วรรณพฤติคำฉันท์
คำนำ
ด้วยหลวงอารีดรุณพรรค (หม่อมหลวงเจริญ อิศรางกูร ณกรุงเทพ) มาแจ้งความแก่กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณว่า มีความศรัทธาจะรับพิมพ์หนังสือในหอพระสมุดสำหรับพระนครเรื่อง ๑ เปนของแจกในงานปลงศพสนองคุณหม่อมราชวงษ์ชม อิศรางกูร ณกรุงเทพ ผู้บิดา ซึ่งเปนบุตรหม่อมเจ้าตุ้ม ในเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าเปนผู้เลือก ๆ ได้วรรณพฤติคำฉันท์ ซึ่งแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๕ เรื่อง ๑ เห็นสมควรจะพิมพ์ได้
หนังสือวรรณพฤติคำฉันท์นี้แต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมโรง จุลศักราช ๑๒๔๒ พ.ศ. ๒๔๒๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เลือกหาคาถาสุภาสิตภาษามคธ ตั้งเปนกระทู้แจกจินตกวีในสมัยนั้น ให้ช่วยกันแปลแต่งเปนฉันท์ต่าง ๆ ในภาษาไทย แล้วโปรดให้ช่างเขียนเข้ากรอบละฉันท์ ติดเปนเครื่องประดับพระเมรุสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ กับสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน เมื่องานพระเมรุแล้วเห็นจะส่งกรอบฉันท์นั้นไปเก็บรักษาไว้แล้วย้ายที่ไปหลายแห่ง ในที่สุดไปพบอยู่ใต้พระวิมานในพระราชวังบวร ฯ พระองค์เจ้าวงจันทร์ส่งประทานมายังหอพระสมุดฯ ชำรุดเปนอันตรธานไปเสียเปนอันมาก กรรมการสืบหาต้นฉบับก็ไม่ได้ความว่าจะมีใครได้รวบรวมฉันท์เหล่านี้ไว้บ้าง จนเมื่อเร็ว ๆ นี้ เมื่อย้ายหอพระสมุด ๆ ขนหนังสือมาจัดใหม่ จึงไปพบหนังสือเก่าพวกมีอยู่ในหอพระสมุดฯ เดิมเปนของ/*(2)*/ข้าพเจ้าเอง ได้คัดหนังสือเรื่องต่าง ๆ ไว้แต่เมื่อครั้งยังอยู่ในกรมศึกษาธิการ ยกต้นฉบับเหล่านี้ให้ไว้แก่หอพระสมุดฯ ในหนังสือพวกนี้พบเรื่องวรรณพฤติคำฉันท์มีอยู่ ข้าพเจ้าจะได้คัดมาจากฉบับของผู้ใดก็จำไม่ได้เสียแล้ว และมีฉันท์ที่ได้แต่งในคราวนั้นทั้งหมดฤๅไม่ก็ทราบไม่ได้ ชื่อกวีที่ได้แต่งฉันท์ก็ได้ไว้แต่ ๓ คือ เจ้าพระยาภาสกรวงษ์ ๑ พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ๑ ขุนวิสุทธากร ๑ นอกจากนี้ไม่ปรากฏ จะรอสืบหาต่อไปให้ได้จนบริบูรณ์ก่อนจึงพิมพ์ก็เห็นว่าจะช้า จึงให้พิมพ์ในสมุดเล่มนี้เสียชั้นหนึ่ง ด้วยเชื่อแน่ว่าผู้ใดได้อ่านคงจะชอบ แต่ถ้าท่านผู้ใดมีหนังสือเรื่องนี้ที่ได้รวบรวมไว้ มีฉันท์บริบูรณ์ทุกบท ฤามากกว่าที่มีในเล่มนี้ ฤาว่าทราบนามผู้แต่งฉันท์บทใด ๆ แลแจ้งความมาให้หอพระสมุดฯ ทราบ กรรมการจะมีความยินดีแลขอบใจเปนอันมาก
ข้าพเจ้าขออนุโมทนาส่วนกุศลทักษิณานุปทาน ซึ่งหลวงอารีดรุณพรรค ได้บำเพ็ญเปนการสนองคุณท่านผู้เปนบุรพการีด้วยความกตัญญูกตเวที แลข้าพเจ้าเชื่อว่าผู้ที่ได้อ่านสมุดเล่มนี้ จะพอใจแลอนุโมทนา
<ดำรงราชานุภาพ>
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
ฉันทวรรณพฤติ แต่งในรัชกาลที่ ๕
/*1*/ปาณาติปาโต อทิน์นาทานํ
มุสาวาโท จ วุจ์จติ
ปรทารคมนัญ์เจว
นัป์ปสํสัน์ติ ปัณ์ฑิตา
ภุชงคปยาตฉันท์
๑๒๏ จะแถลงกรรมกิเลศเหตุ
ประเภทสี่สถานขาน
ประถมคือทลายผลาญ
ชิวิตร์สัตว์สลัดสลาย
๏ ทุเหตุคือหทัยโลภ
และลักฉ้อบเว้นวาย
ละเมิดลอบสำผัสกาย
อนงค์นอกฤไทยผัว
๏ มุสาวาทะโป้ปด
ละบองบทกิเลศมัว
จตุพพิธพันพัว
กระวีผองบปองชม ๚
โภคัส์ส นิจ์จยํ ยัน์ติ
วัม์มิโก วุปจิยติ
เอวํ โภเค สมา หุต๎วา
อลมโต กุเลติหิ
หรณีฉันท์
๑๗๏ คุณศิริและสรรพทรัพย์บัณ
ฑิตย์ถึงสสัน
นิธิหลากและหลาย

