อิศปปกรณัม
กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
คำนำ
นิทานอีสปเป็นที่นิยมแพร่หลายทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทย มีจำนวนกว่าพันเรื่อง เป็นผลงานของนักเล่านิทานชาวกรีกโบราณเมื่อประมาณ ๖๒๐ - ๕๖๕ ปี ก่อนคริสต์ศักราช เนื้อเรื่องส่วนใหญ่มีตัวละครเป็นสัตว์ กสิกร และเทพเจ้า จบด้วยสุภาษิตสอนใจ ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่านิทานอีสปแพร่หลายสู่เมืองไทยเมื่อใด ปรากฏแต่เพียงสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้แปลนิทานอีสปออกเผยแพร่ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๓ แล้ว
หนังสือเรื่อง “อิศปปกรณัม” นี้ ต้นฉบับหนังสือสมุดไทย มีจำนวนกว่า ๓๐๐ เรื่อง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์แปล และพระราชนิพนธ์โคลงสุภาษิต ร่วมกับนักปราชญ์ราชบัณฑิตในรัชสมัย เช่น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ พระยาศรีสุนทรโวหาร พระเทพกระวี พระยาราชสัมภารากร และขุนท่องสื่อ มีโคลงสุภาษิตพระราชนิพนธ์ ๔ เรื่อง คือ ราชสีห์กับหนู บิดากับบุตรทั้งหลาย สุนัขป่ากับลูกแกะ และกระต่ายกับเต่า ต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยดำเส้นดินสอขาว เส้นรง และเส้นหรดาล เก็บรักษาอยู่ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรุงเทพฯ นิทานและโคลงแต่ละเรื่องมีตัวเลขกำกับเรียงลำดับ และมีบางช่วงที่เว้นข้ามลำดับไป
/*(2)*/สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ได้มอบหมายให้นางดาวรัตน์ ชูทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการพิเศษ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม เป็นผู้ตรวจสอบชำระและศึกษาวิจัย เรียบเรียงขึ้น เนื่องจากพิจารณาเห็นว่าเป็นหนังสือที่ทรงคุณค่าทางด้านวัฒนธรรม อักษรศาสตร์และวรรณคดี เป็นงานวรรณกรรมแปลจากภาษาอังกฤษในยุคเริ่มแรก ทำให้เห็นกลวิธีสร้างสรรค์งานแปล มีการนำเรื่องราวจาก “อิศปปกรณัม” มาปักเป็นภาพปักเครื่องประดับพระเมรุ ท้องสนามหลวง รัตนโกสินทร์ศก ๑๐๘ และอีกหลายคราว “อิศปปกรณัม” เป็นหนังสือสำคัญที่ได้รับความนิยมในสมัยรัชกาลที่ ๕ สืบเนื่องมาจนปัจจุบัน พระจรัสชวนะพันธ์ได้เคยนำข้อมูลมาแต่งหนังสือนิทานอีสป ฉบับกระทรวงศึกษาธิการ ใช้เป็นหนังสืออ่านประกอบในชั้นประถมปีที่ ๒ การจัดพิมพ์ครั้งนี้แม้ยังไม่พบต้นฉบับบางเรื่องแต่นับเป็นครั้งที่สมบูรณ์ที่สุด
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ “อิศปปกรณัม : วรรณกรรมแปลจากตะวันตกยุคแรกของไทย” นี้ จะอำนวยประโยชน์แก่ท่านผู้สนใจโดยทั่วกัน
(นายอนันต์ ชูโชติ)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
๘ สิงหาคม ๒๕๖๑
บทคัดย่อ
/*1*/นิทาน “อิศปปกรณัม” เป็นวรรณกรรมแปลเรื่องนิทานอีสปในสมัยรัชกาลที่ ๕ ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษฉบับใด พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแปลและพระราชนิพนธ์โคลงสุภาษิตท้ายเรื่องร่วมกับกวีและนักปราชญ์ราชบัณฑิตหลายท่าน อาทิ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พระยาศรีสุนทรโวหาร พระยาราชสัมภารากร และน่าจะมีกวีที่ไม่ปรากฏนามอีกหลายท่าน ทำนองแต่งเป็นนิทานร้อยแก้วขนาดสั้น ใช้ภาษาที่เรียบง่าย ส่วนใหญ่จบด้วยโคลงสุภาษิตสอนใจให้ข้อคิดแนวทางการดำเนินชีวิต
สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร มีต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเรื่อง “อิศปปกรณำ” จำนวน ๒๗ เล่ม ประกอบด้วยนิทานอีสปกว่า ๓๐๐ เรื่อง โดยกรมศิลปากรได้ตรวจสอบชำระจัดพิมพ์ครั้งนี้ ๒๔๕ เรื่อง ทั้งนี้ อิศปปกรณัม เป็นผลงานแปลวรรณกรรมจากภาษาอังกฤษในยุคแรก ๆ ของไทย และมีผู้แปลหลายคน การใช้ภาษาอาจมีการลักลั่น ตลอดจนเป็นการแปลวรรณกรรมต่างขาติ ต่างวัฒนธรรม ผู้แปลจึงต้องมีกลวิธีในการกล่าวถึงสิ่งใกล้ตัวให้ผู้อ่านในยุคนั้นเข้าใจ และแม้นิทานอิศปปกรณัมจะเป็นวรรณกรรมจากซีกโลกตะวันตก แต่ด้วยมีแนวคิดด้านคุณธรรม จริยธรรม ปรัชญาการดำรงชีวิต เป็นที่ยอมรับตามหลักสากลและใกล้เคียงกับแนวคิดของไทย จึงทำให้เป็นที่ชื่นชอบและนิยมแพร่หลายในไทย
เรื่องอิศปปกรณัม นี้ ถือเป็นวรรณกรรมสำคัญสมัยรัชกาลที่ ๕ จึงได้มีการจัดทำภาพปักเครื่องประดับพระเมรุ ท้องสนามหลวงจากโคลงสุภาษิตท้ายเรื่อง และยังเป็นต้นกำเนิดนิทานอีสปอีกสองสำนวนในสมัยรัชกาลที่ ๖
คำชี้แจง
/*3*/นิทานกับเด็กเป็นสิ่งคู่กัน เราต่างเติบโตมากับความอบอุ่นในครอบครัวและนิทานประเภทต่าง ๆ ได้แก่ นิทานชาดก นิทานที่มีเรื่องราวของพระราชา พระราชินี เจ้าชาย เจ้าหญิง แม่มด รวมทั้งนิทานที่มีตัวละครเป็นสัตว์สิ่งของและพืชที่พูดได้ ซึ่งมีมาก่อนที่นักวิชาการจะบัญญัติศัพท์คำว่า “บุคลาธิษฐาน” เสียอีก นานาประเทศทั่วโลกต่างมีนิทานท้องถิ่นของตนเอง และยินดีรับการเผยแพร่ของนิทานต่างชาติ นอกจากความสนุกสนานแล้ว นิทานไม่ว่าจะเป็นของชาติใดภาษาใด มักแฝงคติธรรมคำสอน “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” ซึ่งจะช่วยกล่อมเกลาจิตใจให้เยาวชนเติบโตเป็นคนดี พร้อมทั้งขี้นำแนวทางการดำเนินชีวิต ซึ่งถือเป็นวัฒนธรรมร่วมเป็นเอกลักษณ์ของนิทานและเป็นสิ่งที่ทำให้เรานิยมยอมรับนิทานต่างชาติต่างภาษาต่างวัฒนธรรมได้
เฉพาะประเทศไทยนอกจากนิทานพื้นบ้านแล้ว นิทานอีสปก็เป็นที่รู้จักและนิยมแพร่หลาย อาจกล่าวได้ว่า ในปัจจุบันนี้นิทานอีสป เช่น เรื่องราชสีห์กับหนู กบเลือกนาย เทพารักษ์กับคนตัดฟืน ฯลฯ อาจเป็นที่รู้จักของเยาวชนไทยมากกว่านิทานเรื่องตาม่องล่าย เจ้าแม่สร้อยดอกหมาก ท้าวหมาหยุย พญาคันคาก ซึ่งเป็นนิทานพื้นบ้านของไทย ทั้ง ๆ ที่ปรากฏหลักฐานว่านิทานอีสปเพิ่งเผยแพร่เข้ามาสู่ประเทศไทยยังไม่ถึง ๒๐๐ ปี หลังจากที่หมอบรัดเลย์ได้แปลนิทานอีสปลงในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์แล้ว ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้มีหนังสือนิทานอีสปแปลโดยคนไทยเกิดขึ้น คือเรื่อง “อิศปปกรณัม” ซึ่งในช่วงเวลานั้น อิทธิพลของวรรณคดียุโรปได้แผ่เข้ามาในประเทศไทย เป็นผลให้วรรณคดีไทย/*4*/เปลี่ยนแปลงรูปแบบและเนื้อหา เกิดวรรณกรรมแปล และวรรณกรรมรูปแบบใหม่มาแทนที่เรื่องจักร ๆ วงศ์ ๆ ที่คนไทยคุ้นเคย มีการแปลวรรณกรรมภาษาตะวันตกเป็นภาษาไทย นิทาน “อิศปปกรณัม” นับเป็นวรรณกรรมแปลจากภาษาอังกฤษในยุคแรกของไทย และเป็นวรรณกรรมที่น่าจะได้รับความนิยมและมีความสำคัญเรื่องหนึ่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องจากมีการนำโคลงสุภาษิตอิศปปกรณัมไปจัดทำภาพปักเครื่องตั้งประดับงานพระเมรุท้องสนามหลวงหลายคราว และเป็นต้นกำเนิดของวรรณกรรมนิทานอีสปอีกสองสำนวนในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ นิทานอีสป ของ พระจรัสชวนะพันธ์ และนิทานอีสป ของ ภราดา ฟ. ฮีแลร์ แม้เวลาจะผ่านมากว่าร้อยปี แต่คติธรรมคำสอนในเรื่องนิทานอิศปปกรณัมยังคงทันสมัยและเป็นจริง นอกจากนี้ยังให้ความรู้เรื่องพัฒนาการทางการใช้ภาษาอีกด้วย
งานศึกษา วิเคราะห์ วิจัยวรรณกรรมฉบับนี้จะสำเร็จลุล่วงไม่ได้ หากไม่ได้รับความช่วยเหลือและความอนุเคราะห์จากผู้มีพระคุณหลายท่าน ดังที่จะขอกล่าวคำขอบคุณต่อไปนี้ ขอบคุณภัณฑารักษ์เชี่ยวชาญ นางสาวเด่นดาว ศิลปานนท์ กรุณาให้คำปรึกษา และเอื้อเฟื้อข้อมูลงานวิจัย เรื่อง “ผ้าปักโคลงสุภาษิตอิศปปกรณำ เครื่องตั้งงานพระเมรุท้องสนามหลวง ร.ศ. ๑๐๘” ขอบคุณศาสตราจารย์ ดร. รื่นฤทัย สัจจพันธุ์ ที่กรุณาเป็นที่ปรึกษาแนะนำแนวทางและประเด็นศึกษา ขอบคุณ นายนาวี พงษ์กาญจนะ กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ นางสาวน้ำทิพย์ นงสูงเนิน กลุ่มไมโครพิล์ม ขอบพระคุณอาจารย์ทุกท่านที่ประสิทธิ์ประสาทความรู้ด้านต่าง ๆ ขอบคุณนายวัฒภูมิ ทวีกุล และ /*5*/Assumption Museum สำหรับความร่วมมือและอนุเคราะห์ต้นฉบับนิทานอีสป ของ ภราดา ฟ. ฮีแลร์ เพื่อใช้ในการศึกษาค้นคว้า และบุคคลท่านอื่น ๆ ซึ่งไม่ได้กล่าวถึง ที่เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ งานศึกษาวิเคราะห์วิจัยนี้สำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี
ดาวรัตน์ ชูทรัพย์
/**/บทวิจัยอิศปปกรณัม :
วรรณกรรม แปลจากตะวันตกยุคแรกของไทย
บทที่ ๑
ปัญหาและขอบเขตงานวิจัย
/*9*/ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา
นิทานอีสป เป็นวรรณกรรมเก่าแก่มากว่า ๒,๐๐๐ปี ที่มีต้นกำเนิดมาจากนักเล่านิทานชาวกรีกชื่อ “อีสป” (Aesop) ด้วยเนื้อหาของนิทานที่มีความสนุก เข้าใจง่าย อีกทั้งยังสอดแทรกข้อคิดคติสอนใจต่าง ๆ ทำให้นิทานอีสปที่นิยมของคนในสังคมทั้งในยุคสมัยที่อีสปยังมีชีวิตอยู่ ในสมัยต่อมา และยังคงเป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวางจนถึงปัจจุบัน
การเผยแพร่ของนิทานอีสป เริ่มต้นในลักษณะของ “วรรณกรรมมุขปาฐะ” หรือการบอกเล่าแบบปากต่อปาก ไม่มีการจดบันทึกนิทานเอาไว้เป็นลายลักษณ์อักษร แม้จะมีตำนานที่กล่าวถึงความพยายามรวบรวมนิทานอีสปอยู่หลายตำนาน แต่ก็ไม่เป็นที่แน่ชัดนัก จนกระทั่งประมาณศตวรรษที่ ๑๓ – ๑๔ หรือ พุทธศตวรรษที่ ๑๘ - ๑๙ แมกซิมุส พลานูเดส (Maximus Planudes) นักพรตชาวกรีก ได้แปลนิทานอีสปจากภาษาละตินเป็นภาษาอังกฤษ ทำให้นิทานอีสปเริ่มแพร่หลายไปยังหลาย ๆ ประเทศ และมีการนำนิทานอีสปมาแปลเป็นภาษาต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า ๒๕๐ ภาษาทั่วโลก รวมถึงภาษาไทยด้วย
ไม่มีหลักฐานปรากฏแน่ชัดว่านิทานอีสปเริ่มเข้ามาสู่ประเทศไทยตั้งแต่เมื่อใด แต่ในสมัยรัชกาลที่ ๓ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ (Dan Beach M.D.) ชาวอเมริกัน ได้จัดพิมพ์นิทานอีสปลงในหนังสือ จดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ (The Bangkok /*10*/Recorder) และต่อมาสมัยรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงแปลนิทานอีสปจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย ตั้งชื่อว่า “อิศปปกรณำ” จากนั้นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงแนะนำให้บุคคลต่าง ๆ อาทิ พระยาศรีสุนทรโวหาร พระยาราชสัมภารากร พระเทพกระวี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ขุนท่องสื่อ ขุนทิพยวินัย และขุนภักดีอาษา ร่วมกันแปลและเรียบเรียงนิทานอีสปเพิ่มเติม ด้วยประโยคที่สั้น และใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย นอกจากนี้ยังมีการวิเคราะห์ สรุปเนื้อหาและประพันธ์โคลงสี่สุภาพขึ้น เพื่อเป็นสุภาษิตในการสั่งสอนในลักษณะ “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” เพิ่มเติมท้ายนิทานแต่ละเรื่องด้วย ทั้งนี้ มิได้มีการบันทึกวันเวลาที่ประพันธ์วรรณกรรมไว้อย่างชัดเจนว่าแปลวรรณกรรมเรื่องนี้ขึ้นเมื่อใด
“อิศปปกรณำ” นับเป็นวรรณกรรมไทยที่แปลจากนิทานอีสปโดยคนไทยเรื่องแรก และเป็นการแปลวรรณกรรมไทยจากวรรณกรรมภาษาอังกฤษยุคแรก ๆ ในยุคที่คนไทยเริ่มสนใจและเปิดกว้างยอมรับสิ่งแปลกใหม่ของโลกตะวันตก กลวิธีการแปลทั้งด้านภาษา ตลอดจนการแปลความจากวรรณกรรมต่างชาติต่างวัฒนธรรมให้ผู้อ่านซึ่งเป็นคนไทยเข้าใจเป็นเรื่องที่น่าสนใจ เนื่องจากเป็นยุคก่อนหน้าที่จะมีข้อกำหนดเกี่ยวกับการบัญญัติศัพท์ การถอดคำจากภาษาอังกฤษ ระบบการถ่ายถอดตัวอักษร สระ พยัญชนะจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย รวมทั้งการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษและการบัญญัติศัพท์ จึงยังไม่มีกฎเกณฑ์เกี่ยวกับเรื่องนี้ที่แน่นอนตายตัว เช่นเดียวกับวรรณกรรมแปลจากภาษาอังกฤษและวรรณกรรมที่อ้างอิงชื่อบุคคลหรือสถานที่ภาษาอังกฤษร่วมยุคสมัย โดยมากมักเป็นการเขียนคำตามเสียงอ่าน และอีกประเด็นหนึ่งที่น่าศึกษาคือ เหตุใดนิทานอีสปจึงเป็นที่นิยมยอมรับของคนไทย
/*11*/วัตถุประสงค์
๑. เพื่อตรวจสอบชำระ ศึกษา และจัดพิมพ์ วรรณกรรมเรื่องอิศปปกรณัมเผยแพร่เพื่อประโยชน์ทางการศึกษา
๒. เพื่อศึกษา วิเคราะห์ วิจัย หากรอบระยะเวลาการประพันธ์ ตลอดจนข้อมูลองค์ความรู้ด้านวิวัฒนาการ กลวิธีและการใช้ภาษาในการแปลของกวี
๓. เพื่อให้เกิดความเข้าใจและตระหนักในคุณค่าของวรรณกรรมไทย
ขอบเขตการศึกษาวิจัย
เนื่องจากในปัจจุบันยังไม่มีการนำต้นฉบับวรรณกรรมเรื่องอิศปปกรณัมมาตรวจสอบชำระและเผยแพร่มาก่อน ในการศึกษาเพื่อเรียบเรียงงานวิจัยฉบับนี้ จึงใต้ตรวจสอบชำระเนื้อหาจากต้นฉบับหนังสือสมุดไทย จัดทำต้นฉบับเพื่อพิมพ์เผยแพร่พร้อมกันเพื่อประโยชน์ทางการศึกษา และใช้เป็นข้อมูลในการศึกษาวิจัย รวมทั้งศึกษาวิจัยจากต้นฉบับหนังสือสมุดไทย หมู่นิทานร้อยแก้ว เรื่อง “อิศปปกรณำ” ที่เก็บรักษาอยู่ในสำนักหอสมุดแห่งชาติ จำนวน ๑๒ เล่ม ดังนี้
๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑ เรื่องที่ ๑ - ๒๔
๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๒ เรื่องที่ ๒๕ - ๕๑
๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๓ เรื่องที่ ๕๒ - ๗๘
๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๔ เรื่องที่ ๗๘ - ๑๐๖
/*12*/๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๕ เรื่องที่ ๑๐๗ - ๑๒๗
๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๖ เรื่องที่ ๑๐๖ - ๑๓๐
๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๖ เรื่องที่ ๑๓๑ - ๑๕๗
๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๗ เรื่องที่ ๑๕๘ - ๑๘๓
๙. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๖ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๙ เรื่องที่ ๒๑๔ - ๒๔๒
๑๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๗ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑๐ เรื่องที่ ๒๔๓ - ๒๗๑
๑๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๘ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรื่องที่ ๒๙๑-๒๙๘ - ๒๔๐,๓๐๒
๑๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๙ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรื่องที่ ๒๙๔ - ๓๐๙
ทั้งนี้ จะศึกษาวิจัยใน ๔ ประเด็นคือ เวลาที่ประพันธ์ กลวิธีการแปล การใช้ภาษา และคุณค่าของวรรณกรรม
ผลที่คาดว่าจะได้รับ
๑. วรรณกรรมเรื่องนิทานอิศปปกรณัมได้รับการตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่ อันจะเป็นประโยชน์ทางการศึกษาต่อไป
๒. ได้ทราบกรอบระยะเวลาการประพันธ์ที่ชัดเจนขึ้น
๓. ความรู้ด้านวิวัฒนาการ กลวิธีและการใช้ภาษาในการแปลของกวี
๔. เกิดความเข้าใจและตระหนักในคุณค่าของวรรณกรรมไทย
/*13*/ข้อตกลงเบื้องต้น
๑. เนื่องจากปัจจุบันยังไม่ทราบว่าวรรณกรรมเรื่องอิศปปกรณัมนี้ แปลมาจากนิทานอีสปฉบับภาษาอังกฤษฉบับใด จึงมิอาจศึกษาเปรียบเทียบกับต้นฉบับภาษาอังกฤษได้ แต่จะศึกษาโดยเทียบเคียงนิทานอิศปปกรณัมซึ่งตรวจสอบชำระขึ้นใหม่ในคราวเดียวกันนี้ กับต้นฉบับหนังสือสมุดไทย และวรรณกรรมร่วมสมัยของวรรณกรรมที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน
๒. ขอบเขตการวิจัยจะกล่าวถึงนิทานของไทยก่อนที่นิทานอีสปจะเผยแพร่เข้ามา และนิทานอีสปในยุคแรกของไทยโดยสังเขป ประเด็นศึกษาจะเน้นที่นิทานอิศปปกรณัม เนื่องจากแม้ว่าจะเป็นวรรณกรรมที่ประพันธ์จากนิทานอีสปโดยคนไทยฉบับแรก แต่ไม่เคยมีการพิมพ์เผยแพร่อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ ต้นฉบับส่วนใหญ่ยังไม่ได้รับการตรวจสอบชำระจัดพิมพ์เผยแพร่ จึงเป็นที่รู้จักน้อยกว่านิทานอีสปอีกสองสำนวนในสมัยรัชกาลที่ ๖ ซึ่งปัจจุบันยังมีการจัดพิมพ์เผยแพร่อยู่
๓. ในการตรวจสอบชำระวรรณกรรมเรื่อง “อิศปปกรณัม” นี้ได้คงการสะกดคำนาม ซึ่งเป็นคำทับศัพท์จากภาษาอังกฤษตามต้นฉบับหนังสือสมุดไทย เพื่อประโยชน์ทางการศึกษาวิวัฒนาการด้านการแปลและการใช้ภาษาของไทย
คำจำกัดความ
มีคำที่ใช้กล่าวถึงหรืออ้างอิงในงานวิจัยฉบับนี้ ดังนี้
อิศปปกรณัม ในงานวิจัย จะมีการสะกดเป็นสองแบบคือ อิศปปกรณำ และ อิศปปกรณัม ทั้งนี้ คำว่า “อิศปปกรณำ” เป็นการเขียนตามชื่อวรรณกรรมที่ปรากฏอยู่หน้าต้นหนังสือสมุดไทย และเป็นชื่อที่ใช้มาแต่ก่อน ส่วน “อิศปปกรณัม” เป็นการสะกดตามอักขรวิธีปัจจุบัน ซึ่งในทะเบียน/*14*/หนังสือสมุดไทยและใบปิดหน้าหนังสือสมุดไทยของหอสมุดแห่งชาติได้ใช้การสะกดแบบปัจจุบัน
ปกรณัม (อ่านว่า ปะ - กะ - ระ- นำ) แปลว่า เรื่อง, หนังสือหนังสือรวมเรื่องที่เกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งไว้
รวมความ อิศปปกรณัม หมายถึง หนังสือรวมเรื่องนิทานอีสป
ต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ในที่นี้หมายถึง ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเรื่องนิทานอีศป (อิศปปกรณัม) ซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ กลุ่มตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ
ชุบรง อธิบายเป็นสองคำคือ คำว่า “ชุบ” เป็นคำโบราณ แปลว่า เขียนหนังสือด้วยหมึก เป็นต้น. และคำว่า “รง” ซึ่งพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า น. ชื่อไม้ต้นชนิด น. ชื่อยางไม้ที่ได้จากไม้ต้น ๒ ชนิดในสกุล Garcinia วงศ์ Guttiferae คือ มะพูด (G. dulcisKurz) และ รง (G. hanburyi Hook.f.) ชนิดแรกให้ยางสีเขียว ๆ อมเหลืองเรียก รงกา ชนิดหลังให้ยางสีเหลืองเรียก รง ใช้ทำยาและเขียนหนังสือหรือระบายสี รงนั้นถ้าใช้ทองคำเปลวผสมเขียนตัวหนังสือหรือลวดลายต่าง ๆ เรียกว่า รงทอง.
สำรับ คำว่า สำรับ แปลว่า ของ หรือ คนที่รวมกันเข้าเป็นชุดเป็นวง. ในงานวิจัยนี้ มีกล่าวถึงหนังสือสมุดไทยคนละชุด ว่าหนังสือสมุดไทยต่างสำรับ
บทที่ ๒
ทบทวนวรรณกรรม : นิทานในประเทศไทย
/*15*/ความหมายของนิทาน
นิทาน หมายถึง เรื่องที่เล่าสืบต่อกันมา มุ่งให้ความสนุกสนานเพลิดเพลิน มักแฝงข้อคิด คติธรรม หรือมีคำสอนให้เป็นคนดี นิทานมักเริ่มต้นจากการเล่าเป็นวรรณกรรมมุขปาฐะก่อนที่จะมีการจดบันทึกหรือนำมาประพันธ์ขึ้นเป็นวรรณกรรมลายลักษณ์ ผู้เล่านิทานอาจเป็นพ่อแม่ปู่ย่าตายาย ผู้สูงอายุในครอบครัว ในชุมชน ครูอาจารย์ พระภิกษุหรือนักเล่านิทานที่มีความรู้ความสามารถทางภาษา สามารถเล่านิทานได้อย่างสนุกสนานมีสีสัน อาจใช้ลีลาท่าทางหรือใช้น้ำเสียงสูง ๆ ต่ำ ๆ เพื่อเพิ่มอรรถรส การเล่านิทานนอกจากให้ความสนุกสนานเพลิดเพลิน เป็นการฆ่าเวลา สร้างความสัมพันธ์ใกล้ชิดและปลูกฝังเจตคติที่ดี ช่วยกระตุ้นจินตนาการทำให้เด็กเป็นคนช่างคิด ช่างสังเกต และช่วยด้านความจำ เสริมสร้างสมาธิทั้งผู้เล่าและผู้ฟังแล้ว เนื้อหาในนิทานยังสอดแทรกข้อคิดสัจธรรม ทักษะการดำเนินชีวิต ซึ่งสามารถใช้เป็นสื่อในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมและปลูกฝังพฤติกรรมที่ดีให้แก่เด็ก ใช้เป็นเครื่องบ่มเพาะคุณธรรมและจริยธรรม ทำให้เด็กตระหนักถึงคุณงามความดี และสิ่งเหล่านี้จะพัฒนาเป็นอุปนิสัยและบุคลิกภาพติดตัวไปตลอดชีวิต นอกจากนี้ตัวของ “นิทาน” เองถือเป็นบทบันทึกทางคติชนวิทยา เป็นแหล่งรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับ ความคิด ความเชื่อ วัฒนธรรมประเพณี วิถีชาวบ้านสอดแทรกอยู่ในเนื้อหาของนิทานนานาประเทศทั่วโลก /*16*/จึงมีนิทานของประเทศตน และมีการแลกเปลี่ยน เผยแพร่ รวมทั้งรับนิทานจากชาติต่าง ๆ ทำให้เกิดการรับรู้และแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมการเผยแพร่ของวรรณกรรมนิทานสะท้อนให้เห็นถึงแนวคิดด้านคุณธรรมและจริยธรรมว่ามีความเป็นสากล แม้จะต่างเชื้อชาติต่างภาษา หากมีแนวคิดไปในทางเดียวกันสามารถเกิดการยอมรับนิทานจากต่างชาติต่างวัฒนธรรมได้
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้ความหมายคำว่านิทานไว้ว่า “น. เรื่องที่เล่ากันมา เช่น นิทานชาดก นิทานอีสป
เหตุ เช่น โรคนิทาน
เรื่องเดิม เช่นวัตถุนิทาน. (ป).”
พจนานุกรมของ อาจารย์เปลื้อง ณ นคร ให้ความหมายคำว่านิทานไว้ว่า “นิทาน (มค. นิทาน) น. เหตุ
เรื่องเดิม
คำเล่าเรื่อง, เรื่องนิยาย.”
นิทานในประเทศไทย
ก่อนที่นิทานอีสปจะแพร่หลายเข้ามานั้น ประเทศไทยเรามีนิทานอยู่ก่อนแล้วหลายประเภท ทั้งที่เป็นนิทานพื้นถิ่นของไทยเองและนิทานที่รับจากต่างประเทศ ทั้งประเทศทางโลกตะวันตกและโลกตะวันออก เช่น นิทานพื้นบ้าน นิยายปรัมปรา ตำนาน เทพปกรณัมนานาชาติ เช่น จีนและอินเดีย นิทานและตำนานอันมีบ่อเกิดจากมหากาพย์รามายณะ มหากาพย์มหาภารตะ รวมทั้งนิทานชาดกจากพระพุทธศาสนา ซึ่งเรียกกันว่า นิบาตชาดก หรือชาดกในนิบาต นอกจากนี้ยังมี “ปัญญาสชาดก” ที่เรียกกันว่า ชาดกนอกนิบาต มีรายละเอียดโดยสังเขป ดังนี้
/*17*/นิทานพื้นบ้านหรือชาวบ้าน (folktales)
พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรม ฉบับราชบัณฑิตยสภาให้ความหมายของคำว่านิทานชาวบ้าน ว่า
“นิทานที่มีรูปแบบเป็นมุขปาฐะ ได้ถ่ายทอดกันมาแบบปากต่อปาก จากชั่วคนหนึ่งไปสู่อีกชั่วคนหนึ่ง นิทานชาวบ้านหมายรวมไปถึงตำนาน นิทานอุทาหรณ์ นิทานเหลือเชื่อ เทพนิยาย นิทานของผีร้ายและวิญญาณ นิทานเรื่องเกี่ยวกับยักษ์และนักบุญ นิทานเรื่องผัว ๆ เมีย ๆ นิทานเรื่องนายและบ่าว และเรื่องตลกชาวบ้านสั้น ๆ ฯลฯ นิทานชาวบ้านของไทย เช่น เรื่องปลาบู่ทอง นางสิบสอง พิกุลทอง โสนน้อยเรือนงาม” (น.๒๐๙)
นิทานพื้นบ้านหรือนิทานชาวบ้าน เป็นนิทานที่เล่าสู่กันฟังในหมู่บ้าน ในท้องถิ่น หรือในภาคต่าง ๆ ของประเทศไทย ไม่ทราบผู้แต่ง อาจเป็นนิทานที่มีการแพร่กระจายในหลายท้องถิ่น คือนิทานเรื่องเดียวกันอาจมีการกล่าวอ้างว่าเป็นนิทานของคนหท้องถิ่นต่าง ๆ มากกว่า ๑ ท้องถิ่น เช่น ตำนานที่เกี่ยวข้องด้วยชื่อบ้านนามเมือง นิทานเกี่ยวกับปรากฏการณ์ธรรมชาติ ตำนานวีรบุรุษ นิทานเหล่านี้ มักถ่ายทอดโดยการเล่าจากความทรงจำต่อ ๆ กันมา และเผยแพร่จากท้องถิ่นหนึ่งไปสู่อีกท้องถิ่นหนึ่ง ทำให้มีความหลากหลาย คือมีหลายสำนวนและมีรายละเอียดเนื้อหาที่ต่างกัน อาจมีที่มาหลายแหล่ง เป็นนิทานพื้นบ้านที่มีถิ่นกำเนิตในประเทศไทยเอง เช่น นางอุทัยเทวี ผาแดง - นางไอ่ ท้าวคูลู - นางอั้ว ตาม่องล่าย เจ้าแม่สร้อยดอกหมาก ไกรทอง ปลาบู่ทอง โสนน้อยเรือนงาม ขุนข้าง-ขุนแผน ศรีธนญชัย นางนากพระโขนง เป็นต้น หรืออาจมีที่มาจากต่างประเทศ แต่คนไทยรับเข้ามาไว้ในวัฒนธรรมไทยอย่างกลมกลืน โยงใยเรื่องราวมาเป็นตำนานภูมิสถานของไทย เช่น จากมหากาพย์รามายณะของอินเดีย/*18*/ได้เกิดเป็นนิทานพื้นบ้านและตำนานไทยจำนวนมาก ยกตัวอย่างเฉพาะเรื่องท้าวกกขนากจากรามเกียรติ์เป็นที่มาของตำนานหลายเรื่องด้วยกัน อาทิ ตำนานเรื่องเขาวงพระจันทร์ ตำนานดินสอพองเมืองลพบุรี ตำนานเรื่องเหตุใดจึงห้ามนำน้ำส้มสายชูไปเมืองลพบุรี ตำนานเรื่องเหตุใดจึงมักเกิดไฟไหม้ที่เมืองลพบุรี นอกจากนี้ เรื่องรามเกียรติ์ยังเป็นต้นกำเนิดวรรณกรรมท้องถิ่นภาคต่าง ๆ ภาคอีสานคือ พระลัก-พระลาม ภาคเหนือ คือ เรื่องพรหมจักร-หรมาน เกิดตำนานและภูมินามในหลายภูมิภาค เช่น เขาทรพี จังหวัดนครราชสีมา ถ้ำพาลี จังหวัดพัทลุง ห้วยสุครีพ จังหวัดพัทลุง เขาขาด จังหวัดสระบุรี
นิทานพื้นบ้านที่เล่าสืบทอดกันมาในสังคมวัฒนธรรมไทยนั้นแบ่งออกได้หลายประเภท ตามลักษณะของเนื้อเรื่อง ลักษณะตัวละคร รูปแบบของการเล่า ตลอดจนวัตถุประสงค์ของการเล่า นักคติชนวิทยาแบ่งนิทานไทยออกเป็นประเภทต่างๆ ดังนี้ นิทานเทวปกรณ์หรือตำนานปรัมปรา (myth) นิทานมหัศจรรย์ (fairytale) นิทานชีวิต (novella) นิทานประจำถิ่น (legend) นิทานคติสอนใจ (didactic tale) นิทานอธิบายสาเหตุ (explanatory tale) นิทานเรื่องสัตว์ (animal tale) นิทานเรื่องผี (ghost story) นิทานมุขตลก (joke) นิทานเรื่องโม้ (tall tale) และนิทานเข้าแบบ (formula tale) ทั้งนี้ ได้มีการจำแนกประเภทนิทานแตกต่างกันออกไป โดยในบางแห่งได้รวมเอานิทานเทวปกรณ์หรือตำนานปรัมปรา (myth) นิทานมหัศจรรย์ (fairy tale) เป็นประเภทเดียวกัน และเรียกรวมว่า นิทานเทวปกรณ์หรือตำนานปรัมปรา (fairy tale) ซึ่งหากจำแนกโดยเนื้อหา สามารถแบ่งนิทานออกได้ดังนี้
นิทานเทวปกรณ์ เทพปกรณัม หรือตำนานปรัมปรา (fairy tale) หรืออาจเรียกว่า นิทานมหัศจรรย์ เป็นเรื่องเกี่ยวกับเทวดา นางฟ้า /*19*/เรื่องมหัศจรรย์เหนือธรรมชาติ เป็นความฝันและจินตนาการของผู้แต่ง เรื่องราวมักเกี่ยวข้องกับ พระราชา พระราชินี เจ้าหญิง เจ้าชาย แม่มด ยักษ์ สัตว์ประหลาด ตอนจบตัวละครที่ดีจะเป็นฝ่ายชนะ เช่น เรื่องพระอภัยมณี คาวี สังข์ทอง พระสุธน - มโนห์รา ยอพระกลิ่น ฯลฯ
นิทานมทัศจรรย์ประเภทวีรบุรุษ (Hero tale) มักเป็นเรื่องที่มีขนาดยาว อาจคล้ายชีวิตจริงหรือจินตนาการ เป็นเรื่องเล่าที่กล่าวถึงวีรบุรุษที่ต้องผจญภัยที่มีลักษณะเหนือมนุษย์ เช่น เรื่อง สิงหไกรภพ จำปาสี่ต้น ฝนสามฤดู เป็นต้น
นิทานชีวิต (Novella) เป็นเรื่องที่ดำเนินอยู่ในโลกของความจริง มีการระบุสถานที่และตัวละครชัดเจน อาจมีปาฏิหาริย์อิทธิฤทธิ์แต่เป็นไปในลักษณะที่เป็นไปได้โดยใช้สถานที่ เวลา ตัวละครที่มาจากความจริง เช่น ขุนช้าง-ขุนแผน พระอภัยมณี พระลอ ไกรทอง เป็นต้น
นิทานประจำถิ่น (Saga, Local legend) มักเป็นเรื่องแปลกพิสดารซึ่งเชื่อว่าเคยเกิดขึ้นจริง ณ สถานที่ใดสถานที่หนึ่ง บ่งบอกสถานที่และตัวละครชัดเจน อาจมาจากประวัติศาสตร์ ตัวละครอาจเป็นมนุษย์ สัตว์ เทพ อมนุษย์ เช่น เรื่อง พระยากง - พระยาพาน พระร่วง เจ้าแม่สร้อยดอกหมาก ตาม่องล่าย ท้าวปาจิตกับนางอรพิม เป็นต้น
นิทานคติสอนใจ (Parable) ตัวละครอาจเป็นคนหรือสัตว์มีเรื่องราวที่มักจบลงด้วยคติสอนใจ ผลแห่งกรรม แนวคิดที่ปรากฏในนิทานประเภทนี้คือ คุณค่าของจริยธรรม ความกตัญญู คุณแห่งการยึดมั่นในหลักธรรมของศาสนา เช่น เรื่องนกกระจอกลิ้นขาด ก่องข้าวน้อยฆ่าแม่ กำพร้าผีน้อย เป็นต้น
/*20*/นิทานอธิบายสาเหตุ (Explanatory tale) เป็นเรื่องอธิบายกำเนิด ความเป็นมาของสิ่งที่เกิดขึ้นในธรรมชาติ กำเนิดของสัตว์ว่าเหตุใดจึงมีรูปร่างลักษณะต่าง ๆ กำเนิดของพืช มนุษย์ ดวงดาวต่าง ๆ เป็นต้น เช่น ตำนานเวียงหนองสม ตำนานพญานาคเมืองหนองแส ทำไมจระเข้จึงไม่มีลิ้น กำเนิดดาวลูกไก่ ตำนานปรากฏการณ์ธรรมชาติ กำเนิดสุริยคราส จันทรคราส ฟ้าร้อง - ฟ้าผ่า (เมขลา - รามสูร) ลม ฝ่ายการธนาคารภายในประเทศ กลางวัน กลางคืน ฯลฯ รวมทั้งเรื่องที่แสดงถึงความเชื่อทางศาสนา สิ่งเหนือธรรมชาติ เป็นเรื่องเล่าที่ใช้อธิบายที่มาของพิธีกรรมความเชื่อต่าง ๆ ในบางแห่งได้จัดให้นิทานที่อธิบายถึงกำเนิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ จักรวาลกำเนิดโลก มนุษย์ สัตว์เหล่านี้ อยู่ในนิทานเทพปกรณัม (Myth)
นิทานเรื่องสัตว์ (Animal tale) เป็นเรื่องที่มีสัตว์เป็นตัวละครเอก มีเรื่องราวเหตุการณ์ที่แสดงให้เห็นพฤติกรรมที่เกิดขึ้นโดยปัญญาความฉลาดและความโง่เขลาของสัตว์ โดยเจตนาจะมุ่งสอนจริยธรรมหรือคติธรรม ซึ่งจัดเป็นเรื่องประเภทให้คติสอนใจ เช่น นิทานอีสป และปัญจตันตระ
นิทานเรื่องผี เป็นเรื่องเกี่ยวกับผีต่าง ๆ ซึ่งไม่ปรากฏชัดว่ามาจากไหน เกิดอย่างไร เช่น ผีหลังกลวงหรือผีหลังโพรง ผีกองกอย เสือสมิงฯลฯ
นิทานมุขตลก (Merry tale) เป็นเรื่องขนาดสั้นอาจเป็นเรื่องเกี่ยวกับมนุษย์ หรือสัตว์ จุดสำคัญของเรื่องอยู่ที่ความไม่น่าเป็นไปได้ ซึ่งเกี่ยวข้องกับความโง่ ความฉลาด การใช้เล่ห์เหลี่ยมกลลวง เช่นเรื่อง ตดอ้ายขโมย ศรีธนญชัย นิทานสี่สหาย (ไอ้หูกาง ไอ้สามมือปาม ไอ้ตูดแหลม และ ไอ้ขี้มูกมาก) เต่ากับลิง เป็นต้น
/*21*/นิทานศาสนา (Religious tale) เป็นเรื่องเกี่ยวกับศาสนา เช่น เรื่องเล่าเกี่ยวกับพระศาสดาและพระสาวก เป็นเรื่องแต่งขึ้นไม่มีในพระไตรปิฎก แต่บางแห่งเชื่อกันว่าเป็นเรื่องจริง
นิทานเข้าแบบ (Formula tale) เป็นเรื่องที่มีโครงเรื่องสนุกสนาน เช่น นิทานลูกโซ่ นิทานไม่รู้จบ และนิทานหลอกผู้ฟัง เช่น เรื่องยายกับตาปลูกถั่วปลูกงาให้หลานเฝ้า นิทานยายกับตาทำนาบนโคก
นิทานชาดก คำว่า ชาดก มาจากคำภาษาบาลีว่า ชาตก (ชา-ตะ-กะ) แปลว่า ผู้เกิดแล้ว ใช้เป็นคำเรียกเรื่องราวของพระพุทธเจ้าพระองค์ปัจจุบันซึ่งเสวยพระชาติในสภาพต่าง ๆ ทั้งที่เป็นมนุษย์และสัตว์ในอดีตชาติ และเป็นชื่อคัมภีร์ในพุทธศาสนา ซึ่งเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าแบบหนึ่งใน ๙ แบบที่เรียกว่า นวังคสัตถุศาสน์ (คำสอนของพระพุทธเจ้ามีองค์เก้า) สามารถแบ่งเป็น ๒ ประเภทใหญ่ ๆ ได้แก่ นิบาตชาดก และพาทิรกชาดก โดยนิบาตชาดก นั้น มีอยู่ในขุททกนิกาย พระสุตตันต/*22*/ปิฎก มีชาดกประมาณ ๕๔๗ เรื่อง เหตุที่เรียกว่านิบาตชาดกเพราะถูกจัดหมวดหมู่ตามจำนวนคาถา มีทั้งหมด ๒๒ หมวด หรือ ๒๒ นิบาต นิบาตสุดท้ายประกอบด้วยชาดก ๑๐ เรื่อง ซึ่งเป็นที่รู้จักแพร่หลายและถือว่าเป็นชาดกที่สำคัญที่สุด เรียกว่าทศชาติชาดกหรือพระเจ้าสิบชาติ กล่าวถึงการบำเพ็ญบารมีใน ๑๐ ชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ ก่อนจะมาเกิดเป็นพระโคตมพุทธเจ้า ทศชาติชาดกทั้ง ๑๐ เรื่อง ได้แก่ เตมียชาดก มหาชนกชาดก สุวรรณสามชาดก เนมิราชชาดก มโหสถชาดก ภูริทัตชาดก จันทชาดก นารทชาดก วิทูรชาดก และเวสสันตรชาดก ส่วนพาทิรกชาดกหรือชาดกนอกนิบาต หมายถึงชาดกที่ไม่ปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฎก ได้แก่ ปัญญาสชาดก ซึ่งพระภิกษุชาวเชียงใหม่ได้รวบรวมนิทานพื้นบ้านมาแต่งขึ้นเลียนแบบนิบาตชาดก เช่น พหลาคาวีชาดก สุธนชาดก สุบินชาดก สมุทโฆสชาดก สิริวิบุลกิตติชาดก สรรพสิทธิชาดก ซึ่งปัญญาสชาดกนี้เป็นบ่อเกิดของวรรณคดีไทยหลายเรื่อง
/*23*/ดังที่กล่าวแล้วว่าชาดกหรือนิทานชาดก คือ เรื่องราวในอดีตชาติของพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันหรือ พระโคตมพุทธเจ้า เมื่อเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์พระชาติต่าง ๆ โดยทรงถือกำเนิดเป็นมนุษย์บ้าง เป็นสัตว์บ้าง ได้บำเพ็ญบารมีคุณงามความดือย่างมั่นคงเพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ และพระองค์ทรงนำเรื่องราวมาเล่าให้พระสาวกฟังในโอกาสต่าง ๆ เพื่อแสดงหลักธรรมสุภาษิต ชาดกเป็นเรื่องเล่าคล้ายนิทาน บางครั้งจึงเรียกว่านิทานชาดก ในอรรถกถาจะมีแสดงไว้ในตอนท้ายของชาดกแต่ละเรื่องว่า ผู้ใดในอดีตชาติกลับชาติมาเกิดเป็นใครในสมัยพระพุทธเจ้า แต่ในบาลีพระไตรปิฎกกล่าวถึงเพียงบางเรื่อง เพราะฉะนั้นสาระสำคัญจึงอยู่ที่คุณงามความดีและอยู่ที่คติธรรมในนิทานนั้น ๆ
ปัญญาสชาดก หรือชาดกนอกนิบาต เกิดขึ้นโดยพระเถระชาวเชียงใหม่ได้รวบรวมนิทานพื้นบ้านในที่แพร่หลายในภูมิภาคนี้ แล้วนำมาแต่งขึ้นเลียนแบบทำนองชาตกัฏฐกถา (อรรถกถาชาดก) คือ นิทานชาดกหรือนิบาตชาดกจึงมักเรียกกันว่าชาดกนอกนิบาต สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าได้แต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ. ๒๐๐๐ - ๒๐๒๒ โดยเขียนไว้เป็นภาษาบาลี มีทั้งคำประพันธ์ที่เป็นร้อยแก้วและบทคาถาหรือบทร้อยกรอง ที่กล่าวว่าปัญญาสชาดกแต่งขึ้นเลียนแบบชาดกในนิบาตนั้น เหตุด้วยโครงสร้างของปัญญาสชาดกมีลักษณะเลียนแบบนิบาตชาดกหรืออรรถกถาชาดกที่นิทานแต่ละเรื่อง จะแบ่งเนื้อหาเรื่องราวออกเป็นสามส่วน ได้แก่ ปัจจุบันวัตถุ อดีตนิทาน และจบด้วยสโมธานหรือประชุมชาดก เนื้อเรื่องของนิทานชาดกทั้งนิบาตชาดกและปัญญาสชาดกจะเริ่มจากปัจจุบันวัตถุ คือ เหตุหรือปัญหาที่เกิดขึ้นในขณะนั้น เพื่อที่จะโยงเรื่องราวสู่อดีตนิทานอันเป็นส่วนที่สอง โดยสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทรงโยงใยเหตุ/*24*/ที่เกิดนั้นว่าเรื่องราวเช่นนี้ได้เคยเกิดมีขึ้นแล้วในอดีตเมื่อครั้งเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์ ซึ่งได้ทรงผ่านปัญหาต่าง ๆ เหล่านั้น โดยทรงมีพระปณิธานมุ่งมั่นในการบำเพ็ญบารมีอย่างมั่นคง ปรารถนาจะบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ ซึ่งท้ายที่สุดของแต่ละพระชาติ พระโพธิสัตว์จะสามารถบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณด้วยบารมีที่ถึงพร้อมในแต่ละพระชาติ ตอนจบของชาดกแต่ละเรื่องจะมี สโมธาน คือกล่าวถึงพระโพธิสัตว์และบุคคลต่าง ๆ ที่เกิดร่วมในชาตินั้น ได้กลับชาติมาเกิดเป็นผู้ใดในพระชาติปัจจุบันที่ทรงถือกำเนิดเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
โดยสรุป นิทานถือเป็นมรดกทางภูมิปัญญาของแต่ละชาติที่มีการเผยแพร่และสืบทอด รวมทั้งการรับเอานิทานจากชาติอื่นมาผสมผสานกับนิทานพื้นถิ่นของตนเอง นิทานนอกจากให้ความบันเทิงและเป็นบ่อเกิดวัฒนธรรมแขนงต่าง ๆ แล้ว ยังมีส่วนในการปลูกฝังคุณธรรมจริยธรรมและสร้างสรรค์สังคมอีกด้วย
บทที่ ๓
นิทานอีสปยุคเริ่มแรกในประเทศไทย
นิทานอีสปเป็นวรรณกรรมเก่าแก่มากว่า ๒,๐๐๐ ปี เชื่อกันว่าเป็นผลงานหรือมีต้นกำเนิดมาจากนักเล่านิทานชาวกรีกโบราณชื่อ “อีสป” (Aesop) ด้วยเนื้อหาของนิทานที่สนุก เข้าใจง่าย สอดแทรกข้อคิดคติสอนใจต่าง ๆ ทำให้เป็นที่นิยมแพร่หลาย ทั้งจากคนในสังคมร่วมยุคสมัยที่อีสปยังมีชีวิตอยู่ และยังคงเป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวางจนถึงปัจจุบัน
อีสป เป็นนักเล่านิทานชาวกรีกโบราณมีชีวิตอยู่เมื่อประมาณ ๕๖๔ - ๖๒๐ ปีก่อนคริสตกาล แม้จะไม่ปรากฏหลักฐานยืนยันการมีตัวตนและไม่มีผลงานเขียนของเขาหลงเหลืออยู่ แต่เชื่อว่าเขาเป็นเจ้าของนิทานซึ่งปัจจุบันเรียกว่า นิทานอีสป ซึ่งมีอยู่นับพันเรื่อง และยากระบุได้ว่านิทานเรื่องใดเป็นผลงานที่แท้จริงของเขา มีผู้เขียนประวัติของอีสปไปต่าง ๆ และมีการแต่งเพิ่มเติมจนทำให้เรื่องราวพิสดารมีสีสัน ข้อมูลจากงานวรรณกรรมโบราณซึ่งน่าจะเป็นเรื่องที่แต่งขึ้นชื่อ The Aesop Romance กล่าวว่าเขาเป็นทาสที่อัปลักษณ์ ได้รับอิสรภาพพ้นจากความเป็นทาสด้วยปัญญา ต่อมาได้เป็นผู้ถวายคำปรึกษาแต่พระมหากษัตริย์และนครรัฐต่าง ๆ บางตำนานว่าอีสปเป็นชาวเอธิโอเปียผิวดำ
/*26*/เฉลิม มากนวล ได้กล่าวถึงประวัติของอีสป ว่า
“ประวัติของนักเล่านิทานมผู้นี้เล่ากันว่า มีรูปร่างอัปลักษณ์เป็นทาสมาแต่กำเนิด สันนิษฐานกันว่าเกิด ณ ตำบล ฟรีเจีย (Phrygia) ในเกาะซามอส (Samos) ซึ่งเป็นเกาะเล็ก ๆ ในหมู่เกาะของกรีซ ช่วงชีวิตอยู่ในราว ๖๒๐ - ๕๖๔ ปีก่อน ค.ศ. ถึงแก่กรรม ๕๖๔ ก่อน ค.ศ. โดยถูกชาวเมืองเดลฟีซึ่งเป็นเมืองสำคัญที่สุดเมืองหนึ่งของกรีกจับโยบลงหน้าผาเพราะไม่พอใจคำพูดเปรียบเปรยของเขา
เมื่อเขาตายแล้ว Demetrius Phalereus แห่งนครเอเธนส์ได้รวบรวมนิทานของเขาจากความทรงจำในขณะนั้นเป็นลายลักษณ์อักษรเป็นภาษากรีกขึ้นเป็นครั้งแรกเมื่อประมาณ ๓๒๐ ปีก่อน ค.ศ. Phaedrus ได้แปลจากภาษากรีกเป็นภาษาละตินใน ค.ศ.ที่ ๑ และได้เพิ่มเติมนิทานให้มากกว่าเดิม นิทานอีสปที่ได้รับการถ่ายทอดเป็นฉบับภาษาอังกฤษที่ได้รับการยกย่องว่าสมบูรณ์ที่สุดคือฉบับของ William Caxton (ค.ศ. ๑๔๘๔) โดยเขาได้รวบรวมนิทานจากต้นฉบับของนิทานอีสปที่เก่าแก่มาเกือบทุกฉบับ”1
การเผยแพร่ของนิทานอีสป เริ่มแรกนั้นเป็นลักษณะของ “วรรณกรรมมุขปาฐะ” หรือการบอกเล่าแบบปากต่อปาก มิได้จดบันทึกนิทานเอาไว้เป็นลายลักษณ์อักษร แม้จะมีตำนานที่กล่าวถึงความพยายามรวบรวมนิทานอีสปอยู่หลายตำนาน แต่ก็ไม่เป็นที่แน่ชัดนัก จนกระทั่งประมาณศตวรรษที่ ๑๓ - ๑๔ หรือพุทธศตวรรที่ ๑๘ - ๑๙ แมกซิมุส พลานูเดส (Maximus Planudes) นักพรตชาวกรีก ได้แปลนิทานอีสปจากภาษาละตินเป็นภาษาอังกฤษ ทำให้นิทานอีสปเริ่มแพร่หลายไปยังนานา/*27*/ประเทศ และมีการแปลนิทานอีสปเป็นภาษาต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า ๒๕๐ ภาษาทั่วโลก รวมถึงภาษาไทย ไม่มีหลักฐานปรากฏแน่ชัดว่านิทานอีสปเริ่มเผยแพร่เข้ามาในประเทศไทยตั้งแต่เมื่อใด หลักฐานการเผยแพร่นิทานอีสปสู่ประเทศไทยที่ชัดเจนมีปรากฏในสมัยรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ - รัชกาลที่ ๖
นิทานอีสป ของ หมอบรัดเลย์
ในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ (Dan Beach Bradley M.D.) ชาวอเมริกัน ได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตออกหนังสือพิมพ์ในประเทศไทย เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตจึงผลิตหนังสือพิมพ์ภาษาไทยฉบับแรกชื่อจดหมายเหตุบางกอก รีคอเดอ หรือบางกอก รีคอเดอร์ (Bangkok Recorder) เป็นหนังสือพิมพ์รายปักษ์ โดยเขาเป็นบรรณาธิการและเขียนบทความเอง ตั้งสำนักพิมพ์อยู่ที่บ้านพวกมิชชันนารีอเมริกัน ริมคลองหน้าวัดประยุรวงศาวาส ยุคนั้นหนังสือพิมพ์เป็นสิ่งแปลกใหม่ยังไม่เป็นที่รู้จัก และมีผู้คิดว่าเป็นหนังสือจดหมายเหตุ จึงเรียกว่า หนังสือจดหมายเหตุ แต่ไม่เป็นที่นิยมเนื่องจากมีเนื้อหาวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลจึงพิมพ์ได้เพียงปีเดียวแล้วเลิกไประยะหนึ่งก่อนที่จะกลับมาพิมพ์จำหน่ายอีกครั้งในสมัยรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชหฤทัยที่เปิดกว้างและทรงยอมรับการหลั่งไหลเข้ามาของอารยธรรมตะวันตก ทั้งทรงเคยเป็นสมาชิกบางกอก รีคอเดอร์มาก่อน เมื่อหมอบรัดเลย์ออกหนังสือพิมพ์อีกครั้ง ได้ทรงบอกรับเป็นสมาชิกอีก ครั้นทรงพบว่าหมอบรัดเลย์เขียนบทความวิพากษ์พุทธศาสนา ก็มิได้ทรงใช้พระราชอำนาจระงับการพิมพ์ หากแต่ทรงเขียนบทความโต้ตอบเพื่อแก้ข้อกล่าวหาและความเข้าใจผิด โดยมิได้ทรงลงพระปรมาภิไธย /*28*/แต่เนื่องจากหมอบรัดเลย์มักเขียนบทความเชิดชูประเทศและศาสนาของตนในทำนองว่าดีกว่าประเทศและศาสนาของคนไทย จึงก่อให้เกิดความไม่พอใจขึ้นในหมู่คนไทย ทำให้ไม่มีผู้สมัครเป็นสมาชิกเพิ่มขึ้น รวมทั้งเกิดการต่อต้านโดยสมาชิกเดิมไม่จ่ายเงิน ทำให้ไม่สามารถดำเนินกิจการต่อไปได้ หมอบรัดเลย์จึงประกาศเลิกพิมพ์หนังสือพิมพ์บางกอกรีคอเดอ เมื่อพิมพ์ได้ถึงฉบับที่ ๒๔ ในครั้งหลังโดยให้เหตุผลว่า ขาดทุนและรัฐบาลไทยไม่สนับสนุนอย่างแต่ก่อน
เมื่อนายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ออกหนังสือพิมพ์บางกอกรีคอเดอร์ นั้น เขาเป็นบรรณาธิการและเป็นเขียนบทความต่าง ๆ ลงพิมพ์เองด้วย หนึ่งในบทความซึ่งหมอบรัดเลย์ได้เรียบเรียงขึ้นและจัดพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ สมัยรัชกาลที่ ๓ คือ นิทานอีสป จำนวน ๒ เรื่อง โดยในครั้งนั้น ไม่ได้ระบุว่าเป็นนิทานอีสป แต่ได้ตั้งชื่อว่า คำเปรียบข้อหนึ่ง และ คำเปรียบข้อสอง และมีชื่อเรื่องนิทานภาษา/*61*/อังกฤษกำกับ ทั้งนี้ ศาสตราจารย์ ดร.นิยะดา เหล่าสุนทร ได้อธิบายไว้ในบทความทางวิชาการ เรื่อง “พัฒนาการของนิทานอีสป”2 ความว่า
“นิทานอีสปซึ่งหมอบรัดเลย์เรียบเรียงมานั้น อยู่ในหนังสือจดหมายเหตุฯ ฉบับที่ ๗ หรือใบที่ ๗ มี ๒ เรื่อง แต่ไม่ได้แจ้งว่าเป็นนิทานอีสป เป็นแต่มีภาษาอังกฤษกำกับว่า A Fable : The dog and the piece of flesh และ A Fable : The Fox and the Grapes. และเมื่อเป็นภาษาไทย ก็ใช้ว่า คำเปรียบข้อหนึ่งและคำเปรียบข้อสอง ดังจะขอยกเรื่องประกอบดังนี้
นิทานอีสป สำนวนที่ ๑ (หมอบรัดเลย์)
A Fable : The dog and the piece of flesh
คำเปรียบข้อหนึ่ง
ณะกาลครั้งหนึ่ง สุนักข์ตัวหนึ่งคาบท่อนเนื้อจะข้ามแม่น้ำไป, ก็แลเหนเงาของตัวสำคัญว่าสุนักข์อื่นคาบเนื้อไปเหมือนกัน.ตัวเดิมนั้นเห็นแล้วหยากได้, อดไม่ทล, จึ่งอ้าปากจะชิงเนื้อจากปากสุนักข์อื่น.ครั้นอ้าปากแล้ว, เนื้อที่คาบไปนั้นตกจมเสียก็สูญหายฉิบ.
A Fable : The Fox and the Grapes
คำเปรียบข้อสอง
/*30*/สุนักข์จิงจอกภอใจกินลูกอหงุ่นรักษ์นัก. กาลจันหนึ่งสุนักข์จิงจอกตัวหนึ่ง, เข้าไปในสวนเห็นพวงลูกอหงุ่นเป็นอันมาก สุกงอมดี, แต่ว่าแขวนไว้สูง ๆ ดูเป็นหน้ากินน้ำลายไหล. อ้ายจิงจอกโดดขึ้นจะชิงเอา, โดดขึ้นสุดกำลังเป็นหลายทีหลายครั้ง, จนตัวเหนื่อยนัก, จะชิงเอาไม่ได้, เห็นเป็นแน่ว่าไม่ได้แล้ว, ก็ขัดใจว่า, ใครจะเอาก็เอาเถิด ข้าไม่เอาละ”
ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๔ นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ได้ออกหนังสือพิมพ์บางกอกรีคอเดอร์อีกครั้งหนึ่ง และได้เรียบเรียงนิทานอีสปลงพิมพ์ โดยนำนิทานอีสปสองเรื่องก่อนหน้าซึ่งได้เคยจัดพิมพ์เผยแพร่ในบางกอกรีคอเดอร์สมัยรัชกาลที่ ๓ มาลงพิมพ์ใหม่อีกครั้งหนึ่ง จำนวนรวมทั้งสิ้น ๔๔ เรื่อง ดังที่ ศาสตราจารย์ ดร.นิยะดา เหล่าสุนทร ได้รวบรวมรายชื่อนิทานไว้ ดังนี้3
“ในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ ของหมอบรัดเลย์ซึ่งตีพิมพ์ในรัชกาลที่ ๓ มีนิทานอีสป เพียง ๒ เรื่องเท่านั้น ก็หยุดกิจการไปชั่วระยะเวลาหนึ่ง จนถึงรัชกาลที่ ๔ บางกอก รีคอเดอร์ จึงปรากฏขึ้นใหม่ เท่าที่รวบรวมมีทั้งหมด ๔๔ เรื่อง ดังนี้
๑. คำเปรียบข้อหนึ่ง คือเรื่องสุนัขคาบเนื้อ ซึ่งเคยตีพิมพ์แล้วในเล่มที่ ๗ ในรัชกาลที่ ๓
๒. คำเปรียบข้อสอง คือสุนัขกับพวงองุ่น
๓. ไก่ตัวภู่กับเพชร
๔. คำปริศนา คือ เรื่องละมั่งผู้อวดฉลาด
๕. ไม่มีชื่อเรื่อง
๖. ช้างทำผิดปหลาด
๗. คำเปรียบด้วย ตัว ฬา
๘. คำปฤษณา คือ เรื่องหมาจิ้งจอกกับแพะผู้โง่เขลา
๙. ไม่มีชื่อเรื่อง คือ เรื่องค้างคาวผู้กลับกลอก
๑๐. กาแลสุนัขจิ้งจอก
๑๑. ไม่มีชื่อเรื่อง คือเรื่องชาวบ้านกับงูเห่า
๑๒. หมีแลรังผึ้ง
๑๓. นกพิราบกระหายน้ำ
๑๔. สิงโตหาเมีย
๑๕. หมาในกับลูกแกะ
๑๖. หมาบ้านแลหมาใน
๑๗. อึ่งอ่างอยากได้เจ้านาย
๑๘. ม้ารบกับฬา
๑๙. หมากับวัว
๒๐. ปูแม่ลูก
๒๑. นกอินทรีแลกา
๒๒. หมอยารักษาไข้กับศิษย์
๒๓. เฮิกกิลีกับพ่อค้าเกวียน
๒๔. พระอาทิตย์แลลม
๒๕. นกอินทรีกับหมาจิ้งจอก
๒๖. นกยูงแลกา
๒๗. กาแลหม้อน้ำ
๒๘. หมาจิ้งจอกหางด้วน
๒๙. เด็กเลี้ยงแกะกับหมาใน
/*32*/๓๐. ลิงแลคนตระหนี่
๓๑. ชาวนาแลหมาของตัว
๓๒. ไก่แลฬาแลสิงโต
๓๓. เด็กจมน้ำ
๓๔. ฬาแลเจ้าของ
๓๕ ม้าสองตัว
๓๖. สิงโตแลหมีแลหมาจิ้งจอก
๓๗. คนเที่ยวในป่าแลหมี
๓๘. หมาในที่เอาหนังแกะมาใส่ตัว
๓๙. ลิงแลคนลงอวน
๔๐. หนูแลหมาจิ้งจอกแลไข่
๔๑. แพะแลกระจก
๔๒. สิงโตแลสัตว์ป่าอื่นต่าง ๆ
๔๓ ห่านที่มีไข่ทอง
๔๔. คนตระหนี่ใหญ่กับเพื่อนบ้านของตัว”
นิทานอีสปสำนวนหมอบรัดเลย์มีลักษณะเป็นนิทานร้อยแก้วสั้น ๆ และในจำนวนนิทานทั้งหมด ๔๔ เรื่อง (สองเรื่องแรกความซ้ำเป็นเรื่องเดียวกับที่ลงพิมพ์ในจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์สมัยรัชกาลที่ ๓ จึงนับเป็นเรื่องเดียวกัน) มีบทอุทาหรณ์สอนใจ ทำนอง “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” ซึ่งหมอบรัดเลย์ เรียกว่า “ความเปรียบ” อยู่เพียง ๓๕ เรื่อง
แม้หมอบรัดเลย์จะเรียบเรียงนิทานอีสปพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์เพียง ๔๔ เรื่อง และน่าจะเผยแพร่อยู่ในวงจำกัดเฉพาะชนชั้นสูงและผู้มีการศึกษาในสมัยนั้น แต่เข้าใจว่าน่าจะ/*33*/จุดประกายความสนใจและทำให้นิทานอีสปเริ่มเป็นที่รู้จักของคนไทย ซึ่งต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้เกิดวรรณกรรมไทยจากนิทานอีสปขึ้น ๑ สำนวน คือ “อิศปปกรณำ”4 พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และชุมนุมกวี และต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๖ อีก ๒ สำนวน ได้แก่ นิทานอีสป ของ พระจรัสชวนะพันธ์ (พ.ศ. ๒๔๕๕) และนิทานอีสป ของ ภราดา ฟ. ฮีแลร์ (พ.ศ. ๒๔๖๑ - ๒๔๖๓) ลงพิมพ์ในหนังสือแบบเรียนดรุณศึกษา
นิทานอีสปในสมัยรัชกาลที่ ๖ ฉบับของภราดา ฟ. ฮีแลร์ และของพระจรัสชวนะพันธ์ เป็นหนังสือแบบหัดอ่านระดับประถมศึกษาที่มีคุณค่ามาจนถึงปัจจุบันนี้ ส่วนฉบับ “อิศปปกรณำ”นั้น โคลงสุภาษิตท้ายนิทานได้รับการจัดพิมพ์รวมเล่มเป็นหนังสือวรรณกรรม “โคลงสุภาษิต” หลายครั้ง แต่ในภาคของนิทานนั้น นอกจากที่ทางมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชได้นำภาพสำเนาหนังสือสมุดไทยมาจัดพิมพ์จำนวน ๑๐๐ เรื่อง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๒ แล้ว ยังไม่เคยมีการตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์แบบครบถ้วนมาก่อน5 วรรณกรรมนิทานอีสปทั้งสามฉบับมีลักษณะดังนี้
อิศปปกรณัม พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและชุมนุมกวี
/*34*/พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงแปลนิทานอีสปจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยร่วมกับปราชญ์และกวีในราชสำนัก ทั้งนี้ ไม่ทราบว่าทรงแปลมาจากต้นฉบับภาษาอังกฤษฉบับใด ลักษณะการแต่ง เป็นนิทานร้อยแก้วขนาดสั้น ลักษณะการประพันธ์ ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย กระชับ ใช้ประโยคสั้น ๆ และมีคำเก่าสมัยรัชกาลที่ ๕ นอกจากนี้ยังมีการวิเคราะห์สรุปเนื้อหาและประพันธ์โคลงสี่สุภาพขึ้น เพื่อเป็นสุภาษิตสอนใจในลักษณะ “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” เพิ่มเติมท้ายนิทานแต่ละเรื่องด้วย มีจุดมุ่งหมายในการแต่งเพื่อเป็นคติสอนใจและแนวทางแก่ผู้อ่านให้เลือกปฏิบัติตามคำสอนจากนิทานในแต่ละเรื่อง สำหรับชื่อของวรรณกรรมนั้น ในพระราชนิพนธ์อธิบายเรื่องนิทานชาดกเดิมทรงเรียกนิทานอีสปว่า “นิทานอีสอป” และทรงเรียกวรรณกรรมเรื่องนี้ว่า “อีสอปปกรณำ” ต่อมาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงแนะนำให้นักปราชญ์ ราชบัณฑิตและบุคคลผู้มีความรู้ความสามารถทางการประพันธ์ เช่น พระยาศรีสุนทรโวหาร, พระยาราชสัมภารากร พระเทพกระวี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ขุนท่องสื่อ ขุนทิพยวินัย และขุนภักดีอาษา ฯลฯ ร่วมกันแปลและเรียบเรียงนิทานอีสปเพิ่มเติมขึ้นอีก มีต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเรื่อง อิศปปกรณัม ซึ่งเก็บรักษาอยู่ที่กลุ่มตัวเขียนและจารึกสำนักหอสมุดแห่งชาติ จำนวนทั้งสิ้น ๒๗ เล่มสมุดไทย ต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยดำ จารึกอักษรด้วยวัสดุต่าง ๆ ได้แก่ หรดาล รง และ ดินสอขาว บางเล่มมีความซ้ำกันจนถือว่าเป็นฉบับเดียวกัน บางเล่มเป็นฉบับร่าง มีจำนวนนิทานมากกว่า ๓๐๐ เรื่อง ลักษณะการประพันธ์เป็นนิทานร้อยแก้วขนาดสั้น จบด้วยโคลงสุภาษิตซึ่งเป็นคำสอน นิทานส่วนหนึ่งมีระบุนามผู้ประพันธ์นิทานและโคลง แต่บางเรื่องยังแต่งไม่จบสมบูรณ์
/*35*/อนึ่ง การวิจัยครั้งนี้ วิจัยโดยใช้ข้อมูลจากวรรณกรรม “อิศปปกรณัม” ซึ่งผู้วิจัยได้ตรวจสอบชำระ จัดทำต้นฉบับเพื่อดำเนินการจัดพิมพ์โดยสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร พร้อมกันในครั้งนี้ และจากหนังสือสมุดไทย ซึ่งการศึกษาวิเคราะห์และวิจัย จะกล่าวโดยละเอียดต่อไปในบทที่ ๔
นิทานอีสป ของพระจรัสชวนะพันธ์
พระจรัสชวนะพันธ์ (พระยาเมธาธิบดี) เดิมชื่อ สาตร์ สุทธเสถียร เป็นบุตรหลวงอาวุธอรรคนี (สุด สุทธเสถียร) เจ้าเมืองชุมพรกับนางพัน สุทธเสถียร เกิดเมื่อวันศุกร์ แรม ๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ปีเถาะ (ตรงกับวันที่ ๗ พฤศจิกายน ๒๔๒๒) ในตรอกข้างวัดมหาธาตุ พระนคร เริ่มการศึกษาเมื่ออายุ ๙ ปี เรียนกับ พระปลัดคง วัดมหาธาตุ สอบไล่ได้ประกาศนียบัตรครูภาษาไทยและภาษาอังกฤษ จากโรงเรียนฝึกหัดครู เป็นผู้อ่านคำกราบบังคมทูลรับเสด็จบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว /*36*/เสด็จกลับจากประพาสยุโรปเป็นภาษาอังกฤษ พ.ศ. ๒๔๔๓ ได้รับทุนเรียนจบวิชาครูที่ประเทศอังกฤษ แต่ถูกเรียกตัวให้กลับมารับราชการก่อนรับปริญญา เป็นผู้มีความรู้ความสามารถทั้งด้านภาษาไทยภาษาอังกฤษและวิชาครูดีเยี่ยม นอกจากผลงานแปลนิทานอีสปแล้ว ยังเขียนตำราเรียนและคู่มือครูเป็นจำนวนมากเช่น การสอนบทเรียนด้วยของ เล็คเชอร์ด้วยดิสศิปลินของโรงเรียน เล็คเชอร์ด้วยวิธีสอนพงศาวดาร วิชาครูอัธยาตมวิทยา ฯ6 นอกจากนี้ท่านยังเป็นผู้เรียบเรียงตำราเคมี ตำราจิตวิทยา และเป็นผู้สร้างข้อสอบเชาวน์เพื่อวัดระดับสติปัญญาของคนไทยเป็นคนแรก เป็นผู้ให้ความสำคัญกับการเรียนรู้จากประสบการณ์มากกว่าการท่องจำ และการใช้คำไทยหรือสร้างศัพท์บัญญัติแทนการทับศัพท์ เคยเป็นสมาชิกวุฒิสภา ๓ สมัย พ.ศ. ๒๔๙๐ ๒๔๙๒, ๒๔๙๓ เป็นองคมนตรี พ.ศ. ๒๔๗๐ เป็นอธิบดีกรมธรรมการ กระทรวงวัง อธิบดีกรมวิชชาธิการ (กรมวิชาการ) กระทรวงธรรมการ พ.ศ.๒๔๖๕-๒๔๗๓ รั้งตำแหน่งปลัดทูลฉลองกระทรวงธรรมการ พ.ศ. ๒๔๕๙ - ๒๔๖๒ เป็นผู้ดูแลนักเรียนไทยในสหรัฐอเมริกา พ.ศ. ๒๔๖๒ - ๒๔๖๙ ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม ๒๔๙๙ สิริอายุ ๗๖ ปีเศษ
ด้วยลักษณะของนิทานอิสปที่มีลักษณะเป็นนิทานสั้น ๆ มีคติสอนใจจึงเป็นหนังสือที่เหมาะสำหรับเป็นหนังสือแบบเรียนและหนังสือหัดอ่านสำหรับเด็ก เพราะนอกจากจะได้ความรู้ด้านภาษาแล้ว ยังช่วยปลูกฝังคุณธรรมจริยธรรมแก่กุลบุตรกุลธิดาอีกด้วย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงได้ทรงแนะนำให้พระจรัสชวนะพันธ์ แปลและเรียบเรียงหนังสือนิทานอีสปเป็นหนังสือแบบเรียนสำหรับหัดอ่านของเด็กชั้นมูลศึกษา (เทียบเท่าขั้นประถมศึกษาใน/*37*/ปัจจุบัน) พระจรัสชวนะพันธ์จึงได้แปลเรียบเรียงหนังสือนิทานอีสปขึ้นดังรายละเอียดในคำชี้แจงของผู้แต่งในการพิมพ์ครั้งนั้นว่า
“คำชี้แจงของผู้แต่ง
หนังสือนิทานอีสปเล่มนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นผู้ทรงแนะนำให้ข้าพเจ้าแต่งขึ้น ให้ใช้ภาษาง่าย ๆ และประโยคสั้น ๆ สำหรับเด็กในขั้นมูลศึกษาจะได้ใช้เป็นแบบสอนอ่าน ในเมื่อเรียนแบบเรียนมูลศึกษาจบเล่มแล้ว ธรรมเนียมหนังสือที่เป็นแบบสอนอ่านอย่างดีไม่ว่าจะแต่งขึ้นในภาษาใด ๆ ย่อมเพ่งประโยชน์อยู่สองอย่าง อย่างหนึ่งเพื่อให้มีความรู้ในวิชาหนังสือดีขึ้น เช่น ให้อ่านหนังสือคล่อง ให้อ่านถูกระยะวรรคตอน ให้ทั้งผู้อ่านและผู้ฟังเข้าใจความได้ชัดเจน กับให้จำตัวสะกดการันต์ และถ้อยคำสำนวนที่ดีได้ เป็นต้น อีกอย่างหนึ่งซึ่งเป็นข้อสำคัญยิ่ง และซึ่งครูมักจะละเลยกันเสียมาก ก็คือเพื่อให้นักเรียนได้ใช้ปัญญา ความคิด ที่จะตริตรองตามเนื้อเรื่องที่ได้อ่านแล้วให้เห็นประจักษ์ขึ้นในใจตนเองว่าภาษิตที่ท่านกล่าวไว้ล้วนเป็นของดี และถ้าตนประพฤติตามก็ได้รับประโยชน์ด้วยกันทุกคน ไม่เลือกหน้าว่าผู้ใด ความเพ่งประโยชน์ ในสองข้อนี้ถ้าครูจะปฏิบัติให้สำเร็จได้ดังประสงค์ ก็มีข้อที่จะแนะนำอยู่บ้างคือ เมื่อนักเรียนอ่านบทใดไปแล้ว อย่าให้ครูถือว่าเป็นเสร็จธุระของตนเพียงเท่านั้น จงอุตส่าห์ซักถามสกัดสะแกงให้นักเรียน คิดตอบ ตามเนื้อเรื่องได้โดยอนุมัติของตนเอง เช่น นิทานเรื่องราชสีห์กับหนู เมื่อปันให้นักเรียนในชั้นอ่านเป็นตอน ๆ จนจบแล้ว ครูควรให้นักเรียนคนหนึ่งลุกขึ้นเล่าให้ฟังจนตลอดเรื่องแล้วถามนักเรียนเป็นคน ๆ ไปว่า ราชสีห์ในรูปนั้นหน้าตาเป็นอย่างไร เขี้ยวเล็บเป็นอย่างไร ถ้าเด็กไปพบเข้าตามทางสักตัวหนึ่ง/*38*/จะทำอย่างไร ส่วนหนูนั้นใคร ๆ ก็รู้จัก ที่บ้านใครมีหนูชุมบ้าง หีบไม้หนา ๆ และพื้นกระดานแข็ง ๆ ทำไมหนูจึงทะลุลอดเข้าไปได้ ฟันหนูเป็นอย่างไร ราชสีห์โกรธหนูเมื่อตะครุบหนูไว้ได้แล้วทำไมจึงปล่อยตัวไปเสีย ใจคอราชสีห์เป็นอย่างไร ถ้าราชสีห์ฆ่าหนูเสียในเวลาโกรธ เมื่อมาถึงคราวที่ราชสีห์ติดบ่วงแร้วต้องอับจนเข้าดังนี้ ราชสีห์จะเป็นอย่างไร ใจคอหนูเป็นอย่างไร ดังนี้เป็นต้น”
หนังสือนิทานอีสป ของพระจรัสชวนะพันธ์ จัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ ร.ศ. ๑๓๑ (พ.ศ. ๒๔๕๖) พิมพ์ที่โรงพิมพ์อักษรนิติ จำนวนพิมพ์ ๓๐,๐๐๐ เล่ม ราคาจำหน่ายเล่มละ ๒๕ สตางค์  นิทานทุกเรื่องมีคติธรรมสอนใจ “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” อยู่ท้ายเรื่อง มีนิทานทั้งสิ้น ๔๕ เรื่อง ดังนี้
นิทานที่ ๑ เรื่อง ราชสีห์ กับ หนู
นิทานที่ ๒ เรื่อง พ่อ กับ ลูก
นิทานที่ ๓ เรื่อง ลา กับ จิ้งหรีด
นิทานที่ ๔ เรื่อง หมาจิ้งจอก กับ นกกระสา
นิทานที่ ๕ เรื่อง หมาจิ้งจอก กับ แพะ
นิทานที่ ๖ เรื่อง กา กับ นกยูง
นิทานที่ ๗ เรื่อง เด็กจับตี๊กแตน
นิทานที่ ๘ เรื่อง มดง่าม กับ จักจั่น
นิทานที่ ๙ เรื่อง ไก่ กับ พลอย
นิทานที่ ๑๐ เรื่อง กระต่าย กับ เต่า
นิทานที่ ๑๑ เรื่อง เทวดา กับ คนขับเกวียน
นิทานที่ ๑๒ เรื่อง หมา กับ เงา
นิทานที่ ๑๓ เรื่อง ลูกอั้น กับ แม่อัน
นิทานที่ ๑๔ เรื่อง ชาวนา กับ งูเห่า
/*39*/นิทานที่ ๑๕ เรื่อง ลา หมาจิ้งจอก กับ ราชสีห์
นิทานที่ ๑๖ เรื่อง แมลงวัน กับ ไหน้ำผึ้ง
นิทานที่ ๑๗ เรื่อง หมาป่า กับ ลูกแกะ
นิทานที่ ๑๘ เรื่อง หมาไล่เนื้ออายุมาก
นิทานที่ ๑๙ เรื่อง หมาอยู่ในรางหญ้า
นิทานที่ ๒๐ เรื่อง ไก่แจ้ กับ เหยี่ยว
นิทานที่ ๒๑ เรื่อง หมาจิ้งจอกหางด้วน
นิทานที่ ๒๒ เรื่อง ลูกแพะ กับ หมาป่า
นิทานที่ ๒๓ เรื่อง หมาจิ้งจอก กับ เม่น
นิทานที่ ๒๔ เรื่อง อึ่งอ่าง กับ วัว
นิทานที่ ๒๕ เรื่อง ลูกปู กับ แม่ปู
นิทานที่ ๒๖ เรื่อง พวกหนู ประชุมปฤกษากัน
นิทานที่ ๒๗ เรื่อง นกอินทรี กับ หมาจิ้งจอก
นิทานที่ ๒๘ เรื่อง ชาวสวน กับ ลูก
นิทานที่ ๒๙ เรื่อง ท้อง กับ ตัว
นิทานที่ ๓๐ เรื่อง เทพารักษ์ กับ คนตัดไม้
นิทานที่ ๓๑ เรื่อง นายพราน กับ ไก่ฟ้า
นิทานที่ ๓๒ เรื่อง หนู กบ กับ เหยี่ยว
นิทานที่ ๓๓ เรื่อง ราชสีห์ ชันสูตร์ลมหายใจ
นิทานที่ ๓๔ เรื่อง กบเลือกนาย
นิทานที่ ๓๕ เรื่อง ยายแก่ กับ หมอ
นิทานที่ ๓๖ เรื่อง ต้นไทร กับ ต้นอ้อ
นิทานที่ ๓๗ เรื่อง หมาจิ้งจอก กับ ราชสีห์
นิทานที่ ๓๘ เรื่อง แม่เนื้อ กับ นายพรานป่า
นิทานที่ ๓๙ เรื่อง หมาดุ
/*40*/นิทานที่ ๔๐ เรื่อง พ่อค้าเกลือ กับโคต่าง
นิทานที่ ๔๑ เรื่อง กระต่ายป่า กับ กบ
นิทานที่ ๔๒ เรื่อง กวาง กับ เสือ
นิทานที่ ๔๓ เรื่อง ลิง กับ คนทอดแห
นิทานที่ ๔๔ เรื่อง คนเลี้ยงแพะ กับ ลูกเสือ
นิทานที่ ๔๕ เรื่อง คนเลี้ยงวัว กับ วัวหาย
นิทานอีสป ของ ภราดา ฟ. ฮีแลร์ (พ.ศ. ๒๔๕๓)
นิทานอีสปสำนวนนี้จัดพิมพ์อยู่ในหนังสือดรุณศึกษา ซึ่งเป็นหนังสือแบบเรียนภาษาไทยผลงานค้นคว้าเรียบเรียงของฟร็องซัว ตูเวอแน ฮีแลร์ (François Touvenet Hilaire) หรือที่คนไทยรู้จักกันในนาม ภราดา ฟ.ฮีแลร์ (F. Hilaire) หรือ เจษฎาจารย์ฮีแลร์ ฟ.ฮีแลร์ (F. Hilaire)7 ด้าน/*41*/ประวัติส่วนตัว ท่านเกิดที่ตำบลจำโปเนีย เมืองบัวเตียร์ ประเทศฝรั่งเศส เมื่อวันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๓ เป็นนักบวชชาวฝรั่งเศสผู้ได้รับการยกย่องว่ามีความเชี่ยวชาญแตกฉานภาษาไทย ท่านเดินทางมาเมืองไทยตามคำชักชวนของบาทหลวงกอลมเบต์เพื่อสอนหนังสือที่โรงเรียนอัสสัมชัญในประเทศไทย เมื่อแรกเดินทางมานั้น ท่านอายุเพียง ๒๐ ปี ไม่สันทัดทั้งภาษาอังกฤษและภาษาไทย แต่ได้อุตสาหะศึกษาภาษาไทยและภาษาอังกฤษเพื่อปฏิบัติหน้าที่เป็น “ครู” ที่ดีด้วยความตั้งใจจริง ท่านฟังเด็กไทยท่อง “มูลบทบรรพกิจ” อยู่เป็นประจำ และหลงใหลในท่วงทำนองลีลาแห่งภาษาไทย จึงมุมานะเรียนรู้ให้เข้าใจคำศัพท์และความหมายของถ้อยคำภาษาไทย โดยได้ศึกษากับครูผู้เชี่ยวชาญภาษาไทยหลายท่าน อาทิ ครูวันซึ่งภายหลังได้เป็นพระยาวารสิริ ท่านมหาทิม หรือหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม ศุขยางค์) ครูฟุ้ง เจริญวิทย์ และมหาศุข ศุภศิริ ฟ.ฮีแลร์เรียนภาษาไทยได้ดี จนสามารถอ่านมหาชาติเข้าใจ และสามารถแต่งหนังสือแบบเรียนไทยคือหนังสือชุด “อัสสัมชัญ ดรุณศึกษา” ขึ้นใช้แทนหนังสือมูลบทบรรพกิจในขณะที่เพิ่งมาอยู่เมืองไทยได้เพียง ๕ ปี โดยหนังสือ อัสสัมชัญดรุณศึกษานี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และมหาศุข ศุภศิริ ได้เป็นผู้ช่วยตรวจแก้ไขต้นฉบับให้
หนังสือดรุณศึกษา เป็นหนังสือแบบเรียนอ่านและเขียนภาษาไทยที่ท่านตั้งใจประพันธ์ขึ้นเพื่อใช้สอนในโรงเรียนอัสสัมชัญแทนหนังสือมูลบทบรรพกิจ เนื้อหานอกจากสอนเรื่อง การสะกด การันต์ การอ่านและการเขียนแล้ว ยังได้เรียบเรียงเรื่องความรู้รอบตัว ประวัติศาสตร์ ตำนานพงศาวดาร และนิทานนานาชาติรวมทั้งนิทานอีสป ที่แฝงการอบรมคุณธรรมจริยธรรมเพื่อให้เด็กนักเรียนเติบโตเป็นคนดีแทรกอยู่ในเล่มด้วย /*42*/โดยรายละเอียดเกี่ยวกับเนื้อหาและมูลเหตุในการแต่งหนังสือดรุณศึกษานั้น ปรากฏอยู่ในคำนำหนังสืออัสสัมชัญดรุณศึกษา ตอนกลาง ฉบับพิมพ์ครั้งที่หนึ่ง8 ความว่า
“คำนำ
ตั้งแต่ได้พิมพ์หนังสือ “ดรุณศึกษาตอน กอ ขอ” เป็นคราวแรกมานั้น. มีครูและนักเรียนหลายคนพอใจมาถามข้าพเจ้าบ่อย ๆ ว่า เมื่อไรจะพิมพ์เล่มสองต่อไป ? หรือจะมีเพียงเล่มเดียวเท่านี้ ? ที่จริงควรจะแต่งต่อไปอีกให้ครบชุด จนพอแก่ความต้องการให้เป็นแบบสำหรับเล่าเรียนเขียนอ่านในเชิงอักขรสมัยในภาษาไทย แท้จริง, ข้าพเจ้าก็มีนิสัยชอบแต่งเรื่องอะไรต่ออะไร ซึ่งรู้สึกว่าอาจมีคุณประโยชน์แก่เด็ก ๆ อยู่แล้ว; เมื่อถูกถามดังนี้อยู่เนือง ๆ ก็เลยเป็นเหตุให้ข้าพเจ้ารวบรวมถ้อยคำซึ่งมีตัวสกด.ตัวการันต์ และอักขระบัญญัติต่าง ๆ ที่ใช้พูด, ใช้เขียนอยู่ชุกชุมในภาษา แล้วเลือกคัดจัดสรรปันเป็นบท ๆ ตามระเบียบ, ซึ่งเห็นว่านักเรียนจะสังเกต, และจำง่ายไว้เป็นแพนกหนึ่ง.
แล้วได้ค้นหาเรื่องนิทานที่เป็นจริงบ้าง, นิยายสำหรับสนุก ๆ บ้าง, คติสาสนาบ้าง, ตำนานพงศาวดารบ้าง, มาแต่งเป็นเรื่องสั้น ๆ อย่างที่เข้าใจว่า พอสมกับความสามารถของเด็ก, ที่จะรู้เข้าใจได้ มาแซมแซก บทละเรื่อง ๆ อีกแพนกหนึ่ง หมายจะให้เป็นเครื่องชักจูงใจนักเรียนให้เพลิดเพลินในการเรียน”
อนึ่ง เพื่อจะให้เป็นที่เปลี่ยนอารมณ์ของนักเรียนซึ่งต้องอ่านคำร้อยแก้วเป็นพื้น ข้าพเจ้าได้เลือกหาบทนิพนธ์ของกระวีบางท่านที่/*43*/เป็นคำโคลงและคำกลอน อย่างเข้าใจความง่าย มาประกอบกับเรื่องเหล่านั้นอีกชั้นหนึ่งเป็นบางบท เพื่อเป็นโอกาสให้นักเรียนเริ่มคุ้นเคยกับวรรณคดีและสำนวนโวหารต่าง ๆ.
นอกกว่านั้น ในบางเรื่อง ยังได้แซมรูปภาพประกอบไว้ด้วย เพราะรู้อยู่แก่ใจชัด ๆ ว่า ธรรมดาเด็กทุกคนชอบใจอย่างที่สุด ที่จะดูรูปของผู้ที่เป็นตัวการสำคัญในเรื่องนิทาน ที่เขากำลังอ่านอยู่นั้น.
หากว่าหนังสือ “ดรุณศึกษา ตอนกลาง” เล่มนี้ ได้เป็นเหตุให้นักเรียนบางคนได้ชอบเรียนหนังสือไทยและของน่ารู้อื่นๆมากขึ้น, ทั้งทำให้เขายิ่งนิยมนับถือในสิ่งที่ควรนับถือเช่นความประพฤติอันชอบธรรม, ความเลื่อมใสศรัทธาในการปฏิบัติพระผู้เป็นเจ้า, ความนบนอบต่อบิดามารดาครูบาอาจารย์, ความจงรักภักดีต่อชาติและพระมหากระษัตริย์ เป็นต้นแล้ว. ข้าพเจ้าก็จะมีความยินดียิ่ง จะถือว่าหนังสือดรุณศึกษาเล่มนี้มีผลสำเร็จ เต็มตามความประสงค์ของข้าพเจ้าทุกอย่างทุกประการ!
สิทธมัตถุ! ขอจงสำเร็จตามความปรารถนาอันนี้ด้วยเทอญ!
ฟ. ฮีแลร์
โรงเรียนอัสสัมชัญ วันที่ ๑๕ มีนาคม ๑๕๒๑”
จากคำนำที่ยกมาข้างต้น ในหนังสือดรุณศึกษาจะมีบทความรูปแบบต่าง ๆ ทั้งนิทาน เกร็ดพงศาวดาร ชีวประวัติบุคคลสำคัญ ความรู้รอบตัว ฯลฯ ซึ่งผู้แต่งได้เรียบเรียงหรือค้นคว้าหาต้นฉบับร้อยแก้วร้อยกรองที่มีกวีประพันธ์ไว้ แทรกอยู่ในบทเรียนแต่ละบท ให้เหมาะกับวัยของผู้ศึกษา เช่น
/*44*/๑. ตำนานประวัติบุคคลสำคัญและเกร็ดประวัติศาสตร์ เช่น เรื่องสมเด็จพระเจ้าตากสิน เรื่องมหาราชสองพี่น้อง (สมเด็จพระนเรศวรมหาราชและสมเด็จพระเอกาทศรถ) เรื่องขุนหลวงทรงปลา (สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๕ หรือพระเจ้าท้ายสระ) เรื่องเรือกลไฟของสยาม เรื่องเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ เรื่องสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เรื่องติตานิก (เรือไททานิก)
๒. นิทานนานาชาติ เช่น นิทานพื้นเมืองสวิตเซอร์แลนด์ เรื่องวิลเลียม แตล ขมังธนู (William Tell) นิทานสิงหฬ เรื่องหูหนวกเจ็ดคน และนิทานจีน เรื่องลิงกินมังคุด คำกลอน
๓. นิทานอีสป เช่น เรื่องหนูกับลิงคำโคลง เรื่องนกกระสาคำกลอน เรื่องเจ้าจิ้งจอกหลอกอีกา เรื่องจระเข้ไม่มีลิ้น เรื่องนกติดแร้วคำกลอน เรื่องพรานเบ็ดกับลูกปลา เรื่องเสือมีลายคำกลอน เรื่องกาน้ำแก่ เรื่องนกติดแร้ว และเรื่องพ่อค้าแกลบ
๔. ร้อยกรองจากวรรณคดีไทย เพื่อปลูกฝังให้นักเรียนคุ้นเคยกับวรรณคดีและสำนวนโวหารต่าง ๆ เช่น โคลงโลกนิติ ซึ่งบทร้อยกรองจากเรื่อง “ศรีสวัสดิวัด” ซึ่งเป็นที่รู้จักมากที่สุด และมีผู้เข้าใจผิดว่าเป็นผลงานประพันธ์ของฟ.ฮีแลร์ คือ บทกาพย์ยานี ๑๑ ที่ขึ้นต้นว่า “วิชาเหมือนสินค้า อันมีค่าจากเมืองไกล”
อนึ่ง สำหรับนิทานต่าง ๆ ที่พิมพ์ในหนังสืออัสสัมชัญดรุณศึกษา ส่วนใหญ่มิได้ระบุที่มาหรือระบุว่าเป็นนิทานของชาติใด วรรณคดีบางเรื่องระบุชื่อผู้ประพันธ์ด้วยความเข้าใจคลาดเคลื่อน เช่น ในต้นฉบับร่าง9/*45*/ระบุว่ามาจากคำกลอนของสุนทรภู่ แต่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงลงลายพระหัตถ์แก้ไขให้ด้วยดินสอ ดังนั้น เรื่องนิทานอีสปในหนังสือดรุณศึกษาจะมีจำนวนกี่เรื่องนั้นจะต้องพิจารณาต่อไป
ในด้านงานวรรณกรรม นอกจากนิทานอีสปฉบับภาษาไทย ๔ ฉบับดังกล่าวแล้ว จนถึงปัจจุบันนี้ ได้มีการสร้างสวรรค์หนังสือนิทานอีสปภาษาไทยต่อมาอีกหลายสำนวน รวมทั้งมีการผลิตเป็นสื่อในรูปแบบอื่น ๆ ด้วย อาทิ การ์ตูนแอนิเมชั่น หนังสือการ์ตูน เทปนิทาน ละครเวที เรื่องราวในนิทานอีสปเป็นที่รู้จักแพร่หลายทั่วไป กลายเป็นสำนวนไทยและความรู้ชาวบ้าน เช่น เรื่องกระต่ายตื่นตูม จระเข้ไม่มีลิ้น แสดงให้เห็นถึงความนิยมและการยอมรับในนิทานอีสปของคนไทย
--
๑. เฉลิม มากนวล, การวิเคราะห์และเปรียบเทียบนิทานชาดกกับนิทานอีสป, กรุงเทพ: หน่วยศึกษานิเทศก์ กรมการฝึกหัดครู. ๒๕๑๘. หน้า ๓๓-๓๔____. ↩

