manual Numeral Categories No. 302 ว่า ปรากฏเรื่องกำหนดชื่อปีเป็นชื่อสัตว์เป็นครั้งแรกเมื่อสมัยราชวงศ์ถัง กล่าวว่ามีราชทูตเมืองกิคะเข้ามาในปีกระต่ายหรือม้า มีความเพียงเท่านี้
การเรียกชื่อปีของจีนเป็น ๒ อย่าง (๑) เรียกตามเครื่องหมายปี และ (๒) เรียกตามรูปสัตว์
เรียกตามเครื่องหมายปี (รายชื่อ หมาย ก) จีน พายัพ อีศาน อาหม ญวน ใช้อยู่ ชื่อประจำปี ชวด เถาะ มะเส็ง มะเมีย วอก และ ระกา ตรงกัน แต่เสียงเพี้ยนไปบ้าง ปีฉลูของจีนและญวนตรงกัน แต่ของพายัพไม่/*57ตรงกับจีน ปีขาล มะโรง มะแม และกุน ใกล้กันมาก แต่ของจีนและญวนตรงกัน ส่วนปีจอ ของจีนและญวนตรงกัน แต่ของพายัพห่างออกไป ของอาหมก็เป็นอีกเสียงหนึ่ง แต่เมื่อรวมกันส่วนใหญ่ ก็เห็นได้มีที่มาจากที่เดียวกัน
ญี่ปุ่น (คัดจากหนังสือสมาคมวรรณคดี) เสียงเป็นอย่างหนึ่ง ไม่ตรงกับของไทยและจีน ลัวะ (คัดจากหนังสือสมาคมวรรณคดี) จะเป็นชื่อตามเครื่องหมายหรือเป็นชื่อตามรูปสัตว์ ไม่ชัด เพราะไม่มีคำแปลไว้ ลางทีจะเป็นเรียกตามรูปสัตว์ เพราะมีคำว่า กะต่าย พร้องกับของไทย (กะต่าย ไทยใหญ่เรียก ป๊างตาย เหมือนไหหลำ ซึ่งเรียก ปางไต่ ไทยนุงเป็น โถ่ เหมือนจีน ไทยนอกนั้นไม่มีคำ กะต่าย ไว้ ในพจนานุกรม) และ แอ ในปีระกา เสียงไกล้คำ เอียร์ ในภาษาข่า แปลว่า ไก่
เรียกตามรูปสัตว์ (รายชื่อ หมาย ข) จีน ญวน พายัพ และอีศาน ใช้เรียกเป็นสามัญในคำพูด เขมรจดตามมหาฉ่ำ แต่ชื่อตามรูปสัตว์ ไม่ได้ใช้เรียกประจำปี จดมาเปรียบเทียบเท่านั้น มอญและธิเบต จดตามหนังสือสมาคมวรรณคดี จามจดตามหนังสือ E.R.E.
ไทยและเขมร อาจเป็นชื่อเรียกตามเครื่องหมายปี จึงแปลคำเหล่านั้นไม่ออก ตรงกันแต่ไทยกับเขมรเท่านั้น ชาตินอกนั้น เรียกชื่อตามรูปสัตว์ ตรงกันตามชื่อเครื่องหมายปีของไทย แต่ลางปี เช่น ปีชวด เสียงจีนโบราณอ่านว่า เลือด แปลว่า หนู เถาะ กับ โถ่ มะโรง กับ หล่ง ในญวน ปีเถาะ มะโรง จอ ตรงกับไทย ญวนและจาม เรียกชื่อสัตวปีฉลู เป็นกระบือ ส่วนคำนอกนั้นโดยมากเป็นคำสองพยางค์ รูปเป็นภาษาใช้คำติดต่ออย่างในภาษาตระกูลตาด ลิง ในพายัพใช้ว่า วอก เป็นปกติในคำพูด จามเรียกตามรูปสัตว์ตรงกับมลายู หากเพี้ยนเสียงกันเท่านั้น พายัพ กุน เป็นช้าง แต่เป็นหมูก็มี ซึ่งคงเอาอย่างไปจากทางใต้
/*58ก. เรียกชื่อตามเครื่องหมายประจำปี

เขมร
พายัพและอีศาน
อาหม
จีนหลวง
แต้จิ๋ว
ญี่ปุ่น
ญวน
ลัวะ
ชวด
จู้ด
ไจ๊
ไจ เจา
จี๊
จื๊อ
Ne (zumi)
ตี้
เกือง
ฉลู
เฉล็อว
เบ๊า
เปา
จิ๊ว
ทิ้ว
Ushi
สุ
เมิบ
ขาล
ขาล
ยี่
งี
หยิ่น,อิน
เอง,อิ้น
Tora
เยิง
อะระเวีย
เถาะ
เถาะส์
เม้า
เมา
เม้า,เหม่า
เหมา,เบ๊า
U (sagi)
แม่แอ้ว
กะต่าย
มะโรง
โรง
สี
สี
อิน
เสง,สิน
Tatsu
ทิ่ม
สะเอิบยะหระ
มะเสง
มะซัญ
ไซ้
ไส
จิ๋
จี๋
Me (hebi)
ตี่
สะเอิบแต้ว
มะเมีย
มะมี
ซะง้า
สิงา
อวู้
โหงว
Uma
หง่อ
บรอง
มะแม
มะแม
เม็ด
มุด
อวัย
บี๊
Hitsuji
มุย
บี
วอก
โว้ก
สัน
สัน
ซิน
เซง,ซิน
Saru
เทิง
ฟอเครียด
ระกา
ระกา
เล้า
เรา
ยิ้ว,ยู
อิ๊ว
Tori
เหย่าว์
แอ
จอ
จอ
เล็ด
มิด
ซุด,ซุ
สุด
Inu
ตุ๊ด
เสาะ
กุน
โกร์
ไก๊
ไก
อ้าย,อ๋าย
ไห
I (wi)
เผ่ย
เหล็ก
/*59ข. เรียกชื่อตามรูปสัตว์

เขมร
มอญ
พายัพ
ญวน
จาม
จีนหลวง
ชวด
ก็อนโดร์
ซะนามกะนี้
เปิ้ง พึ่ง
กองจอก
Tikuh

ฉลู
โก
ซะเกลีย
เปิ้งงัว
กองโต็ว์ (ควาย)
Kabav (ควาย)
หนิ่ว
ขาล
ขลา
ซะกล๊ะ
เปิ้งเสือ
กองกอบ
Rimaun
ฝู
เถาะ
ตนซาย
ซะเบี๊ยะตาย
เปิ้งกะต่าย
กองถอ
Tapaiy
ถู่
มะโรง
ปัวะส์ธม
ซะนั้ด
เปิ้งนาค
กองร่อง
Nögarai
หล่ง
มะเสง
ปัวะส์โต๊จ
ซะซุ่มตั๊ด
เปิ้งงู
กองรั้ง
Uta anaih
เส่น
มะเมีย
แซะส์
ซะแก๊ยะ
เปิ้งม้า
กองเหงื่อ
Asaih
ม้า
มะแม
โปเป
ซะเบี๊ยแป๊ะ
เปิ้งแป๊ะ
กองเย
Pabaiby
อย่าง
วอก
สวา
ซะกะน่อย
เปิ้งวอก
กองซี่
Kra
ห่าว
ระกา
เม็อน
ซะจาน
เปิ้งไก่
กอง Gnã
Mönuk
ไก๊
จอ
ฉะแก
ซะเกลอ
เปิ้งหมา
กองจ๊อ
Asan
เคี้ยง
กุน
จรู๊ก
ซะเกลิ๊ด
เปิ้งจ๊าง
กองแฮว
Pabwei
ไห่


กวางตุ้ง
ฮกเกี้ยน
แต้จิ๋ว
แคะ
ธิเบต
ชวด
จี๊
ชื๊อ
ชื้อ
ชู่
Chiwa
ฉลู
เหง่า
หงู
หงู
เหงว
Lang
ขาล
ฝู
ฮ้อ
โฮ้ว
ฟู่
Jok
เถาะ
ฮู
ถ่อ
โถ่
ทู่
Yö
มะโรง
หลุ่ง
เหล็ง
เล้ง
ลิอุ๋ง
Druk
มะเสง
เสีย
จั๋ว
จั๊ว
สา
Drü
มะเมีย
หมา
เบ๊
เบ๊
ม้า
Ta
มะแม
เอยียง
อิ๊ว
เอิ๊ย
หยอง
Lu
วอก
ล้าว
เก๋า
เก๋ว
เหว
Tra
ระกา
ไก๊
โก๊ย
เกย
เก๊
Cha
จอ
เก๋า
เก้า
เก๊า
เก้ว
Khyi
กุน
จี
ตื๊อ
ตือ
จู๊
Pra
/*60ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ กรกฎาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๖ กรกฎาคม จดบันทึกคำเรียกปีของภาษาต่าง ๆ ให้ไป ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก ตามที่ว่าได้ให้ไปก่อนลงวันที่ ๒๗ มิถุนายนนั้น ฉันไม่ได้รับ ต้องปรับว่าหาย
ปี
ตามความคิดที่หมายปีด้วยรูปสัตว์นั้นดีนัก ถ้าไม่เช่นนั้นก็ต้องจำศักราช อันตัวเลขนั้นจำยากนัก จะเทียบกับทางฝรั่งซึ่งเขาหมายหลังรถไฟด้วยตัวเลข คนโดยสารลงไปหาอะไรกินที่สถานี ครั้นรถไฟจะออกก็วิ่งขึ้นรถไฟผิดหลัง เพราะจำเลขไม่ได้ ผู้จัดการรถไฟจึ่งเปลี่ยนเปนหมายด้วยรูปสัตว์ ต่อนั้นไปก็ไม่มีการขึ้นรถผิดหลัง เพราะคนโดยสารจำได้ว่าเรามารถช้าง เช่นนี้เปนต้น อันการหมายบปีเปนรูปสัตว์นั้น คาดหน้าว่าละมีขึ้นในแถวเมืองจีนเปนแน่ ประเทศที่ใกล้เคียงจึ่งจำไปใช้ ในประเทศที่ไกลออกไปไม่มี
รูปสัตว์หมายปีที่มีผิดกันอยู่ คือปีฉลูเปนงัวหรือควายปีหนึ่ง ปีมะโรงเปนนาคหรือมังกรปีหนึ่ง กับปีกุนเปนหมูบ้านหรือหมูป่า (ญี่ปุ่น) กับช้างปีหนึ่ง มีที่ต่างกันอยู่สามปี นอกกว่านั้นเหมือนกันสิ้น แม้ที่ต่างกันก็ไม่ไกลกันมากนัก งัวกับควายก็เพราะสี่ตีนมีเขาอยู่ด้วยกัน นาคกับมังกรก็มีตัวยาว ๆ คล้ายกัน หมูบ้านกับหมูป่าก็ผิดกันน้อยเต็มที แต่ที่เปนช้างนั้นผิดไปไกลมาก แม้กระนั้นก็ดี ส่วนฉันไม่ตื่นใจ เพราะเคยต้องทำรูปหมู วิ่งหาหมูดูเสียเปนพะวักพะวน แต่เมื่อได้เส้นที่ถูกแล้วก็ละเหี่ยใจ ว่าวิ่งดูหมูป่วยการเปล่า ๆ ที่แท้ก็เส้นช้างอย่างที่เคยเขียนรู้อยู่แล้วนั้นเอง ผิดกันแต่อวัยวะเล็กน้อย ซึ่งอาจทำเปลี่ยนไปได้โดยไม่/*61ต้องวิ่งดูเลย ประเทศที่เขาเปลี่ยนหมูเปนช้าง เขาก็จะเห็นว่าเปนสัตว์พวกเดียวกันนั้นเอง
ฉันจำไม่ได้เลยว่าฉันได้ให้ชื่อปีอย่างมอญไปแก่วรรณคดีสมาคม จะได้มาแต่ไหนก็จำไม่ได้ เหตุที่จำไม่ได้นั้นแหละจึงให้ไปถามพระสุเมธมุนี เขาก็จดมาให้ เข้ารูปอย่างที่ท่านปรารภ ว่าฟังเสียงแล้วจดเปนหนังสือไทยนั้นถูกยาก ฉันได้สงสัยอย่างที่ท่านว่าเหมือนกัน จึงให้ไปหาพระสุเมธมุนีอีกทีหนึ่งขอให้ท่านจดมาให้เปนหนังสือมอญ ท่านก็ดี จดมาให้ทั้งที่มอญในนี้เขาแต่งไว้เปนกลอน เช่นเดียวกับ ปีชวดชื่อเปนหนูหนา ที่มีในหนังสือ มูลบท กับจดชื่อปีอย่างที่เรียกกันร่วงๆ มาให้ด้วย เมื่อได้เห็นหนังสือก็ทราบได้ว่าผิดกันกับที่เขียนตามเสียงไปเปนไหน ๆ เปนต้นที่จดตามเสียงมาว่า ไน้ หนังสือเปน กฺนิ คะต้าย เปน ขฺต์ นั่ก เปน น์า แส้ะ เปน เขฺฉํ จะจดมาให้หมดก็เห็นป่วยการ เพราะหนังสือมอญเขาก็เขียนผิดกับเรามาก แล้วก็อ่านออกเสียงไปอย่างหนึ่งด้วย
แม้ชื่อปีอย่างเขมรซึ่งมหาฉ่ำเขียนก็นึกขึ้นมาได้ มะซัญ นั้น เคยเห็นเขมรเขียน มสาญ มหาฉ่ำเขียนตามเสียงอ่านเหมือนกัน ปีเถาะไม่เคยเห็นแน่ แต่คาดได้ว่าเขมรคงเขียน เถาส แต่ก็คงอ่านว่า เถาะ เพราะถ้าตัว ส สกด แล้วเขาอ่านเปนประหลัง เหมือนหนึ่งคำว่า โปรส (ซึ่งเราเขียน โปรด) เขาอ่านว่า เป๊ราะ หรือ มาส (ซึ่งเราเขียน มาศ) เขาอ่านว่า เมียะ ชื่อปีในทางพายัพและอีศานก็สงสัย ตามที่ท่านจดใบให้เปนพยางค์เดียว เช่น ไจ้ เบ๊า ยี่ แต่ในประดิทินหลวงซึ่งตีพิมพ์แจก เปนสองพยางค์คือ ลวงไจ๊ เต่าเป๊า กายี เปนเพราะเหตุไร และจะเอาความได้อย่างไร ควรจะถามนายสุดให้อธิบายฟังดู เรียกชื่อปีอย่างชาวพายัพและอีศานนั้น เทียบได้ว่าเปนอย่างเดียวกับไทยอาหมเก่ามาก ญี่ปุ่นเรียกมังกรว่า Tatsu ตรงด้วยชื่อปีมะโรง ชื่อปีของจามมีจับใจอยู่สองชื่อคือ Kabav (ควาย) เสียงคล้าย กระบือ เขมรและชวาก็เรียกควายว่า กระบือ Nägarai ใกล้เปน นาคราช ชื่อปีทางธิเบตไม่เข้าหูเลย
/*62สมุด
สมุดหนังสือเรื่อง วิธีทำศพ ซึ่งส่งไปให้ ไม่ขุ่นเคืองอะไร เห็นแต่ลักลั่นก็ทักมาเท่านั้น อาจมีเหตุอันใดซึ่งนำไปก็ได้เปนหลายอย่าง
เตลงพ่าย
เราก็รู้กันอยู่ดีแล้ว ว่าลิลิต เตลงพ่าย นั้น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงแต่ง ไม่ใช่ของเก่าแก่มากนัก ชื่อฉัตรสามคันก็คงทรงเขียนไปตามที่ทรงทราบจำได้ หรือมิฉะนั้นก็เรียกเจ้าพนักงานผู้รู้การไปทรงไล่เลียงไต่ถาม แล้วทรงแต่งเปนลิลิตขึ้น จะทรงเขียนอย่างไรเราก็รู้ไม่ได้ เพราะไม่ได้ต้นฉะบับลายพระหัตถ์ซึ่งทรงเขียนมาดูกัน ดูฉะบับต่างๆก็เปนอันที่ผู้เขียนเขียนฉะบับเหล่านั้นตามชอบใจเสียแล้ว จะถือเอาฉะบับไหนว่าเปนถูกก็ยาก
ถ้าว่าตามที่ฉันเคยได้ยิน ฉัตรสามคันนั้น องค์หนึ่งได้ยินเรียก เสมาทิปัด องค์หนึ่งเรียกว่า ฉัดไช อีกองค์หนึ่งได้ยินเรียกกันเปนสามอย่าง เนาวพ่าย อย่างหนึ่ง เกาวพ่าย อย่างหนึ่ง เกาวพ่า อย่างหนึ่ง อย่างไรจะถูกกไม่ทราบ ฉันได้ยินเขาเรียกกันก็ชา ๆ หาได้คิดอะไรไม่ จนกระทั่งได้ไปพบศัพท์ในพจนานุกรมของอาจารย์โมเนียวิลเลียมเข้าโดยบังเอิญ มีศัพท์ เสนาธิปัตย อยู่ในนั้น ท่านแปลไว้ว่าที่ประชุมการทัพ ก็นึกเอาตามใจว่าศัพท์นี้จะได้กับชื่อฉัตร เสมาธิปัด ดอกกระมัง แล้วก็นึกมากความไปว่า ฉัตรนั้นทำด้วยผ้าขาว ได้แก่ร่มขาวซึ่งคงจะกั้นแม่ทัพมาก่อน พวกพลจะสังเกตแม่ทัพได้ที่กั้นร่มขาว แล้วก็ดูไปตรงเข้ากับฉัตรพระคชาธาร นั่นก็หมายถึงกั้นแม่ทัพเหมือนกัน กั้นอยู่กับดิน เวลารบกันอาจที่คนกั้นจะพลัดไปเสียได้ จึงเอาขึ้นบนหลังช้าง แล้วก็คิดต่อไปว่าทำไมจึงมีสามคัน ก็เห็นความว่า เปนของวังหน้าซึ่งเปนจอมทัพหน้าคันหนึ่ง เปนของวังหลวงซึ่งเปนจอมทัพหลวงคันหนึ่ง เปนของวังหลังซึ่งเปนจอมทัพหลังคันหนึ่ง เมื่อวังหน้าวังหลังไม่มี ก็ตกมาอยู่/*63ในวังหลวงทั้งสามคัน เหมือนอย่างขุนนางวังหน้า เมื่อไม่มีวังหน้าก็ตกมาสมทบวังหลวงเช่นเดียวกัน วังหลังนั้นไม่มีเสียนานแล้ว แล้วทีหลังเกิดถือขลังกันขึ้นก็เอาฉัตรทั้งสามคันนั้นไปลงยันตร์กันภัยเสีย เมื่อคิดเห็นเช่นนี้ก็ลองปรับดู เสมาทิปัด ได้แก่ เสนาธิปัตย ฉัดไช เปน ฉัตรชัย ไม่มีทางไปอย่างอื่น แต่ เนาวพ่าย และ เกาวพ่าย ฉันไม่ชอบคำว่า พ่าย ซึ่งแปลว่าแพ้ เนาวพ่าย ก็แปลว่าแพ้เก้าหน จึ่งไปรักคำว่า เกาวพ่า พ่า นั้นทีจะเปน พาห ถือเอาอย่างนั้นแล้วก็ค้นคำ เกาว ต่อไป ผลแห่งการค้นก็พบคำว่า กว์ (ทัณฑฆาตใช้ในภาษาสํสกฤตเปนหมายสกดไม่ออกเสียง) ท่านแปลให้ไว้ว่าสี กว์พาห ก็แปลได้ความว่านำเอาสีไป ออกจะเปนธง แต่จะเปนร่มก็เห็นว่าได้เหมือนกัน กว์ ถ้าจะเขียนให้ใกล้ที่สุดก็ต้องเปน กัว แต่เราก็อ่านผิดไปเสียเปนอย่างอื่น จึงต้องเขียน เกาว ความเห็นมีอย่างนี้ แต่จะถูกผิดอย่างไรไม่ทราบ ไม่มีพยานหลักฐานอะไร ได้แต่บอกทางความคิดให้ท่านทราบเท่านั้น
ที่ท่านว่า เสมาธิปัติ เดี๋ยวนี้เรียก เสนาธิปัตย์ นั้น เปลี่ยนไปเพราะเจ้าพนักงานเขาได้ฟังฉันพูดถึงที่ฉันได้พบศัพท์นั้น และออกความเห็นว่าทีจะได้แก่ฉัตร เสมาธิปัติ เขาชอบเขาจึ่งเอาไปเรียกเปลี่ยนไป
<นริศ>
/*64ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ กรกฎาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
รู้สึกว่าเรื่องฉัตร ๓ คัน ซึ่งฉันเขียนหนังสือลงวันที่ ๕ มาถึงท่าน อธิบายแต่ในทางดำเนินความคิดและการกระทำของฉัน เพื่อให้ท่านทราบเท่านั้น ขาดข้อความสำคัญอันควรพิจารณาไปเสียทีเดียว จึงเขียนหนังสือฉะบับนี้เพิ่มเติมมาให้
อันลิลิตเตลงพ่าย นั้น แต่งเอาประเพณีที่มีในกรุงรัตนโกสินทร์ไปยัดถวายสมเด็จพระนเรศวร ถ้าจะสอบเอาครั้งนั้นแล้ว จะสอบหนังสือซึ่งแต่งในกรุงรัตนโกสินทร์เห็นไม่ได้ ต้องสอบหนังสือซึ่งแต่งไว้ในชั้นกรุงศรีอยุธยา เช่นญวนพ่าย เปนต้น ก็ไม่มีกล่าวถึงฉัตร ๓ คันเท่านั้น แม้ฉัตรพระคชาธารซึ่งท่านสอบ กระบวนเพชรพวง ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์ให้ฉัน ในนั้นก็ไม่มีกล่าวถึงฉัตรพระคชาธารเสียเลย จนทำให้ฉันคิดเห็นว่าการปักฉัตรหลังช้างจะมาคิดทำกันขึ้นในกรุงรัตนโกสินทร์นี้เอง
ในการที่จะฟังเอาคำใดนั้นยากยิ่งนัก เพราะอาจที่จะผิดไปเสียได้หลายชั้น เปนต้นว่าฟังไม่ได้สรรพจับเอามากระเดียดก็ชั้นหนึ่ง แล้วการเขียนก็ใช้ตัวอักษรไปตามที่ตนคิดเห็นว่าจะมืความหมายเปนอย่างไรก็อีกประการหนึ่ง แล้วเขียนลอกกันมาเคลื่อนคลาศไปก็อีกประการหนึ่ง แล้วผู้ชำระเพื่อให้ถูกต้องแก้ไปตามน้ำเนื้อแห่งความรู้ของตนก็อีกประการหนึ่ง ลางทีก็ผิดไปไกลมาก โดยเหตุทั้งหลายเหล่านี้ จึงเห็นว่าจะฟังเอาคำได้นั้นเปนการยากยิ่งนัก ถ้าจะวินิจฉัยก็ได้แต่หมิ่น ๆ จะไปให้ไกลนักก็ไม่ไหว
<นริศ>
/*65กรมศิลปากร
วันที่ ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๔ และวันที่ ๑๖ ไว้แล้ว ที่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบายเรื่องต่าง ๆ ให้ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องหมายปีด้วยรูปสัตว์ เป็นดีนัก เพราะจดจำง่าย และทรงชักตัวอย่างเรื่องเขียนรูปสัตว์ที่รถไฟแทนตัวเลขนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในพระกระแสที่ตรัสนี้ การใช้ตัวเลขเห็นจะเกิดทีหลังเมื่อรู้จักใช้จดขึ้นได้แล้ว ครั้นนำเอามาใช้จำด้วยจึงจำได้ยาก เพราะคุ้นต่อการจำอย่างเก่ามาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเคยพยายามจำศักราช แต่ไม่สู้ได้ผล เพราะนานเวลาเช้าก็ลืม ต้องหาวิธีกำหนดเอาเหตุการณ์สำคัญเข้ามาช่วยจึงจำได้
ช้างกับหมู ดูแต่ไกล ๆ คงเห็นเหมือนกัน จึงได้มีคำพูดว่า เห็นช้างเท่าหมู เพราะมีลักษณะอะไรลางอย่างเหมือนกัน จีนเขียนช้างเป็นอย่างหมูก็คงเห็นว่ามีรูปร่างคล้ายคลึงกันมาก แต่ไปเพ่งเล็งถึงรูปร่างหมูมากไป ช้างจึงมีรูปหนักไปทางหมู ที่พายัพปรับปีกุนว่าเปนช้าง นอกจากมีรูปคล้ายหมู ยังคำว่า กุน ก็ชวนให้คิดไปถึงคำว่า กุญชร ที่เขียน กุน เป็น กุญ ก็มี จะเป็นด้วยเหตุนี้ประการหนึ่ง
คำว่า กระบือ ในภาษาตระกูลชวามลายู ข้าพระพุทธเจ้าพบเรียกอย่างนี้ทุกแห่ง ลางทีจะเป็นคำในตระกูลภาษานี้ ส่วนภาษาในตระกูลมอญ-เขมรก็มีเรียก กระบือ แต่เขมรและพวกข่าลางถิ่นเท่านั้น มอญ ขมุ ละว้า และ ข่าอื่นๆ ไม่เรียกว่า กระบือ แต่เรียกเป็นอื่นเป็นคำต่างๆ กัน จีนเรียก กระบือ ว่า งัวน้ำ แสดงว่าคำเดิมของจีนไม่มี ในภาษาไทยทุกถิ่นเปน ควาย เป็นแต่เพี้ยนเสียงเป็น คาย วาย ไปในลางถิ่นเท่านั้น
/*66ที่ชื่อปีทางพายัพและอีศานมีเป็นสองพยางค์ เป็นชื่อปีประจำหางเลขศกเสียคำหนึ่ง อีกคำหนึ่งเป็นชื่อปีประจำนักษัตร เช่น ลวงไจ๊ คือ ชวดอัฐศก เต่าเป๊า คือฉลูนพศก และกาบยี คือ ขาลเอกศก ข้าพระพุทธเจ้าลืมถวายชื่อปีประจำหางเลขศกของภาคพายัพและอีศาน ซึ่งเขาให้ไว้สำหรับประจำเอกศก โทศกและอื่น ๆ โดยลำดับ คือ กาบ ดับ ระวาย เมิง เบิก กัด กด ลวง เต่า หรือ เต้า กา หรือ กาบ การนับหางเลขอย่างนี้ของจีนก็มี และใช้ควบพยางค์เหมือนกัน
ที่ทรงพระเมตตาแนะทางสำหรับวินิจฉัยเรื่องเก่า ทรงยกข้อความในลิลิตเตลงพ่ายขึ้นมาให้ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติมีประโยชน์แก่การค้นคว้าและวินิจฉัยเรื่องชาติไทย ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ากำลังรวบรวมอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าได้เขียนเรื่อง ประเพณีการเลี้ยงทารก ต่อจากเรื่องเกิดขึ้นไว้อีกตอนหนึ่ง จะได้ถวายไปเมื่อจัดตีพิมพ์ดีดขึ้นแล้ว ส่วนเรื่อง แต่งงานของชาวบ้าน ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้เขียนมาได้ครึ่งหนึ่งของเรื่องแล้ว เมื่อได้สอบสอนและพิจารณาพิธีแต่งงาน จึงได้เห็นเรื่องที่เคยตรัสว่าพิธีแต่งงานนั้นมีพิธีขึ้นเรือนใหม่ปนอยู่ด้วย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การซัดน้ำตักบาตร ขันหมากมาบ้านเจ้าสาว เปิดเตียบไหว้ผี นี้เปนเรื่องของแต่งงาน รดน้ำตอนเย็น ปูที่นอน ส่งตัวเจ้าสาว นี้เป็นเรื่องของ มีเรือน ส่วนกี่ทำกันในกรุงเทพฯ แขกเหรื่อไปรดน้ำเจ้าบ่าวเจ้าสาวยังบ้านอื่น ซึ่งไม่ใช่เป็นบ้านของตน เห็นจะเลือนมาจากพิธีรดน้ำขึ้นบ้านใหม่ จึงได้เปลี่ยนเรียกว่าเศกสมรส ซึ่งเป็นคำคิดขึ้นใหม่เพื่อให้ผิดกับคำว่า แต่งงาน พิธีแต่งงานของอินเดียเรียกว่า วิวาห อย่างเดียว ส่วน อาวาห เป็นส่วนหนึ่งของ วิวาห คือตอนส่งตัวเจ้าสาวมาบ้านชายเท่านั้น เพราะธรรมเนียมแขก เรื่องชายไปอยู่บ้าน/*67หญิงไม่มี ประเพณีของไทยแต่ก่อนดูเหมือนจะตรงกันข้าม เป็นเรื่องชายไปอยู่บ้านหญิงทั้งนั้น เพราะมีปลูกเรือนหอที่บ้านหญิงเสมอ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*68ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ กรกฎาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
ขอท่านช่วยค้นคำ โล้ ให้ด้วยที หมายใจว่าเปนคำจีน ใช้ในภาษาเรามีหลายคำ เช่น ไม่เปนโล้เปนพาย เรือโล้ จิ่งโจ้มาโล้สำเภา เข้าใจว่าตะกูดใหญ่อย่างจีนนั้นแหละเรียกว่า โล้ มีคนคิดเดาว่าโล้สำเภานั้นคือเอาเรือโล้จูงสำเภาเมื่ออับลม เข้าทีมาก
จิ่งโจ้ ก็ช่วยค้นดูด้วย จะเปนสัตว์อะไรภาษาอะไร คิดว่าไม่ใช่เหลว ที่วัดพระเชตุพนเขียนรูปเปนคนมีตีนเปนนก เห็นว่าสิ้นปัญญาด้วยไม่รู้ว่ารูปร่างจิ่งโจ้เปนอย่างไร ถ้าสังเกตตามที่เรียกกัน แกงกะรู ก็เรียกว่าจิ่งโจ้ แมงมุมชะนิดหนึ่งซึ่งเดินยุ่มย่ามอยู่บนหลังน้ำก็เรียกว่าจิ่งโจ้ ทหารผู้หญิงเมื่อรัชชกาลที่ ๔ จัดโขลนให้เปนขึ้นก็เรียกว่าจิ่งโจ้ เห็นเปนใส่ไคล้ตั้งชื่อให้ทั้งนั้น ที่แท้จะมีตัวจิ่งโจ้จริง ๆ แต่ยังไม่ทราบว่าเปนตัวอะไร
<นริศ>
/*69กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๓ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำว่า โล้ และ จิงโจ้ นั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำ โล้ ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ไม่พบคำ โล้ ซึ่งมีความหมายว่า โย้ไปย้ายมา คงพบแต่ โล้ ในภาษาจีนแปลว่า โล่ขนาดใหญ่ รถศึกมีหอคอยระวังเหตุ พายหรือแจวขนาดสั้น (a scull) กิริยาที่ใช้แจวชะนิดนั้นสองเล่มสองข้างเรือ คัดทางโน้นที ทางนี้ที ใช้ประกอบกับคำอื่นเป็นที่วางแจวข้างเรือ ถือท้ายเรือ เพราะฉะนั้นคำ โล้ ในภาษาไทยกับ โล้ ในภาษาจีนจะเป็นคำเดียวกัน คำว่า โย้ โย้เย้ กับ โล้ โลเล จะเป็นคำพวกเดียวกัน เพราะมืความหมายใกล้เคียงกัน ย กับ ล ก็เปลี่ยนกันได้ คำว่า จิงโจ้มาโล้สำเภา ลางคนพูดผิดเป็น โย้สำเภา ก็มี
จิงโจ้ นอกจากหมายความว่าตัวแกงกะรู แมลงมุมชะนิดหนึ่งอยู่หลังน้ำ ทหารผู้หญิงในรัชชกาลที่ ๔ ยังเรียกเครื่องห้อยเปลให้เด็กดูเล่นว่า จิงโจ้ แต่ลูกที่ห้อยอยู่ ๔ มุมเรียกว่า กระจับ คำที่ขึ้นต้นด้วย จิ้ง เช่น จิ้งเหลน จิ้งจก จึ้งจอก จิ้งหัน (ตัวนางนอง) ก็เป็นชื่อสัตว์ทั้งนั้น กิ้งก่า ลางคนก็เรียกว่า จิ้งก่า แต่ชื่อเหล่านี้ นายสุดว่าทางอีศานไม่ใช้ จิ้งเหลน เรียกค่า ขี้โกะ (อีศานเรียก จะกวดว่า แลน ใกล้คำว่า เหลน รูปร่างก็คล้ายกัน) กิ้งก่าเรียกว่า กะปอน จิ้งจอก เรียกว่า หมาจอก ส่วน จิงโจ้ นั้น อีศานไม่มีใช้ สอบพจนานุกรมไทยถิ่นอื่นก็ไม่พบ คงมีแต่คำว่า จิ้ง ในไทยใหญ่ แปลว่า หมุนโอน เอนอย่างลูกข่าง ในภาษาไทยย้อยมีคำว่า จี้ แปลว่า โคลง ต่อมามีผู้นำหนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนา ในรัชช/*70กาลที่ ๑ หน้า ๔๘ มาให้ข้าพระพุทธเจ้าดู เป็นตอนชมนก ในนั้นบาทหนึ่งมีความว่า กะลุมพูจับกะลำภ้อ จิงโจ้จับจิงจ้อแล้วส่งเสียง เป็นได้ความเขยิบขึ้นไปอีกชั้นหนึ่งว่าจิงโจ้นั้นเป็นชื่อนก ตามธรรมดาคำที่เป็นชื่อนก ข้าพระพุทธเจ้าเคยสังเกตมา โดยมากตั้งชื่อตามเสียงที่ร้อง ดีร้ายนกจิงโจ้คงตั้งชื่อตามเสียงของนกนั้น และเวลาร้องคงส่ายหัวและย้ายตัว และนกตัวเดียวอาจเรียกกันเป็นหลายชื่อแล้วแต่ท้องถิ่นไหน เพราะเคยมีชื่อนกหลายชื่อ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจดชื่อจากหนังสือไปถามผู้รู้ว่าเป็นนกอะไรในภาษาทางวิทยาศาสตร์ ก็ได้รับตอบว่าเป็นชื่อนกอย่างเดียวกัน แต่เรียกกันเป็นสองอย่างโดยสำคัญผิดว่าเป็นนกต่างชะนิดกัน ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามถึงเรื่องนกจิงโจ้ ก็ไม่มีใครรู้จัก มาเมื่อเย็นวานนี้ ข้าพระพุทธเจ้าไปสอบถามนายสุดอีกว่า นกที่ร้องคล้ายเสียงว่า จิงโจ้ มีบ้างไหม นายสุดบอกว่ามี เรียกในอีศานว่า นกจีโจ้ เป็นนกขนาดเล็ก โตกว่านกกระจอกเล็กน้อย หน้าอกเหลือง ชอบอยู่ตามละเมาะไม้ พบตัวเดียวโดด ไม่ไปเป็นฝูง ร้องจี (ลากเสียงยาว) โจ้ะ ฟังแล้ววังเวงใจ เวลาร้องยกหัวและโยกย้ายตัว มีคนชาวอีศานนั่งอยู่ที่นั้นอีกคนก็รับรองต้องกัน นายสุดว่า นกชะนิดนี้ไม่เคยเห็นในกรุงเทพ ฯ ชาวนครสวรรค์คนหนึ่งบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า เคยเห็นนกอย่างที่อธิบายนี้ แต่นึกชื่อที่เรียกกันแถบนครสวรรค์ไม่ออก ข้าพระพุทธเจ้าสืบได้ความมาอย่างนี้ จิ้งโจ้ เดิมเป็นชื่อนกคือ นกจิโจ้ โดยที่นกอย่างนี้มีอาการโยกไปย้ายมาไม่อยู่นิ่ง ไปเข้ากับคำว่า จิ้ง และ จิ้ ในภาษาไทยใหญ่และไทยย้อย แปลว่า โคลง จึงเอาลักษณะนั้นมาตั้งชื่อให้ตัวแกงกะรู แมลงมุมจิงโจ้ ก็จะเอาลักษณะที่โก้งเก้งยงโย่ยงหยกมาตั้งให้ ส่วนจิงโจ้แขวนเปลตั้งชื่อตามรูปที่เหมือนแมลงมุมจิงโจ้ ทหารผู้หญิงที่เรียกว่า จิงโจ้ จะเป็นเพราะมีกิริยาท่าทางเก้งก้างไม่มั่นคงเหมือนทหารผู้ชาย จึงได้ตั้งชื่อให้เป็นใส่ไคล้ คำเด็กเล่นว่า จิงโจ้มาโล้สำเภา และรู้จักดำน้ำได้ เห็นจะหมายถึงเจ๊กโล้เรือ มีกิริยาโยกไปย้ายมาหรือโคลงไปโคลงมา สุนัขเห็นแปลกจึงไล่กัด /*71จึงต้องดำน้ำหนี คำว่า จีโจ้ กับ จิงโจ้ อาจเป็นคำเพี้ยนได้ง่าย มีแนวให้เห็นในภาษาไทยขาว เรียกจิ้งหรีดว่า ตัวจิ้ลิด จึงคก เรียกว่า จิ้จอน ยังมีตัว จิ้น้ำ หรือตัว วอบน้ำ ว่าเป็นแมลงชะนิดหนึ่ง เป็นชื่อลาตินว่า Hemipteres ข้าพระพุทธเจ้าแปลไม่ออก มีรูปคำชวนให้นึกถึงตัวแมลงมุมจิงโจ้ ที่ตรัสเรื่องคนเขียนนกจิงโจ้ที่วัดพระเชตุพนเป็นคนมีเท้าเป็นนก เมื่อเทียบกับนกจีโจ้ ก็ไปกันได้กับนกทัณฑิมาถือไม้เท้า กับนกทัณฑิมาตัวจริงของอินเดียที่เคยตรัสเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง
ตามที่กราบทูลมานี้ จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*72ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ สิงหาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
มีหนังสือฉะบับหนึ่ง จ่าหน้าต้นฉะบับว่า สมเด็จพระบรมศพ กล่าวถึงเชิญพระศพออกพระเมรุ ในแผ่นดินสมเด็จพระเพธราชา ดูเหมือนเปนพระศพกรมหลวงโยธาทิพย์ ซึ่งทรงผนวชเปนรูปชีอยู่วัดพุทไธสวรรย์ ฉันได้อ่านแต่ต้นฉะบับ เข้าใจว่าได้ตีพิมพ์แล้ว ขอท่านช่วยตรวจตด้วย ถ้าได้ตีพิมพ์แล้วโปรดตรวจบอกให้ทราบด้วย ว่าที่ตีพิมพ์นั้นให้ชื่อเรื่องเรียกว่าอะไร จดจ่าหน้าเรื่องไปให้ทราบด้วยจะขอบใจมาก ด้วยจะต้องเขียนบันทึกข้างถึงหนังสือนั้นไปให้เขา
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๒ กับที่ ๒๖ กรกฎาคม ได้รับแล้ว แต่คำตอบจะส่งมาให้ก็อ่อย ๆ มีอะไรที่เร่งร้อนมาก็ทำให้เขาไปก่อน ตอบหนังสือท่านโดยมากเปนเรื่องต้องคิดจึงต้องช้า แต่ช้าก็ไม่เสียผลอะไรไป
<นริศ>
/*73กรมศิลปากร
วันที่ ๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๘ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าจดจ่าหน้า เรื่องสมเด็จพระบรมศพ ว่าที่ตีพิมพ์ไว้ให้ชื่อเรื่องว่าอย่างไร พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
๑. ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจดูแล้ว ในใบจ่าหน้าให้ชื่อว่า “เรื่องสมเด็จพระบรมศพ คือจดหมายเหตุงานพระเมรุครั้งกรุงเก่ากับพระราชวิจารณ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พิมพ์แจกในงานศพพระยาทวาราวดีภิบาล (แจ่ม โรจนวิภาค) จางวางกรุงเก่า โรงพิมพ์โสภณพิพัฒนากร พ.ศ. ๒๔๕๙” ในตัวเรื่องว่า เป็นงานเมรุพระศพกรมหลวงโยธาเทพย์ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ
๒. นกจีโจ้ นักวิทยาศาสตร์ผู้หนึ่งบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า เป็นนกขมิ้น ซึ่งเป็นนกขนาดเขื่องกว่านกกระจอก ตัวลายท้องเหลือง คนละตระกูลกับนกขมิ้นเหลืองอ่อน มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า จิงโจ้ เป็นชื่อเครื่องเรือนด้วยอีกอย่างหนึ่ง แต่ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามไม่ได้ความ เป็นแต่บอกว่าเคยได้ยินชื่อเท่านั้น
๓. ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเรื่องแต่งงาน ถึงตอนเปิดเตียบ นึกถึงรูปร่างเตียบ ไม่ออก เพราะได้เคยเห็นหนเดียวนานมาแล้ว จึงวานช่างเขียนให้เขียนรูปให้ดู พร้อมทั้งรูปโต๊ะ โตก และ ตั่งด้วย เขาเขียนเตียบเป็นภาชนะอย่างเจียดที่มีอยู่ในพิพิธภัณฑ์ ตั่ง ก็เขียนเป็นรูปพานมีเท้าสอบอย่างเท้าคู่ ส่วนโต๊ะ กับโตกก็เขียนเป็นรูปอย่างเดียวกัน ผิดกันที่ โตก พื้นลึก ส่วน โต๊ะ พื้นไม่ลึก ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยจึงไปขอดูที่พระยาเทวา ฯ คงปรากฏว่า เตียบ ก็อย่างตะลุ่มนั่นเอง แต่มีฝาเป็นอย่างฝาชีและปากกว้างกว่าตะลุ่ม ส่วน ตั่ง ก็เป็นม้านั่งเตี้ย ๆ ข้าพระพุทธเจ้า/*74คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เครื่องภาชนะที่มีชื่อต่าง ๆ เหล่านี้ จะเป็นของที่เปลี่ยนแปลงยักย้ายรูปร่างให้เป็นต่าง ๆ คนจึงเรียกชื่อสับสน เตียบจะเป็นของใส่อาหารกินจึ่งต้องมีฝาครอบ ส่วนตะลุ่มสำหรับใส่ของแห้ง จึงไม่ต้องมีฝาครอบ ผู้รู้ภาษาเขมรว่า ตะลุ่มนั้นเขมรเรียกว่า เตียบ มลายูมีคำว่า ตาลำ แปลว่า ภาชนะที่เป็นกระบะหรือถาดสำหรับใส่ของ สำรับทองเหลือง มีฝาเตี้ย ๆ ไม่มีเชิง ทางจันทบุรีก็เรียกว่า เตียบ ส่วน โต๊ะ และ โตก จะเป็นคำเดียวกัน เพราะ โตก ถ้าออกเสียงกร่อนไปก็เป็น โต๊ะ จะเพี้ยนเสียงเพื่อให้มีความหมายต่างกัน คือถ้าเป็น โต๊ะ ใช้สำหรับวางของ ถ้าเป็น โตก สำหรับใช้เป็นสำรับของกิน ส่วน ตั่ง มีอยู่ในภาษาไทยทุกถิ่น แปลว่าม้านั่งรูปเตี้ยๆ ส่วนภาชนะที่มีเท้าคู่ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นในราชพิพิธภัณฑ์เรียกว่า พาน ในภาษากวางตุ้งมีคำว่า ผ่าน แปลว่าภาชนะใส่ของกิน แต้จิ๋วออกเสียงเพี้ยนเป็น ปั๊ว ชามใส่ก๊วยเตี๋ยวก็เรียกว่า ปั๊ว เคยมีคำพูดรวมว่า โต๊ะโตกโพงพาน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาโพง ก็ไม่พบ มีแต่ในอีศานเรียกกระปุกเหล้าว่า โพง เครื่องดองเหล้าเรียกว่า แพ่ง และในหนังสือเรื่อง พระราชพิธี ๑๒ เดือน มีคำว่า พาน พะโอง ไม่ทราบเกล้าฯ ว่าเป็นพานชะนิดไร ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ เรียกถ้วยว่า จอก เรียกชามว่า ถ้วย และเรียกจานว่า ชาม เคลื่อนที่กันหมด ส่วน จาน ไม่พบ ในมลายูมีคำว่า สลัป หรือ เตลับ แปลว่า ภาชนะทำด้วยโลหะ ขนาดเล็กสำหรับใส่หมากพลูติดตัวไป ส่วน ผะอบ และโถ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นในราชพิพิธภัณฑ์มีรูปเหมือนกัน ผิดแต่โถปากแคบ ผะอบปากกก้าง แต่ทางอีศานเรียกโถว่าผะอบ
๔. เรื่องจัดขันหมาก มีหมาก ๘ ผล พลู ๔ เรียง พ้องกันหลายตำรา ที่เป็นจำนวนอื่นก็มีบ้าง พลูนั้นตามที่ซื้อขายกันเรียง ๘ ใบ เป็นเรื่อง ๑ สอบถามว่าทำไมเรียง ๑ จึงไม่ใช้ ๑๐ ใบ ก็ไม่มีใครทราบ แต่จำนวน ๘ นี้แปลก เงินชั่งหนึ่งก็ใช้ ๘๐ บาท ตำลึงหนึ่งก็ ๔ บาท คือครึ่งหนึ่งของ ๘ เฟื้องหนึ่งก็ ๘ อัฐ ตลอดจนจำนวน ๑๐๘ ก็ต้องมี ๘ ห้อยท้าย
/*75๕. อาวุธของพระนารายน์ ถือ สังข์ จักร คทา ตรี ตรีเป็นของพระอิศวรไม่ควรเป็นของพระนารายน์ ในอินเดียเปน สังข์ จักร คทา และ ดอกบัว เจ้าพระยาภาศกรวงศ์เคยอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าว่า ดอกบัวหมายถึงแผ่นดิน นายกี อยู่โพธิ์ เจ้าหน้าที่ในหอพระสมุด ค้นได้ข้อความในหนังสือเก่า คือ
ลิลิตโองการแช่งน้ำ
สี่มือถือสังขจักรคธาธรณี
สมุทโฆษคำฉันท์
ผู้ทรงจักรคทาธริ-ษตรี
คำพากย์รามเกียรติ์
สี่มือถือทาย สังข์จักรคทาธารตรี
คำว่า ธรณี แผลงเป็น ธริษตรี แล้ว เป็น ธารตรี ในที่สุดจะเพี้ยนมาเป็น ตรี ในคำว่า อันนารายน์นั้นสี่หัตถา ทรงตรีคทาจักรสังข์
๖. อนึ่ง นายกี อยู่โพธิ์ ได้ค้นหาที่มาของคำว่า ยานี สุรางคนางค์ และ ฉะบัง มาให้ข้าพระพุทธเจ้า เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าค้นได้หมดจดดี ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอประทานถวายมาด้วย ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า ยานี เป็นชื่อกาพย์ กับ ยานี ที่เป็นชื่อเพลง จะมีเค้ามาด้วยกันทางเดียวหรือไม่ ยังชื่อเพลง แขกวรเชษฐ ภายหลังเปลี่ยนเป็น แขกบรเทศ ข้าพระพุทธเจ้าพบในรายการพระราชพิธีลงสรงปิจออัฐศก ซึ่งสมเด็จพระราชปิตุลาทรงนิพนธ์ไว้ เป็นหนังสือขนาดใหญ่ยังไม่เตยตีพิมพ์ แห่งหนึ่งกล่าวว่า อาษาใหม่กรมท่าถือเสโล่หวายแต่งตัวอย่างแขกวรเชษฐ ดั่งนี้ วรเชษฐ จะต้องเป็นแขกพวกหนึ่งที่รู้จักกันดีในสมัยนั้น จึงไม่ได้อธิบายลักษณะเครื่องแต่งตัวไว้ ขอพระบารมีเป็นที่พึ่งเพื่อทราบเกล้า ฯ ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
/*76กาพย์สุรางคนางค์
กาพย์ที่ชื่อว่า สุรางคนางค์ นั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเรียกใน พระนลคำหลวง ว่า สุรางคณา ปทานุกรมกระทรวงธรรมการเรียกว่า สุรางคนางค์ และให้อธิบายเป็นเชิงแปลศัพท์ว่า สุรางคนา ส.น. นางสวรรค์ สุรางคนางค์ น. องค์นางฟ้า เป็นชื่อกาพย์ชะนิดหนึ่งมี ๒๘ คำ คือมี ๗ วรรค วรรคละ ๔ คำ
แต่พบในหนังสือจินดามณี ของพระโหราธิบดีครั้งกรุงเก่า เรียกว่า สุรางคณา กาพย์ชะนิดบี้มีบทละ ๗ วรรคๆละ ๔ คำ รวมเป็น ๒๘ จึงเรียกตามจำนวนอีกอย่างหนึ่งว่า กาพย์ ๒๘ ทำไมจึงเรียกว่า สุรางคณา เข้าใจว่าเรียกตามวรรคต้นของตัวอย่างภาษามคธที่ให้ไว้ เพราะในจินดามณี นั้นมีตัวอย่างเป็นภาษามคธว่า
สุราคณา สุโสภณา รปิรโก1 สมานสิ ภิวนฺทโน สเรนโก รตฺตนฺทิวา
แต่กาพย์ตัวอย่างภาษาบาลีนี้ บัดนี้ยังค้นคว้าไม่พบว่า แต่งขึ้นใหม่ในหนังสือจินดามณี หรืออ้างมาจากหนังสือใด ทั้งแปลก็ไม่ได้ความ แต่บอกไว้ว่าชื่อวิสาลวิกฉันท์ ใน กาพย์สารวิสาลินี มิได้กำหนดครุลหุ กำหนดแต่กลอน นับกันโดยนิยมดังนี้
สรวมชีพขอถวาย ฯ ล ฯ
แล้วชักตัวอย่างใน กาพย์สารวิสาลินี มาลงไว้ว่า
สุสารโท มหิทฺธิโก ฯ ล ฯ
ตอนสุดท้ายบอกว่า ๒๘ สุราคณา ปทุมฉันท์กลอน ๔ ฉันท์ชื่อ ปทุมฉันท์ ก็ดี ชื่อ วิสาลวิกฉันท์ ก็ดี หาได้มีอยู่ใน คัมภีร์วุตโตทัย ไม่ เวลานี้ยังทราบไม่ได้ว่าจะคัดลอกชื่อกันมาผิดเพี้ยน ซึ่งที่ถูกจะเป็นอย่างไรและอยูในตำราใด อันเป็นเรื่องที่นักศึกษาจะต้องค้นคว้ากันต่อไปอีก
/*77กาพย์ยานี
กาพย์ที่ชื่อว่า ยานี นั้น ใน ปทานุกรมกระทรวงธรรมการ อธิบายว่า ชื่อกาพย์ชะนิดหนึ่งมี ๑๑ พยางค์ จัดเป็น ๒ วรรค ๆ ต้น ๕ พยางค์ วรรคหลัง ๖ พยางค์ ในตำราฉันท์ลักษณ ของกระทรวงธรรมการกล่าวว่า กาพย์ ๑๑ เทียมอินทรวิเชียรฉันท์ เรียกว่า กาพย์ยานี ทำไมจึงเรียกว่า กาพย์ยานี ทั้งนี้ก็คือ เรียกตามคำที่เป็นตัวอย่างในพยางค์ต้นๆ ของกาพย์ชะนิดนี้ เพราะกาพย์ชะนิดนี้ก็ดำเนินสัมผัสกลอนอย่างเดียวกับอินทรวิเชียรฉันท์ ต่างกันแต่ว่า กาพย์ชะนิดนี้ไม่นิขมครุลหุตามแบบฉันท์ คำบาลีที่ใช้เป็นตัวอย่างของอินทรวิเชียรฉันท์ ปรากฏในหนังสือจินดามณี ของพระโหราธิบดี ใช้ในกรณียเมตตสูตร ซึ่งขึ้นต้นว่า
ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ
ภุมฺมานิ วายานิว อนฺตสิกฺเข
เพราะฉะนั้น คำที่เราเรียกกาพย์ชะนิดนี้ว่า ยานี ก็คือหยิบเอาคำ ๒ พยางค์ต้นในตัวอย่างนั้นมาเรียกนั่นเอง เช่นเดียวกับเราเรียกบทสวดมนต์บางบทแต่เพียงพยางค์ต้นๆ เช่น พาหุํ แทนที่จะเรียกว่า ถวายพรพระ หรืออย่างที่เรียกกันเต็มชื่อว่า อัฏฐชยมังคลคาถา หรือถ้าไปเรียกว่า อัฏฐชยมังคลคาถา เข้าบางทีจะไม่มีคนรู้จักเลย แม้ผู้ที่ได้รับการศึกษาในทางวัด แต่ถ้าเรียกว่า พาหุํ ย่อมมีผู้รู้จักดีเป็นส่วนมาก กาพย์ยานีนี้เหมือน พรหมดีติ ในกาพย์ สารวิสาละนี และกาพย์ชื่อ ตรังคนที หรือ วชิราวดี ในกาพย์คันถะ
/*78กาพย์ฉะบัง
ส่วนกาพย์ฉะบังนั้น มีจำนวนคำ ๑๖ เท่ากับวาณินีฉันท์ ในคัมภีร์วุตโตทัย และมีลักษณะสัมผัสกลอนเหมือนกับวาณินีฉันท์ ในตำราฉันท์วรรณพฤติ ของสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ต่างแต่การแบ่งวรรค คือในวาณินีฉันท์แบ่งวรรคต้น ๓ คำ วรรคกลาง ๔ คำ และวรรคหลัง ๕ คำ ส่วนในกาพย์ฉะบัง แบ่งวรรคต้น ๖ คำ วรรคกลาง ๔ คำ และวรรคหลัง ๖ คำ รวม ๑๒ เหมือนกัน
เหตุใดกาพย์ (๑๖) นี้จึงได้นามว่า กาพย์ฉะบัง โบราณเขียนเป็นฉะบำ ก็มี ยังหาเหตุผลไม่ได้ถนัด แต่คำว่า ฉะบัง นั้น เมื่อแยกพยางค์ออกไปฉะเพาะ มีคำบาลีว่า ฉะ แปลว่า หก อยู่ข้างต้น และบังเอิญจำนวนคำของกาพย์ชะนิดนี้ก็แยกเป็นวรรคต้นและวรรคสุดท้ายวรรคละ ๖ คำ แต่ก็มีวรรคกลาง ๔ คำแซกเข้ามา ได้ลองสืบหาคำว่า บัง หรือคำที่มีเสียงใกล้กับ บัง (บงง) เช่น บม บัน บง หรือเขียนเป็น บํ ก็ไม่มีคำในภาษาใดเท่าที่หาได้ อันจะแปลว่า ๔ หรือ ๑๐ มีผู้ให้ความเห็นว่า บัง ก็แปลว่า บัง-ปิด-กัน นั่นเอง คือ หมายความว่ากาพย์ชะนิดนี้มี ๑๖ คำ วรรคหน้า ๖ วรรค หลัง ๖ ถูกกั้นด้วยวรรคกลาง ๔ อีกอย่างหนึ่ง ให้ความเห็นว่า บัง คือ บั้ง ได้แก่ ท่อน หรือ ตอน หมายความว่ากาพย์ชะนิดนี้แบ่งเป็นท่อนหรือตอน ละ ๖ คำ ก็คือวรรคนั่นเอง แต่ความเห็นทั้งสองอย่างนี้ก็ขัดแย้งอยู่บ้าง เพราะความเห็นที่ว่า บัง คือ กั้น ก็แย้งกับโบราณที่บางทีก็เขียนว่า ฉบำ และความเห็นที่ว่า บัง คือ บั้ง ก็ขัดกับที่มีวรรคกลางเป็น ๔ คำ
ผู้รู้ภาษาเขมรให้ความเห็นว่า  มีคำที่ใกล้กับเสียง ฉะบัง อยู่คำหนึ่ง คือ จบัง เป็นกิริยา แปลว่าแข่งขัน เอาชัยชำนะด้วยศาสตราวุธ ฝึกทรมานก็ได้ เช่น จบังจิตต์-ทรมานใจ สั่งสอนใจ ถ้าเป็นนามยืดเสียงเป็น จำบัง /*79แปลว่าสงคราม การรบศึก และให้ความเห็นว่า บางทีกาพย์ชะนิดนี้แต่เดิมกวีจะใช้แต่งบทกลอนว่าด้วยการรบก็ได้ แต่กาพย์ฉะบังที่เราพบเห็นอยู่ในเวลานี้ก็หาได้มีกล่าวแต่การรบกันเท่านั้นไม่ ย่อมกล่าวความอื่นทั่วๆ ไป แต่ประหลาดที่ในคำพากย์รามเกียรติ์เก่า ๆ หรือคำฉันท์กล่อมช้างของเก่า มักดำเนินความด้วยกาพย์ฉะบัง และในคำพากย์รามเกียรติ์นั้น ถ้าถึงตอนโศก เช่น พระรามรำพรรณในเมื่อพระลักษณ์ต้องหอกโมกขศักดิ์ หรือต้องศรพรหมาสตร์ เป็นต้น ก็แต่งเป็นกาพย์ยานี และถ้าจะสนับสมุนความข้อนี้ก็มีในตำราพิชัยสงครามคำกลอน อีกพอเป็นเลาๆ กล่าวไว้ว่า
อันทหารดุจใจนักเลง
พอใจทำเพลง
ดีดสีตีเป่าขับรำ

ทวยหารแกล้วกล้าจงจำ
เรียนเป็นลำนำ
สิบหกจงตามตำรา

แต่กลอนใน ตำราพิชัยสงคราม ที่ว่านี้ ก็หาได้มีแต่ฉะเพาะลำนำ ๑๖ (กาพย์ฉะบัง) เท่านั้นไม่ คือมีทั้งยานีและสุรางคนางค์ เป็นอันว่าเรายังไม่ไห้หลักฐานที่แน่นอนในเหตุผลของชื่อกาพย์ชะนิดนี้
--
๑. เป็น รปิรโก สมฺมนสิ สุเรกโณ รตฺตินฺทิวํ ก็มี ↩
/*80ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๒ และวันที่ ๒๖ กรกฎาคม บอกอะไรต่าง ๆ ไปให้ทราบนั้น ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก
เรื่องจำเลขจำไม่ได้นั้นไม่ใช่แต่ชั้นเรา คนโบราณก็จำไม่ได้เหมือนกัน จนมีเกณฑ์ลบพุทธศักราชเปนจุลศักราชเรียกกันว่า กหํปายา อธิบายว่าเปลี่ยนเลขเปนตัวหนังสือให้เปนคำเพื่อจำได้ แต่ฉันก็ไม่เข้าใจ ถ้ามีใครอธิบายให้เข้าใจต่อไปอีกก็จะขอบใจมาก
เหนช้างเท่าหมู คำนี้ฉันก็รู้ แต่เพ่งเลงไปทางว่าหมายถึงไกลเท่านั้น หาได้เพ่งเลงว่าช้างกับหมูเปนสัตว์มีรูปร่างอย่างเดียวกัน ควรเปรียบกันนั้นไม่
ที่ท่านบอกให้ทราบ ว่าจีนเรียกควายว่างัวน้ำนั้นดีมาก เปนหลักให้รู้ได้ว่าทำไมปีฉลูลางพวกงัวจึงกลายเปนควายไป ที่ท่านบอกว่าไทยลางถิ่นเรียกควายว่า คายวาย ทำให้คิดถึงลูกหญิงปลื้มจิตร แกฝึกเด็กที่บ้านให้เรียกควายว่า ค่าวาย เพราะเด็กคนนั้นเรียกว่า ฟาย ให้เรียก ควาย ก็เรียกไม่ได้ จึ่งสอนให้เรียก ค่าวาย ไปก่อน เมื่อพูดเร็วเข้าก็กลายเปน ควาย ไปเอง คำ ค่าวาย นั้น คล้ายกับคำ คายวาย ขอให้ท่านสังเกตว่าเสียงที่ถูกเอกเปนเสียงเบา เสียงที่ถูกโท (ข้างสูง) เปนเสียงหนัก เปนแอกเซนต์เท่านั้น
ท่านบอกคำใช้เรียกชื่อปีทางพายัพอีศานซึ่งเปนสองพยางค์ให้เข้าใจนั้น ขอบใจเปนอันมาก ทางพายัพอีศาน จะมีเอกศกโทศกก็ควรอยู่ แต่ทางจีนมีด้วยนั้นทำให้นึกสงสัยมาก มีคนหลายคนที่เข้าใจว่าเอกศกโท/*81ศกเปนสิ่งสำหรับนับปี แต่ฉันเห็นเป็นเลขท้ายจุลศักราชเอามานับผสมเข้ากับชื่อปี เพื่อให้รู้ว่าปีไรจุลศักราชเท่าไร ถ้าใช้พุทธศักราชหรือมหาศักราชก็ไม่มีตัวเลขที่ต้องกับเอกศกโทศกเลย ถ้าไม่เกี่ยวกับจุลศักราชทำไมต้องมีจำนวนถึงสัมฤทธิศก จะมีเพียงสัปตศกแล้วตั้งเอกศกใหม่ไม่ได้หรือ จะดีขึ้นที่ยาวออกไปถึง ๘๔ ปี จึ่งซ้ำ แทน ๖๐ ปี อีกประการหนึ่งชื่อปีก็ไม่ต้องยืนว่าปีใดเปนเลขคู่เลขคี่ด้วย ปีชวดเปนปีต้น ควรจะนับเอกศก ซึ่งเปนเลขคี่แต่กลับเปนเลขคู่ ซึ่งมาทีหลังเลขคี่ไป ส่อตัวเองอยู่ว่าชื่อปีมีมาก่อนแล้ว ตกพ้องด้วยเลขท้ายจุลศักราชเท่าไรก็เปนไปอย่างนั้น แม้ศิลาจารึกเก่าก็ไม่เห็นมีเอกศกโทศก จึงกลัวจะเปนคิดขึ้นใหม่ในพวกและในชั้นที่ใช้จุลศักราชกัน จีนเขาไม่ได้จุลศักราชแต่ทำไมมีเอกศก โทศก สงสัยว่าจะเปนของใหม่ คิดขึ้นใช้ตามพวกที่ใช้จุลศักราช
เรื่องแต่งงาน ฉันรู้น้อยเต็มที เพราะเปนเจ้า เจ้าแต่ก่อนมีเมียตามชอบใจไม่แต่งงานเลย มามีแต่งงานเจ้าขึ้นในรัชชกาลที่ ๕ ดูเหมือนจะเปนกรมหลวงราชบุรีกับหญิงอรพัทธ์เปนประเดิม (แต่ท่านไม่ควรเอาชื่อใส่ลงไปในหนังสือที่ท่านแต่ง เปนแต่บอกชื่อให้ท่านทราบเท่านั้น เพื่อว่าถ้าต้องการละเอียดจะได้ค้นหาปี) แล้วจึงทำการแต่งงานเจ้าต่อมา คำ เศกสมรส นั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงบัญญัติขึ้น ใช้สำหรับแต่งงานเจ้า คนสามัญก็ใช้ตาม แต่เขาตัดคำ เศก ออกเสีย ด้วยเขาเห็นต่ำสูง ดูเหมือนเขาใช้ว่าแต่งงานสมรส ซึ่งแนบเนียนดี เพราะเรียกแต่ว่า แต่งงาน นั้นไม่ได้ความ ฉันคิดว่าเปนคำบอดเพราะถูกเรียกตัด เดิมคงเรียกว่า แต่งงานบ่าวสาว เพราะคำเรียกผู้ชายว่า เจ้าบ่าว เรียกผู้หญิงว่า เจ้าสาว ใช้อยู่แต่ในการแต่งงานเท่านั้น ฉันได้ไปพบเขาแต่งงานกันเข้าโดยบังเอิญที่เมืองสุพรรณ เขามีสวดมนต์ด้วย เมื่อสวดจบแล้ว เห็นเจ้าบ่าวเจ้าสาวนั่งที่นอกชาลพร้อมด้วยเพื่อนบ่าวสาว ผู้เปนพิธีสวามียกบาตรน้ำมนต์ใบหนึ่งไปรดให้ แล้วญาติผู้ใหญ่ก็ยกบาตรน้ำมนต์ใบที่สองที่สามตามไปรดให้ เข้าใจว่าประเพณีนั้นเอง พาให้เชิญแขกไปรดน้ำในการ/*82แต่งงานทุกวันนี้ การสรวมมงคลแฝด ควรจะล่ามสายสิญจน์ไปหาพระตั้งแต่เวลาสวดมนต์ อย่างฟังสวดโกนจุก แต่ที่แต่งงานกันเดี๋ยวนี้สรวมมงคลแฝดเปล่าๆ ออกจะไม่มีมูล คำ อาวาหมงคล ค้นพจนานุกรมทางบาลีและสังสกฤตไม่พบ พบแต่ วิวาห ทางสังสกฤตบอกธาตุ วิวห๎ ไว้ว่าแย่ง ทำให้นึกถึงเรื่องแต่งงานซึ่งท่านแต่ง ระบุว่าการแต่งงานมีกี่อย่าง หนังสือพิมพ์เขาเอาไปลงพิมพ์ อ่านชอบใจเต็มที ท่านแต่งเรื่องแต่งงานไม่ควรทิ้งคำซึ่งเตยกล่าวมาแล้วนั้น
ขอบใจท่านที่ช่วยค้นคำ โล้ ให้ เปนอันเข้าใจดีแล้ว ยิ่งกว่าเข้าใจไปเสียอีก ทำให้รู้ด้วยว่าข้างจีนก็มีรถผูกโล่ข้าง ๆ แล้วซ้ำทำให้เข้าใจต่อไปอีกว่าเครื่องบังอาวุธที่เรียก โล่ นั่นเปนภาษาจีน คือ โล้ ที่เขียนเปน โล่ห์ นั้นเอาภาษามคธมาใส่เหลว โล่ ทำด้วยโลหะทางเราไม่มี เราทำด้วยหนังต่างหาก ที่คำว่า โล้ เข้าใจผิดเปนโย้โยกไปนั้นเห็นว่าผิดเพราะพูดผิดที่ ร้องว่า จิงโจ้มาโย้สำเภา นั้นเอง
ท่านให้คำกลอน จิงโจ้จับจิงจ้อแล้วส่งเสียง นั้นดีเต็มที ทำให้แปลออกว่าเพราะจิงโจ้เปนนก ช่างเขียนเขาจึงเขียนเปนรูปคนครึ่งนกครึ่ง เพราะในคำร้องจิงโจ้เปนที่ว่าเจ๊กอยู่ด้วย ถูกตามความเห็นของท่านนั้นแล้ว ฉันเคยพบคำเขมร ลางทีคำ จิ้ง ของเราเขาเปน กิ้ง สับกันไปก็มี นักปราชญ์ฝรั่งว่าอักษร ก กับ จ เปนตัวเดียวกันมี ดูก็เข้ากันไปได้ แต่ฉันก็ไม่แลเห็น จิงโจ้ที่ทำแขวนเปลเด็กนั้น ตั้งใจจะทำเปนจิงโจ้ชะนิดแมงมุมหลังน้ำ เขาทำด้วยไม้ไผ่จัก ส่วนกระจับนั้นทำด้วยเศษผ้าซึ่งมีอยู่ในเรือน ที่จริง จิงโจ้ก็จิงโจ้ กระจับก็กระจับ ที่ท่านเห็นห้อยกลางเปนจิงโจ้ ห้อยริมเปนกระจับนั้น เขาทำปนกันเสียแล้ว จิงโจ้จักด้วยไม้ไผ่จะต้องเปนของมาก่อน เพราะทำด้วยของป่า กระจับมาทีหลัง เพราะทำด้วยเศษผ้าแสดงว่าจำเริญขึ้นแล้ว ชื่ออะไรต่างๆ ต่างถิ่นไปก็เรียกไปคนละอย่างเปนธรรมดา หมอที่ใช้ตำรายาหลายอย่างก็ต้องพิจารณาให้รู้ว่าเปนตำราทางเหนือทางใต้หรือทางเรา เพราะชื่อพันธุ์ไม้เครื่องยาต่าง/*83กันไปมาก ชื่อนกซึ่งท่านว่าชื่อมันเปนไปตามเสียงร้องของมันโดยมากนั้นถูกแล้ว ฉันให้นึกประหลาดใจนายสุดเปนอย่างยิ่ง บอกอะไรได้หลายทาง เปนประโยชน์มาก ต้องเปนคนเอาใจใส่ในอะไรต่ออะไรอยู่มาก ถ้าเปนคนสามัญ จะบอกอะไรได้บ้างก็น้อย
เรื่องหนังสือ ถ้าจะไม่คิดแล้วก็อดไม่ได้ แต่เมื่อคิดเห็นก็ต้องบอกให้ท่านทราบด้วย พยัญชนของเราที่แก้จากโครงสังสกฤตมี ๙ ตัว (นับขอหยักคอหยักซึ่งเราตัตทิ้งเสียแล้วด้วย) วิธีแก้มีห้าอย่าง หยักหัวอย่างหนึ่ง หยักหลังอย่างหนึ่ง หยักตีนอย่างหนึ่ง ต่อหางอย่างหนึ่ง ขีดไส้อย่างหนึ่ง (ขีดไส้นี้หมายถึงตัว ฮ เพราะเห็นหนังสือเก่าเขาเขียนขมวดหางอ้อมลงมาใต้หัว จึ่งเข้าใจว่าเดิมทีเขาคิดจะขีดไส้ตัว อ) แม้จะแก้ตัวใดก็เคียงไว้กับตัวเดิม โดยตั้งใจจะให้ใช้แยกกับตัวเดิมไปเล็กน้อย เปนต้นว่า ต ไม่หยักหลังเขาให้อ่านเปนเสียง ดอ ต หยักหลังเขาให้อ่านเป็นเสียง ตอ แต่ทั้งสองตัวก็นับว่าเปนตัวเดียวกัน ที่ไม่ได้ออกเสียงใช้ปะปนกันอยู่ก็มี ตัวที่แก้ไม่ใช่แก้เพื่อให้เปนอักษรสูงกลางต่ำ อักษรสูงกลางต่ำเห็นว่าคิดจัดขึ้นทีหลังการแก้เติม ถ้าแก้เติมเพื่อให้เปนอักษรสูงต่ำ ทำไมไม่เอาไว้กับคู่สูงต่ำ จะคิดอย่างง่าย ๆ เรามี ส ถึงสามตัว ถ้าจะจัดเอาตัวหนึ่งเปนอักษรต่ำเสียไม่ดีหรือ ไม่ต้องเติมตัว ซ ขึ้นให้เป็นจำนวนมาก ทำให้ต้องจำเพิ่มขึ้นอีกเปล่าๆ พูดถึง ส สาม แม้เรามีตามแบบสังสกฤตก็สังเกตว่า เราไม่ได้ใช้ตามแบบสังสกฤต ย่อมใช้เปรอะปรึงไป แต่ดูเหมือนจะมีทางตั้งใจอยู่อย่างหนึ่ง จะเอา ศ เปนตัวสกด ษ เปน ตัวการันต์ ส เปนตัวใช้ในเนื้อคำทั่วไป
<นริศ>
/*84กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๑ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่อง กหํปายา ซึ่งพระสารประเสริฐแต่งลงในหนังสือมหาวิทยาลัยจุฬาลงกรณ์มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ฉะบับ ๑
ที่ตรัสเล่าถึงวิธีสอนให้ออกเสียงพยัญชนะควบเช่น ควาย เป็น ค่าวาย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้อีกเปลาะหนึ่ง การแยกเสียงพยัญชนะควบโดยวิธีเพิ่มเสียงสระอย่างนี้ เข้าหลัก สวรภักดิ์ ถ้าออกเสียงให้เร็วก็อาจฟังเป็นเสียงพยัญชนะควบได้ ที่ตรัสถึงเรื่องเอกเซนต์ก็เป็นแนวให้เห็นคำเช่น ขวาง-ว่าง กว้าง-ว้าง แคว้น-แว่น กวัด-วัด คงเป็นเพราะเน้นเสียงพยัญชนะควบตัวหลังหนักไป เสียงตัวหน้าก็หายไป ลางคำเอาเสียงสระเข้าช่วย (สวรภักดิ์) ขวาง ก็เป็น ขวง กวัด ก็เป็น กวด ไป เสียงชาวชนบทที่เรียกกันว่าเหน่อ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเกิดจากเอกเซนต์เหมือนกัน เอกเซนต์เป็นเหตุให้เสียงสระกลายได้ เช่น อะ-อี ถ้าเน้นที่อี ก็เกิดเป็น ไอ ถ้าเน้นที่ อะ ก็เกิดเป็นเสียง เอ (ย) อะ-โอ เน้นที่ โอ เป็น เอา ถ้าเน้นที่ อะ เป็น โอ (ว) ในภาษาฝรั่ง คำว่า bé กับ bay หรือ lo กับ low จึงผสมผิดกัน เพราะเน้นคนละที่ เสียงจึงไม่เหมือนกันทีเดียว สํสกฤต มี ไอ เอา เป็นสระสังโยค แต่บาลีเป็น เอ (ย) และ โอ (ว) เลยทำให้นักบาลีเข้าใจผิดว่า เสียง เอ และ โอ ในภาษาไทย ซึ่งเป็นสระเดี่ยว เป็นเสียงเดียวกับ เอ (ย) และ โอ (ว) ในภาษาบาลี แล้วอธิบายสระเอ และ โอ ในเสียงภาษาไทยว่าเป็นสระสังโยค คำว่า /*85อัยยการ โบราณเขียน ย เดียว แก้เป็นสอง ย เพราะเห็นว่าพ้องกับอัยการ ที่แปลว่า ช่างเหล็ก เพิ่ม ย อีกตัวหนึ่งเป็น อัยยการ ว่าแผลงมาจาก อริย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคำนี้จะมาจาก อาญาการ เมื่อออกเสียง อา-อิ คือเสียง ญ และเน้นเสียงที่ อิ เสียงนั้นก็เพี้ยนเป็น ไอ ไป
เรื่องเรียกชื่อปีเป็นสองพยางค์ ฝรั่งว่าเป็นวิธีของจีนมาแต่ดึกดำบรรพ์ จีนว่าพระเจ้าอึ่งเต้ในเรื่อง ไคเภก เป็นผู้คิด ชื่อปีเป็นเอกศก โทศก ฯลฯ จีนเรียกว่า ก้านสวรรค์ทั้ง ๑๐ (10 celestial stems) ส่วนปี ๑๒ นักษัตร์ เรียกว่า กึ่งแผ่นดินทั้ง ๑๒ (12 Terrestrial branches) ถ้าที่กราบทูลมาเป็นของจีนมาแต่เดิม ก็น่าจะเข้าใจว่าชื่อปีเป็น ๑๒ นักษัตร์ ซึ่งตามตำนานว่าเกิดขึ้นในสมัยราชวงศ์ฮั่นหรือถัง ก็เป็นของเติมวันภายหลัง ชื่อปีอย่าง ชวด ฉลู จึงแปลไม่ได้ เพราะเอาคำเติมมาเทียบเข้ากับรูปสัตว์นั้นๆ เท่านั้น จีนไม่มีศักราช แต่ใช้รอบ ๖๐ ปีเป็นเกณฑ์ ฝรั่งว่าเกิดจาก ๑๒ × ๑๐ ÷ ๒ = ๖๐ การนับ ๖๐ ปี เป็นรอบใหญ่ ประเทศแบบบิโลเนีย และอินเดีย มีใช้มาแต่ดึกดำบรรพ์เหมือนกัน ฝรั่งลงความเห็นว่าจะได้มาจากชาวแบบบิโลเนียด้วยกันทั้งจีนและอินเดีย แต่ได้ไปคนละทาง เพื่อให้ทราบจำนวนปีว่าตกอยู่ในรอบใหญ่รอบไหน จีนใช้วิธีเอาชื่อรัชชกาลบอกได้ด้วย เรื่องสัปดาห ฝรั่งว่ามาจากกรีก เอา ๒๔ ชั่วโมงคูณด้วยดาวฤกษ์ทั้ง ๗ เป็น ๑๖๘ การแบ่งวันเป็น ๒๔ ชั่วโมง ว่ากรีกได้ไปจากชาวแบบบิโลเนีย และอินเดียได้มาจากกรีกสมัยเมื่อพระเจ้าอาเลกซานเดอมาตีอินเดีย ส่วนจีนใช้จำนวน ๑๐ มาแต่เดิม จึงไม่ได้ช้หลักสัปดาหเป็นเกณฑ์) คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จุลศักราช ตามตำนานของพะม่าว่าพระเจ้าแผ่นดินพะม่าองค์หนึ่งทรงตั้ง ก็คงจะเอาความคิดเดิมที่ติดมาจากจีน คือจำนวน ๑๐ มาควบเข้า จึงไม่ได้ใช้จำนวนสัปดาหควบ พระนามพระเจ้าแผ่นดินพะม่าที่ตั้งจุลศักราช นอกจากพระนามเดิมซึ่งเป็น ระหันโสปวา หรืออะไรข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ ยังมีพระนามที่ใช้เรียกในหนังสือฝรั่งว่า Senakaraza เคยถ่ายเป็นพระเจ้าเสนกราศ ที่จริงพะม่าเรียก สังฆ ว่า /*86เสนฺกะ พระนามนี้จึงตรงกับ สังฆราชา เพราะพระเจ้าแผ่นดินองค์นี้เดิมบวชเป็นพระสงฆ์มาก่อน ที่ตรัสถึงต้นเหตุคำว่า ศักราช ในลายพระหัตถ์ฉะบับก่อน คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะตัดมาจากคำเต็มว่า ศักราชสํวัตสร
เรื่องแต่งงาน ที่จะทรงพระกรุณาสอบสวนราชประเพณีในพิธีแต่งงานที่เกิดขึ้นครั้งแรกนั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะอ้างเพียงว่าเกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในรัชชกาลที่ ๕ ก็จะพอ วิวาห ทรงค้นได้ธาตุว่ามาจาก วิวห แปลว่า แย่ง ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมสํสกฤตศัพท์สากล อธิบายไว้ว่า วิ = ร่วมใจ วาห = เครื่องพา ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่าจะแปลหักความเอาตามความหมายในรุ่นหลัง เพราะในมอเนียวิลเลียมแปลคำ วิวาห ว่า การพาเอาไป ชวนให้คิดเห็นว่าเดิมจะเปนเรื่องแย่งเอาไป เพราะพิธีแต่งงานของชาวเบงกาลี ก็มีอยู่ตอนหนึ่งที่พวกเด็ก ๆ เอาก้านกล้วยไล่ตีเจ้าบ่าว ภาษาจีนเรียกแต่งงานว่า กิ๊ดฮุน กิ๊ด=ผูกมัด ฮุน=แต่งงานหรือประเพณี แต่เขาแปล กิ๊ด ว่า เกี่ยวดองกัน อาจเป็นแปลตามความหมายตอนหลังก็ได้
ที่ทรงเห็นว่าข้าพระพุทธเจ้าควรเอาเรื่องแต่งงานมีกี่อย่าง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเขียนไว้เดิมใส่ไว้ด้วย พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนไว้แล้ว ไม่ได้ใส่ไว้ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าจึงกลับใจรื้อโครงที่เขียนแล้วเสียใหม่ เติมเรื่องนี้เข้าไว้ด้วย และอาจเอาเรื่อง หลบฝาก และ ฝากบำเรอ ในกฎหมายเก่ามาพูดได้ด้วย หลบฝาก เป็นเรื่องชายยอมตัวรับไช้แทนเงินสินสอด ส่วน ฝากบำเรอ เป็นเรื่องอยู่ด้วยกันแล้ว แต่การรับใช้อย่างบ่าว (ทาส) ยังไม่หมดไป ลักษณะอย่างนี้มีอยู่ในพวกชาวป่าชาวเขาในแหลมอินโดจีนแทบทุกพวก เรื่องรดน้ำบ่าวสาว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเคลื่อนที่มาจากซัดน้ำต่อหนึ่ง แล้วย้ายการซัดน้ำ ซึ่งทำกันในวันสุกดิบ มาทำในวันแต่งงานเป็นอีกต่อหนึ่ง เพราะการซัดน้ำก็คือการปัดเสนียดจัญไรก่อนเข้าพิธีมงคล ไม่ควรทำภายหลังพิธี ในขุนช้างขุนแผน ตอนแต่งงานเจ้าหมื่นไวย ฯ ก็ทำพิธีซัดน้ำ/*87ก่อน รุ่งขึ้นจึงตักบาตร์และเป็นวันขันหมาก ประเพณีอินเดียในวันสุกดิบก็ต้องทำพิธี หริทสนาน ชำระล้างมลทินด้วยขมิ้น
ที่ทรงปรารภว่า นายสุด รู้อะไรหลายอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยซักคนชาวอีศานหลายคน ก็ไม่มีผู้รู้มากอย่างนายสุด คงจะเป็นเพราะเหตุนี้ศาสตราจารย์เซเดส์ จึงได้ชักชวนเข้ามาทำงานที่หอ เพื่อตรวจสอบหนังสือทางภาคนั้น นายสุด เดิมเป็นชาวเวียงจันทน์ ภายหลังจึงมาอยู่นครจำปาศักดิ์ นายสุดว่าบิดาเป็นคนชอบหนังสือ เป็นผู้รู้คนหนึ่งในเวียงจันทน์ นายสุดจึงได้มรดกนั้นติดมา พระเถรชาวอีศาน เช่น สมเด็จพระมหาวีรวงศ์และพระเมธาธรรมรสก็ชอบกับนายสุด แสดงว่าเป็นผู้มีความรู้ด้วยกัน
เรื่องพยัญชนะไทย ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นคว้าแล้วก็ไปติด ต้องเลิกคิดไปคราวหนึ่ง แต่ช้าๆนานๆก็จับคิดอีก คล้ายเห็นเงาในกระจก ชวนให้คิดอยู่เสมอ ที่ทรงเห็นว่าตัวพยัญชนะที่แก้รูปเป็นหยักและขีดไส้ ไม่ใช่แก้เพื่อให้เป็นอักษรสูงกลางต่ำ ซึ่งเป็นของคิดขึ้นทีหลังนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เพราะถ้าพิจารณาเสียงของภาษาไทยถิ่นอื่นมีไทยใหญ่เป็นต้น ก็มีพยัญชนะ วรรคละ ๓ ตัวเท่านั้น เช่น ก ข ง ทั้ง ๓ ตัวนี้ เมื่อพูดมีเสียงสูงกลางต่ำอยู่ในตัว เช่น ก ก็เป็น ก และ ก๋ ข ก็เป็น ข และ ค ง ก็เป็น ง และ หงอ ใช้อยู่ในตัวเสร็จ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่แปลง ข เป็น ฃ ค เป็น ฅ จะต้องการตัวแรกเทียบเสียง g ในบาลี จึงต้องแก้ ค ให้แปลกออกไป เพื่อปรับเทียบกับเสียง ค ในภาษาไทย ซึ่งเป็นเสียงอโฆษหนักอ่อน คู่กับ ฃ ซึ่งเป็นเสียงอโฆษหนักแข็ง เหตุนี้การอ่านจึงเป็น ข้ และ ฃ ค่ และ ฅ ส่วน ซ ซึ่งหยักหัวจาก ช เสียง ช ในไทยถิ่นอื่นมักเป็น จ ฉ และ ซ เสียง ช โดยตรงไม่สู้ปรากฏว่ามี เห็นจะตั้งขึ้นเพื่อปรับกับเสียง j ส่วน ซ สำหรับเสียงไทยเดิม เสียง ต ก็คงเช่นเดียวกัน เพื่อใช้สำหรับเสียงไทย เพราะ ต ในบาลีใช้ ด แทน ส ๓ ตัว ควรจะใช้เป็นเสียง ซ เสียตัวหนึ่ง ในพยัญชนะไทยใหญ่ เรียง ส /*88ไว้ในวรรค จ แต่อ่านเป็น ส และ ซ แล้วแต่คำ พอถึงวรรค ย ก็เอา ส มาเรียงไว้อีก แต่เรียงไว้เฉย ๆ เท่านั้น ลางที ส จะสำหรับปรับกับเสียง ส ในบาลี ส่วน ห คงปรับเข้ากับ ห ในบาลี และใช้สำหรับเสียง ห ในไทยด้วย จึงไม่หยักหัวเพราะเสียงตรงกัน คงแยกแต่เสียง ห อย่างอ่อนคือ ฮ ไว้อีกตัวหนึ่ง โดยเอา อ มาใส่ไส้เพราะอยู่ใกล้กัน ที่ทรงเห็นว่าเดิม ศ จะเป็นตัวสกด ษ เป็นตัวการันต์ และ ส เป็นตัวใช้ในเนื้อคำ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นดังกระแสพระดำริ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า สะดวกดี ไม่ต้องจำว่าสกดหรือการันต์ด้วย ส ไหน แต่เห็นจะมียกเว้นบ้าง เช่น ศุข สวัสดิ เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลได้อย่าง ขาด ๆ ด้วน ๆ เพราะคิดไปไม่ได้ตลอด แต่ก็ไม่วายคิด
เรื่องพยัญชนะวรรค ก กับ วรรค จ เพี้ยนกันได้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบปรากฏว่ามักเป็นภาษาปากเสียโดยมาก เช่น เด็กพูด กินข้าว ว่า จินเจ้า ในพายัพเรียก เกี้ยว (เก้าอี้นั่งสำหรับให้คนหาม) เพี้ยนเป็น เจี้ยว เกงตุง-เชียงตุง เขม จีนเป็น เจียม (แต้จิ๋ว) และ จัม (กวางตุ้ง) ในภาษาจีนเสียง ก ในจีนอื่นเป็นเสียง จ ในจีนหลวง แต่คำที่เพี้ยนมักเป็นพวกมีเสียงสระหน้า คือ แอ เอ และ อี รวมทั้ง อา ด้วย ลางทีจะเป็นเพราะเสียงวรรค ก เกิดจากเพดานอ่อน ถูกเสียงสระหน้าซึ่งเกิดที่ปลายลิ้ ลากเอาออกมาได้ครึ่งทาง ก็มาตกอยู่ในเขตต์เพดานแข็ง เสียง ก จึงได้เพี้ยนเป็น จ ไป คำที่เพี้ยนระหว่าง ก กับ จ มีอยู่อีกพวกหนึ่งคือพวก ร กล้ำ แต่คงเพี้ยนจากวรรค ต มาเป็นวรรค จ แล้วเลื่อนมาเป็นวรรค ก อีกที เช่น ตรี-จรี-กรี ตรวจ-จรวด-กรวด ตรอก-จรอก-กรอก
ข้าพระพุทธเจ้าลองจับเอาบทละครในกับละครนอก มาเปรียบเทียบกันดู เห็นนี้ข้อแตกต่างกันอีกอย่างหนึ่ง คือบทละครใน เช่นเรื่อง อิเหนา หรือ รามเกียรติ์ มีบทพรรณนาถึงการแต่งองค์ทรงเครื่อง เช่นว่า ให้ไขช่อแก้วประทุมทอง ฯลฯ และมีบทชมรถชมพาหนะทรง เช่น รถเอยรถทรง หรือ ม้าเอยม้าศึก แต่ในบทละครนอกไม่มีเช่นนั้น ขอประทาน/*89ทราบเกล้า ฯ ว่านี่จะเป็นข้อแตกต่างกันในส่วนสำคัญของบทละครนอกกับบทละครใน ส่วนการบรรจุเพลง เข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่าคงเหมือนกัน จะต่างแต่เป็นในและนอกอย่างที๋ตรัสให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
คัดจาก มหาวิทยาลัย เล่ม ๑๕ ฉะบับที่ ๔ พ.ศ. ๒๔๘๐
กหังปายา
แปล ปทานุกรม ว่า เลข ๑๑๘๑ เป็นเกณฑ์สำหรับลบพุทธศักราชเป็นจุลศักราช และบอกจุลศักราชเป็นพุทธศักราช เรียกว่า กหังปายา (เช่นอยากรู้ว่าปีนี้จุลศักราชเท่าไร เอาพุทธศักราชตั้ง เขอ ๑๑๘๑ ลบ ก็รู้ว่าจุลศักราชเท่านั้น อยากรู้พุทธศักราช เอาจุลศักราชตั้ง เอา ๑๑๘๑ บวกก็รู้ได้)
วิจารณ์
(๑) ในวิทยาจารย์ (ตามที่คัดบันทึกของเขามา) เล่ม ๓๔ ตอน ๑๑ เรื่องศักราช หน้า ๑๖๘๔ ว่า ๑๑๘๑ ลำหรับใช้เป็นเกณฑ์บวกลบระวางพุทธศักราชกับจุลศักราช เรียกตามภาษาพะม่าว่า กะหัมปายา
ผู้กล่าวใน วิทยาจารย์ นั้น เห็นว่า จุลศักราชเป็นของพะม่าตั้ง และเกณฑ์นี้ใช้เกี่ยวกับจุลศักราชเท่านั้น ก็น่าจะเป็นภาษาพะม่า มีมูลอยู่ฉะนี้
/*90ประเด็น กะหัมปายา เป็นภาษาพะม่า
(๒) ในตำราเรียนชื่อ สังโยคพิธาน (เห็นจะพิมพ์ครั้งแรก) หน้า ๔๖ กล่าวถึงสอสาม คือ ศ ษ ส ว่า ศ ษ นั้นมาในคัมภีร์สํสกฤต กับวิธีอักษรสังขยา ซึ่งนับอักษรแทนตัวเลขในคัมภีร์ วชิรสาร เป็นต้น นับตัว ห เป็นเลข ๘ ถ้าไม่มี ศ ษ แล้ว ตัว ห ก็เป็นเลข ๖ หาต้องกับวิธีกหังปายาไม่ กหังปายานี้เป็นเลขเรือนพันอย่างนี้ ก๑ หัง๘ บา๑ ยา๑ แต่กลับอยู่ตามเลขมคธ ถ้านับอย่างเลขไทย กลับเป็นดังนี้ ๑๘๑๑ สำหรับลบพุทธศักราชเป็นจุลศักราช และบวกจุลศักราชเป็นพุทธศักราชทุกปีไป
ใจความว่า อักษรเสียงสอ ซึ่งเรามีสามตัวนั้น ตัว ศ ษ มาในสํสกฤต1ทางหนึ่ง และอีกทางหนึ่งในวิธีอักษรสังขยา คือวิธีอักษรสังขยานั้น นับตัว ห เป็นเลข ๘ ดังนี้
๑
๒
๓
๔



๘

ย
ร
ล
ว
-
-
ส
ห
ฬ
ถ้าในช่องว่างสองระยะนั้นไม่มี ศ ษ หัว ห ก็ไม่ถึง ๘ หากจะมีคำกลางสอดเข้ามาว่า มีกฎเกณฑ์อะไรที่ตัว ห ต้องเป็น ๘ จะเป็นเลขอื่นบ้างไม่ได้หรือ ? ก็ต้องเฉลยว่า เพราะคำ กหังปายา นั้น คือเลข ๑๑๘๑ ตัว ห จึงเป็นเลข ๘ และฉะนั้นเอง ต้องเติมตัวสออีกสองตัว คือ ศ และ ษ เพราะฉะนั้นตัว ศ และ ษ ที่มีในอักษรไทย ก็คงมาจากวิธีสังขยานี้อีก/*91ทางหนึ่ง ก็จะถามอีกว่า ทำไมคำ กหังปายา จึงเป็นเลข ๑๑๘๑ จะเป็นอะไร ๆ เซ่น ๑๒๓๔ ๒๓๔๕ บ้างไม้ได้หรือ? ก็ต้องตอบว่าไม้ได้เด็ด เป็นอะไรไม่ได้หมด ต้องเป็น ๑๑๘๑ เท่านั้น มิฉะนั้นจะเอาอะไรมาลบพุทธ หรือจุล หรือบวกจุลเป็นพุทธเล่า ?