๏ นรธิรอุส่าห์ขวนขวาย
เพิ่มโภคผาย
วฒนทุกทิวา

/*2/๏ ธนะวุฒิประดุจวัมมิกา
ปลวกแสนอุสา
หสสรรพสถาน

๏ ก็วิริยแคะคาบดินสมาน
เปนจอมพิศาล
อุจมูลมหันต์

๏ สนิจยฉนี้ปราชญ์บัณ
ฑิตย์หมั่นสสรรพ์
ธนบาลพิบูลย์

๏ คุณวุฒิก็จักเพิ่มภูล
ครอบครองตระกูล
ศุขเกษมสำราญ ๚

สุภาสิตํ อุต์ตมมาหุ เสฏ์ฐํ
ธัม์มํ ภเณ ธัม์มมัน์ตํ ทุติยํ
ปิยภเณนาป์ปิยัน์ตํ ตติยํ
สัจ์จํ ภเณ นาสิ กัน์ตํ จตุต์ถํ
ปิยังวทาฉันท์
๑๒๏ สุริยะย่อมภณะปะสา
สะวาจะสาธุ์
ปะเคราะห์สุภาสิตประกาศ
อุดมคุณา
๏ พจนธรรมสะหิตวาท
บปราศผลา
ปิยะวะจีภณะนิรา
ผรุศนิรันดร์
๏ วฒนะสัตยประสิทธิ์
บผิดบผัน
จตุพิธาพจนจำนัน
นฤโทษกระลี ๚
ปัญ์ญา โลกัส๎มึ ปัช์โชตา
สติ โลกัส๎มึ ชาคโร
คาโว กัม์เม สชีวานํ
สิสัส์ส อิริยาปโถ
วสันตดิลกฉันท์
๑๔๏ ปัญญาประเสริฐดุจประทีป
ประสะส่องสว่างใจ
สบสัตว์จะรู้จะวินิไฉย
กิจสรรพ์เพราะปัญญา
/*3*/๏ ความมั่นหไทยะสติเปน
คุณเครื่องจะปลุกอา
รมณ์ให้เจริญณุอปมา
ทะบหลงและเลยการ
๏ โคใช้ก็ช่วยพลผดุง
ชนผู้ประกอบการ
นังคัลและคือคุณประธาน
กสิกรรมเปนไป ๚
อิธ นัน์ทติ เปจ์จ นัน์ทติ
กตปุญ์โญ อุภยัต์ถ นัน์ทติ
ปุญ์ญํ เม กตัน์ติ นัน์ทติ
ภิย์โย นัน์ทติ สุคตึ คโต
วาณินีฉันท์
๑๖๏ นรและสะสมกระทำ
กุศละกำ
มะไว้ณสันดาน
วิวิธอเนกประการ
กะติวิจาร
ณจิตรก็เปรมปรีดิ์
๏ ณอุภยะภพก็มี
สำปฤดี
ณบุญบเว้นวาย
สุจริตะกรรมก็หมาย
มนะบคลาย
จำนงบสงไสย
๏ มละชิระบรรลุไตร
ทศพิไสย
ก็ยิ่งจะเพลิดเพลิน
และศุขะสวัสดิเจริญ
ธิรสระเสริญ
และควรสะสมแสวง ๚
ฉัน์ทา โทสา ภยา โมหา
ธัม์มํ โย นาติวัต์ตติ
อาปูรติ ตัส์ส ยโส
สุก์กปัก์เขว จัน์ทิมา
สุรสสิรีฉันท์
๑๑๏ ใครบลุอำนาจ
อคติฉกาจกรรม์
ไม่ผละละเมิดธรรม์
เพราะปิยกระมลโกรธ
/*4*/๏ อิกภยะกริ่งเกรง
ปรชนคุมโทษ
หนึ่งมุหเฉาโฉด
จตุรวิรัติมาน
๏ จักบริบูรณ์ภูล
คุณะยศะไพศาล
เฉกศศิในกาล
ชุษณดิถีเถกิง ๚
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
จตุธา วิภัช์เช โภเค
สเจ มิท์ธานตัน์ทติ
เอเกน โภคํ ภุญ์เชย์ย
