บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เล่ม ๕
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
แถลงการณ์ของสำนักพิมพ์
ในการตีพิมพ์ครั้งแรก
พระประสูติกาลของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พระองค์ผู้ทรงพระคุณธรรมและพระคุณวฒิ อันมหาประเสริฐ จะบรรจบครบรอบร้อยปี ในวันที่ ๒๘ เมษายน์ พ.ศ. ๒๕๐๖ สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัย ของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย เห็นเป็นโอกาสอันเหมาะที่จะได้ตีพิมพ์บทพระนิพนธ์ของพระองค์ท่าน เนื่องในมหามงคลสมัยนี้ ทั้งนี้ก็เพราะสำนักพิมพ์นี้จัดตังขึ้นเพื่อตีพิมพ์ตำราเรียนและหนังสืออื่น ๆ อันเหมาะแก่นิสิตนักศึกษา ตลอดจนแก่มหาชน ผู้ใฝ่ใจในวิชาความรู้ทั้งหลาย จะหาหนังสือของท่านผู้ใดอันเข้าอยู่ในข่ายแห่งวัตถุประสงค์ของสำนักพิมพ์นี้ ยิ่งไปกว่าพระนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์นั้น เห็นจะหาได้ยาก
ก็การจัดพิมพ์หนังสือขึ้นในโอกาสอันสำคัญ เนื่องในบุคคลสำคัญของประเทศชาติเช่นนี้ ย่อมได้ประโยชน์ถึงสองทาง นับได้ว่าเป็นการมองไปข้างหลัง และทั้งยังเป็นการมองไปข้างหน้า กล่าวคือ เท่ากับว่าสำนักพิมพ์แห่งนี้แลเห็นพระคุณวิเศษของพระองค์ท่าน อันทรงบำเพ็ญมาแล้วด้วยดีในอดีต และแล้วรู้สึกรำลึกถึงด้วยกตเวทิตาธรรม พยายามประกอบกรณียะเพื่อเชิดชูพระกิตติคุณนั้นให้ปรากฏแพร่หลายออกไป นับว่ามองไปข้างหลัง แลการเผยแพร่คุณงามความดีของท่านผู้เปนอัจฉริยบุคคล เช่นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์นี่เอง ก็เท่ากับว่าเป็นการมองไปข้างหน้า ด้วยอนุชนย่อมจะมีโอกาสเรียนรู้เรื่องราวต่างๆ นานัปการจากพระองค์ท่าน และที่สำคัญกว่านั้นก็คือ จะได้รู้จัก/*(2)พระองค์ท่าน เพื่อประพฤติปฏิบัติตน ดำเนินตามรอยพระบาทวิถี จะหาบุคคลใดในบัดนี้ ที่น่ารัก น่าเคารพ น่าเอาเยี่ยงอย่าง ยิ่งไปกว่า สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เห็นจะหาไม่ได้
นับว่าสำนักพิมพ์มีลาภอันประเสริฐ ที่ได้รับอนุญาตให้จัดตีพิมพ์หนังสือบันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ ซึ่งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงพระนิพนธ์ ประทานพระยาอนุมานราชธน จริงอยู่ท่านเจ้าของต้นฉบับผู้ได้รับประทานพระนิพนธ์เรื่องนี้ไว้ มิได้หวงแหนวิชา ยินดีให้นำออกตีพิมพ์เผยแพร่ได้ด้วยความเต็มใจ แต่ท่านก็กริ่งเกรงอยู่ว่า การนำเอาลายพระหัตถ์ของสมเด็จเจ้าฟ้า มาลงโต้ตอบกับจดหมายของท่านนั้น อาจถูกตำหนิได้ในเรื่องสูง-ต่ำ หรือจะกลายเป็นทำเทียม สาส์นสมเด็จ จึงต้องกราบเรียนชี้แจงว่าไม่น่าจะเป็นเช่นนั้น ทั้งตัวอย่างก็มีอยู่แล้ว คือ เมื่อเร็ว ๆ นี้เอง ท่านผู้ใหญ่ในวงราชการผู้หนึ่ง ดำริจะตีพิมพ์พระราชหัตถเลขา ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีถึงบิดาท่าน ผู้ล่วงลับไปแล้ว ท่านผู้นั้นก็มิได้คิดจะตีพิมพ์จดหมายกราบบังคมทูลของท่านบิดารวมอยู่ด้วย เพราะเกรงในเรื่องสูง-ต่ำดังกล่าวแล้ว หากพระราชวงศ์ผู้ใหญ่พระองค์หนึ่งทรงแนะให้นำมารวมไว้เสียด้วยกัน จึงเป็นอันว่าได้ตีพิมพ์หนังสือเล่มนั้นอย่างสมบูรณ์ เป็นประโยชน์แก่สิกขกามิกบุคคลทั้งหลายโดยทั่วถึงกัน ก็แลการตีพิมพ์หนังสือในทางวิทยาการนั้นไม่น่าจะมีขีดขั้นในเรื่องชาติวุฒิ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศเองก็ทรงถือเอาผู้ที่มีจดหมายติดต่อกับพระองค์ในทางวิชาการ ว่าเป็นเสมือนเพื่อนนักเรียน ด้วยเหตุผลดังกล่าว ท่านเจ้าของต้นฉบับลายพระหัตถ์จึงอนุญาตให้ทางสำนักพิมพ์ จัดพิมพ์ บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ได้โดยตลอด ทั้งนี้นับว่าสำนักพิมพ์มีโอกาสได้เปิดเผยเอกสารอันสำคัญในทางวิชาการแก่มหาชนเป็นครั้งแรก ทั้ง ๆ ที่องค์การรัฐบาลและสำนักพิมพ์อื่นก็พากันอยากได้รับต้นฉบับนี้ไปตีพิมพ์ ท่านเจ้าของต้นฉบับเองก็กรุณาเขียนคำนำให้อย่างชนิดที่ไม่เคยเขียนให้ใครมาก่อนเช่นนี้ และท่านได้ให้ความร่วมมือ/*3ในด้านการชำระจัดพิมพ์หนังสือนี้อย่างใกล้ชิด ทางสำนักพิมพ์รู้สึกซาบซึ้งในความเมตตากรุณาทั้งนี้เป็นอย่างยิ่ง
ทางสำนักพิมพ์ถือเอา บันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ เป็นหนังสืออันหาค่ามิได้ ในการจัดพิมพ์ ได้พยายามอย่างสุดความสามารถ ได้เริ่มเตรียมงานเสียแต่เนิ่น ค่อย ๆ ให้คัดต้นฉบับออกเตรียมไว้ส่งโรงพิมพ์ ก่อนกำหนดงานถึงหกเดือน แต่การหาเงินมาตีพิมพ์มิได้เป็นไปโดยราบรื่นนัก กว่าจะได้ส่งฉบับคัดให้โรงพิมพ์ได้ ก็จวนงานเข้าไปทุกทีแล้ว แลเดิมอุ่นใจว่าเจ้าของต้นฉบับท่านเมตตาให้แฟ้มเอกสารมาหมด ทั้ง ๆ ที่เดิมท่านไม่ยอมอนุญาตเช่นนี้เลย ก็นึกว่าตีพิมพ์ได้ง่าย แต่ที่ไหนได้ ที่ท่านมีอยู่นั้น ขาดฉบับไปก็ไม่น้อย เดชะบุญทางพระทายาทของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศทรงพระกรุณา ค้นต้นฉบับที่ขาดหาย ประทานมาให้ได้เป็นคราว ๆ แทบทุกครั้งไป ครั้นยิ่งตีพิมพ์มากขึ้น ก็ยิ่งมีกิจต้องรบกวนองค์ท่านมากยิ่งขึ้นทุกที แต่ก็ได้ทรงพระกรุณาโดยตลอด แม้ต้นฉบับที่ทรงรักษาไว้ที่ตำหนักอย่างหวงแหน ในชั้นหลังก็ประทานมาหมดทุกแฟ้ม เป็นโอกาสให้ได้สอบทานหนังสือนี้อย่างสมบูรณ์ที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ที่มีขาดไปลางฉบับ หรือที่ข้อความในเนื้อจดหมายขาดไปบ้างนั้น เพราะต้นฉบับขาดหายหรือชำรุด พ้นวิสัยที่จะลงพิมพ์ให้ได้สมบูรณ์ ยิ่งกว่านี้ การที่ได้ต้นฉบับเพิ่มเติมมานี้เอง เลยเป็นเหตุให้ต้องเพิ่มจำนวนเล่มขึ้น เดิมกะว่า ๔ เล่ม ในที่สุดก็กลายเป็น ๕ เล่ม
โดยที่เจ้านายที่ตำหนักปลายเนิน คลองเตย ทรงทราบว่าทางสำนักพิมพ์ต้องการเสนองานพระนิพนธ์ให้ดีที่สุดเท่าที่จะทำได้ เลยเป็นเหตุให้ประทานพรพิเศษ ไม่ว่าจะทูลขอพระอนุเคราะห์อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะในเวลาใด เป็นต้องทรงพระกรุณาทุกครั้งไป โปรดให้ยืมเอกสารอันล้ำค่ามาจำลองลงหนังสือเล่มนี้ เกินกว่าที่คาดฝันไว้ว่าจะได้รับพระเมตตาปรานี/*4ถึงเพียงนี้ ม.จ. ดวงจิตร จิตรพงศ์ นั้น ถึงกับทรงเรียบเรียงพระประวัติพระบิดา ประทานให้เป็นพิเศษดังคำทูลขอ เลยเป็นผลพลอยได้ถึงสถาบันการศึกษาแห่งอื่น ที่มีโอกาสได้ตีพิมพ์พระประวัตินั้นด้วย การที่เจ้านายพระโอรสพระธิดา ของ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ ทรงเอื้ออนุเคราะห์เช่นนี้ เป็นเหตุให้ทางสำนักพิมพ์ยิ่งระมัดระวัง ที่จะให้งานพระนิพนธ์นี้ประณีต ดีงาม สมพระเกียรติยศทุกประการ หากพลาดพลั้งประการใด ต้องขอประทานอภัยไว้เป็นอย่างมาก
ที่กล่าวขออภัยไว้เช่นนี้ ก็เพราะรู้อยู่ดีว่าการชำระหนังสืออันสำคัญนั้นมิใช่ของง่าย แม้พระยาอนุมานราชธนเองก็เคยกราบทูลสารภาพกับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ไว้แล้วว่า
การชำระต้นฉบับสำหรับตีพิมพ์ ดูเผินๆก็ไม่ยาก แต่เมื่อข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อทักท้วงที่ทรงพระเมตตาประทานมานี้ รู้สึกด้วยเกล้าฯว่าเป็นงานประณีต ผู้ชำระต้องเป็นคนใจเย็นพอ และมีความรู้รอบตัว ถ้าเรื่องที่ชำระเกี่ยวกับความรู้ที่ไม่เคยเห็นหรือถนัด ก็อาจพลาดได้ง่าย หรือบางทีพบคำที่เอาความไม่ได้ ไปแก้เข้ากลับผิดไปก็มี เพราะฉะนั้น จึงหาตัวคนชำระหนังสือได้ยาก
(จดหมายลงวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ เล่ม ๒ หน้า ๑๙๑)
ในการชำระหนังสือเล่มนี้ ได้ยึดถือต้นฉบับเป็นเกณฑ์ แม้ตัวสะกดการันต์ก็มิได้ถือตามพจนานุกรม มิใช่แต่ว่าจะเพียงยึดตามพระมติที่ว่า คนทำพจนานุกรมก็เป็นคน ไม่ใช่เทวดา อาจรู้เท่าไม่ถึงการหรือเข้าใจผิดไปก็ได้ (ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ ธํนวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ เล่ม ๒ หน้า ๒๓๗) หากเห็นว่าพระองค์ท่านและท่านที่พระองค์ทรงมีลายพระหัตถ์ถึง เป็นผู้เชี่ยวชาญในทางอักษรศาสตร์ มีส่วนปรับปรุงอักขรวิธีภาษาไทยอยู่มิใช่น้อย และตลอดระยะเวลาที่ท่านมีจดหมายโต้ตอบกันอยู่นี้ ก็เป็นสมัยซึ่งอักษรภาษาไทยมีรูปโฉมเปลี่ยนแปลงไปมากอยู่ ทั้งจะเป็นทางให้เห็นว่านักปราชญ์ผู้หนึ่ง อาจทำให้อีกผู้หนึ่งแปรมติในเรื่องการเขียนหนังสือไปได้มาน้อยเพียงไร แม้พระนามสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศเอง สร้อยพระนามเป็น วงษ์ บ้าง วงศ์ บ้าง วงส์ บ้าง แต่ละคำล้วนมีความสำคัญ/*5ในทางประวัติอักษรศาสตร์ทั้งสิ้น ใช้ ษ์ จนตลอดรัชกาลที่ ๕ มาถึงรัชกาล ที่ ๖ โปรดให้ใช้ ศ์ แล้วต่อมาประกาศเลิก ศ ษ คงใช้ ส์ อยู่สมัยหนึ่ง ดังนี้เป็นต้น ในหนังสือนี้มีใช้ทั้งสามแบบ หรือคำ วันรัตน ที่ตีพิมพ์ในหนังสือนี้ ท่านผู้เขียน ใช้ตามพระมติสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทั้ง ๆ ที่ทางราชการและคณะสงฆ์ใช้ว่า วันรัต ใช่แต่คำวิสามานยานาม แม้คำนามหรือกริยา ลางทีแต่ละท่านเขียนคนละอย่างก็มี เช่น ละคอน ละคร และ เปน เป็น เป็นต้น ลางคำท่านก็เขียนกันไม่คงที่ เช่น นารายน์ นารายณ์ รัชชกาล รัชกาล ก็ให้ตีพิมพ์ตามท่าน แต่ก็แน่ละ ทั้งสองท่านมิได้ดีดพิมพ์เอง ย่อมมีตัวพิมพ์ผิด หรือพลาดอยู่บ้าง อาศัยที่ท่านเจ้าของจดหมายยังอยู่ และพระธิดาผู้ทรงดีดพิมพ์ถวายท่านเจ้าของลายพระหัตถ์ก็ยังทรงพระชนม์อยู่ เมื่อสงสัยคำใดจึงมีโอกาสได้ไต่ถามสอบสวน แต่ก็ไม่แน่ใจว่าจะระวังได้พอ อย่างไรก็ตาม การจัดพิมพ์ได้ยึดหลักตามพระมติที่ทรงสั่งสอนแนะแนวทางไว้ในหนังสือนี้ เช่นจัดสารบาญตามเรื่อง มิใช่จัดตามวัน ส่วนการทำสารบาญค้นคำก็พยายามให้บริบูรณ์ เก็บทั้งคำในเรื่องและเก็บชื่อคน ชื่อหนังสือ ไว้ต่างหาก ในสารบาญท้ายเล่ม แต่ในเรื่องเอ่ยถึงบุคคล โดยนามต่าง ๆ กัน เก็บแต่ชื่ออันเป็นทางการคำเดียว เช่นพระพุทธเจ้าหลวง พระปิยมหาราช รัชกาลที่ ๕ เก็บที่พระนาม จุลจอมเกล้า เท่านั้น ชื่อหนังสือก็เก็บแต่ตามชื่อที่ตีพิมพ์เป็นเล่มแล้ว แต่บางทีตีพิมพ์ครั้งแรกกับครั้งหลัง ๆ ชื่อไม่เหมือนกัน ก็เก็บแต่ชื่อเดียว
ใบปกทั้งห้าเล่ม ด้านหน้าคงใช้ตรา น. เทียนสิน หรือ น. ในดวงใจ อันเป็นตราส่วนพระองค์ ลอกจากที่ทรงร่างไว้ให้ใช้ประดับโคมวิสาขบูชา ส่วนปกหลังนั้น เปลี่ยนไปทุกเล่ม เพื่อขยายพระคุณสมบัติอันจารึก ปรากฏอยู่ในพระสุพรรณบัตร ดังนี้
เล่ม ๑ สวามิภักดิสยามวิชิต สรรพศิลปสิทธิวิทยาธร
บรรดาฝีพระหัตถ์อันแสดงความรอบรู้ในสรรพศิลปนั้นมีมาก /*6เลือกเอารูปพระเมรุที่ทรงออกแบบถวายพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว สำหรับถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้งนี้ก็เพราะเป็นงานด้านสถาปัตยกรรม ซึ่งทรงเป็นเอตทัคคะ ทั้งการด้านพระเมรุนี้แสดงถึงความสวามิภักดิ์ต่อสยามประเทศให้ปรากฏอีกด้วย ดังได้อัญเชิญลายพระหัตถ์ สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข ฯ มาลงสรรเสริญไว้แล้ว และพระเมรุนี้เอง ต่อมาได้ดัดแปลงแก้ไขใช้เป็นที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล และหลังจากนั้นพระศพของพระองค์ท่านเองก็ได้รับพระราชทานเพลิง ณ พระเมรุมาศ ซึ่งทรงออกแบบไว้นี้
เล่ม ๒ สุรจิตรกรศุภโกศล
ในส่วนจิตรกรรมต่างๆ นั้น ได้เลือกรูปภาพอันทรงเขียนทูลเกล้า ฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นั้นทรงยกย่องชมเชยเพียงใด ได้อัญเชิญพระราชนิพนธ์มาลงไว้ด้วยแล้ว
เล่ม ๓ ประพนธ์ปรีชาชาญโบราณคดี
แม้จะทรงเก็บพระองค์ มิค่อยจะได้ทรงพระนิพนธ์มากนัก แต่พระนิพนธ์ชุดนี้ และ สาส์นสมเด็จ ก็เป็นพยานให้เห็นพระปรีชาญานในการประพันธ์แลโบราณคดีอยู่แล้ว หลังปกนี้ได้จำลองรูปแบบพัดซึ่งทรงเขียนทูลเกล้า ฯ ถวายสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า สำหรับงานเฉลิมพระชนมพรรษา ๖๐ ปี ที่เลือกรูปนี้ก็เพราะนอกจากทรงเชี่ยวชาญในการออกแบบพัดเป็นอย่างยิ่งแล้ว แบบพัดเล่มนี้ยังแสดงออกซึ่งพระนิพนธ์อันปรีชาชาญให้ปรากฏอีกด้วย ได้ทราบมาว่า เดิมสมเด็จพระพันวัสสาโปรดให้ส่งมคธคาถามาถวาย ให้ทรงถอดเป็นโคลงภาษาไทย ครั้นทรงพระนิพนธ์คำโคลงผูกเป็นแบบพัดถวายขึ้นไปให้ทอดพระเนตร กลับกลายเป็นว่า ภาษามคธเดิมที่ส่งมานั้น ผิดบาทคาถา จึงเสนอกันขึ้นว่าให้ทรง/*7โคลงขึ้นใหม่ ให้เข้ากับคาถาที่ถูก แต่สมเด็จพระพันวัสสาโปรดโคลงพระนิพนธ์นี้ จนถึงกับมีพระราชเสาวนีย์ให้แก้มคธคาถา ให้เข้ากับคำโคลงภาษาไทย อันสมเด็จกรมพระยานริศทรงพระนิพนธ์ถวาย แม้เพียงนี้ก็ย่อมส่อพระคุณสมบัติในด้านประพนธ์ปรีชา ให้ปรากฏแล้ว มิใยต้องกล่าวถึงบทพระนิพนธ์ร้อยแก้ว ร้อยกรองอื่น ๆ อันทรงไว้เป็นหลายเรื่อง
เล่ม ๔ สังคีตวาทิตวิธีวิจารณ์ มโหฬารสีตลัธยาไศรย
ได้จำลองลายพระหัตถ์ทำนอง เพลงช้าประสม ลงไว้ให้เห็นเป็นเด่นในทางทำนองเพลง แต่ในทางฟ้อนรำขับร้อง ก็ยังทรงชำนิชำนาญมิใช่น้อย ที่มิได้นำฉากละคอนที่ทรงออกแบบมาลงไว้หลังปกก็เพราะเกรงจะเป็นว่า แสดงพระคุณลักษณะซ้ำไปในทางจิตรกรรมและสถาปัตยกรรมอีก การที่ทรงเพลงได้ไพเราะนี้เอง ย่อมแสดงให้เห็นด้วยว่าทรงมีพระอัธยาศัยกว้างขวางเยือกเย็นด้วย
เล่ม ๕ พุทธาทิไตรรัตนสรณานุวัตร ขัตติยเดชานุภาพบพิตร
ที่หลังใบปกเป็นรูปเครื่องราชอิสสริยาภรณ์จักรีบรมราชวงศ์ ซึ่งมิใช่เป็นฝีพระหัตถ์ ก็เพราะเห็นว่าทรงได้รับสร้อยจักรีประดับเพชร อันเป็นเครื่องราชอิสสริยาภรณ์สูงสุดพิเศษ ในรัชกาลที่ ๘ ทรงเป็นพระองค์เดียวที่ได้รับพระราชทานพระเกียรติยศนี้ อันแสดงว่า ทรงเป็น บพิตรผู้มีขัตติยเดชานุภาพ อย่างแท้จริง ก่อนรัชกาลนั้นขึ้นไป ก็มีแต่สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข ฯ และ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรควรพินิตเท่านั้น ที่ได้รับพระราชทานตราจักรีประดับเพชรเช่นนี้ รูปหลังปกฉายภาพมาจากบานประตูพระอุโบสถวัดราชบพิธ ก็เพราะเห็นว่าลายประดับมุกข์ที่พระอารามนั้นงามเป็นเยี่ยม พระองค์เองก็เคยทรงรับประดับมุกข์เช็ด ในพระบรมมหาราชวังมาแล้ว และพระอารามนั้นก็เป็นที่สถิตแห่งพระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร พระศีลาจารย์ของพระองค์ท่านเมื่อคราวทรงผนวชเณร ย่อมเป็นการแสดงให้เห็นว่าทรงนับถือพระรัตนตรัย/*8อย่างแน่นแฟ้นอยู่ด้วย และพระองค์ท่านเองก็ทรงมีส่วนช่วยทำนุบำรุงพระอารามนั้นอยู่ด้วยในทางศิลป ดังได้เชิญพระนิพนธ์ของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า เจ้าอาวาสวัดนั้น มาลงสรรเสริญพระเกียรติคุณไว้ด้วยแล้ว
การจัดใบปกและรูปเล่มทั้งหมดนี้ ได้อาศัย นายอวบ สาณะเสน เป็นกำลังช่วยเหลือมาก ในส่วนการดูตัวพิมพ์ ก็ได้นายบรรเจิด อินทุจันทรยง มาช่วยเหลือ บุคคลทั้งสองนี้รับมาทำงานให้ด้วยใจรัก และตด้วยความเคารพเลื่อมใส ในสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เป็นพิเศษ เจ้าหน้าที่ในสำนักพิมพ์นี้ก็ดี และผู้จัดการตลอดจนคนงานในโรงพิมพ์ที่รับตีพิมพ์หนังสือนี้ก็ดี ล้วนมีส่วนช่วยให้หนังสือนี้สำเร็จเป็นรูปเล่มด้วยดี ต่างช่วยกันทำการด้วยเห็นแก่ประโยชน์ในทางศิลปวิชาการยิ่งกว่าเห็นแก่อามิส ยังบุคคลภายนอกอีกเป็นอันมาก ก็ได้เอาใจช่วยและมีส่วนช่วยมากบ้างน้อยบ้าง ทั้งบรรพชิตและคฤหัส ทั้งองค์การรัฐบาลและเอกชน ขอจงได้รับความขอบคุณทั่วกัน
ในขณะที่ตีพิมพ์อยู่นั้น ต้องทำงานกันทั้งกลางวันกลางคืน เป็นเวลานานอยู่ บางครั้งก็ให้ออกท้อแท้ใจ เพราะบังเกิดอุปสรรคบ้าง ไม่ได้รับความสนับสนุนทางใจเท่าที่ควรบ้าง และทำท่าว่างานจะไม่แล้วเสร็จบ้าง แต่เมื่อมองเห็นภาพฝีพระหัตถ์เพียรกล้าชาดก แล้วก็พลอยรำลึกนึกถึงวาทะของพระมหาชนกโพธิสัตว์ ที่ตรัสโต้ตอบกับนางมณีเมขลา แล้วก็บังเกิดมานะ มีความเพียร อดทนทำการต่อไป
อนโณ าตีนํ โหติ
เทวานํ ปิตุนฺจ โส
กรํ ปุริสกิจฺจานิ
น จ ปจฺฉานุตปฺปติ
ไม่ว่าจะประสบความลำบากยากเข็ญอย่างใดก็ตาม ได้อาศัยยึดพระนิพนธ์ และพระกรณียกิจเป็นเครื่องเหนี่ยว ก็ช่วยให้ดำเนินงานไปได้อย่างน่าพึงพอใจ และในระหว่างทำการอยู่นั้นเอง ได้เห็นผลงานของพระองค์อยู่เสมอ ก็พลอยให้รู้สึกหายเหนื่อย กรำงาน/*9ต่อไปได้อย่างเพลิดเพลิน นับว่าพระองค์ทรงเป็นกำลังใจให้อยู่ตลอดเวลา
หากหนังสือบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ นี้ สำเร็จได้ดีสมเจตน์จำนงแล้วไซร้ ทางสำนักพิมพ์ขอถวายคุณความดี เป็นเครื่องสักการะปฏิการ แด่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ผู้ทรงพระคุณธรรมอันสูงส่งนั้นทุกประการ แม้สถิตอยู่ ณ ทิพยสถานพิมานใด ขอได้โปรดทรงสดับรับคำอุทิศถวายด้วยกตเวทิตานี้ด้วยเทอญ
สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ
ครุ โหติ สคารโว
วณฺณกิตฺติภโต โหติ
โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ
คนไม่ประทุษร้ายมิตร ย่อมสักการท่าน ท่านย่อมสักการตอบ
เคารพท่านท่านย่อมเคารพตอบ มีผู้นำคุณและเกียรติไปพรรณนา
ปูชโก ลภเต ปูชํ
วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ
ยโสกิตฺติฺจ ปปฺโปติ
โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ
คนไม่ประทุษร้ายมิตร บูชาท่านย่อมได้บูชาตอบ
ไหว้ท่านย่อมได้ไหว้ตอบ แลได้อิศริยยศ เกียรติยศ ฯ
บรรณาธิการ
สำนักพิมพ์ สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย
ถนนพญาไท จุฬา ฯ ซอย ๒ โทร. ๓๔๘๗๗
๖ เมษายน ๒๕๐๖
/*พ.ศ. ๒๔๘๔
/*1ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ สิงหาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๓๑ กรกฎาคม ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง ที่ช่วยค้นคำ บุหงา+รำไป บอกให้ทราบ การค้นนั้นก็ไม่เสียหลาย ได้คำ ปาดัน ซึ่งแปลว่าดอกลำเจียก ให้รู้ขึ้นด้วย คำ ปาดนุส ก็คือ ปาดัน ในภาษามลายูนั่นเอง ที่เอาไปแปลงเปนภาษาลาตินนั้นเปนทางของเขา
จะทักแก่ท่านให้รู้สึกไว้ ว่าบรรดาคำมลายูอันมีเสียงสูงนั้น เราได้มาแต่ชาวใต้ เช่น บุหงา บุหรง เปนต้น
คำ อ้าย ญี่ หนึ่ง สอง นั้น พบมาอย่างไรก็บอกให้ท่านทราบ เพื่อจะได้พิจารณาสอบสวนเท่านั้น
ท่านใฝ่ฝันในคำ ราชวัด นั้นดีแล้ว เปนธรรมดาที่มีคำใดมาทำให้แปลกใจ ก็จะต้องคิด ท่านคิดถึงการพิธีนั้นดีมาก ไม่ว่าพิธีอะไรก็ย่อมมีราชวัดล้อมทั้งนั้น ราชวัดถือเดินไปก็มี เช่นราชวัดล้อมพระยาช้างเผือก ซึ่งเขียนไว้ที่วัดยม แต่สิ่งเหล่านี้เปนของที่ทำจับโน่นชนนี่กันมานานแล้ว จะจัดเอาอะไรว่าเปนเที่ยงเปนแท้เหนจะยาก ราชวัดรั้วไก่ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกก็มี เหนจะแต่งทางสำหรับเสด็จเลียบพระนคร หลังราชวัดใหญ่ (คือภายนอก) มีราชวัดเตี้ยๆ ล้อม เรียกกันว่า ราชวัดรั้วไก่ ฉันคิดว่าเปน รั้วข่าย แต่ประณีตไป รั้วก่าย ดีกว่า เดิมคงเอาไม้มาก่ายกันเปนคอก ในนั้นมีคนแต่งตัวสรวมเสื้อเสนากุฎถืออาวุธต่าง ๆ นั่งอยู่เปนกลุ่ม เรียกกันว่า กองกะละบาด หมายความว่าอะไร เขียนอย่างไรจะถูกก็ไม่ทราบ แต่ไม่เปนอย่างอื่นไปได้นอกจากเอาทหารมาตั้งข้างทาง /*2เพื่อรักษาพระเจ้าแผ่นดินอันเสด็จจะผ่านไปตามทาง การปักต้นกล้วยต้นอ้อย ได้เคยเห็นพรรณนาโดยพิศดารในหนังสืออะไร จะบอกก็ตก เพราะจำไม่ได้ แต่ไม่ประหลาดอะไร เปนเรื่องกินเท่านั้น แต่มานึกดูเดี๋ยวนี้ เหนประกอบทั้งความงามด้วย เพราะเหตุฉะนั้นต้นกล้วยควรจะเปนต้นกล้วยใหญ่ซึ่งมีเครือติด ไม่ใช่ต้นกล้วยอ่อนเอาแต่ชื่ออย่างทุกวันนี้
การเขียนราชวัด จะควรเขียนอย่างไรนั้นไม่สำคัญ สำคัญแต่ความหมาย ถ้ารู้ว่าเขาหมายอะไรก็เขียนผันแปรไปได้ ที่แส่หาไปว่าเขาเขียนกันอย่างไรนั้น ฉันไม่ติเตียน แปลว่าแส่ไปด้วยจะใคร่รู้ความหมาย ฉันออกจะยอมแล้วว่าราชวัดนั้นเปนรั้ว แต่แรกจะปักกันทางก่อน ทีหลังจึงเลื่อนมาปักในพิธีต่าง ๆ ด้วยเห็นงาม หรือเปนที่ห้ามอะไรก็ตามที มีคำเปนหลักอยู่ว่า ราชวัตฉัตรธง คำ ฉัตร นั้นจะเปนอื่นไม่ได้นอกจากว่า ร่ม แสดงว่าปักเพื่อให้ร่ม ก็สมว่าให้ทางร่ม เพราะฉะนั้น ราชวัดจึ่งต้องเปนรั้ว ธง นั้นหมายถึงประฎาก เฉลว ก็คือรั้วนั้นเอง แต่ทำสังเขปเข้า ยังเหนได้อยู่ว่าเปนตาคือรั้ว ชื่อที่ชาวอีศานเรียกว่า ตะเหลว นั้นให้นึกถึงโคลงนิราศนรินทร์อิน จำได้มา ๕ คำในบาท ๒ แห่งหนึ่งว่า ตาหลิ่งตาเหลวปัก เมื่อได้อ่าน นึกว่าเหลว แต่ที่จริงเรียกถูกต้องกับคำทางอีศาน นั่นก็สำคัญ เพี้ยนไปมาก ตะเหลว มาแต่ ตาเหลว แล้วก็มาเปน ตาเหลว แล้วเปน ตะเหลว เฉลว อะไรต่อไป อยู่ข้างเหลือรับ
มีคำเข้าสู่หน้าอีกคำหนึ่ง คือ สารวัด จะเปนภาษาอะไร หมายความว่าอะไร ในปทานุกรมกระทรวงธรรมการ พ.ศ. ๒๔๗๐ เขาจำหน่ายว่าเปนภาษาสังสกฤต เอาคำ สรฺวตฺร มานาบเข้า เปนว่าเขียน สารวัตร จะควรเชื่อได้หรือไม่ เดี๋ยวนี้ดูเปนเข้าใจกันว่าตำแหน่งสารวัดนั้นเป็นผู้ตรวจ ก็ไปซ้ำกับตำรวจเข้า แต่ตำรวจแต่ก่อนก็ดูมีหน้าที่แต่ตรวจจับคนร้าย ไม่หยั่งไปถึงตรวจบัญชี แต่เดี๋ยวนี้ออกจะถึง สารวัดจะมีหน้าที่ตรวจอะไรไม่เข้าใจพอ แต่ถ้าสังเกตเก่า ดูก็เปนคนคุมคนหมู่ใดกองหนึ่ง หรือไม่คุมใครเลยก็มี ออกจะเปนนายเตี้ยๆ อะไรคนหนึ่งเท่านั้น
/*3ในการเขียน ฉันเดินทางอย่างนี้ คือถ้าคำใดซึ่งยังไม่รู้ก็เขียนเปนไทยๆ ไว้ก่อน เช่น คน สกด น เปนต้น เมื่อรู้แล้วจึ่งเขียนแก้ไขไปตามการ เช่น เปนคำสังสกฤตก็เขียนเปนรูปสังสกฤต ถ้าเปนคำมคธก็เขียนเปนมคธ
<นริศ>
/*4กรมศิลปากร
วันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ตรัสเล่าเรื่องคำไทยได้มาจากภาษาชวามลายูเป็นเสียงสูง เพราะได้มาแต่ชาวใต้นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าเคยสังเกตมาแต่ก่อน เพราะได้ยินแขกมลายูพูด ในคำที่ไทยใช้เป็นเสียงสูง ก็ไม่เป็นเสียงสูง แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีทางจะค้นคว้าต่อไป จึงได้นิ่งอยู่จนเมื่อมาตรัสขึ้น
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเมตตาเป็นล้นเกล้าฯ ที่ตรัสอธิบายอะไรต่างๆ เกี่ยวกับเรื่องราชวัด กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดขยายตัวออกไปอีก
เรื่องรั้วไก่ ผู้รู้ภาษาบาลีว่า รั้วก่าย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นได้ความดี จึงเห็นว่า รั้วไก่ จะเลือนไปจากรั้วก่าย ครั้นมาได้อ่านข้อที่ทรงเห็นว่า ราชวัด หรือ เฉลว ก็คือรั้ว แล้วหวนไปนึกถึง ตาแหลว ว่าตาเหยี่ยว ก็กลับไปนึกถึง ตาไก่ ว่าเป็นตานกด้วยกัน ที่เขียนกันว่า ตาก่าย จะเป็นเรื่องลากเข้าความ ซึ่งในตำรานิรุกติศาสตร์เตือนให้ระวังไว้จงหนัก เพราะชวนให้ลากคำที่แปลไม่ได้ความ ให้เข้าความได้ง่าย ข้าพระพุทธเจ้าจึงค้นดูในพจนานุกรมไทยใหญ่ ในคำว่า ตา ก็พบคำว่า ตาไก่ แปลไว้ว่ามีตาอย่างตาหมากรุก ตาน้ำวนที่เห็นลึกบุ๋ม ถ้าดูคำนี้กับคำว่า รั้วตาไก่ ก็ได้ความตรงกัน นอกจากคำว่า ตาไก่ ยังมีคำว่า ตาข่า ข่า คือไม้ไผ่สานเป็นตะแกรงรูปสี่เหลี่ยม เอาแขวนไว้เหนือเตาไฟ สำหรับเก็บของกิน /*5เช่น เนื้อ ปลา พริก เพื่อให้แห้งไปในตัว ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบว่าตามบ้านนอก แถวจังหวัดนครสวรรค์ก็ยังใช้อยู่และเรียกว่า ข่า เหมือนกัน ข่าเห็นจะเป็นของดั้งเดิมของไทย คำจึงได้พ้องกันในไทยใหญ่กับไทยกลาง คำพูดที่เป็นชื่อเครื่องใช้นั้นมักศูนย์ได้เร็วกว่าคำชะนิดอื่น เพราะเครื่องใช้มีเปลี่ยนแปลงดีขึ้นเสมอ ถ้าชื่อเดิมไม่เกาะติดมากับของใช้อย่างใหม่ก็ต้องศูนย์ไปกับเครื่องใช้ที่หมดสมัยแล้ว นอกนี้ยังมีคำ ตาแข้ ในภาษาไทยใหญ่ แปลว่าของที่มีรูปเป็นข่าย หรือข่ายสำหรับดักนก คำนี้ข้าพระพุทธเจ้าสอบไม่ได้ความว่าเป็นคำมีอยู่ในไทยกลาง ส่วน ข่าย ในภาษาไทยใหญ่ไม่มี มีแต่ ก่าย แปลว่า พาด ถ้าจะพูดถึงข่ายก็ใช้ว่า แข้ ตะแกรง คำนี้อาจจะเป็นตาแกรง มีแปลกที่ในปักษ์ใต้เรียกตะแกรงว่า แร่ง ดูประหนึ่งว่า แร่ง มาจาก ตะแกรง โดยที่ตัดเสียง ก ออก เหลือแต่ แร่ง คำเดียว
กะละบาด ในปทานุกรมเขียนเป็น กระลาบาต ที่เขียนไว้เช่นนี้เป็นเขียนตามที่มีอยู่ในหนังสือไทยลางเล่มเท่านั้น และได้อธิบายไว้ว่า พวกเข้านั่งพิธีนั่งยามตามไฟ คือนั่งเรียงแถวอย่างหน้าจั่ว เช่นแถวหน้า ๙ คน แถวหลัง ๘-๗-๖-๕-๔-๓-๒-๑ คน คำอธิบายนี้ ได้มาจากที่พระสารศาสตร์พลขันธ์ (เยรินี) อธิบายไว้ในหนังสือจุฬากันต์มงคล แต่ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำที่พระสารศาสตร์ฯ อธิบายผิดไว้ในหนังสือเล่มนั้นก็มี คำ กระลาบาต กรรมการชำระปทานุกรมหาอธิบายจากอื่นไม่ได้ จึงได้อาศัยคำอธิบายของแกไปพลางก่อน
เรื่องต้นกล้วยตันอ้อยที่ใช้ปัก ทรงเห็นว่าควรจะเป็นต้นกล้วยใหญ่ซึ่งมีเครือติด ข้าพระพุทธเจ้าซาบซึ้งในข้อที่ทรงสันนิษฐานเป็นอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยคิดหาเหตุผลเรื่องต้นกล้วยตันอ้อยนี้มาแล้ว ก็คิดไปไม่ตลอด เมื่อได้อ่านข้อความที่ทรงสันนิษฐาน ข้าพระพุทธเจ้าก็เห็นพ้องในกระแสพระดำริทันที ประเพณีของไทยแต่ก่อนนี้ เป็นเรื่องกินกับเรื่องทำบุญส่วนมาก เรื่องเงิน ๆ ทอง ๆ ไม่มี อันที่จริงก็เป็นธรรมดา/*6ของมนุษย์ ต่อมาก็ประณีตขึ้น ความมุ่งหมายเดิมก็จืดจางและกลายไป ในที่สุดพิธีที่ทำก็เหลือแต่รูปเงาและก็ศูนย์ไป
ที่ทรงเห็นว่า เฉลว ก็คือ รั้ว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ ที่ประเพณีชาวพายัพและอีศานมีปักเฉลว ในเมื่อยกศพออกจากบ้านไปแล้ว ก็คงเป็นกั้นรั้วกันไม่ให้ผึกลับเข้ามาได้ เฉลวปักหม้อยาก็คงเป็นเรื่องกันอะไรที่จะเข้าไปทำลายยาให้เสียไป หรือไม่เช่นนั้น ก็กันคนที่อาจเปิดดูตัวยาที่มีอยู่ในหม้อ เมื่อเห็นแล้วว่ามีตัวยาอะไรบ้าง อาจทำให้เสื่อมความศักดิ์สิทธิ์ไป ที่ด่านภาษีมีเฉลวปักไว้ ดั่งในโคลงนิราศนรินทร์ว่า ถึงด่านๆ บ่อร้อง เรียกทัก ตาหลิ่งตาเหลวปัก ปิดไว้ ก็ดี และการบอกขายเรือน เรือแพก็ดี มีเฉลวปักไว้เพื่อให้รู้ว่าจะขาย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมีเหตุผลมาในทางเดียวกันกับเรื่องเฉลวที่ใช้เป็นต่างรั้ว คือเป็นเรื่องบอกให้รู้เท่านั้น แต่จะรู้ว่าอะไรนั้น เป็นเรื่องที่จะต้องตกลงกันก่อน จะเป็นโดยทางตรงหรือทางอ้อม แล้วต่อมาก็ถือเป็นธรรมเนียมประเพณี เช่นเรือนที่มีเฉลวปัก ก็แสดงเป็นบอกให้รู้ว่า เป็นเรือนที่มีอะไรเป็นพิเศษอย่างหนึ่ง ในที่นี้ก็คือบอกขาย ที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดเช่นนี้ คิดตามแนวของหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่ง ซึ่งเล่าเรื่องชาติข่าว่า ภาษาข่าแต่ละถิ่นพูดผิดเพี้ยนกัน จนต่างฝ่ายอาจฟังไม่เข้าใจกัน แต่พวกข่ามีวิธีสื่อสาส์นทำความเข้าใจกันได้ ด้วยวิธีใช้เครื่องหมายลางอย่าง ซึ่งได้ตกลงเป็นที่เข้าใจกัน เครื่องหมายที่ใช้กันแพร่หลายก็คือ เอาไม้ไผ่หรือหวายมาขัดเป็นรูปสามเหลี่ยม หรือรูปหกเหลี่ยม มีขนาดยาวฟุตกับ ๘ นิ้ว หรือใหญ่กว่านี้ก็มี เอาไปแขวนหรือห้อยไว้ในที่ซึ่งใครๆ อาจเห็นได้ง่าย เป็นเครื่องหมายบอกใครไปมาให้รู้ว่า ที่ตรงนั้นมีอันตราย หรือเป็นที่ห้ามปราม ไม่ให้ผ่านเข้าไป ดั่งนี้เป็นต้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เรื่องราชวัดและเฉลว ก็จะเนื่องมาแต่เหตุกันไม่ให้เข้าไป แล้วขยายการใช้ออกไปถึงบอกขาย ซึ่งเป็นของมีขึ้นทีหลัง ทั้งนี้การจะผิดถูกสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
/*7สารวัด ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเขียนกันอย่างนี้ แล้วต่อมาเขียนเป็น สารวัตร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เป็นเรื่องลากเข้าความ โดยลากให้เป็นคำศัพท์ ในภาษาชวามีคำว่า ระวัด แปลว่า “ควบคุม ดูแล ตรวจดู (inspect) ไปตรวจการตามกำหนดหน้าที่” ดูความหมายของคำว่า ระวัด กับ สารวัด ใกล้กันมาก ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำในภาษามลายู มีคำว่า สะ อธิบายไว้ว่าเป็นคำใช้ประกอบหน้าคำอื่น ให้มีความหมายว่า รวมกัน เหมือนกัน คล้ายกัน ทั้งหมดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เช่น สะรูป = เป็นรูปเดียวกัน คล้ายกัน สะรส = มีรสเป็นอย่างเดียว สะอิสิอิสินครี = คนในเมืองทั้งหมด คำ สะ นี้ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสังเกต ดูจะเป็นเติมได้มากมาย ถ้าเช่นนั้น ถ้าเอามาเติมหน้าคำว่า ระวัด ก็เป็น สะระวัด อาจแปลว่า ตรวจทั้งหมด ดูแลทั่วไป ก็น่าจะได้ แต่เป็นเรื่องคิดว่าจะเป็นได้เท่านั้น ยังหาได้พบหลักฐานเต็มคำว่า สะระวัด ไม่
ที่ทรงเห็นว่า ถ้าคำใดซึ่งยังไม่รู้ ก็เขียนเป็นไทยๆ ไว้ก่อน เช่นการสกด น เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นห้องในกระแสพระดำริทุกประการ ส่วนคำที่เคยเขียนในไทยมาแล้วนมนาน แม้จะรู้ได้แน่ว่ามาจากคำในภาษาอื่น เช่นสํสกฤต และเขียนไม่ตรงกับรูปของคำเดิม ก็ไม่ควรเปลี่ยนเป็นเขียนตามรูปคำเดิมที่แท้จริง แต่ควรเขียนอย่างที่เป็นภาษาไทยๆ เช่น อุทิศ ปราถนา บริจาค จิตร์ วงษ์ อรรค มาเปลี่ยนในตอนหลังให้เขียนเป็น อุททิศ ปรารถนา บริจจาค จิตต์ วงศ์ อัคร เพื่อให้ตรงกับคำเดิมที่เห็นว่าถูกต้อง จึงได้เกิดปั่นป่วนขึ้นในการเขียน เดี๋ยวนี้ต้องแก้กลับไปก็มี เช่น อุทิศ บริจาค เป็นต้น ในตำรานิรุกติศาสตร์อธิบายว่าคำที่นำเอามาจากต่างประเทศ จะเอามาเป็นอย่างต่างประเทศแท้ๆ ไม่ได้ ต้องเอามาแต่งตัวเป็นอย่างพื้นเมืองเสียก่อน จึงจะเอามาใช้ในภาษาได้สะดวก เมื่อเอามาแต่งตัวให้เข้ากับพื้นเมืองและใช้กันจนชินเป็นเหมือนดังภาษาของตนแล้ว ก็ต้องถือว่าคำนั้นได้แปลงชาติมาเป็นไทยโดยสมบูรณ์ ไม่ควรไปจัดแจงให้กลับแต่งตัวเป็นต่างประเทศไปอีก เช่น อุทิศ /*8ก็ต้องถือว่าเป็นคำไทย ซึ่งมีเชื้อชาติมาจาก อุททิศ ในบาลี ไม่ใช่เป็นคำบาลีแท้ๆ และไม่ควรลากกลับให้เป็นบาลี ถึงลากกลับไปเป็นบาลี ในไม่ช้าก็ต้องกลับมาเป็นไทย เพราะหลักออกเสียงไม่เหมือนกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*9ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ สิงหาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือลงวันที่ ๗ สิงหาคม ของท่าน รู้สึกจับใจเปนอันมาก ขอบใจท่านเปนล้นพ้น จะเว้นเสียไม่ได้ จะเขียนตอบต่อไปนี้
คำ ข่า นั้นเคยได้ยิน ได้ยินเขาเรียก ข่าย่างไฟ แต่ไม่ทราบว่ารูปร่างเปนอย่างไร และเขาใช้อย่างไร ตาไก่ ซึ่งหมายความว่าเปนตาเช่นตาหมากรุกนั้นก็ไม่เคยรับ ตามความเข้าใจแล้วจะต้องเปนรูปกลม ตาน้ำวน ถูกแล้วจะต้องเปนบุ๋มเข้าไป ตาแข้ ว่าตาข่ายก็ไม่เคยรับ ตะแกรง (ตาแกรง) นั้นไปใกล้เข้ากับ แครง วิดน้ำ อันคำว่า แครง นั้นก็น่าสงสัย มีคำอยู่ว่า หอยแครง สมอแครง (ถมอแครง) ชายแครง เปนต้น ฉันปรับเอาว่าเปนเส้นเปนริ้ว ที่ปรับดังนั้นก็เพราะหอยแครงมีกาบเปนริ้ว สมอแครงได้แก่หิน เข้าใจว่าชะนิดที่เรียกว่าร่องน้ำ คือ เปนริ้วๆ กับชายแครงก็คือชายครุย เห็นเปนริ้วด้วยกันทั้งนั้น ถ้าจะปรับ ตาแกรง เข้าด้วยก็ไปกันได้ แร่ง เราก็มี จะปรับเอาว่าตัด ก ออกก็เข้ากันได้
คำ กะละบาด หรือ กระลาบาต เขียนอย่างไรแน่ ต้องตราไว้ที เพราะเรายังไม่รู้ว่าเขาหมายความว่าอะไร ท่านพูดถึงพระสารศาตรพลขันธ์ (เยรินี) ฉันก็รู้สึกในใจ ว่าใครจะเขียนหนังสือว่ากะไร ก็เขียนไปตามความคิดที่ตัวคิดเหน จะถูกก็ได้ผิดก็ได้ ฉันเคยบอกแก่นักเรียนมาแล้ว ซึ่งเขาอ้างถึงพจนานุกรมฉะบับนั้นฉะบับนี้ ว่าพจนานุกรมก็คนทำตั้งใจหมายความว่าอาจผิดไปก็ได้ แต่ไม่ได้พูด
จะบอกให้ท่านทราบไว้ ว่าที่ส่งคำพจนานุกรมอันกรรมการได้ชำระแล้วไปให้ฉันนั้น จะไม่ได้คำทักท้วงอะไรจากฉัน เพราะใครบ้างเปนกรรมการ มีหัวนอนปลายตีนเปนอย่างไรฉันก็ไม่รู้ ทั้งหัวนอนปลายตีน/*10ของฉัน กรรมการก็ไม่รู้เหมือนกัน เพราะฉะนั้นฉันจะทักอะไรไม่ได้ ผิดกับท่านและฉันซึ่งรู้จักกันว่าเป็นคนอย่างไร อาจมีความเห็นให้กันได้ ผิดก็เอาใหม่
ราชวัด กับ เฉลว คิดว่าเปนอันเดียวกัน หากทำเปนอย่างใหญ่อย่างกลาง อย่างน้อยเท่านั้น หมายความว่ารั้วเปนเครื่องห้ามด้วยกันหมด แม้การพิธีก็ปักรั้วห้ามไม่ให้คนละลาบละล้วงเข้าไปในพิธีตรงที่สำคัญ แม้เฉลวหม้อยาก็เปนห้ามไม่ให้ใครเข้าไปที่หม้อยา กันไม่ให้เอาอะไรไปเติมลง ด่านก็เปนกั้นรั้วไม่ให้ใครเข้าไปเหมือนกัน เว้นแต่ตีฆ้อง จึ่งเปนสัญญาเรียกให้เข้าไป บอกขายอะไรก็เหมือนกัน เปนต้นว่าเรือน เจ้าของก็คงออกจากเรือนไปแล้ว ต้องไปพูดกับผู้ขายนำเข้าไปดู จึ่งเข้าไปได้ คำว่า ราชวัดฉัตรธง เหนจะไม่ใช่ของติดเนื่องกัน จะเปนของที่ปักประกอบกัน เช่น ต้นกล้วยต้นอ้อย ฉัตรนั้นต้องการปักให้ร่ม ลางอย่างปักฉัตรด้วยไม่ประกอบกับราชวัดก็มี เช่นจัดตั้งเครื่องสังเวยเปนต้น ในการที่ทำรูปเฉลวเปนสามเหลี่ยมนั้นยังไม่เคยเหน ให้สงสัยไปว่าจะสานเปนตาสามเหลี่ยม เคยเหนแต่ที่เปนหกเหลี่ยม นั้นสานเปนตาชะลอม คิดว่าทำขอบก็ควรจะทำตามตาเพราะทำง่าย ถ้าเปนเช่นนั้น ตาแหยว ซึ่งแปลว่าตาเหยี่ยวก็เปนลากเอาเข้าความ
รวัด กลัวจะเปนคำเดียวกับ รังวัด หรือ รางวัด ซึ่งหมายถึงวัดที่ดิน นั้นก็แปลว่าตรวจสอบเหมือนกัน แม้คำ เสียรังวัด นั่นก็เปนการวัดที่ดินว่าควรจะต้องเสียหรือไม่ต้องเสียเหมือนกัน ตกเปนตรวจดูเหมือนกัน ที่เติม ส หรือ สา ลงข้างหน้านั้นประหลาดอยู่ เปนทางมคธ หรือไทย หรือเขมร มาพ้องกันเข้า สั้นยาวนั้นไม่สำคัญ คำคนพูดกัน สะใจ ก็มี สาใจ ก็มี หนังสือก็เขียนไปคามคำพดของคน ที่ว่าเปนภาษามลายูนั้น เห็นด้วยเต็มตัว เห็นว่าควรเปนเช่นนั้น มากกว่าเปนภาษาสังสกฤต ซึ่งมาทีหลัง
/*11ข้อที่ท่านพูดถึงเขียนหนังสืออย่างเก่านั้นจับใจเปนอย่างยิ่ง คำในนิรุกติศาสตร์ที่ว่าไม่ควรลากเอาไปแต่งตัวอย่างเดิมนั้น ฉันเห็นถูกที่สุด แม้เขียนหนังสือถึงท่าน ฉันก็เคยเขียน หมอจัน หมอปลัดเล นั่นก็คือทำตามคำซึ่งนิรุกติศาสตร์กล่าวไว้ ครั้งหนึ่งฉันได้ถามกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ว่า อินชะเนีย ควรเขียนอย่างไร ที่ถามนี้เพราะเห็นเขาเปลี่ยนเขียนกันเปน วิศวกรรม และอะไรไปต่าง ๆ เธอตอบว่าเขียน อินชะเนีย นั่นก็คือปฏิบัติตามคำในนิรุกติศาสตร์นั่นเอง ฉันออกจะถือเปนย้ำหัวเห็ด ว่าถ้าเปนคำพูดแล้วจะเปลี่ยนไปอย่างไรก็ตามที แต่ถ้าถึงชื่อเข้าแล้วเปลี่ยนไม่ได้ ต้องเขียนไปตามเดิม เพราะลางชื่อก็ไม่ใช่ผิดไปแต่ตัวหนังสือ ผิดเสียงไปเสียด้วยทีเดียว
จะชี้ให้ท่านเห็นในการที่เราเขียนหนังสือ ถ้าเปนคำมคธ คำใดที่ทางเขาใช้ตัวสกดซ้อน เราก็ตัดตัวสกดตัวหน้าออกเสีย เช่น อุททิส เปน อุทิศ บริจจาค เปน บริจาค เปนต้น ที่คงอยู่ก็มีเช่น รัฏฐปาล ก็เปน รัฐบาล แปลว่า แก้ไม่หมด ที่หลงไปก็มี เช่น จิตต์ ก็หลงเอาคำ จิตร (วิจิตร) มาใช้ ลางคนไม่ยอมเขียนทีเดียว เรียกคำนั้นเปนตลกว่า จิด-ตด ลางคำก็เอาสังสกฤตมาผสมกับมคธ เช่น เขตร ก็คือ เกษตร ที่นึกเดาเอาก็มี เช่น อนุสาวรีย์ ถ้าจะว่าไปก็ไม่ถูกทั้งนั้น แต่ก็จัดว่าเปนภาษาไทย ต้องนับว่าถูก เขมรเขาเขียนบุรุษว่า ปฺรุส เขาก็คงเขียนอยู่เช่นนั้น ไม่เปลี่ยนไป อีกประการหนึ่งถึงเรามีสอสามอยู่อย่างสังสกฤตก็ดี แต่เราใช้ไปเสียอย่างหนึ่งไม่ใช้ตามสังสกฤต เช่น ศ เราใช้เปนตัวสกด ษ เราใช้เปนตัวการันต์ (เช่น วงษ์) ส ใช้ในเนื้อคำ ที่เขียนอย่างอื่นไปก็มีบ้างเล็กน้อย เข้าใจว่าเปนด้วยคนเขียนไม่เห็นหลัก แล้วก็เลยเปนอย่างต่อมา อีกอย่างหนึ่งซึ่งในเสียงไทยไม่มี อย่างสระไอมีตัวสกด เช่น ไสนยะ ก็แก้เปน แสนยา หรือในคำอังกฤษก็มี เช่น ไตม ไปป ก็แก้เปน แตม เปน แป๊ป พูดถึงคำฝรั่งก็ชอบกล ทุกวันนี้พยายามจะเขียนตามหนังสืออังกฤษกันจนเกือบจะอ่านไม่ออก แต่ลางคำก็แหงเขียนไปไม่ได้ พูด/*12ถึงเสียงของเราออกไม่ได้ก็มีอีก เช่น ล สกด แต่ออกเสียงด้วย เช่น ฟุตบอล ก็เรียกกันแต่ว่า ฟุตบอ
ให้นึกวิตกไปอีกอย่างหนึ่ง ที่คนพูดและเขียน รอ เปน ลอ ลอ เปน รอ หรือ รอ ล้วน ลอ ล้วน แต่ก่อนนี้ได้พบน้อย เดี๋ยวนี้มากขึ้น เกรงว่าพวกนั้นจะขาดความรู้ในภาษา เพราะว่าคำใช้ใน รอ ลอ ต่างความกันอยู่มาก เช่น ร่วง ล่วง ร่อน ล่อน รับ ลับ เปนต้น ควรที่ครูจะเอาใจใส่แก่เด็กให้มาก แต่ถ้าตัวครูไม่รู้เสียแล้วก็จนใจ ได้เคยพบมา ครูสอนให้เด็กอ่าน มูลบท ว่า เกรียงไกร ไผซา เพราะในหนังสือมีว่า เกรียงไกร ไผทรา ชผดุงทั้งกรุงไกร
ขอบใจท่านที่ส่งหนังสือตีพิมพ์แจกในงานศพพระยาอุปกิตไปให้ ได้ดูแล้วแต่เพียงผ่านไป ก็เหนเข้าทีมาก จะได้เหนว่าความเหนใครเปนอย่างไร ที่พูดว่าความเหนใครเปนอย่างไรนั้น ก็เพราะผู้แต่งถึงจะพบอะไรต่าง ๆ ก็ยึดเอาแต่ที่ต้องใจเปนหลัก
<นริศ>
/*13กรมศิลปากร
วันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๖ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำว่า กระลาบาต ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามสวามีสัตยนันทปุรี ได้รับคำชี้แจงว่า เพี้ยนไปจากคำ กลาปัตร แปลว่า ใบตอง กลา เป็นภาษาเบงคาลี แปลว่า กล้วย ถ้ามีงานใหญ่มีคนไปประชุมกันมาก จัดหาเสื่อสาดอาศนหรือที่นั่งให้ได้ไม่เพียงพอ ก็ใช้ใบตองตัดเป็นชิ้น ๆ ให้รองนั่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าอธิบายนี้ฟังขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในหมายรับสั่ง เรื่องจัดรับรองฝรั่งแขกเมือง ว่าจัดให้มี คนนั่งกลาบาต สองข้างทางที่แขกเมืองจะผ่านเข้ามา นี่ก็คงจะจัดผู้คนมานั่งสองฟากทางให้ดูแน่นครึกครื้น ส่วนใบตองรองนั่ง อาจไม่มีก็ได้ ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยอยู่ ก็ที่กลาบัตรเป็นของชาวเบงคาลี เหตุไฉนไทยจึงได้ธรรมเนียมนี้เข้ามา ลางทีจะเป็นเพราะแขกเมืองชาวอังกฤษที่เข้ามาติดต่อกับประเทศไทย แต่ก่อนเป็นฝรั่งซึ่งมาจากเบงคอล ซึ่งเป็นแคว้นของชาวเบงคาลีมาก่อน ในมหาวงศ์เรียกแคว้นเบงคอลว่า พังคะ จนมาเป็นคำว่า ฝรั่งมังค่า เพราะฉะนั้นการรับแขกเมือง ด้วยมีคนนั่งมาก ๆ ที่เรียกว่า นั่งกลาปัตร อาจจะติดเข้ามาด้วย หรือไม่เช่นนั้น ไทยจะได้แบบอย่างมาจากมอญ และพม่า ซึ่งเป็นเพื่อนบ้านของไทยฝ่ายหนึ่ง และแคว้นเบงคอลอีกฝ่ายหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องรามเกียรติ์ภาษาเบงคาลี ซึ่งเขาย่อเป็นภาษาอังกฤษไว้ พบเรื่องนางยักษ์ชื่อนางศานตี ปลอมเป็นสาวใช้เข้ามาล่อลวงให้นางสีดาวาดรูปทศกรรฐ์ไว้บนพัด เรื่องตอนนี้คล้ายกับเรื่องตอนหนึ่งในรามเกียรติ์ ในรามายณของวาลมีกิ และรามายณ/*14แคว้นอื่นๆ ในอินเดียไม่ปรากฏว่ามีเรื่องนี้ แต่ไปมีอยู่ในรามายณชวาฉบับหนึ่ง พระรามของเบงคาลีมีหน้าเขียวตรงกับของไทย ส่วนพระรามอื่นๆ ไม่ปรากฏว่าเป็นหน้าเขียว ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเรื่องของชาวเบงคาลี อย่างที่เรียกว่าวัฒนธรรมอยู่ในเวลานี้ คงจะผ่านเข้ามาในไทยทางใดทางหนึ่ง พิธีกลาปัตรจึงได้ติดเข้ามาอยู่คราวหนึ่ง แล้วก็ศูนย์ไป เพราะความเจริญที่ดีกว่าเข้ามาแทนที่
ที่ทรงสันนิษฐานเรื่องปักเฉลวที่หม้อยา ที่ด่าน และที่เรือน โรงเรือ เพื่อบอกขาย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ ความขัดข้องซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่ออกมาช้านานในเรื่องปักเฉลวก็หมดไป ข้าพระพุทธเจ้าเห็นแปลกที่เรื่องเกิดจากราชวัด แต่ในที่สุดกลับเป็นได้เรื่องเฉลว ข้าพระพุทธเจ้านึกอะไรได้ หรืออ่านพบอะไรท็เห็นควรจำไว้ ก็จดลงสมุดไว้พลางก่อน สิ่งที่จดไว้ลางทีก็ช่วยข้าพระพุทธเจ้ามาก เมื่อทิ้งไว้นานแล้วกลับไปอ่านใหม่ ความรู้ซึ่งได้ไว้เท่าที่จดกลับได้มากออกไปอีก คงเป็นด้วยอินทรีย์แก่กล้าอย่างที่เคยตรัสนั่นเอง ข้าพระพุทธเจ้าปรารภเรื่องนี้ให้สวามีสัตยนันท์ฟัง สวามีสัตยนันท์บอกว่า ที่ในอินเดียก็ทำกันอย่างนี้ แล้วเขาเอาข้อความที่จดเอาไว้สิ่งละอันพันละน้อยไปตีพิมพ์ในหนังสือของสมาคม เป็นการช่วยความรู้ขึ้นไม่น้อย
เรื่องคนพูดและเขียน ร เป็น ล หรือ ล เป็น ร ที่ทรงวิตกนั้น เป็นความจริงอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยคุยกับคนหนุ่มนักเรียนนอกคนหนึ่ง ซึ่งเป็นคนที่มีความรู้ดี เมื่อพูดภาษาไทยถึงคำที่เป็นเสียง ร หรือ ล ก็มักจะพูดผิดไขว้เขวกัน เมื่อข้าพระพุทธเจ้าทักท้วงขึ้นแล้ว สอบสวนถึงคำอื่นต่อไป ความจึงปรากฏว่า ผู้นั้นเข้าใจผิดไปหลายคำ ถึงกับอยากทราบว่า เรื่อง ร ล นี้จะเรียนรู้ได้จากไหน ข้าพระพุทธเจ้าได้ตอบว่า ดูในพจนานุกรม แต่เรื่องพูด ร เป็น ล หรือ ล เป็น ร เคยมีผิด ๆ กันมาแล้ว จนกระทรวงธรรมการกวดขัน ต้องมีหนังสือแบบเรียนบทเทียบอักษร ร ล ขึ้นใช้ตามโรงเรียน แต่เป็นเรื่องแก้ยาก แม้ผู้ที่ได้รับปริญญา/*15อักษรศาสตร์บัณฑิตจากจุฬาลงกรณ์ มีคนหนึ่งมาอ่านเรื่องทางวิทยุกระจายเสียง ก็ยังออกเสียง ร ล ผิดหมด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงทางวิทยุที่ได้ยินกันทุกคืน ๆ ถ้าไม่ระวังจะทำให้ภาษากลายได้ทั้งเสียงและสำนวน เพราะได้ยินกันทุกคืน ความสำคัญอยู่ที่คนกระจายเสียง
นายพืช เดชคุปต์ บุตรพระยาโบราณฯ ไปเป็นข้าหลวงอยู่จังหวัดพังงา มีจดหมายมาถึงข้าพระพุทธเจ้าว่า เพลงสรรเสริญพระบารมี ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบมาจากพระเจนดดุริยางค์ว่า มิสเตอร์ไฟต์ บิดาพระเจน ฯ เป็นผู้คิดทำนองนั้น นายพืชได้พบหลักฐานในหนังสือคราวพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ เสด็จประพาสเมืองสิงคโปร์และเมืองเบตาเวีย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ ความแห่งหนึ่งตอนเสด็จถึงเมืองเบตาเวียว่า สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามจะเสด็จลงจากรถที่โฮเต็ลเมื่อไร จะยิงปืนใหญ่ที่ป้อม ชื่อ ปรินฟเรศริก สลุตคำนับ ๒๑ นัด ยิงปืนสลุตแล้วพวกทหารแตร กลอง เป่าแตร ตีกลอง เป็นเพลงฮอลันดา และเพลงสยาม ทำถวายเป็นคำนับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม ดังนี้ นายพืชจึงสันนิษฐานว่า ที่สั่งว่า พวกแตรกอง เป่าแตรตีกลองเป็นเพลงสยาม ทำถวายเป็นคำนับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม นั้น น่าจะเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีนั่นเอง เพราะเป็นธรรมเนียมของยุโรป เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จไปประเทศใดเป็นทางราชการ ประเทศเจ้าของบ้านก็ต้องจัดกองเกียรติยศบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีของผู้ซึ่งเป็นแขก และด้วยเหตุที่ครั้งนี้เป็นครั้งแรกที่สมเด็จพระมหากษัตริย์ไทยสมัยใหม่ เสด็จประพาสต่างประเทศ และเพื่อให้เป็นอย่างธรรมเนียมยุโรป จึงได้จัดให้มีเพลงสรรเสริญพระบารมีขึ้นแล้วส่งโน้ตเพลงไปให้รัฐบาลฮอลันดา และสันนิษฐานว่า น่าจะทำโน้ตเพลงขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๑๓ นั่นเอง ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่าเพลงสรรเสริญพระบารมีใครเป็นผู้แต่งเนื้อและทำนอง
/*16ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องว่าด้วยอินเดียเรื่องหนึ่ง มีเค้าคล้ายกับเรื่อง กำตาก ในพิธีแรกนาขวัญ คือเขากล่าวว่า ในสมัยโบราณมีประเพณีสืบต่อกันมา คือเจ้าผู้ครองแคว้นเมวาร เมื่อขึ้นครองแคว้นใหม่ ๆ ต้องยกทัพหรือพวกไปรบหรือไปตีชิงบ้านเมืองของศัตรู จับเชลยและข้าวของมาให้ได้ ในสมัยต่อมา การรุกรานกันอย่างนี้ไม่มีแล้ว เจ้าผู้ครองแคว้นก็ไม่มียกไปรุกรานใคร แต่ยังคงรักษาประเพณีอยู่โดยทำหลอก ๆ พอเป็นพิธี คือในวันราชาภิเศกของเจ้าผู้ครองนคร จัดให้มีการตีชิงร้านขายข้าว เจ้าทุกข์คือเจ้าของร้านต้องไปร้องทุกข์ต่อมหาราชาตามธรรมเนียมของฮินดู ขอให้หยุดตีชิง มหาราชาก็ใช้ค่าเสียหายให้ ธรรมเนียมอย่างนี้คล้ายกับเรื่องกำตาก ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ทรงกล่าวไว้ในพระราชพิธี ๑๒ เดือน ลางที กำตาก จะไม่ใช่ กำตัก ในภาษาไทย อาจเพี้ยนจากคำใดคำหนึ่งของอินเดียก็ได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสำเนาจารึกสมัยสุโขทัยที่ได้ในพระสถูปเจดีย์เมืองสุโขทัยเมื่อเร็ว ๆ นี้ จารึกรายนี้เป็นของพระมหาเถรจุฬามณี ว่าเป็นบุตรพ่อขุนผาเมือง จารึกลงในแผ่นทองคำ รูปใบลาน แต่ม้วนได้ มีสี่บันทัดด้วยกัน หนังสือที่เขียนครั้งนั้น เครื่องหมายบนตัวหนังสือ นอกจากสระอิแล้วไม่มีใช้ เช่นไม้เอก ไม้โท ไม้หันอากาศ ไม้ทันฑฆาต ไม้ไต่คู้ สระอึ อือ ไม่มี แต่แปลกที่ในวรรคสาม คำว่า ทังหลาย มีไม้หันอากาศพลัดมาแห่งเดียว ประวิสัญชนีมีใช้กับคำว่า พระ แต่เขียนตวัดหางลง ส่วนคำอื่นซึ่งในปัจจุบันใช้ประวิสัญชนี เช่น ปรดิษฐา แล กทำ ในจารึกไม่มี แสดงว่าประวิสัญชนีใช้สำหรับเน้นเสียงเท่านั้น ถ้าไม่เน้นเสียงก็ไม่ต้องใช้ พยัญชนะวรรค ฏ และตัว ฤ ศ และ ษ ก็ไม่มี ใช้พยัญชนะวรรค ต ทั้งหมด ตัว ฮ ปรากฏมีในจารึกนี้เป็นครั้งแรก อยู่ในวรรค ๔ ในคำที่ขึ้นต้นว่า พระอถารส เหนิฮนน คำว่า มณี ในที่นี้เขียนเป็น /*17มุนี เพราะฉะนั้นตำรา จินดามณี กับ จินดามุนี ซึ่งมีผู้สงสัยว่าจะเป็นคนละตำรา ก็น่าจะเป็นตำราเดียวกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*18จารึกลานทอง
เขียนต้นฉะบับ
เขียนอย่างปัจจุบัน
(๑) สกราชได ๗๓๘ โรง
ศักราชได้ ๓๓๕(๑) โรง(๒)
นกกษัตร เดินหก แรมคำนิง
นักษัตร เดือนหก แรมค่ำหนึ่ง
สุกรพาร สํเดจพระมหาเถร
สุกรพาร สมเด็จพระมหาเถร
จุ (ฬา) มุณี ปลูกพิหาร
จุฬามุนี ปลูกพิหาร
(๒) นีไดเดิน สิบหาวนนบริบูรณ
นี้ได้เดือน สิบห้าวันบริบูรณ์
แลว เมิอหน่าเดินสิบ แรมสีคำ
แล้วเมื่อหน้าเดือนสิบ แรมสี่ค่ำ
พุธพาร กรรติการิกส จิง
พุธพาร กรรติกาฤกษ์ จึง
ปรดิสถา
ประดิษฐา
(๓) พระธาตุ แลพระพุธปรติมา
พระธาตุ และพระพุทธประติมา
อนนทานกุทำดวย เงิน ทอง
อันท่านกระทำด้วย เงิน ทอง
หยกงาทั้งหลาย เ (เ) ลวจิงกทำ
หยก งา ทั้งหลาย แล้วจึงกระทำ
(๔) พระอถารส เหนิฮนน
พระอัฐารส เหนือหั้น(๓)
อิมินา ปฺฺ  กมฺเมน
อิมินา ปุฺฺ-กมฺเมน
พุทฺโธ โหมิ อนาคเต
พุทฺโธ โหมิ อนาคเต
สํสารา โมจนตฺถาย
สสารา โมจนตฺถาย
สพฺเพ สตฺเต อเสสโต
สพฺเพ สตฺเต อเสสโต
หมายเหตุ: เนื้อความเขียนด้วยอักษรไทยฝ่ายใต้ ตัวเลขและคำ ปรารถนาภาษาบาลี เขียนด้วยอักษรไทยฝ่ายเหนือ
(๑) จ.ศ. ๗๓๘ = พ.ศ. ๑๙๑๙
(๒) โรง = มะโรง
(๓) หั้น = นั้น
ฉ่ำ ทองคำวรรณ
๓๑ กรกฎาคม ๘๔
/*19ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ สิงหาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ปี เดือน วัน คืน ทางชวา ถามออกไป ได้ความเข้ามาแล้ว จึงจะบอกให้ท่านทราบต่อไปนี้
ประดิทินในชวา ใช้กันอยู่ ๓ อย่าง คือ (๑) วันอย่างฝรั่ง ใช้ในทางราชการและทางค้าขาย (๒) วันอย่างอารับ ใช้ในทางศาสนา (๓) วันอย่างชวา ใช้ในทางประเพณีเมือง จะบอกแต่ทางประดิทินชวาซึ่งยังไม่แจ้งใจดี
ศักราช ชวาเรียกว่า สอกอ อาซี ซุนดาเรียกว่า สะกะ อาซี คำ อาซี เขาแปลว่า ราชา หรือจะเรียกกลับเปน อาซี สอกอ หรือ อาซี สะกะ ก็ได้เหมือนกัน ที่เรียกว่า สอกอ หรือ สะกะ นั้นก็ไม่ประหลาดอะไร เท่ากับเราจะเรียกว่า พอศอ หรือ พะศะ เท่านั้นเอง สอกอ หรือ สะกะ นั้น เขาแปลกันไม่ออก แต่ไม่มีอะไร ต้องเปน ศก เรานี่เอง ถึงบัดนี้มีเลข ๑๘๗๒ จะนับหนึ่งมาแต่อะไร เขาบอกไม่ได้
ปี มี ๘ เรียกว่า นับตู มีชื่อดั่งนี้
๑. อาลิป ๒. เวเฮ ๓. ซิม อาวัล ๔. เช
๕. คาล ๖. เบ ๗. วาว ๘. ซิม อาฮีร์
อาวัล แปลว่าหน้า อาฮีร์ แปลว่าหลัง ปีนี้เปนปีเบ ทั้งวันในปีหนึ่งก็ไม่เหมือนกัน ถ้าเปนเลขคู่แล้วมี ๓๕๕ วัน ถ้าเปนเลขคี่แล้วมี ๓๕๔ วัน เว้นแต่ปีเบมี ๓๕๔ วัน
เดือน มี ๑๒ เรียกว่า นับตู เหมือนกับปี มีชื่อดั่งนี้
๑. สุระ ๒. ซาปาร์ ๓. มูหลุด ๔. ราบิยูลาถีร์
/*20๕. ชูมาติล อาวัล ๖. ชูมาติล อาฮีร์ ๗. ราชับ ๘. รูวะห์
๙. ปูวะส้า ๑๐. ซาวัล ๑๑. ดุลกิชะห์ ๑๒. บะซาร์
ที่เปนเลขคี่มี ๒๙ วัน ที่เปนเลขคู่มี ๓๐ วัน เว้นแต่ปีเบ เดือนที่ ๑๒ มี ๒๙ วัน ตัดจำเพาะปีเดียว วันในเดือนหนึ่งนับคะไปไม่มีข้างขึ้นข้างแรม แต่มีสิ่งที่หมายอย่างปีของเรา
วันที่ ๑ กุดา คือ ม้า ถือว่า ดี
วันที่ ๒ กิดัง คือ อีเก้ง ถือว่า ดี
วันที่ ๓ มะจัน คือ เสือ ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๔ กูจิง คือ แมว ถือว่า ดี
วันที่ ๕ ลัมบู คือ โค (บ้าน?) ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๖ กรเบา คือ กระบือ ถือว่า ดี
วันที่ ๗ ติกุส คือ หนู ถือว่า ดี
วันที่ ๘ ลัมบู คือ โค (ป่า?) ถือว่า ดี
วันที่ ๙ อันชิง คือ หมา ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๑๐ นาคา คือ นาค ถือว่า ดี
วันที่ ๑๑ กัมบัง คือ ดอกไม้ ถือว่า ดี
วันที่ ๑๒ มายัง คือ จั่นหมาก ถือว่า ดี
วันที่ ๑๓ คะชะ คือ ช้าง ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๑๔ สิงคะ คือ สิงห์ ถือว่า ดี
วันท ๑๕ อีกัน คือ ปลา ถือว่า ดี
วันที่ ๑๖ มาลัม คือ ขี้ผึ้ง ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๑๗ วูลุง คือ เหยี่ยว ถือว่า ดี
วันที่ ๑๘ ละปา คือ ดินเหนียว ถือว่า ดี
วันที่ ๑๙ บันเต็ง คือ กะทิง ถือว่า ดี
วันที่ ๒๐ ฮันตู คือ นกเค้าแมว ถือว่า ดี
วันที่ ๒๑ อารัง คือ ถ่าน ถือว่า ไม่ดี
/*21วันที่ ๒๒ อูดัง คือ กุ้ง ถือว่า ดี
วันที่ ๒๓ สะคาระ คือ สาคร ถือว่า ดี
วันที่ ๒๔ ปาริยะ คือ มะระ ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๒๕ มาดู (มธุ) คือ น้ำผึ้ง ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๒๖ กาลา คือ ประตารกาหลา ถือว่า ดี
วันที่ ๒๗ อูเลอร์ คือ งู ถือว่า ดี
วันที่ ๒๘ ปาคี คือ ข้าวเปลือก ถือว่า ดี
วันที่ ๒๙ อลัต คือ บุ้ง ถือว่า ไม่ดี
วันที่ ๓๐ ซาดะ คือ เอ็นใบตาล ถือว่า ไม่ดี
วัน มีสองอย่าง เปน ๕ วันเหมือนที่ถือกันอย่างหนึ่ง กับ ๗ วัน อีกอย่างหนึ่ง อย่าง ๕ วันเรียกว่า ปาซารัน แปลว่าวันตลาดนัด ปาซาร แปลว่าตลาด เห็นว่าอย่าง ๕ วันนั้น จะมีมาก่อน เรียกชื่อดั่งนี้
๑. กลีวอน ๒. เลอะคี ๓. ปาหิง ๔.ปอน ๕. วาเค
ในวันทั้ง ๕ นี้มีสีประจำด้วย แต่ไม่ปรากฏว่าใช้อะไร
กลีวอน
ต่างสี
เลอะคี
ขาว
ปาหิง
แดง
ปอน
เหลือง
วาเค
ดำ
อย่าง ๗ วันนั้นมีชื่อว่า
๑. อาหลัด หรือ มิงงู
ตรงกับ ดีเต
๒. สะเนน
ตรงกับ โสมะ
๓. สลาซา
ตรงกับ อังการ
๔. ระโบ
ตรงกับ บูดา
๕. กะมิส
ตรงกับ รัสปาตี
/*22๖. ชุมะอาห์
ตรงกับ สุกระ
๗. สัปตู
ตรงกับ ตุมปัก
ชื่อแถวหลังนั้นเห็นได้ว่าที่เปนภาษาสังสกฤต ย่อมรู้แต่ผู้รู้ คนพื้นเมืองหารู้ไม่ จั่นหมากในการขึ้นพระที่นั่งของเรา ลางทีจะมาทางมลายูก็ได้ ศิวะ ศริยานนท์ นั้นเปนใคร ท่านคงบอกได้
<นริศ>
/*23กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ใต้ฝ่าพระบาททรงทราบ
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ สิงหาคม ทรงพระเมตตาประทานความรู้เรื่อง ปี เดือน วัน คืน ของชวา มาให้ข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูเรื่อง วัน เดือน ปี ของชาติปอลิเนเซียน ซึ่งรวมชวาเข้าด้วย และของชาติจาม ได้ความว่า จามใช้ปีมี ๘ รอบอย่างชวาเหมือนกัน .แต่เรียกว่า วินทุ ว่าพวกมิชชันนรีอิสลามทางชวานำเข้ามาเผยแผ่ ปีที่ ๕ ที่ทรงจดประทานมาเป็น คาล แต่ของชวาและของจามในภาษาอังกฤษ ฉบับที่ข้าพระพุทธเจ้ามีอยู่ จดไว้ว่า ดาล คิดด้วยเกล้าฯ ว่า คาล กับ ดาล จะสับกัน ชื่อที่มี ๘ เป็นรอบ เป็นภาษาอาหรับ ซึ่งมีผิดเพี้ยนกันกับของจาม แต่พอเดาได้ว่าชื่อปีที่มาจากแหล่งเดียวกัน ศก ของชวา ว่าเริ่มต้นภายหลังคฤศตศักราช ๓๘ ปี ถ้าเอาเลข ๗๘ ลบ ๑๙๔๑ ซึ่งเป็นเลขคฤศตศักราชของปีนี้ ก็จะเป็น ๑๘๖๓ อีกแห่งหนึ่ง ในเรื่องวันเดือนปีของจาม เทียบศก ๑๘๔๒ ว่าตรงกับคฤศตศักราช ๑๙๒๐ หรือศักราชอิชราของอิสลาม ๑๓๓๙ ล่วงมาถึงบัดนี้ ๒๑ ปี เพราะฉะนั้น เลขศกก็เป็น ๑๘๔๒+๒๑=๑๘๖๓ ตรงกับที่เอา ๗๘ ลบ ในข้างต้น ผิดกับเลขศก ๑๘๗๒ เป็นจำนวน ๙ ปี ชือเดือนของชวาที่ทรงจดประทานมา ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นสอบดูในภาษามลายู คงได้ความว่าเป็นภาษาอาหรับทั้งนั้น เว้นชื่อเดือนแรกว่า สุระ ว่ามาจาก สุระ ที่แปลว่าเทวดา และเป็นเดือน โมหร่ำ เดือนถือบวชของอิสลาม ชื่อวันทั้ง ๗ ของชวาในแถวหน้า เช่น อาหลัด สะเนน ได้ความว่าเป็นภาษาอาหรับทั้งนั้น
ศิวะศริยานนท์ เป็นชื่อนามปากกาและชื่อนามสกุลของพระวร/*24เวทย์พิสิฐ (เซ่ง ศิวะศริยานนท์) อาจารย์สอนภาษาไทย ในจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสำเนาเรื่อง วัน เดือน ปี ของชาวปอลิเนเซียน ซึ่งคัดจากต้นฉะบับภาษาอังกฤษมาในซองนี้ด้วยฉะบับหนึ่ง1
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
--
๑. ภาษาอังกฤษ ไม่ได้นำมาลงพิมพ์ ผู้สนใจขอค้นดูได้ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ ↩
/*25ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ สิงหาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๕ สิงหาคม ได้รับแล้ว
การปูเครื่องลาดรับรอง เคยได้ยินสมเด็จพระปกเกล้าตรัสเล่าถึงเสด็จไปเกาะฮอนะลูลู ว่าที่นั่นเขาใช้ใบตองลาดต้อนรับ คิดคูก็จะเปนประเพณีเก่าซึ่งเหมือนกันทั้งโลก ที่ไหนยังไม่จำเริญพอที่จะทำของแทนขึ้นได้ ก็ใช้ของธรรมดาไป หรือจะหัวเห็ดถืออย่างเก่าไปก็ตามแต่ใจชอบ ที่คิดแปล กะละบาด เปน กาลาบัตร นั้นก็แปลไปตามเสียง จะถือเอาว่าเปนถูกก็ยาก ตามที่ท่านว่าเคยเห็นหนังสือกล่าวถึง การรับแขกเมืองมีกองกะละบาดด้วยนั้นถูกแล้ว ที่ฉันบอกถึงการพิธีบรมราชาภิเษกนั้นเปนแต่ตัวอย่าง ที่แท้มีหลายอย่าง ดูทีจะเปนยศด้วย ต่อเปนการใหญ่จึงมีกองกะละบาด ถ้าเปนยศน้อยก็ไม่มี แท้จริงการตั้งกองกะละบาดก็คือตั้งกองทหารรายทางนั่นเอง ถ้าแปลคำ กะละบาด ให้เกี่ยวแก่ทหารได้จะเชื่อได้ว่าเปนถูก
วิธีที่เขาเอาบันทึกลงพิมพ์นั้นดี ลางทีใครรู้อะไรมากออกไปก็จะได้บอก
ท่านถามถึงเพลงสรรเสริญพระบารมี ท่านควรจะทราบเสียก่อนว่าเพลงแตรนั้น พวกแตรเขาแบ่งเปนสองภาค ภาคแรกเขาเรียกว่า เนื้อเพลง นั่นจะกระดิกไปไม่ได้เลย ภาคหลังเขาเรียกว่า แตรตอด (ทราบว่าฝรั่งเรียกแอกคอมปนิเมน) ภาคนี้แหละที่แต่งประมูลกัน โดยอ้างว่าที่ปรุงไว้ก่อนเสียงไม่ดี แต่ที่จริงเห็นจะเปนถือทิฐิ ว่าเขาปรุงได้เราก็ปรุงได้เหมือนกัน บรรดาเพลงสรรเสริญพระบารมีซึ่งกองทหารทำอยู่นั้น ต่างกองแตรตอดก็/*26ต่างกัน แต่คนสามัญฟังไม่รู้ ที่ว่ามิสเตอร์ไฟต์แต่งก็เข้าใจว่าแต่งแตรตอด ทั้งเมื่อเปลี่ยนไปจะเล่นด้วยเครื่องมืออย่างอื่น เปนต้นว่า ซอ หรือ กีตา และ เปียโนก็ต้องแต่งเสียงตอดขึ้นใหม่ด้วย เพราะจะทำไปอย่างแตรตอดย่อมไม่ได้
ส่วนเนื้อเพลงสรรเสริญพระบารมีนั้นได้ยินมาหลายอย่าง เสียงกรมหมื่นทิวากรว่าหลวงประดิษฐไพเราะ (มี) เปนคนแต่ง เอาออกจากเพลงแตรฝรั่งของไทยเรานั่นเอง หลวงประดิษฐ (มี) คนนี้ เปนคนฉลาดในทางดนตรี เมื่อรัชชกาลที่ ๔ เปนผู้ที่แต่งเพลงเทพบรรทมและภิรมย์สุรางค์ เปนต้น สงสัยกลัวจะเปนยกให้ เช่นการแต่งหนังสือต่าง ๆ ก็ยกให้พระคลังหน ตั้งแต่ดีที่สุดจนเลวที่สุด เอาจนไม่รู้ว่าฝีปากพระคลังหนเปนอย่างไร ทั้งเทียบเนื้อเพลงสรรเสริญพระบารมีกับเพลงแตรฝรั่งของเรา ซึ่งเป่าประโคมอยู่ ๔ อย่าง คือประโคมเสด็จออกอย่างหนึ่ง นั้นเปน จีนลั่นถัน ท่อน ๒ ประโคมเสด็จขึ้นอีกอย่างหนึ่ง ไม่ทราบว่าอะไร ประโคมเมื่อสรง เปนลงสรง ท่อน ๑ กับประโคมอะไรต่าง ๆ ก็ไม่รู้ว่าเพลงอะไร เข้าใจว่าเปนเพลงแตรนั้นแต่ดั้งเดิมมา แต่เมื่อตรวจเนื้อที่ไม่รู้ทั้งสองอย่างก็ไม่เห็นใกล้เพลงสรรเสริญพระบารมีเข้าไปเลย อีกเสียงหนึ่งได้ยินจากกรมหลวงชุมพร ว่าเพลงสรรเสริญพระบารมีนั้น เราไปซื้อฝรั่งเขามาแต่เมืองยะโฮ เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปประพาสสิงคโปร์และอินเดีย เขาแต่งไว้ขาย พูดเปนตุเปนตะว่าสรรเสริญเมืองอะไรนั้นซ้ำกับเรา เพราะซื้อเขามาด้วยกัน แต่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์ทรงสงสัย อ้างเหตุว่าเนื้อเพลงสรรเสริญพระบารมีนั้นเปนไทยอยู่เปนกอง ถ้าฝรั่งแต่งจะต้องเปนทำนองฝรั่ง ฉันก็เหนด้วย จำได้แต่ว่าแต่ก่อนทำเพลงสรรเสริญอังกฤษ แล้วจึ่งมาเปลี่ยนเปนเพลงสรรเสริญพระบารมีทีหลัง แค่จะเปนเมื่อไรจำไม่ได้ ในการที่ใช้เพลงสรรเสริญอังกฤษที่ก็จะไม่เสียหายอะไร ฉันเคยช่วยเจ้าพระยาเทเวศรแต่งและจัดการเล่นคอนเสิรตรับเจ้าเยรมัน พบว่าสรรเสริญเยรมันเหมือนกันกับสรรเสริญอังกฤษ เว้น/*27แต่คำร้องต่างกัน เขาว่าออกจากเพลง ฮิม ถึงเพลงจะเหมือนกัน เขาก็ไม่ถือ แต่เนื้อเพลงสรรเสริญพระบารมีของเรา ใครจะแต่งขึ้นหรือเอามาแต่ไหนฉันไม่ทราบ ส่วนคำร้องนั้นฉันแต่งขึ้นให้ร้องละคอนดึกดำบรรพ์ก่อน แล้วพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงแก้อีกภายหลัง
คำ กำตาก ฉันเคยได้ยินเด็กพูดเล่นกัน เปนไปในทางว่าริบ แต่ไม่ทราบว่าเปนคำมาแต่ไหน ท่านพบท่วงทีว่าจะมาแต่อินเดียก็ตราไว้ ไม่ว่าอะไรของเราย่อมจะมาแต่อินเดียและจีนสองแหล่งเท่านั้น ที่ได้มาแต่บ้านใกล้เรือนเคียงนั้นยกไว้ เพราะบ้านใกล้เรือนเคียงก็ได้มาแต่สองแหล่งนั้นเหมือนกัน
ขอบใจท่านที่ให้สำเนาคำจารึกของพระมหาเถรจุฬามณีไป ที่ว่าพระมหาเถรจุฬามณีเปนบุตรพ่อขุนผาเมืองนั้นต้องยกไว้ก่อน แต่คำจารึกนั้นเปนคำเก่าจริงแล้ว
จะเปนที่สังเกตได้ว่าอะไรเกิดก่อนเกิดหลัง ศักราชเท่าที่จารึกไว้นั้น หนังสือของเราเอาอย่างทางเขมรมาเปนแน่ ไม่ประหลาดอะไรที่มีตีนอุ ไม่มีมูล พระเจ้า มณีวงศ ก็เขียน มุณีวงศ ทั้ง อภิรม อภิรุม ของเราก็มีเปนอย่างอยู่ เขมรเขาเขียนโปรแกรมละคอนเล่นถวายสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ เขาเขียนพระนามว่า กรุม เธอได้ทักว่าทำไมต้องมีตีนอุ เขาตอบว่าถ้าไม่มีก็ไม่เปน กรม จึงคิดว่าถ้ามีแล้วจะค่อยใกล้ ถ้าไม่มีเขาคงอ่านเปนกรอม กับรอหันก็มาคิดขึ้นได้ในที่นี้ ว่าแทนไม้ผัดเช่นเดียวกับนอหันนั้นเอง ประหลังหางลงได้ทราบมานานแล้ว เปนด้วยเก่ากับใหม่เขียนวิธีต่างกัน เก่าเขียนเวียนขวาหางจึ่งลง ใหม่เขียนเวียนซ้ายหางจึงขึ้น หางก็คือสุดเส้น
ที่เปนลานทองขดนั้นไม่ประหลาค ทางเชียงใหม่โบราณเขาจารหนังสือสั่งอะไรกันด้วยใบลาน แล้วเขาขดกลม เรียกกันว่าหนังสือขด แล้วจะให้ดีก็ทำลานด้วยทองแดง ด้วยเงิน และด้วยทอง อย่างสุพรรณบัตรและหิรัญบัตรของเรา ที่จริงทำมาแต่ทางอินเดียแล้ว กรมพระสวัสดิ์เธอ/*28เดาคำ ตำรา ของเราว่าเปน ตามรา คือจารลงแผ่นลานทองแดงเพื่อให้อยู่ทนนาน
คุณหญิงอิศรพงศ์พิพัฒน์ (สำลี) ขอให้ฉันช่วยบอกท่าน ด้วยมีปรารถนาจะตีพิมพ์หนังสือแจก ในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ท่านจะเหนสมควรตีพิมพ์อะไร จะให้ต้นฉะบับไปตรวจดูได้ แล้วจะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง ฉันคิดว่าถ้าเปนหนังสือซึ่งไม่เคยตีพิมพ์มาก่อนแล้วจะเปนดี
<นริศ>
/*31ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ฉันสืบจำนวนนับในภาษาญี่ปุ่นมาบอกให้ทราบ จำนวนนับในภาษาญี่ปุ่นมีเปนสองอย่าง อย่างหนึ่งเปน
๑. Hitotsu (มะพร้าวป่า)
๒. Futatsu (มะพร้าวสวน)
๓. Mitsu
๔. Yotsu
๕. Isutsu
๖. Nutsu
๗. Nanatsu
๘. Yatsu
๙. Kokonotsu
๑๐. Totsu หรือ To
อย่างนี้ฟังไม่มาทางเรา เหนจะเปนภาษาญี่ปุ่นเดิม
อีกอย่างหนึ่งเหนจะเปนเอาอย่างภาษาจีน
๑. Ichi (เอ็จ)
๒. Ni (ยี่)
๓. San (สาม)
๔. Shi (สี่)
๕. Go (งั่ว-ห้า)
๖. Roku
๗. Hishi
๘. Hashi
๙. Ku (เก้า)
๑๐. Ju
๑๑. Ju-ichi
๑๒. Ju-ni
๒๐. Ni ju
๕๐. Go-ju
๑๐๐. Hyaku
๑,๐๐๐. Sen (แสน?)