๒. นิยะดา เหล่าสุนทร “พัฒนาคารของนิทานอีสป” อีศปปกรณำ นิทานอีสปฉบับสมุดไทย. กรุงเทพ: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, ๒๕๕๒ , หน้า ____ ↩

๓. เรื่องเดียวกัน ↩

๔. “อิศปปกรณำ” ใช้ตามหนังสือสมุดไทย ปัจจุบันใช้ว่า “อิศปปกรณัม” ↩

๕. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่ใน พ.ศ. ๒๕๖๒ รวมกับงานวิจัยนี้ ↩

๖. คือ จิตวิทยา ↩

๗. ฟ. ย่อมาจาก ภาษาฝรั่งเศส Frere ซึ่งตรงกับภาษาอังกฤษว่า “Brother” ↩

๘. หนังสืออัสสัมชัญดรุณศึกษา ตอนกลางฉบับพิมพ์ครั้งที่หนึ่งโรงพิมพ์อัสสัมชัญ กรุงเทพฯ ค.ศ. ๑๙๒๑ พ.ศ. ๒๔๖๔ ↩

๙. ต้นฉบับหนังสืออัสสัมชัญดรุณศึกษาฉบับร่าง ลงวันที่ ๒๒ พฤษภาคม ค.ศ. ๑๙๑๘ พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. ๑๙๒๑ ↩
บทที่ ๔
นิทานอิศปปกรณัม
หลังจากที่นายแพทย์แดน บีช แบรดลีย์ หรือหมอบรัดเลย์ ได้เรียบเรียงนิทานอีสปหรือที่เขาเรียกว่า “ความเปรียบ” จำนวน ๔๔ เรื่อง พิมพ์เผยแพร่ในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ถึงรัชกาลที่ ๔ ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้มีวรรณกรรมแปลจากนิทานอีสปประพันธ์โดยคนไทยเกิดขึ้นเป็นเรื่องแรก คือเรื่องอิศปปกรณัม พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงแปลนิทานอีสปจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยร่วมกับปราชญ์และกวีในราชสำนัก แม้ไม่ทราบว่าใช้หนังสือนิทานอีสปภาษาอังกฤษฉบับใดเป็นต้นฉบับในการแปล แต่เข้าใจน่าจะเป็นงานวรรณกรรมที่มีความสำคัญเรื่องหนึ่งในสมัยนั้น
ต้นฉบับและลักษณะคำประพันธ์
เป็นนิทานร้อยแก้วสั้น ๆ ความยาวของนิทานประมาณ ๕ ถึง ๒๐ บรรทัด นิทานส่วนหนึ่งจบด้วยคติธรรมคำสอนและหรือโคลงสุภาษิต ต้นฉบับ เก็บรักษาอยู่ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เป็นหนังสือสมุดไทยดำ หมู่นิทานร้อยแก้ว เขียนด้วยเส้นรง หรดาลหรือเส้นดินสอขาว จำนวน ๒๗ เล่มสมุดไทย มีจำนวนนิทานกว่า ๓๐๐ เรื่อง แต่บางเรื่องซ้ำกัน หรือเป็นฉบับร่าง นิทานแต่ละเรื่องมีบอกชื่อกวีผู้ประพันธ์นิทานและโคลงสุภาษิตไว้ด้วย แต่มีนิทานจำนวนมากที่มีได้บอกรายนาม/*48*/กวีไว้ การศึกษาวิจัยครั้งนี้ ใช้ต้นฉบับอิศปปกรณัมซึ่งผู้วิจัยได้ตรวจสอบชำระจัดทำต้นฉบับเพื่อจัดพิมพ์และหนังสือสมุดไทยซึ่งในการตรวจสอบชำระ จำนวน ๑๒ เล่ม ดังนี้
๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑ เรื่องที่ ๑ - ๒๔
๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๒ เรื่องที่ ๒๕ - ๕๑
๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๓ เรื่องที่ ๕๒ - ๗๘
๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๔ เรื่องที่ ๗๘ - ๑๐๖
/*12*/๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๕ เรื่องที่ ๑๐๗ - ๑๒๗
๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๖ เรื่องที่ ๑๐๖ - ๑๓๐
๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๖ เรื่องที่ ๑๓๑ - ๑๕๗
๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๗ เรื่องที่ ๑๕๘ - ๑๘๓
๙. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๖ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๙ เรื่องที่ ๒๑๔ - ๒๔๒
๑๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๗ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑๐ เรื่องที่ ๒๔๓ - ๒๗๑
/*49*/๑๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๘ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรื่องที่ ๒๙๑-๒๙๘ - ๒๔๐,๓๐๒
๑๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๙ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรื่องที่ ๒๙๔ - ๓๐๙10
อนึ่ง ในการตรวจสอบชำระและจัดทำต้นฉบับของกรมศิลปากรครั้งนี้ ขาดนิทานไปบางเรื่องเนื่องจากไม่มีในต้นฉบับ .และไม่พบหนังสือสมุดไทย เรื่อง อิศปปกรณัม เล่ม ๘ ซึ่งจดบันทึกนิทานเรื่องที่ ๑๘๔ – ๒๑๓ รวมมีนิทานที่จัดพิมพ์ และใช้เป็นข้อมูลในการศึกษาวิจัยครั้งนี้ ๒๔๕ เรื่อง ทั้งนี้ ได้เรียงลำดับนิทานตามหนังสือสมุดไทย เพื่อว่าหากพบต้นฉบับในภายหน้า จะได้จัดพิมพ์เพิ่มเติมได้
กวีผู้ประพันธ์
วรรณกรรมเรื่องนี้ประพันธ์ขึ้นโดยการชุมนุมกวี คือ มีกวีหลายท่านร่วมกันแปลและเรียบเรียงนิทานอิศปปกรณัมและโคลงสุภาษิตในต้นฉบับซึ่งใช้ทำการวิจัย ปรากฏนามกวี ดังนี้
๑. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๒. พระยาศรีสุนทรโวหาร
๓. พระยาราชสัมภารากร
๔. พระเทพกระวี
๕. กรมหลวงพิชิตปรีชากร11
๖. ขุนวิสุทธากร
๗. พระองค์เจ้าโสภณบัณฑิตย์ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา)
/*50*/๘. พระยาศรีสิงหเทพ (พระยาราชวรานุกูล)
๙. ขุนท่องสื่อ
๑๐. พระทิพยวินัย
๑๑. ขุนภักดีอาษา
๑๒. ขุนมหาสิทธิโวหาร
๑๓. หลวงบรรหารอรรถคดี
๑๔. ขุนโอวาทวรกิจ
๑๕. ขุนพินิจจัย
๑๖. พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์)
๑๗. กุเรเตอทัด หรือ นายทัศกุเรเตอ
๑๘. หลวงอินทร์อาวุธ
๑๙. พระองค์เจ้าจิตรเจริญ (สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์)
๒๐. พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันตโสภาคย (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์)
๒๑. จมื่นทิพเสนา
๒๒. พระองค์เจ้าวรวรรณากร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์)
ในต้นฉบับซึ่งได้ตรวจสอบชำระและวิจัยนี้ มีนิทานจำนวนมากที่มิได้บันทึกนามผู้แปลและผู้ประพันธ์โคลงสุภาษิต รวมทั้งมีนิทานที่เขียนนามกวีกำกับไว้ในพื้นที่ซิ่งเว้นว่างไว้สำหรับการประพันธ์โคลงสุภาษิตด้วย โดยในรายนามกวีทั้งหมด กวีลำดับที่ ๑๕ - ๒๒ และกวีบางท่านใน ๑๔ ลำดับแรก คือกวีที่มีนามปรากฏในพื้นที่ซึ่งเว้นว่างไว้ดังกล่าว ซึ่งอาจเป็นได้ว่าท่านเหล่านี้คือกวีที่ได้รับมอบหมายให้ประพันธ์โคลงสุภาษิตประกอบนิทานที่กวีท่านอื่นแปลไว้ล่วงหน้า หรือเป็นผู้แปล/*51*/นิทานเรื่องนั้นแต่ยังมิได้ประพันธ์โคลงสุภาษิต นอกจากนี้ยังมีนิทานอีกจำนวนหนึ่งที่ยังมิได้ตรวจสอบชำระ จึงอาจเป็นไปได้ว่าอาจมีกวีที่ไม่ปรากฏนามร่วมประพันธ์ด้วย อนึ่ง การแต่งวรรณคดีไทยโดยการประชุมกวี มักใช้กับวรรณคดีที่มีความสำคัญหรือมีความยุ่งยากซับซ้อน ต้องใช้กวีที่มีความรู้ความสามารถและทักษะพิเศษต่าง ๆ ในการประพันธ์ เช่นเป็นวรรณคดีที่มีความยาว หรือเป็นวรรณคดีที่แปลจากภาษาต่างประเทศต้องอาศัยผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญในภาษานั้น ๆ รวมทั้งต้องมีบุคคลที่สามารถเป็นคนกลางสื่อสารระหว่างผู้ใช้ภาษาได้
ในสมัยรัตนโกสินทร์มีวรรณคดีสำคัญหลายเรื่องที่แต่งขึ้นโดยการประชุมกวี เช่น วรรณกรรมแปลจากภาษาจีน ซึ่งเริ่มมีการแปลและเรียบเรียงวรรณคดีจีนเป็นวรรณคดีไทยตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๑ สืบเนื่องมาเป็นจำนวนมาก เช่น สามก๊ก ชิดก๊กไซ่ฮั่น ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแปลและเรียบเรียงขึ้นเพื่อเป็นหนังสือสำคัญสำหรับพระนคร ในการประพันธ์ครั้งนั้น เนื่องจากเป็นวรรณคดีสำคัญเป็นวรรณคดีเรื่องยาวและถือเป็น “การใหญ่” เพื่อให้การดำเนินงานแปลและเรียบเรียงเป็นภาษาไทยเป็นไปโดยความเรียบร้อย เนื่องจากการแปลวรรณคดีจีนเป็นภาษาไทยนั้น ต้องใช้ผู้มีความรู้ความสามารถหลายด้าน เช่น ผู้ที่รู้ภาษาและวรรณคดีจีนดีถึงขั้นเป็นล่าม กวีที่มีความสามารถในการใช้ภาษาไทยที่ดี อาลักษณ์ คนจีน และคนไทยที่มีความสามารถใช้สองภาษา คือภาษาไทยและภาษาจีน และที่สำคัญที่สุดคือต้องมีแม่กองอำนวยการแปล ทำหน้าที่เป็นบรรณาธิการควบคุมและบริหารจัดการจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นแม่กองอำนวยการแปล เรื่องสามก๊ก และโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข หรือ/*52*/กรมพระราชวังหลัง ทรงแม่กองอำนวยการแปล เรื่องชิดก๊กไซ่ฮั่น มีคณะกรรมการแปลหลายคน แบ่งหน้าที่การทำงานกันเป็นแผนกต่าง ๆ คือ คนแปล เสมียน คนเรียบเรียง คนเกลาสำนวน
การประพันธ์เรื่องอิศปปกรณัมนี้ แม้จะไม่มีบันทึกไว้อย่างเป็นทางการ แต่เข้าใจว่าน่าจะมีผู้ทำหน้าที่เป็นบรรณาธิการบริหาร จัดการแบ่งงานดูแลความเรียบร้อยและความต่อเนื่องเป็นเอกภาพของต้นฉบับ เนื่องจากนิทานอีสปมีเป็นจำนวนมาก และมีผู้แปลหลายคนแต่มิได้มีการแปลซ้ำซ้อนกัน เมื่อพิจารณาดูในรายนามกวีทั้งหมด มีความเป็นไปได้ว่ากวีลำดับที่ ๑ คือ นายทัดกุเรเตอ หรือกุเรเตอทัศ ซึ่งมีนามปรากฏอยู่ในหน้าต้นและในเนื้อหาหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๕ จะทำหน้าที่บรรณาธิการหรือผู้กำกับดูแล จ่ายงาน การแปลและเรียบเรียงนิทานตลอดจนการประพันธ์โคลงสุภาษิต เพราะคำว่า กุเรเตอร์ มาจากคำว่า curator หมายถึง ภัณฑารักษ์ หรือผู้ดูแล ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่าคือผู้ควบคุมดูแลการแปลและประพันธ์วรรณกรรมเรื่องนี้ เนื่องจากมีคุณสมบัติเหมาะสมซึ่งจะกล่าวต่อไป มีข้อควรพิจารณาว่า นายทัดกุเรเตอ หรือกุเรเตอทัศเป็นใคร ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ปรากฏกวีนามว่าทัศ หรือทัด ๒ ท่าน ท่านแรกคือ นายทัดหรือนายทัด เปรียญ บวชอยู่วัดจักรวรรดิราชาวาส หลังจากลาสิกขาแล้วได้เข้ารับราชการกรมศึกษาธิการ เป็นเจ้าหน้าที่ประจำหอพระสมุดวชิรญาณระหว่าง พ.ศ. ๒๔๓๔ - ๒๔๓๕ และได้ทำหน้าที่เป็นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์วชิรญาณวิเศษด้วย กับอีกองค์หนึ่งคือ หม่อมเจ้าทัด หรือสมเด็จพระพุฒาจารย์ (หม่อมเจ้าทัด) พระโอรสของพระประพันธวงศ์เธอ กรมหลวงเสนีบริรักษ์ (ต้นราชสกุลเสนีวงศ์) ประสูติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๕ สมัยรัชกาลที่ ๓ ทรงบรรพชาเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วไปประทับที่วัดระฆังโฆสิตาราม เล่าเรียนในสำนักสมเด็จ/*53*/พระพุฒาจารย์ (โต) แต่ครั้งยังเป็นพระมหาโต ต่อมา พ.ศ. ๒๓๘๕ ทรงผนวชเป็นพระภิกษุที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีสมเด็จพระสังฆราช (ต่อน) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระมหาโตเป็นพระกรรมวาจาจารย์ พ.ศ.๒๓๙๒ ทรงเข้าแปลพระปริยัติธรรมครั้งแรก ได้เป็นเปรียญ ๓ ประโยค ครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๔๐๔ ทรงเข้าแปลพระปริยัติธรรมได้อีก ๔ ประโยค รวมเป็น ๗ ประโยค ได้เลื่อนสมณศักดิ์โดยลำดับ พ.ศ. ๒๔๐๗ ทรงได้รับสถาปนาเป็นหม่อมเจ้าพระราชาคณะ มีสมณศักดิ์เป็น หม่อมเจ้าพระพุทธุปบาทปิลันท์ พ.ศ. ๒๔๓๐ เลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระธรรมเจดีย์ และ พ.ศ.๒๔๓๕ โปรดให้เลื่อนเป็นหม่อมเจ้าพระธรรมพิมล ได้รับอาราธนาไปครองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม พ.ศ. ๒๔๓๗ โปรดให้สถาปนาเป็นเจ้าคณะใหญ่ ในคณะกลาง มีนามว่า หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ ซึ่งจะเห็นได้ว่า ทรงอยู่ในเพศบรรพชิตตลอดพระชนม์ชีพ พระนามของพระองค์จึงเป็นพระนามตามสมณศักดิ์และฐานันดรศักดิ์ ด้วยข้อจำกัดจากค่านิยมและสภาพสังคมตามยุคสมัย กวีนาม “กุเรเตอทัด” จึงไม่น่าจะหมายถึงพระองค์ แต่น่าจะหมายถึงนายทัด เปรียญ ซึ่งเป็นผู้ที่มีความรู้ความสามารถเป็นที่ยอมรับ ได้ทำหน้าที่เป็นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์วชิรญาณวิเศษ สำหรับกวีที่ร่วมกันประพันธ์นิทานอิศปปกรณัมนี้ เมื่อพิจารณาจากต้นฉบับหนังสือสมุดไทย พบว่านิทานบางเรื่องยังมีองค์ประกอบไม่ครบถ้วนสมบูรณ์ เช่น มีแต่ตัวนิทานแต่ขาดบทโคลงสุภาษิตท้ายเรื่อง หรือมีการคัดลอกโคลงสุภาษิตท้ายเรื่องไปรวมกันไว้ในหน้าสุดท้ายของหนังสือสมุดไทยโดยได้เว้นที่ว่างในสมุดไทยสำหรับองค์ประกอบของนิทานที่ขาดหายไป พร้อมทั้งลงชื่อกวีผู้รับผิดชอบประพันธ์ส่วนที่ขาดไปกำกับพื้นที่ซึ่งเว้นไว้นั้นด้วย ดังตัวอย่างในภาพหนังสือสมุดไทยที่ยกมานี้
/*54*/อนึ่ง ในการระบุรายนามกวีผู้แปลหรือผู้ประพันธ์โคลงสุภาษิตในนิทานบางเรื่อง ได้ลงนามราชทินนามบุคคลเดียวกันไว้ต่างกัน ซึ่งในกรณีนี้สามารถใช้เป็นหลักฐานหนึ่งในการกำหนดระยะเวลาที่แต่งได้ ซึ่งจะกล่าวต่อไป
หากกล่าวถึงความรู้ความสามารถและการศึกษาและภาษาอังกฤษของกวี นั้น บรรดากวีซึ่งได้แต่งนิทานอิศปปกรณัมล้วนแต่เป็นผู้มีการศึกษาและมีความรู้ความสามารถด้านอักษรศาสตร์ หลายท่านมีประวัติการศึกษาและความสามารถด้านภาษาอังกฤษเป็นที่ปรากฏ เช่น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ได้ทรงศึกษาภาษาอังกฤษด้วยพระองค์เอง จนกระทั่งทรงสามารถอ่านนวนิยายและเรื่องสั้น ตลอดจนทรงสนทนาภาษาอังกฤษได้
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ทรงศึกษาภาษาอังกฤษจากครูอังกฤษชื่อ นายฟรานซิส ยอร์ช แพตเตอร์สัน ทรงมี/*55*/ความสามารถด้านภาษาอังกฤษดีเยี่ยม ทรงปฏิบัติหน้าที่ด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายพันตรี และเป็นผู้ช่วยงานสถานทูต ประจำกรุงลอนตอน ประเทศอังกฤษเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๖ และต่อมาได้เป็นที่ปรึกษาในสถานทูต เป็นทูตพิเศษไปเจริญทางพระราชไมตรีในประเทศสหรัฐอเมริกา ทรงรับราชการอยู่ต่างประเทศ ๔ ปี และมีราชการที่ต้องเสด็จไปต่างประเทศ ได้แก่ สิงคโปร์อังกฤษและชวาอีกหลายครั้ง
ทั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเล็งเห็นความสำคัญในการศึกษารวมถึงการศึกษาภาษาต่างประเทศว่าจะส่งผลต่อการพัฒนาความเจริญให้แก่บ้านเมือง ในพุทธศักราช ๒๔๑๔ โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งโรงเรียนขึ้นเป็นครั้งแรกในสยาม คือ โรงสกูลหลวง หรือโรงเรียนหลวง ตั้งอยู่ข้างโรงละครเก่าในสนาม/*56*/วัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีหลวงสารประเสริฐ (น้อย อาจารยางกูร) ปลัดกรมอาลักษณ์ซึ่งต่อมาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระศรีสุนทรโวหาร เป็นครูใหญ่คนแรก และตั้งโรงเรียนหลวงสอนภาษาอังกฤษสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอและหม่อมเจ้าต่างกรมที่ทรงได้เรียนภาษาไทยแล้ว มีนายฟรานซิส ยอร์ช แพตเตอร์สัน เป็นครูผู้สอน ซึ่งได้มีพระบรมวงศาบุวงศ์เข้าเรียนที่โรงสกูลหลวงหลายพระองค์ เช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
มีข้อควรพิจารณาที่สามารถเป็นกรณีศึกษาต่อไปสำหรับผู้ที่สนใจ คือประเด็นเกี่ยวกับนิทานหรือโคลงสุภาษิตที่ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง นั้น ว่านิทานบางเรื่องแม้จะไม่ได้ลงนามผู้ประพันธ์ไว้ แต่ตามธรรมดากวีย่อมมีสำนวนโวหารอันเป็นเอกลักษณ์ ซึ่งเปรียบเสมือนลายมือชื่อให้สืบค้นหาตัวเจ้าของผลงานได้ ดังตัวอย่างในนิทานอิศปปกรณัม เรื่องที่ ๑๓ เรื่องห่านกับเป็ด มีถ้อยคำสำนวน กวีโวหาร และแนวคิด เทียบเคียงได้กับผลงานชิ้นอื่นของกวีท่านหนึ่งซึ่งได้ร่วมประพันธ์วรรณกรรมเรื่องนี้ จึงอาจเป็นไปได้ว่า นิทานเรื่องนี้ท่านเป็นผู้ประพันธ์ ดังนี้
“๏ เศรษฐีมั่งมีทรัพย์ผู้หนึ่งซื้อห่านสวอนตัวหนึ่ง ห่านตามธรรมเนียมตัวหนึ่งมาจากตลาด ตัวหนึ่งนั้นเลี้ยงปรนให้อ้วนสำหรับใส่กับข้าว ตัวหนึ่งเอาไว้สำหรับฟังร้องเพลง ครั้นเมื่อห่านตามธรรมเนียมนั้นปรนถึงที่ควรจะฆ่า พ่อครัวจึงได้ไปเอาตัวในกลางคืนเป็นเวลามืด ไม่ทันสังเกตว่าตัวใดเป็นตัวใด ก็จับตัวห่านสวอนด้วยหมายว่าห่านตามธรรมเนียม ห่านสวอนมีความกลัวตาย ก็ร้องเพลงออกมาทันที เพราะฉะนั้นจึงทำให้รู้จักได้ด้วยน้ำเสียง รักษาชีวิตไว้ได้เพราะเพลงอันไพเราะของตัว
/*57*/ความรู้ๆ ให้จริงถึงสิ่งเดียว แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดคงเกิดผล”
ในนิทานเรื่องที่ยกมาข้างต้น จบลงด้วยคติธรรมสอนใจว่า “ความรู้ ๆ ให้จริงถึงสิ่งเดียว แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดคงเกิดผล” ซึ่งมีสำนวนโวหารและแนวคิดเช่นเดียวกับบทกลอนในหนังสือ นิติสารสาธก ของพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ซึ่งอาจชี้ได้ว่านิทานเรื่องนี้เป็นผลงานประพันธ์ของท่าน ความว่า
“อย่าเกียจคร้านการเรียนเร่งอุตส่าห์
มีวิชาเหมือนมีทรัพย์อยู่นับแสน
จะตกถิ่นฐานใดคงไม่แคลน
ถึงคับแค้นก็พอยังประทังตน
อันความรู้รู้กระจ่างแต่อย่างเดียว
แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดจะเกิดผล
อาจจะชักเชิดชูฟูสกนธ์
ถึงคนจนพงศ์ไพร่คงได้ดี
เกิดเป็นชายชาวสยามตามวิสัย
หนังสือไทยก็ไม่รู้ดูบัดสี
ต้องอับอายขายหน้าทั้งตาปี
ถึงผู้ดีก็คงต้อยถอยตระกูล
จะต่ำเตี้ยเสียชื่อว่าโฉดช้า
จะชักพายศลาภให้สาบสูญ
ทั้งขายหน้าญาติวงศ์พงศ์ประยูร
จะเพิ่มพูนติฉินคำนินทา
หนึ่งหนังสือหรือตำรับฉบับบท
เป็นของล้วนควรจดจำศึกษา
บิดาปู่สู้เสาะสะสมมา
หวังให้บุตรนัดดาได้ร่ำเรียน
จะได้ทราบบาปบุญทั้งคุณโทษ
ปะบุตรโฉดต่ำช้าก็พาเหียร
ไม่สมหวังดังบิดาปู่ตาเพียร
เป็นจำเนียรแพลงพลัดกระจัดกระจาย”
ระยะเวลาที่แต่ง
สำหรับเวลาที่แต่งนั้น  เนื่องจากมิได้มีการบันทึกข้อมูลวัน เดือน ปีที่ประพันธ์ไว้อย่างชัดเจน และในหนังสือสมุดไทยทุกฉบับไม่มีระบุวันเดือนปีที่แต่งหรือวันที่จารึกหนังสือสมุดไทย แต่มีหลักฐานระบุช่วงเวลาปรากฏอยู่ในพระราชนิพนธ์ “พระราชวิจารณ์ว่าด้วยหนังสือนิทาน/*58*/ชาดก” ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๗ ว่าได้ทรงแปล” นิทานอีสอป”เป็นภาษาไทยก่อนหน้านั้นนานนัก ความว่า
“เมื่อพิเคราะห์ดูนิทานที่ยกมากล่าวนั้นมีหลายชั้น ที่เป็นนิทานเก่าทีเดียวก็มี ที่เป็นชั้นหลัง ๆ ลงมาก็มี ฯ และนิทานอย่างเช่นชาดกนี้ไม่ได้มีแตในคัมภีร์ฝ่ายพระพุทธศาสนา ในหมู่ชนชาติอื่นภาษาอื่นนอกพระพุทธศาสนาก็มีปรากฏเหมือนกัน ฯ ชาติอื่น ๆ เช่นอาหรับ เปอร์เซีย เป็นต้น ก็ว่ามีนิทานเช่นนี้คล้ายคลึงกัน แต่จะยกไว้ไม่กล่าว เพราะไม่มีตัวเรื่องมาเทียบ ฯ จะยกแต่นิยายอีสอป ซึ่งข้าพเจ้าได้แปลลงเป็นภาษาไทยช้านานมาแล้ว ได้ตั้งชื่อว่า อีสอปปกรณัม ของนักปราชญ์ผู้หนึ่งชื่อว่าอีสอปเป็นผู้แต่งขึ้นในประเทศกรีก ฯ นักปราชญ์ผู้นี้ได้แต่งหนังสือฉบับนั้นแต่ในเมื่อเวลาราว ๆ กันกับพุทธกาล”
จากบทพระราชนิพนธ์ข้างต้นแสดงว่า ได้ทรงพระราชนิพนธ์อิศปปกรณัมขึ้นก่อน พ.ศ. ๒๔๔๗ หลายปี และมีหลักฐานที่ทำให้กรอบระยะเวลาว่าวรรณกรรมเรื่องนี้แต่งขึ้นเมื่อไรนั้นชัดเจนขึ้น เป็นโบราณวัตถุซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ คือ ผ้าปักโคลงสุภาษิตอิศปปกรณัม จัดทำขึ้นเป็นเครื่องตั้งงานพระเมรุท้องสนามหลวง ร.ศ. ๑๐๘ รัตนโกสินทร์ศกปี ๑๐๘ (พ.ศ. ๒๔๓๒) เข้าใจว่าเป็นงานฝีมือช่างหลวงทำขึ้น เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดงานพระเมรุท้องสนามหลวง เพื่อพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าลูกเธอและพระเจ้าน้องยาเธอรวม ๓ พระองค์ โดยแบ่งออกเป็น ๒ งาน ตามลำดับพระราชสกุลยศ คือ งานพระศพพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรีภัทรวดีราชธิดา และพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสมัยวุฏฐิวโรดม จัดขึ้นระหว่างวันที่ ๓๑ มกราคม - ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ โดยแห่พระศพออกพระเมรุวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ และพระราชทานเพลิงพระศพ/*59*/วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ และงานที่สองเป็นงานพระศพพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ระหว่างวันที่ ๑๓ - ๑๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ แห่พระศพสู่พระเมรุเมื่อวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ และพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ เด่นดาว ศิลปานนท์ ภัณฑารักษ์ชำนาญการพิเศษ กรมศิลปากร ได้เสนอความเป็นมาของผ้าปักชุดนี้ไว้ในบทความประกอบการสัมมนาวิจัยจักขณ์ เรื่อง “ผ้าปักโคลงสุภาษิตอิศปปกรณำ เครื่องตั้งงานพระเมรุท้องสนามหลวง ร.ศ. ๑๐๘” ความว่า
“ระหว่างการพระเมรุ ร.ศ. ๑๐๘ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีกระแสพระราชดำริที่จะบำรุงการช่าง การประดิษฐสิ่งของใช้สอย ให้ดีงามทัดเทียมกับช่างฝีมือต่างชาติ ซึ่งส่งสินค้าเข้ามาค้าขายในเมืองสยาม เพื่อผลทางการค้า การบำรุงเศรษฐกิจของประเทศ ทรงดำริว่าเครื่องตั้งตามแบบอย่างธรรมเนียมที่เคยมีมาเป็นของทำขึ้นใช้แต่ชั่วคราว ไม่เป็นประโยชน์ยั่งยืน ประสงค์ให้มีการคิดประดิษฐสิ่งของเครื่องใช้ด้วยฝีมืออันมีคุณค่าเชิงเศรษฐกิจ สามารถส่งไปจำหน่ายต่างประเทศได้ จึงทรงประกาศใช้มีการประกวดงานช่างฝีมือประดิษฐสิ่งของต่างๆ จัดตั้งประดับในพระเมรุ
/*60*/ต่อมาทรงดำริว่าเครื่องประดับพระเมรุมีอยู่เป็นอันมากแล้ว จึงโปรดให้ระงับการประกวดงานช่างฝีมือประดิษฐสิ่งของ และโปรดให้ขอแรงพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการ จัดหาเครื่องโต๊ะมาตั้งประกวดประชันกันในงานพระเมรุพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ ตามบริเวณราชวัตรทึบ ศาลาจัตุรมุข ศาลาโรงปืน คดและ ปะรำ โปรดเกล้าฯ พระราชทานรางวัลแก่ผู้ชนะเป็นการสนุกสนาน เนื่องจากเป็นสมัยนิยมเล่นเครื่องโต๊ะเครื่องชาลายครามกันมาก ไม่ลำบากแก่จัดหา และเป็นการแปลกกว่าการตั้งเครื่องประดับพระเมรุแต่ก่อนมา
สำหรับงานพระเมรุพระเจ้าน้องยาเธอ โปรดให้พระสงฆ์ พระบรมวงศาบุวงศ์ และข้าราชการตั้งเครื่องโต๊ะทอง เครื่องโต๊ะเครื่องแก้ว เครื่องไม้ เครื่องตุ๊กตา ตามราชวัตรทึบ ศาลาจัตุรมุขและคด และให้จัดสังเค็ดของพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าและฝ่ายใน ตามศาลาโรงปืน ราชวัตรทึบ และคด เป็นเครื่องตกแต่งประดับพระเมรุ เพราะสังเค็ดงานพระศพพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ มีการประกวดประชันกันมาก จัดทำอย่างงดงาม และเป็นของมีราคาสูง กล่าวว่างานพระศพคราวนี้เป็นการครึกครื้นเอิกเกริกมาก
อย่างไรก็ดี แม้ทรงประกาศเลื่อนประกวดงานฝีมือช่างประดิษฐ์เครื่องตั้งประดับพระเมรุแล้ว ยังได้พบหลักฐานงานประณีตศิลป์ประดับพระเมรุท้องสนามหลวง ร.ศ. ๑๐๘ ชุดหนึ่ง เข้าใจว่าเป็นงานฝีมือช่างหลวงทำขึ้นเพื่อประดับพระเมรุ นอกเหนือไปจากเครื่องโต๊ะ ซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้พระสงฆ์ พระบรมวงศาบุวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทนำมาตั้งแสดง คือ ภาพผ้าปักโคลงสุภาษิตอิศปปกรณำ ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร จำนวน ๑๘ รายการ”
/*61*/ภาพปักดังกล่าวมีสองขนาดคือ ขนาดใหญ่เป็นภาพแนวนอน กว้างประมาณ ๕๐ เซนติเมตร สูง ๗๐ เซนติเมตร และขนาดเล็กเป็นภาพแนวตั้ง กว้างประมาณ ๕๐ เซนติเมตร สูง ๘๐ เซนติเมตร บรรจุในกรอบไม้ปิดกระจก มีลวดลายเฉพาะมุมกรอบทั้งสี่ด้าน เป็นลายเครือเถาแบบตะวันตก เช่น ลายเครือเถาองุ่น ลายเครือดอกกุหลาบ ลายเครือดอกเบญจมาส หรือลายเครือกระหนกแบบไทยประเพณี ซึ่งเด่นดาว ศิลปานนท์ สันนิษฐานว่าเป็นเครื่องตั้งของหลวง ที่โปรดเกล้าฯ ให้ทำขึ้นเป็นพิเศษ สำหรับตั้งในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรีภัทรวดีราชธิดา และพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสมัยวุฏฐิวโรดม ซึ่งภาพปักนี้น่าจะมีการจัดทำขึ้นเพื่อเป็นเครื่องตั้งงานพระเมรุเจ้านายที่ทรงพระเยาว์อีกหลายคราว ด้วยเป็นผ้าปักนิทานสำหรับเด็ก
เครื่องตั้งงานพระเมรุอันเป็นเครื่องสังเค็ดเหล่านี้ นอกจากที่เก็บรักษาไว้ณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครแล้ว น่าจะมีอีกเป็นจำนวนมาก แต่ได้กระจัดพลัดพรายไป ด้วยเมื่อเสร็จงานพระราชพิธีแล้ว จะพระราชทานเครื่องสังเค็ดส่วนหนึ่งไปยังพระอารามต่าง ๆ เพื่อถวายเป็นพุทธบูชา /*62*/เด่นดาว ศิลปานนท์ได้สำรวจภาพผ้าปักที่ยังเหลืออยู่ พบว่ามีทั้งที่เป็นภาพเรื่องราวและภาพปักบทโคลงสุภาษิตจากเรื่องอิศปปกรณัม เมื่อสอบเทียบแล้วสำนวนโคลงสุภาษิตบนผ้าปักมีที่ตรงกับโคลงประกอบนิทานอีสปฉบับพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและบทประพันธ์ของกวีท่านอื่น และยังมีภาพปักบทโคลงที่ไม่ปรากฏในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย หรือเรื่องตรงกันแต่มีสำนวนแตกต่างกัน จึงเป็นไปได้ว่าน่าจะยังมีวรรณกรรม “อิศปปกรณำ” มากกว่าที่พบในปัจจุบัน อนึ่ง เนื่องจากภาพปักเหล่านี้ จัดทำขึ้นมาจากเรื่องราวและบทโคลงสุภาษิตในวรรณกรรม “โคลงสุภาษิตอิศปปกรณำ” จึงสามารถเป็นข้อสรุปได้ว่าวรรณกรรมเรื่องนี้ต้องประพันธ์ขึ้นก่อน ร.ศ. ๑๐๘ หรือ พ.ศ. ๒๔๓๒ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ อันเป็นปีซึ่งจัดการพระเมรุครั้งนั้น
/*63*/เมื่อได้ข้อกำหนดว่าเรื่องอิศปปกรณัม แต่งขึ้นก่อนพ.ศ. ๒๔๓๒ ตามหลักฐานเอกสารและโบราณวัตถุดังกล่าวมาแล้ว เพื่อให้ได้กรอบระยะเวลาที่ประพันธ์เรื่องอิศปปกรณัมที่ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงได้ศึกษาหาข้อมูลเพิ่มเติมในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ได้พบข้อสังเกตประการหนึ่ง ซึ่งน่าจะช่วยตีกรอบช่วงปีที่ประพันธ์วรรณกรรมเรื่องนี้ให้แคบเข้าได้ คือรายพระนามและรายนามกวีผู้ซึ่งได้ร่วมกันประพันธ์นิทานและโคลงสุภาษิตนั้น มีข้อสังเกต ๒ ประการคือ
๑. กวีที่เป็นบุคคลคนเดียวกัน นิทานต่างเรื่องกัน ในต้นฉบับมีการบันทึกราชทินนามต่างกันในบางแห่ง
๒. รายนามกวีที่ปรากฏในต้นฉบับ น่าจะเป็นนาม พระนาม ราชทินนาม และพระอิสริยยศในขณะที่สร้างหนังสือสมุดไทยนั้น
สำหรับในประเด็นแรกนั้น ในรายพระนามและรายนามกวีทั้งหมด ๒๒ ท่านดังกล่าวแล้ว ปรากฏพระนาม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร มีการบันทึกพระนามโดยระบุลำดับชั้นพระอิสริยยศต่างกัน เป็น กรมหมื่นพิชิตปรีชากร และกรมหลวงพิชิตปรีชากร
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พระนามเดิม พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับสถาปนาเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิชิตปรีชากร เมื่อพ.ศ. ๒๔๑๙ และทรงได้รับสถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เมื่อพ.ศ. ๒๔๒๘
ในประเด็นที่สอง รายนามกวีที่ปรากฏในต้นฉบับ เป็นนาม พระนาม ราชทินนาม และพระอิสริยยศในขณะที่สร้างหนังสือสมุดไทย บางนามที่ปรากฏอาจไม่เป็นที่รู้จักนักเนื่องจากในหนังสือวรรณคดี/*64*/และตำราวิชาการในปัจจุบัน มักจัดพิมพ์โดยใช้นามและพระนามที่ได้รับการแต่งตั้งหรือสถาปนาหลังสุด ทั้งนี้ ข้อมูลปีที่กวีได้รับการแต่งตั้งหรือการเฉลิมพระยศที่ตรงกับ “นาม” ที่บันทึกไว้ในหนังสือสมุดไทยของวรรณกรรมเรื่องนี้ จะช่วยกำหนดกรอบระยะเวลาในการประพันธ์ให้ชัดเจนขึ้นได้ทางหนึ่ง ในรายพระนามและรายนามกวี ๒๒ ท่าน ที่กล่าวนามในหน้า ๔๙ - ๕๐ แล้วนั้น จากข้อมูลการเฉลิมพระยศ และการได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ตามพระนาม นามหรือทินนามที่ตรงกับที่ปรากฏในนิทานอิศปปกรณัม ดังนี้ คือ
กวีลำดับที่ ๖ ขุนวิสุทธากร เป็นตำแหน่งเดิมของพระยาอิศรพันธุ์โสภณ (หม่อมราชวงศ์หนู อิศรางกูร) เริ่มเข้ารับราชการตำแหน่งมหาดเล็กเวรวิเศษ ในรัชกาลที่ ๔ ต่อมาสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นขุนวิสุทธากร ปลัดกรมพระคลังสวนขวา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๒ และได้เลื่อนเป็นพระผดุงศุลกกฤต ตำแหน่งเจ้ากรมศุลกากร ขึ้นอยู่ในกรมพระคลังมหาสมบัติเมื่อ พ.ศ.๒๔๒๘ และเป็นพระยาอิศรพันโสภณ สังกัดกระทรวงพระธรรมการ พ.ศ. ๒๔๓๕
กวีลำดับที่ ๗ พระองค์เจ้าโสภณบัณฑิตย์ เป็นพระนามเดิมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา พระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ท้าววรจันทร์ (เจ้าจอมมารดาวาด) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ทรงพระนาม พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๓
/*65*/กวีลำดับที่ ๘ พระยาศรีสิงหเทพ หรือ พระยาราชวรานุกูล (อ่วม) เริ่มเข้ารับราชการในสมัยรัชกาลที่ ๔ ต่อมา พ.ศ. ๒๔๑๗ สมัยรัชกาลที่ ๕ ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระยาศรีสิงหเทพ ปลัดบาญซีกรมมหาดไทย พ.ศ. ๒๔๓๑ ได้ดำรงตำแหน่งที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน ผู้ช่วยเหรัญญิกในกรรมสัมปาทิกสภาหอพระสมุดวชิรญาณประจำปีที่ ๙ และได้รับระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระยาราชวรานุกูล ราชปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๕
กวีลำดับที่ ๑๑ ขุนภักดีอาษา เป็นนามเดิมของ พระอมรสินธพ ท่านเข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กเวรหลวงชาญภูเบศร์ในสมัยรัชกาลที่ ๔ เมื่อพ.ศ. ๒๔๑๐ และได้เลื่อนเป็นขุนภักดีอาสา ปลัดกรมทนายเลือกหอกขวา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๐ และได้ดำรงตำแหน่งเป็นขุนภักดีอาษาจนถึงพ.ศ. ๒๔๓๘ ก่อนได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นหลวงมลโยธานุโยค เจ้ากรมทนายเลือกหอกซ้าย
กวีลำดับที่ ๑๒ ขุนมหาสิทธิโวหาร (สืบ ศรีเพ็ญ) ท่านเข้ารับราชการในรัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นขุนมหาสิทธิโวหาร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๑
กวีลำดับที่ ๑๓ หลวงบรรหารอรรถคดี (สุด) เข้ารับราชการในสมัยรัชกาลที่ ๕ และได้เลื่อนยศมาโดยลำดับ ได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นจ่าชำนิทั่วด้าน ตำแหน่งจางวางกรมพระตำรวจนอกซ้าย และเลื่อนเป็นหลวงบรรหารอรรถคดี ตำแหน่งราชการในศาลชำระความฎีกาเป็นหลวงบรรหารอรรถคดี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๐ ก่อนได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระภิรมย์ราชา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๒
/*66*/กวีลำดับที่ ๑๕ ขุนพินิจจัย นามเดิม อยู่ เป็นข้าราชการสังกัดกรมท่าในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้รับโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็นหลวงภิรมย์โกษา ตำแหน่งปลัดกรม กองการกฎหมาย กระทรวงการต่างประเทศเมื่อพ.ศ. ๒๔๓๕
กวีลำดับที่ ๑๖ พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๙
กวีลำดับที่ ๑๗ กุเรเตอทัด หรือนายทัศกุเรเตอ12 คือ นายทัด หรือนายทัด เปรียญ บวชอยู่วัดจักรวรรดิราชาวาส หลังจากลาสิกขาได้เข้ารับราชการกรมศึกษาธิการ เป็นเจ้าหน้าที่ประจำหอพระสมุดวชิรญาณระหว่างพ.ศ. ๒๔๓๔ - ๒๔๓๕ และทำหน้าที่บรรณาธิการหนังสือพิมพ์วชิรญาณวิเศษด้วย
กวีลำดับที่ ๑๘ หลวงอินทร์อาวุธ คือ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม พระนามเติม พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ พระราชโอรสพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ได้รับการสถาปนาให้ทรงกรมเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๔
กวีลำดับที่ ๑๙ พระองค์เจ้าจิตรเจริญ คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์ พ.ศ. ๒๔๒๘
/*67*/กวีลำดับที่ ๒๐ พระองค์เจ้าเกษมสันตโสภาคย คือ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันตโสภาคย พระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ ได้รับการโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามจารึกไว้ในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
กวีลำดับที่ ๒๑ จมื่นทิพเสนา หรือ จมื่นทิพยเสนา (เจริญ เศวตนันทน์) เป็นบุตรพระยามหานิเวศนานุรักษ์ (เผือก) กับคุณหญิงบุนนาค ได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ ๔ และมีความก้าวหน้าในหน้าที่การงานตามลำดับ พ.ศ. ๒๔๑๕ ได้เป็นจ่าแผลงฤทธิรอนราน และจ่าชำนาญทั่วด้าว ในกรมพระตำรวจใหญ่ซ้าย ในพ.ศ. ๒๔๒๐ ได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นจมื่นทิพยเสนา ปลัดกรมพระตำรวจในขวา ก่อนจะเลื่อนเป็นเป็นพระอินทราภิบาล ในพ.ศ. ๒๔๒๙ จมีนทิพยเสนารับราชการต่อมาจนถึงสมัยรัชกาลที่ ๖ โดยตำแหน่งสุดท้ายของท่านคือพระยาอภิชิตชาญยุทธ จางวางกรมพระตำรวจ มียศเป็นพระตำรวจตรี และได้ดำรงตำแหน่งองคมนตรีอีกด้วย
กวีลำดับที่ ๒๒ พระองค์เจ้าวรวรรณากร คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ พ.ศ. ๒๔๓๒ ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์
จากข้อมูลลำดับเวลาการดำรงตำแหน่งของกวีที่ประมวลมา ช่วงปีพุทธศักราชที่ตรงกันกับปีที่กวีดำรงตำแหน่งทางราชการหรือมีพระนามตรงกับที่บันทึกไว้ในหนังสือสมุดไทย และความน่าจะเป็น สันนิษฐานว่า/*68*/นิทานอิศปปกรณัม น่าจะแต่งขึ้นประมาณ พ.ศ. ๒๔๒๑ และแต่งต่อเนื่องมาจนถึงก่อน พ.ศ. ๒๔๓๒ อันเป็นปีที่จัดงานพระเมรุ ร.ศ. ๑๐๘ ซึ่งได้มีการจัดทำผ้าปักภาพตามโคลงสุภาษิตอิศปปกรณัมเป็นเครื่องตั้งประกอบพระเมรุ
การใช้ภาษา
นิทานอิศปปกรณัมมีเอกลักษณ์การใช้ภาษาสำคัญที่ควรกล่าวถึงอยู่ ๒ ประการ คือ
๑. การใช้ภาษาในวรรณกรรมเรื่องนี้ใช้ถ้อยคำภาษาในยุคสมัยที่แต่ง แม้มีสำนวนโวหารเก่า แต่อ่านแล้วยังสามารถสื่อสารเข้าใจได้ ยกตัวอย่างการใช้สำนวนโวหารเก่าว่า ชาวบ้านนอก ชาวเกวียน เทวดาเจ้าแห่งกำลังตามลัทธิครีค ฤๅ กระนั้น ลาก็เตะด้วยกีบทั้งปวงให้พ้นสุนัขป่า ฯ เพื่อให้เข้าใจได้อย่างชัดเจนขึ้นจะขอยกตัวอย่างจากนิทานเรื่องที่ ๑๙ และนิทานเรื่องที่ ๒๘ ที่ปัจจุบันยังเป็นที่นิยมแพร่หลายในชื่อเรื่องชาวนากับงูเห่า และเรื่องกบเลือกนาย ดังนี้
“ที่ ๑๙ ชาวนากับงู
๑ ฤดูหนาวชาวนาคนหนึ่งพบงูแข็งทั้งตัวด้วยถูกเย็นแห่งความหนาว ชาวนาผู้นั้นมีความกรุณา จึงได้หยิบมากอดไว้กับอก งูนั้นเมื่อตัวค่อยอ่อนลงด้วยอุ่น ก็กลับคืนคงเป็นปรกติได้โดยเร็ว พยศเดิมตามธรรมดาของชาติงูก็มีขึ้น จึงกัดเอาผู้ที่มีคุณนั้น เป็นแผลถึงแก่ชีวิต เมื่อชาวนาที่มีใจออกวาจา สมน้ำหน้าตัวเราที่มีความเมตตาชาติที่ชั่ว ๚ะ๛
การทำนุบำรุง ถึงใหญ่ยิ่งเพียงใด ก็ไม่สามารถที่จะป้องกันความอกตัญญูได้
/*69*/๏ สันดานพาลถ่อยแท้
อกตัญ ญแล
ถึงจักผดุงมัน
มากพ้น
ทำคุณแบ่งปูนปัน
ทรัพย์เท่า ใดเฮย
ฤๅอาจจจะคุ้มพ้น
คิดร้ายสนองเรา ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร”
“ที่ ๒๕ กบทั้งปวงขอเจ้าแผ่นดิน
๏ กบทั้งปวงมีความเศร้าโศกว่าไม่มีเจ้านายปกครองซึ่งหลักฐาน จึงได้แต่งทูตหลายนายขึ้นไปเฝ้ายุปิตเตอ ขอให้ยุปิตเตอประทานเจ้าแผ่นดินสักองค์หนึ่ง ยุปิตเตอเห็นว่าเป็นแต่สัตว์โง่ ๆ ไม่มีพิษสงอันใด จึงได้โยนขอนไม้ใหญ่ลงมาในหนอง เมื่อขณะน้ำกระฉ่อนด้วยกำลังไม้ท่อนใหญ่ตกลงมา พวกกบทั้งปวงก็ตกใจกลัวพากันไปซ่อนตัวอยู่ลึก ๆ ในหนองนั้น
๏ ครั้นไม่ช้านานนักพวกกบทั้งปวงเห็นว่าท่อนไม้ใหญ่นั้นนิ่งเสมอไม่ไหวติงอันใด ก็พากันว่ายขึ้นมาบนหลังน้ำ ปราศจากความกลัวทั้งสิ้น แลดูทุกคนพากันไต่ขึ้นไปบนขอนไม้แลนั่งเกาะอยู่บนนั้น ครั้นนานมาก็พากันคิดเห็นไปว่าเราทั้งปวงดูความหมิ่นประมาท เพราะตั้งผู้ปกครองที่ไม่รู้สึกอันใดมาให้ดั่งนี้ จึงได้ส่งทูตขึ้นไปเป็นครั้งที่สอง ให้ไปอ้อนวอนยุปิตเตอขอให้ตั้งเจ้าแผ่นดินองค์อื่นลงมาครอบครองพวกกบทั้งปวงอีกสักองค์หนึ่ง ยุปิตเตอประทานปลาไหล (ฤๅปลายาว) ให้มาเป็นผู้ปกครอง ครั้นเมื่อกบทั้งปวงคุ้นเคยทราบอัธยาศัยว่าเป็นชาติง่าย ๆ แลใจดีก็ไม่เป็นที่ชอบใจ จึงส่งทูตขึ้นไปอีกเป็นครั้งที่สาม ขอให้ยุปิตเตอเลือกเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ให้อีกครั้งเดียว ยุปิตเตอไม่โปรดที่กล่าวโทษบ่อย ๆ ดังนั้น จึงได้ให้นกกระสาลงมา นกกระสาก็กินกบไปทุกวัน ๆ จนไม่มีกบที่จะเหลืออยู่ร้องในสระนั้น ๚ะ๛
/*70*/แส่หาเจ้าใหม่แข็งแรง ครั้นเมื่อเห็นฤทธิ์ของเจ้าใหม่ จะนึกถึงเจ้าเก่าสิถึงตัวเสียแล้ว อย่ากำเริบเร่งเปลี่ยน
๏ กำเริบแรงเปลี่ยนเจ้า
ใหม่หมาย
เห็นฤทธิ์เจ้าใหม่กลาย
กลับท้อ
คิดถึงเก่าสิกาย
ตึงติด แล้วนา
อึดอัดออกโอษฐ์อ้อ
อย่างนี้นำเข็ญ ๚ะ
๒. การทับศัพท์ภาษาอังกฤษหรือการถอดคำภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย เนื่องจากเรื่องอิศปปกรณัมนี้ เป็นการแปลวรรณกรรมจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยยุคแรกเริ่ม ก่อนหน้าที่จะสรุปและกำหนดศัพท์บัญญัติรวมทั้งกำหนดหลักเกณฑ์การเขียนคำทับศัพท์ชัดเจนขึ้นในปัจจุบัน ดังนั้น จึงมีวิธีการสะกดคำโดยใช้พยัญชนะต้น ตัวสะกด วรรณยุกต์ ต่าง ๆ กันตามความเข้าใจและตามความพอใจของผู้ใช้ภาษา ยังมิได้มีหลักเกณฑ์แน่นอนตายตัว จึงมีทั้งคำที่เกิดจากการเขียนคำทับศัพท์ ตามการอ่านออกเสียง และเขียนแบบถอดคำตามรูปพยัญชนะ แม้ในคำ ๆ เดียวกันแต่ผู้ประพันธ์ต่างคนกันก็อาจสะกดต่างกัน หรือแม้ในบางครั้งเป็นผู้ประพันธ์ท่านเดียวกัน แต่อาจเขียนต่างกันในนิทานต่างเรื่อง ยกตัวอย่าง เช่น
- คำว่า จูปิเตอร์ (Jupiter) หมายถึง เทพจูปิเตอร์ ในหนังสือสมุดไทยจะมีสะกดต่าง ๆ กัน เช่น ยุปิตเตอ จูปิตเตอ จูปิกเตอ
- คำว่า เฮอคิวเลศ (Hercules) หมายถึง เฮอร์คิวลีส เทพเจ้ากรีกบุตรของเทพเจ้าซูส มีมารดาเป็นมนุษย์ชื่อ อัลค์เมนา ในต้นฉบับมีสะกดว่า เฮอคิวเลศ เข้าใจว่าเป็นการเขียนโดยการถอดตามพยัญชนะ ปัจจุบันเราสะกดว่า เฮอร์คิวลิส ซึ่งเป็นชื่อตามภาษาโรมันและภาษาอังกฤษ ส่วนชื่อในภาษากรีกคือ เฮราคลีส (Heracles)
/*71*/- คำว่า เมอร์คิวรี่ หมายถึง เทพเมอร์คิวรี่ (Mercury) ในต้นฉบับหนังสือสมุดไทยมีสะกดต่าง ๆ กัน เช่น มากวิรี เมอควิรี เมอคิวรี
- คำว่าในติงเกลในต้นฉบับหนังสือสมุดไทยสะกดเป็น ไนต์คลิงเกล เข้าใจว่า เป็นการเขียนถอดตามพยัญชนะการสะกดคำภาษาอังกฤษว่า Nightingale
- เขาฮิบเมตตัส หมายถึง เขาไฮเมตตัส Hymettus เข้าใจว่าเป็นการเขียนตามพยัญชนะการสะกดคำภาษาอังกฤษ
ตัวอย่างการเขียนคำทับศัพท์หรือคำศัพท์บัญญัติคำที่เขียนโดยการถอดตัวอักษร รวมทั้งคำที่เขียนตามการออกเสียงแบบไทย ๆ ซึ่งเป็นคำร่วมยุคสมัยของวรรณกรรม และมีใช้แพร่หลายสื่อสารเข้าใจได้ในยุคนั้น ซึ่งส่วนหนึ่งจะเป็นชื่อบุคคล สถานที่ องค์กร เช่น
- หันรี บารนี (เฮนรี เบอร์นี Henry Burney)
- กัดมันฟันสยาม (Government of Siam)
- แบงก์สยามกัมมาจล (The Siam Commercial Bank)
- บุคคลัภย์ (Book Club)
- รอแยลมายิเกลโซไซเอตี (Royal Magical Society)
รูปแบบการเขียนคำทับศัพท์ในลักษณะเช่นนี้ มีปรากฏในการเรียกหรือเขียนชื่อบุคคล สถานที่ คำนามศัพท์จากภาษาอังกฤษ หรือสิ่งที่ยังไม่มีในประเทศไทยในสมัยนั้น ซึ่งในเอกสารสิ่งพิมพ์และการเขียนหนังสือของคนไทยช่วงนั้น ตลอดจนวรรณคดีร่วมสมัยกับนิทานอิศปปกรณัม เช่น เรื่อง “สุริยพันธุ์คำกลอน” ก็มีการใช้ชื่อตัวละคร ภูมินาม และคำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ ที่มีการสะกดคำในลักษณะเดียวกัน กล่าวคือ เขียนตามเสียงอ่าน ตามความเข้าใจ และความพอใจของผู้ใช้ภาษา เช่น second class เขียนว่า สกันด์คลาส god เขียนว่า กอด ทั้งนี้ จะขอ/*72*/ยกคำกลอนจากเรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนที่มีการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษมาประกอบให้เข้าใจ ดังนี้
“นายห้างใหญ่ใจคิดถึงสินค้า
ที่ซื้อมามากหลายเพราะหมายผล
สูญทรัพย์สิ้นลูกเมียทั้งเสียชนม์
ระทมทนเวทนาเหลืออาดูร
คู่ผัวเมียเสียใจร้องไห้รัก
ชีวิตจักอันตรายทำลายสูญ
เพราะมาเที่ยวด้วยกันฮันนีมูน
จึงต้องพูนเทวษเศร้าเหงาวิญญาณ์
ท่านบาทหลวงห่วงคิดถึงศิษย์สาว
ที่รุ่นราวรับเรียนศาสนา
เคยสอนธรรมตามคำยะโฮวา
โอ้จะต้องร้างราเหลืออาลัย
มีชายหนึ่งนั้นเป็นนักเลงเหล้า
มัวมึนเมาหยำเปเถลไถล
ดื่มบ้าหรั่นดีกระหน่ำซ้ำเข้าไป
ไม่กลัวภัยอันตรายสบายบาน
หมอคนหนึ่งทุกข์ทนร้อนรนนัก
เห็นว่าจักสิ้นชีวังดับสังขาร
เอาโมเฟียฉีดหมายวายรำคาญ
เลยสำราญจิตระงับนอนหลับกรน
บรรดาคนโดยสารสิ้นทั้งนั้น
บ้างตัวสั่นหัวพองสยองขน
บ้างนอนนั่งรำพึงคิดถึงตน
บ้างเดินวนวุ่นไปในเรือเมล์
บ้างร้องไห้โฮโฮว่าโอลอร์ด
ขอให้กอดช่วยชีวันอย่าหันเห
ได้ยินแซ่ซ้องเสียงสำเนียงเปร
เพราะกลัวจมในชเลเป็นเหยื่อปลา
(สุริยพันธุ์คำกลอน ตอนที่ ๖)”
ในบทกลอนที่ยกมามีคำทับศัพท์ภาษาอังกฤษที่น่าสนใจหลายคำ คือคำว่า บ้าหรั่นดี (บรั่นดี brandy), โมเฟีย หมายถึง มอร์ฟีน (morphine) การที่เขียนว่า โมเฟีย เข้าใจว่าเขียนตามชื่อเดิมของมอร์ฟีน ซึ่งเดิมเรียกว่า มอร์เฟียม (morphium) ตามพระนามของเทพมอร์เฟียส หรือมอร์ฟิอัส (morpheus) เทพเจ้าแห่งฝันของกรีก กอด มาจากคำว่า God คือ พระเจ้า /*73*/เปร หมายถึง pray แปลว่า การสวดอ้อนวอน หรือในวรรณคดีเรื่องเดียวกันตอนที่ ๑๓ จะมีคำนามศัพท์และคำภาษาอังกฤษที่ใช้ทับศัพท์เป็นจำนวนมากดังนี้
“จะกล่าวเรื่องเมืองข้างต่างประเทศ
อาณาเขตแอนิมัลอันไพศาล
พื้นไผทใหญ่โตมโหฬาร
ไม่กันดารสารพัดสวัสดี
เมืองที่เป็นแกปิตัลอันเรืองรุ่ง
เรียกว่ากรุงยูนิคอนบุรีศรี
มีตึกรามงามตาเต็มธานี
บริบูรณ์พูนทวีทุกสิ่งอัน
ดูเกลื่อนกลุ้มด้วยประชุมประชาราษฎร์
มีอำนาจปกป้องครองเขตขันธ์
ร่วมประสงค์สมาคมนิยมกัน
คิดเลือกสรรเปรซิเดนท์เป็นจอมเมือง
เยเนอราลไลออนขจรยศ
เกียรติปรากฏทั่วเขตเดชกระเดื่อง
ผู้บำรุงกรุงไกรให้รุ่งเรือง
ไม่ฝืดเคืองเจริญสุขทุกเวลา
มีคณะมินิสเตอร์เสนอศักดิ์
การเบาหนักตื้นลึกได้ศึกษา
แล้วตรองตริผ่อนผันด้วยปัญญา
พิทักษ์ธานีรัฐสวัสดี
พวกเซมเบอดิปุตีและเซเน็ต
มีพร้อมเสร็จครบถ้วนจำนวนที่
ชุมนุมกันพร้อมพรักสามัคคี
คิดบำรุงบุรีให้ไพบูลย์”
สุริยพันธุ์คำกลอน ตอนที่ ๑๓)”
จากคำกลอนที่ยกมานี้ จะมีการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษซึ่งส่วนใหญ่เป็นศัพท์ทางการปกครอง คือ คำว่า แอนิมัล (Animal) แกปิตัล (capital) ยูนิคอน (unicorn) เปรซิเดนท์ (president) เยเนอราลไลออน (General Lion) มินิสเตอร์ (minister) เชมเบอดิปุตี (chamber deputy) เซเน็ต (senate)
/*74*/ทั้งนี้ วิธีการเขียนคำทับศัพท์ที่ปรากฏในเรื่องอิศปปกรณัมและในคำศัพท์ร่วมยุคสมัยเหล่านี้ ทำให้เราได้เห็นถึงพัฒนาการของการใช้ภาษาไทยด้านการเขียน
สำนวนโวหาร กลวิธีในการแปลและอธิบายความ
วรรณกรรมเรื่อง อิศปปกรณัม นี้ มีที่มาจาก “นิทานอีสป” ซึ่งเป็นนิทานของชาวกรีกที่ได้แพร่หลาย ได้รับการแปลและการประพันธ์ขึ้นในภาษาต่าง ๆ ทั่วโลก การที่นิทานอีสปมีที่มาจากโลกตะวันตก เมื่อเผยแพร่มายังประเทศไทยซึ่งเป็นประเทศในโลกตะวันออก จึงทำให้เรื่องราวและสิ่งต่าง ๆ ที่ปรากฏในนิทานมีความแปลกใหม่และแตกต่างไปจากสิ่งที่คนไทยรู้จักและคุ้นเคย อาทิ ชื่อและเรื่องราวของบุคคลในประวัติศาสตร์ เทพเจ้า พันธุ์พืช พันธุ์สัตว์ ภูมิศาสตร์ ธรรมชาติวิทยา ตลอดจนแนวคิดและคติความเชื่อ
แม้จะมีความแตกต่างกัน แต่ในขณะเดียวกันในนิทานเหล่านี้ก็ยังมีความคล้ายคลึงและมีสิ่งที่เป็นวัฒนธรรมร่วมปรากฏอยู่ เช่น แนวคิดเรื่องคุณงามความดี ความเลว ความยุติธรรม และความอยุติธรรม จึงทำให้เกิดการยอมรับการแพร่หลายของนิทานอีสปในประเทศไทยได้ แม้เราจะไม่ทราบว่ากวีแปลวรรณกรรมเรื่องนี้จากต้นฉบับภาษาอังกฤษฉบับใด แต่เมื่ออ่านนิทาน “อิศปปกรณัม” เราจะสัมผัสได้ว่า กวีแต่ละท่านเป็นผู้มีความรู้รอบตัว และได้ใช้ความรู้ความสามารถนั้นเพื่ออรรถาธิบาย ทั้งยังมีความพยายามในการแปลเพื่อสร้างความเข้าใจในเรื่องราวต่างวัฒนธรรม โดยใช้องค์ความรู้และกระบวนการต่าง ๆ ผสมผสานกันในการเรียบเรียงต้นฉบับเพื่ออธิบายเรื่องราวแปลกใหม่จากอีกซีกโลกให้ผู้อ่านเข้าใจ กระบวนการดังกล่าว ได้แก่
/*75*/โยงใยความละม้าย
ใช้ความรู้เดิม
เสริมโดยอธิบายลักษณะ
ให้รายละเอียดเพิ่มเติม
เมื่อต้องเขียนถึงความแปลกใหม่ ความต่างวัฒนธวรรมในนิทานอีสป เช่น ชื่ออาชีพคน สัตว์ เทพเจ้า หรือชื่อเฉพาะต่าง ๆ ซึ่งไม่เป็นที่รู้จักของคนไทย กวีมักจะให้คำอธิบายเป็นวงเล็บ หรืออธิบายเพิ่มเติมต่อท้ายคำนั้นๆ หรือสร้างคำชี้เฉพาะขึ้นใหม่ ตามความเข้าใจ ประสบการณ์ และโลกทัศน์ของกวี โดยกระบวนการทั้งสี่นั้น มีความหมายและวิธีการพร้อม ยกตัวอย่างจากเรื่องอิศปปกรณัม ดังนี้
๑. โยงใยความละม้าย หมายถึง การแปล การอธิบาย โดยการอ้างอิงเปรียบเทียบกับสิ่งที่มีความใกล้เคียงกันที่คนไทยรู้จัก เช่น ในนิทานบางเรื่องกล่าวถึงตัววีเซล (weasel) ซึ่งคนไทยในยุคนั้นไม่รู้จัก การอธิบายรายละเอียดในสิ่งไกลตัวออกจะเป็นเรื่องยุ่งยาก ผู้แปลจึงอธิบายโดยเทียบเคียงกับสัตว์ที่คนไทยรู้จักไว้ในวงเล็บหรือไว้ต่อเนื่องจาก ข้อความท้ายคำ
๒. ใช้ความรู้เดิม หมายถึง การแปล การอธิบาย โดยเทียบกับเรื่องราวอันเป็นความรู้เดิมของคนไทยเช่น สำนวนไทย คำสอนในพุทธศาสนา
๓. เสริมโดยอธิบายลักษณะ หมายถึง การแปล การอธิบายโดยอธิบายรูปร่าง ลักษณะให้พอเข้าใจ เช่น “ตั๊กแตน สัตว์ไปบนหญ้าเล็กกว่าของไทย”
๔. ให้รายละเอียดเพิ่มเติม หมายถึง การแปล การอธิบายโดยให้ข้อมูลรายละเอียดเพิ่มเติมเมื่อกล่าวถึงสิ่งที่คนไทยไม่รู้จัก เช่น เมื่อกล่าว/*76*/ถึงเทพีจูโนกวีได้อธิบายเพิ่มเติมต่อท้ายไว้ว่า “จูโน เป็นมเหสีจูปิเตอร์ราชินีเมืองฟ้า”
ทั้งนี้ ในการอธิบายความแต่ละข้อความอาจใช้มากกว่า ๑ กลวิธี จึงขอยกตัวอย่างในภาพรวม ดังนี้
ตัวอย่างการอธิบายความ
๑. “วิเซล (เป็นสัตว์คล้ายแมวแต่ดุ)” (นิทานเรื่องที่ ๔)
๒. “ลากับตั๊กแตน (เป็นสัตว์ไปบนหญ้าเล็กกว่าของไทย)” (นิทานเรื่องที่ ๕) ตั๊กแตนในนิทานเรื่องนี้ ตามเนื้อเรื่องเป็นสัตว์ที่มีเสียงร้องไพเราะ เมื่อเทียบเคียงกับนิทานอีสปที่ตรงกันซึ่งแพร่หลายในปัจจุบันมักแปลว่า ลากับจิ้งหรีด หรือ ลาโง่กับจิ้งหรีด ฉบับภาษาอังกฤษที่เนื้อเรื่องตรงกันใช้ชื่อเรื่องว่า The Donkey and The Grasshopper
๓. “ความเหมือนช้างขี้ ๆ ด้วยช้าง คือเห็นเขาทำสิ่งใด ถึงใช่วิสัยที่ตัวจะทำได้ ก็อยากจะทำบ้าง ถึงแต่ความฉิบหาย” (นิทานเรื่องที่ ๕)
๔. “เฮอคิวเลศ เป็นเทวดาเจ้าของกำลังตามลัทธิครีก” (นิทานเรื่องที่ ๑๕)
๕. “เฮอร์เมสเหมือนกับมากวิรีคือพระพุธ” (นิทานเรื่องที่ ๒๐) ในสมุดไทยเขียนว่า “เฮอรเมศเหมือนกับมากวิรี” เฮอร์เมสหรือเฮอร์มีสเป็นเทพเจ้าในเทพปกรณัมกรีก เป็นบุตรแห่งซูสและไลยาดีสเมอา เป็นเทพผู้พิทักษ์และอุปถัมภ์นักเดินทาง คนเลี้ยงแกะ โจร นักพูดข้างถนน กวี นักกีฬา และปราชญ์ เทียบได้กับเทพเมอร์คิวรี่ของโรมัน เข้าใจว่าชื่อเมอคิวรี่ตามเทพปกรณัมของโรมันจะเป็นที่รู้จักมากกว่าชื่อกรีก ผู้แปลจึงได้อธิบายเทียบไว้ และอธิบายให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยเทียบว่าหากเป็นทางฝั่งโลกตะวันออกแล้ว เทพองค์นี้เทียบได้กับพระพุธ
/*77*/๖. ปลาไหล (ฤๅปลายาว) (นิทานเรื่องที่ ๒๘) คำว่า “ปลายาว” เป็นคำราชาศัพท์ หรือคำสุภาพของคำว่า “ปลาไหล”
๗. “แกล้งรามาใช่เหตุ ต้องกับคำพูดกันว่ามือไม่พายเอาเท้าราน้ำฤๅหวงคี่เท็จ” (นิทานเรื่องที่ ๓๕) คำว่า “รามา” ในข้อความ “แกล้งรามาใช่เหตุ” แปลว่า “ระราน” มาจากสำนวนไทยว่า “รามากะทาสี” ซึ่งแปลว่า รบกวน รังควาน รังแก ซึ่งขุนวิจิตรมาตราได้อธิบายความหมายไว้ในหนังสือ “สำนวนไทย” ว่า
“คำ “รามา” จะตัดออกมาจาก”รามากะทาสี” หรือคำเดิมเป็น “รามา” แล้วเติม “กะทาสี” ต่อท้ายเข้าไปก็ไม่ทราบ คำ “กะทาสี” หมายความว่า “รังแกทาสหญิงหรืออย่างไรก็ไม่ทราบเหมือนกัน”13
๘. “นกยางบางพวก มักเที่ยวหากินตามห้องนาที่ไถนาหว่านพืชข้าวสาลีลงใหม่ๆ ชาวนาที่เฝ้าอยู่น้าวแต่สายกระสุนเปล่า ทีนี้เรียกกระสุนแทน “สลิง” เพราะเมืองเราไม่มีจะต้องอธิบายมากนัก ไล่ให้หนีไปด้วยความตกใจ ครั้นนานมานกทั้งปวงเห็นว่าเป็นแต่น้าวกระสุนเปล่า ๆ ถึงจะน้าวขึ้นก็เฉยทำไม่รู้ไม่เห็นเสีย” (นิทานเรื่องที่ ๔๓)
๙. “เด็กชายกับฟิลเบิต “เป็นถั่วฝรั่งกินมัน” (นิทานเรื่องที่ ๔๗) ถั่วฟิลเบิร์ต FILBERTS ต้นฉบับเขียนเป็น “ฟิลเบิด” เป็นถั่วชนิดเดียวกับถั่วเฮเซลนัต กวีได้อธิบายสั้น ๆ ว่า “ถั่วฝรั่ง”นั้น ก็เป็นที่เข้าใจได้
๑๐. “ซึ่งจะเสียเพื่อนเก่าทั้งปวงเพราะเหตุที่จะมีเพื่อนใหม่ให้พ้นจากความเสียไปไม่ได้ ได้ใหม่ลืมเก่า” (นิทานเรื่องที่ ๕๗)
๑๑. “เด็กกับต้นเน็ตเตล
/*78*/๏ เป็นต้นไม้มีแต่ในเมืองหนาวอย่างหนึ่งชื่อต้นเน็ตเตล สูงประมาณศอกเศษ ไม้นี้ถ้าใครจับเบา ๆ แล้ว เหมือนกับแมลงผึ้งที่มีพิษต่อย เพราะมีสายเหมือนไหมอยู่ข้างใน ถ้าจับแรงไม่ค่อยได้” (นิทานเรื่องที่ ๕๘) นิทานเรื่องนี้เป็นเรื่องของเด็กคนหนึ่งที่ไปจับโดนต้นเน็ตเตล แล้วมีอาการเหมือนโดนแมลงต่อย ผู้แปลได้อธิบายเรื่องต้นเน็ตเตลซึ่งไม่มีในเมืองไทยไว้ก่อนจะเข้าเรื่องนิทาน เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจ
๑๒. “อิติยบ (เป็นชื่อเรียกประเทศอาฟริกาแต่ก่อน)” (นิทานเรื่องที่ ๘๒) นิทานเรื่องนี้กล่าวถึงการจับคนผิวดำจากประเทศเอธิโอเปีย ทวีปแอฟริกามาขายเป็นทาส โดยในนิทานใช้คำว่า อิติยบ หมายถึง เอธิโอเปีย (Ethiopia, Etiyopya)
๑๔. “ผึ้งตัวหนึ่งมาจากเขาฮิมเมตตัส เป็นนางพระยาในโพรงผึ้ง ขึ้นไปยังเขาโวลิมปัส(เป็นเขาที่พระยะโฮวานั่ง)” (นิทานเรื่องที่ ๑๑๓)
๑๕. “เมอควิรี่กับช่างแกะรูป
๏ ครั้งหนึ่งเมอควิรี่ (พระพุธ) อยากจะทราบว่าตัวจะเป็นที่นับถือแห่งพวกมนุษย์ทั้งปวงอย่างไรบ้าง เพราะเหตุฉะนี้จึงได้ถือเพศเป็นมนุษย์ชาย มาเยี่ยมโรงช่างแกะรูปโดยเพศที่แปลงมานั้น ครั้นเมื่อดูรูปที่แกะต่าง ๆ ทั่วแล้ว จึงถามราคารูปยูปิเตอกับรูปยูโน เป็นมเหสีจูปิเตอร์ราชินีเมืองฟ้า ครั้นเมื่อช่างแกะบอกราคาแล้ว เมอร์คิวรี่ซึ่งได้ชี้ที่รูปของตัว แล้วว่าแก่ช่างแกะว่าท่านคงจะต้องการราคารูปนี้มากขึ้นอีก เพราะว่าเป็นรูปนักการของเทพยดาทั้งปวง แลเป็นเจ้าของผู้ที่ให้เจ้าเป็นประโยชน์ ช่างแกะนั้นตอบว่าเอาเถิด ถ้าท่านจะซื้อทั้งสองที่ว่าก่อนนั้นแล้ว ข้าพเจ้าจะตีรูปนี้แถมให้ในราคาที่ว่าเดิมนั้น” (นิทานเรื่องที่ ๑๒๗)
/*79*/ในนิทานเรื่องนี้ ผู้แปลได้อธิบายชื่อเทพเจ้าเมอร์คิวรี่และเทพีจูโน่โดยวงเล็บนามพระพุธไว้ต่อท้ายชื่อเมอร์คิวรี่ เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจได้ชัดเจนขึ้น ทั้งนี้ ชื่อละตินของดาวพุธ (Mercury) มาจากคำเต็มว่า Mercurius ในภาษาละตินซึ่งหมายถึงเทพองค์นี้เช่นกัน ส่วนเทพีจูโน่นั้น น่าจะเป็นเทพที่ไม่เป็นที่รู้จักของคนไทยสมัยนั้นจึงได้ให้ข้อมูลเพิ่มเติมต่อท้ายไว้
๑๕. “เศรษฐีมั่งมีทรัพย์ผู้หนึ่งซื้อห่านสวอนตัวหนึ่ง ห่านตามธรรมเนียมตัวหนึ่งมาจากตลาด ตัวหนึ่งนั้นเลี้ยงปรนให้อ้วนสำหรับใส่กับข้าว ตัวหนึ่งเอาไว้สำหรับฟังร้องเพลง ครั้นเมื่อห่านตามธรรมเนียมนั้นปรนถึงที่ควรจะฆ่า พ่อครัวจึงได้ไปเอาตัวในกลางคืนเป็นเวลามืดไม่ทันสังเกตว่าตัวใดเป็นตัวใด ก็จับตัวห่านสวอนด้วยหมายว่าห่านตามธรรมเนียม ห่านสวอนมีความกลัวตาย ก็ร้องเพลงออกมาทันที เพราะฉะนั้นจึ่งทำให้รู้จักได้ด้วยน้ำเสียง รักษาชีวิตไว้ได้เพราะเพลงอันไพเราะของตัว” (นิทานเรื่องที่ ๑๓๗)
ในต้นฉบับนิทานเรื่องนี้ ตั้งชื่อเรื่องว่า “ห่านกับเป็ด” แต่ในเรื่องได้ใช้คำเรียกสัตว์สองชนิดต่างกันเป็นห่านตามธรรมเนียม และห่านสวอน เข้าใจว่าเพื่อให้แยกกันได้ระหว่าง Goose กับ Swan เป็นที่น่าสังเกตว่าในต้นฉบับไม่ได้เรียกห่านสวอนว่า หงส์ ตามที่คนไทยเรียกกันในปัจจุบัน
นอกจากตัวอย่างที่ยกมา ในวรรณกรรมอิศปปกรณัม ยังมีการอธิบายความเมื่อกล่าวถึงเรื่องราวต่างวัฒนธรรมด้วยกระบวนการดังกล่าวอีกมากเช่น “พิณแห่งอับโปโล (เทวดาครูเพลง) เราคิดจะหาความสุขแต่ตัวด้วยกินน้ำสุรามฤตซึ่งปาลลาส (เทวดาเจ้าของปัญญาแลการรบ)” (นิทานเรื่องที่ ๒๒๒), “เสือแปนเทียร์ (เป็นเสือแต่สีเหมือนไลอ้อน)” (นิทานเรื่องที่ (๓๐๐), และ “นกออศตริช (ลางทีว่าลางตัวสูงถึงห้าศอกหกศอก)” (นิทานเรื่องที่ ๓๐๑)
/*80*/แต่ทั้งนี้ ในการแปลและเรียบเรียงนั้น บางครั้งกวีผู้ประพันธ์ไม่ได้อธิบายความเพิ่มเติม แต่ได้แปลโดยเลือกใช้คำที่มีความหมายใกล้เคียงกันมาแทนเช่นในนิทานเรื่องที่ ๑๘ ความว่า
“ที่ ๑๘ นกแซงแซวกับกา
๏ นกแซงแซวกับกาเกิดเถียงกันว่าขนว่างามไม่งาม กาจึ่งได้ตัดความที่ทุ่มเถียงกันลงด้วยคำว่า ขนของท่านก็งามนักในเวลาฤดูร้อนจริงอยู่ แต่ขนของข้าพเจ้าป้องกันตัวข้าพเจ้าในฤดูหนาวได้ เพราะในเมืองหนาวถ้าฤดูหนาวนกแซงแซวต้องหนีไปเมืองร้อนกาไม่ต้องหนี”
เทียบตามเนื้อเรื่อง นิทานเรื่องนี้ แปลจากเรื่อง The Crow and The Swallow พระยาศรีสุนทรโวหาร ผู้แปลได้เลือกใช้คำว่า “นกแซงแซว” ซึ่งน่าจะเป็นที่รู้จักของคนไทยมากกว่าแทนคำว่า “swallow” นกนางแอ่น ตามเนื้อเรื่องนก swallow อพยพในไปยังเขตอบอุ่นฤดูหนาว ทั้งนี้ นกแซงแซวก็เป็นนกอพยพเช่นกัน
คำสอนในอิศปปกรณัม
นอกจากความสนุกสนานของเรื่องราวแล้วสิ่งสำคัญสิ่งหนึ่งของนิทานคือ บทสรุป นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า ที่ถือว่าเป็นหัวใจและเป็นเสน่ห์ของการเล่านิทานเรื่องต่าง ๆ ซึ่งผู้ฟังที่อาจเป็นทั้งเยาวชนหรือผู้ใหญ่ต่างรอคอยที่จะฟังบทสรุปดังกล่าว ในหนังสืออิศปปกรณัม มีคติธรรมคำสอนปรากฏอยู่เป็นสองลักษณะ คือ โคลงสุภาษิต และคำสอนที่เป็นบทร้อยแก้ว โดยในนิทานบางเรื่องมีคติธรรมคำสอนทั้งสองรูปแบบ บางเรื่องมีเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ส่วนใหญ่ไม่มีบทคติธรรม “นิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า” กำกับไว้ ทั้งนี้ คติธรรมคำสอนที่ปรากฏในเรื่องดังกล่าว กวีผู้ประพันธ์จะเป็นผู้แปลนิทาน วิเคราะห์ตีความและสรุป/*81*/ออกมาเป็นคติธรรมคำสอนด้วยตนเอง ซึ่งการที่นิทานจำนวนหนึ่งไม่มีคติธรรมคำสอนกำกับไว้ อาจเป็นได้ว่านิทานเรื่องนั้นยากแก่การตีความหรือเป็นการแปลนิทานไว้ก่อนแต่ยังไม่ได้ตีความ โดยปรากฏหลักฐานยืนยันแนวคิดนี้ในนิทานเรื่องหลายเรื่อง ยกตัวอย่างเช่น นิทานเรื่องที่ ๑๕๘ เรื่องที่ ๑๖๒ และเรื่องที่ ๒๕๗ ซึ่งมีข้อความระบุไว้ว่าไม่สามารถตีความออกมาเป็นคติธรรมคำสอนได้ ดังนี้
“ที่ ๑๖๒ ขุนนางศีรษะล้าน
๏ ขุนนางผู้หนึ่งศีรษะล้านใส่ผมทำใหม่ออกไปเที่ยวไล่สัตว์ พอลมพัดกระโชกมาหมวกแลผมก็ปลิวไป เมื่อเป็นดังนี้เพื่อนฝูงทั้งปวงก็พากันหัวเราะด้วยเสียงอันดังต่อ ๆ กันไป ขุนนางผู้นั้นก็รั้งบังเหียนม้าไว้แล้วหัวเราะทำสนุกไปในการที่ล้อนั้นด้วย แล้วกล่าวว่าอัศจรรย์อันใดกับผมที่มิใช่ของข้าพเจ้าจะปลิวไปจากข้าพเจ้า แต่เจ้าของเดิมของผมนั้นเองมันยังมาเสียจากได้ ยังว่าผมนั้นเกิดมาพร้อมกับเจ้าของด้วยกัน ๚
ช่วยปกปิดโทษผู้ที่ทำความชั่วคงจะต้องคำซักเมื่อการนั้นจำเป็นต้องปรากฏ ๚ะ๛
ซึ่งนิทานรื่องนี้ในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ได้มีเว้นที่ว่างไว้เข้าใจว่าเพื่อสำหรับลงบทโคลงสุภาษิต มีบันทึกไว้ตรงนี้ว่า “อย่างไรไม่รู้ ฤๅตีความยาก” และได้ลงนาม “ขุนพินิจจัย” กำกับไว้ เข้าใจว่าน่าจะเป็นกวีที่ได้รับมอบหมายให้แต่งโคลงสุภาษิตประกอบนิทานเรื่องนี้
“ที่ ๑๕๘ รูปเมอรควิรี่กับช่างไม้
๏ มีคนหนึ่งเป็นคนจน หากินด้วยเป็นซ่างไม้ มีรูปเมอรคิวรี่ทำด้วยไม้รูปหนึ่ง ก็บูชาเซ่นสรวงที่หน้านั้นทุกวันทุกวัน ขอให้รูปนั้นทำให้/*82*/มั่งมี แต่ถึงว่าขออยู่ดังนี้เสมอก็ยิ่งจนลงจนลง จนภายหลังมีความโกรธมาก ก็เอารูปนั้นลงเสียจากที่ตั้ง แล้วเอากระแทกเข้ากับฝาผนัง ครั้นเมื่อหัวรูปนั้นหักออก ทองคำก็ไหลออกมา ช่างไม้นั้นก็รีบโดยเร็ว แล้วว่าเออ เราหมายว่าท่านจะกลับกลายเสียทีเดียว ไม่ทำให้ต้องตามสมควรเล่า เพราะเมื่อเรานับถือไหว้กราบท่านอยู่ เรามิได้มีผลประโยชน์อันใดที่จะเก็บได้ แต่เดี๋ยวนี้เราทำไม่ดีต่อท่าน เราได้ความอิ่มเอิบไปด้วยมั่งมีเป็นอันมาก ๚
ตีความเป็นสุภาษิตไม่ได้
แต่ตีเอาตามรูปความเห็นว่า ผู้ที่ไม่ทำดีตอบแก่ผู้ที่ทำความดีแก่ตน ก็มักจะต้องทำความดีแก่ผู้ที่คิดร้ายทำร้ายแก่ตน ๚
……...ลาภแลมิใช่ลาภอันใด หากจะเป็นไปด้วยกรรมแลเคราะห์โชคของตัวเอง ไม่เป็นไปด้วยการขอร้องบนบานเจ้านายผู้ศักดิ์สิทธิ์ แสวงหาขวนขวายให้ยิ่งกว่าธรรมดาที่ควรหาได้ ๚ะ๛
“ที่ ๒๕๗ ตัวหมัดกับโค
๏ ตัวหมัดมีคำถามโคว่า ขัดขวางอย่างไรท่านก็เป็นสัตว์ใหญ่ แลมีกำลังทานจึงได้ย่อมรับความข่มเหงอันไม่เป็นธรรมแต่คน แลเป็นทาสแก่คนทั้งปวงทุกวันทุกวันไปดังนี้ ส่วนเราเป็นสัตว์เล็กถึงเพียงนี้ ยังกินเนื้อคนมิได้มีความปรานี แลกินโลหิตคนมิได้หยุดยั้ง โคตอบว่าเราไม่อยากจะเป็นคนเนรคุณ เพราะเราเป็นที่รักที่ถนอมของคน คนทั้งปวงย่อมตบศีรษะหัวไหล่เราอยู่บ่อย ๆ ตัวหมัดร้องว่า ทุกข์ของเราตกที่ท่านชอบนั้นทีเดียว เมื่อบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้าบ้างแล้ว คงจะหาความพินาศฉิบหายอันแก้ไขไม่ได้มาด้วย ๚
(ตีความไม่ถนัด)
/*83*/ผู้ที่มีกตัญญูมั่นคง ย่อมจะไม่ถือเอาความเกียจคร้านเป็นประมาณ ๚ะ๛
ซึ่งข้อความที่ว่า “อย่างไรไม่รู้ ฤๅตีความยาก” “ตีความเป็นสุภาษิตไม่ได้ แต่ตีเอาตามรูปความเห็นว่า”และ “(ตีความไม่ถนัด)” เหล่านี้แสดงให้เห็นว่ากวีผู้ประพันธ์นอกจากทำหน้าที่ในการแปลและเรียบเรียงแล้ว ยังต้องวิเคราะห์ตีความนิทานออกมาเป็นคติธรรมคำสอนด้วย ทั้งนี้ กวีอาจทั้งผู้แปลนิทานและประพันธ์โคลงสุภาษิตประกอบนิทาน หรืออาจประพันธ์โคลงหรือนิทานอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้คติธรรมคำสอนในนิทานอิศปปกรณัมจะมีที่มาจากนิทานตะวันตก แต่แนวคิดเรื่องคุณธรรมความดีสัจธรรมของชีวิต ถือเป็นวัฒนธรรมร่วมมีความเป็นสากล จึงทำให้คนไทยเรานิยมและยอมรับนิทานอีสปได้
คติธรรมคำสอนในนิทานอิศปปกรณัมมีลักษณะร่วมและลักษณะที่น่าสนใจโดยสรุปได้ ดังนี้
๑. โคลงสุภาษิตกับคติธรรมคำสอนร้อยแก้วในนิทานเรื่องเดียวกัน จะมีความสอดคล้องไปในทางเดียวกันและเสริมความกันให้ชัดเจนขึ้น ยกตัวอย่างเช่น
“ที่ ๑๔ คนเดินทางกับสุนัขที่เลี้ยง
๏ คนเดินทางผู้หนึ่งกำลังจะออกเดินทาง มาเห็นสุนัขของเขายืนดัดตัวอยู่ที่ประตู จึ่งถามด้วยคำดุว่านั่นมายืนหาวคอยอะไรอยู่นั้นอะไร ๆ ก็พร้อมแล้วเว้นแต่เจ้ามาเถิดไปเดี๋ยวนี้แล สุนัขกระดิกหางแล้วตอบว่า นายเจ้าข้า ดีฉันพร้อมทีเดียวแล้ว ที่ดีฉันคอยอยู่เดี๋ยวนี้ ก็คอยนายเท่านั้น ๚ะ๛
คนที่มักโอ้เอ้ มักจะหาความว่าช้าแก่เพื่อนที่หมั่นกว่าบ่อย ๆ
/*84*/๏ มีกิจจิตหง่อยช้า
เชาวน์ทราม
ช้าเนิ่นเพลินไปตาม
เรื่องคร้าน
ยกตนเกลื่อนกลับความ
กลบหมั่น เขานา
ดีแต่เสียงจัดจ้าน
อย่างนี้เนืองเนือง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร”
และ
“ที่ ๑๒ สุนัขกับเงา
๏ สุนัขตัวหนึ่งคาบเนื้อก้อนหนึ่งอยู่ในปากเดินไปบนตะพานข้ามลำน้ำแห่งหนึ่ง แลเห็นเงาของตัวเองในน้ำ เข้าใจว่ามีสุนัขคาบเนื้อมาก้อนโตกว่าของตัวเองเท่าหนึ่ง เมื่อเห็นดังนั้นจึงได้วางก้อนเนื้อของตัวเองเสีย ขู่คำรามเข้าสู้สุนัขตัวอื่นในน้ำเพื่อแย่งเนื้อก้อนใหญ่ เพราะฉะนั้นสุนัขตัวนั้นจึงได้เสียเปล่าทั้งสองอย่างคือที่ทะยานลงไปในน้ำก็เป็นแต่เงาเท่านั้น แลเสียตัวเอง เพราะกำลังน้ำเชี่ยวพัดตัวลอยไป ๚ะ๛
โลภอยากได้ในสิ่งที่ไม่ควรจะได้ ไม่มีความใคร่ครวญ ถึงเสียชีวิตเพราะมีความโลภ
๏ ชนที่มีโลภล้น
เหลือหลาย
ละเก่ามุ่งใหม่หมาย
กลับแคล้ว
โลภจนจวบตนตาย
ไป่คิด ชีพนา
เล่ห์สุนัขคาบเนื้อแล้ว
โลภชิ้นเงาชล ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร”
/*85*/๒. คติธรรมคำสอนมีแนวคิดเป็นสัจธรรมอันเป็นสากล ได้แก่ ห้ามคบคนพาล คุณของการคบคนดี ทำดีได้ดี - ทำชั่วได้ชั่ว คุณของความขยันหมั่นเพียร โทษของการเกียจคร้าน การมีสติรู้จักไตร่ตรอง ความเมตตากรุณา ผู้มีสัตย์และผู้ไร้สัตย์ การพึ่งพา คุณแห่งน้ำมิตร เป็นต้น
ยกตัวอย่าง เช่น
คำสอนให้อย่าประมาทผู้ด้อยกว่าเรา
“ ๑๏ อย่าควรประมาทผู้
ทุรพล
สมเคราะห์คราวขัดสน
สุดรู้
เกลือกเราสบร้ายดล
ใดเหตุ
มากพวกคงมีผู้
รฦกเค้าคุณสนอง ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๑ ราชสีห์กับหนู (พระราชนิพนธ์)
คำสอนเรื่องความรักใคร่สามัคคีในหมู่ญาติพี่น้อง
“ ๒๏ เชื้อวงศ์วายรักร้อน
ริษยา กันเฮย
ปรปักษ์เบียนบีฑา
ง่ายแท้
ร่วมสู้ร่วมรักษา
จิตร่วม รวมแฮ
หมื่นอมิตร บ มิแพ้
เพราะพร้อมเพรียงผจญ ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๒ บิดากับบุตรทั้งหลาย พระราชนิพนธ์)
คำสอนเรื่องคนพาล
“ ๓๏ ชาติกักขฬะดุร้าย
สันดาน
คงจะหาสิ่งพาล
โทษให้
ถึงจะกล่าวคำหวาน
คำชอบ ก็ดี
หาญหักเอาจนได้
ดังข้อเขาประสงค์ ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๓ สุนัขป่ากับลูกแกะ พระราชนิพนธ์)
/*86*/คำสอนเรื่องความเพียรและความประมาท
“ ๑๓๏ เชื่อเร็วแรงเรี่ยวทั้ง
เชาวน์ชาญ เชี่ยวแฮ
แม้นประมาทมละการ
ก็ล้า
โฉดช้าอุส่าห์หาญ
ห่อนหยุด ยั้งเฮย
ดั่งเต่ากระต่ายท้า
แข่งช้าชนะเร็ว ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๑๓ กระต่ายกับเต่า พระราชนิพนธ์)
คำสอนเรื่องเสียน้อยเสียยาก เสียมากเสียง่าย
“ ๘๘๏ เสียน้อยเสียถูกสู้
ทนทำ เองเอย
ตน บ่ เชี่ยวชาญกรรม
กิจข้อง
ไม่เป็นเหตุจะนำ
ผลลาภ เนืองนา
ขาดประโยชน์ใหญ่ต้อง
แบบอ้างอรรถแถลง ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๘๘ แม่ม่ายกับแกะ พระยาราชสัมภารากร)
คำสอนเรื่องการเตรียมพร้อม
“ ๑๑๓๏ ความสงบรบได้เพื่อ
เครื่องรบ พร้อมแฮ
ข้าศึกทราบสรรพสงบ
งดกล้า
จะคอยจัดเตรียมครบ
ต่อศึก ถึงฤๅ
ศึกจักเกิดแล้วอ้า
อาจล้างอย่างไฉน ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๑๑๓ สุกรเถื่อนกับสุนัขจิ้งจอก กรมหมื่นพิชิตปรีชากร)
/*87*/คำสอนเรื่องความผิดของตนและของผู้อื่น
“ ๑๒๑๏ ตนผิดปิดโทษส้อน
สูญหาย
ถวิลว่าดีโดยหมาย
หมกไว้
ผิดผู้อื่นคิดขยาย
ยกแผ่ เผยแฮ
หนุนเพิ่มเสริมส่งให้
เหตุร้ายแรงทวี ๚ะ”
(นิทานเรื่องที่ ๑๒๑ ขุนท่องสื่อ)
๓. นิทานส่วนหนึ่งมีลักษณะเป็นนิทานคติธรรม มีแนวคิดต้องกับศาสนธรรม เช่นการไม่ผูกเวร การไม่เพ่งโทษผู้อื่น การปล่อยวาง ยกตัวอย่างนิทานเรื่องที่ ๒๖๓ เรื่องถุงสองใบ ซึ่งไม่ปรากฏนามผู้แต่ง ความว่า
“ตามจดหมายแต่โบราณเล่ามา ว่าคนเกิดมาในโลกนี้ทุก ๆ คนมีถุงผูกคอมาสองใบ ถุงเล็กอยู่ข้างหน้าเต็มไปด้วยความเสียของเพื่อนบ้าน ถุงใหญ่อยู่ข้างหลังเต็มไปด้วยความเสียของตัว ตั้งแต่นั้นมาคนจึงเห็นความผิดของผู้อื่นได้เร็ว แลซ้ำตาบอดไม่เห็นเสียของตัวบ่อย ๆ ด้วย ๚ะ๛
โทยผู้อื่นเท่าเส้นผมอาจเห็นได้ โทษตัวเท่าภูเขาไม่อาจเห็น”
๔. การใช้สุภาษิต คำพังเพย คำคม หรือหลักธรรมคำสอน ซึ่งรู้จักแพร่หลายมาสรุปแนวคิดเป็นคติธรรมคำสอน โดยพิจารณาจากเนื้อความในนิทาน เช่น โลภมากลาภหาย, ทุกขโต ทุกขถานัง, สิบเบี้ยใกล้มือ, นกสองหัว จะขอยกตัวอย่างจากนิทานประกอบ ดังนี้
“๏ ชาวบ้านนอกกับเมียมีนางไก่ตัวหนึ่งไข่เป็นทองคำวันละใบเสมอทุกวัน ผัวเมียคู่นั้นคะเนเห็นว่าไก่ตัวนั้นคงจะมีทองแท่งใหญ่อยู่ภายใน จึงได้ฆ่าไก่เพื่อจะเอาทองนั้น ครั้นเมื่อฆ่าแล้ว เขาทั้งสองก็มี/*88*/ความพิศวง ด้วยมิได้เห็นว่าไก่นั้นผิดจากธรรมดาของไก่อื่นเลย ผัวเมียคู่นั้นหมายใจว่าจะมั่งมีในครั้งเดียว ก็เสียสิ่งซึ่งได้เป็นแน่อยู่ทุกวันนั้นไปด้วย ๚ะ๛
โลภมากลาภหาย”
(นิทานเรื่องที่ ๑๖๙ ไก่กับไข่ทองคำ)
“นกทั้งปวงกำลังรบกันกับสัตว์จตุบาททั้งปวง ต่างพวกต่างผลัดกันมีชัยชนะ ค้างคาวกลัวผลแห่งการรบซึ่งเป็นการไม่แน่ จึงได้เอาตัวเข้าข้างพวกที่กำลังมากเสมอไป ครั้นเมื่อประกาศเลิกการสงบกัน สัตว์ซึ่งเป็นข้าศึกกันทั้งสองฝ่ายก็เห็นปรากฏในความประพฤติกลับกลอกของค้างคาว เพราะดังนั้นโทษความโกงของค้างคาวทั้งสองฝ่าย ให้ไล่เสียจากความสว่างของวัน ตั้งแต่นั้นมาค้างคาวก็ไปส่วนตัวอยู่ในที่มืดที่ลับ บินไปบินมาก็แต่ลำพังตัวในเวลากลางคืน ๚ะ๛
ความเดียวกับนกสองหัว
(นิทานเรื่องที่ ๒๔๗ นกทั้งปวงกับสัตว์จตุบาททั้งปวงกับค้างคาว)
“๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งซราเข้าก็นอนเจ็บอยู่ในถั่ว บรรดาสัตว์ทั้งปวงมาเยี่ยมกษัตริย์ของตัวหมด เว้นแต่สุนัขจิ้งจอก สุนัขป่าเห็นจึงคิดว่าเป็นช่วงวันดีของตัว ฟ้องสุนัขจิ้งจอกต่อราชสีห์ว่าไม่มาคำนับอ่อนน้อมต่อท่านซึ่งเป็นผู้ปกครองแก่เขาทั้งปวง เพราะมิได้มาเยี่ยมราชสีห์ ในบัดเดี๋ยวนั้นสุนัขจิ้งจอกมาได้ยินปลายคำที่สุนัขป่าพูด ราชสีห์แผดเสียงด้วยความโกรธสุนัขจิ้งจอก สุนัขจิ้งจอกก็คิดหาช่องที่จะป้องกันตัวแล้วกล่าวว่า บรรดาสัตว์ซึ่งมาที่ท่าน ผู้ใดที่ได้ทำความดีให้แก่ท่านเหมือนข้าพเจ้าบ้าง ข้าพเจ้าได้เที่ยวไปจากที่โน้นถึงที่นี้ทุกทิศทุกทาง เพื่อจะเที่ยวสืบเสาะตามหมอ/*89*/ทั้งปวง ในวิธีจะรักษาท่านให้หาย ราชสีห์บังคับให้บอกวิธีที่จะหายนั้น ในบัดเดี๋ยวนี้ สุนัขจิ้งจอกจึงตอบว่า ท่านต้องถลกหนังสุนัขป่าแล้วเอาหนังที่ยังอยู่นั้นห่อตัวท่าน สุนัขก็ต้องจับถลกหนังทั้งเป็นในทันใดนั้น เพราะเหตุดังนี้สุนัขจิ้งจอกจึงหันหน้าไปยิ้มแล้วว่ากับสุนัขป่าว่า เจ้าควรจะยุให้นายมีความปรารถนาดี ไม่ควรจะยุให้มีความปรารถนาร้าย ๚ะ๛
ทุกขโต ทุกขถานัง ความปรารถนาร้ายต้องความร้าย ๚ะ๛”
(นิทานเรื่องที่ ๒๕๑ ราชสิท์กับสุนัขจิ้งจอก)
“ความเหมือนช้างขี้ๆ ด้วยช้าง คือเห็นเขาทำสิ่งใด ถึงใช่วิสัยที่ตัวจะทำได้ ก็อยากจะทำบ้าง ถึงแต่ความฉิบหาย” (นิทานเรื่องที่ ๕)
๕. การสอนถึงคุณธรรม คุณและโทษของความดี - ความเลวและโทษของการประพฤติผิดคลองธรรมต่าง ๆ แฝงปรัชญาในการดำเนินชีวิตผ่านตัวละคร โดยกำหนดให้ตัวละครส่วนใหญ่เป็นสัตว์ พืช ที่สามารถ/*90*/พูดได้ และให้เป็นสัญลักษณ์ของสิ่งต่างๆ ที่กล่าวถึงนั้น เช่น ลาเป็นตัวแทนของความโง่ สุนัขป่าและสุนัขจิ้งจอกเป็นตัวแทนเล่ห์เหลี่ยม กลโกง ราชสีห์เป็นตัวแทนของพระราชา ความมีอำนาจ ตัวละครที่เป็นสัตว์ที่สง่างามเช่น กวาง หรือนกดอกบัว หากประพฤติตนไม่สมกับศักดิ์ศรีของตนก็มักพบกับภัยพิบัติ ตัวละครที่เป็นคนต่างอาชีพต่างวัยต่างบทบาท เช่น ช่างไม้ คนฆ่าวัว แม่ ลูก ก็จะมีบทบาท การตัดสินใจ และบุคลิกลักษณะที่เป็นตัวแทนและใกล้เคียงกับคนจริง ๆ ทำให้ผู้อ่านหรือผู้ฟังนิทานสามารถคิดตามและนำไปใช้เป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตได้
อนึ่ง นิทานที่มีสัตว์พูดได้เช่นนี้ มีลักษณะคล้ายคลึงกับนิทานชาดกซึ่งคนไทยมีความคุ้นเคยดีอยู่แล้ว น่าจะมีส่วนทำให้เรานิยมยอมรับนิทานอีสป เนื่องจากมีแนวทางการนำเสนอเช่นเดียวกัน
๖. รูปแบบการประพันธ์นิทานมีรูปแบบค่อนข้างยืดหยุ่น มิได้กำหนดแน่นอนตายตัวนัก กล่าวคือ ไม่ยึดกับข้อกำหนดว่านิทานเรื่องหนึ่งควรมีความยาวเท่าใด รวมทั้งต้องจบด้วยด้วยบทคติธรรมสอนใจเป็นร้อยแก้วและปิดท้ายด้วยโคลงสุภาษิต ๑ บท นิทานบางเรื่องมีองค์ประกอบแตกต่างออกไป เช่น อาจมีหรือไม่มีบทคติธรรมสอนใจเป็นร้อยแก้ว หรือโคลงสุภาษิตก็ได้ รวมทั้งมีกวีบางท่านที่มีรูปแบบแนวทางลักษณะการประพันธ์นิทานบางเรื่องแตกต่างออกไป เช่น ขุนวิสุทธากรหรือพระยาอิศรพันธุ์โสภณ (หม่อมราชวงศ์หนู อิศรางกูร) และขุนมหาสิทธิโวหาร (สืบ ศรีเพ็ญ) โดยคติธรรมคำสอนร้อยแก้วของขุนวิสุทธากร จะมีทั้งคำอธิบายสั้นและอธิบายยาวประกอบนิทานเรื่องเดียวกัน ส่วนนิทานของขุนมหาสิทธิโวหาร จะจบด้วยโคลงสุภาษิตจำนวน ๒ บทก็มี ดังนี้
/*91*/นิทานของขุนวิสุทธากร
“ที่ ๗๑ ยูปิกเตอร์กับวานร
๏ จูปิเตอร์ออกหมายประกาศแต่บรรดาสัตว์ทั้งปวงในป่า ว่าถ้าผู้หนึ่งผู้ใดมีลูกซึ่งเห็นว่าเป็นสวยกว่าทั้งหมดจะพระราชทานรางวัล ครั้งนั้นมีวานรตัวหนึ่งหาบุตรมาพร้อมกับสัตว์ทั้งปวง ลูกวานรอ่อนตัวนั้นจมูกบี้ไม่มีขนรูปร่างพิกลพิการ แต่นางวานรมารดานั้นถนับถนอมพามาในที่ประชุม เพื่อจะเป็นคนมาเลือกรับรางวัลที่กำหนดไว้นั้น สัตว์ทั้งปวงก็พากันคำนับรับนางวานรเมื่อพาบุตรเข้าที่ประชุมนั้นด้วยการหัวเราะฮาใหญ่ทั่วกัน ฝ่ายนางวานรนั้นมิได้มีความกระดากกระเดื่องกล่าวคำขึ้นโดยแข็งแรง ว่าเราไม่รู้เลยว่ายุปิกเตอร์จะประทานรางวัลแก่บุตรเราฤๅไม่ แต่เรารู้อยู่อย่างนี้แน่ว่าถึงอย่างใดก็ดี ในดวงตาของเราผู้เป็นมารดาเห็นว่าลูกเราเป็นที่น่ารักอย่างยิ่ง สวยอย่างแลงามเลิศล้ำกว่าสัตว์ทั้งปวงหมด
อธิบายยาว๏ สรรพสิ่งใด ๆ ที่ว่าชั่วว่าไม่ดีแท้ ๆ นั้นไม่มี เพราะถึงจะเห็นไม่ดีในชนเป็นอันมาก ฤๅผู้ใหญ่ผู้ดีอย่างไรก็ดี แต่ยังคงอาจเป็นของดี ฤๅเป็นที่รักของสิ่งบุคคลผู้ปรารถนาต้องการแลจำเป็นต้องรักในสิ่งที่ว่าชั่วนั้น
อธิบายสั้น๏ สรรพสิ่งทั้งปวงย่อมเป็นของดีของประเสริฐ ของผู้ที่รักแลต้องการในของสิ่งนั้น
/*92*/๏ สิ่งใดใจชอบแล้ว
เชยชม
ยกย่องโดยอารมณ์
รักเร้า
ถึงใครไป่นิยม
เห็นชอบ เลยนา
ตัวว่าดีคงเฝ้า
เพรียงพร้องสรรเสริญ ๚ะ
ขุนวิสุทธากร”
“ที่ ๗๔ นกแซงแซวกับงูแลศาลชำระความ
๏ นกแซงแซวตัวหนึ่งกลับมาแต่เมืองอื่น ตั้งแต่นั้นมาก็ชอบอยู่ว่าเคยกับคน ทำรังอยู่ที่ศาลชำระความแห่งหนึ่งแลฟักไข่มีลูก ๓ ตัวด้วยกัน ยังมีงูตัวหนึ่งเลื้อยขึ้นมาจากกำแพงผ่านรังนกไปก็กินลูกนกชังรังซึ่งยังไม่มีขนนั้นเสีย ครั้นเมื่อแม่นกมาเห็นรังเปล่าก็ร้องไห้เศร้าโศกยิ่งรำพันว่า กรรมของของเราซึ่งเป็นสัตว์จรมาในที่นี้ ๆ ที่เราอยู่ย่อมเป็นที่พึ่งที่รักษาความชอบธรรมของผู้อื่นทั้งปวง เว้นแต่เราผู้เดียวต้องถูกความข่มเหง
อธิบายยาว๏ ความที่มักง่ายฤๅความที่เอาอย่างเขาง่าย ๆ เห็นเขาทำอะไรได้ดีก็ทำบ้างมิได้พิจารณาดูตัวของตัวก่อน ว่ากำลังวาสนาของตัวนั้นจะควรทำฤๅไม่ควรนั้น มักจะเป็นช่องให้เกิดความคับแค้นแก่ตัวเมื่อภายหลัง
อธิบายสั้น๏ ไว้ตัวเอาอย่างผู้ที่กำลังและวาสนาไม่เหมือนตัวนั้น เป็นทางให้ได้ความคับแค้น เมื่อเวลากำลังฤๅวาสนาของตัวไม่มี มิพอที่จะใช้เหมือนผู้ที่เอาอย่าง
/*93*/๏ เห็นท่านยงยิ่งล้ำ
เดชา นุภาพเฮย
ไป่คิดเจียมกายา
ว่าน้อย
เย่อหยิ่งแข่งเคียงพา
กระพือจิต ทยานแฮ
จะยากเลือดตาย้อย
คับแค้นภายหลัง ๚ะ
ขุนวิสุทธากร”
นิทานของขุนมหาสิทธิโวหาร
“ที่ ๑๖๗ ตัวต่อกับงู
๏ ต่อตัวหนึ่ง….บนศีรษะงูแล้วต่อยด้วยเหล็กในเป็นแผลมิได้ถอนเลย งูนั้นจะตายได้ความลำบากอย่างยิ่ง มิรู้ที่จะคิดอ่านอย่างไรให้รอดพ้นศัตรูได้ ฤๅจะไล่ให้พ้นไปเสียก็ไม่ได้ แลเห็นเกวียนบรรทุกหนักด้วยไม้เดินมาทางนั้น ก็คลานเข้าไปเพื่อจะเอาศีรษะรองล้อทั้งปวงแล้วกล่าวว่า ตัวเราแลศัตรูของเราจนถึงความฉิบหายเสียด้วยกันดังนี้เถิด ๚ะ๛
ศัตรูที่สิ้นความคิดมักไม่คิดชีวิตในการที่จะแก้แค้น
๑๖๗๏ หมู่รณจนจิตต้อง
ผจญภัย
มักไป่คิดอาลัย
ชีพม้วย
เขาประทุษฉันใด
จักตอบ แทนนา
ถึงจักวายชีพด้วย
เหตุแก้แค้นควร ๚ะ
๏ หมู่รณจนจิตเข้า
คับขัน
จักหลีกจักหนีกัน
ห่อนพ้น
จำจิตคิดประจัญ
ประจวบชีพ วายนา
คงรับคงรุกร้น
รีบสู้สุดตัว ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร”
/*94*/“ที่ ๑๖๙ ไก่กับไข่ทองคำ
๏ ชาวบ้านนอกกับเมียมีนางไก่ตัวหนึ่งไข่เป็นทองคำวันละใบเสมอทุกวัน ผัวเมียคู่นั้นคะเนเห็นว่าไก่ตัวนั้นคงจะมีทองแท่งใหญ่อยู่ภายใน จึงได้ฆ่าไก่เพื่อจะเอาทองนั้น ครั้นเมื่อฆ่าแล้ว เขาทั้งสองก็มีความพิศวงด้วยมิได้เห็นว่าไก่นั้นผิดจากธรรมดาของไก่อื่นเลย ผัวเมียคู่นั้นหมายใจว่าจะมั่งมีในครั้งเดียว ก็เสียสิ่งซึ่งได้เป็นแน่อยู่ทุกวันนั้นไปด้วย ๚ะ๛
โลกมากลาภหาย
๑๖๙๏ ผู้ใดใจโลกล้น
ลามปาม
ได้หนึ่งจักเอาสาม
สี่ห้า
ไป่คิดถ่อมตนลาม
โลภล่วง ละเมิดนอ
มักจักลอยหลุดคว้า
หนึ่งซ้ำพลอยสูญ ๚ะ
๏ ผัวเมียไก่ไข่ให้
เป็นทอง
วันละใบใจปอง
ลาภล้ำ
จับไก่ผ่าอกมอง
หาแห่ง ทองนา
ทองบ่ได้ไก่ซ้ำ
พืชสิ้นสูญฟอง ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร”
คุณค่าและความสำคัญ
นิทานและโคลงสุภาษิตอิศปปกรณัม บทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และชุมนุมกวีในสมัยรัชกาลที่ ๕ มีจำนวนนิทานมากกว่า ๓๐๐ เรื่อง นอกจากแสดงให้เห็นถึงความเจริญก้าวหน้าทางการศึกษาภาษาต่างประเทศ โดยเฉพาะภาษาอังกฤษของคนไทย การเปิดกว้างยอมรับวัฒนธรรม ประเพณีและค่านิยม/*95*/ของต่างประเทศแล้ว การแปลและเรียบเรียงนิทานอีสปจำนวนมากเป็นวรรณกรรมไทย ยังแสดงถึงความนิยมอ่านเรื่องที่แปลมาจากวรรณคดีตะวันตก ซึ่งมีความแปลกใหม่กว่าวรรณคดีแบบตั้งเดิมของคนไทยอีกด้วย
นิทานและโคลงสุภาษิตอิศปปกรณัมเป็นวรรณกรรมที่มีคุณค่าและความสำคัญ ดังนี้
๑. มีคติธรรมคำสอนที่เป็นแนวทางในการดำรงชีวิต ผู้อ่านสามารถพิจารณาคำสอนตามที่กวีได้ระบุไว้ในนิทานเรื่องนั้น ๆ หรือพิจารณาวิเคราะห์หาคติเตือนใจได้ด้วยตนเอง
๒. คุณค่าด้านวรรณกรรมคำสอน อันมีนิทาน คำสอน และโคลงสุภาษิตเป็นองค์ประกอบที่เสริมความซึ่งกันและกัน วรรณกรรมเรื่องนี้ได้เคยมีการคัดเฉพาะโคลงสุภาษิตไปจัดพิมพ์รวมเล่ม ซึ่งโคลงสุภาษิตบางบทไม่สามารถสื่อความหมายได้อย่างชัดเจน เนื่องจากขาดนิทานอันเป็นต้นเค้าข้อมูลของคำสอนในโคลงสุภาษิต ทำให้การสื่อสารของโคลงนั้นไม่ได้ผลสัมฤทธิ์เต็มที่ ยกตัวอย่างโคลงจากนิทานเรื่องที่ ๑๕๒ เรื่องเด็กทั้งหลายกับกบทั้งปวง ซึ่งอ่านแล้วไม่ได้ความชัดเจนว่าหมายถึงนิบาตใด ความว่า
“ ๕๒๏ ประกอบการเล่นด้วย
หวังสนุก ตนเฮย
ผลประโยชน์สรรพสิ่งสุข
เปล่าร้าง
เป็นการจักให้ทุกข์
เขาอื่น
ดังนิบาตแบบอ้าง
เยี่ยงนี้อย่าเยีย ๚ะ”
๓. เป็นวรรณกรรมแปลจากภาษาอังกฤษยุคแรกของไทยทำให้เห็นวิวัฒนาการในการแปลและการใช้ภาษาของวรรณกรรมแปลในประเทศไทย
/*96*/๔. ใช้เป็นข้อมูลหลักฐานในการกำหนดอายุของคำและการบัญญัติศัพท์ในภาษาไทย โดยเราจะพบว่าคำบางคำซึ่งปัจจุบันมีศัพท์บัญญัติแล้ว แต่ในวรรณกรรมเรื่องนี้ใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ เป็นหลักฐานแสดงถึงเหตุผลหลายประการ คือ คำศัพท์บัญญัติดังกล่าวอาจยังไม่เกิดมีขึ้นในยุคนั้น อาจด้วยเป็นสิ่งที่ยังไม่มีในประเทศไทย ยังมิได้กำหนดศัพท์บัญญัติ หรือคนไทยในขณะนั้น ไม่เคยเห็น เช่น ฟองน้ำ นักปรัชญา นกกระจอกเทศ หงส์ ก็จะใช้คำทับศัพท์ แล้วอาจมีการอธิบายความต่อท้ายหรือไม่มีก็ได้ เช่น
- “เหยี่ยวจึงตอบว่าข้าพเจ้าเคยจับนกออศตริช(ลางทีว่าลางตัวสูงถึงห้วศอกหกศอก” (นิทานเรื่อง ที่ ๓๐๑ นกอินทรีกับเหยี่ยว)
- “๏ นักปราชญ์ฟิโลโซเฟอร์ผู้หนึ่ง แลไปดูจากฝั่งเห็นกำลังเรือกำปั่นแตกลูกเรือแลคนโดยสารจมน้ำด้วยกันหมด ก็นึกติเตียนต่อความไม่เป็นยุติธรรมแห่งผู้ซึ่งเหมือนกับว่าเป็นพระเจ้า” (นิทานเรื่องที่ ๑๕๓ นักปราชญ์ฟีโลโซเฟอกับมดทั้งปวงแลเมอรคิวรี)
- “พ่อค้าเห็นตลอดความแกล้งนี้จึงได้พาลาไปที่ชายทะเลอีกเป็นครั้งที่สาม ครั้งนี้พ่อค้าซื้อสปันซ์เป็นสินค้าแทนเกลือ ลาก็เล่นโกงอย่างเก่าอีก เมื่อมาถึงลำน้ำก็พลาดลงไปด้วยความแกล้ง ครั้นเมื่อสปันซ์อมน้ำแล้วน้ำหนักที่บรรทุกนั้นก็มากขึ้น” (นิทานเรื่องที่ ๒๓ พ่อค้าเกลือกับลาของเขา)
- “๏ เศรษฐีมั่งมีทรัพย์ผู้หนึ่งซื้อห่านสวอนตัวหนึ่ง ห่านตามธรรมเนียมตัวหนึ่งมาจากตลาด ตัวหนึ่งนั้น เลี้ยงปรนให้อ้วนสำหรับใส่กับข้าว ตัวหนึ่งเอาไว้สำหรับฟังร้องเพลง ครั้นเมื่อห่านตามธรรมเนียม/*97*/นั้นปรนถึงที่ควรจะฆ่า พ่อครัวจึงได้ไปเอาตัวในกลางคืนเป็นเวลามืด ไม่ทันสังเกตว่าตัวใดเป็นตัวใด ก็จับตัวห่านสวอนด้วยหมายว่าห่านตามธรรมเนียม ห่วนสวอนมีความกลัวตาย ก็ร้องเพลงออกมาทันที เพราะฉะนั้นจึงทำให้รู้จักได้ด้วยน้ำเสียง รักษาชีวิตไว้ได้เพราะเพลงอันไพเราะของตัว
ความรู้ ๆ ให้จริงถึงสิ่งเดียว แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดคงเกิดผล”
(นิทานเรื่องที่ ๑๓๗ ห่านกับเป็ด)
๕. เรื่องราวและถ้อยคำสำนวนคำสอนจากนิทานอีสป และจากวรรณกรรมนิทานอิศปปกรณัม เกิดเป็นสำนวนไทย ซึ่งเป็นที่รู้จักแพร่หลายทั่วไป เช่น
กระต่ายตื่นตูม ใช้เปรียบเทียบคนที่แสดงอาการตื่นตกใจง่ายโดยไม่ทันสำรวจให้ถ่องแท้ก่อน
บ่างช่างยุ หมายถึง คนที่ชอบส่อเสียดยุยงให้เขาแตกกัน
ไก่ได้พลอย หมายถึง ได้สิ่งที่มีค่าแต่ไม่รู้คุณค่า
องุ่นเปรี้ยว หมายถึง คนที่แสร้งแสดงความรังเกียจสิ่งที่ตัวเองไม่มีหรือไม่ได้มา
แม่ปูลูกปู หมายถึง การที่คนเราจะสอนใครได้นั้น ควรทำตัวเป็นแบบอย่างที่ดีให้ได้เสียก่อน
๖. เนื้อเรื่องเป็นที่รู้จักแพร่หลายและเป็นที่ยอมรับเช่นนิทานเรื่องกระต่ายกับเต่า มีการนำไปวาดเป็นภาพวาดในจิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ ที่ระเบียงพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ห้องที่ ๘๐ ตอนอินทรชิตขอกินนมมารดาและออกรบจนตาย
๗. เป็นแหล่งข้อมูลของสื่อนิทานในรูปแบบต่างๆ แม้ว่าวรรณกรรมเรื่องอิศปปกรณัม จะมีการแปลไว้เป็นจำนวนมาก แต่เนื่องจาก/*99*/มิได้มีการตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่ จึงไม่ใคร่เป็นที่รู้จัก ส่วนใหญ่เราจะรู้จักนิทานอีสปที่สำนวนของ ฟ. ฮีแลร์ และพระจรัสชวนะพันธ์มากกว่า เนื่องจากเป็นหนังสือแบบเรียน เช่น นิทานอิศปปกรณัมเรื่องที่ ๒๕๙ เรื่อง เมอร์คิวรี่กับคนทำงาน จะเป็นที่รู้จักน้อยกว่านิทานเรื่องที่ ๓๐ เรื่อง เทพารักษ์กับคนตัดไม้ของพระจรัสชวนะพันธ์ ซึ่งเป็นเรื่องเดียวกัน และฉบับของพระจรัสชวนะพันธุ์ น่าจะได้รับอิทธิพลจากวรรณกรรมอิศปปกรณัม
๘. มีกวีเพิ่มขึ้นและมีการสร้างสรรค์งานวรรณกรรมในรูปแบบใหม่
๙. กระบวนการความคิดด้านการดำเนินชีวิต คุณธรรม และวัฒนธรรมการสอนที่มีความคล้ายคลึงกันซึ่งปรากฏอยู่ในเรื่องราวและคำสอนต่าง ๆ สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรม เป็นปัจจัยหลักอย่างหนึ่งที่ทำให้อิศปปกรณัมได้รับความนิยมสืบเนื่องมาจนปัจจุบัน คนไทยคุ้นเคยกับนิทานชาดก ทั้งชาดกในนิบาตและชาดกนอกนิบาตจึงเป็นการง่ายที่จะนิยมยอมรับนิทานอีสป
--
๑. สะกดตามทะเบียนบัญชีหนังสือสมุดไทยของกลุ่มตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ ↩

