ตำนานละครอิเหนา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คำนำ
๏ คราวเข็ญจะเฝ้าแต่	โศกศัลย์
โศกจะดับขุ่นเข็ญ	ห่อนได้
ยิ่งโศกยิ่งจักพลัน	รอนชีพ เสียนา
ควรปลดควรเปลื้องให้	โศกคลาย ฯ
๏ ละโศกเร่งตริรู้	สึกเข็ญ
รู้เข็ดเข็ญคงวาย	ว่างบ้าง
ละชั่วยึดที่เปน	ทางชอบ
จึงจะเริศร้างพ้น	เหตุภัย ฯ
โคลงดั้นนี้เป็นพระนิพนธ์ของพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี อยู่ในหนังสือวชิรญาณสุภาษิต ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงชวนสมาชิกทั้งฝ่ายในให้แต่งไว้เป็นที่ระลึก ในงานฉลองหอพระสมุดวชิรญาณเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๓๒ โคลง ๒ บทนี้ครั้งนั้นผู้อ่านพากันชอบจนถึงจำไว้ได้ก็มีมาก ข้าพเจ้าเขียนบัดนี้ก็โดยจำมาได้แต่ครั้งนั้น
ซึ่งนำโคลงพระนิพนธ์ ของพระนางเจ้าฯ มาลงไว้ในต้นคำนำหนังสือนี้ เพื่อจะยกเป็นอุทาหรณ์แสดงเหตุที่ข้าพเจ้าปรารภจะแต่งหนังสือถวายพระนางเจ้าฯ ในงานฉลองพระชันษาซายิด แทนของอื่นซึ่งจะถวายสนองพระคุณในมงคลสมัยนั้น เพราะนึกว่าคงจะชอบพระหฤทัย ด้วยพระองค์ทรงสามารถในวรรณคดี ดังจะพึงเห็นในพระนิพนธ์ที่แสดงมา แลยังมีเหตุอีกอย่างหนึ่งในขณะเมื่อข้าพเจ้าคิดหาเรื่องหนังสือซึ่งจะแต่งถวายนั้น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต มีรับสั่งมายังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครว่า พระนางเจ้าพระชนนีมีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือบทละครอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ กับทั้งบทเจรจาละครอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๕ เป็นของชำร่วยในงานฉลองพระชันษาซายิด โปรดให้กรรมการหอพระสมุดฯ​ช่วยจัดการพิมพ์ถวาย แล้วดำรัสแก่ข้าพเจ้าในเวลาต่อมาว่า หนังสืออิเหนานั้นนอกจากตัวบทละครยังมีเรื่องราวของการที่เล่นละครอิเหนากันแต่ก่อน ได้เคยทรงสดับตามคำเล่ามีอีกหลายอย่าง ถ้าได้เรียบเรียงเป็นเรื่องตำนานละครอิเหนาพิมพ์ด้วยกันกับบทละครและบทเจรจาในครั้งนี้เห็นจะดีหนักหนา ทรงชวนให้ข้าพเจ้าแต่งเรื่องตำนานนั้น ก็พอเหมาะแก่ใจ จึงได้แต่งตำนานละครอิเหนาด้วยเหตุทั้ง ๒ ประการที่กล่าวมา
การที่ข้าพเจ้าแต่งเรื่องตำนานละครอิเหนา ได้อาศัยหนังสือเก่าหลายเรื่อง ดังได้บอกอ้างไว้ในที่ๆ กล่าวถึง แลอาศัยความที่ได้เคยรู้เห็นมาแต่ก่อนประกอบกับความสันนิษฐานบ้าง แต่ยังต้องอาศัยไต่ถามผู้อื่นอีกมากด้วยกัน ทั้งผู้ที่เป็นครูละครและผู้ที่ได้เคยอำนวยการละครมาแต่ก่อน ควรรู้ที่ได้จากคำชี้แจงไม่เฉพาะแต่เรื่องละครอิเหนาอย่างเดียว ได้ฟังอธิบายต่อไปถึงกระบวนละครที่เล่นกันแต่ก่อนอีกหลายอย่าง จะละทิ้งเสียก็เสียดาย ด้วยเห็นว่าเหล่าท่านที่ได้เคยเป็นละครหลวงก็ดี แลผู้ที่เคยเล่นละครเชลยศักดิ์ก็ดี ที่ได้อธิบายบอกเล่าเป็นผู้สูงอายุโดยมาก โอกาสที่จะไต่ถามจะยากขึ้นทุกที ควรจะจดเรื่องราวที่ได้จากคำอธิบายได้อย่าสูญเสียจึงจะดีด้วย เหตุนี้เรื่องตำนานที่ข้าพเจ้าแต่งครั้งนี้จึงเรียบเรียงขยายความให้กว้างขวางออกไปเป็นทำนองตำนานละครรำ รวมทั้งที่เล่นเรื่องอิเหนาด้วย หาได้ว่าเฉพาะแต่เรื่องอิเหนาเรื่องเดียวไม่
ข้าพเจ้ารู้สึกขอบคุณบรรดาผู้ที่ได้อธิบายความให้ทราบนั้นเป็นอันมาก และเมื่อแต่งหนังสือตำนานนี้แล้ว ได้ทูลวานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ทรงช่วยตรวจตราทักท้วงอีกพระองค์หนึ่ง ข้าพเจ้าขอบพระคุณสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งทรงแนะนำให้แต่งหนังสือเรื่องนี้และสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งได้ทรงช่วยตรวจตราทักท้วงด้วยกันทั้ง ๒ พระองค์
เรื่องตำนานที่ข้าพเจ้าแต่งนี้คงจะวิปลาสพลาดพลั้งบ้าง มิมากก็น้อย ต้องขออภัยแก่ท่านผู้อ่านล่วงหน้าไว้ก่อน แต่เชื่อว่าข้อความที่น่ารู้น่าอ่านก็จะมีบ้าง การที่อ่านเห็นจะไม่เปล่าจากประโยชน์ทีเดียว
ข้าพเจ้าผู้แต่งขอถวายหนังสือเรื่องนี้ พร้อมด้วยพระพรชัยมงคลขอให้พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี ทรงเจริญพระสิริสุขสวัสดิพิพัฒนมงคล พระชนมายุสถาพรจงทุกประการ เทอญฯ
ดำรงราชานุภาพ
สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๔
คำนำ
หนังสือเรื่องนี้เป็นหนังสือที่มีคุณค่าทั้งในด้านวรรณคดี และประวัตินาฏศิลปะของไทย ซึ่งในปัจจุบันนี้ มีหนังสือทำนองนี้น้อยเรื่องมาก ทั้งเรื่องตำนานละครอิเหนานี้ ตั้งแต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชนุภาพได้ทรงอุตสาหะค้นคว้าเรียบเรียงขึ้นแล้ว ก็ได้มีโอกาสพิมพ์แจกในงานกุศล และพิมพ์จำหน่ายแล้วหลายครั้ง ครั้งแรกพิมพ์ในงานฉลองพระชันษาซายิด พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี พ.ศ. ๒๔๖๔ ครั้งที่สอง พิมพ์ในงานฌาปนกิจศพ นายใหญ่ จารุดิลก พ.ศ. ๒๕๐๖ ครั้งที่สาม สำนักพิมพ์ คลังวิทยา พิมพ์จำหน่าย พ.ศ. ๒๕๐๗ แต่การพิมพ์ครั้งที่สามนั้น ปรากฏว่า ผิดพลาดบกพร่องมาก เนื่องจากสำนักพิมพ์มิได้ส่งใบพิมพ์ให้เจ้าหน้าที่ตรวจ
ตำนานละครอิเหนานี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในคำนำซึ่งพิมพ์ครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔ ว่า
“การที่ข้าพเจ้าแต่งเรื่องตำนานละครอิเหนา ได้อาศัยหนังสือเก่าหลายเรื่อง ดังได้บอกอ้างไว้ในที่ๆ กล่าวถึง และอาศัยความที่ได้เคยรู้เห็นมาแต่ก่อน ประกอบกับความสันนิษฐานบ้าง แต่รังต้องอาศัยไต่ถามผู้อื่นอีกมากด้วยกัน ทั้งผู้ที่เป็นครูละคร และผู้ทีได้เคยอำนวยการละครมาแต่ก่อน ความรู้ที่ได้จากคำชี้แจงไม่เฉพาะแต่เรื่องละครอิเหนาอย่างเดียว ได้ฟังอธิบายต่อไปถึงกระบวนละครที่เล่นกันแต่ก่อนอีกหลายอย่าง จะละทิ้งเสียก็เสียดาย ด้วยเห็นว่า เหล่าท่านที่ได้เคยเป็นละครหลวงก็ดี และผู้ที่เคยเล่นละครเชลยศักดิ์ก็ดี ที่ได้อธิบายบอกเล่าเป็นผู้สูงอายุโดยมาก โอกาสที่จะไต่ถามจึงยากขึ้นทุกที ควรจะจดเรื่องเราวที่ได้จากคำอธิบายไว้อย่าให้สูญเสียจึงจะดี ด้วยเหตุนี้ เรื่องตำนานที่ข้าพเจ้าแต่งครั้งนี้ จึงเรียบเรียงขยายความให้กว้างวางออกไปเป็นทำนองตำนานละครรำ รวมทั้งที่เล่นเรื่องอิเหนาด้วย หาได้ว่าเฉพาะแต่เรื่องอิเหนาเรื่องเดียวไม่
ข้าพเจ้ารู้สึกขอบคุณบรรดาผู้ที่ได้อธิบายความให้ทราบนั้นเป็นอันมาก และเมื่อแต่งหนังสือตำนานนี้แล้วได้ทูลวาน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ช่วยทรงตรวจตราทักท้วงด้วยอีกพระองค์หนึ่ง ข้าพเจ้าขอบพระคุณสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งทรงแนะนำให้แต่งหนังสือเรื่องนี้ และสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งได้ทรงช่วยตรวจตราทักท้วงด้วยทั้งสองพระองค์
เรื่องตำนานที่ข้าพเจ้าแต่งนี้ คงจะวิปลาสพลาดพลั้งบ้างมีมากก็น้อย ต้องขออภัยแก่ท่านผู้อ่านล่วงหน้าไว้ก่อน แต่เชื่อว่าข้อความที่น่ารู้น่าอ่านก็จะมีบ้าง การที่อ่านเห็นจะไม่เปล่าจากประโยชน์ทีเดียว”
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ บางตอนที่ข้อเท็จจริงในปัจจุบันผิดไปจากที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ เจ้าหน้าที่ได้ทำเชิงอรรถอธิบายเพิ่มเติม ให้เรียงด้วยตัวอักษรเอน เพื่อให้ต่างกับเชิงอรรถที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงไว้แต่เดิม
กรมศิลปากรหวังว่า ท่านที่ได้มีโอกาสอ่านหนังสือเรื่องนี้ คงจะได้รับความพอใจ และอนุโมทนาสรรเสริญในพระวิริยอุตสาหะที่ผู้ทรงนิพนธ์ได้ทรงเรียบเรียงหนังสือนี้ไว้ให้เป็นมรดกของอนุชนชาวไทย.
กรมศิลปากร
๙ เมษายน ๒๕๐๘
ภาคที่ ๑ ว่าด้วยละครรำ
การเล่นละครรำ ไทยเราได้ตำรามาแต่อินเดียเป็นแน่ ข้อนี้ไม่มีที่สงสัย ถึงละครพม่าและละครชวาก็ได้ตำราไปแต่อินเดียเช่นเดียวกับเรา เพราะฉะนั้น ละครไทยกับละครพม่าและชาว กระบวนเล่นจึงคล้ายคลึงกัน
ละครรำของไทยเรามี ๓ อย่าง คือ “ละครชาตรี” อย่างเช่นเล่นกันในมณฑลนครศรีธรรมราช เรียกกันในมณฑลนั้นว่า “โนห์รา” อย่าง ๑ ละครที่เล่นในราชธานี เรียกว่า “ละครใน” อย่าง ๑ “ละครนอก” อย่าง ๑ ละครทั้ง ๓ อย่างนี้มีมาแต่ครั้ง กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี อธิบายกันมาแต่ก่อนว่า ละครในนั้นคือละครผู้หญิง มีได้แต่ของหลวง ส่วนละครที่เล่นกันในพื้นเมืองเรียกว่าละครนอก แต่ก่อนเป็นผู้ชายเล่น พึ่งประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ผู้อื่นหัดละครผู้หญิงได้ในรัชกาลที่ ๔  กรุงรัตนโกสินทร์ แต่นั้นมาจึงได้มีละครผู้หญิงขึ้นข้างนอกพระราชวัง ความที่อธิบายดังกล่าวมานี้ เห็นจะว่าแต่ตามลักษณะการที่เป็นอยู่ หาใช่ตัวมูลเหตุที่ละครเป็นหลายอย่างต่างกันนั้นไม่ เป็นต้นว่า พิเคราะห์ดูละครในกับละครนอกผิดกัน ไม่ใช่แต่ข้อที่เป็นละครผู้หญิงกับละครผู้ชายเท่านั้น ทำนองร้องก็ผิดกัน กระบวนรำก็ผิดกัน เรื่องที่เล่นก็ผิดกัน ละครในเล่นแต่ ๓ เรื่อง คือเรื่องรามเกียรติ์เรื่อง ๑ เรื่องอุณรุทเรื่อง ๑ กับเรื่องอิเหนาเรื่อง ๑ เรื่องอื่นหาเล่นไม่ แต่ก่อนมาแม้ละครผู้หญิงของหลวงเล่นเรื่องอื่นนอกจาก ๓ เรื่องนั้นไป ก็เรียกว่า เล่นละครนอก บทละครที่ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องอื่น เช่นเรื่องสังข์ทองและเรื่องคาวีเป็นต้น ก็เรียกว่าพระราชนิพนธ์ละครนอก สุนทรภู่กล่าวข้อความนี้ไว้ ในเสภาตอนพลายงามถวายตัว อ้างเหตุที่สมเด็จพระพันวษามิได้ตรัสสั่งให้ปล่อยขุนแผนออกจากคุกว่า
“ให้เคลิ้มพระองค์ทรงกลอนละครนอก นึกไม่ออกเวียนวงให้หลงใหล  ลืมประภาษราชกิจที่คิดไว้ กลับเข้าในแท่นที่ศรีไสยา” ดังนี้ ฝ่ายละครนอกนั้นเล่าก็เล่นแต่เรื่องอื่นๆ เรื่องรามเกียรติ์ อุณรุท อิเหนา ๓ เรื่องนี้ละครนอกหาเล่นไม่ แม้ละครผู้ชายของเจ้านายแต่ก่อน เช่นละครของกรมพระพิพิธฯ และของกรมพระพิทักษ์ฯ เป็นต้น เล่นเรื่องอิเหนาก็เรียกว่าเล่นละครใน พิเคราะห์ดูโดยเค้าเงื่อนที่กล่าวมานี้ เห็นว่าละครในกับละครนอกที่จริงจะต่างกันโดยลักษณะของละครทีเดียว ข้อสำคัญหาได้อยู่ที่ต่างกันโดยเป็นละครผู้หญิงกับละครผู้ชายดังอธิบายกันมาไม่ ต้นเดิมที่ละครไทยจะเป็นหลายอย่างต่างกันจะเป็นด้วยเหตุใด เห็นมีเค้าเงื่อนในประเทศอื่น พอจะเอามาเป็นหลักในทางสันนิษฐานประกอบกับลักษณะของละครประเทศนี้ ให้แลเห็นเหตุเดิมได้บ้าง จะลองอธิบายต่อไป
ว่าด้วยละครนอก
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ ข้าพเจ้ากลับจากประเทศอินเดียมาแวะที่แดนพม่า ประจวบเวลาเขามีงานมหรสพที่เมืองร่างกุ้ง ไปดูงานนั้นได้เห็นละครพม่าครั้งแรก เป็นละครที่เล่นกันในพื้นเมืองอย่างละครนอกของเรา สังเกตดูกระบวนเล่นเป็นอย่างเดียวกับละคร (โนห์รา) ชาตรีของไทยเรา คือ ตัวละครมีแต่นายโรงตัว ๑ นางตัว ๑ จำอวดตัว ๑ ตัวละครที่ทำบทร้องเอง มีพวกลูกคู่และปี่พาทย์รับ เรื่องที่เล่นวันนั้น เห็นจะเป็นเพราะเขารู้ว่าข้าพเจ้าไปดู เขาบอกว่า เล่นเรื่องไทย แต่จะเป็นเรื่องอะไร อธิบายมาไม่เข้าใจ ได้ความแต่ว่า เล่นเมื่อพานางไปชมสวน เมื่อแลเห็นก็ได้นึกในขณะนั้นว่า ละครพม่ากับละครชาตรีของไทยเรานี้ เล่นตามแบบแผนอันเดียวกันนั้นเอง ครั้นต่อมาภายหลังข้าพเจ้ามีกิจธุระในหน้าที่ ได้ลงไปมณฑลนครศรีธรรมราชเนืองๆ ลงไปคราวไรก็ได้ดูละครโนห์ราชาตรีที่เล่นในมณฑลนั้นแทบทุกคราว สังเกตเห็นพวกละครร้องคำไหว้ครูอยู่นานๆ จึงจับบทเล่นละคร นึกอยากจะทราบว่าคำไหว้ครูของพวกละครโนห์ราชาตรีเป็นอย่างไร จึงได้ถามแล้วจดมาทุกๆ คราวที่มีโอกาสจะจดได้ เอามาส่งให้รวบรวมรักษาไว้ในหอพระสมุดฯ เมื่อมาพิจารณาดูคำไหว้ครูที่จดมานั้น เห็นมีข้อความเป็นเรื่องตำนานของละครโนห์ราชาตรีอยู่หลายข้อทีเดียว เป็นต้นมีความปรากฏว่า เดิมนั้นพระเทพสิงหร บุตรของนาง ศรีคงคา หัดละครที่ในกรุงศรีอยุธยา ขุนศรัทธาเป็นตัวละครของพระเทพสิงหร ได้พาแบบแผนละครลงไปหัดขึ้นในเมืองนครศรีธรรมราชเป็นปฐม จึงได้เล่นละครกันสืบมา พวกละครโนห์ราชาตรียังออกชื่อบูชานางศรีคงคา พระเทพสิงหร และขุนศรัทธาใน คำไหว้ครูมาจนทุกวันนี้ ความที่กล่าวว่าละครโนห์ราชาตรีได้แบบแผนลงไปจาก กรุงศรีอยุธยา ข้อนี้หลักฐานประกอบในคำไหว้ครูอีกบท ๑ ซึ่งว่าด้วยเพลงรำ มีเป็นกลอนว่า