๑๐,๐๐๐. Man (หมื่น)

พันกลับเป็นแสน คำ แสน นั้นทางลาวใช้มาก ถามนายสุดดูด้วยว่าเขาหมายความว่ากะไร
/*32Bento คำญี่ปุ่นตรงกับปิ่นโต คำ ปิ่นโต ทีจะเปนจีน ท่านช่วยสอบดูด้วย
อนึ่ง บทสรรเสริญพระบารมี ที่ฉันบอกว่าแต่งให้ละคอนดึกดำบรรพ์ร้องนั้น นั่นเปนครั้งที่ ๓ มาแล้ว ครั้งแรกแต่งให้ทหารร้องเล่นคอนเสิรตถวายที่ตึกยุทธนาธิการ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเสด็จกลับจากยุโรปครั้งแรก นั้นมีถ้อยคำเปนสำหรับทหาร ไม่เหมาะที่พวกอื่นจะร้อง จึ่งแต่งแก้ครั้งที่ ๒ ให้เปนคำกินไปได้ถึงพวกผู้ชายปนผู้หญิง ร้องคอนเสิรตรับเจ้าฝรั่ง ครั้นถึงละคอนดึกดำบรรพ์จึ่งแต่งแก้เปนครั้งที่ ๓ ให้เปนคำกลาง ๆ พวกใดจะร้องก็ไม่ขัดข้อง ที่ว่าพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงแก้นั้น ดูเหมือนจะแก้ให้เด็กนักเรียนร้อง ความกลับไปเปนสำหรับนักเรียน พวกอื่นจะร้องหาได้ไม่
<นริศ>
/*29กรมศิลปากร
วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๙ สิงหาคม ทรงพระเมตตาตรัสประทานเรื่องเพลงสรรเสริญพระบารมีแก่ข้าพระพุทธเจ้านั้น เปนพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ในหนังสือลาลูแบที่กล่าวถึงเมืองไทย ได้ให้โน้ตเพลงไทยไว้บทหนึ่ง มีเนื้อร้องขึ้นต้นว่า สายสมร แล้วต่อไปอ่านเดาได้ความบ้างไม่ได้บ้าง ได้มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ทำนองในโน้ตนั้น คล้ายทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีมาก หรือลางทีทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีจะมีเค้ามาจากเพลงนั้นบ้างก็ไม่ทราบเกล้าฯ ทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีอาจมีเชื้อเปนของไทยที่สืบต่อกันมาช้านาน และค่อยคลายไป เพราะด้วยสิ่งแวดล้อมเป็นเครื่องทำให้กลาย เป็นอย่างเดียวกับคำพูดในภาษา
เรื่องหนังสือ สมควรจะตีพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้าฯ ตรวจหาฉะบับหนังสือในหอสมุดแห่งชาติ ซึ่งเปนหนังสือไม่เคยตีพิมพ์มาก่อน ก็มีฉะบับอยู่น้อยเรื่องเต็มที เพราะเรื่องดี ๆ พิมพ์กันเสียหมดแล้ว ยังมีเรื่องสุวรรณภูมิเรื่องหนึ่ง หอสมุดได้มาจากหอหลวง เป็นเรื่องว่าด้วยราชประเพณีพะม่าโบราณ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเหมาะแก่งาน แต่ฉะบับมีเพียงเล่มสองเล่มเดียว นอกนี้มี กฎหมายเก่าแคว้นลานนา ซึ่งได้คัดเป็นตัวหนังสือไทยแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องสุวรรณภูมิ และเรื่องกฎหมายเก่าแคว้นลานนา มากับหนังสือนี้ ยังเรื่องพระราชลัญจกร ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายไป อาจตีพิมพ์ในงานนี้ได้ แต่จะต้องเสียค่ารูปลายพระราชลัญจกร/*30มากสักหน่อย ถ้ารวมรูปลงในกระดาษหน้าเดียวกันหลาย ๆ รูปก็พอจะเบาค่าตีพิมพ์ลงไปได้ หนังสือเรื่องนี้ หากไม่หาโอกาสตีพิมพ์รักษาเรื่องไว้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะหาเจ้าภาพในงานศพที่เป็นสามัญตีพิมพ์ไม่ค่อยได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*33กรมศิลปากร
วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๑ เดือนก่อน โปรดประทานคำนับจำนวนภาษาญี่ปุ่นมานั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
การนับอย่างชุดแรก เห็นจะเปนภาษาของญี่ปุ่น ส่วนชุดที่สองเปนคำภาษาจีนที่ญี่ปุ่นได้ไป ข้าพระพุทธเจ้าเคยสังเกตเสียงของญี่ปุ่น เมื่ออ่านคำภาษาจีนในเมื่อมีตัวหนังสือจีนเทียบไว้ด้วย รู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่าเสียงพยัญชนะ ก จ ด บ ญี่ปุ่นออกเป็นเสียงไม่ระเบิดไม่ได้ เป็นต้น เสียง บ เกิดที่ริมฝีปาก มี ๓ ระยะ ระยะ ๑ พุ่งลมออกมาจากลำคอโดยแรง แล่นออกมาพอถึงปากถูกริมฝีปากกักไว้ ไม่ให้ลมออกมา ลมก็พยายามจะดันออกไปให้ได้ ระยะนี้เป็นระยะที่ ๒ ในทันทีกัน ริมฝีปากเปิด ลมก็ระเบิดออกมาเป็นเสียง บ เพราะฉะนั้นเสียงพยัญชนะเหล่านี้จึงเรียกว่าพยัญชนะเสียงระเบิด เมื่อออกเสียงเป็นแม่ กก กด กบ เสียงตัวสกดอยู่ในระยะที่ ๒ เท่านั้น เป็นเสียงที่อุบไว้ไม่ให้ออกมา ซึ่งญี่ปุ่นจะทำไม่ได้ ต้องอาศัยเสียงสระเข้าช่วย เช่นแม่ กก ต้องเติม อุ ก๊ก ก็เป็น โก๊ะกุ แม่ กด ก็เติมเสียง สุ ซึ่งเป็นเสียงพยัญชนะเกิดที่ฟันเหมือนกันกับ ด แต่เป็นชะนิดที่ลมเสียดแซกออกมาได้ ลิ้นปิดกักลมไม่สนิท คำว่า มิต จึงเป็น มิตสุ แม่ กบ ก็เติมเสียง อุ กับ ก็เป็น กับบุ เรื่องออกเสียง อุบ ไม่ให้ระเบิด ในภาษาอังกฤษก็ดูเหมือนจะออกไม่ได้ เช่น cock ก็จะออกเสียง ก ตัวสกดเป็นเสียงระเบิดนิดๆ ฝรั่งพูดคำว่า ดอก จะมีเสียงเป็น ดอกคะ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ในภาษาสํสกฤตก็เป็นเช่นเดียวกัน คำท้ายพยางค์สุดท้ายของคำต้องอ่านมีเสียง อะ อยู่ด้วย เช่น ปท วิกรม ก็เป็น ปทะ วิกรมะ แต่ในภาษาอินเดียปัจจุบันออกเสียงเป็น ปัท วิกรม ไม่มีเสียงระเบิดได้ ส่วนแม่ กง กน กม ดูเหมือนจะออกเสียง อุบ ไม่ระเบิดได้ แทบทุกภาษา พิจารณาคำญี่ปุ่นที่/*34ทรงจดประทานมา คำว่า เอด หรือ อิ๊ด ในภาษาจีน ญี่ปุ่นเป็น อิดจิ ก็แสดงอยู่ว่ามีเสียง จ เป็นตัวสกด แล้วเติมเสียง อิ ในภาษาไทยรุ่นเก่าเขียน เอจ ก็มีเหตุผล เดี๋ยวนี้แก้เป็น เอ็ด ก็เพราะเข้าใจว่าคำสกดด้วย จ ไม่ใช่เป็นคำในไทยเดิม แต่ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำในภาษาไทยขาวที่สกดด้วย จ ก็มี แต่มีเพียง ๒-๓ เท่านั้น เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นสอบไม่ได้ตลอด คำว่า สอง ในภาษาญี่ปุ่นเป็น นี่ กับ ยี่ ก็ตรงกัน เทียบ ได้ด้วย นุง กับ ยุ่ง สาม เป็น สาน ลางทีแม่ กม ในภาษาญี่ปุ่นจะไม่มี อย่างเดียวกับคำในจีนหลวง คำว่า โระกุ ก็ตรงกับ ลก ลัก เพราะญี่ปุ่นออกเสียง ล ไม่ได้ เจ็ด กับ แปด เป็น หิจ หรือ เหจ แปลกมาก เสียงวรรค จ วรรค ป ในคำที่ไม่มีเสียงหนักหรือเสียงสูง ไม่น่าจะกลายเป็นเสียง ห ได้ อย่าง หิจ-เจด เหจ-แปด สิบ อ่านว่า ชุ อาจเป็นเสียงกร่อนไปจาก จั๊บ ในภาษาจีนชาวฮกเกี้ยน เพราะคำจีนที่ญี่ปุ่นได้ไปเป็นสำเนียงฮกเกี้ยนทั้งนั้น เพราะแผ่นดินอยู่กันตรงข้ามทะเล คำว่า ร้อย เป็น หิยัก เทียบกับ ปัก ในภาษาจีนซึ่งแปลว่าร้อย ก็มีเค้าอยู่บ้างว่า เสียง ป ในญี่ปุ่นน่าจะไม่มีใช้เป็นหน้าของคำ เพราะแปด ก็เปน เหจ ร้อยหรือ ปาก ก็เปน หิยัก คำว่า พัน ตรงกับจีนว่า ฉีน หรือ เฉียน ในภาษาชาวแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน หรือ เสี่ยน ในไทยขาว ไทยโท้และไทยถือ ส่วน หมื่น ในภาษาจีนก็เรียกว่า หมั่น และ บ้วน ในกวางตุ้งและแต้จิ๋ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามคำว่า ปิ่นโต จากศาสตราจารย์ญี่ปุ่น ชื่อเบียวโด ว่าเป็นคำญี่ปุ่นไม่ใช่คำจีน เมื่อให้เขียนเปนตัวจีน ก็เขียนคำซึ่งเมื่อให้คนจีนอ่าน ก็มีเสียงและความหมายไปคนละทาง ข้าพระพุทธเจ้าแน่ใจว่า ปิ่นโต จะเป็นคำญี่ปุ่นโดยตรง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*35ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ กันยายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือซึ่งลงวันที่ ๓๐ สิงหาคมนั้น ได้รับแล้ว แต่ตอบล่าไปเพราะไม่พร้อมเพรียง แล้วก็มาได้รับหนังสือลงวันที่ ๘ เดือนนี้อีกสองฉะบับ จึงจะรวมกันตอบทั้งสามฉะบับทีเดียว
ขอบใจท่านเปนอันมากที่ส่งอะไรต่ออะไรไปให้ รูปฉายลานทองนั้นได้ดูหนังสือแล้ว ในท้องความซึ่งมหาฉ่ำจดว่า อักษรไทยฝ่ายใต้ นั้น อ่านออกดีทีเดียว เปนหนังสือบ้านเรานี่เอง เว้นแต่ตัวเลขอ่านไม่ออก จะต้องเปนเลขทางอื่น ไม่ใช่ทางเรา ส่วนคาถาข้างท้าย ซึ่งมหาฉ่ำจดว่า อักษรไทยฝ่ายเหนือ นั้น ดูก็คล้ายหนังสือขอม อ่านได้ แต่ สํสารา เขียนติดกัน ขยับจะอ่านไม่ออก ถ้าไม่มีคำไขจดให้ไป
สำเนาภาษาอังกฤษเรื่องวันคืนเดือนปีของชาวโปลิเนเซียน ซึ่งท่านคัดให้ไปนั้นประโยชน์น้อย เพราะฉันรู้ภาษาอังกฤษน้อย ด้วยดูเอาเองไม่ใช่ความผิดของหนังสือ แต่อย่างไรก็ดีเหนว่ามีความกว้างไปมาก ที่ฉันจดให้ท่านมานั้น ฉันทูลถามสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์ออกไป ท่านก็เรียกคนพื้นเมืองมาให้การ แล้วท่านก็จดประทานเข้ามา แต่หนักไปทางข้างคำนวณเพราะท่านถนัดในทางนั้น แล้วฉันมาตัดรอนแต่งเขียนส่งให้ท่านอีกชั้นหนึ่ง ชื่อปีที่ฉันเขียนให้ท่านเปน คาล นั้นผิดไป ที่แท้เปน ดาล ความผิดนั้นเปนของฉันเองที่ตาแก่ แลดูหัวเข้าเปนหัวออกไป
คำ สายสมร ซึ่งท่านบอกไป ฉันอาจบอกต่อให้แก่ท่านได้ด้วยความจำ เปนว่า สายสมรเอย ลูกประคำซ้อนเสื้อ ขอแนบเนื้อเจ้าคืนเดียวหน่อยเอย อีกตอนหนึ่งมีว่า เพลงนี้ก็ชื่อเพลงใด เพลงระบำและช่วยเจ้า/*36ไท อีกตอนหนึ่งมีว่า เพลงนี้ก็ชื่อเพลงซอ ถ้าตรงไหนผิดไปแล้วขอโทษ เพราะบอกด้วยความจำเท่านั้น ไม่มีต้นฉะบับอยู่ในมือที่จะพึงสอบได้
ที่บอกว่าความเปนอย่างไรนั้นเพราะได้เคยดูเดาคำมาอย่างคอหักคอลัน เพราะมีแตรวงเป่ากันมาก เรียกว่าเพลง สรรเสริญพระนารายน์ แต่เดี๋ยวนี้หายไปแล้วเพราะเก่าจืด ใครจะคิดขึ้นและยืดเอาอะไรเปนหลักก็หาทราบไม่ นึกว่าคงเอามาจากหนังสือของลาลูแบจึ่งตามดู พอเหนคำก็อ่านคำก่อน แต่เอาศัพท์ไม่ได้จึ่งต้องเดาดั่งบอกให้ทราบนั้น เมื่อรู้คำก็เหนว่าไม่ใช่เพลงสรรเสริญ จะได้ตรวจเนื้อเพลงหรือไม่ก็จำไม่ได้ แต่อย่างไรก็ดี เกรงว่าเขาจะแต่งโดยประสงค์จะพูดถึงการร้องรำทำเพลงที่ในกรุงศรีอยุธยาเท่านั้น
คำว่า ซอ ทางพายัพเขาหมายเปนขับเข้ากับขลุ่ย ๓ เลา แต่คำว่า ซอ นั้นทางเรามากลายเปนเครื่องมือทำเพลงชะนิดหนึ่งไป อนึ่ง คำบอกพวกในลิลิตพระลอมีว่า ฝ่ายข้างญวนแพ้พ่าย ฝ่ายข้างลาวประลัย ฝ่ายข้างไทไชเยศ ญวน เหนจะหมายเอาชาวพายัพ ลาว เหนจะหมายเอาชาวอีศาน แต่ขัดกันกับหนังสือราชการชั้นหลัง ใช้คำว่า ลาวเฉียงลาวกาว ถือเอาเปนแน่ได้ว่า คำ ลาวเฉียง นั้นหมายถึงพวกพายัพ ลาวกาว นั้นหมายถึงพวกอีศาน (ลาวแกว?)
จะกลับกล่าวถึงเพลงสรรเสริญพระบารมีอีก ท่านเอาภาษาเข้าเทียบ เพราะท่านถนัดในทางนั้น แต่พวกปี่พาทย์เขาเหนไปอย่างหนึ่ง ซึ่งถ้าจะเปรียบ ฉันก็เปรียบว่า คนหนึ่งตั้งหน้าจะไปทางเหนือ อีกคนหนึ่งตั้งหน้าจะไปทางใต้ และทางที่จะไปนั้นก็ไม่ใช่เปนถนนเดียวกันด้วย แล้วจะกลายเปนอันเดียวกันหาได้ไม่
มีเพลงที่ชื่อว่าสรรเสริญพระบารมีอยู่โดยตรงเพลงหนึ่ง เปนเพลงมโหรี เอาจัดเข้าเปนเพลงตับ คือ สรรเสริญพระบารมี กินรีฟ้อน ศศิธรทรงกลด ดูเหมือนสามเพลง ฉันก็ได้มาแต่ชื่อ เนื้อเพลงนั้นไม่ได้ /*37พวกปี่พาทย์มักไม่ได้เพลงมโหรี ฉันเปนพวกปี่พาทย์ ก็พลอยไม่ได้ด้วย (ที่ใช้คำว่า ได้ ในที่นี้ เปนภาษาปี่พาทย์ หมายความว่าทำเพลงนั้นได้) เมื่อรัชชกาลที่ ๖ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลนั้น ตรัสสั่งให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์ ให้ทรงแต่งเพลงแตรวง สรรเสริญเสือป่าถวาย สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์ทรงเหนว่าเพลงสรรเสริญพระบารมีมีอยู่ ซึ่งจะเอามาเข้าเปนเพลงสรรเสริญเสือป่าได้ จึงทรงสืบเอาเนื้อเพลงสรรเสริญพระบารมีนั้นมาทรงแต่ง แต่ฉันได้ตรวจเนื้อก็ไม่เหนใกล้เข้ามาในทางเพลงสรรเสริญพระบารมี ซึ่งแตรวงเป่าอยู่นั้นเลย เปนอย่างนิทานที่เล่ากันว่า ไปไหนมา สามวาสองศอก นั้นทีเดียว ประวัติเพลงสรรเสริญพระบารมี ที่ว่านั้น เล่ากันวิถารพิลึก ว่าเจ้าจอมมโหรีคนหนึ่ง ขึ้นไปปลุกพระบรรทมพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชชกาลที่ ๒ ในเวลาตึก นำเอาซอ (สามสาย) ขึ้นไปด้วย เล่าถวายว่าฝันไปว่าได้ทำเพลงแล้วก็สีซอถวาย จึงโปรดพระราชทานชื่อเพลงนั้นว่า สรรเสริญพระบารมี จริงเท็จอยู่แก่ผู้กล่าว แต่อย่างไรก็ดี เพลงสรรเสริญพระบารมีที่แตรวงเป่า ควรจะเปนเพลงนั้น ฉันเองก็ได้ฝันถึงเพลงแต่ไปคนละทาง ว่าไปได้ฟังเดี่ยวแขกมอญ ทางฆ้องเขาใช้ลูกหนึ่งซึ่งในฝันเหนว่าดีเต็มที จำไว้ได้ แต่เมื่อรู้สึกตัวตื่นขึ้นก็ไล่ลูกนั้นดู รู้สึกว่าเลวเต็มที เรื่องนี้ได้บอกแก่ครูพระประดิษฐ์ (ตาด) แกออกจะพอใจ พอใจที่ว่าหมกมุ่นอยู่ในการทำเพลงจึงได้ฝันถึงเพลง ใช่ว่าจะตื่นลูกในความฝันก็หามิได้ ด้วยแกรู้อยู่แล้ว ว่าความฝันนั้นย่อมเลวกว่าของจริง (ที่ใช้คำว่า ลูก ในที่นี้ก็เปนภาษาปี่พาทย์อีก หมายความว่าส่วนหนึ่งในเพลงหนึ่ง ตั้งใจจะพูดถึงตีสับเปลี่ยนลูกระนาด ลูกฆ้อง)
หนังสือซึ่งจะตีพิมพ์แจกในงานศพเจ้าพระยาวรพงศ์นั้น ถ้าเปนเรื่องตราจะเปนดี แต่เรื่องนั้นฉันยังกำลังตรวจอยู่ ไม่ใช่แต่อ่านเท่านั้น มีเขียนแก้ความด้วย ลางข้อก็ไม่รู้พอ ท่านจะต้องสอบหนังสือเก่าลางเล่ม ทั้งฉันก็มีความเหนไป ซึ่งลางทีท่านจะต้องรื้อเรียงใหม่ จะอย่างไร/*38ก็ดี เหนว่าจะใช้เรื่องนั้นตีพิมพ์แจกไม่ทัน เพราะงานเขากำหนดวันเร็วแล้ว จึ่งจะต้องใช้สองเรื่องที่ท่านให้ต้นฉะบับไป ในสองเรื่องนั้น ฉันเหนว่าเรื่องสุวรรณภูมิเปนดี เข้ากับเจ้าพระยาวรพงศ์ได้ ส่วนเรื่องกฎหมายเก่าแคว้นลานนานั้น ควรแต่แก่คนที่เปนผู้พิพากษา หาควรแก่เจ้าพระยาวรพงศ์ไม่ แต่การตีพิมพ์นั้น ไม่ใช่กิจของฉัน ฉันเปนแต่คนกลาง ต้องส่งต้นฉะบับไปให้คนจะตีพิมพ์เขาดู เขาจะตกลงหรือไม่ตกลงอย่างไร จะบอกทีหลัง
เรื่องคำนับของญี่ปุ่นซึ่งฉันให้ไปนั้น ท่านตัดสินว่าคำก่อนเปนคำของญี่ปุ่น คำหลังเปนคำจีน นั้นต้องกับความคิดฉันแล้ว คำว่า พัน ท่านว่าตรงกับ ฉิน เฉียน หรือ เสียน ในภาษาจีนนั้นก็ดีแล้ว แต่ขาดที่ไม่ได้ถามนายสุดว่า แสน ในภาษาอีศานแปลว่ากะไร ซึ่งฉันอยากจะรู้ความไว้ คำ ปิ่นโต ท่านว่าเปนคำญี่ปุ่นนั้นเข้าใจดีแล้ว ขอโมทนาในการที่ได้รู้ความจริง
คำไทยที่สกดตัวแปลก ไม่ใช่มีแต่สกด จ สกด ญ ร ล ก็มี ท่านควรจะสอบไปด้วยทุกอย่าง
คำ กลา พระองค์เจ้าวรรณไวทยากรว่า ลาน คือพื้นราบแห่งที่ดินอันหนึ่งซึ่งปราบไว้ราบ ถ้าเปนเช่นนั้นคำ ตั้งกองกลาบาต ก็ดีกว่าคำ กลาปตฺร ซึ่งแปลว่าใบตอง เปนอันมาก
<นริศ>
/*39ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ กันยายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกให้ทราบต่อไปในเรื่องเพลง สรรเสริญพระบารมี เท่าที่สืบมาได้
เราใช้ สรรเสริญอังกฤษ เปนเพลงคำนับมาแต่รัชชกาลที่ ๔ เพราะเหตุที่ครูหัดทหารของเราเปนคนอังกฤษ เขาก็จัดตามความรู้และความชอบใจของเขา เราไม่รู้สึกอะไร
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๔ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๕ เสด็จไปประพาสเมืองสิงคโปร์และเมืองชวา ทางเมืองชวาเขาต้องการเพลงคำนับของเรา ไม่ต้องการเพลงสรรเสริญอังกฤษ นั่นแหละเปนเหตุให้เรากระตือรือร้นหาเพลงคำนับประจำชาติไทยขึ้น อันนี้ก็ต้องตามความคิดของ นายพืช เดชคุปต์
ในการหาเพลงคำนับชาติไทย เปนหาเพลงในบ้านเมืองเรา ว่าโปรดให้ผู้ชำนาญในทางปี่พาทย์ดนตรีหา จะเปนใครก็ไม่ปรากฏ เวลานั้นมีคนชำนาญอยู่หลายคน จะโปรดให้ปรึกษากันหรืออย่างไรก็ไม่ทราบ ถ้าโปรดให้ปรึกษากันก็ตกเปนกรรมการในเวลานี้ ตามทางที่ว่าหาเพลงในเมืองเรานั้น เปนอันตัดทางที่ว่าไปซื้อฝรั่งเขามาแต่เมืองยะโฮ
เพลงสรรเสริญพระบารมีใหม่นั้น ยืมเอาชื่อเก่ามาตั้ง ประหลาดใจอยู่ว่าทำไมไม่เอาเพลงสรรเสริญพระบารมีเก่ามาใช้ นัยว่าเมื่อทำหรือหาเพลงใหม่มาได้แล้ว ก็มอบให้มิสเตอ เฮวูดเซน (ซึ่งเรียกกันว่าครูยู่เซน ชื่อฝรั่งคนนั้นคงนำด้วยตัว ยู เรียกตัดเอาแต่หัวกับท้าย จึ่งเปนยู่เซน) เขาเปนครูแตรทหารมหาดเล็ก จะต้องเข้าใจว่าทหารมหาดเล็กทำเพลงคำนับด้วยสรรเสริญพระบารมี ก่อนกองทหารอื่น ๆ
/*40อนึ่ง ข้อที่ท่านทักชื่อปีที่ฉันเขียนให้ไป ว่า คาล ท่านพบเปน ดาล แล้วฉันรับว่าเปนเพราะตาแก่ เหนหัวเข้าเปนหัวออกไปนั้น ก่อนที่จะรับสารภาพ ได้เอาแว่นขยายส่องดู ก็เหนเปนหัวเข้าจริง และซ้ำได้เหนยิ่งไปกว่านั้น ซิม อาวัล และ ซิม อาฮีร์ ก็เปน ชิม คือหัวไม่หยัก แต่ไม่ได้บอกท่าน เพิ่งจะบอกคราวนี้
คำ แสน ซึ่งถามมานั้นสำคัญมาก อยากจะเข้าใจว่าเขาหมายอะไร มีคำใช้อยู่ดาษดื่น เช่น แสนท้าวพญาลาว เป็นต้น
คำว่า กลา ฉันเข้าใจไปว่าหมายถึงไฟ แต่บัดนี้รู้สึกว่าเข้าใจผิดไปเสียแล้ว โดยคำว่า กองกูณฑ์กลาพิธี กองกูณฑ์ ก็ว่า กองไฟแล้ว กลา ต้องเปนอื่น
พระนามอย่างจีนของพระเจ้าแผ่นดินกรุงรัตนโกสินทร์ จำได้ว่า แต้ฮุด เปนรัชชกาลที่ ๑ แต้เจี่ย รัชชกาลที่ ๕ นั่นเปนแน่ แต่ แต้เหมง จะเปนรัชชกาลที่ ๓ หรือที่ ๔ นั้นไม่แน่ใจ ถ้าหากเปนรัชชกาลที่ ๓ ก็ไม่รู้พระนามรัชชกาลที่ ๔ ถ้าเป็นรัชชกาลที่ ๔ ก็ไม่รู้พระนามรัชชกาลที่ ๓ แต่พระนามรัชชกาลที่ ๒ นั้นขาดไปแน่ด้วยไม่รู้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงจำได้ ว่ามีหนังสืออันใดอันหนึ่ง ซึ่งกล่าวถึงพระนามอย่างจีนที่ในหอสมุด ท่านควรจะให้ค้นดู เหตุที่ต้องค้นเอาแน่ ก็ด้วยตำราตราซึ่งท่านให้ไปตรวจ มีพระราชลัญจกรอักษรจีนว่า เสี่ยมก๊ก แต้เหมง ความว่าพระเจ้าแผ่นดินสยามผู้ทรงพระนามว่า แต้เหมง ไม่รู้แน่ว่าครั้งไหน จึ่งทูลถามออกไปปีนัง ก็ทรงจำแน่ไม่ได้
<นริศ>
/*41กรมศิลปากร
๒๙ กันยายน ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๗ และวันที่ ๒๔ ไว้แล้ว
ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานเรื่องต้นเหตุของเพลงคำนับชาติไทยแก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกปลาบปลื้มในพระกรุณาเป็นล้นเกล้า ฯ ข้อความที่ประทานมานั้นมีค่าเป็นความรู้มากที่สุด
ถ้อยคำในเพลงสรรเสริญพระนารายน์ ซึ่งลาลูแบจดไว้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยเดาหลายครั้ง แต่เดาไม่ได้ตลอด เพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ด้วยว่าเคยเป็นเพลงที่มีผู้นำมาเล่นแต่ก่อนแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นคำ ซอ ในพจนานุกรมไทยใหญ่ แปลไว้ว่าร้องเพลง ลางทีก็ใช้ว่า ซอกวาม (ความ) นักร้องเพลงใช้ว่า หมอความ คือผู้ที่ชำนาญในการพูดในการร้องเพลง ในสมุทโฆษคำฉันท์ ตอนไหว้ครู กล่าวความไว้ตอนหนึ่งว่า ทนายผู้คอยความ เร่งตามได้ส่องเบื้องหลัง จงเรืองจำรัสทัง ทิศาภาคทุกพาย ทนายผู้คอยความในที่นี้ คือคนพากย์หนัง ถ้าเทียบกับคำว่า หมอความ แปลว่าผู้พูดผู้ร้อง ในไทยใหญ่ก็ใกล้กันมาก ในไทยใหญ่มีทั้ง ความ และ คาม (คำ) แปลว่า คำพูด ภาษา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คาม เสียงจะถูกกว่า คำ เพราะมีคำว่า ความ มาเข้าคู่ ลางทีจะเกรงว่าเสียงซ้ำกับ คามนิคม จึงหดให้สั้นลง คำที่แปลว่า ความ ก็มีอยู่ ในการนับบทกลอนเป็นคำ คำหนึ่งก็คือได้ความตอนหนึ่ง คำว่า หมอ ไทยใหญ่แปลไว้ว่า รู้หรือถนัด และใช้ผสมกับคำอื่นได้มาก เช่น หมอมือ-ผู้ถนัดในการใช้ฝีมือ หมอยา หมอเลกหมอลาย ผู้ถนัดเรื่องหนังสือ หมอหมิบ-ผู้ถนัดนวด หมอช่าง-ผู้ถนัดในการช่าง ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามชาวพายัพถึงคำว่า ซอ เขาชี้แจงว่า ซอ เป็นร้องเพลง ถ้า/*42มีเครื่องดนตรีเข้ด้วยก็บอกชื่อเครื่องดนตรีนั้น เช่น ซอปี่ ซอซึง (ว่ารูปคล้ายพิณ จะเป็น เจ่ง ของจีน ซึ่งในภาษาจีนแต้จิ๋วเรียกว่า เซ้ง) ถ้าการร้องนั้นมีกรับหรือฉิ่งเป็นจังหวะและมีลูกคู่ เรียกว่า ขับ ตรงกับ ขับเสภา ถ้าเป็นร้องอย่างเหล่าเทศน์เป็น ลำนำ คำว่า ลำ ไม่มีใช้ ในภาษาไทยใหญ่ ขับ อธิบายไว้ว่า ร้องเพลงผลัดกัน เช่นหญิงและชายร้องผลัดกันอย่างธรรมเนียมลาว แสดงว่า ขับ คงเป็นคำฉะเพาะในพายัพ ส่วนอีศานไม่มีคำว่า ขับ ในความหมายว่าร้องเพลง แต่จะใช้ว่า ลำ ซึ่งในพายัพและในพจนานุกรมไทยใหญ่ไม่มีคำในความหมายนี้ ทางหลวงพระบางมีคำว่า ขับ แปลว่าร้องเพลง ถึงจะมีลูกคู่รับก็เรียกว่า ขับ คำว่า ซอ ซึ่งพายัพและไทยใหญ่ว่าร้องเพลง ทางอีศานไม่มีใช้ มีแต่ ซอ เป็นเครื่องดนตรี ลางที่อีศานจะได้คำนี้ไปจากหลวงพระบาง เพราะทางนั้นมีคำว่า ซอ ที่แปลว่าเครื่องดนตรี แต่ตัวซอทางอีศานไม่มีใช้ มีใช้แต่แคนอย่างเดียว ซึ่งทางหลวงพระบางพายัพและไทยใหญ่ไม่มี มีผู้ว่าแคนเป็นของมนุษย์ตระกูลชวามลายู ไม่ใช่ของไทยมาแต่เดิม ซอ เครื่องดนตรีนั้นไทยใหญ่เรียกว่า ต๊ารอ หรือ ต้ายอ เทียบเสียงก็ ตร ตรงกับ ซ แล้วมี ตย ไว้ด้วย แสดงว่า ไทยใหญ่ได้ไปทางภาษาพม่า และคงเป็นคำเดียวกับ ซอ ยังมีคำ แอ่ว อีกคำหนึ่ง ซึ่งไม่ใช่ร้องลำกับแคน แอ่ว ไม่มีใช้ทางอีศาน เป็นคำมีอยู่ทางพายัพและไทยใหญ่ แปลว่า เที่ยวแวะเวียนไป เทียบกับคำว่า อิ๋ว ในภาษาจีน แปลความเดียวกัน หนังสือเรื่อง ไซอิ๋ว ก็แปลว่าเที่ยวไปทางตะวันตก ลางทีจะเอากิริยาที่ขับร้องและเป่าแคนแวะเวียนไปตามบ้านในเวลากลางคืน เป็นเรื่องของหนุ่มสาว แล้วความหมายกลายเลือนไปเป็นว่า ขับร้องเข้ากับเสียงแคน ข้อแปลกที่แคนเป็นของอีศาน ทางพายัพไม่มีใช้ แต่แอ่วเป็นของพายัพ ซึ่งทางอีศานไม่มี แต่ที่ใช้เรียกกันอยู่ในกรุงเทพฯ ออกจะสับสน คำว่า ญวน ทรงเห็นว่าชาวพายัพ ลาว หมายถึงชาวอีศาน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในพระกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมไทยใหญ่ มีคำ ยวน แปลว่าเป็นคนลาว /*43ซึ่งในที่นี้หมายถึงชาวพายัพ ในตำนานของไทยใหญ่ใช้คำว่า ลาว เมื่อหมายความถึงชาวพายัพตลอดไปจนถึงชาวอีศาน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ยวน กับ ยูน ในคำว่า ยูนนาน เป็นคำเดียวกัน ลาวกาว ก็ควรจะมาจาก ลาวแกว ดังที่ทรงพระดำริ เพราะแคว้นตังเกี๋ยนั้น จีนเรียกว่า กาวจี๋ ญวนเป็น ยาวจี๋ ชาวอีศานเรียกญวนทั่วไปว่า แกว แท้ที่จริงจะหมายถึงญวนแกวในแคว้นตังเกี๋ย แล้วภายหลังจึงเลื่อนมาหมายความถึงญวนทั่วไป ญวน กับ ยวน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นคนละคำ ในคำว่า ญวน จะเกี่ยวข้องกับคำว่า เซ่า หรือ ชวา แคว้นหลวงพระบาง ซึ่งเป็นชื่อชาติข่าครั้งโบราณพวกหนึ่ง
ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามนายสดถึงคำว่า แสน นายสุดชี้แจงว่า มีใช้แต่แสนที่หมายความถึงจำนวนนับสิบหมื่น และหมายถึงน้ำหนัก เช่นแสนหนึ่งเท่ากับร้อยชั่ง และแสนซึ่งแปลว่ามากมายนัก เท่านั้น
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นคูในภาษาไทยต่าง ๆ ไม่พบคำว่า แสน มีแต่ในไทยใหญ่และอาหม เขียนว่า แสญ แปลว่าสิบหมื่นเท่านั้น ส่วนแสน ไม่มีคำในภาษาไทยใหญ่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แสนท้าวพระยาลาว จะออกมาจาก แสญ สิบหมื่น ทางพายัพ มีชื่อตำแหน่งคุมคน คือ กวาน เป็นนายพวก มีจำนวนตั้งแต่ ๓ คน ถึง ๖ คน เป็นอย่างมาก ถัดมามีหัวเซา (นายยี่สิบ) หัวร้อย เจ้าพัน เจ้าหมื่น เจ้าแสน และ พระยา ตำแหน่งแสน เช่น แสนสุรินทร แสนเมืองไฟ และตำแหน่งพระยา เป็นชั้นแม่ทัพ เพราะฉะนั้น แสนท้าวพระยา ก็คงเป็นชั้นหัวหน้าคุมคนมากตั้งแสน ทางอีศานมีตำแหน่งหมื่นแสนและเพี้ย (ไม่ใช้พระยา) ตำแหน่งนายสิบ นายร้อย นายพัน ไม่มีใช้ คำว่า จ่าแสนยบดี ก็คงมาจากแสญในภาษาไทย จะไม่ใช่เพี้ยนไปจากคำ ไสน ในสํสกฤต ข้าพระพุทธเจ้าระลึกได้ว่า ดูเหมือนมีคำว่า แสนพลล้าน แกว่นพลแสน เป็นชื่ออยู่ในทำเนียบบรรดาศักดิ์ แสน ในชื่อเหล่านี้ จะเป็นคำเดียวกับ แสญ แปลว่าสิบหมื่น คำว่า ท้าว ทางพายัพ และอีศาน หมายความถึงบุตร/*44ผู้มีตำแหน่ง แต่ทางพายัพจำกัดแต่เมื่อเป็นเด็กจึงเรียกว่าท้าว ถ้าเป็นผู้ใหญ่มีตำแหน่งหน้าที่เรียกว่า ขุน คำว่า กวาน ญวนใช้เรียกเป็นตำแหน่งนายทหารชั้นจ่านายสิบ ในภาษาจีนมีคำว่า กุน หรือ กวน หมายความว่าขุนนาง แต้จิ๋วออกเสียง กุน เป็น กัว ไป เช่นภาษาจีนหลวงเรียกว่า กัวอ้วย ถ้าเป็นกวางตุ้งก็เป็น กุนหว่า หว่า แปลว่าพูด ว่าว่า คือคำพูดของกุน
คำไทยที่สกดด้วย จ ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาพบในไทยขาวได้คำเดียวคือ กิจ แปลว่า แผ่นอิฐ คำนี้เห็นจะไม่ใช่คำเดิมในภาษาไทย อาจเป็นคำญวนเพราะใช้คำเดียวกัน ส่วนในไทยใหญ่เรียกอิฐ ว่า อุต ซึ่งอาจเป็นภาษาพะม่า คำในหนังสือทางอีศาน ที่สกดด้วย ร ก็มี นายสุดจดมาให้ข้าพระพุทธเจ้าคือ คำว่า เหมือน หมื่น ดอน เขียนเป็น เหมือร หมื่ร ดร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เดียรดาษ จะแผลงไปจากคำว่า ดื่นดาด น่าจะเขียนเป็น ดี่รดาด แล้วเพียนเป็นเสียงสระสังโยค ดี่ร ก็เป็น เดียร ไป คำว่า ดาษ ก็จะเป็นเรื่องเขียนให้เป็นรูปสํสกฤต เดิมจะเป็น ดาด ตามธรรมดา ส่วนสกดด้วย ญ นั้น มีดาดดื่นอยู่ในไทยใหญ่ และถ้าคำใดสกดด้วย ญ เสียงมักแปรเป็นเสียงนาสิกค้าง เช่น มุ่ญ อ่าน ว่า ม่วย แปลว่า มุ่นมวย ผม โหญ อ่านว่า หอย แปลว่า ห้อยโหน กุ๋ญ อ่านว่า กุ๋ย แปลว่า ฝ้าย ร้อง เรียกร้องออกมา กุญ อ่านว่า กุ้ย แปลว่า กล้วย ที่คงเสียงอยู่ก็มี เช่น แกญ (แกน) แก่ญ (แก่น) แก้ญ (ก้าน) แกญ (แคน และ แกน) แก้ญ แปลว่า แค้นหรือติดขัดในลำคอ
กลา ตามที่แปลไว้ในพจนานุกรมที่ชำระใหม่ว่า องค์แห่งพิธีบูชา ความเข้ากันได้กับคำที่ว่า กองกูณท์กลาพิธี ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูในพจนานุกรมภาษาฮินดูสตานี ในคำว่า กลา ไม่พบคำที่ต้องการ คงมีแต่ กลา ในภาษาสํสกฤตซึ่งแปลว่า ภาคส่วนของพระจันทร์ มีคำเสียงใกล้ กลาบาด อยู่คำหนึ่ง คือ กลาปัตติ แต่แปลไว้ว่าดอกหมัน ยาเรือ อุดไม่ให้รั่ว เสียงของคำ ปัตติ ใกล้กับ บัดตรี ในภาษาไทย ความ/*45ก็ใกล้กัน นอกนี้ พบคำว่า กาไล แปลว่า ดีบุก เคลือบด้วยดีบุก เห็นจะเป็นคำเดียวกับ กาไหล่ ในภาษาไทย
เรื่องพระนามอย่างจีนของพระเจ้าแผ่นดิน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในหนังสือทางหอสมุด ยังไม่พบ สอบถามใครก็ไม่ได้ความ เพราะเจ้าหน้าที่เป็นคนรุ่นหลังทั้งนั้น การอ่านการจำยังไม่กว้างขวาง แต่พระนามอย่างจีนนี้เคยประทานข้าพระพุทธเจ้าไว้ มีอยู่ในลายพระหัตถ์ถึงข้าพระพุทธเจ้าลงวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๘๒ ในนั้นตรัสว่า พระเจนจีนอักษรจำได้และได้กราบทูลถวายไว้ คือ
แต้ฮั้ว รัชกาลที่ ๑
แต้ฮก รัชกาลที่ ๒
แต้เหมง รัชกาลที่ ๓
แต้ฮุด รัชกาลที่ ๔
ตามที่พระเจนจีนอักษรจดถวายไว้นี้ ข้าพระพุทธเจ้าเกรงว่าพระเจนจีนอักษรอาจหลงลืมก็ได้ เพราะมีผู้บอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า แต้เหมง เป็นรัชกาลที่ ๔ เขายืนยันว่าจำได้แม่น เพราะเทียบ เหมง กับ มงกุฎ เมื่อมีผู้ท้วงขึ้นเช่นนี้ ประกอบทั้งที่ตรัสว่าทรงจำได้ว่า แต้ฮุด เป็นรัชกาลที่ ๑ ด้วยแล้ว ก็ยิ่งทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัย ผเอิญข้าพระพุทธเจ้ายังมีลายดวงตราเป็นหนังสือต้านยี่ประจำ ๔ รัชกาล จึงพยายามอ่านดู เพราะมีแนวอยู่แล้ว ก็อ่านออก ข้าพระพุทธเจ้าให้พนักงานภาษาจีนในหอสมุดอ่านสอบ ก็ตรงกัน คงได้ผลดังนี้ แต้ฮุด รัชกาลที่ ๑ ตรงกับที่ทรงจำได้ แต้เหมง รัชกาลที่ ๔ ตรงกับที่มีผู้ท้วง แต้ฮั้ว รัชกาลที่ ๒ และ แต้ฮก รัชกาลที่ ๓ เพราะฉะนั้น แต้เจี่ย ที่มีอยู่ในลายพระราชลัญจกร จึงเห็นว่าเป็นรัชกาลที่ ๕ เป็นอื่นไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายลายดวงตราทั้ง ๔ มาพร้อมกับหนังสือนี้ด้วย
เรื่องเขียนคำบาลีเป็นตัวสกดซ้อนอย่างคำว่า รัชชกาล ข้าพระพุทธเจ้าเกิดรู้สึกรำคาญเมื่อคราวเขียนเรื่องพระราชลัญจกร เพราะต้องเขียน/*46ซ้ำคำนี้อยู่มากครั้ง ข้าพระพุทธเจ้าได้ปรารภแก่พระสารประเสริฐว่า แต่ก่อนก็ไม่สู้เขียนตัวสกดซ้อน นอกจากจะเป็นคำสนธิเข้ากับตัวอื่น เช่นราชกิจจานุเบกษา ไม่มีเหตุผลจำเป็นอย่างไรที่จะเขียนให้เหมือนของเดิมให้เสียเวลา ควรจะแต่งตัวให้เป็นไทยเสียดีกว่า พระสารประเสริฐก็เห็นด้วย ในเวลานี้ คำที่มีตัวสกดซ้อน ถ้ามีช่องทาง พระสารประเสริฐและข้าพระพุทธเจ้าเป็นเขียนอย่างเก่าหมดไม่ซ้อนตัว เว้นไว้แต่จำเป็น ด้วยเหตุนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงเขียน รัชชกาล เป็น รัชกาล ดังที่กราบทูลมาข้างตันนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*47อักษรจีนศิลาอ่อน มีรูปสิงโตหมอบ
<img>
รัชกาลที่ ๑ ตราอณาโลม
รัชกาลที่ ๒ ตราครุฑ
รัชกาลที่ ๓ ตราปราสาท
รัชกาลที่ ๔ ตรามงกุฎ
/*51ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๘ กันยายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ประเด็น จะเอาความว่ากะไร ประเด่น หรือมิใช่
เฉลิมพระชันษา เปนทำบุญอายุตามทางอาทิตย์ ฉลองพระชันษา เป็นทำบุญอายุตามทางจันทร์ คำนี้ทีจะใช้แต่รัชชกาลที่ ๔ ลงมา คำ เฉลิม ฉลอง เหนจะมีมานานแล้ว แต่คำ ฉลอง ใช้มากกว่า ถ้าจะว่าไป คำ เฉลิม ก็เปน เจิม ฉลอง ก็เปน จอง จอง ออกจะไม่เข้าเรื่อง ทางเขมรเขาใช้คำ ฉลอง เปนว่า ข้าม คำ เฉลิม ฉลอง จะเปนภาษาไทยหรือเขมรก็ไม่ทราบ
จะเล่านิทานให้ท่านฟัง ครั้งหนึ่งมีคนไม่สันทัดหนังสือ เขียนหนังสือมาให้ เหนจะเปนในโอกาสเฉลิมพระชันษาหรืออะไรก็ลืมเสียแล้ว คนสันทัดทางหนังสืออ่านก็หัวเราะ ว่า มี ก็มีตัว อ ด้วย ฉันว่า มือ ทำไมมีตัว อ ได้ มี จะมีตัว อ บ้างทำไมจะไม่ได้ ผู้อ่านที่สันทัดหนังสือก็หยุดหัวเราะและนิ่งไป นี่แสดงว่าหนังสือของเรามีสับปลับอยู่มาก
อนึ่ง คำ บรร นั้นก็สับสน เขาใช้แทน ประ แต่ทางเขมรเขาใช้ไปอย่างหนึ่ง ฉันถอดคำ บัน ของเขมรเปนว่า ทำให้ แม้ทางเขมรก็เขียนคำ บัน นั้นเปนสองนัย พวกหนึ่งเขียนเปลี่ยนตัวสกดไปตามตัวหลัง อีกพวกหนึ่งตัวหลังจะเปนวรรคใดก็ช่าง คงเขียนสกด น อยู่อย่างเดียว อย่างไรถูกก็ไม่ทราบ ที่เขาเขียนเปลี่ยนไปตามตัวหลังอย่างบาลีก็มีมูล ด้วยคำ บังคับ คือ ทำให้คับ มีอยู่ นั่นก็เปลี่ยน บัน เปน บัง ไปด้วยอำนาจตัวหลัง
/*52เรื่องไม้ผัดกับลากข้างนั้นก็อีก ทางเขมรเขาไม่มีไม้ผัด ใช้ลากข้างเปนไม้ผัดไปเสมอ แต่ข้างเราใช้ตัวคู่เปนไม้ผัด เหตุด้วยปะปนกับหนังสือเขมร จึงหลงเลอะไปบ้าง เช่น บัญชี บาญชี เปนต้น
<นริศ>
/*53ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ กันยายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
คิดถึงคำ เฉลิม ฉลอง ซึ่งได้บอกมา นึกถึงคำหนึ่งขึ้นมาได้ ที่ว่าจองถนน แสดงว่าคำ จอง นั้นเปนทำ ก็ต้องกับที่บอกมาว่า ฉลอง เขมรเขาใช้เปน ข้าม ก็คือว่า จอง เปนทำ ฉลอง เปน (เดิน) ข้าม ต้องกันดีทีเดียว แล้ว แต่จะเปนภาษาไทยหรือภาษาเขมรก็คงไม่ทราบอยู่นั่นเอง
คุณหญิงอิศรพงศ์มาบอกให้ทราบว่า การศพเจ้าพระยาวรพงศ์ จะตีพิมพ์เรื่องสุวรรณภูมิแจก ว่าจะตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพัฒนากร หอสมุดรับจะตรวจให้ ก็เปนการดีแล้ว
<นริศ>
/*48ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ ตุลาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๙ กันยายน บอกอะไรต่างๆ ให้ไปนั้น รู้สึกว่าดีเต็มที ขอบใจเปนอย่างยิ่ง
ทีแรกจะบอกความแน่เสียก่อน ว่าคนซึ่งเปนพวกเดียวกันแต่ย้ายถิ่นไป ภาษาก็ต้องเปลี่ยนไป ไปเอาอย่างคนบ้านใกล้นั้นเปนที่ตั้ง
คำ ซอ ขับ ลำนำ หมายความว่าร้องทั้งหมด เข้าใจดีแล้ว ลำ ก็คือพูดตัดจากคำ ลำนำ นั้นเอง ซอ ซึ่งเราเรียกเปนชื่อเครื่องดนตรีนั้นก็มีเพื่อน ไม่ใช่เราเหลวไปคนเดียว เหนทางที่ไปได้ก็เพราะร้องเข้าดนตรี จึ่งพาให้เข้าใจผิดไปว่า ซอ เปนเครื่องดนตรี ที่ว่า ซอ ตรงกับ ตรอ นั้น ก็ไปเข้าทางเขมร ซึ่งเขาอ่าน ทรวง ว่า ตรวง จนฉันตั้งปัญหาถามท่านทีหนึ่งแล้วว่า ทร ทำไมเราอ่านเปน ซ นึกถึง แคน ทางอีศานกับขลุ่ยทางพายัพก็เปนอันเดียวกัน ทางพายัพใช้ขลุ่ยหลายเลาเปลืองคน ทางอีศานเอาขลุ่ยหลายเลารวมเป่าแต่คนเดียว ทำให้ต้องใช้คนน้อยเข้าง่ายขึ้น ที่เหนดังนี้ก็เพราะขลุ่ยและแคนนั้นมีลักษณเหมือนกัน ท่านบอกว่า แอ่ว ไม่ได้หมายความว่าร้อง หมายความว่าเที่ยวไปนั้นดีอย่างยิ่งที่ได้รู้ความจริงขึ้น แต่ก่อนคำ แอ่ว หลงเปนว่าร้อง
คำ ความ คาม ซึ่งท่านคิดเห็นว่าเปน ความ คำ นั้นดีเต็มที ทนายผู้คอยความในสมุทโฆษนั้นฉันก็เหนและจำได้ แต่เปนเพียงสดุดใจไม่ได้คิดไปมากมาย คำว่า หมอ นั้นเคยได้สติ ว่าหมายถึงผู้ชำนาญ มีหมอความ หมอนวด หมอยา หมอช้าง หมองู หมอตะเข้ อยู่เปนต้น เปนถูกแล้ว
/*49คำว่า ญวน ฉันคิดว่าหมายถึงชาวพายัพนั้น อาศรัยเอาเหตุอะไรหลายอย่าง แต่ก่อนเคยได้ยินว่าคำ ญวน นั้นมาแต่ โยนก ท่านมาเหนว่าจะมาแต่ ยูนนาน นั้นเข้าทีมาก เปนใหม่ที่สุดแต่ก็สมควรแล้ว เพราะประเทศโยนกนั้นไกลมาก ไม่มีทางอะไรที่จะมาเปนญวนได้ นอกจากพระบาลี แต่ก็ไม่ได้สงสัยเพราะกรุงศรีอยุธยาก็มีเปนอย่างอยู่ คำ ลาวกาว นั้น มาแต่ กาวจี๋ เปนแน่แล้วไม่มีสงสัย
คำ แสน ที่เข้ามาสู่ชื่อคน เดิมทีก็หมายถึงคุมคนสิบหมื่นจริง มีนายร้อยหัวพันหัวหมื่นเปนพยานอยู่ แต่ต่อมาก็เคลื่อนไป ที่ว่าหมายความว่าแสนเปนมากนั้นก็ควรแล้ว พูดถึงตำแหน่ง ฉันว่าขุนก็คือ กุน นั้นมีคนเขาค้านว่าอาจที่คำจะมาใกล้กันเข้าก็ได้ ฉันก็สิ้นพูด ไม่มีอะไรจะเถียงเขา คำว่า ท้าว ฉันก็คิดว่าคือ เจ้า (จ้าว) เพี้ย พญา พระยา ฉันก็คิดว่าคือ ฟ้า เจ้าพระยา ก็ เจ้าฟ้า เหตุด้วยหนังสือของเราไม่ใช่ของเรา เดิมไม่มีตัว ฟ แล้วขีดหางตัว พ เติมเข้าทีหลัง จึ่งเปนการเรียบร้อยไปได้ ในการผสมตัวหนังสือให้เปนตัว ฟ ไม่ใช่เปนแต่บ้านเรา ทางพม่าเขมรก็เปนเหมือนกัน พม่าผสม พยา เปน ฟ้า ทางเขมรผสม หวา (อ่านเปนเสียงควบ ไม่ใช่นำ) เปน ฟ้า ทางจีนตามที่รู้มีคำหลวงกับกวางตุ้งมีตัว ฟ แต่ทางแต้จิ๋วนั้นหงายท้อง ถ้าถึงตัว ฟ ก็เปน ฮ ไป ทางเขมร บรรดาหนังสือที่ใกล้บ้านเราล้วนแต่ไม่มีตัว ฟ ด้วยกันทั้งนั้น ตลอดจนถึงกรีกซึ่งไกลมาก ก็ใช้ ph เปนตัว ฟ จนทำให้เกิดสงสัยว่าตัว ฟ มาแต่ไหน
คำไทยที่สกดด้วยตัวต่าง ๆ นั้นมีเปนแน่ดั่งที่สอบได้ จะบัญญัติว่าคำไทยแล้ว กน ต้องสกด น เปนต้นนั้นเหนจะไม่ได้ เปนการแคบไปมาก ในการที่จะตัดสินว่าคำไรเปนภาษาใดนั้นยาก แม้เราเองก็หลงบ่อยๆ ในคำหนึ่งซึ่งเราคิดว่าเปนภาษาไทย ต่อไปรู้ว่าเปนภาษาต่างประเทศก็มี อันคำว่า อิฐ นั้นฉันก็เคยสงสัยว่าทำไมเราต้องใช้ภาษามคธ ท่านค้นได้ว่ามีคำที่เขาเรียกว่า กิจ นั้นดีมาก แต่ กิจ ก็ไปโดนเข้ากับภาษามคธ ลางทีจะเปนด้วยเหตุนั้นจึงใช้เรียก อิฐ เปนคำมคธเสียทีเดียว
/*50คำ กลา ฉันก็ได้ค้นพจนานุกรมทางมคธสังสกฤตมาแล้วเหมือนกัน แต่ได้ไม่ถูกกับที่ต้องการ มีคำมากที่พบไม่ถูกกับที่ต้องการ คำ บัดกรี ของเราน่าสงสัยว่าจะเปนภาษาไร คำ ก้าไหล่ จะว่าเปนภาษาไทยก็ได้ คือ ไกล่ (ไกล่เกลี่ย)
เรื่องพระนามอย่างจีนนั้นเหลือแต่สงสัยไม่รู้แน่ อาจไขว้กันไปได้ จึงบอกมาให้ท่านค้นหนังสือด้วยประสงค์เอาความแน่ นึกดูถึงคำ ฮุด ข้างจีนก็ตรงกับคำ พุทธ ข้างไทย อาจเปน พระพุทธยอดฟ้า ก็ได้ หรือจะเปนพระจอมเกล้า ก็ได้ งามจะเปนองค์หลังเพราะทรงผนวชในพระพุทธศาสนามากกว่า เพราะถ้าพระราชลัญจกรซึ่งท่านส่งไปให้ดูนั้นเปนของเก่าก็ไม่สมว่าคำ ฮุด จะเปน พระพุทธยอดฟ้า เพราะพระนามนั้นยังไม่เกิดขึ้น แต่พระราชลัญจกรทั้ง ๔ องค์นั้น บ่งพระนามแต่ ๒ องค์ และอาจประทับไขว้ลำดับกันไปเสียก็ได้ แต่เปนอันเชื่อได้ว่ามีพระนาม ฮุด ฮั้ว ฮก เหมง อยู่เปนอันแน่ แต่คำใดจะเปนพระนามพระองค์ใดนั้นเปนอันสงสัยอยู่ ได้ส่งตัวอย่างพระราชลัญจกรคืนมาแล้ว ด้วยคิดว่าท่านคงต้องการ
ข้อที่จะเขียนตัวสกดภาษามคธสองตัวเปนตัวเดียวนั้น ฉันเหนด้วยเต็มตัว จะปฏิบัติตาม แม้ฉันเขียนมาแต่ก่อนก็ส่ายไปไม่อยู่ที่ จนคนสองพวกทัก คือพวกเขียนตามเก่า และพวกเขียนตามใหม่ เมื่อขัดกับทางปฏิบัติของเขา
เรื่องสุวรรณภูมิกับเรื่องกฎหมายแคว้นลานนานั้น ได้ให้คุณหญิงอิศรพงศ์เลือกแล้ว เขาเลือกเอาเรื่องสุวรรณภูมิ กำลังเปนต้นฉะบับให้ตีพิมพ์อยู่ แต่เรื่องกฎหมายแคว้นลานนานั้นไม่ได้ใช้ หลวงวิสูตรบุตรเจ้าพระยาวรพงศ์ จะนำมาส่งคืนหอสมุด
<นริศ>
/*54กรมศิลปากร
วันที่ ๑๐ ตุลาคม ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๘ กันยายน และวันที่ ๖ ตุลาคม รวมสองฉะบับแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ประเด็น ข้าพระพุทธเจ้าจนด้วยเกล้าฯ ได้สอบถามและค้นหาก็ยังไม่ได้ความ ที่ทรงเห็นว่าจะเป็น ประเด่น หรือไม่ใช่ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นได้ความเข้ากันได้ดี
ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ถึงคำ เฉลิม และ ฉลอง พระชันษา ว่าใช้ผิดกัน มหาฉ่ำบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ฉลอง เป็นตัวเดิม ถ้ามาจาก จอง จองก็จะต้องเป็น จำนอง การสมโพชในเขมรก็ใช้ว่า ฉลอง แต่ ฉลอง ในเขมรแปลว่า ข้าม อย่างที่ตรัส ส่วน เฉลิม ไม่มีในเขมร เฉลิมพระชันษาก็ใช้ว่า ฉลอง ส่วน เจิม ก็ไม่มี เขมรมีคำ เฉนิม แปลว่า เป็นที่น่าชม นางงามที่หนึ่ง เช่น สรีเฉนิมนคร เป็นต้น ความของ เฉนิม กับ ฉลอง กิพอปรับลงกันได้ แต่ไม่มีใช้ในความว่า เฉลิมชันษา ข้าพระพุทธเจสอบดูทางมอญและทางไทยถิ่นต่าง ๆก็ไม่ได้ความ มาเมื่อวานนี้พระสุธีวรคุณ วัดจักรวรรดิ์ ซึ่งเป็นผู้มีความรู้ภาษาไทยพายัพหลวงพระบางและอีศาน มาหาข้าพระพุทธเจ้า ได้ชี้แจงแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า เฉลิม เป็นคำไทยมาแต่ เสิม ส่วน ฉลอง นั้นทางเวียงจันทร์ใช้ว่า สอง เช่น สองวัด ก็คือ ฉลองวัด เข้าใจว่าจะไปจากสองของการนับนั่นเอง คือ สมโพชเป็นครั้งที่ไม่ใช่เป็นครั้งแรก คำอธิบายเรื่อง ฉลอง กับ สอง พอฟังได้ พระสารประเสริฐเห็นว่า สอง สนอง ฉลอง สำนอง ควรเป็นคำเดียวกัน คือตอบแทน (ครั้งที่สอง) เช่น ฉลองหรือสนองพระเดชพระคุณ ส่วน เฉลิม กบ เสิม ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเข้ากันได้ดี ลางทีการแผลง เสิม มาเป็น เสลิม /*55หรือ เฉลิม จะเอาวิธีแผลงมาจากหลักในภาษาเขมรก็ได้ คำว่า เพิ่มเติมเสิมศรัทธา และ เพิ่มเติมเฉลิมศรัทธา ก็เป็นความเดียวกัน มหาฉ่ำค้นคำ สอง ในเขมร ได้ความว่า ใช้หนี้ เลขลบ ตอบแทน แผลงเป็น สนอง สำนอง แปลว่า ตอบแทน
เรื่องคำแผลงของเขมร เช่น จอง เป็น จำนอง ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามมหาฉ่ำว่า ทำไมจึงต้องใช้เสียง อัมนะ จะใช้เป็นเสียง อัน เช่น จอง เป็น จันนอง บ้างไม่ได้หรือ และทำไมต้องมีเสียง น ด้วย จอง จะเป็น จำมอง บ้างมิได้หรือ ก็ตอบได้แต่ว่าเคยใช้กันมาอย่างนั้น ในภาษาเขมรไม่มีอธิบายไว้ ข้าพระพุทธเจ้ามาได้ความจากตำรานิรุกติศาสตร์ว่า ภาษาที่ใช้คำอื่นเอามาติดต่อคำตัวตั้งนั้น มีวิธีติดต่อเป็นสามลักษณะ คือติดต่อหรือเติมเข้าข้างหน้าคำตัวตั้งได้แก่อุปสรรค เติมเข้าข้างหลังได้แก่ปัจจัย เติมเข้ากลางคำ ซึ่งในบาลีและสํสกฤตไม่มี มีแต่ลงอาคม ซึ่งเป็นการเติมเพื่อสะดวกในการออกเสียงเท่านั้น ไม่ทำให้ความหมายในคำเมื่อเติมเสียงแล้วแปลกออกไป ส่วนเติมกลางอย่างภาษาใช้คำติดต่อนั้น เป็นเรื่องแปลงความหมาย คำที่ใช้เติมกลางต้องใช้เสียงสระและพยัญชนะอนุนาสิก คือ ง น ม เพราะสะดวกแก่การออกเสียง เช่น ในภาษามอญ ป๊อต แปลว่า เจาะ แผลงเป็น ปาวหโนต แปลว่า เหล็กหมาด คำทั้งสองนี้ข้าพระพุทธเจ้าจดตามที่ผู้รู้ภาษามอญจดมาให้ ส่วนที่ในตำรานิรุกติศาสตร์เขียนเป็นตัวโรมันไว้เป็นดังนี้ put-pnut  (p-nu-t) เมื่อเขาแยกไปไว้ดังนี้ก็เห็นได้ชัดว่าเป็นวิธีของเสียง นุ เติมกลางคำ ถ้าจะเทียบ กราล เป็น กำราล เขียนเป็นตัวโรมันก็จะเป็น k-am-ral เห็นได้ชัดว่า อัม เป็นคำเติมกลาง ch-amn-ang จำนอง ก็เป็นเสียง อัมนะ เติมกลาง ในภาษามอญ-เขมร ใช้เติมหน้าแล้วเติมกลาง ภาษามลายูเติมหน้าและเติมหลัง ภาษาทมิฬใช้แต่เติมหลัง ภาษาเตอรกีใช้เติมหลัง และจะเติมต่อกันไปในคำเดียวหลายเสียงก็ได้
/*56เรื่อง มือ มี อ แต่ มี ไม่มี อ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นขัน ในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่ง กล่าวถึงเรื่องเสียงพยัญชนะและสระของอังกฤษว่าอ่านสับปลับเต็มที เช่น rough อ่านว่า รัฟ ตัว gh เท่ากับ f (ฟ) women อ่านว่า วีเม่น ตัว ๐ เท่า i (อี) tion อ่านว่า เชิ่น ตัว ti เท่ากับ sh (ช) เพราะฉะนั้นถ้าเขียนคำว่า fish จะต้องเขียนเป็น ghoti ตามแนวข้างบนนี้ ในศิลาจารึกพระร่วงก็ไม่ได้เติม อ ในคำว่า สือ แต่ในหนังสือครั้งสมเด็จพระนารายน์มี อ บ้าง ไม่มีบ้าง เห็นจะมาเข้ารูปมีตัว อ ภายหลังนี้ มีผู้อธิบายกันว่าที่เติม อ เพื่อไม่ให้หลงผิดอ่านเป็น มี ไป เพราะ มือกับ มี รูปคล้ายกันมาก นี่ก็เป็นแต่สันนิษฐานเท่านั้น ลางที มี ก็มี ย ซึ่งคงติดมาแต่บาลี ที่ออกเสียง อี ให้ลิ้นเลยขึ้นไปชิดเพดานปาก จึงได้เกิดเป็นเสียงเช่นนั้น การออกเสียงของไทยอย่างนี้ไม่มี
ที่ตรัสประทานเรื่องการเขียน บรร เป็น ประ และเรื่องไม้ผัดและลากข้าง เพราะเนื่องมาแต่ตัวหนังสือเขมรนั้น มีประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้าเป็นอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้ากำลังเขียนตำรานิรุกติศาสตร์อยู่ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะแบ่งเป็นสองตอน ตอนหนึ่งว่าด้วยหลักนิรุกติศาสตร์ ตอนสองว่าด้วยภาษาไทยตามแนวนิรุกติศาสตร์ ข้าพระพุทธเจ้าเขียนตอนหนึ่งไปได้ ๔ บทแล้ว นับว่าใน ๔ ส่วนได้ลุล่วงไปแล้วส่วนหนึ่ง แต่เขียนได้ช้าเพราะทำได้แต่ในเวลาว่าง แต่เวลาว่างนี้แปลก ถ้ามีเวลาว่างมากเช่นในวันหยุด ก็ไม่ใช้เวลาว่างเขียนหนังสือได้นัก เพราะไปใช้เป็นเวลาว่างเสียจริงๆ ที่เขียนได้มากก็เมื่อในเวลาอยู่ระหว่างไม่ว่าง เช่นมีธุระอื่นๆ จะต้องเขียนมาก พอเสร็จธุระนั้นแล้วก็ทำอื่นได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าที่ทำได้ในเวลาระหว่างเช่นนี้เป็นการพักหมกมุ่น เปลี่ยนเป็นหาความเพลินอย่างอื่น แม้เป็นเรื่องเขียนเดียวกัน อย่างหนึ่งเป็นงาน แต่อีกอย่างหนึ่งเป็นเล่น จึ่งเป็นไม่เหนื่อยไป ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯว่า ถ้าเขียนนิรุกติศาสตร์ภาคต้นไปได้สักครึ่งหนึ่ง ก็จะได้ถวายไปเพื่อพระเมตตากรุณา ดั่งที่เคยประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้ามา ส่วนตอนสองจะพูดถึงลักษณะไทยเดิม /*57แล้วกลายมาจนปัจจุบันนี้ได้อย่างไร เป็นเรื่องหนักอยู่ ข้อที่หนักก็เพราะภาษาไทยในรุ่นหลังปนกับเขมรจนเกือบจะเป็นภาษาเดียวกัน ถ้าไม่มีความรู้หลักในภาษาเขมรก็เป็นความลำบากมาก เพราะฉะนั้นหลักต่างๆ ที่เกี่ยวกับภาษาเขมรที่ทรงพระกรุณาประทานข้าพระพุทธเจ้ามา จึงเป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้าเป็นอย่างยิ่ง
เรื่องคำ ซอ ในพายัพมี จ๊อย อีกคำหนึ่ง ใช้เข้าคู่กับ ซอ เป็น จ๊อยซอ ว่าเป็นเสียงร้องที่ไม่มีความหมาย เพราะฉะนั้น จ๊อย กับ สร้อยเพลง จะเป็นคำเดียวกัน
ที่ทรงเห็นว่า เพี้ย พญา พระยา ฟ้า จะเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องตามกระแสพระดำริทุกประการ ฝรั่งเขียน เจ้าฟ้าไทยใหญ่ ก็เขียนเป็น sawbwa ซึ่งเขาคงเอาเสียงมาจากพะม่า ที่ไม่มีเสียง ฟ ใช้ ที่มีผู้เห็นกันว่า พระ จะมาจาก วร เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าจะเพราะเหตุผเอิญเป็นที่เสียงมาใกล้กัน และความในคำ วระ ก็แปลได้ความดี เลยอนุโลมให้รวมกัน คำ พระ ที่เพี้ยนไปจาก ฟ้า จึงหายไป เรื่องเสียง ฟ ในไทยใหญ่ อาหมก็ไม่มีใช้ เสียงเพี้ยนเป็น ม ว และ ผ พ ไป ในศิลาจารึกพระร่วงเขียนเป็น ผ้า ก็มี ฟ้า ก็มี เป็นคำซึ่งยังเขียนไม่อยู่ที่
เสียง ฟ ในตระกูลภาษาอินเดีย-ยุโรป มีแต่พวกภาษาเยอรมัน เช่น เยอรมัน อังกฤษ เดนมารค ฮอลันดา ถ้าในสสกฤต ละตินขึ้นต้นด้วยเสียง ป ในพวกภาษาเยอรมัน จะเป็นเสียง ฟ เช่น pitar-father; pedas (บาท) – foot, priya (สํสกฤต) - free (คำนี้ในความหมายเดิมหมายความว่า น่ารัก ความหมายมากลายเป็น สะดวก อำเภอใจ ในตอนหลัง) parna (บรรณ) - fern คำเทียบอย่างนี้ในนิรุกติศาสตร์เรียกว่ากฎของกริม เพราะนักปราชญ์เยอรมันชื่อนี้เป็นผู้ค้นพบ และไม่ใช่มีแต่เสียง ป กับ ฟ ถึงตัวอื่นก็มีเป็นแนวไป เป็นผลทำให้เดาถึงคำอื่นได้
คำ เจ้า เข้า เช้า เก้า เสียงยาวทุกคำ ผิดกับที่เขียนซึ่งเป็นเสียงสั้น /*58แต่ เบ้า เบา เกา เต่า เสียงคงตามเขียน คิดด้วยเกล้าฯว่าพวกแรกจะเป็นเสียงอยู่ในระหว่างเสียง เอา กับ อาว หากไม่มีเครื่องหมายใช้เขียนจึงต้องเขียนเป็นเสียง เอา เสียงเติมในภาษาไทยเห็นจะศูนย์หรือกลายไปเพราะด้วยเรื่องเขียนดั่งนี้คงมีมาก
ขุน กับ กุน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นไปในทางว่าเป็นคำเดียวกัน ในภาษาจีนกวางตุ้งเป็น กวั้น แต้จิ๋วเป็น กุน แต่เสียงโบราณของจีนเป็น ขุน หรือ คุน ก็ได้ ถ้าว่าในเรื่องเสียงก็เป็นคำเดียวกัน กุน ในภาษาจีนแปลว่าพระเจ้าแผ่นดิน เจ้า หัวหน้า ก็ตรงกับ ขุน ในภาษาไทย ประกอบทั้งภาษาจีนกับภาษาไทยก็มีหลักภาษาอย่างเดียวกัน การติดต่อระหว่างไทยกับจีนก็มีมาช้านาน และไม่ใช่มีแต่ กุน กับ ขุน เพียงเท่านั้น ยังมีคำที่พ้องเสียงและความหมายกันอีก นับด้วยหลายร้อยคำ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่า ขุน กับ กุน เป็นคำเดียวกัน แต่จะเป็นคำของจีนหรือของไทยมาแต่เดิม และฝ่ายไหนจะยืมเอาไป ยากที่จะวินิจฉัย คำ ๆ เดียวกันอาจเพี้ยนเสียงและความหมายไปตามท้องถิ่น เพราะด้วยสิ่งแวดล้อมและเวลา แต่ กุน กับ ขุน ยังมองเห็นเค้าอยู่
เรื่องตัดสินว่าคำไรเป็นภาษาใด ถ้าเป็นคำสามัญลางคำก็พอจะทราบเกล้าฯ ได้ เช่น เกิด ในเขมรก็มีไทยก็มี แต่ เกิด มีอยู่ในภาษาไทยทุกถิ่น ส่วน เกิด มีแต่เขมร มอญไม่มี ถ้า เกิด เป็นคำเดิมของเขมร ในมอญก็ต้องมีด้วย ที่ เกิด แผลงเป็น กำเนิด บังเกิด ก็คงเอาแนวในหลักภาษาเขมรมาใช้แก่คำไทย หรือไม่เช่นนั้นเขมรนำเอาคำว่า เกิด ซึ่งเป็นคำไทย ไปใช้ตามหลักในภาษาของเขมร คำว่า จมูก เดิน สองคำนี้เป็นคำในตระกูลมอญ-เขมรแน่ เพราะในภาษามอญและภาษาข่าก็มีคำสองคำนี้ หากเพี้ยนเสียงไปบ้าง ส่วนในภาษาไทยไม่มีคำว่า จมูก และ เดิน คงมีคำว่า ดัง ลัง และ ก้าว ย่าง และ เตียว ถ้าเดินด้วยเท้า ไทยใหญ่ใช้ว่า ไปตี๋น
/*59คำว่า กลา ใน กองกุณฑ์กลากิจ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าในที่นี้จะมาแต่คำ อุกลาบาต ซึ่งในคำกลอนหมายความว่า ไฟ หรือ ลูกไฟ ได้อีกทางหนึ่ง
เรื่องบัน เขียนเปลี่ยนตัวสกดไปตามตัวหลัง ข้าพระพุทธเจ้าลืมกราบทูลถึงเค้าที่เป็นเช่นนี้ คือเนื่องมาแต่อาการของลมในปากออกมาคั่งอยู่ แต่ถูกปากอุบไว้ ไม่ให้ออกมา ลมก็แล่นไปออกทางจมูก เป็มลมหายใจแรง ไม่มีเสียงก้อง ถ้าในขณะเดียวกันนั้นมีเสียงพยัญชนะในวรรคใดตามมาด้วย ลมที่อุบไว้ก็จะเกิดเสียงเป็นไปตามเสียงพยัญชนะในวรรคนั้น แต่เสียงคาบเส้นเป็นได้ทั้ง ง น และ ม เสียงอย่างนี้ในตำราไวยากรณ์ภาษาบาลีเรียกว่า อนุสาร ซึ่งเขียนเป็นรูปพินธุหรือนิคหิต ในพะม่าออกเสียง อนุสาร เป็น ม ไทยออกเสียงตามปาตีเป็น ง อย่างลังกา เช่น ปุํลิงค์ พะม่าอ่านเป็น ปุมลึงค์ ของไทยเป็น ปุงลิงค์ คำ วงศ์ ฝรั่งเขียนเป็น vamsa ก็มี vangsa ก็มี เสียง ญ น ม ถ้าไม่มีเสียง อุบ ตามออกมาด้วย เสียงก็แน่นอน คือเป็นเสียงอนุนาสิกเท่านั้น
ยังเสียงวิสรรคอีกเสียงหนึ่ง ซึ่งทำความลำบากให้เกิดเข้าใจผิดว่าเป็นเสียงสระ เพราะในหนังสือไทยถือว่า ะ เป็นเสียงสระ อะ อาจารย์อังกฤษซึ่งสอนวิชาโฟเนติกส์ที่จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย เคยบ่นแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า สอนนิสสิตให้เข้าใจถึงคำว่า เหมาะ คือเสียงพยัญชนะ moh ไม่ใช่เสียงสระเอาะ ก็ไม่มีใครเชื่อ ฝรั่งเขียน เคราะห์ เป็น graha ก็เนื่องมาแต่เสียงวิสรรคนี้ เป็นเสียงที่ลมแล่นมาแต่ปากช่องลูกกระเดือกโดยแรง แต่ถูกตัดเสียงลงในทันทีทันใด แล้วให้ระเบิดออกมา ถ้าลมที่แล่นออกมาไม่ถูกเส้นเสียงที่ปากช่องลูกกระเดือกตัดเสียง เสียงแล่นออกมาจากปากไปได้สะดวก เสียงนั้นเป็นพยัญชนะ อ ถ้าเสียงลมที่แล่นออกมากระทบเส้นเสียงที่ปากช่องลูกกระเดือก เกิดอาการสั่นสะบัด เสียงที่ออกมาก็เป็นโฆษะหรือเสียงก้อง ถ้าริมฝีปากห่อนิดในขณะลมพุ่งออกมา เสียงนั้นก็เป็นสระ อ ที่โบราณเขียน โลห เลห แล้วภายหลังเติมไม้เอกเป็น โล่ห์ เล่ห์ เห็นจะเกรง/*60ว่าจะอ่านไม่ถูก จึงต้องเติมไม้เอกลงไป เลยทำให้เสียงวิสรรคกลายเป็นระดับเสียงไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*61ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ ตุลาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๐ ตุลาคม ได้รับแล้ว
จะบอกคำ ฉลองพระชันษา และ เฉลิมพระชันษา ว่าสองชื่อนี้เกิดขึ้นในรัชชกาลที่ ๔ เปนต้นมา เมื่อรัชชกาลที่ ๓ มีแต่ฉลองพระชันษา ทำในเวลาสงกรานต์ เพราะประสูติในเวลาสงกรานต์ เปนแต่เชิญพระพุทธรูปประจำพระชนมพรรษาออกตั้งด้วย คำ ฉลองพระชันษา ไม่สู้ปรากฏจนคนเกือบไม่รู้ว่ามี เดี๋ยวนี้งานฉลองพระชันษาเลิก ก่อนรัชชกาลที่ ๓ ขึ้นไปนั้นไม่ทราบ พระพุทธรูปประจำพระชนมพรรษาก็ไม่มี เดี๋ยวนี้ก็ไม่มี คงเลิกเพราะเหตุนี้
ที่มหาฉ่ำบอกว่าทางเขมรมีคำ ฉลอง ว่าเปน สมโภชน์ นั้น กลัวเขมรจะเอาคำไทยไปใช้ เพราะเขมรมีความหมายว่า ข้าม ผิดกันไกล เฉลิม ว่า เจิม ฉลอง ว่า จอง นั้นก็เปนความคิดเดาของฉัน จะผิดถูกฉันใดก็ได้ ฉลอง กับ สนอง สำนอง เปนอันเดียวกันควรอยู่ และ เฉลิม เปน เสิม นั้นก็ควรอยู่ แต่ ฉลอง เปน สอง นึกเอาเปนจำนวนนับ คือหนึ่งสองนั้นให้สงสัย กลัวจะเปนไม่มีที่ไปก็ตีคลุมเอา ที่มหาฉ่ำค้นได้ในคำว่า สอง ได้แก่ สนอง สำนอง นั้นดีมาก
วิธีเติมหน้ากลางหลังนั้น ฉันจะพูดไปก็ขัดข้องที่ไม่รู้ภาษามาก ทั้งไม่สู้รู้ไวยากรณ์ของเขาด้วย แต่อย่างไรก็ดี ได้สังเกตว่าคำที่ยืดออกนั้นต่างความกันเสมอ เช่น ตรวจ ตำรวจ เปนต้น จะเตือนท่าน ว่าถ้าคิดเติมคำที่ตัวเดียวเปนสองตัว ว่าจะต้องเติมตัว น แล้วเปนเข้าใจผิด ที่จริงเปลี่ยนตัวไปก็ได้ เช่น รำ เปน รบำ เปนต้น นั่นเติมตัว บ ไม่ใช่ น ตัวอื่น/*62ก็มีอีกถมไป ส่วนวิธียืดเขมรจะเอาอย่างเราไป หรือเราเอาอย่างเขมรมานั้นพูดไม่ถูก เปนแต่เพียงคิดว่าเราเอาอย่างเขมรมา
จะบอกให้ท่านทราบไว้ว่า คำ ชอำ ฉันคิดว่า ฉ่ำ คำ ชอุ่ม คิดว่า ชุ่ม
ภาษาอังกฤษนั้นอ่านออกเสียงไม่อยู่ที่จริง ฉันก็ลา ถ้าไม่จำเปนแล้วก็ไม่อ่าน ด้วยกลัวผิดเพราะเรียนหนังสือของเขาเอาเอง เหมือนหนึ่งหนังสือเขมร เราอ่านพอเข้าใจของเขาได้ เพราะเขาเขียนอย่างไทย และใช้คำมคธสังสกฤตอย่างเรา ทั้งคำเขมรที่เราใช้เข้าใจอยู่แล้วก็มี ที่เปนคำเหมือนกันก็มี เหลือแต่คำที่เราไม่เข้าใจอยู่เล็กน้อยก็จะไปไหนเสีย จับเอาทางสัมพันธ์ก็พอได้ แต่ไปเที่ยวเมืองเขมรฟังเขาพูดไม่เข้าใจเลย จะให้ตัวอย่างก็เช่นหนังสือเขียนว่า นาคพัน แต่เขาพูดว่า เนียกเปี้ยน ก็เปนการเหลือรับ ถ้าจะค้นเอาภาษาอังกฤษว่าออกเสียงสับปลับแล้ว ค้นทางอเมริกันจะพบมาก ไม่ใช่เพียงแต่เขาจะติเตียนเท่านั้น คิดจะให้เขียนแก้เสียด้วย แต่ไปไม่ไหวเพราะความเคย คำว่า ติเดียน คิดว่า ติ เปนคำไทย เตียนเปนคำเขมร ตรงกับที่เขาเขียน เดียล
อึ อือ ของเราเข้าใจว่าเติมเข้าทีหลัง เพื่อนบ้านเขาไม่มีกันถมไป จะว่าแต่ทางเขมร หนังสือเขาไม่มีแน่ แต่พูด อิ เปน อี มี เช่น ทิก เปน ตึก เปนต้น แต่จะเปนทุกคำไปหรืออย่างไรไม่ทราบ เพราะได้อ่านหนังสือของเขาน้อย
เรื่องเขียน บรร ในที่ ประ กลัวจะคิดผิดแล้วบัญญัติผิด สงสัยว่าบรรจะได้แก่คำเขมรซึ่งเขียน บัง บัญ หรือ บัน เช่นพระนาม บัญจบเบญจมา เปนต้น คำ ประจบ เปนคำต่อหน้า (บุพบท) ต่างหาก ที่แท้ก็ จบ เท่านั้น คำ จบ นั่นเองก็เข้าใจกันเลอะเทอะ แท้จริงหมายความว่าต่อติดกัน คือเอามือเข้าต่อติดกัน ทำให้เข้าใจว่าเปนไหว้ แล้วเข้าใจว่าหมดเสียด้วยซ้ำ เพราะฟังธรรมหรือฟังเพลงปี่พาทย์ เมื่อสิ้นลงก็ยกมือไหว้ จึงทำให้เข้าใจว่าสิ้นธรรมหรือหมดเพลง เปนการเข้าใจเคลื่อนเสียหลายต่อดังนี้ จึงพูดว่า/*63เลอะเทอะ คำ บัง บัน นั้นเขมรใช้มาก เขาประกอบเปนสองคำ เช่น บังเกิด หมายความว่า ทำให้เกิด จะใช้ทั่วไปหาได้ไม่ จะใช้ได้แต่เช่นว่าเถียงกัน บังเกิดโทษะ เปนต้น คำ เกิด จะว่าเขมรจำเอาคำไทยไปก็ได้ โดยหลักที่ว่าทางมอญไม่มี จะว่ามอญไปจากเขมรก็ว่าโดยประมาณเอาว่าเปนเช่นนั้น แต่ความจริงจะไม่ใช่ก็ได้ ภาษามอญก็ไม่ใช่จะเหมือนเขมรทุกคำไป คงมีเหมือนบ้างไม่เหมือนบ้าง ถ้าจะว่าเปนตระกูลเดียวกันนั้นว่าได้ คำ เดิน (สกด น) เขมรก็มี เขาเขียนหนังสือฝรั่งบอกเสียงไว้ว่า เติน แต่เขมรเขาออกเสียงมีระดับอย่างไรไม่เคยได้ยิน แต่หมายความว่าฟื้นขึ้นจากหลับ ในคำกลอนเรื่อง โนรา ก็มีว่า
เตินขึ้น
ปลุกนางสนมสาวใช้
สาวศรีไปจุดไต้
สาวใช้ไปจุดชวาลา
เทียนยาม
ก็ตามไปเร่ส่องหา
นางเสด็จขึ้นเฝ้า
ท่านท้าวทุมพรราชาฯ
(ในที่นี้จะแสดงแต่ เติน คำเดียว หากจะให้เหนกลอนเก่าว่ารูปเขาเปนอย่างไรจึ่งเขียนมาให้ยาวมาก) เราเขียน เดิน เปน เดิร กันก็มี แต่เขมรเขาเขียน เฎิร ในพจนานุกรมเขมรเขียน ฎ ทับ ด ปนกัน ที่ทำเช่นนั้นลางทีจะเปนด้วย ด อ่านเปน ดอ ก็ได้ ตอ ก็ได้ คำ ย่าง ฉันก็พบในหนังสือเขมร แต่จะเปนคำเขมรหรือคำไทยไม่ทราบ ฉันอยากจะตัดสินว่า เดิน หรือ เดิร เปนคำเขมร แต่ไม่กล้าพูดเพราะมีคนโกรธ เปนว่าคำใดซึ่งเราใช้จะเปนภาษาอื่นไม่ได้ ถือไปทางเกียรติยศ ฉันจึ่งระวังตัว ท่านพูดฉันจึ่งพูด
รอสองตัวเรียกว่ารอหัน ฉันถามตัวเองว่าหันอะไร แล้วก็คิดได้ตอบตัวเองว่าหันอากาศ เมื่อเช่นนั้นกอสองตัวหรือนอสองตัวก็ควรจะเรียกว่า กอหัน นอหัน อะไรหมด เราจะรู้ความจริงไปไม่ได้นอกจากคิดเดา จะผิดหรือถูกก็ต้องใช้ภาษาโจษย์เลขว่า ตราไว้
ที่ท่านคิดจะแต่งว่าด้วยภาษาไทยตามแนวนิรุกติศาสตร์นั้นดี แต่ที่หมายจะให้ฉันช่วยนั้นไม่แน่ว่าฉันจะช่วยได้ แต่คงบอกอะไรให้ท่านทราบ/*64ได้บ้าง เพราะว่ารู้น้อยนัก ที่ท่านว่าภาษาไทยในรุ่นหลังปนกับภาษาเขมรเกือบเปนอันเดียวกันนั้นแปลกใจอยู่ อาจเปนได้ที่เขมรเดี๋ยวนี้เอาอย่างไทย ผิดตรงกันข้ามกับแต่ก่อนนี้ไทยเอาอย่างเขมร ทั้งนั้นก็เปนด้วยครั้งไหนใครศรีวิลัยก็เอาอย่างกัน
จะว่าถึงธรรมดาคน คนเกิดมาแล้วจะต้องเล่น จะว่าเล่นเปนเครื่องบำรุงชีวิตหรือฆ่าเวลาอย่างไรก็ตามแค่จะเหน แต่การเล่นนั้นผิด ๆ กัน ท่านชอบเล่นในการแต่งหนังสือ เขาก็เอาท่านมาใส่ไว้ในการแต่งหนังสือ เพื่อจะได้เปนประโยชน์สมความปรารถนาของเขา ท่านจะต้องทำให้เขา แต่เมื่อมีเวลาเหลืออย่างใด ๆ ท่านจะแต่งหนังสือเล่นก็ได้ หรือไม่เล่นในการแต่งหนังสือ จะเล่นอย่างอื่นเสียก็ได้ ตามใจท่านทุกอย่าง ไม่ประหลาดอะไร
คำ จ๊อย ทางพายัพมีฉันก็ทราบ ทราบโดยได้ยินบทร้องว่า จ้อยแม่อา สาวกำพ้ามาแต่ไก ท่านคิดว่า สร้อยเพลงมาแต่คำ จ๊อย นั้น ฉันคิดจะกินแหนง เคยคิดมาแต่ก่อนแล้วว่าสร้อยอะไร มีคำ ดอกสร้อย เปนสิ่งที่เล่นกันเปนพื้นมาก่อนจนมีตำรา คิดว่าเดิมทีเหนจะเรียกชื่อดอกไม้ก่อน เช่นว่า ดอกจำปา สองยามแล้วหนา น้องจะลาแล้วเอย เบื้องต้นเปน ดอก เบื้องปลายเปน สร้อย แล้วก็เดินไปเปนไม่ต้องขึ้นด้วยดอกไม้ก็ได้ สร้อยเพลง ทีก็จะร้องด้วยบทดอกสร้อยนั้นเอง อันชื่อเพลงนั้นเรามีแปลกๆ เหมือนหนึ่งเรื่องเพลง ตระ แต่แรกฉันก็คิดไม่เหนทาง ครั้นท่านบอกว่าตัว ซ ก็ได้กับ ตร จึ่งนึกขึ้นได้ว่า ตระ ก็คือ ซอ นั่นเอง ทั้ง คำ เตียว ก็มีชื่อเพลง เรียกเอาเพลงนั้นแห่งเดียวฉะเพาะแต่เล่นลิงหัวค่ำ เมื่อลิงมัดลิงฤษีออก จนทำให้ฉันเข้าใจว่า เตียว แปลว่า มัด โดยเทียบกับห่อขนมก็มีที่เรียกว่า เตี่ยว ก็เปนเครื่องผูกมัดเหมือนกัน แต่ท่านว่า เดิน ฉันก็เหนได้แก่ เทียว คือเทียวไปเทียวมา ทั้งได้กับ เที่ยว คือเที่ยวไปด้วย เพราะฉะนั้นคำ เตียว กับ เตี่ยว อาจเปนคนละคำก็เปนได้
/*65พระ ฉันก็คิดว่าตั้งใจจะผสมตัวให้เปน ฟ้า นั่นเอง เทียบเอา เจ้าพระขวัญ ซึ่งควรจะเปน เจ้าฟ้าขวัญ ที่เขียน พระยา คิดว่าหลงมาแต่พญา ที่คิดเอา วร เปน พระ กลัวจะหลงไปมาก ตัว ฟ มาแค่ไหนคิดดูก็หมดปัญญาเพราะไม่รู้ภาษาต่าง ๆ เสียมาก เมื่อเล่นแสตมป์มาแต่ก่อน เหนแสตมป์เยรมันเขียน เฟนนิก ก็มีตัว ป นำ แต่เขาไม่อ่าน ให้นึกสงสัยไปว่าตัว ฟ จะมาแต่ภาษาอารับ แต่จะถือเอาเปนแน่ก็ไม่ได้ ด้วยไม่รู้ภาษาต่าง ๆ อย่างที่ว่า จะป่วยกล่าวไปไยถึงภาษาอื่น แต่ภาษาไทยเราเองก็เตมที พอใจที่ท่านบอกว่าภาษาไทยใหญ่และอาหมไม่มีตัว ฟ ใช้นั้นเปนอันมาก ได้ความรู้กว้างออกไปอีก
เรื่องเสียงสั้นยาว ฉันเหนว่าเปนด้วยพูด ลางพวกก็พูดสั้น ลางพวกก็พูดยาว แล้วก็ย่อมเปลี่ยนไปได้ตามคราวตามแห่ง หนังสือก็เขียนไปตามเสียง เปนสั้นบ้างยาวบ้าง นายกุหลาบเคยชักชวนให้คนเขียน เจ้า เปน จ้าว มาคราวหนึ่งแล้วแต่ไม่สำเร็จ จะว่าไรก็ต้องว่าฝืนความเคยไปไม่ได้ ที่จริงเสียงสั้นยาวก็เปนพูดเน้นคำเท่านั้นเอง ภาษาอื่นมีถมไป ที่หนังสือของเขาไม่มีสระสั้นยาวเปนคู่กัน ตลอดถึงภาษามคธเก่าเช่น สลิล เปนต้น ดังฉันได้บอกท่านมาทีหนึ่งแล้ว หนังสือของเราก็ยุ่งเหยิงอยู่ทีเดียวเหมือนกัน เคยถูกคนเขมรเขาทักว่าเสียง ออ ซึ่งต้องเขียนตัว อ เคียงเข้านั้นมีทำไม เพราะอ่านว่า กอ ขอ มีสระ อ ติดอยู่ในตัวแล้ว เถียงเขาก็ไม่ได้ ที่จริงหนังสือเราตัวเดียวก็อ่านได้หลายอย่าง เช่น หยด หยัด หยาด นี่ก็เปนคำเดียวกัน ตลอดไปถึง หยอด ด้วย แต่จะไม่พูดถึงเพราะคำนั้นต่างความหมายไป
เรื่องเสียงสั้นยาว แต่ก่อนนี้ก็ไม่พิถีพิถันนัก เช่น เงิน ก็เปนเสียงสั้นอันควรจะมีไม้ไต่คู้ แต่ไม่เหนมีใครเขียน เดี๋ยวนี้เหน แขง ก็ลงไม้ไต่คู้ แต่ ข่ง อันเปนคำสั้นเหมือนกัน ก็ไม่เคยพบลงไม้ไต่คู้ ลางที่จะเหนว่ามีไม้เอกอยู่ จะลงไม้ไต่คู้ก็รุงรัง ตกลงเปนมีบ้างไม่มีบ้าง แล้วแต่จะ/*66ชอบใจเขียน เรื่องเขียนไม้ไต่คู้หรือไม่เขียน มีนิทานจะเล่าให้ท่านฟัง สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ท่านเคยถามความเหนฉันว่าคำใดควรใส่ไม้ไต่คู้และคำใดไม่ควรใส่ ฉันตัดสินว่าคำใดซึ่งแยกความหมายกันไปในเสียงสั้นยาวได้จึงควรใส่ เช่น เอ็น และ เอน เปนต้น ถ้าคำที่แยกความหมายกันไปไม่ได้ จะเปนเสียงสั้นหรือเสียงยาวก็ไม่จำเปนจะต้องใส่ ท่านเหนด้วย เคยเหนหนังสือเขมรเขาเขียน ร็เบียบ จะเปนเขียนอย่างเก่าหรืออย่างใหม่ไม่ทราบ แต่เหนว่าดีกว่าเขียนประหลัง ดั่งได้ปรารภในเรื่องประหลังแก่ท่านมาทีหนึ่งแล้ว ทำไม ก็ ลงไม้ไต่คู้จึงเปนเสียงสั้นไปได้ แม้เขียน ร็ จะเปนเสียงสั้นไปไม่ได้
ขุน กับ กุน ถ้าจะอธิบายแก้คำค้านก็ไม่มีอะไรที่มากไปกว่าคำอธิบายของท่าน คำ ขุนหลวง นั้นก็ชอบกล แต่ก่อนเราใช้เปนว่าเจ้าแผ่นดิน เรียก ขุนหลวง ก็หมายความว่าขุนใหญ่ เพราะคิดหลบจาก ขุน ในตำแหน่งขุนนาง คำ ขุนนาง ก็ชอบกล ควรที่ ขุน จะเปนปุงลึงค์ นาง จะเปนอิตถีลึงค์ แต่เรียกว่า ขุนนาง กลายเปนพหูพจน์ไปได้ มีคนอธิบายว่าเพราะเขียนควง เปนฟังขึ้นอีกอย่างหนึ่ง ขุน กับ หลวง ก็มาแยกกันเปนตำแหน่ง เหนจะเปนมานานแล้ว มีคนพูดว่า หลวง ใช้คำต่อหน้าว่า ท่านหลวง คือ คุณหลวง ก็ได้ แต่ คุณขุน ใช้ไม่ได้ เคอะพิลึก ต้องเปน ท่านขุน อย่างเดียว ฉันฟังก็เหนขัน คำเหล่านี้นำให้สงสัยไปว่า ลูกขุน จะหมายจำเพาะพระโอรสเจ้าแผ่นดินมาเปนเสียดอกกระมัง ถ้าแปล สงสัยไปตามคำ ก็เข้าทีว่าเปนดังนั้น แต่ไม่มีอะไรที่จะรู้ได้แน่ เปนแต่ให้ความเหนแก่ท่าน เข้าคำตราไว้
ค่า อุกลาบาต นั้นผิด สังสกฤตเปน อุลฺกาปาต ตัวหนังสือกลับกัน เข้าไม่ได้ มคธก็เปน อุกฺกาปาต ขาดตัว ล เข้าไม่ได้เหมือนกัน
ท่านตัดสินเรื่องตัวสกดเปลี่ยน ฉันเข้าใจ แต่ละเอียดเกินที่คนสามัญจะเข้าใจได้ไป ตลอดถึงสระเอาะด้วย นั้นก็เปนลักษณอย่างเดียว/*67กัน คำมคธสังสกฤตที่มาสู่ภาษาไทย เข้าในสระ เอาะ นั้นมีมาก ถ้าไม่รู้ต้นเดิมก็ลำบาก
การเปลี่ยนระดับเสียง ถ้าว่าภาษาทางอิตาเลียนแล้ว เสียงสูงก็เปนเน้นหนัก เสียงต่ำก็เปนคำเบา หนักเบาไม่อยู่ที่ สุดแท้แต่จะเน้นเสียง แต่ภาษาไทยดูไม่เปนเช่นนั้น จะเหนได้ว่าคำ มา หม่า ม้า หมา ย่อมต่างกันทั้งนั้น แต่ก็เปนเสียงชาวกรุงเทพ ฯ อย่างเช่นได้เคยปรารภแก่ท่านมาทีหนึ่งแล้ว ชาวโคราชเปนต้น เขาพูด ม้า ว่า ม่า ช้าง ว่า ช่าง ระดับเสียงผิดกันไปมาก ในหัวเมืองต่าง ๆ ก็ย่อมผิดกันไปทั้งนั้น ขุนอุดม เปนเด็กอยู่ที่บ้าน เขาขึ้นไปรับราชการที่เมืองโคราช เขาไปสังเกตได้ว่าตรงกันข้าม ถ้าเราสูงเขาก็ต่ำ เราต่ำเขาก็สูง ฉันขึ้นไปก็สังเกตได้ว่าเหมือนเขาว่าเขาแต่งปรำรับฉันด้วยวิธีใช้ดอกไม้ต่าง ๆ ประดับ มีดอกไม้อย่างหนึ่งซึ่งไม่มีในกรุงเทพ ฯ ฉันถามว่าดอกอะไร เขาบอกว่า ตาโนกโก๊ด คือ ตานกกด ทั้งนี้ก็จนมีนิทานเล่ากัน แม้เล่าถึงชาวเมืองอื่นก็ทำเสียงให้แปร่งไปเช่น เงิน เปน เหงิน เปนต้น นั่นเปนอย่างน้อย ถ้าอย่างมากแล้วสำนวนก็ผิดกันไปทีเดียว เช่น ฉันเคยไปพูดกับพระที่เกาะสมุย เราพูดไปท่านก็ต้องตรอง ท่านพูดมาเราก็ต้องตรอง นั่นก็เพราะสำนวนต่างกัน แต่เข้าใจกันได้
คำ ที่ ซึ่ง อัน เปนต้นนั้น สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอเรียกว่าคำเล็ก ๆ ก็เล็กจริง ลางทีก็ใช้แทนที่กันได้ ลางทีก็ใช้แทนที่กันไม่ได้เลย
<นริศ>
/*68ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือฉะบับนี้เปนเพิ่มเติม เพราะอยู่ไม่สุขเท่านั้นเอง
อันคำสั้นยาวในภาษาของเรา ไม่ใช่มีไปหมดทุกคำ ถลางคำสั้นยาวก็ซ้ำในตัว เช่น จ้าว เปนนาย เจ้า เปนบ่าว ลางทีสั้นยาวก็มีความหมายต่างกันไป เช่น เขา ขาว เปนต้น ลางทีก็มีแต่สั้น เช่น เต่า เปนต้น ลางทีก็มีแต่ยาว เช่น ก้าว เปนต้น
คำสั้นยาว ดูเหมือนเพิ่งจะมาถือว่าต่างกันขึ้น สังเกตกลอนเก่าๆ ไอ กับ อาย รับกันก็มี
ในแบบเรียนเร็ว จัดเปนสระคู่ คือสั้นกับยาว มีคนเรียกว่า แบบเรียนเลว เพราะคำสั้นยาวไม่ใช่ภาษาเรามีไปหมดทุกคำ เด็กท่องเสียเปล่าๆ
ที่คนโบราณเขาจัดเปนแม่ กกา กน กง กก กด กบ กม เกย ออกจะดีๆ แม่เกยนั้นอะไรๆ ที่มีใช้น้อย ใช้ทีหลัง ก็เอาไปรวมไว้ที่นั่นหมด
เกย ว เกย อ นั้นเปนของเติมใหม่ ด้วยอักขระเดิมเขียนคำที่มีซื้อยู่ไม่ได้ทั่ว
ที่ในมูลบทเขียน เกิน เกอน เกย เกอย ควงไว้ ทีจะถูกทักว่า เกิน เกย อ่านไม่ได้เขียนไม่ถูก แต่ที่จริงก็เขียนกันเปน เกิน เกย ไม่เหนมีใครเขียน เกอน เกอย เสียเลย ตกเปนเขียนตามเคย ที่จริงเราเอาอย่างมาจากเขมร
<นริศ>
/*69กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๐ ตุลาคม และวันที่ ๓ พฤศจิกายน รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานเรื่องฉลองพระชันษา และ เฉลิมพระชันษา แก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นความรู้ใหม่ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าเยเห็นรูปถ่ายพระพุทธรูปว่าเป็นพระชัยประจำรัชชกาลต่าง ๆ ก็นึกเสียว่าคงจะทรงพระกรุณาโปรดให้สร้างขึ้นรัชชกาลละองค์ ครั้นเมื่อทรงพระเมตตาตรัสถึงเรื่องฉลองพระชันษาและเฉลิมพระชันษา ก็มารู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า ข้าพระพุทธเจ้าขาดความรู้ในเรื่องที่ควรจะรู้ไว้ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ ขอประทานทราบเกล้าฯ เรื่องพระชัยด้วย เรื่องฉลองวันเกิดในหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่งลงสันนิษฐานไว้ว่า น่าจะมาจากประเพณีอียิปต์เป็นปฐม เพราะปรากฏว่าชาวยียิปต์สมัยโบราณมีประเพณีฉลองวันเกิดของทวยเทพและของพระราชาและพระราชินี ในคัมภีร์ไบเบิลก็มีกล่าวถึงฟาโรห์ กษัตริย์อียิปต์ฉลองวันเกิด พวกคฤสตังรุ่นแรกไม่นิยมฉลองวันเกิด เพราะถือว่าเกิดมาเป็นมนุษย์เป็นความทุกข์ ไม่ควรจะแสดงความยินดีปรีดา ต่อมาในชั้นหลังชาวยุโรปจึงได้ถือวันฉลองวันเกิดเป็นประเพณีสืบมา
เรื่องวิธีเติมเสียงของคำเข้าข้างหน้ากลางหรือหลัง เพื่อให้มีความหมายเปลี่ยนแปลงไปนั้น เมื่อทรงทักถึงคำเติมที่ไม่ใช่เสียง น ก็มี เช่น รำ เป็น รบำ ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้สติ กลับไปตรวจดูในคำรานิรุกติศาสตร์อีก ก็ได้ความว่าข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลไปยังบกพร่องอยู่ ใน/*70ตำราเล่มนั้นกล่าวว่า การเติมเสียงลงกลางคำ คือเติมเสียงเดียวหรือหลายเสียงลงในคำทีเป็นตัวตั้งและเสียงที่เติมนั้นต้องมีความหมาย มิฉะนั้นก็เป็นแต่เติมเสียงเฉย ๆ เท่านั้น เสียงที่เติมกลางนั้นมักเป็นเสียงนาสิก (ง ญ น ม) หรือเสียงลิขวิด (คือ ร ล) เสียง ร ล เข้ากล้ำกับพยัญชนะเสียงอื่นได้ มีลักษณะดั่งน้ำเหลวที่ผสมกับของอื่นได้ จึงได้เรียกว่าลิขวิด หรือเหลวอย่างน้ำ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า รำ เป็น รบำ จะเป็นเพราะมีเสียง ร อยู่แล้ว เสียงที่แซกจึงเป็น บ ไป ไม่เป็น น หรือ ม เสียง ร เป็น โฆษะ เลยลากเสียงที่เติมเป็นโฆษะไปด้วย คือเสียง บ ไม่เป็นเสียง ป หรือ ฟ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