ท๎วีหิ กัม์มํ ปโยชเย
จตุต์ถัญ์จน ปาเปย์ย
อาปปาสุภิรัส์สติ
อุปชาติฉันท์
๑๑๏ คฤหัฐจะใฝ่ปอง
คฤหครองตระกูลวาร
แบ่งทรัพยสี่ฐาน
ปฏิบัติสวัสดิ์คุณ
๏ สละภาคะหนึ่งจ่าย
ปริโภคะเจือจุน
สองส่วนกระทำทุน
ธุระเพื่อจะกำไร
๏ สองภาคะหนึ่งฝัง
มนะหวังประโยชน์ไป
เบื้องน่าวิบัติไภย
ธนะนั้นจะเปลื้องเข็ญ ๚
/*5*/อโกเธน ชิเน โกธํ
อสาธุํ สาธุนา ชิเน
ชิเน กทิริยํ ทาเนน
สัจ์เจนาสิกวาทินํ
เวสสเทวีฉันท์
๑๒๏ ปวงปราชญ์พึงปราบผลาญ
โกรธประหารด้วยบโกรธสนอง
ขจัดเสี้ยนสิ่งชั่วผอง
ด้วยดำรงครองสตังธรรม์
๏ รบตนี่ให้แหลกลาญ
ด้วยสละทานแจกและปูนปัน
รบสู้ผู้อาธรรม์
เท็จวจีด้วยสุสัตยา
๏ กลเศิกทั้งสี่นี้
อรรคมุนีมีนุสาสน์ภา
สิตสอนเวไนยา
เพื่อประจักษ์เหตุผจญรณ ๚
มา ปมาทมนุยัญ์เชถ
มัต์ตาปิ อติรัน์ธิสุ
อัป์ปมัต์โต หิ ชายัน์โต
บัป์โปติ วิปุลํ สุขํ
ตนุมัชฌาฉันท์
๖๏ ผู้ใดและประสงค์สำ
ราญล้ำศุขะโลกีย์
เริ่มสังวรอินทรีย์
รักชาติหดำรง
๏ อย่าปล่อยสติตร่ายเตร่
ไป่ปนตและประมาทหลง
อย่ารักฤดิจำนง
ในกามะทิไสยสานติ์
๏ เพราะผู้มิประมาทเผา
เกลศภัศมแหลกลาญ
ดลเดียรศุขะสำราญ
ไพบูลย์บมิปรวนแปร ๚
/*6*/อติสีตํ อติอุณ๎หํ
อติสายํ อิทํ อหุ
อิติ วิส์สัฏ์ฐกัม์มัน์เต
อัต์ถา อัจ์เจนติ มาณเว
รุมมวดีฉันท์
๑๐๏ ทรัพย์ศิริโภคขันธ์
สรรพประโยชน์ผอง
ล่วงละทุชนปอง
อ้างพจนเพี้ยนผัด
๏ ร้อนสุริโยภาษ
แผดผรผ่าวจัด
หนาวพิยะภินท์อัฐิ์
อีกอดิสายัณห์
๏ อ้างพหิเหตุให้
ป่วยกิจะเปลืองอัน
สิ่งศุขะสบสรรพ์
ล่วงมะละบพบพาน ๚
เอเต อมิต์เต จัต์ตาโร
อิติ วิญ์ญาย ปิณ์ฑิโต
อารกา ปริวัช์เชย์ย
มัค์คํ ปฏิภยํ ยถา
รโธทธตาฉันท์
๑๐๏ แม้ธิรางคและประจักษ์
ณลักษณา
แห่งประเทศจตุรปา
ปมิตรนฤพล
๏ พึงละสลัดทุชนพา
ละอย่าระคน
ดังตริปริวัชะถนน
ประกอบเฉภาะไภย
๏ ควรจะหลีกจรละหนี
อรีนไกล
จักเกษมและนิฆะไกษย
ลุศุขประสงค์ ๚
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
/*7*/โย วารุณี อธโน อกิญ์จโน
ปิปาโส ปาตุม์ปิ ปายโต
อุทกมิว อิณํ วิคาหติ
