นายดัน วันคาร
นายดั่น วันคาร
วันคาร คำกาพย์
ประวัติและลักษณะวรรณกรรม
วรรณกรรมเรื่อง วันคารคำกาพย์ เป็นวรรณกรรมประเภทนิทานประโลมโลกที่แพร่หลายทั่วไปในภาคใต้ โดยเฉพาะที่จังหวัดนครศรีธรรมราชพบหลายฉบับในแทบทุกอำเภอ เช่น อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช อำเภอลานสะกา อำเภอชะอวด และอำเภอร่อนพิบูลย์ แต่ละอำเภอมีต้นฉบับอยู่หลายฉบับ ต้นฉบับบันทึกลงในหนังสือบุดขาว ส่วนใหญ่ชำรุดขาดหน้าต้น และหน้าปลาย เนื้อความแต่ละฉบับตรงกัน น่าจะมีการคัดลอกต่อๆ กันมา เคยตีพิมพ์เป็นรูปเล่มในหนังสืองานฌาปนกิจศพ นายแป้น นาควานิช เมื่อ พ ศ ๒๕๑๕ และเคยพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือพิมพ์เสียงราษฎร์ ซึ่งเป็นหนังสือพิมพ์ท้องถิ่นนครศรีธรรมราชอยู่ระยะหนึ่ง ต้นฉบับที่พิมพ์เผยแพร่นี้เป็นฉบับเดียวกัน นับเป็นฉบับที่สมบูรณ์ที่สุด
ฉบับที่พิมพ์เผยแพร่นี้ก่อนเริ่มเรื่องได้กล่าวนำด้วยกลอนสุภาพ ตอนหนึ่งกล่าวว่า
“รูปชื่อทุ่มผู้เขียนแม้เพี้ยนผิด	หมู่บัณฑิตเห็นด้วยช่วยซ่อมใส่
อย่านั่งทำสำนวนให้กวนใจ	ตูข้าไซร้ฝึกสอนยังอ่อนความ”
ส่วนอีกฉบับหนึ่งที่ได้มาจากอำเภอชะอวด มีข้อความในตอนท้ายเป็นทำนองเดียวกันว่า
“รูปชื่อทุ่มเป็นสงฆ์ทรงผนวช	อยู่วัดชะอวดบวชได้หลายพรรษา
อุตส่าห์นั่งพากเพียรเขียนทำมา	แสนเวทนาขัดสนจนเต็มที”
จากบทกลอนดังกล่าวระบุว่าผู้เขียน คือ พระภิกษุชื่อทุ่ม คำว่า “เขียน” อาจจะหมายถึงเขียนหรือคัดลอกก็ได้ และความตอนนี้แยกเป็นเอกเทศจากเรื่องวันคาร ทั้งรูปแบบก็เป็นกลอนสุภาพ ซึ่งไม่ค่อยมีปรากฏในวรรณกรรมเล่มใดที่แต่งเป็นกาพย์ นอกจากนี้ข้อความในกลอนสุภาพที่กล่าวนำ ยังกล่าวอีกว่า
ใครฟังเรื่องวันคารท่านทั้งสิ้น	อย่ากล่าวนินทาว่าข้าขอห้าม
................................................	................................................
ทั้งหญิงชายมานั่งอย่าฟังเปล่า	จัดหมากพลูยาเมาให้บ้างเอย”
ข้อความดังกล่าวนี้เป็นการกล่าวถึงผู้ฟังที่มาฟังการสวดหนังสือนั่นเอง ด้วยเหตุนี้พระทุ่มอาจจะได้เนื้อหามาเขียน มาจากการสวดหนังสือซึ่งมีผู้จดจำ หรือคัดลอกต่อๆ กันมา เพราะฉะนั้นจึงยังหาข้อยุติในเรื่องผู้แต่งไม่ได้ อย่างไรก็ตาม เมื่อปี พ ศ. ๒๕๑๙ ท่านขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) และนายพร้อม ศรีสัมพุทธ บอกกับผู้เขียนตรงกันว่า เรื่องวันคารคงจะแต่งในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ประมาณ ๑๕๐ ปีมาแล้ว
ถ้านับถึงปัจจุบันก็เกือบ ๑๘๐ ปี วรรณกรรมเรื่องนี้จึงน่าจะแต่งในสมัยรัชกาลที่ ๓ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ แต่ในเนื้อเรื่องบอกว่า “จะทำนิทาน” เมื่อปีจอ จัตวาศก เดือน ๑๑ ขึ้น ๑ คํ่า วันพฤหัสบดี จะเป็นปีจอ จัตวาศก ใน พ.ศ. ใดไม่เป็นที่แน่ชัด เพราะปีจอจัตวาศก มีหลาย พ.ศ. คือ พ.ศ. ๒๒๒๕, ๒๓๔๕ และ ๒๔๖๕
วรรณกรรมเรื่องวันคารคำกาพย์ เป็นวรรณกรรมท้องถิ่นที่ผู้แต่งคิดเค้าเรื่องขึ้นเอง ลักษณะของเรื่องเป็นเรื่องจักรๆ วงศ์ๆ หลังจากเริ่มด้วยกล่าวบูชาพระรัตนตรัย ครูอาจารย์ และบิดามารดาแล้ว ได้กล่าวออกตัวในเรื่องฝีปากเชิงประพันธ์ และแจ้งที่มาของเรื่องว่าแต่งตามนิทานโบราณ ต่อจากนั้นจึงเริ่มเข้าสู่เนื้อเรื่อง โดยกล่าวถึงวันคารว่าแต่เดิมเป็นบุตรของพระอินทร์ ต่อมาได้จุติไปปฏิสนธิในครรภ์นางวรลักษณ์ ภรรยาเศรษฐีพุทโธ เมื่อนางวรลักษณ์คลอดวันคารแล้วก็ถึงแก่กรรม เศรษฐีพุทโธได้กระโดดเข้ากองเพลิงตายตามภรรยา ท้าวอาทิตย์เจ้าเมืองพรรณรังษีผู้เป็นลุงจึงมอบวันคารให้เป็นบุตรบุญธรรมของตายาย ทั้งสองได้เลี้ยงดูวันคารจนเป็นหนุ่ม วันหนึ่งมีสำเภาไปค้าขายต่างเมือง วันคารฝากปลาทูเค็มขึ้นรา ๔-๕ ตัวไปขายด้วย นางวันจันทร์ชายาท้าวอำไพแห่งเมืองไพศาลี ซึ่งกำลังตั้งครรภ์อยากกินปลาทูจึงได้ซื้อไว้ และได้ตอบแทนโดยให้หลอมทองคำใส่ในมะพร้าว ๒ ผล ส่งไปให้วันคาร วันคารได้ฝากมะพร้าวไปขายอีก ท้าวพาลวงศ์ขุนยักษ์ซึ่งป่วยเป็นไข้สันนิบาตซื้อไว้ ครั้นผ่าดูพบทองคำจึงฝากศรชัยเป็นเครื่องตอบแทน วันคารฝากศรชัยไปขายอีก ท้าวกรุงปัญจาได้ศรชัยและใช้ปราบยักษ์ ๔ เศียร ที่ยกทัพมาประชิดเมือง เพื่อขอนางวันพุธอันเป็นพระธิดาเจ้ากรุงปัญจา เมื่อปราบยักษ์สำเร็จได้ทำหีบกล ใส่นางวันพุธไปตอบแทนแก่วันคาร วันคารได้นางวันพุธเป็นคู่ครอง และได้ครองเมืองนิลกรรณ ซึ่งนางวันพุธเนรมิตขึ้น เพียบพร้อมด้วยทรัพย์ศฤงคารและความสุข
ในส่วนของเนื้อเรื่องดังกล่าวพบว่ามีความคล้ายคลึงกับวรรณกรรมท้องถิ่นภาคใต้อีกเรื่องหนึ่ง คือเรื่องพุทโทคำกาพย์ ซึ่งพบต้นฉบับที่อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี วรรณกรรมเรื่องนี้บันทึกในหนังสือบุดขาว มีข้อความในตอนท้ายบอกว่าเขียนจบเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๑ คืออยู่ในสมัยรัชกาลที่ ๓ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้าพุทโทจึงเขียนขึ้นภายหลังเรื่องวันคารอย่างแน่นอน ด้วยเหตุดังกล่าวเรื่องวันคารจึงน่าจะมีอิทธิพลต่อผู้นิพนธ์เรื่องเจ้าพุทโท ซึ่งเห็นได้ชัดจากแนวคิดหรือหัวใจสำคัญของเรื่องเจ้าพุทโทที่ตรงกับเรื่องวันคารคำกาพย์ คือ เป็นการสอนหลักธรรมตามหลัก “กรรม” และ “วิบาก” แม้ว่าจะมีอนุภาคของเรื่องแตกต่างกันบ้างแต่ก็บ่งบอกถึงการเอาอย่างกัน เช่น ในเรื่องวันคารใช้ปลาทูเค็มซึ่งเป็นปลาน้ำเค็ม เป็นจุดเริ่มต้นของการแลกเปลี่ยนกับคนต่างเมือง ส่วนในเรื่องเจ้าพุทโทใช้ปลาช่อนย่างซึ่งเป็นปลาน้ำจืด แต่ในตอนท้ายของเรื่องใช้ศรเอาชนะศัตรูเหมือนกัน และในขณะที่ในเรื่องวันคารคำกาพย์ซ่อนนางวันพุธในหีบกลมามอบให้วันคาร ส่วนในเรื่องเจ้าพุทโทพระราชาและพระมเหสีนำพระธิดามามอบให้แก่เจ้าพุทโทโดยตรง เป็นต้น ลักษณะดังกล่าวนี้จึงเห็นได้ว่ามีส่วนต่างกันของอนุภาคซึ่งเป็นส่วนย่อยเท่านั้น จึงน่าจะกล่าวได้ว่าเรื่องเจ้าพุทโทได้รับอิทธิพลการแต่งไปจากเรื่องวันคารคำกาพย์อย่างแน่นอน
คำประพันธ์ที่ใช้แต่ง คือ กาพย์ ๓ ชนิด ได้แก่ กาพย์ยานี ๑๑ กาพย์ฉบัง ๑๖ และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ เริ่มต้นด้วยกาพย์ยานี ๑๑ ซึ่งเป็นคำประพันธ์ที่ใช้มากที่สุด ใช้ ๗ ตอน มีจำนวน ๖๓๕ บท รองลงมา คือ กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ ใช้ ๕ ตอน มีจำนวน ๙๐ บท ส่วนกาพย์ฉบัง ๑๖ ใช้น้อยที่สุด คือ ใช้เพียงตอนเดียว มีจำนวน ๒๘ บทเท่านั้น รวมทั้งสิ้นประกอบด้วยบทร้อยกรอง ๗๕๓ บท ในการประพันธ์ ผู้ประพันธ์ไม่เคร่งครัดฉันทลักษณ์ ซึ่งเห็นได้จากจำนวนคำที่ใช้บางบท ขาดบ้างเกินบ้าง และการส่งสัมผัสก็ผิดเพี้ยนไปจากแบบแผนก็มี
ผู้ประพันธ์
เนื่องจากผู้ประพันธ์เป็นชาวบ้าน และการประพันธ์เรื่องนี้มีจุดประสงค์ใช้ในการสวด อ่าน และฟังเพื่อความบันเทิงในหมู่ของชาวบ้าน สาระของเนื้อหาจึงแตกต่างจากวรรณกรรมราชสำนักโดยสิ้นเชิง กล่าวคือ ผู้ประพันธ์มุ่งสื่อสารสิ่งที่ตนรู้และคิดเกี่ยวกับเนื้อหาสาระแบบชาวบ้านเป็นสำคัญ เพราะมิใช่ปราชญ์ด้านอักษรศาสตร์ และอลังการศาสตร์ มีความรู้ถ้อยคำภาษาอยู่ในขอบเขตจำกัด สิ่งที่ถ่ายทอดจึงขาดการตกแต่งถ้อยคำให้งดงามถึงพร้อมด้วยวรรณศิลป์ แต่ทั้งถ้อยคำภาษา และความคิดมีความเรียบง่ายตรงไปตรงมา ซึ่งให้ภาพและอารมณ์ที่เหมาะแก่สภาพการรับรู้ของชาวบ้าน ผู้ประพันธ์จึงเป็นผู้บันทึกภาพของสังคมตามสภาพที่เป็นจริงมากกว่าปรุงแต่ง
ในด้านการใช้ถ้อยคำภาษา นับเป็นสิ่งบ่งชี้ได้ชัดเจนว่าผู้ประพันธ์ต้องเป็นชาวภาคใต้อย่างแน่นอน ถ้อยคำภาษาถิ่นใต้มากมายที่ปรากฏในงานชิ้นนี้เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงความเป็นท้องถิ่นภาคใต้ที่ชัดเจน ถ้อยคำภาษาถิ่นใต้ที่นำมาใช้ เช่น กรบลูก (ทำให้ลูกแห้งหายไปจากท้อง) นางกราน (ไม้คํ้ายัน) กาหลอ (วงดนตรีใช้ประกอบงานศพ) มาต้า (มาด้วยกันซิ) แม่หัวไร (ผู้หญิงแก่น) เวช้า (ไกวและขับกล่อม) ห่อเตาะ (ห่อด้วยกาบหมาก) เหม็ดแล้ว (หมดแล้ว) เปลือกพุก (เปลือกผุ) ผรา (ร้านปูฟากเหนือเตาไฟในครัว) ฉุก (ยุ) สากลัว (รู้สึกกลัว) หนักหู (หนวกหู) ดอกปด (ดอกรสสุคนธ์) ราพา (ปกคลุมเป็นบริเวณกว้าง) ลกลก (รีบเร่ง) หัวเพตรา (หัวคุดทะราด) พรก (กะลามะพร้าว) ยักหงาย (หงายหลัง) ทำพรือ (ทำอย่างไร) ขี้เย็น (มักเย็น, หนาวเร็วกว่าคนอื่น) แมงบี้ (ผีเสื้อ, แมงปอ) ถกหวัก (แผ่แม่เบี้ย) สั่นทดทด (มีอาการสั่นมาก) หยำ (บีบ, นวด) ลั่นแจ (ใส่กุญแจ) เรียด (ชิด, แน่น) มัดกะ (สัปดน) ด้น (ดุ) เม้น (เหี้ยน) เมลือก (แฉะ) หมรับ (สำรับ) คัดพุง (แน่นท้อง) พรือฉู้ (รู้สึกอย่างไรชอบกล) แคละ (แบก) ที่ (สำหรับกับข้าว) เข้าแค่ (เข้าใกล้) แต่สวน (เพียงผู้เดียว) หวันเวลา (ตะวันบ่าย) ทอดกลืน (กลืนโดยไม่เคี้ยว) เมร่อ (ทะลึ่ง, เสือก, ทะเล้น) ห่ม (ขย่ม) ลา (ทา) ฯลฯ ถ้อยคำจำนวนมากดังกล่าวนี้ล้วนเป็นถ้อยคำซึ่งนำไปใช้จากภาษาพูดของชาวภาคใต้ทั้งสิ้น
ความเป็นภาคใต้จากวรรณกรรมเรื่องนี้ยิ่งมีความชัดเจนยิ่งขึ้นหากได้นำมาอ่านด้วยสำเนียงของชาวภาคใต้ แม้ว่าอักขรวิธีที่ใช้ในเรื่องนี้ถูกแก้ไขจนเป็นภาษาปัจจุบันเสียส่วนใหญ่ก็ตาม แต่เสียงของถ้อยคำเมื่ออ่านเป็นภาษาภาคใต้มิได้เปลี่ยนแปลงไปมากนัก เช่น
“๏ ยิ่งเรียกยิ่งเหียบ
ยิ่งเรียกยิ่งเพรียบ	เจ้าของหาไม่
ชอบกลนักหนา	แลขวาแลช้าย
เห็นคนเงียบหาย	ขึ้นได้เปิดดู
๏ หยิบจานฝอยทอง
กินแลชิมลอง	ไอ้นี้หรอยอยู่
ตานั่งในหนำ	ร้องเรียกฉาวฉู
ว่าเหวยเจ้าหนู	มากินข้าวปลา
๏ เรียกช้าเรียกนาน
เรียกเรียกไม่ขาน	คลานคอยช่องฝา
ออโนวันคาร	พ่อจานลูกหวา
ใครให้นุ้ยหา	ไม่ท่าพ่อกัน
๏ ลงจากหนำไว
ขึ้นบนหีบใหญ่	ชะใครให้มัน
วันคารฟังพ่อ	หัวร่อพูดวัน
ตาว่าหัวมัน	ของใครตามใจ
๏ ลูกว่าลางที
เขาถวายเจ้าที่	ตาว่าช่างใจ
ไม่ใช่ที่ตั้ง	มาตั้งไว้ไตร
ของใครตามใจ	ถดมาลูกบ่าว”
(บทที่ ๕๗๑ – ๕๗๕)
“๏ ของอื่นหาหมดไม่	เฒ่าขยายถดหาหนม
ขัดสมาธิ์พุงตึงกลม	เปิดฝาเชอหยิบฝอยทอง
๏ ใส่ปากย้ำกลืนคลก	ได้แรงอกราวเขาถอง
บอกลูกว่าฝอยทอง	แล้วชิมลองสิ้นสองอ่าง
๏ ลอดช่องสองโถยอด	ซดดังวอดฟัดโถผาง
เออไอ้นี่หนมขี้กวาง	ยกถางซดตดขี้ฉา
๏ เครื่องทิพย์ของคาวหวาน	กินสิ้นชามเต็มขึ้นมา
ฉวยถูกจานสังขยา	จุกขวาซ้ายไม่โอเอ
๏ ร้องบอกแก่ลูกชาย	หวานเหมือนจะตายไอ้นุยเหน
นั่งพิงโคนสาเก	มือยังหยิบบ่นคัดพุง
๏ จาจาตาเทเพน	กินสิ้นเกณฑ์พุงเท่าบุง
บอกลูกว่าเสียดพุง	กูพรือฉู้ฉิบหายเหวย”
(บทที่ ๕๘๐ - ๕๘๕)
จากการที่วรรณกรรมท้องถิ่นเรื่องนี้แพร่หลายกว้างขวาง และมีต้นฉบับอยู่ทั่วไปในจังหวัดนครศรีธรรมราช จึงน่าจะเป็นวรรณกรรมที่กวีชาวเมืองนครศรีธรรมราชเป็นผู้ประพันธ์ มีผู้กล่าวว่าผู้ประพันธ์น่าจะเป็นคนเดียวกันกับผู้ประพันธ์เรื่องนายดัน เพราะถ้อยคำภาษาศัพท์สำนวน และท่วงทำนองการประพันธ์คล้ายคลึงกันมาก แต่ก็ไม่มีหลักฐานอันใดมากไปกว่านี้
ลักษณะเฉพาะและคุณค่า
ลักษณะเฉพาะของวรรณกรรมท้องถิ่นเรื่องวันคาร คือ เป็นวรรณกรรมประโลมโลกที่ผู้ประพันธ์ผูกเรื่องขึ้นเอง โดยมิได้นำเนื้อหาสาระไปจากภาคกลางหรือที่อื่น อย่างไรก็ตามการตั้งชื่อเรื่องตามธรรมเนียม นิยมในการแต่งตั้งแต่บทไหว้ครู และการดำเนินเรื่องคล้ายคลึงกับวรรณคดีไทยรุ่นเก่า ลักษณะเฉพาะอีกประการหนึ่งก็คือแต่งด้วยกาพย์ ๓ ชนิด ซึ่งในอดีตเป็นที่นิยมมากเป็นพิเศษในภาคใต้ วรรณกรรมเก่าๆ ส่วนใหญ่มักแต่งด้วยคำประพันธ์ดังกล่าวนี้ ส่วนที่เป็นลักษณะเฉพาะอีกประการหนึ่งของวรรณกรรมเรื่องนี้ คือไล่ชื่อตัวละครตามชื่อวัน เช่น วันอาทิตย์ วันจันทร์ วันคาร และวันพุธ การใช้ชื่อแบบนี้ไม่ค่อยมีปรากฏในวรรณกรรมเล่มใด นับว่าเป็นความคิดที่แปลก
หากพิจารณาในแง่คุณค่า นับได้ว่าวรรณกรรมเรื่องนี้เป็นคลังภาษาถิ่นที่สำคัญอย่างยิ่ง เพราะ ผู้ประพันธ์ใช้ภูมิปัญญาอนุรักษ์ภาษาถิ่น โดยวิธีให้บริบทวัฒนธรรมทางภาษาของคำไว้ด้วย เช่น “รุ่งเช้าไปดับธาตุ” “จืดปากอยากปลาทู” “ยืนหมังตั้งท่าดัน” “พูดพลางเจ้ยคางสมร นางปัดกรบ่ายพักตร์ผิน” “ดันเข้ารกถกคอแล” ฯลฯ
คุณค่าของวรรณกรรมเรื่องนี้อีกประการหนึ่งก็คือ มีบทบรรยายแยบคายเป็นภาษิตอยู่หลายตอน โดยใช้คำง่ายสื่อความหมายได้ดี เช่น
“๏ โกรธเรือดไฟเผาเรือน	คิดผิดเพื่อนฟังไม่ได้
เสือเฒ่าเข้ากินควาย	พังคอกทะลายไม่ขังต่อ
๏ ทีนั้นควายพ่านเล่า	เห็นเสือเฒ่านั่งหัวร่อ
ชาวเมืองจะเสียดส่อ	ว่าใจคอไม่สมกาย”
(บทที่ ๖๐ - ๖๑)
“๏ ขอลูกเขาไม่ให้	ยกพลไพร่ไปฆ่าเสีย
ขี้ร้ายไอ้หน้าเหมีย	ไปลาเมียของมึงมา”
(บทที่ ๔๕๑)
“๏ ผัวโกรธอย่าโกรธกัน	จงอดกลั้นเถิดนงคราญ
อย่าทำหริตหญิงพาล	ลงกลางบ้านร้องด่าผัว
๏ ทำกรรมอย่าทำเวร	อย่าทำเณรรู้กว่าขรัว
เพื่อนบ้านเขาจะหัว	ว่านะผัวเหมือนแรดไฟ”
(บทที่ ๕๒๐ – ๕๒๑)
มีอยู่หลายตอนที่ผู้ประพันธ์ได้สร้างอารมณ์ขันแทรกลงไป ทำให้ผู้อ่าน ผู้ฟังไม่รู้สึกเบื่อ เช่น
“๏ ปากว่ากีดเหลือกีด	ถดทีหีดจนเข้าแค่
นางว่าอย่ามาแหย่	แค่ข้านักจักเกิดความ
๏ นางถามว่าอยู่ไหน	นายชื่อใดแลหลูมหลาม
เราถดถดมาตาม	นั่งเล่าความอย่าเข้ามา
๏ ชื่อพี่หรือนงคราญ	นายวันคารบ้านปลายนา
ไม่มีปิตุมารดา	อยู่ด้วยตาพ่อยกใหม่”
(บทที่ ๖๑๕ - ๖๑๗)
“๏ ปากบ่นแต่โพกถด	แกงบวดหมดหรือยังเหลย
กูจะกินให้ออกเอย	ตายกับกินช่างหัวมัน
๏ ฉวยโถซดดังวอ	พ่อเหยพ่อมันหวานครัน
ทั้งหวานและทั้งมัน	เจ้าของหมันอยู่แค่ไหน
๏ ผันบอกแก่ลูกน้อย	พ่อมันหรอยเหมือนจะขาดใจ
ยกซดเข้าปึงไป	แกงบวชไหลหกเต็มพุง
๏ แมงโรมตอมพุงอื้อ	แมงวันฮือราวโพรงอุง
ตั้งโถมือคลำพุง	ปากเรียกเมียเหว้อ! อีสา
๏ มาจูงกูทีไฮ้	เดินไม่ไหวเดฟ้าผ่า
เอาโนไม่เร่งมา	เจ็บในพุงกูหนักเหน”
(บทที่ ๕๘๖ – ๕๙๐)
ในวรรณกรรมเรื่องนี้มีการเล่นคำให้เกิดเสียงไพเราะอยู่หลายตอน แม้จะเป็นการเลียนแบบวรรณคดีไทยรุ่นเก่า แต่การนำเอาพืชพันธุ์ในท้องถิ่นมากล่าวถึงแสดงให้เห็นความสามารถ ทั้งในเชิงประพันธ์และความรอบรู้เรื่องพืชพรรณไม้ต่างๆ เป็นอย่างดี
“๏ ยอมยุมชมพู่
สาเกสาคู	สาเหล้าสาหลา
เสาวรสเสาวรัตน์	คนทัดคนทา
จิกน้ำจันทน์นา	กระดาดลาดลง
๏ สักโศกสมเสร็จ
ตาไก่ตาเป็ด	กาหลากาหลง
พุดตานดานงา	เพกาหมู่กง
ลิ้นจี่ลินจง	คันธงคนที
๏ มังค่ามังคุด
กอเปียกกอปุด	กำหยันกำหยี
กะถินกะถบ	ตะขรบตะขรี
ลูกจันทน์ลิ้นจี่	กะดุมพีกะลำพัก”
(บทที่ ๖๘๓ - ๖๘๕)
การสร้างรสวรรณคดีในวรรณกรรมเรื่องนี้ก็เป็นอีกสิ่งหนึ่งที่โดดเด่น ผู้ประพันธ์ได้ใช้ความประณีต ความพิถีพิถันในการเลือกสรรคำมาใช้สร้างรสวรรณคดีทั้ง ๔ รส ก่อให้เกิดความไพเราะลึกซึ้งกินใจได้อย่างดียิ่ง
บทชมโฉมนางวันพุธ
“๏ ชื่อนางวันพุธ
งามจริงยิ่งมนุษย์	หอมประทิ่นกลิ่นไอ
กลิ่นนางกากี	มิสู้เจ้าได้
กลิ่นติดผู้ชาย	ได้สามเดือนตรา
๏ หอมสี่โยชน์เศษ
เนื้อสีการะเกด	พึ่งตุมปทุมมา
โอฐคือแต้มชาด	พระนลาตเลขา
นาสิกสมหน้า	พักตราดุจเขียน
๏ นรลักษณ์สิบสอง
คิ้วต่อคอปล้อง	พระศอสมเศียร
พระกรของนาง	คืออย่างลำเทียน
ผิวเนื้อนางเนียน	เนตรดั่งเพชรนิล
๏ เกศาหอมหวล
ดุจกลิ่นลำดวน	เทพเจ้าด่าวดิ้น
พระบาทนวลน้อง	ไป่หมองราคิน
เดินอย่างนาริน	กินรีเยื้องกราย
๏ อรชรอ้อนแอ้น
ราคาห้าแสน	สุวรรณพรรณราย
แขนคืองวงคช	ชดช้อยห้อยกราย
ตกเกลื้อนดอกไม้	ชายเห็นเป็นฝัน”
(บทที่ ๒๑๔ - ๒๑๘)
บทเกี้ยวระหว่างวันคารกับนางวันพุธ
“๏ พี่นี้เมียหาไม่	ให้พี่ตายไปเดียวใจ
เห็นนุชสุดอาลัย	ใจพี่รักอยู่หนอยหนอย
๏ นางว่านายวันคาร	อย่าเกี้ยวพาลแต่หรอยหรอย
พูดเล่นแต่พล่อยพล่อย	ได้ทีพลอยเกี้ยวถึงตัว
๏ ท่านไม่มีภรรยา	ถึงตัวข้าหาไม่ผัว
แต่ข้าไม่เอาตัว	ข้าสากลัวเชิญออกไป
๏ เชิญออกไม่ออกแน่	เชิญเข้าแค่ติดเต็มใจ
มดคันมาพบไห	น้ำผึ้งแล้วอย่ายิกเลย
๏ นางว่านายวันคาร	ด้านเหลือด้านพ่อคุณเหย
เร่งยิกเร่งทำเฉย	เหมือนลิงเฒ่าเข้าไร่แตง
๏ จริงแลน้องลิงพบเหมีย	ลิงจนเมียลิงฤดูแล้ง
อดน้ำมาปะแตง	ถึงยิกก็ทนจนได้กิน”
(บทท ๖๑๘ - ๖๒๓)
บทสังวาสระหว่างวันคารกับนางวันพุธ
“๏ วันคารฉวยมือชัก	ลากใส่ตักกอดนางไว้
นางเอยถึงวันตาย	มิปล่อยให้เจ้างามไป
๏ อิสตรียังมีกระบวน	ฟังพอควรอย่าเสียใจ
สองสนิทสองมิตรไม	ใจต่อใจกรากถึงกัน
๏ วันคารลืมตายาย	นางโฉมฉายลืมไอศวรรย์
วันคารลืมรสมัน	นางเอววัลย์ลืมสนมใน
๏ วันคารลืมแลควาย	นางโฉมฉายลืมปรางค์ชัย
วันคารลืมแอกไถ	นางทรามวัยลืมเตียงทอง”
(บทที่ ๖๓๓ - ๖๓๖)
บทโศกของเศรษฐีเมื่อภรรยาสิ้นชีวิต
“๏ กอดแก้วแล้ววิโยค	กันแสงโศกหลั่งชลนา
โอ้โอ้ยอดเสน่หา	มารีบทิ้งพี่กลใด
๏ เจ้าตายพี่จะตายด้วย	มาเป็นเพื่อนม้วยนางอรทัย
พี่จะอยู่ไปเยียใด	แรกรักใคร่ได้พูดกัน
๏ ตัวเราเป็นเศรษฐี	ได้มั่งมีมากครามครัน
เงินทองของทั้งนั้น	ไหนจะทันแม่ขวัญตา
๏ จะตายตามงามพี่ได้	แต่รักใคร่ลูกกำพร้า
เงินทองของช้างม้า	พ่อหาไม่เป็นไพร่หลวง
๏ เข้าของไม่มีราย	ไหนจะได้คนทั้งปวง
ยกกรขึ้นข้อนทรวง	พิไรร่ำนั่งรำพัน
(บทที่ ๕๑ - ๕๕)
บทโกรธของท้าวอาทิตย์ที่เขียนเป็นสารไปถึงยักษ์
“๏ ในลักษณ์อักษรา	ว่าปัญจาพระภูบาล
ขอสอบตอบคำมาร	ที่จะเผื่อไผ่เป็นไมตรี
๏ นอกกิจผิดธรรมดา	หงส์กับกาไม่บัดสี
วิฬากับจามรี	พอคลิ้งคล้ายปลายแววขน
๏ กวางเห็นราชสีห์	ใคร่ยินดีมิเจียมตน
ค่างร้ายไม่อายคน	เอาชะลีเป็นวนิดา
๏ ดอกปดว่ารสมี	ดอกสารภีเขาดีกว่า
มลิเถื่อนแค่นเผยอหนัา	พลอยขึ้นค้างตามดอกขจร
๏ ถือธนูเที่ยวโป้งปาก	ว่าลูกมากชวนแลกศร
เสโลไอ้โตมร	จะขึ้นเคียงด้วยพระขรรค์
๏ ขี้เมานั่งเทียมขุน	ผู้มีบุญกลัวอะไรมัน
กินเหล้าได้ขึ้นสวรรค์	คาดต่อยกันกับเทวา
๏ จะเอาเป็ดขันต่างไก่	ข้าอายใจนักยักษา
จะปลดปลงองค์ธิดา	คนจะว่านอกรีตแสน”
(บทที่ ๒๖๗ - ๒๗๓)
วรรณกรรมเรื่องวันคารคำกาพย์นอกจากมีคุณค่าดังกล่าวแล้ว ยังเป็นวรรณกรรมที่แสดงให้เห็นถึงความสามารถของกวีที่ได้นำเอาวัฒนธรรมชุมชนมาเสริมสร้างบรรยากาศของเรื่องทำให้แลเห็นความเป็นชุมชน และวิถีชีวิตของผู้คนในชุมชนที่กลมกลืนอยู่กับเนื้อเรื่อง เช่น ความเรียบง่าย ความดีงาม ความมีน้ำใจ ความรัก ความผูกพัน และปรารถนาดีต่อกันในชุมชนอีกด้วย
ชวน เพชรแก้ว
เกริ่นนำ
(สิบสลึงพึงรู้ท่านผู้อ่าน)	เรื่องวันคารเล่มนี้เพราะดีขยัน
เป็นที่แก้ประกันทุกข์สนุกครัน	จงเชื่อฉันอ่านดูจะรู้ดี
ฝูงชนามานั่งได้ฟังเรื่อง	คงจะเปลื้องความทุกข์เป็นสุขี
ขอผู้อ่านผู้ฟังจงมั่งมี	ให้สุขีสุขังมังคลา
ใครฟังเรื่องนิทานท่านอย่าติ	อันแรกริเขียนพจน์บทคาถา
อย่าซุบซิบเสสรวลชวนนินทา	ญาติกาหญิงชายได้ปรานี
แม้ศัพท์นำคำกลอนอักษรพลาด	ท่านนักปราชญ์โปรดปลูกให้ถูกที่
ช่วยแต่งเสริมเติมความตามวิธี	ได้ปรานีเสมือนฉันร่ำพรรณนา
ทั้งหัวจุกหัวเจ๊กเด็กหัวเปีย	อีกคนง่อยคนเพลียเสียแข้งขา
แม่อย่าส่อพ่ออย่าสรวลชวนนินทา	ทั้งหลังหน้าขวาซ้ายให้อภัย
รูปชื่อทุ่มผู้เขียนแม้เพี้ยนผิด	หมู่บัณฑิตเห็นด้วยช่วยซ่อมใส่
อย่านั่งทำสำนวนให้กวนใจ	ตูข้าไซร้ฝึกสอนยังอ่อนความ
ใครฟังเรื่องวันคารท่านทั้งสิ้น	อย่ากล่าวนินทาว่าข้าขอห้าม
วาจาจิตคิดปลงลงให้งาม	ให้ต้องตามบาลีในที่ทาง
................................................	................................................
