สุภาษิตขงจื้อ
คำนำ
พระโสภณอักษรกิจ (เล็ก สมิตะสิริ) มาแจ้งความประสงค์แก่กรมศิลปากรว่า ใคร่จะได้หนังสือเรื่องหนึ่งไปตีพิมพ์สำหรับแจก ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงศาดิศรมหิป เพื่ออุทิศกุศลถวายสนองพระคุณ และปรารภว่าถ้าได้เรื่องเกี่ยวกับจีนด้วยก็ยิ่งดี กรมศิลปากรจึงได้เลือกสุภาษิตขงจู๊ ซึ่งพระอมรโมลี สถิตณวัดราชบุรณ แปลไว้เมื่อ พ.ศ.๒๓๖๙ เรื่องหนึ่ง กับเรื่องนางเคงเกียงสอนบุตร ซึ่งในบานแพนกจดไว้ว่า “เป็นของพระยาศรีสุนทรโวหารคัดไว้” อีกเรื่องหนึ่งให้ตีพิมพ์ ด้วยเห็นว่าหนังสือสองเรื่องนี้ เป็นเรื่องขนาดเล็ก สมควรจะพิมพ์รวมกันได้ และในต้นฉะบับสุภาษิตขงจู๊ ยังมีเรื่องคนร้อยจำพวกจดไว้ข้างท้ายอีกเรื่องหนึ่ง แม้จะไม่ใช่เรื่องเกี่ยวกับสุภาษิตขงจู๊ แต่ถ้าจะทิ้งเสียก็เสียดาย จึงได้คัดมารวมพิมพ์ไว้ในที่นี้ด้วย เพื่อรักษาสำนวนและความคิดของเก่า
อนึ่งเรื่องสุภาษิตขงจู๊ฉะบับที่ตีพิมพ์นี้ กรมศิลปากรมุ่งหมายจะรักษาต้นฉะบับหนังสือของเก่าไว้ไม่ให้สูญเท่านั้น ส่วนข้อความจะตรงกับต้นฉะบับภาษาจีนที่แปลมาเพียงไร ท่านผู้อ่านที่รู้ภาษาจีน อาจตรวจดูได้ในหนังสือ ซี้จือ หมวด ลุ่นงื้อ
การพิมพ์สุภาษิตขงจู๊ครั้งนี้ กรมศิลปากรเห็นควรเล่าประวัติของท่านไว้ณที่นี้สักเล็กน้อย เท่าที่จะมีโอกาศค้นหามาเล่าได้ คือ
ขงจู๊เกิดเมื่อก่อน พ.ศ. ๘ ปี และถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๖๕ ตำบลที่เกิดเป็นหมู่บ้านน้อยแห่งหนึ่ง ซึ่งในปัจจุบันอยู่ทางตะวันตกของมณฑลซัวตัง (ชานตุง) ในประเทศจีน แต่ในสมัยขงจู๊เรียกว่า เมืองล่อ ในยุคก่อนขงจู๊เกิด ย้อนขึ้นไปจนสมัยดึกดำบรรพ์ พงศาวดารจีนกล่าวว่ามีกษัตริย์อยู่ ๓ องค์ ที่ทรงปกครองอาณาประชาราษฏรได้รับความร่มเย็นเป็นศานติสุข คือ เงี้ยวเต้ ซุ่นเต้ และอู๊เต้ อู๊เต้นั้นเมื่อครั้งยังไม่ได้เป็นกษัตริย์ ได้รับหน้าที่เป็นแม่กองออกไปกำกับการทดน้ำ เพื่อป้องกันไม่ให้นํ้าไหลล้นท่วมแผ่นดิน ให้เป็นที่เดือดร้อนแก่ราษฎร อู๊เต้ได้ตั้งความเพียรกำกับการทดน้ำนี้ ถึง ๘ ปีจึงสำเร็จ ระหว่างนั้นอู๊แต้เคยเดินผ่านหน้าบ้านของตนถึง ๓ ครั้ง แต่เพื่อรักษาหน้าที่อย่างเคร่งครัด อู๊เต้ไม่เคยแวะเข้าไปเยี่ยมบ้านแม้แต่ครั้งเดียว อู๊เต้เป็นปฐมกษัตริย์ในราชวงศ์แฮ่ ซึ่งใพงศาวดารจีนนับเป็นราชวงศ์แรก เพราะกษัตริย์แต่ก่อนๆ นั้นไม่มีการสืบสันตติวงศ์ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินทรงเห็นผู้ใดมีความสามารถที่จะปกครองบ้านเมือง ให้ราษฎรได้รับความร่มเย็นเป็นสุขได้แล้ว ก็ทรงเลือกผู้นั้นเป็นทายาทสืบกษัตริย์ต่อจากพระองค์ หาได้ทรงเลือกโอรสหรือเจ้านายในราชวงศ์องค์ใดขึ้นเป็นทายาทไม่ เพิ่งจะมีการสืบสันตติวงศ์เป็นครั้งแรกในสมัยพระเจ้าอู๊เต้ (เรื่องตอนนี้มีแจ้งอยู่ในหนังสือไคเภกตอนปลาย)
ต่อมากษัตริย์ในราชวงศ์แฮ่องค์หลังๆ ประพฤติพระองค์เหลวไหล ทำให้ประชาราษฎรเสื่อมความเคารพนับถือลงเป็นลำดับ ในที่สุดองค์สุดท้ายเลยเสียแผ่นดินแก่ขุนนางชื่อถ่าง ซึ่งเป็นปฐมกษัตริย์ในราชวงศ์เสียง นับเป็นราชวงศ์ที่ ๒ ในพงศาวดารจีน กษัตริย์ในราชวงศ์นี้ก็เช่นเดียวกันกับราชวงศ์แฮ่ คือ กษัตริย์องค์หลังๆ มีลักษณะโลเลเลอะเทอะ จนถึงองค์สุดท้ายคือติวอ๋องเป็นกษัตริย์ที่ทารุณร้ายกาจมาก แต่ที่ติวอ๋องยังคงเป็นกษัตริย์อยู่ได้ต่อมา ราษฎรไม่ทำการกระด้างกระเดื่องขึ้น ก็ด้วยปรีชาญาณของจิวก๋งอำมาตย์ผู้ใหญ่คนหนึ่ง ซึ่งภายหลังได้นามว่าพระเจ้าบุนอ๋อง ท่านผู้นี้มีอำนาจสิทธิ์ขาดปกครองประเทศไว้ได้ตั้งสองในสามส่วน ที่บุนอ๋องยังไม่ถอดถอนพระเจ้าติวอ๋องออกเสียจากราชสมบัติ ก็เพราะเห็นว่าอาณาประชาราษฎร์ยังไม่พร้อมที่จะทำการเปลี่ยนแปลงเช่นนั้น พงศาวดารจีนกล่าวว่า ในอาณาเขตที่บุนอ๋องมีอำนาจปกครองโดยสิทธิ์ขาดนั้น ประชาชนได้รับความร่มเย็นเป็นสุขสมบูรณ์ซึ่ง “ชาวนาเสียภาษีอากรเป็นพิกัดอัตรา เก้าชักหนึ่ง ลูกหลานข้าราชการก็ได้รับบำเหน็จบำนาญ ใครผ่านด่านและตลาดก็ไม่ต้องเสียค่าอากรขนอนตลาด เพียงแต่ถูกเจ้าหน้าที่ซักถามบ้างเท่านั้น บ่อและทำนบกั้นสัตว์น้ำ ใครจะจับจะทำก็ไม่ต้องเสียภาษีอากร ใครทำผิดคิดร้าย ความผิดก็ไม่พัวพันไปถึงลูกหลานว่านเครือ ชายม่ายหญิงม่ายที่ครองตัวเป็นโสดจนแก่เฒ่า คนโสดที่อยู่จนแก่เฒ่าไม่มีลูกเต้า เด็กที่กำพร้าพ่อ คนสี่จำพวกนี้นับว่าเป็นมนุษย์อนาถา ก็ไม่เดือดร้อนถึงร้องไห้ ทั้งนี้เพราะบุนอ๋องปกครองดั่งพ่อปกครองลูก ปกแผ่คุณบารมีเป็นที่ร่มเย็นไปทั่ว” มีเรื่องเล่าไว้ในที่หนึ่งถึงเจ้าผู้ครองแคว้นองค์หนึ่งในสมัยหลัง ไล่ที่ราษฎรเพื่อทำเป็นป่าหวงห้ามสำหรับล่าสัตว์ส่วนตัว เจ้าผู้ครองนครองค์นั้นถามเม่งจื๊อซึ่งถือตนว่าเป็นศิษย์ของขงจู๊ในสมัยหลังว่า ทำไมราษฎรจึงร้องทุกข์ถึงเรื่องป่าสำหรับล่าสัตว์ของพระองค์นัก ว่ากินที่ใหญ่โตมาก ซึ่งถ้าจะเทียบกับป่าล่าสัตว์ของพระเจ้าบุนอ๋อง อันเป็นมหากษัตริย์ที่ราษฎรนิยมนับถือว่าเป็นกษัตริย์ที่เป็นตัวอย่างที่ดีแก่กษัตริย์ทั้งหลายแล้ว ป่าล่าสัตว์ของเจ้าผู้ครองนคร ยังเล็กกว่าของพระเจ้าบุนอ๋องเป็นอันมาก ความข้อนี้เม่งจื๊อแก้ว่า ป่าล่าสัตว์ของพระเจ้าบุนอ๋องมีอาณาเขตกว้างยาวได้ ๗๐ ลี้ ใครจะเข้าไปตัดหญ้าหาฟืนจับม้า และไก่ฟ้าก็ทำได้ พระเจ้าบุนอ๋องทรงใช้ป่าล่าสัตว์นั้นร่วมกับราษฎร เช่นนี้ราษฎรจะไม่คิดเห็นว่าเป็นอาณาเขตที่เล็กดอกหรือ เม่งจื๊อกล่าวต่อไปว่า “เมื่อข้าพเจ้ามาถึงพรมแดนป่าล่าสัตว์ของพระองค์ ข้าพเจ้าก็ไม่กล้าเข้า จนกว่าข้าพเจ้าจะได้สอบถามดูว่า มีอะไรบ้างที่ในนั้นซึ่งเป็นที่หวงห้ามเป็นพิเศษ และข้าพเจ้าได้ยินว่าภายในประตูแห่งที่ลุ่มนั้น เป็นที่ล่าสัตว์มีอาณาเขตต์กว้างยาวได้ ๔๐ ลี้ ซึ่งถ้าใครบังอาจฆ่าเนื้อหรือแม่กวางสักตัวหนึ่ง ก็มีโทษเท่ากับฆ่าคน เพราะฉะนั้น อาณาเขตต์ ๔๐ ลี้นี้ จึงเป็นดั่งหลุมพรางอยู่กลางเนื้อที่ ดั่งนี้ก็จะไม่ให้ราษฎรคิดว่ากว้างใหญ่ดอกหรือ?”