ชอำ กับ ฉ่ำ ชอุ่ม กับ ชุ่ม ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องกับที่ทรงพระดำริว่าเป็นคำเดียวกัน ในที่นี้น่าจะยืดหรือเติมเสียงสระ อ ซึ่งเป็นโฆษะ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ชื้อ จะเป็น ชรอื้อ ช้อน ในคำว่า อ่อนช้อน หรือ อรชร จะเป็น ชะอ้อน ข้าพระพุทธเจ้านึกไถลไปถึงคำว่า อรไทย ซึ่งในปทานุกรมว่ามาจาก อร-อุทัย คำ อรไทย ทางพายัพหมายความว่า นางกษัตริย์ ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำ ไท ในภาษาไทยถิ่นต่างๆ ก็มีแต่คำที่เป็นชื่อชาติเท่านั้น ในภาษาชาวกวางตุ้งมีคำ ไต๋ แปลว่าพระเจ้าแผ่นดิน ตรงกับ ตี่ ในแต้จิ๋ว และ เต้ ในฮกเกี้ยน ถ้าถือว่า ท้าวไท กับ ไต๋ เป็นคำเดียวกัน อรไทย ก็ควรเป็น นางกษัตริย์ ถ้าถือว่า ไทย คือ ชาติไทย ท้าวไทย ก็ควรเป็นกษัตริย์ไทย อรไทย ก็เป็นนางสาวไทย คำที่เป็นชื่อชาติ มักเลือนมาเปนความหมายว่า คน ใหญ่ เลิด เป็นการยกย่องชาติของตนและเหยียดชาติอื่น ชื่อชาวป่าชาวเขา เช่น ข่า กะจีน และชื่ออื่นซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ก็ล้วนแปลว่า คน คือเป็นคนแต่ชาติของตน ชาติอื่นไม่ใช่ ทางอีศานถ้าจะยกย่องพวกอื่นว่าเป็น คน ก็มักใช้ ไทย นำหน้าชื่อชาติ เช่น ไทยแสก กระทำให้หลงผิดไปว่า แสก เป็นไทยพวกหนึ่ง แต่ แสก เป็นเชื้อชาติข่าในตระกูลมอญ-เขมร ลาว ในภาษาไทยอีศาน และ ไทยย้อยก็แปลว่าใหญ่ ครั้นถึงคำ ข่า ซึ่งแปลว่า คน กลับแปลเป็น ข้าทาสไป /*71คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ไท ไท้ ที่แปลว่ากษัตริย์ อาจมาแต่ ไทย ซึ่งเป็นชื่อชาติก็ได้ แล้วความเลื่อนมา
เรื่องภาษาเขมร ฟังเสียงพูดก็ผิดกับในตัวหนังสือ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเพราะได้ตัวอักษรมาจากอินเดีย ซึ่งมีเสียงลางเสียง ไม่ตรงกับเสียงของชาติที่นำเอามาใช้ จึงทำให้เขียนกับอ่านไม่ตรงกัน เพราะหาเสียงมาแทนได้โดยประมาณเท่านั้น เมื่อคราวที่วิทยุกระจายเสียงเป็นภาษาเขมร พระยาอุปกิต ฯ บ่นว่าฟังไม่ออก ต่อเมื่อมหาฉ่ำอธิบายจึงได้เข้าใจ ข้าพระพุทธเจ้าเคยบนกับชาวอังกฤษว่า ฟังชาวอังกฤษต่ออังกฤษพูดกันก็ไม่เข้าใจตลอด ไม่เหมือนกับที่ตัวเขาพูดกับข้าพระพุทธเจ้า เขาหัวเราะตอบว่า เวลาพูดกับชาวอังกฤษด้วยกันก็พูดอย่างธรรมดา เมื่อพูดกับคนไทยก็พูดอย่างระวัง จึงทำให้ผิดกัน อย่างเดียวกับที่เขาฟังไทยต่อไทยพูดกันก็ฟังไม่ออกทั้งหมด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ตัวหนังสือเป็นเครื่องหมายสำหรับเสียงพูด ไม่สามารถจะถ่ายเอาเสียงได้ตรงทีเดียว ได้แต่พอประมาณเท่านั้น เมื่อเรียนภาษาของอีกชาติหนึ่งจากตัวหนังสือ จึงทำให้ผิดกับเสียงที่พูดกันเป็นปกติ เช่นคำ มิได้ ในภาษาไทย เมื่อพูดเสียงก็เพี้ยนเป็น หมีได้ ไป หนังสือ ก็เป็น นังสือ ข้าพระพุทธเจ้าเคยสำเนียกคำ พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวิทยุกระจายเสียง เมื่อมีกระจายเสียงพระธรรมเทศนาในฤดูเข้าพรรษา ปรากฏว่าเป็น พระภูมิภาค โดยมาก ต่อเมื่อได้สติพระภิกษุผู้เทศน์จึงจะออกเสียงว่า ผู้ ตามตัวหนังสือ
ติ ทรงเห็นว่าเป็นคำไทย เตียน เป็นคำเขมร ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบค้นในภาษาไทยใหญ่และสอบถามชาวพายัพและอีศาน คงได้ความเป็นอย่างเดียวว่า มีแต่ ติ ส่วน เตียน ไม่มี ตรงดังที่ทรงคาดหมายไว้
เสียง อึ อือ ในภาษาไทยถิ่นอื่นไม่มี มีแต่เสียง เออ ในไทยใหญ่ ลึก ก็เป็น เลิก เมือง ก็เป็น เมิง ถึง เป็น เถิง นายสุดชี้แจงว่าเวลาเขียนทางอีศานจะใช้สระ เออ แต่เมื่ออ่านให้อ่านเป็นเสียง เอือ กลายๆ คือ /*72ครึ่งเออครึ่งเอือ ลางทีเสียง อึ อือ จะเป็นเสียงที่ไทยได้มาจากชาติอื่น แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังสอบสวนไม่ได้ตลอด
ที่ประทาน ความหมายในคำ จบ ว่าเคลื่อนที่มาหลายต่อ เป็นตัวอย่างที่ดีที่สุด เพื่อให้เห็นความหมายย้ายที่ ในตำรานิรุกติศาสตร์อธิบายไว้ว่า ความหมายของคำเป็นดั่งลูกโซ่ มีแนวเทียบเป็นเครื่องเชื่อมให้ต่อกันเป็นเส้นเดียว คือความหมายเดิมในคำ ขยายตัวออกไป โดยเอาไปเทียบเข้ากับสิ่งอื่นที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน แล้วนำเอาคำนั้นไปใช้ในความหมายใหม่ ห่างไกลออกไปทุกที มีลักษณะดั่งลูกโซ่ฉะนั้น
เรื่องคำเขมรกับคำไทยพ้องกัน ถ้ามีอยู่ในคำไทยทุกถิ่น แต่ไม่มีอยู่ในตระกูลภาษามอญ-เขมร ข้าพระพุทธเจ้าก็ถือว่าเป็นคำไทย คำที่กล่าวนี้จะต้องเป็นคำที่ชาติต่าง ๆ ต้องมีคำใช้มาแต่เดิม เช่น คำที่เนื่องด้วยชื่อต่างๆ ของร่างกาย ชื่อเครือญาติ เช่น พ่อ แม่ พี่ ป้า น้า อา เป็นต้น ชื่อสิ่งธรรมชาติ เช่น ดิน น้ำ ลม ไฟ ชื่อที่เกี่ยวกับลักษณะอาการสามัญ เช่น กิน เดิน นั่ง นอน คำซึ่งเกี่ยวกับที่ในภาษาอังกฤษเรียกว่า Cultural borrowing จะต้องกันเอาไว้ต่างหาก เพราะต่างชาติอาจยืมคำที่ตนไม่มีมาใช้ได้ ข้อแปลกในคำเดิมของไทย ไม่มีคำว่า เดิน และ จมูก ไทยอื่นทุกแห่งเรียกจมูกว่า ดัง ลัง ทั้งนั้น จมูก มีอยู่ในตระกูล มอญ-เขมร ทุกพวก ผิดเพี้ยนกันแต่ในเรื่องเสียงย้ายที่ตามกฎของกริมเท่านั้น ด้วยเหตุดั่งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงถือว่า เดิน และ จมูก เป็นคำในตระกูลมอญ-เขมร ไม่ใช่คำไทยเดิม
ก สองตัว หรือ น สองตัว คำอธิบายในปทานุกรมก็เรียกว่า ก หัน น หัน เหมือนกัน ร หัน พอจะเห็นเหตุ เพราะเมื่อออกเสียง รอ ปลายลิ้นซ้อนขึ้นดังรูปหันอากาศ แต่ที่เรียกว่า ก หัน น หัน จะอาศัย ร หัน เป็นแนวเทียบหรือจะอย่างไร ข้าพระพุทธเจ้ายังจนด้วยเกล้า ฯ
พระ ทรงคิดว่าตั้งใจจะผสมตัวให้เป็น ฟ้า เทียบคำ เจ้าพระขวัญ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ ในคำไทยโบราณ/*73มีคำว่า พระหาม หรือ พระฮาม แปลว่า เวลาเช้ามืดจวนจะสว่าง รุ่งฟ้า คำนี้ทางพายัพใช้ว่า ฟ้าฮ่าม ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นเสียง ฟ ในภาษาต่างๆ ได้ความจากหนังสือเล่มหนึ่งว่า สํสกฤต ทมิฬ มงโกเลียน ตาดลางพวก พะม่า มอญ ไม่มีเสียง ฟ ในภาษาจีน พวกที่ออกเสียง ฟ ไม่ได้ คือแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน และไหหลำ ตลอดจนญวน ถ้าเป็นคำมีเสียง ฟ ในชาวอื่น ก็จะเป็น ฮ ฮว และ พ เช่น ฟุก ฟัด ฝุง ในกวางตุ้ง ก็เป็น ฮก ฮวด ฮง ในแต้จิ๋ว และฮกเกี้ยน เป็น พุก พัด พง ในไหหลำ แล้วมาเป็น พุกนะ พัฒน์ และ พงศ์ ในภาษาไทย ไทยใหญ่ อาหม ไทยนุง ไทยขาว ไม่มีเสียง ฟ ใช้เสียง พ แทน ไทยโท้ใช้เสียง ว แทน คงมีเสียง ฟ แต่ไทยย้อยเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้ายังรวนเรใจในข้อที่เสียงไทยเดิมมี ฟ หรือไม่ ถ้าจะดูตัวอย่างที่กราบทูลมาข้างต้น น้ำหนักไปข้างไม่มีเสียง ฟ มาแต่เดิม เพราะไทยถิ่นอื่นส่วนมากไม่มีเสียง ฟ
เรื่องเสียงสั้นเสียงยาวตามตัวอย่างที่ประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้า ดีเป็นที่สุด เพราะทำให้เห็นชัดว่ามาจัดให้ต่างกันขึ้นในทีหลัง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นคำเขียนมีสระอาในภาษาไทย แต่ในหนังสือไทยใหญ่เขียนเป็นพยัญชนะตัวเดียว ไม่มีสระอาก็มี ที่ลากข้ามสระอาก็มี เช่น ก๊=ค้า กา=กา (นก) ก้า=ค่า จ๊=ช้า (ชั่ว) จ๋า=จา(หารือกัน) จา=ช้า (หยาบ) ท=ท้า ถา=ถา(โกน) ท่า=ท่า(คอย) น=น้า หนา=หนา น่า=น่า(ตา) นา=นา พ=พร้า พ=ฟ้า ผา=ฝา ผ่า=ฝ่า ผา=ผา ผ้า=ผ้า ม=ม้า หมา=หมา หม่า=บ่า ม่า=บ้า มา=มา ล=ล้า หล่า=ด่า ล่า=ล่า ลา=ลา พิจารณาตามตัวอย่างเหล่านี้ เสียงสั้นในไทยใหญ่ กลายมาเป็นเสียงยาวเท่ากันหมด คำมีประวิสัญชนี เช่น กะ จะ ชะ ปะ พะ ละ เป็นต้น ทางอีศานและพายัพมีใช้ แต่หนังสือพายัพไม่ประวิสัญชนี ส่วนอีศานใช้ประเสมอไป คำเหล่านี้แปลก ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยพบในไทยใหญ่และในไทยถิ่นอื่น ๆ สักคำเดียว คำเสียงสั้นยาวมี น้ำ อีกคำหนึ่ง ซึ่งชาวชนบทลางแห่งออกเสียงสั้นตามตัวหนังสือ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เสียงสั้นยาวจะมา/*74ผิดเพี้ยนกันไปเพราะด้วยระดับเสียง คำที่มีระดับเสียงไม้โท อีศานออกเสียงเป็นไม้เอก เช่น ม้า ก็เป็น ม่า ฟังเสียงสั้นกว่า ม้า เล็กน้อย เสียงอักษรกลางที่เป็นเสียงปกติของไทย ก็เป็นเสียงจัตวาในไทยถิ่นอื่น เช่น กะ จะ ปะ ก็เป็น ก๊ะ จ๊ะ ป๊ะ ฟังยาวออกไปนิดหนึ่งด้วยอำนาจไม้ตรี
เรื่องขุน ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมไทยใหญ่ ในคำว่า ขุน แปลไว้ว่า เจ้า ผู้ครองเมือง ผู้มีตำแหน่งในราชการ ถ้าเป็นพระเจ้าแผ่นดินใช้ว่า ขุนหอคำ ซึ่งพะม่าและไทยเอามาใช้เรียกว่าพระเจ้าปราสาททอง ขุนหลวง แปลว่า อัครมหาเสนาบดี ลางที ขุน มีคำว่า กวัน เข้าคู่เป็น ขุนกวัน แปลว่า ขุนนาง ญวนเรียกขุนนางว่า กวัน ซึ่งอีศานก็มีใช้ อาจได้ไปจากญวน ในภาษาจีนมีคำว่า กวั๊น ในเสียงกวางตุ้ง และ กัว ในเสียงแต้จิ๋ว แปลว่า ขุนนาง ข้าพระพุทธเจ้าคิดนอกทางออกไปว่า ขุน ในคำว่า ขุนนาง จะเป็นคำเดียวกับ กวัน ไม่ใช่ ขุน ที่หมายความว่า เจ้า เผอิญเสียงใกล้กันมาก อาจเอามาใช้สับสนกันได้ แต่ทำไมจึงมีคำ นาง ต่อท้าย ดูคำว่า นาง ในไทยใหญ่ ก็แปลว่า เจ้าหญิง หญิงมีสกุล ภรรยาของขุนนาง และเป็นคำประกอบหน้าคำที่เป็นชื่อผู้หญิง ความก็ตรงกันกับของไทย ข้าพระพุทธเจ้าค้นไม่ได้ความว่า นาง ในคำว่า ขุนนาง แปลว่าอะไร นอกจากตราเอาไว้ว่า นาง คือภรรยาขุน เอามาเข้าคู่กัน คำ ลูกขุน ก็แปลก ถ้าเป็นโอรสพระเจ้าแผ่นดิน ไทยใหญ่เรียกว่าลูกขุนหอคำ ในภาษาจีนมีคำว่า หลกกุน เป็นชื่อตำแหน่งราชบัณฑิต ๖ ตำแหน่ง มีหน้าที่เป็นที่ปรึกษาของพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งเกี่ยวด้วยราชพิธีโหราศาสตร์และประเพณี ถ้าจะพิจารณาดูเรื่องลูกขุนของไทยกับหลกกุนของจีน ทั้งเสียงและความหมายก็ใกล้กันมาก คุณ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เคยตรัสบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า จะมาแต่คำว่า คน เพราะอาหมเขียนคน เป็น คุณ แต่ในหนังสืออาหม ถ้าจะอ่าน คน ต้องเติม อุ อย่างเขมร มิฉะนั้นจะอ่านเป็น คอน ไป ที่ คุณ ขุน ไม่มี คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเนื่องมาแต่เสียงใกล้กัน ไม่ถนัดปาก หรือว่า คุณ จะเพี้ยนไปจาก ขุน /*75ในภาษาจึงไม่ใช้เข้าคู่
ข้าพระพุทธเจ้าถวายคำตอบลายพระหัตถ์ยังขาดอยู่อีกหลายข้อ เพราะข้าพระพุทธเจ้ากำลังสอบสวนค้นคว้าต่อไป เพราะได้แนวทางจากข้อความที่ตรัสไว้ในลายพระหัตถ์
ข้าพระพุทธเจ้าพบชื่อตำบลในจังหวัดเชียงรายว่า บัวสลี ชาวจังหวัดนั้นชี้แจงว่า บัว แปลว่า ตรา สลี แปลว่า โพ ย่อมาจากคำ ศรีมหาโพธิ์ บัวสลี หมายความว่า ตราใบโพ คำ บัว นั้นใช้ตลอดไปถึงตราประทับ เช่น ตราหงส์ ก็เรียกว่า บัวหงส์ เป็นคำสามัญใช้อยู่เป็นปกติ ถ้า บัว แปลว่า ตรา บัวแก้ว ก็ควรเป็น ตราแก้ว เหมาะที่จะเป็นตราเจ้าพระยาพระคลัง เพราะเกี่ยวด้วยแก้วแหวนเงินทอง แต่ข้าพระพุทธเจ้าสอบค้นคำบัว ในภาษาไทยถิ่นอื่น ที่แปลว่าตรา ไม่มี คงมีแต่คำ บัว ซึ่งเป็นชื่อไม้เท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*76กรมศิลปากร
วันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้พบในสมุดคำเรื่องคำให้การขุนหลวงหาวัดแห่งหนึ่งกล่าวไว้ว่า
อันตราพระโองการนั้นมีอยู่ ๔ อย่าง มหาโลโต ๑ ใช้ไปทิศตะวันออก หงส์อยู่ในพิมาน ๑ นั้นใช้ไปทิศตะวันตก นารายน์ขี่ครุธ ๑ นั้น ใช้ไปทิศเหนือ สังข์อยู่ในปราสาท ๑ นั้น ใช้ไปทิศใต้
อันตราวังหน้านั้น เป็นรูปอุณาโลม ๑ ใช้ไปทั้ง ๔ ทิศ
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานกราบทูลลา ย้ายไปรับราชการประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ตามคำสั่งของราชการ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกซาบซึ้งในพระกรุณาเมตตา ที่ได้มีแก่ข้าพระพุทธเจ้าเป็นล้นพ้น และยังหวังด้วยเกล้า ฯ ว่า แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะย้ายไปจากหอสมุด ก็คงจะทรงพระเมตตากรุณาข้าพระพุทธเจ้าอยู่ต่อไป ทั้งนี้การจะควรสถานไรแล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*77ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ พฤศจิกายน ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๖ พฤศจิกายน ได้รับแล้ว
ท่านถามถึงพระชัย ฉันรู้น้อย แต่จะบอกท่านเท่าที่รู้
รัชกาลที่ ๑ มีพระชัย ๒ องค์ องค์หนึ่งเปนขนาดเล็ก เรียกว่า พระชัยหลังช้าง หรือ พระชัยเล็ก อะไรก็เรียกกัน ไม่อยู่ที่ พระชัยองค์นี้เข้าใจว่าสร้างแต่ครั้งยังไม่ได้เสวยราชสมบัติ สำหรับไปทัพจับศึกเอาขึ้นหลังช้างไป จึ่งได้ชื่อว่าพระชัยหลังช้าง อันการไปทัพจับศึกจะต้องมีพระชัยไปเปนเครื่องราง ใคร ๆ ซึ่งมีหน้าที่ไปทัพก็มีพระชัยกันทังนั้น ดังเช่นฉันเคยเล่าให้ท่านฟังว่า เอาพระชัยห่อผ้าขาวม้าผูกคอทนายนำไป อีกองค์หนึ่งเปนขนาดใหญ่ เรียกว่า พระชัยประจำรัชกาล หรือ พระชัยใหญ่ ก็เรียกกัน องค์เปนเงินฐานเปนทองทั้งสององค์ แต่ทำไมจึ่งทรงสร้างเปนสององค์นั้นไม่ทราบกระแสรพระราชดำริห์
รัชกาลที่ ๒ ทรงสร้างขึ้นอีกองค์หนึ่ง โตไล่เสียกันกับพระชัยใหญ่ในรัชกาลก่อน แต่องค์ก็เปนทองฐานก็เป็นทอง ในการที่ได้ชื่อว่าพระชัยประจำรัชกาล ก็สมเปนว่าได้ชื่อขึ้นในรัชกาลนี้ ลางทีพระชัยนั้นเรียกว่า พระชัยวัฒน์ ก็มี
รัชกาลที่ ๓ ก็มีพระชัยประจำรัชกาล ขนาดเล็กลงมาก แต่ทำผ้าทรงวิเศษขึ้นเปนทองลงยา ทีหลังได้ไปเหนในหอพระสุลาลัยพิมาน (หรือที่เรียกกันโดยสามัญว่าหอพระเจ้า) มีพระชัยขนาดเดียวกันอยู่มาก ทำต่าง ๆ กัน เปนเงินก็มี เปนทองก็มี เปนไม้ก็มี ทำไว้ทำไมมากมายก็ไม่ทราบ ที่ห่มผ้าลงยาก็คิดว่าเลือกเอาพระพวกนั้นที่อย่างดีมาใช้องค์/*78หนึ่ง ไม่ใช่สร้างใหม่ ที่เรียกว่าพระชัยนั้นก็คิดว่าพระมารวิชัยนั่นเอง แต่ทำพระหัตถ์ซ้ายซึ่งเปนอาการทรงสมาธิให้ตะแคงเปนถือตาลปัตร ถือทำไมไม่ทราบ ตาลปัตรนั้นก็เปนยศด้วย ถ้าเปนพระหลวงแล้วถือพัดแฉก
รัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างใหม่ ได้ทันผู้ที่สร้าง คือพระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ขนาดเล็กลงกว่ารัชกาลที่ ๓ เสียอีก แต่ก็เปนทองทั้งองค์ทั้งฐานเหมือนกัน แต่ฐานนั้นเปลี่ยนแปลกไปกว่าเดิม มีฐานจารึกอักษร พระองค์เจ้าประดิษฐท่านบอกว่าขนาดนั้นทรงกะพระราชทานมาว่าเอาหน้าตัก ๕ นิ้ว เพราะวันประสูติเปนวันพฤหัสบดี คือวันที่ ๕
รัชกาลที่ ๕ ก็ทรงสร้างองค์หนึ่ง เอาอย่างแบบพระชัยรัชกาลที่ ๔ แต่ทรงพระราชปรารภว่าพระองค์ประสูติวันอังคาร ถ้าทำตามอย่างรัชกาลที่ ๕ ก็เปนหน้าตัก ๓ นิ้ว จะมิเล็กหนักไปหรือ พระองค์เจ้าประดิษฐกราบบังคมทูลตามความเหนว่าทำหน้าตัก ๘ นิ้วเท่ากำลังพระอังคาร ก็โปรด เพราะฉะนั้นพระชัยประจำรัชกาลที่ ๕ จึ่งมีขนาดโตไล่เลี่ยกับรัชกาลที่ ๑ ที่ ๒
รัชกาลที่ ๖ ฉันไม่ทราบ
รัชกาลที่ ๗ เปนหน้าที่สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอจะต้องทำ แต่เธอจะไม่อยู่ บอกฝากไว้ ฉันก็ต้องทำ ฉันกราบบังคมทูลตามความเหนว่าให้ทำหน้าตัก ๑๓ เซนติเมตร เท่ากำลังพระพุธ ด้วยประสูติวันพุธ ก็โปรด เพราะฉะนั้นพระชัยในรัชกาลที่ ๗ ก็มีขนาดไล่เลี่ยกับรัชกาลที่ ๕ แต่องค์เปนเงินเข้าแบบรัชกาลที่ ๑ ฐานเปนทอง เปนแบบเดียวกับรัชกาลที่ ๔
รัชกาลที่ ๘ ไม่มีพระชัย ทีจะเปนด้วยเวลาไม่ให้ มีงานอะไรก็ใช้พระชัยรัชกาลที่ ๕ แต่ที่จริงดี เพราะพระชัยประจำรัชกาลนั้นเปนเรื่องใส่คะแนน ถ้ารัชกาลมากขึ้นแล้วที่ตั้งจะลำบากในภายหน้า
/*79พระชันษา ในรัชกาลที่ ๘ ก็ไม่มี ดูก็สมควร แม้รัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ เดิมก็ไม่มี มาสร้างถวายขึ้นในรัชกาลที่ ๓ อันพระชันษารัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ นั้นเปนพระมารวิชัย รัชกาลที่ ๓ เปนพระสมาธิ แต่ห่มผ้าตึงทั้ง ๓ รัชกาล มาห่มผ้ามีกลีบตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ ลงมา ในรัชกาลที่ ๕ เปนพระสมาธิ รัชกาลที่ ๕ เปนพระคันธารราษฎร์ นั่งบนฐานบัวกลีบหลังเบี้ย รัชกาลที่ ๖ เปนพระลองหนาว ที่ทรงอนุญาตให้ทำผ้าสังฆาฏิเปนสองชั้น ก็คือได้ทรงลองหนาวในปางนี้ ลางทีจะมีพระอาการเปนสมาธิด้วยก็ได้ รัชกาลที่ ๗ เปนพระคันธารราษฎร์ อย่างเดียวกับพระชันษารัชกาลที่ ๕ เว้นแต่นั่งห้อยพระบาท ฉันคิดถวาย
ดีเต็มทีที่ท่านบอกถึงการทำบุญถวายเทวดาและวันเกิด ว่าทีจะมาทางอิยิปต์ ฉันนึกชอบทางข้างวันเกิดไม่ทำอะไรด้วยถือว่าความเกิดเปนทุกข์
คำเติมหน้ากลางหลัง ฉันคิดเหมือนกันว่าจะมีความผิดกัน เช่น ทลาย เปนพังเอง ทำลาย เปนรื้อ เสียง เปนธรรมชาติ สำเนียง เปนตกแต่ง อย่างนี้เปนต้น แต่ลางคำก็จับได้ ลางคำก็จับไม่ได้ ที่จับไม่ได้ให้คิดไปว่าจะเปนของใหม่ เติมคำเข้าโดยไม่รู้สึกว่าถ้าเติมแล้วความผิดกัน หรือจะคิดคู่ผิดไปก็เปนได้เหมือนกัน ในการคิดคู่ ให้รู้สึกไปว่า ถ้ามีอักษรสองตัวก็ไม่ต้องเติม ถ้าเปนตัวเดียวต้องเติมให้เปนสองตัว แต่ตัวเติมไม่จำเปนต้องเปน น ตัวเดียว อื่น ๆ ก็มี เช่น รำ=รบำ คำนี้แน่ แล้วคิดเดาต่อไป ว่า รอบ=รบอบ เรียบ=รเบียบ เรียง=รเบียง เริด=รเบิด จะถูกหรือไม่ถูกก็ไม่ทราบ ตัวอื่นอีกก็มี เช่น เฉียง=เฉลียง แช่ม=ชแล่ม ชุ่ม=ชอุ่ม และท่านฉวยเอาคำโคลงฉันท์มาว่า ชรอื้อ คือ ชื้อ มาเข้าพวกอีกนั้นถูกแล้ว
อร คิดว่ามาทางเขมร จะเปนคำเดียวกับ อ่อน นั่นเอง นึกคำฉันท์อะไรขึ้นได้ แต่ต้นทุนหายปลายทุนหลุด เหลือแต่ องคอรไท ใน/*80ที่นั้นควรจะอ่าน อร เปน อ่อน อีกอย่างหนึ่งเคยได้ยินกรมสมเด็จพระสุดารัตน์ตรัสเรียกพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า อ่อน คิดว่าคำ หล่อน ก็เหนจะมาแต่คำ อ่อน นั่นเอง ทั้งได้ยินคำพระสารประเสริฐว่า อรชร ก็คือ อ่อนช้อน เปนอันลงกันหมด คำว่า ไทย ถ้ามาแต่ ไต๋ ก็มี ย ไม่ได้ ท่านอ้างถึงคำ ไท ไท้ นั้นชอบยิ่งนัก พระพินิจวรรณการพูดดี ว่าพวกหนังสือบาลี ถ้าไม่เขียนตัว ย ก็มีชื่อ ทัย อยู่ในนั้นไม่ได้ เพราะไม้มลายไม่มีใช้ในภาษานั้น
ท่านกล่าวอ้างถึงคัมภีร์นิรุกติศาสตร์อยู่บ่อย ๆ ทำให้เกิดศรัทธาเปนอย่างยิ่ง แต่ก็ได้เพียงฟังพูดเท่านั้น จะอ่านเข้าจริง ๆ ก็ไม่ไหว เข้าใจดีไม่ได้เพราะเป็นหนังสือฝรั่ง อันเปนมือซ้ายของฉันอยู่ด้วย ฝรั่งเขาพูดกัน ท่านฟังไม่เข้าใจนั้น ต้องกันกับที่สมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ตรัสเรียกว่า ปรื๊ด คือพูดกันเร็ว ทรงฟังไม่เข้าพระทัย นึกถึงอาการหูหนวกของฉัน ถ้าใครคิดว่าหูหนวกแล้วจะต้องตะโกนก็เปนคิดผิด การตะโกนกลับทำให้เข้าใจไม่ได้ พูดให้ช้า ๆ ชัดถ้อยชัดคำแล้วดีกว่า
ไม่ว่าภาษาอะไร ย่อมมีเสียงไม่เหมือนหนังสือด้วยกันทั้งนั้น เปนต้นว่าพม่าพูดตัว ร ไม่ได้ ถึงตัว ร เข้าก็ต้องเปน ย ทั้งอะไรก็วิบัติไปหลายอย่าง เช่น ใพ.ศ.ลก็เปน บุทฺธํ สยณํ คิสฺสามิ เปนต้น แต่เราก็รู้ได้ด้วยความเคยของเรา ท่านพูดถึงหนังสือกับเสียงของเรา ฉันก็เหนขัน นึกไม่ออกอยู่เหมือนกันว่า จักรพรรดิ กับ จักรวรรดิ และ พิธี กับ วิธี ก็เปนคำเดียวกัน แต่ไฉนจึ่งอ่านผิดกันไปได้ แล้วก็ไปนึกถึงกลอนว่า เล่าเรียนเขียนอ่าน ทำให้เข้าใจว่าการเขียนกับอ่านนั้นไม่เหมือนกัน ฟังคนที่ไปเมืองนอกนานจนลืมภาษาไทย กลับมาเรียนหนังสือไทย แล้วพูดว่า อ้ายนั้นอ้ายนี้ ฟังก็เหนขวางพิลึก
เออ แทน อึ นั้นมีจนถึงแผ่นดินพระเจ้าบรมโกฐ จารึกอะไรต่าง ๆ ใช้ เถิง อยู่เปนอันมาก อึ เข้าใจว่ามาแต่เขมร แต่เขาอ่านเอาเอง /*81เช่นเขียน ทิก ก็อ่านเปน ตึก แม้ในคำของเรา ถึงเปนภาษามคธสังสกฤต ก็อ่านเปน อึ เช่น ผลึก อัศวานึก เปนต้น แท้จริงสระ อึ ควรจะอ่านว่า อิง เสียด้วยซ้ำ สระ อือ นั้นเปนของไทยแน่ เติมเข้าเพื่อจะใช้ได้คู่เปน อึ อือ หรือลางทีที่มีตัว อ จะลงมาแต่ เอือ ก่อนก็เปนได้ คำ ศึก เปน เศิก ฉันก็เคยสงสัย ท่านบอกให้ทราบนั้นขอบใจเปนอันมาก ก็เปนรูปเดียวกับ ถึง เปน เถิง นั้นเอง
คำอะไรเปนภาษาใด ตามหลักที่ท่านยึดเอาพจนานุกรมนั้นชอบแล้ว แต่ก็ต้องพิจารณาอยู่นั่นเอง เพราะภาษาย่อมมีเก่ามีใหม่ คำเขมรย่อมพาเอาพวกอีศานตามไปมาก เพราะบ้านอยู่ใกล้กัน ไม่ใช่แต่พาพวกอีศานไปเท่านั้น พวกอีศานยังพาเอาพวกพายัพไปด้วย
แนวเทียบนั้นเปนมีแน่ ร สองตัวเปน ร หันได้ ก หรือ น สองตัว ก็ต้องเทียบเอาเปน ก หัน น หัน ได้เช่นเดียวกัน
เสียง ฟ นั้นทางชวาก็ไม่มี ใช้ตัว ผ หรือ พ (บ) แทน ฟ ถ้าท่านสืบได้ความว่าภาษาใดมี ฟ ใช้บ้างก็จะเปนประโยชน์ไม่น้อย คำ ฝ้า ซึ่งใช้เรียกฝ้าเพดาน ฉันก็เคยคิดว่าคือ ฟ้า นั้นเอง ฝาโอ่งฝาอ่าง ก็เหนจะหมายถึง ฟ้า นั่นเอง มาติดแหงแก๋แต่ ฝาเรือน ว่าทำไมจึ่งเรียก ฝา ส่วนผนังนั้นเรียกแต่ผนังก่ออิฐ ที่จริงคำ ผนัง ก็มาแต่ ผัง คำผังก็มีมาแต่ก่อนทำฝาก่อด้วยอิฐแล้ว ควรที่ฝาเรือนจะเรียกว่า ผนัง หากแต่เรียก ฝา นั้นผิดไป ที่เรียกผนังอิฐว่า กำแพง นั้นผิดแน่
คำสั้นยาว ที่ท่านสอบได้แล้วบอกให้ทราบนั้นดีเต็มที เคยมีขัดข้องที่กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ถาม ว่า ต่ำช้า ทำไมต้องมี ช้า ด้วย ฉันก็จนด้วยไม่รู้ ต่อนี้ไปจะบอกแก่เธอได้ไม่จน
พระนามพระเจ้าปราสาททอง ฉันก็คิดว่ามาแต่พม่า เพราะพม่าเรียกพระเจ้าแผ่นดินว่าพระเจ้าปราสาททองเปนปรกติ คำนั้นก็ทีจะมาแต่/*82เจ้าหอคำนั่นเอง คำ ลูกขุน มาแต่ หลกกวัน นั้นเหนถูก เจ้าแผ่นดินเก่าๆ ย่อมมีอาจารย์อยู่ ๖ คนบ้าง ๔ คนบ้าง แต่คำ นาง คือ ขุนนาง นั้น ยังไม่ได้เรื่อง
บัว แปลว่าตรานั้นสงสัย กลัวจะเข้าใจกันเอาเอง ผิดก็ได้ถูกก็ได้ โพธิ์ ไม่ใช่ชื่อต้นไม้ เปนคำสรรเสริญพระเจ้า แก้ว แปลว่าดีเท่านั้นเอง ดุจช้างแก้วม้าแก้วขุนพลแก้วขุนคลังแก้ว ไม่ใช่หมายถึงแก้วแหวนเงินทอง ตรา เปน ตำรา ก็ได้ คือจดสิ่งสำคัญไว้ ไม่ใช่ ตามรา เช่นบอกมาแต่ก่อน นี่เปนคิดไปทางใหม่
หนังสือของท่านลงวันที่ ๘ พฤศจิกายน ได้รับแล้ว
คำให้การขุนหลวงหาวัดนั้น เคยได้ยินท่านผู้ใหญ่ท่านดูหมิ่นกันว่ารู้อะไรมากกว่าที่ควรรู้ ซ็ำมีฉะบับปลอมแปลงเสียด้วย แต่ฉันพูดไม่ได้ว่าฉะบับที่ท่านดูเปนฉะบับปลอมหรือไม่ใช่ เพราะไม่ได้เหน แต่สังเกตคำได้ว่ามี หงส์อยู่ในพิมาน สังข์อยู่ในพิมาน นั้นดูเปนพูดถึงพระราชลัญจกรซึ่งเขียนไว้ที่บานแผละพระทวารพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ซึ่งเขียนไว้เมื่อรัชกาลที่ ๓ แต่ลบเสียแล้วเมื่อรัชกาลที่ ๖ เพราะแก้ซุ้มพระทวารเมื่อย้ายเอาพระแท่นเศวตฉัตรในพระที่นั่งอมรินทร์ไปตั้งที่นั่น ผิดกับที่เคยเรียกกันมาแต่ก่อน ว่าพระราชลัญจกรหงษ์พิมานเท่านั้น ระวางม้าต้นก็มีชื่อหงษ์พิมานอยู่ ฉันก็เคยดูพจนานุกรมสังสกฤตว่าทำไมระวางม้าต้นจึงมีคำว่าหงษพิมาน ได้ความว่ารถเทวดา (ที่มีกระโจม ?) เรียกว่าวิมาน แล้วพาหนของเทวดาทุกอย่างก็เรียกวิมานตามกันไปหมด เช่น หงษ์พิมาน ก็เปนพาหนของพระพรหม แต่สังข์นั้นไม่ทราบว่าเปนพาหนของเทวดาองค์ใด ทราบแต่ว่าสังข์นั้นเปนเครื่องถือของพระนารายณ์ ในการเขียนพระราชลัญจกรเปนหงษ์อยู่ในวิมานนั้นทีจะเปนเขียนเดา ด้วยไม่เคยเหนดวงตราจริง ๆ ที่ไหนเปนดั่งนั้น ที่กล่าวถึงตราวังหน้าว่าเปนอุณาโลมนั้น ดูทีก็เปนบุษบกมหาอุณาโลม แม้จะอย่างไรก็ดี อุณาโลมไม่น่าจะเปนตราวังหน้าได้
/*83ในการที่ท่านลาออกจากหอสมุดไปรับราชการประจำในตำแหน่งทางนายกรัฐมนตรีตามคำสั่งนั้น ฉันยินดีด้วยที่ท่านได้เลื่อนตำแหน่งดีขึ้นไป แต่ให้วิตกที่ท่านจะไกลไปจากหนังสือต่าง ๆ อันเปนการเล่นของท่าน แต่ในการที่ฉันเขียนอะไรไปให้ท่านนั้นก็เปนการส่วนตัว ไม่ใช่ส่วนหอสมุด เพราะฉะนั้นท่านจะไปอยู่ที่ไหน ๆ ก็คงได้รับหนังสือของฉันตามเคยเหมือนกัน
<นริศ>
/*84สำนักนายกรัฐมนตรี
๒๘ พฤศจิกายน ๒๔๘๔
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๕ พฤศจิกายน ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านทบทวนเรื่องพระชัยที่ทรงพระเมตตาประทานมาหลายกลับเพื่อให้จำได้ เรื่องพระชัยหลังช้างทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงเรื่องในคัมภีรไบเบิล ว่าเมื่อชาติยิวออกรบ ต้องมีคนหามตาบาเกิลออกหน้าทัพ ตาบาเกิล ตามรูปที่เขาเขียนไว้ เป็นลักษณะเกี้ยวของจีน หลังคาคุ่มๆ ว่าเปนเทพคฤหของพระยะโฮวา ข้างในจะมีอะไรบรรจุอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าก็จำไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจำได้ว่าตาบาเกิลเป็นเครื่องหมายของพระเจ้า ทรงสัญญาว่าจะช่วยเหลือชาติยิว ซึ่งเป็นชาติเลือกสรรและโปรดปรานของพระองค์ ถ้านำออกหน้าทัพก็จะมีชัยชนะต่อสัตรู เมื่อเทียบความมุ่งหมายของตาบาเกิลกับพระชัยหลังช้าง หรือเอาพระชัยห่อผ้าขาวม้าผูกคอทนายนำไป ก็ลงใจความเดียวกัน คือใช้เป็นเครื่องรางเพื่อให้อุ่นใจ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นพระพุทธรูปมารวิชัยบ่อย ๆ และเคยนึกเสียว่า ที่สร้างพระพุทธรูปปางนี้กันมาก ก็เพราะมีชื่อว่าชนะมาร หาได้เฉลียวคิดไปว่าพระชัยกับพระมารวิชัยจะเป็นอย่างเดียวกัน หากเรียกแยกในเมื่อใช้ออกทัพหรือประดิษฐานไว้บูชา ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามหลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ ได้ความว่าพระพุทธรูปพระชัยมีผู้นิยมสร้างกันมาแต่ก่อน และเป็นองค์เดียวกับพระมารวิชัย คติเรื่องนิยมนับถืออะไรต่าง ๆ อย่างเรื่องพระชัยนี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่ามีทั่วไปในหมู่มนุษย์ที่ยังไม่เจริญและที่เจริญแล้ว เป็นเรื่องน่าศึกษาอยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องความเป็นอยู่ของชาวพะม่า ชื่อเซอร์ยอชสก๊อตเป็นผู้แต่ง รู้สึกว่าธรรมเนียมประเพณี/*85และความคิดอ่าน ตลอดจนความเป็นอยู่ของพะม่าไม่ผิดอะไรกับไทย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกฟุ้งซ่านไปถึงเรื่องธรรมเนียมของไทยชาวบ้าน ซึ่งนับวันจะเปลี่ยนแปลงไป ถ้าไม่รีบรวบรวมไว้ ต่อไปก็ศูนย์ ข้าพระพุทธเจ้าพบใครที่เป็นผู้เฒ่าผู้แก่ เป็นโอกาสก็สอบถามจดรวบรวมเอาไว้ ลางเรื่องที่ได้ไว้ ก็อาจมองแลเห็นความเป็นไปในครั้งโบราณได้ดี ข้าพระพุทธเจ้าจึงมุ่งหมายไว้ว่าจะเขียนแซกเรื่องเกิด แต่งงาน ตาย ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเป็นรูปขึ้นไว้แล้ว โดยเล่าถึงเรื่องความเป็นอยู่ของไทยเมื่อเด็ก เมื่อเรียนหนังสือ เมื่อบวช เมื่อมีครอบครัวแล้ว และอะไรเหล่านี้ต่อไป
เรื่องคำเติมหน้ากลางหลัง ซึ่งเมื่อเติมแล้ว ในภาษาไทยลางคำ มีความผิดกัน ลางคำก็ไม่ผิดกัน คิดด้วยเกล้าฯ ว่าภาษาไทยใช้เอาคำโดดที่มีความเต็มในตัวมาผสมกันให้เกิดความหมายต่างออกไป เมื่อมาได้คำในภาษาตระกูลมอญ-เขมร และตระกูลชวามลายู ซึ่งมีวิธีมีเสียงสำหรับเติมหน้ากลางหลัง เอามาติดต่อเข้ากับคำมีความเต็ม ก็ไม่สู้พิถีพิถันในเรื่องเหล่านี้นัก ความจึงเป็นอย่างเดียวกัน เช่น เจริญ เป็น จำเริญ จะมีผู้ใช้ถูกก็แต่ผู้รู้ แต่สู้พวกไม่รู้ไม่ได้เพราะมีมากกว่า และชินต่อหลักเดิมในภาษาไทย แล้วความสับสนจึงเกิดขึ้น ที่เอาแนวเทียบของวิธีเติมเสียงอย่างนี้ ไปใช้เติมคำอื่นทั้งที่เป็นคำเขมรและที่เป็นคำไทย เพื่อประโยชน์ของเสียงในเวลาแต่งกลอน โดยไม่นึกความว่าถ้าเติมเสียงเข้าไป ความจะต้องเปลี่ยนไป ส่วนเขมรในตอนหลังได้คำไทยไป ก็อาจจำเอาไปเติมเสียงใช้ให้เข้าหลักของเขมร แล้วไทยได้กลับคืนมาอีกที หรือคำไทยเติมเอาเอง แล้วเขมรยืมเอาไปใช้อีกที เรื่องจึงยุ่งยาก มีคำปะปนกันหมด ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบถามมหาฉ่ำว่าคำนี้คำนั้นเป็นคำของเขมรหรือไม่ มหาฉ่ำก็ตอบได้เพียงว่าคำนี้ในเขมรก็มี คำนั้นในเขมรไม่มี ไม่กล้ายืนยันเหมือนก่อน เพราะมหาฉ่ำรู้กว้างขวางออกไปแล้วว่า คำพูดในภาษาต่าง ๆ ในแหลมอินโดจีนปนกันยุ่ง จะยืนยันว่าคำใคเป็นคำของภาษาใดมาแต่เดิมไม่ได้เสมอไป พระสารประเสริฐเคยรวบรวมวิธีเติมหน้ากลางหลังของคำ ซึ่งเรียกว่า คำ/*86แผลง แล้วมอบให้ข้าพระพุทธเจ้าไว้นานมาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้ทำอะไร เพราะในนั้นไม่ได้พูดถึงเหตุผลว่าทำไมจึงต้องเติมเสียงอย่างนั้น เป็นแต่รวบรวมรูปที่จะแผลงได้ว่ามีอยู่กี่อย่างเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่ามาบัดนี้ พอที่จะหยิบยกขึ้นมาพิจารณาใหม่ได้แล้ว แต่ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้แต่นึกไว้เท่านั้น หาโอกาศที่จะทำเป็นงานเป็นการจริงจังยังไม่ได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ทิ้งในเรื่องที่นึกมุ่งหมายไว้ เพราะในที่สุดก็อาจทำได้สำเร็จในภายหลัง ซึ่งเป็นผลเกิดขึ้นได้เองโดยที่ไม่นึกคาดหมายไว้ก็ได้
คำอร ข้าพระพุทธเจ้าลืมถามมหาฉ่ำว่าเป็นคำมาจากเขมร หรือว่าเขมรเอาไปจากไทย เพราะวิธีสกดในแม่กน ทางอีศานชอบใช้ ร สกด ซึ่งคงได้อิทธิพลมาจากเขมร ในภาษาไทยใหญ่ อ่อน แปลไว้ว่า เด็กคนใช้ ทนายหรือคนใช้ของข้าราชการ ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบในภาษาไทยถิ่นหนึ่ง แต่ค้นหาอีกไม่พบว่าอยู่ในหนังสืออะไร เรียกลูกอ่อนว่า ละอ่อน ลูก เสียงกร่อนเป็น ละ ไป แล้วเสียงคงจะไปกลมกลืนเข้ากับ อ่อน เกิดเป็นคำ หล่อน ตรงกันกับที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานไว้ว่า หล่อน มาแต่ ลูกอ่อน คำว่า อ่อน และ หล่อน จะย้ายความมาเรียกผู้ที่น่ารักน่าใคร่อีกชั้นหนึ่ง
ตำรานิรุกติศาสตร์ของฝรั่ง ข้าพระพุทธเจ้าเริ่มอ่านในครั้งแรกก็ไม่เข้าใจ เพราะเป็นเรื่องกล่าวถึงหลักในภาษามีวิภัตติปัจจัย ซึ่งเป็นภาษาของเขาเป็นส่วนใหญ่ ผู้ไม่มีความรู้ภาษากรีก ละติน และสํสกฤต ก็ลำบาก ทั้งตำราที่ดีๆ ก็เป็นภาษาเยอรมัน ข้าพระพุทธเจ้าเพียรอ่านอยู่หลายปี เข้าใจบ้างไม่เข้าใจบ้าง เมื่ออ่านเข้าใจแล้วก็ได้แต่นำหลักทั่ว ๆ ไป เอามาปรับเข้ากับภาษาไทย ซึ่งเป็นภาษามีหลักภาษาตรงกันข้ามภับภาษามีวิภัตติปัจจัย ส่วนที่ยังอ่านไม่ออกมีอีกมาก และที่ยากที่สุดก็คือเรื่องความหมาย เพราะเขาว่าภาษาไม่ใช่อยู่ที่คนพูดและคนฟัง และไม่ใช่อยู่ที่คำพูดหรืออยู่ที่ตัวหนังสือ แต่อยู่ที่ความคิด ซึ่งผู้ต้องการจะบอกแสดงออกมาโดยใช้/*87เสียง หรือตัวหนังสือ หรือสิ่งใดเป็นอาณัติสัญญาณส่งไปให้อีกผู้หนึ่ง แล้วผู้นั้นใช้หูหรือตารับอาณัติสัญญาณนั้นเข้าไปสู่ความคิดของตน ถ้าผู้ส่งและผู้รับอาณัติสัญญาณตรงกัน นั่นคือภาษา เพราะฉะนั้นความหมายเป็นเรื่องที่รู้ล่วงหน้าไม่ได้ เพราะไม่ทราบว่าผู้ใช้จะส่งเป็นอาณัติสัญญาณมาอย่างไร และผู้รับจะรับอย่างไร คำที่มีอยู่ในพจนานุกรมก็เป็นแต่ความหมายโดด ๆ ที่นำเอาไปใช้ในภาษาเท่านั้น ยังไม่ใช่ภาษาโดยตรง จะเป็นภาษาก็ต่อเมื่อนำเอาไปใช้ในลักษณะความหมายไหน
เรื่องเสียง ว ในภาษาสํสกฤตและบาลีมากลายเป็นเสียง พ ในคำที่ไทยยืมมาและลางคำก็มีความหมายเพี้ยนกันออกไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะติดมาแต่อินเดีย เพราะภาษาถิ่นต่าง ๆ ในอินเดีย เสียง ว เพี้ยนเป็น พ อยู่หลายถิ่น เช่น ในภาษาชาวเบงคาลี เทวี ก็เป็น เทพี และคำอื่นๆ ก็เช่นเดียวกัน แล้วไทยจะได้หลักนี้เป็นแนวเทียบมาแปลงเสียง ว เป็น พ ในคำอื่นด้วยอีกชั้นหนึ่ง คำจึงเกิดสับสนเป็นทำนองเดียวกับคำเดิมหน้ากลางหลัง
เสียง ร ในพม่าเป็น ย เคยทำให้ข้าพระพุทธเจ้าฉงนอยู่บ่อยๆ เช่น ราม ก็เป็น ยาม ฤษี ก็เป็น ยสี ทุเรียน เป็น ตูเยน ในภาษาไทยก็มีคำ รุ่มร่าม ยุ่มย่าม
เรื่องเสียง อึ อือ เออ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามเขมร ก็อ่านเป็นต่าง ๆ กัน เช่น ผลึก ก็ว่าอ่านเป็น ผเลิก ศึกษาก็เป็น เศกษา แต่ อัศวนิก เป็น อัศวนึก ที่อ่านเป็นต่าง ๆ สงสัยว่าจะเนื่องด้วยเสียงแวดล้อมในคำนั้น แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังซักมหาฉ่ำไม่ได้ตลอด เสียง อึ จะเป็นของภาษาใด ข้าพระพุทธเจ้าจะต้องค้นคว้าต่อไป
เรื่องพูดเรว คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เป็นลักษณะของภาษาอินเดียและภาษาบาลี สํสกฤต ตรงข้ามกับภาษาไทย เช่นคำ ท่าอุเทน ถ้าเป็นบาลีและสํสกฤตก็จะต้องให้เสียง อา ในคำ ท่า กับเสียง อุ ในคำ อุเทน เชื่อมต่อกัน/*88เป็นสนธิไม่ยอมให้มีเสียงว่างขาดตอนในระหว่างคำ ท่า และ อุเทน ถ้าเสียงสนธิกันก็จะเป็น เทาเทน หรือ โทวเทน สุดแล้วแต่จะเน้นเสียงหนักในคำหน้าหรือคำหลัง เหตุนี้ในภาษาบาลีและสํสกฤตจึงต้องมีหลักวางกำหนดเรื่องเสียงกลมกลืน คือ หลักสนธิขึ้นไว้ในไวยากรณ์ ส่วนไทยไม่มีเช่นนั้น เพราะไว้ระยะช่องว่างระหว่างคำ เสียงจึงไม่สู้สนธิกัน เรื่องเสียงสนธิกัน ในตำรานิรุกติศาสตร์แบ่งออกเป็น ๓ ลักษณะ ถ้าเสียงตัวหน้าลากเอาเสียงตัวหลังไปเข้าพวก เช่น สิบเอด เป็น สิบเบด หนวกหู เป็น หนวกขู (ก + ห = ข) เรียกว่ากลมกลืนเสียงไปข้างหน้า ถ้าเสียงตัวหลังลากเอาเสียงตัวหน้ามา เช่น มนิลา เป็น มลิลา อมาตย์ เป็น อำมาตย์ เต้าเจี้ยว เป็น เจ้าเจี้ยว เรียกว่ากลมกลืนเสียงไปข้างหลัง ถ้าเสียงต่างลากกัน เช่น ฉันใด เป็น ไฉน คนไร เป็น ใคร กำแหงพระราม เป็น กำแพงพราหมณ์ เรียกว่ากลมกลืนเสียงกันหมด ถ้าเสียงที่ลากเอาไปในลักษณะทั้ง ๓ ที่กล่าวมานี้ เป็นแต่เสียงในอักษรวรรคเดียวกัน เช่น บังควร สัญจร บันดาน เรียกว่ากลมกลืนเสียงเพียงลางส่วน ลางคำ เช่น ชักะเย่อ เป็น ชัคะเย่อ เป็นเพราะเสียง ย ลากเอาเสียง กะ เป็น ค เพื่อให้เสียงอ่อนเข้ากัน เสียงพยัญชนะในวรรค จ ก็เป็นเสียงพยัญชนะสองตัวกลมกลืนเสียงกันคือ ตย=จ ถย=ฉ ดย=ช นย=ญ คำ ตยาคี ว่าแผลงไปจากคำ จาคี ถ้าอ่านอย่างไทยก็เป็น ตะยาคี เพราะทิ้งช่องว่างไว้ในระหว่าง ต กับ ย ถ้าแขกอ่านก็เป็น จาคี เพราะไม่ไว้ช่องว่าง
คำสํสกฤต ไม่สู้ปรากฏว่ามีคำมีตัวสกดตัวเดียวเหมือนไทย ต้องมีตัวตาม เช่น ยุกติ นิรุกติ อัคนี คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะอ่านให้เป็นเสียงอุบอยู่ดั่งในแม่ กก กด กม อย่างไทยไม่ได้ ถ้าอ่านก็ต้องมีเสียงวิสรรคออกมานิด ๆ อย่างอังกฤษออกเสียงเช่น ปิด ในภาษาไทย ก็จะเป็น ปิดะ เพราะฉะนั้นในภาษาสํสกฤตจึงต้องมีเสียงตามอีกตัวหนึ่งเป็นเครื่องช่วย ให้ออกเสียงอุบของตัวสกดได้ พอถึงในบาลี คำที่มีตัวสกดและมีตัวตามเป็นคนละฐานกรณ์ ลิ้นคงจะกลับไม่ทัน ยุกติ จึงเป็น ยุตติ นิรุกติ จึงเป็น นิรุตติ /*89อัคนี จึงเป็น อัคคี เป็นเรื่องกลมกลืนเสียงไปข้างหน้า เพราะฉะนั้นข้าพระพุทธเจ้าจึงเห็นว่า เมือถ่ายเสียงคำบาลีและสํสกฤตมาเป็นไทย ก็ไม่มีความจำเป็นต้องมีตัวสกดซ้อน เพราะไทยออกเสียงอุบได้อยู่แล้ว เว้นแต่เป็นคำสนธิกัน เช่น กิจจานุกิจ ถ้าใช้ จ เดียว เป็น กิจานุกิจ อาจออกเสียงเป็น กิ-จา ได้ แต่ก็มีคำ ปัญญา ซึ่งโบราณเขียนเป็น ปัญา ก็มี ลด ญ หนึ่ง
เรื่องเสียง ฟ มีอยู่ในภาษาใดบ้าง ข้าพระพุทธเจ้าระลึกได้ว่า ดูเหมือนมีหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่งว่าด้วยเสียงของภาษาตาดและภาษาจีนครั้งโบราณ เป็นหนังสือหายาก แต่มีอยู่ในห้องสมุดจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัยอยู่เล่มหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าจะไปค้นแล้วกราบทูล เพื่อทรงทราบภายหลัง
ที่ทรงเห็นว่า ฟ้า และ ฝา จะเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริด้วย มีคำอยู่หลายคำคือ ฝา ฝ่า ฝ้า ฟ้า ผ้า ซึ่งมีเสียงใกล้กัน และความหมายก็ไปในทางเดียวกัน เป็นเรื่องกั้นเรื่องบังทั้งนั้น ในอนันตวิภาคกล่าวไว้ว่า ฟ้า กับ ฝ้า เป็นคำเดียวกัน ในตำรานิรุกติศาสตร์ให้กำหนดไว้ว่าคำซึ่งมีเสียงคล้ายคลึงกัน ความหมายก็ย่อมใกล้กัน ส่วนมากเนื่องมาแต่คำใดคำหนึ่งก่อน แล้วก็แปลงเสียงคำนั้นให้เพี้ยนออกไป เพื่อให้มีคำงอกขึ้นสำหรับใช้กับสิ่งซึ่งมีความหมายในลักษณะเดียวกัน ในภาษาใช้คำโดดอย่างภาษาจีน ภาษาไทย มีคำพวกที่เสียงและความหมายคล้ายคลึงกันอยู่มาก เช่น อิ่ม เอม เอือม หยำ หนำ หรือคำในพวกติดกั้น เช่น กัน คัน กั้น ดังที่ทรงสันนิษฐานมาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเคยเก็บคำที่ขึ้นต้นด้วยเสียง ง พบแต่คำที่มีความหมายไม่ตรงทั้งนั้น เช่น งอ โงเง งู งอนโง้ง เป็นต้น คำที่มีสระเอก็เช่นเดียวกัน เป็น เก เข เค้ เหล่ เย้ รวนเร เป็นต้น เป็นเรื่องน่าคิดว่าคำในภาษาไทยจะเกิดมีคำใช้ขึ้นมาก ก็ด้วยแปลงเสียงของคำใดคำหนึ่งเป็นตัวตั้ง แล้วแจกลูกออกไป
/*90ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ เรียกเมฆฝนว่า ฝ้าฝน หรือ ผ้าผน ทั้งนั้น หมายความว่า ฝ้า ที่เกิดจากฝนปิดบัง เมื่อมานึกถึงคำว่า ฟ้าฝน ซึ่งเป็นคำคู่ ของฟ้าหรือฝน ความก็แน่นขึ้นในเรื่องที่ว่า ฟ้า กับ ฝ้า จะเป็นคำเดียวกัน ฝ้า ถ้าออกเสียงอย่างอีศานก็เพี้ยนเป็นเสียง ฝ่า กลาย ๆ ฝ่า กับ ฝ้า ก็คงมาจากคำเดียวกัน ส่วน ฝ้า ถ้าออกเสียง ฝ ไม่ได้ ก็จะกลายเป็น ผ้า ไป ฝ่า ที่ใช้เป็นกิริยา เช่น ฝ่าไป ก็คงบุกเข้าไปในที่ซึ่งมีอะไรกั้นขวางหน้าอยู่ ไทยใหญ่ใช้คำ ผ้า (ฝ้า) ประกอบกับคำอื่น เช่น ม่าน เรียกว่า ฝ้ากั้ง ทางพายัพและอีศานก็ใช้ ฝ้า ในความที่หมายถึง ม่าน ส่วน ฝา ไม่มีใช้ ฝ้า กับ ฝา อาจเป็นคำเดียวกันหากเพี้ยนเสียงไป คำ ฝังฝา ก็คงหมายความ ฝังที่เป็นฝาหรือผ้ากั้นไว้ แต่แยกเอา ฝ่า มาใช้กับเรือน แล้วก็เรียกพื้นเรือนที่ปูด้วยไม้ไผ่ทุบว่า ฟาก ถ้าเทียบ ฝั่ง กับ ฟาก ก็น่าจะเป็นคำเดียวกัน คำว่า ม่าน ที่ไทยใหญ่พายัพและอีศานใช้ว่า ฝ้า พอถึงคำ ม่าน ไทยใหญ่หมายความว่า แว่น เช่น ม่านตา คือ กระจกแว่นตา ม่านไฟ คือ แว่นขยายที่ส่องในแดดเกิดเป็นไฟได้ ม่านผีหลู (ดู) กล้องจุลทัศน์ ในภาษาจีน หม่าน หมายความถึงผ้าที่กั้น เป็นความหมายตรงกับที่ไทยกลางใช้อยู่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ม่าน จะเป็นคำได้มาจากคำจีน เป็นเรื่องเกี่ยวกับชื่อของใช้ที่เกิดขึ้นภายหลัง เมื่อชาติใดมีมาก่อน ชาติที่ยืมเอามาใช้ก็เรียกชื่อตามคำของเจ้าของเดิม เหตุนี้ในไทยใหญ่คำ ม่าน จึงมีความหมายไปอีกทางหนึ่ง การยืมคำชนิดนี้กันใช้ ในตำรานิรุกติศาสตร์เรียกว่า cultural borrowing
คำ เมฆ ในภาษาไทยเดิมแยกใช้ว่า ฝ้าฝน คือ เมฆฝน ถ้าถึงคำว่า เมฆ ที่ไม่ใช่ฝน ไทยใหญ่และพายัพใช้ว่า หมอก ผิดกับไทยกลางที่หมอกเป็นไอน้ำที่เห็นขาวในเวลาเช้าอยู่เรี่ยพื้นดิน ที่จริงเมฆที่ลอยอยู่เตี้ยๆ อยู่ตามยอดเขากับหมอกที่อยู่ต่ำลงมาก็จะเป็นพวกเดียวกัน ส่วนน้ำค้างในไทยใหญ่เรียกว่า นาย น่าปลาดมากที่คำนี้ไม่มีอยุ่ในคำของพายัพและอีศาน ซึ่งจะใช้คำ เหมย แทน แต่คำ เหมย นี้ไทยใหญ่เขียนเป็น หมุญ แต่อ่าน /*91เหมย (เพราะมี ญ สกดทำให้เสียงค้างในจมูก) หมายความถึงน้ำค้างที่ตกลงมาแขง (frost) ทั้งนี้จะเป็นเพราะไทยเดิมอยู่ในถิ่นหนาว จึงมีคำเรียกน้ำค้างแขง ส่วนน้ำค้างธรรมดาอาจเรียกว่า นาย เมื่อไทยที่ลงมาอยู่ในแหลมอินโดจีน อากาศร้อนกว่า น้ำค้างแขงจะไม่มี ก็นำเอาคำ เหมย มาใช้เรียกน้ำค้างธรรมดา พอถึงไทยกลางก็ลงมาอยู่ต่ำในที่ร้อน น้ำค้างก็คงมีลักษณะต่างกับตอนเหนือ เลยเลิกใช้คำ เหมย เปลี่ยนเป็นคำผสมเอาใหม่ ว่าน้ำค้าง ส่วน นาย คงเหลือค้างอยู่ในคำคู่ว่า แดดนาย เท่านั้น
คำ ตรา จะเป็นภาษาใดไม่ทราบเกล้า ฯ มีอยู่ในภาษามอญ แปลความอย่างเดียวกัน ในอาหมก็มีคำ ตรา แปลว่า เงินตรารูปี เป็นชนิดคำมีความหมายเคลื่อนไปจากความหมายเดิมแล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*92ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๗ ธันวาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๘ พฤศจิกายน ได้รับแล้ว
เรื่องพระชัยนั้น ฉันบอกท่านแต่เท่าที่รู้และคิดเห็น ที่ว่าพระชัยมาแต่พระมารวิชัยนั้น ก็เปนแต่คาคคะเณเอา จะถูกหรือไม่ถูกก็ไม่ทราบ พระมารวิชัยก็ได้ฟังอธิบายกันมาเปนสองอย่าง ว่าพระหัตถ์ซึ่งพาดอยู่บนพระเพลานั้น เพื่อกดพระเพลาไว้ไม่ให้ลุกหนีพวกมารไป อีกนัยหนึ่งว่าจี้พระธรณีอ้างเปนพยาน ในทางสันนิษฐานอย่างหลังนี้มีสิ่งประกอบ คือมีนางธรณีมาบิดช้องผม กับพระพุทธรูปมารวิชัยเก่า ๆ ลางองค์ มีมือที่ทอดอยู่บนพระเพลาจรดถึงพื้นด้วย อันชื่อว่าพระมารวิชัยนั้น เข้าใจว่าเปนชื่อมาแต่อินเดีย อันพระชัยนั้นแต่ก่อนสร้างกันแต่ผู้มีหน้าที่ต้องไปทัพ ทำเปนเครื่องราง แต่ที่หลังใครๆ แม้ไม่มีหน้าที่ไปทัพก็สร้างไว้ เปนการเคลื่อนไป
ฉันอยากให้ท่านช่วยคิด ว่าพระถือตาลปัตรนั้นอะไรกัน เพราะฉันคิดไม่เหน นอกจากเปนว่าที่พระชัยถือตาลปัตรนั้น นึกให้ว่าเพื่อบังอาวุธ ถ้าจะว่าถึงแบบอย่าง ก็นึกได้ว่าพระถือตาลปัตรนั้นมีสามอย่าง ข้างไทยมีสองอย่าง คือ พระชัย กับ พระศรีอารย์ ข้างต่างประเทศมีอีกอย่างหนึ่ง ทำถือตารปัตรเมื่อเทศน์ แต่คิดว่าใหม่ด้วยกันทั้งนั้น ในเรื่องพัชกับแส้ ฉันก็ได้วานพระที่ท่านชอบดูหนังสือภาษาบาลีช่วยตรวจ เพราะที่กล่าวถึงเครื่องราชกกุธภัณฑ์ก็เถียงกันนัก ลางแห่งก็ว่าเปนพัช ลางแห่งก็ว่าเปนแส้ แต่ได้ความสันนิษฐานว่าพัชกับแส้นั้นเปนอันเดียวกัน คือ กำขนนก ถ้าผูกแบนก็เปนพัช ถ้าผูกเปนกำก็เปนแส้ แล้วก็ทำเทียมด้วยอะไรต่ออะไร นั่นคิดว่าทีหลัง
/*93ข้อที่ท่านพบในไบเบิล ว่าพวกยิวรบกันมีคนหาม ตาบาเกิล (วอ) นำหน้านั้น ทางแขกเจ้าเซนก็มี แต่เขาทำเล็ก ๆ ลดหามเปนทูลหัว คนสามัญเรียกกันว่า ทูลรังไก่ แต่ชื่อเพลงยาวมีว่า เจ้าเซนเต้นต้ำบุด คำนี้อาจเขียนพลาดไปได้ แต่ก็ทีอย่างนั้น ได้สอบถามพวกแขกเจ้าเซน เขาบอกว่าเรียก ตาบุส หมายความว่า วอ คือ วอของพระเจ้า ผู้รู้ทางฝรั่งเขาเคยบอกว่าแต่ก่อนนี้ ไม่ว่าพวกไหน จะรบกันแล้วต่างก็มีวอพระเจ้านำหน้าทุกพวกไป ตามที่ว่านั้นในวอจะต้องว่างเปล่า ทำวออุทิศถวายพระเจ้าเท่านั้น ที่เรามีพระชัยนำทัพ ก็มาแต่วอพระเจ้านั้นเอง แต่แรกเราก็ไม่มีรูป มีอาสนบูชาอยู่เปนตัวอย่าง ที่มานับถือรูปก็เพราะพวกกรีกมาทำรูปพระเจ้าขึ้น เราก็ฉวยเอามา เพราะไม่มีรูปนั้นว้าเหว่ใจ
ท่านคิดจะเขียนประเพณีอะไรของเราไว้นั้น ไม่มีที่ติเลย
เรื่องคำเติม หน้า กลาง หลัง นั้น ต่างก็เติมกันสับสน ถูกของท่าน ทำให้เปนเหตุที่เรารู้ไม่ได้ว่าอะไร
คำ ละอ่อน ถ้าถูกก็เปน หล่อน ได้ดี ถึงคำ ลูกอ่อน ก็เปน หล่อน ได้เหมือนกัน ทั้งตำรานิรุกติศาสตร์ปรับไว้ว่า ร ล เปนลิขวิดก็เอามาเติมเข้าเปน หล่อน ได้เหมือนกัน คำ อร นั้น ถ้าท่านสืบได้ว่าเปนอย่างไรแล้ว บอกให้ฉันทราบด้วย ฉันก็งมอยู่เหมือนกัน ตำรานิรุกติศาสตร์ ซึ่งท่านบอกนั้นเข้าใจแล้ว ยิ่งพิโยคพิเกณฑ์ไปกว่าที่ฉันนึกเสียอีก
เรื่อง ว เปน พ นั้น ฉันเข้าใจมานานแล้วว่าเปนไปด้วยเหตุใด ที่เขียนมาให้ก็เพื่อจะให้เหนว่าผิดกัน คือถ้าเขียนด้วยตัว พ แล้วเสียงสูง ถ้าเปน ว แล้วเลียงต่ำ ไม่เสมอกัน คำ อ้ายนั้นอ้ายนี้ ก็ควรที่จะเปน อ้ายนั่นอ้ายนี่ ตามเสียงพูด ที่มหาฉ่ำว่า นั้น มีในคำเขมร แต่ นี้ ไม่มีนั่นดี แต่ฉันกลัวว่า นั้น จะเปนคำไทย เขมรจำเอาไปใช้ นึกคำเขมรได้แต่ เนาะ กับ เนะ จะให้ตัวอย่างแต่ที่จำได้ เช่น กาลเนาะ รเดนมนตรี........... กาลเนาะ เข้าใจว่าเทียบเอา เมื่อนั้น เพราะ เมื่อ ก็เปนคำไทย นั้น ก็เปนคำไทย
/*94ที่เขียน อึ นั้นทางเรามีมาก ฉันนึกให้มาทางเขมร แต่เขาจะออกเสียงอย่างไรนั้นรู้ไม่รอบ ท่านจะค้นคว้าสระ อึ นั้นดีแล้ว ฉันจะได้พลอยรู้ด้วย
ข้างไทยย่อมใช้คำโดด ๆ ไม่มีสนธิ ที่ใช้ตามบาลี เช่น วาณิช และ วาณิชย ฉันออกจะกริ้ว ๆ เพราะทางเราใช้ผสมคำ ถ้าจะผสมคำว่า พวกวาณิช ก็จะเข้าใจเช่นเดียวกับ วาณิชย์ เหมือนกัน ถ้าเขียนว่า พวกวาณิชย์ แล้วก็เกิน
ไปเห็นหนังสือวิลันดาทางเมืองชวา เขาใช้ tj เปน จ ใช้ dj เปน ช ก็ให้นึกชอบ ( j เขาถือและอ่านเปนตัว ย) คำสังสกฤตซึ่งมีตัวต่างไปก็จำเปนต้องเขียนทุกตัวอยู่เอง ส่วนคำมคธที่ซ้อนสองตัวเอาแต่ตัวเดียวนั้นควร ราชกิจจา ถึงจะอ่านว่า ราด-ช่ะ-กิ-จา ก็เปนไรไป คำ ราช ก็สับปลับอยู่แล้ว เราอ่านเปนสกดว่า ราด-ช่ะ แต่ในภาษามคธ สังสกฤตเขาอ่านเรียงตัวเปน รา-ช
ฉันยอมแล้วว่า ฝาเรือน ตรงกับคำว่า ฟ้า นั้นเอง เพราะมีคำ ผ้า เปนประธานอยู่ บรรดาเรือนโรงทั้งปวงก็ทำโปร่ง ๆ ก่อน แล้วเอาม่านหรือผ้ากั้นเปนฝาเข้าทีหลัง ท่านจะไต่สวนตัว ฟ นั้นดีแล้ว ฉันจะได้พลอยรู้ด้วย ส่วนคำ ฟาก ที่ปูเรือน ยังคิดไม่เห็นจำจะเปนคำเดียวกับ ฟากฝั่ง เพราะต่างกันมาก ทั้งคำ ฝาก และ ผาก ก็มีอีก แต่ล้วนความหมายต่างกันไปทั้งนั้น
เมฆ กับ หมอก นั้นควรจะรู้ว่าเปนอันเดียวกัน แต่สำคัญว่าเปนต่างกันไปด้วยความเขลาเท่านั้น ที่จริงมีอะไรหลายอย่างที่ควรจะรู้ได้
คำ ตากแดดตากนาย เราใช้กันอยู่เสมอ แต่ไม่ทราบว่า นาย แปลว่ากะไร ครั้นมีคนบอกว่าคือน้ำค้างก็พอใจ เหนทีเดียวว่าคำ น้ำค้าง เปนคำผูกใหม่ หมายความว่าน้ำที่ค้างอยู่บนต้นไม้ใบหญ้า
/*95คำว่า ตรา นั้นจะหมายถึงอะไรก็ดี แต่เราหมายว่า ผูก เปนแน่นอน ส่วนพจนานุกรมอาหม ซึ่งแปลว่าตราเงินรูปีย์นั้น ย่อมเห็นได้ว่าทำทีหลัง เงินรูปีย์ เงินตีตราก็มีมานานแล้ว แต่เขาจะเรียกตราหรือเรียกอย่างไร ไม่ทราบได้
<นริศ>
/*96ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ ธันวาคม ๒๔๘๔
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกให้ทราบในเรื่องพระชัยต่อไป ว่าในรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงสร้างอีกครั้งหนึ่ง เปนองค์ขนาดเล็ก หล่อด้วยทองคำ ไม่ถือตาลปัตร เปนแต่มือกำเปนทีถือตาลปัตร โปรดให้ทำตลับใส่เปนรูปปทุมอุณาโลม ตลับนั้นมีขนาดสูงเหนจะไม่เกินกว่า ๒ เซนติเมตร มีสร้อยร้อยสำหรับแขวนคอ พระราชทานแก่ผู้ซึ่งได้รับพระราชทานตรามหาจักรี นี่เปนพยานว่าเปนเครื่องราง แต่จะทำกี่องค์และหล่อวันไรจำไม่ได้ จำได้แต่ว่าปั้นหุ่นในโบถวัดพระแก้ว ถ้าจะใครรู้จำนวนที่ทำและหล่อวันไรปีไร ต้องค้นราชกิจจา นี่เปนแต่บอกให้ทราบเรื่องเท่านั้น
ในเรื่อง บรื๊ด นึกถึงภาษาไทยก็นึกได้ทางหนึ่ง ว่าครั้งหนึ่งตามเสด็จไปทะเล มีฝรั่งครูทหารปืนใหญ่ไปนั่งกินข้าวอยู่ด้วย แกใช้มีดพุ้ยอาหารกิน เรารู้ว่าแกต้องพูดภาษาไทยได้ สมเด็จกรมพระยาเทววงษ์จึ่งผูกภาษาไทยขึ้นบอกแก่เจ้านายให้ดู ว่า มานพข้างท่านแพทย์ฉันด้วยพระขรรค์ คำว่า แพทย์ คือ หมอกาวัน เวลานั้นคำว่า แพทย์ ยังไม่ได้ใช้แทนคำหมอ หมอกาวันแกรู้ว่าพูดติเตียน แกจึงกระดิกมีดที่ถืออยู่ในมือให้ดู เรานึกว่าแกเข้าใจภาษาที่พูด เพราะแกเอาใจใส่ในภาษาไทยมาก เช่นคำพูดว่า น้ำแห้ง แกว่าไม่ถูก ควรจะว่า คลองแห้ง แต่พวกเราถามแกทีหลังว่าแกเข้าใจในคำพูดหรือ แกก็บอกว่าไม่เข้าใจ เปนแต่รู้ว่าเพื่อจะติเตียนเท่านั้น
เรื่องคำนั้นชอบกล เราพูดกันสั้น ๆ เอาแต่พอเข้าใจกัน เช่นพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์สั่งราชการ ว่าเรือบดลำนั้นกับลำนั้นให้เรือไฟลาก กรมหลวงสรรพสิทธิ์ขัดคอว่า เรือไฟมิร้อนนักหรือ พระองค์สายเปนแต่/*97หัวเราะ ไม่ได้ตอบ คิดดูคำที่ว่า น้ำแห้ง เมื่อจะให้เปนภาษาดีก็จะต้องว่า น้ำแห้งคลอง แต่เราใช้ตัดให้สั้น เหนจะเปนมาแต่ชาวปักษ์ใต้ เรียก ตะเข้ ว่า เข้ เรียก ศาลา แต่ว่า ลา เคยได้ยินตลกหนังตลุงเขาพูด ว่าเรียก พระลักษณ์ นั้นไฟไหม้หมดหลัง (เรือน) เขาต้องการให้เรียกแต่ว่า ลัก
จะถามท่านว่า ระฆัง เปนภาษาอะไร ไทยหรือ ได้ไปเหนทางชวา เขาทำด้วยไม้รวง เรียกว่า ตอง ๆ พอเหนก็นึกทีเดียว ว่าอ้ายนี่เปนรากเง่าของระฆัง ที่เรามาหล่อด้วยทองเหลืองและเรียกว่าระฆัง จึงเปนเหตุให้สงสัยว่าของเราหรือ หรือไปจำอย่างใครมา ไปเมืองพม่าก็ไปเหนเขามีระฆังหล่อ รูปร่างเหมือนระฆังไทย แต่ระฆังเมืองเราเหนเปนญวนหรือจีนก็มี ทำให้เข้าใจได้ว่าในหมู่บ้านเรานี้มีระฆังหล่อด้วยกันทั้งนั้น
จะบอกให้ทราบอีกอย่างหนึ่ง ดูเหมือนที่เขียนเรื่องทำเพลงมาให้ก่อน ไม่ได้กล่าวไว้ คือร้องนั้นร้องโดยลำลองก่อน เช่น เพลงปรบไก่ เปนต้น แล้วจึงเอาเครื่องดุริยดนตรีเข้าประกอบทีหลัง
จะถามท่านให้วินิจฉัยอีก ว่า โทน กับ ทับ นั้น เปนของสิ่งเดียวกันหรือต่างกัน ฉันไม่รู้และเดาไม่ถูก เพราะเก่าแก่มาเต็มทีแล้ว เหนในกฎมณเทียรบาลมีว่า ห้ามตีโทนทับกรับฉิ่งในสระแก้ว กับเหนใน ตำราร้องดอกสร้อย มีบอกไว้ว่า ทับเนรปัตตี เปนต้น ทั้งในบทละคอนก็เรียกหน้าพาทย์ลงสรงหรือร้องรถร้องม้าว่า โทน ไม่ใช่ ตะโพน กับการหัดละคอนครูก็ร้องว่า จ๊ะจ๋งจ๊ะถิ่งโจ๊งถิ่ง นั่นก็เปนเสียงโทนไม่ใช่ตะโพน ละคอนของเราทุกวันนี้ไม่มีโทนอยู่เลย แต่เหนได้ว่าก่อนนี้รำเข้ากับโทน ตะโพนมาใช้แทนโทนต่อเมื่อภายหลัง ในการที่ใช้โทนกับละคอนนั้นก็ไม่ประหลาดอะไร เหนได้ว่ามาแต่โนรา ในข้อสงสัยก็มีเพียงว่า โทน กับ ทับ เปนสิ่งเดียวกันหรือต่างกันเท่านั้น
<นริศ>
/*101กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัดถ์ลงวันที่ ๗ และวันที่ ๑๙ ธันวาคม รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลมาล่าช้า ก็ตรงกับที่ทรงคาดไว้ ด้วยอยู่ห่างไกลหนังสือที่จะสอบค้นได้สะดวก แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังหวังในพระเมตตา ปราณีที่ทรงมีแก่ข้าพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ
เรื่องพระชัยที่ทรงพระเมตตาประทานความรู้เพิ่มเติมแก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูเรื่องพระพุทธรูปปางมารวิชัย ได้ความว่าพระพุทธรูปปางนี้ กรีกชาวโยนกเป็นผู้คิดทำขึ้นก่อน พระหัดถ์ขวาคว่ำลงที่พระเพลา ปลายนิ้วพระหัดถ์ชี้ลงที่แผ่นดิน ทรงอ้างพระธรณีเป็นพะยาน ที่ได้ทรงต้านทานการล่อลวงของพระยามาร ในชั้นต้น ๆ มักมีรูปมารเป็นเครื่องประกอบไว้ด้วย ภายหลังเมื่อรู้จักกันดี ก็ทำแต่องค์พระเท่านั้น ในมหายานเรียกพระปางนี้ว่า ภูมิสปรรศมุทรา แปลว่า ปางทรงชี้แผ่นดิน แต่ที่มาเรียกกันว่า มารวิชัย ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ
พระพุทธรูปถือตาลิปัตร หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ชี้แจงแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า ในพิพิธภัณฑ์สถานมีพระพุทธรูปถือตาลิปัตรในแผ่นสัมฤทธิ์อยู่แผ่นหนึ่งมีรูป ๒ หน้า ๆ หนึ่งเป็นพระพุทธรูปนั่งเทศนาโปรดพุทธบิดาที่เมืองกบิลพัสด มีรูปพระเจ้าสุทโธทนะ พระราหุลและคนอื่นๆ อีกหน้าหนึ่งเป็นรูปเทศนาโปรดพุทธมารดาบนดาวดึงส์ มีรูปพระอินทร์ เทวดา และพุทธมารดาประกอบ พระพุทธรูปถือตาลิปัตรนี้ ได้มาจากลพบุรี เป็นฝีมือช่างไทยต่อขอม เมื่อได้มาสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ/*102ทรงอธิบายว่า พระเทศน์ถือตาลิปัตรนี้ เป็นความคิดของชาวลังกา ซึ่งทำตามคติครั้งพุทธกาล คือครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้าฉันแล้วทำภัตตานุโมทนา คือเทศน์ตรงที่ฉันนั้นเอง ข้อความตามที่หลวงบริบาล ฯ ชี้แจงมานี้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังเอาเข้าปรับกับพระชัยถือตาลิปัตรไม่ได้ จะว่าเป็นคติมหายานก็ไม่เชิง เพราะพระศรีอารย์มหายานทางข้างจีน ทำเป็นรูปพระท้องพลุ้ย นั่งหัวเราะ ถือถุงกายสิทธิ์ และพวงลูกประคำ ส่วนตาลิปัตรไม่ปรากฏมีใช้ แม้แต่พระพุทธเจ้าต่าง ๆ ของมหายาน ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่เคยเห็นใช้ตาลิปัตร ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อหนักไปว่าจะได้คติมาจากลังกา แต่ก็ยังไม่พบหลักฐานอย่างอื่น เมื่อข้าพระพุทธเจ้า ได้ทราบเกล้า ฯ ไว้ดังนี้ ต่อไปถ้าอ่านพบก็คงเกิดสะดุดใจ ถ้าไม่ทราบเกล้า ฯ มาแต่ก่อน ถึงอ่านพบก็มักผ่านไป และมักจะพบในเมื่อไม่ได้ตั้งใจว่าจะค้นเรื่องนั้น ถ้าเจาะจงค้นก็ไม่พบ
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เรื่องพัดกับแส้ว่าเป็นอันเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมอังกฤษ-สํสกฤต คำว่า พัด ให้คำสํสกฤตไว้ว่า วีชน และ จามร ค้นดูในคำว่า แส้ ก็ใช้ว่า จามร แสดงว่าพัดกับแส้ทำหน้าที่อย่างเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยคำ พัด ว่าจะตัดมาจากตาลปัตร เพราะ พัด ในภาษาไทยถิ่นอื่นเรียกว่า วี หรือ หมากวี ทุกแห่ง แสคงว่าพัดจะเป็นคำได้มาใหม่ จึงได้เอามาซ้อนเข้ากับคำเดิมของไทยเป็น พัดวี แต่เผอิญมีคำ ปัด ฝัด ฟัด ฟาด ซึ่งมีความหมายในกิริยาที่ใกล้กับ พัด มาก ส่วนลมพัด ไทยใหญ่ใช้ว่า ลมเป่า ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า แส้จะมาก่อนพัดเพราะคงเอาขนนกหรือขนจามรีมาผูกมัดเป็นกำก่อน ส่วนพัดจะเป็นผูกแบนขึ้นในทีหลัง อย่างจามร ซึ่งภายหลังมากลายเป็นแผ่นแบนอย่างพัดไป
ที่ทรงพระเมตตาประทาน เรื่องพระชัยนำทัพ ว่ามาแต่วอพระเจ้านั้น ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติ เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง คำ ต้ำบุด หรือ รังไก่ ข้าพระพุทธเจ้าพบในหนังสือฝรั่งเขียนเป็น tabut /*103หรือ tazia แปลว่าที่ประดิษฐานศพเจ้าเซน คำแรกคงตรงกับคำ ต้ำบุด คำหลังเสียงใกล้ไปในคำว่า ตะเกี่ย หรืออะไร ข้าพระพุทธเจ้าก็จำไม่ได้ชัด ว่าเป็นชื่อเรียกสุเหร่าพวกเจ้าเซนที่อยุธยา ยัง กะดี อีกคำหนึ่ง ในภาษาอาหรับหมายความถึงอาศน์หรือแท่น เช่น กะดีเจ้าเซน คือ แท่นของเจ้าเซน แต่มาเขียนแปลงเป็น กฎี เจ้าเซน ให้เข้ารูปกับ กุฎี ไป เรื่องเจ้าเซนเต้นต้ำบุด ในอินเดียทำรูปต้ำบุดประกวดประขันกัน เอาไม้ไผ่มาผูกเป็นโครงทำเป็นรูปหอคอย มีถึง ๔ หรือ ๕ ชั้นก็มี ทำเป็นนกยูงหน้านางแบกตึกก็มี เป็นม้ามีปีก หรือเป็นรูปเทวดาก็มี เป็นอันว่าความมุ่งหมายเดิม ซึ่งต้องการจะให้เป็นที่ประดิษฐานศพเจ้าเซนก็กลายไปจนจับเค้าเดิมไม่ได้
เรื่องคำบอกระยะใกล้ไกลออกไปโดยลำดับ เป็น นี่-นั่น-โน่น มีแปลกที่ความคิดของชาติต่าง ๆ ลงกันมากชาติ ไม่เปลี่ยนเสียงพยัญชนะ แต่เปลี่ยนเสียงสระให้มีความหมายต่างกัน เช่น ในชะวาเป็น อิกิ-นี่ อิกะ-นั่น อิกุ-โน่น ญี่ปุ่น โก-นี่ กา-นั้น ภาษาชาวมลกาซีในเกาะมาดากัสดา ทวีปแอฟริกาเป็นภาษาตระกูลเดียวกับ ชะวา มลายู อัตสิ-นี่ เอตสี-นั่น อิตสี-โน่น ภาษากานะรีส ตระกูลเดียวกับภาษาทมิฬ อิวนุ-นี่ อุวนุ-นั้น อวนุ-โน่น
คำ นี่-นี้ นั่น-นั้น โน่น-โน้น ซึ่งผิดระดับเสียงกัน แต่เป็นความเดียวกัน ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำอื่นอีกหลายคำ เช่น ทัง-ทั้ง เรือง-เรื่อง งำ-ง้ำ จุ่ม-จุ้ม มวน-ม้วน-หมุน เหล่านี้ แสดงให้เห็นว่าเรื่องระดับเสียงของคำลางคำมากลายเมื่อภายหลัง เรื่องมีเครื่องหมายวรรณยุตกำกับเสียงในคำ พวกไทยเดิมคงเห็นไม่จำเป็นจึงไม่มีเครื่องหมายวรรณยุตใช้
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริเรื่องเขียนคำบาลี ที่ไม่จำเป็นจะต้องเขียนรูปคำตามหลักไวยากรณ์ของเขา เพราะภาษาไทยเป็น/*104คำโดด ใช้คำอื่นผสมแทนการลงวิภัตติปัจจัยอย่างบาลี ข้าพระพุทธเจ้าเคยดื้อเขียนคำ เช่น โจท โจทย โจทก์ เขียนเป็น โจทย์ อย่างเดียว พณิชย์ พาณิช พาณิชย์ ข้าพระพุทธเจ้าก็เขียน พาณิช อย่างเดียว เดี๋ยวนี้พระสารประเสริฐก็คล้อยมาเห็นดังที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลนี้ แต่ยังไม่ยอมเสมอไป ในเรื่องใช้เครื่องหมายวิสรรชนีย์และไม้ไต่คู้ ที่ทรงพระดำริว่า ควรจะใช้ต่อเมื่อต้องการจะออกเสียงหนักและเสียงสั้นในคำนั้น มีผู้เห็นพ้องกับกระแสพระดำรินี้มากเข้าทุกที แม้พระสารประเสริฐเองก็ออกจะคล้อยตาม เรื่องโบราณใช้ ษ เป็นตัวการันต์หลังคำ แล้วมาเปลี่ยนเป็น ศ ษ และ ส สุดแต่คำเดิมในบาลีและสํสกฤตจะเป็น ส ตัวไหน กลับเป็นเรื่องยุ่งยากที่ต้องจำว่าเป็น ส ตัวไหน สู้โบราณไม่ได้ที่ใช้ ษ ตัวเดียว เพราะในการออกเสียงเป็นไทย ก็ออกเสียงเป็น ส เหมือนกันหมด ไม่มีจำเป็นอย่างไรที่จะต้องเดินตามรูปคำในภาษาเดิม ซึ่งเขาออกเสียง ส ทั้งสามผิดกัน ข้าพระพุทธเจ้ายึดมั่นในกระแสพระดำริ ว่าคำที่เป็นชื่อบ้านเมืองไม่ควรเปลี่ยนแปลงตัวเขียน เพราะเป็นชื่อฉะเพาะแล้ว ไม่ใช่เป็นคำใช้เป็นปรกติในภาษาที่อาจเปลี่ยนกลับไปกลับมาได้ เมื่อเร็ว ๆ นี้ในที่ประชุมกรรมการจัดทำอักขรานุกรมภูมิศาสตร์ ถึงคำว่า เมืองหงษา ซึ่งเป็นชื่อปรากฏอยู่ในพงศาวดารและในแผนที่บ่อยๆ มีผู้ขอเสนอแก้ หงษา ให้เป็น หงสา โดยอ้างเหตุว่า หงษาวดี ก็เปลี่ยนเป็น หงสาวดี แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าที่เปลี่ยนเป็น ส แทน ษ ของเก่า เพราะไปเพ่งเล็งถึงตัวหนังสือที่ใช้เป็นคำพูด แต่ในที่นี้เป็นชื่อบ้านเมือง ซึ่งใคร ๆ ก็เคยชินต่อคำ หงษา มาแล้ว ไม่ควรเปลี่ยนเช่นเดียวกันกับ มฤท ซึ่งมาแก้ใหม่เป็น มริด เพราะผู้เปลี่ยนไม่ทราบว่า มฤท ตัดและเพี้ยนมาจากคำ รักตมฤตติกา ซึ่งแปลว่าเมืองดินแดง ในที่สุดเมือง หงษา ก็ไม่ได้ถูกแก้เป็น หงสา
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกขบขันในคำ มานพข้างท่านแพทย์ฉันด้วยพระขรรค์ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านทีแรกก็งง พอเข้าใจเรื่องอดขันไม่หาย /*105เป็นอย่างเดียวกับที่ผู้หนึ่งเข้าไปร้านกับข้าว ส่งภาษาจีนเรียกกับข้าว แต่จีนเจ้าของร้านจะรำคาญในภาษาจีนที่ชายคนนั้นพูด ก็บอกให้พูดไทยเถิด อย่าพูดภาษาจีนเลย ชายผู้นั้นก็พูดว่า ท่านมีมังสะสุกรอันโอชารสบ้างหรือไม่ จีนเจ้าของร้านต้องบอกให้พูดภาษาจีนเถิด อย่าพูดภาษาไทยเลย ในสำนวนภาษาอังกฤษ ถ้าใครพูดหรือเขียนหนังสือโดยใช้คำศัพท์สูง ๆ เรียกกันว่า ภาษาบาบู บาบูใช้เรียกแขกชาวเบงคาลีที่รู้อังกฤษ ซึ่งชอบเขียนภาษาอังกฤษชะนิดใช้ศัพท์สูง ๆ จนกลายเป็นเรื่องขบขันไป ในเวลานี้คำว่า น้ำมันหมู กำลังกลายเป็น น้ำมันสุกร ใช้พูดกันแพร่หลาย เกือบจะเป็นภาษาบาบู ในภาษาไทยอยู่แล้ว
เรื่องน้ำแห้ง ข้าพระพุทธเจ้าก็เห็นขัน คำในภาษาไทย เมื่อเอาคำพูดโดด ๆ มาควบกันให้เป็นความหมายรวม ถ้าไม่นึกแยกคำแปล ก็ฟังเข้าใจกันดี ถ้าไปนึกแยกความหมาย แล้วเติมข้อความให้ถูกต้องขึ้น ก็กลายเป็นรุ่มร่ามไป เช่น ตัดเสื้อ ตัดถนน ขุดหลุม ใส่ฟัน ย้อมมะเกลือ คำที่ผสมกันเกิดมีความหมายไปในทางดี แล้วมากลายไปอีกทางหนึ่ง เพราะเอาไปใช้ซ้ำอยู่ในแง่เดียวก็มี เช่น งามหน้า ซึ่งกลายไปในทางแดกดัน เนื้อเย็น ที่หมายความว่าไม่มีโรคภัยค่อยหายไป เดี๋ยวนี้กลายเป็นหมายความถึงเนื้อแช่น้ำแข็ง ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำในภาษาไทยใหญ่ พบคำแปลกอยู่สองสามคำ เช่น สัตว์ป่าเรียกว่า ตัวเถื่อน คำว่า สัตว์ ถ้าเลิกใช้ก็หาคำไทยไม่ได้ ศพเรียกว่า ตัวตาย ตัวเน่า ไก่งวงเรียกว่า ไก่ช้าง นี่แสดงว่าไก่งวงเป็นสัตว์ที่ได้มาจากที่อื่นคนละทาง คำไทยเดิมไม่มีใช้ จึงต้องตั้งชื่อใหม่โดยไม่รู้เรื่องกัน คำ มั่ว และ แหน ในภาษาไทยต้องซ้อนกับ สุม และ แนะ เป็น มั่วสุม และ แนะแหน แต่ในไทยใหญ่ใช้คำลำพังก็มี เช่น กาดมั่ว-ตลาดที่มีคนแน่น แหนตาง-ชี้ทาง
คำ ระฆัง ข้าพระพุทธเจ้าจนด้วยเกล้า ฯ ค้นหาที่มาก็ไม่พบ ถ้าจะพิจารณาดูระฆังของจีน และของชนชาติในแหลมอินโดจีน ก็เป็น/*106อย่างเดียวกัน คือใช้ไม้ตีจากด้านข้างนอกของระฆัง ผิดกับของฝรั่งซึ่งใช้ตุ้มโลหะแกว่งตีจากด้านใน ด้วยเหตุนี้ระฆังอย่างไทย ฝรั่งไม่เรียกเบล แต่เรียกว่า คองรูปเบล ในตำนานเรื่องฆ้องและระฆังที่ฝรั่งกล่าวไว้ ก็กล่าวแต่ว่าเป็นของที่มีมาแล้วแต่ดึกดำบรรพ์ จนไม่สามารถจะสืบสาวได้ว่าชาติใดเป็นต้นคิด นอกจากเดาว่าน่าจะมาจากประเทศทางตะวันออกก่อน ในประเทศจีนก็กล่าวแต่ว่ามีใช้มาแล้วหลายร้อยปี คำว่า ระฆัง และ ฆ้อง ก็น่าจะตั้งชื่อเอาตามเสียงของสิ่งนั้น ฆ้ง กับ ฆ้อง ก็มีเสียงใกล้กัน ระ ทีอยู่หน้าของ ฆัง จะเป็นคำอีกคำหนึ่งเอามาประกอบเข้ากับ ฆัง หากเสียงกร่อนไป ในภาษามลายูมีคำ ragong หมายความถึงของสองสิ่งมากระทบกัน หรือของหนักเช่นลูกตุ้มที่แกว่งไปแกว่งมา ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าระฆังมาจาก ระคอง ในภาษามลายู ก็จะต้องเข้าใจว่าระฆังของมลายู คงจะตีด้วยลูกตุ้มจากด้านในระฆัง อย่างของฝรั่ง ไทยจะยืมเอาคำนี้มาใช้เรียกชื่อระฆังของไทย ซึ่งอาจได้มาทางจีน ทางพายัพเรียกระฆังว่า เด่งหลวง เด่ง กับ กระดิ่ง ก็เป็นคำเดียวกัน ซึ่งในภาษาจีนใช้ว่า เหล่ง คำว่า เด่ง กระดิ่ง เหล่ง เหง่ง หง่าง กริ่ง ๆ และเสียง หริ่ง ๆ และคำว่า ring ในภาษาอังกฤษก็มาจากเสียงของสิ่งนั้น โลหแผ่นที่ใช้ตี พายัพเรียก ปาน หรือ พาง และเรียกโลหแผ่นรูปสามเหลี่ยมที่ใช้ตีว่า ละกัง ซึ่งคงเป็นคำเดียวกับ ระฆัง จะเป็นคำใหม่ได้มาทีหลัง ทางอีศานเรียกแผ่นโลหที่ใช้ตีว่า กังสดาน และเรียกแผ่นไม้ที่ใช้อย่างกังสดานว่า โปง แสดงว่าทางอิศานไม่รู้จักแผ่นเครื่องตีที่ทำด้วยโลหะ มารู้จักเมื่อภายหลัง จึงได้นำเอาคำ กังสดาน มาใช้ ในภาษาไทยใหญ่เรียกฆ้องว่า มอง เรียกระฆังว่า หิ่ง พะม่าเรียกระฆังว่า คองลอง ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เด่ง ดิ่ง และ หิ่ง จะเป็นคำเดิมเรียก ระฆัง แต่ระฆังของไทยเดิมจะมีขนาดเล็ก เมื่อมารู้จักระฆังขนาดใหญ่ ซึ่งยังสืบไม่ได้ความว่ามาจากชาติใด จึงนำเอาคำ ระคอง ของมลายูมาใช้ สวนพายัพไม่รู้จักกับมลายู ก็คงใช้คำ เด่ง ในภาษาเดิม /*107แต่เติมคำว่า หลวง เพื่อบอกลักษณะให้ทราบว่าใหญ่ ทั้งนี้การจะควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
เรื่องโทนและทับ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นกลองคนละชนิด ในตำนานดนตรี ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ เรียกตะโพน ว่า โทน และเรียก โทน ว่า ทับ ผิดกับที่เข้าใจกันเป็นสามัญว่า ตะโพนนั้นเป็นกลองสองหน้า และโทนเป็นกลองหน้าเดียว ทางปักษ์ใต้เรียกกลองแขกว่าโทน ในสํสกฤตมีคำว่า โทล แปลไว้ว่ากลองใหญ่ ในภาษามอญมีคำ เตี๊ยะเป้น แปลว่า ตะโพน ร้องเพลงว่า เตี๊ยแย ตรงกับ ทะเย ข้าพระพุทธเจ้านึกสนุก ค้นดูคำเครื่องดนตรีในภาษามอญ ต่อไปก็พบคำ เปินมาน ว่าเป็นกลองยาวชนิดหนึ่ง ถ้าเป็นกลองธรรมดา เรียกว่า พอม รัวกลองว่า เริวพอม เรียกระฆังว่า คะนิง เสียงใกล้กับ กระดิ่ง เรียกฆ้องวงว่า มองนด และเรียกฉิ่งว่า ฉัก ในภาษามลายูมีคำ ระบานา ซึ่งคงจะตรงกับ รำมะนา และมีกลองอีกชะนิดหนึ่งเรียกว่าตะบัล ใกล้กับคำ ตะโพน ในสํสกฤตนอกจาก โฑล ยังมีคำ ปฏห ทุนทุที คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ตัตต ในสํสกฤตก็น่าจะเป็นคำเดียวกับ (กลอง) ทัด ของเรา ในภาษาฮินดูสตานีมีคำซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจำได้คลับคล้ายคลับคลาว่า daf แปลว่ากลองชะนิดหนึ่ง เสียงใกล้กับทับ เมื่อได้จับเอาคำที่เป็นชื่อกลองมาเปรียบเทียบกันดู ก็เป็นอันเห็นได้ชัดว่า ภาษานำเอาเสียงของกลองที่ตีดังอย่างนั้น มาตั้งเป็นชื่อกลองทั้งนั้น หากเรียกเพี้ยนไป เพราะนำเอามาใช้เป็นคำในภาษาเสียแล้ว เพราะฉะนั้นจึงเป็นการยากที่จะวินิจฉัยได้แน่ว่า โฑล กับ โทน ตะโพน เตี๊ยเป้น กับ ตะบัล ในมลายู จะเป็นคำเดียวกัน อาจเป็นกลองคนละชะนิดก็ได้ หากเสียงมาพ้องกัน แต่ตะโพนกับ เตี๊ยเป้นของมอญ อาจเป็นคำเดียวกันก็ได้ เพราะปี่พาทย์มอญ ก็มีกลองที่เรียกกันปากตลาดว่า เท่งทึ้ง ใกล้กับตะโพนมาก ส่วน ตะบัล ของมลายู ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยพบรูป คิดด้วยเกล้าฯ ว่า โทน กับ ตะโพน จะเป็นกลองชะนิดเดียวกัน โดยถือเอาเสียงตีเป็นใหญ่ /*108ส่วนกลองน่าเดียวที่เรียกกันเป็นสามัญว่า โทน จะเป็น ทับ เพราะเสียงดังเช่นนั้น และก็ใช้ตีบอกจังหวะ ต่อมาเมื่อเรียก ทับ เป็น โทน เรียก โทน เป็น ตะโพน เสียแล้ว ทับก็หายไป คงเหลือแต่ชื่อที่อยู่ในตำราเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*109ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ มกราคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๘ เดือนนี้ได้รับแล้ว การตอบช้านั้นไม่เปนไร ฉันถือเปนธรรมดา ทั้งที่มีหนังสือมาให้ก็เปนนึกอะไรได้ก็เขียนมา ไม่มีการเร่งร้อนอะไร