ทั้งหญิงชายมานั่งอย่าฟังเปล่า	จัดหมากพลูยาเมาให้บ้างเอยฯ
วันคาร คำกาพย์
ยานี ๑๑
๑ ๏ หัตถังตั้งเหนือเกศ	ต่างประทุมเมศยอไหว้ไป
พุทธังสั่งสอนใจ	ให้แจ้งในอุระพา
๒ ๏ ธัมมังเห็นดูด้วย	มาชูช่วยนำอักขรา
ให้เฟื่องเรืองวิชา	พระสังฆาช่วยชี้แจง
๓ ๏ ข้าขอประชุมเชิญ	คุณดำเนินน้อมนึกแถลง
เรื่องราวกล่าวตบแต่ง	ให้แจ้งสว่างกระจ่างใน
๔ ๏ ประดิษฐ์จิตพันผูก	ตามแต่จะถูกลงบทไหน
เพียรรจนาอย่ามีภัย	ในอนาคตปัจจุบัน
๕ ๏ สิบนิ้วจำนงนบ	ขอพบสุขทุกคืนวัน
พบครูผู้วิเศษสรรพ์	ยุคลบาทสร้างศาสนา
๖ ๏ เนาว์โลกอุดรสถิต	บูรพทิศปัจฉิมา
หรดีพายัพพา	อาคเนย์มาจนอิสาณ
๗ ๏ พุทธรูปเทพจำนง	ไว้ต่างองค์ผู้นิพพาน
คุณแก้วทั้งสามประการ	คุณอาจารย์คุณบิดา
๕ ๏ มารดาเห็นดูด้วย	พระคุณช่วยคุ้มรักษา
จะแต่งให้ปรีดา	เรื่องขวัญฟ้าเจ้าวันคาร
๙ ๏ ผู้สวดช่วยซ่อมใส่	อย่าไว้ใจจงคิดอ่าน
ผู้ฟังหนังสือลาน	ฉานไม่ยอว่าเพราะดี
๑๐ ๏ หาไม่ร่างสำเนา	นึกเขียนเอาไม่เซ้าซี้
ผู้ฟังท่านทั้งนี้	จงยินดีอวยพรมา
ราบ หรือสุรางคนางค์ ๒๘
๑๑ ๏ จะว่าไม่หก
จอจัตวาศก	เดือนสิบเอ็ดหนา
ขึ้นคํ่าวันพฤหัส	ยอนมัสครูบา
ปัญจะพรหมา	จตุพักตร์พรหมมี
๑๒ ๏ อัฏฐนาคะ
กุกกุฏสัตตะ	นบพระชินสีห์
จะทำนิทาน	บุราณย่อมมี
ขอให้ข้านี้	สวัสดีสมพร
๑๓ ๏ ยังมีกรุงแก้ว
ประเสริฐเลิศแล้ว	ลือเล่าข่าวขจร
อาทิตย์ปิ่นเกล้า	เป็นเจ้านคร
เกษมสุขสโมสร	ด้วยนาฏกัลยา
๑๔ ๏ มเหสีท้าวนั้น
ชื่อนางวันจันทร์	เป็นที่เสน่หา
เมืองพรรณรังษี	เป็นที่ลือชา
กับกรุงอยุธยา	เปรียบปูนปานกัน
๑๕ ๏ จะร่ำเรื่องนครา
แสนสนุกสุขขา	หาไหนใครจะทัน
ค่ายคูอยู่ด่าน	ล้วนทหารแข็งขัน
มีฤทธิ์ลือลั่น	ผลัดกันนั่งเวร
๑๖ ๏ ยังมีเศรษฐี
คึกคั่งมั่งมี	บังคับกะเกณฑ์
บกเรือเหนือใต้	ตั้งให้ลาดตระเวน
สมณะสามเณร	บังคับบรรพชา
๑๗ ๏ ชื่อเศรษฐีพุทโธ
เมียนั้นรูปโอ่	น้องสาวพระยา
ชื่อนางวรลักษณ์	พักตร์คือจันทรา
อยู่ประมาณนานช้า	เวรานางมี
๑๘ ๏ วันหนึ่งสนธเยศ
นิ่มเนื้อนัยเนตร	ประทมแท่นทิพย์ศรี
สุบินอัศจรรย์	เสียวสั่นอินทรีย์
ในฝันว่ามี	องค์อัมรินทรา
๑๙ ๏ ถือเพชรเม็ดแดง
แพรวศรีพรายแสง	เข้าในมนทิรา
โตเท่าผลปราง	แสงสว่างจบหล้า
สามภพโดยจะหา	บ่ปูนปานกัน
๒๐ ๏ ยื่นให้สายสมร
แล้วอุ้มนางจร	จากแท่นสุวรรณ
นางกับเศรษฐี	โกสีย์พาผัน
ไปยังเมืองสวรรค์	ในยามสนธยา
๒๑ ๏ สมรแม่แปรตัว
รุ่งแล้วยังชระมัว	แสงทองส่องฟ้า
รู้ว่านิมิต	สะดุ้งจิตติดตา
โอ้อกเองอา	จะเป็นฉันใด
๒๒ ๏ นวลหงส์นงนาฏ
โฉมตรูยุรยาตร	คลาดจากห้องใน
ทูลท้าวภัสดา	สนทนาสงสัย
เศรษฐีสะดุ้งใจ	ตรัสเรียกโหรา
๒๓ ๏ นั่งเฝ้าพร้อมพรั่ง
ตรัสว่าร้อยชั่ง	แม่ยอดเสน่หา
เชิญแสดงแจ้งความ	แก่พราหมณ์อย่าช้า
ส่วนยอดเยาวรา	เล่าต้นจนปลาย
๒๔ ๏ ตาโหรพิชัย
มือคว้าย่ามใหญ่	ผึ่งตำราไว้
หยิบดินสอพอง	นั่งยองขึ้นไหว้
จับดานชะนวนได้	ขีดห่วงดวงชะตา
๒๕ ๏ ถามปีถามวัน
แจ้งให้ทุกอัน	บังคมทูลมา
ดิฉันไม่สู้ทาย	ฝันร้ายนักหนา
เศรษฐีจึงว่า	ท่านอย่าเกรงใจ
๒๖ ๏ โหราทูลมา
อันองค์อินทรา	ถือเพชรประไพ
มาให้แก่นาง	มิใช่อื่นไกล
แม่ยอดยุพใย	จะมีบุตรา
๒๗ ๏ ไม่ทันสิ้นความ
เศรษฐีซักถาม	จริงหรือโหรา
ท่านทายได้ดี	ตามมีตำรา
พุงใหญ่ก็ว่า	อย่าให้กลอกกลับ
๒๘ ๏ ตาโหรทูลไป
มิใช่อื่นไกล	แม่นแล้วขอรับ
ฝันว่าอินทรา	อุ้มพางามสรรพ
ประสูติแล้วแม่จะดับ	ชีวาอาสัญ
๒๙ ๏ นางฟังโหราทาย
นารีมิสบาย	ให้ประมวลป่วนปั่น
นางคิดจิตหาย	พระกายเสียวสั่น
โหราทูลว่ากระนั้น	แม่นแท้แม่อา
๓๐ ๏ ฟังโหรถามไป
จักคิดฉันใด	เล่าท่านโหรา
ข้ากับเศรษฐี	ควรที่ร้างหย่า
ลูกเต้าอย่าหา	ข้าเห็นว่าจะดี
๓๑ ๏ ต่างคนต่างร้าย
อย่าเข้าแค่ใกล้	ลองแลสักที
ฟังชอบหรือไม่	เคราะห์ร้ายกลับดี
ร้างกันสักปี	ทรัพย์สินปันกัน
๓๒ ๏ โหราทูลเล่า
โอรสแม่เจ้า	มาแล้วแรกฝัน
ถึงแม้ร้างหย่า	ไหนจะมาละกัน
สักสี่ห้าวัน	นุ่งผ้าไม่อยู่
๓๓ ๏ สงสารเยาวเรศ
โศกังสังเวช	วอนว่าตาครู
ท่านเป็นโหรา	หยูกยาอะขู
กุมารเข้าสู่	ให้สูญหายไป
๓๔ ๏ ช่วยชีพข้าไว้
เงินทองกองให้	ทาสาข้าไทย
เครื่องหยูกเครื่องยา	ราคาเท่าใด
เชิญพาเงินไป	ถามซื้อเข้ามา
๓๕ ๏ โหรว่าแม่คุณ
ลูกแม่มีบุญ	ยิ่งมนุษย์ใต้หล้า
กินยาสักถัง	ไม่ฟังแล้วหนา
เคยชาติสร้างมา	จึงทันเทวี
๓๖ ๏ มิใช่นุ่นหมอน
เป็นรังเป็นก้อน	ผ่าเขี่ยเสียดี
ผ่าพุงทั้งเป็น	ฉันเห็นเต็มที
บุราณไม่มี	อย่างนี้แม่อา
๓๗ ๏ เศรษฐีรางวัล
ให้ตาโหรนั้น	เงินทองเสื้อผ้า
โหรรับกลับหลัง	ไปยังเคหา
นงนาฎฉายา	ค่อยอยู่สบาย
๓๘ ๏ ทรามสงวนนวลน้อง
นารีมีท้อง	ต้องตามโหรทาย
ตั้งแต่นั้นมา	เศรษฐีมิสบาย
ทุกข์ร้อนมิวาย	หมายคำโหรา
๓๙ ๏ ทั้งผัวทั้งเมีย
พระพักตร์เศร้าเสีย	แสนโทมนัสสา
ให้ทหารตีฆ้อง	ร้องป่าวตามทะลา
ตำแยหมอยา	เรียกหาประกาศไป
๔๐ ๏ เศรษฐีให้คน
เที่ยวเป่าตามถนน	จบเมืองเวียงชัย
ป่าวว่าชาวบ้าน	ท่านทั้งหลายไซร้
ผู้ใดเข้าใจ	แซกใส่บ้างรา
๔๑ ๏ อำมาตย์ป่าวไป
ทั่วเมืองเวียงชัย	ทุกตรอกทุกลา
ใครเคยทดลอง	ร้องรับออกมา
ทำได้ให้ค่า	ห้าพันตำลึงทอง
๔๒ ๏ ตำแยทั้งหลาย
ได้ยินคำทาย	นั่งนึกตรึกตรอง
มือเปิดบานประตู	คอยดูตามช่อง
ก้มก้มมองมอง	จนเขาแลมา
๔๓ ๏ เขาจับตัวได้
เขาถามซักไซร้	ว่านายเจ้าขา
กรบลูกเจ้านาย	ทำได้หรือหนา
แม่คุณเจ้าขา	จงมาการุณย์
๔๔ ๏ ยายเฒ่าตอบไป
ฉันไม่เข้าใจ	ผ่าหัวเถิดขุน
ถ้าฉันทำได้	จักใคร่เอาบุญ
ฉันนี้เจ้าพระคุณ	ไม่รู้สักอัน
๔๕ ๏ อำมาตย์เที่ยวป่าว
ไม่ได้เรื่องราว	กลับหลังมาพลัน
บอกแก่เศรษฐี	ไม่มีใครขัน
หมอยาฝ่ายนั้น	เลือกผู้เข้าใจ
๔๖ ๏ เศรษฐีจึงว่า
น้องแก้วพี่อา	ทุกข์ร้อนไปไย
ตามกรรมเวรา	เถิดหนากลอยใจ
อย่าเศร้าพระทัย	ไปเลยน้องอา
๔๗ ๏ โฉมเฉลาเยาวลักษณ์
นารีมีศักดิ์	อยู่ประมาณนานมา
ครบถ้วนทศมาส	สุดสวาทโหยหา
เมื่อประสูติบุตรา	อัศจรรย์หวั่นไหว
๔๔ ๏ สะเทือนเลื่อนจน
ถึงนาคพิภพบน	เมืองสวรรคาลัย
พสุธาลั่นจบ	ชาวพิภพตกใจ
วันคารสุดสมัย	รุ่งแล้วเที่ยงตรง
๔๙ ๏ นางประสูติโอรส
ญาติกามาหมด	นั่งพร้อมล้อมวง
กุมารจากกาย	นางวายชีพชง
สงสารโฉมยง	ถึงสวรรค์ครรไล
๕๐ ๏ ต่างเศร้าโศกา
เศรษฐีภัสดา	โทมนัสหทัย
กอดศพเมียงาม	นั่งน้ำตาไหล
ว่าโอ้กรรมใด	สุดใจพี่อา
ยานี ๑๑
๕๑ ๏ กอดแก้วแล้ววิโยค	กันแสงโศกหลั่งชลนา
โอ้โอ้ยอดเสน่หา	มารีบทิ้งพี่กลใด
๕๒ ๏ เจ้าตายพี่จะตายด้วย	มาเป็นเพื่อนม้วยนางอรทัย
พี่จะอยู่ไปเยียใด	แรกรักใคร่ได้พูดกัน
๕๓ ๏ ตัวเราเป็นเศรษฐี	ได้มั่งมีมากครามครัน
เงินทองของทั้งนั้น	ไหนจะทันแม่ขวัญตา
๕๔ ๏ จะตายตามงามพี่ได้	แต่รักใคร่ลูกกำพร้า
เงินทองของช้างม้า	พ่อหาไม่เป็นไพร่หลวง
๕๕ ๏ เข้าของไม่มีราย	ไหนจะได้คนทั้งปวง
ยกกรขึ้นข้อนทรวง	พิไรร่ำนั่งรำพัน
๕๖ ๏ ลูกชายละไว้ไย	จะฆ่าไปเสียตามกัน
จับดาบมาจะฟัน	คนทั้งนั้นยุดหัตถา
๕๗ ๏ รู้ไปถึงปิ่นเกล้า	อาทิตย์ท้าวเจ้าพารา
ขึ้นพระวอเสด็จมา	ถึงเคหาท่านเศรษฐี
๕๘ ๏ เรียกมาแล้วว่ากล่าว	ดูราเจ้าน้องเขยพี่
เหตุผลกลใดมี	ที่จะฆ่าโอรสา
๕๙ ๏ เมียตายแล้วมิหนำ	ยังจะซํ้าฆ่าบุตรา
มนุษย์ยักษ์และปักษา	คนใดมีที่ไม่ตาย
๖๐ ๏ โกรธเรือดไฟเผาเรือน	คิดผิดเพื่อนฟังไม่ได้
เสือเฒ่าเข้ากินควาย	พังคอกทะลายไม่ขังต่อ
๖๑ ๏ ทีนั้นควายพ่านเล่า	เห็นเสือเฒ่านั่งหัวร่อ
ชาวเมืองจะเสียดส่อ	ว่าใจคอไม่สมกาย
๖๒ ๏ กล้าดีแล้วไปฆ่า	ท้าวยมราให้วอดวาย
เมามัวฆ่าเสียได้	ลูกไม่ตายจะฆ่าฟัน
๖๓ ๏ เศรษฐีฟังคำไท	ช้ำน้ำใจแต่อดกลั้น
ผินสั่งช่างสุวรรณ	ทำโกษฐ์ทองเรืองรองตา
๖๔ ๏ ศพใส่ในโกศทรง	มนต์พระสงฆ์ให้มาติกา
พร้อมสุดกุสลา	ท่านช่างว่าเหมือนเสียงเดียว
๖๕ ๏ เทศนาไม่มีผิด	พวกลูกศิษฐ์ตามหลังเสียว
พรรณนาช้าจริงเจียว	ยังข้องเกี่ยวข้างทำการ
๖๖ ๏ เมรุทองสิบสองเสา	สีกบเลามีหน้าดาน
ตีเต้าเข้านางกราน	เฉลียงปีกนกลงสี่ฝ่าย
๖๗ ๏ พรหมสอดยอดแล้วยก	งามกนกดูพร่างพราย
สี่มุมล่ำยุดไว้	แล้วให้ไพร่ผ่าตอกเหลา
๖๘ ๏ ไม้ไผ่ผ่าใหญ่ถนัด	แล้วให้ขัดเป็นภูเขา
ลาดตะกั่วงามไม่เบา	เอาต้นไม้รายทั้งถาง
๖๙ ๏ ปั้นรูปควายดำขาว	ยืนเขายาวอยู่ข้างข้าง
แล้วปั้นเป็นรูปช้าง	ยืนตั้งท่างาชนกัน
๗๐ ๏ ปั้นแรดแปดเก้าตัว	ตาเณรบัวนายช่างปั้น
ปั้นกระต่ายหลอกยายสั้น	ปั้นม้าแรดติดกับวัว
๗๑ ๏ ปั้นค่างปั้นนางชะลี	แลให้ดีขี้คร้านหัว
ไอ้สุนัขปั้นสองตัว	แย่งยิกวัวคนหัวฉา
๗๒ ๏ นายบัวหัวล้านพลาม	ทำงามงามพ้นปัญญา
เสร็จสรรพกลับเข้ามา	เล่าอาการท่านเศรษฐี
๗๓ ๏ ฝูงคนดูอัดแอ	ล้วนใคร่แลศพเทวี
วอทองเรืองรองศรี	ยกโกศใส่ลงไว้พลัน
๗๔ ๏ พวกบ่าวที่นายรัก	ไม่กลัวหนักวิ่งเข้าตรัน
ที่นายเคยตีรัน	หันเข้าแบกแต่เบาเบา
๗๕ ๏ ยกศพขึ้นใส่บ่า	โห่โฉ่ฉ่าดังขี้เมา
กาหลอก็ไม่เบา	เข้าเปิดตะตีตะโจง
๗๖ ๏ มือดีเข้าตีกรับ	ดังโฉกฉับครึมครัมโหม่ง
งามแง่แลโอ่โถง	พริ้มวาววับจับเนตรคน
๗๗ ๏ ฝูงชนาต่างมาแล	ดูอัดแอสองฝ่ายถนน
แม่หม้ายผัวหลายคน	แต่งแต่ตัวหัวย้อมมัน
๗๘ ๏ สาวสาวชาวบ้านนอก	นุ่งบัวปอกห่มแดงฉัน
หอมรสแต่มันขัน	ไรช่างกันเท่าแม่มือ
๗๙ ๏ จ้างเพื่อนถือเชอตาม	แม่รูปงามเจ้าไม่ถือ
นุ่งผ้าไว้ใต้ดือ	มือกุมพัดราวสมภาร
๘๐ ๏ พวกเหล่าเมาน้ำลาย	มันไม่อายพูดเกี้ยวพาน
เพื่อนเอยมาอย่านาน	สูมาแลอะไหรไหร
๘๑ ๏ อีราชาด่ากันตัว	ไอ้ฉากหัวการไหรใคร
มาต้ามาแลไหร	ไปบอกแม่มึงมากัน
๘๒ ๏ เฮโลสนัดใน	แม่หัวไรแก้สำคัญ
เจ้าชู้วิ่งวู่ผัน	โห่แล้วมันวิ่งหายตัว
๘๓ ๏ เผยอหน้าด่าแก้อาย	ลูกอีฉิบหายไอ้ฉากหัว
ข้างชายแล่นหายตัว	ผ้าคลุมหัวลงนั่งแล
ราบ หรือสุรางคนางค์ ๒๘
๘๔ ๏ แห่ศพมิช้า
ถึงเมรุรจนา	ฝูงชนาอึงแอ
ญาติพี่น้อง	ร่ำร้องซึงแซ่
เสียงร้องเสียงแห่	ดุจเสียงเดียวกัน
๘๕ ๏ อุตตราวัฏศพ
สามรอบพอครบ	แล้วปลงลงพลัน
ยกศพสู่เมรุ	อันงามเรืองฉัน
เหนือเชิงตะกอนพลัน	ทอนฟืนทันที
๘๖ ๏ ตัดความการศพ
เจ็ดวันนั้นครันครบ	แล้วจุดอัคคี
เศรษฐีรํ่าร้อง	เศร้าหมองทรวงศรี
โอ้โอ้แก้วพี่	แต่นี้จะเห็นใคร
๘๗ ๏ เห็นเงินเห็นทอง
เสมือนได้เห็นน้อง	ของพี่ที่ไหน
หาอื่นก็จะได้	แต่ไม่เหมือนใจ
เงินทองถมไป	ไหนจะทันขวัญตา
๘๘ ๏ นารีมีถม
เป็นตายไม่ชม	เรียมถือสัจจา
เป็นตายเป็นกัน	วันแรกได้มา
เมียม้วยมรณา	จะหาเมียเยียใด
๘๙ ๏ เพลิงลุกทุมทุม
ยิ่งคิดยิ่งกลุ้ม	วิ่งสุ่มเข้าไฟ
ศพใหม่ศพเก่า	ไฟเผาสิ้นไป
เคยสร้างก่อนไกล	จองชาติกันมา
๙๐ ๏ นักปราชญ์หนึ่งเล่า
ว่านางกับท้าว	เดิมเป็นชาวฟ้า
นัดกันปฏิสนธิ์	จุติลงมา
ยามม้วยมรณา	ต้องตามกันไป
๙๑ ๏ ปราชญ์หนึ่งบรรหาร
เกิดบุตรวันคาร	เวรกรรมเพื่อใด
ปราชญ์หนึ่งใจหาย	มิใช่อื่นไกล
เพราะกรรมจองไซร้	จริงแล้วเพื่อนอา
๙๒ ๏ วันคารว่าร้าย
ประสูติมิตาย	มากมายนักหนา
วันท่านเศรษฐี	ที่ม้วยมรณา
เพราะกรรมเวรา	จึงมามรณัง
๙๓ ๏ ข้าหนอยอไหว้
ญาติกาขวาซ้าย	หญิงชายพรูพรั่ง
พี่น้องน้าป้า	บรรดาที่ฟัง
ซ้ายขวาหน้าหลัง	ฟังเรื่องวันคาร
๙๔ ๏ จงได้เมตตา
หมากพลูปนยา	โปรดปรานีฉาน
อย่างนั่งนิ่งเน่ง	จงเร่งคิดอ่าน
เสมือนได้ลูกหลาน	ใช้งานทันใจ
ยานี ๑๑
๙๕ ๏ ฝูงชนาว่าเศรษฐี	ไม่พอที่จะบรรลัย
บางคนบ่นว่าไป	ว่าเศรษฐีดีนักหนา
๙๖ ๏ รักเมียไม่เสียสัจจ์	เป็นชายซัดท่านเกิดมา
ส่วนข้างญาติหลังหน้า	ค่ำเวลากลับเคหัง
๙๗ ๏ รุ่งเช้าไปดับธาตุ	เชื้อวงศ์ญาติมาพร้อมพรั่ง
จัดทำจนสิ้นยัง	ดังธรรมดามาแต่ก่อน
๙๘ ๏ ปางองค์กรุงอาทิตย์	อันเรืองฤทธิ์ยอดนคร
ตรัสสั่งสมพัตษร	ฝูงข้าเฝ้าส่งข่าวไป
๙๙ ๏ ลูกอ่อนที่ไหนมี	หน้าตาดีบ้านใกล้ไกล
เสนาลาแล้วไป	พบตาใสเป็นควาญควาย
๑๐๐ ๏ เมียชื่อยายทองประสา	เกิดลูกมาสามวันตาย
ถันนังไหลพรั่งพราย	ตำรวจนายพาเอามา
๑๐๑ ๏ ท่านมอบกุมารให้	แก่ท่านยายทองประสา
แล้วประทานพี่เลี้ยงมา	นามชื่อว่าไอ้ไวทัน
๑๐๒ ๏ พวกพ้องของเศรษฐี	เด็กเจ็ดปีพูดดีขยัน
ยายลาพาผายผัน	มาบ่หึงถึงหนำนา
๑๐๓ ๏ ตาใสผันเห็นยาย	ลูกใครให้สูสิหวา
ยายเล่าแก่ท่านตา	ว่าตัวข้าได้รางวัล
๑๐๔ ๏ ลูกตายได้ลูกใหม่	หายเสียใจที่ป่วนปั่น
หากระดานมาสักอัน	ผูกเป็นเปลให้เวช้า
๑๐๕ ๏ ตาว่าอย่าทุกข์ใจ	จักกลัวอะไรเหวยอีสา
กระดานเรือนที่ชายคา	ข้าหยิบไว้สองสามอัน
๑๐๖ ๏ ยายเล่าเรื่องหลานยา	ข้างท่านตาว่าเออหนัน
ยายตาสนทนากัน	จนสุริยันลับเมรุมา
๑๐๗ ๏ ครั้นเช้าสองเฒ่าแก่	อุ้มไปแช่น้ำคงคา
อาบน้ำแล้วพามา	ผูกเปลผ้าช้าให้นอน
๑๐๘ ๏ ยายตารักษาศรี	กุมารรี่รู้ย่างจร
แง้มตูดูสาคร	จรเยื้องย่างสำอางตา
๑๐๙ ๏ ตายายให้ใหลหลง	ไปด้วยองค์กุมารา
อยู่ประมาณช้านานมา	ค่อยใหญ่กล้าสิบห้าปี
๑๑๐ ๏ ตายายให้ขึ้นเฝ้า	พระปิ่นเกล้าเจ้าธรณี
ตายายให้นามศรี	ชื่อขวัญข้าวเจ้าอังคาร
๑๑๑ ๏ ทุกวันมิได้ขาด	เฝ้าพระบาทท้องพระโรงธาร
มาอยู่เป็นช้านาน	ค่ำสู่บ้านของยายตา
๑๑๒ ๏ โฉมศรีมีบุญมาก	แสนลำบากอยู่หนำนา
วันนั้นกุศลพา	นั่งอยู่หน้าที่นั่งไท
๑๑๓ ๏ ยังมีนายเภตรา	ขึ้นทูลลาจะใช้ใบ
จะไปค้าเมืองหนึ่งใหญ่	ชื่อว่าเมืองไพสาลี
๑๑๔ ๏ ทูลลามามินาน	เจ้าวันคารถามว่าพี่
ชักใบต่อไรมี	ที่คุณพี่มาทูลลา
๑๑๕ ๏ จะชักพรูกเช้านี้	ถามไยมีเจ้าพี่อา
อย่างเน่งเร่งบอกมา	จะถามข้าฝากอะไรขาย
๑๑๖ ๏ เจ้าวันคารพานจะโง่	เอื้อนโอษฐ์โอ้กล่าวภิปราย
หามีสิ่งใดไม่	ใคร่ฝากปลาสี่ห้าตัว
๑๑๗ ๏ นายสำเภาฟังเจ้าว่า	นั่งรอราแล้วยิ้มหัว
ปลามีสี่ห้าตัว	ไปเอามาข้าจะใช้ใบ
๑๑๘ ๏ วันคารสันดานจริง	พูดแล้ววิ่งเป็นการไว
หาปลามาบัดใจ	ทูขึ้นราปลาห้าตัว
๑๑๙ ๏ ห่อเตาะให้นายสำเภา	เอ็นดูเราเถิดทูนหัว
อันปลาสี่ห้าตัว	ตามจะแลให้เถิดอา
๑๒๐ ๏ นายเภาได้ฤกษ์พลัน	จึงชวนกันชักนาวา
ชอบลมสมปรารถนา	พวกจงกว้าก็ใช้ใบ
๑๒๑ ๏ สามวันสามคืนจร	จากพระนครจรครรไล
ทอดสมอแล้วปลงใบ	ไปหยุดเมืองไพสาลี
๑๒๒ ๏ กล่าวถึงท้าวอำไพ	ผู้เป็นใหญ่ครองธานี
คู่รักสมศักดิ์ศรี	นามกรมีชื่อวันจันทร์
๑๒๓ ๏ ไข้หนาวราวสามเดือน	แต่จะเคลื่อนไม่ไหวหวั่น
อาหารการทั้งนั้น	วันสามช้อนนอนโศกครวญ
๑๒๔ ๏ จืดปากอยากปลาทู	เป็นสุดรู้มาหลายเดือน
บุญญานางมาเตือน	ออกโอษฐ์เอื้อนเตือนภัสดา
๑๒๕ ๏ ขอท้าวให้เอาฆ้อง	ตีป่าวร้องชาวนาวา
ฟังนางท้าวสั่งมา	เหวยเสนาจงเร็วไว
๑๒๖ ๏ จงป่าวชาวใต้เหนือ	ทางบกเรือจัดกันไป
ท่านจงเอาฆ้องชัย	ตีประกาศหาถามปลาทู
๑๒๗ ๏ เสนากราบลาไป	ขอทางผายแก่นายประตู
แบ่งกองเป็นสองหมู่	ไอ้พวกสูสืบหาดอน
๑๒๘ ๏ สี่ทนายพายเรือล่อง	ต่อยปุ่มฆ้องไม่หยุดหย่อน
แก่นขรีสี่ห้าท่อน	ย้อนราวตีไม้สีฟัน
๑๒๙ ๏ สี่ทนายพายเรือมา	ถึงเภตราเข้าด้วยพลัน
ปากป่าวชาวกำปั่น	ใครมีปลาอย่าเน่งอยู่
๑๓๐ ๏ ปากว่าฆ้องชวาตี	ของใครมีเหวยปลาทู
นางพระยาอยากปลาอยู่	สูเร่งบอกให้รางวัล
๑๓๑ ๏ นัคเรศประเทศนี้	หาไม่มีปลาอย่างนั้น
ส่วนข้างนายกำปั่น	ครั้นได้ฟังว่ายังมี
๑๓๒ ๏ วันคารฝากมาขาย	พอกินได้ปลาไม่ดี
แวะมาดู้ต้าพี่	ทีจะพอได้กระหมังหนา
๑๓๓ ๏ เสนาขึ้นมาดู	แก้ปลาทูออกมิช้า
พินิจพิจารณา	ผิดกับปลาโคบเมืองเรา
๑๓๔ ๏ ขึ้นเห็ดเหม็ดแล้วนาย	ของหาไม่ก็ต้องเอา
เสนาลานายสำเภา	ไปด้วยเราหรือพี่อา
๑๓๕ ๏ ตอบว่าไปเถิดนาย	ฉานค้าขายจ่ายสินค้า
ทูลเถิดใช่ปลาข้า	เขาฝากมาปลาวันคาร
๑๓๖ ๏ อายุสิบห้าปี	บุตรเศรษฐีมีพงศ์ปราณ
เรื่องราวเจ้าวันคาร	ท่านเพ็ดทูลเจ้าเมืองกัน
๑๓๗ ๏ อำมาตย์ครั้นได้ปลา	ลงนาวารีบผายผัน
คุ้ยท้ายพายเต็มตรัน	มันร้องอิโหย่โห่ดังฉา
๑๓๘ ๏ ได้ปลาหน้าเท่าด้ง	จอดเรือซ็องถึงหน้าท่า
พานพระศรีที่พามา	ใส่ปลาทูชูขึ้นไป
๑๓๙ ๏ ก้มกรานคลานเข้าถวาย	สมเด็จไท้ถามว่าไหร
อำมาตย์ทนายใหญ่	กราบทูลไทว่าปลาทู
๑๔๐ ๏ เอื้อมพระกรเปิดดูพลัน	ว่าเออนั่นชอบใจกู
ให้ประทานผ้าคนละคู่	เอ็งเอยสูราชการดี
๑๔๑ ๏ ดีนักเอ็งรักนาย	ค่อยเติมให้เอ็งอีกที
ออกพระโอษฐ์เรียกทาสี	วิเสทดีเคยเชื่อใจ
๑๔๒ ๏ จักรามอบปลาให้	แล้วผันผายกราบลาไท
ทูลถวายให้ทรามวัย	เจ้าทอดพระเนตรพิจารณาปลา
๑๔๓ ๏ ร้อยชั่งกำลังไข้	ฟังสาวใช้กราบทูลมา
ดูแล้วให้ทาสา	นางครัวพาเอาไปพลัน
๑๔๔ ๏ เจี้ยนมันฝานหอมใส่	หอมทั่วไปทั้งปรางจันทร์
ใส่จานฝานกรูดพลัน	โรยบนปลาหอมอาวรณ์
๑๔๕ ๏ ข้าวขาวราวใข่มด	แต่งแล้วหมดพาผันผ่อน
ถวายแก่แม่ดวงสมร	อรอนงค์ทรงเสวยพลัน
๑๔๖ ๏ มีรสหมดสองชาม	แม่โฉมงามฉันได้ครัน
ฉันได้อยู่หลายวัน	ตั้งแต่นั้นชื่นพักตรา
๑๔๗ ๏ ความไข้สายสวาทน้อง	หายคลายคล่องแต่นั้นมา
นึกบุญเดชคุณปลา	ช่วยชีพไว้ไม่อาสัญ
๑๔๘ ๏ ปิ่นเกล้าท้าวอำไพ	ค่อยชื่นใจขึ้นมาพลัน
นึกปลาอย่างยาสวรรค์	นึกผู้ให้นายวันคาร
๑๔๙ ๏ ให้เอาพร้าวกะทิมา	ช่างรจนาทำไม่นาน
พร้าวกะทิใส่ในจาน	แล้วหลอมทองใส่ลงใน
๑๕๐ ๏ หน่วยหนึ่งหลอมเงินตรา	ช่างรจนาก็สวมใส่
ปิดแผลที่รอยไช	คนสงสัยหาไม่มี
๑๕๑ ๏ ทำแล้วช่อกันเข้า	ท้าวจึงสั่งขุนเสนี
ทำน้ำยาอย่างดี	หน่วยถมเงินฝาจุกทอง
๑๕๒ ๏ พานเงินงามแง่นัก	โถปากสลักดูเรืองรอง
เครื่องยศยังไม่หมอง	ของนี้ให้นายเภตรา
๑๕๓ ๏ เสนารับเครื่องประทาน	แล้วก้มกรานกราบลามา
ถึงคลองลงนาวา	พายรีบมาถึงเรือใหญ่
๑๕๔ ๏ เครื่องยศให้นายสะเภา	เพื่อนรับเอาแล้วดีใจ
บอกว่าพร้าวสองใบ	ท่านฝากให้นายวันคาร
๑๕๕ ๏ ให้แล้วกลับมาทูล	ตามเค้ามูลสั่งเหตุการณ์
พระองค์ทรงสำราญ	บานบันเทืองรุ่งเรืองใจ
๑๕๖ ๏ บัดนั้นนายนาวา	สิ้นสินค้าจะใช้ใบ
จากคลองออกทะเลใหญ่	ลมส่งท้ายไม่หยุดหย่อน
๑๕๗ ๏ สามวันเพื่อนประเวศ	ลุถึงเขตพระนคร
ปลงใบทอดสมอก่อน	แล้วจุดประทัดยิงปืนใหญ่
๑๕๘ ๏ ดังนักหนักหามแล่น	ไม่ใช่เล่นเสียงดังไกล
ดังระทึกอื้ออึงไป	ทราบถึงไทว่าสะเภามา
๑๕๙ ๏ รุ่งเช้าขนของถวาย	แล้วโดยหมายดังจินดา
วันคารกุมารา	เห็นสำเภามาก็ดีใจ
๑๖๐ ๏ มานั่งอยู่ชายคลอง	วาจาพร้องร้องถามไถ่
พี่แลกได้สิ่งใด	เล่าแก่น้องหน่อยหนึ่งรา
๑๖๑ ๏ นายสะเภาว่าปลาเจ้า	พี่แลกพร้าวของเขามา
ยื่นให้ไม่ได้ช้า	วันคารพามะพร้าวจร
๑๖๒ ๏ ทุ่มไว้ใต้ซองหนำ	เปลือกพุกดำไม่ลิดก่อน
รุ่งปีนาวาจร	ไปค้าเมืองหนึ่งเล่าหนา
๑๖๓ ๏ วันคารเอามะพร้าว	ไปฝากเล่าว่าพี่ขา
เอ็นดูน้องเถิดหนา	ข้าฝากพร้าวไปด้วยกัน