เมื่อบุนอ๋องสิ้นชีพ บูอ๋องผู้เป็นโอรสเห็นว่าถ้าปล่อยให้บ้านเมืองตกอยู่กับพระเจ้าติวอ๋อง ก็จะหาความสงบเป็นสุขไม่ได้ จึงได้คิดกำจัดพระเจ้าติวอ๋องเสีย ได้ทำสงครามกับพระเจ้าติวอ๋องขับเคี่ยวกันมาช้านาน จนพระเจ้าติวอ๋องแพ้เสียพระชนม์ชีพ บูอ๋องได้เถลิงราชสมบัติผลัดเปลี่ยนราชวงศ์กษัตริย์เป็นราชวงศ์จิว (เรื่องตอนนี้อยู่ในหนังสือห้องสิน ซึ่งเล่าเรื่องรบกันอย่างพิลึกพิลั่นล้วนแล้วไปด้วยเซียนผู้วิเศษและใช้ของวิเศษกันทั้งนั้น)
ในสมัยราชวงศ์จิวนี้เองที่ขงจู๊เกิด และเป็นสมัยที่กษัตริย์ราชวงศ์จิวเสื่อมเดชานุภาพ เพราะอำนาจในบ้านเมืองตกไปอยู่แก่เจ้าผู้ครองนครน้อยใหญ่ ซึ่งยอมอ่อนน้อมขึ้นอยู่ในกษัตริย์ราชวงศ์จิวเพียงในนามเท่านั้น กษัตริย์ราชวงศ์จิวไม่มีอำนาจวาสนาที่จะไปบังคับบัญชาว่ากล่าวได้ เพราะเจ้านครเหล่านี้มีอำนาจเป็นอิสระทุกอย่างและต่างก๊กก็แข่งดี มีการแยกก๊กแยกพวก เกิดรบราฆ่าฟันกันไม่หยุดหย่อน ผลัดกันมีอำนาจราษฎรได้รับความลำบากยากแค้น ผู้ปกครองก๊กต่างๆ เหล่านี้ มีทายาทสืบต่อกันมา โดยมากก็มีลักษณะอย่างกษัตริย์ในราชวงศ์จิว กล่าวคือบางองค์ก็เป็นผู้อ่อนแอ อำนาจในงานการเมืองตกไปอยู่ในมืออำมาตย์เสียหมด ยกตัวอย่างเมืองล่อ ซึ่งเป็นเมืองบ้านเกิดของขงจู๊ เจ้าเมืองล่อไม่มีอำนาจอะไรเพราะอำนาจนั้นตกไปอยู่กับขุนนาง ๓ นาย ส่วนก๊กอื่นก็ไม่ดีไปกว่าเมืองล่อ เรื่องตอนนี้อยู่ในเรื่องเลียดก๊ก อันเป็นเรื่องแตกก๊กแตกเหล่าก่อความยุ่งยากเพราะด้วยเหตุดั่งข้างต้นนี้ ก๊กต่างๆ ที่มีอยู่ในสมัยนั้นว่ามีถึง ๑๗๐๐ กว่าก๊ก แต่เมื่อรบกันไปรบกันมา ในที่สุดก็เหลืออยู่แค่ ๓ ก๊กใหญ่ ฝรั่งเรียกพงศาวดารจีนยุคนี้ว่า สมัยลัทธิพิวดัล เพราะมีลักษณะคล้ายคลึงกับของฝรั่งในสมัยชื่อเดียวกันนี้ ลัทธิพิวดัลเกิดจากการแบ่งอาณาเขตให้ไปปกครองกันเป็นอิสระจะมีอาณาเขตต์ใหญ่หรือเล็ก ก็แล้วแต่การกำหนดชั้นของผู้ครองนครเป็นทำนองเมืองเอกโทตรีจัตวา ว่าฉะเพาะของจีน คงปรากฏว่าประเทศจีนในสมัยโน้น การปกครองตกแก่ตระกูลหรือโคตร์ ซึ่งฝรั่งเรียกว่า Tribe เป็นก๊กๆ ไป แล้วก๊กเหล่านี้ ยอมมาขึ้นอยู่กับก๊กกลางในทางส่วนรวม ส่วนการปกครองท้องถิ่น แต่ละก๊กก็ยังเป็นอิสระเหมือนดั่งแต่ก่อน มาในสมัยราชวงศ์จิว จัดแบ่งขุนนางออกเป็น ๕ ชั้น คือ กง, โห, แป๊ะ, จื้อและหนำ ขุนนางเหล่านี้มีสิทธิ์ปกครองดินแดนมีอาณาเขตต์กว้างเล็กต่างๆ กันตามชั้นลดหลั่นกันลงมา เป็นทำนองศักดินา เช่น ชั้นกง และโห ได้อาณาเขตต์ตั้งแต่ ๑๐๐ ลี้จตุรัสขึ้นไป ชั้นแป๊ะได้ ๗๐ ลี้ ชั้นจื๊อและหนำได้ ๕๐ ลี้ ก๊กใดมีอาณาเขตต์น้อยกว่า ๕๐ ลี้ ไม่มีผู้แทนโดยตรงมาประจำยังราชสำนักกลาง แต่จำเป็นต้องส่งส่วยบรรณาการมาทางก๊กชั้นหนึ่ง
ความเป็นไปของบ้านเมืองสมัยขงจู๊เกิด เป็นไปโดยย่อดั่งเล่ามานี้ บิดาของขงจู๊เป็นขุนนางนายทหารชื่อ ซกเหลียงยิด ว่าสืบเชื้อสายมาจากราชวงศ์เสียงถ่าง ขงจู๊แต่งงานเมื่ออายุได้ ๑๙ ปี และปรากฎว่ามีบุตรชาย ๑ คน บุตรหญิง ๑ คน เมื่อขงจู๊แต่งงานแล้วไม่ช้าก็เข้ารับราชการเป็นพนักงานกำกับยุ้งฉางเมืองล่อ แล้วต่อมาได้เป็นพนักงานดูแลนา เมื่อ พ.ศ. ๑๖ มารดาของขงจู๊ถึงแก่กรรม ขงจู๊จึงลาพักราชการเพื่อไว้ทุกข์ตามจารีตประเพณี ครั้นสิ้นกำหนดไว้ทุกข์แล้วก็ไม่ได้กลับเข้ามารับราชการอีก คงใช้เวลาไปในทางการศึกษาและสั่งสอนประชาชน จนมีชื่อเสียงลือชา มีผู้มาเป็นศิษย์เป็นอันมาก ถึง พ.ศ. ๒๖ เมืองล่อถึงคราวได้รับความยุ่งยาก ขงจู๊จึงย้ายไปอยู่เสียที่เมืองเจ๊ แต่อยู่ได้ไม่นานก็กลับมาเมืองล่ออีก และตั้งตัวเป็นคณาจารย์สั่งสอนประชาชนอยู่เป็นเวลา ๑๕ ปี ระหว่างเวลาตอนนี้ บ้านเมืองของจีนทั่วไป ตกอยู่ในสมัยมืดมัว มีแต่การรบราฆ่าฟัน ผู้ที่รักความสงบก็หลีกหนีไปหาความวิเวก ที่ไม่หนีเอาแต่ตัวรอดก็คิดค้นคว้าพิจารณาหาเหตุที่ทำให้เกิดความปั่นปวนเป็นไปเช่นนี้ เพื่อหาหนทางจะให้ถึงความสงบ สมัยนั้นมีคณาจารย์ที่มีชื่อเสียงอยู่หลายท่าน เช่นเหลาจื๊อ ซึ่งเป็นผู้ก่อกำเนิดลัทธิเต๋า ท่านผู้นี้เห็นว่าความไม่ประกอบกรรม คือการงานหรือไม่ทำอะไรเสียเลยนั่นแหละ เป็นหนทางเดียวเท่านั้นที่จะถึงความสงบสุข บั๊กจื๊อคณาจารย์รุ่นหลังผู้หนึ่งเห็นว่าความสงบสุขนั้นอยู่ที่แผ่ความรักมีเมตตาจิตต์ทั่วไป กล่าวคือพึงรักคนอื่นเสมอด้วยรักตน และพึงรักบิดามารดาของผู้อื่นเสมอด้วยของตน ส่วนขงจู๊นั้นเห็นว่า ความไม่ประกอบกรรม หรือไม่ทำอะไรเสียเลย ไม่เป็นหนทางช่วยโลกได้ ที่จะหายาแก้โรคของบ้านเมือง จะต้องค้นหาสมุฏฐานให้ทราบเสียก่อน จะค้นพบก็ด้วยการศึกษาประวัติศาสตร์ ดั่งนี้ขงจู๊จึงตั้งหน้าศึกษาเรื่องราวของเก่าภายหลัง ต่อมาเมื่อมีอายุแล้วได้แต่งหนังสือไว้เรื่องหนึ่งชื่อว่า ชุนชิว (ฝรั่งเรียกว่า Spring and Autumn เป็นเรื่องราวกล่าวถึงความเป็นไปของเมืองล่อสมัยตั้งแต่ ก่อน พ.ศ. ๗๙ ถึง พ.ศ. ๕๙ หนังสือเรื่องนี้นับถือกันว่ามีค่ายิ่งนักและเป็นหลักฐานสำคัญในประวัติศาสตร์มาก เพราะแสดงเรื่องความเป็นไปของประเทศจีน ในสมัยเมื่อสองพันปีกว่าที่ล่วงมานี้) แล้วพยายามสั่งสอนประชาชนให้ตั้งอยู่ในทางสัมมาปฏิบัติเหมือนเมื่อครั้งบ้านเมืองดี ในสมัยเงี้ยวเต้และซุ่นเต้และที่จะบรรลุถึงได้ ก็โดยยึดถือแล้วปฏิบัติตามหลักของบุนอ๋องและบูอ๋อง เพราะกษัตริย์สองพระองค์นี้ เป็นผู้ที่ได้ฟื้นฟูฐานะของประเทศ ในสมัยที่ตกต่ำครั้งรัชกาลติวอ๋อง ที่จะไปพะวงหลงถึงคติอุดมซึ่งเป็นแต่นึกและฝันไว้ แล้วก็หลีกโลกไปเสีย ไม่เป็นทางช่วยฟื้นฟูประเทศได้เลย ด้วยคติอย่างนี้ ที่ขงจู๊ได้เที่ยวสั่งสอนไปในนครต่างๆ
ประวัติขงจู๊ตอนต่อไปขอยกไว้ เพราะมีแจ้งอยู่ในหนังสือเลียดก๊ก (เล่ม ๔ และ ๕) นั้นแล้ว ในที่นี้จะกล่าวแต่เพียงว่า นครต่างๆ ที่ขงจู๊เที่ยวไปสั่งสอนนั้น ประชาชนกำลังตกอยู่ในห้วงของความมืด ศีลธรรมกำลังตกอยู่ในระดับต่ำ นครต่อนครก็มีการหลอกลวงกันหาสัตย์ธรรมมิได้ เจ้านครโดยมากก็มักต้องเสียชีวิตไปเพราะถูกกระทำปิตุฆาต และถ้าผู้ใดได้ช่องเป็นผู้ครองนครขึ้นก็พยายามหาทางกำจัดญาติพี่น้องเสีย เมื่อเห็นว่าจะเป็นที่กีดขวาง นครที่กำลังมากกว่าก็พาลหาเหตุรบกับนครที่มีกำลังน้อยกว่า บ้านเมืองตกอยู่ในลักษณะระส่ำระสายไม่มีขื่อไม่มีแปเช่นนี้ ขงจู๊จึงเห็นว่า ทางที่จะแก้ไขก็มีอยู่แต่ในทางศีลธรรมเท่านั้น
ศีลธรรมที่ขงจู๊นำมาสั่งสอนประชาชนครั้งนั้น ได้เลือกเฟ้นเอาคำสอนเก่าๆ ที่ท่านเห็นว่าเป็นของบริสุทธิ์แท้มาสั่งสอน เพื่อให้เพื่อนร่วมชาติได้ตั้งอยู่ในศีลธรรมและให้มีสติปัญญาความคิดเป็นข้อปฏิบัติที่บุคคลทุกคนควรกระทำเป็นกิจประจำวัน ส่วนเรื่องนอกเหนือไปกว่านี้ เช่นเรื่องผีสางเทวดา ขงจู๊หลีกไม่พูดถึง มีผู้ถามขงจู๊ว่าจะควรปฏิบัติต่อผู้ที่ตายไปเป็นผีแล้วด้วยอย่างไร ขงจู๊ตอบว่าเมื่อเราละเลยหน้าที่ที่ควรปฏิบัติต่อผู้เป็น แล้วเราจะปฏิบัติหน้าที่ต่อผู้ตายได้อย่างไร มีศิษย์ผู้หนึ่งถามต่อไปถึงเรื่องความตาย ขงจู๊ตอบว่า “เมื่อเราไม่รู้ถึงความเป็นจะไปรู้ถึงความตายได้อย่างไร” ขงจู๊ถือว่ามีอำนาจอย่างหนึ่งซึ่งมองเห็นไม่ได้รู้ไม่ได้เป็นผู้บงการชีวิตของสัตว์ให้เป็นไปต่างๆ ขงจู๊กล่าวว่า “ความมีชีวิตและความตายนั้น ย่อมมีกำหนดไว้ ความมั่งคั่งสมบูรณ์และเกียรติคุณตกอยู่ในหัตถ์สวรรค์ (เป็นผู้อำนวย)” ในบรรดาบุญกุศลทั้งหลาย ที่ขงจู๊สอนไว้ให้บุคคลพึงปฏิบัติที่ถือว่าสำคัญยิ่ง คือมีความสุภาพเรียบร้อยเคารพในจารีตประเพณีที่สืบต่อกันมา และความเป็นผู้รู้จักคุณบิดามารดร ฝรั่งว่าที่จีนสืบประเทศชาติมาได้นานตั้งสองพันกว่าปี ไม่เหมือนกับประเทศอื่นๆ ในสมัยโบราณที่มีอายุอยู่ได้ไม่ถาวร ก็เพราะหลักแห่งความรู้จักคุณบิดามารดานี้เองที่ทำให้มีความมั่นคงของชาติรวมกันอยู่ได้ และความเป็นผู้รู้คุณท่านนี้ ไม่หมายแต่เพียงการปฏิบัติตามหน้าที่ซึ่งบุตรย่อมมีต่อบิดามารดาเท่านั้น ยังจะต้องมีความซื่อตรงต่อการบังคับบัญชาของประเทศชาติด้วย “ลูกผู้ชายที่ขาดความกล้าหาญในการศึกสงครามก็ไมใช่เป็นผู้มีกตัญญูต่อบิดามารดา (เจียนจิ๊นบ่อย้งฮุยเห่าเอี๊ย)” คำสั่งสอนดั่งนี้ที่เห็นกันว่าเป็นปัจจัยสำคัญที่ผูกใจชาติจีนให้คงเป็นชาติจีนไว้ได้ แต่ในกาลต่อมา ได้มีคณาจารย์รุ่นหลัง มีจูฮีเป็นต้น ได้เพิ่มเติมขยายคำสั่งสอนของขงจู๊ โดยมีอรรถกถาแก้ขึ้นไว้ กระทำให้คำสั่งสอนของขงจู๊ ซึ่งฝรั่งเปรียบเสมือนท้องฟ้าที่ปลอดโปร่งงดงาม มีเมฆก้อนดำเข้าไปปะปนฉะนั้น
ว่าถึงสุภาษิตขงจู๊ที่ตีพิมพ์อยู่ในเล่มนี้ นัยว่าไม่ใช่ขงจู๊เป็นผู้แต่ง นักปราชญ์จีนเชื่อว่าศิษย์ของขงจู๊เป็นผู้เขียนจดไว้ หลักฐานประกอบการสันนิษฐานในเรื่องนี้มีอย่างไรขอยกไว้
กรมศิลปากรขออนุโมทนาในกุศลธรรมวิทยาทาน ซึ่งพระโสภณอักษรกิจได้บำเพ็ญและอุทิศผลถวาย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงศาติศรมหิป ขอกุศลธรรมอันนี้จงอำนวยอิฐคุณมนุญผล สัมฤทธิแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์นั้น ตามฐานนิยม สมดังมโนปณิธานทุกประการเทอญ.
