เสือโค ก กา
นายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร)
คำนำ
/*(3)ภาระหน้าที่สำคัญยิ่งประการหนึ่งของกรมศิลปากรคือ การรักษา สืบทอดมรดกวัฒนธรรมด้านวรรณคดีและอักษรศาสตร์ของชาติ ซึ่งบรรพชนได้สร้างสมไว้แต่อดีตกาล ในสภาวการณ์ปัจจุบันสังคมไทยเจริญก้าวหน้าไปตามกระแสโลกาภิวัตน์ อิทธิพลจากภายนอกมีส่วนสำคัญที่ทำให้วัฒนธรรมดั้งเดิมแปรเปลี่ยนไป ดังนั้นการที่จะรักษามรดกวัฒนธรรมของชาติให้คงอยู่สืบไปจึงจำเป็นต้องศึกษาให้เข้าใจถ่องแท้ถึงรากเหง้าวัฒนธรรมของตนเอง
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์วรรณกรรมของชาติมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมโบราณเป็นจำนวนมากที่ยังมิได้ดำเนินการ วรรณกรรมดังกล่าวบันทึกไว้ในต้นฉบับสมุดไทย ซึ่งเป็นเอกสารโบราณที่นับวันจะชำรุดเสียหายไปตามกาลเวลา หลายเรื่องเคยได้รับความนิยมและมีบทบาทต่อสังคมไทยในอดีต แต่กลับไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายในสังคมไทยสมัยปัจจุบัน โดยเฉพาะหนังสือแบบเรียนไทยสมัยโบราณ ซึ่งมักแต่งเป็นร้อยกรอง มีสัมผัสคล้องจองเพื่อให้กุลบุตรผู้เล่าเรียนจดจำได้ง่าย ผู้แต่งตำราเรียนในสมัยนั้นจึงต้องมีความรู้แตกฉานทั้งทางด้านภาษาและการร้อยกรอง
แบบเรียนเรื่องเสือโค ก กา มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ทศมูลเสือโค มีข้อความบอกไว้ในเรื่องว่า “พระสมีมี” เป็นผู้แต่งถวายพระเจ้าแผ่นดินหรือเจ้านายพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง เพื่อใช้เป็นหนังสือเรียนของ “พระราชกุมาร” ที่ยังทรงพระเยาว์ สันนิษฐานว่าพระสมีมีผู้แต่งเรื่องนี้/*(4)เป็นคนเดียวกับ “นายมี” หรือ “หมื่นพรหมสมพัตสร” กวีผู้มีชื่อเสียงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้แต่งเรื่องเสือโค ก กา นำเอาเรื่องเสือโค หรือ พหลวิไชยคาวี มาร้อยกรองเป็นคำประพันธ์หลายชนิด เรียงตามลำดับการแจกลูกอักษร ตั้งแต่แม่ ก กา แม่ กน แม่ กง แม่กม แม่ กด แม่ กก แม่ กบ และแม่ เกย
เรื่องเสือโค ก กา นี้เป็นหนังสือแบบเรียนที่มีความสำคัญต่อประวัติการเรียนการสอนภาษาไทย กรมศิลปากรได้มอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ตรวจสอบชำระต้นฉบับเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ ในการตรวจสอบชำระพบว่าเอกสารสมุดไทยฉบับหนึ่งมีเพลงยาวอาวาสโวหารอยู่ท้ายสมุดต่อจากเรื่องเสือโค ก กา เรื่องดังกล่าวยังไม่เคยมีการเผยแพร่มาก่อน จึงนำมาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ เสือโค ก กา จักอำนวยประโยชน์ต่อครูอาจารย์ นักเรียน นักศึกษา ตลอดจนผู้สนใจวรรณคดีและอักษรศาสตร์โดยทั่วกัน
(นายเอนก สีหามาตย์)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
เมษายน ๒๕๕๗
คำชี้แจงในการตรวจสอบชำระ เรื่อง เสือโค ก กา
1หนังสือ เสือโค ก กา เป็นแบบเรียนไทยที่แต่งขึ้นในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ทศมูลเสือโค” สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์พิจารณาเห็นว่า หนังสือเสือโค ก กา มีความสำคัญต่อประวัติการเรียนการสอนภาษาไทย แต่ไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เนื้อเรื่อง เสือโค ก กา ดำเนินตามเรื่องเสือโคคำฉันท์ และบทละครเรื่องคาวี ซึ่งเรื่องดังกล่าวเป็นที่รู้จักในสังคมไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา การตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่คราวนี้ใช้เอกสารสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร รายละเอียดตามทะเบียนเอกสารเดิม ดังนี้
เอกสารเลขที่ ๓๖๑
สมุดไทยขาว เส้นหมึก หมู่ อักษรศาสตร์ เรื่อง เสือโค ก กา ประวัติ นางเครือวัลย์ เทพหัสดินทร์ มอบให้เมื่อ ๒๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๗๕
เอกสารเลขที่ ๓๖๔
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล หมู่ อักษรศาสตร์ เรื่อง เสือโค ก กา ประวัติ เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ) มอบให้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๓
/*2เอกสารเลขที่ ๓๖๗
สมุดไทยขาว เส้นหมึก หมู่ อักษรศาสตร์ เรื่อง เสือโค ก กา ประวัติ ซื้อจากพระยาปริยัติธรรมธาดา เมื่อ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๔
เอกสารเลขที่ ๓๖๘
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล หมู่ อักษรศาสตร์ เรื่อง เสือโค ก กา ประวัติ นายพรหม เปรียญ มอบให้ เมื่อ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๕
เอกสารสมุดไทยเรื่อง เสือโค ก กา
เอกสารเลขที่ ๓๖๑ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยขาว เส้นหมึกดำ มีข้อความระบุไว้ในบานแพนกว่า “๏ หน้าต้นเสือโค ปะถมมะก กา เล่ม ๑ นะท่านเอ๋ย ๚๛” เอกสารฉบับนี้เขียนตัวเลขบอกชนิดคำประพันธ์กำกับไว้เหนือเครื่องหมายฟองมัน เริ่มต้นด้วยบทนมัสการแจ้งนามผู้แต่งและจุดประสงค์ในการแต่งว่า
๒๘๏ ขาพระสะมี๋มี

ฃอไหว้พระษี
ระตะนะไตร
มายู่อเกษา
ขอยามีไภ
ไหว้ครูผูไตร
ที่ร่ำรู้มา
๏ ขอไห้ไชยะ

ปุระในษะระ
ทำคำก กา
ท่วีอะคะระ
ทะเลขา
ที่พระมะหา
ราชาธิบอดี
๏ ถาพรำคำไหน

ฃอพระอะไภ
อย่าระได้ราคี
ฃอไหมีไช
ที่ในวาที
ชูพระบาระมี
ไหว้ซื้อฦๅคำ
๏ ไหว้ในพระหน่อ

เยาๆ ละอ
แต่ภเล่าจำ
ไห้ฬ่พระไท
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ไหนำปรีชา
/*3จากนั้นเริ่มดำเนินเรื่องตั้งแต่ต้นจนจบมีโคลงกระทู้ท้ายเรื่อง ๑ บทคือ
๏ สิ้น อักษรสืบฮู่
พะยาม์ยาม
สุท จิตรสุดขีษความ
ยากแท้
สมุท เขยีนประดิดตาม
สะติ เชานา
แต่ง ถ่วายไห้แผ้ร
พระเกรยีดท้าวเฉลิมเมอืง ๚ะ๛
เอกสารเลขที่ ๓๖๔ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยดำ ชุบอักษรด้วยเส้นหรดาล ลายมือบรรจงแบบ “ตัวอาลักษณ์” เริ่มต้นด้วยโคลงกระทู้นำเรื่อง ๑ บท ดังนี้
๏ เสือโค โอ้ยากแท้
ทำถวาย
ก กา หาความหลาย
ฦกล้ำ
ว่าไป ในนิยาย
ยอดยาก จริงนอ
จบเกย เลยแทรกซ้ำ
สอดซ้อนสำเนียง  ๚ะ๛
เนื้อความเริ่มต้นด้วยบทนมัสการ แจ้งนามผู้แต่ง จุดประสงค์ในการแต่ง เช่นเดียวกับเอกสารเลขที่ ๓๖๑ เมื่อเริ่มต้นคำประพันธ์แต่ละชนิดจะมีชื่อกำกับชนิดคำประพันธ์ระหว่างเครื่องหมายฟองมัน
๏ ชื่อกาพยรัตนมาลา
๏ ข้าพระสมีมี
ฃอไหว้พระศรี
ระตะณะไตร
มาอยู่เกษา
ฃออย่ามีไภ
ไหว้ครูผู้ไตร
ที่ร่ำรู้มา
๏ ฃอให้ไชยะ

ปรุในษะระ
ทำคำ ก กา
ทะวีอะขะระ
ทะศะเลขา
มาที่พระมหา
ราชาธิบดี
/*4๏ ถ้าพล้ำคำไหน

ฃอพระอไภย
อย่าได้ราคี
ฃอให้มีไชย
ที่ในราคี
ชูพระบารมี
ไว้ชื่อฦๅคำ
๏ ไว้ให้พระหน่อ

เยาวเยาวลออ
แต่ภอเล่าจำ
ให้ฬ่อพระไท
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ให้นำปรีชา
จากนั้นกำกับชนิดคำประพันธ์ไว้ระหว่างเครื่องหมายฟองมันกับอังคั่น วิสรรชนีย์ โคมูตรว่า “๏ ชื่อกาพยฉันท์ชะบำ  ๚ะ๛” และดำเนินเรื่องจบลงตอนที่คาวีเดินทางออกจากเมืองจันทบุราตามลำพัง จบลงด้วยโคลงท้ายเรื่องแต่งเป็นกระทู้ ๑ บท เช่นเดียวกับเอกสารฉบับที่ ๓๖๑
๏ สิ้น อักษรสืบสู้
พญายาม
สุด คิดสุดค้นความ
ยากแท้
สมุด เขียนประดิดตาม
สติ เชานา
แต่ง ถวายให้แพร่
พระเกรียดิท้าวเฉลิมเมือง  ๚ะ๛
ตอนท้ายของสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๓๖๔ เป็นโคลงจำนวน ๓๐ บทจากเรื่อง “ยอพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒” พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อยังดำรงพระอิสริยศักดิ์เป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ (ดูในภาคผนวก สำเนาเอกสารเลขที่ ๓๖๔) การชำระเรื่องเสือโค ก กา ครั้งนี้ใช้เอกสารเลขที่ ๓๖๔ เป็นหลักในการตรวจสอบ
เอกสารเลขที่ ๓๖๗ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยขาว เส้นหมึกดำ มีข้อความระบุในบานแพนกว่า “ไว้ซืบสายกุลบุตรเล่าเรยีนเอย” จากนั้นเป็นโคลงกระทู้นำเรื่อง ๑ บท ดังนี้
/*5๏ เสือโค โอ่ยากแท้
ทำถว้าย
ก กา หาความหล้าย
ฦกล้ำ
ว่าไป ในนิยาย
ยอดยาก จึงหนอ
จบเกย เลยแทรกซ้ำ
สอดซอนสำเนียง  ๚ะ๛
จากนั้นเป็นบทนมัสการ แจ้งนามผู้แต่งและจุดประสงค์ในการแต่งเช่นเดียวกับเอกสาร ๒ ฉบับที่กล่าวมาแล้ว ลักษณะเด่นของเอกสารเลขที่ ๓๖๗ คือ ระบุชื่อคำประพันธ์ที่ปรากฏในเรื่องต่างกับฉบับอื่นๆ เช่น “ชื่อกาพยรัตณมาลา ๒๘ คำ” “ชื่อกาพยฉันธชบำ ๑๖ คำ” “ชื่อสุราฆะณาฉันธะ ๒๘ คำ” “ชื่อกาพสาญวิลาษนี ๑๑ คำ” “ชื่อกาพสะโลกขฉันธะ ๓๐ คำ” “ชื่อกาพยสุวัณมาลา ๑๘ คำ” “ชื่อกาพขันไม่เข้าซอ ๓๒ คำ” เป็นต้น
เรื่องเสือโค ก กา ที่ปรากฏในเอกสารเลขที่ ๓๖๗ ดำเนินเรื่องไปจนจบความและมีโคลงกระทู้ท้ายเรื่อง ๑ บท เช่นเดียวกับเอกสารเลขที่ ๓๖๑ และเลขที่ ๓๖๔ แต่ตอนท้ายเล่มสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๓๖๗ มีเนื้อความแต่งเป็นคำประพันธ์ต่อไปอีก ๓ เรื่อง คือ “ประถม กข” หรือ “สุภาษิต ก ข้” “เพลงยาวอาวาสโวหาร” และ “สุภาษิตอิศริญาณ” เรื่อง ประถม กข นั้นแต่งเป็นคำกาพย์ ประกอบด้วย กาพย์ ๑๑ (ยานี) กาพย์ ๑๖ (ฉบัง) และ กาพย์ ๒๘ (พิลาพ) เนื้อหาของ ประถม กข เป็นการนำตัวอักษรพยัญชนะตั้งแต่ ก ถึง ฮ มาขยายความด้วยข้อธรรมในพระพุทธศาสนา เช่น
/*6“๒๘ พิลาพ
๏ จะกล่าวบทไป
ตัว ฃอ นี้ไซ้
ประสงค์ขันตี
อดได้ไม่โกรธ
ประโยชน์มากมี
ทั้งในชาตินี้
ชาติ์หน้าต่อไป
หนึ่งเล่าเรานี้

ถือมั่นขันตี
จงมีในใจ
ถึงเวทนา
จะมาฉันใด
ข่มขี่ลงไว้
อย่าร้องวุ่นวาย
อย่าสำคัญคิด

อย่าถือว่าจิตร์
เป็นมิตร์กับกาย
จงแยกออกดู
ให้รู้แยบคาย
ชั้นเชิงอุบาย
รูปนามต่างกัน
ฯลฯ
ตัว ขอ ขันตี

หยุดยกไว้ที
คอ นี้พรรณนา
ประสงค์เอาคุณ
อุดหนุนเกิดมา
พบพระสาสนา
ได้ฟังสั่งสอน
พระคุณพุทโธ

ทั้งคุณธรรโม
สังโฆถาวรณ์
เป็นที่นับถือ
เลื่องฦๅขจร
ท่านนั้นหลุดถอน
อะวิชชาตัณหา”
ส่วน “เพลงยาวอาวาสโวหาร” แต่งเป็นกลอนเพลงยาว กล่าวถึงพระภิกษุ ๒ รูป ไปลาสิกขากับพระอุปัชฌาย์ พระอุปัชฌาย์ทำนายดวงชะตาของทั้ง ๒ ว่า คนหนึ่งจะรำรวยแต่อีกคนหนึ่งจะตกยาก ครั้นลาสิกขาแล้ว “ทิดดี” ซึ่งพระอุปัชฌาย์ทำนายว่าจะร่ำรวยนั้น ไปได้ภรรยามีฐานะดีแต่ภรรยาเป็นคนหละหลวมไม่ถี่ถ้วน ภายหลังกลับยากจนลง ส่วน “ทิดร้าย” ซึ่งพระอุปัชฌาย์ทำนายว่าจะตกยากไปได้ภรรยาเป็นชาวสวน มีความละเอียดถี่ถ้วนกลับรำรวยขึ้นเป็นลำดับ ผิดไปจากคำทำนายของพระอุปัชฌาย์
เรื่อง “ปถม กข” และ “เพลงยาวอาวาสโวหาร” ที่อยู่ต่อจาก “เสือโค ก กา” ในสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๓๖๗ นั้นไม่ปรากฏข้อมูลที่เกี่ยวกับผู้แต่ง จึงไม่สามารถสรุบได้ว่าเป็นผลงานของผู้แต่งเรื่องเสือโค ก กา หรือไม่ อย่างไรก็ตามเอกสารฉบับนี้มีแผ่นกระดาษบันทึกความเห็นของ “พระยาบปริยัติ” ซึ่งน่าจะหมายถึง พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษณ์) ปิดอยู่บนปกหน้าปลายสมุดความว่า
/*7“หนังสือเสือโค ก กา และต่อไปว่าด้วยกำเนิดพยัญชนะตั้งต้น ก ถึง ฮ พระสมีมี ผู้นี้เป็นนักประพันธ์อักขรวิธี และจินตกวีผู้หนึ่งมีชื่ออยู่ ได้พบในเรื่องสุบิน ก กา แห่งหนึ่ง สมุดตัวรงมีอยู่ในหอพระสมุดแล้ว เนื้อความทั้งสองฉบับดูเป็นแต่งถวายพระอักษรเจ้านาย เคยมีผู้บอกเล่าว่าได้เป็นพระมหาราชครู
พระยาปริยัติ”
เอกสารเลขที่ ๓๖๘ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยดำเส้นหรดาล ตัวอักษรค่อนข้างลบเลือน หน้าแรกแต่งเป็นโคลงนำเรื่อง ๑ บท ดังนี้
ประถม ก กา น่าต้น
เสือโค
พระสมีมีพุตโต
แต่งไว้
หวังสืบพระสาศโน
นับท่วน ห้าพรรษ์
ขอเดชจงอย่าได้
ลบล้างเลือนมลาย
เริ่มเนื้อเรื่องเสือโค ก กา โดยบอกเลขจำนวนอักษรและชื่อคำประพันธ์ ไม่แจ้งนามผู้แต่งในวรรคแรก แต่ข้อความต่อไปใกล้เคียงกับเอกสาร ๓ ฉบับที่กล่าวมาแล้ว
๏ ๒๘ ๏ ชื่อกาพยรัตนมาลา
๏ ยอกรชุลี
ข้าไหว้พระสี
รตนไตร
มาอยู่เกษา
ขออย่ามีไภย
ไหว้ครูผู้ไตร
ที่ร่ำรู้มา
๏ ขอให้ไชยะ

ปรุในสะระ
ทำคำ ก กา
ทวีอะขะระ
ทะศะเลขา
มาที่พระมหา
ราชาธิบดี
๏ ถ้าพล้ำคำไหน

ขอพระอะไภย
อย่าได้ราคี
ขอให้มีไชย
ที่ในวาที
ชูพระบารมี
ไว้ชื่อฦๅคำ
๏ ไว้ให้พระหน่อ

