บทสักรวา เรื่องอิเหนา เล่นถวายในรัชกาลที่ ๓
(ไม่ปรากฏ)
คำนำ
บทสักรวาเรื่องอิเหนาที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เปนของแต่งในรัชกาลที่ ๓ นับถือกันว่าแต่งดี จนถึงใช้เปนตำราเมื่อแรกเล่นสักรวากันในรัชกาลที่ ๕ ผู้ที่เล่นสักรวาจำได้มากบ้างน้อยบ้างไม่ใคร่เว้นตัว แต่ยังไม่เคยเห็นใครรวบรวมบทสักรวาชุดนี้ได้ครบหมดมาแต่ก่อน หอพระสมุดฯ หาฉบับซึ่งเข้าใจว่าครบหมดทั้งชุดได้ในพ.ศ. ๒๔๖๒ จึงได้พิมพ์ขึ้นเปนครั้งแรก บัดนี้ฉบับที่พิมพ์ครั้งแรกนั้นหมดไป จึงได้ให้พิมพ์ฉบับนี้ขึ้นใหม่เปนครั้งที่ ๒
เรื่องตำนานของบทสักรวานี้ ได้ความตามที่กล่าวในตัวบท ว่าร้องถวายน่าพระที่นั่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แลกล่าวไว้แห่งหนึ่งว่า “ในงานฉลอง” จึงเข้าใจว่าเห็นจะมีในงานฉลองวัดราชโอรส เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๗๔ ด้วยเปนทำเลที่ประชุมเรือเล่นสักรวา แต่ใครจะเปนผู้บอกบ้างหาปรากฎไม่ สังเกตได้แต่คนเดียว ที่อ้างตนว่าเปนชาวบ้านนอกแลเปนคนแก่ จะรับว่าบทท้าวดาหานั้นคงเปนพระยาไชยวิชิตเผือกมิใช่ผู้อื่น เปนกวีมีชื่อมาแต่เปนจมื่นไวยวรนารถในรัชกาลที่ ๒
บทสักรวาชุดนี้เห็นจะเล่นถึง ๓ คืน ๔ คืน เพราะสักรวาร้องคืน ๑ อย่างมากเพียง ๓๐ บทก็สิ้นเวลา อิกประการ ๑ บทสักรวาเริ่มต้นเปนบทชวนร้อง ๑๑ บทซึ่งอยู่ข้างต้นสมุดนั้น เปนสำนวนร้องลับหลังพระที่นั่ง เข้าใจว่าเห็นจะร้องไปกลางทางในเวลาเมื่อเรือพวกสักรวาพายไปยังที่ประชุม สมมตกันตกลงเสียก่อน แล้วพอเสด็จลงก็ร้องเริ่มขึ้นบท “สักรวามาพร้อมเรือประพาศ ถวายบังคมบรมนารถนาถา” ส่วนบทตอนเรื่องนางจินตะหรานั้นจะเปนเรือสักรวาอิกพวก ๑ ร้องถวายอิกแห่ง ๑ ต่างหากก็เปนได้ ด้วยคราวนั้นฉลองพระอารามซึ่งทรงบุรณปฏิสังขรณ์พร้อมกันหลายพระอาราม ที่เหมาะนั้นน่าจะเปนที่วัดสระเกษ ด้วยคลองมหานาคเปนทำเลที่เล่นสักรวาอิกแห่ง ๑ แต่บทตอนนี้ไปหมดค้างอยู่กลางเรื่อง ชวนให้สงไสยว่าจะยังมีอิกไม่ได้มาครบ แต่ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูในต้นฉบับที่ได้มา เปนสมุดไทยเขียนตัวรง เห็นหมดบทสักรวาอยู่กลางเล่มข้างน่าปลาย แล้วเขาเขียนเรื่องอื่นต่อไปทีเดียว จึงเข้าใจว่าบทเดิมเห็นจะมีเท่านั้นเอง เพราะเลิกสักรวาเพียงนั้นแล้วมิได้เล่นต่อไปวันหลัง
ผู้ใดเอาใจใส่ในกระบวนกลอน อ่านบทสักรวาที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เห็นจะยอมเปนอย่างเดียวกันหมด ว่าเขาแต่งดีจริง ดูราวกับมิใช่กลอนสด เพราะในสมัยนั้นเล่นบทกลอนกันช่ำชอง พวกกวีมีติดต่อมาแต่รัชกาลที่ ๒ แลที่มาดีขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ก็ยังมีอิกมาก ผู้ที่บอกสักรวาเหล่านี้ คงเปนพวกกวีที่มีชื่อเสียงในสมัยนั้นจึงแต่งได้ดีถึงเพียงนี้
ข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านทั้งหลายได้สมุดเล่มนี้ไป คงจะพอใจอ่านด้วยกันทุกคน.
บทสักรวาเรื่องอิเหนา
เล่นถวายในรัชกาลที่ ๓
---
เริ่มต้นบทชวน
/*1ชาย ๑๏ สักรวาขอปลอบนางทางไมตรี
เชิญร้องเล่นเปนที่สโมสร
ฝ่ายนารีก็ชำนาญในการกลอน
อย่าให้วอนเวียนว่าอยู่ช้านาน
เสียแรงได้มาเรียงเคียงลำ
จะฟังคำสักรวาว่าขาน
พอเจือใจในรศพจมาน
เหมือนซ้อมไว้ให้ชำนาญการกลอน เอย ฯ
ชาย ๒๏ สักรวาเสียแรงปลอบไม่ตอบคำ
นี่เนื้อแท้ทาระกำทำเข็ญ
ฤาจะแกล้งแสร้งให้เลือดตากระเด็น
จึงจะเห็นใจประจักษ์ว่ารักจริง
ฤๅชิงชัง/*2อย่างไรจึงไม่ตอบ
ฤาจะชอบให้สำออยอ้อยอิ่ง
จะอุส่าห์สู้ชะอ้อนวอนวิง
แต่อย่าทิ้งทางสวาดิให้ขาด เอย ฯ
ชาย ๓๏ สักรวาวิงวอนจนอ่อนจิตร
นิจาเจ้าเฝ้าบิดตะเหลเก๋
พี่ใช่ชายเฉโกโว้เว้
อย่าประเว่ประวิงทำนิ่งมิ
เสียแรงรักรำปลอบไม่ตอบคำ
ดูดู๋ทำว่ายากปากไม่ปริ
ช่างนิ่งนั่งหลับตาสมาธิ
ฤาจะเปนอะโหสิเสียแล้ว เอย ฯ
หญิง ๔๏ สักรวาฟังเฝ้าเซ้าซี้
จึงจำมีวาจาประสาซื่อ
เจ้าฉลาดปราชญ์เปรื่องเลื่องฦๅ
ได้ฝึกปรือสันทัดจัดเจนจริง
นี่หากเห็นแก่หน้าที่มาปลอบ
ซังตายตอบตามประสาปัญญาหญิง
ที่ว่าไม่โว้เว้ประเว่ประวิง
ข้าเจ้าเองเกรงกริ่งอยู่เจียว เอย ฯ
ชาย ๕๏ สักรวาว่าจริงจริงสิกริ่งเล่า
ฤๅเห็นเราลวงใครที่ไหนนั่น
เมื่อมีแต่คิดระคางไปอย่างนั้น
น้อย/*3ฤๅนั่นกระบวนสำนวนนาง
เห็นเปนชาวบ้านนอกแล้วหลอกหลอน
แคะค่อนตีฝีปากถากถาง
ถึงเปนปราชญ์ก็ฉลาดแต่บึงบาง
ไม่เหมือนอย่างชาวบางกอกดอกเจ้า เอย ฯ
หญิง ๖๏ สักรวาชะเจ้าชาวบ้านนอก
ถึงบางกอกใครจะรอไม่ต่อติด
เจ้าหลายเล่ห์ลิ้นลมคมชิด
ไม่รู้ฤทธิ์ก็จะเร่อละเมอฟัง
ชะช่างพูดถ่อมตัวน่าหัวร่อ
ข้าก็พอรู้เท่าเจ้าอยู่มั่ง
อย่าเสียดสีทีทำแต่ลำพัง
นึกจะว่าข้ายังยั้งอยู่ เอย ฯ
ชาย ๗๏ สักรวามิเสียทีดีจริงเจ้า
เอออะไรรู้เท่าไปทุกอย่าง
ทั้งหยุดยั้งชั่งใจไว้วาง
ไม่เสียทางไมตรีประนีประนอม
มิเสียแรงที่รักสักรวา
รู้อัชฌาอาไศรยใจโอบอ้อม
กระบวนกระบิดคิดอ่านหว่านล้อม
คารี้คารมสมเปนหม่อมแล้ว เอย ฯ
/*4หญิง ๘๏ สักรวาฟังว่าน่าหัวร่อ
ยังจะยอกันตะบึงไปถึงไหน
ถึงจะโง่จะเง่าพอเข้าใจ
จะเลียนล้อต่อกันไปก็ป่วยการ
เจ้าเปนชายเชิญชักยักเรื่องร้อง
สมิงทองลำนำคำหวาน
ให้เรียบร้อยถ้อยความตามนิทาน
จงต่อติดคิดอ่านดูเถิด เอย ฯ
ชาย ๙๏ สักรวาจะให้ชักยักเรื่องร้อง
สมิงทองคำหวานพานจะขัด
แต่นิทานบุราณเราสันทัด
จะสำแดงแจ้งจัดให้เจ้าฟัง
จะเล่นเมื่ออิเหนาเผาเมือง
ให้สิ้นเรื่องจนมาอยู่กาหลัง
แม้นเห็นว่าฟั่นเฝือเหลือรั้ง
เรื่องน้อยน้อยหอยสังข์ก็มี เอย ฯ
หญิง ๑๐๏ สักรวาเจ้าช่างชักยักเรื่อง
เมื่ออิเหนาเผาเมืองดาหา
น้อยฤๅไม่เสียทีมีปัญญา
เลือกว่าตามสันทัดสนัดใจ
ถึงว่าเรื่องน้อยน้อยหอยสังข์
ข้าก็ยังหาสันทัดจัดเจนไม่
เมื่ออิเหนาขึ้นเฝ้าก็เปนไร