กรมศิลปากร
๑๔ ธันวาคม ๒๔๗๙
สุภาษิตขงจู๊
บานแพนก
วันเสาร์ เดือนห้า ขึ้นเก้าค่ำ จุลศักราช ๑๑๘๘ ปีจอ อัฐศก อาตมภาพ พระอมรโมลี สถิตณวัดราชบุรณ พระอารามหลวง แปลฮักยี่ฉะบับจีนออกเป็นไทยได้ความว่า
ขงจู๊ผู้เป็นนักปราชญ์ในเมืองจีนกล่าวไว้ว่า ถ้าผู้ใดจะรักเรียนรู้ในหนังสือขนบธรรมเนียมทั้งปวง พึงอุตสาหะเรียนทุกเวลา ถ้าหมั่นอยู่ฉะนี้แล้ว เหตุใดจะไม่รู้ แล้วก็เพียรเล่าเรียนมาแต่ถิ่นฐานบ้านไกล เหตุใดจึ่งไม่สนุก อนึ่ง ถ้าคนโง่มาติเตียนก็อย่าโกรธ เพราะมันไม่รู้ว่าคนดี และมันติเตียนนั้น ใช่ตนจะกลับเป็นคนชั่วก็หาไม่
อิวจู๊เป็นศิษย์ขงจู๊จึ่งว่า อันเกิดมาเป็นคนให้มีกตัญญู ให้รู้จักเด็กผู้ใหญ่ อย่าทำให้เกินผู้ใหญ่ ถ้าคนใดเรียนรู้จริงๆ แล้ว ที่จะทำความชั่วนั้นน้อย เพราะไม่เรียนรู้จึ่งทำความชั่วมาก อนึ่ง มีคำปราชญ์ว่า ให้อุตส่าห์เรียนรู้ไปเถิด สติปัญญาก็เกิดเพราะเล่าเรียน อาจคิดการงานทั้งปวงให้สำเร็จได้ และให้มีกตัญญูรู้จักผู้ใหญ่ ความชอบทั้งนี้ถ้ามีในตัวแล้ว จะกลับไปเป็นของผู้ใด ก็จะได้แก่ตัวเอง
คำขงจู๊ว่า ถ้าผู้ใดมักพูดจาเป็นตลกคะนอง ทำหน้าซื่อใจคด มักล้อเลียนผู้ใหญ่ ปากหวาน ห้ามมิให้คบ มีประโยชน์น้อยนัก ถึงผู้นั้นก็หามีวาสนาไม่
คำเจงจู๊ ศิษย์ขงจู๊ว่า ถ้าจะทำการทั้งปวงอย่าให้ด่วนได้ใจเร็ว ให้ตรองแล้วตรองเล่า นํ้าใจผู้อื่นมาใส่ใจตัว น้ำใจตัวไปใส่ใจผู้อื่น ถ้าได้รับธุระเขาแล้วก็ให้สำเร็จดังวาจา ทำกิริยาให้ซื่อตรง จึงเป็นที่นับถือ ถ้าคบเป็นเพื่อนรักกันแล้ว อย่าลวงกันจึ่งจะยืดยาว
คำขงจู๊ว่า ถ้าเป็นเจ้าเมืองผู้ใหญ่ มีรถรบถึงพันเล่ม มีทหารมากพร้อมเพรียงอยู่ก็ดี ก็อย่าให้ทะนงตัว จะมีกิจราชการประมาณน้อยหนึ่งก็ดี ก็ให้ตรึกตรองให้ถ่องแท้ อันธรรมเนียมเป็นเจ้าเมือง ให้รักราษฎรเหมือนบุตร จะใช้ก็ให้ใช้เป็นเวลา อนึ่งผู้เรียนรู้ ถ้าอยู่ในเรือนให้เคารพบิดามารดาและญาติผู้เฒ่าผู้แก่ทั้งปวง ถ้าออกจากเรือนให้ยำเกรงผู้มียำเกรงผู้มียศ อายุมากกว่าตน จะพูดสิ่งใดๆ ให้คนทั้งปวงนับถือเชื่อฟังได้ ให้เมตตาแก่คนทั้งปวง ถ้าเห็นพอจะคบได้ จึ่งคบหารักใคร่กัน ถ้าเห็นชั่วก็อย่าคบ ให้หลีกหนีเสีย อย่าเคียดแค้นชิงชังเขา ถ้าจะสั่งสอนว่ากล่าวให้ดูคนก่อน ถ้าเห็นพอจะว่ากล่าวได้จึงว่า
คำจู๊แฮ ศิษย์ขงจู๊ว่า รักผู้หญิงมากฉันใด ก็ให้รักนักปราชญ์มากฉันนั้น อนึ่ง ให้ปรนนิบัติบิดามารดาด้วยนํ้าพักน้ำแรงตัวเอง อย่าเกลียดใช้ผู้อื่น ถ้าอาสาเจ้าชีวิตอย่าให้คิดถึงชีวิตตน ตั้งใจอาสากว่าจะตาย ถ้าจะคบเพื่อนอย่าพูดให้เป็นคำสอง ถ้าทำได้ดั่งนี้แล้ว ถึงมิได้เรียนรู้ก็ดี นักปราชญ์ก็สรรเสริญว่า ผู้นั้นรู้มากแล
คำขงจู๊ว่า ถ้าเป็นปราชญ์ไม่ตรง ผู้นั้นวาสนาจะน้อยเพราะเรียนรู้ไม่ตั้งใจจะเอาจริง ถ้าเป็นข้าเจ้า ให้ตรงต่อเจ้า จะพูดสิ่งใดให้เจ้าเชื่อถือวางใจได้ ถ้าจะคบเพื่อน ให้เลือชอบ ถ้าเห็นว่าผิดแล้วให้เร่งแก้เสีย
คำเจงจู๊ว่า เป็นคนให้รู้จักเจียมตัว ถ้าเห็นพ่อแม่แก่ก็อย่าไปไกล ถ้าทำได้ดั่งนี้ คนทั้งปวงก็จะนับถือ
จู๊ขิมจึ่งถามจู๊ข้องว่า ขงจู๊อาจารย์เราทั้งสอง เที่ยวไปเมืองใด ก็ย่อมล่วงรู้กิจการเมืองนั้น เพราะไปเที่ยวถามเขาหรือจึ่งรู้ หรือว่าเจ้าเมืองบอกให้
จู๊ข้องจึงว่า ครูของเรามีสติปัญญามาก จะเที่ยวไปถามผู้ใดนั้นหามิได้ แต่แลเห็นกิริยาอาการชาวบ้านชาวเมืองแลภูมิฐานบ้านเมือง ก็อาจล่วงรู้กิจการเมืองนั้น แลอาจล่วงรู้นํ้าใจเจ้าเมืองว่าดีแลชั่ว มีปัญญาแลไม่มีปัญญา อนึ่ง ครูเราประกอบด้วยอัชฌาสัยน้ำใจดี มีแต่จะคิดให้มีประโยชน์แก่คนทั้งปวง เจรจาสิ่งใดก็เจือไปด้วยคำสั่งสอนควรจะจำไว้เป็นแบบแผนได้ และรู้จักขนบธรรมเนียมมาก เมื่อไปอยู่ในที่ใดๆ คนทั้งปวงได้รู้ได้เห็นแล้วก็ชวนกันไปมาหาสู่มาก แล้วก็เล่าความกิจการบ้านเมืองให้ฟัง เป็นอย่างนี้จึ่งรู้
คำขงจู๊ว่า ถ้าพ่อแม่ยังมีชีวิตอยู่ จะทำการสิ่งใดๆ ก็ให้ปรึกษาพ่อแม่ก่อน ถ้าตายแล้วก็ให้ระลึกถึงคำที่พ่อแม่สอน จึ่งได้ชื่อว่ามีกตัญญู อิวจู๊จึ่งว่า อันขนบธรรมเนียมย่อมเป็นที่นับถือ ถ้าผู้ใดรู้ก็จะมีความสุขมาก อันคำสั่งสอนนักปราชญ์แล้วถึงเป็นความเล็กน้อยก็ดี อย่าได้ประมาทเลย พึงทำตามทุกคำเถิด ยิ่งจะดีขึ้นไปทุกครั้ง
อิวจู๊จึ่งว่า จะพูดจาสิ่งใดให้ระวังตัว อย่าเสียขนบธรรมเนียม อย่าไว้ใจคนใกล้คนคุ้น จะพูดจาตามอำเภอใจ ถ้าพูดดีเขาก็จะนับถือ ถ้าพูดผิดเขาก็จะดูถูก พูดออกไปแล้วให้เอากลับเข้ามาได้ อย่าพูดทิ้งเสีย จะเดินเหินให้มีกิริยา จะไปจากบ้านให้รักหน้า อย่าให้คนที่อื่นดูถูกได้ คนมีคุณอย่าทำให้เคืองใจ ถ้าคนใดปรนนิบัติได้ดังนี้ ให้คบหาเถิด
คำขงจู๊จึ่งว่า เป็นคนปราชญ์จะกินอย่าเห็นแก่อิ่ม จะอยู่อย่าเห็นแก่สนุกสบาย จะทำการสิ่งใด ก็ให้ว่องไว แต่อย่าให้เสีย จะพูดก็อย่าให้มากนัก อันคำนี้ใกล้เข้ากับคำพระ ประเสริฐนัก ควรจำไว้
จู๊ข้องว่า ถ้ายากจนก็ให้ค่อยนิ่งค่อยอยู่ อย่าเที่ยวประจบประแจง ค่อยหาไปตามสติกำลังของตัว ถ้ามั่งมีแล้วให้เอ็นดูคนทั้งปวง อย่าเลือกว่าคนโง่คนฉลาด ให้ตั้งจิตคิดอนุเคราะห์จงถ้วนหน้า ข้าพเจ้าว่าทั้งนี้ผิดหรือชอบ
ขงจู๊จึ่งว่าชอบแล้ว ถ้ายากจนทำให้ใจชื่นไว้ อย่าเสียใจวุ่นวายไป หาได้น้อยก็ให้กินตามน้อย หาได้มากก็ให้กินตามมาก ถ้ามั่งมีแล้วก็ให้เร่งเรียนรู้ดูขนบธรรมเนียมจงหนัก
จู๊ข้องว่า ในโคลงบทหนึ่งท่านเปรียบไว้ว่า ไม้กระดานแรกเลื่อยใหม่ ก็ยังไม่เกลี้ยงก่อน ต้องไสกบแลขัดสีจึ่งจะเกลี้ยง ศิลาแรกต่อยออกมาก็ยังไม่เกลี้ยงก่อน ต้องไสกบแลขัดสีจึ่งเกลี้ยง เปรียบดังคนทั้งปวงแต่เกิดมานั้น ก็หยาบอยู่ก่อน ต่อเมื่อใดเรียนรู้ดูคำสั่งสอน จึ่งจะค่อยดีได้