อกุลํ กาหติ ขิป์ปมัต์ตโน
ปุฏะฉันท์
๑๒๏ นรนิรธนสิ่งสาร
การบกังวล
คุณะนิคุณะบคิดขวน
ขวายประโยชน์ใด
๏ นิสิทสยนกินเหล้า
เมาตะพัดไป
บมิละกมละใน
ศุขสุราบาน
๏ ก็จะปะพะวิณหนี้สิน
สิ้นตระกูลปาน
ประดุจศิขรทิ้งธาร
ถ่วงทเลจม ๚
โย ปาณภูตานิ อเหฐรัต๎วารํ
ปรูปวาทา น กโรน์ติทายํ
ภีรุํ ปสํสัน์ติ นํ หิตัต์ถสูรํ
ภยา หิ สัน์โต น กโรน์ติปาปํ
กุสุมวิจิตรฉันท์
๑๒๏ นรชนผู้ใด
บมิมนะคิดเบียน
ปรชิวให้เนียร
นฤศุขลำเค็ญ
๏ แลบมิกระทำบาป
เพราะปรุปวาทเห็น
ณครหไภยเปน
มุลและวิรัติเวร
๏ ณกิริยลามก
คณะมุนิธรรมเจน
รก็สรเสริญเปน
วจนะณผู้ขลาด
/*8*/๏ บมิสรเสริญพาล
มนะสุรหาญอาจ
อกุศลไป่ขยาด
ทุจริตกอบมี
๏ ธิรชนอันสงบ
ธก็ละณบาปภี
ตมณวิบากทวี
อริกอุบัติอบาย
๏ สุปุริสทั้งผอง
ทฤษดิแยบคาย
กิริยณํเพียรคลาย
ทุจริตปหานราม ๚
ปมาทมนุยุญ์ชัน์ติ
พาลา ทุม์เมธิโน ชนา
อัป์ปมาทัญ์จ เมธาวิ
ธนํ เสฏ์ฐํว รัก์ขติ
สวาคตาฉันท์
๑๑๏ พาลชนทุพลญาณ
บพิจารณ์ตรอง
กอบประมาททุกิจนอง
อภิรมย์สมาน
๏ ปราชญ์ธมีกมลจิตร
นฤกิจพาล
ย่อมประกอบสติพิศาล
ณหทัยมี
๏ เสพยสงวนณะวะปมาท
บมิทกทวี
ดุจทรัพย์อุตมศรี
สุประเสริฐหลาย ๚
ขุนวิสุทธากร
นหิ เวเรน เวรานิ
สัม์มัน์ติ จ กุทาจนํ
อเวเรนิธ สัม์มัน์ติ
เอส ธัม์โม สนัน์ตโน
โทธกฉันท์
๑๑๏ เวรบมิสงบ
เพราะกระทบปฏิเวรสนอง
เวรทวิจอง
อทวีดุจเชื้อเพลิง
/*9/๏ โชติ์ชวลิต
และจะติดจะลุกลามเหลิง
จักทะหะเปิง
อุภปักษ์ก็จะเปนจุณ
๏ แม้บมิโต้
บมิตอบเพราะตริวิบากบุญ
เวรก็จักสุญ
ญสงบบมิลุกลาม ๚
เสหิ ทาเรห๎ย- สัน์ตุฏ์โฐ
เวสิยาสุ ปทุส์สติ
ทุส์สติ ปรทาเรสุ
ตํ ปราภวโต มุขํ
ทุตวิลัมพิดฉันท์
๑๒๏ ผิวบุรุษบมิสัน
ตุสด้วยภรรยา
อติละโลภะณกา
มฤดีระคน
๏ มนะเสาะแสวงจรหา
คณิกาทุพล
นครโสภิณิยล
ก็ประโลมประลอง
๏ กระทำประทุษฐ์ภิริยา
ชนอื่นประคอง
จรณะเปนมุขของ
นรผู้พินาศ ๚
น ตํ กัม์มํ กตํ สาธุ
ยํ กัต๎วา อนุตัป์ปติ
ยัส์ส อัส์สุ มุโข โรทํ
วิปากํ ปฏิเสวติ
สิขิริณีฉันท์
๑๗๏ บุรุษบุทคลใดทำ
ณทุจริตใดกำม์
ก็ระอุตาม