๒. กรมหลวงพิชิตปรีชากร ในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย มีระบุอิสริยยศทั้ง กรมหมื่นพิชิตปรีขากร และ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ส่วนชื่อกวีในสำตับที่ ๑๐ ขุนทิพวินัย นั้นในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย มีระบุราชทินนามเป็น พระทิพยวินัย ด้วย ↩

๓. ดูรายละเอียดเพิ่มเติมหน้า ๓๐ ↩

๔. ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์), สำนวนไทย, กรุงเทพฯ: สมาคมส่งเสริมเทคโนโลยีไทยญี่ปุ่น ๒๕๔๓) หน้า ๔๗๘.↩
บทที่ ๕
สรุปสาระนิทานอิศปปกรณัม
นิทานอิศปปกรณัม เป็นวรรณกรรมแปลจากนิทานอีสป ซึ่งเป็นวรรณกรรมเก่าแก่มากว่า ๒,๐๐๐ ปี ที่มีต้นกำเนิดมาจากนักเล่านิทานชาวกรีก ชื่อ “อีสป” (Aesop) เมื่อประมาณ ๖๒๐ - ๕๖๔ ปีก่อนคริสตศักราช มีการนำนิทานอีสปมาแปลเป็นภาษาต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า ๒๕๐ ภาษาทั่วโลกรวมทั้งภาษาไทย ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่านิทานอีสปเผยแพร่เข้าสู่ประเทศไทยเมื่อใด มาปรากฏหลักฐานชัดเจนในสมัยรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ - รัชกาลที่ ๖ ซึ่งเกิดวรรณกรรมจากนิทานอีสปขึ้น ๔ สำนวนคือ
๑. นิทานอีสป ฉบับหมอบรัดเลย์ ลงพิมพ์ในหนังสือจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ สมัยรัชกาลที่ ๓ และ รัชกาลที่ ๔
๒. “อิศปปกรณัม” พระราชนิพนธ์ ของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และกวีอีกหลายท่าน อาทิ พระยาศรีสุนทรโวหาร, พระยาราชสัมภารากร พระเทพกระวี กรมหลวงพิชิตปรีชา กรมหมื่นพิชิตปรีชากร ขุนท่องสื่อ พระทิพยวินัย และขุนภักดีอาษา ร่วมกันแปลนิทานอีสป
๓. นิทานอีสป ฉบับฟ.ฮีแลร์ ลงพิมพ์ในหนังสืออัสสัมชัญดรุณศึกษา
/*102*/๔. นิทานอีสป ของพระจรัสชวนะพันธุ์
วรรณกรรมเรื่อง อิศปปกรณัม มีลักษณะคำประพันธ์แต่งเป็นนิทานร้อยแก้วสั้น ๆ ความยาวส่วนที่เป็นเนื้อเรื่องประมาณ ๕ - ๒๐ บรรทัด นิทานส่วนหนึ่งจบด้วยคติธรรมคำสอนและหรือโคลงสุภาษิต ต้นฉบับเก็บรักษาอยู่ที่หมู่นิทานร้อยแก้ว กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ เป็นหนังสือสมุดไทยดำ เขียนด้วยเส้นรง หรดาลหรือเส้นดินสอขาว มีจำนวนนิทานกว่า ๓๐๐ เรื่อง แต่ไม่พบต้นฉบับนิทานบางเรื่อง รวมมีนิทานซึ่งใช้ในการวิจัยครั้งนี้ ๒๔๕ เรื่อง นิทานแต่ละเรื่องมีบอกชื่อกวี ผู้ประพันธ์นิทานและโคลงสุภาษิตไว้ด้วย มีกวีผู้แต่งที่ปรากฏนาม ๒๒ ท่าน ซึ่งน่าจะเป็นการทำงานร่วมกันโดยมีบรรณาธิการ ซึ่งสันนิษฐานว่า คือนายทัด เปรียญ และเข้าใจว่ายังมีกวีที่ไม่ปรากฏนามในต้นฉบับอีก เพราะมีนิทานจำนวนมากที่มิได้บอกรายนามกวีไว้ รวมทั้งมีชื่อกวีบางท่านซึ่งไม่มีผลงานปรากฏในเล่ม แต่มีชื่อลงชื่อกำกับในพื้นที่ว่างซึ่งเว้นไว้สำหรับโคลงสุภาษิต การศึกษาวิจัยครั้งนี้ ใช้ต้นฉบับนิทานอิศปปกรณัม ซึ่งผู้วิจัยได้ตรวจสอบชำระจัดทำต้นฉบับจัดพิมพ์รวมในเล่มนี้ และหนังสือสมุดไทยซึ่งใช้ในการตรวจสอบชำระ จำนวน ๑๒ เล่ม ดังได้กล่าวแล้ว ทั้งนี้ มีหนังสือสมุดไทย เรื่องอิศปปกรณัมซึ่งเก็บรักษาอยู่ที่กลุ่มตัวเขียนและจารึกทั้งสิ้น ๒๗ เล่มสมุดไทย แต่บางเล่มมีความซ้ำกัน เป็นฉบับร่าง หรือต่างสำรับกัน
หนังสือนิทาน “อิศปปกรณัม” สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นระหว่างพ.ศ. ๒๔๒๑ - ก่อน พ.ศ. ๒๔๓๒ นับเป็นหนังสือสำคัญที่ได้รับความนิยมสมัยรัชกาลที่ ๕ จึงมีการนำเรื่องราวจาก “อิศปปกรณัม” มาปักเป็นภาพปักเครื่องประดับพระเมรุ รัตนโกสินทร์ศกปี ๑๐๘ นับร้อยภาพ เพื่อประดับพระเมรุมาศงานพระศพเจ้าฟ้าและพระบรมวงศานุวงศ์ที่ทรง/*103*/พระเยาว์หลายคราว ปัจจุบันผ้าปักดังกล่าว ส่วนหนึ่งยังคงเก็บรักษาเป็นมรดกศิลปวัฒนธรรมของชาติ ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
อิศปปกรณัม เป็นวรรณกรรมแปลยุคแรก ๆ ของประเทศไทย ดังนั้นระบบการถ่ายถอดตัวอักษรสระ พยัญชนะจากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย รวมทั้งการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษและการบัญญัติศัพท์จึงยังไม่มีกฎเกณฑ์ที่แน่นอนตายตัว โดยมากมักเป็นการเขียนคำตามเสียงอ่านหรือถอดคำจากการสะกดคำเช่นเดียวกับวรรณกรรมแปลจากภาษาอังกฤษ และวรรณกรรมที่อ้างอิงชื่อบุคคลสถานที่ภาษาอังกฤษร่วมยุคสมัย การเขียนคำไทยจากคำภาษาตะวันตกในยุคสมัยนั้น ชื่อเฉพาะต่าง ๆ ที่ไม่เป็นที่รู้จักของคนไทย ในอิศปปกรณัมก็มักจะมีคำอธิบายในวงเล็บหรือต่อท้ายคำนั้น ๆ หรือสร้างคำชี้เฉพาะขึ้นใหม่ตามความเข้าใจและโลกทัศน์ของกวี ลักษณะดังกล่าวนี้ เห็นได้ว่าอิศปปกรณัม เป็นวรรณกรรมแปลที่แปลโดยอรรถ คือแปลเอาความ ซึ่งเป็นกลวิธีการแปลที่ได้รับความนิยมตั้งแต่ช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ปรากฏในการแปลวรรณกรรมจีนเป็นวรรณกรรมไทย เช่น เรื่อง สามก๊ก ชิดก๊ก ไซ่ฮั่น เป็นต้น เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจได้ง่าย เนื่องจากสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ ธรรมชาติ วัฒนธรรมประเพณีของไทยและของประเทศแหล่งกำเนิดวรรณกรรมต่างกัน ผู้แปลจึงได้แปลงชื่อ คำนาม สถานที่ รวมทั้งลงรายละเอียดและมีคำอธิบายประกอบอยู่เสมอ หากเห็นว่าจำเป็นต้องอธิบายเพื่อให้ผู้อ่านเกิดความเข้าใจ สะท้อนให้เห็นถึงวามรู้รอบตัวด้านต่าง ๆ ของกวีและผู้แปล เช่น ความรู้เรื่องเทพปกรณัมกรีก - โรมัน นิทานชาดก สำนวนภาษา ธรรมชาติวิทยา และ วรรณกรรมเรื่องอื่นของโลกตะวันตก สิ่งเหล่านี้ทำให้เรื่องอิศปปกรณัมนี้มีเอกลักษณ์/*104*/ที่มีค่าควรแก่การศึกษา ทั้งในด้านการแปลภาษาต่างประเทศมาเป็นภาษาไทย การใช้สำนวนภาษา และด้านอื่น ๆ
การที่นิทานอีสปได้รับความนิยมในประเทศไทยสืบเนื่องมาจนปัจจุบันนั้น เพราะมีคติธรรม ปรัชญาในการดำเนินชีวิต คุณธรรมและโทษของการประพฤติผิดคลองธรรมต่าง ๆ เป็นแนวคิดซึ่งเป็นสากล มีกลวิธีการสอนที่คล้ายคลึงกันนิทานชาดกซึ่งคนไทยคุ้นเคย คำสอนซึ่งปรากฏอยู่ในเรื่องราว สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมผ่านบทบาทและเรื่องราวตัวละคร ซึ่งส่วนใหญ่กำหนดให้ตัวละครเป็นสัตว์ พืช ที่สามารถพูดได้และกำหนดให้เป็นสัญลักษณ์ของนามธรรมต่าง ๆ ที่กล่าวถึงนั้น เช่น ลาเป็นตัวแทนของความโง่ สุนัขป่าและสุนัขจิ้งจอกเป็นตัวแทนเล่ห์เหลี่ยมกลโกง ราชสีห์เป็นตัวแทนของพระราชา ความมีอำนาจ ตัวละครที่เป็นสัตว์ที่สง่างามเช่น กวางหรือนกดอกบัว หากประพฤติตนไม่สมกับศักดิ์ศรีของตน ก็มักพบกับภัยพิบัติ ตัวละครที่เป็นคนต่างอาชีพต่างวัยต่างบทบาท เช่น ช่างไม้ คนฆ่าวัว แม่ ลูก ก็จะมีบทบาท การตัดสินใจ และบุคลิกลักษณะที่เป็นตัวแทนของคนจริง ๆ ตัวละครที่เป็นเทพซึ่งสามารถให้คุณและโทษแก่มวลมนุษย์ เหล่านี้เป็นสิ่งที่คนไทยคุ้นเคยดี เพราะมีอยู่ในนิทานชาดกทั้งชาดกในนิบาตและชาดกนอกนิบาต จึงเป็นการง่ายที่จะนิยมยอมรับนิทานอีสปซึ่งมีแนวทางการนำเสนอและแนวคิดที่คล้ายคลึงกัน โดย “อิศปปกรณัม”นอกจากนิทานแล้วกวียังได้สรุปคติธรรมคำสอนเป็นร้อยแก้วและโคลงสุภาษิตเพื่อเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตแก่ผู้อ่านอีกด้วย
การแปลนิทานอีสปครั้งนั้นน่าจะเป็นการแปลโดยมีบรรณาธิการกำกับดูแล เนื่องจากในเอกสารหนังสือสมุดไทยจะมีนิทานบางเรื่องที่ระบุชื่อเรื่องซื้อผู้ประพันธ์ไว้ในพื้นที่ ๆ เว้นว่างไว้ ไม่มีนิทานเรื่องดังกล่าว /*105*/หรือมีแต่นิทานส่วนโคลงสี่สุภาพท้ายบทนั้น ระบุชื่อผู้ประพันธ์และเว้นที่ว่างไว้ แต่ยังไม่มีบทประพันธ์โคลงสี่สุภาพ จากการศึกษาวิเคราะห์และเก็บข้อมูลพบว่า วรรณกรรมเรื่องอิศปปรณัม มีประเด็นที่น่าศึกษาวิจัยหลายประการ ด้วยเหตุผลและข้อมูลดังกล่าวแล้ว อิศปปกรณัมถือเป็นวรรณกรรมสำคัญสมัยรัชกาลที่ ๕ เป็นวรรณกรรมคำสอนที่ทรงคุณค่า การดัดแปลงนิทานร้อยแล้วเป็นร้อยกรองโคลงสุภาษิตท้ายเรื่อง บางบทสามารถอ่านเข้าใจความได้ตลอดโดยลำพัง แต่บางบทจะเข้าใจความได้เมื่ออ่านประกอบนิทาน แม้นิทานนี้จะมีที่มาจากต่างซีกโลก ต่างวัฒนธรรม แต่กระบวนการความคิด ด้านการดำเนินชีวิต คุณธรรม และ วัฒนธรรมการสอนที่มีความคล้ายคลึงกันซึ่งปรากฏอยู่ในเรื่องราวและคำสอนต่าง ๆ สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรม เป็นปัจจัยหลักอย่างหนึ่งที่ทำให้อิศปปกรณัมได้รับความนิยมสืบเนื่องมาจนปัจจุบัน คนไทยคุ้นเคยกับนิทานชาดก ทั้งชาดกในนิบาตและชาดกนอกนิบาตจึงเป็นการง่ายที่จะนิยมยอมรับนิทานอีสป
อิศปปกรณัม ถือเป็นวรรณกรรมสำคัญของราชสำนักในสมัยรัชกาลที่ ๕ มีการนำเรื่องราวมาปักเป็นภาพงามวิจิตร นับร้อยภาพเพื่อประดับพระเมรุงานพระศพเจ้าฟ้าและพระบรมวงศานุวงศ์ที่ทรงพระเยาว์หลายคราว ปัจจุบันผ้าปักดังกล่าว ส่วนหนึ่งยังคงเก็บรักษาเป็นมรดกศิลปวัฒนธรรมของชาติ ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
อิศปปกรณัม
ที่ ๑ ราชสีห์กับหนู14
๏ มีราชสีห์ตัวหนึ่งนอนหลับ มีหนูตัวหนึ่งวิ่งไปบนหน้า ราชสีห์นั้นตกใจตื่นลุกขึ้นโดยความโกรธ จับหนูไว้ได้จะฆ่าเสีย หนูจึ่งอ้อนวอนว่า ถ้าเพียงแต่ท่านไว้ชีวิตข้าพเจ้า ๆ คงจะแทนคุณท่านที่มีใจดีเป็นแน่ ราชสีห์หัวเราะแล้วปล่อยเขาไป อยู่มาไม่ช้ากว่านี้นัก ราชสีห์ต้องพรานจับผูกไว้ด้วยเชือกแข็งแรงหลายเส้น หนูได้ยินเสียงราชสีห์ร้องจำได้ก็ขึ้นมาช่วยกัดเชือก ปล่อยราชสีห์ออกได้แล้ว จึ่งร้องว่าท่านยิ้มเยาะความคิดข้าพเจ้าที่ว่าคงสามารถช่วยที่จะช่วยท่าน ๆ ไม่หมายว่าจะได้รับอันใดตอบแทนนั้น เดี๋ยวนี้ท่านคงทราบแล้ว ว่าถึงเป็นแต่เพียงหนูตัวหนึ่งก็อาจที่จะให้ความอุปถัมภ์ท่านได้ ๚ะ๛
๑๏ อย่าควรประมาทผู้
ทุรพล
สมเคราะห์คราวขัดสน
สุดรู้
เกลือกเราสบร้ายดล
ใดเหตุ
มากพวกคงมีผู้
รฦกเค้าคุณสนอง ๚ะ
พระราชนิพนธ์
ที่ ๒ บิดากับบุตรทั้งหลาย
๏ ชายผู้หนึ่งมีบุตรหลายคน บุตรนั้นวิวาทกันแลกันมิใคร่ขาด บิดาแก้ไขวิวาทโดยคำตักเตือนสั่งสอนสักเท่าใดบุตรก็มิฟัง อยู่มาวันหนึ่ง บิดาจึ่งสั่งบุตรทั้งหลาย ให้ไปหาไม้เรียวมัดมาให้กำหนึ่ง ครั้นได้มาแล้ว /*108*/จึงเรียกลูกทั้งปวงมาทีละคน ให้หักกำไม้เรียวนั้นให้เป็นท่อนเล็ก ๆ บุตรทั้งปวงต่างคนต่างหักจนเต็มกำลัง ก็ไม่สามารถที่จะหักออกได้ บิดาจึ่งแก้กำออกเสีย แล้วเอาไม้เรียวนั้นทีละอันส่งให้บุตรทั้งปวงหัก ก็หักได้โดยง่าย บิดาจึ่งว่ากับบุตรทั้งหลายว่า ลูกเอ๋ย ถ้าเจ้าเป็นใจเดียวกัน เข้ากันอุดหนุนกันแลกัน เจ้าจะเหมือนไม้ทั้งกำนี้ ศัตรูทั้งหลายจะปองร้ายก็ไม่มีอันตรายอันใดได้ แต่ถ้าเจ้าต่างคนต่างแตกกัน ก็จะพลันอันตรายเหมือนไม้เรียวทั้งปวงอันเดี่ยว ๆ นี้ ๚ะ๛
๒๏ เชี้อวงศ์วายรักร้อน
ริษยา กันเฮย
ปรปักษ์เบียนบีฑา
ง่ายแท้
ร่วมสู้ร่วมรักษา
จิตรร่วม รวมแฮ
หมื่นอมิตร บ มิแพ้
เพราะพร้อมเพรียงผจญ ๚ะ
พระราชนิพนธ์
ที่ ๓ สุนัขป่ากับลูกแกะ
๏ สุนัขตัวหนึ่งมาพบลูกแกะพลัดฝูงมาตัวหนึ่ง คิดว่าเราจะให้ลูกแกะนั้นลงเนื้อเห็นว่า15 สุนัขป่านั้นสมควรจะกินตัวเขาเอง จึ่งได้กล่าวถ้อยคำว่า เฮ้ยเมื่อปีกลายนี้ มึงดูถูกกูใหญ่นัก ลูกแกะจึ่งตอบด้วยคำน้ำเสียงเศร้าโศกว่าไม่มีเลย เมื่อนั้นข้าพเจ้ายังไม่เกิด สุนัขป่าจึ่งว่า เจ้ากินหญ้าในทำเลของข้า ลูกแกะตอบว่าหามิได้เลยเจ้าข้า ดีฉันยังไม่รู้รสหญ้าเลย จนเดี๋ยวนี้ยังไม่เคยกิน สุนัขป่าจึ่งว่า เจ้ากินน้ำในบ่อของข้า ลูกแกะว่าหามิได้ ดีฉันยังไม่เคยกินน้ำเลย เพราะในเวลานี้ น้ำนมมารดาดีฉันเท่านั้นเป็นทั้งอาหารทั้งน้ำ สุนัขมิรู้ที่จะว่าอย่างไรก็เข้าจับลูกแกะแล้วว่า เถอะข้าไม่อดอาหารเปล่าละ ถึงเจ้าจะปฏิเสธก็ช่างเจ้า ๚ะ๛
/*105*/๏ ชาติกักขฬะดุร้าย
สันดาน
คงจะหาสิ่งพาล
โทษให้
ถึงจะกล่าวคำหวาน
คำชอบ ก็ดี
หาญหักเอาจนได้
ดังข้อเขาประสงค์ ๚ะ
พระราชนิพนธ์
ที่ ๔ ค้างคาวกับวิเซล (เป็นสัตว์คล้ายแมวแต่ดุ)16
๏ ค้างคาวตัวหนึ่งตกลงมายังแผ่นดิน วิเซลมาพบจับไว้ ค้างคาวก็อ้อนวอนขอชีวิต วิเซลไม่ยอมว่า เป็นธรรมดาชาติของเขาย่อมเป็นศัตรูแก่นกทั้งปวง ค้างคาวจึงยืนยันว่าตัวเขามิใช่นก เขาเป็นหนูต่างหาก เพราะดังนั้นค้างคาวก็ได้รอดชีวิตไป อยู่มาไม่นานนัก ค้างคาวตกลงมาที่แผ่นดินอีก วีเซลตัวอื่นจับได้ ค้างคาวก็ว่ากล่าวขออย่าให้กินตัวอีกเหมือนครั้งก่อน วีเซลจึ่งว่า เขามีความเกลียดชังหนูยิ่งนัก ค้างคาวก็ยืนยันว่าเขาไม่ได้เป็นหนูเลย เป็นค้างคาวต่างหาก เพราะฉะนั้นค้างคาวก็รอดชีวิตได้อีกเป็นครั้งที่สอง ๚ะ๛
๏ ผู้เฉลยฉลาดส้อน17
พาที
ถึงเรื่องจะราคี
ขุ่นข้อง
ผ่อนพูดผ่อนปรนดี
กลบเกลี่ย เสียนา
ฟัง บ บาดโสตพร้อง
รอดพ้นภัยเกษม ๚ะ
พระศรีสุนทรโวหาร
/*110*/ที่ ๕ ลากับตั๊กแตน (เป็นสัตว์ไปบนหญ้าเล็กกว่าของไทย)
๏ ลาตัวหนึ่งได้ยินเสียงตั๊กแตนร้อง พิศวงจับใจยิ่งนัก คิดอยากจะใครได้เพลงไพเราะนั้นบ้าง จึงถามตั๊กแตนว่าเลี้ยงชีวิตด้วยอาหารอันใด จึ่งมีเสียงเพราะดังนี้ ตั๊กแตนทั้งปวงบอกว่าน้ำค้าง ลาจึงกำหนดว่าแต่นี้ไปจะเลี้ยงชีวิตตัวด้วยน้ำค้างอย่างเดียว อยู่มาไม่นานนัก ลานั้นก็ตายโดยความหิว ๚ะ๛
ความเหมือนช้างขี้ ๆ ด้วยช้าง คือเห็นเขาทำสิ่งใด ถึงใช่วิสัยที่ตัวจะทำได้ ก็อยากจะทำบ้าง ถึงแต่ความฉิบหาย ๚ะ
๕๏ เห็นใครเขากอบเกื้อ
การใด ใดนา
แม้นสิ่งใช่วิสัย
สุดอ้าง
ตะกุยตะกายใจ
ทะยานอยาก ยิ่งแฮ
ทำเทียบแข่งเขาบ้าง
บอกเบื้องฉิบหาย ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๖ สุนัขป่ากับนกกระเรียน
๏ สุนัขป่าตัวหนึ่ง กระดูกสัตว์ที่กินติดอยู่ในคอ จึ่งจ้างนกกระเรียนตัวหนึ่งเป็นทรัพย์มาก ให้เอาหัวยื่นลงไปในคอคาบกระดูกนั้นขึ้นมา ครั้นเมื่อนกกระเรียนเอากระดูกออกได้แล้ว ก็ทวงค่าจ้างที่สัญญากันไว้ สุนัขป่าขบฟันเคี้ยวฟันแล้วร้องว่า ทำไมที่เจ้าได้อนุญาตให้ชักหัวออกมาจากปากขาตะไกรแห่งสุนัขจิ้งจอกโดยสะดวก เจ้าก็เป็นอันได้รับค่าเหนื่อยสมควรแล้ว ๚ะ๛
การที่จะช่วยชาติใจร้าย อย่าหมายตอบแทนเลย ถ้าหนีอันตรายได้แล้ว พึงยินดีเถิด เป็นคุ้มค่าลำบากที่ได้ทำนั้น ๚ะ๛
/*111*/๖๏ ทำคุณแก่ชาติร้าย
โหดหืน
กลับกลอก บ ยั่งยืน
ยืดไว้
อย่าหวังตอบแทนคืน
คุณขอบ คุณนา
ความที่พ้นภัยได้
นับคุ้มแรงเรา ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๗ คนเผาถ่านกับช่างฟอก
๏ คนเผาถ่านคนหนึ่งทำการค้าขายของตัวอยู่ที่เรือน วันหนึ่งพบเพื่อนเป็นช่างฟอก จึ่งชวนให้มาอยู่ด้วยกันกับเขาว่า ถ้าดังนั้นจะเป็นเพื่อนบ้านกันดีกว่าแต่ก่อนมาก แลเงินที่จะใช้สอยในการบ้านเรือนก็จะน้อยลง ช่างฟอกจึ่งตอบว่าการซึ่งท่านปรึกษามานี้เป็นการไม่ได้ทีเดียว เพราะสิ่งไรที่ข้าพเจ้าทำให้ขาว ท่านก็จะทำให้ดำอีกด้วยถ่าน ๚ะ๛
เหมือนคงจะพาให้เหมือนโดยความว่าคบพาล ๆ คงจะชักให้เหมือนตัว คบนักปราชญ์ ๆ คงจะชักให้เหมือนตัว ฤๅคนที่ทำความชั่วกับทำความดี ทำร่วมทำปนกันไม่ได้ ๚ะ๛
๗๏ เผาถ่านการกลั้วคลุก
ของดำ
ซักฟอกใฝ่ขาวขำ
ค่ำเช้า
ที่ชั่วบาปบุญจำ
แยกถิ่น สถานนา
สองอย่างรวมร่วมเคล้า
คลุกได้ฉันใด ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๘ เด็กจับตัวเพลี้ย
๏ เด็กคนหนึ่งเที่ยวจับตัวเพลี้ย เขาจับได้เป็นอันมาก ภายหลังพบแมลงป่องเข้าตัวหนึ่ง เขาเข้าใจผิดว่าเป็นตัวเพลี้ย จึ่งเอื้อมมือไปจะจับ/*112*/แมลงป่องซึ่งชูเหล็กในให้เห็น แล้วว่าเพื่อนเอย ถ้าเพียงแต่ท่านต้องเราท่านก็จะเสียทั้งตัวเรา แลตัวเพลี้ยทั้งปวงของท่านด้วย ๚ะ๛
ตะกรุมตะกรามฉวยผิดฉวยถูก จะต้องไปถูกเจ็บ ๚ะ๛
๏ จับผิดจับถูกคว้า
ไขว่ซน
กับพูดลุกลี้ลน
ลวกด้วย
โดนพิษผิดถึงตน
ตันอก อัดเอย
หากว่าโดนใหญ่ม้วย
มอดสิ้นเสียชนม์ ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๙ ไก่กับพลอย
๏ ไก่ผู้ตัวหนึ่งเที่ยวเขี่ยหาอาหารสำหรับตัวกินเอง แลให้นางไก่ทั้งปวงของเขากินด้วย ไปพบพลอยมีราคาเข้าเมล็ดหนึ่ง ไก่จึ่งว่ากับพลอยนั้นว่า ถ้าเจ้าของเขามาพบเข้ามิใช่เราพบ เขาก็จะเอาท่านไป แล้วฝังท่านลงไว้ในที่ของท่านที่เคยอยู่แต่ก่อน แต่เราพบท่านไม่มีประโยชน์อันใดเลย ถ้าเราได้ข้าวโภชน์สักเมล็ดเดียวจะดีกว่าได้พลอยหมดทั้งโลก ๚ะ๛
ผู้ไม่อยากดี ถึงพบการที่ดี ไม่มีใจอยากได้ ๚ะ๛
๙๏ นิสัยใจ บ ต้อง
การดี
พบสิ่งประเสริฐศรี
ติซ้ำ
ไป่ชอบไป่ชวนมี
จิตปรารถ นานา
ดุจไก่พบแก้วล้ำ
หลีกแล้วเลยจร ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
/*113*/ที่ ๑๐ มดกับตั๊กแตน
๏ วันหนึ่ง ฤดูหนาวแต่อากาศดี มดทั้งปวงกำลังทำการตากข้าวซึ่งได้สะสมไว้เป็นเสบียงแต่ฤดูร้อน มีตั๊กแตนตัวหนึ่งบอบช้ำด้วยไม่มีอาหารมานาน เดินผ่านไปทางนั้นว่าอ้อนนวอนขออาหารมดบ้างสักเล็กน้อย มดทั้งปวงจึ่งถามว่าทำไมท่านไม่เก็บอาหารไว้แต่กำลังฤดูร้อนเล่า ตั๊กแตนจึงตอบว่าข้าพเจ้าไม่มีเวลาว่างพอเลย ด้วยในเวลานั้นข้าพเจ้าติดร้องเพลงเสียตลอดเสมอทุกวัน มดทั้งปวงจึงตอบเป็นคำเย้ยหยันว่า ท่านคลั่งถึงเพียงนั้น จนร้องเพลงได้ตลอดฤดูร้อนแล้ว ท่านต้องเต้นรำอดอาหารค่ำเข้าที่นอนเมื่อฤดูหนาว ๚ะ๛
๑๐๏ เวลาควรกอบเกื้อ
กิจการ
แสวงสิ่งธนสาร
เก็บไว้
เลินเล่อละเลยงาน
มัวเล่น เสียนา
เกิตทุกข์ธุระใช้
ทรัพย์ต้องเคืองเข็ญ ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๑๑ พระราชอาณาจักรแห่งราชสีห์
๏ ครั้งหนึ่งมีราชสีห์เป็นเจ้าแผ่นดินในฝูงสัตว์ ราชสีห์นั้นมีใจไม่หยาบคายดุร้ายฤๅโหดเหี้ยมเป็นผู้อยู่ในยุติธรรม เหมือนกับพระเจ้าแผ่นดินมนุษย์องค์หนึ่ง เวลาเมื่อราชสีห์เสวยราชย์อยู่นั้น ได้มีหมายประกาศหลวงในหมู่นกแลสัตว์จตุบาททั้งปวงทุกหมู่เหล่า เป็นข้อบังคับที่จะให้เข้ากันเป็นพวกเดียวกันทุกชาติทุกภาษา ในกฎหมายนั้นสุนัขป่ากับลูกแกะ เสือลายตลับ18กับลูกแพะ เสือโคร่งกับกวาง สุนัขกับกระต่าย จะให้อยู่ด้วยกันโดยสงบเรียบร้อย เป็นไมตรีชอบพอกัน กระต่ายทราบ/*114*/ดังนี้จึงร้องว่าโอเราได้คอยมานานแล้วที่จะได้เห็นวันนี้ ที่สัตว์มีกำลังอ่อนจะนั่งใกล้สัตว์ที่มีกำลังแรง ไม่ต้องมีความหวาดหวั่น ๚ะ๛
๑๑๏ จนมีแข็งอ่อนได้
ยุติธรรม เสมอฤๅ
บำราษขาดพาลกรรม
กดแกล้ง
เจริญสุขเฉกเช่นคำ
เก่าเล่า มาแฮ
กระต่ายอ่อนอาจออกแจ้ง
เกียรติเจ้ากลางประชุม ๚ะ
กรมหลวงพิชิตปรีชากร
ที่ ๑๒ นายประมงเป่าขลุ่ย
๏ นายประมงคนหนึ่งชำนาญการดนตรี หยิบขลุ่ยกับอวนของตัวไปยังฝั่งทะเลยืนอยู่บนก้อนศิลาซึ่งยื่นออกไปในทะล แล้วเป่าขลุ่ยเป็นหลายเพลง หวังใจว่าปลาทั้งปวงฟังติดใจเพลงขลุ่ยของเขา ก็จะพากันเต้นรำมาลงในอวนซึ่งได้ขึงไว้ข้างล่างแล้วโดยลำพังเองไม่ต้องพักวุ่นวาย ครั้นคอยมานานเห็นเปล่าไป จึ่งได้วางขลุ่ยเสียตีอวนลงในทะเล ได้ปลาขึ้นมามากเต็มลาก ครั้นเมื่อเขาเห็นปลาดิ้นวุ่นเมื่อขึ้นมาถึงหลังก้อนศิลาจึ่งว่าเจ้าเอ๋ย เจ้าสัตว์หัวดื้อ เมื่อข้าเป่าขลุ่ยนั้น เจ้าไม่เต้นไม่รำ เมื่อข้าหยุดแล้วสิเจ้าเล่นออกสนุก ๚ะ๛
๑๒๏ เป็นคนควรรอบรู้
คราวการ
แม้นจักประกอบงาน
ง่ายได้
ควรรำ บ่ รำปาน
วารีช19 นั้นฤๅ
จักขจัดประโยชน์ให้
เสื่อมแท้ทันเห็น ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
/*115*/ที่ ๑๓ กระต่ายกับเต่า
๏ วันหนึ่งกระต่ายตัวหนึ่งยิ้มเยาะเต่าว่าเท้าสั้นเดินก็ช้า เต่าหัวเราะแล้วตอบว่า ถึงท่านเร็วเหมือนกับลม ถ้าวิ่งแข่งกันข้าพเจ้าจะเอาชนะท่านได้ กระต่ายเห็นว่าเต่าจะไม่วิ่งเร็วได้เหมือนตั้งที่เต่าอวดตัว ก็รับสัญญาจะแข่งกัน แล้วนัดกันว่าจะให้สุนัขจิ้งจอกเป็นผู้เลือกทางแลกำหนดที่แพ้ชนะ ครั้นถึงวันกำหนด กระต่ายกับเต่าก็ออกเดินพร้อมกัน เต่านั้นเดินไม่ได้หยุดสักอึดใจเดียว ถึงก้าวช้าแต่ฝีเท้าเสมอตรงไปจนถึงที่สุดทาง กระต่ายนั้นเชื่อความเร็วแห่งธรรมดาของตัวก็ไม่สู้จะเอาใจใส่ในการที่จะแข่ง ไปหน่อยหนึ่งก็ฟุบตัวลงนอนเสียข้างทางก็เลยหลับไป ครั้นตื่นขึ้นคิดขึ้นได้ วิ่งไปโดยเร็วเต็มกำลัง เมื่อถึงที่หยุดก็เห็นเต่าอยู่ที่นั้นก่อนนานแล้ว ๚ะ๛
๑๓๏ เชื่อเร็วแรงเรี่ยวทั้ง
เชาวน์ชาญ เชี่ยวแฮ
แม้นประมาทมละการ
ก็ล้า
โฉดช้าอุส่าห์หาญ
ห่อนหยุด ยั้งเฮย
ดั่งเต่ากระต่ายท้า
แข่งช้าชนะเร็ว ๚ะ
พระราชนิพนธ์
ที่ ๑๔ คนเดินทางกับสุนัขที่เลี้ยง
๏ คนเดินทางผู้หนึ่งกำลังจะออกเดินทาง มาเห็นสุนัขของเขายืนดัดตัวอยู่ที่ประตู จึ่งถามด้วยคำดุว่านั่นมายืนหาวคอยอะไรอยู่นั้น อะไร ๆ ก็พร้อมแล้วเว้นแต่เจ้ามาเถิดไปเดี๋ยวนี้แล สุนัขกระดิกหางแล้วตอบว่า นายเจ้าข้า ดีฉันพร้อมทีเดียวแล้ว ที่ดีฉันคอยอยู่เดี๋ยวนี้ ก็คอยนายเท่านั้น ๚ะ๛
/*116*/คนที่มักโอ้เอ้มักจะหาความว่าช้าแก่เพื่อนที่หมั่นกว่าบ่อย ๆ ๚ะ๛
๑๔๏ มีกิจจิตหง่อยช้า
เชาวน์ทราม
ช้าเนิ่นเพลินไปตาม
เรื่องคร้าน
ยกตนเกลื่อนกลับความ
กลบหมั่น เขานา
ดีแต่เสียงจัดจ้าน
อย่างนี้เนืองเนือง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๑๕ เฮอรคิวเลศ20 เป็นเทวดาเจ้าของกำลังตามลัทธิคริก21กับชาวเกวียน
๏ นายเกวียนผู้หนึ่ง ขับเกวียนไปตามทางบ้านนอก ล้อเกวียนจมติดลึกอยู่ในร่องทางเกวียน คนขับเกวียนผู้นั้นตกใจชะงักยืนแลดูเกวียนตะลึงอยู่แล้วก็ร้องด้วยเสียงอันดัง เรียกเฮอร์คิวลีสให้มาช่วยเท่านั้น ไม่ได้ทำอะไรอื่นเลย มีคำกล่าวว่าเฮอร์คิวลีได้แสดงตัวให้เห็นแล้วตอบนายเกวียนว่า คนของข้าเอ๊ย จงเอาบ่าทั้งสองข้างของเจ้าดันล้อเกวียนแล้วเอาปฏักแทงโคทั้งปวงเข้า แต่นี้ต่อไปเจ้าอย่ามาอ้อนวอนให้ช่วย กว่าเจ้าจะได้ทำการช่วยตัวเองจนเป็นอย่างเอกที่จะทำได้เสียก่อน ฤๅถ้าเจ้าจะขืนทำดังนี้ต่อไปภายหน้า เจ้าจะต้องอ้อนวอนเสียเปล่า ๆ ๚ะ๛
๏ ขับเกวียนตกหล่มทิ้ง
เกวียนวอน เจ้านา
เทพท่านยินจึ่งสอน
เลศให้
การตนช่วนตนถอน
เองก่อน สินา
ตนไม่ทำเองใช้
เพื่อนผู้อื่นไฉน ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
/*117*/ที่ ๑๖ สุนัขกับเงา
๏ สุนัขตัวหนึ่งคาบเนื้อก้อนหนึ่งอยู่ในปากเดินไปบนตะพานข้ามลำน้ำแห่งหนึ่ง แลเห็นเงาของตัวเองในน้ำ เข้าใจว่ามีสุนัขคาบเนื้อมาก้อนโตกว่าของตัวเองเท่าหนึ่ง เมื่อเห็นดังนั้นจึงได้วางก้อนเนื้อของตัวเองเสีย ขู่คำรามเข้าสู้สุนัขตัวอื่นในน้ำเพื่อแย่งเนื้อก้อนใหญ่ เพราะฉะนั้นสุนัขตัวนั้นจึงได้เสียเปล่าทั้งสองอย่างคือที่ทะยานลงไปในน้ำก็เป็นแต่เงาเท่านั้น แลเสียตัวเอง เพราะกำลังน้ำเชี่ยวพัดตัวลอยไป ๚ะ๛
โลภอยากได้ในสิ่งที่ไม่ควรจะได้ ไม่มีความใคร่ครวญ ถึงเสียชีวิตเพราะมีความโลภ ๚ะ๛
๑๖๏ ชนที่มีโลภล้น
เหลือหลาย
ละเก่ามุ่งใหม่หมาย
กลับแคล้ว
โลภจนจวบตนตาย
ไป่คิด ชีพนา
เล่ห์สุนัขคาบเนื้อแล้ว
โลภชิ้นเงาชล ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๑๕ ลูกตุ่นกับแม่ตุ่น
๏ ตุ่นตัวหนึ่งเป็นสัตว์ตาบอดมาแต่กำเนิต ครั้งหนึ่งว่ากับมารดาว่า ฉันเชื่อเป็นแน่ว่า ตาฉันเห็นได้นะแม่ แม่ตุ่นอยากให้บุตรทราบว่าความเห็นของลูกผิดแท้ จึงได้เอากำยานสองสามก้อนวางไว้ตรง ๆ หน้าลูก แล้วถามว่ามีอะไร ลูกตุ่นบอกว่าก้อนกรวด แม่ตุ่นจึงร้องว่าลูกเอ๋ย แม่กลัวว่าเจ้าจะไม่เพียงแต่ตาบอด กลัวว่าเจ้าจะเสียฆานประสาทเสียด้วย22 ๚ะ๛
/*118*/โง่แล้วดื้อด้วย เถียง ๆ ดันไป
๑๗๏ ตาบอดมักสอดก้าว
เกินเห็น
ไปติดขุกลำเค็ญ
ขัดข้อง
วาจากว่ารู้เป็น
เหตุแห่ง พินาศนา
ถูกจักออกหลอกต้อง
อัดอั้นตันทรวง ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๑๘ นกแซงแซวกับกา
๏ นกแซงแซวกับกาเกิดเถียงกันว่าขนว่างามไม่งาม กาจึ่งได้ตัดความที่ทุ่มเถียงกันลงด้วยคำว่า ขนของท่านก็งามนักในเวลาฤดูร้อนจริงอยู่ แต่ขนของข้าพเจ้าป้องกันตัวข้าพเจ้าในฤดูหนาวได้ เพราะในเมืองหนาว ถ้าฤดูหนาวนกแซงแซว ต้องหนีไปเมืองร้อน กาไม่ต้องหนี ๚ะ๛
มิตรในฤดูดี ไม่สู้มีราคามาก
๑๘๏ มิตรมาผูกรักด้วย
ยามเรา ดีนา
เปรียบพัสดุเยาว์
ค่าน้อย
มิตรคบเมื่อกำเดา23
แดดับ แค้นเฮย
มีค่านับกว่าร้อย
โกฏิล้านแหล่หลาย ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๑๙ ชาวนากับงู
๏ ฤดูหนาวชาวนาคนหนึ่งพบงูแข็งทั้งตัวด้วยถูกเย็นแห่งความหนาว ชาวนาผู้นั้นมีความกรุณา จึ่งได้หยิบมากอดไว้กับอก งูนั้นเมื่อตัว/*119*/ค่อยอ่อนลงด้วยอุ่น ก็กลับคืนคงเป็นปรกติได้โดยเร็ว พยศเดิมตามธรรมดาของชาติงูก็มีขึ้น จึ่งกัดเอาผู้ที่มีคุณนั้นเป็นแผลถึงแก่ชีวิต เมื่อชาวนาที่มีใจออกวาจา สมน้ำหน้าตัวเราที่มีความเมตตาชาติที่ชั่ว ๚ะ๛
การทำนุบำรุง ถึงใหญ่ยิ่งเพียงใด ก็ไม่สามารถที่จะป้องกันความอกตัญญูได้ ๚ะ๛
๑๙๏ สันดานพาลถ่อยแท้
อกตัญ ญูแล
ถึงจักผดุงมัน
มากล้น
ทำคุณแบ่งปูนปัน
ทรัพย์เท่า ใดเฮย
ฤๅอาจจจะคุ้มพ้น
คิดร้ายสนองเรา ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๒๐ นายโคบาลกับโคที่หาย
๏ นายโคบาลผู้หนึ่งไปเลี้ยงโคอยู่ในป่า ลูกโคผู้ตัวหนึ่งหายไปจากฝูง แต่เที่ยวตามหาเป็นช้านานเท่าใดก็ไม่ได้ ซึ่งได้ออกปากบ่นว่าแต่เพียงได้ทราบว่าคนไรเป็นคนลักลูกโคไป จะเอาลูกแกะบูชายัญถวายเฮอรเมศเหมือนกับมากวิรี24คือพระพุธ กับเทวดาทั้งปวงซึ่งเป็นผู้รักษาป่าไม้ ครั้นเมื่อบนแล้วไม่นานเขาก็เดินขึ้นไปบนชะง่อนเขาเล็ก ซึ่งแลเห็นราชสีห์กินลูกวัวอยู่ที่เชิงชะง่อนเขานั้น เมื่อเห็นดังนั้นก็ตกใจเป็นกำลัง จึงตั้งตาแลยกมือขึ้นไปสู่ฟ้า แล้วร้องว่าเมื่อตะกี๊นี้ข้าพเจ้าบนว่า ถ้าเพียงแต่ข้าพเจ้าสืบได้ความว่าใครขโมยข้าพเจ้า ๆ จะถวายลูกแกะแก่เทวดาทั้งปวงที่รักษา/*120*/ป่าไม้ แต่ประเดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าพบตัวขโมยแล้ว ข้าพเจ้าจะมีความยินดีถวายโคตัวผู้ที่โตเต็มที่แล้วเพิ่มเติมลูกโคของข้าพเจ้าที่หายอีกตัวหนึ่ง ขอแต่ช่วยตัวข้าพเจ้าเองให้รอดพันอันตรายจากตัวผู้ร้ายนั้นเถิด ๚ะ๛
๒๐๏ ทรัพย์ใดในพ่างพื้น
ปรัตพี ภพเฮย
ยศอีกบริวารมี
เพิ่มใช้
เทียบ บ่ เท่าดวงชี-
พิตสัก หยาดเลย
รักแต่ชีพเดียวไร้
อื่นนั้นทำเนา ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๒๑ ชาวไร่กับนกดอกบัว
๏ ชาวไร่ผู้หนึ่งไถที่หว่านพืชลงไว้ใหม่ ๆ ซึ่งเอาตาข่ายร่างแหคลุมที่ไว้ นกกระเรียนทั้งปวงพากันมากินเมล็ดที่เป็นพืช ก็พากันติดอยู่ตามตาข่ายเป็นอันมาก นกดอกบัวก็พลอยมาติดอยู่ด้วยตัวหนึ่ง นกดอกบัวนั้นดิ้นจนขาหัก แล้วอ้อนวอนชาวไร่ว่า ขอได้โปรดปล่อยดีฉันไปสักครั้งหนึ่งเถิด ขาดีฉันที่หักคงจะเป็นเหตุให้ท่านปรานีบ้าง แลทั้งข้าพเจ้าก็เป็นชาตินกดอกบัวที่มีชื่อเสียงดีมาก ข้าพเจ้าไม่มีขนเหมือนนกกระเรียนเลยสักเส้นเดียว ชาวนาได้ฟังดังนั้นก็หัวเราะด้วยเสียงอันดังแล้วตอบว่าการก็เห็นจะเป็นจริง เหมือนคำท่านว่าทั้งหมดดอกกระมัง แต่ที่เรารู้นั้นเพียงนี้ คือข้าจับเจ้าได้กับขโมยพวกนี้ เจ้าจำจะต้องตายไปในพวกเดียวกับเขาทั้งหลาย ๚ะ๛
๒๑๏ ไปคบคนชั่วร้าย
พัวพาล
ตนย่อมเป็นไปปาน
ชั่วล้น
ถึงจักกล่าวคำขาน
ขยายออก ตัวนา
ก็ไม่หลีกตนพ้น
เพราะร้ายรุมรึง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
/*121*/ที่ ๒๒ ลูกเนื้อกับแม่เนื้อ
๏ ครั้งหนึ่งลูกเนื้อตัวหนึ่ง เห็นแม่เนื้อวิ่งหนีสุนัขจึงว่ากับแม่เนื้อว่า แม่ขา แม่ก็โตกว่าสุนัข แลว่องไวกว่าสุนัข ในการวิ่งเล่าก็เคยชำนาญกว่า ทั้งมีเขาถึงสองเขา เป็นเครื่องสำหรับตัวสู้อย่างนี้ แม่จึงได้สะทกสะท้านกลัวสุนัขอย่างยิ่ง วิ่งหนีอยู่เสมอดังนี้ แม่เนื้อยิ้มแล้วตอบว่าลูกเอ๋ย แม่รู้ชัดทีเดียวตามคำที่เจ้าว่า คำที่เจ้าว่าทั้งปวงจริงทุกอย่าง แม่มีภาษีกว่าสุนัขเหมือนคำที่เจ้าว่า แต่ถึงอย่างนั้นแต่เพียงแม่ได้ยินสุนัขเท่าตัวเดียว แม่รู้สึกตัวเหมือนจะเป็นลมทันที เพราะฉะนั้นซึ่งต้องวิ่งหนีเสียโดยเร็วเต็มกำลังที่จะวิ่งได้ ๚ะ๛
๒๒๏ ใจกลัวจะยั่วให้
ฮึกหาญ
แนะที่เคืองนำขาน
ยิ่งคร้าม
สุดจะกล่าวแปลงการ
สุรเปลี่ยน ขามแฮ
ชนะที่ชาติขลาดห้าม
กลับกล้าฤๅมี ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๒๓ ต้นทับทิม ต้นแอบเปล้อ กับต้นแบรมเบล25
๏ ต้นทับทิมกับต้นแอบเปล้อเถียงกันว่าใครจะเป็นผู้งามยิ่งกว่ากัน เมื่อกำลังเถียงกันอึกทึกเต็มที่ ต้นแบรมเบลที่เลื้อยอยู่กับแนวต้นไม้ริมนั้นส่งเสียงขึ้นมาแล้วพูดด้วยคำอย่างอวดตัวว่า เพื่อนเอ๋ยขอเสียเถอะการเถียงอวดอ้างกันอย่างนี้ เรื่องนี้อย่าพูดต่อหน้าข้าพเจ้า ๚ะ๛
/*122*/๒๓๏ ยินเสียงเสียงส่ำอื้อ
อวดตัว
พูดข่มกันพันพัว
เพื่อนท้า
อีกนายหนึ่งฟังนัว
พลอยพลอด
พูดกลบความคือข้า
พิเศษล้ำพวกสู ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๒๔ ภูเขาเจ็บท้อง
๏ ครั้งหนึ่งภูเขาแห่งหนึ่งหวั่นไหวใหญ่ แลมีเสียงครึ้นครั่นดังแลเสียงต่าง ๆ ปรากฏได้ยินทั่วไป คนทั้งปวงมาประชุมกันเป็นอันมาก ตั้งใจด้วยหมั่นหมายว่าจะมีอันตรายน่ากลัวอันใด ในขณะนั้น มีหนูออกมาตัวหนึ่งเท่านั้น ๚ะ๛
อย่าทำอึกทึกมาก	เพราะไม่มีเหตุอันใด ๚ะ๛
๒๔๏ อย่าทำเอิกเกริกอื้อ
อึกทึก
อย่าตื่นวุ่นวายตรึก
ตรวจเค้า
หน่วงจิตคิดรฦก
เล็งเหตุ
เปล่า บ่ มีเหตุเร้า
ระงับแส้26 หยุดเสียง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร27
--
๑. ถ่ายถอดและตรวจสอบชำระจากหนังสือสมุดไทย เลขที่ ๑ เรื่อง อิศปปกรณำ เล่ม ๑ ↩