ขงจู๊จึ่งว่า ถึงมาตรว่าคนทั้งปวงจะไม่รู้ว่าเราดี เราก็ไม่เป็นทุกข์ เป็นทุกข์อยู่แต่ว่าเราไม่รู้จักน้ำใจคน อนึ่งจะทำการทั้งปวงให้ดูเยี่ยงดาวปักเตา คือดาวจระเข้อันประจำอยู่ที่เดียว แลเป็นประธานแก่ดาวทั้งปวง ให้มั่นคงยั่งยืนเหมือนฉันนั้น อนึ่งผู้เป็นใหญ่นั้น จะทำการสิ่งใด ก็ให้เป็นเยี่ยงอย่างได้ คนทั้งปวงเขาคอยจะทำตามอยู่ อย่าทำให้ผิดให้พลาด ถ้าผู้ใดทำผิดก็ให้ทำโทษตามผิด ถ้ามีปัญญารู้ว่าตนทำผิดแล้ว ก็ย่อมจะอายยิ่งกว่าเอาไปทำโทษอีก ถ้าหาปัญญามิได้ ถึงเอาไปทำโทษก็ยังไม่อาย จะสั่งสอนคนทั้งปวงให้มีความอาย ให้รู้จักขนบธรรมเนียม อนึ่ง ตั้งแต่อายุ ๗-๘-๙-๑๐ ขวบ จึ่งให้เริ่มเรียนหนังสือแต่ต่ำๆ ก่อน อายุ ๑๕ จึ่งเรียนหนังสือใหญ่ขึ้นไป อายุ ๓๐ จึ่งจะมีใจเชื่อถือลงเป็นแท้ อายุ ๔๐ ใจค่อยมั่นคงเข้า จะคิดทำอันใดก็พอจะทำได้ อายุ ๕๐ อาจรู้การฟ้าแลดิน อายุ ๖๐ ได้เห็นได้ยินอันใดก็อาจทำตามได้ อายุ ๗๐ แต่บรรดาที่เรียนรู้มา ก็อาจทำตามได้ทุกประการ มิได้ล่วงขนบธรรมเนียมยั่งยืนนัก
มีคำเบ้งอิจู๊ว่า ขุนนางในเมืองฬ่อ ถามขงจู๊ว่า ซึ่งจะให้มีกตัญญูแก่บิดามารดานั้น จะให้ทำเป็นประการใด ขงจู๊จึ่งว่า อย่าให้ขัดบิดามารดา จึ่งว่ามีกตัญญู ฮ่อนติศิษย์ขงจู๊จึ่งถามว่า ไม่ขัดบิดามารดา ได้ชื่อว่ากตัญญูเท่านั้นหรือ หรือจะให้ทำอย่างไรอีก ขงจู๊จึ่งว่า เมื่อบิดามารดายังมีชีวิตอยู่ ก็ให้เลี้ยงตามธรรมเนียม เมื่อตายก็ให้ทำการศพตามธรรมเนียม แล้วก็ให้เซ่นวักบูชาจงทุกเวลา อย่างนี้จึ่งเรียกว่ามีกตัญญู
เบ้งบูเป็ก บุตรเบ้งอิจู๊ ถามขงจู๊ว่า กตัญญูนั้นอย่างไร ขงจู๊จึ่งว่า อันบิดามารดา เมื่อบุตรเจ็บไข้ก็ให้เป็นทุกข์นัก ปรารถนาแต่จะให้บุตรหาย ถ้าบุตรผู้ใด เมื่อบิดามารดาเจ็บก็ให้เป็นทุกข์เหมีอนฉันนั้นนัาง จึ่งจะว่ามีกตัญญู
จู๊อิว ศิษย์ขงจู๊ ถามความกตัญญู ขงจู๊จึ่งว่า อันเลี้ยงบิดามารดา จะให้แต่สิ่งของเหมือนเลี้ยงสัตว์มีสุนัขเป็นต้นนั้น ก็ยังไม่เชื่อมีกตัญญูก่อน ต่อเมื่อใดใจรักใคร่ให้มาก ตั้งใจปรนนิบัติโดยคำรพ จึ่งเรียกว่ามีกตัญญู
จู๊แฮถามเรื่องความกตัญญู ขงจู๊จึ่งว่า อันปรนนิบัติบิดามารดา จะทำให้หน้าชื่นเสมออยู่นั้นยากนัก เมื่อยังไม่เหนื่อยก็พอจะชื่นอยู่ได้ ครั้นเหนื่อยเข้าแล้วก็มักขึ้งโกรธ อนึ่ง ถ้าธุระบิดามารดามีก็ให้เอาเป็นธุระตนจงสิ้น อนึ่งให้เลี้ยงญาติทั้งปวงจงทั่วกัน จึ่งเรียกว่าคนมีกตัญญู
คำขงจู๊ว่า เราพูดกับงันเงียนศิษย์ผู้ใหญ่ทุกวันๆ งันเงียนนั้นก็มิได้ขัด เหมือนเราพูดกับคนโง่ งันเงียนนั้นครั้นไปถึงที่อยู่ตนแล้ว ก็ไปตรึกตรองออกได้ความมาก จะว่าที่แท้นั้น งันเงียนเป็นคนมีปัญญามาก อนึ่งจะรู้จักว่าคนดีและชั่วนั้น ให้ดูกิริยาอันประพฤติการทั้งปวง ถ้าประพฤติการที่ดี จะเป็นคนดี ถ้าประพฤติการที่ชั่วก็จะเป็นคนชั่ว อนึ่งให้พิจารณาดูที่อยู่ ก็จะว่าคนดีแลชั่ว ถ้าทำความชั่วถึงจะปกปิดก็ไม่มิด ดูแต่กิริยาก็อาจล่วงรู้ได้ ถ้าคนดีแล้วก็ทำการทั้งปวงตลอดต้นตลอดปลาย อนึ่ง หนังสืออันใดที่เล่าเรียนไว้แล้ว ก็ให้หมั่นตรึกตรองดูแลให้ชำนิชำนาญ ก็เห็นอธิบายกว้างขวางออกไปทุกครั้งๆ หนังสืออันใดที่ยังไม่ได้เล่าเรียน ก็อาจล่วงรู้ตลอดไปได้ อนึ่งคนปราชญ์ไม่เลือกการทั้งปวง อาจทำได้ทุกประการ
จู๊ข้องจึ่งถามขงจู๊ว่า อย่างไรจึ่งเรียกว่าเป็นปราชญ์ ขงจู๊จึ่งว่า คนปราชญ์นั้น ปากพูดออกไปอย่างไรก็ทำเหมือนปาก อนึ่งนักปราชญ์นั้น ใจละเอียดรอบคอบไม่ลำเอียงอาธรรม์ ถ้าเรียนหนังสือไม่หมั่นตรึกตรอง เรียนไปแต่ปากก็เหมือนหนึ่งไม่ได้เรียน ถ้าเป็นแต่คิดเปล่าไม่ได้เรียน ก็มักวนเวียนอยู่ด้วยความสงสัย อนึ่งคนชั่วมีสองจำพวก พวกหนึ่งใจคับแคบ ตระหนี่นักไม่เผื่อแผ่ญาติและผู้อื่น เมื่อคราวตนอับจนก็พึ่งผู้ใดมิได้ พวกหนึ่งนั้นใจกว้างขวางนักเผื่อแผ่ไม่เลือกหน้า ให้พ่อแม่อย่างไรก็ให้คนอื่นอย่างนั้น ทำอย่างนี้ได้น้อยเสียมาก
ขงจู๊ว่าแก่จู๊ฬ่อว่า ซึ่งคำเราสั่งสอนท่านทั้งปวงนี้ ที่ท่านรู้ก็ให้บอกว่ารู้ ที่ไม่รู้ก็ให้บอกว่าไม่รู้ อย่าให้อวดรู้ต่อครู เล่าเรียนไปข้างหน้าจึ่งรู้ง่าย
จู๊เตียนว่าแก่ขงจู๊ว่า เมื่อแรกจะเรียนรู้ทั้งปวง ก็ปรารถนาจะเป็นขุนนางกินเบี้ยหวัดสิ้นด้วยกัน มิได้คิดที่จะทำอย่างอี่น
ขงจู๊จึ่งว่า ถ้ารู้มากชำนิชำนาญแล้ว ก็หากจะเป็นคนดีไปเอง ความสงสัยก็น้อยลง อนึ่งจะพูดจาสิ่งใดให้สำรวมปาก จึ่งจะไม่มีความผิด ถ้าได้รู้เห็นการทั้งปวงมากแล้ว จะทำสิ่งใดก็ไม่พลาด ถ้าประพฤติได้ดังนี้ แล้วก็ไม่ต้องไปเดินบนบานเป็นขุนนาง ท่านผู้มีวาสนาก็จะมาเชื้อเชิญไปเอง
อายกอง ขุนนางในเมืองฬ่อ จึ่งถามขงจู๊ว่า จะทำอย่างไรคนทั้งปวงจึ่งจะนับถือ ขงจู๊จึ่งว่า เป็นขุนนางให้ตั้งอยู่ในความสัตย์ ผู้ใดดีก็ให้ยกย่อง ผู้ใดชั่วก็ให้ข่มขี่ว่ากล่าวสั่งสอนเสีย อย่าเห็นแก่ลาภ กลับเอาคนดีเป็นคนชั่ว คนชั่วเป็นคนดี ทำอย่างนี้คนทั้งปวงจึ่งจะนับถือ
กุยข้องจู๊เป็นขุนนางผู้ใหญ่อยู่ในเมืองฬ่อ ถามขงจู๊ว่า ข้าพเจ้าใช้คนทั้งปวงไม่หักหาญ ค่อยปลอบโยนเอาใจเห็นพอจะทำได้จึ่งให้ทำ ถ้าเห็นทำยังไม่ดี ก็ค่อยสั่งสอนว่ากล่าวไป ทำอย่างนี้จะเห็นเป็นประการใด ขงจู๊จึ่งว่า ถ้าใช้คนอยู่ในอำนาจให้ทำขึง อย่าทำเหลาะแหละ บังคับการให้ถูก คนทั้งปวงจึ่งจะเกรงกลัว อนึ่งให้มีกตัญญูและรักคนอันอยู่ในอำนาจ ให้สรรเสริญคนดี สั่งสอนคนโง่ คนทั้งปวงจึ่งจะซื่อตรงต่อตัว
คนทั้งปวงจึ่งถามขงจู๊ว่า ท่านดีถึงเพียงนี้แล้ว เหตุใดจึ่งไม่เป็นขุนนาง คำในหนังสือท่านว่าไว้ ถ้ามีกตัญญูรู้คุณผู้ใหญ่ในตระกูล แลสั่งสอนญาติให้พร้อมเพรียงรักใคร่กัน ให้มีคำรพต่อผู้ใหญ่ ถ้าทำได้แล้วเหมือนอย่างปราบเมืองอันใหญ่ได้ ก็จะมีสุขเหมือนได้เป็นขุนนาง
คำขงจู๊ว่า เป็นคนไม่มีสัตย์ เหมือนเกวียนไม่มีแอก จะทำสิ่งใดก็ไม่สำเร็จ จู๊เตียนถามขงจู๊ว่า การจะมีไปข้างหน้าแต่แผ่นดินจิวเตียนนี้ ลงไปอีกสิบชั่วอายุคน ท่านยังอาจล่วงรู้หรือไม่ ขงจู๊จึ่งว่า ถ้าเอาเยี่ยงอย่างแต่ก่อน ตั้งแต่แผ่นดินเสี้ยงถางนั้นมาพิจารณาดูจนถึงทุกวันนี้ ก็อาจทายไปในเบื้องหน้าได้
คำขงจู๊ว่า ปีศาจทั้งปวงนั้นไม่ควรที่จะเส้น ให้เส้นวักแต่ที่เป็นประโยชน์ คำขงจู๊ว่า เป็นคนไม่มีเมตตา ถึงจะรู้จักขนบธรรมเนียมมาก เทวดามนุษย์ก็ไม่สรรเสริญ เพราะใจไม่ดี ถึงจะแกล้งทำเป็นดี ก็ไม่ตลอด ปากกับใจไม่เท่ากัน เปรียบเหมือนมะโหรีขลุ่ยซอทั้งปวง ไม่รู้จักตีก็ไม่เข้ากัน ฟังไม่เพราะ