๏ มิได้เปนกำม์ดีงาม
ก็จะปริเทววาม
พุสุชลนอง

/*10*/๏ ณภักตรจักเศร้าขุ่นหมอง
บมิศุขทั้งสอง
อิธปรโลกย์

๏ ณภพนี้ดาลจิตรโศก
ปรภวเนื่องโอฆ
ก็อธิกทุกข์

๏ จะเหินห่างปราศจากศุข
ธิรนิรทำนุก
บมิจะประกอบ

๏ วิบากให้เสวยผลบอบ
ก็เพราะมละสละชอบ
วิรหิตเกษม ๚

โลโภ โทโส จ โมโห จ
ปุริสํ ปาปเจตสํ
หึสัน์ติ อัต์ตสัม์ภูตา
ตจสารํว สัม์ผุสํ
โตฎกฉันท์
๑๒๏ มหะโลภและโกรธ
มุหะโฉดสติหลง
อกุศลและคง
ติวิธาอุปบัติ
๏ ณศรีนรใด
ปิฬะใจนระสัตว์
ปริเภทกำจัด
ชนนั้นนุพินาศ
๏ กลผลทุมา
ตจะสาระกะชาติ
ผลิตและพิฆาฏ
ทุมะนาศนฤสกนธ์ ๚
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
อุฏ์ฐานโก อนลโส
อาปทาสุ น เวธติ
อัจ์ฉิท์ทวุต์ติ เมธาวี
ตาทิโส ลภเต ยสํ
ปหาสินีฉันท์
๑๓๏ ผู้ใดมีพิริยฉกรรจ์
และขยันบยั่นงาน
เนืองนิตย์กิจกรณก็ทาน
ก็ทนฤทัวเทียว
/*11*/๏ ทุกข์ไภยันตรจะมหันต์
ฤขยั้นบหวั่นเสียว
ทั้งปัญญาก็อธิกเฉลียว
ฉลาดณเชิงการ
๏ ที่ควรล้วนประพฤติประกอบ
มิชอบมิแผ้วพาน
ผู้นี้คงลภยศะสถาน
สถิตย์บเสื่อมสูญ ๚
ฉ โลกัส๎มึ ฉิท์ทานิ
ยัต์ถ จิต์ตํ น ติฏ์ฐติ
อาลส๎ยัญ์จ ปมาโท จ
อนุฏ์ฐานมสํยโม
นิท์ทา ตัน์ทิ จ เต
ฉิท์เท สัพ์พโส นํ วิวัช์ชเย
มันทักกันตาฉันท์
๑๗๏ ช่องในโลกยฉัพพิธตระบยัง
ตั้งบอยู่ยั้ง
กุศลใส

๏ ความเกียจคร้านงานนรสกลไนย
สองประมาทใจ
มะเมอเมา

๏ สามไม่หมั่นลุกจรวนิชเทา
สี่มโนเบา
บสำรวม

๏ ห้านอนนานนั้นศิริก็บมิสวม
คร้านณกายรวม
ฉบรรหาร

๏ ช่องรั้วหกแห่งมนะก็บสมาน
ศีลกุศลสาร
ก็รั่วโรย

๏ ปราชญ์พึงเว้นช่องทลุปรุประฉโปรย
บุญคดีโดย
จะดลเกษม ๚

อิต์ถีธุต์โต สุราธุต์โต
อัก์ขธุต์โต จ โย นโร
ลัท์ธํ ลัท์ธํ วินาเสติ
ตํ ปราภวโต มุขํ
รุมมวดีฉันท์
๑๐๏ ผู้จระเจ้าชู้ปอง
คณะสัตรี
จ่ายธนะแต่งอินทรีย์
และก็บำเรอ
/*12*/๏ หนึ่งชนนักเลงเสพ
ยสุราเสมอ
มากคณะมิตรชาวเกลอ
สหะการพาล
๏ หนึ่งริประกอบเล่นสรร
พะพนันการ
ส่ายธนะตนให้ลาญ
นุพินาศไป
๏ ความธิประพฤติเปน
ธุระกิตยไข
เปนมุขแห่งผู้ไกษย
ธนนาศมลาย ๚
โหติ ปานสขานาม
โหติ สัม์ปิยสัม์ปิโย
โย จ อัต์เถสุ ชาเตสุ
สหาโย โหติ โส สขา
อินทวงสฉันท์
๑๒๏ กล่าวเทห์สหายพาล
สหะบานบเว้นบวาย
ปากหวานสมานหมาย
มนะมุ่งประจบประแจง
๏ มิตรนี้ผิใครคบ
จิรกาลก็พลิกก็แพลง
หนึ่งมิตรสุมนแถลง
ที่ประจักษ์ประเจิดคุณ
(ฉบับขาด)