๒. หมายความว่า จะให้ลูกแกะนั้นเห็นด้วยว่า ↩

๓. คงการสะกดตามต้นฉบับซึ่งมีใช้ทั้ง วีเซล วิเขล หมายถึง ตัววีเชิล แฟเร็ต หรือ มิงก์ (weasel, ferret, mink) คนไทยเรียกว่า มิงก์หรือเพียงพอน เป็นสัตว์เลียงลูกด้วยนมขนาดเล็ก มีลักษณะคล้ายพังพอน แต่ก่อนคนนิยมล่าเพื่อนำขนและหนังไปทำเป็นเสื้อขนสัตว์ที่เรียกว่า “เสื้อขนมิงก์” ↩

๔. ส้อน คือ ซ่อน เป็นคำโทโทษ (หมายถึง คำที่ใช้ไม้โทกำกับเสียงเติมซึ่งใช้ไม้เอก โดยการเปลี่ยนพยัญชนะต้น เพื่อให้ลงตำแหน่งคำโทในโคลงตามฉันทลักษณ์บังคับ เช่น ท่า เป็น ถ้า ว่า เป็น หว้า) ↩

๕. เสือลายตลับ คือ เสือดาว ↩

๖. วารีช แปลว่า เกิดจากน้ำ ในที่นี้หมายถึง ปลา ↩

๗. เฮอรคิวเลส ถอดคำตามภาษาโรมัน คือเฮอร์คิวลีส เป็นเทพเจ้ากรีกบุตรของเทพเจ้าซูส มีมารดาเป็นมนุษย์ชื่อ อัลค์เมนา ชื่อเฮอร์คิวลิสเป็นภาษาโรมัน (Heracles ส่วนชื่อในภาษากรีกคือ “เฮราคลีส” ↩

๘. คริก หมายถึง กรีก ↩

๙. ฆานประสาท คือ ประสาทที่รับรู้กลิ่น ↩

๑๐. กำเดา (ขม. เกฺดา = ร้อน) น. ความร้อน ในที่นี้หมายถึงความลำบากความทุกข์ร้อน ↩

๑๑. คือ เฮอรมีศและเมอคิวรี” เฮอร์มีสเป็นเทพเจ้าในเทพปกรณัมกรีก เทียบได้กับเทพเมอร์คิวรี่ของโรมัน เป็นบุตรแห่งซูสและไลยาดีสเมอา เป็นเทพผู้พิทักษ์และอุปถัมภ์นักเดินทาง คนเลี้ยงแกะ โจร กวี นักกีฬา และปราชญ์ นายโคบาลจึงอ้อนวอนต่อเทพองค์นี้ ↩

๑๒. ต้นแอบเปล้อ คือ ต้นแอปเปิ้ล ส่วนต้นแบรมเบล คือต้น Bramble ↩

๑๓. แส้ คือ แซ่ แปลว่าเสียงดัง เสียงเซ็งแซ่ เป็นคำโทโทษ ↩

๑๔. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒ เรื่อง อิศปปกรณัม เล่ม ๒ ↩
ที่ ๒๕ หมีกับสุนัขจิ้งจอก
๏ หมีตัวหนึ่งออกด้วยตัวมีความเมตตาต่อชาติมนุษย์เป็นอันมาก กล่าวว่าบรรดาสัตว์ทั้งปวงแล้วเขาเป็นผู้นับถือคนมามาก เพราะเขามีความเคารพต่อคนที่สุด แต่ชั้นศพของคนที่ตายแล้วเขาก็ไม่ถูกต้อง สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งได้ยินคำเหล่านี้ ยิ้มแล้วว่ากับหมี ว่าท่านกินเถิดคนที่ตายแล้ว แต่ท่านอย่ากินที่เป็น ๚ะ๛
/*123*/อวดของตัวไม่รอบคอบ ไม่พ้นที่เขาจะว่าตัวได้ ๚ะ๛
๒๕๏ ประสงค์เพียงเพื่ออ้าง
อวดดี ตัวเฮย
ยกแต่ตนพาที
พล่ำพลั้ง
ไหนจักเลี่ยงราคี
คำกล่าว พ้นพ่อ
เป็นที่นินทาทั้ง
ชั่วร้ายหลายสถาน ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๒๖ ลาสุนัขจิ้งจอกกับราชสีห์
๏ ลากับสุนัขจิ้งจอกสัญญาเป็นพวกเดียวกัน เพื่อจะช่วยป้องกันอันตรายกันแลกัน แลพากันออกไปเที่ยวหาอาหารกินในป่า สัตว์ทั้งสองนั้นไม่ทันจะไปไกลพบราชสีห์ตัวหนึ่ง สุนัขเห็นว่าที่น่ากลัวยิ่งใหญ่ใกล้เข้ามา ก็เข้าไปหาราชสีห์รับอาสาจะไปล่อลวงลาให้ราชสีห์จับ แต่จะขอให้ราชสีห์สัญญาให้เป็นคำมั่น ว่าจะไม่ให้มีอันตรายกับเขา แล้วสุนัขจิ้งจอกจึงนำลาไปที่เหมืองลึกแห่งหนึ่ง คิดอุบายให้ลาลงไปอยู่ในนั้น ราชสีห์เห็นว่าลาคงจะได้มั่นคงแล้ว ก็จับสุนัขจิ้งจอกในประเดี๋ยวนั้น แล้วจึงค่อยไปจับลาต่อภายหลัง เมื่อเวลาว่างสบาย ๚ะ๛
คิดให้ร้ายแก่เขา ร้ายนั้นกลับถึงตัวก่อน
๒๖๏ เสาะประสงค์จงเล่ห์ไว้
หลายกล ชั่วเฮย
มุ่งแต่ให้ร้ายคน
อื่นร้อน
มทันโทษไปดล28
โดยใฝ่
ความชั่วคงคืนย้อน
โทษร้ายถึงตัว ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
/*124*/ที่ ๒๗ คนตระหนี่
๏ คนตระหนี่ผู้หนึ่ง ขายสิ่งของบรรดาที่มีเสียหมดไปซื้อทองมาได้ลิ่มหนึ่ง แล้วก็เอาทองนั้นไปขุดหลุมฝังไว้ในแผ่นดินใกล้กำแพงเก่าแห่งหนึ่ง แล้วเวียนไปดูที่นั้นเสมอทุกวัน ๆ มิได้เว้น คนทำงานของเขาคนหนึ่งสังเกตเห็นคนตระหนี่นั้นไปที่นั้นบ่อยๆ ก็คอยจับอาการกิริยาทั้งปวงอยู่ ภายหลังก็ทราบความลับซึ่งเอาสมบัติไปฝังไว้นั้น ก็ดอดไปขุดลงไปก็ได้ทองก็ลักเอาไปเสีย ครันเมื่อคนตระหนี่ไปที่แห่งนั้นตามเคยเมื่อรุ่งขึ้น เห็นแต่หลุมเปล่าก็ฉีกผมตนสยายร้องไห้ด้วยเสียงอันดัง เพื่อนบ้านคนหนึ่งเห็นคนตระหนี่นั้นทุกข์ร้อนเศร้าโศกมาก ก็ไต่ถามได้ความตลอดแล้วปลอบว่าท่านอย่าเศร้าโศกดังนี้เลย จงไปหาศิลามาสักก้อนหนึ่งใส่ลงใว้ในหลุม นึกเอาเถิดว่าทองยังอยู่ในที่นั้น ก้อนหินนั้นก็คงจะเป็นประโยชน์กับท่านเหมือนกันกับทองทีเดียว เพราะถึงว่าเมื่อทองยังอยู่ในที่นั้นก็เหมือนกับท่านไม่มีเหมือนกัน เพราะท่านไม่ได้ใช้เป็นประโยชน์อันใดแก่ตัวท่านสักนิดเดียว ๚ะ๛
ประโยชน์ตนก็ไม่ได้ ประโยชน์ผู้อื่นก็ไม่มี ตัวกลับได้ทุกข์
๒๗๏ ตระหนี่เหนียวแน่นนี้
นิศผล
เสียส่วนประโยชน์ตน
บ่ได้
อีกประโยชน์ประชน
ดายเปล่า ด้วยนา
กลับจะชักตนให้
ทุกข์ร้อนใจจน29 ๚ะ
ที่ ๒๘ กบทั้งปวงขอเจ้าแผ่นดิน
๏ กบทั้งปวงมีความเศร้าโศกว่าไม่มีเจ้านายปกครองซึ่งหลักฐาน จึ่งได้แต่งทูตหลายนายขึ้นไปเฝ้ายูปิตเตอ30 ขอให้ยูปิตเตอประทาน/*125*/เจ้าแผ่นดินสักองค์หนึ่ง ยูปิตเตอเห็นว่าเป็นแต่สัตว์โง่ ๆ ไม่มีพิษสงอันใด จึงได้โยนขอนไม้ใหญ่ลงมาในหนอง เมื่อขณะน้ำกระฉ่อนด้วยกำลังไม้ท่อนใหญ่ตกลงมา พวกกบทั้งปวงก็ตกใจกลัวพากันไปซ่อนตัวอยู่ลึก ๆ ในหนองนั้น
ครั้นไม่ช้านานนักพวกกบทั้งปวงเห็นว่าท่อนไม้ใหญ่นั้นนิ่งเสมอไม่ไหวติงอันใด ก็พากันว่ายขึ้นมาบนหลังน้ำ ปราศจากความกลัวทั้งสิ้น แลดูทุกคนพากันไต่ขึ้นไปบนขอนไม้แลนั่งเกาะอยู่บนนั้น ครั้นนานมาก็พากันคิดเห็นไปว่าเราทั้งปวงดูความหมิ่นประมาท เพราะตั้งผู้ปกครองที่ไม่รู้สึกอันใดมาให้ดั่งนี้ จึงได้ส่งทูตขึ้นไปเป็นครั้งที่สอง ให้ไปอ้อนวอนยูปิดเตอขอให้ตั้งเจ้าแผ่นดินองค์อื่นลงมาครอบครองพวกกบทั้งปวงอีกสักองค์หนึ่ง ยูปิดเตอประทานปลาไหล (ฤๅปลายาว) ให้มาเป็นผู้ปกครอง ครั้นเมื่อกบทั้งปวงคุ้นเคยทราบอัธยาศัยว่าเป็นชาติง่าย ๆ แลใจดีก็ไม่เป็นที่ชอบใจ จึงส่งทูตขึ้นไปอีกเป็นครั้งที่สาม ขอให้ยูปิตเตอเลือกเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ให้อีกครั้งเดียว ยูปิตเตอไม่โปรดที่กล่าวโทษบ่อย ๆ ดังนั้น จึงได้ให้นกกระสาลงมา นกกระสาก็กินกบไปทุกวัน ๆ จนไม่มีกบที่จะเหลืออยู่ร้องในสระนั้น
แส่หาเจ้าใหม่แข็งแรง ครั้นเมื่อเห็นฤทธิ์ของเจ้าใหม่ จะนึกถึงเจ้าเก่าสิถึงตัวเสียแล้ว อย่ากำเริบเร่งเปลี่ยน ๚ะ๛
๒๘๏ กำเริบแรงเปลี่ยนเจ้า
ใหม่หมาย
เห็นฤทธิ์เจ้าใหม่กลาย
กลับท้อ
คิดถึงเก่าสิกาย
ตึงติด แล้วนา
อึดอัดออกโอษฐ์อ้อ
อย่างนี้นำเข็ญ ๚ะ
/*126*/ที่ ๒๙ พ่อค้าเกลือกับลาของเขา
๏ พ่อค้าเที่ยวไปมาคนหนึ่งเป็นคนซื้อขายเกลือ พาลาไปฝั่งทะเลเพื่อจะซื้อเกลือ บางทีจะกลับมาบ้านแห่งหนึ่งนั้น ต้องข้ามลำน้ำอันหนึ่ง ครั้นเมื่อพาลากลับมาจะข้ามลำน้ำแห่งนั้น ลาเหยียบถลำลงไปในน้ำโดยการไม่แกล้ง เมื่อขึ้นมาเกลือที่บรรทุกลามาบนหลังนั้นเบาขึ้นเป็นอันมาก เพราะถูกน้ำละลายเสีย พ่อค้านั้นก็ต้องกลับทวนทางเดินไปใหม่ เติมเกลือลงในกระโปรง31เป็นเกลือมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ครั้นถึงลำน้ำก็พลาดล้มลงตรงที่เดิมโดยความแกล้ง ครั้นเมื่อชักเท้าขึ้นมาแล้วน้ำหนักที่บรรทุกก็ลดลงมาก ลานั้นร้องเป็นทีชนะเหมือนว่านึกจะได้สมปรารถนา พ่อค้าเห็นตลอดความแกล้งนี้จึงได้พาลาไปที่ชายทะเลอีกเป็นครั้งที่สามครั้งนี้พ่อค้าซื้อสปันช์32เป็นสินค้าแทนเกลือ ลาก็เล่นโกงอย่างเก่าอีก เมื่อมาถึงลำน้ำก็พลาดลงไปด้วยความแกล้ง ครั้นเมื่อสปันซ์อมน้ำแล้วน้ำหนักที่บรรทุกนั้นก็มากขึ้น เพราะดังนั้นลาก็ทำกลกลับกระท้อนเข้าตัวเอง ด้วยต้องมีของหนักติดอยู่บนหลังสองเท่าขึ้นอยู่กว่าแต่ก่อน ๚ะ๛
โกงแล้วไม่พ้นคนรู้เท่า ถ้ารู้เท่าแล้วจะถูกโต้
๒๙๏ ผู้เยียทุรกิจกี้
โกงฉกรรจ์
ไหนจักปิดมิดควัน
ชั่วได้
ถ้าเขาล่วงรู้ทัน
ทุรเศศ ตนนา
เงื่อนที่งำเปิดไง้
ถูกโต้เต็มเสียง ๚ะ
/*127*/ที่ ๓๐ สัตว์หลายจำพวก
๏ การประชุมถุ้งเถียงกันเกิดขึ้นในหมู่สัตว์ทั้งปวง ว่าสัตว์อันใดซึ่งจะเป็นสัตว์ควรสรรเสริญในการที่มีลูกครอกหนึ่งได้ลูกในครอกมากกว่าสัตว์อื่นหมด สัตว์ทั้งปวงเมื่อยังไม่ตกลงกันดังนั้น ก็พากันวิ่งอื้ออึงมายังสำนักนางราชสีห์ ขอให้นางราชสีห์ระงับตัดสินการที่ถุ้งเถียงกัน แลสัตว์ทั้งปวงพากันถามนางราชสีห์ว่าท่านเองออกลูกครอกหนึ่งมีลูกสักกี่ตัว นางราชสีห์หัวเราะเยาะเขาทั้งปวงแล้วว่า ทำไมเรามีตัวเดียวเท่านั้น แต่ถึงตัวเดียวก็เป็นราชสีห์ที่ดีแท้ตามชาติตามตระกูล ๚ะ๛
ราคานั้นอยู่ในดีในชั่ว มิใช่เพราะมาก
๓๐๏ ราคาค่ามากนั้น
ในของ ดีนา
ดูดุจเพชรทองปอง
เปรียบไว้
ไม่ดีมากมูลมอง
มีค่า ไฉนแฮ
ขายฝากหอบหนึ่งได้
ค่าเบี้ยอัฐเดียว ๚ะ
ที่ ๓๑ ลากับล่อ
๏ พ่อค้าล่อออกเดินทางต้อนลาตัวหนึ่ง ล่อตัวหนึ่งซึ่งบรรทุกเต็มเดินไปข้างหน้า ลานั้นเดินมาตามทางที่เป็นที่ราบก็ทนแบกของหนักซึ่งบรรทุกไปได้โดยง่าย ครั้นเมื่อเริ่มจะต้องขึ้นเขาทางชันแคบก็รู้สึกว่าของที่บรรทุกนั้นเกินกำลังที่ตัวจะทานได้ ซึ่งได้ว่ากับเพื่อนกันว่าขอให้ช่วยรับแบ่งของไปเสียสักหน่อยหนึ่ง ที่เหลืออยู่นั้นลาจะพาไปให้ถึงบ้านทั้งสิ้น ฝ่ายล่อไม่ฟังคำที่ขอนั้น ภายหลังอีกหน่อยหนึ่งลานั้นก็ล้มลงถึงแก่ความตายทั้งกำลังบรรทุกอยู่ พ่อค้าล่อมิรู้ที่จะทำอย่างไรด้วยอยู่ในประเทศที่เปลี่ยว ก็เอาสิ่งของที่บรรทุกลานั้นขึ้นบรรทุกล่อเป็นสองส่วนทั้งของเดิม แลบนหลังของทั้งนั้น เอาหนังลาซึ่งลอกไว้เมื่อลาตายแล้ว/*125*/นั้นขึ้นบรรทุกไปด้วย ล่อก็ครางอยู่ใต้ของหนักซึ่งบรรทุกนั้น แล้วว่ากับตัวเองว่า ซึ่งเขาทำแก่เราดังนี้สมกับที่เราได้ทอดทิ้งเสีย ถ้าเพียงแต่เราเต็มใจช่วยลาเสียสักเล็กน้อยตามความประสงค์ เดี๋ยวเราก็จะไม่ต้องแบกของที่บรรทุกเขาแลตัวเขาด้วย ๚ะ๛
ไม่เผื่อแผ่กับเพื่อนราชการฤๅเพื่อนการงานด้วยกัน เอาแต่ตัวรอดคนเดียว เพื่อนกันล้มตัวก็ต้องรับแบกหนักสองบ่าแทนเพื่อนที่ล้ม ๚ะ๛
๓๑๏ ทำกิจ บ่ เอื้อเพื่อน
ราชการ
ฤๅกับพวกเพื่อนงาน
อื่นบ้าง
หวังดีแต่ตัวราน
ระเพื่อน แตกนา
ต้องรับการสองข้าง
ขุ่นแค้นคนเดียว ๚ะ
ที่ ๓๒ สุกรแกะกับแพะ
๏ สุกรตัวหนึ่งต้องขังอยู่ในคอกเดียวกับแพะตัวหนึ่งและแกะตัวหนึ่ง คนเลี้ยงแกะมาจับสุกร ๆ นั้นคำรามร้องแลต่อสู้ดิ้นรนโดยแข็งแรง แกะกับแพะก็ต่อว่าสุกรที่ร้องให้เป็นที่รำคาญหนวกหูว่า เขาจับเราบ่อย ๆ ทำไมเราไม่ได้ร้อง สุกรฟังดังนี้จึงตอบว่า ที่เขาจับท่านกับจับเราผิดกันนักคนละอย่าง เขาจับท่านเพราะจะเอาขนท่านฤๅจะรูดนมท่าน แต่เขาจับเรานั้นเขาจะเอาชีวิตทีเดียว ๚ะ๛
คนที่มีทุกข์น้อยจะคิดแทนคนทุกข์มากไม่ได้
๓๒๏ คนที่มีทุกข์น้อย
ในใจ
จักคิดแทนคนภัย
มากนั้น
แทนยากเพราะวิสัย
กระแสจิต ต่างนา
ทุกข์แห่งใครใครดั้น
หากด้นจนเกษม ๚ะ
/*129*/ที่ ๓๓ แพะกับสุนัขจิ้งจอก
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งตกลงไปอยู่ในบ่อน้ำลึก ต้องติดอยู่ในบ่อนั้น จะหาทางขึ้นทางหนึ่งทางใดไม่ได้ มีแพะตัวหนึ่งกระหายน้ำเป็นกำลังมาที่บ่อน้ำนั้น เห็นสุนัขจิ้งจอกจึ่งถามว่าน้ำในนั้นดีฤๅ สุนัขจิ้งจอกแสรังทำหน้าตากิริยาสบายซ่อนบังความทุกข์ซึ่งมีอยู่แก่ตัวนั้นเสีย กล่าวสรรเสริญน้ำในบ่อนั้นว่าเป็นอย่างดีประเสริฐเหลือที่จะพรรณนาชักชวนให้แพะนั้นลงไปในบ่อ แพะมีความกระหายน้ำเป็นกำลัง มิได้ทันมีความคิดที่จะตริตรองก็โดดลงไปในบ่อ พอได้ดื่มน้ำระงับความกระวนกระวายที่กระหายมาแล้ว สุนัขจิ้งจอกจึ่งได้แจ้งความปรึกษาด้วยข้อที่ตกอยู่ในที่ลำบากคับขันด้วยกันทั้งสอง แล้วแนะนำทางที่คิดเห็นเพื่อจะให้รอดชีวิตด้วยกัน กล่าวว่าขอให้ท่านเอาเท้าหน้าทั้งสองยันขึ้นกับข้างบ่อแล้วก้มศีรษะลง
ข้าพเจ้าจะวิ่งขึ้นไปทางหลังท่าน เมื่อข้าพเจ้ารอดแล้ว ข้าพเจ้าจึ่งจะช่วยท่านต่อภายหลัง ครั้นเมื่อแพะได้ยอมแล้ว สุนัขจิ้งจอกก็กระโดดขึ้นบนหลังแพะไต่ขึ้นไปตามคออาศัยเขาแพะเป็นหลักที่มั่น ขึ้นไปถึงปากบ่อได้โดยสะดวกไม่มีอันตรายอันใด เมื่อถึงพื้นแผ่นดินแล้ว ในประเดี๋ยวนั้นก็ออกวิ่งโดยเร็วเต็มกำลังที่จะไปได้ แพะเห็นดังนั้นก็ร้องต่อว่าขึ้นไปด้วยข้อที่นัดหมายกันไว้ว่าจะช่วยกันแลกัน สุนัขจิ้งจอกได้ยินก็กลับหน้ามาแล้วร้องไปว่า เจ้าแพะ ๆ ถ้าเจ้ามีปัญญามากเหมือนเจ้ามีขนที่ลูกคาง เจ้าก็คงจะไม่ลงไปในบ่อก่อนที่เจ้าจะได้ตรวจตราหนทางขึ้น ฤๅจะทำตัวเจ้าให้ใกล้ต่อทางอันตราย ซึ่งเจ้าไม่มีทางอันใดที่เจ้าจะขึ้นได้ ๚ะ๛
ดูเสียก่อนจึงค่อยกระโดด คือถ้ามีผู้มาบอกว่ากระไร แล้วตริตรองเสียให้แน่นอนจึ่งค่อยทำตาม อย่าทำด้วยวู่วาม ๚ะ๛
/*131*/๏ ……………………33
แนะนำ ใดเฮย
ควรคิดพินิจคำ
ถ่องแท้
ตริรอบชอบจึงทำ
ตามกล่าว นั้นนา
ผิ บ ชอบตอบแก้
ห่อนต้องทำตาม ๚ะ
ที่ ๓๔ หมีกับคนเดินทาง
๏ คนสองคนเพื่อนเดินทางไปด้วยกัน พอพบหมีเดินสวนทางมาก็ตกใจ คนหนึ่งรีบปีนขึ้นไปบนต้นไม้โดยเร็ว ซ่อนตัวอยู่ใต้กิ่งไม้ทั้งปวง คนหนึ่งเห็นว่าจะหนีไปไม่พ้น ก็ล้มตัวลงนอนราบอยู่กับแผ่นดิน ครั้นเมื่อหมีมาถึงตัว ก็เอาจมูกถูกต้องตัวแลก้มลงมา ชายผู้นั้นกลั้นลมหายใจแสร้งทำอาการเหมือนหนึ่งตายจนเต็มกำลังที่จะทำได้ หมีอยู่ไม่นานนักก็หลีกไปโดยคำเล่ากันมาว่า หมีแล้วย่อมไม่ถูกต้องร่างกายคนที่ตายแล้ว ครั้นเมื่อหมีไปไกลพ้นไปนานแล้ว ชายเดินทางเดินที่อยู่บนต้นไม้อีกคนหนึ่งก็ลงมาแล้วเข้าไปถามเพื่อนที่นอนอยู่กับแผ่นดิน เป็นคำหยอกว่า หมีมากระซิบที่หูเจ้าว่ากระไร ชายที่นอนนั้นจึ่งตอบว่า หมีมาสั่งสอนเราว่าอย่าไปเที่ยวกับเพื่อนที่พอเห็นอันตรายมีมาก็ทิ้งเสีย ๚ะ๛
เวลาเคราะห์ร้ายอับจนได้ทดลองความซื่อตรงของเพื่อนทั้งปวง ๚ะ๛
๓๔๏ เวลาเราเคราะห์ร้าย
ทุรพล
เป็นข่องเห็นใจชน
เพื่อนพ้อง
ใครรักษ์ร่วมอับจน
ฤๅรัก ไฉนนา
มิตรจิตมิตรใจซ้อง
ส่อให้เห็นกัน ๚ะ
ที่ ๓๕ สุนัขในรางหญ้า
๏ สุนัขตัวหนึ่ง นอนในรางหญ้าซึ่งอยู่ในโรงเลี้ยงโค สุนัขนั้นขู่แลจับโคทั้งปวงมิให้มากินหญ้าซึ่งใส่ไว้ให้กินในรางนั้นใต้ โคตัวหนึ่งซึ่งได้ว่ากับเพื่อนโคด้วยกันว่า สุนัขตัวนี่มันช่างชาติรังแกจริง ๆ ตัวเองจะกินหญ้าก็ไม่ได้ แต่อย่างนั้นยังไม่ยอมให้ผู้อื่นที่เขาจะกินได้เล่า ๚ะ๛
แกล้งรามาใช่เหตุ34 ต้องกับคำพูดกันว่ามือไม่พายเอาเท้าราน้ำ ฤๅหวงขี้เท็จ35 ๚ะ๛
/*133*/๏ สุนัขนอนรางใส่หญ้า
โคปอง หญ้าเฮย
สุนัข บ เห็นมอง
เท่าห้าว
สรรพชาติอิจฉาจอง
ใจดับ ยากเฮย
หวงใช่เหตุก้าวร้าว
ก่อร้ายริษยา ๚ะ
ที่ ๓๖ .........................36
ราชสีห์ตัวหนึ่งเป็นสัตว์แก่แล้ว แลมักป่วยไข้ไม่สบาย ไม่สามารถที่จะหากินด้วยกำลังได้ จึงได้ตกลงคิดจะหากินโดยทางกลอุบาย ราชสีห์ไม่ออกจากถ้ำเลย นอนอยู่แกล้งทำเป็นป่วย แลคิดอ่านที่จะให้สัตว์ทั้งปวงรู้ทั่วไปว่าตัวเจ็บมาก สัตว์ทั้งปวงต่าง ๆ แสดงความเศร้าโศก ผลัดกันมาเยี่ยมราชสีห์นั้นทีละตัว ๆ ราชสีห์ก็จับกินเป็นอาหารเสีย ครั้นเมื่อสัตว์ทั้งปวงหายไปเป็นอันมากดังนั้น สุนัขจิ้งจอกจึงได้รู้กลแล้วไปหาราชสีห์ ยืนอยู่แต่นอกถ้ำห่าง ๆ ราชสีห์ ราชสีห์ก็ทำอะไรไม่ได้ จึงร้องถามข่าวราชสีห์ว่า เดี๋ยวนี้ท่านเป็นอย่างไรบ้าง ราชสีห์ตอบว่าเดี๋ยวนี้อาการป่วย........นอก37 เชิญท่านเข้ามาสนทนากับเราข้างในนี้เถิด สุนัขจิ้งจอกจึงตอบว่าไม่ต้องเข้าไปมิได้ ข้าพเจ้าขอบใจท่าน ข้าพเจ้าสังเกตดูเมื่อรอยเท้าสัตว์ทั้งปวงเข้าไปในถ้ำของท่านเป็นอันมาก แต่หาเห็นรอยเท้ากลับออกมาไม่เลย เขาฉลาดเป็นผู้รอดจากอันตราย เพราะเห็นอันตรายที่ต้องแก่ผู้อื่น ๚ะ๛
/*134*/๓๖๏ เชาวน์ไวไหวพริบรู้
เหตุผล
เพราะสืบสวนทราบกล
เล่ห์แล้ว
ตริตรองผ่อนผันตน
หลีกเลี่ยง เร็วพ่อ
จึ่งจะรอดตัวแคล้ว
คลาดพ้นภัยฉกรรจ์ ๚ะ
ที่ ๓๗ .........................38
นกแก39ตัวหนึ่งได้เห็นห่านอยากจะมีขนงามเหมือนห่านบ้าง จึงคิดประมาณดูในใจตัวว่า ซึ่งท่านมีสีขาวงามนัก เห็นจะเป็นชำระตัวอาบน้ำอยู่เสมอ นกแกจึ่งได้ออกจากที่บูชาในวัดที่ตัวเคยอาศัยแลเคยหากินเลี้ยงชีวิตอยู่แต่ก่อน ไปหาที่อยู่ใหม่ในหนองในสระทั้งปวง แต่ครั้นเมื่อชำระขนของตัวบ่อย ๆ เต็มตามความปรารถนานั้น แกนั้นก็ไม่อาจชำระสีขนของตัวให้เปลี่ยนแปลงไปได้ แต่อาหารนั้นอดหนักเข้าก็ถึงแก่ความตาย ๚ะ๛
เปลี่ยนความประพฤติจะให้เลิกถอนธรรมดาที่เป็นเองไม่ได้ ๚ะ๛
๓๗๏ กาแก......................…
เป็นวงศ์ ห่านฤๅ
จักเปลี่ยนพรรณแปลงพงศ์
ยากแท้
ชาวบกจะเอาลง
เรือล่อง ถนัดฤๅ
ขืนวิสัยเสียแส้40
เสื่อมเถ้าทางเจริญ ๚ะ
/*135*/ที่ ๓๘ สุนัขสวมหนังแกะ
๏ ในกาลครั้งหนึ่งสุนัขป่าคิดจะสวมเพศของตัวแลปลอมแต่งตัวใหม่ เพื่อจะได้ไปเที่ยวหากินให้ได้อาหารเต็มบริบูรณ์ไม่บกพร่อง จะได้หาหนังแกะมาสวมตัว ปลอมเข้าไปในที่กินหญ้า และปลอมอยู่ในฝูงแกะทั้งปวง ลวงคนเลี้ยงแกะด้วยอุบายดังนี้ ครั้นเวลาเย็นก็หลบเข้าไปอยู่.........................41 คนเลี้ยงแกะปิดประตูคอกทางเข้าออกแน่นหนาแล้วก็ไป ครั้นเวลาค่ำคนเลี้ยงแกะมาในคอกเพื่อเตรียมอาหารของตัวในวันรุ่งขึ้น ก็จับตัวสุนัขป่านั้นแทนแกะฆ่าเสียด้วยมีดในคอกนั้น ๚ะ๛
ผู้ที่คิดจะทำอันตรายผู้อื่น มักจะต้องอันตรายแก่ตัวเอง ๚ะ๛
ที่ ๓๙ .........................42
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งไปขอลูกสาวคนตัดฟืนเป็นภรรยา บิดาของหญิงไม่เต็มใจจะให้ แต่ครั้นจะบอกปฏิเสธไม่ยอมให้ตามที่ขอก็กลัว จึงคิดอุบายที่จะให้พ้นจากความรบกวนให้เป็นที่น่ากลัวดังนี้ต่อไป จึงบอกความประสงค์แก่ราชสีห์ว่ามีความยินดีนักที่จะรักราชสีห์เป็นเจ้าแต่งงานกับบุตรสาว แต่จะต้องขอให้มีการยกให้อย่างหนึ่ง คือให้ราชสีห์ยอมถอนฟันแลตัดเล็บเสียให้หมดก่อน ด้วยลูกสาวของเขากลัวฟันแลเล็บยิ่งนัก ราชสีห์มีความยินดียอมตามที่ขอนั้น ครั้นภายหลังราชสีห์มาเตือนคำที่อนุญาตไว้นั้นอีก คนตัดฟืนสิ้นกลัวแล้ว ก็ตีด้วยไม้ไล่ราชสีห์เข้าป่าไป
/*136*/หลงลุอำนาจแก่ตัณหา …………...เขี้ยวเล็บแล้วก็สิ้นอำนาจตัวเอง สิ่งที่หมายก็ไม่ได้ตัวก็ฉิบหาย ๚ะ๛
๓๙๏ หลงลุอำนาจด้วย
ดำฤษณา
ยอมปลดเขี้ยวนขา
หมดสิ้น
ที่หมายก็คลาดคลา
บ่ เสร็จ สบพ่อ
ตัวจักพินาศสิ้น
เดือดร้อนรันทรวง ๚ะ
ที่ ๔๐ นกพิราบ…………...
๏ นกพิราบตัวหนึ่งมีความร้อนรุ่มระหาย43น้ำเหลือกำลัง แลเห็นรูปถ้วยน้ำที่เขียนไว้ในกระดานป้ายที่แขวนไว้หน้าเรือน ไม่คิดว่าเป็นแต่รูปเขียน ก็บินเข้าไปด้วยเสียงปีกอันดังไม่ทันสังเกตโผเข้าไปที่กระดานป้าย ตัวกระทบกระดานโดยแรงปีกทั้งสองก็หักตกลงยังแผ่นดิน คนที่ยืนอยู่ใกล้ที่นั้นผู้หนึ่งก็จับตัวได้ ๚ะ๛
มีความอุตสาหะแล้วอย่าลืมความระวัง คือหมั่นมุ่งหมายแก่การงานแล้ว หมั่นระวังไว้อย่าให้การนั้นเสียไปด้วยความเผลอละเมิน ๚ะ๛
๔๐๏ พากเพียรประกอบเกื้อ
กิจใด
จำหมั่นระวังใน
กิจนั้น
อย่าเผลออย่าพลาดใจ
พันผูก ไว้พ่อ
เสียกิจจิตจักอั้น
อกโอ้อาดูร ๚ะ
/*137*/ที่ ๔๑ โคทั้งปวงกับไม้เพลาเกวียน
๏ มีเกวียนบรรทุกหนักเล่มหนึ่ง ลากด้วยโคหลายตัวไปตามทางบ้านนอก เพลาเกวียนสีกับดุมร้องครางแลออกดังยิ่ง โคที่เทียมเกวียนจึงได้เหลียวหน้ามาว่ากับล้อเกวียนว่า เฮ้ยนี่แน่ะ ทำไมเจ้าจึงร้องเสียงดังนักดั่งนี้ พวกเราดอกต้องรับการเหน็ดเหนื่อยควรที่พวกเราจะร้อง ไม่ควรที่พวกเจ้าจะร้อง ๚ะ๛
ผู้ที่ได้ความลำบากอย่างยิ่ง ผู้นั้นมักจะร้องน้อย ๚ะ๛
๔๑๏ ผู้ทำกิจมากล้น
ลำบาก ยิ่งเฮย
มัก บ่ มีออกปาก
บ่นบ้า
ผู้ทำ บ่ กรำกราก
เบาจิต กายเฮย
มักจะร้องเสียงจ้า
โอษฐ์โอ้อึงดัง ๚ะ
ที่ ๔๒ เต่ากับนกอินทรี
๏ เต่าตัวหนึ่งนอนผิงแดดขี้เกียจอยู่ แล้วบ่นกล่าวโทษความอาภัพของตัวต่อนกที่หากินตามชายทะเลว่า ผู้ใดไม่มีที่จะสอนให้เขาบิน ขณะนั้นนกอินทรีบินร่อนอยู่ใกล้ได้ยินเสียงเต่าบ่นพิไรรำพันดังนั้นจึงว่ากับเต่าว่า ถ้าจะพาขึ้นไปให้สูงลอยอยู่ในอากาศเต่าจะให้รางวัลอะไร เต่าตอบว่าเราจะให้สมบัติในทะเลแดงแก่ท่าน นกอินทรีจึงว่าเราจะสอนให้ท่านบินเดี๋ยวนี้ ว่าแล้วนกอินทรีก็จับเต่าเข้าในกรงเล็บ แล้วบินลอยขึ้นไปเกือบสุดเมฆแล้ว ก็ปล่อยเล็บเสียทันที เต่าก็ตกลงมาถูกยอดภูเขาสูง กระดองก็แตกเป็นขึ้นเล็กขึ้นน้อยไปหมด เมื่อขณะเต่าจะตาย ร้องว่าเรานี้สมควรแล้วที่จะต้องรับทุกข์ภัยอันนี้ เพราะบกแลเมฆนั้น …………… เดินก็ไม่ใคร่จะไหวอยู่แล้ว ๚ะ๛
/*138*/ถ้าคนทั้งปวงนึกอะไรได้สมความปรารถนาทุกอย่างแล้ว คงจะต้องถึงแก่ความฉิบหายบ่อย ๆ ๚ะ๛
๔๒๏ ใจมนุษย์นี้ย่อม
นึกหมาย สูงแฮ
ความคิดกิจเกินกาย
จิตจ้อง
คิดใดหาก บ คลาย
สมทุก สิ่งนา
คงจะพะพานต้อง
พินาศแพ้ภัยตน ๚ะ
ที่ ๔๓ ชาวนากับนกยาง
๏ นกยางบางพวก มักเที่ยวหากินตามท้องนาที่ไถนาหว่านพืชข้าวสาลีลงใหม่ ๆ ชาวนาที่เฝ้าอยู่น้าวแต่สายกระสุนเปล่า ทีนี้เรียกกระสุนแทน “สลิง” เพราะเมืองเราไม่มีจะต้องอธิบายมากนัก ไล่ให้หนีไปด้วยความตกใจ ครั้นนานมานกทั้งปวงเห็นว่าเป็นแต่น้าวกระสุนเปล่า ๆ ถึงจะน้าวขึ้นก็เฉยทำไม่รู้ไม่เห็นเสีย ชาวนาเห็นดังนั้นก็เอาลูกกระสุนยิงไปจริง ๆ ถูกนกตายเป็นอันมาก เพราะดังนั้นนกทั้งปวงก็ทิ้งท้องนาหนีไปทันที แลร้องบอกกันว่า คราวนี้ถึงเวลาที่พวกเราทั้งปวงจะไปที่ลีลีปุด44 เพราะคน ๆ นั้นไม่เป็นแต่ขับไล่เราเปล่า ๆ ต่อไปอีกแล้ว เขาเริ่มตั้งใจสำแดงให้เราเห็นว่าเขาได้ทำอย่างไรที่เขาทำได้บ้างอยู่แล้ว ๚ะ๛
ถ้าคำว่ากล่าวไม่พอ ก็ต้องถึงหมัดต่อย ๚ะ๛
๔๓๏ เพียงขู่ดุด่าด้วย
คำหยาบ
ยัง บ่ อาจปรามปราบ
เรียบได้
อาญายิ่งเอิบอาบ
ถึงต่อย ตีนา
ดื้อประดุจยั่วให้
เพิ่มซ้ำอาญา ๚ะ
/*140*/ที่ ๔๔ แมวกับไก่
๏ แมวตัวหนึ่งจับไก่ได้ คิดปรึกษาใจของตัวเองว่าจะหาเหตุอันใดยกขึ้นกล่าวให้เห็นว่าเป็นการสมควรที่จะกินไก่ จึงได้ยกโทษไก่ว่า เป็นผู้ทำรำคาญลำบากให้มนุษย์ทั้งปวง เพราะขันในเวลากลางคืนไม่ปล่อยให้คนนอน ไก่จึงได้เถียงต่อสู้ว่า ที่ทำดังนั้นเพราะจะให้เป็นประโยชน์กับมนุษย์ทั้งปวง จะได้ตื่นทันเวลาทำงานการทั้งปวง แมวจึงว่าถึงเจ้าจะแก้ตัวคล้ายกับการที่จะเป็นจริงมากสักเท่าใดข้าก็ไม่ยอมอดเปล่าละ แมวก็กินไก่นั้นเป็นอาหารมื้อหนึ่ง ๚ะ๛
ผู้มีอำนาจมากกว่า ถึงผู้มีอำนาจน้อยจะโต้เถียงด้วยความจริงก็ไม่ฟัง คงจะกดขี่ด้วยอำนาจของตัวอยู่นั่นเอง ๚ะ๛
๔๔๏ ผู้สูงอำนาจแม้น
ใจพาล
ผิจักคิดระราน
รุกเร้า
อำนาจต่ำจักพาน
เถียงตอบ ไฉนฤๅ
คงจะกดขี่เข้า
เขตข้างตนประสงค์ ๚ะ
ที่ ๔๕ คนเดินทางช่างอวด
๏ นายผู้หนึ่ง ได้ไปเที่ยวตามแผ่นดินต่างประเทศมาก เมื่อกลับมาถึงเมืองของตัวแล้วพูดอวดตัวมาก ว่าได้ทำการอัศจรรย์ แลการกล้าหาญประหลาดต่าง ๆ ในที่ต่าง ๆ ที่เขาได้ไปแล้วนั้น ในข้อที่อวดทั้งปวงนั้น ข้อหนึ่งเขาได้กล่าวว่า เมื่อเขาอยู่ที่เมืองโรเดศ45เขาได้กระโดดไกลยิ่งนัก คนในอายุเขาที่จะกระโดดให้ได้เท่าเขาไม่มีทีเดียว แลเมื่อเขากระโดดนั้นมีคนที่เมืองโรเดศได้เห็นมาก เขาจะเรียกมาเป็นพยานได้
/*141*/ในขณะนั้นคนที่ยืนฟังอยู่ใกล้คนหนึ่งสอดมีถ้อยคำขึ้นไปว่า นี่แน่ะท่านเป็นคนดี ถ้าคำที่ท่านว่านี้เป็นคำจริงแล้วก็ไม่ต้องหาพยาน นึกเอาเถิดว่าทีนี้ ต่างว่าเมืองโรเดศ เดี๋ยวนี้เชิญท่านกระโดดเถิด ๚ะ๛
จะอวดก็อวดให้เห็นจริง อย่าอวดครึ่ง ๆ ให้เขาคัดค้านขัดคอได้ ๚ะ๛
๔๕๏ จะอวดจงอวดให้
เห็นจริง ตลอดเฮย
ผู้อื่นจักท้วงติง
ตอบได้
ออกอรรถที่อ้างอิง
มีหลัก แหล่งนา
ถึงจะโป้ปดให้
กล่าวเกลี้ยงกลมสมาน ๚ะ
ที่ ๔๖ แพะกับคนเลี้ยงแพะ
๏ คนเลี้ยงแพะผู้หนึ่ง คิดจะต้อนแพะซึ่งเที่ยวกระจายไปเข้าฝูงเพื่อจะนำกลับไปคอก ชายนั้นก็ผิวปากแลเป่าเขาโคเท่าใดก็เปล่าไป แพะซึ่งกระจัดกระจายกันอยู่พากันเฉยเสียไม่มาตามที่เรียก คนเลี้ยงแพะจึงฉวยก้อนศิลาขว้างไปโดนเขาแพะแตก คนเลี้ยงแพะนั้นจึงได้อ้อนวอนแพะอย่าให้บอกเหตุอันนี้แก่นาย แพะตอบว่าทำไมเจ้าโง่นักเพื่อนเอ๋ย ถึงแม้นว่าข้านิ่งเสีย เขาข้าที่แตกก็คงพูด อย่าคิดปิดบังสิ่งซึ่งจะปิดไม่ได้ ๚ะ๛
๔๖๏ การปิด บ่ มิดต้อง
เผยผัง แผ่เฮย
อย่าคิดปิดปกบัง
เบี่ยงส้อน46
ขืนปิดเผื่อภายหลัง
ทลายทะลุ ขึ้นนา
โทษจักเป็นสองซ้อน
เพราะเอื้ออำยวน47 ๚ะ
/*142*/ที่ ๔๗ เด็กชายกับฟิลเบิด48 “เป็นถั่วฝรั่งกินมัน”
๏ เด็กชายคนหนึ่ง ล้วงมือลงไปในไหคอแคบเต็มไปด้วยถั่วฟิลเบิด เด็กนั้นควักถั่วเต็มกำมือที่จะกำได้ ครั้นเมื่อจะชักมือออกมาชักไม่ได้ ด้วยกำมือติดคอไห จะวางถั่วฟิลเบิดเสียก็ไม่เต็มใจเสียดาย น้ำตาไหลอาบแล้วร้องไห้คร่ำครวญไปเพราะไม่ได้สมความประสงค์ คนซึ่งอยู่ใกล้ที่นั้นคนหนึ่งจึงว่ากับเด็กนั้นว่า เจ้าจงเต็มใจเอาแต่ครึ่งกำเถิด เจ้าก็จะชักมือเจ้าออกได้โดยง่าย ๚ะ๛
อย่าคิดเอาให้มากนักในคราวเดียว ๚ะ๛
๔๗๏ แสวงใดควรคิดยั้ง
ผ่อนโรย ปันนา
อย่าโลภคราวเดียวโกย
กอบกว้าน
เฉกพายุพัดโชย
ชายเฉื่อย ชื่นแฮ
สมพยุกระโชกค้าน
เดาะไม้ทลายลง ๚ะ
ที่ ๔๘ คนทำงานกับงู
๏ งูตัวหนึ่งมีปล่องอยู่ไกลเฉลียงเรือนแห่งหนึ่ง งูตัวนั้นกัดลูกชายอ่อน ๆ เป็นแผลสำคัญถึงแก่ความตาย บิดามารดามีความเศร้าโศกเป็นอันมาก บิดาคิดจะฆ่างูเสียให้ได้
ฤๅจะว่าถ้าเห็นหน้าผู้ที่ทำให้เป็นอันตรายอยู่แล้ว จะลืมความโกรธแค้นเสียได้จริง ๆ นั้นไม่ได้ ๚ะ๛
/*143*/๔๘๏ เห็นคนข้าศึกเสี้ยน
สงคราม กันฤๅ
ใครอาจจะลืมความ
โกรธแค้น
เปรียบเดินพบงูหวาม
ใจหวาด ฉะนั้นนา
เวรตอบเวรแน่นแฟ้น
ก่อเชื้อไฟฟุน ๚ะ
ที่ ๔๙ ม้ากับคนเลี้ยงม้า
๏ คนเลี้ยงม้าผู้หนึ่ง เคยกราดแปรงแลถูรูปม้าอยู่เสมอตลอดวันยังค่ำทุก ๆ วัน แต่คนเลี้ยงม้าขโมยข้าวให้ที่สำหรับให้ม้ากิน ไปขายเป็นประโยชน์ตนอยู่เสมอด้วย ม้านั้นจึงได้ว่ากับคนเลี้ยงว่า ถ้าท่านอยากจะให้ข้าพเจ้าสบายดีจริง ๆ แล้ว ท่านจงปฏิบัติรักษาข้าพเจ้าให้น้อยลง แลให้อาหารข้าพเจ้าให้มากขึ้นอีก
ความซื่อตรงเป็นทางอย่างเอกของความประพฤติ ๚ะ๛
๔๙๏ ความสัตย์สุจริตพร้อม
ไตรทวาร
บ่ คดคิดตรงปาน
ปทัดไม้49
ฤๅดั่งช่างชูสมาน
ความซื่อ
เป็นเอกของการใช้
ประพฤติทั้งธาตรี ๚ะ
ที่ ๕๐ ลากับสุนัข…………...
๏ ชายผู้หนึ่งมีลาอยู่ตัวหนึ่ง กับสุนัขเล็กพันธุ์เมืองมอลติด50ตัวหนึ่งงามยิ่งนัก ลานั้นอยู่โรงมีข้าวแลหญ้ากินมากบริบูรณ์เหมือนกับที่เลี้ยงลาอื่น ๆ จะเลี้ยงได้ สุนัขนั้นมีวิชาหลายอย่าง เป็นที่อย่างยิ่งของเจ้าของ เจ้าของชอบเล่นอยู่เนือง ๆ ถ้าจะไปกินเลี้ยงแห่งใดก็มีของที่อร่อย ๆ มาฝากให้สุนัขกินด้วยมิใคร่ขาด สุนัขนั้นก็วิ่งเล่นแลกระโดดอยู่ริมตัวเขา/*144*/เป็นที่น่าดู ฝ่ายลาข้างหนึ่งนั้นมีงานที่จะต้องทำมากคือโม่แป้ง บรรทุกฟืนมาแต่ป่า แลบรรทุกของหนักมาแต่ไร่ ลานั้นมีความเศร้าโศก ด้วยมีความลำบากความหนักของตัว เปรียบกับความบริบูรณ์แลความเกียจคร้านของสุนัขเล็กอยู่เนือง ๆ อยู่มาวันหนึ่งลาดึงเชือกที่ผูกนั้นขาด ห้อไปในเรือนเจ้าของ คะนองยกเท้าเตะไม่มีประมาณ แล้ววิ่งเล่นแลโผนเข้าไปทำประจบทำเต้นกำลังที่จะทำได้ต่อไป ก็กระโดดตามข้างตัวเจ้าของจะทำให้เหมือนที่เห็นสุนัขเล็กทำ แต่ไปโดนโต๊ะหัก ถ้วยจานทั้งปวงบนโต๊ะเปรื่องปร่างแตกละเอียดไป ภายหลังทำจะเข้าไปเลียเจ้าของแล้วกระโดดขึ้นบนหลัง พวกบ่าวทั้งปวงได้ยินเสียงตึงตังประหลาด ก็เห็นเหตุว่าจะมีอันตรายแก่นาย พากันรีบไปช่วยโดยเร็ว ไล่ลาออกไปโรงด้วยเตะแลตีด้วยไม้ ทุบตีด้วยมือเป็นอันมาก ลากลับไปที่อยู่ ถูกตีเกือบจะถึงแก่ความตาย ก็มีความเศร้าโศกคร่ำครวญว่า นี่ตัวเราหาอันตรายใส่ตัวเราเองทั้งนั้น…………..ไม่เต็มใจที่จะทำงานกับเพื่อนทั้งปวงของเราเพราะอยากจะเกียจคร้านตลอดวันเหมือนกับสุนัขเล็ก ที่ไม่มีประโยชน์อันใดฤๅ ๚ะ๛
ไม่รู้จักประมาณตัวว่าตัวควรใช้สถานใด ๚ะ๛
๕๐๏ เห็นเขาสบายอยากได้
ดลสบาย บ้างแฮ
กลับทุกข์โศกเพียงวาย
ชีพม้วย
เพราะไม่ประมาณกาย
เกิดแต่ ทุกข์นา
ทำเยี่ยงเขาดีด้วย
จึงได้ทุกข์ทวี ๚ะ
/*145*/ที่ ๕๑ สุนัขซนอย่างคุม
๏ สุนัขตัวหนึ่ง พบใครมักจะย่องเข้าไปที่เท้าเงียบ ๆ กัดเอามิให้ทันรู้ เจ้าของสุนัขนั้นจึงหากระดึงใบหนึ่งผูกไว้ที่คอ เมื่อสุนัขตัวนั้นจะไปที่ไหนให้รู้ว่าไปที่นั่น สุนัขตัวนั้นมีความกำเริบด้วยระฆังก็วิ่งไปให้ระฆังนั้นดังเป็นการอวดท้องตลาด สุนัขแก่ตัวหนึ่งจึงว่ากับสุนัขนั้นว่า ทำไมเจ้าจึงทำการอวดตัวเจ้าเองด้วยเหตุอันนี้ ระฆังที่เจ้าแขวนคออยู่นั้นเชื่อเราเถิด ระฆังที่แขวนอยู่นั้นมิใช่เครื่องอิสริยยศสำหรับความดีดอก อันที่จริงตรงนั้นเป็นที่หมายแห่งความเสียความไม่ดีดอก เพื่อประกาศคนทั้งปวงให้หลีกเจ้า เพราะเจ้าเป็นสุนัขผู้มีอาการอันชั่ว ๚ะ๛
ชื่อเสียงดังเพราะความไม่ดี มักจะเข้าใจผิดว่าเป็นเกียรติยศเกียรติคุณ ๚ะ๛
๕๑๏ ฦๅชื่อเพราะชั่วร้าย
ทรชน
เรียกต่อฉายาจน
เลื่องอ้าง
เข้าใจผิดว่าตน
บุญประกอบ
เกียรติยศเกียรติคุณข้าง
ชั่วนั้นฤๅถวิล ๚ะ51
--
๑. มทันโทษไปดล พิมพ์ตามต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ↩

๒. โคลงบทนี้และบทอื่นหลังจากนี้ บางบทต้นฉบับหนังสือสมุดไทยไม่ได้ระบุนามผู้ประพันธ์ไว้ ↩

๓. หมายถึงเทพจูปิเตอร์ (Jupiter) ราชาแห่งเทพในตำนานเทพเจ้าโรมัน เท่ากับเทพซูสในตำนานเทพเจ้ากรีก ในหนังสือสมุดไทยเขียนต่าง ๆ กัน เช่น ยูปิดเตอ ยูปิตเตอ จูปิตเตอ จูปิกเตอ ↩

๔. กระโปรง ในที่นี้หมายถึง เครื่องจักสานเป็นกระบุงรูปทรงสูง กันเป็นสี่เหลี่ยม ปากผายเล็กสอบลงมา ลักษณะคล้ายกระโปรงบานใช้สำหรับขนสิ่งของต่าง ๆ เช่นมะพร้าวหรือข้าวเปลือก ↩

๕. สปันจ์ ต้นฉบับสมุดไทยเขียนว่า สปันซ์ หมายถึง Sponge แปลว่า ฟองน้ำ ↩

๖. โคลงบาทแรกในต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือน ใช้ข้อความจากภาพปักเครื่องตั้งงานพระเมรุ ร.ศ. ๑๐๘ ↩

๗. รามามาจากสำนวน “รามากะทาสี” แปลว่า ข่มเหง, รบกวน, รังแก ↩

๘. ขี้เท็จ ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเป็น คี่เท็จ ↩

๙. ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือน ↩

๑๐. ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือน ↩

๑๑. ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือนและชำรุด ↩

๑๒. นกแก คือ อีแก นกอีแก เป็นนกชนิดหนึ่งในวงศ์นกอีกา แต่ตัวเล็กกว่าเล็กน้อยค่อนข้างบาง หน้าผาก กระหม่อม คอ และหน้าอกส่วนบนดำเงา มีปลอกคอจากท้ายทอยถึงอก ส่วนล่างเป็นสีน้ำตาลเทาอ่อน - เข้ม แตกต่างกันตามถิ่นที่อยู่ ปีก หาง และขาเป็นสีดำ ในนิทานพื้นบ้านของมณฑลยูนนาน ประเทศจีน ถือเป็นสัตว์สัญลักษณ์ของความกตัญญู ↩

๑๓. แส้ คือ แซ่ แปลว่า วงศ์ตระกูล เขียนแบบคำโทโทษ ↩

๑๔. ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือน นับจากนี้ เนื้อความที่ต้นฉบับเลอะเลือนจะเว้นและลงประจุดไข่ปลาไว้ ↩

๑๕. ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลอะเลือนและชำรุด ↩

๑๖. ระหาย แปลว่า กระหาย, อยากน้ำ, หิวน้ำ ↩

๑๗. ลีลีปุต หมายถึง Lilliputเกาะลีลลิพุต ในเรื่อง การเดินทางของกัลลิเวอร์ (Gulliver’s Travels) ภาคแรก การผจญภัยที่ลีลลีพุต A Voyage to Lilliput ของโจนาธาน สวิฟต์ (Jonathan Swift) นักเขียนขาวไอริช เป็นชื่อเกาะซึ่งเต็มไปด้วยมนุษย์ตัวเล็ก ๆ ที่ยึดมั่นในคุณธรรมความดี จนบางครั้งเป็นการเถรตรงเกินไป ↩

๑๘. เมืองโรเดศ เป็นการสะกดโดยการถอดพยัญชนะ น่าจะหมายถึง เกาะโรดส์ (Rhodes) อยู่ทางตอนใต้สุดของกรีก ↩