ประเด็น คำ กหังปายา นั้น ตัว ก เป็นเลข ๑ หัง เป็นเลข ๘ ปา เป็นเลข ๑ และ ยา เป็นเลข ๑ ย้อนหลังอย่างไทยแปลมคธ จึ่งเป็น ๑๑๘๑
(๓) ในคัมภีร์วชิรสาร ที่สังโยคพิธานอ้างนั้น บอกวิธีอักษรสังขยาไว้ดังนี้
(ก) กาทีริตา นวสงฺขฺยา
กเมน ฏาทิ ยาทิ จ ฯ
ปาทโย ปฺจสงฺขฺยาติ
สุฺา นาม สรา ณนา ฯ
นักปราชญ์ท่านแปลไว้ท้ายตำรา อักษรนิติ ทื่อยู่ต่อตำราจินดามณี เป็นโคลงว่า
ก ฎ ย อยู่ต้น
ศัพท์เนา
นามนพสังขยาเรา
เรียบไว้
แต่ ป ตราบ ม เหมา
ห้าหมู่ เบญจนา
สวร ญ น ไสร้
เหล่าล้วนเลขศูนย์
ถอดความแปล อักษรตั้งแต่ตัว ก ไป ตั้งแต่ตัว ฏ ไป และตั้งแต่ตัว ย ไป เป็นสังขยาเก้า ตั้งแต่ตัว ป ไป เป็นสังขยาห้า ตัว อ ตัว ญ และตัว น เป็นศูนย์
/*92เรียงอักษรเทียบเลขเป็นสูตร ดังนี้
๑
๒
๓
๔
๕
๖
๗
๘
๙
๐
ก
ข
ค
ฆ
ง
จ
ฉ
ช
ฌ
ญ
ฏ
ฐ
ฑ
ฒ
ณ
ต
ถ
ท
ธ
น
ป
ผ
พ
ภ
ม





ย
ร
ล
ว
-
-
ส
ห
ฬ
อ
หมายเหตุ พยัญชนะที่เป็นตัวเลข ต้องเป็นพยัญชนะที่ออกเสียงอ่านได้ คือ ที่มีสระพยัญชนะที่เป็นตัวสกด ไม่ออกเสียงอ่าน ก็ไม่นับเป็นตัวเลข เช่น กหังปายา ตัว ง ไม่นับ และตัวอย่างอื่น ๆ เช่น
อ
อา
อิ
อี
ฯลฯ
เป็น
๐
ก
กา
กิ
กี
ฯลฯ
เป็น
๑
ขุ
ขู
เข
โข
ฯลฯ
เป็น
๒
ในคัมภีร์วชิรสารนั้นเอง อ้างอีกคาถาหนึ่งว่า
(ข) กฏยาทิ - ฌธฬนฺตา
นวสงฺขฺยา ปกิตฺติตา ฯ
ปาทิมนฺตา ปฺจสงฺขฺยา
สุฺา นาม สรา นา ฯ
แปล อักษรขึ้นต้น ก ลงท้าย ฌ ขึ้นต้น ฏ ลงท้าย ธ และขึ้น ย ลงท้าย ฬ เป็นสังขยาเก้า อักษรขึ้นต้น ป ลงท้าย ม เป็มสังขยาห้า ตัว อ ตัว ญ และตัว น เป็นศูนย์
คงมีใจความเหมือนกันกับที่กล่าวมาแล้ว
ประเด็น มิวิธีใช้อักษรเป็นตัวเลขได้
(๔) ตัวอย่าง ท่านประพันธ์เป็นคาถาว่า :-
อนูนวิรี ภูริ
อนวาทิวูทธิ ฯ
อนทุติโย เมรุ
ตสฺส กมฺปิตฺถ เตชสา ฯ
/*93แปล
(โย ภควา
พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด)
อนูนวิรี ภูริ
มิใช่ผู้มีเพียรหย่อนเหมือนคนอื่น(มั่นคง)ปานแผ่นดิน
อนวาทิวูทธิ
มีคำตรัสไม่แปรเป็นอย่างอื่น เหมือนมหาสมุทร (อันไม่เปลี่ยนรส)
อนทุติโย เมรุ
ไม่มีคนอื่นมาเทียบคู่ได้ เหมือนเขาสุเมรุ(อันเด่นที่สุด)
ตสฺส เตชสา
ด้วยพระเดชแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น(ย้อนกลับอีก)
อนนวิรี ภูริ
แผ่นดินอันหนา ๒๔๐๐๐๐ โยชน์ (อ=๐ น=๐ =๐ ว=๔ ร=๒)
อนวาทิวูทธิ
มหาสมุทรอันลึก ๘๔๐๐๐ โยชน์ (อ=๐ น=๐ =๐ ว=๔ ท=๘)
อนทุติโย เมรุ
พระสุเมรุอันสูง ๑๖๘๐๐๐ โชชน์ (อ=๐ น=๐ =๐ ท=๘ ต=๖ ย=๑)
อกมฺปิตฺถ
ได้ไหวสะเทือนเลื่อนลั่น (ในเวลาเสด็จปฏิสนธิเป็นต้น)
(๕) วิธี จำนวนเลข เช่น ๒๔๐๐๐๐ นี้ เลข ๒ มีอักษรใช้ได้สี่ตัว คือ ข ฐ ผ ร เลข ๔ ก็มีอักษรสี่ตัว คือ ฆ ฒ ภ ว เลขศูนย์มี ญ น กับ อ จะใช้ตัวไหนสุดแต่ให้อยู่ในกำหนด เช่น ญ ญ ญ ญ ฆ ข หรือ อ อา อิ อี ภ ผ ฯลฯ ก็ได้ แต่ไม่เป็นภาษาที่มีความหมายอันใด ทั้งไม่สมกับที่มีตัวไว้เผื่อเลือกได้มาก ๆ ฉะนั้น เมื่อได้ตัวพยัญชนะตามกำหนดเลขไว้ชั้นหนึ่งแล้ว ก็เลือกตัวเหล่านั้นประสมกันให้มีคำใช้ในภาษาด้วยอีกชั้นหนึ่ง ได้ อ น ญ น ว ร ประสมให้เป็นภาษาว่า อนูนวิรี แปลได้ว่า มิใช่ผู้มีเพียรหย่อนเหมือนคนอื่น
/*94ประเด็น อักษรเป็นตัวเลขนั้น เลิอกที่พอประสมกันเป็นภาษาได้
(๖) ในตอน ๓ (ข) ว่าอักษรขึ้นด้วย ย ลงท้าย ฬ เป็นสังขยาเก้า พอทราบได้ว่า เมื่อ ฬ เป็น ๙ ตัว ห ก็เป็น ๘ อยากทราบกระเถิบเข้าไปอีกสักหน่อยว่า ในอักษรวรรคนี้ อะไรเป็น ๖ เป็น ๗ ซึ่งตามคาดคะเนก็ต้องเป็น ศ ษ แต่คัมภีร์แสดงอักษรสังขยาที่อ้างมานั้นเป็นตำรามคธ ในภาษามคธไม่มี ศ ษ ถ้า ศ ษ เป็นเลข ๖ เลข ๗ ไซร้ วิธีอักษรสังขยานี้ก็คงได้แบบจากสํสกฤต แต่จะมีตำราชื่ออะไร ยังไม่เคยพบ ลำพังตนเองเป็นตรัสรู้ไม่ได้แน่ จะต้องเที่ยวหาฤษีมุนีไต่ถามดู
--
๑. เราทักท่านว่าปทานุกรมเขียนเป็น สันสกฤต ท่านว่าขณะนั้นอยู่ในระบอบเก่า และก่อนนั้นขึ้นไปอีกเขียนเป็น สังสกฤต แสดงว่ามีจอมบงการอักขรวิธีต่าง ๆ บังคับให้อ่านเป็นแม่ กง บ้าง เป็นแม่ กน บ้าง ขณะนี้เป็นระบอบใหม่แล้ว ควรให้เสรีภาพแก่ปากผู้อ่านหรือยัง ? เขียนเป็นสํสกฤต ใครจะอ่านว่า สังสกฤต สันสกฤต หรือสัมสกฤต ก็ได้ตามใจชอบ และนิคคหิตมีใช้ในภาษาไทยในศิลาจารึก หรือใน มหาชาติคำหลวง เป็นเอนก - บรรณาธิการ ↩
/*95ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ สิงหาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๙ สิงหาคม ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่ช่วยตรวจหนังสือ เรื่องสมเด็จพระบรมศพ บอกไปให้ทราบ คำ สมเด็จพระบรมศพ เปนอันจำได้ถูกต้อง กรมหลวงโยธาทิพย์ กลายเปน เทพย์ ไป ที่ว่าแผ่นดินสมเด็จพระเพธราชานั้น เปนความเก็งของฉัน แต่เก็งผิด เวลานั้นท่านยังสาว ต้องแก่แล้วจึงไปบวชเปนชีอยู่วัดพุทไธสวรรย์ งานพระศพเปนแผ่นดินพระเจ้าท้ายสระ ควรแล้ว หลังมาอีก ๒ แผ่นดิน
จิงโจ้ ที่ว่าเปนเครื่องเรือน ฉันก็ไม่รู้
เตียบ เห็นจะเปนภาษาเขมร คำเดิมเห็นจะเปน เทียบ เขมรอ่าน ท เปน ต จึ่งเปน เตียบ ชื่อตำแหน่งคนครัวหลวงก็เรียกกันว่า เทียบนั่นเทียบนี่ แท้จริงคำ เทียบ นั้นจะเปน ทาบ เสียด้วยซ้ำ ทางเขมรเขาอ่าน ลากข้างเปนเตียบ ฉันยังไม่เคยเห็นเขาเขียนหนังสือ คำ ทาบ นั้นก็ได้แก่ ทับ ของเรานั่นเอง เขมรเขาไม่มีไม้ผัด เตียบ เปนตะลุ่มใส่ของกิน มีฝาชีในตัว ถูกแล้ว ฝาชีนั้นรูปตรงดุจกรวย ทำด้วยทองเหลือง ฝาครอบเตี้ยก็เคยเห็น แต่ตัวเปนกะบะ ไม่เปนตะลุ่ม เขาจะเรียกอะไรไม่ทราบ
ชื่อของต่าง ๆ น่าจะต้องแยกออกจากกันเสีย เพราะเรียกกันสับสนแล้วแต่จะเอาอะไรไปยัดเข้ากับอะไร ตามสมัยและตามถิ่น
โต๊ะ กับ โตก เปนคำเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสเรียกการพูด แม่กก แม่กด เปน โกะ ว่าเผลาะแผละ เช่น/*96ชาวเดนมากพูดถึงดื่มเหล้าคำนับซึ่งเขียน สกด เปน สโก๊ะ ทางเราก็มี เช่น จะ เปน จัก ทำนุะ เปน ทำนุก สังสฤตก็มี เช่น ทุะข เปน ทุกข เขมรก็มี เช่น เลิส (เราเขียน เลิศ) พูดว่า เลอะ
ตั่ง คู่กับ เตียง = เตียงตั่ง เตียงสำหรับนอน ตั่งจะเปนรูปใดๆ ก็สำหรับนั่ง มีกลอนชี้ให้เห็นอยูว่า ขึ้นตั่งนั่งเตียง แท่นทองรองเรือง สุขศรีปรีดิ์เปรม ถ้าตันเรียก แท่น ถ้าโปร่งเรียก ตั่ง แต่เดี๋ยวนี้ออกจะหายไปเสียแล้ว
ตะลุ่ม ตลับ ผะอบ โถ พาน ฉันไม่ทราบว่ามาแต่อะไรทั้งนั้น รู้สึกในใจแต่ผะอบ เคยพบแต่ในหนังสือกับชื่อคน ที่เรียกสิ่งของกันทุกวันนี้ว่าอะไรเปนผะอบฉันไม่ทราบ แต่เข้าใจว่าคือโถนั่นเอง คำว่า โต๊ะโตก โพงพาน ฉันคิดเอาอย่างป่า ๆ ว่า โต๊ะ กับ โตก เปนคำเดียวกัน โพง กับ พาน ก็ควรจะเปนคำเดียวกัน เคยได้ยินกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ตรัสว่า ทางอุบลเขาเรียก พาน ว่า พา ทรงคาดคะเนว่าจะเปน ภาชนะ จะอย่างไรฉันก็ไม่ทราบ คำ พะโอง ฉันจำได้ว่าฉันเคยวินิจฉัยให้วรรณคดีสมาคมไปว่า สูง พานพะโอง ว่าพานสูง เอาคำพะโองขึ้นตาลเปนต้นมาปรับเข้า
คำว่า จอก คิดว่าเดิมจะหมายถึงว่าเปนภาชนะเล็ก คำว่า ถ้วย เข้าใจว่าหมายถึงเครื่องเคลือบ (Porcelain) ไม่จำต้องเปนภาชนะ ตุ๊กตาถ้วยก็มี คำที่หมายไปได้หลายอย่างนั้นมีมาก ถ้าพูดว่า ถ้วย แล้ว เดี๋ยวนี้เข้าใจกันเปนว่า ภาชนะเคลือบใบเล็กๆ ที่เรียกชามว่าถ้วยก็เคยได้ยิน เห็นว่าถูก แต่หายไป แสดงว่าไม่มีคนชอบ ที่เอาจอกมาปรับกับถ้วยนั้นปรับได้ เพราะเปนภาชนะใบเล็ก ๆ ด้วยกัน สองจอกสามจอกมาตรอกเข้า เมรีขี้เมาก็หลับไป
บรรดาชื่อของนั้นปะปนกัน เช่น จาน เคยได้ยินว่า ถ้าได้หญิงซึ่งเปนข้าหลวงเจ้าเปนเมียแล้ว ต้องถวายจานเงินจานทองแก่เจ้า แต่/*97หญิงข้าหลวงของฉันไปมีผัวมากกว่ามากแล้ว ก็ไม่เห็นมีใครถวายจานเงินจานทองสักที เล่นเอาไม่รู้จักว่าจานรูปร่างเปนอย่างไร จนได้ไปเห็นทางเมืองแขกปักษ์ใต้ เขาแต่งสำรับของกินมาให้ สำรับหวานเขาจัดขนมใส่ถาดโลหะเล็กๆ ซ้อนกันพูนสูงขึ้นไปตามทรงฝาชี จึงได้เข้าใจว่าอ้ายนี่เองคือจาน แล้วทำให้เข้าใจอีกต่อไปว่าที่ทำรูปฝาชีเปนจานสูงก็เพราะจัดของกินให้เปนจอมขึ้นไปนั่นเอง จานโลหะที่เขาจัดใส่ขนมมาให้นั้น คิดดูก็ตรงกับจานเชิงเรานี่เอง จานเชิงของเราก็คือเอาจานต่อตีนเข้า แล้วคิดต่อไปก็เห็นว่า โต๊ะก็เหมือนกับจานเชิง เว้นแต่ใหญ่ขึ้น แล้วก็เห็นว่าโต๊ะก็เหมือนถาด ที่ทำปุ่มเห็นจะกันไม่ให้ก้นสึก แล้วนึกถึงโต๊ะที่คลังใน มีทำที่ปุ่มถาดยืดขึ้นสูงเปนท้าวสิงห์ เขาจะเรียกอะไรไม่ทราบ แล้วพบมีขายที่โรงจำนำ แต่ไม่ใช่ของมาแต่คลังใน จำได้ว่าผิดกัน เปนทองเหลืองก็มี เปนอันเข้าใจได้ว่าตามบ้านก็มีใช้ จึงคิดจัดเอาตามใจว่าทำเล็กเปนจาน ทำใหญ่เปนถาด แล้วต่อขาเปนปุ่มขึ้นก่อนเพื่อกันลากสึก แล้วอยากให้สูงจึงทำปุ่มเปนขาสิงห์ แต่หักง่าย จึงแก้ทำเปนโต๊ะท้าวช้าง แล้วก็ทำจานเชิงไปเปนอย่างเดียวกัน ที่จานเชิง เชิงเปนถ้วยนั้นเห็นได้ว่าเปนของใหม่ เมื่อทำเครื่องเคลือบขึ้นได้แล้ว เพราะทำให้สอาดง่ายจึงใช้เครื่องเคลือบ แต่ก่อนคงทำด้วยโลหะอย่างที่ไปเห็นมาทางเมืองแขก บรรดาของใช้ย่อมเปลี่ยนไปเช่นนี้ จะเอาเปนแน่นอนอะไรไม่ได้ และเรียกชื่อกันก็ตามสมัยตามถิ่น แล้วก็รับเอาคำถิ่นอื่นมาเรียกตามเขาไปก็มี จะรวมเอาคำทุกคำมาแยกปรับกับชะนิดของเห็นจะไม่ได้
ดูเปนท่านนับถือช่างเขียนว่าเขารู้อะไรในโลกทุกอย่าง สิ่งที่ท่านไม่รู้จึงให้เขาเขียนรูปมาให้ดู แต่ความจริงนั้นช่างเขียนไม่มีราคาค่างวดอะไร สุดแต่เขียนเส้นให้เปนไปได้ตามใจก็เปนช่างเขียนกันเท่านั้น ที่เขียนเปนรูปอะไรขึ้นได้นั้นไม่ใช่เกิดแต่การเขียน เกิดแต่ความรู้ความสังเกตและความคิดต่างหาก คนที่ไม่ได้เปนช่างเขียนก็มีได้เหมือนกัน เว้นแต่ทำ/*98ให้เปนรูปขึ้นไม่ได้เท่านั้น แท้จริงรูปเขียนย่อมเปนแต่เครื่องวัดตัวผู้เขียนว่า ตื้นลึกหนาบางเพียงไรเท่านั้น เช่นเดียวกับการแต่งหนังสือเหมือนกัน
เรื่องขันหมาก ฉันไม่มีความรู้จะพูดอะไรได้ เห็นทีหนึ่งก็ในการที่คนทรงเข้าผี แม่มดถือขันหมาก แต่นั่นก็เปนทำแต่พอเปนกิริยาบุญ ในขันมีแต่หมากอยู่ลูกเดียว ไม่มีพลู เห็นที่สุพรรณ ในงานที่เล่าให้ท่านฟังก็เห็นแต่เขาใส่เรือแห่มา ในขันจะมีอะไรบ้างหาได้เห็นไม่
พระนารายณ์ถืออะไรบ้าง ฉันเคยคลั่งมาแต่ก่อนคราวหนึ่งแล้ว ที่ว่าสี่มือถือสังข์จักรคธาธรณี คำ ธรณี แปลตามศัพท์ก็ว่าแผ่นดิน ถือไม่ได้ เพื่อนเขาเห็นว่าจะหมายความว่าถือคทาเท่านั้นเอง เปน คทาธร ณี นั้นหลงเอา จักรปาณี และ เพชรปาณี มาใส่เข้า ฉันก็เดือดร้อนว่าเช่นนั้นก็ถือสามมือเท่านั้นเอง ไม่ครบสี่มือ เขาก็ว่าไม่เอาไว้เกาหลังบ้างเลยหรือ ฉันก็สิ้นพูด สังเกตดูรูปนารายณ์ จำสถานที่ทำในอินเดียก็เห็นถือสามอย่างเท่านั้น คือ สังข์ จักร กับไม้ท้าว อีกมือหนึ่งเขาทำเปน อภยหสฺต บ้าง เปน วรทหสฺต บ้าง เข้ารูปเหลือมือไว้เกาหลัง ฉันได้โจษจนถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้ว เมื่อตรัสสั่งให้เขียนรูปนารายณ์ ทรงพระราชวินิจฉัยว่าต้องถืออะไรต่าง ๆ ตามเวลาที่ต้องการ ใช้ตามคราวตามสมัย จะถือเอาอะไรเปนจับตัววางตายหาควรไม่ ข้อพระราชวินิจฉัยนั้นฉันเห็นสมควรอย่างยิ่ง ได้ปฏิบัติตามอยู่จนทุกวันนี้ ที่ในหนังสือเขาว่าอย่างไรนั้น ควรจะถือเอาได้แต่เปนเครื่องวัดผู้แต่ง ว่ามีความรู้ตื้นลึกหนาบางเพียงไรเท่านั้น ที่จะถือเอาเปนแบบนั้นเห็นไม่ได้ แม้ท่านจะค้นไปอีกร้อยแห่งก็คงพบพูดไม่ลงกันทั้งร้อยแห่ง
ที่นายกีแปลชื่อ สุรางคนางค์ ยานี ฉบัง นั้น ก็เปนการเล่นแปลชื่ออย่างเขาเล่นกันมาแล้วแต่ดึกดำบรรพ์, เช่น แปลชื่อเมืองลำปาง แพร่ น่าน เปนต้น จะผิดถูกอย่างไรก็ไม่มีหลักอะไรจะตัดสิน ยานีในกาพย์หรือยานีในเพลงก็เปนชื่อเหมือนกัน บอกได้เท่านั้น แขกวรเชษฐ เปน/*99ชื่อเพลง มีบทดอกสร้อยของโบราณบอกเพลงร้องจดได้ว่า แขกบรเทศ ดูเหมือนที่จดว่า แขกประเทศ ก็มี มีนักปราชญ์ตัดสินว่า ทั้งสามชื่อนั้นเปนอันเดียวกัน แต่จะผิดถูกอย่างไรก็ไม่ทราบ ไม่มีหลักจะตัดสิน
ฉบัง บอกได้ว่ามาแต่เขมร คือคำ จบัง จำบัง นั้นเอง การเปลี่ยนตัว จ เปน อ นั้นมีถมไป เช่น จบาบ เปน ฉบับ เปนต้น ฉบำ ฉบัง ซึ่งนายกีตั้งเปนปัญหาไว้นั้น ฉันอาจบอกได้ว่าเปนไปด้วยอำนาจนิคฤหิต ทางสังสกฤตอ่านเปน ม ทางมคธอ่านเปน ง ที่แท้ก็อันเดียวกัน
จะบอกความเห็นของฉัน ในเรื่องฉันท์และกาพย์ ฉันท์นั้นฉันเคยเห็นมามากจากทางอินเดียและทางไทย ส่วนกาพย์นั้นทางไทยได้เคยเห็นแต่ที่เขาแต่งแล้ว แต่ตำราไม่เคยตู ส่วนทางอินเดียนั้นไม่เคยพบ ถ้าจะว่าตามตัวอักษรกาวฺย ก็เปนคำของ กวิ อาจเปน ฉันท์ นั้นเองก็ได้ หรือกวีเขาจะพุ่งอะไรไปก็ได้ แต่เท่าที่ได้สังเกตแล้ว ทางอินเดียเขาเล่นครุลหุ เขาไม่เอื้อแก่คำกระทบกัน (คือสัมผัส) ทางเราเล่นคำกระทบกัน จะมีข้อบังคับอย่างไรก็ดี ถ้าบังคับด้วยครุลหุ เชื่อว่าเปนของทางอินเดีย ถ้าบังคับด้วยคำกระทบ เชื่อว่าเปนของเรา ที่เอาแบบฉันท์มาแต่งภาษาไทยเพิ่มคำกระทบเข้าด้วย ฉันเห็นเปนอุตริ แต่งยากเต็มที คำลหุของเราเกือบไม่มี ที่แต่งกันก็ขอไปทีโดยมาก คนอ่านต้องรู้คณะฉันท์จึงจะอ่านถูก ถ้าไม่รู้ก็อ่านไม่ถูก เห็นไม่ควรจะเล่นเลย
<นริศ>
/*100ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ สิงหาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๓ ได้รับแล้ว
ขอบใจเปนอันมาก ที่คัดคำอธิบายเรื่อง กหังปายา ส่งไปให้เข้าใจ ฉันคิดเอาปรับกันเข้าไม่ได้ ด้วยวรรคหนังสือมีเพียง ๖ ไม่ถึง ๑๐ นั้นประการหนึ่ง กับเปนจำนวนถอยหลังอีกประการหนึ่ง เมื่อได้ทราบคำอธิบายว่า นับเอาตัวอักขรเปนลำดับเลข และจำนวนเปนถอยหลัง ก็เข้าใจทางได้ดีแล้ว ส่วนคำ กหังปายา จะเปนภาษาอะไรนั้นช่างเถิด
เรื่องเน้นเสียงของท่าน ดี ฉันไม่เคยคิดไปถึง
กรมหมื่นวรวัฒน์เคยพูดถึงคำ โอ เอ ว่ามีความหมายในนั้น โอ แสดงว่าประหลาดใจ เอ เอ๊ะ เปนสงสัย อ้าว เปนผิด เออ เปนถูก ฯลฯ ฉันฟังก็เห็นจริงและเห็นขัน แต่ไม่ได้คิดต่อไป
คำ อัยการ ซึ่งท่านคิดเห็นว่าเปน อาญาการ นั้นจับใจฉันยิ่งนัก เคยเห็น กฎหมายเก่า เขาเขียน อายการ เฉียดเข้าไปทีเดียว เคยเห็นในกฎมณเฑียรบาล พูดถึง อัยการสระแก้วห้ามตีโทนทับกรับฉิ่ง นั่นก็คืออาญามิใช่อื่น ที่เขียน อัยการ ก็นับว่าผิดอยู่แล้ว ซ้ำเติมเข้าเปนสอง ย อธิบายว่ามาแต่ อริย เห็นเปนเหลวทั้งนั้น ไม่เชื่อว่าจะเปนเช่นนั้น
ขอบอกความเห็นในเรื่องเห็นหนังสือ ฉันไม่เชื่อคำในหนังสือที่เห็นนั้นเลย นอกจากจะได้พิจารณาเสียก่อน เพราะคนแต่งหนังสือก็แต่งไปตามความรู้ความเห็นของตน ถ้าเปนการใกล้เวลาแต่งก็พูดไปตามที่ตนรู้ อาจรู้ผิดก็ได้ รู้ถูกก็ได้ ถ้ายิ่งไกลก็แต่งไปตามเขาว่า มีช่องจะไม่ถูกได้มาก ที่คิดเติมขึ้นใหม่ ผู้แต่งก็ไม่รู้ว่าเติม อีกประการหนึ่งผู้แต่งก็มีใจลำเอียง/*101เข้าแก่ตัวหรือแก่เพื่อนเปนต้น เช่นสิงโตที่ดีแต่ไม่รู้ว่าใครคิด ต่างก็ลากเอาไปสู่คนในประเทศของตัวให้เปนผู้คิดได้ เถียงกันให้กลุ้มไปจนเราหัวปั่นรู้อะไรแน่ไม่ได้ เหมือนหนึ่งสัตว์หมายปี จีนคนหนึ่งก็ลากเอาไปไห้เกิดครั้งแผ่นดินไคเภก อีกคนหนึ่งว่าในแผ่นดินฮั่น อีกคนหนึ่งว่าในแผ่นดินถัง ความจริงจะเปนอย่างไรเราก็รู้ไม่ได้ แต่ทางวิจารณนั้นเห็นได้ว่าสัตว์หมายปีนั้นเก่ามาก แม้แต่ชื่อจะเปนภาษาอะไรก็ไม่ทราบ ที่เปนชื่อพ้องกับตัวสัตว์ก็สงสัยว่าจะลากเอาชื่อปีไปเปนชื่อสัตว์ ที่มีคำอ้างว่าเอาอย่างมาจากบาบิโลนนั้นเข้าที แต่ก็ยังไม่ทราบว่าบาบิโลนเขามีอย่างไร
พระนารายณ์ ถืออะไรที่บอกมาก่อนนี้ นักปราชญ์ฝรั่งเขาว่าพระนารายณ์เปนของคิดขึ้นใหม่ เช่นเทวดารนคัมภีร์ปุราณะ ไม่ใช่ชั้นคัมภีร์เวทนั่นเปนทางฟังได้โดยทางวิจารณว่าเปนของคิดใหม่ ต่างคนต่างคิด จะให้ถืออะไรไปตามใจคิด ความคิดของคนย่อมต่างกันเสมอ
เดือนทางอินเดียให้ชื่อตามดาวฤกษ์ ทางเราให้ชื่อเปนนำเบออย่างจีน ทางฝรั่งปนเปกันเลอะเทอะ เดิมทีเห็นจะนับเปนนำเบอแบ่ง ๑๐ วันทั้ง ๗ เราให้ชื่อตามเทวดาสัตตเคราะห์ ที่เปนมาทางโหร เพราะโหรนับถือเทวดาเหล่านั้น เมื่อเทียบกับทางฝรั่งตรงองค์เทวดากัน ๔ วัน คือ อาทิตย์ จันทร์ อังคารกับ เสาร์ อีก ๓ วันนั้นผิดกันไป วันพุธเปนเทวดารักษาพวกเยรมัน วันพฤหัสบดีเปนพระอินทร์ วันศุกรเปนชายาเทวดาชื่อโอดิน ฝันว่าพระโอดินนั้นเคยรู้ ตามค้นหาก็ไม่พบ แต่เชื่อแน่ว่าทางฝรั่งมาทางกรีก กรีกกับโหรเราก็นับถือเทวดาร่วง ๆ เหมือนกัน เราจะได้มาแต่ไหนนั้นไม่ทราบแน่ กรีกกับอินเดียก็เก่าด้วยกัน ศาลนพเคราะห์ทางอินเดียก็มี ทางอินเดียไม่มีวัน ๗ แต่รู้ได้ว่าอยากมีหรือเคยมี จึ่งมีคำ สัตตาหะ ทางจีนไม่มี วันทั้ง ๗ นั้นก็น่ารู้อยู่เหมือนกันว่าต้นเดิมมาแต่ไหน
ชื่อพระเจ้าแผ่นดินพะม่า ซึ่งท่านยกมากล่าว จะว่าเปน เสนกราชา หรือ สังฆราชา ก็เปนเรื่องเล่นแปลชื่อเหมือนกัน ความจริงเราไม่รู้ว่าพระ/*102นามท่านเปนอย่างไรแน่ แต่ถ้าตัดสินเปนกลางถึงท่านจะทรงผนวช จะทรงพระนามว่า เสนกราชา ก็ไม่ขัดข้อง คำ สังฆราช ไม่จำต้องพึ่งพระนามท่าน คำ ศักราช ท่านคิดว่าเปน ศักราชสํวัตสร นั้นเข้าที แต่ก็ไม่มีพยานอันจะพึงตัดสินว่าผิดถูกได้เช่นเดียวกัน
เรื่องแต่งงาน ซึ่งจับใจในคำเก่าของท่านอยู่นั้น อยู่ที่การกั้นประตู ท่านบ่งไว้เปนแสดงว่าแย่ง ถูกและต้องกับชื่อ วิวาห จึงแนะให้เอาลงไว้ด้วย ท่านคิดว่าเข้าคำในกฎหมายได้ด้วยก็ยิ่งดีขึ้นอีก
หนังสือทางไทยใหญ่ เขาเดินทางตัด เปนทางตัดช่องน้อยจำเพาะตัว เพื่อเขียนแต่ภาษาของเขา ทางเราเดินทางเติม เมื่อเขียนภาษาร้อยแปดให้ได้แต่ก็คงเปนโครงหนังสือมคธสังสกฤตอยู่ด้วยกัน ทางไหนจะดีกว่ากันก็ตัดสินยาก ที่ไทยใหญ่เอาตัว ส ไปใส่ไว้ในวรรค จ อีกตัวหนึ่งนั้น พอจะอธิบายได้ด้วยภาษาเรามักพูดสับสน เอาตัว จ ฉ ช เปน ส อยู่เสมอ เช่น สลาก ฉลาก เปนต้น เอาตัว ส ไปใส่ไว้ในวรรค จ อีกก็เพื่อให้รู้ว่า ส ใช้แทนอักษรในวรรค จ ได้
ที่เปลี่ยน ก เปน จ ฉันอยากฟังอธิบายทางนักปราชญ์ ส่วนทางตัวอย่างที่มีไขว้เขวกันนั้นทราบอยู่แล้ว ความไขว้เขวมีอยู่ถมไป ไม่แต่ ก เปน จ
อักษรกล้ำ กร เห็นว่าไม่เกี่ยวแก่ จร หรือ ตร ที่จริงเราพูดอักษรกล้ำได้ยาก เช่น ตรวจ ตรา เราก็ว่า กรวด กรา อินทรา เราก็ว่า อินกรา เพิ่งจะหัดพูดกันให้ตรงได้ไม่ช้ามานี้เอง แม้กระนั้นก็ยังไม่ทั่ว เช่น สระ สรง เราก็ว่า สะ สง คิดว่าเปนด้วยครูยังไม่กระดิกหู ไม่ได้สอนกัน ไปนึกชอบทางพวกหัวเมืองใกล้เขตต์เขมร แม้แต่ผู้หญิงตัวเลว ๆ เขาก็พูดตัวควบฟังได้ถูกต้องดี
ละคอนใน กับ ละคอนนอก แต่ก่อนจะอย่างไรไม่ทราบ แต่เดี๋ยวนี้ละคอนในก็ไม่ได้ร้องลงสรงรถม้าเหมือนกับละคอนนอก คงมีแจ้งอยู่แต่/*103ในหนังสือเท่านั้น เข้าใจว่าเขาตัดเสียด้วยเห็นเสียเวลาไม่ถูกใจคนดู คนดูย่อมต้องการเรื่อง ไม่ต้องการดูรำ ไม่ใช่ตัดแต่ลงสรงม้ารถเท่านั้น แม้รำเพลงรำเชิดเขาก็ตัดเสียเหมือนกัน เอาแต่เรื่องเปนที่ตั้ง
คิดถึงพูดเผลาะแผละดูก็ดี ไม่ต้องคำนึงถึง แม่ กก แม่ กด ที่จะฟังเข้าใจผิดนั้นเปนไปไม่ได้ เช่นภาษาของเราพูดว่า กะ อย่าง นายกะบ่าว เจ้ากะข้า เขียนหนังสือต้องแบ่งเปน กับ แก่ แต่ ต่อ ยากขึ้นอีกเปล่า ๆ
ฆ คือ ม หยักหัว ฑ ก็คือ ท หยักหัว แต่ ฆ ไม่เกี่ยวอะไรกับ ม ส่วน ฑ นั้นเกี่ยวกับ ท เชื่ยว่าวิธีหยักหัวเอาอย่างไปจาก ๒ ตัว นี้ อนึ่งที่ขีดหางตัว ฝ คิดเหตุไม่เห็น นอกจากจะเปลี่ยนให้เปนอักษรสูงคู่กับตัว ฟ
<นริศ>
/*104ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ สิงหาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
เรื่องละคอนในละคอนนอก ท่านก็เปนแต่เห็นบทของละคอนทั้งสองอย่างซึ่งเขายกขึ้นไว้โดยเรียบร้อยเท่านั้น หาได้ทราบความเปนไปของละคอนทั้งสองอย่างโดยแท้ไม่ จึ่งจะบอกให้ท่านทราบต่อไปนี้ให้ดีขึ้นอีก
ก่อนที่ท่านจะทราบทางแห่งละคอนทั้งสองอย่างนั้น ท่านควรจะทราบทางดำเนินของนายสี ตลกมีชื่อเสียก่อน เขาว่าออกมาจากฉากก็ต้องดูคนดูเสียก่อน ว่ามีคนชั้นสูงหรือชั้นกลางชั้นต่ำมาดูอยู่มาก ถ้ามีคนชั้นสูงมาดูมากต้องเล่นให้ขันโดยละเมียดไม่เจือด้วยหยาบ จึงจะถูกใจคนชั้นสูง ถ้าเห็นคนชนกลางมาดูมากต้องเล่นให้เปนสองง่าม คือจะเปนดีก็ได้เปนหยาบก็ได้ จึงจะถูกใจคนชั้นกลาง ถ้าเห็นคนชั้นต่ำมาดูมาก ต้องเล่นให้หยาบง่ามเดียวจึงจะพอใจเขา ตกเปนอันว่าเล่นไปตามนิสัยแห่งคนดูแล้วแต่เขาจะพึ่งพอใจ ทางเดียวกับคำที่เราพูดกันอยู่ว่า เทศนาตามเนื้อผ้า
อันละคอนในนั้น สำหรับเล่นถวายพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านาย กับทั้งข้าราชการดู (ที่ในวัง) จัดว่าเปนละคอนชั้นสูง ส่วนละคอนนอกนั้น สำหรับเล่นให้ราษฎรดู (ที่นอกวัง) จัดว่าเปนละคอนชั้นต่ำ ละคอนชั้นสูงกับชั้นต่ำผิดกันอย่างไร ชั้นสูงต้องมีแต่งามและไม่เจือด้วยหยาบคาย ส่วนละคอนชั้นต่ำนั้นต้องติดตลกไปในตัว เจือด้วยความหยาบ
เพราะเหตุดั่งนั้น ละคอนในกับละคอนนอกย่อมต่างกันไปตั้งแต่ท้องเรื่องทีเดียว ละคอนในมักเล่น อุนรุทธ อิเหนา เปนต้น ละคอนนอกมักเล่น สุวรรณหงษ์ (เกศสุริยง) ปิ่นทอง (แก้วหน้าม้า) เปนต้น นี่ว่าไปตามหลัก แท้จริงละคอนในเอาอย่างละคอนนอกมาเล่นก็มี ละคอนนอกเอาเรื่องของละคอนในไปเล่นก็มี แต่ทั้งสองทางย่อมแก้ไขเอาตามสมควร/*105อย่างกล่าวมาข้างต้นแล้ว ที่เปนตลกมากไปก็ตัดออกเสียบ้าง เอาความงามแกมเข้า ที่มีแต่งามก็เอาเล่นติดตลกเจือเข้า ตกลงก็เปนเทศนาตามเนื้อผ้านั้นเอง คำที่ว่าติดตลกนั้น หมายความว่าเล่นเปนทางตลกไปในตัว หาใช่หมายถึงเอาตลกซึ่งหากินเปนอาชีพประกอบเข้าไม่
ถ้าหากท่านจะได้ดูหนังสือบทที่เขาเล่น ท่านจะเห็นลางแห่งเขาวงเสียและแทงว่า ตัด ลางแห่งจะเห็นแทงว่า แซก นั้นคือเล่นแซกเข้าไป อย่าว่าแต่เรื่องซึ่งเปนบทละคอนอยู่เลย แม้ไม่ใช่บทละคอน เช่น ขุนช้างขุนแผน อันหนังสือเปนบทเสภา เขาก็เอามาแก้เปนบทละคอนเล่นละคอนคนได้ ถ้าท่านเห็นฉะบับที่เขาแก้ จะเห็นรอยแก้ให้ยุ่งไป เว้นแค่จะเห็นฉะบับที่เขายกแล้วก็เปนอันเรียบร้อย
บทละคอนใน ซึ่งนี้ลงสรงชมรถชมน้า เห็นมาก็มีอย่างนั้น แต่ก่อนจะอย่างไรไม่ทราบ แต่เท่าที่ฉันจำความได้ก็ไม่เห็นเขาร้องกัน เข้าใจว่าเขาตัดออกเสียแล้ว เคยเห็นแต่โขนพากย์รถ ตัวนายโรงและเสนารำท่าไปงาม ๆ คงเบื่อใจคนดูจึ่งตัดออกเสีย คิดว่าละคอนในตัดเอาอย่างละคอนนอก ซึ่งเล่นเอาแต่ตามใจคนดู
ตั้วโผละคอน คือผู้ที่คุมละคอนไปเล่นนั้นสำคัญมาก ต้องเปนผู้เอาใจใส่สังเกตคนดูว่าจะชอบใจอย่างไร ก็เปลี่ยนแปลงการเล่นไปตามใจคนดู ที่ขึ้นชื่อว่าละคอนโรงนั้นดีโรงนี้ดีก็หาใช้ดีที่ละคอนไม่ แท้จริงดีที่ตั้วโผดี ที่เข้าใจผิดไปก็เพราะตั้วโผแต่งตัวออกโรงด้วย จึ่งกลายเปนละคอนดีทั้งโรง
จะบอกซ้ำในคำ นอกใน อีก ว่าที่เรียกละคอนนอกละคอนในนั้น เปนความหมายคนละอย่างกับเพลงปี่พาทย์ไม่เกี่ยวกัน ละคอนในหมายความว่าเปนละคอนในวัง ละคอนนอกหมายความว่าเปนละคอนนอกวัง ส่วนเพลงปี่พาทย์เรียกในนอกนั้นหมายเอาปี่ ซ้ำมีกลางอีกด้วย ก็หมายเอาปี่เหมือนกัน เพราะปี่มี ๓ เลา เรียกว่า ปี่ใน ปี่กลาง ปี่นอก จึงเรียกตามปี่ว่า ทางใน ทางกลาง ทางนอก ขลุ่ยก็มี ๑ อย่างเหมือนกัน ถ้าฆ้องระนาดเล่นกับขลุ่ยก็เรียกว่า ทางพองออ ทางรองออ ทางกรวด และเรียกตามชื่อการเล่น/*106ก็เรียก เรียกว่า ทางมโหรี ทางละคอน ทางเสภา ทางมโหรีกับทางพองออเปนอันเดียวกัน เพราะมโหรีใช้ขลุ่ยพองออ ต้องเลื่อนเสียงไปตามขลุ่ย ทางละคอน กับ ทางใน เปนอันเดียวกัน เพราะทำละคอนแล้วใช้ตีด้วยทางใน ทางเสภา และ ทางนอก ทางกรวด เปนอันเดียวกัน เพราะการเล่นเสภาใช้ตีด้วยทางนอก และขลุ่ยกรวดก็ตรงกับทางนอก นอกกว่านั้นก็ยังมีอีกเปน ทางชะวา ทางแคน เพราะต้องเลื่อนเสียงไปให้ตรงกับปี่ชะวาและแคน คนปี่พาทย์ ที่รู้รอบแล้วจะเรียกอย่างไร ก็เข้าใจทั้งนั้น
ทางกลาง นั้นสำหรับใช้ตีเล่นหนัง ควรจะมีเรียกว่า ทางหนัง อีกอย่างหนึ่ง แต่ไม่เคยได้ยิน ถ้าหากมีแต่เลิกเรียกกันไปเสียแล้วก็จะไม่ประหลาดเลย เพราะหนังเดี๋ยวนี้เขาเลิกเล่นกันเสียแล้ว ย้ายไปเล่นหน้าจอ คือโขนหน้าจอ คงมีหนังอยู่แต่ในงานหลวงซึ่งเรียกกันว่า หนังหมาย เจ้าพนักงานงัดเอาหมายเมื่อ ๕๐ ปีก่อนมาดู มีอย่างไรก็ลอกหมายออกไปอย่างนั้น ไม่ต้องรู้ความเปลี่ยนแปลงของโลก ผู้ได้รับหมายก็จำใจต้องจัดมาเล่น จัดมาอย่างคำที่พูดกันว่า พอเปนราชการ คือเอาหนังมาสองสามตัว ไม่ต้องเปลืองแรงขนและไม่เปลืองแรงคนเชิด ฉันไม่เคยดู หนังหมาย เคยดูแต่หุ่น จะบอกได้ว่าเขาจัดเล่นอย่างไร เขาเล่นตอนนางลอย เมื่อหนุมานจับเบญกาย เอาหุ่นไปสองตัวแต่ลิงกับนางเท่านั้น คนเชิดก็คนเดียว เมื่อถึงบทเบญกายก็เอาสิงเสียบไว้ มาชักเบญกาย ถึงบทหนุมาน ก็เอานางเสียบไว้ มาชักหนุมาน เล่นพูดกันลากันไปตั้งแต่เช้าจนค่ำ พอเปนราชการ จะมีคนดูหรือไม่มีก็ช่าง ที่จริงหนังนั้นเขาจัดดำเนินทางเล่นไม่เหมือนกับโขน เห็นได้ว่าเก่ามาก ลางทีโขนแต่ก่อนก็จะเล่นเหมือนหนัง แต่ความเปลี่ยนแปลงไปย่อมไม่เห็นรอย
เคยได้ยินตลกอาชีพเขาพูดว่า เล่นตลกหนังนั้นเล่นยากนัก เพราะจะให้ขันได้ก็อาศรัยแต่ด้วยคำพูด จะเอาท่าทางเข้าประกอบให้ขันด้วยไม่ได้ เหตุด้วยมืดไม่แลเห็นอะไร
<นริศ>
/*107กรมศิลปากร
วันที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ วันที่ ๒๕ และวันที่ ๓๑ เดือนก่อน รวม ๓ ฉะบับ ทรงพระเมตตาตรัสประทานความรู้ต่าง ๆ แก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลตอบลายพระหัตถ์ล่าช้า เพราะสลวนค้นเรื่องต้นเค้าของวันทั้ง ๗ และเรื่องคำที่กลับกันมีความหมายผิดกันไป เช่น เสียใจ-ใจเสีย เปนต้น เรื่องต้นเค้าวันทั้ง ๗ ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบหนังสืออังกฤษที่ว่าด้วยเรื่องนี้ จึงได้แปลข้อความในนั้นทำเปนบันทึกต่างหาก และถวายมาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ด้วยแล้ว
เรื่องคำกลับความหมายต่างกัน ข้าพระพุทธเจ้าเก็บเอาคำต่าง ๆ มาพิจารณา ปรากฏว่าคำกลับความหมายที่มีมากกลับกันได้ มักมีคำว่า ใจ อยู่ด้วย เช่น ชอบใจ ดีใจ เสียใจ หายใจ เจ็บใจ แต่ที่กลับไม่ได้ก็มีเช่น กินใจ ปลุกใจ ขืนใจ ที่มีคำว่า ตัว อยู่ก็มี เช่น หายตัว เจ็บตัว ขืนตัว ปลุกตัว รักตัว นอกจากคำว่า ใจ และ ตัว ในคำอื่น ๆ ก็มีเช่น ใช้ของ เกิดเรื่อง กินน้ำ ดีรส เสียความ เป็นต้น
คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำที่กลับความหมายจะเกี่ยวด้วยเพ่งเล็งเอาคำไหนเป็นที่ตั้ง เช่น น้อยใจ จะเพ่งเล็งเอา น้อย เป็นที่ตั้ง คำหลังเป็นแต่ประกอบช่วยคำหน้าเพื่อให้ทราบว่า น้อยอย่างไร ส่วน ใจน้อย เพ่งเล็ง ใจ เป็นใหญ่ เอาน้อย เป็นประกอบช่วย เมื่อพูดว่า น้อยใจ ความรู้สึกเป็นหน่วยเดียว จะแยกเป็น น้อย และ ใจ ไม่ได้ ถ้าเอาหลักไวยากรณ์เข้าปรับ น้อยใจ ก็เป็นคำเดียว แยกเป็น ๒ คำไม่ได้ เป็นกิริยาเข้าสมาส จะเอาอะไรเติมแซกกลางก็ไม่ได้ ส่วน ใจน้อย จะเอาอะไรเติมกลางก็ได้ เช่น ใจ-ของ/*108นายดำ-น้อย ใจ-ของนายดำ-ดี แต่ตามธรรมดาจะไม่ใช้ เว้นแต่จำเป็นเมื่อความไม่ชัด เช่น เครื่องในไก่ ความชัดเข้าใจอยู่แล้ว แต่ถ้าคำว่า อาหารไก่ ความอาจเป็นว่า อาหาร-ที่ทำด้วย-ไก่ ก็ได้ อาหาร-ของ-ไก่ ก็ได้ หรือคำว่า พ่อลูก เป็น พ่อของลูก ก็ได้ พ่อและลูก ก็ได้ จึงต้องเติมคำเข้าช่วยเพื่อให้ได้ความชัด เพราะฉะนั้นคำว่า น้อยใจ เติมอะไรไม่ได้ในระหว่าง จึงต้องถือว่าเป็นคำสมาส แยกเป็นกิริยาเป็นนามหรือเป็นอะไรไม่ได้ ส่วนใจน้อย อาจเติมอะไรเข้าได้ จึงไม่เป็นคำสมาสโดยแท้ แต่ก็ไม่ใช่คำโดด ๆ ความรู้สึกเป็นครึ่ง ๆ ว่าเป็นคำเดียวกัน ในตำรานิรุกติศาสตร์ จึงให้ชื่อเสียใหม่ว่า formula word เป็นความรู้สึกในความหมายของคำในชั้นต้นที่เป็นคำโดด ๆ มารวมกัน ถัดจาก formula word ความรู้สึกในความหมายรวมกันสนิทเกิดเป็น compound word ขึ้น แต่ยังมองเห็นคำที่ร;มกันเป็นคำๆ เมื่อใช้ไปนาน ๆ เสียงกร่อนเข้าเปลี่ยนรูปของคำจนแยกออกก็ใช้เป็นคำโดยลำพังไม่ได้ คำสมาสนั้นก็กลายกลับเป็น simple word ไป ใหม่ เช่น หมาก-ขาม หมากขาม มะขาม เป็นคำโดด ๒ คำ เอามารวมกันเป็น หมากขาม เกิดเป็นสมาส แล้ว หมาก กร่อนเสียงเป็น มะ เกิดเป็น มะขาม คำโดดสองพยางค์ขึ้น เมื่อจะกระจายออก มะ ก็กลายเป็นแค่อุปสรรคเท่านั้น ไม่มีใช้เป็นคำพูดได้โดยลำพัง ปัญหาเรื่องว่าเมื่อใดเป็นคำสมาส เมื่อไรเป็นคำไม่สมาส ต้องอาศัยความรู้สึกของผู้พูดผู้ฟังว่ามีเพ่งเล็งอย่างไร และต้องถือเสียงพูดเป็นใหญ่ เพราะเมื่อเพ่งเล็งอย่างไรก็ย่อมพูดออกมาอย่างนั้น จะยาศัยอุตามตัวหนังสือไม่ได้ เพราะตัวหนังสือเป็นแต่เครื่องหมายของเสียงที่เปล่งออกมา พูดสั้นยาวรวมกันหรือแยกกันก็ทำได้เพียงประมาณเท่านั้น ในภาษาอังกฤษคำที่เป็นสมาสใช้ขีดกลางเปนเครื่องเชื่อมคำทั้งสอง เช่น steam-ship ครั้นแล้วคำนี้เสียงก็ใกล้ชิดกัน ขีดกลางก็หายไปเป็น steamship ยังเป็นคำสมาสอยู่ ถ้าคำนี้เกิดเสียงกร่อนขึ้น แต่ละคำแยกไม่ได้ความ ก็จะกลับเป็นคำ simple ไป เช่น husband ซึ่งประกอบขึ้นด้วย ๒ คำ แต่คำ hus กร่อนมาจาก house แยกออกไม่มีคำใช้ในภาษา/*109จึงไม่ใช่คำสมาส ในภาษาอังกฤษเวลาพูด ก็ทราบได้ว่าคำไหนเป็นคำเดียวหรือคำสมาส ถ้าเป็นคำเดี่ยว เช่น red ant เสียงเน้นเท่ากัน ถ้าเป็น red-ant เสียงเน้นอยู่ที่คำหน้า คำหลังเบาไป ถ้าเป็นคำไทยก็สังเกตยาก ว่าเมื่อใดเป็นคำสมาสและไม่ใช่คำสมาส คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงเน้นจะอยู่คำหลัง เช่น มด-แดง หมายถึงมดมีสีแดงทั่วไป มดแดง หมายถึงมดมีสีแดงชะนิดหนึ่งโดยฉะเพาะ เหตุนี้คำว่า หมาก มาเป็น มะ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเน้นตัวหลังหนัก หมาก ซึ่งเป็นตัวหน้าก็เบาไป เกิดเป็นเสียงกร่อนขึ้น
ลักษณะคำที่เอามาประกอบเป็นสมาส มีมากรูป เช่น
(๑) เอาคำมีความหมายเหมือนกันมาซ้อนกัน เช่น เล็กน้อย ใหญ่โต หรือเอาคำที่เป็นคำเดียวแต่เพี้ยนเสียงสระ เช่น โตงเตง ดุกดิก
(๒) เอาคำมาต่อกัน ซึ่งคำที่ต่อนั้น อาจเอาคำช่วยพูด (บูรพบท ฯลฯ) เข้าเติมได้ เช่น เสื้อ (และ) ผ้า งัว (และ) ควาย (ลักษณะนี้ในสํสกฤตและบาลีเรียกว่า ทฺวนทฺว)
(๓) เอาคำที่บอกลักษณะอาการของอีกคำหนึ่ง เช่น มด (สี) แดง ใจ (ที่) เสีย หอ (สำหรับ) นั่ง เนื้อ (ของ) งัว
คำที่ใช้ประกอบนั้นละใช้ประกอบในคำพวกไหนก็ได้ เป็นนาม เช่น
นาม-นาม-
น้ำตา น้ำปลา น้ำใจ
นาม-วิเศษณ์-
ตาดำ ต้มส้ม
นาม-กริยา-
น้ำกิน คนใช้
นาม-กริยา-นาม-
คนเลี้ยงม้า
นาม-วิเศษณ์-นาม-
ม้าสามขา
บูรพบท-กริยา-
ที่่นั่ง ที่นอน
/*110ทำเป็นคำกริยาสมาส เช่น
กริยา-กริยา-
รับใช้
กริยา-นาม-
เสียใจ กินตัว
วิเศษณ์-นาม-
ดีใจ ชื่นใจ
คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมีแบบอย่างในการทำคำสมาสมากกว่านี้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าคิดไปยังไม่ออก มีข้อสังเกตอยู่อย่างหนึ่ง ที่คำสมาสเหล่านี้เมื่อจะให้เปนคำโดด ๆ ก็เติมคำช่วยพูดลงไป เช่น ที่กิน-(ของ) ที่กิน ของกิน - ของ (ที่) กิน กินของ เป็นคำโดด ๆ ส่วน กินตัว เป็นคำสมาส แต่ กินตัวเอง กลายเป็นคำโดด ๆ ไป
รวมความ คำที่กลับความหมาย จะเป็นวิธีเกี่ยวกับเปลี่ยนแปลงความหมายชะนิดหนึ่งในภาษาไทย ซึ่งมีคำใช้น้อยคำ ไม่สามารถจะเปลี่ยนแปลงความหมายด้วยใช้ลงอุปสรรคปัจจัยขยายคำออกไปได้มาก จึงต้องใช้วิธีเอาคำมาต่อกันให้สับที่กันบ้าง เพื่อประโยชน์ขยายความหมายในคำ และมีวิธีเติมคำช่วยพูดแซกลงไปเมื่อความยังไม่ชัด เช่น
ขนมกล้วยเขากินเหลือ-ขนม (ทำด้วย) กล้วย (ของ) เขากินเหลือ และจะขยายความออกไปอีกก็ได้ เช่น ขนม (ทำด้วย) กล้วย (น้ำว้าหลายห่อของ) เขา (ที่) กิน (ยังไม่หมด) เหลือ (อยู่) คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าหลักภาษาไทยคงอยู่ที่ตัวประธาน -กริยา-กรรม คำประกอบที่ต้องการจะบอกให้มากออกไปจะเป็น คำช่วยประกอบประธาน กริยา หรือ กรรม ก็เอาเข้าข้างหลังคำตัวนั้น จะเป็นกี่คำก็ได้ไม่จำกัด ขอแต่ให้ถูกลำดับที่เท่านั้น เช่น เสือ (ดำตัวโตดุมาก) กำลังเดินด้อมคอยดักตะครุบจับกินกวาง (แดงตัวเล็กที่.......) เรื่องคำไหนจะเป็นนาม กริยา วิเศษณ์ ไม่ต้องคำนึงถึง ต่อเมื่อเข้ารูปเรื่องเป็นประโยคแล้วจึงจะปรากฏให้เห็นเอง เพราะฉะนั้น ถ้ากระจายเป็นคำ ๆ อย่างในพจนานุกรม จึงเป็นการยากที่สุด เมื่อบอกตายตัวว่านั้นเป็นนาม นั่นเป็นกริยา จึงทำให้คิดงงไป
/*111ข้อแปลกในภาษาไทยอีกอย่างหนึ่ง คือใช้คำใดคำหนึ่งเป็นตัวตั้ง อย่างธาตุ แล้วเอาคำอื่นเข้าประกอบคล้ายลงอุปสรรคปัจจัย ก็เกิดคำเป็นพวก ๆ ขึ้น เช่น เกี่ยวกับของเหลวก็ตั้งน้ำเป็นตัวธาตุ แล้วเอาคำอื่นเข้าประกอบเป็น น้ำตา น้ำตาล น้ำซับ น้ำยา ถ้าเอาคนเป็นตัวตั้ง ก็เป็น คนใช้ คนงาน คนมี เว้นไว้เป็นคำมาแต่อื่นหรือมากพยางค์แล้ว จึงเอาคำตัวตั้งออก เช่น เศรษฐี ช่างไม้ จงอาง สาลิกา
ตามที่กราบทูลมานี้ จะผิดถูกสถานไรขอพระบารมีโปรดเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ที่ตรัสถึงเรื่องคำอุทาน ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้า ฯ พิจารณาดูเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า คำที่เปล่งออกมา มักเกี่ยวกับอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วยเวทนาเป็นส่วนมาก และเป็นชั้นต้นของการออกเสียงพูด แล้วคำอุทานเหล่านี้ ต่างเสียงก็เกิดเป็นคำใช้ในภาษาขึ้น เช่นคำแสดงอาการเจ็บปวดเป็นทุกข์ก็มี โอ๊ย อ๋อย อุ๊ย ไอ๊ (ย่า-เกิดจากผ่อนเสียงจึงลากหางเสียงเป็น ย ไป) ก็จะกลายมาเป็น โหย (ละ) ห้อย ไห้ หา เกิดจากดีใจเป็น หัวว (หอ ๆ) หัวเราะ (= ห็อๆ เป็นคำซ้อน) ฮิกๆ-ริกๆ ระรี ระริก
ที่ทรงพระเมตตาตรัสเล่าถึงเรื่องละครนอกละครใน ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกทราบซึ้งในพระกรุณาเป็นล้นเกล้า ฯ มีข้อความซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้รู้เป็นครั้งแรกอยู่หลายอย่าง สมุดไทยเรื่อง อุณรุท ที่มีอยู่ในหอสมุด มีรอยวงเล็บด้วยเส้นดินสอก็มี บอกแซกไว้ก็มี ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยว่าทำไมจึงมีรอยเปรอะเช่นนั้น เพิ่งทราบเกล้า ฯ เมื่อตรัสบอกข้าพระพุทธเจ้าคราวนี้ คำว่า พองออ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขียนหรือพูดกันเป็น เพียงออ ก็มี พวงออ ก็มี ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าแปลว่าอะไร.