ลิมหอง ชาวเมืองฬ่อ มาถามธรรมเนียมขงจู๊ๆ จึ่งชมแล้วบอกว่า เป็นคนอย่าเห็นแก่งดงามนัก ถ้างามมีประโยชน์จึ่งทำ งามไม่มีประโยชน์อย่าทำ แต่งแต่ใจให้เป็นประมาณ อย่าทำรื่นเริงอยู่เป็นนิตย์ ถึงคราวควรจะทุกข์ ก็ให้ทุกข์
คำขงจู๊ว่า นักปราชญ์แต่ก่อนจะพูดก็ไม่ชิงกันพูด จะทำก็ไม่ชิงกันทำ อนึ่งเป็นคนรู้มากแล้วให้ประกอบกิริยาและวาจาให้สมกับรู้ จึ่งจะดูงาม เปรียบเหมือนเขียนรูปภาพแต้มด้วยลายทอง ถ้าทำไม่สมกับรู้ เหมือนเขียนรูปภาพไม่มีเครื่องแต้ม
วองซุนแก๊เป็นขุนนางผู้ใหญ่อยู่ในเมืองโอย จึ่งถามขงจู๊ว่า ซึ่งท่านไปไหว้กระดูกกษัตริย์นั้น กระดูกจะทำประโยชน์สิ่งใดให้ ถ้าท่านมาไหว้เรา เห็นจะมีประโยชน์มากกว่า ขงจู๊จึ่งตอบว่า ซึ่งท่านว่านั้นไม่ถูก เป็นมนุษย์เกิดมาใต้ฟ้า ทำให้เทวดาโกรธ จะเอาอันใดเป็นที่พึ่ง เกิดมาในเมืองท่าน ไม่คำนับเจ้าเมือง จะเอาอันใดเป็นที่พึ่ง ถึงตายแล้วก็ต้องคำนับด้วยกตัญญู
ขงจู๊เข้าไปในศาลเจ้าจิวกง จึ่งถามคนรักษาศาลเจ้าว่า ธรรมเนียมที่จะคำนับเจ้าจิวกงนี่อย่างไร คนรักษาศาลเจ้าจึ่งตอบว่า ท่านเป็นอาจารย์ผู้ใหญ่ คนทั้งปวงก็นับถือว่าสาระพัตรจะรู้ เหตุใดจึ่งมาถามธรรมเนียมศาลเจ้านิดหนึ่งเท่านี้ ขงจู๊จึ่งตอบว่า อันเป็นปราชญ์ถึงจะรู้มากก็จริง สิ่งใดที่รู้แล้วก็ไม่ต้องถาม สิ่งใดที่ยังไม่รู้ถึงมาตรว่านิดหน่อยหนึ่งก็ดี ก็ต้องถามจึ่งควร
คำขงจู๊ว่า ในแผ่นดินเลียดก๊กนี้ ลองฝีมือทหารให้ยิงเป้าให้ถูกแล้วให้ตลอดด้วยจึ่งเอาเป็นนายทหาร ทำอย่างนี้ไม่ถูก ด้วยลางคนแรงมาก ลางคนแรงน้อย สุดแท้แต่ให้ถูกเป้าเป็นประมาณ
เจ้าเมืองฌ่อ ถามขงจู๊ว่า เป็นเจ้าเมืองจะให้ใช้ขุนนางอย่างไร เป็นขุนนางจะให้ปรนนิบัติเจ้าเมืองอย่างไร ขงจู๊จึ่งว่า เป็นเจ้าเมืองให้ใช้ขุนนางตามธรรมเนียม ถ้าเป็นขุนนางก็ให้ซื่อตรงต่อเจ้าเมือง คำข้อหนึ่งว่า เป็นคนดีให้สืบดูว่าที่ใดจะมีคนมีปัญญาบ้าง ถ้ารู้ว่ามีปัญญาแล้วให้ไปหา ถ้ามีปัญญาไม่ไปหา คนมีปัญญาจะว่าดีอย่างไร อนึ่ง ชาติคนชั่วถึงจะเอาเนื้อเอาใจบำรุงไว้ให้เป็นสุข ก็ไม่ดีได้ มีแต่จะคิดทำความชั่วต่างๆ แล้วคงจะไปหาที่ชั่ว ต้องทรมานไว้ให้ลำบากจึ่งจะได้ ถ้าตามใจก็จะรื่นเริงหนักไป ถ้าคนดีเล่าก็คงจะไปหาแต่ที่ดี ถึงคนชั่ว จะเอาไปหาแต่ที่ดี ถึงคนชั่วจะเอาไปบำรุงไว้ ก็ไม่อยู่ได้ อนึ่งอย่าหลงรักคนชั่ว จะให้ฉิบหาย ให้รักแต่คนดี จึ่งจะมีประโยชน์ จะทำการสิ่งใดให้ตั้งเมตตาไว้เป็นประธาน อนึ่งการมั่งมีและที่ขุนนางนั้น ก็ย่อมปรารถนาทุกคน ถ้าหากินโดยสุจริต ก็จะมั่งมียืดยาว ถ้าหากินไม่ชอบธรรม ก็ไม่ยั่งไม่ยืน ถ้าเป็นขุนนางและตั้งอยู่ในยุติธรรมก็จะยั่งยืน ถ้าไม่เป็นธรรมก็ไม่ยั่งไม่ยืน ถ้ายากจนเล่า ก็ให้เจียมตัว ทำการพอสมควรกับสติกำลัง ถ้าคราววาสนามาถึงก็หากเป็นไปเอง ถ้าจนแล้วยิ่งทำความชั่ว เหมือนแกล้งตัวเอง ถ้าเป็นปราชญ์ไม่มีเมตตา ผู้ใดจะว่าดี อันปราชญ์แล้วย่อมมีเมตตาอยู่ทุกเวลา จนชั้นแต่ว่า เวลากินข้าวก็คิดเมตตาอยู่ทุกค่ำเช้า ถึงยากจนก็ไม่เสียทางธรรม อนึ่ง ถ้าเป็นคนชั่วแล้ว และรู้ตัวกลับประพฤติที่ดี อย่างนี้ก็เรียกว่าเป็นคนดีได้ อนึ่ง ถ้าเวลาเช้าให้เราได้ความดี ถึงเวลาค่ำ ให้เราตายเสียเราก็จะยอม อนึ่ง คนเรียนหนังสือ ก็ปรารถนาจะหาธรรมเนียมที่ดี ถ้ายังวุ่นวายอยู่ด้วยนุ่งห่มและการกินว่าไม่เทียมเพื่อน มีความเดือดร้อนกินแหนงต่างๆ ก็หาจัดว่าเป็นคนรู้ได้ไม่ อนึ่ง เป็นคนดีในมนุษย์ อย่าให้เลือกการทั้งปวงว่าสิ่งนี้จะทำได้ สิ่งนี้จะทำไม่ได้ สุดแท้แต่ชอบทำแล้ว ก็ให้ทำเถิด อนึ่ง เป็นปราชญ์แล้ว มักระวังตัวกลัวผิดอยู่เป็นนิตย์ อันคนชั่วแล้ว เอาแต่ได้ทรัพย์เป็นประมาณ ไม่รู้ว่าผิดและชอบ อนึ่ง ถ้าคนโลภ ถึงจะเป็นขุนนางก็ดี เป็นไพร่ก็ดี จะทำการสิ่งใดก็มีแต่คนชัง อนึ่ง ถ้าเป็นเจ้าเมืองถ้าตั้งอยู่ในฉะบับธรรมเนียม มีใจอดออมโอบอ้อมอารี จะไปตีเมืองใดก็จะได้ ถ้าอยู่ในเมืองของตัวเล่า ขุนนางทั้งปวงก็จะทำตามธรรมเนียม อนึ่ง เกิดมาเป็นคน ถึงจะไม่ได้เป็นใหญ่ ก็ไม่เป็นทุกข์ จะเป็นทุกข์อยู่แต่ปัญญาจะน้อย จะไม่รู้จักดีแลชั่ว ถ้าคนทั้งปวงจะไม่รู้ว่าเป็นคนดีเล่า ก็ไม่เป็นทุกข์ ถ้าเราทำดี เขาก็จะรู้ไปเอง อนึ่งจะทำการสิ่งใด ให้คนทั้งปวงเห็นดีด้วยจึ่งทำ อนึ่ง ถ้าจะใคร่เป็นคนดี ถ้าเห็นผู้ใดทำดีแล้ว ให้จำเอาเยี่ยงอย่างมาสั่งสอนตัว ทำให้เหมือนให้จงได้ ถ้าเห็นผู้ใดทำชั่ว อย่าให้เอาเยี่ยงอย่าง อนึ่ง ถ้าเป็นคนมีกตัญญู ถ้าเห็นบิดามารดาทำผิด ก็ให้ค่อยว่าค่อยกล่าวห้ามปราม อย่าตะคอกขู่ข่มขี่ ถ้าบิดามารดามิฟัง จะเฆี่ยนตี ก็ให้ค่อยกราบค่อยไหว้อ้อนวอนไป อย่าให้โกรธตอบ อนึ่ง คนแต่ก่อนไม่พูดมาก เพราะมีความอาย พูดออกไปก็ให้ทำได้ดังปาก ถ้าเห็นจะทำไม่ได้ก็อย่าให้พูด ถ้าผู้ใดทำการมักระวังตัวกลัวผิด การนั้นก็มิได้เสีย ถ้าเป็นคนปราชญ์อย่าพูดให้เร็วนัก ถ้าจะเล่าเรียนจึ่งให้ว่องไว อนึ่ง ถ้าเป็นคนดี ใช่จะดีแต่ตัวนั้นหาไม่ ถ้าตัวเป็นบิดามารดา ลูกจะประพฤติตาม ถ้าไม่มีลูก ญาติและเพื่อนบ้านก็จะประพฤติตาม
คำจู๊อิวว่า ถ้าเป็นขุนนางเห็นเจ้าเมืองทำผิด ก็ให้ห้ามปรามแต่ครั้งเดียว ถ้าเห็นเพื่อนทำผิด ก็ให้ห้ามปรามแต่ครั้งหนึ่ง ถ้าขืนว่าซ้ำไปก็จะห่างกันเสีย อนึ่ง ถ้าฟังผู้ใดพูด อย่าเพ่อเชื่อก่อน ให้ดูกิริยา ถ้าทำเหมือนพูดก็ให้เชื่อเถิด
ขงจู๊ชมเบ้งบูจู๊ว่าฉลาด ถ้าอยู่เมืองไหนเห็นเจ้าเมืองมีสติปัญญาจึ่งเตือนสติสั่งสอน ถ้าเห็นเจ้าเมืองไม่มีสติปัญญา ก็ทำเป็นโง่เสีย ขงจู๊ชมเบกอี แล จกเจ สองคนพี่น้องว่า ถ้าผู้ใดทำผิดแต่ก่อน ยกโทษเสียแล้ว ครั้นทีหลังผิดอีก ก็ไม่ยกเอาความเก่ามาว่า แล้วสันดานไม่พยาบาท
คำขงจู๊ว่า ถ้าคนมักพูดมาก ล้อเลียนหน้าเป็น อย่าให้ตอบรับนัก ถ้าคบกัน ขัดเคืองกันแล้ว ก็อย่าคบ ถ้าขืนคบไปจะได้ความเดือดร้อน
ขงจู๊นั่งอยู่ งันเอียน กับ กุยหลอ ยืนสองข้าง ขงจู๊จึ่งถามว่า ใจท่านทั้งสองดีอย่างไร จู๊หลอจึ่งว่า ถ้าข้าพเจ้าจะแต่งตัว ขี่รถ ขี่ม้า ไปก็ดี ถ้าเพื่อนมาทำให้ของที่งามเสียไป ข้าพเจ้าก็ไม่โกรธ งันเอียนจึ่งว่า ข้าพเจ้ามิได้ยกตัวเอง แลทำคุณแก่ผู้ใดแล้วไม่ลำเลิก ขงจู๊จึ่งว่า ใจเรายั่งยืน จะพูดกับเด็กผู้ใหญ่ก็ดี ก็มิได้พลาด คำขงจู๊ว่า สิบบ้านก็พอจะมีคนซื่อตรงเหมือนเราสักคนหนึ่ง แต่จะหาคนที่รู้หนังสือเหมือนเรานั้น เห็นจะไม่มี อนึ่ง ถึงรู้ก็ไม่เท่าใจรัก ใจรักก็ไม่เท่าเพลิดเพลินยินดี