ถ้าหาไม่ก็ไปใช้บน เอย ฯ
/*5ชาย ๑๑๏ สักรวาเรื่องอิเหนาเจ้าสันทัด
ไม่ขืนขัดตามแต่ปราถนา
พวกลำเราล้วนแต่แก่ชรา
เปนดาหาเมื่อจะไปใช้บน
ทหารแห่คู่เคียงเรียงเรียบ
รถประเทียบคั่งคับสับสน
จรกากองหลังรั้งพล
พวกระเด่นดาหยนนำน่า เอย ฯ
บทสักรวาเรื่องอิเหนา ตอนไปใช้บน
/*6๑๒๏ สักรวามาพร้อมเรือประพาศ
ถวายบังคมบรมนารถนาถา
จะจับเรื่องอิเหนาชาวชวา
ท้าวดาหาเสด็จไปใช้บน
ทหารแห่คู่เคียงเรียงเรียบ
รถประเทียบคั่งคับสับสน
จรกากองหลังรั้งพล
พวกระเด่นดาหยนนำน่า เอย ฯ
๑๓๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
ตื่นสายหาทันเสด็จไม่
สรงพระภักตร์ผลัดภูษาแล้วคลาไคล
ขึ้นทรงม้ารีบไปจะให้ทัน
หลีกทัพจรกามาโดยด่วน
ถึงกระบวนประเทียบเหล่าสาวสรรค์
จึงรอม้าที่นั่งสั่งคนพลัน
จงช่วยกันเก็บบุหงามาให้ เอย ฯ
๑๔๏ สักรวาประสันตากิดาหยัน
ทั้งไพร่นายรายกันเก็บบุหงา
บ้างเก็บดอกพุดจีบปีบจำปา
อุส่าห์เลือกปลิดให้ติดใบ
บ้างหาไม้น้อยน้อยสอย/*7พวงพยอม
เช่นนี้หม่อมเธอขี้มักรักใคร่
ต่างได้ดอกบุหงาพากันไป
ส่งให้ตัวนายถวาย เอย ฯ
๑๕๏ สักรวาระเด่นเห็นดอกไม้
จึงให้ใส่พานรองทองเนื้อห้า
แล้วตรัสใช้ให้พี่เลี้ยงประสันตา
เอาบุหงาไปให้สองพระน้องรัก
ระเด่นสียะตรายาใจ
มาราชรถไหนให้ประจักษ์
จะมาด้วยบุษบายุพาภักตร์
ฤๅน้องรักมากับชนนี เอย ฯ
๑๖๏ สักรวาประสันตาคนคะนอง
เชิญพานทองวิ่งแต้แร่ไปน่า
ดูข้าหลวงหลงเพลินเดินขึ้นมา
ถามบรรดาสาวสรรค์กำนัลใน
รู้ว่าสียะตรามารถหลัง
ก็ยืนยั้งอยู่ข้างหนทางใหญ่
พอเห็นโฉมพระธิดายาใจ
ตลึงตะไลแลดูเปนครู่ เอย ฯ
๑๗๏ สักรวาบาหยันพระพี่เลี้ยง
เห็นชายเมียงมองดูก็ขู่ให้
โขลนจ่าไม่ว่ากล่าวนี่บ่าวใคร
มาชูพานดอกไม้แลตะลึง
ฤๅเพื่อนเปนชาวบ้านนอก/*8คอกนา
จนแต่ว่าแล้วยังขืนยืนขึง
ใจฅอน้อยฤๅช่างดื้อดึง
ฤๅหนึ่งบ้าหลังกระมัง เอย ฯ
๑๘๏ สักรวาประสันตาทำหน้าตื่น
ประคองพานเข้าไปยื่นให้บาหยัน
จึงบอกว่าข้าพเจ้าชาวสุพรรณ
องค์อิเหนากุเรปันนั้นใช้มา
ให้เอาดอกมาลีนี้ประทาน
พระบุตรีกุมารเมืองดาหา
บอกพลางทางหยิบดอกจำปา
นี่ของข้าให้หม่อมหอมนัก เอย ฯ
๑๙๏ สักรวาบาหยันกลั้นหัวร่อ
จึงทำว่าข้าขอโทษเถิดเจ้า
คิดว่าใครไม่รู้จึงดูเบา
มิรู้เหล่ามหาดเล็กเด็กชา
แล้วแหวกม่านสุวรรณที่กั้นกาง
ถวายพานขึ้นไปทางท้ายรัถา
แล้วทูลพระบุตรีสียะตรา
พี่ยาประทานสองพระน้อง เอย ฯ
๒๐๏ สักรวาระเด่นสียะตรา
เห็นบุหงามากมายหลายอย่าง
จึงเทปันกันกับพระพี่นาง
แล้วเยี่ยม/*9หน้ามาข้างรถมณี
เอาพานยื่นคืนให้ประสันตา
จงไปเฝ้าพระเชษฐาเรืองศรี
ช่วยทูลว่าข้ากับพี่นางนี้
อัญชลีภูวไนยไป เอย ฯ
๒๑๏ สักระวาพระบุตรีศรีสวัสดิ
ฟังพระน้องข้องขัดอัชฌาไศรย
สบิ้งสบัดปัดบุหงาแล้วว่าไป
แม่เจ้าเอ๋ยนี่ใครให้พูดจา
ราวกับเขาเยาว์อยู่ไม่รู้ความ
เจ้าจะมาเปนล่ามส่งภาษา
ว่าพลางหยิกตีสียะตรา
ทีนี้จะว่าต่อไปฤาไม่ เอย ฯ
๒๒๏ สักรวาพระน้องต้องหยิกตี
แสร้งพาโลโศกีสอื้นไห้
ข้าหยาบช้าว่าขานประการใด
จึงว่าไม่ปฤกษาหารือ
สั่งให้ทูลเชษฐาว่าบังคม
ก็ทำไมไม่สมทีเดียวฤๅ
ทั้งหยิกทั้งตีเปนขี้มือ
ฮือฮือข่มเหงเขาเปล่าเปล่า เอย ฯ
๒๓๏ สักรวาประสันตาพาพานเปล่า
กลับมาพบอิเหนาเข้าไปหา
จึงทูลว่าพระบุตรีสียะตรา
ทั้ง/*10สองรามาร่วมรถเดียวกัน
แล้วแกล้งทำเฉยหน้าว่าเล่น
ข้าไปเห็นรูปร่างนางสวรรค์
งามนักภักตร์เปล่งดังเพ็ญจันทร์
วันนี้จะต้องทำขวัญตา เอย ฯ
๒๔๏ สักรวาอิเหนาเจ้าชู้
คิดอดสูเสแสร้งแกล้งว่า
ราวกับคนบ้านนอกคอกนา
หน้าตาไหลเล่อกะเบ้อกะบัง
เห็นผู้หญิงวิ่งออกมาอวดก้อ
น่าหัวร่อนักหนาเหมือนบ้าหลัง
ช่างชมชื่นตื่นรูปนางชาววัง
น่าเกลียดขี้เกียจฟังแล้ว เอย ฯ
๒๕๏ สักรวาประสันตาว่าจริงอยู่
แต่เกิดมาหาได้ดูเช่นนี้ไม่
ด้วยโฉมพระบุตรีองค์นี้ไซ้
งามวิไลยทุกสิ่งพริ้งพร้อม
ถึงชาวในได้เห็นอยู่ครุ่นครุ่น
ยังหมกมุ่นรักรูปจนซูบผอม
ลืมเสวยลืมสรงจนองค์มอม
อย่าคิดอ่านหว่านล้อมไปเลย เอย ฯ
/*11๒๖๏ สักรวาสังคามารตา
หัวร่อร่าร้องตอบว่าชอบอยู่
พี่ทายถูกทุกข้อเหมือนหมอดู
ข้าก็รู้เช่นกันกระนั้นจริง
เคราะห์ร้ายเต็มทีคืนนี้น้อง
เข้าไปต้องเล่นเพื่อนเหมือนผู้หญิง
ที่จะคืนภาราอย่าประวิง
ชวนกันปลูกกระท่อมทิ้งไว้เถิด เอย ฯ
๒๗๏ สักรวาอิเหนาเข้าสองรวด
จึงว่าอวดปัญญาน่าหัวร่อ
จะต้องทำประคำไว้ให้พอ
คอยทำขวัญแขวนฅอเจ้าหมอดู
จะรีบไปให้ทันกระบวนน่า
อย่าเพ้อพูดเลยข้ารำคาญหู
แล้วขับม้าผ่าพวกพลระตู
สังเกตดูบุษบาขึ้นมา เอย ฯ
๒๘๏ สักรวาระเด่นบุษบา
ที่ขัดเคืองน้องยาค่อยเหือดหาย
แลดูบุหงาเห็นเรี่ยราย
ครั้นจะหยิบก็อายอนุชา
ที่เปนส่วนของตัวกลัวจะช้ำ
เอาพัดด้ำจิ้วจันทน์กันบุหงา
แล้วทรงเลือกมลิวันกรรณิกา
จะร้อยมาไลยเล่นสักพวง เอย ฯ
/*12๒๙๏ สักรวาสียะตราตาชะม้อย
เห็นพี่นางนั่งตะบอยร้อยบุหงา
ทำเสแสร้งสรวลสันต์จำนรรจา
น่าสมเพชเวทนานักหนานัก
เจ้าข้าเอ๋ยใครใครที่ไหนหนอ
มาหัวร่อเล่นด้วยกันให้ฟันหัก
ส่วนดอกไม้ของเขาสิเรารัก
ส่วนเจ้าของไม่รู้จักเจียว เอย ฯ
๓๐๏ สักรวาระเด่นบุษบา
ได้ฟังว่าแนมเหน็บเจ็บจิตร
น้อยฤานั่นลิ้นลมคมชิด
ลูกนิดนิดสำนวนกวนใจ
ว่าพลางทางตีสียะตรา
หยิกทั้งสองขาไม่ปราไส
ถ้าขืนปากกล้าว่าต่อไป
จะต้องตีด้วยไม้เรียว เอย ฯ
๓๑๏ สักรวาสียะตราหน้านิ่ว
พลิกพลิ้วผลักไสร้องไห้จ้า
ดูเถิดซีพี่นางบุษบา
มาตีข้าเก้อเก้อเอออะไร
พาลเล็กพาลน้อยไปร้อยอย่าง
เขาจะพูดเล่นบ้างก็ไม่ได้
พลางกรรแสงแกล้งแหวกวิสูตรไว้
ตั้งใจคอยพระพี่อิเหนา เอย ฯ
/*13๓๒๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
ขับม้ามาทันรัถา
แลเห็นนางตีสียะตรา
กุมาราครวญคร่ำร่ำไร
พระดูนางนฤมลที่บนรถ
ให้ระทดระทวยองค์หลงใหล
ตลึงแลแส้พลัดพระหัดถ์ไป