ที่ตรัสถึงเรื่องหนังใหญ่ ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยดูครั้งเดียว แต่ดูไม่ได้นาน เพราะชวนให้ดูเบื่อ ๆ ข้าพระพุทธเจ้าเคยดูหนังชวาในกรุงเทพ ฯ ซึ่งเชิดที่จอ ยิ่งเบื่อไปกว่าหนังใหญ่ เพราะเชิดทีละตัว เชิดเสร็จก็เอาไป/*112ปักไว้เฉย ๆ ลางตัวพอออกมาก็เอาไปเสียบไว้ ผู้เชิดพูดเสียนาน แล้วก็ย้ายที่ไปปักไว้ หยิบตัวอื่นออกมา ทำอย่างเดียวกัน สอบถามว่าเชิดกันอย่างนี้ตลอดรุ่งก็ไม่หมดตัวเชิด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การเชิดหนังจะอยู่ที่ฟังเรื่องจากคนเชิด ส่วนตัวหนังเป็นแต่ประกอบเรื่องเท่านั้น ส่วนหนังใหญ่ก็จะเช่นเดียวกัน แต่เพิ่มท่าทางคนเชิดให้น่าดูขึ้นอีกเท่านั้น  ที่หอพระสมุดมีบทพากย์รามเกียรติ์อยู่มากเล่ม ข้อความที่มีในนั้นลางแห่งผิดกันกับเรื่องใน รามเกียรติ์ มีเค้าใกล้ไปทางอินเดีย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคำพากย์เหล่านี้ คงจะไม่ใช้เล่นโขน น่าจะเป็นคำพากย์หนังใหญ่มากกว่า และความประสงค์จะฟังเรื่องจากคำพากย์มากกว่าดูเชิด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*113ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๗ กันยายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
ขอบใจเปนอย่างยิ่ง ที่ช่วยค้นและแปลเรื่องเทวดาประจำวันทั้ง ๗ ไปให้เข้าใจ ฉันไม่ได้คิดไปถึงเลยว่าเทวดาประจำวันทั้ง ๗ นั้นจะมาแต่ดาวพระเคราะห์ ดีมากที่ทราบต้นเค้าได้
ในการถือ ๓ วัน ๗ วันนั้นเราก็ถนัดมาก จะเห็นได้ในหลักคำสาบานว่าให้ตายในสามวันเจ็ดวัน
ดาราศาสตร์ คำนี้รู้สึกว่าเพิ่งได้ยินเมื่อเร็ว ๆ นี้เอง ฉันเห็นว่าคำโหราศาสตร์และคำดาราศาสตร์เปนอันเดียวกัน เพราะโหรเขาก็ถือดวงดาวนั่นเอง ถ้าหากว่า ดาราศาสตร์ เปนศัพท์ผูกขึ้นใหม่ก็คงเปนด้วยเห็นโหรหนักไปในทางหมอดู จึ่งเห็นว่าเปนต่างวิชากัน ที่จริงก็ควรแล้ว เพราะโหรเราหลับตา หาได้ดูดวงดาวไม่ ลางคนคะไม่รู้จักดวงดาวเสียด้วยซ้ำ ทำอะไรก็ทำไปตามตำราที่ตนมีอยู่เท่านั้น
คำกลับ เช่น ดีใจ ใจดี ตามที่ท่านว่าก็ถูกโดยมาก แต่นึกว่าจะเปนทางภาษาไทยซึ่งจะมีไวยากรณ์ไปอย่างหนึ่ง เอาไปยัดเข้ากับไวยากรณ์มคธและฝรั่งจึ่งเข้ากันยาก
คำกร่อน เช่น หมากขาม เปน มะขาม นั้นมีมากนัก ทั้งหลงเอาตัวสกดมาก็มี เช่น ลูกดุม เปน กะดุม เปนต้น มาแต่ภาษาอื่นก็มี เช่น รณรงค์ เปน ณรงค์ เปนต้น
คำพูดย่อมไม่เหมือนกับหนังสือ จึ่งมีคำายกย่องว่าคนนั้นคนนี้เขารู้หนังสือดี นั่นแปลว่ากะไร แปลว่าคนรู้หนังสือ เขาอาจจะเอาคำอะไรแซกเข้าไปให้ความชัดขึ้นได้ จะว่ามีประโยชน์ขึ้นก็ได้ หรือจะว่าไม่มีก็ได้ ด้วย/*114ทุกวันนี้มีชวเลขเกิดขึ้น นั่นแปลว่าจดตามคำพูด จะว่าพูดใช้ไม่ได้แล้วจดทำไม ความจริงคำพูดไม่ได้ทำให้เข้าใจผิดไปเลย เพราะความส่องอยู่หรือเพราะเข้าใจกันอยู่แล้วก็ตามที พูดย่อมเปนหลัก ส่วนหนังสือนั้นเปนแต่เครื่องประกอบ จึ่งเห็นว่าหนังสือไม่สำคัญอะไรสำหรับเวลาปัจจุบัน แต่อีกร้อยปีพันปีไปนั้นว่าไม่ถูก
ข้อที่ท่านปรารภถึง ธาตุ ในภาษาไทย ให้ตัวอย่างเช่นคำ น้ำตา และ คนใช้ นั้น ฉันคิดว่าลางที่จะมาทางจีน ด้วยได้ยินผู้รู้เขาว่าหนังสือจีนนั้น ถ้าเปนสิ่งที่ทำด้วยไม้ก็มีตัวไม้แกมอยู่ด้วยเสมอ หนังสือจีนเขาจะมีไวยากรณ์อยู่หรือไม่ก็ไม่ทราบ ถ้ามีอยู่เอามาปรับกันกับภาษาไทย ลางที่จะปรับกันเข้าได้สนิทกว่าเอาไวยากรณ์ภาษามคธและภาษาฝรั่งมาปรับ
จะบอกท่านให้ทราบต่อไปอีก อันอาลักษณนั้นเปนพนักงานรักษาหนังสือทางฝ่ายชาย ทางฝ่ายหญิงมีอีกต่างหาก เรียกว่า พนักงานพระสมุดหรืออะไรฉันออกจะเคลือบเคลิ้มไปเสียแล้ว บทละคอนทั้งหลาย ท่านพวกนั้นเปนผู้เก็บรักษาทั้งนั้น เข้าใจว่ากินไปจนถึงสมุดที่เรียกว่าพระสมุดข้างที่ด้วย
ชื่อเหล่านี้ พงออ พังออ พองออ พวงออ เพียงออ ฉันเคยได้ยินมาแล้วทั้งนั้น แต่อะไรจะถูกไม่ทราบ และจะแปลว่ากะไรก็ไม่ทราบ เข้าใจว่าคำ ออ นั้นคือ อ้อ เทียบมาแต่ ปี่อ้อ อันปี่อ้อนั้นฉันก็เคยเห็น แต่ทีจะเคลื่อนมาเสียแล้ว อย่างหนึ่งเห็นทำตัวด้วยไม้ชิงชันรูปเหมือนขลุ่ย แต่ทางที่เป่ามีไม้อ้อตรอบ ข้างหนึ่งบีบให้แบนดุจลิ้นปี่ ด้วยวิธีเอาตับคาบไว้ อีกอย่างหนึ่งทำด้วยไม้อ้อรูปเหมือนขลุ่ยอย่างเดียวกัน แต่ทางที่เป่าเอาลิ้นปี่ใหญ่เสียบเข้าไว้ คิดว่าของเดิมจะทำด้วยไม้อ้อทั้งตัว ทั้งแกะเปนขลุ่ยและทางเป่าคาบตับ แต่เห็นไม่งามไม่ทน จึ่งแก้ไปเสีย
โขนหนังต้องการคำพากย์นั้นเปนแน่ มีคนเดาว่ามาแต่รูปเขียนรูปจำลักที่เทวสถาน เพื่อจะยอพระเกียรติพระเปนเจ้า แต่ที่ทำไว้กับเทวสถาน/*115นั้น จะเหนได้ก็จำเพาะต่อผู้ที่ไปไหว้พระเปนเจ้าถึงเทวสถาน จึ่งจัดการเอาไปเล่นให้มหาชนดูที่ไหน ๆ ความเห็นอันนี้ฉันเห็นด้วย ขอให้ท่านสังเกตหนังสือเรื่องสมุทโฆษ เปนคำพากย์หนังเหมือนกัน มีคำในนั้นจำได้ลางคำว่า......... จำลักภาพให้ยิ่งยวดด้วยลวดลาย ทั้งมีความอื่นอีก เช่น ทนายผู้คอยความ ก็ตามไต้ส่องเบื้องหลัง เปนตัวอย่าง ถ้าจำคำผิดไปบ้างแล้วขอโทษ เรื่องนั้นเปนเรื่องชาดก ตั้งใจจะให้เปนพุทธเกียรดิประมูลรามเกียรดิ เปนของคิดขึ้นทีหลัง
ช่วยถามมหาฉ่ำหรือมหาเยาว์ให้ด้วย ว่าทางเขมรเขาเรียกชื่อเดือนชื่อวันกันว่าอย่างไร ชื่อเดือนเห็นเขาเขียนเรียกเปนชื่อดาวฤกษเหมือนทางอินเดีย หากจะใช้แต่เปนทางเขียนหนังสือให้ไพเราะอย่างเราเท่านั้นก็อาจเปนได้ ที่อยากรู้นั้นใคร่จะรู้ว่าชาวบ้านเขาเรียกกันอย่างไรในชื่อเดือน ชื่อวันก็ทีจะได้เคยเห็น เช่นว่า ไถงสุก พระเจ้าแผ่นดินทรงเครื่องสีเขียวขจี เปนตัวอย่าง ฉันคิดว่า เขียว หมายถึงสีคราม ดุจคำว่า สุดหล้าฟ้าเขียว ขจี คิดว่าแปลว่าอ่อน คือสีครามอ่อน
เทวดาประจำวันของจามนั้นดีมาก ตรงกับของเรา และออกชื่อเปนคำด้วนอย่างเรา ฝรั่งจึงเขียนหนังสือตามเสียงด้วน มีชื่อที่ไขว้กันไปแต่ ๒ องค์ คือเขาเรียก จันทร์ จาม เรียก โสม กับเราเรียก เสาร์ จาม ใช้ชื่อ ศไนสจร (ท่านขาเป๋)
พระโอดิน ค้นพบเข้าแล้ว คือเทวดาซึ่งรักษาพวกเยรมันนั่นเอง เอาเสียทั้งผัวทั้งเมีย ข้อที่เขาอธิบายว่าอังกฤษเรียก Wednesday มาแต่เรียกเทวดาองค์นั้นว่า Wôden ที่จริงเขาก็บอกรวมไว้ ว่าเปนเทวดารักษาพวกเยรมันอังกฤษเก่า และชาวเดนมารก ควรจะรู้สำนึกได้ว่าผ่านมาทางเยรมัน
ข้อที่ตอบหนังสือช้าไปนั้นไม่เปนไรเลย เพราะไม่ใช่การเร่งร้อน
<นริศ>
/*116กรมศิลปากร
วันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๗ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายชื่อเดือน ชื่อวัน ในทางเขมร ซึ่งมหาฉ่ำจดไว้ฉะบับ ๑ กับเรื่องชื่อวันในภาษาบาลีฉะบับ ๑ มาในซองนี้ด้วยแล้ว
ที่ตรัสถึงหลักภาษาอยู่ที่คำพูด ไม่ใช่อยู่ที่ตัวหนังสือ จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง ในตำรานิรุกติศาสตร์ก็เน้นความข้อนี้ไว้เสมอ ว่าภาษาพูดนั่นแหละเป็นภาษาที่แท้จริงถูกต้องตามหลักของภาษานั้น ๆ เขาว่าคนบ้านนอกไม่ได้เรียนไวยากรณ์สักนิดเดียว ก็พูดภาษาได้ดี เรื่องข้อบังคับในไวยากรณ์ลางประการเกิดขึ้นเพราะนักปราชญ์มาดัดแปลงขึ้นทีหลังก็มี ไม่ใช่เป็นของมีมาแต่เดิม ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามผู้ที่เคยไปศึกษาอยู่ในมหาวิทยาลัยที่เมืองจีน ว่าเรียนไวยากรณ์ภาษาจีนกันอย่างไร เขาตอบเป็นอย่างเดียวว่า ไม่ได้เรียนไวยากรณ์ เรียนแต่เรียงรูปคำเข้าประโยคเรื่อยไป แล้วก็รู้ไปเอง ไวยากรณ์ภาษาจีนที่มีขึ้น เป็นเรื่องฝรั่งจะเรียนภาษาจีน จึงต้องนำเอามาเปรียบเทียบกับของฝรั่ง ไม่ทำเช่นนั้นฝรั่งก็ไม่เข้าใจ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ภาษาไทย ถ้ารู้วิธีเอาคำเข้าเรื่องกันให้ถูกต้องก็พอ การเรียงคำถ้าความไม่ชัดก็เติมคำช่วยพูดลงไปจนให้ได้ความชัด เช่นคำว่า พ่อลูก ถ้าไม่มีความอื่นประกอบให้ชัด ก็เป็นคำที่ต้องหาคำช่วยพูดเติมให้ชัดเป็น พ่อของลูก พ่อและลูก เป็นต้น ลางคำความเป็นที่เข้าใจกันดีแล้ว เช่น ตัดเสื้อ ย้อมมะเกลือ ขุดหลุม มีผู้คิดเห็นว่าตามลำพังความไม่ให้ และว่า/*117เป็นคำตัดมาจากคำทั้งประโยค โดยเอาคำต้นกับคำท้ายมาพูดเท่านั้น เช่น ตัดเสื้อ ก็ว่ามาจาก ตัดผ้าให้เป็นเสื้อ ย้อมมะเกลือ ก็ว่า ย้อมผ้าด้วยมะเกลือ ขุดหลุม ก็คือ ขุดดินให้เป็นหลุม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเป็นคิดถอยหลัง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
/*118คัดจาก อธิบายในการใช้เวลาตามสุริยคดิของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า
(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑ หน้า ๗๓-๗๔)
๒๗ วาร ๗ นั้น หามีชื่อระบุในบาลีไม่ แต่ครั้งนั้นก็ใช้กันแล้ว ปรากฏในมหาขันธกคัมภีร์มหาวรรค กำหนดการที่สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จอยู่ ณ ร่มไม้นั้น ๆ ในจังหวัดพระมหาโพธิ์ เป็นสัตตาหะๆ ไป และในวัสสูปนายิกขันธกคัมภีร์นั้น ทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้จำพรรษาเมื่อมีเหตุสมควรไปแรมในที่อื่นได้ชั่วสัตตาหะหนึ่ง ยังมีที่มาอีกหลายแห่ง เมื่อรู้จักใช้แล้วไฉนไม่เรียกชื่อเลย เห็นร่องรอยอยู่ในเรื่องข้างต้นนั้นเองว่า ชรอยจะใช้ปุรณสังขยาเป็นเครื่องนับว่า วารที่ ๑ วารที่ ๒ เป็นต้น เช่นพวกจีนใช้กัน ข้อว่าเสด็จประทับ ณ ร่มไม้นั้นๆ สถานละสัตตาหะ รวมเป็น ๗ สัตตาหะนั้น น่าจะเป็นตำบลละ ๑ วารแห่งสัตตาหะ รวมเป็นสัตตาหะเดียวเท่านั้น เรียกสั้น ๆ ว่า ที่ ๑ แห่งสัตตาหะ ที่ ๒ แห่งสัตตาหะ คราวนี้กลายเป็นสัตตาหะที่ ๑ สัตตาหะที่ ๒ ไป และในฝ่ายพระก็ใช้กันอยู่แล้ว ทั้งเป็นเครื่องกำหนดนับสั้น ๆ ควรใช้ได้ แต่ชื่อนั้นโดยมากเรียกตามพระเคราะห์ ๗ สังเกตง่ายกว่าเรียกตามปูรณสังขยา และใช้กันมาจนชินแล้ว ควรใช้ตามนัยนั้น
ชื่อวันในภาษาเขมร
(ตามที่ชาวบ้านเรียกกัน)
อาทิตฺย
(อา-ติ๊ดย์)
อาทิตย์
จนฺทฺร
(จันทร์)
จันทร์
องฺคาร
(อ็อง-เกียร์)
อังคาร
พุธ
(ปุ๊ธ)
พุธ
พฺรึหสฺบติ์ หรือ พฺรหสฺบติ์
(ปรึ-ฮัส) (โปร-ฮัส)
พฤหัสบดี
/*119สุกฺร
(ซกร์)
ศุกร์
เสาร์
(เซาร์)
เสาร์
ชื่อเดือนในภาษาเขมร
(ตามที่ชาวบ้านเรียกกัน)
แจตฺร
(แจตร์)
เดือนห้า
พิสาข
(ปิสาข)
เดือนหก
เชสฺฐ
(เจ๊ะสฐ)
เดือนเจ็ด
อาสาฒ
(อาสาฒ)
เดือนแปด
สฺภพน์
(สะภพน์)
เดือนเก้า
ภทฺรบท
(ภัด-ตระ-บด)
เดือนสิบ
อาสุช
(อา-ซช)
เดือนสิบเอ็ด
กตฺติก
(กัด-เดิ๊ก)
เดือนสิบสอง
มิคสีร
(มิก-เกียะ-เซร์)
เดือนอ้าย
บุสฺส
(โบ๊ะส์)
เดือนยี่
มาฆ
(เมียฆ)
เดือนสาม
ผลฺคุณ หรือ ผคฺคุณ
(พ็อล-กุน) (พัก-กุณ)
เดือนสี่
/*120ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ กันยายน ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๐ กันยายน ได้รับแล้ว ในเรื่องหนังสือนั้นไม่อยากพูด แต่ในหนังสือของท่านฉะบับนั้นพูดด้วยเรื่องหนังสือ จึงชวนให้ต้องตอบความในเรื่องหนังสือ
ในเรื่องไวยากรณ์นั้น อย่าว่าแต่ชาวบ้านนอกเลย แม้ตัวฉันเองก็ไม่ได้เรียน ถึงหากรู้ก็รู้เล็กน้อยตามประสาที่ไม่ได้เรียน ทั้งเห็นอยู่ว่าถ้าจะให้มีไวยากรณ์ในภาษาของเราจะต้องตรวจภาษาเราทำไวยากรณ์ขึ้นสำหรับภาษาเรา ที่จะเอาไวยากรณ์ทางตะวันตกมานาบเข้ากับภาษาเราเห็นไม่ได้ ด้วยรูปภาษาผิดกันมาก ถ้าเขียนตามไวยากรณ์ที่ว่าเปนของเราจะไม่เปนภาษาของเราเลย หากได้ไวยากรณ์ที่ใกล้กับบ้านเรามาแก้นาบเข้ากับภาษาเราจะดีกว่า จึ่งถามท่านมาถึงไวยากรณ์ภาษาจีน ท่านก็บอกว่าไม่มี จึงเปนอันจนอยู่
เรื่องพูดตัดคำ เราติดจะถนัดมาก จะเห็นได้อยู่โต้ง ๆ เช่นหนังสือเขียนว่า เฉลิมพระชนมพรรษา แต่พูดเปน เฉลิมพระชันษา ย่อมเห็นได้ว่าตัดคำกลางทิ้งเสีย การตัดคำนั้นทางปักษ์ใต้เขาตัดมากกว่าเรา เช่น ตะเข้ เขาก็เรียกแต่ว่า เข้ ศาลา เขากีเรียกแต่ว่า ลา เคยได้ยินตลกหนังตลุงพูดว่า ถ้าใช้คำเต็ม กว่าจะรู้กันได้ไฟก็ไหม้เรือนหมดหลัง ทั้งที่ท่านเห็นว่าการเติมคำเปนคิดถอยหลังนั้นก็ลงรอยเดียวกัน รู้สึกจับใจมาก ที่ฉันเขียนหนังสืออยู่ทุกวันนี้ ก็เลือกเอาภาษาหนังสือบ้าง ภาษาพูดบ้าง ผสมกันตามควรแก่ที่จะฟังได้ ถ้าเปนทางราชการก็หนักไปในทางภาษาหนังสือ ถ้าเปนส่วนตัวก็หนักไปในทางภาษาพูด ไม่เข้ารอยไวยากรณ์ทั้งนั้น
/*121ใจคนเรานี้ชอบกล กลับไปกลับมาได้ สังเกตตัวเรา ลางคำก็เขียนเปลี่ยนไปตามที่รู้มาใหม่ แล้วกลับเขียนไปตามที่รู้มาก่อนก็ได้ ลางคนไม่ยอมเขียนอย่างใหม่เลย ตัวเรียนมาอย่างไรก็ยืนเขียนไปอย่างที่เรียนมาแต่อย่างเดียว นั่นเห็นว่าเกินไป
ในเรื่อง ๗ วัน ฉันได้สติเปนความรู้จากที่ท่านคัดพระนิพนธ์ของสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรสไปให้นั้นแล้ว ว่าในอินเดียก็ใช้ ๗ วัน แต่เขาเรียกวันที่ ๑ ที่ ๒ ไม่ได้เรียกวันอาทิตย์วันจันทร์ตามชื่อดาว ส่วนทางเขมรซึ่งท่านคัดบันทึกของมหาฉ่ำไปให้นั้น ปรากฏว่าวันทั้ง ๗ เรียกตามชื่อดาว ชื่อเดือนนั้นเรียกตามภาษาบาลี ขอบใจท่านเปนอันมาก
พระองค์เจ้าธานีถามถึงนาฬิกาอย่างกะลาลอยน้ำ ฉันก็ไม่เคยเห็น แต่เปนเหตุให้ต้องพลิก มูลบท ดู ด้วยจำได้ว่าในนั้นมี แต่จำรายละเอียดไม่ได้ พบส่วนที่แปลกไปจากที่เราใช้กันอยู่ทุกวันนี้ คือ
โมง ๑
= ๑๐ บาท
บาท ๑
= ๔ นาที
นาที ๑
= ๑๕ เพชรนาที
เพชรนาที ๑
= ๖ ปราณ
ปราณ ๑
= ๑๐ อักษร
ปราณ เข้าใจว่าหมายถึงหายใจ แต่เปนสกันเดียวแห่งมาตรานาฬิกากล ต้องเข้าใจว่าเปนหายใจออกหรือเข้าครั้งหนึ่ง อักษร เข้าใจว่าหมายถึงเขียนหนังสือ แต่สกันละ ๑๐ คำนั้นเปนไปไม่ได้ เรวกว่าเขียนชวเลขไปเสียอีก คำว่าทุ่มโมงนั้น สมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ทรงสันนิษฐานว่า ทีกลางวันเขาจะตีด้วยฆ้อง กลางคืนตีด้วยกลอง เหนชอบด้วยตามที่ทรงสันนิษฐานยิ่งนัก
<นริศ>
/*122กรมศิลปากร
วันที่ ๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ เดือนก่อน พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าทราบซึ่งในพระดำรัสเรื่องไวยากรณ์เป็นอย่างยิ่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าไวยากรณ์ไทยอยู่ที่อธิบายให้รู้จักหน้าที่ของคำที่จะใช้ ว่าคำใดควรจะอยู่ที่ใดเท่านั้น แต่มายากที่ต้องคิดหาตัวอย่างชี้ให้เห็นและจัดเข้าหมวดหมู่ของคำที่ใช้ เรื่องแบ่งคำเป็นนามกริยาวิเศษณ์ต้องลืมหมด เพราะการแบ่งคำเป็น นาม กริยา ในตำรานิรุกติศาสตร์ว่า เป็นเรื่องไวยากรณ์ของภาษานมีวิภัติปัจจัย ส่วนภาษาจีนเป็นการแบ่ง เรื่องผู้ทำ คำประกอบผู้ทำ กริยา คำประกอบกริยา ผู้ถูก คำประกอบผู้ถูก เท่านั้น
ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาเรื่องกำเนิดนาฬิกาที่เคยอ่าน แต่ค้นยังไม่พบ ที่ตรัสเรื่องทุ่มโมงว่ามาจากเสียงตีกลองตีฆ้อง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องกับข้อทรงสันนิษฐานของสมเด็จกรมพระยาเทววงศ์วโรปการ ข้าพระพุทธเจ้าเคยจดชื่อกลองและชื่อดนตรีของชาติต่าง ๆ มาพิจารณา รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า น่าจะตั้งชื่อเอาตามเสียงแทบทั้งนั้น ในภาษามอญมีชื่อกลองว่า พอม เปิงมาง และ เตี๊ยะเป้น ในอินเดียมี โฑล ทมุร ฑุณฑุ ปฏห ปักษ์ใต้มี ทับ (หมายความว่าตะโพน) โทน (หมายความว่ากลองแขก) จะเป็นคำเดียวกับ โฑล ของอินเดีย เงาะเรียกกลองว่า ปะตุง ไทยใหญ่เรียกกลองยาวว่า ป่องเซ พิณว่า ตึ่ง เรียกจะเข้ว่า ติ่งเห้ ติ้ง น่าเป็นเสียงดีด ในหนังสือเก่าใช้คำว่า ดึงพิณ แทนคำว่าดีด ติ่ง ตึง ดึง ทึ้ง /*123น่าจะเป็นคำเดียวกัน ในไตรภูมิพระร่วงมีคำว่า เป่ากลอง อยู่หลายแห่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นคำเดียวกับ เป๊าะ ในไทยใหญ่ แปลว่าตี และอาจเนื่องมาถึงคำว่า โปย ด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าเขียนวิจารณ์เรื่อง แต่งงาน และเรื่อง เลี้ยงลูก จบแล้ว ขอประทานถวายมาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*124ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ ตุลาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๔ ตุลาคม ได้รับแล้ว
เรื่องไวยากรณ์ที่ท่านพูดนั้นจับใจเปนอย่างยิ่ง ฉันไม่รู้เรื่องไวยากรณ์พอ เปนแต่สังเกตว่าไวยากรณ์เขยงเรา เอาไวยากรณ์ภาษามคธภาษาฝรั่งมาครอบนั้นผิดฝาแน่
จะต้องอธิบายคำ ผิดฝา ให้ท่านเข้าใจ ในการเล่นเครื่องลายครามนั้น สมเด็จพระราชปิตุลาทรงตั้งอยู่ในที่เปนอาจารย์เรื่องฝา เพราะทรงสังเกตอยู่ในทางนั้นมาก เช่นผิดฝา ขาดฝา เปนต้น ตามธรรมเนียมการเล่นลายครามนั้น มีธรรมเนียมอยู่ว่าชิ้นซึ่งควรจะผูกผ้าแดงได้ต้องมีชิ้นเดียว ถ้ามีหลายชิ้นก็ผูกไม่ได้ เรียกกันว่า สวะ ในการผูกผ้าแดงนั้น เมื่อเจ้าของเรียกให้กรรมการผูก ถ้ากรรมการคนใดไม่ยอมให้ผูก ก็ต้องบอกเหตุว่าไม่ให้เพราะเหตุใด ในธรรมเนียมอันมีอยู่อย่างนั้น เมื่อใครเรียกผ้าแดง สมเด็จพระราชปิตุลาก็ทรงตรวจฝาเปนที่ตั้ง แม้เปนชิ้นที่ควรมีฝาแต่ไม่มีก็ตรัสว่าไม่ให้เพราะขาดฝา ถ้าฝาไม่ลงกันสนิทก็ตรัสว่าไม่ให้เพราะผิดฝา โดยมากมักหลวมไป หรือลายไม่ทันกัน หรือสีครามไม่เหมือนกัน น่าเห็นความลำบากของเจ้าของชิ้น ชิ้นที่จะผูกผ้าแดงได้ก็ต้องมีชิ้นเดียว ถ้าฝาแตกไปแล้วก็ต้องหาฝาอื่นมาครอบเข้า จะให้ลงกันสนิทประกอบทั้งน้ำเนื้อด้วยก็ยากเต็มที ทั้งนี้ก็เหมือนกับไวยากรณ์ของเราฉะนั้น
ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่า โทน มาแต่ โฑล ในภาษาทางอินเดีย ทับ เปนภาษาของชาวปักษ์ใต้ จเข้ มาแต่ ติ่งเห้ ภาษาไทยใหญ่ สืบได้ความว่าชาวละครนั้นเปนไทยลื้อ กวาดครัวเอาลงไปไว้ปักษ์ใต้ในแผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร เมื่อ พ.ศ. ๑๙๒๗ คำว่า โทน และ ทับ นั้น /*125ฉันก็งมมานานแล้ว ไม่ได้รู้รากเหง้าเลย เปนแต่สังเกตได้ว่า โทน นันเปนชื่อชะนิดกลอง ทับ เปนชื่อเพลงซึ่งตีด้วยกลอง สังเกตได้จากบทดอกสร้อย ว่าร้องอะไร ตีหน้าทับอะไร ลำๆ จะเข้าใจไปว่า โทน กับ ทับ เปนวัตถุอันเดียวกันไปเสียด้วยซ้ำเพราะเห็นในกฎมณเฑิยรบาล ห้ามตีโทนทับกรับฉิ่งในสระแก้ว แต่ จเข้ มาแต่ ติ่งเห้ นั้นเพิ่งเคยทราบ สมควรแล้วที่ ติ่งเห้ จะกลายเปน ตเข้ ได้ คำว่า เป่า ในภาษาเราเปนว่าทำลมเข้าไปสู่ เป่าปี่เป่าแตรเป่าสังข์ควรอยู่ แต่เป่ากลองนั้นเต็มที เพราะไม่ใช่ของต้องใช้ลม ท่านเดาว่า เปาะ แปลว่าตีนั้นเข้าทีมาก ทางเราก็มีคำว่า เบาะ ใช้อยู่ แต่จะว่าตีหรือมิใช่ก็สงสัย เช่นว่า ตีเบาะๆ นั้นดูเปนว่าเบา ๆ เบาะพก เปนชื่อเหล็กแหลม ซึ่งหมอช้างคาดพุงไป เห็นจะเอาออกใช้เมื่อขอหลุดมือไป เบาะแสร ดูเปนสถานที่ แสร ภาษาเขมรแปลว่านา ก็เข้ารอย แต่มีคำหนึ่ง เครื่องรองนั่งยัดนุ่นเรียกว่า เบาะ นั่นไกลไปไหนๆ มีอีกคำหนึ่งว่า เตมเปา แปลไม่ออก แต่คำ เปา ไปคล้ายกันเข้ากับเป่ากลอง เลยยุ่ง คิดไม่ออกว่าไปทางไหน
ชื่ออะไรต่างๆ มาแต่เสียงและรูปของมันโดยมากนั้นเปนแน่นอน
วิจารณ์เรื่องแต่งงานและเลี้ยงลูก นั้นจะอ่านก่อน แล้วจะจดบันทึกมาให้ทีหลัง
สงสัย กาพย์ และ ฉันท์ เปนของมาแต่อินเดียนั้นแน่ แต่ตำราที่เรามีเห็นได้ว่าแต่งขึ้นในนี้ เพราะในทางอินเดียเขาไม่เอื้อแก่สัมผัส เท่าที่พบนั้นพบแต่ฉันท์มาก ส่วนทางกาพย์นั้นไม่พบอะไรในภาษามคธนอกไปจาก ปัฐยาวัตร (เขียนอย่างไรจะถูกก็ไม่ทราบ) แต่ดูเหมือนเขาก็เรียกว่าฉันท์ กาพย์นั้นมีรูปเปนรูป กาวฺย หมายความว่าเปนคำของกวี รูปเปนสังสกฤตกลัวจะหมายตลอดไปถึงฉันท์ด้วย ภาษาสังสกฤตนั้นเปนมือซ้าย รู้อะไรไม่ได้พอ ถ้าสบโอกาศแล้วช่วยถามพระสารประเสริฐด้วย ดูภาษาสังสกฤตพบลาดเลาอะไรที่จะนับว่าเปนแบบกาพย์มีอยู่บ้างหรือไม่
<นริศ>
/*126กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ให้ฝ่าพระบาททรงทราบ
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ ตุลาคม พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงพระเมตตาประทานต้นเหตุของเรื่อง ผิดฝา ว่าเนื่องมาจากเล่นเครื่องลายคราม เปรียบเทียบกับไวยากรณ์ภาษาไทยนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบซึ่งในพระอธิบาย พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ เรื่องหลักภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าพบข้อความในหนังสือศาสตราจารย์ ปลัดเล บุตรชายหมอปลัดเล เป็นผู้บรรยายในมหาวิทยาลัยที่อเมริกา รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ค่า ศาสตราจารย์ปลัดเลรู้จักหลักภาษาไทยดี คืออธิบายว่า ภาษาที่ใช้คำพยางค์เดียวจะแปลงวิภัติปัจจัย หรือแปลงรูปคำจากตัวธาตุไม่ได้ ถ้าแปลงได้ก็หมดลักษณะของคำเป็นพยางค์เดี๋ยว ภาษาใช้คำพยางก็เดียวไม่มีคำเป็นนามเป็นกริยา ฯลฯ ตายตัว นอกจากเป็นคำทำหน้าที่ตัวประธานและคำประกอบต่อจากตัวประธาน รูปประโยคอนุประโยค (clause) วลี (phrase) ก็ไม่มีตายตัว ผิดกับภาษาอังกฤษ ซึ่งมีคำทำหน้าที่ฉะเพาะเพื่อแสดงหน้าที่ติดต่อของคำในประโยค
ที่ศาสตราจารย์ปลัดเลว่าภาษาไทยไม่มีประโยคอนุประโยคและวลีตายตัว เพราะภาษาไทยไม่มีคำฉะเพาะสำหรับเชื่อมคำในประโยค เช่นคำ which, that ของอังกฤษ ส่วนภาษาไทยคำว่า ที่ อัน ใช้เป็นคำธรรมดาก็ได้ มีแปลกอยู่คำหนึ่ง คือ ซึ่ง ใช้เป็นคำเชื่อมประโยคอย่างเดียว จะเป็นคำเลือนมาจาก สิ่งและเกิดใช้ขึ้นภายหลังในภาษาไทยถิ่นไม่มี ซึ่ง แต่ใช้ อัน แทน ประโยคอย่างคนปากมาก เป็นประโยคก็ได้ เป็นวลีก็ได้ คบปากมากไม่มีใครชอบ คนที่ปากมากไม่มีใครชอบ คนปากมากเป็นผู้/*127ไม่มีใครชอบ ตัวอย่างเหล่านี้ ถ้าจะแยกเป็นประโยคมีชื่อต่าง ๆ อย่างไวยากรณ์อังกฤษ ก็ยุ่งมาก
คำภาษาไทยอยู่ที่รู้จักเติมคำประกอบที่ตัวประธาน กริยา และตัวกรรม จะเติมเข้ากี่มากน้อยก็ได้ เช่น นายดำขี่ม้า นายดำรูปร่างใหญ่โตมาก ขี่ม้าตัวเล็กนิดเดียว คำกริยาจะเติมกี่คำก็ได้ แต่ให้ถูกลำดับเวลา เช่น มายมีเดินลงมานั่งกินข้าว เป็นลักษณะเดียวกับประโยคในภาษาจีน การบอกพจน์บอกเพส ถ้าไม่จำเป็นก็ไม่ใส่ เช่น คนมาหา ต่อเมื่อต้องการทราบว่ากี่คนจึงจะเติมคำอื่นเข้าประกอบ คำที่เรียกว่าบุรพบท ไม่จำเป็นไม่ใช้ เช่น บ้านท่านท่านนอนเดียง เมื่อต้องการจะเน้นความจึงเติมบุรพบท เช่น บ้านของท่านแท้ๆ ท่านนอนอยู่บนเตียงแท้ๆ
การบอกเพศในภาษามีวิภัติปัจจัย เพ่งเล็งรูปคำมากกว่าความเป็นจริง เช่นในภาษาบาลี ทาโร (ภรรยา) เป็นเพสชาย ในภาษาเยรมัน คำว่า บุคคล ลูกกำพร คนเฝ้ายาม คนขลาด ชเลย เป็นเพสหญิง ลูกค้า คนใช้ เพื่อน เป็นเพสชาย ตัวผึ้ง drone เป็นเพสหญิง ผึ้งตัวควีน เป็นเพสชาย ส่วนหญิงสาวไม่มีเพศ ส่วนการบอกเพสในภาษาไทย ใช้คำประกอบเอามาจากคำพวกเครือญาติ พ่อ-ผัว-ผู้ แม่-เมีย หญิง-ชาย คำเหล่านี้ไม่จำเป็นก็ไม่ใช้
การบอกพจน์ ที่ในภาษามีวิภัติปัจจัย แบ่งเป็นเอกพจน์ พหูพจน์ ลางภาษาเป็นสํสกฤต กรีก ละติน มีทวิพจน์เพิมขึ้นด้วย ฝรั่งว่าไม่เห็นมีเหตุผลจำเป็นอย่างไร ที่จะต้องแยกเป็นหนึ่งเป็นสองและเป็นมากกว่าสอง ด้วยเหตุที่ภาษามีวิภัติปัจจัยมีลักษณะยุ่งยากอย่างนี้ จึงต้องมีไวยากรณ์ ส่วนภาษาอังกฤษรูปเป็นภาษามีวิภัติปัจจัยก็จริง แต่ปัจจุบันกลายเป็นภาษาคำโดดเป็นส่วนมาเขาเห็นว่าเป็นการดีขึ้น จะได้ไม่ต้องยุ่งยากในเรื่องกฎเกณฑ์ของไวยากรณ์ ที่ภาษาอังกฤษยังมีไวยากรณ์เชะนิดนี้อยู่ เป็นเพราะถูกนักไวยากรณ์และครูผูกมัดจำกัดเสรีของภาษาไว้ เขาอธิบาย/*128ต่อไปว่าในภาษาอังกฤษ butter แปลว่าเนย to butter ทาเนย oil น้ำมัน to oil หยอดหรือทาน้ำมัน จะไปแยกคำเหล่านี้ว่า butter เป็นนามคำหนึ่ง butter อีกคำหนึ่งเป็นกริยา อาจเป็นความสดวกของพจนานุกรมก็ได้ ที่ทำเป็นว่า butter เป็นคนละคำ เป็นเรื่องเล่นของไวยากรณ์ไม่ใช่ที่แท้จริง หรือบอกว่า คนเป็นนามปรมาวิภัติ ส่วนคนอีกคำหนึ่งเป็นทุติยาวิภัติ และอะไร ๆ ในลักษณะนี้อีกหลาอย่าง เป็นการเอาเหล้าใหม่ (คือภาษาอังกฤษ) ไปกรอกใส่ในขวดโบราณ (คือหลักภาษากรีก) เท่ากับเอาภาษายังมีชีวิตใช้กันอยู่ไปเข้ารูปของภาษาที่ตายแล้ว นี้แหละคือที่สอนกันในโรงเรียน เรียกกันว่าไวยากรณ์อังกฤษ
ข้าพระพุทธเจ้าได้ลองสอบค้นคำไทยเติม ปรากฏว่าเป็นคำโดดพยางค์เดียวแล้วเอาคำมาผสมกันให้มีความหมายขยายตัวออกไป เช่น แม่ยาย ลูกคาง (ดูกคาง) บั้นเอว แล้วคำที่ผสมเหล่านี้ เสียงหนึ่งกร่อนไปเพราะการออกเสียงตัวหนึ่งเบาตัวหนึ่งหนัก เกิดเป็นคำโดดสองพยางค็วิ้น เช่น สาวใภ้ เป็น สะใภ้ (ใภ้ ในไทยขาวแปลว่า ผู้ร่วมใจ เพื่อน) สายดือ เป็น สะตือ นอกนี้ยังมีคำซ้อน คำซ้ำ คำถ่วงเสียง เช่น ปึงปัง คำบอกลักษณะพวก เช่น หน่วย ใบ ตัว แผ่น เป็นต้น แล้วยังใช้คำเดิมในภาษาประกอบเข้ากับคำอื่นเกิดเป็นคำพูด เช่น น้ำ ประกอบหน้าคำอื่น แสดงลักษณะของสิ่งที่เหลว เช่น น้ำตา น้ำใจ น้ำเสียง น้ำคำ ฯลฯ คำที่ประกอบอย่างนี้มีมากในส่วนที่เป็นชื่อของร่างกาย เช่น
หัว
-
หัวยา หัวค่ำ หัวที
ปาก
-
ปากน้ำ ปากคีบ ปากจัด
ตา
-
ตาน้ำ ตาข่าย ตาปี
ท้อง
-
ท้องฟ้า ท้องที่ ท้องเรื่อง
มือ
-
มือลิง มือเสือ มือไว
/*129เห็นจะเป็นเพราะคำเกี่ยวกับร่างกาย นำเอาไปใช้แสมเข้ากับคำอื่นได้ไม่จำกัด จึงเกิดรังเกียจ เมื่อนำมาใช้เกี่ยวกับคนจึงได้เปลี่ยนใช้คำในภาษาอื่น เช่น ศีรษะ เท้า เป็นต้น ฝรั่งว่าคำเกิดขึ้นมาก เพราะมนุษย์นำเอาสิ่งที่มีอยู่แล้วโอนไปใช้ในสิ่งอื่นที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน และมนุษย์เอาตัวเองเป็นเครื่องวัดสิ่งอื่น คำในร่างกายจึงนำเอาไปใช้ให้แก่สิ่งอื่นจึ่งมีมาก ตลอดจนการวัดก็ใช้ นิ้ว คืบ ศอก ซึ่งเป็นส่วนของร่างกายคน
ข้าพระพุทธเจ้ากำลังสอบค้นคำเดิมของไทยอยู่ จะได้ถวายรายงานการค้นคว้ามาต่อไป
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ พิจารณาคำเป่า ที่ตรัสแนะมา คำว่า เบาะ พระยาอุปกิต ฯ ว่าเขมรหมายความว่าหลัก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เบาะแสร์ น่าจะหมายเอาหลักเขตต์ของนา ส่วนคำว่า เปา ในคำว่า เต็มเปา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นคำเกิดใหม่ เปา ในที่นี้จะเป็นคำจีนแปลว่าห่อ เต็มเปา ก็เต็มห่อ เปา ในภาษาไทยเป็นคำซ้อนของคำว่า ปน มีพวกคือ ปุ่ม โป
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า ดู ในภาษาไทยใหญ่ เขาแยกเป็นสองคำคือ ดู ในความว่า แลดู ออกเสียงว่า หลู ตรงกับที่พูดกันว่า ดูหลู ส่วน ดู อีกคำหนึ่งออกเสียงว่า ลู หมายความว่า ลอง พยายาม ในคำเช่น ลองดู คิดดู คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมารวมกันเป็นเสียงเดียวคำเดียวกันในตอนหลัง
ชาดจอแส ข้าพระพุทธเจ้าไปพบคำนี้ในเรื่องของน่านเจ้า ตอนที่กรุงจีนส่งเครื่องบรรณาการมาตอบแทนกรุงน่านเจ้า ว่ามีทองคำและโจเส (เสียงกวางตุ้ง) ซึ่งผู้แปลอธิบายว่าเป็นชาดใช้ทำยาและเขียนลายยันต์ /*130สอบผู้รู้ภาษาจีนว่าจะตรงกับคำ จอเซก ในภาษาจีนแต้จิ๋ว จ่อ = ทำ เช็ก = ชาด รวมกันแปลว่า ชาดที่ทำสำเร็จมาแล้ว
เรื่องกาพย์และฉันท์ ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ถวายรายงานมาทีหลังเพราะพระสารประเสริฐค้นหาที่มายังไม่ได้ครบถ้วน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*131กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าค้นเรื่องราวของเกาะภูเก็ต พบคำว่า จิงโจ้ ในนิราศฉลางซึ่งนายมีแต่งอยู่แห่งหนึ่งว่า กะตั้วเห็นกะเต็นห้อยกะต้อยโหน จิงโจ้โจนจับกะถินแล้วบินหาย กะสาจับสนเคียงอยู่เรียงราย เค้าแมวหมายมองโพรงเค้าโมงเมียง ข้อความเหล่านี้ คงได้ความรับรองอีกแห่งหนึ่งว่า จิงโจ้ เป็นชื่อนก
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นสอบคำเดิมของไทยในคำที่เกี่ยวกับร่างกาย มีชื่อส่วนของร่างกายลางแห่งเรียกไม่ตรงกัน เช่น ตาตุ่ม ทางพายัพและไทยใหญ่เป็น ต๋าติ๋น แต่อีศานใช้ว่า ตาฆ้อง คำว่า มดลูก ไทยใหญ่เรียกว่า เฮือนลูกอ่อน พายัพว่า ฮ้วน ไม่ทราบเกล้า ฯ แปลว่าอะไร อีศานเป็น ฮังลูก หม่อลูก หม่อ เห็นจะเป็นคำเดียวกับบ่อที่เกิด ปักษ์ใต้เรียกว่า กุน ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าอะไร ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำแปลในคำว่า มด พบในไทยใหญ่อยู่คำหนึ่ง แปลว่า ห่อหุ้ม มดลูก เห็นจะหมายความว่าของห่อหุ้มลูก มด กับ หมด มืด มิด น่าจะเป็นคำในพวกเดียวกัน สีข้าง อาหมเป็น ดูกข้าง พายัพใช้ว่า สีข้าง ลางทีก็เพี้ยนเป็น ขี้ข้าง อย่างเดียวกับ ซี่โครง เพี้ยนเป็น ขี้โครง ก็เคยมี สี ในคำว่า สีข้าง ถ้าไม่หมายถึงท่อนตัวที่ท้องแขนกระทบสีอยู่เสมอ ก็ควรจะเพี้ยนมาจาก ซี่ คือ ซี่ข้าง คู่กับ ซี่โครง คำว่า รักแร้ ก็แปลก แปลไม่ออกทั้งสองคำ แต่ก็มีพ้องกันหลายถิ่นและเลือกใช้คำเดียวก็มี เช่น ไทยใหญ่ รักแร้ เรียกว่า กิ่งแฮ้ พายัพเป็น เก๊าแฮ้ (เก๊า = ต้นเค้า) อีศาน ขี้แฮ้ คำที่ กะแล้ (กะ คงกร่อนมาจาก เก๊า) ไทยขาวเป็น ลักแล้ นักแน้ ปักษ์ใต้เป็น รักตี้ จีนกวางตุ้ง เป็น หัก (เสียงใกล้กับ รัก) ถ้าเทียบคำ รักแร้ กับ ดักแด้ วากแว้ รักแร้ /*132ก็อาจเป็นคำเดียวกัน ในไทยกลาง พูดเพีย้นเป็น นักแร้ ก็มี จั๊กกะแร้ ก็มี คำว่า จั๊กจี้ ก็น่าจะเกี่ยวข้องกับรักแร้ด้วย หน้าผาก คำนี้เหมือนกันหมดทุกถิ่น ผาก ในภาษาไทยใหญ่ หมายความถึงส่วนสิ่งใด ๆ ที่แบ่งตามยาวเป็นครึ่งเป็นเสี้ยว ไม้ไผ่ที่ผ่าออกเป็นสองส่วนใช้มุงเป็นหลังคา ก็เรียกว่า ผากไม้กบ จะตรงกับคำว่า ฟากไม้ ที่ประกบกัน แต่ ฟาก ต้องทุบให้แบนเสียก่อน ชิ้นหม้อแตกก็เรียกว่า ผากหม้อ ผาก ในอีศานหมายความว่า ส่วน ชิ้น ที่ออกมาจากของใหญ่ พ้องกับ ภาค ในบาลีอย่างปลาด ผาก ในไทยใหญ่มี ผีก เป็นคำคู่ ใช้พูดว่า ผากผีก ก็มาตรงกับคำว่า กะผีก และคำว่า ฝากฝ่าย ฟากฟ้า (ไทยใหญ่เสียง ฟ เป็น พ และ ว) ถ้าแปลง ฝาก เป็นเสียงนาสิกในวรรคเดียวกันก็เป็น ฝาง หรือ ฝั่ง ในพายัพและอาหมมีคำ ผาก แปลว่า เกลี้ยง เสมอกัน แบน เช่น หน้าผากผา
ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้า ฯ ว่า ดวงตราประจำตำแหน่งเสนาบดี กระทรวงโยธาธิการ เป็นตราพระรามทรงรถ จะหมายความว่า พระรามทรงรถไปตามทาง เพราะกระทรวงโยธา ฯ เกี่ยวกับงานตัดถนนด้วย หรือประการไร ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในสมุดภาษาเขมรที่แต่งเป็นภาษาไทย ได้เก็บเอาคำเหล่านี้ขึ้นมาพิจารณา รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า คำเขมรส่วนมากที่ไทยได้มาเป็นคำใช้อยู่ในกลอน และใช้เป็นคำสูง หรือเป็นคำใช้ในที่สุภาพเป็นส่วนมาก ถ้าเป็นคำสามัญที่ภาษาไทยมีคำเดิมใช้อยู่แล้ว ก็เอามาใช้เป็นหมายความฉะเพาะไป เช่น สอ เชิง หลัง กำเดา ตามตำรานิรุกติศาสตร์ว่า คำในภาษาจะมีคำเป็นไวพจน์ไม่ได้ เพราะไม่จำเป็นและจะทำให้ยุ่งในภาษา ถ้าหากได้คำมาใหม่ มีความหมายอย่างเดียวกัน ภาษาก็ต้องหาทางใช้ให้มีความหมายผิดแปลกกันออกไปบ้าง จะให้มีความหมายเหมือนกันทีเดียวไม่ได้ คำเขมรลางคำเปนภาษาไทยอย่างสนิท เมื่อสอบกับภาษาไทยถิ่นอื่นจะไม่มี เช่น ชิด เด็ด เลิก โอบ โกง เดิม ตรง จาก เป็นต้น คำเหล่านี้ เมื่อตกมาถึงไทยกลางมักเอาคำเดิมของไทยไปต่อ/*133กันเป็นคำซ้อน เป็น ใกล้ชิด เด็ดขาด ยกเลิก โอบอุ้ม คดโกง ต้นเดิม ซื่อตรง ลุกจาก ส่วนมากเอาคำไทยไว้หน้า ที่นำคำมาซ้อนกัน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เมื่อได้คำเขมรมาใหม่ ๆ จะยังไม่ทราบคำแปลกัน จึงต้องเอาคำไทยกำกับไว้ด้วยเพื่อเป็นแปลไปในตัว แต่ที่เรียงคำไทยไว้หลังคำเขมรก็มีเช่น เด็ดขาด แดกยัด โลดเต้น ทรวงอก จะด้วยเหตุผลอย่างไรไม่ทราบเกล้า ฯ ลางคำในคำไทยกับเขมร มีความหมายห่างออกไป เช่น โกน-ถาแถก เตะ-ถีบ โคก-เนิน ตัก(บาตร์)-วางลง คำว่า หรือ ไทยถิ่นต่าง ๆ ไม่มีใช้ คำใกล้ที่สุดก็คือ ฮื้อ เช่น ไปฮื้อ ทางพายัพใช้ กา ในความว่า หรือ เช่น ไปกาบ่อไป แต่ตามปกติใช้เพียงว่า ไปบ่อไป เท่านั้น
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายบันทึก เรื่องกาพย์ ของพระสารประเสริฐฉะบับ ๑ และของนายกี อยู่โพธิ์ ฉะบับ ๑ กับหนังสือ เรื่องของชาติ ไทย เล่ม ๑ มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
---
/*134(สำเนา)
เรียน เจ้าคุณฯ
คำว่า กาวฺย แปลว่าคำของกวี ในบาลีหรือสํสกฤต ใช้เรียกคำประพันธ์ทุกอย่าง ได้สอบสวามีแล้วได้ความดั่งนี้ แต่สวามีอ่าน กาวฺย ว่า กาพฺพ ตำราคำประพันธ์ในสํสกฤต ไม่มีเกณฑ์สัมผัส อย่างเดียวกับคำประพันธ์ในบาลี จะมีบ้าง ก็เป็นของที่กวีเล่นกันเอง ไม่มีในแบบแผน ไม่สู้นิยมกันนัก เพราะตามธรรมดาข้อบังคับครุลหุและมาตรา ก็ยากยิ่งอยู่แล้ว ซ้ำจะคิดสัมผัสเข้าอีก ความยากก็เป็นทวีคูณ
คำประพันธ์ในบาลี ที่มีสัมผัส เคยพบบ้าง เช่น
พุทฺธาทิรูเป
เจติเย วิหาโร
ปาสาทนาโถ
มณิ ราชราชี
มฺจาสเน
สคฺคุปนตฺตรํสี
ตาลาทิเภรี
วิณสงฺขสทฺโท
ตำราทำนายฝัน
เมเส สุโร ยสฺส ิตสฺส ลคฺโน
อุสุภฺภ เอโก อิหาตกา วา
เมถุนฺนเย สพฺพปสิทฺธิกามา
สุสุนฺทรวาจา กรกฏฺฏถูเต
ตำราทำนายลัคนา
ตำราทั้งสองนี้ ได้ยินท่านผู้ใหญ่ว่าเป็นภูมิรู้อย่างเถรฯ
ขอแสดงความนับถือ
(ลงนาม) สารประเสริฐ
๑๘ พ.ย. ๘๓
---
/*135บันทึกเรื่องกาพย์และฉันท์
คำว่า กาพย์ นั้น มาจากคำว่า กาวฺย ในสันสกฤต ของเดิมน่าจะหมายความรวมทั้งฉันท์ด้วย เช่นวรรณคดีชะนิดหนึ่งของชะวา ชื่อว่า กะกวิน ตามลักษณะที่เขาอธิบายไว้ว่า ต้องมีกำหนดมาตราลงเสียงหนักเสียงเบา ซึ่งเป็นผลทำให้คำพูดที่เป็นภาษาพื้นเมืองยืดเสียงหรือหดเสียงเสียเป็นอันมาก จนเป็นการยากที่จะสระสางว่า เสียงที่แท้ของคำนั้น ในภาษาชะวาเดิมเป็นอย่างไร (แต่ไม่ได้พูดถึงสัมผัสของเสียง) เขาบอกว่า แบบแผนการแต่งกะกวินของชะวานั้น ได้มาจาก คัมภีร์กาวฺยาทารฺศ ของท่านทัณฑิน มหากวีคนหนึ่งของอินเดียในคฤศตวรรษที่ ๖ และคำว่า กะกวิน นั้น ถ้าจะแปลให้เข้าใจซาบซึ้ง ก็ตรงกับ กาวฺย ในสันสกฤตนั่นเอง
ส่วนกาพย์ในภาษาไทยนั้น เข้าใจว่าแต่เดิม (ในสมัยหนึ่ง) หมายรวมทั้งฉันท์ด้วยเหมือนกัน เช่น ในหนังสือยวนพ่าย มีคำกล่าวขอพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถว่า ทรงพระปรีชาในการเกลากาพย์ ดังที่กล่าวไว้ในโคลงบทที่ ๔๘ บาทที่ ๓ ว่า รบยนรบิการย เกลากาพย ก็ดี แต่ตกมาในชั้นหลัง ดูเหมือนจะหมายความแคบเข้า หมายความถึงลักษณะคำประพันธ์เพียง ๓ ชะนิดเป็นกาพย์ คือ กาพย์ยานี ลำนำ ๑๑ (กาพย์ห่อโคลงก็ลักษณะเดียวกัน) กาพย์สุรางคนา ลำนำ ๒๘ (กาพย์ขับไม้ก็ลักษณะคล้ายกัน) และกาพย์ฉะบัง ลำนำ ๑๖ (ถ้ามีวิธีแต่งพิเศษเรียกว่า นาคปริพันธ์ ก็ได้) แต่ในคัมภีร์กาพย์สารวิลาสินีและกาพย์คันถะ ซึ่งแต่งเป็นภาษามคธ ดูมีลักษณะกาพย์มากประเภทออกไป ที่มีลักษณะเป็นร่ายและโคลงก็มี ใน ๒ คัมภีร์นี้รวมเรียกว่า กาพย ทั้งนั้น
พูดถึงคัมภีร์ทั้ง ๒ นี้ คัมภีร์กาพยสารวิลาสินี มีลักษณะกาพย์ ๑๕ ชะนิด คัมภีร์กาพยคันถะ มีลักษณะกาพย์ ๕ ชะนิด แต่จะว่ารวมเป็น ๒๐ ชะนิดไม่ได้ ด้วยพิเคราะห์ดู กาพย์บางชะนิดในคัมภีร์ทั้งสองนี้ มีลักษณะตรงกัน แต่เรียกชื่อต่างกันเสีย แสดงว่าท่านผู้แต่งมิใช่คนเดียวกัน แต่คงจะ/*136ได้ต้นตำรามาแหล่งเดียวกัน ในกาพย์คันถะ จับเค้าไม่ได้ว่าท่านผู้ใดแต่ง แต่กาพย์สารวิลาสินี นั้น พิจารณาตามถ้อยคำภาษาไทยที่มีผู้แปลและประพันธ์ให้ตัวอย่างไว้ตามลักษณะภาษามคธที่กล่าวในคัมภีร์นั้น แสดงว่าผู้แต่งภาษาไทยยังรู้จักชื่อผู้แต่งภาษามคธเดิม ดังกล่าวไว้ในตอนคำนมัสการว่า ข้าชี้สารพุทธิสำเนา ใดดีสรรเอา ที่กาพยาจารย์ ชี้ ในที่นี้ไม่ได้ความ เข้าใจว่าเขียนและพิมพ์กันมาผิด ที่ถูกน่าจะเป็น ชื่ คือ ชื่อสารพุทธิ ในสมุดไทยที่ซื้อมาจากกองมรดกของหม่อมเจ้าปิยฯ เขียนเป็นว่า ข้าชีสารพุทธิ แต่ผู้แปลและแต่งเป็นภาษาไทยนี้ พิจารณาตามภาษาและถ้อยที่ใช้ คะเนว่าเก่าก่อนรัชชกาลสมเด็จพระนารายน์มหาราช
ลักษณะกาพย์ที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ทั้งสองนี้ มีลักษณะรับสัมผัสแล้วทั้งนั้น ทราบไม่ได้ว่าเอามาแต่อินเดียหรือลังกา หรือผู้รู้ภาษามคธแต่งขึ้นในเมืองไทย
แต่จะว่าแต่งขึ้นในเมืองไทย ก็ขัดอยู่ที่ในคำปรารภข้างต้นคัมภีร์กาพย์สารวิลาสินี กล่าวไว้ว่า
ปุรา วุตฺตานิ กาพฺยานิ
วิวิธานิ พหูนิ ปิ
ชนานํ มนฺทปฺานํ
น สารเธนฺติจฺฉิตํ ยโต
มตํ ปุพฺพาจริยานํ
นิสฺสาย กาพฺยการินํ
กาพฺยสารํ อหํ ตสฺมา
วิจินิตฺวา สมาสโต
แปลได้ว่า กาพย์ทั้งหลายมีอยู่มากมายหลายอย่าง ซึ่งท่านกล่าวไว้แต่ก่อนไม่สำเร็จประโยชน์แก่ชนผู้มีปัญญาทราม เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าคัดเลือกเอา (แต่) กาพย์ที่เป็นสาระโดยย่อ เมื่อปรากฏว่า ลักษณะกาพย์ที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นี้มีถึง ๑๕ กาพย์ แต่ในคำปรารภว่า เลือกเอามาแต่ที่เป็นสาระโดยย่อแล้ว ก็หาหลักฐานไม่ได้ว่า วรรณคดีของไทยเราแต่โบราณมีกาพย์อะไรมากมายหลายอย่างไปกว่า ๑๕ ชะนิดนี้บ้าง จึงเป็นข้อสงสัยอยู่
/*137ถ้าพิจารณารูปกาพย์เพียง ๓ ชะนิด กาพย์สุรางคนาก็ละม้ายไปทางฉันท์วิชชุมมาลา กาพย์ยานีก็ละม้ายไปทางฉันท์อินทรวิเชียร และเข้าใจว่าที่แท้ก็คืออินทรวิเชียรนั้นเอง เพราะคำว่า ยานี ก็ตัดชื่อเรียกมาจาก ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ รูปฉันท์อินทรวิเชียรนั่นเอง กาพย์ฉะบังก็คล้ายๆ กับรูปวาณินีฉันท์
ปัฐยาวัตต์ นั้น มีกล่าวไว้ในคัมภีร์วุตโตทัย ว่า
สเมสุ สินฺธุโต เชน ปยาวตฺตํ ปกิตฺติตํ แปลว่า ปัฐยาวัตต์ ท่านประกาศด้วยชคณะถัดแต่ ๔ อักษรมา ในบาทคู่ หมายความว่า ในบาทคู่ (บาทโท) นั้นพ้น ๔ คำมาแล้วต้องบรรจุคำเป็นรูป ชคณะ (เช่น-มุนินท)
แต่คัมภีร์วุตโตทัยก็เป็นคัมภีร์รวบรวมตำราฉันท์ที่เขียนขึ้นในลังกาเมื่อคฤศตวรรษที่ ๑๒ นี่เอง ผู้แต่งชื่อ โมคัลลานะ มีสมณศักดิ์เป็นพระสังฆรักขิตเถร บอกไว้ในคำปรารภข้างต้นว่า
ปิงฺคลาจริยาทีหิ
ฉนฺทํ ยมุทิตํ ปุรา
สุทฺธมาคธิกานนฺตํ
น สาเธติ ยถิจฺฉิตํ
แปลได้ว่า (คัมภีร์) ฉันท์ที่ปิงคลาจารย์เป็นต้น กล่าวไว้แต่ก่อนนั้น ไม่สำเร็จประโยชน์ตามปรารถนาแก่ผู้รู้ภาษามคธล้วน
ท่านเวปุลล ผู้แต่คัมภีร์ วจนัตถโชติกา ในเมืองพุกาม ในรัชชสมัยพระเจ้ากะยอชะวา ราว ค.ศ. ๑๒๑๒ (ใกล้ ๆ กับเวลาแต่งวุตโตทัย) และท่านธัมมนันท ผู้แต่งคัมภีร์กวิสาร ในเมืองหงสาวดี ในรัชชสมัยพระเจ้าหงสาวดี ธรรมราชาธิราช ราว ค.ศ. ๑๓๘๕-๑๔๒๑ ได้ขยายความต่อไปว่า คำว่า (ปิงคลาจริยาทีหิ) ปิงคลาจารย์เป็นต้น นั้นหมายถึง ชัยเทพ สุราม และกาลิทาส เป็นต้น ก็ท่าน ปิงคล ชัยเทพ สุราม และ กาลิทาส เป็นต้น เหล่านี้ ปรากฏในวรรณคดีอินเดียว่า เป็นผู้แต่งวรรณคดีภาษาสันสกฤตเป็นคำฉันท์ต่างๆ คนละหลายๆ เรื่อง และได้ประดิษฐ์ฉันท์ขึ้นคนละหลายๆ /*138แบบเหมือนกัน โดยฉะเพาะปิงคละ นั้นกล่าวกันว่า เป็นผู้แต่งคัมภีร์ฉันทัสสูตร ซึ่งจัดเป็นเวทางค (ส่วนหนึ่งแห่งพระเวททั้ง ๖ ส่วน) ของพราหมณ์ และกล่าวว่า ปิงคละเป็นมุนี แสดงว่าเป็นโบราณกว่าเพื่อน
ด้วยเหตุนี้ น่าจะได้ความว่า ฉันท์แบบต่างๆ ในคัมภีร์ วุตโตทัย นั้นรวบรวมมาจากแบบต่างๆ ในภาษาสันสกฤต ซึ่งมีมาเก่าก่อนแต่งวุตโตทัย แต่คงไม่หมายความไปถึงว่า ภาษามคธก่อนแต่งวุตโตทัยนั้น ไม่ได้แต่งเป็นฉันท์ เพราะมีคาถาในภาษามคธเป็นอันมาก ในคัมภีร์พระไตรปิฎก ตอนที่นักปราชญ์สันนิษฐานกันว่าเป็นสำนวนรุ่นเก่านั้น ก็มีคาถาเป็นรูปฉันท์ต่างๆ เป็นอันมากและมีรูปฉันท์แปลกๆ เข้าใจว่ารูปที่ไม่มีคนรู้จักชื่อฉันท์ คงจะมี ตกมาถึงบัดนี้ เมื่อได้ลอกคัดและมีการพิมพ์การชำระหลายครั้งต่อมา น่าจะไม่มีใครได้สู้เอาใจใส่ในรูปลักษณะของฉันท์ต่างๆ เห็นจะทำให้รูปฉันท์มีมากขึ้นกว่าของเดิมแยะ
ส่วนฉันท์ในภาษาไทยนั้น แต่เดิมจะได้แบบมาจากคัมภีร์ใด ของใคร ไม่ทราบ ทราบแต่ว่า ในหนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี รัชชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น ได้คัดเอาแบบฉันท์ในคัมภีร์วุตโตทัย มาแปลไว้ในตอนบอกคณะฉันท์ ทั้งยังมีกล่าวไว้ตอนหนึ่งว่า
ซึ่งเผด็จตามนัย ในวุตโตไทย คณะสำแดง ยัตติยุตติ สัญญากรแถลงกำหนดอย่าแคลง นิพันธ์ฉันทา
ต่อมาสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรสและผู้อื่น ก็ได้แปลงรูปฉันท์ต่างๆ ในวุตโตทัย มาเป็นแบบฉันท์ต่อมาอีกทั้งหมด ๑๐๘ แบบ
/*139กรมศิลปากร
วันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องของชาวเกาะอินโดเนเซีย พบเรื่องที่ฝรั่งเล่าถึงการแต่งศพนั่งของชาวเกาะเหล่านั้นอยู่ ๒-๓ แห่ง แต่ลักษณะไม่ตรงกับความต้องการพอที่จะเปรียบเทียบกับของไทยได้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงผ่านเลยไป อนึ่ง พ.ต.ต. ไซเดนฟาเดน ได้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า เคยพบเรื่องแต่งศพนั่งของชาวเกาะซีลีบิส ซึ่งเป็นเกาะที่ชาวแขกมักสันและแขกมุหงิดอยู่ รับปากว่าจะค้นที่มาให้ ต่อมาได้บอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่าค้นไม่พบเสียแล้วว่าอยู่ในหนังสืออะไร ข้าพระพุทธเจ้าจึงระงับเรื่องไว้คราวหนึ่ง แต่เรื่องนี้ยังอยู่ในความคิดข้าพระพุทธเจ้าอยู่ มาเมื่อเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องพระสถูปบรบุโดร์ในชวา ของศาสตราจารย์ โกรนมัน ซึ่งมีผู้แปลจากภาษาวิลันดาเป็นภาษาอังกฤษ พบข้อความตอนหนึ่ง ซึ่งกล่าวถึงรูปสลักแผ่นสุดท้าย ๒ แผ่นที่ประดับพระสถูป ว่ารูปหนึ่งเป็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งสมาธิ สองข้างพระองค์มีผู้ยืนถวายน้ำสรง ซึ่งศาสตราจารย์โกรนมันเห็นว่าเป็นเรื่องสรงพระศพพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดข้อความถวายมาด้วยดั่งต่อไปนี้
The last but one of the whole series (no. 2 from the north corner or no. 2 north of the eastern stairs, 237 W.L.), representing the washing of his corpse, must relate to the Buddha’s death, though the sitting posture may seem incompatible with this interpretation. We ought to remember, however, that this posture, though in other instances it signifies meditation, in this case also seems to express rest, the rest of nirvana, and is, besides, the posture that, among the Dhyâni—Buddhas marks Amitabha /*140the saviour of this world, whose image on the four lower walls, opposite to sunset, commands the West. The circumstances that the three Dhyâni-Buddhas, represented in the first of the sculpture-works described above (the fourth of the whole series), have the same posture, may be owing to the sculptor’s intention to shadow forth the perfect rest of death, after the accomplishment of their life-tasks. The two monks, standing oneither side of the Buddha, and pouring water upon him, can hardly be intended for any other signification but the purification of his body.