๏ ครูเอยครูสอน	สอนไว้ให้รำสิบสองท่า
พ่อขุนศรัทธา	สอนให้รำท่าต่างกัน
๏ แม่ลายกนก	แล้วยกขึ้นเป็นเครือวัลย์
ราหูจับจันทร์	ให้เวียนแต่ซ้ายไปขวา
๏...(บทขาด)...	...(บทขาด)
ปลดปลงลงมา	ให้รำเป็นท่าบัวตูม
๏ บัวบานบัวคลี่	จงกลนีแย้มตระพุ่ม
...(บทขาด)	แล้วท่าแมลงมุมชักใย
๏ ท่าพระยาหงส์ทอง	ลงลอยล่องลำน้ำไหล
ล่องตรงลงไป	ยังปากน้ำพระคงคา
๏ ขอเชิญร้อยชั่ง	เจ้ารำช้างประสานงา
รำท่ากินรา	ลงมาจะเล่นสาคร
๏ แล้วเก็บดอกไม้	มาร้อยเป็นเครื่องอาภรณ์
นี่แหละครูสอน	ทำนองพ่อขุนศรัทธา ฯ
เพลงรำต่างๆ ที่ออกชื่อในกลอนนี้ ถูกต้องตามตำรารำครั้งกรุงเก่าโดยมา เห็นได้ว่า เป็นตำราที่ได้ไปจากในกรุงฯ ข้อนี้เป็นหลักฐานอย่าง ๑ อีกอย่าง ๑ เครื่องแต่งตัว อย่างเช่นนายโรงละครโนห์ราชาตรีแต่ง คือที่นุ่งสนับเพลาเชิงกรอมถึงข้อเท้า นุ่งผ้าหยักรั้งจีบโจงไว้หางหงส์ สวมเครื่องอาภรณ์กับตัวเปล่าไม่ใส่เสื้อ และศีรษะสวมเทริด (ซึ่งยังแต่งอยู่จนทุกวันนี้) เป็นแบบเครื่องต้นแต่งตัวท้าวพระยาแต่ดึกดำบรรพ์ เหมือนรูปภาพครั้งกรุงเก่า มีรูปเทวดาที่จำหลักบานซุ้มพระเจดีย์วัดพระศรีสรรเพชญ์ซึ่งอยู่ในอยุธยาพิพิธภัณฑสถาน และรูปเทวดาที่เขียนไว้หลังบานประตูพระอุโบสถวัดใหญ่เมืองเพชรบุรีเป็นต้น เห็นได้ว่า เครื่องแต่งตัวอย่างเช่นนายโรงละครโนห์ราชาตรีแต่งต้องเป็นของเกิดแบบอย่างขึ้นในราชธานี แล้วจึงแพร่หลายลงไป ใช่วิสัยที่พวกชาวนครฯ จะคิดขึ้นได้แต่โดยลำพัง เพราะเค้าเงื่อนมีหลายอย่างดังกล่าวมา จึงควรเชื่อได้เป็นหลักฐานว่า ละครโนห์ราชาตรีที่เล่นกันที่เมืองนครศรีธรรมราชนั้น มิได้ไปเอาอย่างมาแต่ละครพม่า ที่จริงได้แบบแผนลงไปจากกรุงศรีอยุธยา คือแบบแผนละครนอกที่เล่นกันอยู่เป็นพื้นเมืองในสมัยนั้นนั่นเอง ที่ไปเหมือนกับละครพม่าก็เพราะเล่นตามตำราอินเดียด้วยกันทั้งไทยและพม่า เพราะฉะนั้น ละครโนห์ราชาตรีนี้แลที่เป็นละครนอกชั้นเดิม จะอธิบายความที่ว่านี้ต่อไป อันลักษณะของละครจำต้องมีตัวละคร ๓ อย่าง คือตัวทำบทเป็นผู้ชาย ที่เราเรียกว่านายโรงหรือยืนเครื่องอย่าง ๑ ตัวทำบทเป็นผู้หญิงเรียกว่านางอย่าง ๑  ตัวสำหรับทำบทเบ็ดเตล็ด เช่นเป็นฤาษีเป็นยักษ์ เป็นพราน เป็นยายตา และเป็นสัตว์เดียรัจฉานเช่นม้าและนกที่มีบทในเรื่องละคร ตลอดจนเล่นตลกให้ขบขัน เรียกว่าจำอวดอย่าง ๑ ถ้าตัวละครขาดอย่างหนึ่งอย่างใดไปก็เล่นไม่สนุก เพราะฉะนั้น ละครพม่าก็ดี ละครโนห์ราชาตรีของไทยเราก็ดี ที่มีตัวละครแต่นายโรงตัว ๑ นางตัว ๑ และจำอวดตัว ๑ อย่างนี้เป็นอย่างน้อยที่สุดที่จะเล่นละครได้สะดวก ด้วยเหตุนี้จึงปรากฏมาแต่ก่อนว่าละครชาตรีชอบเล่นแต่บางเรื่อง ที่ตัวบทสำคัญเล่นพร้อมกันไม่เกินกว่า ๓ ตัว เช่นเรื่อง พระรถเสน ตัวนายโรงเป็นพระรถเสน ตัวนางเป็นนางเมรี ตัวจำอวดเป็นม้าของพระรถเสน หรือมิฉะนั้นก็เล่นเรื่องนางมโนห์รา ตัวนายโรงเป็นพระสุธน ตัวนางเป็นนางมโนห์รา ตัวจำอวดเป็นพรานบุณ ละครที่ขุนศรัทธาไปหัดขึ้นที่เมืองนครศรีธรรมราช คงถนัดเล่นเรื่องนางมโนห์รายิ่งกว่าเรื่องอื่น เล่นให้พวกชาวเมืองดูจนชินจนเลยเรียกละครว่า “มโนห์รา” แต่เรียกตัดตัวหน้าเสียตามวิสัยของชาวนคร จึงคงรูปเรียกว่า “โนห์รา” มาจนตราบเท่าทุกวันนี้
ละครนอกที่เล่นกันในกรุงศรีอยุธยา ชั้นเดิมก็คงจะมีตัวละครแต่โรงละ ๓ คน  ๔ คนอย่างละครโนห์ราชาตรีต่อนานมา เมื่อมีคนชอบดูละครมากขึ้น ทางหาเลี้ยงชีพในการเล่นละครสะดวกขึ้น จึงเกิดการแก้ไขกระบวนเล่นละครแข่งขันกันให้วิเศษขึ้นกว่าแต่เดิม คือเพิ่มตัวละครให้มากขึ้น และคิดเครื่องแต่งตัวละครขึ้น แล้วริเล่นเรื่องให้แปลกกว่าเดิมออกไป บทร้องซึ่งเดิมตัวละครต้องร้องเป็นกลอนด้นโดยประดิษฐ์ของตนเอง (อย่างโนห์รายังร้องอยู่ทุกวันนี้) ก็มีกวีช่วยกันคิดแต่งกลอนให้เรียบร้อยเพราะพริ้งยิ่งขึ้น บทละครครั้งกรุงเก่าซึ่งยังมีอยู่บัดนี้ยังพอสังเกตได้ว่าที่เป็นบทรุ่นเก่ากลอนเป็นอย่างละครชาตรี ต่อบทรุ่นหลังมาจึงเป็นกลอนแปด ถึงกระนั้นก็ยังไม่เหมือนบทละครชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ ละครนอกที่เล่นกันในราชธานี คงเปลี่ยนแปลงกระบวนเล่นมาโดยลำดับ ตั้งแต่ครั้งกรุงเก่าจนในกรุงเทพฯ จึงมาเป็นอย่างละครที่เล่นกันในชั้นหลังนี้ แต่การที่แก้ไขเปลี่ยนแปลงกระบวนเล่นละครในราชธานีอย่างไร ละครในมณฑลนครศรีธรรมราชอยู่ห่างไกลราชธานี ไม่มีใครเปลี่ยนแปลงแก้ไขแบบละครแต่ครั้งกรุงเก่า ขุนศรัทธาหัดไว้อย่างไร ก็คงเล่นสืบมาตามแบบเดิม จึงกลายเป็นละครโนห์ราชาตรีไปอีกอย่างหนึ่งในทุกวันนี้ ต้นเดิมของละครชาตรีกับละครนอก พิเคราะห์ดูเห็นว่าจะเป็นดังแสดงมา
ว่าด้วยละครใน
ทีนี้จะว่าด้วยละครในต่อไป หลักในทางสันนิษฐานด้วยเรื่องต้นเดิมของละครใน มีอยู่ในข้อที่ละครในเล่นเฉพาะเรื่องรามเกียรติ์กับเรื่องอุณรุทและเรื่องอิเหนา ข้อนี้เป็นสำคัญ อันเหตุที่ละครในจะเล่นเรื่องอิเหนานั้นรู้ได้เป็นหลักฐาน ดังจะอธิบายในตอนว่าด้วยเรื่องอิเหนาต่อไปข้างหน้า ปรากฏว่าพึ่งเล่นเมื่อในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ซึ่งเสวยราชย์ครองกรุงศรีอยุธยาในระหว่างพ.ศ. ๒๒๗๕ จน พ.ศ. ๒๓๐๑ ก่อนนั้นละครในเล่นแต่เรื่องรามเกียรติ์กับเรื่องอุณรุท ๒ เรื่องเท่านั้น
ก็เรื่องรามเกียรติ์กับเรื่องอุณรุทนี้ เป็นพงศาวดารอินเดียในตอนที่นับถือกันในลัทธิไสยศาสตร์ว่าพระนารายณ์อวตารลงมาบำรุงมนุษย์โลกทั้ง ๒ เรื่อง พวกชาวอินเดียโดยมากถือเป็นคติแต่โบราณ และยังมีถือกันแม้ในปัจจุบันนี้ว่าการเล่นแสดงตำนาน เช่นเรื่องรามเกียรติ์และเรื่องมหาภารตะ เป็นการเฉลิมเกียรติยศพระเป็นเจ้า เกิดสวัสดิมงคลแก่ผู้เล่นและผู้ดู ในรัชกาลปัจจุบันนี้ พวกแขกอินเดียซึ่งเข้ามาค้าขายอยู่ในกรุงเทพฯ ก็ได้เคยชวนกันเล่นโขนเรื่องรามเกียรติ์ถวายทอดพระเนตรที่พระตำหนักจิตรลดาครั้งหนึ่ง โดยถือว่าเป็นการมงคลดังกล่าวมา เพราะฉะนั้นเชื่อได้ว่า แต่เดิมคงเป็นด้วยพวกพราหมณ์ชาวอินเดียที่เป็นครูบาอาจารย์การพิธีแต่ปางก่อน สอนให้ไทยเล่นแสดงตำนานเช่นเรื่องรามเกียรติ์ เพื่อให้เกิดสวัสดิมงคล และบางทีจะเล่นเรื่องปางอื่น ดังกฤษณาอวตาร คือเรื่องอุณรุทด้วย จึงได้มีประเพณีการเล่นโขนเกิดขึ้นในประเทศนี้ ในประเทศชวาก็มีโขนเล่นเช่นเดียวกับไทย ผิดกันแต่ที่โขนชวาใช้หน้ากากแทนหัวโขนกับที่ตัวโขนเจรจาเอง และผิดกันชอบกลอีกอย่าง ๑ ที่โขนชวาชอบเล่นแต่เรื่องมหาภารตะ หาชอบเล่นเรื่องรามเกียรติ์เหมือนไทยไม่ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสเมืองยกยา จะใคร่ทอดพระเนตรโขนชวาเล่นเรื่องรามเกียรติ์ สุลต่านต้องทูลขอผัดให้ซักซ้อมเสียก่อน แล้วจึงจะมาเล่นถวายได้
เรื่องตำนานของการเล่นโขนในประเทศนี้ มีเค้ามูลอยู่ในกฎมนเทียรบาลตอนตำราพระราชพิธีอินทราภิเษก จะยกมากล่าวแต่เฉพาะที่เนื่องด้วยเรื่องเล่นโขน มีเนื้อความว่า ในการพระราชพิธีอินทราภิเษกนั้น ปลูกเขาพระสุเมรุสูงเส้น ๑ กับ ๕ วาที่ท้องสนามหลวง และที่เชิงเขาทำเป็นรูปนาก ๗ เศียรเกี้ยวพระสุเมรุ แล้ว “เลกตำรวจ (แต่ง) เป็นรูปอสูร ๑๐๐ มหาดเล็กเป็นเทพยดา ๑๐๐ (และ) เป็นพาลี สุครีพ มหาชมพู และบริวารพานร (อีก) ๑๐๓ ชักนาคดึกดำบรรพ์ อสูรชักหัว เทพยดาชักหาง พานรอยู่ปลายหาง” ถึงวันที่ ๕ ของการพระราชพิธี เป็นวันกำหนดชักนาคดึกดำบรรพ์ และวันที่ ๖ เป็นวันชุบน้ำสุรามฤต “เทพยดาผู้(เล่น)ดึกดำบรรพ์พร้อม(ด้วย)รูปพระอิศวร  พระนารายณ์ พระอินทร์ พระวิศณุกรรม ถือเครื่องสำหรับธรรมเนียมเข้ามาถวายพระพร” ดังนี้ ลักษณะการที่ทำในพระราชพิธีอินทราภิเษกดังกล่าวมานี้ ก็คือการเล่นแสดงตำนานในไสยศาสตร์เพื่อแสวงสวัสดิมงคล มาแต่มูลเหตุอันเดียวกันกับที่เล่นโขนเรื่องรามเกียรติ์ และยังมีความกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ว่า “ศักราช ๘๓๘ ปีวอก อัฐศก (พ.ศ. ๒๐๑๗) ท่านประพฤติการเบญจาเพส พระองค์ได้ทรงเล่นดึกดำบรรพ์ดังนี้” ก็ทำนองเมื่อพระชันษาได้ ๒๕ ปี จะทำพระราชพิธีอินทราภิเษก มีการเล่นฉุดนาคดึกดำบรรพ์นั้นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อสมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงลบศักราช (เมื่อ พ.ศ. ๒๑๘๑) จึงเอาแบบอย่างมาทำอีกครั้ง ๑ บางทีที่เกิดมีกรมโขนขึ้นก็จะมาแต่การเล่นดึกดำบรรพ์ในพระราชพิธีอินทราภิเษกนี้เอง โดยทำนองจะมีพระราชพิธีอื่น อันมีการเล่นแสดงตำนานเป็นส่วนหนึ่งในการพิธี เกิดเพิ่มเติมขึ้นโดยลำดับมา จนการเล่นแสดงตำนานกลายเป็นการที่มีเนืองๆ จึงเป็นเหตุให้ฝึกหัดโขนหลวงขึ้นไว้สำหรับเล่นในการพระราชพิธี และเอามหาดเล็กหลวงมาหัดเป็นโขนตามแบบแผนซึ่งมีอยู่ในตำราพระราชพิธีอินทราภิเษก เพราะเป็นลูกผู้ดีฉลาดเฉลียว ฝึกหัดโดยง่าย ใครได้เลือกก็ยินดีเสมอได้รับความยกย่องอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงได้เป็นประเพณีสืบมาจนชั้นกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ที่พวกโขนหลวงนับอยู่ในผู้ดีที่เป็นมหาดเล็ก จนถึงมีบุตรหลานข้าราชการไปฝึกหัด ดังเช่นเล่ากันมาว่า พระเจ้าเชียงใหม่กาวิโลรส สุริยวงศ์ได้เคยเป็นตัวอินทรชิต เมื่อเป็นมหาดเล็กหลวงอยู่ในรัชกาลที่ ๑ นั้น เป็นต้น
ตามความที่กล่าวมานี้ จะเห็นได้ว่า มูลเหตุที่เล่นโขนกับเล่นละครในประเทศนี้ผิดกันห่างไกล โขนเป็นการเล่นของผู้ดีมีบรรดาศักดิ์เล่นในพระราชพิธี ละครเป็นการเล่นของราษฎรที่รับจ้างหาเลี้ยงชีพ ผิดกันเป็นข้อสำคัญดังนี้
โขนก็ดี ละครก็ดี ชั้นเดิมเป็นของผู้ชายเล่น การฟ้อนรำที่ผู้หญิงเล่นนั้นชั้นเดิมปรากฏแต่ว่าเป็นนางรำ คงได้ตำรามาจากอินเดียเหมือนกัน จึงมีทั้งในเมืองไทยเมืองพม่า และเมืองชวา ไทยเรียกว่าระบำ พม่าเรียกว่าเยนปวย ชวาเรียกสะเรมปี ลักษณะที่เล่นก็เป็นทำนองเดียวกันทั้ง ๓ ประเทศ คือรำเป็นคู่ๆ เข้ากับขับร้องปี่พาทย์ เป็นของสำหรับให้ดูกระบวนที่รำงาม กับฟังลำนำขับร้องและดนตรีที่ไพเราะ หาได้เล่นเป็นเรื่องเหมือนอย่างโขนและละครไม่ เมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มองสิเออ เดอ  ลา ลุแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสเข้ามาเมืองไทย ก็ว่าได้ดูทั้งโขน ทั้งละครและระบำ กล่าวว่า โขนและละครนั้นผู้ชายเล่น ความอันนี้เป็นเค้าเงื่อนว่า ในสมัยนั้นละครผู้หญิงยังไม่มี ถ้ามีก็เห็นจะเล่นให้แขกเมืองดู จึงสันนิษฐานว่าละครในเป็นของเกิดมีขึ้นเมื่อภายหลังแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