ลำลำจะใคร่ทัก เอย ฯ
๓๓๏ สักรวาบุษบาพระบุตรี
สถิตย์บนรถมณีที่นั่ง
สาละวนบ่นบ้าว่าดังดัง
ด้วยกำลังขัดข้องพระน้องชาย
ชำเลืองแลเห็นอิเหนากุเรปัน
นางผินผันหลบเลียงเมียงม่าย
พลางปิดม่านสุวรรณพรรณราย
นึกสเทิ้นเขินอายอดสู เอย ฯ
๓๔๏ สักรวาสียะตราเห็นอิเหนา
ดิ้นเร่าร้องไห้จะไปหา
แกล้งแหวกม่านกว้างกระจ่างตา
บุษบารวบรูดวิสูตรไว้
จึงร้องว่าอะไรนี่พี่นาง
แกล้งจัณฑาลรานทางทุกสิ่งได้
พลางพาโลโศกีพิรี้พิไร
ออกกั้นไว้มิให้รูดวิสูตร เอย ฯ
/*14๓๕๏ สักรวาอิเหนาเจ้าความคิด
เห็นม่านทองป้องปิดเสียมิดหมด
แกล้งชักม้าย่างย่ำทำพยศ
รอเรียงเคียงรถพระบุตรี
เสียงพระน้องร้องไห้จะไปรับ
แล้วรื้อกลับเกรงใจประไหมสุหรี
แกล้งกะระตะม้าพาชี
มาใกล้รถชนนีนาง เอย ฯ
๓๖๏ สักรวาองค์ประไหมสุหรี
สถิตย์ที่รถทองผ่องใส
ได้ยินเสียงครวญคร่ำร่ำไร
จำได้ว่าเสียงสียะตรา
จึงว่าใครทำไมให้เคืองขัด
สียะตราหนึ่งหรัดร้องไห้จ้า
ตรัสพลางนางเยี่ยมภักตรา
ใครตามมาข้างหลังไม่ฟัง เอย ฯ
๓๗๏ สักรวาอิเหนาเจ้าเล่ห์
สมคเนขับม้าเข้ามาใกล้
จึงทูลว่าสียะตราโศกาไลย
อยู่ในราชรถพระบุตรี
เมื่อตะกี้พระน้องร้องเรียกข้า
ให้เอาม้าเข้าไปรับจะขับขี่
เห็นข้างน้ำข้างในอยู่ดูไม่ดี
มิรู้ที่จะเข้าไปได้ เอย ฯ
/*15๓๘๏ สักรวาประไหมสุหรีมียศ
จะรู้เท่าอิเหนาปดก็หาไม่
ยิ้มลไมในหน้าแล้วว่าไป
ดูเถิดเจ้าราวกับใครที่ไหนมา
เดี๋ยวนี้กลับไว้ตัวกลัวผู้หญิง
แกล้งทิ้งนิ่งให้น้องร้องไห้หา
เจ้าจงกลับไปรับสียะตรา
ให้ขี่ม้าไปด้วยเถิด เอย ฯ
๓๙๏ สักรวาอิเหนารับเสาวนี
ขับพาชีเข้าเคียงรถที่นั่ง
แลเห็นม่านสุวรรณกั้นกำบัง
กะทั่งไอให้ดังถึงอนุชา
พอน้องรักชักสายวิสูตรกว้าง
แลเห็นนางนึกแสนเสนหา
ให้เพลิดเพลินเมินรับสียะตรา
พระหัดถ์คว้าหวิดหวิดผิดไป เอย ฯ
๔๐๏ สักรวาสียะตราหนึ่งหรัด
แลเห็นหัดถ์เชษฐาคว้าควักไขว่
จึงฉวยฉุดยุดกรกุมไว้
คว้าไปริมม่านพานจะล้ม
ยึดไม่อยู่ดูเอาเถิดเจ้ากรรม
อะไรเล่าเฝ้าไปคลำเอาขันถม
ไม่พูดจาง่ามือฤๅเปนลม
จะคลำหายาดมกระมัง เอย ฯ
/*16๔๑๏ สักรวาอิเหนาเฝ้าเพ่งพิศ
ฟังน้องว่าหวาดจิตรคิดอดสู
จึงว่าพี่เปนไรก็ไม่รู้
หลากนักหนาตาหูให้มัวไป
แล้วอุ้มสียะตรามาทรงม้า
ถามว่าเปนไรน้องจึงร้องไห้
นึกคนึงถึงนางพลางลูบไล้
คิดบ้าบ้าประสาใจไป เอย ฯ
๔๒๏ สักรวาสียะตราว่าพี่นาง
ทำจัณฑาลรานทางไปเปล่าเปล่า
แต่สั่งว่าไหว้พระพี่ก็ตีเอา
จะเปิดม่านก็เข้าหยิกทึ้ง
ไม่พอที่ตีน้องถึงสองครั้ง
เดี๋ยวนี้ยังโกรธาทำหน้าบึ้ง
แล้วว่ามีพี่ใหม่ใจดื้อดึง
ทำประหนึ่งมิใช่เนื้อเหลือแค้น เอย ฯ
๔๓๏ สักรวาระเด่นมนตรี
จึงว่าน้องต้องตีเพราะเชษฐา
ถึงเดือนสามสำเภาเขาเข้ามา
พี่จะซื้อตุ๊กกระตาทำขวัญน้อง
อย่าครวญคร่ำกำสรดโศกี
จงหัดขี่มโนไมยเสียให้คล่อง
แล้วขับม้าเผ่นโผนโจนคะนอง
รีบไปเข้ากองน่า เอย ฯ
/*17๔๔๏ สักรวาท้าวดาหาชราร่าง
ทรงพระกล้องมาพลางบนรัถา
ถึงประทับยับยั้งโยธา
เสด็จขึ้นพลับพลาพนาลี
ทั้งลูกรักอัคเรศพร้อมพรั่ง
จึงดำรัสตรัสสั่งมะเดหวี
จงพาอนะบุษบานารี
ไปเล่นน้ำยังที่ธาร เอย ฯ
๔๕๏ สักรวามะเดหวีศรีสวัสดิ
ได้ฟังตรัสปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงตรัสชวนบุษบานารี
อัญชลีลาองค์พระทรงยศ
ลงจากพลับพลามาตามทาง
ข้าหลวงลูกขุนนางกางพระกลด
พาธิดาเดินเที่ยวเลี้ยวลด
มายังเชิงบรรพตที่ธาร เอย ฯ
๔๖๏ สักรวาบุษบานารี
พระชนนีกำนัลในซ้ายขวา
ถึงลหานธารถั่งธารา
ร่มพฤกษาโศกใหญ่ใบบัง
มีทั้งแท่นแผ่นผาริมวารี
มะเดหวีหยุดพักสำนักนั่ง
นางชวนฝูงสาวสาวชาววัง
ลงยังท้องธารสำราญ เอย ฯ
/*18๔๗๏ สักรวาอิเหนานั่งอยู่ข้างน่า
รู้ว่าโฉมยงไปสรงสนาน
ชวนพี่เลี้ยงเสนีตะลีตะลาน
ตามไปถึงธารนที
เข้าแอบไม้มองเขม้นเห็นบุษบา
สรงคงคาอยู่กับเหล่าสาวศรี
พระยิ้มใหญ่ยิ้มน้อยพลอยเปรมปรีดิ์
เก็บมาลีลอยลงไปให้ เอย ฯ
๔๘๏ สักรวาระเด่นบุตรี
เห็นมาลีลอยเกลื่อนกลางชลไหล
นางหยิบเล่นเห็นมดแล้วโยนไป
ประทานให้สาวสรรค์กัลยา
แล้วเสสรวลชวนพี่เลี้ยงบาหยัน
สำราญรมย์ชมพรรณมัจฉา
โน่นปลาอะไรว่ายคล้ายคล้ายมา
หน้าดำเหมือนกาเจียวพี่ เอย ฯ
๔๙๏ สักรวาบาหยันพระพี่เลี้ยง
บ่ายเบี่ยงบอกตามนามมัจฉา
พระน้องไม่รู้ฤๅชื่อปลากา
เช่นนี้มีอยู่ที่น่าตำหนักแพ
เที่ยวหากินถิ่นฐานหามีไม่
ขี้มักไปซ่อนซอกที่จอกแหน
แล้วพูดกลบเกลื่อนเชือนแช
ต่างสำรวลสรวลแซ่ไป เอย ฯ
/*19๕๐๏ สักรวาระเด่นมนตรี
จึงให้พี่เลี้ยงหักกิ่งพฤกษา
ทำเหมือนห้างกลางทุ่งมุงหลังคา
แล้วเลขาเพลงยาวกล่าวเกี้ยวพาน
เอาดินปั้นตุ๊กกระตาน่ารัก
เปนแม่ชักแม่สื่อถือสาร
ใส่ในเรือนเลื่อนลอยไปตามธาร
แล้วลนลานรีบมาพลับพลา เอย ฯ
๕๑๏ สักรวาระเด่นบุษบา
เล่นด้วยฝูงกัลยาบาหยัน
ต่างเลือกเก็บก้อนกรวดมาอวดกัน
สีสันแดงขาวเขียวขจี
พอแลเห็นเรือนน้อยลอยมาใกล้
ตกใจคิดว่าเช่นเขาเส้นผี
จึงร้องถามบาหยันไปทันที
เรือนอะไรอย่างนี้ณพี่ เอย ฯ
๕๒๏ สักรวาบาหยันยังเพลินเล่น
เหลียวมาเห็นเรือนน้อยลอยเลื่อน
จึงหยิบขึ้นเปิดประตูดูในเรือน
เห็นรูปเหมือนคนถือหนังสือชู
หยิบเอาสารามาเพ่งพิศ
นิ่งพินิจกระดาษประหลาดอยู่
จึงเอาไปให้พระชนนีดู
หนังสืออะไรไม่รู้เลย เอย ฯ
/*20๕๓๏ สักรวามะเดหวีคลี่สารอ่าน
ได้แจ้งการเคืองขัดอัชฌาไศรย
จึงว่าแก่บาหยันทันใด
จะเปนใครบังอาจประมาทเรา
ความนี้เห็นเปนจรกาคิด
ถ้าแม้นผิดอิกทีก็อีเหนา
แล้วตรัสชวนโฉมยงนงเยาว์
กับพวกเหล่ากำนัลมาพลับพลา เอย ฯ
๕๔๏ สักรวาท้าวดาหาเพลาบ่าย
ผันผายมาขึ้นราชรัถา
เคลื่อนกระบวนพยุหบาตรยาตรา
ไปวิลิศมาหราบรรพต
เสด็จขึ้นพลับพลาผาศุกใจ
ทั้งข้างน่าข้างในมาพร้อมหมด
จึงตรัสเรียกเครื่องชาสุธารศ
มาทรงซดอยู่ที่น่าพลับพลา เอย ฯ
๕๕๏ สักรวาประไหมสุหรี
เห็นบุตรีเศร้าหมองไม่ผ่องใส
จึงตรัสกับลูกน้อยกลอยใจ