๑๖๔ ๏ นายสะเภาเพื่อนเคยได้	รับโยนไว้ท้ายกำปั่น
วันคารกลับมาพลัน	รุ่งวันนั้นเขาใช้ใบ
๑๖๕ ๏ เจ็ดวันเจ็ดเดือนคลาด	ถึงไกรลาศเมืองหนึ่งใหญ่
ทอดสมอแล้วปลงใบ	ขายสินค้าราคาดี
๑๖๖ ๏ กล่าวถึงเจ้านคเรศ	มีฤทธิเดชด้วยศรศรี
ทรงพระนามกรมี	ท้าวพาลวงศ์ทรงชรา
๑๖๗ ๏ อายุเก้าสิบเก้า	เฒ่าเกินเฒ่าไม่มรณา
บุตรีและบุตรา	ทั้งหญิงชายหาไม่มี
๑๖๘ ๏ ลมตีวันละสี่หน	ทนเหลือทนหนังยู่ยี่
นางพัดและนางวี	เข้านั่งยามวันสามคน
๑๖๙ ๏ ลมตีมิได้ขาด	กลัวพระบาทจะสิ้นชนม์
นั่งยามคืนละสามหน	ท้าวยังบ่นว่าขี้นอน
๑๗๐ ๏ อสุรศักดิ์พวกยักษา	ถึงท้าวชรายังกลัวศร
วันนั้นพระภูธร	ท้าวรนร้อนไม่สบาย
๑๗๑ ๏ ไข้สันนิบาตไม่ขาดตน	เจ็ดเดือนหนครางมิวาย
วันเมื่อท้าวจะหาย	ให้อยากพร้าวกะทิหอม
๑๗๒ ๏ ของใครในบุรี	หาไม่มีสิ้นกรมกรอม
ตรัสหาขุนหมื่นจร	ให้ตีฆ้องเที่ยวสืบหา
๑๗๓ ๏ หมื่นไวไปทางน้ำ	เที่ยวถามความทุกนาวา
ดูก่อนนายเภตรา	พร้าวกะทิมีบ้างหรือนาย
๑๗๔ ๏ มาดูเถิดนายสำเภา	ยังจะเอาได้ไม่ได้
หยิบพร้าวมายื่นให้	ดูเถิดนายเอาหรือไร
๑๗๕ ๏ อำมาตย์ก็สั่นแล	พร้าวนี่แหละหนักเหลือใจ
ขลุกขลิกอยู่ข้างใน	พร้าวกระไรน้ำไม่มี
๑๗๖ ๏ ถูกผิดต้องลองแล	พูดนักแชอยู่จ๊ะพี่
ท่านจะไปด้วยข้านี้	หรือนายพี่มิไคลคลา
๑๗๗ ๏ นายสะเภาแจ้งอาการ	ใช่ของฉานไสน้องอา
เด็กน้อยทูลถวายมา	นามชื่อว่านายวันคาร
๑๗๘ ๏ ช่วยทูลเถิดพี่เจ้า	ไม่ใช่พร้าวของดิฉาน
อำมาตย์ตอบมินาน	ตกหน้างานอย่าทุกข์ใจ
๑๗๙ ๏ ข้าจะลาแล้วนะนาย	ลงเรือพายจรครรไล
รีบดึ่งถึงบัดใจ	ไม่ช้าไวจอดนาวา
๑๘๐ ๏ พานพระศรีใส่มะพร้าว	ยกแบกเข้าแล้วรีบมา
ถึงวังขึ้นบนปรา	สาทแล้วทูลยกพร้าวถวาย
๑๘๑ ๏ ปิ่นเกล้าเจ้าธานี	เห็นเสนีหาพร้าวได้
ตรัสว่าผ่าเถิดนาย	เป็นกะทิแท้หรือฉันใด
๑๘๒ ๏ เสนาผ่ามะพร้าวพลัน	ว่าเออนั่นทองอยู่ใน
ภูมีท้าวดีใจ	ยืนทั้งไข้แล้วตบมือ
๑๘๓ ๏ เสนามาในห้อง	พร้าวเป็นทองอย่าอึงอื้อ
เข้าห้องประคองถือ	ลืมความไข้ได้ของดี
๑๘๔ ๏ ยังลูกหนึ่งเล่าหนา	เอ็งเอ๋ยผ่าดูอีกที
เสนาจับพร้ารี	ผ่าแล้วทูลว่าเงินใน
๑๘๕ ๏ เออนั่นเป็นเงินเล่า	พระปิ่นเกล้ายิ่งดีใจ
พามาเดี๋ยวพาไป	อวดชาวในสนมนาง
๑๘๖ ๏ ตั้งแต่ได้พร้าวมา	ไข้ราชาค่อยสว่าง
ความไข้หายจากร่าง	สว่างอุราอารมณ์สบาย
๑๘๗ ๏ นึกในหทัยท้าว	ที่เจ้าพร้าวฝากมาขาย
กูจะจัดให้จงได้	ตอบแทนทองของวันคาร
๑๘๘ ๏ ชะรอยว่าเจ้าคนนี้	จะมั่งมีทุกประการ
มีบุตรสุดสงสาร	พ่อคงให้ได้ตอบแทน
๑๘๙ ๏ จะให้ของต้องราคา	จะเจตนาหรือแก้วแหวน
ยิ่งคิดจิตยิ่งแน่น	แค้นเหมือนจะตายลูกไม่มี
๑๙๐ ๏ ยังมีแต่ศรสิทธิ์	อันเรืองฤทธิ์ปราบยักษี
กูฝากเป็นไมตรี	เจ้าจอมจักรว่ารักกัน
๑๙๑ ๏ เครื่องยศเคยทรงเรา	ให้นายสะเภาเอาไปกัน
พานหมากกาน้ำปั้น	ขันถมยาราคาดี
๑๙๒ ๏ ตอบแล้วยื่นศรให้	เสนานายยอชุลี
จากเฝ้าเจ้าธานี	มาถึงที่จอดนาวา
๑๙๓ ๏ ลงเรือรีบพายไป	ถึงเรือใหญ่มิได้ช้า
ให้ของนายเภตรา	ว่าของนี้ประทานนาย
๑๙๔ ๏ อันนี้ชื่อธนูศร	พระภูธรฝากไปให้
วันคารจะสืบสาย	ได้ฝากมิตรไมตรีกัน
๑๙๕ ๏ ฝากแล้วขุนเสนา	กลับมาทูลพระทรงธรรม์
เหมือนหลังดังพูดกัน	พระทรงธรรม์ฟังชื่นใจ
๑๙๖ ๏ บัดนั้นนายเภตรา	สิ้นสินค้าแล้วชักใบ
จากคลองออกทะเลใหญ่	ลมพัดกล้าล่องวารี
๑๙๗ ๏ เจ็ดวันพลันลุล่วง	ถึงเขตข้วงบุรีศรี
หยุดเรือที่ทุกที	ขนสินค้าของหลวงถวาย
๑๙๘ ๏ ปางหน่อพ่อวันคาร	รู้แจ้งการแล้วผันผาย
ไคลคลามาโดยหมาย	บ่ายน้อยหนึ่งถึงนาวา
๑๙๙ ๏ มีความถามว่านาย	พร้าวแลกได้สิ่งใดมา
อ้อ มะพร้าวเจ้าหรือหนา	ข้าแลกธนูได้ทั้งคัน
๒๐๐ ๏ ได้ศรว่าได้ธนู	จีนขายหมูรู้อะไรมัน
วันคารก็ไม่ครั่น	เพื่อนทั้งนั้นว่าธนู
๒๐๑ ๏ วันคารได้พามา	ไว้บนผราไกลรังหนู
ยายตาว่าธนู	มิได้รู้ว่าศรชัย
๒๐๒ ๏ ตาว่าเป็นหัวหาง	เหมือนกับอย่างนูหางไก่
ที่จะยิงได้ที่ไหน	มันใหญ่นักหนักเกินแรง
๒๐๓ ๏ ธนูเรากลึงลูกกลม	น่าแช่มชมสายทองแดง
นี่อะไรดอกเป็นแฉง	เหมือนเหล็กเครื่องใช้ดันเรือ
๒๐๔ ๏ ด้ามเหล็กยาวเต็มที	ชอบจะตีมีดฝานลูกเขือ
นายสะเภาเขาล่องเรือ	ฝากให้แลกแก้มือใหม่
ราบ หรือสุรางคนางค์ ๒๘
๒๐๕ ๏ ครั้นถึงรุ่งปี
นายสะเภาทุกที	เขาจักใช้ใบ
วันคารครั้นรู้	แบกธนูศรชัย
ถึงกำปั่นใหญ่	ฝากนายเภตรา
๒๐๖ ๏ ข้าฝากธนูด้วย
เอ็นดูที่ช่วย	แลกอื่นให้ข้า
นายสะเภาเคยได้	รับไว้มิช้า
วันคารกลับมา	เสมือนอย่างแต่ก่อน
๒๐๗ ๏ ครั้นลมสมใจ
นายสะเภาใช้ใบ	ไคลคลาดผาดจร
นาวาแล่นล่อง	กลางท้องชโลธร
จะไปนคร	ไกรลาศนครา
๒๐๘ ๏ บังเกิดพายุร้าย
พัดต้องชลสาย	เรือเวทะเลบ้า
มืดชะงมลมพัด	คลื่นซัดนาวา
จีนร้องไอ้ลา	คลื่นพาฉัดไป
๒๐๙ ๏ รอดจกูดเภาหัก
สายโยงเสาชัก	สะบัดพัดไป
เป็นเรือปลิวร้าย	กูดท้ายหายไว
ลมพานผลาญใบ	ลงใช้ไม้เชียง
๒๑๐ ๏ เซียงหักหลักแง้น
ลมคุมลมแค้น	แทบกินสิ้นเบียง
ทั้งหลายน้ำรด	สูญหมดลำเลียง
ลมพาลอยเพียง	ปากน้ำปัญจา
๒๑๑ ๏ บุญของวันคาร
พระพายพัดพาน	หอบเอานาวา
ฉัดเข้าริมฝั่ง	ดังกุศลพา
พวกจีนลูกค้า	ค่อยสบายคลายใจ
๒๑๒ ๏ ทอดสมอหยุดไว้
ขึ้นดอนตัดไม้	ทำแฉงกูดใหม่
พลางขายสินค้า	เรือมาเรือไป
ทั้งหลายสบายใจ	อยู่ริมคงคา
๒๑๓ ๏ เจ้าเมืองนั้นเล่า
ลือจบภพด้าว	ชื่อท้าวปัญจา
มเหสีท้าวนั้น	นางคันธมาลา
มีพระธิดา	สิบสี่ปีปลาย
๒๑๔ ๏ ชื่อนางวันพุธ
งามจริงยิ่งมนุษย์	หอมประทิ่นกลิ่นไอ
กลิ่นนางกากี	มิสู้เจ้าได้
กลิ่นติดผู้ชาย	ได้สามเดือนตรา
๒๑๕ ๏ หอมสี่โยชน์เศษ
เนื้อสีการะเกด	พึ่งตุมปทุมมา
โอฐคือแต้มชาด	พระนลาตเลขา
นาสิกสมหน้า	พักตราดุจเขียน
๒๑๖ ๏ นรลักษณ์สิบสอง
คิวต่อคอปล้อง	พระศอสมเศียร
พระกรของนาง	คออย่างลำเทียน
ผิวเนื้อนางเนียน	เนตรดั่งเพชรนิล
๒๑๗ ๏ เกศาหอมหวล
ดุจกลิ่นลำดวน	เทพเจ้าด่าวดิ้น
พระบาทนวลน้อง	ไป่หมองราคิน
เดินอย่างนาริน	กินรีเยื้องกราย
๒๑๘ ๏ อรชรอ้อนแอ้น
ราคาห้าแสน	สุวรรณพรรณราย
แขนคืองวงคช	ชดช้อยห้อยกราย
ตกเกลื้อนดอกไม้	ชายเห็นเป็นฝัน
๒๑๙ ๏ พื้นภพจบด้าว
สุดจะหาเปรียบเจ้า	ยกแต่ชาวสวรรค์
ยอนักจักช้า	ข้างหน้ามากครัน
วันพุธแจ่มจันทร์	เจ้าก็งามจริง
๒๒๐ ๏ เมื่อนางประสูติมา
ถือดวงจินดา	ชบได้ทุกสิ่ง
เสียดายงามเลิศ	เจ้าเกิดเป็นหญิง
จินดายอดยิ่ง	มีอิทธิฤทธา
๒๒๑ ๏ จะรํ่าว่ากลิ่นน้อง
เทพทุกแห่งห้อง	หอมรสเสน่หา
เทวาจะใคร่ได้	ด้วยกลิ่นยุพา
ครุฑยักษ์ปักษา	ปองร้ายหมายขวัญ
ยานี ๑๑
๒๒๒ ๏ ยังมีกรุงยักษา	นามชื่อว่าเมืองตาวัน
ปิ่นเกล้าเจ้าเมืองนั้น	ชื่อสี่เศียรอสุรา
๒๒๓ ๏ เมียชื่อจันทกินี	เอกมเหสีของยักษา
เจ้าจอมหม่อมมารา	ถึงมีเมียมิสบาย
๒๒๔ ๏ ได้ข่าวเจ้าวันพุธ	ว่างามสุดในพื้นใต้
ตรึกคิดจิตมุ่งหมาย	ใคร่ได้รักอัครยุพิน
๒๒๕ ๏ ครั้นจะลักอักนิษฐา	ไม่ลือชาทั่วแผ่นดิน
กระบือหลับเสือจับกิน	เสียเกียรติยศไม่เห็นหาญ
๒๒๖ ๏ เป็นตายให้ไว้ชื่อ	เขาเล่าลือฝีมือมาร
กูจะเขียนราชสาร	ไปขอกล่าวท้าวบิดา
๒๒๗ ๏ แผ่นทองม้วนเข้าแล้ว	ใส่ผอบแก้วมิได้นาน
ตรัสเรียกนายทหาร	ขุนกระบี่วงศ์พงศ์ยักษา
๒๒๘ ๏ เพื่อนเป็นวานรไพร	หัวนั้นไซร้เป็นมารา
เป็นลูกนางชะลีป่า	กินน้ำลายท้าวยักษี
๒๒๙ ๏ ถ่มไว้ที่ใบไม้	นางชะลีร้ายกินชลธี
มีท้องด้วยยักษี	ตัวเป็นกระบี่หน้าเป็นมาร
๒๓๐ ๏ มาอยู่ด้วยอสุรา	ขออาสาเป็นทหาร
ใช้ให้ถือราชสาร	ไปถึงท่านกรุงปัญจา
๒๓๑ ๏ มาราให้สารศรี	ขุนกระบี่บังคมลา
เคลื่อนคล้อยค่อยถามา	มิได้ช้าระเห็ดไป
๒๓๒ ๏ เร็วคือพระพายพาน	ถึงไม่นานกำลังไว
เดินดินสองเดือนไป	เหาะรีบได้งายเดียวถึง
๒๓๓ ๏ เหาะลงหน้าเกยชัย	คนตกใจร่ำระทึง
ปัญจาท้าวดันดึง	สิ่งอะไรหวาหน้าเป็นมาร
๒๓๔ ๏ กุมพระแสงขึ้นแกว่งไว้	กลัวจะเข้าใกล้พระภูบาล
มานะพาให้หาญ	จะวิ่งหนีบัดสีใจ
๒๓๕ ๏ บ่าวไพร่เคยไว้จิต	ขยำหัวกริชฉุกอยู่ไกล
ฉุกนายว่ากลัวไหร	มันจะพูดใดก็ตามที
๒๓๖ ๏ ทรงธรรม์สั่นจริงจัง	จะกลับหลังอายเสนี
ตกใจเหงื่อไหลรี่	พอขุนกระบี่ถวายสาร
๒๓๗ ๏ เอื้อมพระกรรับผอบน้อย	รับค่อยๆ มามินาน
ข้าเฝ้าต่างหมอบกราน	พระภูบาลค่อยสบายใจ
๒๓๘ ๏ สารตราว่าสี่เศียร	ประนมเนียนด้วยอาลัย
ถวายกายใต้บาทไท	ขอเอาท่านเป็นบิดา
๒๓๙ ๏ ด้วยใจอาลัยนุช	เจ้าวันพุธยอดเสน่หา
ทรงฟังอย่ากังขา	ตามเจ้าฟ้าประสงค์ใด
๒๔๐ ๏ กรุงยักษ์เมืองปักษ์ใต้	ขอถวายดอกมาลัย
เงินทองของสิ่งใด	มีใจรักจักขอถวาย
๒๔๑ ๏ ประสงค์ใดนอกจากจักรวาล	ท้าวต้องการจักหาให้
ยกแต่พระสุริฉาย	นอกแต่นั้นตามประสงค์
๒๔๒  ฉันจะทอดตะพานทอง	มารับรองนาฎนวลหงส์
ไปภิเษกเป็นเอกองค์	ให้เป็นเจ้าปกเกล้ามาร
๒๔๓ ๏ ท้าวจะโปรดมิโปรดเกล้า	ขอให้ท้าวตอบราชสาร
โฉมปรางนางนงคราญ	อย่าหวงไว้ให้หมองนวล
๒๔๔ ๏ มิใช่ดวงจินดา	ถึงไว้ช้าพอได้สงวน
หวงนุชสุดกระบวน	นวลแก่นักจักหมองศรี
๒๔๕ ๏ ท้าวหวงลูกเอาไว้	คงจะขายฝ่าธุลี
หวงไว้ไม่สู้ดี	มีแต่คนพูดนินทา
๒๔๖ ๏ ถึงจะให้อยู่เมืองท้าว	ตัวข้าพเจ้าจะอาสา
ขอพระองค์ทรงเมตตา	จบสารตราของมารัน
๒๔๗ ๏ อ่านจบตบอกอัก	เหม่กรุงยักษ์แค่มันขัน
ผิดวงศ์พงศ์เทวัญ	กูลงสันก็ผิดที
๒๔๘ ๏ แล้วเสด็จเข้าในห้อง	ชลเนตรนองเล่ามเหสี
ยักษามาย่ำยี	มีสารศรีมาของนงคราญ
๒๔๙ ๏ ท้าวเล่าตามราวเรื่อง	นางมิ่งเมืองแค้นเคืองสาร
ใครมั่งช่างคิดอ่าน	สารถึงพ่อขอลูกสาว
๒๕๐ ๏ ไอ้ยักษ์อักกุศล	ไม่เกรงคนทำหลาวๆ
จมูกงอนนอนเขี้ยวยาว	ลูกสาวแม่แต่จะตกใจ
๒๕๑ ๏ ผันถามแก่ลูกรัก	เจ้ากับยักษ์ชอบหรือไร
อย่าเน่งเร่งตอบไป	ใจชอบยักษ์จักให้กัน
๒๕๒ ๏ วันพุธสุดเสน่หา	ฟังมารดาทูลตอบพลัน
แต่ไม่ได้กับมัน	ออกชื่อยักษ์กลัวจักตาย
๒๕๓ ๏ ครั้นแม่ส่งให้มาร	ลูกคิดอ่านเต็มพากาย
จะผูกคอเสียให้ตาย	ไม่ขอเห็นเป็นเมียมาร
๒๕๔ ๏ อย่าว่าแต่ยักษ์ร้าย	พ่อแม่ให้ไม่โต้ทาน
นักโทษเที่ยวขอสาร	มารดายอมฉันพร้อมใจ
๒๕๕ ๏ โฉมนางคันธมาลา	ฟังลูกยาพูดเสือกไส
แม่ถามงามลองใจ	ไม่ชอบยักษ์ใครจักขืน
๒๕๖ ๏ หาผัวเหมือนสินค้า	ไม่ชอบตาซื้อที่อื่น
ยังว่าเจ้างามชื่น	เป็นสาวคะนองสองสามวัน
๒๕๗ ๏ แต่แม่เป็นมารดา	กับอสุราสากลัวมัน
แล้วนั่งสนทนากัน	ว่าไม่ยอมเป็นพร้อมใจ
๒๕๘ ๏ แม้นยักษ์จักยกมา	เป็นไปหน้าช่วยแก้ไข
รับแพ้เสียแต่ไกล	ใครจะยอว่ากษัตรา
๒๕๙ ๏ ท้าวหยิบแผ่นสุวรรณ	เขียนตอบพลันมิทันช้า
ร่ำว่าสุดคณนา	กับมาราแต่งเสือกไส
๒๖๐ ๏ สารตราว่าไม่ให้	ขุนยักษ์ร้ายผิดวงศ์ไป
ทั้งนางไม่ชอบใจ	ว่าเป็นยักษ์อกตัญญู
๒๖๑ ๏ ผู้ฟังยังสงสัย	สักประเดี๋ยวใจอย่าหนักหู
เขียนแล้วพระโฉมตรู	พบเข้าใส่ผอบพลัน
๒๖๒ ๏ ถือเสด็จมามินาน	ให้กระบี่มารแล้วจาบัลย์
ท่านบอกสี่เศียรกัน	ว่าเรารักมักใจตรง
๒๖๓ ๏ ไปเถิดจวนเวลา	ทูลยักษาว่าโฉมยง
ทูลเถิดว่านวลหงส์	ยังน้อยนักมิควรก่อน
๒๖๔ ๏ อสุรีกระบี่ยักษ์	ลาทรงศักดิ์แล้วผันผ่อน
ผาดโผนแล้วโจนจร	เหาะลอยร่อนท้องเมฆี
๒๖๕ ๏ งายหนึ่งเหาะบึ่งมา	ถึงภาราเมืองยักษี
ล่องตรงลงปฐพี	ขุนกระบี่เข้าวังใน
๒๖๖ ๏ ขึ้นเฝ้าเจ้ากรุงมาร	ถวายสารบัดเดี๋ยวใจ
พระยามารรับสารไว	ไทเปิดผอบออกคลี่อ่าน
๒๖๗ ๏ ในลักษณ์อักษรา	ว่าปัญจาพระภูบาล
ขอสอบตอบคำมาร	ที่จะเผื่อไผ่เป็นไมตรี
๒๖๘ ๏ นอกกิจผิดธรรมดา	หงส์กับกาไม่บัดสี
วิฬากับจามรี	พอคลิ้งคล้ายปลายแววขน
๒๖๙ ๏ กวางเป็นราชสีห์	ใคร่ยินดีมิเจียมตน
ค่างร้ายไม่อายคน	เอาชะลีเป็นวนิดา
๒๗๐ ๏ ดอกปดว่ารสมี	ดอกสารภีเขาดีกว่า
มลิเถื่อนแค่นเผยอหน้า	พลอยขึ้นค้างตามดอกขจร
๒๗๑ ๏ ถือธนูเที่ยวโป้งปาก	ว่าลูกมากชวนแลกศร
เสโลไอ้โตมร	จะขึ้นเคียงด้วยพระขรรค์
๒๗๒ ๏ ขี้เมานั่งเทียมขุน	ผู้มีบุญกลัวอะไรมัน
กินเหล้าได้ขึ้นสวรรค์	คาดต่อยกันกับเทวา
๒๗๓ ๏ จะเอาเป็ดขันต่างไก่	ข้าอายใจนักยักษา
จะปลดปลงองค์ธิดา	คนจะว่านอกรีตแสน
๒๗๔ ๏ จะเยาะเย้ยว่าเขยยักษ์	เสียยศศักดิ์ทั่วด้าวแดน
ยักษาอย่าเคืองแค้น	พ่อแม่แค่นนางไม่ยอม
๒๗๕ ๏ มารโกรธซัดสารตรา	ช่างเปรียบว่าชะน้อยถ่อม
เผยอหน้าว่าลูกมันหอม	ไม่ยอมให้ไอ้ปัญจา
๒๗๖ ๏ อ่านสารหาจบไม่	ขุนมารร้ายโกรธโกรธา
ทืบพระบาทตบหัตถา	เหวยเสนาตีกลองชัย
๒๗๗ ๏ อำมาตย์ฟังคำนาย	วิ่งจับไม้ตีกลองใหญ่
ไม่รู้ว่าเท่าใด	ตีเอาไปตามสนุก
๒๗๘ ๏ ยักษาแลท่าทาง	ตีถูกบ้างลุดังพลุก
บางคนเที่ยวชนซุก	บุกดงป่าหากวางทราย
๒๗๙ ๏ ได้ยินเสียงเภรี	พลยักษีก็วุ่นวาย
ลางมารก็กลืนควาย	กลืนแต่ท้ายเขาราพา
๒๘๐ ๏ ลางมารฉวยได้ช้าง	กุมไม่วางปล้ำไปมา
ยืนย้ายพอได้ท่า	กลืนช้างคาไม่คิดอ่าน
๒๘๑ ๏ งวงช้างถอนยางกัน	กิ่งต้นรากติดปากมาร
ล่อล่อครุบเหาะทะยาน	มารคาบพาไปงากาง
๒๘๒ ๏ คาบช้างวางผายผัน	ปากกุมภัณฑ์แลท่าทาง
ยักษามาต่างๆ	ดูเคว้งคว้างในเมฆา
๒๘๓ ๏ เข้ามาเต็มหน้าพระลาน	พวกพลมารสักโกฏิฐา
อำมาตย์มารกรานเข้ามา	ทูลเจ้าฟ้ากรุงยักษี
๒๘๔ ๏ พร้อมเสร็จสักโกฏิปลาย	ขอทราบใต้ฝ่าธุลี
รถทรงพระองค์ขี่	มีพร้อมหมดทั้งคชสาร
๒๘๕ ๏ สี่เศียรครั้นทรงฟัง	ผุดจากนั่งโดยเดือดดาล
ชำระองค์สรงชลธาร	ชะโลมลูบน้ำผกา
๒๘๖ ๏ แล้วทรงตาบเข็มขัด	ปิเหน่งรัตน์งามโสภา
เสื้อปักสุวรรณา	มงกุฏแก้วอันแพรวพราย
๒๘๗ ๏ อินทะนูพาหุรัด	ดูจำรัสวิเชียรฉาย
เลิศยักษ์เมืองปักษ์ใต้	งามละม้ายกับทศกรรฐ์
๒๘๘ ๏ ผันสั่งจันทกินี	นางมเหสีอสุรัน
ผัวรักจักจากผัน	ไปรุกรบกรุงปัญจา
๒๘๙ ๏ อวดดีว่ามีศักดิ์	ถมสกุลยักษ์ลงนักหนา
ว่าพี่นี่สกุลกา	มันเชื้อหงส์พงศ์เทวัญ
๒๙๐ ๏ อวดอ้างว่าค่างป่า	ว่าเสือกหน้าเรียมทุกอัน
จิตเรียมเกรียมกรมครัน	มั่นใจนักจักแก้มือ
๒๙๑ ๏ อวดกล้าว่าศักดิ์ศรี	ชาติอสุรีมินับถือ
แต่ละคำทำดึงดื้อ	ถือว่าดีมีลูกสาว
๒๙๒ ๏ เป็นตายเรียมไม่ว่า	จะแก้หน้าลองสักคราว
คอยอยู่ก่อนเถิดนะเจ้า	อย่าสร้อยเศร้าจะหมองนวล
๒๙๓ ๏ ส่วนนางจันทกินี	ฟังยักษีสั่งถี่ถ้วน
จำจะห้ามตามกระบวน	กวนห้ามนักจักอื้ออึง
๒๙๔ ๏ ครั้นจะขัดทูลทัดทาน	ท้าวกรุงมารจะว่าหึง
ถ้าได้เมียมาถึง	คิดอ่านแก้แลสักที
๒๙๕ ๏ นางยักษ์ห้ามหวงท้าว	พระปิ่นเกล้าอย่าจรลี
ฟังน้องเถิดอสุรี	เขามิดีมิท้ามา
๒๙๖ ๏ อย่าห้ามเลยสุดสาย	รู้จักตายดอกน้องอา
มนุสสีเท่าขี้ตา	สาอะไรเจ้าเท่าแม่มือ
๒๙๗ ๏ สั่งเมียแล้วคลาไคล	ทรงบองชัยที่เคยถือ
รีบไวด้วยใจดื้อ	ออกดังอื้อหน้าเกยชัย
๒๙๘ ๏ บังเกิดหนูไล่งูมา	สู้กันหน้าที่นั่งไท
หนูหริ่งวิ่งว่องไว	โดดขบงูมารดูฉ่า
๒๙๙ ๏ หนูไล่งูร้ายหนี	ท้าวอสุรีเห็นกับตา
ตรัสบอกกับเสนา	งูแพ้ดีเรามีชัย
๓๐๐ ๏ แล้วเสด็จขึ้นรถทรง	เหล่าจตุรงค์เฝ้าไสว
ได้ฤกษ์เลิกพลไกร	ยืดย้ายตามกระบวนมาร
๓๐๑ ๏ กระบี่วงเป็นกองหน้า	นำโยธากำแหงหาญ
โฉฉ่าเต็มหน้าพระลาน	ท้าวกรุงมารทำฤทธา
๓๐๒ ๏ แผดเสียงประเปรี้ยงฉาด	ทำสีหนาทบนรถา
ชมไม้ชายมรรคา	ท้าวยักษาชื่นอุริน
๓๐๓ ๏ สุกอร่ามงามทรสาย	ลูกย้ายย้อยห้อยถึงดิน
ท่านท้าวเจ้าอสุริน	ยินดีรื่นชื่นพระทัย
๓๐๔ ๏ ชมพันธุ์ฝูงสกุณี	เกาะพฤกษีอยู่ไสว
ไก่ฟ้านกหว้าไพร	แล่นลกลกยกเฉี่ยวกิน
๓๐๕ ๏ ลูกอ่อนซ่อนป่ารก	ฝูงวิหคก็ไขว่ขวิน
ตกใจฝูงอสุริน	บ้างโผนผินเกาะพฤกษา
๓๐๖ ๏ กล่าวว่าช้ามินาน	รีบพลมารสองเดือนตรา
ถึงแดนเมืองปัญจา	ตั้งพลับพลาหยุดพลมาร
๓๐๗ ๏ แล้วแต่งหนังสือบอก	ออกทุกข้อในราชสาร
แล้วให้ขุนกระบี่มาร	ไปว่ากล่าวท้าวปัญจา
๓๐๘ ๏ กระบี่มารรับสารขยาย	เหาะผันผายทะยานมา
เหาะตรงลงชาลา	ทำฤทธาอยู่หน้าเกย
๓๐๙ ๏ ชาววังวิ่งดังฉาว	มันมาเล่าฉิบแล้วเหวย
มารกระบี่มิเชือนเชย	เพื่อนทำฤทธิ์สิทธิ์ศักดา
๓๑๐ ๏ หางยาวเก้าเส้นเศษ	ทำฤทธิ์เดชขึ้นต่อหน้า
ม้วนหางเข้ามิช้า	เป็นอาสน์นั่งตั้งโตใหญ่
๓๑๑ ๏ อำมาตย์พวกข้าเฝ้า	วิ่งตาขาวด้วยตกใจ
ลางคนไม่สาไหร	เข้าเล้าไก่แลท่าทาง
๓๑๒ ๏ ลางคนผ้าลุ่ยหลุด	วิ่งสะดุดล้มโพกด่าง
วิ่งยุ่งกันโหยงหยาง	ผ้ากับร่างไม่ติดพัน
๓๑๓ ๏ วิ่งสะดุดเอาผู้หญิง	ล้มลงกลิ้งพาดพิงกัน
ทวารล่อนเหมือนหัวมัน	คุดคู้ไว้ไม่อายใคร
๓๑๔ ๏ ตาบอดกอดตาดี	ช่วยพี่ทียักษ์ที่ไหน
กอดไว้เพื่อนปล้ำไป	ถดสองคนเข้าเรือนพลัน
๓๑๕ ๏ คนง่อยแล่นไม่ไหว	ว่าเจ้าไหมจูงหวากัน
ฉวยเจ๊กยุงหัวสั่น	ยักหงายตึงร้องไอ้ลา
๓๑๖ ๏ ลูกอ่อนวิ่งฉวยลูก	ครุบฉวยถูกแค่บั้นขา
หิ้วแล่นเหมือนถูกหมา	พุทโธร้องเหมือนลุกหมู
๓๑๗ ๏ คนแก่แล่นย็องย็อง	แลหลังก็องเหมือนธนู
ไม้เท้าทิ่มเป็นรู	ล้มลงนอนลีดลิ้นพลาม
๓๑๘ ๏ จีนเฒ่ากินข้าวเปียก	ยินเพื่อนเรียกแล่นคาบชาม
นางเมียผุดแล่นตาม	ทูนถุงเบี้ยว่าเงินเหรียญ
๓๑๙ ๏ คนหนึ่งหัวเพตรา	แล่นเที่ยวหน้าราวฉีกเรียน
เอวหัวตะโพกเหี้ยน	มือกุมพรกไปปละหน่วย
๓๒๐ ๏ จีนแก่กินกล้วยไล	ฤทธิ์ตกใจจนก้างกล้วย
เรียกเมียช่วยเหวยช่วย	ครุบหน่วยกล้วยร้องไอ้ลา
๓๒๑ ๏ กล้วยหลุดออกมาเสีย	ร้องด่าเมียติ้วหน้าหมา
ลิหมุ่งพูไม่ช่วยหวา	พักขาเมียขี้จมเบน
๓๒๒ ๏ ป้าชีเรียกปากสั่น	ท่าเจ้ากันวะตาเถร
แล่นล้มขี้จมเบน	ตาเถรว่าวะเต็มที
๓๒๓ ๏ ตีนกรดเดินจดปลาย	รอยหมายง่ายหมายหยู้หยี้
ไอ้จีนที่ทำหมี่	เที่ยวทูนทะเหมือนยมบาล
๓๒๔ ๏ แม่ค้ายกขึ้นเต้น	ทูนแผงแล่นจนเบี้ยพ่าน
เจ้าเณรบิณฑบาตสาร	แล่นสารหกหมาเบื่อกิน
๓๒๕ ๏ คนแก่หน่วยตาบอด	แล่นไม่รอดเที่ยวโจ่งพลิ่น
ตาดีหนีเสียสิ้น	ล้มปากปลิ้นทบเขอตู
๓๒๖ ๏ ไอ้ที่ไม่รู้จัก	บอกว่ายักษ์อะไรฉู้
หางยาวราวพดงู	แต่ใบหูเท่าด้งมอน
๓๒๗ ๏ ว่าไปก็ไม่งาม	เป็นพลความนอกข้อขอน
ขออภัยในคำกลอน	ใคร่จีบงอนทุกคำไป
๓๒๘ ๏ ไม่ว่าให้ครื้นๆ	เด็กรื่นๆ ไม่ชอบใจ
พวกโลนจะไยไพ	ไม่สาไหรเรื่องวันคาร
๓๒๙ ๏ ปางนั้นกระบี่วงศ์	นั่งอยู่ตรงต่อหน้าฉาน
จดหมายคลายคลี่อ่าน	ฟังเหวยท่านท้าวปัญจา
๓๓๐ ๏ ตั้งต้นว่ากรุงมาร	ยกพลหาญบึ่งมาหา
ล้อมชิดติดพารา	อย่าเชือนช้าส่งลูกสาว
๓๓๑ ๏ สี่เศียรแปดพระกร	ย่อมลือฉ่อนทุกแดนด้าว
ยักษาก็ว่าเล่า	หมาดเถิดท้าวคงปะดี
๓๓๒ ๏ ไม่ส่งองค์วันพุธ	จะอุกจุดกรุงบุรี
ถ้าส่งให้โดยดี	ตัวเรานี้งดโทษา
๓๓๓ ๏ อ่านจบแล้วถามไถ่	เอ็งว่ากระไรท้าวปัญจา
อย่าเน่งเร่งบอกมา	ท้าวจะว่าประการใด
๓๓๔ ๏ ท้าวว่าเน่งเถิดนาย	อย่าวุ่นวายข้าจะไป
สามวันจะครรไล	เอ็งทูลไทยท้าวยักษา
๓๓๕ ๏ กระบี่ฟังยังซ้ำถาม	ข้าแคลงความอยู่หนักหนา
แต่พูดไม่ลดละ	....................................