อันมูลเหตุที่จะมีละครผู้หญิงขึ้นในสยามประเทศนี้ ยังไม่พบเรื่องราวกล่าวไว้ ณ ที่ใด จึงได้แต่พิเคราะห์ดูโดยเค้าเงื่อนอันมีในเรื่องตำนานของโขนละคร สันนิษฐานว่าชั้นเดิมเห็นจะเป็นด้วยพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดพระองค์หนึ่งซึ่งครองกรุงศรีอยุธยา (บางทีจะเป็นในชั้นก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์) ทรงพระราชดำริให้นางรำเล่นระบำเข้ากับเรื่องไสยศาสตร์ เช่นให้แต่งเป็นเทพบุตรเทพธิดาจับระบำเข้ากับรามสูรเป็นต้น เห็นจะเล่นระบำเช่นกล่าวนี้ในพระราชพิธีอันใดอันหนึ่งในพระราชนิเวศน์ เป็นทำนองเช่นเล่นดึกดำบรรพ์ที่กล่าวมาเป็นเดิมก่อน บางทีจะเป็นระบำเรื่องนี้เองที่เป็นต้นตำรับละครใน จึงได้เล่นระบำเรื่องรามสูรเบิกโรงละครในมาจนในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ทำนองเมื่อเล่นระบำเป็นเรื่องขึ้นแล้ว จะเลยเป็นแบบแผนสำหรับเล่นในการพระราชพิธีภายใน พระราชนิเวศน์ เหมือนอย่างที่โขนหลวงเคยเล่นการพระราชพิธีข้างภายนอก ครั้นต่อมาจะเล่นระบำให้เรื่องแปลกออกไป จึงเลือกเอาเรื่องโขนบางตอนที่เหมาะแก่กระบวนฟ้อนรำ เช่นตอนอุณรุทในเรื่องกฤษณาวตารเป็นต้น มาคิดปรุงกับกระบวนละคร ฝึกซ้อมให้พวกนางรำของหลวงเล่น ครั้นเล่นก็เห็นว่าดี จึงให้มีละครผู้หญิงของหลวงขึ้นแต่นั้นมา  ต้นเดิมของละครผู้หญิงน่าจะเป็นเช่นว่ามานี้ ชั้นแรกเห็นจะเล่นแต่เรื่องอุณรุท แล้วจึงได้หัดเล่นเรื่องรามเกียรติ์อีกเรื่อง ๑ บางทีจะเป็นเพราะเหตุที่เอาเรื่องอุณรุทไปให้นางรำของหลวงเล่นนั้นเอง โขนจึงมิได้เล่นเรื่องกฤษณาวตารต่อมา คำที่เรียกว่า “ละครใน” เข้าใจว่าจะมาแต่เรียกกันในชั้นแรกว่า “ละครนางใน” หรือ “ละครข้างใน” แล้วจึงเลยเรียกแต่โดยย่อว่า “ละครใน” เมื่อมีละครในขึ้นอีกอย่างหนึ่งฉะนี้ คนทั้งหลายก็เรียกละครเดิมว่า “ละครนอก” จึงมีชื่อเป็นละคร ๒ อย่างต่างกัน
ที่เมืองชวาก็มีละครหลวงที่เมืองยกยาเรียกว่า วายังวอง เป็นละครผู้ดี และเอาเรื่องมหาภารตะของโขนมาเล่นเป็นละครทำนองเดียวกับละครในของไทยเรา แต่ผิดกันในข้อสำคัญที่ละครชวาผู้ชายเล่นผสมโรงกับผู้หญิง แม้ลูกชายของสุลต่านก็ว่าหัดเป็นละครหลายองค์ ได้ให้เป็นตัวพระเอกเล่นถวายพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทอดพระเนตรก็องค์หนึ่ง ละครในของชวาจะมีขึ้นด้วยเหตุใดข้อนี้หาทราบไม่ แต่นึกว่าคงพ้องกับเหตุที่มีละครในในเมืองเราโดยนัยอันหนึ่ง คือซึ่งเห็นว่ากระบวนเล่นอย่างโขนดีแต่จะเล่นเรื่องตอนรบพุ่ง ถ้าจะเล่นเรื่องตอนประโลมโลก สู้เล่นอย่างละครไม่ได้ จึงเอาเรื่องโขนกับวิธีละครมาปรุงประสมกันเล่นเป็นละครในขึ้นอีกอย่าง ๑
เรื่องมูลเหตุที่จะเกิดมีละครในซึ่งกล่าวมา เป็นความสันนิษฐานก็จริงอยู่ แต่มีหลักฐานที่เห็นได้ว่า ละครในเกิดแต่เอาแบบโขนกับแบบละครนอกมาปรุงประสมกับแบบระบำเป็นแน่ มีที่สังเกตเป็นหลายอย่าง ว่าโดยย่อคือเรื่องที่เล่นเอามาแต่โขน กระบวนเล่นและชื่อที่เรียกว่า “ละคร” เอามาแต่ละครนอก วีธีร้องและวิธีรำเอามาแต่ระบำ เห็นได้เช่นมีคนต้นเสียงร้องต่างหาก ตัวละครไม่ร้องบทเองเหมือนละครนอก และกระบวนฟ้อนรำก็ช้ากว่าละครนอก เพราะเหตุที่กล่าวมานี้ละครในกับละครนอกจึงเล่นผิดกัน ละครในเล่นเอาการที่รำงามกับร้องเพราะเป็นหลัก ไม่นิยมต่อการที่จะเล่นเป็นกระบวนตลกคะนองให้เห็นขบขัน ฝ่ายละครนอกถือเอาการที่จะเล่นให้สนุกสนานชอบใจมหาชนเป็นหลัก ไม่ประจงในการฟ้อนรำขับร้องเหมือนเช่นละครใน เพราะละครในกับละครนอกกระบวนเล่นผิดกันดังกล่าวมานี้ ในชั้นหลังมาผู้ที่เป็นเจ้าของละครในจึงมักให้หัดเล่นละครนอกด้วย เวลาจะดูเล่นให้เป็นสง่าผ่าเผยก็ให้เล่นอย่างละครใน ถ้าจะดูเล่นสนุกสนานก็ให้เล่นอย่างละครนอก ที่ละครผู้หญิงของหลวงเล่นละครนอก และที่ทรงพระราชนิพนธ์บทละครนอกดังปรากฏเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ก็เป็นด้วยเหตุนี้เอง
ที่แต่ก่อนมามีพระราชบัญญัติห้ามมิให้ผู้อื่นหัดละครผู้หญิง ข้อนี้พิเคราะห์ตามเรื่องตำนานก็พอจะแลเห็นเหตุได้ ด้วยละครผู้หญิงเป็นของพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริให้หัดนางในขึ้นสำหรับเล่นในการพระราชพิธีในพระราชนิเวศน์เสมออย่างเป็นเครื่องราชูปโภคอันหนึ่ง ซึ่งผู้อื่นมิควรจะทำเทียม แต่เข้าใจว่าการที่ห้ามมิให้ผู้อื่นเอาอย่าง จะมีมาแต่ชั้นแรกหัดโขนแล้ว เพราะโขนก็เป็นการเล่นสำหรับพระราชพิธีที่สำคัญ จนถึงพิธีราชาภิเษกดังกล่าวมา คงเป็นของต้องห้ามมิให้ผู้อื่นเล่นอยู่เอง แต่ปรากฏในชั้นหลังมาว่ามีความนิยมเกิดขึ้นอีกอย่าง ๑ ว่า การฝึกหัดโขนนั้นทำให้ชายหนุ่มที่ได้ฝึกหัดแคล่วคล่องว่องไวในกระบวนรบพุ่ง เป็นประโยชน์ไปจนถึงการต่อสู้ข้าศึก จึงพระราชทานอนุญาตให้เจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ ตลอดจนผู้ว่าราชการเมืองหัดโขนได้ ไม่ห้ามปรามดังแต่แรก ด้วยเห็นเป็นประโยชน์แก่ราชการแผ่นดิน เพราะฉะนั้นเจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่แต่ก่อน ใครมีสมพลบ่าวไพร่มากจึงมักหัดโขนขึ้นสำหรับประดับเกียรติยศ เมื่อโขนมีขึ้นแพร่หลาย การที่เล่นโขนก็เล่นไปจนในการมหรสพซึ่งเป็นการใหญ่ เช่นในการฉลองพระอารามเป็นต้น ตลอดจนในการศพผู้มีบรรดาศักดิ์สูง ตั้งแต่กรุงเก่ามา ส่วนการเล่นละครในนั้น (จะเป็นแต่ครั้งกรุงเก่าหรือต่อรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร์ ข้อนี้ไม่ทราบแน่) ก็พระราชทานอนุญาตให้เจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่เล่นได้ แต่ต้องหัดเป็นละครผู้ชาย คงห้ามแต่ละครผู้หญิงอย่างเดียวที่มิให้ผู้อื่นมีนอกจากของหลวง จนถึงรัชกาลที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทร์ จึงได้เลิกข้อห้าม
ว่าด้วยเครื่องแต่งตัวละคร
ลักษณะเครื่องแต่งตัวละครก็มีเค้าเงื่อนที่สันนิษฐานเรื่องตำนานของละครได้อีกทางหนึ่ง แต่ยังไม่ได้อธิบายในตอนที่ว่าด้วยละครนอกและละครใน เพราะเห็นว่าถ้าเอาไปกล่าวกับประเภทละคร เรื่องเครื่องแต่งตัวละครจะแยกย้ายเป็นหลายตอนไปเสีย จึงได้ยั้งมาอธิบายเฉพาะเรื่องเครื่องแต่งตัวละครในตอนนี้
ละครนอกที่เล่นกันชั้นแรกในประเทศนี้ เห็นจะแต่งตัวอย่างคนสามัญ เป็นแต่แต่งให้รัดกุมแน่นแฟ้นทำบทบาทได้สะดวก ถ้าหากว่าจะทำบทเป็นตัวต่างเพศ ก็เป็นแต่เอาเครื่องประดับประกอบเข้า พอให้คนดูรู้ว่าทำบทเป็นตัวใด ดังเช่นเอาผ้าขาวม้าห่มสไบเฉียงให้รู้ว่าทำบทเป็นหญิงและใส่หน้ากากหรือเขียนหน้าให้รู้ว่าทำบทเป็นยักษ์มารเป็นต้น (ดูจะแต่งตัวเป็นทำนองเดียวกับที่เล่น “ลูกหมด” กันทุกวันนี้) อันเครื่องแต่งตัวอย่างเช่นละครแต่งเป็นยืนเครื่องก็ดี เป็นนางก็ดี เข้าใจว่าเป็นของคิดประดิษฐ์ขึ้นต่อภายหลัง ในชั้นเมื่อเล่นละครกันแพร่หลายแล้ว
ความที่กล่าวมานี้มีเค้าเงื่อนอยู่ที่ละครโนห์ราชาตรีมีแบบเครื่องแต่งตัวแต่อย่างยืนเครื่อง (คือที่ใส่เทริดและสวมเครื่องอาภรณ์กับตัวเปล่านั้น) อย่างเดียว ไม่มีแบบอย่างเครื่องแต่งตัวนางจนทุกวันนี้ ก็ละครโนห์ราชาตรีนี้เป็นแบบเดิมของละครนอกดังอธิบายมาแล้ว เหตุไฉนจึงมีเครื่องแต่งตัวแต่ยืนเครื่องอย่างเดียว ไม่มีเครื่องแต่งตัวนาง จะว่าเป็นเพราะเมื่อขุนศรัทธาลงไปหัดละครที่เมืองนครศรีธรรมราช (ดังกล่าวในเรื่องตำนาน) ลืมแบบอย่างเครื่องแต่งตัวนางเสีย ก็ไม่เห็นว่าจะเป็นได้อย่างนั้น จึงสันนิษฐานว่าชั้นเดิมทีเดียวละครคงแต่งตัวอย่างคนสามัญ เป็นแต่แต่งเครื่องประกอบในเวลาเล่น (ข้อนี้ละครโนห์ราชาตรีก็ยังใช้ผ้าขาวม้าห่มให้รู้ว่าทำบทเป็นหญิงจนทุกวันนี้) ต่อเมื่อมีละครเล่นกันแพร่หลายแล้ว จึงมีผู้คิดประดิษฐ์เครื่องแต่งตัว (อย่างเช่นยืนเครื่องละครโนห์ราชาตรีแต่ง) ขึ้นสำหรับแต่งตัวละครที่จะทำบทเป็นท้าวเป็นพระยา ในละครโรงหนึ่งก็เห็นจะแต่งแต่คนเดียว เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า “ตัวยืนเครื่อง” ความบ่งว่าละครตัวอื่นมิได้แต่งเครื่อง ถ้าแต่งเครื่องทั้งหมดด้วยกันก็คงไม่เรียกว่าตัวยืนเครื่อง หรือถ้ามีเครื่องแต่งตัวเป็นหลายอย่าง ก็คงเรียกให้ต่างกัน ว่ายืนเครื่องพระและยืนเครื่องนาง จะหาเรียกแต่ว่า “ยืนเครื่อง” เท่านั้นไม่ ชะรอยเมื่อขุนศรัทธาลงไปหัดละครที่เมืองนครศรีธรรมราช แบบเครื่องแต่งตัวละครที่กรุงเก่าจะยังมีแต่อย่างเครื่องอย่างเดียว ขุนศรัทธาจึงได้ไปแต่แบบแต่งตัวยืนเครื่องกับเครื่องสำหรับแต่งประกอบที่ละครในกรุงฯ ใช้กันในสมัยนั้น ยังมีหน้ากากที่จำอวดละครโนห์ราชาตรีใส่ปรากฏเป็นตัวอย่างอยู่จนทุกวันนี้ เห็นได้ว่าเป็นเครื่องแต่งประกอบสำหรับตัวที่เล่นเป็นตัวกาก เช่นยักษ์มารพรานภูตเป็นต้น ในสมัยเมื่อยังไม่เกิดเครื่องแต่งตัวละครอย่างเช่นหัวโขนที่ใช้กันในชั้นหลัง เพราะฉะนั้นเครื่องแต่งตัวยืนเครื่องอย่างเช่นละครโนห์ราชาตรีแต่ง เห็นจะเป็นเครื่องแต่งตัวละครที่คิดประดิษฐ์ขึ้นก่อนอย่างอื่น
ต่อมาอีกชั้นหนึ่ง จึงคิดประดิษฐ์เครื่องแต่งตัวละครขึ้นใหม่อีก ๒ อย่าง เป็นเครื่องแต่งยืนเครื่องหนึ่ง เป็นเครื่องแต่งนางอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นต้นแบบอย่างเครื่องแต่งตัวละครที่ใช้กันในกรุงฯ มาจนทุกวันนี้ แบบเครื่องละครที่คิดใหม่แก้ไขให้ผิดกับแบบเก่า (เช่นที่ละครโนห์ราชาตรีแต่ง) หลายอย่าง เป็นต้นว่า ตัวยืนเครื่องให้นุ่งสนับเพลาชักเชิงขึ้นไปถึงเหนือน่อง นุ่งผ้าก็ลดเชิงลงมาถึงเข่าไม่หยักรั้งอย่างแต่ก่อน และให้ใส่เสื้อตลอดจนปลายแขน ไม่แต่งตัวเปล่าเหมือนอย่างละครโนห์ราชาตรี ส่วนเครื่องแต่งตัวนางนั้นนุ่งผ้าจีบกรอมถึงท้องน่องและห่มผ้าแถบ (ลายทอง) สะพักสองบ่าพาดชายไปข้างหลัง ไว้ชายเสมอน่อง
การที่แก้ไขเครื่องแต่งตัวดังกล่าวมา เมื่อคิดดูก็ดูเหมือนจะแลเห็นได้ว่าแก้ไขเพราะเหตุใด เพราะเครื่องแต่งตัวที่คิดแก้ใหม่ใช้เหมือนกันทั้งละครหลวงและละครราษฎร ข้อนี้เป็นเค้าเงื่อนให้เห็นว่า เดิมคงเป็นของคิดแก้ไขสำหรับแต่งละครหลวง แล้วละครราษฎรจึงเอาอย่างไปแต่ง ที่ละครราษฎรจะคิดแบบอย่างขึ้นก่อนแล้วละครหลวงไปเอาอย่างมาแต่งนั้นใช่วิสัยที่จะเป็นได้ ลองคิดดูต่อไปว่าเครื่องแต่งตัวแบบเดิมมีเสียหายขัดข้องอย่างใดหรือจึงต้องแก้ไขไปเป็นอย่างอื่น ยกตัวอย่างดังเช่นที่ให้ตัวยืนเครื่องใส่เสื้อ มิให้แต่งตัวเปล่าดังแต่ก่อน จะเป็นเพราะเหตุใด จะว่าเพราะเห็นแต่งตัวเปล่า (อย่างเครื่องที่โนห์ราชาตรีแต่ง) น่าเกลียด จึงให้ใส่เสื้อก็ไม่เห็นจะเป็นได้ ด้วยในสมัยนั้นการที่ไม่ใส่เสื้อยังนิยมกันอยู่ทั่วไป ถึงในราชสำนักเวลาเฝ้าแหนโดยปรกติก็ไม่ใส่เสื้อ ประเพณีที่ใส่เสื้อเข้าเฝ้าเป็นนิจพึ่งมีเมื่อรัชกาลที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทร์ ถึงกระนั้นในการที่แต่งเครื่องอาภรณ์บางอย่าง ดังเช่นเด็กแต่งตัวใส่เกี้ยวนวมในงานโกนจุก ก็ยังแต่งกับตัวเปล่า เว้นแต่เด็กหญิงที่เจริญกันมณฑลจึงให้ใส่เสื้อปิดบัง เด็กแต่งเครื่องเกี้ยวนวมพึ่งมาใส่เสื้อเป็นประเพณีทั่วไปต่อเมื่อในรัชกาลที่ ๕ เพราะเหตุดังกล่าวมา จึงเห็นว่าที่ให้ยืนเครื่องละครใส่เสื้อนั้นคงเป็นเพราะจะแต่งตัวละคร ผู้หญิงจะให้แต่งตัวเปล่าอย่างผู้ชายขัดอยู่จึงให้ใส่เสื้อ ถึงที่มิให้ยืนเครื่อง นุ่งผ้าหยักรั้งดังแต่ก่อนก็คงเป็นเพราะเห็นว่าแลเห็นตลอดต้นขาน่าเกลียดด้วยเป็นหญิง อาศัยเค้าเงื่อนที่กล่าวมา สันนิษฐานว่าการที่คิดแก้ไขแบบแผนเครื่องแต่งตัวละครครั้งนั้น เห็นจะแก้เมื่อแต่งนางรำของหลวงเป็นเทพบุตรเทพธิดาเล่นจับระบำดังกล่าวมาแล้ว แล้วจึงเลยเอามาใช้เป็นเครื่องแต่งตัวละครผู้หญิงของหลวง เพราะฉะนั้นเครื่องแต่งตัวละครจึงมีแต่ ๒ อย่าง บรรดาตัวละครที่ทำบทเป็นชาย ถึงจะเป็นตัวดีตัวเลวก็แต่งอย่างยืนเครื่องทั้งนั้น แปลกกันแต่เครื่องสวมศีรษะ ตัวที่เป็นท้าวพระยาใส่ชฎา ตัวที่เป็นเสนาอำมาตย์ใช้แต่ผ้าโพกศีรษะ ฝ่ายพวกที่ทำบทเป็นหญิงก็ใช้เครื่องแต่งตัวนางทั้งนั้น แปลกกันแต่เครื่องสวมศีรษะโดยทำนองเดียวกัน คงเป็นแบบหลวงคิดขึ้นในครั้งกรุงเก่า แล้วละครข้างนอกเอาอย่างไป จึงได้ใช้ตามกันต่อมาในกรุงรัตนโกสินทร์นี้