เจ้าจงไปเที่ยวชมเชิงคิรี
มีทั้งศาลเทวาอาวาศ
รุกขชาติ/*21หลายอย่างต่างสี
แล้วจงเก็บบุบผามาลี
มาให้ชนนีบ้าง เอย ฯ
๕๖๏ สักรวาระเด่นบุษบา
ชลีลาไปกับเหล่าสาวศรี
ลดเลี้ยวเที่ยวเล่นริมคิรี
เก็บบุบผามาลีหลายพรรณ
แล้วมาหยุดยั้งนั่งสำนัก
ริมศาลเทพารักษ์รังสรรค์
จึงสั่งสาวสุรางค์นางกำนัล
ให้เที่ยวเก็บดอกปะหนันมา เอย ฯ
๕๗๏ สักรวาสาวใช้ไปเที่ยวหา
อยากจะใคร่ได้หน้าด้วยกันหมด
เก็บลั่นทมริมทางหว่างบรรพต
จนยางหยดถูกนางที่หว่างคิ้ว
เห็นมะกรูดกรูวิ่งชิงกันเก็บ
หยิกขยี้สีเล็บแล้วดมผิว
บ้างโน้มกิ่งมดกัดสบัดนิ้ว
ร้องอุยหน่าหน้านิ่วอยู่ เอย ฯ
๕๘๏ สักรวานางยุบลด้นเดิน
เพลิดเพลินหลงทางมากลางเถื่อน
ถึงยอดเขาเปล่าจิตรคิด/*22ฟั่นเฟือน
ไม่เห็นเพื่อนสาวสรรค์กำนัลใน
เหลียวซ้ายแลขวาล้วนป่ากว้าง
หาทางหลายตลบหาพบไม่
ยิ่งพรั่นตัวกลัวเสือเหลือใจ
เที่ยวกู่ก้องร้องไห้หาเพื่อน เอย ฯ
๕๙๏ สักรวาอิเหนาให้เปล่าเปลี่ยว
ชวนพี่เลี้ยงไปเที่ยวถึงเขาสูง
ชมพฤกษาสล้างยางยูง
ฟังฝูงบุหรงร้องก้องป่ารัง
พอได้ยินเสียงผู้หญิงวิ่งมาดู
เห็นนั่งอยู่ถามไปด้วยใจหวัง
นางคนนี้ลาดเลาเปนชาววัง
เจ้ามานั่งร้องไห้อยู่ไย เอย ฯ
๖๐๏ สักรวายุบลคนค่อม
นอบน้อมบังคมคัลด้วยหรรษา
จึงทูลว่าระเด่นบุษบา
อยู่ที่ศาลเทวาน่าบรรพต
รับสั่งใช้ให้หาดอกปาหนัน
เพื่อนกันเขาทิ้งข้าเสียหมด
ได้พบปะพระองค์ทรงยศ
ช่วยพาลงจากบรรพตด้วยเถิด เอย ฯ
/*23๖๑๏ สักรวาอิเหนาเข้าใจแจ้ง
สมคเนเสแสร้งตอบสาวสรรค์
เปนบุญตัวนักหนาเรามาทัน
ถ้าเสือมันมาพบก็ขบตาย
แม้นเราว่าไรมั่งถ้าฟังกัน
จะช่วยหาดอกปะหนันให้ถวาย
แต่อย่าให้ใครแจ้งแพร่งพราย
จึงจะรอดความตายไปได้ เอย ฯ
๖๒๏ สักรวานางยุบลคนซื่อ
ฟังออกชื่อเสือกลัวจนตัวสั่น
จึงว่าพระจะใช้สิ่งใดนั้น
สารพันไม่ขัดอัธยา
จงโปรดด้วยช่วยพาข้าลงไป
ให้พ้นไภยเสือสางที่กลางป่า
ดอกปะหนันนั้นได้ก็เอามา
พระธิดาจะต้องประสงค์ เอย ฯ
๖๓๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
จึงเที่ยวเก็บดอกปะหนันได้สมหวัง
คิดอักษรเขียนใส่ในกลีบบัง
กลับมายังสาวใช้ให้มาลี
จึงพาไปใกล้เทวสถาน
เห็นสับสนอลหม่านล้วนสาวศรี
เข้าแอบองค์ตรงชะง่อนเงื้อมคิรี
พระหัดถ์ชี้ทางให้สาวใช้ เอย ฯ
/*24๖๔๏ สักรวานางยุบลคนใช้
ไม่สงไสยพาซื่อถือศุภสาร
พลางถวายบังคมก้มกราบกราน
ลนลานลัดมาในอารัญ
เห็นโฉมยงทรงนั่งเลือกบุหงา
กับบรรดาพวกเหล่าสาวสรรค์
ค่อยแอบอ้อมด้อมเดินเข้าไปพลัน
ชูแต่ดอกปะหนันให้เห็น เอย ฯ
๖๕๏ สักรวาบุษบาเห็นนางค่อม
ดูหน้ามอมมัวหมองเหมือนร้องไห้
ยิ้มพลางทางถามไปทันใด
ดอกปะหนันนั้นได้ที่ไหนมา
รูปร่างนางก็เตี้ยต่ำต้อย
เจ้าได้ไม้ไหนสอยดอกบุหงา
ฤาไปปะมดตะนอยมันต่อยตา
จึงดูหน้ายู่ยี่เช่นนี้ เอย ฯ
๖๖๏ สักรวายุบลคนโปรดปราน
คิดรำคาญปะหนันพรั่นนักหนา
ไม่รู้ว่าอิเหนาใส่อะไรมา
ครั้นจะทูลเอาหน้าก็นึกแคลง
ถวายแล้วลุกไปเสียให้พ้น
มิให้คนทั้งสิ้นกินแหนง
ให้ร้อนตัวกลัวผิดคิดระแวง
เข้าแอบพุ่มชุมแสงอยู่ เอย ฯ
/*25๖๗๏ สักรวาบุษบาโฉมยง
สมประสงค์ทรงรับดอกปะหนัน
ปลิดกลีบข้างนอกออกหลายอัน
ถึงข้างชั้นในเห็นเปนสารา
จึงทรงอ่านอักษรกลอนเพลงยาว
ว่ากล่าวจ้วงจาบหยาบนักหนา
ให้คั่งแค้นเคืองขัดอัธยา
ฉีกบุหงายุ่งยิ่งทิ้งเสีย เอย ฯ
๖๘๏ สักรวาสาวสาวเหล่าข้าหลวง
ที่ไม่ล่วงรู้แจ้งแย่งบุหงา
มิได้พินิจพิจารณา
หยิบเอามาแซมผมแล้วชมชู
บ้างเก็บได้หลายกลีบก็ซ่อนไว้
จะเอาไปอบผ้าหายากอยู่
บ้างอวดว่าของข้าน่าเอ็นดู
เอาทัดหูเสียไม่ให้ใคร เอย ฯ
๖๙๏ สักรวาพระพี่เลี้ยงปะเสหรัน
เห็นนางทิ้งดอกปะหนันนึกสงไสย
จะมีเหตุสักสิ่งให้กริ่งใจ
จึงเรียกเหล่าสาวใช้มาพร้อมกัน
ใครชิงได้ดอกลำเจียกเรียกเอามา
เห็นสาราก็ประหลาดหวาด/*68หวั่น
เอาติดต่อพอเห็นเปนสำคัญ
แล้วส่งให้บาหยันอ่าน เอย ฯ
๗๐๏ สักรวาบาหยันอ่านอักษร
รู้ว่ากลอนเพลงยาวกล่าวถากถาง
เห็นทีอีเหนามาตามนาง
น้อยฤาช่างเล็ดลอดดอดมาพบ
ไหนนางยุบลคนขยัน
เอาปะหนันมาให้แล้วไพล่หลบ
ใครช่วยไปหานางช่างสมคบ
มาให้ข้าขอพบสักหน่อย เอย ฯ
๗๑๏ สักรวาพวกเหล่านางสาวใช้
แยกกันไปค้นคว้าหานางค่อม
บ้างบุกเข้ารกเรี้ยวเที่ยวอ้อมค้อม
ดูดู๋หม่อมยุบลซุกซนครัน
เห็นสุมทุมพุ่มไม้เข้าไปมอง
หลบไยเล่าเจ้าของดอกปะหนัน
มาเถิดจะได้ให้รางวัล
พลางสำรวลสรวลสันต์แซ่ไป เอย ฯ
๗๒๏ สักรวาอิเหนาดูเยาวมาลย์
ให้ซาบซ่านเสียวจิตรพิศมัย
เห็นนางดูบุหรงตรงกิ่งไม้
งาม/*27วิไลยลม่อมพร้อมพริ้ง
จึงชักกฤชออกฉายกรายกรีด
เสียงพระน้องร้องหวีดสลบนิ่ง
แลเห็นองค์อรไทยไม่ไหวติง
ก็วางวิ่งเลี้ยวลัดไปวัด เอย ฯ
๗๓๏ สักรวาพี่เลี้ยงเสียงร้องหวีด
ตกประหม่าหน้าซีดตัวสั่น
ทั้งแสนสาวสุรางค์นางกำนัล
เข้าแก้ไขนวดฟั้นพระบุตรี
ครั้นนางฟื้นคืนได้สติมา
จึงถามว่าประหลาดเหลือเมื่อตะกี้
เห็นพระน้องร้องสิ้นสมประดี
จิตรใจข้าไม่มีเลย เอย ฯ
๗๔๏ สักรวาบุษบายาใจ
จึงบอกว่าเหตุอะไรไม่รู้ที่
น้องแลดูบุหรงอยู่ตรงนี้
ไม่เห็นมีผู้ใดใครเข้ามา
ประหลาดหลากนักหนาไม่ว่าเล่น
ต่อจะเปนผีสางที่กลางป่า
เห็นแปลบปลาบเปนประกายเหมือนสายฟ้า
ต้องตาข้าสลบซบลง เอย ฯ
๗๕๏ สักรวาปะเสหรันบาหยัน
เห็นเหตุเปนเช่นกันกับบุหงา
ก็รู้แจ้งแกล้งเชิญพระธิดา
ไป/*28พลับพลาเสียแต่วันทันที
สองพี่เลี้ยงเคียงข้างนางโฉมยง
เข้าไปเฝ้าองค์มะเดหวี
ทูลแถลงแจ้งความตามเหตุมี
ข้าเห็นอีเหนาแท้แน่แล้ว เอย ฯ
๗๖๏ สักรวามะเดหวีมีศักดิ
แจ้งประจักษ์จึงว่ากับบาหยัน
บัดนี้อิเหนากุเรปัน
ก็หมายมั่นโฉมยงนงเยาว์
ฝ่ายระตูสู่ขอต่อบิตุรงค์
พระองค์ก็ได้ยกให้เขา
เปนสองรายสองรักหนักอกเรา
น้ำใจเจ้าเห็นจะได้ข้างไหน เอย ฯ
๗๗๏ สักรวาบาหยันอัญชลี
จึงทูลว่าข้านี้ก็นึกอยู่
คิดคิดว่าจะใคร่ให้หมอดู