๑๙. ส้อน คือ ซ่อน เป็นคำโทโทษ ↩

๒๐. อำยวน แปลว่า ความลับ, ปกปิด, ปิดบัง, พราง, อำพราง ↩

๒๑. คือ ถั่วฟิลเบิร์ต Filberts เป็นถั่วชนิดเดียวกับเฮเซลนัต ↩

๒๒. ปทัดไม้ คือ ไม้บรรทัด ↩

๒๓. คือ มอลทีส (maltese) ↩

๒๔. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓ เรื่อง อิศปปกรณัม เล่ม ๓ ↩
/*146*/ที่ ๕๒ เด็กทั้งหลายกับกบทั้งปวง
๏ เด็กทั้งหลายชวนกันไปเสนอยู่ใกล้บึงแห่งหนึ่ง เห็นกบอยู่ในน้ำมากชวนกันเอาก้อนหินขว้าง เด็กนั้นขว้างกบตายหลายตัว กบตัวหนึ่งจึงโผล่หัวขึ้นมาพ้นน้ำร้องว่า ท่านผู้เป็นเด็กทั้งปวง ขอให้ท่านหยุดเถิด สิ่งใดซึ่งเป็นความสนุกของท่านทั้งหลาย สิ่งนั้นเป็นความตายของข้าพเจ้าทั้งปวง ๚ะ๛
ความเล่นสนุกของตน แต่เป็นความให้ทุกข์แก่ผู้อื่น ๚ะ๛
๕๒๏ ประกอบการเล่นด้วย
หวังสนุก ตนเฮย
ผลประโยชน์สรรพสิ่งสุข
เปล่าร้าง
เป็นการจักให้ทุกข์
เขาอื่น
ดังนิบาตแบบอ้าง
เยี่ยงนี้อย่าเยีย ๚ะ
ที่ ๕๓ โคทั้งปวงกับนายโคฆาต
๏ โคทั้งหลายประชุมกันครั้งหนึ่ง เพื่อทำลายพวกโคฆาตทั้งปวงซึ่งทำการหากินอันเป็นความฉิบหายแก่ชาติโคทั้งปวง โคทั้งปวงประชุมกันวันหนึ่ง ซึ่งเป็นวันกำหนดว่าจะลงมือทำการตามที่คิดไว้ ต่างตัวต่างลับเขาไว้จะชน ในโคพวกนั้นมีตัวหนึ่งแก่กว่าทุกตัว เพราะได้ไถมาหลายเทศกาล ได้กล่าวขึ้นแก่โคทั้งหลายว่า นายโคฆาตเหล่านี้เขาฆ่าเราจริงอยู่ แต่เขาทำด้วยฝีมือชำนาญ แลมิให้ความเจ็บในการไม่พอที่ ถ้าเราพ้นจากมือพวกนี้แล้ว จะไปตกในพวกไม่ชำนาญทำการ เราจะได้ความลำบากเสมอด้วยตายสองหนติดกัน แลเจ้าจงเชื่อเป็นแน่เถิดว่าถึงนายโคฆาตทั้งปวงจะฉิบหายหมดสิ้นทั้งปวง แต่คนทั้งปวงเขาจะไม่หายอยากกินเนื้อโค ๚ะ๛
อย่ารีบร้อนเปลี่ยนอันตรายอย่างหนึ่งไปหาอย่างอื่น ๚ะ๛
/*147*/๕๓๏ อันตรายเคยสบต้อง
จำทน
ตึกว่าคิดขวายขวน
ผิดถ้า52
คิดพล่ำจะซ้ำตน
ต้องถูก ทวีแฮ
เห็นผิดคิดจะคว้า
สิ่งแก้สิเกิน ๚ะ
ที่ ๕๔ เด็กเลี้ยงแกะกับสุนัขป่า
๏ เด็กเลี้ยงแกะผู้หนึ่ง ออกไปเฝ้าฝูงแกะอยู่ใกล้บ้านตำบลหนึ่ง เด็กนั้นทำให้ชาวบ้านทั้งปวงต้องออกไปถึงสามครั้งฤๅสี่ครั้ง ด้วยร้องขึ้นว่า หมาป่า หมาป่า ครั้นเมื่อเพื่อนบ้านทั้งปวงมาช่วยก็หัวเราะเยาะคนเหล่านี้ที่ได้ความลำบาก ครั้นภายหลังสุนัขป่ามาจริง ๆ เด็กเลี้ยงแกะนั้นก็มีความตกใจจริง ๆ ในขณะนั้นร้องเรียกด้วยเสียงไม่ปกติด้วยความกลัวว่า ขอให้มาช่วยข้าพเจ้าด้วย สุนัขป่ามาฆ่าแกะอยู่เดี๋ยวนี้ ก็ไม่มีผู้ใดที่จะตั้งใจฟังเด็กนั้นร้อง ฤๅได้ออกมารับช่วยเหลืออย่างใดอย่างหนึ่งเลย ฝ่ายสุนัขป่าไม่มีอันใดเป็นเหตุที่จะให้กลัว ก็เข้าทำลายแกะเว้าหวะลำบากฤๅจนตายสิ้นทั้งฝูง ๚ะ๛
คนโกหกแล้วไม่เป็นที่เชื่อ ถึงแม้นจะพูดจริงก็ไม่เชื่อ ๚ะ๛
๕๔๏ พาทีมีแต่ล้วน
คำคด
หมดเชื่อเบื่อฟังปด
ปลอกปลิ้น
บางคาบกล่าวเสาวพจน์
สัตย์ซื่อ
เข็ดเท็จแคลง บ่ สิ้น
เพราะเค้าเคยลวง ๚ะ
/*148*/ที่ ๕๕ ชายผู้หนึ่งกับหญิงที่รักกันสองคน
๏ ชายผู้หนึ่ง อายุกลางคนผมพึ่งจะหงอกประปราย รักผู้หญิงสองคนพร้อมกัน คนหนึ่งยังสาว คนหนึ่งอายุล่วงไปเป็นผู้ใหญ่แล้ว คนที่อายุมากนั้นมีความอายที่จะเป็นคนรักกันกับคนที่อ่อนกว่าตัว จึงได้ทำกำหนดว่า ถ้าชายที่รักนั้นมาหาเมื่อใดก็ถอนผมที่ดำเสียปอยหนึ่งทุกครั้ง ๆ ฝ่ายคนสาวข้างหนึ่งนั้นไม่อยากจะเป็นภรรยาคนแก่ ก็มีความเพียรอันแรงกล้าเหมือนกันที่จะถอนผมขาวเสียทุกเส้นบรรดาที่จะเห็นได้ เพราะอยู่ในระหว่างคนทั้งสองข้าง ผมของชายผู้นั้นก็ไม่เหลืออยู่บนศีรษะจนสักเส้นหนึ่งโดยการอันเร็วพลัน
ถ้าผู้ใดคิดอ่านที่จะให้เป็นที่ชอบใจทั่วหน้า ผู้นั้นจะให้เป็นที่ชอบของใคร ๚ะ๛
๕๕๏ โอบจิตคิดอยากให้
เห็นรัก ทั่วฤๅ
จำประพฤติให้ชอบพักตร์
ทุกผู้
ต่างเช่นต่างชอบจัก
ทำถูก ไฉนพ่อ
หมายที่ผิดนั้นสู้
ผิดสิ้นสองมือ ๚ะ
ที่ ๕๖ กวางเจ็บ
๏ กวางตัวหนึ่งเจ็บนอนอยู่ข้างทำเลที่ดินหญ้าที่นั้น มีหญ้าอยู่ใกล้ตัวกวางนั้นมากพอที่จะกินไปได้หลายวัน กวางพวกห้องพากันมาเยี่ยมถามข่าวเจ็บเป็นอันมาก ต่างตัวต่างก็กินหญ้าซึ่งจะเป็นอาหารสำหรับเพื่อนที่เจ็บกินนั้น จนหญ้าที่อยู่แถบนั้นหมด เพราะดังนั้นกวางนั้นก็ตาย แต่มิได้ตายเพราะเจ็บหนัก ตายเพราะไม่มีอันใดจะเป็นเครื่องเลี้ยงชีวิต
พวกพ้องที่ชั่วทั้งปวง พาอันตรายมามากกว่าประโยชน์ ๚ะ๛
/*149*/๕๖๏ มิตรไม่ดีคบคุ้น
เคยกัน
กลับจะแทะและปัน
ปอกเนื้อ
จนถึงชีพอาสัญ
เพราะเพื่อน
ปาปะมิตรเป็นเชื้อ
ชาติร้ายทลายผล ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๕๗ คนเลี้ยงแพะกับแพะเถื่อน
๏ คนเลี้ยงแพะผู้หนึ่ง ต้อนฝูงแพะจากที่ทำเลกินหญ้าในเวลาเย็น พบแพะเลื่อนหลายตัวปนมาด้วยในหมู่ ก็ต้อนเข้าขังไว้ในคอกกับแพะของตัวในเวลากลางคืน ครั้นรุ่งขึ้นเข้าลูกเห็บน้ำแข็งตกมากนัก จึงมิได้พาฝูงแพะทั้งปวงออกไปหากินในที่ ๆ เคยหากินตามเคย ต้องขังไว้ในคอก คนเลี้ยงนั้นให้อาหารแพะของตัว เพียงแต่พอที่จะรักษาชีวิตไว้ได้ แต่ให้แพะเถื่อนทั้งปวงกินมากกว่าเป็นอันมาก เพราะหมายใจว่าจะล่อแพะทั้งปวงเหล่านั้นให้อยู่ด้วยกับตัว แล้วจะเอาเป็นของตัวเสียทีเดียว ครั้นเมื่อน้ำแข็งที่ตัวละลายหมดแล้ว คนเลี้ยงแพะก็พาฝูงแพะทั้งปวงไปเที่ยวหากิน ฝ่ายแพะเถื่อนทั้งปวงก็ออกวิ่งโดยเร็วเต็มกำลังพากันไปตามภูเขาทั้งปวง คนเลี้ยงแพะก็กล่าวติเตียนแพะนั้นว่าอกตัญญูที่ทิ้งเขาไปเสีย ด้วยเมื่อเวลาเป็นพายุเห็บตก เขาได้ทำนุบำรุงรักษายิ่งกว่าแพะในฝูงของเขาเสียอีก เมื่อนั้นแพะเถื่อนตัวหนึ่งจึงหันหน้ามาว่ากับชายนั้น เพราะเหตุที่ท่านว่าเดี๋ยวนี้เหตุใดเหตุนั้นแลต้องให้เราทั้งหลายรู้ตัวระวังตัว เพราะถ้าท่านทำนุบำรุงเราเมื่อวานนี้ดีกว่าแพะทั้งปวงที่อยู่กับท่านช้านานมาแล้ว ควรเห็นได้ชัดเหมือนกันว่ากว่าเราทั้งปวงอีกเหมือนกัน ๚ะ๛
ซึ่งจะเสียเพื่อนเก่าทั้งปวงเพราะเหตุที่จะมีเพื่อนใหม่ให้พ้นจากความเสียไปไม่ได้ ๚ะ๛
/*150*/ได้ใหม่ลืมเก่า
๕๗๏ ลาภใดดุจที่ต้อง
การหา
ได้ใหม่สมปรารถนา
สิ่งนั้น
บำรุงรักษ์รักษา
ของใหม่
ลืมเก่าของเก่าซั้น53
เสื่อมเศร้าเปลืองคลาย ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๕๘ เด็กกับต้นเน็ตเตล54
๏ เป็นต้นไม้มีแต่ในเมืองหนาวอย่างหนึ่งชื่อต้นเน็ตเตล สูงประมาณศอกเศษ ไม้นี้ถ้าใครจับเบา ๆ แล้ว เหมือนกับแมลงผึ้งที่มีพิษต่อย เพราะมีสายเหมือนไหมอยู่ข้างใน ถ้าจับแรงไม่ค่อยได้ วันหนึ่งเด็กชายผู้หนึ่ง ไปต้องต้นเนตเตลแต่เบา ๆ ต้นเนตเตลต่อยวิ่งกลับมาบ้าน บอกแก่มารดาว่าฉันจับเบา ๆ ทีเดียวยังทำฉันเจ็บมาก มารดาจึงว่าเจ้าทำอย่างนั้นแลเป็นต้นเหตุให้ต้นเนตเตลต่อยเข้า คราวนี้ต่อไปถ้าจะจับต้นเนตเตล จงจับโดยกล้าให้แน่นมือทีเดียว ถ้าอย่างนั้นต้นเนตเตลก็จะอ่อนในมือเจ้าเหมือนกับแพรจะไม่มีอันตรายอะไรเลย ๚ะ๛
ท่านทั้งปวงจะทำการอะไร ๆ ก็ดี จงทำให้เต็มกำลังที่จะทำได้ ๚ะ๛
/*151*/๕๘๏ จักจับจงมั่นคั้น
จนมลาย
ทำสิ่งใดดลหมาย
อย่าร้าง
รัดรีบอย่าหยุดขยาย
เยียหย่อน การเอย
ผิไปตลอดกิจค้าง
กลับร้ายรึงสกนธ์ ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๕๙ สุนัขจิ้งจอกซึ่งเสียหาง
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งต้องเขากัดหนีรอดได้เสียแต่แปรงหาง ตั้งแต่นั้นก็นึกว่าเราจะอยู่อย่างนี้ต่อไปก็จะมีแต่ความอายแลเป็นที่ยิ้มเยาะเป็นการประจำตัวอยู่เสมอ สุนัขจิ้งจอกนั้นคิดจะให้สุนัขจิ้งจอกทั้งปวงเป็นเหมือนอย่างตัวบ้าง เพราะเห็นว่าถ้าเสียหางเสียด้วยกันทั้งปวงนั้น จะยังชั่วเป็นการปิดบังของตัวได้ จึงได้ประชุมสุนัขจิ้งจอกทั้งปวงเป็นอันมาก แล้วตักเตือนด้วยคำอันเป็นการสำคัญว่า ให้ตัดหางเสียด้วยกันทั้งสิ้นว่า มิใช่แต่ไม่มีหางจะดูดีขึ้นเท่านั้น ทั้งจะได้พ้นความหนักแห่งแปรงหางซึ่งเป็นที่รำคาญอันใหญ่ยิ่งด้วย สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งจึ่งได้พูดสอดขึ้นว่า เพื่อนเอ๋ยถ้าท่านไม่เสียหางเองแล้ว ท่านก็จะไม่มาปรึกษาแนะนำเราทั้งปวงดอก ๚ะ๛
ตัวชั่วแล้วอยากจะป้ายผู้อื่นให้ชั่วเสียให้เหมือนให้หมดด้วยกัน ๚ะ๛
๕๙๏ ตนเพ็ญทุรเพศกลั้ว
กลัดตรึง
ความชั่วตนทรหึง
เหตุร้าย
คิดใคร่เกลี่ยโทษถึง
คนอื่น ทั่วนา
ช่วยชักสอนซัดป้าย
เพื่อนเปื้อนหมดมวล ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
/*153*/ที่ ๖๐ โหรเป็นนักเรียนทางอากาศ
๏ โหรผู้หนึ่งเคยออกไปดูดาวทั้งปวงในเวลากลางคืนอยู่เสมอ วันหนึ่งเวลาค่ำออกไปเที่ยวดูดาวตามบ้านนอกริมเมือง ตั้งใจมุ่งดูแต่ท้องฟ้าไม่ทันรู้ตัวตกลงในบ่อน้ำอันลึก ก็ร้องคร่ำครวญด้วยความเจ็บ บาดแผลแลฟกช้ำร้องเรียกให้คนช่วยด้วยเสียงอันดัง ชาวบ้านริมนั้นผู้หนึ่งวิ่งมาที่บ่อ แลถามทราบความตามเหตุที่เป็นอย่างไรแล้วจึงว่า นี่แน่ะตาแก่ ทำไมแกจึงตั้งใจแต่จะสืบว่าเป็นอย่างไรในท้องฟ้า ทำไมไม่ตั้งใจที่จะดูบ้างว่าอะไรอยู่ที่แผ่นดิน ๚ะ๛
ตาแลดูแต่สูงอย่างเดียว แลดูแต่ฟ้า พลาดแล้วจึงเห็น ๚ะ๛
๖๐๏ เนตรบงตรงฝ่าฟ้า55
เมินหมาย
นอนนั่งยืนเดินหงาย
พักตร์ชะแง้
บ่ ดูแผ่นดินกลาย
ใจถ่อม ใจนา
ตาเพ่งเล็งสูงแท้
พลาดแล้วจึ่งเห็น ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
/**/154ที่ ๖๑ เกาหยิ่ง
๏ ยุปิกเตอ56มีความประสงค์ดังกล่าวกันมา ว่าจะตั้งกษัตริย์ให้เป็นใหญ่แก่นกทั้งปวง จึงได้มีประกาศให้ทราบทั่วกันว่า กำหนดวันนั้น ๆ ให้นกทั้งปวงไปประชุมกันเฉพาะหน้ายุปิกเตอ ยุปิกเตอจะเลือกให้พวกเหล่านั้นว่าใครงามยิ่งกว่าทุกตัวจะให้กษัตริย์ ฝ่ายกาทราบว่ารูปร่างของตัวน่าเกลียดไม่งาม จึงได้เที่ยวค้นหาขนนกซึ่งตกจากปีกเพื่อนกันตามป่าต่าง ๆ ทุ่งต่าง ๆ แล้วเอามาเสียบตัวเข้าทั่วทั้งตัว หมายใจว่าจะทำตัวให้งามยิ่งกว่านกทั้งปวง ครั้นเมื่อถึงวันกำหนดนกทั้งปวงหากันไปประชุมเฉพาะหน้ายุปิกเตอ กาก็ไปสำแดงตน57ในความงามแห่งขนทั้งหลายที่ประดับไว้นั้นในที่ประชุมด้วย ครั้นเมื่อยุปิกเตอกล่าวว่าจะกะให้กาเป็นกษัตริย์เพราะเหตุที่มีขนอันงาม นกทั้งปวงก็ร้องบอกกล่าวด้วยความขัดใจตนอันเห็นว่าไม่เป็นการถูกต้องนั้น แล้วต่างตัวก็เข้าถอนขนของตัวจากกา กานั้นก็กลับไม่เป็นอะไรไปได้ เป็นกาอยู่นั่นอย่างเดิม ๚ะ๛
ผู้ดีทำควร ขี้ตรวนทำบ้าง58 ถึงจะทำอย่างไรก็คงหาชาติของตัว อย่าใฝ่สูงให้เกินศักดิ์ ๚ะ๛
๖๑๏ ผู้ดีมียศเกื้อ
กากิจ ควรเฮย
ทุรเพศทรพลคิด
แข่งบ้าง
คงจักกลับลงชนิด
เดิมชาติ ตนนา
เพราะใฝ่เกินศักดิ์อ้าง
อย่าเอื้อมอาจหมาย ๚ะ
/*155*/ที่ ๖๒ แมวกับนกทั้งหลาย
๏ แมวตัวหนึ่งทราบข่าวว่านกทั้งหลายในกรงใหญ่ตำบลหนึ่งป่วยไข้ไม่สู้สบาย ก็แต่งตัวเองเหมือนอย่างหมอถือไม้เท้าหวายเทศแลเครื่องมือสำหรับวิชานั้นพร้อมไปที่กรงนกใหญ่ เคาะประตูแล้วถามนกที่อยู่ในนั้นว่า ท่านทั้งปวงเป็นอย่างไรบ้าง แลว่าถ้านกทั้งปวงเจ้าจะรมตรวจบอกอาการไข้แลจะรักษาให้หาย นกทั้งปวงตอบว่าเราทั้งหลายได้อยู่ที่ด้วยกันหมดแลจะเป็นอย่างนี้ต่อไป ถ้าท่านอยากจะทำดีแล้ว ขอให้ท่านไปเสียให้เราทั้งปวงอยู่โดยปกติของเรา ๚ะ๛
ชาติที่เคยประพฤติชั่ว ถึงจะทำกิริยาพูดจาดี ก็ไม่น่าวางใจ ๚ะ๛
๖๒๏ เชื่อผู้หวานนอกแม้น
ขมใน ยุนา
ผู้ซื่อต่อตนใจ
เที่ยงแท้
กลับ บ ชอบหฤทัย
สละละ เสียเฮย
เป็นช่องอันตรายแก้
ยากล้นภัยแฝง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๖๓ ชาวสวนกับลูกชายทั้งปวง
๏ ชาวสวนคนหนึ่ง เมื่อเกือบจะตายอยากจะให้บุตรทั้งปวงเป็นประกันที่สวนของตัว ด้วยการบำรุงให้เหมือนเช่นตัวเราทำมาแต่ก่อน จึงได้เรียกบุตรทั้งปวงมาข้างที่นอนแล้วว่า ลูกเอ๋ย ขุมทรัพย์ใหญ่ซ่อนอยู่ใต้ต้นองุ่นแห่งหนึ่ง เจ้าจงหาดูเถิด ครั้นเมื่อบิดาตายแล้ว บุตรทั้งปวงก็เอาพลั่วแลจอบไปเที่ยวขุดค้นหาโดยละเอียดในพื้นดินนั้นทั่วทุกแห่ง เขาทั้งหลายก็มิได้พบทรัพย์ แต่องุ่นทั้งปวงใช้ค่าแรงให้ โดยมีผลมากยิ่งนักเกินปกติ ๚ะ๛
/*156*/ถ้าจะหาทรัพย์สมบัติ หาที่แลเห็น คือทำเรือกสวนไร่นา ตีกว่าคิดปริศนา เพราะได้จริงมาก ๚ะ๛
๖๓๏ ทางได้โดยคดนั้น
มีมาก จริงนา
เห็นง่ายทำง่ายหาก
มากพลั้ง
ไร่สวนส่วนทำยาก
แต่มั่น ดีนอ
เห็นแต่ตาตนตั้ง
น่าได้เดียวจริง ๚ะ
กรมหลวงพิชิตปรีชากร
ที่ ๖๔ โคอ่อนกับโคใหญ่
๏ โคอ่อนตัวหนึ่งเห็นโคใหญ่ทำการหนักต้องเทียมไถ ก็รบกวนให้เป็นที่เจ็บช้ำด้วย ว่าถึงเหตุที่ไม่มีความสุขเพราะต้องกดขี่ให้ทำการงาน อยู่มาภายหลังไม่นานนักเมื่อเกี่ยวข้าวเสร็จแล้ว เจ้าของโคก็ปล่อยโคใหญ่ออกจากแอก แล้วผูกมัดโคอ่อนด้วยเชือกทั้งปวงแล้วจูงไปยังหน้าที่บูชาเพื่อจะฆ่าในการนักขัตฤกษ์ เมื่อโคใหญ่ได้เห็นการที่ทำดังนั้น ยิ้มแล้วว่ากับโคอ่อนว่า เพราะดังนี้จึงปล่อยให้เจ้าขี้เกียจอยู่เปล่า ๆ เพราะเจ้าจะต้องบูชายัญเดี๋ยวนี้ ๚ะ๛
ถึงจะตรากตรำลำบากเหนื่อยอยู่เสมอ ก็ดีกว่าอยู่ที่สบาย ๆ ต้องตายโดยเร็ว ๚ะ๛
๖๔๏ ความทุกข์ยากเหนื่อยต้อง
จำทน
ลำบากแต่ชีพตน
ห่อนม้วย
มีสุขก่อนเขาปรน
ปรือเพื่อ ประโยชน์แฮ
จักฆ่าเพราะหวังด้วย
แล่เนื้อดุจโค ๚ะ
พระเทพกระวี
/*157*/ที่ ๖๕ โคกับกบทั้งปวง
๏ โคตัวหนึ่งไปกินน้ำที่ริมหนองก้าวเข้าไปในกลางครอกแห่งลูกกบเล็ก ๆ ทั้งปวง เหยียบตายเสียตัวหนึ่ง ครั้นเมื่อแม่กบขึ้นมาไม่พบลูกของตัว ตัวนั้นจึงได้ถามกบพี่น้องทั้งปวงของกบที่ตายว่าเป็นอย่างไร ลูกกบตัวหนึ่งจึงบอกว่าพี่ชายนั้นตายเสียแล้วนะแม่ เพราะมีสัตว์หนึ่งโตยิ่งนัก มีเท้าใหญ่สี่เท้ามาที่หนองนี้แล้วเหยียบด้วยเท้าเป็นกีบผ่าสองถึงแก่ความตาย แม่กบพองตัวขึ้นแล้วถามว่าสัตว์นั้นเขื่องสักเท่านี้ได้ฤๅไม่ ลูกกบจึงว่าจงหยุดเถิดแม่อย่าพองตัวแม่เลย แลแม่อย่าโกรธด้วย ฉันจะบอกแม่เป็นแน่แท้ว่าถ้าแม่ขืนพองตัวไป ตัวคงจะแตกเร็วทีเดียวที่จะเทียบเทียมความโตยิ่งของสัตว์ใหญ่อันพึงกลัวนั้นไม่ได้เลย ๚ะ๛
อย่าโกรธตอบที่อำนาจสูงเหลือกำลังที่ตัวจะทำอะไรได้ ๚ะ๛
๖๕๏ ตนอำนาจต่ำต้อย
วาสนา
หมายประทุษผู้ศักดา
เดชล้ำ
ตอบโต้ไม่สมอา -
รมณ์มุ่ง มาดแฮ
กลับเพิ่มทุกข์สองซ้ำ
เปรียบคล้ายกับเขา ๚ะ
พระเทพกระวี
ที่ ๖๖ หญิงแก่กับหมอ
๏ ผู้หญิงแก่ผู้หนึ่งเสียจักษุทั้งสองข้างใช้ไม่ได้ จึงได้เรียกหมอคนหนึ่งมาให้รักษา สัญญากันต่อหน้าพยานหลายคนว่า ถ้าหมอรักษาหายหมอนั้นจะได้รับเงินจากเขา แต่ถ้าตาที่ป่วยนั้นไม่ทาย เขาจะให้อันใดแก่หมอ การที่สัญญากันดังนี้เป็นอันตกลงใช้ได้ หมอก็เอาน้ำมันหุงประสมขี้ผึ้งหยอดตาหญิงนั้นทุก ๆ เมื่อ มาเยี่ยมไข้ครั้งใดก็คงจะเอาอันใดอันหนึ่งติดมือไปด้วยทุกครั้ง ขโมยทรัพย์สมบัติของหญิงนั้นไปทีละเล็กละน้อย/*158*/จนหมด ครั้นเมื่อได้ของที่หญิงแก่ไปหมดแล้ว หมอนั้นจึงรักษาให้หาย แลทวงทรัพย์ค่าจ้างที่ได้สัญญากันไว้ หญิงแก่นั้นครั้นเมื่อได้จักษุคืนมาแล้วไม่แลเห็นของทั้งปวงของตัวที่มีอยู่ในเรือนเลย ก็ไม่ให้อันใดกับหมอ หมอก็ทวงตามที่เขาควรจะได้ ครั้นเมื่อหญิงแก่นั้นยังไม่ยอม ก็ไปฟ้องเรียกหญิงแก่นั้นไปชำระต่อหน้าตระลาการ หญิงนั้นยืนอยู่ในศาลให้การว่าชายผู้ที่พูดนั้นเป็นคำจริงตามที่เขาว่า เพราะข้าพเจ้าได้สัญญาว่าจักษุข้าพเจ้าหายข้าพเจ้าจะให้เงินข้า ตาข้าพเจ้ายังบอดอยู่อีกข้าพเจ้าจะไม่ต้องให้อะไรแก่เขา เดี๋ยวนี้เขาออกความซัดว่าได้รักษาข้าพเจ้าหายแล้ว แต่ส่วนตัวข้าพเจ้าฝ่ายหนึ่งขอยืนยันว่าตาข้าพเจ้ายังบอดอยู่ เพราะเมื่อก่อนข้าพเจ้ายังไม่เสียตา ตายังใช้ได้อยู่นั้น ข้าพเจ้าได้เห็นสิ่งของเครื่องใช้สอยแลของมีราคาเป็นอันมากอยู่ในเรือนข้าพเจ้า แต่บัดนี้ถือทั้งหมอได้สาบานว่า ข้าพเจ้าได้หายตาบอดแล้ว ข้าพเจ้ายังไม่สามารถที่จะเห็นของในเรือนข้าพเจ้ามีแต่สักสิ่งเดียว ๚ะ๛
๖๖๏ ความคิดผิดซื่อทั้ง
ผิดธรรม
คงจะมีสิ่งอัน
คู่ล้าง
ทำชอบกอบโกงพัน
หลักแอบ กินฤๅ
ผลที่โกงก่อนสร้าง
ตัดสิ้นดีสูญ ๚ะ
กรมหลวงพิชิตปรีชากร
/*159*/ที่ ๖๗ ม้ากับชาวโม่แป้ง
๏ ม้าตัวหนึ่ง รู้สึกความทรุดโทรมด้วยความชรา จึงได้รับการโม่แป้งแทนที่จะต้องออกไปในการสงคราม ครั้นเมื่อต้องถูกเทียมโม่แป้งแทนที่ออกรบก็มีความเศร้าโศกด้วยการที่เปลี่ยนแปลงคราวของตัว ระลึกขึ้นในใจของตัวที่การที่ตัวเคยมาแต่ก่อน ๆ แล้วกล่าวว่า ท่านเจ้าของโม่แต่ก่อนข้าพเจ้าเคยไปในการสงคราม ข้าพเจ้าแต่งเครื่องเกราะตั้งแต่อกจนตลอดหาง แลมีคนตามเลี้ยงข้าพเจ้าเสมอ แต่เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าไม่รู้ที่จะบอกความเจ็บใจของข้าพเจ้าอย่างไรที่มาชอบการโม่มากกว่าการสงคราม ชาวโม่จึงตอบว่าอย่าพูดถึงการที่เป็นการเก่าแก่เพราะบรรดาที่เกิดมาสำหรับตาย ย่อมจะต้องทนรับความขึ้นความลงทั้งปวงแห่งโชคแลเคราะห์เฉพาะตัว ๆ เหมือนกันทั้งนั้น ๚ะ๛
ธรรมดาคนย่อมได้พบสุขบ้างทุกข์บ้าง ๚ะ๛
๖๗๏ ธรรมดามนุษย์ทั้ง
หญิงชาย ทั่วเฮย
ย่อมประสบสุขสบาย
ทุกข์บ้าง
มีลาภยศแล้วคลาย
จากลาภ ยศแฮ
ใคร บ่ อาจหลีกมล้าง
ล่วงพ้นธรรมดา ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๖๘ สุนัขจิ้งจอกกับวานร
๏ วานรตัวหนึ่งได้รำในที่ประชุมสัตว์ทั้งปวง สัตว์ทั้งปวงชอบใจในการที่วานรได้เต้นรำนั้น จึงได้พร้อมกันเลือกวานรตั้งขึ้นเป็นกษัตริย์ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งมีความริษยาในการที่วานรได้รับยศ ครั้นเมื่อไปพบที่ดักสัตว์แห่งหนึ่ง มีชิ้นเนื้อวางอยู่ในนั้น ก็มานำวานรไปถึงที่แล้วพูดว่าตัวได้พบคลังวันนี้ แต่มิได้ใช้เป็นอาณาประโยชน์ รักษาไว้เพื่อมิให้วานร /*160*/เพราะเห็นว่าเป็นพระราชทรัพย์สำหรับแผ่นดินเกิดขึ้นในพระราชอาณาเขตของวานร แลข้อปรึกษาแนะนำให้วานรหยิบเอาชิ้นเนื้อนั้น วานรมิได้มีความระแวงก็เข้าไปหยิบตัวก็ติดอยู่ในที่ดักนั้น ครั้นเมื่อวานรต่อว่าสุนัขจิ้งจอกว่าตั้งใจที่จะแกล้งแนะนำให้มาต้องดักดังนี้ สุนัขจิ้งจอกจึงตอบว่า ลิงเอย เมื่อน้ำใจของเจ้าเป็นดังนี้ เจ้าจะยังเป็นกษัตริย์ปกครองสัตว์ทั้งปวงฤๅ ๚ะ๛
โลภนักแล้ว ถึงจะเป็นใหญ่ก็มักมีอันตราย ๚ะ๛
๖๘๏ แม้นถึงอิศรผู้
อธิบดี
หากว่าใจโลภมี
มากแล้ว
เป็นเหตุจะเสื่อมศรี
ยศศักดิ์
อันตรายฤๅจักแคล้ว
คลาดพ้นภัยพาล ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๖๙ ม้ากับเจ้าของผู้ที่ขี่
๏ ทหารม้าคนหนึ่งได้อุตส่าห์ทนลำบากเป็นอันมากในการที่จะเลี้ยงม้าของตัว เมื่อเวลามีการรบอยู่จนตลอดเวลาเสร็จศึกนั้น ทหารผู้นั้นเห็นว่าม้าของตัวเป็นเพื่อนยากที่สำหรับจะช่วยในเวลาลำบากทั้งปวง ก็ร้องคอยให้อาหารทั้งข้าวทั้งหญ้ากินมิได้ขาด ครั้นเมื่อเสร็จการศึกแล้ว ทหารผู้นั้นก็ให้ม้ากินเพียงแกลบรำแลใช้บรรทุกฟืนอันหนัก กดขี่ม้านั้นด้วยใช้สอยการหนักเป็นอันมาก เหมือนกับทาสมิได้ระวังรักษาโดยดีเลย ครั้นภายหลังมาเกิดการศึกขึ้นอีก แตรก็เป่าเรียกทหารผู้นั้นไปเข้าหมู่ของตัว ทหารผู้นั้นแต่งตัวสวมเสื้อเกราะอันหนัก ม้านั้นก็ล้มลงกับที่โดยความอันหนัก ไม่มีกำลังพอควรเสมอกับที่จะรับบรรทุกทนความหนักสืบไปได้ จึงว่ากับนายม้าว่าเดี๋ยวนี้ท่านเห็นจะต้องไปรบด้วยเดินเท้าแล้ว /*161*/เพราะท่านเปลี่ยนข้าพเจ้าจากเป็นม้าลงเป็นลาเสียแล้ว ท่านจะหมายอย่างไรว่าข้าพเจ้าจะกลับจากเป็นลาขึ้นเป็นม้าได้อีกในอึดใจเดียว ๚ะ๛
๖๙๏ ใช้พล บ ให้พัก
แรงทำ
ทุกทิวากรากกรำ
แกร่วสู้
ยามเกิดกิจใหญ่สำ-
คัญจัก ใช้นา
คนบอบฤๅจักกู้
กิจนั้นฉันใด ๚ะ
พระยาศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๗๐ ท้องกับอาการอื่น ๆ ในตัวคน
๏ อาการอื่น ๆ ทั้งปวงในตัวคนพากันกำเริบต่อสู้ท้องท้ากันกล่าวว่าทำไมเราทั้งหลายต้องมีธุระที่จะทำการให้สมความอยากของเจ้าอยู่เสมอไม่หยุดหย่อนได้เลย ส่วนเจ้าไม่ได้ทำอะไรเป็นแต่อยู่นิ่ง ๆ หาความสุขใส่ตัวด้วยความบริบูรณ์ ตามความสบายของตัวเองดังนั้นฤๅ อาการ/*162*/ทั้งปวงก็ทำตามที่ตกลงกัน คือไม่ยอมที่จะช่วยท้องเลย ร่างกายทั้งปวงก็อ่อนลงพร้อมกันโดยเร็ว ครั้นเมื่อมือแลเท้าทั้งปวง ปากแลตาทั้งสองรู้สึกเสียใจในความฟุ้งซ่านของตัวสิช้าเกินไปเสียแล้ว ๚ะ๛
ไม่รู้จักที่เกิดที่เจริญของตัว คิดทรยศต้องตายเอง ๚ะ๛
๗๐๏ หึงคลั่งตั้งคิดฉ้อ
ฉลปอง ล้างนอ
หึงคณะพระปราชญ์ตรอง
ลบล้าง
หึงท้องว่ากินของ
มากอด เสียฤๅ
ชนโฉดฉะนี้อ้าง
ชื่อชั้นเดียวเสมอ ๚ะ
กรมหลวงพิชิตปรีชากร
ที่ ๗๑ ยูปิกเตอร์59กับวานร
๏ ยูปิกเตอร์ออกหมายประกาศแต่บรรดาสัตว์ทั้งปวงในป่า ว่าถ้าผู้หนึ่งผู้ใดมีลูกซึ่งเห็นว่าเป็นสวยกว่าทั้งหมดจะพระราชทานรางวัล ครั้งนั้นมีวานรตัวหนึ่งหาบุตรมาพร้อมกับสัตว์ทั้งปวง ลูกวานรอ่อนตัวนั้นจมูกบี้ไม่มีขนรูปร่างพิกลพิการ แต่นางวานรมารดานั้นถนับถนอมพามาในที่ประชุม เพื่อจะเป็นคนมาเลือกรับรางวัลที่กำหนดไว้นั้น สัตว์ทั้งปวงก็พากันคำนับรับนางวานร เมื่อพาบุตรเข้าที่ประชุมนั้นด้วยการหัวเราะฮาใหญ่ทั่วกัน ฝ่ายนางวานรนั้นมิได้มีความกระดากกระเดื่องกล่าวคำขึ้นโดยแข็งแรง ว่าเราไม่รู้เลยว่ายุปิกเตอจะประทานรางวัลแก่บุตรเราฤๅไม่ แต่เรารู้อยู่อย่างนี้แน่ว่าถึงอย่างใดก็ดี ในดวงตาของเราผู้เป็นมารดา เห็นว่าลูกเราเป็นที่น่ารักอย่างยิ่ง สวยอย่างแลงามเลิศล้ำกว่าสัตว์ทั้งปวงหมด
/*163*/อธิบายยาว๏ สรรพสิ่งใด ๆ ที่ว่าชั่วว่าไม่ดีแท้ ๆ นั้นไม่มี เพราะถึงจะเห็นไม่ดีในชนเป็นอันมาก ฤๅผู้ใหญ่ผู้ดีอย่างไรก็ดี แต่ยังคงอาจเป็นของดี ฤๅเป็นที่รักของสิ่งฤๅบุคคลผู้ปรารถนาต้องการแลจำเป็นต้องรักในสิ่งที่ว่าชั่วนั้น ๚ะ๛
อธิบายสั้น๏ สรรพสิ่งทั้งปวงย่อมเป็นของดีของประเสริฐ ของผู้ที่รักแลต้องการในของสิ่งนั้น ๚ะ๛
๗๑๏ สิ่งใดใจชอบแล้ว
เชยชม
ยกย่องโดยอารมณ์
รักเร้า
ถึงใครไป่นิยม
เห็นชอบ เลยนา
ตัวว่าดีคงเฝ้า
เพรียงพร้องสรรเสริญ60 ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๓๒ แม่ม่ายกับสาวใช้เล็กสองคน
๏ แม่ม่ายคนหนึ่งเป็นคนชอบสะอาด มีสาวใช้เล็ก ๆ สองคนสำหรับแม่ม่ายใช้สอย แม่ม่ายนั้นเป็นคนปรกติเสียทีเดียวที่จะปลุกสาวใช้นั้นแต่เช้าพอไก่ขัน สาวใช้สองคนมีความรำคาญที่ต้องทำการหนักดังนี้ จึ่งได้คิดตกลงกันว่าจะฆ่าไก่ซึ่งเป็นผู้ปลุกนายให้ตื่นแต่เช้าเสีย ครั้นเมื่อทำตามที่คิดแล้วสาวใช้นั้นจึงได้รู้ ว่าที่ทำนั้นเป็นการที่ทำให้มีความลำบากมากขึ้นอีก เพราะเหตุว่านายเขาไม่ได้ยินทุ่มโมงแต่ไก่ ก็ปลุกสาวใช้นั้นแต่กำลังเที่ยงคืน ๚ะ๛
/*164*/อธิบายยาว๏ จะคาดคะเนสิ่งฤๅการทั้งปวงว่าเป็นของดีมีประโยชน์ ฤๅเป็นของชั่วให้โทษนั้นเป็นการยากอย่างยิ่ง เพราะธรรมดาสรรพสิ่งทั้งปวงที่ให้คุณให้โทษนั้น ย่อมซ่อนเร้นระคนปนกันยากที่จะเห็นได้ ถ้ามักง่ายทำลายสิ่งซึ่งเป็นประโยชน์ เพราะด้วยความสงสัยเล็กน้อย ไม่พิจารณาให้ถ่องแท้ ก็จะกลับความดีเป็นชั่ว ๆ เป็นดีบ่อย ๆ ๚ะ๛
อธิบายสั้น๏ การที่หนีความทุกข์ ความลำบาก ฤๅแสวงความสุขโดยความที่คาดคะเนง่าย ๆ ไม่พิจารณาการให้ตลอด มักจะกลับเป็นการชั่วร้ายที่หนักขึ้น ๚ะ๛
๗๒๏ จักประมาณการชอบทั้ง
การผิด
จงกอบปรีชากิจ
เลือกฟั้น
ซึ่งจะเสร็จสมคิด
สุดประโยชน์ ปองนา
ผิว่าหยาบจักซั้น
เสื่อมสิ้นศุภผล ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๗๓ เหยี่ยวนกเขา เหยี่ยวแดงกับนกพิราบ
๏ นกพิราบทั้งปวงแลเห็นเหยี่ยวแดงมามีความกลัวเป็นกำลัง จึงเรียกเหยี่ยวนกเขาเข้ามาช่วยป้องกันเหยี่ยวนกเขาก็รับทันที ครั้นเมื่อนกพิราบทั้งปวงยอมให้เหยี่ยวนกเขาเข้าอยู่ในเรือนที่เป็นรังดังนั้นแล้ว จึงได้รู้ว่าเหยี่ยวนกเขานั้นได้ทำอันตรายฆ่าพวกตัวเสียในวันเดียวเป็นอันมาก ยิ่งกว่าที่เหยี่ยวแดงจะเฉี่ยวเป็นคราว ๆ ตลอดทั้งปี ๚ะ๛
๏ จงละยารักษาซึ่งแรงเกินโรค ๚ะ๛
๗๓๏ โรคาอุบัติพ้อง
พาลตน
แต่นิดคิดขวายขวน
เกี่ยงแก้
กินยาที่แรงจน
เกินโรค
โอสถซึ่งเสพแท้
เครื่องมล้างชีวัน ๚ะ
พระองค์เจ้าโสภณบัณฑิตย์
/*165*/ที่ ๗๔ นกแซงแซวกับงูแลศาลชำระความ
๏ นกแซงแซวตัวหนึ่งกลับมาแต่เมืองอื่น ตั้งแต่นั้นมาก็ชอบอยู่ว่าเคยกับคน ทำรังอยู่ที่ศาลชำระความแห่งหนึ่งแลฟักไข่มีลูก ๗ ตัวด้วยกัน ยังมีงูตัวหนึ่งเลื้อยขึ้นมาจากกำแพงผ่านรังนกไปก็กินลูกนกขังรังซึ่งยังไม่มีขนนั้นเสีย ครั้นเมื่อแม่นกมาเห็นรังเปล่าก็ร้องไห้เศร้าโศกยิ่งรำพันว่า กรรมของของเราซึ่งเป็นสัตว์จรมาในที่นี้ ๆ ที่เราอยู่ย่อมเป็นทีพึ่งที่รักษาความชอบธรรมของผู้อื่นทั้งปวง เว้นแต่เราผู้เดียวต้องถูกความข่มเหง
อธิบายยาว๏ ความที่มักง่ายฤๅความที่เอาอย่างเขาง่าย ๆ เห็นเขาทำอะไรได้ดี ก็ทำบ้างมิได้พิจารณาดูตัวของตัวก่อน ว่ากำลังวาสนาของตัวนั้นจะควรทำฤๅไม่ควรนั้น มักจะเป็นช่องให้เกิดความคับแค้นแก่ตัวเมื่อภายหลัง ๚ะ๛
อธิบายสั้น๏ ไว้ตัวเอาอย่างผู้ที่กำลังแล้วาสนาไม่เหมือนตัวนั้น เป็นทางให้ได้ความคับแค้น เมื่อเวลากำลังฤๅวาสนาของตัวไม่มี มิพอที่จะใช้เหมือนผู้ที่เอาอย่าง ๚ะ๛
๗๔๏ เห็นท่านยิ่งยงล้ำ
เดชา นุภาพเฮย
ไป่คิดเจียมกายา
ว่าน้อย
เย่อหยิ่งแข่งเคียงพา
กระพือจิต ทะยานแฮ
จะยากเลือดตาย้อย
คับแค้นภายหลัง ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
/*166*/ที่ ๗๕ หม้อสองใบ
๏ หม้อสองใบลอยมาตามน้ำไหล ใบหนึ่งเป็นหม้อดิน ใบหนึ่งเป็นหม้อทองแดง หม้อดินว่ากับหม้อทองแดงว่า ขอให้ท่านอยู่แต่ห่าง ๆ อย่าเข้ามาใกล้ข้าพเจ้า เพราะว่าท่านถูกข้าพเจ้าแต่เบา ๆ ทีเดียว ข้าพเจ้าก็จะแตกเป็นชิ้นแหลกไปหมด อีกประการหนึ่งข้าพเจ้าก็ไม่อยากใกล้ท่านเลย ๚ะ๛
เสมอกันเป็นมิตรกันอย่างเอกได้
๗๕๏ เสมอกันทุกอย่างทั้ง
พิทยา ฉลาดเฮย
ยศเกียรติตระกูลปรา -
กฎเชื้อ
ใจพาลจิตปราชญ์มา -
รยาทเท่า กันแฮ
เป็นสหายเสมอเนื้อ
เอกแท้ควรถนอม ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๗๖ คนเลี้ยงแกะกับสุนัขป่า
๏ ครั้งหนึ่งคนเลี้ยงแกะไปพบสุนัขอ่อนของสุนัขป่าตัวหนึ่งพามาเลี้ยงไว้จนโตขึ้น ครั้นอยู่หน่อยหนึ่งสอนให้ลูกสุนัขป่านั้นขโมยลูกแกะในฝูงที่อยู่ใกล้เคียงกันทั้งปวง ลูกสุนัขป่าก็ทำการให้เห็นว่าเป็นศิษย์ที่สอนง่าย แล้วว่ากับคนเลี้ยงแกะว่า เมื่อท่านสอนให้ข้าพเจ้าขโมยแล้วท่านต้องระวังตรวจตราโดยตาไว ถ้ามิฉะนั้นแกะในฝูงของท่านเองก็คงจะหายบ้าง ๚ะ๛
๏ สร้างความอันตรายให้กับผู้ที่เหมือนกับตัว ฤๅในพวกของตัว ๆ ก็คงจะต้องเป็นเหมือนกัน ๚ะ๛
/*167*/๗๖๏ ผู้ใดประกอบก่อร้อน
แรงอัน ตรายแฮ
ในพรรคพวกเดียวกัน
แส่ไซร้
ภัยจักกลับตามผัน
ผายสู่ ตนนา
ให้ระบมอกไหม้
ดุจนั้นเนืองเสนอ ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๗๗ ลูกปูกับแม่ปู
๏ แม่ปูว่ากับลูกปูว่า ลูกเอ๋ย ทำไมเจ้าเดินไปแต่ข้างเดียวดังนี้ ลูกชายจึ่งตอบว่าจริงทีเดียวแม่จ๋า ถ้าแม่ทำทางตรงให้ฉันดู ฉันรับสัญญาว่าจะเดินทางนั้น แม่ลองเดินดูก็ไม่สำเร็จก็ต้องยอมตามคำค่อนว่าของลูก ไม่มีข้อแก้ตัวอย่างไรเลย ๚ะ๛
ตัวอย่างมีกำลังกล้ากว่าคำสอน ๚ะ๛
๗๗๏ ตัวอย่างแรงกล้ากว่า
คำสอน
คือสละสรรพสาสน์รอน
หน่ายร้าง
บงแบบสบใจจร
จำเยี่ยง เยียนา
ดังหมู่กรกฏอ้าง
เรื่องไว้เป็นแผน ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๗๘ บิดากับบุตรหญิงทั้งสอง
๏ ชายผู้หนึ่งมีบุตรหญิงสองคน คนหนึ่งนั้นแต่งงานกับชาวสวน คนหนึ่งแต่งงานกับช่างทำกระเบื้อง ภายหลังครั้งหนึ่งบิดาไปเยี่ยมบุตรสาวซึ่งแต่งงานกับชาวสวน ถามถึงสุขทุกข์ของลูกสาวแลการซึ่งลูกสาวทำทั้งปวงเป็นอย่างไรบ้าง ลูกสาวตอบว่าอะไร ๆ อันก็สบายเรียบร้อยสบายดีอยู่ ฉันมีความประสงค์อยู่อย่างเดียวแต่อยากให้ฝนตกพรรณไม้ต่างๆ /*168*/จะได้น้ำบริบูรณ์ ครั้นอยู่มาไม่นานนักชายผู้เป็นบิดานั้นก็ไปเยี่ยมบุตรสาวที่แต่งงานกับช่างทำกระเบื้องถามสุขทุกข์และการงานเหมือนกัน บุตรสาวตอบว่า ฉันไม่มีความประสงค์อันใด มีความประสงค์อยู่อย่างเดียว แต่ขอให้ฤดูแล้งยาวไป พระอาทิตย์จะได้แจ่มแดดกล้า กระเบื้องจะได้แห้งบิดาจึงได้ว่ากับบุตรสาวว่า ถ้าพี่ของเจ้าอยากให้ฝนตก ส่วนเจ้าอยากจะให้อากาศแห้ง มีความประสงค์เป็นอย่างดังนี้ จะให้พ่อเข้าช่วยปรารถนาด้วยไหนเล่า ๚ะ๛
อย่างหนึ่ง๏ สรรพสิ่งซึ่งว่าเป็นคุณเป็นโทษนั้น เป็นตามความต้องการของผู้จะใช้ในสิ่งนั้น ความที่ถือว่าดีในชนพวกหนึ่ง เป็นความฉิบหายของชนพวกหนึ่งซึ่งตรงกันไป ๚ะ๛
๗๘๏ สิ่งจะเป็นโทษทั้ง
เป็นคุณ เล่านา
เป็นเพราะใจเจือจุน
ชอบใช้
สมหวังก็เป็นสุน -
ทรชอบ เชิงแฮ
ผิดประสงค์จักใต้
ก่อเกื้อกลีเจริญ ๚ะ61
ขุนวิสุทธากร
--
๑. ผิดถ้า คือ ผิดท่า เป็นคำโทโทษ ↩

๒. ซั้น แปลว่า นั้น, ไว, เร็ว, ถี่ ๆ, ติด ๆ กัน. ↩

๓. ต้นเน็ตเตล หนังสือสมุดไทย ใช้ว่า เน็ตเตล และเนตเตล หมายถึง ต้นเนตเทิลหรือสติงกิงเนตเทิล (Nettles, Stinging Nettle) มีต้นกำเนิดอยู่ที่อเมริกา และแพร่ขยายสู่ยุโรป รูปใบหยัก มีขนขึ้นตามใบ เมื่อสัมผัสใบจะมีอาการผื่นคัน ต้นเน็ตเทิลมีสรรพคุณเป็นยาสมุนไพรที่ทรงคุณค่า สามารถรักษาโรคได้หลายโรค ↩

๔. เนตรบงตรงฝ่าฟ้า” บง หมายถึง มอง ใช้ตามภาพปักโคลงอิศปปกรณัม ส่วนในหนังสือสมุดไทยใช้เป็น “เนตรบ่งตรงฝ่าฟ้า” ↩

๕. คือ จูปิเตอร์ ซึ่งในนิทานเรื่องนี้สะกดว่า ยุปิกเตอ ทุกแห่ง ↩

๖. ขี้ตรวน น่าจะหมายถึง คนเดนคุก ต้นฉบับเขียนเป็น คี่ตรวน ↩

๗. “กาก็ไปสำแดงตน” ในหนังสือสมุดไทย เป็น “กาก็ไยสำแดงตน” ↩

๘. คือ จูปิเตอร์ ในต้นฉบับสมุดไทย และนิทานเรื่องนี้เขียนเป็น ยูปิกเตอร์ ยุปิเตอ ↩

๙. ใช้ตามต้นฉบับหนังสือสมุดไทย น่าจะเป็น “เพรียกพร้องสรรเสริญ” ↩

๑๐. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๔ เรื่อง อิศปปกรณัม เล่ม ๔ ↩
ที่ ๗๙ โจรกับมารดา
๏ เด็กคนหนึ่ง ขโมยสมุดสำหรับเรียนหนังสือไปจากเพื่อนนักเรียนด้วยกันคนหนึ่ง เอาไปบ้านให้มารดา ๆ ไม่เป็นแต่งดเฆี่ยนตี ซ้ำยุยงให้ทำดังนั้นอีก อีกครั้งหนึ่งต่อมาขโมยผ้าห่มมาให้มารดา ๆ ซ้ำชมลูกของตัวนั่นอีก ครั้นอยู่มาลูกนั้นหนุ่มขึ้น ก็คิดอ่านเข้าขโมยของที่มีราคามากขึ้นจากที่บ้านชายผู้หนึ่ง ภายหลังก็ต้องถูกจับด้วยการที่ทำนั้น เขาก็มัดมือไพล่หลังพาไปยังสนามที่ฆ่าคน มารดาของโจรผู้นั้นร้องไห้ตีอกตามไป/*169*/ในฝูงคนทั้งปวง เมื่อโจรได้เห็นจึ่งว่าข้าพเจ้าจะขอพูดกับมารดาที่หูสักหน่อย มารดาก็เข้ามาใกล้ โจรนั้นก็คาบหูมารดาด้วยฟันกัดจนหูขาด มารดาก็โกรธร้องยกโทษว่าเป็นลูกมิใช่ชาติมนุษย์ โจรนั้นจึงตอบว่าถ้าแม่ตีฉันเสียแต่เมื่อแรกฉันขโมยสมุดเรียนหนังสือมานั้น ฉันก็จะไม่เป็นถึงเพียงนี้ แลจะไม่ต้องมาตายด้วยความชั่วเสียดังนี้ ๚ะ๛
การที่ละเลยในความร้ายซึ่งแรกเกิดน้อย ๆ นั้น เป็นการให้กำลังอุดหนุนแก่ความร้ายอันใหญ่ ๆ ให้เป็นให้มีตรง ๆ ทีเดียว ๚ะ๛
๗๙๏ สิ่งร้ายใดเกิดขึ้น
เพียงอณู น้อยฤๅ
ไป่รีบระงับดับดู
แต่น้อย
คือเหตุแห่งพหู
ทรโทษ เจริญนา
เฉกเช่นเพลิงดวงจ้อย
ไปสิ้นคงเถกิง ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๘๐ ชายคนแก่กับความตาย
๏ ชายคนแก่ผู้หนึ่งทำการตัดฟืนอยู่ในป่า ครั้นเมื่อหาบมัดฟืนเข้ามาในเมืองจะขายชั่ววันหนึ่ง มีความเหนื่อยหน่ายด้วยหนทางไกลก็แวะนั่งลงข้างทางทิ้งหาบที่หนักลงเสีย เรียกหาความตายให้มา ขณะนั้น ความตายก็มาทันทีตามคำเรียก แล้วถามชายนั้นว่าเรียกหาด้วยเหตุใด ชายแก่นั้นจึงตอบว่าหาบที่ปลดลงวางไว้นั้น ท่านจงยกขึ้นวางบนหัวไหล่ข้าพเจ้าเถิด ๚ะ๛
ธรรมดาคนที่ไม่อดทน เมื่อต้องรับความลำบากที่ไม่อยากจะทน ก็จะขวนขวายหาการสิ่งอื่นซึ่งไม่เคยทน แม้หนักกว่าการที่ตัวต้องทนอยู่ก็ไม่ว่า แต่เมื่อการใหม่นั้นมาเมื่อใด จึงได้รู้ว่าการที่ตัวเคยทนอยู่นั้นดีกว่ามาก ๚ะ๛
/*170*/๘๐๏ ผู้ใดไปกอบด้วย
อดทน
พบหนักรีบขวายขวน
หลีกลี้
แสวงกิจไป่เคยกล
หวังแบก เบานา
กิจใหม่หนักยิ่งกี้
จึ่งรู้สึกแสยง ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๘๑ ต้นสนกับต้นแปรมเบล62
๏ ต้นสนพูดอวดกับต้นแปรมเบลว่าเจ้านี้ไม่มีประโยชน์อะไรสักอย่างเดียว ส่วนเราได้ใช้เป็นหลังคาเรือนแลเรือนทุกหนทุกแห่ง ต้นแปรมเบลจึ่งตอบว่าน่าสงสารอย่างเช่นท่าน ถ้าท่านจะระลึกขึ้นมาในใจถึงขวานแลเลื่อยทั้งปวง เมื่อจะตัดจะทอนท่านลงท่านจะมีความคิดความประสงค์จะใคร่งอกขึ้นเป็นต้นแปรมเบลไม่เป็นต้นสน
ผู้ที่ยิ่งกำเริบเพราะมีความมุ่งหมายอย่างใดอยู่ในใจนั้น เป็นการแสดงให้เห็นว่าผู้นั้นไม่ได้คิดไม่ได้รู้ ว่าการที่จะให้สำเร็จความมุ่งหมายจริงนั้นเป็นอย่างไร (ฤๅ) ผู้ที่ยิ่งกำเริบนั้นเป็นผู้โง่แก่ความฉิบหาย และความอันตรายของตัวซึ่งจะต้องมี ๚ะ๛
๘๑๏ ผู้ใดเย่อหยิ่งด้วย
ผยำเผยอ
กำเริบพยศยงคะเยอ
ด่วนได้
แสดงส่อว่าละเมอ
มัวโมห์ แลแฮ
ฤๅจะรู้ว่าใกล้
พินาศร้อนเร็วถึง ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
/*171*/ที่ ๘๒ อิติยบ63 (เป็นชื่อเรียกประเทศอาฟริกาแต่ก่อน)
๏ ผู้ที่ซื้อคนดำมาใช้มีความเห็นว่าสีหนังแห่งคนดำที่ดำนั้น จะเกิดขึ้นด้วยเปื้อนเปราะติดอยู่ด้วยนายเก่าทอดทิ้งเสียเป็นแน่ เมื่อพาคนนั้นมาบ้านแล้ว ก็คิดชำระสะสางแก้ไขถูทุกอย่างแลบังคับให้ถูตัวอยู่เสมอ คนดำนั้นก็เจ็บเป็นไข้อาการหนักแต่สีตัวนั้นก็มิได้เปลี่ยนได้เลย
สิ่งใดที่ติดอยู่กับกระดูกก็คงติดมาถึงเนื้อ
๘๒๏ สิ่งไรที่ติดกล้ำ
กับกระ ดูกแฮ
คงจักติดมาตะ
หลอดเนื้อ64
เพราะอัฐิมังสะ
ต่อเนื่อง กันนอ
เฉกชนิดผิวนิลเชื้อ
นอกแม้นเหมือนใน ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๘๓ นายประมงกับอวน
๏ นายประมงคนหนึ่งกำลังทำการของตัวอยู่ ลงอวนได้ดีมีปลาติดมาก ชายนั้นก็เก็บอวนโดยฝีมืออันชำนิชำนาญ เพื่อจะรักษาปลาใหญ่ทั้งปวงมิให้หลุดไปและลากเข้ามาถึงฝั่ง แต่มิอาจที่จะกันปลาเล็กมิให้กลับออกไปข้างล่าง65ชายของอวนลงในทะเลใต้ ๚ะ๛
อันตรายของผู้มียศแลทรัพย์นั้นมากกว่าคนจน คนเล็กคนจนหลบหลีกอันตรายง่ายกว่าผู้มีอำนาจผู้มีทรัพย์ ๚ะ๛
/*172*/๘๓๏ คนจนจักหลีกลี้
อันตราย
หลบเลี่ยงโดยง่ายดาย
เพราะน้อย
คนมีทรัพย์ยศผาย
หลบยาก ยิ่งนา
เฉกเช่นอวนหากร้อย
รอบได้ปลาโต ๚ะ
ขุนวิสุทธากร
ที่ ๘๔ ชายถูกสุนัขกัด
๏ ชายผู้หนึ่งถูกสุนัขกัดไปเที่ยวหาหมอรักษาไปพบเพื่อนคนหนึ่ง ถามทราบความประสงค์แล้ว กล่าวว่าถ้าท่านอยากจะให้หายจงเอาขนมปังชุบโลหิตที่แผลของท่านให้แก่สุนัขที่กัดท่านกินก็จะหาย ชายที่ถูกสุนัขกัดหัวเราะในคำที่แนะนำนั้น แล้วกล่าวว่าถ้าข้าพเจ้าทำดังนั้น ก็เหมือนกับจะอ้อนวอนขอหมาทั้งเมืองให้มากัดข้าพเจ้า ๚ะ๛
การเกื้อกูลแก่พวกที่มีน้ำใจร้าย เหมือนจะเป็นเหตุให้มันทำอันตรายแก่ท่านมากขึ้น ๚ะ๛
๘๔๏ คนพาลใจผรุสร้าย
ฤษยา
ใครชอบชวนไปมา
ชิดใช้
แล้วช่วยอุดหนุนหา
ประโยชน์ ให้แฮ
เหมือนจักก่อทุกข์ให้
เดือดร้อนฤๅวาย ๚ะ
พระยาศรีสิงหเทพ
ที่ ๘๕ สุนัขจิ้งจอกกับกา
๏ กาตัวหนึ่งไปลักเนื้อได้ชิ้นหนึ่งมาจับอยู่บนต้นไม้คาบก้อนเนื้อไว้ในปาก สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเห็นก็มีความประสงค์อยากจะใครได้เนื้อนั้นเป็นของตัว จึ่งคิดโกงทำกลอุบายล่อลวงก็ไม่สมประสงค์ ร้องว่าขึ้นไป/*173*/กับกาว่า กานี้ช่างสวยกระไรเลย ความที่งามนั้นทั้งรูปแลผิวพรรณก็ผ่องใส แต่ถ้าเสียงเพราะเหมือนกับความงามอื่น ๆ ก็สมควรทีเดียวที่จะนับว่าเป็นพระราชินีนางพระยาแห่งนกทั้งปวง คำที่สุนัขจิ้งจอกกล่าวดังนี้ เป็นคำแกล้งยกยอตรง ๆ แต่กามีความปรารถนาที่จะแก้คำติเตียนซี่งยกว่าด้วยเสียงของตัว ก็ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังขึ้นเนื้อก็ตกลง สุนัขจิ้งจอกวิ่งไปคาบเก็บขึ้นโดยเร็ว แล้วกล่าวว่ากาของเราผู้เป็นสัตว์อันดีเสียงของท่านก็พอใช้ได้ แต่ความคิดของท่านนั้นยังต้องการอยู่อีก ๚ะ๛
คำที่ติเตียนแลสรรเสริญนั้น ควรจะต้องระวังให้มากทั้งสองอย่างเหมือนกัน ๚ะ๛
๘๕๏ คำยอยกย่องให้
ใจเพลิน เชื่อนา
คำติริเปลี่ยนเกิน
เก่าได้
ไม่จริงสิ่งสรรเสริญ
ฤๅติ
ทำทุกข์ทั้งคู่ให้
เร่งรู้ระวังฟัง ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๘๖ สุนัขสองตัว
๏ ชายผู้หนึ่งมีสุนัขสองตัว สุนัขพันธุ์ไล่เนื้อตัวหนึ่งหัดไว้สำหรับไปด้วยในการล่าสัตว์ อีกตัวหนึ่งเป็นพันธุ์สุนัขเฝ้าเรือนก็สอนให้รักษาเรือน ครั้นวันที่ไปไล่สัตว์ได้ดีมาก กลับมาก็ให้สัตว์ที่ได้แก่สุนัขเฝ้าเรือนเป็นส่วนมาก สุนัขที่ไล่เนื้อมีความเสียใจมากในการเรื่องนี้ จึงได้ว่ากับสุนัขเพื่อนกันว่าการที่จะไปจับสัตว์เป็นการที่หนักยิ่งนัก ส่วนตัวเจ้าไม่ได้ช่วยในการไล่ แต่บริบูรณ์ไปด้วยผลแห่งการของเราทำ สุนัขสำหรับเรือนจึ่งตอบว่า ท่านอย่าโกรธเราเลยเพื่อนเอ๋ย ควรจะยกผิดแก่นายผู้ซึ่งมิได้สอนเราให้ทำการ ให้แต่เลี้ยงชีวิตด้วยน้ำพักน้ำแรงของท่าน
เด็ก ๆ ไม่ควรจะโกรธความผิดที่บิดามารดาของตัวได้ทำ
/*174*/๘๖๏ อิจฉาเพื่อนข้าเคียด
การนาย นั้นนา
แท้ผิดหลงกิจหมาย
ผิดเค้า
เป็นข้าจักเกี่ยงตะกาย
เกินกิจ นายฤๅ
งานท่านท่านเป็นเจ้า
จะใช้ตามควร ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๘๗ หญิงแก่กับไหน้ำองุ่น
๏ หญิงแก่พบไหเปล่าซึ่งได้กรอกน้ำองุ่นอย่างเอกอันเป็นของเก่า กลิ่นหอมของน้ำองุ่นซึ่งเคยอยู่ในนั้นยังติดอยู่ หญิงแก่นั้นยกไหขึ้นเทียมจมูกดมด้วยความอยากเป็นกำลังเป็นหลายครั้ง ยกขึ้นแล้ววางลงหลายหนพูดว่า อร่อยชื่นใจอย่างยิ่งน้ำองุ่นนั้นเองจะดีสักเพียงใดหนอ แต่เหลืออยู่ข้างหลังแต่เพียงกลิ่นในไหที่ใส่ยังมีกลิ่นหอมดังนี้
การที่ดีแล้วคงปรากฏอยู่เสมอไม่รู้สิ้น ๚ะ๛
๘๗๏ การที่ดีชอบแล้ว
เฉกรัตน์
คงจะปรากฏชัด
เช่นชี้
บ มิเสื่อมจางจรัส
เจริญอยู่ เสมอนา
ดังแบบนิบาตนี้
นับอ้างออกเสนอ ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๘๘ แม่ม่ายกับแกะ
๏ ยังมีแม่ม่ายคนหนึ่งเป็นคนแก่ มีแต่แกะตัวเดียวเท่านั้น ครั้นถึงฤดูตัดขนแกะก็อยากจะได้แน่ แต่จะกันไม่ให้เสียเงินจึงได้ตัดเสียเอง แต่แม่ม่ายนั้นใช้กรรใกรสำหรับตัดไม่ถนัด คีบขนแกะแล้วพลอยคีบเนื้อแกะด้วย แกะก็ดิ้นรนด้วยความเจ็บแล้วว่า มาทำไมจึ่งทำอันตราย/*175*/แก่ข้าพเจ้าดังนี้ เลือดข้าพเจ้าจะเพิ่มน้ำหนักขนขึ้นได้ฤๅ ถ้าท่านอยากจะได้เนื้อข้าพเจ้า คนที่สำหรับฆ่าสัตว์ก็มี เขาจะฆ่าข้าพเจ้าตายโดยเร็วไม่ลำบาก ถ้าท่านอยากจะได้ขนช่างตัดขนก็มี เขาจะตัดไม่ทำอันตรายกับข้าพเจ้า ๚ะ๛
การที่จะเสียน้อยเสียถูกไม่เป็นเหตุให้ได้ประโยชน์อย่างยิ่งเสมอไปทีเดียว ๚ะ๛
๘๘๏ เสียน้อยเสียถูกสู้
ทนทำ เองเฮย
ตน บ่ เชี่ยวชาญกรรม
กิจข้อง
ไม่เป็นเหตุจะนำ
ผลลาภ เนืองนา
ขาดประโยชน์ใหญ่ต้อง
แบบอ้างอรรถแถลง ๚ะ
พระยาราชสัมภารากร
ที่ ๘๙ ลาเถื่อนกับราชสีห์
๏ ลาเถื่อนตัวหนึ่งกับราชสีห์ตัวหนึ่ง เข้ากันเป็นไมตรีเพื่อจะได้จับสัตว์ทั้งปวงในป่าได้ด้วยกันโดยง่าย ราชสีห์ยอมที่จะช่วยลาเถื่อนด้วยแรง ลาเถื่อนจะช่วยราชสีห์ให้เป็นคุณด้วยฝีเท้าเร็วกว่า ครั้นเมื่อสัตว์ทั้งสองจับสัตว์ได้มากตามประสงค์แล้ว ราชสีห์รับเป็นผู้แบ่งอาหารที่ได้ เพราะดั่งนั้นจึงแบ่งอาหารออกเป็นสามส่วน แล้วว่าแก่ลาว่าเราจะถือเอาส่วนที่หนึ่งเพราะเราเป็นพระยาสัตว์ ส่วนที่สองเพราะเราเป็นหุ้นส่วนกับเจ้าในการที่ไล่ แลส่วนที่สามนั้นเชื่อเราเถิดจะเกิดความร้ายใหญ่แก่เจ้า ยกไว้แต่เจ้ามีความยินดียอมยกให้เราแล้วรีบไปเสียโดยเร็วเต็มกำลังที่เจ้าจะไปได้ ๚ะ๛
กำลังมากทำให้เป็นการถูกการควรได้หมด ๚ะ๛
/*176*/๘๙๏ คบผู้อำนาจพ้น
คุณพล ตนเฮย
แรงร่วมแรงแสวงผล
ย่อมได้
ครั้นแบ่งขาดแรงตน
จะต่อ เถียงแฮ
แรงท่านมากหากให้
ส่วนสิ้นกินเขษม ๚ะ
ที่ ๑๐๐66 กวางในที่ไว้หญ้าโค
๏ กวางตัวหนึ่งได้ความคับแค้นเป็นอันมากด้วยสุนัขแห่งพรานไล่มืดไปด้วยความกลัวอันตราย วิ่งเข้าไปอาศัยในที่เลี้ยงสัตว์แห่งหนึ่งอาศัยอยู่ในร่มโรง ปนอยู่ด้วยโคทั้งปวง โคตัวหนึ่งจึงได้ตักเตือนด้วยน้ำใจกรุณาว่า ท่านผู้เป็นสัตว์ไม่มีความสุข ทำไมท่านจึงเข้าหาอันตรายเองโดยลำพังตัวของท่านดังนี้ ท่านจะมอบตัวของท่านเองไว้แก่ศัตรูฤๅ กวางจึ่งตอบว่า เพื่อนเอ๋ย ขอเพียงแต่ท่านยอมให้เราอยู่ที่เราอยู่เดี๋ยวนี้เถิด เราคิดจะหาช่องที่ดีบางเวลาแล้วก็จะได้หนีไป ครั้นเวลาตกเย็นลง คนเลี้ยงโคทั้งปวงก็พากันมาให้อาหารสัตว์ แต่มิได้เห็นกวาง ที่สุดจนผู้ตรวจการมากับคนทำงานหลายคน เดินผ่านไปในโรงนั้นก็มิได้เห็น กวางก็ชมบุญของตัวเองที่รอดไปได้ แลเริ่มแสดงความขอบใจไมตรีแก่โคทั้งปวงซึ่งมีน้ำใจกรุณาได้ช่วยเขาในเวลาขัดสน โคตัวหนึ่งจึ่งตอบว่าเรามีความประสงค์อยากจะให้ท่านดีจริง ๆ ดอก แต่อันตรายนั้นยังไม่หมดทีเดียว ยังมีอีกคนหนึ่งที่จะผ่านมาในโรงนี้ คนนั้นเหมือนกับมีตาสักร้อยดวง ตั้งแต่เขามาจนเขาจะกลับไป ชีวิตของท่านยังตกอยู่ในที่น่ากลัว ในประเดี๋ยวนั้นนายผู้เป็นเจ้าของก็เข้าไปแลติเตียนว่าไม่ได้เลี้ยงโคให้บริบูรณ์ แลไปดูที่วางหญ้าเองร้องว่าทำไมอาหารที่เลี้ยงสัตว์จึงได้น้อยดังนี้ ฟางก็ไม่พอที่สัตว์จะนอนสักครึ่งเดียว อ้ายพวกขี้เกียจพวกนี้ชั้นแต่จะปัดใยแมงมุมเสียก็ไม่มี เมื่อตรวจดูทีละสิ่ง/*177*/ละสิ่งเป็นลำดับไปดังนั้นก็แลเห็นเขากวางยื่นขึ้นมาจากกองฟาง จึ่งเรียกคนงานทั้งปวง มาสั่งให้จับกวางนั้นไปฆ่าเสีย ๚ะ๛
การที่จะฝ่าอันตรายไปในพวกศัตรู เพราะประมาทกำลังปัญญาแห่งศัตรูนั้น เป็นการที่ให้ชีวิตของตัวแก่ศัตรูเปล่า ๆ แท้จริง ๚ะ๛
๑๐๐๏ การฝ่าฝืนเข้าสู่
สถานมี ภัยแฮ
ประมาทตนเสียที
ทุกข์ล้น
เหมือนไม่รักษ์ละชี-
วิตแก่ ศัตรูแฮ
ดุจเช่นกวางเคาด้น67
อยากหญ้าเหยื่อโค ๚ะ
พระเทพกระวี
ที่ ๑๐๑ ลาชอบเล่น
๏ ลาตัวหนึ่งปีนขึ้นไปบนหลังคาตึกแล้วก็วิ่งเล่นอยู่บนนั้น กระเบื้องก็หักลงไป เจ้าของตึกตามขึ้นไปไล่ลงมาโดยเร็ว แล้วตีด้วยไม้เจ็บเป็นสาหัส ลาจึ่งว่าทำไมข้าพเจ้าเห็นลิงทำอย่างนี้เมื่อเวลาวานนี้ ท่านหัวเราะมากด้วยกันทั้งนั้น ดูเหมือนเป็นการสนุกชอบใจของท่านมาก ๚ะ๛
ผู้ใดไม่รู้จักที่สมควรของตน จำจะต้องสอนให้รู้ ๚ะ๛
๑๐๑๏ รู้ใดไม่เท่ารู้
จักตน เองนา
เพราะไม่รู้จึ่งซน
สับไขว้
ต้นต่ำจะทำกล
สูงเสลี่ยง หามฤๅ
โง่กระนี้ดีให้
หนักน้ำมือสอน ๚ะ
/*178*/ที่ ๑๐๒ นกอินทรีกับลูกธนู
๏ นกอินทรีตัวหนึ่งจับอยู่บนชะง่อนศิลาสูง มองดูกระต่ายตัวหนึ่งวิ่งไปมาเพื่อจะได้เป็นอาหาร นายขมังธนูผู้หนึ่งแลเห็นนกอินทรีจากที่กำบังตัวอยู่ หมายแน่นอนแล้วก็ยิงขึ้นไป ลูกธนูต้องนกอินทรีถึงแก่ความตาย เมื่อขณะนกอินทรีจะตายนั้น แลดูลูกธนูซึ่งเข้าไปในอกตนเห็นในแวบเดียวนั้น ว่าลูกธนูผูกด้วยขนของตัวเอง จึ่งร้องว่าความเสียใจของเราครั้งนี้เป็นสองเท่า เพราะเราจะต้องถึงแก่ความตายครั้งนี้ เพราะลูกธนูอันผูกด้วยขนปีกทั้งปวงของเราเอง ๚ะ๛
ทางที่อันตรายจะมาได้ถึงตัวนั้น มักจะต้องอาศัยแก่ของแก่การในตัวของตัวเป็นทางมาก ๚ะ๛
๑๐๒๏ ทางมาแห่งทุกข์ทั้ง
อันตราย
ทราบแน่จักผ่อนหาย
ห่างได้
อาศัยแก่การกาย
กอปรขจัด เสียนา
เป็นเหตุมรรคาให้
หลีกพ้นตนเกษม ๚ะ
ที่ ๑๐๓ เหยี่ยวเจ็บ
๏ เหยี่ยวตัวหนึ่งเจ็บเกือบจะถึงแก่ความตาย จึ่งว่ากับมารดาว่า แม่ขาอย่ามีความเศร้าโศกเลย จงอ้อนวอนให้เทวดาทั้งปวง ช่วยให้ชีวิตลูกรอดโดยเร็วเดี๋ยวนี้เถิด แม่เหยี่ยวจึ่งตอบว่าลูกเอ๋ยเทพยดาองค์ใดที่เจ้าคิดว่าจะมีเมตตาแก่เจ้าฤๅ มีเทพยดาสักองค์หนึ่งฤๅที่เจ้ามิได้ล่วงเกินโดยฉกลักของเครื่องสังเวย ที่ชนทั้งปวงเข้ามาถวายที่หน้าศาลแห่งท่านทั้งปวง ๚ะ๛
/*179*/ถ้าเราอยากจะให้คนทั้งปวงช่วยในเวลาที่ได้ความคับแค้น เราจะต้องทำไมตรีไว้เสียแต่เมื่อเวลายังเป็นสุขสบายอยู่ ๚ะ๛
๑๐๓๏ ยามดีมีแต่จ้อง
จัณฑาล ทั่วเฮย
เบียนเบียดเสียดส่อพาล
ผิดบ้าย68
ยามยากหากต้องการ
แรงท่าน ถึงแฮ
โอเปล่าการเก่าร้าย
คิดสิ้นสิ่งประสงค์ ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๑๐๔ ราชสีห์กับปลาโลมา
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งซึ่งเที่ยวเดินเล่นตามฝั่งทะเล เห็นปลาโลมาตัวหนึ่งยกศีรษะขึ้นจากคลื่น จึงขอต่อปลาโลมาให้สัญญาเป็นไมตรีกันกับเขา กล่าวว่าในบรรดาสัตว์ทั้งปวงแล้ว เราทั้งสองควรจะเป็นมิตรกันอย่างเอก เพราะฝ่ายหนึ่งก็เป็นขัตติยราชแห่งสัตว์ทั้งปวงบนแผ่นดิน อีกฝ่ายหนึ่งเล่าก็เป็นเจ้าเป็นใหญ่ปกครองสัตว์ทั้งปวงซึ่งอยู่ในมหาสมุทร ปลาโลมาก็มีความยินดีเต็มใจยอมตามที่ชักชวนนี้ อยู่มาภายหลังไม่นานนัก ราชสีห์รบต่อสู้กับโคเถื่อน จึงเรียกให้ปลาโลมามาช่วย ฝ่ายปลาโลมาก็มีความยินดีอยากจะช่วย แต่มิอาจที่จะช่วยได้ เพราะจะคิดอ่านอย่างหนึ่งอย่างใดให้ถึงแผ่นดินได้ ราชสีห์ก็ยกโทษว่าเป็นผู้เสียสัตย์ ปลาโลมาจึ่งตอบว่า เพื่อนเอ๋ยอย่าเพ่อโกรธข้าพเจ้าเลย ธรรมดาซึ่งให้ข้าพเจ้าเป็นใหญ่ในทะเล แต่มิได้ยอมให้อำนาจแก่ข้าพเจ้าที่จะให้อยู่บนบกได้เลย ๚ะ๛
ประโยชน์อำนาจฤๅกำลังย่อมมีแต่ในที่ ๆ จะมีได้ ซึ่งจะหมายอาศัยแต่การดีที่มีได้แต่แห่งหนึ่งมาใช้ในที่ซึ่งจะมีไม่ได้นั้น เป็นการปรารถนาผิดแท้ ๚ะ๛
/*181*/๑๐๔๏ ประโยชน์อำนาจกล้า
กำลัง อีกเอย
อันจะสมควรหวัง
ไป่ค้าง
ควรเหตุจึ่งเสร็จดัง
จิตมุ่ง หมายแล
หากใช่ที่เพียรอ้าง
ประโยชน์นั้นกลับสูญ ๚ะ
ที่ ๑๐๕ ราชสีห์กับสุกรป่า
๏ ในฤดูร้อนวันหนึ่ง เมื่อความร้อนอันกล้าทำให้สัตว์ทั้งปวงมีความกระหายน้ำเป็นธรรมดา ราชสีห์ตัวหนึ่งกับสุกรป่าตัวหนึ่งจะมากินน้ำในบ่อเล็กร่วมคณะเดียวกัน ก็ต่างคนต่างถึงกันโดยเข้มแข็งว่าผู้ใดควรจะกินก่อน มินานก็ต่อสู้กันป่วยเจ็บเกือบจะถึงแก่ชีวิต ครั้นเมื่อขณะหยุดพักหายใจพร้อมกันเพื่อจะต่อสู้ใหม่ให้แข็งแรงขึ้นอีก สัตว์ทั้งสองก็แลเห็นแร้งทั้งปวงมาคอยอยู่ในที่ห่างๆ เพื่อจะกินสัตว์ตัวใดตัวหนึ่งซึ่งล้มก่อน สัตว์ทั้งสองก็สงบวิวาทกันทันทีแล้วกล่าวว่า เราทั้งสองเป็นมิตรกันเสีย ดีกว่าที่จะเป็นอาหารแห่งกาฤๅแร้งทั้งปวง ๚ะ๛
ทำการวิวาทแตกร้าว เป็นการที่ทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่น ๚ะ๛
๑๐๕๏ เมธาผู้รอบรู้
ทางประโยชน์
เห็นว่าแตกร้าวโกรธ
ต่างผู้
เกื้อกูลแต่ปราโมทย์
ชนม์ยืน ประสมนา
ตนเสื่อมหิตคุณรู้
ต่อแล้วจึงเห็น ๚ะ
พระเทพกระวี
ที่ ๑๐๖ หนูกับวิเซลทั้งหลาย
๏ วิเซลกับหนูทั้งหลายทำการสงครามซึ่งกันแลกัน จนถึงโลหิตตกกันเป็นอันมากมิได้ขาด วิเซลทั้งปวงย่อมเป็นผู้มีชัยชนะทุกครั้ง /*182*/หนูทั้งปวงจึ่งคิดว่าเหตุซึ่งเราทั้งหลายต้องถึงแก่ปราชัยเนือง ๆ ดังนั้น จะเป็นเพราะมิได้มีผู้เป็นหัวหน้าซึ่งได้ยกให้สูงกว่าทหารทั้งปวง จะได้บังคับบัญชาใพร่พลทั้งปวง แลข้อซึ่งเป็นทางอันตรายแก่หนูทั้งปวงนั้น เพราะมิได้ฝึกหัดให้เรียบร้อย จึ่งพร้อมกันเลือกหนูทั้งปวงซึ่งมีชื่อเสียงโดยชาติตระกูลสืบ ๆ มา แลที่เป็นผู้มีกำลังก็ดีปัญญาความคิดก็ดี ที่มีชื่อเสียงในการกล้าหาญในการรบ หนูทั้งปวงนี้สามารถที่จะจัดการทัพวางกระบวนรบ แลจัดไพร่พลทั้งปวงให้เป็นหมู่ๆ เป็นกองๆ เป็นทัพๆ ครั้นเมื่อจัดการทั้งปวงนี้เสร็จแล้ว ก็ฝึกหัดทหารทั้งปวงชำนิชำนาญเสร็จแล้ว หนูผู้ที่สำหรับนำข่าวไปบอกประกาศรบแก่วิเซลทั้งปวงตามธรรมเนียม พวกหนูแม่ทัพซึ่งเลือกตั้งขึ้นใหม่ ๆ นั้น ก็เอาฟางคาดศีรษะทุกตัวเพื่อจะให้แปลกขึ้นกว่าหมู่ทหารทั้งปวง ครั้นลงมือรบได้สักประเดี๋ยวเดียวความแตกพ่ายใหญ่ก็เกิดขึ้นแก่หนูทั้งปวง ต่างตัวต่างวิ่งหนีไปลงปล่องของตน ๆ เต็มกำลังที่จะวิ่งไปได้ แต่หนูซึ่งจะเป็นแม่ทัพทั้งหลาย มิอาจที่จะลงในปล่องของตัวได้ เพราะติดเครื่องประดับบนศีรษะ วิเซลก็จับไว้ได้ทั้งสิ้น แล้วกินเป็นอาหารเสีย ๚ะ๛
มียศมากขึ้นก็ยิ่งมีอันตรายมากขึ้น ๚ะ๛
๑๐๖๏ เกียรติยศยึดผูกผู้
มียศ มั่นแล
ยศกีดทั่วกิจกด
หมดสิ้น
ยามร้อนจะรีบบท
ยศขัด เสียนอ
ยามเกิดอันตรายดิ้น
ไป่พ้นจนตาย ๚ะ
กรมหลวงพิชิตปรีชากร
/*183*/ที่ ๑๐๗ นางเนื้อตาเดียว
๏ นางเนื้อตัวหนึ่งเสียจักษุข้างหนึ่ง เคยไปกินหญ้าที่ศิลาริมทะเล ถ้าจะมีหญ้ากินออกไปได้เพียงเท่าใด ก็ออกไปจนใกล้น้ำเป็นที่สุดเท่านั้น โดยความหวังใจว่าเป็นที่ไว้ใจว่าจะไม่มีอันตรายดีกว่าที่อื่น ๆ นางเนื้อนั้นหันจักษุดีมาข้างบก เพื่อว่าถ้านายพรานฤๅสุนัขมา จะได้ทราบการโดยเร็วทีเดียว ตาข้างที่เป็นอันตรายนั้นหันไปทางทะเล เพราะทางนั้นมิได้มีระแวงว่าจะมีอันตรายเลย ชาวเรือทั้งหลายแล่นใบไปทางนั้นแลเห็นก็มุ่งหมายแม่นยิงนางเนื้อถึงแก่ความตาย เมื่อขณะระบายลมหายใจหอบแล้วได้รำพันดังนี้ ตัวเรานี้เป็นสัตว์มีความลำบาก ที่มาคิดระวังตัวต่อสู้ทางบก แต่ในที่สุดการอันถึงเข้านั้น ฝั่งทะเลซึ่งเรามาหาเพื่อว่าเป็นที่พ้นอันตรายนั้น กลับเป็นอันตรายใหญ่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก ๚ะ๛
ที่แห่งใดฤๅการสิ่งใดที่เคยประมาทไว้ใจไม่ได้ระวังว่าจะมีอันตราย สิ่งนั้นแห่งนั้นมักจะเป็นที่มาแห่งความอันตรายยิ่งกว่าที่ ๆ สงสัยระแวงว่าจะมี ๚ะ๛
๑๐๗๏ ระวังตนอยู่รอบข้าง
เหลือดี นักเฮย
ในถิ่นไม่เคยมี
ทุกข์ร้าย
คู่เวรมุ่งเป็นที
เพราะห่อน ระวังนา
ทำสนิทเร็วได้คล้าย
แม่เนื้อตาเดียว ๚ะ
พระเทพกระวี
ที่ ๑๐๘ คนเลี้ยงแกะกับทะเล
๏ คนเลี้ยงแกะผู้หนึ่งเฝ้าฝูงแกะอยู่ริมฝั่ง เห็นทะเลสงบเรียบราบก็อยากจะเที่ยวไปในทะเลเพื่อประสงค์จะค้าขาย จึงได้ขายฝูงแกะทั้งปวงไปจัดหาสินค้าอินทผลัมได้แล้วก็ออกแล้ว แต่ครั้นไปหน่อยหนึ่ง/*184*/ก็ถูกพยุใหญ่เป็นที่น่ากลัวว่าจะต้องอันตรายถึงเรือจม จึงได้ขนสินค้าในเรือทิ้งน้ำเสีย แล้วเอาชีวิตรอดได้กับเรือเปล่าโดยความยากที่จะพ้นอันตรายได้ ครั้นอยู่มาไม่นานนักมีผู้หนึ่งเดินผ่านมาทางนั้น ชมว่าทะเลเรียบไม่มีคลื่น คนเลี้ยงแกะนั้นจึงพูดกับชายนั้นว่า ฤๅทะเลจะอยากกินอินทผลัมอีกจึงได้ดูสงบเรียบดังนี้ ๚ะ๛
๏ ความโง่ตื้นเป็นเครื่องนำให้ทำผิด ความไม่รู้เป็นเครื่องทำให้เห็นผิดเชื่อผิด ๚ะ๛
๑๐๘๏ เหงางึมงมโง่ตื้น
ตันปัญ ญานา
เป็นเครื่องชักก่อทัณฑ์
โทษต้อง
ความที่ไม่ทราบสรรพ์
ถึงสุด ความนา
เป็นเหตุเห็นผิดพ้อง
เชื่อเพี้ยนผิดพิสัย ๚ะ
ที่ ๑๐๙ ลากับไก่แลราชสีห์
๏ ลากับไก่อยู่ด้วยกันในที่ไว้หญ้า ครั้นเมื่อราชสีห์ตัวหนึ่งกระวนกระวายด้วยความหิวเป็นกำลัง ราชสีห์ก็ได้เข้าไปในที่นั้นเกือบจะกระโดดเข้าจับลา ในเมื่อนั้นไก่ก็ขันขึ้นด้วยเสียงอันดัง (มีคำกล่าวมาว่าราชสีห์ย่อมเกลียดชังเสียงไก่ยิ่งนัก) ก็รีบวิ่งหนีไปโดยเต็มกำลังที่จะวิ่งได้ ฝ่ายลาได้เห็นราชสีห์ทำเหมือนมีความกล้วดังนั้น นึกว่าแต่ชั้นไก่ขันเท่านั้นก็กลัว จึงแข็งใจตั้งความกล้าหาญขึ้นว่าจะไปตีราชสีห์ ก็รีบห้อไปตามเพื่อจะทำตามที่คิดไว้นั้น ลายังมิทันที่จะวิ่งไปไกลนัก ราชสีห์ก็กลับหน้ามาจับลาได้ฉีกป่นเป็นชิ้นเล็กไป ๚ะ๛
ความเชื่อการที่ผิด ๆ มักจะชักให้เป็นอันตรายบ่อย ๆ ๚ะ๛
/*185*/๑๐๙๏ เชื่อง่ายมักง่ายได้
ความผิด ง่ายแล
ดูหมิ่นเห็นหมิ่นคิด
พลาดพลั้ง
รู้ตื้นคิดตื้นกิจ
ปองขัด เสียนอ
ง่ายหมิ่นตื้นผลาญตั้ง
หมื่นม้วยอยู่ตาม ๚ะ
ที่ ๑๑๐ หญิงสำหรับรีดนมโค
๏ ลูกสาวชาวนาผู้หนึ่งเอาถังน้ำนมทูนศีรษะมาแต่โรงโค กำลังเดินมานั้นนึก ๆ ก็สนุกเพลินไปว่า เงินที่ขายน้ำนมได้นี้จะซื้อไข่ไก่ได้อย่างน้อยก็สามร้อยใบ ไข่นั้นคิดยอมให้ทั้งเสียทั้งหายเสร็จแล้ว คงจะฟักเป็นลูกไก่ได้สองร้อยห้าสิบตัว ลูกไก่เหล่านี้โตขึ้นควรจะขายได้ในตลาดถูกกำลังราคาไก่แพงด้วย เพราะฉะนั้นในปลายปีนี้เราก็จะได้เงินจากเศษเล็กเศษน้อยเหล่านี้ ตกเป็นส่วนของเราพอที่จะซื้อเสื้อใหม่ได้ เราจะซื้อเสื้อใหม่นี้ไปในการเล่นนักขัตฤกษ์วันเกิดพระเยซู เมื่อนั้นผู้ชายหนุ่ม ๆ ทั้งปวงก็จะมาพูดนัดแนะกับเรา ๆ จะสะบัดหน้าไม่ยอมเสียทุกคน ในทันใดนั้นหญิงนั้นก็สะบัดไปด้วยพร้อมกับความที่คิดในใจการที่ใฝ่ฝัน ก็ถึงแก่ความฉิบหายในบัดเดี๋ยวทันใดนั้น ๚ะ๛
ความที่นึกมั่นหมายอยู่ในใจอย่างไรนั้น จะซ่อนไว้แต่ในใจนั้นไม่ได้ คงจะปรากฏออกมาภายนอก (ฤๅ) ความคิดเพลิดเพลินฟุ้งซ่านเป็นการฉิบหายแก่กิจที่จะพึงรักษาพึงทำ (อย่างใดอย่างหนึ่ง) ๚ะ๛
๑๑๐๏ จิตมุ่งหมายก่อเกื้อ
การสกล
นึกนิ่งเนาในกมล
บ่ได้
คงเผยพจนดาลดล
ดังออก นอกนา
ปรากฏแก่ชนให้
แจ่มแจ้งใจหมาย ๚ะ
/*186*/ที่ ๑๑๑ หนูทั้งปวงในที่ประชุมปรึกษา
๏ หนูทั้งปวงพร้อมกันมาประชุมปรึกษา เพื่อจะคิดไว้ให้ตกลงว่า พวกเขาทั้งปวงจะทำอย่างไรดี ที่จะให้รู้เหตุเมื่อแมวซึ่งเป็นศัตรูใหญ่ของเราทั้งหลายจะเข้ามา ไขความคิดต่าง ๆ เป็นหลายอย่างที่คิดขึ้นนั้น ความคิดอันหนึ่งกล่าวขึ้นว่าจะผูกระฆังที่คอแมวเป็นดีกว่าทั้งปวงหมด เพราะหนูทั้งปวงจะได้รู้ตัวว่ามาด้วยเสียงระฆัง จะได้ต่างตัวต่างซ่อนในปล่องเสียหมด แค่ครั้นเมื่อพูดปรึกษากันต่อไป ว่าในหนูทั้งปวงผู้ใดจะเป็นผู้ไปแขวนระฆังแมว ก็ไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งจะรับทำการนั้นได้ ๚ะ๛
ความที่นึกนั้นเป็นการง่ายกว่าการที่ทำมาก ๚ะ๛
๑๑๐๏ ความที่ตรึกทั่วถ้วน
กิจการ
เห็นโปร่งด้วยจิตวาร
ง่ายแท้
ลงแรงประกอบงาน
บ ง่าย เลยนา
เพราะจิตคิดคล่องใช้
ก่อเกื้อการเบา ๚ะ
ที่ ๑๑๒ สุนัขป่ากับสุนัขบ้าน
๏ สุนัขป่าตัวหนึ่งพบสุนัขบ้านพันธุ์ซึ่งเรียกมัศติบ69 เลี้ยงอ้วนบริบูรณ์ แต่มีไม้ผูกติดอยู่กับคอด้วย จึ่งถามสุนัขบ้านว่าผู้ใดเป็นผู้ได้เลี้ยงดีถึงเพียงนี้ แต่จะไปแห่งใดยังให้ลากท่อนไม้ไปด้วยทุกแห่ง สุนัขบ้านจึ่งตอบว่านายผูกไว้ สุนัขป่าจึ่งว่าขออย่าให้เพื่อนเราตกอยู่ในความลำบากดังนี้เลย เพราะแต่เพียงน้ำหนักสายโซ่เท่านี้กีพอที่จะเสียรสอาหารได้อยู่แล้ว ๚ะ๛
ความที่เลี้ยงบริบูรณ์นั้นไม่แก้ไม่คุ้มความที่ต้องข่มขี่ข่มเหงได้ ๚ะ๛
๑๑๒๏ การที่รักใคร่เลี้ยง
บริบูรณ์
ถึงเรี่ยวแรงเอิบอูร
อิ่มท้อง
การอภิบาลพูน
ภักษ์เพิ่ม ก็ดี
ไม่อาจคุ้มความต้อง
ขู่เขี้ยน70ข่มเหง ๚ะ
ที่ ๑๑๓ สุกรเถื่อนกับสุนัขจิ้งจอก
๏ สุกรเถื่อนตัวหนึ่ง ยืนอยู่ใต้ต้นไม้ถูเขี้ยวกับต้นไม้ต้นนั้น สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเดินผ่านไป ถามว่าทำไมท่านจึ่งลับเขี้ยวเมื่อไม่มีอันตรายให้เป็นที่หวาดหวั่นจากพรานฤๅสุนัขอย่างใดอย่างหนึ่งดังนี้ สุกรจึงตอบว่าเราทำดังนี้เป็นการดี เพราะจะลับอาวุธของเราเวลาที่จะต้องใช้เดี๋ยวนั้น ที่ไหนจะทำได้ ๚ะ๛
ซึ่งตระเตรียมตัวพร้อมในการรบไว้เสร็จนั้น เป็นประกันอย่างเอกของการสงบเรียบร้อย ๚ะ๛
๑๑๓ ๏ ความสงบรบได้เพื่อ
เครื่องรบ พร้อมแฮ
ข้าศึกทราบสรรพสงบ
งดกล้า
จะคอยจัดเตรียมครบ
ต่อศึก ถึงฤๅ
ศึกสิเกิดแล้วอ้า
อาจล้างอย่างไฉน ฯ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๑๑๔ คนค้าขายสามคน
๏ เมืองแห่งหนึ่งต้องศัตรูล้อมไว้ พลเมืองทั้งปวงจึงเรียกกันมาประชุมตริตรอง ว่าคิดจะป้องกันเมืองให้พ้นศัตรูด้วยอย่างใดจะดี ช่างก่อ/*188*/อิฐผู้หนึ่งซึ่งอยู่ในที่นั้นได้กล่าวแนะนำโดยแข็งแรง ว่าอิฐแลจะเป็นสิ่งให้ความป้องกันได้จริง ช่างไม้คนหนึ่งก็มีความปรารถนาแรงกล้าเสมอกัน ชักชวนว่าไม้ซุงเป็นของใช้รับรองได้ดีกว่า ในเมื่อว่ากันอยู่ดังนี้ ช่างหนังผู้หนึ่งยืนขึ้นแล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านทั้งปวงข้าเห็นต่างไปจากท่านทั้งปวงทีเดียว เห็นว่าไม่มีสิ่งใดที่จะต่อสู้เสมอกับด้วยหุ้มด้วยหนังทั้งปวง แลมิได้มีสิ่งใดที่จะดีกว่าหนัง ๚ะ๛
ทุก ๆ คนก็เผื่อตน ๚ะ๛
๑๑๔๏ ความเห็นความคิดผู้
ใดใด
ผดุงสุขฤผองภัย
กอบกั้น
พูดมากหากอ้อมไป
เป็นเวียด วงเฮย
ประโยชน์ตนเองนั้น
ตอกข้อใจความ ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๑๑๕ ลาซึ่งบรรทุกรูปเคารพ
๏ ลาตัวหนึ่งบรรทุกรูปทำด้วยไม้อันมีชื่อเสียงปรากฏไปตามทางทั้งปวงในเมืองแห่งหนึ่ง เพื่อจะไปตั้งในวัดทั้งปวงของพระนั้นวัดใดวัดหนึ่ง คนซึ่งประชุมกันอยู่ตามหนทางที่ผ่านไป ก็พากันหมอบราบต่อหน้ารูปนั้น ลาคิดว่าเขาก้มศีรษะหมอบกราบตัว เพื่อจะแสดงเคารพนับถือต่อตัวก็ชันตัวขึ้นด้วยความจองหอง แลทำกิริยาภูมิไม่ยอมที่จะก้าวต่อไปอีก คนที่ขับเห็นลาหยุดดังนั้น ก็ตีด้วยแส้โดยแรงตามไหล่ทั้งสองข้าง แล้วกล่าวว่าอ้ายสัตว์หัวดื้อหัวโง่ ยังไม่ถึงเวลาที่มนุษย์จะกราบไหว้ต่อลาดอก ๚ะ๛
ผู้ใดถือเอาความนับถือที่เขามีต่อผู้อื่นมาเป็นของตัว คนทั้งหลายเหล่านั้นเป็นคนไม่มีปัญญา ๚ะ๛
/*189*/๑๑๕๏ บังใบบุญฤทธิผู้
เรืองบุญ
อิงแอบปัญญาคุณ
ท่านใช้
เห็นคล่องคาดตนขุน
และปราชญ์
เลวกว่าโงโง่ให้
โง่รู้เจียมตน ๚ะ
ที่ ๑๑๖ คนเดินทางสองคนกับขวาน
๏ ชายสองคนเดินทางไปเป็นเพื่อนกันแลกัน ชายคนหนึ่งเก็บขวานที่ทิ้งตามหนทางที่เดินไปเล่มหนึ่งก็ร้องขึ้นว่า ข้าได้ขวานเล่มหนึ่ง อีกคนหนึ่งจึ่งทักว่าอย่าเพ่อก่อน เพื่อนเอ๋ย อย่าว่าแต่ ข้า(คือเจ้า) คนเดียว ควรจะว่าเราทั้งสองเก็บขวานได้เล่มหนึ่ง ครั้นพากันเดินไปไม่ไกลที่นั้นก็เห็นเจ้าของเที่ยวเดินตามหาขวานของเขาอยู่ ชายผู้ที่เก็บขวานได้นั้นจึ่งว่า เราทั้งสองเสียทีเสียแล้ว อีกคนหนึ่งก็ตอบว่า อย่าเพ่อก่อนเพื่อนเอ๋ย รักษาคำที่เจ้าพูดแต่เดิมไว้ก่อน เมื่อนั้นเจ้าคิดว่าอย่างไรถูก เดี๋ยวนี้ก็ต้องคิดว่าถูกเหมือนกัน ว่าเสียใหม่เถิดว่า ข้า อย่าว่าเราทั้งสองเสียที เสียแล้ว ๚ะ๛
ผู้ใดซึ่งเป็นผู้ได้รับส่วนในความลำบากด้วย ควรจะต้องได้รับส่วนประโยขน์ด้วย ๚ะ๛
๑๑๖๏ ผู้ใดได้เกี่ยวข้อง
ในลำ บากเอย
ฝ่ายส่วนประโยชน์จำ
จักได้
เพราะการที่ร่วมทำ
แรงร่วม เหนื่อยนา
แม้น บ่ แบ่งปันให้
ห่อนต้องยุติธรรม ๚ะ71
--
๑. คือ ต้นแบรมเบิล (Bramble) เป็นพุ่มไม้มีหนาม ↩