ยังมีเค้าเงื่อนให้คิดเห็นต่อไปว่า เสื้อที่ยืนเครื่องละครใส่นั้น มิใช่เป็นของคิดประดิษฐ์ขึ้นใหม่ ที่แท้เอาแบบเสื้อโขนมาให้ละครแต่ง ซึ่งเห็นความข้อนี้เพราะเสื้อที่ยืนเครื่องละครใส่ (แม้จนทุกวันนี้) ตัวเสื้อกับแขนเสื้อสีต่างกัน เช่นตัวเสื้อเป็นสีเขียว แขนเสื้อเป็นสีแดงเป็นต้น ลักษณะเสื้ออย่างนี้มาแต่เสื้อเครื่องรบโบราณ คือใส่เสื้อแขนยาวชั้นในตัว ๑ แล้วสวมเสื้อเกราะแขนสั้นชั้นนอกอีกตัว ๑ สีแขนกับสีตัวจึงต่างกัน เพราะเดิมเป็นเสื้อ ๒ ตัว เครื่องแต่งตัวโขนชั้นเดิมก็เห็นจะไม่ใส่เสื้อเป็นพื้น เสื้ออย่างว่านี้คงสำหรับแต่งแต่โขนตัวดี เช่นพระรามพระลักษมณ์แต่งในเวลาออกรบเป็นต้น ถ้าเป็นเสื้อคิดแบบใหม่สำหรับแต่งละคร ก็เห็นจะทำสีเดียวทั้งตัว (อย่างเช่นที่มักทำกันในชั้นหลังนี้) ไม่เอาแบบเสื้อรบมาใช้ เครื่องโขนที่ละครเอามาใช้ยังมีอีกหลายสิ่ง ไม่แต่เสื้ออย่างเดียวเท่านั้น เหมือนเช่นม้าแผงโขนขี่คร่อม ละครใช้เอาไว้ข้างตัวก็เป็นเค้าเงื่อนให้เห็นได้ว่าเอาของโขนมาใช้เมื่อหัดละครผู้หญิง ยังเครื่องสวมศีรษะที่ละครแต่งยังเรียกว่า “หัวโขน” อยู่ทุกวันนี้ ก็บ่งชัดว่าเอาแบบอย่างของโขนมาใช้ เป็นหลักฐานอีกชั้นหนึ่ง ว่าละครในเกิดแต่ถ่ายแบบโขนมาเล่นดังได้แสดงมา
เครื่องแต่งตัวโขนละครเป็นของถ่ายแบบอย่างมาแต่เครื่องยศศักดิ์ท้าวพระยาแต่ดึกดำบรรพ์เป็นพื้น แต่ก่อนมาจึงมักเป็นของคิดประดิษฐ์ขึ้นสำหรับแต่งโขนละครของหลวงก่อน ต่อพระราชทานอนุญาตหรือไม่ห้ามปรามผู้อื่น จึงจะเอาอย่างไปแต่งโขนละครของตนได้ ถ้าใครไปคิดทำเครื่องแต่งตัวโขนละครเอาแต่โดยพลการก็อาจจะมีความผิด ความข้อนี้มีอุทาหรณ์ครั้งรัชกาลที่ ๑ เมื่อแรกตั้งกรุงรัตนโกสินทร์นั้น ความปรากฏว่า เจ้านายและข้าราชการที่รวบรวมผู้คนฝึกหัดโขนละครขึ้นใหม่ คิดแบบอย่างสร้างเครื่องแต่งตัวโขนละครคล้ายคลึงกับเครื่องต้นเครื่องทรง จึงโปรดให้ตั้งพระราชกำหนด เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ (พ.ศ. ๒๓๓๗) มีเนื้อความว่า “เจ้าต่างกรมและข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการ (และ) ช่าง (เครื่อง) โขน (เครื่อง) ละคร ทุกวันนี้แต่งยืนเครื่องแต่งนางย่อมทำมงกุฎ ชฎา ชายไหวชายแครง กรรเจียกจร ดอกไม้ทัด นุ่งโจงไว้หางหงส์ ต้องอย่างเครื่องต้นอยู่ ไม่ควรหนักหนา” ต่อไปห้ามมิให้ทำเช่นนั้นเป็นอันขาด “และกำหนดให้แต่งตัวยืนเครื่องนุ่งผ้าตีปีกผ้าจีบโจงอย่างโขนก็ตาม แต่งตัวนางแต่รัดเกล้า อย่าให้มีกรรเจียกจร ดอกไม้ทัด” ถ้าผู้ใดมิฟัง ทำให้ผิดกฎ รับสั่งจะเอาตัวเป็นโทษจงหนัก ดังนี้ พระราชกำหนดนี้ในรัชกาลหลังมาเห็นจะโปรดให้ผ่อนผัน ไม่ห้ามปรามกวดขันดังแต่แรก เครื่องแต่งตัวละครในกรุงเทพฯ ในชั้นหลังต่อมา จึงปรากฏสิ่งที่ห้ามในพระราชกำหนดเป็นหลายอย่าง คือจอนหูและดอกไม้ทัดเป็นต้น
เครื่องแต่งตัวละคร ที่คิดประดิษฐ์ขึ้นในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ทราบว่าเครื่องแต่งศีรษะซึ่งเรียกว่า “ปันจุเหร็จ” เป็นของคิดประดิษฐ์ขึ้นแต่งละครหลวงเมื่อรัชกาลที่ ๒ เดิมสำหรับแต่งแต่ปันหยีกับอุณากรรณ ในเรื่องละครอิเหนา แทนผ้าตาดโพกศีรษะซึ่งใช้มาแต่ก่อน (จึงเรียกว่า “ปันจุเหร็จ” แปลความว่าโจรป่า ซึ่งอิเหนาและบุษบาแปลงเป็นปันหยี และอุณากรรณนั้น) ครั้นภายหลังมาใช้ปันจุเหร็จแทนผ้าโพกเฝือไปถึงตัวอื่นและเรื่องอื่น จนตัวไกรทองและขุนแผนพระไวยละครก็มักใช้ใส่ปันจุเหร็จมาจนทุกวันนี้ เข้าใจว่ากระบังหน้านางละครก็ทำนองจะประดิษฐ์ขึ้นในคราวเดียวกับที่ประดิษฐ์ปันจุเหร็จสำหรับยืนเครื่องเป็นคู่กัน แต่ข้อนี้ไม่มีหลักฐานที่จะทราบได้เป็นแน่นอน
รัดเกล้ายอดอีกอย่างหนึ่ง เป็นของประดิษฐ์ขึ้นในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อในรัชกาลที่ ๔ และมีประกาศห้ามมิให้ผู้อื่นใช้นอกจากละครหลวง ได้ยินว่าแต่ก่อนมาเคยห้ามมิให้ผู้อื่นทำชฎารัดเกล้าทองคำใส่ละครให้เหมือนกับละครหลวง แต่ก็มีผู้ลอบทำให้ละครใส่ ทำนองความอันนี้จะทราบประจักษ์พระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงประกาศห้ามแต่มิให้ผู้อื่นทำเครื่องละครลงยาราชาวดี ถึงกระนั้นมีเรื่องเล่ากันมาว่า เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้หาละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เข้าไปเล่นถวายทอดพระเนตร ท่านให้เที่ยววิ่งยืมชฎาละครโรงอื่น จนเกิดประหลาดใจกันว่าจะเป็นเพราะเหตุใด เหตุที่แท้นั้นเพราะท่านทำเครื่องทองคำแต่งพระเอกนางเอกของท่านใส่ ไม่กล้าจะแต่งเข้าไปเล่นถวายตัว จึงต้องยืมเครื่องละครโรงอื่น
แต่การที่หวงห้ามแบบอย่างเครื่องแต่งตัวละครหลวงมีมาเพียงรัชกาลที่ ๔ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๕ ก็เลิกการห้ามปราม ละครจึงแต่งตัวกันตามชอบใจทั่วไป มีเจ้าของละครคิดแก้ไขเครื่องแต่งตัวละครเปลี่ยนแปลงไปต่างๆ ตามอำเภอใจหลายอย่าง ดังเช่นทำเสื้อละครเป็นสีเดียวทั้งตัวเสื้อและแขนเสื้อ บางโรงก็ไม่ใช้อินทรธนู และทำเป็นแถบสายสะพายให้ตัวเสนาใส่แทนเครื่องอาภรณ์ยืนเครื่องอย่างเก่าก็มี และยังมีเครื่องแต่งละครเกิดขึ้นเพราะเล่นเรื่องแปลกประหลาดออกไป ดังเช่นเครื่องแต่งตัวเป็นแขกเป็นฝรั่ง สำหรับเล่รเรื่องพระอภัยมณีเป็นต้น เครื่องแต่งตัวละครก็ห่างเหินจากแบบเดิมมาทุกที เรื่องเครื่องแต่งตัวละครมีตำนานดังแสดงมา
ว่าด้วยปี่พาทย์สำหรับเล่นละคร
การเล่นละครต้องมีคนทำดุริยางค์ด้วยอีกพวกหนึ่ง เหมือนกันทั้งละครไทยละครพม่าและละครชวา เพราะฉะนั้นเห็นได้ว่า การที่มีดุริยางค์เล่นกับละครคงเป็นแบบแผนมาแต่อินเดียด้วยกันกับตำราละคร
เครื่องดุริยางค์ที่เล่นกับละคร เรียกกันเป็นสามัญว่าพิณพาทย์บ้าง ปี่พาทย์บ้าง อันที่จริงคำว่า พิณพาทย์ กับ ปี่พาทย์ หมายความต่างกัน พิณพาทย์หมายความว่า เครื่องดนตรี อันเป็นเครื่องสายสำหรับดีดสี เพราะเดิมใช้พิณเป็นหลัก ปี่พาทย์นั้นหมายความว่า เครื่องดุริยางค์ อันเป็นเครื่องตีเป่า เพราะเดิมใช้ปี่เป็นหลัก เพราะฉะนั้น เครื่องที่ทำในการเล่นละคร เรียกว่า “ปี่พาทย์” ความข้อนี้ก็สมด้วยแบบแผนซึ่งมีมาในรัชกาลที่ ๔ เช่นในหมายรับสั่งย่อมใช้ว่า “ปี่พาทย์” ทุกแห่ง
เครื่องปี่พาทย์ตามตำราอินเดียว่ามี ๕ สิ่ง เรียกรวมกันว่า “ปัญจดุริยางค์” อธิบายเป็นรายสิ่งว่า
•	สุสิรํ คือ ปี่
•	อาตตํ คือ กลองขึ้นหนังหน้าเดียว
•	วิตตํ คือ กลองขึ้นหนังสองหน้า
•	อาตตวิตตํ คือ กลองหุ้มหนังรอบตัว
•	ฆนํ คือฆ้องโหม่ง หรือ ฉิ่ง ฉาบ อันทำด้วยโลหะ ในตำราว่า สุสิรํ สำหรับทำลำนำ อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ สำหรับทำเพลงประกอบ ฆนํ สำหรับให้จังหวะ
เครื่องปี่พาทย์ของไทยเราก็ดี ปี่พาทย์มอญพม่าและปี่พาทย์ชวาก็ดี เห็นได้ว่าได้ต้นตำรามาแต่เครื่องปัญจดุริยางค์ของชาวอินเดียด้วยกัน เป็นแต่มาแก้ไขไปตามความนิยมในภูมิประเทศต่างๆ กัน
สุสิรํ คือ ปี่ ก็มาทำเป็นหลายอย่าง เรียกว่าปี่อ้อ ปี่ชวา ปี่มอญ ปี่ไทย เป็นต้น และปี่ไทยก็ยังต่างกันโดยขนาด เรียกเป็นปี่ใน ปี่กลาง ปี่นอก อีกชั้นหนึ่งดังนี้
อาตตํ คือ กลองขึ้นหนังหน้าเดียวนั้น ก็มาทำเป็นทับ เป็นรำมะนา เป็นกลองยาวเป็นต้น
วิตตํ ซึ่งอธิบายว่ากลองขึ้นหนังสองหน้านั้น เข้าใจว่ากลองชนิดที่ใช้สายโยงยืดหนังหน้ากลอง อาจจะทำเสียงกลองให้สูงหรือต่ำได้ด้วยเร่งและหย่อนสายที่ขึงหน้ากลอง กลองสองหน้าประเภทนี้มาเป็นตะโพน เปิงมาง และกลองแขกเป็นต้น
อาตตวิตตํ ซึ่งว่าเป็นกลองหุ้มหนังรอบตัวนั้น เข้าใจว่า จะเป็นกลองอย่างที่กรึงหนังติดแน่นกับตัวกลองทีเดียว โดยประสงค์จะให้เสียงดัง คืออย่างกลองละครนั้นเอง
ฆนํ คือ ฉิ่ง ฉาบ ฆ้อง โหม่ง ฆ้องคู่ (เช่นเล่นละครโนห์ราชาตรี) และฆ้องราว (เช่นเล่นระเบ็ง) เหล่านี้อยู่ในพวก ฆนํ เพราะเหตุสำหรับตีให้จังหวะ และเป็นของทำด้วยโลหะเช่นเดียวกัน
ปี่พาทย์ที่ไทยเราเล่นละครรำมี ๒ อย่างต่างกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยายังเป็นราชธานี คือปี่พาทย์สำหรับเล่นละครชาตรีอย่าง ๑ ปี่พาทย์สำหรับเล่นโขนละครในกรุงฯ อย่าง ๑ เมื่อพิเคราะห์ดูลักษณะปี่พาทย์ทั้ง ๒ อย่างที่กล่าวมา เห็นว่าปี่พาทย์ละครชาตรีคงเป็นของเก่าก่อนปี่พาทย์โขนละคร เพราะเป็นเครื่อง ๕ และมีรายสิ่งเกือบจะตรงกับที่อธิบายไว้ในลักษณะเครื่องเบญจดุริยางค์ตามตำราอินเดียคือ
•	ปี่ ตรงกับ สุสิรํ ในตำรา
•	ทับ (ใบที่ ๑) ตรงกับ อาตตํ ในตำรา
•	ทับ (ใบที่ ๒) ใช้แทนโทนสองหน้า วิตตํ ในตำรา
•	กลอง ตรงกับ อาตตวิตตํ ในตำรา
•	ฆ้องคู่ ตรงกับ ฆนํ ในตำรา
ส่วนปี่พาทย์โขนละครนั้น ก็เป็นเบญจดุริยางค์ด้วยมีเครื่อง ๕ สิ่ง แต่ทว่าแก้ไขห่างจากตำราเครื่องเบญจดุริยางค์ของเดิมออกไป คือ
•	สุสิรํ ปี่คงอยู่ตามตำรา
•	อาตตํ เปลี่ยนทับเป็นระนาด
•	วิตตํ ใช้ตะโพน คือโทนสองหน้า
•	อาตตวิตตํ กลองคงอยู่ตามตำรา
•	ฆนํ เปลี่ยนฆ้องคู่เป็นฆ้องวง
เครื่องปี่พาทย์โขนละครที่กล่าวมานี้ เรียก (ในชั้นหลังมา) ว่าปี่พาทย์เครื่อง ๕ เพราะมีเครื่อง ๕ สิ่ง ที่จริงจำนวนสิ่งก็เท่ากับเครื่องปี่พาทย์อย่างเช่นละครชาตรี แต่ผิดกันในข้อสำคัญ ที่ปี่พาทย์ละครชาตรีมีเครื่องทำเสียงสูงต่ำเป็นลำนำได้แต่ปี่สิ่งเดียว แต่ปี่พาทย์เครื่องห้ามีเครื่องที่ทำลำนำได้ถึง ๓ สิ่ง คือ ปี่ ระนาดและฆ้องวง จึงเห็นได้ว่าปี่พาทย์ทั้ง ๒ อย่างนั้น ปี่พาทย์ละครชาตรีคงเป็นอย่างเดิม แล้วมาคิดแก้ไขไปเป็นอย่างปี่พาทย์เครื่องห้า เพื่อจะให้ทำเพลงได้กว้างขวางยิ่งขึ้นกว่าเดิม
เครื่องปี่พาทย์ ๓ สิ่ง คือ ระนาด ฆ้องวง และตะโพนซึ่งมาใช้ในปี่พาทย์เครื่องห้าแทนทับ ๒ ใบกับฆ้องคู่ของเดิมนั้น เมื่อพิเคราะห์ดูเห็นว่าจะเป็นของเกิดขึ้นด้วยเหตุต่างกัน คือ
เหตุที่เกิดฆ้องวงนั้น เดิมในเครื่องดุริยางค์คงใช้แต่ฆ้องโหม่งใบเดียว สำหรับตีเป็นจังหวะ ต่อมาเติมฆ้องเข้าให้เป็นเสียงสูงใบหนึ่ง เสียงต่ำใบหนึ่ง จึงเป็นฆ้องคู่ (อย่างเช่นเล่นละครโนห์ราชารีและหนังตะลุง) ครั้นต่อมาอีกชั้นหนึ่ง เติมฆ้องเข้าอีกใบหนึ่งให้เป็นสามเสียง จึงเป็นฆ้องราว (อย่างเช่นเล่นระเบ็งและตีเข้ากับกลองมลายู) ทีหลังมาเกิดความรู้ขึ้นในครั้งใดครั้งหนึ่งว่า ถ้าเอาผงตะกั่วผสมกับขี้ผึ้งติดถ่วงในปุ่มฆ้อง อาจจะทำให้เสียงฆ้องเป็นเสียงอย่างใดก็ได้ ความรู้อันนี้ที่เป็นเหตุให้ทำฆ้องให้ครบ ๗ เสียง จึงคิดเพิ่มฆ้องราวให้เป็นฆ้องวง ๑๖ ใบ ตีเป็นเพลงลำนำต่างๆ ได้