แต่เห็นจะไม่สู้เสี่ยงทาย
เชิญเสด็จเข้าไปในวิหาร
อธิฐานเทียนทองเปนสองฝ่าย
แม้นบุญใครจะมิได้ใกล้กราย
ให้เพลิงนั้นอันตรายไป เอย ฯ
๗๘๏ สักรวามะเดหวีเห็นดีด้วย
คุณพระช่วยจึงจะล้างทางสงไสย
จึงจัดแจงเครื่องบุบผามาไลย
/*29ทั้งธูปเทียนจะได้ไปบูชา
แล้วให้พระบุตรีศรีสวัสดิ
แต่งองค์ทรงปรัดผัดหน้า
พร้อมเหล่าสาวสรรค์กัลยา
เสด็จลงจากพลับพลามา เอย ฯ
๗๙๏ สักรวาระเด่นมนตรี
ยังอยู่ที่เขาวิลิศมาหรา
รู้ว่าระเด่นบุษบา
จะกลับมาก็ยั้งรั้งรอ
พระสุริยันต์ก็บ่ายชายเย็น
เปนไฉนไม่เห็นมาเลยหนอ
จึงตรัสเรียกประสันตาเข้ามาล้อ
แต่พอค่อยคลายสบาย เอย ฯ
๘๐๏ สักรวากิดาหยันอยู่พร้อมหน้า
เล่นจ้องเตเฮฮาโห่ฉาว
บ้างคิดอ่านสานตะกร้อใบมะพร้าว
อวดฝีท้าวเตะโต้กันไปมา
บ้างหัดร้องลำรำเต้น
บ้างก็เล่นมวยปล้ำทำท่า
บ้างชวนเพื่อนพรั่งพร้อมซ้อมสักรวา
จะได้เล่นเมื่อน่าน้ำ เอย ฯ
๘๑๏ สักรวาโฉมยงองค์มะเดหวี
กับบุตรีแน่งน้อยเสนหา
เสด็จเดินถนนหนทางมา
ทั้งโขลนจ่าชาวแม่แจจรร
ครั้นถึงที่เนินผาน่าวัด
เห็น/*30หนุ่มหนุ่มกลุ้มกลัดอยู่ที่นั่น
จึงหยุดยั้งสั่งหลวงแม่เจ้าพลัน
ไปขับเขาเหล่านั้นเสียที เอย ฯ
๘๒๏ สักรวาจ่าดำหลวงแม่เจ้า
มายืนเท้าสะเอวมองร้องขู่เข็น
จวนเวลาสายัณห์ตวันเย็น
พวกไหนใครมาเล่นอยู่เหล่านี้
จะเสด็จขึ้นไปไหว้พระ
อย่ามายืนเกะกะอยู่ที่นี่
เหมือนลูกหลานดอกบอกดีดี
มิฟังว่าข้าจะตีเอาดอก เอย ฯ
๘๓๏ สักรวากิดาหยันไม่ทันเห็น
กำลังเล่นตะกร้อหัวร่อฉาว
สไปเตะตัวเปนเกลียวเกรียวกราว
จนโดนหลวงแม่จ้าวล้มกลิ้งไป
แล้วขอโทษทำว่าข้าไม่เห็น
มายืนกีดเขาเล่นก็เปนได้
พอแลเห็นพระกลดกั้นให้พรั่นใจ
จึงถามว่าเสด็จไหนนี่ยาย เอย ฯ
๘๔๏ สักรวาหลวงแม่เจ้าคราวเคราะห์ร้าย
คิดเหมือนลูกหลานชายหาโกรธไม่
จึงว่าเจ้าเหล่านี้นี่บ่าวใคร
ฤๅว่าไพร่หลวงเลขสักข้อมือ
เสด็จ/*31พระธิดามาถึงนี่
ทำไมตาหามีไม่ดอกฤๅ
จะต้องให้เขาฉุดยุดยื้อ
ว่าไม่ฟังยังดื้ออยู่อิก เอย ฯ
๘๕๏ สักรวากิดาหยันชวนกันหลอก
ข้าเจ้าชาวบ้านนอกดอกยายเอ๋ย
อย่าขู่เข็นค้อนควักไปนักเลย
ข้าไม่เคยจะขอถามตามจริง
ตัวของท่านยายนี้นายประตู
ฤๅตำรวจตรวจหมู่ข้างผู้หญิง
จงบอกมาอย่าให้ต้องวอนวิง
นี้ข้าเอาอิฐทิ้งเอาดอก เอย ฯ
๘๖๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
ได้ยินเสียงเถียงกันอยู่อึงมี่
เดินมาดูรู้ว่าพระบุตรี
จึงขับเหล่าเสนีตะลีตะลาน
กวักเรียกอนุชาพาพี่เลี้ยง
หลบเลี่ยงเข้าไปในวิหาร
จะคอยดูโฉมยงนงคราญ
เข้าแอบหลังพระประธานอยู่ เอย ฯ
๘๗๏ สักรวานางกระษัตริย์มะเดหวี
พาบุตรีเข้าไปในวิหาร
เอาธูปเทียนจุดจัดนมัสการ
แล้วกราบกรานพระปฏิมากร
จึงจุดเทียนอิเหนาจรกา
เทียน/*32ระเด่นบุษบาดวงสมร
ขอให้รู้แท้แน่นอน
แล้วสอนบุษบาให้ว่า เอย ฯ
๘๘๏ สักรวาบุษบานารี
ฟังพระชนนีเซ้าซี้สอน
นึกนึกก็รำคาญด้วยมารดร
เฝ้าอ้อนวอนให้ว่าน่าอายใจ
จึงว่าความพิศฐานนั้นพานยาก
เมื่อสอนมากหลายคำจำไม่ได้
เมื่อตะกี้พระมารดาว่ากะไร
ลูกหลงลืมไปเสียแล้ว เอย ฯ
๘๙๏ สักรวามะเดหวีศรีสมร
เฝ้าสั่งสอนแคะไค้ให้ว่า
เทียนข้างซ้ายฝ่ายระตูจรกา
ข้างขวาของอิเหนากุเรปัน
ขอให้ประจักษ์แจ้งแห่งเหตุผล
ทั้งสองคนล้วนมาตุนาหงัน
แม้นใครใช่คู่เคยกัน
ให้เทียนของคนนั้นดับไป เอย ฯ
๙๐๏ สักรวาพระบุตรีศรีสวัสดิ
จะขืนขัดชนนีก็มิได้
แต่อิดเอื้อนเยื้อนว่าด้วยจำใจ
พระปฏิมาจงได้ปรานี
ครั้นจะออกชื่อชายอายอุบอิบ
จึงว่า/*33ลืมเสียฉิบแล้วเมื่อกี้
แกล้งให้พระมารดานั้นพาที
ค่อยว่าตามชนนีไป เอย ฯ
๙๑๏ สักรวาอิเหนาเฝ้าเมียงมอง
ฟังพระน้องว่าประวิงไม่นิ่งได้
จึงร้องตอบบุษบายาใจ
จะบอกให้โฉมยงนงเยาว์
เจ้าก็เปนสุริวงษ์พงษ์เทวัญ
จะได้กันกับพระพี่อิเหนา
จรการะตูใช่คู่เคล้า
อย่าได้ออกชื่อเขาเลยเจ้า เอย ฯ
๙๒๏ สักรวามะเดหวีกับพี่เลี้ยง
ได้ฟังเสียงพระบอกออกมาได้
ประหลาดจิตรคิดอัศจรรย์ใจ
ยังเกรงนักซักไซ้พระปฏิมา
อันอิเหนาเขาไม่ต้องประสงค์
ไปลุ่มหลงอยู่กินกับจินตะหรา
นางถามพระเท่าไรไม่พูดจา
จึงสอนให้บุษบาว่าไป เอย ฯ
๙๓๏ สักรวาบุษบายุพาพาล
เห็นพระประธานพูดด้วยก็ขวยเขิน
จะซักไซ้ใจคิดสทกสเทิ้น
/*34ชม้ายเมินมิได้ว่าประหม่าใจ
ครั้นชนนีพี่เลี้ยงวอนวิง
จะขืนนิ่งเกรงจะขัดอัชฌาไศรย
จึงว่าเขาสิเปนเช่นนั้นไป
พระจะว่ากะไรเล่า เอย ฯ
๙๔๏ สักรวาอิเหนาฟังเขาซัก
จึงเยื้องยักว่ากล่าวก้าวเฉียง
จินตะหรานั้นอิเหนาเขาไม่เลี้ยง
อย่ามาเถียงเลยสีกาข้ารำคาญ
แล้วให้น้องต้อนค้างคาวฉาวออกไป
ดับไฟมืดมัวทั่ววิหาร
ย่องมาใกล้ได้ยินเสียงเยาวมาลย์
เข้าอุ้มองค์นงคราญไว้ เอย ฯ
๙๕๏ สักรวาระเด่นบุษบา
ไม่รู้ตัวตกประหม่าว่าผีสาง
นึกภาวนามนต์บ่นไปพลาง
พระหัดถ์นางสบัดปัดไป
เห็นไม่ถอยหนีมือดื้อนักหนา
อิเหนามามั่นคงไม่สงไสย
จึงฉวยฉุดยุดชนนีไว้
พระพี่ยามาในนี้ เอย ฯ
๙๖๏ สักรวาพระมารดาได้ฟังนาง
ยังคิดคลางแคลงใจไม่ประจักษ์
สำคัญว่าพระอิฐเธอคิดรัก
/*35มาลอบลักหยอกยุดพระบุตรี
จึงห้ามว่าอย่าร้องไปเลยลูก
มือแม่ถูกเจ้าเองเมื่อตะกี้
แล้วตรัสสั่งประเสหรันทันที
จุดอัคคีเข้ามาอย่าช้า เอย ฯ
๙๗๏ สักรวาประเสหรันกัลยา
วิ่งไปจุดเทียนมาหาช้าไม่
ถึงประตูเพลิงดับกลับออกไป
น่าแค้นใจด้วยค้างคาวเหล่านี้ครัน
พอเห็นปล้องไม้วางข้างชุกชี
หยิบมาครอบอัคคีขมีขมัน
เข้าในวิหารได้เปิดไฟพลัน
เห็นอิเหนากุเรปันอยู่นั่น เอย ฯ
๙๘๏ สักรวามะเดหวีโฉมเฉลา
เห็นอิเหนานึกแค้นแน่นในจิตร
น้อยฤาทำได้ช่างไม่คิด
จะเกรงใจใครสักนิดก็ไม่มี
แต่แรกว่าไม่รักทำหักหาญ
จนจวนจะตั้งการภิเศกศรี
กลับมาทำข่มเหงเล่นเช่นนี้
เจ้าเชื่อดีอย่างไรที่ไหน เอย ฯ
๙๙๏ สักรวาอิเหนาเจ้าสำนวน
จึงว่าควรแล้วฤามาว่าร้อยอย่าง
เมื่อข้าได้ตุนาหงันกันกับนาง
/*36จะพรากไปให้ข้างจรกา