เยาเยาลออ
แต่พอเล่าจำ
ให้ฬ่อพระไท
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ให้นำปรีชา
/*8จากนั้นเริ่มเรื่องเสือโคโดยใช้คำที่อยู่ในมาตรา ก กา (ไม่มีตัวสะกด) เช่นเดียวกับฉบับอื่น ๆ ดำเนินเรื่องไปจนถึงคาวีเดินทางจากเมืองจันทบุรา ตอนท้ายสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๓๖๘ มีโคลง ๔ สุภาพ ๘ บท โคลงบางบทนำมาจากหนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี เช่น โคลงกลไทยหลง โคลงกลฤๅษีแปลงสาร ส่วนโคลง ๒ บทสุดท้ายเป็นโคลงท้ายเรื่อง เสือโค ก กา ดังนี้
๏ ถวายกรวรบาทน้อม
กฤษดาล
โอนอ่อนศริรากราน
กราบเกล้า
พุทธคุณอดุลปาน
สรรเพชญ
ปกห่มร่มเกษเช้า
ค่ำเพียรนิจกาล ฯ
๏ อักษรบวรสารสร้อย
ศรีสวัสดิ
วนิดานารีรัตน
แต่งไว้
ยุบลกลโคลงผลัด
เพี้ยนชื่อ
คือไทหลงผจงให้
อ่านอ้าเปนผน ฯ
๏ ฃอแถลงแสดงสร้อย
สุภอัษฐ
มธุรศพจนคำพรัด
พรอกพร้อง
ไทนับลับฦกฉบัด
โดยเลศ
เปนบันเทิงเรื่องร้อง
ร่ำเหล้นเปนเขษม ฯ
๏ อักษรทรธรงไว้
โดยขบวน
เล่หเล่นเปนเสสรวน
ชื่นช้อย
ลำนำทำสำรวน
เร้นซ่อน
ลับฦกตรึกตริถ้อย
ยากพ้นคณนา ฯ
/*9๏ ลิขิตอิษเรษไท้
นฤบาล
ฟงงถี่ถ้วนข่าวสาร
หนุ่มเหน้า
มรคาทุเรษสถาน
ยังลุ ถึงเลย
อำมฤตยรศพจนเจ้า
เนิ่นช้าเพื่อใด ฯ
๏ อักษรบวรลักษณล้วน
เพลงพาล
ชื่อฤๅษีแปลงสาร
สืบไว้
ผลัดเปลี่ยนเพี้ยนกลอนกาล
กลายกลับ
สนเท่เล่หลับไท้
อ่านเหล้นเปนเกษม ฯ
๏ ปะ ดิษฐศุภสร้อย
อักษร
ถม ปะทุกกลกลอน
กล่าวไว้
ก ก้ก่อักษร
สามสี่ ห้าแฮ
กา กะบาทบอกให้
เด็กน้อยแรกเรียน ฯ
๏ ปะถมกกาน่าต้น
เสือโค
พระสมีมีพุตโต
แต่งไว้
หวังสืบพระสาศโน
นับท่วน ห้าพรรษ์
ขอเดชจงอย่าได้
ลบล้างเลือนมลาย ฯ
เอกสาร ๓ ฉบับที่ใช้ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ระบุชัดเจนว่าผู้แต่งคือ พระสมีมี คำว่า สมี หรือ พระสมี ในสมัยที่แต่งเรื่องนี้หมายถึงพระภิกษุ นักวิชาการวรรณคดีไทยสันนิษฐานว่า พระสมีมีเป็นบุคคลเดียวกับ “นายมี” “เสมียนมี” หรือ “หมื่นพรหมสมพัตสร” กวีผู้มีชื่อเสียงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
อาจิณ จันทรัมพร และประพนธ์ เรืองณรงค์ กล่าวถึงนายมีไว้ในหนังสือ “นายมี (เสมียนมี) ศิษย์เอกสุนทรภู่ กวีจิตรกรผู้สรรค์ศิลป์แห่งแผ่นดินรัชกาลที่ ๓” ว่า
/*10“นายมีหรือเสมียนมีนอกจากจะได้มีผลงานทางบทกลอน คือได้แต่งนิราศอันโดดเด่นขึ้นไว้ ๔ เรื่อง คือนิราศถลาง นิราศพระแท่นดงรัง นิราศเดือนและนิราศสุพรรณแล้วยังได้แต่งหนังสือซึ่งใช้เป็นแบบเรียนในสมัยนั้นเรื่องหนึ่งนั่นคือ เรื่องทศมูลเสือโค”
(นายมี (เสมียน) ศิษย์สุนทรภู่กวีจิตรกร ผู้สรรค์ศิลป์แห่งแผ่นดินรัชกาลที่ ๓, ๒๕๕๕ : ๑๖๔)
นอกจากนี้ในหนังสือ “นายมี (เสมียน) ศิษย์สุนทรถู่กวีจิตรกรผู้สรรค์ศิลป์แห่งแผ่นดินรัชกาลที่ ๓” ยังอ้างถึงข้อมูลตอนท้ายของหนังสือทศมูลเสือโคว่า
“เรื่องทศมูลเสือโคเล่มนี้รักษ์ที่สุด ข้าพระพุทธิเจ้าบุตรพญาโหราราช มาอภิวาทไว้ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทยุคัล ณ วันพุธ แรมสองค่ำ เดือนยี่ ปีจอจุลศักราชพันสองร้อยสัมฤทธิศก ยกขึ้นในวันศรีศุภฤกษ์ โชคอมฤต ซึ่งตื้นและลึกในคำ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดฯ ขอเดชะ”
(นายมี (เสมียนมี) ศิษย์สุนทรภู่กวีจิตรกร ผู้สรรค์ศิลป์แห่งแผ่นดินรัชกาลที่ ๓, ๒๕๕๕ : ๑๖๕)
พระสมีมีแต่งหนังสือ เสือโค ก กา หรือทศมูลเสือโคเมื่อจุลศักราช ๑๒๐๐ ซึ่งตรงกับพุทธศักราช ๒๓๘๑ ทั้งหลักฐานดังกล่าวยังระบุว่า ผู้แต่งเป็นบุตรของ “พญาโหราราช” สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ประวัติของนายมีไว้ในคำนำหนังสือ “กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว” ซึ่งนายมีแต่งขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๓๘๖ ว่า
/*11“เรื่องเพลงยาวของนายมีมหาดเล็กนี้ ได้ความปรากฏอยู่ข้างท้ายว่าเดิมนายมีเป็นมหาดเล็กช่างเขียน เกิดเบื่อหน่ายวิชาช่าง เห็นว่าตัวชำนาญในทางบทกลอน จึงแต่งเพลงยาวนี้ทูลเกล้าฯ ถวายให้ทรงเห็นความสามารถในทางกวี เพื่อจะทูลขอไปรับราชการเป็นอาลักษณ์ แต่จะสำเร็จดังความประสงค์หรือไม่นั้นหาปรากฏไม่ เข้าใจว่าไม่สำเร็จ ด้วยนายมีนี้เป็นช่างเขียนที่มีชื่อเสียงครั้งรัชกาลที่ ๓ คนหนึ่ง”
(กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๓๐ : พระนิพนธ์คำนำ)
ผลงานที่สำคัญยิ่งเรื่องหนึ่งของนายมีคือนิราศเดือน ซึ่งนักวิชาการวรรณคดีไทยสันนิษฐานว่า นายมีน่าจะแต่งเรื่องนี้ในวัยหนุ่มขณะที่บวชเป็นพระจำพรรษาอยู่ที่วัดพระเชตุพนฯ หลังจากนั้นเข้าใจว่านายมีคงจะลาสิกขาไปประกอบอาชีพตามฆราวาสวิสัย ระยะนี้นายมีเป็นช่างเขียนและเป็นเจ้าอากรเมืองสุพรรณบุรี เมื่อเดินทางไปเก็บอากรที่เมืองสุพรรณบุรีได้แต่งกลอนนิราศสุพรรณขึ้น
นายมีเป็นจิตรกรที่มีชื่อเสียงผู้หนึ่งในแผ่นดินรัชกาลที่ ๓ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงมีลายพระหัตถ์กราบทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๕ ทรงอธิบายถึงนามช่างที่ปรากฏในตำราไหว้ครูช่างในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นว่า
“ได้ยินเรียกกันว่าตามีบ้านบุะ เขียนห้องภูริทัตในพระอุโบสถวัดอรุณ ซึ่งไฟไหม้เสียแล้ว ยังมีขึ้นปูนแตกมีรูปภาพติดดูได้ อยู่ที่วังสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงษ์วรเดช /*12ทรงเก็บมารักษาไว้ขึ้นหนึ่ง เปนฝีมือดีในรัชกาลที่ ๓ เหมือนกัน แต่ไม่เอก”
(ประชุมหนังสือเก่าภาคที่ ๒, ๒๕๕๒ : ๒๓)
เมื่อนายมีลาสิกขาจากวัดพระเชตุพนฯ แล้วได้พึ่งบุญเจ้านายพระองค์หนึ่ง และรับพระราชทานที่ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านบุ ใกล้วัดสุวรรณาราม บางกอกน้อย ดังในกลอนนิราศสุพรรณว่า
ถึงวัดทองทัศนาดูอาวาส
คิดถึงบาทบพิตรเหมือนจิตหวัง
เคยเสด็จมาที่นี่ปีละครั้ง
ทั้งเรือดั้งเรือกันเป็นหลั่นไป
ด้วยทรงพระราชศรัทธาอุตสาหะ
ถวายพระกฐินทิพโกไสย
สร้างกุศลต่างต่างทุกอย่างไป
ตั้งพระทัยหมายประโยชน์โพธิญาณ
เมื่อข้าบาทบรรพชารักษากิจ
ที่สถิตเชตุพนวิมลสถาน
ได้เล่าเรียนเพียรภาวนานาน
รับประทานนิจภัตเป็นอัตรา
ครั้นสึกออกจากพระสละวัด
เป็นคฤหัสต์ลำบากยากหนักหนา
ได้อาศัยในสมเด็จพระน้องยา
ทรงเมตตาโปรดปรานที่บ้านเรือน
(นิราศสุพรรณ, ๒๕๐๖ : ๔)
“สมเด็จพระน้องยา” ในรัชกาลที่ ๓ ที่ทรงเป็นสมเด็จเจ้าฟ้า น่าจะหมายถึง “สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑามณี กรมขุนอิศเรศรังสรรค์” ซึ่งต่อมาคือ “พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว”
แม้ว่านายมีจะเป็นศิลปินที่มีความสามารถทั้งทางจิตรกรและกวี สันนิษฐานว่านายมีต้องการมีชื่อเสียงเป็นที่ยอมรับในเชิงประพันธ์มากกว่าทางช่างเขียน ดังที่นายมีพรรณนาไว้ในกลอนนิราศสุพรรณซึ่งท่านแต่งเมื่อพุทธศักราช ๒๓๘๗ เมื่อเดินทางผ่านวัดเพลงว่า
/*13มาถึงหน้าวัดเพลงวังเวงจิต
นั่งพินิจศาลาที่อาศัย
มีตะพานลูกกรงลงบันได
จึงจำได้แน่จิตไม่ผิดเพี้ยน
แต่ก่อนพระวัดนี้ท่านดีมาก
ชื่อขรัวนาคช่างฉลาดข้างวาดเขียน
มีคนจำแบบอย่างมาวางเรียน
จนช่างเขียนประเดี๋ยวนี้ก็ดีจริง
ทุกวันนี้ฝีมือเขาลือมาก
แต่ฝีปากอับชื่อไม่ลือถึง
ไม่มีใครยอยกเหมือนตกบึง
ต้องนอนขึงคิดอ่านสงสารตัว
เสียแรงเรียนวิชาสารพัด
เที่ยวหยิบยัดยกใส่ไว้ในหัว
เหมือนมณีสีอับพยับมัว
จะเอาตัวเห็นไม่รอดตลอดไป
(นิราศสุพรรณ, ๒๕๐๖ :๖)
นายมีคงจะได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุอีกครั้งหนึ่ง หลังจากพุทธศักราช ๒๓๘๗ แต่ไม่พบหลักฐานแน่ชัดว่า ท่านอุปสมบทในปีใด และจำพรรษาอยู่ที่ใด ปรากฏหลักฐานในเสือโค ก กา ว่า “พระสมีมี” เป็นผู้แต่ง ส่วนจุดประสงค์ในการแต่งก็ระบุว่า แต่งถวายเป็นแบบเรียนสำหรับราชกุมารและเฉลิมพระเกียรติเป็นศรีสง่าของบ้านเมือง
๏ ไว้ให้พระหน่อ

เยาวเยาวลออ
แต่พอเล่าจำ
ให้ฬ่อพระไท
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ให้นำปรีชา
และ
สิ้น อักษรสืบสู้
พยายาม
สุด คิดสุดค้นความ
ยากแท้
สมุด เขียนประดิษฐ์ตาม
สติ เชาว์นา
แต่ง ถวายให้แผร้
พระเกียรติท้าวเฉลิมเมือง
อนึ่งในรัชกาลที่ ๓ นั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระปริวิตกถึงพระราชโอรสที่ยังทรงพระเยาว์ว่า ไม่ทรงมีความรู้ใน/*14เชิงอักษรศาสตร์และการกวี ดังปรากฏหลักฐานในหนังสือจินดามณี เล่ม ๒ พระนิพนธ์ในกรมหลวงวงษาธิราชสนิทว่า
๏ พระทรงอาโภคด้วย
เอารส ราชฤๅ
ไป่เชี่ยวไป่ชาญพจน์
พากย์พร้อง
เลบงแบบแยบอย่างบท
กลอนกาพย์ โคลงนา
จึงเร่อมรินิพนธ์ต้อง
ฉบับตั้งงแต่เพรง ฯ
(จินดามณี เล่ม ๑ - ๒ กับบันทึกเรืองหนังสือจินดามณี และจินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ, ๒๕๐๔ : ๑๐๘)
กระทั่งวันพุธเดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ปีระกา เอกศก จุลศักราช ๑๒๑๑ ตรงกับพุทธศักราช ๒๓๙๒ มีรับสั่งให้พระราชโอรสเล่าเรียนคัมภีร์วุตโตทัยซึ่งเป็นตำราการประพันธ์ในสมัยนั้น
๏ จวบจุลศักราชถ้วน
พันอุไภย ร้อยฤๅ
สิบเอ็ดรกาศกไสมย
ลุะแล้ว
วิสาขมาสดฤถีไตร
กาฬปักษ์ ปางพ่อ
วารพุฒมกุฏกรุงแก้ว
โอษฐเอื้อนโองการ ฯ
๏ สารส่งงสุริยชาติถ้วน
ขัติโย รสฤๅ
เรียนเรียบพจน์พฤตโต
พากย์อ้าง
จงเฉลียวลักษณในโว
หารแห่ง ปราชญ์เฮย
ผดุงพระเกียรดิสืบสร้าง
เฟื่องฟื้นฟูไผท ฯ
(จินดามณี เล่ม ๑ - ๒ กับบันทึกเรืองหนังสือจินดามณี และจินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ, ๒๕๐๔ : ๑๐๙)
/*15ครั้งนั้นกรมหลวงวงษาธิราชสนิท เมื่อยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นวงษาสนิทซึ่งทรงเป็นศิษย์ในกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ได้ทรงพระนิพนธ์ “จินดามณี เล่ม ๒” ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อใช้เป็นแบบเรียนสำหรับพระราชโอรสสนองพระราชปรารภ
๏ กรมวงษาสนิทอ้าง
นามเสนอ
นิพนธ์พจน์โดยอำเภอ
พจน์รู้
ปองเปนประโยชน์เผยอ
พระยศหน่อ นเรศร์ฤๅ
รงงรักษ์อักษรกู้
กอบไว้เฉลอมเวียง ฯ
(จินดามณี เล่ม ๑ - ๒ กับบันทึกเรืองหนังสือจินดามณี และจินดามณีฉบับพระเจ้าบรมโกศ, ๒๕๐๔ : ๑๐๙)
จะเห็นว่าพระสมีมีแต่งเสือโค ก กา ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเดือนยี่ สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๐๐ ต่อมาจึงมีรับสั่งให้พระราชโอรสเล่าเรียนคัมภีร์วุตโตทัยเมื่อเดือน ๖ เอกศก จุลศักราช ๑๒๑๑ แต่จะโปรดเกล้าฯ ให้ใช้เสือโค ก กา ที่พระสมีมีแต่งถวายเป็นหนังสือเรียนสำหรับพระราชโอรสหรือไม่นั้น ไม่ปรากฏหลักฐาน
ผลงานการประพันธ์ของนายมี หรือพระสมีมี ได้แก่ นิราศถลาง นิราศเดือน นิราศสุพรรณ นิราศพระแท่นดงรัง กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากที่กล่าวแล้วยังมีเรื่องอื่น ๆ ที่ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่ เช่น สุบิน ก กา และศรีสวัสดิวัด ทั้ง ๒ เรื่องยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่ ซึ่งสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์จะตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ในโอกาสต่อไป
เอกสารอ้างอิง
จินดามณี เล่ม ๑ - ๒ กับบันทึกเรื่องหนังสือจินดามณีและจินดามณี
ฉบับพระเจ้าบรมโกศ. (๒๕๐๔). กรุงเทพฯ : ศิลปาบรรณาคาร.
นายมี มหาดเล็ก. (๒๕๓๐). กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้ง กรุ๊พ. (จัดพิมพ์เฉลิมพระเกียรติวันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว)
บุญเตือน ศรีวรพจน์. “อาวาสโวหาร” นิทานจากวัด. ศิลปวัฒนธรรม. ปีที่ ๓๑, ฉบับที่ ๕ (มี.ค. ๒๕๕๓) ๔๔-๔๖.
________. “จินดามณี” ฉบับกรมหลวงวงษาธิราชสนิท. ศิลปวัฒนธรรม. ปีที่ ๓๐, ฉบับที่ ๑๑ (ก.ย. ๒๕๕๒) ๖๒-๖๖.
พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓ ฉะบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์. (๒๔๗๗). พระนคร : โรงพิมพ์ศรีหงส์. (พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ มหาอำมาตย์โท พระยาไพบูลย์สมบัติ (เดช บุนนาค))
ศิลปากร, กรม. (๒๕๕๒). ประชุมหนังสือเก่าภาคที่ ๑-๒. กรุงเทพฯ : เอดิสัน เพรส โพรดักส์ จำกัด. (จัดพิมพ์เนื่องในวันภาษาไทยแห่งชาติ พุทธศักราช ๒๕๕๒)
________. (๒๕๔๖). พระราชพิธีบรมราชาภิเษก : ประวัติศาสตร์จารีตประเพณีจากพระราชนิพนธ์ “ยอพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒. กรุงเทพฯ : เอดิสัน เพรส โพรดักส์ จำกัด.
เสมียนมี (หมื่นพรหมสมพัตสร). (๒๕๐๖). นิราศสุพรรณ. กรุงเทพฯ : บุญส่งการพิมพ์. (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานณาปนกิจศพนายเหมและนางจอน ศโรภาส)
อาจิณ จันทรัมพร, ประพนธ์ เรืองณรงค์. (๒๕๕๕). นายมี (เสมียน) ศิษย์สุนทรภู่กวีจิตรกรผู้สรรค์ศิลป์แห่งแผ่นดินรัชกาลที่ ๓. กรุงเทพฯ : วสี ครีเอชั่นและดอกโมกข์.
ประวัตินายมี หมื่นพรหมสมพัตสร
1นายมี ผู้แต่งนิราศพระแท่นดงรัง สำนวนในปีวอก นักษัตรอัฐศก นี้ ปรากฏตามที่บอกไว้ตอนท้ายของหนังสือ “เพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว” ว่าเป็นบุตรพระโหรา เข้าใจว่าพระโหราธิบดี (โลกเนต) หรือ พระโหราธิบดี (สมุ)2 ในรัชกาลที่ ๑ หรือที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร์ นอกจากจะได้แต่งนิราศพระแท่นดงรัง และ เพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติ ตามที่ทราบกันอยู่แล้ว ปรากฏเท่าที่ทราบในเวลานี้ว่า นายมีได้แต่งหนังสือพระสุบิน ก กา และนิราศอีก ๑ หรือ ๒ เรื่อง คือนิราศเดือน และนิราศสุพรรณ แต่มีบางท่านกล่าวว่า นิราศถลางก็เป็นของนายมี ครั้นสอบกับหลักฐานดู เห็นยังขัดแย้งกันอยู่ อาจเป็นของผู้อื่นก็ได้ กับยังมีหนังสือ “เสือโค ก กา” ฉบับสมุดไทยอีกเรื่องหนึ่ง บอกไว้ว่า “พระสมีมี” แต่ง อาจเป็นของนายมีแต่งเมื่อเวลาบวชเป็นพระก็ได้
นายมี คงจะเกิดในรัชกาลที่ ๑ ราวปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๓๘ หรือปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๓๙ และดูเหมือนจะมาเป็นกวีมีชื่อเสียงขึ้นในรัชกาลที่ ๓ แม้จะปรากฏว่า นายมีเป็นกวีชั้นดีเยี่ยมอยู่ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ก็จริง แต่ในคราวปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนในรัชกาลนั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้าฯ ให้กวีมากมายหลายท่านช่วยกันแต่งบท/*20ร้อยกรองขึ้นในครั้งนั้นมากหน้าหลายตา เหตุไฉนไม่มีชื่อนายมี ข้อนี้อาจเป็นเพราะในชั้นต้น นายมีไปฝักใฝ่อยู่กับเจ้านายพระองค์อื่น มีเค้าเรื่องพอจะจับเป็นมูลเหตุได้ในตอนท้ายหนังสือพระสุบิน ก กา เช่นที่กล่าวว่า
ยุตติดังนิยม
ในปะถมมะสุบิน
เสร็จสิ้นสุดฉบับ
ตามตำรับเรื่องรู้
มาถวายพระผู้
เลิศหล้าหลักเมือง ฯ
พระสุบิน ก กา เล่มนี้ เกล้ากระหม่อมออมีบุตรพระโหราเอามาทูนเกล้าทูนกระหม่อมถวาย ใต้ละอองธุลีพระบาทยุคัน ณ วันจันทร์เดือนแปดแรมเจ็ดค่ำ จุลศักราชพันร้อยเจ็ดสิบเก้า ปีฉลูนพศก วสันตรดู เมื่อเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม เจริญพรหมวิหาร พาบริวารทั้งปวงสิ้น มาถือศีลขันตี ต้องประเพณีปางโพ้น เหมือนพระเตมีย์โน้นล่วงแล้วครั้งหลัง ขอเดชะ ฯ
จบเสร็จนิเทศท้อง
สำบิน
ถวายพระจอมนริน
เทพท้าว
ตามในพระไทยถวิล
ปรารภ นั้นนา
ขอสวัสดิค่ำช้าว
แห่งเกล้ากระหม่อมฉัน ฯ
พิจารณาระยะเวลาและเหตุการณ์ในพระราชพงศาวดาร ปีฉลูนพศกนี้ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๖๐ เป็นปีที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะเสด็จดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ อยู่ในรัชกาลที่ ๒ เสด็จออกทรงผนวชเป็นสามเณรเมื่อพระชนม์ ๑๓ พรรษา เรื่องพระสุบิน ก กา นี้ นายมีอาจแต่งทูลเกล้าฯ ถวายสมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎฯ ในโอกาสเสด็จออกทรงผนวชเป็นสามเณรก็ได้ จึงบอกไว้ว่า “เมื่อเสด็จออกสู่มหาภิเนษกรม  เจริญพรหมวิหาร” จึงคาด/*21ว่านายมีอาจเป็นข้าหลวงเดิมหรือฝักใฝ่ในสมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ นายมีจึงเป็นเช่นเดียวกับท่านสุนทรภู่ ซึ่งมิได้ชื่อว่าได้โปรดเกล้าฯ ให้แต่งบทร้อยกรองในคราวปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพน ครั้งรัชกาลที่ ๓
นายมีเคยบวชเป็นพระภิกษุอยู่หลายพรรษา แต่บวชอยู่วัดไหนข้อนี้บอกไว้แจ่มแจ้ง ในนิราศสุพรรณของนายมีเองว่า
เมื่อข้าบาทบรรพชารักษากิจ
ที่สถิตเชตุพนวิมลสถาน
ได้เล่าเรียนเพียรภาวนานาน
รับประทานนิจภัตรเป็นอัตรา
นายมีคงจะบวชอยู่ในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ในสมัยสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงครองวัดนั้น และในระยะที่บวชอยู่ในวัดพระเชตุพนนั้น นายมีคงจะได้แต่งหนังสือเรื่องใดเรื่องหนึ่งขึ้นบ้างตามวิสัยของนักเลงกลอน เท่าที่ได้พบก็มีสมุดไทยเรื่อง “เสือโค ก กา” บอกไว้ข้างต้นว่า
ข้าพระสมีมี

ขอไหว้พระศรี
ระตะนะไตร
มาอยู่เกษา
ขออย่ามีไภย
ไหว้ครูผู้ไกร
ที่ร่ำรู้มา
ขอให้ไชยะ