เหตุที่เกิดระนาดนั้น เห็นจะมาแต่กระบอกเพลงของพวกชาวป่า คือตัดกระบอกไม้ไผ่ไว้ข้อข้างหนึ่ง เอากระทุ้งกับแผ่นดินให้เกิดเสียงก้องออกมาจากกระบอก กระบอกขนาดยาวสั้นต่างกัน เสียงที่ก้องก็สูงต่ำผิดกัน พวกชาวป่ามีข่าเป็นต้น รู้เค้าว่าจะตัดกระบอกอย่างไร ให้ก้องเป็นเสียงไรได้ ก็เกิดกระบอกเพลงขึ้น ใช้กระบอกเพลงหลายๆ อันกระทุ้งตามจังหวะให้เป็นเพลงลำนำ จึงมีชื่อเรียกกันว่า “เพลงกระบอก” ต่อมามีผู้คิดทำกระบอกเพลงให้เป็นเสียงต่างกันได้ ด้วยกระบวนเหลาไม้กระบอกให้หนาและบางผิดกัน จึงอาจทำกระบอกเพลงให้เบาและมีเสียงไพเราะขึ้น อย่างกระบอกเพลงที่พวกชวาเรียกว่า “อุงคลุง” คือใช้กระบอกย่อมๆ เรียงกันเป็นราวละสองสามกระบอก ถือราวไกวด้วยมือ ให้กระบอกกระทบกันก้องเป็นเสียงต่างๆ มาอีกชั้นหนึ่งจึงเกิดความคิดตัดไม้ไผ่มาเหลาเป็นซีก แล้วร้อยเชือกหรือวางเรียงบนราง ใช้รางเป็นเครื่องให้เกิดก้องและถ่วงซีกระนาดด้วยตะกั่วผสมขี้ผึ้งได้เสียงครบ ๗ เสียงอย่างเช่นฆ้องวง ไม้ ๑๙ อันก็อาจตีให้เกิดเสียงต่างๆ จนทำเป็นลำนำได้
เหตุที่เกิดตะโพนนั้น เดิมเครื่องดุริยางค์ใช้กลองใบละเสียง ๓ ใบ ทีหลังมาคิดแปลงโทนสองหน้า ที่ชาวอินเดียเรียกว่า “โทละ” นั้น ให้หน้าใหญ่ข้างหนึ่ง หน้าเล็กข้างหนึ่ง แล้วเอาข้าวสุกผสมกับขี้เถ้าติดตรงใจกลางหนังหุ้มกลองข้างหน้าใหญ่ ทำให้เป็นกลองสองเสียงได้ในใบเดียว ก็เกิดเป็นตะโพนขึ้น
เพราะตะโพนเป็นของตี ๒ มือ และทำได้เป็น ๒ เสียง ปี่พาทย์ใช้ตะโพนใบเดียวทำเพลงได้เท่ากับทับของละครชาตรี ๒ ใบ ด้วยเหตุนี้เมื่อใช้ตะโพน จึงอาจจะเลิกทับได้ทั้ง ๒ ใบ แล้วเอาระนาดเข้าแทน โดยมิต้องเพิ่มจำนวนคน ส่วนที่เปลี่ยนฆ้องราวมาเป็นฆ้องวง คือเปลี่ยนฆ้องตีจังหวะเป็นฆ้องตีลำนำนั้น ก็เห็นจะเป็นเพราะใช้ตะโพนให้จังหวะคือเห็นว่าปี่พาทย์ทำเพลงที่ใช้ตะโพน ถึงขาดฆ้องราวก็ไม่สำคัญอันใด แต่มีบางเพลงที่ไม่ใช้ตะโพน เมื่อทำเพลงเช่นนั้น จึงใช้ตีฉิ่งให้จังหวะแทน ด้วยเหตุนี้คนตะโพนจึงเป็นคนตีฉิ่งปี่พาทย์เป็นประเพณีมา สันนิษฐานว่าลักษณะการที่เปลี่ยนเครื่องปี่พาทย์เดิมมาเป็นปี่พาทย์เครื่องห้า จะเป็นดังทำนองที่ได้อธิบายมา แต่ความคิดที่เปลี่ยนแปลงจะเกิดขึ้นในประเทศนี้ทั้งนั้น หรือเราได้แบบอย่างมาแต่ที่อื่นบ้าง ข้อนี้ทราบไม่ได้ ด้วยปี่พาทย์พม่ามอญชวาก็มีระนาดฆ้องทำนองเดียวกับของเรา เขาเอาอย่างเราไป หรือเราเอาอย่างเขามา ก็อาจจะเป็นได้ทั้ง ๒ สถาน
ถึงพิเคราะห์ดูโดยทางตำนานการเล่นละครรำของไทยเรา ข้อซึ่งว่าปี่พาทย์ละครชั้นเดิมคงใช้ปี่พาทย์อย่างละครชาตรี ข้อนี้ก็มีเค้าเงื่อนอยู่มาก เพราะละครชาตรีเป็นละครนอกเดิมของเราดังได้อธิบายมาแล้ว ขุนศรัทธาคงพาทั้งแบบละครและปี่พาทย์สำหรับเล่นละครไปจากกรุงศรีอยุธยาด้วยกัน ต่อเมื่อพวกชาวนครศรีธรรมราชได้แบบละครและปี่พาทย์ลงไปเล่นกันแพร่หลายแล้ว ละครทางในกรุงฯ จึงเปลี่ยนมาใช้ปี่พาทย์เครื่องห้า เหตุไรจึงเปลี่ยนก็ดูเหมือนจะพอคิดเห็นได้ ด้วยมีเค้าเงื่อนอยู่ที่เครื่องปี่พาทย์ละครชาตรี ล้วนเป็นเครื่องขนาดย่อมๆ เห็นได้ว่าเป็นของทำสำหรับให้หอบหิ้วขนไปได้ง่าย เพราะเดิมละครมักต้องเดินทางไปเที่ยวหางานเล่น อย่างเช่นละครโนห์ราชาตรียังเที่ยวหางานอยู่จนทุกวันนี้ แต่ปี่พาทย์เครื่องห้าเป็นเครื่องขนาดเขื่อง จะขนหอบหิ้วไปไม่สะดวกเหมือนเครื่องปี่พาทย์ละครชาตรี เพราะฉะนั้น คงเป็นเครื่องสำหรับการเล่นที่เล่นเป็นตำแหน่งแห่งที่ จึงสันนิษฐานว่าเดิมเห็นจะเป็นปี่พาทย์โขน พึ่งเอามาใช้เป็นปี่พาทย์ละครเมื่อหัดละครผู้หญิงของหลวง แล้วละครโรงอื่นจึงเอาอย่างไป
เพราะเหตุนั้นละครที่ในกรุงฯ ทั้งละครหลวงและละครราษฎรจึงใช้ปี่พาทย์เครื่องห้าด้วยกันทั้งนั้น
ความที่กล่าวข้อนี้ คือที่ว่าละครรำของไทยเราเดิมใช้ปี่พาทย์อย่างละครชาตรี แล้วจึงเอาปี่พาทย์เครื่องห้าของโขนมาใช้นั้น ยังมีเค้าเงื่อนอยู่ในเพลงปี่พาทย์อีกทางหนึ่ง จะนำมาแสดงไว้ด้วย คือ
หน้าพาทย์ของละครชาตรีมีแต่ ๙ เพลง คือ
•	เพลงโทน ละครรำซัด (ตรงกับเพลงช้า)
•	เพลง (เร็ว)
•	เสมอ
•	เชิด
•	โอด
•	ลงสรง
•	โลม
•	เชิดฉิ่ง
•	เพลงฉิ่ง
เพลงทั้ง ๙ ที่กล่าวมานี้ ตรงกับที่มีในแบบละครนอกละครในทั้งนั้น เห็นได้ว่าเป็นเพลงตำราละครเดิม ส่วนหน้าพาทย์ทำโขนนั้น มีตำราของเก่าอยู่ในหอพระสมุดฯ ดังนี้
โหมโรงเย็น ๕ เพลง
•	ตระสารนิบาต แล้วรัว
•	เข้าม่าน ทำ ๖ เที่ยว (แล้ว) ลงลา
•	กราวใน
•	เชิด
•	กราวรำ
โหมโรงเช้า ๙ เพลง
•	ตระสารนิบาต แล้วรัว
•	เข้าม่าน ทำ ๖ เที่ยว (แล้ว) ลงลา
•	เสมอ แล้วรัว
•	เชิด
•	กลม
•	ชำนัน สองท่อน
•	กราวใน
•	ชุบ
•	กราวรำ
โหมโรงกลางวัน ๑๔ เพลง
•	กราวใน
•	เสมอข้ามสมุทร แล้วรัว
•	เชิด
•	ชุบ แล้วลงลา
•	กระบองตัน แล้วรัว
•	ตะคุกรุกร้น
•	ใช้เรือ แล้วรัว
•	ปลูกต้นไม้ แล้วรัว
•	คุกพาทย์ แล้วรัว
•	พันพิราบ
•	ตระสารนิบาต
•	เสียน ๒ เที่ยว
•	เชิด ประถม แล้วรัว
•	บาทสกุณี ปลายลงกราวรำ
นอกเรื่องโหมโรง
ไหว้ครู ๒ เพลง
•	ปรายข้าวตอก
•	ตระประโคนธรรพ
เรื่องเตร็ด ๒๑ เพลง
•	ตระตะหริ่ง
•	ตระเชิงกะแชง
•	ตระท้าวน้อย
•	ตระเชิงเทียน
•	ตระเสือขับ
•	ตระหญ้าปากคอก
•	ตระปลายพระลักษมณ์
•	ตระมารละม่อม
•	ตระแรมไพร
•	ตระเชินเหนือ
•	ตระเชินใต้
•	แผละ
•	เหาะ
•	โคมเวียน
•	เชิน
•	พระยาเดิน
•	สยาเดิน
•	สยาครัว
•	เชิดฉาน
•	เชิดนอก
•	กราวนอก
ดูตำรานี้ก็เห็นได้ว่า เพลงหน้าพาทย์โขนเป็นเรื่องหนึ่งต่างหากมากกว่าหน้าพาทย์ละครหลายเท่า มีเหมือนกับหน้าพาทย์ละครชาตรีแต่เพลงเสมอกับเชิด ๒ เพลงเท่านั้น จึงเป็นเค้าเงื่อนว่า ปี่พาทย์เครื่องห้าคงเป็นปี่พาทย์สำหรับโขนอยู่ก่อน ละครเอามาใช้ภายหลัง ไม่แต่ละครเท่านั้น ถึงที่เอาปี่พาทย์เครื่องห้าไปใช้ เป็นเครื่องแห่และเครื่องประโคม ที่สุดจนใช้เป็นเครื่องบรรเลงในเวลาทำการทัพศึก ดังปรากฏในเรื่องพระราชพงศาวดาร เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ยังดำรงพระยศเป็นเจ้าพระยาจักรี และกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ยังเป็นที่เจ้าพระยาสุรสีห์ ทรงรักษาเมืองพิษณุโลก ต่อสู้อะแซหวุ่นกี้ พม่าล้อมไว้จนสิ้นเสบียงอาหาร กองทัพกรุงธนบุรีก็ไปช่วยแก้ไขไม่ได้ จะตีหักข้าศึกออกจากที่ล้อม จึงทรงพระราชดำริเป็นกลอุบาย ให้ปี่พาทย์ทำบนหอรบให้ครึกครื้นขึ้นกว่าแต่ก่อน เพื่อจะให้ข้าศึกสำคัญว่าจะตั้งรักษาเมืองต่อไป ความที่กล่าวนี้เป็นอุทาหรณ์ว่าใช้ปี่พาทย์เครื่องห้า เป็นเครื่องบรรเลงในเวลาทำสงคราม ทำนองเดียวกับแตรวงของทหารในชั้นหลัง แต่ก็มีเค้าเงื่อนว่าเอาไปจากโขนเหมือนกัน เพราะมีความปรากฏดังได้กล่าวมาแล้วว่าพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนได้พระราชทานอนุญาตให้ผู้มีบรรดาศักดิ์หัดโขนเพื่อประโยชน์ในการทำสงคราม เจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ทั้งที่อยู่ในราชธานีและที่ปกครองหัวเมือง จึงมักหัดโขนขึ้นไว้ โขนมีที่ไหน ปี่พาทย์เครื่องห้าก็ต้องมีที่นั่น เพราะฉะนั้นปี่พาทย์เครื่องห้าจึงได้มีแพร่หลาย แล้วจึงเลยใช้เป็นเครื่องประโคมและเครื่องบรรเลงต่อไป
แต่ปี่พาทย์นั้นใช้เฉพาะเครื่องห้าสิ่งมาตั้งแต่ครั้งกรุงเก่าจนตลอดรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร์นี้ พึ่งมาจับเพิ่มเติมเครื่องปี่พาทย์ขึ้นเป็นเครื่องใหญ่ ต่อเมื่อในรัชกาลที่ ๓ เข้าใจว่าเพราะเกิดเล่นเสภารับปี่พาทย์เป็นเหตุขึ้นก่อน เสภาอย่างโบราณขับอย่างเล่านิทาน หามีส่งปี่พาทย์ไม่ พึ่งเกิดวิธีส่งปี่พาทย์เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ความข้อนี้ปรากฏอยู่ในคำไหว้ครูเสภาบทหนึ่งว่า

ความที่กล่าวในกลอนก็สมกับคำที่เล่ากันมา ว่าพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดทรงฟังเสภา ได้ทรงพระราชนิพนธ์เสภาก็หลายตอน คือตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างแล้วเข้าห้องนางแก้วกิริยา ซึ่งชอบขับชอบฟังกันมาจนทุกวันนี้นั้นเป็นต้น คงโปรดให้คนขับเสภาร้องลำนำส่งปี่พาทย์เหมือนทำนองมโหรี จึงเกิดมีเสภาส่งปี่พาทย์ขึ้นแต่นั้นมา แต่กล่าวกันว่า เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ปี่พาทย์แม้ที่รับเสภาก็ยังคงใช้เครื่องห้าเป็นแต่ใช้สองหน้าแทนตะโพน ต่อเมื่อถึงรัชกาลที่ ๓ เห็นจะเป็นเพราะเล่นเสภาส่งปี่พาทย์กันแพร่หลาย จึงได้มีผู้คิดเครื่องปี่พาทย์เพิ่มเติมขึ้น แต่จะขอยั้งเรื่องที่ว่าด้วยเพิ่มเติมเครื่องปี่พาทย์ ไว้พรรณนาข้างหน้าต่อไป จะอธิบายว่าด้วยปี่พาทย์เครื่องห้าซึ่งเล่นละครเสียให้หมดกระบวนก่อน
ลักษณะที่ละครเล่นกับปี่พาทย์นั้นเป็น ๒ กระบวน คือใช้ร้องเป็นหลักกระบวนหนึ่ง ใช้ปี่พาทย์เป็นหลักกระบวน ๑ จะพรรณนากระบวนที่ใช้ร้องเป็นหลักก่อน ลักษณะที่ร้องละครเป็น ๓ จังหวะ คือจังหวะช้า จังหวะกลาง และจังหวะเร็ว ส่วนจังหวะช้านั้น คือ
•	ร้องช้าลูกคู่รับไม่ใช้ปี่พาทย์ เรียกเป็นสามัญว่า “ร้องช้า” ในกระบวนร้องอย่างนี้ยังมีลำนำอื่นอีกหลายเพลง ที่เรียกว่า “ช้าอ่านสาร” “ยานี” และ “ชมตลาด” เป็นต้น
•	ร้องช้าเข้ากับปี่ เรียกว่า “ช้าปี่” “โอ้ปี่” และ โอ้ชาตรี เป็นต้น
•	ร้องช้าเข้ากับโทน เช่นร้อง “ลงสรง”และ “ชมดง” เป็นต้น กระบวนร้องช้าใช้ร้องแต่บางบทซึ่งจะให้เห็นเป็นบทสำคัญ กล่าวกันว่าแต่เดิมเป็นแต่ร้องเข้ากับปี่หรือเข้ากับโทน ดังบอกไว้ข้างหน้าบท หาได้รับปี่พาทย์ทั้งวงไม่ ถึงละครหลวงเมื่อรัชกาลที่ ๒ ก็ว่าไม่ใคร่โปรดให้ร้องรับปี่พาทย์ทั้งวง เห็นจะเป็นด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่าพาให้ละครรำเยิ่นเย้อไป การที่ละครร้องรับปี่พาทย์ทั้งวง ว่ามักเกิดขึ้นใหม่ในสมัยเมื่อเล่นปี่พาทย์กัน มามีชุกชุมขึ้นต่อในรัชกาลที่ ๔ และที่ ๕ กล่าวกันมาดังนี้
ละครร้องจังหวะกลางนั้น คือ “ร้องร่าย” มีแต่ลูกคู่รับ ไม่ทำปี่พาทย์ ใช้ร้องพื้นเรื่องละคร เพราะฉะนั้น ละครจึงร้องร่ายมากกว่าอย่างอื่น
ละครร้องจังหวะเร็วนั้น พวกละครชาตรีเรียกว่า “ร้องสับ” พวกละครในกรุงฯ เรียกว่า “ร้องสับไท” เห็นจะมาแต่คำว่า “ศัพทย” ด้วยกัน มีแต่ลูกคู่รับ ไม่ทำปี่พาทย์เหมือนกับร้องร่าย แต่จังหวะเร็ว ใช้แต่เฉพาะเมื่อละครทำบทรุกร้น เช่นเวลาไล่กันเป็นต้น
ส่วนกระบวนละครที่ใช้ปี่พาทย์เป็นหลักนั้น ทำโหมโรงอย่าง ๑ ทำเพลงรำอย่าง ๑
โหมโรงคือทำปี่พาทย์บรรเลงในเวลาละครแต่งตัวก่อนจะเล่น เป็นการบอกให้มหาชนทราบว่าจะมีละคร การโหมโรงของละครชาตรี ใช้เพลงตามแบบเก่า ทำแต่ “เพลงซัด” เพลง ๑ “เชิด” เพลง ๑ กับ “เพลง” เพลง ๑ รวม ๓ เพลงเท่านั้น แต่โหมโรงละครนอกและละครในอย่างในกรุงฯ ปี่พาทย์ทำเพลงเรื่องยืดยาวตามแบบโหมโรงโขนอย่างเช่นแสดงมาแล้ว เป็นแต่แก้ไขบ้างเล็กน้อย เห็นได้ชัดว่าปี่พาทย์เอาหน้าพาทย์โขนมาใช้ เป็นเค้าเงื่อนอีกอย่าง ๑ ในช้อที่ว่าละครในและปี่พาทย์เครื่องห้ามาแต่โขน ดังได้อธิบายมา อนึ่ง เมื่อเวลาละครเลิก ปี่พาทย์ยังทำลาโรงอีกอย่าง ๑ เป็นคู่กับโหมโรง แต่ทำเพลงกราวรำเพลงเดียวเพราะเป็นเวลาเลิก ประเดี๋ยวคนก็กลับหมด
ที่ปี่พาทย์ทำเพลงรำของละครนั้น ก็ใช้จังหวะช้า กลาง และเร็ว เป็น ๓ อย่าง คล้ายกับจังหวะที่ละครร้องใช้ปี่พาทย์ทำแต่โดยลำพังอย่าง ๑ ใช้ร้องช่วยปี่พาทย์ด้วยอีกอย่าง ๑ เป็น ๒ กระบวนต่างกัน
ที่ปี่พาทย์ทำโดยลำพังนั้น เช่นรำเสมอ รำกลม รำเชิด เป็นต้น
ที่มีร้องช่วยปี่พาทย์นั้นคือ เมื่อละครรำเพลงช้า เพลงเร็ว และเชิดฉิ่ง
เพลงช้า ตะโพนทำจังหวะ จ๊ะ โจ๋ง จ๊ะ ถิ่ง โจ๋ง ถิ่ง ร้องบท “เย็นย่ำ จะค่ำอยู่แล้วลงรอนรอน” และ “ฉุยฉาย” เป็นต้น