๒. อิติยบ หมายถึง เอธิโอเปีย (Ethiopia, Etiyopya) ↩

๓. ตะหลอดเนื้อ พิมพ์ตามหนังสือสมุดไทย หมายถึง ตลอดเนื้อ ↩

๔. “ล่าง” ในหนังสือสมุดไทย เป็น “ร่าง” ↩

๕. ในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ไม่มีนิทานเรื่องที่ ๙๐ - ๙๙ ↩

๖. เคา (โบราณ) หมายถึง โค ↩

๗. บ้าย คือ โยนความผิดให้ผู้อื่น ใช้ว่า บ้ายความผิด ↩

๘. คือสุนัขพันธุ์ Mastiff ↩

๙. เขี้ยน หมายถึง เฆี่ยน เป็นคำโทโทษ ↩

๑๐. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๔ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ เรื่อง อิศปปกรณำ เล่ม ๕ และสอบเทียบกับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ ↩
/*190*/ที่ ๑๑๗ ราชสีห์แก่
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งทรุดโทรมอ่อนไปด้วยอายุมาก อำนาจหมดไปเพราะโรคภัยเบียดเบียน นอนอยู่กับแผ่นดินจะถึงแก่ความตาย สุกรตัวหนึ่งวิ่งเข้าไปขวิตราชสีห์ด้วยเขี้ยวทั้งสองแก้แค้นราชสีห์ที่ได้คุมเหงไว้ช้านาน ภายหลังอีกครู่หนึ่งโคก็เข้าไปขวิดด้วยเขา เพราะเห็นว่าราชสีห์นั้นเป็นศัตรูกัน ครั้นเมื่อลาได้เห็นสัตว์ทั้งปวงทำแก่สัตว์ใหญ่ได้โดยไม่มีความเสียหายอันใดดังนั้น ก็เข้าไปเตะหน้าผากราชสีห์ด้วยกีบเท้าทั้งสอง ราชสีห์ซึ่งจวนจะตายแล้วนั้นก็กล่าวว่า เราจำใจที่ทนเจ็บใจในความดูถูกทั้งปวงซึ่งสัตว์ที่กล้าหาญทำนั้นได้ แต่ต้องมาทนความดูถูกจากเจ้า ซึ่งเป็นสัตว์เสียชาติด้วยดังนี้ เหมือนหนึ่งตายกับตายสองครั้ง ๚ะ๛
กรรมอันเดียวแต่ผู้กระทำต่างกันผลก็ผิดกัน (ฤๅ) กรรมอันใดใช่จะเกิดได้ แต่เพราะการที่ทำอย่างเดียว ย่อมเป็นหนักเบาขึ้นได้ด้วยคุณลักษณะแห่งผู้กระทำนั้นด้วย ๚ะ๛
๑๑๗๏ การอันเดียวแต่ผู้
กระทำ ต่างนา
ผลก็ผิดโดยคำ
ท่านอ้าง
ทำกิจอย่างเดียวนำ
ผลหนัก เบาแฮ
ด้วยลักษณคุณบ้าง
แห่งผู้พยายาม ๚ะ
พระทิพยวินัย72
ที่ ๑๑๘ สุนัขไล่สัตว์ซึ่งแก่แล้ว
๏ สุนัขไล่สัตว์ตัวหนึ่งเวลายังหนุ่มแลยังมีกำลังอยู่นั้น มิได้เคยยอมสัตว์ป่าตัวใดตัวหนึ่งเลย ครั้นเมื่อไปไล่สุกรในเวลาที่แก่แล้ว สุนัขนั้นตรงเข้าคาบหูสุกรโดยกล้าหาญ แต่คาบไว้ไม่อยู่เพราะฟันทั้งปวง/*191*/ชำรุดเสีย สุกรก็หนีไปได้ ฝ่ายเจ้าของตามขึ้นมาโดยเร็ว เห็นดังนั้นก็ไม่เป็นที่ชอบใจมาก จึงได้ดุสุนัขนั้นด้วยความโกรธ สุนัขนั้นแหงนดูหน้าแล้วว่า ทั้งนี้มิใช่ความผิดของข้าพเจ้าเลยนาย ใจข้าพเจ้ายังแข็งแรงดีอยู่เหมือนแต่ก่อน เว้นแต่จะห้ามพยาธิไม่ได้ การซึ่งข้าพเจ้าทำนี้เห็นว่าควรจะสรรเสริญมากกว่าที่จะโกรธว่าข้าพเจ้าเป็นดังนี้ ๚ะ๛
ความผิดไม่ควรจะว่าเป็นผิดเพราะที่การเสียอย่างเดียว ควรจะต้องพิจารณาก่อน ว่าผู้ทำผิดมีช่องที่จะทำไม่ให้การนั้นผิดได้ฤๅไม่ได้ ๚ะ๛
๑๑๘๏ ความผิดใช่ผิดด้วย
การเสีย เดียวเฮย
ควรจะคิดผู้เยีย
หนึ่งครั้ง
ผิดแกล้งฤๅเพราะเพลีย
เร่งรักษ์ การฤๅ
ผิวผิดเพราะจิตรตั้ง
ดั่งนั้นทัณฑ์ควร ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร73
ที่ ๑๑๙ ตัวผึ้งกับยุปิกเตอร์74
๏ ผึ้งตัวหนึ่งมาจากเขาฮิมเมตตัส75 เป็นนางพระยาในโพรงผึ้ง ขึ้นไปยังเขาโวลิมปัส76 (เป็นเขาที่พระยะโฮวานั่ง) เพื่อจะถวายน้ำผึ้งใหม่ที่เอามาจากรวงทั้งปวงแก่ยุปิกเตอร์ ๆ ดีพระทัยที่ถวายน้ำผึ้งนั้นจึ่งสัญญาว่าจะขออันใดจะให้ตามความปรารถนา เพราะฉะนั้นนางผึ้งจึงขอต่อยุปิกเตอร์ว่า ข้าพเจ้าจะขอต่อพระองค์ให้ประทานเหล็กใน เพื่อว่าตัวคนทั้งหลายจะเข้าไปเอาน้ำผึ้งของข้าพเจ้า ๆ จะได้ฆ่ามันเสีย ยุปิกเตอร์ไม่โปรดมาก เพราะยุปิกเตอร์โปรดชาติมนุษย์นั้นมาก แต่ครั้นจะไม่ให้ตามที่ขอ ก็ขัดอยู่ด้วยได้สัญญาไว้ เพราะฉะนั้นจึ่งตอบผึ้งว่า เจ้าจะได้ตามที่เจ้าขอ แต่จะ/*192*/เป็นเหตุให้อันตรายถึงชีวิตเจ้าเองด้วย เพราะถ้าเจ้าใช้เหล็กในของเจ้า เหล็กในนั้นจะติดอยู่กับแผลที่เจ้าต่อยเมื่อนั้นเจ้าจะต้องตาย เพราะเหตุที่เสียเหล็กในไปนั้น ๚ะ๛
ความปรารถนาชั่วร้ายเหมือนกับลูกไก่ทั้งปวง คงจะกลับมาจับที่ ๆ เคยจับของตัว ๚ะ๛
๑๑๙๏ ความประสงค์สิ่งร้ายทั่ว
ทุกลบอง
คงจะลงยังคลอง
ที่ร้าย
เฉกกุกกุฏปอง77
จับที่ เคยนา
ฤๅจักคลาศที่คล้าย
กับเค้าคนประสงค์ ๚ะ
พระศรีสุนทรโวหาร78
ที่ ๑๒๐ เจ้าของสุนัขกับสุนัขทั้งปวง
๏ ยังมีชายผู้หนึ่งต่อไปติดค้างอยู่ที่เรือนบ้านนอกของตัว เพราะมีพยุลูกเห็บตก แรกทีเดียวนั้นก็ฆ่าแกะทั้งปวงของตัว แล้วก็ฆ่าแพะทั้งปวง เพื่อจะได้ใช้ในการกินอยู่ในเรือน พยุนั้นยังมีอยู่ต่อไปมิได้หยุด จึ่งเป็นการจำเป็นที่จะให้ชายผู้นั้นต้องฆ่าโคคู่เอกของตัวเป็นอาหาร ครั้นเมื่อสุนัขทั้งปวงเห็นดังนี้ จึงปรึกษากันแลกันว่า เดี๋ยวนี้เป็นเวลาที่เราทั้งหลายจะต้องไปแล้ว เพราะถ้านายมิได้ไว้ชีวิตโคซึ่งได้ทำการให้เขาได้ประโยชน์แล้ว เพราะจะหวังใจต่อเขาอย่างไรเล่า ว่าจะไว้ชีวิตเราทั้งหลาย ๚ะ๛
/*193*/ถ้าผู้ใดทำไม่ดีต่อญาติแลวงศ์ตระกูลของตัวแล้ว ผู้นั้นมิควรที่จะเชื่อถือว่าเป็นมิตร ๚ะ๛
๑๒๐๏ ผู้ประทุษฐ์ร้ายต่อ
ญาติวงศ์ ตนนา
เป็นเหตุเห็นใจคง
คดแท้
บ ควรเชื่อถือปลง
จิตว่า มิตรเฮย
ใครใฝ่ฝืนคบแพ้
พ่ายพ้องภัยตัว ๚ะ
พระศรีสุนทรโวหาร79
ที่ ๑๒๑ สุนัขป่ากับคนเลี้ยงแกะทั้งปวง
๏ สุนัขป่าตัวหนึ่งเดินผ่านไป เห็นคนเลี้ยงแกะหลายคนอยู่ในโรงกินขาแกะเป็นอาหารเวลาเย็น สุนัขป่าก็เข้าไปแล้วกล่าวว่า ถ้าเราทำเหมือนอย่างท่านทำอยู่เดี๋ยวนี้ ท่านจะอื้ออึงกันสักเท่าใด
ความผิดที่ตัวทำไม่อยากถือว่าเป็นผิด แต่ถ้าเห็นผู้อื่นทำก็อยากช่วยให้ผิดนั้นเรี่ยวแรงขึ้น ๚ะ๛
๑๒๑๏ ตนผิดปิดโทษส้อน80
สูญหาย
ถวิลว่าดีโดยหมาย
หมกไว้
ผิดผู้อื่นคิดขยาย
ยกแผ่ เผยแฮ
หนุนเพิ่มเสริมส่งให้
เหตุร้ายแรงทวี ๚ะ
ขุนท่องสื่อ
/*194*/ที่ ๑๒๒ คนทั้งปวงที่ไปเที่ยวตามชายทะเล
๏ คนหลายคนด้วยกันไปเที่ยวตามริมฝั่งทะเล ไต่ขึ้นไปบนยอดเขาสูงซึ่งตั้งอยู่ในฝั่งติดกับน้ำ ยืนอยู่บนนั้นแลออกไปตามทะเลแลเห็นแต่ไกล คิดพร้อมกันว่าเห็นจะเป็นเรือกำปั่นใหญ่ แล้วคอยด้วยความหวังใจว่าจะได้เห็นเรือลำนั้นเข้ามาในท่า แต่ครั้นเมื่อลมพัดสิ่งที่เห็นนั้นเข้ามาใกล้ฝั่งเข้ามาอีก เขาทั้งปวงเห็นว่าถ้าจะเป็นเรือก็เห็นจะเป็นเรือเล็กทีเดียวมิใช่กำปั่น ครั้นเมื่อสิ่งนั้นมาถึงฝั่ง เขาทั้งปวงซึ่งได้ทราบว่าเป็นกำไม้เล็กเป็นมัดใหญ่ ในพวกนั้นคนหนึ่งจิ่งได้ว่ากับเพื่อนทั้งปวง ว่าเราทั้งหลายคอยเปล่า ๆ ไม่มีอะไรเลย ทั้งนี้ทั้งนั้นก็ไม่มีอะไรจะดูที่สุดก็มีแต่ไม้มัดหนึ่งเท่านั้น
เพียงแต่ความคิดสมบัติบ้าของเราทั้งหลายในชีวิตของเรา มักจะมากเกินที่เป็นจริง ๚ะ๛
๑๒๒๏ เพียงคิดสมบัติบ้า
มัดหมาย
ชีวิตรของพลันวาย
วอดนี้
เห็นเกินกว่าจริงกลาย
เป็นยืด ยาวนา
ความประมาทชักลี้
ลับเคลิ้มคลุมหลง ๚ะ
พระศรีสุนทรโวหาร
ที่ ๑๒๓ ช่างทองเหลืองกับลาของเขา
๏ ช่างบุคนหนึ่งมีสุนัขเล็กตัวหนึ่ง เป็นที่รักแห่งเจ้าของมากติดอยู่เป็นเพื่อนนายเสมอมิได้ขาด ครั้นเมื่อเจ้าของกำลังตีทองเหลืองอยู่ สุนัขนั้นนอนหลับ แต่ครั้นเวลาอื่นคือช่างบุไปกินข้าว พอลงมือกินแล้วสุนัขก็ตื่นขึ้น กระดิกทางเหมือนกับจะขออาหารเป็นส่วนตัวบ้าง วันหนึ่งเจ้าของแกล้งทำโกรธเอาไม้แกว่งเหมือนกับจะตีสุนัข แล้วกล่าวว่าอ้ายชาติไม่มี/*195*/สุขอ้ายขี้เกียจขี้เซาเล็ก ๆ จะให้ข้าทำอย่างไรแก่เจ้าฤๅ เมื่อกำลังข้าตีค้อนอยู่กับทั่งเจ้านอนบนเสื่อ ครั้นเมื่อจะกินข้าวเมื่องานของข้าเสร็จแล้วเจ้าตื่นมากระดิกหางขออาหาร เจ้าไม่รู้ว่าการงานที่ทำนั้นเป็นเหตุที่จะทำให้มีความสุขทุกอย่าง ไม่มีผู้อื่นยกไว้แต่ที่ได้ทำงานซึ่งสมควรที่จะกินได้ ๚ะ๛
เพื่อนทำงานหายาก เป็นแต่เพื่อนกินหาง่าย ๚ะ๛
๑๒๓๏ หาเพื่อนผู้ร่วมร้อน
ฤๅสบ
มีแต่เพื่อนพลอยประจบ
เจอะซ้อง
เพื่อนงานห่อนพานพบ
ผินเปล่า ทรวงนา
ชุมแต่เพื่อนพูดขล้อง81
เคร่าตั้งตอมกิน ๚ะ
ขุนท่องสื่อ
ที่ ๑๒๔ ลากับเงา
๏ คนเดินทางผู้หนึ่งเช่าลาขี่ไปทางไกล วันนั้นเป็นวันร้อนยิ่งนัก พระอาทิตย์ส่องแสงมีกำลังกล้า คนเดินทางนันหยุดพักเข้าอาศัยร่มบังความร้อนในเงาของลา แต่เงานั้นบังได้เฉพาะแต่คนเดียว คนเดินทางกับเจ้าของลาก็ต่างคนต่างชิงกัน จนเกิดทะเลาะเถียงกันขึ้นว่าผู้ใดควรจะได้เงานั้น เจ้าของลายืนยันว่าเราให้เช่าแต่ตัวลาเท่านั้นมิได้ให้เช่าเงาด้วย คนเดินทางนั้นก็ว่าโดยแข็งแรง ว่าได้เช่าลาแล้วก็เช่าเงาด้วย ความที่ทะเลาะวิวาทกันนั้น เริ่มขึ้นด้วยถ้อยคำเถียงกันภายหลังถึงต่อยกัน ในเมื่อคนต่อคนกำลังต่อสู้กันอยู่ ลานั้นก็ออกห้อไป
ในการวิวาทกันด้วยเงา มักจะต้องเสียสิ่งซึ่งเป็นของจริงบ่อย ๆ ๚ะ๛
๑๒๔๏ สาเหตุวิวาทด้วย
ชิงเงา กันนอ
เงาใช่ของควรเนา
นิตรได้
โทษาคติเมา
มัวหมด สติแฮ
เป็นเหตุกระทำให้
สิ่งแท้พลอยสลาย ฯ
พระศรีสุนทรโวหาร82
ที่ ๑๒๕ ลากับเจ้าของทั้งปวง
๏ ลาตัวหนึ่งเป็นของคนขายผัก เจ้าของให้กินอาหารน้อยนัก แต่ให้ทำงานมากเหลือเกิน ลานั้นไปร้องต่อยุปิกเตอร์ให้โปรดให้พ้นจากการที่ทำอยู่ในเดี๋ยวนั้น แลขอให้มีนายคนอื่นใหม่ ยุปิกเตอร์เมื่อชี้แจงให้ฟังว่าจะต้องเสียในการที่ขอ ลาไม่ฟังแล้วจึ่งบังคับให้ขายไปแก่ช่างที่ทำกระเบื้อง ภายหลังไม่นานนักลาก็รู้สึกตัวว่าต้องบรรทุกหนักกว่าแต่ก่อน แลต้องทำการในที่ทำอิฐหนักขึ้นซึ่งได้ร้องขอเปลี่ยนนายใหม่อีก ยุปิกเตอร์ก็บอกกับลาว่า ครั้งนี้เป็นครั้งที่สุดที่จะยอมอนุญาตให้ตามขอ แล้วจึ่งบังคับให้ขายลาให้แก่ช่างหนัง ลานั้นก็เห็นว่าต้องตกอยู่ในมืออันร้ายนัก แลได้เห็นการที่นายทำก็ครางว่า ถ้าเราจะต้องอดอาหารเพราะนายคนหนึ่งฤๅจะต้องทำการหนัก เพราะนายคนหนึ่งเหลือเกิน ก็ยังเห็นว่าอยู่กับนายเก่าทั้งนั้นดีกว่า ที่จะให้เจ้าของใหม่เดี๋ยวนี้ไปซื้อมา นายคนนี้ถึงโดยเราจะตายก็คงทำหนังเราให้เป็นประโยชน์กับตัวเขาอีก
ความไม่รู้พอแลไม่อดทนแก่ความทุกข์ เสือกสนดิ้นรนไปนั้นเป็นเหตุให้ได้ความทุกข์หนักขึ้น
๑๒๕๏ ผู้ใดใจเร่าร้อน
รักสุข
บ่ มิเพียรทนทุกข์
ที่ช้า
ตะเกียกตะกายบุก
บักร่าย เร่เฮย
จักสบเทวศทวีกล้า
กราบสิ้นอวสาน ฯ
ขุนท่องสื่อ
/*197*/ที่ ๑๒๖ ราชสีห์ในรั้วไร่
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งเข้าไปในไร่แห่งหนึ่ง ชาวไร่จะใคร่จับตัวเอาไว้ก็ปิดประตูเสีย เมื่อราชสีห์เห็นประตูปิดดังนั้นมิอาจที่จะหนีพ้นได้ ก็โดดเข้าไปในที่ฝูงแกะ ฆ่าแกะทั้งปวงเสียแล้วก็ไปตีฝูงโค ชาวไร่บังเกิดความกลัวขึ้นจึงเปิดประตูเสีย เพื่อจะให้พ้นอันตราย เมื่อนั้นราชสีหก็รีบไปโดยเร็วเต็มที่จะไปได้ ครั้นเมื่อราชสีห์ไปพ้นแล้ว ชาวไร่ก็มีความเศร้าโศกทุกข์ร้อนด้วยความยับเยินแห่งฝูงแกะฝูงโค เมื่อนั้นภรรยาชาวไร่ซึ่งได้อยู่ที่นั้น แลเห็นการที่เป็นทุกอย่าง จึงได้ว่าอันที่จริงนั้นเป็นการสาใจเจ้าทีเดียว ทำไมเจ้าจึงคิดขังราชสีห์ไว้กับเจ้าในรั้วไร่ถึงแม้นแต่ว่าครู่เดียว เพราะเจ้าก็รู้อยู่แล้วว่าแต่เพียงเจ้าได้ยินเสียงแผดแห่งราชสีห์ในที่ไกลทีเดียว เจ้าก็จะสั่นสะท้านอยู่ในรองเท้าของเจ้าแล้ว ๚ะ๛
คิดทำอันตรายแก่ผู้เกินกำลังตนจะทนก็จะได้ความอันตรายเองก่อน (ถ่มน้ำลายรดฟ้า) ๚ะ๛
๑๒๖๏ คิดร้ายหมายมุ่งสู้
สูงศักดิ์
เกินกว่ากำลังมัก
เร่าร้อน
ขืนทนก็ตนจัก
เจอเหตุ ร้ายแฮ
หงายถ่มเขฬะย้อน
หยาดต้องตนเอง ๚ะ
ขุนท่องสื่อ
ที่ ๑๒) เมอรควิรี83กับช่างแกะรูปภาพ
๏ ครั้งหนึ่งเมอควิรี (พระพุธ) อยากจะทราบว่าตัวจะเป็นที่นับถือแห่งพวกมนุษย์ทั้งปวงอย่างไรบ้าง เพราะเหตุฉะนี้จึงได้ถือเพศเป็นมนุษย์ชาย มาเยี่ยมโรงช่างแกะรูปโดยเพศที่แปลงมานั้น ครั้นเมื่อดูรูป/*198*/ที่แกะต่าง ๆ ทั่วแล้ว จึ่งถามราคารูปยูปิเตอร์กับรูปยูโน84เป็นมเหสียูปิเตอราชินีเมืองฟ้า ครั้นเมื่อช่างแกะบอกราคาแล้ว เมอรควิรีจึงได้ชี้ที่รูปของตัวแล้วว่าแก่ช่างแกะว่าท่านคงจะต้องการราคารูปนี้มากขึ้นอีก เพราะว่าเป็นรูปนักการของเทพยดาทั้งปวง แลเป็นเจ้าของผู้ที่ให้เจ้าเป็นประโยชน์ ช่างแกะนั้นตอบว่าเอาเถิด ถ้าท่านจะซื้อทั้งสองที่ว่าก่อนนั้นแล้ว ข้าพเจ้าจะตีรูปนี้แถมให้ในราคาที่ว่าเดิมนั้น ๚ะ๛
สิ่งที่ปรารถนาจะให้ดีให้ยิ่งมักจะกลับพลาดไม่สมปรารถนา เพราะการที่คิดช่วยเกินไป ๚ะ๛
๑๒๗๏ ปรารถนาสรรพลาภทั้ง
บรรดา ศักดิ์เอย
เกินแก่ตนแส่หา
เหตุเกื้อ
ความชั่วจักนำพา
เสื่อมสวัสดิ์ ไปแฮ
เพราะไป่คิดเอื้อเฟื้อ
ฝ่าด้วยโมหันต์ ๚ะ
ขุนภักดีอาษา85
--
๑. นามกวีใช้ตามหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ ในหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ ไม่ระบุนามผู้ประพันธ์ ↩

๒. นามกวีใช้ตามหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ ในหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ ไม่ระบุนามผู้ประพันธ์ ↩

๓. คือ จูปิเตอร์ ↩

๔. คือ เขาไฮเมตตัส Hymettus ↩

๕. คือ เขาโอลิมปัส ↩

๖. กุกกุฏ แปลว่าไก่ ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยใช้ กุนกุฎ ↩

๗. นามกวีใช้ตามหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ ในหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ ไม่ระบุนามผู้ประพันธ์โคลง และในสมุดไทยเลขที่ ๑๓ มีโคลง ๒ บทโดยมีโคลงหน้าบทนี้อีก ๑ บทว่า

๏ ปรารถนาชั่วร้ายทุก	สิ่งสรรพ
คงจะลงลอยกัน	ทุกทั่ว
เฉกลูกไก่ บ ผัน ผิดที่	จับนา
แถวจิตรปราชญหากรู้	จึ่งอ้างออกแถลง ฯ ↩
๘. นามกวีใช้ตามหนังสือสมุดไทย เลขที่ ๑๓ ในหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ ไม่ระบุนามผู้ประพันธ์ ↩

๙. ส้อน คือ ซ่อน เป็นคำโทโทษ ↩

๑๐. ขล้อง คือ คล่อง เป็นคำโทโทษ ↩

๑๑. ในหนังสือสมุดไทย เดิมลงนามกวีไว้ว่า พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์ ↩

๑๒. คือ เมอร์คิวรี่ ↩

๑๓. เทพีจูโน (Juno) เทพีในตำนานเทพปกรณัมโรมันที่เทียบเท่ากับเทพีเฮราในตำนานเทพปกรณัมกรีก เป็นทั้งเป็นน้องสาวและชายาของเทพจูปิเตอร์ ↩

๑๔. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ และ ๑๓ เริ่มหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๔ เรื่องนิทานอิศปกรณัม เล่ม ๖ นิทานเรื่องที่ ๑๒๘ - ๑๓๐ ไม่มีต้นฉบับ ↩
ที่ ๑๓๑ สุนัขจิ้งจอกกับคนตัดฟืน
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งวิ่งมาหน้า สุนัขไล่เนื้อทั้งหลายตามมา พอมาพบคนตัดฟืนคนหนึ่งกำลังตัดต้นโอ๊กอยู่ ก็ว่าวอนขอให้ช่วยชี้ที่จะซ่อนให้รอดได้ คนตัดฟืนก็ซ่อนให้เข้าไปอาศัยในโรงของตัว สุนัขจิ้งจอกก็ย่องเข้าไปซ่อนอยู่ในซอกโรง พรานที่ไล่ตามมาภายหลังก็มาถึงไม่ช้านัก ถามคนตัดฟืนว่าได้เห็นสุนัขจิ้งจอกบ้างฤๅไม่ คนตัดฟืนร้องว่าไมได้เห็น แต่เวลาที่พูดนั้นชี้นิ้วไปทางในโรงที่สุนัขจิ้งจอกซ่อนอยู่จนตลอดเวลาที่พูด พรานมิทันสังเกตที่บอกใบ้ เชื่อเอาแต่วาจาแล้วก็รีบไล่ต่อไปข้างหน้า /*199*/ครั้นเมื่อสุนัขจิ้งจอกแลเห็นคนไปไกลแล้ว สุนัขจิ้งจอกก็จะไปแต่ทำไม่รู้ไม่เห็นอันใดกับคนตัดฟืนเลยทีเดียว คนตัดฟืนจึ่งเรียกด้วยคำหยาบว่าเจ้าชาติอกตัญญู ได้ชีวิตกลับไปเพราะเรา แต่อย่างนั้นจะไปจากเราแต่จะขอบใจสักคำเดียวก็ไม่มี สุนัขจิ้งจอกจึ่งตอบว่า แท้จริง ถ้าอาการกายของท่านดีเหมือนกับวาจา ถ้ามือของท่านมิได้ทรยศต่อคำที่ท่านพูด ข้าพเจ้าก็จะขอบใจท่านเป็นอย่างยิ่ง ๚ะ๛
ทำคุณใช่จะเป็นได้โดยการสักว่ากระทำ ความตั้งใจจริงแลทำจริงดอกเป็นคุณแท้ ๚ะ๛
๑๓๑๏ การห่อนสุจริตถ้อย
กายใจ ทำเอย
ห่อนนับเป็นคุณใน
โลกนี้
แม้กอปรซึ่งกรรมใด
โดยสัตย์ ธรรมนา
แสดงชื่อคือคุณชี้
ชอบให้ชนเห็น ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
ที่ ๑๓๒ พรานนกกับนกกระทาแลไก่
๏ พรานนกผู้หนึ่ง กำลังจะนั่งลงกินอาหาร ๆ นั้นมีแต่ผักต่าง ๆ อย่างเดียว ในขณะนั้นมีเพื่อนผู้หนึ่งมาหามิได้ทันรู้ ในที่ดักนกทั้งปวงก็เปล่าหมดจับนกไม่ได้ พรานนกนั้นซึ่งได้คิดจะฆ่านกกระทาด่าง ซึ่งได้หัดเชื่องแล้วเป็นนกต่อ นกกระทานั้นจึงอ้อนวอนเต็มที่เพื่อจะขอชีวิต ว่าถ้าท่านจะไปขึงข่ายดักนกต่อไปภายหน้า เมื่อไม่มีข้าพเจ้าแล้วท่านจะทำอย่างไร ฤๅใครจะเป็นผู้ร้องให้ท่านนอน ฤๅจะเรียกต่อฝูงนกทั้งปวงให้มาตามเสียง พรานนกได้ฟังดังนั้นก็ยกชีวิตให้ แล้วจึงคิดด้วยการจำเป็นจะเอาไก่หนุ่มหงอนพึ่งเต็มซึ่งเป็นไก่งามมาฆ่าแทน ไก่นั้นก็ชี้แจงอ้อนวอนด้วยถ้อยคำอันน่าสงสาร ว่าถ้าท่านฆ่าข้าพเจ้าเสียแล้ว ผู้ใดจะบอกให้ท่านทราบเวลาสว่าง อนึ่ง ผู้ใดจะปลุกท่านให้ทำงานทุก ๆ วัน ฤๅจะบอก/*200*/ท่านเมื่อถึงเวลาที่จะไปดูที่ดักสัตว์ในเวลาเช้า พรานนกจึ่งตอบว่า ที่เจ้าว่านั้นเป็นการจริง เจ้าเป็นนกดีมากในการบอกเวลาของวัน แต่ตัวข้าแลเพื่อนของข้าที่มาในนี้ จำจะต้องมีอาหารกินด้วยกัน ๚ะ๛
ความที่ต้องการโดยจำเป็นแล้วต้องไม่ฟังกฎหมาย ๚ะ๛
ที่ ๑๓๓ สุนัขป่ากับราชสีห์
๏ สุนัขป่าขโมยลูกแกะมาจากฝูงตัวหนึ่ง คาบพาไปจะพาไปยังที่อยู่ของตน ราชสีห์ตัวหนึ่งเดินมาพบในทางแคบ ราชสีห์ก็ชิงคาบลูกแกะไปจากปากสุนัขป่า สุนัขป่าก็ถอยออกไปยืนอยู่ ณ ที่ไกลพ้นอันตราย แล้วร้องไปว่าท่านเอาของ ๆ เราไปดังนี้ไม่สมควรโดยยุติธรรมเลย ราชสีห์หัวเราะประชดให้แล้วกล่าวว่า ของนี้เป็นของท่านโดยสมควรโดยยุติธรรมแล้วฤๅนะ เป็นของเพื่อนเจ้าให้ฤๅ ๚ะ๛
ผู้มิได้อยู่ในธรรมไม่มีอำนาจที่จะอาศัยความยุติธรรม ๚ะ๛
๑๓๓๏ ผู้ใดไป่ตั้งอยู่
ในธรรม
ประกอบทุจริตกำ -
เริบกล้า
ฤๅอาจจักแสดงนำ
ปวงประโยชน์ ไฉนฤๅ
อำนาจปราศจากคว้า
เป่าข้อยุติธรรม์ ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
ที่ ๑๓๔ นกมดกับนกพิราบ
๏ มดตัวหนึ่งไปกินน้ำที่ริมแม่น้ำ เพื่อจะแก้ความกระหาย น้ำเชี่ยวพัดตัวลอยไปเกือบจะจมอยู่แล้ว นกพิราบตัวหนึ่งจับอยู่บนต้นไม้ที่ยื่นออกไปในแม่น้ำจิกใบไม้ทิ้งลงไปในน้ำใกล้ตัวมด มดก็ไต่ขึ้นมาบนใบไม้นั้น ใบไม้ลอยมาถึงฝั่งพ้นอันตราย อยู่มาภายหลังไม่นานนัก พรานนก/*201*/ผู้หนึ่งมายืนที่ใต้ต้นไม้ แอบเครื่องซึ่งพาตั้งมีเหยื่อสอดขึ้นไปล่อนกพิราบซึ่งจับอยู่บนต้นไม้ มดเห็นกิริยานายพรานทราบก็เข้าต่อยเท้านายพราน เครื่องมือนั้นก็พลัดตกลงทันที นกพิราบรู้เพราะเหตุนั้นก็ได้ช่องบินไป ๚ะ๛
น้ำใจที่กตัญญูแล้วคงจะคอยหาช่องอยู่เสมอ ที่จะแสดงให้เห็นว่ารู้คุณที่มีให้ ๚ะ๛
ที่ ๑๓๕ วานรกับนายประมง
๏ วานรตัวหนึ่งเกาะอยู่บนต้นไม้สูง เห็นนายประมงทั้งหลายทอดแหลงไปในแม่น้ำ วานรนั้นก็จ้องดูการที่ทำนั้นโดยละเอียด ครั้นเมื่อนายประมงนั้นทำการไปหน่อยหนึ่ง ก็เลิกการจับปลาแลเมื่อพากันไปกินข้าวทิ้งแหไว้ที่ฝั่งน้ำ วานรซึ่งเป็นสัตว์มักจะเลียนเป็นที่สุด ลงจากยอดไม้คิดจะทำให้เหมือนนายประมงทำบ้าง จึงจับแหขึ้นแล้วโยนลงไปในน้ำ แต่นิ้วตีนของวานรนั้นติดในร่างแห เมื่อเวลาจะจมน้ำจึ่งว่ากับตัวเองว่า ตัวเราเป็นดังนี้ถูกแล้ว ธุระอะไรของเราซึ่งยังมิได้เคยจับแหเลย ฤๅมาคิดจะจับปลาดังนี้ ๚ะ๛
การที่ต้องฉิบหายเพราะทำการที่ตัวไม่รู้ไม่เคย เป็นแต่เห็นผู้อื่นทำอะไรดีก็ทำบ้างดังนี้เป็นการสมควรแล้วไม่ควรจะได้ความช่วยแลความสงสารเลย ๚ะ๛
๑๓๕๏ เห็นท่านทำสิ่งล้ำ
ตนลาน ใจเอย
ตัว บ่ เชี่ยวชาญการ
กอปรสร้าง
ประมาทหมิ่นสมุฏฐาน
ถอยสติ ตนนา
ควรรับผลพินาศข้าง
วิบัติร้อนเร้าถึง ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
/*202*/ที่ ๑๓๖ กระต่ายทั้งปวงกับกบทั้งปวง
๏ กระต่ายทั้งปวงมีความคับแคบขลาดอย่างยิ่ง เป็นธรรมดาของตัว มีความเหนื่อยหน่ายในการที่ต้องตกใจ จึงได้หนีอยู่เสมอมิได้ขาด คิดตกลงพร้อมกันเป็นใจเดียวว่าจะโดดลงจากภูเขาสูงริมน้ำให้ตกลงไปในหนองลึกภายล่าง ให้เป็นที่สุดของตัวแลระงับความลำบากเสียทีเดียว ครั้นเมื่อกระต่ายวิ่งเร่าออกไปด้วยกันตามที่คิดไว้นั้น กบทั้งปวงที่นอนอยู่ตามปากหนองทั้งรอบฝั่ง ได้ยินเสียงฝีเท้ากระต่าย ก็วิ่งแข่งกันแทรกแซงลงไปในน้ำลึกเอาตัวรอด ครั้นเมื่อกระต่ายแลเห็นกบจมหายไปดังนั้น กระต่ายตัวหนึ่งจึ่งร้องบอกพวกพ้องทั้งปวง ว่าหยุดก่อนเพื่อนเอ๋ย อย่าเพิ่งทำอย่างเช่นท่านทั้งหลายคิดนั้นเลย เพราะท่านทั้งหลายได้เห็นอยู่เดี๋ยวนี้ ว่าสัตว์ทั้งหลายซึ่งมีชีวิตยังเปนผู้ขลาดยิ่งขึ้นไปกว่าเพราะเราทั้งหลายยังมีอยู่ ๚ะ๛
ความทอดอาลัยในกายฤๅสิ่งใดว่าชั่วแท้ไม่ดีแท้ฤๅไม่ได้นั้นไม่จริง เพราะคงยังจะมีสิ่งที่เลวกว่าอยู่เสมอ ฤๅช่วงที่จะดียังคงจะมี ๚ะ๛
๑๓๖๏ เห็นชัดชั่วอื่นทั้ง
ในสกนธ์ ก็ดี
อย่าด่วนร้อนรนตน
ตื่นซ้ำ
เพราะสิ่งชั่วดีผล
จักแน่ ไฉนนา
เหตุสิ่งสูงต่ำล้ำ
ชั่วร้ายดีมี ๚ะ
ที่ ๑๓๗ ห่านกับเป็ด
๏ เศรษฐมั่งมีทรัพย์ผู้หนึ่งซื้อห่านสวอนตัวหนึ่ง ห่านตามธรรมเนียมตัวหนึ่งมาจากตลาด ตัวหนึ่งนั้นเลี้ยงปรนให้อ้วนสำหรับใส่กับข้าว ตัวหนึ่งเอาไว้สำหรับฟังร้องเพลง ครั้นเมื่อท่านตามธรรมเนียม/*203*/นั้นปรนถึงที่ควรจะฆ่า พ่อครัวจึ่งได้ไปเอาตัวในกลางคืนเป็นเวลามืด ไม่ทันสังเกตว่าตัวใดเป็นตัวใด ก็จับตัวท่านสวอนด้วยหมายว่าห่านตามธรรมเนียม ห่านสวอนมีความกลัวตาย ก็ร้องเพลงออกมาทันที เพราะฉะนั้นจึ่งทำให้รู้จักได้ด้วยน้ำเสียง รักษาชีวิตไว้ได้เพราะเพลงอันไพเราะของตัว ๚ะ๛
ความรู้ ๆ ให้จริงถึงสิ่งเดียว แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดคงเกิดผล ๚ะ๛
ที่ ๑๓๘ นางเนื้อกับราชสีห์
๏ นางเนื้อตัวหนึ่งได้ต้องถูกขับไล่หนักแต่นายพรานทั้งปวง จึ่งได้เข้าไปอาศัยอยู่ในถ้ำแห่งราชสีห์ เมื่อราชสีห์เห็นนางเนื้อเข้าไปแต่แรกซ่อนตัวเสีย ครั้นเมื่อเห็นว่านางเนื้อเข้าไปในถ้ำพ้นอันตรายแล้ว ก็กระโดดเข้าจับนางเนื้อฉีกป่นไป นางเนื้อนั้นจึ่งร้องว่ากรรมของเรา เราที่พ้นมือคนมาได้นี้ ก็เพียงแต่จะมาทอดตัวลงเข้าปากแห่งสัตว์เถื่อนเท่านั้น ๚ะ๛
ในการที่จะละหลีกการร้ายอย่างหนึ่ง จงระวังอย่าทำให้ตกลงในร้ายที่อื่นอีก ๚ะ๛
ที่ ๑๓๙ นายประมงกับปลาตัวเล็ก
๏ นายประมงคนหนึ่งเลี้ยงชีวิตด้วยประโยชน์ซึ่งได้จากแหของตัว วันหนึ่งจับได้แต่ปลาเล็กตัวเดียว เป็นผลแห่งการที่ได้ทำทั้งนั้น ปลานั้นหายใจหอบขัดอยู่แล้วกล่าวอ้อนวอนขอชีวิตว่า ท่านเจ้าขาตัวดีฉันนี้ จะได้ดีอันใดแก่ท่านได้ ราคาตัวข้าพเจ้าน้อยนี่กระไร ข้าพเจ้ามิได้โตเต็มขนาด ได้โปรดไว้ชีวิตข้าพเจ้า แลปล่อยข้าพเจ้ากลับลงไปเสียในทะเลเถิด ข้าพเจ้าก็จะเป็นปลาใหญ่สมควรแก่โต๊ะประเสริฐทั้งหลาย โดยเมื่อนั้นท่านจึงจับข้าพเจ้าใหม่ ข้าพเจ้าจะได้ทำกำไรให้แก่ท่านงาม/*204*/มาก นายประมงจึ่งตอบว่าข้ายอมจะเป็นคนโง่ทีเดียวแล้ว ช่วงที่จะได้กำไรมากข้างหน้าอันเป็นการไม่แน่นั้น ข้าจะยอมเอาที่ได้เป็นการแน่แล้วเดี๋ยวนี้ ๚ะ๛
สิบเบี้ยใกล้มือ ยี่สิบไกลมือ ๚ะ๛
ที่ ๑๔๐ พรานกับคนตัดไม้
๏ พรานคนหนึ่งไม่สู้กล้านัก เที่ยวตามหารอยราชสีห์ เขาถามชายผู้หนึ่งกำลังตัดต้นไม้โอ๊กทั้งปวงอยู่ ถามว่าได้เห็นรอยเท้าฤๅรู้ว่าที่อยู่ราชสีห์อยู่แห่งไร ชายผู้นั้นตอบว่า ข้าพเจ้าจะชี้ตัวราชสีห์เองให้ท่านในเดี๋ยวนี้ นายพรานก็กลับหน้าซีดทันที ฟันกระทบกันด้วยความกลัว ตอบว่ามิได้ ขอบใจท่านข้าพเจ้าไม่ได้ถามดังนั้น ข้าพเจ้าถามแต่รอยที่ข้าพเจ้าหาอยู่มิใช่ตัวราชสีห์ดอก ๚ะ๛
คนกล้าหาญ กล้าทั้งการที่ทำ แลกล้าทั้งถ้อยคำที่พูด ๚ะ๛
ที่ ๑๔๑ สุนัขจิ้งจอกบวม
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งอดอาหารเป็นอันมาก เห็นขนมปังกับเนื้อของคนเลี้ยงแกะทั้งปวงทิ้งไว้ในโพรงต้นโอ๊กก็คลานเข้าไปตามช่องกินอิ่มเหลือกำลัง ครั้นเมื่อกินแล้วเสร็จท้องพองเต็มที่มิอาจที่จะกลับออกมาได้ ก็ร้องครางแลบ่นพิไรด้วยความเศร้าโศกเป็นอันมาก สุนัขจิ้งจอกอีกตัวหนึ่งเดินมาได้ยินเสียงร้อง ก็เข้าไปถามเหตุที่สุนัขตัวนั้นคร่ำครวญ ครั้นเมื่อได้ทราบการที่เป็น จึ่งว่ากับสุนัขนั้นว่า เพื่อนเอ๋ย เจ้าจะต้องอยู่ในนั้นกว่าเจ้าจะเป็นเหมือนเมื่อแรกคลานเข้าไป เมื่อนั้นเจ้าจึ่งจะกลับออกมาได้ เห็นแต่โลภมิได้คิดหน้าหลังให้ตลอดก็ไม่พ้นอันตราย ๚ะ๛
ความบริบูรณ์มั่งมีย่อมเป็นเครื่อง (ฤๅ) ผูกขังสัตว์ทั้งหลาย ความบริจาคสิ่งเดียวเป็นเครื่องแก้ ๚ะ๛
/*205*/ที่ ๑๔๒ อูฐกับคนอาหรับ
๏ คนอาหรับกับพ่อค้าอูฐคนหนึ่งบรรทุกอูฐของตัวเสร็จแล้ว ถามอูฐว่าจะชอบทางไหนมาก ขึ้นเขาฤๅลงเขา น่าสงสารอุฐนั้นตอบต้องใจความว่า ท่านถามข้าพเจ้าทำไมทางที่ราบ ๆ ในป่านั้น ปิดเสียแล้วฤๅ
ทางที่จะสบายมีอยู่ ก็ไม่จำเป็นที่จะต้องแสดงความยาก ๚ะ๛
ที่ ๑๔๓ ชาวโม่กับลูกชายแลลาของเขา
๏ ชาวโม่ผู้หนึ่งกับลูกชาย จูงลาของตัวไปที่ตลาดนัดอยู่ใกล้เคียงเพื่อจะขาย ไม่ทันจะไปไกลนักพบผู้หญิงประชุมกันอยู่ที่ปากบ่อน้ำ พูดกันหัวเราะกันอยู่ที่นั่น หญิงคนหนึ่งร้องขึ้นว่า ใครจะเคยเห็นบ้างฤๅไม่คนเช่นนี้ ลาก็มีจะขี่ก็ได้แต่ไม่ขี่เดินทนลำบากมาตามหนทาง ชายแก่ได้ยินดังนั้นก็ให้บุตรขึ้นขี่ลาโดยเร็ว ตัวเดินไปข้างลาสบายดีต่อไป ทันใดนั้นก็พบชายแก่พวกหนึ่ง กำลังปรึกษาถุ้งเถียงกันอยู่ คนหนึ่งจึ่งเอ่ยขึ้นว่า นั่นแน่ะ เป็นพยานคำที่ข้าพเจ้าพูดอยู่เดี๋ยวนี้ คนทุกวันนี้มีความนับถือคนแก่เมื่อไร ท่านเห็นฤๅไม่อ้ายเด็กคนนั้นขี่ลา ส่วนพ่อที่เป็นคนแก่นั้นต้องเดิน เฮ้ย อ้ายเด็กจัญไรลงเสีย ให้คนแก่ได้พักเหนื่อยล้าแข้งขาบ้าง เมื่อได้ยินดังนี้ ชายผู้นั้นก็ให้บุตรลงเสียตัวขึ้นขี่เอง ครั้นเมื่อไปดั่งนี้ได้หน่อยหนึ่ง ก็พบผู้หญิงกับเด็กอีกพวกหนึ่ง พวกคนเหล่านั้นก็ส่งเสียงขึ้นมาพร้อมกันหลายเสียงว่า ตาแก่ขี้เกียจทำไมท่านขี่ไปบนลาได้ ส่วนลูกนิดหนึ่งน่าสงสารวิ่งเกือบจะไม่ทันข้างท่านอยู่แล้ว ฝ่ายชาวโม่ซึ่งเป็นคนใจดีก็เอาบุตรขึ้นไปนั่งลาข้างหลังตัวด้วยทันทีในเมื่อไปเกือบจะถึงเมือง ชาวเมืองผู้หนึ่งร้องถามมาว่า ข้าพเจ้าขอถามท่านหน่อยเพื่อนคนซื่อ นั้นลาของท่านเองฤๅ ชายแก่นั้นตอบว่า เออ ชาวเมืองผู้นั้นจึ่งว่า เห็นจะไม่มีผู้ใดคิดว่าอย่างนั้น เพราะแลเห็นการที่ท่านบรรทุกมัน เพราะเห็นว่าท่านทั้งสองคน ถ้าจะช่วยกันอุ้มลาไป จะยังชั่วกว่าที่ให้ลารับประทุกท่านไปทั้งสองคน ข้าพเจ้าอยากจะให้ถูกใจท่านทุกอย่าง ข้าพเจ้า/*206*/ทั้งสองอยากจะลองดู เมื่อกล่าวดังนั้นแล้ว ลงจากลาพร้อมกันกับบุตร แล้วผูกเท้าลาให้ติดกัน คิดเอาคานสอดหามขึ้นบ่า เดินขึ้นไปบนตะพานใกล้ชานเมือง การที่ทำดังนี้เป็นที่น่าสนุกซัดให้ราษฎรพากันมาดูเป็นหมู่ใหญ่ พากันหัวเราะจนลาไม่ชอบเสียงอึง แลไม่ชอบการที่ต้องผูกถือแปลกอย่างใหม่ ก็ดิ้นจนเชือกที่ผูกนั้นขาด พลัดตกจากคานแล้วเลยตกลงไปในน้ำ เมื่อเป็นดังนั้นคนแก่ก็มีความเคืองใจแลมีความอาย รีบหลีกกลับมาบ้านโดยเร็ว แลเห็นชัดว่าซึ่งคิดจะทำให้ชอบใจทั่วทุกคนนั้น กลับไม่เป็นที่ชอบใจของผู้ใดสักคนหนึ่งทั้งซ้ำเสียลาไปในการเรื่องนี้ด้วย ๚ะ๛
ธรรมดาคนทำการใดให้เป็นที่ชอบใจแต่คนทุกคนนั้นไม่อาจจะทำได้ ๚ะ๛
ที่ ๑๔๔ แมวกับหนูทั้งปวง
๏ ในเรือนแห่งหนึ่งมีหนูทั้งปวงวิ่งเต็มไปในนั้น แมวตัวหนึ่งรู้เค้าอันนี่ก็หาทางเข้าไปในนั้น แลจับหนูกินทีละตัวสองตัว หนูทั้งปวงเมื่อต้องกินไปดังนั้น ก็ต่างตัวต่างซ่อนเสียอยู่ในปล่องของตัว แมวมิอาจที่จะจับได้อีก เห็นว่าจะต้องล่อให้หนูออกมาด้วยกลอุบาย เพราะมีความประสงค์ดังนี้ จึงโดดขึ้นบนราวข้างฝาห้อยตัวลงมาแกล้งทำเป็นตายแล้ว หนูตัวหนึ่งลักมองออกมาดู เห็นแมวก็ว่าท่านผู้เป็นคนดีของข้าพเจ้า ถึงแม้นว่าท่านจะกลับตัวลงเป็นถุงแป้ง ข้าพเจ้าก็ไม่เข้าไปใกล้ท่าน ๚ะ๛
คนร้ายปรากฏแล้วถึงจะทำอย่างไรก็ยากที่จะให้คนที่เคยเข็ดนั้นกลับเชื่อได้ ๚ะ๛
ที่ ๑๔๕ หนูกับโคผู้
๏ โคผู้ตัวหนึ่งถูกหนูกัดให้ปวดบาดแผลเป็นกำลัง ก็คิดอ่านจะจับหนู ๆ ก็หนีปลงปล่องเสียก่อน พ้นอันตราย โคก็เอาเขาทั้งสองขุด/*207*/ตามรอบปล่อง หนูมองออกมาเห็นก็ลัดคลานขึ้นมา ปีนขึ้นไปบนสีข้างโคแล้วกัดเอาอีก แล้วก็หนีลงไปเสียในปล่อง โคลุกขึ้นมิรู้ที่จะทำอย่างไรก็มีความเศร้าหมองด้วยความจนใจ หนูก็ร้องออกไปเบา ๆ ว่าที่ใหญ่มิใช่จะชนะเสมอไป ก็มีเวลาอยู่บ้าง เมื่อเด็กแลต่ำจะมีกำลังที่สุดที่จำทำร้าย ๚ะ๛
(อธิบายชัดอยู่ในตัวแล้ว)
ที่ ๑๔๖ กบสองตัว
๏ กบสองตัวอยู่ห้วงน้ำแห่งเดียวกัน หัวงน้ำนั้นแห้งด้วยความร้อนในฤดูร้อน กบทั้งสองตัวนั้นก็ทิ้งที่นั้นไปหาที่อยู่ใหม่ด้วยกัน เมื่อเดินไปตามทางเผอิญพบบ่อน้ำลึกแห่งหนึ่งเต็มไปด้วยน้ำ เมื่อเห็นดังนี้กบตัวหนึ่งจึงได้ว่ากับกบอีกตัวหนึ่งว่า เราจงลงไปแล้วอยู่ในที่นี่เถิด เห็นจะเป็นได้ทั้งที่อาศัยแลมีอาหารบริบูรณ์ กบอีกตัวหนึ่งตอบด้วยความระวังมากกว่า ถ้าหากว่าน้ำหมดไปเราจะขึ้นมาจากที่ลึกนี้อย่างไร
จะทำอันใดอย่าให้ละความที่ต้องคิดถึงเหตุที่จะมาต่อไปภายหน้า ๚ะ๛
ที่ ๑๔๗ สุนัขกับพ่อครัว
๏ เศรษฐีมั่งมีทรัพย์ผู้หนึ่งจะมีการเลี้ยงใหญ่ จึ่งเชิญมิตรสหายแลคนที่รู้จักกันมาเป็นอันมาก สุนัขของเศรษฐีเห็นการนั้นเป็นโอกาส จึ่งเชิญสุนัขจรซึ่งเป็นเพื่อนของตัวว่านายเราจะมีการเลี้ยง ท่านจะได้พบอาหารอันอร่อยดีเป็นปรกติ ขอเชิญท่านมารับอาหารกับข้าพเจ้าในเวลาค่ำวันนี้ สุนัขที่ต้องเชิญนั้นก็มาตามกำหนดนัด ครั้นเมื่อมาเห็นตระเตรียมการรับแขกเลี้ยงกันเป็นการใหญ่ดังนั้น ก็ว่าด้วยความยินดีในใจว่าเรามีความยินดียิ่งนักที่ได้มา เรามิได้พบช่องอย่างนี้บ่อย ๆ เราจะอุตส่าห์กินเสียให้พอที่จะคุ้มไปได้สองเวลาทั้งวันนี้แลพรุ่งนี้ เมื่อกำลังนึกชมวาสนาตัวอยู่ดังนั้น ก็กระดิกหางเหมือนกับจะแสดงความชอบใจแก่เพื่อน ฝ่ายพ่อครัว/*208*/เห็นสุนัขวิ่งไขว่ตามถ้วยจาน ก็จับรวบเท้าหน้าเท้าหลังหมดแล้วโยนลงไปทางหน้าต่าง มิได้มีทางอันใดเลย เมื่อสุนัขนั้นตกลงมายังแผ่นดินโดยกำลังแรง ลุกขึ้นเดินกะโผลกกะเผลกร้องด้วยเสียงดังยิ่งนัก สุนัขทั้งปวงตามถนนได้ยินเสียงร้องในทันใดนั้น ก็มาหาแลไต่ถามว่าไปกินอร่อยสบายอย่างไรบ้าง สุนัขนั้นตอบว่าเราบอกท่านตามจริง เรากินน้ำองุ่นมากเหลือเกิน จนจำอะไรไม่ได้สักสิ่งหนึ่ง เราไม่รู้ว่าเราออกมาจากเรือนอย่างไร ๚ะ๛
แขกที่ไม่ได้เชิญ ห่าง ๆ ที่จะได้รับการต้อนรับดี ๚ะ๛
ที่ ๑๔๘ โจรทั้งปวงกับไก่
๏ โจรจำพวกหนึ่งทำลายเข้าไปในเรือน มิได้พบสิ่งอันใดมีแต่ไก่ตัวเดียว ก็ลักเอามาแล้วรีบไปโดยเร็วเมื่อกำลังที่จะไปได้ ครั้นเมื่อถึงบ้านโจรจะลงมือฆ่าไก่ ไก่จึ่งขอชีวิตว่า ขอให้ท่านงดข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้ามีประโยชน์แก่มนุษย์มากนัก ข้าพเจ้าปลุกให้เขาลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน โจรทั้งหลายจึ่งตอบว่าเพราะเหตุนั้นทีเดียวทำให้เราจำต้องฆ่าเจ้ามากขึ้น เพราะว่าเมื่อเจ้าปลุกเพื่อนของเจ้าให้ตื่น เจ้าเป็นผู้ตัดทางธุระของเราทั้งหลายให้เป็นที่สุดเสียทีเดียว ๚ะ๛
ผู้ป้องกันรักษาความดีทั้งหลาย ย่อมเป็นที่เกลียดชังของผู้ที่มีน้ำใจร้าย ๚ะ๛
ที่ ๑๔๙ ราชสีห์กับหมีแลสุนัขจิ้งจอก
๏ ราชสีห์กับหมีจับลูกแพะพร้อมกันขณะเดียว ต่างตัวต่างสู้กันด้วยความโกรธเพื่อชิงกันเป็นเจ้าของลูกแพะนั้น ครั้นเมื่อต่อสู้กันโดยมีความกลัวเป็นสามารถดังนั้น ต่างตัวต่างอ่อนลงด้วยกันเพราะสู้กันมา/*209*/ช้านาน ต่างตัวต่างทอดตัวลงนอนด้วยความสิ้นแรง สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งได้ไปเดินอยู่รอบ ๆ ท่าง ๆ เป็นหลายเที่ยว เห็นสัตว์ทั้งสองนอนเหยียดอยู่กับแผ่นดิน ลูกแพะวางอยู่ในหว่างกลางไม่มีผู้ใดจับต้อง ก็วิ่งเข้าไประหว่างสัตว์ทั้งสอง คาบลูกแพะพาวิ่งไปโดยเร็วเต็มกำลังที่จะวิ่งไปราชสีห์กับหมีแลแห็นดังนั้น แต่ไม่สามารถที่จะลุกขึ้นได้ ก็กล่าวว่ากรรมมาถึงเราทั้งสอง เราต่อสู้กันออกแรงด้วยกันและกันก็เพียงแต่จะช่วยให้ช่องแก่สุนัขจิ้งจอกเท่านั้น ๚ะ๛
บางทีก็มีผู้หนึ่งเป็นผู้ทำงานทั้งหมด แต่ผู้หนึ่งเป็นผู้ได้กำไร ๚ะ๛
ที่ ๑๕๐ ชาวนากับสุนัขจิ้งจอก
๏ ชาวนาคนหนึ่งมีความพยาบาทสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งมาช้านาน ด้วยสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นเคยมาปล้นไก่ในเล้าของตัว ภายหลังก็จับได้อยากจะใคร่แก้แค้นให้เต็มในความปรารถนา จึงเอาปอชุบน้ำมันผูกหางแล้วเอาไฟจุด สุนัขจิ้งจอกถูกเคราะห์แปลกมาใหม่ดังนี้ ก็วิ่งเข้าไปในนาของชาวนาผู้ที่จับนั้น ในขณะนั้นเป็นเวลาข้าวสุกแก่ควรเกี่ยว แต่ชาวนานั้นเลยมิได้เกี่ยวข้าวในปีนั้น กลับมาบ้านด้วยความเสียใจแลเจ็บใจนัก ๚ะ๛
ความโกรธปิดความพิจารณาเสียได้ (ฤๅ) ทุกขโตทุกขถานํ ตามแต่จะเห็นกัน ๚ะ๛
ที่ ๑๕๑ วานรเต้นรำทั้งปวง
๏ เจ้าองค์หนึ่งมีวานรหลายตัวฝึกให้เต้นรำ วานรนั้นเป็นธรรมดาช่างเลียนคนทำการต่าง ๆ เพราะดังนั้นวานรทั้งปวงนั้น แสดงตนให้เห็นว่าเป็นศิษย์สอนง่าย ครั้นเมื่อแต่งตัวด้วยเสื้อผ้าอันงาม แลสวมหน้ากากก็เต้นรำเหมือนข้าราชการจะทำได้ การที่เล่นนั้นได้รับการแสดงความชอบใจเนือง ๆ ต่อ ๆ กันไปเป็นอันมากจนถึงเวลาหนึ่งข้าราชการผู้หนึ่ง/*210*/คิดปรารถนาจะทำให้เสีย จึงควักถั่วออกจากกระเป๋าเสื้อฟายมือหนึ่งโยนไปให้วานรบนโรงที่เล่น ครั้นเมื่อวานรได้เห็นถั่วก็ลืมการเต้นรำกลับจากละครลงเป็น (เหมือนกับที่มันทั้งปวงเป็นจริง ๆ) วานรแล้วกระชากหน้ากากออกเสีย อีกเสื้อของตัว ต่างเข้าสู้กันแลกันแย่งถั่ว การที่ดูเต้นรำก็เป็นอันเลิกกันในขณะที่คนซึ่งมาดูหัวเราะมาก แลเยาะเย้ยเป็นการดูถูก ๚ะ๛
การที่เอาของที่ไม่ดีจริงมาขืนใช้จะให้เป็นดี มักจะต้องความอันตรายแต่ศัตรูโดยไม่ลำบาก ๚ะ๛
๑๕๑๏ ของจริงสิ่งประเสริฐต้อง
จำดี
ใครจะอาจกดกระวี
ชั่วไซร้
ละโฉดเครื่องเมธี
สรวมอาตม ออกฤๅ
อมิตรคิดตัดได้
แต่ด้วยถูกเดียว ๚ะ
ที่ ๑๕๒ นกซีคลอกับเหยี่ยว
๏ นกนางนวลตัวหนึ่งกลืนปลาตัวใหญ่เกินไป กระเพาะชั้นล่างแตกนอนอยู่กับฝั่งจะตาย เหยี่ยวตัวหนึ่งแลเห็นนกนางนวล ร้องมาว่าเจ้าได้รับโชคร้ายของเจ้าดั่งนี้ควรยิ่งนัก เพราะเป็นนกในอากาศ ไม่มีธุระอันใดที่จะไปหาอาหารในทะเล ๚ะ๛
ทุก ๆ คนจะต้องเต็มใจระวังแต่ธุระของตัวเอง ๚ะ๛
ที่ ๑๕๓ นักปราชญ์ทีโลโซเฟอ86กับมดทั้งปวงแลเมอร์คิวรี
๏ นักปราชญ์ทีโลโซเฟอผู้หนึ่ง แลไปดูจากฝั่งเห็นกำลังเรือกำปั่นแตกลูกเรือแลคนโดยสารจมน้ำด้วยกันหมด ก็นึกติเตียนต่อความไม่เป็น/*211*/ยุติธรรมแห่งผู้ซึ่งเหมือนกับว่าเป็นพระเจ้า ซึ่งบางทีจะมีความหมายเฉพาะจะทำเฉพาะคนที่มีโทษผิดมากซึ่งไปในเรือนั้นแต่คนเดียว ปล่อยให้คนที่ไม่มีความผิดทั้งปวงพลอยจมด้วยเป็นอันมาก เมื่อกำลังนึกกลุ้มอยู่ด้วยเรื่องนี้ ไม่ได้รู้ว่าต้องแวดล้อมอยู่ในกองทัพมดทั้งปวง เพราะไปยืนอยู่ที่ปากรังมดทั้งหลาย มดตัวหนึ่งไต่ขึ้นไปกัดเอา นักปราชญ์ผู้นั้นก็กระทืบเท้าให้มดทั้งปวงตายทันที ในขณะนั้นเมอร์คิวรี่ก็มาแสดงตนแล้วเอาไม้เคาะนักปราชญ์นั้นให้รู้ตัว แล้วกล่าวว่าเจ้าฤๅจะตั้งตัวเองเป็นตระลาการว่าด้วยพระเจ้าทีเดียว เมื่อตัวเจ้าเองยังทำกับมดซึ่งเป็นที่น่าสงสารเหล่านี้ด้วยว่าการอย่างเดียวกันกับที่ว่านั้น ๚ะ๛
๏ ตัวไม่ดีเองเป็นธรรมดาจะติเตียนคนอื่นที่เป็นเหมือนกับตัวอย่างไรได้ ๚ะ๛
ที่ ๑๕๔ คนเดินทางกับเคราะห์
๏ คนเดินทางผู้หนึ่งอ่อนเปลี้ยด้วยเดินทางไกล นอนลงที่ปากบ่อน้ำลึกด้วยความเหนื่อย ที่นอนนั้นใกล้น้ำสักนิ้วเดียวก็จะตกลงไป มีคำกล่าวว่าเทพธิดา ซึ่งเป็นผู้รักษาโชคแลเคราะห์ออกมาหาปลุกให้ตื่นขึ้นจากหลับ แล้วกล่าวแก่คนเดินทางนั้นว่า ท่านผู้เป็นคนดีจงตื่นขึ้น ถ้าท่านตกลงไปในบ่อ โทษจะตกอยู่แก่เรา ๆ จะต้องเสียชื่อในหมู่มนุษย์ทั้งปวง เพราะเราทราบว่าเมื่อมนุษย์ทั้งปวง เมื่อต้องเหตุร้ายแล้วมักยกโทษเอาเรา ถึงโดยว่าเหตุนั้นจะเป็นเพราะความฟุ้งซ่านของตัวเองก็ดี แต่ที่จริงนั้นเขาหาใส่ตัวเองทั้งนั้น ๚ะ๛
คนทุก ๆ คนย่อมเป็นผู้ปกครองเป็นเจ้าของเคราะห์โชคของตัวเอง ถึงมาตรว่าคนหนึ่งจะมากบ้างคนหนึ่งจะน้อยบ้าง ๚ะ๛
/*213*/ที่ ๑๕๕ สุนัขจิ้งจอกกับเสือดาว
๏ สุนัขจิ้งจอกกับเสือดาวเถียงกัน ว่าสองตัวใครจะงามกว่ากัน เสือดาวอวดลายของตัวต่าง ๆ ซึ่งประดับตามหนังทีละแห่งละแห่ง สุนัขจิ้งจอกจึงห้ามแก่เสือว่าเรางามกว่าท่านมาก เพราะมิได้ประดับให้ร่างกาย เรางามในน้ำใจ ๚ะ๛
ผู้ที่ไม่มีสิ่งใดจะอวดมักจะเอาสิ่งที่เห็นไม่ได้มาอวด ๚ะ๛
๑๕๕๏ เสือดาวว่าจิ้งจอก
หางาม ไม่เฮย
ข้าอวดตัวลายลาม
พร่างพร้อย
จิ้งจอกว่าตูทราม
จริงอยู่
แต่เรี่ยมกว่าเจ้าร้อย
ส่วนน้ำใจงาม ๚ะ87
ที่ ๑๕๖ ราชสีห์กับกระต่าย
๏ ราชสีห์ไปพบกระต่ายตัวหนึ่ง กำลังหลับสนิทที่ ๆ เคยนอน ราชสีห์นั้นพอจะลงมือจับ มีเนื้อผู้หนุ่มงามตัวหนึ่ง เดินเหย่า ๆ มาข้างนั้น ราชสีห์ก็ทิ้งกระต่ายเสียตามเพื่อไป กระต่ายได้ยินเสียงนั้นตกใจตื่นขึ้นก็วิ่งไปเสียโดยเร็ว ราชสีห์ตามเนื้อไปไกลจับหาได้ไม่ ก็กลับมาจะกินกระต่าย ครั้นเมื่อมาพบกระต่ายวิ่งหนีไปเสียด้วยแล้ว ก็กล่าวว่าสาใจเราทีเดียวที่ได้ละอาหารที่เราได้อยู่ในมือแล้ว เพราะเห็นแต่โอกาสอันจะได้มากกว่า ๚ะ๛
โลภมากต้นทุนก็หายปลายทุนก็หลุด ๚ะ๛
ที่ ๑๕๗ ชาวบ้านนอกกับนกอินทรี
๏ ชาวบ้านนอกผู้หนึ่ง ไปพบนกอินทรีติดอยู่ในเครื่องดัก มีความพิศวงเห็นดีในนกนั้นมากก็ปล่อยเสียให้พ้นภัย นกอินทรีนั้นมิได้สำแดง/*214*/ให้เห็นว่าเป็นสัตว์ไม่คิดถึงบุญคุณผู้ปล่อย เพราะเมื่อเห็นว่าชาวบ้านนอกผู้นั้นนั่งอยู่ริมกำแพงซึ่งเป็นที่ไม่ไว้ใจได้ ก็บินเข้าไปเฉี่ยวห่อผ้าซึ่งวางบนศีรษะด้วยกรงเล็บโดยเร็ว เมื่อชายผู้นั้นลุกขึ้นไล่ตามนกอินทรีก็ปล่อยห่อผ้าลงมาให้จิก ชาวบ้านนอกนั้นหยิบห่อผ้าแล้วก็กลับไปที่เดิม พบกำแพงที่ตัวนั่งอยู่ใกล้นั้นพังทลายลงถึงแผ่นดิน ชายนั้นก็เห็นเป็นการอัศจรรย์มาก ซึ่งนกอินทรีได้สนองคุณ ซึ่งเขาได้ช่วยแต่นกอินทรีนั้น ๚ะ๛
คุณที่กระทำแก่สัตว์ติรถาน ก็น้อยหนักที่จะเป็นกรรมอันสูญเปล่า88 ๚ะ๛
--
๑. หมายถึง นักปรัชญา (Philosopher) ↩