ชวนกันทำข่มเหงไม่เกรงใจ
แต่เขาไม่จู้จี้ดีนักหนา
เดี๋ยวนี้ถึงใช้ให้เทวดา
ลงมาว่าก็ไม่วางนาง เอย ฯ
๑๐๐๏ สักรวามะเดหวีว่าอิเหนา
จริงอยู่เจ้าได้มาตุนาหงัน
แล้วตัดรอนค่อนว่าสารพัน
ก็เคืองขาดจากกันแต่นั้นมา
จึงยกองค์ทรามไวยให้ระตู
เมื่อเจ้างมชมอยู่เมืองหมันหยา
นี่รู้แจ้งว่าจะแต่งงานวิวาห์
จึงแกล้งมาจัณฑาลรานทาง เอย ฯ
๑๐๑๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
ประจุบันแก้ไขไวว่อง
ข้าเปนคู่ตุนาหงันกับพระน้อง
พระมารดาว่าของจรกา
ก็ให้ตัวระตูมาสู้กัน
กว่าชีวันจะม้วยมุดสุดสังขาร์
แม้นตัวข้าไม่ตายวายชีวา
อย่าสงกาว่าจะวางนาง เอย ฯ
๑๐๒๏ สักรวาฝ่ายว่ามะเดหวี
ฟังระเด่นมนตรีพูดโอหัง
แม้นลวกด้วยน้ำเย็นเห็นจะฟัง
จึงปลอบ/*37ว่าข้าก็ยังไม่ตัดรอน
เมื่อยังรักใคร่ในพระน้อง
แม่จะช่วยตริตรองผันผ่อน
ทูลพระองค์ทรงฤทธิบิดร
อ้อนวอนให้ได้ดังใจ เอย ฯ
๑๐๓๏ สักรวาอิเหนาเจ้าเล่ห์
สมคเนนึกยิ้มอยู่ในหน้า
เอาถ้อยยำคำมั่นสัญญา
แล้วเปลื้องมหาสังวาลส่งให้นงเยาว์
ขอเปลี่ยนสีน้ำดอกไม้สไบบาง
จะได้ไปชมพลางต่างเจ้า
แต่พอส่างโศกศัลย์บันเทา
อย่าทิ้งให้ไปเปล่าเลย เอย ฯ
๑๐๔๏ สักรวามะเดหวีศรีสมร
ได้ฟังคำจำผ่อนผันหา
จึงเปลื้องเครื่องทรงองค์บุษบา
ยื่นให้นัดดาด้วยปรานี
แล้วหยิบเอาเครื่องอิเหนาทรง
ประดับองค์บุษบามารศรี
ชวนธิดาลาพระจรลี
มายังที่ประทับพลับพลา เอย ฯ
๑๐๕๏ สักรวาระเด่นบุษบา
เข้านิทรามัวหมองไม่ผ่องใส
ยิ่งคิดเศร้าสร้อยน้อยใจ
ชลไนย/*38คลอเนตรกัลยา
อกเอ๋ยอนิจาครานี้
แม้นม้วยชีวีเสียดีกว่า
นางสอึกสอื้นไห้ไปมา
ไม่สรงเสวยโภชนาเลย เอย ฯ
๑๐๖๏ สักรวาพระผู้ผ่านดาหา
เห็นลูกรักภักตราหม่นหมอง
พระนั่งนิ่งดำริห์ตริตรอง
เห็นจะข้องเคืองขัดอัธยา
จึงดำรัสตรัสแก่มะเดหวี
วันนี้เคราะห์ร้ายนักหนา
จงพาระเด่นบุษบา
ไปให้พระสิทธารดน้ำ เอย ฯ
๑๐๗๏ สักรวาอนงค์องค์มะเดหวี
อัญชลีคำนับรับสั่ง
จึงสั่งให้สาวสาวชาววัง
จัดพานผ้ามาตั้งเตรียมไว้
ให้เยาวมาลย์เชิญพานภูษาศรี
ลงจากที่พลับพลาทองผ่องใส
พร้อมเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน
ตรงไปกุฎีฤาษี เอย ฯ
๑๐๘๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
อยู่พร้อมกันกับกระษัตริย์ทั้งห้า
แลเห็นระเด่นบุษบา
เชิญพานภูษาประหม่าชาย
ออกเอนเอียงเพียงพาน/*39จะตกลง
ก็วิ่งตรงเข้าช่วยนางโฉมฉาย
แล้วแกล้งว่าห้ากระษัตริย์ตรัสภิปราย
ช่างนิ่งอยู่ดูดายเสียได้ เอย ฯ
๑๐๙๏ สักรวาจรกาทำตาเขียว
หันหุนฉุนเฉียวเฉลียวจิตร
ครั้นจะว่าก็มิได้ในใจคิด
ด้วยเขาพี่น้องสนิทชิดกว่าเรา
จึงเสว่ากับระเด่นทั้งสาม
มาทำหยามเย้ยหยันกันเปล่าเปล่า
ตั้งชุมนุมรุมดูคู่ของเรา
กะไรเจ้านี่ช่างไม่เกรงใจ เอย ฯ
๑๑๐๏ สักรวาสังคามาระตา
หัวร่อร่าร้องเย้ยเฉลยไข
ถึงเราแลก็แต่น้อยต่อคล้อยไป
ด้วยแจ้งใจว่าคู่ครองของเธอ
อันองค์พระบุตรีนีฤมล
เราเจียมตนเหมือนเปนข้าไม่กล้าเผยอ
อย่าควรคิดฤษยาว่าเพ้อ
เขาจะเยาะก็จะเก้อเสียดอก เอย ฯ
๑๑๑๏ สักรวากะหรัดตะปาตี
จึงพาทีฝีปากถากถาง
ข้าแลเปนตัวครูดูนาง
อยากจะใครได้บ้างต่าง/*40สกุล
ด้วยรูปชั่วตัวดำต่ำชาติ
จึงมาดสูงเนื้อไปเกื้อหนุน
มิเหมือนหมายตายเปนก็ตามบุญ
จะแอบอุ่นอยู่ดาหาภารา เอย ฯ
๑๑๒๏ สักรวาสุหรานากง
จึงตรัสห้ามสามองค์อึงนักหนา
นี่แน่คะระตูจรกา
เจ้าว่ามาทั้งนี้ผิดทีไป
ถึงจะเปนคู่ครองของเจ้า
แต่พี่น้องของเราเรายกให้
อย่าดูนางจะอดสูใจ
ได้ไปเถิดจึงพิศให้อิ่ม เอย ฯ
๑๑๓๏ สักรวาจรกาล่าสำ
ได้ฟังคำแค้นคั่งเจ้าทั้งสาม
คิดจะตอบก็จะได้แต่ไม่งาม
จะเกิดความวามวู่ไม่คู่ควร
บุราณว่าอดใจได้เปนพระ
สธุสะให้ได้น้องครองสงวน
คนึงนึกตรึกไตรใคร่ครวญ
พลอยสำรวลสรวลสันต์ด้วยกัน เอย ฯ
๑๑๔๏ สักรวาอิเหนาเจ้าชู้
เดินเปนคู่เคียงประคองพานผ้า
ยิ้มพรายชายชำเลืองเล่นตา
เสนหา/*41อาวรณ์ร้อนฤดี
เหน็บแนมแกมกลปนไป
มิให้ปรากฎแก่สาวศรี
ครั้นใกล้อาศรมพระมุนี
ภูมีมิใคร่จะไป เอย ฯ
๑๑๕๏ สักรวาพระบุตรีศรีสวัสดิ
สุดแสนแค้นขัดด้วยเชษฐา
ค้อนเคืองชำเลืองหางตา
บ่นบ้าเบื่อใจไม่ไกลกัน
เฝ้าชิดเฉียดเสียดสีจู้จี้จ้าน
นึกเดือดดาลเดินประชดเหลืออดกลั้น
ถึงศาลาอาศรมพระนักธรรม์
ก็ย่างขึ้นอัฒจันท์ทันที เอย ฯ
๑๑๖๏ สักรวาฝ่ายว่ามะเดหวี
มาถึงที่พระสิทธาดาบศ
จึงนั่งลงตรงภักตร์พระนักพรต
น้อมประณตแล้วแถลงแจ้งยุบล
พระปิ่นปักนัคเรศดาหา
ให้พาองค์บุษบามาเปนต้น
ขอรับประทานน้ำทิพมนต์
รดให้พ้นเคราะห์ร้ายสบาย เอย ฯ
๑๑๗๏ สักรวาฤาษีสังปะติเงะ
ร้องว่าเอะสีกามาดอกฤๅ
พิเคราะห์ดูรู้เรื่องที่เลื่องฦๅ
ประสาซื่อ/*42ซักถามความเบาเบา
ซึ่งจะให้เราทำรดน้ำมนต์
ทั้งสองคนทีเดียวเจียวฤๅเจ้า
จงแถลงแจ้งความไปตามเลา
อย่าให้เรารดน้ำมนต์สองหน เอย ฯ
๑๑๘๏ สักรวามะเดหวีมีศักดิ
ได้ประจักษ์แจ้งคำพระฤาษี
ยิ้มแล้วแลมาไม่ช้าที
ข้างฝ่ายอีเหนายิ้มแล้วเมินภักตร์
แต่ระเด่นบุษบายุพาพาล
เห็นหน้าม้านหมอบอยู่อดสูหนัก
ทั้งสี่พี่เลี้ยงนางนงลักษณ์
ยิ้มพยักแลดูกันอยู่ เอย ฯ
๑๑๙๏ สักรวาพระมุนีฤาษีเอก
ก็ทรงเศกมนต์เวทวิเศษโส
สิ้นหัวใจกอข้อทั้งนอโม
แล้วหยิบโอออกมาน่าประตู
รดอิเหนาบุษบาบังอร
อวยพรสององค์ให้คงคู่
แต่บรรดาสารพัดพวกศัตรู
อย่าให้สู้เจ้าได้ไปเถิด เอย ฯ
๑๒๐๏ สักรวามะเดหวีศรีสมร
ฟังให้พรซ่อนยิ้มอยู่ในหน้า
แต่โฉมยงองค์ระเด่นบุษบา
หน้าตา/*43ไม่สบายอายเต็มที
แล้วถวายประนตบทบงสุ์
ลาองค์พระมหาฤๅษี
ต่างลงจากกระไดด้วยทันที
มายังที่ประทับพลับพลา เอย ฯ
๑๒๑๏ สักรวาอิเหนาเศร้าเสียใจ
ด้วยจะไกลบุษบามารศรี
ตามมาส่งศาลาน่าคิรี
บังคมมะเดหวีชลีลา
ในอุราอาวรณ์ถอนสอื้น
ตลึงยืนเหลียวแลชะแง้หา
จนนงลักษณ์เลี้ยวกลับไปลับตา
พระก็เสด็จมาพลับพลา เอย ฯ