ใครเสพจะสบสุน
ทรผลพิศาลสนอง ๚
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
/*13*/จัต์ตาโร โลเก ปัช์โชตา
ปัญ์จเมต์ถ น วิช์ชติ
ทิวา ตปติ อาทิจ์โจ
รัต์ตึ อาภาติ จัน์ทิมา
อถ อัค์คิ ทิวารัต์ตึ
ตัต์ถ ตัต์ถ ปกาสติ
สัม์พุท์โธ ตปตํ เสฏ์โฐ
เอสา อาภา อนุต์ตรา
สัทธราฉันท์
๒๑๏ ธาตรีแสงสว่างฉาย
จตุรพิธภิปราย
นับบคลาคลาย
ขยั่งเกิน
๏ กลางวันดวงแดดบแผดเดิน
ณคคณบภเทิน
ภักตร์ประจวบเมิน
บเพ่งยล
๏ ราษตรีศรีจันทรมณฑล
รุจิรณนภดล
แจ่มจำรัสหน
ทิศาสรรพ์
๏ แสงเพลิงเถกิงณคืนวัน
สวชคุณมหันต์
ให้สำเร็จฉัน
ทสบสถาน
๏ สมเด็จสรรเพ็ชญ์พิชิตมาร
อมิตชุติญาณ
สุทธสันดาน
ดิเรกรัตน์
๏ แผดธรรโมภาษพิโรจน์จรัส
พหลอุตมพัด
เอกอุดมสวัสดิ์
ประโชติผอง
สัท์ธา ทุติยา ปุริสัส์ส โหติ
โน เจ อสัท์ธา อวติฏ์ฐติ สา
ยโส จ กิต์ติ จ ตัต์ถัส์ส โหติ
สัค์คัญ์จ โส คัจ์ฉติ สรีรวิหาย
ปภัททกฉันท์
๑๕๏ สธหธเปรียบสหาย
ปุริสชาย
ก็เหมือนประมาณ

๏ วิจิกิฉะเปลื้องและมาน
มนะวิจารณ์
ณบาปและบุญ

๏ หฤทยแผ้วเพราะคุณ
สุขุมสุน
ทรธรรมก็ทราบ

๏ สทหก็อาจจะปราบ
อสทิยภาพ
ก็สงบมี

/*14*/๏ วรยศเกียรติจะทวี
เพราะมนะเปรมปรี
ดิเชื่อพระญาณ

๏ ขณะละสะริระลาญ
มรณกาล
ก็เกิดณสวรรค์ ๚

อัก์เขหิ ทิพ์พัน์ติ สุรํ ปิวัน์ติ
สัน์ติต์ถิโย ปาปสมา ปเรสํ
นิหีนเสวี รุท์ธเสวี
นิหียติ กาฬปัก์เขว จัน์โท
เมฆวิปยุชชิตาฉันท์
๑๙๏ บุรุษผู้ฝักใฝ่สรรพวิวิธพนัน