ปรุในษะระ
ทำคำ ก กา
ทะวีอะขะระ
ทะศะเลขา
มาที่พระมหา
ราชาธิบดี
ถ้าพล้ำคำไหน

ขอพระอะไภย
อย่าได้ราคี
ขอให้มีไชย
ที่ในวาที
ชูพระบารมี
ไว้ชื่อฦๅคำ
ไว้ให้พระหน่อ

เยาวเยาวละออ
แต่พอเล่าจำ
ให้ฬ่อพระไทย
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ให้นำปรีชา
/*22นายมีอาจบวชอยู่ในวัดพระเชตุพนร่วมสมัยกับพระภิกษุสุนทรภู่ ซึ่งกล่าวกันว่าเคยมาอยู่วัดพระเชตุพนเหมือนกัน ครั้นสึกหาลาเพศแล้วนายมีได้แต่งนิราศเดือนอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งพรรณนาขึ้นต้นตั้งแต่เดือน ๕ ตามกำหนดเป็นเดือนแรกของการนับปีไทยในสมัยนั้น ถ้านิราศถลางเป็นของนายมีดังที่บางท่านเชื่อถือกันมา นายมีก็เป็นศิษย์ของท่านสุนทรภู่ด้วย เช่นที่กล่าวอ้างไว้ในตอนจบของนิราศถลางว่า
ฉันเป็นศิษย์สุนทรยังอ่อนศักดิ์
พิไรรักมิ่งมิตรกนิษฐา
ประโลมโลกโศกศัลย์พรรณนา
ยุติกาจบกันเท่านั้นเอย
ถ้านิราศถลางเป็นของนายมี ก็พอจะคะเนรู้ได้ว่า นายมีไปเมืองถลางเมื่อใด เพราะมีกล่าวไว้ในนิราศถลางว่า
อยู่ถลางค้างปีไม่มีภัย
สู้อดใจราวกะพระชนะมาร
พี่สู้ทนวิตกให้หมกมุ่น
แต่ปีกุนเดือนยี่จนปีขาล
เพื่อนเขาเห็นเตรียมตรมอยู่นมนาน
ก็คิดอ่านชวนไปชมยมนา
ลองตรวจสอบปฏิทินและพิจารณากาลเวลาดู เข้าใจว่า หมายถึงปีกุน พ.ศ. ๒๓๗๐ และปีขาล พ.ศ. ๒๓๗๓ ถ้าถูกต้องตามนี้ นายมีคงจะไปอยู่เมืองถลางตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๗๐ ถึง พ.ศ. ๒๓๗๓ ถ้านับโดยปีก็เป็นระยะ ๔ ปี ใกล้เคียงกับที่บอกกล่าวแสดงความตั้งใจเมื่อจะออกเดินทางไว้ในตอนต้นของนิราศถลาง ซึ่งขอเวลาเป็นทำนองให้คู่รักรอสัก ๕ ปี โดยกล่าวว่า
/*23ให้ได้กลับมารับขวัญที่ฉันรัก
อย่ารู้จักห่างหากกระดากหนี
ให้น้องน้อยคอยท่าสักห้าปี
ขอเดชะบารมีพระภูวนัย
หมายถึงว่าไปถลางภายหลังไปพระแท่นดงรัง แต่การไปเมืองถลางของนายมีคราวนี้ไม่ปรากฏชัดว่าไปด้วยเรื่องอะไร
นายมีเป็นคนมีฝีมือในทางเป็นช่างเขียน ข้อนี้ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงสืบสวนและประทานบันทึกไว้ว่า “ได้ยินเรียกกันว่า ตามี บ้านบุ เขียนห้องภูริทัตในพระอุโบสถวัดอรุณฯ ซึ่งไฟไหม้เสียแล้ว ยังมีชิ้นปูนแตกมีรูปภาพติด ดูได้ที่วังสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทรงเก็บมารักษาไว้ชิ้นหนึ่ง เป็นฝีมือดีในรัชกาลที่ ๓ เหมือนกัน แต่ไม่เอก” นายมีคงจะเบื่อการช่างและโดยที่มีนิสัยรักบทกลอน จึงมีความทะเยอทะยานอยากจะเข้ารับราชการในกรมพระอาลักษณ์ เพื่อได้มีโอกาสแสดงฝีปากในทางบทกลอนต่อไป จึงในรัชกาลที่ ๓ นั้น นายมีได้แต่ง “กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว” ทูลเกล้าฯ ถวายอีกเรื่องหนึ่งเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๗๖ เพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติของนายมี ช่วยให้เราได้ทราบถึงพระราชจริยาวัตรของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เกี่ยวกับพระราชศรัทธาทรงสร้างวัดวาอาราม และปูชนียสถานหลายอย่างหลายประการ ในตอนท้ายของกลอนเพลงยาวนั้นมีบอกไว้ว่า “ข้าพระพุทธเจ้านายมี บุตรพระโหรา แต่งมาทูลเกล้าฯ ถวายไว้ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ณ วันประหัศ จตุรเกณฑ์ กาฬปักษ์ เดือนแปด จุลศักราช ๑๑๙๕ ปีมะเส็งเบญจศก เสร็จ ขอเดชะ” และมีบทกลอนกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระมหากรุณาไว้ในตอนจบว่า
/*24สรวมชีพรจนาสามิภักดิ์
เฉลิมศักดิ์บทิตรอดิศร
ไว้สำหรับกัปกัลป์นิรันดร
ให้ถาวรพิพัฒน์สวัสดี
ขอคุณพระไตรรัตน์เป็นฉัตรแก้ว
มาปกแผ้วกันภัยในเกศี
ให้พระจอมโลกาทรงปรานี
พอพ้นที่ช่างเขียนเปลี่ยนวิชา
ขอฉลองพระคุณไปในอาลักษณ์
ด้วยจิตรักจงสมปรารถนา
ควรมิควรโปรดทรงพระเมตตา
ชีวิตไว้ใต้ฝ่าธุลีเอย
แต่ไม่ปรากฏว่าได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายมีเข้ารับราชการในกรมพระอาลักษณ์ และคงจะเนื่องด้วยความไม่สมหวังฝังอยู่ในความรู้สึกมาช้านาน เมื่อคราวแต่งนิราศสุพรรณ นายมียังนำมาพรรณนาไว้ตอนเรือผ่านหน้าวัดเพลง ได้นึกถึงขรัวนาคหรือพระอาจารย์นาค ช่างเขียนชั้นครูฝีมือดี ซึ่งเคยอยู่วัดนั้น แล้วรำพึงรำพันไว้ด้วยความน้อยใจและเชื่อมั่นว่าตนมีฝีปากในเชิงแต่งกลอนดี ว่า
ทุกวันนี้ฝีมือเขาลือมาก
แต่ฝีปากอับชื่อไม่ลือถึง
ไม่มีใครยอยกเหมือนตกบึง
ต้องนอนขึงคิดอ่านสงสารตัว
เสียแรงเรียนวิชาสารพัด
เที่ยวหยิบยัดยกใส่ไว้ในหัว
/*25เหมือนมณีสีอับพยับมัว
จะเอาตัวเห็นไม่รอดตลอดไป
หลังจากแต่งเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติแล้ว ๓ ปีต่อมานายมีได้เดินทางไปพระแท่นดงรัง ในจังหวัดกาญจนบุรี เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๗๙ เข้าใจว่าไปนมัสการพระแท่นตามเทศกาลประจำปี ซึ่งกำหนดมีงานนมัสการตั้งแต่วันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๔ ถึงเพ็ญกลางเดือน ถ้าการกำหนดอายุของนายมีเป็นดังกล่าวมาข้างต้น ในคราวไปพระแท่นดงรังครั้งนี้ นายมีก็คงจะมีอายุราว ๔๑ หรือ ๔๒ ปี ในคราวนี้นายมีได้แต่งนิราศพระแท่นดงรังสำนวน “ในปีวอกนักษัตรอัฐศก” ขึ้นไว้ไพเราะอ่านเพลิน จนเคยมีผู้เข้าใจกันมาแต่ก่อนว่า ท่านสุนทรภู่เป็นผู้แต่ง แต่นายมีก็ได้นำไปบอกไว้ในนิราศสุพรรณของตนว่า
สุดจะคิดครวญคร่ำร่ำสวาท
ใช่นิราศร้างนุชสุดกระสัน
ประดิษฐ์กลอนค่อนคำเป็นสำคัญ
ไปสุพรรณครั้งนี้ไม่มีครวญ
ไม่เหมือนไปพระแท่นแสนเทวษ
ทางประเทศร่วมกันคิดหันหวน
ไม่กล่าวซ้ำร่ำไรอาลัยครวญ
ก็รีบด่วนเรือมาในสาชล
เรื่องนี้ผู้เขียนได้เคยเสนอข้อพิสูจน์ไว้เป็นเวลาล่วงมาราว ๒๐ ปี แล้วและบัดนี้ก็ดูเหมือนจะเป็นที่รับรองกันทั่วไป1
/*26ในการเดินทางไปนมัสการพระแท่นดงรังครั้งนี้ ตอนแรกไปทางเรือลงเรือแถวหน้าวัดพระเชตุพน เลี้ยวเข้าคลองบางกอกน้อย ไปบางกรวย บางใหญ่ เข้าคลองโยง ออกแม่น้ำนครชัยศรี เข้าคลองบางแก้ว แล้วขึ้นเดินบกไปด้วยเกวียนพร้อมกับพวกสัปปุรุษสีกา ผ่านพระประโทน ถึงพระปฐมเจดีย์ แวะนมัสการพระปฐมเจดีย์แล้ว เดินบกไปพระแท่นตามระยะทางซึ่งระบุสถานที่กล่าวถึง ดังได้จัดพิมพ์ไว้ตอนท้ายนิราศพระแท่นดงรังนี้ ซึ่งท่านผู้อ่านจะเห็นได้ว่า นายมีเดินทางคนละสายกับที่ท่านสุนทรภู่ไปพระแท่นเมื่อปี พ.ศ. ๒๓๗๖ ตามที่กล่าวถึงไว้ในนิราศพระแท่นดงรังของสามเณรกลั่น
นายมีคงจะได้ฝากถวายตัวอยู่ในสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ในรัชกาลที่ ๓ ความข้อนี้มีพรรณนาไว้ในนิราศสุพรรณที่นายมีแต่งว่า
ครั้นสึกออกจากพระสละวัด
เป็นคฤหัสถ์ลำบากยากหนักหนา
ได้อาศัยในสมเด็จพระน้องยา
ทรงเมตตาโปรดปรานที่บ้านเรือน
ท่านชุบเลี้ยงถึงที่มีเบี้ยหวัด
ไม่เคืองขัดหาพระทัยที่ไหนเหมือน
ทูลลามากว่าจะกลับก็นับเดือน
มิได้เยือนเยี่ยมเฝ้าทุกเช้าเย็น
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ที่นายมีกล่าวถึงในนิราศสุพรรณนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เคยทรงพระเมตตาประทานบันทึกให้ผู้เขียนไว้ว่า “มีแต่สองพระองค์ที่จะทำเช่นนั้น/*27ในสมัยนั้น คือ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์หนึ่ง กับเจ้าฟ้าอาภรณ์ พระองค์หนึ่ง” และอาจเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งขณะนั้นเสด็จดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑามณี กรมขุนอิศเรศรังสรรค์ และประทับอยู่ ณ พระราชวังเดิม ธนบุรี ซึ่งต่อมาใช้เป็นโรงเรียนนายเรือ บ้านเรือนที่ว่าโปรดเมตตาประทานให้นายมือยู่ในเวลานั้น อาจเป็นแถวหน้าวัดพระเชตุพน เพราะดูนายมีเกี่ยวข้องกับแถวนั้นอยู่มาก เช่น บวชอยู่วัดพระเชตุพน เมื่อจะไปไหน เช่นคราวแต่งนิราศถลาง ก็กล่าวว่า “ก็ล่องไปจากท่าหน้าวัดโพธิ์” คราวแต่งนิราศพระแท่นดงรัง ก็บอกไว้ว่า “ลงนาวาหน้าวัดพระเชตุพน” แต่ในตอนหลังอาจไปอยู่แถวบ้านบุ ตามบันทึกทรงสืบสวนของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ดังกล่าวข้างต้นก็ได้
ต่อมาเมื่อนายมีมีอายุมากขึ้น ได้เปลี่ยนอาชีพไปหากินทางผูกภาษีอากร เป็นที่หมื่นพรหมสมพัตสร นายอากรเมืองสุพรรณบุรี จึงเดินทางไปเมืองสุพรรณบุรี เมื่อปีมะโรง ฉศก จ.ศ. ๑๒๐๒ ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๘๗ ในการเดินทางไปสุพรรณบุรีคราวนี้ นายมีได้แต่งนิราศสุพรรณไว้ ขึ้นต้นก็บอกปีและตำแหน่งหน้าที่ของตนว่า
นิราศร้างห่างไกลใจกระสัน
ปีมะโรงฉศกวิตกครัน
ไปสุพรรณพาราเรียกอากร
ด้วยได้นามตามตราพระราชสีห์
ตั้งเป็นที่หมื่นพรหมสมพัตสร
เมื่อวันออกนาวาลีลาจร
ให้อาวรณ์หวั่นหวาดอนาถทรวง
และกล่าวไว้อีกแห่งหนึ่งเมื่อเรือผ่านบางใหญ่ว่า
/*28รำพันพลางทางมาถึงบางใหญ่
พิศดูหมู่ไม้ในสวนศรี
ม่วงทุเรียนมังคุดละมุดมี
ทั้งลิ้นจี่ลำไยมะไฟมะเฟือง
มะปรางมะปริงกิ่งแปล้แต่ละต้น
เป็นพวงผลสุกงามอร่ามเหลือง
ลูกไม้สวนสารพัดไม่ขัดเคือง
เป็นผลเนื่องตามฤดูไม่รู้วาย
แต่ปีมะโรงฉศกนี้ตกแล้ง
เข้าก็แพงถังละบาทพวกราษฎร์ขาย
ระคนปนเผือกมันพอกันตาย
ค่อยสบายเป็นสะเบียงเลี้ยงแผ่นดิน
เรื่องปีมะโรงข้าวแพงที่รำพันถึงในนิราศนี้ ตรงกับที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์รัชกาลที่ ๓ ว่า “ในเดือน ๑๐ ปีมะโรง (พ.ศ. ๒๓๘๗) นั้น ข้าวแพงราคาเกวียนละ ๑ ชั่ง ข้าวสารถังละ ๖ สลึง ๗ สลึง เพราะข้าวเก่าหมด แต่แพงมากอยู่ประมาณ ๕ วัน พอได้ข้าวใหม่ก็ถูกลงเร็วนัก เมื่อ ณ วันอาทิตย์เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ (วันที่ ๑๘ สิงหาคม) ข้าวกำลังแพงอยู่นั้น โปรดให้จ่ายข้าวในฉางหลวง ออกมาขายให้ราษฎรที่ยากจน ถังละ ๑ สลึง”1
เวลานั้น นายมี หมื่นพรหมสมพัตสรคงจะมีอายุธาว ๔๙ – ๕๐ ปี เมื่อเรือผ่านมาหน้าพระราชวังบวรสถานมงคลก่อนเลี้ยวเข้าคลองบางกอกน้อย นายมีได้พรรณนาถึงสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพย์ กรมพระราชวังบวร ในรัชกาลที่ ๓ ซึ่งสวรรคตแล้ว2ว่า
/*29นาวามากระทั่งวังบวร
เห็นวังเปล่าเหงาเงียบเซียบสงัด
ว่างสมบัติบพิตรอดิศร
เหมือนเดือนดับลับฟ้าไม่ถาวร
เสด็จจรสู่สวรรคครรไล
กับยังมีตอนที่ว่ากลอนไพเราะคมคายดีอีกหลายแห่ง แต่พิจารณาจากข้อความในนิราศสุพรรณ ดูเหมือนนายมี หมื่นพรหมสมพัตสรไปเก็บอากรครั้งนี้ จะมีผู้อุดหนุนหรือเป็นนายทุนมอบให้ไปทำแทน มิใช่ด้วยทุนรอนของตนเอง ในตอนท้ายของนิราศสุพรรณ ได้แต่งโคลงกระทู้บอกไว้ว่า
เสมียน สมัครสามารถแกล้ง
เกลากลอน กล่าวแฮ
มี แต่จนเจียรจร
จบด้าว
แต่ง ตามทุกข์อาทร
ทนเทวษ ถวิลฤๅ
ถวาย พระน้องยาท้าว
ถี่ถ้อยทางแถลง
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระเมตตาโปรดประทานบันทึกรับสั่งเกี่ยวกับเรื่องนายมี หมื่นพรหมสมพัตสร และเรื่องวิธีผูกเก็บภาษีอากรแต่ก่อนให้ไว้แก่ผู้เขียน เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๕ ว่า “มารู้สึกว่า บันทึกเรื่องศักดินาเจ้าภาษีนายอากรซึ่งฉันเขียนให้เมื่อวันเสาร์ (ทรงหมายถึงบันทึกฉบับลงวันที่ ๑๙ ธันวาคม) นั้น ความชราพาให้คลาดเคลื่อนไป ที่ถูกนั้นเจ้าภาษีนายอากรแต่ก่อนเคยได้โดยตำแหน่ง ไม่เกี่ยวแก่ศักดินา มีชื่อตั้งเป็นหมื่นนั่นขุนนี่ คือเป็นชื่อของตัวเจ้าภาษีนายอากร เช่นในท้องตรานำ ย่อมกล่าวยกย่อง/*30ว่าตั้งให้นายมีเป็นหมื่นพรหมสมพัตสร นายอากรเก็บสมพัตสรเมืองสุพรรณในปีนี้ คือหมายความว่า หมื่นพรหมสมพัตสรเป็นผู้มีอำนาจเหนือราษฎรในการเก็บสมพัตสร เพราะฉะนั้นใครเป็นนายอากรสมพัตสรเมืองสุพรรณ จึงเป็นหมื่นพรหมสมพัตสรเหมือนกันทุกคน เรื่องสูงศักดินา ๕๐๐ นั้นเกี่ยวกับจีนเจ้าภาษีนายอากรบางคนถึงเป็นชั้นเศรษฐี เรียกกันว่าเจ้สัว อยู่ในกรุงเทพฯ คนชั้นนี้ทำทั้งการค้าขายเช่นค้าสำเภาเป็นต้น และเข้าประมูลรับทำภาษีอากรด้วย รัฐบาลประสงค์จะอุดหนุนให้สะดวกในการอาชีพทุกอย่าง จึงตั้งเป็นขุนนางเหมือนอย่างขุนนางไทย มีราชทินนามประจำตัว เช่น หลวงพิชัยวารี หลวงศรียศ เป็นต้น ฉันนึกขึ้นได้ถึงเรื่องตัวอย่าง จึงรู้ว่าที่บอกไปแต่ก่อนนั้นผิดไป เรื่องตัวอย่างนั้นเจ้สัวหง เป็นผู้คิดตั้งอากรเล่นหวย ก. ข. ขึ้นในกรุงเทพฯ ได้เงินอากรมาก จึงทรงตั้งจีนหงให้เป็นหลวงบานเบิกบุรีรัตน์ เป็นราชทินนามสำหรับตัวจีนหง ครั้นนานมาเมื่อหลวงบานเบิกบุรีรัตน์ (หง) สิ้นซีพไปแล้ว อากรหวยตกเป็นว่าประมูลกันเป็นประจำปี ใครได้อากรหวยไป กระทรวงพระคลังก็มีตราตั้งคนนั้นเป็นขุนบานเบิกบุรีรัตน์ ราษฎรเลยเรียกนายอากรหวยว่าขุนบานนำชื่อตัว เช่นว่า ขุนบานฟุ้ง ขุนบางฮง เป็นต้น นายอากรบ่อนเบี้ยก็มีชื่อหลวง ขึ้นด้วยคำว่า “พัฒน์” แต่สร้อยดูเหมือนจะเปลี่ยนไปต่าง ๆ คนจึงเรียกนายบ่อนเบี้ยว่า ขุนพัฒน์หอย ขุนพัฒน์แดง เป็นต้น เป็นมาดังนี้”
ครั้นโปรดประทานบันทึกฉบับลงวันที่ ๒๑ ธันวาคม มาแล้ว ต่อมาอีก ๒ วัน ได้ทรงพระเมตตาโปรดประทานบันทึกลงวันที่ ๒๓ ธันวาคม ๒๔๘๕ เพิ่มเติมมาอีกว่า “ฉันคิดค้นความรู้ที่เคยมีมาแต่ก่อน เดี๋ยวนี้เหมือนกับเรียกคนเคยใช้ที่มันกระจัดกระจายกันอยู่ตามที่ต่าง ๆ มันมาวันละคนสองคน เจ้สัวหง นายอากรหวยคนแรกนั้น ที่จริงเป็นหลวงศรีชัยบาน มิใช่หลวงบานเบิกบุรีรัตน์ ซึ่งเพิ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๕ ฉันเอง/*31เป็นผู้แต่งหนังสือว่าด้วยตำนายหวยในเมืองไทย อยู่ในหนังสือประชุมพงศาวดารภาคที่ ๑๗ แต่นึกไม่ได้เมื่อเขียนโน้ตให้นายธนิต”
“ถึงลักษณะที่ผูกภาษีอากรที่บอกไปก็ยังพลาดหรือยังไม่แจ่มแจ้ง อันวิธีผูกภาษีอากรแต่ก่อนนั้น ใครอยากเป็นเจ้าภาษีนายอากรอย่างใด ทำเรื่องราวยื่นต่อพระคลังมหาสมบัติ หรือแล้วแต่จะให้ผู้ใดผู้หนึ่งที่อยู่ใกล้ชิดพระองค์ทูลเกล้าฯ ถวาย ขอเก็บภาษีอากรอย่างนั้น ๆ ส่งเงินหลวงปีละเท่านั้น ๆ เงินหลวงที่ส่งนั้น แยกถวายเป็นราย ๆ ตามเจ้านายที่มีบุญ นอกจากถวายเข้าในพระคลังมหาสมบัติด้วยผู้ใดได้เป็นเจ้าภาษีนายอากรใด ก็ได้เป็นที่หมื่น ขุน หลวง พระ ในเวลาที่เป็นเจ้าภาษีดังเล่าไปแล้ว แต่ระยะเวลาที่ได้เป็นเจ้าภาษีนั้น แต่ก่อนมา เมื่อได้เป็นเจ้าภาษีนายอากรอย่างใดแล้ว ก็ได้เก็บภาษีอากรอย่างนั้นอยู่ทุกปีติด ๆ กันไปจนกว่าจะมีใครอื่นถวายเรื่องราวขอรับทำภาษีอากรอันนั้น ถวายเงินแผ่นดินมากขึ้นกว่าคนก่อนทำ เรียกว่าประมูล หรือผู้ทำขาดทุนจะถวายเงินตามจำนวนที่รับต่อไปไม่ได้ ขอลดเงินหลวงหรือขอถวายคืนภาษีอากร อย่างนี้เรียกว่าร้องขาด เจ้าภาษีนายอากรจึงมีชื่อราชทินนามอยู่นาน ๆ จึงเปลี่ยนหรือเป็นอยู่ตลอดชีวิตก็มี ที่จีนหงเป็นที่หลวงศรีชัยบานนั้น ชื่อก็ส่อว่าเคยเป็นนายอากรสุรามาก่อน”
หลังจากไปเมืองสุพรรณบุรี เมื่อปีมะโรง ฉศก พ.ศ. ๒๓๘๗ กลับมาแล้ว นายมีหรือเสมียนมี หมื่นพรหมสมพัตสร จะได้ประกอบอาชีพอย่างใดและแต่งบทกลอนเรื่องใดไว้อีก ยังไม่พบในระยะนี้ ถ้าความที่คาดว่านายมี หมื่นพรหมสมพัตสรเคยเป็นข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงชุบเลี้ยงมาในรัชกาลที่ ๓ เป็นจริงเช่นกล่าวมาข้างต้น นายมีก็คงจะได้สิ้น/*32ชีวิตไปเสียก่อนสิ้นรัชกาลที่ ๓ แล้ว จึงไม่ปรากฏมีชื่อเสียงว่าได้ทรงชุบเลี้ยงต่อมาในรัชกาลที่ ๔ ถ้าว่าถึงฝีปากในเชิงบทกลอนกันแล้ว ก็นับได้ว่านายมีเป็นกวีที่มีฝีปากดีเลิศผู้หนึ่งในบรรดานักเลงแต่งบทกลอนของไทยที่เคยมีมา ดังจะเห็นได้ในนิราศพระแท่นดงรังสำนวน “ในปีวอกนักษัตรอัฐศก” เล่มนี้.
๘ เม.ย. ๒๕๐๔
เสือโค ก กา
๏ เสือโค โอ้ยากแท้
ทำถวาย
ก กา หาความหลาย
ฦกล้ำ
ว่าไป ในนิยาย
ยอดยาก จริงนอ
จบเกย เลยแทรกซ้ำ
สอดซ้อนสำเนียง  ๚ะ๛
๏ ชื่อกาพย์รัตนมาลา ๒๘ คำ ฯ
๑๏ ข้าพระสมีมี1