เพลงเร็ว ตะโพนทำจังหวะ ต๊ะ ถิ่ง ถิ่ง ร้องบท “รักเจ้าสาวคำเอย” หรือ “แม่ศรีเอย” เป็นต้น
เชิดฉิ่ง ตีฉิ่งเป็นจังหวะเร็ว (ไม่ใช้ตะโพน) ร้องบท “หรง หริ่ง ได้ยินเสียงฉิ่งก็จับใจ” เป็นต้น
ลักษณะที่ร้องช่วยเพลงรำทั้ง ๓ อย่างที่กล่าวมานี้ เมื่อพิเคราะห์ดูก็ดูเหมือนจะเห็นเค้าเงื่อนในตำนาน ว่าจะเป็นประเพณีเก่าแก่แต่เมื่อละครยังใช้ปี่พาทย์ละครชาตรี ซึ่งปี่สิ่งเดียวอาจจะทำเป็นลำนำได้ เพราะเพลงช้าเพลงเร็วและเชิดฉิ่ง ๓ เพลงนี้ปี่พาทย์ต้องทำอยู่นาน ละครจึงจะรำจบกระบวน ในระหว่างนั้น ทำนองจะเห็นหนักแรงคนปี่นัก จึงคิดให้ร้องลำนำช่วยปี่พาทย์ เพราะฉะนั้น บทที่ใช้ร้องความจึงไม่เข้ากับเรื่องเสมออย่างว่า นึกบทอะไรได้ก็ร้องไป พอให้เป็นลำนำชวนละครรำแล้วก็ใช้ได้
แต่นี้จะว่าด้วยเรื่องเพิ่มเติมเครื่องปี่พาทย์ต่อไป ปี่พาทย์เครื่องห้าของเดิมมีปี่ (ใน) ๑ ระนาด (เอก) ๑ ฆ้องวง (ใหญ่) ๑ ตะโพน ๑ กลอง ๑ รวม ๕ สิ่ง มีฉิ่งอีกสิ่ง ๑ ซึ่งเข้าใจว่าใช้สำหรับให้จังหวะผลัดกันกับตะโพน จะเป็นเครื่องประกอบมาแต่ชั้นเดิม ส่วนเครื่องที่เพิ่มเติมขึ้นใหม่นั้น --
หมายนั้นว่า “ให้ท่านพระยามนตรีสุริยวงศ์จัดปี่พาทย์สำรับใหญ่สำรับ ๑” มาทำด้วย ความตอนหลังนี้หมายว่า ปี่พาทย์เครื่องใหญ่ระนาด ๔ ราง เห็นได้ว่าเป็นของพึ่งมีขึ้นในเวลานั้น แม้ของหลวงก็ยังไม่มี แต่ต่อมาปี่พาทย์ก็กลายเป็นเครื่องใหญ่ขึ้นตามกันอีกชั้น ๑ ปี่พาทย์เครื่องคู่ก็ใช้เล่นละครมากขึ้น คงใช้ปี่พาทย์เครื่องห้าแต่ละครนอกที่เล่นงานปลีกและงานเหมา กับปี่พาทย์หลวงวงหมื่นไฉน ที่ทำประโคมในการหลวงเท่านั้น
การเล่นปี่พาทย์เครื่องใหญ่เมื่อในรัชกาลที่ ๔ ชุกชุมเพียงใด จะเห็นได้ในจำนวนวงปี่พาทย์ ซึ่งปรากฏในหมายรับสั่งครั้งโปรดฯ ให้ขอแรงมาทำสมโภชพระแก้วมรกต เมื่อเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ ปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙ คือ:-
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของกรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของกรมขุนสรรพศิลป์ปรีชา
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา วง ๑

ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของกรมหมื่นราชสีหวิกรม
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของพระยาเพชรพิไชย
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม)
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี (เพ็ง)
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้ชาย
ของพระประดิษฐ์ไพเราะ (มีแขก)
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้หญิง
ของกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้หญิง
ของกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้หญิง
ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ
วง ๑
ปี่พาทย์ผู้หญิง
ของเจ้าพระยารวิวงศ์ (ขำ)
วง ๑
เป็นปี่พาทย์ผู้ชาย ๑๒ วง ปี่พาทย์ผู้หญิง ๔ วง รวม ๑๖ วงด้วยกัน ปี่พาทย์ ๑๖ วงนี้ มีเค้าเงื่อนเห็นได้ว่าเป็นปี่พาทย์เครื่องใหญ่สำหรับทำรับเสภาทั้งนั้น เพราะขาดปี่พาทย์ของกรมพระพิทักษเทวศร์ และปี่พาทย์ผู้ชายของกรมหมื่นมเหศวรฯ ทั้งปี่พาทย์ของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ซึ่งทำนองจะเป็นแต่ปี่พาทย์เครื่องห้า หรือเครื่องคู่สำหรับใช้เล่นละครอย่างเดียว จึงมิได้เกณฑ์
การสมโภชพระแก้วมรกตครั้งนั้น นอกจากปี่พาทย์ยังเกณฑ์มโหรีและสักวาเข้ามาเล่นด้วย มีบาญชีจำนวนวงปรากฏในหมายรับสั่งดังนี้:-
มโหรีผู้หญิง
ของพระยาเพชรพิไชย
วง ๑
มโหรีผู้หญิง
ของพระยาพิพิธโภไคสวรรย์
วง ๑
สักวาผู้ชาย
ของกรมหมื่นภูบดีราชหฤไทย
วง ๑
สักวาผู้ชาย
ของพระองค์เจ้าสิงหรา (กรมหลวงบดินทร)
วง ๑
สักวาผู้ชาย
ของพระองค์เจ้าชมพูนุท (กรมขุนเจริญ)
วง ๑
สักวาผู้ชาย
ของหม่อมเจ้าพนม (ในกรมหลวงเทเวศร์)
วง ๑
สักวาผู้หญิง
ของพระสรรพากร
วง ๑
สักวาผู้หญิง
ของหลวงรัตนสมบัติ
วง ๑
สักวาผู้หญิง
ของเสมียนตรากรมนาวังหน้า
วง ๑
สักวาผู้หญิง
ของนายเลี้ยงมหาดเล็ก (ภายหลังเป็นจมื่นราชนาคา)
วง ๑
มีรายการในหมายรับสั่งว่า บรรดาปี่พาทย์ให้มีเสภาทุกวง และให้ปี่พาทย์ มโหรีสักวา ผู้หญิงอยู่ (ที่พระระเบียง) ในม่านข้างด้านใต้พระอุโบสถ ปี่พาทย์ มโหรี และสักวาผู้ชาย ให้ตั้งรายกัน (ที่พระระเบียง) ทางด้านเหนือและด้านตะวันตกตะวันออกตามฉลากที่เขียนไว้ตามห้อง ให้แต่งตัวนุ่งห่มพวกปี่พาทย์ มโหรี และสักวา ประกวดประขัน และให้เจ้าของจัดเป็นโต๊ะที่บูชาตั้งหน้าวงปี่พาทย์ มโหรี และสักวาของตนด้วย กำหนดให้ทำแต่เพลาพลบค่ำไปจนเสด็จขึ้นจึงเลิก ดังนี้
การเกณฑ์ครั้งที่กล่าวนี้ เชื่อได้ว่าเกณฑ์หมดจำนวนทั้งปี่พาทย์เครื่องใหญ่ มโหรี และสักวา ของเจ้านายและขุนนางบรรดามีอยู่ในกรุงฯ ในสมัยนั้น เมื่อพิเคราะห์ดูก็เห็นได้ว่า การเล่นมโหรีอย่างโบราณร่วงโรยลงมากเหลืออยู่แต่ ๒ วง เพราะเปลี่ยนมานิยมเล่นละครผู้หญิง และปี่พาทย์รับเสภาเสียโดยมากจนถึงหัดผู้หญิงให้ทำปี่พาทย์แทนมโหรีอย่างเก่าก็มี ความนิยมที่แปรไปเป็นเล่นปี่พาทย์เช่นกล่าวมานี้ ก็มีผลต่อไปถึงละคร คือที่เกิดชอบร้องลำต่างๆ รับปี่พาทย์ในเวลาละครใช้บทนั้น มีมากขึ้นแต่รัชกาลที่ ๔ เป็นต้นมา ตลอดจนรัชกาลที่ ๕ จนถึงเจ้าพระยานรรัตน์ราชมานิต ให้ร้องลำ ๓ ชั้นให้ละครของท่านรำ แต่เห็นจะมีโรงเดียวเท่านั้น
ยังมีเครื่องปี่พาทย์ที่เกิดเพิ่มเติมขึ้นนอกจากที่ได้กล่าวอีกหลายอย่าง เป็นต้นว่า กลองนั้น ชั้นเดิมก็ใช้แต่ ๒ ใบ ภายหลังเติมขึ้นเป็นสำรับละ ๓ ใบ ๔ ใบ เข้าใจว่าเป็นของเดิมขึ้นเมื่อละครใช้ปี่พาทย์เครื่องใหญ่ ยังกลองฝรั่งซึ่งมักเรียกกันมาแต่ก่อนว่า “กลอง(อะ)เมริกัน” ก็เป็นของเติมขึ้นเมื่อละครเล่นเรื่องพระอภัยมณี เพราะเหตุที่ทำเพลงฝรั่ง ปี่พาทย์เล่นละครเพิ่มเครื่องมากขึ้นโดยลำดับแสดงมา
ละครครั้งรัชกาลที่ ๕ ใช้ปี่พาทย์เครื่องใหญ่เป็นพื้น ต่อละครโรงเล็กๆ หรือละครบ้านนอกจึงใช้เครื่องคู่ ที่จะใช้เครื่องห้าหาใคร่มีไม่ ส่วนปี่พาทย์เบญจดุริยางค์อย่างดั้งเดิม ยังใช้เล่นแต่ละครโนห์ราชาตรีกับหนังตะลุงอยู่จนทุกวันนี้ ว่าด้วยเรื่องปี่พาทย์ที่เล่นละครจบเนื้อความเพียงเท่านี้
ว่าด้วยประเพณีเล่นละครรำ
การฟ้อนรำเป็นหลักของวิชาการละคร(รำ) เพราะฉะนั้นผู้เป็นครูบาอาจารย์แต่ก่อน จึงคิดแบบรำเป็นท่าต่างๆ ตั้งชื่อบัญญัติไว้ให้เรียกเป็นตำรา แล้วคิดร้อยกรองท่ารำต่างๆ นั้นเข้ากระบวนสำหรับรำเข้ากับเพลงปี่พาทย์ เรียกว่า “รำเพลง” อย่าง ๑ อีกอย่าง ๑ สำหรับรำเข้ากับบทร้อง เรียกว่า “รำใช้บท” บรรดาผู้ที่จะฝึกหัดเป็นละคร มักหัดตั้งแต่ยังเด็ก ครูให้หัดรำเพลงก่อน แล้วจึงให้หัดรำใช้บท เมื่อรำได้แล้วครูจึง “ครอบ” ให้ คืออนุญาตให้เล่นละคร แต่นั้นไปจึงนับว่าเป็นละคร การอันนี้เป็นประเพณีดั้งเดิม ยังมีเค้ามูลเหมือนกันทั้งละครโนห์ราชาตรีที่มณฑลนครศรีธรรมราช และละครนอกละครในที่ในกรุงเทพฯ นี้ แต่กระบวนการฝึกหัดและวิธีเล่นของละครโนห์ราชาตรี และละครนอกละครในผิดกันในข้อสำคัญอยู่หลายอย่าง จะต้องอธิบายแยกกันทีละอย่างจึงจะได้ความชัดเจน
ประเพณีละครโนห์ราชาตรี
การฝึกหัดละครโนห์ราชาตรี หัดรำเพลงแต่ ๑๒ ท่าตามตำราของขุนศรัทธาที่เป็นครูเดิม (ดังกล่าวมาในตอนว่าด้วยละครนอก) ท่ารำ ๑๒ ท่านั้นคือ:-
ที่ ๑ ท่าแม่ลาย (กนก)
ที่ ๒ ท่าราหูจับจันทร์ (ท่าเขาควายก็เรียก)
ที่ ๓ ท่ากินนร (รำ)
ที่ ๔ ท่าจับระบำ
ที่ ๕ ท่าลงฉาก (เข้าใจว่าตรงกับที่เรียกว่า ท่าหงส์ลีลาในคำกลอน)
ที่ ๖ ท่าฉากน้อย (เข้าใจว่าตรงกับที่เรียกว่า ท่าช้างประสานงาในคำกลอน)
ที่ ๗ ท่าผาลา
ที่ ๘ ท่าบัวตูม
ที่ ๙ ท่าบัวบาน
ที่ ๑๐ ท่าบัวคลี่
ที่ ๑๑ ท่าบัวแย้ม
ที่ ๑๒ ท่าแมลงมุมชักใย
ท่ารำ ๑๒ ท่าที่กล่าวมานี้ เรียกรวมกันว่า “เพลงครู” ยังมีกลอนตำรารำของพวกละครโนห์ราชาตรีในมณฑลนครศรีธรรมราชอีกความหนึ่งว่า:-
๏ สอนเอยสอนรำ	ครูให้ข้ารำแต่บ่า
ปลดปลงลงมา	แล้วให้ข้ารำเพียงพก
วาดไว้ปลายอก	เรียกแม่ลายกนกผาลา
ซัดสูงขึ้นเพียงหน้า	เรียกช่อระย้าดอกไม้
ปลดปลงลงมาใต้	ครูให้ข้ารำโคมเวียน
นี่เรียกรูปวาด	ไว้วงให้เหมือนรูปเขียน
ท่านี้คงเรียน	ท่าชาวตะเคียนพาดตาล
ท่านี้แลนุช	พระพุทธเจ้าท่านห้ามมาร
ท่านี้นงคราญ	พระรามเธอข้ามสมุทร
ยกขึ้นสูงสุด	เป็นท่าพระยาครุฑร่อนมา
ครุฑเฉี่ยวนาคได้	ร่อนกลับไปในเวหา
ทำท่าหนุมาน	เหาะทะยานไปเผาลงกา
รำท่าเทวา	สารถีขี่ม้าชักรถ
ท่านางมัทรี	จรลีหว่างเขาวงกต
ท่าพระดาบส	ลีลาจะเข้าอาศรม
สี่มุมปราสาท	วาดไว้เป็นรูปพรหม
ท่านี้เอวกลม	เรียกพระนารายณ์น้าวศร
(ผู้บอกให้ จำได้แต่เท่านี้)
พิเคราะห์ดูชื่อท่ารำต่างๆ ที่เรียกในกลอนนี้ เข้าใจว่าจะมีผู้คิดตำรานี้ขึ้นสำหรับหัดละครโนห์ราชาตรีในชั้นหลังมิใช่ตัวต้นตำรา จึงไม่ใช้กันทั่วไปเหมือนอย่าง ๑๒ ท่าที่กล่าวมาก่อน
การฝึกหัดละครโนห์ราชาตรี เมื่อหัดรำเพลงครูได้แล้ว ครูจึงสอนให้ท่องบท เพราะละครโนห์ราชาตรียังใช้ร้องกลอนสด (เหมือนอย่างเล่นเพลงหรือลิเก) ไม่มีหนังสือบทอย่างละครในกรุงเทพฯ แล้วสอนให้ร้องและรำทำบทไปจนพอทำได้ ผู้ที่เป็นครูหัดจึงพาไปให้ครูใหญ่ครอบ เรียกว่า “เข้าครู” อันลักษณะครอบละครโนห์ราชาตรีนั้น จะนิมนต์พระสงฆ์สวดมนต์ฉันเช้าด้วยหรือไม่ แล้วแต่ใจ ไม่จำเป็น การที่ทำพิธีครูใหญ่เอาเทริดแขวนไว้ที่กลางโรงพิธี ตรงใต้เทริดนั้นตั้งขันสาครลายสิบสองนักษัตร คว่ำและปูหนังเสือไว้บนก้นขัน ลักษณะที่จะครอบ ครูใหญ่ให้เด็กขึ้นนั่งบนก้นขัน แล้วปลดเอาเทริดลงมาครอบศีรษะให้ แล้วให้เด็กลุกขึ้นรำเพลงครูเข้ากับปี่พาทย์จนจบเพลง แล้วเอาเทริดกลับไปแขวนไว้อย่างเดิม ทำอย่างนั้นทีละคนไปจนหมดตัวผู้ที่จะเป็นละคร ก็เป็นเสร็จพิธีครอบ ส่วนตัวจำอวดนั้นเป็นแต่ครูเอาหน้ากากใส่ให้แทนครอบด้วยเทริดไม่ต้องรำ เพราะตัวจำอวดมักเกิดแต่พวกปี่พาทย์หรือลูกคู่ที่ชอบเล่นเป็นจำอวด เคยเห็นเล่นละครชินเข้าก็เลยเป็นตัวละครไป ไม่ได้หัดรำมาแต่เดิม
ลักษณะการเล่นละครโนห์ราชาตรีนั้น ละครโรงหนึ่งต้องมีคน ๑๔ คนเป็นอย่างน้อย คือตัวครู (เป็นผู้คุมละครไม่ต้องเล่นเอง) คน ๑ ตัวนายโรง (คือยืนเครื่อง บางทีก็เป็นครูด้วย) คน ๑ ตัวนาง (คือเด็กผู้ชายหัวจุกทำบทนาง) คน ๑ จำอวด (เรียกว่า พราน ตามเรื่องมโนห์รา) คน ๑ รวมตัวละคร ๓ คน คนตีแกระ (คือลูกคู่ตีกรับ) ๕ คน ปี่พาทย์ คนเป่าปี่ (เป็นนายวง) คน ๑ คนตีทับ ๒ คน คนตีกลอง ๑ คนตีฆ้องคู่คน ๑ รวมพวกปี่พาทย์ ๕ คน รวมเบ็ดเสร็จเป็น ๑๔ คนด้วยกัน ใครจะหาละครไปเล่นกลางวันก็ได้ หรือเล่นกลางคืนก็ได้ ถ้าเล่นกลางวัน ลงโรงราวเวลา ๑๐ นาฬิกา ก่อนเที่ยงไปเลิกราวเวลาบ่าย ๔ นาฬิกา ถ้าเล่นกลางคืน ลงโรงราวเวลา ๗ นาฬิกา เลิกเวลาเที่ยงคืน เรียกค่าธรรมเนียมเล่นกลางคืนเท่ากับเล่นกลางวันอีกวันหนึ่ง
อัตราค่าธรรมเนียมที่ละครโนห์ราชาตรีเรียกจากผู้หานั้น แต่เดิมเล่นวันหนึ่งเรียกเงินโรง ๒ บาท กับเงินค่ากำนลเบิกโรง ๕๐ สตางค์ และนอกจากเรียกเงิน เจ้าของงานยังต้องเลี้ยงอาหารด้วย ๒ เวลา และยังต้องให้ยืมผ้าใหม่สำหรับตัวนายโรงกับตัวนางนุ่งคนละผืน แต่เมื่อเสร็จงาน ส่งผ้าคืนให้เจ้าของ