In the last sculpture (no. 3 from the ninth corner, 239 W.L.), theBuddha is enthroned in the same posture, perhaps as the glorified deceased or as the immortal TATHÂGATA,  who, notwithstanding the dissolution of his body, living in his doctrine, cannot die.” (The Tyandi Bàràbudur in Central-Java by Dr. J. Grineman translated from the Duth by A. Dolk, pp. 30-31) ข้าพระพุทธเจ้าค้นรูปถ่ายบรบุโดร์ ของศาสตราจารย์กรมมาดู ก็มีรูปดั่งได้พรรณนาไว้ข้างต้น แต่ศาสตราจารย์กรมอธิบายไปอีกอย่างหนึ่งว่า รูปพุทธประวัติที่พระสถูปโดบรบุโตร์ เดินเรื่องจากคัมภีร์ลลิตอิศตาร เรื่องไม่จบ แต่เขาสันนิษฐานและอธิบายว่า รูปสรงน้ำนั้น จะเป็นพระปัญจวัคคีสรงน้ำพระพุทธเจ้าก่อนหน้าจะทรงแสดงพระปฐมเทคนา และรูปหลังเป็นเรื่องแสดงพระปฐมเทศนา เมื่อตรวจดูหนังสือที่ศาสตราจารย์กรมแต่งเป็นปี ค.ศ. ๑๙๒๗ ส่วนของศาสตราจารย์โกรนมัน แต่งเมื่อปี ๑๙๐๑ เป็นอันว่าความเห็นของศาสตราจารย์โกรนมันตกไป ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดลองเปิดดูรูปรามเกียรติ์ของชวา ซึ่งมีพระเมตตาประทานข้าพระพุทธเจ้า เมื่อคราวเสด็จประพาสชวา พบรูปที่ ๑๓ เขียนไว้ข้างใต้รูปว่า การปลงพระศพท้าวทศรถ ดูรูปที่ประดิษฐานพระศพเป็นลักษณะก้นสอบปากผายคล้ายลุ้ง แต่ตอนบนชำรุดขาดบิ่นไป ตรงกลางเป็นศีร์ษะคน จะหมายความว่าอะไรข้าพระพุทธเจ้าดูไม่ออก ถึงว่ารูปนี้ไม่ใช่รูปโกศ แต่ก็ไม่ใช่รูปโลง เมื่อข้าพระพุทธเจ้า5เห็นดั่งนี้ ก็เกิดความคิดฟุ้งซ่านว่า การแต่ง/*141ศพนั่งอาจจะเป็นประเพณีลางประการของชาวเกาะอินโดเนเซียแต่เดิมก็ได้ จะมาศูนย์เสียเมื่อมารับลัทธิอิสลามกระมัง หวนกลับไปค้นหาหนังสือที่เล่าเรื่องการแต่งศพนั่งของชาวอินโดเนเซียอีก ก็ค้นไม่พบว่าอยู่ในหนังสืออะไร การแต่งศพนั่งของอินโดเนเซีย อาจเข้ามาในประเทศไทยสมัยอยุธยาตอนปลายในคราวได้เรื่องอิเหนาเข้ามาก็ได้ แต่ก็ไปจนด้วยเกล้า ฯ ที่ปรากฏตามตำนานของชวาว่า ลัทธิอิสลามได้เข้ามาตั้งมั่นในประเทศชวาตั้ง ๔๐๐ ปีมาแล้ว ทั้งจะค้นหนังสือทางชวามาอ่านเพื่อค้นหาต่อไปก็ยาก เพราะแต่งเปนภาษาวิลันดาแทบทั้งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงถวายรายงานมาได้เพียงเท่านี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*142ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ ธันวาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๖ ธันวาคม ได้รับแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมากที่ค้นหาเรื่องศพโกศให้เปนการช่วย ความเหนของท่านศาสตราจารย์ต่าง ๆ ก็เปนความเหน อาจมีผิดได้ถูกได้อย่างความเหนคนที่ไม่ได้เปนศาสตราจารย์เหมือนกัน
พระองค์เจ้าธานีนิวัตเธอก็ใส่ใจอยู่ในเรื่องศพโกศเหมือนกัน เธอคัดสำเนาคำซึ่งเธอเรียงส่งมาให้ อ่านเสียออกแย่ คะเนว่าจะได้ความตกลงอย่างใดในนั้น แต่ก็เปล่า มีแต่ความสงสัยเท่านั้นเหมือนกัน เว้นแต่ได้รู้หลักฐานอะไรที่ไม่เคยรู้อยู่ในนั้นบ้าง เช่น คำว่า โกศ เธอให้คำจารึกศิลาของจาม ปรากฏในนั้นว่า สร้างโกศเปนที่ครอบพระศิวลึงค์ รู้ได้ว่าหมายถึงโกศอัฐิ ฉันได้คิดมาเหมือนกันว่าหรือโกศศพจะถ่ายออกจากโกศอัฐิ แต่ก็เห็นว่าไม่ใช่ เพราะโกศศพเตี้ยมากแต่โกศอัฐิสูงมาก ที่โกศอัฐิสูงมากก็มาได้ความเข้าใจขึ้นว่าเพราะทำเพื่อครอบพระศิวลิงค์ ในการที่เอามาใช้ใส่อัฐิคงเปนใส่พระบรมอัฐิก่อน ย่อมใส่รวมกับพระศิวลิงค์ได้ เพราะพระเจ้าแผ่นดินก็ถือกันว่าคือองค์พระเปนเจ้า แล้วก็เปนอย่างให้ใครต่อใครทำโกศขึ้นใส่อัฐิไปอย่างเดียวกัน อนึ่งคำว่าโกศนั้น แต่แรกเราเจียนสกดด้วยตัว ฐ แล้วมาเขียนเปลี่ยนเปนสกดด้วยตัว ศ นึกว่าจะสกด ฐ หรือ ศ ก็เหมือนกัน เพราะเข้าใจเสียว่าหมายเปนที่เก็บ แต่ที่จริง ที่สกด ศ นั้นหมายเปนลึงค์ทีเดียว
ฉันคิดว่าแบบศพโกศเราจะได้มาแต่เมืองใกล้ๆ กับเรานี้เอง และได้มาไม่สู้นานนัก ความเหนของท่านกะว่าเปนปลายกรุงเก่าก็รับรองได้ว่าถูก ในทางนี้พระองค์เจ้าธานีนิวัตเธอก็ได้สอบเหมือนกัน เธอพบหนังสือ/*143ว่าพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรแต่งเข้ากฤษฎาธาร เธอสันนิษฐานว่าเปนโกศ กับว่าพระบรมศพสมเด็จพระนารายน์แต่งเข้าพระโกศ นั่นเปนคำตรง แต่ฉันก็สงสัย ด้วยตามธรรมดาหนังสือซึ่งเปนทางพงศาวดารแล้ว ย่อมเขียนภายหลังความเปนไป ผู้เขียนมักจะเอาความรู้ซึ่งตนมีในเวลานั้น เข้าประกอบกันกับเรื่องซึ่งตนได้ยินมา คำ กฤษฎาธาร นั้นฉันก็เคยได้ยินมาหลายหนหลายแห่ง แต่ไม่ได้เข้าใจว่าเปนโกศ นึกว่าเปนอะไรอย่างหนึ่งพวกเครื่องยอดเทือกบุษบก แต่จะถูกหรือไม่ถูกก็ไม่ทราบแน่ เพราะเหตุที่สงสัยไม่แน่ใจจึงเปิดพจนานุกรมดู เขาแปลคำ กฤษฎ ให้ไว้เปนว่านาหรือไถนา ไม่เข้าเรื่องเลย
ข้อที่สงสัยในพงศาวดารตามที่กล่าวมาแล้ว จึ่งทิ้งเสียหมด สังเกตเอาใหม่ ก็ได้หลักที่พระนามสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ เปนแน่ว่า โกคศพมีแล้วในแผ่นดินนั้น กับถือเอาหนังสือเรื่อง สมเด็จพระบรมศพ ซึ่งคิดว่าเปนจดหมายในเวลานั้น ก็ได้ความเลื่อนขึ้นไปอีกว่า โกศศพมีมาแล้วแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ สิ้นความรู้ที่สอบเอาแน่ได้อยู่เพียงเท่านั้นเอง
ประเพณีของเราเดิมใส่ศพกันด้วยหีบ มาเปนโกศที่หลังหีบแน่นอน เหนพยานได้ที่ท่านเคยทักตารางเผาศพซึ่งเปนสี่เหลี่ยมแต่มี ๖ เสานั้นก็อย่างหนึ่ง กับพระศพพระพุทธเจ้าอันจัดว่าเปนสูงสุด ทำที่ไหนด้วยวิธีไรก็เหนทำเปนศพหีบทั้งนั้น ไม่ได้ทำเปนศพโกศเลยอีกอย่างหนึ่ง รูปทางชวาก็ได้สังเกต รูปถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้า เขาทำพระศพใส่อะไรไม่ทราบ รูปยาวอย่างหีบ เว้นแต่ก้นกล้อ แล้วเอาอีกใบหนึ่งรูปเหมือนกันขึ้นครอบ ตามคำแปลของเราใช้คำไทยว่า ราง จะเปนรางอะไรก็ไม่ทราบ คำในบาลีจะเรียกอะไรก็ไม่ทราบ อนึ่งการทำหีบพระศพพระพุทธเจ้า มักทำด้านล่างเปนรอยพระบาท หรือมีพระบาทยื่นออกมาทีเดียว ว่ากันว่าพระศพพระพุทธเจ้าทำปราติหารย์ยื่นพระบาทออกมาให้พระกัสสปถวายนมัสการ แต่ผู้รู้ภาษามคธเขาบอกว่าในบาลีไม่มีความว่าทำปราติหารย์ยื่นพระบาท/*144ออกมา เปนว่าพระกัสสปเปิดหีบขึ้นถวายบังคมพระบาทอย่างดื้อๆ จึงคิดเหนว่า อย่างที่ทำเปนรอยพระบาทนั้นทำก่อน ทำเปนตราเท่านั้น เพราะถ้าไม่ทำดังนั้นก็รู้ไม่ได้ว่าหีบศพใคร ในการที่ทำเปนพระบาทยื่นออกมานั้น เปนทำด้วยคิดเข้าใจผิด แล้วหาเรื่องประกอบเข้ากับความคิดที่ผิดหลง ต้องใส่สีประกอบเข้าด้วย
มีคนออกความเห็น ว่าที่ทำพระนอนกันมาแต่ก่อนนั้น เขาตั้งใจทำพระพุทธเจ้าปางเข้านิพาน เหนด้วยกับเขาเต็มตัว แต่มาเกิดสงสัยขึ้นว่าทำไมทำพระนอนแล้วจึงต้องเช่นทำกันองค์ใหญ่ ๆ แต่แรกคิดไม่เหนเหตุ ทีหลังไปช่วยงานทำบุญศพตามบ้าน ถ้าผู้ตายเล่นพระปางประจำกัน เจ้าภาพเขาก็เชิญพระของผู้ตายออกตั้ง พระนอนเปนพระประจำวันอังคาร เมื่อเชิญออกตั้งที่บูชาก็เกือบแลไม่เหน เพราะองค์พระต่ำราบฟุบอยู่มาก จึ่งได้ความเข้าใจว่าที่ทำพระนอนกันองค์ใหญ่ ๆ นั้น เพื่อจะให้เหนองค์พระเด่นเท่านั้นเอง แต่ก่อนนี้วันอังคารจัดเปนพระนอน แล้วมาเปลี่ยนเสียเมื่อทำพระประจำวันของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเปนพระห้ามแก่นจันทน์ (อภยหัสต์ เบื้องขวา) ฟังเหตุกล่าวกันเปนว่าพระนอนนั้นดูขี้เกียจหนัก แต่ที่แท้จริงจะเปนด้วยทำองค์เล็ก ๆ ดูฟุบไปนั้นเองเปนหลักอันพึงรังเกียจ
หนังสือซึ่งเขียนไปให้ก่อน ลงวันที่ ๖ และที่ ๑๙ พฤศจิกายน นั้นก็ได้รับแล้ว ได้ร่างตอบแล้วก็ไม่ชอบใจ เพราะมีเรื่องจุกจิกอยู่ในนั้นมาก ร่างตอบนั้นไม่มีความพอกับที่ตั้งใจจะตอบจึงคิดร่างใหม่ จะส่งมาให้ในวันหน้า ช้าไปเหนไม่เปนไร เพราะไม่ใช่เรื่องเร่งร้อน
ได้ส่งรูปฉายพระธาตุจอมเพชรที่ยืมไปกลับคืนมาให้ด้วย เพราะได้เขียนถ่ายไปเสร็จแล้ว ๒ แผ่น
<นริศ>
/*145กรมศิลปากร
๓๑ ธันวาคม ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ ธันวาคม ประทานพระดำริในเรื่องโกศ และทรงวินิจฉัยคติที่ชอบสร้างพระนอนกันองค์ใหญ่ ๆ นั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยนึกเฉลียวถึงคติที่สร้างพระนอนกันองค์ใหญ่ พึ่งมาได้สติจากข้อที่ทรงสันนิษฐานนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยพระดำริทุกประการ รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าเมื่อได้ความรู้มากออกไป วงความรู้ก็ขยาย เกิดเปนไม่รู้มากขึ้นโดยลำดับ สิ่งใดยังไม่รู้ ค้นคว้าหายังไม่ได้ ก็เกิดความอึดอัดใจ แต่เป็นความอึดอัดใจที่มีอะไรเพลินเข้าไปแซกอยู่ด้วย ครั้นได้มาแล้วก็เกิดความสว่างสุขใจมากขึ้นตามส่วน แล้วก็ไปติดขัดอยู่กับสิ่งอื่นต่อไป ถ้าไม่มีอะไรติดขัดก็กลับเป็นรำคาญ ไม่เกิดความสนุก
ข้าพระพุทธเจ้ามีสมุดรามายณ ภาษาทมิฬฉบับกบปิอยู่ชุดหนึ่ง ซึ่งแขกทมิฬให้ข้าพระพุทธเจ้านานมาแล้ว ในสมุดนั้นมีรูปมาก ข้าพระพุทธเจ้าระลึกขึ้นได้ว่ามีรูปแต่งพระศพท้าวทศรถ จึงค้นหาดูก็สมประสงค์ เป็นรูปกษัตริย์ประทับนั่งอยู่ภายในถัง ข้าพระพุทธเจ้านำสมุดไปให้ชาวทมิฬคนหนึ่งดู เพื่อให้แน่ใจว่าเป็นอะไร ชาวทมิฬคนนั้นอ่านดูหนังสือสักครู่ แล้วบอกข้าพระพุทธเจ้าว่านั่นเป็นพระศพท้าวทศรถ ข้าพระพุทธเจ้าถามว่าทำไมจึงนั่งอยู่ในถังเล่า เขาตอบว่า เขาเองก็ปลาดใจและไม่เข้าใจ ในหนังสือก็ไม่ได้กล่าวไว้ว่าอะไร ถ้าจะพูดถึงประเพณีทมิทที่มีอยู่ ก็ไม่มีประเพณีแต่งศพนั่ง ตายก็นำไปเผาทันที จะมีการแต่งศพนั่งก็ชาวทมิฬพวกปัฏฏัล (เขียนตามเสียง) ซึ่งเป็นพวกช่างทอง เมื่อตายก็จัดศพให้นั่ง นำไปพิงอะไรไว้ และช่วยกันเอาผลมะพร้าวขว้างศพจนแหลกเหลว แล้วจึงนำ/*146เอาไปเผา ที่ขว้างศพด้วยผลมะพร้าว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นคติทุบกระโหลกเพื่อให้อาตมันหนีออกมาทางช่องพรหมรันธร คือหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าซักถามต่อไปว่า จะมีประเพณีที่แต่งพระศพกษัตริย์ในลักษณะนั่งอย่างรูปท้าวทศรถนี้บ้างไหม เขาก็ตอบว่าไม่ทราบ แต่ถ้าดูตามรูปก็ชวนให้สงสัยว่าอาจมีได้ จะหาแขกทมิฬที่มีความรู้ในเรื่องประเพณีโบราณเขาก็ว่าไม่มีใคร ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี แต่ก็เคยบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ประเพณีแต่งศพโกศยังไม่เคยพบ ข้าพระพุทธเจ้าก็หมดปัญญา ไม่ปลดเปลื้องความอึดอัดใจไปได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ลอกถ่ายรูปที่กราบทูลมานี้ถวายมาในซองนี้ด้วยฉบับ ๑
ในศุภวารมงคลวันขึ้นปีใหม่ พ.ศ. ๒๔๘๔ ข้าพระพุทธเจ้าขอน้อมเกล้า ฯ มาแทบใต้ฝ่าพระบาท ขออัญเชิญคุณพระศรีรัตนไตร จงดลบันดาลให้ใต้ฝ่าพระบาทเจริญพระชนมายุ พร้อมด้วยพระเกษมสำราญตลอดกาลนาน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*147ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ ธันวาคม ๒๔๘๓
พระยาอนุมานราชธน
ถึงฤกษ์ที่จะตอบหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๖ พฤศจิกายน
เรื่องไวยากรณ์ นั้นเป็นกิจของท่านที่จะพิจารณา ฉันเข้าใจไม่พอ อย่าว่าแต่ฉันเลย สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ท่านก็บอกว่า ไวยากรณ์สำหรับภาษาไทย ท่านอ่านไม่เข้าใจ ท่านเปนผู้รู้วิภัตปัจจัย แปลหนังสือได้ก็ไม่เข้าใจ แล้วนับประสาอะไรแก่คนอย่างฉันหรือจะเข้าใจ ภาษาไทยผิดกับภาษาบาลีและฝรั่งมาก
คำพูดที่ร่อยไปนั้นเปนธรรมดาทีเดียว แม้กระนั้นท่านก็อุตส่าห์ค้นเอาความจริงมาได้ เช่น สะใภ้ สะดือ เปนต้น จัดว่าเปนความดีอย่างยิ่ง
หน่วย ใบ ตัว พวกฉันเรียกว่า ต้นๆ ลำๆ จับหลักไม่ได้ว่าจะจำกัดลงไปอย่างไร เช่น เข็ม ก็เรียกว่า เล่ม เกวียน ก็เรียกว่า เล่ม ผิดกันเปนกองสองกอง
มาตราอะไรต่าง ๆ แต่ก่อนก็ใช้ทางประมาณเอาหยาบ ๆ ทั้งนั้น จะยกตัวอย่างก็เช่นโยชน์หนึ่งยาวเท่าไร ฉันเคยค้นสอบก็ไม่ได้ที่แน่ มีแห่งหนึ่งจำแนกว่า ๔ โกส หรือ โกรศ เปนโยชน์ โกส ๑ ก็เปนตะโกนสุดเสียง เสียงคนก็ไม่เท่ากัน เสียงดังก็มี เสียงเบาก็มี เหนเอาแน่ได้ยาก จึงยักไปเปนว่ากี่ชั่วคันธนู คันธนูก็ไม่แน่อีกว่ายาวเท่าไร แต่ดีขึ้นกว่าเสียง ที่เอาสิ่งในกายลงเปนมาตรา เช่น ศอก คืบ นิ้ว นั้นดี ไม่ต้องวิ่งไปหาไกล แต่ก็เอาเปนแน่ไม่ได้เหมือนกัน ในการที่กำหนดลงเปนแน่เปนสแตนดาดนั้น ฉันเอาอย่างผู้ใหญ่กำหนดเอาสิ่งในตัวให้ได้สแตนดาดเหมือนกัน เพราะเมื่อต้องการจะวัดอะไรให้ได้แน่ จะไปหาไม้วาที่ถูกต้องมาวัดก็เสียเวลา
/*148คำ หัว เปน สีสะ นั้น ฉันเหนว่าไม่ใช่เปนไปด้วยเหตุอื่น นอกจากหลบคำหยาบ เพราะเอาคำ หัว ไปใช้นำคำหยาบเท่านั้น มากด้วยกันที่คำต่างประเทศเข้ามาแทนคำของเรา เปนด้วยหลบหลีกอะไรต่าง ๆ ทั้งนั้น มีราชาศัพท์นำไปเปนเบื้องต้น โดยตั้งใจจะใช้คำสำหรับเจ้าให้ผิดกับสามัญ แล้วคำสามัญก็กลายเปนคำหยาบไป ต้องปรับคำใช้เปนชั้น ๆ ลดหลั่นกันลงไป ที่หลบคำผวนก็มี เช่น แปดตัว เปนต้น แล้วคำ ตัว ก็เลยใช้ไม่ได้ ช้างก็ต้องเปนเชือก ที่หลบคำด่ากันก็มี เช่น โคตร ก็ต้องเปน สกุล ที่หลบคำใกล้หยาบก็มีเช่น หิน ก็เปน ศิลา และหลบอะไร ๆ ไปอีกมาก นี่เปนแต่ยกตัวอย่างมาให้เหนบ้างเท่านั้น
หลักเขตนั้นเปนของเกิดใหม่ ถ้า เบาะ แปลว่า หลัก ก็จะเปนไปในที่ว่า หลักแหล่ง
ปมเปา มีคำอยู่จริง แต่ดูไม่เหมือนกับ เต็มเปา แต่ เต็มเปา ติดจะเปนคำตลาด ปมเปา ดูจะไม่เปนคำตลาด เหนจะออกจากโป เขียนอย่างหนังสือขอม อ่านอย่างหนังสือไทย
ดูหลู อาจเปน ดูหรือ ก็ได้
ขอบใจท่านที่ไม่ลืมคำ ชาดจอแส ตามที่ท่านค้นมาได้ว่าเปนชาดทำยาและเขียนยันตร์นั้น ทีจะได้แก่ชาดหรคุณของเรา ที่ใช้เขียนรูปราชสีห์บนพระที่นั่งภัทรบิฐ แต่ฉันก็ไม่ได้เห็น เพระอยูใต้พระยี่ภู่ ไม่ได้เลิกขึ้นดู แล้วได้ยินว่าทำวิธิใด ๆ อีกเปนหลายอย่าง เช่นโรยแป้งเปนต้น อะไรจะทับอะไรก็ไม่ทราบ ได้ยินแต่ช่างที่เขียนรูปราชสีห์ในแผ่นทอง เขาบอกว่าชาดหรคุณนั้นสีเหลืองมาก ทางเขมรเขาเรียก หิงคุล ฟังเข้ารูปสังสกฤตดี จึ่งเปิดพจนานกรมสังสกฤตดู ก็มีคำเหมือนกันเช่นนั้น แปลให้ได้ว่าปรอทกับกำมะถันหรือชาด ชาดเขาก็ว่าทำด้วยปรอท กำมะถันก็เปนเครื่องบำรุงเนื้อทอง ที่ว่าเหลืองมากคงเจือกำมะถันมาก คำจอแสเดิมฉันคิดว่าเปนชื่อเมือง แต่ก็ไม่ใช่ เปนไปอย่างหนึ่ง
<นริศ>
/*151ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ มกราคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่านซึ่งลงวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน
คำ ตาตุ่ม สอบได้ว่าอีศานเปนตาฆ้องนั้นดี แสดงว่าหมายถึงปุ่มฆ้อง คำ ต๋าติ๋น ก็ทีจะเปนคำเดียวกับ ตาตุ่ม นั่นเอง
ท่านค้นคำ มด ในคำ มดลูก แปลว่าห่อหุ้มลูกมาได้นั้นดีมาก เพราะเปนคำที่แปลไม่ออกอยู่แล้ว เหมือนคำ ฮ้วน และ กุน ทางบาลีที่ คัพภ จะแปลว่ามดลูกกระมัง เห็นมีใน อังคุลิมานสูตร ว่า คพฺภเสยฺยํ หรือแปลว่าท้องก็ไม่ทราบ อันคำว่าท้องก็มีอยู่ต่างหากว่าอุทร ถ้าแปลคำ คพฺภ อย่างกว้างๆ ก็เปน ห้อง คำนั้นแราเขียนอย่างสังสกฤตเปน ครรภ ควรจะอ่านว่า คับ หรือ คัน แต่อ่านเปน ครัน ไป อยู่ข้างแปลกมาก นึกหาเพื่อนก็ไม่ได้ ขอสารภาพให้ทราบว่า รกของเจ้าซึ่งจดมาให้ว่า พระตระกูล นั้นผิด ที่แท้เรียก พระสกูล เรียกตลอดไปถึงมดลูกด้วย คำ ตระกูล หรือ สกูล เราก็มีใช้ทั้งสองอย่าง ฉันฟังมาได้ไม่แน่ เลือกเขียนเอาพระตระกูลทำให้ผิดไป
สีข้าง มาแต่ ซี่ข้าง คือ ซี่โครง แน่ แต่คำว่า ซี่ ก็ทีจะผิด จะเปน ซีก กระมัง เช่น ฟันสองซี่ หรือ สองซึก
คำ รักแร้ คิดไม่เหน เพราะจับหลักไม่ได้
คำ ผาก ดูกระจัดกระจาย แต่อย่างไรก็ดี ผาก ฝาก ฟาก เปนอันเดียวกันได้ไม่ขัดข้อง การทุบฟากปูพื้นเรือนก็เปนการกระทำอย่างหนึ่ง ที่เขาผ่าจักก็มี เปนการทำอย่างประณีต แต่ก็คงเรียกว่าฟากอยู่นั้นเอง ภาษาไทยจะ/0156ถือเอาอักษรเหนจะยาก มีคำที่เสียงเหมือนกัน แต่หมาย/*152ไปคนละอย่างนั้นมีมาก เช่น สวน เปนต้น ดูเหมือนความหมายจะสำคัญกว่าอักษร
เรื่องตรากระทรวง จำได้ว่าเมื่อทรงจัดกระทรวงนั้นตรัสเรียกพระราชลัญจกรเก่าที่ไม่ได้ใช้มาทรงเลือก ลางกระทรวงซึ่งยังไม่มีตราเก่าประจำกระทรวงอยู่ ก็โปรดพระราชทานพระราชฉัญจกรเก่าไปใช้ ลางกระทรวงก็โปรดให้ทำขึ้นใหม่ พระราชดำริห์เปนประการใดที่ไม่รู้นั้นพูดยาก เปนรู้เอาเอง ตรารูปเทวดาหรือรูปกษัตริย์ทรงรถ ซึ่งพระราชทานกระทรวงโยธาธิการไปนั้น เปนพระราชลัญจกรเก่า สมมตว่าเปนรูปพระรามทรงรถ คงทรงพระราชดำริห์อย่างที่ท่านคิดคาด กระทรวงโยธาธิการมีหน้าที่ได้ดูแลการทำถนนอยู่จริง
คำไทยซึ่งเข้าคู่กับคำต่างประเทศนั้น คำไทยจะมาก่อนหรือคำต่างประเทศจะมาก่อน ฉันก็เหนว่าประสงค์จะแปลให้เข้าใจเหมือนกัน เปนการแปลเตรียมและแปลไขเท่านั้น ทีจะเกิดแต่อยากพูดคำต่างประเทศเปนมูล ที่เลื่อนกลายไปก็มี เช่นเรือบด ก็เปนเรือชะนิดหนึ่ง ยกเลิก ก็เปลี่ยนไป ยกทัพ หมายความว่าไป เลิกทัพ หมายความว่ากลับ อันคำซึ่งเราคิดว่าเปนคำเขมรนั้น อาจเปนคำไทยก็ได้ เขมรก็จำคำเราไปใช้ เราก็จำคำเขมรมาใช้ ตกลงเปนเสมอกัน
ขอบใจพระสารประเสริฐ กับนายกี อยู่โพธิ์ ซึ่งเขียนเรื่องกาพย์ให้ทราบ นายกีเปนลงแรงมาก ความที่ได้ทราบประกอบด้วยความเหนทีก็จะเปนดั่งนี้ คือพวกกวีคิดวิธีแต่งขึ้นเปนครั้งคราว ที่เปนแต่กำหนดว่ากี่คำเท่านั้นก็มี ที่มีสัมผัสด้วยก็มี ที่มีครุลหุน้อยก็มี ที่มีครุลหุเต็มไปหมดก็มี แล้วมีผู้เก็บเอาแบบของกวีทั้งนั้นมารวมทำเปนตำราตามหมวดหมู่ ให้ชื่อตำรานั้นต่าง ๆ เราได้ตำรานั้นมาแต่อินเดีย แล้วมาปรุงภาษาไทยเข้าตามตำรา เลือกเอาแต่ที่สมควรจะทำเปนภาษาไทยได้ ให้ชื่อตำราตามเดิมหรือตั้งชื่อใหม่ก็แล้วแต่จะเหนควร แต่ตำราของเราคงมีวิธี/*153แต่งน้อยกว่าของเขาอยู่ทุกอย่าง ตามที่พระสารประเสริฐให้ตัวอย่างคาถาซึ่งมีสัมผัสมา คาถาทำนายฝันฉันก็เคยดูมาก่อนแล้ว มีขึ้นต้นยังจำได้ว่า เทวินฺท พฺรหฺมา รวิตารจนฺโท ที่ว่าใครใส่ใจถูกปรับว่าเปนเถรนั้นควรแล้ว เพราะคาถานั้นเถรแต่งในเมืองเรานี่เอง คิดถึงคำเถรก็เหนประหลาด คำเดิมเปนคำดี ครั้นตกมาถึงเรากลายเปนคำเลว มีนิทานอยู่มากมาย อะไรที่ทำให้เปนเลวเปนขันก็แต่งให้เปนเถร ในคำว่า ขัน ก็ทำให้นึกถึงพระยาศรีธรรมราช ท่านเล่าว่าเมื่อท่านเปนผู้พิพากษาพิจารณาความอยู่ทางปักษ์ใต้ มีคนมาให้การว่า งัวมันขัน ท่านเหนประหลาด แต่ฉันยอมราบว่าใช้ได้ ไก่และนกเขามันยังขันได้ ทำไมงัวจะขันบ้างไม่ได้ ในคำว่า ขัน นั้น คิดอย่างลวก ๆ ก็มีความหมายเปลี่ยนไปได้ถึง ๔ อย่างแล้ว ว่าเปนภาชนก็ได้ ว่าส่งเสียงก็ได้ ว่าทำให้หัวเราะก็ได้ ว่าทำให้แน่นก็ได้ ล้วนแต่ต่างกันไกลทั้งนั้น
ขอบใจท่านที่ส่งเรื่องของชาติไทยไปให้เล่มหนึ่ง
<นริศ>
/*154กรมศิลปากร
วันที่ ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๐ ธันวาคม และวันที่ ๑ มกราคม รวม ๒ ฉะบับ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องไวยากรณ์ ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพบหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่ง เรียกชื่อว่า Philosophy of Grammar นักปราชญ์ชาวเดนมารคคนหนึ่งเป็นผู้แต่ง เป็นหนังสืออ่านเข้าใจยาก แต่เมื่อเพียรอ่านไปทีละน้อย ทบทวนอยู่หลายหนก็เข้าใจได้บ้าง เป็นหนังสือที่ให้สติในเรื่องไวยากรณ์ว่าที้แท้จริงนั้นอะไร ข้าพระพุทธเจ้าจะได้แปลเลือกแต่ข้อความซึ่งพอปรับเทียบกับหลักภาษาไทยได้ แล้วจัดถวายมาเป็นคราวๆ
เรื่อง หน่วย ใบ ตัว ในตำราไวยากรณ์ไทยให้ชื่อว่า ลักษณะนาม ข้าพระพุทธเจ้ากำลังสอบค้นในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ อยู่ คำว่า เล่ม ในไทยใหญ่อธิบายว่า สิ่งที่ยาวเรียวตามส่วนของสิ่งนั้น ๆ ท่อนหรือแท่ง สิ่งใด ๆ ที่มีลักษณะยาว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เกวียน เรียกว่า เล่ม จะมุ่งนับแอกที่เทียมเกวียนเป็นประธาน เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปภาคพายัพต้นปีที่ล่วงมานี้ ได้ความว่า เกวียน เขาเรียกว่า ล้อ ตรงกับที่ไทยใหญ่ใช้ ส่วนภาคอีศานเรียกว่า เกวียน ในภาษามอญเรียกเกวียนว่า กวี คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเกวียนจะเป็นภาษาตระกูลมอญ-เขมร ในภาษาจีน รถที่รุนไป ไสไป เรียกว่า หลุน ใกล้กับคำว่า เลื่อน ซึ่งอาจเป็นคำเดียวกัน
โยชน์ ๑ ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบฝรั่งอธิบายว่า ระยะทางที่โคไปได้ไกลที่สุดโดยไม่ต้องหยุดพักปลดโคออกจากแอก ในบาลีโยชน์ ๑ แบ่งเป็น ๔ คาวุต คาวุต ๑ อธิบายว่า เสียงโคร้องสุดเสียงที่อาจได้ยินถึง แต่ลางแห่งอธิบายว่าคารุต ๑ คือ ระยะทางที่โคอาจวิ่งแล่นไปพักหนึ่ง คำว่า /*155โยชน์ มีพวก คือ โยช โยค โยตฺต และยุค ซึ่งล้วนมีความหมายว่า ผูก และเครื่องผูก ในภาษาอังกฤษ Yoke แปลว่าผูกมัดเอาเข้าเทียบแอก เพราะฉะนั้นข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าแปลอย่างความแรกจะใกล้กับรูปความหมายของคำเพราะเนื่องจากเรื่องผูก
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระกรุณาเป็นล้นเกล้า ฯ ที่ตรัสบอกเรื่องรกของเจ้า เรียกว่า พระสกุล ครรภ ชาวบ้านพูดกันว่า ครัน ข้าพระพุทธเจ้าลองพิจารณาถึงหลักการกลายเสียงก็คิดยังไม่เห็น แต่รู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าใครพูด ครัน เป็น คัน มักถูกชาวบ้านกล่าวหาเป็นอย่างว่า อยากจะอวดเป็นผู้รู้เสียด้วยซ้ำ นายกีบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า คพฺภ ในภาษาบาลี อาจารย์เคยสอนให้แปลตามความหมายของประโยค ถ้าความบ่งเป็นห้องเรียนก็ให้แปลว่าห้อง ถ้าความบ่งเป็นสัตว์ที่อยู่ในท้อง ก็ให้แปลว่า สัตว์เกิดในครรภ เช่น คฺพโภ อิตฺถิยา ปติฏฺิโต (สัตว์ผู้เกิดในครรภตั้งขึ้นแล้วแก่หญิง) คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ครรภ แปลว่าห้องว่าท้อง คงมุ่งไปในทางที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน คืออยู่ในที่แวดล้อมมิดชิด เป็นความคิดเดียวกับที่ไทยถิ่นอื่น เรียกมดลูกว่า เรือนลูกอ่อน หรือ รังลูกอ่อน
คำไทยกับคำเขมรพ้องกัน ข้าพระพุทธเจ้าอาศัยค้นหาคำในตระกูลภาษาไทย-จีนก่อน เมื่อมีอยู่ในภาษาไทยลางถิ่น แต่ไม่มีอยู่ทั่วไปเป็นปกติ ครั้นตรวจดูทางภาษาตระกูลมอญ-เขมร มีอยู่มากถิ่น เช่นมีอยู่ในมอญ ข่า ขมุ ละว้า ฯลฯ และคำในภาษาไทยถิ่นที่พ้องกับของคำตระกูลมอญ-เขมรก็มีเหตุผลว่าอาจมีทางติดต่อกัน ข้าพระพุทธเจ้าก็ลงความเห็นว่าคำนั้นน่าจะเป็นคำที่ไทยยืมเอามาจากมอญ-เขมร ถ้าตรงกันข้ามกับข้างต้นก็ถือว่าเขมรยืมเอาไปจากไทย แต่การค้นอย่างนี้เสียเวลามาก ด้วยไม่มีทางที่จะค้นได้ทุกคำ ทั้งลางคำในลางถิ่นก็กลายเสียงและกลายความหมายเสียด้วย ที่ทรงยกตัวอย่างคำว่า ยกทัพ และ เลิกทัพ ความ/*156กลับกัน ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเฉลียวถึงคำว่า แพ้ ที่ไทยถิ่นอื่นหมายความว่าชะนะขึ้นมาอิก ที่ความหมายกลายกลับกัน จะเป็นไปในลักษณะนี้ แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังหาตัวอย่างที่ใช้ในครั้งเก่ามาสอบไม่ได้เพียงพอ คำปากที่พูดกันถึงเรื่องหนี้สินค้างกันอยู่ เช่น ท่านติดฉัน ๕ บาท หรือ ฉันติดท่าน ๕ บาท ก็เป็นเรื่องที่เถียงกันอยู่ว่า ท่านเป็นเจ้าหนี้หรือลูกหนี้ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าเขียนในใบปลิวว่า ฝรั่งเศสแพ้เยอรมัน ต้องคอยระวังคำและเปลี่ยนเป็น พ่าย แทนว่า แพ้ มิฉะนั้นไทยถิ่นอื่นอาจเข้าใจผิดกันตรงข้าม ยังคำว่า ให้พร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เดิมผู้ใหญ่ให้แก่ผู้น้อย เพราะให้ได้จริง ๆ ต่อมาให้พรเป็นเพียงพิธี เลื่อนมาเป็นผู้น้อยให้ผู้ใหญ่ก็ได้ เป็นลักษณะเลื่อนความหมายในภาษา ตามหลักแห่งความหมายขยายตัวกว้างออกไป เพราะผู้ใช้สำคัญผิด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*157ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ มกราคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๓๑ เดือนก่อน ได้รับแล้ว
เรื่องพระนอนนั้นเปนความคิดคาดของฉัน เมื่อท่านเห็นด้วยก็พาใจให้รู้สึกขึงขังขึ้น แต่ความจริงจะถูกหรือไม่ก็ไม่แน่ การคิดและสอบสวนอะไรนั้นเปนการเล่นของเรา ได้เค้าก็มีความสุขใจ ถ้าไม่ได้ก็อึดอัด ธรรมดาจะต้องเปนเช่นนี้อยู่เอง
รูปที่ท่านคัดไปให้ดูเปนที่รูปฉลัก เหนจะเปนประเพณีทมิฬที่เก่าแก่ ซึ่งคนเดี๋ยวนี้ที่ไม่ได้สนใจในทางโบราณคดีจะรู้ไม่ได้ ถ้าว่าตามทางช่างแล้ว พระศพท้าวทศรถก็เอาไปตั้งพิงไว้กับถัง หรือไม่เช่นนั้นถังก็เปนแก้ว แต่คงเปนไปไม่ได้เพราะใหม่นัก ทมิฬคนที่บอกท่านถึงการศพพวกช่างทอง เขาก็นึกเหนเปนเอาพระศพท้าวทศรถไปตั้งพิงไว้ข้างถัง มะพร้าวนั้นเกี่ยวกับศพแน่ การเผาศพของเราก็ต้องเอามะพร้าวแก้ว (ปอกเอาออกจนกลาเหลือแต่เนื้อ) ล้างหน้าศพก่อน ฉันไปติดใจรูปชาย ๒ คนข้างขวา ดูทีคนหนึ่งเปนเจ้า เอาอะไรส่งให้อมาตย์ไม่ทราบ ถ้าไขออกได้ลางทีก็จะไขเรื่องพระศพออกได้ด้วย
ขอบใจท่านที่มีใจเมตตาให้พรปีใหม่ ขอให้เปนไปสมพรปากเถิด ท่านมีใจอารีให้พรฉันใด ก็ขอพรคงเปนไปแก่ท่านฉันนั้นเหมือนกันเถิด
ฉันได้โปสตก๊าดทางภาคอีศานมาใบหนึ่ง มีหนังสืออย่างชาวอีศานอยู่ในนั้น แต่อ่านติดอยู่สองแห่ง แห่งหนึ่งว่า เราบต้องกานจะลบเลากันเอง ติดคำ ลบเลา ความควรเปน รบรา หรือจะเปน รบเร้า อีกแห่งหนึ่งว่า เรสให้พี่น้องเราบาสเจ็บหลายคน คำ เรส นั้นติด ไม่ได้ความ ช่วยปรึกษานายสุดดูด้วย ได้ส่งก๊าดมาให้นี้แล้ว ผู้เรียงหนังสือนั้นเห็นจะ/*158เปนชาวใต้ แต่ชาวอีศานเขียนเปนหนังสือทางอีศาน แก้คำบ้าง คำที่ว่า เขียนยกเอ้ยกพินทุ์ เพิ่งมาเข้าใจบัดนี้ว่าเขียนอย่างชาวเหนือ กับลางแห่งในก๊าดอีศานนั้น เขาเขียน ห นำติดกับตัวที่ต้องการ ดีอยู่ ฉันนึกไม่สบายใจอยู่แล้วที่เราเขียน ห นำลอยตัว แต่ไม่อ่าน
นึกคำขึ้นได้อีกคำหนึ่ง ขำ ดูจะเปนคำเดียวกันกับ ขัน ซึ่งทำให้หัวเราะนั้นเอง เติมคงเขียน ขํ หากอ่านต่างกันไป แล้วเขียนก็พลอยต่างกันไปด้วย
คำว่า ครัน นั่นน่าสงสัยอยู่มาก จะหมายเปน คพฺภ ครฺภ หรือมิใช่
<นริศ>
/*159กรมศิลปากร
วันที่ ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๖ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
โปสตก๊าดทางภาคอีศาน ที่ประทานมายังข้าพระพุทธเจ้าแผ่นหนึ่งนั้น เป็นโปสตก๊าดที่ข้าพระพุทธเจ้าให้นายสุดเขียนแปลงคำเป็นไทยอีศาน ข้าพระพุทธเจ้าได้รับหน้าที่จัดการเรื่องนี้มา ๒ คราว คราวแรกมี ๔ ภาษา คือ ไทยกลาง ไทยอีศาน เขมร และญวน ตัวหนังสือที่เขียนไม่เรียบร้อย เพราะต้องแต่งแปลเขียน ตลอดจนระบายสีรูปพระธาตุพนมให้แล้วเสร็จภายใน ๓ ชั่วโมง รูปพระธาตุพนม ข้าพระพุทธเจ้าฉีกเอารูปในสมุด ให้ช่างเขียนระบายสีทับลงไป แล้วทำเป็นรัศมีให้เป็นสีฉูดฉาด เหมาะที่จะเอาไปทิ้งเป็นใบปลิวให้ผู้รับสดุดตา ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายชุดแรกมี ๔ ภาษารวม ๔ แผ่น กับถวายแผ่นที่ประทาน ข้าพระพุทธเจ้าคืนมาด้วย คำว่า รบเลา ที่ถูกเป็น รบเลว เลว เป็นคำภาคอีศาน แปลว่า รบ ใช้ประกอบต่อกับคำว่า รบ เท่านั้น ตามลำพังไม่ใช้เป็นอย่างเดียวกับคำว่า รบรา ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเดาว่าจะเป็นคำผ่อนเสียงออกมาจากคำว่า รบ เช่นเดียวกับคำว่า วัดวา ซึ่งทางพายัพ วา แปลว่า วัด (กริยา) คำว่า เรส ที่ถูกเป็น เฮ็ด แปลว่า ทำ แต่นายสุดชี้แจงว่าเขาเขียนสกดด้วย ษ ซึ่งเรียกว่า อักษรเฝื่อง หรือ เฟื่อง (= ชิ้น ภาค ส่วน) แปลว่าเป็นอักษรกึ่ง ไม่เต็มตัว เหตุไรจึงเรียกว่า อักษรไม่เต็มตัว ข้าพระพุทธเจ้าซักนายสุดชี้แจงยังไม่เข้าใจกัน ที่ตรัสเรื่อง ยกเอ้ ยกพินทุ์ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านดูเป็นครู่ใหญ่จึงได้ทราบเกล้า ฯ ว่าทรงหมายความถึงอะไร ข้าพระพุทธเจ้าเห็นในหนังสือไทยใหญ่เขียนคำว่า เดียว เป็น ลิว อ่านว่า เหลว /*160เสียงสระควบหรือสระสังโยคไม่มีใช้ ที่โบราณเขียน เดียว เป็น ดยว ถ้าว่าโดยเสียงก็ใกล้ไปทาง ดิว (ย=อิ) หรือ เดว มาก ที่ตรัสเรื่องอีศานเขียน หนำ ติดกับตัวที่ต้องการ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่าดี ตัดปัญหาเรื่องผิด อย่างคำว่า ห นำ ถ้าเขียนชิดไม่ได้ระยะ ก็อ่านเป็น หนำ ไปได้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยกราบทูลว่า เสียงอักษรกลางในไทยใหญ่เป็นเสียงไม้จัตวา เมื่อ ๒ -๓ วัน ข้าพระพุทธเจ้าฟังท้าวอุ่น ซึ่งหนีจากแดนหลวงพระบางเข้ามาอยู่ในประเทศไทย กล่าวว่าทางวิทยุกระจายเสียง เมื่อถึงคำที่เป็นอักษรกลาง แม้เป็นคำที่ผันแล้วก็ดี เช่นคำว่า ได้ เป็นต้น ก็เป็นเสียงครึ่งไม้จัดวากับเสียงครึ่งไม้เอก ถ้าเทียบกับเสียงที่พูดกันในชนบท เช่น นครสวรรค์และสุพรรณบุรี เสียงอย่างนี้คงเป็นเหน่อ เป็นอย่างเสียงไม้เอก ลางทีก็ได้ยินเป็นเสียงครึ่งไม้เอก พอถึงกรุงเทพฯ เสียงเป็นปกติ ดูประหนึ่งว่า เสียงเลื่อนจากเสียงไม้จัตวา แล้วค่อยกลายมาเป็นขั้น ๆ คนเป็นเสียงปกติอย่างชาวกรุงเทพ ฯ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงอักษรกลางไม่มีคู่เสียงสูง และที่ในศิลาจารึกพ่อขุนรามกำแหงไม่มีเครื่องหมายไม้จัตวา น่าจะเนื่องมาด้วยการออกระดับเสียงนี้ด้วยประการหนึ่ง
คำว่า ขำ และ ขัน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำเดียวกัน ดังที่ทรงพระดำริ มีคำคู่เป็นแนวเทียบอยู่ เช่น ห้ำหั่น ครามครัน ขบขัน (ขบ=ขัม) ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในพจนานุกรมไทยใหญ่ ไม่พบคำว่า ขำ และ ขัน ในความที่ว่าน่าหัวเราะ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*161ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ มกราคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๒ มกราคม ๒ ฉะบับ ได้รับแล้ว
ท่านจะแปลคำแต่งในหลักไวยากรณ์ของอาจารย์ชาวเดนมากส่งไปให้เปนคราว ๆ นั้นดีอย่างยิ่ง ขอบใจมาก ฉันก็เพิ่งเข้าใจ ว่านักเรียนซึ่งเข้าเรียนในโรงเรียนสอนภาษาอังกฤษเช่นท่าน ก็อ่านภาษาอังกฤษเข้าใจทั่วไปได้ยาก เหตุที่ทำให้คิดว่าอ่านเข้าใจได้หมดก็เพราะเทียบเอาตัวเองซึ่งไม่ได้เข้าโรงเรียนสอนภาษาอังกฤษ ประสาว่าอยากรู้ก็ดูเอาเอง ลางเรื่องก็อ่านเข้าใจ ลางเรื่องก็ไม่เข้าใจ ที่เปนดังนั้นก็โทษเอาว่าเพราะไม่ได้เข้าโรงเรียนสอนภาษาอังกฤษ
ได้เหนหนังสือเขาเอามาให้ตรวจเพื่อให้แก้ เขาเขียนถึงภิกษุว่าชื่อวินัยธร กับธรรมกถึก รู้สึกว่าไม่ใช่ชื่อ แต่แล้วก็เฉลียวใจได้คิด ว่าหรือไวยากรณ์เขาจะจัดว่าเปนชื่อกระมัง ผู้เขียนเปนนักเรียน เลยงดไม่ได้จดทัก คงเปนแน่เช่นนั้น แต่ ต้นๆ ลำๆ ยังสงเคราะห์เข้าเปนชื่อ
ท่านให้ความเหนในเรื่องเรียกเกวียนว่าเล่ม อาศรัยด้วยไม้ท่อนอันเปนหลักของเกวียน ซึ่งเขาเรียกว่า ทูบ ฉันเหนด้วยเต็มตัว สมุดไทย ก็เรียกว่า เล่ม แต่ครั้นถึง คัมภีร์ใบลาน ซึ่งควรจะเรียกเล่มเหมือนกันแต่เรียกว่า ผูก ไปยึดเอาเชือกร้อยหูเข้า ชื่อทั้งนั้นเห็นจะนึกเอาตามสมัย ใครเรียกนำเปนอะไรก็เรียกตามกันไป เหมือนหนึ่งสมุดฝรั่งก็ไม่ยาวเปนท่อน แต่เรียกกันว่าเล่ม เปนอันเรียกตามสมุดไทย ลางทีก็เรียกกันว่า ปึ๊ง ดูทีเปนภาษาจีน แปลว่ากะไรก็ไม่ทราบ ทองแท่ง เรียกว่า ทองลิ่ม ก็มีลักษณเปนท่อนยาว คำ ลิ่ม กับ เล่ม เหนว่าเปนอันเดียวกัน
/*162คำที่เราเรียกว่าเกวียน ย่อมมีชื่อเรียกกันต่าง ๆ แม้เราเองลางทีก็เรียกไปเปนอย่างอื่น แต่คำที่เรียกว่าเกวียนก็เปนแต่ใช้เขียนหนังสือ เมื่อพูดกันก็เรียกว่า เกียน คงเปนที่เราพูดตัวควบได้ยาก เขียนหนังสือกับพูดมีผิดกันอยู่มาก
คำอธิบายถึงโยชน์กับคาวุต ฉันก็ค้นพบเช่นท่านบอก ดีใจที่ได้ทราบคำ คาวุต ว่าตรงกับ คาพยุต ที่เราใช้กันอยู่ว่าเปน ๑/๔ แห่งโยชน์ แล้วค้นพบคำ โกส หรือ โกฺรส ก็เปนอันเดียวกับ คาพยุต นั่นเอง แต่เรื่องยาวเท่าไรเท่าไรนั้นเหลว ก่อนนี้ก็ว่าเปนแต่ประมาณเท่านั้น โยชน์หนึ่งที่ว่า ๔๐๐ เส้นนั้นทีเปนไปไม่ได้ โคร้อง ๔ ต่อ ไกลไปไม่ถึง ๔๐๐ เส้น
ท่านบอกว่า แพ้ คือชนะ ทำเอาฉันตกใจมากด้วยไม่เคยทราบ ตรงกันข้ามกับที่เข้าใจทีเดียว เคยถึงมาแล้วแต่คำ อปราชัย เข้าใจว่าแพ้, แต่ครั้นคิดดูก็ตรงกันข้ามเปนไม่แพ้ ก็คือชนะนั้นเอง ที่ใช้คำแพ้ในที่นี้พูดตามทางที่เข้าใจมาแต่ก่อน อยากทราบว่าคำ พ่าย นั้นเปนภาษาอะไร เราใช้แต่เขียนหนังสือ ส่วนพูดกันนั้นไม่ได้ใช้ เข้าใจความเปนว่าแตกหนี
คำที่เคลื่อนไปนั้นมีมากเต็มที เช่นให้พรก็มีขอพร การขอพรเปนของผู้น้อยขอสิ่งซึ่งควรจะเปนได้ การให้พรจึ่งเปนของผู้ใหญ่ คืออนุญาตเท่านั้นเอง แล้วการขอพรนั้นหายไป ให้พรกลายเปนให้โคมลอยในสิ่งที่จะเปนได้หรือไม่ได้ก็ตามที การให้พรซึ่งเปนไปได้ทั้งผู้ใหญ่และผู้น้อย คำสาบานปฏิญาณก็เหมือนกัน เดิมเปนสองคำ มีผู้ใหญ่สาบานคือแช่ง ว่าทำเช่นนั้นแล้วให้เปนเช่นนั้นหนา ผู้รับสาบานกล่าวปฏิญาณว่า เออ เท่านั้นพอแล้ว แต่เดี๋ยวนี้เปนพูดเอาเองทั้งสาบานและปฏิญาณ เรียกกันว่า สบถ หรือ สาบาน หรือติดกันทั้งสองคำ จะอย่างไรก็มีความหมายเคลื่อนไปทั้งนั้น คำเคลื่อนซึ่งท่านให้ตัวอย่างการติดเงินนั้นก็มีมาก /*163เช่นพูดว่า ทีหลัง ฉันก็เคยสงสัยว่าพูดผิด จะเปนทีหน้าดอกกระมัง ทีหลัง เปนหมายความว่าล่วงมาแล้ว
เรื่องโปสตก๊าดรูปพระธาตุพนมนั้นดีมาก ในการส่งมาให้ท่านก็เข้าคำบุราณที่ว่า จุดไต้ตำตอ ไม่ได้ทราบเลยว่าทำไปจากกรมศิลปากร ท่านให้ไป ๔ แผ่น ๔ ภาษานั้นดีใจขอบใจมาก เปนอันเดาถูกว่าพวกเราแต่งในภาษาเราแล้วเขียนแปลงเปนภาษาอีศาน คำ ลบเลา ก็ได้นึกเหมือนกันว่า เลา จะเปน เลว ก็ได้ แต่ก็ไม่เข้าใจอยู่นั่นเอง ท่านพูดถึงผ่อนเสียง ให้ตัวอย่างคำ วัดวา ทำให้นึกไปถึงมีคนที่เหนคำนั้นเปนภาษามคธว่า วตฺวา ฉันกลืนไม่ลง คำ เรส เปน เฮษ นั้นไม่ใช่ความผิดของฉัน เพราะเขียนไว้เคลื่อนคลาศ แต่ถึงจะเขียนได้ไม่คลาศก็ไม่เข้าใจอยู่นั้นเอง ที่ฉันเขียนสกด ส มาก็เพราะในต้นฉะบับเขียนตีนยอขีด ไส้สอยอไม่มี จึงเดาเปนสอลอ ถ้าเปนสอบอควรจะเปนตีนบอขีดไส้ เขียนเช่นนั้นก็มีอยู่ที่คำอื่น
ญวนนั้นไม่ใช่เจ๊ก ที่ใช้หนังสือจีนทีก็จะถูกบังคับ หรือสมรรคใช้เองด้วยเหนว่าจีนเขาศรีวิลัย แต่ได้ทราบว่าเดี๋ยวนี้ฝรั่งเศสเขาห้ามไม่ให้ใช้หนังสือจีน แต่ให้ใช้ตัวโรมันมีเครื่องหมาย ได้สืบส่วนมาทราบความว่าญวนเขาเรียกการเขียนอย่างนั้นว่า ฟลึกหงี เปนการบังคับให้ทำอย่างเข้าแก่ตัว
คำ ยกเอ้ ยกพินทุ์ นั้นพูดกันอยู่มาก สำคัญว่าท่านจะเข้าใจจึงไม่ได้อธิบายคำนั้น ขอโทษ แต่ท่านก็คิดได้โดยไม่ต้องอธิบาย
เรื่องเสียงเพี้ยนนั้นไม่ต้องดูไกลไปถึงไหน เอาแต่ใกล้ ๆ เสียงก็ไม่เหมือนพวกเราแล้ว ฉันได้บอกแก่ท่านแล้วว่า สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรศ ทรงเหนว่าการผันอักษร (อย่างเรา) เปนเสียงชาวบางกอกเท่านั้นเอง ขุนอุดมอักษร เปนเด็กอยู่ที่บ้าน แล้วเขาขึ้นไปรับราชการอยู่โคราช ได้ไปสังเกตเสียงชาวโคราชมา ว่าถ้าเราต่ำ/*164เขาก็สูง ถ้าเราสูงเขาก็ต่ำ ตรงกันข้ามเสมอ ฉันไปโคราชทีหลัง เมื่อได้ฟังเขาพูดแล้ว สังเกตตามก็เหนจริงอย่างนั้น
พูดถึงเสียงเพี้ยนก็เหนประหลาด แม้พวกเราเองพูดเพี้ยนไปก็มี เช่น ขยด เขยิด เขยิบ ขยับ นี่ก็เปนคำเดียวกัน หยด หยัด หยาด นี่ก็เปนคำเดียวกัน ยังมี หยอด อีก แต่นั่นเปนการทำให้ หยด หยัด หยาด
<นริศ>
/*165กรมศิลปากร
วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๙ มกราคม พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านหนังสือภาษาอังกฤษออกเป็นขั้น ๆ แต่ขั้นเข้าใจยากที่สุดคือ หนังสือที่ว่าด้วยข้ออรรถธรรมและตำราที่ยัดข้อความไว้ และใช้ศัพท์ฉะเพาะวิชา เป็นอย่างเดียวกับอ่านคัมภีร์ศาสนาซึ่งต้องมีอรรถกถาฎีกาแก้เพื่อให้เข้าใจ ซึ่งลางทีก็เป็นแก้เข้าใจต่าง ๆ กันก็มี ในหนังสืออังกฤษ ถ้าเรื่องใดข้าพระพุทธเจ้าอ่านยังไม่เข้าใจก็ละไว้ แล้วหาเรื่องที่พาดพิงเกี่ยวเนื่องถึงเรื่องที่ยังอ่านไม่ออก เลือกแต่ที่กล่าวข้อความง่าย ๆ มาอ่านเสียก่อน อ่านไปทีละเล็กละน้อย ในที่สุดก็อ่านเรื่องที่อ่านไม่ออกมาแต่ก่อนได้บ้าง ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านตำราเศรษฐศาสตร์ ชั้นแรกอ่านไม่สู้เข้าใจ จึงเลือกหาหนังสือเศรษฐศาสตร์ที่เป็นภาษาง่าย ๆ สำหรับสอนเด็ก แล้วค่อยเขยิบอ่านสูงขึ้นไป ก็พออ่านเข้าใจในตำราได้ มีข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าปลาดใจอยู่อย่างหนึ่ง เมื่อจับอ่านตำรานิรุกติศาสตร์ ในครั้งแรกไม่เข้าใจเลย ต้องอ่านเล่มที่เป็นชั้นต้นชะนิดที่แต่งให้อ่านกันธรรมดา ไม่ใช่ชะนิดตำรา จนเข้าใจแล้วกลับมาอ่านตัวตำราใหม่ ก็อ่านเข้าใจบ้างดีกว่าเดิม แต่ที่ยังอ่านไม่เข้าใจยังเหลืออีกมาก แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะได้เพียรอ่านซ้ำหลายครั้งหลายหน ก็อ่านไม่ออก ข้าพระพุทธเจ้าก็พักไว้ ครั้นล่วงมาตั้ง ๕-๖ เดือน รื้ออ่านใหม่ ก็บังเกิดความแปลกใจที่คราวนี้อ่านเข้าใจดี ครั้นเขยิบอ่านตอนต่อไป ก็อ่านไม่เข้าใจอีก ต้องทอดทิ้งไว้นาน แล้วกลับมาอ่านอีก ก็เข้าใจดี เป็นดังนี้เรื่อยมาตั้ง ๖-๗ ปี จึงอ่านเข้าใจลุล่วงไปได้ แต่ที่ยังไม่เข้าใจมีอยู่อีกมาก ตอนใดอ่านออกแล้ว รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าได้ความรู้ซาบซึ้งดีกว่าอ่าน/*166หนังสือที่แต่งเปนอย่างไม่ใช่ตำรา ข้าพระพุทธเจ้ามาคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่อ่านออกเกิดความสว่างขึ้นโดยไม่รู้ตัว คงเนื่องมาแต่เหตุที่ได้สะสมความรู้รอบตัวเป็นเครื่องช่วย ซึ่งค่อยเป็นค่อยไปทีละน้อย ไม่รู้สึกตัว ครั้นอ่านเข้าใจแล้ว ก็ยังเป็นความรู้ปน ๆ กันอยู่ในใจ ต่อเมื่อแปลและเขียนขึ้นดู ก็ต้องใช้ความพินิจไตร่ตรองและค้นคว้าจากที่อื่นมาเพิ่มเติม พอเขียนจบก็ได้ความรู้เข้าลำดับติดต่อกัน ไม่เป็นลุ่ม ๆ ดอน ๆ เหมือนเมื่อยังไม่ได้เขียนได้แปล
ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามพระสารประเสริฐว่า วินัยธร และ ธรรมกถึก เป็นชื่อคนมีบ้างไหม พระสารประเสริฐตอบว่า มีภิกษุชื่อวินัยธรกับธรรมกถึกกล่าวไว้ในธรรมบท ภาค ๑ เรื่องโกสัมพีแห่งเดียว นอกจากนี้ยังไม่พบที่ไหนอีก
ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบถามชื่อส่วนต่าง ๆ ของเกวียนมาหลายครั้งแล้ว ก็เก็บความรู้ที่สอบถามได้ไว้ไม่นาน ก็ลืมอีก เป็นเพราะไม่ได้เห็นเกวียนอยู่เสมอ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลเรื่องเกวียนไปครั้งก่อน มีความรู้ในคำ ทูบ เพียงว่า เป็นส่วนหนึ่งของเกวียนเท่านั้น แต่จะเป็นส่วนเกวียนตอนไหนไม่ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ทรงพระเมตตาตรัสบอกเรื่องทูบแก่ข้าพระพุทธเจ้า
คำว่า ปึ๊ง เป็นภาษาจีน ชาวแต้จิ๋วอ่านว่า ปุ๊น หรือ ปึ๊ง ได้ทั้งสองอย่าง กวางตุ้งอ่านเป็น ปู๋น และอ่านว่า เปิ๋น ก็ได้ แปลว่า ต้น เค้า มูล เดิม พื้น (ตัวหนังสือจีนเขียนเป็นต้นไม้งอกขึ้นบนพื้นเดิน 本 木 十 一) คำว่า ญี่ปุ่น ชาวแต้จิ๋วเรียกว่า ยิดปุ๊น แปลว่ามีต้นมาจากอาทิตย์ ปุ๊น หรือ ปึ๊ง เมื่อประกอบกับคำอื่น มีความหมายเป็นต่าง ๆ ที่ใกล้คำไทยเช่น ปุ๊นตี้ = คนพื้นเมือง (ตี้ แปลว่า แผ่นดินหรือที่) ปุ๊นก๊ก = ประเทศของตน เจ๊กปึ๊งจือ กวางตุ้งเป็น หยัดปู๋นซี = หนังสือเล่มหนึ่ง (เทียบ ปู๋น กับ บั้น จือ หรือ ซี แปลว่าหนังสือ เสียงกวางตุ้งอยู่ระหว่าง ซี กับ ซือ) ปุ๊นจี๊ /*167กวางตุ้งเป็น ปู๋นฉีน = ต้นทุน (ฉีน แปลว่า เงินตรา ตรงกับ สิน (ทรัพย์) จี๊ ในเสียงแต้จิ๋ว ไทยเรียกเป็น จี๋ เช่น เจ้กจิ๋ น่อจี๋ = สลึงหนึ่ง สองสลึง) ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ปู๊น ถ้าจะเทียบกับคำว่า พื้น ก็ใกล้กันทั้งเสียงและความหมาย
คำว่า พ่าย ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามนายสุด ว่าเป็นคำใช้โดยปกติในหนังสือและในคำพูดของภาคอีศาน หมายกกามว่า แตกทัพ แพ้ทัพ ข้าพระพุทธเจ้าค้นในภาษาไทยใหญ่ก็ไม่พบ ทางพายัพ แพ้ไม่ชะนะใช้ว่า ก๊าน ส่วน พ่าย ไม่มีใช้พูด มีปรากฏในภาษาหนังสือบ้างในคำว่า แตกพ่าย แต่ไม่ค่อยมีเสมอ
คำเคลื่อนที่ในความหมาย ข้าพระพุทธเจ้าพึ่งทราบเกล้า ฯ ความหมายที่แท้จริงของคำว่า สาบาล และ สบถ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ โดยเหตุที่เป็นคำใช้กันเสมอ จึงไม่ได้เฉลียวคิดว่าความเป็นตรงข้าม ตามตำรานิรุกติศาสตร์ว่า ความหมายนั้น เป็นของไม่มีใครรู้ได้ถูกต้อง เพราะสิ่งต่างๆ ย่อมมีลักษณะแตกต่างกันทั้งนั้น ยกตัวอย่างเช่น มะม่วง ลักษณะของมะม่วง ว่าโดยรูปสีสันและรส แต่ละผลก็ไม่เหมือนกัน ว่าโดยทางสัมผัสก็เป็นต่างๆกัน เมื่อมนุษย์จะตั้งชื่อให้ว่านี้แหละคือ มะม่วง ก็ได้แต่เก็บเอาลักษณะทั่วๆ ไปที่เป็นสามัญของมะม่วงมารวมกัน แล้วก็ตั้งชื่อให้ว่ามะม่วง เป็นความหมายรวมถึงสามัญลักษณ์ของมะม่วง แต่ผู้ใช้มักนำเอาไปใช้แต่ฉะเพาะลักษณะหนึ่งลักษณะใดที่เห็นเด่นและที่ตนต้องการ ความหมายนั้นก็เกิดแคบเข้ากว้างออก หรือเคลื่อนที่ไป ความหมายของคำเปรียบได้กับกลางใจดำของเป้า ซึ่งมีบริเวณแผ่ออกไปโดยรอบ ความหมายกลางใจดำ เป็นความหมายรวม ห่างกลางใจดำออกมาเป็นความหมายข้างเคียง ซึ่งจะค่อยห่างออกไปโดยลำดับ สุดแล้วแต่ผู้ใช้จะนำเอาไปใช้ทางแง่ไร จะใช้เป็นความหมายดีหรือชั่วอยู่กันคนละมุมของบริเวณเป้า จะใกล้หรือห่างกลางใจดำก็ได้ ถ้าใช้ในความหมายได้ซ้ำบ่อยๆ ความหมายก็ไปเกาะอยู่ในที่ๆใช้ ในที่สุดความหมายกลางใจดำหรือความหมายข้าง/*168เคียงในตอนอื่น ก็เลือนและหายไป กลายเป็นความหมายย้ายที่ขึ้น ความหมายในคำใดที่มีอยู่ในพจนานุกรม ก็เป็นแต่ส่วนหนึ่งของความหมายในคำนั้นเท่านั้น ไม่ใช่เป็นความหมายทั้งหมด แท้จริงคำพูดแต่ละคำย่อมมีความหมายไปได้ต่าง ๆ แต่อยู่ในขอบเขตต์ของบริเวณเป้า จะรู้ได้ต่อเมื่อมีผู้ใช้ขึ้น เช่นคำ ว่า ผู้ใช้อาจนำไปใช้เป็น กิน เขียม โดนกัน เช่น ว่าเสียสามชาม ว่าเสียหลายหน้า รถสามล้อว่าเข้ากับรถราง และอะไร ๆ อีกก็ได้ เมื่อความหมายห่างกลางใจดำออกมา แม้ไม่เป็นตันติภาษา ถ้าคนในหมู่ยอมรับรู้ด้วยแล้ว ก็เกิดเป็นความหมายขยายตัวห่างออกไปอีก คำนั้นก็เกิดมีความหมายมากมาย ซึ่งเดิมก็มีแต่ความหมายรวมสามัญลักษณ์เท่านั้น ที่ความหมายจะห่างกลางใจดำออกไป เกิดจากแนวเทียบก็มี เกิดจากอุปมาก็มี เช่นเรือบิน เอาลักษณะอาการของนกบินเป็นแนวเทียบไปใช้กับสิ่งอื่นที่มีลักษณะอาการคล้ายคลึงกัน ของแหลมอาจแทงทะลุ เป็นรูปธรรม นำเอาไปใช้เป็นอุปมาในสิ่งที่เป็นนามธรรม เช่น ปัญญาแหลม คำพูดที่เป็นนามธรรมย่อมมาจากรูปธรรมก่อน โดยอาศัยอุปมาเป็นสะพานเชื่อมกัน โดยเหตุที่มนุษย์นำเอาคำที่เป็นรูปธรรมมาใช้ในความที่เป็นนามธรรมมานาน จนชินและชาๆไป จึงไม่รู้สึกกัน เช่น ปัญญาทึบ ใจดำ ตัดสินใจ (สิน กวางตุ้ง เป็น ฉีน แปลว่า ตัดด้วยตะไกร) สงสัย (สํ = ร่วม สย = นอนลง) doubt (อยู่ระหว่างสองแห่ง มาจากธาตุทวา-สอง) เป็นต้น เรื่องความหมายในภาษา ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจ มีโดยย่ออย่างนี้
เรื่องเขียนอย่างหนึ่ง พูดอย่างหนึ่ง เช่น เกวียน พูดว่า เกียน ตามตำรานิรุกติศาสตร์ว่า เสียงนั้นมีจำนวนนับไม่ถ้วน มีเสียงเพี้ยนและเสียงเหลื่อมล้ำซับซ้อนกัน แต่ภาษาหนึ่ง ๆ เลือกเอาแต่ลางเสียงมา คิดจัดเป็นเครื่องหมายใช้เท่านั้น เพราะฉะนั้นเครื่องหมายของเสียงคือตัวหนังสือ จึงไม่ใช่เสียงอันแท้จริงของคำพูด หากบังคับให้ออกเพียงอ่านเป็นเพียงสมมตเท่านั้น คำพูดเขียนเป็นตัวหนังสือ ทำให้เสียงของคำกลายได้ ถ้าคำพูดเป็นประโยค ไม่ใช่เป็นคำๆ ก็จะเป็นเสียงติดต่อคาบเกี่ยวกันไป จนกว่าจะสิ้น/*169สุดลงเมื่อหยุดเสียงพูด เสียงที่เปล่งออกมาจะหนักเบาเน้นเร็วช้า ฯลฯ ก็จะมีเสียงเด่นเป็นยอดของเสียงอยู่มากยอด เมื่อนับยอดของเสียงได้กี่ยดด ก็คือเปนเสียงกี่พยางค์นั้นเอง อย่างเดียวกับทิวเขา ย่อมกำหนดหมายที่ยอดสูง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าที่โบราณเขียน ภู สะใภ้ ด้วย ภ ในคำซึ่งเป็นคำไทยแท้ ๆ คงเนื่องด้วยต้องการจะถ่ายเสียงซึ่งไม่ใช่เสียง พู หรือ ไพ้ หากเสียงนั้นหายไปเสียแล้ว จึงอ่านได้เป็นเสียง พ ไป
หนังสือญวนเขียนด้วยอักษรโรมัน ล่ามญวนบอกข้าพระพุทธเจ้าว่าเรียกตัว ก๊กงื้อ คำนี้เป็นภาษาจีน แปลว่า ภาษาเมืองหลวง เช่นเสียงหนังสือจีนที่เป็นภาษากลาง ซึ่งเรียนกันในโรงเรียนเวลานี้ ก็เรียกว่า ก๊กงื้อ หนังสือเดิมของญวนใช้ตัวจีน ทางชะวา มะลายู ก็ใช้เขียนตัวโรมันเหมือนกัน ว่าชาววิลันดานำเอาไปสอนให้แขกใช้ เสียงญวนไม่มีเสียง ฟ เช่นคำว่า ฝรั่งเศส ก็เป็น พัด ในไหหลำก็เป็นเสียง พ แต้จิ๋วเป็น ฮ เช่น กวางตุ้ง ฝุง แต้จิ๋วเป็น ฮง ไหหลำเป็น พง กวางตุ้ง ฟัด แต้จิ๋ว ฮวด ไหหลำ พัด จีนไหหลำชื่อ พง และ พัด เมื่อเขียนเป็นหนังสือไทยกลายเป็นรูปแขกไป พง ก็เป็น พงศ์ พัด ก็เป็น พัฒน ญวนอยู่ใกล้กับไหหลำเสียงเป็นอย่างเดียวกัน เสียง ส ญวนและไหหลำเป็น ต เช่น สุน ก็เป็น ตุ้น เสง ก็เป็น เต้ง เสียง ค กลายเป็น ด เช่น เต้า (ถั่ว) ไหหลำเป็น เต้า เต๊ ไหหลำเป็นเด่ ญี่ปุ่นตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตมาก็เป็นเช่นนั้น เช่น ไต้ เป็น ได้ ในไหหลำ และเป็น ได ในญี่ปุ่น ฝรั่งว่าชนชาติที่พูดภาษาฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว และไหหลำ เป็นพวกเดียวกัน เป็นพวกไม่ใช่จีนเดิม หากมาผสมกันเข้าในภายหลัง ภาษาญี่ปุ่นเป็นพวกตาด แมนจู และเกาหลี คงจะผสมกันเข้ากับภาษาของชาวทะเลใต้ เป็นเรื่องยุ่งถืออะไรแน่ไม่ได้
ขยด เขยิด เขยิบ ขยับ และคำ หยด หยัด หยาก หยอด ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ ข้าพระพุทธเจ้าคิดค้นต่อไป โดยอาศัยตัวสกดหัวท้ายในวรรคอักษรเป็นหลัก เช่น ด - น ก็ได้คำเพิ่มขึ้นอีกหลายคำ เช่น ขยด - เขยื้อน ถ้าตัด ขะ ซึ่งจะตรงกับ กระ ออก/*170เสีย ก็มีคำว่า ย่น ยั่น (อีศานออกเสียงยาวเป็น ย่าน หมายความว่า ถอย เช่น ไม่ย่าน - ไม่ถอย) เขยิบ - คืบคลาน - ขยับ หยัด – ยืด - ยื่น หยาด - ยืด - ยาด - ยาน  (อีศาน หยาด คือไหลยืดเป็นสายลงมา)  หยอด - หย่อนลง ถ้าเขียนเป็น หย่อญ โดยออกเสียง ญ ขึ้นนาสิก ก็เป็น ย้อย มีตัวอย่างเป็นแนวเทียบ เช่น อาหมเขียน หญ แต่ออกเสียงอ่านว่า หอย = ห้อยโหน ไทยใหญ่เขียน มุญ แต่ออกเสียงอ่านว่า มุย = มุ่นมวย ในเตลงพ่ายมีคำว่า สงสัญ=สงสัย
ข้าพระพุทธเจ้ายังติดใจในคำว่า ยกเลิก ที่ตรัสว่า ยกทัพ คือไป เลิกทัพ คือกลับ ยก ถ้าควบกับ ยอ ก็เป็น ยกย่อง (ยก - ย่อง) อีศาน ยกทัพ ใช้ว่า ยอทัพ ในหนังสือวรรณคดีใช้ ยอทัพ ว่า ยกทัพ ก็มี ยอ ซึ่งเป็นชื่อเครื่องดักปลาด้วยวิธียกขึ้น เรียกว่า ยกยอ ก็จะมีความหมายเป็นพวกเดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำจีนอยู่คำหนึ่งเห็นแปลก คือ หล่ง อ่านเป็น หลั่ง หล่อง ก็ได้ แปลว่า ทำ เล่น รังแก ลิลิตพระลอ แห่งหนึ่งว่า ยายจะลองเจ้าหล่าบ่ได้หลานเฮย ลอง เห็นจะตรงกับความหมายว่าทำ ว่าลอง หรือเล่น รัง ที่แปลว่าสร้าง ก็จะเป็นคำเดียวกัน สร้างจึงได้มีตัว ร แซก รังแก ก็คงทำเกเรอะไรอย่างหนึ่ง รังวัด ก็คงเป็นทำการวัด สร้าง ในภาษาจีนกวางตุ้งมี ซัง หรือ เซง แปลว่า เกิด ว่า สร้าง แต้จิ๋วเป็น แซ ใช้พูดเป็น ซา ก็มี เช่น แซยิด ซายิด
ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นพระแสงดาบในราชพิพิธภัณฑ์มีมากมาย เพิ่งได้สติทราบเกล้า ฯ ว่าคล้ายกับเรื่องพระราชฉัญจกร เพราะจะทรงพระกรุณาพระราชทานผู้ใดก็ได้ พระแสงลางองค์เทียบได้กับพระตรา อย่างพระมหาโองการเป็นของประจำพระองค์ พระแสงที่พระราชทานเจ้านาย แม่ทัพ ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่เทียบได้กับพระราชลัญจกรที่พระราชทานไปประจำตัวผู้ได้รับพระราชทาน ยังพระแสงจักรอีกอย่างซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็น จักร ก็คืออาวุธ เป็นรูปวงกลมมีคมรอบตัว แต่จักรของไทยเขียนเป็นลายจัก ๆ ในแนวคม แล้วรูปจักรที่เขียนเป็นแนวคมหายไป เหลือแต่/*171ลายจัก ๆ เสียงไปพ้องเข้ากับคำว่า จักร แต่ลายจักในพระแสงจักรเป็นเวียนซ้าย ลายในเครื่องราชอิสสริยาภรณมหาจักรีเป็นเวียนขวา ลายในสตางค์เป็นเวียนซ้าย จักรเครื่องหมายของทหารบกเป็นเวียนซ้าย แต่ของทหารเรือเป็นเวียนขวา กลับกันไปกลับกันมา ถ้าถือว่าเป็นแต่ลวดลายจัก ๆ ก็ควรเวียนขวา ถ้าถือลายจัก ๆ เป็นคมอาวุธก็ควรเวียนซ้าย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าไม่เปนเพราะผู้เขียนเผลอ ก็น่าจะมีความหมายผิดกัน ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย
พระสังข์ในราชพิพิธภัณฑ์ก็มีมากองค์ การรดน้ำด้วยสังข์เพื่อสิริมงคล ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยพบทางอินเดีย จะมีกล่าวก็แต่ใช้เทรดจากหม้อกลศเป็นการหลั่งน้ำ ข้าพระพุทธเจ้าถามสวามีสัตยนันทบุรี ก็อธิบายว่า การรดน้ำด้วยสังข์ก็มีแต่เรื่องสนานเทวรูป คือยกเทวรูปวางลงในภาชนะแล้วถวาย รดด้วยน้ำมนตร์ในสังข์ ซึ่งมีหญ้าแพรกใบมะตูมและดอกไม้ประจำเทวดาปนอยู่ในน้ำมนตร์ การรดอย่างนี้เรียกว่า วิเศษอรรฆย ถ้ารดด้วยภาชนะโลหะมีรูปเป็นราง เรียกว่า สามัญอรรฆย ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามว่า ถ้าเป็นเทวรูปขนาดใหญ่ทำอย่างไร ก็อธิบายว่า ใช้ดอกไม้ประจำเทวดาแทน เอาดอกไม้นั้นวางในกลางภาชนะแล้วหลั่งน้ำสนาน ดอกไม้ประจำพระอิศวรใช้ดอกลำโพง พระนารายณ์ใช้ดอกมะลิ พระลักษม์ใช้ดอกบัว พระกาลีใช้ดอกชะบา เทวดาองค์อื่น ๆ สวามีสัตยนันทบุรีจำไม่ได้ แต่ว่าใช้อดกอะไร ๆ ก็ได้ ยกเว้นดอกชะบา ข้าพระพุทธเจ้าพบในกฎหมายเก่า กำหนดให้หญิงแพสยาทัดดอกชะบาแดงนั่งขาหยั่งพาตะเวน (ขาหยั่ง ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยเห็น) เพราะด้วยดอกชะบาเป็นไม้ประจำกาลีเทวี จึงเหมาะแก่ที่จะใช้กับหญิงที่ถือว่าเป็นกาลีเมือง ดอกลำโพงประจำพระศิวก็เหมาะ เพราะพระศิวปางเป็นภูเตศวรอาศัยอยู่ในป่าช้า มีภูตผีเป็นบริวารก็เป็นสมควรที่จะใช้อย่างนั้น สังข์เป็นหอยทะเล เหมาะแก่พระนารายณ์ เพราะเสด็จประทับอยู่ในเกษียรสมุทร ดีร้ายพระนารายณ์จะเป็นเทวดารุ่นหลังของพวกที่อยู่ใกล้ทะเล สังข์ กับ conch ในภาษาอังกฤษ คิดด้วย/*172เกล้า ฯ ว่าเป็นคำเดียวกัน เพราะ c = ศ ch = ข เทียบ ศัต = ent c = ศ n = ต hundred h = ศ หรือ ส เทียบ สินธู - ฮินดู nd = ต red เป็นปัจจัยแปลว่านับ คำว่าดีร้าย เป็นความหมายกลาง แต่ลางทีก็เป็นความหมายไปทางข้างร้ายทางเดียว ไม่ดีไม่ร้าย กับ (ทำ) มิดีมิร้าย ความหมายผิดกัน สำนวนทางพายัพ คำว่า บ่ฮ้ายบ่ดี หมายความว่า พอสมควร ไม่ถูกไม่แพง ปานกลาง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*173ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๓ เดือนนี้ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมากที่อธิบายอะไรต่าง ๆ ให้เข้าใจ
คำอธิบายเรื่องอ่านภาษาอังกฤษ ทำความเข้าใจให้เกิดขึ้นมาก นึกตัวอย่างได้ว่าฉันได้หนังสือเรื่อง ปฐมสมโพธิ ทางจีนมา นึกถึงสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ท่านใฝ่ใจอยู่ในเรื่องพุทธประวัติจึงเอาไปให้ท่าน ท่านว่าดี จะเอาไปให้ลูกจีนซึ่งท่านรู้จักเขาแปล เขารู้หนังสือมาก อีกสองสามวันท่านเอามาส่งคืน ว่าลูกจีนคนนั้นไม่รับแปล เขาว่าเขารู้แต่ทางค้าขาย อ่านทางศาสนาไม่เข้าใจ
การแปลนั้นดีกว่าอ่านมาก เพราะจะเขียนลงก็ต้องรู้ทุกคำ ถ้าอ่านแล้วคำใดที่ไม่รู้ เว้นแต่เข้าใจแล้วก็ข้ามไปเสียโดยขี้เกียจค้น เลยไม่รู้คำที่ติดนั้น
คำจำเพาะคือ เตฆนิค นั้นยากนักที่จะรู้ได้ อย่าหาว่าภาษาอื่นเลย เอาแต่ภาษาไทยก็หงายท้องไปตามกัน
ท่านพูดถึงอ่านเข้าใจขึ้นได้ด้วยไม่ได้หาทางที่จะเข้าใจ ฉันนึกจะบอกแต่ท่านว่า เพราะอินทรีย์แก่กล้าขึ้น แต่ไม่ต้องบอก ท่านคิดได้เองแล้ว
วินัยธร กับ ธรรมกถึก ที่เขาเขียนมาให้ ก็เรื่องโกสัมพีที่พระสารประเสริฐว่านั้นเอง คำ ว่า นั้นแปลกมาก เปนไปได้หลายอย่าง
ขอบใจท่านที่ชี้แจงคำ ปึ้ง ให้เข้าใจ คำ ปึ้ง นั้นหมดสงสัยไปแล้ว เลื่อนไปคิดใจในคำว่า หนังสือ เคยตกลงใจว่าคำ สือ นั้นเปนคำจีน มีตัวอย่างในลายครามซึ่งว่า สือ หลง กง เสี่ยง เปนต้น เขาชี้รูปคนอ่านหนัง/*174สือว่านี่คือ สือ แต่เจ้าพระยารัตนาธิเบศร (พุ่ม) ท่านอ่านคำที่เขียนว่า หนังสือ เปน หนังสื่อ ท่านอธิบายว่าเขาเขียนใส่แผ่นหนังส่งไปเปนสื่อ ท่านไปเอาที่ไหนมาพูดก็ไม่ทราบ แต่ทำให้เกิดสงสัยขึ้นในใจ ว่าคำ สือ กับ สื่อ จะเปนคำเดียวกันหรือไม่ใช่
คำว่า แพ้ และ พ่าย ตกเปนว่าคำไทยถิ่นอีศาน เท่าที่สอบได้ในเวลานี้
คำที่มีความหมายเคลื่อนไปนั้นเจ็บปวดมาก ที่ตำรานิรุกติศาสตร์ว่าไม่มีใครจะรู้ความหมายได้ทั่วนั้น เปนคำที่หมายถึงคำที่เคลื่อนมาเก่า ที่เคลื่อนใหม่ไม่รู้เหนอยู่โทนโท่ก็มี เช่น หลวง เข้าใจกันว่า Royal เปนต้น คำที่รู้อยู่แต่ไม่กล้าแปลก็มี เช่น ทิชาจารย์ หรือ ทวิชาจารย์ ซึ่งแปลกันว่าพราหมณ์ เปนต้น ถ้าจะแปลไปตามศัพท์ว่า ครูผู้เกิดสองหน ก็ไม่ได้ ด้วยไม่มีใครเข้าใจ สแปลว่าพราหมณ์ไม่ได้ คำผูกเช่น เรือบิน หนังสือพิมพ์ ประมวญวัน เขาก็ยักเรียกว่า ยานฟ้า แต่จะเปนผลหรือไม่ก็ไม่ทราบ คนเราสำคัญอยู่ที่จะใช้คำใด ๆ ก็ต้องใช้ไปตามกัน ไม่ว่าผิดหรือถูก ควรหรือไม่ควร ถ้าใครไม่ตามคนนั้นก็เปนบ้า มีคนยอมเปนบ้าอยู่บ้างแต่มีน้อย
คำไทยซึ่งเขียนด้วยตัว ภ ฉันก็เคยคิดเหนว่าติดมาทางเขมร ทางเขมรถ้าจะให้ออกเสียง พอ ก็ต้องเขียนด้วยตัว ภ ถ้าเขียนด้วยตัว พ ก็อ่านเปน ป ไปเสีย เช่น ทวาร ก็ต้องเขียน ธวาร เพราะอ่าน ท เปน ต จะอ่านเปน ตวาร ไปไม่ตรงคำเดิม ลางคำฉันเคยเขียนมาทั้งสองอย่าง แต่แรกเขียนด้วยตัว ภ ทีหลังเขียนกันเปนตัว พ ฉันก็ต้องเขียนตามเขาไป ถ้าดื้ออยู่คนเดียวทีก็จะตกเปนคนบ้า
ยอ หมายความว่า ยก แน่ แต่ ยอทัพ เข้าใจว่ารับทัพด้วยทัพ เปนเรื่องความหมายเคลื่อน
คำว่า ลอง มีใช้อยู่ในเรื่องพระลอมาก ท่านค้นภาษาจีนมาได้ว่า หล่อง แปลว่าทำ ก็เข้ากันได้แล้ว ลองแต่ส่ำผู้ดี พอแรงผีแรงคน เจ้าสากล/*175ผ่านหล้า หน้าผู้ใดจะลองลุ ทั้งนี้คำ ลอง ก็เปนคำด้วยกฤตยาคมทั้งนั้น จึงเหนเข้ากันได้ แต่ รัง ไม่เหนว่ามาแต่ สร้าง คิดว่าเปนที่อยู่ รังงสรรค์ ก็เปนที่อยู่บนสวรรค์ แต่ขอออกตัวว่านี่คิดอย่างพลุ่ย ๆ อาจมีอะไรที่เอามาค้านก็ได้
รังวัด คิดว่าเปน รางวัด อย่างเดียวกับ รางประทัด คงเปนเส้นเชือกม้วนเข้าได้อย่างรางประทัด และชักออกวัดก็ได้ คำว่า เส้น คือ ๒๐ วา ก็แสดงว่าเปนเชือก เส้นที่ใช้รางวัดจะต้องเปนเส้นเชือก ยาว ๒๐ วาเปนกำหนดแล้วม้วนเก็บเข้ารางได้
พระแสงต่างๆ ตามที่ท่านคิดนั้นถูกแล้ว พระแสงสำหรับพระองค์นั้นเขาเรียกว่า พระแสงต้น แต่ก่อนมีกรมพระแสงต้นเปนหน้าที่ได้รักษาอยู่ต่างหากทีเดียว
พระแสงจักร ซึ่งมีตัวจริงอยู่นั้น เปนของทำให้รัชชกาลที่ ๑ ทำเพื่อให้มีให้ต้องตามเรื่องโบรมโบราณเท่านั้น มีอยู่อันเดียว จัดว่าเปนของทำเล่น คำว่า จักร ก็แปลว่า วงกลม ๆ อะไรที่เปนวงกลมหรือไม่สู้กลมก็เรียกว่าจักรทั้งนั้น พระแสงจักรเปนจักราวุธทำกันอยู่เปนสองอย่าง ที่เปนฟันเลื่อยอย่างเลื่อยวงเดือนก็มี ที่เปนคมเกลี้ยงดุจฉาบก็มี ก่อนจะทำเปนอย่างไรคงเอะอะกันมาก ในที่สุดก็ทำเหล็กเปนวงกลมเกลี้ยงดุจฉาบ แล้วมีลายคร่ำทองข้างในเปนฟันเลื่อย แปลว่าเอาเสียทั้งสองอย่าง จะทำอย่างไรก็ได้ ความจริงไม่ได้ใช้อะไรนอกจากเปนพิธีเท่านั้น ที่ท่านสังเกตว่ากรมนั้นทำเวียนซ้าย กรมนี้ทำเวียนขวา ฉันเรียกความสังเกตชะนิดนั้นว่า เก้าประโยค ใช้เรียกพวกศาสตราจารย์ฝรั่งซึ่งคิดเหนว่าจะต้องเปนเช่นนั้นเช่นนี้ ด้วยหลักอย่างนั้นอย่างนี้ แต่ที่จริงช่างผู้ทำก็ทำไปตามที่เหนเขาทำ ซ้ำขาดความสังเกตด้วยว่าเขาเวียนซ้ายหรือขวา ทั้งพระแสงจักรจริง ๆ ก็ไม่เคยเหน อันพวกศาสตราจารย์คิดอะไรก็คิดไปด้วยอาศรัยความคิดในความรู้แต่ฝ่ายเดียวเท่านั้นเอง เหมือนหนึ่งที่ท่านอ้างว่า กรมนั้นกรมนี้ทำจักรเวียนซ้าย/*176เวียนขวา ก็เปนแต่ช่างผู้ทำหลับตาทำไปให้นาย นายได้สิ่งที่ต้องการมาใช้ก็เปนแล้ว ของนั้นจะเปนอย่างไรก็ไม่เอื้อ