พระมารวิชัย ฉันเคยเห็นแต่ที่เขากล่าวถึง มุทรา จำได้เปนเค้าๆ ว่าเขาเรียก ภูสฺปรฺศ นอกจากนั้นไม่เคยเหน แต่ไม่มีสงสัย ต้องเปนพวกกรีกทำขึ้นแน่ เพราะรูปพระเจ้านั้นพวกกรีกเปนพวกคิดทำขึ้น เอาแบบที่เขาเคยทำรูปเทวดาต่าง ๆ มาทำ แบบเก่าเปนแต่แท่นเปล่า ที่ชื่อว่ามารวิชัย เหนจะคิดกันในบ้านเรานี้ ทั้งเหนว่าทีจะไม่นานด้วย แต่ก่อนเราไม่ทำองค์พระ เช่นรูปมารวิชัย ฉะลักไม้ไว้ที่เมืองสุพรรณก็มีแต่แท่นเปล่าอยู่ใต้ต้นโพธิ์ แต่มีรูปนางธรณีบิดช้องผมและพลมารพอที่จะให้รู้ได้ ทั้งบานประตูวิหารที่พระพุทธบาท เขาก็ทำรูปพระเจ้าเปนอุณาโลม มีคนคนหนึ่งอยู่ในศาสนาโรมันคาโทลิก กล่าวติเตียนพระระเบียงของเรา เขาว่ารูปพระเจ้าจะต้องตั้งไว้แต่บนที่บูชา เหนว่ากล่าวชอบ พวกที่เอาพระพุทธรูปตั้งหัวกระไดนั้นเปนเอาอย่างฝรั่ง โดยไม่ได้ตรึกตรอง ฝรั่งเขาไม่นับถือพระพุทธศาสนาจึ่งทำได้เช่นนั้น
เมืองลพบุรี ฉันคิดว่าจะมีมาก่อนสร้างเมืองอยุธยา รูปพระถือตาลปัตรบนแผ่นโลหะ ได้เคยเข้ามาสู่ความวินิจฉัยฉันทีหนึ่งแล้ว ว่าเปนของจริงหรือปลอม แต่คิดว่าด้านเดียว ไม่ใช่แผ่นซึ่งท่านพูดถึง แต่อย่างไรก็ดี พระถือตาลปัตรนั้นเหนว่าใหม่ การสงสัยพัดและแส้นั้น ด้วยคำ จามร ก็หมายความว่าทำด้วยขนจามรี ทั้งในเครื่องราชกกุธภัณฑ์ก็เรียกว่า พัดวาฬวิชนี ก็แปลว่าทำด้วยขน วาฬ จึ่งเถียงกันว่า จะเปน/*110พัดหรือแส้ เบิดดูพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอก็แปลให้ไว้ว่า ทำด้วยหางยักคือหางจามรี ต้องกันกับ จามร ที่วานพระท่านค้นบาลีอรรถกถา แล้วภายหลังจึงลงความเหนว่าผูกแบนหรือผูกกำ แท้จริงคำว่า วี นั้นเปนกิริยา พัด หรือ ปัด เปนต้นนั้นก็เปนกิริยา ไม่ใช่เปนนาม ว่าผูกแบนๆ กลัวจะเหยียดเอาคำ พัดวี เปน วีชนี เพราะฉะนั้นจึงเหนว่าการผูกแบนก็ดี พระถือพัดก็ดี เปนของใหม่ทั้งนั้น ไม่ใช่ครั้งพุทธกาล
รูปพระศรีอารย์ ข้างจีนทำเปนตุ๊กตาท้องพลุ้ยจริง แต่เคยเหนรูปพระศรีอารย์ทางอินเดียเขาทำเปนรูปพระเจ้า ปนอยู่ในดอกบัวซึ่งยังไม่บาน ยอดปรางค์เคยพบที่เขาทำยอคแย้เปน ๕ แฉกก็มี ๙ แฉกก็มี เปนเหตุให้เหนว่า ๕ แฉกนั้น (เปนวัชร) เขาหมายถึงปรางค์ที่ตั้งรูปพระโคคมพุทธเจ้า ที่เปน ๙ แฉกนั้น (เปนวิศว) เขาหมายเปนที่ตั้งพระศรีอารย์ ตามที่ว่านี้ก็เพราะได้เหนพระพุทธรูปทางมหายาน ที่ตรงหน้าตักออกมา เขาทำเปนวัชรไว้ คมข้างเดียวก็มีสองข้างก็มี อย่างคมสองข้างมีรูปโพธิสัตว์สำหรับพระศรีอารย์ถือ ดูเหมือนจะได้ไต่สวนว่าเรียก วิศวปาณี ทำคมสองข้างไม่ได้ จึงเอาซ้อนกันเสียเปนสองชั้น แต่นี่เปนสันนิษฐานทั้งนั้น อาจผิดได้ถูกได้ ที่เราทำยอดปรางค์กัน ไม่ว่าจะเปนยอดอะไร ยอดแย้ก็เป็นแฉกทั้งนั้น สมัยใหม่ทำตอกขึ้นไปเปน ๑๓ แฉก คือซ้อนสามชั้น จำได้ว่าพระองค์เจ้าประดิฐวรการท่านหัวเราะเรียกว่า เตรศศูล
ในการค้นหาอะไร ถ้าตั้งใจแล้วไม่พบ ไม่ตั้งใจจึ่งพบ นั่นเปนธรรมดา แต่ที่พบแล้วตามหาไม่ได้ว่าอยู่ที่ไหน นั่นเปนเจ็บปวดกว่าอะไรหมด
คำ กะดี ท่านบอกนั้นดีมาก กรุงเก่ากะดีเจ้าเซนอยู่ที่ไหน ฉันไม่ทราบ ได้เคยไปแต่ที่ ตเกี่ะย เปนที่ฝังศพ เขาว่าเปนชื่อคน แต่ที่นันมีโบถด้วย เชื่อแล้วว่าคำ กะดี ไม่ใช่ภาษามคธ หากเอาไปยัดคำ กุฏิ ภาษามคธเข้าทีหลัง คำ กุฏิ ก็ชอบกล พระสาสนโสภณท่านว่าท่าน/*111แปลไม่ออก ท่านพบว่ามุ้งก็เรียก กุฏิ การทำต้ำบุดประมูลกันนั้นฉันไม่ทราบ เคยทราบแต่รูปนกยูงหน้าคน พวกแขกเจ้าเซนเขาบอกชื่อว่าเรียก โม่ (ห) ราก เปนทูตสวรรค์ รระดับเสียงที่เอา ห นำ อักษรต่ำนั้นไม่ดี เพราะอ่านได้สองอย่าง จะเปนนำก็ได้ สกดก็ได้
ท่านบอกคำ นี่-นี้ นั่น-นั้น โน่น-โน้น เทียบกับคำของชาติต่างๆ นั้นดีเต็มที ระดับเสียงนั้นเหนได้ว่าเกิดมีขึ้นทางไทย
เรื่องเขียนแก้ชื่อสถาน ลางทีก็จะทำให้ขัดกับพงศาวดารไปทีเดียว ภาษาบาบูนั้นก็ดีเต็มทีอีก ฉันไม่ทราบเลย เปนแต่อ่านหนังสืออังกฤษที่ใช้คำสูง ๆ นั้นไม่ถูกอารมณ์ เพราะไม่เข้าใจ คำของเราที่ซ้ำกันมีถมไป เช่น สี เปนต้น เมื่อพูดแต่คำเดียวก็เข้าใจให้ถูกไม่ได้ ต้องมีคำอื่นรวมเข้าด้วย จึ่งจะเข้าใจให้ถูกได้ เหมือนหนึ่งคำ เนื้อเย็น ก็เหมือนกัน แม้จะเปนเก่าใหม่ ถ้ามีคำอื่นรวมเข้าก็เข้าใจได้ ทั้งนี้ทั้งนั้นก็เปนด้วยแฟแช่น ถ้าไม่ใช้ตามเขาก็ไม่เปนคน แฟแช่นนั่นแลเปนสำคัญกว่าอะไรหมด ท่านพูดถึงไก่งวง ทำให้นึกเรื่องขึ้นได้ ครูวัดป่าโมก (ไม่ทราบว่าท่านชื่ออะไร) เหนแต่บานประตูมุกซึ่งท่านให้อย่างทำ ถอดจากการเปรียญวัดป่าโมกเอามาติดไว้เปนบานประตูวิหารยอดในวัดพระแก้ว ทำนกหัสดินหรือพ.ศ.ีลึงค์เปนปากนกมีงวงอยู่ข้างบน เหนว่านึกมาจากไก่งวง ผิดกว่าที่เคยทำกันมา ทำตัวเปนนก หัวเปนทักทอ (สัตว์อะไรก็ไม่ทราบ) คิดว่าเดิมจะทำเปนหัวคชสีห์ แต่ใช้ไม่ได้ก็เปลี่ยนชื่อไป ครูวัดป่าโมกนั้นท่านมีความคิดมาก เช่น หงษ์ทำกันมาก็ทำเปนปากราชสีห์ยาวๆ มีฟันตลอด แต่ท่านแก้เปนปากเปด เหนถูกที่สุด มาสงสัยในคำที่เปลี่ยน หมู เปน สุกร ว่าเปลี่ยนทำไม เคยเหนคนไทย ถ้ากับข้าวฝรั่งทำด้วยหมูแล้วก็ไม่กิน ฉันเคยถามหมอกาวันว่าทำไมไม่กินหมู แกบอกว่าหมูเมืองไทยไม่รู้ว่ามันกินอะไรบ้าง ก็ทราบได้ว่าเพราะเขาสงสัยสกปรก แต่ที่ไทยเราไม่กินกับข้าวฝรั่งซึ่งทำด้วย/*112หมูนั้น ตั้งใจไปทางหนึ่งว่าจะให้เหมือนฝรั่ง ส่วนกับข้าวไทยซึ่งทำด้วยหมูนั้นแดกพลาม ๆ ไม่มีรังเกียจ
คำว่า สัตว์ ในภาษามคธหมายความว่าสิ่งซึ่งมีชีวิต คนก็เปนสัตว์ แต่ที่จริงคำของเราก็มีว่า สัตว์เดียรฉาน คำ เดียรฉาน นั่นเปนถูกแท้ ท่านบอกคำของไทยใหญ่ให้ ว่าเขาเรียกสัตว์ป่าว่า ตัวเถื่อน เรียกศพว่า ตัวตาย นั้นดีอย่างยิ่ง
เมื่อเรวๆ นี้อ่านหนังสือพิมพ์ประมวญวัน เขาพูดถึงเรื่อง ไขไขไก ข้อนี้ก็ต้องกับที่ท่านเคยพูดไปแล้ว โจทของเราก็มีว่า ใคขายไข่ไก่ หนังสือฝรั่งเขียนภาษาไทยนั้นยากเต็มที เหมือนหนึ่งคำว่า เขาขาว ก็เขียนไม่ได้ กรมพระกำแพงเพชรเคยเล่าให้ฟัง ว่ากรมรถไฟเขามาถามว่าสถานีท่าฉาง จะโปรดให้เขียนหนังสือฝรั่งอย่างไร ทั้งนี้เหตุด้วยมีสถานีท่าช้างอยู่ทางโคราชแล้ว เธอก็ลา ยักไปเอาตำบลที่ใกล้เคียงเข้า
เปนการเคราะห์ร้ายของเรา ที่เอาโครง ก ข ของสังสกฤตมาตั้งเปน ก ข ของเรา จึงมี ส สามตัว ทำให้เกิดเถียงกันขึ้นว่าจะใช้ ส อะไร
ระฆัง ฉันเหนด้วยท่านว่าคำนั้นออกจาก ฆ้อง คำ ระ ซึ่งอยู่ข้างหน้า จะเอาความก็ได้ เปนว่าไม้ตีระราน แต่คำ โทน กับ ทับ ซึ่งท่านเหนว่าตะโพนเปนโทนนั้นไม่เหนด้วย คิดว่าตะโพนนั้นเราเอาอย่างมาแต่มอญทีหลัง ได้ชี้แจงแก่ท่านมาหลายอย่างแล้ว ขอบใจที่ท่านบอก เปิงมาง ให้ทราบว่าภาษามอญเรียก เปินมาน ทำให้ได้รู้ยาวออกไปอีก
กับขอบใจท่านที่ใช้พรแก่ฉันในกาลขึ้นบีใหม่ ท่านให้พรแก่ฉันอย่างไร ก็ขอให้ท่านได้รับพรเช่นนั้นเหมือนกัน โดยฉันหวังใจให้เปนเช่นนั้น
<นริศ>
/*113ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ มกราคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
ฉันเขียนหนังสือมาถึงท่านเมื่อวานนี้ กล่าวถึงหัวทักะทอ โดยหวังใจว่าท่านรู้อยู่แล้ว แต่ลางทีท่านจะไม่รู้ จึ่งจะอธิบายต่อไปนี้
สัตว์ ทักะทอ นั้น ทำตัวเปนราชสีห์ หัวก็เปนราชสีห์ เว้นแต่มีงวงมีงา คชสีห์นั้นทำหัวเปนทีช้างทีเดียว ทำอย่างนั้นก็ควรแล้ว เพราะคำว่า คชสีห์ ก็เปรียบว่าช้างดุะราวกับสีห์ เหมือนหนึ่งนรสิงห์ ก็เปรียบว่าคนดุะราวกับสิงห์ แล้วก็ทำให้มีตัวเปนครึ่งคนครึ่งสิงห์ โดยเหตุนี้จึงพาให้นึกไปว่า ทักะทอเดิมทีตั้งใจจะให้เปนคชสีห์ แต่ทีหลังใช้ไม่ได้ก็เปลี่ยนชื่อไป
ที่เรียกสัตว์อันมีกนกทกทายว่าสัตว์หิมพานนั้น คงตั้งใจเรียกเอาเองในบ้านเราไม่นานนัก ดูหนังสือเก่า ๆ ซึ่งกล่าวถึงป่าหิมพานก็ปรากฏเปนสัตว์ปรกติเรานี้เอง มีช้างม้าโคสิงห์ (ไลออน) เปนต้น เราดื้อๆ นี่เอง
เรื่อง ห นำอักษรต่ำก็นึกเรื่องขึ้นได้ ว่าแต่ครั้งรัชกาลที่ ๔ บรรดาฎีกาถวายต้องจ้างอาลักษณ์เขียน เพราะมีการปรับเอาเงินในคำที่เขียนถูกเขียนผิด ครั้งหนึ่งมีฎีกาเขียนว่า จีนโหง ผู้ปรับว่าเขียนผิดควรเขียน จีนหงษ์ แต่ผู้เขียนเถียงว่าเขียนไม่ผิด เพราะคนถวายชื่อ จีนโหง (ห นำ)
<นริศ>
/*114ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ มกราคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
นึกถึงคำที่เขียนหนังสือมาให้ โดยมากเหนเปนผิด เช่นคำว่า ป่า หมายความว่ามากต่างหาก เช่น ป่าโทน ป่าถ่าน ป่าผ้าเขียว เปนต้น เปนตลาดเสียด้วยซ้ำ ไม่ใช่หมายถึงสถานที่คู่กับบ้าน ป่า จะต้องว่า ป่าไม้ หมายความว่ามากด้วยต้นไม้ ที่ภาษาไทยใหญ่เรียกสัตว์ป่าว่า ตัวเถื่อน นั้นถูก กับที่เรียกว่า ตัวตาย ตัวเน่า นั้นก็ถูก เพราะคำ ศพ นั้นเปนคำแขก ไม่ใช่ไทย
หนังสืออังกฤษนั้น เหนลักลั่นมาก เมื่อคืนนี้อ่านหนังสือพิมพ์ประมวญวัน มีชื่อเมืองว่า ตงยู เคยได้ยินชื่อเมืองว่า ตองอู เข้าใจว่าเปนอันเดียวกัน ที่เขียนด้วยตัว โอ ลางทีอ่านเปน โอะ ก็มี อ่านเปน โอ ก็มี อ่านเปน ออ ไปก็มี จะรู้ได้อย่างไร ที่เขียนตัว โอ มีขีดเครื่องหมายต่างๆ  เข้าใจว่าตั้งใจเขียนจะให้อ่านให้ถูก แต่ก็เข้าใจว่าเปนความตั้งใจของบุคคลผู้หนึ่ง ทั้งต่างภาษากันไปด้วย สังเกตได้ยาก เมื่อไม่นานอ่านหนังสือพิมพ์ข้างไทย เหนเขียนชื่อเกาะว่า เซเลบีส เหนหนังสืออังกฤษเขาเขียนด้วยตัวอีทั้งนั้น แต่ทำไมจึงอ่านเปน เอ บ้าง อี บ้าง ก็ไม่ทราบ
<นริศ>
/*115วันที่ ๒๙ มกราคม พุทธศักราช ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๑๙ มกราคม รวม ๓ ฉบับ ประทานข้อความรู้ต่าง ๆ แก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
คำกุฏิ ข้าพระพุทธเจ้าเปิดดูในพจนานุกรมสํสกฤศต-อังกฤษ ของเซอร์มอเนียร์วิลเลียมส ในคำ กุฏ แปลไว้ว่าโค้งคด กุฏิ และ กุฏี แปลไว้ว่าสิ่งโค้ง กระท่อม เรือน ในภาษาไทยมีคำใกล้เคียงกับ กุฏ อยู่สองคำ คือ ประตูช่องกุด กุดนกขุนทอง ถ้าจะอนุโลมว่ามาจาก กุฏ คือเปนกระท่อมที่มีหลังคาโค้งก็น่าจะได้ แต่ในภาษาทมิฬมีคำ กูฏ แปลว่า รังนก กุฏนกขุนทองอาจมาจากคำนี้ และอาจเปนคำเดียวกับ กุฏิ ในภาษาสํสกฤต ในภาษาอังกฤษมีคำ cottage กระท่อม cot กระท่อมเล็ก ห้องเล็ก ที่นอนมีขอบเขตต์ของเด็กเล็ก เปล และ cote กระท่อม หรือคอกสัตว์ คอกนกพิลาบ เช่น sheep cote, dove cote ทั้งสามนี้ว่ามาจาก cote ในภาษาอังกฤษเดิม แปลว่า กระท่อม แต่ไม่เทียบคำสํสกฤตไว้ จึงไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าจะเปนธาตุเดียวกันหรือไม่
ป่า หมายความว่ามาก เช่น ป่าโทน ป่าถ่าน ป่าผ้า เป็นต้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นความหมายขยายตัวออกไปเป็นขั้นที่สอง ข้าพระพุทธเจ้าสอบค้นคำ ป่า ในภาษาไทยถิ่นต่างๆ คงได้ความร่วมกันว่า ที่ว่างเปล่ามีต้นไม้ขึ้นเองมาก ยังไม่ได้ทำการเพาะปลูก เพราะฉะนั้น ป่า จึงต้องเป็นที่อยู่นอกเมืองนอกหมู่บ้าน ถ้าที่นั้น ได้ทำการเพาะปลูก มีกั้นเป็นขอบเขตต์ ไทยใหญ่เรียกว่า สวน นอกจาก สวน ไทยใหญ่ยังมีคำ เฮือก หรือ เรือก ใช้แทนคำ สวน ได้โดยลำพัง ถ้าเป็นที่เพาะปลูกในที่สูงที่ดอน เช่นตามไหล่เขาเชิงเขา ก็เป็น ไร่ ถ้าเป็นที่ยังไม่ได้เพาะปลูก มี/*116ต้นไม้ขึ้นหนาแน่นก็เป็น ป่าดง ถ้าอยู่ห่างไกลจากคนอยู่ก็เป็น ป่าเถื่อน wilderness เหตุดังนี้ ป่า จึงมีคำประกอบได้มาก เช่น ป่าสูง ป่าดิบ ป่าหญ้า ป่าไม้ เป็นต้น สุดแล้วแต่ลักษณะของที่นั้น โดยเหตุที่ ป่า มักมีต้นไม้ขึ้นเป็นดง คำว่า ป่า และ ดง จึงเลือนความหมายแปลว่ามาก และใช้ปะปนกันไป แล้วขยายวงความหมายที่ว่ามากด้วยต้นไม้ มาเป็นมากด้วยสิ่งอื่น ๆ เป็น ป่าตะกั่ว ป่าผ้า ดงผู้ร้าย ดงเสือ เป็นต้น ในภาษาอังกฤษเรียก ป่า ว่า wood, forest เรียกป่าดงว่า jungle ซึ่งในสำนวนอังกฤษ ใช้ขยายความหมายเป็นมากก็ได้ ในลางลักษณะ เป็นทำนองเดียวกับป่าหรือดง เหตุที่ความหมายย้ายที่จากที่นอกเมือง นอกบ้านซึ่งมีต้นไม้ขึ้นเอง ไม่มีการเพาะปลูก มามีความหมายว่ามากมาย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เป็นด้วยอำนาจแห่งแนวเทียบ โดยนำเอาลักษณะหนึ่ง คือมีต้นไม้มาก ขยายวงมาให้อีกลักษณะหนึ่ง ซึ่งมีสิ่งอื่นมากเป็นทำนองเดียวกัน คำว่า เถื่อน เดี๋ยวนี้ขยายความมาถึง ฝิ่นเถื่อน ปืนเถื่อน ของเถื่อน คนเถื่อน ซึ่งเป็นไปในทางซุกซ่อน ไม่ให้ใครรู้ใครเหน เป็นอย่างเดียวกับ สัตว์เถื่อน หรือ ตัวเถื่อน ซึ่งซุกซ่อนตัว ในภาษาจีนเรียกบ้านนอกว่า ซัวปา แปลว่า เขาและป่า ก็หมายความว่าป่าและเขา ย่อมเป็นที่อยู่นอกเมือง ในภาษาภาคพายัพและภาษาไทยใหญ่เรียกป่าช้าว่า ป่าเห้ว เห้วจะมีคำแปลว่าอะไร ข้าพระพุทธเจ้าสอบไม่ได้ความ เช่นเดียวกับคำว่า ป่าช้า (ในภาษาลาวพวนเรียกป่าช้าว่า ป่าซ่า เป็นอย่างเดียวกับภาคอิสาณ) แต่ก็แสดงอยู่ว่าที่ปลงศพย่อมอยู่นอกเมือง จึงได้ใช้คำว่า ป่า ทั้งนี้การจะควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ชื่อเมืองตองยู กับ ตองอู เป็นเมืองเดียวกัน ผู้ถอดคำจากภาษาอังกฤษเป็น ตองยู คงจะไม่ได้เฉลียวนึกถึงคำว่า ตองอู อย่างเดียวกับเมืองสะเทิน เคยมีผู้ถอดจากภาษาอังกฤษเป็นเมืองท่าตน ก็เคยมี ทั้งนี้เป็นเพราะตัวหนังสือที่ใช้แทนเสียงสระในหนังสืออังกฤษทำหน้าที่แต่ละตัวหลายเสียงสระ ถ้าเป็นหนังสือใช้เขียนตามธรรมดา ก็อาจออกเสียง/*117ผิดพลาดได้ ต้องอาศัยฟังเสียงที่เคยใช้กันเป็นหลัก ถ้าคำใดที่ผู้พูดไม่คุ้นก็อาจออกเสียงผิดเพี้ยนไปได้ เช่น ในชื่อเมืองเป็นต้น เหตุนี้ถ้าต้องการให้อ่านถูกต้อง ก็ต้องใช้ตัวหนังสืออีกชุดหนึ่งเรียกว่า Phonetic alphabets ซึ่งใช้เป็นแบบสากล เช่นตัวหนังสือที่บอกไว้ในคำนำของพจนานุกรมสำหรับนำทางให้ออกเสียงอ่านให้ถูกต้อง ครั้นมาถึงเสียงของคำพูดในภาษาต่างๆ ที่ไม่ใช่ฝรั่ง ก็ต้องคิดจัดตัวโรมันเข้าปรับเทียบกับเสียงสระของภาษานั้นโดยฉะเพาะ โดยใช้เครื่องหมายไว้บนไว้ล่างเป็นจุดเป็นขีดหรือสร้างขึ้นใหม่โดยฉะเพาะก็มี ซ้ำแบบเทียบเสียงที่ว่านี้ ลางทีต่างอาจารย์ก็ไม่ลงกัน ต้องใช้ศึกษาเสียก่อนจึงจะเข้าใจ ถ้าเป็นภาษาที่ใช้ระดับเสียงมีความหมายในภาษา เช่น จีน ญวน และไทย ก็ต้องมีเครื่องหมายเพิ่มเป็นพิเศษขึ้นอีก แต่แบบเทียบเสียงเหล่านี้ใช้ฉะเพาะการศึกษา ถ้าเป็นคำที่ใช้กันธรรมดา เช่นในแผนที่หรือในหนังสือสามัญ ก็ไม่มีเครื่องหมายเหล่านี้ แม้แต่เสียงสั้นยาวก็ไม่บอกไว้ ต้องอาศัยอ่านเดากัน จึงได้มีอ่านถูกบ้างผิดบ้าง แต่ก็ฟังกันเข้าใจ เช่นเมืองตาก ฝรั่งอ่านเป็น มวงแทก ก็เคยมี ชื่อต่าง ๆ ในอินเดีย แหลมอินโดจีน และจีน เป็นชื่อที่ไทยเคยคุ้นมีอยู่มาก เมื่อฝรั่งจดเป็นตัวโรมัน ก็หมดความสามารถที่จะทราบได้ว่าเสียงใดเป็นถูก ซ้ำลางชื่อคำไทยแท้ ๆ พะม่าเรียกเพี้ยนไป ฝรั่งจดตามเสียงพะม่าก็ห่างออกไป เช่น Bhamo ซึ่งเป็นเมืองสำคัญในแคว้นไทยใหญ่ ก็คือเมืองบ้านหม้อ Momeik เมืองมีด Mone เมืองนาย Mohnyin หรือ Mohwyen เมืองยอง Wunsho เมืองเวียงเสือ Mogaung เมืองกลอง Kyawt เมืองจอด เป็นต้น เมืองยะไข่ ฝรั่งเรียกว่า Aracan พะม่าออกเสียง ร เป็น ย ก็จะเป็น อะยะกัญ ถ้าออกเสียง ญ ให้ขึ้นนาสิกก็เพี้ยนเป็น อะยะไกญ์ ไป เสียง อ เป็นเสียงช่วยให้ออกเสียง ร (อรรธสระ) ได้ในคำเดิม ตกมาถึงพะม่าตัดเสียง อะ ออกก็เป็นเสียง ยะไก หรือ ยะไข่ ไป คำ ยะไข่ พะม่าว่าเพี้ยนมาจาก ยักข์ และว่าเมือง ยะไข่ เป็นแดนของพวกยักษ์ ซึ่งพระพุทธเจ้าเสด็จมาโปรด เป็นตำนานพื้นเมืองซึ่ง/*118เพียรจะอธิบาย ต้นเหตุของคำว่า ยะไข่ ให้ได้ เช่นเดียวกับ ทวาย ไทยว่ามาจาก ท่าหวาย ส่วนพะม่าว่ามาจาก ขายมีดคาบ (วอย-ขาย ดา-ดาบ) ชาวทะวายกับชาวยะไข่เป็นชาติเดียวกัน และเป็นกึ่งหนึ่งของชาติพะม่า
ข้าพระพุทธเจ้าเคยพิจารณาเสียงสระของพะม่าที่ฝรั่งแต่งไว้ รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า สระของพะม่าสับปลับเต็มที ไม่แพ้อังกฤษ เช่น สระอะ ถ้าเป็นแม่กกและกง เสียงมักเพี้ยนเป็น เอ ถ้าเป็นแม่กนหรือกม เสียงมักเพี้ยนเป็น อู ถ้าเป็นแม่กดมี ส การันต์ เสียง อะ ก็เพี้ยนเป็น อิ ถ้าสกดด้วย ญ เพี้ยนเป็น อี และ เอีย สระอู ถ้ามีตัวสกดลางทีเป็น โอ สระตัวอื่นก็เป็นเช่นเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าจึงหมดความเพียรที่จะอ่านตัวหนังสือพะม่า เสียงพยัญชนะก็ไม่ตายตัว เช่น ก ลางทีเป็นเสียงครึ่ง ก ครึ่ง g ถ้า ก เป็นตัวสกดเสียงมักเพี้ยนเป็น ต ข ถ้ามี ย หรือ ร ตามมีเสียงเป็น จ เสียงนี้ไม่แปลกเพราะ ก ย อ่านพร้อมกัน ก็เป็น จ ได้ ตัว ป ถ้าเปนตัวสกดและมีเสียงหน้าเป็นสระ อะ เสียง ป ก็เพี้ยนเป็น ต ถ้าเป็นสระตัวอื่น เสียง ป ก็กลายเสียง ก บ้าง เสียง บ บ้าง เสียง ม ถ้ามีสระเอียหรืออู เพี้ยนเป็น ง หรือ น
เกาะเซเลบีส ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเป็น เซลีบีส บ้าง ซีลีบีส บ้าง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าออกเสียงตามหลัก e เท่ากับ เอ ก็ควรจะเป็น เซเลเบส แต่อ่านเป็น อีส จะติดมาแต่กรีก เพราะเมื่อลงท้ายในคำเช่น Hercules ก็อ่าน iz เสมอไป ข้าพระพุทธเจ้ายังนึกใฝ่ฝันว่า เมื่อไรจะมีปทานุกรมกำหนดเสียงชื่อต่างๆ ในภูมิศาสตร์ให้ลงรูปแน่นอนกันเสียที อย่างชาติต่าง ๆ เช่น จีน เป็นต้น ก็ได้วางกำหนดออกเสียงอ่านไว้แล้ว แต่เป็นเรื่องค่อนข้างยากไม่น้อย
ข้าพระพุทธเจ้าได้วานผู้รู้ภาษาญวน ที่ใช้หนังสือญวนด้วยอักษรโรมัน จดสระพยัญชนะและเครื่องหมายวรรณยุติให้ข้าพระพุทธเจ้าดังนี้
/*119อา a
ออ o
บ b
ยา gia
อ้า ă
โอ ô
ก c (เฉพาะ a, o หรือ u ตามหลัง)
ฮ h
เอ้อ â
เออ o’
จ ch
ก k (เฉพาะ e, êหรือ I ตามหลัง)
แอ e
อู u
ย d
ค kh
เอ ê
อือ u’
ด d̄
ล l
อิ i
อี y
ค g (เฉพาะ a, o หรือ u ตามหลัง)
ม m
น n
กว qu
ต t
ว v
ง ng
ป p
ร r
ท th
ซ x
พ ph
ซ s
ตร tr
ญ nh
mà หม่า (แต่) má ม้า (แม่) ma้ หมา (หลุมศพ) mā (หม๊า) (ม้า) ma หมะ (ข้าวกล้า)
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำ karccha ในภาษาฮินดูสตานี แปลไว้ว่า
ช้อนขนาดใหญ่ ว่ามาจาก kafcha ในภาษาเปอร์เซียซึ่งแปลว่าช้อน แม่เบี้ยของงู ซึ่งคงจะเอามาจากลักษณะที่งูแผ่แม่เบี้ยมีรูปคล้ายช้อนก็ได้ คำนี้คล้ายกับกระจ่าในภาษาไทย ซ้ำ จวัก (ซึ่งยังไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าเป็นภาษาอะไร เสียงใกล้กับคำ กวัก) ก็นำไปใช้กับงู เป็นฉกจวักก็ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*120ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๙ เดือนก่อนได้รับแล้ว มีค่าเปนอันมาก
ท่านบอกคำ กุฏิ และ กุฏี ในภาษาสังสกฤต เข้าใจแล้ว แต่กุดนกขุนทองเราก็ไม่ได้ทำหลังคาโค้ง และประตูช่องกุดที่ทำโค้งก็เปนของใหม่ เข้าใจว่าโค้งต่างๆ นั้นไม่ใช่วิธีของเรา เราจำเขามาจากต่างประเทศ ดูพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอ ก็แปลให้ไว้เปนทีอย่างเดียวกัน คิดว่าคำ กะดี นั้นปนคำไทย หากแต่ไปคล้ายกับคำ กุฏี เข้า จึงเลยทึกเอาว่าเปนภาษามคธสังสกฤต ที่จริงเปนความหมายไกลกันมาก ที่ว่านี้ทำให้นึกถึงนกพิราบ ท่านก็เขียนว่า นกพิราบ ตามที่เราพูดกัน ลางคนเขียนเปนนกพิลาป ฉันเห็นไม่ควรอย่างเอก นึกโคลงได้นิดหนึ่ง ว่า พิราบพิลาครวญ (เหนจะเปนพระนิพนธ์กรมสมเด็จพระปรมานุชิต) ดีอย่างยิ่ง
โม่หราก ที่ฉันบอกแก่ท่านนั้น มานึกได้ทีหลังว่าผิด เขาเขียนมาให้ดูเปนหน้าคน มีคอเล็กยาวอย่างนกยูง ตัวเปนม้า ดูเปนว่า โม่หราก นั้น ผูกผสมกันหลายอย่าง ทำให้นึกไปถึง สฟิง ของอียิปต์ นั่นก็คือนรสิงห์เราดื้อๆ นั่นเอง เห็นได้ว่านรสิงห์นั้นมีมานานแล้ว
ฉันยอมท่านแล้ว ในข้อที่ ป่า เปนว่ามากนั้น มาเลื่อนเปนไปต่อภายหลัง เหมือนหนึ่งคำว่าของเถื่อนก็หมายถึงของในป่า อันเปนของนอกกฎหมาย แล้วซ่อนกันเข้ามาในบ้านจึ่งเรียกกันว่าของเถื่อน คำ เรือก สวน ไร่ นา ที่เราใช้พูดกัน ฉันก็อยากทราบมานานแล้ว ว่ามีความหมายถึงอะไร ใครเปนเจ้าของ เพิ่งมาทราบเมื่อท่านบอกคราวนี้ว่าเปนคำของไทยใหญ่ หมายถึงลักษณะพื้นที่ซึ่งคนทำต่าง ๆ นอกจากป่า ดีมาก คำว่า /*121ป่า ก็ยอมว่าเปนภาษาจีน คีอีกเหมือนกัน คำว่า ป่าช้า ฉันก็ตั้งใจแปลว่าจะหมายความว่าอย่างไร ท่านบอกว่า ป่าซ่า ก็เข้าใจไปชั้นหนึ่ง ว่าช้าง เขาก็เรียก ซ่าง ตรงกัน แต่ทำไมจึงเรียกว่า ป่าซ่า ก็แลไม่เหนความ คำที่เรียกว่าป่าช้านั้นได้สังเกตเมืองเก่า ๆ เหนเปนป่าจริง ๆ ไม่ใช่อย่างป่าช้าวัดสระเกศ มักอยู่ติดกับเมืองด้านหน้า ประตูด้านนั้นจึงเรียกว่า ประตูผี เข้าใจว่าเดิมป่าช้าวัดสระเกศของเราก็จะเปนเช่นนั้น หากบ้านเรือนคนขยายออกไป
เรื่องเมืองตงยู กับ ตองอู นั้นแน่อย่างท่านว่า คนที่เขียนแปลไม่ดูตาม้าตาเรือ แต่ความผิดถูกนั้นไม่สำคัญ สำคัญแต่ที่ตรงแฟแช่น เขาผิดก็ต้องผิดไปตามเขา ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่เปนคน ที่จะถือเอาแบบบุราณนั้นติดจะเปนบ้า
การอ่านอย่างไรดูเปนหน้าที่ของเราเอง ถ้ารู้มากว่าพวกไหนเขาอ่านกันอย่างไรดีกว่ารู้น้อย แม้ภาษาอังกฤษเท่านั้นก็มีหลายอย่าง กรมหลวงประจักษ์ทรงตั้งชื่อไว้ว่า ฝรั่งเสียงสูง ฝรั่งอิหลิกขลิกขลัก ฝรั่งทินนอด เปนต้น ถ้ารู้น้อยก็จะต้องเซอะเปนธรรมดา จะไปคอยให้แผนที่เขียนเปนแบบแผนอะไรนั้นคงจะคอยเสียเปล่า เพราะต่างก็มีทฤษฐิเข้าหากัน แผนที่อังกฤษก็ประสงค์ให้เห็นเปนอังกฤษ แม้เยรมันฝรั่งเศสก็อย่างเดียวกัน มีเรื่องขันจะเล่าให้ท่านฟัง นายซันเดรสกี แกลาไปเยี่ยมบ้าน มีธุระอะไรก็ลืมเสียแล้ว นัดกันว่าวันนั้นแกจะมาอยู่เมืองมิวนิค จะมีโทรเลขสั่งอะไรไปก็ได้ ฉันก็ให้แต่งโทรเลขเปนภาษาเยรมันเพื่อจะได้สะดวก ลงตำแหน่งว่าเมือง มึนเซน ครั้นถึงวันกำหนดก็ส่งให้กรมโทรเลขมีไป รุ่งขึ้นกรมโทรเลขส่งคำโทรเลขคืนมาว่าตรวจบัญชีชื่อเมืองมึนเชนไม่มี ฉันจะบอกไปว่าคือเมืองมิวนิค ก็ล่วงวันมาเสียแล้วจะไม่เปนประโยชน์อะไรเลย พูดถึงแผนที่ก็มีเรื่องอีก เขาอันหนึ่งอยู่ต่อแดนพม่า เราเรียกว่า เขากระเหรียก พม่าเขาจะเรียกอะไรไม่ทราบ แต่คำแปลเขียนว่า ช่องเขาคอคาเรี๊ยค เรื่องชะนิดนี้ก็เคยมีแก่ตัวฉันมาทีหนึ่งแล้ว /*122จะเล่าให้ท่านฟังอีก ไปเมืองมันดเล เที่ยวซื้อของด้วยวิธีใช้ใบ้ คราวหนึ่งมีพม่าคนหนึ่งเข้าไปในร้าน แกถามว่า ท่านจะต้องการอะไรจ้าก๋ะ ฉันจะช่วยเป็นล่ามให้ เราก็ดีใจ เราต้องการอะไรก็บอกแก แกเปนล่ามให้สำเร็จประโยชน์ไปโดยเร็ว ครั้นออกมานอกร้านฉันก็ขอบใจแก นึกว่าแกเคยเข้ามาอยู่เมืองไทยจึ่งพูดไทยได้ แต่แกบอกว่า เปล่า ไม่เคยมา ภาษาของฉันยังงี้เอง ฉันเปนเจ้าฟ้าหนองหมอน เล่นเอาต้องสืบทีหลังว่าเมืองหนองหมอนเปนอะไร ก็ได้ความว่าเปนเมืองไทยใหญ่ขึ้นพม่า อย่างเดียวกับเมืองบ้านหม้อ ซึ่งพม่าเรียกว่า บาโม แต่เมืองหนองหมอน เขาจะเรียกอะไรไม่ทราบ เพราะการไต่สวนล่าช้ามาเสียแล้ว เมืองอรขั่น ในแผนที่ก็เขียนเช่นนั้น แต่เราเรียกว่า ยักไช่ ขบแตกแต่ว่าพม่าเรียก ร เปน ย นอกนั้นขบไม่แตก เพิ่งเข้าใจเมื่อท่านบอกอธิบายคราวนี้ ทั้งที่ท่านบอกว่าพวกยักไข่เปนเหล่าเดียวกันกับพวกทวายนั้นก็ดีเต็มที ฉันไม่รู้เลยแต่ก่อนนี้
ในการหมายขีดที่หนังสือ ก็ยิ่งเปนเกจิอาจารย์ไปใหญ่โต ถ้าเรารู้ไม่ได้ว่าอาจารย์ไหน เขาคิดอย่างไร ก็จะต้องเซอะอยู่ยังค่ำ การออกเสียงเคลื่อนคลาศอาจเปนด้วยอะไรไปได้หลายอย่าง แต่ข้อใหญ่ใจความก็เปนอยู่เพราะหนังสือซึ่งตนใช้อยู่นั้นเขียนให้แจ่มแจ้งไม่ได้ อย่าว่าแต่เขียนภาษาต่างประเทศเลย เอาแต่ภาษาของตนเองก็เต็มที เพราะว่าไปยืมเขามา
เรื่องแม่เบี้ยงูนั้นให้รู้สึกเหนื่อยหน่ายไปทีเดียว ด้วยเคยได้คิดถึงร่มฉัตร อหิฉัตตกะ และ จวัก (หรือตวัก) อะไรเหล่านั้นมาพักหนึ่งแล้ว แต่ไล่ไม่จน สุภาสิตโบราณก็มีว่า เสือสิ้นจวัก สุนักข์จนตรอก คำว่า จวัก เปนภาษาอะไร แปลว่ากะไรก็รู้ไม่ได้ สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ ทรงพระดำริห์เห็นว่า เสือสิ้นป่า หมาจนตรอก เพื่อจะแก้หมาเปนสุนักข์ จวัก ซึ่งแปลไม่ได้ก็พลอยเข้ามา เพราะจะเรียกเปลี่ยนหมา/*123ให้เปนสุนักข์ พระดำริเช่นนั้นก็เห็นเข้าทีหนักหนา ในการที่เปลี่ยนเรียกหมาเปนสุนักข์ ก็ไม่เห็นมีศักดิ์อะไรดีขึ้น
มีคนบอกว่า กุหลาบ ก็เปนภาษาเปอเซีย คือ กุล (อ่าน ก เปน g) กับ อาป แขกเขาพูดหมายความถึงน้ำดอกไม้เทศ คือ น้ำกุล แต่เราไม่เข้าใจความหมายของเขา เลยถือเอาคำนั้นเปนชื่อดอกกุหลาบต้นกุหลาบไปเสียทีเดียว จะจริงหรือไม่ อยู่แก่ผู้กล่าว
<นริศ>
/*124วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าเขียนว่า นกพิราบ ไม่กล้าเขียนเปน พิลาป เพราะเกรงด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเป็นอย่างที่ในตำรานิรุกติศาสตรเรียกว่า popular etymology ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเรียกในภาษาไทยว่า ลากเข้าความ คำพูดในภาษาซึ่งเป็นคำโบราณ หรือเป็นคำต่างประเทศซึ่งแปลไม่ออก ตามธรรมดามักเขียนหรือพูดลากเข้าความที่แปลได้ เช่น กะโถน ก็ว่าเพี้ยนมาจาก กะถ่ม เพราะ กะ แล้วจึง ถ่ม ไข้หวัดก็ว่ามาจาก วัสส เพราะมักเป็นในฤดูฝน จมูก ก็ว่ามาจาก จามมูก ดั่งนี้เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำ กระโต ในภาษามลายูว่าเป็นภาชนะบ้วนน้ำหมาก เมื่อสืบสาวต่อไปก็ได้ความว่าคำนี้มีอยู่ในภาษาฮินดูสตานี เรียกภาชนะชะนิดหนึ่ง ทำด้วยโลหะสำหรับใส่ของ และว่ามาจากคำโปรตุเกส หวัดในไทยใหญ่ก็เรียกว่า หวัด จึงไม่น่าจะเป็นคำเพี้ยนไปจาก วัสส จมูก ก็เป็นภาษาในตระกูลมอญเขมร มีอยู่ทั่วไปในภาษาเขมรมอญ และพวกข่า และไทยคงได้คำ จมูก มาทางเขมร ข้าพระพุทธเจ้าเคยวินิจฉัยที่มาของคำผิดพลาดบ่อยๆ เพราะด้วย ลากเข้าความ ชวนให้หลง เหตุนี้คำใดโบราณเขียนมาอย่างไรถึงจะแปลไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่กล้าแก้ ด้วยจะเป็นลากเข้าความ จนกว่าจะสอบสวนได้ความชัด เท่าที่คิดว่าแน่แล้วจึงจะแก้ แต่ถ้าคำใดมีผู้แก้และใช้กันมาจนชินแล้ว ถึงจะว่าผิด ข้าพระพุทธเจ้าก็ยอมใช้ตาม ไม่เช่นนั้นก็ไม่เป็นคน ดังที่ตรัสไว้
สัตว์โม่หราก ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นรูปภาพที่ชาวอิสลามเขียนและเข้ากรอบไว้ เป็นรูปม้ามีปีก หน้านางมนุษย์ เป็นม้าที่พาพระมหมัดเมื่อตรัสรู้ใหม่ๆ ขึ้นสวรรค์ไปเฝ้าพระเจ้าอ้าหล่า ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่าน/*125เรื่องสัตว์โม่หราก แต่สอบค้นใหม่ไม่พบ ข้าพระพุทธเจ้าได้สติจากข้อที่ตรัสว่าสฟิงก์นั้น คือนรสิงห์ ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยเฉลียวนึกไปถึง เรื่องสัตว์พิสดาร มีรูปครึ่งสิงห์ครึ่งคน มีอยู่มากในจำพวกเทวดาของอียิปต์โบราณ ทั้งนี้ก็เพราะ ไลอ้อน เป็นสัตว์มีอยู่ในทวีปแอฟริกา เรื่องราชสีห์ในคติพุทธศาสนา ก็มีนักปราชญ์ฝรั่งมีความเห็นว่า ได้มาจากเปอร์เซียหรืออิหร่าน ไม่ใช่ของอินเดียเอง
ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยชื่อเมืองหนึ่งในพะม่าอยู่ถัดอำเภอแม่สอดออกไป ในแผนที่เขียนไว้ว่า เกาะเกรียก ข้าพระพุทธเจ้าเคยสงสัยว่าทำไมคำว่าเกาะจึงไปมีอยู่ในพม่า เพราะคำเกาะมีอยู่แต่ทางเขมรและคงเป็นคำเขมร เพราะไทยเรียกเกาะว่า ดอน สอบถามได้ความว่าที่นั่นเป็นเกาะหรือเปล่า ก็ว่าไม่ใช่ เพิ่งมาทราบเกล้า ฯ จากที่ตรัสถึงคำว่า คอกะเหรียก นี้เอง ที่มาเพี้ยนเป็น เกาะเกรียก
หนองหมอน ในภาษาไทยใหญ่ คือ หนองบอน เป็นแคว้นไทยใหญ่ขนาดเล็ก ๆ แคว้นหนึ่ง อยู่แนวเดียวกับเมืองนาย ไปทางตะวันตก ในภาษาไทยใหญ่ไม่มีเสียง บ ถ้าคำที่ขึ้นต้นด้วยเสียง บ ก็ต้องเป็น ม หรือ ว ใช้สับเปลี่ยนกันได้ หนองบอน ก็เป็น หนองหมอน หรือ หวอนบัว ก็เป็น หมัว หรือ หัวว คำที่ขึ้นต้นด้วยอักษรกลาง และเป็นคำที่เป็นเสียงปกติในไทยกลาง จะต้องเป็นเสียงไม้จัตวาในไทยใหญ่เสมอไป ทางพายัพก็เช่นเดียวกัน เช่น กิน เป็น ตา ก็เป็น กิ๋น เป๋น ต๋า คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เสียงไม้จัตวาที่กราบทูลนี้จะเป็นเสียงของไทยเดิม ซึ่งตกมาถึงไทยกลาง ศูนย์เสียแล้ว เพราะเสียงพยัญชนะของไทยต้องมีสูงกับต่ำเป็นคู่กัน เช่น ข กับ ค ง กับ หงอ ก กับ ก๋ เหตุนี้เสียง ค ช ท พ ไม่ต้องใช้ ห นำ เพราะมี ข ฉ ถ ผ เข้าคู่กำกับอยู่แล้ว เสียงอนุนาสิก ง น ม และอรรธสระ ย ร ล ว ซึ่งยังไม่มีคู่ จึงใช้ ห นำเพื่อให้มีเสียงสูงเข้าคู่ ส่วน ก จ ต ป ไม่มี ก็เพราะเสียงทั้ง ๔ ตัวนี้ เดิมคงเป็นเสียงสูงอยู่แล้ว อย่างในไทยใหญ่และพายัพ ในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง มีเครื่องหมายวรรณยุต/*126ใช้ก็แต่ไม้เอกและไม้โท เสียงไม้ตรีและไม้จัตวาไม่มีใช้ เสียงไม้ตรีไม่สู้มีในภาษาไทย ที่มีใช้ขึ้นในไทยกลาง คงเป็นเพราะจะเขียนถ่ายเสียงคำมาจากต่างประเทศซึ่งมีเสียงนั้น อาจจะใช้เขียนคำจีน เพราะจีนแต้จิ๋วมีเสียงไม้ตรีมาก ส่วนคำเป็นเสียงไม้จัตวามีมากในไทย แต่ไฉนในศิลาจารึกจึงไม่มี คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคงมีแต่เขียนไว้ไม่มีไม้จัตวา เพราะเป็นคำมีเสียงนั้น เป็นปกติอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องใช้เครื่องหมายวรรณยุต ครั้นแล้วเสียงนี้คงมาศูนย์หายในไทยกลาง จะเพราะด้วยเหตุไร ยังไม่ทราบเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นคำไทยใหญ่ในคำว่า กัน คัน กั้น คัน ว่าจะมีระดับเสียงอย่างไร คงปรากฏดังนี้
กัน ไทยใหญ่เป็น กั๋น แปลว่า ล้อมไว้
คัน ไทยใหญ่เป็น คัน แปลว่า สิ่งที่กั้นไว้
กั้น ไทยใหญ่เป็น กั้น แปลว่า ต้านไว้ซึ่งกิริยาอาการ ที่เป็นไปธรรมดา เช่น กั้นใจ หรือ กลั้นใจ
คั่น ไทยใหญ่เป็น ขั้น แปลว่า เอาอะไรวางไว้ในระหว่างแยกออก แบ่งออก เช่น คั่นไหล คือ คั่นกะได
คัน ไทยใหญ่เป็น กัน แปลว่า ด้าม
เมื่อนำเอามาเรียงกันดู คงได้ความว่า กัน คัน คั่น กั้น มีความหมายไม่เหมือนกัน คำ กัน ต้องเป็น กั๋น ถ้าในไทยกลางเป็น คัน ซึ่งมีสองความ คือ สิ่งที่กั้นไว้และด้าม ไทยใหญ่แยกเสียงเป็น คัน คำหนึ่ง และ กัน คำหนึ่ง แต่ไทยกลางจะแยกอย่างนี้ไม่ได้ เพราะ กั๋น ในไทยใหญ่เป็น กัน ในไทยกลางเสียแล้ว ส่วนคำขึ้นต้นด้วยเสียงอักษรกลาง มีเสียงไม้โทเป็นอันตรงกัน เช่น กั้น ก็เป็น กั้น ก้าน ก็เป็น ก้าน แต่ถ้าไทยใหญ่เป็น กาน ในไทยกลางจะเป็น คลาน ส่วนคำขึ้นต้นด้วยอักษรสูงเสียงไม้โท ในไทยใหญ่ใช้พยัญชนะตัวเดียว เป็นเสียง ข หรือ ค ก็ได้ /*127สุดแล้วแต่คำ ตกมาถึงไทยกลางเสียงคงอยู่ แต่การเขียนสับสน เช่น ขั้น-คั่น ส้อม-ซ่อม ข้า-ค่า ถ้า-ท่า คำเหล่านี้ลางคู่ก็รู้ได้ว่าแยกเขียนคนละตัว ลางคู่ก็ยากที่สังเกต ข้าพระพุทธเจ้าได้รวบรวมคำเหล่านี้ขึ้นไว้พิจารณาในเวลาว่าง แต่ข้าพระพุทธเจ้าจะใฝ่ฝันถึงเวลาว่างเห็นจะไม่สำเร็จ ต้องใช้เวลาที่ไม่ว่าง เจียดเอามาเป็นว่างแซกในระหว่าง เป็นการแก้ความหมกมุ่นอยู่ด้วยงานการได้ดี ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าก็ปลาดใจ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า งานคล้ายคลึงกันหรืออย่างเดียวกัน ถ้าอย่างหนึ่งเป็นงานอีกอย่างหนึ่งเป็นเล่น ก็ผิดกันไกล
ที่ตรัสว่ามีผู้กราบทูลว่า กุหลาบ เป็นภาษาเปอร์เซีย มาจาก กุล กับ อาป แปลว่า น้ำกุล นั้นถูกต้อง พวกแขกซิก (มาจาก สิกข์ หรือ ศิษย์) ตั้งชื่อตนว่า กุหลาบสิงห์ ก็เคยมี อาบ เป็นภาษาเปอรเซียแปลว่าน้ำ แคว้น Punjab ก็เป็นภาษาเปอร์เซีย ตรงกับ ปัญจ+อาป แปลว่า แม่น้ำทั้งห้า คำไทยที่มาจากเปอร์เซีย นอกจาก กุหลาบ สีกุหร่า เข้มขาบ ส้ารบับ ยังมีคำ กลาสี มาตาบ ดอกไม้เทียนจุดเป็นแสงนวลมอคราม คำนี้คงเพี้ยนมาเป็นดอกไม้ตาบหรือตาด อังกูร มาเป็น องุ่น ในภาษาไทย แต่มีคำหนึ่งมาพ้องเข้ากับคำปากของไทยอย่างปลาด คือ เบ้อเร่อ ในภาษาเปอร์เซียมีคำว่า บารา แปลว่าใหญ่ บาราข่าน แปลว่า เจ้าใหญ่ ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่แน่ใจว่า เบ้อเร่อ กับ บารา จะเป็นคำเดียวกัน
ในภาษามลายูมีคำ บาไล แปลว่า ห้องประชุม เรือนซึ่งจัดไว้ในคราวมีงานการพิเศษ ไม่ใช้เป็นที่อยู่โดยปกติ เรือนพักหน้าร้อน ยังมีคำ บาไลรง แปลว่า ท้องพระโรง ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกขุนนางและทรงวินิจฉัยตัดสินคดี อยู่ระหว่างพระลานกับพระที่นั่งที่ประทับ บารง แปลว่ากระท่อมปลูกไว้ในท้องนา บารงบารง ว่าร้านขายของ ในคำมลายูเหล่านี้มีคำที่มีเสียงและความหมายคล้ายคำว่า พาไล และ โรง ในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตเห็นเรือนทางภาคอีศาน ไม่มีเพไลหรือพาไล พอขึ้นกะไดก็ถึงชาน ถัดชานเรือนก็ถึงห้องนอน ซึ่งเขาเรียก/*128ว่า ส้วม ครัวไฟ ซึ่งเขาเรียกว่า เตาไฟ เพราะ ครัว เขาหมายถึงข้าวของหรือเครื่องใช้ไม้สอย เขาก็อยู่ในส้วมเรือน เขารับรองข้าพระพุทธเจ้าที่ในส้วม คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าเขารับแขกกันเอง คงเป็นนอกชานหรือที่ใต้ถุนเรือน ในส้วมหรือห้องนอนเปิดโถง เป็นห้องเดียว และเขามีประเพณี ที่ผู้ชายจะล่วงแนวขื่อเรือนของส้วมไม่ได้เป็นผิดผี เป็นการป้องกันการละลาบละล้วงเพราะด้วยผีเป็นผู้พิทักษ์ ลางเรือนที่ในส้วมมีกั้นเป็นส้วมน้อย นอนได้เฉพาะสองคนพอดี ฝากั้นสูงเพียงยืนชะเง้อถึงเท่านั้น เห็นจะเป็นเพราะลักษณะส้วมน้อยนี้เอง ที่มากลายเป็นคำไม่ดีขึ้นในคำไทยกลาง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การรับแขกหรือทำธุระการงานกัน ถ้าไม่มีหอนั่งเป็นพิเศษ ก็มักจัดทำกันที่เพไลเรือนหรือที่ระเบียงห้อง คำว่า เพไล กับ บาไล ของมลายูที่แปลว่าที่รับแขกหรือห้องประชุม อาจเป็นคำเดียวกันก็ได้ โรง ก็อีกคำหนึ่ง จะเป็นคำมลายูเอาไปจากคำไทย หรือไทยได้มาจากคำมลายู ก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ก็ยังไม่พบ ถ้าจะเปลี่ยน โรง เป็น โฮง ก็ใกล้กับคำ ห้อง แต่ห้องนั้นไม่มีความหมายไปถึงโรงด้วย คำจีนมีคำว่า ล้ง เช่น กงสีล้ง ฮวยจุ้นล้ง มีความหมายอย่างเดียวกับ โรง ในคำไทย แต่คนจีนก็ว่าไม่ใช่คำจีน เป็นคำของไทยที่จีนนำเอาไปใช้
นายกี อยู่โพธิ์ นำเอาชื่อชาวมลายูสองคำมาให้ข้าพระพุทธเจ้าดู คือ เกจิลบาซา แปลว่า น้อยใหญ่ และ เกจิ๊ลมุดา แปลว่า น้อยอ่อน (มูดา ในคำว่า รายามูดา แปลว่า ยุวราช) ทางปักษ์ใต้ ตั้งชื่อคนว่า น้อยใหญ่ น้อยกลาง จะได้แนวมาจากมลายูก็ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*129ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
อ่านหนังสือพิมพ์บางกอกแตม วันที่ ๖ เดือนนี้ พบเขียนชื่อเมืองเป็น Toungoo เข้าใจว่าเปนอันเดียวกับ Tongu ถ้าเปนเช่นนั้นก็ราวกับรู้ว่าไทยเขียนคลาศเคลื่อน และถ้าเปนแก้เก่าก็เหนว่าเปนอังกฤษมากขึ้น แต่เหนมีท่าทีจะอ่านเปน ตอนกู ไปก็ได้ ถ้าจะให้หมดถ้อยร้อยความ ก็ควรจะเขียนแบ่งตอนเปน Toung-oo
ทั้งเหนในหนังสือบางกอกแตม เหมือนกัน แต่เปนวันที่ ๓ ก่อนขึ้นไป เขาลงข่าวว่ามีการ Sabotage ที่เมืองโยฮันเนสเบอก ระเบิดโรงไฟฟ้า เขียนชื่อไว้ว่า Vchonigpgn ในเรื่องนี้ติดจะบกพร่องมาก ดูพจนานุกรมภาษาอังกฤษหาคำ sabotage ว่าอ่านออกเสียงอย่างไรก็ไม่พบ ทีจะเปนคำใหม่ ทราบแต่ความหมายว่าเปนลอบแส้งทำลาย กับที่เรียกชื่อเมืองว่า โยฮันเนสเบอก ก็เรียกอย่างภาษาอังกฤษ ด้วยเข้าใจว่าจะเปนเช่นนั้น เพราะเปนเมืองขึ้นของอังกฤษ แต่ข้อเหล่านี้ไม่ได้ตั้งใจจะพูด ที่ตั้งใจจะพูดนั้นคือที่เขียน Vchonigpgn อ่านไม่ออก เขาจะอ่านกันว่ากะไร คงมีเสียงง่ายๆ เพราะลิ้นคนเราก็เท่ากับที่ควรพูดได้เท่านั้น หากเขียนให้พิศดารไปเอง
การอ่านนั้นยากมาก เช่นเขียนตัว h ไว้ข้างท้ายก็เปนเกจิอาจารย์ ลางอาจารย์ก็คิดให้เปนเสียงสั้น ลางอาจารย์ก็คิดให้เปนเสียงผันสูงต่ำ ถ้าเปนคำของเราก็พอจะเดาได้ แต่ถ้าเปนคำต่างประเทศ ซึ่งเราไม่เคยได้ยินก็อึกอัก เช่น เมือง Ipoh เขาตั้งใจจะให้อ่าน อิโป (ด้วยเขียนตัว h ไว้งามๆ) หรือตั้งใจจะให้อ่านว่า อิโปะ อิโป๊ะ อิโป่ อิโป้ หรือ อีโป อีโปะ อีโป๊ะ /*130หรือ ไอโป ไอโปะ ไอโป๊ะ และอย่างอื่นอีกอย่างไรก็ไม่ทราบ เมื่อไม่ทราบแล้วก็ต้องเซอะอยู่วันยันค่ำ หลีกไม่พ้น
มีนิทานซึ่งฉันคิดจะเล่าให้ท่านฟังแล้วก็ไม่ได้เล่า แต่จะเล่าบัดนี้ ในท้องเรื่องมีว่านักเลงเหล้าเชิญขาเหล้าไปเลี้ยง แล้วผู้เชิญพูดว่า ไม่เข้าใคออกใคหรอก ฉันละค่อยยังชั่วก่าคนหมด คำนี้หมายเทียบกับขาเหล้าทั้งปวง ขาเหล้าคนหนึ่งเหนเปนขันก็เก็บเอามาเล่า แต่ฉันไม่เหนขันเลย เหนเปนธรรมดามนุษย์จะคิดอะไรก็ต้องเข้าแก่ตัวเปนที่ตั้ง ไม่มากก็น้อย แม้ผู้ทำจะทำด้วยคิดอย่างหนึ่ง แต่ผู้พูดคิดไปอีกอย่างหนึ่งก็ได้
นึกถึง ร ล ในภาษาเราว่าจะมีใช้สับสนกัน ได้อย่างภาษาสังสกฤตลางคำหรือไม่ก็นึกได้คำหนึ่ง คือ ท้องร่อง กับ ตกล่อง คำ ล่อง ก็มาแต่กระดาน นอกชาลผุะอันมีลักษณะยาว ๆ เหมือนกัน ถ้า ท้องร่อง จะเขียนว่า ท้องล่อง จะได้หรือไม่ นี่เปนความเหนอุตริ ปรึกษาท่านเปนการเล่น มีลางคนลางคำเขียนสับตัวกัน ฟังก็เข้าทีอยู่ แต่จะถือเอาว่าถูกก็เปนผิดไปจากที่เคยใช้
ฉันให้รู้สึกเดือดร้อนในการที่คำเปนนามกับกิริยาเหมือนกัน เช่น พิมพ์ เปนต้น จึงใช้คำที่เปนกิริยาว่า ตีพิมพ์ จะเปนคำที่ชาวเราพูดกันเช่นนั้นหรือควรจะพูดเช่นนั้นก็ตามที แต่ขัดกับกระแสพระราชดำรัสในรัชกาลที่ ๔ ว่า ตีตรา ตราแตก ปิดตรา ไม่เหน ให้ใช้ว่า ประทับตรา นั่นเปนชอบ แต่ฉันจะใช้คำตามนั้นว่า ประทับพิมพ์ ดูก็กะไรอยู่ ออกจะขวางโลก เคยเหนฝรั่งเขาใช้ตราดุนกระดาษปิดลงไป นั่นจะเรียกว่าปิดตราควรอยู่ มีสิ่งที่ควรสังเกตอย่างหนึ่ง ว่าทางประเทศตะวันตกบ้านเขาใช้ตราครั่ง จนมีคำสังสกฤตทางอินเดียว่า มุทฺรา แต่ทางตะวันออกบ้านเราใช้ตราเส้นแดง ๆ เราก็ใช้อย่างนั้นเพราะเอาอย่างข้างจีน กระแสรพระราชดำรัสในรัชกาลที่ ๔ ซึ่งรู้สึกว่าผิดไปก็มี เช่น ทิ้งไฟ ตรัสว่าไฟดับ ให้ใช้ว่า วางเพลิง (คำว่า เพลิง เปนภาษาเขมร เขาเขียน เภลิง เปนการ/*131ชอบอยู่ เพราะถ้าจะเขียน เพลิง จะต้องอ่านว่า เปลิง) ตามกระแสรพระราชดำรัสที่ว่าทั้งไฟ ไฟดับ นั้น ทรงพระราชดำริห์มาจากคำทิ้งขว้างแต่คำ ทอดทั้ง และ ทิ้งร้าง เปนต้น มือยู่ ทำให้รู้แน่ได้ในคำ ทิ้ง ว่าไม่ได้หมายความว่า โยน ว่า ขว้าง เปนความหมายว่าไม่เอื้อเฟื้อ
ในการเปลี่ยนชื่อวัดสามจีน ไม่ทราบต้นเดิมเขียนอย่างไร มาได้เหนแต่ชื่อซึ่งเขียน วัดไตรมิตต์วิทยาราม กันก็มี เขียน วัดไตรมิตรวิทยาราม ก็มี อย่าง มิตต์ นั้นไม่เคยเขียน เคยเขียนแต่อย่าง มิตร แต่ทราบว่า อย่าง มิตต์ นั้นเปนภาษามคธ อย่าง มิตร เปนทีว่าอย่างสังสกฤต แต่ที่แท้ไม่เคยดูว่าสังสกฤตเขียนอย่างไร จึงต้องเปิดพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอขึ้นดูสังสกฤต ปรากฏว่า เขียน มิตฺตฺร ก็เข้าแบบของเราที่ตัวคู่แล้วตัดเสียตัวหนึ่ง แต่ชื่อวัดนั้นต้นเดิมจะผูกให้เขียนอย่างไรไม่ทราบ แต่ความไม่ทราบนั้นไม่ใช่สุดวิสัย คงจะมีอะไรที่จารึกไว้ที่วัดนั้นบ้าง หากไม่ได้ดูสังเกต แต่ทีหลังจะสังเกตเพื่อเขียนให้ถูก คำว่า เดิม เปนคำเขมร ก็หมายความว่าต้น นั้นเอง ที่พูดว่า ต้นเดิม ก็เปนคำคู่ แปลเหมือนกับ ยกเลิก
เราเขียนภาษาต่างประเทศลางทีก็ขัดข้องด้วยไม่มีตัวหนังสือจะใช้ เคยเหนในภาษาญี่ปุ่น ถ้าเขาใช้ตัว g แล้วเราก็ใช้ตัว ง ถ้าจะว่าไปเสียง ง ก็ใกล้กับเสียง g มาก แต่จะจับตัววางตายลงไปเหนไม่รอดเช่น god จะเขียน งอด ออกจะรับไม่อยู่ หรือจะยักเขียนเปน วอด อย่าง งัว เปน วัว ก็ไม่ไหวอยู่นั่นเอง สังเกตที่เขียน ภาษาอังกฤษกัน ตัว g ก็เปนไปหลายอย่าง ตกลงเปนถ้าไม่ได้ยินเขาอ่านแล้วจะออกเสียงไม่ถูก มีนิทานจะเล่าให้ท่านฟัง หมอกาวันแกเปนหมอประจำพระองค์ เสด็จไปไหนแกก็ต้องตามเสด็จไปด้วย แกรู้หนังสืออังกฤษดี เวลาเสด็จไปทางทะเลก็ต้องไปตกคลักอยู่ในเรือพระที่นั่งด้วยกันหมด เจ้านายที่เรียนภาษาอังกฤษก็ถือเอาแกเปนครู ถามภาษาอังกฤษคำโน้นคำนี้ แต่ลางคำแกก็บอกไม่ได้ว่าเขา/*132อ่านอย่างไร หมอกาวันแกเปนชาวสก๊อช ก็นับเนื่องเปนพวกอังกฤษ เมื่อคำที่ครูไม่รู้แล้วศิษย์จะรู้ข้ามไปอย่างไรได้
พูดว่า กะ หนังสือก็เปน กับ เปน แก่ ตะ ก็เปน แต่ ต่อออกจะไม่มี ลา (ครึ่งยาวครึ่งสั้น) หรือ ล่ะ เปน แล เปน แล้ว และ กับ แหละ เปนสมัยใหม่ คำเก่ามี แหล่ แต่นั่นเปนอ่านผิด
ท่านบอกหลักฐานแห่งชื่อเมืองมฤทนั้นดีมาก ได้รู้มูลเดิม ชื่อ บางตนาวศรี เหนจะเปนด้วยเอาพวกตะนาวศรีไปไว้ที่นั้น ท่วงทีอย่างเดียวกันกับบ้านทวาย บ้านญวน บ้านเขมร
อ่านหนังสือพิมพ์ประมวญวัน เรื่องภาคกลางในยุโรป ของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ เธอเขียนคำ โล่ ไม่มีตัว ห เธอบอกไขไว้ด้วยว่าโล่แต่ก่อนนี้ทำด้วยไม้ด้วยหนังไม่ใช่โลหะ ให้นึกชอบใจเสียนี่กะไรเลย ได้เคยมีความเหนตัดตัว ห หรือจะได้เคยเขียนตัดไปเสียด้วยซ้ำ เพราะเคยตรวจพจนานุกรมดูแล้วหลายกลับ ก็ไม่พบคำที่ควรจะเขียน โล่ห์ ทั้งนึกถึงโล่ของเราก็ทำด้วยหนัง เปนโลหะก็แต่เขนถม ซึ่งเหนใช้แต่การดีๆ มีผูกพระแท่นมณฑลเปนต้น ไม่ได้ใช้ทั่วไป จึงนึกว่าทำขึ้นจำเพาะให้ดูหรูหรา แม้อย่างกลมๆที่เรียกว่า เขน ซึ่งใช้อยู่ตามปกติก็ทำด้วยหนัง. สิ่งที่รับอาวุธของเรานั้นมีสามอยาง รูปกลมเรียกว่า เขน รูปเปนแผนอิฐเรียกว่า โล่ รูปห่อยาวเปนกาบกล้วยเรียกว่า ดั้ง ล้วนทำด้วยหนังทั้งนั้น คำ ดั้ง ฉันแปลว่าหน้า คิดมาแต่ เรือดั้ง ช้างดั้ง เสาดั้ง (เสาดั้ง ทึกเอาเปนเสาหน้านั้นเพราะคิดว่าแต่ก่อนท่านคงบัญญัติเอาด้านขื่อของเรือนเปนด้านหน้า คิดเทียบเอาโบถวิหาร) ดั้ง คิดว่าเปนของเราเดิม เขน นั่นเอาอย่างมาทางอินเดีย โล่ เอาอย่างมาทางฝรั่ง เขนหนัง ที่ว่านั้นมีลายทองเปนหน้าสิงห์โตคาบดาบด้วย แต่ไม่ใช่หน้าสิงห์โตจริง ๆ เปนกนกผูกให้เปนหน้าสิงห์โต ซึ่งเปนของแปลกอันฉันต้องจำ แล้วก็จำได้ด้วย
<นริศ>
/*133สำนักนายกรัฐมนตรี
๕ มีนาคม ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เมืองตองอู เขียนตัวโรมันเป็น Tounoo หรือ Tongu อาจอ่านเป็น ตอนกู ได้ ทรงเห็นว่าควรจะเขียนแบ่งตอนเป็น Toung-oo พระดำรินี้ไปตรงกับในหนังสืออังกฤษเล่มหนึ่ง เป็นหนังสือราชการว่าด้วยประเทศพม่า ในหนังสือเล่มนั้นเขียนเมืองตองอู แบ่งตองเป็น Toung-ngoo กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ตองอู ที่ถูกอาจเป็น ตองงู ก็ได้ แต่ก็ไม่แน่ เพราะการถอดเสียงจากคำต่างประเทศ สำคัญอยู่ที่ผู้บอก ถ้าผู้บอกเป็นชาวพะม่าด้วยกัน แต่เป็นคนละถิ่น ก็อาจออกเสียงผิดหรือเพี้ยนกันได้ เมืองย่างกุ้ง หรือ แรงกุน ตามที่เขียนเป็นตัวโรมัน ชาวพะม่าออกเสียงว่า ยันกูน ก็มี ยังกุ้ง ก็มี เมือง พะโค พะม่าเรียกว่า แป่กู้ เสียงใกล้กับ Pegu ของฝรั่ง ซึ่งคงได้มาจากเสียงชาวพะม่า ส่วนพะโคของไทยอาจได้มาจากชาวมอญ แม่น้ำสะโตงในภาษาอังกฤษ เขียนเป็น sittang ในหนังสืออังกฤษเล่มที่กราบทูลไว้ข้างต้นเขียนเป็น Tsittaung คือ จิตตอง
Sabotage เป็นคำฝรั่งเศษอ่านว่า สโบตาจ แปลว่าลอบทำอันตรายแก่สิ่งของหรือสถานที่สาธารณะ เป็นคำที่อังกฤษยืมเอาไปใช้ไม่สู้ช้านาน จึงไม่มีในพจนานุกรมภาษาอังกฤษดั่งที่มีพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านอย่างอังกฤษเป็น สโบเตช ชื่อเมือง Vichonigpgn เป็นคำในภาษาฮอลันดา ข้าพระพุทธเจ้าก็จนด้วยเกล้า ฯ อ่านไม่ได้ pgn ถ้าถือว่า g เท่ากับ ย ก็จะต้องเป็น ปิญ ทั้งหมดก็ควรจะเป็น วฉอนิกปิญ มีเมืองอยู่เมืองหนึ่ง /*134อยู่ทางประเทศโปแลนด์ คือเมือง Przemysl ว่าเป็นคำในภาษาสลาฟ ข้าพระพุทธเจ้าเคยทูลถามหม่อมเจ้าทองทีฆายุว่าอ่านอย่างไร ก็ได้ยินเสียงพรืดติดกันหมดเป็นทำนอง เปชมิชสลี จดเป็นตัวไทยไม่ลง ในตำรานิรุกติศาสตร์ว่า ภาษาโปล มีสระ ร ซึ่งไม่มีใช้อยู่ในภาษาอื่น
เมือง Ipoh แขกมลายูอ่านว่า อิโป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ตัว h เห็นจะต้องการให้เป็นเสียงผัน เสียงไม้โทในอักษรสูง อักษรกลาง ถ้าออกเสียงไม่ระวังก็มักทำให้เสียงสั้น การใช้อักษร ถ้าอยู่หลังสระเป็นเครื่องหมายว่าเป็นเสียงสั้น ถ้าอยู่หน้าหรือหลังพยัญชนะ ก็ทำให้พยัญชนะนั้นเป็นเสียงสูงขึ้น ซึ่งในตำราเรียกว่าเสียงหนัก เสียงหนักมีสองอย่างคือ หนักอย่างแขง ได้แก่ ห และอ่อนได้แก่ ฮ (hard and soft aspirates) เช่น ก+ห=ข ก+ฮ=ค ที่เขียน บาท ว่า baht ต้องการจะให้ ht เท่ากับเสียง ท แต่ตัวสกดในคำ บาท ไทยออกเสียงอุบไว้ไม่ได้ มีเสียง ท ระเบิดออกมา ประโยชน์ที่ได้ในการเขียน baht ก็แต่ตัวหนังสือเท่านั้น จะใช้ bat ก็ออกเสียงเป็น บาท เท่ากัน
ล่องกับร่อง คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นคนละคำ ในไทยใหญ่ ล่อง หมายความว่ารู ใช้เป็นคำคู่ว่า ฮูล่อง ล่อง อีกคำหนึ่งหมายความว่าลอย หรือไปตามน้ำ ส่วน ร่อง (ห้อง) หมายความว่า ลำห้วยขนาดใหญ่ แม่น้ำขนาดเล็ก แม่น้ำ ที่ซึ่งอยู่ในระหว่างสองเสาของเรือน ความหมายหลังแสดงว่าห้องเรือนไม่ต้องกั้นฝา ก็เรียกว่าห้องได้ ในปทานุกรมว่าห้องคือที่กันเป็นส่วนของเรือนหรือตึก คงแปลเอาตามความหมายที่เข้าใจกันในปัจจุบัน ในหนังสือเก่ามีคำ เช่น ทรงพระปริยัตติธรรมแตกฉานในห้องพระไตรปิฎก อันมีมาในห้องพระไตรปิฎก ห้อง ในที่นี้คงหมายถึงส่วนแบ่งของพระไตรปิฎก เป็นความหมายขยายตัว ในภาษาไทยมีคำที่ใช้ ร ล สับเปลี่ยนกันได้ เท่าที่ข้าพระพุทธเจ้านึกได้มีอยู่สองคำคือ รังรอง-ลังลอง กุเรา-กุเลา คำแรกเกิดจากออกเลียง ร ไม่ได้ แล้วกลาย/*135เป็น ลังลอง และรับเข้าเป็นถูกในภาษา ส่วน กุเรา-กุเลา เป็นคำในภาษามลายู ซึ่งมีอยู่ในพจนานุกรมมลายู ว่าใช้สับเปลี่ยนกันได้ เสียง ร ล ท็มีใช้กันอย่างสับสนก็ในระหว่างภาษาสํสกฤตกับปรากฤต
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำไทย หรือ คำไทยที่ได้มาจากภาษาอื่น จะควรใช้เป็นนามเป็นกริยาหรือคำวิเศษณ์ไม่สำคัญ ความสำคัญอยู่ที่การเรียงคำเข้าประโยค การเรียงนั้นเองเป็นเครื่องบอกให้ทราบถึงหน้าที่คำเหล่านั้น คำพูดกล่าวออกไปได้น้อยคำก็เข้าใจ ผู้พูดผู้ใช้ก็มักนิยมใช้คำนั้น เมื่อใช้กันจนแพร่หลายเป็นที่เข้าใจกันดี สมความมุ่งหมายของผู้พูดและผู้รับรู้แล้ว คำนั้นก็เป็นภาษาขึ้น เช่น หมอรักษาโรค ก็เข้าใจกันดี นับได้ว่าเป็นภาษา ถ้าพิจารณาแยกความหมายแต่ละคำ คำว่า รักษาโรค ก็ดูประหนึ่งจะเฝ้าถนอมโรคนั้นไว้ ถ้าจะเติมคำให้ชัดว่า รักษาโรคให้หาย ความเยิ่นเย้อเพราะไม่มีใครใช้กัน คงจะเป็นเพราะเหตุนี้ ลางทีจึงแก้เป็น บำบัดโรค ก็มี โดยเหตุที่คำว่า รักษา มาใช้ในที่นี้จนเป็นที่ซึมทราบกัน จึงเป็นลักษณะหนึ่งของคำที่มีความหมายย้ายที่ เกิดเป็นความหมายขึ้นอีกความหมายหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำ แพ้ ซึ่งแปลว่าชนะ มากลับเป็นมีความหมายตรงกันข้ามหมายว่า พ่าย ก็น่าจะเป็นความหมายย้ายที่ หรือเคลื่อนที่ อย่างคำว่า รักษาโรค หากแต่งยังเก็บเอาตัวอย่างที่ใช้กันอยู่มาพิจารณาไม่ได้เพียงพอเท่านั้น ลักษณะพิเศษของคำพูดเช่นนี้ น่าจะมีอยู่ทุกภาษา เช่นในภาษาอังกฤษ walking stick แยกแปลก็เป็นให้เดินได้ ถ้าเติมคำให้ชัด เป็น stick for walking ก็ไม่เป็นภาษา ตามเหตุผลที่กราบทูลมานี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะใช้คำว่า พิมพ์ เป็นกิริยาก็ได้ ในภาษาอังกฤษ print ก็เป็นได้ทั้งนามและกิริยา ใกล้เข้ามาในลักษณะภาษาคำโคด มากกว่าเป็นภาษามีวิภัติปัจจัย ซึ่งเป็นเนื้อแท้ของภาษาอังกฤษ คำว่า ตีตรา เห็นจะได้มาจากสำนวนของจีนซึ่งใช้ว่าตีและติดเข้ามาในภาษาไทย จนกระทั่งคำว่า ตีตั๋ว ปิดตรา ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูก เพราะใช้กันแพร่หลายใน/*136ภาษาแล้ว แต่ถ้าคิดไปก็เป็นอย่างรักษาโรค ดูเป็นว่าเอาอะไรไปปิดทับบนดวงตรา ถ้าพูดว่า ปิดตราบนซอง ความก็ชัด แต่เมื่อใช้เพียงสองคำว่า ปิดตรา ก็เข้าใจ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าภาษาย่อมถือเอาคำที่สั้นกว่าเป็นถูก ในตำรานิรุกติศาสตร์มีหมวดหนึ่ง ซึ่งกล่าวถึงคำ Metaphor ข้าพระพุทธเจ้าใช้ว่าคำอุปมา เขาอธิบายว่าคำแต่เดิมก็มีแต่ที่ใช้แก่สิ่งที่เป็นรูปธรรมก่อน เมื่อเจริญขึ้นจึงนำเอามาใช้แก่สิ่งที่เป็นนามธรรม โดยอาศัยแนวเทียบเป็นดั่งสะพาน เช่น แหลม กลม ก็ใช้แก่สิ่งที่เป็นรูปธรรม แล้วเอาลักษณะที่เห็นนี้เป็นแนวเทียบไปใช้กับสิ่งที่เป็นนามธรรม อันมีลักษณะคล้ายคลึงกัน เกิดเป็น คนตรง ปัญญาแหลม รสกลมกล่อม เป็นต้น โดยเหตุที่นำเอาคำอุปมาไปใช้ในภาษาเสียนาน คำเหล่านั้นก็ไม่มีใครรู้สึกว่าเป็นอุปมา เช่น ฝากฝัง หยาบคาย ถูกใจ นิ่มนวล เป็นต้น คำว่า ทิ้งไฟ คิดด้วยเกล้า ฯ ก็เป็นอย่างลักษณะที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ ทิ้ง จะไม่ใช่ภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ทั้งได้สอบถามผู้รู้ภาษาพายัพและอีศาน ก็ไม่ใช้คำ ทิ้ง คงใช้ว่า ถิ่ม หรือ ทิ่ม ทุกถิ่น พิจารณาคำที่ใช้ในภาษา ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่า ทิ้ง จะหมายความว่าปล่อยปละละไป จะละไปด้วยลักษณะไหนก็แล้วแต่คำประกอบ จึงได้มีคำว่า ละทิ้ง ทิ้งขว้าง ทอดทิ้ง (ทอดปลา คงจะหมายถึงเอาปลาไปวางในกระทะ) ทิ้งร้าง สายทิ้ง ทิ้งลอย ทิ้งตัว ที่ประทานความหมายของคำ ทิ้ง ว่า ไม่เอื้อเฟื้อ เหมาะที่สุด
ชื่อวัดไตรมิตต์วิทยาราม ข้าพระพุทธเจ้าก็เคยสดุดตา ได้ทราบเกล้า ฯ ว่าสมเด็จพระวันรัต (เฮง) วัดมหาธาตุ เป็นผู้ให้ ลางทีสมเด็จพระวันรัตจะคุ้นต่อการเขียน มิตต์ อย่างบาลี จะเป็นทำนองเดียวกับมนุษย์ ที่เขียนเป็น มนุสฺส ก็เคยมี กลายเป็นเขียนรุ่มร่ามไป ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่โบราณเขียนคำที่รุ่มร่ามให้น้อยตัว ท่านคงเห็นความลำบากมาแล้ว คนภายหลังรู้ไม่เท่าถึงการจึงเห็นเป็นว่าผิด ไปเติมให้เต็มตามลักษณะของภาษาเดิม ก็เป็นอย่างที่เจ้าพระยาธรรมศักดิ์ ฯ เคย/*137กล่าวว่า เขียนไม่เป็นไทยอย่างกันเองเสียเลย คำที่ข้าพระพุทธเจ้ารำคาญมีอยู่อีกคำหนึ่ง คือ ปรารถนา แต่ก่อนก็ไม่มี ร อยู่กลาง เมื่อเติม ร เข้าให้ถูกอย่างของสํสกฤต ก็ยังอ่านว่า ปราดถนา อยู่นั่นเอง คำในภาษาอังกฤษ ที่เขาได้มาจากกรีกและละติน และขึ้นทะเบียนเป็นคำสามัญในภาษาอังกฤษแล้ว ก็ไม่ได้เขียนตามอย่างกรีกและละตินเจ้าของเดิม
ข้าพระพุทธเจ้าพบเรื่องขำในชื่อถนนสุรวงษ์ ค่อยเลือนไปเป็น สุริวงศ์ แล้วก็เป็น สุริยวงศ์ เพราะ สุริยวงศ์ มีผู้รู้คำแปลมากกว่า สุรวงศ จึงได้ลากเอาไปเป็นเช่นนั้น ป้ายบอกชื่อถนนทางปากทางด้านใต้ต่อกับถนนเจริญกรุง เขียนว่า ถนนสุริยวงศ์ แต่บัดนี้มีใหม่ขึ้นอีกป้ายหนึ่งทางด้านเหนือเป็น ถนนสุรวงษ์ เห็นทีจะไปทราบขึ้นว่าเป็นชื่อของเจ้าพระยาสุรวงษวัฒนศักดิ์ แต่ป้ายเดิมก็ไม่ปลดออก เป็นฟ้องแย้งกันอยู่ในตัว
เสียง g ข้าพระพุทธเจ้าเคยใช้ถ่ายเสียงเป็น ก อันที่จริงเสียง g ก็เป็นเสียง ก แต่ทำให้เกิดเสียงก้องเท่านั้น ที่ตรงลูกกระเดือกคนมีเอนคู่ฝรั่งเรียก vocal chorde ข้าพระพุทธเจ้าถามแพทย์ในโรงพยาบาลศิริราชว่าเรียกเส้นเสียง สำหรับปิดเปิดช่องลูกกระเดือกที่ลงไปสู่หลอดลม เมื่อเวลาหายใจ ช่องลูกกระเดือกจะเปิดเป็นปรกติ ถ้ากลั้นใจ เส้นเสียงจะยืดตัวปิดช่องลูกกระเดือกไว้ ถ้าเส้นเสียงปิดช่องไว้ไม่สนิท ลมที่พุ่งขึ้นมาโดยแรงก็กระทบริมเส้นเสียง ทำให้เกิดอาการสั่นสะบัด ลมที่หลุดออกมาถูกโคนลิ้นกระดกขึ้นไปปิดเพดานอ่อน กักลมไว้ แล้วเปิดโผละออกมา ก็เกิดเป็นเสียง ค เป็นเสียงที่ไม่มีเสียงสระ อ เข้าช่วย ในตำราบาลีจึงอธิบายว่าพยัญชนะไม่มีเสียงในตัวของมัน ต้องอาศัยเสียงสระเข้าช่วยจึงจะออกเสียงได้ แท้จริงพยัญชนะก็มีเสียง แต่เป็นเสียง noise ไม่ใช่เสียง voice เท่านั้น เสียง ค นั้นถ้าลมไม่ออกทางปากแต่ไปออกทางจมูก โดยลิ้นไก่ปิดช่องไว้ไม่ให้มาทางปาก เสียงนั้นก็เป็น ง ถ้าเส้นเสียงไม่ยืดตัวมาก ลมที่แล่นออกมา ไม่กระทบเสียดสีเส้นเสียง ก็จะเป็นเลียง ก เสียงพยัญชนะเหล่านี้ ถ้ามีเสียงหนักตามออกมาก่อนหรือมาหลัง ในระยะ/*138เวลาพร้อมกันก็เกิดเสียงหนักเป็น ข ค และ gh และ หงอ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นแปลกอยู่อย่างหนึ่ง ถ้าภาษาใดมีเสียง ง ที่ใช้เป็นพยัญชนะขึ้นต้นของคำ ภาษานั้นก็ไม่มีเสียง g ถ้ามีเสียง g ก็ไม่มีเสียง ง ตามที่ทรงพระดำริว่า กะ หนังสือก็เป็น กับ เป็น แก่ ตะ ก็เป็น แต่ ลา หรือ ล่ะ ก็เป็น แล เป็น แล้ว และ กับ แหละ เป็นสมัยใหม่ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องกับกระแสพระดำริ คำเหล่านี้เป็นจำพวกคำกร่อน ได้มีผู้ใช้คำ กะ และ กับ ในลักษณะผิดกัน คือ กะ ใช้เมื่อผู้ใหญ่พูดกะผู้น้อย และใช้ กับ เมื่อผู้น้อยพูดกับผู้ใหญ่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะ ก็เป็น จัก ได้มีผู้ใช้ จะ ในความหมายธรรมดา และ จัก ในความหมายที่บังคับ เช่น จักไป คือ ต้องไป ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำเหล่านี้ในไทยใหญ่ มีคำ กับ แปลว่า เชื่อม ต่อ แก่ แปลว่าคนมีอายุ หัวหน้า สุก มั่นคง ไม่มีคำ แก่ ที่แปลความอย่าง กับ ต่อ แปลว่าพบกันซึ่งหน้า ตีกัน เช่น ไก่ตีกัน ที่พบกันตรงที่เชื่อมกัน แต่ แปลว่าตั้งขึ้น แต่เหง้า ว่า เริ่มต้น คำ แล และ ในไทยใหญ่ ใช้ว่า แล่ แปลเป็นภาษาอังกฤษไว้ว่า with, and, all ตรงกับทั้งในไทยกลาง ส่วนคำว่า แล้ว ที่หมายความว่าเสร็จสิ้น ไทยใหญ่ใช้ว่า เย้า
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ที่ประทานความหมายของคำว่า โล่ เขน และ ดั้ง ว่ามีลักษณะผิดกันอย่างไร ในภาษาไทยใหญ่เรียกโล่ว่า แฮ้ ซึ่งมีความหมายว่าป้องกัน ปัดเป่า ขัดขวางไว้ เอาอะไรกันไว้ ว่าเป็นคำใช้อย่างเดียวกับ แขญ แปลความเดียวกัน แต่ แขญ ไม่ใช้ในความหมายที่ว่าโล่ แขญ กับ แขน ก็ใกล้กัน แต่ยังไม่พบคำนี้ในภาษาไทยถิ่นอื่น เพื่อยืนยันว่าเป็นคำเดียวกัน ส่วน โล่ และ ดั้ง ข้าพระพุทธเจ้า ยังค้นไม่พบ ในภาษาจีนมีคำ โหลว แปลว่าโล่ขนาดใหญ่ /*139ป้อมบนกำแพงเมือง รถรบที่มีหอคอยระวังเหตุ พายสำหรับคัดท้ายเรือ คำ โหลว นี้มีตัวไม้แซกไว้เป็นคำธาตุ แสดงว่าเดิมทำด้วยไม้ทั้งนั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*140ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มีนาคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือซึ่งลงวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก
ตามความทั้งใจของท่านที่จะไม่แก้คำเก่า ด้วยกลัวจะเปนลากเข้าความนั้นถูกที่สุดแล้ว ฉันเหนชอบด้วย แล้วก็ตั้งใจอยู่เช่นนั้นเหมือนกัน
กะถ่ม เปนความคิดเดาของกรมหมื่นจรัสพร จะถือว่าถูกก็กะไรอยู่ ทั้งขัดกับคำที่ฉันเคยพบว่า กรรโถง คำนั่นคิดว่า กระโถน เรานี่เองเปลี่ยนตัวสกด ง เปน น เช่น นักเลง เปน นักเล่น แต่ตามที่พบนั่นไม่ใช่หนังสือเขมร จะจำหน่ายได้คำหนึ่งว่าพบในหนังสือเขมรแน่ คำนั้นคือ จรมูก เขาเขียนเช่นนั้น แม้จะอ่านว่า จมูกก็ได้ แต่ สระสรง ยังเปน สะสง ได้ จะเปนไรไป แต่ จรมูก จะกลายเปน จามมูก ไปหาได้ไม่ คำ เปนหวัด ฉันก็เคยเหนมีคนเขียน เปนวรรษ แต่ก่อนก็ชอบใจซ้ำเขียนตามเขาไปด้วย แต่ทีหลังใจเปลี่ยนกลับเขียน เปนหวัด ไปตามเดิม
อันคำที่มาโดนกันเข้านั้นเจ็บปวดมาก เล่นเอาไม่รู้ว่าใครเปนใคร มีคนเขาให้สมุดมีรูป เปนของมลายู แก่ฉันในวันเกิดเล่มหนึ่ง เพราะเขารู้ว่าฉันชอบคำและของที่แปลก ๆ และในสมุดนั้นดูพบ จปิ้ง เปนว่าบังของหยาบ แต่คิดว่าไม่ใช่ ที่ใส่ประแจชะนิดหนึ่งก็เรียกว่า ตปิ้ง อาจโอนเอาไปเรียกสิ่งที่ปิดของหยาบภายหลัง เพราะรูปคล้ายกันก็เปนได้ แต่คำ จปิ้ง นั้นเราจะจำคำมลายู หรือมลายูจะจำเอาคำของเราไปนั้นทราบไม่ได้
คำมลายู พวก รง ที่ท่านบอก คิดดูเหนใช้ได้ทุกคำ รง ก็ได้แก่ โรง บารง ก็ได้แก่ พโรง (ที่เรียก พระโรง นั้นเกินไป) บไลรง ก็ได้แก่ /*141พไลโรง คำว่า พไล เราเข้าใจกันว่าเปนเฉลียงปลูกลงดินไม่มีพื้น มีแต่เรือนผู้ลากมากดี เรือนคนสามัญไม่มี เห็นจะเปนด้วยทั้งไว้ป่วยการแล้วใส่พื้นเปนเฉลียงเสีย (เฉลียง เปนคำไทย ฉันแปลตามคำใช้กันว่าเฉๆ ได้แก่หลังคาที่ต่อออกไป) พไล เดิมคงปลูกกับโรงก่อน ฉันแปลคำ โรง ว่าปลูกกับพื้นดิน เรือน ว่าปลูกสูงแทนปลูกโรงบนโคกเพื่อหนีน้ำท่วม แต่หลบการลงแรงถม คำ โรง แต่แรกฉันก็คิดว่าเปนคำจีน มาแต่ ล้ง จนท่านบอกคำว่า ล้ง นั้นจีนจำเอาคำ โรง ของเราไป เล่นเอาตีนขวิด ด้วยไม่ได้ทราบเลยว่า คำมลายูมีใช้ได้รอบกับคำของเรา
ลักษณะแห่งเรือนลาวทางอีศาน ตามที่ท่านบอกนั้นละเอียดดีมาก ฉันเคยได้ยิน เขาบอกอย่างไม่กระจัดชัดเจน ว่าเอาเตาไฟไว้กลาง เอาห้องนอนไว้รอบ แต่ได้สอบเทียบกับแผนผังเรือนฝรั่งที่อย่างเลว เขาก็มีแต่ห้องครัวห้องนอนห้องเว็จเท่านั้น จะกินข้าวหรือรับแขกก็ในห้องครัวนั้นอง ออกจะเหมือนกัน
คำที่เรียกว่า เกาะกริด ก็เคยได้ยิน หรือที่เขียนว่า เกาะกฤษ ก็เคยเหน กับที่เรียกว่า เขากเหรียก ก็เคยได้ยิน และที่เขียนว่า เขาเกรียก ก็เคยเหน แต่จะเปนตำบลเดียวกันหรือต่างตำบลกันก็ไม่ได้เคยไปถึง ทั้งไม่ได้ถามเขาเสียด้วย ท่านเหนเขาเขียน เกาะเกรียก ก็เปนอันว่าคลุกกัน ลางทีจะเปนตำบลเดียวกันกได้ คำว่า เกาะ ลางทีคำเก่าจะไม่ได้หมายความว่าน้ำล้อมรอบก็เปนได้
คำ หนองหมอน เปน หนองบอน นั้นเข้าทีมาก ต้องจัดว่า หนองบอน เปนถูก เพราะ หนองหมอน ไม่ได้ความ ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่าเมืองนั้นอยู่ที่ไหน
คำ กัน กั้น คัน คั่น หรือ ขั้น ฉันเคยคลั่งคิดมาทีหนึ่งแล้ว ทั้งพบคำว่า ฉัตรกั้ง เข้าอีกด้วย ทำให้เห็นว่าคำ กั้น กับ กั้ง เปนคำเดียวกัน ก็เมื่อ คำ กั้ง เปน กั้น ได้ คำ ขัง ขั้ง คั่ง ค้าง ก็พลอยเข้ามาด้วย อันคำ/*142แปลนั้นจะแปลว่ากะไร จะถือว่าผิดกันหรือเหมือนกัน ลางคำก็ถือเอาได้ ลางคำก็หมายความไปได้หลายอย่าง เหมือนหนึ่งคำ คั่น จะแปลว่ากันอะไรไว้ก็ได้ จะว่าสับหว่างอะไรก็ได้ หรือจะเปนกะไดก็ได้
พูดถึง กะได คำนั้นฉันเคยคลังคิดมาทีหนึ่งแล้วก็คิดอีก ติดจนไม่รู้ว่าอย่างไหนควรจะเรียกว่าอะไร อย่างที่ตันมีเพียงคั่นหนึ่งหรือสองคั่นนั่นเรียกลูกหีบแน่ ออกจากเอาหีบมาตั้งเปนที่ก้าวขึ้นลง อย่างหลายคั่นเรียกกันว่ากะไดก็มี อัศจรรย์ ก็มี เปนแน่ว่าคำ กะได นั้นมาก่อน คำ อัศจรรย์ นั้นมาทีหลัง ความคลั่งของฉันนั้นได้สอบไปถึงคำเขมร เพราะคำ กะได นั้นทีเปนภาษาเขมร ก็ได้ความปรากฏว่ามีคำ กันได แต่เขาก็แปลไปเสียอย่างหนึ่งว่า ราว (กัน ว่าจับว่าถือ ได ว่ามือ) นอกไปอีกก็มีว่า จันเดิร ว่าเปนลาดอย่างตพานช้าง และถ้าลาดตพานช้างนั้นบากเสียให้เป็นคั่นก็มาได้แก่ กะได หรือ อัศจรรย์ นั่นเอง ได้สังเกตเมื่อไปเที่ยวที่เกาะบาหลี ที่นั่นมีอะไรเก่า ๆ อันพอจะรู้หลักฐานอะไรได้อยู่บ้าง ก็พบทั้งสองอย่าง ที่เปนลาดตพานช้างก่อไว้ด้วยอิฐก็มี ที่บากเปนคั่นไว้ก็มี เข้าใจว่าที่เขมรเรียกว่า จันเดิร นั้นเปนสองพยางค์ผสมกันเสียแล้ว ที่แท้จะเปนว่า จัน เท่านั้น คำ อัศจรรย์ จะมาจากนั้น แต่มาหลงเขียนเปน อัศจรรย์ ไป แล้วก็มีคำ อัฒจันทร์ เข้ามา เข้าใจว่าเพื่อจะมาแก้ที่เขียนผิดเป็น อัศจันทร์ นั้น แต่สอบได้ความว่า อัฒจันทร์ เปนหินแผ่นรูปพระจันทร์ครึ่งซีกรองตีนกะได เพื่อไม่ให้กะไดปักจมดินลงไป เพราะเหตุดังนั้นคำว่า อัฒจันทร์ ก็ตกไป พจนานุกรมภาษาไทยอื่น ๆ ไม่มีจะค้น คำว่า กะได ท่านเรียกว่า คั่นไหล จึ่งจับใจยิ่งนัก เชื่อว่าท่านได้ค้นแล้ว เขาเรียกอย่างนั้น แต่ฉันไม่ได้ทราบเลย จึ่งหวังว่าท่านจะอธิบายให้เข้าใจ
ในทางอักขรวิธีก็ต่างคนต่างเห็น ที่ลงกันก็มี ที่แตกออกไปก็มี ฉันเหนว่า
/*143๑. กอ ข้อ ของเรานั้นไม่ใช่ของเรา ไปยืมเอาของสังสกฤตเขามาใช้ เมื่อใช้ภาษาของเราไม่ทั่วไปได้ก็ต้องแก้ต้องเติม
๒. ในหลักศิลาขุนรามคำแหง มีวรรณยุตแต่ไม้เอกไม้โท ไม้เอกแปลว่าไม้อันเดียวเขียนขีดเดียว ไม้โทแปลว่าไม้สองอันเขียนสองขีดและก็เขียนก่ายกันเปนตีนกา ได้นึกถึงไม้โททุกวันนี้ ซึ่งเขียนรูปต่างไป แต่ก็เหนว่าเปนตีนกานั่นเอง คือเขียนเส้นตั้งแล้วก็เขียนเส้นขวางอย่างจะให้เร็ว ไม่ยกเครื่องเขียน ส่วนที่ขมวดหัวด้วยนั้นเปนความถนัดของเรา อย่างอื่นก็มีขมวดอยู่หลายอย่าง ที่เรียกไม้ตรีไม้จัดวานั้น ก็เหนได้ว่าตามคำที่เรียกว่าไม้เอกไม้โทนั่นเอง แต่ไม้ตรีควรจะเขียนไม้สามอันหรือเลข ๓ ก็ดันไปเขียนเป็นเลข ๗ ไม้จัตวาซึ่งควรจะเขียนเปนไม้สี่อันหรือเลข ๔ ก็เขียนเปนตีนกา ซ้ำกับไม้โท ในหลักศิลาที่ว่า เพราะไม้โทเดี๋ยวนี้เปลี่ยนรูปไปเสียแล้ว เห็นได้ทีเดียวว่า ไม้ตรีไม้จัตวานั้นคิดขึ้นทีหลังศิลาขุนรามคำแหง
๓. อักษรสามหมู่กับวรรณยุตนั้นเปนของประกอบกัน จะแยกออกเสียจากกันไม่ได้ จะอย่างไรก็ดี แต่เหนได้ว่าเปนของทำขึ้นในกรุงเทพ ฯ และเปนเสียงชาวบางกอก ที่เปนเช่นนั้นก็ควรแล้ว เพราะผู้รู้มีแต่ในบางกอก ทั้งความรู้ของผู้รู้แต่ก่อนก็ไม่หยั่งออกไปถึงหัวเมืองด้วย ถ้าหากจะคิดถึงเวลาที่จัดอักษรสามหมู่กับวรรณยุตขึ้น ก็เหนว่าจะต้องเปนภายหลังที่สอนกันให้อ่านว่า กอ ข้อ ฃอ ค่อ ฅอ เฆาะ งอ เพราะเมื่ออ่านเช่นนั้นแล้วขัดกับการผันอักษรตามวรรณยุต อนึ่งที่แบ่งอักษรเปนสามหมู่ ก็ออกจะไม่สู้เข้าใจ อะไรก็ยกไว้ ตรวจแต่อักษรต่ำ ๒๔ ก็ไม่เสมอกันเสียแล้ว ที่จัดเปนอักษรคู่สูงผันไม่รอบตัวมีอยู่ ๘ ตัว ที่ไม่ผันเอาไว้แต่สกดคำบาลีกับเขียนอุตริต่างๆ อีก ๘ ตัว ที่ผันไปได้รอบตัวมีแต่ ๘ ตัว อนึ่ง พยัญชนะมีหมดด้วยกัน ๔๔ ตัว เดี๋ยวนี้ตัดขอหยักคอหยักออก คงเหลือแต่ ๔๒ ตัว ถ้าตัดได้ทำไมไม่ตัดอีก ตัวที่จะตัดได้ยังมีอีกถมไป เปนต้นว่า ฎีกา ถ้าจะเขียน ดีกา ก็จะเปนไรไป ตัวเติมนั่นแหละอาการหนักมาก /*144เช่น ตัวอย่างของท่านว่า ส้อม-ซ่อม เปนต้นนั้นก็ไปโดนกันกับกลอนไวพจนพิจารณ ซึ่งกล่าวไว้ว่า หนึ่งส้มซ่มเสื้อเซื่อเหลือจะบอก แบบโบราณที่เขียน ล่า หล้า และ เล่า เหล้า นั้นเปนทางดี ทำให้เหนว่าคำที่ซ้ำกันมีรูปเปนต่างกัน
ท่านบอกคำเปอเซีย ให้ได้ทราบเปนหลายคำนั้นดีมาก เช่น Punjab ฉันก็เพิ่งทราบว่าเปน บัญจ+อาป คำ เบ้อเร่อ นั้นก็ไม่มีสงสัยว่าจะเปนคำเดียวกับ บารา ของเปอเซีย เราพูดซ้อนกันเปนคำคู่อยู่ก็มีว่า เบ้อเร่อบ้าร่า ความหมายก็ว่าใหญ่เหมือนกัน คำ องุ่น ก็เคยได้ยินว่าแขกเขาว่า อังงุร แต่ไม่ปรากฏว่าเปนคำเปอเชีย
ที่ชาวปักษ์ใต้ให้ชื่อว่า น้อยใหญ่ น้อยกลาง เปนต้นนั้น แต่ก่อนฉันคิดว่า เมื่อมีลูกออกมา พ่อแม่ก็เรียกว่า น้อย หมายความว่าเล็กอย่างเดียวกับ หนู จะมีหลายคนก็ได้ไม่ขัดข้อง แต่ครั้นซ้ำกันมากเข้าพวกบริวารจึงเติมคำเข้า หรือพ่อแม่จะเติมเองก็ได้ แต่ที่ท่านยกตัวอย่างแบบมลายูขึ้นว่านั้นงามมาก ลางทีจะเปนแบบทางมลายูก็ได้
คำมลายูอันใช้อยู่บ่อยๆ นั้นไม่เข้าใจมีมาก เช่น กวาลา และ ปดัง เปนต้น ท่านอาจดูพจนานุกรมแล้วบอกได้ คำที่ขยับจะเข้าใจมีอยู่คือ สุไหง ทีเปนว่าลำน้ำ
นึกถึงคำได้คำหนึ่ง ที่พูดกันว่า จำโนดโจตนา คำ จำโนต นั้นจะไม่พูดถึง เพราะเปนแต่คำคู่ยืด จะพูดถึงแต่คำ โจตนา แต่เสียงที่ดังออกมาที่ไม่เปนภาษา จึ่งเปิดพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอขึ้นดูสอบ ก็พบคำ โจทนา เหนเข้าก็เข้าใจทันทีว่า เราพูดอย่างเขมร เอา ท เปน ต ธาตุเดิมคงจะเปน โจท แล้วประกอบคำเข้าเปน โจทก์ เปน โจทน์ และเปน โจทย์ จะไม่เขียนคำประกอบนั้น ไม่ขัดข้องเลย
เมื่อวันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ ได้ไปเผาศพที่วัดไตรมิตต์วิทยาราม ได้ตั้งใจดูที่นั่นว่า มิตร เขาเขียนอย่างไร เพราะแน่ใจว่า ที่นั้นคงมีจารึกมิแห่ง/*145ใดก็แห่งหนึ่ง ก็พบป้ายใหญ่เบ้อเร่อติดไว้บนหลังประตูทางเข้าโรงเรียนทีเดียว เขาเขียน มิตต์ อย่างภาษามคธ ทำให้นึกถึงผู้ซึ่งมีอิศระเรียกการเขียนสกดตัว ต คู่ว่าเขียนอย่าง ตด ให้นึกเหนเปนขันแล้วก็ตรงด้วย อนึ่งการเขียนป้ายก็ไม่ใช่ง่าย แม้หนังสือตัวเล็กไปก็แลไม่เหน นึกว่าทำตัวให้ใหญ่จะดีขึ้นหรือ เปล่าทั้งนั้น ไม่เหนเหมือนกัน ที่แท้เปนด้วยที่ที่ดู แต่มีที่เท่าไร ควรจะทำตัวขนาดไหนนั้น ยังไม่ได้ตรวจ กับสีก็เปนอีกอย่างหนึ่ง ตัวหนังสือกับพื้นก็ต้องเปนสีที่ขัดกัน ถ้าเปนสีที่กล้ำกลืนกัน ถึงขนาดตัวหนังสือจะพอดี ก็อ่านไม่เหน