ฃอไหว้พระศรี
ระตะนะไตร
มาอยู่เกศา
ฃออย่ามีไภย2
ไหว้ครูผู้ไกร
ที่ร่ำรู้มา
๒๏ ขอให้ไชยะ

ปรุในสระ
ทำคำ ก กา
ทวีอะขะระ3
ทะศะเลขา
มาที่พระมหา
ราชาธิบดี
๓๏ ถ้าพล้ำคำไหน

ฃอพระอไภย
อย่าได้ราคี
ฃอให้มีไชย
ที่ในวาที4
ชูพระบารมี
ไว้ชื่อฦๅคำ
๔๏ ไว้ให้พระหน่อ

เยาวเยาวลออ
แต่พอเล่าจำ
ให้ฬ่อพระไท
ที่ในลำนำ
สาราที่ทำ
ให้นำปรีชา ๚
/*36๏ ชื่อกาพย์ฉันทฉบำ ๑๖ คำ ฯ
๕๏ ในกาละเก่าเล่ามา
มีแม่พะยะฆา1
หน้าตากำยำดำโต

๖๏ มือไวใจกล้าโยโส
เกเรเฉโก
โมโหมุมะกระลี

๗๏ เล่าชื่อฦๅชาพะยะฆี
คือว่าราศี
อาไศรยอยู่ที่ในไพร

๘๏ ที่อยู่หมู่ไม้ลำไสว
ไม่มีผู้ใด
ไปฉะไปหาได้มี

๙๏ แต่เหล่ากระบือหมูหมี
มิคาคาวี
ก็หนีระย่อท้อใจ

๑๐๏ พะยะฆีตระหนี่ตระใน
แต่ใบไม้ไหว
ก็ไล่ขยี้บี้ดู

๑๑๏ สำมะหาแต่แย้แลหนู
อาไศรยในรู2
ก็ฆ่าประไลยไม่มี

๑๒๏ สาระพะ3นานาล่าหนี
อยู่แต่พะยะฆี
ไม่มีในอาหารา

๑๓๏ โซเซโผเผไปมา
ละเจ้าพะยะฆา
ก็ไปในป่าไม้ไกล

๑๔๏ ไล่ฆ่ามิคาโคไพร
ตระเตร่เร่ไป
ได้เก้าทิวาราตรี

/*37๑๕๏ คราใน4เจ้าหน่อพะยะฆี
หมีได้สำมะดี5
แม่หนีเข้าไพรไม่มา1

๑๖๏ เช้าค่ำเจ้าร่ำไรหา
น้ำตาคลอตา
อยู่ท่าแม่เจ้าเศร้าใจ

๑๗๏ โผเผเล่ห์จะประไลย
เซมาเซไป
ใจฅอร่อแร่โรเร

๑๘๏ หน้าราตาโหลโผเผ
อุส่าห์โซเซ
ปล้ำใจจำใจไคลคลา

๑๙๏ จะไปหาแม่แลหา
ปะแม่โคพา
เจ้าโคกระแอคลาไคล

๒๐๏ เจ้าหน่อพะยะฆีดีใจ
เข้าหาปราไศรย
แม่โคแม่ได้กรรุณา

๒๑๏ ข้าเจ้าฃอน้ำกระษิรา
พอต่อชีวา
ข้าไว้อย่าให้ประไลย

๒๒๏ แม่โคมีคำว่าไป
แม่เจ้าไปไหน
เปไร2เจ้าโซเซมา

๒๓๏ เจ้าไซร้ใช่เผ่าภาษา
มาขอกระษิรา
ข้าให้ไม่ได้ไภยจะมี3

๒๔๏ แม่เจ้าเขาใช่พอดี
มาปะเรานี้
น่าที่ประไลยแลนา

/*38๒๕๏ เราไม่ขอรอหน้าตา
เจ้าอย่าเข้ามา
ใกล้ข้าข้าไม่ไว้ใจ

๒๖๏ หมีช้าแม่โคคลาไคล
พาเจ้าโคไป
หาหญ้าในป่าวาลี

๒๗๏ คราใน1เจ้าหน่อพะยะฆี
เฝ้าว่าวาที
ไล่ง้อแม่โคต่อไป

๒๘๏ ว่าข้าแต่แม่โคไพร
หนีข้าว่าไร
แม่โคแม่ได้ปรานี

๒๙๏ ข้าเจ้าจะเล่าคดี
แม่ข้านี้มี
เล่ห์ว่าไม่มีแลนา

๓๐๏ แกหนีไปไกลไม่มา
ข้าอยู่เอกา
กว่าเก้าทิวาราตรี

๓๑๏ ไม่ปะกระษิราวารี
เล่ห์ว่าชีวี
ข้านี้จะพิราไลย

๓๒๏ เดชะปะแม่โคไพร
ข้านี้ดีใจ
คือได้ปะแม่ข้ามา

๓๓๏ แม่โคแม่ได้กรรุณา
ช้าช้าไคลคลา
ปรานีแก่ข้าอย่าไป

๓๔๏ คราในเจ้าหน่อโคไพร
ให้มีน้ำใจ
อาไลยต่อเจ้าพะยะฆา

๓๕๏ มีคำว่าแก่แม่ขา
เขาโซมาหา
เขาว่าก็น่าอาไลย

/*39๓๖๏ พุโธ2เจ้าโซกระไร
เซมาเซไป
หมีใคร่จะไหวกายา

๓๗๏ หน้าเว้าตาหวำกำพร้า
แลดูหน้าตา
ไม่น่าจะทำไมใคร

๓๘๏ แม่อย่าได้ระย่อท้อใจ
ทำไม้ตรี1ไว้
แก่เขาเปไรเล่านา

๓๙๏ แม่โคแม่ได้วาจา
ว่าเจ้าแม่อา
เจ้าแม่อย่าได้ไว้ใจ

๔๐๏ เจ้านี้ไม่รู้อะไร
มาดูเบาไฟ
ไว้ใจว่าเขาโซมา

๔๑๏ ดูเขาเท่านี้แลนา
ไฟเท่าฃี้ตา
ไม่ข้าจะไหม้ใหญ่โต

๔๒๏ แม่เขานี้เจ้าโมโห
มาปะเราโค
น่าที่จะมาฆ่าเรา

๔๓๏ เจ้าไซร้อย่าได้ดูเบา
เราปรานีเขา
เขาไม่ปรานีเรารา

๔๔๏ เจ้าพะยะฆาเสาวนา
แม่โคว่ามา
เจ้ามีวาจาว่าไป

๔๕๏ ว่าข้าแต่แม่โคไพร
อย่าหว่าไหวใจ
ที่ไหนแม่ข้าแกมา

๔๖๏ หมีให้แกทำโทษา
ข้าจะพารณา2
ยอพระคุณาแม่โค

/*40๔๗๏ ว่ามีคุณาอะโข3
แก่ข้ามื่อ4โซ
ได้มาอาไศรยกษิรา

๔๘๏ ถ้าแม่ข้าทำโทษา
ย่ำยีบีฑา
มาฆ่าแม่โคประไลย

๔๙๏ ข้าจะฆ่าแม่ข้าต่อไป
ให้หนำน้ำใจ
แม่ข้าข้าไม่ปรานี

๕๐๏ ถ้าข้ามุสาวาที
ฃอให้ข้านี้
ไปอวิจีแลนา ๚

๏ ชื่อสุราคณาฉันท์ ๒๘ คำ ฯ
๕๑๏ ขณะในคำ

พะยะฆามาทำ
ให้สะตะยา1
แม่โคได้คำ
ที่ร่ำว่ามา2
มีใจกรรุณา
แก่เจ้าพะยะฆี
๕๒๏ ใจซื่อถือแท้

ชูฅอคลอแคล
เข้าใกล้ใจดี
ให้กระษิรา
แก่พะยะฆี3
มีใจใสศรี
อยู่ที่ในไพร
๕๓๏ เจ้าพะยะฆา

ได้กล้ำกระษิรา
ชูฉ่ำน้ำใจ
หน้าตาราคี
มีศรีมีใย
มีใจจะใคร่
ไปหามาดา
๕๔๏ ว่าแกโคไพร

อยู่ช้าไม่ได้
ใกล้แม่ข้ามา
ข้าจะลาไป
อยู่ในมรคา
ไปดูแม่ข้า
จะมาหฤๅไร
๕๕๏ แม่โคเข้าลี้

อยู่ใต้ไม้นี้
ข้าจะลาไป
หมีช้าลาโค
โผเข้าในไพร
สู่ที่อาไศรย
แลไปแลมา
/*41๕๖๏ ปะแม่พะยะฆี

มาในไพรศรี
ดีใจไปหา
ชุหูชูคอ
เข้าคลอมาดา
แม่ไปไหนมา
ละข้าให้โซ
๕๗๏ น้ำท่าอะไร

ไม่มาทาไส้
ระเหระโห
ใกล้จะมรณา
นิจาพุโธ
นี้ปะแม่โค
เข้ามาในไพร
๕๘๏ ข้าเข้าไปหา

แม่โคกรรุณา
อะฌา1อาไศรย
ให้กล้ำกระษิรา
ข้าฉ่ำน้ำใจ
หาไม่ที่ไหน
จะมีชีวา
๕๙๏ พะยะฆาผู้แม่

รู้ในกระแส
หน่อเจ้าเล่ามา
ดีใจใคร่ปะ
จะใคร่พาธา
ไม่รู้คุณา
ในแม่โคไพร
๖๐๏ ว่าแก่หน่อเจ้า

ไหนแม่โคเล่า
เขาอยู่ที่ไหน
น้ำใจเขาดี
เขามีแก่ใจ
แม่นี้จะใคร่
ไปดูหน้าตา
๖๑๏ เจ้าพาแม่ไป

หาเขาเปไร
นะเจ้าแม่อา
เจ้าพะยะฆี
ว่าแก่มาดา
แม่จะให้ข้า
พาไปก็ไป
๖๒๏ แต่ข้ามายำ

แม่จะไปทำ
แม่โคประไลย
จะพาไปหา
ข้าไม่ไว้ใจ
ถ้าแม่จะใคร่
ไปหาแม่โค
๖๓๏ จะขอเอาคำ

สะจา1อย่าทำ
โมโหโทโส
ถ้าแม่ถือได้
มีใจพุโธ
ไม่ทำแม่โค
ข้าจะพาไป
๖๔๏ อือออพ่อเจ้า

เจ้าอย่าได้เศร้า
แม่ไม่ทำไม
แม่โคอารี
แม่มีแก่ใจ
ไปหาปราไศรย
ประสาไม้ตรี
๖๕๏ เขามีคุณา

แก่เจ้าเท่าฟ้า
เท่าพระธรณี
เขาอารีเรา
เราก็อารี
เขาดีก็ดี
ดีต่อเขาไป
๖๖๏ ถ้าแม่หมีซื่อ

กระทำดุดื้อ
ฆ่าแม่โคไพร
ขอให้ผีป่า
ปู่เจ้าเขาใหญ่
ห้ำฅอแม่ไป
ในครานี้นา ๚
/*42๏ ชื่อกาพย์สุวรรณมาลา ๑๘ คำ ฯ
๖๗๏ คราในหน่อเจ้าพะยะฆา
เสาวนามาดา
ให้สะตะยาวาที

๖๘๏ เจ้ามีฤไทยใสศรี
ว่าใจแม่แท้ดี
ข้านี้จะพาแม่ไป

๖๙๏ บ่หมีช้าพาแม่คลาไคล
ไปในวนาไลย
ถือใจในกตเวที

๗๐๏ ไปใกล้ป่าไม้ไทรศรี
ที่แม่โคอารี
เข้าลี้อาไศรยกายา

๗๑๏ เจ้าว่าแม่อยู่แต่นี่นา
ข้าจะเข้าไปหา
แม่โคให้รู้คดี

๗๒๏ หมีช้าลาแม่จรลี
ไปหาแม่คาวี
ว่าแม่ข้านี้แกมา

๗๓๏ แกรออยู่ที่ไม้สาขา
แกให้ข้ามาหา
มาเล่าคดีมาดี

๗๔๏ แม่โคอย่าระย่อท้อหนี
แม่ข้าแกปรานี
ว่าแม่โคนี้ใจโต

๗๕๏ มีพระคุณาอะโข
แก่ข้ามื่อโซ
แกว่าแม่โคใจดี

๗๖๏ ตะแกมีน้ำใจไม้ตรี
ในกตเวที
จะมากระทำค้ำชู

๗๗๏ กาละใน1แม่โคโคธู
เสาวนาเจ้าผู้
พะยะฆะเยาวเล่ามา

/*43๗๘๏ แม่โคเจ้าโคเสน่หา
ในคำพะยะฆา
ก็มีปรีดาในใจ

๏ ชูฅอคลอเคล้าเข้าไป
มธุราปราไศรย
กระไรอยู่หฤๅไรนา

๘๐๏ จะพาแม่เจ้าเข้าไปหา
ข้าระอาหน้าตา
มาดีก็ดีดีใจ

๘๑๏ ถ้าว่ามาดุทำไฉน
ใจข้านี้ไหวไหว
หมีใคร่จะไว้ใจแลนา

๘๒๏ ถ้าซื่อถือแท้สะตะยา
เจ้าจะพามาหา
ข้านี้จะว่าไรมี

๘๓๏ เจ้าหน่อพะยะฆาพาที
ว่าแม่ข้ามาดี
ข้านี้ให้ถือสะตะยา

๘๔๏ ถ้าแม่ข้าทำดุมุสา
ข้าจะฆ่าชีวา
แม่ข้าให้สาแก่ใจ

๘๕๏ แม่คาวีมีคำซ้ำไป
แม่เจ้ามาอยู่ไหน
ถ้าดีก็ดีพามา

๘๖๏ เจ้าพะยะฆาเสาวนา
ที่แม่โควาจา
ก็ลาแม่โคโผไป

๘๗๏ พาแม่พะยะฆาคลาไคล
มาหาแม่โคไพร
เข้าใกล้เจ้ามีวาจา

๘๘๏ ว่าข้าแต่แม่โคเจ้าขา
แม่ข้าเจ้าแกมา
แม่โคอย่าหว่าไหวใจ

๘๙๏ ขณะพะยะฆาปราไศรย
แม่โคเจ้าโคละไม
แลไปปะแม่พะยะฆา

/*44๙๐๏ กำยำดำพีมหิมา
ชะแง้แลปะตา
ประหม่าสง่าพะยะฆี

๙๑๏ ไหวไหวใจไม่สำมะดี
ตะละว่าชีวี
เข้าอยู่ในฅอพะยะฆา

๙๒๏ แม่เจ้าพะยะฆีปรีดา
ชะแง้แลดูหน้าตา
แม่โคเจ้าโคละไม

๙๓๏ พะยะฆาแลมาแลไป
ดำริแต่ในใจ
ใคร่ฆ่าชีวีบีฑา

๙๔๏ รอใจได้ให้สะตะยา
ทำทีดีปรีดา
หน้าซื่อใจเซเฉโก

๙๕๏ วาจาปราไศรยมฤโธ1
ดูกรแม่โค
อย่าได้ระย่อท้อใจ

๙๖๏ เข้ามาหาเราไม่ทำไม
เราปรานีดีใจ
แก่เจ้าผู้มีไม้ตรี

๙๗๏ เจ้ามีคุณาปรานี
มากู้ชูชีวี
เจ้าผู้ดไนยในเรา

๙๘๏ คุณาเจ้านี้มิใช่เบา
ล้ำที่จะร่ำเอา
อะไรมาเท่าได้มี

๙๙๏ แต่นี้ไปหน้าแม่คาวี
กะเราพะยะฆี
คือพี่คือเผ่าเหล่ามา

๑๐๐๏ เจ้าโคกะเจ้าพะยะฆา
คือว่าโอรสา
ในเจ้าในข้ายาใจ ๚

/*45๏ ชื่อกาพย์สารวิลาสินี ๑๑ คำ ฯ
๑๐๑๏ กาละในแม่โค
เจ้าโคโสมนาใน
สำมะดีดีใจ
ที่ในคำแม่พะยะฆา
๑๐๒๏ ใจซื่อถือว่าแท้
แน่ในใจให้ปรีดา
อยู่ในพนาวา
กะแม่เจ้าพะยะฆี
๑๐๓๏ เวลาสุริยใส
แม่โคไปในไพรศรี
หาหญ้าประดามี
แม่พะยะฆีหามิคา
๑๐๔๏ เจ้าโคเจ้าพะยะฆี
อยู่เฝ้าที่ไม้สาขา
แม่โคได้หญ้ามา
แม่พะยะฆาได้มิคี
๑๐๕๏ มาให้แก่หน่อเจ้า
ค่ำแลเช้าอยู่ปรีดี
แม่โคใจอารี
แม่พะยะฆีใจพาลา
๑๐๖๏ หมีได้อยู่ในซื่อ
ทำดุดื้อริษยา
ดำริร่ำตริตรา
แต่จะฆ่าแม่คาวี
๑๐๗๏ อยู่มาแม่พะยะฆา
ไปในป่าพนาศรี
เข้าไปใกล้คีรี
เข้าลี้อยู่ใต้ไม้ไทร
๑๐๘๏ แม่โคไปหาหญ้า
ไม่รู้ว่าจะมีไภย
ไล่ล่าหาหญ้าไป
ที่ไม้ไทรใกล้คีรี
๑๐๙๏ พะยะฆาแลมาปะ
ผงะดูทำหูรี่
โผคว้าไม่ช้าที
มือขยี้ขี่ฅอโค
๑๑๐๏ แม่โคโผถลา
แม่พะยะฆาไล่คว้าโผ1
มือขย้ำทำเดโช
ฅอโคหวะมรณา
๑๑๑๏ พะยะฆาเข้าขย้ำ
ที่ล่ำล่ำลำฅอขา
ไส้ในแลไตตา
โอชาดีผีแม่โค
/*46๑๑๒๏ พะยะฆีดีใจล้ำ
จะใกล้ค่ำย่ำสุริโย
หมีใคร่คลาไคลโผ
เฝ้าเมาโมหโคในไพร
๑๑๓๏ คราในพะยะฆี
เจ้าคาวีผู้คู่ใจ
อยู่ท่าแม่ช้าไป
เจ้าเปล่าใจไห้โศกา
๑๑๔๏ คาวีพิไรร่ำ
จะใกล้ค่ำแม่ไม่มา
แต่ไรได้เวลา
มาหาข้าไม่ช้าที
๑๑๕๏ ครานี้ไฉนเล่า
แม่โคเจ้าไม่จรลี
หรือไปปะไพรี
ใกล้ราตรีไยหมีมา
๑๑๖๏ เจ้าหน่อพะยะฆี
ว่าครานี้เจ้าพี่อา
แม่โคไม่ไคลคลา
โอ้นิจาน่าเศร้าใจ
๑๑๗๏ ใกล้ค่ำย่ำโพล้เพล้
เวลานี้หมีคลาไคล
น่าที่จะมีไภย
ไม่มีใครแม่พะยะฆา
๑๑๘๏ จะฆ่าแม่โคเรา
พี่กับเจ้าอยู่นี้รา
ถ้าแม่โคหมีมา
แม่พะยะฆามาหาเรา
๑๑๙๏ เราดูให้รู้เล่ห์
คะเนแน่ในแง่เงา
พี่จะขย้ำเอา
เจ้าเอาเขาตำเอาฅอ
๑๒๐๏ ฆ่าให้ประไลยไป
เอาไว้ไยทำไมหนอ
เจ้าอย่าน้ำตาคลอ
เคร่าครอดูแม่กูมา
๑๒๑๏ หมีช้าแม่พะยะฆี
จรลีเข้ามาหา
ไอโคโฉกายา
เจ้าพะยะฆารู้แน่ใจ
๑๒๒๏ ทำทีไม่รู้เท่า
เข้าเคล้าหาทำปราไศรย
แม่โคไปอยู่ไหน
ไปกะไรแกไม่มา
๑๒๓๏ พะยะฆีผู้แม่
ว่าไชแชแก้กายา
แม่ไม่รู้สีสา
ไม่รู้ว่าไปกะไร
/*47๑๒๔๏ เจ้าหน่อพะยะฆา
เสาวนาแม่แก้ไข
รู้แท้แน่ในใจ
ให้หูตาหาเจ้าโค
๑๒๕๏ เจ้าเข้าไปเคล้าแม่
ได้ทีแร่มุโมโห
ขย้ำทำเดโช
เจ้าโคเอาเขาตำฅอ
๑๒๖๏ ฅอหวะศีรษะปรุ
ไส้ทะลุปรุจอหวอ
อีเฒ่าหน้าเง้างอ
มรณาชีวาไลย
๑๒๗๏ เจ้าหน่อพะยะฆา
ฆ่ามาดาให้สาใจ
หมีช้าพาโคไป
ในป่าไม้ไคลคลามา
๑๒๘๏ ไปหน้าศาลาไลย
ที่อาไศรยพระสิธา1
ยุติใน ก กา
ต่อไปหนาว่าใน กน ๚
๏ ชื่อฉันทฉบำ ๑๖ คำ ฯ
๑๒๙๏ กุมารสอนอ่านอย่าฉงน
ให้ตริยุบล
ที่ตนเขียนไว้ในกระดาน