ฉันจะเปนหมอความแก้ต่างช่างผู้ทำ อันว่าจักรอย่างฟันเลื่อยนั้น จะเวียนซ้ายหรือขวาก็เหมือนกัน ดูด้านหนึ่งจะเหนเวียนซ้าย ดูอีกด้านหนึ่งจะเหนเวียนขวา วางเอาทางหนึ่งลงจะเหนเวียนซ้าย วางเอาอีกทางหนึ่งลงก็จะเหนเวียนขวา จะหาโทษใส่ช่างว่าทำผิดอย่างใดหาได้ไม่
เวียนซ้ายถูกหรือขวาถูกฉันก็บอกไม่ได้ ทั้งเปนฉาบถูกหรือเปนเลื่อยถูกก็บอกไม่ได้ บอกได้แต่ว่าถ้าเปนเลื่อยแล้วต้องหมุน ถ้าไม่หมุนก็ไม่ได้ผล สังข์ทักษิณาวัฏกับอุตตราวัฏนั้น เปนหอยคนละอย่าง หากเอามาหลาวตบตาเสียเท่านั้น ไม่ใช่ว่าหอยอย่างเดียวจะมีซ้ายบ้างขวาบ้างก็หามิได้ ท่านจะสังเกตเหนได้ว่าสังข์ทักษิณาวัฏนั้นหัวแบนกว่าสังข์อุตตราวัฏ
เรื่องรดน้ำด้วยสังข์ ฉันเคยถูกทักมาทีหนึ่งแล้วเมื่อรัชชกาลที่ ๖ ตรัสสั่งให้เขียนเหรียญพระราชนิยมเปนรูปนารายณ์หลั่งน้ำ เพื่อเปนสวัสดิมงคล ฉันเขียนถวายขึ้นไปเปนรดด้วยสังข์ตามที่เคยเหน ตรัสทักว่าสังข์มันสำหรับเป่าเปนพวกแตรต่างหาก ทำไมเอามาใส่น้ำรด ฉันได้สติเหนตรัสถูกที่สุด รูปพระเวสสันดรก็เหนทำกันประทานน้ำด้วยพระเต้า จึ่งเขียนแก้ตัวถวายใหม่ เปนรดด้วยกลศก็เงียบไป แต่ทำไมจึ่งไม่ใช้รูปนารายณ์อย่างกระแสรพระดำริห์นั้นฉันบอกไม่ได้เพราะไม่รู้ ที่สัดยานันทปุรีบอกก็บอกตามที่เคยทำ ไม่ได้แสดงเหตุผลให้ทราบ ก็เปนด้วยไม่รู้นั่นเอง ทำไมจึงเอาน้ำใส่สังข์รด ฉันกีไม่ทราบ เมื่อไม่ทราบก็ต้องเดา ความเดาอาจจะผิดหรือถูกก็ได้ไม่เปนหลักฐาน
ของโบราณอย่างหนึ่ง ทำด้วยทองสัมฤต เห็นจะไม่ควรบอกรูปให้เปนคำยาว หวังว่าท่านจะเคยเหนเพราะมีหลายตัว เปนรูปทีสังข์ ฉันเข้าใจว่าเปนเครื่องใส่น้ำรด สังเกตเหนเปนฝีมือเขมร มักมีเทวรูปติดอยู่ด้วย แต่/*177เปนเทวรูปทางศาสนามหายาน ถ้าเข้าใจถูกดั่งนั้นก็คือรดน้ำด้วยสังข์สัมฤต มีมาแต่ครั้งเขมรศรีวิลัยมาแล้ว ทำให้เหนไปได้ว่าต้องมีการรดน้ำด้วยสังข์หอยมาแล้วในเวลานั้นจึ่งเลื่ยนมาทำสังข์สัมฤตเทียม แต่สังข์สัมฤตที่ว่านั้น ทางน้ำออกไม่แหลมอย่างสังข์ น่าจะคิดทำให้เปนกลศกับสังข์ปนกัน ถ้าเปนเช่นนั้นก็แสดงว่าการรดน้ำด้วยกลศก็มีมาแล้วเหมือนกัน
อีกสิ่งหนึ่ง มีคนเอามาถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๕ เดี๋ยวนี้จะอยู่ที่ไหนไม่ทราบ ทำด้วยทองสัมฤตเหมือนกัน รูปดุจทรพีด้ามสั้น แต่มีเปลือกสองชั้น กลางและหัวท้ายกลวง ไม่ทรงทราบว่าสำหรับทำอะไร จึงทรงปรึกษาด้วยผู้รู้ทางโบราณคดีก็หงายท้องไปตามกัน แต่มีพระราชาคณะองค์หนึ่งท่านกราบทูลว่านี่แหละคือ ภิงคาร เปนเครื่องรดน้ำ ได้สอบพจนานุกรมมคธเขียน ภิงฺการ สังสกฤตเขียน ภฺฤงคาร แปลให้ไว้ว่าภาชนทอง ก็ไปเข้ารูปรดด้วยกลศ
เรื่องทัดดอกชะบาขึ้นขาหยั่ง ฉันก็ไม่เคยเหน เปนแต่ได้ยินเขาเล่าลือ ขาหยั่งก็ไม่เคยเหนตัวจริงอย่างเดียวกับท่าน เปนแต่ได้เหนเขาเขียนรูปพระมงกุฎ (กุศ) ขึ้นขาหยั่ง เขาเขียนขาหยั่งก็อย่างที่แขวนฆ็องโหม่ง เหนเปนนั่งไม่ได้ นึกว่าไม่ถูก เปนช่างเขียนคิดเอาเอง
คำ ดีร้าย เปนคำกลางอย่างที่ท่านเหนถูกแล้ว คำ มิดีมิร้าย ก็เปนอันเดียวกับ ไม่ดีไม่ร้าย นั้นเอง สมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ทรงหลบคำ มิ ถ้าไม่จำเปนต้องใช้ก็ทรงใช้คำ ไม่ เพราะทรงเหนว่าคำ มิ นั้นใกล้กับ มี ลางทีก็จะอ่านผิด ทำให้เข้าใจผิดไปได้ ฉันเหนด้วยตามพระดำริห์ ปฏิบัติตามอยู่จนทุกวันนี้ คำ ทำมิดีมิร้าย ก็จัดว่าเปนคำกลางเหมือนกัน หมายความว่าเขาจะพาไปทำดีหรือทำร้ายก็ไม่ทราบโดยไม่เหน แต่ที่กลายเปนร้ายไปนั้นเปนด้วยอำนาจความหมายเคลื่อน
<นริศ>
/*178ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
เรื่องจักรนั้นพูดมาน้อยไป จึ่งต้องพูดเติมมาอีก
คำว่า จักร นั้นเปนภาษาสังสกฤต ภาษาไทยเหนจะเปน กง แต่เพราะจักรกินความไปได้มากกว่า จึ่งใช้เปนคำนั้นเปนยืน
พุทธจักร หมายความว่าวงที่ถือพระพุทธ ธรรมจักร หมายถึงวงที่ถือธรรม (ของพระพุทธ) ที่ทำเปนล้อรถนั้นเหนเหลว ถ้าคิดผูกเล่นตามชอบใจทีก็จะเปนเพราะขัดสมาธิอยู่ในวงกลม อาณาจักร (คือ อาญาจักร) หมายถึงวงที่อยู่ในอาญาแห่งพระมหากษัตริย์องค์ที่ครอบครองอยู่ในวงนั้น
คำว่า จักร ใช้ในพระมหากษัตริย์ เปนไปได้สามอย่าง ที่ทำเปน จักรรถ (คือลูกล้อ) นั้น ตั้งใจจะเปนจักรพรรดิ เพราะท่านมีอำนาจด้วยไปบนรถ ที่ทำเปนจักราวุธนั้นตั้งใจจะเปนพระนารายณ์ เพราะท่านถืออาวุธอย่างนั้น เว้นแต่ อาณาจักร หรือ อาญาจักร นั้นไม่ทำรูป ถ้าจะคิดผูกเล่นตามชอบใจ ทีก็จะเปนมัดหวายอยู่ในวงกลม
จักรอะไรที่ทำที่ไหน ๆ ก็นึกเอาจักราวุธ ซึ่งพระนารายณ์ถือไปใช้ทั้งนั้น ด้วยเปนของมีอำนาจมาก
ที่ จักร จักเปนฟันเลื่อย กลัวจะมาเปนขึ้นในเมื้งไทยเรานี่เอง เพราะคำ จักร มาโดนเข้ากับคำ จัก ของเราเข้า ทางอินเดีย จักร จัก นึกตัวอย่างไม่ออกเลย
<นริศ>
/*179กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๓ และวันที่ ๑๔ เดือนนี้รวม ๒ ฉบับ ทรงพระเมตตาประทานข้อความรู้ต่าง ๆ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระกรุณาคุณเป็นล้นเกล้า ฯ
เรื่องคำว่าหนังสือ ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบค้นในภาษาไทยพวกต่างๆ แต่ได้ผลไปไม่ตลอด ในไทยย้อย ไทยนุง ไทยโท้ ใช้ว่า สือ คำเดียว ส่วนไทยขาวใช้ว่า สือ และ ลายสือ (ลาย แปลได้ว่าตัวหนังสือหรือขีดเขียน) ในไทยพวกอื่นที่กล่าวมาข้างต้น ไม่มีคำว่า ลาย ซึ่งแปลว่า ตัวหนังสือ หรือขีดเขียน นายสุด ศรีสมวงศ์ ชี้แจงว่า ทางอีศานเรียกว่า หนังสือ แต่ทางหลวงพระบางเรียกว่า ลายสือ ชาวเวียงจันทน์เรียกว่า ศิลาเลข หมายความว่าตัวหนังสือศิลาจารึก ส่วนตัวหนังสือในแผ่นกระดาษเรียกว่า หนังสือ ซึ่งคงเปนคำใหม่ ในภาษาไทยใหญ่ ไทยอาหม และไทยคำที่ ค้นไม่พบคำว่า สือ ในความว่าหนังสือ แต่ใช้คำว่า หลิก อ่านหนังสือก็ว่า อ่านหลิก สอนหนังสือก็ว่า สอนหลิก สมุดหนังสือว่า ผืนหลิก ในไทยใหญ่มีคำ ลาย อีกคำหนึ่ง แปลไว้ว่า หนังสือ หรือ สมุดหนังสือ ไม่ได้ให้คำแปลว่า ขีดเขียน และแยกไว้คนละคำกับ ลาย ที่หมายความถึงลวดลายหรือด่างพร้อย เป็นอันว่าไทยตะวันออกใช้ว่า สือ ตรงกับของจีน ส่วนไทยตะวันตกไม่ใช้ สือ แต่ใช้คำว่า หลิก ซึ่งอาจเป็นคำเดียวกับ เลข ของเวียงจันทน์ ส่วน ลาย มีใช้ทั้งไทยตะวันออกและตะวันตก และพ้องกับที่ปรากฏใช้อยู่ในศิลาจารึก ส่วนคำว่าหนังสือ ไม่ปรากฏว่าไทยเหล่านั้นมีใช้ จะว่าหนังที่เป็นตัวหนังสือ ก็ไม่ปรากฏว่าไทยเคยใช้แผ่นหนังเขียนหนังสือ ถ้าจะมีได้ก็ต้องเป็นไปในรุ่นหลัง เมื่อ/*180ได้คบค้ากับฝรั่งและแขกอาหรับเพราะพวกเหล่านั้นแต่โบราณ เคยใช้หนังแกะเขียนหนังสือ (parchment) แต่ก็หาหลักฐานอะไรไม่ได้ ว่าพวกเหล่านั้นได้เอาหนังสือเขียนบนแผ่นหนังมาให้ไทยหรือสอนให้ไทย สอบทางมะลายู คำ หนังสือ ก็ใช้คำอาหรับ ไม่มีเค้าเงื่อนว่าเกี่ยวข้องกับ หนัง คำว่า สื่อ ซึ่งแปลว่า ติดต่อถึงกัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยทุกพวกก็ไม่พบ คำว่า แม่สื่อ สื่อสาร ทางภาคอิศาน นายสุดชี้แจงว่าไม่มีใช้ จึงน่าสงสัยว่า สื่อ จะไม่ใช่เปนคำไทยโดยปกติ ในภาษาจีนมีคำว่า ซื่อ แปลว่า ธุระ การงาน แต่คำนี้เมื่อประกอบเข้ากับคำ ทอง หรือ ท้อง (แปลว่า ถึง ทั่ว ตลอด ถึงกัน ติดต่อ) เป็น ทองซื่อ ก็แปลว่า ติดต่อด้วยตลอด ใช้เรียกล่ามในห้างร้านค้าขาย คำนี้เองที่คงมาเป็นชื่อของ ขุนท่องซื่อ ล่ามจีน ขุนท่องวารี ก็คงหมายความว่า ติดต่อทางน้ำ ทางเรือ ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ซื่อ ที่แปลว่าการงาน อาจย้ายความหมายมาเป็น สื่อ ในภาษาไทย เพราะคำท่องซื่อเป็นแนวเทียบ แต่ไม่มีหลักฐานยืนยันพอ
ในคราวที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำว่า สือ และ สื่อ พบคำจีนคำหนึ่ง กวางตุ้งอ่านว่า สัด แต้จิ๋วว่า ซิด แปลว่า ชื่อตรง จริง เนื้อแท้ ผสมกับคำว่า ซื่อ ซึ่งแปลว่า ธุระการงาน เป็น สัดสี่ ในเสียงกวางตุ้ง (แต้จิ๋วเป็น ซิดซื่อ) แปลว่า ความจริงโดยแท้ ผสมกลับกันเป็น สี่สัด แปลว่า ความจริงของเรื่อง ผสมกับคำ โหล ซึ่งแปลว่า แก่ (แต้จิ๋วเป็น เหลา) เป็น โหลสัด หรือ เหลาชิด แปลว่า คนสุจริต ผสมกับ กา (แต้จิ๋ว เป็น เก) แปลว่า ค่า ราคาขาย เป็น สัตกา แปลว่า ราคาตายตัวไม่มีผ่าน เป็นอันว่า สัด ในภาษาจีนพ้องเสียงและความกับคำว่า สัตย ในสํสกฤตอย่างปลาด
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า ศาลเทพารักษ์, ในภาษาพะม่าเขียนค่า natsin นัต แปลว่า เทพารักษ์ ผี เพราะฉะนั้น สิน คงจะแปลค่า ศาล ถ้าว่าโดยเสียง สิน-สาน ก็เป็นแนวเดียวกับ ซิด-สัด ข้างต้นนี้
กระแซ เคยทราบเกล้า ฯ แต่ว่า เป็นประชาชนอยู่ในเมืองมณี/*181ปุระ แคว้นอัสสัม มาได้ทราบเกล้า ฯ จากหนังสืออังกฤษเล่ม ๑ ว่า พวกกระแซคือลูกหลานของพวกแขกฮินดู ซึ่งถูกพะม่ากวาดเอามาเป็นชะเลย
คำ พ่าย ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบในพจนานุกรมไทยใหญ่ เขียนและอ่านว่า ป้าย แปลว่า เคลื่อนไปเร็วว่าปกติ วิ่ง หนี คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคำแปลนี้ดีกว่าแปลว่า แตก เพราะ ป้าย กับ ไป ป่าย ยังมีเค้าให้เห็นว่าเป็นพวกเดียวกัน
ที่ประทานคำมีความหมายเคลื่อนที่ ในคำว่า หลวง และ ทิชาจารย์ มีประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เรื่องความหมายเคลื่อนที่ ถ้าไม่ทราบพงศาวดารของคำ ก็เป็นความลำบากมาก คำปากตลาดเรียกโรงมหรสพเล่นประจำว่า วิก มีผู้เล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เกิดจากเจ้าพระยามหินทร ฯ จะเล่นละครเก็บเงินเอาอย่างละครปาซีที่เข้ามาเล่นเก็บเงินในสมัยนั้น แต่จะเล่นสัปดาห์ละวัน คำว่า สัปดาห์ ยังไม่มีใช้ เรียกกันแต่ว่า วิก เขียนป้ายไว้หน้าโรงละคร ซึ่งมีชื่อว่า ปรินสเทียเตอร์ (ปรินส์ ในที่นี้จะหมายความว่ากรมหมื่นพิชัย ฯ หรือพระองค์ใดไม่ทราบเกล้า ฯ) ว่า วิกนี้จะเล่นเรื่องนั้นเรื่องนี้ คนอ่านไม่เข้าใจคำว่า วิก แปลว่าอะไร ก็อาศัยตีความไปว่า วิก เห็นจะหมายถึงโรงละครเล่นเก็บเงิน เลยคิดเป็นคำแปลมาจนบัดนี้ อย่างเดียวกับบ๊อกส์ละคร ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นโรงละครลิงเอาไม้กระบอกมาตั้งเป็นราวให้นั่งดูแถวหน้า ก็เรียกว่า นั่งบ๊อกส์ ซึ่งในที่นี้แปลว่า นั่งข้างหน้า หาใช่นั่งในคอกไม่
คำพูดในภาษา ในตำรานิรุกติศาสตร์ว่า ย่อมมีเกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นธรรมดา เหมือนอย่างคนซึ่งเป็นเจ้าของผู้สร้างคำเหล่านั้น ลางคำเกิดมาไม่กี่วันก็ตายไป คือคิดขึ้นใช้ไม่ได้กี่วัน ไม่มีคนนิยมใช้ ก็ต้องเลิกใช้ ลางคำก็อยู่ไปได้นาน ลางคำก็ค่อยเลือนค่อยกลายแล้วหายไปก็มี เหตุที่เป็นไปได้ต่างๆ เหล่านี้ สุดแล้วแต่สิ่งแวดล้อมของคำ คำพูด/*182นั้นเป็นเหมือนอาณัติสัญญา บอกความมุ่งหมายที่มีอยู่ในใจของผู้พูด ให้ปรากฏออกมาภายนอก เพื่อให้อีกฝ่ายหนึ่งเข้าใจ ถ้าผู้พูดผู้ฟังต่างเข้าใจกันดีสมดังความมุ่งหมายแล้ว อาณัติสัญญาที่ส่งออกมาก็คงอยู่ได้นาน ผู้พูดผู้ฟังไม่ได้คำนึงถึงอาณัติสัญญานั้นว่า ผิดหรือไม่ในแบบแผนหรือในตำราไวยากรณ์ ด้วยเหตุนี้ ถ้าคำใดที่มีผู้คิดใช้ขึ้นใหม่ เป็นที่นิยมและใช้กันแพร่หลาย เป็นที่เข้าใจในความหมายแห่งคำนั้นกันดี แม้คำนั้นนักปราชญ์ทางหนังสือจะเห็นว่าผิดรูปผิดเสียง ผิดความหมายอันแท้จริง ก็ไม่มีประโยชน์อะไรที่จะไปฝ่าฝืนโดยหาอาณัติสัญญาอันอื่นมาใช้แทน ซึ่งจะไม่ตรงกับความรู้ความเข้าใจของคนทั่วไป อาณัติสัญญาที่ส่งออกไปต้องตรงกับความเข้าใจของผู้รับ จึงจะได้ประโยชน์ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าที่เขากล่าวไว้ดังนี้ ก็มาตรงกับที่ทรงพระดำริเห็นว่า สำคัญอยู่ที่จะใช้คำใดๆ ก็ต้องใช้ไปตามกัน ไม่ว่าผิดหรือถูก ควรหรือไม่ควร เพราะผู้พูดผู้ฟังมุ่งเอาความเข้าใจกันเป็นใหญ่ และคำที่เข้าใจนี้อาจเข้าใจผิดเคลื่อนที่ไปก็มี แต่เป็นไปด้วยกันหมด ก็เลยเป็นไม่ผิดไป เช่นคำว่า สบถ ที่ตรัสประทานมาเป็นตัวอย่าง
ในตำรานิรุกติคาสตร์กล่าวต่อไปว่า ภาษานั้น ถ้าปล่อยไปตามความรู้ความเห็นของมหาชน ภาษาก็จะรุดหน้า มืความเปลี่ยนเปลงไปอย่างรวดเร็ว จนหลักเดิมกลายถึงเสียหายได้ แต่ถ้าจะให้ภาษาไว้กับพวกนักปราชญ์ ภาษาก็ก้าวหน้าได้ช้า คือมุ่งแต่จะรักษารูปเดิมของภาษาไว้ให้ถูกต้องถ่ายเดียว เมื่อภาษาไม่เดิน ภาษานั้นก็จะเสื่อมศูนย์ไป เป็นอย่างเดียวกับเด็กและผู้ใหญ่ เด็กก้าวเร็วผู้ใหญ่ก้าวช้า มีดีมีไม่ดีด้วยกัน แต่เมื่อเอามาผสมกัน คือมีทั้งดึงให้รุดหน้าและมีทั้งรั้งมาไม่ให้ข้ามก้าว ทำให้ภาษาไม่กลายไปเร็ว และไม่อยู่ล้าหลัง เป็นไปด้วยพอดี แต่อย่างไรก็ตาม ในที่สุดภาษาก็ต้องเดินหน้าเสมอไป และต้องกลายไปโดยลำดับ ซึ่งคนผู้เป็นเจ้าของผู้ใช้ในขณะนั้นจะไม่รู้สึกเลย
ที่ทรงพระกรุณาประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่องจักรและสังข์ แก่/*183ข้าพระพุทธเจ้าโดยพิสดาร เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้ในพระอธิบายเป็นล้นพ้น เรื่องรดน้ำด้วยสังข์ ตามที่ทรงสันนิษฐาน ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ไทยจะได้คติมาทางเขมร ๆ คงได้มาจากอินเดียตอนใต้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เที่ยวค้นอ่านเรื่องสังข์ทางอินเดีย พบมีกล่าวแต่ใช้เปนเครื่องเป่าเท่านั้น ใช้เป็นรดน้ำไม่เคยพบ สอบถามสวามีสัตยนันทบุรีอีกครั้ง ก็ไม่ได้ความยิ่งไปกว่าที่ได้กราบทูลแล้ว จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้ามั่นใจว่า ถ้าจะมีเรื่องสังข์ทางอินเดีย จะต้องค้นหาทางอินเดียตอนใต้ เรื่องจักรจักเป็นฟันเลื่อย ทรงเห็นว่าน่าจะมาเป็นขึ้นในเมืองไทย เพราะคำ จักร กับ จัก มาพ้องกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าพบจักรของอินเดียและของกรีกก็เป็นรูปฉาบทั้งนั้น รูปฟันเลื่อยไม่ปรากฏ ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่องทรงคิดผูกเล่นในเรื่องทำรูปเกี่ยวกับจักร ข้าพระพุทธเจ้าซาบซึ้งเป็นอย่างยิ่ง เพราะการคิดผูกเครื่องหมาย ข้อสำคัญอยู่ที่หาเรื่องให้เข้ากันได้สนิท ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้รับความลำบากในเรื่องเหล่านี้มาแล้ว เมื่อประทานแนวทางที่ทรงคิดผูกเล่นมานี้ จึงเป็นประโยชน์แก่ข้าพระหุทธเจ้ามาก พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
อธิบดีกรมโยธาเทศบาล ได้ประทับจำลองดวงตราประจำกรมศุขาภิบาลมาให้ข้าพระพุทธเจ้าดวง ๑ เป็นรูปเทวดารำแพนหางนกยูงทั้ง ๒ หัตถ์ เหาะอยู่ในลายกนกเปลว และมีบันทึกลายพระราชหัตถ์ ลงวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๑๗ ว่า ได้ตรวจดูดวงตราที่เหลือ เป็นตราชั้นสูง เกินกว่าตำแหน่งกรมศุขาภิบาลไป ให้พระยาเทเวศร์ ฯ คิดทำเอาใหม่ ถ้าเป็นดวงตรารูปเทวดารำหางนกยูงจะดี ดูเป็นปัดเสนียดจัญไรเปื้อนเปรอะ หรือนับว่าเป็นการมงคล เขาสำหรับเบิกโรง แต่ที่แท้ละครพะม่ามันเล่น รำหางนกยูงออกมาออกมาปัดแท่นที่พระเจ้าแผ่นดินออกมาประทับ เห็นเข้าเชิงดี ถ้าจะกลัวเลวไปก็ให้เหาะเสียก็ได้
ภิงคาร ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานมา ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็น /*184พระสุวรรณภิงคาร ในราชพิพิธภัณฑ์ ก็เป็นคนโฑดินขนาดเล็กแต่เลี่ยมทอง นอกจากนี้ยังมีพระมณฑป ว่าเป็นที่บรรจุน้ำเสวย แล้วยังมีพระตะพาบน้ำ รูปไม่เป็นตะพาบน้ำเลย แต่เป็นหม้อน้ำอย่างพระเต้า พระยาวงศากรณ์ ฯ บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า พระตะพาบ พระเต้า และ พระปทุม เป็นอย่างเดียวกัน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคงมีอะไรผิดกันอยู่บ้าง จึงได้เรียกชื่อต่างกัน ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นหาคำว่า ตะพาบ ในภาษามะลายูจะมีบ้างหรือไม่ ก็ไม่พบ แต่ไถลไปพบคำว่า ศรีตาหมัน แปลว่า กลางสวน หรือกลางใจสวน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคำนี้ จะเหมาะกว่า สะตาหมัน ซึ่งทรงได้มาจากชะวา แปลว่า สวนหนึ่ง เพราะถ้าความว่า เสด็จประพาสสะตาหมัน คือเสด็จมาในกลางสวน ความสนิทกว่า และ ศรีตาหมัน เมื่อใช้ ชวนให้เสียงร่อยหรอเป็น สะ ได้
ในเครื่องราชูปโภค มี พานพระขันหมาก และ พานพระศรี เป็นสองชื่อ และลักษณะของรูปก็ผิดกัน น่าจะเป็นของคนละรุ่น พานพระขันหมากน่าจะมาก่อนพานพระศรี ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามนายสุดได้ความว่า ภาชนะรูปร่างกลม ๆ อย่างขัน ทางอีศานเรียกว่า โอ แต่เมื่อนำมาใช้ใส่หมากพลู จึงเรียกว่า ขันหมาก แสดงว่า ขัน เป็นคำได้มาแต่อื่น เวลานี้ภาชนะโอทางอีศานเรียกเป็นขันก็มี ส่วนเชี่ยนหมากก็มีเรียกเหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำ ขัน และ เชี่ยน ในภาษาไทยต่าง ๆ ก็ไม่พบ แต่พบเรื่องประเพณีแต่งงานของเขมรในภาษาอังกฤษ เรียกว่า ขันสลา หมายความถึงเงินสินสอด ขันสลา นี้ ชาวเขมรคนหนึ่งทำงานอยู่ที่หอสมุด บอกข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นคำได้ไปจากไทย นอกจาก ขันสลา ยังมีช่อดอกหมากกำกับไปด้วย แต่ในหนังสือไม่ได้อธิบายไว้ว่า ใช้เพื่อประโยชน์อะไร ในเรื่องดอกหมาก ที่ทราบเกล้า ฯ มา ก็มีใช้แต่เฉลิมพระราชมณเฑียร พระยาวงศากรณ์ ฯ ว่า มีความหมายว่า งอกงาม ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำ ขันหมาก ในภาษามะลายู พบคำ จารมา ปสิรีฮัน และ สลัปปะ คำที่ ๒ ปสิรีฮัน ฟังเสียงคล้าย พระศรี อะไรอย่างนั้น ส่วน /*185สลัปปะ ใกล้คำว่า ตลับ ในภาษาไทย เพราะฉะนั้น ขันหมากและพานพระขันหมากคงไม่มีตลับใส่ ทางอีศานก็ใช้หมากพลูรวม ๆ ลงไปในขัน ส่วนเชี่ยนหมากและพานพระศรีมีตลับ จะเป็นของได้มาทางมะลายูทีหลัง การกินหมาก แขกมะลายูและจีนเรียกกินพลู คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ไทยกินหมากก่อนแล้วกินพลูตามไป จึงเรียกว่ากินหมาก ส่วนจีนและชาวฮินดู เอาใบพลูห่อหมากและเครื่องผสมรวมกันแล้วกิน จึงได้พูดว่า กินพลู (เจี๊ยะเหลาเฮี้ยะ มากินสิรี) ข้าพระพุทธเจ้าเห็นชาวฮินดูป้ายปูนที่ใบพลูด้านที่เป็นมัน จะเรียกว่า หน้าพลู หรือ หลังพลู ไม่ทราบเกล้า ฯ คำว่า หมาก ในภาษาไทยเดิม หมายความว่า ลูกไม้ที่กินได้ จะเป็นเพราะไทยชอบหมากพลูมาก จนทำให้คำว่า หมากหมดความหมายในคำเดิม ย้ายมาหมายถึงหมากพลูโดยฉะเพาะ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*186ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒ มีนาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๒ ได้รับแล้ว ขอบใจมากที่ช่วยค้นอะไรต่ออะไรบอกให้ทราบ ได้นึกถึงการที่เราเล่นกันอยู่นี้ว่าจะเรียกอะไรดี เหนไม่มีอะไรเหมาะกว่าที่เจ้านายตรัสเรียกว่า พุ่ง เพราะฉะนั้นจะตอบหนังสือพุ่งของท่านต่อไปนี้
โมทนาในการค้นสอบของท่าน ที่ว่าคำ สือ ไม่เกี่ยวกับ สื่อ ทำให้หลุดจากข้อสงสัยไปได้ คำ แม่สื่อ หรือ สื่อสาร ที่ก็จะมาแต่คำ ท่องสื่อ นั้นเอง ดีมากที่ได้ทราบว่าทั้ง ท่อง ทั้ง สื่อ เปนคำจีน แต่ก่อนนึกว่าเปนคำไทย ลายสือนั้นเคยได้ยินและก็เข้าใจด้วย แต่ หนังสือ นั้นไม่เข้าใจ ท่านว่าเราไม่ได้เขียนหนังสือใส่แผ่นหนัง มีแต่ทางฝรั่งนั้นนึกได้ เหนจริงด้วยแล้ว ก่อนที่จะรู้ก็เพราะต้องจัดการก่อฤกษ์อะไรต่าง ๆ เปนอย่างฝรั่ง จะเขียนประกาศบนกระดาษฝังก็กลัวจะยุ ฝรั่งเขาจึงแนะนำว่าให้เขียนบนหนังลา เขาว่าทนนักและสั่งให้ส่งเข้ามาก็ได้ แต่ก็ไม่ได้ทำตามเขาบอก อีกอย่างหนึ่งเหนลายฝรั่งซึ่งเขียนเปนหนังสือ แล้วหนังสือมักอยู่บนอ้ายอะไรขาดกะร่องกะแร่งม้วน ๆ ฝรั่งเขาบอกว่านั่นคือแผ่นหนัง เหล่านั้นเปนแรกรู้ว่าฝรั่งเขาเขียนหนังสือกันบนแผ่นหนัง ทางเราไม่เคยได้ยินได้ทราบเลยอย่างท่านว่า ทราบแต่เขียนขีดบนศิลาและใบไม้ ก็คำว่า หนังสือ นั้นจะมาทางไหน ฝรั่งหรือคำจีนเข้ามาสู่ภาษาเรานั้นไม่ประหลาด เพราะบ้านอยู่ใกล้กัน และก็ว่าเรามาแต่จีนด้วย
คำ กะแซ ฉันไม่เคยรู้ทีเดียวว่าเปนพวกไร รู้แต่ว่าเปนชื่อพวกคน ท่านบอกให้เข้าใจขอบใจเป็นอย่างยิ่ง เรือแซ ก็เหนจะเปน เรือกะแซ นั่นเอง
/*187คำ ป้าย ป่าย ไป เราก็มีใช้อยู่ทั้งนั้น แต่มีความหมายไปคนละอย่างกับ พ่าย
ฉันรู้มาใหม่ ว่าคำ ย่าโม่ นั้นเปนอูฐ ว่าเปนภาษาเปอเซีย ขอพึ่งท่านจะช่วยค้นอะไรก็แล้วแต่จะสดวก พยให้ทราบได้ว่าจริงหรือไม่
เรื่องละคอนเจ้าพระยามหินทร์ ท่านคาดพลาดไปมาก เพราะท่านไม่รู้ทันคำว่า วิก ไม่ใช่หมายว่า ๗ วัน หมายว่าเดือน เดือนหงายเปนทางสดวกแก่คนที่จะไปดูละคอน ก็ตกอยู่ในราว ๗ วัน หรือยิ่งหย่อนไปกว่าก็มี ในการเก็บเอาเงินคนดูก็ไม่ใช่เอาอย่างละคอนแขกฟาซี ละคอนแขกพวกนั้นมาทีหลังเจ้าพระยามหินทร์เล่นเก็บเงินเปนไหน ๆ จนมีโรงวิกเอาอย่างไปตั้งเต็มเมืองแล้ว แขกพวกนี้จึ่งมาเช่าโรงเข้าสรวม โรงวิกของเจ้าพระยามหินทร์เกิดแต่ท่านมีละคอนอยู่ ท่านก็จะเล่นดูของท่าน เพื่อการจัดแก้ไขในเรื่องที่เล่นอยู่หรือเรื่องที่จะเล่นต่อไปภายหน้า หากคนพลอยอยากดูละคอนของท่าน ท่านจะตัดสินให้เปนธรรมว่าจะให้ใครเข้าดูและไม่ให้เข้าดูก็มีอย่างใดที่สู้เก็บเงินเสียไม่ได้ การเก็บเงินคนดูนั้นท่านเอาอย่างฝรั่งมา ด้วยตัวท่านได้เคยเหนมาเมื่อได้ไปยุโรปในคณะทูตพิเศษของไทย ชื่อละคอน ปรินศ์เทียเตอ นั้นจะตั้งขึ้นเมื่อไรไม่ทราบแน่ แต่เปนกาลนานมาแล้ว สงสัยว่ากรมหมื่นพิชัยจะยังไม่ได้เสด็จมาสู่โลกนี้ เข้าใจว่าคำ ปรินศ์ จะหมายถึงพระองค์เจ้าจุธารัตน์ หากเปนคำฝรั่งอย่างบกพร่อง แต่ก็ไม่มีใครเรียก เรียกกันว่า ละคอนพระยามหิน หรือ ละคอนเจ้าคุณมหิน ทั้งนั้น
ตำรานิรุกติศาสตร์ ซึ่งกล่าวถึงคำพูดในภาษานั้นถูกดีเปนอย่างยิ่ง อุทาหรณซึ่งท่านกล่าวอ้างชื่อตำรานิรุกติศาสตร์ไปแต่ละอย่างก็แต่ล้วนดี ๆ ทั้งนั้น
คำ วีชนี ฉันเคยติดต่อกับผู้รู้ค้นมาพักหนึ่งแล้ว ว่าเปนพัดหรือแส้ ลางแห่งก็ปรากฏเปนพัด ลางแห่งก็ปรากฏเปนแส้ ลางแห่งก็ลง/*188หว่างกลาง เช่นกำหางนกยูงก็มี ฉันเหนใกล้ไปข้างไม้กวาดไม่เปนพัดเปนแส้ ความเหนนั้น ก็มาต้องกับพระราชาธิบายในพระราชหัตถเลขาเรื่องตรากรมโยธาเทศบาล ดีเต็มที
พระตะพาบ พระเต้า พระเต้าปทุมนิมิตร ฉันเคยได้ยินมาทั้งนั้น พระตะพาบ ใช้เรียกหม้อน้ำเสวย เปนรูปหม้อน้ำอย่างใหม่ จำลักลายเปนกลีบบัวไม่ใช่เฟืองอย่างหม้อน้ำเก่า ทำไมจึ่งเรียกพระตะพาบ หมายความว่าอย่างไร ยังไม่ได้คิด ทั้งเขียนลงเปนหนังสืออย่างไรก็ไม่เคยเหน พระเต้า นั้นเรียกคนโททุกอย่าง ตลอดไปคนถึงหม้อด้วย ที่กรวดน้ำซึ่งทรงใช้ เรียก พระเต้า (ทัก) ษิโณทก พระเต้าปทุมนิมิตรเปนรูปดอกบัวซ้อนกัน ๓ ชั้น เรียวแหลมขึ้นไปสูงมาก นั่นเปนหม้อจำเพาะใส่แต่น้ำมนต์ สังเกตเหนดูเหมือนมี ๓ ใบ เปนทองเงินกับสัมฤต
คำ สะตาหมัน ที่ฉันได้จากชะวาเอามาบอก ก็ได้มาแต่คำคนบอก หาได้เหนหนังสือไม่ เขาจะเขียนอย่างไรไม่ทราบ ลางทีคำคนบอกจะร่อยมาเสียแล้วก็เปนได้
ท่านพูดถึงเครื่องราชูปโภค ทำให้ฉันได้คิด ที่เรียกพานพระขันหมากนั้นเปนพานสองชั้นรูปไม้สิบสองใส่หมาก ไม่มีขันอยู่ด้วยเลย พานพระศรี เปนพานรูปกลมใส่หมากเหมือนกัน ซ้ำกัน เข้าใจว่า พานพระขันหมากเปนของเก่ามีมาก่อน พานพระศรีมีมาทีหลัง ฉันได้นึกเหมือนกันว่าขันจะมาจากโอ นายสุดก็มารับรองความคิดนั้นขึ้น เปนอันว่าคิดถูก เชี่ยนหมาก ไม่ทราบว่าเปนภาษาอะไร มาทางไหน แต่สงสัยทางมะลายู ขันสลา คำ สลา ซึ่งหมายว่าหมากก็เข้าใจว่าเปนคำมะลายู ช่อดอกหมาก ฉันคิดว่าหมายถึง ลก อย่างข้างจีน พระมณฑป ก็คือขันน้ำ หากทำเปนรูปมียอดแหลมดุจมณฑป จึ่งเรียกพระมณฑป เข้าใจว่าเปนของมีมาก่อน พระเต้า คือคนโทน้ำเสวยเหมือนกัน มีอีกสิ่งหนึ่งคือกระโถนปากแตรของพระราชา เรียกว่า พระสุพรรณราช เขียนอย่างไรก็/*189ไม่ทราบ จะเปนว่าเครื่องทองของพระราชาก็เปนได้ หรือ ราช จะเปน ราด คือราดน้ำเราดื้อๆนี่ก็ไม่ทราบ
เครื่องราชูปโภค (เรียกตามที่เคยเรียก) แบ่งเปน ๒ ภาค พานพระขันหมาก พระสุพรรณศรี พระมณฑป พระสุพรรณราช ๔ สิ่งนี้จัดเปนของแผ่นดิน จะเสด็จออกที่ไหนก็เชิญไปตั้งไว้ที่นั่น ส่วนพานพระศรีกับอื่นอีกจัดเปนของส่วนพระองค์ที่ทรงใช้เชิญตามเสด็จ ต่อประทับที่แล้วจึ่งตั้ง ของ ๔ สิ่งมีพานพระขันหมากเปนต้นนั้น มี ๒ สำรับ สำรับ ๑ เปนทองมีลงยาเปนลางแห่งนั่นมีมาแต่เดิม ทำขึ้นในรัชกาลที่ ๔ อีกสำรับ ๑ เปนลงยาทั้งตัว
<นริศ>
/*190กรมศิลปากร
วันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒ มีนาคม พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
เรือแซ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ในเรื่องเสียงอาจมีทางที่มาของคำได้เป็น ๒ ทาง คือ มาจาก กระแซ ทางหนึ่ง และมาจากคำว่า เซ ซึ่งเปนภาษาข่า แปลว่าแม่น้ำ เช่น ปากเซ เซลำเพา เป็นต้น อีกทางหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยเห็นรูปร่าง เรือแซ ตลอดจนเรือของชาติกระแซและของข่า ซึ่งพอจะนำเอามาเปรียบเทียบพิจารณาได้
ย่าโม่ ในภาษาเปอร์เซียมีคำว่า Ya’ mal แปลว่าอูฐ แปลความที่สองว่าอดทน เชื่อง เหมาะแก่ทำงานหนัก ในภาษาฮินดูสตานี (ใช้เป็นภาษากลางในอินเดีย เป็นภาษาสํสกฤตปนเปอร์เซียและอาหรับ) มีคำว่า Jaml หรือ Jamal แปลว่าอูฐ และว่ามาจากภาษาเฮบรู (ภาษาเฮบรูและอาหรับอยู่ในตระกูลเดียวกัน เรียกว่าตระกูลภาษาเซมมิติก) นอกจากคำว่า อูฐ ในภาษาเปอร์เซียมีคำว่า แปลว่า ม้าต่าง ม้างาน ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ทราบเกล้าฯ ว่า ย่าโม่ หมายความว่าอะไร ถ้าสังเกตดูความในหนังสือจดหมายเหตุหลวงอุดมสมบัติ ตอนที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า ฯ ตรัสว่า ย่าโม่อะไรไม่รู้ อ้ายย่าโม่อะไรที่ไหนมิรู้ น่าเกลียดน่าชังนักหนาทีเดียว ก็ดูเป็นว่า ย่าโม่เป็นตัวอะไรไม่รู้ น่าเกลียดมาก อาจปรับเข้ากับอูฐได้ เพราะไทยไม่รู้จัก และรูปร่างอูฐก็ไม่น่ารักอะไร แต่เสียง Ya’ mal ซึ่งแปลว่า อูฐ ในภาษาเปอร์เซียไกลกว่าเสียง Yābū ซึ่งแปลว่าม้าต่าง แต่คำหลังความไม่ได้ สู้ความว่า อูฐ ไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ยินคำ ย่าโม่ ในความว่าฝุ่นจีนที่ใช้เอาไม้พันสำลีเช็ดทาไรผมเพื่อให้/*191เห็นชัด ลางทีจะเป็นคำล้อกันก็ได้ นอกจาก ย่าโม่ แปลว่าฝุ่นจีน ยังมี มุหน่าย ว่าเอาน้ำมันตานีปนปูนแดงและเขม่าสำหรับแต่งผมให้ตั้งเรียงเส้น และมี ม่าเหมียว ว่าเปนมูลของยางตัวม่าเหมียว สำหรับทาให้ผมตั้ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาที่มาของคำ มุหน่าย ตานี และ ม่าเหมียว หลายครั้งยังไม่พบ คงจะเพี้ยนเสียงไปไกล จึงหาในมะลายูและในฮินดูสตานีไม่ได้ตัวม่าเหมียว ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขาใส่ขวดโหลไว้ เป็นแมลงตัวดำๆ
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระกรุณาเป็นล้นพ้น ที่ตรัสเล่าเรื่องต้นเหตุของคำว่า วิก ให้ทราบเกล้า ฯ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
วิชนี ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามนักบาลี ก็แปลว่าพัด เปิดดูในพจนานุกรมสํสกฤต-อังกฤษ ของมอรเนียร์วิลเลียมส์ แปลว่า พัด เป่าลม ในภาษาไทย คำว่า พัด ใช้ว่า วี ทุกถิ่น ส่วนคำว่า พัด ไม่พบ นายสุดชี้แจงว่าพัดในภาคอีศานใช้แก่ลมพัดเท่านั้น ส่วนคำว่า ปัด ในไทยมีทุกถิ่น ในภาษาไทยใหญ่ วี นอกจากหมายความว่า พัด หมายความว่าปัดไปมาก็ได้ เช่น วีหาง ปา(ปลา)วีหาง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า กิริยาของ วี พัด ปัด เป่า เป็นลักษณะคล้ายคลึงกัน ความมุ่งหมายในกิริยาของคำเหล่านี้ก็ใกล้กัน จึงทำให้ความหมายสับสนใช้ปะปนกันไป ข้าพระพุทธเจ้าได้พบในหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่งว่า พวกมุนีเชนมีหางนกยูงกำหนึ่งสำหรับปัดที่นั่ง ในหนังสือตอนที่ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเป็นเกี่ยวกับเรื่อองพิธีถอนผมถอนเคราของมุนีเชน ซึ่งมีอ้างถึงอยู่ในคัมภีร์พระไตรปิฎก แต่จะมีพิธีทำกันอย่างไรบ้าง ไม่มีกล่าวไว้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงแปลตอนนี้ไว้และขอประทานถวายคำแปลมาพร้อมกับหนังสือนี้ฉะบับหนึ่ง
ที่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบายถึง พระตะพาบ พระเต้าปทุมนิมิตร ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจซาบซึ้งตลอดแล้ว เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้า ฯ
/*192ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาคำแปลของ พระสุพรรณราช ทางมะลายู และฮินดูสตานียังไม่พบ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า สุพรรณ ในที่นี้ น่าจะเพี้ยนมาจากคำใดคำหนึ่ง เพราะพระสุพรรณศรีก็เป็นกะโถนเหมือนกัน ถ้า ศรี แปลว่าพลู สุพรรณ ก็ควรเป็นภาชนะอะไรที่เกี่ยวกับเรื่องหมากพลู ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูคำว่า กะโถน คำว่า ที่บ้วน ในภาษามะลายู และในฮินดูสตานี ก็ไม่ตรงเสียงกับคำว่า สุพรรณ มีคำใกล้กับ สุพรรณ อยู่คำหนึ่งในภาษามะลายูคือ ปันสุปาริ ปัน แปลว่าพลู มาจากคำ ปรรณ สุปาริ แปลว่าหมาก ส่วน ราด ในมะลายูมีคำว่า รัต แปลว่าแดง ซึ่งคงมาจาก รัตต ในบาลี ความไม่ได้กัน การค้นหาที่มาของคำเมื่อต้องการค้นคร่ำเคร่งก็มักไม่พบ ครั้นต่อไปลางทีไม่ได้เจตนาจะค้น ก็ไปพบเข้าเองก็มี ในเรื่องพระสุพรรณราช คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ค้นต่อไปนาน ๆ ก็คงพบ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านหนังสือต่าง ๆ ถ้าไม่มีเรื่องติดขัดอยู่ก่อนก็มักอ่านผ่านไปเสีย
มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า เวลาพระเจ้าแผ่นดินเสด็จโปรยทาน มีไม้ไผ่เหลาอย่างไม้เรียกหลายอัน ปลายบากไว้หน่อยสำหรับถูกเชือกห้อยลงมาเล็กน้อย ผูกไม้แหลม ๆ คล้ายไม้กลัด ใช้เสียบลูกมะนาวแล้วเหวี่ยงไป ไม้นี้เรียกว่า ไม้ทานตะวัน ดูเหตุผลของคำแปลกไม่เข้ากันกับที่ใช้เหวี่ยงลูกมะนาว ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามข้าราชการในสำนักพระราชวังถึงไม้ทานตะวันนี้ ก็ไม่มีใครเคยเห็นเคยรู้จัก ต่อไปจึงได้ความว่าเป็นหน้าที่ของพระคลังข้างที่เก็บรักษาไว้ ต่อไปก็คงจะมีผู้รู้จักน้อยเข้า
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเรื่องชาติจามในหนังสือเล่มหนึ่ง (E.R.E. Vol. III p. 350) ว่าปี ๑๒ นักษัตรของจาม ยืมเอามาตากจีน ๆ ยืมเอามาจากตุรกี ในหนังสืออีกเล่ม ๑ ว่าด้วยชาติข่า (Baudesson’s Indo-China And Its Primitive People p. 281) แห่งหนึ่งว่า วิธีนับปี่เป็นจำนวน ๑๒ ชาติตุรกีเป็นผู้คิดแต่ว่าจีนเป็นตัวการที่นำเอาวิธีนับอย่างนี้มาแพร่หลาย ตลอดไปในดินแดนตะวันออกไกล อีกแห่งหนึ่งว่า ปฏิทินชาวชะวา สัปดาห์หนึ่ง/*193มี ๕ วัน เดือนหนึ่งมี ๖ สัปดาห์ (๖ × ๕ = ๓๐) ปีหนึ่ง ๑๐ เดือน มีชื่อเทวดาประจำเดือน เรื่องสัปดาห์หนึ่ง ๕ วัน ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบว่าไทยในประเทศจีนลางแห่งก็เป็น ๕ วัน แค่ค้นหาหนังสือนั้นไม่เจอ
ในพงศาวดารพะม่าแห่งหนึ่ง กล่าวว่าเมื่อพระเจ้านรปติสีสุเสด็จเสวยราชย์ในกรุงพุกามเมื่อ พ.ศ. ๑๗๑๗ พระองค์โปรดให้จับอนันตสูริย บุตรของอาจารย์แห่งพระเชษฐาไปฆ่าเสีย อนันตสูริยขณะจะถูกประหาร แต่งโคลงไว้ ๕ บท มีความว่า เมื่อได้สุขแล้วก็ได้ทุกข์ เหมือนฟองน้ำผุดอยู่ชั่วขณะหนึ่งเท่านั้น แล้วกล่าวข้อความอื่น ๆ เกี่ยวกับเรื่องกรรมและสังสารทุกข์ ในที่สุดว่าไม่มีความพยาบาทอาฆาตใคร แต่งแล้วให้เพ็ชฆาตนำไปถวายพระเจ้าแผ่นดิน แต่เพ็ชฆาตฆ่าอนันตสูริยเสียก่อน แล้วจึงนำโคลงไปถวายพระเจ้าแผ่นดิน ๆ ทอดพระเนตรแล้วโปรดยกโทษให้อนันตสูริย  ครั้นทรงทราบว่าเพ็ชฆาตฆ่าอนันตสูริยเสียแล้ว ก็กริ้วเพ็ชฆาต ตรัสให้นำตัวไปฆ่าเสีย เรื่องนี้คล้ายเรื่องศรีปราชญ์ ถ้าเป็นเรื่องเดียวกัน ของพะม่าแก่เวลากว่า คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะมาจากอินเดียอีกต่อหนึ่ง อนันตสูริยนี้ใจกว้างกว่าศรีปราชญ์ที่ไม่ผูกพยาบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ขอประทานถวายคำแปลเกี่ยวด้วยเรื่องภาษามาในซองนี้ด้วย ๒ ตอน1
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
--
๑. ดูภาคผนวก ↩
/*194ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มีนาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือลงวันที่ ๖ มีนาคม ของท่าน
ท่านมีความเหนว่า เรือแซ อาจเปนไปได้สองทางนั้นชอบแล้ว เราจะต้องพิจารณาว่าทีจะมาทางไร อันเรือแซนั้นจำได้แน่ว่าเขา ตีกระเชียง พลกระเชียงแต่งตัวใส่กางเกงและเสื้อกับหมวกกลีบลำดวนชุดเขียวคราม คำร้องก็ผิดกับฝีพายเรา ต้นเสียงร้องว่า สัมปันเน ลูกคู่รับว่า เฮลั่กพลั่ก คิดดูในคำลูกคู่รับไม่เปนความอย่างไร นอกจากนัดให้ตีกระเชียงพร้อมกัน แต่คำต้นเสียงดูเปนเรียกชื่อเรือว่า สัมปั้น คำเรียกเรือเล็กว่า สัมปั้น จะเปนคำมลายูหรือคำจีนนั้นทราบไม่แน่ ส่วนรูปเรือนั้นจำได้คลับคล้ายคลับคลาว่าคล้ายเรือไชย คือหัวท้ายยกขึ้นพ้นน้ำ ท้ายมีเดือยยาวขึ้นไปอย่างท้ายเรือไชย เว้นแต่ไม่ยาวเท่าท้ายเรือไชยและไม่มีกนก ส่วนหัวนั้นไม่มีเดือย ดูเหมือนข้างบนจะกว้างมนแต่ข้างล่างนั้นคมแน่ เส้นล้มหัวดูเหมือนจะตรงหรือเอนไปข้างหน้าเสียด้วยซ้ำ ไม่เอนไปข้างหลังอย่างเรือไชย เรือแซนั้นล้วนแต่เขียนสีเปรอะไปทั้งนั้น เช่นเรือเสือทะยานชน เสือคำรนสินธุ์ ของกรมปากน้ำก็คือเรือแซนั่นเอง หัวเขียนเปนรูปเสือ ในพระราชพงศาวดารดูเหมือนมีว่าแปลงเรือแซเปนเรือไชย เรือรูปสัตว์ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ แต่ได้ไปเหนรูปจำลักที่พระนครวัดมีรูปเรือไชย เรือรูปสัตว์อยู่ที่นั่น จะเปนพระนครวัดสร้างก่อนหรือทีหลังแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักพรรดิก็ไม่ทราบ ถ้าเปนสร้างก่อนนั้น คำพงศาวดารกล่าวไว้ก็ไม่จริง อีกประการหนึ่งพงศาวดารกล่าวไว้ว่า พระเจ้าทรงธรรมเสด็จขึ้นพระพุทธบาท ฝีพายเอาดอกเลามาผูกที่หัวเรือไชย ทรงเห็นงามจึ่งให้ทำเรือไชยมีเดือยหัวอย่างที่ฝีพายปักดอกเลา/*195นั้นไว้เปนประจำ ที่ว่าอย่างนี้นึกได้ว่าเคยได้เหนรูปพงศาวดาร ดูเหมือนครั้งพระนเรศวร เขียนเรือไชยหัวไม่มีเดือย มีแต่กนกลงมาติดจมูกมังกร นั่นแปลว่าช่วยพงศาวดาร เพราะเปนคราวที่ก่อนครั้งพระเจ้าทรงธรรม แต่ดูไม่เข้าทีเลย กรมหมื่นวรวัฒนศุภากรเหนว่าเปนเข้าใจผิด ที่ว่าดอกเลาครั้งพระเจ้าทรงธรรม จะเปนภู่เรือสีเรือกราบ คือเรือพระที่นั่งเรือเจ้าซึ่งใช้ขนจามรีแทนนั่นเอง ความเหนเข้าทียิ่งนัก
อนึ่งเรือชะนิดใดซึ่งเรียกว่าเรือกิ่ง และเรือชะนิดใดซึ่งเรียกว่าเรือไชย ฉันก็ยังไม่รู้ มีคนบอกว่าเรือกิ่ง หรือเรือไชยก็หัวเปนเดือยนั่นแหละ แต่ถ้ามีกนกกลางเดือยเปนเรือกิ่ง ถ้ามีแต่กนกปลายเปนเรือไชย ฉันไม่เชื่อ เพราะเห็นว่านั่นเปนแต่ทางช่างเขาผูกเท่านั้น จะนับว่าเปนชะนิดเรือหาควรไม่ ได้หันไปหาคลำเก่าก็พบมีคำเห่เรือว่า
เรือไชยไวว่องวิ่ง
รวดเร็วจริงยิ่งอย่างลม
เสียงเส้าเร่าระดม
ห่มท้ายเยิ่นเดินคู่กัน
สังเกตเห็นว่าเปนเรือดั้ง เมื่อดูที่โคลงต้นกาพย์มีว่า
พระเสด็จประเวศด้าว
ชลาลัย
ทรงรัตนพิมานไชย
กิ่งแก้ว
นี่ ไชย กับ กิ่ง เข้ามาซ้อนกันอยู่ จะหมายความว่าอย่างไร ที่เรียกว่าเรือไชยสุพรรณหงษ์ก็มี เรือหงษ์ก็เปนพวกเรือรูปสัตว์ไม่ไช่หัวเดือย จะเปนได้หรือไม่ ว่าคำเรือไชยนั้นตรงกับเรือรบ ไม่ว่าจะมีรูปเปนอย่างไร ต่อหัวเป็นเดือยจึงเรียกว่าเรือกิ่ง
ตามที่พูดมานี้ติดจะยืดยาว เปนพุ่งให้ท่านคิดเล่น
ย่าโม่ คงเปนภาษาแขกอันใดอันหนึ่ง ซึ่งรากภาษามาแต่ภาษาเปอเซีย เว้นแต่เคลื่อนไป แต่ก็คงหมายเปนอูฐแน่ ขอบใจที่ท่านช่วยค้นบอกให้ได้ว่าภาษาเปอเซียเรียก ya’ mal ที่จะเปนฝุ่นจีนเหนจะเปนไปไม่ได้
/*196ตัวม่าเหมียวฉันก็เคยเหน เปนตัวแมลงเล็ก ๆ ดำ ๆ อย่างท่านว่า เข้าใจว่ามาแต่เมืองแขก เขาเอาขี้มันหรือตัวมันอย่างใดอย่างหนึ่ง ผสมลงไปกับเครื่องหอม เพื่อนฉันคิดว่าชื่อของมันคือ มัมมี แต่จะฟังได้หรือไม่ได้ก็สงสัย ไม่มีอะไรนอกจากว่ามันมาแต่เมืองแขก และตัวดำอย่างศพเก็บ กับชื่อของมันคล้ายมัมมีเท่านั้น
มุหน่าย เปนน้ำมันใส่ผม มีในกลอนเสภาเมื่อขุนช้างแต่งตัวว่า.........ควักมุหน่ายขึ้นป้ายปีก ฉีกผมกลางกบานให้ล้านหาย ในที่นี้จะสัเงกตได้ว่าขุนช้างหัวไม่ใช่ล้านเหม่ง ตามที่ปรากฏนี้ก็ทีจะได้แก่น้ำมันตานีนั่นเอง ปูนนั้นผสมกับอะไรก็ทำให้สิ่งนั้นแขง ที่ใช้ปูนแดงกินกับหมากก็เพราะหยิบเอาได้ง่าย
พัดก็ปัด ปัดก็พัด ขนนก ถ้าผูกเปนกำก็เปน ยุงปัด ถ้าผูกแผ่ก็เปนพัด ลงกันได้ วี ทีจะมาแต่ วีชนี
เมื่อกลับจากปินัง เหนสถานีรถไฟที่เมืองไทรมีชื่อว่า สุไหงปะตานี มาโดนเข้ากับเมืองตานีหรือปัตตานีของเรา จึ่งสอบไปก็ได้ความว่าเปนภาษามะลายู ตานี แปลว่านา ปะตานี แปลว่าชาวนา มีจริงทั้งสองอย่าง คำ โฮเตล เมื่อคราวประชุมตั้งคำ ฉันเข้าใจว่าไม่มีประสงค์จะให้เลิกเพราะเปนคำที่ใช้กันทั้งโลก คำว่า โรงแรม นั้นประสงค์ให้ใช้แก่โฮเตลเล็ก ๆ ซึ่งภาษาอังกฤษใช้เรียกว่า อิน
ที่เรียกหม้อน้ำอย่างฉลักลายเปนกลีบบัวว่าพระปทุมนั้น ฉันไม่เคยได้ยิน เคยได้ยินแต่พระเต้าปทุมนิมิตร แต่เรียกพระเต้าฉลักลายกลีบบัวว่า พระปทุม หรือ พระเต้าปทุม ก็ไม่ผิด
อนึ่งฉันลืมบอกแก่ท่านไป ว่าพานพระขันหมากสำรับเก่านั้น เขาเรียกว่า พานพระขันหมากใหญ่ จะเปนเหตุที่ใหญ่กว่าพานพระขันหมากสำรับใหม่ พระสุพรรณศรีในสำรับพานพระขันหมากใหญ่ เรียกว่า พระสุพรรณศรีบัวแฉก ได้ยินว่าของเก่าหาย พวกมหาดเล็กเรี่ยรายกันสร้างขึ้น/*197แทน เพราะเปนของซึ่งเก็บไว้ที่ห้องมหาดเล็ก แต่จะเหมือนเก่าหรือไม่เหมือนนั้นให้การไม่ถูก กับที่ฉันว่าพระมณฑปเก่ากว่าคนโทนั้น เหนจะผิดไป คนโทเข้าใจว่ามาแต่กะโหลกลูกไม้ มีมะพร้าวเปนต้น แต่คนโทเท่าที่แลเหนเปนของทำใหม่ทีหลังพระมณฑปทั้งนั้น จึ่งได้ว่าพระมณฑปเก่ากว่า
สุวรรณ สุพรรณ ซึ่งแปลกันว่าทอง นั่นก็เปนทางลัดเสียแล้ว ที่แท้มีความว่าผิวงาม นี่นึกมาจากคำ พระสุพรรณราช จะต้องตราไว้ ที่ว่าเขียนพระสุพรรณราช แปลว่าเครื่องทองของพระราชา ดูเปนดีกว่าจะเขียน ราด สอบก็ไม่ได้เรื่อง พระสุพรรณภาชน์ นั้นมี เรียกโต๊ะเครื่องเสวย แต่เขาจะหมายเอาโต๊ะหรือจานกับเข้าหรือหมดด้วยกันก็ไม่ทราบ เคยได้ยินเขาเรียกอย่างนั้นเมื่อเขาแต่งของกินใส่เสร็จแล้ว
ที่ท่านว่าค้นอย่างคร่ำเคร่งก็มักไม่พบ บทจะพบก็พบเข้าเองนั้นจับใจยิ่งนัก ได้แก่ตัวฉันก็เปนเช่นนั้น คิดตกว่าอย่างที่ค้นไม่พบนั้นเพราะถ้าหากมันเคลื่อนจากคำที่ถูกไปเสียนิดเดียวก็พบไม่ได้ ที่ไปพบเข้าเองถึงจะเคลื่อนไปหน่อยก็รู้ได้ว่าคือสิ่งนั้น แต่เปนผเอิน (ฟลุก)
ไม้ทานตะวัน นั้นฉันเคยเหน สำหรับทรงทิ้งลูกมะนาวไปให้ไกล เจ้าพนักงานคอยเสียบถวาย ถ้าจะทรงทิ้งใกล้ก็โปรยด้วยพระหัตถ์ แต่ทำไมไม้นั้นจึงเรียกว่าไม้ทานตะวัน ฉันก็คิดไม่เหน
เรื่องสัตว์ประจำปี ท่านค้นบอกไปให้ทราบแต่ก่อนแล้ว ว่าทางตุรกีมีมาก่อน ตามที่ท่านพบใหม่ก็ลงรอยเดียวกัน ปีเดือนวันคืนที่ใช้ในประเทศชะวานั้นฉันไม่ทราบมาเลย จะต้องสอบถามไปดูก่อน
ศรีปราชญ์แต่งโคลงก็ดี พระร่วงลูกนาคก็ดี ท้าวแสนปมก็ดี ฉันตกลงใจแล้วว่า รับพร่าอาทานอย่างมาแต่อินเดีย ลางทีจะมีอื่นอีก ในการสอบก็เพื่อให้รู้แน่เท่านั้น
/*198ขอบใจท่านที่ให้สำเนาคำแปลมา ๒ เรื่อง
เรื่องลัทธิเชนนั้น ฉันได้ทราบมาก่อนแล้วว่าเชนว่าเปนชีเปลือย และศาสดาของเขาชื่อมหาวีร ตามสำเนาที่ท่านคัดให้ไป เปนว่ามหาวีร เปนลูกสิททารถ ถ้าจะว่าไปก็คือพระราหุล แต่ว่าเปนโคตรอันหนึ่งในเมืองปาฏลิบุตร ดูใหม่นัก อาจเปนชื่อพ้องกันก็ได้ เชน ก็คือ ชิน มหาวีรในลัทธิชินก็มี มิใครก็ใคร รับพร่าอาทานอย่างแก่กัน ที่จริงลัทธิชีเปลือยนั้นมีมาแต่ครั้งพุทธกาลหรือก่อนนั้นแล้ว อาจบอกรูปบอกลายในครั้งพุทธกาลได้ว่าเปน แฟแช่น หาดีกันในทางเปนศาสดา ธรรมะที่ข่มใจก็มีอยู่มากอย่าง ข้อใดที่ลัทธิหนึ่งเหนว่าดีก็เอาไปใช้ ข้อใดที่เหนไม่ดีก็ไม่เอา จึงมีหยาบมีละเอียด พระพุทธเจ้าของเราจึงให้ถือเอาทางกลาง คือ มชฺฌิมาปฏิปทา พิธีถอนผมหนวดเคราของพวกเชนนับว่าเปน อตฺตกิลมถานุโยค ตลอดถึงเรื่องนอนกินด้วย
เรื่องผู้พูดกับผู้ฟัง เข้าใจว่าเปนเรื่องซึ่งท่านบอกว่าจะแปลส่งไปให้เปนคราว ๆ อ่านเรื่องรู้ได้ว่าพูดดีคิดดี แต่เปนไปในทางภาษาอังกฤษ, ไม่สู้เปนประโยชน์ในภาษาไทย แต่เหนได้ในนั้นว่าไวยกรณ์นั้นเหลว
<นริศ>
/*199กรมศิลปากร
วันที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๓ มีนาคม ทรงพระเมตตาตรัสเล่าเรื่อง เรือแซ เรือกิ่ง และ เรือไชย ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ คำว่า สำปัน ในคำร้องว่า สัมปันเน และ เฮลั่กพลั่ก เสียงใกล้กับ สัมปั้น ซึ่งในพจนานุกรมภาษาอังกฤษว่าเปนคำมะลายูได้ไปจากจีน หมายความถึงเรือขนาดยาวตั้งแต่ ๑๒ ถึง ๑๕ ฟุต ข้าพระพุทธเจ้าดูในพจนานุกรมภาษาจีน-อังกฤษ มีคำว่า ซำปัน หมายความว่าเรือขนาดเล็ก แปลตามคำ ซำ = สาม ปัน = บาน แผ่น รวมกันก็ว่าเรือต่อด้วยไม้สามแผ่น ในภาษามะลายู สำปั้น หมายความถึงเรือขนาดเล็ก และใช้คำอื่นประกอบเป็นชื่อเรือชะนิดต่าง ๆ เช่น สำปั้น ปันยัง = เรือยาว เป็นต้น ในการตรวจค้นคำ สำบั้น ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า kolek ในภาษามะลายูคำหนึ่ง อธิบายไว้ว่าเป็นเรือขุดขนาดแคบ รูปเพรียว ชาวยุโรปเรียกว่า koleh คำนี้เองคงมาเป็น กุแหละ ในภาษาไทย แต่เรือกุแหละของไทยรูปกลางป่องม่อต้อ ผิดกับกุแหละของมะลายู ในมะลายูมีคำ เฮลา แปลว่าฉุดลาก ใกล้คำ ซาละพาเฮโล เห็นจะเป็นคำเกิดเต่เสียงที่เปล่งออกมาในเวลาเหนื่อย จึงได้มาตรงกัน ถ้าเทียบ เฮลา กับ เฮลั่ก ดูก็ใกล้กันมาก ในมะลายูยังมีคำว่า pelok แปลว่ากอด รัด ความไม่เข้ากันกับที่ร้องในเวลาพายเรือแจวเรือ
ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเรือของพวกชาวเกาะทะเลใต้ มีรูปคล้ายเรือหงส์มีเดือยหัว ลางชะนิดก็มีรูปเป็นศีรษะจรเข้และสัตว์ต่าง ๆ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นความคิดร่วมกันด้วยเผอิญ หรือมิฉะนั้นจะเกิดจากแหล่งเดียวกันก่อน แล้วแพร่หลายไปในที่ต่าง ๆ ซึ่งในภาษาอังกฤษเรียกว่า /*200diffusion of culture ที่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบายเรื่องเรือกิ่งเรือไชยแก่ข้าพระพุทธเจ้า กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้ารู้จักรูปลักษณะของเรือชัดขึ้น มีประโยชน์ในการค้นคว้าของข้าพระพุทธเจ้าต่อไปเป็นอันมาก
เรื่องชื่อเรือ แม้แต่เป็นเรือของชาวบ้านใช้กัน ก็เป็นเรื่องยุ่งยาก ข้าพระพุทธเจ้าเคยรวบรวมชื่อเรือต่าง ๆ ในภาษาไทย แบ่งเป็นพวก เรือขุด เรือเสริมกราบ และ เรือต่อ การรวบรวมก็ได้แต่ชื่อ ครั้นนำเอาชื่อไปสอบกับบัญชีและลักษณะเรือต่างๆ ของกรมเจ้าท่า และรูปเรือตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์แห่งชาติ และจากผู้รู้ชี้แจงให้ฟังก็มีที่ไม่ตรงกันอยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจึงต้องระงับการสอบสวนอยู่เพียงนี้ คำว่า สำเภา คำหน้าพ้องกับคำ สำปั้น ค้นหาในภาษาจีนก็ไม่พบ แต่ในไทยใหญ่เรียกสำเภาว่า ซางพอ น่าจะมีที่มาจากแหล่งเดียวกัน ถ้าเป็นกำปั่นไฟ ในไทยใหญ่เรียกว่า ซางพอไพ
เรื่องขุนช้างไม่ใช่ล้านเหม่ง ถ้าไม่ตรัสขึ้นข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เห็น ได้ลองสอบถามคนอื่นก็เป็นอย่างข้าพระพุทธเจ้า เป็นน่าขันมากที่ความหมายก็เห็นอยู่อย่างหมิ่นเหม่ แต่ไม่มีใครเห็น
ที่ตรัสถึงไม้ยุงปัด ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำไม้กวาด ในภาษาไทยพบเรียกว่า ไม้ยู หรือไม้ยูปัดทุกแห่ง ยู ในพจนานุกรมภาษาไทยใหญ่ว่าเป็นต้นไม้จำพวกปาล์ม เอาก้านของใบมาทำไม้กวาด ทีแรกคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นมะพร้าว แต่มะพร้าวไทยใหญ่มีชื่อต่างหาก เรียกว่า หมากอุ๊น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่คำปากใช้เรียกไม้กวาดว่าไม้ยังกวาด จะเพี้ยนไปจากไม้ยูปัด ก็ได้ ส่วนคำ วี น่าจะพ้องเข้ากับ วี ในวีชนีด้วยเผอิญ เพราะวี ซึ่งแปลว่าปัด มีอยู่ในภาษาไทยเป็นปกติทุกถิ่น ส่วน พัด ไม่ปรากฏมีใช้ เช่นคำว่า พัด (นาม) ก็ใช้ว่า วี หรือ หมากวี พัด (กิริยา) ก็ใช้ว่าวีคำเดียวกัน
ที่ประทานคำแปลของคำ ปะตานี ว่า ชาวนา พระเดชพระคุณล้น/*201เกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาในพจนานุกรมมะลายู-อังกฤษ มาพักหนึ่งก็ไม่พบ
โฮเต็ล ในเวลานี้ทางราชการเรียกว่าโรงแรมทั้งหมด ข้าพระพุทธเจ้านึกเสียดายคำว่า โฮเต็ล เพราะรู้จักกันแพร่หลายเข้าใจกันดีแล้ว ถือได้ว่าเป็นคำของกลางใช้กันทั่วโลก ไม่ใช่เป็นคำของชาติใดโดยฉะเพาะ โรงแรม ควรจะใช้ปรับเข้ากับ อิน ในภาษาอังกฤษ หรือโรงเตี้ยมของจีน ส่วน เรสโตแรง ของฝรั่ง ที่ใช้กันว่า ภัตตาคาร ก็สะดวกดี เมื่อมีคำใช้แยกออกเป็นสามคำดั่งนี้ ก็เท่ากับภาษาไทยมีคำร่ำรวยขึ้นอีก ดีกว่าให้คำในภาษาหดไป แต่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลนี้ในแง่อักษรศาสตร์ ส่วนในแง่กฎหมาย ถ้าใช้เป็นสามอย่างจะมีขัดข้องอย่างไรบ้างไม่ทราบเกล้า ฯ
ที่ตรัสถึงเรื่องเป็น เผอิญ หรือ ฟลุก มีแปลกอยู่ที่ฟลุกนั้นผู้ที่ชำนาญมักได้ฟลุกมากกว่าผู้ที่ไม่ชำนาญ เช่นคนเล่นบิลเลียดเก่งมักได้แต้มฟลุกมากกว่าคนที่เล่นไม่เก่ง
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพบเรื่องสังข์ทองในภาษาไทยใหญ่ เรื่องเหมือนกันกับสังข์ทองพระราชนิพนธ์ จะผิดกันก็แต่พลความ อีกเรื่องหนึ่งของไทยใหญ่ เรื่องตอนต้นเหมือนจันทโครบ ส่วนตอนปลายเหมือนพระสุธน นางมโนหรา เรื่องอย่าง สังข์ทองเคยเห็นกันว่าเปนนิยายพื้นเมืองของไทยก็ไม่ผิด แต่ของเดิมทีเดียวอาจมาจากอินเดีย ของไทยใหญ่จึงมีด้วย เรื่องคล้ายสังข์ทองของอินเดียก็มีเป็นนิยายในท้องถิ่นเบงคอลของชาวเบงคลี ถ้านิยายเหล่านี้มาแต่อินเดียอาจผ่านมาทางจีนในนิกายมหายานก็ได้ เพราะเรื่องต่าง ๆ ในคัมภีร์ทิวยาวทานของมหายาน ก็มีพ้องกับเรื่องในปัญญาสชาดกอยู่หลายเรื่อง ข้าพระพุทธเจ้ายังใฝ่ฝันถึงเรื่องชะนิดเรื่องท้าวแสนปม เรื่องพระร่วงลูกนาคอยู่
พระมาลาเส้าสูงมีขนนกและช่อดอกไม้ทำด้วยทองคำเสียบ เจ้าหน้าที่อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ช่อดอกไม้ทองคำนี้ เรียกว่าพระ/*202สุวรรณมาลัย ในชั้นต้นข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าน่าจะตั้งชื่อขึ้นเอง ครั้นเปิดค้นหาคำ สำปั้น ในภาษามะลายู ก็พบคำ มาลัย ด้วยเผอิญ ในนั้นแปลไว้ว่าภู่ขนนกชะนิดหนึ่ง ดอกไม้ที่เสียบประดับผม
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในหนังสือฝรั่งชื่อ East Again by Walter B. Harris เล่าถึงเรียนพวกนาคซึ่งเป็นชาวป่าอยู่ในแคว้นอัสสัมว่า เรือนของพวกนี้มุงด้วยแฝกมีขนาดใหญ่แต่สกปรก ถ้าเป็นเรือนของคนใหญ่คนโต ปลายอกไก่ด้านหน้า มีท่อนไม้ขนาดใหญ่สลักเป็นลวดลายรูปร่างคล้ายเขากระบือกางออก... ประตูนั้นสลักเป็นรูปคนอย่างหยาบ ๆ ตอนบนของประตูมีเขากระบือหรือมีลวดลายอื่น ๆ ประดับ ดังนี้ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดไปถึงช่อฟ้า หางหงส์ และตัวเหงา ว่าจะเปนแนวเดียวกันในชั้นของเดิม
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*203ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๕ เมษายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๓๑ เดือนก่อน จะตอบบัดนี้
ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบรากเหง้าของคำ สำปั้น และเรือชะนิดอื่นด้วย ย่อมได้ความรู้มากขึ้น
คำ สำปั้นปันยัง นึกไม่ออกว่าเมืองเรามีใช้ นึกได้แต่คำ สำปันนี คล้ายกับที่ร้องว่า สำปันเน มากทีเดียว ทั้งคำ เฮล่า ท่านคิดว่าทีจะตรงกันกับ เฮลั่ก (พลั่ก) ซึ่งร้องต่อนั้นเหนชอบด้วยอย่างยิ่ง ทางเรามีร้อง ซาละพาเฮโล เฮโล เฮล่า กันต่อเมื่อลากของหนัก แต่ไปพบทางเมืองตานีเขาใช้ร้องพายเรือทีเดียว ก็มาเข้ารูปที่ท่านคาด คิดดูก็ไม่ประหลาดอะไร ร้องในที่ทำการหนักเพื่อให้ทำพร้อมกันเท่านั้น จะร้องอะไรก็ได้ ลืมบอกแก่ท่านไปในคำว่า เฮลั่กพลั่ก นั้นจะเปน เฮลั่กคลั่ก ก็ได้ ฉันฟังมาให้การไม่ถนัด และถ้าคำ เฮลั่ก เปน เฮล่ะ ก็ใกล้กับ เฮล่า เข้าไปมากทีเดียว ตัวอย่าง ะ เปน ก ก็มีถมไป เช่น ทุะข = ทุกข ทำนุะ = ทำนุก หรือ จะ = จัก เปนต้น
ตามที่พิจารณาได้เรื่องเช่นนี้ คำร้องเปนไปในทางภาษาไทยและมะลายูเหนจะไกลจากภาษากะแซ ชื่อ เรือแซ ก็เปนอันพ้นสงสัยว่าไม่ใช่มาจากคำกะแซ
ในการที่ท่านจะเอารูปเรือกับชื่อเรือเข้าปรับกันนั้นเหนไม่ได้ เพราะความหมายในถ้อยคำย่อมเคลื่อนไปเสมอ ถ้าหากจะคิดถึงหุ่นเรือ คิดว่าอย่างขุดเปนเก่าก่อน อย่างเสริมกราบเปนตอนกลาง อย่างต่อเปนทีหลังที่สุด ตามลำดับแห่งความฉลาดซึ่งเกิดขึ้นแก่คน
เรือกู้แหละ มาแต่คำ โกเล็ก โกเละ แน่
/*204สำเภา เราเรียกกันว่า ตะเพา ส เปน ต และยาวเปนสั้นนั้นไม่ประหลาดใจ มีถมไป ประหลาดใจแต่ที่เปนคำไทย ชาวใต้เขาเรียกเรือกลไฟว่า ตะเพาไฟ คำ ตะเพา เหนจะตกเปนว่าเรือใหญ่ คำมะลายูเรียก กำปั่น หรือ กปัล (เขียนอย่างไรไม่ทราบ ไม่ได้เหนหนังสือ) นั่นก็ทีว่าเปนเรือลำใหญ่ แต่ทำไมมามีชื่อหีบเหล็กพ้องกันเข้าไม่ทราบ
ฉันไปทางทะเลเคยเหนเรือซึ่งเปนรูปคล้ายเรือกิ่งเรือรูปสัตว์อยู่เนือง ๆ เขาบอกว่าเปนเรือแขก แต่หัวจะเปนรูปอะไรไม่ได้สังเกต ได้สังเกตแต่เรือซึ่งเขาจัดมารับที่เมืองตานี ตามที่ได้บอกว่าเขาร้อง ซาละพา เฮโล นั่นหัวเปนรูปห่านหรือหงส์ทั้งตัว เข้าใจว่าเปนของใหม่ฝรั่งนำไป
ตามที่เข้าใจกันว่าขุนช้างหัวล้านเหม่งนั้น เปนด้วยละคอน หรือยี่เกเสภารำ พาไป ไม่ได้สังเกตหนังสือว่าคนแต่งคิดอย่างไร ที่ ละคอน ยี่เก เสภารำ ทำเปนหัวล้านเหม่งก็เปนคิดจะให้ขันยิ่งขึ้น
ที่ฉันเรียกว่า ไม้ยุงปัด ก็แปลว่าเคยได้ยินมาอย่างนั้น นึกไขต่อไปก็พบว่าเคยได้ยินมา ๔ อย่าง คือ ไม้ยุงปัด ไม้ยุงกวาด ไม้กวาด ไม้กราด ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบคำ ยูง ว่าเปนก้านใบไม้ชะนิดหนึ่ง ทำให้เข้าใจความได้ตลอดไม่ประหลาดอะไร ที่ต่างถิ่นต่างก็ใช้ของที่มีอยู่ในถิ่นซึ่งจะหาได้ง่าย แต่ทำให้เราหลงไป เพราะเอาชื่อมาสรวมกันเข้าเท่านั้น คำ วิชนี เปนคำที่ไทยเราเขียนเคลื่อน ที่แท้ภาษามคธยาวเปน วีชนี ทีเดียว เพราะเช่นนั้นจึงเดาคำว่า วี เปนภาษามคธ เพราะรู้คำไทยไม่พอ ถ้าเอาเข้าคำไทยได้ก็เปนทางที่ดีที่ถูกกว่าเอาเข้าทางภาษามคธสังสกฤตมาก
ผเอิญเปนหรือฟลุกนั้น พูดโดยจะหมายความว่าเปนขึ้นด้วยไม่ได้ตั้งใจเท่านั้น ส่วนอย่างใดจะเปนมากเปนน้อยและเปนแก่คนชะนิดใดมากน้อยนั่นเปนอีกเรื่องหนึ่ง
นิทานพื้นเมืองของเราเชื่อว่ามาแต่อินเดียแท้แล้ว สำคัญอยู่ที่/*205เรื่องใดเราถือว่าเปนนิทาน เรื่องใดเราถือว่าเปนเรื่องจริง ก็ต้องใส่ใจในเรื่องที่ว่าจริงนั้นมากอยู่เอง
เรื่องขนนกหรือดอกไม้ทองปักพระมาลา เหนจะต้องพูดยาว ท่านจงทรงไว้ว่าไม่ว่าอะไรซึ่งใช้ดอกไม้สดก็ย่อมมีสิ่งอื่นแทน เพราะมันเหี่ยวเสียเร็ว ในที่นี้จะกล่าวถึงแต่ใช้ขนนกกับทองทำเปนดอกไม้ ใช้ต่างดอกไม้สด
ขนนกการเวกก้านดอกไม้ทอง ได้เคยเหนแต่ใช้แต่ปักพระมาลาเจ้า ถ้าขุนนางแล้วก็งด ที่ทำดอกไม้ทองไม่เคยเหนที่ปักพระมาลา เคยเหนแต่ปักพระชฎามหากฐิน (๕ ยอด) หรือชฎาพระกลีบ (ในหนังสือ ลัทธิธรรมเนียมภาคที่ ๑๙ กล่าวความเปนว่า พระชฎา ๒ อย่างนี้เปนองค์เดียวกัน) ดูเหมือนชื่อดอกไม้ทองนั้นเรียกกันว่า พระยี่ก่า หรือ พวงสน ใบสน อะไรก็เคลือบเคลิ้มไปเสียแล้ว จะเรียกให้ถูกหาได้ไม่ คำ ยี่ก่า นั้นได้เคยพบขนนกก้านดอกไม้ทองซึ่งใช้ปักผ้าโพกของพระเจ้าแผ่นดินเปอเซียก็เรียก ยี่กา (ดูเหมือนเขียนหนังสือฝรั่งเปน Jiga) พวงสนหรือใบสนนั้นเข้าใจว่าเปนของเราทำบิดจากขนนกไปเปนทอง เพราะทนกว่าขนนก ที่แท้ก็จะเปนอันเดียวกันนั่นเอง เพราะฉันเหนเช่นนั้น พระมหากฐินรัชชกาลที่ ๖ ที่ ๗ ซึ่งฉันให้อย่างจึ่งบิดไปเข้าหาเดิมเปนปักขนนกการเวก ตามที่เจ้าพนักงานว่าช่อดอกไม้ทองที่ปักพระมาลาเรียกว่า พระสุวรรณมาลัย และท่านพบภาษามะลายูเรียกว่า มาลัย แปลว่าขนนกปักหรือดอกไม้ประดับผมก็ลงรอยกันหมดแล้ว ไม่มีเรื่องจะต้องคิดอะไรอีก
คำ พระมาลา ถ้าแปลตามตรงก็ว่าดอกไม้ แต่เหตุไฉนกลายเปนว่าหมวก คิดก็เหนทางว่าเปนการเคลื่อนความหมาย แต่ก่อนคงเปนโพกผ้าสรวมพวงดอกไม้ (ดูหน้าโขนยักษ์ก็เหน) ทีหลังตรึงผ้าโพกติดกับดอกไม้เสียเสร็จให้สรวมหัวได้ไม่เสียเวลา จึ่งกลายเปนหมวก (หมวก หมายความว่าเครื่องสรวมหัว) คำ พระมาลา เหนว่ามาแต่หมวกยศ หมวกยศยังเหนอยู่ที่มีวงทองติดอยู่ทุกใบ ซึ่งตั้งใจจะทำเปนพวงดอกไม้ทองแล้วก็เลือนมา
/*206พระมาลาเส้าสูง เคยเหนรูปชาวเกาหลีเขาใช้ใส่กัน (แต่ไม่มีเครื่องประดับ) เข้าใจว่าหุ่นพระมาลาเส้าสูงมาทางจีน เก่ามาก ส่วนพระมาลาเส้าสเทินนั้น เขาว่าหมวกฝรั่งครั้งหลุยที่ ๑๔ เข้ามาในแผ่นดินพระนารายณ์ (ไม่มีเครื่องประดับเหมือนกัน) ถูกผิดอย่างไรอยู่แก่ผู้กล่าว ฉันไม่ได้สังเกต
ท่านเล่าถึงปั้นลมเรือนชาวอัสสัม ก็มาต้องกับที่ฉันเคยไปเหนเรือนชาวเมืองด้ง เมื่อเดินจากอุตรดิฐไปสวรรคโลก สุโขทัย เขาทำอย่างเดียวกันกับที่ท่านว่า มีพิสดารกว่าขึ้นไปเสียอีก ที่ไม้ปั้นลมนั้นไม่ใช่สุดอยู่เพียงเชิงชาย เขาทำเลยลงมา ส่วนที่เลยนั้นเขาฉลักหรูเหมือนข้างบน ลางทีเรือนชาวอัสสัมก็จะทำเช่นนั้นเหมือนกัน ลางทีพวกชาวเมืองด้งจะเปนเหล่ากออันเดียวกันกับชาวอัสสัมก็เปนได้ บานประตูฉลักหยาบ ๆ ก็เคยเหน เว้นแต่ไม่เกี่ยวกับเรือนที่ว่านี้ และไม่มีเขาควายข้างบนอย่างที่ฝรั่งว่า เขาควายนั้นทีก็จะเปนปั้นลมแห่งซุ้มรูปภาพนั้นเอง
ช่อฟ้า หางหงส์ นั้นสงสัยมาก ช่อฟ้าอย่างที่ฟันเปนที่หัวนาคชะโงกออกมานั้น เก่าขึ้นไปไม่พบเลย มีแต่ของใหม่ ส่วนที่เรียกว่าหางหงส์นั้นตรงกันข้าม ทำไมจึ่งเรียกอย่างนั้น ดูของเก่าก็เหนฟันเปนหัวนาคทั้งนั้น จัดได้ว่าเปนแบบ ที่ฟันเปนกนกเคยเหนแห่งเดียว คือปรางค์ปราสาทที่วัดจุฬามณี พิษณุโลก ทำเปนหางกินนรมีตัวติดอยู่ด้วย แต่ดูไม่สู้สนิท หากทำด้วยคิดถึงคำหางหงส์ก็เปนได้ แต่ที่ทำเปนตัวหงส์นั้นไม่เคยหบ เหงา ไม่ใช่หัวนาค เปนชื่อกนกตัวหน้าแห่งกนก ๓ ตัว ไม่ว่าหัวอะไรซึ่งทำขึ้นด้วยกนก เช่นหัวนาคเปนต้น ก็ย่อมมีเหงาติดอยู่ด้วยทั้งนั้น
<นริศ>
/*207กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๕ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำ กำปั่น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะมาจากคำมะลายูว่า กะปัล หรือ กาปัล หมายความถึงเรือใบเต็มเสาอย่างที่ฝรั่งเรียกว่า sailing ship ในหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่งว่า น่าจะมาจาก กัปปัล ในภาษาทมิฬ ซึ่งแปลว่าเรือ แต่อิกเล่มหนึ่งว่าจะมาจาก กอปปัล อันเป็นคำในภาษาทางแคว้นมลาบา (Malabar อยู่ตอนใต้ของอินเดียตกทะเลทางด้านตะวันตก) แต่ภาษาทมิฬ และภาษาแคว้นมลาบา ซึ่งเรียกว่า ภาษามลายพัม ก็เป็นภาษาในตระกูลทราวิฑด้วยกัน เพราะฉะนั้นกำปั่นคำเดิมจึงมาจากภาษาทราวิฑ (ทราวิฑ = ทราวิฬ - ทมิฬ เทียบ ครุฑ กับ ครุฬ)
กำปั่นที่เป็นชื่อหีบเหล็ก ข้าพระพุทธเจ้าได้เพียรค้นหลายครั้ง ก็ไม่ได้เค้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะมาจากคำกำปั่นที่แปลว่าเรือ กำปั่นเก็บของมีค่าข้าพระพุทธเจ้าเดาว่า เดิมอาจทำด้วยไม้และจะมีรูปร่างอย่างเรือกำปั่น แล้วมามีกำปั่นเหล็กจากฝรั่งขึ้นภายหลัง ลักษณะของกำปั่นก็หายไป