ไปวัดไตรมิตต์ เหนทหารญี่ปุ่นใส่หมวกหนีบมีผ้าปกหลัง รู้ได้ว่าไม่ใช่ยูนิฟอม เพราะมีแต่ลางคน เหนได้ว่าต้องการจะให้บังหลัง ก็มาเข้ารอยเดียวกับหมวกทรงประพาสของเรา เราก็จำมาแต่อินเดียอีกต่อหนึ่ง เคยเหนรูปทหารทางอินเดีย มีตาข่ายโซ่ต่อจากหมวกลงมา แต่เขาประสงค์จะบังอาวุธไม่ใช่บังแดด เราก็จำเอามาทำหมวกทรงประพาส และพระมาลาเบี่ยงบ้าง แต่เราไม่มีตาข่ายโซ่อย่างเขา เข้าใจว่าเดิมจะมีเหล็กแผ่นสอดไว้ในผ้าเพื่อกันอาวุธ แต่ไม่ได้รบก็เหลือแต่มีผ้าเปล่าๆ
เมื่อวันที่ ๗ มีนาคม ได้รับหนังสือของท่านซึ่งลงวันที่ ๕ อ่านจับใจมาก
ชื่อเมื่องตองอู ทีอังกฤษจะอ่าน ตองงู คำที่ไม่ใช่ถิ่นของตัวต้องถามเขานั้นลำบากมาก เพราะคนบอกออกเสียงไม่เหมือนกัน ซ้ำที่บอกด้วยเข้าใจผิดก็ว่ามี เช่น กัลกัตตา ผู้รู้ภาษาแขกเขาก็บอกว่า ไม่ใช่ชื่อตำบล ที่จริงแปลว่าตัดไม้ เหตุด้วยคนทำแผนที่ถามคนตัดไม้ที่นั่นว่า ที่นีเรียกอะไร คนที่ตัดไม้อยู่สำคัญว่า ถามถึงงานที่ตนทำจึงบอกงานของตนไป คนทำแผนที่ก็จดลงในแผนที่ ข้อนี้จะจริงจะถูกหรือไม่ฉันก็ได้แต่ยิน ก็เมื่อในแผนที่มีคำ กัลกัตตา อยู่ คนดูแผนที่ก็จะเข้าใจเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้ ต้องเป็นชื่อตำบลอยู่เอง ชื่อเมือง แรงกูน ก็น่าสงสัย ชื่อที่แท้จะเป็น/*146อย่างไรก็ไม่ทราบ รู้ได้แต่ว่าพม่าออกเสียงตัว ร เปน ย คนทำแผนที่นั้นโดยมากเขารู้ว่าตำบลที่แท้เรียกอะไร เช่นเมือง แปร เขาก็บอกว่า เรียกเป๎ยโมม (โมม แปลว่าเมือง) ที่แท้ก็คือ เมืองเปร ใกล้กับเรามาก แต่ต้องลงในแผนที่ว่า โปรม เพราะพวกอังกฤษซึมทราบกันอยู่แต่ชื่อนั้น กับที่ท่านบอก คำ สโตง ว่าคือ จิตตอง นั้น ขอบใจมาก ด้วยได้รู้ความจริงว่าอะไร
ท่านบอกคำ สโบตาจ ให้รู้รากแก้วนั้น ก็ขอบใจเป็นอย่างยิ่ง คำ สโบตาจ หรือ สโบเตช ก็เปนสกดด้วยตัว g ย่อมต่างไปเปน จ ก็ได้ เปน ช ก็ได้ ย้ายเสียงไปอย่างที่ฉันปรารภ ส่วนชื่อโรงไฟฟ้า ฉันก็นึกว่าเป็นภาษาอะไรอันหนึ่ง ที่มีความเหนว่าคงอ่านง่าย ๆ นั้นด้วย เคยเหนเขาเขียนภาษาทิเบธ เอาตัวอะไรลั่ง ๆ เข้าควบจนอ่านไม่ออก แต่คำหนึ่งผเอิญเขาเขียนหนังสือตัวควบเช่นว่านั้น แล้วเขียนเสียงอ่านไว้ให้ด้วย จึงได้รู้ว่าเขาอ่านอย่างง่าย ๆ
ท่านบอกชื่อเมือง Ipoh ว่ามลายูเขาเรียก อิโป้ นั้นขอบใจมาก เปนให้ความรู้ที่ไม่รู้อย่างหนึ่ง เมื่อเปนเช่นนั้น ที่เขียนตัว h ไว้ก็เปนทางผันอักษร ที่เขียนคำ บาท เปนหนังสืออังกฤษว่า bath นั้น ฉันเหนไม่ใช่อื่น นอกจากหลบคำ bad หรือ bat ในภาษาอังกฤษ ที่ว่านี้จะต้องชมวิลันดา เขาใช้คำที่เปนกลาง ก็เขียนอย่างง่ายๆ จะไปโดนกับคำชั่วหรือคำดีของภาษาอะไรเข้าก็ช่าง ที่แท้จะหลบภาษาอะไรไม่ได้ เพราะมีหลายภาษานัก ทีรู้ก็มีไม่รู้ก็มี ตัว ฮ นั้นฉันเคยบอกแก่ท่านแล้ว ว่าตั้งขึ้นด้วยไม่ได้หมายจะให้เปนคู่สูงต่ำกับตัว ห ให้เหนไปว่าคิดเข้าคู่กับตัว อ เสียอีก อย่างที่พูด อ เปน ฮ เช่น เอย = เฮย เปนต้น แต่ดูก็จะไม่สู้แน่นัก ทางพายัพและอีศานใช้ ฮ เปน ร รูปที่เขียนดูก็ใกล้ตัว ร มาก ส่วนทางปักษ์ไต้พูดตัว ง เปน ฮ ไปหมด เช่น เงิน ก็เปน เฮิน งั่ง ก็เปน ฮั่ง คำหลังนั้นเล่นเอาไม่เข้าใจ ต้องถามว่าหมายถึงอะไร ก็ได้ความว่าหมายถึงทองแดง เข้าใจว่าที่เปนดังนั้น ก็เพราะออกเสียง ง ไม่ได้ ส่วนจีนแต้จิ๋วพูดตัว ฟ เปน ฮ นั้น /*147ไม่รู้สึกประหลาด เพราะตัว ฟ ในภาษาของเขาไม่มี เขาก็เลือกเอาตัวแทนซึ่งเหนว่าใกล้ที่สุด
ร สับกับ ล นั้นเปนแต่คิดว่าควรจะมี แต่หาคำตัวอย่างไม่ได้ จึงพุ่งเอาคำ ตกล่อง กับ ท้องร่อง มาปรึกษาท่าน แต่ก็รู้สึกอยู่ว่าไม่แน่ จึงใช้คำว่าปรึกษา เปนการเล่น ท่านเอาคำไทยใหญ่และคำของเราเก่ามาตัด ฉันก็แพ้เท่านั้นเอง แต่ดีใจที่ได้ทราบว่าห้องเรือนก็หมายความว่าเปนลำน้ำอยู่ในเรือน เรือนที่มีฝา ฉันคิดว่าเดิมเหนจะใช้ม่าน หน้าต่างซึ่งทำลายบานเปนลายทรงเข้าบิณฑ์ในกรอบก็แสดงว่าม่าน คำสมัยใหม่ใช้เรียก เรือน ว่า บ้าน นั่นเหนเปนผิดอย่างเอก กฎหมายน้ำมันไวไฟ ห้ามไม่ให้เก็บน้ำมันไว้ในเรือน ก็ว่าบ้าน ดูเปนไม่มีอย่างอื่น ต้องเอาไปฝากวัดเท่านั้น คำ ห้อง กับ ห้วง ฉันเคยคิดว่าจะเปนคำเดียวกัน คำ รับรอง กับ ลังลอง ของท่านนั้นหาตัวอย่างมาได้ดี แต่ก็เหมือนกับที่ฉันเคยได้ยินเขาเรียกกันว่า นาปรัง แต่ส่วนหนังสือพิมพ์เขียนว่า นาปลัง อย่างไรจะถูกก็ไม่ทราบ คิดถึงความหมายก็แลไม่เหน คำ กุเรา กับ กุเลา ที่พจนานุกรมภาษามลายูว่าใช้สับเปลี่ยนกันได้นั้น อยากจะว่ามลายูไม่รู้
คำที่ใช้อย่างบกพร่องหลบรุ่มร่าม ซึ่งฉันจะตั้งชื่อเรียกว่า คำละ นั้น ผู้พูดกับผู้พึ่งเข้าใจกันได้ อย่างความเหนของท่านนั้นก็เปนได้กัน เถียงไม่ได้ คำ บำบัด นั้นเปนภาษาเขมร บัด ว่าหาย เช่น บัดตำบอง แปลว่า ไม้ท้าวหาย บำบัด ก็หมายความว่าทำให้หาย แปลกอยู่หน่อยที่คำ ตำบอง ว่าไม้ท้าว แต่ถ้าท่านนึกถึงรูปนารายน์เก่า ๆ กับคำแช่งน้ำที่ว่า คทาธรณี ท่านอาจเข้าใจได้ว่าถูก
เรื่องวัดไตรมิตต์วิทยารามนั้นใครจะคิดก็ตามที แต่ที่เขียน มิ-ตต นั้นเปนเขียนตามแฟแช่น ไม่ใช่หลงภาษาบาลี คำ ไตรมิตต์ ก็หมายเอา สามจีน จะถูกบังคับให้เปลี่ยน หรือเปลี่ยนไว้เปนการเพื่อรับ ก็ไม่ทราบ แต่ถ้าจะเปลี่ยนแล้ว เห็นว่าเปลี่ยนเปน วัดสามไทย จะดีกว่า ถนนสี่/*148พระยา ก็คิดออกจากคำ สามพญา นั่นเอง ตูแนบเนียนมาก อันคำว่า ญี่ ว่า สาม นั้นมีมากในภาษาเรา จะให้ตัวอย่างแต่คำ สาม ก็มี วัตสามปลื้ม วัดสามพญา วัดสามวิหาร เป็นต้น ชื่อตำบลก็มี เช่น สามโก้ สามสบ เป็นต้น ลางชื่อก็แปลได้ ลางชื่อก็แปลไม่ได้ คิดว่าคำ ญี่ และ สาม นั้น มาจากภาษาจีน อนึ่ง คำ ปรารถนา ฉันได้ตรวจพจนานุกรมแล้ว ภาษาสันสกฤตเขาเขียนเช่นนั้นจริง แต่ลางทีฉันก็เขียนตาม ลางคราวก็ไม่ตาม ที่ไม่ตามก็นึกถึงที่เคยเขียนมาแต่ก่อน
ถนนที่เดิมชื่อ สุรวงษ์ แล้วกลายเป็น สุริวงษ์ เป็น สุริยวงษ์ ฉันรู้ดีหมด แต่ไม่มีหน้าที่จะแก้ทำให้ถูกได้ ถ้ากรมเทศบาลซึ่งเขาเปนหน้าที่เขารู้จะแก้ให้ถูก ฉันก็จะพลอยดีใจด้วย
ที่ท่านกล่าวถึงเส้นลูกกะเดือก เป็นผลให้เปลี่ยนเสียงตัว g นั้นเปนการละเอียดมาก ซึ่งฉันจะพูดไปด้วยไม่ไหว ได้สังเกตมาแต่หยาบ ๆ ว่าพระที่สวดภาณยักษ์ ท่านแกล้งเอาหางเสียงออกทางจมูก แล้วก็เปลี่ยนไปเอาออกทางปาก จับได้ว่าเปลี่ยนทางให้ลมออกนั้นผิดกันได้มาก
คำ กะ = กับ หรือ จะ = จัก เปนต้นนั้น ฉันเหนเปนแกล้งทำ แต่ทำโดยตัวอย่างซึ่งภาษาต่าง ๆ มีอยู่ เช่น สังสกฤต ทุะข = ทุกข หรือไทยเขมร ทำนุะ = ทำนุก เปนต้น ใช้ก็ใช้ไปแกน ๆ ตามแต่จะบัญญัติ
คำว่า เขน ฉันค้นเสียออกแย่ว่ามาแต่อะไร เพิ่งได้ความจากท่านบอก ทีจะมาแต่ แขญ ใกล้กันมาก คำว่า โล่ ก็ทีจะมาแต่ โหลว ภาษาจีน ไม่ใช่ โลห หนังสือจีนซึ่งมีธาตุเดิมอยู่ด้วย เช่นทำด้วยไม้ก็มีตัวว่าไม้ผสมอยู่ด้วยนั้นดีมาก ลืมสิ่งสำคัญเสียอย่างหนึ่งซึ่งท่านควรจะรู้ การเล่นหนัง (ใหญ่) หน้ารถพระก็มีหนังลิงตัวเสนานำรถ และรถยักษ์ก็มีหนังยักษ์ตัวเสนานำรถ หนังตัวนำนั้นเรียกกันว่า หนังดั้ง ฉันจะแปลเปนอื่นไปไม่ได้นอกจากว่าเปน หนังหน้า กับคำว่า เขน ก็มีในการเล่นโขนหนัง เปนพวกพล จะต้องแปลว่า ป้องกัน อย่างเดียวกับคำ แขญ อีกอย่างหนึ่ง ใน/*149การเล่นโขน ถ้ามีตรวจพลแล้วตัวนายต้องกั้นร่ม และร่มที่กั้นนั้นก็ต้องหมุน การหมุนร่มนั้นจะได้แก่คำ กลิ้งกลด หรือไม่ใช่ ขอปรึกษาท่าน คำกลิ้งกลดนั้นเราเดี๋ยวนี้ไม่รู้กันเสียแล้ว
อ่านหนังสือพิมพ์ประมวญวัน ว่าชื่อเมืองโปรม มาแต่ โปรัม แต่ไม่ได้แปลไว้ให้ จะตัดสินว่าถูกหรือไม่ ก็ไม่ได้
<นริศ>
/*150ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ มีนาคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
เพิ่งจะคิดเหนหลักในการเขียน ซึ่งมีตัว ห การันต์อยู่ข้างท้ายในภาษาไทย กับที่อังกฤษเขียนภาษาชาวชมพูทวีป ซึ่งมีตัว h อยู่ข้างท้ายขึ้น จะเว้นบอกแก่ท่านเสียไม่ได้ จึงมีจดหมายนี้มา
ทางไทยซึ่งมีตัว ห การันต์นั้นหมายแทนประหลัง เพราะหนังสือเราเอาอย่างเขมร เขมรเอาอย่างมาจากสังสกฤตอีกต่อหนึ่ง ทางสังสกฤตนั้นเขาถือว่า อ อิ อุ เปนลหุ แม้ใส่ประหลังเข้าจึ่งเปนครุ หรือจะใช้ตัว ห แทนก็ได้ เพราะฉะนั้นคำ ดำริห์ จึ่งมีตัว ห ข้างท้าย เพิ่งจะมาตัดกันออกเสียเมื่อเร็วๆ นี้ ถึงแม้จะตัดก็ไม่หมด จะอย่างไรก็ช่างเถิด แต่พึงสังเกตได้ว่า ถ้าเปนทางชมพูทวีปแล้ว มีตัว ห ก็ต้องเปนเสียงสั้น ส่วนทางฝรั่งนั้นเขาเหนการผันอักษรเปนของประหลาด ด้วยทางภาษาเขาถึงมีก็ไม่ถือกัน เพราะฉะนั้นก็พึงถือเอาได้ว่า ถ้าฝรั่งเขียนคำทางชมพูทวีปมีตัว h ข้างท้ายแล้ว ก็ต้องเปนผันอักษร ไม่ใช่หมายเปนประหลัง
นึกถึงหนังสือของเราก็เหนมีผิดอยู่บ้าง เช่น เกาะ ควรจะเขียน ก๊อ หรือ กอะ คำนี้ได้พูดแล้ว อีกทั้งคำว่า ตัว ก็เขียนผิดอ่านผิด ที่จริงเปน เตา ที่เขียน หวว นั้นค่อยใกล้หน่อย แต่ก็ไม่ถูกแท้ ที่จริงสระ อูา เราไม่มีตัวที่จะต้องเขียน ตูา หรือ หวว ก็จะต้องเขียน หูา ดูจะเข้ากันดีกับคำ หัวหู เปน หูาหู นี่ยังไม่ได้พูด
นึกขึ้นมาได้ว่าคำ สระสรง ของเขมรนั้นเปนสองพยางค์ผสมกัน หมายความว่าอาบน้ำในบ่อโต ๆ แต่เรามาพูดว่า สะสง หมายความแต่เพียงว่าอาบน้ำเท่านั้น จะอาบในสระหรือในขันก็เหมือนกัน นี่ทักถึงเขียนเคลื่อนและความหมายเคลื่อน
/*151นึกถึงคำในเรื่อง ร สับกับ ล เช่น นาปรัง กับ นาปลัง ขึ้นได้อีก คือ พระแกร พระแกล พระกรด พระกลด อย่างไรถูกก็ไม่ทราบ ต้องขอคำตัดสินของท่าน
มีคนเขาติฉัน ว่าเขียนตามแบบปทานุกรมกระทรวงธรรมการทำไม เพราะไม่ใช่หนังสือราชการ ฉันตอบว่าต้องหัดตัวไว้เพราะไม่มีเสมียนจะช่วย สังเกตว่าคนที่ทักนั้นเขียนตามที่ตัวเรียนมา แต่ก็ไม่จริง เพราะเหนเขียนตามสมัยใหม่ก็มี
<นริศ>
/*152สำนักนายกรัฐมนตรี
วันที่ ๑๙ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๓ และวันที่ ๑๔ มีนาคม รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
จะปิ้ง ในภาษามลายู เป็นคำได้มาจากคำ จะปิญ (Chapiñ หรือ Chapinh) ในภาษาโปรตุเกส หมายความว่าแผ่นโลหะเล็กสำหรับปิดรูภาชนะหรือสิ่งของ ความหมายนี้ยังคงอยู่ในภาษาทมิฬ ภาษามลายู และภาษาไทย เช่น จะปิ้งกุญแจ จะปิ้งเรือ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเมื่อนำไปใช้เป็นเครื่องปิดบังของหยาบกันเป็นพื้น ความหมายเดิมซึ่งเป็นความหมายกว้างๆ ก็ค่อยหมดไปจนกลายเป็นมีความหมายฉะเพาะ เป็นลักษณะอย่างเดียวกับคำว่า กรรม เมื่อนำไปใช้ในทางที่ร้าย ความหมายก็ค่อยแคบเข้าเป็นหมายความว่า กรรมชั่วไปในคำที่ใช้กันเป็นสามัญ คำว่า ศีลธรรม ก็อีกตัวอย่างหนึ่ง ตามลำพังศีลธรรมก็หมายความในทางดีทางเดียว แต่เมื่อนำเอาคำว่า อันดี เข้าไปประกอบต่อท้าย เพื่อจะเน้นความให้เด่นขึ้น เป็น ศีลธรรมอันดี และเมื่อได้ใช้กันอย่างนี้ แพร่หลายนานเวลาเข้าคำว่า ศีลธรรม ก็อาจมีความหมายเป็นกลาง ๆ ไม่ดี ไม่ชั่วไป
ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ถึงลักษณะของ พไล ที่ทรงพระเมตตาตรัส ประทานให้ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นเรือนฝากระดานในสวน เขาต่อเป็นหลังคาลาดเทจากฝาข้างเฉลียงบ้านด้านในด้านหนึ่ง ปลูกอยู่กับพื้นดิน ใช้เป็นที่ทำงานเกี่ยวกับเรื่องของสวนที่เก็บเอามา เช่น เป็นที่เรียงพลู เป็นต้น ลักษณะที่ต่อออกมาอย่างนี้ เห็นจะตรงกับ พไล ที่ตรัส เฉลียง ทรงเห็นว่าจะแปลว่า เฉ และ โรง จะเป็นปลูกกับพื้นดิน เรือน เป็นปลูกสูงแทนปลูกโรงบนโคก ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้อง/*153ในกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้ คิดเห็นกว้างออกไป คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เฉ เฉียง และ เฉลียง จะเปนคำเดียวกัน เฉ ก็เป็นเสียง ง ขึ้นนาสิกค้างของคำ เฉียง ยังมีคำ เฉียง ในคำว่า ลาวเฉียง คิดด้วยเกล้าฯว่าจะเป็นอีกคำหนึ่ง จะหมายความว่า ลาวเชียง หากออกเสียงเพี้ยนเป็น เฉียง ไป เพราะถ้าจะแปลว่า ลาวเฉ ก็ไม่ได้ความ โรง ปลูกกับพื้นดิน ข้าพระพุทธเจ้ายิ่งคิดก็ยิ่งเห็นจริง โรงละคร โรงงาน มามีพื้นขึ้น เป็นเรื่องความเจริญในภายหลัง เดิมก็จะปลูกอยู่กับพื้นดิน พื้นไม้ พื้นฟาก จะมีก็แต่ที่ใช้เป็นที่นอน ซึ่งไม่ต้องการให้ใครขึ้นไปบนนั้นได้มากคน เพราะแบบบางไม่มั่นคง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เรือนซึ่งปลูกในที่ต่ำต้องยกพื้นสูงเพื่อหนีน้ำท่วม แต่เรือนซึ่งปลูกในที่สูงที่ต้องยกพื้นให้สูง ก็คงจะป้องกันสัตว์ร้าย
เรื่องเตาไฟไว้กลางห้องนอน ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นรูปถ่ายของเรือน พวกชาวป่าชาวเขาทำกันอย่างนี้มาก จะเนื่องด้วยอากาศหนาวมาก ต้องการความอบอุ่นของเตาไฟ เรื่องผ้าห่มจะเกิดมีขึ้นทีหลัง ชาติต่างๆ มีจีน อินเดีย ธิเบต และโรมัน นับถือเตาไฟ ถึงกับมีผีหรือเทวดาประจำเตาไฟ คอยให้ความดีความงามแก่คนในเรือนนั้น ก็น่าจะเนื่องมาแต่เดิมเตาไฟเป็นเครื่องให้ความสุขแก่คนจึงต้องนับถือบูชา ครั้นเมื่อเลื่อนลงมาอยู่ในถิ่นที่ซึ่งมีความหนาวบรรเทากว่า หรือมีเครื่องป้องกันหนาวแล้ว ความรู้สึกนับถือเตาไฟมาแต่เดิมก็ยังติดมา คติจีนถือว่า เจ้าประจำเตาไฟจะจดบันทึกความดีความชั่วของคนในบ้านไว้ เมื่อถึงวันก่อนสิ้นปีได้ ๗ วัน เจ้าเตาไฟจะนำบันทึกไป มอบแก่พระภูมิเจ้าที่ และเจ้าประจำเมือง (เจ้าพ่อหลักเมือง) ตามลำดับชั้น แล้วเจ้าประจำเมืองจะนำบันทึกขึ้นไปรายงานเง็กเซียงฮ่องเต้บนสวรรค์ ตอนนี้เรียกกันว่า ส่งเจ้าขึ้นสวรรค์ ชาวจีนที่นับถือเจ้าเตาไฟมาก คือ ชาวกวางตุ้ง ต้องมีจุดธูปเทียนบูชากันทุกเวลาเย็น การปักธูปเทียน ปักย้ายทิศบ่อยๆ ชาวกวางตุ้งชี้แจงให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ต้องปักให้ถูกทิศที่เจ้าสถิตอยู่ เพราะเจ้าย้ายที่อยู่ทุกฤดูกาล
/*154ห้องครัวไทยทางถิ่นอื่นเรียกเป็นเตาไฟ ไม่เรียกว่าครัว เพราะครัวในภาษาไทยใหญ่ และพายัพ หมายความถึงสิ่งของ ของใช้ ที่ครัวในไทยกลางหมายความว่าที่หุงต้มอาหาร คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะนำเอาเครื่องใช้ไม้สอยซึ่งไม่เกี่ยวกับเครื่องนอนหรือผ้าผ่อนมาไว้ในโรงหุงต้มอาหาร คำว่า สอย ในคำว่า ใช้สอย ก็แปลก ของใช้แต้จิ๋วเรียกว่า ใช้ กวางตุ้งเรียกว่า โฉย รวมกันเป็นคำคู่ว่า ใช้โฉย ในภาษาแต้จิ๋วเรียกครอบครัวว่า เก คำว่า เถ้าเก หรือ เถ้าเก๋ ก็แปลว่าหัวหน้าครอบครัว แต่กวางตุ้งเรียก เภ ว่า กา ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำ เก หรือ กา ที่แปลว่าครอบครัว เขาว่าคำนี้ครั้งโบราณอ่านว่า คับ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า ครอบครัว ครอบ กับ คับ เสียงช่างใกล้กันมาก ตัวหนังสือจีนเขียนคำ เก เป็นหมูมีหลังคาครอบไว้ ดูประหนึ่งว่า ในครอบครัวต้องมีหมูเลี้ยงไว้ด้วย
คำ กะได ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในคำไทยใหญ่ คงได้ความว่า เขาเรียก คั่นไหล หรือ ขัวไหล ไหล คำเดียวแปลว่า ลาด หรือเทลงมา ขัว แปลว่า สะพานหรือสิ่งที่ทอดข้าม ในไทยใหญ่ออกเสียง ด ไม่ได้ ได ก็ต้องมีระดับเสียงเป็นไม้จัตวา และใช้เสียง ล แทน คำว่า คั่นได และ ขัวได ถ้าพูดเร็วเสียงอาจกร่อนเป็น ขได ได้ แล้วคงแปลงเสียง ข เป็น กะ เป็น กระ โดยอาศัยคำอื่นที่ขึ้นตันด้วย กระ เป็นแนวเทียบ ลากเป็น กระได ไป ส่วนคำ กะได ในไทยถิ่นอื่นก็มี ในไทยย้อยเป็น ไล ไม่บอกระดับเสียงอ่าน ในไทยนุงและไทยขาวเป็น ได เดย และมีคำจีนกำกับไว้ด้วย คำนี้จีนแต้จิ๋วอ่าน ทุย แปลว่ากะได กวางตุ้งอ่านเป็น ท้าย เสียงใกล้กับ ได มาก ทุยท้าย ก็เป็นคำเดียวกัน ต่างแต่ใช้เสียงคนละสระเท่านั้น เป็นอย่างคำว่า อุ้ยอ้าย บุ้ยบ้าย คั่นกะได กวางตุ้งเรียกว่า ป๋านท้าย ป๋าน แปลว่า แผ่นกระดาน แผ่นแบน ถ้าเทียบ ป๋านท้าย กับ แผ่นได ก็ใกล้กันมาก เมื่อได้จับเอาคำต่างๆ ที่มีเสียงและความหมายใกล้กันมาเปรียบเทียบกันดูก็น่าปลาด เช่น ไหล ไถล ก็เป็นกิริยาที่เลื่อนลงมา กะได ไถ ไต่ ไหล่เขา ก็เป็นคำพวกเดียวกัน คำ ป๋าน ก็มี บาน แผ่น แป้น ปื้น ผืน แบน ถ้า/*1155ออกเสียง แบน ให้ขึ้นนาสิกค้างก็เป็น แบ แผ่น ก็เป็น แผ่ เปลี่ยนแม่ กน ให้เป็นแม่ กด ก็มี แป็ดแป๋ เทียบได้กับคำว่า แบนแบ
ข้าพระพุทธเจ้าทราบซึ้งในพระอธิบายเรื่องคำว่า อัศจรรย์ และ อัฒจันทร์ ข้าพระพุทธเจ้าเคยหลงเข้าใจผิดเป็นว่า อัศจรรย์ จะเขียนผิดมาจาก อัฒจันทร หาได้เฉลียวคิดว่า อัฒจันทร ต้องเป็นรูปพระจันทร์ครึ่งซีก ควรเป็นที่รองเชิงกะได เป็นเรื่องลากเข้าความที่ทำให้หลงผิดได้สนิท ข้าพระพุทธเจ้ายังติดใจที่จะสืบสาวเรื่องอัศจรรย์ต่อไป
เรื่องอักขรวิธีที่ประทานความเห็นแก่ข้าพระพุทธเจ้า มีคุณค่าสำหรับเป็นแนวทางให้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความคิดเป็นอย่างยิ่ง เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ เรื่องแก้สิ่งที่เคยชินกันมาเป็นแก้ยากอย่างยิ่ง เพราะผู้รู้สึกซึ้งในวิชาด้านเดียว ย่อมมองไม่เห็นด้านอื่น ฝรั่งว่าผู้รู้วิชาฉะเพาะด้านเดียว ถ้ารู้สึกซึ้งมักทำให้ผู้นั้นตามืด มีใจไม่กว้างขวาง ส่วนผู้ไม่รู้ก็ไม่อยากจะเปลี่ยน เพราะไปรบกวนกับความเคยชินของตน ในภาษาอังกฤษเองมีอักษรเพียง ๒๖ ตัว ในตำราภาษาอังกฤษเล่มหนึ่งกล่าวว่ายังมีลางตัวที่เฝือ เช่น C. J. Q. X. นอกนี้อักษรบกพร่อง เพราะมีอักษร ๒๒ ตัวเท่านั้นที่ใช้แทนเสียงตั้ง ๔๓ เสียง ลางตัวก็ออกเสียงเป็นต่างๆ ลางตัวเมื่อเขียนไว้ก็ไม่ออกเสียง เขาให้ตัวอย่างอ่าน
A rough-coated, dough-faced ploughman strode coughing and hicoughing through the streets of Scarborough ในที่นี้มีเสียงสระ ough อ่านผิดกันทั้งนั้น แต่การแก้ไขตัวหนังสือเป็นเรื่องแก้ยากที่สุด ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายคำมลายูที่เคยใช้อยู่บ่อย ๆ โดยมากเป็นคำเกี่ยวกับภูมิศาสตร์คือ :-
Kuala ปากน้ำ
Sungei แม่น้ำ
Tanjong แหลม
/*156Gumong, Bukit ภูเขา
Teluk อ่าว
Palau เกาะ
Laut ทะเล
Padang ทุ่งราบ
Padang Besar ทุ่งใหญ่
Kampong หมู่บ้าน
Negeri, Tanah, Desa เมือง ประเทศ แผ่นดิน
Guah คูหา
Salatan ทิศใต้
Tufan, Ribut, Tampias พยุ
ในคำเหล่านี้ มีผู้เดาว่า ภูเกต มาจาก บูกิ้ต ในภาษามลายูแปลว่า ภูเขา แต่ก็ยังไม่มีเหตุผลมาสนับสนุนว่าทำไมจึงเอาภูเขามาตั้งเป็นชื่อเกาะนั้น กำปง ซึ่งแปลว่า หมู่บ้าน ไปตกอยู่ในประเทศเขมรก็หลายแห่ง เช่น กำปงจาม บ้านแขกจาม กำปงชะนัง บ้านหม้อ เป็นต้น ตานะ ซึ่งแปลว่า แผ่นดิน คำว่า ตะนาวศรี มลายูเรียกว่า ตานะศรี สลาตัน ตกมาในภาษาไทยเป็นหมายความว่า พยุ เดิมก็จะหมายความเพียงเป็นลมใต้ คำ ตูฟ่าน แปลว่า พยุ เห็นจะเป็นคำเดียวกับไต้ฝุ่น ซึ่งในภาษาจีนว่า ลมใหญ่ ลมหลวง ตรงกับในไทยใหญ่ เรียก พยุ ว่า ลมหลวง เดี๋ยวนี้เขียน ลมไต้ฝุ่น เป็น ไตฟุน คงจะถอดคำเอามาจากคำอังกฤษ จะไม่ทราบว่าเดิมเรียกกันว่า ไต้ฝุ่น ส่วน ตัมเบียส ในภาษามลายูอีกคำหนึ่ง ซึ่งแปลว่า พยุ เห็นจะมา/*157จากคำ tempest ในภาษาอังกฤษ พยุ ในปทานุกรมแก้เป็น พายุ ข้าพระพุทธเจ้าไม่เห็นด้วย เพราะ พายุ ก็เป็นแต่แปลว่า ลม ไฉนจะมาหมายความว่า ลมหลวง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นคำเขมรที่เขาถอดเป็นตัวไทยก็ใช้เป็น หยุะ ในพระบรมราชวินิจฉัยในรัชกาลที่ ๔ ว่า พยุ มาจาก หยุห ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูกมากกว่า พายุ
ที่ทรงพระเมตตาประทานอธิบายถึงคำ จำโนดโจตนา เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าเขลา คิดไม่ถึงว่ามาทางเสียงเขมร ที่ทรงแนะถึงเล่ห์เหลี่ยมแห่งการเขียนป้าย ดีเป็นที่สุด แต่ก็ไม่สู้มีใครคิดถึงข้อเหล่านี้ ไปพะวงเสียด้วยเรื่องสีงามหรือไม่งาม มากกว่าเรื่องจะแลเห็นหรือไม่เห็น
ข้าพระพุทธเจ้าเคยซักถามญี่ปุ่น ซึ่งมาเป็นกรรมการร่วมงานกับข้าพระพุทธเจ้าถึงเรื่องผ้าปกคอทหารญี่ปุ่น เขาอธิบายว่าผ้าปกคอนี้ ทางทหารจ่ายให้ไว้ประจำตัวทหารทุกคน ถ้าต้องการใช้เพื่อกันแดด ก็เอาติดเข้ากับหมวกแก้บได้ ไม่มีข้อห้ามว่าใครจะใช้หรือไม่ใช้เวลาใดก็ได้ ทหารม้าฝรั่งเศสมีเป็นผมห้อยปกคอ เดิมก็คงเนื่องมาจากจะบังอาวุธดังที่ทรงพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นรูปนายทหารตาดโมกัลที่มาได้เป็นใหญ่ในอินเดีย เวลารบกันบนช้าง สวมหมวกมีรูปอย่างหมวกทรงประพาสของไทย ซึ่งคงจะได้แบบอย่างมาจากอินเดีย
เมืองกัลกัตตา ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบคำอธิบายว่ามาจากคำ กาลีฆาต ในภาษาฮินดี แปลว่า ท่าข้ามของพระนางกาลี ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่าจะเป็นคำชนิดลากเข้าความ จำพวกคำเช่น สัตตหีบ ก็ว่า หีบ ๗ ชั้น ที่พระเจ้าอู่ทองหนีห่าลงไปซ่อนอยู่ฉะนั้น คำในภาษาธิเบตซึ่งถอดออกเป็นตัวโรมัน มักมีอักษรตัวเล็กแซกอยู่กับอักษรตัวโต ไม่ทราบเกล้าฯ ว่าอ่านกันอย่างไร ภายหลังข้าพระพุทธเจ้าสอบถามพระฝรั่งชาติลัตเวียน ซึ่งเคยสำนักอยู่ในหอนาฬิกาสวนลุมพินี คงได้ความว่า อักษรตัวเล็กไม่ต้อง/*158ออกเสียงอ่าน เขาลงไว้ด้วยก็เนื่องจากอักขรวิธีของหนังสือธิเบต เห็นจะอย่างตัวการันต์ในภาษาไทย
ที่ทรงเห็นว่า baht จะเขียนหลบคำ bad bat นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้เฉลียวคิดไปถึง เรื่องเสียง ง ในปักษ์ใต้ เป็น ฮ ทรงยกตัวอย่างคำ งั่ง เป็น ฮั่ง แปลว่าทองแดง ข้าพระพุทธเจ้าก็เพิ่งทราบเกล้าฯ ได้ค้นหาที่มาและคำแปลของคำนี้มาแต่ก่อนก็ไม่พบ มีแต่ในภาษากวางตุ้งอยู่คำหนึ่ง คือ หง่อง แปลว่า โง่เซอะ ความไม่เข้ากันกับรูปงั่งที่ทำด้วยโลหะ เรื่องเสียง ง เป็น ฮ นี้ ในภาษาไทยกลางก็มี เหงื่อ-เหื่อ (พ) งัว-ห้า (แต้จิ๋ว โหงว) งับ-หับ งาม ในภาษาไทยใหญ่แปลว่า ดี ดียิ่ง ไม่มีความหมายว่าในทางงดงาม ถ้าแปลง ง เป็น ฮ และแปลง ฮ เป็น ร ก็เป็น งาม-ฮาม-ราม ราม แปลกันว่า งาม เช่น นงราม ไม่โต ไม่ใหญ่ เป็นอย่างพอดี เช่น พิหารอันใหญ่ พิหารอันราม งามที่ไทยใหญ่แปลว่าดี คงจะเป็นความเดิมที่แท้ ยังมีคำคู่ เช่น ดีงาม คุณงามความดี แต่สิ่งใดเหมาะเจาะสิ่งนั้นก็เป็นงาม เป็นความหมายที่เคลื่อนที่ด้วยหลักคำอุปมาอีกต่อหนึ่ง คำว่าสวยงาม ไทยใหญ่ใช้ว่า ฮ่างหลี คือรูปร่างดี ทางพายัพ งาม ใช้ว่า หมดจด แต่ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ถนัด สวย ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยพบในภาษาไทย แต่ในกวางตุ้งมีคำว่า โฉย แปลว่างาม ในภาษาอาหมมีคำ งอน แปลว่า งาม ผิดกับคำไทยกลางที่ งอน เป็นอีกความหนึ่ง
ในระหว่างข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำต่าง ๆ ในภาษาไทยใหญ่ พบคำ จอน แปลว่าเอาอะไรเสียบหรือแซกเข้าไว้ในระหว่างพื้นขนาบข้าง ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า กรรเจียกจอน จอนหู คำ จอน ในที่นี้คงแปลว่าเสียบ หรือ ทัด นั่นเอง
ที่ทรงสันนิษฐานว่า หน้าต่างซึ่งทำลายบานเป็นลายทรงเข้าบิณฑ์ในกรอบก็แสดงว่าม่าน พระดำรินี้ข้าพระพุทธเจ้าเห็นจริง เพราะเรือนทางภาคอีศาน นอกจากกั้นเป็นซ่วมไว้ ก็เปิดเป็นห้องโถง ต่อมาคงใช้ม่านกั้นแทน/*159ฝาเป็นแน่ ส่วนหน้าต่างอย่างสมัยใหม่คงจะไม่มี จะมีก็คงเป็นช่องโล่งใช้ม่านบัง ทางอีศานจึงได้เรียกหน้าต่างว่า ป่องเอี้ยม แปลว่า ปล่องเยี่ยม ในไทยใหญ่เรียกว่า ฮูลางเต็น ฮู-รู ลาง-กรอบ เป็นช่องที่ยกไว้ในที่สูง เต็น-ตะเกียง หรือ เทียน คำ เทียน ในภาษามลายูเป็น ทิยัน อาจเป็นคำมาจากอินเดียก็ได้ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้สอบค้น
ห้อง กับ ห้วง ทรงเห็นว่าน่าจะเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูกตามกระแสพระดำริแน่ นาปรัง กับ นาปลัง ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบว่าเป็นภาษาอะไร เคยพบมาครั้งหนึ่งดูเหมือนจะเป็น ปรัง แต่ค้นซ้ำอีกก็ไม่เจอ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียน ปรัง เสมอ ที่เขียนเป็น ปลัง ไม่เคยเห็น พระแกล กับ พระแกร พระกลด กับ พระกรด ข้าพระพุทธเจ้าเคยใช้ แกล และ กลด คิดด้วยเกล้าฯว่า แกร และ กรด จะไม่ถูก แต่ก็ไม่มีหลักฐานมายืนยัน นอกจากเคยเห็นหนังสือเก่าเขียนเป็น แกล และ กลด ทั้งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมภาษามลายู ไพล่ไปเจอคำ กรส แปลว่า แขงแกร่ง มั่นคง แขงซื่อ เข้มงวด ดื้อ ปราศจากปราณี คำนี้เองจะเป็นคำเดียวกับ กรด ในภาษาไทย
ที่ทรงเห็นว่าวัดไตรมิตต์ ถ้าจะเปลี่ยนแล้ว เปลี่ยนเป็นวัดสามไทยจะดีกว่า ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เพราะฟังเป็นคำไทย เรียกง่าย และมีตัวอย่าง สามพระยา สามพิหาร ดังที่ตรัสอยู่แล้ว คำที่ขึ้นต้นด้วย สาม ข้าพระพุทธเจ้าแปลไม่ออกอยู่ในคำว่า สามเพง จีนแต้จิ๋วว่ามาจาก สามเผง คือ ศานติทั้งสาม แต่เหตุไรจึงตั้งชื่ออย่างนั้น และศานติทั้ง ๓ มีอะไรบ้างก็ไม่มีอธิบาย จะเป็นเรื่องลากเข้าความมากกว่า คำ สามเพง ต้องเสียชื่อที่ตกไปเป็นคำในภาษาเขมร โรงเร็ยซำเพง หมายความว่าสถานที่นครโสเภณี ภาษาทางโคราช สามเพง หมายความว่า หญิงชั่ว แต่ก่อนนี้เมื่อด่าทอกันก็อ้างเอาคำ สามเพง ขึ้นมากล่าว ทั้งนี้คิดด้วยเกล้าฯ ว่า แต่ก่อนที่เที่ยวสนุกสนาน ก็มีแต่สามเพง หญิงนครโสเภณีซึ่งเป็นเงาตามตัวแห่งความเจริญของที่ซึ่งเที่ยวเตร่สนุกสนานกัน ก็ต้องมีแต่ในสำเพง สำเพงจึงพลอยเสียชื่อไปด้วย กลายเป็นคำติดอยู่ในภาษา
/*160คำว่า ญี่ หรือ ยี่ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาคำแปลมานานแล้วก็ไม่ได้ความ เช่น ยี่ส่าย ยี่เข่ง ยี่สุ่น ยี่หุบ ยี่สง ยี่โถ คำเหล่านี้คงเป็นคำจีนแต่เพี้ยนเสียงไปจึงค้นหาคำเดิมไม่พบ ญี่ เห็นจะเป็นภาษาจีนตามที่ทรงคาด เพราะในไทยใหญ่และไทยต่าง ๆ ใช้จำนวนถัดจากหนึ่งว่าสอง มากกว่าคำว่า ญี่
ที่ตรัสประทานคำ หนังดั้ง ให้ทราบเกล้าฯ เป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าพยายามค้นหาคำว่า ดั้ง ยังไม่พบ แต่ตัวอย่างที่ประทานมาในคำว่า ดั้ง ไม่พ้นจากความที่ตรัส คือ แปลว่า หน้า หรือจะมาจากคำว่า ดัง ในภาษาไทย ซึ่งหมายถึงจมูก ตกมาเป็นคำไทยกลางเพี้ยนเป็น ดั้ง หมายความถึงสันจมูก ซึ่งยื่นออกไปข้างหน้า แต่ที่กราบทูลมานี้อาจเป็นเดาลากเข้าความก็ได้ เขน ในปทานานุกรมเขียนเป็น เขล ว่าเป็นคำสํสกฤต แปลว่าเล่นสนุก การเล่นออกแรง การเต้น การเขย่ง การสั่น และว่า เต้นเขน เขียนผิด ควรเป็น เต้นเขล ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ปลงใจเชื่อ เพราะความยังไม่สนิท นอกจากจะมีเหตุผลแวดล้อมให้มากกว่านี้ ข้าพระพุทธเจ้าลำเอียงไปในทางว่า พวกเขน ก็คือ พลเขน ซึ่งเป็นพวกทหารเดินเท้าใช้อาวุธสั้น เมื่อใช้อาวุธสั้นและเดินดินก็ควรมีโล่เขนด้วย แต่ข้อสันนิษฐานของข้าพระพุทธเจ้านี้ ก็ยังไม่แน่นแฟ้นเหมือนกัน
ชื่อเมือง โปรม ว่ามาแต่ โปรัม ข้าพระพุทธเจ้าพบในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่งอธิบายไว้ว่ามาจาก Brun ในภาษาเตลง พม่าเรียกเพี้ยนเป็น Pye ถ้าเป็นชาวยะไข่ซึ่งออกเสียง ร ได้ก็เป็น Pre หรือ Premye เมืองแปรเมืองนี้อยู่ใกล้ไปทางเขตต์แดนยะไข่ ยังมีเมืองที่ปรากฏในโทรเลขต่างประเทศอีกเมืองหนึ่งชื่อ Sandoway เป็นเมืองอยู่ในยะไข่ หนังสือพิมพ์เคยถอดออกมาเป็นเมือง สันโดเวย์ เมืองนี้ดูเหมือนในหนังสือ ราชาธิราช เขียนว่าทรางทรวย หรือ แทรงทรวย ข้าพระพุทธเจ้าก็จำไม่ได้ถนัด
เรื่องตัว ห การันต์ ที่ทรงพระเมตตาตรัสประทานมา ข้าพระ/*161พุทธเจ้าเพ็งได้ความรู้ในคราวนี้ว่า ที่โบราณเขียน ดำริ มี ห การันต์ มีเหตุผล ไม่ใช่เขียนโดยไม่มีหลัก แต่คำ เคราะห์ มี ห การันต์ เห็นจะเกินไป ในตำรานิรุกติศาสตร์แยกเสียงพูดที่เป็นเสียงอย่างน้อยที่สุดที่จะแยกอีกไม่ได้ว่า หน่วยเสียง (phonemes) ได้แก่เสียงพยัญชนะและเสียงสระเดี่ยว หน่วยเสียงนี้ เมื่อผสมกันก็เป็นพยางค์และคำ พยางค์นั้นต้องมียอดของเสียง คือจะเอาหน่วยเสียงมาผสมกันกี่ตัว เมื่อออกเสียงพรืดเดียว ต้องมีเสียงหนึ่งก้องกว่าตัวอื่น เรียกว่า ยอดเสียง ซึ่งได้แก่เสียงสระ เสียงนั้นจึงจะนับว่าเป็นพยางค์ได้ หน่วยเสียงที่ใช้เป็นเสียงผสมคำในภาษา เรียกว่าหน่วยเสียงมูลเดิม (Primary phonemes) ภาษาใดไม่ใช้ระดับเสียง หรือเสียงผันเป็นเสียงมีความหมายเป็นปกติในภาษา เช่น ในภาษาอังกฤษและสํสกฤต เป็นต้น เรียกเสียงผันนี้ว่า หน่วยเสียงรอง (Secondary phonemes) ถ้าในภาษาไทย ภาษาจีน ใช้เสียงผันมีความหมายในคำ เสียงผันก็กลายเป็นเสียงมูลเดิมไป
เรื่องเขียนคำ เกาะ ควรจะเขียน ก็อะ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นตัวหนังสือไทยใหญ่ เขียนมีสระเออยู่หน้า สระอาอยู่หลัง เช่น <img> = เอาะ <img> มีเครื่องหมายเรผะ อยู่เหนือ อา อ่านว่า ออ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เอาะ ออ ในไทยใหญ่เขาเขียนเป็นแนวเดียวกัน แต่ของไทยกลางเพียงเสียงสั้น เสียงยาวเท่านั้น ก็เขียนผิดกันไกล คงจะมีอะไรขัดข้องอย่างหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคิดยังไม่เห็น ส่วนสระเอาในไทยใหญ่เขียนเป็น อว <img> ตรงดั่งที่ทรงพระดำริไว้ ส่วน อัว เขาก็เขียนเป็น อุว <img> ตรงกับที่ทรงพระดำริเหมือนกัน เสียง ไอ เขียน <img> เสียง ใอ เป็น <img> (เอีย)
เรื่องการเขียนตามแบบปทานุกรมกระทรวงธรรมการ ได้เคยมีพระบรมราชโองการในรัชกาลที่ ๗ ให้เขียนตามนั้น แต่ครั้นแล้วก็แซๆ /*162กันไป ในปทานุกรมฉะบับนั้น มีผู้ไม่เห็นด้วยหลายท่านในการเขียนคำลางคำ เพราะเป็นการลากเข้าหาอักขรวิธีในภาษาสํสกฤตและบาลีมากไป โดยไม่ได้คำนึงถึงหลักที่ว่าภาษาไทยไม่ใช่ภาษาบาลีหรือสํสกฤต ข้าพระพุทธเจ้าแม้เป็นกรรมการชำระปทานุกรมอยู่ด้วยผู้หนึ่ง ก็ยังไม่เห็นพ้องด้วยในเรื่องหลักลงไม้ไต่คู้ และการประวิสัญชนีกันอย่างไม่เลือก พอเป็นคำไทยก็ใช้หมดทุกคำ แต่ข้าพระพุทธเจ้าเถียงไม่ขึ้นเพราะเป็นเสียงเดียว เรื่องซ้อนตัวสกดในภาษาบาลี ก็เพิ่งชักชวนพระสารประเสริฐให้เลิกใช้ซ้อนตัวสกดที่ไม่จำเป็นออกมาได้ แต่ก็เป็นเรื่องชวนได้ส่วนตัวเท่านั้น คำว่า ลูกปัด ก็เขียนเป็น ลูกปัทม์ ถมปัด ก็เขียนเป็น ถมปัมม์ ว่าใช้ ลูกปัทม์ มาพอกถมเข้าไป แต่ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสังเกต เครื่องถมปัดก็เป็นลงยาชนิหนึ่ง ดูรอยที่กระเทาะข้างในเป็นทองแดง ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่ปลงใจเขียนเป็น ถมปัทย์ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ปัด จะเป็นภาษาจีน แต่ยังไม่มีโอกาศสอบถามชาวจีน เพราะไม่ได้ตัวอย่างของไปให้เขาดู การเขียนหนังสือของข้าพระพุทธเจ้า เขียนตามที่เคยมือ ถ้าตัวใดเขียนผิดไปจากปทานุกรม เมื่อคนพิมพ์จะแก้ให้ถูก ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่พิถีพิถัน เพราะความต้องการอยู่ที่เขียนอ่านเข้าใจกัน ถ้าเขียนไปคนเดียว แม้จะเขียนถูกแต่คนหมู่มากเห็นว่าไม่ถูกก็แพ้คนหมู่มาก จะนำเข้าปรึกษาผู้รู้ ผู้รู้หรือก็รู้แต่บาลีสํสกฤต ย่อมเห็นไปทางนั้นทางเดียว ไม่กว้างขวางออกไปได้
ในลายพระหัตถ์มีข้อความอื่น ๆ อีก ที่ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้กราบทูลตอบ เพราะสอบคั้นยังไม่ได้พอใจข้าพระพุทธเจ้า
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*163ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ มีนาคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
ทางวิลันดาเขาอ่านตัว j เปน ย เหมือนหนึ่ง ชวา เขาก็ออกเสียงเปน ยาวา tj เขาอ่านเปน จ dj เขาอ่านเปน ช ก็มาเข้าทางของเราที่เขียน กิจ = กิตย์ และ ปราโมช = ปราโมทย์ ที่บอกมานี้ เผื่อว่าท่านจะไม่ทราบ แล้วจะอ่านคำของวิลันดาหลง เพราะนักเรียนอังกฤษของเราทุกวันนี้ถอดตัว j เปน จ
อีกเรื่องหนึ่งไปเผาศพพระยาธรรมศาสตร์ (จุ้ย สุวรรณทัต) ได้หนังสือแจกเรียกชื่อว่า ลักษณะพระธรรมศาสตร์ มา ในนั้นมีคำของอาจารย์ประเสริฐ จันทรสมบูรณ (ขุนประเสริฐศุภมาตรา) เปนอาจารย์ในโรงเรียนวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองคนหนึ่งแต่งไว้ด้วย
ในคำแต่งนั้นก็ดีดอก ว่าธรรมศาสตร์เดิมเปนคัมภีร์มีในอินเดีย แล้วอ้างพระนามสมเด็จกรมพระยาดำรงกับอ้างชื่อมิสเตอร์วูด ว่าเดิมเปนภาษาพม่า เข้ามาสู่เมืองไทยในแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชา แล้วว่าปรากฏในคำอรรถซึ่งได้ชำระในรัชกาลที่ ๑ ว่าได้มาแต่เมืองมอญ เดิมเปนภาษามอญ แล้วอ้างถึง คัมภีร์ธรรมศาสตร์ นั้นว่ามีกล่าวมาแต่ครั้งสุโขทัย แล้วพยายามจะวินิจฉัยว่าอย่างไรแน่ ฉันเหนว่าที่ว่าคัมภีร์เดิมเปนของอินเดียนั้นถูกแล้ว แต่จะเอามาแปลอีกกี่ภาษา และจะเข้ามาถึงเมือง ไทยกี่ครั้ง อยากจะว่า ๘ ครั้งก็ได้ ไม่จำเปนจะต้องมาครั้งเดียวและเปนภาษาอะไร กับพูดถึงกรรมการที่ชำระว่ามีสามจำพวก คือ อาลักษณ์ ลูกขุน และราชบัณฑิตย์ แล้วพยายามอธิบายว่าอาลักษณ์นั้นจะเอาเปนหลักฐานในเรื่องถ้อยคำ ลูกขุนนั้นจะเอาหลักฐานในเรื่องกฎหมาย แต่ราชบัญฑิตย์นั้นออกจะแลไม่เหน ใช้คำว่า สมณาจารย์ก็มีส่วนในการบัญญัติจัดชำระ/*164กฎหมายอยู่ด้วย ฉันอยากจะวินิจฉัยว่า เพราะกฎหมายเก่านั่นเกี่ยวแก่บาลีอยู่บ้าง เช่น ลักษณะพระธรรมศาสตร์ ก็มี ฉันทา โทสา ภยา โมหา อยู่เปนหลัก จึ่งได้จัดราชบัญฑิต ซึ่งเขารู้บาลีเข้าเปนกรรมการด้วย เข้าใจว่าแม้คาถาในต้น ธรรมศาสตร์ ที่ชำระว่า นตฺวาพุทฺธํโลกาทิจฺจํ เปนต้นไปนั้น ก็เข้าใจว่าเปนของกรรมการราชบัญฑิตย์แต่งขึ้นใหม่ ในธรรมศาสตร์ทางอินเดีย กลัวจะไม่ใช่ภาษามคธ
<นริศ>
/*165วันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๘ มีนาคมไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ตรัสประทานการเขียนอ่านทางวิลันดาว่า ตัว j เป็น ย tj เป็น จ dj เป็น ช เป็นถูกเสียงที่สุด ในตำราโฟเนติค ไม่พูดถึงพยัญชนะวรรค จ ก็เพราะเสียงพยัญชนะในวรรคนี้เป็นพยัญชนะเสียงควบ คือพยัญชนะวรรค ด ควบด้วยพยัญชนะ ย โดยลำดับ ที่ในภาษาอังกฤษอ่านคำ ti ในคำเช่น nation เป็นเสียง ช ก็เพราะเสียง j ใกล้กับเสียง ย อรรธสระ วิทยา กับ วิชา ก็เป็นแนวเดียวกับ ปราโมช = ปราโมทย เสียงในภาษาอังกฤษเป็นเสียงโฆษะ จึงเป็นครึ่งเสียง จ และ ย แต่ก่อนเคยแปลงเสียงกันเป็น ย เช่น John ก็เป็น ยอน แต่เดี๋ยวนี้แปลงเป็น จอน ไป แต่ข้าพระพุทธเจ้าคุ้นต่อเสียง ย มากกว่า จ
ชวา ในหนังสือสํสกฤตรุ่นปุราณะเขียนเป็น ยาวทวีป ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบเขาอธิบายว่า ยาวะ แปลว่า ลูกเดือย แต่มีผู้ค้านว่าจะไม่แปลว่าเช่นนั้น เพราะไม่มีเค้าว่าที่เกาะนั้นมีต้นลกเคือย ส่วน ชวา ก็ดูเหมือนจะแปลว่าดอกชะบาหรือดอกกุหลาบใน สันสกฤต เป็นอันว่าในเวลานี้ยังไม่มีใครทราบกันได้แน่นอนว่า ชวา หรือ ยวา จะมาจากภาษาอะไรแน่ เห็นทีจะเป็นชื่อของเจ้าของถิ่นเดิม แล้วลากเสียงให้เข้ากับคำที่แปลได้อย่างเดียวกับคำว่า เซ่า หรือ ชวา ทางหลวงพระบาง
เรื่องคัมภีร์ธรรมศาสตร์ ที่เข้ามาสู่เมืองไทย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่า จะเข้ามาถึงเมืองไทยเป็นกี่ครั้งก็ได้ นายแลงกาด์เคยเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า กฎหมายของไทยนั้นได้มาทางมอญ และว่าได้เขียนเรื่องนี้ไว้ในหนังสือพิมพ์ของสมาคมค้นคว้าวิชาแห่งประเทศไทย/*166แล้ว แต่เขาเขียนไว้เป็นภาษาฝรั่งเศส ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่มีโอกาสอ่านออก ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องว่าด้วยคัมภีร์ธรรมศาสตร์ของพม่า ซึ่งฝรั่งคนหนึ่งชื่อฟอธไฮมเมอร์แต่งไว้ ข้าพระพุทธเจ้าจำได้เงาๆ ว่า คัมภีร์ธรรมศาสตร์พม่านั้น เขาว่าได้มาจากมอญ ส่วนมอญได้มาจากชาวอินเดียตอนใต้ จะเป็นชาวกลิงคราษฎร์หรือทมิฬ ข้าพระพุทธเจ้าก็จำไม่ได้ ต้นเดิมเป็นคัมภีร์ของอินเดียในมัธยมประเทศ เมื่อชาติอื่นนำเอาไปใช้ ก็ดัดแปลงแก้ไขให้เข้ากับศาสนาที่ตนนับถือ และจารีตประเพณีของชาติตน เพราะฉะนั้นจึงเป็นการยากที่จะลงความเห็นปักลงไปได้แน่นอนว่า มาจากคัมภีร์นั้นคัมภีร์นี้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าธรรมศาสตร์ของไทยจะเข้ามานมนานแล้ว และเป็นหลายคราวดังที่ทรงสันนิษฐาน และต้นเค้าก็จะมาจากมอญ เพราะความเจริญของมอญเคยแผ่เข้ามาในประเทศไทย ตั้งแต่สมัยที่เรียกในโบราณคคีว่า อาณาจักร์ทวาราวดี และในสมัยจามเทวีปลายยุคทวาราวดี คัมภีร์กฎหมายต่าง ๆ ที่เป็นของเก่าของแคว้นพายัพ มีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติอยู่มากผูก ข้าพระพุทธเจ้าเคยขอให้นายสุดแปลออกมาเป็นภาษาไทย เพื่อตรวจดูว่าจะมีอะไรอยู่ในนั้นที่จะเป็นประโยชน์แก่ความรู้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยแนะนำผู้มาขอหนังสือไปตีพิมพ์แจกในงานศพ ก็หาผู้ศรัทธาได้ยาก เพราะผู้ขอไม่ได้มุ่งไปในประโยชน์เพื่อใช้เป็นเครื่องมือหาความรู้ คัมภีร์กฎหมายเก่าของพายัพเหล่านี้ ถ้าได้ค้นคว้าสอบสวนเปรียบเทียบกันกับทางนี้ ก็อาจได้เรื่องงอกออกไปอีก เรื่องราชบัญฑิตที่เข้าใจว่าเป็นสมณาจารย์ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าเป็นความเข้าใจผิดของอาจารย์ ประเสริฐ จันทรสมบูรณ์
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำ ย่าย ในภาษาไทยใหญ่ ให้คำแปลไว้ว่า แตกออก กระจาย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำ ญญ่าย ในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง ซึ่งอาจจะเป็นกล่อนเสียงมาจากคำว่า แยกย่าย ก็ได้ /*167และคำว่า แยกย้าย และในชื่อตำแหน่งว่า ย่ายพลแสน ก็อาจแปลว่า แยกแตก หรือ กระจาย ก็ได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*168ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๘๕
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๙ มีนาคม ได้รับแล้ว ขอบใจมาก รู้สึกว่าเขียนหนังสือไปมากับท่านนั้นดีมาก ได้ประโยชน์ที่แลกความรู้แก่กัน
คำ จปิ้ง แปลว่าเครื่องปิดรูนั้นดี. พ้นจากความหยาบไป ท่านบอกให้เข้าใจคำเดิมนั้น ขอบใจเปนอันมาก
พไล ซึ่งประกอบกับเรือนในสวนนั้น ฉันไม่เคยเหนจึงไม่ได้พูดถึง ตามที่ท่านนึกถึงพื้นโรงนั้นถูกแล้ว ถ้ามีพื้นก็ต้องเปนพื้นฟากก่อน อย่างพื้นพระเมรุ พื้นฟากนั้นก็มาจากแคร่ที่นอนนั่นเอง จะเปนพื้นกระดานไม่ได้เพราะไม่มีเลื่อยจะจัก ได้ยินเขาว่าแต่ก่อนนี้จะใช้พื้นกระดานก็ต้องเอาซุงมาผ่า ย่อมเปนการใหญ่อยู่ การกันสัตว์รังแกนั้นอยู่ที่ทำฝา เหนจะมีมานานแล้ว สังเกตโบถวิหารเก่า ๆ ก็เหนทำเปนฝาลูกกรง แม้จนเปนฝาก่ออิฐแล้วก็เหนก่อเปนลูกกรง แปลว่าทำตามเคย โรงแต่ก่อนเหนจะใช้ไม้เล็กๆ เปนลูกฝา
คำว่า ลาวเฉียง คิดว่าถูก ไม่ใช่หลงมาแต่คำ ลาวเชียง เพราะมีคำว่า ลาวกาว อยู่เปนคู่กัน อันหมายความว่า พวกลาวซึ่งอยู่ใกล้กับแกว ลาวเฉียงก็เปนลาวทางพายัพ พายัพเปนอนุทิศ ต้องเปนเส้นเฉเฉียงเฉลียงไปอยู่เอง คำ เชียง นั้นเสียอีกที่ควรคิดว่าจะแปลว่ากะไร ไม่ใช่มีแต่เชียงใหม่ ที่อื่นก็มีมาก เช่น เชียงราย เชียงรุ้ง เปนต้น
เรื่องเตาไฟซึ่งเอาไว้กลางเรือน ท่านคิดว่าเปนด้วยอากาศหนาวนั้น ฉันเหนด้วยเต็มตัว ที่เขาพูดถึงเข้าถึงผีอะไรนั้น เหนเปนสวะ
/*169คำ ครัว ฉันก็ทราบนานแล้วว่า ของใช้ ที่เราพูดว่า ครัว หมายความถึงคนซึ่งอยู่ด้วยกันก็ต้องใช้ของร่วมกัน ที่เพ่งเอาเตาไฟว่าเปนครัวนั้น เพ่งด้วยความเข้าใจผิด
คำ เก และ ใช้ หรือ โฉย ทั้ง คับ ด้วยนั้นฉันไม่เคยทราบ ที่ท่านบอกให้ทราบนั้น ขอบใจมาก ทั้งนึกว่าที่ท่านคิดนั้นเปนถูกทีเดียว
ท่านตรวจและคิดประกอบได้ ว่า กะได หรือ คั่นไหล ข้อไหล มาแต่ ไถล นั้นเป็นสมใจฉันอย่างยิ่ง เข้ากับ จันเดิร ซึ่งว่าเปนลาดได้สนิท การทำลาดก็เปนทำตามธรรมดาเท่านั้น ถ้าหากว่าทางลาดนั้นชันขึ้นลื่นก็ต้องบากเปนคั่น จะเหนได้ว่าที่เปนคั่นนั้นทำทีหลัง
คำ กะ เปน กระ เปน กรร นั้น กระ และ กรร เปนทางเฉพาะแต่หนังสือ แต่ถ้าพูดแล้วก็เปน กะ ทั้งนั้น
ที่ฉันพูดถึงหินพระจันทร์ครึ่งซีก ซึ่งว่าใช้รองตีนกะได เพื่อไม่ให้ปักจมดินลงไปนั้นเปนคิดเอาเอง ลางคนเขาก็เหนว่าเปนแผ่นหินที่ล้างท้าว แต่กลัวจะเข้าใจเอาตามที่ใช้กันอยู่ แม้อย่างไรก็ดี สิ่งที่รองคั่นกะไดนั้นมีแน่ ประเทศที่หาหินได้ง่ายเขาก็ทำด้วยหิน ประเทศที่หาหินได้ยากเขาก็ก่อด้วยอิฐ รูปนั้นก็ยักย้ายไปต่าง ๆ ทีหลังดูเปนให้เข้ากับกะได แต่ก่อนขึ้นไปจึ่งทำเปนรูปพระจันทร์ครึ่งซีก
นึกถึงส่วนกะได ทางฝรั่งเอา ๖๐ ซม. ตั้ง แล้วหักเอาส่วนขั้นกว้างออก แต่ห้ามไม่ให้แคบกว่าท้าวคน. (คือ ๒๕ ซม.) เหลือนั้นเอา ๒ หานเปนส่วนตั้ง ได้เคยจะเอาส่วนนี้ทำกะไดพระเมรุพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทีหนึ่งแล้ว แต่เอาไม่ได้เพราะเปนส่วนที่ยื่นออกไปมากกว่าสูง เอาไม่ได้ด้วยที่ไม่พอ กับทั้งดูก็เห็นพิลึกด้วย ต้องทำเอาตามชอบไจ เข้าใจว่าส่วนที่ว่านี้ฝรั่งจะคิดขึ้นทีหลังเพื่อให้ขึ้นลงสบาย เมื่อเทียบกับกะไดของไทยเราก็ไม่มีส่วนจะเทียบ แต่เปนแน่ว่ากะไดอย่างไทย ถ้าบากในฐานก็จะเกินฐานออกมาไม่ได้ สังเกตเหนกะไดประสาทหินในเมืองเขมรแห่ง/*170หนึ่งนั้นถึงดี คั่นกว้างสักนิ้วหนึ่งเท่านั้น คนขึ้นไม่ได้นอกจากตุ๊กแก ที่เปนดั่งนั้นก็เพราะปราสาทนั้นฐานสงมากกับทั้งตากน้อยด้วย ในการที่จะทำกะไดไม่ให้พ้นฐานออกมาก็จะต้องเปนเช่นนั้น เพราะจะทำกะไดให้ยื่นออกมานอกฐาน จะดูเสียทรงไป เว้นแต่จะแก้ไขให้เห็นสมควร
ภาษาอังกฤษนั้นอย่าพูดถึงเลย เปนอ่านยากที่สุด เพราะเขียนอย่างหนึ่งอ่านอย่างหนึ่ง ฉันจึ่งบอกว่าถ้าไม่ได้ยินเขาอ่านแล้วไม่กล้าอ่าน
คำที่ท่านเรียกว่า เอาเข้าความ หรืออะไรเทือกนั้น ฉันก็เคยได้ยินมาก่อนแล้ว มีเลาความอย่างนั้น แต่จดให้ไม่ได้เพราะเขาใช้คำหยาบ
ขอบใจท่านที่จดคำมลายูอย่างซึม ๆ ไปให้ทราบ มีลางคำก็เข้าใจผิดไป เปนต้นว่า ตันหยง ก็เข้าใจว่าเปนต้นพิกุล แต่ในคำแปลว่าแหลมเข้าความดีกว่าที่รู้มาว่าต้นพิกุลมาก คำที่รู้มาเคลื่อนไปมี เช่น กุนง เปน กุหนุง และ บุกิต เปน ภูเก็จ ปเลา เปน ปุเลา ปุลู ปุโล ไป หากจะเปนด้วยไม่เคยเหนตัวหนังสือ หรือพวกมลายูจะพูดเพี้ยนกันไปก็ได้ คำ นครี เทสะ อะไรเหล่านั้น ก็ไม่ประหลาด เพราะมลายูเขาก็ใช้ภาษามคธสังสกฤตปนในภาษาของเขาอย่างเรานี้เอง ประหลาดแต่คำซึ่งไปเหมือนกับเขมร เช่น กัมปง เปนต้น ไม่ใช่มีเหมือนแต่คำเดียว
คำ สลาตัน นั้นฉันเคยเปนความ ทางมลายูเขาหมายถึงแต่ว่าเปนทิศใต้เท่านั้น ไฉนเราจึ่งถือเอาคำนั้นว่าเปนพยุร้าย ทั้งนั้นก็ทีจะมาแต่พูดถึงลมใต้เท่านั้นเอง คำ พยุ กับ พายุ นั้นเปนคนละคำ ถูกของท่าน ใต้ฝุ่น ไตฟูน ตลอดถึง ตูฟาน นั่นเปนลมพยุแน่ และเปนคำเดียวกันด้วย
ขอบใจท่านที่บอกคำ ตนาวศรี ให้ทราบว่ามลายูเขาเรียกว่า ตานะศรี อันฉันไม่ได้ทราบมาก่อนเลย เสียงทางเราใกล้กว่าทางอังกฤษเสียอีก
เรื่องหนังสือป้าย ฉันบอกแก่ท่านยังไม่หมด ใช้คำยาว ฉันเหนใช้ไม่ได้ เพราะยานที่เราขี่เดี๋ยวนี้เร็ว อ่านไม่ทันหมด ก็ผ่านไปเสียแล้ว
/*171ผ้าบังหลังของญี่ปุ่น ซึ่งท่านอธิบายบอกนั้น เปนอนุญาต ไม่เปนยูนิฟอม เมื่อเร็ว ๆ นี้ฉันได้ไปเหนผ้านั้นเข้าอย่างใกล้ๆ เปนผ้าสามแถบบังหลังและบังข้างด้วย ที่เปนดังนั้นก็ใกล้หมวกทรงประพาสเข้าไปอีกมาก
ที่ฉันเรียกหมวกอ่อนของเขาว่าหมวกหนีบนั้นก็เรียกโดยปริยาย ที่จริงมีทรงสูง คล้ายหมวกทรงประพาสเข้าไปมาก คำที่เราเรียกว่าหมวกแก๊บนั้น ในความหมายจะต้องมีกระบังยื่นออกไปข้างหน้า แล้วทีจะต้องแขงด้วย ไม่เช่นนั้นก็ทีจะไม่เปนหมวกแก๊บ
คำของเราที่ความตรงกันข้ามแต่เสียงคล้ายกันมีอยู่ เช่น ไกล ใกล้ เปนต้น ถ้าเขียนเปนหนังสือก็เหนผิดกัน แต่ถ้าฟังสำเนียงแล้ว ก็อาจจะเข้าใจผิดไปได้ จะป่วยกล่าวไปไย แม้แต่ห่างกันไปหน่อย เช่น ปิด กับ เปิด ก็เล่นเอาถึงตายทีเดียว ตามที่ว่านี้หมายถึงเครื่องบินที่ใบพัดฟันเอาตายเพราะฟังผิด ปิด เปน เปิด จนทูลกระหม่อมชายต้องทรงเปลี่ยนคำ เปิด ในการเปลี่ยนคำนั้นไม่ยากอะไร เพราะคำใช้ของเรามีถมไป
ลางคนเข้าใจว่าคำสกดนั้นหมายถึงการใช้ตัว แต่ฉันคิดว่าเข้าใจผิด คำสกดนั้น ฉันเข้าใจว่าตัวที่ทำให้เกิดสังโยค ถ้าเปนภาษาบาลีอย่างใหม่ก็คือตัวที่มีจุดอยู่ข้างล่าง
ที่ท่านว่าหนังสือธิเบตมีตัวเล็กเขียนไว้กับตัวโตแต่ไม่อ่านนั้น ฉันยังไม่เคยพบ ได้พบแต่ทางญี่ปุ่นเพราะเขาใช้หนังสือจีน หนังสือจีนนั้นแหละ ฉันหมายถึงว่าตัวใหญ่ เขาผูกขึ้นตามคำ แต่ส่วนตัวเล็กนั้นเขาผูกขึ้นตามสระ ถ้าหนังสือใหญ่อ่านไม่ได้ก็ใช้หนังสือเล็ก มีคำต่างประเทศเปนต้น
คำ เยา ฉันเข้าใจว่าเปนคำไทย ที่เขียน เยาว์ นั้นแปลว่าลากเอาเข้าภาษามคธ เปน ยุว เปนแก่วัดไปมาก
ท่านบอกคำ ราม ว่ามาแต่ งาม นั้นดีมาก เพราะฉันอยากรู้อยู่แล้วว่า ราม แปลว่ากะไร ที่แปลง ง เปน ฮ นั้นรู้ เช่นพระยาวิเชียรคิรี /*172(ชม ลุงเจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ) เรียก เงิน ว่า เฮิน เรียก เจ๊ก ว่า แจก จนได้ชื่อเปนฉายาว่า ตาแจก ที่จริงควรจะรู้คำที่เขาร้อง ฮั่ง ว่าเปน งั่ง โดยเทียบกับคำพระยาวิเชียรคิรีพูด เงิน ว่า เฮิน แต่ที่ถามก็ดูไม่เขลาเกินไป เพราะเราไม่รู้ความหมายของเขา ที่เขาร้องว่า พี่จะให้แหวนฮั่ง นั้น ไปเข้ารูปที่เด็กเราร้องว่า ขอแหวนทองแดง ผูกมือน้องข้า เขาไม่ได้พูดถึงเทวรูป หากแต่เราเข้าใจเอาเอง แต่ที่เปลี่ยน ฮ เปน ร นั้น ฉันไม่ทราบ
พระลัดเวียน ฉันเข้าใจว่าคงอยู่ที่หอนาฬิกานั่นเอง แต่ฟังท่านบอกดูเปนว่าได้ย้ายไปแล้ว จึ่งอยากทราบว่าเดี๋ยวนี้ไปอยู่ที่ไหน
เรื่องกาลีฆาตนั้นฉันไม่รู้อิโหน่อิเหน่ อะไรไม่พอที่จะเดาได้แต่เรื่องอู่ทองหนีห่านั้นเปนเรื่องทางเมืองเรา พอจะเดาเล่นได้ ที่ว่าหนีลงในหีบมาเจ็ดชั้นนั้นฉันเหนหายใจไม่ออก แล้วทำไมจึ่งเชือนลงไปทางทเล ฉันเหนตามท่านว่าเปนการยัดเข้าคำที่มีอยู่นั้นเปนถูกแล้ว นึกถึงคำ ห่า ก็เปนมาตราวัดน้ำฝน ไม่น่าจะเปนผีเปนโรคไปได้ หรือเปนคนละคำ เรื่อง อู่ทองหนีห่า ฉันเกือบไม่รู้อะไรเลย ถ้าท่านรู้อะไรบ้างบอกให้ฉันทราบ จะขอบใจท่านเปนอันมาก
เรื่องเขียนตัว h ในภาษาอังกฤษนั้น พิจารณาเหนทำไปเปนสองทาง ๑ เขียนด้วยเขาเหนออกเสียงผิดไปมาก (มีวรรณยุตประกอบเปนต้น) ทางหนึ่ง กับ ๒ เขียนให้เหนผิดกับอื่นหรือหลบหลีกอีกทางหนึ่ง ที่ว่าถึงแต่ภาษาอังกฤษนั้น ก็เพราะค่อยรู้ภาษาของเขามากหน่อย ภาษาอื่นไม่พูดถึงก็เพราะรู้น้อย
อนึ่ง ได้ทราบความจากองค์ธานี ว่ากรมพระกำแพงเพชรตรัสบอกว่าเมือง Ipoh นั้นพวกมลายูเขาเรียกกันว่า อี้ป๊อ เปนธรรมดาที่ถิ่นหนึ่งก็ย่อมออกเสียงต่างกันไป แต่ก็พออาศรัยเอาเปนเลาได้
คำ จอน ซึ่งท่านพบและบอกให้ทราบนั้น ฉันออกดีใจ เพราะคำนั้นฉันก็ใฝ่ใจอยู่แล้วว่าอะไร ได้เคยพิจารณารูปภาพเก่า ๆ เหนว่ากนกตัว/*173บนจะเปนดอกไม้ทัด ทีหลังหูจะเปนสายอุบะ กนกล่างจะเปนดอกไม้ปลายอุบะ เพราะรูปภาพโบราณเขาเขียนนอนๆ ไม่ตั้งอย่างจอนเราทุกวันนี้ แต่สมเด็จกรมพระยาดำรง เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เสด็จไปเมืองทางอีศาน ได้ทรงเอาตุ้มหูของหญิงชาวเมืองนั้นมาประทานเปนของฝาก เรียกว่า กะจอน ทำด้วยเงิน ข้างต้นเปนขอ ว่าสำหรับเกี่ยวกับหู ข้างปลายแยกเปนสามกิ่ง กิ่งกลางมีตุ้มอย่างที่เขาเขียนตุ้มหูรูปภาพติดอยู่ ทำให้ฉันเข้าใจว่า กะจอน คือตุ้มหู คำว่า กุณฑล นั้น เปนภาษามคธสังสกฤตไป ไม่ใช่ภาษาไทย แต่เข้าใจไม่ได้ ด้วย กะจอนนั้นใหญ่โตทั้งมีน้ำหนักมาก จะเกี่ยวกับหูคนอย่างไรได้ เหนหูขาด ตามที่ท่านบอกก็ไม่กระจัดชัดความว่า จอน เนื่องกับหู ออกจะเสียใจว่าที่รู้เปนคว้าน้ำเหลว ทั้งไม่สิ้นสงสัย กรรเจียก เปน ภาษาอะไร แปลว่ากะไร ทำไมมาเกี่ยวกับ จอน จอน ทำไมมาเกี่ยวกับหู
หน้าต่าง ท่านบอกคำไทยว่า เขาเรียก บ่องเอี้ยม และ ฮูลางเต๊น นั้นดีมาก ที่มลายูเปน ทิยัน ท่านจะสอบทางอินเดียนั้นไม่คัดค้าน แม้มิได้รู้ก็จะเปนไรไป บุราณก็ย่อมว่า รู้ไว้ใช่ว่า ใส่บ่าแบกหาม แต่คำ ทิยัน นั้นดูไม่มาข้างไทย แม้คำที่เราเรียกว่า หน้าต่าง ก็มีคนพยายามที่จะแปลว่าพบหน้าต่าง ๆ
การกั้นม่านนั้นเปนแน่ โรงเรือนแต่ก่อนใช้กันกันด้วยม่านแทนฝาทั้งนั้น ทีหลังก็เปลี่ยนไปตามต้องการ
คำว่า สามเพง ซึ่งหมายถึงว่าหญิงคนชั่วนั้น กลัวจะมาทีหลัง อย่างคำว่า บ่า สามเพง สงสัยว่าจะมีชื่อมาก่อนแล้ว จะเปนภาษาอะไรก็ตามที กับที่เอาคำ นครโสเภณี หรือ ภิณี มาปรับกับหญิงคนชั่วทุกวันนี้ เหนลงกันไม่ได้ ผิดกันเปนไหน ๆ หญิงคนชั่วทุกวันนี้จะเรียกว่า หญิงคนชั่ว หรือ หญิงหาเงิน นั้น ควรอยู่
คำ ญี่ หรือ ยี่ และ สาม ในภาษาเรามีใช้มากกว่านัมเบออื่นมาก /*174แต่ก็แปลไม่ค่อยออกเช่นท่านว่า
ดัง ว่าจมูก ฉันไม่เคยได้ยิน ได้ยินแต่คำเราพูดว่า ดั้งตะหมูก หมายถึงสันจมูก ก็คือจมูกนั่นเอง
คำ เขน เขล ฉันเอียงมาข้างท่าน ชอบ เขน แต่ก็ไม่มีอะไร เคยเขียนมาอย่างนั้นเท่านั้น
ชื่อเมือง โปรม คำ บรูน นั้นไม่เคยรู และก็ไกลจาก โปรม มาก เปร-มโย นั้นใกล้กับคำที่ฉันบอกท่านมาก ดูเปนภาษากว่า เข้าใจว่าถูก แต่ที่จริงก็หลับตาตัดสินทั้งนั้น
ท่านพูดถึงคำ เคราะห์ ทำให้จับใจมาก ในพระบรมนามาภิไธยเขียนเปน เคราหนี ไม่มีประหลัง จนคนไม่รู้อ่านว่า เคราหนี (หนวดขาตะไกรกับลี้)
การเขียนหนังสือ ถึงแม้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๗ จะได้มีพระราชดำรัสให้เขียนตามพจนานุกรมของกระทรวงธรรมการ ก็มีจำกัดแต่หนังสือในราชการเท่านั้น แม้ไม่ใช่หนังสือราชการแล้ว ท่านจะเขียนอย่างไรก็ได้ ในการทำพจนานุกรมใหม่แก้เก่า ถึงหากจะเกี่ยวในราชการก็จริง แต่ฉันเหนว่าทำได้ ไม่เปนการเกี่ยวด้วยจดหมายคือหนังสือมีไปมา ส่วนข้อที่ท่านปรารภว่าจะปรึกษาคำแก่พวกผู้ชำนาญภาษาบาลีสังสกฤตขัดข้องนั้น ฉันเหนด้วย ถ้าจะปรึกษาเขา เขาก็คงลากเอาเข้าภาษาบาลีสังสกฤตเปนแน่นอน
หนังสือลงวันที่ ๖ เมษายนก็ได้รับแล้ว
ในการที่จะอ่านอย่างไร ก็ต้องตามเสียงของคนภาษานั้น ไม่ใช่เขียนอ่านเอาตามชอบใจ ที่ฉันบอกแก่ท่านว่า ทางวิลันดาเขาอ่านอย่างไร ก็เพื่อจะไม่ให้ท่านอ่านหลงไปเท่านั้น
คำ ชวา จะถูก หรือ ยาวา จะถูกนั้นฉันไม่ทราบ แต่ทางอีศาน/*175เมืองชวา ทั้งแถมหลวงพระบางด้วย ฉันเหนเปนรับพร่าอาทานอย่างชื่อเมืองเก่าๆ มาทั้งนั้น เมืองหลวงพระบางร้างแล้ว ทางนครสวรรค์ก็มีมาก่อน เมืองชวา ก็มีมาก่อน
คัมภีร์ธรรมศาสตร์ที่ฝรั่งเขาแต่งนั้นเขาพูดถูก พม่าต้องคัดไปจากมอญ เพราะมอญเขาศรีวิลัยก่อน และมอญต้องตอนมาจากอินเดียถูกแล้ว
ให้นึกสงสัยในคำ ทวารวดี หรือ ทวาราวดี ว่าทำไมจึงเอามาเรียกเปนชื่อชนิดพระพุทธรูป แต่หากเหนได้อยู่ว่าตอนมาจากฝรั่ง แม้ถ้าแปลโดยตรงก็ว่าประตูรั้ว หรือลางทีจะเปนนางเฝ้าประตูคนหนึ่งก็ได้ แต่ไม่พบ แล้วทำไมเรามาเข้าใจกันว่า เปนเมืองที่มีน้ำล้อมรอบ จนเปน กรุงทวารวดีศรีอยุธยา คำ ทวารวดี เข้าใจว่าเติมเข้าเมื่อขุดขื่อหน้าแล้ว
การแจกหนังสือในงานต่างๆ นั้น สมเด็จกรมพระยาดำรงทรงริขึ้นก่อนแล้วก็เปนธรรมเนียมมาจนทุกวันนี้ น่าปลื้มใจอยู่ นึกว่าที่ทรงริก็เพื่อจะตีพิมพ์หนังสือในหอพระสมุด แต่สังเกตว่างานเดี๋ยวนี้ ตีพิมพ์หนังสือในหอสมุดน้อย ตามที่ท่านคิดจะให้เขาตีพิมพ์กฎหมายต่าง ๆ ทางพายัพ ก็เปนความพึงใจของท่านเช่นนั้น แต่ก็เปนใหญ่อยู่ที่เจ้างาน ถ้าเขาไม่พึงใจก็ไม่ได้ตีพิมพ์
คำ ย่าย ซึ่งท่านพบนั้น นึกตัวอย่างก็ได้ ย่ายย่ายคชไต่เต้า ตามทาง คำนั้นเปน ย้าย แน่ คำนี้ทำให้นึกถึงสมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ ตรัสเรียกนายจร (ทีหลังเปนพระยานครนายกหรืออะไรไม่แน่) ว่า หมื่นย่าย เวลานั้นเปนมหาตเล็ก ตามสมเด็จกรมพระยาดำรงอยู่ ทรงคัดเอาตำแหน่งในกระทรวงมหาดไทยซึ่งฟังขันมาใช้
ขอแสดงความเสียใจ ที่พราหมณ์สัตยานันทบุรีตายเสียแล้ว ทีแรกทราบแต่ว่าตาย ไม่ทราบเหตุผล ทีหลังจึงได้ทราบว่าตกเครื่องบินตาย
/*176ทูตนั้นเข้าใจว่าแต่ก่อนแต่งเปนพิเศษชั่วครั้งคราว แล้วทำไมจึ่งมีประจำ เกิดขึ้นครั้งไร หวังว่าท่านจะค้นบอกให้ทราบได้ เข้าใจว่าเปนธรรมเนียมซึ่งเกิดขึ้นไม่นานนัก แต่ก่อนนี้เมื่อไม่ต้องการทูตประจำแล้ว ก็ให้หนังสือเดินทาง แต่เดี๋ยวนี้เปลี่ยนเปนกักเอาตัวไว้แลกกัน
เมื่อเร็ว ๆ นี้อ่านหนังสือพิมพ์ เขาลงเรื่องโรงทำยาว่า ทำยาอะไรได้บ้าง ในนั้นมีชื่อยาคินิน แต่มีหนังสือต่อในวงเล็บว่า ควินนิน ดูเปนจะชักให้ถูก แต่สงสัยว่าคำอังกฤษจะมีตัวคิวเปล่า ๆ อยู่หรือไม่ และถ้ากล้ำกับตัวยูจะพาให้เปนตัวควบ  คว ขึ้นหรือไม่ แต่ที่เขียนสกดสองตัวนั้นได้สังเกต ถ้าหนังสือฝรั่งเปนสกดตัวเดียว แล้วหนังสือไทยก็ต้องเปนสองตัว แต่ถ้าหนังสือฝรั่งเปนสองตัว หนังสือไทยก็ต้องชักออกเสียตัวหนึ่ง เอาแต่ตัวเดียว อันนี้ก็เปนแฟแช่นเท่านั้นเอง ไม่ใช่ความถูก
หนังสือของเราเอาอย่างหนังสืออังกฤษทุกอย่างไม่ได้กระดิก แต่ควรพิจารณาว่าอะไรควรเอาอย่างจึงเอา จะเล่านิทานให้ท่านฟัง พระวิเชียรกระวี (ท่านเจ้าภู่) ท่านชำระพระไตรปิฎกลงฟุลสตอปโตเท่าเม็ดพริกไทย ในนั้นถมหมึก ที่เปนดังนั้นก็เพราะท่านไม่เคยเหนว่า ฟุลสตอปฝรั่งเขาเขียนอย่างไร แท้จริงฟุลสตอปของเราก็มี ที่ชาววัดเรียกกันว่า หัวตะปู คือ ฯ ฉันก็เคยเรียกลางสิ่งให้น่าเกลียด เช่น ? เรียกว่า ตะหวัก ! เรียกว่า สากะเบือ โดยประสงค์จะไม่ให้ใช้ แต่ก็เอาไว้ไม่อยู่
เขาว่า แต่งงาน เปนคำจีนว่า นกหงึน ท่านช่วยสืบให้ด้วยว่าจริงหรือไม่จริง ถ้าจริงแล้ว คำ นกหงึน แปลว่ากะไร คำ หงึน นั้นดูเปนเงิน
ดีใจที่ได้ทราบว่ากรมเทศบาลพระนครเขาคิดจะเปลี่ยนป้ายชื่อถนนสุริยวงศ์ เปนถนนสุรวงษ์ ให้ถูกตามความเปนจริง เพราะเขารู้
<นริศ>
/*177๓ มิถุนายน ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ พรึสภาคมไว้แล้ว ที่ทรงพระเมตตาประทานความรู้ต่าง ๆ แก่ข้าพระพุทธเจ้า เปนพระเดชพระคุนล้นเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าว่า ครัว หมายความถึงเครื่องไช้ แล้วความหมายเลื่อนมาเปนคนซึ่งอยู่ด้วยกันและไช้เครื่องไช้ร่วมกัน ดังที่ตรัส และโดยเหตุที่เครื่องไช้มักเอาเก็บไว้ไนเรือนไฟ ซึ่งไช้เปนที่หุงต้มอาหาร ที่นั้นก็กลายเปนได้ชื่อว่าครัวไปด้วย แต่มีคำประกอบบอกไห้รู้ เช่น ครัวไฟ ไม่ใช่ ครัว ไนความหมายเดิม ภายหลังการหุงต้มอาหารเปนงานประจำ คำ ครัว ก็มาเกาะอยู่กับ ครัวไฟ เมื่อไช้คำว่า ครัวก็ชวนไห้เข้าไจว่าเกี่ยวข้องกับอาหารการกิน เช่น คนครัว พ่อครัว โรงครัวทั้งนี้จะผิดถูกประการไดแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ตันหยง ไนภาสามลายูแปลว่า แหลม ข้าพระพุทธเจ้าเคยเข้าไจผิดเปนต้นพิกุล แต่ไนภาสามลายูไม่มีคำ ตันหยง ที่แปลเช่นนั้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ตันหยง ซึ่งแปลว่าตันพิกุล เหนจะมีอยู่ไนภาสาชวาแห่งเดียว เสียงไนภาสามลายูมีผิดเพียนเปนภาสาถิ่นอยู่มากมาย เพราะชนชาติมลายูอยู่เกาะเปนส่วนมาก การติดต่อกันก็ได้แต่ทางทะเล จึงทำให้เสียงของคำกลายได้ง่าย แม้แต่ชาวแขกปัตตานีก็มีเสียงผิดกับภาสามลายูกลางอยู่มาก เช่น มลายู อา ก็เปน ออ ไนปัตตานี เช่น มูกา (หน้า)-มูกอ กปาลา (หัว)-กปาลอ มาตา (ตา)-มาตอ ถ้าเปนแม่ กง กน กม เสียงด้านนาสิก เช่น ตางัน (มือ) - ตาแง มากัน (กิน)- มาแก ปลากัง (หลัง) -ปลาแก ฮิตำ (ดำ)-ฮิแต ถ้าเปนแม่ กก กด กบ เสียงกร่อนไป /*178เช่น ดูโด็ก (นั่ง)-ดูโดะ ลูตุด (เข่า)-ลูตุ ไนคำที่กราบทูลมานี้มีคำ มูกา ซึ่งแปลว่า หน้า กปาลา ซึ่งแปลว่า หัว ก็เปน คำมุข และ กปาล ไนภาสาบาลีแลสํสกริต ข้อแปลกที่ภาสามลายูออกเสียงสระที่ลงท้ายของคำเปนสระ อา เปนอย่างเดียวกับไนไทยให่และไนไทยกลาง ซึ่งผู้รู้บาลีรังเกียจ เรียกว่า อาเก้อ เช่น กายา พงสา จันทรา ไนภาสาบาลีสํสกริตและอังกริส นอกจากคำลงท้ายด้วยเสียงนาสิก คือ แม่ กง กน กม แล้ว การออกเสียงสระสั้นของคำที่ลงท้ายด้วยเสียงพยัชนะ คือ แม่ กก กด กบ ก็ออกไม่ได้ ต้องมีเสียงเข้าช่วย เช่น cut ก็ออกเสียงเปน อะ หรือเสียงหนัก h (วิสรรค์) ต่อจากเสียง t ไนบาลีต้องมีซ้อน พยัชนะที่จะออกเสียงลงท้ายด้วยพยัชนะอย่างไนไทย ข้าพระพุทธเจ้ายังสังเกตไม่พบ เช่น ทัต ลงท้ายด้วยพยัชนะ ต ซึ่งยังไม่มีเสียงสระปน อ่านว่า ทัด แต่ไนบาลีต้องมีตัวตามออกเสียงเปน ตะ ด้วยจึงจะได้
ตัวสกด ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คือตัวที่ถูกกดหรือถูกข่มเอาไว้ ไม่ไห้ออกเสียงได้ เพราะการออกเสียงพยัชนะมีอยู่สามระยะระยะต้นลมแล่นขึ้นมาจากหลอดลม ระยะที่ ๒ ถูกอวัยวะที่ไนปากตอนไดตอนหนึ่งกักลมไว้เปนเสียงอุบ ตอนที่สามอวัยวะที่กักเอาไว้เปิดไห้ลมระเบิดออกไปได้ ตัวสกดเปนพยัชนะที่อยู่ไนลักสนะตอนที่สอง เปนเสียงอุบเอาไว้ ยังไม่ปล่อยให้ระเบิดออกมา ไนบาลีมีเสียงอุบ แต่ทิ้งไว้แค่นั้นไม่ได้ ต้องมีตัวตาม เพื่อไห้มีเสียงระเบิดออกมา ไห้หายอึดอัดไจ เพราะฉะนั้นที่ทรงเหนว่า ถ้าเปนภาสาบาลีอย่างใหม่ก็คือตัวที่มีจุดข้างล่างนั้น เปนถูกต้องกับที่ไนไทยเรียกว่าตัวสกด หาไช่หมายถึงการไช้ตัวไม่
คำว่า เยาว์ ไนภาสาจีนมีคำ เย้า (เสียงกวางตุ้ง ถ้าไนเสียงแต้จิ๋ว เปน อิ๊ว) แปลว่า อ่อน คนอายุต่ำ ๑๙ ปีเล็กน้อย ละเอียดอ่อน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เยาว์ เปนเรื่องลากเอาเข้าภาสาบาลี ดั่งที่ทรงสันนิสถาน คำว่า หนุ่มเหน้า ไนโคลงโลกนิติ กับ เยาว์ ก็คงเปนคำเดียวกัน เพราะ ย-น /*179มีคำที่สับเปลี่ยนกันได้อยู่หลายคำ เช่น นุ่ง-ยุ่ง นิ่ว (กวางตุ้ง แปลว่า ปัสสาวะ) เปน ยิ่ว ไนแต้จิ๋ว ส่วนไทยไช้ทั้ง นิ่ว และ เยี่ยว
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องไนกระแสพระดำริว่า ฮั่ง คือ งั่ง แปลว่าทองแดง หาไช่แปลว่าเทวรูปไม่ หากแต่เทวรูปเหล่านั้นทำด้วยทองแดง จึงทำไห้เข้าใจผิด เปนหมายความถึงเทวรูปไป
ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามพระลัดเวียน เมื่อตันเดือนธันวาคมว่า พักอยู่ที่ไหน แกบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า อยู่บนตึกชั้นที่สองของที่ทำการทนายความเบกุลีและทุส ซึ่งนายเอดุ๊ก ลูกเลี้ยงพระยาอินทมนตรี (ไยล์) เปนเจ้าของ อยู่แง้มบนของปากถนนที่จะเข้าไปธนาคารฮ่องกงแบงก์ แกบอกว่าอยู่ไนสวนลุมพินีไม่ได้ ถูกคนรบกวนรังแกนัก ตั้งแต่ข้าพระพุทธเจ้าได้พบคราวนั้นแล้ว ก็ไม่ได้พบปะอีก ตึกทนายความที่กล่าวก็ถูกปิด จึงไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าเดี๋ยวนี้อยู่ที่ไหน ตามถนนหนทางก็ไม่เคยพบปะ
เรื่องท้าวอู่ทองหนีห่า มีอยู่ไนพงสาวคารเหนือ แต่ที่เปนตำนานเล่าติดปากกันมา ข้าพระพุทธเจ้าก็เคยได้ฟัง ข้าพระพุทธเจ้าขอผัดค้นเสียก่อน คำว่า ห่า ไทยไนเมืองจีนหมายความว่าหิมะ ทางไทยไห่ว่า ห่า หมายความถึงฝนที่ตกซู่ให่ บาดแผลที่ฟกช้ำดำเขียวก็ไช้ว่าห่าเลือด ส่วนโรคระบาดเขาไม่เรียกว่าห่า แต่เรียกว่า ห้า ว่าเปนโรคซึ่งเกิดลุกลามโดยไม่มีเหตุผลปรากตไห้เห็น
กันเจียก ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมาจาก ตรเจียก ไนภาสาเขมรซึ่งแปลว่า หู ตร เพี้ยนเปน กร ไป แล้วเพิ่ม ร แทน ะ จึงเกิดเปน กันเจียก ขึ้น เปนอย่างเดียวกับ กันไตร-กันไกร-ตะไกร กะจอน ไนภาสาภาคอิสานหมายความถึงตุ้มหูทั่วไป ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามนายสุด ถึงคำ กะจอน หรือ จอน ไนอิสานแปลว่าอะไร ก็ไม่ได้ความ ถ้า กันเจียก มาแต่ ตรเจียก แปลว่า หู จอน แปลว่าที่เสียบที่ทัดดังที่มีอยู่ไน/*180ไทยให่ กันเจียกจอน ก็น่าจะแปลว่าหู ตอนที่ไช้เสียบไช้ทัด ทั้งนี้เปนการคาดคะเนของข้าพระพุทธเจ้า การจะควนสถานไร แล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ทวาราวดี หรือ ทวารวดี เปนคำที่สาสตราจารย์เซเดส ไห้ชื่อเรียกอานาจักรที่อยู่ไนแหลมอินโดจีน ตอนลุ่มน้ำเจ้าพระยา สมัยเมื่อพันปีกว่าก่อนที่เขมรมามีอำนาจ อานาจักรทวาราวดี ตามหลักถานไนศิลาจารึกที่ได้เขียนเปนอักสรมอ สาสตราจารย์เซเดสจึงลงความเหนว่า ชนชาติที่เปนให่ไนอานาจักรทวาราวดี เปนชาติพูดภาสามอณ แต่จะเปนชาติมอด้วยหรือไม่ ไม่มีหลักถานยืนยัน ส่วนที่ให้ชื่อว่าทวาราวดีอาสัยเอาตามเสียงจีนที่มีกล่าวไว้ ข้างจีนว่า ท่อล่อปัดตี้ หรือคำมีเสียงคล้ายดั่งนี้ สาสตราจารย์เซเดสว่า เสียงนี้ไกล้กับคำว่า ทวาราวดี เมื่อยังไม่มีหลักถานอย่างอื่นมายืนยันว่า อานาจักรที่กล่าวนี้เรียกว่าอานาจักรอะไร ก็จะขอไช้ว่า ทวาราวดี ไปก่อน คนที่อ่านเรื่องที่สาสตราจารย์กล่าวไว้ ไม่พิเคราะห์ไห้ถ้วนถี่ ก็เหมาเอาเปนแน่นอนว่า อานาจักรที่กล่าวนี้เรียกชื่อว่า ทวาราวดี ซึ่งทำให้สาสตราจารย์เซเดสต้องเดือดร้อนอยู่บ่อย ๆ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าสาสตราจารย์เซเดสเดาไม่ผิด เพราะเมืองทวาราวดีเปนเมืองอยู่ไกล้เมืองมัทราสของทมิฬ ได้ชื่อมาอีกต่อหนึ่งจากเมืองของพระกริสน์ ซึ่งอยู่ทางบอมเบย์ และซึ่งไนตำนานว่าถล่มและจมลงทะเลไปหมดแล้ว ดินแดนไนแหลมอินโดจีนตอนไกล้ทะเล ชนชาติอินเดียตอนไต้ ซึ่งไม่ไช่เชื้อชาติอริยะกะ มาอยู่ตลอดไป เพราะฉะนั้นที่มามีชื่อทวาราวดีอยู่ไนแหลมอินโดจีนก็ไม่แปลก ที่ทวาราวดีมาเรียกเป็นชื่อชะนิดพระพุทธรูป เพราะได้ขุดพบพระพุทธรูปมีลักสนะผิดกับพระพุทธรูปอื่นๆ ที่รู้จัก และพระพุทธรูปเหล่านี้ มีลักสนะคล้ายกับชะนิดพระพุทธรูปไนอินเดีย สมัยราชวงส์คุปต์ นักปราช์โบรานคดี จะเปนสาสตราจารย์เซเดส หรือผู้ไดไม่ทราบเกล้าฯ จึงไห้ชื่อชะนิดพระพุทธรูปนี้ว่า พระพุทธรูปสมัยทวาราวดี ซึ่งนับเปนชะนิดพระพุทธรูปเก่าแก่/*181ที่สุด ที่ขุดพบไนประเทศไทย พระพุทธรูปทวาราวดีตามที่ข้าพระพุทธเจ้าพอดูออก มักเปนพระพุทธรูปยืน และพระพุทธรูปนั่งอย่างฝรั่ง คือ นั่งห้อยพระบาททั้งสองข้าง ดังที่มีอยู่ที่ในวิหารข้างองค์พระปถมเจดีย์ และที่วัดหน้าพระเมรุกรุงเก่า
ข้าพระพุทธเจ้าได้วานเขาสอบถามเรื่องทูต คงได้ความตามที่เขาจดส่งมาไห้ข้าพระพุทธเจ้าดังต่อไปนี้
การตั้งทูตเป็นการประจำได้เริ่มปติบัติไนรัถบางรัถแห่งอิตาลี เช่น เวเนเซีย เป็นต้น ไนสตวรรสที่ ๑๕ แห่งคริสตสก คือภายหลังสมัยฟิวดัล แล้วต่อมาไนสตวรรสที่ ๑๗ ประเพนีนี้จึงได้แพร่หลายออกไปไนประเทสภาคเหนือของยุโรป สาหตุที่เกิดมีทูตเป็นการประจำขึ้นก่อนไนอิตาลีนั้น มีผู้สันนิสถานไว้หลายอย่าง ที่เป็นเช่นนั้คงจะเปนด้วยเหตุว่า ชาวอิตาเลียนมีชื่อเสียงว่า ชำนาไนทางเจรจาทางทูตนมนานมาแล้ว ทั้งนี้เกี่ยวกับนิสัยและอาจเป็นเพราะความจเรินได้เกิดขึ้นทางริมฝั่งทะเลกลางแถบนี้ก่อนที่อื่น ชาวอิตาเลียนจึงต้องเผชิกับชาวต่างประเทศมากกว่าที่อื่น ๆ จะเห็นได้เช่น Machiaveli ชาวอิตาเลียนผู้นี้ ได้มีชื่อโด่งดัง ไนทางพูดจาการทูตยิ่งนัก นอกนั้นก็มีคนสำคั เช่น Mazarin ชาวอิตาเลียนอีกคนหนึ่งซึ่งฝรั่งเสสถึงกับชักชวนเอาไว้ไช้ไนราชการแผ่นดิน ครั้งพระเจ้าหลุยที่ ๑๓ และ ๑๔ นอกจากนี้ก็มีสาเหตุอีกอย่างหนึ่งซึ่งควรจะประกอบกันด้วย คือรัถต่างๆ ไนอิตาลีนั้นมีอยู่มากหลายด้วยกัน และตามประวัติศาสตร์ ดูเหมือนรัถเหล่านี้จะอยู่นอกความครอบงำของการปกครองระบอบฟิวดัล ซึ่งมีอยู่ไนประเทศอื่นๆ ไนยุโรป รัถเหล่านี้ชิงดีกัน คอยระวังซึ่งกันและกันอยู่เสมอ เพื่อมิไห้รัถได้เป็นให่กว่ากันได้ สถานการน์อันนี้คงจะได้เป็นเหตุผลอันทำไห้แต่ละรัถมีความจำเป็นมากกว่าไนประเทศอื่นที่จะต้องส่งทูตออกไป คอยสืบสวนพรึตติการน์ภายไน และความสัมพันธ์ของแต่ละรัถกับรัถอื่นอยู่เป็นเนืองนิตย์ จนไนที่สุดจึงต้องตั้งทูตไว้เป็นการประจำทีเดียว เพราะ/*182intrigues ระหว่างจัด ไม่มีที่สิ้นสุด ต่างก็ต้องคอยระมัดระวังซึ่งกันอยู่ทุกเมื่อ
การไห้หรือขอหนังสือเดินทางนั้น หมายถึงการไห้หรือขออนุาตเดินทางกลับไปประเทศของทูต และตราบไดที่ทูตยังอยู่ไนดินแดนของรัถที่ตนประจำอยู่ ทูตย่อมต้องได้รับความคุ้มกันเสมอ จารีตประเพณีระหว่างประเทสอันนี้ยังคงเปนอยู่อย่างเดิม ที่ได้เกิดมีการปติบัติเป็นอย่างอื่นบ้างไนบางประเทสนั้น ควรถือว่าเป็นกรนีพิเสส เพราะมีความจำเป็นหรือเหตุสุดวิสัยบางประการที่บังคับไห้ต้องกระทำเช่นนั้น