๓๓๖ ๏ ....................................	ถือมานะกษัตรา
เป็นตายไว้น้ำหน้า	คิดปรึกษาในข้อความ
๓๓๗ ๏ นั่งด้วยมเหสี	พระภูมีสุนทรถาม
เราจะออกต่อสงคราม	จะคิดความกระแสใด
๓๓๘ ๏ ตัวพี่ก็ไม่กล้า	ด้วยชราอาพาธใน
รบรบก็นั่งไอ	หอบลิ้นล่อพอแลตาย
๓๓๙ ๏ ยิ่งคิดจิตยิ่งเศร้า	มีลูกเต้าก็ไม่ชาย
พี่จะรบกระไรได้	เหนื่อยลิ้นล่อมารเบื่อกลัว
๓๔๐ ๏ เจ้ากรรมจะทำพรือ	ครางหือๆ มือเกาหัว
รี้พลก็สากลัว	เห็นหน้ายักกลัวจักตาย
๓๔๑ ๏ โฉมนางคันธมาลา	เห็นภัสดากระหนหาย
ว่าท้าวอย่าวุ่นวาย	ส่งลูกให้แก่มันไป
๓๔๒ ๏ เป็นตายไม่ส่งให้	ไอ้ขุนยักษ์จะทำไม
ลูกไม่ใช่ไข่เป็ดไก่	หยิบซัดโยนทำคุณกา
๓๔๓ ๏ แล้วออกนอกเกยชัย	โองการไขตรัสถามมา
ดูเคราะห์ทีโหรา	จะเสียเมืองหรือฉันใด
๓๔๔ ๏ วันจันทร์เดือนสิบสอง	เราจะคล่องหรือขัดใน
ถ้าออกไปชิงชัย	ได้ไม่ได้เร่งทายมา
๓๔๕ ๏ จะชนะหรือจะแพ้	ทายให้แน่ทีโหรหวา
ส่วนว่าตาโหรา	ล้วงตำราเปิดดังโกรก
ฉบัง ๑๖
๓๔๖ ๏ โหรเฒ่าเฒ่าจับดินสอ	คูณหารหารต่อ
ดินสอขีดสากลากโสก
๓๔๗ ๏ เห็นแล้วทายไปตามโชค	ทายถูกดังโปก
เกิดเดือนสิบสองขี้เย็น
๓๔๘ ๏  โหรเฒ่าทายราวตาเห็น	พระเคราะห์ก็ไม่เป็น
แต่เกณฑ์ปากร้ายไม่ดี
๓๔๙ ๏ นางจะจากท้าวไปปีนี้	แต่จะได้สามี
ภูมีจะได้ลูกเขย
๓๕๐ ๏ ถามว่ามนุษย์หรือยักษ์เล่าเหวย	ทายไปอย่าเฉย
ลูกเขยหรือว่าลูกขาย
๓๕๑ ๏ ทูลว่ายักษาไม่ใช่	เป็นมนุษย์เฉิดฉาย
อายุผู้ชายเทียมนาง
๓๕๒ ๏ มีศรฤทธิ์รอนทุกอย่าง	ฝากมาให้นาง
ถึงแล้วอยู่ในนาวา
๓๕๓ ๏ ท้าวว่าจริงหรือโหรา	ถ้าเหมือนเองว่า
เราจักรางวัลเต็มใจ
๓๕๔ ๏ เท่าเถิดค่อยทายต่อไป	ผินสั่งหมื่นไว
สูไปปากน้ำเถิดหนา
๓๕๕ ๏ สืบไปใครได้ศรมา	เอาฆ้องชวา
ตีป่าวอย่าช้าจงไว
๓๕๖ ๏ เอาเรือพระที่นั่งเราไป	วอทองทำใหม่
ไปคอยอยู่ริมคงคา
๓๕๗ ๏ หมื่นไวรับใส่เกศา	ยอชุลีลามา
เรียกหาฝีพายด้วยไว
๓๕๘ ๏ แปดสิบเล่มลงบัดใจ	นายท้ายพายใหญ่
แต่ใบแผ่นเดียวหนาแน่น
๓๕๙ ๏ ด้ามพายใหญ่ยาวราวแขน	คุ้ยท้ายโพกแบน
เร็วจริงยิ่งผีช่วยพาย
๓๖๐ ๏ มาถึงปากน้ำโดยหมาย	กล่าวคำภิปราย
ใครได้ธนูศรมา
๓๖๑ ๏ ตีฆ้องร้องป่าวฉาวฉ่า	มาถึงนาวา
ของนายสะเภาเมืองใหม่
๓๖๒ ๏ มีความร้องถามขึ้นไป	ท่านอยู่เมืองใด
จะมาขายอะไรกระมังหนา
๓๖๓ ๏ บัดนั้นนายสะเภาเภตรา	ตอบว่าตัวข้า
มาแต่เมืองพรรณรังษี
๓๖๔ ๏ อาทิตย์เป็นเจ้าธานี	องค์พระมเหสี
เทวีชื่อนางจันทร์
๓๖๕ ๏ วันคารหลานท้าวองค์นั้น	รูปโฉมโนมพรรณ
งามครันเป็นลูกแม่ตาย
๓๖๖ ๏ โฉมตรูฝากธนูมาถวาย	มาดูหรานาย
ศรธนูฉันไม่เข้าใจ
๓๖๗ ๏ เสนาได้ฟังขึ้นไป	ยกธนูศรชัย
หัวใจให้สบายนักหนา
๓๖๘ ๏ ปากว่าเหมือนธนูแรกมา	ไพร่ไพร่อย่างข้า
เรียกว่าธนูหางไก่
๓๖๙ ๏ เจ้านายเรียกธนูศรชัย	เกิดแล้วตายไป
แค่ไหนไม่เห็นสักที
๓๗๐ ๏ พูดช้าฉานลาแล้วพี่	จะไปในบุรี
หรือพี่จะไม่หยัดใจ
๓๗๑ ๏ นายอาข้ามาถึงใหม่	เอาเถิดศรชัย
พาไปถวายภูมี
๓๗๒ ๏ ข้าต้องขายของทั้งนี้	เวลาไม่มี
เชิญพี่พาไปกันเอง
๓๗๓ ๏ เสนาพาศรตั้งเขลง	ใส่เรือพายเร่ง
คัดเคร่งไม่ช้ามาถึง
ฯลฯ
(ต้นฉบับต่อจากนี้ฉีกขาดอ่านไม่ได้ความไป ๑ หน้า โปรดอภัยด้วยที่หาต้นฉบับอื่นมาสอบทานไม่ได้)
กาพย์ยานี ๑๑
๓๗๔ ๏ ปางนั้นหน่อสุริยวงศ์	ทุกข์แน่นองค์ไม่เกษมศานติ์
ปวดหัวสากลัวมาร	นึกวันคารเป็นอาจิณ
๓๗๕ ๏ ความทุกข์อยู่เต็มอก	ซื้อห่อหมกมานั่งกิน
ยอลูกว่ามีกลิ่น	พระภูมินทร์เก็บเยาะเมีย
๓๗๖ ๏ ความยากนั้นกลุ้มโครง	แต่ความโกงนั้นไม่เสีย
แลตาหน้าลิ่มเหลี่ย	อาจใคร่ได้ซึ่งลูกเขย
๓๗๗ ๏ โอ้เจ้าคันธมาลา	เจ้าอย่าว่าพี่นักเลย
ใช่ชั่วเจ้าทรามเชย	มันคนดีมีศิลป์ศร
๓๗๘ ๏ พูดพูดจนหลับไหล	อยู่ที่ในแท่นบรรจถรณ์
หยุดหน่อยค่อยกล่าวกลอน	พระภูธรบันทมนาน
๓๗๙ ๏ กล่าวถึงท้าวพันตา	ร้อนกายาคือเพลิงกาฬ
ทรงพระกายไม่ได้นาน	จึงเล็งญาณในสุธา
๓๘๐ ๏ ท้าวส่องตาทิพย์ดู	ท้าวจึงรู้ในปัญญา
แลเห็นนางชาวฟ้า	ลงมาเกิดพื้นดินดาน
๓๘๑ ๏ นามกรเจ้าวันพุธ	คู่พระนุชเจ้าวันคาร
ทีนี้ได้กรุงมาร	จักปองผลาญชิงฉายา
๓๘๒ ๏ จำจักไปช่วยเท้า	นางสร้อยเศร้าอยู่นักหนา
จึงเรียกเพษณุมา	ว่าท่านจงเร่งลงไป
๓๘๓ ๏ ช่วยบอกนางวันพุธ	นางนั้นบุตรของเราไส
นางม้วยมรณาลัย	จุติในมนุสสา
๓๘๔ ๏ ส่งให้ถึงวันคาร	ตัวของท่านกลายรูปา
เป็นหญิงงามโสภา	ออกอาสาต่อรบมาร
๓๘๕ ๏ จึงพระเพษณูกรรม์	บังคมคัลแล้วก้มคลาน
ออกจากรัตนพิมาน	แล้วจึงเหาะลอยลงมา
๓๘๖ ๏ ศักดาวราฤทธิ์	แล้วนิรมิตกลายรูปา
เป็นรูปเทพยดา	งามนักหนาเหมือนนารี
๓๘๗ ๏ อ่านพระเวทย์เปิดตูปราง	เข้าห้องนางถึงแท่นศรี
ปลอบปลุกนางเทวี	เชิญนารียกขึ้นก่อน
๓๘๘ ๏ งามชื่นตื่นแปรผัน	เห็นนางสวรรค์รูปบวร
ตกประหม่าให้อาวรณ์	จากแท่นนอนเลื่อนลงมา
๓๘๙ ๏ ใจนึกว่าอสูรมัน	แปลงรูปาเข้ามาหา
พระกายสั่นแต่บัญชา	ถามว่ามาแต่แห่งใด
๓๙๐ ๏ ชื่อชามนามกรพี่	อยู่ธานีบุรีไหน
พี่เจ้าเล่าน้องไป	ธุระอะไรจู่เข้ามา
๓๙๑ ๏ พี่ชื่อนางสนูกรรม์	เจ้าเอววัลย์อย่าสงกา
เทพเจ้าคิดปรึกษา	กลัวฉายาสะดุ้งใจ
๓๙๒ ๏ ฉันบ่าวเจ้าวันคาร	แจ้งอาการเถิดหน้าใย
เขาพาเข้ามาไส	พี่ลองใจดอกน้องอา
๓๙๓ ๏ ให้อยู่ด้วยงามสรรพ	แล้วข้าจะกลับไปพารา
จะให้พี่รบยักษา	แล้วให้พาเจ้างามไป
๓๙๔ ๏ พูดกันจนรุ่งราง	แสงทองสว่างกระจ่างใส
วันพุธนุชครรไล	ไปทูลท้าวเล่ากิจจา
๓๙๕ ๏ บอกว่าเจ้าวันคาร	ให้ทหารผู้หญิงมา
ปิ่นเกล้าท้าวปัญจา	เรียกออกมาแล้วถามไถ่
๓๙๖ ๏ จริงเหมือนเล่าแก่นาง	หัวเราะพลางทางดีใจ
เทวาจึงเล่าไป	ในเรื่องราวท้าวยักษา
๓๙๗ ๏ เล่าว่าขุนอสุรี	มีเศียรสี่แปดหัตถา
มารนั้นมีฤทธา	ไปชั้นฟ้ามิขาดวัน
๓๙๘ ๏ ไปเฝ้าพระอิศวร	นางฟ้าชวนจับกับมัน
เล่นเล่นจนโกรธกัน	นางสวรรค์มันไล่ตี
๓๙๙ ๏ พระอิศวรร้องทักมา	ไอ้ยักษาแพ้สตรี
อายุสิบห้าปี	ตั้งแต่นั้นถูกสาปมา
๔๐๐ ๏ ครั้นจะฆ่าขุนมารร้าย	กับผู้ชายไม่สังขาร์
ตายหนึ่งเป็นโกฏิฐา	จงจักราทราบพระทัย
๔๐๑ ๏ ข้าขอออกต่อยุทธ	เอาวันพุธเป็นเพื่อนไป
จะฆ่ามารอันชาญชัย	ให้บรรลัยด้วยฤทธา
๔๐๒ ๏ ผัวเมียหัวเราะพลาง	เหม่ชะนางน้ำใจกล้า
ชื่นชมภิรมยา	แล้วออกมาหน้าเกยชัย
๔๐๓ ๏ ตรัสสั่งขุนเสนา	แต่งโยธาให้พร้อมไป
ส่วนว่านายหมื่นไว	เที่ยวจัดแจงแต่งโยธา
๔๐๔ ๏ นายรถแต่งรถทรง	แต่งกุญชรงค์อันตัวกล้า
รี้พลสุดคณนา	แน่นเต็มหน้าพระลานชัย
๔๐๕ ๏ เสนามาทูลท้าว	พระปิ่นเกล้าเข้าห้องใน
ปลอบนุชสุดอาลัย	ไวแต่งองค์ทรงภูษา
๔๐๖ ๏ ส่วนนางวิษณุกรรม์	ว่าเร็วพลันเถิดน้องอา
กลัวอะไรแก่ยักษา	พี่มิให้ได้อาวรณ์
๔๐๗ ๏ พิรุธในกลางณรงค์	จะอุ้มอนงค์เหาะผันผ่อน
มิให้มิ่งสมร	สวาทน้องต้องมือมาร
๔๐๘ ๏ นางฟังขึ้นแต่งองค์	ทรงเครื่องต้นสร้อยสังวาลย์
จะร่ำว่าช้านิทาน	แต่บุราณกษัตรา
๔๐๙ ๏ แต่งเป็นผู้ชายฉิ้ม	งามพราวพริ้มดังเทวา
ต่างองค์แต่งกายา	แล้วออกมาหน้าเกยชัย
๔๑๐  ส่วนนางเวษณุกรรม์	เห็นรถนั่นไม่ชอบใจ
ทำฤทธิ์ต่อหน้าไท	ให้เห็นฤทธิ์สิทธิ์ศักดา
๔๑๑ ๏ อ่านพระเวทมิทันหมด	บัดเดี๋ยวรถล่องลอยมา
สารถีขับรถา	มีทั้งม้าแล้วมณี
๔๑๒ ๏ ล่องมาตรงหน้าบาท	ประชาราษฎร์ดูก้องมี่
ชาวเมืองพูดจู้จี้	เห็นทีจะชนะมาร
๔๑๓ ๏ แล้วว่าทั้งสององค์	ขึ้นรถทรงไม่ได้นาน
ดั่งองค์พระอวตาร	กับพระลักษณ์อนุชา
๔๑๔ ๏ แล้วเลื่อนรถอมเรศ	งามวิเศษสะอาดตา
ครั้นจะชมราชรถา	รถไหนมาเทียมรถสวรรค์
๔๑๕ ๏ แล้วเลื่อนพลโยธา	พลคชาไปเป็นหลั่น
พลช้างข้างเคียงกัน	ถัดแต่นั้นพลหอกทวน
๔๑๖ ๏ พลปืนเป็นแถวมา	พลดาบหน้าเป็นกระบวน
เกาทัณฑ์เสโลทวน	ตามกระบวนยืดย้ายมา
๔๑๗ ๏ ถัดนั้นรถปิ่นเกล้า	ของท่านท้าวกรุงปัญจา
ต่อนั้นรถฉายา	งามกว่ารถของท้าวไท
๔๑๘ ๏ ออกจากกรุงพารา	พลโยธาสะท้านไหว
จากเมืองเข้าป่าใหญ่	ถึงแนวไพรอื้ออึงมา
๔๑๙ ๏ ยังมีนายคีรีนันท์	ตัวของมันเป็นพรานป่า
รักษางูบองหลา	ใช้ให้หาแต่มฤคี
๔๒๐ ๏ อันตัวคีรีนันท์	เพื่อนคงกระพันทั้งกล้าดี
ใครจะฟันกับกระบี่	ผิดทุกทีไม่มีกิน
๔๒๑ ๏ เสือสางและช้างงา	มารยักษามันกลัวสิ้น
เพื่อนเที่ยวเร่หากิน	พบฤษีมีวิชา
๔๒๒ ๏ ได้ยินเสียงพลไกร	ยกงูใหญ่ขึ้นพาดบ่า
ซาบมองย่องออกมา	เห็นเจ้าฟ้าทรงรถชัย
๔๒๓ ๏ เข้าขอขันอาสา	องค์เจ้าฟ้าก็ดีใจ
เป็นทหารนำพลไกร	ถึงภูมิชัยที่รบรา
๔๒๔ ๏ ส่วนข้างอำมาตย์มาร	ได้ยินเสียงสะท้านดูเต็มตา
เห็นมนุษย์ยกโยธา	เป็นกระบวนรบหลบทูลนาย
๔๒๕ ๏ ทูลว่ามนุสสา	ยกโยธามามากมาย
ไม่ใช่จะมาไหว้	มามุ่งหมายจะชิงชัย
๔๒๖ ๏ สี่เศียรฟังวาที	เรียกมารกระบี่มาปราศรัย
ลูกเอยเจ้าจงไป	ดูแยบคายร้ายหรือดี
๔๒๗ ๏ มารกระบี่ชุลีลา	แปลงกายาเป็นแมงบี้
บินไปไวทันที	มาถึงที่พลโยธา
๔๒๘ ๏ เกาะงอนรถโฉมฉาย	คนทั้งหลายไม่สงกา
ชมนุชสุดเสน่หา	ดังหยาดฟ้าวิมานเมือง
๔๒๙ ๏ ยิ่งแลยิ่งใหลหลง	งามทั้งองค์ดูงงเงื่อง
สององค์นั่งทรงเครื่อง	ชะงามจริงหญิงหรือชาย
๔๓๐ ๏ ดูไปถึงสองที	สององค์นี้หาเห็นไม่
หอมประทิ่นซึ่งกลิ่นไอ	ดูเป็นชายหน้าสตรี
๔๓๑ ๏ อย่าเลยจะโจมจับ	จะกลับเปล่าไปไยมื
จะถวายท้าวยักษี	ให้อสุรียอฤทธา
๔๓๒ ๏ จึงกลายจากแมงบี้	เป็นอสุรีใหญ่มหึมา
ปากวํ้าราวถํ้าลา	ยุดรถาจับสองนาง
๔๓๓ ๏ ส่วนว่ารูปเนรมิต	จับศรสิทธิ์ยืนกั้นขวาง
ตีตรงลงดังผาง	มารล้มคว้างลงบัดใจ
๔๓๔ ๏ พวกพลที่ยกมา	เห็นยักษาต่างวุ่นไขว่
เครื่องมือเอาไปไหน	ดันเข้ารกถกคอแล
๔๓๕ ๏ ปากบ่นตีนวิ่งไป	กูขวยใจแต่นายแก
ลูกกูไม่ให้แช	ส่งให้มันพากันไป
๔๓๖ ๏ นายเราท้าวคิดลึ่ง	ลูกคนหนึ่งเอาไปไหน
ไอ้ยักษ์มันทำไขว่	กูน้อยใจใคร่ด่านาย
๔๓๗ ๏ กูแล่นตีนออกเลือด	เดือดเหลือเดือดไม่รู้หาย
อึงมี่หนีทิ้งนาย	สิ้นพลไพร่ท้าวปัญจา
๔๓๘ ๏ ยังแต่คีรีนันท์	ถือสำคัญงูบองหลา
ยืนแอบราชรถา	เห็นมาราสลบลง
๔๓๙ ๏ กระบี่มารเพื่อนฟื้นกาย	เมลินเนตรได้ให้พิศวง
กูเอยมาคิดทะนง	เจ้าสององค์มีฤทธา
๔๔๐ ๏ สู้ไปคงจะวอดวาย	แล้วผุดได้เหาะหนีมา
เข้าเฝ้าท้าวยักษา	กลับทูลว่ามาไพรี
๏ ข้าเจ้าเฝ้าจับลอง	มันตีต้องด้วยศรศรี
สลบพับลงกับที่	สิ้นชีวีจึงหนีมา
๔๔๒ ๏ สององค์ทรงศิลปศร	งามบวรยิ่งนักหนา
หอมทิ่นกลิ่นโอชา	พิศดูหน้าเป็นนารี
๔๔๓ ๏ จะดูกายเป็นชายชาติ	แต่เลาลาดเป็นสตรี
งามละอองทั้งสองศรี	ดูท่วงทีพี่น้องกัน
๔๔๔ ๏ กรุงมารฟังสนอง	ยุดจับบองเข้าด้วยพลัน
ว่าเว้ยไปจับมัน	ว่าแล้วผันขึ้นรถชัย
๔๔๕ ๏ รถเอยรถของยักษ์	รวดเร็วนักรีบรัดไป
กองหน้าถึงรถชัย	ดูเห็นไปสองรถา
๔๔๖ ๏ โยธาหามีไม่	มีทนายหนึ่งเดินหน้า
เพื่อนถืองูบองหลา	มารเสนาร้องถามไป
๔๔๗ ๏ ถามว่าเว้ยนายงู	มาจะสู้เราหรือไร
หรือถวายนางทรามวัย	หรือชิงชัยเร่งบอกมา
๔๔๘ ๏ ส่วนว่านายคีรีนันท์	มิได้พรั่นแก่ยักษา
ขานตอบแก่มารา	สูจะมาถามเราไย
๔๔๙ ๏ กูไม่ใช่ลูกทาส	มึงอย่าอาจนักยักษ์ไห
อันองค์พระทรงชัย	ใช่ลูกข้าตายายเต่า
๔๕๐ ๏ จะเตือนให้ส่งนาง	อย่าท่าทางนักพรือเหลา
นายกูใช่ใจเบา	นายเองเม่าติดตามเมีย
๔๕๑ ๏ ขอลูกเขาไม่ให้	ยกพลไพร่ไปฆ่าเสีย
ขี้ร้ายไอ้หน้าเหมีย	ไปลาเมียของมึงมา
๔๕๒ ๏ ยักษ์ว่าไอ้ขี้ร้าย	เถียงแทนนายปากคอกล้า
ชาติไพร่อ้ายขี้ข้า	ว่าเสือกหน้าถึงนายกู
๔๕๓ ๏ วันนี้ทั้งนายไพร่	สูจะตายยังไม่รู้
ตัวน้อยต้อยเท่าหนู	หาญมาสู้กับกุมภรรณ
๔๕๔ ๏ กูนุ้ยมึงสู้ยาก	หน้ายักษ์กากแต่ปนนั่น
พาเมียมึงมากัน	รบสักวันลองกับกู
๔๕๔ ๏ ยักษ์เอยมึงไตรใคร	เดี๋ยวตกใจกูปล่อยงู
ชนิดไพร่ไอ้พวกสู	แต่กับงูวิ่งไม่ทัน
๔๕๖ ๏ พวกพลของยักษี	เข้าล้อมตีนายคีรีนันท์
ลางตีลางบ้างรัน	ลางบ้างฟันด้วยดาบยาว
๔๕๗ ๏ ยักษ์ตีนายคีรีจับ	ต่อรบรับกันโฉ่ฉาว
รุมกันบองสั้นยาว	เขาอาจอุกรุกไปมา
๔๕๘ ๏ โซเซอ้ายเทเพน	เหมือนลิงเสนเข้าฝูงหมา
คีรีจับเอานาคา	ตีมาราวินาศไป
๔๕๙ ๏ ตีซ้ายย้ายตีขวา	พลยักษาม้วยบรรลัย
เพื่อนปล่อยให้งูใหญ่	ถกหวักซื่อเจาะดือมาร
๔๖๐ ๏ งูร้ายขบตายครัน	นอนทับกันดับดินดาน
ไอ้ที่มิวายปราณ	วิ่งพาตัวกลัวนาคา
๔๖๑ ๏ พลมารหนีสิ้นแล้ว	ใกล้รถแก้วท้าวยักษา
สี่เศียรอสุรา	กับกระบี่มารชาญไพรี
๔๖๒ ๏ ขับรถเข้าใกล้นาฎ	แล้วร้องตวาดเสียงอึงมี่
ปัญจาคนใดมี	ลูกสาวศรีมิพามา
๔๖๓ ๏ ขับรถเข้าตรงกลาง	หอมกลิ่นนางจับนาสา
พิศดูเจ้าสองรา	ประหลาดจริงหญิงหรือชาย
๔๖๔ ๏ ครั้นกูไม่พิจารณา	เหมือนแกล้งฆ่านางโฉมฉาย
มี่ความถามต้นปลาย	เจ้าสองชายชื่อใดหนา
๔๖๕ ๏ วันพุธสุดสวาทน้อง	วาจาพร้องตอบมารา
ท่านจะถามนามชื่อข้า	แล้วจะพาไปเล่าใคร
๔๖๖ ๏ ตัวท่านนั้นมาเอง	ยังทำเพลงแกล้งถามไถ่
จะถามชื่อข้าไปไหน	ข้าจะบอกทำไมมี
๔๖๗ ๏ อสุรังฟังมิ่งมิตร	เพราะจับจิตของยักษี
เสียงหวานขานวาที	เป็นสตรีแม่นนักหนา
๔๖๘ ๏ แต่งกายเป็นชายแท้	รูปงามแง่ทั่วลักขณา
วันพุธคนไหนหนา	ดูหน้าตาพิมพ์เดียวกัน
๔๖๙ ๏ ยิ่งแลยิ่งหลงใหล	ลืมสติไปด้วยนางสวรรค์
เทียบรถเข้าถึงกัน	ย่างขึ้นพลันรถนารี
๔๗๐ ๏ เคลื่อนกายขึ้นใกล้แก้ว	เหมือนตายแล้วขุนยักษี
ปลื้มใจในอุรี	ดูไม่มีจะพริบตา
๔๗๑ ๏ นางฟ้าซิบบอกนาง	เจ้าอย่าวางพระขรรคา
ได้ที่บั่นเกศา	ฟังพี่ว่าอย่าเชื่อมัน
๔๗๒ ๏ ตัวพี่บั่นไม่ได้	ฆ่ามารร้ายไม่อาสัญ
ตายแล้วเป็นหมื่นพัน	แม่ดวงจันทร์อย่าสงกา
๔๗๓ ๏ อสุราขึ้นรถนาง	ตามชมพลางถดเข้ามา
ดูนางมิวางตา	ท้าวยักษาเงื่องงงไป
๔๗๔ ๏ พอถนัดนางฟันลง	ด้วยขรรค์ทรงของทรามวัย
เศียรขาดตกลงไป	จากรถทองของกัลยา
๔๗๕ ๏ ส่วนว่ากระบี่วงศ์	จับศรทรงของยักษา
ฉวยตะบองของมารา	วิ่งเหยียบหน้ารถของนาง
๔๗๖ ๏ ตะบองตีมิละลด	ต้องราชรถดังโผงผาง
วิษณุสู้กั้นกาง	กลัวจะต้องนางนาฏฉายา
๔๗๗ ๏ ได้ทีเทพตีต้อง	ด้วยพระแสงทองถอยออกมา
หงายพักตร์ยักษ์ใจกล้า	วิ่งเหยียบหน้าราชรถชัย
๔๗๘ ๏ วันพุธนุชนงนาฏ	เอาศรฟาดตกลงไป
ยักษีสู้ไม่ไหว	ถอยออกไปทำฤทธา
๔๗๙ ๏ นิมิตเป็นคชสาร	งายาวน่านเสยถึงฟ้า
สูงล้นพ้นบรรพตา	สูงยิ่งกว่ายุคนธร
๔๘๐ ๏ แปร๋นเสียงเพียงฟ้าลั่น	ดังอัศกรรณจะเร้อถอน
แผดร้องก้องดินดอน	หมายจะแทงรถเจ้าสองรา
๔๘๑ ๏ ปัญจาสั่นทดทด	วิ่งทุ่มรถของเองมา
ขึ้นรถของลูกยา	ปากถามว่าสู้หรือหนี
๔๘๒ ๏ วันพุธทูลภูธร	ลูกจะแผลงศรดูสักที
แล้วทูลเหนือเกศี	นางเทวีอธิษฐาน
๔๘๓ ๏ เดชะเจ้าศักดิ์สิทธิ์	อันเรืองฤทธิ์ศักดาหาญ
ทั้งบุญนายวันคาร	พระคุณท่านล้ำโลกา
๔๘๔ ๏ ข้าจะแปลงศรสิทธิ์	ให้ตัดจิตจอมคชา
ชุลีท้าวเทวา	ขึ้นศรสาแล้วแปลงไป
๔๘๕ ๏ ศรสิทธิ์ฤทธิ์แกล้วกล้า	มืดดินฟ้าสุรลัย
ปักอุราคชาไกร	ช้างหายไปเป็นมารมา
๔๘๖ ๏ กระบี่วงศ์คิดจะเข้าสู้	แก้มือดูแลสักครา
ผาดโผนโจนเข้ามา	เหยียบรถาจะตีนาง
๔๘๗ ๏ ปัญจาท้าววิ่งหลบ	ยักหงายทบรถดังผาง
เวษณุสู้กั้นกาง	แล้ววิ่งวางจับมารา
๔๘๘ ๏ ชิงตะบองของยักษ์ได้	มารนั่งไหว้กลัวบุญญา
รับแพ้ถวายพารา	ขอเป็นข้าอาสาไป
๔๘๙ ๏ สามกษัตริย์คิดตกลง	ให้กระบี่วงศ์กลับเวียงชัย
เอ็งไปอยู่กรุงไกร	แทนองค์ไทท้าวยักษา
๔๙๐ ๏ เกิดศึกในนคร	จะใช้ศรให้ไปหา
กระบี่รับคำสองรา	บังคมลาแล้วเหาะไป
๔๙๑ ๏ ถึงเมืองเล่าถ้วนถี่	จันทกินีก็ร่ำไร
ให้กระบี่มีฤทธิไกร	ครองเวียงชัยแทนมารา
๔๙๒ ๏ ฝ่ายนางจันทกินี	ผู้มเหสีท้าวยักษา
รู้ว่าพระภัสดา	ม้วยมรณาในไพรเขียว
๔๙๓ ๏ ว่าโอ้พระผ่านฟ้า	ทิ้งน้องยาไว้คนเดียว
เมียนี้ไม่มีที่จะเหลียว	เปลี่ยวพระทัยไห้โหยหา
๔๙๔ ๏ ลูกชายยังน้อยไส	ให้แทนไทพระบิดา
ปกป้องครองนครา	ในมหาเมืองตาวัน
๔๙๕ ๏ กล่าวถึงนางเทเวศ	อันเรืองเดชเวษนุกรรม์
เห็นยักษ์กลับนครัน	ทั้งพลขันธ์คลายหัวใจ
๔๙๖ ๏ คีรีแบกไอ้งูยาว	ตามส่งท้าวถึงเวียงชัย
ปัญจาท้าวจอมไตร	ถึงวังในเทียบรถทรง
๔๙๗ ๏ ท้าวขึ้นปรางค์ปราสาท	ด้วยสองนาฏนิ่มนวลหงส์
ท้าวสระชำระองค์	แล้วขึ้นทรงแท่นมณี
๔๙๘ ๏ โฉมนางคันธมาลา	เห็นผัวมาก็ยินดี
มาเฝ้าท้าวสวามี	แจ้งเหมือนที่ราวีกัน
๔๙๙ ๏ ครั้นจะเล่าเป็นซ้ำความ	สนธยายามคํ่าลงพลัน
ท้าวเสด็จเข้าปรางค์จันทร์	ด้วยนางคันธมาลา
๕๐๐ ๏ เวษณุกรรม์กับวันพุธ	สองพระนุชเข้าห้องปรา
บรรทมภิรมยา	นางเหนื่อยมาหลับลืมไป
๕๐๑ ๏ อรุณรุ่งเรืองโรจน์	แสงโชติช่วงจักรวาลัย
ต่างตื่นจากบรรทมใน	ชำระพักตร์แล้วขึ้นปรางค์ปรา
๕๐๒ ๏ ปัญจาท้าวออกนั่ง	ยังท้องพระโรงรจนา
ข้าเฝ้าต่างเข้ามา	พระราชาโกรธคือไฟ
๕๐๓ ๏ ชาติชั่วกลัวมารร้าย	วิ่งทิ้งนายคิดอย่างใด
เกลี้ยงดีไม่มีใคร	กูขอบใจคีรีนันท์
๕๐๔ ๏ ชาติไพร่ไอ้พวกบ้า	ชอบกูจะฆ่าสี่ห้าพัน
แรกไปกลัวไหรมัน	เห็นหมู่ยักษ์กลัวจักตาย
๕๐๕ ๏ แล่นวิ่งทิ้งนายเสีย	สากลัวเมียจะเป็นหม้าย
สองนางเห็นวุ่นวาย	ทูลห้ามท้าวขอโทษภัย
๕๐๖ ๏ เอองดแลนางขอ	คนอื่นพ่อไม่ลงใจ
สี่กษัตริย์กล่าวปราศรัย	นึกถึงบุญคุณวันคาร
๕๐๗ ๏ ปางองค์พระทรงภพ	สิ้นศึกรบไพรีมาร
จะให้นางแก่วันคาร	จึงคิดอ่านแต่งหีบกล
๕๐๘ ๏ เหล็กตีเป็นหีบใหญ่	พออยู่ในได้สองคน
ช่างเหล็กมือแยบยล	รุมกันทำเป็นการไว
๕๐๙ ๏ ช่างกลุ้มรุมกันทำ	เช้ายังค่ำแค่สอบใส่
ประแจกลไว้ข้างใน	ใครเปิดได้หาไม่มี
๕๑๐ ๏ แล้วพาเข้ามาถวาย	ชอบใจไท้พระจักรี
แล้วให้นางมเหสี	สอนบุตรีอรธิดา
๕๑๑ ๏ นางคันธมาลานาฏ	จรลีลาศเข้าห้องปรา
ขึ้นสู่แท่นรัตนา	อุ้มลูกยาแล้วร่ำไร
๕๑๒ ๏ โอ้ว่าดวงเนตรแม่	แต่นี้แหละจะจากไกล
โอ้โอ้เจ้าดวงใจ	ไปไกลแม่มิเห็นกัน
๕๑๓ ๏ โอ้โอ้จินดาดวง	หวงเหลือหวงแต่กรรมทัน
ฟังแม่อย่าโศกศัลย์	สั่งสอนกันจำใส่ใจ
๕๑๔ ๏ มีผัวคือหัวแหวน	ชายดูแคลนได้ที่ไหน
ไม่มีคู่ร่วมใจ	เหมือนต้นไม้ชายทางเดิน
๕๑๕ ๏ ใครนั่งใต้ต้นไทร	สับฟันไปเล่นเพลินๆ
มีหนามคนคร้ามเกิน	แต่จะเดินก็อ้อมไกล
๕๑๖ ๏ มีผัวอยู่กับกาย	จึงผู้ชายไม่ไยไพ
แม่ทุกข์แต่หูกไน	ฝ้ายทิ่มตำไม่ทำเลย
๕๑๗ ๏ ทั้งนั้นผัวไม่โกรธ	แม่ไม่โทษเจ้าไม่เคย
โฉมงามแม่ทรามเชย	ไม่ห่อนเลยจะหยิบทำ
๕๑๘ ๏ แม่สอนจงจำหมาย	อย่านอนสายเจ้างามขำ
ยามนอนอุตส่าห์หยำ	คลำบีบบาทให้ภัสดา
๕๑๙ ๏ เจ้าไม่เคยได้ผัว	แม่สากลัวพ้นปัญญา
ผัวโกรธผัวเจ้าด่า	นั่งน้ำตาราวงวงตาล
๕๒๐ ๏ ผัวโกรธอย่าโกรธกัน	จงอดกลั้นเถิดนงคราญ
อย่าทำหริตหญิงพาล	ลงกลางบ้านร้องด่าผัว
๕๒๑ ๏ ทำกรรมอย่าทำเวร	อย่าทำเณรรู้กว่าขรัว
เพื่อนบ้านเขาจะหัว	ว่านะผัวเหมือนแรดไฟ
๕๒๒ ๏ เนื้อเย็นยังเป็นสาว	เพื่อนคราวๆ ยังไม่ไขว่
เพราะพ่อเจ้าดวงใจ	น้ำตาไหลอยากลูกเขย
๕๒๓ ๏ ปัญจาห้ามเมียรัก	ยังสอนนักเทียวหรือเหวย
อย่าสอนให้มากเลย	นั่งเอ่ยเอื้อนเหมือนทำเพลง
๕๒๔ ๏ แต่งองค์เถิดโฉมตรู	นางไม่รู้สอนใจเอง
สนมนางต่างครื้นเครง	ร้องไห้รักอัครยุพิน
๕๒๕ ๏ กล่าวไยความโศกเศร้า	ทั่วแดนด้าวรักกันสิ้น
ผู้ฟังจะติฉิน	ว่าชิหนอพ่อสำนวน
๕๒๖ ๏ ท้าวให้นางสองคน	ลงบัดดลในหีบกระบวน
เงินทองของค่าควร	ส่งให้นวลพาติดไป
๕๒๗ ๏ ฝูงคนไม่ให้รู้	นางโฉมตรูเข้าหีบใหญ่
ลั่นแจไว้ข้างใน	เรียกหมื่นไวเอาวอมา
๕๒๘ ๏ จึงยกใส่วอทอง	ธิษฐานต้องตามปรารถนา
ผู้ใดเอามีดพร้า	มาสับฟันอย่าหวั่นไหว
๕๒๙ ๏ เสนากราบลาไท	หามหีบใหญ่ถือหวายหน้า
เดินทางมากลางทะลา	ฝูงเสนาดูเต็มไป
๕๓๐ ๏ ที่รู้ว่ามิ่งสมร	นั่งให้พรแก่นางไท
ที่ไม่รู้ว่าไอ้ไหร	โน้นผีใครเขาหามมา
๕๓๑ ๏ พวกตำรวจจับไพล่ศอก	ถองขี้ออกหะน้ำฉา
ส่งให้ศรีรักษา	ใส่หรางไว้ไอ้ปากดี
๕๓๒ ๏ หามหีบถึงชายคลอง	คนทั้งผองมาอึงมี่
ใส่เรือลงทันที	พายเร็วรี่ถึงกำปั่น
๕๓๓ ๏ ร้องเรียกนายนาวา	เพื่อนคอยมาดูด้วยพลัน
เครื่องประทานยื่นให้กัน	แล้วรุมยกเอาหีบใหญ่
๕๓๔ ๏ ขึ้นตั้งบนนาวา	แล้วสนทนาเปรยปราศรัย
หีบนี้ท่านฝากไป	กุมารไทเจ้าวันคาร
๕๓๕ ๏ ฝากฝังแล้วมิช้า	ลงนาวามาสู่บ้าน
รับดึ่งถึงมินาน	จอดเรือแล้วกรากเข้าไป
๕๓๖ ๏ ขึ้นวังบังคมบาท	ปัญจาราชชื่นพระทัย
ทูลเล่าเรื่องราวไป	เจ้าสุริไอยภิรมยา
๕๓๗ ๏ ส่วนว่านายเรือใหญ่	เพื่อนดีใจทุกทีมา
วันนั้นสิ้นสินค้า	ลมพัดกล้าเพื่อนใช้ใบ
๕๓๘ ๏ ถึงทะเลเวลาเช้า	แล่นลมว่าวไปไรไร
โลมาปลาเพียนใหญ่	ตีน้ำฟุ้งเทียมปลายตาล
๕๓๙ ๏ ลาวจีนบอกกันแซ่	หวาชอบแลกับปลาวาฬ
ชมปลาช้านิทาน	สามวันวารถึงพารา
๕๔๐ ๏ ทอดสมอนอกทะเลใหญ่	พูดกันไปตามภาษา
หีบนี้เขาฝากมา	อะไรหนาอยู่ข้างใน