ที่ตรัสประทานเรื่องพระมาลาว่า ถ้าแปลตามตรงก็ว่าดอกไม้ แล้วเคลื่อนความหมายมาเปนหมวก คงเนื่องมาจากใช้ผัวโพกสวมพวงดอกไม้ ตรึงเป็นผ้าโพกสำเร็จในตัว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ที่ตรัสถึงพระมาลาเส้าสูงว่ารูปคล้ายหมวกชาวเกาหลี ข้าพระพุทธเจ้าก็นึกออกว่าได้เคยเห็นรูปภาพ แต่ไม่ตรัสขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เฉลียวนึก
เรื่องการเคลื่อนแห่งความหมาย แม้จะเคลื่อนไปไกล แต่เค้ายัง/*208เห็นอยู่ ดั่งเรื่อง มาลา แปลว่าหมวก แต่ลางทีเคลื่อนไปไกลมาก เช่น โจรสลัด ซึ่งมาจากคำว่า ช่องแคบของทะเล ในภาษามะลายู ชาวมะลายู เรียกช่องแคบแถวเมืองสิงคโปร์ว่า Sellat หรือ Kellat (คำหลังเสียงใกล้กับเกรด ซึ่งเจ้าพระยาภาศกรวงศ์บอกข้าพระพุทธเจ้าว่าแปลว่าช่องแคบ) จีนเรียกเมืองสิงคโปร์ว่า ซิดลัด มาจนทุกวันนี้ ก็เป็นคำที่มาจาก เสลลัด เหตุที่คำนี้จะมากลายเป็นหมายความว่าโจรสลัด เพราะในสมัยโบราณแถบช่องแคบมลากา หรือเสลลัดมลากา ย่อมเป็นที่อยู่ของโจรชาวมะลายู คอยตีปล้นเรือสำเภา และเรือใบที่ผ่านไปมาทางช่องทะเลนี้ คำว่า เสลลัด หรือ สลัด ซึ่งแปลว่า ช่องแคบ จึงติดมาเป็นชื่อของโจรแถบนั้น
ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องมงกุฎของฝรั่งที่เรียกว่า crown ก็เป็นอย่างลุ่น ๆ ไม่มียอดอย่างชฎา เขาอธิบายว่า เครื่องหมายของเจ้านายฝรั่งแต่โบราณเป็นแถบผ้าหรือแถบแพรพันพระเศียร ลางทีแถบผ้าหรือแถบแพรนั้น ประดับด้วยมณีมีค่า หรือใช้ทองคำแผ่แทนแถบก็มี แถบอย่างนี้เรียกว่า diadem ส่วน crown นั้น เป็นพวงมาลาร้อยด้วยดอกไม้สดหรือดอกไม้ปลอมซึ่งโดยมากทำด้วยทองคำ พวงมาลาชะนิดนี้ใช้สวมศีรษะผู้ที่มีชัยชะนะ หรือสวมเจ้าบ่าวเจ้าสาวในเวลาแต่งงาน หรือในโอกาศมีงานสมโภช และกล่าวต่อไปว่า การใช้พวงมาลาสวมศีรษะ เนื่องมาจากธรรมเนียมประดับผมด้วยดอกไม้ในวันมี้งานนักขัตฤกษ์ เป็นเครื่องหมายแสดงความว่ารื่นเริง ซึ่งชนชาติที่ไม่เจริญยังใช้กันอยู่ แล้วต่อมาพวงมาลากับแถบผ้าร่นมาเป็นอันเดียวกัน คำว่า crown กับ diadem ก็รวมความหมายแปลว่า มงกุฎ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มงกุฎ ในชั้นเดิมเห็นจะทำด้วยผ้าเหมือนกัน แต่ถูกเครื่องประดับมีค่าต้อนเอาผ้าศูนย์หาย กลายเป็นทองไปทั้งองค์ เช่นมงกุฎของกษัตริย์ชาติอัสสิเรียครั้งโบราณ ว่าทำด้วยผ้าหรือขนสัตว์รูปเป็นกรวยคว่ำ เป็นแหลมเรียวขึ้นไปแล้วปาดยอดแหลมออก ประดับด้วยแผ่นทองคำและลายปัก เบื้องล่างมีแถบผ้าสีแดงและขาวคาด ตอนกลางเป็นรูปกลุ่มดอกกุหลาบ ปลายห้อยย้อยลงมาสองข้างหูอย่างอุบะ
/*209เรื่องชื่อต่าง ๆ ของเครื่องโบสถ์วิหาร ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบถามช่างผู้รู้ แต่จะเป็นเพราะอธิบายไม่เป็น หรืออย่างไรไม่ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่สู้เข้าใจ ครั้นจะซักถามก็เกรงใจ ไม่กล้าเซ้าซี้ แต่เมื่อมาได้อ่านพระอธิบายที่ทรงพระเมตตาประทานมา อย่าง เหงา เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าก็เข้าใจได้แจ่มแจ้ง ผิดกับคำอธิบายของผู้รู้ในเรื่อง เหงา ซึ่งเขาบอกว่าเป็นชื่อหยักที่ใบระกาอันแรก และที่หางหงส์ มีสองแห่งเท่านั้น
ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกถึงเรื่องคั่นบรรได จำนวนคู่ว่าเป็นบรรไดผี คั่นบรรไดจำนวนคี่เป็นบรรไดคน ว่าเหตุที่ถือจำนวนคี่ว่าดี เนื่องมาจากอะไร สอบถามแลค้นหาหนังสือต่าง ๆ ก็ไม่มีอธิบาย นานมาแล้วข้าพระพุทธเจ้ามีธุระไปที่วัดเขมา ฯ ที่หน้าวัดมีตึกโบราณใช้เป็นโรงเรียน ตึกนี้ว่าเป็นพระตำหนักรื้อเอามาปลูก ข้อประหลาดใจของข้าพระพุทธเจ้า ก็ที่มีคั่นบรรไดเป็นจำนวนคู่ ไม่ใช่จำนวนคี่อย่างเรือนของชาวบ้าน ต่อมาข้าพระพุทธเจ้าเข้าไปในพิพิธภัณฑ์แห่งชาติ คั่นบรรไดพระที่นั่งด้านข้างก็ปรากฏว่าบรรไดเป็นจำนวนคู่อีก จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจว่า จำนวนคู่ถ้าเกี่ยวกับวังหรือวัดไม่เป็นไร เป็นอย่างเดียวกับวังและวัดมีช่อฟ้าได้ สิ่งอื่น ๆ เช่นฉัตร ก็เป็น ๕ ๗ ๙ ชั้น ล้วนเป็นจำนวนคี่ทั้งนั้น ที่จะเป็นจำนวนคู่ไม่ปรากฏมี ครั้นมาวันนี้ข้าพระพุทธเจ้าพบหนังสือฝรังอธิบายถึงเรื่องจำนวน ถึงแม้ไม่ได้กล่าวถึงจำนวนคู่คี่ว่าดีและไม่ดี แต่ก็มีข้อความลางประการที่น่าฟังอยู่บ้าง ข้าพระพุทธเจ้าจึงเก็บข้อความตอนที่ว่าถึงจำนวนของชาวอริยกะ ถวายมาในซองนี้ด้วยแล้ว1
ในหนังสือบทกลอนของเก่าตอนไหว้ครู อ้างถึงครูพักหรือภักดิ์ เช่น (ไหว้) คุณบิดามารดร ครูภักอักษร อุปฌาย์อาจารย์ (สุธนกลอนสวด) คงคายมุนามาเป็นเกณฑ์ พระสุเมรุหลักโลกสูงระหง ดินน้ำลมไฟเป็นมั่นคง จึงดำรงได้รอดมาเป็นกาย ไหว้คุณบิดาและมารดร ครูพักอักษรสิ้นทั้งหลาย (กลอนไหว้ครูเสภา) ทีนี้จะไหว้ครูปี่พาทย์ ฆ้องระนาดฤๅดี/*210ปี่ไฉน ทั้งครูแก้วครูพักเป็นหลักไชย ครูทองอินนั่นแลใครไม่เทียมทัน (ตำนานเสภา) ไหว้คุณบิดามารดร ครูพักอักษร ที่ได้ชี้บ่อนบอกตรง-เอ่ยให้ (คำไหว้ครูเพลง) ได้มีผู้มาถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ครูพักนี้มีตัวอยู่ในสมัยไหน ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นนักแต่งกลอนดีมีชื่อเสียงคนหนึ่ง เพราะมักอ้างถึงว่า ครูพักอักษร และเป็นครูปี่พาทย์ด้วย ส่วนจะอยู่ในสมัยไหน ข้อความในไหว้ครูก็ไม่มีเค้าให้พิจารณาสันนิษฐาน ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่งในเรื่องครูพักอักษรนี้ด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายคืนเรื่องอั้งยี่ มาในซองนี้พร้อมด้วยบันทึกแก้คำภาษาจีนเป็นสำเนียงแต้จิ๋วฉะบับหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายไปยังสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพฉะบับหนึ่งแล้ว เรื่องอั้งยี่ ผู้สอบเสียงจีนทำกระดาษช้ำไปหลายแผ่น ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
--
๑. เรื่องจำนวน ดูภาคผนวก ส่วนเรื่องอั้งยี่ มีในนิทานโบราณคดี ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ แล้ว จึงไม่ได้นำมาลงไว้ในเล่มนี้ ↩
/*211ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ เมษายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๔ ได้รับแล้ว จะตอบต่อไปนี้
กำปั่น (หีบ) ฉันเคยเหนหีบที่เขาทำด้วยไม้ รูปร่างคล้ายกำปั่นเหล็ก และเรียกว่ากำปั่น จะหมายเพียงว่าใส่ของมีค่าดุจเรือเท่านั้น เหนจะไม่ถึงแก่ทำเปนรูปเรือซึ่งทำยาก หีบเหล็กฝรั่งทำเข้ามานั้นทีหลัง ก็เปนหีบใส่ของมีค่าเหมือนกัน จึ่งใช้และเรียกตามหีบแบบเก่าว่ากำปั่นเหมือนกัน
เครื่องประดับหัว ถ้าจะว่าไปก็เปน ๒ อย่าง คือผ้าโพกอย่างหนึ่ง กับพวงมาลาอย่างหนึ่ง แต่เมื่อถือเอาติดกันเสียก็ไม่รู้ว่าใครเปนใคร (ดูลอมพอกของเราเปนอย่าง) ฝรั่งก็เรียนไปจากครูเดียวกัน เขาก็มีหมวกใส่หัวอันหนึ่งต่างหาก เรียกว่า แคป แล้วก็มีพวงดอกไม้ทองสวมนอกอีกต่างหาก นั่นคือ มงกุฎ แล้วก็ทำต่อจากปกติไปเปนแสดงยศให้เหนต่างกัน จึ่งกลายรูปเปนอะไรไปต่าง ๆ แท้จริงก็พวงดอกไม้สดสวมหัวนั่นแหละเปนต้นเดิม ในความเหนที่ว่าของมีค่าลากเอาผ้าไปนั้น ฉันเหนด้วยเต็มประตู ดูเอาง่ายๆ แต่มงกุฎที่เขียนกับของจริงยังไม่เหมือนกันเลย ที่เขียนนั้นทำเปนกลีบผ้า ทีอย่างหมวกกลีบลำดวน แต่ของจริงนั้นเปนชั้นเชิงบาทติดกระจัง แปลว่าทองและเพชรพลอยลากเอาผ้าโพกไป
คำ เสลลัด และ เกลลัด นั้นดีเต็มทีที่ได้รู้ แปลว่าคลองช่องแคบแน่แล้ว คำ เกลลัด ท่านเคยบอกทีหนึ่งแล้ว แต่คำ เสลลัด ยังไม่ได้บอก ถึงพวกโจรสลัดในเมืองเรานี้ก็คอยข่มเหงเรือลูกค้าอยู่ในช่อง เช่นช่องแสมสาร ช่องเสม็ดเหมือนกัน เพราะเวลาในทะเลใหญ่คลื่นจัดเรือลูกค้าก็จะต้องหลบเข้าไปในช่อง ให้โอกาศแก่โจรสลัดที่จะข่มเหง
/*212คำหนึ่งซึ่งมีในกุมารบรรพว่า ตั้งเข็มส่องกล้องสลัด โดยกำหนดขนัดคะเนหมาย ในที่นี้ถือเอากล้องสลัดเปนกล้องส่อง แต่เคยทราบว่ากล้องสลัดนั้นเปนอาวุธ ใช้ลูกดอกชุบยาพิษพันสำลีใส่หลอดเป่า อย่างเดียวกับพวกเงาะ พวกชาวน้ำของมะลายูก็ทีจะถือธรรมเนียมอย่างเดียวกัน
เรื่องชื่อต่าง ๆ ที่เปนชื่อโดยจำเพาะนั้น ขอให้ท่านระวัง ลางทีพวกช่างซึ่งท่านเข้าใจว่าเขารู้ แต่เขาไม่รู้พอก็ได้ เครื่องช่อฟ้าใบระกาเขาว่าเปนของตำหนักในวังก่อน แล้วรื้อเอาไปปลูกถวายวัด แล้วเลยเปนธรรมเนียมที่วัดทำใช้เองก็ได้
เรื่องกระไดคั่นคู่คั่นคี่ ฉันไม่รู้อะไรจะบอกได้
เรื่องจำนวน ๓ ๕ ๗ ๙ เปนต้นนั้น ฉันเคยคลั่งจะใคร่รู้มาทีหนึ่งแล้วเหมือนกัน แต่ครั้นสอบสวนไปก็เปนได้ความว่าเปนจำนวนที่ถนัด เช่นโจรห้าร้อย สำเภาห้าร้อย เปนต้น ซ้ำบ้าก็ห้าร้อยจำพวกอีกด้วย อะไร ๆ ก็เอาปรับเข้ากับจำนวนถนัด หากสามารถที่จะปรับเข้าได้ ตามความที่ท่านจดเก็บให้ไปก็เปนอย่างเดียวกับที่ฉันเคยคลั่งจะใคร่รู้มานั่นเอง ขอบใจท่านที่ท่านอดส่าห์จดให้ แต่จำนวนที่ถนัดกัน ถนัดเพราะเหตุไรก็รู้ไม่ได้อยู่นั่นเอง
ครูพักอักษร ฉันไม่รู้ ดูเปนหมายว่าคนแต่งหนังสือ ฉันได้รู้จักแต่เจ้ากรมพัก เปนหลวงสำอางคมนตรี เปนลูกเจ้ากรมขุนเณร แต่ก็เปนเพียงคนปี่พาทย์ ไม่ใช่คนร้องคนแต่งหนังสือ เข้าใจว่าไม่ใช่คนที่กล่าวในคำไหว้ครู เพราะที่หลังมามาก ที่ในคำไหว้ครูออกชื่อว่าครูทองอินนั้น ฉันคิดว่าจะเปนคนเดียวกับที่ฉันเคยได้ยินเรียกกันว่า อินอู หมายความว่า นายอินอันมีเสียงเหมือนไก่อู (คือเสียงใหญ่) ปรากฏว่าเปนคนร้อง (ขับเสภา) แต่ฉันก็ไม่ทันได้เหนตัวเหมือนกัน
/*213เรื่องอั้งยี่ ถึงจะยับเยินบ้างก็ไม่เปนไร ฉันจะเก็บเท่านั้นเอง ส่วนธุระอยู่ที่สมเด็จกรมพระยาดำรง
ฉันได้พบพราหมณ์ศาสตรี ถามถึงรดน้ำด้วยสังข์ แกบอกออกจะได้ความว่าเขางัวเขาก็ใช้เปนเครื่องเป่าเหมือนกัน แกเข้าใจว่าเอาของที่รินน้ำง่ายดุจพวยใส่น้ำใช้ ตามที่แกว่าก็ไม่ทิ้งแนวไปจากที่เราทำกัน เช่นรำเขนงในงานถีบชิงช้าก็ใช้เขางัวตักน้ำสาด (เสนง ภาษาเขมรว่าเขา) หรือ พล้อ กะพล้อ ที่กวาดยาตรอกยาเด็กก็คือเขางัวอย่างเจาะเปนพวยนั้นเอง
ภฤงคาร แกว่าเท่ากับภาชนะ จะเปนรูปอย่างไรก็ได้ แต่กลศนั้นเปนหม้อหรือคนโทน้ำโดยตรง ว่าที่แท้ต้องที่รดน้ำด้วยกลศ
<นริศ>
/*214ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ เมษายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
โดยหนังสือลงวันที่ ๒๖ มีนาคม ท่านส่งหนังสือซึ่งคิดจะเอาเปนต้นฉะบับตีพิมพ์แจกในงานศพ หม่อมหวน จักรพันธุ์ ๒ เล่ม กับแฟ้ม ๑ ไปให้นั้น ฉันได้บอกกับลูกหญิงซึ่งจะเปนเจ้าภาพคนหนึ่งแล้ว ว่าเรื่องเมืองเพชร ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรง ทรงพระนิพนธ์ไว้นั้น แม้จะมีน้อยก็คัดเอาตีพิมพ์อีกได้ เอาเรื่องอื่นเข้าพิมพ์ต่อ เช่นใจความแห่งหมายรับสั่งรัชชกาลที่ ๔ ซึ่งท่านให้ไปด้วยนั้นเปนต้น แต่อนุกรม ชื่อตำบลในเมืองเพชร ซึ่งตีพิมพ์แจกเมื่องานศพเจ้าจอมแก้วนั้น เปนของสด ๆ ไม่ควรตีพิมพ์ซ้ำ แต่ควรจะอ้างถึง ด้วยเปนของดีอยู่มาก คำแนะนำจะอย่างไรก็ตามที แต่ทางเจ้าภาพไม่ชอบหมายรับสั่งรัชชกาลที่ ๔ เสียแล้ว ว่าเข้าใจยาก ข้อนั้นก็ไม่ผิดไปจากทางคาดของท่าน และจำเปนจะต้องหาเรื่องใหม่ให้
ตามที่ฉันคิดก็เหนว่าต้นฉะบับจะต้องเปนไป ๓ ทาง คือ (๑) เรื่องเมืองเพชรบุรี เพราะผู้ตายเกิดที่นั่น (๒) เรื่องเจ้าพระยาสุรพันธ์ เพราะเปนพ่อผู้ตายกับ (๓) เรื่องสมเด็จกรมพระจักรพรรดิพงศ์ เพราะเปนเสด็จพ่อของกรมหมื่นอนุวัตน์ เมื่องานศพเจ้าพระยาสุรพันธ์ จะได้ตีพิมพ์หนังสือแจกหรือไม่ ฉันนึกไม่ออก แต่ที่หอสมุดสามารถจะตรวจรู้ได้ หากว่าจะตีพิมพ์ซ้ำเรื่องนั้นก็เหนว่าซ้ำได้ เพราะเปนการนานมาแล้ว ถ้าหากว่าเปนหนังสือเล่มใหญ่ เกินกำลังที่ลูกจะพึงทำได้ไป จะตัดเอาแต่ตอนใดตอนหนึ่งตีพิมพ์ก็ได้ ขอให้ท่านช่วยตรวจดูด้วย
ได้ส่งต้นฉะบับซึ่งท่านให้ไปกลับคืนมานี้แล้ว เพื่อท่านจะได้หาเรื่องเปลี่ยนไปให้ใหม่
<นริศ>
/*215กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๙ เมษายน ตรัสว่าเจ้าภาพศพหม่อมหวน จักรพันธ์ ไม่ชอบหมายรับสั่งรัชชกาลที่ ๔ จำเป็นจะต้องหาเรื่องใหม่ให้ ทรงเห็นว่าต้นฉะบับที่จะนำไปตีพิมพ์ จะต้องเป็นไป ๓ ทาง คือ (๑) เรื่องเมืองเพ็ชรบุรี (๒) เรื่องเจ้าพระยาสุรพันธ์ กับ (๓) เรื่องสมเด็จกรมพระจักรพรรดิพงศ์ ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาเรื่องสำหรับจะตีพิมพ์ตามแนวที่ตรัสนี้แล้ว
เรื่องเมืองเพ็ชรบุรี มี ประชุมกลอนนิราศเมืองเพ็ชร หอสมุด ฯ ตีพิมพ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ อยู่เรื่องหนึ่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เล่มนี้เหมาะ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายต้นฉะบับมาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ เรื่องเจ้าพระยาสุรพันธ์ เมื่อคราวงานศพของท่าน ได้ตีพิมพ์เรื่องประพาสต้น หนังสือเรื่องนี้ต่อมาได้พิมพ์ซ้ำอีกหลายครั้ง ไม่เหมาะที่จะตีพิมพ์อีก เรื่องสมเด็จกรมพระจักรพรรดิพงศ์ มีบทละครเรื่องตองตอย ต้นฉะบับเป็นตัวเขียนเล่มสมุดไทย มีลบเลือนอยู่ลางหน้า จดไว้ว่าสมเด็จกรมพระจักรพรรดิพงศ์ทรงนิพนธ์ หนังสือเรื่องนี้เป็นเรื่องตลกขบขัน ทำนองเรื่องเอ็งปะติ๊งห้าว แต่หนักกว่า ไม่เหมาะแก่การพิมพ์ให้แพร่หลาย และจะเป็นพระนิพนธ์แน่หรือไม่ ก็ไม่ทราบเกล้า ฯ นอกนี้มีพระนิพนธ์โคลงสุภาษิตในหนังสือวชิรญาณวิเศษ เพียง ๒ - ๓ บทเท่านั้น ไม่พอจัดตีพิมพ์ถึงเป็นเล่มได้ ทั้งนี้การจะควรสถานไรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*216ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ เมษายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๑ เมษายน ส่งคำกลอนนิราศเมืองเพชรไปให้ เพื่อเปนต้นฉะบับตีพิมพ์แจกงานศพแม่หวนนั้น ฉันได้ให้ลูกหญิงผู้จะเปนเจ้าภาพคนหนึ่ง ดูแล้วก็ไม่พอใจ ที่สุดตกลงว่าจะไม่ตีพิมพ์หนังสืออะไรแจกทั้งหมด จะรวบรวมเงิน ซึ่งจะตีพิมพ์หนังสือแจกเปนส่งบำรุงการทางกุศลอย่างใดอย่างหนึ่ง ฉันก็เหนว่าเปนทางความคิดที่ดีอย่างหนึ่งแล้ว จึ่งได้ส่งหนังสือกลอนนิราศเมืองเพชร ซึ่งท่านส่งไปให้กลับคืนมานี้แล้ว พร้อมทั้งความขอบใจอันท่านได้ช่วยค้นคว้าให้นั้นด้วย
<นริศ>
/*217กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๙ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
พระอธิบายเรื่องเครื่องประดับหัว ทำความแจ่มแจ้งให้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นอันมาก หมวกที่มีทรงสูงหรือยอดสูง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า น่าจะมาจากต้องการให้ผิดสามัญที่เป็น แคป ให้เป็นยศอย่างขึ้น หมวกทอปแฮด และมงกุฎทรงชฎา ก็จะเนื่องมาจากเหตุนี้ มีแปลกอยู่ที่มงกุฎทรงชฎา ข้าพระพุทธเจ้าพบแต่ของไทยใหญ่ พะม่า และเขมร ส่วนชาติอื่น ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่ออกว่าได้เคยเห็นชะนิดยอดแหลม ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องหมวกเกาหลี ในหนังสือฝรั่งเรื่องหนึ่ง ว่าเป็นรูปกระถางต้นไม้คว่ำ มีขอบยื่นออกไปโดยรอบ ๒ ฟุต ทำด้วยผมแล้วทาน้ำมันชักเงา เห็นจะหมายความว่าลงรักดำ
เรื่องเสลลัดและเกลลัด ที่ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้กราบทูลคำว่า เสลลัด ไปในคราวก่อน เพราะในพจนานุกรมภาษามะลาย-อังกฤษให้แต่ เกลลัด ไว้คำเดียว แต่พจนานุกรมอีกฉะบับหนึ่งให้ไว้ทั้ง เสลลัด และ เกลลัด ว่าเป็นคำเดียวกัน พจนานุกรมภาษามะลายู-อังกฤษนี้แปลก ทุกฉะบับเก็บคำพูดต่าง ๆ มีแปลกกัน ต้องตรวจดูทุกฉะบับ จึงจะพบคำที่พ้องกับภาษาไทย เช่นในเล่มหนึ่งมีคำว่า จังงัง หมายความว่า ตกตะลึงงุนงัน แต่อีกเล่มหนึ่งไม่มี อีกเล่มหนึ่งมีคำว่า Betarā หรือ Bahtarā คือ เภตรา (ว่ามาจาก วาหีตรา ในสํสกฤต ในฮินดูสตานีเป็น Bera) หมายความถึงเรือกำปั่นใบอย่างในเรื่องละครหรือเรืออารกของโนวา ที่บรรทุกสัตว์อย่างละคู่คราวน้ำท่วมโลก ส่วนเล่มอื่น ๆ ไม่มีคำนี้
/*218กล้องสลัด ในกุมารบรรพ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าผู้แต่งจะต้องการให้เป็นกล้องส่องดูไกล แล้วเกณฑ์ให้พวกสลัดใช้ เพื่อได้เห็นเรืออื่นซึ่งจะตีชิงได้สะดวก จึงได้เรียกว่า กล้องสลัด หาได้เฉลียวคิดว่า กล้องสลัด หมายความถึงลูกดอกชุบยาพิษใส่หลอดเป่า คำว่า กล้อง ในไทยใหญ่และอาหมเป็น ก้อง แปลว่า หลอด กล้อง ปืนไฟ (คงหมายความว่ามีลักษณะอย่างกล้อง) ก้องหลวง = ปืนใหญ่ ก้องสบหอก = ปืนมีหอกปลายปืน
พวกชาวน้ำ ว่าเป็นชาวพื้นเมืองเดิมในแหลมมะลายู มีชื่อเรียกอยู่ชื่อหนึ่งว่าพวก เซลัง ซึ่งเข้าใจกันว่ามาเป็นเกาะสลางหรือถลาง
ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่องเขางัว ซึ่งพราหมณ์ศาสตรีว่า ใช้เป็นของตักน้ำสาด ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงภาษาอังกฤษได้อยู่คำหนึ่ง คือเขาเรียกถ้วยน้ำว่า drinking horn มีเค้าให้เห็นว่า เห็นจะใช้เขางัวเป็นเครื่องตักน้ำมาแต่ครั้งเมื่อยังไม่รู้จักทำเครื่องตักน้ำด้วยวัตถุต่าง ๆ เขางัวมีรูปเหมาะที่จะใช้ตักน้ำได้เสร็จมาในตัว ชาวอริยกะซึ่งโดยปกติเลี้ยงงัวอยู่แล้ว จึงได้ใช้เขางัวเป็นภาชนะตักน้ำ ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้า ฯ ถึงความหมายคำว่า ภฤงคาร และ กลศ ที่ทรงพระเมตตาประทานมา เหตุที่ความหมายของคำจะแคบเข้า ก็คงเนื่องมาแต่ใช้คำในสิ่งของ ที่มีรูปร่างโดยฉะเพาะ เช่นเรียกคนโซว่า ภฤงคาร คำว่า ภฤงคาร ก็มาเกาะอยู่ฉะเพาะภาชนะรูปคนโซเท่านั้น กลศ ใช้แก่รูปเป็นหม้อ ก็มาเกาะอยู่กับภาชนะรูปเป็นหม้ออย่างเดียว
เรื่องหม้อกลศ หนังสือฝรั่งเรื่องหนึ่งกล่าวว่า กลศ หรือ กุมภ ซึ่งแปลว่าหม้อน้ำ ถือว่าเป็นเครื่องหมายแห่งการเกิด หรือเป็นน้ำอมฤตที่เกิดขึ้นเมื่อคราวกวนเกษียรสมุทร สิ่งก่อสร่างของชาวฮินดู ถือรูปหม้อกลดเป็นส่วนสำคัญของหลังคาโดม (dome) รูปกลศ ซึ่งมีดอกบัวตูม อยู่เหนือมหาปัทมหรืออมลก (ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าหมายถึงส่วนใด) เบีมยอดสุดของโดม ถือว่าเป็นเครื่องหมายแห่งการเกิด
/*219หลังคาโดมและสิขร (ยอดปรางค์) ของเทวาลัยฮินดู มักมีรูปคล้ายหม้ออ้วน ๆ ประดับ พระสถูปโบราณ มีเป็นหลังคาโดม (อัณฑ์ หรือ ครรภ) มีฐานรอบโดมเป็นสามชั้น เหนือโดมเป็นเทวาลัยรูป ๖ เหลี่ยม มีเสาโลห(ยศติ) ปัก แล้วมีเครื่องหมายฉัตรเป็นชั้น ๆ ยอดทีเดียวเป็นรูปวรรษสถาล (หม้อน้ำฝน) เทียบหม้อกลศของเทวาลัยฮินดู
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นคำว่าเมขลา ในหนังสือ คำฤษดี ของสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรสแปลไว้ว่า สะอิ้ง กระทำให้ทราบเกล้า ฯ ว่า สะอิ้ง คือสายรัดเอว คำนี้ถ้าจะเป็นคำไทยแท้ก็ควร เพราะ สะ คงกร่อนเสียงมาแต่คำว่า สาย ส่วน อิ้ง ในพจนานุกรมไทยใหญ่มีคำว่า แอ้ง ว่าเป็นคำของพวกไทยในเมืองจีน เรียก เอว ว่า แอ้ง เมื่อเทียบ สายแอ้ง กับ สะอิ้ง หรือ สะเอ้ง ก็ใกล้เคียงกันมาก พายัพเรียก สายฮั้ง ไทยใหญ่ว่า สายเอ๋ว หรือ สายฮัดเอ๋ว
ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำไทยถิ่นต่าง ๆ ถึงคำว่า เสื้อ ปรากฏมีเหมือนกันทุกถิ่น แสดงว่ารู้จักเสียกันมานานแล้ว เมื่อครั้งยังรวมกันอยู่ ครั้นเลื่อนมาอยู่ในประเทศร้อน เลยไม่ชอบสวมเสื้อ ใช้แค่ผ้าแปะบ่า แต่คำว่าเสื้อยังคงอยู่เพราะยังมีใช้อยู่บ้างลางครั้งลางคราว ส่วนคำว่านุ่งก็หมายความถึงสวมเสื้อผ้า เพราะฉะนั้นไทยลางถิ่น นุ่งเสื้อ จึงยังใช้เป็นภาษาอยู่ ส่วน กางเกง คำนี้แปลก ไม่เหมือนกันสักแห่ง ไทยใหญ่เรียกกางเกงว่า ก๋น จะเรียกมีสร้อยคำว่า ก๋าน เป็นคำคู่ก็ได้ เป็น ก๋นก๋าน ไทยคำที่ กางเกงขากว้างอย่างกางเกงจีน เรียกว่า ป่องปี ถ้าขาแคบอย่างฝรั่งเรียกว่า ก๋น พายัพ กางเกงจีนเรียกว่า เตี่ยว เช่น ผ้าเตี๋ยว = กางเกงผ้า เตี่ยวแฮ = กางเกงแพร ถ้าเป็นกางเกงแบบฝรั่งเรียกว่า กงเก็ง อย่างชะนิดสั้นเรียกว่า กงเกงขาก้อม อีศานเรียกกางเกงว่า ส่ง คำเดียวกับ ส้ง ในคำว่า ลาวส้ง คือลาวนุ่งกางเกง กางเกงขาสั้นเรียก ส่งขากบ ส่วน เตียว อีศานหมายถึงผ้าขัดหนอกอย่างที่พวกข่าใช้ ทางเชียงตุงพวกเขินเรียก ขากิ๊น ไทยโท้ ไทยนุง และผู้ไทยขาว เรียกกางเกงว่า ขวส ซึ่งเพี้ยนเป็น โข หรือ ขัว ในอีศาน/*220ลางถิ่น เขมรก็ดูเหมือนเรียกว่า โค เหมือนกัน ไทยย้อยเรียกกางเกงว่า กุน เห็นจะเป็นคำเดียวกันกับ ก๋น ในไทยใหญ่ จีนเรียกกางเกงว่า โข่ กางเกงขาสั้นว่า โข่ก๊วย แต่อ่านว่า โค้ก๊วย แปลว่า กางเกงครึ่งท่อน ไทยแผลง โค้ เป็น ขา เป็นกางเกงขาก๊วย ปักษ์ใต้เรียกกางเกงว่า โกงเกง ซึ่งคงเป็นคำเดียวกัน คงมีเรียกว่า กางเกง แต่ไทยกลางและปักษ์ใต้เท่านั้น จะว่า กางเกง เป็นของเกิดใหม่ เพราะคำเรียกในภาษาไทยเป็นต่างๆ กัน ก็ยังหมิ่นต่อเหตุผล ข้าพระพุทธเจ้าพบใน คำฤษดี ของสมเด็จกรมพระปรมานุชิต ฯ แปลคำ สนับเพลา ว่า เสื้อขา ถ้าเสื้อขา เป็นคำที่ใช้กันอยู่แต่เดิม เสื้อตอนบนก็ควรเป็นเสื้อแขน และคงคะเป็นเพราะมาเรียกเสื้อขาเป็นกางเกงและสนับเพลาเสียแล้ว เสื้อจึงไปเกาะอยู่กับเสื้อแขนพวกเดียว เรื่องเครื่องแต่งกาย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าพูดถึงประเทศร้อน เดิมจะนุ่งผ้าแคบ ๆ อย่างนุ่งผ้าขาวม้า อย่างรูปชาวอียิปต์ครั้งโบราณ แล้วผ้าแคบนี้จึงยืดมาเป็นยาว โสร่ง เป็นถุงขึ้น เกิดรุ่มร่ามจึงรวบชายกลางไปไว้ข้างหลังเป็นครั้งเป็นคราวก่อน แล้วภายหลังก็รวบเลย เกิดเป็นนุ่งผ้าโจงกระเบน ส่วนกางเกงก็จะมาจากรอบชายกลางนั่นเอง เกิดเป็นเสื้อขาขึ้น ที่เคยตรัสเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าว่า พะม่านุ่งลอยชายเป็นเคารพ ตรงข้ามกับไทยซึ่งนุ่งรวบชายเป็นเคารพ ก็คงเนื่องมาแต่การนุ่งปกติเป็นหลัก ถ้าปกตินุ่งลอยชาย ๆ ก็เป็นสุภาพ ถ้านุ่งรวบชายเป็นปกติ นุ่งอย่างนั้นก็สุภาพ ผิดปกติจากนั้นก็ไม่เป็นสุภาพ อย่างเดียวกับความคิดเรื่องไว้ทุกข์ของชาติต่าง ๆ ที่ต้องแต่งให้ผิดปกติ ข้าพระพุทธเจ้าดูรูปเขียนวัดยม เรื่องพยุหยาตรา เห็นพวกแต่งเป็นเทวดาสวมครุยนุ่งผ้า มีกางเกงขาลีบ ๆ ยื่นเลยเข่าออกมา ส่วนพวกหามพระที่นั่งยานุมาศ มีแต่นุ่งผ้าไม่เห็นกางเกง ถ้าจะมี ก็คงอยู่ภายในผ้าเหนือเข่าขึ้นไปจึงไม่เห็น เรื่องนุ่งผ้าซ้อนกางเกง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพวกแขกมะลายูแต่งเต็มยศนุ่งโสร่งสั้น ๆ ทับกางเกงยาวอีกที คงมีเหตุผลสักอย่างหนึ่งที่แต่งเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องลูกดุม/*221เสื้อของฝรั่ง ถ้าเสื้อผู้ชายเขาติดลูกดุมทางขวา ถ้าเป็นเสื้อผู้หญิง ติดลูกดุมทางซ้าย ข้าพระพุทธเจ้านึกสนุก ตรวจดูเสื้อผู้หญิง ก็พบลูกดุมอยู่ทางซ้ายทั้งนั้น เมื่อสอบถามคงได้ความว่า เสื้อผู้หญิงของไทยแต่เดิม ติดลูกดุมทางขวา มาติดลูกดุมทางซ้ายกันไม่สู้ช้า เมื่อตัดเสื้ออย่างฝรั่งขึ้น
ไม้สำหรับต่อขาให้สูงเดินได้เก้งก้างอย่างที่ในอังกฤษเรียกว่า stilts ทางพายัพเรียก กงกั๋ก ทางนครสวรรค์และอีศานเรียกว่า ขาหย่าง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ขาหย่างของเดิมอาจเป็นของอย่างนี้ คือใช้อย่างขา ขาหย่างนักโทษอาจเป็นไม้สูงอย่าง กงกั๋ก แล้วมีอะไรพาดสำหรับนั่งเก้งก้างอยู่เหนืออื่นมองได้เห็นเด่น
วันที่ ๒๘ เมษายน เป็นวันมงคลคล้ายกันประสูติของใต้ฝ่าพระบาท ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าจะแสดงความรู้สึกปลาบปลื้มได้เพียงไร เมื่อมาระลึกถึงพระเมตตากรุณาคุณที่ได้มีแก่ข้าพระพุทธเจ้า นอกจากขออัญเชิญคุณพระศรีรัตนตรัย ขอจงดลบันตาลให้ใต้ฝ่าพระบาทคงทรงพระเกษมสำราญตลอดไปสิ้นกาลนาน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*222ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤษภาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๖ เมษายน ได้รับแล้ว ขอบใจท่านที่อุตส่าห์เขียนหนังสือไปให้ บรรดาหนังสือซึ่งเขียนให้กันควรจะเข้าใจว่าเปนการให้ความเห็นแก่กันเท่านั้น จะถือเอาว่าอะไรเปนถูกเปนจริงหาได้ไม่
ฉันเคยพูดกับคนสมัยนี้ ที่เขาอ้างพจนานุกรมฉบับนั้นฉบับนี้อยู่เสมอว่า พจนานุกรมก็คนทำไม่ใช่เทวดาทำ คนก็ย่อมเข้าใจผิดบอกไว้ให้ผิดไปก็ได้ คำใดๆ ในพจนานุกรม ก็คือคนทำสังเกตเอาที่ใช้กันมาเปนหลัก คำใช้ก็ย่อมเปลี่ยนความหมายไปเปนคราว ๆ ผู้ทำพจนานุกรมพบกี่อย่างก็จดไว้ให้เปนเท่านั้นอย่าง แต่ความจริงคนที่ทำพจนานุกรมไม่พบมีอีกเห็นจะมาก
คำ เมขลา จะหมายความว่าอะไรก็ทราบแน่ไม่ได้ เข้าใจกันไปก็เปนต่างๆ ตามธรรมดาของคำ ทั้งคำ สอิ้ง สเอ้ง ก็ทราบยาก ท่านเข้าใจว่าหมดนั้นหมายถึงสายคาดเอว ก็เปนความเห็นอันหนึ่ง ตามที่จับเอาคำไทยถิ่นต่างๆ มาเทียบก็เปนทางเดินอันหนึ่ง อาจจะผิดหรือถูกก็ได้ แต่ที่สอบเอาคำไทยถิ่นต่าง ๆ มานั้นเปนทางดี
มาลา ของเราที่มียอดสูง ฉันคิดว่ามาแต่เครื่องแต่งหัวของเรา เครื่องแต่งหัวนั้นฉันคิดเอาโดยความสังเกตเห็นว่าโพกผ้า แล้วประดับเครื่องทอง เป็น ๓ ชั้น ตั้งชื่อเรียกเอาเอง คือ ๑ มาลาพวงดอกไม้รัดหัว (เรียกกันว่าเกี้ยว ว่ากระบังหน้าก็มี) ๒ เกี้ยว (หมายความว่าผูก) ฉันเอาไปยกให้เป็นผูกมวยผม กับ ๓๑ ปิ่น คือสิ่งที่ปักมวยผม เมื่อต้องการไม่ให้ผมลุ่ยก็ปักข้าง เมื่อต้องการให้เปนยอดแหลมสูงก็ปักบน ยอดมาลา ฉันคิดว่ามาแต่ปิ่นโดยต้องการให้แหลมสูง
/*223ในการที่มีหัวแหลมสูง ฉันคิดว่าเปนด้วยเกล้าผม ถ้าเกล้าผมสูงเครื่องประดับผมก็จะต้องเปนทรงแหลมสูงอยู่เอง เมื่อแหลมสูงยังไม่พอใจ ก็ส่งเสริมอะไรให้แหลมสูงยิ่งขึ้น จะเปนด้วยเหตุใดไม่ทราบ สมัยยิ่งใหม่ลงมา อะไรๆ ก็ต้องการให้แหลมยาวขึ้นทุกที ของใหม่มาสั้นลงได้ที่ฉันเปนผู้นำ ทำด้วยเหนของเก่าท่านทำสั้น ๆ ที่จริงคำว่า มงกุฎ เดิมก็ทีหมายความค่าพวงดอกไม้สวมหัว ไม่ใช่หมายว่ายอดสูงแหลม มีพยานเห็นได้ในพวกลิงที่เรียกว่า สิบแปดมงกุฎ ในพวกนั้นสรวมแต่พวงมาลา จะหาว่าตัวใดซึ่งมีหัวแหลมก็หามิได้เลย คำว่า ชฎา ก็แปลว่ารก มาแต่ตาฤษีแกเกล้าผมมวยผมยุ่ง ๆ อันไม่ได้หวี ไม่ใช่ยอดสูงแหลมเลย ทีหลังทั้งมงกุฎและชฎาก็มาเข้าใจกันว่าเปนยอดสูงแหลมไป เปนเข้าใจผิดทั้งนั้น
เรื่องสังข์ เขางัว กลศ ภฤงคาร อะไรที่ฉันบอกท่านนั้น เปนคำของพราหมณ์ศาสตรี แต่เปนอันยุตติรู้ได้ว่า ที่รดน้ำด้วยสังข์ก็เปนว่าหม้อกับถ้วย จะรินน้ำในหม้ออันเก็บไว้มากก็ไม่เหมาะจึงเอาอะไรใช้เปนถ้วย มีสังข์และเขาเปนต้น รินแบ่งเอาออกใช้อีกทีหนึ่ง อนึ่ง เครื่องหลังคาโดมที่ว่าเหมือนหม้อน้ำหรืออะไรนั้น ขอให้ระวังว่าฝรั่งเขาจับช่างผู้อธิบาย ได้ผู้รู้จริงหรือไม่ด้วย อนึ่งปรางค์นั้นเปนของเขมรคิด เอาเทวสถานในอินเดียกับปราสาทในเมืองเขมรเข้าผสมกัน เปนชั้นหลังเสียด้วย อย่างไรก็ดี ในอินเดียหามีปรางค์ไม่ ที่ทางฮินดูเรียกเสาว่า โลห นั้นไปเข้ารูปโลหปราสาท เคยได้ถามเขาว่า โลหปราสาทที่ลังกาเปนอย่างไร ก็ได้ความแต่ว่า เสาเกะกะ ไม่ได้รูปลักษณะ
คำไทยเก่าซึ่งเรียกปืนว่า ก้อง นั้นฉันได้ทราบแล้ว กรมพระจันทบุรีบอก
เรื่องเรือประทุกสัตว์ของโนอานั้น ชอบกลหนักหนา หลายชาติแห่งมนุษย์มักมีเรื่องอย่างนั้นนำเหมือนกันอยู่เสมอ เช่นพวกอินเดียก็มีเรื่อง มัตสยาวตาร นำทั้งชื่อโนอาก็มักจะคล้ายๆ กันด้วย รู้สึกว่าทีจะเปนเรื่อง/*224อันเดียวกัน
เรื่องแต่งตัวนั้นเพ่นพ่านมาก แต่งเพื่อสวยก็มี เพื่อกันอาวุธก็มี เพื่อขู่ให้ศัตรูกลัวก็มี เพื่อปกปิดความอายก็มี เพื่อป้องกันร้อนหนาวก็มี และอื่นอีก แต่อย่างไรก็ดี ตกเปนแต่งตาม ๆ กันไปเท่านั้น ถ้าจะว่าไปโดยปกติก็มักจะแต่งตามถิ่น ถิ่นที่ร้อนก็มีผ้าน้อย ถิ่นที่หนาวก็มีผ้ามาก เหมือนหนึ่งเทวรูปในอินเดียแต่งตัวก็ไม่เหมือนกัน ข้างเหนือห่มผ้าออมคอม ข้างใต้เนื้อเถะทั้งนุ่งขัดเตี่ยว เห็นได้ว่าทางเหนือหนาว ทางใต้ร้อน เสื้อกางเกงนั้นเปนของทีหลังเมื่อมนุษย์รู้จักตัดเย็บแล้ว ชั้นแรกต้องเปนผ้าผืนก่อน เอาอย่างใช้หนังสัตว์ปกคลุม แม้กระนั้นการค้นคำไทยถิ่นต่างๆ ว่าเสื้อกางเกงเขาเรียกอย่างไรกันก็ไม่เปล่าประโยชน์เลย ที่พวกแขกมลายูนุ่งกางเกงข้างใน นุ่งโสร่งข้างนอกกลัวจะเปนฝรั่งนำไป อยากนุ่งกางเกงแต่เลิกโสร่งทีจะผิดทางศาสนา
เตียว เตี่ยว ฉันเข้าใจว่าหมายถึงผูกมัด จะเปนเชือกหรือแถบผ้าแถบอะไรก็ได้ทั้งนั้น มีเพลงปี่พาททีเดียวเรียกว่า เตียว เรียกให้ทำเวลามัดลิงหัวค่ำเปนต้น ที่นั้นแสดงว่าเปนเชือก ขัดเตี่ยว เปนแถบผ้า เตี่ยว คาดห่อของเปนใบตองหรือใบมะพร้าว
ขาหยั่ง มาแต่ไม้ต่อขา ฉันเห็นด้วยเต็มตัว อันไม้ต่อขานั้นขอให้ท่านสังเกต ว่าของไทยกับของฝรั่งผิดกัน ของฝรั่งเห็นเขาเขียนเอาเบื้องบนผูกติดกับท้าวทีเดียว แต่ของไทยทำลูกดอยเสียบไว้เปนที่เหยียบ เหลือปลายไม้เปนที่ถือ การประจารนักโทษคงเอาอะไรพาดกับลูกดอยให้เปนที่นั่ง ไม้ขาหยั่งที่จะปักดิน
ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่งที่มีหวังดีต่อฉันในวันเกิด แต่จะขอทักคำหลัง ซึ่งเชิญพระรัตนตรัยบันดาลให้ฉันสบายสิ้นกาลนานนั้น เห็นจะเขวเปนถือผี พระรัตนตรัยจะบันดาลอะไรไม่ได้ นอกจากประโยชน์ที่เกิดแต่พระรัตนตรัย อันฉันจะพึงยึดถือไว้ด้วยตัวเอง
<นริศ>
/*225กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่มีพระเมตตาประทานลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๓ พฤษภาคม ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้นานแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ถวายตอบไปในเวลาอันควร เพราะกำลังมีราชการพิเศษที่ต้องจัดทำติดๆกันหลายอย่าง ซึ่งล้วนเป็นเรื่องเร่งร้อน กับทั้งยังไม่มีเรื่องที่จะกราบทูลไปไนเวลาอันเร็ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้นอนใจจนล่วงเวลามาตั้งเดือนเศษ เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับเลือกตั้งเป็นกรรมการวางระเบียบตั้งชื่อบุคคล ข้าพระพุทธเจ้าได้อาศัยแนวตั้งชื่อหญิงชายของภาคอีศานของโบราณ ซึ่งนายสุด ศรีสมวงศ์ ชี้แจงแก่ข้าพระพุทธเจ้า การจึงลุล่วงไปได้ ภาษาไทยในชั้นเดิมเป็นคำโดด ภายหลังจะใช้ตามลำพังคำโดด ๆ ไม่พอความต้องการ จึงเอาคำโดดมาผสมกัน เพราะฉะนั้นคำผสมที่หมายความถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใด เช่น ตาตุ่ม มดลูก จึงเป็นต่าง ๆ กันตามถิ่น การตั้งชื่อบุคคล เดิมจะเป็นคำโดดก่อน เกิดขัดข้องที่ชื่อพ้องกัน จึงได้คิดตั้งชื่อเป็นคำผสม ซึ่งดูจะมุ่งหมายใช้เป็นชื่อผู้หญิงมากกว่าใช้เป็นชื่อผู้ชาย แล้วภายหลังหลักรวนปนกันหมด เป็นชื่อใช้ได้ทั้งหญิงและชาย ข้าพระพุทธเจ้ามีความคิดเช่นนี้ จึงสอบถามชื่อที่ตั้งกันทางพายัพ ก็ได้ความว่าคำผสมเป็นชื่อหญิงโดยมาก เป็นอันเชื่อได้ว่า คำผสมเป็นชื่อหญิง คำโดดเป็นชื่อชาย
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกดีใจอยู่อีกอย่างหนึ่ง ที่ได้เป็นกรรมการพิจารณาระเบียบการแต่งกายไว้ทุกข์ในราชสำนักด้วยผู้หนึ่ง เรื่องเกิดจากการแต่งตัวไว้ทุกข์สับสนกันมาก ที่ใต้ฝ่าพระบาททรงเห็นไว้นานแล้ว ว่า/*226การไว้ทุกข์เป็นเรื่องสับปลับ ต่อไปเห็นจะเลิกนั้น ก็มาใกล้เคียงกับที่ทรงพระดำริไว้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ทรงทักท้วงคำอัญเชิญ พระรัตนตรัยเฉยๆนั้น เขวเป็นถือผี ชังพระพุทธเจ้าได้สติ เมื่อเวลาเขียนคล่องมือ จึงตกคำว่า อำนาจ หรือ คุณ ไปเสีย แต่ถึงเขียนไม่ตกคำนี้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ได้เฉลียวคิด เมื่อมีเรื่องผิดพลาดขึ้น ข้าพระพุทธเจ้ามักจำได้แม่น ไม่มีลืม
เจ้าพระยาธรรมาฯ บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า รูปเขียนของเก่าเขาเขียนหันหน้าไปทางขวาเสมอ เพื่อให้เข้าแนวกับตัวหนังสือที่อ่านจากซ้ายไปขวา ข้าพระพุทธเจ้าตรวจดูลายพระราชลัญจกรและตราต่างๆ ก็หันหน้าไปทางขวาทั้งนั้น เว้นแต่ ตราพระมหาเทพทรงพระนนทิการ เป็นหันหน้ามาทางซ้าย ตามความรู้สึกของข้าพระพุทธเจ้า หันหน้ามาทางซ้ายรู้สึกว่าก้าวหน้า หันไปทางขวาเป็นก้าวหลัง แต่นี่เป็นความรู้สึกที่เคยชิน ที่จีนและอาหรับเขียนหนังสือจากขวามาซ้าย ก็จะเป็นไปในความคิดอย่างนี้ เป็นเหตุให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงเรื่องฟันเลื่อยของจักร ชะรอยจักรชะนิดมีฟันเลื่อยไปทางขวาจะเป็นของเก่า ชะนิดฟันเลื่อยมาทางซ้ายจะเป็นของทีหลัง ซึ่งเขียนขึ้นตามความรู้สึกเคยชินของผู้เขียน
ข้าพระพุทธเจ้าได้เขียนเรื่องพระราชลัญจกร ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ามุ่งหมายมานาน ลุล่วงไปแล้ว แต่เรื่องพระราชลัญจกรเป็นความรู้พิเศษชั้นสูง คนสามัญจะรู้ไม่ได้ ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนมาได้เท่านี้ ก็ได้อาศัยพระบารมีปกเกล้า ฯ ทรงพระเมตตาประทานความรู้แก่ข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้า ฯ ในเรื่องพระราชลัญจกรที่/*227ข้าพระพุทธเจ้าแต่ง ได้อ้างถึงใต้ฝ่าพระบาทไว้มากแห่ง เกรงด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นผิดพลาดสูงต่ำขึ้นได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่งในเรื่องนี้ด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายเรื่องพระราชลัญจกร ที่ข้าพระพุทธเจ้าแต่งแฟ้ม ๑ และพระราชบัญญัติ และประกาศต่าง ๆ ที่เกี่ยวด้วยเรื่องพระราชลัญจกรอีกแฟ้ม ๑ มาพร้อมกับหนังสือฉบับนี้ด้วยแล้ว การจะควรสถานไรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*235ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ มิถุนายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
จะถามคำลางคำ
อับปาง ใช้ในที่ว่าเรือแตกเรือเสีย เปนภาษาอะไร ที่ใช้อย่างอื่นนึกไม่ออก
อับเฉา ใช้ในชื่อกรวดซายประจุก้นท้องเรือ ดุจว่า อับเฉากันโคลงประจุเรียบ ถ้าแยกออกเข้าใจไปได้เปนสองอย่าง อับ (เห็นจะเปนคำเดียวกับอบ) แปลว่านิ่ง ว่าไม่เดิน ไม่เปลี่ยน เฉา ว่าเหี่ยว ทำไมเอาผสมกันเปน อับเฉา จึ่งแปลว่ากรวดซายใต่ในท้องเรือ ภาษาอะไร
พราย เหนจะเปนผี มีคำว่า พรายน้ำ และ ผีน้ำซ้ำไต่ใบเสา กับคำว่า โหงพราย โหง เหนจะหมายถึงผีตายโหง พราย เปนผีอะไรไม่ทราบ โหง ในคำเขมรดูเปนได้กับ แล (คือที่เราพูดกันว่า แหล่) แม้ปรับดั่งนั้น ตายโหง ก็ว่าตายแล ไม่ขัดข้อง แต่ถ้าเอา ร เปน ล คือ พราย เปน พลาย แล้วทีเปนดีขึ้น ย่อมใช้ในชื่อ ทั้งที่เปนปุงลึงค์ด้วย เช่น ช้างพลาย ก็เปน ช้างตัวผู้ แล้วก็ใช้ในชื่อ พลายแก้ว พลายงาม จะเปนว่า ชายแก้ว ชายงาม หรือมิใช่ ภาษาอะไร
หลง ซึ่งเราใช้แปลค่ามคธที่ว่า โมห ฉันขยับจะไม่เหนด้วย คิดว่าแปลผิด เพราะท่านปรับให้ตกนรก การหลงทางเปนต้น จะปรับให้ตกนรกดูกะไรอยู่ ด้วยไม่ใช่ความผิดของผู้หลง ฉันบอกสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ท่านว่าเขมรเขาแปล โมห ว่าวังเวง ถ้าว่าถึงความเข้าใจทางภาษาไทยก็เปนว่าเพลินเสียง ท่านถามว่า วังเวง เปนภาษาเขมรหรือ ฉันก็จำนนบอกท่านไม่ถูก จะเปนคำเขมรเราจำมา หรือว่าจะเปนคำของเราเขมรจำเอาไปก็ไม่/*236ทราบ แต่ท่านตัดสินว่า กรรมอันใด ถ้ารู้อยู่แล้วว่าเปนของชั่วแต่ขืนทำ เช่นรู้อยู่แล้วว่ากินเหล้าไม่ดี แต่ขืนกิน นั่นแหละจะได้แก่ โมห ฉันเห็นด้วยเต็มตัว จะปรับให้ตกนรกก็ควร
การแปลภาษาหนึ่งเปนอีกภาษาหนึ่งนั้นยากนัก ชวนจะผิดเสียร่ำไป สังเกตผู้ที่รู้มากแล้วไม่ค่อยหาญจะแปลเลย คือถ้าแปลตรงคำก็เข้าใจไม่ได้ ถ้าแปลตามที่ตัวเข้าใจอาจผิดไปไหนๆก็ได้ เพราะเข้าใจผิด จึ่งยากนัก
<นริศ>
/*228ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ กรกฎาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๖ มิถุนายน กับแฟ้ม ๒ เล่มได้รับแล้ว จะตอบแต่หนังสือนำก่อน ส่วนหนังสือในแฟ้มจะตอบทีหลัง เพราะต้องอ่านตลอด จะตอบโดยทันทีหาได้ไม่
การตอบหนังสือนั้นควรสังเกตเรื่อง ถ้าเปนเรื่องธุรร้อนก็ต้องตอบโดยเร็ว ถ้าเปนเรื่องธุรเย็นจะตอบช้าไปก็ได้ ไม่เห็นเปนไรเลย สุดแต่จะมีเวลาทำได้
ในการที่ท่านเข้าเปนกรรมการวางระเบียบชื่อบุคคลนั้น ได้เหนหนังสือพิมพ์เขาลงแล้ว ยังนึกหนักแทนว่าจะทำอย่างไรกัน เพราะคำของเราออกจะไม่มีปุงลึงค์ อิตถีลึงค์ หรือมีก็น้อย แล้วได้เห็นหนังสือพิมพ์อีกว่า พระยาอุปกิตตาย พระสารประเสริฐเข้าแทนตัว ที่จริงไม่รู้จักตัวพระยาอุปกิต รู้จักแต่ว่าเปนผู้รู้วิชาดี ก็ให้เสียดายว่าสิ้นผู้รู้ไปคนหนึ่ง ส่วนที่ท่านเข้าเปนกรรมการพิจารณาการแต่งกายไว้ทุกข์นั้น ไม่ได้ทราบข่าวเลย
จะบอกท่านถึงข้อเหล่านั้น ตามที่ทราบและคิดเห็น เพื่อเปนประโยชน์แก่ท่านที่จะเปนทางพิจารณา
กรรมการ กับ กรมการ คิดเห็นว่าเปนคำเดียวกัน ท่านจะได้พิจารณาหรือหาไม่ก็ไม่ทราบ
ไม่ว่าอะไร ย่อมเปนอายุทั้งนั้น จะว่าแต่ที่ท่านเข้าใจ เช่นท่านดูหนังสือฉะบับใด เก่าใหม่เพียงไร ท่านจะทราบได้ทั้งนั้น แม้เขาจะว่าเก่า แต่ไม่เก่าจริงๆ ท่านก็จะทราบได้ ยิ่งไปกว่านั้น แม้คนที่ใกล้กันลายมือก็จำได้ กระทั่งสำนวนก็จำได้ ฉันเคยถูกชี้หน้ามาหลายหนแล้ว /*229โดยประการดั่งนั้น ถ้าตรวจตราเอาศักราช ประกอบเข้ากับสิ่งเหล่านั้น จะเปนตำราพงศาวดารเรียนอายุกันได้
จะกล่าวถึงเรื่องชื่ออันต้องการอยู่จำเพาะหน้า ที่เปนชื่อพยางค์เดียว เช่น มี มา สา สี นั้นเปนชั้นเก่า ถัดมาก็ต้องการเปนคำกล้ำ เช่น สวัสดิ์ แสวง เปนต้น ต่อมาอีกจึ่งเปนคำผสม เช่น กลีบบัว กลีบผกา เปนต้น ซึ่งปรากฏในหนังสือพิมพ์ ถ้าจะว่าไปแล้วคนก็อยากมีชื่อให้ยาวเหมือนเจ้าเหมือนขุนนาง ถ้าจะให้ถูกใจคนในเวลานี้ ก็ต้องผสมคำให้ยาว ดุจชื่อเจ้าชื่อขุนนาง
ในเรื่องไว้ทุกข์ จะบอกให้ท่านทราบ ว่าการที่สับสนไปต่างๆ นั้น ก็เปนด้วยอายุเหมือนกัน ย่อมแก้กันไปตามคราว ภายหลังคราวหนึ่งสีม่วงก็เข้าเปนสีไว้ทุกข์ เมื่อเร็วๆ นี้จำได้แม่นยำ ว่าวิลันดาตั้งไว้ทุกข์เปนสีขาว นั่นก็ย้ายมาโดนกับไว้ทุกข์ทางเราเข้า ของเราแต่ก่อนนี้มีขาวล้วนขาวลาย ปฏิบัติยากยิ่งนัก แล้วก็แก้เลิกขาวลาย เหลือแค่ขาวล้วนกับดำ แม้กระนั้นลางรายก็ยังยากมาก ในเรื่องแต่งขาวเดิมทีนึกว่ามาทางจีน แต่สืบดูทางจีนก็ออกจะไม่มี ทีหลังจึ่งมาสังเกตได้ความว่ามาทางอินเดีย ไว้ทุกข์ดำนั้นมาทางฝรั่งไม่มีปัญหา กรรมการจะบัญญัติให้เปนประการใดก็ต้องคล้อยตามที่ปฏิบัติกันอยู่ทุกวันนี้เปนที่ตั้ง ตัดแต่สิ่งที่ควรตัด จึงจะไม่ขวางโลก
หน้าภาพซ้ายขวานั้น หาได้เกี่ยวแก่หนังสือหรืออะไรไม่ ตามปรกติการสอนเด็กย่อมสอนให้เขียนหน้าขวา (คือหันไปทางซ้ายตัว) หน้าซ้าย (คือหันไปทางขวาตัว) นั้นไม่ได้หัดกัน เมื่อมีอินทรีย์แก่กล้าขึ้นก็ทำเอาเอง ถ้าช่างเขียนที่อ่อนหัดจะต้องทำหน้าซ้ายก็อึกอักประดักประเดิด แม้คนที่มีอินทรีย์แก่กล้า ถ้าไม่มีบังคับว่าจะต้องทำหน้าซ้ายแล้วก็ทำหน้าขวาเสมอ เพราะถนัดมาอย่างนั้น ตามธรรมดาช่างเขียนมักโกรธกับหนังสือ คืออ่านไม่ได้เขียนไม่ได้ ด้วยแต่ก่อนนี้ยังไม่มีโรงเรียน ต้องเรียนกันตามสำนัก ช่างก็เรียนที่บ้านครูช่าง เขาไม่ได้สอนหนังสือ/*230ด้วย แม้โรงเรียนซึ่งได้ตั้งขึ้นในครั้งแรกก็สอนแต่หนังสือ จะได้สอนวิชาหลายอย่างนั้นหามิได้ เช่นตัวฉันเองได้ชื่อว่าเข้าโรงเรียน แต่วิชาเลขก็ไม่รู้ มาหัดตัวเองเอานอกโรงเรียน แม้หนังสือก็รู้เลวเตมที เปนแต่อ่านออกเขียนได้เท่านั้น
ท่านควรจะเข้าใจว่าตรานั้นตรงกันข้าม ถ้าเขียนหน้าขวาประทับลงก็เปนหน้าซ้าย ที่ตราเปนหน้าขวานั้นแปลว่าช่างผู้เขียนเขาได้คิด เขาพยายามเขียนให้เปนหน้าซ้าย ด้วยรู้ทางไปว่าประทับลงจะเปนหน้าขวา ซ้ายขวานั้นมีเรื่องที่จะเล่าให้ฟัง ได้ไปดูวัดกุฎีดาว มีคนเอาเงินเก่ามาขาย ว่าร่อนได้ในแม่น้ำหน้าวัด ฉันดูเห็นตราเธาะขัดตะหมาดซ้าย ก็รู้ได้ทันทีว่าเปนของปลอม เพราะช่างแกะแม่ตราไปตามปรกติ แต่เมื่อตอกลงก็เปนซ้าย
ในเรื่องจักร ท่านกลับเอามาคิดอีกว่าควรจะเวียนขวาหรือซ้ายนั้นออกจะป่วยการ ถ้าจะเอาแน่ก็จะต้องคิดไปถึงการขว้างจักรด้วย ว่าจะขว้างด้วยมือซ้ายหรือมือขวา ดูข้างหน้าหรือข้างหลัง จะขว้างตามตั้งหรือตามแบน ถ้าตามตั้งจะขว้างให้กินขึ้นหรือกินลง ถ้าขว้างตามแบนแล้ว จะกวาดซ้ายหรือกวาดขวา ย่อมจะต้องเปนซ้ายเปนขวาผิดกันไปทั้งนั้น เพราะจักรซึ่งจักเปนฟันเลื่อยนั้นก็จะต้องขว้างให้หมุน ถ้าไม่หมุนก็ไม่ได้ผล ถ้าจะว่าที่แท้แล้วเดิมทีเหนจะนึกให้ขว้างด้วยมือขวา และปล่อยจักรไปตามตั้ง จะต้องหมุนลงดินตามธรรมชาติ จึงเหนว่าเดิมจะเวียนขวา ที่ทำเวียนซ้ายนั้น ทีจะถือเอาว่าเวียนซ้ายเปนมงคล (คือให้ขวา) จะเวียนทางไหนฉันก็ตัดสินแล้วว่าสุดแต่จะวาง ไม่มีทางผิดไปเลย
การเอาชื่อฉันใส่ในหนังสือแต่งนั้น ฉันไม่ชอบ ฉันไม่อยากมีชื่อในอะไรๆ แต่จะต้องพิจารณาก่อน ถ้าอ้างชื่อด้วยความจำเปนก็จะต้องมีชื่อปรากฏอยู่ แต่ถ้าไม่จำเปนแล้วก็ควรตัดออกเสีย
<นริศ>
/*231กรมศิลปากร
วันที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ ที่ทรงพระเมตตาประทานมานั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว รู้สึกในพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
ที่ตรัสว่า กรรมการ กับ กรมการ จะเป็นคำเดียวกัน ถ้าไม่ทรงแนะขึ้นข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เฉลียวใจ มาได้คิดว่าควรจะเป็นคำเดียวกันต่อเมื่อได้อ่านลายพระหัตถ์ ดูความหมายในคำทั้งสองก็ไม่ผิดอะไรกันนัก กรรมการ เป็นคำมีอยู่ในภาษาสันสกฤต ส่วน กรมการ แปลตามคำไม่ได้ความ น่าจะเพี้ยนไปจาก กรรมการ แต่ครั้นแล้ว กรมการ มามีความหมายฉะเพาะกรรมการของจังหวัดหัวเมือง จึงต้องคิดหาคำใช้แทน กัมมิตี้ ในภาษาฝรั่ง กรรมการคำเดิมก็กลับมา
ที่ตรัสว่า ไม่ว่าอะไร ย่อมเป็นอายุทั้งนั้น เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง นักปราชญ์ชาวตะวันตกจับเค้าความเป็นไปของชาวอริยกะสมัยพระเวทได้ว่า แต่งตัวอย่างไร และมีความเป็นไปอย่างไร ก็ด้วยพระเวทพรรณนาถึงทวยเทพว่า แต่งตัวอย่างนั้น มีความเป็นไปอย่างนั้น ที่แท้ผู้แต่งพระเวทก็เอาลักษณะของพวกตนที่เห็นอยู่ไปให้เทวดานั่นเอง แต่การสังเกตเค้าว่าเก่าใหม่นี้เกี่ยวด้วยความละเอียดถี่ถ้วนจึงจะเห็น เป็นเรื่องฝึกกันยากมากอยู่
เรื่องตั้งชื่อ ตรัสว่าเดิมก็เป็นคำโดด แล้วมาเป็นคำกล้ำ และในที่สุดก็มาเป็นคำผสมยาวอย่างทุกวันนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริในชื่อทางพายัพ มีชื่อคำผสมอยู่สามสี่ชื่อ ซึ่งผู้รู้ภาษาภาคนั้นอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้า จึงได้เห็นความหมายของชื่อ เช่นผู้หญิงชื่อ บัวเหลียว บัวผัด เขาอธิบายว่าดอกบัวมักไม่ตั้งดอกตรง ต้องเหลียวหรือ/*232ผัน จึงจะดูงาม ชื่อชายมี อินแปง อินตุ้ม อินลุ้ม อินแปง ก็คือ อินทรแปลง หรือสร้าง อินตุ้ม ก็อินทรโอบอุ้มไว้ อินลุ้ม ก็อินทรล้อมไว้ ยังมี ล่า อีกคำหนึ่งที่ชอบชื่อกัน มีนายหมูล่า เป็นต้น คนที่ชื่อล่า ทางกรุงเทพ ฯ ก็มีชื่อ แต่เขียนเป็น หล้า จึงมองไม่เห็นเหตุที่ตั้งชื่อนี้ ล่า ในที่นี้หมายความว่า มาทีหลัง เป็นชื่อเรียกลูกคนเล็ก คนพี่ชื่อมั่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มั่ง เห็นจะหดเสียงมาจาก ม่าง เพราะเมื่อปรับ ม่าง กับ มาก (แม่กกกับแม่กง) ความก็ลงกัน เรื่องการตั้งชื่ออย่างที่ได้ประกาศไปนี้ มึกรรมการลางท่านเห็นว่า ความสำคัญในเวลานี้อยู่ที่ชื่อนามสกุล ส่วนชื่อตัวมีความสำคัญน้อยไป จึงเห็นควร ให้มีชื่อตั้งให้น้อยชื่อ เพราะชื่อของฝรั่งเขามีน้อย จึงสะดวกดี เช่น เมรี ก็เป็นชื่อใช้ได้ตั้งแต่เป็นชื่อของควีนลงมาจนถึงเป็นชื่อผู้หญิงสาวใช้ก็ได้ ถ้าใช้ตามนี้ จะทำให้สะดวกและจำง่ายว่า เป็นชื่อหญิงหรือชาย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าจะทำอย่างนี้ เปนการฝืนความรู้สึกและฝืนความนิยมมากอยู่ ทั้งจะเป็นทำลายชื่อเก่าๆ ให้ศูนย์ไปด้วย กรรมการส่วนมากไม่เห็นดวย ความเห็นนี้จึงได้ตกไป ส่วนการเลือกชื่อ ถ้าจะเลือกแต่ชื่อที่เป็นคำยาว ๆ ตรงกับความนิยมก็จริงอยู่ แต่ชื่อของเก่าซึ่งเป็นภาษาไทยแท้จะหมดไป จึงได้ตกลงเลือกไว้ทั้งสองชะนิด
เรื่องไว้ทุกข์ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ต่อไปจะมีแต่เสื้อขาวติดปลอกแขนดำ ส่วนผู้หญิงจะมีแต่งนุ่งดำเสื้อดำ ทีแรกจะให้นุ่งดำเสื้อขาว แต่การแต่งตัวของผู้หญิง เปนปกตินุ่งดำกันมาก ถ้าถือว่าเปนแต่งตัวไว้ทุกข์ ก็จะกลายเป็นไว้ทุกข์กันตลอดไป ส่วนแต่งขาวล้วน และสีอื่นเป็นไม่มี ที่อนุโลมการแต่งทุกข์ง่ายๆ เช่นนี้ เพราะมีผู้บ่นเรื่องการไว้ทุกข์กันมากว่าสับปลับเต็มที ถืออะไรแน่ไม่ได้
ที่ทรงพระเมตตาตรัสอธิบายถึงการเขียนภาพซ้ายขวา ข้าพระพุทธเจ้าทราบซึ่งในพระอธิบายโดยตลอดแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
/*233เมื่อข้าพระพุทธเจ้าถวายหนังสือลงวันที่ ๗ ไปแล้ว พอรุ่งขึ้นในวันที่ ๘ ผู้ที่เขารับปากไปสืบเรื่องคำว่า อับปาง และ อับเฉา มาหาข้าพระพุทธเจ้า และนำเอาตัวจีนมาให้ดู คือคำว่า อับปาง ในภาษาจีนเรียกว่า ฮอบป๊าง ฮอบ 合 เป็นเสียงชาวกวางตุ้ง ถ้าเป็นเสียงแต้จิ๋วก็เป็น ฮับ หรือ ฮะ ซึ่งเป็นคำที่มีดกดื่นอยู่ในชื่อคนและชื่อยี่ห้อ ฮะ แปลว่าปิดหรือหับ เข้ากัน รวมกัน ทั้งหมด ป๊าง 崩 แปลว่า แตก พัง ทำลาย ฮอบป๊าง ก็คือ แตกทำลายทั้งหมด เรืออับปาง ก็คือ เรือแตกจม สินค้าในเรือก็ศูนย์ คนในเรือก็ตาย เป็นเรื่องแตกหมด จมหมด ไม่มีอะไรเหลือ ส่วนคำว่า อับเฉา อับ ก็คือ ฮอบ เป็นคำเดียวกับ อับ ในคำว่า อับปาง เฉา ตรงกับ เฉ่า หรือ เส่า ในเสียงชาวกวางตุ้ง 湊 แปลว่า รวบรวม เมื่อเข้าคู่กับ ฮอบ ก็เป็นคำมีความหมายซ้ำกัน ซึ่งผู้ที่นำมาบอกว่า จะแยกแปลอย่างนั้นไม่ได้ เพราะภาษาจีนเมื่อเอาคำมาผสมกัน ก็มีความหมายเปนอีกอย่างหนึ่ง ไม่จำเป็นจะตรงกับความหมายในคำที่ผสมกันแต่ละคำ (ก็เห็นจะเป็นอย่างภาษาไทย อย่างคำว่า ตีตั๋ว หน้าที่ เป็นต้น) คำว่า ฮอบเฉ่า นี้ ใช้แต่ชาวกวางตุ้งเท่านั้น จีนชาวอื่นไม่ใช้
เมื่อข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำแปลของคำว่า เฉ่า หรือ เส่า ในพจนานุกรมกวางตุ้ง - อังกฤษ พบคำจีนอีกคำหนึ่งอ่านว่า เฉ่า หรือ เส่า เหมือนกัน แปลไว้ว่า เป็นทุกข์ใจ ใกล้กับคำว่า เสร้า มากที่สุด อาจเป็นคำเดียวกัน เจ่า เฉา เซา ก็เป็นคำพวกเดียวกัน เสร้า เขียนมี ร กล้ำ ถ้าแยก ส ออก ก็เหลือเร่า ความใกล้กับ เศร้า และมีแนวในคำว่า สร้าง - รัง สอง - รอง (ในพระลอ เขียน สอง เป็น สรอง) สร่าง - สาง - รุ่งราง
วันนี้พระอาจวิทยาคม (หมอแมคฟาแลน) นำพจนานุกรมไทย-อังกฤษที่แกทำมา ๑๘ ปี เพิ่งสำเร็จเป็นหนังสือพันหน้า มาให้ข้าพระพุทธเจ้าเล่ม ๑ ข้าพระพุทธเจ้าพลิกดูพบคำว่า อยู่ ในคำว่า กินอยู่ แปลเป็นภาษาอังกฤษไว้ว่า กินนอนอยู่ด้วย ส่วน อยู่กิน แปลว่า อยู่ด้วยกันอย่างผัวเมีย นับว่าพระอาจวิทยาคมเข้าใจภาษาไทยดี ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็น/*234คำในภาษาจีนที่ผสมกันพอกลับคำกันความก็ต่างออกไปไกล เป็นอย่างคำว่า กินอยู่ และ อยู่กิน ในภาษาไทย เพราะฉะนั้น หลักของภาษาไทยอยู่ที่รู้จักเรื่องลำดับคำนี้เอง ซึ่งเป็นของเรียนรู้ได้ยาก นอกจากคุ้นเคยกันมาเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*237กรมศิลปากร
วันที่ ๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๓๐ มิถุนายน ตรัสถามคำลางคำ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
อับปาง อับเฉา สองคำนี้ เห็นจะไม่ใช่คำไทย เพราะเมื่อแยกแปลแต่ละคำ ก็ไม่ได้ความหมายไปในทางว่า เรือแตก เรือจม หรือเรื่องของหนักใช้ถ่วงเรือ อับปาง และ อับเถา จะเกี่ยวกับเรื่องเรือเดินทะเล โดยฉะเพาะเรือสำเภา เพราะฉะนั้น ควรจะเป็นคำมาจากภาษามลายู หรือภาษาจีน เมื่อได้ค้นดูในภาษามลายู ก็ยังไม่พบความหมายว่า อับปาง และ อับเฉา ในภาษามลายูใช้เป็นอีกอย่างหนึ่งไม่มีเค้าใกล้เคียงเข้ามา ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในภาษาจีน พบแต่คำว่า โฉย ในภาษากวางตุ้ง แปลว่า บรรทุก ใกล้เข้ามาในคำว่า อับเฉา แต่คำจีนที่ออกเสียงว่า อับ อิบ หยับ หยิบ ให้มีความหมายไปในทางที่ต้องการก็ไม่พบ ข้าพระพุทธเจ้าจึงสอบถามคนจีนคนหนึ่ง เขาโทรศัพท์บอกว่า อับเฉา เป็นสำนวนในภาษากวางตุ้ง ใช้ว่า อับโสย ส่วน อับปาง ยังไม่ทราบ ข้าพระพุทธเจ้าขอให้เขาจดตัวจีนมาให้ดู เขารับปากแล้วต่อมาจนบัดนี้ ซึ่งล่วงมาได้ ๒ วันแล้ว ก็ยังไม่ส่งมา ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่าเขาอาจบอกพลาดผิดก็ได้ จึงยังไม่ตอบมา
เรื่องคำว่า โหงพราย มีอยู่ในภาษาไทยใหญ่ พายัพ และอีศาน ในไทยใหญ่ใช้ว่า หูง แปลว่า to die a violent death – used in composition with ตาย อธิบายไว้เท่านี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามคนชาวพายัพ และนายสุด ศรีสมวงศ์ ก็ชี้แจงแต่ว่า ตายโหง เป็นตายร้าย ไม่ใช่เจ็บป่วยตาย โหง จะแปลว่าอะไรในคำโดยฉะเพาะไม่มี และใช้ตามลำพังคำเดียว ไม่มีคำ ตาย ประกอบด้วยก็ว่าไม่มี ในภาษาไทยตามชนบทมีคำว่า โหง อยู่คำ/*238หนึ่ง เช่น โหงปลา แต่คำนี้แปลว่า ช้อนขึ้น ยกขึ้น ซึ่งในไทยใหญ่ก็มีเขียนว่า โหง ผิดกับ ตายโหง ซึ่งเขาเขียนว่า หูง เพราะฉะนั้น จึงเป็นคนละคำ พราย ในไทยใหญ่ พายัพและอีศาน เขียนว่า พาย ไทยใหญ่อธิบายแต่ว่าเป็นตัวผีชะนิดหนึ่งเท่านั้น ทางพายัพและอีศาน ก็มีความหมายเป็นว่าผีชะนิดหนึ่งเพียงเท่านั้น คำว่า โหงพรายทางอีศานใช้ว่า ผีพราย ก็ว่าเป็นผีชะนิดหนึ่งเท่านั้นเหมือนกัน ทางพายัพ ถ้าตายในระหว่างอยู่ไฟเรียกว่า ตายพาย ถ้าตายในระหว่างยังไม่คลอด เรียกว่า ตายกลม (พระยาอุปกิต ฯ ว่า กลม เป็นภาษาเขมร แปลว่าทั้งหมด ตายกลมก็ตายหมดทั้งแม่และลูก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ไข่ตายโคม จะเป็นคำเดียวกับ ตายกลม) ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมไทยขาวในคำว่า ตาย มีให้ไวพจน์ของคำว่า ตาย ไว้ว่า phai, hai, thai คำตนใกล้กับ พาย คำที่สองใกล้กับ ฮาย หรือ ร้าย คำที่สามใกล้ไปว่า ตาย คำว่า จริง ในไทยขาว เขียนเปนสองรูป คือ จิง คำหนึ่ง ริง คำหนึ่ง ถ้าถือแนวนี้ พราย ก็แยกเป็น พาย คำหนึ่ง ราย หรือ ร้าย คำหนึ่ง พราย น่าจะหมายความว่า ตายร้าย ตายไม่ดี ล้มหายตายจาก หาย ในที่นี้เห็นจะคำเดียวกับ ฮาย ร้าย แต่ยังตกอยู่ในเดา ส่วน พลาย ในคำว่า พลายแก้ว พลายงาม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคนละคำกับ พราย เพราะในภาษามอญมีคำว่า ปลาย แปลว่าชายหนุ่มชายโสด ถ้าเทียบกับคำไทยของเก่าก็ตรงกับคำว่า บ่าว
ข้าพระพุทธเจ้าตรวจค้นคำว่า หลง ในพจนานุกรมไทยใหญ่-อังกฤษมีคำว่า หลง หรือ หลงหลัง แปลไว้ว่าลืมหรือเข้าใจผิด ในไทยขาวและไทยย้อยแปลว่าลืม ทำผิด แล้วให้ไวพจน์ไว้ ๕ คำ คือ lung, lam, sa, so, pit, peo คำที่หนึ่งที่สองจะเป็น หลง และ ลืม คำที่ห้าตรงกับ ผิด นอกนั้นปรับเข้ากับคำในภาษาไทยที่นี่ไม่ได้ ถ้าดูตามคำแปลนี้ หลง หมายความว่าผิดก็ได้ ในภาษาไทยคำว่า หลง มีพูดเปนคำคู่อยู่สามคู่ คือ หลงลืม หลงใหล ลุ่มหลง ความหมายในลุ่มหลง ดูจะแรงกว่า หลงลืม ส่วน หลงใหล เป็นเรื่องไปในทางหลงลืมอย่างเลอะเทอะ ยังมีคำที่มีความหมายใกล้เคียง/*239กับ หลง อยู่อีก ๒ คู่ คือ เคลิบเคลิ้ม คลั่งไคล้ ถ้าตัดเสียง ค ออกเสีย ก็จะเป็น เลิบเลิ้ม ลั่งไล้ เลิ้ม ใกล้กับคำว่า ลืม (ไทยใหญ่ใช้ว่า เลิม) ลั่งไล้ เสียงใกล้ไปทางหลงไหล และในคำว่า บ้าหลัง คือ บ้าคลั่ง พายัพ และอีศาน มีคำใช้แต่ หลงลืม ส่วน หลงใหล และ ลุ่มหลง ไม่ใช้ ผู้ไทยมีคำว่า ใหลเหลอ ซึ่งทางพายัพก็มีคำว่า เหลอ แปลว่าหลง คำของเราก็มีคำว่า ใหลเล่อ น่าจะเป็นคำเดียวกับ ใหลเหลอ (เสียงไม้ม้วนในพวกผู้ไทยเป็นเสียง เออ ทุกตัว) คนที่หลงใหลหลงลืม พูดกันว่า เหลอเสียแล้ว ไหลเสียแล้ว ก็เคยมี เหลอ เล่อ เลินเล่อ เผอเรอ และ เลอะ ดูก็จะเป็นคำพวกเดียวกัน คำว่า เพลิดเพลิน ตัดเสียง พ ออก ก็เหลือเสียงว่า เลิดเลิน เมื่อ เพลิน ก็ลืมตัวมีอาการ เลินเล่อ เผลอไผล (ตัด ผ ออกก็เป็นใหลหลง) คำว่า วังเวง มหาฉ่ำว่าเป็นคำเขมร โดยสังเกตว่าเป็นคำมีเสียงมากพยางค์ และแยกแปลไม่ได้ วังเวง ในภาษาเขมรหมายความว่า หลง ว่าลืม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า วังเวง ในความหมายข้างไทยเป็นความหมายเคลื่อนที่แล้ว เป็นเรื่องได้ยินเสียงลางชะนิด ซึ่งทำให้เพลิตเพลินเคลิบเคลิ้มลืมตัวหรือเผลอตัว เมื่อย่อลงไปก็ตรงกับ หลง ในภาษาไทย
เมื่อประมวลคำที่มีเสียงและความหมายไปในพวกใหลหลง ก็มี หลงลืม ลุ่มหลง หลงใหล ใหลเหลอ ใหลเล่อ เลินเล่อ เลอะ เผลอไผล (เหลอใหล) เผอเรอ เพลิดเพลิน (เลิดเลิน) เคลิบเคลิ้ม (เลิบเลิ้ม = ลืม) คลุ้ม (ลุ่มหลง) คลั่งไคล้ หลงใหล บ้าหลัง
ข้าพระพุทธเจ้า ค้นดูคำแปลของคำว่า โมห ตามชิลเดอร์และมอร์เนียวิลเลียมส์ แปลไว้ว่า ignorance = ความไม่รู้ delusion = หลง error = ผิด folly = โง่เขลา infatuation = คลั่งไคล้หรือใหลหลง lost of consciousness = ขาด8วามรู้สึก bewilderment = งงงวย
เมื่อปรับคำแปลของคำว่า โมห ก็ตรงกับ หลง วังเวง ผิด ความลงกันได้หมด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า โมห เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ เป็นต้นเหตุให้พาไปตกนรกได้ เพราะความผิดที่จะเป็นบาปจะเกิดขึ้นได้ก็มาจากการหลง/*240ใหลลุ่มหลงหรือโง่เขลา เป็นอันลงรอยกับที่ตรัสว่า รู้แล้วว่าชั่ว แต่ขืนทำ ก็ควรตกนรก ที่ขืนทำไปก็เป็นเพราะความเขลาเบาปัญญาหรือหลงผิดเป็นเหตุ ทั้งนี้การจะผิดถูกสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงกรุณา
ในตำรานิรุกติศาสตร์ เปรียบความหมายของคำเหมือนเป่าที่มีใจกลางเป็นจุดดำว่า เป็นความหมายเดิมของคำ แต่ธรรมดาเบ้าย่อมมีขอบเขตต์แผ่ออกไปโดยรอบ จะเลยเขตต์ไปไม่ได้ ความหมายเดิมก็ย่อมจะมีความหมายข้างเคียงแผ่เป็นรัศมีออกไปเช่นเดียวกัน ตามธรรมดาผู้ใช้คำ ไม่จำเป็นจะต้องใช้อย่างความหมายเดิม คือกลางใจดำเสมอไป อาจใช้ความหมายที่เป็นข้างเคียงได้ ถ้าว่าใช้แต่ในความหมายข้างเคียง และคนฟังก็เข้าใจความหมายไปในทางนั้นซ้ำบ่อยๆ ความหมายข้างเคียงก็เกิดเป็นความหมายตัวตั้งของคำ ส่วนความหมายเดิมคือกลางใจดำ ก็ศูนย์ไป เป็นเรื่องความหมายย้ายที่ เช่น บ่าว เดิมหมายความว่า ชายโสด ชายหนุ่ม เป็นความหมายตัวตั้งหรือกลางใจดำ คนหนุ่มย่อมมีกำลังมีแรง คำว่าคนมีกำลังมีแรงก็เป็นความหมายข้างเคียงของบ่าว ประเพณีมีเรือนชายมักไปอยู่บ้านหญิงก่อนแต่งงาน เป็นชะนิดที่อีศานเรียกว่าเขยสู่ หรือพวกฝากบำเรอ ใน กฎหมายเก่า ก็ต้องไปทำงานหนักให้กับผู้ใหญ่ฝ่ายผู้หญิง คำว่า บ่าว ซึ่งแปลว่าชายหนุ่ม ก็ย้ายความหมายเป็นข้าทาสรับใช้แรง เมื่อบ่าวย้ายความหมายเดิมมาเป็นพวกข้าทาสแล้ว ความหมายเดิมของคำว่า บ่าว ก็อ่อนกำลังโดยลำดับ ในที่สุดก็ถูกศัตรูเข้ามาแย่งที่ สมมติว่าศัตรูในที่นี้ได้แก่คำว่า หนุ่ม คำว่า บ่าว ก็ต้องทิ้งตำแหน่งเดิม คือตำแหน่งคนหนุ่ม ย้ายไปมีความอื่นซึ่งจะดีขึ้นหรือทรามลงก็แล้วแต่เหตุการณ์ (ในภาษาจีนเรียกผู้ชายว่าหนำ มีตัวนาอยู่ข้างบนเป็นรูปเหลี่ยมมีคัน และตัวกำลังอยู่ข้างล่าง 男 หมายความว่าผู้ชาย ก็คือผู้มีแรงทำนา) หนำ ตรงกับหนุ่มในภาษาไทย ส่วนคำว่า ผู้หญิง ในภาษาจีนอ่านว่า นึ้ง เขียนเปนรูปคนนั่ง 女 หมายความว่าไม่ต้องทำงานหนัก ถ้ามีหลังคาครอบผู้หญิงไว้ 安อ่านว่า /*241อัน ในแต้จิ๋วหรือ อ๊อน ในกวางตุ้ง แปลว่าสันติสุข เพราะนั่งอยู่ในเรือน ใต้ร่มเงาไม่ต้องทำอะไรก็เป็นสุข อัน หรือ อ๊อน จะตรงกับคำไทยว่า เย็น คืออยู่เย็นเป็นสุข เพราะเสียง ย กับ อ สับสนกันเสมอ ถ้าเขียนผู้หญิงอยู่ซ้าย เขียนเด็กไว้ขวา 好 อ่านว่า ฮ้อ แปลว่าดี
ตามที่กราบทูลมาทั้งหมดนี้ แม้มีผิดพลาดอย่างไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระพระเมตตา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*242ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านซึ่งลงวันที่ ๗ และที่ ๑๑ เดือนนี้ ได้รับแล้วทั้งสองฉะบับ ให้คันมือคันใจที่จะเขียนตอบตั้งแต่ได้รับหนังสือฉะบับก่อนมาแล้ว แต่ระงับเสียด้วยเห็นว่าจะเปนหนังสือมากฉะบับนัก ไว้รวมกันสองสามฉะบับจึงตอบที่หนึ่งก็ได้ ไม่ใช่เรื่องธุระร้อน