ฮ่อนสี ถามขงจู๊ว่า จำทำตามธรรมเนียมชาวบานชาวเมืองทั้งปวง ซึ่งประพฤติอยู่ทุกวันนี้ จะเป็นประการใด ขงจู๊จึ่งว่า อันชาวบ้านชาวเมืองทุกวันนี้ หลงเซ่นผีนักมักผิดอยู่ ถ้าท่านจะทำตาม ก็ทำแต่พอประมาณเถิด อย่าหลงนัก ฮ่อนสีจึ่งถามว่า จะประพฤติอย่างไรจึ่งจะเป็นปราชญ์ ขงจู๊จึ่งว่า อันนักปราชญ์นั้นจะประพฤติการทั้งปวง มักทรมานกายลำบากเสียก่อน ปลายมือจึ่งสบาย อนึ่ง นักปราชญ์จะคิดการสิ่งใดให้เหมือนน้ำไหล ถ้าถือศีลให้มั่นคงเหมือนภูเขา ถ้าคนมีสติปัญญาแล้ว ใจรอบคอบคิดอยู่ไม่รู้วาย ถ้าคนมีศีล มักอยู่ที่สงัด อนึ่ง คนมีสติปัญญามักรักการสนุก คนมีศีลรักอายุยืน
ใจง่อ ถามขงจู๊ว่า คนใจกรุณานั้น ถ้าเห็นคนตกเหวลงไป มิต้องโดดลงไปตามหรือจะได้สมกับความกรุณา ขงจู๊จึ่งว่า ไม่เป็นเช่นนั้น อันคนกรุณาแล้ว ถ้าเห็นผู้ใดทำผิด ก็ให้ช่วยสั่งสอนว่ากล่าว อย่าให้เขาได้ความเดือดร้อนเพราะปาก อนึ่ง เป็นคนดี จะทำการสิ่งใด ให้ต้องด้วยอย่างธรรมเนียม อย่าให้กลับไปกลับมา
คำขงจู๊ว่า ถ้าจะตั้งอยู่ในธรรม ให้ทำใจให้อ่อน ถ้าจะเล่าเรียน ให้รู้จักแปลจงถ่องแท้ ถ้าได้ยินเขาพูดความดีอยู่อย่าลุกหลีกหนี ให้จำไว้ ถ้าทำผิดแล้วให้เร่งละเสีย อนึ่งเราจะกินของสิ่งใด ถ้าคนริมเรือนเขานุ่งห่มขาว พ่อแม่เขาตาย เราก็ไม่กินอิ่มได้ ถ้าเราไปช่วยเขาส่งสักการศพกลับมาแล้ว ก็ไม่อาจรื่นเริงได้
ขงจู๊จึ่งว่ากับงันเอียนว่า ถ้าเจ้าชีวิตจะใช้เราไปสั่งสอนชาวบ้านชาวเมืองทั้งปวงให้เป็นสัตย์เป็นธรรม เราก็จะอุตส่าห์ไปสั่งสอน ถ้าไม่ใช้เราไป ก็จะเก็บเอาแต่ความดีไว้ในใจเรา ท่านกับเราทุกวันนี้ ก็ประพฤติเหมือนกันอยู่
จู๊ฬ่อได้ยินดังนั้น จึ่งว่ากับขงจู๊ว่า ท่านสรรเสริญแต่งันเอียนคนเดียว ไม่สรรเสริญคนมีกำลังบ้างเลย เมื่อมีคนมาข่มเหงท่านๆ จะคิดประการใด ขงจู๊จึ่งตอบว่า อันคนมีแต่กำลังไม่มีปัญญา ถึงจะสู้กับผู้ใด เหมือนเอามือเปล่าไปตีเสือ ไม่มีเรือจะไปข้ามแม่น้ำ มีแต่จะแพ้ฝ่ายเดียว เราไม่สรรเสริญ
คำขงจู๊ว่า อันให้ข้าช่วยให้มั่งมีนั้น ช่วยกันไม่ได้ จะใช้ให้เข้าไปถือแส้ตามหลังเห็นจะดีกว่า ด้วยวาสนาไม่ควรจะมีแล้ว ถึงจะหาได้ก็ไม่อยู่ ถ้าจะรักเรียนรู้ทั้งปวงเล่า ก็สุดแต่ใจรักจึ่งจะรู้ ถ้าไม่รักก็เหลือสติปัญญาอาจารย์
ขงจู๊ไม่พอใจพูดอยู่ ๔ สิ่ง คือของไม่เคยมี ๑ อวดกำลังอวดรู้ ๑ ความเทลาะวิวาทรบพุ่ง ๑ เจ้าผี ๑ ขงจู๊สั่งสอนใน ๔ อย่าง ให้รู้หนังสือ ๑ ให้มีกิริยาดี ๑ ให้ตรง ๑ ให้มีสัตย์ ๑ อนึ่ง คนมักเอาของที่ไม่มีมาพูดว่ามี น้อยว่ามาก คนอย่างนี้ไม่ยืดยาว อนึ่ง การสิ่งไรที่ยังไม่รู้ ข้าก็ไม่ทำ ถ้าคนทั้งปวงจะทำสิ่งไร ถ้าข้าเห็นดี ข้าก็จะทำตาม ขงจู๊สั่งสอนศิษย์ว่า คนที่บ้านฮ่อเหียงนี้โง่นัก ไม่ควรที่จะเอาความดีออกพูด มีเด็กคนหนึ่งมาหาขงจู๊ ๆ สั่งสอน ลูกศิษย์ทั้งปวงก็ว่าขงจู๊ ๆ ก็ตอบว่า เด็กมาหาโดยคำรพตามธรรมเนียมก็ต้องสั่งสอน อนึ่ง ถ้าจะเอาบุญ จะว่าบุญไกลก็ไกล จะว่าใกล้ก็ใกล้ ถ้าใจจะเป็นบุญๆ ก็ถึง อนึ่งถ้าอุตส่าห์ ก็ให้ถูกธรรมเนียม ถ้าผิดธรรมเนียม ก็ลำบากเสียเปล่า ถ้าจะทำให้มั่นคง ก็ให้ถูกธรรมเนียม ถ้าไม่ถูก ก็แน่นหนาเปล่า แก้ไม่ออก ถ้ากล้าหาญ ก็ให้ถูกธรรมเนียม ถ้าไม่ถูกก็มักเป็นอันตราย ถ้าซื่อตรงก็ให้ถูกธรรมเนียม ถ้าไม่ถูกก็เป็นคนซื่อโง่ ให้รู้จักคนดีคนชั่ว คนทั้งปวงก็รักตัว ถ้ารู้จักเลี้ยงคนดี บ้านเมืองก็ไม่เป็นอันตราย
เจ็งจู๊ ว่าตัวเรา พ่อแม่ให้เกิดมา ให้รู้จักรักษาตัวอย่าให้เป็นอันตราย จนเลือดสักนิดหนึ่งก็อย่าให้ออก อนึ่ง ถ้าคนมาหาให้ดูหน้า ถ้าหน้าเขาไม่ปกติ อย่าให้คบ ถ้าหน้าตาตรงเป็นปกติ จะพูดจาก็ตามจริง จึ่งให้คบ ถ้ามาพูดยกยอเสียงต่ำเสียงสูง ก็อย่าให้คบ อนึ่ง ผู้ใดเป็นที่ไว้ใจฝากลูกกันได้ เหมือนเล่าปี่ฝากเล่าเสี้ยนกับขงเบ้ง และใช้ไปข้างไหนไม่เสียการถ้ามีศึกตายแทนเจ้าได้ ถ้าพร้อมสามสิ่งนี้จึ่งว่าเป็นคนดีได้ อนึ่ง ถ้าเรียนหนังสือได้เป็นขุนนางผู้ใหญ่แล้ว ถ้าอยู่ในเมืองให้รักตน ถ้าทำศึกให้กล้าอย่ารักตน ขงจู๊ว่า ถ้าจะสอนคน ให้สอนแต่ตื้นๆ คือให้หมั่นทำมาหากิน แลรักพ่อรักแม่ก่อน อย่าเพ่อสอนให้ลึกไปใจจะกำเริบ อนึ่ง ถ้าจะทำใจกว้างแผ่เผื่อเงินทองไปแล้ว ครั้นยากจนลง อย่าเสียน้ำใจ ถ้าคนมาทำร้าย อย่าให้โกรธนัก อนึ่ง ถ้าผู้ใดมีความคิดดี รู้ธรรมเนียมมากเหมือนจิวกงก็ดี ถ้าใจคับแคบดีแต่จะเอาของเขา ทำความชั่วมาก เราก็ไม่ขอเห็น อนึ่ง ถ้าผู้ใดเรียนหนังสือจนสามปี ใจก็ยังมิได้คิดที่จะเป็นขุนนาง คนอย่างนี้หายาก อนึ่ง ผู้ใด ถ้ารู้หนังสือแล้ว ให้มีใจซื่อตรงรักทำความดีไปจนตาย ถ้าเห็นเจ้าเมืองไหนไม่เป็นสัตย์ไม่เป็นธรรม รักแต่เงินรักแต่ทอง เมืองนั้นจะเสีย เราอย่าอยู่ ถ้าเมืองไหนวุ่นวาย ลูกฆ่าพ่อ น้องฆ่าพี่ ก็อย่าให้อยู่ ถ้าเห็นเจ้าเมืองมั่นคงเป็นสัตย์เป็นธรรมแล้ว ก็ให้ไปเป็นขุนนางทำราชการเถิด ถ้าเมืองไหนไม่ดีแล้วให้อยู่ป่าเสียดีกว่า คนที่จะปรนนิบัติได้ดังนี้ ทุกวันนี้หายาก ถ้าผู้ใด เมื่อบ้านเมืองไม่เป็นธรรม มาทำราชการเป็นขุนนางก็ดี เมื่อบ้านเมืองเป็นสัตย์เป็นธรรม ไม่มาทำราชการ คนสองจำพวกนี้ ไม่ดี คนมีปัญญาดี จะคิดอันใดก็ทีเดียวได้ ไม่ลังเลเป็นสองใจ คนใจบุญก็ไม่มีทุกข์ คนกล้าก็ไม่กลัวใคร อนึ่ง ถ้าเป็นเจ้าเมืองได้ฟังว่า ผู้ใดมีคุณวิชาดี ก็อย่าเพ่อเชื่อถือนัก ถ้าเห็นว่าดีจริงแล้ว ก็อย่าให้วางใจนัก ถ้าเห็นน้ำใจว่าดีจริงแล้ว ก็อย่าตั้งให้เสมอตัวนัก อนึ่ง ลูกศิษย์สรรเสริญขงจู๊ว่า เมื่อพูดกับชาวบ้าน ก็หน้าชื่น พูดแต่ตื้นๆ ตรงๆ ตามธรรมเนียมชาวบ้าน ถ้าเป็นขุนนาง ก็พูดไม่ให้เสียธรรมเนียมขุนนาง ถ้าพูดกับขุนนางน้อยๆ กว่าตัวก็หน้าชื่น พูดเป็นคำสั่งสอน ถ้าพูดกับขุนนางผู้ใหญ่ก็หน้าชื่น อย่าให้ผิดธรรมเนียม ถ้าต่อหน้าเจ้าเมือง ก็นิ่งสำรวมหน้าชื่นอยู่.