คำ ควินิน ไนภาสาอังกริสมีตัว คิว กับตัว ยู ควบกัน ที่เขียนคินิน เขียนตามเสียงเดิม เพราะต้นควินินนั้นภาสาของชาวปีรูไนอเมริกา ได้เรียกว่า คินา ชาวสเปเรียกเปน ควินา จึงได้ติดมาเปนคำ ควินิน ไนเวลานี้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียนเรื่องคำ แต่งงาน ไว้ไนหนังสือเรื่อง ไทย-จีน ว่าน่าจะเปนคำเดียวกับคำ ติ้นหงัน ไนภาสาจีน ติ้น แปลว่า การเซ่นบูชา หงัน แปลว่า ห่านป่า ตามประเพนีแต่งงานโบรานของจีนไนวันแต่งงาน เจ้าบ่าวต้องนำห่านเปนของคำนับ แล้วทำพิธีรินเหล้ารดห่านเปนการแสดงปติาว่า จะซื่อตรงเปนคู่ผัวเมีย ดั่งห่านป่าที่มีความซื่อตรงต่อกัน ฉะนั้น พิธีรินเหล้ารดห่านนี้ จีนเรียกว่า ติ้นหงัน เรื่องนกหงันหรือห่านป่าซึ่งซื่อตรงต่อกัน ทางคติอินเดียก็มีนกจากพราก ฝรั่งเรียกว่า Brahmin duck หรือเป็ดพราหมน์ เป็ดกับห่านก็เป็นพวกเดียวกัน กระทำไห้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า นกหงันกับนกจากพรากอาจเปนตัวเดียวกันก็ได้
เรื่อง ถนนสุริยวงส์ ข้าพระพุทธเจ้าได้พบพระยาประชา ฯ (ชุบ ว โอสถานนท์) นายกเทสมนตรี พระยาประชา ฯ ได้บอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่าเปนผู้เปลี่ยนเอง เพราะรู้ดีว่า สุรวงส์ เปนถูก เพราะเจ้าพระยาสุรวงส์/*183วัธนสักดิ์ ซึ่งเปนผู้ตัดถนน เปนพี่เขนของเจ้าคุณประชา ฯ เอง คือตัวเจ้าคุณประชาฯเองเปนน้องชายท่านผู้หิงตลับ
ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระเมตตา ขอประทานทราบเกล้า ฯ ถึงคำ บโทน เรื่องบโทนมีกล่าวอยู่ไนหนังสือพระราชนิพนธ์ พระราชพิธี ๑๒ เดือน อยู่หลายแห่ง ถ้าเดาความตามนั้น บโทน ก็เปนบริวารติดหน้าตามหลังของผู้มีบรรดาสักดิ์ ซึ่งต้องได้รับพระบรมราชานุาตไห้หรือกำหนดไว้ จึงมีบโทนได้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงติ นาย ก.ส.ร. กุหลาบ แต่เรื่องยสเจ้าฟ้าว่า มีคนถือบโทนเท่านั้นเท่านี้คน ตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นมิต้องอุ้มคนกันหรือ ข้าพระพุทธเจ้าจำข้อความได้เงาๆ เพียงเท่านี้ สแดงว่าบโทนเป็นคนนั่งเอง ไนหนังสือเรื่องแผนที่เมืองนครสรีธรรมราชมีกล่าวถึงบโทนอยู่ ๒ แห่งว่า มหาดบโทนเลี้ยงม้าเลี้ยงช้างเปนอาตมประโยชน์ ไนที่นี้มีคำว่า มหาด อยู่ด้วย สแดงว่า มหาด คำเดียวก็มีใช้ นอกจากบโทนยังมีคำว่า สัตโทน เช่น สัตโทนคนไช้ติดหน้าตามหลัง มี ขุนหมื่นบโทน หรือ นายบโทน ดูความตามนี้ สัตโทนเป็นคนใช้ และมีขุนหมื่นเปหัวหน้าคนไช้ เรียกว่านายบโทน ไม่ไช่นายสัตโทน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาที่มาของคำบโทนและสัตโทน ไนภาสามลายูและมอ ตลอดภาสาไนอินเดีย ก็ไม่ได้วี่แวว เป็นอันจนด้วยเกล้าฯ
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย. อนุมานราชธน>
/*184ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ มิถุนายน ๒๔๘๕
นาย ย อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๓ มิถุนายน ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก ที่บอกอะไรต่างๆ ให้รู้
คำว่า ครัวไฟ แต่ก่อนเรียกอย่างนั้นเปนแน่ แล้วก็ถูกตัดคำไฟออกเพราะจะพูดให้สั้นก็เลยเข้าใจผิด
ดีมาก ที่ได้ทราบว่า ตันหยง คำมลายูหมายความว่าแหลม ผิดกันมากกับที่ชวาหมายความว่าต้นพิกุล ความหมายที่ต่างกันไปเพราะประเทศอยู่ไกลกันนั้นเปนแน่ แม้ในประเทศเดียวกัน ต่างถิ่นสำเนียงก็ยังต่างกันไปได้
อันคำทั้งหลายนั้น หนังสือก็เขียนไปตามหลักอันใดอันหนึ่ง หรือไม่เช่นนั้นก็เขียนไปตามเสียงคนพูด ถ้านักปราชญ์แลดูหนังสือคำไหนเข้าและได้แก้คำนั้น คำนั้นก็เปนอันเขียนถูก ถ้าคำไหนที่นักปราชญ์ไม่ได้ดูไม่ได้แก้ คำนั้นก็หนักไปข้างผิด ไม่ประหลาดอะไรเลย
ฉันไม่ได้คิดไปถึงเลย ว่า กด กับ สกด เปนคำเดียวกัน หากแต่ท่านบอกจึงคิดได้
คำ เยาว์ ซึ่งฉันสงสัยว่า จะลากเอาเข้าคำมคธนั้น เปนอันถูกทีเดียว โดยท่านบอกว่าเปนคำจีนกวางตุ้ง เขาว่า เย้า ดีมาก ซ้ำรู้คำว่า นิ่ว กับ เยี่ยว เข้าอีกด้วย ขอบใจมาก
คำว่า ห่า กับ ห้า ก็ดีเหมือนกัน แต่เราไม่ควรเปลี่ยนตามเขา จะทำให้ยุ่งไปเปล่าๆ คงไว้ตามที่เคยพูดก็แล้วกัน คำที่ซ้ำกันมีถมไป /*185เปนแต่เพียงรู้เท่านั้นก็พอแล้ว การที่พระเจ้าอู่ทองหนีโรค ท่านจะบอกให้ทราบต่อทีหลังนั้น ขอบใจมาก
ท่านบอกคำ กรรเจียก ว่าเปนคำของเขมร เขาเรียกว่า ตรเจียก นั้นดีมาก ฉันไม่ได้พบคำนั้นเลย ดูพจนานุกรมภาษาเขมร เขาแปลให้ไว้ว่า หู ตรเจียก เปน กรเจียก แล้วก็เปน กรรเจียก ก็เปนไปได้โดยง่าย แต่ที่ว่าแต่งเปนอย่างไรนั้นไม่พบ ถ้าคำว่า จร เปนตุ้มหู แล้วเขียนว่า กรรเจียกจร ก็แปลว่าหูใส่ตุ้ม เสียดายที่นายสุดบอกไม่ได้ว่า กะจอน แปลว่าอะไร แต่เปนธรรมดาคนก็ต้องรู้บ้างไม่รู้บ้าง อันตุ้มหูนั้นฉันก็คิดว่าเดิมเปนดอกไม้ ไม่ใช่โลหะ
คำ ทวาราวดี หรือ ทวารวดี จะเปนอย่างไรก็ตามที แต่ที่ว่ามีเมืองชื่ออย่างนั้นอีกเมืองหนึ่ง ใกล้มัทราสนั้น ฉันไม่เคยรู้ หมายว่าเปนเมืองทวารกะ ของพระกฤษณะ ซึ่งอยู่ทางเมืองบอมเบ
พระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาท นั้นมีของเก่าอยู่มาก แต่เราเหยียดกันว่าเปนพระป่าลิลัยก์ทั้งนั้น การที่เราพยากรณ์พระพุทธรูปว่าเปนปางใดนั้นผิด โดยมากพระนั่งห้อยพระบาท ลางทีทำพระหัตถ์เปนอย่างที่เราว่าขอฝน ไม่ใช่อย่างปาลิลยกะก็มี แม้วัดที่เมืองสุพรรณก็เรียกกันว่า ป่าเรไร จะเปนป่าอันมีเรไรก็ได้ ชาวเมืองเรียกกันแต่ว่า วัดป่า เท่านั้นเสียด้วยซ้ำ มีไม้เอกไม่ใช่ ปา เสียด้วย ทั้งรูปช้างและรูปลิงก็ทำไว้ที่เสา เหนได้ว่าเปนของทำใหม่ แม้เสานั้นเองก็เหนได้ว่าวิหารนั้นทำประกอบเข้าทีหลัง เดิมไม่มี ไม่มีทั้งเสากับทังรูปช้างและลิง
ฝรั่งเขามาพูดว่าพระที่มีพระรัศมี (คือไฟลุกอยู่บนหัว) นั้นเปนของไทย จริงอย่างเขาว่า แต่ก่อนฉันไม่ได้สังเกตเลย จะสังเกตได้ง่ายที่สุด
เรื่องทูตประจำ ฉันไม่ได้นึกเลยว่าจะเก่าแก่ถึงพันห้าร้อยปี ขอบใจท่านเปนอันมากที่สอบเวลาบอกให้ได้
/*186คำ แต่งงาน ถ้ามาแต่ ติ้นหงัน แล้วใกล้กว่า นกหงึน แต่จะเปนอะไรก็เดาทั้งนั้น
จากพราก เปนคำไทย มคธเปน จกฺกวาก สังสกฤตเปน จกฺรวาก แต่เปนพวกเป็ดอย่างหนึ่งแน่ ไม่มีสงสัย
ถนนสุรวงษ์ แล้วก็เปน สุริวงษ์ แล้วเปน สุริยวงษ์ นั้น ไม่ใช่แต่พระยาประชาจะรู้ คนเก่า ๆ รู้ทั้งนั้น มาทำให้ฉันรู้ขึ้นใหม่แต่ว่าท่านผู้หญิงตลับเปนพี่สาวพระยาประชา
อันการให้ชื่อนั้นผิดกันมาก แต่ก่อนนี้ไม่มีหนังสือพิมพ์ คนเรียกก็มักตัดชื่อให้สั้น เอาแต่เรียกคล่องปาก แล้วคนตั้งชื่อก็ตั้งให้สั้นตามที่คนพอใจ เช่น โรงเรียนบ้านสมเด็จ เปนต้น ก็เปนอย่างนั้น เดี๋ยวนี้มีหนังสือพิมพ์ พนักงานหนังสือพิมพ์ก็สืบชื่อลงให้หมด ถ้าไม่หมดก็จะเปนเขลาไป เพราะเหตุนั้นชื่อสิ่งทั้งปวงก็คิดจะยาวมากไป เช่น โรงเรียนบ้านสมเด็จ ก็เปน โรงเรียนบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ทำไมไม่เรียก โรงเรียนบ้านสมเด็จเจ้าพระยาบรมมพ.ศ.ีสุริยวงษ์ ให้แจ่มแจ้ง วัดปทุมคงคา ก็มีคำต่อออกไปอีก แต่ลืม จำไว้ไม่ได้ ทีหลังก็หายไป ที่ว่านี้พอเปนตัวอย่าง ยังมีอีกมาก
ท่านถามถึงคำ บโทน ฉันก็แปลไม่ออกบอกไม่ได้ ได้เคยคิดมาทีหนึ่งแล้ว แต่คิดไม่ออกก็ทิ้งไป เคยได้ยินแต่ฝีพายคู่ที่นั่งหน้ากันยา (เรือ) เขาเรียกกันว่า บโทน หนังสือเก่าต่าง ๆ ก็ได้เหน แต่เหนน้อยกว่าท่าน คำ บโทน มีอีกไม่ใช่แต่ฝีพาย คำ สัตโทน นั้นไม่เคยเหน แต่อย่างไรก็ดี จะบอกได้แต่ว่า บโทน นั้นเปนคน ไม่ใช่ของ
<นริศ>
/*187ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ มิถุนายน ๒๔๘๕
นาย ย อนุมานราชธน
ได้เหนประกาศในรัชกาลที่ ๔ เขียนว่า ปากใต้ แทนที่เดี๋ยวนี้เขียนกันเปน ปักษ์ใต้ ปักษ์ ก็แปลว่า ปีก เหนว่าถูกจึงเขียนตามเขาไป ได้คิดอยู่ว่าควรจะมีคำ ปักษ์เหนือ เปนคู่กัน แต่ก็ไม่มี ที่แท้เปน ปากใต้ คู่กับ ฝ่ายเหนือ เหนว่าที่ใช้คำ ปากใต้ นั้นถูก เพราะแผ่นดินทางนั้นเปนง่ามทเล ทางเหนือไม่เปนจึงยักเรียกเสียว่า ฝ่ายเหนือ เหนถูกมาก ทีหลังจะเขียนตาม เอา ปักษ์ เปน ปาก
กับที่เรียกว่าพระราชลัญจกรรัชกาลที่ ๑ ว่าประทุมอุณาโลมนั้น ก็เหนเกินความจริง ที่เหนเปนรูปดอกบัวก็คือรัสมีของอุณาโลมนั่นเอง ควรที่จะเรียกว่าพระราชลัญจกรอุณาโลม เท่านั้นพอแล้ว แม้ผู้ที่คิดพระราชลัญจกรองค์นั้น ก็เหนจะตั้งใจให้เปนอุณาโลมเท่านั้น
เพิ่งรู้สึกขึ้นว่า คำ จรมูก จมูก ตมูก ก็เปนอันเดียวกับคำ จรเข้ จเข้ ตเฆ่ นั่นเอง ที่เราแบ่งเสียเปนว่า จรเข้ กินคน จะเข้ ดนตรี กับ ตเฆ่ ลากไม้ นั่นดีมาก
อ่านหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ เขาลงความเหนพระองค์เจ้าวรรณไวทยากร ว่าคำทั้งปวงมีเกิดแก่เจ็บตายเหมือนคน นั่นก็คือคำอย่างที่ท่านว่าความหมายเคลื่อน แต่พูดเอาเข้าธรรมะ
ท่านถามถึงคำ บโทน แล้วก็ติด ทีนี้จะถามท่านบ้าง ท่านเคยได้ยินหรือไม่ คำว่า สี่นอหาม สามนอแห่ นอหนึ่ง ขึ้นแคร่ สองนอตามหลัง นั่นหมายถึงอะไร ท่านจะบอกได้หรือไม่
<นริศ>
/*188กรุงเทพ ฯ
๑๖ กรกดาคม ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๖ และวันที่ ๒๙ มิถุนายน รวม ๒ ฉะบับ ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลตอบมาล่าช้าเกินสมควน เป็นเพราะข้าพระพุทธเจ้าติดราชการด่วนประดังกันเข้ามา ทั้งนี้ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง พระอาาไม่พ้นเกล้า ฯ
เรื่องตัดคำไห้สั้นเข้า เช่น โรงเรียนบ้านสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาสรีสุริยวงส์ ตัดเป็น โรงเรียนบ้านสมเด็จ ดังตัวหย่างที่ประทานมา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นด้วยกันทุกภาสา เพราะตามธรรมดามีว่า ถ้าทางใดง่ายกว่าหรือสะดวกกว่า คือมีสิ่งต้านทานน้อยที่สุด มนุสมักเลือกแต่ทางนั้น คำพูดที่ยาวไปถ้าสามารถจะตัดออกเสียได้ และผู้ฟังก็เข้าไจคำพูดเหล่านั้น ก็มักตัดไห้สั้นเข้า แล้วคำที่ตัดนั้น เมื่อนิยมไช้กันก็เกิดเป็นคำขึ้น เช่น อักโขภินี ตัดลงเป็น อักโข แล้วยัง ไม่พอไจ ตัดลงไปอีก เหลือแต่ โข คำเดียวก็มี เช่น มีออกโข พอเห็นได้ว่าแก้ อักโข เป็น ออกโข พอถึงคำเช่นมี มากโข รูปเดิมก็หายหมด เป็นหย่างเดียวกับ brandewyn เป็นคำภาสาฮอลันดา ตรงกับภาสาอังกริตว่า burntwine ไนภาสาอังกริดตัดเป็น brandy ตกมาถึงไทยย่อลงไปอีกเป็น เหล้าบรั่น คำ Mea domina ไนภาสาลาตินตรงกับคำ my lady ไนภาสาอังกริดตัดลงเป็น Madame-Maam หรือ แหม่ม แล้วไนที่สุดเป็นเสียง อึ้ม อยู่ในคอ เช่น Yes maam ก็เป็น yes’m คำตัดเช่นนี้ไนภาสาอังกริตก็มีอยู่หลายคำ เช่น Navigation เป็น Navy Zoological Garden เป็น Zoo Automobile เป็น Auto Motorcar เป็น Car คำว่า รับประทาน หดลงมาเป็น รับ แล้ว ไนบัดนี้เป็นทานเฉยๆก็มีพูดกันหนาหู ยิ่งเป็นคำมาจากต่างประเทศมักถูกตัดมาก เพราะ/*189คำเหล่านั้นไม่เหมาะกับเป็นคำไทย ด้วยมีมากพยางค์ คำเช่น กิโลเมตรหรือกิโลแกรม ก็เหลือแต่ กิโล ยูนิฟอม เหลือเป็น ฟอม นำเบอ เหลือเป็นเบอ ชื่อแขกอิสลาม เช่นคนชื่อ นายหลอ มาจาก Abdulla นางหยามาจาก Cadiya นายมาน มาจาก Osman นายหมัด นายหมุด มาจาก Mahamad Mahamud นายซัน มาจาก Hassan เหล่านี้เป็นต้น คำตัดไนภาสาไทยที่ไช้เป็นภาสาแล้วก็มี จอมไตร หอไตร ปรางค์ปรา อาชา ไกรสร ไอยรา ชันสา ชลีกร เข้าที่สวรรยา เอกอุ ธุ เป็นต้น คำเช่น นุชิต นิจจา นุเคราะห์ ภิรมย์ เสียง อะ พยางค์หน้าหายไป เป็นเพราะการเน้นเสียงมาหยู่ที่เสียง นุ นิจ ภิ กระทำไห้เสียง อะ เบาไป ไนที่สุดก็หลุดหายไปทีเดียว ลักสนะอย่างนี้ไนตำรานิรุติสาตรเรียกว่า Aphesis คือเสียงที่ไม่เน้นไนพยางค์แรกหายไป คำ ภิรมย์ ถ้าออกเสียงไห้เต็มเป็น อภิรมย์ ก็กลายเป็นผิด คือไม่ภิรมย์ไป คำว่า อนิจจา ทางชวาไช้เป็น นิจจา เหมือนกับไทย ไนภาสาอังกริดก็มี เช่น Esquire เป็น Squire, Apprentice เป็น Prentice ข้าพระพุทธเจ้าเคยผูกประโยคขึ้นเล่น เช่น เรือเดีนทเล-เรือทเล-เรือเล (หย่างชาวปากไต้ออกเสียงตัด) และไนที่สุดพูดไห้เรว เรือเล อาดหดลงไปอีกเป็น ร เล ก็เป็นได้ ถ้าหดเสียงถึงขั้นนี้ ก็สาวหาที่มาของคำไม่ได้
คำ ปักษ์ไต้ ซงเห็นว่า คำเดิมควนจะเป็น ปากไต้ เพราะด้วยเหตุผลหลายประการนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องไนกะแสพระดำหริทุกประการ คำที่ถูกลากเข้าวัด คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คงมีอยู่เปนอันมาก จนไม่สามาถจะรู้ถึงคำเดิมได้ ก็คงมีมากต่อมาก แต่บัดนี้ตัดทอนตัวพยัชนะไนภาสาไทยลงหลายตัว คำวัดถูกลากเข้าบ้านก็มีมาก เปนเรื่องกลับกันคนละที ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าไม่เปนไร เพราะภาสานั้นไม่ได้เกิดขึ้นเอง แต่เป็นของมนุสส้างขึ้น จึงต้องมีเปลี่ยนแปลง หรือเกิดแก่เจ็บตายไปอย่างเจ้าของผู้ส้าง เกิดได้แก่คำที่คิดขึ้นใหม่ หรือได้มาใหม่ ตามความจเรินและความจำเปน คำเกิดใหม่ก็เหมือนคนผู้เปนเจ้าของ ลางคำเกิดมาไม่กี่วันก็ตายไป คือไม่มีผู้นิยมใช้ ลางคำ/*190มีชีวิตยืนยาวได้นาน จนแก่ชรา ได้แก่คำโบรานที่เลิกใช้แล้ว ไนที่สุดก็ต้องตายไป ได้แก่คำที่สูไปแล้ว ที่คำจะอยู่โดยไม่มีเกิดแก่เจ็บตายเปนไม่มี นอกจากจะเรวหรือช้าเท่านั้น ลางคำกลายเสียงกลายความหมายไปก็เหมือนคนที่เติบโตขึ้น ร่างกายและความคิดก็เปลี่ยนแปลงไป ฉะนั้น ลางคำก็ขยายตัวสืบลูกหลานของคำออกไปมากมาย คำที่ได้มาจากภาสาอื่น มีเสียงไม่เหมาะกับภาสาไทยก็ต้องแก้รูปเสียง และรูปความหมายไห้เหมาะกับเปนคำไทย เกิดเปนคำไทยเพิ่มขึ้นมาก เหมือนดังได้เด็กชาวต่างประเทสมาเลี้ยงไว้ ก็ต้องอบรมเลี้ยงเด็กนั้น โดยแต่งตัวเด็กต่างประเทสให้เปนคนไทยเสียก่อน จึงจะนับว่าเปนไทยได้ ส่วนเชื้อชาติเดิม จะสืบมาอย่างไรไม่สำคั ขออย่างเดียวแต่อย่าลากคำที่อบรมเปนคำไทยแล้วไห้กลับไปเปนคำต่างประเทส ตามที่กราบทูลมานี้ กราบทูลตามหลักไนนิรุติสาตร ที่เขาไห้ไว้
ข้าพระพุทธเจ้าลองเก็บคำบาลีที่แต่งตัวเปนไทยแล้ว ก็ได้หลายคำ เช่น ต้นกะทุ่ม-กตุมพ์ ตุ่ม-ตุมพ์ บูด-ปูตํ ลบ-โลป ขัดตะหมาด-สมาธิ หยาบโลน โลเล-โลล หรือ โลโล อุ่น-อุนห์ นัดยา-นัตถุ นิจสิน-นิจจสีล เสลด-เสลสม (สันสกริต ส่วนบาลีเปน เสมห คำเดียวกันเปนชะนิดกลับเสียงกัน คือ SLESHMA SEMHA เสียง ล กล้ำกับ ส ไนบาลีว่าไม่ได้ ต้องลง อิ เปนสวรภักดิ์ คำ ชิวหา ไนบาลีเปน ชิหว ก็เปน JIHVA JIVHA พระยาอุปกิตเคยสันนิถาน คำ อเนจอนาต ว่ามาจาก อนิจฺจํอนตฺตา ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถูก)
ที่ซงพระเมตตา ตรัดถึงเรื่องพระราชลัจกรประทุมอุนาโลม ว่าที่ทำเปนรูปดอกบัวก็คือรัสมี (RASMI RANฺSI) ของอุนาโลมนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้สติ ถ้าไม่ตรัดแนะขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เฉลียวใจ
ที่ตรัดถึงคำ จรเข้ จเข้ และ ตเข้ โดยเอาคำ จรมูก จมูก และ ตมูก เข้าปรับเทียบ ดีเปนที่สุด ทำไห้เห็นวิธีแปลงเสียงของคำเพื่อแยกความ/*191หมายได้เป็นหย่างดี และอาจไช้เปนหลักสำหรับขยายคำไทยได้ด้วยวิธีนี้
ข้าพระพุทธเจ้าหมดปัาที่จะตีความถึงคำว่า สี่นอหาม สามนอแห่ นอหนึ่งนั่งแคร่ สองนอตามหลัง ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยได้ยินมาแต่ก่อน ได้สอบถามผู้รู้หลายคนก็ไม่ซาบ ลางท่านซาบก็บอกได้เพียงได้ยินพูดกัน แต่จะหมายความว่าอะไรไม่ซาบ ลางท่านว่าเคยเห็นนาย ก.ส.ร. กุหลาบอธิบายไว้ไปไนทำนองอย่างต้นเหตุของคนเผาสพว่าเป็นภพ ๔ และอะไรเช่นนั้น แต่คงเปนอธิบายหย่างเหลว ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่เอาไจไส่ไนคำอธิบายนี้ แต่ยังไม่ละความเพียรที่จะสืบถามต่อไป
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับภาระเป็นประธานอนุกัมการ จัดทำตำราไวยากรน์ภาสาไทยใหม่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าต้องการไห้เด็กรู้จัก งัว ว่ามีรูปร่างหย่างไร อะไรไม่ดีเท่ากับพาเด็กไปไห้เห็นงัวตัวจริง ดีกว่าจะเพียรอธิบายถึงลักสนะงัวไห้เด็กฟัง การอธิบายถึงการไช้ภาสาไห้ถูกต้อง อะไรไม่ดีเท่ากับไห้ประโยคที่เห็นตัวอย่างใช้กันจริงๆ ดีกว่าจะพยายามอธิบายถึงลักสนะคำเหมือนอย่างไนตำราไวยากรน์ฝรั่งหรือบาลี ข้าพระพุทธเจ้าลองเขียนเค้าโครงขึ้นดู โดยอธิบายถึงลักสนะหน้าที่ของคำแต่ย่อๆ พอไห้เห็นเค้าของคำก่อนแล้วก็จะจับอธิบายถึงรูปประโยคทีเดียวเป็นตัวแท้ของตำรา แต่การทำคราวนี้ ทำโดยรีบเร่ง เพราะทางราชการต้องการเรว ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีเวลาตรึกตรองได้พอ อาดมีบกพร่องอยู่มาก แต่ก็เต็มไจทำเพราะอาดเป็นประโยชน์แก่การเรียนขึ้นบ้าง
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย. อนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงส์เทอ เจ้าฟ้ากรมพระนริสรานุวัดติวงส์
/*192ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ กรกฎาคม ๒๔๘๕
นาย ย อนุมานราชธน
ได้รับหนังสือซึ่งลงวันที่ ๑๖ กรกฎาคม ซึ่งตอบหนังสือฉันลงวันที่ ๖ ที่ ๒๙ มิถุนายน นั้นแล้ว จะต้องพูดซ้ำ ว่าการตอบช้านั้นไม่เปนไรในหนังสือที่ไม่เร่งร้อน แล้วแต่จะมีช่อง
ท่านให้คำตัดเปนตัวอย่างมาเปนกองสองกองนั้นดีมาก ลางคำฉันไม่รู้เลย ไม่ได้คิดไปถึง แต่อย่างไรก็ดี หามีพูดถึงคำต่อไม่ หรือควรจะถือว่ามีคำตัดแล้วก็ต้องมีคำต่ออยู่เปนธรรมดา
ตัวอย่างคำตัดซึ่งท่านบอกมานั้น ทำให้นึกถึงนิทานเก่าขึ้นมาได้เปนหลายเรื่อง ลางเรื่องควรจะเล่าให้ท่านฟัง เจ้านายเรียกเมียพระยาชลยุทธกันว่า แม่ดำ คำนั้นก็ออกจาก madame นั่นเอง เปนคำที่ใช้กันทั่วไปเหมือน แหม่ม แต่หลวงแม่เจ้า (คำดี เห็นจะเปนลาว) แกไม่เคยได้ยิน สำคัญว่าเปนคำไทยจึงตอกเข้าให้ว่า คุณหญิงดำ
เรื่อง รับ และ ทาน ซึ่งท่านว่านั้น มีคนเล่นตลกว่าต่อไปจะเปน ประ เล่นเอาฉันต้องหัวเราะ (เราะ กับ ร่อ ก็ผิดกัน เขียนเปน เราะ แต่พูดเปน ร่อ)
ที่ท่านว่าลากเอาคำของเราเข้าวัดนั้นถูกแล้ว แต่ลางทีจะเปนเพราะผู้ลากถนัดทางวัด ไม่ใช่เพราะคำ คำที่ผเอิญไปใกล้กันเข้ากับวัดก็มี จะต้องพิจารณาเปนคำๆ ไป มีคนว่าคำใดซึ่งพ้องกันเข้า จะต้องพิจารณาไปเปนสามทาง คือเอาอย่างกันนั้นอย่างหนึ่ง ครูเดียวกันนั้นอย่างหนึ่ง ผเอิญไปโดนกันเข้านั้นอย่างหนึ่ง ตามที่ว่านี้เห็นถูกทั้งนั้น คำ อเนจอนาต ซึ่งพระอายุปกิตเห็นว่ามาแต่คำ อนิจฺจํ อนตฺตา นั้นฉันเห็นด้วยเต็มตัว เปนภาษามคธลากเอาเข้าบ้าน จะต้องพิจารณาเปนคำๆ ไปเหมือนอย่างนี้
/*193คำที่ตก อ และ อา เดี๋ยวนี้ก็เปนอันว่ารู้สึกกันขึ้นบ้างแล้ว เช่น หลวงภิรมย์โกษากร ก็เปลี่ยนเปน หลวงอภิรมย์โกษากร และ พระยานุภาพไตรภพ ก็เปลี่ยนเปน พระยาอานุภาพไตรภพ จะว่าพลาดไปด้วยเหตุใดก็ยาก ที่หลงตัวสกดไปก็มี เช่น คำ ณรงค์ ก็คือ รณรงค์ และ พยน ก็คือ ภาพยนตร์ นอกกว่านี้ก็มีอีกมาก เช่น กะจิบ กะจาบ ก็มาแต่ นกะจิบ นกะจาบ ตลอดถึง กะดุม ก็มาแต่ ลูกะดุม ภาษาบุราณเขาออกเสียงตัวสกดด้วย จะหาตัวอย่างได้ที่ชาวปากใต้เขาพูด สัมฤทธิศก เปน สัมะฤทธิศก
พูดถึงชาวปากใต้ พวกนั้นเขาถนัดตัดคำมาก เปนต้นว่าเรียก แก๊บ เท่านั้นก็แปลว่า ตแล็บแก๊บ คำนั้นก็คือ เตเลกราฟ อย่างเดียวกับท่านคิดคำ เรือเล
ตามที่ฉันถามท่านถึง สี่นอหาม ก็เพราะท่านถามถึง บโทน ไปเห็นคำ สามนอแห่ ใกล้กับ บโทนแห่ จึงย้อนถามกลับมา แต่ก่อนที่จะถามมาก็ได้ไล่เลียงคนที่บ้านแล้ว เคยได้ยินกันมาหลายคน แต่ก็บอกความหมายไม่ได้ ถ้าท่านสืบได้ความมาจะเปนดีอย่างยิ่ง ที่อธิบายว่า สี่นอหาม ได้แก่ภพทั้งสี่นั้น ฟังไม่ขึ้น เปนอธิบาย ยัด ให้เข้ากะบ้องแต๋ง เมื่อเร็ว ๆ นี้ก็มีภิกขุผู้เรียนมาถามว่า มนุษย์ นั้นหมายถึงอะไร ผเอิญฉันรู้คำนั้น เขาว่ามาแต่กษัตริย์ มนุ ในเรื่อง มัตสยาวตาร จึ่งเล่าให้ท่านฟัง แต่แล้วก็รู้สึกว่าเขาเล่าเรื่อง ยัด ให้เข้ากะบ้องแต๋ง ก็เลยรงับ กลอนสี่นอหามนั้น ทราบได้แต่ว่า น นั้นหมายเปนคนแล้วก็ขึ้นแคร่แห่กัน แต่ความอื่นนอกไปจากนั้นรู้ไม่ได้
ท่านพูดถึงจะบอกรูปงัวแก่เด็ก ทำให้นึกลัดแลงไปหลายอย่าง แต่จะพูดแก่ท่านเพียงสองอย่าง ซึ่งพวกช่างเราหลายคนเรียกว่า คัดตะล็อก นั้น ถ้าใครเอาอย่างก็เปนจบ เพราะสัตว์แต่ละอย่างในสมุดนั้น เอาที่ง่าย ๆ เช่นงัวเปนต้น ก็ไม่เหมือนกับงัวบ้านเราเลย อีกเรื่องหนึ่งเคยมีพระราชบัญญัติเรื่องฆ่าโค เข้ามาสู่ที่/*194ประชุมรัฐมนตรีแต่ก่อน กล่าวถึงพ่อโค แม่โค ลูกโค ในนั้น มีคนดีในคณะรัฐมนตรี ทักว่าอ้ายนี่แปลมาจากฝรั่ง เพราะฝรั่งเขาใช้คำเรียกพ่อโค แม่โค ลูกโค นั้นต่างกัน แต่ในภาษาเราเรียกว่า โค แล้วเปนแล้ว จะเปนพ่อโคหรือแม่โคลูกโคอะไรก็เหมือนกัน
คำ เจริน นั้นเขมรเขาแปลว่ามาก คำ จำเริญ ไม่มี คำนี้เปนคำไทย เราแปลกันว่า วัฒนะ เปนอันต่างรูป และต่างความหมายซึ่งกันและกัน
<นริศ>
/*195กรมสิลปากร
๕ สิงหาคม ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๓ กรกดาคมไว้แล้ว เปนพระเดชพระคุนล้นเกล้า ฯ
เรื่อง แม่ดำ กลายเปน คุนหิงดำ ตามที่ทรงพระเมตตาตรัดเล่าไห้ฟัง ข้าพระพุทธเจ้าอ่านแล้วก็เหนขบขัน คำ Madam อ่านเปน มาดำ ก็ได้ มีผู้เล่าไห้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ผู้หยิงไทยคนหนึ่งไปหาแหม่ม แหม่มคนนั้นพูดไทยได้บ้าง ได้ทักทายปราสัยผู้หยิงไทยคนที่ไปหาว่า มาดำมาแล้ว ผู้หยิงคนนั้นได้ยินเปนว่าแหม่มเรียกตนว่า หมาดำ ก็โกรธ นำมาเล่าถวายกรมหลวงประจักส์ว่า ไปหามันดี ๆ มันกลับเรียกหม่อมฉันว่าหมาดำ หม่อมฉันฉุนเลยตอบมันว่า หมาดำมาหาหมาแดงนะซิ
คำหัวเราะ พูดเปน หัวร่อ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคำนี้จะเลียนเอามาจากเสียงหัวเราะนั่นเอง ข้าพระพุทธเจ้าเคยจดเสียงคนหัวเราะเอามาพิจารนาดู มีเสียงเปนต่าง ๆ กันเปน เห็อเหอ ก็มี ก๊าก กิ๊ก ก็มี เฮาะๆ หรือ หอๆ ก็มี ฮ่าๆ ก็มี หัว ไนคำต้นของ หัวเราะ ไกล้กับคำ หอๆ เหอๆ เราะ ไกล้กับคำ เฮาะๆ หรือ หอๆ โดยเปลี่ยน หอ ฮอ เปน รอ หาๆ เปน เฮฮา ร่า (เริง) แต่ทำไมจึงเปลี่ยนจากเสียง ห ฮ ซึ่งเปนเสียงง่ายมาเปนเสียงซึ่งออกเสียงยากกว่าก็ไม่ซาบเกล้า ฯ กิ๊ก เทียบได้กับคำว่า ขิกๆ ริกๆ รริก ก๊ากเปนหัวเราะก๊าก ในภาสาไทยไหย่ ไทยขาว และไทยนุง คำหัวเราะไช้ว่า ขัว ก็ไกล้กับคำว่า ยิ้มหัว ยิ้มขัว ข้าพระพุทธเจ้าคิดต่อไปถึงเสียงร้องด้วยทุขเวทนา ก็มีคำเช่น โอ๋ย อ๋อย ไอ๋ เอ๋ย จีนร้อง ไอ๊ย่า ก็คือ ไอ๊ ลากเสียงหลังเปนครึ่งสระ เพื่อสะดวกไนการออกเสียง คำว่า ร้องไห้ ไอ๊ ก็เทียบได้กับไห้ (ร่ำ) ไร โอ๋ย กับ โหย โรย รา อ๋อย กับ (ละ) ห้อยหา (สำ) ออย ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกถึงคำปากตลาดที่พูด/*196ว่า ร้องแรกแหกกะเชอ ก็ไกล้กับคำว่า แรก แปลว่า ร้องเรียก แปลง ร เปน ห เปน เรียก-แรก-แหก เชอ จะเปนเจ้า คำว่า ลือชา คือ ลือกันเซ่งแซ่หรือเสียงจ้า ดีมิดีอย่าตรีชา ตรี- ติ ชา-คือจ้า หรือ ลือชา ตามที่กราบทูลมานี้ เปนเรื่องข้าพระพุทธเจ้าคิดเล่น ไม่มีอะไรเปนหลักถานมายืนยันได้ว่าถูกหรือผิด ไนตำรานิรุติสาตรว่า คำเติมไนภาสาที่มีกำเนิดมาจากเสียง มีหยู่เปนอันมาก หากเมื่อนำคำนั้นมาไช้เปนคำพูดไนภาสา กิกำหนดเสียงไห้แน่นอน ถือแต่เสียงพอเปนประมานเท่านั้น ไม่ต้องการไห้ตรงเสียงอันแท้จิง ซึ่งไม่สามาถจะจดเปนตัวหนังสือได้ เพราะเสียงทิได้ยินนั้นเปนเสียงซับซ้อน อาดฟังเปนต่าง ๆ ได้ เมื่อนำเสียงนั้นๆ ขึ้นทะเบียนภาสาแล้ว ก็เปนแต่เสียงก้องหรือสะท้อนกลับมาหย่างชั้นที่สอง (Secondary echoism) เสียแล้ว จึงมองไม่เหนว่ามาจากเสียงธัมชาต
เรื่องตัดส่วนคำผิด ไนอิสานเรียกเมลดมะกล่ำ ว่า หมากล่ำ ก็เปนเรื่องตัดส่วนคำผิดจากคำ หมา-กล้ำ
ข้าพระพุทธเจ้าได้สืบเรื่องสี่นอหาม ได้มาหลายราย แต่เปนชะนิดปริสนาธัมทั้งนั้น เปนชะนิดพวกภพ ๔ อริยสัจ ๔ และอะไรไนทำนองนั้น ยังหาได้คำอธิบายที่พอจะลงความเหนด้วยได้ไม่ คำ บโทน ข้าพระพุทธเจ้าพบพูดไว้ไนเรื่องเจ้าพระยานคร มีความว่า บโทน คนไช้ไร่นา ตามตำราประเพนี ๑๒ เดือน ชวนไห้คิดไปว่า บโทน คงจะเปนพวกหนึ่งของคนใช้ผู้มีอำนาตวาสนาที่มีกำหนดไว้ไน พระราชพิธี ๑๒ เดือน ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีโอกาสจะพบกับพราหมน์สาสตรี บโทน คำนี้อาจมาทางทมิลหรืออินเดียไต้ได้ เพราะอ้างถึงพิธี ๑๒ เดือน ซึ่งได้คติมาจากอินเดียได้เปนส่วนมาก
เรื่องคำว่า โค ซึ่งเปนคำเรียกรวม ไนภาสาอังกริดต้องไช้แยกเปนพ่อโค แม่โค และลูกโค เพราะไม่มีคำรวม ก็เปนเรื่องขัน ข้าพระพุทธเจ้าอาจจะเผลอเช่นนั้นได้ ไนเมื่อแปลจากภาสาอังกริด อังกริดมีคำรวม/*197เรียกพ่อแม่ (parents) พี่และน้องชาย พี่และน้องหยิง (brothers and sisters) ไทยต้องแยก ไม่มีคำรวม แต่ไทยมีพี่และน้อง ซึ่งเปนคำรวมทั้งหยิงและชาย ส่วนอังกริดมีพี่ชาย-พี่สาว น้องชาย-น้องสาว คำรวมหย่างไทยไม่มี ไทยไม่มีคำว่าสัตว์ ซึ่งเปนคำรวม ต้องไช้แยกเปน ช้าง เสือ หมู หมา กาไก่ นก เป็ด ไก่ ช้าง ม้า งัว ควาย คำว่า าติ ก็ไม่มี เปน พ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย พี่ป้าน้าอา พี่น้อง ลูกหลาน คำว่า อาวุธ ไม่มี ต้องแยกเป็น ไม้พลองตะบองสั้น ปืนผาหน้าไม้ ในภาสาชาวลิทูอันเนีย คำรวมเรียกสีไม่มี ต้องแยกเปน ดำ ขาว แดง เขียว ฯลฯ ชาวซูลูไนแอฟริกาไต้เลี้ยงงัวมาก แต่คำรวมเรียก งัว ไม่มี ต้องแยกเปน งัวเหลือง งัวดำ งัวด่าง ชาวเกาะตัสแมนเนียข้างเกาะออสเตรเลีย ไม่มีคำว่า ลม ต้องพูดว่า ลมแรง ลมพายุ ฯลฯ ชาวออสเตรเลียลางพวกไม่มีคำว่าต้นไม้ ต้องพูดเปน ต้นสน ต้นยาง ฯลฯ ทั้งนี้เปนด้วยความคิดเดิมของชนชาตินั้น ๆ ไม่ได้คิดรวมพวก คำรวมจึงไม่มี
ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งซาบเกล้า ฯ ว่า จำเริน เปนคำไทยเดี๋ยวนี้เอง เคยหลงผิดคิดเปนคำเขมนมาเสียนาน
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*198ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ สิงหาคม ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน
ได้เหนหนังสือพิมพ์ ว่าท่านเลื่อนเปนอธิบดีกรมศิลปากร ก็นึกดีใจ เหลืออย่างเดียวแต่ว่าจะแน่หรือไม่เท่านั้น แต่ทีหลังได้ความว่าแน่ ก็ทำให้ดีใจยิ่งขึ้น ได้นึกตั้งใจให้ท่านทำการสำเร็จไปทุกอย่างเถิด
นึกถึงการให้พรแก่กันนั้นเปนโคมลอยใบเขื่องที่สุด ให้ในสิ่งที่ให้ไม่ได้ จะมีประโยชน์อะไร ตกลงว่าคำให้พรก็เปนคำแสดงความดีใจเท่านั้น
นึกถึงความเคลื่อนไปของคำก็ให้เหนขัน เช่น ยินดี ก็เข้าใจกันเปนว่าดีใจ แต่ที่จริงหาใช่ไม่ เปนคนละคำ ยินดี เปนได้ยินข่าวดี แล้วก็นึกไปถึงคำบาลีที่ว่าโอนเอามาเปนคำไทย ก็นึกที่สงสัยได้ ๒ คำ คือ
(๑) นัยน์ตา แปลว่า ตาตา จะมีประโยชน์อะไร
(๒) ยานัดถุ์ ไม่รู้คำ นตฺถุ จึงเปิดดูพจนานุกรม เหนเขาแปลไว้ให้ว่า จมูก ถ้าเขียน ยานัดถุ์ และถือเอาว่าเปนยาจมูกแล้ว ถ้าพูดกลับ เปน นัดถุ์ยา ก็ทีจะไม่เปนภาษา คำ นัด จะไม่ตรงกับ นตฺถุ ในภาษาบาลี กระมัง แล้วได้นึกถึงอื่นๆ ก็มีคำ นัด อย่างอื่นอยู่ด้วย ซึ่งจะเข้ากันไม่ได้กับ นตฺถุุ
ทีนี้จะพูดถึง คำคู่ เรามักติดปาก ไม่ได้คิดถึงความ เช่น ช่วย ก็ต้องมีเหลือ หนัก ก็ต้องมี หน่วง ลอง ก็ต้องมี ทด นี่เปนอย่าง ที่จริงคำทั้งคู่นั้น เปนความต่างกัน ลางแห่งจะใช้ด้วยกันก็เห็นขัดอยู่
ตามอักขรวิธีนั้น ไม้ไต่คู้ ไม่จำเปนต้องมี เช่น เปน เหน ก็ทำให้เปน เปะ เหะ เสียก่อน เนื่องไปถึง เงิน ก็จะต้องทำให้เปน เงอะ เสียก่อน แล้วจึงสกด อะไรที่เปนอย่างนี้มีหลายอย่าง จะอย่างไรก็ดี ที่เขียน คน จะ/*199ต้องเปน โคะน นั้นอาการหนักอยู่มาก นี่ว่าตามทาง แบบเรียนเร็ว ส่วนแบบเงียนเก่า เช่น มูลบทบรรพกิจ เปนต้น นั่นก็เปนไปอย่างหนึ่ง ห้ามคำตายไม่ให้ผัน แต่คนก็เขียนคำตายผัน เช่น ค่ะ เปนต้น ไม่เช่นนั้นก็ไม่มีหนังสือ ที่จะเขียนให้ได้เหมือนพูด แท้จริงผู้เขียนก็ไม่ได้ตั้งใจจะขัดขืน แต่เพราะแต่งหนังสือเปนคำพูดจึงต้องฝืนไป ความจริงแม้คำตายก็อ่านไม่เหมือนกัน เช่น กุแหละ กุก่อง กุศล เปนตัวอย่าง เขียนอย่างเดียวกันแต่อ่านผิดกันทั้งนั้น ทำให้เหนชอบด้วย ว่าผันคำตายก็ควรอยู่ เมื่อรุ่นหนุ่มก็เคยได้ยินพูดกันถึงคำ อวก และ อ้วก ก็ไม่สามารถจะโต้ตอบอย่างไรได้ คิดดูทั้งนั้นทั้งนี้ก็มิใช่อะไร เปนด้วยบัญญัติถี่ถ้วนขึ้น การบัญญัติก็ไม่ได้ตริตรองไปให้รอบ แต่ที่แท้การบัญญัตินั้นก็เปนไปด้วยความเปนไปบังคับ เช่นมีโรงเรียนขึ้นเปนต้น จำจะต้องสอนเด็กให้อ่านอยู่ที่ แม้ทุกวันนี้ก็มีอ่านผิด ตัวอย่างก็เช่น พิเศษ ที่สอนกันในโรงเรียน แม้จะอ่านที่ผันได้ก็คล้าย พี้เศษ แต่ที่พูดกันเปน พี่เศษ ผิดกันมาก ถ้าว่าที่แท้จะต้องอ่าน พ หา พิ (พี่) พี ไม่ใช่ พิ (พี้) เหมือนที่ท่านปรารภว่า กิน กีน ควรจะอ่านเปน กิ๋น กีน ฉันก์รับรองว่าเมื่อเล็ก ๆ อ่านหนังสืออยู่ที่เรือน เขาก็สอนให้อ่าน กน กั๋น กาน กิ๋น กีน
ที่จริงถ้อยคำนั้นซุกซิกมาก แต่คนที่ไม่ได้ใส่ใจก็คิดไม่เหนว่าซุกซิก
<นริศ>
/*200กรมสิลปากร
๕ สิงหาคม ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑ เดือนนี้ ประทานความหวังดีแก่ข้าพระพุทธเข้า ไนโอกาสที่ข้าพระพุทธเจ้าได้เลื่อนเปนอธิบดีกรมสิลปากร ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกซาบซึ้ง และขอรับไส่เกล้าฯ ไว้ไนพระเมตตาปรานีเปนล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า คำว่า ไห้พร เปนเรื่องความหมายย้ายที่ไนความหมายเดิม ผู้ที่จะไปทำกิจธุระอะไร ย่อมขอพรผู้ไหย่เพื่อให้ธุระที่จะไปทำเปนผลสำเหร็ดลุล่วงไป การขอความคุ้มครองหรือขอความช่วยเหลือจากผู้ที่อาดไห้ได้ ผู้ขอก็ย่อมได้รับพรสมความปราถนา การไห้พรชะนิดนี้ ไห้ด้วยออกวาจาเท่านั้นก็ได้ดั่งที่ขอ เพราะผู้มีอำนาดอาดไห้ได้โดยไม่มีขอบเขตต์ สิ่งที่ไม่อาดจะไห้ได้เหมือนไนทุกวันนี้ ถ้าพูดถึงไนสมัยโน้นก็มีน้อยเต็มที การบนบานผีสางเทวดาก็เปนการขอพรอย่างหนึ่ง แต่เปนเรื่องมีสินบนพร้อมไปกับคำขอ การบวงสวงเพื่อขอความสดวกและความสวัสดีไกล้ไปไนทางขอพรมากกว่าบนบาน พรที่ได้ด้วยการบำบวงหรือบวงสวง เปนได้ทางอ้อมคือทางกำลังไจ เมื่อไจเชื่อแน่ การที่จะทำก็ย่อมสำเหร็ดได้ เปนพวกเดียวกับที่ฝรั่งสวดอ้อนวอนขอพรจากพระเจ้า ซึ่งผู้อ้อนวอนได้รับเพียงลมๆ แต่สบายไจ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ไนตอนนี้เองที่คำไห้พรเคลื่อนความหมาย มาเปนความหวังดี เมื่อความหวังที่ใครๆ ก็มีหวังดีได้ ไนที่สุดผู้น้อยก็อาดสแดงความหวังดี คือ ไห้พรแก่ผู้ไหย่ได้
ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูคำไนพจนานุกรมไทยไหย่ถึงคำ บนบาน บำบวง และ บวงสวง ว่าจะใช้ผิดกันหรืออย่างไร พบแต่คำ หมาน คือ บ๋าน แปลไว้ว่า ขอความสำเหร็ดไนสิ่งที่ปราถนาหรือสิ่งที่แสวงหา เช่นการ/*201ล่าสัตว์เปนต้น สแดงว่าการบนบาน จะเกี่ยวกับเรื่องบนบานเจ้าป่า ซึ่งเปนเรื่องของพรานมาก่อน บาน กับ วาน ก็เป็นคำพวกเดียวกัน ทั้งเสียงและความหมาย บน น่าจะเปนคำเดียวกับ บาน เทียบได้กับ ลนลาน ทัดทาน ส่วน บำบวง ไม่มี แต่ สวง ไนไทยไหย่ว่าเปนผี หรือผีร้ายที่มีอำนาดมาก
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องฝรั่ง เขาอธิบายถึงหนังสือที่ยกย่องกันว่าถึงขนาดที่เรียกว่าวรรนคดี ผู้ร้อยกรองย่อมจะไช้สติปัาความสามารถเปนเวลานาน ไม่ไช่แต่งอย่างฉาบฉวย กินเวลาสองสามวันก็ไช้ได้ เขากล่าวต่อไปว่าสิลปอื่น ๆ ก็เปนเช่นนั้นเหมือนกัน เหตุนี้สิลปจึงเปนของอยู่ยืนนาน ไม่ไช่นิยมกันชั่วแล่นแล้วก็หมดไป เขาพูดเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็เหนจริง และทางที่จะเหนได้ก็ต้องมีตัวอย่างชะนิดที่ไม่ไช่สิลปมาเปรียบเทียบจึงจะรู้สึกได้ เพื่อนข้าพระพุทธเจ้าคนหนึ่ง ไปดูละคอนชุดเบ็ดเตล็ด ซึ่งมีการเล่นโขนเปนชะนิดจำอวดอยู่ด้วยชุดหนึ่ง เมื่อได้ดูแล้วก็ทำไห้คิดถึงการเล่นโขนที่แท้จริง และทำไห้นึกเปรียบเทียบกันได้ว่าอย่างไหนเปนสิลปและไม่ไช่สิลป ไนหนังสือพิมพ์ฝรั่งอีกฉบับหนึ่งกล่าวถึงเรื่องเพลงว่า ทุกวันนี้มีผู้แต่งเพลงใหม่ ๆ ส่งวิทยุกระจายเสียงกันทั่วโลก เพลงใหม่ออกมาไม่ทันไร ก็มีเพลงที่ใหม่กว่าเข้ามาแทนที่ ไม่มีโอกาสให้เกิดเพลงชะนิดที่เป็นสิลปได้ เพราะเพลงที่ออกมาใหม่อยู่ได้ชั่วแล่น คนก็เบื่อและตายไป คนก็ต้องการเพลงใหม่ว่าไป เขาว่าถ้าขึ้นเปนเช่นนี้อยู่เรื่อยไป เพลงชะนิดสิลปจะไม่มีเลย เพลงของเก่าๆ ที่อยู่คงทนต่อมาได้ แม้จะไม่มีนิยมกันซู่ซ่า แต่ว่าไม่ตายหรือตายช้า ก็เพราะเปนสิลปนั่นเอง ยังหน่วงน้าวหัวไจคนไว้ได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าเหนว่าสิ่งได ๆ ก็ตาม แม้เปนสิลปถ้าอยู่คงที่เสมอไปก็อยู่ไม่ได้ ต้องเปนไปตามธัมดา คือมีเกิดมีแก่และมีตาย จะตายเรวตายช้าก็แล้วแต่ลักสนะ และคุนสมบัติของสิ่งนั้น ถ้าจะไห้คงอยู่ก็ต้องมีการเปลี่ยนแปลงแก้ไขไห้เหมาะกับสมัย แต่การแก้ไขนั้นต้องอาสัยของเดิมนั่นเอง เปนอย่างกตของ อิวอลิวเชิน ที่แปลกันว่า วิวัทนาการ คือค่อยกลายไปในทางจเริน อย่างมนุสวานรกลายเปนคนฉะนั้น ถ้ามนุสวานร/*202สูนย์เสียก่อนที่จะกลายมาเปนคน คนก็ไม่สามารถจะเปนคนได้ ถ้าสิลปของเดิมสูนย์ก็หมดการสืบต่อ ถ้าจะเกิดสิลปขึ้นใหม่โดยไม่อาสัยของเก่าเปนครู ก็กินเวลานานนักหนา คงจะเปนเพราะเหตุนี้ ประเทสที่จเรินจึงนิยมรักสาการสืบต่อของเก่าไว้ เพราะเกรงว่าจะขาดตอน แต่ไนคราวเดียวกันก็ต้องเปลี่ยนแปลงแก้ไขไห้ก้าวหน้าคือไห้มีวัธนไว้ ข้าพระพุทธเจ้ามีความเห็นดังนี้ จะถูกผิดสถานได แล้วแต่จะซงพระกรุนา
เรื่องคำมีความหมายเคลื่อน เช่นคำว่า ยินดี ถ้าไม่ซงแนะขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ได้นึกเฉลียวคิด ว่าเปนเรื่องที่ได้ยินข่าวดี หาไช่เปนเรื่องดีไจไม่ ลางทีจะเปนเพราะเปนข่าวดี ความดีไจก็เกิดมีขึ้น ความหมายของคำว่า ยินดี จึงเคลื่อนมาเกาะอยู่ที่ ดีไจ แต่คำว่า ยินร้าย ซึ่งคู่กับ ยินดี ความหมายยังคงหยู่ ไนไทยไหย่ คำว่า ยินดี ใช้ว่าถูกไจ จอม คำหลัง ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่ออกว่ามีไช้หยู่ไนไทยกลาง
นัยน์ตา ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาไนคำไทยว่าจะมีคำ ไน ที่แปลว่า ตา บ้างหรือไม่ ได้ค้นหาหลายหนก็ไม่พบ เห็นจะมาแต่คำ นัยน์ เปนพวกคำคู่หรือว่าคำซ้อน ชะนิด ทรัพย์สิน รูปร่าง แต่ข้าพระพุทธเจ้ามักเขียนว่า ไนตา หยู่ เพราะเขียนง่ายกว่า นัยน์
ยานัดถุ นัดยา คำว่า นัด มีไนภาสาไทยหยู่หลายความหมาย แต่ก็ปลาดที่ค้นหาคำไทยของถิ่นต่างๆ ไม่พบ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า นัดถุ ซึ่งแปลว่าจมูก นำเอามาไช้เรียกชื่อยาสำหรับจมูก ส่วนจมูกไช้แต่คำสันสกริตว่า นาสิก แต่คำเดียว คำ นัดถุ ไม่ได้ไช้เปนสามัว่า จมูก ก็คงเอาคำว่า นัดถุ นั้นมาไช้เปนคำกริยาไห้หมายความถึงอาการที่ไช้ยานั้น แต่แปลงรูปเขียนของคำไห้ผิดกันเสีย ถ้าจะแปลแยกกันตามคำก็เปน จมูกยา ไม่ได้ความอะไร จะเปนพวกคำว่าโทรเลขโทรศัพท์ นำไปไช้ไนคำพูด เปนคำกริยาก็มี เช่น ไปโทรเลข ใครโทรศัพท์ มาย่อเปน ไคร เขา โท มา ก็เคยมี เปนเรื่องไม่ได้คำนึงคำแปล
/*203เรื่องคำคู่ คำซ้อน เหลือ ไนคำว่า ช่วย หน่วง ไนคำว่า หนัก ทด ไนคำว่า ลอง เปนคำต่างความกันดังที่ตรัด ดูไม่น่าจะเปนคำคู่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูไนไทยไหย่ เหลือ แปลไว้ว่า เกินเลย ฟุ่มเฟือย จะเปนไนทางดีหรือทางชั่วก็ได้ ล่วงข้าม หน่วง ว่าอาสัยสิ่งอื่นเกาะเกี่ยว ย้อย ห้อย ส่วน ทด หาไม่พบ คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเปนคำเดียวกันกับ แทน เพราะ ทด แปลงเปนแม่ กน จำพวก แจก แจง ดัด กั้น รวบ รวม ก็เปน ทน ทัน แทน เมื่อพิจารนาดูตามคำแปล ช่วยเหลือ เห็นจะเปนการช่วยที่สอดเข้าไปช่วยไนเรื่องที่ไม่ต้องช่วยก็ได้ เปนช่วยอย่างเกินๆ เลยๆ ส่วน หนักหน่วง จะเปนหนักเกินปรกติถึงกับห้อยย้อยลงมา
ไนเรื่อง คำคู่ ข้าพระพุทธเจ้าพบหนังสือฝรั่งว่าด้วยภาสาจีน ว่าภาสาจีน ชอบไช้คำที่มีความหมายตรงกันข้าม เอามารวมกันเปนคำเดียว แล้วไห้ตัวอย่างไว้มากมาย คำเหล่านั้นก็มาพ้องกับของไทยแทบทั้งหมด เช่น ผัวเมีย เปนตาย ดัชั่ว ช้าเร็ว หนักเบา เปนต้น
เรื่องไม้ไต่คู้ ตรัดว่าเปน เหน ถ้าไส่ไม้ไต่คู้ก็จะต้องทำให้เปน เปะ เหะ เสียก่อน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นถูกต้องเปนที่สุด เมื่อแยกไห้เหนเช่นนี้ ทำไห้เห็นชัดว่า เปน เหน และคำอื่นๆ ที่ไส่ไม้ไต่คู้ เปนเรื่องไส่กันพร่ำเพรื่อโดยไม่นึกถึงเหตุผล การไส่ไม้ไต่คู้หรือประวิสรรชนีกันทุกคำ โดยไม่นึกถึงที่ควนและไม่ควน ไนตำรานิรุติสาตร เรียกว่า Analogical levelling คือจับเอาคำหนึ่งเปนแนวเทียบ แล้วลากเอาคำอื่นเข้าแนวเทียบไปหมด ข้าพระพุทธเจ้าเหนพ้องไนกะแสพระดำริ ว่าบััติขึ้นก็เป็นไปด้วยความจำเปนไปบังคับ ครั้นมาไนคราวปรับปรุงการเขียนหย่างใหม่ ข้าพระพุทธเจ้าเสนอไห้ไช้ไม้ไต่คู้และวิสรรชนีต่อเมื่อจำเปน เมื่อไม่จำเปนก็ไม่ไช้ ใครจะอ่านอย่างไรก็ตามไจ ใครคงอ่านไม่ผิด พระสารประเสิดเสนอไห้ใช้ทุกคำไป ส่วนพระองค์วรรน ฯ ซึ่งเสนอไห้ไช้บ้างไม่ใช้บ้าง ไนที่สุดก็เปนไปตามคำเสนอของพระองค์วรรน ฯ เรื่องการไช้ไม้ไค่คู้และวิสรรชนี จึงเปนเรื่องที่ต้องเปิดดูไนพจนานุกรมใหม่กันอยู่ร่ำไป
/*204การอ่านออกเสียงถือเคร่งตามตัวหนังสือ ก็เปนอ่านผิดเสียงดังคำพิเสส ควนอ่านเปน พีเสส ถูก อ่านเปน พี้เสด ผิดแน่ ผู้สอนไม่เฉลียวนึกถึง เสียงลางเสียงเมื่ออยู่ตามลำพังก็เปนเสียงหนึ่ง เมื่อไปติดต่อเข้ากับเสียงอื่น เสียงจะถูกกลมกลืนกันไห้กลายเสียงไปกว่าที่หยู่ตามลำพัง เสียงสระที่ยาวอาดเปนสั้นก็ได้ เช่น ภารยา อาจารย สูรย ไนสันสกริต เปนภริยา อาจริย สุริย ไนบาลี ภาสาบาลีออกเสียงกล้ำหย่างสันสกริตไม่ได้ เช่น รย ว่ากล้ำกันไม่ได้ ก็เติม อิ แซกเข้าไปเปนสวรภักดิ์ รย ก็เปน ริย (R [I] YA) เมื่อเกิดมีเสียง อิ เพิ่มเข้ามา กำลังของเสียงสระอาและอูที่มาข้างหน้าก็เสียกำลังไปครึ่งหนึ่ง เพราะถูกไปทำหน้าที่ออกเสียงอี เสียงอา และอู ก็หดสั้นเข้ากลายเปน อะ และ อุ ไป
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*205กรมสิลปากร
๑๔ กันยายน ๒๔๘๕
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
เมื่อข้าพระพุทธเจ้ามาหยู่กรมสิลปากรได้ใหม่ ๆ พระเทวาภินิมมิตมาเยี่ยม ข้าพระพุทธเจ้าจึงชักชวนพระเทวาฯ ไห้มาช่วยทำตำราช่างเขียนไทย พระเทวา ฯ ก็ยินดีและได้มาทำงานหยู่กับข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ความประสงค์ของข้าพระพุทธเจ้า ต้องการจะพื้นฟูวิชาช่างสิลปของไทย ไห้เข้ากันได้กับสิลปของต่างประเทส คิดด้วยเกล้าฯ ว่าวิชาสถาปัตย์ที่สอนกันหยู่ไนจุลาลงกรน์มหาวิทยาลัย เปนไปไนสิลปของต่างประเทส ถ้าไห้ผู้สึกสาไนมหาวิทยาลัยได้มีความรู้ไนสิลปของไทยบ้าง ก็จะทำไห้สิลปของไทยขยายตัว ถึงหากจะต้องกลายไป ก็กลายไปไนทางคลี่คลายขยายตัวตามยุคสมัย ไม่ใช่กลายไปไนทางเสื่อม ข้าพระพุทธเจ้ากำลังเจรจากับจุลาลงกรน์มหาวิทยาลัยไนเรื่องนี้ เปนที่เข้าไจกันแล้ว คือจะต้องปลุกปล้ำวิชาสิลปของไทย จนเข้าถึงชั้นที่ฝรั่งเรียกว่า Academy จึงจะมีรากถานได้มั่นคงและขยายตัวออกไปได้ ไนเรื่องสิลปของไทยผิดกับของต่างประเทสที่หาตำราไม่ได้ และมักจะปิดบังกัน ถ้าจะบอกก็มักบอกไม่หมด กะทำไห้ผู้หยากรู้หยากเห็นเกิดเบื่อหน่าย ผู้ที่เรียนรู้ก็เปนหย่างตามครู ไม่รู้จักแก้ไขขยายวิชาของตนไห้ก้าวหน้า เพราะจะถือว่าเปนการสู้ครูไป ถ้าจะซักไซ้ไล่เลียงว่าทำไมจะต้องทำเช่นนั้น หย่างนี้ ก็มักตอบไม่ได้ นอกจากว่าเรียนมาหย่างนั้น เปนอันว่าช่างสิลปของไทยหยุดหยู่เพียงคั่นช่างมีฝีมือ จะหาช่างผู้ขยายมีได้น้อยเต็มที อาชีพทางด้านนี้จึงกลายเปนอาภัพ เอาตัวไม่รอด เพราะขาดความรู้เรื่องขยายนั่นเอง
เวลานี้ข้าพระพุทธเจ้าขอไห้พระเทวาฯ กำลังทำตำราช่างเขียนหยู่ เพียงแต่พระเทวา ฯ เริ่มเขียนขึ้นไม่กี่มากน้อย ก็ยังทำไห้ข้าพระพุทธเจ้า/*206ได้ความรู้และสนไจขึ้นอีกมาก เมื่อวานนี้ข้าพระพุทธเจ้าถามพระเทวาฯ ถึง บัวคอเสื้อ ว่าคืออะไรและหยู่ที่ไหน พระเทวาฯ เขียนรูปพระเจดีย์ไห้ดู จึงได้ซาบเกล้าฯ ว่า บัวคอเสื้ออยู่ที่ทรงไหน ข้าพระพุทธเจ้าซักต่อไปว่าที่เห็นเปนซี่คล้ายลูกกรงเรียกว่าอะไรและทำเพื่อประโยชน์หย่างไร พระเทวาฯ ตอบว่า ได้ซาบมาจากไต้ฝ่าพระบาท ว่าซงเข้าพระทัยว่าจะเปนระย้าฉัตร์ และว่าลอมฟางพระเจดีย์ คือ รูปพระสถูป ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้สติทันทีว่า พระเจดีย์ก็คือพระสถูปนั่นเอง ตอนบนเปนฉัตร์ปัก ถ้าเช่นนั้น ปล้องไฉน ก็คือชั้นฉัตร์กะมัง พระเทวา ฯ ตอบว่าเหนจะไช่ ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงยอดปราสาท ก็เหนจะกลายไปจากรูปพระเจดีย์นั่นเอง พระเทวาฯก็รับรอง ความรู้หย่างนี้ถ้าได้เปิดเผยไห้แพร่หลาย ก็จะมีผู้สนใจไนสิลปของไทยได้ยิ่งขึ้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าไม่รีบซักไช้ไล่เลียงจดขึ้นไว้ ไม่ช้าก็จะสูเปนของแน่ ข้าพระพุธเจ้าถามพระเทวาฯ ถึง บัวถลา หยู่ที่ไหน พระเทวา ฯ ตอบว่าไม่ซาบ เข้าไจว่าจะหยู่ที่ตอนลอมฟาง แต่ก็ไม่แน่ ข้าพระพุทธเจ้าขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เปนที่พึ่ง ขอประทานซาบเกล้า ฯ ถึงเรื่องบัวถลานี้ด้วย บัวแวงที่หยู่ไต้ลูกแก้ว ทำไมจึงเรียกเช่นนั้น เหมก็เปนลวดลายคล้ายไบขนุน ที่พระปรางค์ทำไมจึงเรียกว่าเหม ตลอดจนคำว่า ปล้องไฉน ก็ไม่ซาบเกล้า ฯ แปลว่าอะไร ขอประทานซาบเกล้า ฯ ด้วย
พระลัตเวียนได้มาหาข้าพระพุทธเจ้า เพื่อยืมหนังสือเมื่อสักสัปดาห์ที่ล่วงมานี้ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามที่หยู่ คงได้ความว่าอาสัยหยู่ที่บ้านหลังโฮเตลทรอกเดโร ถนนสุรวงส์
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*207ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ กันยายน ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน เสฐียรโกเศศ
หนังสือลงวันที่ ๑๔ ได้รับแล้ว
ที่ชวนพระเทวาภินิมมิตให้มาเขียนแบบนั้นดีแล้ว จะว่าแบบสถาปัตยกรรมของเราแต่ก่อนมีอึตกรึ แล้ว (โทษเอา) ว่าพม่าเผาเสียหมดก็ได้ อันตำรานั้นต้องมีคนอยากรู้จึ่งจะมีคนทำ ถ้าไม่มีคนอยากรู้ก็ไม่มีคนทำ ที่ว่าหวงวิชานั้นก็ถูกครึ่งผิดครึ่ง ออกจะเปนธรรมดาที่จะต้องดูหน้าคนมาถาม ถ้าเหนว่าจะรู้เอาไปย่ำยีก็ต้องปิด ถ้าอยากรู้เพื่อเรียนจริงก็ไม่ปิด ที่บอกไม่ตลอดก็เพราะนึกไม่ออก ที่หวังจะให้นักเรียนแก้แบบไทยไปให้สมสมัยนั้น จะเปนไปได้ก็แต่ผู้มีปัญญาคิด ซึ่งจะมีน้อยตัว ถ้าไม่รู้คิดก็ตกเปนพวกหลู่ครู ซึ่งจะมีมาก
ตามที่ท่านว่า แม้กำลังพระเทวาเขียนตำราอยู่ก็ทำให้ท่านรู้ขึ้นอีกมากนั้น นั่นเพราะท่านอยากจะเรียน คำว่า เจติย ก็หมายความว่านำใจไป คำว่า ธาตุ ก็หมายความว่าประจุธาตุ อาจจะเปนสิ่งเดียวกันก็ได้หรือไม่ใช่ก็ได้ อะไรหมดก็จะต้องคิดต้องเดา ความเดาก็อาจผิดได้ถูกได้ ท่านพูดถึงซี่คล้ายลูกกรง แล้วพระเทวาว่าทราบจากฉันว่าระย้าฉัตรนั้น ฉันลืมแล้วว่าซี่อะไร จะอย่างไรก็เปนเรื่องคิดเดา ซึ่งกล่าวมาแล้วว่าอาจผิดได้ถูกได้ พระเทวานั้นถ้าทำอะไรสงสัยก็ปรึกษาฉันเนือง ๆ มีนิทานเรื่องหนึ่งจะเล่าให้ท่านฟัง แกเขียนรูปคุณหญิงโม้ จะทำอนุสาวรีย์ที่โคราช แต่พอแกแก้ม้วนแบบออกให้ดู ฉันก็ถามคำเดียวว่า คุณหญิงโม้น่ะ น่าตายังงี้หรือ แกก็หัวเราะแล้วยกมือไหว้ ม้วนแบบกลับ ไม่ตอบว่ากะไร
บัวถลานั้นเดี๋ยวนี้ไม่มีใครเรียกกันแล้ว เรียกบัวคว่ำแทน คำ ถลา ฉันก็ได้ทราบจากกรมหลวงสรรพสิทธิ์ ว่าทางอุบลเขาเรียกทางลาดกัน/*208ว่า ถลา แล้วหลานหญิงเขาอ่านการสร้างพระประถมเจดีย์เขาก็ถามด้วย จึ่งได้ทราบว่า เขาเรียกกันและแปลออก บัวแวง นั้น แวง แปลว่าดาบหรือกระบี่ คือบัวด้ามกระบี่ ตกว่าเปนบัวยาว ๆ อะไรที่เปนบัวยาว ๆ ก็เรียกบัวแวงทั้งนั้น เหม แปลว่า ทอง แท้จริงก็มาแต่ หิม เมื่อจับแสงพระอาทิตย์เข้าก็เห็นเปนทอง ข้อนี้ยังคิดไม่เห็นว่าทำไมจึงมาอยู่ตรงที่ช่างเขาเรียกกัน ปล้องไฉน นั่นคือทำเรียว เดิมเปนร่ม (ซ้อนชั้น) แล้วก็มักง่ายทำร่มแต่พอเปนที เปนปล้อง ๆ คล้ายปี่ไฉน (เดี๋ยวนี้จะเปนปล้องหรือไม่ก็ไม่ทราบ ไม่ได้ดูใกล้)
ปราสาท มาแต่เรือนชั้น ไม่จำต้องเปนยอดแหลม จะเปนหลังคาตัดก็ได้ ยอดแหลมนั้นมีคำต่างหากว่า กูฎาคาร ปรางค์ ก็เปนปราสาทเหมือนกัน กลีบขนุนนั้นคือ นาคปักบรรพแถลง แต่ทำทรงให้ก่งออก เพราะทรงปรางค์เองกง ที่ทำทรงก่งก็เพราะจะให้ก่อได้ไม่พัง เขมรเขาคิดก่อน เอาอย่างเทวสถานอินเดีย แล้วเราจำเอามาอีกต่อหนึ่ง นี่ก็เปนเดา แต่เดามีทางไป ส่วนกลีบขนุนนั้นเปนนาคปักบรรพแถลงแน่ เห็นได้จากปรางค์เก่า
คำ อนุสาวรีย์ นั้นเดาผิดเปนแน่
พระลัดเวียนซึ่งว่าอยู่ที่บ้านหลังโฮเตลโทรกเดโรนั้น ก็ถูกต้องตามพระวินัยที่ว่า หัมมิยํ ซึ่งแปลว่า เรือน
<นริศ>
/*209ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ กันยายน ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน
เขียนหนังสือมาให้เมื่อก่อนนั้นมีความน้อยไป จึงเขียนต่อมาให้อีก
คำที่ว่า ช่างฝีมือดี นั้นผิด ที่แท้เปนความคิดดี ความคิดนำมือไป ช่างที่ดีนั้นต้องได้เห็นมาก จึ่งจะเปนช่างดีได้ ด้วยมีความรู้กว้างออกไป แต่ถ้ามีตำราดูก็รู้ได้เท่ากัน ไม่ต้องดูกับสิ่งที่ทำไว้จริง
การคิดทำตำรานั้น คิดกันมาหลายคนนักแล้ว พระพรหมพิจิตรก็ได้เขียนบุษบก แล้วเขียนชื่อท่อนต่าง ๆ บอกไว้ แต่จะเปนใครให้ทำนั้นจำไม่ได้ ถ้าท่านจะรวบรวมตำราก็ควรเรียกเอาสำเนาแบบนั้นมารวบรวมไว้ด้วย
ตามที่ท่านว่า เหม ปากเปนกลีบขนุนนั้นถูก แต่ฉันเข้าใจว่าช่างทำผิดด้วยหลงเอายอดปรางค์มาปน ได้เคยเหนเหมมาแห่งหนึ่ง เขาบากเปนเกสรแหลมขึ้นไป ดูก็เข้าใจได้ว่าเขาต้องการจะทำเปนดอกบัวนั่นเอง กลีบบัวกับกลีบขนุนก็เปนลักษณะอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่ที่ปลายแหลมกับปลายบ้าน จึงทำให้ช่างหลง และที่ยักทำเหมเปนอย่างอื่นไป ก็เพราะเปนของที่รองยอดบัวกลุ่มอันบากเปนกลีบบัวไว้มากแล้ว และ เหม นั้นจะเอาก็ได้ไม่เอาก็ได้ ถ้าเขาจะให้ดูยอดยาวจึงเอา ถ้าเขาจะให้ดูยอดสั้นก็ไม่เอา เช่น โกษฐ์อย่างต่าง ๆ เปนต้น
มณฑป กับ บุษบก นั้นเปนอย่างเดียวกัน ต่างแต่ขนาดเปนใหญ่กับเล็ก แถมปราสาทเข้าด้วย ถ้ามีมุขก็เรียกปราสาท จะเหนได้จากหลังคาปราสาทว่าเปนเรือนชั้น ถ้าดูปราสาทพม่าแล้วจะเหนได้ เพราะเขาไขชั้นสูงมีบัญชรด้วย ของเราย่นชั้นลงมาจนทำให้ฝาหายไป บรรพแถลง ก็/*210คือซุ้มหน้าต่างนั่นเอง ดูปราสาทพม่าแล้วจะเข้าใจได้ ว่าปราสาทเครื่องไม้นั้นเสาตั้งบนรอด ข้อนี้ทำให้เหนได้ว่า ปรางค์ก็คือปราสาทนั้นเอง แต่ที่แก้ให้เปนรูปก่งก็เพราะจะก่อผนังบนรอดอย่างปราสาทเครื่องไม้ไม่ได้ ที่ทำรูปก่งก็เอาอย่างเขามา มีเมืองจีนและอินเดียเปนต้น การทำปราสาทเครื่องไม้ของเรา เรียกรอดว่า แป-ตราง เรียกเสาว่า ต-ม่อ ที่เรียกดั่งนั้นก็เปนเรียกตามรูปตามการที่กระทำ เช่นที่เรียกว่าแปตรางก็เพราะทำย่อไม้ ถ้าทำสี่เหลี่ยมก็ไม่ต้องเปนแปตราง แล้วที่เรียกเสาว่า ตม่อ ก็เพราะตัดเสาให้สั้นลง
ฉันเคยคลั่งชื่ออะไรต่าง ๆ ที่เก่า ๆ มาคราวหนึ่งแล้วถึงจดไว้ เปนต้นว่า จรทึก คืออะไร นฤยู คืออะไร คิดจะสอบหนังสือเก่า ๆ แต่แล้วก็คิดว่าเก่าก็จำเก่ามาเขียนอีกต่อหนึ่ง ด้วยไม่รู้ว่าอะไรเหมือนกัน เลยรงับไม่ได้สอบ
<นริศ>
/*211ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ กันยายน ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๕ สิงหาคม สองฉบับได้รับแล้ว ขอบใจมาก
เรื่อง หมาดำ นั้นขันมาก แต่ฉันไม่ได้ทราบเลย กรมหลวงประจักษ์ก็ไม่ได้ตรัสเล่าให้ฟัง
ท่านแยกแยะคำ หัวเราะ ไปเปนหลายอย่างนั้นดีมาก ทีนี้ได้รู้รากแก้วของคำนั้น อ่านกับเขียนลางคำก็ผิดกันไปมาก จะเปนด้วยอะไรก็เหนจะได้หลายอย่าง คำ ร้องแรกแหกกเชอ กลัวเดิมจะมีแต่ ร้องแรก แหกกเชอ จะเติมเข้าทีหลังด้วยกลอนพาไป คำที่ต่อเพราะกลอนพาไปนั้นมีมาก
คำ ริ ก็กลัวจะมาจาก ตริ แต่หมายความเปนอย่างอื่นไป
ชา กลัวภาษาเขมรจะเข้ามาปน แต่ก็ไม่แน่ เหนจะต้องพิจารณาเปนคำ ๆ ไป ฉันเคยพิจารณาคำ บัน บรร บัญ มาทีหนึ่งแล้ว ว่าเขมรเขาเขียนอย่างไร ก็สอบได้ว่า บรร นั้นเปนไทย ใช้แทน ประ เช่น ประจบ-บรรจบ หรือ ประจง-บรรจง เปนต้น ส่วนที่สงสัยในการที่ควรจะเขียน บัญ หรือไม่นั้นก็มีมูล เช่นคำ บังคับ เปนต้น นั่นก็เหน ได้ว่าเปลี่ยนเพราะตัวหลัง แม้ตามแนวเดียวกัน บัลลุ ก็ควรสกด ล แต่สอบสวนได้ความว่าทางเขมรไม่มี ตกลงเปนภาษาไทย
แปล สี่นอหาม นั้น ขอให้ท่านรวัง จะเข้าทางธรรมะก็ไม่ขัดข้อง ขอแต่อย่าให้เปนแปล ยัด เข้าทีหลังด้วยไม่รู้ความหมายเดิมก็แล้วกัน
พราหมณ์ศาสตรี ว่าอยู่บ้านแถวโบถพราหมณ์ ฉันก็ไม่เคยไปหา บอกเอาแน่ว่าอยู่ตรงไหนไม่ได้ แต่ถ้าท่านจะไปหาเพื่อถามก็คงหาพบ
/*212ไม้เอกนั้นชอบกล ทางเขมรถ้าขีดลงไปที่ระหว่างลากข้างแล้วแปลว่าให้อ่านสั้น เพราะไม้ผัดเขาไม่มี ต้องใช้ลากข้างทั้งนั้น แต่ถ้ามีไม้เอกหลังลากข้าง ก็ให้อ่านเปนเสียงสั้นดุจไม้ผัด แต่เหนจะเปนของใหม่ ส่วนทางไทยป่าๆ ถ้าอักขระตัวใดมีไม้เอกข้างบนก็อ่านเปนเหมือนมีประหลัง
คำที่ชาติใดมีไม่มีของท่าน ทำให้ฉันได้สติขึ้น เพราะไม่เคยคิดมาเลย นึกถึงภาษาเรา เอาแต่คนในตระกูลก็ลักลั่นเต็มทีแล้ว เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย พ่อ แม่ ลุง ป้า นั่นดูจะเปนหมายเอาลึงค์ ที่เราเขียน อาว แต่ที่ตัว ว ลงทันฑฆาตนั้นก็ไห้เปน อา เหมือนพูด ทำให้สงสัยจึงได้ไต่สวน ก็ได้ความว่ามีทั้ง อา และ อาว จำหน่ายไปว่า อา เปนผู้หญิง และ อาว เปนผู้ชาย ก็ไปทางแสดงลึงค์เหมือนกัน แต่คำ นำ ไม่ได้สอบ ไม่เปนทางแสดงลึงค์อย่างพวกเดียวกัน แต่ถ้ามีคำอื่นอีกเปนแสดงลึงค์ก็จะไม่ประหลาดเลย ส่วน ทวด (ซึ่งเรียกกันว่า ชวด) อันอยู่ในสายตระกูลเหมือนกัน แต่ไม่แบ่งให้รู้ว่าเปนหญิงหรือชายและเปนทวดทางฝ่ายใด จนกรมหลวงสรรพสิทธิทรงผูกเปนปัญหาถาม ว่า ทวดมีกี่คน ตกกันให้เปนรนาวไป เพราะไม่มีใครเคยได้คิด ทั้งคำว่า พี่น้อง ก็ยุ่งเหยิง ที่คลานตามกันออกมาก็เรียกว่า พี่น้อง ลูกของลุงป้าน้าอาก็เรียกว่า พี่น้อง ลางทีก็แถมคำเข้าว่า ลูกพี่ ลูกน้อง แต่คิดว่าเปนคำเติมใหม่ เพราะยุ่งหนักเข้า ไม่รู้ว่าใครเปนใคร ยังที่เราขอยืมคำมคธมาใช้ซึ่งเรียกว่า ญาติ นั้นภาษาเราก็เรียกว่า พี่น้อง หมดดีกันเท่านั้น ส่วนที่ต่ำลงไปอีกชั้นหนึ่งเรียกว่า เหลน แต่เหนจะไม่ถูก เพราะหนังสือไม่มีเขียน ถ้าหนังสือแล้วจะเปนต่ำลงไปกี่ชั้นก็เรียกว่า หลาน ทั้งนั้น
คำให้พร อ่านหนังสือเก่าๆ ก็มีผู้ขอพร จึงมีคนให้พร พรที่ให้ดูเปนง่ายๆ ไม่ใช่ให้ในสิ่งซึ่งให้ไม่ได้อย่างทุกวันนี้ เปนแน่ว่าความที่หมายนั้นเดินไป
/*213ท่านค้นเอามาได้ว่าคำ สรวง แปลว่าผีนั้น ดีเต็มที ฉันก็เข้าใจผิดคิดว่า สรวง เปน สรรค์ คือ สวรรค์ แต่ครั้นได้ยินท่านแปลก็เหนด้วย แมนสรวง ก็แปลว่า ผีฟ้า คือ เทวดา คนเราถือผีเปนที่ตั้ง god ก็คือผี ทั้งนี้ก็สมด้วยคาถาที่ว่า พหุํ เว สรณํ ยันติ ปัพพตานิ วนานิ จ ก็คือถือผีเข้าว่าเปนสรณะ ข้อนี้ก็สมด้วยคำซึ่งท่านว่า พรานบนเจ้าป่าให้ได้สัตว์ป่า การถือผีนั้นจนเคยตัว แม้จะถืออะไรที่ไม่ใช่ผีก็เหยียดเปนผี จนเหนได้ที่มีลคอนมีหนังถวายพระชินศรี นั่นอะไร ไม่ใช่เหยียดพระพุทธรูปเปนผีดอกหรือ ไปอยู่ที่วังวรดิศ นอนฟังที่บ้านลคอนเขาตีโทน สำคัญว่าเขาซ้อมลคอนชาตรี แต่ถามคนที่อยู่ใกล้เคียงก็หาใช้ไม่ เปนว่าเดี๋ยวนี้มีการบนบานอะไร ก็ไปมีลคอนแก้สินบนที่บ้านลคอน พวกบ้านลคอนจัดเครื่องแก้สินบนไว้ให้เสร็จ พร้อมทั้งมีลคอนด้วยดีมาก ทีแรกนึกว่าคนทุกวันนี้เคลื่อนคลายไปจากการถือผีด้วยกันหมด แต่หาเปนเช่นนั้นไม่ การเคลื่อนคลายนั้นก็เปนอยู่ส่วนหนึ่ง แต่การที่ยังคงถือกันอยู่ก็คงมีอีกส่วนหนึ่ง เว้นแต่การเปลี่ยนเดินเปนอีกอย่างหนึ่งไปเท่านั้น
ตามที่ฉันจะทรงพระกรุณาในเรื่องที่ท่านเห็นว่าต้องอาศัยของเก่านั้น ฉันรู้สึกไปอย่างหนึ่งว่า คนสมัยไหนถือกันว่าอย่างไร เปนดีก็ตามไปนั่นแหละเปนถูก ไม่ใช่จะสำเร็จด้วยความคิด การกระทำก็ขัดข้องทีเดียว เช่นฉัตรพระโกษฐ์พระบรมอัฐิ ของเก่าทำไว้เปนฉัตรลายแทง (คือ ลายขวดลวดติดไข่ปลา) แล้วสาบผ้าขาว จะทำพระโกษฐ์พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เช่นนั้นบ้าง แต่ทำไม่ได้เพราะไม่มีช่างลายแทง ด้วยไม่มีใครเขาต้องการกันนานมาแล้ว จนช่างไม่มี ต้องยักทำไปอย่างอื่น ที่คนเขาถือกันในเวลานั้นว่าดี เปนเลื่อยประโปร่ง ในประเทศที่เขาเหนว่าต้องอาศัยสิ่งที่เก่า ๆ ก็คือ เขาจะบำรุงให้บ้านเมืองของเขาเก่า แต่อาจจะทำได้เปนคน ๆ คือคนที่รักษาการเมืองอยู่ ช่างลายแทงก็ไม่ใช่จะหมดโลกไปทีเดียว เมืองที่เขายังนับถือการช่างเช่นนั้นอยู่ก็มี อาจหามาได้ แต่จะต้องหาเอามาเปนครู อันเปนประโยคพยายาม/*214มาก ต้องเปนคนที่บำรุงการเมืองอยู่จึงทำได้ ถ้าเปนคนฉาบฉวยเข้าไปทำชั่วคราว ก็ทำไปเช่นนั้นไม่ได้ การแต่งเพลงแต่ก่อนนี้ก็แต่งใหม่ไม่ได้ ต้องอาศัยเพลงเก่า เพราะคนเขาถือกันว่าอย่างนั้นเปนดี เดี๋ยวนี้กลับตรงกันข้าม ถือว่าเพลงแต่งใหม่เปนดีก็แต่งเพลงใหม่กันไป ในถ้อยคำก็ถือเอาอะไรเปนหลักฐานไม่ได้ คำ ศิลป แปลว่า แก้ผ้าก็ได้
นัยน์ตา ฉันคิดว่าถ้าเปนภาษาไทยก็หมายความว่า เปน ใน (ลูก) ตา ดำ ตา เปล่าๆ ก็มี ไม่ต้อง ในตา หรือ นัยน์ตา และเอาคำ นัด เปน นัดถุ์ นั้นจะอย่างไรดูก็อุตริ แต่อย่างไรก็ดี การคิดเดานั้นอาจถูกได้ผิดได้ ไม่แน่นอน
ที่ฉันเขียนว่า คำคู่ นั้นผิดไป ที่จริงควรจะเขียนว่า คำต่อ หรืออะไรเทือกนั้น แต่การตั้งชื่อคำ ฉันละไว้ให้ท่านตั้ง คำ เหลือ เราทุกวันนี้หมายกันว่าเกิน ช่วยเหลือ ก็ต้องว่าช่วยเกิน เปนของใช้ไม่ได้ ไม่ควรต่อ คำว่า หน่วง ก็หมายความว่าช้าไว้ เอาต่อเข้ากับคำ หนัก ก็ทำให้คำที่ว่าหนักนั้นคลายไป คำว่า ทด ฉันก็นึกเอาทดน้ำซึ่งแปลว่ากั้น กั้นการลองจะมีประโยชน์อะไร ตามที่ฉันพูดนั้นเปนแต่ตัวอย่าง อันที่จริงคำต่อนั้นมีมาก อะไรก็ไม่เจ็บเท่ากับ ชมเชย เชย คำนั้นใช้ในที่สังวาสเสียด้วย เช่น เชยแก้มแนมเนื้ออรไท เปนต้น
การทำอะไรด้วยคนหมู่มากนั้น เปนธรรมเนียมฝรั่ง เราเอามาใช้ของเขาก็ดี เพราะอาศรัยยึดเอาความเหนมากคนเปนยืน ทางเราจะทำอะไรก็มักทำด้วยคนคนเดียว ที่จริงการทำอะไรด้วยคนหมู่มากนั้นเริ่มทำมานานแล้ว แต่ถึงจะไม่เหมือนกับทางของเรา ทีหลังก็ลืม
นึกถึงหนังสือของเราฉันก็เหนขัน ลางทีเขียนกับอ่านก็ลงกัน ลางทีก็ไม่ลงกัน จะต้องพูดถึงต้นเค้า เช่นตัวเปล่าเราอ่านว่า พอ อย่างบังกาลีก็ได้ อ่าน พ อย่างบาลีก็ได้ เช่นคำ พยาบาล เปนต้น แล้วจะประหลังเปน พะ อย่างสังสกฤตก็ได้ เช่น พะพวกหลขันธ์ เปนต้น แต่ขอให้/*215สังเกตว่าเขียนอย่างประหลังกับไม่ประหลังนั้น ถ้าเปนอักษรต่ำแล้ว ตัวเปล่ากับมีประหลังเสียงก็ผิดกันมาก จะเปนด้วยประหลังนั้นกระมัง จึ่งพาให้อ่าน พิ สูงไป
การเขียนรอหัน ก็อยากจะหาว่าเขียนหลง แต่ก่อนนี้ก็เขียน มรคา และ ธรมา กัน เปนเขียนอย่างสังสกฤต คนก็อ่าน มอ-ร-คา และ ทอ-ร-มา ครั้นมาเขียนเปน มรรคา และ ธรรมา-คนก็อ่านเปน มันคา และ ทันมา-การเขียน รอ หัน นั้นหลงมาจนถึงคำ สรเสริญ ก็เขียนว่า สรรเสริญ แต่จะมีใครอ่านตามหรือไม่ก็ไม่ทราบ แต่พูดกันว่า สรเสิน หรือ สั่งกเสิน นั้นมีแน่ แต่ไม่เปนไร อาจจะฝืนได้หรือไม่ได้ก็ไม่ทราบ ถ้าไม่ได้ก็เปนเขียนอย่างหนึ่งอ่านอย่างหนึ่งไป เหมือนหนึ่งเขียนว่า ภรรยา แต่อ่านเปน ภันรยา ไป อะไรก็ไม่เก่งเท่า ครรภ์ แต่อ่านว่า ครัน อันการสับปลับนั้นไม่มีที่สุด เช่น จักรพรรดิ กับ จักรวรรดิ ก็อ่านไม่เหมือนกัน ศักดิ์ก็เท่ากัน
ไม้ไต่คู้ นั้นเคยมีเรื่องมาทีหนึ่งแล้ว ซึ่งควรจะบอกท่านให้รู้เรื่องไว้ด้วย คือสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ท่านถามความเหนฉัน ว่าคำใดควรเขียนไม้ไต่คู้และคำใดไม่ควรเขียน ทั้งนี้เพราะท่านเหนเขียนบ้างไม่เขียนบ้าง ยุ่งเต็มที ฉันก็ตอบท่านอย่างพุ่ง ว่าคำใดที่มีใช้ทั้งสองอย่าง เช่น เอ็น กับ เอน เปนต้น เอ็น จึงควรใส่ไม้ไต่คู้ ถ้ามีแต่คำเดียวเช่น เห็น ส่วน เหน ไม่มี ก็ไม่ต้องใส่ ผเอิญท่านเหนชอบด้วย
พบคำ หงญี วิฬารญี ในภาษาเขมร คิดว่าคำ หญิง ของเราคงเหมือนกับที่เขมรใช้ว่า ญี นั้น
อันหนังสือพิมพ์ทางข้างไทย พบ ร=ล ล=ร บ่อย ๆ แสดงว่าไม่รู้ ร ล แน่ มีมาก
นึกถึงอักษรสามหมู่ก็เหนขัน อักษรต่ำ ๒๔ ตัว (ไม่นับที่ถอนเอา ขอหยัก คอหยัก ออก) ก็ไม่เสมอกัน ที่เป็นคู่อักษรสูงนั้น ๘ ตัว /*216ที่เอาไว้เขียนภาษาบาลีและสังสกฤต กับเขียนภาษาไทยอย่างอุตริ ๘ ตัว เขียนเอา ห นำให้เปนอักษรกลางอีก ๘ ตัว จึงรวมเปน ๒๔ อักษรสูงผันอย่างหางโค อักษรต่ำผันอย่างงากุญชร เข้ากันก็เปนผันอย่างอักษรกลางเต็มตัว ทีอักษรต่ำถูกเอกและอักษรสูงถูกโทก็เปนกลบลบหายกันไป จะทักไว้ในที่นี้ด้วยว่า อักษรสูง กลาง ต่ำ ลางตัวก็ไม่ต้องการผัน ยังแลไม่เหนเหตุอยู่แต่ว่าอักษรต่ำที่เอา ห เข้านำให้เปนอักษรกลางนั้น ทำไมไม่จัดให้เปนอักษรกลางเสียทีเดียว การแบ่งอักษรเปนสามหมู่นั้น ฉันไม่รู้ว่าของพวกไรเขามีบ้าง รู้แต่ว่าไม่มี ที่เรามีก็คงเปนด้วยเหนตัวซ้ำกันมาก
<นริศ>
/*217ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ กันยายน ๒๔๘๕
นายยง ส. อนุมานราชธน
ได้เหนคำบังคับให้อ่านว่า บันยาย นี่เปนสนับสนุนคำของฉัน ที่สงสัยว่าจะเขียนรอหันผิด เพราะคำนี้รู้แน่ว่าจะเปน ประยาย หรือ ปยาย ผยาย ไปไม่ได้แน่ แท้จริงมาจากคำมคธว่า ปริยาย หรือสังสกฤตว่า ปรยาย ถ้าจะอ่านเปนไทยก็ต้องอ่านว่า บอ-ริ-ยาย หรือ บ-ร-ยาย แต่อ่านกันว่า บัน-ร-ยาย ถ้าเปรียบด้วยครูแล้ว เด็กเขียนผิดก็จะต้องบอกให้รู้ว่าเขียน บรรยาย และอ่านว่า บันรยาย นั้นผิด ไม่ใช่ครูเขียนเปน บรรยาย แล้วสอนให้เด็กอ่านว่า บันยาย ไปตามที่ผิด
คำที่เปนชื่อทางต่างประเทศเหยียดเอามาเปนไทยเสียดี เช่น หมอปลัดเล หมอจัน เปนต้น เมื่อไม่ช้ามานี้ก็พบคนจีนชื่อว่า กุง ควรเหยียดเอาเปน กุ้ง
คำร่อนเด็กซึ่งว่า สามวันลูกผี สี่วันลูกคน ลูกของใครเอาไปเน้อ ความส่อว่าล่วงแล้วสามวันจึ่งร่อน ไม่ใช่ร่อนเมื่อแรกคลอด การสนับสนุนข้อนี้ก็มีวิธีสมโภชสามวันแห่งพระเจ้าลูกเธอ แต่ก่อนนี้เด็กคงตายในสามวันกันเปนพื้น ผู้ที่จะรับเด็กตามคำร่อนว่า ลูกของใครเอาไปเน้อ นั้นจะต้องเปนแม่ของเด็กหรือไม่ใช่เช่นนั้นจะต้องเปนผู้ใหญ่ อันดำรงอยู่ในฐานที่เปนมารดา ผู้ใหญ่ซึ่งดำรงอยู่ในฐานที่เปนมารดาทำการซื้อเด็กกันเมื่อแรกคลอดก็มี แม่ซื้อไฉนจึงเปนผีไปได้ ที่แท้ควรจะเปนคน แต่การซื้ออาจเปนวิธีใหม่ไปก็ได้ นึกถึงคำ แม่เชื้อ จะเปนว่า แม่ซื้อ ไปได้หรือไม่ แต่ ซ่าง เซื่อเมือง ผีเซื่อ ก็เปน ช้าง เชื้อเมือง ผีเชื้อ ไปได้
/*218คำ มิ ถ้าไม่จำเปนแล้วฉันไม่ใช้ เพราะเห็นชอบด้วยกับพระดำริห์สมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ ว่าคนจะอ่านหลงเปน มี ไปก็ได้ เหตุฉะนั้นจึงทรงเขียน ไม่ ในที่ มิ ดูเหมือนแห่งที่จะต้องใช้ มิ ก็มี แต่มีน้อย
<นริศ>
/*219กรมสิลปากร
วันที่ 28 ตุลาคม 2485
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ 16, 18, 25 และวันที่ 27 กันยายน รวม 4 ฉบับไว้แล้ว พระเดชพระคุนหาที่สุดมิได้
ที่ซงพระเมตตาตรัดประทานความรู้ต่าง ๆ ไนเรืองแบบสถาปัตยกัมไทยนั้น ข้าพระพุทธเจ้าซาบซึ้งไนพระอธิบาย กะทำไห้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดสว่างขึ้นอีกเปนอันมาก เวลานี้พระเทวา ฯ ได้เขียนแบบรูปลายกะหนกและลายเครือไว้ได้มากแล้ว จะได้ถ่ายลอกแบบลงไว้ไนสมุดไทยเก็บรักสาไว้ การเขียนไห้เขียนแบ่งส่วนสัดไว้ไห้เห็นด้วย เพื่อได้รู้ว่ามีหลักเปนหย่างไร กับต้องมีลายแบบที่ผิดส่วนหรือมีสิ่งที่บกพร่องเทียบไว้ไห้เห็นด้วย ว่าลายที่ดีและลายที่เปนชั้นรองลงมาผิดกันหย่างไร และลงชื่อผู้เขียนไว้ด้วย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าจะทำไห้ได้ตลอดจะกินเวลานาน อาดชาๆ กันไป ข้าพระพุทธเจ้าจึงตกลงไห้มีการตีพิมพ์ลายเปนสมุดหนังสือ พร้อมกับวิชาด้านอื่น ๆ ไนกรมสิลปากรขึ้นไว้เปนตอนๆ เพื่อไห้ทันไจและเกิดสนไจไนวิชาเหล่านี้ เวลานี้กำลังรวบรวมเปนเล่มที่หนึ่งอยู่
ความหมายของคำว่า อาร์ต หรือ สิลป์ (ทางราชบันทิตยสถานกำหนดไห้อ่านคำว่า สิลป์ เมื่ออยู่ลอย ๆ ว่า สิน รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า ลางทีอ่านว่า สิน คนฟังอาดไม่รู้สึกว่า หมายถึง สิลปะ) ตามหลักของกรีกว่า สิลป หมายถึงรูปสลัก รูปปั้น กวีนิพนธ์ รูปวาด รูปเขียน การขับร้อง และการละคอน เพ่งเลงไนสิ่งเหล่านี้ว่าเปน สิลป์ เมื่อผู้ได้เหนความงามได้ฟังความไพเราะก็เกิดความดูดดื่มและซาบซึ้งเร้ารึงใจ ซึ่งไนภาสาอังกริดเรียกว่า อิโมเชิน แปลกันว่า ความรู้สึกสเทือนไจ ตามความหมายนี้/*220เกิดเปนปัหาว่า ผู้ที่เกิดความรู้สึกสเทือนไจนั้นคือใคร เพราะคนมีความคิดความรู้สึกเปนต่าง ๆกัน ตามชาติชั้น ตามวัย ตามยุคสมัย ตามท้องถิ่น และตามที่ได้รับการสึกสาอบรมมา ความงามและความไพเราะก็เช่นเดียวกัน เปนเรื่องพูดยากทั้งนั้น ไนความคิดของนักคิดฝรั่งว่าอะไรเปนสิลป์ ก็แตกต่างกัน มีเรื่องโต้แย้งกันมาก แต่ที่ลงความเหนกันเปนส่วนมากไนเรื่อง สิลป์ คืออะไร ว่าสิลปเปนเครื่องสื่อสารถึงความรู้สึกและความคิดไนรูปที่มีคุนสมบัติงาม (คุนสมบัติงามในที่นี้ ฝรั่งเรียกว่า Aesthetic ซึ่งมีความหมายกว้างกว่าคำว่า Beauty) สิ่งไดถ้าไม่ทำไห้เกิดความรู้สึกและความคิดไห้เหนเด่นขึ้นบ้าง สิ่งนั้นก็ไม่เปนสิลป อันแท้จริงรูปเปลือยที่ฝรั่งถือว่าเปนสิลป ผู้ดูอาดเกิดความคิดและความรู้สึก แต่มักจะไปทางกาม แต่ถ้าดูแล้วเกิดความซาบซึ้งไนความงามทำไห้ไจสูงเกิดเปนธัมอันดีงามก็เปนสิลป์ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าก็เข้ายังไม่ถึงชั้นความคิดนี้ คงเข้าถึงแต่ชนิดที่ดูงามหย่างเดียว ซึ่งฝรั่งเรียกว่า Decorative art ส่วน Expressive art ซึ่งสแดงความรู้สึกสะเทือนไจนั้น ตาไม่ถึง หูไม่ถึง
คำ จรทึก และ มรึยู ข้าพระพุทธเจ้าค้นหา และทั้งสอบถามใครๆ ก็ยังไม่ได้ความ จรทึก นั้นถ้าเทียบเสียงตามหลักโฟเนติก ก็เปน จรทึง ได้ ถ้าเปน จรทึง ก็แปลว่า แม่น้ำ ว่ามาจาก สตึง ไนภาสาเขมน แผลงเปน จะทึง ก็มี เพี้ยนเปน จะทิง ซึ่งเพี้ยนอีกต่อหนึ่งเปน จะทิ้ง เช่นอำเพอจะทิ้งพระ ไนจังหวัดสงขลา แล้วเกิดเปนมีนิยายประกอบว่า มีใครเอาพระไปทิ้งไว้ จึงได้กลายเปนชื่ออำเพอขึ้น คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จันทึก ก็น่าจะเปนคำเดียวกัน ถ้าข้อความที่มีคำว่า จรทึก หยู่ด้วย ไม่เปนไปตามที่กราบทูลนี้ ก็เปนอันยังไม่ได้ความ
ผวา ร้องแรกแหกกเชอ ซงคิดว่า จะเติมเข้าทีหลังด้วยกลอนพาไป ขาพระพุทธเจ้าเห็นพ้องไนกระแสพระดำหริ เลยทำไห้นึกถึงถ้อยคำลางแห่งเช่นไนเรื่องพระอภัยมนี มีความแห่งหนึ่งว่า การนินทากาเลเหมือนเทน้ำ นินทา ซึ่งมี กาเล ต่อท้าย เปนเรื่องแปลกของภาสา /*221ตามหลักนิรุกติสาสตรว่า ถ้าเสียงของคำไดไปพ้องเข้ากับเสียงของถ้อยคำที่รู้จักกันแพร่หลาย ก็มักจะลากเอาเสียงอื่น ๆ ไนถ้อยคำนั้นมาต่อด้วย เช่น ตทากาเล ไนกาลครั้งหนึ่ง มี ทา ซึ่งไปพ้องกับ ทา ไนคำว่า นินทา คำว่า กาเล ก็พลอยติดมาด้วย กัมสนองเหนือยัมพทันตา กินเสียเหี้ยนเต้ สองคำนี้ก็เปนลักสนะไนทำนองเดียวกัน คำว่า บ้าระห่ำ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า คงจะเปนคำอะไรมาจากแขก เสียงตัวหน้าฟังคล้ายบ้า เลยเอามาไช้ต่อกันเข้าทั้งแถว ลางทีจะมาจาก อับราฮัม หรืออะไรเช่นนั้น
คำไช้เรียกวงสาคนาาติไนภาสาไทย มีจัดรวมกันเปนพวกๆ เช่น ปู่ย่าตายาย (Ancestors) พี่ป้าน้าอา (Relatives) พ่อแม่ (Parents) พี่น้อง (ฝรั่งไม่มีคำรวม) ลูกหลาน (Descendents) คำว่าลูกพี่ลูกน้อง คงคิดขึ้นไช้ภายหลังดั่งที่ทรงพระดำหริ เพราะนอกจากที่กล่าวมาแล้ว คำไนไทยต่างๆ มักไช้ไม่เหมือนกัน ไนภาสาจีน ถ้าผู้ที่เปนชั้นเหนือปู่และตาขึ้นไปเรียกว่า โจ๊ ถ้าต้องการจะไห้ซาบว่าเปนฝ่ายได ก็เติมคำอื่นลงไป ฝรั่งไช้ว่า Fore Fathers แปลว่า มาก่อนพ่อ แล้วยังไช้คำ โจ๊ สำหรับบอกลิงค์เปนเพสชายได้ด้วย เช่น พระพุทธเจ้าก็เรียกว่า ฮุดโจ๊ ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำที่ไช้ถัดหลานลงไปไนภาสาไทยถิ่นต่างๆ มีดังนี้