เล่นบเว้นวัน
บเบื่อจิตร
๏ อนึ่งพึงใจเหล้าเมารติผิวก็นิตย์

เมาบสร่างฤทธิ์
สุราบาน
๏ ประสงค์คบแต่หญิงชิงชนะปิยะก็มาน

หาญจะชิงหาญ
จะแย่งรัก
๏ สมาคมพาลเพื่อนพาทุจริตประจักษ์

พาประมาทชัก
กระทำกรรม
๏ บหมายพบบคบชอบผู้สุจริตกะทำ

ถึงจะแนะนำ
บไยดี
๏ ภนายนั้นจักเสื่อมสิ้นศุขศิริบมี

ราวกะแรมศรี
นิสากร ๚
อินทวชิรฉันท์
๑๑๏ ความรู้เสมอมิตร
จรติดสกนธ์กาย
ลาภเลิศประเสริฐหลาย
จะอุบัติบขัดแคลน
๏ หนึ่งเปนสถานเคา
รวะเจ้าผดุงแดน
เปนทรัพย์วิเศษแสน
วรยิ่งณโลกัย
๏ ผู้ไร้วิชาคุณ
บวิจารณ์คดีใด
เฉกชาติปศุร์ใน
ปฤถิพีบผิดผัน ๚
เจ้าพระยาภาสกรวงษ์
/*15*/โย มาตรํ ปิตรํ วา
ชิณ์ณกํ คตโยพ์พนํ
ปหุสัน์โต น ภรติ
ตํ ปราภวโต มุขํ
ปมิตักขราฉันท์
๑๒๏ นรใดและหาญ
จะปฏิการคุณสนอง
มนะหากบปอง
จะอุปถัมภ์บนำพา
๏ ชนนีชนก
วยะก็ตกณชรา
สริร่างก็ชิณา
ทุพละคร่ำบสอาง
๏ สละเฉยบคิด
ภรกิจมละวาง
กำมนี้ธิรางค์
มุขะพินาศนแถลง ๚
ปัณ์ฑิโต สีลสัม์ปันโน
สัโณ๎ห จ ปฏิภาณวา
นิวาตวุต์ติ อัต์ถัท์โธ
ตาทิโส ลภเต ยสํ
กมลฉันท์
๑๒๏ นรชาติกระวีมี
ศุภสีละปัญญา
วรอรรถคาถา
ผิจะฦกก็ตรึกเห็น
๏ มธุรศน้ำคำ
ดุจอำมฤตย์เย็น
บกระด้างกระเดื่องเปน
ชนเจียมและเสี่ยมสาร
๏ เพราะประพฤติตนต่ำ
บกระทำอหังการ
บมิหึงจะพึงพาน
ยศศักดิ์บพักขวน ๚
/*16*/อุฏ์ฐานวโต สติมโต
สุจิกัม์มัส์ส นิสัม์มการีโน
สัญ์ญตัส์ส จ ธัม์มชีวิโน
อัป์ปมัต์ตัส์ส ยโสภิวัฑ์ฒติ
กุมารลฬิตาฉันท์
๗๏ อนึ่งธิรบุคลมี
พิรียพลไพศาล
ประกอบสติคนึงการ
มิได้มนะประมาทเมิน
๏ จะเริ่มริกระทำกิตย์ใด
บผลุนผละกรเหลือเกิน
พิจรณพิจยการเจริญ
กุศลสุจิและจึงทำ
๏ สงวนมนะวจีกาย
แลเลี้ยงชีวิตโดยสัม
มอาชิววิสุทธิธรรม
จะภูลพัฒนยศทวี ๚
รูปํ ชีรติ มัจ์จานํ
นามโคต์ตํ น ชีรติ
ราโค อุป์ปโถติ วุจ์จติ
โลโภ ธัม์มานํ ปริปัน์โถ
วโย รัต์ติน์ทิวัก์ขโย

หลมุขีฉันท์
๙๏ รูปนรานิกรจะชำรุด
ย่อมจะซุดชิรณบดำรง
นามะโคตรนรจะคง
ห่อนจะแปรวิกลมิชรา
๏ ราคะปราชญ์พจนดุจทาง
ผิดเพราะห่างอมฤตยคลา
โลภะเปนอริกุศลมา
รานกุศลทรพสลาย
๏ ไวยคือชนมนรสิ้น
เสื่อมเพราะทินะรติบมิกลาย
ราษตรีทิวสวิติวาย
ชีพก็หายนขิยะนนุวัน ๚
/*17*/สัท์ธีธ วิต์ตํ ปุริสัส์ส เสฏ์ฐํ
ธัม์โม สุจิณ์โณ สุขมาวหาติ
สัจ์จํ หเว สาธุตรํ รสานํ
ปัญ์ญาชิวี ชีวตมาหุ เสฏ์ฐํ
ลลิตาฉันท์
๑๒๏ ความเชื่อวิบากสุทุจริต
บคิดฉงน
เปนทรัพย์ประเสริฐสกลธน
บเทียมบทัด
๏ สั่งสมสะธรรมติวิธะมูล
จะภูลสวัสดิ์
รศใดณโลกย์บมิสมัถ
สมะสัตย์วจี
๏ เลี้ยงชีพด้วยวิจยะญาณ
บดาลกระลี
นักปราชญ์ธย่อมจะคหะชี
วะเสรฐสาร ๚
อัญ์ญทัต์ถุํ หโร มิต์โต
โย จ มิต์โตว ธีโร
อนุป์ปิยัญ์จ โย อาห
อปาเยสุ จ โย สขา
อินทวิเชียรฉันท์
๑๑๏ มิตรมุ่งกระมลหมาย
จะประโยชน์ณฝ่ายเดียว
มิตรหนึ่งฉลาดเจียว
มธุรศวจีหวาน
๏ หนึ่งเพื่อนจรุงจิตร
ทุจริตทุราจาร
เบี้ยบ่อนสุราบาน
บทจรณราษตรี
๏ หนึ่งมิตรประสมคล้อย
พจนถ้อยสุวาที
คิดการจะร้ายดี
ก็บขัดบทัดทาน ๚
/*18*/สัจ์จํ เว อมตา วาจา
เอส ธัม์โม สนัน์ตโน
สัจ์เจ อัต์เถ จ ธัม์เม จ
อหุ สัน์โต ปติฏ์ฐิตา
ภัททิกาฉันท์
๑๑๏ อลิกะระหิตะสัตย์
ธจัดธหมาย
สุพจนบมิตาย
บุราณภณิต
๏ วิธุระสุวิระปราชญ์
และอาจประดิษฐ
ณพจนคุณสะหิต
และสัจจธรรม์
๏ ติวิธะคณะสมะยุตร
วิสุทธิสรรพ์
นฤกลิธิระจำนัน
นิราศอบาย ๚
อตีตํ นานุโสจัน์ติ
นัป์ปตัป์ปัน์ติ นาคตํ
ปัจ์จุป์ปัน์เนน ยาเปน์ติ
เตน วัณ์โณ ปสีทติ
สัททุลลวิกีฬิตฉันท์
๑๙๏ ไม่ทุกข์ทำมนตามณความบุรพกิจ