๑๓๐๏ แลดูให้รู้อาการ
ข้อไรในสาร
จะเปน กน ก ฤๅ อ1

๑๓๑๏ แลดูให้รู้ต้นตอ
แต่ ก จน ฮ
ให้แม่นให้ยำชำนาญ

๑๓๒๏ จะได้อ่านไว้โวหาร
เบาใจอาจาริย์
อ่านไปได้รู้ในกลอน

๑๓๓๏ ครานั้นมุนินทร์ชินวร
เยือนหน้าบัญชร
ศิลาชะง่อนศีขริน

/*48๑๓๔๏ แลเห็นพะยะฆาคาวิน
พากันผันผิน
ยินดีปรีดาหากัน

๑๓๕๏ มุนินทร์กินใจอัศจรรย์
ครรไลไปพลัน
เข้าใกล้ก็มีสุนทร

๑๓๖๏ ดูราพะยะฆาโคดอน
หากันสัญจร
กูเห็นก็เปลี่ยนตาครัน

๑๓๗๏ แต่ก่อนเห็นกันกินกัน
ครานี้อัศจรรย์
พากันมาได้ไม่กิน

๑๓๘๏ ฉันใดไยหนอพะยะฆิน
มาละทมิฬ
ไม่กินโคนี้ฉันใด

๑๓๙๏ ครานั้นพะยะฆาโคไพร
ยินยลยุบลใน
มุนินทร์มีบัญชาการ

๑๔๐๏ พากันเข้าใกล้ไม่นาน
อ่อนเศียรเกล้ากราน
เจ้าเล่าแต่เค้ามีมา

๑๔๑๏ แต่ต้นมาจนศาลา
มุนินทร์เสาวนา
ก็มีกระมลยลยิน

๑๔๒๏ สรรเสริญพะยะฆาคาวิน
ดีล้ำแดนดิน
ต่ำใต้ไม่มีใครปาน

๑๔๓๏ ใครในแดนดินถิ่นฐาน
หาซื่อสันดาน
ให้เหมือนเช่นเจ้าฤๅมี

๑๔๔๏ แต่ฆ่ามารดาเป็นผี
ในกตเวที
แทนคุณก็หมีควรการ

๑๔๕๏ อาไศรยเจ้าใจเดรฉาน
หุนหันสันดาน
บได้รู้การครุกำม์1

/*49๑๔๖๏ เรานี้จะใคร่อุประถำภ์2
แปรตนเจ้าทำ
ให้เปลี่ยนเปนคนยลยิน

๑๔๗๏ ให้มีสัณฐานปานอินทร์
เจ้าจะถวิล
ยินดีปรีดายาใจ3 ๚

๏ ชื่อกาพย์โศลกฉันท์ ๓๐ คำ ฯ
๑๔๘๏ ครานั้นทะยะฆาโคไทร

ยินยลยุบลใน
คำพระมุนินทร์
ชื่นบานใจเจ้า
โอนเกล้าเกศิน
ไหว้ตีนโยคิน
ผินหน้าว่าวอน
๑๔๙๏ ว่าข้าแต่พระโยคาวจร

จะอนุกร
ให้ฉันเปนคน
แท้ว่าบุญญา
ฉันได้แผ่ผล
มาเข้าใจดล1
ให้ด้นดั้นมา
๑๕๐๏ จิ่งปะพระคุณอันมีศีลา

พระกรรุณา
แก่ข้าใครจะปาน
จะแปรสกนธ์
ให้พ้นเดรฉาน
ฉันนี้ชื่นบาน
ในคำภูวดล
๑๕๑๏ ครานั้นมุนินทร์ยินยล

ในอนุสนธิ์
พะยะฆาคาวิน
หมีช้าคลาไคล
ไปสระกระสินธุ์
ชำระมลทิน
อินทรีย์หมีนาน
๑๕๒๏ ลีลามาสู่บริขาร

อันควรแก่การ
ใส่ชฎาทาจันทน์
ถือวีมีด้ำ
ประคำเบญจพรรณ
พาเจ้าจรจรัล
มาสู่พิธี
๑๕๓๏ เจ้าพะยะฆาคาวี

โอนเกล้าดุษฎี
ฤๅษีเข้าฌาน
สมาธิขันธ์
อ่านมนต์พิศาล
หมีช้าบันดาล
เปนไฟไพบูล
๑๕๔๏ พะยะฆาคาวินสิ้นสูญ

ไหม้ไปในกูณฑ์
พิธีมินาน
จุติปฏิสนธิ์
สกนธ์กุมาร
โสภาอาการ
ปานอำมรินทร
/*50๑๕๕๏ พูนขึ้นอยูในไฟฟอน

คู่กันบวร
อาภรณ์โสภา
แหวนคำกำไล
โกไศยเสมา
กุณฑลชฎา
กรถือขรรค์ไชย
๑๕๖๏ มุนินทร์บันดาลเอาใจ

เจ้าใส่ไว้ใน
พระขรรค์ไชยชาญ
หมีช้าให้ชื่อ
แก่เจ้ากุมาร
เจ้าพะยะฆาพาล
ชื่อพหลวิไชย
๑๕๗๏ เจ้าโคโสภีศรีใส

มุนินทร์ผู้ไกร
ให้ชื่อคาวี
ดูเจ้าเท่ากัน
อภิวันท์ฤๅษี
อ่อนเกล้าเมาลี
สรรเสริญเกริ่นคำ
๑๕๘๏ บุญคุณมุนีอุประถำภ์

ให้ฉันพ้นกำม์
สกนธ์โสภา
คุณพระอยู่เกล้า
ล้นพ้นคณนา
ล้ำคุณบิดา
มาดาบ่ปาน
๑๕๙๏ ข้าขอเป็นไวยาวจการ

ในศาลาลาน
ทำกตัญญู
เพลาเช้าค่ำ
อุประถำภ์ครู
อาสาพระผู้
มีคุณกรรุณา ฯ
๏ ชื่อกาพย์ขับไม้เข้าซอ ๓๒ คำ ฯ1
๑๖๐๏ ครานั้นฤๅษี

ได้ฟังคดี
กุมารว่ามา
จะอยู่ให้ใช้
ฤๅษีหมีได้
มีใจปรีดา
ผินผันบัญชา
ตาโมทนา
เจ้ารู้คุณเรา
๑๖๑๏ แต่ว่าตานี้

หมีได้ไยดี
ที่จะใช้เจ้า
ใจจะเอาบุญ
ใช่จะทำคุณ
เล่ห์เชาสำเภา1
จำนำสำเนา
สินค้าให้เขา
จะเอาทดแทน
๑๖๒๏ ตาใช่เช่นนั้น

ถือใจในธรรม์
บ่ห่อนคลอนแคลน
ว่าให้เจ้าไป
อยู่เย็นเปนใหญ่
ในชำพูแผ่น2
เปนปิ่นดินแดน
ได้ไอศูริย์แสน
สำราญบานใจ
/*51๑๖๓๏ ครานั้นคาวี

กับเจ้าผู้พี่
พหลวิไชย
ได้ยินฤๅษี
ถวิลยินดี
มีวาจาไป
เจ้าตาอาไลย
จะให้หลานไป
ได้ไอศวรรยา
๑๖๔๏ พระคุณล้นพ้น

หลานจะผ่อนปรน
เหมือนคำบัญชา
แต่จะขออยู่
อภิบาลครู
เปนธำมสวนา3
หมีช้าจะลา
ยุคลบาทา
เจ้าตาครรไล
๑๖๕๏ ครานั้นมุนินทร์

รู้ในระบิล
กุมารขานไข
ยินดีปรีดา
พากุมารา
มาศาลาไลย
พหลวิไชย
คาวีศรีใส
มีใจชื่นบาน
๑๖๖๏ เพลาเช้าค่ำ

เจ้าเข้าไคลคลำ
บาทาอาจาริย์
น้ำฉันน้ำใช้
น้ำชาผลไม้
หาให้ในการ
ฤๅษีสำราญ
เอ็นดูกุมาร
บานใจไนยนา
๑๖๗๏ ครั้นได้วันดี

พาเจ้าจรลี
ชี้ที่มรคา
เจ้าไปหนบูรพ์
ต้นไม้ขึ้นมูล
อยู่โน่นแน่นา
โน่นเนินเทินผา
แลไปไกลตา
เหมือนนิลภมร
๑๖๘๏ ไปประมาณวัน

ไปในที่นั้น
ว่านยาถาวร
พ้นเขาไปมี
อุบลสระศรี
ที่สโมสร
พ้นนั้นสัญจร
จะปะนคร
แดนดอนด่านคน
๑๖๙๏ เชิญพระหลานไป

แต่พระขรรค์ไชย
อย่าไกลสกนธ์
คำบูราณว่า
มีปืนมีพร้า
คือเพื่อนคู่ชนม์
ยืนนอนจรดล
อย่าให้ไกลตน
ถือไว้ในมือ
/*52๑๗๐๏ ถ้าละไว้ไกล

ไพรีมาใกล้
คว้าได้ทันหฤๅ
พระขรรค์อันนี้
คือว่าชีวี
เจ้าอุส่าห์ถือ
ใครมาหาฤๅ
เจ้าอย่าพาซื่อ
เล่าไขยุบล
๑๗๑๏ อย่าไว้ใจใคร

ไว้ใจไม่ได้
จะจุลาจล
จำคำตาไว้
เชิญพระหลานไป
สำราญกระมล
ให้มีพระชนม์
ยืนนานทานทน
โรคาอย่าพาน
๑๗๒๏ ขอให้ไชโย

มีพละเดโช
เหมือนพระสูริย์ฉาน
ใครในสากล
จะมาประจญ
ให้แพ้พระหลาน
เจ้าไปไม่นาน
ให้ได้สํราญ
ได้ผ่านพระนคร
๑๗๓๏ สิ้นกลอนใน กน

จะขอประดน
แม่ กง ลงกลอน
ปางนั้นพี่น้อง
กุมารทั้งสอง
ฟังมุนินทร์สอน
ปรีดาถาวร
ถือเอาพระพร
ใส่เกล้าเจ้าพลาง ๚
๏ ชื่อฉันทฉบำ ๑๖ คำ ฯ
๑๗๔๏ กระทำอภิวันท์บัญจางค์

ลามาในทาง
ที่พระฤๅษีขี้มือ
๑๗๕๏ สองราคลาไคลไปคือ1

เทวัญอันฦๅ
หล้าฟ้าลงมาเดินดง
๑๗๖๏ รังสีรุ่งเรืองเครื่องทรง

สังวาลธำมรงค์
มลังเมลืองเรืองทาง
๑๗๗๏ สองชมมิ่งไม้ไปพลาง

ต้นลำสำอาง
สล้างเสลาเปลาตา
/*53๑๗๘๏ เบื้องบนใบบังสุริยา

พื้นดงลงมา
ก็เย็นระรื่นชื่นบาน
๑๗๙๏ มิ่งไม้เบญจพรรณสัณฐาน

ต่างต่างบันดาล
บ้างต่ำบ้างสูงมุงไป
๑๘๐๏ มะค่าขานางกร่างไกร

กระสังซางไทร
ล้วนไม้ป่าสูงยูงยาง
๑๘๑๏ จันอินลิ้นจี่ม่วงปราง

ชูช่อฬ่อทาง
ลางต้นทรงผลพู่พวง
๑๘๒๏ อ่อนแก่แลดาป่าหลวง

สองรื่นชื่นทรวง
ชำเลืองดูผลยลยิน
๑๘๓๏ ยื่นกรหน่วงพวงจันอิน

แบ่งปันกันกิน
สำราญบันเทิงเริงใจ
๑๘๔๏ พลางพากันสัญจรไพร

แซ่เสียงเรไร
สนั่นสำเนียงเพียงพิณ
๑๘๕๏ สกุณาพากันผันผิน

ชิงผลกันกิน
บ้างร้องบ้างบินปร๋อปร๋อ
๑๘๖๏ สาลิการ่าร้องร่อนรอ

คู่เคล้าเข้าคลอ
เข้าจ่อเข้าจ้อจำนรรจ์
๑๘๗๏ กระทาท่าท้าเสียงขัน

ไก่ยองย่องยัน
บินฬ่อเข้าล้อพญาลอ
๑๘๘๏ แอ่นเอี้ยงเอียงหน้าแฝงตอ

คลิ้งโคลงโคลงฅอ
จะจ้อสำเนียงเถียงกัน
๑๘๙๏ ยูงทองท่องท้องไพรสัณฑ์

กางเขนเผ่นผัน
ทะลวงเข้าล้วงด้วงแมง
/*54๑๙๐๏ กระสาบินซ่าซาแรง

ร่อนร้อนสุริย์แสง
ก็ราร่าร้าหารัง
๑๙๑๏ กะเรียนเวียนร่อนร้องดัง

เห็นหนองน้ำขัง
ก็ถาลงท่าธารา
๑๙๒๏ กระทุงทุ่งทุ้งกุ้งปลา

ไล่ไล้ไซ้หา
กาน้ำก็นำฝูงลง
๑๙๓๏ ยางย่างย้างหยั่งยืนยง

ย่ำย้ำปลาปลง
อีโก้งโกงโก่งคอดู
๑๙๔๏ กระเตนเต่นเต้นเห็นปู

เข้าคูคู่คู้
กะกุกะกูกู่กัน
๑๙๕๏ กาหลงกาลงพัลวัน

โนรีรี่รัน
เข้ากินพะวาผวาบิน
๑๙๖๏ กระแวนแหงนแง่นจันอิน

ไล่ไล้ไซ้กิน
ขมิ้นเหลืองอ่อนอ้อนกัน
๑๙๗๏ กาลิงบินลงตลิ่งชัน

เหล่าฝูงเบญจวรรณ
จ้าละหวั่นเข้าเคล้าเค้าโมง
๑๙๘๏ กระลางล่างล้างทองโหลง

แลเห็นเปนโพรง
เข้าแยงแย่งแย้งแมงใย
๑๙๙๏ กระเหว่าเว่าเว้าเสียงใส

สองวังเวงใจ
ดูเล่นต่างต่างกลางดง
๒๐๐๏ ถึงที่ศีขรินสูงระหง

แลดูเวิ้งวง
ยิ่งแลยิ่งลานลานใจ
๒๐๑๏ ขึ้นเรียงเคียงกันหลั่นไป

เปนเกรินเนินไศล
ชะแง่ชะง่อนซ้อนกัน
/*55๒๐๒๏ ต่างแสงต่างสีมีพรรณ

เปนสีหิรัญ
สุวรรณมณีสีเพรา
๒๐๓๏ สุริย์ศรีสีส่องปล่องขา

มณีมีเงา
กระจะกระจ่างรางเรือง
๒๐๔๏ บ้างรานฉานฉ่ำน้ำเหลือง

บ้างฟูบ้างเฟื่อง
บ้างเยื้องบ้างโย้โผโผน
๒๐๕๏ มีถ้ำน้ำพุพุ่งโพน

น้ำใสไหลโซน
ลงโดนหน้าผาฉ่าดัง
๒๐๖๏ คฤ้ๅนคฤ้ๅนเพียงพื้นผาพัง

ที่ต่ำน้ำขัง
ว่านยาสะพรั่งเพราตา
๒๐๗๏ รื่นรื่นรินรินกลิ่นยา

จุฬาลัมพา
แลหญ้าฝรั่นจันทน์จวง
๒๐๘๏ กระวานกานพลูชูดวง

ไม้ในเขาหลวง
จะร่ำก็พ้นคณนา
๒๐๙๏ หน้าผาเพิงผาเลียงผา

เผ่นผาผ่าพา
เลียงผาผู้เพื่อนโผนไป
๒๑๐๏ ฝูงค่างเกาคางข้างไศล

เจ้าแลแต่ไกล
เข้าใกล้ก็หนีซ่อนซอน
๒๑๑๏ ชะนีหนีลิงนิ่งนอน

ลิงโลนโจนสลอน
ชะนีตะลอนหนีลิง
๒๑๒๏ อรหันหันหานรสิงห์

นรสิงห์ประวิง
ก็วิ่งไปโดนกินร
๒๑๓๏ สิ้นในแม่ กง ลงกลอน

แม่ กม สมจร
เข้าซ้อนเข้าเสริมเติมความ ๚
/*56๏ ชื่อยติภังค์ฉันท์ ๑๑ คำ ฯ
๒๑๔๏ ปางนั้นพระพี่น้อง
ทั้งสององค์ผู้ทรงนาม
ไปในวนาราม
ตามมรคาชื่นอารมณ์
๒๑๕๏ เจ้าเห็นฝูงกวางทอง
เดินท่องท้องไพรพนม
เขาโง้งวงตากลม
ก้มกินหญ้าริมท่าธาร
๏ ละโองกระจงโจน
ชุมพาโผนข้ามละหาน
ล่าล้าอยู่ท่าฟาน
ข้างสารส้านผ้านผ่านพง
๒๑๗๏ บ้างร้องแปร๋นแปร่นแปร้น
บ้างแหงนแง้นแง่นไม้บง
บ้างชูงวงง่วงงง
บ้างลงงาง่าแทงกัน
๒๑๘๏ ลางช้างบ้างตามพัง
เดินล้าหลังกำลังมัน
คว้าไขว่ไล่พัลวัน
ดื้อดึงดันดั้นดงตาม
๒๑๙๏ ทั้งฝูงจามจุรี1
เดินระรี่เลี่ยงหนีหนาม
สงวนนวลขนงาม
ไม่สามผลามให้หนามพาน
๒๒๐๏ กระทิงมหิงสา
เขาโง้งง่าสง่าหาญ
ชนกันลั่นดงดาน
แรงร่านรานคะนองเชิง
๒๒๑๏ โตเต้นเล่นหางตน
วิ่งอลวนขนยุ่งเหยิง
กิเลนเล่นละเลิง
แล่นเถลิงเริงร่ารา
๒๒๒๏ สุกรฟอนของเหม็น
หมีเขม้นมองผึ้งหา
ส่งเสียงบ่นมนตรา
งึมงึ่มงึ้มดื่มผึ้งวี
๒๒๓๏ ละมั่งเม่นเห็นไกรสร
วิ่งสำส่อนซ่อนซอนหนี
โคแดงแฝงอินทรีย์
หนีพะยะฆีละล้าละลัง
/*57๒๒๔๏ พี่น้องเจ้ามองชม
ให้เกรียมกรมถึงความหลัง
คาวีว่าอนิจัง
ดูเหมือนครั้งแม่โคเรา
๒๒๕๏ พะยะฆาเหมือนแม่พี่
ทำกระลีย่ำยีเขา
เดรฉานพาลมึนเมา
บุญสองเรามาเปนคน
๒๒๖๏ บุญคุณพระมุนี
อยู่เกศีที่ล้นพ้น
ว่าพลางทางจรดล
ล่วงตำบลวนาไลย
๒๒๗๏ ใกล้ถึงแดนนคร
สองเจ้าจรถึงร่มไทร
จึ่งพหลวิไชย
ชวนน้องไปใต้ไทรทอง
๒๒๘๏ พลางชมว่าร่มไทร
ใบหนาดีไม่มีสอง
พื้นล่างอย่างหน้ากลอง
มีช่องลมร่มเย็นใจ
๒๒๙๏ เดินมาพี่ล้าอ่อน
จะแรมร้อนนอนอาไศรย
เจ้านั่งระวังไภย
ให้พี่นอนผ่อนกำลัง
๒๓๐๏ คาวีชุลีกร
เชิญพี่นอนให้สมหวัง
น้องจะนั่งระวัง
ไภยทั้งปวงอย่าห่วงใย
๒๓๑๏ พหลฟังน้องว่า
เข้าไสยาใต้ร่มไทร
หริ่งหริ่งเสียงเรไร
ลองไนร้องก้องโกลา
๒๓๒๏ ยิ่งฟังยิ่งเคลิ้มง่วง
อยู่ใต้ควงไทรสาขา
คาวีผู้น้องยา
อาสานั่งระวังไภย
๒๓๓๏ พหลครั้นฟื้นองค์
ประสงค์หาชลาไหล
คาวีจึ่งครรไล
ไล่แสวงตำแหน่งธาร
๒๓๔๏ ไปถึงสระหนึ่งกว้าง
ดูท่าทางรโหฐาน
โกสุมประทุมมาลย์
บ้างบานตูมกลุ้มเกลื่อนตา
๒๓๕๏ สระนั้นมีขุนมาร
กำแหงหาญอยู่หรรษา
แม้นใครผู้ใดมา
ฝ่าลงท่าชโลธาร
/*58๒๓๖๏ บ่ห่อนจะคงคืน
มันโจมกลืนเปนอาหาร
ฦๅนามขามขุนมาร
ใกล้ชานจันทบูรา
๒๓๗๏ พระเจ้าจอมราชะ
นามมะคะธะนาถา
นางเมืองมิ่งสุดา
ทรงนามจันทรวดี
๒๓๘๏ มีองค์พระธิดา
วราโฉมอันสมศรี
ล้ำนางในธาตรี
นามศรีสุรสุดา
๒๓๙๏ เมืองกว้างช้างม้ามูล
บริบูรณ์พูนวถา1
โภไคยไหลหลั่งมา
โยธาหาญชาญฝีมือ
๒๔๐๏ เมืองอื่นพื้นชมพู
เกรงภูธรบ่ห่อนหือ
แต่พระผู้เลื่องฦๅ
สิ้นฝีมือเกรงขุนมาร
๒๔๑๏ อั้นอ้นจนพระไทย
พระหมีได้กระเษมสานต์
สิ้นเรื่องใน กม การ
ตั้งปราณ กด ขึ้นทดแทน
๏ ชื่อฉันทฉบำ ๑๖ คำ ฯ
๒๔๒๏ บัดนั้นคาวีสิทธิแสน