กตหมายเก่า เหลน หลือ หรือ ลื่อ
ชาวบ้าน เหลน โหลน หลิน
พายัพ เหลน หลิด ลี่
อีสาน เหลน หล้อน -
ไทไหย่ หลิน - -
ปักส์ไต้ เหลน เล่อ หลิน
ตามนี้มีพ้องกันเพียง เหลน ถัดจากนั้นไม่สู้ตรงกัน นอกจากปักส์ไต้ตรงกับกตหมายเก่าและของชาวบ้าน ที่ซงพระดำหริว่าถัดลูกลงไปจะเปนกี่ชั้นก็ตามเรียกว่าหลานทั้งนั้น ข้าพระพุทธเจาเห็นพ้องในกะแสพระดำหริ ยังมีคำว่า ลูกหลาน สนับสนุนหยู่ ที่เกิดมีคำถัดจาก/*222หลานลงไป คงจะต้องการแบ่งต่อไปอีกด้วยความจำเปน เพื่อประโยชน์ในทางกตหมาย หรืออะไรไนทำนองเช่นนั้นซึ่งเปนของเกิดพายหลัง คำว่า น้า เปนได้ทั้งหยิงและชาย คำนี้แปลกกว่าคำอื่น ๆ และเปนหย่างนี้เหมือนกันหมดไนไทยทุกถิ่น จะเปนเพราะเหตุไร เปนเรื่องน่าคิดและน่าค้นคว้าต่อไป ข้าพระพุทธเจ้าได้พยายามสอบค้นแล้วยังไม่ได้ความ คงต้องมีเหตุอะไรหย่างหนึ่งจึงได้เปนเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้ายังไฝ่ฝันหยู่
เรืองผี่ ที่ซงพระดำหรินั้นจับไจข้าพระพุทธเจ้ามาก เปนเรื่องอย่างที่ฝรั่งว่า อารยธัมหยู่ที่ผิวหนังเท่านั้น ไต้ผิวหนังก็เปนเนื้อแดงเหมือนกันหมด ทั้งคนผิวขาว ผิวเหลือง และผิวดำ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า นับวันผีจะมีน้อยเข้า เพราะความจเรินทำให้ผีหนีหลบเข้าไปหยู่ไต้ผิวหนังมากเข้า มองกันเผินๆ ไม่ไคร่เห็น ข้าพระพุทธเจ้ากำลังให้เขาสืบสวนจดประเภทผีต่าง ๆ ที่ยังเหลือหยู่ตามถิ่นต่าง ๆ โดยฉะเพาะไนภาคอีสานและพายัพ ยังมีเหลือหยู่มากชะนิด ถ้าไม่รีบจดไว้นับวันจะเหลือน้อยเข้าทุกที เพียงแต่ผีชมบและผีจะกละ ไนกตหมายเก่า เวลานี้ก็ไม่รู้กันว่าเปนผีชะนิดได ผีกะหังผีกะสือและผีโขมด เดี๋ยวนี้ก็กำลังจะหมดไป ข้าพระพุทธเจ้าไม่ซาบเกล้าฯ ว่า เหตุไรรูปเด็กฝรั่งมีปีกจึงเรียกว่าตัวอรหัน จะเพี้ยนไปจาก กะหัง หรือ กะหัง มาจาก อรหัน ขอประทานซาบเกล้า ฯ ด้วย ที่ตรัดเล่าเรื่องมีละคอนแก้สินบนที่บ้านของละคอนเอง เปนความรู้ที่ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งซาบ เปนอันเกือบเข้าขั้นทำตุ๊กตาเรียกว่าละคอนยกไปแขวนไว้ถวายเจ้าพ่อเจ้าแม่ เดี๋ยวนี้หายไปหมด ไม่พบปะมีแขวนกันเหมือนเมื่อก่อน คนทำขายก็คงไม่มี เพราะมีผู้ต้องการน้อย เรื่องเหล่านี้ฝรั่งเรียกว่า folkways คือความเปนไปของชาวบ้านหรือชาวชนบท ซึ่งมีความคิดความเห็น ความเชื่อถือ และความเปนอยู่ สืบต่อเปนประเพนีกันมา ถ้าแยกออกเปนประเภทก็จะมีเรื่องคำพูด เครื่องแต่งและประดับกาย บ้านเรือนที่อยู่อาสัย เครื่องไช้ไม้สอย วิธีหุงต้ม และการกินหยู่ จารีตประเพนีทางสาสนา พิธีเกี่ยวกับเกิด แต่งงานและตาย เครื่องมือทำมา/*223หากิน วิชาช่างและหัตถ์กัม การคมนาคมและการขนส่ง ค้าขาย การเล่นและการรื่นเริง เหล่านี้ เปนเรื่องที่ชาวบ้านถือและสืบต่อกันมา เรื่องเหล่านี้ข้าพระพุทธเจ้าไฝ่ฝันอยู่เสมอ ที่ใคร่จะรวบรวมเอาไว้ก่อนจะสูสิ้นไป
สมเด็จพระมหาวีระวงส์ มีลิขิตมาขอให้ข้าพระพุทธเจ้าเขียนคำนำเรื่องท้าวเจือง เรียกเปนสามัว่า ท้าวหุ่ง หรือ ท้าวฮุ่ง ซึ่งเปนกสัตริย์ลือชื่อครั้งดึกดำบรรพ์ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าแต่งคำนำ นึกสกิดไจไนตอนที่ท้าวฮุ่งไปรบกับพวกแมน ซึ่งมีชื่อแม่ทัพ มีคำว่า แมน นำหน้าไว้เสมอ พวกแมนสู้ไม่ได้ ไปขอความช่วยเหลือจากพวกแถน ท้าวฮุ่งเสียที ตายไนที่รบ ไปเกิดเปนผี ยกทัพขึ้นไปรบกับพวกแถน พระยาอินทรหรือหัวหน้าพวกแถนยอมแพ้ ยกเมืองสวงไห้ท้าวฮุ่งครอบครอง พวกแมนนั้นตามประวัติสาสตรว่า ได้แก่พวกข่าซึ่งจีนเรียกว่า หม่านจื๊อ มีตลอดไปถึงประเทศจีนตอนไต้ ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า แมน จะได้มาจากพวกหม่าน หรือ แมน ซึ่งหยู่เขาที่สูง ไนหนังสือเรื่องนั้นลางทีก็เรียกว่า ผีแมน กับคำว่า ฮุ่ง ก็ไกล้กับคำว่า ร่วง จะเปนผู้แต่งเอาชื่อพระร่วงไปตั้งไห้ก็ยังไม่ซาบเกล้า ฯ
มิ ซงเหนว่าไม่จำเปนก็ไม่ควนไช้ ข้าพระพุทธเจ้าเหนกับกะแสพระดำหรินี้ ไนภาสาไทยถิ่นต่างๆ ไช้ มิ และ บ่อ หม่อ หม่าย มากกว่าไช้ว่า ไม่ หรือจะเปนเพราะ มิ ไกล้กับ มี มาก จึงได้แปลงเสียง มิ เปนไม่ ไป ข้าพระพุทธเจ้ายังสอบสวนไม่ได้ตลอด
เรื่องแมลงผีเสื้อ มีผู้อธิบายไห้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ทางอีสานถือว่าวิานของคนตายสิงอยู่ไนตัวสัตว์นั้น เปนคติคล้ายคลึงกับชาติต่าง ๆ ที่ว่าตัวเจตภูตเปนตัวมแลง ทางพะม่าว่าตัวขวัคือตัวผีเสื้อ เช่นนี้เองมแลงชะนิดนี้จึงได้ชื่อว่า ผีเชื้อ ดังที่เคยตรัดบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า ชาวอีสานกลัวฝูงผีเสื้อมาก ว่าจะนำตัวเชื้อโรคมาไห้
/*224อนึ่ง คำว่า เบื้อ ไนปทานุกรมว่า เปนสัตว์ชะนิดหนึ่งไม่มีลูกสบ้า แต่ตามความหมายนี้เข้ากันไม่ได้กับคำว่า เนื้อเบื้อนาเนกล้ำ หลายพันธุ์ กับคำว่า มุกแกมเบื้อ ก็เปนอีกหย่างหนึ่ง ไนภาสาจีนมีคำว่า ปวย หรือ ปุย ว่าเปนสัตว์ชะนิดหนึ่ง เดินไม่ได้ ไปไหนก็กะโดดไป ฝรั่งว่าอาดจะเปนตัว Jerdao ซึ่งรูปร่างคล้ายตัวจิงโจ้ แดงการู แต่เล็กกว่ากันมาก ไนภาสาไทยคำที่มีคำ เบื้อ แปลว่า Animal แต่อธิบายว่ากินความไม่กว้างเหมือนคำว่า Animal ถ้าเช่นนั้น เบื้อ ต้องเปนสัตว์ป่า ไม่ใช่สัตว์ทั่วไป ซึ่งรวมทั้งสัตว์บ้านด้วย ดูความก็ตรงกันกับที่ไช้ว่า เนื้อเบื้อ ไนไทยไหย่มีคำว่า เมอ แปลว่าโง่หย่างบัดซบก็ไกล้กับสำนวนที่พูดกันว่า นั่งเปนเบื้อ น่าจะตรงกับสัตว์ที่ไม่มีสบ้า เบื้อ อีกความหนึ่ง พายัพหมายถึงแสงเลื่อมพราย ก็เข้ากันได้กับคำว่า มุกแกมเบื้อ คือมุกแกมสิ่งที่มีเลื่อมพราย ได้แก่กะจกเงา ถ้ากะจกธัมดาไม่ขึ้นเงาก็ไม่เปนกะจกเบื้อ
ข้าพระพุทธเจ้าลองจับเอาคำสันสกริดและบาลีลางคำมาพิจารนาดู รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า การกลายไนระหว่างสองภาสานี้ไม่ได้เปนไปตามบุตามกัม การกลายนั้นย่อมเปนไปตามหลักโฟเนติ๊กไนวิชานิรุกติสาสตร์ เช่น ภารยา-ภริยา อาจารย-อาจริย สุรย-สุริยา ที่บาลีเปนเสียงมี อิ หยู่ที่เสียง ร เปนเพราะบาลีว่าเสียงกล้ำไม่ได้ ต้องอาสัยเสียง อิ เปตสวรภักดิ์เข้าช่วย เปนหย่าง กรม ถ้าว่ากล้ำไม่ได้ ก็จะเปน กิรม พูดเร็วเข้าเสียงเพี้ยนเปน เกรียม ไป เช่น กรมเกรียม หรือหย่างที่เคยตรัดถึงคำ ควาย เด็กว่าเสียงควบไม่ได้ก็ต้องสอนไห้อ่านว่า ค่-วาย เมื่อเกิดมีเสียง อิ ขึ้น ก็แบ่งกำลังของเสียงสระคำหน้ามาเสียครึ่งหนึ่ง เสียง อา ก็หดสั้นเปน อะ ไป ภารยา จึงเป็น ภริยา สูรย จึงเปน สุริย การอ่านออกเสียงไนคำ ควาย เปน ค่-วาย ย่อมมีช่องโหว่ไนเสียงระหว่าง ค่ กับ วาย ทางสันสกริตและบาลีไม่ชอบ ต้องพูดไม่ไห้มีช่องว่าง เมื่อไม่มีซ่องว่าง เสียงก็กลมกลืนกันเกิดเปนสนธิขึ้น ช่นถ้าพูดว่า ท่าอุเทน ถ้าแขกพูด ไม่ยอมไห้มีช่องว่างระหว่างเสียง ท่า กับ อุเทน จะต้องไห้เสียง อา+อุ กลืนกันเกิดเปน เทาเทน /*225หรือ โทเทน ถ้าเน้นเสียง อา หนักกว่า อุ ก็เกิดเปน เอา หย่างสันสกริด ถ้าเน้นเสียง อุ หนักกว่า อา ก็เกิดเปน โอ หย่างบาลี เหตุนี้คำที่สันสกริดมีเสียง เอา บาลีก็เปนเสียง โอ ถ้าสันสกริดเปน ไอ บาลีเปน เอ ก็เปนไปไนหลักเดียวกัน คือเกิดจากเสียง อา+อิ ยังคำ สุเมรุ กับ สิเนรุ ก็เปนคำเดียวกัน เพราะ อุ กับ อิ เปนสระหยู่ระดับของลิ้นเท่ากัน ต่างแต่ อุ หยู่ที่โคนลิ้นและริมฝีปาก อิ อยู่ที่โคนฟัน เหตุนี้ในภาสาไทย เมื่อพูดคำคู่จึงเปน อ้อ-แอ้ โอ้-เอ้ อู้-อี้ ไนภาสาไทยมีคำเช่น ข้าวตอก ไนไทยไหย่เปน ข้าวแตก ก็อยู่ไนแนว แฮ-ออ เมื่อสระตัวหน้าเปน อุ ตัวพยัชนะตามก็ต้องไห้กลืนกัน เสียงพยัชนะที่อยู่ริมฝีปากพวกเดียวกับ อุ ก็คือวัด บ ป เสียงพยัชนะที่อยู่ไกล้กับ อิ คือวัค ด ต เหตุนี้จึงได้เปน สุเมรุ-สิเนรุ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า การเรียนบาลี ถ้าได้รู้หลักเหล่านี้ไว้ จะทุ่นเวลาท่องเรื่องสนธิได้มาก
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ยง อนุมานราชธน>
/*226ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ พรึสจิกายน ๒๔๘๕
นาย ย.ส. อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๕ ตุลาคม ได้รับแล้ว ขอบใจมาก
จะตอบเรื่องท่านให้พระเทวาเขียนแบบ อันการช่างนั้นฉันดูรู้ทั้งนั้น จะทำขึ้นครั้งไหน ซ่อมหรือไม่ได้ซ่อม และซ่อมตรงไหนครั้งไรก็รู้ ลางทีรู้ไปถึงคนทำด้วย ของทำปลอมยุคก็รู้ การที่รู้ก็ไม่ประหลาดอะไร เพราะรูปและลายย่อมเดินไปเสมอ ถ้าท่านให้พระเทวาทำแบบก็บอกได้ ว่าพระเทวาเขียนครั้งท่านเปนอธิบดีกรมศิลปากร โดยผู้เขียนไม่ต้องเซ็นชื่อ
ที่พูดกันถึง ส่วน นั้นฉันจับได้ว่า ส่วน เป็นของสอนนักเรียนเพื่อไม่ให้ทำเข้าป่าไปเท่านั้นเอง คนที่แขงเขาทำอะไรก็ไม่เหนเข้าส่วน ส่วนที่เข้าไม่ได้ก็มี เช่นผู้สร้างวัดเขาสั่งช่างให้พระประธานนั่งในบุษบก พระประธานนั้นเปนของมีแล้ว จะต้องใส่เข้าในบุษบกได้ แล้วถ้าทำตามส่วนยอดบุษบกก็จะทิ่มเข้าไปในหลังคาอันเปนของใช้ไม่ได้ ต้องทำบุษบกนอกส่วนให้ดูดี อันจะต้องเปนคนแขง นักเรียนทำไม่ได้ เหมือนหนึ่งบุษบกพระแก้วก็ยาวเกินส่วนเพราะองค์พระเล็ก แต่มีฉัตร ทั้งที่ยาวเกินส่วนก็ไม่เหนขัดขวาง เพราะอะไรก็ยาวทั้งนั้น เข้ากันไปได้
ท่านว่าราชบัณฑิตสถานให้อ่านคำ ศิลปะ ว่า สิน ฉันไม่รู้สึกว่าขัดขวางอะไร คำใดจะเขียนจะอ่านว่ากะไรก็ได้ อันถ้อยคำนั้นย่อมเลื่อนไปเสมอ เปนหน้าที่ของเราจะต้องเรียนตาม ตัวอย่างเทียบก็มี เช่นมีคนชมว่าหนังสือฝรั่งเขียนคำไทยเวลานี้ดี ฉันตอบว่าแต่เราจะต้องเรียนให้รู้ว่าคำใดเวลานี้เขาพูดกันอย่างไร ตามที่ว่านี้ ตัวอย่างก็เช่นเขาพูดกันเวลานี้ว่า ยันนาวา แต่ฉันเคยเรียก ยานะนาวา ก็เรียกอย่างแต่ก่อนมา เปนการเลยตามเลย ผิดกันไปเปนสามพยางค์สี่พยางค์ เพราะเหตุฉะนั้นจึงต้องเรียน/*227ให้รู้ไว้ การรู้มากนั้นที่จริงไม่เสียหลาย ถ้ารู้มากก็คล่องใจขึ้น ถ้ารู้น้อยจะพูดอะไรก็ลเมอ
ศิลปะ ฉันรู้สึกเปนว่าแก้ผ้า วิทยาศาสตร์ รู้สึกเปนว่าของปลอม ทั้งนี้ก็เปนความหมายที่พูดกันบ่งไป เอาภาษาไทยไม่ได้ หรือศิลปะก็ว่าช่าง คำ ช่าง ก็ยังไม่มีด้วงมีแมงอะไรไต่ตอม
ท่านวินิจฉัยคำ จรทึก กับ มฤยู ท่านเอาคำ สติง เข้ามาปรับ ที่จริงคำว่า ทิก (อ่านว่า ตึก หมายความว่าน้ำ) ในภาษาเขมรก็มี ไม่จำเปนต้องเอา สติง (ซึ่งเขียน สทิง ควรจะแปลว่า ลำ คือ แม่น้ำลำคลอง) เข้ามาเทียบ ได้เปิดดูพจนานุกรมภาษาเขมร คำ จรทึก และ มฤยู ก็ไม่พบ
ท่านเหนด้วยกับความเหนฉัน ในเรื่องคำ ร้องแรกแหกกเชอ ว่าเปนคำต่อ และให้ตัวอย่าง นินทากาเล และ เหนอยัมพทันตา ทั้ง กินเสียเหี้ยนเต้ และ บ้ารห่ำ นั้น ทำให้ดีใจเพราะความเหนลงกัน
จะบอกให้ท่านทราบอีก เขาว่าสุนทรภู่นั้นเปนคนเล่นเพลงมาก่อน (เหนจะเปนเพลงปรบไก่) เพราะเหตุฉะนั้นโวหารจึ่งเชี่ยวชาญนัก
เรื่องเชื่อวงศ์ เหนควรจะปรับแต่กับทางบ้านเรา ไม่ควรปรับกับทางต่างประเทศ เพราะนับไม่เหมือนกัน ที่ว่า เชื้อวงศ์ นั้นก็เปนคำคู่แปล เพราะจะใช้แต่เชื้อ ก็กลัวจะไม่เข้าใจ
ดีใจมากที่ท่านค้นกฎหมายได้ เหลน กับ หลือ ต่อ หลาน ลงไป ซึ่งฉันไม่เหนเลย ได้ตั้งใจไว้ว่าทีหลังจะใช้ตามกฎหมาย นับเอาว่าเปนหลักฐาน
ดีใจอีกที่ท่านช่วยสอบคำ น้า ให้ด้วย แต่เสียใจที่ไม่ได้ความ แต่ท่านยังใฝ่ฝันจะสอบต่อไปอีกนั้นดีแล้ว คำว่า ฝัน เหนจะไม่ใช่แต่นอนหลับ แม้จะคิดตื่น ๆ ก็คงเรียก ฝัน เหมือนกัน
/*228ท่านจะจดเรื่องผีนั้นดีอย่างยิ่ง ถ้าไม่จดเวลานี้ผีก็จะหนีไปเสีย ถูกแล้วอย่างเช่นท่านว่า สิ่งไรที่ไม่รู้ก็ให้เปนผีทั้งนั้น
คนมีปีกหางในลายเรียก ออรหัน นั้น ฉันก็เคยคิดมาแล้ว แต่ก็คิดไม่ออกบอกไม่ได้ ออรหัน ที่เปนชื่อพ้องกับ อรหันด์ เหนเหลือเกิน อยากจะให้เปน กหัง หรือ กหาง เหมือนกัน แต่ไปไม่รอด ที่ทำเปนรูปฝรั่งก็ทีจะเหนขันที่เทวดาของฝรั่งมีปีก มาใกล้เข้ากับ กหัง หรือ กหาง แต่ทำไมเรียก ออรหัน คิดไม่ออกเลย
จะบอกถึงลคอนยก แต่แรกเหนตัวลคอนตีพิมพ์ด้วยดินเขียนสี แล้วทีหลังตัดกระดาษเขียนสีเสียบไว้ แปลว่าเรียวลง เดี๋ยวนี้ไม่มีทีเดียว แปลว่าคนนับถือเจ้าผีน้อยลง ลคอนยกคิดว่าหลอกเจ้าผี เมื่อบนก็ว่าจะมีลคอนถวาย แต่ครั้นได้สมปรารถนาแล้วก็เอาลคอนยกไปถวายแทน
จะอธิบายถึงคำว่า ลคอน หรือ ลคร ที่เขียนเปน ลคอน นั้นมาแต่ชวา ลคอน เขาเขียนสกด น ทางชวาเขาหมายความว่าเรื่อง เช่น ลคอนอิเหนา ก็เรื่อง อิเหนา ไม่ใช่คนรำ แต่ที่มาทางปากใต้จะเปน ลคร เพี้ยนจาก นคร กระมัง ลครชาตรี แปลว่า ชาวลครที่อยู่คงก็ได้ หมายความว่าลครที่ตำข้าวบนอก แต่นี้ก็เปนเดาทั้งนั้น อาจผิดได้ถูกได้ เข้ารูปคำที่เขียนหรือออกเสียง
คำ เจตภูต ฉันแปลว่า ผีใจ คำ ขวัญ นั้นก็คิดอยู่เหมือนกัน แต่คิดไม่ออก ฝรั่งเขาแปลว่ากระไร
เรื่องท้าวฮุ่งรบกับพวกแมนนั้นฉันไม่รู้ จะพูดอะไรหาถูกไม่
ไม่ เหนจะมาแต่ หม่าน ไม่ใช่แปลง มิ เปน ไม่ มีคำเขมรเขียน มิน คเนว่าตรงกับ มิ ของเรา ว่า ไม่ เหมือนกัน
คำว่า เบื้อ ฉันก็เคยคิด แต่คิดไม่ตก เนื้อเบื้อ มุกแกมเบื้อ นั่งเปนเบื้อ ขัดกันอยู่ทั้งนั้น ท่านงัดเอามาได้ในคำ มุกแกมเบื้อ เบื้อ ในที่นั้นหมายถึงกระจกเงา นั้นดี เปนอันได้ความรู้ขึ้นอย่างหนึ่ง
/*229สัตว์ที่ไม่มีสบ้าหัวเข่า ฉันรู้มาอย่างเลว ๆ ว่า เขาเรียกกันว่า ผีกองกอย ว่าดูดเลือดหัวแม่ตีนคนเมื่อนอนหลับกิน ที่อังกฤษคเนว่าจะเปนสัตว์นั้นชอบ แต่ที่จะเปน แกงกรู ตัวเล็กๆ นั้นเหนจะไม่ถูก แกงกรู จะเปนตัวเล็กหรือตัวใหญ่ ก็มีไม่ได้ในเมืองไทยทั้งนั้น เพราะไม่มีตัว ว่าอย่างที่สุดถึงจะรู้ว่าเปนสัตว์ ก็จัดเอาสัตว์นั้นว่าเปนสัตว์ผี
ข้าวตอก หมายความว่า ข้าวแตก ฉันก็เพิ่งเคยรู้ เวียนไปเถิดจนตายก็ไม่สิ้น
คำ สื่อ ซึ่งเปนชื่อ ขุนทองสื่อ กับคำ บั้นสื่อ ขอให้ท่านสืบหาอักษรจีนเขียนไปให้ด้วย จะขอบใจเปนอันมาก
<นริศ>
/*230กรมสิลปากร
10 พรึสจิกายน 2485
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบค้นคำไทยที่ใช้เรียกเครือาติ คงได้ความว่าตั้งแต่ชั้นปู่ย่าลงมาถึงเหลน ไนไทยถิ่นต่าง ๆ พ้องคำกันมาก แต่มีลางคำเพี้ยนเสียงกันบ้าง เรียกเปนอีกอย่างหนึ่งบ้าง เช่น ไทยย้อย เรียก ย่า เปน เยีย พายัพเรียก ปู่ย่า ว่า ป้ออุ้ยแม่อุ้ย ส่วนตาและยายแตกต่างกัน ไทยไหย่เรียกตา ว่า พ่ออู้ เรียก ยายว่า นาย ไทยคำที่เรียก ตา ว่า ปู่นาย เรียกยายว่า นาย พายัพและไทยพวน (คิดด้วยเกล้าฯว่าเปนพวกเดียวกับผู้ไทย) เรียก ตายาย ว่า พ่อเธ่าแม่เธ่า ไทยพวนเรียก ปู่ย่าตายายน้อย ว่า อีตาอีนาย ตัดเสียง อี ซึ่งเปนคำช่วยพูดออกเสีย ก็เปน ตายาย นั่นเอง ส่วน ตายาย โดยตรง ไช้ว่าอะไร ค้นไม่พบ แต่ก็คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าคงจะเปน ตายาย เหมือนกัน
ทวดผู้ชาย ไนไทยไทยไช้ว่า ปู่เธ่า หรือ ปู่หม่อน หรือ ปู่คิง ส่วนทวดผู้หยิงไม่กล่าว ว่าจะใช้ ย่าหม่อน หรือ ย่าคิง หรือจะไช้ว่า หม่อนเฉยๆ ก็ไม่ซาบเกล้าฯ ไนพงสาวดารโยนกไช้ว่า ม่อน ส่วน คิง นั้นไนไทยไหย่ไช้เปนคำยกย่อง เรียกผู้สูงอายุก็ได้ ไทยโท้และไทยนุงเรียกปู่ว่า พ่อโจ๊ หรือ พ่อกง (กง คือ ก๋ง ซึ่งเปนคำจีนแปลว่า ปู่ หรือตา) ถ้าจะแยกไห้ซาบว่าเปนปู่หรือตา ก็เติมคำว่า หลาย เปน หล้ายกง คือ ปู่ ถ้าเติมคำว่า งั่ว เปน งั่วกง คือตา หลาย แปลว่าไน กวางตุ้งอ่านว่า ไหน่ย์ ยวนเปน หน่อย เช่น ไนคำว่า เมืองฮานอย แปลว่าแม่น้ำไน ทวดฝ่ายแม่ไทยโท้ไช้ว่า พ่อตาโจ๊ ไทยย้อยเรียกพ่อของปู่และแม่ของปู่ว่า ปู่เชื้อเยี่ยเชื้อ พ่อของทวด ไทยย้อยไช้ว่า ปู่ช้อย เยี่ยช้อย ไทยถิ่นอื่นไม่กล่าวถึง คำว่า ทวด ซึ่งไช้กันอยู่ไนไทยกลาง ไม่ปรากตว่ามีไช้อยู่ในไทยถิ่นอื่น คงมีแต่/*231ปากไต้มีคำว่า ทวด แปลว่า ผู้สักดิ์สิทธิ์ ถ้าจะถือว่าบรรพบุรุสเปนผู้ควนเคารพกราบไหว้ เปนผีปู่ย่าตายาย จะเรียกว่า ทวด ก็น่าจะได้ เปนเรียกเพื่อยกย่อง แล้วความหมายเลื่อนมาเปนชื่อของบรรพบุรุสเหนือปู่ขึ้นไป ทางอีสานเรียกผีที่ประจำบ้านเมืองว่าผีปู่ตา ก็คงเปนผีบรรพบุรุส เรียกรวมๆ ไป ถ้ามีคำทวดไช้อยู่ก่อน ก็คงจะเรียกว่าผีทวดเปนแน่
ทางไทยไหย่นับเครือาติเปน 7 ชั่ว เรียกว่า เชื้อเครือเจดสืบ หรือเชื้อเครือเจดสืบเจดซาก คือ นับ ปู่หม่อน-ปู่-พ่อ-ตนเอง-ลูก-หลาน-หลิน นี่ก็ตรงกับคำเรียกกันว่า เจดชั่วโคตร (โคตร คำเดิมแปลว่า คอกงัว คนอยู่ไนคอกงัวเพื่อป้องกันงัวซึ่งเปนสมบัติของชาวอริยกะ จึงเรียกว่าคนไนโคตร เปนคำเดียวกับ court ไนภาสาอังกริด ซึ่งแปลว่า ราชสำนัก ซึ่งเดิมหมายถึงที่คุมขังวงล้อม วัง ไนภาสาไทยไหย่ว่าที่ซึ่งมีขอบเขตล้อม ส่วนเมืองไช้ว่า เวง) เชื้อ ไนไทยไหย่แปลว่า พวกชนโค เช่น เชื้อพ่อเชื้อแม่ แปลว่า สืบสกุล เชื้อพัน แปลว่า เมล็ดพืช เชื้อไน แปลว่า เม็ดไน เชื้อแป้ง แปลว่า สิ่งที่ไส่เจือไนแป้งเพื่อให้ฟู กับคำว่า เชื้อไน ที่กล่าวนี้แปลว่าฉะนี้ได้ด้วย ส่วน ฉะนั้น ไทยไหย่ไช้ว่า เชื้อนั้น แต่ไนภาสาไทย ฉนี้-ฉนั้น-ไฉน ว่ามาจาก ฉันนี้-ฉันนั้น-ฉันไหน แต่ ฉัน เปนคำที่แปลไม่ได้ความ ส่วน เชื้อ แปลได้ความเข้ากันดี เครือ แปลว่ายืดยาวต่อเนื่องกัน สืบต่อกันในสกุล สายหรือเส้นประดับ ไม้ที่เลื้อยไปตามดิน เช่น เครือน้ำเต้า ทิวเขาก็ไช้ว่า ครีอดอย ซาก แปลว่าสิ่งที่ไช้แล้ว หรือกินแล้วเหลือเปนเดนอยู่ คำว่า บรรพบุรุส ไทยไหย่ไช้ว่า สืบพี่สืบน้อง
พ่อตาแม่ยาย ไทยขาวเรียก ปู่ตา-เยียไต ไทยนุงเรียกว่า พ่อตา-แม่โต ไทยไหย่เรียก ปู่นาย-ออกนาย (ออก เปนคำเรียกผู้หยิง คล้ายกับคำว่า ออเจ้า ไนไทยโบราน) ลางทีก็ใช้ว่า พ่อเมียแม่เมีย ซึ่งเปนคำคนอื่นไช้ ถ้าลูกเขยพูดกับพ่อตาแม่ยาย ไช้ว่า พ่อเจ้าแม่เจ้า พายัพและอีสานเรียกว่า พ่อเจ้า-แม่เจ้า เปนคำลูกเขยเรียก ถ้าเปนคนอื่นเรียก อีสานไช้ว่า พ่อเธ่าแม่เธ่า พายัพไช้ว่า พ่อเมียแม่เมีย ปากไต้ไช้ว่า พ่อเธ่าแม่เธ่า หรือ/*232พ่อแก่แม่แก่ ส่วนคำว่า พ่อตา ทางปากไต้ไช้สำหรับเปนคำยกย่อง เทพารักส์ เทียบได้กับผีปู่ตาของอีสาน ถ้าเปนคำกล่าวถึงพ่อแม่ของลูกเขยหรือลูกสะไพ้ ไทยไหย่ไช้ว่า ปู่หลอง ป้าหลอง (พ่อแม่ของลูกสะไพ้) ปู่หลอง ออกหลอง พ่อแม่ของลูกเขย หลอง คำนี้เปนคนละคำกับ หลวง หลอง ไม่มีคำแปล แต่ว่า ไช้ประกอบเรียกพ่อแม่ของเขยและสะไพ้เท่านั้น ทางจังหวัดพัทลุงเรียกพ่อตาแม่ยายว่า หลวงตาหลวงยาย ผู้ที่สึกจากพระหรือเปนทิต ทางปากไต้เรียกว่า หลวง คิดด้วยเกล้าฯว่า จะเพี้ยนไปจาก หลอง คำที่เรียกพระว่า หลวงตา หลวงปู่ หลวงพี่ ถ้า หลวง แปลว่าไหย่ก็ควนจะอยู่หลัง เช่น พ่อหลวง ซึ่งพายัพไช้เรียกผู้ไหย่บ้าน (ปากไต้ไช้เรียกพระสงค์สูงอายุว่า พ่อเจ้า หรือ พ่อท่าน เรียกน้องที่บวชพระว่า น้องเจ้า หรือ น้องหลวง) หรือ หลวง ที่อยู่หน้าคำจะเลือนมาจาก หลอง ซึ่งลืมกันเสียแล้วก็ได้
ลุงป้าน้าอาวอา ไทยทุกถิ่นเหมือนกัน มีผิดกันบ้างลางแห่งเล็กน้อย เช่นเติมคำว่า พ่อ และ แม่ ลงไป เปน พ่อลุง แม่ป้า เปนต้น ไนไทยไหย่ เมียของลุงเรียก แม่นาง ไทยไหย่เรียก อาว ว่า อา ได้อย่างไทยกลาง ไทยนอกนั้นเปน อาว ทั้งหมด ส่วน อา ก็ตรงกัน น้า ไช้ทั้งน้องชายและน้องสาวของแม่ ไม่แยกเพส ถ้าจะไห้รู้ต้องไช้ว่า พ่อน้า แม่น้า ไนภาสาจีนเรียก ลุงป้า ฝ่ายพ่อว่า แป๊ะ-อึ๊ม อาว อา ว่า เจ๊ก หรือ อาเจ๊ก-ซิม (กวางตุ้งเปน อาซุก) ส่วน ลุง ป้า ฝ่ายแม่และน้า จีนรวมเรียกว่า กู๋-กิ๋ม เปนอันว่าจีนแยกเพส แต่ไม่แยกว่าเปนพี่หรือน้องของแม่
ไนไทยถิ่นต่าง ๆ คำว่า พ่อเลี้ยง แม่เลี้ยง และ ลูกเลี้ยง ไช้ต่างๆกัน ทางพายัพ พ่อเลี้ยง แม่เลี้ยงไช้ว่า พ่อน้า แม่น้า ส่วนคำว่า หมอยา หรือ แพทย์ กลับเรียกว่า พ่อเลี้ยง ทางไทยไหย่ พ่อเลี้ยง เรียกว่า พ่ออ่อน หรือ พ่อสืบ เรียกลูกเลี้ยงว่า ลูกสืบ ไทยคำที่ไช้ว่า พ่อปุด-แม่อ่อน ส่วนคนที่ไช้คนอื่นทำงาน ไทยไหย่เรียกว่า พ่อเลี้ยง ทางไทยไหย่ที่อยู่ไกล้/*233พรมแดนจีน มีคำว่า พ่อเลี้ยง หมายความว่าเพื่อน ไทยขาวพ่อเลี้ยงไช้ว่า พ่อเลี้ยง เหมือนไทยกลาง ถ้าเปนพ่อแม่แท้ ไช้ว่า พ่อออก แม่ออก
คำว่า ลูกพี่ลูกน้อง ไทยไหย่มีไช้อย่างเดียวกัน สแดงว่าคำนี้แม้เปนคำผสม แต่ก็คงไช้กันมานานแล้ว จึงได้พ้องกัน ไนไทยไหย่มีคำว่าลูกอ่อน แปลว่าเด็ก คนไช้ คนรับไช้ของข้าราชการ ลูกอ่อนคำนี้ทางไทยย้อยเสียงหดเปน หล่อน ไป เช่น ลูกหล่อน คือลูกคนเล็ก หลานหล่อน คือหลานคนเล็ก คู่กับ หลานไต คือหลานคนโต
ปากไต้ผัวเรียกเมียว่า คนหยิง เมียเรียกผัวว่า คนชาย เปนพวกเดียวกับไช้ว่า พ่อเจ้าแดง พ่อเจ้าหนู เตี่ยนังหนู ทางพายัพเรียกหยิงชายที่เปนคู่รักกันว่า ตัวพ่อ ตัวแม่
ข้าพระพุทธเจ้าสอบค้นคำว่า หมอตำแย ไนภาสาไทย คงปรากตว่าเรียกแตกต่างกัน เช่นไทยไหย่ไช้ว่า แม่เก็บ ลูกที่เอามาเลี้ยงไว้ Adopted-child เรียกว่าลูกเก็บ ผิดกับลูกสืบ step-child พายัพเรียกว่า แม่ฮับ แม่จ้าง (ฮับ จะหมายความอะไรไม่ซาบเกล้า ฯ) ปากไต้เรียกหมอตำแยว่าแม่มด แม่ทาน (ไม่ซาบเกล้า ฯ ว่า ทาน หมายถึงอะไร) ไทยขาวเรียกว่า แม่ลับ ส่วนไทยนุงไช้คำจีน
พิจารณาดูตามชื่อเหล่านี้ หมอตำแยเห็นจะไม่ไช่คำเดิมของไทย แม้ทางอีสานจะไช้ว่า หมอตำแย เหมือนกันก็ดี แต่คงได้ไปจากไทย นายสุดว่าคำเดิมมี แต่จำได้เงา ๆ ว่าเรียก แม่ทมบ ไม่แน่ใจ เสียงไกล้ไปทางคำว่า ชมบ ไนภาสาเขมนที่แปลว่า หมอตำแย คนที่เปนหมอไนสมัยก่อนต้องมีความรู้ทางเสกเป่า และเปนคนซงติดต่อกับผีได้ด้วย จึงจะเปนหมอได้ ไนไทยไหย่เรียกคนซงว่า แม่หมอ หรือ แม่มด มดหมอจึงน่าจะเปนคำเดียวกันไนชั้นเดิม หมอตำแย จึงเรียกได้ว่าเปน แม่มด ส่วน ชมบ ของเขมนจะเกี่ยวข้องกับผี ชมบ ของไทยหรือไม่ยังไม่ซาบเกล้าฯ ถ้าหมอตำแยเปนแม่มด หมอตำแยก็เปนผู้ที่ติดต่อกับแม่ซื้อของเด็กได้ หรือ/*234ไม่ก็เปนตัวแม่ซื้อเสียเอง ที่ตรัดว่าการร่อนเด็กต้องทำเมื่อพ้นสามวันแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องไนกระแสพระดำหรินี้ การซื้อเด็กเดิมอาดเปนหมอตำแยเปนผู้ซื้อด้วยราคา 33 เบี้ย จากผีแม่ซื้อ แล้วเอามาขายไห้อีกต่อหนึ่งในวันร่อนเด็ก ไทยไหย่จึงได้เรียกหมอตำแยว่า แม่เก็บ เรียกเด็กว่า ลูกเก็บ ข้าพระพุทธเจ้าคิดตรองไปติดอยู่เพียงนี้ ยังตีความไม่ได้ตลอดปลอดโปร่งไป
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*235ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๐ ได้รับแล้ว
ขอบใจมากที่อุตส่าห์ค้นคำเรียกเชื้อวงศ์ของพวกไทยต่างๆ จดส่งไปให้ทราบ . แต่เราจะเอาอย่างไม่ได้ นอกจากคำซึ่งมีในกฎหมายของเรา เพราะมีหลักที่อ้างว่า ของเรา คำเรียกเชื้อวงศ์ของพวกไทยต่างๆ ทีก็เอาอย่างมาจากพวกบ้านใกล้เรือนเคียงบ้าง หรือผูกเอาใหม่ก็จะมี อย่างไรก็ดี ความหมายในคำที่ใช้นั้นก็จะเดินมาเสียแล้ว แต่ไม่ว่าอะไร เรียนให้รู้มากไว้เปนดี
จะให้ตัวอย่างคำพูด ฉันไปเที่ยวเมืองชล พระครูวัดต้นสน แต่สีกแล้วแกมาหา แกใช้คำว่า บุตรเขยเลี้ยง เล่นเอาคิดเสียเทบตายว่าอะไร ทีหลังจึงคิดได้ว่าแกบวชจนเปนสมภาร สึกออกมาก็มาคว้าเอาแม่หม้าย ซึ่งมีลูกสาวติดจนมีผัวแล้ว จึงผูกคำนั้นขึ้น ที่จริงคำว่า พ่อเลี้ยง แม่เลี้ยง ลูกเลี้ยง นั้นดี เข้าใจได้ตลอดจนถึงคำ บุตรเขยเลี้ยง คำ พ่อตา แม่ยาย ฉันเข้าใจว่าเรียกตามเมียตามลูก ท่านบอกคำ อ่อน เปน ออ นั้นดีมากทีเดียว เคยได้ทราบแต่ อ่อน เปน หล่อน อนึ่งคำ นาย ก็นึกว่าเปนภาษามคธ มาแต่คำ นายก ตามความจริงจะอย่างไรไม่ทราบ แต่คำ นาย ที่เราใช้ ไม่ได้มาแต่คำ นายก แน่ เพราะเปนคู่กับคำ นาง แต่ไม่ทันคิดไปถึง คำใช้ของเราก็ชอบกล เช่นคำว่า ขุนนาง ก็หมายเปนแต่ว่าอมาตย์เท่านั้น แต่ตามคำแล้วมีเมียอยู่ด้วย นี่ก็ทำให้เหนว่าคำนั้นเดิน
๗ ชั่วโตตร สมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ได้ทรงวินิจฉัยไว้ทราบแล้วว่าตัวเปนกลาง นับขึ้นไปสามชั้น ลงมาสามชั้น คำ ขอต ของอังกฤษก็เคยทราบว่า มาแต่ คอกงัว คำว่า วัง กับ เวียง นั้นก็เคยคิด เหนเปน/*236คำเดียวกัน คำ ฉัน ท่านว่าแปลเอาความไม่ได้นั้น ทำให้ฉันได้หลัก จะเปลี่ยนให้ท่านใหม่ ฉนั้น ฉนี้ ไฉน คือ เช่นนั้น เช่นนี้ เช่นไหน นี่ก็รู้แล้ว แต่ยึดเอาคำ ฉัน เปนมั่นคงเสียเพราะเปนตัว ฉ เท่านั้น
คำว่า หมอตำแย นั้นชอบกลมาก หรือหนึ่งต้นตำแยจะใช้เปนยาให้ออกลูกง่ายก็ไม่ทราบ แต่ทีหลังนี้ออกชื่อ ตำแย แล้วก็หมายว่าทำให้คัน หมอตำแยจะว่าหมอคันก็กะไรอยู่ ที่ท่านวินิจฉัยถึงคำ มดหมอ นั้นดีมาก แต่ก่อนนี้ คนที่จะเปนหมอจะต้องรู้การเสกเป่านั้นแน่ คำ หมอ เราก็ใช้ไม่ว่าอะไร ไม่ใช่แต่แพทย์ หมอก็เปนอันที่ต้องรู้การเสกเป่าทั้งนั้น การซื้อเด็กของหมอตำแย ฉันเหนด้วยกับความเหนของท่าน
คำ สกาว ใน พระลอ แต่ก่อนเข้าใจว่า ขาว เพราะคำ หงอกสกาว นำไป บัดนี้มาคิดถึงคำ สินสกางสอดจ้าง ขึ้นได้ สกาง จะแปลว่ากะไร และลิลิตพระลอนั้น ข้างท้ายมีโคลงว่า จบเสร็จมหาราชเจ้า นิพนธ์ แปลกันว่าพระมหาราชครูแต่ง แต่มีความเหนอันหนึ่ง ว่าองค์พระนารายน์ทรงแต่งทีเดียว ความเหนก็ชอบกล คิดว่าที่บอกว่าใครแต่งนั้น เปนเติมทีหลัง เดากันเสียมาก
เขียน เยียน ถูกหรือ เยือน ถูก เราเขียนอยู่ทั้งสองอย่าง
กับคำว่า ผ้าม่วง นุ่งม่วง แต่เดิมทีจะมีแต่สีม่วงดอกกระมัง แต่มีคนคิดว่าคำ ม่วง จะเปนภาษาอื่นก็ได้ เปนความคิดดีอยู่ ท่านช่วยสอบด้วย ม่วง จะแปลว่ากะไร
<นริศ>
/*237กรมสิลปากร
14 ธันวาคม 2485
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ 24 พรีสจิกายน รวมสองฉบับไว้แล้ว พระเดชพระคุนล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ที่ทรงพระเมตตาตรัดแนะอธิบายเรื่องช่างตลอดมา กะทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดและความรู้สว่างขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก ตกว่าความรู้วิชาช่าง หรือวิชาได ต้องอาสัยของเก่าเปนครู แต่ต้องรู้จักไช้วิชาที่เรียนรู้ มาดัดแปลงแก้ไข ไห้เข้ากับลักสนะที่จะทำ ดังเรื่องบุสบกที่ซงพระเมตตา ยกตัวอย่างประทานมาไห้เห็น ข้าพระพุทธเจ้ามาได้ความแจ่มแจ้งขึ้น ไนข้อที่ฝรั่งกล่าวว่า สิ่งงามต้องมี Harmony คือมีส่วนประสานกันได้เหมาะเจาะ ก็คือเปนดั่งที่ตรัดประทานมาไนเรื่องบุสบกนี้เอง
คำว่า ยานะนาวา คนพูดกันเปน ยันนาวา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เมื่อพูดว่า ยานะนาวา เสียง นะ ถูกเสียง นาวา ซึ่งเปนเสียงยาวถึงสองพยางค์ต่อกัน กะทำให้เสียง นะ เบาไป และขัดจังหวะ พูดเร็วเข้า เสียง นะ ก็หายไป เปน ยานนาวา เสียงยาวทั้งสามพยางค์ พูดไม่ได้สดวก เสียง ยานจึงหดเปนสั้นไป เว้นไว้แต่จะออกเสียง นาวา เปน นะวา เสียง ยาน จึงจะไม่หด
ที่ตรัดประทานเรื่อง มีผู้ว่าสุนทรภุ่เปนคนเล่นเพลงมาก่อน โวหารจึงเชี่ยวชานนัก ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อสนิท ไนหนังสือฝรั่งกล่าวว่า มนุสรู้จักร้องเพลง หรือพูดเปนเสียงดนตรีได้ก่อนพูดเปนร้อยแก้ว เพราะฉะนั้นคำพูดของมนุส จึงหยู่ที่ประโยคไม่ไช่หยู่ที่คำ คือพูดเปนประโยคก่อน ไม่ใช่เอาคำมาเรียงเปนประโยค ที่รู้จักเอาคำมาเรียงกันเปนประโยค เปนของเกิดทีหลัง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าสุนทรภู่เปนปเรียน ก็คงแต่งหนังสือ/*238กลอนตลาดไม่ได้ดี เพราะจะต้องนึกหลักไวยากรน์ และข้อกำหนดต่างๆ ซึ่งจะทำให้สำนวนโวหารไม่เปนไปตามธัมดา
คำว่า ละคอน ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านหนังสือฝรั่ง เขาอธิบายว่าเปนคำชวามาจากธาตุ ลกุ ซึ่งแปลว่า กะทำหรือกะทำบทบาท คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเขียน ละคอน ว่ามาจาก นคร จะเปนสำคันผิด เพราะด้วยเรื่องเสียงมาพ้องกัน ละคอนทางปากไต้มีแต่โนรา ลางทีจะเปนด้วยชาวนครได้แบบอย่างละคอนไปจากกรุงสรีอยุธยา ตามที่ว่าขุนสัทธาไปสอนไห้ เสียงไปไกล้กับ คำว่า นคร เลยเหมารวมกันเปนคำเดียวไป คิดว่า ชาตรี หมายความถึงหยู่คง ลางท่านว่ามาจากคำว่า กสัตร โดยอ้างเหตุที่ว่า ชาวอินเดียออกเสียง คำนี้เปน ฉัตรี หยู่ และคำว่า ชายชาตรี ก็แปลว่า ชายนักรบ กรมหมื่นพิทยาฯ ซงเห็นว่า ชาตรี ไม่ไช่เปนนักรบ แต่เปนหยู่คง น่าจะมาจากคำว่า สาสตรี จะเหมาะกว่า เพราะ สาสตรีคือผู้รู้สาตร เหมาะแก่ที่จะรู้วิชาหยู่คง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ตามคำอธิบายทั้งสองข้างบนนี้ เปนเพียงสันนิถานตามความหมายเท่านั้น ยังหาหลักถานมายืนยันไม่ได้ ลางทีอาดจะค้นเอาไว้จากเรื่องที่เอามาไช้เรียกละคอนทางปากไต้ว่าทำไมจึงเรียกละคอนว่า ชาตรี แต่ก็จนด้วยเกล้า ฯ คิดต่อไปไม่ได้ตลอด อนึ่งได้ซาบเกล้าฯ ว่า เขมนเรียกโขนว่า ลโขน ชวนไห้คิดไปว่า โขน กับ ละคอนจะเปนคำเดียวกัน
ฝัน ไนความเดิมคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเกิดจากนอนหลับก่อน แล้วพายหลังความหมายจึงขยายออกไป เปนเวลาตื่นก็ฝันได้ เมื่อความหมายขยายกว้างออกไป ถ้าจะไห้หมายความชัดถึงคำเดิม ก็ต้องเติมคำ นอนลงไปช่วย เปน นอนฝัน เทียบได้กับคำ dream ซึ่งเดิมเปน นอนฝัน แล้วพายหลังถึงตื่นหยู่ก็ฝันได้ จนกระทั่งอาการที่เหม่อมอง ฝรั่งก็ไช้คำว่า ฝัน ได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ไล่เลียงชาวพายัพถึงเรื่องผีปู่ย่าของเขา ได้ความว่า เขามีหิ้งสำหรับบูชาหยู่เหนือหัวนอน บนหิ้งไม่มีอะไร นอกจาก/*239สมมตเอาว่าผีปู่ย่าหยู่ที่บนนั้น และจุดธูปเทียนไปวางบูชาเท่านั้น เปนหย่างเดียวกับที่ชาวบ้านไนกรุงเทพ ฯ นึกจะบนบานเจ้าอะไร นึกเอาแล้วก็จุดรูปไปปักบูชาไว้ ชาวพายัพเมื่อเด็กผู้ชายเปนผู้ไหย่ก็ต้องมีพิธีแยกผีเอาไปบูชาของตน เวลาออกเรือนไปก็ต้องเชินผีปู่ย่าของตนไปด้วย มีพิธีทำก็ง่าย ๆ เปนแต่บอกกล่าว แล้วก็สมมตเอาว่าไปด้วย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเปนลัทธิเดียวกับที่ฝรั่งเรียกว่า Ancestor worship ซึ่งเปนลัทธิขั้นต้นของสาสนา มีหยู่ทั่วไปไนชนชาติโบราณ แม้จีนและยี่ปุ่นก็ยังถือกันหยู่ ไนสมัยเมื่อมนุสยังหยู่กันเปนครอบครัว ยังไม่ได้รวมกันเปนประเทสชาติไหย่โตเหมือนทุกวันนี้ คนถือผีปู่ย่าก็เปนของดี เปนเครื่องยืดเหนี่ยวไห้คนไนครอบครัวประพรึดตามขนบประเพนี ซึ่งเปนของสำคันของการปกครองไนครั้งนั้น ทางอีสานเรียกผีปู่ย่าว่า ปู่ตา ถ้า ตา มีความหมายว่าพ่อของแม่ ก็สแดงว่า ทางอีสาน ถือเครือาติฝ่ายหยิงด้วย ผิดกับทางพายัพ ซึ่งเปนแต่ถือทางฝ่ายพ่อหย่างเดียว การแยกผีเมื่อออกเรือนไป ก็ไปหยู่รวมกับของฝ่ายหยิง ตรงกันข้ามกับจีนและอินเดีย ซึ่งตามประเพนีของเขา ชายจะหยู่บ้านหยิงไม่ได้ ลางทีคติของไทยที่ชายไปหยู่บ้านหยิง จะติดมาจากประเพนีของมนุสตระกูลมอ-เขมร ซึ่งได้ซาบเกล้าฯว่าพวกข่ามีประเพนีที่ชายต้องไปรับไช้พ่อผู้หยิงมีกำหนดเปนเวลาเท่านั้นปี จึงจะได้หยิงมาเปนภรรยา เปนชนิดฝากบำเรอ ในกตหมายเก่าคำว่า ขวัน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เปนคำเดิมของไทย ตรงกับฝรั่งเรียกว่า soul แต่ขวันของไทยเดิมและของจีน และของชาติต่างๆ ในแหลมอินโดจีนตลอดไปถึงมลายู มีประจำตัวคนหยู่หลายขวัน ผิดกับ soul ของฝรั่งซึ่งมีหยู่กับมนุสเท่านั้นและมีเพียงดวงเดียว เมื่อไทยได้คติอาตมันของพราหมน์ เกิดมีคำว่า วิาณ ขึ้น ก็กันเอาคำ ขวัน ของเดิมไห้มีความหมายไปอีกหย่างหนึ่ง ลางทีจะเปนคำเดียวกับเจตภูต ซึ่งคงได้มาจากคติอินเดียอีกเหมือนกัน จึงเกิดแยกเปน ขวัน เจตภูต และ วิาน ขึ้น ในภาสาฝรั่งไม่มีคำแยก เมื่อแปลคำ ขวัน เจตภูต ก็ไช้ soul คำ/*240เดียวรวมกันหมด ไนด้านความรู้เรื่องสาสนาของฝรั่ง เขามีวิชาเรียกว่า Comparative Religion เปนการสึกสาลัทธิสาสนาต่าง ๆ ที่มนุสนับถือมาแต่แรกเริ่มเดิมทีว่ามีความคิดเห็นและเชื่อถือกันมาหย่างไร จนมาเปนลัทธิ-สาสนาต่าง ๆ ทุกวันนี้ เริ่มด้วยเรื่องคติความเชื่อถือเรื่อง soul หรือขวันก่อน แล้วถึงคตินับถือผี นับถือผีปู่ย่า และผีของคนที่ต้องกลัวเกรง นับถือรูปบูชาและของขลัง นับถือสิ่งธัมชาติ บูชาต้นไม้ ไฟ แผ่นดิน และอื่นๆ นับถือสัตว์ไหย่และสัตว์ดุร้าย แล้วถึงขั้นนับถือเทวดาหรือพระเจ้ามากองค์ (polytheism) ถัดมาก็ถึงขั้นนับถือพระเจ้าองค์เดียว (monotheism) นับถืออำนาดที่เปนปติปักส์ต่อกัน (dualism) และนับถือสิ่งต่างๆ ไนสกลโลก จะเปนพระเจ้า เทวดา หรืออะไร ว่าออกมาจากพระเจ้าองค์เดียวหรือแหล่งเดียว (pantheism) เรียนหลักกว้าง ๆ อย่างนี้ แล้วจึงสึกสาหลักของสาสนาต่าง ๆ ที่เปนสาสนาไทย่ที่มีหยู่ไนอดีตและปัจจุบันนี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าพระสงฆ์ที่ทำการเผยแผ่พุทธสาสนา ได้เรียนรู้หลักไนวิชานี้ไว้บ้าง ก็จะเปนการดี สดวกแก่การสั่งสอนได้ไม่น้อย
คำว่า ท่องสื่อ ตัวจีนเปน 通使 และ บั้นสื่อ 伴使 คำ ท่องสื่อ ท่อง แปลว่า ไปตลอดทั้งหมด ติดต่อ เข้าไจซึมซาบ เปิดเผย ไกล้กับคำไทยหยู่คำหนึ่งคือ ทั้ง สื่อ แปลว่า ส่งไปไช้ จัดการ สืบต่อ ตรงกับคำไทยคือ สื่อ และ ไช้ คำนี้แต้จิ๋วอ่านเปน ไซ้ กวางตุ้งอ่านเปน ซี และจีนหลวงอ่านเปน สื่อ รวมกันเปน ท่องสื่อ แปลว่า ผู้เปนตัวแทน (เอเยนต์) บั้น แปลว่า เพื่อนผู้ร่วม ผู้ไปด้วย ตรงกับคำว่า เพื่อน ทางอีสานเปน เปิ้น แปลว่า เขา ท่าน แต้จิ้วอ่านว่า ปั้ว กวางตุ้งเปน ปู๊น และเปน ผั้น จีนหลวงเปน ปั้น รวมกันเปน บั้นสื่อ แปลว่าเปนผู้มีที่ไช้ไปด้วย คือ ตัวรอง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ไทยจะได้สำเนียงของคำ ท่องสื่อ และ บั้นสื่อ มาทางจีนหลวง เพราะสองคำนี้จะเปนคำไช้หยู่ไนทางราชการโดยฉะเพาะ
คำ เยียน และ เยือน ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูไนคำไทยต่าง ๆ ไม่พบ นายสุดว่าทางอีสานไช้ปะปนกันทั้งสองคำ เขียนเปน เยียน แต่อ่าน เยือน /*241ก็มี ถ้าปรับเทียบเพียงสระ เอีย กับ เอือ ก็เพี้ยนกันได้ เช่น เวียง เมือง เปลี่ยน-เปลือน (ปากไต้) เยียงผา-เยืองผา (พายัพ) เชียด (ปากไต้)-เชือด เสีย (ไทยทางจังหวัดเลย) -เสือ และ เกลือ ก็เปน เกีย ในภาสาจีนคำว่า เซ่น กวางตุ้ง เฉง แต้จิ๋วว่า เชี้ย ตรงกับ เชื้อเชิน ไนไทย
คำว่า ม่วง จนด้วยเกล้า ฯ ค้นหาต้นเหตุที่มาไม่พบ แม้แต่คำว่าสีม่วง ไนไทยไหย่ก็ไม่ใช้ กลับไช้ว่า แดงก่ำ ลางที ม่วง จะออกมาจากสีของไบมะม่วงอ่อน ก็ซาบเกล้า ฯ ไม่ได้ แล้วเอามาไช้เรียกเปนสีขึ้น พระเทวาภินิมมิตพูดถึงรูปลางรูป ว่าเปน สยมภู ข้าพระพุทธเจ้าซักถามว่าหมายความอะไร พระเทวาฯ ว่าหมายถึงรูปไม่เปนชิ้นดี ไม่ไช่ฝีมือช่าง และว่าเรียกตามที่ไต้ฝ่าพระบาทเคยตรัด ข้าพระพุทธเจ้านึกขึ้นได้ว่า ดูเหมือนคำนี้มีพูดไว้ไนเรื่องขุนช้างขุนแผน ไนคำว่ารกยุ่งสยมภู หรืออะไรไนความนี้ เห็นจะหมายความว่า เปนของเกิดเองตามธัมชาติ ไม่ไช่จากช่างประดิถขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานซาบเกล้า ฯ ถึงที่มาและความหมายของคำนี้ด้วย
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ยง อนุมานราชธน>
/*242ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ ธันวาคม ๒๔๘๕
นายยง อนุมานราชธน
จะบอกว่า วัดราชสิงขร นั้นหาใช่ไม่ ที่ถูกนั้นเปน วัดลาดสิงขร ทีจะไปยืมชื่อวัดอะไรที่ไหนมา เพราะในกรุงไม่มีลาดภูเขา ชื่อตำบลทางโคราชก็มีเรียก ภูเขาลาด เปนอย่างเดียวกัน นั่นก็หลงเรียกว่า ภูเขาราช เพิ่งจะมากลับเรียกถูกได้ในเมื่อเร็ว ๆ นี้เอง
คำ ตราสังข์ ท่านคิดว่าจะเปน ตราสาง นั้น ชอบอย่างยิ่ง เสียดายที่สมเด็จกรมพระสวัสดิ์ผู้ตั้งคำถามสิ้นพระชนม์เสียแล้ว หาไม่ก็จะทูล
คำว่า เสือ นั้นมักมีคำว่า สาง อยู่ด้วย ลางทีก็แถมคำ แม่นางโกง ต่อเข้าอีกด้วย เสือสาง เปนเสือกับผี ลางทีจะเปนด้วยนั่งป่ง เขาว่าถ้าเหนเปนพระธุดงค์ก็คือเสือ ถ้าจะยิงก็ให้ยิงบาตรแปลว่าหัวเสือ คำ แม่นางโกง ซึ่งต่อท้ายก็เหนจะเปนผีเหมือนกัน ป่ง ฉันแปลว่า พง หม่อมราชวงศ์วงษ์ในกรมหลวงพิทักษมนตรี (เรียกกันว่าคุณวงษ์) แกเปนช่างเขียนฝีมือดีมีคิดมาก แต่แกชอบเขียนแผลง ๆ แกเขียนพระมงกุฎแผลงพระยารัง เปนรูปคนหนีออกไปจากต้นรังสามตัว แกบอกระบุะว่า อ้ายนี่ผี อ้ายนี่สาง อ้ายนี่นางไม้ จำรูปไม่ได้ แต่เปนผมยาวอยู่ตัวหนึ่งนั้นแน่ รูปนั้นเดี๋ยวนี้ก็ยังอยู่ แต่ตัวตายแล้ว
ท่านจับใจในการที่ฉันพูดถึงเรื่องผี ยังมีอีกเรื่องหนึ่งคือ เรื่องเวทมนต์ดลคาถา จะเศกให้ดีร้ายอย่างไรก็ได้ เพราะเราเชื่อกัน ถ้าไม่จดไว้ก็นับวันแต่จะเข้ากลีบเมฆหายตัวไปเปนแน่ เพราะความเชื่อของคนเดี๋ยวนี้คลายลง สมเด็จกรมพระยาเทววงษ์ทรงทักว่า เสน่ห์ กับ ยาแฝด นั้นผิดกัน เสน่ห์ เปนทำตัวของตัวเองให้รัก ส่วน ยาแฝด นั้น เขาทำเราด้วย ยาแฝดนั้นมักเข้าของเมา เช่น เม็ดสวาด เปนต้น จะทำให้เรา/*243เปนบ้า ตามธรรมดาคนบ้าย่อมชอบคนตามใจคือตัวเขาเอง ควรจะรวังตัว อย่าให้ต้องยาแฝด การรวังตัวก็ง่ายเพราะยาแฝดนั้นต้องกิน เราอย่ากินของคนที่เราไม่ไว้ใจก็แล้วกัน เปรียบเหมือนรวังตัวอย่าให้ต้องอาหารที่คลุกเคล้าด้วยยาพิษฉนั้น
คำว่า สวน นั้นก็สับปลับ ถ้าในเรื่องวงศ์ๆ จักรๆ ซึ่งเอาแบบทางอินเดียมาแต่งแล้ว คำว่า สวน ก็เปนสวนปลูกต้นไม้ดอก แต่คำว่า สวน ในบ้านเราหมายความว่าเปนที่ปลูกต้นไม้ลูกสำหรับกินทั้งนั้น
พิสวาท จะเขียนอย่างไรก็ตามที แต่ที่คำ สวาท สกด ท นั้นหลง ด้วยคำนั้นมาแต่ วิสฺสวาสะ
หนังสือลงวันที่ ๑๔ ธันวาคม ได้รับแล้ว
เรื่องฝีมือช่าง ท่านเข้าใจถูกทางแล้ว
เรื่องคำ ยานะนาวา นั่นเปนแต่ตัวอย่าง คำที่เหี้ยนเข้าไปนั้นมีมาก หลายอย่างด้วย ท่านวินิจฉัยคำ ยานะนาวา นั้นป่วยการ ฉันเคยแนะนำลูกหญิงปลื้มจิตรว่า ไม่ต้องใส่ทัณฑฆาฏทุกตัวไปก็ได้ แกว่าถ้าไม่ใส่ก็ต้องเขกกะดานทีเดียว ทั้งนี้ก็เหมือนกับสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ เธอเอากระดาษปิด กี ทัณฑฆาฏ ในเครื่องพิมพ์ดีดเสีย แปลว่าไม่ให้ใช้ เธอบอกว่าตัวที่ควรมีทันฑฆาฏเธอจะเขียนใส่เอาเอง เหล่านี้ก็ต้องกับความคิดฉันหมด ที่ฉันว่าจะสังเกตว่าคนเดี๋ยวนี้เขาพูดกันอย่างไรนั้น เปนถูกแล้ว ไม่ป่วยการ
คำว่า ร้อยแก้ว ฉันคิดว่าเข้าใจผิด ร้อยแก้วควรจะมีสัมผัส อย่างทุกวันนี้เรียกกันว่าร่ายยาว
ท่านว่า ลคอน มาแต่ธาตุ ลกุ นั้นดี แต่ก็หมายถึงคนรำนั่นเอง ไม่ใช่หมายถึงว่า เรื่อง อย่างเช่นฉันบอกท่าน ฉันได้อ่านหนังสือฝรั่งก็ไม่พบเลย แต่แปลว่าได้อ่านน้อย ที่เขมรเรียก โขน ว่า ลโขน นั้นฉันก็พบ แต่ศาสตราจารย์เซเดส์บอกว่า เขาอ่าน ลคอน นั่นเอง หนังสือ/*244เขมรนั้นฉันอ่านได้ แต่คำพูดของเขานั้นฉันฟังไม่เข้าใจเลย ที่ว่าขุนสัทธาออกไปหัดนั้นฉันเชื่อ แต่คงเปนทีหลัง ด้วยได้เหนเขาเล่นเรื่องไชยเชฐ อันเปนเรื่องที่เล่นกันในกรุง ทีแรกคงเล่นได้แต่ โนรา เรื่องเดียว เพราะหัดมาได้เท่านั้น ทางปากใต้จึงเรียกว่า โนรา (คือ มโนหรา) ที่กรุงจึงเรียกกันว่า ลคอนสัดตรี ความคิดฉันเยียงไปในทางว่าเปน ลคอนศาสตรี ที่ว่าเปน ลคอนชาตรี ก็เปนแต่เขียนหนังสือ ซึ่งผู้เขียนคิดว่าถูก คำว่า นคร เปน ลคอน ไปนั้นหลงเลอะแน่ แม้เมืองอื่นจะเปนลครด้วย ก็คงหลงเลอะตามกันไปเท่านั้น
เรื่องฝันฉันก็ได้ตรอง เหนว่าก็คือความคิดนั่นเอง คนจะตื่นจากหลับหรือเพิ่งจะหลับ ก็คือความคิดมาก่อนหรือไปทีหลัง ที่เอามาเปนคิดตื่นๆ อยู่ก็ว่าฝันนั้นควรแล้ว แต่นอนหลับฝันนั้นควรเติมคำว่านอนฝัน อย่างเช่นท่านแนะนำนั้นถูกแล้ว ฝันเฉย ๆ จึงถือว่าคิดตื่น ๆ
เรื่องผีนั้นเหลว จะไม่พูดถึงเลย วิธีแต่งงานนั้นก็เปนหลายอย่างดังที่ท่านแต่งไว้ แต่ที่แต่งนั้นก็ไม่สิ้น และจะสิ้นไม่ได้ เพราะประเทศหนึ่งก็ถือไปเปนอย่างหนึ่ง ลางทีประเทศเดียวก็มีหลายอย่าง
คำ ขวัญ นั้นฉันสงสัยมานานแล้ว ว่าหมายความอย่างไร เหนข้างไทยเปนหลายอย่างนัก ท่านแปลให้ได้ความเข้าใจมาก
ขอบใจที่ท่านให้ตัวหนังสือจีนในคำว่า ท่องสื่อ กับ บั้นสื่อ แต่ความต้องการนั้นจะใคร่ทราบว่า สื่อ กับ สือ (คือหนังสือ) เปนคำเดียวตัวเดียวกันหรือไม่ใช่
ขอบใจที่ท่านอธิบายคำ เยียน กับ เยือน ให้เข้าใจ
และขอบใจท่านอีกที่ช่วยค้นคำ ม่วง ให้ แม้ที่เรียกว่า สีม่วง ฉันก็ให้นึกสงสัย จะเปนสีใบมม่วงอ่อนหรืออะไรนั้นก็พักไว้ที
ที่พระเทวาว่าคำ สยมภู เปนคำฉันพูดนั้น ฉันจำไม่ได้เลย ที่จำ/*245ไม่ได้ก็คงเปนด้วยเปนคำสัพเพเหระ ฉันจำเขามาพูดอีกต่อหนึ่ง ไม่ใช่คำหลักและคงมีตีนอุอยู่ในนั้นด้วย เปน สยุมภู ด้วยคำ สยมภู นั้นฉันไม่เคยใช้เลย ถ้าจะแปลก็แปลคำ สยุมภู ว่ากอง จะหมายถึงกองขี้งัวขี้ควายก็ได้ ถ้าจะว่าไม่มีฝีมือช่างอยู่ในนั้นก็ไม่ขัดข้องเลย ดู สยมภู ในพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอ เขาแปลว่าพระเจ้า เปนคำมคธ ให้ตัวสังสกฤตไว้เปน สวยัมภุ แปลว่าพระพรหม อะไรแน่ก็ไม่ทราบ
<นริศ>
/*249กรมสิลปากร
25 มกราคม 2486
ขอประทานกราบทูล ซงซาบได้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ 23 ธันวาคม ไว้แล้ว ที่ถวายตอบมาล่าช้า เพราะมีราชการเร่งร้อน พัวพันหยู่ตลอดเวลา แต่อาสัยที่ประทานอภัยแก่ข้าพระพุทธเจ้าไว้ว่า ถ้าเปนเรื่องไม่รีบร้อน จะกราบทูลมาล่าช้าก็ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจึ่งได้ยึดพระเมตตานี้
ที่ตรัดประทานชื่อวัดราชสิงขรว่าที่ถูกเปนวัดลาดสิงขร กะทำไห้ข้าพระพุทธเจ้าสิ้นความสงสัยซึ่งมีมานาน เพราะวัดนั้นก็เปนวัดราสดร์ ไม่ไช่เปนวัดหลวง หรือราชสิงขรจะหมายความว่าพูเขาไหย่ ก็ไม่มีลาดเลาว่ามีเขาอะไร เมื่อตรัดขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงนึกได้ว่าได้วัดพระยาไกรลงไป ก็มีวัดลาดบัวขาว ได้คู่กับวัดลาดสิงขร ลางทีคำว่า สิงขร เปนคำศัพท์ ผิดกับคำว่า บัวขาว ซึ่งเปนคำไทย จึงมีผู้เข้าไจผิด แปลงลาดสิงขร เปน ราชสิงขร ไป ยังมีชื่อคลองหยู่อีกแห่งหนึ่ง หยู่แถวอ่างทองหรือสิงห์บุรี ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ ไนแผนที่เขียนไว้ว่า ราชชะโด ที่ถูกน่าจะเปน ลาดชะโด แถวประทุมธานีก็มีคลองลาดหลุมแก้ว เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปภาคอีสาน พบชื่อว่า หินดาบ อยู่หลายแห่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าจะเปน คำเกี่ยวกับ ลาด ได้คันตูไนพจนานุกรมไทยไหย่ ไม่พบคำลาด ลองกลับ ลาด เปน ลาน เปน หลั่น ก็ไม่ได้ความ แต่คำว่า หลั่น นั้นเขาแปลไว้ว่า พังลง ตกลงมา เช่น จากก้นหม้อ เห็นจะหมายความว่า ก้นลึก เปนแอ่งลงไป มีเสียงดัง กดไกปืน ตรงกับลั่นปืน หลั่นเงินคือเงินที่บิหรือแตกออกเปนก้อนเล็ก ๆ สำหรับการซื้อขาย เมื่อพบเช่นนี้ข้าพระพุทธเจ้าก็นึกไปถึงพระนามพระมหากสัตร์ ที่จดไว้ไนพระราชพงสาวดารว่า ทองลัน ทองลั่น หรือ ทองจันท์ ลางทีจะแปลว่า ท้องน้อย คือ ทองลั่น แต่กลับคำกันกับคำว่า ลั่นเงิน ไนไทยไหย่
/*250ที่ตรัดประทานเรื่องช่างเขียนเขียนพระมงกุต แผลงพระยารังเปนรูปคนหนีออกจากต้นรังสามตัว กะทำไห้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงหนังสือฝรั่งเรื่องหนึ่ง เขาอธิบายถึงความหมายของคำว่า วรรนคดี ว่า ถ้าจะไห้ใครแต่งพรรนาถึงต้นไม้ต้นหนึ่ง ต่างว่าเปนต้นมะขาม ก็จะมีผู้แต่งบอกรูปและลักสนะของต้นมะขามได้ถูกต้อง เมื่อใคร ๆ อ่านแล้วก็รู้ได้ว่านั่นคือต้นมะขาม อย่างนี้เปนแต่งตามธัมดา แต่มีคนหนึ่งแต่งแปลกออกไป เมื่อใครๆ อ่านแล้ว เกิดความรู้สึกว่าไม่ไช่เปนต้นมะขามเฉย ๆ ยังทำไห้เกิดเปนความรู้สึกเปนเวทนารมย์ (Emotion) ทำไห้หยากเห็นต้นไม้นั้น ดั่งนี้เปนวรรนคดี และกล่าวต่อไปว่าผู้มีนิสัยเปนนักวรรนคดีและนักสิลปินย่อมเปนดังนี้ มองเห็นอะไรไนธัมชาติมีตัวตนทั้งนั้น เห็นแล้วก็นำเอามาแต่งพรรนาหรือวาดภาพ ทำไห้ผู้อ่านผู้ดูรู้สึกเห็นไปด้วย เขาว่าเด็กๆ มักเห็นอย่างนี้ได้ดีกว่าผู้ไหย่ เพราะมีความนึกเห็น (Imagination) ซึ่งเข้าไปไนธัมชาติดีกว่าผู้ไหย่ เมื่อตรัดถึงเรื่องเขียนต้นรังเปนคนออกจากต้นไม้ ถ้าเขียนเปนไห้ผู้ดูนึกเห็นไปเอง ไม่ต้องเขียนเปนรูปคน เปนเหมือนหนึ่งว่าต้นไม้นั้นมีตัวตนกำลังหนีไป รูปนั้นก็เปนสิลปขึ้น
ไนภาสาไทยไหย่ สาง แปลว่าพรหม หรือผู้หยู่เหนือมนุส และเหนือผี ตกว่า สาง กับ ผี ไนความเดิมก็หมายถึง อมนุส ซึ่งมีทั้งดีและร้าย ส่วน แม่นางโกง ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูพจนานุกรมไทยไหย่ มีคำว่า กุ่ง แปลว่ามีลักสนะดีหรือชั่ว เปนคำยกย่องไห้เกียรติยส และว่ามาจากบาลี ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าก็คิดไม่เห็นว่าจะเปนบาลีได้หย่างไร จนไปพบว่า กุ่งฝั่น ว่า เปนอมนุสเผ้าพระสุเมรุ จึงซาบว่าเปนกุมภันท์นั่นเอง ตัดสั้นเอามาแต่ กุม คำเดียว แล้วเพี้ยนเปน กุง ไป แต่ความไม่เข้ากับแม่นางโกง
เสน่ห์เปนทำตัวเองไห้รัก ส่วนยาแฝดเปนเขาทำเราด้วย ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า แยกความเสียดังนี้ดีมาก เพราะไม่ทำไห้เข้าไจผิดไนภาสา ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำไทยไหย่ พบคำแฝด แปลไว้ว่า/*251บิออก ส่วนลูกแฝดเขาไช้ว่า ฝาแฝ ฝา แปลว่า เชื่อม ต่อไห้รวมกัน แฝ แปลว่าแบ่งออกเปนส่วน ๆ ถ้าเอาความตามนี้ ยาแฝด จะหมายความว่า ยาแบ่ง (รัก)
ที่ซงทักถึงคำ สวน ว่า ไนเรื่องจักรๆ วงส์ ๆ เปนสวนปลูกต้นไม้ดอก ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้คิดว่า สวนดอกไม้เปนคำเกิดทีหลัง เดิมจะเปนแต่สวนปลูกต้นไม้ลูก แล้วอาสัยหลักแนวเทียบ เกิดเปนสวนไม้ดอก ไนที่สุดที่ซึ่งมีของมาก ๆ ลางพวกที่ไม่เปนต้นไม้ ดอกไม้ ก็เปนสวนได้ เช่น สวนเปด สวนงู ไนบาลีมี อุทยาน และ อาราม ก็คงเปนสวนเที่ยวเล่น แต่ลางทีก็เรียกว่า ป่า เช่น เชตุพน ทางพายัพเรียกสวนดอกไม้ว่า สวนดอก ไทยไหย่เรียกว่า สวนหมอก หมอก แปลว่าดอกไม้ ทางไทยขาวเพี้ยนเปน บอก จะเปนคำเดียวกับ กะบอก ที่แปลว่าดอกไม้ไนคำประพันธ์ เช่น กะบอกทิพผกากวน คำ ดอก ไนเขมนก็มีไช้ แต่มหาฉ่ำบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ดอก ไม่ใช่คำเขมน จะว่า ดอก กับ บอก เปนคำเดียวกัน ก็ไม่มีทางที่ ด กับ บ จะสับเปลี่ยนเสียงกันได้ เพราะผิดถานกรน์ ห่างกันมาก
คำว่า สื่อ กับ สือ ไนตัวหนังสือจีนเปนคนละตัว สื่อ เปน 使 ส่วน สือ เปน 畫 กวางตุ้งอ่านเปน สื้อ แต้จิ๋วอ่านเปน จือ แปลว่าเขียนสมุด หนังสือ หรือตัวหนังสือ ข้าพระพุทธเจ้าพยายามค้นหาที่มาของคำว่าหนังสือมานาน แต่ก็ยังติดหยู่ที่คำ หนัง ค้นหาไม่ได้ความ
ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเรื่องคำ ตักบาตร์ กับคำ ไส่บาตร์ ว่า ตักมาจาก ตัก ไนคำเขมนแปลว่า ไส่ จอด พัก ซึ่งยืดคำเปน ตำหนักว่า ที่พัก ครั้นไปถึงคำว่า ตักน้ำ รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าผิดกันกับคำว่า ไส่น้ำ จึงวินิจฉัยว่า ตักน้ำ จะหมายความว่าไส่น้ำลงไปไนภาชนะที่ตัก แต่นึกเฉลียวไจว่า ตักน้ำ ควนจะมีอยู่ไนคำไทยมาแต่เดิม เมื่อค้นดูไนภาสาไทยถิ่นต่าง ๆ ความก็สมจริง มีคำว่า ตักน้ำ อยู่ทุกถิ่น จึงรู้ได้ว่า ตัก เปนคำ/*252ไทย หากไปพ้องเสียงเข้ากับคำว่า ตักบาตร์ ซึ่งเปนคำเขมน ยก กับ เลิก ไนความว่า ยกทัพ กับ เลิกทัพ มีความหมายผิดกัน แต่จะมากลายขึ้นไนชั้นหลัง เพราะไน รามเกียรติ์ ดูเหมือนไช้เลิกทัพว่ายกทัพไปก็มี เช่นว่า ครั้นได้เริกส์ไห้เลิกทัพชัย ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำว่า ยกย่อง ยอ ไนไทยไหย่ แปลความเดียวกันว่า เอาขึ้นไห้สูง ไห้เกียรติยส ถ้าเช่นนั้น ยอ สวิง สี่แจ่ง ที่รวบขึ้นไว้ที่คันก็เปนคำเดียวกัน ยกยอ แปลว่ายกสวิงชนิดนี้ก็ได้ และแปลว่าไห้เกียรติยสก็ได้ ไนไทยไหย่คำว่า ไห้เกียรติยสไช้ว่า ย่องยอ หาได้ใช้ว่า ยกยอ ไม่ เรื่องคำมีความหมายตรงกันข้าม เช่น ตัก ยก กับ เลิก มีอยู่อีกคำหนึ่งคือ สรี ที่แปลว่า พลู เมื่อประกอบกับคำอื่น เช่น พานพระสรี กลายเปนพานหมากไป คำที่กลายความหมายไปเช่นนี้ พอเห็นเหตุผลที่กลาย แต่คำว่า แพ้ ซึ่งแปลว่าชนะ กลับมาเปนไม่ชนะไป ข้าพระพุทธเจ้าจนปัา ค้นหาเหตุผลไม่ได้
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ยง อนุมานราชธน>
/*253ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
นายยง ส อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๕ มกราคม ได้รับแล้ว ทราบอยู่เต็มใจแล้วว่าท่านมีงานมาก
เรื่อง ร ล นั้นอาลวาดมาก ได้สังเกตเหนทางจีนไม่มี ร แต่ทางยี่ปุ่นตรงกันข้าม ไม่มี ล ต่างคนดูก็ต่างดี ดีกว่ามีทั้งสองอย่าง
ท่านพูดถึงคำที่ฉันบอกท่านในเรื่อง วัดราชสิงขร แล้วท่านบอกวัดลาดบัวขาวนั้น คำ ลาดบัวขาว เปนชื่อสถานีรถไฟ ทางไปโคราชก็มี ลาดชโด ฉันก็เคยเรียกเช่นนั้น แล้วได้ยินคนอื่นเรียกก็เรียกเช่นนั้น ที่เรียกว่า ราชชโด นั้นไม่เคยพบ จะบอกท่านอีก คำ เปรียญ นั้นตั้งใจให้เปน ปริญัติ กับคำ เหรียญ ตั้งใจให้เปน หิรัญ (เงินแผ่น)
กับคำว่า เหยียด เปนวิธีการคำนวนเลขไทยอย่างหนึ่ง เช่น เหยียดนพเปนเอก เหยียดเบงคงเบง เปนต้น ไม่มีหยาบคายอะไรเลย แต่ภาษาใหม่ใช้ว่า เหยียดหยาม เปนชั่วไป แล้วฉันเหนหนังสือใหม่ลงมาอีกเปลี่ยนเปน เหยียบหยาม ก็นึกอนุโมทนา
ท่านนึกถึงพระนามพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่า ซึ่งเขียนว่า เจ้าท้องลั่น นั้นประหลาดพิลึก ฉันไม่ได้นึกไปถึง ที่เขียนว่า เจ้าทองจันทร์ นั้นทีจะใหม่ ผูกเทียบไปตามสำเนาเก่า ด้วยคำ ท้องลั่น ไม่เพราะพริ้ง
สาง ซึ่งไทยใหญ่แปลว่า พรหม นั้น ก็คือเทวดานั่นเอง เทวดาก็คือ ผี สมกับที่เรียกว่า ผีฟ้า เครื่องสังเวยทางชวาเขามีเซ่นเทวดากับเซ่นผีต่างกัน หากเหนแต่เครื่องเซ่น ไม่พบคนที่จะบอกจึงไม่เข้าใจ ทราบแต่เครื่องเซ่นของเขาว่ามีตัวผู้ตัวเมีย เช่นกล้วยนั้นเปนตัวผู้ แผ่นกลแมเปนตัวเมีย เช่นนี้เปนต้น นี่มีคนเขาบอกให้จึ่งได้รู้
/*254สวนไม้ดอก นั้นฉันยอมแล้วว่าทีหลัง แต่คำว่า ทีหลัง นั้นเปนอนาคตไกลมาก ดูชอบกลอยู่ ดง ก็มีในบ้านได้ เช่น ดงดำแย เปนตั้น
ขอบใจท่านที่ช่วยค้นหนังสือจีนในคำว่า สือ กับ สื่อ บอกมาให้ทราบ การเขียนหนังสือบนแผ่นหนัง เหนจะเปนฝรั่ง ดูเหมือนฉันได้บอกแก่ท่านว่า อ้ายแผ่นทีฝรั่งเขียนหนังสือขาดกะร่องกะแร่ง และม้วนๆ นั้นเปนแผ่นหนัง รู้โดยได้ถามพวกฝรั่งเขา ประเพณีทางต่างประเทศเข้ามาอยู่ทางเรา โดยไม่ค่อยรู้ตัว
ตักบาตร กับ ใส่บาตร ฉันเคยคิด เหนเปนเอาออกกับเอาเข้า ท่านให้ตัวอย่างถึง ตักน้ำ นั้นดีมาก ในคำว่า ยก กับ เลิก ก็เปนคำเดียวกันจริง แต่เรารู้สึกว่า ยกทัพ เปนไป เลิกทัพ เปนกลับ อะไรหมดส่าคัญอยู่ที่เข้าใจอย่างไร ความหมายในคำว่าอย่างไรนั้น ไม่สำคัญเลย แต่รู้ไว้ก็ไม่ใช่ใส่บ่าแบกหาม
ภาษาพระนั้นมาแต่ไหน เช่น กิน ว่า ฉัน นอน ว่า จำวัด เปนต้น
เรื่องคำนั้นก็ชอบกล เช่นในทศพรคำหลวงว่า นิโครธสกกสสาราโม ฯลฯ แปลให้ไว้ว่า ธก็หมายในหฤทัย อันว่าไทรชาติพนาราม สนามเจ้านิโครธ ฯลฯ ในที่นี้แปล นิโครธ เปน วน และ อาราม เปนต้น อรรถก็มีแต่ อาราม เท่านั้น สมกับที่ฉันบอกท่านว่า คำนั้นไม่สำคัญที่คิดตั้งขึ้น สำคัญที่เข้าใจว่ากะไร
ฉันร่างหนังสือไว้ว่าจะส่งมาให้ท่าน แล้วก็ยังไม่ได้ดีดพิมพ์ส่ง จึงส่งมาให้ในบัดนี้ด้วย
(ดีดพิมพ์แล้ว แต่ไม่ได้ลงวันที่และไม่ได้ลงพระนาม)
/*255กรมสิลปากร
วันที่ 3 กุมภาพันธ์ 2486
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
เรื่องที่มาของฉพรรนรังสี ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้มาจากนายเฟโรจีว่า แสงสว่างของดวงอาทิจนั้น ประกอบด้วยรัสมีเปนสีต่างๆ เมื่อเข้ารวมทอกัน จะเห็นเปนสีขาวดังที่เห็นกันหยู่ สีที่เปนหลักของรัสมีอาทิจได้แก่ สีแดงชาด สีส้ม (หงสบาท) สีรงค์ สีเขียว สีคราม และ สีม่วงคราม รวมเปน 6 สี ด้วยกันโดยลำดับ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า นี่เองคือ ฉพรรนรังสี สีทั้ง 6 นี้ เปนแม่สีธัมคา (Pigmentary Primaries) คือ แดง คราม และ รงค์ อีกสามสีคือสีส้ม สีเขียว และ สีม่วงคราม เปน Complimentaries ซึ่งข้าพระพุทธเจ้า เรียกว่า คู่สี ของแม่สีทั้งสามโดยลำดับ คือ
สีส้ม คู่สีของแดง (แดง+รงค์)
สีเขียว คู่สีของรงค์ (คราม+รงค์)
สีม่วงกรม คู่สีของคราม (คราม+แดง)
ขนะเมื่อแสงสว่างส่องลงมาจับบนวัตถุที่มีสี จะปรากตเห็นสีที่แท้ของวัตถุนั้น เพราะสีนั้นรับสะท้อนจากรัสมี (Reflects) ของแสงสว่างซึ่งเปนสีเดียวกัน และไนขนะนั้นเอง รัสมีที่ประกอบเปนคู่สีของมันส่วนไดส่วนหนึ่งหรือทั้งหมด จะเกิดทอแสง (Absorbs) กันเปนต้น สีขาวจะรับสะท้อนจากรัสมีทั้งหมด ส่วนสีดำไม่รับ สะท้อนจากรัสมีสีไดเลย (คือเปนสีตาย) เมื่ออ้างถึงแม่สี จะสังเกตได้ว่า เช่น
สีคราม รับสะท้อนจากรัสมีของสีคราม และทอแสงสีแดงและสีเหลืองซึ่งผสมกันเข้าจะเปนสีส้ม สีส้มจึงเปนคู่สีของสีครามเปนต้น
/*256แม่สีอีกอย่างหนึ่งเรียกว่า แม่สีสเปกตวัม (Spectrum-Primaries) คือสีที่ลอดเข้าไปไนแท่งแก้วสามเหลี่ยม) ได้แก่สีแดง (หงเสน) สีเขียว มรกด และสีม่วงคราม ด้วยการปนกันไนตัวแห่งรัสมีแสงสว่างนี้เองที่ทำไห้เหนธัมชาติเปนสีต่าง ๆ ไนท้องฟ้า เพราะด้วยเหตุที่แม่สีสเปกตรัมทั้งสามนี้ เกิดขึ้นจากแม่สีธัมดาอันเดียวกัน ฉะนั้น เมื่อเอามาผสมกันเข้าจะได้สีกลาง (Neutral) ซึ่งเปนสีซึ่งอธิบายไม่ได้ว่าเปนสีอะไร
ไนธัมชาติสีเหลืองนั้น คือ ผลอันเนื่องมาจากรัสมีของสีแดงและสีเขียวปนเข้ากัน ถ้ารัสมีแดงมากกว่ารัสมีสีเขียว ผลของแสงก็จะเปนสีส้ม ถ้าเขียวมากกว่าก็จะเปนสีเหลืองแกมเขียวดังนี้เปนต้น สีครามก็คือการปนกันของรัสมีม่วงครามและรัสมีสีเขียวเปนต้น ถ้าเขียวมากกว่าก็เปนครามแกมเขียว ดั่งนี้เปนต้น
ช่างเขียนเมื่อระบายสี พยายามผสมสีตามลักสนะธัมชาติ แต่เมื่อผสมสีแดงกับสีเขียว หรือสีม่วงครามกับสีเขียว กลับได้เปนสีกลาง ดั่งนั้นเขาจึงระบายสีด้วยวิธีทำไห้เปนจุดเล็กๆ การระบายเช่นนี้เรียกว่า Pointillism คือระบายเปนจุด ๆ ไม่ให้สีละลายผสมกัน
ในกดหมายเก่ามีข้อความหยู่แห่งหนึ่งว่า ไห้ตรวดเอาพร้าขอกะตร้อน้ำ จงทุกที่พนักงานไห้สรรพไว้ คำว่า กะตร้อน้ำ ไนที่นี้คือ ตะกร้อ เปนคำกลับเสียง ต เปน ก ไนปทานุกรมอธิบายว่า เปนตะกร้อสำหรับตักน้ำดับเพลิง แต่มีผู้ทักว่า ไม่ไช่เช่นนั้น ได้ซาบมาจากชาวกำแพงเพชรว่า ตะกร้อนี้ใช้ไส่ผ้าเปียกสำหรับดับไฟ ได้ข้อความเพียงเท่านี้ ซึ่งไม่ชัดนัก ต่อมาข้าพระพุทธเจ้าได้ข้อความ มาจากพระเทวา ฯ ว่า เรือนแต่ก่อนมักทำเปนง่ามไว้บนหลังคา ตอนเหนือจั่วทั้งสองด้าน สำหรับตั้งหม้อน้ำดับไฟที่จะลุมาติดหลังคาไนเมื่อมีไฟไหม้มาแต่เรือนอื่น เมื่อเกิดไฟไหม้ก็จะมีคนขึ้นไปนั่งคร่อมหยู่บนอกไก่ไกล้ๆหม้อน้ำข้างละคน มีไม้ด้ามยาว ปลายไม้สานเปนรูปตะกร้อ เอาผ้าชุบน้ำพันไว้รอบ เมื่อลูกไฟ/*257ปลิวมาติดหลังคาก็ยื่นตะกร้อน้ำไปดับ เพราะกลิ้งคลึงบนหลังคาได้สดวกดีกว่าสาดน้ำขึ้นไปเพราะสาดไม่ถึง หรือน้ำอยู่ห่างไกลเปนต้น ถ้าไฟลุกหรือเห็นว่าดับไม่ไหว คนหยู่ข้างล่างก็ไช้ขอกะชากหลังคาให้หลุดออกมา
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*258ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
นายยง ส อนุมานราชธน
ตามที่มีหนังสือไปไห้ ลงวันที่ 3 กุมภาพันธ์นั้น ได้รับแล้ว
นายเฟโรจีก็มาพูดถึงรัสมีพระ แต่ไม่ได้พูดถึงสี พูดแต่ว่าพระรัสมีที่ยาว ๆ เปนดวงไฟนั้นเปนพระไทย ฉันก็เหนถูก แต่ไม่เคยได้ยินใครพูด ได้ยินแต่ฝรั่งเขาว่า พระห้ามสมุทนั้นเปนของไทย สังเกตก็เหนถูกเหมือนกัน
รัสมีพระข้างไทยไม่เคยเหนเขียนเปนสี แต่ฉันจะต้องเขียน ดูตำราก็มี นีล (สีอะไรก็ไม่ทราบแน่ แต่ไปทางสีคล้ำ) กับมี ปีต (รู้เปนแน่ว่าเหลือง) โลหิต (แดง) โอทาต (เขาว่าขาว) นอกนั้นมี มฺเชฏ และ ปภสฺสร เข้าไจไม่แจ่มแจ้งจึงไปกราบทูลสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส ท่านตรัสว่า ปภสฺสร นั้นเข้าพระทัยด้วยเพ.ศ.พท์ว่า สุวณฺณปภสฺสร หมายความว่าสีทองแปลบปลาบ (ก็ได้แก่ที่เรียกกันว่า เลื่อมประภัศร คือ สีเลื่อมพราย) แต่สัพท์ มฺเชฏ นั้นทรงสงสัย จึงตรัสถามพระสาธุสีลสังวร (ท่านเปนลังกา เดิมชื่อว่า สีลรตนะ แปลประกาสพิธีศรุส ซึ่งเปนภาสาลังกา ถวายโดยทางสมเด็จพระมหาสมณเจ้า จึงโปรดตั้งให้เปนเปรียญ 5 ประโยคในรัชกาลที่ 5เหนจะเลื่อนเปนพระราชาคณะไนรัชกาลที่ 6) ตามที่ตรัสถาม ก็จะเปนด้วยได้ทรงทราบแปลก ๆ แต่ก็เปนทางต่างประเทส เมื่อตรัสถามศัพท์ มฺเชฏ ท่านก็ว่าเปนเม็ดลูกไม้ชนิดหนึ่ง จึงตรัสถามว่าที่กติมีหรือไม่มี ท่านก็ทูลว่ามี จึ่งตรัสไห้ไปเอามาดู ก็เหนเปนเม็ดมกล่ำตาช้างเรานี่เอง ก็ตกว่าเปนสีแดงแก่ ถัดสีโลหิตไป
จะบอกถึงที่ฉันเขียนสีรัสมีพระเจ้า ไช้ คราม ม่วงแดง แดง เหลืองแก่ ขาว แล้ว เหลืองอ่อน แทนสีเลื่อมโดยลำดับแต่ข้างไนออกมา /*259ฉันยังจำได้ว่า สมเด็จกรมพระยาเทววงส์ตรัส ว่าฝรั่งเขาทำลูกข่างแบ่งหกส่วนทาสีรุ้ง (ไม่มีขาว) แต่เมื่อหมุนเข้าแล้วเหนเปนขาว กะหน้าว่าสีรุ้งนั้นพบว่าเปนสีฉายจากรัสมีพระอาทิจต่อทีหลัง รัสมีพระไม่ไช่สีรุ้ง อาดยืนยันได้ที่สีรุ้งไม่มีขาว
เมื่อย้อนไปดูศัพท์ มฺเชฏ ไนพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอ ก็แปลไห้ไว้กลับตรงกันข้ามว่าแดงอ่อน ไปเข้าพวก หง ต่างๆ ของช่างเขียน มี หงชาด หงเสน หงดิน หง หมายความว่า หงสบาท แต่พูดละคือแดงอ่อน ผสมด้วยชาด ผสมด้วยเสน ผสมด้วยดินแดง สังเกตว่าชาดนั้นมีเหลืองน้อย เสนนั้นมีเหลืองมาก ดินแดงนั้นมีดำเจือ ที่ว่าเขียนเปนจุดๆ ไม่ผสมกันด้วยกลัวจะเสียสีนั้นเปนทางข้างฝรั่ง ฉันเองก็ยังไม่เคยเหน เปนแต่ได้ยิน แต่ข้างไทยไม่มีแน่
ที่ว่าเรือนแต่ก่อนทำปั้นลมเปนง่ามตั้งหม้อน้ำนั้น ต้องเปนความจริง เหนโรงโขนโรงหุ่นเขาก็ทำง่ามตั้งหม้อน้ำ แต่ไปทำไว้กลางหลังคาไม่ไช่ที่จั่ว รู้ได้แต่ว่าหม้อน้ำสำหรับดับไฟ แต่ไม่ทราบว่าดับกันท่าไร ไม่เคยเหนไฟไหม้สักที แต่หม้อน้ำนั้นเล็ก จะเอาดับไฟลุก ๆ เหนไม่ได้
พระที่นั่งในเมืองพม่า เหนมีแหย่งครอบประทุนคร่อมอยู่บนอกไก่หลังคา ฉันคิดว่าสำหรับคนอุ้มเอาหม้อน้ำขึ้นไป ไช้ไนการดับไฟเหมือนกัน แต่มีผู้บอกว่าสำหรับคนขึ้นไปเฝ้าแร้งไม่ไห้มาเกาะหลังคา ว่าที่นั้นมีแร้งมาก ผิดกว่าที่คิดไปไกล จะอย่างไรแน่ก็ไม่ทราบ ผู้ที่บอกก็เปนไทยเรานี่เอง
ไห้สงสัยว่าคนมีปีกไนลายซึ่งเรียกอรหันนั้น ไห้สงสัยไปว่าจะเปนภาสาโปรตุเกส ขอท่านสืบไห้ด้วย แต่ไม่ต้องพยายามเพราะไม่ใช่การเร่งร้อน ไว้แล้วแต่จะมีช่อง
อ่านหนังสือพิมพ์สุภาพสตรี วันที่ 13 กุมภาพันธ์ พบเขาคัดคำของท่านแต่งลงหนังสือวรรนคดีสมาคมมาลง เหนเช้าก็ชอบไจที่ท่านไห้คำ/*260ตัวอย่างที่พ้องกัน แต่ฉันเหนไม่จำเปนต้องพ้องกัน เขียนไห้แปลกกันเปน กะถาง กถาง ก็ได้ ฉันไม่เหนด้วยยังค่ำว่า ประหลังเปนสระอะ ฉันชอบคำที่ว่าต้องสังเกตภาสา ถ้าตัวไหนที่เปนเสียงหนัก จึ่งลงประหลังนั้น เหนเปนถูก อนึ่ง เมื่ออ่านฉันท์หรือเมื่อแต่ง ก็สังเกตเหนว่าไนภาสาของเรานั้น ลหุมีสองอย่าง คือ หนักกับเบา ถ้าคำไดที่เปนลหุหนัก ควรวางเปนครุ เหนว่าฉันท์นั้น ไม่ควรนำมาเล่นไนภาสาเรา เพราะไม่เหมาะกันเลย เปนแน่ว่าจะไม่ได้พบฉันแต่งอีก
(ดีดพิมพ์แล้ว แต่ไม่ได้ลงวันที่และไม่ได้ลงพระนาม)
/*261ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
กุมภาพันธ์
นายยง ส อนุมานราชธน
จะบอกเติมในข้อ ยานะนาวา เพราะรู้สึกว่าบอกขาด ข้อที่พูดถึงทันทคาตนั้น ตัวอย่างก็เช่น หลวงอินทรเทพ ซึ่งฉันอ่านว่า หลวง-อิน-ทอ-ร-เทพ แต่ลางคนอ่านเปน หลวง-อิน-เทพ เพราะถูกลงทันทคาต ทร์ หมายความว่าไม่ให้อ่าน ฉันก็ไม่ติว่าผิด แต่ฉันอ่านติดจะมากไปจึ่งคิดเรียน ว่าคนทั้งหลายเขาอ่านกันว่ากไร เพื่อจะปรับกับหนังสือพิมพ์ฝรั่งให้ถูก จึงเปนการที่ควรอยู่แล้ว ส่วนที่วินิจฉัยว่าทำไม ยานะนาวา จึงเปน ยันนาวา ไปนั้น เปนอีกเรื่องหนึ่ง
ที่เหนเปนรูปกต่ายในวงพระจันทร์นั้น จะทักว่าเปนของต่างประเทศ เราเหนรูปยายกะตาตำข้าวต่างหาก ที่พรรนนาถึงกต่ายหมายพระจันทร์นั้นพูดเพลินไป ดูไม่เข้าความเลย ทางต่างประเทศเขาพูดกัน เราจำเขามา อนึ่ง การที่ชมแสงพระจันทร์นั้นเก่ามาก ตั้งแต่ครั้งยังไม่มีตเกียง
จะวินิจฉัยชื่อเรือนต่าง ๆ ด้วยเหนว่าที่วินิจฉัยมาก่อนนั้นผิด โรงเปนของปลูกกับดิน แต่เข้าใจว่ามาแต่ภาษาจีนคำเดียวกับ ล้ง คำว่า เรือน มีความเหนเปนอย่างอื่นไปเพราะถอดได้คุมได้ เช่นเดียวกับ เรือนรถ เรือนเกียน หมายถึงเรือนฝากคาน ทีจะเปนของใหม่ ไม่ใช่ปลูกเพื่อหนีน้ำท่วม การปลูกสูงนั้นเรียกว่า หอ เทียบด้วย หอคอย ตึก กว้าน เขาก็ว่าเปนคำจีน กว้าน นั้นพอแลเหนว่ามาแต่ ก้วน แต่คำ ตึก นั้นไม่ทราบ ถ้าเปนภาษาไทยก็เปนว่าเรือนก่อด้วยอิฐ ไม่ใช่ทำด้วยไม้ ห้าง ก็เพิ่งรู้ว่าเปนภาษาจีน ด้วยทราบว่าจีนเรียกธนาคารว่า งึนหาง หรือ ห้าง จะเปนคำไทยดุจ ห้างสวน ไปก็ไม่ทราบ แต่ โต้หลง ยังเปนคำมลายูไปได้ จะอย่างไรก็ดี ห้าง ต้องเปนสูง เหมือนกับหอ ร้าน หมายถึงอ้ายร้านโกโร/*262โกเต ซึ่งเราตั้งขายของกันอยู่นั่นเอง คำว่า โรงแถว ตึกแถว หรือ ห้องแถว อะไรเหล่านั้นก็เปนคำใหม่ คือยกร้านที่เคยวางขายเข้าไปในห้องเท่านั้นเอง
(ดีดพิมพ์แล้ว ลงเดือน แต่ไม่ได้ลงวันที่และไม่ได้ลงพระนาม)
/*263กรมสิลปากร
๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๖
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลเรื่องสีไปไนหนังสือฉบับก่อน มีคลาดเคลื่อนตอนที่ว่าด้วย สีคู่ปติปักส์หยู่บ้าง ดังจะได้กราบทูลต่อไป
เรื่องชื่อของสีต่าง ๆ เมื่อเทียบกับชื่อฝรั่งก็มักเปนต่างๆ กัน เช่นสีที่ฝรั่งเรียกว่า orange ไทยเปนสีหงสบาท สีส้ม สีหมากสุก สีดอกจำปา, สีหม้อใหม่ สี Vermillion ก็เปนหงเสน สีหม้อใหม่ สีแสด สีแดงอ่อน ดั่งนี้เปนต้น เมื่อเรียกชื่อสีเปนหลายชื่อและไม่แน่นอนตายตัวลงไป ก็เปนลำบากแก่การวางเปนตำรา คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ชื่อสีของไทยที่เปนชื่อแท้ก็มีเพียง ๕ สี คือ สีเบจรงค์ ดำ ขาว เหลือง เขียว แดง คำทั้ง ๕ นี้จะพูดว่า ขาวๆ ดำๆ เหลืองๆ เขียวๆ แดงๆ ซึ่งหมายความว่ามีสีหย่างนั้น โดยไม่คำนึงถึงสีอื่นที่มีปนหยู่ด้วย คงไม่หมายความหย่างที่เข้าไจกัน ว่า ขาว ๆ คือค่อนข้างขาว ดำๆ ค่อนข้างดำ คำทั้ง ๕ นี้ไม่ต้องเติมคำบอกพวก เปนสีขาว สีดำ สีเหลือง สีเขียว  สีแดงก็ได้ แต่ชื่อสีนอกจาก ๕ สีนี้แล้ว ไม่เติมคำว่าสีก็มักไม่ค่อยได้ความชัด เช่น สีส้ม สีฟ้า สีคราม สีม่วง เป็นต้น ทั้งนี้ก็เพราะชื่อของสีเหล่านี้เรียกตามชื่อของสิ่งที่เปนสีหย่างนั้น ถ้าไม่เติมคำว่าสีเข้าข้างหน้า ก็อาดเข้าไจผิดและหมายถึงตัวของสิ่งนั้นได้ และชื่อสีเหล่านี้จะไช้พูดเปนว่า สีฟ้าๆ สีส้มๆ เหมือนหย่างไช้แก่สีแม่สีเช่น ขาวๆ ก็ไม่ได้ จะได้ก็แต่คำคำว่าสีม่วง ๆ ซึ่งไนที่นี้คำว่า ม่วง มีความหมายมาเปนชื่อโดยตรงเสียแล้ว โดยเหตุที่เรียกชื่อสีจากสิ่งต่างๆ จึงทำไห้เกิดความไม่แน่นอน เช่นสีส้ม ก็มีสีต่าง ๆ ที่เปนชนิดเหลืองอมแดง เรียกว่าสีส้มเท่านั้น จึงไม่พอ ข้าพระพุทธเจ้าได้ไห้นายเฟโรจี ป้ายสีเปนตัวหย่างมาไห้ครบสีที่มีหยู่ไนดวงอาทิจ แล้วไห้จดชื่อเปน ภาสาอังกริดมาไห้ดู /*264แล้วไห้พระเทวาฯ บอกชื่อสีเปนภาสาไทยกำกับไว้ด้วย ดังได้ถวายมาพร้อมกับหนังสือนี้ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระเมตตากรุนา ขอประทานซาบเกล้า ฯ ว่า ชื่อไทยที่จดไว้จะถูกต้องหรือคลาดเคลื่อนประการไรบ้าง เพื่อวางกำหนดเรียกชื่อสีเทียบกับชื่อของฝรั่งไห้ได้ไกล้ที่สุด ไนตัวหย่างสีที่ถวายมานี้ ไนแถวที่หนึ่งกับที่สอง เปนสีไนดวงอาทิจ เปนรูปวงกลมเวียนขวาไปโดยลำดับจากหมายเลข ๑ ถึง ๑๒ เหลือง (๑) เปนแม่สี สีม่วงคราม (๗) เปนสีคู่ปติปักส์ของเหลือง สีคราม (๖) เปนแม่สี สีส้ม (๑๒) เปนสีคู่ปติปักส์ของสีคราม สีแดงชาด (๙) เปนแม่สี สีฟ้าอ่อน (๓) เปนสีคู่ปติปักส์ของสีแดงชาด แม่สีกับสีคู่ปติปักส์จะหยู่ไนช่องตรงกันข้ามเสมอ คือนับแต่ ๑ คือแม่สีถึงที่ ๖
ส่วนสีไนแถวที่สาม เปนสีผสมต่าง ๆ ขอประทานซาบเกล้า ฯ ชื่อของสีเหล่านี้ด้วยว่า ที่ถูกจะเรียกว่าสีอะไร
ไนภาสาอังกริตมีชื่อและลักสนะของสีเปนต่าง ๆ กัน เช่น
Colour สี (ทั่วไป)
Tone ข้าพระพุทธเจ้าไช้ว่าวรรนะของสี โดยเทียบคำว่า สีสันวรรนะ
Tint สีแก่อ่อน ซึ่งเปนค่า (Value) ของสี
Pigment สีวัตถุธาตุ
Neutral Colour สีกลาง คือสีมอซอ พูดไม่ถูกว่าเปนสีอะไรเกิดจากเอาแม่สีคู่ปติปักส์ของมันผสมปนกัน
ทั้งนี้ ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เปนที่พึ่ง แล้วแต่จะซงพระเมตตาปรานี.