๕๔๑ ๏ นายสะเภาเข้าเปิดดู	ลิ้นมันอยู่ที่ตรงไหน
เปิดบอบเที่ยวรอบไป	ช่างเรียดกระไรเขาทำมา
๕๔๒ ๏ คนหนึ่งเพื่อนคิดออก	เอาสิ่วตอกออกดีกว่า
เจาะลงมิได้ช้า	เหล็กกล้ากินสิ่วสิ้นไป
๕๔๓ ๏ ฉวยเสียมบ้างฉวยขวาน	เข้าสังหารเอาหีบใหญ่
เหล็กสะกัดทั้งบุ้งไบ	หีบใหญ่กินสิ้นเครื่องมือ
๕๔๔ ๏ คนหนึ่งได้ขวานปลี	ถุ้งสักทีก่อนเถิดหรือ
ตั้งใจทุ้งสองมือ	เหล็กกล้ากินจนสิ้นไป
๕๔๕ ๏ ยังกุมอยู่ปลายปลี	ค่านิ้วชี้มิสาไหร
ต่างคนต่างจนใจ	เหนื่อยเหงื่อไคลไม่เป็นการ
๕๔๖ ๏ นายสะเภาว่าเราอา	สิ้นมีดพร้าทั้งสิ่วขวาน
จนจิตเราคิดอ่าน	ราวพระกาฬอยู่ข้างใน
๕๔๗ ๏ พูดพลางเจ๊กหัวร่อ	ติ้วหน้าหมาไม่สาไหร
ถึงจะให้วันคารไป	ออกเมื่อใดเปล่าเหมือนกัน
๕๔๘ ๏ ไหนไหนของประจง	เอาไปส่งให้แก่มัน
ช้าไยพาไปพลัน	คิดพร้อมกันลงเรือมา
๕๔๙ ๏ จอดเรือแล้วขนของ	ทั้งเงินทองและเสื้อผ้า
ข้าเฝ้าโฉ่ฉาวมา	ลงนาวาขนของไป
๕๕๐ ๏ วันคารกุมารรู้	ลงมาสู่นาวาใหญ่
กล่าวพร้องร้องถามไป	นูฉันไสแลกอะไรมา
๕๕๑ ๏ พ่อลูกถูกคนที	นั่งหยู้ยี้ยีหนวยตา
เจ้ากรรมจริงฟ้าผ่า	ด้ามขวานถาเม้นถึงโคน
๕๕๒ ๏ เพราะตามไอ้วันคาร	ไม่คิดอ่านเอาขวานโลน
จนแล้วจนถึงโคน	ด่าพี่สาวเจ้าหีบใหญ่
๕๕๓ ๏ ยิ่งสั้นมันยิ่งคด	พร้าขวานหมดหดเข้าไป
คิดจะเอาของข้างใน	ไอ้ข้างนอกปอกด้ามปล่อย
๕๕๔ ๏ ยิ่งค้ายิ่งขาดทุน	ขาดในหุ้นอยู่บ่อยๆ
เครื่องใช้ยังนิดหน่อย	ย่อยด้วยกูถูปะเม
๕๕๕ ๏ เสียดายขวานถาใหญ่	สูญเปล่าไปไม่สมคะเน
พิงไว้โคนสาเก	นั่งแลควายพอได้การ
๕๕๖ ๏ เข้าทับเล่ายายประสา	หรอยนักหนาหีบกินขวาน
ยายนั่งฟังอาการ	ใจเดือดดาลโทษเอาตา
๕๕๗ ๏ เฒ่าแล้วยังทำเด็ก	ขวานเฉียงเหล็กไม่ประสา
ครั้นเรานั่งบ่นว่า	หน้าเหมือนลิงต้องน้ำฝน
๕๕๘ ๏ ขันตะกั่วตักตะกั่ว	เฒ่าฉากหัวไม่เกินคน
เคอะแล้วมัดกะปน	ลึ่งเข้ากันสมเป็นล็อน
๕๕๙ ๏ ตาว่าชะแม่ยาย	ฟันหาไหม้แล้วยังด้น
คนอื่นกลัวเหมือนอ้น	ได้แต่ด้นขมเหงเรา
๕๖๐ ๏ อย่าด่าให้ปากเมลือก	คลำแลเหงือกมั่งพรือเหลา
ยายเหออย่าด่าเรา	บาปไม่เบาเทพนิมนต์
๕๖๑ ๏ ยายว่าเฒ่าจังไหร	เทพยดาไหนแค่สัปดน
เทพเจ้าเล่าชอบกล	มนต์มาเบียนขวานเหี้ยนกู
๕๖๒ ๏ ตาว่าแม้ชิหนอ	ของไม่พอจะหนักหู
แรกเราได้กับสู	กูไปไหว้ลุงให้ขวาน
๕๖๓ ๏ ตัดหัวเฒ่าตายโหง	ซื้อดานโลงแล้วยังพาล
เงินบาทค่าขายสาร	ลงทุนซื้อไม่ใช่หรือ
๕๖๔ ๏ กูแพ้แล้วแม่ยาย	ลืมใจหายจะทำพรือ
มนต์เท่าเถิดอย่าดื้อ	ค่อยซื้อใช้สี่ห้าขวาน
๕๖๕ ๏ ยายตาด่ากันอึง	กล่าวไปถึงเจ้าวันคาร
คํ่าเช้าเป็นนิจกาล	นอนแลควายบนหีบใหญ่
๕๖๖ ๏ ยามเช้าเข้าหนำร้าย	นอนกับยายสบายใจ
วันคารสุดแก้ไข	เปิดหีบใหญ่ไม่เคลื่อนคลาย
๕๖๗ ๏ ขวัญข้าวเจ้างามครบ	ธำรงชบเป็นของถวาย
ไก่ขันมาไจ้ไจ้	ย่องตั้งไว้หลังหีบใหญ่
๕๖๘ ๏ หมรับทองของคาวหวาน	เต็มทุกจานหอมวิไล
เจ้าตั้งแล้วฉับไว	เข้าหีบใหญ่ใส่แจกล
ราบ หรือสุรางคนางค์ ๒๘
๕๖๙ ๏ รุ่งแจ้งแสงฉาน
ทรงธรรม์วันคาร	ตื่นขึ้นก่อนคน
ล้างหน้ากินหมาก	ตามยากตามจน
จากหนำของตน	ไปยังหีบใหญ่
๕๗๐ ๏ มาถึงทันที
เห็นของสองที่	ไอ้นี่ของใคร
โตกเงินโตกทอง	เจ้าของไปไหน
มาเหวยเอาไป	ข้าจะนอนแลควาย
๕๗๑ ๏ ยิ่งเรียกยิ่งเหียบ
ยิ่งเรียกยิ่งเพรียบ	เจ้าของหาไม่
ชอบกลนักหนา	แลขวาแลช้าย
เห็นคนเงียบหาย	ขึ้นได้เปิดดู
๕๗๒ ๏ หยิบจานฝอยทอง
กินแลชิมลอง	ไอ้นี้หรอยอยู่
ตานั่งในหนำ	ร้องเรียกฉาวฉู
ว่าเหวยเจ้าหนู	มากินข้าวปลา
๕๗๓ ๏ เรียกช้าเรียกนาน
เรียกเรียกไม่ขาน	คลานคอยช่องฝา
ออโนวันคาร	พ่อจานลูกหวา
ใครให้นุ้ยหา	ไม่ท่าพ่อกัน
๕๗๔ ๏ ลงจากหนำไว
ขึ้นบนหีบใหญ่	ชะใครให้มัน
วันคารฟังพ่อ	หัวร่อพูดวัน
ตาว่าหัวมัน	ของใครตามใจ
๕๗๕ ๏ ลูกว่าลางที
เขาถวายเจ้าที่	ตาว่าช่างใจ
ไม่ใช่ที่ตั้ง	มาตั้งไว้ไตร
ของใครตามใจ	ถดมาลูกบ่าว
กาพย์ยานี ๑๑
๕๗๖ ๏ ส่วนว่าท่านตาไส	หยับเจ้าใกล้โตกของคาว
มือร่าคว้าถ้วยข้าว	ชาวแกงหมูดูอรักหร่อย
๕๗๗ ๏ เปิบรุกจุกเข้าไป	ได้ดังใจไอ้นั่นปล่อย
บอกลูกว่ามันหรอย	จุกเหนียวพลอยตามน้ำแกง
๕๗๘ ๏ ลูกเห็ดเกล็ดกับเหงือก	เคี้ยวเป็นเปือกบอกมันแข็ง
หมูขั้วอั้วหอยแครง	ไม่แข็งแรงเหมือนทอดมัน
๕๗๙ ๏ ผันบอกแม่ลูกน้อย	พ่อมันหรอยเหมือนขึ้นสวรรค์
ลูกว่าข้าเหมือนกัน	หรอยเฉื่อยเรื่อยเหมือนลูกลม
๕๘๐ ๏ ของอื่นหาหมดไม่	เฒ่าขยายถดหาหนม
ขัดสมาธิ์พุงตึงกลม	เปิดฝาเชอหยิบฝอยทอง
๕๘๑ ๏ ใส่ปากยํ้ากลืนคลก	ได้แรงอกราวเขาถอง
บอกลูกว่าฝอยทอง	แล้วชิมลองสิ้นสองอ่าง
๕๘๒ ๏ ลอดช่องสองโถยอด	ซดดังวอดฟัดโถผาง
เออไอ้นี่หนมขี้กวาง	ยกถางซดตดขี้ฉา
๕๘๓ ๏ เครื่องทิพย์ของคาวหวาน	กินสิ้นชามเต็มขึ้นมา
ฉวยถูกจานสังขยา	จุกขวาซ้ายไม่โอเอ
๕๘๔ ๏ ร้องบอกแก่ลูกชาย	หวานเหมือนจะตายไอ้นุ้ยเหน
นั่งพิงโคนสาเก	มือยังหยิบบ่นคัดพุง
๕๘๕ ๏ จาจาตาเทเพน	กินสิ้นเกณฑ์พุงเท่าบุง
บอกลูกว่าเสียดพุง	กูพรือฉู้ฉิบหายเหวย
๕๘๖ ๏ ปากบ่นแต่โพกถด	แกงบวชหมดหรือยังเหลย
กูจะกินให้ออกเอย	ตายกับกินช่างหัวมัน
๕๘๗ ๏ ฉวยโถซดดังวอ	พ่อเหยพ่อมันหวานครัน
ทั้งหวานและทั้งมัน	เจ้าของหมันอยู่แค่ไหน
๕๘๘ ๏ ผันบอกแก่ลูกน้อย	พ่อมันหรอยเหมือนจะขาดใจ
ยกซดเข้าปึงไป	แกงบวชไหลหกเต็มพุง
๕๘๙ ๏ แมงโรมตอมพุงอื้อ	แมงวันฮือราวโพรงอุง
ตั้งโถมือคลำพุง	ปากเรียกเมียเหว้อ! อีสา
๕๙๐ ๏ มาจูงกูทีไฮ้	เดินไม่ไหวเดฟ้าผ่า
เอาโนไม่เร่งมา	เจ็บในพุงกูหนักเหน
๕๙๑ ๏ ยายว่าเรียกข้าไตร	ธุระไหรโคนสาเก
แม้ชิยังถามเป้	บอกเหลือบอกว่าคัดพุง
๕๙๒ ๏ ยายออกมาถามไถ่	เอาเติ้นกินไหรพุงเท่าบุง
แลโนยังถามยุ่ง	มาแคละพุงกูไปที
๕๙๓ ๏ ยายพาเข้าหนำไว	ถึงห้องในเสียงอึงมี่
แยะนั่งหน้าหยู้หยี้	เอยดังควากแกงบวดฉ่า
๕๙๔ ๏ ยายว่าเฒ่าจังไร	กินแต่ไหนกินเผื่อหมา
กูมันชังแต่น้ำหน้า	ครั้นเราว่าเถียงหนักหู
๕๙๕ ๏ อย่ามาฉาวเฒ่าหัวงม	มันหรอยหนมทำพรือกู
เนกูจะบอกให้รู้	ของใครฉู้กูลักกิน
๕๙๖ ๏ ยายว่ากินของใคร	กูไขว่ใจฉิบหายสิ้น
ดีนักเที่ยวลักกิน	จนดือปลิ้นครางอย่างงัว
๕๙๗ ๏ วันนั้นสนธยาย่ำ	พอพลบคํ่าอำชะมัว
ท่านตาครางน่ากลัว	ทั้งเมียผัวหลับลืมไป
๕๙๘ ๏ ไก่ขันนายวันคาร	ตื่นคิดอ่านรำพึงใน
แม้ชิหนมของใคร	กูฉงนใจพ้นปัญญา
๕๙๙ ๏ ครั้นจะนิ่งเขาว่าโม่	ครั้นฉาวโฉ่เขาว่าบ้า
อย่าเลยตัวกูอา	จะซาบมองลองสักวัน
๖๐๐ ๏ คิดแล้วยกขึ้นไว	ย่องออกไปแต่ไก่ขัน
มาเล่าคงปะกัน	ให้รู้จักมันสักที
๖๐๑ ๏ แล้วย่องมองเข้าไป	ข้างหีบใหญ่ทับเรียดดี
ขยับย้ายพอได้ที่	พระสุรีย์สร่างขึ้นมา
๖๐๒ ๏ กล่าวอ้างนางวันพุธ	กับเทวบุตรนางชาวฟ้า
ครั้นถึงยามเวลา	ที่เคยพาหนมออกไป
๖๐๓ ๏ นางชบหมรับเงินทอง	มีข้าวของอยู่ข้างใน
หวานมันครบครันไป	ใส่แล้วยื่นให้เทวา
๖๐๔ ๏ นางฟ้าศักดาเดช	ของวิเศษรับเอามา
ไขแจไม่พิจารณา	ด้วยฉายาถึงคู่กัน
๖๐๕ ๏ ไขแจพรางปราศรัย	พูดอยู่ในสองนักธรรม์
ข้างนอกรู้ด้วยกัน	ว่าใครฉู้อยู่ข้างใหน
๖๐๖ ๏ หีบนี้มีแจลิ้น	รู้อยู่สิ้นสมอาลัย
เปิดออกมาเมื่อใด	ดันเข้าไปแลสักที
๖๐๗ ๏ ยืนหมังตั้งท่าดัน	พอนางสวรรค์เจ้ายกที่
นางฟ้าเจ้าสาลี	เท้าข้างหลังยังอยู่ใน
๖๐๘ ๏ วันคารกลัวไม่ทัน	เอาหัวดันดุนเข้าไป
วันพุธนางตกใจ	ชะหีบใหญ่ปิดติดพุง
๖๐๙ ๏ มือร่าคว้าฉวยนาง	แลท่าทางนางหลบยุ่ง
ฉวยผ้าคว้าพบพุง	สู้กันฟุ้งปัดกันไป
๖๑๐ ๏ คว้าติดมือวันพุธ	เพื่อนวิ่งผลุดเข้าหีบใหญ่
ฮายแม่เอยสว่างใจ	กว่าจะถึงในเหงื่อเป็นมัน
๖๑๑ ๏ เทวาหลุดมานอก	คอยซาบบอกนางสวรรค์
พี่นี้วิษณุกรรม์	อยู่ในชั้นฉกามา
๖๑๒ ๏ นำอนงค์มาส่งแล้ว	พี่จะลาแก้วคืนเมืองฟ้า
นางอนงค์วงศ์เทวา	ทราบกรรณาบายพระทัย
๖๑๓ ๏ จะรํ่าว่าสุดานุช	นางวันพุธในหีบใหญ่
อยู่เดี่ยวเปลี่ยวพระทัย	นั่งแลใจนายวันคาร
๖๑๔ ๏ วันคารนั่งนานช้า	ชมยุพาสุดามาลย์
หอมกลิ่นประทิ่นหวาน	ใจพล่านพล่านใคร่ดมแล
๖๑๕ ๏ ปากว่ากีดเหลือกีด	ถดทีหีดจนเข้าแค่
นางว่าอย่ามาแหย่	แค่ข้านักจะเกิดความ
๖๑๖ ๏ นางถามว่าอยู่ไหน	นายชื่อใดแลหลูมหลาม
เราถดถดมาตาม	นั่งเล่าความอย่าเข้ามา
๖๑๗ ๏ ชื่อพี่หรือนงคราญ	นายวันคารบ้านปลายนา
ไม่มีปิตุมารดา	อยู่ด้วยตาพ่อยกใหม่
๖๑๘ ๏ พี่นี้เมียหาไม่	ให้พี่ตายไปเดียวใจ
เห็นนุชสุดอาลัย	ใจพี่รักอยู่หนอยหนอย
๖๑๙ ๏ นางว่านายวันคาร	อย่าเกี้ยวพาลแต่หรอยหรอย
พูดเล่นแต่พล่อยพล่อย	ได้ทีพลอยเกี้ยวถึงตัว
๖๒๐ ๏ ท่านไม่มีภรรยา	ถึงตัวข้าหาไม่ผัว
แต่ข้าไม่เอาตัว	ข้าสากลัวเชิญออกไป
๖๒๑ ๏ เชิญออกไม่ออกแน่	เชิญเข้าแค่ติดเต็มใจ
มดคันมาพบไห	น้ำผึ้งแล้วอย่ายิกเลย
๖๒๒ ๏ นางว่านายวันคาร	ด้านเหลือด้านพ่อคุณเหย
เร่งยิกเร่งทำเฉย	เหมือนลิงเฒ่าเข้าไร่แตง
๖๒๓ ๏ จริงแลน้องลิงพบเหมีย	ลิงจนเมียลิงฤดูแล้ง
อดน้ำมาปะแตง	ถึงยิกก็ทนจนได้กิน
๖๒๔ ๏ ทูลพลางเจ้ยคางสมร	นางปัดกรบ่ายพักตร์ผิน
หอมลมชมรสกลิ่น	มารวยริ่นจับใจชาย
๖๒๕ ๏ นางว่านายวันคาร	ขอเชิญท่านเร่งผันผาย
อย่าเชิญเลยทรามเสียดาย	ใช่เข้าง่ายแจอยู่ใน
๖๒๖ ๏ แม้นนุชจะขับไล่	ตัวพี่ชายไม่ออกไป
แม้นจะม้วยลงด้วยใย	พี่ไม่ไปไกลจากนวล
๖๒๗ ๏ ถึงแม้นจะวอดวาย	ดีกว่าตายอยู่แต่สวน
โฉมยงอนงค์นวล	อย่าตัดรักหักอาลัย
๖๒๘ ๏ วันพุธสุดเสน่หา	ฟังวาจากล่าวปราศรัย
ถึงท่านไม่ออกไป	ใครจะรวยไปด้วยชาย
๖๒๙ ๏ วันคารฟังตอบพลาง	แลทีนางแค่ตัดได้
ครั้นเจ้ามิรักใคร่	ถึงพี่ชายไม่ไปไหน
๖๓๐ ๏ หีบนี้หีบของข้า	แลกธนูมาแต่เมืองไกล
โฉมนุชสุดอาลัย	ในหีบใหญ่เป็นของชาย
๖๓๑ ๏ นางว่านายวันคาร	หีบของท่านเอาเถิดนาย
โฉมศรีข้ามิไว้	ท้าวฝากให้มาด้วยกัน
๖๓๒ ๏ น้องเป็นของพลอยมา	จักขอลาจรคลาผัน
งามขำทำปึ่งปั่น	หันแทงแจแลใจชาย
๖๓๓ ๏ วันคารฉวยมือชัก	ลากใส่ตักกอดนางไว้
นางเอยถึงวันตาย	มิปล่อยให้เจ้างามไป
๖๓๔ ๏ อิสตรียังมีกระบวน	ฟังพอควรอย่าเสียใจ
ลองสนิทสองมิตรไม	ใจต่อใจกรากถึงกัน
๖๓๕ ๏ วันคารลืมตายาย	นางโฉมฉายลืมไอศวรรย์
วันคารลืมรสมัน	นางเอววัลย์ลืมสนมใน
๖๓๖ ๏ วันคารลืมแลควาย	นางโฉมฉายลืมปรางค์ชัย
วันคารลืมแอกไถ	นางทรามวัยลืมเตียงทอง
๖๓๗ ๏ ฝ่ายว่าตากับยาย	นั่งหัวให้กันในห้อง
ตาเฒ่าข้าวเสาะท้อง	มาฉีกช่องนั่งย่องคอย
๖๓๘ ๏ วันนี้ลูกไปไหน	ถอนใจใหญ่ยังนึกหรอย
จากทับเดินหัวห้อย	บ่นลูกน้อยว่าไปไหน
๖๓๙ ๏ เหวยเหวยเจ้าวันคาร	ออกมานานอยู่แห่งใด
ลัดเลี้ยวเที่ยวเรียกไป	เจ้าสุดใจอยู่ไหนหนา
๖๔๐ ๏ เร่งเรียกเร่งเหงียบเสียง	แต่เท้าเที่ยงจนเวลา
ไม่พบหลบหลังมา	ขึ้นบนหนำนั่งร่ำไร
๖๔๑ ๏ ลูกเหอเจ้าวันคาร	เลี้ยงมานานจนเติบใหญ่
เห็นทีจะเสียใจ	ว่ากูไปกินหนมหมัน
๖๔๒ ๏ ถึงด่ากูจะว่าไหร	กูติดใจทั้งหวานมัน
โดยจะกินถึงสามวัน	ใครไม่รู้จนกูตาย
๖๔๓ ๏ นั่งบนจนสนธเย	คํ่าโพล้เพล้ลงลับไม้
ตาใสใจปลิวหาย	ผิดลูกชายซ่อนกินหนม
๖๔๔ ๏ สนธเยเพลานอน	ไม่มาก่อนผิดนิยม
นั่งคิดจิตเกรียมกรม	ข่มแข็งขืนกลืนน้ำลาย
๖๔๕ ๏ ยายว่าท่านตาเอย	อย่าทุกข์เลยมันไม่ตาย
เห็นทีจะผันผาย	ขึ้นไปเฝ้าเจ้าลุงตา
๖๔๖ ๏ ทีหลังเฝ้าลืมไป	ค่ำไรไรไม่สู้มา
ยายเฒ่าสองคนตา	นั่งบ่นหาแต่วันคาร
๖๔๗ ๏ กล่าวถึงเจ้าสองไท	อยู่หีบใหญ่คิดสงสาร
ด้วยตาเรียกช้านาน	ไม่แจ้งการบ่นหาอยู่
๖๔๘ ๏ น้องเอยมาไปไหว้	ให้ตายายแกพึงรู้
แล้วจึงนางโฉมตรู	เจ้าแต่งองค์ทรงภูษา
๖๔๙ ๏ ไขประแจแล้วเชิญผัว	เชิญทูนหัวออกก่อนข้า
วันคารว่าขวัญตา	เชิญยุพาออกก่อนชาย
๖๕๐ ๏ พี่ออกเจ้าอยู่ใน	ปิดหีบใหญ่ใส่แจไว้
เหมือนเจ้าแกล้งพี่ชาย	ให้เงยควายยืนเลียเทียน
๖๕๑ ๏ นางว่าอย่ากระนั้น	ออกพร้อมกันให้เสมอเศียร
ฟังน้องต้องทะเบียน	ไม่วงเวียนออกพร้อมกัน
๖๕๒ ๏ พานางเข้าหนำนา	ถึงยายตานั่งอภิวันท์
ตาไสถามไปพลัน	ว่านางนั้นลูกของใคร
๖๕๓ ๏ เชิญเล่าเรื่องราวตา	เจ้าไปพามาแต่ไหน
โฉมศรนี้ลูกใคร	ให้ชื่อนามกรพรือ
๖๕๔ ๏ แม่ยังหรือแม่ตาย	พ่อมันให้มึงมาหรือ
หรือพามากับดื้อ	หรือนางงามตามมึงมา
๖๕๕ ๏ มึงลากหรือมึงขอ	มึงชอบพอกันหรือหนา
เร่งบอกไปอย่าช้า	กูสากลัวนครบาล
๖๕๖ ๏ หอบผิดชาวข้างเรา	ไม่ใช่เหล่าชาวนอกบ้าน
เล่าตามาอยู่นาน	เจ้าวันคารคงขายกู
๖๕๗ ๏ ใครชักใครสื่อให้	กูบถได้กูไม่รู้
งามหมดรสอูชู	หน้าตาดูดังนางสวรรค์
๖๕๘ ๏ เร่งบอกมาไวไว	นางลูกใครอยู่ไหนนั่น
วันพุธนุชตัวสั่น	ว่าฉันจะเล่าให้เข้าใจ
๖๕๙ ๏ ฉันเล่าแรกวันคาร	เป็นเดิมการฝากศรชัย
จนจบมารบรรลัย	บิดาไทใส่หีบมา
๖๖๐ ๏ นางเล่าเรื่องราวไป	ตาดีใจโห่ดังฮา
นางเล่าชื่อบิดา	ท้าวปัญจาเจ้าเวียงชัย
๖๖๑ ๏ แม่ชื่อคันธมาลา	ให้ลูกมาด้วยอาลัย
อันตัวของลูกไส	ชื่อวันพุธสุดโปรดปราน
๖๖๒ ๏ นางเล่าขนมชบ	เล่าจนพบเจ้าวันคาร
นางเล่าเจ้าวิมาน	องค์ทรงฤทธิ์วิษณุกรรม์
๖๖๓ ๏ ฟังจบตบมือฮา	นั่นนางสาค่าธนูมัน
ได้เมียราวนางสวรรค์	มีบุญครันลูกวันคาร
๖๖๔ ๏ หนมเจ้าหรือสะใภ้น้อย	หรอยเหลือหรอยหวานเหลือหวาน
นางว่าหนมดิฉาน	ให้วันคารกับบิดา
๖๖๕ ๏ ตาว่ามาอยู่นี้	ทำสักทีก่อนลูกหวา
ยายเฒ่าคลานเข้ามา	เฮอนั่นสะไภ้ได้เหมือนใจ
๖๖๖ ๏ นางว่าฉานจะลายาย	ทิ้งมิได้ลูกหีบใหญ่
เงินทองของอยู่ใน	ล้วนอย่างดีมีราคา
๖๖๗ ๏ นางบอกแก่ตายาย	อยู่มิได้เมืองนี้หนา
เพชรดีสีมุกดา	ธำมรงค์ค่าควรธานี
๖๖๘ ๏ ท้าวพระยาจักฉ้อขาย	ครั้นจักถวายเราไม่ดี
อันตัวของลูกนี้	ดีไม่ดีติดเข้าวัง
๖๖๙ ๏ คิดจะสู้พ่อแม่ไกล	จะเอาใครเป็นกำลัง
บอกตาว่าจะไปตั้ง	สร้างพิภพชบเมืองใหม่
๖๗๐ ๏ ตาว่าเจ้าอย่าทุกข์	ครั้งนี้สนุกแล้วสุดใจ
แต่งเกียนทุกหีบใหญ่	ทุกข์ร้อนไยวัวควายยัง
๖๗๑ ๏ พูดพูดจนรุ่งแจ้ง	ตั้งเมฆแดงในนภังค์
ตาลุกขึ้นฮึงฮัง	ปล้ำคุงคังแต่งเกียนใหญ่
๖๗๒ ๏ ไอ้โฮบกับอีฮำ	ไม่ขี้ปล้ำควายคู่ไถ
เทียมเกวียนเป็นการไว	กลับหนำใหญ่ไปย็องย็อง
๖๗๓. ๏ ฮายกูหอบเหงื่อไหล	นั่งลงไออยู่ข็องข็อง
หบไอไปฉวยด้ง	เก็บเชอกร้าพาไปกัน
๖๗๔ ๏ ยายว่าเอาไปไหน	ใครเอาไปชั่งหัวมัน
สอบหมากกับตะบัน	พาไปกันเหวยท่านตา
๖๗๕ ๏ เปลือกย่อนกับพลูหนัง	คงปะมั่งไปข้างหน้า
ถึงไม่มีรสสา	แก้คาวคอพอได้การ
๖๗๖ ๏ ของใช้ยายมิทุ่ม	สอบสองมุมจุกปากบาน
ถ้วยโถทั้งโอจาน	ไว้ให้ทานที่หนำนา
๖๗๗ ๏ ไอ้ของจะพาไป	ทุกเกียนใหญ่ไม่ได้ช้า
แล้วว่าวันคารอา	เอาหีบมาทุกเกียนลง
๖๗๘ ๏ วันคารยกหีบใหญ่	ลำดับใส่ลงโดยจง
ยายว่าเจ้าสององค์	จงเร็วหรามาจะไป
๖๗๙ ๏ เร็วแร่แต่หัวรุ่ง	ยายอย่ายุ่งแต่ขนใส่
มาเหวยมาจะไป	อย่าให้ใครทันเที่ยวมา
๖๘๐ ๏ ขวัญข้าวเจ้าวันคาร	ทั้งนงคราญท่านยายตา
ขี้นเกียนไล่ควายมา	พอสว่างฟ้าไม่รุ่งดี
๖๘๑ ๏ พอรุ่งพ้นทุ่งนา	เข้าเขตป่าพนาลี
ฝูงคนหาไม่มี	เที่ยงราตรีถึงไพรวัน
ราบ หรือสุรางคนางค์ ๒๘
๖๘๒ ๏ บัดนั้นตาเฒ่า
ชี้ให้สองเจ้า	ชมไม้นับพัน
ทั้งศรีสะใภ้	ลูกชายด้วยกัน
เจ้าในไพรวัน	ชมพันธุ์รุกขา
๖๘๓ ๏ ยอมยุมชุมพู่
สาเกสาคู	สาเหล้าสาหลา
เสาวรสเสาวรัตน์	คนทัดคนทา
จิกน้ำจันทน์นา	กระดาดลาดลง
๖๘๔ ๏ สักโศกสมเสร็จ
ตาไก่ตาเป็ด	กาหลากาหลง
พุดตานดานงา	เพกาหมู่กง
ลิ้นจี่ลินจง	คันธงคนที
๖๘๕ ๏ มังค่ามังคุด
กอเปียกกอปุด	กำหยันกำหยี
กะถินกะถบ	ตะขบตะขรี
ลูกจันทน์ลิ้นจี่	กะลุมพูกะลำพัก
๖๘๖ ๏ ยูงยางซางไทร
ระกำลำไย	เฟืองไฟสนสัก
เหม็งซอกิ่งเซ่อ	นุ้ยเหอน่ารัก
ชี้ไม้ช้านัก	ชมปักษาไป
๖๘๗ ๏ นกแก้วจับกุ่ม
นกเค้าเข้าซุ่ม	บินคาบฉาบไข่
ขุนทองจับเทียน	กระทุงเกรียนร่อนไป
แซงแซวจับไทร	ไต่ยิกจิกกัน
๖๘๘ ๏ นกเดินสุธา
นกสักนกสา	เคียงคู่ดูขยัน
พบหนองย่องหา	ได้ปลาชิงกัน
อี้ลุมนกชัน	หักซุ้มหุ้มตัว
๖๘๙ ๏ สัตว์ดินเดินดง
ฟานเต้นเม่นจง	ค่างเห็นคอยหัว
ชะนีน้อยห้อยไม้	เยื้องกายโยนตัว
ปีนไม้ป่ายมัว	พาตัวขึ้นไป
๖๙๐ ๏ กะต่ายเล่นเต้นไล่
หมาไนเยื้องกราย	ขบทรายใต้ไทร
เสือไล่หมูเล่น	เม่นพลอยตกใจ
บัดขนเกร็งไป	แทงชึงถึงดำ
๖๙๑ ๏ ควายพาเกียนไคล
ค่ำนอนรุ่งไป	เดินเช้าหยุดค่ำ
โดยจะนับคณนา	แรกมาแต่หนำ
ได้นับได้จำ	สิบห้าวันมา
๖๙๒ ๏ นางเห็นมหาสถาน
ที่นี่สนุกสนาน	ถามท่านยายตา
ว่าเขานี้ไซร้	ชื่อเขาใดหนา
ตาบอกไม่ช้า	ว่าเขานิลกรรณ
๖๙๓ ๏ ลงจากเกียนไว
พลางเที่ยวเดินไป	แสนสนุกสุขสันติ์
แล้วกลับมานั่ง	ยังร่มไทรพลัน
ตายายพร้อมกัน	นางชบโภชนา
๖๙๔ ๏ ข้าหนอยอไหว้
ญาติกาขวาซ้าย	จงได้เมตตา
ฟังเรื่องนิทาน	อย่าพาลนินทา
พี่น้องน้าป้า	ได้มาโปรดปราน
๖๙๕ ๏ ซ้ายขวาหน้าหลัง
ที่ประดามานั่ง	ฟังเรื่องวันคาร
หมากพลูปนยา	โปรดปรานีฉาน
มิได้รับประทาน	ผู้อ่านเต็มที
๖๙๖ ๏ คอแห้งแรงหย่อน
ซุกเซาหาวนอน	กล่าวกลอนไม่ดี
ศัพท์เสียงของข้า	โรยราเต็มที
ผู้ฟังทั้งนี้	อย่ามีฉันทา
กาพย์ยานี ๑๑
๖๙๗ ๏ ปางนั้นอนงค์นุช	นางวันพุธยอดยุพา
เจ้ายกดวงจินดา	อธิษฐานพลางวางมณี
๖๙๘ ๏ บังเกิดเป็นสำรับ	ตั้งลำดับมาด้วยดี
หวานที่ของคาวที่	ตั้งเรียงมาทุกหน้าไป
๖๙๙ ๏ สองราชวนตายาย	กินให้สบายคลายอาลัย
สององค์เสวยไว	ฝ่ายข้างหลังยังยายตา
๗๐๐ ๏ ส่วนว่าท่านตาเฒ่า	ขัดสมาธิ์เข้ามิได้ช้า
ปากว่ากูข้าวปลา	ในวันนี้เป็นไม่กิน
๗๐๑ ๏ เห็นหนมในโตกใหญ่	นีกในใจกูคาดสิ้น
สังหยาตาหยิบกิน	ชะหวานดิ้นเทียวอีสาย
๗๐๒ ๏ ยายว่าอย่านักไฮ	แล้วมึงจะไตรอีฉิบหาย
กูกินของลูกสะใภ้	กูไม่ใช่กินของใคร
๗๐๓ ๏ แล้วยกโถลอดช่อง	ซดแลลองฮือชื่นใจ
ตั้งโถหยิบกินใหม่	ฉวยหนมโคทอดกลืนคลก
๗๐๔ ๏ สาคูซดดังวอ	พ่อเหยพ่อได้แรงอก
ยายว่าเฒ่าหยาจก	ซดลกลกราวคนชิง
๗๐๕ ๏ อย่าว่ากูเลยแม่	กูไม่แชเหมือนคนหญิง
กูกินกินจริงจริง	ไม่เหมือนสูนั่งเช็ดเลีย
๗๐๖ ๏ พุงตาไม่ป้งดี	ยายยกที่ออกไปเสีย
เหม็ดผ้าคาดชกเมีย	งดอยู่เสียเกรงใจนาง
๗๐๗ ๏ อีดอกทือดื้อไม่กลัว	หึงสาผัวเห็นทั้งขวาง
ถ้าไม่เกรงใจนาง	ใคร่ปล่อยแก่แลสักที
๗๐๘ ๏ เสร็จสิ้นกินอาหาร	วันคารเตือนมิ่งมารศรี
เยาวเรศดวงเนตรพี่	เชิญนารีชบพารา
๗๐๙ ๏ นางว่าพ่อตาใส	ดูฤกษ์ชัยหน่อยหนึ่งรา
ตาฟังนางฉายา	ผึ่งตำราดูฤกษ์ชัย
๗๑๐ ๏ หาจบพบห่วงปลอด	เมื่อแมวคลอดลูกเป็นไก่
บอกสะใภ้ว่าสายใจ	แมวเป็นไก่ดีนักหนา
๗๑๑ ๏ พุธสามพฤหัสสี่	เมื่อฝามีวิ่งขึ้นผรา
ร้อยชั่งฟังตาว่า	ยกจินดาทูนเกศี
๗๑๒ ๏ สำนึกถึงเทวัญ	เวษณุกรรม์ชั้นพรหมมี
คุณพระเจ็ดคัมภีร์	ให้ข้านี้ลุปรารถนา
๗๑๓ ๏ คุณแก้วทั้งสามประการ	ขอคุณท่านปกเกศา
อาจารย์บิตุมารดา	มาชูช่วยอวยพรชัย
๗๑๔ ๏ ธรณีผีเจ้าป่า	เจ้าถํ้าลาภูเขาใหญ่
ขอชบเป็นสุริไอย์	ให้พร้อมไปด้วยโยธา
๗๑๕ ๏ รถรัตน์อัศวราช	กุญชรชาติอันแกล้วกล้า
ปรางค์จันทร์สุวรรณา	ให้เกิดมาทุกสิ่งอัน
๗๑๖ ๏ ธิษฐานแล้วมารศรี	โยนมณีขึ้นไวพลัน
พสุธามาหวาดหวั่น	ลมมืดมิดทุกทิศไป
๗๑๗ ๏ นางรับดวงจินดา	หมอกมัวฟ้าค่อยสว่างใส
บังเกิดเป็นสุรีไอย์	ตาดีใจว่าเฮโล
๗๑๘ ๏ เออน่านแลต้าอีสา	อีนุ้ยคว้าเอาใหญ่โต
ลูกเราเล่าเต็มโข	ไม่เห็นแต่จะพลอยเมีย
๗๑๙ ๏ นางนึกสิ่งอันใด	เกิดมาครบมิได้เสีย
เสสรวลตาชวนเมีย	เรียกนางพระยามาจะไป
๗๒๐ ๏ เชิญหราขวัญตาพ่อ	นั่งหัวร่ออยู่ทำไม
เร็วรามาจะไป	ชมเวียงชัยดูสักที
๗๒๑ ๏ ว่าแล้วทั้งสี่ไท	ขึ้นเกียนใหญ่เกษมศรี
ขับควายไม่ช้าที	มิช้าดึงถึงพารา
๗๒๒ ๏ ขับเกียนเข้าในเมือง	คนนั่งเนืองกลัวบุญญา
ตาเฒ่ายืนตั้งท่า	ป้องมือแลแกดีใจ
๗๒๓ ๏ ชมนั่นเดียวชมนี่	แล้วชวนชี้ชมปรางค์ชัย
เป็นขั้นถัดกันไป	มีคูล้อมป้อมแข็งขัน
๗๒๔ ๏ เขเกียนเวียนรอบตลาด	ฝูงประชาราษฎร์นั่งเรียงรัน
ควายพาเกียนผายผัน	มาน้อยหนึ่งถึงวังใน
๗๒๕ ๏ ตาเฒ่าจูงลากควาย	รุนเกียนไว้ชายวังใหญ่
สนมนางในปรางค์ชัย	ไปรับอนงค์องค์นารี
๗๒๖ ๏ เชิญนางขึ้นปรางค์แก้ว	พร้อมกันแล้วฝูงสาวศรี
กำนันเหล่าขันที	นั่งพัดวีพร้อมมูลกัน
๗๒๗ ๏ นางขึ้นยังเกยมาศ	ฝูงอำมาตย์นั่งเรียงรัน
ตาไสในวันนั้น	ราวขึ้นสวรรค์เสียทั้งเป็น
๗๒๘ ๏ ปากว่ากูเกิดมา	ชั่วโปย่าไม่เคยเห็น
งามนักงามเขี้ยวเข็ญ	ทีนี้เห็นหนุกแล้วกู
๗๒๙ ๏ เป็นชั้นมันเป็นช่อง	แลเป็นห้องเป็นซองรู
งามแง่แลน่าดู	กูแลแลก็เวียนหัว
๗๓๐ ๏ เป็นชั้นเป็นเชิงนัก	ทั้งน่ารักทั้งน่ากลัว
เที่ยวแลจนลืมตัว	ชมวังเวียนเข้าชั้นใน
๗๓๑ ๏ นาคทันต์ทั้งลับแล	แลงามแง่ตาชอบใจ