โหง มาแต่ หูง แน่ ที่ฉันว่าเขมรทีจะเปน แหล่ นั้น ก็เพราะเห็นหนังสือเขมรหลายฉะบับ ลงท้ายเขียน โหง จะแปลความหมายว่าอะไรก็ไม่ได้นอกจากฉ่า แล (แหล่) เพราะไม่กินความกับคำหน้าเลย
พาย กับ พราย เปนอันเดียวกันแน่ ทางอีศานและพายัพมักตัดตัวควบ
ตายทั้งกลม เห็นด้วยว่าเปนคำเดียวกันกับ ตายโคม
ดีใจที่ได้ทราบความว่า พลาย มาแต่ภาษามอญ เปนคนละคำกับ พราย
ขอบใจท่านที่ค้นคำพวก หลง ซึ่งใช้แปล โมห บอกไปให้ทราบ ถึงแม้จะได้ตรวจชิลเดอหรือโมเนียวิลเลียมว่าเขาแปลว่ากระไรไว้ก็ดี ก็ไม่พ้นความสงสัยอยู่นั่นเอง เพราะคำว่า อวิชฺชา มีอยู่ คำแปลนั้นเชื่อได้แต่ที่ควรเชื่อ จะเชื่อไปหมดนั้นไม่ควร เพราะความหมายที่เคลื่อนตัวไม่ใช่มีแต่เมืองเรา แม้ในอินเดียก็มีเหมือนกัน อย่างไรก็ดี พจนานุกรมทั้งหลาย ถ้าสามารถเข้าใจความ ก็แปลไปตามที่เข้าใจ ถ้าไม่เข้าใจก็ต้องดูชาวบ้านว่า เขาเข้าใจกันอย่างไร หรือถาม ถ้าชาวบ้านเข้าใจเคลื่อน คำแปลก็ต้องเคลื่อน คิดดูถ้ารู้อยู่แล้วว่าชั่ว แต่ขืนทำ นั่นปรับว่าตกนรกควรอยู่ แต่/*243ความไม่รู้นั้นเพียงแต่อยู่ในทางไปนรก ยังไม่ตกแท้ ๆ อาจแก้ตัวได้ เทียบดูกับการทำผิดทั้งปวง เหมือนหนึ่งภิกษุ ท่านถือเอาใจเปนที่ตั้ง ถ้าไปเหยียบมดตายด้วยไม่มีเจตนา ท่านไม่ปรับว่าเปนอาบัติ ต่อฆ่าด้วยเจตนาท่านจึงปรับว่าเปนอาบัติ ภิกษุที่เปนบ้านั้นจะทำอะไรก็ได้ ท่านไม่ปรับอาบัติทั้งสิ้น นี่หมายความว่าบ้าคลั่งไคล้ไปจนไม่รู้สึกตัว เห็นได้ว่าท่านหมายเขาความจงใจเปนที่ตั้ง แต่อาบัตินั้นท่านจัดเปนว่ามีทั้งสจิตตกาบัติและอจิตตกาบัติ พระเถระลางองค์ท่านก็เห็นว่าอจิตตกาบัตินั้นเกินไป
ไม้ม้วนนั้นสงสัยมานานแล้วว่ามีทำไม เสียงก็เหมือนกันกับไม้มะลาย เปนแต่สงสัยว่าทีจะออกเสียงต่างกัน แต่ไม่ได้ถามท่าน ท่านบอกให้ทราบด้วยไม่ต้องถาม ก็เปนอันพอใจอย่างยิ่ง
ขอบใจท่านที่เขียนหนังสือจีนไปให้ทราบ เรื่องหนังสือจีนจะกล่าวทีหลัง
รอหันเปนของไทย สังสกฤตไม่มี แม้ กรรม ก็เปน กรม เราเขียนสับปลับอยู่ก็มี เช่นเก่าเขียน มรคา (อ่านว่า มอ-ร-คา) ใหม่เขียน มรรคา (อ่านว่า มัน-คา) ถ้าจะว่าไปทีก็จะเปนอายุลงศักราชได้ และทำไมจึ่งมีรอหันแต่ตัวเปล่า ถ้ามีสระด้วย เช่น บูรณ บูรพ ทำไมไม่เป็นรอหันไปด้วย
เรื่องอายุ ฉันมีตัวอย่างจะเล่าให้ท่านฟัง มีคนเขาคิดค่าเตียงทองของเขาเปนรัชชกาลที่ ๑ ฉันค้านว่าไม่ใช่ เพราะเตียงนั้นจำลักลายเทศพุดตาน ลายนั้นเกิดครั้งแรกในรัชชกาลที่ ๓ รัชชกาลที่ ๑ ยังไม่มี รู้ได้อย่างนี้ ที่เขาคิดว่าเปนรัชชกาลที่ ๑ ก็เป็นอันตกไป เพราะที่ฉันว่านั้นประกอบด้วยหลักฐาน เรื่องจำฝีมือได้ก็มี แต่ก่อนนี้ฉันไปเที่ยวดูของเก่าๆ กับกรมหมื่นวรวัฒน์ ไปเห็นตู้ลายลดน้ำเข้าใบหนึ่ง มีรูปเมขลารามสูร กรมหมื่นวรวัฒน์ท่านทักขึ้นว่าใครหนอเขียน รูปรามสูรมาทางข้างเราๆ ฉันทูลว่า พระยาจินดาสาย ตรัสรับรองว่า เอ๊อจริง
/*244ท่านแปลชื่อ บัวเหลียว บัวผัด อินแปง อินตุ้ม อินลุ้ม ให้เข้าใจ ขอบใจเปนอันมาก ฉันรู้ได้แต่ อินแปง อนึ่งคำ ล่า หล้า เล่า เหล้า เปนต้นนั้น เปลี่ยนวิธีเขียนไปด้วยความต่างกัน แต่เมื่อไม่รู้ความหมายก็เขียนคลาดไป การเขียนไม่ถูกนั้นมีเสมอ เมื่อสองสามวันนี้เอง ฉันจะต้องเขียนคำ ราชวัด แต่เขียนอย่างไรไม่ทราบ จึงถามพระองค์เจ้าวรรณไวทยากร ซึ่งพอดีที่เธอไปหา เธอบอกว่าเขียน ราชวัติ แปลว่า รั้วพระราชา เข้าใจว่าเธอนึกผูกเอาเอง คำ ราชวัด จะมีมาแต่อินเดียแล้ว หรือเราจะผูกกันขึ้นในนี้ก็ไม่ทราบ เรื่องผูกชื่อยาว ๆ สมเด็จพระวันรัตน์เคยทักการให้ชื่อพระว่าไม่เป็นชื่อ จับใจฉันเสียจริงๆ นึกถึงชื่อหม่อมราชวงศ์ถ้วนเท่านึก ฉันเห็นไม่เปนชื่ออย่างที่ท่านว่า ชื่อที่ทำให้หลงไปก็มี เช่นครั้งหนึ่ง เจ้าผู้หญิงทูลลาออกจากฐานะพระราชวงศ์เพื่อสมรส สั่งลงมาให้ไต่สวน ฉันก็เรียกตัวมาถามว่าจะแต่งกับใคร บอกว่าจะแต่งกับนายซูลิน ฉันถามว่าแขกหรือ ก็บอกว่าไทย ทีหลังจึ่งมาคิดได้ว่า สุรินทร์ อันเปนแฟแช่นที่ชอบชื่อกันอยู่ โดยไม่รู้ว่าแปลว่ากะไร เหล่านี้เปนเรื่องชื่อ
เรื่องไว้ทุกข์ ตัดเสียให้เหลือน้อยเปนดี การไว้ทุกข์เราเอาอย่างต่างประเทศมาทั้งนั้น ของเราเองไม่มี
คำ อับปาง อับเฉา ท่านสอบได้ว่าเปนภาษาจีนกวางตุ้งดีอย่างยิ่ง เข้าใจได้ว่ามากับเรือเมืองจีน คำ สเภา สำเภา เห็นจะมาทางเขมร หนังสือจีนนั้นทีแรกฉันก็เห็นในปติทิน คิดว่าง่าย นึกว่าทางจีนเขาจะอ่านว่ากะไรก็ช่าง เราอ่านเปนภาษาไทยก็แล้วกัน ไปพูดขึ้นกับกรมพระนราธิป ท่านก็สั่งดิกชนารีจีนมาให้ดูก็หงายท้อง เขาเรียงตามคำหลวง คำหลวงทางเราก็ไม่ได้ใช้ ภาษาไรออกเสียงอย่างไร เขาก็จดไว้เปนอธิบายคำหลวง เราจะไปได้ยินภาษาแต้จิ๋วกวางตุ้งอะไรมา ก็หาไม่พบ อีกประการหนึ่ง หนังสือจีนนั้นก็มีเขียนประสมตัว หรือประสมกันหลายคำ ก็เปนความอย่างหนึ่งไป จึงทอดหุ่ยว่าเรารู้ไม่ได้ หนังสือนั้นก็ทิ้งแจ้งอยู่ในตู้
/*245ตัวควบคิดว่าเรามาเอาอย่างเขมร คำของเราจะเปนตัวเดียวเปนพื้น คำเศร้า และ เซา ก็เข้าใจว่าเปนคำเดียวกัน คำ รัง ไม่เห็นจำเปนว่าจะต้องออกจากคำ สร้าง รัง หมายความว่าที่อยูก็จะได้ พยานก็มี เช่น รังสรรค์ ก็หมายความว่าที่อยู่บนสวรรค์ รังรักษ์ ก็หมายความว่าคุ้มที่อยู่ เมืองสรองก็เป็นชื่อเมืองในหนังสือ พระลอนั่นเอง มีคำต่อไปว่า สมบัติสองราชา มีมหิมาเสมอกัน คำ รอง ไม่จำเป็นต้องออกจาก สรอง เป็นคนละคำก็ได้ อนึ่งคำว่า ตีตั๋ว ก็หมายความว่าตีตราลงในตั๋ว หน้าที่ ก็คือ หน้าที่ ไม่เห็นผิดอยู่ที่ตรงไหนเลย
พจนานุกรมของพระอาจวิทยาคม ก็เห็นหนังสือพิมพ์เขาลง อยากเห็นอยู่เหมือนกัน คำ อยู่กิน กับ กินอยู่ ออกจะเหมือนกัน ไม่ต่างกันมาก อย่าง ใจเสีย เสียใจ ใจดี ดีใจ เช่นฉันบอก เจ้ามา (มาอะไรลืมเอานึกไม่ออกทีเดียว เปนเด็กหนุ่มลูกชายนายลุสลิ ช่างเขียนกรมศิลปากร) ตั้งใจเรียนภาษาไทย เขาบอกว่าภาษาไทยนั้นยากมาก ตัวอย่างที่เขายกมาว่าก็คือ ปลาเสือ กับ เสือปลา
เรื่องตรา กำลังตรวจแก้ ที่ออกชื่อฉันนั้นลางอย่างก็เปน ลางอย่างก็ไม่จำเปน ที่จำเปนก็ต้องคงไว้ ที่ไม่จำเปนฉันตัดออกลางอย่างฉันรู้ เช่นไตรสารเศวต เป็นต้น ได้แก้ไว้ให้ จะส่งมาให้ทีหลัง
ขอให้ท่านช่วยตรวจพจนานุกรมภาษาชวามลายูให้ด้วยว่า บุหงารำไป เขาแปลว่ากะไร
<นริศ>
/*246กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๗ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
โหง ในภาษาเขมร มหาฉ่ำชี้แจงว่า ตรงกับคำว่า เทอญ หรือ แล ตรงกันกับที่ทรงพระดำริไว้
ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้า ฯ ข้อที่ตรัสว่า คำแปลนั้นเชื่อได้แต่ที่ควรเชื่อ ฯลฯ นี้ไว้ทั้งหมด เพราะเป็นหลักในการวินิจฉัยและสันนิษฐานเรื่องต่างๆไม่ให้ด่วนเชื่อได้ดีที่สุด เช่นมีคำโบราณปรากฏอยู่ในหนังสือเก่าอยู่แห่งเดียว ก็ด่วนสันนิษฐานแปลว่าอย่างนั้นว่าอย่างนี้ เพราะถือเอาความในนั้นว่าบ่งชัดอยู่แล้ว จะแปลเป็นอื่นไม่ได้ ก็ลงคำแปลไว้ว่าดั่งนั้น ครั้นมาภายหลัง พบบระโยคที่ใช้คำเดียวกันนี้ในหนังสืออีกเล่มหนึ่ง มีข้อความเป็นอีกอย่างหนึ่ง ถ้าได้แก้คำแปลเดิมก็ดีอยู่ ถ้าไม่ไห้แก้หรือยังไม่พบคำที่ใช้ในที่อื่น คำแปลเดิมที่ผิดๆ ก็จะติดอยู่ แล้วคนภายหลังนำเอาคำนั้นไปใช้ในคำแปลที่ผิด ในที่สุดความหมายของคำนั้นก็เคลื่อนคลาดกลายไปไกล ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าว่า น่าจะมีอย่างที่กราบทูลนี้มาแล้วแต่ก่อนหลายคำ เพียงแต่การทำปทานุกรมก็เคยมีตัวอย่างมาแล้ว เกิดจากเรื่องเชื่อเร็วไป ในการศึกษามีแบ่งเป็น dogmatic และ critical ชะนิดดอกแมดติก เรียนด้วยอาศัยความเชื่อตะพึดตะพือ ครูว่าอย่างไรก็ถือว่าอย่างนั้น ไม่ใช้ความคิดไตร่ตรองหาเหตุผลให้เกิดความรู้กว้างขวางออกไป เป็นพวกเชื่อครูหรือชะนิดเถรส่องบาตร ในเรื่องนิยาย อย่างนี้เป็นกันมากในรุ่นเก่า ชะนิดคริดติกัลเป็นตรงกันข้ามกับดอกแมตติก เป็นกันมากในรุ่นใหม่ แต่ถ้ามีมากจนเกินไปก็เดือดร้อนตนและคนอื่นได้เหมือนกัน /*247ดอกแมดติกดีแก่เด็กที่ยังมีความรู้น้อย ส่วนคริดติกัลดีแก่ผู้ใหญ่ แต่ทั้งสองอย่างนี้ ถ้าหนักไปมาก คิดด้วยเกล้าฯ ว่าไม่ดีทั้งนั้น
เรื่องรอหัน ถ้าคำมีสระด้วย ก็ไม่มีเป็นรอหัน ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามพระสารประเสริฐ ชี้แจงว่า ถือกันมาเป็นหลักอย่างนั้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าที่ใช้รอหัน เห็นจะเกิดจากจดเสียงแขกไม่ลง จึงได้เติมเสียงรัวเข้าไปอีกเสียงหนึ่งและเสียงรัวนี้ลางทีก็ฟังเป็นเสียงมีไม้หันอากาศ เพราะอำนาจเสียงตัวสกดเข้าช่วย ก็เลยอ่านออกเสียงเป็นเสียงมีไม้หันอากาศ เสียงรัวก็หายไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงอย่าง dark, bark ในภาษาอังกฤษ เดิมคงอานออกเสียง ร นิดๆ ภายหลังเสียง ร หลุดหายไปหมด คงเหลือซากให้เห็นอยู่แต่ที่เขียนคำเท่านั้น ที่คำมีสระไม่ใช้รอหัน จะเป็นเพราะใช้รอหันด้วยเป็นบุราณ จะอ่านไม่ได้
คำว่า ราชวัด ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขียนกันเป็น ราชวัตร ก็มี ในปทานุกรมเขียน ราชวัฏ แล้วบอกแก้เป็น ราชวัติ์ ก็คงเนื่องมาจากไม่แน่ใจว่าแปลว่าอะไร ภายหลังน่าจะเห็นคำ วัติ แปลว่า รั้ว จึงได้เขียนเป็น ราชวัติ แปลว่า รั้วของพระราชา ข้าพระพุทธเจ้าสงสัย ไห้สอบถามพระสารประเสริฐว่า ราชวัติ นั้น มีอยู่ในคำเดิมของสํสกฤตหรือบาลีไหม ก็ตอบว่าไม่มี และเรื่องราชวัตินี้ พระองค์เจ้าวรรณ ฯ ก็ได้ประทานสำเนาลายพระหัตถ์ที่ทรงโต้ตอบมาให้กรรมการปทานุกรมเหมือนกัน และพระองค์วรรณ ฯ ทรงขอให้กรรมการช่วยค้นที่ใช้คำว่า ราชวัติ ในวรรณคดีไทย ซึ่งในเวลานี้ได้มอบให้พระวรเวทย์ ฯ ค้นหา ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยคำ ราชวัติ ว่าอาจจะผ่านมาทางมลายูบ้างกระมัง หรือว่าจะเป็นศัพท์ชะนิดลากเข้าความอย่างคำว่า ราชาวดี เมื่อค้นดูก็ไม่ได้ความนัก คงมีคำที่พอหยิบเอาขึ้นมาพิจารณาได้คำหนึ่งคือ watas ในภาษาชวาแปลว่า เขตต์ ในภาษามลายูเพี้ยนเป็นเสียง บ แปลว่า คันนา หรือ กองดินที่ยกขึ้นกั้นน้ำในนา และใช้เป็นทางเดิน ข้าพระพุทธเจ้าหวนนึกไปถึงคำว่า วัด (วาอาราม) ในภาษาไทยเคยเห็นลางคนเขียนลากเข้าความเป็น วัตร ก็มี และคำว่า วัด (วาอาราม) นอกจาก/*248ใช้กันในประเทศไทยและประเทศเขมร (ซึ่งคงเอาจากไทยไป) ไทยที่อื่นก็ไม่รู้จักคำนี้ ในพจนานุกรมไทยใหญ่-อังกฤษ ก็มีคำ วัต ว่าเป็นคำของลาวและไทยสยามในพายัพ คำว่า วัด (กิริยา) ใช้ว่า วา เช่น วาคลอง แปลว่าวัดทาง (คลอง มีในภาษามอญแปลว่า ทาง) กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า วัดวา ก็คงเป็นคำเดียวกัน เป็นเรื่องพูดคำซ้อนชะนิดผ่อนเสียงคำหลังให้ลงท้ายเสียงด้วยเสียงสระ คือแม่กอกาและเกย เพราะออกได้สะดวกกว่าเสียงอื่น เมื่อ วัดวา เป็นคำเดียวกัน วัด ที่เป็นนามก็อาจมาจากวัดในคำที่เป็นกิริยาได้ เพราะสร้างวัดก็ต้องมีวัดเขตต์แดนให้เป็นขอบเขตต์ ส่วน วา ก็กลายมาเป็นระยะที่วัดไป ในภาษาไทยใหญ่มีคำว่า แวด หรือใช้เป็นคำคู่ว่า แวดวาด แปลว่า กั้น ล้อม เช่นกั้นนา กั้นห้อง ตรงกับที่ใช้กันว่า แวดล้อม แวดวาด และ วัด ก็มาใกล้กันอีกทั้งเสียงและความ จะมีอะไรเกี่ยวข้องกับคำว่า วัด ในคำว่า ราชวัด ได้บ้างก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ตลอดจนคำว่า watas ในชวา ถ้าว่าเกี่ยวข้องกัน ราชวัด ก็จะต้องเป็น ราชวัด หาใช่ ราชวัติ ไม่ มีข้อแปลกอยู่อย่างหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำไทยถิ่นอื่นในคำว่า วัด (กิริยา) ก็ไม่พบคำนี้ มีก็เป็นคำว่า แต้กต้อก ทุกแห่ง ซึ่งจะปรับเทียบกับคำในภาษาไทยไม่ได้เลย ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปว่า วัด อาจเป็นคำมาจากบาลีหรือสํสกฤต แต่กลายรูปมาเป็นไทยเสียแล้ว หรือถ้า วัด จะเป็นคำไทย และ วัด ไม่ใช่แปลว่า วัด (กิริยา) อย่างที่เป็นอยู่ในเวลานี้ วัด ก็จะเป็นคำพวกเดียวกับ แวด ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึง แม่กด แม่กนอีก แวด ก็เป็น แวน ครั้นเปิดดูในพจนานุกรมไทยใหญ่-อังกฤษ ก็พบคำว่า เวน หรือคำคู่ว่า เวนวาน แปลว่า ม้วน ล้อม โอบให้รอบ ใช้ว่า เวนฮอบ (รอบ) ก็มี เวนมน = ล้อมรอบในลักษณะที่กลมรอบก็มี นึกถึงคำว่า แหวน ก็มีลักษณะล้อมรอบสิ่งที่ใส่ แต่ไทยใหญ่เขียนเป็น แหวญ หมายความว่ากำไลหรือสร้อยก็ได้ เช่น แหวญตีน แหวญมือ แล้วในที่ใกล้กันนี้ มี แหวญ อยู่อีกคำหนึ่ง แปลว่า กระโดด คำนี้เองจะมาเป็น แว่น ในคำว่า ขุนแผนผู้แว่นไว คือคล่องแคล่ว ในมหาชาติคำหลวง ก็มีคำว่า แว่นบนกิ่ง ความไปทางกระโดดบน/*249กิ่ง ในพายัพมีคำว่า วิด แปลว่ากระโดด ก็เทียบได้ด้วย วิด - วิ่น – แว่น คำว่า หว่านล้อม ถ้าเทียบ วาด กับ วาบ เสียงก็ใกล้กับ หว่าน
บุหงารำไป รำไป แปลว่าดอกลำเจียก บุหงารำไป แปลว่า กลีบดอกลำเจียกที่หั่นเป็นฝอยม้วนเอาเข้าไว้ในมวยผมหรือห่อผ้าไว้ ใบไม้มีกลิ่นหอมตัดเป็นชิ้นเล็ก ๆ หรือดอกไม้ที่ระคนปนกัน หรือดอกไม้หอมต่างๆ รวมกัน แล้วอบหรือพรมด้วยกลิ่นหอมอย่างอื่นเข้าช่วยด้วย ใช้โปรยหรือสาดทั่ว ๆ ไปในงานเทศกาศพิธี
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*250ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ กรกฎาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๑ นั้น ได้รับแล้ว
ข้อที่ฉันอยากรู้คำ บุหงารำไป นั้น อยากรู้ด้วยว่าเปนสองคำผสม คือ บุหงา คำหนึ่ง รำไป คำหนึ่ง หรือเรียกรวมว่า บุหงารำไป เปนคำเดียว ตามที่ท่านบอกก็เปนแยกได้ คำ รำไป เปนกลีบลำเจียกหั่นเปนต้น ฉันก็เคยเห็นทางชวามาทุกอย่าง เปนกลีบลำเจียกหั่นก็เห็น เปนใบไม้หอมตัดเปนชิ้น ๆ ก็เห็น ดอกไม้เบญจพรรณใส่ใบตองขายก็เห็น ดูเหมือนเขาเรียกว่าบุหงารำไปทุกอย่าง คำว่า บุหงา เรามาเข้าใจกันว่าดอกไม้ จะมาตัดเรียกให้สั้นทางเราหรือจริงๆ ก็ไม่ทราบ บทตัดดอกไม้ คือดอกลำเจียก ในเรื่องอิเหนานั้น ก็คือเพื่อจะทำ บุหงา เพราะนางค่อมไปเที่ยวหา ประหนึ่งว่าถ้าไม่มีดอกลำเจียกจะเปนบุหงาไม่ได้ อนึ่งดอกลำเจียกก็เรียกชื่อไปอย่างหนึ่ง เปน ปะหนัน หาใช่ รำไป ไม่ อย่างไรกัน
ที่เขาเขียน ร ในภาษาอังกฤษ นึกแน่ว่าแต่ก่อนเขาออกเสียงด้วยนิด ๆ ฉันเปนคนชินกับพวกอิตาเลียน เพราะเคยบังคับการก่อสร้าง ครั้งหนึ่งพวกอิตาเลียนเขามาหา เขาพูดถึง คอนเสริต เกือบไม่เข้าใจ เพราะเขาออกเสียงตัว ร ด้วย นึกขันอีกอย่างหนึ่ง นายมันเฟรดีแกบ่นว่าอ่านภาษาอิตาเลียนถูกทำไมไม่เข้าใจ จะเข้าใจด้วยไม่ได้เรียนอย่างไรได้ ที่อ่านถูกก็เพราะภาษาอิตาเลียนจับตัววางตายว่าต้องอ่านอย่างไร เมื่อเรารู้เราก็อ่านไปตามเรื่อง ต่างกันกับภาษาอังกฤษมาก นั่นถ้าไม่ได้ยินใครเขาออกเสียงก็ไม่กล้าอ่าน กลัวผิด
คำ ราชวัด นั้นขอบใจท่าน ที่บอกให้รู้ว่าในภาษามคธสํสกฤตไม่มี /*251ต้องเปนคำผูกในนี้ ต้องเขียนสกด ด เปนภาษาไทย ที่เขียน วัติ เปนลากเอาเข้าไปสู่ภาษามคธ
ขอบใจท่านอีกในคำว่า วัดวาอาราม เคยคิดคำ วัดวา มาเหมือนกันเพราะพวกชำนาญบาลีเขาว่าเปน วตฺวา เห็นว่าไม่ใช่ก็เปนแต่คัดค้าน หาได้คิดว่าคำ วัดวา จะเปนอะไรไม่ จนท่านมาคิดขึ้นจึ่งได้คิดตาม วัด หมายความว่า ที่พระอยู่ เปนภาษาไทย จะมาแต่อะไรก็ตามที วัดวา เปนคำผูกเล่น (เอานามเปนกิริยา) ประกอบเข้ากับ วา (คือวาศอก) แล้วไม่เข้าใจกันจึ่งเอาคำอาราม ต่อเข้าเพื่อให้แจ้งชัดว่าเปนที่พระอยู่
คำ อาราม นั้นก็ชอบกล ภาษามคธมาโดนกับภาษาของเราเข้า เรามีคำ อารามอยาก อารามหิว จะแปลว่ากะไรนั้นเอาไว้ให้ท่าน ทางมคธแปลกันว่า สวน เปนคนละความ
ไปงานศพพระยาประชากรกิจวิจารณ ได้หนังสือแจก เรืองเบ็ดเตล็ด มาอ่านเรื่อง หนึ่งสองสาม ก็ชอบใจ ไม่เคยนึกไปถึงคำ ปรำมวย ของเขมร เปนแต่สงสัยว่าเหตุใดจึ่งเปนเช่นนั้น แล้วก็ไม่ได้คิด
คำในกฎหมาย อ้าย ญี่ ว่า ๑๒ แต่หนึ่งสองกลายเปน ๑๑ ๒๒ ข้อนี้ท่านไม่ได้วิจารณไว้
<นริศ>
/*252กรมศิลปากร
วันที่ ๓๑ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๔ กรกฎาคม ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำว่า บุหงารำไป เป็นสองคำ บุหงา แปลว่า ดอกไม้ ส่วน รำไป ที่ข้าพระพุทธเจ้าแปลว่าดอกลำเจียก ข้าพระพุทธเจ้าแปลจากพจนานุกรมภาษามลายู-อังกฤษ ฉบับของมาสเดน เมื่อทรงทักว่าดอกปาหนันจะว่าอย่างไร ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้สดิ สอบคำ รำไป ในพจนานุกรมมลายู-อังกฤษ อีกฉบับหนึ่ง เป็นฉบับของวิลกินสัน ก็ได้ความว่า รำไป แปลว่า เบ็ดเตล็ด ปนกันบุหงารำไป ก็คือดอกไม้เบ็ดเตล็ดปนกัน ที่พจนานุกรมฉบับมาสเดนแปลเป็นดอกลำเจียก เป็นแปลผิด ในภาษามลายูเรียกดอกลำเจียกว่า ปาดัน เป็นคำเดียวกับ ปาหนัน หากเพี้ยนเสียงระหว่าง ด กับ น แล้วฝรั่งเอาไปแปลงเป็นภาษาลาติน เรียกเป็นภาษาพฤกษศาสตร์ว่า Padanus
ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้เฉลียวนึกถึงคำว่า อาราม ว่ามาพ้องเสียงกันเข้าทั้งในบาลีและภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้ากำลังค้นหาที่มาของคำอยู่
ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นดูคำว่า อ้าย ว่า ยี่ ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ คงมีคำแปลร่วมกันทุกแห่งคือ อ้าย เป็นชื่อลูกชายหัวปี ญี่ ลูกชายคนรอง หรือแปลว่าเท่ากัน ที่นำมาใช้เรียกเดือน ๑ และเดือน ๒ ว่า เดือนอ้าย เดือนยี่ แปลกที่ไทยถิ่นอื่นไม่เรียกว่า เดือนอ้าย แต่เรียกว่า เดือนเจียง ทั้งนั้น เจียง แปลเป็นอื่นไม่ได้ นอกจากแปลว่าเดือนแรกของปี ในเรื่องน่านเจ้าที่จีนแต่งไว้ก็เรียกว่า เดือนเจียง เหมือนกัน ส่วนเดือนญี่ เรียกตรงกันทุกถิ่น จะเป็นเพราะอะไรไม่ทราบเกล้า ฯ จึงไม่เรียกว่า เดือนสอง /*253หรือจะหมายว่า ที่สอง จึงได้ใช้คำว่า ยี่ คำว่า ยี่สิบ ไทยถิ่นอื่นส่วนมากเป็น เซา
ข้าพระพุทธเจ้ายังไฝ่ฝันอยู่ด้วยเรื่องราชวัด ในรามเกียรติ์ เมื่อจะทำพิธีก็กล่าวถึงกันราชวัดฉัตรธง ราชวัดอาจจะเป็นรั้วกั้นอันเนื่องด้วยพิธีเลขยันต์ หรือเป็นรั้วกันในเขตต์ศักดิ์สิทธิ์หรือเขตต์หวงห้าม จะไม่ใช่กั้นเพื่อความงาม การวงด้วยสายสิญจน์หรือแขวนยันต์รอบพิธีมณฑล ถ้ามีราชวัดเป็นขอบเขตต์ก็สะดวกและดูขึงขังขึ้น ถ้าความประสงค์เดิมในราชวัดเป็นดังนี้ ราช ก็ควรเป็นราชะ ในภาษามลายูที่แปลว่า ยันต์ หรือ ลงยันต์ วัด ก็คือเขตต์ที่วัดเป็นที่หวงห้ามไว้ แต่เป็นฝืนลำดับคำของหลักภาษามลายู ในมลายูควรจะเป็นวัตราช มากกว่าเป็น ราชวัด ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามประเพณีทางอีศาน ไม่ปรากฏว่าใช้ ราชวัด แม้แต่คำว่า ราชวัด ก็ไม่เคยมีใช้ เขาใช้แต่เฉลวรูปสามเหลี่ยมปักกั้นเป็นเขตต์ เรียกว่า ตะเหลว ว่าเพี้ยนไปจาก ตาแหลว ซึ่งแปลว่า ตานกเหยี่ยว คำว่า เฉลว มหาฉ่ำชี้แจงว่าไม่มีในคำเขมร ส่วน ราชวัด นั้นมีในเขมร เขียนเป็น ราชวัติ ซึ่งอาจเขียนตามไทยก็ได้ ตะเหลวของอีศานใช้ปัก ๔ มุม หรือ ๔ ทิศ เช่นจับจองที่ดินไว้ ก็เอาตะเหลวไปปัก ๔ มุม เป็นบอกเขตต์ไว้ ถ้าที่ใดหวงห้ามไม่ให้เข้าไป เช่นจะเป็นเสนียดจัญไร ก็เอาตะเหลวไปปักบอกไว้ให้รู้ว่าอย่าเข้าไป หรือปักตะเหลวไว้ ๒ ข้างเป็นอย่างประตูเข้าออก ลางที่ในงานพิธีก็มีปักตะเหลว ปักต้นกล้วยต้นอ้อยด้วย ทางพายัพมีกล่าวถึงราชวัดอยู่ในตำนานพระธาตุลำพูนว่า ก็ให้เป็นราชวัดฝ่ายใต้ต้นตาล แล้วให้เจือเสื่อสาอาดสนา ประดับประดา คือว่า ฝังต้นกล้วยต้นอ้อย...ภิกขุสังฆชาวเจ้าทั้งหลาย มาสักการะบูชาด้วยเข้าตอกดอกไม้ลำเทียนในราชวัดนั้น...เขาก็ให้ย่าต่อมไปชี้ ที่อันพระภุกามให้ตั้งราชวัดนั้น...ข้าก็ให้ธาตุพระเจ้า ถัดท่ามกลางที่อันเขาขัดราชวัดเมื่อก่อนนั้นแท้ดีหลี เขียนเป็น ราชวัด ทุกแห่ง แต่จะถือเป็นแน่ไม่ได้ เพราะการเขียนทางพายัพไม่นิยมสกดมากตัวหรือมีการันต์ ตามปกติชาวบ้านในพายัพไม่รู้จักเรื่องราชวัด การมีเทศน์มหาชาติในชนบท /*254ก็มีปักเสาปักต้นกล้วยต้นอ้อยเข้าสี่มุม แล้วมีขัดแตะยื่นออกไปข้างละศอกเศษเป็นอย่างคด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าอย่างนี้จะเป็นราชวัดสังเขป ในธรรมบทกล่าวถึงเมื่อทำพิธีก็มีคำว่า ปาการ ปิรกเขปํ แปลกันว่า แวดล้อมด้วยรั้วก่าย (รั้วไก่) รั้วก่ายว่าเป็นรั้วเอาไม้มาก่ายกัน ก็เป็นลักษณะอย่างรั้วราชวัด ข้าพระพุทธเจ้าสืบมาได้เท่านี้ ยังค้นต่อไปไม่ได้อะไร
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*255ภาคผนวก
ลายพระหัตถ์และจดหมายกราบบังคมทูลนี้ ค้นได้ที่บ้านพระยาอนุมานราชธน มีลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ เป็นตัวดินสออยู่บนลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศ ฯ ฉบับลงวันที่ ๒๙ มิถนายน ๒๔๗๐ ว่า “เรื่องอย่างนี้ดี เป็นหลัก น่าจะเก็บรวมไว้ที่หอพระสมุดฯ” เข้าใจว่าท่านเจ้าคุณคงเรียกมาดูเมื่อสมัยบังคับบัญชางานที่หอพระสมุด แล้วติดมาบ้าน จึงรวมพิมพ์ไว้ในภาคผนวกนี้ เพราะเป็นบันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ ด้วย ส่วนต้นฉบับทายาทของท่านได้มอบให้หอจดหมายเหตุแห่งชาติไป อนึ่ง ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศฯ ฉบับลงวันที่ ๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ นั้น แม้จะมีลงในสาส์นสมเด็จ แต่ได้ต้นลายพระหัตถ์ตัวเขียน จึงนำมาทำบล็อคไว้ทั้งหมด เพื่อรักษารูปแบบต้นเดิมของพระองค์ท่านไว้ด้วยความเคารพ ยังจดหมายพระพินิจวรรณการ กับของพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ที่เกี่ยวกับเรื่องนี้ ก็ได้นำมาตีพิมพ์รักษาต้นฉบับไว้เช่นกัน นอกไปจากนี้แล้ว ยังค้นได้ลายพระหัตถ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ เมื่อครั้งยังทรงเป็นพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร ที่ทรงมีโต้ตอบกับพระยาอนุมานราชธน จึงได้นำเอามาลงไว้ด้วย เพราะช่วยไขความเรื่องฉันให้กว้างขวางออกไป ยังเรื่องที่พระยาอนุมาน ฯ เรียบเรียงถวายสมเด็จเจ้าฟ้า ฯ ที่เพิ่งค้นหาได้ ก็ได้นำมาลงไว้ในภาคผนวกนี้ด้วย
สศษ
๑๕-๙-๒๑
/*256ท่าพระ กรุงเทพฯ
วันที่ ๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๘
กราบทูล พระเจ้าบรมวงษเธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ ทราบฝ่าพระบาท
ปัญหาวัดอรุณซึ่งรับสั่งปฤกษา ได้พิจารณาแล้ว ขอประทานพยากรณ์ถวายตามความเห็น จะผิดถูกประการใดก็แล้วแต่การ
ปัญหาข้อหนึ่ง ซึ่งว่าพระวิหารจะได้ประดับกระเบื้องผนังเวลาไรนั้น ได้ไปตรวจดูที่พระวิหาร เห็นกระเบื้องนั้นเปนลายดอกไม้จีน ผูกเปนก้านแย่งขบวรไทย อันเปนแฟแช่นที่กำลังเฟื่องฟุ้งในรัชกาลที่ ๓ ได้ชุดกันกับลายรดน้ำบานประตูด้วย แล้วได้ไปตรวจซ้ำที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เห็นกระเบื้องเคลือบลายสีที่ทำเปนแผ่น มีประดับอยู่หลายชนิดหลายแห่ง คือ -
๑ ที่เชิงผนังในพระอุโบสถ กับเชิงฐานนอกพระอุโบสถ แลท้องกำแพงแก้วรอบพระอุโบสถ เปนกระเบื้องอย่างเดียวกัน อย่างนี้เข้าใจว่าจีนทำใช้เองในเมืองจีน คงได้เข้ามาในรัชกาลที่ ๓ โดยทางที่ได้ไปมาค้าขายกับเมืองจีน
๒ ที่เชิงเสาน่าพระอุโบสถ เปนกระเบื้องเนื้ออย่างกังไสเหมือนกัน แต่ลายผิดกันไป เปนดอกไม้จีนแกมใบเทศผูกขบวรไทย เห็นได้ว่าให้อย่างสั่งไปในรัชกาลที่ ๓ เพราะโปรดตัวอย่างที่ได้มาแต่เมืองจีน
๓ ที่บัวแลเสากำแพงแก้วล้อมพระอุโบสถ เปนกระเบื้องแผ่นลายอย่างไทย แต่เนื้อเปนปังเคย คงมีเหตุขัดข้องที่จะสั่งเนื้อกังไสได้ยาก จึงสั่งเพียงกวางตุ้ง คงเปนรัชกาลที่ ๓ เหมือนกัน เพราะกำแพงนั้นซ่อมแปลงแก้ไขในรัชกาลที่ ๓ เห็นได้ที่ผสมกับกระเบื้องลายจีน ซึ่งมาในรัชกาลนั้นด้วย
/*257๔ ที่พระพุทธปราง เปนกระเบื้องแผ่นเนื้ออย่างปังเคยเหมือนกัน แต่หุ่นดินอัดพิมพ์ยกดอกนูนขึ้นมาอย่างสลัก ส่วนลายนั้นเปนสองอย่าง ที่ท้องผนังเปนลายทรงเข้าบิณฑ์ดอกไม้จีน แฟแช่นรัชกาลที่ ๓ เหมือนกับลายเขียนในพระอุโบสถวัดโมลีโลก แต่ลายจอมลายเสาหารลายฐานแลลายยอดนั้น เปนลายแบบอย่างไทยแท้ เห็นได้ว่าเปนคิดคนละคราวสั่งคนละคราว พระพุทธปรางสร้างในรัชกาลที่ ๔ กระเบื้องที่สั่งคราวนั้นคงเปนพวกลายแบบไทย ซึ่งมีอยู่ตั้งแต่ฐานตลอดยอด เว้นแต่กระเบื้องท้องผนังผลัดเปนลายดอกไม้จีนไป น่าที่กระเบื้องท้องผนังจะเปนกระเบื้องสั่งในรัชกาลที่ ๓ สำหรับประดับที่แห่งใดแห่งหนึ่ง แต่ไม่ได้ประดับเพราะเหตุใดเหตุหนึ่ง ตกค้างอยู่เปล่าจึงเอามาใช้เสีย สั่งแต่ขอบมาผสมเข้าจึงผิดเปนคนละลาย
๕ ที่หอพระคันธารราษฎ์ เปนกระเบื้องน่าราบเคลือบสีเดียว กระเบื้องชนิดนี้ทำในเมืองไทย มีที่อื่นอีกเช่นวัดพระเชตุพนเปนต้น เห็นจะทำขึ้นในรัชกาลที่ ๓ เปนผเดิม
ตามที่เห็นพยานปรากฎอยู่แล้วเช่นกล่าวมานี้ จึงเปนอันสิ้นที่สงไสย ว่ากระเบื้องซึ่งประดับพระวิหารวัดอรุณ ไม่ใช่ประดับในรัชกาลอื่นนอกไปจากรัชกาลที่ ๓ ด้วยเห็นได้ที่ตัววิหาร แลยุคที่ใช้กระเบื้อง กับทั้งแฟแช่นลายด้วย ข้อที่ทรงสงไสยว่าถ้าประดับในรัชกาลที่ ๓ แล้ว ทำไมจึงประดับพระวิหาร ไม่ประดับพระอุโบสถ ข้อนี้ขอทูลพยากรณ์ว่ากระเบื้องนั้นก็สั่งมาด้วยตั้งพระราชหฤไทยจะประดับพระอุโบสถ แต่ฝีมือทำไม่งามเหมือนที่เคยสั่งมาประดับกำแพงแก้วในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จึงโปรดเกล้าฯให้สั่งใหม่ กระเบื้องที่สั่งมาไม่ดีนั้น ให้ระไปประดับพระวิหาร กระเบื้องที่สั่งมาใหม่สำหรับพระอุโบสถนั้น คือที่ประดับท้องผนังพระพุทธปรางอยู่เดี๋ยวนี้ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
ปัญหาข้อสอง ซึ่งว่าโรงพระแก้วนั้น คือวิหารเก่าวัดอรุณ ตามที่เฃ้าใจกันนั้นฤๅมิใช่ ในข้อนี้พิจารณา/*258เห็นดังนี้
๑ วิหารเก่าวัดอรุณนั้น เปนฝีมือที่ทำครั้งกรุงเก่าพร้อมกับโบสถ์เก่า ไม่ใช่ฝีมือทำในแผ่นดินพระเจ้าตาก
๒ ในพระราชพงษาวดาร น่า ๖๓๕ มีว่า “ครั้นมาถึงตำบลบางธรณี จึงเสด็จพระราชดำเนิรขึ้นไปโดยทางชลมาค พร้อมด้วยขบวรพยุหแห่ลงมาตราบเท่าถึงพระนคร แล้วให้ปลูกโรงรับเสด็จพระพุทธปฏิมากรพระแก้วพระบาง อัญเชิญขึ้นประดิษฐานไว้ณโรงริมพระอุโบสถวัดแจ้ง ภายในพระราชวัง” คำว่า “ปลูก” จำเปนต้องเปนโรงที่ทำขึ้นใหม่ แลต้องเปนไม้ พระวิหารเปนของเก่าแลเปนของก่อ จะเฃ้าในคำ “ปลูก” ไม่ได้เปนอันขาด ถ้าตำแหน่งปลูกซึ่งระบุไว้ในที่นี้ถูก โรงนั้นจะต้องอยู่ข้างซ้ายโบสถ์เก่า
๓ ในพระราชวิจารณตอนต้นจดหมายเหตุ น่า ๑๒ ว่า “พยุหกระบวรเรือประทับท่าวัดแจ้ง เชิญพระแก้วขึ้นทรงพระยานุมาศ แห่มาณโรงพระแก้ว อยู่ที่ท้องสนาม” ทรงพระราชวิจารณประกอบร่างหมายเก่า น่า ๑๑๕ ว่า “พระแก้วมรกฎมาขึ้นตพานป้อมต้นโพธิ์ ปากคลองนครบาล คงจะอยู่เบื้องน่าพระอุโบสถเดี๋ยวนี้ สัศดีเกณฑ์ให้ตั้งราชวัตฉัตรเบญจรงค์ รายทางแลล้อมรอบโรงพระแก้ว ตั้งกระบวรแห่มีเครื่องสูงคู่แห่ ๔๐ แห่เข้าประตูรามสุนทรมาไว้ในโรง” ข้อความในพระราชวิจารณเช่นนี้ ไม่ใช่แต่ส่องให้เห็นว่าไม่ใช่พระวิหารเก่าวัดแจ้งเท่านั้น ยังส่องให้เห็นไกลไปจากวัดแจ้งเสียอีกด้วย ถ้าจะเดาให้ใกล้ ที่ตั้งโรงพระแก้วเห็นจะปลูกที่สนามในวังหลังวัดแจ้ง อย่างสมโภชช้างขึ้นโรงใน ในพระบรมมหาราชวังเรานี้
๔ พระเจดีย์ในวิหารเก่าวัดอรุณนั้น เห็นเปนพระเจดีย์เก่า ไม่ใช่ทำใหม่ เพราะสังเกตเห็นได้สองอย่าง คือเหนือบัลลังก์ขึ้นไป มีบัวที่เรียกว่าฝาลมี ซึ่งเดิมหมายเปนใบฉัตร มีลูกมหวดรับ เหมือนพระเจดีย์ในกรุงเก่าเช่นวัดศพสวรรค์นั้นอย่างหนึ่ง ซึ่งผิดกับพระเจดีย์ชั้นหลังเลิกบัวฝาลมี พ้นบัลลังก์ขึ้นไปก็ถึงบัวกลุ่มทีเดียว กับฐานชั้นสองชั้นสามไม่มีน่ากระดานรองสิงห์อีกอย่างหนึ่ง /*259นี่ก็เปนแบบเก่าเหมือนกัน พระเทพสุธีว่าพระเจดีย์องค์นี้หล่อด้วยดีบุก ได้ยินว่าเดิมอยู่วัดราชคฤห์ฤๅวัดอะไรไม่แน่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ฯ ตรัสสั่งให้เชิญมาไว้ ดูทีก็จะสมจิง เพราะมีรูปจตุโลกบาลอยู่สี่ทิศ เปนฝีมือในรัชกาลที่ ๔ เมื่อเช่นนั้นการที่วิหารนี้เคยว่างไม่มีอไรตั้งอยู่คราวหนึ่งก็เปนการแน่ ทำไมจึงว่าง เหตุนี้แลจูงไปให้เข้าใจกันว่าตั้งพระแก้วในนั้น ฤๅจะเปนได้ดังนี้ คือสมโภชแล้วเชิญย้ายจากโรงมาไว้ในวิหาร
๕ แต่ในพระราชพงษาวดาร น่า ๖๗๕ กล่าวว่า “ครั้นถึงวันจันทรเดือนสี่ขึ้นสิบสี่ค่ำ ทรงพระกรุณาให้อัญเชิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฏ จากโรงในวังเก่าฟากตวันตก ลงทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง มีเรือแห่เปนขบวร ข้ามฟากมาเข้าพระราชวัง อัญเชิญขึ้นประดิษฐานในพระอุโบสถพระอารามใหม่” คงใช้คำว่า “โรง” อยู่กระนั้นเอง ส่องให้เห็นว่าพระแก้วคงอยู่โรงเดิม ไม่ได้ย้ายไปไหน
โดยหลักฐานทั้งปวงนี้ พอลงสันนิฐานได้ ว่าวิหารเก่าไม่ใช่โรงพระแก้ว แลไม่ได้ไว้พระแก้ว เพราะไม่พบปรากฎในที่แห่งใด ว่าได้ย้ายพระแก้วไปจากโรงเดิม แลก็ไม่น่าจะได้ย้ายจิงด้วย เพราะต่อแต่นั้นไป ก็ดูมีแต่เรื่องวุ่นวายไปด้วยอาการเสียพระสติแก่กล้า ไม่มีเวลาที่จะประกอบการอันเป็นสารประโยชน ถ้าหากว่าได้ย้ายแล้ว ควรจะมีที่ไว้ให้ดีกว่าขอยืมเอาวิหารเก่า เพราะว่าพระแก้วมิใช่ของเลว อีกประการหนึ่งทำลายพระเก่าให้วิหารเอาที่ตั้งพระแก้ว กลัวจะไม่มีใครทำ ถ้ามีใครทำก็คงถูกติเตียนก้องมาจนถึงทุกวันนี้ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<นริศ>
/*260บ้านปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๒๙ มิถุนายน ๒๔๗๐
กราบทูล กรมพระดำรงราชานุภาพ ทราบฝ่าพระบาท
มีความคิดเหนขึ้นอย่างหนึ่ง จะถูกผิดอย่างไรก็เหนว่าทูลให้ทรงทราบไว้จะเปนดี เกี่ยวกับพิธีราชาภิเษกด้วย
มูลเหตุเกิดแต่กรมพิทยาเธอหาฤาศัพท Champion Cup ว่าจะเรียกอไรดี เธอบอกว่าฝ่าพระบาทรับสั่งว่าเรียกถ้วยไม่ได้ ด้วยไม่ได้ทำด้วยดิน จับใจจริง รับสั่งถูกจริง ๆ เธอคิดจะเรียกว่าขัน แต่เกล้ากระหม่อมไม่ค่อยเหนด้วย เพราะขันนั้นเรียกกันฉเพาะแต่ที่เปนรูปมนาวตัด ถ้าทรงสูงขึ้นไปหน่อยเปนรูปมตูมตัดก็เปลี่ยนไปเรียกว่าโอ ย่อมเรียกผันแปรไปตามรูป ไม่อยู่ที่ จึ่งช่วยเธอคิดหาชื่อเรียกที่จะให้อยู่ที่ ความคิดก็เดีรไปนึกขึ้นได้ถึงที่เคยไปดูพราหมณ์ทำพิธีช้าหงส เขาตั้งภาชนรูปเหมือนพานพุ่ม ๕ ใบ ทำด้วยโลหะ ๕ อย่าง ใส่น้ำมนตร เขาเรียกว่าเบญจครรภ จึ่งคิดว่าเอาชื่อนั้นเองมาใช้เรียก cup ว่า ครรภ จะเข้าทีมากที่คงเสียงฝรั่งอยู่ได้ แต่นี่เปนเรื่องของกรมหมื่นพิทยา ไม่เกี่ยวกับฝ่าพระบาท
ที่ตั้งใจจะกราบทูลฝ่าพระบาทนั้น คือ เบญจครรภของพราหมณเกิดความคิดเหนขึ้นว่า ที่ราชบัณฑิตถวายน้ำณพระที่นั่งอัฐทิศด้วยกระบอกโลหะลงอักขระนั้น เปนของทูลกระหม่อมทรงจัดขึ้นโดยไม่มีสงสัย เดิมทีเหนจะเปนพราหมณ-ก็คือราชบัณฑิตนั้นเอง- ถวายน้ำด้วยเบญจครรภ เหนจะเปนอย่างสรงที่บุษบกพระกระยาสนาน ไม่ใช่อย่างหมุนแปดทิศ แลน้ำในเบญจครรภนั้น ก็คือน้ำปัญจมหานที พระราชาทรงรับน้ำด้วยพระเต้า ซึ่งเรียกว่าพระเต้าเบญจครรภ ยังเปนประเพณีอยู่จนทุกวันนี้ แท้จริงควรจะเรียกว่า พระเต้าน้ำเบญจครรภ แล้วน้ำนั้นก็ได้เอาไปเก็บไว้ข้างที่ เปนสวัสดิมงคล
/*261พระเต้าเบญจครรภ เคยคิดมาแล้ว แต่คิดไม่ออกว่าทำไมจึ่งชื่อดั่งนั้น เบญจครรภ แปลว่า ๕ ห้อง พระเต้าเปนห้องเดียว แต่มีงบทองลงยันตรอยู่ในนั้น ๕ แผ่น ดูก็ไม่เข้าชื่อกับเบญจครรภ ทูลกระหม่อมเคยทรงพระราชดำริหสงสัยมาแล้วเปนแน่นอน แลได้ตั้งพระทัยจะทำพระเต้าให้ถูกกับชื่อนั้น คือ พระเต้า ๕ กษัตริย ก็คงตั้งพระทัยจะทำเปนพระเต้าเบญูจครรภ ตามทำนองเบญจครรภของพราหมณ แล้วก็ทรงทำพระเต้า ๕ ห้องอีก นั่นก็จะให้เปนเบญจครรภ แต่ก็หาได้โปรสให้เรียกเบญจครรภไม่ ทั้งสองอย่าง จะยังไม่พอพระทัยด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง
เหนด้วยเกล้าดั่งนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรส
<นริศ>
/*262วันที่ ๓๐ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๗๐
ทูล สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ
ได้รับลายพระหัดถ์ทรงปรารภคำว่า “ครรภ” ดูก็ชอบกลอยู่ แต่ยังรู้สึกขัดข้อง ด้วยใช้หมายความอย่างอื่นได้หลายอย่างนัก เช่นว่า ห้อง เปนต้น ลงมาจนภาชนะ แต่คำว่าพระเต้าเบญจครรภควรมีคำว่า น้ำ คือ พระเต้าน้ำเบญจครรภ สำหรับน้ำเบญจมหานทีนั้น เห็นชอบด้วย
เรื่องพระแท่นอัฐทิศ หม่อมฉันมีความเห็นอย่างหนึ่ง แต่ก็ไม่มีตำราอันใดเปนหลัก นอกจากวิธีถวายที่วิสุงคาม ด้วยหลั่งน้ำ หม่อมฉันสันนิษฐานว่าพระเจ้าแผ่นดินผู้เปนราชาธิราช เมื่ออภิเษก ประเทศราชทั้งหลายจะแต่งให้ปุโรหิตเข้ามาแสดงความยินยอมสวามิภักดิ์ของประเทศราชนั้นๆ จึงได้เปนมูลกำหนดว่า ๘ ทิศ การที่ถวายน้ำทุกทิศคือปฏิญาณความสวามิภักดิของประเทศราชแล้ว จึงเสด็จไปประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ รับเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภค สำเร็จเปนพระเจ้าราชาธิราช ถ้าหากเปนแต่พระราชาธิบดี ก็ไม่มีพระที่นั่งอัฐทิศ เมื่อสรงราชาภิเษกแล้วก็ขึ้นประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ รับเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภคดังนี้ ถ้าเปนแต่รับน้ำเบญจมหานที ทำไมจะทำเปนแปดทิศ ติดอยู่ข้อนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(ลงพระนาม) <ดำรงราชานุภาพ>
นายกราชบัณฑิตยสภา
/*263บ้านปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๒ กรกฎาคม ๒๔๗๐
กราบทูล กรมพระดำรงราชานุภาพ ทราบฝ่าพระบาท
ได้รับลายพระหัดถ แสดงพระดำริหเรื่องพระที่นั่งอัฐทิศแล้ว ตามที่ทรงพระดำริหว่าพระที่นั่งอัฐทิศสำหรับอภิเษกพระเจ้าแผ่นดินเปนราชาธิราชนั้น ชอบทีดีหนักหนา จะคิดถึงรับน้ำเบญจมหานทีเข้าด้วยก็ได้ไม่ขัด คือเสด็จขึ้นบุษบกพระกระยาสนาน สรงสหัสธารา เบิกพราหมณในกรุงถวายน้ำเบญจมหานที แล้วทรงเครื่องเสด็จประทับพระที่นั่งอัฐทิศ เบิกพราหมณประเทศราชทั้ง ๘ ทิศเข้าถวายน้ำ แล้วจึ่งเสด็จขึ้นพระที่นั่งภัทรบิฐ
พระที่นั่งภัทรบิฐนั้น เปน Throne ไม่มีสงสัยเลย ในการรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภคนั้น ฉเพาะพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติใหม่ ถ้าอภิเษกพระเจ้าแผ่นดินขึ้นเปนบรมราชาธิราชแล้ว ไม่จำเปนต้องรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภค เพราะทรงครองอยู่แล้ว จะลองตั้งโปรกรามถวาย
๑ อภิเษกพระเจ้าแผ่นดินเสวยราชสมบัติใหม่ เสด็จขึ้นบุษบกพระกระยาสนาน สรงสหัสธาราแล้ว พราหมณในกรุงถวายน้ำเบญจมหานที เสด็จขึ้นทรงเครื่องแล้ว เสด็จออกประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ พราหมณถวายโศลกถวายพระพร ทรงรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพราชูปโภคแล้ว เบิกเสนาบดีมนตรีมุขเข้าเฝ้า ทูลถวายราชสมบัติ
๒ อภิเษกพระเจ้าแผ่นดินเปนบรมราชาธิราช เสดจขึ้นบุษบกพระกระยาสนาน สรงสหัสธาราแล้ว พราหมณในกรุงถวายเบญจมหานที เสดจขึ้นทรงเครื่องแล้วประทับพระที่นั่งอัฐทิศ เบิกพราหมณประเทศราชซึ่งมา/*264แต่ทิศทั้งแปดถวายน้ำ แล้วเสด็จออกประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ พราหมณถวายโศลก ถวายพระพร เบิกเจ้าประเทศราชเฝ้า
ตามทางที่คิดเช่นนี้ จะถูกฤๅผิดก็ได้ ไม่มีหลัก แต่ไม่ได้คิดออกไปนอกทางพิธีที่เราเคยทำกันมา
ประเพณีในอินเดียยุคหนึ่ง ให้ของที่หยิบยกให้ไม่ได้ ใช้หลั่งน้ำให้เปนสำคัญ ดุจที่ตรัสยกตัวอย่างถวายที่วิสุงคามสีมา แลยังมีอื่นอีก เช่นพระเวสสันดรประทานพระยาปัจจัยนาคแก่พราหมณก็หลั่งน้ำ ประทานพระชาลีกัณหาแลพระมัทรีก็หลั่งน้ำ พราหมณประเทศราชถวายน้ำ ๘ ทิศ จะหมายความว่าถวายแผ่นดินประเทศราชทั้ง ๘ ทิศก็ได้
ตามที่เราเคยทำพิธีบรมราชาภิเษกขึ้นเสวยราชสมบัติ มีเจ้าพนักงารเชิญเครื่องราชกกุธภัณฑสรรพราชูปโภค ตามเสด็จไปขึ้นพระที่นั่งภัทรบิฐนั้น ทีจะผิด ถ้าสำหรับราชาภิเษกเปนบรมราชาธิราชจึงควรเพราะเปนของพระองค์อยู่แล้ว ถ้าเสวยราชสมบัติใหม่ ควรจะเชิญคอยเตรียมรบเสด็จอยู่ข้างพระที่นั่งภัทรบิฐ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรส
<นริศ>
---
/*265ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
คำว่า “เต้าเบญจครรภ” ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกเดา ๆ มานานแล้ว ว่าเขียนอย่างไรจะถูก มาได้เห็นบันทึกของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศคราวนี้ จึงเอาไปสอบถามศาสตรี เขาอธิบายว่า คำว่า “เบญจครรภ” น่าจะเขียนวิปลาศมาจาก “เบญจคัพย์” ซึ่งแปลว่าของแห่งโค ๕ อย่าง (ในภาษาบาลีเรียกว่า “โครส” คือรสที่ออกจากโค) ได้ขอให้ค้นตำราดู เขาเอาตำราชื่อว่า “ปูราณกรฺมทรฺปณ” (ตำราแสดงด้วยกิจการเก่า ๆ) มาให้สอบ ได้ความดังโศลกต่อไปนี้
“โคมูตฺรํ โคมยํ กฺษีรํ ทธิ สรุบิะ กุโศทกํ
มูตรโค คูถโค นมสด นมเปรี้ยว เนย น้ำแช่หญ้าคา
เอภิสฺตุ ปฺจภิรยุกฺตํ ปฺจควฺยมิติ สฺมฺฤตํ
รสที่ประกอบด้วย ๕ อย่างนี้  เข้าใจกันดีว่า ปฺจควฺย (เบญจคัพย์)”
แลมีคำอธิบายต่อไปว่า
“ตตฺร ตามฺรปาตฺเร กำสฺยปาตฺเร วา ปลาศปตฺรปูเฏ วา
ของเหล่านี้จะใส่ภาชนะอะไรก็ได้ในสามอย่างนี้ คือ ภาชนะทองแดง ภาชนะสัมฤทธิ์ กระทงใบทองกวาว
ตามฺรายา โคมูตฺรํ อษฺมาษปฺรมาณํ
มูตรใช้มูตรแม่โคแดง ประมาณ ๘ มาษ (มาษ ๑ เท่าเมล็ดสวาด ๕ เมล็ด)
ศฺเวตายา โคะ ศกฺฤตโษฑศมาษํ
คูถใช้ของแม่โคขาว ประมาณ ๑๖ มาษ
ปิตายาะ โคะ กฺษีรํ ทฺวาทศมาษํ
นมสดใช้ของแม่โคเหลือง ประมาณ ๑๒ มาษ
/*266กฺฤษณโคฆฺฤตํ อษฺมาษํ กุโศทกํ จตุรฺมาษํ
เนยใช้ของแม่โคดำ ประมาณ ๘ มาษ น้ำหญ้าคาประมาณ ๔ มาษ”
ของเหล่านี้เมื่อผู้ทำพิธีจะทำพิธีใด ๆ ต้องเตรียมมาไว้ในมณฑลพิธีใส่ไว้อย่างละภาชนะ แล้วเอารวมกวนปนกันเข้ารับประทาน ในตำราว่าเพื่อทำตัวให้บริสุทธิ์เสียก่อน แล้วจึงเริมทำพิธีรดน้ำเปนต้นต่อไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระพินิจวรรณการ>
(หมายเหตุ ในคำอธิบายขาด นมเปรี้ยว ไปอย่างหนึ่ง ไม่ได้บอกว่ามีแลใช้ของโคสีใด)
ภาชนะที่รวมใส่กวนนั้นน่าจะเรียกเต้าเบญจคัพย์.
/*267บ้านปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๕ กรกฎาคม ๒๔๗๐
กราบทูล กรมพระดำรงราชานุภาพ ทราบฝ่าพระบาท
เรื่องเบญจคัพยซึ่งพระพินิจค้นมาได้นั้นดีหนักหนา เปนอันไขประแจคำเบญจครรภซึ่งสงสัยมานานแล้วออกได้โดยแจ่มแจ้งแท้จริง ขอประทานยกย่องพระพินิจว่าเปนคนเอาใจใส่ในความรู้จริงจังไม่นิ่งนอนใจ ช่วยกันค้นคว้าอย่างนี้ ทำให้ความรู้เจริญยิ่งขึ้นด้วยกัน เปนประโยชนอย่างยิ่ง
ในพิธีพราหมณที่ไปเหนมานั้น นอกจากถ้วยเบญจคัพย ยังมีหม้อดินใส่น้ำตั้งอยู่อีก เขาเรียกว่าหม้อกุมภ์ เหนจะได้แก่น้ำแช่หญ้าคาที่ว่าไว้ในตำรา
ได้คัดโศลกไว้แล้ว ได้ถวายต้นฉบับคืนมานี้
<นริศ>
/*268วันที่ ๒๔ สิงหาคม ๒๔๗๒
ขอถวายรายงานทราบฝ่าพระบาท
วานนี้ไปที่กรมวังนอก เห็นหนังสือสำหรับเขียนพัดอีกเล่มหนึ่งมีมาแล้ว จึงคัดมาถวาย ถูกต้องตามต้นฉบับทุกตัวอักษร
ไครอื่นใหญ่ยิ่งพ้น
พุทธบุท คลฤา
ไหนนอกธรรมทนุกสุข
สุดพ้อง สอดคล้อง
โกนฺโยะสูติ ปรโม พุทฺธฺเต์
ฤเต ธรฺมาต์ กุตะ สุขัมฺ
โลการฺ์ ถฺมาตฺมเห สังเฆ
กึ ทุะขติ สตำ มตัมฺ ฯ
ทอดตนเพิ่มผลมนุษย
หมู่,ทุกข ใยนา
ตริสสัชชนชนีสร้อง
ส่อเห็น สืบเห็น ฯ
อีกเล่มหนึ่งเขียนใหม่อีกเปนครั้งที่ ๔ เติมหนังสืออีก ๒ บรรทัดดังนี้
รักดีและหมายดี
ว่ากระนี้และใจคน
แต่ดีจะมีผล
ก็เพราะรู้อะไรดี ฯ
<นริศ>
/*269กราบทูลทราบฝ่าพระบาท
สร้อยพระนามนี้ เห็นว่ามีความดีและเพราะพริ้งแล้ว มีไม่ชอบอยู่คำเดียวคือคำ ไผท ในวรรคที่ ๑๐ เปนคำเขมร เราเข้าใจกันว่าแผ่นดิน แต่ที่แท้หาตรงไม่ เขมรเขียนมีตัว ย เป็นไผทย ปรากฎความว่าเปนพื้น เปนท้อง ดั่งจะถวายตัวอย่างที่เขาประกอบคำ ไผทยวา = พื้นราบ ผไทยขดาร = พื้นกดาน ผไทยเมฆ = ท้องฟ้า ผไทยสรมุค = ท้องทเล มานผไทย = มีท้อง คือมีครรภ จุะผไทย = ลงท้อง บันจุะไผทย =ทำให้ลงท้อง คือกินยาถ่าย
เพราะฉะนั้นจึ่งขอประทานทูลชวนเปลี่ยนเปน กีรติขจรจวบไพรัชช์ จะเขียน ช เดียวอย่างเก่า หรือจะเขียนสอง ชช อย่างใหม่ แล้วแต่บัณฑิตยจะตกลงกัน ได้โปรดส่งประทานไปให้กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์กับพระพินิจพิจารณา พระพินิจมีญานอยู่ในทางภาษาเขมรมาก และมีที่ปรึกษาเปนเขมร ให้ปรึกษากันดู ลางทีเกล้ากระหม่อมจะเข้าใจไม่ทั่วถึงก็ได้ เพราะเห็นน้อย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<นริศ>
๒ ตุล ๗๒
/*270ราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๔ พฤศจิกายน ๗๒
กราบทูลกรมพระดำรงราชานุภาพ ทราบฝ่าพระบาท
ต้นไม้เงินทองทำเสรจแล้ว กำลังประกอบเข้ากับครอบประจำกาว ได้สั่งให้เขานำมาถวายที่วังในวันพรุ่งนี้ ดูงามดี แต่เห็นติดจะเล็กไปสักหน่อย หากจำเปน ด้วยครอบหาได้เท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<นริศ>
/*271บ้านปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๗ พฤศจิกายน ๒๔๗๒
กราบทูลทราบฝ่าพระบาท
ต้นไม้เงินทองนั้น ได้ทรงพระเมตตาโปรดตรัสอำพราง อย่าให้ความปรากฎว่าเกล้ากระหม่อมจัดการทำถวาย ใครทูลถาม โปรดตรัสบอกว่านายกิมช่างทองทำ ถ้าถามถึงตำแหน่ง ตรัสบอกว่าตั้งร้านอยู่หลังวังกรมหลวงพรหม ในการคิด ฝ่าพระบาทก็ทรงพระดำริห์เอง และก็เป็นเช่นนั้นจริง ๆ ตรัสสั่งให้ทำเป็นต้นไม้บรรณาการและติดตราที่ฐาน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<นริศ>
ป.ล. เขียนแบบ พระพรหมพิจิตรเป็นคนเขียน
น
/*272หัวหิน
วันที่ ๙ ตุลาคม ๒๔๗๕
กราบทูล สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ ทราบฝ่าพระบาท
ได้รับลายพระหัตถ์โปรดประทานการสังเกตพระทัย ในเรื่องถวายดอกไม้ธูปเทียน และเรื่องรดน้ำ กรวดน้ำ ได้ลองคิดสาวไปทางต้นเค้าลองดูอีกทางหนึ่ง เห็นปรากฎในใจเป็นดังนี้ ขอประทานจดถวายให้ทราบฝ่าพระบาท
การถวายดอกไม้ธูปเทียน
ได้นึกถามตัวเองว่า ดอกไม้ธูปเทียนนั้นคืออะไร ก็ได้ตอบว่าคือเครื่องบูชา ผู้ให้เป็นผู้บูชา ผู้รับเป็นผู้รับบูชา ผู้ให้ต้องเป็นผู้น้อย ผู้รับต้องเป็นผู้ใหญ่ ใหญ่ด้วยทรงคุณความดี หรือใหญ่ด้วยยศด้วยอายุอะไรก็ตามที แต่จะบูชาทุกวันไปนั้นฝั้นเฝือ จึ่งตกเป็นบูชาแต่ในกาลพิเศษ เมื่อผู้น้อยเข้าหาผู้ใหญ่ด้วยกิจจำเพาะตัว เป็นกิจจำเพาะตัวผู้น้อยก็มี เช่น จะโกนจุก เป็นต้น เป็นกิจจำเพาะตัวผู้ใหญ่ก็มี เช่นเฉลิมพระราชมนเทียร เป็นต้น การเปลี่ยนฐานะเป็นกิจจำเพาะตัวชะนิดหนึ่ง ซึ่งผู้น้อยต้องเข้าหาผู้ใหญ่ ถ้าเป็นกิจของผู้น้อยก็เพื่อบอกกล่าว ถ้าเป็นกิจของผู้ใหญ่ก็เพื่อแสดงความยินดี มีดอกไม้ธูปเทียนเข้าไปด้วยเป็นเครื่องแสดงความเคารพ
การรดน้ำกรวดน้ำ
ในพิธีที่มีการใช้น้ำ นึกแยกออกได้เป็น ๒ แผนก คืออาบน้ำแผนกหนึ่ง กับกรวดน้ำอีกแผนกหนึ่ง
/*273อาบน้ำ
๑ อาบน้ำในพิธีประจำชีพมี ๔ กาละ เพื่อชำระมนทิล
(๑) อาบเมื่อปลงผมไฟ เพื่อล้างผมโกนที่ติดตัว
(๒) อาบเมื่อโกนจุก เพื่อล้างผมที่ติดตัวเหมือนกัน
(๓) อาบเมื่อแต่งงานสมรส เพื่อทำตัวให้สอาดเตรียมเข้าหอ
(๓) อาบเมื่อตาย เพื่อทำศพให้สอาดเตรียมขึ้นไปไหว้พระจุฬามณีเจดีย์
ในกาลที่กล่าวมานี้ บรรดาญาติมิตรที่มาประชุม ต่างช่วยกันรดน้ำอาบให้ด้วยความเอื้อเฟื้อ เว้นแต่อาบน้ำโกนผมไฟเท่านั้นที่ญาติมิตรมิได้ช่วยรด เพราะเด็กยังอ่อน อาบน้ำมากไม่ได้
๒ อาบน้ำประจำปี เกิดขึ้นแต่การช่วยกันอาบน้ำ ดังกล่าวมาแล้วนั้นเอง เลยลามไปถึงกาลปกติ ในเวลาเข้าฤดูร้อน คือสงกรานต์ ลูกหลานช่วยกันอาบน้ำให้พ่อแม่ปู่ย่าตายาย และสับปรุษสีกาช่วยกันตักน้ำถวายสมภารเจ้าวัดสรง ที่สุดเลยสาดกันเองเป็นการเล่นสนุก กลายเป็นพิธีประจำปีขึ้นอย่างหนึ่ง
๓ อาบน้ำในพิธีจร เพื่อทำตัวให้สอาดเมื่อจะเข้าพิธี ฝ่ายตัวพราหมณ์มีตำราที่พึงปฏิบัติในการชำระกาย เรียกว่าอัตมสูตร ส่วนพระมหากษัตริย์เรียกว่าอภิเษก เช่น การราชาภิเษก สงครามาภิเษก เป็นต้น
๔ อาบน้ำเพื่อล้างจัญไรโรคภัยให้เปลื้อง อย่างนี้ต้องการน้ำมนต์ หาผู้รู้ศักดิสิทธิให้ทำน้ำมนต์อาบ การอาบน้ำมนต์เป็นเครื่องบำรุงใจให้ชุ่มขึ้นด้วยอีกโสดหนึ่ง เพราะฉะนั้นน้ำมนต์จึงเลยใช้ไปในการอาบน้ำเกือบทุกอย่าง ถ้าเป็นโอกาสอันจะพึงทำได้ ก็แถมให้ผู้มีศักดิสิทธิรดให้ด้วย
ต่อมาภายหลัง การอาบน้ำเห็นเป็นประโยคพยายามอันยากเกินไป จึงทำย่นย่อลงเพียงให้ผู้ศักดิสิทธิหรือญาติมิตรหยอดหรือพรมน้ำลงเหนือหัว หรือที่ตัวที่มือ แล้วแต่ควรแก่เหตุ สมมตว่าได้รดน้ำอาบให้แล้ว
/*274กรวดน้ำ
๑ กรวดน้ำแสดงการให้ แต่มีทางแปลไปเป็น ๒ ทาง ในนิทานพระเจ้าปัสเสนทิทำบุญให้แก่เปรตนั้น แปลเอาน้ำเป็นวัตถุที่ให้เกิดประโยชน์แก่เปรตได้กินได้อาบ ส่วนในนิทานพระเวสสันดรยกบุตรทารให้แก่พราหมณ์นั้น แปลเอาน้ำเป็นสายล่ามจากวัดถุที่ให้ไปถึงมือพราหมณ์ ดุจสายไฟฟ้า หรือว่าใช้น้ำเหมือนกับสายสิญจน์
๒ กรวดน้ำอธิษฐาน ดูเหมือนมีในพระราชพงศาวดาร อันจะหาฉะบับสอบที่หัวหินนี้ไม่ได้ มีว่าหลั่งน้ำลงเหนือแผ่นดิน ประกาศเป็นฉินทพากย์ว่าแต่นี้ไปจะเป็นสตรูกัน เป็นอาการแสดงปฏิญญา ไปเฉียดกันเข้ากับถือน้ำ กินน้ำเป็นการแสดงปฏิญญาเหมือนกัน
สันนิษฐานว่าการใช้น้ำในการให้ก็ดี ในการสาบานปฏิญญาก็ดี เพื่อแสดงให้เห็นปรากฎครบองค์ ๓ คือแสดงอาการด้วยกาย เพื่อประกอบวาจาว่ากล่าวจริงทำจริงตามความตั้งใจเท่านั้น
ข้อความที่เรียบเรียงขึ้นนี้ ตามความรู้ระลึกได้ในวงประเพณีไทยเท่านั้น ส่วนทางประเพณีต่างประเทศนั้นพ้นความรู้ที่จะนำมากล่าว แม้เพียงในประเพณีไทยก็สงสัยว่าจะยังบกพร่อง ด้วยไม่รู้บ้าง ด้วยนึกไม่ออกบ้าง ถ้าทรงพระดำริเห็นยังบกพร่อง ตรัสทักท้วงด้วยแล้ว ก็จะได้ความสมบูรณเป็นประโยชน์ยิ่งขึ้นไปอีก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<นริศ>
/*275ตำหนักปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๒๘ เมษายน ๒๔๗๗
พราหมณ์ศาสตรี
ท่านชี้แจงไปแก่ฉัน ในเรื่องแขกทมิฬ แขกกลิงค์ ฉันได้เขียนทูลสมเด็จกรมพระยาดำรงไป เปนข้อที่จับพระทัยเปนอันมาก จึงมีลายพระหัดถ์เข้ามาให้ฉันถามปัญหาท่านต่อไป ดั่งจะได้ตั้งข้อต่อไปนี้
๑ ทอดพระเนตรเห็นแขกอินเดียใต้ที่มาอยู่ปีนัง มีผิวเปนสองชะนิด คือดำจัดอย่างหนึ่ง ดำแดงอย่างหนึ่ง แต่ก็พูดภาษาทมิฬเหมือนกัน จะเป็นแขกทมิฬด้วยกันหรือต่างชาติกัน ถ้าเป็นทมิฬด้วยกัน ทำไมวรรณไม่เหมือนกัน
๒ ชาวกลิงคราษฎร์จริง ๆ กับชาวทมิฬ มีลักษณผิดกันอย่างไรบ้าง
๓ พวกทมิฬ ฝรั่งเรียกว่าดราวิเดียน จัดว่าเปนชาติป่าเถื่อน ไม่ใช่อารยัน แล้วจะเปนพราหมณ์ได้อย่างไร
๔ ชื่อของท่านที่เรียกว่า สุพรหมัณย ศาสตรี นั้น เปนชื่ออะไร เข้าใจว่าเปนชื่อแสดงคุณแห่งความรู้ ไม่ใช่ชื่อตัว วิธีให้ชื่อกันทางอินเดียข้างใต้ เขาให้กันอย่างไร
ท่านชี้แจงปัญหาทั้งนี้ให้เข้าใจได้แล้ว จะขอบใจท่านเปนอันมาก แล้วจะเขียนส่งไปถวายสมเด็จกรมพระยาดำรง
<นริศ>
/*276หอพระสมุดวชิราวุธ
วันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๗
ขอพระราชทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าลอองพระบาท
ด้วยตามที่ได้โปรดเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวายคำอธิบายเพิ่มเติมเรื่องชาวทมิฬ แด่ฝ่าลอองพระบาท และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ดังต่อไปนี้
เรื่องชาวอินเดียใต้ที่ปินังพูดภาษาทมิฬเหมือนกัน แต่มีผิวผิดกัน เป็นดำจัดบ้าง ดำแดงบ้าง คนพูดภาษาทมิฬที่ปินัง ฉะเพาะที่อาจทรงสังเกตว่าเป็นชาวอินเดียใต้นั้นมีอยู่ ๓ จำพวก คือ ๑. ชาวทมิฬแท้ ส่วนมากเป็นกุลีสวนยาง ส่วนน้อยส่วน ๑ เป็นพวกถือศาสนาอิสสลามและโดยมากเป็นพ่อค้า ส่วนน้อยอีกส่วน ๑ อยู่ถนนอะไรที่ชาวอินเดียมักเรียกกันว่า Chetty Street เป็นผู้ทำการกู้เงิน (คนพวกนี้เคยมีอยู่มากในกรุงเทพฯ ตามถนนจักรพรรดิคราวหนึ่ง แต่เวลานี้เหลืออยู่เป็นจำนวนน้อย). ๒. ชาวตำบล Jaffna ในเกาะลังกา พนักงานรถไฟในมลายูเกือบจะเป็นคนพวกนี้ทั้งสิ้น ทั้ง ๒ พวกนี้มีผิวดำจัดทั้งนั้น. ๓. ชาวแคว้น Malabar ในอินเดียใต้ ซึ่งติดต่อกับแคว้นทมิฬ ทำการร้านกาแฟและภัตตาคาร คนเหล่านี้พูดภาษาทมิฬ เพราะหาเลี้ยงชีพท่ามกลางชาวทมิฬ ถึงภาษาของเขาเองก็เป็นแต่สาขาของภาษาทมิฬเท่านั้น ชาว Malabar เหล่านี้โดยมากมีผิวไม่ดำจัด บางคนก็มีผิวขาวเหลืองด้วยซ้ำ เพราะคนที่เป็นเจ้าของร้านกาแฟ และลูกจ้างฉะเพาะผู้จัดทำอาหารเป็นพราหมณ์ ซึ่งโดยปกติมีผิวดำน้อยกว่าชาวอินเดียใต้ผู้อื่น และอีกประการหนึ่งอากาศแคว้น Malabar รักษาผิวพรรณ์ไม่ให้กลายเป็นดำจัดอย่างอากาศแคว้นทมิฬ ถึงลูกจ้างร้านกาแฟผู้วรรณต่าง ๆ ก็ผิวขาวกว่าชาวทมิฬที่ปินัง เพราะอากาศ/*277บ้านเมืองเขาบันดาลให้เป็นเช่นนั้นอย่าง ๑ และเพราะส่วนมากมีโลหิตพราหมณ์อีกอย่าง ๑
ข้อความข้างต้นนี้ ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลมาตามที่เคยได้สังเกตเมื่อผ่านปินังมากรุงเทพ ฯ แต่อาจจะมีคนที่พูดภาษาทมิฬซึ่งไม่ใช่ชาวแคว้น Malabar และมีผิวไม่ดำจัดก็ได้ จึงใคร่จะกราบทูลเหตุที่คนเรามีผิวต่างๆกันนั้นไว้เป็นหลัก คือตามมติของนักรู้ประวัติมนุษยชาติ เช่น H.J. Fleure ผู้แต่งเรื่อง “The Races of Mankind” (Benn,1928) มนุษย์ทั้งหลายซึ่งแยกเป็นชาติต่าง ๆ กันอยู่ในเวลานี้ เดิมเป็นพวกเดียวกันและกระจายมาแต่แห่งเดียวกันทั้งสิ้น แต่ที่ปรากฎผิดแปลกในส่วนขนาดร่างกาย ผิวพรรณ์ ลักษณะผม หน้าผาก จมูก และริมฝีปากดังนี้เป็นต้น ก็เพราะอพยพไปอยู่ณที่อันผิดกันด้วยอากาศร้อน หนาว และเครื่องบริโภค เป็นต้น
ส่วนผิวพรรณ์ แม้ชาวยุรปบางเหล่าผู้ผิวขาวที่สุด ก็ยังมีสีน้ำตาลเจือปนอยู่ในผิวพรรณ์บ้างเล็กน้อย เพราะสีน้ำตาลนั้นมีหน้าที่ป้องกันอันตรายอันจะเกิดขึ้นได้จากรัศมีพระอาทิตย์ส่วนที่เป็นสีม่วง (the violet rays of the sun) มากระทบกับผิวหนัง คนตั้งภูมิลำเนาอยู่ในประเทศที่รับแดดมากกว่ายุรป จักมีอันตรายอันเกิดแต่รัศมีพระอาทิตย์ทวียิ่งขึ้น สีน้ำตาลในผิวพรรณ์คนเหล่านั้นจึงทวีขึ้นพร้อมกัน
อนึ่ง ร่างกายมนุษย์ก็เหมาะแก่การอยู่ในประเทศที่ไม่ร้อนมาก ไม่หนาวมาก แม้ว่าบางครั้งบางคราวอากาศจะร้อนหรือหนาวเกินไปบ้างก็ดี ร่างกายก็ยังมีเวลาต้องการอากาศร้อนเพียง ๒๐ ถึง ๒๕ ดีกรีอยู่บ่อย ๆ ครั้นฝืนธรรมชาติไปอยู่ ณ ที่อากาศร้อนมาก มักเกิดมีโรคประจำตัวบางอย่างซึ่งทำให้ผิวดำจัด
เช่นนี้ คนอยู่ตำบลที่มีอากาศร้อน อย่างภาคใต้อินเดียหลายแห่ง จึงน่าจะมีผิวเหมือนๆกัน แต่ที่จริงก็ดำไม่เหมือนกัน เห็นมีอยู่หลายอย่าง ตั้งแต่ดำจัดลงมาตลอดจนถึงผิวขาวเหลือง ก็เพราะ ๑. อยู่ในตำบลที่/*278อากาศร้อนมากร้อนน้อยต่างกัน ๒. ตนเองหรือบรรพบุรุษของตนเคยมีอาชีพมาโดยวิธีอันต่าง ๆกัน คือ บางคนต้องตากแดดตากฝน และบริโภคอาหารเลว ๆ บางคนไม่ต้องตากแดดตากฝนและได้บริโภคอาหารที่ดี ฉะนั้น ชาวอินเดียฝ่ายใต้ พวกศูทรและวรรณต่ำกว่านั้น ซึ่งอาศัยอยู่ตำบลที่อากาศร้อนมาแต่สมัยดึกดำบรรพ์แล้ว และส่วนมากเป็นชาวนา ชาวสวน หรือมีอาชีพทางอื่นที่ต้องตากแดด จึงมีผิวดำจัด วรรณสูงกว่าศูทรก็มีแต่พราหมณ์ ส่วนกษัตริย์และเวสสะ (ไวศย) ที่แท้นั้นทางอินเดียใต้ไม่มี พราหมณ์เหล่านี้เดิมอยู่ทางเหนือ และอพยพมาอยู่ภาคใต้ ภายหลังเวลาศูทรและวรรณต่ำอื่น ๆ อพยพมานั้นช้านานตั้งร้อยปีพันปี และธรรมเนียมพราหมณ์อินเดียภาคใต้ไม่ทำไร่ทำนา เคยมีอาชีพในทางปุโรหิต ครูสอนหนังสือ ผู้พิพากษาและอำมาตย์ เป็นพื้น เช่นนี้จึงตากแดดน้อย ฉะนั้นสีน้ำตาลในผิวหนังของพราหมณ์ก็ได้มีโอกาสและความจำเป็นต้องทวีขึ้นน้อยกว่าสีน้ำตาลในผิวหนังของพวกศูทร ฯลฯ ฉะเพาะคนชั้นกรรมกร อนึ่ง ตำราไวยากรณ์ชื่อมหาภาษยของปตัญชลิ ซึ่งสันนิษฐานกันว่าแต่งเมื่อศตพรรษที่ ๒ หรือ ๓ แห่งพุทธศักราช ตอนที่อธิบายสูตรที่ ๒-๒-๖ กล่าวลักษณของพราหมณ์ว่ามีผิวขาว ผมและตาสีน้ำตาล แต่อากาศร้อนแห่งอินเดียใต้ กับความจนซึ่งแต่เดิมพราหมณ์ชอบทรงไว้เป็นเครื่องหมายของตน ได้ทำลายความงามแห่งผิวพรรณมามากแล้ว ถึงเวลานี้พราหมณ์จำนวนมากมีผิวดำ ไม่ผิดกับศูทร เหลือแต่ผมและตาที่ยังเป็นสีน้ำตาลดำตรงกับลักษณเดิม
๒. ชาวกลิงคราษฎร์จริง ๆ กับชาวทมิฬมีลักษณผิดกันอย่างไร ตามหลักที่ได้กราบทูลมาแล้วเบื้องต้น ส่วนผิวพรรณชาวกลิงคราษฎร์คงไม่ผิดกับของชาวทมิฬซึ่งอยู่ตำบลที่อากาศร้อนหนาวเหมือน ๆกัน เพราะชาวกลิงคราษฎร์ที่มีผิวดำจัดก็มี ผิวดำน้อยก็มี เห็นแต่รูปไม่อาจรู้ได้ว่าคนนี้เป็นชาวกลิงค คนนั้นเป็นชาวทมิฬดังนี้ แต่ฟังเสียงก็รู้ง่ายเพราะชาวกลิงคพูดภาษา Telugu หรือ Orissa ซึ่งต่างกับภาษาทมิฬทั้ง ๒
/*279๓. ดราวิเดียนและพราหมณ์ ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลมาแล้วข้างต้น ว่าพราหมณ์เป็นคนอพยพมาอยู่แคว้นทมิฬ ไม่ใช่ชาวทมิฬโดยแท้ แต่พูดภาษาทมิฬเพราะมาอยู่ท่ามกลางชาวทมิฬ จำเป็นต้องพูดภาษาทมิฬมาก ส่วนภาษาเดิมของตน เมื่อมีโอกาศใช้พูดน้อยลงเป็นลำดับมาถึงที่สุดก็ลืมเสียก็เช่นเดียวกับสกุลพราหมณ์ในประเทศสยาม ซึ่งลืมภาษาเดิมของตนเสียหมดแล้ว ส่วนชาวทมิฬเขาเป็นดราวิเดียนไม่ใช่อารยันก็จริง แต่ก็ไม่ใช่ชาติป่าเถื่อน เพราะแม้ข้าพระพุทธเจ้าผู้เป็นคนละพวกกับดราวิเดียน ได้พิจารณาดูวรรณคดีและศิลปวัตถุของชาวดราวิเดียนแล้ว ต้องรับว่าไม่แพ้ของชาวอารยัน และส่วนความรู้ผิดรู้ชอบ (moral sense) ซึ่งนับเป็นองค์สำคัญที่สุดของอารยธรรม ปรากฎจากหนังสือสุภาษิตเก่าๆ ของชาวทมิฬว่าชาวทมิฬนั้นประกอบด้วยอารยธรรมอย่างดี
๔. วิธีให้ชื่อกันทางอินเดียข้างใต้ ชื่อชาวภาคใต้อินเดียทุกคนแบ่งออกได้เป็น ๓ ส่วน ส่วนต้นเป็นชื่อบิดา ส่วนที่ ๒ เป็นชื่อตัวโดยแท้ ส่วนที่ ๓ เป็นเครื่องแสดงว่าเป็นคนชาติใด เพิ่มเข้าตอนท้ายตรงที่ไทยเพิ่มชื่อนามสกุล เช่นนี้ ชื่อข้าพระพุทธเจ้าคำแรกว่าปญจนทีศวร เป็นนามบิดา คำที่ ๒ ว่า สุพรหมณย เป็นชื่อตัว คำสุดท้ายว่า ศาสตรี แสดงว่าเป็นพราหมณ์
ในอินเดียภาคใต้มักตั้งนามเทวดาให้เป็นชื่อส่วนที่ ๒ นั้น เช่นอย่างประเทศสยามตั้งชื่อเรียกว่านายพรหม นายพุธ ฯลฯ ดังนี้เป็นประเพณีมาช้านานอย่างน้อยก็พันปี ทางโน้นอธิบายเหตุที่ตั้งชื่อเช่นนี้ว่า แม้ผู้ใดมีการงานมากหรือศรัทธาน้อยจนไม่ได้บูชาพระเป็นเจ้าเลยก็ดี ถ้าตั้งพระนามพระเป็นเจ้าเป็นชื่อลูกหลาน ทุกคราวที่เรียกลูกหลาน ก็จะคล้ายเป็นการสดุดีบูชาพระเป็นเจ้าด้วยดังนี้
ส่วนสุดท้ายของชื่อบุคคลอันเป็นเครื่องแสดงถึงชาตินั้น ตามแบบมีเพียง ๔ อย่าง คือ ส่วนพราหมณ์ว่า ศรมา กษัตริย์ว่า วรมา (วรรมา, วรรมัน) เวสสะว่า คุปต และศูทรว่า ทาส แต่เวลานี้เกิดมีมากหลาย
/*280ชื่อชนิดนี้ของพวกพราหมณ์ เป็นชื่อแสดงคุณแห่งความรู้ก็มีบ้าง ดังที่ได้ทรงสังเกต คำว่า ศาสตรี (ผู้รู้ศาสตร์) ศเราติ (ผู้ที่ได้เล่าเรียนคัมภีร์เวท) ฯลฯ เป็นอุทาหรณ์ ตรงนี้และหมายว่าพราหมณ์ด้วยยกวิทยาฐานมากล่าว อีกบางอย่าง เช่น โสมยาชี (ผู้ที่ได้กระทำยัญญพิธีประเภทโสมยาค) วาชเปยี (ผู้ที่ได้ทำพิธีวาชเปย) ทีกษิต (ผู้ที่ได้ทำยัญญพิธี) ฯลฯ หมายว่าพราหมณ์ด้วยยกหน้าที่และประเพณีของพราหมณ์มากล่าวบางอย่างเช่น อาวารย อยยงคาร ฯลฯ มีใช้ฉะเพาะในพวกพราหมณ์ผู้ถือว่าพระนารายณ์เป็นใหญ่ (vaiṣṇavites) คำว่า ราว (Rao, แผงมาจากราชา) นั้นพราหมณ์ก็ใช้ พวกที่ไม่ใช่พราหมณ์ก็ใช้ แต่จำกัดอยู่ในหมู่คนที่อพยพมาแต่ภาคประจิม
ฝ่ายชาวอินเดียใต้ ผู้สมมติขึ้นเป็นชาติกษัตริย์ คือ ราชวงศ์แคว้น Cochin และ Trivandrum ก็ใช้ วรรมา เป็นสร้อยพระนาม
ได้กราบทูลมาแล้วว่าเวสสะแท้ไม่มีในอินเดียภาคใต้ แต่มีผู้ปลอมเป็นเวสสะ ทั้งนี้ใช้คำว่า เจฏฏิ (ซึ่งแผลงมาจากเศรษฐี) เป็นสร้อยชื่อ
ส่วนศูทรมีสร้อยชื่อชนิดนี้มากนัก คำว่า ปีฬไฬ มุทลิยาร และ นายุดุ มีใช้มากกว่าอย่างอื่น
หากจะมีข้อความตอนใดที่ยังไม่แจ่มแจ้ง ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานโอกาศถวายคำอธิบายอีกครั้งหนึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า
ข้าพระพุทธเจ้า ป.ส. ศ.