ฤทธิ์ล้ำดินแดน
ถึงสระอุบลชลบท
๒๔๓๏ ตัดได้ปล้องไม้ไผ่สด

ลงจ้วงชลจรด
กุมภัณฑ์ก็โผฉุดยุด
๒๔๔๏ คาวีอันมีฤทธิรุทร

ทรงขรรคาวุธ
ก็โจมประจัญฟันฟาด
๒๔๕๏ กุมภัณฑ์ต้านต่อนรนาถ

ต่างเอื้อมต่างอาจ
ต่างกราดต่างโกรธโดดดึง
/*59๒๔๖๏ พระขรรค์ฟันเปรี้ยงเสียงผึง

กระบองก้องกึง
สะท้านสะเทื้อนชลธี
๒๔๗๏ คฤ้ๅนคฤ้ๅนคลื่นกลุ้มสระศรี

ปลากุ้งพุ่งหนี
อุบลก็ป่นเปนจุณ
๒๔๘๏ มารยุดพระแย้งแข็งขุน
สังหารมารซุน
ได้ทีก็โถมโจมฟัน

๒๔๙๏ ต้องฃอมารขาดผาดผัน

โยนขึ้นตลิ่งพลัน
ทะโมนทมิฬมรณา
๒๕๐๏ เลือดสาดดาดแดงพสุธา

พลางยูรยาตรา
ชำระพระองค์สรงชล
๒๕๑๏ สำเร็จสำราญกระมล

จ้วงวารีดล
ไปสู่พระเชษฐาทูล
๒๕๒๏ ตามเหตุตัดเกศอสูร

เชษฐาฟังพูน
สวัสดีปรีดา
๒๕๓๏ สรรเสริญฤทธิรุทรอนุชา

เลิศล้ำโลกา
มาฆ่ากุมภัณฑ์บรรไลย
๒๕๔๏ ครั้นเสร็จสองทรงอาไศรย

ใต้ควงพระไทร
ก็ร่มระรื่นชื่นชม ฯ
๏ ชื่อยติภังค์ ๑๖ คำ ฯ
๒๕๕๏ บัดนั้นบันหมู่นิคม

ชนบทนุกรม
มะคะธะราชกระษัตรา
๒๕๖๏ ทรงพระกระเษมเปรมปรา-

โมชในกิจจา
ตรัสสั่งอำมาตย์บัดใจ
/*60๒๕๗๏ อย่าช้าเร่งพากันไป

สอดแนมว่าใคร
ผู้ใดมาผลาญมารมรณ์
๒๕๘๏ เราจะบำเหน็จสยุมพร

เร่งพากันจร
ไปปะอย่าเนิ่นเชิญมา
๒๕๙๏ บัดนั้นจึ่งขุนมหา-

อำมาตย์ราชา
ประณตบทบงสุ์โองการ
๒๖๐๏ มาจัดพหลพลหาญ

ไปบ่ทันนาน
ก็ลุถึงสระอุบล
๒๖๑๏ แลเห็นอสุรินทร์สิ้นชนม์

ต่างตนต่างยล
อเนจอนาถขาดฅอ
๒๖๒๏ ตาปลิ้นลิ้นพองผมงอ

กลิ้งอยู่กลางสม-
รภูมิเพียงภูผาโพน
๒๖๓๏ เลือดสาดดาดดินแดงโซน

ที่ขลาดหวาดโจน
ขยัดขยั้งรังควาน
๒๖๔๏ ที่กล้าหาฤๅสื่อสาร

จะมีผู้ชาญ
ณรงค์นเรศเรืองฤทธิ์
๒๖๕๏ จึงหาญผลาญมารทุจริต

เชาเรา1เร่งคิด
ติดตามหาตนคนดี
๒๖๖๏ เร่งไปเราอย่าช้าที

ว่าพลางกรูกรี
ชวนกันไล่ดูจูโจม
๒๖๗๏ แลเห็นสององค์ทรงโฉม

สถิตใต้ไทรโสม-
นัสนิ่งคิดพิศดู
๒๖๘๏ ดั่งองค์เทวราชโฉมสู-

ริย์วงษ์พระภู
ปิ่นเกล้าเสด็จแรมดง
/*61๒๖๙๏ ต่างตนต่างคิดพิศวง

สององค์อาจอง
อันทรงพระแสงแสงเงา
๒๗๐๏ สงไสยในโฉมโฉมเฉลา

ต่างจิตคิดเดา
มนุษย์ภุชงค์สงกา
๒๗๑๏ ว่าจะเปนพระมหา-

กระษัตริย์พลัดมา
ฤๅว่าเทวาเวียนดู
๒๗๒๏ ผินหน้าหารือกันกรู

บ้างพูดว่าตู
คะเนเห็นแน่ความงาม
๒๗๓๏ แท้ว่ากุมารชาญสนาม

สององค์สงคราม
พิฆาตอสูรอาธรรม์
๒๗๔๏ จริงหนออออือพร้อมกัน

ชวนกันผาดผัน
ครั้นถึงจึ่งตั้งบังคม
๒๗๕๏ ว่าข้าขอถามบรม-

นรินทร์สองสม
เสด็จดลหนใด
๒๗๖๏ ข้าบาทข้าเจ้ากรุงไกร

โองการท่านไท
ใช้ให้มาถามความมาร
๒๗๗๏ ว่าใครผู้ใดสังหาร

บัดนี้โปรดปราน
ปรีดาพระไทยให้มา
๒๗๘๏ พหลได้ฟังมหา-

เสนีปรีดา
ว่าน้องเราผลาญมารเอง
๒๗๙๏ เสนียินยลอลเวง

ชมชื่นคฤ้ๅนเครง
ช่างเรืองมหิทธิ์ฤทธา
๒๘๐๏ บ้างว่าโองการให้หา

ผู้ล้างชีวา
อสูรจะปูนบำนาญ
/*62๒๘๑๏ พหลฟังพลันบรรหาร

เรานี้ใช้การ
แต่น้องนี้ต้องจำไป
๒๘๒๏ เจ้าผู้ร่วมจิตพิสมัย

เจ้านั้นครรไล
เราพี่จะไปเพื่อนกัน
๒๘๓๏ ว่าพลางทางทรงพระแสงขรรค์

นำน้องจรจรัล
มากลางพหลมนตรี
๒๘๔๏ ไม่ช้ามาถึงกรุงศรี

บุรุษนารี
รู้เรื่องก็เนื่องกันมา
๒๘๕๏ ชมสองเยาวราชอันสา-

มารถล้างอสุรา1
มหามหัตอัศจรรย์
๒๘๖๏ อ้อนแอ้นไม่น่าแข็งขัน

มาผลาญมารบรร-
ไลยได้ดั่งนี้ดีจริง
๒๘๗๏ เสนาพาสองถึงสิง-

หาสน์ไท้ทูลอิง
ว่านี้แลผู้ผลาญมาร
๒๘๘๏ ภูวนาถครั้นได้ฟังสาร

ทอดทัศนาการ
กุมารพี่น้องสององค์ ๚
๏ ชื่อกาโกโลกนา ฯ2
๒๘๙๏ พิศโฉมงามโฉมระหง

งามศรีงามทรง
งามขนงงามเนตรเกศกร
/*63๒๙๐๏ งามเครื่องงามครบสบสมร

งามสง่างามงอน
งามแสงพระแสงทรงมา
๒๙๑๏ จึ่งเอื้อนมธุรสเสน่หา

เจ้าทั้งสองรา
สกุลวงษ์พงษ์ใด
๒๙๒๏ วงษ์กระษัตริย์ฤๅพราหมณ์เปนไฉน

จงแจงแจ้งใน
สกุลวงษ์พงษ์นาม
๒๙๓๏ พหลยลยินตรัสถาม

ทูลเยื้องเรื่องความ
ไปตามท่ามกลางอย่างดี
๒๙๔๏ ว่าข้าพี่น้องสองศรี

น้องชื่อคาวี
ข้าชื่อพหลวิไชย
๒๙๕๏ สองข้ามาแต่แดนไกล

จะทูลวงษ์ไท
บัดนี้บ่มีที่อิง
๒๙๖๏ ผู้ใดใครจะเห็นจริง

เปนที่ประวิง
ดั่งหนึ่งมาอ้างอวดวงษ์
๒๙๗๏ พราหมณ์ฤๅกระษัตริย์ราชหงษ์

เชิญพินิจทรง
ข้าบาทก็อาจเล็งยล
๒๙๘๏ ภูวนาถฟังอรรถพหล

ทูลแหลมแกมกล
ก็เข้าพระไทยไม่แคลง
๒๙๙๏ ว่ากระษัตริย์ขัตติย์วงษ์ทรงแสง-

ขรรค์สิทธิ์ฤทธิ์แรง
มาแผลงฤทธาฆ่ามาร
๓๐๐๏ จึ่งมีมธุรสบรรหาร

เราใคร่แจ้งการ
ซึ่งผลาญกุมภัณฑ์บรรไลย
๓๐๑๏ พี่ฆ่าฤๅว่าน้องเปนไฉน
ฤๅสองชิงไชย
ประหัตประหารร่วมกัน

/*64๓๐๒๏ พหลบังคมทูลพลัน
ไปตามสัจธรรม์
ว่าข้าบ่ได้ต้องพาน

๓๐๓๏ เดิมข้าอาไศรยไทรสถาน
ประสงค์สำราญ
ให้น้องไปหาวารี

๓๐๔๏ เจ้าลงไปในสระศรี
จึ่งเกิดกูลี
กุมภัณฑ์นั้นผุดยุทธยง

๓๐๕๏ เจ้าจึงผลาญมารปลดปลง

จงแจ้งบาทบงสุ์
พระพงษ์นเรศเกศเมือง
๓๐๖๏ สิ้นกลอนใน กด ปลดเปลือง
จะขอประเทือง
กลอน กก ยกยอต่อตาม ๚

๏ ชื่อกาพย์เกริ่น ๔๔ คำ ฯ
๓๐๗๏ ปางองค์พระทรงศักดิ์

ฟังประจักษ์แจ้งความ
ออกโอษฐ์โปรดพะงางาม
คาวีดีนัก
มาแก้ทุกขราช
ยอดยงองอาจ
พิฆาตชลยักษ์
จะยกยศศักดิ์
เจิมพักตร์ให้เจ้ากึ่งเมือง
๓๐๘๏ ธิดาแห่งเรา

จะให้เจ้าฤทธิ์เรือง
โยธาม้ารถปลดเปลื้อง
เปนเครื่องรางวัล
ให้เจ้าคาวี
สมโภชเปนศรี
ราไชยไอศวรรย์
เปนบุตรจอมขวัญ
รางวัลแทนคุณสงคราม
๓๐๙๏ จึ่งพระคาวี

อัญชุลีทูลความ
ข้าแต่พระองค์ทรงนาม
ซึ่งทรงเมตตา
อันพระเดชพระคุณ
อุดหนุนสมบุญ1
ล้นพ้นคณนา
แต่ข้าบาทมา
ตริตราเห็นผิดบูราณ
/*65๓๑๐๏ เดิมข้าบาทนี้

อาสาพระพี่อยู่งาน
พี่ให้ไปตักชลธาร
จึงได้ผลาญยักษ์
อันเหตุทั้งนี้
คืออาสาพี่
จึ่งได้หาญหัก
จะยกยศศักดิ์
ขวางอยู่ภูบาล
๓๑๑๏ หนึ่งนั้นข้าบาท

เยาวราชกุมาร
จะได้ธิดาประทาน
มีก่อนพี่ยา
ไตรโลกจะติฉิน
พระภูบดินทร์
ทรงพระจินตนา
ต้นเหตุเชษฐา
ของข้าบาทนี้เปนประธาน
๓๑๒๏ ป่างพระจอมจักร

ฟังตระหนักในสาร
สรรเสริญพระกุมาร
เจ้านี้ดีจริง
รักพี่สุจริต
เราจะประสิทธิ์
ธิดาดวงหญิง
เจ้าทัดท้วงติง
อ้างอิงให้พี่ภิรมย์
๓๑๓๏ ใครจักเทียมทัด

เบือนสมบัติเบือนสม
น่ารักหลักแหลมลิ้นลม
ควรชมสมทรง
เจ้าว่าดั่งนั้น
เราจะผ่อนผัน
ตามความประสงค์
จะยกโฉมยง
ให้องค์พหลพี่ยา
๓๑๔๏ พลางสั่งโยนก

ให้แต่งตกการมหา-
อภิเษกการวิวา-
หมงคลพลัน
ครั้นได้พิไชยฤกษ์
ก็เอิกเกริก
ทั้งไอศวรรย์
พราหมณ์ชีก็นี่นัน
พร้อมกันในราชพิทธี ๚
/*66๏ ชื่อยติภังค์ฉันท์ ๑๑ คำ ฯ
๓๑๕๏ จึ่งแต่งพระองค์เอก
เยาวเรศบุตรีศรี
ผัดพักตร์เพียงจันทรี
บูรณ์เพ็งขึ้นเปล่งดวง
๓๑๖๏ แต่องค์พหลวี
ไชยเพียงอมรสรวง
เจิมจุณจันทน์จวง
โอภาสพักตร์เพียงสูริยัน
๓๑๗๏ ทั้งสอง ธ ทรงโขม-
พัสตร์พื้นอันเฉิดฉันท์
สอดทรงมกุฎกรร-
เจียกวิจิตรกระจังจอน
๓๑๘๏ สบสรรพเครื่องรัต-
นรุ่งประภัสสร
โยธาพลากร
เชิญเสด็จดล
๓๑๙๏ พหลขึ้นทรงยาน-
นุมาศพร้อมสะพรั่งพล
เสด็จยังพระมณฑล
วิมลราชพิทธี
๓๒๐๏ โฉมจันทรสุร-
สุดาทรงพระวอศรี
พร้อมนาฏนารี
ก็แห่ห้อมมามณฑล
๓๒๑๏ พระเจ้าผู้จอมจัน-
ทบูราปิ่นสากล
ทั้งมิ่งพระนฤมล-
โฉมจันทรวดี
๓๒๒๏ พร้อมหมู่อำมาตย์สู-
ริย์วงษ์ราชอันเรืองศรี
สู่ราชพิทธี
ก็พร้อมถ้วนจำนวนการ
๓๒๓๏ สององค์ขึ้นทรงบน
สุวรรณกองมุกดาหาร
พราหมณ์ครูพฤฒาจาริย์
จำเริญไชยมงคล
๓๒๔๏ สังข์แตรก็แซ่เสียง
ดุริยางค์โกลาหล
แว่นเทียนก็เวียนวน
เปนทักขิณวัฏเวียน
๓๒๕๏ ครั้นถ้วนกำหนดพราหมณ์
ก็โบกควันฉวัดเฉวียน
เลิกคลุมบายศรีเทียน
ระคนเจิมเฉลิมจันทน์
๓๒๖๏ ครั้นเสร็จประดาวงษ์
สุริเยศสมโภชขวัญ
เครื่องบริโภคภัณฑ์
แลเครื่องทรงอลงกรณ์
/*67๓๒๗๏ ให้สองกระษัตริย์ตาม
ทำนุกโลกย์อดิศร
ครั้นเสร็จสยุมพร
ก็เสด็จออกเลียบเมือง
๓๒๘๏ ขึ้นทรงพิไชยรา-
ชรถรัตน์จำรัสเหลือง
เสนาอเนกเนือง
ขนัดแห่ประโคมกลอง
๓๒๙๏ พร้อมถ้วนกระบวนเสร็จ
หน่อบดินทร์เจ้าทั้งสอง
สองหัตถสาดทอง
ให้ทานราษฎรชิง
๓๓๐๏ เวียนไปในมณฑล
จังหวัดเสร็จเสด็จสิง-
หาสน์ปรางค์สำอางอิง
อรองค์สมพงษ์ภาร
๓๓๑๏ สองสมภิรมย์ตาม
ทำนุกโลกย์กระเษมสานต์
ว่าไปก็ใช่การ
อาตมา1เข้าตาจน
๓๓๒๏ ว่าไปก็ใช่กิจ
สมณะนี้ขัดสน
อาตมานี้จำนน
จึ่งแหนงหนีผนวชเนา
๓๓๓๏ ว่าไปก็ใจตรอง
ประหวัดตรึกก็ง่วงเหงา
ยอมแพ้ในแง่เงา
ใครว่าโง่ก็โมทนา
๓๓๔๏ สิ้นกลอนในแม่ กก
จะยก กบ สมทบหา
ป่างสองกระษัตรา
ธ ผาสุกภาพพูน ๚
๏ ชื่อยติภังค์ ๑๑ คำ ฯ
๓๓๕๏ ให้พระคาวีผู้
นุภาพปราบอสุรสูญ
อยู่ปรางค์อันไพรบูรณ
แต่ร้างชู้แลคู่ชม
๓๓๖๏ กำดัดสัมผัสพาล
ฤดีพูนอดูรสม
รื่นรื่นในอารมณ์
ระทมทนเทวษทรวง
/*68๓๓๗๏ ถึงยามเข้าไสยาสน์
ให้เยือกเย็นในแดดวง
เทเวศประโลมลวง
ให้เห็นเพศยุพินพูน
๓๓๘๏ ครั้นหลับก็คลับคล้าย
ครั้นตื่นเคลิ้มก็คลาดสูญ
แดดิ้นอดูรพูล2
ถวิลหวาดบ่ขาดวัน
๓๓๙๏ นึกในมโนจำ
จะจรจากมไหศวรรย์
ไปสืบแสวงขัณ-
ฑเสมาพาราเรือง
๓๔๐๏ คงจักประสบพบ
วรนุชนางเมือง
ให้ปลดประเทืองเปลื้อง
ที่ทุกข์กรอมที่ร้อนกรม
๓๔๑๏ ตริเสร็จจึ่งตรัสสั่ง
อนงค์นาฏนักสนม
ตามเสด็จอันอุดม
ขึ้นเฝ้ายังพระพี่ยา
๓๔๒๏ ครั้นถึงวันทาท้าว
ไท้ธิเบศผู้เชษฐา
ว่าน้องจะขอลา
พระพี่เจ้าพเนจร
๓๔๓๏ น้องโศกไม่มีสุข
มีแต่เศร้าดังต้องศร
เดินนั่งแลกินนอน
ให้อั้นจิตจะจำลา
๓๔๔๏ ป่างไท้พหลเทพ
ผู้ทรงธรรม์อันเชษฐา
สดับโฉมพระอนุชา
ก็รันทดฤไทยไท
๓๔๕๏ จึ่งเอื้อนสุนทรทัด
พ่อมิ่งมิตรผู้พิสไมย
หลัดหลัดจะลาไป
อนาถใจพี่จินต์จล
๓๔๖๏ เหตุไรจะไปจาก
อุระพี่ระเหระหน
หมีควรทุเรศรน
จะแรมร้างนครจร
๓๔๗๏ อั้นใจฤๅใจเจ้า
ประหวัดมิตรสวาดิสมร
ฟังพี่อย่าอาวรณ์
จะหาให้เป็นไรมี
/*69๓๔๘๏ พระนุชสดับอรรถ
จึงเอื้อนโอษฐ์เกษมศรี
ทูลว่าในธานี
อนงค์นับอเนกเนือง
๓๔๙๏ แต่น้องบต้องเนตร
มโนแหนงทั้งหมดเมือง
พระพี่จงอยู่เรือง
อิศเรศในบูรี
๓๕๐๏ น้องรักนี้จักขอ
บังคมลาไปหาศรี
ศุภลักษณ์กระษัตรีย์
ตามมโนเสน่ห์เนา
๓๕๑๏ พระพี่เจ้าจงกา-
รุญภาพพระพรเฉลา
แม้นทัดมิให้เทา
ก็จะวอดชิวาวาง
๓๕๒๏ พหลสดับนุช
ก็อนาถบ่อาจขวาง
ตรัสปลอบประโลมพลาง
โอ้ว่าพ่อผู้ดวงใจ
๓๕๓๏ เจ้าตอบสำนวนตัด
พี่ก็เติ่งจะทำไฉน
สุดเล่ห์สุดอาไลย
พ่อสุดใจจะสัญจร
๓๕๔๏ เจ้าห้ามมิให้ห้าม
พี่ก็สุดจะห้ามสอน
ใจพี่จะขาดรอน
ออกจากร่างไปตามเรียง
๓๕๕๏ หาไหนจะเหมือนน้อง
สนิทแน่บ่แชเฉียง
หมื่นคนจะมาเคียง
ไม่คู่คิดเหมือนคาวี
๓๕๖๏ เพื่อนยากมาร่วมสุข
หมีทันสร่างจะร้างหนี
ได้ดีบดูดี
จะหนีจากไปยากเย็น
๓๕๗๏ จักทัดเหมือนขัดลาภ
สุดแต่ใจเจ้าเพื่อนเข็ญ
จะไปก็จำเป็น
จะพาเจ้าไปทูลลา
๓๕๘๏ พลางชวนกันแต่งโฉม
อันเฉิดฉัน ธ หรรษา
ขึ้นเฝ้าพระบิดา
พระมารดรนิกรตาม
๓๕๙๏ ครั้นถึงทั้งสองท้าว
คำรพไทธิเบศสยาม
พหลจึ่งทูลความ
ขอพระเดชพระกรรุณา
/*70๓๖๐๏ บัดนี้คาวีน้อง
มาประนมนมัสสา
กราบบาทยุคลคลา
ไปเล็งวังแสวงเวียง
๓๖๑๏ ห้ามเจ้าบฟังห้าม
ก็จนจิตจะปากเสียง
หาคู่จะให้เคียง
ก็ตอบปัดจะตัดไป
๓๖๒๏ ปางองค์พระทรงภพ
ภิญโญภาพผู้ผ่านมไห-
ศวรรยาได้ยินไนย
พหลแจงก็แจ้งจริง
๓๖๓๏ ดำรงดำริทราบ
ทำนุกหนุ่มกำหนัดหญิง
แย้มสรวลสำรวลติง
อันสิ่งนี้ก็จนใจ
๓๖๔๏ จะหาให้เจ้าไม่ชอบ
บสบเชิงจะทำไฉน
จักขืนก็เคืองใจ1
เสน่ห์น้องจะหมองนวล
๓๖๕๏ ใจเจ้าคะนองหนุ่ม
กำหนัดในภิรมย์สงวน
ห้ามเจ้าจะรัญจวน
จริงฤๅไม่เจ้าคาวี
๓๖๖๏ คาวีชุลีเหนียม
หมีอาจกลั้นเกษมศรี
ยิ้มยิ้มอยู่ในที
ทูลว่าลาไปชมไพร
๓๖๗๏ ธิเบศก็รู้ถึง
สำรวลแสร้งตรัสเสไส
ตามแต่พ่อดวงใจ
จะจงเปรมพี่ไม่ปราม
๓๖๘๏ เจ้าไปให้ผาสุก
ให้พ้นโศกในโลกสาม
ชมดงอย่าหลงลาม
ตะลึงเล่ห์สุมาลี
๓๖๙๏ ดอกไม้นี้มักชื่น
ถ้าแม้นชมประสมศรี
แม้นพบที่สบที
จะปลักปลื้มจนลืมวัง
๓๗๐๏ พหลสดับบิด-
ตุเรศตรัสเปนคำขัง
หมอบเมียงละไมฟัง
พลางยิ้มหาพระนุชนวล
/*71๓๗๑๏ ทั้งสองประสานพักตร์
บมิอาจจะกลั้นสรวล
ชนนีก็สำรวล
ประสิทธิ์ไชยมงคล
๓๗๒๏ พ่อไปให้สมปอง
ให้เปนปิ่นในสากล
ประจา1อย่าประจญ
ให้เสร็จสมภิรมยา
๓๗๓๏ คาวีชุลีรับ
พรพิพัฒน์มนัสสา
เสร็จสองชุลีลา
เสด็จขึ้นมาปรางค์เปรม
๓๗๔๏ ทั้งสองจึ่งตั้งสัตย์
เสี่ยงโกสุมทั้งสองเกษม
สองเอื้อนพระโอษฐ์เอม
ภิวาทเทพธาดา
๓๗๕๏ เดชะข้าทั้งสอง
สุจริตมนัสสา
ซื่อสัจในสัตยา
บมิแพร่งระแวงวง
๓๗๖๏ ขอเทพประสิทธิ์เสริม
ให้เสร็จสมอารมณ์ประสงค์
ครั้งนี้ข้าสององค์
จะทุเรศนิรากัน
๓๗๗๏ แม้นข้าทั้งสองสุข
เจริญศรีกระเษมสันต์
ให้บุษบันอัน
นี้ชอุ่มกระพุ่มบาน
๓๗๘๏ แม้นว่าพิราไลย
ให้หุบแห้งดั่งแกล้งผลาญ
สองเสร็จธิฐานการ
จึ่งเปลี่ยนดอกจงกลกัน
๓๗๙๏ จงกลพระนุชให้
พระพี่ในไอศวรรย์
จงกลพระที่ปัน
ให้พระนุชพเนจร
๓๘๐๏ เปนที่สำเหนียกใน
ทุกข์แลสุขสโมสร
ครั้นเสร็จพยากร
พระคาวีชุลีลา
๓๘๑๏ พหลผู้พี่ให้
เปนห่วงหันพระพักตร์หา
กอดโฉมพระนุชา
พิไรร่ำรำพันพร
/*72๓๘๒๏ พ่อไปให้ไชเยศ
อุดมเดชดั่งไกรสร
วิบัติกำจัดจร
ให้ถาวรสวัสดี
๓๘๓๏ สิ่งไรที่ใจจิต
จงเสร็จสมกระเษมศรี
สิ้น กบ จบวาที
ต่อไปนี้จะว่า เกย1 ๚
๏ ชื่อสุราคณาฉันท์ ๒๘ คำ ฯ
๓๘๔๏ ดับนั้นคาวี