เร่งชมเร่งเวียนไป	ถึงชั้นในแท่นสุวรรณ
๗๓๒ ๏ โคมระย้าชวาลาเรียง	มีกงเกียงวิสูตรกั้น
มณีสีต่างกัน	แต่ชั้นชั้นเพียงวิมาน
๗๓๓ ๏ ชมเดินเที่ยวเพลินเนตร	งามวิเศษทุกประการ
ยิ่งชมยิ่งพลุ่งพล่าน	ลานเลิงใจใฝ่เพราะชม
๗๓๔ ๏ ดีจริงฝีมือนาง	ทั้งทำปรางค์ทั้งทำหนม
รูปร่างก็สบสม	ครั้นมือหนมกูชมครัน
๗๓๕ ๏ ชมแล้วแลหลังมา	เดินเหมือนบ้าเที่ยวเวียนหวัน
แลทีแค่มันขัน	หันหลังหน้าด่าไปอึง
๗๓๖ ๏ เดินเมื่อยแล้วนั่งลง	กูมันหลงแล้วไสหมึง
เดินเก้อฉะเมร่อลึ่ง	ขึงตาขาวราวตากวาง
๗๓๗ ๏ เดินเวียนเหมือนนับตู	แลทีกู่มันท่าทาง
ครั้นจะเรียกบัดสีนาง	กูแลแลมันชอบกล
๗๓๘ ๏ อย่าเลยเรียกแลที	มันจะบัดสีสักกี่หน
กุมตูดูชอบกล	ปากเรียกเมียเหวยนางสา
๗๓๙ ๏ ปากเรียกมือห่มตู	แลไหรฉู้มาเหวยมา
เฮโลสาระพา	ดังเพื่อนตัวนึกกลัวผี
๗๔๐ ๏ ยายฟังยังไม่ขาน	เจ้าวันคารฟังดูที
แกเรียกทำไมมี	เห็นจะหลงแล้วหัวฉา
๗๔๑ ๏ ตาแก่กลัวทดทด	สั่นเสียหมดตกประหม่า
ชั่วโปและชั่วย่า	ไม่มีใครเล่าข่าวที่ไหน
๗๔๒ ๏ แล่นเข้าคราวเดียวผิด	น่าเสียจิตน่าเสียใจ
ทีนี้เข้าปรางค์ใน	ปูนขีดไว้หมายสำคัญ
๗๔๓ ๏ ลาหมายให้จนพอ	สิ้นสักหม้อช่างหัวหมัน
นึกกลัวเรียกปากสั่น	มาแลนี้เหยอียาย
๗๔๔ ๏ ยายเฒ่าจึงขานไป	ว่าเรียกไตรเรียกเหมือนจะตาย
ตาว่าแสนสบาย	หมายจะเรียกให้ชมกัน
๗๔๕ ๏ ยายว่าหลงดอกกระหมึง	อย่าหกอึงใส่นี่นั่น
หลงก็ว่าอย่าพรางกัน	เรียกเสียงสั่นเหมือนตกใจ
๗๔๖ ๏ โกรธยายตาเหมือนจง	แฮ่กูหลงแหล่มึงจะไตร
ลมตีตั้งพักใหญ่	เรียกจะตายยังไม่มา
๗๔๗ ๏ ยายฟังนั่งหัวร่อ	เชิญเถิดพ่อออกนอกหน้า
ตาว่ายายทองประสา	เดินมานั่งยังเกยชัย
๗๔๘ ๏ นางจัดให้ยายตา	เป็นวังหน้ามอบปรางค์ใหญ่
สนมนางในปรางค์ชัย	แบ่งปันไปให้เท่ากัน
๗๔๙ ๏ วันคารเป็นวังหลวง	จัดตามกระทรวงทุกสิ่งสรรพ์
เมืองชื่อเมืองนิลกรรณ	มีครบครันทุกสิ่งไป
๗๕๐ ๏ วันคารกับวันพุธ	สองพระนุชครองราชัย
ตายายสบายใจ	ไปด้วยพวกนางสาวศรี
๗๕๑ ๏ เช้าเช้าเจ้าวันคาร	ออกว่าการด้วยนารี
ตรัสสั่งชาวธานี	ตรวจหน้าที่เมืองเวียงชัย
๗๕๒ ๏ ทางเรือทั้งเหนือใต้	ตั้งด่านไว้ทุกแห่งไป
อำมาตย์รับสั่งไท	ไปตรวจตราข้าราชการ
๗๕๓ ๏ วันคารสำราญรื่น	น้ำใจชื่นด้วยนงคราญ
เทียมเสวยภพศฤงคาร	ใจเบิกบานแต่นั้นมา
นายดัน คำกาพย์
ชาวนครศรีธรรมราชได้ชื่อว่าเป็นนักเลงกลอน หรือเจ้าบทเจ้ากลอนมาแต่โบราณ แม้จะพูดกันเล่นๆ ชาวบ้านชาวเมืองก็ชอบพูดให้คล้องจองกันไปหมด รู้จักหยิบเอาคำดีๆ ที่มีความหมายลึกๆ มากล่าวเป็นนิจ นิสัยเช่นนี้ยังสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน การละเล่นพื้นเมืองและมหรสพต่างๆ เช่น หนังตะลุง มโนห์รา เพลงบอก เพลงร้องเรือ เพลงคำตัก ลิเกรำมะนา และวรรณกรรมท้องถิ่นที่กวีพื้นบ้านเป็นผู้แต่ง ล้วนใช้คำประพันธ์ร้อยกรองประเภทต่างๆ ทั้งสิ้น การละเล่นพื้นเมืองโดยเฉพาะหนังตะลุง มโนห์รา และเพลงบอกซึ่งเป็นสื่อถ่ายทอดวรรณกรรมดูเหมือนจะได้รับความนิยมอย่างสูงสุดมาจนกระทั่งปัจจุบัน งานเดือนสิบและงานรื่นเริงต่างๆ ที่มีในจังหวัดนี้ยังเป็นสิ่งที่ยืนยันลักษณะดังกล่าวได้ดีที่สุด ในด้านวรรณกรรมหากพิจารณากวีหรือผู้สร้างวรรณกรรมทั้งยุคก่อนการพิมพ์และยุคที่มีการพิมพ์แพร่หลายแล้ว มีผู้รจนา/นักประพันธ์ของนครศรีธรรมราชเป็นจำนวนมาก เช่น พระภิกษุอินท์ พระยาตรัง พระครูวินัยธร ชูปราชญ์ นายเรืองนาใน หมื่นสนิท สุขปราชญ์ พระสมุห์หนู พระรัตนธัชมุนี (ม่วง) พระปลัดเลี่ยม อาสโย เพลงบอกปานบอด และเพลงบอกเนตร ชลารัตน์ เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีผู้รจนา/นักประพันธ์ที่ยังไม่ปรากฏชื่ออีกเป็นจำนวนมาก
ในส่วนของวรรณกรรมยุคก่อนการพิมพ์ นครศรีธรรมราชมีวรรณกรรมท้องถิ่นซึ่งบันทึกไว้ในหนังสือบุดมากมาย นัยว่ามีต้นฉบับซึ่งเก็บรวบรวมอยู่ที่มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราชมากที่สุด มากกว่าที่ใดๆ ในประเทศไทย แต่เป็นที่น่าเสียดายที่มีเพียงน้อยเล่มยังคงต้นฉบับสมบูรณ์ ทั้งนี้เพราะกาลเวลาที่ผ่านไปหลายศตวรรษทำให้กระดาษที่ใช้บันทึกผุกร่อน หรือถูกมดปลวกทำลาย หรือไม่ก็นำไปประกอบยากลางบ้าน ฯลฯ สภาพการณ์ของความสูญเสียวัฒนธรรมสำคัญของท้องถิ่นและของชาติในด้านนี้จึงล่อแหลมมาก อย่างไรก็ตาม การที่สถาบันการศึกษาในภาคใต้แทบทุกแห่งได้ช่วยกันเก็บรวบรวมและศึกษาแม้จะเป็นไปอย่างเชื่องช้า แต่เป็นทางหนึ่งที่ช่วยให้วรรณกรรมอยู่รอดมาจนกระทั่งปัจจุบัน
แต่เดิมวรรณกรรมท้องถิ่นที่บันทึกในหนังสือบุด มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการศึกษาเล่าเรียน กล่าวคือ ภายหลังจากที่กุลบุตรได้เล่าเรียน น. โม ก. ข. ทั้งไทยและขอมจนอ่านออกเขียนได้แล้วจะต้องหัดสวดหนังสือจากบุด เพื่อเป็นการฝึกฝนให้อ่านหนังสือได้คล่องแคล่ว และจะได้แนวทางความประพฤติที่ดีงามควบคู่ไปด้วย ทั้งนี้ เพราะเรื่องราวของวรรณกรรมในหนังสือบุดทั้งที่ผู้รจนาผู้/ประพันธ์ผูกเรื่องขึ้นโดยอาศัยประสบการณ์ของตนเองก็ดี หรือเรื่องราวอันทำมาจากที่อื่นก็ดี ล้วนเป็นเรื่องราวอันมีข้อธรรมะ อบรมสั่งสอนให้คนอ่านคนฟังได้รู้ดีรู้ชั่ว รู้บาปบุญคุณโทษ รู้คุณผู้มีพระคุณ ฯลฯ การผูกเรื่องของผู้รจนา/ผู้ประพันธ์มักนิยมเขียนด้วยกาพย์เป็นหลัก ทั้งนี้เพราะกาพย์หรือกลอนสวดมีท่วงทำนองที่เหมาะสมในการสวดหนังสือ หนังสือสวดของเมืองนครศรีธรรมราชและภาคใต้ที่แพร่หลาย ได้แก่ นิพพานสูตร สุบิน พระรถ วรรณศิลป์ หอยสังข์ ศุภมิตร สุทธิกรรม โคบุตร และนายดัน เป็นต้น สำหรับนายดันเป็นวรรณกรรมกลอนสวดเรื่องหนึ่ง ซึ่งมีเนื้อหาและเรื่องราวอันเป็นหัสคดีที่มีชื่อเสียงของเมืองนครศรีธรรมราชเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางในภาคใต้ ในฐานะที่เป็นวรรณกรรมมุขปาฐะซึ่งชาวบ้านในทุกท้องที่เล่าสืบต่อกันมายาวนาน
ประวัติและลักษณะวรรณกรรม
วรรณกรรมเรื่องนายดันเป็นวรรณกรรมประเภทหัสคดี มีลักษณะแตกต่างจาก “สรรพลี้หวน” ซึ่งเป็นวรรณกรรมประเภทเดียวกันโดยสิ้นเชิง คือ ปราศจากความหยาบโลนแฝงอยู่ วรรณกรรมเรื่องนี้ขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) นายดิเรก พรตตะเสน และพระภิกษุดำ วัดหัวอิฐ บอกกับผู้เขียนเมื่อ พ.ศ ๒๔๑๗ ว่าได้ฟังเรื่องนายดันจากปู่ย่าตายายเล่าให้ฟังมาตั้งแต่จำความได้ เป็นนิทานที่เด็กๆ สมัยนั้นชอบมากที่สุด เพราะมีเนื้อหาสนุกขบขัน ให้ความบันเทิงใจ สำหรับผู้เขียนเคยได้ฟังจากพ่อเฒ่าชู (คุณตา) มาตั้งแต่ยังเป็นเด็กเช่นเดียวกัน ในสมัยก่อนจึงอาจพูดได้ว่าไม่มีใครที่เป็นชาวภาคใต้ไม่รู้จักนิทานมุขปาฐะเรื่องนี้
ผู้รจนา/ผู้ประพันธ์แต่งเรื่องนายดันและบันทึกในหนังสือบุดเมื่อใดไม่ปรากฏแน่ชัด ข้าพเจ้าเคยเห็นวรรณกรรมเรื่องนี้บันทึกอยู่ในหนังสือบุดตีนช้างมีสภาพขาดหน้าต้นหน้าปลาย ผู้อนุเคราะห์ให้ดู คือ นายดิเรก พรตตะเสน บอกว่าได้ต้นฉบับมาจากอำเภอลานสกา อีกฉบับหนึ่งได้ดูจากพระภิกษุดำวัดหัวอิฐ ท่านบอกว่า ได้ต้นฉบับมาจากอำเภอร่อนพิบูลย์ เนื้อหาที่บันทึกทั้งสองเล่มตรงกันแต่ขาดหน้าต้นหน้าปลายเช่นเดียวกัน หลังจากนั้น ๒- ๓ ปี คือประมาณ พ.ศ. ๒๕๑๙ ได้อ่านต้นฉบับพิมพ์ซึ่งท่านขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) และอาจารย์วิเชียร ณ นคร อนุเคราะห์ให้อ่านเป็นต้นฉบับเดียวกัน คือ ฉบับพิมพ์แจกในงานทำบุญฉลองอายุครบ ๖ รอบของนายเชวง ไชยานุพงศ์ เมื่อ พ ศ. ๒๕๑๐ นายดันฉบับนี้ท่านขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) บอกว่านับเป็นฉบับพิมพ์ครั้งแรก ชื่อเรื่องว่า “นายดั่น” ในคำนำของการพิมพ์ครั้งนั้น กล่าวว่าหนังสือเรื่องนี้มีต้นฉบับเดิมเป็นสมุดข่อย (หนังสือบุด) ซึ่งถ้านับอายุจนถึงในเวลาช่วงนั้นอายุไม่น้อยกว่า ๑๕๐ ปี ถ้านับถึงปัจจุบันนี้ก็น่าจะเกือบ ๒๐๐ ปีแล้ว ต้นฉบับเดิมของการพิมพ์ครั้งนั้นเดิมทีเก็บรักษาไว้ที่วัดท่าเสริม อำเภอหัวไทร นายเชวง ไชยานุพงศ์ ได้คัดลอกไว้คราวที่บวชเรียนที่วัดนั้น แล้วนำมาพิมพ์เผยแพร่เมื่ออายุ ๗๒ ปี เวลาที่คัดลอกและเก็บรักษาไว้จึงยาวนานถึง ๕๐ ปี ต้นฉบับเรื่องนายดันที่แพร่หลายอยู่ในปัจจุบันจึงเป็นฉบับที่นายเชวง ไชยานุพงศ์ คัดลอกไว้ทั้งสิ้น
สำหรับเรื่องนายดันฉบับที่นำมาปริวรรตครั้งนี้ คือ ฉบับที่พิมพ์ เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๑ ผู้จัดพิมพ์ คือ ศูนย์วัฒนธรรมภาคใต้ วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช โดยพิมพ์รวมอยู่กับเรื่องวันคาร และโสฬศนิมิต ใช้ชื่อว่า “นายดั่น วันคาร โสฬศนิมิตร : วรรณกรรมของกวีชาวเมืองนครศรีธรรมราช”
วรรณกรรมเรื่องนายดันเป็นวรรณกรรมที่ผู้แต่งนำนิทานชาวบ้านอันเป็นมุขปาฐะมาแต่งขึ้น นิทานดังกล่าวเป็นนิทานตลก “นายดัน” ซึ่งเป็นตัวละครเอกของเรื่องเป็นชายตาบอดใสที่สามารถแก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้อย่างฉับไว ชื่อเรื่อง “นายดัน” จึงมาจากพฤติกรรมของตัวละครนี่เอง
ผู้แต่งเริ่มเรื่องด้วยการกล่าวบูชาครูอาจารย์ พระอุปัชฌาย์ พระกรรมวาจารย์ บิดามารดา และ พระสัสดี (พระสุรัสวดีชายาของพระพรหม) ต่อจากนั้นได้บอกที่มาของเรื่อง และเริ่มเข้าสู่เนื้อเรื่องโดยกล่าวถึงชายตาบอดใส คือ นายดันผู้ที่มีสติปัญญาสามารถแก้ปัญหาที่กระทำผิดพลาดอันเกิดจากความเป็นคนตาบอดได้ทุกครั้ง ภายหลังจากแต่งงานแล้วได้ไปอยู่กับครอบครัวฝ่ายหญิงโดยมีเด็กชายคนหนึ่งเป็นผู้คอยช่วยเหลือแนะนำ เมื่อหมดสิ้นกรรมเก่าตาก็หายเป็นปกติ ได้ขออนุญาตจากครอบครัวบวชเรียนในบวรพุทธศาสนา เรื่องราวจบลงเพียงแค่นี้
สำหรับคำประพันธ์ที่ใช้แต่ง คือ กาพย์ ๓ ชนิด ได้แก่ กาพย์ยานี ๑๑ กาพย์ฉบัง ๑๖ และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ เริ่มต้นด้วยกาพย์ยานี ๑๑ ซึ่งเป็นคำประพันธ์ที่ใช้มากที่สุดใช้ ๖ ตอน มีจำนวน ๑๘๕ บท กาพย์ฉบัง ๑๖ ใช้น้อยที่สุด ใช้ ๓ ตอน มีจำนวน ๗๑ บท และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ ใช้ ๔ ตอน มีจำนวน ๙๒ บท
ผู้ประพันธ์
ในตอนเริ่มเรื่องได้กล่าวว่า
“๏ ฉานสิทธิ์คิดจักแจ้ง	แต่งเรื่องราวกล่าวให้ขัน
ขอเชิญดำเนินผัน	มาสิงสู่อยู่ในทรวง
(บทที่ ๒)
จากข้อความนี้แสดงว่าผู้แต่งชื่อว่า “นายสิทธิ์” แต่จะเป็นนายสิทธิ์คนใด มีชีวิตอยู่ในสมัยใด มีการศึกษาเล่าเรียนมาอย่างไร มีใครเป็นลูกหลาน ไม่มีหลักฐานใดให้สืบค้น และหลังจากการกล่าวประณามบทแล้ว มีเนื้อความกล่าวต่อไปว่า
“๏ จักแต่งเรื่องไชยชาย	ท่านกล่าวไว้แต่ปางก่อน
ขุนสิทธิ์กับทิตย์พร	นอนอยู่เวรที่ศาลา
๏ เล่าเรื่องนายตาบอด	ฟังปากหวอดคนหัวฮา
ข้าหมายจำได้มา	ว่าไว้เล่นเป็นนิทาน
๏ ครั้นขึ้นแต่ไถนา	มาเที่ยงสายได้สวดอ่าน
ยามจนคนขี้คร้าน	บานหัวใจใฝ่ทุกสิ่ง
๏ ทำให้เด็กฟังบ้าง	ไม่อวดอ้างว่าตามจริง
กินข้าวแล้วนอนนิ่ง	ไม่มีการอ่านเล่นพลาง
๏ ครั้งคราข้ายังรวย	กับขรัวช่วยไม่เหินห่าง
ออกชื่อลืออยู่บ้าง	ไม่อวดอ้างยกยอตัว
๏ ผู้รู้เขาตัดพ้อ	เด็กๆ ยอว่ายังชั่ว
ได้ฟังก็ยิ้มหัว	ยอตัวข้าว่าเพราะครัน
(บทที่ ๗ - ๑๒)
จากข้อความนี้หากพิจารณาแล้วจะเห็นว่า คำนำเรื่อง “นายดั่น” ซึ่งพิมพ์เมื่อปี พ ศ ๒๕๑๐ ที่กล่าวว่าผู้แต่งเรื่องนี้ คือ ขุนสิทธิ์น่าจะเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน ทั้งนี้เพราะผู้แต่งบอกว่าเราแต่งเรื่องนี้ขึ้นจากจดจำเรื่องเก่าที่ “ขุนสิทธิ์กับทิตย์พร” ซึ่งนอนเวรอยู่ที่ศาลาเล่าให้คนอื่นฟัง เพื่อใช้สวดอ่านในยามว่าง ด้วยเหตุนี้นายสิทธิ์ผู้แต่งเรื่องนี้คือใครยังมืดมนอยู่ เพราะไม่มีรายละเอียดจากที่ใดให้ศึกษา แต่ระยะเวลาในการแต่งจนกระทั่งถึงปัจจุบันนี้ที่ว่าน่าจะยาวนานเกือบ ๒๐๐ ปีนั้นน่าจะใกล้เคียงกับความจริง หรืออาจจะเป็นไปได้ว่าแต่งมาก่อนสมัยนั้นก็ได้ ในเนื้อหาของเรื่องตอนที่เตรียมการก่อนที่จะแห่ขันหมากไปบ้านเจ้าสาว ได้มีการกล่อมขันหมาก มีข้อความว่า
“๏ นายดันนั่งทำเชิง	นั่งหน้าเลิ้งเหมือนดานถาก
เพื่อนฝูงเขามามาก	กล่อมขันหมากให้ชื่นชม
๏ นางคำทำนักเลง	ร้องเพลงขับกับสีพรม
นางกลอยคอยประสม	โทท้ายไฟใส่คราวๆ
๏ ไชยทองมองจับคู่	กับนายหยูนั่งฉูฉาว
สีพรมร้องสำหาว	กล่าวไปได้แต่ท้ายไฟ
๏ ว่าทีคำคือหอกโยน	ฝายเหล่าโลนฟังชอบใจ
นายเรืองบ้านนาใน	ร้องสู่ขอก็น่าฟัง”
(บทที่ ๑๒๓ - ๑๒๖)
จากข้อความที่ยกมานี้จะเห็นได้ว่ากล่าวถึงชื่อบุคคลไว้หลายคน บุคคลสำคัญ คือ นางกลอยกับนายเรืองนาใน ทั้งคู่เป็นผู้มีฝีปากในการเล่น “แปดบท” ซึ่งเป็นฉันทลักษณ์ขับลำแบบหนึ่งของชาวเมืองนครศรีธรรมราชที่โต้ตอบกันโดยใช้ปฏิภาณโวหาร การเล่นแปดบทเพิ่งเลิกราไปในสมัยรัชกาลที่ ๕ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์นี่เอง นายเรืองนาในที่กล่าวถึงนี้เคยนั่งท้ายช้างกล่าวแปดบทให้เจ้าพระยานคร (น้อย) ฟัง คราวที่ยกทัพไปตีเมืองไทรบุรี เคยโต้ตอบกลอนแปดบทอย่างเผ็ดร้อนกับนางกลอย คำโต้ตอบระหว่างคนทั้งสอง คนรุ่นเก่าๆ โดยเฉพาะท่านขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) และพระภิกษุดำวัดหัวอิฐยังจดจำกันได้ จากเรื่องราวที่กล่าวมานั้นพอที่จะเป็นแนวพิจารณาได้ว่า เรื่องนายดันน่าจะเขียนขึ้นในสมัยเดียวกันกับที่นายเรืองนาในมีชีวิตอยู่ หรือถ้าหลังจากนั้นก็คงไม่กี่ปี เพราะสมัยที่นายเรืองมีชีวิตอยู่นั้นประมาณรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๓ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
ท่านขุนอาเทศคดี (กลอน มัลลิกะมาส) นายอดิเรก พรตตะเสน นายพร้อม ศรีสัมพุทธ พระภิกษุดำ วัดหัวอิฐ และอาจารย์วิเชียร ณ นคร ได้ตั้งข้อสังเกตว่าผู้แต่งเรื่องนายดันน่าจะเป็นคนเดียวกันกับผู้แต่งเรื่องวันคาร เพราะถ้อยคำภาษา ศัพท์สำนวน และท่วงทำนองการแต่งคล้ายคลึงกันมาก แต่ก็ไม่มีหลักฐานอันใดมากไปกว่านี้ที่ช่วยยืนยันว่าเป็นข้อเท็จจริง
ลักษณะเฉพาะและคุณค่า
ลักษณะเด่นเฉพาะของวรรณกรรมท้องถิ่นเรื่องนายดันก็คือ เป็นวรรณกรรมหัสคดีที่นำเนื้อเรื่องจากนิทานพื้นบ้านมาแต่ง โดยแต่งด้วยกาพย์ซึ่งในอดีตเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวางทั่วไปในภาคใต้ ได้แก่ กาพย์ยานี ๑๑ กาพย์ฉบัง ๑๖ และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ ลักษณะเด่นอีกประการหนึ่งก็คือ การใช้ถ้อยคำภาษา ผู้แต่งได้ถ่ายทอดถ้อยคำภาษาถิ่นใต้ไว้มากมายซึ่งเป็นเครื่องบ่งชี้ว่าผู้ประพันธ์เป็นชาวภาคใต้อย่างแน่นอน ถ้อยคำภาษาถิ่นใต้ที่นำมาใช้ เช่น ฉาน (ฉัน) ไชยชาย (กระทาชาย, ชายหนุ่ม) หัว (หัวเราะ) ลืนตา (ลืมตา) ชิงรู้ (•อวดรู้) หายรน (กระหาย, ร้อนรน) หมัน (มัน) หยำ (ได้, ประสบความสำเร็จ) อ้อร้อ (กิริยาอาการดีดติ้งหรือแก่แดด ส่วนมากใช้กับผู้หญิง) ยัง (อยู่) สาด (เสื่อ) ครกกระเบือ (ครก) แยบคาย (พูดจาเพื่อขอลูกสาว) ครํ่าครัน (มากมาย) มาต้า (มาเถิด) ทรามเหนาะ (น่ากินเป็นผักแนม) ปล้ำ (พยายามด้วยความเหนื่อยยาก) ทำไหร (ทำอะไร) โอ้โย้ (ทำให้ช้า) สากลัว (ขี้ขลาด) บูนทาย (พยากรณ์) ถา (ที) หนวยตา (ดวงตา, ลูกตา) เหนือ (บ้าน หรือตำบลที่อยู่ใกล้เทือกเขา) ดีปลี (พริกต่างๆ) ชาวนอก (ชาวบ้านที่อยู่ตามที่ราบลุ่มและชายทะเล) มีแก่ (เฒ่าแก่, ผู้ใหญ่) โทท้ายไฟ (เป็นลูกคู่คอยรับ และคอยประสมโรง) หมุกหมิก (ดำมาก) ไช (เดินไปเที่ยว, ไปคนเดียว) เดิมแขก (แขกรับเชิญที่ได้ประเดิมรับประทานอาหารก่อนคนอื่น) ภูกัน (พอเพียง) เวนสาดหมอน (หน้าที่เป็นเฒ่าแก่เพื่อทำพิธีเรียงสาดเรียงหมอนให้คู่บ่าวสาว) เชือน (ช้านาน) อกเปลือนๆ (ใจว้าเหว่) น้ำชุบ (น้ำพริก) จับนา (เอาใจใส่) เทียม (ตั้งแต่) หาไม่ (ไม่มี) ส้มปาก (เปรี้ยวปาก) ฯลฯ ถ้อยคำจำนวนมากดังกล่าวให้ความรู้ความคิดที่เรียบง่าย ให้ภาพและอารมณ์ที่เหมาะแก่สภาพการรับรู้ของชาวบ้าน ผู้แต่งจึงเป็นผู้บันทึกภาพที่เป็นจริงมากกว่าการปรุงแต่ง ความเป็นภาคใต้ยิ่งมีความชัดเจน ยิ่งขึ้นหากได้นำมาอ่านด้วยสำเนียงของชาวภาคใต้ แม้ว่าอักขรวิธีที่ใช้ในเรื่องนี้ได้ปริวรรตเป็นภาษาปัจจุบันก็ตาม แต่เสียงของถ้อยคำเมื่ออ่านเป็นภาษาภาคใต้มิได้เปลี่ยนแปลงไปมากนัก จึงนับได้ว่าวรรณกรรมเรื่องนี้เป็นคลังภาษาถิ่นใต้ที่สำคัญเรื่องหนึ่ง
คุณค่าประการสำคัญของวรรณกรรมเรื่องนี้ คือ การสื่อแนวความคิดเรื่องกรรมในพระพุทธศาสนา เรื่องนี้จึงมิใช่ให้ความสนุกเพลิดเพลินแก่ผู้อ่านผู้ฟังเพียงประการเดียวเท่านั้น แต่ได้แสดงให้เห็นถึงเหตุและปัจจัยในเรื่องของกรรมว่าส่งผลต่อผู้ปฏิบัติอย่างไร ผู้อ่านผู้ฟังเรื่องนี้จึงได้รับประโยชน์จากการสอนเรื่องกรรมควบคู่ไปด้วย ผู้แต่งได้สื่อความคิดเรื่องกรรมตั้งแต่เริ่มเรื่องว่าสาเหตุที่นายดันเกิดมาเป็นคนตาบอดนั้นก็เพราะว่า
“๏ เพราะเวรากรรมย่ำยี	ชาติก่อนเพื่อนนี้
ได้เป็นเศรษฐีชาวนา
๏ พระสงฆ์ผู้ทรงศีลา	โคจรผ่านมา
บิณฑบาตโภชนาทุกวัน
๏ วันหนึ่งแต่เช้าเต้าผัน	เข้าในคามัน
หันเข้าไปสู่เคหา
๏ นายดันผันแปรแลมา	เห็นแล้วเบือนหน้า
ทำว่าไม่รู้ไม่เห็น
๏ พระสงฆ์ได้ความลำเค็ญ	เคืองแค้นแสนเข็ญ
ก็กลับไปยังอาราม์
๏ กรรมเวียนตามเบียนอาตมา	ยังชื่นลืนตา
ทัศนาบ่เห็นสิ่งใด”
(บทที่ ๑๗ - ๒๒)
ครั้นถึงตอนจบเรื่องตาของนายดันสามารถมองเห็นเป็นปกติเช่นคนธรรมดาทั่วไป ผู้แต่งได้กล่าวยํ้าความคิดเรื่องกรรมไว้อีก โดยกล่าวอ้างถึงพระสุวรรณสาม และกล่าวว่าคนทั่วไปนั้นมีชีวิตดำรงอยู่บนฐานของกรรมทั้งสิ้น
“๏ ฟังพลางทางดีใจ	เอามาใส่ถ้วนสามที
ค่อยลืนชื่นขึ้นดี	คือได้ทิพย์พิมานเมือง
๏ กุศลตามมาทัน	เวรานั้นค่อยปลดเปลื้อง
อุปมาดังดาวเรือง	พระทรงธรรม์สุวรรณสาม
๏ พระบิตุเรศพระมารดา	ทุกข์ทรมาอยู่ช้านาน
ครั้นสิ้นกรรมภูบาล	กุศลมันตามมาทัน
๏ ทำให้ตาเกิดเปิด	เห็นประเสริฐทุกสิ่งอัน
ถึงเราท่านทุกวัน	ก็เหมือนกันอย่าสงสัย
๏ โรคาและพยาธิ	เกิดอาพาธสิ่งใดๆ
เพราะเวรากรรมเองไซร้	ยายากนักที่จักหาย
๏ โทษหมอว่าไม่ดี	โทษฤๅษีผู้แต่งให้
อ้ายเหล่าพวกนี้ไซร้	ใครหมอยาอย่าให้ทาน
๏ มันไม่คิดถึงกรรม	ที่ได้ทำแต่ก่อนกาล
กลับโกรธเอาแต่ท่าน	ผู้เจ้ายาว่าไม่ดี”
(บทที่ ๒๙๘ -๓๐๔)
ความกตัญญูกตเวทีก็เป็นอีกแนวความคิดหนึ่งที่ผู้แต่งได้สื่อผ่านพฤติกรรมของนายดัน ด้วยการตอบแทนคุณแก่หมอบัวศรีผู้ซึ่งบอกยาที่ใช้ใส่ตาให้ จนทำให้เขาพ้นจากกรรม
“๏ นายดันจึงถามภรรยา	ว่าน้องเจ้าอา
หมอยาท่านอยู่แห่งใด
๏ นางบอกนายดันด้วยไว	หมอยานั้นไซร้
เขาอยู่หัวไตรแต่ไรมา
๏ นายดันจึงมีวาจา	หาตัวเขามา
พบพี่สักทีดีจริง
๏ เร็วไวไปเถิดยอดมิ่ง	ว่าพี่นี้ประวิง
ขวนขวายว่าให้พบกัน
(บทที่ ๓๐๖ - ๓๐๙)
๏ นายดันพูดจาปราศรัย	ว่าข้าขอบใจ
หนวยตาข้าไซร้ได้หาย
๏ เทถุงเงินออกยื่นให้	สามบาทโดยหมาย
บัวศรีรับไว้ยินดี
๏ เพื่อนจึงลงมาทันที	ถึงเคหานี้
อยู่สุขเปรมปรีด์นักหนา”
(บทที่ ๓๒๙ - ๓๓๑)
การกล่าวถึงอานิสงส์ของการบวชก็เป็นแนวคิดหนึ่งที่ผู้แต่งได้สื่อให้แก่ผู้อ่านในตอนจบเรื่อง ด้วยการให้นายดันขออนุญาตครอบครัวออกบวช
“๏ ข้างฝ่ายนายดัน
ด้วยกุศลนั้น	เข้ามาดลใจ
รำลึกถึงกรรม	ทำมาแต่ไร
เพื่อนจึงปราศรัย	แก่ไรนางน้อง
๏ ดูราน้องรัก
แก้วพี่มีศักดิ์	พี่จักจากห้อง
ไปบวชเป็นสงฆ์	มั่นคงแล้วน้อง
เจ้าอย่าหม่นหมอง	เชิญน้องเอาบุญ
๏ บาลีมีมา
ผู้ใดศรัทธา	บวชผัวก่อกุล
บวชลูกบวชข้า	ท่านว่าได้บุญ
จงเชื่อในคุณ	พระศาสดาจารย์
๏ ฝ่ายข้างนางไร
ฟังผัวปราศรัย	มีใจชื่นบาน
เชิญบวชเถิดพี่	น้องมิเป็นมาร
เสร็จแล้วมินาน	แจ้งการญาติกา”
(บทที่ ๓๔๑ - ๓๔๔)