จบฮักยี่สุภาษิตจีนแต่เท่านี้
คนร้อยจำพวก
แต่นี้จะว่าด้วยบุคคลร้อยจำพวกนั้นต่อไป คือโกรธนักมิห้ามก็ไม่หยุด ดีใจนักก็มักไม่ยั้งหยุด พวกหนึ่งเราทำคุณไปแล้ว มิได้คิดที่จะแทนคุณ ยังจะคิดมาเอาอีก พวกหนึ่งมักหลงด้วยผู้หญิงจนลืมการบุญ พวกหนึ่งเห็นชองใครๆ ก็อยากได้ พวกหนึ่งเขาให้สิ่งของอันใด ก็ไม่คิดว่าจะควรหรือมิควรจะเอาสุดแต่ให้แล้วก็รับเอาสิ้น พวกหนึ่งหลอกเอาของเขาได้ทีหนึ่งแล้วก็ไม่มีกรุณา ยังจะคิดหลอกเอาอีก พวกหนึ่งยกตนข่มท่าน พวกหนึ่งทำการมิได้ปรึกษาผู้ใดเอาแต่อำเภอใจตัวเอง พวกหนึ่งทำการมิได้เลือกว่าดีแลชั่วเอาแต่ได้เป็นประมาณ พวกหนึ่งถือว่าตัวฉลาดไปดูถูกคนโง่ พวกหนึ่งได้คนผู้มีวาสนาเป็นที่พึ่ง ไปเที่ยวข่มเหงคนยาก พวกหนึ่งดูถูกลูกกำพร้าแลหญิงหม้าย พวกหนึ่งอวดว่าฝีมือดีไปเที่ยวข่มเหงผู้อื่น พวกหนึ่งไม่มีสมัครสมานด้วยหมู่ญาติ พวกหนึ่งไม่รู้ก็อวดว่ารู้ ทำไม่ได้ก็อวดว่าทำได้ พวกหนึ่งไม่ใช่การของตัว ไปเที่ยวติเตียนคนอื่น พวกหนึ่งรู้ว่าคนชั่วแล้วขืนไปคบหา พวกหนึ่งไม่เจียมตัวว่าจน เห็นผู้ดีเขาทำอย่างไรก็ทำบ้าง พวกหนึ่งมักเชื่อถือพราหมณ์และแม่มดโกหก พวกหนึ่งถ้าแขกมาหากลัวจะต้องเสียของ รับแขกแล้วทำกิริยาโกรธ พวกหนึ่งมีเงินแล้วไม่คิดที่จะทำบุญให้ทาน พวกหนึ่งความไม่จริงเอามาพูดเป็นจริง พวกหนึ่งถ้าเห็นคนอื่นมีของดีมักลูบคลำแล้วๆ เล่าๆ มักพูดจาประสมประสาน พวกหนึ่งมั่งมีแล้วทำเย่อหยิ่งมิได้แผ่เผื่อผู้ใด พวกหนึ่งไม่นับถือผู้มีปัญญา กิริยาตัวชั่วก็จะให้ชั่วเหมือนตัว พวกหนึ่งชมรูปตัวว่างามดี ติรูปคนอื่นว่าชั่ว พวกหนึ่งตัวจนไปชังคนมั่งมี พวกหนึ่งตัวอยากได้ของเขา แล้วไปหลอกว่า ท่านผู้มีวาสนาจะเอา พวกหนึ่งคนทั้งปวงเขาพร้อมกันเห็นว่าชอบแล้ว ตัวไม่รู้ก็ขัดว่าไม่ชอบ พวกหนึ่งจะใคร่ให้ติคนทั้งปวงจะให้ชั่วเสีย พวกหนึ่งถ้าท่านให้ของแล้วเลือกว่า สิ่งนี้ไม่ดีข้าไม่เอาข้าจะเอาอื่น พวกหนึ่งการแต่น้อยหนึ่ง ก็ทุ่มเถียงกันจนแพ้แลชนะ พวกหนึ่งได้ฟังความลับผู้อื่นก็เอาไปเที่ยวแพร่งพราย บรรดาจะชั่วน้อยก็เติมให้ชั่วมาก พวกหนึ่งมักไปทำคุณคนไม่เลือกหน้า พวกหนึ่งพูดปากโป้ง พวกหนึ่งลุอำนาจแก่ความอยากมักฆ่าสัตว์กิน พวกหนึ่งมักหลอกหลอนผู้อื่นให้ตกใจ พวกหนึ่งใจลำเอียงรักญาติไม่เที่ยงธรรม พวกหนึ่งมักพยาบาท ความนานแล้วก็มักรื้อขึ้นว่าเนืองๆ พวกหนึ่งเขาเอ็นดูกัน ไปยุยงไม่ให้เขารักกันได้ พวกหนึ่งติเตียนคนใช้ของตัวว่าไม่ดี แล้วและคนใช้นั้นไปอยู่กับคนอื่นได้ความดีขึ้น ตนก็แกล้งไปติเตียนผู้ที่รับไว้ พวกหนึ่งถือตัวว่ากล้าหาญ เที่ยวอวดฝีมือกลางถนนหนทางไม่คิดถึงที่จะกินเช้าค่ำ พวกหนึ่งแขกมาหา ทำเฉยเสียไม่ต้อนรับ พวกหนึ่งปากร้ายมักด่าเจ็บปวด พวกหนึ่งดูถูกคนแก่และเด็กไม่รู้จักความ พวกหนึ่งใจมักเป็นขะโมยคิดแต่จะลักของเขา พวกหนึ่งมักพูดจะให้ฆ่าให้ตี พวกหนึ่งเป็นหนี้เขาแล้วหลอกให้คนมาประกัน แล้วหนีเอาตัวรอด พวกหนึ่งพอใจฟังเขาพูดความไม่ดี พวกหนึ่งพอใจนินทาเขา พวกหนึ่งพอใจแย่งรังนก พวกหนึ่งพอใจหลอกให้หญิงมีท้องตกใจ พวกหนึ่งมักเอาไฟทิ้งเรือน เอาเหล็กไชท้องเรือ พวกหนึ่งพอใจล้อบ้าและคนหูหนวกตาบอด พวกหนึ่งถ้าเขาขอสู่กันพอใจไปยุข้างโน้นข้างนี้ไม่ให้ได้กัน พวกหนึ่งคิดแต่ฉ้อเป็นนิตย์ พวกหนึ่งมักขอของรักเพื่อน พวกหนึ่งมักยุให้คนวิวาทกัน พวกหนึ่งกินเหล้าแล้วทำเมา พวกหนึ่งมักเจาะฝามองดูผู้หญิง.
บุคคลร้อยจำพวกจบแต่เท่านี้
เรื่องนางเคงเกียงสอนบุตร
เป็นบทที่หก ในโกบุนหวม
ในบทที่หกว่า เกงเกงกาจื้อ เกงเกียงกาจื๊อ แปลตามคำอรรถโดยย่อว่า นางเคงเกียงสอนบุตร ด้วยเดิมครั้งแผ่นดินเลียดก๊ก มีชายหนุ่มคนหนึ่ง ชื่อ ปุ้ญเป็ก อายุได้สิบหกปี เป็นบุตรนางเคงเกียง ปุ้ญเป็กทำราชการในเมืองลู้ เจ้าเมืองลู้เห็นว่าปุ้ญเป็กเป็นญาติก็ตั้งให้เป็นขุนนางแต่หนุ่มๆ วันหนึ่งปุ้ญเป็กออกมาจากที่เฝ้าเจ้าเมืองลู้กลับไปบ้าน ครั้นถึงก็เข้าไปคำนับนางเคงเกียงผู้มารดา ขณะนั้นนางเคงเกียงกำลังฉีกป่านจะเอาไปทอผ้า ปุ้ญเป็กเห็นดั่งนั้น คุกเข่าลงคำนับมารดาจึ่งพูดว่า เราก็มิใช่คนอื่น เป็นเชื้อแถวเจ้าเมืองลู้มีบรรดาศักดิ์ง ซึ่งมารดามานั่งฉีกป่านจะทอผ้าดังนี้ดูไม่สมควร ข้าพเจ้าเกรงกุยซุนผู้อาว์จะติเตียนข้าพเจ้าได้ว่า เป็นคนปราศจากกตัญญู ไม่ห้ามปรามมารดาให้ละการงานเสียจะได้มีความสุข นางเคงเกียงได้ฟังดังนั้นก็ถอนใจใหญ่แล้วว่า เจ้าเมืองลู้ให้เด็กหนุ่มเช่นปุ้ญเป็กเป็นขุนนางดั่งนี้ เห็นบ้านเมืองจะเสื่อมเสีย ด้วยคนเด็กหนุ่มเช่นปุ้ญเป็กนี้ไม่รู้จักอะไรมาก ปุ้ญเป็กเห็นมารดาว่าดังนั้นก็ลุกขึ้นจะไป
นางเคงเกียงว่าเจ้าอย่าเพ่อไปหยุดนั่งอยู่ที่นี่ก่อน มารดาจะสอนให้เจ้าฟัง ในเมืองลู้นี้แต่ก่อนเจ้าเมืองตั้งอยู่ในยุตติธรรม ประกอบด้วยเมตตากรุณาต่ออาณาประชาราษฎร เมื่อจะทรมานสั่งสอนราษฎร ท่านเลือกหาไชยภูมิที่ให้ราษฎรอยู่พอสมควร มิให้ลำบากนักสบายนัก พออยู่ทำมาหากินเลี้ยงชีวิตได้ ด้วยประสงค์จะให้ปราศจากความเกียจคร้านและการชั่วต่างๆ ถ้าให้ไปอยู่ในที่เป็นสุขสบายนักเกินพูมคนไป ก็เป็นเหตุจะให้เกิดความเกียจคร้าน ถ้าเกียจคร้านไม่คิดทำมาหากินแล้วก็จะประกอบการชั่วต่างๆ ท่านเกียจกันการเล่นแลความชั่วเสีย เพราะเหตุดั่งนี้ เมืองลู้จึ่งได้รุ่งเรืองเจริญมาจนทุกวันนี้ เปรียบเหมือนคนแสวงหาเงินทองมาเลี้ยงชีวิต ด้วยค้าขายมาเลี้ยงตัวและมืวิชาการต่างๆ ถ้าเงินทองแลเข้าของได้มาโดยมากแล้ว ก็มักมีความประมาทหมิ่นแก่เข้าของเงินทอง มักฟูมฟายใช้สอยไม่สู้จะเสียดาย แม้นทำมาหาโดยความเหน็ดเหนื่อยลำบากยากแค้นแล้ว ก็มีความเสียดายรักใคร่ในเข้าของเงินทองนั้นมากนัก ถึงจะจับจ่ายใช้สอยก็มัธยัสถ์ ด้วยความเสียดายกลัวจะหมดสิ้นไป
ประการหนึ่งลักษณะคน ถ้าอยู่ในที่เป็นสุขสนุกสบายแล้ว ก็มักจะเป็นคนเกียจคร้าน ไม่ใคร่จะประกอบการทำกิน มิได้คิดถึงแก่ความลำบากยากจน มักกำเริบใจแสวงแต่การเล่นเป็นที่สนุกต่างๆ ถ้าดั่งนี้แล้วคงจะประกอบการชั่วต่างๆ ถ้าการชั่วมีในตัวขึ้นมากแล้ว ทุกข์แลภัยก็คงถึงตัวให้ได้ความฉิบหายด้วยเหตุต่างๆ เพราะดั่งนี้