/*281ตำหนักปลายเนีน คลองเตย
วันที่ ๓ มกราคม ๒๔๗๘
พระสารประเสริฐ
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑ เดือนนี้ คัดคาถาพระอรหันต์แปดทิศส่งไปให้ถึงสองแหล่งนั้น ได้รับแล้ว ตามที่ฉันบอกขอให้ท่านช่วยนั้น เปนการเดาสุ่มทั้งสิ้น ไม่รู้แน่จริงอย่างไรเลย แต่ท่านก็ยังช่วยติดตามหาให้สมประสงค์ได้ ขอบใจท่านกับทั้งพวกพ้องซึ่งช่วยกันติดตามคัดให้นั้นทั่วกัน
ถ้อยคำที่มาทั้งสองสถาน เข้าใจว่าเปนพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คงไม่เก่ากว่านั้น คำที่ใช้ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก มีขอพรเทวดาประจำทิศควบเข้าด้วย
เห็นหนังสือขอมที่คัดให้ไป อดไม่ได้ที่จะบอกจำเพาะแต่ท่านให้ทราบว่า ตัว ตะ นั้นเราเขียนกันผิด ด้วยเดินเส้นอย่างตัว คะ แต่เขียนหัวโตกว่าหน่อย จึงเกิดอ่านไม่ถูกขึ้น เช่นสมเด็จพระโคคม อ่านว่า สมเด็จพระเต่าต้มเปนต้น ถึงต้องมีการแต้มหัว ตะ กัน ภายหลังมีผู้แก้เขียนตัว คะ หัวออกแบบหนังสือไทย ยิ่งทำให้ผิดไปถึงสองตัว ฉันได้พิจารณาหนังสือเก่าแล้ว ท่านเขียนเดินเส้นคนละอย่างทีเดียว ตัว คะ ท่านเขียนหัวขมวดดั่งนี้ <img> ส่วนตัว ตะ ท่านเขียนเส้นเลยขึ้นไปถึงหนามเตยไม่ขมวด เปนดังนี้ <img> เมื่อเห็นเช่นนี้จึงรู้สึกว่าถ้าเขียนเส้นถูกแล้วจะอ่านผิดไม่ได้เลย
<นริศ>
ฉบับนี้ควรรวมอยู่ในเล่มลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงมีโต้ตอบกับพระสารประเสริฐ (มูลนิธิเสฐียรโกเศศ—นาคะประทีป) ๒๕๑๖ แต่เพิ่งค้นต้นฉบับได้
/*282กรมศิลปากร
๒๑ ธันวาคม ๒๔๗๘
กราบทูลฝ่าพระบาท ทรงทราบ
ด้วยพระยาอินทรมนตรี มีจดหมายมาถามเกล้า ฯ ว่า “ดิฉัน” มาจากภาษาอะไร ในที่เช่นไร ซึ่งผู้ชายจะใช้คำนี้ได้ ดี แปลว่าอะไร ฉัน แปลว่าอะไร ดิฉัน กับ อีฉัน เหมือนกันไหม หม่อมฉัน ว่าอะไร เกล้า ฯ หมดปัญญา ไม่สามารถจะตอบคำถามเหล่านี้ได้ เพราะยังไม่เคยพบอยู่ในภาษาไทยสักพวกหนึ่ง ที่ใกล้เคียงก็มีภาษาจีนอยู่คำหนึ่ง คือ สัน ในสำเนียงกวางตุ้ง ส่วนแต้จิ๋ว เป็น ซี้น แปลว่า ตน ตัว มักเป็นคำที่พระเจ้าแผ่นดินทรงใช้ในเมื่อจะเรียกพระองค์เอง แต่ยังถือเอาเป็นหลักฐานไม่ได้ เพราะยังไม่มีหลักฐานอย่างอื่นมาประกอบยืนยัน เกล้า ฯ จึงจำเป็นต้องพึ่งพระกรุณาในเรื่องตอบคำถามของพระยาอินทรมนตรีด้วย เพราะเชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่า คงทราบเรื่องราวของคำนี้ดี
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
<อนุมาน>
/*283กระทรวงการต่างประเทศ
๒๕ ธันวาคม ๒๔๗๘
เรียน เจ้าคุณ ทราบ
จดหมาย ลงวันที่ ๒๑ เดือนนี้ เรื่องคำ “ดีฉัน” นั้น ได้รับทราบแล้ว
ในชั้นต้นควรจะพิจารณาความหมายที่ใช้อยู่เสียก่อน ผมเห็นว่าตามที่ปทานุกรมอธิบายว่า เปนสรรพนามที่ผู้ใหญ่ใช้แก่ผู้น้อยนั้น เปนอันถูกต้องแล้ว เพราะว่า ปัลลกัวคซ์ ก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้น (ปทานุกรมลงไว้ว่า ดีฉัน ปัลลกัวคซ์ ลงไว้ว่า เดฉัน).
ส่วนคำว่า ฉัน นั้น ปัลลกัวคซ์ อธิบายไว้ว่า เปนสรรพนามที่บุคคลเสมอกันใช้ต่อกัน หรือผู้น้อยใช้ต่อผู้ใหญ่ ทั้งนี้ ก็ตรงกับภาษาเขมรซึ่งใช้คำว่า ฉัน เขียน ฉาน อ่าน ฉัน เปนสรรพนามที่คฤหัสถ์ใช้ต่อบรรพชิต มีใช้ดังนี้คือ ฉาน หรือ ฉาน กรุณา ขญม กรุณา ก็ใช้ (ไทยโบราณออกเสียงว่า ฉาน และ ดีฉาน ก็มี และสมเด็จฯกรมพระนริศฯก็ยังออกเสียงเช่นนั้นอยู่).
ตามทางสันนิษฐานของผมนั้น ฉัน กับ ดีฉัน น่าจะเปนคำที่รับกัน และน่าจะมีความหมายว่า ผู้น้อย หรือผู้ปรนนิบัติ กับ ผู้ใหญ่ หรือผู้รับปรนนิบัติ ตามลำดับ แต่ต้นศัพท์จะเปนมาอย่างไร ยังไม่มีเวลาที่จะค้นคว้าให้ได้ความ ผมเห็นด้วยกับเจ้าคุณว่า คำนี้ คงไม่ใช่คำทางพวกภาษาไทย คงจะเปนคำทางภาษา มอญ-เขมร เพราะศัพท์พระ เช่น บวช ประเคน สบง ฯลฯ เปนคำทางภาษามอญ-เขมร (ฉัน ที่วา กิน นั้น เปนอีกคำหนึ่ง ซึ่งเขมรเขียน ฉัน หรือ ฉันท์) และคำว่า ฉาน ในประโยคที่ว่า ตัดหน้าฉาน ซึ่งหมายความถึง หน้าที่นั่ง นั้น คงจะไม่เปนคำเดียวกัน เพราะใช้ว่า ฉาน เสมอไป และคำว่า แตกฉาน ฉาดฉาน ฉายฉาน ก็คงจะเปนคนละคำกับคำว่า ฉัน เหมือนกัน.
/*284ในภาษาเขมร บรรพชิต เวลาพูดกับคฤหัสถ์ ใช้สรรพนามว่า แอกดีย อ่านว่า แอกเดย์ ดีย เดย์ จะเป็นคำที่นำเอามาควบกับ ฉาน หรือไม่นั้น ยังไม่มีเวลาพิจารณา.
คำว่า หม่อมฉัน นั้น ตัดมาจาก กระหม่อมฉัน กระหม่อม ในภาษาเขมร หมายความถึง หญิงสาว โดยปรกติไทยใช้หมายความว่า กลางกบาลศีรษะ แต่กระหม่อม มีความหมาย ๒ นัยะด้วยกัน คำว่า หม่อมฉัน หรือกระหม่อมฉัน คงจะเปนคำที่ใช้กันข้างใน คือผู้หญิงใช้ก่อน แล้วผู้ชายจึงนำมาอนุโลมใช้อีกทอดหนึ่ง.
อีฉัน คงจะเลือนมาจาก ดีฉัน แต่เมื่อใช้เสียงว่า อี ก็เลยใช้เปนสรรพนามสำหรับหญิงผู้น้อย พูดกับผู้ใหญ่ ตามที่เจ้าคุณสันนิษฐานว่า อาจมาจากคำจีนว่า สัน ที่แปลว่า ตัว คน และมักเปนคำที่พระเจ้าแผ่นดินทรงใช้ในเมื่อจะเรียกพระองค์เองนั้น ผมยังเห็นว่าขัดกับนัยะดั่งกล่าวแล้วข้างต้น.
ถ้าค้นคว้าได้ความประการใดต่อไป จะได้เรียนมาเพื่อทราบภายหลัง.
ขอแสดงความนับถืออย่างสูง
<วรรณไวทยากร>
/*285กระทรวงการต่างประเทศ
๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๔๗๘
เรียน เจ้าคุณ ทราบ
เรื่องคำว่า “ฉัน” นั้น ผมได้กราบทูลหารือสมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ากรมพระนริศไป ได้รับพระราชทานพระกระแส ดังสำเนาซึ่งส่งมาเพื่อเจ้าคุณทราบในที่นี้ด้วย.
ขอแสดงความนับถืออย่างสูง
<วรรณไวทยากร>
---
/*286(สำเนา)
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ ๒๔๗๘
ทูล หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณ
ได้รับหนังสือของเธอ ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ถามถึงคำ ฉัน ว่ามีความหมายอย่างใด เปนภาษาอะไร และควรใช้ในกรณีอย่างใด นั้น ยินดีที่จะตอบตามความเห็น แต่ถ้าเห็นผิดไปแล้วขออภัยโทษ
ทีแรกจะขอเล่าเรื่องที่ได้ไปพบทางแขวงปักษ์ใต้มาก่อน พวกชาวปักษ์ใต้นั้น หรือจะเรียกให้เข้าใจดีก็ว่าชาวละคร ชั้นที่เปนคนเสมอกัน เรียกกันแล้วผู้ถูกเรียกขานรับว่า ฉาน ทำให้สดุดใจมาก ด้วยเราไม่เคยใช้คำขานรับอย่างนั้น แต่เมื่อคิดเทียบเคียงดูทางชาวเรา เช่นแม่เรียกหาลูกว่า อีหนู ลูกขานรับว่า ขา ก็คือข้า เมื่อขานว่า ข้า ได้ ขานว่า ฉัน ก็ได้เหมือนกัน ไม่ผิดกัน เมื่อคิดเห็นเช่นนี้ก็ได้ความพอใจ
การหาความหมายในคำ ฉันชอบนึกหาตัวอย่างที่เคยประกอบใช้ เห็นเปนทางที่จะได้ความหมายแม่นกว่าทางอื่นหมด เพราะดั่งนั้น จึงนึกคำ ฉัน ว่า เราเคยประกอบใช้มาอย่างไรบ้าง ก็นึกได้ ๒ อย่าง คือ-๑ ฉัน (ลอย ๆ ) ๒ ดีฉัน ๓ อีฉัน ๔ หม่อมฉัน ๕ กระหม่อมฉัน และ ๖ เกล้ากระหม่อมฉัน
ฉัน ย่อมใช้ในแนวเดียวกันกับ กู ตู และ ข้า แต่ความจริง คำว่า ข้า หมายความว่าผู้รับใช้ ผิดกันกับคำว่า ตู ซึ่งเห็นว่าเปนคำเดียวกับตัว แต่จะเปนด้วยเหตุใดไม่ทราบ คำว่า ตู นั้น เดี๋ยวนี้เลิกไม่ใช้ คำว่า กู ยังใช้แต่ฉะเพาะทางผรุสวาท เพราะฉะนั้นคำ ข้า อันเปนคำที่อ่อนน้อมจึงยังคงใช้อยู่ด้วยดี แต่ความหมายเลื่อนไปเปนว่า ตัว อันคำว่า /*287ฉัน นี้ ใช้กันอยู่ในขณะนี้ ก็จำเพาะคนที่เสมอกัน หรือผู้เปนใหญ่ใช้พูดกับผู้น้อย
ดีฉัน คิดเอาความไม่ได้ แต่ในเวลานี้ ใช้พูดเปนทางถ่อมตัวให้ต่ำกว่าจะพูดว่าฉันลอย ๆ
อีฉัน อาจเคลื่อนมาจากคำ ดีฉัน ก็เปนได้ แต่ถ้าจะหาความหมายแล้ว ยังมีท่าที่จะหาได้ดีกว่าคำ ดีฉัน เสียอีก เพราะคำว่า อี เดิมมีความหมายว่า ลูกผู้หญิงคนที่ ๒ แล้วภายหลังความหมายเลื่อนไปเปนว่าผู้หญิงเท่านั้น เพราะฉะนั้น ถ้าจะแปลคำ อีฉัน หมายว่าหญิงข้าของท่าน ก็พอจะไปได้ แล้วก็ใช้พูดแต่จำเพาะผู้หญิงเท่านั้นจริง ๆ ด้วย ใช้พูดด้วยผู้ใหญ่ซึ่งมีศักดิ์ไม่ถึงเจ้า ส่วนคำ ดีฉัน นั้น ใช้กันทั้งผู้หญิงผู้ชาย แม้จะทึกเอาว่า พวกผู้ชายเปลี่ยนพยัญชนเอาไปใช้เพื่อตัว ก็ไม่มีหลักฐานอะไรที่จะเห็นไปเช่นนั้นได้เลย
หม่อมฉัน จะแปลว่า ผู้เปนใหญ่ของข้าก็แปลได้ เพราะคำหม่อมมีใช้เปนคำนำชื่อของคหบดีผู้สูงศักดิ์มาก่อน ซึ่งเธอคงเคยพบละครตัวนางเอก เรียกพระเอกว่า หม่อมขา แต่อันนี้ก็แปลไปตามที่มีทางจะแปลไปได้เท่านั้น ที่แท้อาจเปนคำที่ร่อยหรอจากคำ กระหม่อมฉัน มาก็เปนได้ แต่ที่ใช้นั้นต่างกัน คำ หม่อมฉัน เปนคำเจ้าพูดด้วยเจ้าก็ใช้ได้
กระหม่อมฉัน หมายความว่า หัวข้า เปนคำที่ผูกใช้สำหรับข้าพูดกับเจ้าโดยแท้ (ขอโทษที่จะใช้คำตรงเพื่อให้เข้าใจดี ทางยกย่องเจ้า เราเดินทางเอาตีนขึ้นใส่หัวกระหน่ำไป แล้วก็เลื่อนไปอย่างน่าขันมาก เปนตีนแปลว่า เจ้า หัว แปลว่า ข้า)
เกล้ากระหม่อมฉัน หมายความว่า ขมวดผมเหนือหัวข้า เปนการใช้คำหนุนให้สูงขึ้นไปอีกชั้นหนึ่ง จากคำ กระหม่อมฉัน เปนคำใช้ที่ข้าพูดด้วยเจ้าเหมือนกัน
/*288ทีนี้ถึงบทจะวินิจฉัยว่า คำ ฉัน เปนภาษาอะไร ความไม่รู้ในข้อนี้ก็เพราะเขมรก็มีใช้ ไทยก็มีใช้ ภาษาเขมรกับ ภาษาไทยมีคำใช้ตรงกันอยู่มาก เปนอันแน่ว่าต่างคนต่างจำกันไปใช้ เพราะบ้านเมืองอยู่ใกล้ติดต่อกัน ลางคำก็ตัดสินได้โดยง่าย ว่าเขมรจำไทยไปใช้ หรือไทยจำเขมรมาใช้ แต่ลางคำก็ตัดสินยาก ส่วนคำ ฉัน นี้ เธอได้ตรวจภาษาไทยในภาคอื่นแล้วไม่พบ ก็เปนอันชอบที่จะพึงสันนิษฐานไว้ก่อนว่าเปนคำเขมร ไทยอยุธยาจำเอามาใช้ จึงไม่มีในภาษาไทยภาคอื่น
(ลงพระนาม) นริศ
/*289กระทรวงการต่างประเทศ
๙ เมษายน ๒๔๗๙
เรียน เจ้าคุณ ทราบ
ท่านที่ปรึกษาได้มีลายพระหัตถ์ถึงเจ้าคุณอินทรมนตรี เรื่องคำว่า ฉัน และมีรับสั่งให้ส่งสำเนามาให้เจ้าคุณทราบ ผมจึงขอส่งมาพร้อมกับจดหมายนี้ เมื่อเจ้าคุณเสร็จธุระแล้วขอได้โปรดส่งคืน เพราะทางกองที่ปรึกษามีอยู่เพียงสำเนาเดียว
ขอแสดงความนับถืออย่างสูง
<ทวยเทพเทวกุล>
---
/*290(COPY)
Ministry of Foreign Affairs,
Saranromya Palace,
9th April, 1936.
My dear Chao Khun,
It was so kind of you to call on Siamese New Year’s day, and I wish to thank you most cordially.
That reminds me that I have left one of your letter unanswered. It was due to the extra pressure of work towards the end of the Assembly session. I had not been idle, however, so far as you are concerned. I have been pursuing my researches into the word ฉัน.
I am sure Prince Naris will not mind your making use of his remarks. So far as my remarks are concerned, you are quite welcome to make any use of them you like.
As to the present use of the word, both in its simple and combined forms, I quite agree with Prince Naris. As to the origin, however, I cannot follow Prince Naris on one point, namely that อีฉัน was the original form and ดีฉัน a variation from that form. I think on the contrary that อีฉัน is a corruption from ดีฉัน. I admit that อี was not originally a derogatory term, and I share your disapproval of the modern prudish way of calling นกอีแอ่น นกนางแอ่น. But the fact still remains that in common parlance อี has had a derogatory connotation for a long time. Nor is Prince Naris’ citation of the language of old Siamese law convincing to me, for the corresponding feminine designation to อ้าย for the eldest daughter was เอื้อย and not อี; and the second daughter was called /*291อี่ and not อี.
Pursuing further the line of thought I have already indicated to you, I have come to believe that ฉัน and ดิฉัน should come from the Mon-Khmer group. On re-examining Halliday Mon-English Dictionary, I find that “dit”, pronounced “doit”, means a slave and “Ćhòn kabòn, chòn bón” means to be acquainted with, familiar, to become intimate with, to be friendly; to be dependent; to make research. I have not been able to find a Mon scholar to enlighten me whether Ćhòn alone is ever used instead of “Ćhòn kabòn, ćhòn bón ”. A Mon priest at Wat Thongpu tells me that “Ćhòn bón ” means กิจที่ทำ เอาใจใส่, but he did not know that “Ćhòn” alone was used in the Mon language.
หม่อมฉัน I consider to be an abridged form of กระหม่อมฉัน and that in turn a shorter form of เกล้ากระหม่อมฉัน. Therefore หม่อม or กระหม่อม here means head or top of the head, whereas หม่อม meaning the wife of a prince or a grandee, as also in the expressions หม่อมเจ้า, หม่อมราชวงศ์, หม่อมหลวง, would seem to me to come from the Khmer กรํมม which means young persons, especially young woman.
I shall be greatly interested to read through your paper when it is already.
Yours very sincerely,
(Signed) V.
His Excellency
Phya Indra Montri,
etc., etc., etc.,
Bangkok.
/*292กรมศิลปากร
๑๒ เมษายน ๒๔๗๘
กราบทูลฝ่าพระบาท ทรงทราบ
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๑ เดือนนี้ประทานสำเนาเรื่องคำว่า ฉัน มายังเกล้า ฯ นั้น เป็นพระเดชพระคุณมาก รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าสนุกมาก และได้ความรู้เพิ่มขึ้นอีก
เกล้าฯ นึกอยู่เสมอว่า ถ้าได้รวบรวมและสอบสวนถึงเรื่องคำใช้แทนชื่อในภาษาไทยได้ตลอดแล้ว จะทำให้ได้ความรู้ขึ้นอีกมาก เมื่อปีกลายนี้ พระสารประเสริฐนำเอาข้อรับสั่งถามของสมเด็จ ฯ กรมพระนริศ ฯ มาให้เกล้า ฯ เรื่องคำว่า “เขา” เป็นบุรุษที่ ๑ มีอยู่ในภาษาไทยพวกไหนบ้าง เกล้า ฯ ได้ลองค้นดูในภาษาไทยนอกสยาม ปรากฎว่า คำสำหรับใช้แทนชื่อในบุรุษที่ ๑ เอกพจน์เป็น เก๋า ทุกพวก ยกเว้นแต่ไทยสยาม หรือไทยทางลานนาที่ใช้คำว่า กู บางทีจะเลือนมาจากคำ เก๋า ก็เป็นได้ ส่วน เก๋า นั้น เห็นจะมาเลือนเป็นคำว่า เขา ในภาษาไทยสยาม เพราะบางทีเราก็ใช้พูดเขาในบุรุษที่ ๑ เช่นเด็ก ๆ มักจะเคยเรียกตนเองว่า เขา แทนคำว่า ฉัน และในอนันตวิภาค ก็มีคำว่า เค้า แปลว่า ข้า ฉัน ซึ่งคงจะเป็นคำเดียวกับคำว่า เก๋า นี่เอง ส่วนคำปากตลาดที่ว่า ขี้เค้า ก็เห็นจะเป็น ขี้ข้า นั่นเอง เกล้า ฯ ได้ค้นสืบต่อไป พบคำว่า ตู ซึ่งในภาษาไทยทางตะวันตกหมายความว่า เรา ซึ่งไม่ได้รวมถึงผู้ที่พูดถึงด้วย ถ้ารวมผู้ที่พูดถึงด้วยแล้ว ก็ใช้ว่า เฮา หรือ เรา เป็นอันเห็นได้ว่า ในศิลาจารึกพระเจ้ารามกำแหงใช้คำว่า กู ตู และ ข้อย ถูกต้องตามที่ได้ใช้กันมาแต่เดิม เพราะฉะนั้น ถ้าได้มีการสอบสวนค้นคว้าในเรื่องนี้แล้ว ก็น่าจะได้ความรู้แปลก ๆ ดังที่กราบทูลมานี้อีก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
<อนุมาน>
/*293กระทรวงการต่างประเทศ
๑๘ พฤศจิกายน ๒๔๘๓
เรียน เจ้าคุณ ทราบ
ผมได้รับจดหมายลงวันที่ ๑๖ เดือนนี้แล้ว ขอขอบพระคุณเปนอันมาก และข้อที่พึงใจอย่างที่สุดก็คือ ได้แลเห็นเจ้าคุณคอยเอาใจใส่ในหลักวิชาภาษาไทยอยู่อย่างใกล้ชิด ผมอยากจะให้นักภาษาพิจารณาศึกษาภาษาไทยจากแง่ของภาษาไทยเองยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน คือ รู้สึกว่าแต่ก่อนนั้นพิจารณาศึกษาทางแง่บาลีสันกฤศมากเกินไปสักหน่อย.
การที่สมาคมค้นวิชาประเทศไทยจัดให้มีวารสารฉบับภาษาไทยขึ้นเปนครั้งคราวนั้น ก็เปนความคิดที่ดี แต่จะหวังผลให้แพร่หลายในชั้นนี้ยังไม่ได้ ต้องอาศัยนักศึกษากันเองช่วยค้นคว้าและแสดงความคิดเห็นไว้เนืองๆ ฉะนั้น จึงหวังว่าเจ้าคุณจะเขียนส่งไปบ้างในโอกาสต่อไป โดยฉะเพาะอย่างยิ่ง ในเมื่อเขาขอให้ผมเปนนายกสืบต่อ พ.ต.ต. ไซเดนฟาเดน ซึ่งไม่สมัครเปนนายกต่อในเดือนมกราคมหน้า.
ขอแสดงความนับถืออย่างสูง
วรรณไวทยากร
(พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร)
ผู้พูดกับผู้ฟัง
(เก็บข้อความแปลจากหนังสือ The Philosophy of Grammar by O. Jespersen)
เนื้อหาของภาษาคือ activity (การเคลื่อนไหวเพื่อประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง) ของมนุษย์ ภาษาคือ activity ของบุคคลฝ่ายหนึ่งที่จะทำให้ตนเป็นที่เข้าใจแก่อีกฝ่ายหนึ่ง กับ activity ของบุคคลอีกฝ่ายหนึ่งที่จะทำคนให้เข้าใจในสิ่งซึ่งมีอยู่ในใจของบุคคลคนแรก บุคคลทั้งสองนี้ คือผู้ทำให้เกิดมีภาษาและผู้รับรู้ในภาษา หรือเพื่อความสะดวก จะเรียกว่า ผู้พูดกับผู้ฟัง ทั้งสองคนนี้ย่อมมีสัมพันธ์ต่อกันเสมอ ถ้าเราต้องการจะเข้าใจลักษณะอันเป็นธรรมดาของภาษา และในส่วนภาษาซึ่งว่าด้วยไวยากรณ์ เราอย่าลืมถึงความสัมพันธ์ที่มีต่อกันระหว่างผู้พูดกับผู้ฟังเป็นอันขาด แต่ก่อนมักผ่านความสำคัญข้อนี้ ไปสำคัญเสียว่าคำพูดและรูปภาษาเป็นเหมือนวัตถุหรือสิ่งของ ซึ่งมีตัวตนของมันเกิดขึ้นเอง ที่สำคัญไปเช่นนี้ อาจมาจากการเพ่งเลงถึงตัวหนังสือ คือตัวเขียนตัวพิมพ์ว่า นั่นคือภาษา ซึ่งว่าโดยหลักแล้ว ก็ผิดทีเดียว ถ้าใช้พิจารณาเพียงเล็กน้อยก็จะเห็นได้ง่ายว่าไม่ใช่เช่นนั้น
ถ้าบุคคลสองคน คือผู้ทำให้เกิดภาษาและผู้รับรู้ในภาษาได้กล่าวไว้ในที่นี้ว่าเป็นผู้พูดและผู้ยิน ก็เพราะเหตุที่คำพูดและคำได้ยินจากพูดเป็นต้น เดิมของภาษาและหนังสือซึ่งใช้เขียน (หรือตีพิมพ์) และใช้อ่านเป็นแต่ภาษาขั้นที่สอง ข้อนี้เป็นความจริงมาตั้งแต่ไหนแต่ไร เป็นความจริงมาตั้งแต่สมัยลึกล้ำเมื่อมนุษย์ชาติยังไม่ได้คิดวิชาขีดเขียนขึ้น หรือคิดขึ้นใช้ก็เป็นแต่เล็กๆ น้อย แม้ชุมนุมชนในปัจจุบัน ซึ่งขาดหนังสือพิมพ์เสียไม่ได้ ส่วนมากก็ยังใช้พูดมากกว่าใช้เขียน อย่างไรก็ดี ถ้าเราไม่/*295ระลึกไว้เสมอว่าข้อใหญ่ใจความของภาษา อยู่ที่ activity ของการพูดและการฟัง และถ้าลืมเสียชั่วขณะหนึ่งว่า การขีดเขียนเป็นแต่เครื่องแทนการพูด เราก็จะไม่สามารถเข้าใจได้ว่า ภาษาคืออะไร และภาษาคลี่คลายขยายตัวด้วยอย่างไร คำเขียนไว้เป็นซากจนกว่าจะมีใครชุบซากมันให้เป็นขึ้น โดยนำเอาไปด้วยทางความคิดให้ปรับเข้ากับคำพูดที่ตรงกัน
นักไวยากรณ์ต้องระวังตัวอยู่เสมอ หลีกเลี่ยงไม่ให้ตกลงในเหวแห่งการเขียนสกดตัวหนังสือซึ่งอาจเป็นทางนำท่านไปให้ตกเหว ขอให้ตัวอย่างง่าย ๆ สัก ๒-๓ ตัวอย่าง คำที่เป็นนามพหูพจน์และคำที่เป็นกิริยาของบุรุษที่ ๓ เอกพจน์ เวลาเขียนลงท้ายด้วย s เหมือนกันหมด เช่น ends, locks, rises แท้ที่จริง ๓ คำนี้ ลงท้ายต่างเสียงกัน ถ้าถ่ายเสียงลงเป็นตัวอักษร phonetic transcription ก็เป็น endz, lɔks  (ɔ=ออ) และ raiziz คำ paid และ said เขียนสระเหมือนกัน stayed เขียนเป็นอีกอย่างหนึ่ง ที่จริง paid และ stayed เสียงพูดอย่างเดียวกันและมีที่มาแนวเดียวกัน ส่วน said เวลาพูดเสียงสั้นกว่า มีที่มาคนละแนวกับ padi, there เป็นตัวเขียน ถือว่าคำเดียวเท่านั้น แต่เวลาพูดถือว่าเป็นสองคำทั้งเสียงและความหมาย เช่น there ( ðə : ð = th คล้ายเสียง z. ǝ = เสียงสระไม่เด่นชัด) were many people there ( ðe’ ǝ : ð = th : e’ = แอ เครื่องหมายเสียงยาว ๑ = เสียงสระไม่เด่นชัด) ขนาดเสียงสันยาว เน้นหนักเบาระดับเสียงสูงต่ำ เหล่านี้ เป็นส่วนสำคัญในไวยากรณ์ของภาษาพูด แต่ตัวหนังสือตามธรรมดาแสดงไม่ได้พอ ดั่งนี้มีเหตุผลอยู่มากประการที่ควรระลึกว่า ความจริงที่สำคัญก็คือไวยากรณ์นั้น ควรได้รับพิจารณาเป็นข้อแรกก็ด้วยเรื่องเสียง ตัวหนังสือควรเป็นข้อรอง
(เทียบคำพูดในภาษาไทย เช่น เซี้ย (เสีย) พูหญิง พูเขา พระพูมีพระภาค นังสือ กู้หลาบ ข้าว (เสียงอยู่ระหว่าง เข้า กับ ข้าว) ตวัน (เขียน ตะวัน) เฉพาะ (เขียน ฉะเพาะ) แหละ แล (เขียนเป็น และ) เช้า (เสียงอยู่ระหว่างเช้ากับช้าว)
---
/*296คำแบบ
/*296ในภาษา ไม่ว่าภาษาใด มีอะไรลางอย่างที่มีลักษณะเป็นแบบตายตัว จะเปลี่ยนแปลงอย่างไรไม่ได้ เป็นต้นประโยคว่า “How do you do ?” มีลักษณะผิดกันมากกับประโยคเช่น “I gave the boy a lump of sugar” ในประโยคแรก มีคำที่กำหนดลงไปตายตัวทุกคำ จะเปลี่ยนแปลงจะเน้นเสียง หรือจะหยุดเสียงไว้ระยะอ่าน หรืออะไรไม่ได้หมด เป็นอย่างเดียวกับคำว่า “Good morning” “Thank you” และคำอื่น ๆ ในลักษณะนี้ ประโยคและคำที่กล่าวนี้เป็นคำแบบ ประโยคแบบ คือวางคำลงไปเป็นแบบตายตัว จริงอยู่ เราอาจแยกกระจายคำในนั้นได้ ว่ามีอยู่กี่คำ แต่ละคำมีความหมายอย่างไร แต่ผู้พูดผู้ยินจะรู้สึกว่า คำทั้งหมดนั่นเป็นเหมือนหน่วยเดียว ซึ่งอาจมีความหมายแตกต่างกับความหมายแต่ละคำของคำ ซึ่งเป็นส่วนประกอบแห่งคำแบบหรือประโยคแบบนั้น เป็นต้น “beg your pardon” มักจะมีความหมายว่า “โปรดพูดซ้ำอีกครั้ง เพราะฟังไม่ได้ถนัด” “how do you do?” เป็นคำซึ่งไม่ใช่เป็นคำถามที่ต้องการคำตอบเสียแล้ว ฯลฯ
เราจะเห็นได้ง่ายว่า I gave the boy a lump of sugar มีลักษณะผิดกับที่กล่าวมาข้างต้น เพราะจะเน้นเสียงที่คำไหน หรือเปลี่ยนคำในคำใดก็ได้ เติมคำอื่นเข้าไปอีกก็ได้ ประโยคอย่างนี้ เมื่อเรียนรู้และจำได้แล้ว เราก็อาจเปลี่ยนแปลงข้อความอย่างไรก็ได้ เป็น free expression ผิดกับประโยคแบบซึ่งเป็น formular expression ประโยคชะนิด free expression ผู้พูดจะต้องนึกประกอบคำขึ้นใหม่เสมอ คือหาคำเอามาเรียงให้เหมาะกับลักษณะเหตุการณ์ที่คนต้องการจะพูด ประโยคที่ประกอบขึ้นนั้น อาจผิดแผกหรือไม่ผิดแผกไปจากประโยคที่ตนเคยได้ยินหรือเคยกล่าวมาแต่ก่อนบ้างก็ได้ แต่ไม่เป็นสำคัญในเรื่องที่เราพิจารณาอยู่นี้ สิ่งที่สำคัญก็คือประโยคที่ประกอบขึ้น จะต้องเป็นไปตามรูปภาษาลางประการ คำใน/*297ประโยคจะผิดแปลกอย่างไรก็ตาม ผู้ประกอบรูปประโยคจะได้เคยเรียนไวยากรณ์หรือไม่ก็ตาม เช่น ประโยคว่า
นายดำให้เงินแก่นายแดง
ลุงฉันขอหนังสือจากนายขาว
(ถ้าเป็นประโยคอังกฤษ จะต้องเป็น “Nai Dam gives Nai Deng the money” “My uncle asks Nai Khao for the book” ถ้าแปลเป็นไทยตามตัว จะเป็น นายดำให้นายแดงซึ่งเงิน ลุงฉันขอนายขาวซึ่งหนังสือ รูปประโยคไทยกับอังกฤษไม่เหมือนกัน)
รูปประโยคเช่นที่กล่าวมานี้ เกิดขึ้นในความคิดของผู้พูดได้อย่างไร เด็กเล็ก ๆ ไม่มีใครสอนข้อบังคับของไวยากรณ์ให้ทราบว่า คำที่เป็นตัวประธานของประโยคต้องมาก่อน แล้วถึงกิริยา และตัวกรรม ถ้ามีสองตัวกรรม ตัวกรรมที่เป็นโดยตรงของกิริยา (เช่นให้เงิน) ต้องมาก่อน ตัวกรรมที่ไม่ใช่โดยตรง (เช่น แก่นายแดง) ต้องมาทีหลัง และมีคำต่อเชื่อม (ตรงกันข้ามกับของอังกฤษ) คำประกอบประธานและตัวกรรมมาตามตัวนั้น ๆ ฯลฯ ดังนี้ เป็นอันว่าเด็กไม่ได้เรียนไวยากรณ์แม้แต่น้อย แต่ได้ยินได้ฟังและเข้าใจความในประโยคคำพูดจากคนอื่นมามากมายจนนับไม่ถ้วน ก็เก็บเอาความในประโยคที่เข้าใจนั้นเป็นแนวเทียบ สำหรับประกอบรูปประโยคของตนเอง แม้จะพูดไม่ออกบอกไม่ได้ว่า คำที่ตนเอามาประกอบเรียงกันเข้าเป็นรูปประโยคนั้น ว่านั่นเป็นตัวประธาน นั่นเป็นกิริยา ฯลฯ และเมื่อเราได้ยินเด็กนั้นใช้ประโยคความได้ถูกต้องตามรูปที่มีกำหนดไว้ ตัวเด็กเองหรือผู้ที่ได้ยินเด็กพูด จะไม่สามารถบอกได้ว่า ประโยคที่เด็กพูดขึ้นนั้น สร้างขึ้นใหม่ด้วยคนเองหรือว่าเป็นรูปประโยคอย่างเดียวกับที่ได้ยินมา ข้อที่เป็นสิ่งสำคัญของเด็กอยู่ที่ว่า เมื่อพูดออกมา ก็มีผู้ฟังเข้าใจ และจะเป็นที่เข้าใจได้ต่อไป เมื่อเด็กนั้นสร้างรูปประโยคให้เป็นไปตามความคุ้นของภาษาของชุมนุมชนซึ่งเผอิญตน/*298มาอยู่ด้วย เช่นเผอิญเด็กนั้นเป็นเด็กฝรั่งเศส ก็จะพูดตามรูปประโยคของภาษาฝรั่งเศส ฯลฯ เป็นต้น
ถ้าคำว่า free expression ได้วางกำหนดความหมายลงไปว่าเป็น “ข้อความที่สร้างขึ้นในทันทีทันใด ตามรูปประโยคซึ่งเกิดมีขึ้นอยู่ในใจของผู้พูดโดยไม่รู้สึกตัว อันเป็นผลมาจากที่ได้ยินประโยคคำพูดมามากประโยค ซึ่งมีลักษณะลางประการร่วมกัน” ไซร้ ความแตกต่างกันในระหว่างประโยคอย่างนี้กับประโยคแบบ (formula) จึงเป็นสิ่งที่จะค้นพบไม่ได้เสมอไป เว้นแต่จะได้พิจารณากันอย่างถี่ถ้วนด้วยวิธีแยกแยะ (analysis) ถ้าพูดถึงผู้ฟังหรือผู้ได้ยินประโยคสองอย่างนี้ ก็มีฐานะเท่ากัน เพราะประโยคแบบ ผู้พูดอาจใช้เป็นแนวเทียบสร้างรูปประโยคต่าง ๆ ขึ้นได้เหมือนกัน ยกตัวอย่าง :-
Long live the King ประโยคนี้เป็น formula หรือ free expression เราจะสร้างประโยคอื่นตามรูปแบบนี้ไม่ได้ เช่น Late die the King หรือ Soon come the train รูปประโยคอย่างนี้ เดี๋ยวนี้เลิกไม่ได้ใช้เป็นประโยคที่มีความหมายว่า ขอให้ คือแสดงความมุ่งหมาย แต่อีกอย่างหนึ่ง เราอาจพูดได้ว่า Long live the Queen หรือ Long live the President หรือ Long live Mr. Johnson หรือพูดอีกอย่างหนึ่ง รูปประโยคที่เอากิริยาวิเศษณ์ไว้ต้น แล้วกิริยาและตัวประธานไว้หลังที่สุด เป็นลักษณะของประโยคแสดงความมุ่งหมายหรือปรารถนา ซึ่งในบัดนี้เลิกใช้แล้ว ยังคงเหลืออยู่ในภาษาก็ในประโยคที่ว่า Long live the King ถ้าจะแยกประโยคนี้ออกเป็นสองตอนคือ Long live ซึ่งเป็นคำยังใช้อยู่ แต่รูปประโยคเลิกใช้หรือศูนย์เสียแล้ว บวกด้วยตัวประธานซึ่งเปลี่ยนได้ไม่ตายตัวเหมือน Long live ซึ่งเป็นประโยคแบบ เพราะฉะนั้น ประโยคอย่างรูปข้างต้นนี้ มีลักษณะที่ใช้ในเวลาปัจจุบันอยู่ในเขตต์จำกัดมากกว่าที่ใช้กันอยู่ในสมัยก่อน
ลักษณะคำและประโยคซึ่งเป็นแบบตายตัว (formula และซึ่งเป็น /*299free expression) ย่อมมีอยู่ทั่วไปในส่วนต่าง ๆ ของไวยากรณ์ ในรูปของภาษา (Morphology หรือ Accidence คือรูปภาษาที่มีวิภัตปัจจัย) ก็มีลักษณะเป็นเช่นเดียวกัน ยกตัวอย่าง eye พหูพจน์เป็น eyen คำที่มีลักษณะอย่างนี้ คือเติม en เลิกใช้มาแต่คฤสตศตวรรษที่ ๑๖ บัดนี้ไม่มีใช้แล้ว แต่ยังเหลือตกค้างมาเป็นรูปคำพหูพจน์ของคำลางคำ เช่น oxen จึงต้องถือว่าคำนี้เป็นคำแบบซึ่งยังใช้อยู่ในภาษา ส่วนคำ shoen, fone, eyen, kine ในปัจจุบันเป็น shoes, foes, eyes, cows กล่าวคือรูปคำแสดงลักษณะพหูพจน์ ได้แก้ใหม่โดยการเติม ให้เข้ารูปกับคำอื่น ซึ่งกำลังใช้อยู่เช่น kings, lines, stones, etc. รูปคำอย่างหลังนี้ ใช้กันทั่วไป จนคำที่เกิดใหม่ เมื่อจะแปลงรูปให้เป็นพหูพจน์ ก็ต้องให้เข้าแนวเทียบเดียวกัน เช่น bicycles, photos, aeroplanes, etc. เมื่อมีผู้กล่าวคำว่า eyes แทนคำว่า eyen เป็นครั้งแรก ก็แสดงว่าได้อาศัยคำอื่นมีอยู่มากมายซึ่งเติมเป็นพหูพจน์ เป็นแนวเทียบประกอบรูปพหูพจน์ของ eye เป็น eyes ขึ้น บัดนี้ต่างว่าเมื่อเด็กกล่าวคำว่า eyes เป็นครั้งแรก ก็ยากที่จะวินิจฉัยได้ว่า เด็กได้กล่าวคำเป็นรูปพหูพจน์ขึ้นเพราะได้ยินมาแล้วหรือว่าเติมขึ้นด้วยตนเอง โดยอาศัยรูปของคำอื่น ๆ ที่มีเช่นนั้นเป็นแนวเทียบ อย่างไรก็ตาม ถ้าไม่ใช่เป็นเพราะผลที่บุคคลประกอบผสมคำขึ้นได้ตามใจ โดยอาศัยหยิบยกเอาคำมาจากที่มีอยู่แล้ว และส่วนมากไปตรงเข้ากับรูปที่ใช้สืบกันมา ดังนี้ ภาษาก็จะเป็นสิ่งยากแก่ที่จะนำเอามาใช้ ถ้าผู้พูดถูกบังคับให้รับภาระต้องกำหนดจดจำอะไรต่ออะไรอย่างหยุมหยิม
คำเติมท้าย (ปัจจัย) สำหรับประกอบรูปคำ มีอยู่สองอย่าง อย่างหนึ่งเกิดผล อีกอย่างหนึ่งไม่เกิดผล (productive suffixes and unproductive suffixes) คำเติมท้ายที่เกิดผล คือ -ness เพราะสามารถประกอบคำอื่น ๆ ได้เช่น weariness, closeness, ส่วนคำเติมท้าย คือ -lock ในคำว่า wedlock เป็นชะนิดไม่เกิดผล -tj ในคำ width, breadth, health ก็เช่นเดียวกัน เพราะฉะนั้น รูปคำคุณศัพท์ +ness จึงเป็นชะนิดคำที่ยังมีชีวิตอยู่ /*300ส่วน wedlock และคำที่มี -th ประกอบท้ายคำ เป็นชะนิดคำแบบ ซึ่งรูปคำหมดชีวิตแล้ว คำที่มี -th, ประกอบท้ายคำ เดิมทีเดียว เมื่อสมัยนมนานไกล คงจะเป็น ithu หรืออะไรในทำนองนี้ สำหรับใช้ประกอบท้ายคำที่เป็นคุณศัพท์ จำเนียรกาลมา เสียงกร่อนไป คงเหลือแต่เสียง ส่วนเสียงสระในคำหน้าก็เปลี่ยนไปด้วย เป็นเหตุให้คำเติมท้ายหมดอำนาจที่จะเป็นคำเติมท้ายที่เกิดผล (เพราะเสียงของตนกร่อนและกลายไป และเสียงคำที่ตนเข้าประกอบก็กลายไปด้วย จึงนำเอาไปประกอบกับคำอื่นไม่ได้) คำเช่น long-length; wide-width; deep-depth; whole-health etc. คำเหล่านี้ (เดิมเป็น เช่น long-lougithu-length) ย่อมถือเป็นแบบสืบต่อกันมาหลายชั่วคน จนรู้สึกว่าคำเหล่านี้แต่ละคำเป็นคำหน่วยหรือคำแบบ (Units or formulas) ครั้นเมื่อต้องการจะประกอบคุณนามขึ้นใหม่จากคำที่เป็นคุณศัพท์ก็ไปเอาคำ -ness มาประกอบใช้ เพราะสะดวกกว่า ไม่ทำให้รูปคำที่ประกอบเปลี่ยนรูปไปเหมือน -th
ส่วนคำที่เป็นสมาส (compounds) ก็มีข้อที่ควรพิจารณาอย่างเดียวกัน ยกตัวอย่างคำเก่า ๓ คำ คือ hus (= house) hūs bon̄de (husband) husthing (hus tings) นี่ก็ประกอบเป็นสมาสขึ้นตามธรรมดาอย่างคำสมาสอื่นๆ เป็นชะนิด free expression ครั้นใช้กันมานานหลายชั่วคน ความรู้สึกในคำเป็นเหมือนคำเดียว แยกไม่ได้ เสียงของคำก็เพี้ยนไปตามแนวแห่งการกลายเสียง เสียงสระอู (ū) ก็หดสั้นเข้า เสียง s เมื่อมาหน้าเสียงโฆษะ ก็กลายเป็นเสียงโฆษะ (z) ขึ้น (b และ th ในคำ husband และ husthing เป็นโฆษะ จึงลากเสียง s ที่อยู่หน้าเป็นโฆษ (z) ไป) เสียง th (อ่านอย่างอังกฤษไม่ใช่อ่านอย่างเสียง ถ) เมื่อตามเสียง s ก็กลายเป็นเสียง t ไป เสียงทั้งหมดก็กลายเป็น husband, husting(s) ไป (เสียง s ในที่นี้เป็นเสียง z) คำว่า hus wif (house+wife) เสียง w และ f หายไป เสียงสระก็เลือนไป กลายเป็น hussy ในปัจจุบัน และความก็กลายเป็นแปลว่า หญิงร้าย
คำที่กล่าวนี้เชื่อมสมาสกันสนิท มาภายหลัง คำ hus เป็นเพราะมี/*301เสียงอู ก็เพี้ยนเป็นเสียงสระควบหรือสระสังโยคขึ้น has-house รูปคำก็แผกเพี้ยนไป ตลอดจนความหมายในคำ ถ้าผู้ที่ไม่ได้ศึกษามาในเรื่องที่มาของคำ (Etymology) ก็คงไม่นึกฝันว่า คำ hus ในคำ husband, hustings หรือ hussy กับ house เป็นคำเดียวกัน ถ้าเพ่งเล็งถึงภาษาในปัจจุบัน คำ husband, hustings และ hussy ทั้งสามคำนี้ ไม่ใช่เป็นคำสมาส กลายเป็นคำแบบเท่ากับคำอื่น ๆ ที่มีสองพยางค์ ซึ่งบัดนี้ลืมที่มาของคำกันเสียแล้ว
(ตอนนี้พูดถึงเรื่องเน้นเสียง ตัดออก)
ได้พรรณนาถึงคำที่เป็นแบบและไม่เป็นแบบมานี้ แม้จะรู้สึกว่ามีลางคำลางประโยคที่ยากแก่วินิจฉัยว่า เป็นคำแบบหรือไม่ใช่คำแบบ แต่เป็นอันรู้สึกได้แน่ว่า คำแบบและคำไม่ใช่แบบ (formular and free combination) ย่อมแผ่ซ่านไปทั่วเขตต์แดนของภาษา คำแบบอาจเป็นคำทั้งประโยคหรือกลุ่มของคำกลุ่มหนึ่ง หรือแต่คำ ๆ เดียว หรือเป็นแต่ลางส่วนของคำเหล่านี้ไม่สำคัญ ข้อสำคัญอยู่ที่คำซึ่งกล่าวออกมานั้น เรารู้สึกว่าเป็นหน่วยหนึ่งของคำ จะกระจายหรือแยกออกไปอีกไม่ได้ เพราะเป็นหน่วยอยู่แล้ว จะแยกเอามาประกอบกับคำอื่นในลักษณะเป็น free expression ก็ไม่ได้ รูปของคำแบบ อาจเป็นรูปที่ศูนย์เสียแล้วหรือเป็นรูปที่ยังมีชีวิตอยู่ ส่วนรูปของคำที่เป็น free expression จะต้องเป็นรูปที่ยังมีชีวิตอยู่ เพราะฉะนั้น คำ free expression จึงมีรูปประกอบเป็นแนวสม่ำเสมอ (regular formation) แต่คำแบบมีทั้งรูปประกอบที่เป็นแนวสม่ำเสมอหรือที่เป็นลักลั่น (irregular formation) ก็ได้
/*302เรื่องจำนวน
/*302สมัยพระเวท จำนวน ๓ และจำนวนคูณด้วย ๓ และจำนวน ๗ มีปรากฎอยู่ในพระเวทและเรื่องราวของทวยเทพเสมอ ดูจะเป็นจำนวนหน่วยมาแต่เดิม (ในตำราเลขถือว่า จำนวนนั้นย่อมเริ่มด้วย ๓) จำนวนโลก ก็เป็น ๓ คือ สวรรค์ ฟ้า และดิน นี่เป็นการแบ่งโลกครั้งเดิมทีเดียว ซึ่งในคัมภีร์ฤคเวทมักเอาจำนวนนี้มาใช้เป็นตรีคูณ แบ่งโลกทั้งหมดออกเป็น ๙ ชั้น ที่กล่าวถึง ๗ แดนและ ๗ ที่แห่งแผ่นดิน ก็มีอยู่ในฤคเวท ลางทีจำนวนนี้จะมาจากความคิดเห็นในเรื่อง ๗ จุด (points) ซึ่งออกมาจาก ๔ และ ๕ ของฤคเวท และ ๖ และ ๗ ของอาถรรพเวท (ตอนนี้ไม่ทราบเกล้า ฯ ชัดว่าหมายความอะไร)
จำนวนเทวดาในฤคเวทมักให้ ๓๓ แบ่งออกเป็น ๓ ชุด ๆ ละ ๑๑ เทวดาเหล่านี้กล่าวกันว่าอยู่ในสวรรค์ บนดิน และในน้ำ (น้ำในที่นี้อาจหมายความน้ำในอากาศ มิฉะนั้นไม่ตรงกับอันตรีกษหรืออันตลีข) ในคัมภีร์พราหมณ์แบ่งจำนวน ๓๓ แปลกออกไป คือแยกเป็น ๘ วสุ ๑๑ รุทร และ ๑๒ อาทิตย์ แล้วเติม เทยา และปฏถิวีหรืออินทร และประชาบดี ก็เป็นจำนวน ๓๓ เมื่อแบ่งส่วนออกเป็น ๓ โลก ก็จัดให้มีเทพบดีขึ้น คือ สูริยอยู่สวรรค์ วาตอยู่อากาศ และอัคนีอยู่แผ่นดิน ในไมตรายณีสํหิตา กล่าวว่า อัคนี วายุ และสูริย เป็นโอรสของประชาบดี สงสัยว่าเทพทั้ง ๓ นี้ จะมาจากรูป ๓ ประการของไฟคือรูปบนดิน ในอากาศ และในสวรรค์
จำนวน ๗ ก็มีเด่นอยู่ในเรื่องเกี่ยวกับอัคนี เช่นอัคนีมีชายา ๗ มีมารดาหรือน้องสาว มีลิ้นคือเปลวไฟ ๗ สูริยาทิตย์มีม้า ๗ บทเพลงของอัคนีมี ๗ รุทรมีมารดา ๓ จำนวนมารุตเป็น ๓×๖๐ หรือ ๓×๗ โคคือรุ่งอรุณซึ่งถือว่าเป็นมารดาแห่งโคทั้งหลายมีชื่อ ๓×๗ ในคัมภีร์ศตบทพราหมณมีฤษี ๗ ตน จำนวนแม่น้ำและฤดูเป็น ๗ และ ๕ จำนวน ๓ /*303เป็นจำนวนเศียรของวิศวรูปซึ่งเป็นโอรสตวัศตฤ อสูรชื่อ ศมพร และ วยตร มีป้อม ๙๐ หรือ ๙๙ ป้อม ลางทีจำนวนเป็นถึง ๓๐๐๐๐ ถึง ๑๐๐๐๐๐ ก็มี
ในคัมภีร์พราหมณ์ จำนวนอาทิตย์เป็น ๑๒ แต่ในฤคเวทกล่าวชื่อไว้ไม่เกิน ๖ แต่ในบทสวดรุ่นหลังให้จำนวนเป็น ๗ หรือ ๘ ในพิธีวิวาหจำนวน ๗ เป็นจำนวนสำคัญ คือต้องย่าง ๗ ก้าว จึงจะทำให้พิธีที่ทำนั้นมั่นคง คลอดลูกแล้วเป็นมลทินอยู่ ๙ วัน วันที่ ๑๐ หมดมลทินเป็นวันตั้งชื่อลูก ในพิธีศพญาติของผู้ตายในลางประเทศต้องนอนกับพื้นดิน ๓ วัน เมื่อทำพิธีปิตฤเมธ ต้องเวียนรอบที่ฝัง ๓ ครั้ง (ถ้าถือว่า ๓ เป็นหน่วยแรกก็เท่ากับครั้งหนึ่ง) ให้เอาก้อนหิน ๓ ก้อนโยนลงไปในหลุม
ยันตรสมัยพระเวทมีจำนวนเป็น ๓, ๗ และ ๒๑ โดยมาก ในอาถรรพเวทเลขในยันตรมีจำนวน ๕๕,๗๗,๙๙, จำนวน ๑๑,๒๒,๓๓,๔๔,๕๕,๖๖,๗๗,๘๘ และ ๙๙ ก็มีเหมือนกัน แต่ความหมายแห่งความสำคัญมัวๆ
สมัยภายหลังพระเวท เกิดจำนวน ๔ ยุคขึ้นเป็นครั้งแรกในมหากาพย์ (รามายณและมหาภารต) และในมนู แต่ในตำราไตรภูมิของโลกมีทวีปล้อม ๓ ชั้น แล้วเกิดลัทธิมีนรกขึ้น ให้จำนวนไว้ต่าง ๆ กัน ในมารกัณไฑยปุราณและปทมปุราณเป็นจำนวน ๗ มหาภารตเป็น ๖ มนู และยาชญวัลกและอัคนีปุราณ เป็น ๒๑ ในภาควัตปุราณและในวิษณุปุราณเป็น ๒๘ ความสำคัญของจำนวน ๔ มีขึ้นเมื่อเกิดคัมภีร์พระเวททั้ง ๔ ทางเดินของบุคคลเป็น ๔ สมัยพระเวทเป็น ๓ คือเป็นพรหมจารี- คฤหบดี- ฤษี จำนวนทิศเกิดเป็น ๘ ขึ้น แล้วมีโลกบาลทั้ง ๘ ประจำทวยเทพ ในรูป ต่างก็มีมากเศียรมากหัตถ์ขึ้น พระพรหมก็เกิด ๔ หน้า พระศิวนอกจากมี ๕ เศียร ยังมี ๓ เนตร มีพระนาม ๑๐๐๘ ส่วนวิษณุมจำนวนพระนาม ๑๐๐๐ พระนามที่ใช้กันเป็นปกติมีจำนวน ๘ ซึ่งในสมัย/*304พระเวทเป็น ๙ จำนวนอาวตารของพระวิษณุก็เป็น ๑๐,๒๐ หรือ ๒๒ ไม่ใช่เป็นจำนวนคูณด้วย ๓
พระตริมูรติ คือพรหม-วิษณุ-ศิว เป็นของเกิดทีหลัง เดิมเป็น วิษณุ-ศิว เรียกว่า พระหริหร
พุทธ - จำนวนเทวดาเป็นติทส หรือดาวดึงส (๓๐ หรือ ๓๓) ในเรื่องของพระพุทธจำนวน ๓ มีปรากฎอยู่บ่อย ๆ น่าประหลาด พระโพธิสัตว์ย่าง ๗ ก้าว พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ด้วยบรรไดแก้ว ๗ ประการ แก้วของพระพุทธเจ้ามี ๗ อย่าง ที่ศักดิ์สิทธิ์ ณ เมืองเวสาลีและราชคฤหมี ๗ แห่ง พระนครท้าวสุทัสสนมีเชิงเทิน ๗ ชั้น เครื่องมือ ๗ อย่าง จิตต์มี ๗ ชะนิด กรรมที่มีผลสนองแม้ในชาตินี้ ๗ ประการ เมื่อพระเวสสันตรบริจาคทาน แผ่นดินไหว ๗ ครั้ง พระพุทธเจ้า ๗ องค์ก็มี จำนวน ๗ ยังมีอีกมาก เพียงนำมากล่าวเท่านี้ ก็แสดงอยู่ว่า ๗ เป็นจำนวนนิยมว่าศักดิ์สิทธิ์ ทั้งในคติทางพุทธหรือในอินเดียว่าทั่วไป (ส่วนเหตุผลอย่างอื่นไม่มีกล่าว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะมีมาแต่ครั้งลึกดึกดำบรรพ์ เป็นเรื่องเหลือรู้เสียแล้ว ไม่สามารถจะให้เหตุอะไรที่เป็นหลักฐานแน่นอนได้)
๒๘ เมษายน ๒๕๐๖
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ เมษายน ๒๔๗๖
ขอเดชะ ฝ่าลอองธุลีพระบาท ปกเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับพระราชทานพระราชหัตถ์เลขา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพร แด่ข้าพระพุทธเจ้า ในวารที่ดำรงชีพมาได้ ๗๐ ปี เต็มตื้นไปด้วยความยินดีรับพระพรไว้เหนือเกล้า ฯ พระเดชพระคุณเปนล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ แม้ร่างกายจะชราทุพพลภาพเพียงไร ก็ยังตั้งใจเสมอ ที่จะสนองพระเดชพระคุณสุดสามารถที่จะพึ่งสนองพระเดชพระคุณได้ตามกำลัง จนกว่าจะหาชีวิตไม่ แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <นริศ>
ขอเดชะ
ลายพระหัตถ์ทรงตอบสนองพระราชหัตถเลขา
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ กรกฎาคม ๒๔๘๒
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานถวายบังคมทูลพระกรุณา ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท
เมื่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท เสด็จพระราชดำเนินไปที่บ้านปลายเนิน ณ คลองเตย พร้อมด้วยพระประยุรญาตินั้น ชายเพลารถบุตรข้าพระพุทธเจ้าได้ถ่ายพระบรมรูปฉายาลักษณ์ พร้อมด้วยสมเด็จพระพี่นางเธอ และสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ได้ไว้หลายพิมพ์ เว้นแต่เลือกค่อยงามหน่อยได้พิมพ์เดียว จึ่งได้ให้ฉายขยายใหญ่ขึ้นก็พอใช้ได้ ได้ส่งมาทูลเกล้า ฯ ถวายในบัดนี้แล้ว ทั้งได้จำลองเข้ากรอบประจำบ้านไว้อีกพิมพ์หนึ่ง เพื่อเปนที่รำลึกถึงใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท กับทั้งพระประยุรญาติด้วย คราวเสด็จพระราชดำเนินไปบ้านนั้น อันเปนพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <นริศ>
ลายพระหัตถ์กราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๘
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤษภาคม ๖๙
กราบทูลทราบฝ่าพระบาท
เกล้ากระหม่อมเขียนรายงานการทำพระเมรุขึ้น จะทูลเกล้า ฯ ถวาย แต่ขอถวายฝ่าพระบาททอดพระเนตรเสียก่อน เพื่อจะได้ทรงทราบความ ฤๅหนึ่งเผื่อจะทรงพระดำริห์เหนข้อใดไม่ดี จะได้เก้ไขเสียใหม่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรส
<นริศ>
ลายพระหัตถ์ถวายสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข
คัดจากคำนำเรื่องทศชาติ
พระนิพนธ์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัตราชบพิธ
วันเกิดของข้าพเจ้าศกนี้ พิมพ์มหาชนกชาดกที ๒ ชำร่วยตามทีได้
ปรารภไว้แต่ศกหลัง ฯ เรื่องนี้มีรูปภาพแสดงด้วย เป็นของสมเด็จพระเจ้า
บรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ ประทาน ฯ การแสดงรูปภาพ
เช่นนี้มิใช่ดำริแสดงได้ง่าย ๆ ไม่เลือกว่าตอนไหน ตามที่เคยได้ยินรับสั่งว่า
ต้องเลือกตอนมีรูปภาพที่น่าดุ แลตอนนั้นต้องให้มีคำเป็นสุภาษิตอันสำคัญ
เพราะฉะนั้น บางตอนพอจะมีรูปภาพแสดงท่าทางน่าดูสำหรับวิชาช่างเป็นต้น
แต่ตอนนั้นไม่มีกล่าวด้วยสุภาษิต เป็นเรื่องดาดไป บางตอนมีคำสุภาษิตอัน
สำคัญ แต่รูปภาพที่จะดำริแสดงให้ปรากฏไม่น่าดู การเลือกให้รูปภาพน่าดู
แลมีคำเป็นสุภาษิตอันสำคัญด้วยมิใช่ง่าย ฯ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เมื่อมีพระ
ประสงค์เช่นนี้เป็นการสมควรยิ่ง จำเป็นต้องทรงพระอุตสาหะตรวจเรื่อง
หนึ่งๆ จนตลอด เพื่อทรงค้นหาให้เหมาะดังกล่าวมา ฯ ก็รูปภาพนั้นทรงไว้
สำหรับประทานหรือถวายแก่ท่านผู้สรงน้ำพระองค์ในสมัยขึ้นปีใหม่ เป็นรูป
ภาพเขื่องกว่านี้ ที่ทรงยินดีประทานเพื่อให้มีในหนังสือนี้ต้องขยับให้พอดิแก่
หน้าหนังสือนี้ ฯ ก็เตมิยชาดกที่ ๑ พิมพ์แล้วแต่ศกหลัง ไม่มีรูปภาพเช่นนี้
เพราะยังไม่ทรงทราบว่า ข้าพเจ้าชอบแปลพิมพ์เรื่องเช่นนี้ เพราะข้าพเจ้าพิมพ์
เสียก่อนแล้วจึงได้ถวายไป ฯ ข้าพเจ้ามีความยินดียิ่งในการที่ทรงเอื้อเฟื้อให้
มีรูปภาพในหนังสือนี้ ขอจงทรงพระเจริญพระชนมายุยืนนานเกษมสุขสำราญ
นิราศสรรพโรคาพาธปราศจากอุปสัคทั้งปวง ฯ
กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์
วัดราชบพืธ
วันที่ ๑๖ ธันวาคม ๒๔๗๑
คัดจากคำนำเรื่องทศชาติ
พระนิพนธ์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัตราชบพิธ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ประทาน
รูปแสดงเรื่องนี้ให้มีในหนังสือนี้ อย่างเคยประทานให้มีในเรื่องที่พิมพ์แล้ว
แต่ปีหลังๆ ข้าพเจ้าขอขอบพระเดชพระคุณ ฯ
รูปภูริทัตตนาคราชมีผู้ทักว่าย่อมไป ข้าพเจ้ารับรองว่าไม่ย่อม รูป
อาลัมพายนพราหมณ์และรูปเนสาทพราหมณ์โดเท่านั้น รูปภุริทัตตนาคราช
ก็ต้องย่อมเท่านั้นเป็นพอดี ฯ ในท้องเรืองไม่มีกล่าวถึงรูปภูริทัตท์ว่าโตยาว
เท่าไร แต่เวลาเมื่อนอนขดจำศิลอยู่บนจอมปลวก และคงตลอดเวลาถูก
อาลัมพายนพราหมณ์จับเที่ยวเล่นให้คนดู ว่านิรมิตกายโตเท่างอนไถก็ดิ
เวลาอาลัมพายนพราหมณ์จับตัวให้ศีรษะห้อยลงเขย่าให้สำลอกอาหารออกก็ดิ
จับตัวฟาดลงกับพื้นก็ติ จับตัวยัดเข้ากระโปรงหรือค่องก็ดี และนำไปโดย
ลำพังตนก็ดี เหล่านี้ล้วนแสดงให้เห็นเป็นหลักว่ากายภูริทัตตนาคราชย่อม ฯ
กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์
วัตราชบพิธ
วันที่ ๑๖ ธันวาคม ๒๔๗๓
[๑๕ ]
พระนิพนธ์และฝีพระหัตถ์
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
คัดจากคำนำเรื่องทศชาติ
พระนิพนธ์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัตราชบพิธ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ประทาน
รูปแสดงเรื่องนี้ให้มีในหนังสือนี้ อย่างเคยประทานให้มีในเรื่องที่พิมพ์แล้ว
แต่ปีหลังๆ ข้าพเจ้าขอขอบพระเดชพระคุณ ฯ
รูปภูริทัตตนาคราชมีผู้ทักว่าย่อมไป ข้าพเจ้ารับรองว่าไม่ย่อม รูป
อาลัมพายนพราหมณ์และรูปเนสาทพราหมณ์โดเท่านั้น รูปภุริทัตตนาคราช
ก็ต้องย่อมเท่านั้นเป็นพอดี ฯ ในท้องเรืองไม่มีกล่าวถึงรูปภูริทัตท์ว่าโตยาว
เท่าไร แต่เวลาเมื่อนอนขดจำศิลอยู่บนจอมปลวก และคงตลอดเวลาถูก
อาลัมพายนพราหมณ์จับเที่ยวเล่นให้คนดู ว่านิรมิตกายโตเท่างอนไถก็ดิ
เวลาอาลัมพายนพราหมณ์จับตัวให้ศีรษะห้อยลงเขย่าให้สำลอกอาหารออกก็ดิ
จับตัวฟาดลงกับพื้นก็ติ จับตัวยัดเข้ากระโปรงหรือค่องก็ดี และนำไปโดย
ลำพังตนก็ดี เหล่านี้ล้วนแสดงให้เห็นเป็นหลักว่ากายภูริทัตตนาคราชย่อม ฯ
กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์
วัตราชบพิธ
วันที่ ๑๖ ธันวาคม ๒๔๗๓