๒. โคลงสุภาษิตบทนี้ พิมพ์ตามโคลงสุภาษิตในภาพปักเครื่องตั้งงานพระเมรุ ↩

๓. ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๕ นิทานอิสป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๗ สอบเทียบกับหนังสือสมุดไทยเล่ม ๑๔ ↩
ที่ ๑๕๘ รูปเมอรควิรี่กับช่างไม้
๏ มีคนหนึ่งเป็นคนจน หากินด้วยเป็นช่างไม้ มีรูปเมอรควิรี่ทำด้วยไม้รูปหนึ่ง ก็บูชาเซ่นสรวงที่หน้านั้นทุกวันทุกวัน ขอให้รูปนั้นทำให้มั่งมี แต่ถึงว่าขออยู่ดังนี้เสมอก็ยิ่งจนลงจนลง จนภายหลังมีความโกรธมาก ก็เอารูปนั้นลงเสียจากที่ตั้ง แล้วเอากระแทกเข้ากับฝาผนัง ครั้นเมื่อหัวรูปนั้นหักออก ทองคำก็ไหลออกมา ช่างไม้นั้นก็รีบโดยเร็ว แล้วว่าเออเราหมายว่าท่านจะกลับกลายเสียทีเดียว ไม่ทำให้ต้องตามสมควรเล่า เพราะเมื่อเรานับถือไหว้กราบท่านอยู่ เรามิได้มีผลประโยชน์อันใดที่จะเก็บได้ แต่เดี๋ยวนี้เราทำไม่ดีต่อท่าน เราได้ความอิ่มเอิบไปด้วยมั่งมีเป็นอันมาก ๚ะ๛
ตีความเป็นสุภาษิตไม่ได้
แต่ตีเอาตามรูปความเห็นว่า ผู้ที่ไม่ทำดีตอบแก่ผู้ที่ทำความดีแก่ตน ก็มักจะต้องทำความดีแก่ผู้ที่คิดร้ายทำร้ายแก่ตน ฯ
……...ลาภแลมิใช่ลาภอันใด หากจะเป็นไปด้วยกรรมแลเคราะห์โชคของตัวเอง ไม่เป็นไปด้วยการขอร้องบนบานเจ้านายผู้ศักดิ์สิทธิ์ แสวงหาขวนขวายให้ยิ่งกว่าธรรมดาที่ควรหาได้ ฯ
/*215*/ที่ ๑๕๙ โคผู้กับแพะผู้
๏ โคผู้ตัวหนึ่งหนีราชสีห์เข้าไปในถ้ำแห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นที่ชาวเลี้ยงแกะเคยอยู่มาแต่ก่อน แพะผู้ตัวหนึ่งเหลืออยู่ในนั้นตัวหนึ่ง ก็เข้าขวิดชนโคด้วยเขาทั้งสองโดยแข็งแรง โคจึงว่ากับแพะโดยคำเฉย ๆ ว่า เจ้าจะชนสักเท่าไรก็ชนไปตามชอบใจเจ้าเถิด เรามิได้กลัวเจ็บ เรากลัวราชสีห์ดอก ขอให้สัตว์ร้ายใหญ่ไปเสียสักครั้งหนึ่ง เราจะให้เจ้ารู้โดยเร็วว่าแรงของแพะอย่างไรแรงของโคอย่างไร ๚ะ๛
๏ การเอาเปรียบเพื่อนกันในเวลาที่คับแค้น แสดงให้เห็นว่าเป็นความคิดอันชั่วร้าย ๚ะ๛
พระยาราชวรานุกูล89
ที่ ๑๖๐ ตะเกียง
๏ ตะเกียงใบหนึ่งเต็มไปด้วยน้ำมันจนมากเกินไป ไฟก็โพลงมากนัก ตะเกียงนั้นอวดตัวว่าทำให้สว่างได้มากกว่าพระอาทิตย์ ขณะนั้นลมพัดวูบมาทันที ไฟก็ดับในทันใดนั้น เจ้าของก็จุดขึ้นใหม่ แล้วกล่าวว่าอย่าอวดต่อไปดังนี้ อนึ่งแต่นี้ต่อไปภายหน้าจงเต็มความปรารถนาเพียงให้ความสว่างโดยเงียบ ๆ เถิด แลเจ้าจงรู้เสียว่า แต่ชั้นดาวทั้งปวงก็ไม่ต้องจุดใหม่ ๚ะ๛
คำอวดอ้างคุมเหงตนเกินกว่าที่มีจริง ๆ คำที่อวดเปล่านั้นก็คงปรากฏให้เห็น ๚ะ๛
ขุนพินิจจัย90
/*216*/ที่ ๑๖๑ ราชสีห์กับสุนัขจิ้งจอกแลลา
๏ ราชสีห์กับสุนัขจิ้งจอกตกลงเข้ากัน ว่าจะช่วยกันและกันในการไล่สัตว์ ได้มากแล้วกลับมาจากป่า ราชสีห์ก็ขอให้ลาเป็นผู้แจกส่วนให้แก่ผู้ที่ได้สัญญากันทั้งสามตามสมควรแก่ผู้ที่จะได้เป็นส่วน ๆ ลาก็อุตสาหะแบ่งปันโดยความระวัง แบ่งอาหารนั้นออกเป็นส่วนเท่า ๆ กัน แล้วขอโดยสุภาพให้สัตว์ทั้งสองเลือกก่อน ราชสีห์ก็ฉุนขึ้นด้วยความโกรธจับลากินเสียแล้วขอให้สุนัขจิ้งจอกมีความปรานีแก่เราช่วยแบ่งส่วนใหม่ สุนัขจิ้งจอกก็เอาสัตว์ทั้งปวงที่ได้ฆ่ามาแล้วนั้นซ้อน ๆ กันขึ้นเป็นกองใหญ่ เหลือไว้
ส่วนตัวเองแต่อย่างน้อยที่สุดสักคำเดียว ราชสีห์นั้นก็ถามว่าใครสอนท่านเพื่อนผู้ประเสริฐของเราในวิชาที่จะแบ่งปันอย่างนี้ ท่านทำดีทีเดียวมิได้มีความเสียหายเลย สุนัขจิ้งจอกตอบว่าข้าพเจ้าเรียนจากลา ด้วยได้เห็นเหตุการณ์ที่ต้องเป็นมาแล้ว ๚ะ๛
๏ ผู้ซึ่งได้เรียนรู้จากที่เห็นผู้อื่นเป็นอันตราย เป็นผู้มีความสุขหนอ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าสวัสดิประวัต
ที่ ๑๖๒ ขุนนางศีรษะล้าน
๏ ขุนนางผู้หนึ่งศีรษะล้านใส่ผมทำใหม่ออกไปเที่ยวไล่สัตว์ พอลมพัดกระโชกมาหมวกแลผมก็ปลิวไป เมื่อเป็นดังนี้เพื่อนฝูงทั้งปวงก็พากันหัวเราะด้วยเสียงอันดังต่อ ๆ กันไป ขุนนางผู้นั้นก็รั้งบังเทียนม้าไว้ แล้วหัวเราะทำสนุกไปในการที่ล้อนั้นด้วย แล้วกล่าวว่าอัศจรรย์อันใดกับผมที่มิใช่ของข้าพเจ้าจะปลิวไปจากข้าพเจ้า แต่เจ้าของเดิมของผมนั้นเองมันยังมาเสียจากได้ ยังว่าผมนั้นเกิดมาพร้อมกับเจ้าของด้วยกัน ๚ะ๛
/*217*/ช่วยปกปิดโทษผู้ที่ทำความชั่วคงจะต้องคำซักเมื่อการนั้นจำเป็นต้องปรากฏ ๚ะ๛
ขุนพินิจจัย
ที่ ๑๖๓ คนเลี้ยงแกะกับสุนัข
๏ คนเลี้ยงแกะผู้หนึ่งต้อนแกะเข้าเป็นฝูงในเวลาค่ำ เกือบจะต้อนสุนัขป่าเข้าไปด้วย สุนัขเลี้ยงเห็นดังนั้นจึงเตือนว่านาย ถ้านายปล่อยสุนัขป่าเข้าไปอยู่ในฝูง จะหมายว่าแกะทั้งปวงจะรอดอันตรายอย่างไรฤๅ ๚ะ๛
คนร้ายกับคนดีอยู่ด้วยกันไม่ได้ ๚ะ๛
ขุนพินิจจัย
ที่ ๑๖๔ ต้นโอก91ทั้งปวงกับจูปิเตอร์
๏ แต่กาลปางก่อนมา ต้นโอกทั้งปวงมิได้เป็นต้นไม้ใหญ่ เป็นแต่ไม้กอเล็ก ๆ มิได้มีความพอใจที่ตัวต้นต่ำดังนั้น จึงขอต่อยูปิดเตอให้ขยับต้นให้สูงแลขยับอ้อมให้ใหญ่ขึ้น ยูปิดเตอชี้แจงห้ามปรามว่า ถ้าได้สมความประสงค์แล้ว ภายหลังจะมีความเสียใจ ต้นโอกมิฟังแล้ว จึงได้ให้ลำต้นสูงใหญ่เหมือนทุกวันนี้ อยู่มาภายหลังหลายปี ต้นโอ๊กขึ้นไปทำคำร้องต่อยูปิดเตอว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายต้องทนความหนักแห่งชีวิตไม่มีประโยชน์อันใดในบรรดาต้นไม้ที่งอกอยู่ทั้งปวงแล้ว ข้าพเจ้าทั้งหลายต้องเป็นผู้มีความกลัวขวานอย่างยิ่งติดต่อกันอยู่เสมอ ยูปิดเตอจึงตอบว่าทั้งปวงควรจะตอบใจตัวเอง ในการที่เจ้าจะต้องรับเคราะห์เท่านั้น เพราะตัวเจ้าไม่ได้/*218*/ทำเป็นเสาใหญ่เสาเล็กอย่างเอก แลมีได้ทำให้ตัวเจ้ามีประโยชน์แก่ช่างไม้แลชาวไร่นาทั้งปวง ขวานก็จะไม่ถูกรากเจ้าบ่อย ๆ ๚ะ๛
คนมีอำนาจวาสนาแลมีทรัพย์มากย่อมมีศัตรูมาก ๚ะ๛
ขุนพินิจจัย
ที่ ๑๖๕ กระต่ายกับสุนัขไล่สัตว์
๏ สุนัขไล่เนื้อตัวหนึ่งไล่กระต่ายขึ้นจากที่อยู่ เมื่อสุนัขนั้นวิ่งไปไกลแล้วก็หยุดเสีย คนเลี้ยงแพะผู้หนึ่งเห็นสุนัขหยุดก็ร้องล้อว่า ในการวิ่งของสัตว์สองตัวนี้แล้ว ตัวเล็กเป็นอย่างเอก สุนัขจึงตอบว่าท่านไม่เห็นว่าผิดกันอย่างไรในระหว่างข้าพเจ้าทั้งสอง ข้าพเจ้าวิ่งนั้นเพื่ออาหารมื้อเดียว ข้างเขาวิ่งเพื่อเอาชีวิตรอดก็ต้องผิดกันอยู่เอง ๚ะ๛
ความจำใจทำกับตั้งใจทำย่อมผิดกันเป็นธรรมดา ๚ะ๛
๑๖๕๏ ผู้ใดประกอบกิจด้วย
เต็มใจ
จักกระทำอันใด
ห่อนช้า
ผิจำจิตกิจไฉน
จักลุ พลันนา
มักจักชวนเฉื่อยล้า
เล่ห์นี้ธรรมเนียม ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร
ที่ ๑๖๖ ต้นโอกกับคนตัดไม้ทั้งปวง
๏ คนตัดไม้ทั้งปวงตัดต้นโอกบนเขาแล้วผ่าเป็นซีก ๆ เอากิ่งโอกนั้นเองทำเป็นลิ่มแทรกหว่างไม้ที่ผ่ามาแล้ว เพื่อจะช่วยแรงคนงานทั้งปวง ต้นโอ๊กถอนใจใหญ่แล้วว่า ที่ขวานฟันต้นเรานั้น เรามิได้มีความน้อยใจ /*219*/แต่มีความเจ็บใจด้วยต้องฉีกเป็นซีกไปเพราะลิ่มทั้งปวง ซึ่งทำด้วยกิ่งของเราเอง ๚ะ๛
๏ ความพินาศอันตรายซึ่งเกิดมาแต่ลูกหลานของเราเอง เป็นอันยากที่จะทนได้ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ
ที่ ๑๖๗ ตัวต่อกับงู
๏ ต่อตัวหนึ่งจับบนศีรษะงูแล้วต่อยด้วยเหล็กในเป็นแผลมิได้ถอนเลย งูนั้นจะตายได้ความลำบากอย่างยิ่ง มิรู้ที่จะคิดอ่านอย่างไรให้รอดพ้นศัตรูได้ ฤๅจะไล่ให้พ้นไปเสียก็ไม่ได้ แลเห็นเกวียนบรรทุกหนักด้วยไม้เดินมาทางนั้น ก็คลานเข้าไปเพื่อจะเอาศีรษะรองล้อทั้งปวง แล้วกล่าวว่า ตัวเราแลศัตรูของเราจนถึงความฉิบหายเสียด้วยกันดังนี้เถิด ๚ะ๛
ศัตรูที่สิ้นความคิดมักไม่คิดชีวิตในการที่จะแก้แค้น ๚ะ๛
๑๖๗๏ หมู่รณจนจิตต้อง
ผจญภัย
มักไป่คิดอาลัย
ชีพม้วย
เขาประทุษฉันใด
จักตอบ แทนนา
ถึงจักวายชีพด้วย
เหตุแก้แค้นควร ๚ะ
๑๖๗๏ หมู่รณจนจิตเข้า
ขับขัน
จักหลีกจักหนีกัน
ห่อนพ้น
จำจิตคิดประจัญ
ประจวบชีพ วายนา
คงรับคงรุกร้น
รีบสู้สุดตัว ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร
/*220*/ที่ ๑๖๘ นกยูงกับนกกระเรียน
๏ นกยูงตัวหนึ่งพบนกกระเรียนก็แผ่หางงามอย่างยิ่ง แลล้อเป็นการเยาะเย้ยนกกระเรียนซึ่งเป็นสีเทา แล้วกล่าวว่าเราแต่งตัวเหมือนกับเจ้าแผ่นดินด้วยสีทองแลสีม่วงกับสีต่าง ๆ อย่างสีรุ้ง ส่วนปีกของเจ้าไม่มีสีอะไรแต่สักอย่างเดียว นกกระเรียนตอบว่าจริง แต่เราบินสูงเสมอฟ้าส่งเสียงไปถึงดาวทั้งปวง ส่วนเจ้าเดินอยู่กับแผ่นดินเหมือนกับไก่ ปนอยู่ในนกที่โสโครกทั้งปวง ๚ะ๛
๏ งามแต่ขนมิได้ทำให้เป็นนกดีได้ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ
ที่ ๑๖๙ ไก่กับไข่ทองคำ
๏ ชาวบ้านนอกกับเมียมีนางไก่ตัวหนึ่งใข่เป็นทองคำวันละใบเสมอทุกวัน ผัวเมียคู่นั้นคะเนเห็นว่าไก่ตัวนั้นคงจะมีทองแท่งใหญ่อยู่ภายใน จึงได้ฆ่าไก่เพื่อจะเอาทองนั้น ครั้นเมื่อฆ่าแล้ว เขาทั้งสองก็มีความพิศวงด้วยมิได้เห็นว่าไก่นั้นผิดจากธรรมดาของไก่อื่นเลย ผ้วเมียคู่นั้นหมายใจว่าจะมั่งมีในครั้งเดียว ก็เสียสิ่งซึ่งได้เป็นแน่อยู่ทุกวันนั้นไปด้วย ๚ะ๛
โลภมากลาภหาย
๑๖๙๏ ผู้ใดใจโลกล้น
ลามปาม
ได้หนึ่งจักเอาสาม
สี่ห้า
ไป่คิดถ่อมตนลาม
โลกล่วง ละเมิดนอ
มักจักลอยหลุดคว้า
หนึ่งซ้ำพลอยสูญ ๚ะ
๑๖๙๏ ผัวเมียไก่ไข่ให้
เป็นทอง
วันละใบใจปอง
ลาภล้ำ
จับไก่ผ่าอกมอง
หาแห่ง ทองนา
ทอง บ่ ได้ไก่ซ้ำ
พืชสิ้นสูญฟอง ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร
/*221*/ที่ ๑๗๐ ลากับกบ
๏ ลาตัวหนึ่งต้องบรรทุกฟืนข้ามหนอง เมื่อข้ามไปถึงกลางน้ำเท้าเหยียบผิดพลาดล้มลงมิอาจที่จะลุกขึ้นได้ด้วยความหนักแห่งของที่บรรทุก ลานั้นก็ครางหนักทีเดียว กบบางจำพวกที่เคยอยู่ในหนองได้ยินเสียงคร่ำครวญดังนั้นจึงว่า ถ้าท่านต้องอยู่ในที่นี้เสมอเหมือนกับเราจะอย่างไร แต่เพียงหกล้มลงในน้ำเท่านี้ก็ต้องบ่นด้วยฤๅ ๚ะ๛
๏ คนเรามักจะบ่นเนือง ๆ ที่จะทนความลำบากเล็กน้อยไม่ใคร่จะได้ เหมือนกับทนอันตรายใหญ่ ๆ ทั้งปวง ๚ะ๛
พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ
ที่ ๑๗๑ นกกากับนกแก
๏ นกกาตัวหนึ่งมีความริษยานกแก เพราะถือกันว่านกแกนั้นเป็นนกสำหรับบอกลางไม่ดี ย่อมเป็นที่คนทั้งปวงสังเกต โดยกิริยาที่บินหนีว่าเป็นดีฤๅชั่วต่าง ๆ ในเหตุผลที่จะมีต่อไปข้างหน้านั้น ครั้นเมื่อนกกาเห็นคนเดินทางทั้งปวงเดินมา ก็บินขึ้นไปบนต้นไม้จับลงที่กิ่งไม้อันหนึ่งแล้วร้องเป็นอันดังเต็มเสียง คนเดินทางเหลียวหน้าไปตามเสียง มีความพิศวงว่าจะมีลางล่วงหน้าอย่างไร คนหนึ่งจึงได้ว่ากับเพื่อนกันว่าเราเดินทางไปเถิด เพราะเป็นแต่เสียงการ้องดอกท่าน จงทราบเถิดว่าเสียงกานี้ไม่มีลางอันใด ๚ะ๛
ผู้ใดถือเอาเพศแลกิริยาซึ่งมิใช่เป็นเพศของตัว เป็นเหมือนหนึ่งทำตัวให้เป็นที่เขาหัวเราะเยาะ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ
/*222*/ที่ ๑๗๒ ตั้นไม้ทั้งปวงกับขวาน
๏ ชายผู้หนึ่งเข้าไปในป่าขอต้นไม้ทั้งปวงให้ช่วยหาด้ามขวานให้สักอันหนึ่ง ต้นไม้ทั้งปวงก็ยอมทำตามคำขอให้ต้นแอช (เป็นไม้เหนียว) รุ่นต้นหนึ่ง ครั้นเมื่อชายนั้นได้ไม้ใหม่ทำด้ามติดกับขวานแล้ว ในประเดี๋ยวนั้นก็ลงมือใช้ฟันต้นไม้ใหญ่งามในป่าล้มโดยเร็ว ต้นโอกเก่าต้นหนึ่งก็มีความเศร้าโศกรำพันต่อเพื่อนทั้งปวงเมื่อช้าเกินไปเสียแล้ว ว่ากับต้นชิคาที่อยู่ใกล้ว่า การที่เริ่มแรกเท่านั้นเราอาจเสียได้หมด ถ้าเราทั้งหลายมิได้ยกความชอบธรรมของต้นแอชเสีย เราคงจะยังรักษาอำนาจที่ควรยกควรเว้นของเราไว้ได้ แลยังจะยืนอยู่หลายชั่วอายุ ๚ะ๛
ข่มขี่ผู้น้อยในพวกตัวให้แก่ศัตรูเพื่อปรารถนาจะเอาตัวรอด การนั้นจะกลับเป็นทางฉิบหายใหญ่ทำให้ศัตรูปรารถนาอีก ๚ะ๛
ขุนมหาสิทธิโวหาร
๑๗๒๏ ข่มผู้ต่ำศักดิ์ให้
ศัตรู
หวังเพื่อตัวรอดชู
เชิดไว้
คนอื่นไป่เอ็นดู
รักแต่ ตนนา
มักจักเกิดภัยได้
เหตุด้วยอาธรรม์ ฯ
ขุนมหาสิทธิโวหาร
ที่ ๑๗๓ โคแลนางราชสีห์ แลพรานสุกรป่า
๏ โคตัวหนึ่งพบลูกราชสีห์นอนหลับก็ขวิตด้วยเขาถึงแก่ความตาย นางราชสีห์มาพบก็มีความเศร้าโศกคร่ำครวญ ด้วยบุตรแห่งตนถึงแก่ความตาย พรานสุกรป่าผู้หนึ่งเห็นนางราชสีห์ได้ความคับแค้นดังนั้น ก็ยืนอยู่ ณ ที่ไกลแล้วกล่าวว่า ท่านจงคิดดูว่าจะมีคนสักกี่มากน้อย ที่มีเหตุจะต้องคร่ำครวญด้วยเสียบุตรทั้งหลายไปด้วยความตายอันใดซึ่งท่านได้เป็นผู้ทำเหตุนั้น ๚ะ๛
/*223*/คนพาลผู้ทำอันตรายแก่ผู้อื่นให้ได้ความคับแค้นโดยไม่กรุณา มักจะเห็นโทษแห่งการที่ตนได้ทำนั้นต่อเมื่อเวลาทุกข์นั้นมาถึงตัวเอง ๚ะ๛
๑๗๓๏ พาละชนชั่วร้าย
ทุจริต
เบียนแต่เขาขุ่นนิจ
เนื่องร้อน92
ห่อนเห็นโทษความผิด
ของอาตม์ เองนา
ต่อทุกข์กระทั่งถึงย้อน
คิดรู้โทษตน ๚ะ
ขุนมหาสิทธิโวหาร
ที่ ๑๗๔ สุนัขป่าทั้งปวงกับสุนัขเลี้ยงแกะทั้งปวง
๏ สุนัขป่าทั้งปวงว่ากับสุนัขเลี้ยงแกะทั้งปวงว่า ทำไมท่านก็เหมือนกับเราเป็นหลายอย่าง จึงไม่เป็นน้ำใจเดียวกับเราทั้งหลายทีเดียว แลอยู่กับเราทั้งหลายเหมือนกับพี่น้องควรจะอยู่ เราผิดกับท่านก็อย่างเดียวเท่านั้น คือเราอยู่เป็นไทย แต่ส่วนท่านต้องนบนอบแลเป็นทาสของคนทั้งปวง ซึ่งวางวันที่ท่านได้รับการด้วยเฆี่ยนด้วยแส้ แลเอาปลอกรัดคอท่าน อีกเขาทั้งปวงยังซ้ำให้ท่านรักษาฝูงแกะ แต่ครั้นเมื่อเขากินเนื้อแกะแล้วย่อมทิ้งแต่กระดูกให้ท่าน ถ้าท่านจะยอมตามคำเราทั้งหลายชักชวน ให้แกะทั้งปวงแก่เรา เราจะกินแกะนั้นด้วยกันจนเราจะอิ่มเหลือเฟือด้วยกันทั้งสิ้น สุนัขทั้งปวงก็ยอมฟังคำโดยดีตามที่กล่าวชักชวนนี้ แล้วเข้าไปในโพรงแห่งสุนัขป่าทั้งปวง สุนัขป่าทั้งปวงก็จับสุนัขบ้านฉีกเป็นชิ้น ๆ ไป ๚ะ๛
คำชี้แจงชักชวนใด ๆ แม้ถึงจะเป็นคำดีคำจริงอย่างไร ก็มักจะได้ประโยชน์แก่ผู้ชักชวนมากกว่าผู้ที่ทำตาม ๚ะ๛
นายทัศกุเรเตอ
/*224*/ที่ ๑๗๕ นายขมังธนูกับราชสีห์
๏ นายขมังธนูผู้หนึ่งมีฝีมือชำนาญยิ่งนัก ไปเที่ยวหาสัตว์ตามภูเขา เมื่อเข้าไปในที่แห่งใดสัตว์ทั้งปวงก็พากันหนีหมด มีแต่ราชสีห์ตัวเดียวท้าสู้กันตัวต่อตัว นายขมังธนูก็ยิงลูกธนูลูกหนึ่งไปทันทีแล้วว่าแก่ราชสีห์ว่า เราส่งคนถือข่าวของเราไป แลจากผู้ถือข่าวนั้นท่านจะได้ทราบว่า ถ้าตัวเราต่อตีกับท่านเองจะเป็นอย่างไร ราชสีห์ต้องบาดเจ็บดังนั้นก็วิ่งไปโดยเร็วด้วยความกลัวเป็นอันมาก แลเมื่อนั้นสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งซักชวนให้ราชสีห์แข็งใจจงดี แลอย่าให้หนีในการต่อตีครั้งแรก ราชสีห์ตอบว่าท่านแนะนำเราเสียเปล่า แต่เพียงเขาส่งผู้นำข่าวยังน่ากลัวดังนี้แล้ว เราจะคอยให้ตัวเขามาตีเองได้ฤๅ ๚ะ๛
๏ คนซึ่งตีได้แต่ไกล จะไม่เป็นเพื่อนบ้านอันอยู่สบายได้ ๚ะ๛
หลวงอินทรอาวุธ
/*225*/ที่ ๑๗๖ อูฐ
๏ เมื่อคนได้เห็นอุฐครั้งแรกมีความกลัวนักด้วยรูปร่างใหญ่ก็วิ่งหนี ครั้นภายหลังมาหน่อยหนึ่งเห็นว่าใจอ่อนแลเรียบร้อยไม่ดุร้าย ก็แข็งใจกล้าเข้าไปที่อูฐ ภายหลังไม่นานนักก็สังเกตเห็นว่าเป็นสัตว์ใจไม่แข็งเลย จึงได้ถือเอาความกล้าหาญจนเข้าสอดบังเหียนจนในปากให้เด็กหัดขับไป ๚ะ๛
๏ เคยทำให้หายกลัว ๚ะ๛
หลวงอินทรอาวุธ
ที่ ๑๗๗ ปูกับสุนัขจิ้งจอก
๏ ปูตัวหนึ่งออกจากที่ฝั่งทะเล เลือกเอาที่ป่าหญ้าในที่ใกล้เคียงแห่งหนึ่งเป็นภูมิที่หากิน สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งมาพบกำลังหิวอดอยากเป็นกำลังก็กินเสีย เมื่อขณะปูจะต้องกินทีเดียวกล่าวว่า มีธุระอันใดของเราที่จะขึ้นบก เมื่อธรรมดาแลปกติเคยของเราเฉพาะสำหรับอยู่ในทะเลเท่านั้น ๚ะ๛
๏ ความสันโดษเต็มใจในสิ่งซึ่งเป็นของ ๆ เรา เป็นส่วนแห่งความสุข ๚ะ๛
หลวงอินทรอาวุธ
ที่ ๑๗๘ ผู้หญิงกับนางไก่
๏ ผู้หญิงคนหนึ่งมีนางไก่ตัวหนึ่งไข่วันละใบเสมอทุกวัน ผู้หญิงนั้นคิดอยู่เนือง ๆ ว่าจะทำอย่างไรจึงจะได้ให้ไก่ไข่มากขึ้นกว่าวันละใบเป็นวันละสองใบขึ้น อยากจะได้สมประสงค์ จึงตกลงใจว่าจะให้ไก่กินข้าว/*226*/สองเท่าที่เคยให้กิน ตั้งแต่นั้นไปไก่ก็อ้วนจนขนเกลี้ยงมิได้ไข่อีกสักครั้งเดียว ๚ะ๛
โลภนักมักจะเป็นเหตุให้การนั้นเสียไปเอง ๚ะ๛
หลวงอินทรอาวุธ
ที่ ๑๗๙ ลากับคนแก่เลี้ยงแกะ
๏ คนเลี้ยงแกะผู้หนึ่งระวังให้ลากินหญ้าอยู่ในป่าหญ้าแห่งหนึ่ง มีความตกใจด้วยเสียงร้องแห่งสัตว์มาในทันที ก็เรียกลาให้หนีไปด้วยกับตัว หาไม่สัตว์จะจับไปได้ทั้งสองด้วยกัน ลาตอบอย่างขี้เกียจทีเดียวว่า ข้าพเจ้าขอถามท่านว่าเหมือนอย่างข้าพเจ้านี้ ท่านคิดเห็นว่าท่านผู้ที่ชนะดูเหมือนจะบรรทุกต่างข้าพเจ้าสองคู่ฤๅ คนเลี้ยงแกะตอบว่าไม่ดอกลาจึงตอบว่านั่นแล ถ้าข้าพเจ้าต้องบรรทุกต่างสำรับเดียวอยู่ตราบใด ก็จะเป็นอันใดกับข้าพเจ้าที่ข้าพเจ้าจะต้องรับการของท่านผู้ใด ๚ะ๛
.ในการเปลี่ยนแปลงผู้ปกครอง คนจนนี้ได้เปลี่ยนแปลงอันใดยิ่งกว่านี้ เปลี่ยนชื่อนายของตัว ๚ะ๛
หลวงอินทรอาวุธ
ที่ ๑๘๐ เหยี่ยวกับท่านทั้งปวง
๏ เหยี่ยวแต่อายุเก่าได้ความพิเศษที่ร้องเพลงได้เหมือนกับห่านทั้งปวง แต่ครั้นได้ยินเสียงม้าร้องก็ลุ่มหลงเห็นเพราะไปด้วยเสียงม้า ก็หัดเลียนทำเสียงม้า แต่หัดร้อง ๆ อย่างม้าก็ลืมร้องเพลงเสีย ๚ะ๛
ความปรารถนาซึ่งเป็นแต่ความคิดเห็นว่าจะเป็นดี มักจะเป็นเหตุให้กลับเสียสิ่งดีซึ่งมีอยู่แล้ว ๚ะ๛
กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
/*227*/ที่ ๑๘๑ กระต่ายทั้งปวงกับสุนัขจิ้งจอก
๏ กระต่ายทั้งปวงกำลังรบอยู่กับนกอินทรีทั้งปวง เรียกให้สุนัขจิ้งจอกช่วย สุนัขจิ้งจอกทั้งปวงจึงตอบว่า ถ้าเราทั้งหลายไม่รู้ว่าท่านเป็นอย่างไร แลผู้ที่ท่านรบกันเป็นผู้ใด เราก็จะมีความเต็มใจที่จะช่วยท่าน ๚ะ๛
คิดราคาเสียก่อนที่ท่านจะออกตัวจงทำ ๚ะ๛
กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
ที่ ๑๘๒ สุนัขจิ้งจอกกับเม่น
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งว่ายข้ามแม่น้ำลอยไปตามกำลังน้ำเชี่ยว ถึงที่ฝั่งสองข้างเป็นเขาชันลึก ก็นอนทอดอยู่นานเจ็บช้ำมากมิอาจที่จะไหวตัวได้ แมลงวันที่กินเลือดตอมว่อนโดยความหิวแล้วจับที่ตัวสุนัขจิ้งจอก เม่นตัวหนึ่งมีความสงสารที่สุนัขจิ้งจอกได้ความลำบาก จึงขอว่าจะช่วยปัดใส่แมลงวันที่กวนให้มีความลำบากให้ สุนัขจิ้งจอกตอบว่า ไม่ต้องการเลย ขอท่านอย่าได้ไปกวนมัน เม่นถามว่าทำไมอย่างนั้น ท่านไม่อยากจะพ้นแมลงวันฤๅ สุนัขจิ้งจอกตอบว่า ข้าพเจ้าไม่อยาก เพราะแมลงวันที่ท่านเห็นเหล่านี้ล้วนแต่กินเลือดเต็มแล้ว จะต่อยเราก็แต่เล็กน้อย ถ้าท่านจะให้เราพ้นแมลงวันที่กินอิ่มพวกนี้แล้ว พวกอื่นที่หิวคงจะมาแทน ก็จะกินเลือดของข้าพเจ้าที่ยังเหลืออยู่เสียหมด ๚ะ
จำทนทุกข์แห่งศัตรูที่ได้เคยเบียดเบียนอยู่แล้ว ดีกว่าเปลี่ยนไปหาศัตรูที่ยังไม่เคย ๚ะ๛
นายทัศกุเรเตอ
/*228*/ที่ ๑๘๓ สุนัขกับกระต่าย
๏ สุนัขไล่สัตว์ตัวหนึ่งไล่กระต่ายไปข้างเนินแล้วตามไปใกล้หน่อยหนึ่ง ในคราวหนึ่งกัดกระต่ายเหมือนกับจะเอาชีวิต อีกเวลาหนึ่งโผเข้าไปหยอกกระต่ายเหมือนกับเล่นด้วยสุนัขตัวอื่น กระต่ายจึงว่า เราอยากให้ท่านทำแก่เราโดยจริง แลขอให้ท่านแสดงตนท่านในธงที่จริง (สองชาติวิวาทรบกันมักจะแกล้งปลอมใช้ธง) โดยตรง ๆ ถ้าท่านเป็นมิตรทำไมท่านจึงกัดเราแรงดังนี้ ถ้าท่านเป็นศัตรูทำไมท่านจึงโผมาหยอกเรา ๚ะ๛
ผู้ใดซึ่งท่านไม่ทราบว่าจะเป็นที่ไว้ใจได้ฤๅไม่ไว้ใจได้ ผู้นั้นมิใช่มิตร  ๚ะ๛93
กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
--
๑. ในหนังสือสมุดไทย ท้ายเรื่องที่มีลงนาม “พระยาราชวรานุกูล” กำกับไว้ เข้าใจว่าน่าจะเป็นกวีที่ได้รับมอบหมายให้แต่งโคลงสุภาษิตประกอบนิทานเรื่องนี้ ↩

๒. ในหนังสือสมุดไทย ท้ายเรื่องมีลงนาม “ขุนพินิจจัย” กำกับไว้ เข้าใจว่าน่าจะเป็นกวีที่ได้รับมอบหมายให้แต่งโคลงสุภาษิตประกอบนิทานเรื่องนี่ ทั้งนี้นักแต่งนิทานเรื่องนี้เป็นต้นไป หากมีชื่อกวีท้ายนิทาน และไม่มีโคลงสุภาษิตท้ายเรื่อง แสดงว่าเป็นนามกวีที่ได้รับมอบหมายดังกล่าว ↩

๓. คือ ต้นโอ๊ก ↩

๔. โคลงบทนี้ในหนังสือสมุดไทย เดิมแต่งว่า “เบียนแต่เขาเนืองนิจ รุ่มร้อน” แต่มีการแก้ไขเป็น ๒ แบบ คือ “เบียนแต่เขาขุ่นนิจ เนื่องร้อน” และ “เบียนแต่เขาเนืองกิจ กระหน่ำร้อน” ↩

๕. ยังไม่พบต้นฉบับหนังสือสมุดไทย เรื่อง อิศปปกรณำ เล่ม ๘ เรื่องที่ ๑๘๔ - ๒๑๓ ↩
ที่ ๒๑๔ นกยูงกับจูโน่94
๏ นกยูงร้องทุกข์ต่อยูโน่ว่านกไนต์ตลิงเกล95 (นกเล็กร้องเสียงเพราะ) เป็นที่ชอบหูทั่วไป ส่วนตัวนกยูงเองแต่เพียงพออ้าปากขึ้นเท่านั้น ก็ต้องเป็นผู้ถูกหัวเราะของผู้ได้ยิน ฝ่ายเทพธิดาจะระงับความเศร้าโศกของนกยูง จึงได้กล่าวว่าตัวท่านมีความงามแลรูปร่างใหญ่ ประเสริฐกว่าเป็นอันมาก ความงามผ่องใสแสงมรกตที่คอท่าน แลท่านแผ่หางงามรุ่งเรืองด้วยขนอันแต้มสี นกยูงจึงตอบว่าจะมีประโยชน์อันใดแก่ข้าพเจ้า ถ้าความอย่างให้นี้จะมีผู้อื่นล่วงเสียซึ่งเพลงร้องได้ ยูโน่จึ่งตอบ โชคกรรมแต่งให้คนละส่วน ๆ ท่านนั้นให้มีความงาม นกอินทรีนั้นให้มีกำลังนกไนต์ตลิงเกลให้มีเพลงร้อง นกกาพรรค์หนึ่งให้บอกลางที่ดี นกกาจำพวกหนึ่งให้บอกลางที่ร้าย สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ ย่อมมีความเต็มใจปรารถนาในส่วนของตัวที่ได้ทั้งนั้น สัตว์ทั้งปวงก็ยินดีรับตามส่วนนั้น ๆ ๚ะ๛
/*229*/เกิดมาเป็นสรรพสัตว์ทั้งปวงย่อมมีสิ่งดีสิ่งชั่วประจำสำหรับตัวทุกสัตว์ทุกจำพวก เป็นตามธรรมดาฝืนไม่ได้ ๚ะ๛
๒๑๔๏ เกิดเป็นสรรพสัตว์ต้อง
โชคกรรม แต่งนา
มีสิ่งร้ายดีประจำ
ทั่วหน้า
ปวงสัตว์ย่อมรับธรรม
นิยมต่าง กันเอย
ฝืนฝ่าดีชั่วช้า
ห่อนได้ดังประสงค์ ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
ที่ ๒๑๕ ลากับสุนัขป่า
๏ ลาตัวหนึ่งเดินอยู่ในป่าหญ้า เห็นสุนัขป่าจะเข้ามาจับตัวก็แกล้งทำขาเขยกทันที สุนัขป่ามาถึงก็ถามถึงเหตุที่เดินขาเขยกนักนั้น ลาตอบว่าตัวข้ามรั้วต้นไม้เท้าเหยียบหนามแหลม ขอให้สุนัขป่าช่วยถอนออกเสีย ถ้ามิฉะนั้นกินเป็นอาหารจะเป็นอันตรายแก่ลำคอ สุนัขป่ายอมแล้วยกเท้าขึ้นตั้งใจจะหาหนามอย่างเดียว ลาก็เตะด้วยกีบทั้งปวงให้พ้นสุนัขป่า ตกกลับเข้าไปในป่าแล้วห้อหนีไป ฝ่ายสุนัขป่าต้องอันตรายอันน่ากลัวยิ่ง จึงว่าเราได้รับอันตรายดังนี้สมควรทีเดียว เพราะเหตุใดเราจึงได้คิดทำวิชารักษาเจ็บ เมื่อบิดาเราได้สอนแต่เพียงวิชาที่จะฆ่าสัตว์เท่านั้น ๚ะ๛
อวดดีมักมีอันตราย ๚ะ๛
๒๑๕๏ อวดดีที่ใช่ใช้
ในสถาน ควรฤๅ
กอปรกิจผิดพนักงาน
พลาดเค้า
ควรทำห่อนทำการ
กระทำกิจ ผิดนา
พลันทุกข์โทมนัสเศร้า
สบพ้องสรรพภัย ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
/*230*/ที่ ๒๑๖ คนขายรูปหุ่น
๏ ชายผู้หนึ่งทำรูปเมอคิวรีด้วยไม้รูปหนึ่งไปเที่ยวบอกขาย เมื่อเห็นว่าไม่มีผู้ใดอยากจะซื้อ จึงคิดจะชักชวนคนให้ซื้อด้วยคำบอกขายดังนี้ว่า รูปที่ขายนี้เป็นผู้บำรุงซึ่งจะให้บริบูรณ์มั่งคั่ง แลช่วยให้สะสมทรัพย์สมบัติทั้งปวง คนที่ยืนอยู่ใกล้ผู้หนึ่งว่ากับชายผู้นั้นว่า ทำไมท่านจึงขายท่านเสียเล่า เมื่อเป็นเหมือนท่านพรรณนา ถ้าท่านเอาไว้เองท่านก็จะได้รับสิ่งดีทั้งปวงที่ท่านจะให้ ชายนั้นตอบว่า ข้าพเจ้ามีความปรารถนาที่จะให้ช่วยโดยเร็วเดี๋ยวนี้ แต่ท่านองค์นี้เป็นปกติที่ท่านเคยให้ของดี ๆ ของท่านช้านัก ๚ะ๛
สรรพความดีทั้งปวงย่อมเป็นดีแต่ในเวลาที่ต้องการ
๒๑๖๏ ศิลป์ศาสตร์ทุกสิ่งทั้ง
ความงาม
ยังประโยชน์ติดตาม
เพิ่มให้
แต่ผลย่อมมียาม
ในที่ ประสงค์นา
แม้ขาดประสงค์ไซร้
ประเสริฐนั้นฤๅมี ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
ที่ ๒๑๗ เหยี่ยวกับนกไนต์ติงเกล
๏ นกไนต์ติงเกลจับอยู่ ณ ที่สูงบนต้นโอก ร้องตามที่เคยเป็นปกติ เหยี่ยวตัวหนึ่งมีความอยากอาหาร แลเห็นก็เฉี่ยวลงมาจับตัว นกไนต์ติงเกลเมื่อจะสิ้นชีวิตก็ตั้งใจขอต่อเหยี่ยวให้ปล่อยตัวไป ว่าตัวนั้นไม่โตพอที่จะแก้ความหิวของเหยี่ยว ถ้าเหยี่ยวหิวอาหารควรจะตามนกทั้งปวงที่ใหญ่ ๆ กว่านี้ เหยี่ยวก็ตอบแซงไปว่าถ้าเราปล่อยอาหารที่อยู่ในมือเราแล้วไปเสีย เพราะจะไปตามนกทั้งปวงซึ่งแต่เพียงเห็นตัวก็ยังไม่ได้เห็น ก็จะเป็นอันเสียอารมณ์ทีเดียว ๚ะ๛
/*231*/ไม่มีผู้ฉลาดผู้ใดที่จะทิ้งประโยชน์น้อยที่ได้แล้วเพราะปรารถนาของใหญ่ซึ่งไม่แน่ว่าจะได้ฤๅไม่ได้ ๚ะ๛
๒๑๗๏ ประโยชน์น้อยที่ผู้
เจตนา ได้ฤๅ
ห่อนสละเหตุแสวงหา
ไป่ได้
ของใหญ่ซึ่งปรารถนา
จักแน่ ไฉนนา
ของที่น้อยได้ไว้
สิ่งนั้นฤๅวาง ๚ะ
ขุนภักดีอาษา
ที่ ๒๑๘ สุนัขกับไก่ แลสุนัขจิ้งจอก
๏ สุนัขตัวหนึ่งกับไก่ตัวหนึ่งเป็นเพื่อนกันสนิท ตกลงว่าจะไปเที่ยวด้วยกัน ครั้นตกค่ำลงก็เข้าไปอาศัยในพุ่มไม้ชัฏ ไก่บินขึ้นไปจับบนกิ่งแห่งต้นไม้ ส่วนสุนัขนั้นหาที่นอนในโพรงที่โคนต้นไม้ ครั้นเวลารุ่งเช้าไก่ก็ขันตามเคยด้วยเสียงอันดังเป็นหลายครั้ง สุนัขจิ้งจอกได้ยินเสียงจะใคร่ได้เป็นอาหารเช้าของตัว จึงมายืนอยู่ใต้กิ่งไม้กล่าวว่า ตัวตั้งใจปรารถนาที่จะใคร่พบเจ้าของเสียงอันงามไพเราะนี้ ไก่สงสัยในอาการกิริยาดีของสุนัขจิ้งจอก จึงกล่าวว่า ข้าพเจ้าขอให้ท่านมีความเมตตาดีต่อข้าพเจ้า จงกลับไปที่โพรงไม้ใต้ข้าพเจ้า ปลุกคนเฝ้าประตูของข้าพเจ้า เขาจะได้เปิดประตูรับท่านเข้ามา ครั้นเมื่อสุนัขจิ้งจอกเข้าไปที่ต้นไม้ สุนัขก็กระโจนออกมาจับสุนัขจิ้งจอกแล้วอีกเป็นชิ้นไป ๚ะ๛
ความล่อลวงจำจะเสียทีเมื่อมีผู้รู้ถึง ๚ะ๛
๒๑๘๏ มารยาสามารถแกล้ว
เชิงกล
ตีสนิทคิดแสดงตน
ชื่อตั้ง
ทำเลศล่อลวงชน
ชาวท่าน เฉลียวนา
มักเพลี่ยงพลันพิบัติพลั้ง
เพราะผู้รู้ถึง ๚
ขุนภักดีอาษา
/*232*/ที่ ๒๑๙ แพะกับลา
๏ ชายผู้หนึ่งมีแพะตัวหนึ่งกับลาตัวหนึ่ง แพะมีความริษยาด้วยลามีอาหารมากกว่าจึงว่า ท่านต้องใช้ดังนี้น่าอายนัก ในเวลาหนึ่งต้องเข้าเทียมโม่ ในเวลาหนึ่งต้องแบกของหนักซึ่งบรรทุก แลสอนให้ต่อไปว่า ควรจะทำเป็นลมบ้าหมูเสีย ทำตกลงไปในบ่อเสีย อย่างนั้นจึงจะได้พัก ลาเชื่อถ้อยคำก็ทำตกลงในบ่อ เจ็บช้ำเป็นอันมาก เจ้าของจึงได้หาหมอมาถาม หมอขอให้เอาเลือดในปอดแพะลงในบาดแผล นายก็ให้คนทั้งปวงจับแพะฆ่าแล้วรักษาลาด้วยสิ่งนั้นก็หาย ๚ะ๛
ผู้ที่คิดริษยาผู้อื่นนั้นผลแห่งความริษยามักจะตกแก่ตนเอง ๚ะ๛
หลวงบรรหารอรรถคดี
ที่ ๒๒๐ สุนัขจิ้งจอกกับหน้ากาก
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเข้าไปในเรือนคนเล่นละคร เที่ยวค้นตามเครื่องแต่งตัวละครไปพบหน้ากากอันหนึ่ง ทำเลียนศีรษะคนงามน่าชมมาก ก็ยกเท้าขึ้นวางแล้วกล่าวว่าหัวนี้งามกระไรเลย แต่ถึงดังนั้นก็ยังไม่มีราคา เพราะขาดสมองเสียทีเดียว ๚ะ๛
ถึงดีอย่างไร ๆ ถ้าไม่มีความคิดแล้ว ก็ใช้ไม่ได้ ๚ะ๛
หลวงบรรหารอรรถคดี
ที่ ๒๒๑ ราชสีห์กับโค
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งมีความปรารถนามากที่จะจับโคตัวหนึ่ง แต่จะตีก็มีความกลัวด้วยรูปร่างใหญ่ จึงหันหาอุบายที่จะเชื่อได้แน่ว่าจะทำลายได้ จึงเข้าไปหาโคแล้วกล่าวว่า เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้าได้ฆ่าแกะอันงามไว้ตัวหนึ่ง ถ้าท่านจะไปบ้านแล้วกินด้วยข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะดีใจที่ได้ท่านเป็นเพื่อนกิน /*233*/ราชสีห์กล่าวนี้หวังใจว่าธรรมดาโคย่อมนอนในเวลาที่กิน จะได้เปรียบในการต่อตี แล้วเอาโคเป็นอาหารของตัว ฝ่ายโคเมื่อไปถึงถ้ำราชสีห์ เห็นเหล็กขอใหญ่สำหรับขึงทั้งปวงสำหรับต้ม มิได้เห็นสิ่งสำคัญว่ามีแกะสัตว์อย่างใดอย่างหนึ่งเลยไปเสียโดยเงียบ ๆ มิได้กล่าวว่ากระไรสักคำเดียวราชสีห์จึงถามว่าทำไมจึงผลุนผลันไปมิได้มีถ้อยคำคำนับต่อเจ้าของบ้านสักคำเดียว เจ้าของบ้านก็มิได้ทำเหตุอันใดเป็นขัดเคืองให้ โคจึงตอบว่า ข้าพเจ้าเห็นเหตุพอแล้ว ข้าพเจ้ามิได้เห็นสิ่งใดเป็นสำคัญสักคำหนึ่ง ที่ว่าท่านได้ฆ่าแกะ ข้าพเจ้าได้เห็นชัดอยู่ แต่ว่าตระเตรียมแต่จะเอาโคเป็นอาหารของท่าน ๚ะ๛
ผู้คิดร้ายแม้จะกล่าววาจาอันดี แต่คงส่อกิริยาที่คิดร้าย
หลวงบรรหารอรรถคดี
ที่ ๒๒๒ ตั๊กแตนกับนกเค้าแมว
๏ นกเค้าแมวตัวหนึ่งเคยหากินในเวลากลางคืนนอนในเวลากลางวัน มีความรำคาญด้วยเสียงตั๊กแตนตัวหนึ่ง จึงได้ตั้งใจขอให้หยุดร้องเสีย ตั๊กแตนไม่ยอมหยุด นกเค้าแมวยิ่งขอก็ยิ่งร้องดังขึ้น ๆ นกเค้าแมวเห็นจะแก้ไขไม่ได้ ถ้อยคำของตัวต้องถูกหมิ่นประมาท ก็คิดจะเล่นงานสัตว์พูดมากด้วยกลอุบาย จึงว่ากับตั๊กแตนว่าตั้งแต่เราได้ยินเสียงท่านนอนไม่หลับเพราะเพลงร้องของท่าน ท่านจงเชื่อเราเถิด เพราะเหมือนหนึ่งพิณแห่งอัปโปโล (เทวดาครูเพลง)96 เราคิดจะหาความสุขแต่ตัวด้วยกินน้ำสุรามฤตซึ่งปาลลาส97 (เทวดาเจ้าของปัญญาแลการรบ) ให้เราแต่ก่อน ถ้าท่านชอบน้ำนั้น จงมาที่ข้าพเจ้า เราจะได้ดื่มด้วยกัน ตั๊กแตนมีความกระหายน้ำขึ้นทันที แลชอบใจในคำสรรเสริญเสียงของตัว ก็ทะยาน/*235*/อยากกระโดดขึ้นไป นกเค้าแมวก็ออกมาจากโพรง จับตัวฆ่าเสียให้ถึงแก่ความตาย ๚ะ๛
คำยอเป็นเหยื่อให้ผู้เชื่อเข้าเครื่องตักของความล่อลวง ๚ะ๛
หลวงบรรหารอรรถคดี
ที่ ๒๒๓ สุนัขกับแพะ
๏ สุนัขป่าเห็นแพะกินหญ้าอยู่ที่ยอดเงื้อมผาชันซึ่งมิอาจจะมีข่องขึ้นไปถึงได้ ก็ร้องเรียกขึ้นไปแลตั้งใจชวนจะให้ลงมาข้างล่าง หาไม่ถ้าพลาดพลั้งไปบ้างก็จะตกลงมา แลซ้ำว่าป่าหญ้าซึ่งตัวยืนอยู่ผักหญ้าล้วนแต่อ่อนอย่างยิ่ง แพะจึงตอบว่า ไม่แล้วเพื่อนเอ๋ย ท่านไม่ได้เชิญเราไปที่กินหญ้าดอก ท่านอยากอาหารของท่านเอง ๚ะ๛
ความแนะนำชักชวนทั้งปวงของคนอื่น มักเป็นคำที่เป็นประโยชน์ของผู้นำผู้ชวนเองมาก ๚ะ๛
หลวงบรรหารอรรถคดี
ที่ ๒๒๔ คนดักนกกับงู
๏ คนดักนกคนหนึ่งเอาตัง98แลไม้เครื่องมือไปเที่ยวดักนก แลเห็นนกทรัช (นกขนาดย่อมเกือบเท่านกพิราบ) จับอยู่บนต้นไม้อยากจะใครได้ จึงจัดไม้เครื่องมือยาวพอสมควร แล้วเขม้นมองอย่างยิงมีความคิดมุ่งไปแต่ฝ่ายสูง เมื่อแหงนอยู่ดังนั้น เหยียบงูซึ่งนอนอยู่หน้าเท้ามิได้ทันรู้ตัว งูผงกศีรษะมาฉกเอาก็ล้มลงลมจับแล้วว่ากับตัวเองว่า กรรมของเรา เราคิดแต่จะไล่ดักผู้อื่น แต่ตัวเราต้องตกอยู่ในข่ายแห่งความตายมิได้รู้ตัวเลย ๚ะ๛
ความปรารถนาพาความรักษาตัวให้น้อยไป ๚ะ๛
ขุนโอวาทวรกิจ
/*236*/ที่ ๒๒๕ ม้ากับลา
๏ ม้าตัวหนึ่งมีความจองหองด้วยเครื่องแห่งกายตัวงาม ไปพบลาเข้าในทางหลวง ลาต้องบรรทุกหนักก็ค่อยเขยื้อนตัวหลีกทางช้า ๆ ม้าจึงว่ายากนักที่เราจะหยุดยั้งเตะเจ้าด้วยส้นตีนของเรา ลารักษาความสงบเรียบร้อย ร้องขอแต่ความยุติธรรมแห่งพระเจ้าแต่ในใจ ภายหลังมาไม่นานม้ามีลมหายใจดัง (ตามสังเกตว่าไม่แข็งแรงเหมือนแต่ก่อน) เจ้าของก็ส่งไปที่ทำไร่ เมื่อลาเห็นม้าลากเกวียนโสโครก (สำหรับทำปุ๋ย) ก็หัวเราะเยาะว่าคนช่างอวด เครื่องแต่งตัวงามทั้งปวงของเจ้าไปไหน ทำไมจึงลดตัวเจ้าเองลงเป็นอย่างชาติที่เจ้าหมิ่นประมาทไว้แต่ก่อน ๚ะ๛
ความหยิ่งกำเริบเมื่อเวลาดี เป็นเครื่องทวีความอายเมื่อเวลายากมาถึงตัว ๚ะ๛
ขุนโอวาทวรกิจ
ที่ ๒๒๖ ราชสีห์กับโคสามตัว
๏ โคสามตัวกินหญ้าอยู่ด้วยกันมาช้านาน ราชสีห์ตัวหนึ่งมานอนแอบอยู่หมายว่าจะเอาโคเป็นอาหาร แต่ครั้นจะทำร้ายเมื่ออยู่พร้อมกันก็มีความกลัว ภายหลังแยกโคทั้งปวงออกได้ด้วยคำล่อลวง ราชสีห์ก็ทำร้ายได้โดยง่ายไม่มีความกลัว เพราะโคต่างตัวต่างกินต่างหากกัน ก็กินไปทีละตัวตามเวลาที่ว่าง ๚ะ๛
พร้อมเพรียงเข้าทันกันเป็นกำลัง ๚ะ๛
กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
ที่ ๒๒๗ แมลงวันกับล่อเทียมรถ
๏ แมลงวันตัวหนึ่งจับอยู่บนเพลารถ พูดกับล่อที่ลากว่า เจ้าช่างช้ากระไร ทำไมเจ้าไม่ไปให้เร็วขึ้นอีก ดูเลิดถ้าข้าไม่แทงเจ้าด้วยเหล็กในแล้วจะอย่างไร ล่อที่ลากตอบว่ากับคำอย่างที่เจ้าว่า ข้าธุระแต่ผู้ซึ่งนั่งอยู่ข้างบนเจ้า ผู้นั้นจะเร่งฝีเท้าเราให้เร็วด้วยแส้ จะรั้งเราให้หยุดด้วยสายถือ จงหยุดคำพูดจองหองเจ้าไปเสีย เพราะข้ารู้ดีดอก ว่าเมื่อไรจะไปเร็ว เมื่อไรจะไปช้า ๚ะ๛
แทรกแซงในที่ใช่การใช่ธุระของตน ไม่มีผลความดีอย่างไร ๚ะ๛
ขุนโอวาทวรกิจ
ที่ ๒๒๘ นายประมงทั้งปวง
๏ นายประมงพวกหนึ่งออกไปลากอวน เห็นอวนหนักมากก็เต้นรำด้วยความยินดี เพราะคาดใจว่าคงจะได้ปลาลากใหญ่ ครั้นเมื่อลากอวนขึ้นมาถึงฝั่ง พบปลามีน้อยในอวนนั้นเต็มไปด้วยทรายแลหิน ก็มีความเศร้าใจลงเหลือประมาณ แต่มิได้มีความเสียใจมากเพราะได้ปลาน้อย แต่เสียใจที่ได้คาดหมายผิดทีเดียว พวกพ้องกันคนหนึ่งเป็นคนแก่จึงกล่าวว่า เราทั้งปวงจงหยุดข่มเสียใจเสียเถิดเพื่อนเอ๋ย เพราะเราเห็นเสียแล้วว่า ความโทมนัสเป็นพี่น้องฝาแฝดกับความโสมนัสอยู่เสมอ ควรที่จะแลดูว่าเราทั้งปวง ซึ่งเมื่อตะกี้นี้มีความยินดีเหลือเกิน ต่อมาอีกจึงมีบางสิ่งจะทำให้เราทั้งปวงเสียใจ ๚ะ๛
ถ้ามีความยินดีมากเพราะสิ่งใด สิ่งนั้นจะทำให้ได้ความโทมนัสมากเท่ากันทุกสิ่งทุกอย่าง ๚ะ๛
ขุนโอวาทวรกิจ
/*238*/ที่ ๒๒๙ หนูชาวเมืองกับหนูชาวบ้านนอก
๏ หนูชาวบ้านนอกเชิญหนูชาวเมืองซึ่งเป็นเพื่อนสนิทให้ไปเยี่ยม แลให้กินอาหารบ้านนอกของตัว ครั้นเมื่อหนูทั้งสองไปที่ท้องนาเปล่า ก็กินต้นข้าวแลรากไม้ขุดมาจากรั้วต้นไม้ หนูในเมืองจึงว่ากับเพื่อนว่า เจ้าอยู่ที่นี่เหมือนกับชีวิตแห่งมดทั้งปวง ส่วนเรือนของเราเป็นที่อร่อยมาก ตัวเราบริบูรณ์ทุกอย่างโดยรอบ ถ้าท่านจะไปด้วยเรา ท่านจะได้ส่วนอันอร่อยเป็นอันมาก เต็มตามความปรารถนาของท่าน หนูชาวบ้านนอกก็รับชักชวนโดยง่าย กลับเข้าในเมืองกับเพื่อนของตัว ครั้นเมื่อถึงแล้วหนูชาวเมืองก็จัดขนมปังสด ข้าวสาลี ถั่ว ลูกมะเดื่อแห้ง น้ำผึ้ง ลูกองุ่นแห้ง จนภายหลังเอาของอร่อยอย่างเอกเนยแข็งชิ้นหนึ่งออกมาจากกระจาดวางให้หนูชาวบ้านนอก หนูชาวบ้านนอกได้เห็นของกินอย่างดีก็มีความดีใจนัก แสดงความชอบใจด้วยถ้อยคำอันแข็งแรง แลบ่นรำพันถึงความยากของตัว ในทันใดเมื่อหนูทั้งสองลงมือกิน มีผู้บิดประตูเข้าไปคนหนึ่ง หนูทั้งสองวิ่งร้องจิ๊ด ๆ ไปโดยเร็ว ๆ เต็มกำลัง ลงไปในปล่องแคบพอที่จะลงสองตัวได้ด้วยเบียดกันจนตัวแบน ภายหลังยังมิทันที่จะลงมือกินอีก มีคนอื่นเข้าไปหยิบของในตู้ หนูทั้งสองยิ่งกลัวหนักขึ้นกว่าแต่ก่อนจึงวิ่งหนีไปซ่อนตัวอีก จนภายหลังหนูชาวบ้านนอกเกือบจะตายด้วยอดอาหาร จึงว่ากับเพื่อนกันว่า ถึงแม้ว่าท่านตระเตรียมอาหารอันอร่อยเพียงนี้ไว้ให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ต้องงดไว้ให้ท่านรับประทานของท่านเอง ด้วยอันตรายนั้นโดยรอบเกินนักที่ข้าพเจ้าจะชอบ ข้าพเจ้าชอบที่นาเปล่าแลรากไม้ศีรษะรั้วของข้าพเจ้ามากกว่า เพราะเห็นว่าข้าพเจ้าจะอยู่ได้พ้นอันตรายแลปราศจากความกลัว ๚ะ๛
ความมั่งมีบริบูรณ์มากย่อมมีทางอันตรายมาก ๚ะ๛
ขุนโอวาทวรกิจ
/*239*/ที่ ๒๓๐ สุนัขป่า สุนัขจิ้งจอก กับวานรทะโมน
๏ สุนัขป่าฟ้องสุนัขจิ้งจอกว่าเป็นโจร แต่สุนัขจิ้งจอกปฏิเสธคำฟ้องนั้นทีเดียว วานรตัวหนึ่งรับเป็นผู้ตัดสินความในระหว่างสัตว์ทั้งสอง ครั้นเมื่อต่างตัวต่างให้การความของตัวแล้ว วานรจึงกล่าวคำตัดสินว่า สุนัขป่าของที่เจ้าว่าหายนั้น เราเห็นว่าไม่ได้หายเลย แลสุนัขจิ้งจอกนั้นเราก็เชื่อว่าได้ขโมยของที่เจ้าปฏิเสธโดยแข็งแรงจริง ๚ะ๛
ผู้ที่ไม่ซื่อตรง ถึงโดยจะทำการซื่อตรงก็ไม่มีผู้ใดเชื่อ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าจิตรเจริญ
ที่ ๒๓๑ ห่านทั้งปวงกับนกกระเรียนทั้งปวง
๏ ห่านทั้งปวง นกกระเรียน กินอยู่ในป่าหญ้าแห่งเดียวกัน คนจับนกมาตลบด้วยร่างแห นกกระเรียนเป็นนกเบาปีก พอคนเข้ามาก็บินหนี ส่วนห่านเป็นนกบินช้ากว่าด้วยตัวหนัก ก็ต้องจับไปได้ ๚ะ๛
ความเป็นผู้ห่วงน้อยหนีอันตรายง่าย ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๓๒ ตัวต่อทั้งปวงกับนกกระทาทั้งปวงกับชาวไร่
๏ ตัวต่อทั้งปวงกับนกกระทาทั้งปวงมีความกระหายน้ำเหลือกำลัง มาหาชาวไร่ผู้หนึ่งแล้วขอให้น้ำกินสักหน่อยหนึ่ง สัตว์ทั้งสองพวกสัญญาว่าจะแทนคุณที่ได้มีความเมตตาต่อคำที่ขอนี้ให้เต็มที่ นกกระทาประกาศตัวว่าจะขุดดินที่ไร่องุ่น ให้ออกผลขึ้นดึกว่าแต่ก่อน ตัวต่อว่าจะอยู่รักษาคอยไล่ขโมยทั้งปวงด้วยเหล็กใน ชาวไร่นั้นจึงห้ามเสียว่า เรามีโคอยู่ถึงสองตัว มันไม่ได้ขอให้สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ได้ทำการเหล่านี้ได้ทั้งหมด ถ้าเราจะให้น้ำแก่โคทั้งสอง จะดีกว่าให้เจ้าเป็นแน่ ๚ะ๛
/*240*/คำพูดที่ไม่ได้ทำจริง สู้การที่ทำจริง ๆ ไม่ได้พูดไม่ได้ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๓๓ พี่ชายกับน้องหญิง
๏ พ่อคนหนึ่งมีลูกชายคนหนึ่งหญิงคนหนึ่ง คนแรกนั้นพิเศษด้วยรูปงาม น้องสาวนั้นขี้ริ้วอย่างประหลาดทีเดียว วันหนึ่งเล่นอยู่ด้วยกันตามภาษาเด็ก วันหนึ่งเผอิญสบช่องไปแลดูในกระจกซึ่งวางอยู่บนเก้าอี้ของมารดาด้วยกัน เด็กชายนั้นชมตัวในที่ตัวรูปงาม ฝ่ายเด็กหญิงมีความโกรธขึ้น มิอาจที่จะทนคำยกยอตัวของพี่ชายชมได้ แปลคำที่พี่ชายว่าทั้งปวงนั้น (เพราะจะให้เข้าใจอย่างอื่นอย่างไรได้) ว่าเป็นติตัวเองทั้งนั้น เด็กหญิงนั้นก็วิ่งไปหาบิดาเพื่อจะให้ลงโทษแก่พี่ชายให้แก่ตัว แลฟ้องด้วยความโกรธว่า เด็กผู้ชายใช้สิ่งซึ่งเป็นแต่ของสำหรับผู้หญิงทั้งปวงฝ่ายเดียว บิดากอดบุตรทั้งสองคนแล้วจูบด้วยความรักเสมอกันทั้งสองฝ่ายแล้วว่า พ่ออยากให้เจ้าทั้งสองดูกระจกทุก ๆ วัน เจ้าผู้เป็นลูกชายของพ่อจงอย่าทำให้เสียงามเพราะประพฤติชั่ว แลเจ้าผู้เป็นลูกหญิงของพ่อ จงทำความที่ต้องอยากงามของเจ้าให้งามขึ้นด้วยความดีทั้งปวง ๚ะ๛
ถึงชั่วฤๅดีอย่างไร ๆ ก็ยังมีช่วงที่จะทำชั่วให้เป็นดี ดีเป็นชั่วได้ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๓๔ คนตาบอดกับลูกสุนัขป่า
๏ คนตาบอดคนหนึ่งเคยรู้จักสัตว์ต่าง ๆ ด้วยมือถูกต้อง มีผู้หนึ่งเอาลูกสุนัขป่ามาให้ดู ขอให้คลำแล้วบอกว่าอะไร คนตาบอดนั้นคลำสุนัขป่ามีความสงสัยก็กล่าวว่า เราไม่รู้แน่ทีเดียวว่าจะเป็นลูกของสุนัขจิ้งจอก/*241*/ฤๅลูกของสุนัขป่า แต่เรารู้ชัดทีเดียวอย่างนี้ว่า สัตว์ตัวนี้จะปล่อยให้เข้าไปอยู่ในคอกแกะนั้น ไม่เป็นที่ไว้ใจว่าจะไม่อันตรายได้ ๚ะ๛
ชาติที่จะเป็นชั่วร้ายย่อมแสดงให้เห็นแต่เล็ก ๆ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าจิตรเจริญ
ที่ ๒๓๕ สุนัขป่าทั้งปวงกับสุนัขจิ้งจอก
๏ สุนัขบ้านหลายตัวพบหนังราชสีห์ก็ลงมือช่วยกันฉีกด้วยฟัน สุนัขจิ้งจอกเห็นจึงว่า ถ้าราชสีห์นี้ยังมีชีวิตอยู่ เจ้าคงจะได้รู้ว่าเล็บของราชสีห์นั้นแข็งแรงกว่าฟันของเจ้า ๚ะ๛
๏ ซึ่งจะเตะคนเมื่อล้มนั้นแล้วนั้นง่ายดอก ๚ะ๛
พระองค์เจ้าจิตรเจริญ
ที่ ๒๓๒ ช่างซ่อมรองเท้ากลับเป็นหมอ
๏ ช่างซ่อมรองเท้าคนหนึ่งมิอาจที่จะหากินด้วยวิชาของตัว ความจนทำให้สิ้นความคิด ก็เริ่มทำการหมอยาในเมืองหนึ่งซึ่งมิได้มีผู้ใดรู้จักตัว ชายนั้นขายยาที่แกล้งทำว่าแก้ หาชื่อเสียงตัวให้ใหญ่ได้ด้วยลายปากยาว แลลงพิมพ์แจ้งความ อยู่มาว่าชายผู้นั้นเจ็บลงอาการมาก เพราะเหตุนั้นผู้รักษาเมืองอยากจะทดลองวิชาของชายผู้นั้น จึงได้เรียกถ้วยมาใบหนึ่ง เทน้ำลงในถ้วยแกล้งทำเป็นว่ายาพิษปนกับยาแก้ยาพิษของช่างซ่อมรองเท้านั้น แล้วบังคับให้กินว่า กินได้จะให้รางวัล ช่างซ่อมรองเท้ามีความกลัวตายเป็นกำลังก็รับเป็นสัตย์ว่าไม่มีวิชาหมอเลย ซึ่งทำให้ชื่อเสียงตัวดีได้เพราะความชื่นชมเชยโดยความโง่ของคนเป็นอันมาก ผู้รักษาเมืองจึงเรียกคนทั้งปวงมาประชุมแล้วกล่าวแก่ชาวเมืองทั้งปวงว่า เหตุใดท่านทั้งปวงจึงได้หลงผิดไปดังนี้ ท่านทั้งปวงมิได้ยั้งหยุด/*242*/มามอบศีรษะเชื่อถือแก่คนซึ่งไม่มีผู้ใดจะใช้แต่ชั้นให้ทำรองเท้าสำหรับที่จะสวมเท้าของเขาดังนี้ ๚ะ๛
ความเชื่ออาจกลับชั่วเป็นดี เท็จจะเป็นจริงได้ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๓๗ สุนัขป่ากับม้า
๏ สุนัขป่าออกมาจากนาข้าวสาลี พบม้าตัวหนึ่งก็เข้าไปพูดว่า ข้าพเจ้าจะขอแนะนำท่านให้ท่านเข้าไปในนา ที่นั่นเต็มไปด้วยข้าวสาลีอย่างดี ซึ่งข้าพเจ้าเว้นไว้ให้ท่านมิได้จับต้องเลย ด้วยท่านเป็นเพื่อนแลเสียงนั้นของท่านเป็นที่ชอบใจของข้าพเจ้าที่จะได้ยิน ม้าตอบว่าถ้าข้าวสาลีเป็นอาหารของสุนัขป่าทั้งปวง ท่านก็จะไม่อยากจะบำเรอหูท่านด้วยสิ่งซึ่งเป็นของสำหรับท้องท่าน ๚ะ๛
๏ คนซึ่งมีชื่อเสียงชั่วร้าย เมื่อจะทำการที่ดีก็ไม่ได้ความเชื่อถือในการที่ทำ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าจิตรเจริญ
ที่ ๒๓๘ ชายสองคนซึ่งเป็นศัตรูกันและกัน
๏ ชายสองคนเป็นศัตรูกันและกันอย่างแรง แล่นใบไปด้วยกันในกำปั่นลำเดียวกัน คิดจะอยู่ให้ห่างกันคนละส่วนเต็มที่พอจะอยู่ได้ คนหนึ่งนั่งอยู่ท้ายเรือ คนหนึ่งนั่งอยู่หัวเรือ ครั้งหนึ่งบังเกิดพายุกล้าเป็นที่น่ากลัวเรือนั้นจะจม คนที่อยู่ท้ายเรือถามนำร่องว่า ปลายที่สุดของเรือทั้งสองข้างข้างไหนจะจมก่อน ครั้นเมื่อเขาตอบว่าเขาประมาณเห็นว่าจะเป็นข้างหัว ชายผู้นั้นจึงกล่าวว่าความตายไม่เป็นที่ให้เราเสียใจ ถ้าให้เราได้เห็นแต่เพียงศัตรูของเราตายก่อนเรา ๚ะ๛
/*243*/ความอาฆาตวิวาทกันเป็นเครื่องฉิบหายตลอดกันเว้นแต่เร็วกับช้า ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๓๙ ไก่ชนกับนกกระทา
๏ ขายผู้หนึ่งเลี้ยงไก่ชนไว้ในคอกเลี้ยงไก่สองตัว วันหนึ่งเผอิญไปพบนกกระทาที่เขาเลี้ยงเชื่องแล้ว ก็ซื้อพามาบ้านเพื่อจะเลี้ยงไว้ด้วยกันกับไก่ชนทั้งสอง ครั้นเมื่อไว้ในคอกไก่ ๆ ทั้งสองก็มาตีแลติดตามไปทุกแห่ง นกกระทาก็มีความเจ็บใจแลกลุ้มใจ หมายว่าซึ่งตัวต้องถูกประพฤติร้ายต่อดังนี้เพราะเป็นผู้แปลกเข้ามา อยู่มาไม่นานนักก็ได้เห็นไก่ต่อตีกันเอง มิได้พรากกันกว่าหนึ่งจะแพ้กันทีเดียว นกกระทาจึงได้ว่ากับตัวเองว่า เราจะไม่มีความคับแค้นตัวเราต่อไปอีก เพราะเหตุที่ไก่ชนเหล่านี้ได้ตีเมื่อเราได้เห็นชัดแล้วว่าไก่เหล่านี้ มิอาจที่จะยั้งความวิวาทได้จนชั้นกันแลกันเอง ๚ะ๛
ไม่ควรจะท้อใจในความทุกข์ซึ่งคนที่ดีกว่าตัวต้องทน ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๔๐ กบซึ่งเป็นหมอรักษาไม่ได้
๏ ครั้งหนึ่งกบตัวหนึ่งขึ้นมาจากที่อยู่ของตัวในเปือกตม บอกประกาศแก่สัตว์ทั้งปวงหมดว่าตัวเป็นหมออันได้เล่าเรียนมากชำนาญในการที่จะใช้ยาทั้งหลาย สามารถที่จะรักษาโรคทั้งปวงให้หายได้ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งจึงถามว่า ทำไมท่านจึงอวดดีจะบอกโรคผู้อื่นเมื่อท่านมิอาจที่จะรักษาขาของท่าน ซึ่งเดินเหมือนกับคนขาหักแลเนื้อซึ่งย่นได้ดังนี้ๆ ๚ะ๛
/*244*/ที่ ๒๔๑ ราชสีห์กับสุนัขจิ้งจอก
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งชราเข้าก็นอนเจ็บอยู่ในถ้ำ บรรดาสัตว์ทั้งปวงมาเยี่ยมกษัตริย์ของตัวหมด เว้นแต่สุนัขจิ้งจอก สุนัขป่าเห็นจึงคิดว่าเป็นช่วงวันดีของตัว ฟ้องสุนัขจิ้งจอกต่อราชสีห์ว่าไม่มาคำนับอ่อนน้อมต่อท่านซึ่งเป็นผู้ปกครองแก่เขาทั้งปวง เพราะมิได้มาเยี่ยมราชสีห์ ในบัดเดี๋ยวนั้นสุนัขจิ้งจอกมาได้ยินปลายคำที่สุนัขป่าพูด ราชสีห์แผดเสียงด้วยความโกรธสุนัขจิ้งจอก สุนัขจิ้งจอกก็คิดหาช่องที่จะป้องกันตัวแล้วกล่าวว่า บรรดาสัตว์ซึ่งมาที่ท่าน ผู้ใดที่ได้ทำความดีให้แก่ท่านเหมือนข้าพเจ้าบ้าง ข้าพเจ้าได้เที่ยวไปจากที่โน้นถึงที่นี้ทุกทิศทุกทาง เพื่อจะเที่ยวสืบเสาะตามหมอทั้งปวง ในวิธีจะรักษาท่านให้หาย ราชสีห์บังคับให้บอกวิธีที่จะหายนั้นในบัดเดี๋ยวนี้ สุนัขจิ้งจอกจึงตอบว่า ท่านต้องถลกหนังสุนัขป่าแล้วเอาหนังที่ยังอยู่นั้นห่อตัวท่าน สุนัขก็ต้องจับถลกหนังทั้งเป็นในทันใดนั้น เพราะเหตุดังนี้สุนัขจิ้งจอกจึงหันหน้าไปยิ้มแล้วว่ากับสุนัขป่าว่า เจ้าควรจะยุให้นายมีความปรารถนาดี ไม่ควรจะยุให้มีความปรารถนาร้าย ๚ะ๛
ทุกขโต ทุกขถานัง ความปรารถนาร้ายต้องความร้าย ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
ที่ ๒๔๒ เรือนของสุนัข
๏ สุนัขตัวหนึ่งในฤดูหนาว งอตัวเข้าขดอยู่ในที่นิดเดียวที่สุดเพราะความหนาว ตกลงใจว่าจะต้องทำเรือนอยู่ ครั้นเมื่อฤดูร้อน กลับมานอนหลับอิดเหยียดยาวเต็มที่ ความเห็นปรากฏแก่ตัวนั้นรูปร่างใหญ่ จึงมาคิดว่าการที่จะทำเรือนให้พออยู่สบายนั้น ก็ไม่เป็นการง่ายแลไม่สู้เป็นการจำเป็นที่จะต้องการนัก ๚ะ๛
/*245*/เวลาที่เดือดร้อนจึงจะต้องการความระงับ เหมือนดังยารักษาไข้ ถ้าและไม่มีคนเจ็บแล้วได้เจ็บต้องการยาเล่า99 ๚ะ๛
พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์
--
๑. เริ่มต้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๖ เรื่อง อิศปปกรณำ เล่ม ๙ ↩