๑๒๒๏ สักรวาท้าวดาหาคิดอาวรณ์
แต่แรมร้อนอยู่ในป่าพนาสี
ก็ได้หลายเวลาราตรี
เกลือกพระพี่กุเรปันจะยกมา
เสด็จออกพลับพลาบัญชาสั่ง
ตำมะหงงดะหมังยาสา
จงรีบรัดจัดพลโยธา
เราจะคืนดาหาธานี เอย ฯ
๑๒๓๏ สักรวาเสนาดะหมัง
รับสั่งแล้วออกมาบอกหมาย
ทั่วทุกหมื่นขุนมุลนาย
เพลาบ่าย/*44จะเสด็จเข้าธานี
กรมช้างผูกช้างชนะงา
กรมม้าผูกม้าต่างสี
รถที่นั่งทั้งรถนารี
มาเตรียมไว้ยังที่เกย เอย ฯ
๑๒๔๏ สักรวาอิเหนาเร่าร้อนทรวง
ด้วยจะไกลใจห่วงถึงดวงสมร
จึงตรัสกับสองระตูภูธร
เรานำพลนิกรกองน่ามา
ยกกลับข้าจะรับเปนทัพหลัง
ระตูทั้งสององค์จงเดินน่า
ตรัสพลางทางสั่งประสันตา
บอกบรรดานายไพร่ให้พร้อม เอย ฯ
๑๒๕๏ สักรวาท้าวดาหาเพลาบ่าย
พอลมชายแต่งองค์ทรงเครื่อง
ชวนบุตรีมเหษีย่างเยื้อง
ขึ้นทรงรถทองเรืองประเทืองตา
รถประเทียบเปนระเบียบเรียบเรียง
ทหารเคียงคู่แห่ซ้ายขวา
เสียงฆ้องกลองก้องสนั่นอรัญวา
พอสนธยาเดือนสว่างกระจ่าง เอย ฯ
๑๒๖๏ สักรวาบุษบานารี
สถิตย์ที่รถทองผ่องใส
ครั้นแสงจันทร์จรัสฟ้านภาไลย
รูดม่านทอง/*45สองไขออกชมจันทร์
มิ่งไม้รายเรียงริมราชรถ
ดอกสดเคียงแข่งรับแสงบุหลัน
ลำดวนดงดอกระดะมลิวัน
หอมระคนปนกันขยัน เอย ฯ
๑๒๗๏ สักรวาระเด่นเห็นว่าค่ำ
ชักม้าย่ำเหยาะย่างมาข้างถนน
ครั้นถึงรถพระบุตรีนีฤมล
ชักม้าวนวงเวียนป้วนเปี้ยนไป
เพ่งพินิจพิศโฉมประโลมขวัญ
แสงจันทร์จับภักตร์น้องผ่องใส
งามทุกสิ่งพริ้งพร้อมละม่อมละไม
นึกจะใคร่ถามทักสักคำ เอย ฯ
๑๒๘๏ สักรวาระเด่นบุษบา
ชมมิ่งไม้มากับบาหยัน
ทั้งพุดจีบปีบจำปาสารพัน
พลางชี้บอกบาหยันกัลยา
พอเหลือบเห็นคนประหลาดอาจอง
ขี่ม้าตรงเข้าเรียงเคียงรัถา
นางนึกเคืองขัดหัทยา
รูดผ้าม่านปิดมิดหมด เอย ฯ
๑๒๙๏ สักรวาบาหยันอยู่ข้างท้าย
เห็นผู้ชายขี่ม้าเข้ามาใกล้
จึงร้องทักซักว่าม้าของใคร
ละลุม/*46เล้าเข้ามาในกระบวนรถ
พวกสนมกรมวังช่างไม่ว่า
โขลนจ่าไม่ไหวติงนิ่งเสียหมด
น้อยฤาเห็นแก่หน้าม้าพยศ
จึงละลดให้เลยล่วงเข้ามา เอย ฯ
๑๓๐๏ สักรวาอิเหนาเจ้าสำนวน
พลางเสสรวลตอบโต้ด้วยโวหาร
ม้าตัวนี้เคยขี่มาช้านาน
วันนี้พานจะเปนม้าบ้าใจ
ขืนจะแข่งแซงสวนกระบวนหลัง
จะเย่อยุดฉุดรั้งหาฟังไม่
แต่หน่วงเหนี่ยวเรี่ยวแรงแห้งหายไป
พึ่งจะยั้งตั้งตัวได้เดี๋ยวนี้ เอย ฯ
๑๓๑๏ สักรวาบาหยันยิ้มละไม
แล้วทูลตามความในดังใจหวัง
ม้าป่วนหวนหันดันทุลัง
ถึงจะรั้งก็ไม่หยุดสุดปัญญา
ชอบแต่จะควบขับกลับไป
ยังโรงในอุปถัมภ์ทั้งน้ำหญ้า
กล้วยอ้อยเอมโอชโภชนา
เห็นจะหายคลายเปนบ้าดอก เอย ฯ
/*47๑๓๒๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
ฟังบาหยันทูลเปนแยบแอบแฝง
ชะช่างรู้เชิงชัดสกัดสแกง
ถ้าม้าระแวงคิดถึงโรงดังว่ามา
คงจะควบคืนหลังรั้งไม่กลับ
ไหนจะอยู่สู้ขับได้อายหน้า
ทั้งนี้เพราะพี่มิเมตตา
วาศนาน้อยแล้วแคล้วไป เอย ฯ
๑๓๓๏ สักรวาบาหยันพระพี่เลี้ยง
จึงกล่าวเกลี้ยงเสแสร้งแถลงไข
ที่จริงจิตรคิดรักภูวไนย
จะเปรียบเทียบสิ่งใดก็ยากเย็น
รักเสมอเหมือนหนึ่งเช่นเส้นเกษา
พระภูมีมิเมตตาจึงไม่เห็น
รักอยู่แลแต่ทว่าเปนรักเร้น
ยากที่จะชี้เช่นให้เห็น เอย ฯ
๑๓๔๏ สักรวาอิเหนาฟังเขากล่าว
ชักเรื่องราวเรื่องรักหนักหนาหนอ
ใช่แกล้งกลั่นสรรเสริญเยิรยอ
ฉันรักพี่ที่เปนต่อกว่ากฤชน้อง
ยากที่จะชี้แจงแถลงเล่า
รักร้อนเร่าทรวงระทมดังกรม/*48หนอง
ถ้าแหวะอกยกได้จะใคร่ลอง
ให้ตรึกตรองเรื่องรักประจักษ์ เอย ฯ
๑๓๕๏ สักรวาบาหยันชั้นเชิงฉลาด
องอาจแก้ไขไม่ขัดขวาง
พระก็เปนกษัตริย์ประเสริฐเลิศปาง
ทรงอาวุธต่างต่างอย่างดี
เห็นจะชอบพระไทยไปแทบทั่ว
จะเกลือกกลั้วมัวแต่กฤชก็ใช่ที่
อันเกษาของข้าน้อยนี้
ไม่เห็นมีสิ่งจะเปรียบเทียบ เอย ฯ
๑๓๖๏ สักรวาอิเหนานิ่งไม่ได้
อาวุธไหนที่ว่ารักก็รักสั้น
รักสนิทก็แต่กฤชเทวัญ
จึงแกล้งกลั่นมาเทียบเปรียบรักนาง
พอรถกะทั่งถึงประตูพระบุรี
ดาลฤดีดิ้นโดยจะโหยห่าง
ฝากไมตรีมิตรจิตรอย่าคิดร้าง
จงนึกบ้างที่สัญญาว่าไว้ เอย ฯ
๑๓๗๏ สักรวาบาหยันอัญชลี
จึงทูลว่าข้านี้ไม่ลืมหลง
ทั้งข้าสามิภักดิรักพระองค์
มั่นคงมิได้/*49คิดจะบิดพลิ้ว
ฝ่ายพระองค์อิกจะทรงลืมข้า
ไม่กรุณาแล้วสิอ่อนลงนอนนิ่ว
พอรถล่วงเข้าประตูดูเปนทิว
ประนมนิ้วบังคมลาคลาคลาศ เอย ฯ
๑๓๘๏ สักรวาท้าวดาหามาถึงเมือง
เสด็จเยื้องย่างขึ้นเกยมณีศรี
พร้อมพรักอัคเรศแลบุตรี
นักสนมนารีกำนัลใน
ต่างนาดกรจรจรัลผันผาย
โขลนจ่ารายจุกช่องทั้งส่องไต้
ขึ้นปราสาทสุวรรณอันอำไพ
เข้าที่ศรีไสยา เอย ฯ
๑๓๙๏ สักรวาระเด่นมนตรีตรึก
คนึงนึกนอนนิ่งอิงเขนย
คิดอิ่มใจจะใคร่สมชมเชย
ไฉนเลยจะได้พบประสบน้อง
แล้วตรึกไตรไปถึงคำทำสัญญา
จึงตรัสเรียกประสันตามาในห้อง
จงไปตามถามบาหยันนั้นดูลอง
ชอบช่องทูลได้ฤาไร เอย ฯ
/*50๑๔๐๏ สักรวาประสันตามาจัดแจง
ทาแป้งแต่งตัวไม่มัวหมอง
ห่มสีน้ำดอกไม้นุ่งไหมตอง
เรียกนายรองถือล่วมหมากออกจากวัง
ถึงที่ทิมริมประตูหูช้าง
เที่ยวหานางสาวใช้จะได้สั่ง
สบแต่หม่อมเกณฑ์ระตะตัง
ก็หยุดยั้งตั้งตาคอยท่า เอย ฯ
๑๔๑๏ สักรวาบาหยันตวันบ่าย
ไปอาบน้ำชำระกายที่ท้ายฉนวน
นุ่งผ้าลายชายสบัดซัดสีนวล
เวลาจวนด่วนเดินดำเนินมา
ออกประตูดูเขม้นเห็นแต่ไกล
ก็จำได้ประสันตาแล้วสิหว่า
ทำไฉนจะมิให้มารำพา
นางแกล้งเดินเมินหน้าไปเสีย เอย ฯ
๑๔๒๏ สักรวาประสันตานั่งหน้าจ๋อย
แต่คอยคอยก็จนเย็นเห็นบาหยัน
ไม่ครั่นคร้ามตามไปใกล้จะทัน
ดีใจครันยิ้มพยักแล้วกวักมือ
นี่แน่นาง/*51ชาววังข้านั่งคอย
ช้านานนั้นน้อยไปแล้วฤๅ
เชิญเจ้าเข้ามาจะหารือ
ข้าเปนคนซื่ออย่าถือ เอย ฯ
๑๔๓๏ สักรวาบาหยันหยุดผันผาย
ยิ้มพรายชายชำเลืองเคืองค้อนให้
ร้องเรียกข้าจะว่าขานประการใด
จงว่าไปให้งามอย่าลามลวน
ข้าก็ยังสาวแส้ไม่แก่เถ้า
จะให้เข้าไปที่ทิมริมฉนวน
เจ้าก็หนุ่มเนื้อหนังยังน้ำนวล