กราบรับพรพี่
ใส่เกศาเสย
กระทำทักษิณ
แล้วลิ้นลาเลย
ทรงพระขรรค์เคย
ถือนาดยาตรา ๚
๏ ต่อคำ ฯ
๓๘๕๏ จรจากนคเรศ

นครินทร์สิ้นเขต
สิ้นขัณฑเสมา
สามารถอาจอุก
อาจองค์เอกา
เอโกลีลา
ลีลาศเข้าไพร
๓๘๖๏ เข้าเพราะใจเจ้า

ใจจิตร้อนเร่า
ร้อนฤทธิ์พิศไสมย
พิศสมรหมดเมือง
หมดไม่ชอบใจ
ชอบแต่เมืองไกล
เมืองใกล้ไม่ดี ๚
๏ ก้านต่อดอก ฯ
๓๘๗๏ ไม่ดีไม่ดู

ดูไม่ควรคู่
คู่ควรนวลศรี
ศรีนวลนางเอก
เอกนางผู้มี
มีต่างกรุงศรี
ศรีกรุงรุ่งเรือง
๓๘๘๏ เทวาช่วยชัก

ชักชวนร่วมรัก
รักร่วมนางเมือง
เมืองพระให้พี่
พี่ไม่แค้นเคือง
เคืองแต่บุญเรือง
เรืองฤทธิ์เดินดง
๓๘๙๏ ดงเดินแสนยาก

ยากเย็นลำบาก
บากไปโดยจง
จงใจเสน่หา
หานางนวลหง
หงษ์เหิรเดินดง
ดงไม้มากมี ฯ
/*73๏ ทองสลับแก้ว ฯ
๓๙๐๏ เกดกระทุ่มกุ่มกระถิน

อ้อยหนาดอินทนิล
สมอสมี
สมักเสม็ด
สนเข็ดสักขี
โลดจันลิ้นจี่
พุงจาบโพแจง
๓๙๑๏ ชมเลยเชยล่วง

ขึ้นหาดข้ามห้วง
ตัดแควตามแขวง
ชมโขดเชิงเขา
เพราศรีพรายแสง
มอดำม่วงแดง
เขียวแซงขาวแซม
๓๙๒๏ ลางก้อนล้วนแก้ว

เลื่อมพรายลายแพรว
แสงแววสุกแวม
มรกตเม็ดก่าย
ภูกามผุดแกม
เพชรนิลผุดแนม
ดูเพลินเดินพลาง ฯ
๏ ประสานงา ๑๖ คำ ฯ
๓๙๓๏ เสด็จนาดนวยดำเนินขนาง
ขนาดเดินทาง
เดินถึงเจ็ดเดือนโดยจง
๓๙๔๏ สิ้นสมุดสมมุติจบลง
ไว้สืบสุริย์วงษ์
ที่ทรงพระเยาว์อ่านเอย ๚๛
๏ สิ้น อักษรสืบสู้
พยายาม
สุด คิดสุดค้นความ
ยากแท้
สมุด เขียนประดิษฐ์ตาม
สติ เชาว์นา
แต่ง ถวายให้แผร้
พระเกียรติท้าวเฉลิมเมือง ๚
๏ ป ดิษฐศุภสร้อย
อักษร
ถม ปะทุกกลกลอน
กล่าวไว้
ก ก้ ก่ อักษร
สามสี่ ห้าแฮ
กา กบาทบอกให้
เด็กน้อยแรกเรียน
/*74๏ ปถม ก กา น่าต้น
เสือโค
พระสมีมีพุตโต
แต่งไว้
หวังสืบพระศาสโน
นับท่วน ห้าพัน
ขอเดชจงอย่าได้
ลบล้างเลือนมลาย ฯ1
---
๏ อาวาสโวหาร ๏