นอกจากผู้แต่งได้เสนอแนวคิดที่เป็นประโยชน์ต่อผู้อ่านดังกล่าวแล้ว ยังได้แทรกคำสอนที่น่าสนใจในเนื้อเรื่องอีกด้วย โดยเฉพาะคำสอนสตรีที่มารดาสอนนางไรภายหลังจากที่แต่งงานกับนายดันแล้ว
“๏ อุส่าห์ปรนนิบัติ	ตามความสัตย์ภาษาหญิง
สรรพการงานทุกสิ่ง	ทำมิทำตามน้ำใจ
๏ ไปไหนอย่านั่งนาน	คิดถึงการอย่าไชไล
ถ้าจักมีที่ไป	ตื่นแต่เช้าหุงข้าวปลา
๏ แต่งตกยกใส่ถาด	อย่าให้พลาดฟังแม่ว่า
แขกไทยเพื่อนไปมา	อย่านั่งนิ่งเร่งทักถาม
๏ อย่าเรียนเอาคนชั่ว	กับลูกผัวเจ้าอย่าหยาม
ข้างหนึ่งโกรธวู่วาม	เจ้างามแม่ฟังแต่หู
๏ ครั้นโกรธๆ ด้วยกัน	คราทีนั้นจะฉาวฉู
ต่างคนต่างว้าวู่	ครั้นหลายคราวฉาวอึงดัง
๏ ข้างฝ่ายยายทองสา	สอนลูกยาว่าต่างๆ
ท่านทั้งหลายจำไว้บ้าง	ทั้งหญิงชายไม่เสียที”
(บทที่ ๑๙๙ - ๒๐๔)
นอกจากคุณค่าดังกล่าวแล้ว วรรณกรรมเรื่องนายดันยังแสดงให้เห็นถึงความสามารถของผู้แต่งที่ได้นำเอาวัฒนธรรมชุมชนมาเสริมสร้างบรรยากาศของเรื่อง ทำให้แลเห็นความเป็นชุมชนและวิถีชีวิตของผู้คนยุคเก่าในชุมชนซึ่งกลมกลืนอยู่กับเนื้อเรื่องอีกด้วย เช่น ความเรียบง่าย ความดีงาม ความมีน้ำใจ ความสมัครสมานสามัคคี ความยึดมั่นในประเพณีวัฒนธรรม เป็นต้น สภาพดังกล่าวที่ว่านี้เห็นได้จากประเพณีการแต่งงานของนายดัน ซึ่งเริ่มตั้งแต่การไปแยบหรือการพูดจาเพื่อสู่ขอลูกสาว จนกระทั่งแต่งงานเสร็จ คนในหมู่บ้านทุกเพศทุกวัยต่างช่วยเหลือเกื้อกูลเป็นอย่างดี โดยจัดให้มีคนเฒ่าคนแก่ไปแยบ ให้เพื่อนบ้านมาช่วยซ่อมแซมบ้านเรือน ให้เพื่อนบ้านช่วยจัดเตรียมสิ่งของเพื่อการแต่งงาน จัดให้บุคคลมากล่อมขันหมาก การจัดคนให้ถือขันหมาก การเข้าร่วมในพิธีแต่งงานและการจัดให้บุคคลที่เป็นคนเฒ่าคนแก่เวนสาดหมอน หรือทำพิธีเรียงสาดเรียงหมอนให้คู่บ่าวสาว เป็นต้น
ในส่วนของการยึดมั่นในประเพณีวัฒนธรรม ผู้แต่งได้สื่อผ่านพฤติกรรมของเจ้าบ่าวเมื่อเข้าไปร่วมห้องเจ้าสาว เพื่อให้เห็นว่าคนยุคเก่ามีประเพณีวัฒนธรรมในการปฏิบัติอย่างไร
“๏ พูดกันแล้วผันมา	ขึ้นเคหาด้วยเร็วไว
นายดันผันเข้าไป	สู่ห้องในนางเทวี
๏ จึงทำนมัสการ	ก้มกราบกรานลงสามที
บังคมเหนือเกศี	สมาธิแล้วก็ภาวนา
๏ แล้วจึงสรรเสริญ	พระบิดรและมารดา
ทำตามโอวาทา	คุณอาจารย์ท่านสั่งสอน
๏ ลางคนที่ตาดี	ครั้นเข้าที่คุมหัวนอน
ตัวแข็งคือไม้ท่อน	นอนเหมือนควายไม่นึกไหน
๏ ตาบอดหูหนวกหนัก	ครั้นรู้จักทางวินัย
นับว่าผู้หนึ่งไซร้	ไม่เสียทีที่เกิดมา
๏ ครั้นแล้วเอนร่างกาย	ลงบ่ายหน้าไปบูรพา
เอากรข้างเบื้องขวา	คือบิดารองเกศี
๏ ภาวนาไตรสรณาคม	ดับอารมณ์ปลงอินทรีย์
ถึงแม้ว่าตาดี	เลือกผู้รู้จักเข้าใจ
๏ ถือได้สามราตรี	มิถูกต้องน้องริ้งไร
วันหนึ่งนางถามไถ่	จึงปราศรัยกับมารดา”
(บทที่ ๑๘๘ - ๑๙๕)
จากที่กล่าวมาแล้วจะเห็นได้ว่าเรื่องนายดันเป็นวรรณกรรมที่มีคุณค่าทางสังคมและวัฒนธรรมเรื่องหนึ่งของภาคใต้ ไม่ใช่เป็นเพียงวรรณกรรมท้องถิ่นที่มุ่งความบันเทิงใจ หรือเป็นเพียงหัสคดีเท่านั้น
ชวน เพชรแก้ว
นายดัน
กาพย์ยานี ๑๑
๑ ๏ หัตถังบังคมคัล	อภิวันท์ครูอาจารย์
ผู้มีปัญญาญาณ	ในโวหารชำนาญครัน
๒ ๏ ฉานสิทธิ์คิดจักแจ้ง	แต่งเรื่องราวกล่าวให้ขัน
ขอเชิญดำเนินผัน	มาสิงสู่อยู่ในทรวง
๓ ๏ จักแจ้งแต่ข้อใด	ให้น้ำใจใสแผ้วช่วง
คือแก้วจินดาดวง	มาตั้งไว้ในพานทอง
๔ ๏ ขอนบคุณอุปัชฌาย์	กรรมวาจาท่านทั้งสอง
คุณปิตุมารท่านอุ้มท้อง	ทรงคุณเลิศเกิดเกศา
๕ ๏ เคารพพระสัสดี	สังหรณ์ปรีในปัญญา
แห่งข้าผู้อุส่าห์	ผูกนิยายไว้สักอัน
๖ ๏ จักจ้องอย่าข้องขัด	ฟุ้งเฟื่องฟัดปลูกผูกพัน
แผ้วใสในหัทยัน	ธรรม์อย่าคลาดขาดอักษร
๗ ๏ จักแต่งเรื่องไชยชาย	ท่านกล่าวไว้แต่ปางก่อน
ขุนสิทธิ์กับทิตย์พร	นอนอยู่เวรที่ศาลา
๘ ๏ เล่าเรื่องนายตาบอด	ฟังปากหวอดคนหัวฮา
ข้าหมายจำได้มา	ว่าไว้เล่นเป็นนิทาน
๙ ๏ ครั้นขึ้นแต่ไถนา	มาเที่ยงสายได้สวดอ่าน
ยามจนคนขี้คร้าน	บานหัวใจใฝ่ทุกสิ่ง
๑๐ ๏ ทำให้เด็กฟังบ้าง	ไม่อวดอ้างว่าตามจริง
กินข้าวแล้วนอนนิ่ง	ไม่มีการอ่านเล่นพลาง
๑๑ ๏ ครั้งคราข้ายังรวย	กับขรัวช่วยไม่เหินห่าง
ออกชื่อลืออยู่บ้าง	ไม่อวดอ้างยกยอตัว
๑๒ ๏ ผู้รู้เขาตัดพ้อ	เด็กๆ ยอว่ายังชั่ว
ได้ฟังก็ยิ้มหัว	ยอตัวข้าว่าเพราะครัน
กาพย์ฉบัง ๑๖
๑๓ ๏ ยังมีสองเฒ่ายายตา	อยู่นอกพารา
ชื่อบ้านปราจินคามัน
๑๔ ๏ มีทรัพย์มากมายคร่ำครัน	ตายายคนนั้น
มีบุตรชายอันโสภา
๑๕ ๏ ตาบอดแรกคลอดออกมา	เนตรทั้งซ้ายขวา
ทัศนาสิ่งใดบ่เห็น
๑๖ ๏ เพราะว่าเวลาจำเป็น	คนอื่นแลเห็น
ยังชื่นลืนอยู่งามดี
๑๗ ๏ เพราะเวรากรรมย่ำยี	ชาติก่อนเพื่อนนี้
ได้เป็นเศรษฐีชาวนา
๑๘ ๏ พระสงฆ์ผู้ทรงศีลา	โคจรผ่านมา
บิณฑบาตโภชนาทุกวัน
๑๙ ๏ วันหนึ่งแต่เช้าเต้าผัน	เข้าในคามัน
หันเข้าไปสู่เคหา
๒๐ ๏ นายดันผันแปรแลมา	เห็นแล้วเบือนหน้า
ทำว่าไม่รู้ไม่เห็น
๒๑ ๏ พระสงฆ์ได้ความลำเค็ญ	เคืองแค้นแสนเข็ญ
ก็กลับไปยังอาราม์
๒๒ ๏ กรรมเวียนตามเบียนอาตมา	ยังชื่นลืนตา
ทัศนาบ่เห็นสิ่งใด
๒๓ ๏ ล่ำสันผิวพรรณนวลใย	ดูละม่อมพร้อมไป
ปัญญาว่องไวใครจะทัน
๒๔ ๏ นักเลงเพลงเสภานั้น	จำได้ทุกอัน
เป่าปี่เพลงระบำระมะนา
๒๕ ๏ บทกล่าวเรื่องราวมโนรา	พูดเล่นเจรจา
ชิงรู้ยิ่งกว่าตาดี
๒๖ ๏ พาโลโป้ปดพ้นที่	ทำผิดเป็นดี
แก้ตัวทุกที่มิจน
๒๗ ๏ สิ่งใดใครว่าสักหน	เพื่อนฟังนั่งบ่น
จำไว้มิได้คลาดคลา
๒๘ ๏ เร่สนุกไปทุกวัดวา	รู้ข่าวมโนรา
แข่งโรงที่ไหนไปถึง
๒๙ ๏ คบเพื่อนบ่าวๆฉาวอึง	พากันดื้อดึง
พูดทะลึ่งมิได้กลัวใคร
๓๐ ๏ แป้งจันทน์มันเหนียวเกี้ยวไกร	หญิงเห็นชอบใจ
ใครพูดสิ่งใดพูดกัน
๓๑ ๏ นามชื่อว่าชายนายดัน	อายุเพื่อนนั้น
นับไว้ได้สามสิบปี
๓๒ ๏ ภริยายังหาไม่มี	ครั้งคราทีนี้
จะหาคู่รักสักคน
๓๓ ๏ แม้ว่ายากแค้นแสนจน	จะหาสักคน
ไว้พึ่งหูกฝ้ายด้ายไหม
๓๔ ๏ คิดพลันนายดันคลาไคล	ถึงเคหาใน
ปราศรัยแก่ท่านมารดา
๓๕ ๏ วอนบอกโอนอ่อนไปมา	ว่าแม่อยู่หัวข้า
จะหาคู่รักสักคน
๓๖ ๏ อยู่เดี่ยวเปลี่ยวกายหายรน	ในทรวงดวงกมล
ร้อนรนเหมือนจะบ้าหลงใหล
๓๗ ๏ หมายไว้คนหนึ่งแล้วไซร้	สึกแต่ชีใหม่
ชื่อว่านางไรโสภา
๓๘ ๏ เป็นลูกท่านยายทองสา	ได้พูดเจรจา
สัญญาว่าจะให้ไปขอ
๓๙ ๏ แต่ว่าเป็นกำพร้าพ่อ	ว่าให้ไปขอ
ได้ดังน้ำจิตคิดหมาย
กาพย์ยานี ๑๑
๔๐ ๏ ครานั้นจึงยายเฒ่า	ฟังลูกเล่าโกรธวุ่นวาย
พูดจาหน้าไม่อาย	จิตคิดหมายใคร่มีเมีย
๔๑ ๏ เป็นคนมนมืดมัว	ไม่เจียมตัวว่าตาเสีย
พูดฉะอ้อนวอนขอเมีย	ค่าสิบเบี้ยใครจะยินดี
๔๒ ๏ จักขุก็มืดมัว	เขารู้ทั่วทั้งธานี
พูดได้ไม่บัดสี	อย่าเซ้าซี้กูมิไขว่
๔๓ ๏ ตาพลายครั้นได้ฟัง	วัจนังร้องถามไป
ใครมาว่ากระไร	โกรธคือไฟอยู่งกงัน
๔๔ ๏ ยายเฒ่าจึงตอบมา	ว่ากูชังน้ำหน้าหมัน
อ้อนวอนกูทุกวัน	ให้ไปกล่าวลูกเจ้าสา
๔๕ ๏ แต่กระบานสานไม่ถูก	จะขอลูกเขาหรือหนา
เสือกสนเร่บ่นคว้า	ทั้งไร่นาไถไม่เห็น
๔๖ ๏ ตาว่าให้ไปลองดู	ครั้นเคยคู่ก็จำเป็น
แม้ว่าตาไม่เห็น	ชรอยเป็นคู่กันมา
๔๗ ๏ นายดันครั้นฟังพ่อ	นั่งหัวร่ออยู่คา ๆ
จริงแหละนะพ่อข้า	ได้สัญญากันมากมาย
๔๘ ๏ ไม่หยำเหมือนคำว่า	แม้กลับมาตีให้ตาย
ขี้ผึ้งของแม่หม้าย	หามาไว้จะทำลอง
๔๙ ๏ ทำแล้วเสกสีปาก	ทาขันหมากทั้งข้าวของ
พอเห็นเจรจาพร่อง	ร้องทักถามมาแต่ไกล
๕๐ ๏ เคยเชื่อมาช้านาน	ของสมภารท่านขรัวไตร
จะนึกเอาสิ่งใด	ได้ดังใจปรารถนา
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๕๑ ๏ ครั้นเมื่อรุ่งเช้า
ยายจึงจรเต้า	ซื้อหมากพลูมา
จึงว่ายายอี	แกดีนักหนา
เคยพูดเจรจา	ปัญญาสิ้นที
๕๒ ๏ ดูชั้นวันคืน
ตำราตาชื่น	แกทายว่าดี
ศุกร์เก้าค่ำนั้น	ขยันสิ้นที
จึงว่ายายอี	สักทีแม่คุณ
๕๓ ๏ ปลูกโพธิ์ปลูกไทร
บาลีวินัย	ท่านว่าได้บุญ
สองคนเจ้าเปลียว	ทีเดียวแม่คุณ
ได้เหมือนปองบุญ	ไม่ลืมคุณเลย
๕๔ ๏ ยายอีกคนขัน
ครั้นได้ฟังพลัน	ทำพูดเปรยๆ
อันการเท่านี้	พี่อย่าทุกข์เลย
นับสิบแล้วเหวย	ยังไม่คืนคำ
๕๕ ๏ กล่าวนักจักช้า
เอาพลูแดงมา	ได้สิบห้ากำ
หมากเจ็ดสิบใบ	ใส่ขันทองคำ
พลูสิบห้ากำ	ทำแล้ววางพวย
๔๖ ๏ เจ้าเปลียวไปกัน
อ้อร้ออ้อตัน	ฉวยขันไปด้วย
ห่มสีนวลชาด	นาดแขนรวยๆ
เดินพลางวางพวย	ไปตามมรรคา
๕๗ ๏ ตะบัดบ่หึง
บรรจุลุถึง	คาเมเคหา
หยุดปากประตูบ้าน	แต่งตัวนุ่งผ้า
ว่าน้องทาสา	ตัวเจ้ายังหรือ
๕๘ ๏ เด็กบอกว่ายัง
ยายอีได้ฟัง	กรีดกรายปลายมือ
ทำตัวอ้อนแอ้น	นาดแขนซื่อๆ
คงได้หารือ	ทำกระอือกระแอมพลัน
๕๙ ๏ ฝ่ายยายทองสา
ผันแปรแลมา	ระรัวตัวสั่น
เชิญให้ขึ้นนั่ง	ยังบนเคหัน
ว่าแล้วเท่านั้น	ผันเข้าห้องใน
๖๐ ๏ ฉวยได้เชี่ยนหมาก
สาดขาวมาลาด	ปูลงทันใด
แต่งที่ให้นั่ง	แล้วซังเข้าไป
หยิบครกกระเบือใหญ่	กับสากลากมา
๖๑ ๏ เชิญกินเถิดแม่
เจ้าเปลียวเหลียวแล	แกใช้หางตา
ทำเป็นท่วงที	จริตดีนักหนา
ค่อยพูดเจรจา	อ่อนคออ่อนเหนียง
กาพย์ยานี ๑๑
๖๒ ๏ ครานั้นจึงสองเฒ่า	ก็ถดเข้านั่งให้เคียง
แยบคายพูดบ่ายเบี่ยง	เกี้ยวเลี้ยวเลี่ยงไปพักเดียว
๖๓ ๏ พูดพลางกินหมากพลาง	มือเท้าคางพูดลดเลี้ยว
สองข้างปากน้ำหมากเชี่ยว	พูดพักเดียวเกี้ยวท้ายครัว
๖๔ ๏ ว่าเจ้าเจ้ยเมียหม่อมพลาย	หลานของยายท่านเจ้าขรัว
นำจิตคิดพันพัว	ให้มากล่าวเจ้าไรทอง
๖๕ ๏ ความรักนุชนี้สุดแสน	อกฟกแค้นแน่นเป็นหนอง
จะใคร่ได้นวลน้อง	จิตคิดปองสองสามปี
๖๖ ๏ จึงไปอ้อนวอนข้า	ว่าให้มาพูดสักที
ถ้าให้ได้กันนี้	ทำสักทีให้คนลือ
๖๗ ๏ เขาไม่ใช่คนชั่ว	หลานเจ้าขรัวคนนับถือ
บ้านนอกออกลือชื่อ	โคกระบือมีคร่ำครัน
๖๘ ๏ กัญชาและยาฝิ่น	ไม่ได้กินทุกสิ่งอัน
หมากรุกสะกานั้น	เบี้ยและปอไม่พอใจ
๖๙ ๏ ข้านี้มิแกล้งยอ	ครั้นพูดก็จะช้าไป
แม่ข้าว่ากระไร	พูดมาต้าข้าขอฟัง
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๗๐ ๏ ฝ่ายยายทองสา
รำพึงไปมา	แต่ในหัทยัง
ว่าลูกกูนี้	พ้นที่กำลัง
กูรู้จักปลูกฝัง	หวังจะได้กินแรง
๗๑ ๏ คือมะม่วงขบเผาะ
แตงกวาทรามเหนาะ	น้ำเต้าทรามแกง
ปล้ำเลี้ยงลูกมา	ว่าจะกินพลูแต่ง
ครั้นเขามาแหลง	ห่วงไว้ทำไหร
๗๒ ๏ คิดแล้วตอบมา
ว่าพี่เจ้าขา	ข้านี้ก็เต็มใจ
เดือนวันครั้นได้	ห่วงไว้ไปไหน
แต่ลูกข้าไซร้	ใบ้โง่พ้นแรง
๗๓ ๏ ครั้นเห็นคนมา
ไม่ค่อยเจรจา	สากลัวตัวแข็ง
ไม่ออกแต่ใน	ใฝ่ใจพ้นแรง
ครั้นสมัครรักแพง	แต่งให้ได้กัน
๗๔ ๏ จึงฝ่ายยายอี
ได้ฟังวาที	ยินดีใครจะทัน
ครั้นว่าเอออวย	ลงรวยด้วยกัน
แกว่าเออคะนั้น	ท่านคนบูราณ
๗๕ ๏ ลางคนเซ้าซี้
อย่างโน้นอย่างนี่	ข้านี้ก็รำคาญ
ประเดี๋ยวถามลูก	ประเดี๋ยวถามหลาน
คิดๆ อ่านๆ	รำคาญสิ้นที
๗๖ ๏ ชักให้ยาวสาวให้ยาก
ทำให้ลำบาก	สองปีสามปี
เร่พูดโอ้โย้	ประเดี๋ยวโน่นนี่
ถ้าลูกข้านี้	มิรักจะไปขอ
๗๗ ๏ แต่ตนคนดี
ชอบใจพ้นที่	ข้ามิแกล้งยอ
ว่าแล้วเท่านั้น	หยิบขันใส่ห่อ
สะไบน้อยห้อยคอ	ข้าจะขอลาไป
๗๘ ๏ ฝ่ายยายทองสา
ร้องเรียกลูกยา	เร็วพลันทันใด
ออกมานี่แน่ะ	แม่สายสุดใจ
ท่านยายจะไป	มาไหว้ท่านก่อน
๗๙ ๏ นางไรไคลคลา
ค่อยเดินออกมา	ทำจีบทำงอน
ค่อยเยื้องค่อยยาตร์	ค่อยนาดแขนอ่อน
นั่งข้างมารดร	ยอกรไหว้ยาย
๘๐ ๏ ตามจริตสตรี
ข้างฝ่ายยายอี	วาทีภิปราย
อย่าน้อยใจข้า	แม่มาเปล่าดาย
ไม่มีอะไรให้	แม่สายสุดใจ
๘๑ ๏ ค่อยอยู่เถิดหนา
สุริเยเวลา	ข้าจักคลาไคล
ว่าแล้วเท่านั้น	ผันลงบันได
ย่างเท้าก้าวไว	ไปตามมรคา
๘๒ ๏ เร็วลันดันดึง
บัดใจไปถึง	จึงมีวาจา
เราไปวันนี้	โชคดีนักหนา
ตั้งใจเถิดข้า	ได้มาข้างเรา
๘๓ ๏ คชฤกษ์ของข้า
ครั้นได้เจรจา	ไม่กลับมาเปล่า
ข้าคิดรำคาญ	แต่หลานของเรา
เมื่อล่อลวงเขา	ย้อมแมวไปขาย
๘๔ ๏ ไชยชายนายดัน
ครั้นได้ฟังพลัน	นั่งยิ้มสบาย
อันตัวของข้า	อย่าทุกข์เลยยาย
มิให้ได้อาย	ยายอย่าทุกข์ใจ
๘๕ ๏ แม้นตามืดมัว
ครั้นรู้แก้ตัว	ใครดียิ่งใคร
ไม่พูดยอตัว	ถ้าชั่วแล้วไซร้
ป่านนี้เป็นไฉน	ใครจักนับถือ
๘๖ ๏ อย่าพูดให้นาน
เราจักทำการ	เดือนหกเถิดหรือ
จัดข้าวของไว้	ให้ได้ครบมือ
ทำให้คนลือ	ฝีมือสักวัน
๘๗ ๏ ถึงว่าตาดี
เงินทองจะมี	สักกี่กำปั่น
ว่าแม่ยายอี	ไปทีก่อนฉัน
เอ็นดูนายดัน	ให้ตลอดรอดฝั่ง
๘๘ ๏ เหย้าเรือนฝืนฝา
กำชับกำชา	หรือว่าเซซัง
วักวานเขามา	ซ้ายขวาหน้าหลัง
จ้างนายเอามั่ง	ช่วยตกช่วยแต่ง
๘๙ ๏ ขันหมากรากพลู
ยายได้เอ็นดู	ถามว่าอย่าแคลง
รู้อยู่แก่ยาย	หลานไม่พักแหลง
จัดหาป้าแดง	ได้ด้วยช่วยกัน
๙๐ ๏ ดำริตริแล้ว
รุ่งแจ้งแสงแผ้ว	คลาดแคล้วผายผัน
ยายอียายแดง	รีบเร่งไปพลัน
เหงื่อโทรมกายัน	ช่วยกันไคลคลา
๙๑ ๏ เร็วเถิดเจ้าแดง
แดดร้อนพ้นแรง	เจ็บหัวมัวตา
บัดเดี๋ยวบ่หึง	ไปถึงเคหา
อาบน้ำชายท่า	พากันขึ้นไป
๙๒ ๏ ฝ่ายยายทองสา
ผันแปรแลมา	ทักหาแต่ไกล
ขึ้นมาเถิดพี่	มานี่นั่งใน
เจรจาปราศรัย	ตามมิตรไมตรี
๙๓ ๏ ยายจึงเฉลยไข
ข้ามาถามไถ่	วันยามเดือนปี
ขันหมากนั้นหนา	จะให้มาสักกี่ที
หรืออย่าเซ้าซี้	มาทีเดียวกัน
๙๕ ๏ ทั้งบูนถางทาง
สองหนสามอย่าง	ลำบากกายัน
ตามน้ำใจน้อง	ปรองดองหากัน
จะให้สั้นก็สั้น	จะให้ยาวก็ยาว
๙๕ ๏ ทองสาวาที
น้องคิดเช่นนี้	มิให้ฉูฉาว
โจกเจกโจกจน	คนหนคนคราว
อย่าให้ยืดยาว	มาคราวเดียวกัน
๙๖ ๏ บูนทายลายล่อง
ครั้นว่าถูกต้อง	สมพงศ์ลักษณ์จันทร์
คราวเดียวเถิดข้า	มาพร้อมมูลกัน
น้องอยู่ทุกวัน	ตีนมืออันเดียว
๙๗ ๏ หลายหนหลายถา
ข้าไม่มีข้า	จะช่วยเดินเที่ยว
สองถาสามถา	ยกมาคราวเดียว
ทุกวันนี้เปลี่ยว	บ่าวไพร่ไม่มี
๙๘ ๏ สิ่งหนึ่งสิ่งใด
รู้อยู่แก่ใจ	ในอกของพี่
อย่าให้โจกเจก	โหยกเหยกหลายที
ข้อการอะไรมี	ตีงูให้กา
กาพย์ยานี ๑๑
๙๙ ๏ ยายอีได้ฟังคำ	ทำยักคอหัวร่อร่า
ใจท่านเหมือนใจข้า	แกล้งถางป่ามาหากัน
๑๐๐ ๏ แม้นลงโรงเกี่ยวก้อย	ครั้นบุญน้อยสักกี่วัน
โจงกระเบนเข้าหากัน	ครั้นบุญมากยากไม่นาน
๑๐๑ ๏ เดือนหกขึ้นเก้าค่ำ	วันจะทำมงคลการ
จักดูท่านสมการ	ถ้าไม่ได้จะให้ข่าว
๑๐๒ ๏ ถ้อยทีมีวาจา	คิดปรึกษากันสามเฒ่า
เสร็จความตามเรื่องราว	แล้วสองเฒ่าจึงกลับมา
๑๐๓ ๏ รีบเร่งแกล้งดันดึง	ครั้นไปถึงซึ่งเคหา
เล่าความตามมีมา	อย่าพรรณนาช้านิยาย
๑๐๔ ๏ นายดันครั้นได้ฟัง	เพื่อนนั้นนั่งยิ้มสบาย
แขกเทศจีนทั้งหลาย	ไม่บูนทายกันสักที
๑๐๕ ๏ รักกันให้อยู่กัน	อย่าขี้คร้านมันว่าดี
มารดาอย่าเซ้าซี้	ไปบูนทายให้ใฝ่ใจ
๑๐๖ ๏ บูนทายถ้าไม่ต้อง	ไม่ได้ครองน้องริ้งไร
มารดาอย่าสงสัย	ว่าจะอยู่ไปไม่เป็นคน
๑๐๗ ๏ เราท่านที่เกิดมา	จะมรณาสักกี่หน
มารดาอย่าร้อนรน	ไปบูนทายไม่ต้องการ
๑๐๘ ๏ จัดแจงแต่งข้าวปลา	เครื่องบรรดาใช้ทำงาน
เอาหมากไปวักวาน	พวกเพื่อนบ้านจะดีกว่า
๑๐๙ ๏ ตาพลายได้ฟังความ	โกรธวู่วามเป็นนักหนา
ไม่บอดแต่หนวยตา	น้ำใจจ้อยพลอยบอดกัน
๑๑๐ ๏ ไม่ให้ไปบูนทาย	สามวันตายช่างหัวหมัน
พรุ่งนี้ให้นายจันทร์	กับนายชื่นขึ้นไปเหนือ
๑๑๑ ๏ ซื้อพลูสี่ห้าร้อย	ทั้งกล้วยอ้อยสักลำเรือ
ดีปลีลูกมะเขือ	ลำเรือใหญ่ใส่ให้เต็ม
๑๑๒ ๏ แล้วใช้ให้นายคาร	ซื้อน้ำหวานไร่นายเหล็ม
พะเนียงใหญ่ใส่ให้เต็ม	ค่ามากน้อยค่อยคิดอ่าน
๑๑๓ ๏ แล้วว่านายบัวศรี	พรุ่งเช้านี้สักทีหลาน
ลงไปหัวตะพาน	ซื้อเหล้ามาสี่ห้าถัง
๑๑๔ ๏ นางปุกให้ไปด้วย	ช่วยซื้อเคยสักสิบชั่ง
กุ้งแห้งซื้อมามั่ง	โคบทูกังเห็นซื้อมา
๑๑๕ ๏ ไปพบเรือชาวนอก	ถ้าเขาบอกขายพุงปลา
เอ็งจงซื้อเอามา	สี่ห้าหม้อให้พอการ
๑๑๖ ๏ พี่น้องทั้งซ้ายขวา	วานเขามาตำข้าวสาร
พร้อมพรั่งสิ้นทั้งบ้าน	มาช่วยการทั้งหญิงชาย
๑๑๗ ๏ เพราะว่านายตาบอด	ทอดประโยชน์ไว้มากมาย
เงินทองพอหยิบได้	ฝ่ายมดหมอเพื่อนเข้าใจ
๑๑๘ ๏ เพื่อนบ่าวราวสามสิบ	บ้างช่วยหยิบการวุ่นไขว่
แบ่งปันให้กันไป	ช่วยกันบ้างข้างผู้หญิง
๑๑๙ ๏ ซื้อหมูซื้อไข่เป็ด	ทำแล้วเสร็จเป็นทุกสิ่ง
ผู้ชายทั้งฝ่ายหญิง	จึงนัดกันในวันศุกร์
๑๒๐ ๏ นายขวานเป็นมีแก่	ช่วยดูแลกับนางปุก
นางแจ้งหน้าแข้งพุก	กับนางหยูสูคนดี
๑๒๑ ๏ นางแดงกับนางดำ	นางทองคำกับนางมี
นางหอยฝอยทองดี	แปดคนนี้มีปัญญา
๑๒๒ ๏ จัดแจงแต่งข้าวของ	เชี่ยนพานทองของนาๆ
หาไม่ไปซื้อมา	ทั้งเช็ดหน้าปกขันหมาก
๑๒๓ ๏ นายดันนั่งทำเชิง	นั่งหน้าเลิ้งเหมือนดานถาก
เพื่อนฝูงเขามามาก	กล่อมขันหมากให้ชื่นชม
๑๒๔ ๏ นางคำทำนักเลง	ร้องเพลงขับกับสีพรม
นางกลอยคอยประสม	โทท้ายไฟไล่คราวๆ
๑๒๔ ๏ ไชยทองมองจับคู่	กับนายหยูนั่งฉูฉาว
สีพรมรองสำหาว	กล่าวไปได้แต่ท้ายไฟ
๑๒๖ ๏ ว่าทีคำคือหอกโยน	ฝ่ายเหล่าโลนฟังชอบใจ
นายเรืองบ้านนาใน	ร้องสู่ขอก็น่าฟัง
๑๒๗ ๏ หยุดบทงดเอาไว้	จะภิปรายฝ่ายหญิงมั่ง
ยายนนคนยายสั่ง	เป็นฝักฝ่ายยายทองสา
๑๒๘ ๏ ลำดับตรับเตรียมการ	เครื่องบริขารมีนาๆ
มุ้งม่านเพดานผ้า	มาปูลาดล้วนสาดขาว
๑๒๙ ๏ พรรณนาว่ามากนัก	เห็นว่าชักจะยืดยาว
ให้จัดเหล่าเพื่อนสาว	อายุราวคราวๆ กัน
๑๓๐ ๏ นางเขียดและนางปาด	รูปอย่างวาดนาดอ่อนครัน
ลำแขนข้างหนึ่งสั้น	ผมเผ้านั้นคือลูกพริก
๑๓๑ ๏ นาดกรายก็สะสวย	งามแร่รวยดูหยุกหยิก
คนหนึ่งชื่อนางปริก	ดำหมุกหมิกเหมือนกับเทศ
๑๓๒ ๏ ชายเห็นใคร่เสน่หา	งามโสภาคือเทเวศ
รูปร่างเหมือนนางเปรต	ในเมืองนี้ไม่มีคู่
๑๓๓ ๏ กลิ่นหอมหวนทวนลมมา	แรงยิ่งกว่ากลิ่นปลาทู
คนหนึ่งชื่อนางชู	หลังหมันคู้ใครจะเทียม
๑๓๔ ๏ นางคำฟันมันขาว	ทั้งผมเผ้างามสุดเสงี่ยม
ชายเห็นเป็นขวัญเรียม	หาไม่เทียมทั้งเมืองเทศ
๑๓๕ ๏ นางปริงรูปสะคราญ	เจ้าอยู่บ้านวัดโพธิ์เด็จ
มานั่งพร้อมอยู่เสร็จ	นางหันเจ็ดไม่ทันใคร
๑๓๖ ๏ ข้างไชยชายนายตาบอด	ครั้นแล้วรอดเดินคลาไคล
ไปวัดตัดผมใหม่	น้ำมันใส่เอาเทียนรม
๑๓๗ ๏ ขนเม่นสองสามอัน	หยิบมีดพลันกันหน้าผม
เอายันต์อันคารม	อมเอาไว้ร่ายคาถา
๑๓๘ ๏ ขี้ผึ้งเสกสีปาก	แล้วเสกหมากห่อชายผ้า
อ่านเวทพระคาถา	กันตัวไว้ได้เจ็ดที
๑๓๙ ๏ กราบลาตาเณรจันทร์	แล้วลงพลันจากกุฎี
ถึงแล้วกล่าววาที	พวกเรานี้พร้อมแล้วหรือ
๑๔๐ ๏ ขันหมากของทั้งหลาย	จัดแจงไว้ให้พร้อมมือ
ที่จักให้คนถือ	สิ่งใดนั้นจัดส่งมา
๑๔๑ ๏ นายไชยอยู่ในเมือง	ให้ถือเครื่องแกล้มสุรา
นายรอดบ้านชายท่า	ถือพานผ้ากับเทียนแพ
๑๔๒ ๏ นายขวานบ้านหัวอิฐ	มีความคิดเป็นมีแก่
ผิดชอบช่วยดูแล	กับนายวัดคนแนบเนียน
๑๔๓ ๏ ยังขันหมากหัวนั้น	ให้นายขวัญบ้านสะเตียน
หัดไว้อย่าให้เพี้ยน	ยังแต่เชี่ยนหมากเจ้าบ่าว
๑๔๔ ๏ ครั้นจะพรรณนานัก	เห็นว่าชักจะยืดยาว
ยังเชี่ยนหมากเจ้าบ่าว	ให้นายมากวัดสะเรียง
๑๔๕ ๏ นายล่องเป็นมีแก่	ตรวจตราแลให้พร้อมเพรียง
เวลามาใกล้เที่ยง	ถึงฤกษ์ผายามนาที
๑๔๖ ๏ วัดได้ห้าชั้นฉาย	อาจารย์ทายว่าฤกษ์ดี
ตั้งโห่ขึ้นสามที	ออกจากที่ลีลามา
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๑๔๗ ๏ ถึงปากประตูพลัน
ไชชายนายดัน	พรั่นในหัทยา
ว่าตัวกูนี้	มิเคยไปมา
โอ้ครั้งนี้หนา	จะเดินกลใด
๑๔๘ ๏ หนทางกันดาร
ยังไม่ชำนาญ	คดเคี้ยวตรงไหน
ถ้าเดินสักที	มิกลัวอันใด
คิดแล้วแข็งใจ	คลาไคลไปพลาง
๑๔๙ ๏ ในบ้านแม่ยาย
ระรื่นพื้นทราย	ไม่มีที่ทาง
เดินไม่หลีกหลบ	กระทบต้นกล้วยผาง
มือพวยฉวยทาง	พลากนึกไปมา
๑๕๐ ๏ แก้ตัวทันที
เดินเมื่อตะกี้	นกขี้ถูกข้า
เช็ดให้สักที	ตรงนี่แหละหนา
ว่าพลางเดินมา	ตามเสียงเพื่อนไป
๑๕๑ ๏ บัดเดี๋ยวบ่หึง
บรรลุมาถึง	ซึ่งหัวบันได
ทั้งหญิงทั้งชาย	เรียงรายขึ้นไป
นายดันมันไช	เข้าในใต้ถุน
๑๕๒ ๏ ฝูงคนทั้งหลาย
ทั้งหญิงทั้งชาย	ร้องทักวายวุ่น
ผิดแล้วเจ้าบ่าว	เดินเข้าใต้ถุน
เร่เที่ยวดันดุน	ใต้ถุนนอกชาน
๑๕๓ ๏ เพื่อนแก้ทันที
รอดตงตรงนี้	เหมือนจะหักราน
คนนั่งมากมาย	ใครจะได้ค้ำตราน
แต่ไม้มังตาน	มันก็แข็งเหลือใจ
๑๕๔ ๏ ว่าพลันผันมา
พวกเพื่อนยืนท่า	ที่หน้าบันได
พูดได้ยินเสียง	เพื่อนเหวี่ยงขึ้นไป
ไม่ทันถึงใน	นั่งลงนอกชาน
๑๕๕ ๏ ผู้เฒ่าเจ้าเรือน
เขาจึงร้องเตือน	ขึ้นมานี่หลาน
เห็นผิดวิสัย	ไยนั่งนอกชาน
เพื่อนบอกว่าฉาน	ตีนติดขี้ไก่
๑๕๖ ๏ ขอน้ำสักน้อย
ล้างให้เรียบร้อย	จึงค่อยคลาไคล
ทำดมทำเช็ด	เสร็จแล้วด้วยไว
แล้วจึงขึ้นไป	ยอไหว้ซ้ายขวา
๑๕๗ ๏ กราบหมอนสามที
ฝูงคนอึงมี่	ให้พรนาๆ
ตามจารีตบุราณ	แต่กาลก่อนมา
แต่รู้เถิดหนา	เรื่องราวกล่าวกลอน
๑๕๘ ๏ เสร็จแล้วบ่ได้ช้า