๒. คือ นกไนติงเกล ↩

๓. คือเทพอะพอลโล่ (Apollo) ↩

๔. คือเทพแพลลัส (Pallas) หรืออาจจะเป็น แพลลัสอะธีนา (Pallas Athena) ในปกรณัมของกรีก ↩

๕. ตัง คือยางไม้ที่ผสมกับสิ่งอื่นให้เหนียว สำหรับดักนก ↩

๖. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๖ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๗ ↩
ที่ ๒๔๓ ลมเหนือกับพระอาทิตย์
๏ ลมเหนือกับพระอาทิตย์เถียงกันว่าผู้ใดจะมีอำนาจมากกว่ากัน จึงตกลงกันว่าถ้าผู้ใดเปลื้องผ้าของคนเดินทางออกได้ก่อน ผู้นั้นจะเป็นผู้ชนะ ฝ่ายลมเหนือเป็นผู้ลองอำนาจก่อน พัดมาโดยเต็มกำลังแต่เมื่อหนาวพัดมาหนัก คนเดินทางก็ยิ่งห่มผ้าติดตัวหนักขึ้น จนภายหลังลมละความหวังใจที่จะเอาชนะ เรียกพระอาทิตย์มาจะดูว่าจะทำอย่างไร พระอาทิตย์ก็แผดแสงเต็มความร้อนในขณะนั้นทันที คนเดินทางพอรู้สึกสบายด้วยแสงพระอาทิตย์ ก็เปลื้องผ้าออกเสียทีละสิ่งละสิ่ง จนถึงที่สุดร้อนเหลือก็เปลื้องผ้าลงอาบน้ำในลำน้ำที่อยู่ตามหนทางไป ๚ะ๛
เอาชนะด้วยอ่อนโยนดีกว่าหักด้วยกำลัง ๚ะ๛
ที่ ๒๔๔ กำกับเมอรคิวรี่
๏ กาตัวหนึ่งต้องติดอยู่ในข่าย อ้อนวอนต่ออัปโปโล100ขอให้ช่วยปล่อยให้พ้น บนว่าจะเอากำยานไปถวายที่วัด ครั้นเมื่อรอดจากอันตรายก็ลืมคำสัญญาเสีย ภายหลังหน่อยหนึ่งต้องตกอยู่ในข่ายเป็นครั้งที่สองก็ละอัปโปโลเสีย ไปสัญญาอย่างเดียวกัน จะถวายกำยานแก่เมอรคิวรี่ ครั้นเมื่อเมอรคิวรี่ออกมาให้เห็น กล่าวกับกาว่า มึงเป็นชาติต่ำ ข้าจะเชื่อเจ้าอย่างไร เจ้าได้ทิ้งละแลได้ทำผิดต่อท่านผู้มีคุณแก่เจ้ามาแต่ก่อนทีหนึ่งแล้วดังนี้ ๚ะ๛
/*246*/ความชั่วแม้ได้ทำแต่ในแห่งเดียวครั้งเดียว ก็อาจให้โทษทั่วไปทุกแห่งทุกกาล ๚ะ๛
ที่ ๒๔๕ สุนัขจิ้งจอกกับนกกระเรียน
๏ สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเชิญนกกระเรียนมากินอาหาร มิได้เตรียมสิ่งใดไว้เลี้ยง มีแต่สุบ101ทำด้วยข้าวเทลงในจานศิลาแบนกว้าง นกกระเรียนกินทีไรซุปก็ไหลออกมาตามปากยาวทุกครั้ง ความเคืองรำคาญของนกกระเรียนที่กินไม่ได้เป็นเหตุให้สุนัขจิ้งจอกสนุกอย่างยิ่ง ครั้นเมื่อถึงคราวนกกระเรียนเชิญไปกินข้าวด้วยกับตัว ก็ยกเอาขวดปากแคบคอยาวมาตั้งตรงหน้า ขวดนั้นนกกระเรียนสอดปากลงไปได้โดยง่าย ก็กินของในขวดตามสบาย ส่วนสุนัขจิ้งจอกมิอาจแต่เพียงจะรู้รสได้ ต้องถูกการตอบแทนตามแบบที่ตัวได้ทำเอง ๚ะ๛
การที่สงเคราะห์ฤๅทำคุณแต่โดยอาการกิริยานั้น ไม่ใช่การทำคุณเลย นัยหนึ่งว่า การไม่ดีอย่างไรที่ตนทำต่อผู้อื่นนั้น เป็นเครื่องอุดหนุนให้อันตรายอย่างนั้นอันนั้นมาถึงตัว ๚ะ๛
ที่ ๒๔๖ สุนัขป่ากับราชสีห์
๏ สุนัขป่าเที่ยวเดินเล่นตามข้างภูเขาแห่งหนึ่งเป็นเวลาพระอาทิตย์ยอแสง แลเห็นเงาของตัวเองกว้างแลฉายโตขึ้นจึงว่าแก่ตัวเองว่า ทำไมเราเป็นผู้มีรูปใหญ่หลวงกว้างเกือบจะเต็มที่สามเส้น จะต้องกลัวแก่ราชสีห์ฤๅ เราจะนับว่าเป็นขัตติยราชแห่งสัตว์ทั้งปวงไม่ได้ฤๅ ในเมื่อขณะกำลังเอิบอาบด้วยความคิดเย่อหยิ่งนั้น ราชสีห์มาจับฆ่าเสีย เมื่อช้าเกินไปเสียแล้วจึงรู้ตัวว่าตัวผิด ร้องว่ากรรมของเราที่เราประมาณตัวเกินไปนี้ เป็นเหตุให้เราถึงความพินาศ ๚ะ๛
ความสำคัญตนผิดนั้น เป็นอันตรายแห่งตัวแท้จริง ๚ะ๛
/*247*/ที่ ๒๔๗ นกทั้งปวงกับสัตว์จตุบาททั้งปวงกับค้างคาว
๏ นกทั้งปวงกำลังรบกับสัตว์จตุบาททั้งปวง ต่างพวกต่างผลัดกันมีชัยชนะ ค้างคาวกลัวผลแห่งการรบซึ่งเป็นการไม่แน่ จึงได้เอาตัวเข้าข้างพวกที่กำลังมากเสมอไป ครั้นเมื่อประกาศเลิกการสงบกัน สัตว์ซึ่งเป็นข้าศึกกันทั้งสองฝ่ายก็เห็นปรากฏในความประพฤติกลับกลอกของค้างคาว เพราะดังนั้นโทษความโกงของค้างคาวทั้งสองฝ่าย ให้ไล่เสียจากความสว่างของวัน ตั้งแต่นั้นมาค้างคาวก็ไปซ่อนตัวอยู่ในที่มืดที่ลับ บินไปบินมาก็แต่ลำพังตัวในเวลากลางคืน ๚ะ๛
ความเดียวกับนกสองหัว ๚ะ๛
ที่ ๒๔๘ คนขี้จ่ายกับนกสวอลโล102
๏ ชายหนุ่มผู้หนึ่งเป็นคนขี้จ่ายใหญ่ ใช้ทรัพย์สมบัติที่ใต้สืบมาแต่บิดาจนหมด เหลือแต่ผ้าห่มอย่างดีผืนหนึ่ง ชายผู้นั้นไปเห็นนกสวอลโลซึ่งมาก่อนฤดูลอยอยู่ในสระแลร้องเล่นสบายดี ชายนั้นประมาณหมายใจว่าถึงฤดูร้อนแล้ว ก็ไปขายผ้าห่มเสีย ต่อไปอีกหลายวันหนาวกลับมีมาจัดขึ้น จนน้ำแข็งได้ด้วยความหนาว ชายผู้นั้นไปพบนกสวอลโลซึ่งเคราะห์ร้าย ปราศจากชีวิตนอนอยู่กับแผ่นดินก็กล่าวว่านกไม่มีสุขนั้น เจ้าทำอะไรอย่างนั้นมาให้เห็นก่อนฤดูสปริง103ดังนี้ มิใช่จะฆ่าแต่ตัวเจ้าเอง เจ้าทำให้ข้าถึงฉิบหายด้วย ๚ะ๛
ความผิดของผู้หนึ่งเดียวย่อมเป็นเครื่องฉิบหายแก่ชนอื่น ซึ่งไม่รู้จักผู้ผิดแลความที่ผิดนั้น ๚ะ๛
/*248*/ที่ ๒๔๙ ทหารแตรเดี่ยวซึ่งเป็นโทษการศึก
๏ ทหารแตรเดี่ยวผู้หนึ่งนำทหารเข้ารบโดยกล้าหาญต้องข้าศึกจับไปได้ ทหารนั้นร้องต่อผู้ที่จับว่า ขอให้ท่านยกชีวิตข้าพเจ้าไว้เถิด อย่าเอาซีวิตข้าพเจ้าด้วยไม่มีเหตุแลมิได้ไต่ถามเลย ข้าพเจ้ามิได้ทำลายคนในหมู่ท่านสักคนเดียวเลย ข้าพเจ้ามิได้มีอาวุธมิได้ถืออะไร ชั่วแต่แตรทองเหลืองนี่อันเดียว ผู้ที่จับนั่นตอบว่า นั่นทีเดียว ซึ่งเป็นเหตุที่จะให้ต้องเจ้าตาย เพราะเจ้าไม่ได้รบเองแต่แตรของเจ้าเตือนชวนให้ผู้อื่นฟังทั้งหมดออกรบ ๚ะ๛
โทษแห่งความผิดใช่จะเกิดได้แต่ผู้ที่ทำผิดผู้เดียวนั้นหามิได้ ย่อมมีแก่ผู้ที่อุดหนุนความผิดนั้นมากกว่าอีก ๚ะ๛
/*249*/๏ นำหนุนผู้อื่นให้
ทำการ
โดยทรัพย์บุญพลญาณ
และรู้
แม้ผิดศิษย์เป็นพาล
ผิดกลับ เกิดฤๅ
ผิดที่เกิดนั้นผู้
ช่วยต้องมีเสมอ104 ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๒๕๐ สุนัขจิ้งจอกกับราชสีห์
๏ สุนัขจิ้งจอกเห็นราชสีห์อยู่ในกรง เข้าไปยืนใกล้แล้วด่าด้วยคำหยาบอันข่มราชสีห์จึงตอบสุนัขจิ้งจอกว่า เจ้าไม่ได้เป็นผู้ด่าข้าดอก เคราะห์ร้ายซึ่งตกแก่ตัวข้านี้ด่าข้าเอง ๚ะ๛
ผู้ที่เห็นแลรู้ปรากฏอยู่ ถ้าไม่สามารถจะทำการใหญ่ได้หากอาศัยแก่ผู้อื่นฤๅเหตุอื่น แลทำการนั้นได้ก็ไม่ควรจะว่าผู้นั้นทำเอง ควรจะว่าเหตุฤๅบุคคลสึ่งผู้นั้นได้อาศัยดอกเป็นผู้กระทำ ๚ะ๛
๒๕๐๏ ปัญญาสามารถแจ้ง
ไป่มี เองเลย
กอปรกิจได้โดยดี
อื่นเอื้อ
คณะปราชญ์ขาดพาที
ชนติ
เพราะท่านถือสิ่งเกื้อ
ตอกแท้ผู้ทำ ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
/*250*/ที่ ๒๕๑ นกเค้าแมวกับนกทั้งปวง
๏ นกเค้าแมวตริตรองโดยปัญญาของตัว แล้วแนะนำนกทั้งปวงว่า เมื่อแรกลูกอาคอน105 (คือลูกของต้นโอ๊ก) จะงอก จงช่วยกันถอนเสียจากแผ่นดิน ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งให้จงได้ อย่าให้จำเริญขึ้นได้ เพราะจะทำให้ต้นมิศเซลโต106 (ไม้ซึ่งเกิดเกาะไม้ใหญ่ ๆ) กาฝากเพราะต้นไม้นั้นเป็นยาพิษอย่างร้ายที่จะแก้ไม่ได้ คือยางใช้ทำตัง107กักนกเอาไปจากต้นไม้นี้ นกทั้งปวงจะต้องจับไปได้ก็เพราะต้นมิศเซลโต นกเค้าแมวได้แนะนำต่อไปอีกว่า ให้ถอนเมล็ดปอที่มนุษย์หว่านลงเสีย เพราะเป็นสิ่งซึ่งจะไม่ดีต่อนกทั้งปวง ในที่สุดนั้นนกเค้าแมวเห็นพรานธนูเข้ามา ก็ทำมาว่าชายผู้นี้เดินมาด้วยเท้า แต่จะทำการขว้างอาวุธซึ่งมีขนนก อันจะบินเร็วกว่าปีกแห่งนกทั้งปวงเอง นกทั้งปวงมิได้มีความเชื่อถ้อยคำที่ชี้แจงนี้ คิดว่านกเค้าแมวเสียจริตก็พากันว่านกเค้าแมวเป็นบ้า แต่ภายหลังมาเห็นว่าถ้อยคำของนกเค้าแมวจริง ก็พากันพิศวงในความรู้ของนกเค้าแมว แลถือว่าเป็นนกฉลาดที่สุด ตั้งแต่นั้นมาถ้านกเค้าแมวมาเมื่อไร นกทั้งปวงก็ไปหาด้วยความนับถือว่ารู้สิ่งทั้งปวงหมด ส่วนนกเค้าแมวมิได้ให้คำแนะนำต่อไป อยู่แต่ตัวเดียวคร่ำครวญแต่ถึงความฟุ้งซ่านแห่งนกทั้งปวงที่เป็นมาแล้ว ๚ะ๛
ความชั่วความอันตรายใดย่อมมีเหตุที่อาศัยให้เกิด ถ้าจะตัดความอันตรายอันนั้นก็ต้องคิดตัดเหตุซึ่งเป็นที่อาศัยให้เกิดนั้นเสีย ๚ะ๛
/*251*/ที่ ๒๕๒ ลากับหนังราชสีห์
๏ ลาตัวหนึ่งสวมหนังราชสีห์เที่ยวเล่นในป่า หาความสนุกใส่ตัวด้วยไล่ขู่สัตว์ทั้งปวงที่ไม่สู้มีสติดีที่ไปพบปะ จนภายหลังไปพบสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่ง คิดจะขู่ให้กลัวบ้าง แต่สุนัขจิ้งจอกพอได้ยินเสียงลาก็ร้องมาว่า ถ้าข้าไม่ได้ยินเสียงของเจ้าร้อง ก็พอที่ข้าจะกลัวเจ้าได้ดอก ๚ะ๛
ผู้เขลาซึ่งได้แอบอิงอาศัยอำนาจของผู้มีอำนาจด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง มักจะใช้อำนาจนั้นเกินกว่าที่ควร แต่ไม่อาจจะใช้แก่ผู้ฉลาดได้ ด้วยธรรมดาชาติเขลาแล้วคงแสดงเขลาจะละเสียอย่างไรได้ ๚ะ๛
๒๕๒๏ ผู้เฉาเอาเกียรติผู้
มีศักดิ์ สวมฤๅ
มักจะช้าเกินหนัก
กว่าเนื้อ
จำอวดไป่อำลักษณ์
เฉาโฉด ชิดเลย
เพราะจะอาจฉลาดเกื้อ
กิจพ้นตนไฉน ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๒๕๓ ความดีทั้งปวงกับความชั่ว
๏ ครั้งหนึ่งความดีต้องความชั่วไล่เสียจากส่วนที่เป็นคู่กัน ซึ่งต่างสิ่งต่างมีส่วนในการงานของมนุษย์ เพราะเหตุที่ความชั่วมากก็มีชัยได้แผ่นดิน ความดีก็ปลิวตัวไปเองขึ้นไปบนสวรรค์ ขอความชอบธรรมเพื่อจะได้แก้แค้นผู้ที่ได้ข่มเหง ความดีทั้งปวงขอต่อยุปิเตอ อย่าให้ตัวต้องปะปนกับความชั่วต่อไป เพราะสิ่งทั้งสองมิได้มีอันใดเหมือนกันเลย มิอาจที่จะอยู่ด้วยกันได้ เป็นแต่เหตุที่จะให้รบกันไม่มีเวลาหยุด เพราะฉะนั้นขอให้ตั้งกฎหมายเป็นแบบที่จะไม่แก้ไขได้ ในการที่จะป้องกันทั้งสองฝ่ายสืบไปภายหน้า ยุปิเตอก็อนุญาตตามที่ขอ บัญญัติว่าแต่นี้ไปถ้าความชั่วจะไปเยี่ยมแผ่นดิน ก็ให้ความชั่วความชั่วเป็นเพื่อนกันไป /*252*/แต่ความดีนั้นจะต้องไปแต่ทีละสิ่ง ๆ เดียว เข้าในที่อยู่ของคนทั้งปวง ตั้งแต่นั้น ก็บังเกิดความชั่วขึ้นมาก เพราะความชั่วมาแล้วมิได้มาแต่สิ่งเดียว ๆ ย่อมมาเป็นหมู่ ๆ ไม่มีสิ่งเดียวด้วยอย่างใดอย่างหนึ่ง ฝ่ายความตีซึ่งมาจากยุปิเตอ แลมิได้ให้เหมือนกันหมด ย่อมมาแต่สิ่งเดียว แลต่างหากกัน ย่อมมาแต่ทีละสิ่ง ๆ ถึงผู้ซึ่งสามารถที่จะสังเกตได้ ๚ะ๛
ความดีมีน้อยหายาก ความชั่วมีมากหาง่ายทำง่ายเป็นธรรมดา ๚ะ๛
พระเทพกระวี
ที่ ๒๕๔ นกกระจอกกับกระต่าย
๏ นกอินทรีตัวหนึ่งเฉี่ยวกระต่าย กระต่ายสะอึกสะอื้นมากแล้วร้องไห้ออกมา เหมือนนกกระจอกกลัวกระต่ายว่า เดี๋ยวนี้เท้าว่องไวของท่านไปข้างไหนเสีย ทำไมเท้าท่านจึงได้ช้าดังนี้ ในเมื่อนกกระจอกกำลังกล่าวอยู่ เหยี่ยวตัวหนึ่งจับตัวนกกระจอกฆ่าเสียทันที กระต่ายก็ตายด้วยความสบาย เมื่อจวนจะตายนั้นกล่าวว่า เออแต่ก่อนเจ้าหมายว่าตัวเจ้านั้นไม่มีอันตราย ดีใจในการเคราะห์ของเรา เดี๋ยวนี้เจ้ามีเหตุที่จะต้องร้องไห้ในการเคราะห์ร้ายของเจ้าบ้างเหมือนกัน ๚ะ๛
ความทุกข์ความอันตรายย่อมมีสำหรับตัวอยู่ด้วยกันทั้งหมด ไม่ควรจะเป็นเหตุที่จะเยาะเย้ยฤๅยินดีที่ผู้อื่นต้องถูกเร็วกว่าตัวก่อนตัวเท่านั้นเลย ๚ะ๛
พระเทพกระวี
/*253*/ที่ ๒๕๕ คนกับเซเตียเป็นสัตว์มีในเรื่องนิทานเบื้องบนเป็นคนเบื้องล่างเป็นสัตว์
๏ ครั้งหนึ่งชายผู้หนึ่งกับเซเตียเซ่นสุราสาบานเป็นเพื่อนกันและกัน วันหนึ่งนั่งฟังสนทนาอยู่ด้วยกัน หนาวเหมือนฤดูหนาว คนนั้นก็ยกมือขึ้นเป่า ครั้นเซเตียถามเหตุนั้น ก็ตอบว่าหนาวนัก ที่ทำให้มือร้อน ภายหลังก็ถึงเวลากลางวัน นั่งกินอาหารด้วยกัน อาหารนั้นกำลังร้อน ชายผู้นั้นก็ยกจานใบหนึ่งขึ้นไปใกล้ปากแล้วเป่าลงในจานนั้น ครั้นเมื่อเซเตียถามเหตุนั้นอีกก็ว่าอาหารร้อนนัก ที่ทำนี้จะให้เย็น เซเตียจึงว่าเราจะนับว่าท่านเป็นเพื่อนต่อไปไม่ได้ เพราะท่านเป็นคนมีลมอย่างเดียว จะเป่าให้ร้อนก็ได้ให้เย็นก็ได้ ๚ะ๛
ความประพฤติไม่เสมอในสิ่งอันเสมอกัน ย่อมไม่เป็นที่นับถือและเป็นที่หวังของคนทั้งปวงได้ เพราะสังเกตการร้ายการดียาก ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
ที่ ๒๕๖ ลากับคนที่ซื้อ
๏ ชายผู้หนึ่งอยากจะซื้อลา ตกลงกับเจ้าของขายว่า จะเอามาทดลองดูก่อน จึงจะซื้อ ชายนั้นพาลามาบ้านปล่อยไว้คอกฟางกับลาอื่น ๆ ครั้นเมื่อลาตัวนั้นเข้าไปอยู่แล้วก็ทิ้งลาอื่น ๆ เสียหมด ไปอยู่กับลาตัวหนึ่งซึ่งขี้เกียจอย่างยิ่ง แลกินมากที่สุดกว่าลาทั้งหมด ชายผู้นั้นก็เอาเชือกสวมคอลาแล้วจูงกลับไปที่เจ้าของ เมื่อเจ้าของถามว่าทำไมจึงได้ทดลองได้ในเวลาน้อยดังนี้ ชายผู้นั้นตอบว่าข้าพเจ้าไม่ต้องการที่จะทดลอง ข้าพเจ้าทราบว่าลาตัวนี้มันคงจะเหมือนกับลาตัวหนึ่ง เพราะบรรดาลาทั้งหมด ลาตัวนี้เฉพาะเลือกเอาตัวนั้นเป็นพวกพ้องแต่ตัวเดียว ๚ะ๛
/*254*/คนย่อมรู้ประจักษ์ได้โดยพวกพ้องที่เขาคบ ๚ะ๛
พระองค์เจ้าจิตรเจริญ
ที่ ๒๕๗ ตัวหมัดกับโค
๏ ตัวหมัดมีคำถามโคว่า ขัดขวางอย่างไรท่านก็เป็นสัตว์ใหญ่ แลมีกำลังทานจึงได้ย่อมรับความคุมเหงอันไม่เป็นธรรมแต่คน แลเป็นทาสแก่คนทั้งปวงทุกวันทุกวันไปดังนี้ ส่วนเราเป็นสัตว์เล็กถึงเพียงนี้ยังกินเนื้อคน มิได้มีความปรานี แลกินโลหิตคนมิได้หยุดยั้ง โคตอบว่าเราไม่อยากจะเป็นคนเนรคุณ เพราะเราเป็นที่รักที่ถนอมของคน คนทั้งปวงย่อมตบศีรษะหัวไหล่เราอยู่บ่อย ๆ ตัวหมัดร้องว่า ทุกข์ของเราตกที่ท่านชอบนั้นทีเดียว เมื่อบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้าบ้างแล้ว คงจะหาความพินาศฉิบหายอันแก้ไขไม่ได้มาด้วย ๚ะ๛
(ตีความไม่ถนัด)
ผู้ที่มีกตัญญูมั่นคง ย่อมจะไม่ถือเอาความเกียจคร้านเป็นประมาณ แลไม่หวั่นไหวด้วยภัยต่าง ๆ ๚ะ๛
ที่ ๒๕๘ นกพิราบกับกา
๏ นกพิราบต้องขังอยู่ในกรง อวดที่ว่าได้ฟักไข่มีลูกมาก กาได้ยินจึงว่า เพื่อนผู้มีน้ำใจดีเอ๋ย หยุดอวดซึ่งมิใช่ฤดูนี้เสียเถิด ลูกหลานยิ่งมากขึ้น ก็เหมือนอย่างเป็นเหตุที่จะให้ท่านมีความทุกข์มากขึ้น เพราะเมื่อท่านเห็นลูกหลานต้องติดอยู่ในที่ขังแห่งผู้ซึ่งเป็นโทษฉะนี้ ๚ะ๛
ความทุกข์ความยากกลับเป็นความนับถืออวดอ้าง นั้นมีเป็นธรรมดาทุกรูปทุกนาม ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
/*255*/ที่ ๒๕๙ เมอคิวรีกับคนทำงาน
๏ คนทำงานผู้หนึ่งล้มไม้อยู่ที่ริมแม่น้ำ พลาดมือไปขวานตกลงไปในห้วงน้ำอันลึก เมื่อเสียสิ่งอันเป็นเครื่องหาเลี้ยงชีวิตนั้น ก็ร้องรำรำพันถึงความเคราะห์ร้ายของตัว เมอคิวรีก็ปรากฏแล้วถามเหตุซึ่งได้ต้องน้ำตาตกนั้น ชายผู้นั้นก็เล่าเคราะห์ร้ายของตัวให้ฟัง เมอคิวรีก็กระโดดลงไปในน้ำ แล้วหยิบขวานทองคำขึ้นมาเล่มหนึ่ง แล้วถามว่าเล่มนี้ฤๅมิใช่ที่หาย ครั้นเมื่อชายนั้นตอบว่ามิใช่ของตัว เมอคิวรีก็หายลงไปในน้ำเป็นครั้งที่สอง แล้วกลับขึ้นมาด้วยขวานเงินเล่มหนึ่งอยู่ในมือ ถามคนทำงานนั้นอีกว่า นี่ของตัวฤๅ เมื่อคนทำงานว่ามิใช่ ก็ดำลงไปในห้วงน้ำเป็นครั้งที่สาม หยิบขวานเล่มที่หายนั้นขึ้นมา ครั้นเมื่อคนทำงานนั้นกล่าวว่าเป็นของตัวและแสดงความยินดีที่ได้ขวานคืนมา เมอคิวรีก็โปรดในความสัตย์ซื่อของชายผู้นั้น จึงให้ขวานทองแลขวานเงินเพิ่มขึ้นในขวานเดิมของชายผู้นั้น คนทำงานนั้นเมื่อกลับมาถึงเรือน ก็เล่าให้เพื่อนฝูงฟังตลอดเหตุที่เป็นนั้น เพื่อนคนหนึ่งอยากจะใคร่ลองในเดี๋ยวนั้น ว่าตัวจะได้ลาภดีเหมือนนั้นฤๅไม่ ก็วิ่งไปที่แม่น้ำตั้งใจทิ้งขวานลงไปในหัวงน้ำแห่งเดียวกัน แล้วลงนั่งเช็ดน้ำตาที่ฝั่งน้ำ เมอคิวรีก็มาหาเหมือนอย่างเช่นนึกไว้ แลถามเหตุที่ทุกข์ร้อนได้แล้วก็โดดไปในน้ำ หยิบขวานทองคำขึ้นมาเล่มหนึ่ง ถามว่านี้ฤๅที่หาย คนทำงานก็จับขวานทองนั้นด้วยความตะกลาม แสดงวาจาว่าเป็นความจริงว่าคือขวานเล่มนี้ทีเดียวที่ของตัวหาย เมอคิวรีไม่โปรดในการโกงของชายผู้นี้ ไม่เอาแต่ขวานทองไปเสีย ซ้ำไม่รับที่จะหาขวานเดิมของเขาที่ทิ้งในห้วงน้ำให้ด้วย ๚ะ๛
ความสัตย์กับความอาสัตย์นั้นเหมือนกันไม่ได้ ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
/*256*/ที่ ๒๖๐ นกอินทรีกับนกแก
๏ นกอินทรีตัวหนึ่งบินลงมาจากรังยอดภูเขาสูง จับลูกแกะในกรงเล็บพาลอยไป แก108ตัวหนึ่งได้เห็นการที่จับลูกแกะนั้น ก็ไหวสะเทือนด้วยความริษยา ตั้งใจว่าจะแข่งกำลังแข่งฝีปีกนกอินทรี ก็บินวนด้วยเสียงปีกวู่ดัง จับลงบนหลังแกะผู้ตัวใหญ่ด้วยหมายใจว่าจะพาบินไป แต่เล็บนั้นก็ไปติดเกี่ยวกับขน ถึงกระพือปีกเต็มกำลังก็มิอาจจะปลดตัวได้ คนเลี้ยงแกะเห็นการที่เป็น ก็วิ่งไปจับแกได้แล้วตัดปีกทิ้งเสียทันที พามาบ้านในเวลากลางคืนให้แก่บุตรทั้งปวง ครั้นเมื่อบุตรทั้งปวงถามว่านั่นนกอะไร พ่อตอบว่าในความรู้ของพ่อที่เป็นแน่นั้นก็เป็นนกแก แต่ตัวของเขาจะให้ตัวเขาเป็นนกอินทรี ๚ะ๛
/*257*/ความกำเริบคาดหวังตัวเองผิดแล้วทำการที่เกินตัวจะทำได้ ย่อมเป็นความฉิบหายแท้ ๚ะ๛
๒๖๐๏ เห็นท่านสามารถเกื้อ
การใด
ขาดคาดตนทำใจ
ใหญ่บ้าง
แรงน้อยยกหนักไฉน
จักรอด ตนนอ
หนูจะใช้อย่างช้าง
จะใช้ไฉนหนอ ฯ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
ที่ ๒๖๑ ยุปิเตอกับเนปซุน109 เป็นเทวดาเจ้าของทะเล
๏ มิเนอว่าเทพธิดาเจ้าของปัญญาแลการเล่าเรียน โมมัศ110เทวดาช่างเยาะเย้ยติเตียน ตามจดหมายเรื่องราวแต่โบราณมาว่า คน ๆ แรกที่เกิดนั้นยุปิเตอสร้าง โคตัวแรกเนปชูนสร้าง เรือนหลังแรกมิเนอว่าสร้าง ครั้นเมื่อการสร้างของเทวดาทั้งปวงที่ทำแล้วเสร็จ ก็เกิดเถียงกันขึ้นว่าผู้ใดจะทำดีพิเศษพร้อมกว่ากัน ตกลงกันตั้งให้โมมัศเป็นตระลาการ จะขอยอมฟังคำตัดสินด้วยกันทั้งสิ้น ฝ่ายโมมัศนั้นเล่าก็มีความอิจฉาในมือที่ทำนั้นทุก ๆ คน ก็หาโทษใส่ทุกสิ่ง ที่หนึ่งนั้นยกผิดการที่เนปชูนทำ เพราะเหตุว่ามิได้ทำเขาแห่งโคให้อยู่ใต้นัยน์ตา เพื่อว่าจะได้เห็นดีขึ้นว่าจะขวิดตรงไหน ต่อไปก็ตัดสินลงโทษการที่ยุปิเตอทำ เพราะเหตุที่มิได้วางหัวใจแห่งมนุษย์ไว้ภายนอก ถ้าเป็นอย่างนั้นทุก ๆ คนก็จะอ่านความคิดของผู้ซึ่งมีความประสงค์ร้าย ได้ตระเตรียมต่อสู้การที่เขาคิดร้ายไว้ก่อน แลที่สุดนั้นยกโทษมิเนอว่า เพราะเหตุมิได้ทำล้อเหล็กไว้ในรากเรือน ถ้ามีล้ออย่างนั้น ถ้าเพื่อนบ้านจะอยู่กันไม่สบายจะได้ย้ายไปง่าย ๆ ยุปิเตอกริ้วในถ้อยคำที่หาถ้อยคำเสมอดังนี้ จึงไล่เสียจากตำแหน่งตระลาการ แลขับออกจากตึกใหญ่แห่งโวลิมปัด111 ๚ะ๛
/*258*/ผู้ที่ดีแต่คุ้ยเขี่ยติเตียนแต่ไม่ได้ทำเอง ไม่เป็นผู้ที่ควรจะอยู่ในพวกผู้ที่ต้องทำทั้งหลาย ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
ที่ ๒๖๒ นกอินทรีกับสุนัขจิ้งจอก
๏ นกอินทรีตัวหนึ่งกับสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งผูกพันเป็นไมตรีกันสนิท ตกลงว่าจะอยู่ใกล้กันแลกัน นกอินทรีขึ้นไปทำรังอยู่บนกิ่งต้นไม้อันสูง ส่วนสุนัขจิ้งจอกลงไปอยู่ในซุ้มใต้ต้นไม้ก็ออกลูกในที่นั้น เมื่อตกลงตามความคิดนี้ไม่นานนัก เมื่อสุนัขจิ้งจอกไปเที่ยวหาอาหาร นกอินทรีกำลังอยากได้เสบียงมาเลี้ยงลูกเล็ก ๆ ก็โอบลงไปที่ลูกเล็ก ๆ ของสุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่ง เอามาเลี้ยงตัวเองแลเลี้ยงลูก เมื่อสุนัขจิ้งจอกกลับมาก็มีความเศร้าโศกในการที่ลูกตายน้อยกว่าที่ตัวไม่สามารถจะแก้แค้นนกอินทรีได้ ภายหลังลงโทษอันเป็นยุติธรรมก็ตกต้องนกอินทรีโดยเร็ว เมื่อขณะบินราปีกริมแท่นที่บูชา ซึ่งชาวบ้านพวกหนึ่งได้เอาแพะมาบูชายัญ นกอินทรีก็บินไปจับขึ้นเนื้อโดยเร็ว แลถ่านซึ่งติดไฟอยู่บ้างติดไปที่รังด้วย ลมแรงก็พัดเชื้อเพลิงให้เป็นเปลวขึ้นโดยเร็ว ลูกนกอินทรีซึ่งขนยังมิได้งอกขึ้นบริบูรณ์ไม่มีผู้ช่วย ก็ตัวงอย่างอยู่ในรังก็จนลงมาตายที่โคนต้นไม้ สุนัขจิ้งจอกก็คาบขยอกกินต่อหน้านกอินทรี ๚ะ๛
ความอาสัตย์อาธรรมซึ่งผู้ใหญ่ทำแก่ผู้น้อย แม้ถึงผู้น้อยจะไม่มีโอกาสที่จะแก้แค้นของตัวได้เองก็ดี ความอาสัตย์อาธรรมนั้นคงจะลงโทษแก่ผู้ทำแก้แค้นแทนเองไม่ต้องสงสัย ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
/*259*/ที่ ๒๖๓ ถุงสองใบ
๏ ตามจดหมายแต่โบราณเล่ามา ว่าคนเกิดมาในโลกนี้ทุก ๆ คนมีถุงผูกคอมาสองใบ ถุงเล็กอยู่ข้างหน้าเต็มไปด้วยความเสียของเพื่อนบ้าน ถุงใหญ่อยู่ข้างหลังเต็มไปด้วยความเสียของตัว ตั้งแต่นั้นมาคนจึงเห็นความผิดของผู้อื่นได้เร็ว แลซ้ำตาบอดไม่เห็นเสียของตัวบ่อย ๆ ด้วย ๚ะ๛
โทษผู้อื่นเท่าเส้นผมอาจเห็นได้โทษตัวเท่าภูเขาไม่อาจเห็น ๚ะ๛
ที่ ๒๖๔ กวางกับห้วงน้ำ
๏ กวางตัวหนึ่งมีความกระหายน้ำจึงไปที่ลำธารเพื่อจะกินน้ำ แลเห็นเงาของตัวฉายลงไปในน้ำ ก็มีความพิศวงด้วยรูปร่างของตัวแลเขาก็มีกิ่งก้านต่าง ๆ แต่นึกโกรธตัวเองว่ามีขาเล็กแลเท้าไม่แข็งแรง ในเมื่อกำลังติตัวเองอยู่นั้น ราชสีห์ตัวหนึ่งมาที่ห้วงน้ำ คลานเข้าไปจะกระโดดจับตัวกวาง กวางก็หนีเอาตัวรอดข้ามนที แลใช้กำลังเร็วจนเต็มฝีเท้า เมื่อไปในที่ห้วงทุ่งราบไม่มีต้นไม้ ก็เอาตัวหนีได้ใกลราชสีห์พอพ้นอันตราย แต่ครั้นเมื่อเข้าในป่าไม้เขาก็ติดเกะกะ ราชสีห์ก็วิ่งตามมาด้วยโดยเร็วจับตัวได้ ครั้นเมื่อช้าเกินไปเสียแล้ว กวางจึงรู้สึกตัว ติเตียนตัวเองว่าเรานี้สัตว์กรรมชัก เป็นอย่างไรเราจึงได้หลอกตัวเราเอง ตีนของเราซึ่งจะได้ช่วยชีวิตเรากลับติเตียน ไปยกย่องชมเขาซึ่งปรากฏเป็นแท้ว่าเป็นที่ฉิบหายของเรา ๚ะ๛
สิ่งใดซึ่งมีราคาสูงจริง ๆ มักจะตกต่ำไม่ถึงราคาบ่อย ๚ะ๛
๏ สิ่งดีมีประโยชน์แท้
ธรรมดา เสมอฤๅ
มักจืดไป่เจิดตา
ตื่นรู้
สิ่งชั่วไม่เคยปรา
กฎชอบ
แปลกแต่นิดกิตอู้
เอิกร้องชมปรม ๚ะ
กรมหมื่นพิชิตปรีชากร
/*260*/ที่ ๒๖๕ นางสุนัขกับลูกทั้งปวง
๏ นางสุนัขตัวหนึ่งจวนจะออกลูก จึงตั้งใจขอต่อคนเลี้ยงเพื่อจะให้ให้ที่ซึ่งจะออกลูก ครั้นเมื่อคำขอนั้นได้อนุญาตก็ขอให้ยอมต่อไปอีกเพื่อจะได้เลี้ยงลูกในที่แห่งเดียวนั้น คนเลี้ยงแกะก็ยอมให้อีก แต่ครั้นเมื่อภายหลังนางสุนัขมีลูกเป็นผู้ป้องกัน เพราะลูกสุนัขในเมื่อนั้นโตขึ้นพอที่จะกันตัวของตัวได้หมดด้วยกัน ก็กล่าวว่าที่นั้นเป็นของตัวสิทธิ์ขาดทีเดียว แลไม่ยอมให้คนเลี้ยงแกะเข้าไปที่นั้นด้วย ๚ะ๛
ความอ่อนน้อมย่อมมีแต่ผู้มีกำลังอ่อนอย่างเดียว ถ้าแข็งขึ้นได้เท่าใด ความอ่อนน้อมนั้นจะกลับหายไปเท่านั้น ๚ะ๛
จมื่นทิพเสนา
ที่ ๒๖๖ สุนัขทั้งปวงกับหนัง
๏ สุนัขพวกหนึ่งมีความหิวด้วยอดอยากอาหาร แลเห็นหนังโคหลายแผ่นแช่อยู่ในแม่น้ำ มิอาจที่จะไปถึงได้ ก็ตกลงกันว่าจะกินน้ำใน/*261*/แม่น้ำเสียให้หมด แต่น้ำนั้นก็กลับออกมาเสียด้วยท้องแตกเพราะกินน้ำช้านานก่อนที่จะถึงหนัง ๚ะ๛
อย่าคิดจะทำการซึ่งจะทำไม่ได้
พระองค์เจ้าวรวรรณากร
ที่ ๒๖๗ แกกับสุนัขจิ้งจอก
๏ แกตัวหนึ่งอยู่ข้างจะอดอยาก จับอยู่บนต้นมะเดื่อซึ่งมีผลผิดฤดู คอยด้วยความหวังใจว่ามะเดื่อจะสุก สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเห็นแกนั่งอยู่บนต้นไม้นานก็รู้เหตุที่ทำนั้น จึงกล่าวว่า ท่านทำไมจึงเป็นดังนี้ไปทีเดียว หลอกลวงตัวเองในการซึ่งเป็นที่เศร้า ท่านมาเพลิดเพลินเรี่ยวแรงด้วยด้วยความหวังใจจนถึงพอที่จะโกงท่านได้ แต่สิ่งนั้นจะไม่รางวัลท่าน ด้วยให้ท่านได้ด้วยความยินดีเลย ๚ะ๛
เชื่อแต่โดยใจนึกเอาเอง มิได้เห็นแน่เข้าถนัด ก็เหมือนหมายนกกลางป่า หมายปลากลางแม่น้ำ ไม่อาจสำเร็จผลประโยชน์ได้ ๚ะ๛
ที่ ๒๖๘ นกลาก112ฝังศพบิดาของตัว
๏ นกลาก (ตามมีมาแต่จดหมายโบราณว่า) ได้สร้างขึ้นก่อนตัวแผ่นดินเอง ครั้นเมื่อบิดาเป็นใช้สำคัญถึงแก่ความตาย ในขณะนั้นไม่มีแผ่นดิน นกลากไม่รู้ว่าจะหาที่ฝังศพที่ไหน จึงได้ทิ้งศพไว้ไม่ฝังห้าวัน ครันวันที่หกก็ยังเป็นการลังเลอยู่ ไม่รู้ที่จะทำอย่างไร จึงได้ฝังศพบิดาไว้ในศีรษะของตน แต่นั้นมานกลากจึงได้มีจุก ซึ่งเป็นที่คนทั้งปวงชอบพูดว่า เป็นที่พูนดินหลังที่ฝังศพของบิดา ๚ะ๛
การแรกต้นของเด็กหนุ่มนั้นคือความนับถือบิดามารดาทั้งสอง ๚ะ
พระองค์เจ้าวรวรรณากร
/*262*/ที่ ๒๖๙ ยุงกับโค
๏ ยุงตัวหนึ่งจับบนเขาโคนั่งอยู่นั้นข้านานครั้นเมื่อขณะจะบินไปทำเสียงหวี่ ๆ แล้วถามโคว่าโคจะอยากให้ไปฤๅ โคตอบว่าเราไม่รู้ว่าเจ้าได้มา เราก็จะไม่รู้ตัวว่าเจ้าจะไปข้างไหนเมื่อไรเหมือนกัน ๚ะ๛
คนบางคนมักเห็นตัวเป็นสำคัญในนัยน์ตาของตน มากกว่าในนัยน์ตาเพื่อนบ้านเห็น ๚ะ๛
พระองค์เจ้าวรวรรณากร
ที่ ๒๗๐ วานรกับอูฐ
๏ สัตว์ทั้งปวงในป่ามีการเลี้ยงใหญ่ ในครั้งนั้นวานรยืนขึ้นรำเป็นที่ยินดีใหญ่ของสัตว์ที่มาประชุม วานรนั้นนั่งลงเมื่อขณะชอบใจตบมือทั่วกัน อูฐมีความริษยาต่อความสรรเสริญซึ่งได้แก่วานร มีความปรารถนาจะถอนความชอบใจแห่งสัตว์ที่มาทั้งปวงให้มาชอบใจตัว จึงกล่าวขึ้นว่าจะขอยืนขึ้นตามคราวผลัดของตัว จะรำให้เป็นที่สนุกแก่สัตว์ทั้งปวง แล้วลุกขึ้นโยเยไปมาเป็นที่น่าหัวเราะเต็มที สัตว์ทั้งปวงก็ทุบด้วยความโกรธแล้วไล่เสียจากที่ประชุม ๚ะ๛
การที่จะเลียนทำให้เราทั้งหลายดีขึ้น (เพราะไม่ดีจริง) นั้นเป็นการน่าชังแลไม่ได้เรื่อง ๚ะ๛
พระองค์เจ้าวรวรรณากร
ที่ ๒๗๑ คนเลี้ยงแกะกับฝูงแกะ
๏ คนเลี้ยงแกะผู้หนึ่งไล่ฝูงแกะไปในป่าไม้ เห็นต้นโอ๊กต้นหนึ่งโตเกินปกติ เต็มไปด้วยลูกเอคอน113 ปูผ้าห่มลงที่ใต้กิ่งแล้วปีนขึ้นไปบนต้น/*263*/สั่นลูกเอคอนลงมา แกะทั้งปวงกินลูกเอคอนไถผ้าหรอ114ด้วยมิได้แกล้งผ้านั้นก็ขาด คนเลี้ยงแกะกลับลงมาเห็นการที่เป็นไปแล้วนั้น จึงว่าเจ้าพวกสัตว์เนรคุณที่สุด เจ้าทั้งหลายเป็นผู้ให้เกิดขนสำหรับทำผ้านุ่งห่มแห่งคนอื่นทั้งปวงทั่วหมด แต่เจ้าทำลายผ้าของผู้ซึ่งได้เลี้ยงตัว ๚ะ๛
ทำการกับนายแต่หยาบคายมักง่ายนั้น ได้ชื่อว่าทำเนรคุณเหมือนกัน115 ๚ะ๛
--
๑. คือ เทพอพอลโล่ ↩

๒. หมายถึง ซุป (soup) ↩

๓. หมายถึง นกนางแอ่น (Swallow) ↩

๔. คือฤดูใบไม้ผลิ (Spring) ↩

๕. โคลงสุภาษิตประกอบนิทานเรื่องนี้ในภาพปักเครื่องตั้งงานพระเมรุเป็นโคลงต่างสำนวนกัน ดังภาพประกอบ ↩

๖. คือ ลูกเอคอน (acorn) ↩

๗. คือ ต้นมิสเซิลโท (mistletoe) ↩

๘. ตัง คือ ยางไม้ที่ผสมกับสิงอื่นทำให้เหนียว ใช้ทำกาวดักนก ↩

๙. แก หมายถึง นกแก ↩

๑๐. คือ เทพจูปิเตอร์กับเทพเนปจูน ↩

๑๑. คือ โมมัส หรือโมมุส (Momus) เทพแห่งการเย้ยหยัน ตำหนิ ติเตียน ↩

๑๒. คือ เขาโอลิมปัส ↩

๑๓. คือ นกลาร์ก (Lark) ↩

๑๔. คือลูกเอคอร์น (Acorn) ↩

๑๕. หรอ หมายถึง กร่อนเข้าไป, สึกเข้าไป, หดหายไป ↩

๑๖. ไม่มีนิทานเรื่องที่ ๒๗๒-๒๙๐ จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๗ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่๑๘ ไม่มีต้นฉบับนิทานตั้งแต่เรื่อง ๒๙๒-๒๙๓ ↩
ที่ ๒๙๑ หมัดกับคน
๏ คนผู้หนึ่งมีความรำคาญด้วยหมัด ภายหลังจับตัวได้จึงว่า เจ้านี้คือใคร ซึ่งมากินบนแขนบนขาของเรา แลทำความลำบากให้มากในการที่จะจับเจ้า หมัดร้องว่า ท่านเจ้าขาโปรดยกชีวิตข้าพเจ้าไว้ อย่าทำลายข้าพเจ้าเสียเลย เพราะข้าพเจ้าไม่ทำอันตรายได้มากนักดอก ชายนั้นหัวเราะแล้วตอบว่า เจ้าจะต้องตายด้วยมือเราเดี๋ยวนี้เป็นแน่ เพราะชาติที่ชั่วถึงว่าเล็กฤๅใหญ่ ก็ควรจะต้องให้เสมอกัน ๚ะ๛
ที่ ๒๙๔ ลูกแกะกับสุนัขป่า116
๏ สุนัขป่าตัวหนึ่งตามลูกแกะซึ่งหนีเข้าไปอาศัยในวัดแห่งหนึ่ง สุนัขป่าเรียกลูกแกะแล้วว่า ถ้าพระเจ้าจับเจ้าได้ จะฆ่าเจ้าในการบูชายัญ เมื่อกล่าวดังนั้น ลูกแกะจึงตอบว่า ซึ่งเราจะต้องบูชายัญในวัดนั้น ยังดีกว่าที่ต้องท่านกิน ๚ะ๛
/*264*/ที่ ๒๙๕ คนมั่งมีกับช่างย้อมหนัง
๏ คนมั่งมีผู้หนึ่งอยู่ใกล้ช่างย้อมหนัง มิอาจที่จะทนกลิ่นเหม็นไม่สบายแห่งที่ทำหนังได้ จึงกวนเพื่อนบ้านที่ทำหนังนั้นให้ไปเสียทีอื่น คนย้อมหนังขอผัดกำหนดที่จะไปนั้นร่ำไป ว่าแต่ว่าจะไปโดยเร็ว แต่ครั้นเมื่อช่างหนังนั้นอยู่ต่อไปก็เป็นการพ้นไปได้ เพราะเวลาล่วงไปคนมั่งมีนั้นก็เคยกลิ่นเข้า ก็ไม่รู้สึกความรำคาญอย่างไรอย่างหนึ่ง มิได้กล่าวโทษอย่างใดต่อไป ๚ะ๛
ที่ ๒๙๖ ล่อกับโจร
๏ ล่อสองตัวบรรทุกห่อสินค้าเดินไปด้วยกัน ตัวหนึ่งบรรทุกต่างเต็มไปด้วยเงิน อีกตัวหนึ่งบรรทุกกระสอบข้าว ล่อตัวที่บรรทุกทรัพย์เดินตั้งศีรษะตรงเหมือนหนึ่งรู้ราคาน้ำหนักซึ่งบรรทุก แลเขย่าระฆังเสียงเพราะซึ่งผูกอยู่กับตัวขึ้น ๆ ลง ๆ เพื่อนซึ่งไปด้วยตามหลังไปด้วยฝีเท้าเบาแลเงียบ ๆ ในขณะประเดียวนั้น โจรทั้งปวงจึงออกมาจากที่กำบังถึงตัว ในเมื่อขณะต่อสู้อยู่กับเจ้าของ ฟันล่อซึ่งบรรทุกทรัพย์ด้วยดาบมีบาดแผล เพราะแย่งชิงของที่บรรทุกโดยความอยากได้ ส่วนข้าวนั้นมิได้เป็นธุระอันใด ล่อซึ่งถูกปล้นที่บาดเจ็บบ่นถึงเคราะห์ร้ายของตัว ล่ออีกตัวหนึ่งจึงว่า เรามีความยินดีจริง ๆ ที่ตัวเรามีผู้นึกถึงแต่เล็กน้อยดังนี้ เพราะเราไม่ต้องเสียอะไร หรือต้องเจ็บเป็นแผลอย่างไร ๚ะ๛
ที่ ๒๙๗ งูกับตะไบ
๏ งูตัวหนึ่งเข้าไปที่ทำงานของช่างเหล็ก จะหาอะไรแก้หิวตามเครื่องมือทั้งปวง งูนั้นตั้งใจเข้าไปหาแลแสดงตัวเองต่อตะไบ ขอให้มีความเมตตาให้อาหารสักมื้อหนึ่ง ตะไบตอบว่าท่านเห็นจะเป็นคนโง่ทีเดียว ถ้าท่านคิดจะมาเอาอะไรจากเรา ซึ่งเราเคยเอามาแต่จากผู้อื่นทุก ๆ สิ่ง มิได้เคยให้สิ่งไรตอบเลย ๚ะ๛
/*265*/คนที่เป็นชาติอยากได้ของผู้อื่น แลตัวจะเป็นผู้ให้เองนั้นน้อยนัก ๚ะ๛
ที่ ๒๙๘ ราชสีห์กับคนเลี้ยงแกะ
๏ ราชสีห์ตัวหนึ่งเที่ยวเล่นในป่า เหยียบไปบนหนาม ภายหลังไม่ช้าก็มาหาคนเลี้ยงแกะ โผเข้ามากระดิกหาง เหมือนกับจะว่าข้าพเจ้าเป็นผู้มาขอพึ่งท่าน เป็นผู้ขอการช่วยของท่าน คนเลี้ยงแกะก็ตรวจดูโดยกล้าหาญก็พบหนาม จึงยกเท้าราชสีห์ขึ้นวางบนตัก ถอนหนามออกช่วยราชสีห์ให้หายเจ็บ ราชสีห์ก็กลับไปในป่า ครั้นภายหลังมาคนเลี้ยงแกะต้องเป็นโทษ เพราะคำกล่าวโทษไม่จริง ตัดสินให้ทิ้งลงใบให้ราชสีห์ เป็นการลงโทษที่ได้ทำผิดนั้น ราชสีห์เมื่อปล่อยออกจากกรง จำคนเลี้ยงแกะว่าเป็นผู้รักษาให้หายเจ็บปกติ การซึ่งจะเข้าทำร้ายนั้นกลับเข้าไปหาแล้วยกเท้าขึ้นวางบนตัก เจ้าแผ่นดินพอได้ฟังทราบเรื่องก็สั่งให้ปล่อยราชสีห์กลับไปในป่าเสียอีก คนเลี้ยงแกะนั้นก็ประทานโทษให้กลับไปอยู่กับเพื่อนฝูงของตน ๚ะ๛
ที่ ๒๙๙ อูฐกับยุปิเตอ117
๏ เมื่ออูฐเห็นโคมีเขาก็มีความริษยา อยากจะให้ตัวมีเกียรติยศเหมือนกัน จึงไปหายุปิเตอแล้วขอให้เขาแก่ตัว ยุปิเตอกริ้วในคำขอเพราะว่าอูฐมิได้พอในรูปร่างแลกำลังของตัว ยังมีความปรารถนามากขึ้นไปอีก ไม่แต่ไม่ยอมให้เขาเท่านั้น กลับซ้ำเจียนส่วนแห่งใบหูทั้งสองข้างไปเสียด้วย ๚ะ๛
ผู้ที่ไม่รู้จักพอในของที่ตนมี มักจะทำให้ขาดหนักไป
โลภมาก ลาภหาย ๚ะ๛
/*266*/ที่ ๓๐๐ เสือแปนเทียร์118 (เป็นเสือแต่สีเหมือนไลออน) กับคนเลี้ยงแกะ
๏ เสือแปนเทียร์ตัวหนึ่งโดยเคราะห์ร้ายตกลงในบ่อ คนเลี้ยงแกะทั้งปวงไปพบก็ขว้างท่อนไม้แลปาด้วยก้อนศิลาให้ถูกเสือนั้น แต่ในพวกนั้นบางคนหวั่นไหวด้วยความกรุณาต่อผู้ซึ่งจะต้องตาย ถึงแม้นว่าจะไม่มีผู้ใดทำอันตราย จึงทิ้งอาหารบางสิ่งลงไป เพื่อจะให้ชีวิตเสือยาวไป ครั้นเวลาค่ำก็กลับมาบ้าน มิได้มีผู้ใดฝันถึงอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง หมายใจแต่ว่าพรุ่งนี้จะไปพบเสือนั้นตาย ส่วนเสือเมื่อได้พักผ่อนกำลังที่อ่อน ก็ทำให้ตัวพ้นได้ด้วยกระโดดขึ้นจากบ่อทันที ก็กลับไปที่อยู่ด้วยฝีเท้าอันเร็วถึงโพรง ภายหลังมาน้อยวัน เสือนั้นกลับมาทำลายฝูงสัตว์ของคนเลี้ยงแกะและฆ่าคนเลี้ยงแกะซึ่งทำร้ายตัวหมกมุ่นด้วยความโกรธใหญ่ เมื่อนั้นผู้ซึ่งได้ช่วยชีวิตเสือมีความกลัวอันตรายแก่ตัว ก็ยอมให้ฝูงแกะของตัวแล ขอแต่เพียงชีวิตไว้ เสือจึงตอบแก่คนเลี้ยงแกะทั้งปวงนั้นว่า เราจำได้เหมือนกันว่าใครคิดจะเอาชีวิตเราด้วยก้อนศิลา แลใครให้อาหารเรา เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงละความกลัวของท่านเสียเถิด เรากลับมาเป็นศัตรูผู้หนึ่งจริง แต่เป็นศัตรูเฉพาะผู้ซึ่งข่มเหงเรา ๚ะ๛
ทำโทษก็คงจะได้โทษตอบ ทำชอบก็คงจะได้ชอบคืน ๚ะ๛
ที่ ๓๐๑ นกอินทรีกับเหยี่ยว
๏ นกอินทรีตัวหนึ่งกลัดกลุ้มไปด้วยความทุกข์ จับอยู่กับกิ่งต้นไม้ต้นหนึ่ง มีเหยี่ยวตัวหนึ่งจับอยู่เป็นพวกด้วย เหยี่ยวจึงถามว่า ทำไมข้าพเจ้าเห็นท่านดูไม่สบายอย่างนี้ นกอินทรีจึงตอบว่า เราหาคู่ที่สมควรแก่เรา แต่เราไม่สามารถที่จะหาได้สักตัวหนึ่ง เหยี่ยวจึงตอบว่าท่านจงรับข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าแรงมากกว่าท่านทั้งปวง นกอินทรีจึงถามว่าทำไมท่านจะ/*267*/สามารถหาเครื่องเลี้ยงชีวิตในการปล้นได้ฤๅ เหยี่ยวจึงตอบว่าข้าพเจ้าเคยจับนกออศตริช119 (ลางทีว่าลางตัวสูงถึงห้าศอกหกศอก) พาไปในกรงเล็บของข้าพเจ้าบ่อย ๆ นกอินทรีถูกล่อลวงด้วยถ้อยคำอันนี้ ก็รับเหยี่ยวเป็นสามี ภายหลังเมื่ออยู่กินด้วยกันแล้วไม่นานนัก นกอินทรีจึงว่าจงขึ้นไปหานกออศตริชกลับมาให้เราตามที่ท่านสัญญาไว้ เหยี่ยวก็บินขึ้นไปสูงในอากาศ พาหนูคร่ำคร่าที่สุดพองจะเน่าด้วยตายนาน ซึ่งทิ้งอยู่ในทุ่งกลับมา นางนกอินทรีจึงถามว่า นี่ฤๅที่ท่านได้ทำตามสัญญาโดยซื่อตรงต่อข้าพเจ้า เหยี่ยวตอบว่าถ้าอย่างใดซึ่งข้าพเจ้าจะได้พระหัตถ์ของท่านสมประสงค์แล้ว ก็ต้องไม่มีอันใดซึ่งข้าพเจ้าจะไม่รับสัญญา ถึงว่าสิ่งใดข้าพเจ้าจะทราบว่าข้าพเจ้าจะทำไม่ได้ก็คงจะต้องรับ ๚ะ๛
ความปรารถนากล้านั้น เป็นเครื่องให้ละจากความรักษาสิ่งดีทั้งปวง ๚ะ๛
ที่ ๓๐๒ นกอินทรีกับคนจับได้
๏ ครั้งหนึ่งชายผู้หนึ่งจับนกอินทรีได้ ก็ตัดขนปีกเสียทันที แล้วปล่อยไว้ในเล้าไก่กับนกอื่น ๆ การที่ทำดังนี้นกอินทรีหนักลงด้วยความโศกเศร้า มีเพื่อนบ้านผู้หนึ่งมาซื้อนกอินทรีไป ปล่อยให้ขนงอกขึ้นอีก นกอินทรีหนีไปเฉี่ยวกระต่ายตัวหนึ่ง พากลับมาในเดี๋ยวนั้นมาให้เป็นของกำนัลแก่ผู้ที่มีคุณของตัว สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งได้เห็นจึงว่า อย่าประจบให้ชอบใจชายผู้นี้เลย ให้ประจบแต่เจ้าของเก่าเจ้าของเจ้าเถิด ถ้าไม่ฉะนั้นเขาจะตามจับเจ้าอีก แล้วจะให้เจ้าไม่มีปิกเป็นครั้งที่สอง ๚ะ๛
ผู้ที่ทำคุณกับตัวเร่งสนองคุณตอบ ผู้ที่ทำร้ายกับตัวจงเร่งเกรง ๚ะ๛
/*268*/ที่ ๓๐๓ พระราชโอรสเจ้าแผ่นดินกับราชสีห์เขียน
๏ พระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งมีพระราชโอรสองค์เดียว ชอบในการทหารแข็งแรง เห็นสุบินนิมิตว่าพระราชโอรสจะต้องเสียพระชนม์เพราะราชสีห์ มีความกลัวว่าฝันนั้นจะจริง จึงสร้างวังอันเป็นที่เกษมสำราญพระราชทานแก่พระราชโอรส ตามผนังนั้นให้เขียนรูปภาพสัตว์ต่าง ๆ ทุกอย่างเท่าตัวเป็นไว้ให้เป็นที่สนุกสบาย ในรูปภาพทั้งปวงนั้นมีรูปราชสีห์อยู่ด้วยรูปหนึ่ง ครั้นเมื่อเจ้าชายหนุ่มนั้นได้เห็นรูปราชสีห์ ความเศร้าโศกซึ่งต้องกักขังก็บังเกิดขึ้นในเดี๋ยวนั้น ยืนอยู่ใกล้ราชสีห์แล้วว่าดังนี้ ตัวมึงเป็นสัตว์พึงเกลียดที่สุด แต่เพียงพระบิดากูนอนฝันซึ่งเห็นในเวลาหลับเท่านั้น เพราะเหตุด้วยมึง กูต้องมาขังอยู่ในวังนี่เหมือนกับลูกผู้หญิง เดี๋ยวนี้กูจะทำอะไรกับมึงดีหนอ ด้วยถ้อยคำที่กล่าวอยู่ดังนี้ก็ยื่นมือไปที่ต้นไม้มีหนาม จะหักเรียวไม้จากกิ่งเพื่อจะตีราชสีห์ เมื่อนั้นหนามที่แหลมก็ตำนิ้วมือปวดยิ่งนักซาบซ่านไป เจ้าชายนั้นก็ล้มลงสลบ ภายหลังก็เป็นไข้ใหญ่ต่อไปในทันที ไม่หลายวันนักก็สิ้นพระชนม์ชีพ ๚ะ๛
เราสู้ทนความลำบากโดยกล้าหาญ ดีกว่าที่จะคิดหนีให้พ้น ๚ะ๛
ที่ ๓๐๔ แมวกับวีนัศ120
๏ แมวตัวหนึ่งรักกับชายหนุ่มรูปสวยผู้หนึ่ง อ้อนวอนวีนัศขอให้จำแลงรูปของตัวเป็นหญิง วีนัศยอมตามคำขอ จึงจำแลงแมวเป็นหญิงรูปงาม เพราะฉะนั้นเมื่อชายหนุ่มเห็นนางก็มีความรัก พานางนั้นไปบ้านเป็นภรรยา ขณะเมื่อนอนเล่นอยู่ในห้องด้วยกัน วีนัศจะใคร่ทราบว่าแมวนั้นเปลี่ยนรูปแล้วจะเปลี่ยนอาการเคยประพฤติฤๅไม่ จึงทำให้หนูตกลงมาในกลางห้อง นางนั้นก็ลืมเพศซึ่งตัวเป็นในเวลานั้น กระโดด/*269*/จากเก้าอี้ยาวไล่ตามหนู อยากจะใคร่กิน วีนัสไม่ชอบพระทัยมาก จึงให้นางนั้นกลับคืนเป็นรูปเดิมของตัว ๚ะ๛
ปกติของชาติแรงกว่าที่จะสั่งสอน ๚ะ๛
ที่ ๓๐๕ นกอินทรีกับตัวด้วง
๏ นกอินทรีกับตัวด้วงเป็นศัตรูต่อกัน ทำลายรังซึ่งกันและกัน นกอินทรีทำร้ายก่อน จับลูกด้วงกินเสีย ด้วงจึงลอบเข้าไปที่ไข่นกอินทรี แล้วกลิ้งให้ตกลงจากรัง แล้วตามนกอินทรีขึ้นไปจนถึงที่เฉพาะพระพักตร์จูปิเตอร์ ครั้นเมื่อนกอินทรีฟ้องจูปิเตอร์ จูปิเตอร์สั่งให้นกอินทรีทำรังบนตัก ด้วงก็บินว่อนไปรอบ ๆ ยุปิเต้อลุกขึ้นไล่ด้วงจากพระเศียร มิทันระวังก็เทไข่ทั้งปวงลงแตก ๚ะ๛
ที่อ่อนมักจะแก้แค้นของตัวต่อผู้ซึ่งทำไม่ดีต่อมันทั้งปวง ถึงแม้นว่าผู้นั้นจะมีอำนาจมาก ๚ะ๛
ที่ ๓๐๖ แพะตัวเมียกับหมวก
๏ แพะตัวเมียโดยขอยุปิเตอโปรดให้ แพะตัวผู้ทั้งปวงมีความเสียใจไม่ชอบจึงร้องว่า ตัวเมียทั้งปวงมียศบรรดาศักดิ์เสมอตัว ยุปิเตอร์ว่ายอมให้มันเถิด ให้มันมียศเปล่า ๆ ให้มีที่หมายของเพศเจ้าที่เป็นเพศสูงกว่า ด้วยมันมิได้เสมอเจ้าทั้งปวงโดยกำลังแลความกล้าหาญ ๚ะ๛
ผู้ที่มีความดีน้อยกว่าเรา จะเหมือนกับเราแต่ที่เห็นภายนอกนั้นเป็นการนิดหน่อยดอก ๚ะ๛
/*270*/ที่ ๓๐๗ คนหัวล้านกับแมลงวัน
๏ แมลงวันตัวหนึ่งกัดหัวเปล่าของคนหัวล้าน ซึ่งเจ้าตัวอยากจะใคร่ทำลายแมลงวันเสีย จึงตบตัวเองด้วยมือหนัก เมื่อนั้นแมลงวันพูดเป็นทีล้อว่า แต่เพียงสัตว์นิด ๆ ต่อยท่าน ท่านอยากจะแก้แค้นถึงเอาชีวิต ท่านจะทำอย่างไรแก่ตัวท่านเองซึ่งเป็นผู้เดิมดูถูกเข้ากับอันตรายเล่า คนหัวล้านตอบว่า เราจะทำการสงบวิวาทกับตัวเราเองง่ายดอก เพราะเรารู้ว่ามิได้ตั้งใจจะทำให้เจ็บ แต่เจ้าเป็นสัตว์ที่ไม่น่ารัก สัตว์ควรดูถูกชอบใจกินเลือดมนุษย์ เราอยากจะให้เราได้ฆ่าเจ้า ถึงแม้นว่าจะรับการลงโทษอันหนักยิ่งกว่านี้ ๚ะ๛
บางคนหมายจะแก้การเจ็บใจในการนิดหน่อย ย่อมลงทุนมากกว่าที่ได้คืน
ที่ ๓๐๘ คนเรือแตกกับทะเล
๏ คนเรือแตกผู้หนึ่งคลื่นซัดขึ้นบนตลิ่ง ก็นอนหลับเพราะต้องสู้คลื่นในที่ลึก สักหน่อยหนึ่งก็ตื่นขึ้น เมื่อแลดูทะเลแล้วก็ด่าว่าลวงคนทั้งปวง ด้วยทำให้เห็นว่าสงบเรียบร้อย ครั้นเมื่อชักชวนคนทั้งปวงให้ไถไปในน้ำได้ ก็กลับเป็นคลื่นขึ้นแล้วทำลายคนทั้งปวงเสียหมดทีเดียว ทะเลก็ถือเอารูปเป็นผู้หญิงตอบว่า อย่าโทษข้าพเจ้าเลยท่านผู้เป็นคนดี โทษลมเถิด เพราะถ้าโดยธรรมดาของข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าก็สงบแน่นราวกับแผ่นดินอันนี้ แต่เมื่อลมพัดมาถูกเราทันที ก็ทำให้คลื่นเหล่านี้มีขึ้น แลชอบเราให้มีความโกรธไป ๚ะ๛
/*271*/ที่ ๓๐๙ ตลกกับชาวบ้านนอก
๏ ครั้งหนึ่งขุนนางที่มั่งมีผู้หนึ่งเปิดโรงละครไม่เรียกเงินค่าดูกับคนทั้งปวง แล้วประกาศให้รู้ทั่วกันว่า ผู้ใดจะคิดเล่นสนุกอย่างใหม่ในการครั้งนั้นจะให้รางวัลอันงาม คนที่เคยเล่นการมหรสพใหญ่ต่างคนก็ต่างประกวดกัน ในพวกนั้นมีจำอวดผู้หนึ่งเป็นคนมีชื่อเสียงปรากฏแก่คนทั้งปวงในการเล่นตลกมาก กล่าวว่าตัวมีการเล่นสิ่งหนึ่ง ซึ่งยังมิได้เคยเล่นในโรงใดมาแต่ก่อน คำเล่าลือก็ฟุ้งไปทำให้ตื่นกันในที่นั้น ที่โรงละครนั้นก็เต็มทุกช่อง ตลกผู้นั้นก็ออกมาคนเดียวที่หน้าโรง ไม่มีเครื่องมือฤๅผู้ช่วยอย่างใด ความปรารถนาแห่งคนที่จะคอยดู ทำให้เงียบสงัดทีเดียว ตลกก็ก้มศีรษะลงที่อกแล้วร้องเลียนเสียงสุกรเล็ก ๆ ด้วยเสียงของตัวดีนัก คนที่ดูทั้งหมดก็ออกปากเป็นเสียงเดียวว่ ลูกสุกรอยู่ในผ้าห่ม เรียกให้สะบัดผ้าออก ครั้นเมื่อทำดังนั้นแล้วมิได้พบอันใด คนทั้งปวงก็สรรเสริญผู้เล่น แลให้ความสรรเสริญด้วยตบมืออันดัง ชาวบ้านนอกผู้หนึ่งอยู่ในหมู่คนที่แน่น สังเกตการณ์ที่เป็นทั้งปวงนั้นแล้วว่า เฮอร์คิวเลศจงช่วยข้าพเจ้า เขาจะไม่ชนะข้าพเจ้าด้วยวิชาเล่นนี้ ในทันใดนั้นก็ประกาศตัวว่า จะทำให้เหมือนอย่างนี้ในเวลารุ่งขึ้น แลจะให้เหมือนกับสัตว์จริง ๆ มากกว่านี้ ครั้นรุ่งขึ้นคนที่โรงละครยิ่งมากขึ้น แต่ในขณะนั้นน้ำใจคนทั้งปวงเอียงไปข้างคนเล่นซึ่งเป็นคนที่ชอบใจเป็นไปอยู่ทั่วกัน คนที่มาดูนั้นอยู่ข้างจะมาหัวเราะเยาะชาวบ้านนอกมากกว่าที่จะมาดูการเล่น คนที่จะเล่นทั้งสองคนก็ออกมาที่หน้าโรง ตลกก็คำรามแล้วร้องเสียงสุกรก่อน ต่อนั้นไปคนชาวบ้านนอกจึงได้ลงมือเล่น แกล้งทำเป็นซ่อนสุกรเล็ก ๆ ไว้ในผ้าห่ม (ซึ่งที่จริงนั้นก็ซ่อนจริง แต่มิได้เป็นที่สงสัยแห่งคนดู) แกล้งทำเป็นเอื้อมลงไปฉุดสุกร เมื่อนั้นสุกรก็ร้องแสดงความเจ็บ ครั้นร้องอย่างสุกรจริง ๆ คนที่ดูก็ร้องพร้อมกันเป็นเสียงเดียวว่า ตลกร้องเหมือนกว่า แลร้องขอให้เตะคนชาวบ้านนอกลงเสียจากโรงละคร /*272*/เมื่อเป็นดังนี้ชาวบ้านนอกก็ล้วงสุกรเล็กออกมาจากเสื้อชูให้เห็นเป็นพยานจริงแท้ในความผิดใหญ่ของคนทั้งปวงว่า ดูนี่แน่ ที่แสดงให้เห็นว่าคำตัดสินของท่านทั้งปวงเป็นอย่างไร คนทั้งนั้นมิรู้ที่จะตอบประการใดต้องนิ่งทั้งหมด ๚ะ๛
ผู้ที่กล่าววาจาแต่ถ้อยคำอันจริงนั้น ย่อมเป็นสง่าราศีแก่คนทั้งหลายเป็นอันมากมิอาจโต้ตอบได้ ๚ะ๛
--
๑. จบหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๘ ขึ้นหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๙ เรื่องนิทานอิสป (อิศปปกรณัม) ไม่พบต้นฉบับนิทานตั้งแต่เรื่อง ๒๙๒ - ๒๙๓ ↩

๒. คือ เทพจูปิเตอร์ ↩

๓. คือ เสือแพนเทอร์ (Panther) ↩

๔. หมายถึง นกกระจอกเทศ (ostrich) ↩

๕. คือ เทพวีนัส (Venus) ↩
บรรณานุกรม
ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์). สำนวนไทย. กรุงเทพฯ: สมาคมส่งเสริมเทคโนโลยีไทยญี่ปุ่น, ๒๕๔๓
เฉลิม มากนวล. การวิเคราะห์และเปรียบเทียบนิทานชาดกกับนิทานอีสป. กรุงเทพฯ :หน่วยศึกษานิเทศก์ กรมการฝึกหัดครู, ๒๕๑๘
เด่นดาว ศิลปานนท์. ผ้าปักโคลงสุภาษิตอิศปปกรณำเครื่องตั้งงานพระเมรุห้องสนามหลวง ร.ศ. ๑๐๘. กรุงเทพฯ :กรมศิลปากร. ๒๕๕๘
ธนากิต. อมตะนิทาน. กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาส์น, ๒๕๔๑.
พระจรัสชวนะพันธ์. นิทานอีสป.โรงพิมพ์อักษรนิติ. กรุงเทพฯ : ๒๕๕๖
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.อิศปปกรณำ นิทานอิสปฉบับสมุดไทย. กรุงเทพฯ :๒๕๕๒
มหาอำมาตย์โท พระยาเมธาธิบดี. หนังสืออ่านนิทานอีสป. กรุงเทพ: องค์การค้าคุรุสภา พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ มหาอำมาตไตย์ พระยาเมธาธิบดี พ.ศ. ๒๔๙๘
มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา.นามานุกรมวรรณคดีไทย ชุดที่ ๑ ชื่อวรรณคดี. กรุงเทพฯ: ๒๕๒๖
มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. นามานุกรมวรรณคดีไทย ชุดที่ ๒ ชื่อผู้แต่ง.กรุงเทพฯ :๒๕๕๘
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรม. กรุงเทพฯ : ๒๕๖๐
สำเริง บุญเรืองรัตน์. (๒๕๔๕). ประวัติพระยาเมธาธิบดี. สารานุกรมศึกษาศาสตร์ (Encyclopedia of Education), (หน้า ๑๑๑ ๑๑๓). คณะศึกษาศาสตร์. มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
/*274*/หอจดหมายเหตุอัครสังฆมณฑลกรุงเทพ. อัสสัมชัญดรุณศึกษา ตอนกลาง. โรงพิมพ์อัสสัมชัญ กรุงเทพฯ ๒๔๖๔
……………...อัสสัมชัญประวัติ, บทความเรื่อง ดรุณศึกษาเมื่อแรกแต่ง.
รายชื่อเอกสารหนังสือสมุดไทย
๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑ เรื่องที่ ๑ - ๒๔
๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๒ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๒ เรื่องที่ ๒๕ - ๕๑
๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๓ เรื่องที่ ๕๒ - ๗๘
๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๔ เรื่องที่ ๗๘ - ๑๐๖
๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๕ เรื่องที่ ๑๐๗ – ๑๒๗
๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๓ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๕ เรื่องที่ ๑๐๖ - ๑๓๐
๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๔ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๖ เรื่องที่ ๑๓๑ - ๑๕๗
๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๕ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๗ เรื่องที่ ๑๕๘ - ๑๘๓
๙. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๖ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๙ เรื่องที่ ๒๑๔ - ๒๔๒
๑๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๗ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เล่ม ๑๐ เรื่องที่ ๒๔๓ - ๒๗๑
/*275*/๑๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๘ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรืองที่ ๒๙๑-๒๙๘ -๒๔๐, ๓๐๒
๑๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๑๙ เรื่อง นิทานอีศป (อิศปปกรณัม) เรื่องที่ ๒๙๔ -๓๐๙