1๏ ขอแสดงแจ้งกิจลิขิตไข
เป็นทางเพทโลกีย์คดีไทย
ด้วยเราได้ยินข่าวเขากล่าวกัน
ว่าพวกหนึ่งสึกลาสิกขาบท
ออกไปอดรวนเรอยู่เหหัน
ไม่สมหมายเหมือนคิดที่ติดพัน
ก็ป่วนปั่นป่นปี้เข้าทีจน
จะวางสื่อสืบสายเล่นรายใหม่
ก็ขัดในถุงเค้ากระเป๋าหล่น
เขาล้วงตับกินสิ้นองค์ด้วยหลงกล
เหลือแต่ตนเจ็บยอกดังหอกตำ
ยังพวกหนึ่งฮึกเหี้ยมไม่เจียมจิต
ไปแนบชิดนางโรงจนโครงบ๋ำ
น้ำตาตกอกพร่องเป็นหนองช้ำ
จนเลยซ้ำมรณาชีวาวาย
บางบุรุษรักนางที่ร่างรัด
หลงสัมผัสไปจนเลยเสวยหลาย
เห็นแก่กินไม่รู้กาลประมาณกาย
ยังอีกรายหนึ่งหวังที่มั่งมี
ครั้นเขาก่งทุนสินต้องผินกลับ
ไม่มีทรัพย์จะไปกองเขาต้องหนี
ที่จริงจิตอยากจะได้แต่ไม่มี
ก็เสียทีปรารถนามาช้านาน ฯ
๏ ฝ่ายสตรีก็อุบายหลายชนิด
บ้างชอบชิดเชื้อขุนนางอย่างวิถาร
มีบ่าวไพร่ชายหญิงทรัพย์ศฤงคาร
พลอยเดินสารเข้าไปรักก็มักชุม
บ้างชอบคนรูปเพราเป็นเจ้าชู้
หมายเป็นคู่ร่วมหอมรสุม
บ้างชอบเชื้อตระลาการศาลผู้คุม
บ้างชอบหนุ่มมีวิชาข้างหากิน ฯ
๏ คดีโลกหญิงชายมีหลายอย่าง
เป็นต่างต่างฟังดูไม่รู้สิ้น
เราคิดถึงอาตมาเป็นอาจิณ
ด้วยได้ยินข่าวคราวให้หนาวใจ
/*152ที่บางพวกข้างผัวดีมีสง่า
แต่ภรรยากลับเชือนข้างเลื่อนไหล
ฉะเลาะตีด่ากันทุกวันไป
จนบ้านใกล้เรือนชิดระอิดระอา
ที่พวกหนึ่งภรรยาอัชฌาชอบ
รู้รอบคอบตื้นลึกได้ศึกษา
แต่ฝ่ายผัวทุจริตผิดตำรา
ต้องตีด่าเช้าเย็นไม่เว้นวัน
ที่บางพวกโลโภโมโหหึงส์
ใส่กันอึงทุ่มเถียงจนเสียงลั่น
ไม่มีอายเพื่อนบ้านประจานกัน
พอลิ้นควันกลับฝืนมาคืนดี
ทั้งผัวเมียเคี่ยวเข็ญไม่เป็นสุข
มีแต่ทุกข์หึงสาน่าบัดศรี
มีเงินทองร้างเริดเกิดกุลี
ของเก่ามีพลอยม้วยเพราะป่วยการ ฯ
๏ โอ้ตัวเราจะอย่างไรก็ไม่รู้
มาตรองดูอาตมาน่าสงสาร
เห็นเยี่ยงอย่างหญิงชายหลายประการ
จะอ้างอ่านเอาเป็นแบบไม่แยบคาย
เราพิเคราะห์เสาะสอบระบอบเบื้อง
ตำรับเรื่องทำกินสิ้นทั้งหลาย
คือความดีนี้แลจูงพยุงกาย
ทั้งหญิงชายเหมือนกันเป็นมั่นคง
คนไม่ดีแม้นจะมีดังกำปั่น
ไม่กี่วันยับยุ่ยเป็นผุยผง
เพราะผัวเมียสกปรกไม่ตกลง
จึงเสียวงศ์ความดีราศีมอม
ถ้าแม้นดีทั้งเมียผัวไม่ชั่วช้า
อุส่าห์หารวมสิบคอยริบหอม
จะกินอยู่ย่อมกำหนดสู้อดออม
รู้หว่านล้อมเบาหนักไม่ยักจน
เป็นผู้ชายเรื่องเสียเพราะเมียรัก
ถูกที่นักเลงเล่นไม่เป็นผล
ถึงหาได้วันละชั่งอย่ากังวล
คงจะจนเพราะด้วยเมียทำเรี่ยราย
ถ้าเมียดีถึงผัวจะชั่วบ้าง
พอคัดง้างกันไว้ได้ไม่ให้หงาย
ด้วยเงินทองอยู่ในมือเขามากมาย
เขากลัวขายเข้าเป็นข้าคอยว่าปราม
นี่แลเราพวกบุรุษที่สุจริต
เร่งตรองคิดดูให้ดีอย่าผลีผลาม
ถึงยากจนร่างรูปจะซูบทราม
เอาแต่ความสัตย์ซื่ออย่าถือเลย
ถ้าใจเร็วด่วนได้ไม่พินิจ
มีเมียผิดเสียยี่ห้อนะพ่อเอ๋ย
เหมือนปลูกเรือนผิดที่กะไม่เสบย
จะเปิดเผยหย่าขายก็อายคน
เขาจะว่าสิ้นคิดตะบิดเบี้ย
ลงขายเมียกินเล่นไม่เป็นผล
/*153ครั้นกลัวอายเราไม่ทำก็จำจน
ด้วยเสียกลท่วงทีสตรีทำ
แดนแผ่นดินนี้มิใช่เท่าใบพฤกษ์
ควรจะนึกหาที่สตรีขำ
แม้นหาจบมิได้พบต้องลำนำ
พึงอยู่ร่ำเดียวดายสบายดี
อันร่วมเรือนเพื่อนชั่วย่อมมัวหมอง
เหมือนตั้งทองปนครั่งสังกะสี
มีแต่ท่าเจ็บแค้นแสนทวี
ดังเรื่องมีแต่บุรำจะนำมา  ๚ะ
๏ ว่ายังมีสองสงฆ์ท่านทรงพรต
ถ้วนกำหนดคิดเสร็จเจ็ดพรรษา
สำรวมศีลปฏิบัติอุปัชฌาย์
ครั้นนานมาหน่ายนึกคิดสึกพลัน
จึงปรึกษาปรองดองกันสองรูป
ว่าเราซูบซีดโศกโรคกระสัน
เห็นสิ้นบุญที่ในคุณพรหมจรรย์
จึงชวนกันเข้าไปหาพระอาจารย์
ว่ากระผมทั้งสองครองสิกขา
สิ้นศรัทธาแล้วขอรับต้องกับบ้าน
นิมนต์โปรดผมด้วยช่วยพิจารณ์
ดูฤกษ์การนั้นจะดีราศีใด
ฝ่ายพระครูว่าดีแล้วชี้ต้น
สิ้นกุศลตามศรัทธาอัชฌาสัย
หยิบกระดานมาพลันด้วยทันใด
เอาวันใส่ปีเดือนลงเรือนดู
เก็บสอบสวนสิ้นกระบวนตำรับเวท
ก็แจ้งเหตุชัดเจนถึงเกณฑ์คู่
แต่องค์คราวเคราะห์เฉพาะกรู
พระศุกร์อยู่เสาร์แทรกเข้าแปลกปน
พระอาจารย์บอกตรงว่าองค์นี้
ชาตาดีสึกเถิดคงเกิดผล
เนื้อคู่แท้ทิศอุดรอย่าร้อนรน
จะมีคนนำให้ได้สบาย
แต่องค์นั้นเป็นเวลาชาตาขัด
ศุกร์สัมผัสเสาร์ทักอย่ามักง่าย
ถ้าแม้นสึกแล้วคุณจะวุ่นวาย
ชาตาร้ายพารูดแทบทรุดเซ
ทั้งเนื้อคู่ก็ซ้ำเป็นกำพร้า
ชันษาขัดสนระหนระเห
อยู่ใต้ตัวเลขว่าอยู่อาคเนย์
มักรวนเรทรัพย์น้อยไม่ค่อยมี
ถ้าปีหน้าสิ้นเคราะห์แลเหมาะนัก
สึกก็จักนำให้ได้เศรษฐี
จะมีคนชุบช่วยล้วนรวยมี
ชาตาดีเกณฑ์เลขเอกกระไร
ท่านพระครูองค์นี้วิธีเลข
เป็นหมอเอกยอดตำราจะหาไหน
ถ้าทักดีทักชั่วกับตัวใคร
ไม่เหลวไหลแม่นยำเป็นคำจริง ๚ะ
/*154๏ ฝ่ายสองสงฆ์ฟังสารอาจารย์บอก
ต่างลาออกมากุฎีดังผีสิง
เข้าห้องล้มตัวนอนกับหมอนอิง
ไม่พูดนิ่งหน้าม่อยละห้อยทรวง
องค์ที่ได้ฤกษ์ยามจึงถามไถ่
เอออย่างไรฤกษ์ยามก็ห้ามหวง
คุณจะสึกเป็นคฤหัสถ์มันขัดดวง
จะรอล่วงปีหน้าหรือว่าไร
องค์เคราะห์ร้ายจึงตอบว่าชอบผิด
ลองเป็นทิดดูสักหนทนไม่ไหว
จะยากจนแค้นรำคาญประการใด
ก็เป็นไปตามกรรมเราทำมา
ปรึกษาพร้อมต่างลาสิกขาบท
ได้จริงหมดเหมือนท่านอาจารย์ว่า
เจ้าทิดดีสึกไปได้ภรรยา
เชื้อแม่ค้าพ่อแม่อยู่แพชำ
แต่ทิดร้ายเต็มขัดวิบัติสิ้น
จะหากินเจียนปิ้มไม่อิ่มหนำ
มีเข้าของเปลื้องหมดปลดจำนำ
ครั้นจะทำจ้างขายก็อายชน
ด้วยแต่ก่อนเขาเห็นเมื่อเป็นพระ
ก็ย่อมสะสวยแท้ครองแพรย่น
เป็นนักเทศน์ฦๅชามหาพน
ครั้นสึกจนจ้างกินไม่สิ้นอาย
จึงกลับจิตคิดว่าอนิจจาเอ๋ย
กระไรเลยเกิดก่อข้อฉิบหาย
เราขืนอยู่ในเวียงไชยคงได้อาย
ไปซ่อนกายเรือกสวนเถอะควรการ
เป็นลูกจ้างชาวบ้านนอกลอกท้องร่อง
พออิ่มท้องกว่าจะลับดับสังขาร
ไม่มีใครทายทักรู้จักนาน
พอปิดการอายได้ไกลนคร
จึงไปอยู่สวนล่างบางน้ำผึ้ง
พอไปถึงจ้างขุดไม่หยุดหย่อน
ถึงหนักเบาก็ไม่พรั่นเฝ้าฟันฟอน
ค่ำก็นอนห้างสวนสงวนตน
เจ้าของสวนเห็นดีที่ขยัน
ออกปากชมพูดกันไม่นับหน
ว่าหนูลิ้มหลานเรายังเปล่าตน
ถ้าชอบกลจะให้อยู่เป็นคู่ครอง
ทั้งผัวเมียพร้อมใจจึงไขท่า
ทำพูดจาแชเชือนเป็นเงื่อนสอง
ว่าหลานเรานี้ผู้ใดพอใจปอง
ตรงเงินทองไม่ประมาณแต่การดี
ถ้าคนชั่วถึงจะมีสักสี่หาบ
เราขอสาปเกลียดหน้ายิ่งกว่าผี
ไม่อยากคบคนขี้ถังที่มั่งมี
เขาถือดีไว้ตัวไม่กลัวจน
/*155ถ้าคนดีมีพร้ามาสักเล่ม
เราก็เต็มใจให้ไม่ฉงน
รู้จักหาก็ย่อมได้วิสัยคน
คงให้ผลมีมั่งสักครั้งคราว  ๚ะ
๏ ฝ่ายทิดร้ายฟังดูรู้ตระหนัก
ว่าเขารักเราแน่กระแสข่าว
กลับขยันหนักขึ้นตื่นแต่เช้า
หมากมะพร้าวเก็บเขี่ยไม่เสียเลย
ประมาณกาลเช่นนี้ปีหนึ่งได้
เขาก็ให้แต่งงานเป็นหลานเขย
ให้เงินชั่งสวนขนัดพอหัดเคย
ได้ชดเชยต่อปัญญาที่หากิน ฯ
๏ ฝ่ายแม่ลิ้มหล่อนดีสตรีเรียบ
จะหาเปรียบเป็นไม่มีทุกที่ถิ่น
มีอัชฌากิริยาเป็นอาจิณ
ไม่ดูหมิ่นว่าผัวจนเหมือนคนพาล
รู้รอบคอบเก็บเขี่ยไม่เสี่ยส่าย
จะซื้อขายสันทัดข้างจัดจ้าน
ทั้งหุงต้มกินอยู่รู้ประมาณ
ผัวทำงานเข้าปลาหาสำรอง
เมื่อผัวกลับยกสำรับมาวางเทียบ
ใส่โต๊ะเตียบตามมีวิธีของ
เขากินแล้วจึงจะมาหาใส่ท้อง
ถ้วยชามกองเก็บกวาดสะอาดดี
สิ่งใดเหลือท่าทางจะค้างได้
ปิดงำไว้รุ่งเช้าอุ่นเผาจี่
เป็นของบูดล้างเทคะเนมี
น้ำปลาดีกะปิหมักคอยตากทำ
ถ้าปลาร้าก็อุส่าห์เอาเกลือใส่
ไม่ทิ้งให้หนอนค้างไข่ขางคร่ำ
ทั้งไหเกลือวางใกล้เตาไฟดำ
กลัวเป็นน้ำชิดไฟไม่ละลาย
เมื่อจะกินล้างทำจนดำหมด
รู้กำหนดผ่อนเผื่อไม่เหลือหลาย
เป็นสองมื้อฤาสามความเสียดาย
ไม่เรี่ยรายสมแท้เป็นแม่เรือน
เมื่อยามค่ำน้ำท่าหาใส่ขัน
สิ้นตะวันจุดไฟไว้เป็นเพื่อน
น้ำล้างหน้าไว้บนม้าไม่ต้องเตือน
น้ำล้างเท้าวางเลื่อนข้างบาทา
ผ้านุ่งผัวตากเก็บขาดเย็บร้อย
แล้วจีบห้อยวางเรียงไว้เคียงฝา
ผ้านุ่งตัวพับวางห่างลงมา
หมากพลูหากระโถนบ้วนไว้ควรกัน
ทั้งที่นอนหมอนเมาะเก็บเคาะปัด
บรรจงจัดส่วนตัวแลผัวขวัญ
เข้าไสยาก็วันทาผัวทุกวัน
ทั้งนวดฟั่นสุจริตเหมือนบิดา
/*156เมื่อขึ้นเตียงเคียงหมอนนอนด้วยผัว
ขยับตัวลดทำให้ต่ำกว่า
ถึงยามเชยก็ไม่ห้ามตามอัชฌา
ซื่อสัจจาเที่ยงธรรม์ไม่ผันแปร
ถ้าเห็นผัวนอนหลับค่อยยับยั้ง
จะเดินนั่งพูดจาไม่หวาแหว
เมื่อแขกมาหาสู่คอยดูแล
จะมาแต่เหนือใต้ฤๅใกล้ไกล
ถ้าคุ้นเคยมาไกลไปจะหิว
ไม่บิดพลิ้วเข้าปลาย่อมหาให้
ใครมีคุณโต้ตอบเป็นขอบไร
จัดแจงให้หมากส้มพอสมควร
กิตติศัพท์เล่าลือออกชื่อยิ้ม
ว่าแม่ลิ้มเมียทิดร้ายอยู่ท้ายสวน
อัชฌาสัยรอบคอบระบอบขบวน
น่าสงวนจริงจริงเป็นหญิงดี
ใช่จะชมเซ็งแซ่แต่มนุษย์
เทพบุตรที่รักษาซึ่งราศี
ชวนกันชมเสียงสนั่นอัญชุลี
ว่าหญิงดีปฏิบัติภัสดา
ครั้นได้พรเทพบุตรมนุษย์ประสิทธิ์
ก็ดูผิดขึ้นทุกวันชันษา
ทั้งเข้าของขายก็ไวได้ราคา
จนฦๅชาบางน้ำผึ้งออกอึงดัง ฯ
๏ ฝ่ายทิดร้ายแสนสุขไม่ทุกข์ร้อน
ลงนั่งนอนคิดถึงตนแต่หนหลัง
เป็นคราวเคราะห์อนิจจาโอ้น่าชัง
เที่ยวเซซังแสนโซพุทโธอา
หากกุศลดลให้ได้แม่ลิ้ม
จึงได้ยิ้มแย้มสรวลสำรวลร่า
คิดถึงครูจากท่านมานานช้า
จะไปหาเยี่ยมครูดูสักที
จึงบอกเมียว่าแม่ลิ้มช่วยชิมส้ม
ที่ไม่ขมเนื้อหวานน้ำตาลปี๋
เอาสักร้อยจะไปหาอาจารีย์
กับหมากดีสงดิบสักสิบอัน
ฝ่ายเมียแต่งแจงจัดไม่ขัดข้อง
จีบพลูซองแกล้มกับสำรับฉัน
ทั้งคาวหวานเทียบทำเป็นสำคัญ
พอแจ้งตะวันเช้าตรู่ขนสู่เรือ
สำรับผัวจัดใส่ไว้ต่างหาก
หยิบหีบหมากมาก่อนกับหมอนเสื่อ
ให้บ่าวไพร่ปูวางไว้กลางเรือ
สำรับเหลือผัวพากันมากิน
เรียกบ่าวไพร่พร้อมมืออย่าถือสา
กินเข้าปลาเสียให้เสร็จสำเร็จสิ้น
จะอยู่จะไปไม่พะวงที่ตรงกิน
ไกลบุรินด่วนด่วนจะจวนเพล ฯ
/*157๏ ครั้นสรรพเสร็จห่มนุ่งใส่ถุงเสื้อ
ลงสู่เรือมาหาขรัวตาเถร
บ่าวก็แจวนายก็นั่งจนหลังเอน
พอจวนเพลถึงท่าหน้าวัดอรุณ
ภัสดาพาเมียขึ้นบนวัด
บ่าวก็จัดของตามออกหลามหนุน
ขึ้นกุฎีนมัสการอาจารย์คุณ
พระครูบุญจำไม่ได้นี่ใครมา
เกล้ากระผมคือศิษย์ชื่อทิดร้าย
เออเอ็งหายหน้าไปอยู่ไหนหวา
รับประทานเคราะห์กรรมต้องจำลา
ไปสู่ป่าสวนเรือกกินเผือกมัน
เออเอ็งค่อยวัฒนาฤๅหาหือ
หายหน้าชื่อกูคิดว่าเอ็งอาสัญ
ที่จนมีรับประทานก็ปานกัน
ด้วยผมนั้นเลขชาตาเป็นกาลี
ได้แต่ส้มหมากหยาบหยาบมากราบเท้า
เป็นของชาวคนขัดน่าบัดศรี
ถ้าแม้นคล่องต้องตำราชาตาดี
คงจะมีของถวายหลายชนิด
สนทนาพอเพลประเคนของ
พระครูครองฉันดื่มจนลืมศิษย์
มือแม่ลิ้มรสพานข้างหวานชิด
ยิ่งฉันติดใจชิมไม่อิ่มเลย
พอสำเร็จโภชนาภัตตากิจ
เรียกลูกศิษย์เข้ามาสั่งไม่นั่งเฉย
เอ็งหยิบผ้าพับหนึ่งมาอย่าช้าเลย
เงินด้วยเหวยห้าตำลึงพึงเอามา
ศิษย์ก็ไขตู้หีบหยิบถวาย
เออทิดร้ายนี่ข้าให้เอ็งไปหนา
ด้วยอยู่ห่างต่างบ้านนานนานมา
ข้าถามหาก็ไม่รู้อยู่แห่งใด
รับประทานเจ้าประคุณอย่าวุ่นเลย
กระผมเคยพึ่งพาได้อาศัย
นิมนต์โปรดของเข้าจงเอาไว้
อย่าให้ไปเลยขอรับไม่รับประทาน
เอ็งเอาไปเถิดหนาข้าทำขวัญ
เราจากกันตั้งแต่สึกนึกสงสาร
ผัวจึงว่าแม่ลิ้มจ๋าท่านอาจารย์
ท่านให้ทานต้องเอาไปจนใจนัก
ทั้งผัวเมียต่างรับคำนับนอบ
ตามระบอบการุณตระกูลศักดิ์
นั่งพูดจาตามสบายเห็นบ่ายนัก
ก็ซบพักตร์ลาอาจารย์ไปบ้านตน ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงทิดดีราศีคล่อง
ได้คู่ครองลูกชาวแพชื่อแม่ผล
อยู่คลองคู้บางลำพูข้างเบื้องบน
ไม่ยากจนบ่าวไพร่มีใช้อึง
/*158แต่แม่ผลที่เป็นเมียนั้นเสี่ยส่าย
หล่อนฟูมฟายหมดเปลืองเฟื้องสลึง
จะพูดจาน่าอดสูล้วนกูมึง
ทะลุทะลึ่งทะเล้นเหมือนเช่นชาย
จะหากินเช้าเย็นไม่เป็นท่า
ทั้งเข้าปลาไหม้ดิบทิ้งฉิบหาย
จะแกงปลาล้างซาวคาวไม่วาย
ใส่หม้อดายน้ำเย็นออกเหม็นคาว
กะปิน้ำปลาบ่นบ่อนเป็นหนอนคึ่ก
ไม่มีนึกตากทำเที่ยวสำหาว
ถึงยามกินหนอนไหน่ใส่ทุกคราว
ไข่ขางขาวใส่ต้มโสมมมอม
จะจ่ายหาไม่กำหนดของสดแห้ง
ถูกแลแพงซื้อใช้ไม่ถนอม
กินไม่หมดขว้างเทเสเพลพร้อม
กระเทียมหอมพริกมะเขือเหลือประมาณ
เมื่อทำครัวมือเปื้อนเหมือนเรื้อนโรค
เช็ดกระโพกทุกเวลาจนผ้าด้าน
จะชิมแกงชิมด้วยจ่าน่ารำคาญ
ดูลนลานเหมือนหนึ่งลาวเหม็นคาวปือ
ทั้งผ้านุ่งมุ้งม่านขี้คร้านเก็บ
ไม่ซักเย็บสาบสางอย่างกระสือ
ผ้านุ่งเมียปนผัวมั่วกระพือ
ลางทีถือว่าของตัวหนุนหัวนอน
ขันล้างหน้าหล่อนก็คว้าไปล้างเท้า
จะเดินก้าวหนักกระเทือนเรือนกระฉ่อน
จะกินอยู่กิริยาเหมือนวานร
ถึงผัวสอนก็ไม่ยักหัวมักจำ
ยังวิชาข้างนักเลงก็เก่งจัด
โปกำตัดหวยไพใส่จนหงำ
ครั้นหมดเงินแหวนผ้าคว้าจำนำ
ลงสิ้นต้ำใช้ปัญญาเที่ยวหาเงิน
ที่ความชั่วเขาก็รู้อนุสนธิ์
ว่าแม่ผลเหลือแต่องค์กระทงเหิน
สังเวชผัวพลอยอาภัพมายับเยิน
โอ้เผอิญได้เมียเสียจริงจริง
ใช่จะเกลียดแต่เหล่าชาวมนุษย์
เทพบุตรซ้ำสาปว่าหยาบหญิง
ไม่รักตัวริเล่นเหมือนเช่นลิง
ใครแอบอิงดังเอาไฟมาใส่ตน
ทั้งมนุษย์เทวดาพากันติ
สิ้นสิริเกิดวิบัติให้ขัดสน
ทั้งบ่าวทาสตายหนีไม่มีคน
แสนจะจนจนไม่มีเป็นหนี้นุง
แต่ทุนเดิมรวมริบสักสิบชั่ง
แม่ผลตั้งปลิ้นปล้อนจนล่อนถุง
ยังเป็นหนี้เขามาทวงเป็นห่วงนุง
ลงยับยุ่งคิดแต่แพจำนำ ฯ
/*159๏ ฝ่ายทิดดีเหลือแค้นแน่นอุระ
เหมือนเขาฉะเชือดเถือเนื้อขยำ
นั่งกอดเข่าโศกาจนหน้าดำ
โอ้ระยำยับจริงด้วยหญิงพาล
ขรัวพ่อดูคู่สร้างแต่ปางก่อน
ทิศอุดรว่าเป็นหลักอัครฐาน
ก็ได้จริงเหมือนตำราพระอาจารย์
นี่เหตุการณ์เป็นไฉนจึงได้จน
ฤๅท่านคูณเลขขาดจะพลาดพลั้ง
จึงไม่ตั้งตัวติดคิดฉงน
มีแต่ก่อกองทุกข์ออกรุกร้น
ทั้งผู้คนหนีหายตายบรรลัย
ไปขอดูอีกสักทีจะดีร้าย
ให้แม่นหมายชัดลงสิ้นสงสัย
ลงเรือเล็กรีบล่องมาว่องไว
บัดเดี๋ยวใจถึงท่าวัดอรุณ
ขึ้นกุฎีพระอาจารย์คลานประณต
น้ำตาหยดเหมือนเต่าเขาเผาอุ่น
ฝ่ายท่านขรัวสัพพัญญูพระครูบุญ
เสียงวายวุ่นถามไปว่าใครมา
รับประทานผมคือศิษย์ชื่อทิดดี
เออไอ้นี่เจ็บไข้ฤๅไรหวา
ดูผอมเผือดผิดแรกแปลกนัยน์ตา
ฤๅมึงพากันไปเป็นไข้โรง
รับประทานเจ็บไข้ไม่ใช่หมด
ผมรันทดเพราะฉิบหายแทบตายโหง
มีข้าวของขายกินสิ้นกระโปรง
จนแพโรงก็จำนำระยำบอน
ขรัวพ่อดูว่าจะดีไม่มีร้าย
กลับฉิบหายสิ้นสุดไม่หยุดหย่อน
นิมนต์โปรดดูอีกทีราศีจร
จะป่นปอนเที่ยงแท้ฤๅแปรปรวน
พระครูจึงหยิบกระดานมาหารเลข
สองสามเปกรู้รอบทั้งสอบสวน
ก็เห็นดีในราศีทุกกระบวน
จึงใคร่ครวญว่ามันจนด้วยกลใด
ฤๅจะเป็นอยู่ที่เมียเสียสิริ
เป็นตำหนิลายผ่านแลปานไฝ
จึงพากันจนยากลำบากใจ
ทำไฉนหนอจะดูให้รู้ชัด ฯ
๏ พระครูจึงพาทีทิดดีเอ๋ย
ไม่ชั่วเลยราศีไม่มีขัด
ข้าเรียนดูมานานทั้งบ้านวัด
ยังไม่พลัดพลาดพลั้งเหมือนครั้งนี้
เออทิดร้ายปีเดือนเขาเหมือนเจ้า
ฤๅว่าเปล่าคนละอย่างต่างราศี
เอ็งจำได้บอกกูดูสักที
มันมั่งมีอื้ออึงบางผึ้งฦๅ
/*160ฝ่ายทิดดีว่าปีเดือนเขาเพื่อนร้าย
จำมั่นหมายครั้งเป็นสงฆ์ไม่หลงชื่อ
บอกอาจารย์คูณเลขเสียงเปกฮือ
ทิดร้ายฤๅเลขอุบาทว์ขาดชาตา
ก็ทำไมมันมั่งมีอย่างที่เห็น
ดูไม่ถูกกูก็เป็นเช่นหมอหมา
เอ็งไปย้ายเคหาลงนาวา
ชวนเมียมาจอดนี่สักสี่วัน ฯ
๏ ฝ่ายทิดดีกราบลามายังบ้าน
ย้ายสถานลงเรือแต่เมื่อนั่น
พาเมียมาจอดนัดหน้าวัดพลัน
ขึ้นไปวันทาครูให้รู้ความ
ฝ่ายพระครูมาดูรู้ตำรับ
เห็นอาภัพท่วงทีมันผลีผลาม
ไม่เรียบร้อยทีกระบวนข้างลวนลาม
จึงเกิดความข้อวิบัติให้ขัดทรัพย์
ที่ฤกษ์ยามสอบสวนก็ถ้วนถี่
ล้วนแต่ดีทักทายมาหลายกลับ
เพราะร่วมหญิงแพศยาจึงอาภัพ
พาย่อยยับความดีราศีตน
ส่วนทิดร้ายฤกษ์ยามก็ห้ามขาด
กลับประหลาดมั่งมีทวีผล
เห็นเมียมันจะประกอบข้างชอบกล
เป็นมงคลคุ้มชั่วของผัวมัน
พระครูบุญอยากจะดูให้รู้ชัด
ให้คฤหัสถ์ลงไปถามเอาความมั่น
ก็รู้แน่ว่าแม่ลิ้มคนสำคัญ
หล่อนขยันจัดจ้านงานการดี
จึงคุ้มครองความชั่วของผัวได้
ไม่มีภัยอาเพศเป็นเศรษฐี
กูจะดูไปไม่ถึงมันจึงมี
ตั้งแต่นี้เราเป็นหมอต้องขอยอม ฯ
๏ นี่แลเราหญิงชายที่หมายคู่
สลับดูแบบบุรำจำถนอม
หมอว่าดีกลับชั่วต้องมัวมอม
เพราะปลักปลอมแอบอิงกับหญิงพาล
เขาย่อมนำความชั่วมาพัวพอก
เหมือนดังดอกอุตพิดที่ชิดถาน
ย่อมพาเหม็นชื่อเสียงสำเนียงนาน
แค้นรำคาญขุ่นเคืองเพราะเรื่องเมีย
จะทิ้งขว้างฤๅก็การสงสารลูก
เป็นห่วงผูกคออยู่ต้องสู้เสีย
ทำหน้าชื่นอกไหม้ดังไฟเลีย
ใครมีเมียผิดเหมือนติดเรือนจำ
อย่าหลงเลยรักนางด้วยร่างรูป
จะพาซูบโทรมทรามเพราะงามขำ
คนไม่ดีรูปรวยถึงสวยล้ำ
ก็กลับต่ำต้องตำหนิเขาติเตียน
/*161ที่รูปชั่วความดีเขามีอยู่
ย่อมเชิดชูพาสำอางเหมือนนางเขียน
อันนายช่างร่างลงบรรจงเจียน
เดิมก็เขียนทีท่าไม่น่าดู
ครั้นตัดเส้นลงทองก็ผ่องผาด
งามสะอาดน่ารักเป็นอักขู
ดังหนึ่งหญิงร่างร้ายกายพธู
ได้เฟื่องฟูความดีดังศรีทอง
ถึงสตรีก็เหมือนกันฉันจะสั่ง
ถ้าแม้นหวังมีเรือนเป็นเพื่อนสอง
จงพินิจตื้นลึกพึงตรึกตรอง
อย่าหมายปองรูปดีว่ามีจน
อันเงินทองตรองเถิดเกิดทีหลัง
ชีวิตยังเพียรไปคงได้ผล
ที่คนมีมั่งคั่งอย่ากังวล
ถึงโสภณหน่อยก็กลับขยับโทรม
ถ้าผัวดีอุปมาดังว่าพ่อ
มีแต่ก่อปึกแผ่นให้แสนโสม
ไม่สร้างทรัพย์ยับหายด้วยร้ายโลม
จะครื้นโครมแผ่ซ่านแต่การดี ฯ
๏ ข้างฝ่ายชายเมียดีก็มีหน้า
เหมือนมารดาชูพักตร์เป็นศักดิ์ศรี
อาศัยกันสองฝ่ายชายสตรี
ที่คนดีดีชอบประกอบกัน
ถ้าคนดีแม้นปนกับคนชั่ว
ก็พาตัวเป็นราคีสิ้นศรีสรรพ์
มีแต่กรมขมขื่นทุกคืนวัน
พึงเลือกสรรสืบสวนให้ควรการ
เรานำข้อคำพยานออกอ่านอ้าง
เป็นตัวอย่างแบบบุราณมาบรรหาร
ถ้าถูกใจใครบ้างอย่างตำนาน
รับประทานขอโทษอย่าโกรธเลย
ใช่จะแกล้งแต่งเปรียบมาเทียบทัด
เป็นความสัตย์หญิงชายทั้งหลายเอ๋ย
อันตัวเราก็มิใช่จะได้เคย
ไม่พบเลยเชื่อเถิดแต่เกิดมา
แต่ได้ยินข่าวคราวนั้นฉาวหู
ว่ามีคู่แสนยากมากนักหนา
ดั่งกลิ้งครกขึ้นเขาเขาเล่ามา
จะแกล้งว่าฤๅจริงยังกริ่งใจ
ฉันเป็นคนขลาดอยู่แต่รู้ข่าว
แต่นึกหนาวตนร้อนไปก่อนไข้
ถ้าถูกดีก็จะเห็นไม่เป็นไร
คงชื่นใจพอขยับไม่อับอาย
ถ้าแม้นจริงเจอะแท้เหมือนแม่ผล
ฉันไม่ชนแน่แน่กลัวแม่ขาย
ผิดก็อยู่ภาวนาเอกากาย
เมื่อตัวตายก็จะพ้นกังวลเอย ๚๛
---