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*265กรมสิลปากร
11 พรึสภาคม 2486
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องทำสพไนหนังสืออังกริสเล่มหนึ่ง1 กล่าวถึงข้อสันนิถานการแต่งสพนั่งว่า ความรู้สึกถึงเรื่องตายไนสมัยดึกดำบรรพ์มีเปนต่าง ๆ กัน ชาวเมลาเนเซียน (ชาวเกาะต่าง ๆ หยู่ตอนเหนือของทวีปออสเตรเลีย มีเกาะนิวกินีเปนต้น) แยกความเปนและความตายผิดกับความคิดของฝรั่ง คือแยกความเปนหรือความมีชีวิตหยู่ด้วยสุขสบายไม่มีโรคภัยไข้เจ็บไว้พวกหนึ่ง กับความเจ็บป่วยและความตายไว้อีกพวกหนึ่ง ความคิดที่แยกหย่างนี้ ว่าคล้ายคลึงกับความคิดของชาวอริยกสมัยพระเวท ซึ่งแยกเปนอมริตกับความตาย อมริต มักแปลกันว่าไม่ตาย แต่ความจริงหมายความถึงความมีอนามัยดีและมีอายุยืนนาน ปราสจากโรคภัยไข้เจ็บอุบัติเหตุและถูกสัตรูทำร้าย ไนหนังสือเล่มนี้กล่าวต่อไปว่า คติของพราหมณ์ถือว่า คนมีความเกิดเปนสามหน หนแรกเกิดจากบิดามารดาโดยธัมดา หนที่สองเมื่อทำพิธีบูชาเปนทวิช หนที่สามเมื่อตายไนเมื่อนำสพเข้าสู่ไฟ นี้คือเกิดครั้งที่สาม ความคิดดังนี้เปนเช่นเดียวกับของชาวอิยิปต์ ชาวเปรูไนอเมริกาไต้ และชาวฮอดเตนตดไนอาฟริกา ซึ่งห่างกันด้วยเวลาและสถานที่ แต่ก็เปนร่วมความคิดกัน ทำไห้คิดเหนว่า วิธีแต่งสพนั่งเมื่อนำไปฝัง ซึ่งเรียกกันว่า นั่งหย่างหยู่ไนครรภ์ (Embryo position) เปนประเพนีที่สืบมาแต่ดึกดำบรรพ์ เมื่อมีความคิดเห็นว่า ตายก็คือเกิด พิธีทำสพก็ละม้ายไปไนทางพิธีเกิดเหมือนกัน การอาบน้ำและจุนเจิมน้ำมันก็มีทั้งไนพิธีเกิดและพิธีตาย แต่ยังไม่เปนที่แจ้งชัดนักว่า พิธีอาบน้ำไนเวลาเกิด จะทำเพื่อประโยชน์ชำระล้างร่างกายไห้สอาด หรือว่าจะอาสัยคติที่ว่าน้ำเปนเครื่องหมายแห่งการหล่อเลี้ยงชีวิต พวกฝรั่งไนทวีปยุโรป ทาง/*266ตวันตก ก็ยังมีพิธีอาบน้ำสพหยู่ จะว่าเพื่อทำความสอาดก็ไม่สนิธ เพราะผู้ตายอาดจะชำระล้างกายมาตอนเช้าแล้วก็ได้ เห็นว่าการอาบน้ำสพจะเปนทำเพื่อพิธีเท่านั้น การเฝ้าไนเวลาค่ำคืน การเล่นรื่นเริง ก็มีทั้งไนพิธีเกิดและพิธีตาย เด็กเกิดมาก็มีพิธีตั้งชื่อ เมื่อตายก็มีไห้ชื่อกันไหม่ อนึ่ง พึงเข้าไจไว้ว่า การเกิดจึงเกี่ยวกับรูปธัม ส่วนการตายที่ถือว่าเกิดใหม่ เกี่ยวกับนามธัม เพราะฉะนั้น การเกิดทั้งสองหย่างนี้จะมีพิธีพ้องกันทั้งหมดไม่ได้ หย่างไรก็ดีไนอียิปต์ครั้งโบราณถือว่าผู้ตายเท่ากับเปนพระเจ้าแผ่นดิน เพราะด้วยอำนาดแห่งพิธีที่ทำ เพราะฉะนั้น พระเจ้าฟาโรห์จึงมีพิธีแต่งสพ เสมือนเมื่อเปนพระเจ้าแผ่นดิน
ตามที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ การแต่งสพนั่งก็ดี การขนานนามใหม่แก่ผู้ตายก็ดี การแต่งเครื่องสพก็ดี ละม้ายคล้ายคลึงมาทางประเพนีไทยและเขมน เรื่องขนานนามใหม่ก็มีทำแต่เฉพาะพระเจ้าแผ่นดิน คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ประเพนีจีนก็เปนเช่นเดียวกัน เมื่อแต่งสพนั่งก็ต้องทำโลงตั้ง จึงได้เกิดมีโกถขึ้น และโกถครั้งแรกอาดเปนรูปมนดบ ดังได้ซงวินิจฉัยไว้ แต่ไทยจะได้ประเพนีมาจากไหน และเมื่อไร ข้าพระพุทธเจ้ายังมืดหยู่ ถ้าจะมีมาจากอื่นก็ต้องเปนชนิดที่ฝรั่งเรียกว่า Anthropological diffusion คือแพร่หลายกะจายมาดังน้ำที่ไหลซึม คือเกิดขึ้นไนที่แห่งหนึ่งก่อน แล้วซึมเข้ามาไนชนชาติไกล้เคียงต่อๆ กันไป จนออกไปห่างไกลที่เดิม ซึ่งจะกำหนดเขตแดนและเวลาที่ซึมไปไม่ได้ ยกตัวหย่างการกำหนดเวลา 7 วันขึ้นเป็นสัปดาหะ ว่ามีกำเนิดมาจากอิยิปต์ แล้วจึงกะจายแผ่ซึมออกไปไนทิสานุทิส ดั่งที่เคยกราบทูลไปแล้ว
ไนหนังสือเรื่องนี้อีกแห่งหนึ่งกล่าวถึงเรื่องการฝังสพสมัยโบรานว่า เดิมเอาหินทับหรือถมดินเปนเนินยาวหย่างฮวงซุ้ย แล้วเปนเนินกลม ยังเหลือต่อมาคือ รูปพระสถูปเนินกลม เปนคติของอินเดียตะวันออก เนินรูปสี่เหลี่ยมหรือสี่ทิส เปนของอินเดียตวันตก แต่ชาวอินเดียถือว่ารูปสี่เหลี่ยมหรือรูปกลมก็เปนหย่างเดียวกัน ปีริมิตของอิยิปต์ก็ถือสถูป สถูปนั้นพื้น/*267ชั้นยอดถือว่าเปนฟ้า พื้นล่างคือแผ่นดิน ส่วนที่หยู่ไนระหว่างเปนอากาสถานสี่เหลี่ยมบนยอดโดม (บัลลังก์) มักประดับด้วยรูปวงกลม คือ พระอาทิจและพระจันท เหนือขึ้นไปเรียกว่าที่หยู่ของเทวดา เปนอันสแดงไตรภูมิโลกสันถาน ชาวเปอร์เซียก็ทำการก่อส้างเช่นนี้ไว้ไนถ้ำ ไนหนังสือนั้นกล่าวต่อไปว่า หลังคาโคดของโบดฝรั่ง ก็เปนคติเดียวกัน จึงมักเขียนที่เพดานโดมเปนเรื่องสวรรค แล้วมีรูปดาวรายหยู่รอบนอก ตามคำอธิบายนี้ สแดงว่าต้นเค้าพุทธบัลลังก์ที่พระสถูปเจดีย์เปนของแปลงขึ้นพายหลัง อนึ่ง สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตรัดถึงเรื่องจิตรกัมต่างๆ ที่มีหยู่ตามวัดต่าง ๆ คือ
1. วัดราชบูรนะ จิตรกัมไนผนังพระอุโบสถ นับว่าเปนที่ 1 เปนฝีมือครั้งรัชกาลที่ 1 แผ่นดินสมเด็ดพระพุทธยอดฟ้า ฯ แม้สมภารวัดที่ปติสังขรน์วัดนั้นต่อ ๆ กันมาก็ปติสังขรน์ดีนัก ไม่แตะต้องภาพจิตรกัมไห้เสียของเดิม ๆ เปนอย่างไรก็คงไว้หย่างนั้น
2. วัดพระแก้ว ไนพระอุโบสถทางด้านหน้าเรื่องมารผจน ด้านหลังเรื่องไตรภูมิ เปนฝีมืออาจารย์นาค ไนรัชกาลที่ 1
ที่หอราชพงสานุสรน์ และหอราชกรันมานุสรน์ฯ เขียนเรื่องนเรสวรชนช้าง เปนฝีมืออาจารย์อินโข่ง
3. ไนพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ วังหน้า เปนฝีมือเขียนครั้งรัชกาลที่ 1
4. ไนวัดสุทัสน์ วัดโพธิ วัดราชประดิถ ก็มีจิตรกัมที่ดีๆ
5. พระอุโบสถวัดสะเกส และ วัดสุวรรนาราม ไนคลองบางกอกน้อย ฝีมือเขียนครั้งรัชกาลที่ 3
6. พระที่นั่งไพศาลทักสิน กอปี้เรื่องสวรรคจาก............ผีมือครั้งรัชกาลที่ 3
7. วัดราชประดิถ เขียนเปนรูปพระราชวังก่อนริ้อเสียมากไนรัชกาลที่ 4
8. /*268ไนพระอุโบสถ วัดบวรนิเวสน์ เขียนไนรัชกาลที่ 4 ฝีมืออาจารย์อินโข่ง เขียนเรื่องสงครามสมัยใครเมีย และรัชกาลที่ 4 ซึ่งผูกปัหาไห้เขียนไว้เปนรูปหย่างฝรั่ง ๆ ที่ผนังตอนบน เหนือกรอบหน้าต่างขึ้นไป
9. ที่หอพระคันธารราถ ไนโบดพระแก้ว เปนผีพระหัถสมเด็ดเจ้าฟ้ากรมพระนริสรานุวัดติวงส์ เมื่อยังหนุ่ม ๆ
10. จิตรกัมที่วัดไหย่ เมืองเพชรบุรี เปนฝีมือสมัยแผ่นดินสมเด็จพระบรมโกส ครั้งกรุงเก่า
ตรัดว่าจิตรกัมเหล่านี้ ควนจะมีคนจัดทำขึ้นบัชีไว้ว่าหยู่ที่ไหน มีเครื่องเขียนเรื่องอะไร ฝีมือครั้งไหน คีหย่างไร ทำทเบียนรักสาไว้และกราบทูลขอไห้ได้ฝ่าพระบาทซงช่วยตัดสิน ขอขึ้นทเบียนไว้ ขอควบคุมห้ามเขียน ห้ามลบ ห้ามซ่อม และถ่ายแบบลงพิมพ์ไว้ไนหนังสือ บอกฝีมือครั้งนั้นๆ ไว้ดังนี้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกหนักใจ เกรงพระบารมีเปนล้นเกล้า ฯ ไม่กล้ากราบทูลขอพระเมตตา ไห้เป็นที่รำคานและขุ่นเคืองพระทัย แต่ด้วยความห่วงไยถึงความรู้ที่อาดต้องสูไป ซึ่งจะหาอีกไม่ได้ กะทำไห้ข้าพระพุทธเจ้าต้องหักไจกล้ากราบทูลมาขอพระเมตตา เพียงขอประทานความซงจำ ไนเรื่องจิตรกัมเหล่านี้เก็บรักสาไว้ก่อน แม้จะรู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่าที่กราบทูลมานี้ อาดเปนที่ขุ่นเคืองพระทัย เพราะเปนการรบกวนและตัดพระสำรามากหยู่ ซึ่งข้าพะพุทธเจ้าไม่บังควนจะทำ แต่ด้วยความห่วงไยไนความรู้ จึงนำข้าพระพุทธเจ้ากล้าฝ่าความขัดข้องและหนักไจ ทั้งนี้จะผิดพลั้งอย่างได ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เปนที่พึ่ง แล้วแต่จะซงพระเมตตา
/*269ข้าพระพุทธเจ้าได้หนังสือเกี่ยวกับสิลปของยี่ปุ่นมาหลายสิบเล่ม จึงขอประทานถวายมาพร้อมกับหนังสือนี้
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ยง อนุมานราชธน>
--
๑. “Death Customs” in Encyclopaedia of The Social Sciences ↩
/*270กรมสิลปากร
12 กรกดาคม 2486
ขอประทานกราบทูล ซงซาบไต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาความหมายถึงคำว่า ผู้หยิงยิงเรือ ว่าจะหมายความว่าอะไร ลางทีคำว่า ผู้หยิงยิงเรือ เปน ผู้หยิงริงเรือ ก็มี ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า ยิง จะถูกกว่า ริง เพราะมีไช้กันมาก และมีคำแปลไนภาสาไทย ส่วน ริง ไม่มี นอกจากพบคำว่า ริง ไนภาสาอาหมแปลว่า ตี เท่านั้น จะว่า ผู้หยิงตีเรือ ผู้ชายพายเรือ ก็ไม่ได้ความว่าอะไร จะต้องค้นหาคำแปลเอาจากคำ ยิง ว่าเดิมจะหมายความว่าอะไร หรือ ยิง จะเปนอีกคำหนึ่งไนภาสาไทยเดิม หากคำนั้นสูเสียแล้ว ถ้าพิจารณาดูถึงคำว่า ยิง ไนความหมายปัจจุบัน ก็เปนกิริยาของการลั่นปืน ส่งลูกไปสู่ที่หมาย กับยังมีคำว่า ยิงฟัน ซึ่งคงหมายความว่า แยกฟัน หรือ แยกเขี้ยว โดยแปลงยิงเปนแม่ กก และแปลงสระ อิเปน แอ เพราะฉะนั้น ยิงปืน กับ ยิงฟัน จึงเปนคนละคำ แต่พ้องเสียงกัน จะแปลง ผู้หยิงยิงเรือ ว่า ผู้หยิงแยกเรือ ก็ไม่ได้ความ จึงต้องหา ยิง จากคำอื่น เห็นด้วยเกล้าฯ ว่า อาการของยิงปืนมีหยู่หลายตอน คือยกปืนขึ้นเล็งแล้วลั่นไกปล่อยไห้ลูกเลื่อนแล่นไปสู่ที่มุ่งหมาย กิริยารวมทั้งหมดนี่เปน ยิง ครั้นสอบค้นดูคำไนภาสาไทยต่างๆ พบคำ ยิง ไนไทยไหย่ ไช้ว่า เยอ ซึ่งไม่มีที่ใช้หยู่ไนไทยกลาง สอบคำไทยถิ่นต่างๆก็ไช้คำแปลก ๆ ไม่มีเค้าว่าไช้คำ ยิง สักแห่งเดียว คงปรากตแต่ไทยกลางเท่านั้น ที่ไช้ว่า ยิง ทางอิสานและพายัพไช้ว่า ยิง เหมือนกัน จึงน่าสันนิถานว่า ยิง ไนคำว่า ยิงปืน เปนคำเกิดใหม่ ไม่มีหยู่ไนไทยเดิม หรือคำว่า ยิง อาดเพี้ยนเสียงไป หนทางที่จะเพี้ยนเสียงไปได้ ก็คือเปน เยง แยง เยียง ข้าพระพุทธเจ้าจึงลองค้นคำเหล่านี้ดูไนไทยเดิม ไนไทยไหย่มีคำ เยง แปลว่า จ้อง เลง จ้องมอง และไห้ตัวหย่างไช้ไว้ว่า เยงจ้ำ แปลว่า /*271จ้องดูกะจกเงา ไม่กล่าวถึงยิงปืนเลย เยง คำนี้เห็นทีจะเปนคำเดียวกับ แยง ไนคำไทยโบราณ เช่นไนเสือโคคำฉันท์มีว่า สองสัตวก็หยุดแยงยล คำนี้ยังเหลือมาเปนคำไช้ของชาวชนบท เช่น หย่ามาแอบแยงมอง คือ หย่ามาแอบมองดู สอบคำทางพายัพมีคำ แยง แปลว่าสังเกตดู ส่องดู เช่น แยงเงา แปลว่า ส่องกระจก ไทยพวนมีคำ แยง แปลว่า ส่อง เช่น แยงที่บ้าน คือดูไห้ตรงบ้าน แยงถี่โสก คือดูไห้ถูกลักสนะ ไนภาสาผู้ไทยขาว มีคำว่า เยียง แปลว่ามองดูเช่นเดียวกัน ถ้า ยิง เปนคำเดียวกับ เยง แยง เยียง คำว่า ผู้หยิงยิงเรือ ก็ได้ความขึ้น อาการที่ยกปืนขึ้นเล็ง มีคำไทยไช้หยู่หลายคำ เช่น จ้องปืน ส่องปืน ไนความ เช่น พรานยกปืนขึ้นส่อง ต้องลูกกาดำ หรือไนคำว่า ส่องกะจก จะเปนคำเดียวกับ ส่ง เพราะแล่นไปสู่ที่หมาย เลงปืน เลง ก็คือแลจ้อง ถ้าเช่นนั้น ยิงปืน น่าจะหมายความว่าจ้องปืน ส่องปืน ยิงปืน โดยเหตุที่มีคำไช้พ้องหรือคล้ายกันหลายคำ คำว่า ยิงปืน จะเลื่อนความหมายเปนอาการของการที่ส่งลูกไปสู่ที่หมาย ยึดถือคำยิง แปลว่า จ้องมองดู คำว่า ผู้หยิงยิงเรือ ก็หมายความว่าผู้หยิงจ้องมองดูเรือ นั่งนิ่งๆ ไม่ต้องทำอะไร ส่วนผู้ชายนั้นต้องพายเรือ คำที่ไช้ว่า ผูหยิงยิงเรือ มักเปนไปไนทางปรามาสผู้หยิง จึงดูสมกับที่จะแปลว่า ผู้หยิงไม่ได้ทำอะไรออกแรงเปนล่ำเปนสัน ได้แค่มองดูเรือเฉย ๆ ดังนี้ก็อาดเปนได้ ถ้าจะคิดดูถึงความเปนไปไนสมัยโบราน การรบทัพจับสึก หรือป้องกันอันตรายไห้แก่ลูกเมียตกเปนหน้าที่ผู้ชาย ผู้หยิงมีหน้าที่หยู่กับเหย้าเฝ้าหยู่กับบ้าน งานที่เปนหน้าที่ต้องทำคืองานบ้าน มีหุงต้มอาหาร ทอผ้า เก็บผักหักฟืน งานหย่างหนักมีหาบน้ำเปนต้น ซึ่งผู้ชายไม่ทำ ถือว่าไม่ใช่หน้าที่ เมื่อดูเผิน ๆ ก็เปนอันว่าผู้ชายเอาเปรียบผู้หยิง ไม่ช่วยเหลือ เปนคนเกียจคร้านกินแรงผู้หยิง แท้จริงเมื่อถึงงานหนักนอกบ้าน เช่น การต่อสู้กับภัยอันตรายอันจะมีมาแก่ครอบครัว ตกเปนหน้าที่ของผู้ชาย ก็การพายเรือไปนอกบ้าน จะสงเคราะห์เข้าไนพวกหน้าที่ของผู้ชายก็หน้าจะได้ แต่ตาม/*272ที่ปรากตการพายเรือเปนเรื่องที่ต้องช่วยกันพายทั้งผัวและเมีย เปนทำนองผัวหาบเมียคอน หาไช่ผู้ชายพายคนเดียวไม่ ถึงตรงนี้ ข้าพระพุทธเจ้าติด คิดไม่เห็น
ควนมิควนแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <ย.ส. อนุมานราชธน>
/*273วันที่ 16 กรกดาคม พ.ส. 2486
นายยง ส อนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ 12 กรกดาคม ได้รับแล้ว คำ ผู้หยิงชิงเรือ หรือ ริงเรือ นั้นได้ยินมาก แต่คำ ผู้ชายพายเรือ นั้นได้ยินน้อย ได้ยินแต่คำ ผู้ชายรายเรือ มาก คิดว่าเลียนมาจาก ผู้หยิงริงเรือ นั่นเอง ทีหลังหยากไห้ได้ความมากขึ้นจึงแก้เปน พายเรือ ยังซ้ำคิดว่า จะเปนกลอนพาไปเสียด้วย อย่างไรก็ดี เรื่องคำนั้นเดายาก เพราะเราเกิดไม่ทัน ลางทีก็เดาผิด ลางทีก็เดาถูก แต่ที่สอบสวนค้นคว้านั้นดีไม่มีที่ติ คนที่คิดว่าตัวเปนปราชญ์ มัก.อ้างถึงพจนานุกรมฉบับนั้นฉบับนี้เสมอ ฉันบอกว่า พจนานุกรมก็คนทำ หมายความว่าคนทำไม่ไช่เทวดา ย่อมจะแปลตามความเข้าไจ ผิดบ้างถูกบ้างและบกพร่องขาดคำไปบ้างก็ได้ ปืนเกิดขึ้นทีหลังสรเปนแน่ ถ้ามีปืนมากถึงจะจัดเปนกองพลปืนขึ้น แล้วก็ไม่ไซ่การเล็กน้อย ถึงต้องจัดเปลี่ยนกระบวนรบทีเดียว ที่จะเอาพลปืนเข้าแทนพลสรหย่างแต่ก่อนนั้นไม่ได้ ที่เอาปืนเข้าเปรียบกับสรก็มี เหนได้ว่าเหลว แม้การส่องกจกก็ใหม่ แจกเปนของต่างประเทส สุภาสิตเราว่า ตักน้ำไส่กะโหลกชโงกดูเงา ไม่ไช่ส่องกจก
เรื่องคำ ฉันก็มีข้องไจหยู่หย่างหนึ่ง คือ เมื่อชมพระจันท์ไช้คำว่า สกาว หมายเปนขาว ถ้าหมายถึงสีขาวควรจะเปน กสะ กลับตรงกันข้าม แต่ สกาว ก็มี ไนเรื่องพระลอ จำได้ว่า มลักเห็นโฉมปู่เจ้า แปรรูปเถ้าหงอกสกาว คิ้วขาว ขนตาเผือก สังเกตคำ สกาว นั้นจะหมายหย่างอื่นก็ได้ ไม่จำเปนต้องเปนขาว คำ สกาว นั้นหยากไห้สอบค้นดูว่าจะเปนอะไรได้บ้าง แต่เมื่อไรก็ได้
(พบแต่ลายพระหัตถ์ ทรงร่างด้วยเส้นดินสอ)
/*274กันยายน ๒๔๘๖
ท่าน ย.ส. อนุมานราชธน
คำแสลง (slang) เช่น กุ โก้ ถก ทึ่ง และอะไรต่าง ๆ เห็นไม่ควนไช้ไนการแต่งหมดนั้น ด้วยคำ แสลง มักเปนคำของเจ้านาย ซึ่งไม่ควนไช้ตาม และลางคำฉันก็ไม่รู้ ถ้าไช้ผิดไปก็อาการหนัก
กับคำ เน้น และ ย้ำ ก็ไม่ควนไช้ไนการแต่งหนังสือเหมือนกัน ดูเปนว่าคนแก่กัดด้วยเหงือก ไม่น่ารักเลย
คำว่า นวลหงส์ นั้นผิด ด้วยเห็นว่าหงส์เขาทาขาว ต้องเขียนว่า นวนรหงส์ เปนถูก
ไปที่วัดไตรมิตต์วิทยาลัย เห็นแก้หนังสือบอกสถานเปน “ไตรมิตรวิทยาลัย” แปลว่าทนไม่ไหว ที่คนเขียนกันเปน “วัดไตรมิตร” เอาจนต้องแก้ “มิตต์” เปน “มิตร”
(พบแต่ลายพระหัตถ์ ทรงร่างด้วยเส้นดินสอ)
/*275ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
4 พรึสจิกายน 2486
ท่าน ย ส อนุมานราชธน
ฉันอ่าน “วรรนคดีสาร” พบที่ท่านว่าถึง “อัดจะกลับ” ก็ทำไห้จับไจ
ได้เห็นอัดจะกลับที่เรือน แต่ไม่ได้ไช้แล้ว เปนทีของจีน มีระย้าเปนรูปค้างคาวติด แต่ไม่ได้สังเกตว่าไฟกี่ดวง ได้สังเกตแต่ว่าคล้ายกับรูปที่สองซึ่งท่านตีพิมพ์ไว้ คือมีสายต่อแผ่นทองเหลือง แต่ที่เรือนฉันเปนเหล็กของสับเฉย ๆ กรมหมื่นมหิสรเคยเห็นมาว่ามีไฟดวงเดียว มาเห็นรูปที่ท่านตีพิมพ์ว่ามีไฟเก้าดวงซึ่งจับไจหนัก อัดจะกลับที่เรือนฉันแม้จะไม่ได้นับดวงไฟก็ดี แต่ไม่ถึงเก้าดวงเปนแน่
อนึ่งแผ่นทองเหลืองนั้นจะต้องเข้าไจว่าติดกับเพดาน ถ้าไม่เช่นนั้นจะต้องมีรูตาปูทำไม ต้องเข้าไจว่าเรือนเก่า ๆ นั้นเตี้ย ๆ ไม่สูงอย่างเดี๋ยวนี้
อนึ่งกลอนที่ค้นมาได้ก็ว่าต่าง ๆ กัน จะเปนว่าคำ “อัดจะกลับ” มาต่างหาก ไฟแขวนมาต่างหาก แล้วมารวมกันก็ได้ ท่านว่าถึงจุดไฟดับไฟ ฉันนึกถึงเติมน้ำมันก็อาการหนักยิ่งขึ้นไปเสียอีก
ว่าถึงคำ สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เคยวินิจฉัยว่า “อจฺจิกลฺป” แปลว่าชั้นไฟ พระองค์เจ้าวรรนว่า “อจฺจิกลาป” ไฟนั้นต้องกัน แต่ “กลฺป” กับ “กลาป” นั้นผิดกัน ฉันเห็นของพระองค์เจ้าวรรนดีกว่า และคำว่า “จุดไฟ” ฉันเข้าไจว่าแรกทำไห้มีไฟ “ตามไฟ” ฉันเข้าไจว่าไฟติดแล้วรักสาไว้
อะไร ๆ หมดย่อมมีอายุเปนชั้น ๆ เช่นโคมหวดซึ่งมีโลหะต่อก้นนั้นเปนรุ่นเก่า รุ่นไหม่ไม่มี เหตุนี้ทำไห้สงสัยว่าตะเกียงซึ่งเปนตะเกียงถ้วยแก้วนั้นเปนสมัยไหม่ ตะเกียงอัดจะกลับครั้งที่ยังไม่มีถ้วยแก้วนั้นไช้อะไร “ชวาลา” มีในกลอนเรื่องมโนหราว่า
“ฝันว่ารั้วไต้
ทำลายไปข้างหัวนอน
ฝันว่ากรามสุด
ลุ่ยหลุดลงแล้วหยู่ขจร
/*276ตกลงไนที่นอน
คว้าหาไม่เห็นก็ร้องไห้
เติ่นขึ้น
ปลุกนางสนมสาวไช้
สาวสรีไปจุดไต้
สาวไช้ไปจุดชวาลา
เทียนยาม
ก็ตามไปเร่ส่องหา
นางเสด็จขึ้นเฝ้า
ท่านท้าวทุมพรราชา
เพลง”
<นริศ>
(ลายพระหัตถ์ฉบับสุดท้าย)
/*277ภาคผนวก
วันที่ กรกฎาคม ๒๔๘๕
นาย ย. อนุมานราชธน
ได้ส่งร่างเรื่องตราตามที่ให้ไปตรวจนั้น กลับมาพร้อมด้วยบันทึกในบัดนี้แล้ว แต่ขอให้เข้าใจว่าทั้งหมดเป็นแต่ความเหนและบอกให้ทราบเท่านั้น ท่านจะทำอย่างไรก็ได้ตามแต่ใจท่าน
ในการที่ส่งคืนมาให้ช้าไปนั้น จะโทษเอาอะไรไม่ได้ นอกจากว่าทำแต่ตามเวลาที่ชอบใจจะทำ
ในท้องความได้แก้มาด้วยตัวดินสอดำ แก้ด้วยตั้งใจจะให้ใช้ก็มี เปนแต่ตั้งใจจะทักเท่านั้นก็มี ที่ตั้งใจจะให้ใช้นั้น ท่านจะเอาหรือไม่เอาก็ได้ แต่ที่ทั้งใจจะทักนั้น ท่านจะต้องดูสังเกต ส่วนฟุตโนตนั้นเกือบไม่ได้แก้ เพราะไม่เหนเปนประโยชน์อะไรที่จะทำ แม้ในท้องความก็เหนอาจจะเรียงยักย้ายไป ได้หลายอย่าง ความเหนฉัน เหนควรจะเรียงอย่างนี้
๑. กล่าวถึงพระราชลัญจกรซึ่งคงใช้อยู่ (ต้องนับเอาเวลานี้)
๒. กล่าวถึงพระราชลัญจกรเก่าที่เก็บ
๓. กล่าวถึงพระราชลัญจกรเก่า ซึ่งโปรดพระราชทานให้ใครไปใช้ประจำตำแหน่งหรือประจำตัว
๔. กล่าวถึงตราซึ่งโปรดให้ทำขึ้นใหม่โดยจำเพาะ แล้วพระราชทานไป
๕. กล่าวถึงพระราชลัญจกรเก่าที่ส่งคืน
๖. กล่าวถึงตราซึ่งโปรดให้ทำขึ้นโดยจำเพาะแล้วส่งคืน
๗. กล่าวถึงตราตำแหน่ง
๘. อธิบายถึงตราที่สงสัย กับตราที่หลงส่งคืน
/*278เมื่อกล่าวถึงตราดวงใด ก็เอาตราดวงนั้นมาต่อไว้ ให้พลิกไปดูตัวอย่างได้ง่าย
จะพูดถึงฟุตโนตต่อไป เขาย่อมทำกันหลายอย่าง เปนจำเพาะหน้าก็มี เปนต่อกันเรื่อยไปก็มี ตกเปนแล้วแต่จะทำ จะอย่างไรก็ตามที เหนว่ามีฟุตโนตน้อยที่สุดเปนดี อันเรื่องตรานี้มีฟุตโนตว่า บันทึกพระราชลัญจกรลางองค์ เปนมากที่สุด ตามที่จดฟุตโนตอย่างนี้ไม่มีผลอะไร ไม่จดก็ได้ เปนการทำเอาอย่างฝรั่งเท่านั้น เขามีก็มีบ้าง แต่ที่แท้ผิดกันมาก
จะพูดแค่อย่างเดียวเพื่อไม่ให้ยาวเกินไป ได้สังเกตว่าที่ฝรั่งเขาจดฟุตโนตนั้น เหมือนหนึ่งสิ่งที่มีตีพิมพ์แล้ว เขาก็บอกแต่ตำแหน่งให้ผู้อ่านไปค้นเอาเอง คิดดูว่าทำไมเขาจึงทำดังนั้น ก็เหนเหตุว่าคนอ่านนั้นใจต่างกัน ลางคนก็อยากรู้ ลางคนก็เชื่อ จดไว้เปนการเผื่อให้คนที่อยากรู้จะได้ตามค้น ของเรามีสิ่งที่ตีพิมพ์แล้วก็แต่ในราชกิจจานุเบกษา จะอ้างไปลอย ๆ อย่างฝรั่งก็ได้ หรือจะคัดมาไว้กับสิ่งที่ไม่ได้ตีพิมพ์ อย่างที่ทำไว้นั้นก็ได้ เปนการช่วยผู้อ่าน ส่วนการที่ทำเปนภาคผนวกนั้น เปนอย่างไทย พูดถึงภาคผนวกก็ท้อใจเตมที ดูยากนัก มีแต่รายละเอียดลำดับไว้ในแฟ้ม ลางฉบับก็ซ้ำกัน ลางฉบับก็ไขว้กันกับที่ว่าไว้ในบานพแนก และทั้งหมดนั้นก็ไม่มีเลขหมายอย่างที่จดไว้ในบานพแนกด้วย
ทีนี้จะลเมอจดเลขไปตามบานพแนก
๑. ประกาศเปลี่ยนพระราชลัญจกร จุลศักราช ๑๒๑๖ (พ.ศ. ๒๓๙๗) ที่จดไว้ดังนั้น เหนไม่พอที่จะเข้าใจได้ ควรเติมคำลงที่ท้ายคำ พระราชลัญจกร ว่า พระบรมราชโองการ ด้วยจะเปนดี ทำให้เข้าใจแจ่มขึ้นได้
๒. พระราชกำหนดประกาศพระราชลัญจกร กรมพระราชวังบวรฯ ฯลฯ จุลศักราช ๑๒๓๖ (พ.ศ. ๒๔๒๐) ตามที่จดไว้ดั่งนั้น พิจารณาในท้องความเหนไม่ใช่เรื่องตรา เปนแต่มีตราก็คัดมาไว้ ก็ดีดอกที่จะรู้ได้/*279ว่าในจุลศักราช ๑๒๓๖ นั้น ใครใช้ตราอะไรบ้าง แต่ที่จดพระราชลัญจกรไว้ในเบื้องต้นแห่งพระราชกำหนดนั้น ออกจะพิรุทธเปนดั่งนี้
(พระราชลัญจกร ไอยราพต)
พระราชลัญจกร พระราชลัญจกร
พระบรมราชโองการ ประจำแผ่นดิน
เซนพระราชหัตถ์ (จุฬาลงกรณ์)
จะคิดว่าหมายจะให้เปนอย่างไรก็แลไม่เหน
๓. ประกาศแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ว่าด้วยผู้ที่ใช้ตราไปหัวเมือง (พ.ศ. ๒๔๒๐) ตามที่เขียนเช่นนี้ไม่มีอะไรค้าน นอกจากจะบอกว่าประกาศฉบับนี้ตีพิมพ์แล้ว
๔. พระราชบัญญัติใช้ตราแผ่นดิน ร.ศ. ๑๐๘ (พ.ศ.๒๔๓๒) เหนควรจะเติมคำว่า ห้าม แซกเข้าเปนว่า พระราชบัญญัติห้ามใช้ตราแผ่นดิน ร.ศ. ๑๐๘ (พ.ศ. ๒๔๓๒) เพื่อจะได้เข้าใจดี
๕. ประกาศตราสำหรับตำแหน่ง ร.ศ. ๑๑๓ (พ.ศ. ๒๔๓๗) ควรจะต่อคำ ตำแหน่ง ไปให้เปน ตำแหน่งเสนาบดี กับทั้งผู้ที่มียศเสมอเสนาบดีเข้าอีก เพื่อความเข้าใจดีเหมือนกัน
๖. ประกาศใช้ตราตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงธรรมการ อธิบดีกรมศึกษาธิการ และตราตำแหน่งราชเลขานุการ ร.ศ. ๑๑๔ (พ.ศ. ๒๔๓๘) ทีนี้เหนควรตัดคำ ตราตำแหน่ง ออกเสีย
๗. ประกาศกระทรวงการคลัง เรื่องตราภูมิคุมห้าม ร.ศ. ๑๑๕ (พ.ศ. ๒๔๓๙) ตามที่จดดั่งนี้ เปนอันว่าผู้จดได้แต่งใหม่ใช้ได้แล้ว
๘. พระราชลัญจกร และ ตราตำแหน่งที่ได้สมโภช ร.ศ. ๑๑๕ (พ.ศ. ๒๔๓๙) ตามที่จดไว้ดังนี้เหนว่าดีแล้ว อีกฉะบับหนึ่งซึ่งว่าคัดมาแต่กองรักษาหนังสือนั้นก็ซ้ำกันกับที่จดไว้นี้ ท่านผู้ที่ทำภาคผนวกไม่เอาเข้าซ้ำ ก็ควรอยู่แล้ว
/*280๙. ประกาศกลอนร่ายและโคลง ที่เก็บมาได้นี้ดีอย่างยิ่ง ที่จริงในการพิเศษเช่นนี้ก็มีประกาศพิเศษอยู่บ่อย ๆ แต่ไม่มีใครคิดเก็บเอามาเขียน
๑๐. เรื่องที่ประกาศ ถึงตรานารายณ์ยืนแท่นไปตามเสด็จยุโรปนั้น ฉบับนี้เปนอันซ้ำกันกับที่หมายเลข ๑๑ เข้าใจว่านี่เปนฉบับทรงร่าง ควรจะถือเอาฉบับที่ลงราชกิจจานุเบกษา
๑๑. ประกาศตราตำแหน่งราชเลขานุการ แห่งสมเดจพระบรมราชินีนารถ ร.ศ. ๑๑๖ (พ.ศ. ๒๔๔๐) เข้าใจว่านี่เปนฉบับที่ลงราชกิจจานุเบกษา ควรถือเอาฉบับนี้เปนยืน
๑๒. พระราชบัญญัติพระราชลัญจกรตามที่จดไว้เหนไม่พอ ควรจะเปนดังนี้ พระราชบัญญัติประทับพระราชลัญจกรในรัชกาลที่ ๕ ร.ศ. ๑๒๒ (พ.ศ. ๒๔๔๖)
๑๓. ประกาศให้เสนาบดีลงชื่อในท้ายท้องตรา นั่นเหนเปนดีแล้ว
๑๔. พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยตำแหน่งเสนาบดี (พ.ศ. ๒๔๕๒) ฉบับนี้เหนเปนซ้ำกับฉบับซึ่งหมายเลข ๒๑
๑๕. พระราชทานพระราชลัญจกรพระนารายณ์บรรทมสินธุ สำหรับกรมมหาดเล็ก ร.ศ. ๑๒๙ (พ.ศ. ๒๔๕๓) แต่อยากให้เติมคำว่า หลวง ลงที่ท้ายคำว่า มหาดเล็ก ด้วย เพราะมหาดเล็กเจ้าก็มี จะได้ผิดกัน
๑๖. พระราชทานพระราชลัญจกรพระนารายณ์มัศยาวตาร สำหรับตำแหน่งเสนาบดีกรมทหารเรือ (พ.ศ. ๒๔๕๔) ฉบับนี้อยากให้เลื่อนไปเปนเลข ๑๘ จะได้เปนหมวดหมู่กัน แต่ที่เรียงไว้นั้นถือเอาวันอ่อนแก่ก็เปนไปอย่างหนึ่ง
๑๗. พระราชทานตรานาคบัลลังก์แก่กรมและกองต่างๆ ในกรมมหาดเล็ก และพระราชทานตรามนูแถลงสารแก่โรงเรียนมหาดเล็กหลวง ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๔) อยากให้เติมคำ หลวง ลงที่ท้ายคำว่า กรมมหาดเล็ก ข้ออธิบายก็เหมือนกับเลขที่ ๑๕
/*281๑๘. พระราชทานตรานาคบัลลังก์ แก่กรมโยธามหาดเล็ก ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๔) เหนควรเติมคำว่า หลวง ตามกันไป
๑๙. จดว่า พระราชบัญญัติพระราชลัญจกร นั้น ตามที่จดดั่งนี้ เหนไม่ได้ความพอ ควรจดให้ได้ชุดกันกับเลขที่ ๑๒ เปนว่า พระราชบัญญัติประทับพระราชลัญจกรในรัชกาลที่ ๖ ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๔) ตามกันไป
๒๐. ประกาศตราตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวัง และเสนาบดีกระทรวงธรรมการ พ.ศ. ๒๔๕๖ เหนควรเติมคำว่า เปลี่ยน ลงในระหว่างคำว่า ประกาศ กับคำ ตราตำแหน่ง
๒๑. พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยตำแหน่งเสนาบดี (พ.ศ. ๒๔๕๗) นี่เปนซ้ำกับฉบับที่หมายเลข ๑๔ ไว้ ฉบับแรกนั้นดูเปนร่าง ฉบับนี้ดูเปนจริง แต่ระยะเวลาผิดกันถึง ๕ ปี ไม่ทราบว่าเปนด้วยเหตุใด แต่อย่างไรก็ดี ควรถือเอาฉบับที่ลงราชกิจจานุเบกษาเปนยืน จะเปนหลักดีกว่าฉบับร่าง แต่ต้องคัดไม่มีเส้นประ ที่เส้นประนั้นเข้าใจว่าเปนชื่อคนซึ่งกล่าวว่าใครอยู่ในเวลานั้นบ้าง กับเห็นว่าควรจะเติมคำว่า ตรา ลงหน้าคำว่า ตำแหน่งเสนาบดี ด้วย เพราะพระราชบัญญัตินั้นไม่ได้เจาะจงกล่าวถึงตำแหน่งเสนาบดี เปนกล่าวถึงเรื่องตรา แต่ข้อความอันกล่าวปรารภเปนโครงแห่งพระราชบัญญัตินั้นผิดไปจากความจริง แต่ก่อนนี้ใครเปนเสนาบดีก็เปนไปจนตาย นึกไม่ได้ว่ามีการโยกย้ายหรือลาออก เพราะเหตุดังนั้น การมอบตราตำแหน่งจึงตกเปนหน้าที่เสมียนตรา ส่วนพระราชกฤษฎีกาใหม่จะบัญญัติให้เปนอย่างไรก็เปนได้
๒๒. หน้าที่ทำและรักษาทะเบียนดวงตราใช้ในราชการกระทรวงต่างๆ ที่จดดังนี้ไม่มีข้อค้าน
๒๓. จดว่า แจ้งความกระทรวงมุรธาธร พระราชทานตราตำแหน่งวรรณคดีสมาคม และพระดุลพาห (พ.ศ. ๒๔๕๘) ตามที่จดไว้อย่างนี้ นึก/*282ดูถึงรายละเอียดซึ่งลำดับไว้ในแฟ้ม ก็มีประกาศกระทรวงมุรธาธร เรื่องโปรดให้ทำตราพระคเณศ จะโปรดพระราชทานเปลี่ยนตรามังกรคาบแก้วแก่วรรณคดีสมาคม เหนไม่ควรทิ้ง ควรเอาไว้หน้าข้อนี้
๒๔. ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ตามที่จะจดต่อไปนี้ไม่ใช่คัดค้าน เปนแต่จะหมายไว้ ด้วยได้สังเกตเหนความในจดหมายนั้น เปนอันว่าพระราชลัญจกรหงส์พิมานนั้นไม่ได้ทำในรัชกาลที่ ๕ แต่จำได้ว่าทำในรัชกาลนั้น ทั้งเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ผู้กำดวงตราก็กล่าวรับรองซ้ำเข้าอีกด้วยว่าทำในรัชกาลที่ ๕
๒๕. จดว่า บันทึกพระราชลัญจกรลางองค์ แล้วจดตัวดินสอดำในวงเล็บว่า (ยังไม่ได้คัด) จะแปลว่ากะไรไม่ทราบ ดูก็เท่ากับว่าจะมีต่อไปแต่เปนรอยลบ จะอย่างไรแน่ก็ไม่ทราบ เมื่อตรวจรายละเอียดต่อไป ซึ่งลำดับไว้ในแฟ้ม อันควรจะเขียนต่อก็เหนมีคัดไว้ ๕ อย่าง คือ (๑) พระราชลัญจกรเก่า (๒) ตราสำหรับกระทรวงต่าง ๆ (๓) พระราชลัญจกรในรัชกาลที่ ๗ รวมกับพระราชลัญจกรเก่า ๆ อันกล่าวถึงเวลาสร้างกับที่ใช้ ทั้งอื่นอึก กับ (๔) ว่าคัดมาแต่สมุดดำของเก่า ซึ่งเจ้าพนักงานรักษาไว้ เห็นเปนแก่นสารอยู่แต่พระราชลัญจกร รัชกาลที่ ๗ กับที่ว่าคัดมาจากสมุดดำเท่านั้น นอกนั้นก็ไม่เหนเปนแก่นสารอย่างไรเลย
ในที่สุดความเหนมีว่า บรรดาฉบับที่มีตีพิมพ์แล้ว แม้ของเราจะเปนราชกิจานุเบกษาอย่างเดียวก็ดี จะทำตามที่กล่าวไว้ข้างต้นก็ได้ หรือจะคัดมาเปนการช่วยผู้อ่านก็ได้ อีกประการหนึ่ง บรรดาเรื่องซึ่งติดต่อกัน จะเก็บเอาเรียงไว้ให้เปนหมวดหมู่อันเดียวกัน ไม่ถือเอาวันแก่อ่อนก็ได้ ทำเช่นนั้นลางทีก็จะดีขึ้นเสียอีก
[ลายพระหัตถ์ฉบับนี้ พร้อมด้วยบันทึกเรื่องพระราชลัญจกร ในหน้าต่อไปนั้น ทรงร่างไว้แต่ พ.ศ. ๒๔๘๕ หากยังไม่โปรดให้ดีดพิมพ์ถวายเพื่อลงพระนาม ต่อเมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว ม.จ. ยาใจ จิตรพงศ์ จึงทรงให้คัดประทานสำเนาไปยังพระยาอนุมานราชธน โดยที่เห็นว่าเป็นเอกสารอันสำคัญยิ่งซึ่งยังไม่เคยเปิดเผยมาก่อน จึงนำมาตีพิมพ์ไว้ในภาคผนวก รักษาอักขรวิธีตามต้นฉบับที่ทรงร่าง ไม่ถือตามสำเนาอันดีดพิมพ์ด้วยภาษาที่ใช้กันอยู่เวลานั้น]
/*283บันทึก เรื่องพระราชลัญจกร
๑. อ่านท้องความก็เกิดสงสัยขึ้น ว่าตราสุริยมณฑล กับ จันทรมณฑลนั้น จะเปนพระราชลัญจกรอันได้เคยทรงประทับ หรือโปรดให้ทำขึ้นใหม่ พระราชทานสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่องค์น้อยไปก็ไม่ทราบ รู้ได้ว่าเปนตราหลวงก็แต่ที่ได้เหนตราของหลวงมีอุณาโลมอยู่ในบุษบก กับมีรูปกระต่ายอยู่ข้างท้าย อันรู้ได้ว่าเปนรถพระจันทร์นั้นอย่างหนึ่ง กับที่ส่งคืนนั้นอีกอย่างหนึ่ง จึงทำให้ทราบได้ว่าเปนตราหลวงพระราชทาน แต่ตราน้อยนั้นจะเปนของพระราชทานหรือท่านจะทำเองก็ไม่ทราบ จะถือเอาการส่งคืนเปนเหตุก็ไม่ถนัด อาจที่ผู้ยังจะส่งคืนเพราะเหนเปนของคู่กันก็ได้ อันตราน้อยนั้น เสนาบดีกรมมหาดไทยทำตัวอย่างขึ้น คือตราน้อยใช้ประทับหนังสือส่วนตัว ตราใหญ่ใช้ประทับท้องตราดำเนินกระแสรพระบรมราชโองการ ทีหลังใครที่เปนใหญ่เปนโต ถึงจะไม่มีหน้าที่ต้องมีหนังสือส่วนตัวก็ต้องมีตราน้อย เพราะเหตุที่มีความสงสัยและรู้ไม่ได้อยู่หลายอย่างดังนี้จึงตัดออกเสียเกือบหมด เอาไว้แต่ตรานารายณ์เกษียรสมุทดวงเดียว ซึ่งออกจะเข้าใจว่าได้เคยทรงใช้ หรือจะอย่างไรก็ไม่ทราบ แต่เหนว่าตัดเสียหมดเหลือไว้แต่ดวงเดียวเท่านั้นก็พอแล้ว
๒. เมื่อเขียนชื่อตราก็อึกอัก ด้วยไม่รู้จะเขียนอย่างไร เพราะอักขรวิธีเราเปลี่ยนไปเสมอ แต่ความเหนฉันเหนว่าจะเปลี่ยนได้แต่คำพูด ส่วนชื่ออะไรต่าง ๆ ซึ่งท่านแต่ก่อนท่านตั้งไว้นั้นไม่ควรเปลี่ยน แต่ความเหนของท่านจะเปนอย่างไรไม่ทราบ แลก็คิดตกว่าหนังสือเปนของท่าน อันชื่อนั้นเขียนมาอย่างไรก็ปล่อยไปเช่นนั้น ไม่แก้
๓. พระครุฑพาห องค์ที่ประทับบนพระปรมาภิไธยในรัชกาลที่ ๖ ฉันไม่ได้เขียนถวาย จึ่งวงเอาชื่อฉันออกเสีย ที่จริงพระราชลัญจกรองค์ที่ประทับบนพระปรมาภิไธย กับองค์ที่เปนรูปกลมรี (ตั้ง) ไม่ควรจะใช้ชื่ออย่างเดียวกัน เรียกให้ผิดกันเสียจะดีกว่า องค์ที่เปนรูปกลมรี/*284(ตั้ง) ควรเรียกว่า นารายณ์ทรงครุฑ (เพราะมีรูปนารายณ์ทรงครุฑอยู่จริงๆ) ส่วนองค์ที่ประทับบนพระปรมาภิไธยนั้นจึงเรียกว่า พระครุฑพ่าห์
๔. การเรียงประกาศ หรือพระราชกฤษฎีกา และพระราชบัญญัติอย่างใดนั้น ผู้เรียงย่อมไม่รู้ความจริงที่เปนมานั้นก็อย่างหนึ่ง แต่ถึงจะรู้ลางความก็ต้องเรียงผันแปรไปตามที่ต้องการ ล้วนแต่ทำให้คนอ่านภายหลังหลงไปทั้งนั้น
๕. ถ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงพระราชดำริห์จะเลิกพระราชลัญจกรอันมีอยู่มากมายนั้นเสีย ก็เปนพระราชดำริห์อันเลิศ แต่ในรัชกาลที่ ๖ ก็โปรดให้ทำพระราชลัญจกรสำหรับประทับบนพระปรมาภิไธยอันมีหนังสือรวมขึ้นใหม่ ก็อย่างเดียวกับพระราชลัญจกรอามเก่านั้นเอง เมื่อสิ้นแผ่นดินแล้วก็ต้องรุะ ไม่เปนไปอย่างที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๕ ทรงพระราชดำริห์ไว้ มีความเสียใจที่จะต้องใช้คำว่า ถอยหลังเข้าคลอง
นึกถึงตราที่ทำใช้กันในตำแหน่งต่าง ๆ ก็ทำกันเปน แฟแช่น ซึ่งทำกันอยู่ในเวลานั้น ไม่สู้จะได้คิดว่าควรทำอย่างไรดี
คิดถึงต้นรากของตรา เหนว่าอย่างเส้นชาดนั้นมาทางตวันออก ถ้าจะว่าไปก็เปนมาแต่จีน จึงใช้แต่ตราเปล่า เพราะจีนเขาไม่เซนชื่อ ส่วนตราครั้งนั้นมาทางตวันตก มีทางอินเดียเปนต้น จึ่งมีคำว่า มุทรา อันแปลว่าแหวนตรา แต่เขาจะเซนชื่อด้วยหรือไม่นั้นไม่ทราบ แต่ฝรั่งนั้นเหนเซนชื่อและประทับตราครั่งด้วย ที่ปิดตราดุนนั้นเปนสมัยใหม่ (ลางทีจะเปนเก่าจึ่งมีคำว่า ปิดตรา) เราทำครึ่ง ๆ กลาง ๆ เขียนชื่อบอกตำแหน่งด้วย แต่จะเปนลายมือใครก็ได้
๖. จะบอกท่านให้ทราบไว้ ว่าที่ทำพระราชลัญจกรองค์ใหม่ ซึ่งใช้ประทับบนพระปรมาภิไธยในรัชกาลที่ ๕ ซึ่งพื้นเปนเปลวไฟนั้น เอามาจากคำในหนังสือฉันท์อนิรุทธ ซึ่งมีว่า “ฤทธิครุธคือเพลิงเผาผลาญ /*285นาคราชประหาร ประหับประเหิรผกพัน” ดั่งนี้ ไม่ทำกนกก็เพราะกนกนั้นเปนต้นไม้ ขึ้นในอากาศไม่ได้ จึงไปฉวยเอาคำในอนิรุทธคำฉันท์มา
เห็นเอาครุฑ ขาโต มือหงิก ปากแหก ดำพ่ำพำมาปิดไว้ แรกดูก้ไม่เข้าใจว่าเอามาปิดไว้ทำไม ทีหลังจึงเข้าใจ ที่พูดถึงปีกห่อปีกกางนั้น ไม่เข้าทางช่างเลย ที่แท้ปีกห่อก็คือปีกสั้น ปีกกางก็คือปีกยาว แต่ทั้งสั้นทั้งยาวฉันก็ทำขึ้นทั้งนั้น ที่ทำในพระราชลัญจกรเปนปีกสั้นก็เพราะจะให้ตัวครุฑโต จะทำปีกยาวก็ได้ แต่ต้องลดตัวครุฑให้เล็กลงไป จะมีพื้นมากขึ้น จึ่งได้ทำปีกสั้น ถ้าจะพูดถึงความแปลกแล้วพูดถึงปีกซึ่งมาอยู่ที่ไหล่กับตีนเปนนกจะดีกว่า เพราะครุฑที่ทำกันมาก่อนนั้นปีอยู่ที่เอวกับตีนก็เปนราชสีห์ ที่ช่างเขาทำมือหงิกนั้นเปนของเขาคิด จะทำให้เปนนกขึ้นกว่ามือรำ แต่ที่ทำขาโตปากแหกนั้นเปนเขลา
๗. ใบแซกซึ่งมีความว่า เจ้าพระยาธรรมาธิกรณรับพระบรมราชโองการไปทูลถามสมเด็จพระมหาสมณเจ้านั้น เหนว่าไม่ควรเขียน จะทำให้คนคิดวิจารณในกระแสรพระราชดำริห์กับทั้งพระดำริห์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าไปเปล่า ๆ ที่จริงการยุ่งเหยิงนั้นเปนมานานแล้ว เช่นคำ มหินทรายุทธยา เปนต้น พระราชลัญจกร ครุฑพ่าห์ ก็เปนสำหรับกรุงอยุทธยา เท่านั้น ไม่มี มหินทร ปนอยู่เลย
๘. คำ ไอราวต ในพจนานุกรมของอาจารย์ชิลเดอแปลให้ไว้ว่า ต้นส้ม เฉไปถนัดใจ แล้วทำไมจึงเปนช้างสามเศียรขึ้น แต่หนังสือผิดกัน ที่มีตัว ย สกด ไอ ขึ้น จะอย่างไรก็ดี เหนว่าตราดดวงนั้นเดิมจะประจำตำแหน่งพระอินทราชา ทั้งเหนว่ากวีก็สดุดใจมาแล้ว จึงมีพระราชลัญจกรเอราวรรณ ที่ว่ามีสามสิบสามเศียร ก็ว่าไปตามเคย ไม่ให้ช่องแก่ช่างเลย ช่างก็สำคัญ ทำหัวช้างอย่างที่กวีว่านั้นจนครบ ไม่แบ่งให้เปนช้ายเปนขวา จะเปนรูปอย่างไรก็ตามที อนึ่ง คำว่า วิมาน เมื่อพูดแก่ช่างก็จะต้องเข้าใจว่าอ้ายแดง ๆ สามช่อง แต่ที่จริงวิมานก็หมายว่าเรือนเท่านั้น/*286เอง จะแดงหรือไม่แดงและจะเปนกี่ช่องก็ได้ บนหลังช้างเอราวัณ แม้จะเปนแต่กูบอย่างที่ผูกช้างกันเท่านั้น ก็เหนว่าเปนวิมานได้พอแล้ว
๙. บรรดาตราทุกดวง ควรจะสังเกตอายุได้ เว้นแต่ความรู้จะไม่พอที่จะพยากรณ์ทุกดวงไปเท่านั้น จะพยากรณ์ได้แต่ว่า ถ้าเปนรูปอื่นไปนอกจากกลมแล้วเปนรัชกาลที่ ๔ ลงมา ถ้ามีหนังสือแล้วก็เปนรัชกาลที่ ๕ ลงมา
คำว่า พระราชลัญจกร นั้นก็ชอบกล หมายเปนตราของพระเจ้าแผ่นดินจำเพาะแต่ที่ใช้ประทับเท่านั้น อย่างอื่นไปก็ไม่เรียกว่า พระราชลัญจกร
๑๐. พระราชลัญจกรจักรรถนั้น เปนของฉันคิดและเขียนขึ้นถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ตลอดถึงขนานชื่อด้วย ดั่งฉันได้บอกแก่ท่านให้เข้าใจเหตุแล้ว จะได้มีพระราชลัญจกรเก่ามาก่อนนั้นหามิได้ ตามที่ท่านเชื่อว่ามีพระราชลัญจกรเก่า ก็เปนเชื่อตามที่มีความอยู่ในประกาศ
อนึ่งจะบอกท่านให้ทราบอีกข้อหนึ่งเปนทางพิจารณา เขาว่าธงไทยในรัชกาลที่ ๒ นั้นเปนรูปช้างเผือกยืนอยู่ในวงจักร จริงหรือไม่จริงก็ไม่ทราบ เกิดไม่ทัน แต่ข้อนี้เป็นข้อขัดกับความในพระราชบัญญัติ ที่ว่าเติมช้างลงในวงจักร เมื่อทำเงินเหรียญในรัชกาลที่ ๔
ดีใจที่ได้ทราบว่าตราจักรในเงินพดด้วงนั้นหมายถึงพระราชวงศ์ ทำให้นึกถึงตราพระราชวงศ์ซึ่งมีตรีศูลขัดอยู่ในจักรนั้น แปลว่าโกรธกับหนังสือ เข้าใจว่า กรี กับ ตรี นั้นเหมือนกัน อันตราอามนั้นแรกผูกขึ้นก็ใช้เปนลายประดับพระที่นั่งบรมราชสถิตยมโหฬาร (คือห้องเหลือง) แล้วจึ่งเอามาทำเปนพระราชลัญจกรขึ้นต่อภายหลัง
อนึ่งตามที่จดไว้ถึงพระาชลัญจกรครุฑพาห องค์ที่ประทับบนพระปรมาภิไธย ว่าองค์เก่าจะอยู่แห่งใดไม่ปรากฏนั้น ทำให้เข้าใจว่า/*287พูดถึงพระราชลัญจกรองค์ที่เปนอาม ถ้าถูกก็ควรเติมความลงเสียให้ชัดว่าเปนองค์นั้น
๑๑. พระราชลัญจกรพวกโลโต ซึ่งทำเทียบของเก่า ดูเปนหนังสือ ๖ ตัว ไม่ใช่สี่ตัวเปน เสี้ยม-โหล-ก๊ก-อ๋อง ควรจะให้ผู้รู้เขาดูเสีย กับองค์ใหญ่ที่ว่าเปนสีทองดอกบวบนั้น ดูเหมือนที่มุมขอบลายจะเปนหนังสือจีนแต่เหนไม่ชัด ถ้าได้ให้ผู้รู้ดูก็จะได้ดูที่มุมลายขอบด้วย แหละถ้าเปนหนังสือจีนจริงก็จะได้อ่านด้วยว่าเปนความอย่างไร
อนึ่งพระราชลัญจกรองค์ที่ว่าเปนหนังสือจีนตัวปรกติ ผู้รู้อ่านว่าเปน เสี้ยม-ก๊ก-แต้-เหมง นั้น ถ้าหากคำ แต้เหมง เปนพระนามพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้ว ก็รู้ได้ว่าพระราชลัญจกรองค์นั้นเปนครั้งรัชกาลที่ ๓
๑๒. พระราชลัญจกร มังกรหก (ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแปลว่า ฮก) นั้น เปนตราครั่ง ถ้าจะใช้ประทับชาดก็เปนขอไปที ตราชาดก็ดูเปนของทำใหม่ ทั้งตราชาดและตราครั่งดูเปนของทำในนี้ทั้งสองดวง ไม่ใช่มาแต่เมืองจีน เพราะเหตุดั่งนั้นที่จะถือเอาความในพระราชสาส์นคำหับก็ยาก
ฉันเคยเหนครั่งประทับพระราชลัญจกรพระครุฑพ่าห์ ประจำครั่งทั้งสองด้าน เจ้าพนักงานผู้รักษาบอกว่า งบ แต่ทำทำไมนั้นบอกไม่ได้ มาได้ความประกอบจากสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่าทางนครศรีธรรมราชก็มีงบอย่างนั้น แต่ดูเหมือนจะเปนพระราชลัญจกรมหาโองการ ต่อมาก็ได้เหนหนังสือ เปนว่าเขาใช้ต่างพระองค์ ถ้าทำงบใช้ต่างพระองค์แล้วก็ควรแก่การ เพราะพระราชลัญจกรประจำครั้งแต่ละองค์โตไล่เลี่ยกับพระราชลัญจกรประจำชาดทั้งนั้น เปนหน้าที่ของเราที่จะต้องค้นหนังสือเก่า ทั้งคิดประกอบด้วย ที่คิดว่าทำกล่องพระราชสาส์นให้โตเท่ากับพระราชลัญจกร แล้วผนึกพระราชลัญจกรลงไปเปนผ้านั้นผิด/*288แน่ กล่องพระราชสาส์นทำถุงใส่เสีย ใช้พระราชลัญจกรแต่องค์เล็ก ๆ ผนึกที่เชือกผูกถุงเท่านั้นก็ได้
๑๓. เคยได้เหนเอกสารเครื่องลายคราม ประทับพระราชลัญจกร จ.ป.ร. เข้าใจว่าพระราชลัญจกรองค์นั้นทำสำหรับการนั้น ตลอดถึงพระราชลัญจกรองค์ที่มีคำว่าสยามด้วย แต่พระราชลัญจกรองค์ที่มีคำว่าสยามนั้นไม่ได้เหน หรือได้เหนแต่จำไม่ได้ ให้การไม่ถูกก็เปนได้
๑๔. สยามมกุฎราชกุมาร นั้นมีสององค์ คือ สมเด็จเจ้ามหาวชิรุณหิศก่อน เมื่อสวรรคตแล้วจึงเปนสมเด็จเจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เมื่อตั้งสมเด็จเจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถเปนผู้รับราชสมบัติต่อไปนั้น จึงเปลี่ยนคำใช้ว่า รัชทายาท เปนอันเตรียมถอน เพื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระโอรส แม้คำ สยามมกุฎราชกุมาร ทีหลังก็แก้เหมือนกัน เปนอันเหลือแต่ มกุฎราชกุมาร
พระตราซึ่งเรียงไว้ ดวงต้นเปนของ มกุฎราชกุมาร องค์ถัดมาแน่ เพราะมีหนังสือบอกอยู่ แต่ต่อไปข้างหลังเกรงจะเปนครั้งมกุฎราชกุมารองค์แรก
๑๕. พระตราพระลักษณ์ทรงหนุมานนั้นเปนบิดชื่อ ด้วยวังหน้าเปนพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ จึงว่าเปนพระลักษณ์ แต่ความจริงที่ทรงหนุมานนั้นเป็นพระรามทีเดียว ที่ทรงรถพระอินทร์นั้นปางเดียว แต่เมื่อทศกรรฐ์ล้มเท่านั้น พระตราพระลักษณ์ทรงหนุมานก็ดูไม่สู้เก่า เข้าใจว่าเปนครั้งรัชกาลที่ ๔ นั่นเอง อาจเปนได้ที่เมื่อไม่พอพระราชหทัยเข้าแล้วจึ่งเปลี่ยนเปนเทวดาประจำปืนใหญ่อย่างองค์ใหญ่ แล้วก็ไม่พออีก จึงทำองค์รูปกลมรี (ตามยาว) ซึ่งเปนรูปนารายณ์ประจำปืนใหญ่ขึ้น อันนารายณ์นั้นมือคู่หน้าขวาถือสังข์ ซ้ายถือตรีศูล มือคู่หลังขวาถือจักร ซ้ายถือปืน แสดงว่าหมายพระนามพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวชัดเจน (ที่พูดเปนมือนั้น พูดแบบอินเดีย)
/*289๑๖. ดูพระตราพระบรมราชโองการก็เหนขัน ทำอย่างพระราชลัญจกร พระบรมราชโองการ แต่ยักไปเปนหนังสือไทย เหนลายขอบทำเปนอาวุธ ๘ อย่าง ก็ให้นึกสดุ้งใจ กลัวจะเปนพระแสงอัษฎาวุธ
๑๗. มีความเหนแตกออกไป ว่าตำแหน่งจตุสดมภ์นั้นเปนตำเหน่งภายใน (คือประจำเมือง) ด้วยนึกได้ว่ามีตำแหน่งกรมการเปน หลวงเมือง หลวงวัง หลวงคลัง หลวงนา ก็คือตำแหน่งจตุสดมนั้นเอง แต่จะมีจำเพาะเมืองใหญ่ซึ่งควรเปนเมืองลูกหลวง หรือมีทุกเมืองไปก็ไม่ทราบ แต่ความรู้ซึ่งแตกออกไปใหม่นี้ จะได้ขัดกับความรู้ซึ่งพูดมาแล้วก็หามิได้
๑๘. พระราชกฤษฎีกาซึ่งจดว่าซ้ำนั้น ข้างต้นทีจะมีกล่าวผิดอยู่บ้าง เพราะได้ยินว่าก่อนมีสุพรรณบัตร หิรัญบัตร ใช้ออกหมายตั้งใครเปนเสนาบดีก็เปนไปจนตาย ไม่เคยได้ยินว่ามีย้ายตำแหน่งหรือลาออกอย่างเดี๋ยวนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเปนประเพณีที่ไปรับตราตำแหน่งกันเอาเองด้วยตัวเสนาบดีตาย ไม่มีใครจะถวายตราตำแหน่งคืน เสมียนตราอันมีตำแหน่งได้รักษาตรา ก็เฝ้าไม่ได้ ความเปนไปบังคับให้ต้องเปนเช่นนั้น ส่วนความใหม่ข้างหลังนั้น จะให้เปนอย่างไรต่อไปในภายหน้าก็เปนได้
๑๙. ตราพระราชสีห์นั้น สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพตรัสว่า ที่ใช้อยู่นั้น ไม่เหมือนกับที่ประทับกฎหมายซึ่งเรียกว่า กฎหมายตราสามดวง ตามที่ตรัสนั้นก็ได้เรื่องกับที่ว่าแกะรุก แต่จะรุกได้ก็น้อยหนแล้วต้องทำใหม่ (เพราะเปนรูปเรียว) ช่างผู้เขียนดวงใหม่จะไม่ได้เรียนดวงเก่า หรือลางทีจะไม่ได้เหนดวงเก่าเลยก็เปนได้
๒๐. ตราพระคชสีห์นั้นไม่ได้ดูเทียบกับกฎหมายตราสามดวง จะเหมือนหรือไม่เหมือนก็ไม่ทราบ แต่อย่างไรก็ดี ดูตัวอย่างรู้สึกว่าขาดตราคชสีห์เดินดง อันเป็นรูปคชสีห์เดินบุกอยู่ในหมู่ไม้ไม่ใช่กนก เปนตราประจำตัวเสนาบดีกรมพระกระลาโหม อย่างตราพระราชสีห์น้อยของเสนาบดีกรมมหาดไทย ส่วนตราพระราชสีห์ฝ่ายเหนือนั้นอยู่ที่พระยามหา/*290อมาตยาธิบดี ตราพระคชสีห์ฝ่ายเหนือนั้นอยู่ที่พระยามนตรีสุริยวงษ์ นี่พูดถึงแต่ก่อน เดี๋ยวนี้จะอยู่ที่ไหนไม่ทราบ
๒๑. ตราบัวผันนั้นดูเปนสองอย่าง เปนตราประทับครั่งก็มี ประทับชาดก็มี อย่างไหนจะมาก่อนก็ไม่ทราบ แต่ตราบัวแก้วดุนนั้น ทราบแน่ว่ามีขึ้น ครั้งเจ้าพระยาภาณุวงษมหาโกษาธิบดีเปนเสนาบตี ในกรมต่างประเทศนั้น
๒๒. ตราพระรามทรงรถก็เปนแต่เรียกตั้งกันเอาเอง ผู้ทำเขาจะตั้งใจให้เปนเช่นนั้นหรือไม่ก็ไม่ทราบ แต่เมื่อดูตราตัวอย่าง ดวงแรกเปนเทวดาทรงรถถือจักร เห็นจะเปนพระรามไม่ได้ แต่ดวงหลังเปนเทวดาทรงรถถือธนูศร จะว่าเปนพระรามได้ นี่พูดถึงตราใหญ่ ส่วนตราน้อยนั้นว่าเปนรูปวิศุกรรม ดูตัวอย่างก็เหนไม่ชัด จับได้แต่ว่าเปนเทวดาหัวโล้นถือหางนกยูงเปนรูปวิศนุกรรม์ ตามที่เข้าใจกันอย่างซึมซาม เหนจะเปนตราใหม่ ฉันได้เคยคิดเปนรูปวิศวกรรมอย่างอินเดียอันมีมือถือผึ่ง แต่จะคิดให้กระทรวงโยธาธิการหรือกรมโยธาก็ลืมเสียแล้ว เวลานั้นยังไม่ได้พระราชทานตราแก่กระทรวงโยธาธิการ
๒๓. ตราเสมาธรรมจักรของเก่าเปนรูปจักราวุธอยู่ในบุษบก แล้วมีใบเสมาขนาบอยู่สองข้าง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ชอบพระราชหทัย จึงทรงพระราชดำริห์ให้ทำเปลี่ยนพระราชทานใหม่ จึ่งจำเปนที่ท่านต้องบอกรูปตราดวงใหม่ ท่านก็บอกไปตามประกาศ แต่ประกาศนั้นใช้คำว่า บัลลังก์สิงห์ เปนคำโลกกับภาษาช่างปนกัน ภาษาช่างนั้น บังลังก์ ก็มี แต่เขาประกอบบัวอย่างหนึ่ง สิงห์ ก็มี แต่เปนตัวไม้ชนิดหนึ่ง จึงแก้เปน เสมาตั้งบนแท่น เพื่อให้พ้นผิด ที่จริงทำเปนล้อรถก็เปนอย่างจักรพรรดิ์ไป คำ เสมาธรรมจักร เหนจะหมายว่าเขตวงพระศาสนา ที่เอาคำ เสมา มาใช้ก็ทีจะให้เปนทางศาสนาขึ้น จักรก็หมายความว่าวงกลม ๆ ว่าตัวอย่างก็มี เช่น อาณาจักร เปนต้น ที่ทำเปนรูปอะไรก็เปนสมมตทำทั้งนั้น
/*291๒๔. ที่ว่าตรานารายณ์เกษียรสมุทเปนตราตำแหน่งกรมยุทธนาธิการทหารบก และตรานารายณ์ทรงปืนเปนตราตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารเรือนั้น ให้รู้สึกว่าไขว้กันเสียนี่กะไรเลย เพราะตรานารายณ์ทรงปืน เปนตราบนดินแท้ ทั้งที่โปรดให้เขียนเพื่อจะพระราชทานเปลี่ยนใหม่ก็เปนรูปนารายณ์แผลงศร เข้าใจว่าคือนารายณ์ทรงปืนนั่นเอง ตรานารายณ์เกษียรสมุท นั่นแหละควรจะเปนสำหรับตำแหน่งผู้บัญชาการทหารเรือ เพราะเปนน้ำ ๆ แต่ก็เปนตราศรพระขรรค์ ไป ถ้าได้ถือ ตรานารายณ์ทรงปืนมาก่อนก็จะต้องเปนพระราชทานเปลี่ยนสามครั้ง ครั้งแรกเปนตรานารายณ์ทรงป็น ถัดมาเปน ตราศรพระขรรค์ ครั้งหลังที่สุดจึงเปนตรามัศยาวตาร ที่พูดถึงผู้บัญชาการทหารเรือก่อนนั้นไม่เหนเปนไร เพราะทหารบกหรือทหารเรือ ผู้บัญชาการก็มียศเสมอกัน ทางฝรั่งเขาก็เอาผู้บัญชาการทหารเรือออกหน้าผู้บัญชาการทหารบกด้วยซ้ำ อีกประการหนึ่งเราพูดถึงตรานารายณ์เกษียรสมุท ในหน้า ๒๙ ก็ต่อกับหน้า ๓๐ ไม่ได้อยู่แล้ว เพราะตรานารายณ์ทรงปืนเข้ามาคั่นอยู่ แต่ก็ได้ร่างใหม่ ด้วยจงใจจะให้เปลี่ยนเก่ามาแล้ว
๒๕. ตราศรพระขรรค์ ที่ว่าพระราชทานสมเด็จเจ้าพระยา (บรมมหา) ศรีสุริยวงษ์ไปใช้นั้น ฉันไม่ทราบ ทราบแต่ก่อนขึ้นไป ว่าพระราชทานกรมหลวงวงษาธิราชสนิทไปใช้ โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ตรัสส่งเสริมให้กรมขุนไชยนาทนเรนทรทำตราลูกศร หรือพระขรรค์อะไรใช้ประจำพระองค์ก็ลืมเสียแล้ว
๒๖. เหนรูปนกวายุภักษ์ในตราของพระยาราชภักดี ซึ่งท่านคัดมาไว้ก็นึกเสียใจ ว่าถ้าทำเปนรูปอย่างเก่าแต่ทำขนเปนอย่างใหม่ก็จะดีกว่านั้น ตามที่ทำไว้เปนธรรมดามากเกินไป นี่เปนทางที่ใจกลับกลอกของมนุษย์
๒๗. ตราพระคเณศ ซึ่งโปรดให้ทำพระราชทานแก่วรรณคดีสมาคมนั้น ดูเหมือนจะเปนด้วยฉันกราบบังคมทูลว่า พระคเณศเปนผู้ชำนาญ
/*292หนังสือ ด้วยฉันเห็นในต้นคัมภีร์มหาภารตยุทธ ว่าฤษีเสาติ ไปจดเอาความมาแต่พระคเณศ คงจะทรงทราบอยู่แล้วจึงทรงปฏิบัติ แต่ทีหลังฉันพบกล่าวถึงเทวราชหลายองค์ที่ชำนาญหนังสือ พระราชดำริห์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ มีอยู่ว่า อันเทวราชนั้นท่านจะถืออะไรก็ตามแต่ธุระของท่านในปางนั้น ไม่จำเปนว่าจะต้องถืออะไรเปนจับตัววางตาย พระราชดำริห์อันนี้เปนถูกยิ่งนัก
๒๘. จะกล่าวถึงตราร่วง ๆ ที่เปนแต่สงสัยอยู่ก็มี ที่รู้แน่ก็มี จะบอกแต่ลางดวงดังต่อไปนี้
(๑) ที่จดไว้ว่า บุษบกลอย เหนลักษณะเปนวิมาน (ช่วงเดียว) อยู่ในเมฆ ในวิมานนั้นมีเทียนจุดไฟ ให้สงสัยไปว่าจะเปนตราที่เรียกว่าบุษบกตามประทีป ซึ่งว่ากรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงถืออยู่ก่อน แต่ดูฝีมือเปนใหม่กว่าดวงที่เรียกว่าบุษบกตามประทีป อันมีแต่ตะเกียงนั้นมาก
(๒) ที่จดไว้ว่า พระยานาคให้น้ำ กับ
(๓) ที่จดว่า นาคบัลลังก์ นั้น สงสัยว่าจะเปนตราเถื่อนทั้งสองดวง ผู้ยังส่งคืนด้วยสำคัญว่าเปนตราพระราชทาน เจ้าพนักงานไม่รู้ก็รับไว้ ที่จดว่า นาคบัลลังก์ นั้นไม่ใช่นาค เปนมังกรจึ่งมีเขา กับที่จดว่าพระยานาคให้น้ำ ก็เปนแสดงความเขลา นาคที่ให้น้ำก็เปลี่ยนตามปี ไม่อยู่ที่ว่าจะต้องเปนตัวเดียว
(๔) ที่จดว่า เวสสุวรรณยืนแท่น นั้น พิจารณาเหนเปนตราเก่า แต่จะได้แก่ตำแหน่งอันใดหรือไม่นั้นไม่ทราบ
(๕) ที่จดว่า นารายณ์ทรงครุธ นั้น คือตราเสนาบดีกระทรวงวังเก่า ซึ่งรู้ไปแล้ว ที่เรียกว่าตราเทพยดาทรงพระนนทิการ
(๖) ที่จดว่า หงส์ นั้น สงสัยว่าจะเปนตราเถื่อน อย่างที่พูดมาแล้ว
/*293๒๙. เหนหนังสือพิมพ์เขากล่าวถึงเรื่องตรา ว่ากระทรวงใดถือตราอะไร เปนกระทรวงเก่าก็มี ใหม่ก็มี จึงจดมาเพื่อจะช่วยหนังสือนี้ (๑)
สำนักนายกรัฐมนตรี ตราคชสีห์ราชสีห์รักษารัฐธรรมนูญ (๒) กระทรวงการคลัง ตราปักษาวายุภักษ์ (๓) กระทรวงการต่างประเทศ ตราบัวแก้ว (๔) กระทรวงการสาธารณสุข ตราคบเพลิงมีปีกและมีงูพันคบเพลิง (๕) กระทรวงการอุตสาหกรรม ตรานารายณ์เกษียรสมุท (๖) กระทรวงเกษตราธิการ ตราพระพิรุณทรงนาค (๗) กระทรวงคมนาคม ตราพระรามทรงรถ (๘) กระทรวงพาณิชย์ ตราพระวิศุกรรม (๙) กระทรวงมหาดไทย ตราราชสีห์ (๑๐) กระทรวงยุติธรรม ตราพระดุลพ่าห์ (๑๑) กระทรวงศึกษาธิการ ตราเสมาธรรมจักร (๑๒) สำนักพระราชวังและราชเลขานุการในพระองค์ ตรามงกุฎและอุณาโลม (๑๓) เลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร ตรารัฐธรรมนูญประดิษฐานบนพาน ๒ ชั้น (ขาดกระทรวงกลาโหมตราคชสีห์ เพราะเรื่องตรานี้เขียนไว้ในเครื่องแบบซึ่งทหารไม่ใช้)