ใครเห็นเข้าเขาจะสรวลดอกเจ้า เอย ฯ
๑๔๔๏ สักรวาประสันตาว่าจริงเจ้า
กระนั้นเราจะเล่าตามประสงค์
รับสั่งใช้ให้มาฟังดังจำนง
เจาะจงมาถึงหม่อมก็ย่อมรู้
ได้สัญญาว่ากันไว้เมื่อใช้บน
อย่าทำกลแสนงอนนั่งค้อนขู่
เชิญกลับไปทูลถามเนื้อความดู
ฉันจะคอยฟังอยู่ที่นี่ เอย ฯ
๑๔๕๏ สักรวาบาหยันยิ้มเยื้อน
ไม่บิดเบือนจรลีขมีขมัน
ตรงไปปราสาทแก้วแพรวพรัน
บังคม/*52คัลมะเดหวีชลีกร
แล้วทูลว่าประสันตามาไต่ถาม
ด้วยข้อความได้สัญญามาแต่ก่อน
ได้ทูลแล้วฤาไรในเรื่องร้อน
พระนัดดาอาวรณ์ไม่เว้น เอย ฯ
๑๔๖๏ สักรวามะเดหวีศรีสมร
รู้เรื่องร้อนพระนัดดาว่าผ่อนผัน
ถ้าได้ช่องจะลองทูลพระทรงธรรม์
เห็นแม่นมั่นทีจะได้ข้างฝ่ายเรา
เจ้าจงออกไปบอกประสันตา
พระนัดดาอย่าวิโยคโศกเศร้า
จงทำทุกข์เสียให้ส่างบางเบา
อุส่าห์เฝ้าเช้าเย็นเห็นได้ เอย ฯ
๑๔๗๏ สักรวาบาหยันลาผันผาย
กรีดกรายออกมาทางข้างฉนวน
แล้วกวักเรียกประสันตาเวลาจวน
เร็วเร็วเข้าเขาจะด่วนกลับไป
มีรับสั่งมะเดหวีมียศ
จงเงือดงดขุ่นข้องที่หมองไหม้
ถ้าชอบช่องคล่องแคล่วแล้วเมื่อใด
จะทูลให้สมจิตรที่คิด เอย ฯ
/*53๑๔๘๏ สักรวาประสันตาหน้าเสีย
เดินเพลียกลับมาติกาหรัง
ตะลีตะลานคลานเข้าไปไม่รอรั้ง
ถวายบังคมคัลทันใด
แล้วทูลว่ามะเดหวีมีศักดิ
ไม่เยื้องยักจักทูลให้จงได้
อย่าให้พระอาวรณ์ร้อนพระไทย
ที่สัญญาว่าไว้ไม่ลืม เอย ฯ
๑๔๙๏ สักรวาพระองค์วงษ์เทเวศร์
แจ้งเหตุตรอมตรมไม่สมหมาย
นึกคลางแคลงแหนงจิตรกลัวกลับกลาย
ฤาอุบายให้มาบอกหลอกลวง
ครั้นนึกสมจินดาค่อยพาชื่น
ครั้นคิดคืนความหลังนั่งนิ่งง่วง
ความรักร้อนแรงเข้าแทงทรวง
ให้เปนห่วงบ่วงใยไม่หลับ เอย ฯ
จบบทสักรวาตอนใช้บน
---
บทสักรวาเรื่องอิเหนา
ตอนนางจินตะหรา
/*54ชาย ๑๏ สักรวามาบังคมประนมน้อม
พรั่งพร้อมตามรับสั่งทั้งชายหญิง
พวกนารีล้วนละม่อมพร้อมพริ้ง
บ้างถือฉิ่งโทนทับกรับพวง
ล้วนนุ่งลายต่างต่างอย่างดี
ซับในสีทับทิมเหมาะห่มเพลาะม่วง
ขอเชิญตอบมาให้งามตามกระทรวง
อย่าหนักหน่วงอยู่เลยน้องร้องเถิด เอย ฯ
หญิง ๒๏ สักรวานารีลำนี้พร้อม
นอบน้อมประนตบทศรี
ทรงบำรุงไพร่ฟ้าประชาชี
ได้พึ่งพาพระบาระมีสนุกสบาย
บัดนี้มีงานการฉลอง
ให้ต้นบทนั้นร้องพระทองถวาย
โต้ตอบร้องรับกับพวกชาย
เปนที่สบายไพร่ฟ้าถ้วนหน้า เอย ฯ
/*55ชาย ๓๏ สักรวาจะจัดเล่นให้เปนเรื่อง
เมื่ออิเหนาอยู่เมืองหมันหยา
ลำนั้นเปนสังคามารตา
ลำนั้นเปนสการะวาตี
ลำนั้นเปนระเด่นจินตะหรา
ลำนั้นเปนมาหยารัศมี
ไปชมสวนเล่นด้วยกันวันนี้
ในวารีจัดแจงแต่งตัว เอย ฯ
หญิง ๔๏ สักรวาจะต้องเปนจินตะหรา
สติปัญญาไม่สันทัดพึ่งหัดใหม่
แม้นผิดพลั้งสอนมั่งฉวยอย่างไร
ขออไภยเสียเถิดฉันไม่สันทัด
จำจะต้องจรลีเข้าที่สรง
แต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส
ทองกรแก้วเก้าเนาวรัตน์
ตามเยี่ยงอย่างนางกษัตริย์แต่ก่อน เอย ฯ
หญิง ๕๏ สักรวาบังคมก้มเกษี
เปนสการะวาตีเข้าที่สรง
ประดับเครื่องเรืองระยับสำหรับองค์
ธำมรงค์เรือนเก็จเพ็ชรรัตน์
แล้วแย้มเยื้อนเตือนมาหยารัศมี
อย่าช้าทีหงอยเงื่องจะเคืองขัด
จะไปชมสตาหมันเปนวันนัด
จงเร่งรัดจัดแจงแต่งตัว เอย ฯ
/*56หญิง ๖๏ สักรวาบังคมก้มเกล้า
เปนมาหยามาเข้าที่สรง
ทรงภูษาหยิบเข็มขัดรัดพระองค์
สไบทรงตาดทองลอองตา
ใส่ธำมรงค์วงวาวพราวพร้อย
แต่ล้วนพลอยมณีมีค่า
แล้วเรียกเหล่าสาวสรรค์กัลยา
คอยตามเสด็จภัศดาไป เอย ฯ
ชาย ๗๏ สักรวากล่าวกลอนน้อมเคารพ
พระผ่านภพอยุทธยามหาสถาน
เปนสังคามารตาปรีชาชาญ
มาแต่งองค์สรงสนานสำราญกาย
แล้วมาสั่งข้างน่าพวกข้าเฝ้า
ให้เตรียมเหล่าไม้สอยไปคอยถวาย
พวกปะหรัดกะติกาบรรดาชาย
ให้ตั้งตาริ้วรายซ้ายขวา เอย ฯ
ชาย ๘๏ สักรวาอิเหนากุเรปัน
พอสุริยันต์เยี่ยมไศลจะไปสวน
ยิ้มพยักกวักพระหัดถ์แล้วตรัสชวน
ทั้งสามนวลนุชนาฏให้ยาตรา
พร้อมพวกเสนากิดาหยัน
ฝูงกำนัลแห่แหนมาแน่นหนา
มาถึงสตาหมันมิทันช้า
เที่ยวชมพรรณบุหงามาไลย เอย ฯ
/*57หญิง ๙๏ สักรวาองค์ระเด่นจินตะหรา
เที่ยวชมพรรณพฤกษาในสวนศรี
สอยสายหยุดพุดจีบปีบจำปี
สารพีกาหลงชงโค
ต้นมณฑามาแต่แขกแรกมี
พึ่งออกดอกปีนี้มีอักโข
สาวสรรค์ชี้บอกว่าดอกโต
เก็บใส่โถจะเอาไปให้น้อง เอย ฯ
หญิง ๑๐๏ สักรวานางสการะวาตี
เที่ยวเลือกเก็บมาลีที่ในสวน
ทั้งยิหุบเมืองนอกดอกลำดวน
แล้วตรัสชวนสาวสรรค์กัลยา
ให้หาไม้น้อยน้อยสอยลูกจันทน์
ลูกนั้นสุกงอมหอมนักหนา
เรียกกำนัลมาชี้บอกดอกจำปา
ไปเก็บมาจะเอาไปใส่ผ้า เอย ฯ
หญิง ๑๑๏ สักรวาระเด่นมาหยา
เที่ยวชมมาลาในสวนขวัญ
เลือกเก็บได้มากมายหลายพรรณ
ทั้งบุหงาปาหนันครันครบ
รศคนธ์จำปากาหลง
ดอกประยงค์พยอมหอมตลบ
สาวหยุดดอกใหญ่พึ่งได้พบ
เก็บไปอบแป้งน้ำมันขยัน เอย ฯ
/*58ชาย ๑๒๏ สักรวาสังคามารตา
เที่ยวเก็บมาลาในสวนศรี
ดอกกุหลาบจำปาบรรดามี
เห็นจำปีเลือกปลิดที่ติดใบ
ทั้งมณฑามาแต่เรือสลุบ
ยิหุบสูงห้าศอกดอกใหญ่
มาถวายพระเชษฐายาใจ
แล้วส่งให้สามพระพี่นารี เอย ฯ
หญิง ๑๓๏ สักรวาระเด่นจินตะหรา
เห็นสังคามารตาเกษมสันต์
ช่างเลือกเก็บดอกไม้ได้หลายพรรณ
ขยันนักหนาน่าเอนดู
จะเที่ยวหาลูกสาวชาวเมืองไหน
ให้กลมกล่อมละม่อมละไมพอได้คู่
จะเปนที่ฦๅเลื่องเฟื่องฟู
ให้ตาหูคมสันขยัน เอย ฯ
ชาย ๑๔๏ สักรวาอิเหนาเจ้าชู้
เข้าเคียงคู่จินตะหรามารศรี
ยุดสไบชี้บอกว่าดอกนี้
ช่างงามดีน่าชมดอกนมนาง
ที่ยังตูมตั้งเต่งเปล่งปลั่ง
ดูดู๋ชั่งเหลืองเปนทองทั้งสองข้าง
ถ้าแม้นน้องเด็ดให้แล้วไม่วาง
จะชมเล่นให้สว่างอารมณ์ เอย ฯ
หญิง ๑๕๏ สักรวาองค์ระเด่นจินตะหรา
เห็นพี่ยาหยอกเอินก็เมินหนี
แล้วผินผันผลักพลิกหยิกตี
เดินหนีพี่ยามาทันใด
เที่ยวเก็บผลมะม่วงพวงดก
ที่หล่นตกอยู่กับดินกินไม่ไหว
ลิ้นจี่จีนหวานฉ่ำลำไย
มะเฟืองไฟมะปรางต่างต่าง เอย ฯ
หมดบทสักรวาที่มีเท่านี้
---