ข้อที่ว่าต้องให้ยืมผ้านุ่งนี้ข้าพเจ้าได้เคยพบเอง ครั้งหนึ่งข้าหลวงหาละครโนห์ราชาตรีมาเล่นให้ข้าพเจ้าดูที่เมืองสงขลา ได้ยินละครโหมโรงอยู่ช้านาน ผิดสังเกต จึงให้ไปถามว่า เมื่อไรจะลงโรง ได้ความว่ายังไม่ได้ผ้านุ่ง จึงยังเล่นไม่ได้ แต่เรื่องยืมผ้านุ่งนี้เห็นจะเป็นประเพณีที่เกิดขึ้นในมณฑลนครศรีธรรมราชเอง มิใช่ประเพณีที่ขุนศรัทธาพาลงไปจากกรุงศรีอยุธยา น่าจะเป็นเพราะเหตุที่พวกละครโนห์ราชาตรีในมณฑลนครศรีธรรมราชต้องเที่ยวหางานเล่นละคร บางทีต้องเตร็ดเตร่ไปต่างบ้านต่างเมืองไกลๆ ผ้าที่นุ่งติดตัวไปไม่สมประกอบ เวลาจะเล่นละคร เจ้างานเห็นโสโครกรำคาญตา ให้ยืมผ้าใหม่นุ่ง จึงเลยเป็นธรรมเนียมมา
ลักษณะที่พวกละครโนห์ราชาตรีเที่ยวหางานนั้น ถ้าอยู่บ้านไม่ใคร่มีใครหาไปเล่น ก็พากันขนเครื่องละครและเครื่องปี่พาทย์เดินทางไปเที่ยวหางาน ไปถึงหมู่บ้านแห่งใดในระยะทางคาดว่าจะหางานได้ ก็ตีกลองขึ้นเป็นสำคัญ ให้พวกชาวบ้านรู้ว่าพวกละครมาถึง ถ้าใครได้บนบานไว้ จะแก้สินบนก็ดี หรือจะมีการงานก็ดี ก็มาว่าหาละครไปเล่น ถ้าหากไม่มีใครหาเล่นงาน พวกละครก็คิดอ่านว่ากล่าวกับชาวบ้านเพียงให้ได้ข้าวปลาอาหารกินอิ่มหนำ แล้วเล่นละครให้ดูวัน ๑ แล้วก็เดินทางต่อไป วิธีเดินทางอย่างว่ามานี้เห็นจะเป็นวิธีของพวกละครแต่โบราณ เหมือนกับวิธีที่แบ่งผลประโยชน์กันในพวกละครโนห์ราชาตรี คือได้เงินโรงมาเท่าใด ได้แก่ตัวนายโรง ๓ ส่วน ได้แก่ตัวนางและตัวจำอวดคนละ ๒ ส่วน นอกจากนั้นได้คนละส่วน ๑ ตัวครูได้ค่ากำนล เป็นประเพณีเหมือนกันดังนี้ทั่วไป
ยังมีประเพณีของละครโนห์ราชาตรี ที่เป็นการแปลกอีกอย่าง ๑ เกิดแต่กลัวถูกกระทำร้ายด้วยวิทยาคม มักใช้เสกเป่า และมีเครื่องป้องกันต่างๆ เป็นต้นว่า มีด้ายมงคลสวมเทริดที่ใส่ศีรษะ และบางทีก็ใช้ผ้าประเจียดห้อยบ่าเวลาที่ออกโรงเล่นละครเป็นอย่างนี้ จนกระทั่งถึงพวกแขกมลายูที่เอาอย่างละครโนห์ราชาตรีไปเล่นเป็นละครเขา ก็เอาเลขยันต์ของไทยไปใช้ด้วย คงเป็นประเพณีมาเก่าแก่แต่ครั้งกรุงเก่า เห็นจะเป็นเพราะเหตุนี้เอง พวกละครนอกที่เล่นในครั้งกรุงเทพฯ จึงมักเข้าใจกันว่า พวกละครโนห์ราชาตรีถนัดใช้วิทยาคม ทำได้ทั้งให้คนดูหลงรักและให้ละครที่เล่นประชันมีอันเป็นไปต่างๆ ไม่มีใครจะใคร่กล้าเล่นประชันกับละครชาตรีด้วยเกรงวิทยาคม แล้วจึงเลยเกิดเข้าใจกันกลายไปว่า ถ้าจะเล่นละครแก้สินบนให้ศักดิ์สิทธิ์แล้วต้องเล่นละครชาตรี ละครชาตรีจึงเป็นการเล่นสำหรับแก้สินบนอยู่ในกรุงเทพฯ จนทุกวันนี้
ละครโนห์ราชาตรีที่เล่นในกรุงเทพฯ นี้ เห็นจะแรกมีเมื่อครั้งกรุงธนบุรี ด้วยพระเจ้ากรุงธนบุรีตีได้เมืองนครศรีธรรมราช กวาดครัวชาวนครเข้ามาเป็นอันมาก ถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ จึงปรากฏว่า มีละครชาตรีเล่นในงานมหรสพที่ในกรุงเทพฯ ดังกล่าวไว้ในโคลงกรมหมื่นศรีสุเรนทร์ทรงแต่งเรื่อง พระบรมศพสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก ว่า:-
๏ ชาตรีตลุบตุบทิ้ง	กลองโทน
รำสบัดซัดสะเอวโอน	อ่อนแปล้
คนกรับรับขยับโยน	เสียงเยิ่น
ร้องเรื่องรถเสนแก้	ห่อขยุ้มยาโรย ฯ
แต่ละครชาตรีที่เล่นอยู่ในกรุงเทพฯ ทุกวันนี้ เป็นเชื้อสายพวกชาวเมืองพัทลุง ซึ่งอพยพเข้ามาเมื่อในรัชกาลที่ ๓ อีกคราว ๑
ประเพณีเล่นละครชาตรีที่กล่าวมา ว่าตามประเพณีเดิม แต่เดี๋ยวนี้หาเหมือนแต่ก่อนไม่ ด้วยบ้านเมืองบริบูรณ์ขึ้น การเล่นก็เปลี่ยนแปลงไปตามความเจริญของบ้านเมือง เป็นต้นว่า ละครโนห์ราชาตรีที่เล่นในมณฑลนครศรีธรรมราชทุกวันนี้ มีตัวละครมากขึ้น ไม่เล่นแต่ ๓ คนเหมือนแต่ก่อน เงินโรงซึ่งเคยเรียกวันละ ๒ บาท เดี๋ยวนี้ก็เรียกเป็นวันละ ๘ บาท ๑๐ บาท ส่วนละครชาตรีที่เล่นในกรุงเทพฯ ทุกวันนี้ ก็ทิ้งแบบอย่างละครโนห์รามาเล่นเป็นอย่างละครนอกเสียเป็นพื้น ยังรู้ว่าเป็นละครชาตรีแต่ด้วยเครื่องปี่พาทย์กับทำนองเวลาแรกลงโรงเท่านั้น
ประเพณีละครนอก
ละครนอกที่เล่นกันในกรุงฯ เห็นจะแก้ไขแบบแผนหันมาเอาอย่างละครใน ตั้งแต่ครั้งกรุงเก่าเป็นลำดับมาจนทุกวันนี้ ละครนอกกับละครในเกือบจะเป็นอย่างเดียวกัน ยังผิดกันแต่ชั่วทำนองร้องกับกระบวนเล่นบางอย่าง เพราะฉะนั้นข้อความที่จะกล่าวต่อไปนี้ ประเพณีอย่างใดที่ละครนอกกับละครในเหมือนกัน จะอธิบายรวมกันไว้ในตอนว่าด้วยประเพณีละครนอก จะคัดแต่ข้อที่ละครในผิดกับละครนอกไปอธิบาย เมื่อว่าด้วยประเพณีละครใน
กระบวนรำละครที่ฝึกหัดกันในกรุงฯ พิสดารกว่าที่หัดละครโนห์ราชาตรีในมณฑลนครศรีธรรมราชมาก มีคำกลอนของเก่าบอกตำราท่ารำต่างๆ ไว้ดังนี้:-
กลอนตำรารำ
เทพนม, ปฐม, พรหมสี่หน้า
สอดสร้อยมาลา, ช้านางนอน
ผาลาเพียงไหล่, พิสมัยเรียงหมอน
กังหันร่อน, แขกเต้าเข้ารัง
กระต่ายชมจันทร์, จันทร์ทรงกลด
พระรถโยนสาร, มารกลับหลัง
เยื้องกราย, ฉุยฉายเข้าวัง
มังกรเรียกแก้วมุจลินท์
กินนรรำ, ซ้ำช้างประสานงา
ท่าพระรามมาก่งศิลป์
ภมรเคล้า, มัจฉาชมวาริน
หลงใหลได้สิ้น, หงส์ลินลา
ท่าโตเล่นหาง, นางกล่อมตัว
รำยั่ว, ชักแป้งผัดหน้า
ลมผัดยอดตอง, บังพระสุริยา
เหราเล่นน้ำ, บัวชูฝัก
นาคาม้วนหาง, กวางเดินดง
พระนารายณ์ฤทธิรงค์ขว้างจักร
ช้างหว่านหญ้า, หนุมานผลาญยักษ์
พระลักษมณ์แผลงอิทธิฤทธี
กินนรฟ้อนฝูง, ยูงฟ้อนหาง
ขัดจางนาง, ท่านายสารถี
ตระเวนเวหา, ขี่ม้าตีคลี
ตีโทนโยนทับ, งูขว้างค้อน
รำกระบี่สี่ท่า, จีนสาวไส้
ท่าชะนีร่ายไม้, ทิ้งขอน
เมขลาล่อแก้วกลางอัมพร
กินนรเลียบถ้ำ, หนังหน้าไฟ
ท่าเสือทำลายห้าง, ช้างทำลายโรง
โจงกระเบนตีเหล็ก, แทงวิสัย
กรดสุเมรุ, เครือวัลย์พันไม้
ประลัยวาต, คิดประดิษฐ์ทำ
กระหวัดเกล้า, ขี่ม้าเลียบค่าย
กระต่ายต้องแร้วแคล้วถ้ำ
ชักซอสามสายย้ายลำนำ
เป็นแบบรำแต่ก่อนที่มีมา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
ในหนังสือบทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ตอนพระนารายณ์ปราบนนทุก ก็คัดท่ารำต่างๆ ไปแต่งเป็นบทนางนารายณ์รำว่า:-
เทพประนม, ปฐม, พรหมสี่หน้า	สอดสร้อยมาลาเฉิดฉิน
ทั้งกวางเดินดง, หงส์บิน	กินรินเลียบถ้ำอำไพ
อีก ช้านางนอน, ภมรเคล้า	แขกเต้า, ผาลาเพียงไหล่
เมขลาโยนแก้วแววไว	มยุเรศฟ้อนในอัมพร
ลมพัดยอดตอง, พรหมนิมิต	ทั้งพิสมัยเรียงหมอน
ย้ายท่ามัจฉาชมสาคร	พระสี่กรขว้างจักรฤทธิรงค์
ฝ่ายว่านนทุกก็รำตาม	ด้วยความพิสมัยใหลหลง
ถึงท่านาคาม้วนหางวง	ก็ชี้ลงถูกเพลาเข้าทันใด
ดังนี้ ก็เห็นได้ว่ามาแต่ตำราอันเดียวกัน เป็นแต่เลือกคัดมาบางท่าแต่พอเหมาะแก่การเล่นละคร
ละครที่ฝึกหัดในกรุงเทพฯ ก็มักหัดแต่เด็กเหมือนละครโนห์ราชาตรีในมณฑลนครศรีธรรมราช วิธีหัดละครนั้นชั้นต้นครูหัดให้รำเพลงต่างๆ คือที่ ๑ เพลงช้า ที่ ๒ เพลงเร็ว ที่ ๓ เชิดกลอง ที่ ๔ เสมอ รำได้แล้วจึงหัดให้รำใช้บท อย่างนี้เป็นสามัญเหมือนกันหมดทุกคน แล้วแต่ใครจะหัดเป็นตัวยืนเครื่องหรือเป็นตัวนาง ครูก็หัดให้ตามกระบวนนั้น ถ้าครูเห็นว่าศิษย์คนไหนฉลาดท่วงทีจะรำเป็นละครตัวดีได้ ก็หัดเพลงรำสำหรับละครตัวดีเพิ่มเติมต่อไปอีกชุด ๑ เช่น รำเชิดฉิ่ง รำลงสรง และออกกลม เป็นต้น รำใช้บทก็หัดเพิ่มเติมให้ถึงบทละครตัวเอก เช่นรำโอ้โลม เป็นต้น และยังมีกระบวนที่หัดอนุโลมตามแบบโขน เช่นรำท่ายักษ์และท่าลิง และออกกราวออกคุกพาทย์เป็นต้น เหล่านี้ก็อยู่ในจำพวกวิชาที่หัดเพิ่มเติมให้แต่บางคนเหมือนกัน
เมื่อฝึกหัดกระบวนรำชั้นต้นได้ตลอดแล้ว ครูจึงครอบให้เป็นละคร การที่จะครอบละครนั้น ครอบได้แต่ครูผู้ชาย ครูผู้หญิงถึงจะดีวิเศษอย่างไรก็ครอบไม่ได้ ครูผู้ที่จะครอบละครต้องเป็นผู้ที่มีอายุและมีชื่อเสียงในการเล่นโขนละคร จนคนทั้งหลายยกย่องเป็นครูบาอาจารย์โดยมากแล้ว จึงจะเชิญให้เป็นครูครอบละคร ในสมัยหนึ่งไม่มีกี่คน มีตัวอย่างดังเช่น ครูเกษ เดิมเป็นตัวพระรามโขนข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เป็นครูครอบละครเมื่อในรัชกาลที่ ๔ บรรดาละครครั้งรัชกาลที่ ๔ ซึ่งยังมีตัวเหลืออยู่ในเวลานี้ ได้ลองถามทั้งผู้มีบรรดาศักดิ์ซึ่งเป็นละครหลวง และพวกละครเชลยศักดิ์ข้างนอกบอกว่าครูเกษครอบให้แทบทั้งนั้น ในเวลาที่แต่งหนังสือนี้ ครูครอบละครก็ปรากฏชื่อเสียงแต่พระยานัฏกานุรักษ์ (ทองดี) กับพระสุนทรเทพระบำ (เปลี่ยน) ๒ คนนี้ ดูเหมือนจะเป็นครูครอบละครทั้งบ้านทั้งเมืองก็ว่าได้
การครอบละครในกรุงฯ ทำพิธีพิสดารมาก เบื้องต้นต้องหาฤกษ์และหาโรงพิธีให้กว้างขวางพอแก่การ มักทำที่โรงละครแห่งใดแห่งหนึ่ง และมีเจ้าของละครเป็นผู้จัดการอุปการะด้วย จึงจะทำการได้สะดวก
ลักษณะจัดโรงพิธีครอบละครนั้น ทางด้านหุ้มกลองฝ่าย ๑ จัดเป็นหน้าพระ มีเตียงตั้งพระพุทธรูปไว้ชั้นสูง ชั้นรองลงมาตั้งเทวรูป ถัดลงมาตั้งหัวโขนของเก่าที่นับถือเป็นครูปัทยาย คือหัวฤๅษี ๑ พระอิศวร ๑ พระวิศนุกรรม ๑ พระพิราพ ๑ พระราม ๑ พระลักษมณ์ ๑ กับชฎา ๑ รัดเกล้า ๑ หนังค่างสำหรับครอบหัวจำอวด ๑ ทางด้านหุ้มกลองอีกฝ่าย ๑ จัดตั้งวงปี่พาทย์ มีเครื่องบูชาตั้งทั้ง ๒ ฝ่าย และปี่พาทย์นั้นต้องหาตัวครูที่สำคัญมาตีตะโพน เพราะสมมติที่ตะโพนเป็นพระประคนธรรพ ในการไหว้ครู ครูผู้ครอบละครอยู่ในมณฑลที่กลางโรงพิธีกับพวกศิษย์ทั้งปวง
การพิธีที่ทำนั้นเป็น ๓ ภาค คือพิธีสงฆ์ภาค ๑ พิธีไหว้ครูภาค ๑ พิธีครอบภาค ๑ และพิธีสงฆ์นั้น นิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์ในตอนบ่าย ให้พวกศิษย์ฟังสวดมนต์เหมือนทำนองพิธีโกนจุก รุ่งขึ้นเช้าเลี้ยงพระ ครั้นพระสงฆ์กลับแล้ว จึงเริ่มทำพิธีไหว้ครูอันเป็นภาคที่ ๒ คือครูที่จะครอบนุ่งขาวห่มขาว เริ่มการพิธีนำศิษย์จุดธูปเทียน บูชาพระและบูชาครูปัธยายทางหน้าพระ เรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงสาธุการ แล้วหันหน้ากลับไปบูชาพระประคนธรรพทางปี่พาทย์ เมื่อบูชาพระประคนธรรพแล้ว หันหน้ากลับมาทางหน้าพระอีก คราวนี้ครูเรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงต่างๆ บูชาครูปัทยายเรียงเป็นลำดับกัน คือ:-
•	 ทำเพลงเหาะบูชาพระอิศวร
•	 ทำเพลงกลมบูชาพระวิศณุกรรม
•	 ทำเพลงรอนบูชาพระพิราพ
•	 ทำเพลงเชิดฉิ่งบูชาครูนาง
•	 ทำเพลงแผละบูชาพระยาครุฑ
ครั้นทำเพลงบูชาครูปัธยายเสร็จแล้ว ครูจึงเรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงลงสรง แล้วประโปรยน้ำหอมสรงเทวรูป ครั้นเสร็จแล้วครูจึงเรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงโปรยข้าวตอก ครูลุกขึ้นนำศิษย์รำถวายเครื่องพลีกรรมครูปัธยาย และพระประคนธรรพ ครั้นรำถวายเครื่องพลีกรรมแล้วจึงเซ่นสุรา เรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงนั่งกินและเพลงเซ่นเหล้า ครั้นเซ่นเสร็จแล้วจึงพร้อมกันสมโภชครูปัธยาย ปี่พาทย์ก็ทำเพลงทำขวัญ ครูกับศิษย์พร้อมกันเวียนเทียนเตียงมณฑล และวงปี่พาทย์ครบ ๓ รอบ แล้วครูเจิมจุณเทวรูปและหน้าโขนเป็นเสร็จวิธีไหว้ครู แต่นี้เริ่มทำพิธีครอบละครอันเป็นภาคที่ ๓ ต่อไป
ลักษณะวิธีครอบละครนั้น เอาขันสาครลายสิบสองนักษัตรคว่ำไว้กลางโรงตรงหน้าพระลงมา (เหมือนแบบครอบละครโนห์ราชาตรี ผิดกันแต่ไม่ใช้คลุมด้วยหนังเสือ) มีผ้าขาวปูบนก้นขัน ตัวครูผู้ครอบเอาหนังค่างใส่ในหัวฤๅษี แล้วเอาขึ้นสวมศีรษะสมมติตนเป็นพระฤๅษี เรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงพราหมณ์เข้า แล้วถือไม้เท้ารำเข้ามานั่งบนก้นขัน เรียกหน้าพาทย์ให้ทำเพลงมหาฤกษ์ แล้วเรียกศิษย์ที่จะครอบเข้าไปครอบทีละคน ครูเจิมให้แล้วถอดหัวฤๅษี (กับหนังค่าง) ออกจากศีรษะตนครอบศีรษะให้ศิษย์ก่อน แล้วเอากลับมาใส่อย่างเดิม จึงเอาหัวโขนพระอิศวรกับหัวโขนพระพิราพครอบให้เป็นลำดับกัน แล้วรดน้ำสังข์ใส่ด้ายมงคลที่ศีรษะศิษย์และให้ใบไม้มงคลทัดหู คือใบเงิน ใบทอง หญ้าแพรก คอกมะเขือมัดเป็นช่อ ผู้ที่จะเป็นยืนเครื่องให้ทัดหูขวา ผู้ที่จะเป็นนางให้ทัดหูซ้าย ครูทำให้ดังกล่าวมานี้ทีละคนจนครบตัวผู้ที่จะครอบเป็นละคร