ปู่ย่ายายตา	ต่างมาให้พร
อายุวัณโณ	สุโขพลากร
จำคำเราสอน	ให้เป็นมงคล
๑๕๙ ๏ อย่าเห็นแต่จะนอน
คิดกันผันผ่อน	พาตัวเหมือนคน
อุส่าห์คิดอ่าน	กิจการแห่งตน
ถึงแม้ว่าจน	เห็นมิจนนาน
๑๖๐ ๏ กลางวันนั้นหนา
ทำไร่ไถนา	หากินทุกสถาน
กลางคืนหยุดพัก	ประสมจักสาน
ทำกระด้งกระบาน	การใช้ทุกอัน
๑๖๑ ๏ ถึงคนแต่ก่อน
ให้ความสั่งสอน	เหมือนเราทุกวัน
หยุดบทงดไว้	ข้างฝ่ายนายดัน
ผู้หญิงจัดสรร	แต่เครื่องมากมี
๑๖๒ ๏ ของคาวของหวาน
ตกแต่งถาดพาน	มากล้วนถ้วนถี่
เหล้าขาวสุรา	ยกมาอึงมี่
ตามชั่วตามดี	มิให้อนาทร
๑๖๓ ๏ นายบัวหัวล้าน
เป็นมีแก่บ้าน	นั้นรวยบ่หย่อน
แกจึงเดิมแขก	แรกนำเพื่อนก่อน
สองชายนายสอน	กินพานทองขาว
๑๖๔ ๏ เมาเหล้าเชื่อมหน้า
เพื่อนยกถุงมา	เทออกดังกราว
เป็นพรรคพวกพ้อง	พี่น้องนางสาว
เหล่าพวกเจ้าบ่าว	ตาขาวทุกคน
๑๖๕ ๏ หยิบเงินในพก
สิบห้าสิบหก	ตามมีตามจน
สี่บาทห้าบาท	ไม่ขาดสักคน
คิดไว้ได้เงิน	สามชั่งภูกัน
๑๖๖ ๏ เสร็จแล้วเพื่อนบ่าว
ยกข้อขอกล่าว	ข้างฝ่ายนายดัน
จึงยกเงินตรา	ห้าตำลึงภูกัน
ใส่ถ้วยข้าวพลัน	แหวนทองสองวง
๑๖๗ ๏ ต่างคนเข้ายก
เมี่ยงหมากแถมพก	เสร็จแล้วโดยจง
เงินทองมากมาย	ได้ดังจำนง
ผู้หญิงประสงค์	ผ้าผลัดบัดใจ
๑๖๘ ๏ ตามจารีตบูราณ
เพื่อนฝูงมางาน	ชวนกันกลับไป
หมื่นนิลจินดา	หมื่นชราหมื่นไทย
สี่คนนั้นไซร้	มิให้ไปก่อน
๑๖๙ ๏ ลุงย่าตายาย
ชวนกันห้ามไว้	ให้เวนสาดหมอน
เสร็จแล้วพอค่ำ	ย่ำลงรอนๆ
ปูสาดลาดหมอน	เสร็จแล้วด้วยไว
๑๗๐ ๏ แต่งของทั้งหลาย
ไหว้ผีตายาย	ด้วยพลันทันใด
ช่วยรักษาลูก	เขยมาใหม่ๆ
ตายายข้างไฟ	เอาใจเอ็นดู
๑๗๑ ๏ เสร็จแล้วด้วยพลัน
จึงพานายดัน	เข้าห้องตาตรู
ที่ครัวไฟนาง	คนนั่งฉาวฉู่
นายดันมิรู้	นั่งลงด้วยไว
๑๗๒ ๏ ฝ่ายข้างนางคิด
เป็นคนสนิท	กันมาแต่ไหร
นั่งทำกับข้าว	จึงกล่าวปราศรัย
นั่งลงทำใด	ครัวไฟนี้หนา
๑๗๓ ๏ แก้ตัวทันที
บอกความแก่พี่	สักน้อยหนึ่งหรา
ว่าลุงขุนอินทร์	หม่อมนิลจินดา
สองคนนั้นหนา	ปากเป็นตาลทราง
๑๗๔ ๏ อย่าทำให้เผ็ด
ใส่พริกหลายเม็ด	น้ำตาโอบคาง
เขาเป็นผู้ใหญ่	เอาใจเขาบ้าง
ว่าพลันผันย่าง	วางเข้าห้องใน
๑๗๕ ๏ ยอไหว้ซ้ายขวา
ฝ่ายท่านมารดา	เจรจาปราศรัย
ให้ลูกสาวงาม	กราบสามทีไว
ฝ่ายข้างนางไร	กราบงามสามครา
๑๗๖ ๏ เรื่องราวทำงาน
กล่าวให้วิตถาร	นิทานจักช้า
นายดันคิดออก	จึงบอกมารดา
เด็กคนหนึ่งหนา	แม่อย่าเอาไป
๑๗๗ ๏ ชื่ออ้ายเหล็กหมาด
มันนั้นฉลาด	พูดจาปราศรัย
เอาไว้ใช้สอย	สั้นยาวสิ่งใด
แม่ว่าตามใจ	เอาไว้เถิดหนา
๑๗๘ ๏ จึงกล่าวปราศรัย
ข้าจะขอลาไป	แล้วเจ้าทองสา
ลูกข้าคนนี้	มิเคยเลยหนา
ผิดพลั้งหลังหน้า	ช่วยว่าสั่งสอน
๑๗๙ ๏ วงศาคณาญาติ
ต่างๆ ไคลคลาด	เร่งรันสัญจร
กลับคืนเคหา	ดึกมารอนๆ
หยุดบทงดก่อน	กล่าวว่าช้าเชือน
กาพย์ยานี ๑๑
๑๘๐ ๏ ไชยชายนายตาเสีย	อยู่กับเมียอกเปลือนๆ
เพื่อนลงจากบนเรือน	เรียกหลานชายอ้ายเหล็กหมาด
๑๘๑ ๏ เด็กอ่อนสั่งสอนถี่	กับกูนี้มึงอย่าคลาด
ถ้ากูยุรยาตร์	ไปข้างไหนมึงไปกัน
๑๘๒ ๏ เวลาเมื่อกินข้าว	มึงนั่งเฝ้าอยู่ที่นั่น
เองบอกแก่น้องกัน	น้ำชุบนั้นไม่พอใจ
๑๘๓ ๏ ได้แต่แกงสักสิ่ง	สิ่งอื่นๆ มิเป็นไร
เมื่ออยู่เรือนเองไซร้	กินอย่างนี้แหละหนาชี
๑๘๔ ๏ หนทางเดินเข้าออก	บอกให้กูแต่สักที
บ่อน้ำตรงไหนมี	ที่ทุ่งฐานก็เหมือนกัน
๑๘๕ ๏ ฝ่ายเด็กอ้ายเหล็กหมาด	คนองอาจฉลาดครัน
หมายจำคำนายดัน	ความเท่านั้นอย่าอาวรณ์
๑๘๖ ๏ รู้อยู่แก่ใจข้า	อย่าพักว่าอย่าพักสอน
แต่เมื่อเวลานอน	นอนให้ใกล้ยังได้หรือ
๑๘๗ ๏ ครั้นเด็กยกข้อนั้น	ฝ่ายนายดันแกว่าอือ
นอนใกล้กูได้หรือ	อ้ายถ่อยนี้มิรู้ไหร
๑๘๘ ๏ พูดกันแล้วผันมา	ขึ้นเคหาด้วยเร็วไว
นายดันผันเข้าไป	สู่ห้องในนางเทวี
๑๘๙ ๏ จึงทำนมัสการ	ก้มกราบกรานลงสามที
บังคมเหนือเกศี	สมาธิแล้วก็ภาวนา
๑๙๐ ๏ แล้วจึงสรรเสริญ	พระบิดรและมารดา
ทำตามโอวาทา	คุณอาจารย์ท่านสั่งสอน
๑๙๑ ๏ ลางคนที่ตาดี	ครั้นเข้าที่คุมหัวนอน
ตัวแข็งคือไม้ท่อน	นอนเหมือนควายไม่นึกไหน
๑๙๒ ๏ ตาบอดหูหนวกหนัก	ครั้นรู้จักทางวินัย
นับว่าผู้หนึ่งไซร้	ไม่เสียทีที่เกิดมา
๑๙๓ ๏ ครั้นแล้วเอนร่างกาย	ลงบ่ายหน้าไปบูรพา
เอากรข้างเบื้องขวา	คือบิดารองเกศี
๑๙๔ ๏ ภาวนาไตรสรณาคม	ดับอารมณ์ปลงอินทรีย์
ถึงแม้ว่าตาดี	เลือกผู้รู้จักเข้าใจ
๑๙๕ ๏ ถือได้สามราตรี	มิถูกต้องน้องริ้งไร
วันหนึ่งนางถามไถ่	จึงปราศรัยกับมารดา
๑๙๖ ๏ ชรอยชายเกลียดชัง	ผันหลังให้ไม่จับนา
แต่มือจะผวา	ต้องกายาหาไม่มี
๑๙๗ ๏ อีบ้าอย่าพูดไขว่	ไม่รู้อะไรทีเดียวนี่
ธรรมชาติว่าผู้ดี	ได้เรียนพอต่อพระครู
๑๙๘ ๏ อีบ้าอย่าทะลึ่ง	มึงจงจำใส่ตาหู
ทิดดันมันคนรู้	ชาติเป็นคู่ของมึงจริง
๑๙๙ ๏ อุส่าห์ปรนนิบัติ	ตามความสัตย์ภาษาหญิง
สรรพการงานทุกสิ่ง	ทำมิทำตามน้ำใจ
๒๐๐ ๏ ไปไหนอย่านั่งนาน	คิดถึงการอย่าไชไล
ถ้าจักมีที่ไป	ตื่นแต่เช้าหุงข้าวปลา
๒๐๑ ๏ แต่งตกยกใส่ถาด	อย่าให้พลาดฟังแม่ว่า
แขกไทยเพื่อนไปมา	อย่านั่งนิ่งเร่งทักถาม
๒๐๒ ๏ อย่าเรียนเอาคนชั่ว	กับลูกผัวเจ้าอย่าหยาม
ข้างหนึ่งโกรธวู่วาม	เจ้างามแม่ฟังแต่หู
๒๐๓ ๏ ครั้นโกรธๆ ด้วยกัน	คราทีนั้นจะฉาวฉู
ต่างคนต่างว้าวู่	ครั้นหลายคราวฉาวอึงดัง
๒๐๔ ๏ ข้างฝ่ายยายทองสา	สอนลูกยาว่าต่างๆ
ท่านทั้งหลายจำไว้บ้าง	ทั้งหญิงชายไม่เสียที
๒๐๕ ๏ กล่าวนักจักเนิ่นช้า	เรื่องเบื้องหน้ายังยาวรี
นางไรไคลคลาคลี่	เข้าสู่ที่ห้องไสยา
๒๐๖ ๏ เจ้าทำปรนนิบัติ	ไม่ให้ขัดในอัชฌา
ประมาณนานเนิ่นมา	ไม่รู้ว่าตามืดมน
๒๐๗ ๏ เพราะว่าปัญญาดี	แก้ทุกทีมิให้จน
ไปไหนไปสองคน	อ้ายเหล็กหมาดไม่คลาดคลา
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๒๐๘ ๏ อยู่มาวันนั้น
ไชยชายนายดัน	อยู่ยังเคหา
ฝ่ายข้างตาตรู	ผู้มีอัชฌา
ตกแต่งโภชนา	น้ำท่าครบครัน
๒๐๙ ๏ เพื่อนยังนอนหลับ
นางจึงสำรับ	ตั้งไว้ที่นั่น
ยกหูกลงทอ	ใต้ถุนเคหัน
ข้างชายนายดัน	ครั้นตื่นขึ้นมา
๒๑๐ ๏ ขันน้ำบ้วนปาก
ครั้นแล้วกินหมาก	เรียกเมียคาๆ
ขึ้นมานี่เจ้า	กินข้าวก่อนหรา
เที่ยงสายเวลา	ข้าแสบท้องจริง
๒๑๑ ๏ เมียร้องบอกมา
เชิญกินเถิดหนา	เสร็จแล้วทุกสิ่ง
ทอหูกหนูกัด	ขัดใจจริงๆ
เสร็จแล้วทุกสิ่ง	คดกินเป็นไร
๒๑๒ ๏ นายดันได้ฟัง
ลุกจากที่นั่ง	ผันเข้าครัวไฟ
เร่คว้ากุกกัก	ได้จวักเล่มใหญ่
คลำมาคว้าไป	พบหม้อยกมา
๒๑๓ ๏ มือกุมจวัก
จ้องจดคดควัก	ข้าวหกตกบ่า
ครั้นเมียแลเห็น	จึงร้องถามมา
ขัดใจหรือหนา	เทข้าวปลาเสีย
๒๑๔ ๏ ปัญญาเพื่อนไว
แก้ตัวทันใด	บอกไปแก่เมีย
เป็ดไก่เล็กน้อย	บ้างง่อยบ้างเพลีย
ตัวผู้ตัวเมีย	ผอมไผ่สิ้นที
๒๑๕ ๏ อกเหมือนคมพร้า
แต่เพียงเรามา	พีขึ้นดิบดี
หว่านให้ทุกวัน	ชิงกันอึงมี่
กลับว่าเรานี้	ขึ้นโกรธโกรธา
๒๑๖ ๏ อยู่มาช้านาน
ถึงเวลากาล	มรสุมไถนา
สองคนผัวเมีย	จึงคิดปรึกษา
รุ่งเช้านี้หนา	เขาว่าวันดี
๒๑๗ ๏ แรกหว่านข้าวปลา
ปีนี้แลหนา	ไถแต่หัวที
ไชยชายนายดัน	พรั่นในหัทยี
ผิดแล้วกูนี้	มิเคยเลยหนา
๒๑๘ ๏ คิดแล้วภิปราย
ว่างัวหรือควาย	จะได้ไถนา
ภรรยาว่างัว	สองตัวนั้นหนา
การจักไถนา	ยิ่งกว่าขึงทัด
๒๑๙ ๏ เดินดีมิหยอก
ทั้งในทั้งนอก	ของพ่อแกล้งหัด
เดินไม่ลดเท้า	ราวกับลมพัด
สองตัวพ่อหัด	ได้ทั้งนอกใน
๒๒๐ ๏ เทียมพ่อหาไม่
รักษาเอาไว้	วานให้เขาไถ
มีครบแอกคราด	ไม่ขาดสิ่งใด
จูงแต่งัวไป	แล้วไถปิดตา
๒๒๑ ๏ นายดันวาที
ซึ่งว่างัวนี้	มิเคยเลยหนา
ไม่รู้จักใจ	ไม่ไถสักครา
ทำนาของข้า	เหยียบกับงัวฝูง
๒๒๒ ๏ วันๆ ไม่น้อย
เหยียบได้ถึงร้อย	ไม่พักชักจูง
จะเหยียบแห่งใด	คัดไปทั้งฝูง
ครั้นปลากับกุ้ง	จะเอาวันเท่าใด
๒๒๓ ๏ แจงๆ ซ้ายๆ
จนเที่ยงจนสาย	ได้เป็นไหนๆ
ผัวเมียคิดกัน	ครั้นรุ่งอุทัย
เจ้าชักงัวไป	ส่งให้สักที
๒๒๔ ๏ กับอ้ายเหล็กหมาด
ทั้งสามยุรยาตร์	มาตามวิถี
ตัวดำนำหน้า	ไคลคลาลาลี
ถึงนานางชี้	ตรงนี้ของเรา
๒๒๕ ๏ ข้างโน้นของป้า
ข้างนั่นของน้า	ข้างโน้นของเขา
พ้นแต่ต้นไม้	ไม่ใช่ของเรา
ว่าแล้วนงเยาว์	ชักงัวเข้ามา
๒๒๖ ๏ ครอบแอกครอบไถ
เพื่อนจึงปราศรัย	กลับไปเถิดหนา
แต่อ้ายเหล็กหมาด	ไปแล้วกลับมา
มันรับว่าคะ	ลีลาคลาไคล
กาพย์ยานี ๑๑
๒๒๗ ๏ ไชยชายนายตาเสีย	ครั้นนางเมียกลับคืนไป
รำพึงแต่ในใจ	กูจะไถกลใดดี
๒๒๘ ๏ นางบอกกูแล้วแหล้	งัวมันแน่เป็นพ้นที่
ถ้าว่าเดินมิดี	กูจะตีให้พอแรง
๒๒๙ ๏ ยืนคิดยืนรำพึง	สักครู่หนึ่งร้องว่าแจง
ส่วนโคก็รีบเร่ง	เดินดันไปดังใจจง
๒๓๐ ๏ ครั้นถึงมุมหัวนา	โคก็พาเอาหัวลง
ตาบอดว่าไม่ตรง	ร้องแจงซ้ายไว้พักเดียว
๒๓๑ ๏ ฝ่ายโคไม่ฟังขับ	ร้องสำทับหวดเผียวๆ
ส่วนโคมันก็เลี้ยว	หลบซ้ายออกนอกหัวนา
๒๓๒ ๏ ไถติดเข้าดังกัก	โคก็ชักเต็มประดา
นายดันมันโกรธา	ว่างัวนี้ขี้คร้านนัก
๒๓๓ ๏ ไถนาไม่ถึงรอบ	มายืนหอบอยู่เป็นพัก
กูจะตีให้หลังหัก	ว่าแล้วชักให้งัวลง
๒๓๔ ๏ งัวก็ชักเต็มประดา	หัวคันนาขาดสำผง
พาวิ่งไปตรงๆ	ลงหนองปลักไถหักโผง
๒๓๕ ๏ งัววิ่งไปเร็วพลัน	แต่นายดันลงโก้งโค้ง
ลุกขึ้นวิ่งโหยงๆ	ตามโคไปก็ไม่ทัน
๒๓๖ ๏ เพื่อนร้องว่ายู ๆ	อย่ากลัวกูอยู่ที่นั่น
งัวได้ยินกลัวตัวสั่น	หันเข้าป่าพาไปไกล
๒๓๗ ๏ ใบไม้หักเหี่ยวแห้ง	ลมพัดแรงอยู่แกว่งไกว
ได้ยินก็ดีใจ	ตรงเข้าไปนึกว่าโค
๒๓๘ ๏ วิดนำสาดค่อยๆ	ว่าอ้ายถ่อยอย่าพาโล
วิ่งไปจะอดโซ	กินหญ้าบ้านยังดีกว่า
๒๓๙ ๏ ฝ่ายข้างนางริ้งไร	อันกลับไปยังเคหา
เห็นเที่ยงแล้วกลับมา	ครั้นถึงนาตาดูไป
๒๔๐ ๏ แลเห็นนายไชชาย	วิดน้ำให้ด้วยสิ่งใด
กล่าวพร้องร้องถามไป	ตัวแก้ไถแล้วหรือหนา
๒๔๑ ๏ ปล่อยงัวไปข้างไหน	ไยมายืนวิดน้ำท่า
ได้ยินเสียงภรรยา	ผิดแล้วหนามิใช่งัว
๒๔๒ ๏ นายดันปัญญาไว	กลับปราศรัยคิดแก้ตัว
พี่เดินไปตามงัว	ปะรังแตนแล่นไม่ทัน
๒๔๓ ๏ จะเอาไฟหาไม่ไฟ	วิดน้ำใส่ตายเหมือนกัน
ครั้นแม่บินออกมาพลัน	เอารังมันจมน้ำเสีย
๒๔๔ ๏ เราไถนาวันนี้	แลสักทีเหมือนไก่เขี่ย
มันเห็นงัวตัวเมีย	บรรดาเสียยิ่งพาโล
๒๔๕ ๏ ขับให้ลงตรงนี้	ดันพ้นที่ไปข้างโหน้
เพราะงัวมันพาโล	ทั้งไถแอกแตกหักผง
๒๔๖ ๏ ตัวในแจงไม่ออก	อ้ายตัวนอกขับไม่ลง
พาวิ่งไปตรงๆ	งัวขี้ร้ายตีให้ตาย
๒๔๗ ๏ เร่งบอกว่ายูๆ	อ้ายตัวรู้แล่นไปหาย
ต่อค่ำตีให้ตาย	อย่าเสียดายเลยน้องอา
๒๔๘ ๏ เจ้าอย่าปรารมภ์ใจ	ทุกข์ไปไยในการนา
ไปคัดเอาฝูงมา	สองสามวันดำไม่ทัน
๒๔๙ ๏ ฟ้าผ่าน่าน้อยใจ	ทั้งแอกไถหักสะบั้น
เพื่อนทำโกรธงกงัน	ฝ่ายเมียนั้นไม่ว่าไร
๒๕๐ ๏ ค่อยเดินลงในนา	หยิบผาลมาด้วยเร็วไว
แล้วจึงพากันไป	ยังเคหาไม่ช้าที
๒๕๑ ๏ เพื่อนแก้ด้วยปัญญา	ประมาณมาได้ถึงปี
เหมือนกับคนตาดี	มิรู้ว่าตามืดมน
๒๕๒ ๏ เพราะว่าปัญญาดี	แก้ทุกทีมิได้จน
ไปไหนไปสองคน	อ้ายเหล็กหมาดไม่คลาดคลา
๒๕๓ ๏ เพราะมันรู้เชิงเช่น	เหมือนหนึ่งแว่นใส่หนวยตา
อนึ่งจักอุปมา	คือตาทิพย์ท้าวมัฆพาน
๒๕๔ ๏ เพื่อนอยู่กับภรรยา	ประมาณมาช้าเนิ่นนาน
เมื่อจักเกิดเหตุการณ์	ในวันนั้นฝ่ายภรรยา
๒๕๕ ๏ หุงข้าวแกงแต่เช้า	เสร็จแล้วเจ้าจึงยกมา
ส่งให้แก่ภัสดา	แล้วมิช้าจึงลงไป
๒๕๖ ๏ ทำการประสาหญิง	จับระวิงมาหันไหม
ที่ใต้เคหาใน	ครั้นไหมยุ่งอยู่รุงรัง
๒๕๗ ๏ นายดันครั้นกินแล้ว	เดินเข้าไปดังใจหวัง
หมากพลูที่ไหนยัง	ตั้งไว้ครบทุกสิ่งอัน
๒๕๘ ๏ แต่ปูนแหละหาไม่	ถามเมียไว้ข้างไหนนั่น
นางว่าอยู่ที่นั้น	ห่อใบไม้ตั้งปลายตีน
๒๕๙ ๏ เพื่อนว่าปูนขี้ไร้	ห่อเอาไว้คือทรัพย์สิน
หาไม่ที่ปลายตีน	กูหาจบไม่พบพาน
๒๖๐ ๏ เราไม่ได้กินหมาก	นั่งส้มปากอยู่ช้านาน
เร่ทุ่มทิ้งไว้พ่าน	แล้วสับปลับกลับว่ายัง
๒๖๑ ๏ เราหาจบที่ในห้อง	ถ้าเงินทองหรือจะซ่อนบัง
หาไม่กลับว่ายัง	มิพูดพลั้งไปแล้วหรือ
๒๖๒ ๏ ครั้นออกจ่ายตลาด	เบี้ยเป็นบาทไม่พอมือ
แต่ปูนนิดหนึ่งหรือ	จะซื้อมาอย่าสงสัย
๒๖๓ ๏ ถ้าแป้งกับน้ำมัน	สองสิ่งนั้นก็ชอบใจ
แม้นตัวไม่ได้ไป	สั่งให้ใครเขาซื้อมา
๒๖๔ ๏ หาไม่ว่าหาไม่	อย่าลวงให้เราเที่ยวหา
กุมพลูหมากอยู่ท่า	ปูนนี้หนาบ้ากระแส
๒๖๕ ๏ ชั่งไปอยู่ที่ไหน	เรียกเท่าไรไม่เหลียวแล
ถึงใครเขาด่าแม่	กูไม่แค้นดังนี้หนา
๒๖๖ ๏ ถ้าใครมาหาพบ	ตบสักทีกูมิว่า
ให้ยีที่หนวยตา	ให้ฟ้าผ่าไม่น้อยใจ
๒๖๗ ๏ นางนั่งฟังนายดัน	แกรำพันพิรี้พิไร
นางนึกระทึกใจ	ลุกขึ้นไปเจรจา
๒๖๘ ๏ ตั้งไว้ที่นี่ไซร้	ใครเอาไปที่ไหนหนา
พบสักทีเถิดเจ้าข้า	จะยีตาให้หรอยใจ
๒๖๙ ๏ ครั้นถึงเดินเข้าห้อง	แล้วนางน้องมองดูไป
เห็นตั้งอยู่แต่ไกล	นั่นมิใช่ปูนหรือหนา
๒๗๐ ๏ นางลืมนึกสิ่งใด	ด้วยน้ำใจที่โกรธา
นางหยิบห่อปูนมา	ฟ้าผ่าเถิดบาปก็บาปไป
๒๗๑ ๏ กำลังนางโกรธา	เอายีตาเข้าด้วยไว
ว่าสมกับหนำใจ	นี่มิใช่ห่อปูนหรือ
๒๗๒ ๏ เหมือนกับคนตาบอด	ไม่แลลอดพูดอึงอื้อ
ปูนห่อเท่าข้อมือ	ดูไม่เห็นเป็นกระไร
๒๗๓ ๏ นายดันครั้นได้ช่อง	จึงกล่าวพร่องร้องว่าไป
อนิจจาเจ้าหน้าใย	น้ำใจบาปชั่งหยาบช้า
๒๗๔ ๏ เอาปูนมายีพี่	บอดเสียแล้วทั้งสองตา
แม้นเจ้าเอามีดพร้า	ฆ่าให้ตายไม่น้อยใจ
๒๗๔ ๏ เพื่อนทำด้วยมารยา	เช็ดชลนาน้ำตาไหล
โอ้กูจะอยู่ไย	หนวยตาบอดนั่งกอดมือ
๒๗๖ ๏ ทำร้องอยู่ซึกซัก	ใครเขาจักมานับถือ
บ้านนอกออกลือชื่อ	ปิดปากหัวทุกตัวคน
๒๗๗ ๏ อนิจจากูน่าอาย	เรามิได้รู้เท่ากล
ตังเองแกล้งซอกซน	ให้เราหาจะพบหรือ
๒๗๘ ๏ ว่าพลางทางหยิบผ้า	คลุมเกศาร้องฮือๆ
อยู่กับพ่อแม่หรือ	เอาหยูกยามาแก้ไข
๒๗๙ ๏ เห็นแต่ท่านผู้อื่น	ยังไม่ลืนยิ่งดีใจ
ได้ดั่งจิตคิดไขว่	ของเจ้าแล้วแก้วไรทอง
๒๘๐ ๏ คนหนึ่งแล้วมิหนำ	คิดจะซ้ำเอาเป็นสอง
น้ำใจเจ้าไรทอง	คิดอย่างนี้แล้วสิหวา
๒๘๑ ๏ ภริยังได้ฟังพลัน	คำนายดันกล่าวมุสา
นางมิได้จะโกรธา	แก่ภัสดาผู้ภักดี
๒๘๒ ๏ จึงตักเอาอุทกา	ล้างพักตราให้สามี
วอนว่าข้าพเจ้านี้	มิได้แกล้งอย่าแคลงใจ
๒๘๓ ๏ เอาน้ำมาลูบไล้	พอจะหายไม่เป็นไร
นายดันรับขันไว	มาลูบไล้ไปหลายที
๒๘๔ ๏ แล้วบอกภริยัง	มันไม่ฟังยังเหมือนที่
จะคิดกลใดดี	แสบเหลือแสบแทบอาสัญ
๒๘๕ ๏ หยูกยาของใครมี	ถามให้พี่จงเร็วพลัน
พ้นที่จะอดกลั้น	เร็วเถิดแม่อย่าแชเชือน
๒๘๖ ๏ ได้ยินผัวร่ำร้อง	อกนางน้องเร่งเปลือนๆ
วิ่งลงจากบนเรือน	ถามเพื่อนบ้านท่านทั้งหลาย
๒๘๗ ๏ ใครว่าสิ่งใดดี	นางเทวีมาใส่ให้
เพื่อนว่ายังไม่หาย	ลืนไม่ได้ให้มืดมน
๒๘๘ ๏ นางไปทุกวัดวา	ถามเอายาพระชีต้น
สิ่งใดที่ขัดสน	หามาไว้มิให้ขาด
๒๘๙ ๏ ถามยานายสุกแก้ว	ชื่อว่าแผ้วนภากาศ
ตีค่าเฟื้องห้าบาท	มาใส่ก็ไม่หาย
๒๙๐ ๏ ถามยาตาบัวศรี	ว่าคุณพี่ฉันขอไว้
เอ็นดูช่วยบอกให้	ปูนเข้าตาเอาไหรใส่
๒๙๑ ๏ ทุกข์ร้อนไปไยเจ้า	ให้เอาน้ำมะพร้าวไฟ
สารทองเผาแล้วใส่	สองสามคราถ้าไม่หาย
๒๙๒ ๏ มันดีสิ้นทีน้อง	ค่าตำลึงทองของผีให้
ทำใส่ถ้าไม่หาย	ตีให้ตายอ้ายบัวศรี
๒๙๓ ๏ นางฟังดังได้แก้ว	ก็คลาดแคล้วไปจากที่
ถึงวัดท่านขรัวมี	ขอพร้าวไฟรีบไปพลัน
๒๙๔ ๏ อาจารย์ท่านพรรณนา	ว่าเวราของนายดัน
สิ้นแล้วแต่เพียงนั้น	วาสนาครันมาค้ำชู
๒๙๕ ๏ ตาบัวศรีที่บอกยา	อุปมาเหมือนเวศหนู
ลงมาในชมพู	แนะยาให้แก่นวลนาง
๒๙๖ ๏ คือดังน้ำทิพย์แก้ว	ใส่เข้าแล้วแผ้วสว่าง
เพื่อนแลเห็นรางๆ	บอกแก่นางผู้เมียขวัญ
๒๙๗ ๏ ยาใครสุดใจพี่	ของเขาดีวิเศษครัน
นางบอกแก่นายดัน	ยาของพ่อหมอบัวศรี
๒๙๙ ๏ ฟังพลางทางดีใจ	เอามาใส่ถ้วนสามที
ค่อยลืนชื่นขึ้นดี	คือได้ทิพย์พิมานเมือง
๒๙๙ ๏ กุศลตามมาทัน	เวรานั้นค่อยปลดเปลื้อง
อุปมาดังดาวเรือง	พระทรงธรรม์สุวรรณสาม
๓๐๐ ๏ พระบิตุเรศพระมารดา	ทุกข์ทรมาอยู่ช้านาน
ครั้นสิ้นกรรมภูบาล	กุศลนั้นตามมาทัน
๓๐๑ ๏ ทำให้ตาเกิดเปิด	เห็นประเสริฐทุกสิ่งอัน
ถึงเราท่านทุกวัน	ก็เหมือนกันอย่าสงสัย
๓๐๒ ๏ โรคาและพยาธิ	เกิดอาพาธสิ่งใดๆ
เพราะเวรากรรมเองไซร้	ยายากนักที่จักหาย
๓๐๓ ๏ โทษหมอว่าไม่ดี	โทษฤๅษีผู้แต่งให้
อ้ายเหล่าพวกนี้ไซร้	ใครหมอยาอย่าให้ทาน
๓๐๔ ๏ มันไม่คิดถึงกรรม	ที่ได้ทำแต่ก่อนกาล
กลับโกรธเอาแต่ท่าน	ผู้เจ้ายาว่าไม่ดี
กาพย์ฉบัง ๑๖
๓๐๕ ๏ จักแจ้งแต่งข้อต่อไป	เมื่อนายดันไซร้
ตาชื่นลืนเห็นแลหนา
๓๐๖ ๏ นายดันจึงถามภรรยา	ว่าน้องเจ้าอา
หมอยาท่านอยู่แห่งใด
๓๐๗ ๏ นางบอกนายดันด้วยไว	หมอยานั้นไซร้
เขาอยู่หัวไตรแต่ไรมา
๓๐๙ ๏ นายดันจึงมีวาจา	หาตัวเขามา
พบพี่สักทีดีจริง
๓๐๙ ๏ เร็วไวไปเถิดยอดมิ่ง	ว่าพี่นี้ประวิง
ขวนขวายว่าให้พบกัน
๓๑๐ ๏ นางไรคลาไคลไปพลัน	ครั้นถึงเคหัน
จรจรัลขึ้นสู่เคหา
๓๑๑ ๏ วันนั้นบัวศรีไคลคลา	อยู่ที่ป่าช้า
ยังแต่ภรรยาอยู่บนเรือน
๓๑๒ ๏ เมื่อเห็นนางไรไคลเคลื่อน	ขึ้นไปบนเรือน
จึงเอื้อนวาทีภิปราย
๓๑๓ ๏ ว่าดูราเจ้าโฉมฉาย	แม่มามุ่งหมาย
มาหาตายายเพื่อใด
๓๑๔ ๏ ธุระเกี่ยวข้องเป็นไฉน	เจ้าจงบอกไป
เถิดแม่ยอดไยหลานอา
๓๑๕ ๏ นางไรบอกไปบ่ช้า	ว่าตัวของข้า
มาหาพ่อขรัวบัวศรี
๓๑๖ ๏ แกนั้นบอกยาตาดี	ให้แก่ข้านี้
จึงข้าจรลีมาหา
๓๑๗ ๏ ครานั้นจึงนางภรรยา	จึงมีวาจา
เขาไปป่าช้านางนงเยาว์
๓๑๘ ๏ วันนี้เขาเอาผีเผา	แกไม่ไปเปล่า
ไม่สาดก็ผ้าพามา
๓๑๙ ๏ เจ้าจงกลับไปก่อนหรา	จึงค่อยมาหา
ให้เขากลับมาแต่เปรว
๓๒๐ ๏ นางจึงกราบลาโดยเร็ว	ยกกะเฌอใส่เอว
เดินมาพบบัวศรีที่ตรอก
๓๒๑ ๏ นางจึงมีวาจาบอก	ว่าข้าไม่หลอก
แก่พ่อตาหมอบัวศรี
๓๒๒ ๏ นายดันใช้ข้ามานี้	เชิญพ่อบัวศรี
ไปเรือนสักทีแลหนา
๓๒๓ ๏ ด้วยคุณบอกยาใส่ตา	หายแล้วแหละหนา
จึงใช้ข้ามาเชิญไป
๓๒๔ ๏ บัวศรีวาทีปราศรัย	ยาของข้าไซร้
หาไหนจะได้ไม่มี
๓๒๕ ๏ นี่แหละเป็นยาของผี	ให้แก่ข้านี้
ของใครไม่มีแลหนา
๓๒๖ ๏ พูดพลางพากันเดินมา	บัดเดี๋ยวมิช้า
มาถึงเคหาด้วยไว
๓๒๗ ๏ นายดันครั้นเห็นแต่ไกล	ร้องเชิญด้วยไว
ขึ้นมานั่งในเคหา
๓๒๘ ๏ บัวศรีได้ฟังวาจา	ขึ้นไปบ่ช้า
นั่งบนเคหาเร็วไว
๓๒๙ ๏ นายดันพูดจาปราศรัย	ว่าข้าขอบใจ
หนวยตาข้าไซร้ได้หาย
๓๓๐ ๏ เทถุงเงินออกยื่นให้	สามบาทโดยหมาย
บัวศรีรับไว้ยินดี
๓๓๑ ๏ เพื่อนจึงลามาทันที	ถึงเคหานี้
อยู่สุขเปรมปรีนักหนา
๓๓๒ ๏ นายดันอยู่กับภรรยา	ประมาณนานมา
จนหนวยตาหายดิบดี
กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
๓๓๓ ๏ พ่อแม่สองรา
นายดันนั้นหนา	ครั้นรู้ข่าวนี้
ว่านายดันนั้น	หนวยตามันดี
เฒ่าทั้งสองศรี	ยินดีนักหนา
๓๓๔ ๏ หยุดบทงดพลัน
กล่าวถึงนายดัน	อยู่กับภรรยา
ทำมาค้าขาย	สบายนักหนา
เพราะว่าหนวยตา	หายแล้วเป็นดี
๓๓๕ ๏ ประมาณนานมา
ได้สิบปีตรา	ค่อยมามั่งมี
ด้วยเป็นเชื้อชาติ	มารยาทเศรษฐี
เงินทองมากมี	เศรษฐีพ่อค้า
๓๓๖ ๏ ส่วนนางริ้งไร
เจ้าทรงครรภ์ไว	เพื่อนถนอมรักษา
ครั้นถ้วนทศมาส	หวั่นหวาดวิญญาณ์
นางเจ็บครรภา	ประสูติทรามวัย
๓๓๗ ๏ เป็นชายล้ำเลิศ
งามยิ่งประเสริฐ	คือทองหล่อใหม่
ฝ่ายญาติกา	ต่างมาดีใจ
หมดมลทินใน	กามัยรจนา
๓๓๘ ๏ นายดันคนรู้
เขียนยันต์ปากประตู	กันเพทมายา
ต่างคนคลาไคล	กลับไปเคหา
อยู่หลายวันมา	ลูกยาเติบใหญ่
๓๓๙ ๏ ครั้นถึงวันดี
มาพร้อมอึงมี่	น้องพี่นางไร
ฝ่ายข้างนายดัน	มาพลันด้วยไว
จึงทำขวัญไท	ลูกรักเสน่หา
๓๔๐ ๏ จึงให้นามกร
ชื่อเจ้าบังอร	ทองดึงภูงา
ต่างมาให้พร	รีบจรไคลคลา
ทองดึงลูกยา	ค่อยมาทรงวัย
๓๔๑ ๏ ข้างฝ่ายนายดัน
ด้วยกุศลนั้น	เข้ามาดลใจ
รำลึกถึงกรรม	ทำมาแต่ไร
เพื่อนจึงปราศรัย	แก่ไรนางน้อง
๓๔๒ ๏ ดูราน้องรัก
แก้วพี่มีศักดิ์	พี่จักจากห้อง
ไปบวชเป็นสงฆ์	มั่นคงแล้วน้อง
เจ้าอย่าหม่นหมอง	เชิญน้องเอาบุญ
๓๔๓ ๏ บาลีมีมา
ผู้ใดศรัทธา	บวชผัวก่อกุล
บวชลูกบวชข้า	ท่านว่าได้บุญ
จงเชื่อในคุณ	พระศาสดาจารย์
๓๔๔ ๏ ฝ่ายข้างนางไร
ฟังผัวปราศรัย	มีใจชื่นบาน
เชิญบวชเถิดพี่	น้องมิเป็นมาร
เสร็จแล้วมินาน	แจ้งการญาติกา
๓๔๕ ๏ บอกแล้วทันที
มาพร้อมอึงมี่	อยู่ที่วัดวา
จัดแจงทำขวัญ	แล้วพลันมิช้า
นิมนต์พระมา	นั่งในโบสถ์พลัน
๓๔๖ ๏ ครั้นแล้วแห่นาค
ผู้คนมามาก	เจ้านาคจรจรัล
เวียนสามรอบแล้ว	จึงแคล้วผายผัน
ครองผ้าไตรพลัน	ลุเป็นสงฆ์ไว
๓๕๗ ๏ ครั้นเสร็จยะถา
อุบาสกสิกา	ต่างลาคลาไคล
กลับสู่เคหา	ที่อยู่อาศัย
พระดันนั้นไซร้	มาสู่กุฎี
๓๔๘ ๏ ฝ่ายนางอรทัย
อุ้มลูกคลาไคล	ไปเรือนทันที
เป็นสุขหรรษา	ด้วยบารมี
สุขเกษมเปรมปรี	เป็นจีรังการ