ลักษณะเกิดมาเป็นคน ต้องประพฤติให้สมควรแก่กำลังแห่งตน ถ้าประกอบการทำมาหากินให้เกินกำลังนักก็ไม่ได้ จะเป็นคนเกียจคร้านเอาแต่ความสุขสนุกสบายภายเดียวก็ไม่ถูก ต้องประพฤติให้สมควรแก่กำลังแห่งตน จึ่งจะเรียกว่าเป็นคนดี ถ้าดีแล้ว ความรุ่งเรืองเจริญก็มีมาตาม แม้นความเจริญมีแล้ว ความสุขก็มี ลักษณะคนดีเกิดมาเดิมเมื่อจะชั่วนั้น เป็นคนเหลาะแหละมาก่อน ถ้าเหลาะแหละเคยตัวเข้าแล้ว ก็ทำการชั่วขึ้นบ้างแต่เล็กน้อยก่อน ถ้าทำการชั่วเคยตัวเข้าแล้ว ความโกงเกะกะก็มีขึ้น สันดานผู้นั้นก็เป็นพาลไป ถ้านํ้าจิตต์เป็นพาลแล้ว ถึงคนที่มีสติปัญญาก็ยากที่จะสั่งสอนว่ากล่าว ครั้นผู้ใดว่ากล่าวห้ามปรามมิได้แล้ว ชอบสิ่งใดก็จะทำเอาตามอำเภอใจ ถ้าดั่งนี้แล้วความฉิบหายก็จะมีมาถึงแก่ผู้นั้นเป็นแท้ ในเมืองลู้ทุกวันนี้ คนเช่นเรากล่าวก็มิใคร่จะมี เมืองลู้ซึ่งรุ่งเรืองจำเริญทั้งนี้ ก็เพราะเจ้าเมืองประพฤติความดีเป็นเดิม ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ต้องเป็นไปตาม ถ้าขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยดีไปตามเจ้าเมืองแล้ว ราษฎรก็ไม่กล้าจะกระทำความชั่ว ต้องประกอบการเป็นสุจริต ที่ ๑ คือศึกษาเล่าเรียนหนังสือ ให้รู้การดีแลชั่วต่างๆ ที่ ๒ คือหากินด้วยการช่างต่างๆ ที่ ๓ คือทำสวนไร่นา ที่ ๔ คือเป็นลูกค้าต่างๆ ขายใหญ่น้อย ที่ ๕ คือหากินด้วยการจ้าง ซึ่งจะหากินด้วยอย่างอื่น นอกจากนี้ไม่มีโดยน้อย
ทุกวันนี้ พระเจ้าจิวเซียงอ๋องเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ท่านก็ประพฤติตามแบบอย่างพระมหากษัตริย์แต่ก่อน ย่อมเอาพระทัยใส่ในราชการบ้านเมือง แลกิจสุขทุกข์ของราษฎรอยู่เสมอมิได้ขาด ถ้าถึงฤดูฝนพระเจ้าจิวเซียงอ๋องเสด็จไปแรกนาแล้วก็เสด็จขึ้นสู่ที่ประทับ ขุนนางข้าราชการเฝ้าอยู่พร้อมกัน พระเจ้าจิวเซียงอ๋องรับสั่งถามขุนนางผู้ใหญ่ซึ่งเป็นที่ใจเซียงก่อนว่า ในปีนี้ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย แลอาณาประชาราษฎร์เป็นปกติเรียบร้อยดีอยู่ดอกหรือ ขุนนางผู้ใหญ่ซึ่งเป็นที่ใจเซียงก็กราบทูลตามเหตุให้ทรงทราบทุกประการ แล้วพระองค์ตรัสถามขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายทหารต่อลงมาว่าในปีนี้ไพร่พลทหารเป็นปรกติดีอยู่ดอกหรือ การซ้อมหัดในเพลงอาวุธต่างๆ แคล่วคล่องว่องไวดีขึ้นหรือเสื่อมถอยประการใด ขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายทหาร ก็กราบทูลความตามเหตุให้ทรงทราบทุกประการ แล้วพระองค์ตรัสถามขุนนางฝ่ายพลเรือนว่า ในปีนี้เข้าปลาอาหารราษฎรลูกค้าวาณิชบริบูรณ์หรือบกพร่องประการใด ขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายพลเรือนก็กราบทูลความตามเหตุ ซึ่งมีในปีนั้นให้ทรงทราบทุกประการ แล้วพระองค์ก็ตรัสถามขุนนางผู้น้อย ด้วยข้อความตามตำแหน่งพนักงาน ซึ่งได้ว่าเป็นลำดับกันลงมาทุกๆ คน ขุนนางผู้น้อยก็กราบทูลความตามเหตุ ซึ่งมีในปีนั้นให้ทรงทราบแล้ว พระเจ้าจิวเซียงอ๋อง จึ่งตรัสถามขุนนางซึ่งเป็นพนักงานจดหมายเหตุว่า ในปีนี้มีเหตุอย่างไรบ้าง ขุนนางพนักงานก็กราบทูลข้อความ ซึ่งได้ลงไว้ในจดหมายเหตุให้ทรงทราบทุกประการ พระเจ้าจิวเซียงอ๋อง ตรัสถามดั่งนี้จึ่งจะเสด็จเข้าสู่พระราชวัง
การที่มารดาว่าให้เจ้าฟังดั่งนี้ เป็นธรรมเนียมแห่งพระมหากษัตริย์ ใช่แต่เท่านั้น ธรรมดาพระมหากษัตริย์ท่านต้องเอาพระทัยใส่ในราชการแผ่นดินทุกฤดู ด้วยธรรมเนียมในเมืองจีนนั้น ปีหนึ่งมีฤดู ๔ คือเดือนยี่ เดือนสาม เดือนสี่ เรียกว่าซุน คือฤดูฝน เดือนห้า เดือนหก เดือนเจ็ด เรียกว่าแฮ คือฤดูร้อน เดือนแปด เดือนเก้า เดือนสิบ เรียกว่าชิว ฤดูไม่หนาวไม่ร้อน เดือนสิบเอ็ด เดือนสิบสอง เดือนอ้าย เรียกว่าตัง คือฤดูหนาว
ประการหนึ่ง เป็นกษัตริย์ต้องเอาพระทัยใส่ในการแผ่นดิน เสด็จออกว่าราชการทุกวันมิได้ขาด เวลาค่ำว่าการข้างในซึ่งเป็นธุระในส่วนพระองค์เสร็จแล้ว จึ่งจะขึ้นสู่ที่พระบรรทม แต่เป็นถึงพระเจ้าแผ่นดิน ก็ยังประกอบด้วยกิจธุระดั่งนี้ ใช่แต่พระเจ้าแผ่นดินเมื่อไร ถึงขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ต้องเอาเป็นธุระราชการในตำแหน่งของตัวทุกวันมิได้ขาด ต่อเวลากลางคืนจึ่งจะได้ดูแลว่ากล่าวการในบ้านเรือนซึ่งเป็นธุระของตัว
ประการหนึ่ง ผู้ซึ่งเป็นมเหสีแห่งพระมหากษัตริย์นั้นเล่า ก็ต้องว่าราชการฝ่ายใน แล้วก็เป็นพนักงานเย็บปักพระมหามาลาสำหรับทรง ถ้าเป็นภรรยาขุนนางผู้ใหญ่ก็ต้องเป็นธุระดูแลว่ากล่าวการในบ้านในเรือน แล้วก็ต้องเป็นธุระในการเย็บเสื้อกางเกงให้สามีใส่ ถ้าเป็นภรรยาผู้น้อยก็ต้องทอสายรัดเองให้สามีใช้ กิจการย่อมมีด้วยกันทุกคน เป็นธรรมดาดั่งนี้
ประการหนึ่ง ผู้ซึ่งเป็นใหญ่จะบำรุงแผ่นดินให้เจริญนั้น คือประกอบด้วยปัญญาสอดส่องทั่วไปในพระราชอาณาจักร ระวังรักษาพระองค์มิให้ผิดธรรมเนียม แล้วก็เอาพระทัยใส่ตรวอตราดูแลขุนนางผู้ใหญ่มิให้กระทำการผิด เป็นขุนนางผู้ใหญ่เล่าก็ต้องตรวจตราดูแลขุนนางผู้น้อย ขุนนางผู้น้อยก็ต้องตรวจตราดูแลคนซึ่งใช้ต่างตัว ระวังระไวอย่าให้กระทำการชั่วขึ้นได้ ถ้าดั่งนี้แล้วบ้านเมืองก็เป็นสุขสบาย
ประการหนึ่ง ผู้ซึ่งเป็นนักเรียน เวลาเช้าไปสู่สำนักอาจารย์เย็นกลับมาบ้าน ครั้นค่ำลงก็ตรึกตรองเล่าบ่นไปจนได้เวลา ผู้ที่หากินด้วยการซื้อขาย เป็นพ่อค้าใหญ่น้อยก็เหมือนกันกลางวันซื้อขาย กลางคืนคิดอ่านตรวจตราต้นทุนกำไร ตรึกตรองหาช่องที่จะค้าขาย แต่เช่นนี้ทุกวันมิได้ขาด แต่อย่างนั้นแล้วก็ไม่อยากหยุดในที่จะกระทำการจ้างด้วยกลัวจะอดอยาก ซึ่งมารดาว่ากล่าวสั่งสอนเจ้าทั้งนี้ ด้วยเห็นเจ้ามาว่ามารดาด้วยเรื่องฉีกป่าน มารดาเกรงเจ้าจะเป็นคนเกียจคร้าน
ปุ้ญเป็กว่า ซึ่งมารดาว่ากล่าวสั่งสอนข้าพเจ้านี้เป็นความจริงทุกอย่าง ตัวข้าพเจ้านี้ใช่จะเป็นคนเกียจคร้านก็หามิได้ ซึ่งว่าทั้งนี้ด้วยเห็นว่ามารดาก็แก่แล้ว ประการหนึ่ง ซึ่งมารดาไม่เป็นคนเกียจคร้านอุตส่าห์ประกอบการงานนี้ควร แต่เกรงเขาจะติเตียนนินทาข้าพเจ้าว่าเป็นขุนนางมียศถาศักดิ์ดั่งนี้ แล้วก็เป็นญาติกับท่านเจ้าเมืองด้วย เหตุใดจึ่งไม่ปฏิบัติมารดา นิ่งให้ฉีกป่านทอผ้าหาเลี้ยงชีวิตปราศจากความกตัญญู
นางเคงเกียงว่า เจ้าพูดนี้ก็จริงดอก แต่มารดานิ่งนอนอยู่เปล่าไม่ได้ ก็ทำตามกำลัง เกิดมาเป็นมนุษย์แล้วไม่ว่าผู้ดีเข็ญใจ ถ้าเอาใจใส่ในการงานอยู่แล้ว ความชั่วก็มิใคร่จะมี แต่คนที่เป็นผู้ดีมียศถาศักดิ์ ถ้าจะประกอบการงานก็ต้องเอาปัญญาเป็นที่ตั้ง ผู้ที่เข็ญใจไร้ทรัพย์จะประกอบการ ต้องเอากำลังเรี่ยวแรงเป็นที่ตั้ง ซึ่งมารดาว่ากล่าวสั่งสอนทั้งนี้ เพราะเห็นว่าบิดาของเจ้าเป็นขุนนางผู้ใหญ่ ก็ถึงแก่กรรมไปแล้ว มารดาก็เป็นหม้าย ยังอุตส่าห์รักษาตัวมาจนทุกวันนี้ เพราะกลัวความติเตียนนินทาตลอดไปถึงบิดาเจ้า บิดาเจ้าจะพลอยเสียชื่อเสียงไป ตัวเจ้าเป็นเด็กหนุ่มยังไม่เข้าใจในขนบธรรมเนียมราชการ มารดามีความวิตกนัก ซึ่งสั่งสอนว่ากล่าวเจ้าทั้งนี้ ด้วยกลัวว่าไปเบื้องหน้าไม่มีใครเส้นไหว้ศพบิดาเจ้า
ปุ้ญเป็กคำนับมารดาแล้วก็กลับไปที่อยู่ ครั้นเวลาเช้าก็ไปหาขงจู๊ผู้เป็นอาจารย์เล่าความซึ่งมารดาสั่งสอนนั้นให้ฟังทุกประการ
ขงจู๊ก็ชมนางเคงเกียงว่าประกอบด้วยสติปัญญา รู้ขนบธรรมเนียมมาก หาหญิงจะเสมอเหมือนโดยยาก พูดแล้วก็เรียกศิษย์ทั้งปวงมาให้จดหมายถ้อยคำ ซึ่งนางเคงเกียงสอนบุตรนั้นไว้ ด้วยประสงค์จะให้ศิษย์ภายหลังรู้ต่อไป
แปลคำในบทที่หก สิ้นข้อความแต่เพียงนี้.