ทำกายแลดวงจิตร
ทุรณ
๏ เห็นทุกข์เปล่าบมิมีคุณานุศุขะผล

ทำทุกข์ประทุกตน
พิบาก
๏ ไม่มั่นหมายมนมุ่งอนาคตจะอยาก

เหลือเหตุและหามาก
ประมาณ
๏ เลี้ยงตนตามปจุบันประโยชนสมาน

บควรและควรการ
ประสงค์
๏ ท่านผู้ทรงคุณนี่ก็มีศิริสุมง

คลเลิศและครององค์
อุดม
๏ ผ่องใสใจมละทุกข์ก็ศุขศริระสม

ควรคือคณาพรหม
ประพฤติ ๚
/*19*/ฉัน์ทา โทสา ภยา โมหา
โย ธัม์มํ อติวัต์ตติ
นิหียติ ตัส์ส ยโส
กาฬปัก์เขว จัน์ทิมา
วังสัฏฐฉันท์
๑๒๏ ผู้ใดประพฤติผิด
ทุจริตณไตรทวาร
เพราะฉันทอาการ
รุจิจิตรและเกรงฤไทย
๏ และโทษะอาฆาฏ
มลมาดประทุษฐไนย
และเพื่อสดุ้งไภย
ปรชนจะชิงจะชัง
๏ ลุโมหะเคลิ้มหลง
และเงอะงงก็สุ่มตรัง
จะเสื่อมจะถอยทัง
ยศราวกะรัชนีแรม ๚
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
โย จ สีตัญ์จ ทัณ์ฑัญ์จ
คณา ภิย์โย น มัญ์ญติ
กรํ ปุริสกิจ์จานิ
โส สุขา นวิหายติ
อุเปนทวิเชียรฉันท์
๑๑๏ ผิใครบใฝ่อ้าง
พจนข้างจะผัดงาน
บคิดสำคัญการ
สิตร้อนและเช้าสาย
๏ ภิโยตฤณชาติ
อปมาทฤเว้นวาย
ริรู้วิชาชาย
ชำนิแบบณพาเหียร
๏ ประกอบบุรุษย์กิต
ยประสิทธิ์จำเนียรเพียร
ลุศุขประมูลเมียน
ธนเสพย์สถาพร ๚
/*20*/ทาสกัม์มกรา เหฏ์ฐา
อุท์ธํ สมณพ๎ราห๎มณา
เอตาทิเส นมัส์เสย์ย
อลปัต์โต กุเลติหิ
มาณวกฉันท์
๘๏ ทิศคณนา
ห้าประมาณ
องค์ธิรญาณ
ภาสิตไข
ทาษปริพาร
ท่านวินิไฉย
ตกทิศใน
เหฐสถาน
๏ ฝ่ายสมณา
ปาวะนิวารณ์
พราหมณขาน
ข้างอุจทิศ
แจกศุภอรรถ
ฉัฎฐมพิธ
ควรจะพินิจ
ทิศนะมะไนย
๏ ผู้คฤหัฐ
อัดถะจะไรย
ตั้งหฤไทย
น้อมนมะการ
อาจจะประดิษฐ
กิจมะระฐาน
สืบกุลวาร
สายกุลวงษ์ ๚