ครั้นครอบแล้ว ครูจึงเรียกหน้าพาทย์เพลงช้ากับเพลงเร็วให้ศิษย์รำ “ถวายมือ” พร้อมกัน ครั้นรำถวายมือจบแล้ว ครูเรียกหน้าพาทย์พราหมณ์ออก ครูรำออกไปพอพ้นมณฑลพิธี แล้วถอดหัวฤๅษีออกจากศีรษะ เป็นเสร็จการพิธีครอบเพียงเท่านั้น
พิธีครอบละครที่กล่าวมานี้กินเวลาช้ามาก ถ้าจำนวนศิษย์มากตั้งแต่ลงมือเลี้ยงพระสงฆ์ไป บางทีไปเสร็จการพิธีเอาราวบ่าย ๒ นาฬิกา ถ้าจำนวนศิษย์ที่จะครอบน้อยก็ค่อยเร็วเข้าสักหน่อย ลักษณะครอบละครนอกสืบได้ความดังแสดงมานี้
ละครนอกที่เล่นกันในกรุงเทพฯ แต่ก่อนมา ต่างกันเป็น ๒ อย่าง คือเป็นละครมีเจ้าของอย่าง ๑ เป็นละครประสมโรงอย่าง ๑ ผู้เป็นเจ้าของละครมักเป็นโขนหรือเป็นละครของผู้อื่นอยู่ก่อน ครั้นเล่นดีมีชื่อเสียงแล้ว จึงแยกมารวบรวมพวกพ้องฝึกหัดเล่นเป็นละครขึ้นโรงหนึ่งต่างหาก ดังเช่นนายบุญยังเมื่อรัชกาลที่ ๑ และเจ้ากรับเมื่อรัชกาลที่ ๓ เป็นตัวอย่าง ตัวเจ้าของละครเป็นครูด้วย และเป็นตัวละครสำคัญในโรงนั้นด้วย คงมาแต่เหตุนี้จึงเรียกกันว่า “นายโรง” อันความบ่งว่าเป็นหัวหน้าของละครโรงนั้น ไม่เกี่ยวแก่ข้อที่จะเป็นตัวยืนเครื่องหรือเป็นตัวนาง แต่นายโรงโดยมากมักเป็นตัวยืนเครื่อง (เช่นเจ้ากรับเป็นต้น) คนจึงเลยเรียกบรรดาตัวยืนเครื่องว่านายโรงไปเสียทั้งนั้น ที่จริงแต่เดิมที่เรียกว่านายโรงกับตัวยืนเครื่องหาได้หมายความเป็นอย่างเดียวกันไม่ ละครนอกที่เจ้าของมิได้เป็นละครเองก็มี เพราะบางทีมีผู้ที่ได้รับมรดกเครื่องละครของผู้อื่น หรือคฤหบดีที่มีสมัครพรรคพวกเป็นครูละคร ก็คิดหัดละครขึ้นสำหรับให้เล่นหาผลประโยชน์ ถ้าเช่นนี้ก็ต้องหาตัวนายโรงละครต่างหาก
ละครประสมโรงนั้น คือผู้ที่เล่นละครได้ แต่ไม่ปรารถนา หรือไม่สามารถจะรวบรวมผู้คนตั้งเป็นละครของตนขึ้นโรงหนึ่งต่างหาก จึงเป็นแต่รับจ้างเขาเล่นประสมโรงกับผู้อื่น บางทีเขาไปหา บางทีตัวรับงานมาหาตัวละครประสมโรงไปเล่น ตัวละครที่เล่นประสมโรงเช่นนี้มีมาก บางคนก็มีชื่อเสียงโด่งดัง ดังเช่นนายต่ายขุนช้างเมื่อรัชกาลที่ ๕ ก็เป็นแต่เล่นประสมโรงกับผู้อื่น หามีละครโรงของตนไม่ พวกละครที่เล่นประสมโรงต้องมีชฎารัดเกล้าและเครื่องแต่งตัวของตนเองพร้อมเสร็จ ใครหาไปเล่นได้ไม่ต้องกวนผู้หา ค่าจ้างก็มีอัตรากัน เป็นยุติดังจะกล่าวต่อไปข้างหน้า ไม่ต้องไต่ถามตามต่อกันในเวลาหาไปเล่นละคร เพราะฉะนั้นถึงเป็นแต่ละครประสมโรง ถ้ามีผู้หาเล่นอยู่เนืองๆ ก็หาผลประโยชน์ได้พอเลี้ยงชีพ
ละครนอกแต่ก่อนที่เล่นได้ผลประโยชน์ร่ำรวย จนถึงสามารถสร้างวัดได้ ดังเช่นนายบุญยังสร้างวัดละครทำที่หลังบ้านขมิ้น และเจ้ากรับสร้างวัดนายโรงที่บางตำหรุ ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานนามว่าวัดสัมมัชผลนั้น อาศัยเหตุ ๒ อย่างประกอบกัน คือเบื้องต้นตัวนายโรงเป็นผู้มีชื่อเสียง คนหาเล่นงานไม่ใคร่ขาดอย่าง ๑ และเมื่อได้ผลประโยชน์มาเข้าใจใช้เป็นทุนต่อไปด้วยอีกอย่าง ๑ เจ้าของละครที่เป็นผู้มีชื่อเสียงทุนรอนมาก เช่นเจ้ากรับสามารถจะชักชวน หรือช่วยคนมาฝึกหัดเป็นละครอยู่ประจำโรง และอาจจะสร้างสมเครื่องละครตลอดจนเครื่องปี่พาทย์เป็นของตนเองได้ครบครันจนอาจจะรับงานเล่นได้ถึง ๓ โรงพร้อมกัน ละครที่เจ้าของลงทุนทั้งหมดเช่นนี้ เงินโรงได้มามากน้อยเท่าใด ก็เป็นของเจ้าของละครแล้วแต่จะแจกจ่ายให้ปันแก่ผู้ใดเท่าใดก็ได้ตามชอบใจ จึงได้กำไรมาก แต่เจ้าของละครที่มีทุนน้อย หรือเป็นแต่เล่นประสมโรง เวลารับงานเขาแล้วก็ต้องเที่ยวหาตัวละครแห่งอื่น และหาปี่พาทย์ของผู้อื่นมาทำ ต้องเสียค่าจ้างเขาตามอัตรา ต่อเงินโรงเหลืออยู่จากค่าจ้างเท่าใดจึงจะได้แก่เจ้าของละคร ด้วยเหตุนี้ผู้ที่จะเล่นละครได้ผลประโยชน์ร่ำรวย อย่างนายบุญยังและเจ้ากรับจึงมีน้อย
ลักษณะที่ละครเล่นงานต่างๆ ในกรุงเทพฯ ไม่เที่ยวหางานเหมือนละครโนห์ราชาตรีทางมณฑลนครศรีธรรมราชซึ่งกล่าวมาแล้ว บ้านเจ้าของละครอยู่ที่ไหน ก็เป็นแต่เอาเครื่องละคร คือเครื่องทำเทียมศัสตราวุธสำหรับเขน มีธงแดงเป็นต้น ใสกระบอกซองคลีตั้งไว้ข้างหน้าบ้านให้คนเห็น ใครเห็นก็รู้ว่าจะหาละครได้ ณ ที่นั้น เมื่อมีผู้ใดไปหาละคร พวกละครกำหนดประเภทงานต่างกันเป็น ๓ อย่าง เรียกว่า “งานฉาก” อย่าง ๑ “งานปลีก” อย่าง ๑ “งานเหมา” อย่าง ๑ ที่เรียกว่างานฉากนั้น คืองานชนิดที่แต่งโรงถึงกั้นฉากให้ละครเล่น เช่นมีในงานโกนจุกบุตรธิดาของผู้มีบรรดาศักดิ์เป็นต้น นับเป็นงานใหญ่ซึ่งต้องเล่นเต็มกำลังและฝีมือ เรียกเงินโรงแรงกว่างานอย่างอื่นๆ ที่เรียกว่างานปลีกนั้น คืองานชนิดที่หาละครไปเล่นเป็นสามัญ ดังเช่นเล่นแก้สินบนหรือเล่นงานโกนจุกลูกชาวบ้าน แต่ก่อนมักเล่นในโรงโถง (เหมือนอย่างเช่นละครชาตรีเล่นอยู่ทุกวันนี้) ไม่มีฉากกั้นเป็นนอกโรงในโรง ตัวละครถึงบทก็ลุกขึ้นเล่น ถ้าสิ้นบทก็ลงนั่งอยู่กับพวกลูกคู่ มีเรื่องเล่ากันมาว่า นายบุญยังตัวนายโรงละครนอกที่มีชื่อเสียงครั้งรัชกาลที่ ๒ นั้น เป็นคนมีโรคประจำตัว เวลาถึงบทลุกขึ้นจะรำมักต้องยืนยึดเสาโรงพักเสียหน่อยหนึ่งก่อนแล้วจึงรำ พวกละครที่นับถือฝีมือนายบุญยังเลยจำเอามาเป็นท่าละคร พากันยึดเสาโรงอย่างนายบุญยังอยู่ตลอดสมัยหนึ่ง ที่เรียกว่างานเหมานั้น เกิดแต่นายบ่อนเบี้ยหาละครไปเล่นที่บ่อน โดยประสงค์จะล่อให้คนมาดูละครแล้วจะได้เลยเข้าไปแทงถั่วโป ละครจะเล่นอย่างไรๆ ไม่ว่า ต้องการแต่จะเสียเงินโรงให้ย่อมเยาเป็นประมาณ จึงตกลงเป็นวิธีหาละครไปเล่นคราวละ ๑๐ วันเป็นกำหนด เรียกว่างานเหมาด้วยเหตุนี้
ลักษณะงาน ๓ อย่างที่กล่าวมา พวกละครนอกใช้เป็นหลักของวิธีจัดการทั้งปวง ตั้งแต่กะจำนวนตัวละครเป็นต้น ตลอดไปจนอัตราค่าธรรมเนียมที่เรียกจากเจ้าของงาน จะอธิบายให้เห็นลักษณะการที่จัดต่อไป
จำนวนคนเล่นละคร ถ้าเล่นงานฉาก ตัวละครต้องมี ๑๔ คน คือนายโรง ๑ ยืนเครื่องตัวรอง ๒ เสนา ๔ นางเอก ๑ นางรอง ๒ นางกำนัล ๔ จำอวด ๒ เขน (ฝ่ายละ ๖ คนเป็น) ๑๒ คน รวมคนเล่นละคร ๒๘ คน ตัวเจ้าของโรงเช่นเจ้ากรับต้องไปเล่นเอง และบางทีต้องหาละครตัวดีที่อื่นมาประสมโรงเล่นให้ชอบใจเจ้าของงาน นอกจากตัวละครยังมีคนบอกบทคน ๑ (ไม่ต้องมีต้นเสียงเพราะละครนอกตัวละครเป็นต้นบทเอง) ลูกคู่ ๑๒ คน ปี่พาทย์เครื่องคู่ ๘ คน คือเป่าปี่ใน ๑ ปี่นอก ๑ ตีระนาดเอก ๑ ระนาดทุ้ม ๑ ฆ้องวงใหญ่ ๑ ฆ้องวงเล็ก ๑ ตีตะโพน ๑ ตีกลอง ๑ บางทีมีคนตีกลองแขกอีก ๒ คน รวมทั้งโรงถึง ๕๑ คน ถ้าเล่นงานปลีกมีตัวละคร ๑๓ คน (คือลดตัวยืนเครื่องรองเสียคน ๑) มีจำอวด ๒ คน รวมคนเล่น ๑๕ คน ไม่มีเขน และตัวเจ้าของโรงไม่ใคร่ไปเล่นเอง มีคนบอกบทคน ๑ ลูกคู่ ๘ คน ปี่พาทย์เครื่องสามัญ ๕ คน (คือ ลดปี่นอก ๑ ระนาดทุ้ม ๑ ฆ้องเล็ก ๑ กลองแขก ๒) รวมทั้งโรงเป็น ๒๙ คน ถ้าเล่นงานเหมามีตัวละคร ๘ คน จำอวด ๒ คน รวมคนเล่น ๑๐ คน คนบอกบทคน ๑ ลูกคู่ ๕ คน ปี่พาทย์ ๕ คน รวมทั้งโรงเป็น ๒๑ คน
เวลาเล่นละคร ถ้าเล่นงานฉากลงโรงเวลาเช้า ๗ นาฬิกาเศษ เพราะมักเป็นงานมีฤกษ์ เล่นไปจนบ่าย ๕ นาฬิกาจึงลาโรง กลางวันละครผลัดกันกินอาหารไม่หยุดเล่น ถ้าหาเล่นกลางคืนด้วย พอค่ำสัก ๗ นาฬิกาก็ลงโรงอีก เล่นไปจนเที่ยงคืนจึงลาโรง ถ้าเล่นงานปลีก ลงโรงเวลาเช้าราว ๘ นาฬิกา เล่นไปจนเที่ยงหยุดกินอาหาร แล้วจับเล่นตอนบ่ายแต่เวลาราว ๒ นาฬิกา ไปจนบ่าย ๕ นาฬิกาลงโรง ถ้าหาเล่นกลางคืนด้วยก็เล่นแต่ ๗ นาฬิกาไปจนเที่ยงคืนอีกพัก ๑ ละครเล่นงานเหมาที่บ่อนเบี้ยไม่เล่นตอนเช้า เพราะเป็นเวลาคนไปทำมาหากิน ยังมิใคร่มีใครมาเล่นเบี้ย ลงโรงเล่นต่อราวบ่าย  ๒ นาฬิกาไปจน ๕ นาฬิกาหยุดกินข้าว แล้วจับเล่นตอนค่ำแต่ ๗ นาฬิกา ไปจนเที่ยงคืนอีกพัก ๑ จึงลาโรง
เรื่องที่ละครเล่นนั้น ต้องเล่นตามใจเจ้าของงาน เพราะฉะนั้นเงินโรงงานอย่างเดียวกัน จึงเรียกมากบ้างน้อยบ้าง เป็นด้วยเรื่องละครที่ให้เล่นบางเรื่องต้องมีตัวละครมาก บางเรื่องตัวละครน้อย จึงเรียกเงินโรงผิดกัน แต่มีคติอย่างหนึ่งซึ่งถือกันทั่วไปว่า ถ้าเล่นเป็นการทำมิ่งสิ่งขวัญ เช่นงานโกนจุก มักเล่นเรื่องซึ่งมีชื่อเป็นโชคชัย ดังเล่นเรื่องไชยเชฐ และเรื่องสังข์ศิลป์ชัย หรือมิฉะนั้นก็ที่ตัวเรื่องเป็นโชคชัย เช่นเรื่องสังข์ทอง (เพราะชนะพระอินทร์) เป็นต้น ในสมัยหนึ่งแต่ก่อนมา เจ้าของงานชอบให้ละครเล่นเรื่องไชยเชฐชุกชุม จนคนดูเบื่อ ถึงเกิดภาษิตเป็นคำอุปมาว่า “จืดเหมือนเรื่องไชยเชฐ” ดังนี้ เรื่องที่ไม่เป็นโชคชัย เช่นเรื่องรบพุ่งฆ่าฟันกัน มักเล่นในงานพระหรืองานแก้สินบนและงานศพ แต่การเลือกเรื่องละครเล่นงานเหมานั้นแปลกอยู่ ด้วยขุนพัฒน์นายบ่อนมักเป็นจีน ไม่รู้จักเรื่องละครจึงตกลงกันเป็นวิธีอย่าง ๑ คือเอาสมุดบทละครไปวางที่โต๊ะเครื่องบูชาในบ่อน แล้วทอดไม้เสี่ยงทายถามเจ้า ถ้าไม้คว่ำทั้ง ๒ อัน เข้าใจว่าเจ้าไม่ชอบ ต้องหาเรื่องอื่น ถามใหม่ถ้าไม้คว่ำอันหนึ่ง หงายอันหนึ่ง อธิบายว่า เจ้าเป็นแต่ยิ้มอยู่ คือเป็นอุเบกขา จะเล่นเรื่องนั้นก็ได้ไม่ว่า ถ้าไม้หงายทั้ง ๒ อัน แปลว่า เจ้าชอบใจอยากจะดูเรื่องนั้น
ค่าธรรมเนียมที่ละครเรียกจากเจ้าของงานนั้นเรียกเป็นค่าธรรมเนียม ๓ อย่าง คือค่ากำนลอย่าง ๑ ค่าเบี้ยเลี้ยงอย่าง ๑ เงินโรงอย่าง ๑ ค่ากำนลเรียกวันละ ๒ สลึงเฟื้อง (๖๒ สตางค์ครึ่ง) แบ่งให้ตัวนายโรงเป็นค่าอุบะห้อยหูเฟื้องหนึ่ง ใหจำอวดเป็นค่า (เครื่อง) เขียนหน้าสลึงหนึ่ง ให้คนปี่ (นายวงปี่พาทย์) สลึงหนึ่ง ค่ากำนลส่วนของนายวงปี่พาทย์นั้น ทำนองจะเรียกค่าเครื่องบูชาครู แต่อธิบายกันว่าสำหรับเร่งให้โหมโรง เพราะถ้าปี่ไม่เป่าชักปี่พาทย์ให้โหมโรงก่อน ละครก็เล่นไม่ได้ ค่ากำนลที่กล่าวมานี้ ละครเรียกก่อนลงโรงทุกวัน ค่าเบี้ยเลี้ยงนั้นเรียกวันละ ๒ บาท ๕๐ สตางค์ เจ้าของละครเป็นผู้จัดการซื้อหาอาหารที่เลี้ยงละคร เงินโรงนั้นเรียกเป็นอัตราต่างกันตามประเภทงาน ประกอบกับเรื่องที่ละครเล่นคนมากและคนน้อย เงินโรงงานฉากเรียกวันละ ๔๘ บาทเป็นอย่างสูง วันละ ๔๐ บาทอย่างต่ำ เงินโรงงานปลีกเรียกวันละ ๒๔ บาทเป็นอย่างสูง วันละ ๑๖ บาทเป็นอย่างต่ำ ถ้าหากเล่นกลางคืนด้วย คิดเพิ่มเงินโรงอีกกึ่งหนึ่งเหมือนกัน ทั้งงานฉากและงานปลีก แต่งานเหมานั้นเหมากัน ๑๐ วัน เป็นเงิน ๑๐๐ บาท รวมค่าเบี้ยเลี้ยงอยู่ในนั้นเสร็จ
อัตราค่าจ้างที่ตัวละครได้นั้นต่างกันตามที่เป็นตัวดีและเลว และประกอบกับลักษณะงานที่เล่นด้วย
ตัวละครที่มีชื่อเสียงเช่นเจ้ากรับ เล่นงานฉากได้วันละ ๓ บาท ถ้าเล่นงานปลีกได้วันละ ๒ บาท งานเหมาไม่เล่น
ตัวนายโรงสามัญ เล่นงานฉากได้วันละ ๒ บาท เล่นงานปลีกได้วันละ ๖ สลึง เล่นงานเหมาได้วันละบาท ๑
ตัวยืนเครื่องสามัญ เล่นงานฉากได้วันละบาท ๑ เล่นงานปลีกได้วันละ ๓ สลึง เล่นงานเหมาได้วันละสลึงเฟื้อง
ตัวจำอวด เล่นงานฉากได้วันละ ๖ สลึง เล่นงานปลีกได้วันละบาท ๑ เล่นงานเหมาได้วันละ ๒ สลึง
เขนเล่นแต่งานฉาก ได้วันละสลึง ๑ (เขนมักเป็นเด็กๆ หัดรำได้ ๓ ท่าก็เล่นได้ จึงเรียกกันว่า “สามท่าสลึง”)
ตัวนางเอก เล่นงานฉากได้วันละ ๖ สลึง เล่นงานปลีกได้วันละบาท ๑ เล่นงานเหมาได้วันละ ๓ สลึง
ตัวนางรอง เล่นงานฉากได้วันละบาท ๑ เล่นงานปลีกได้วันละ ๓ สลึง เล่นงานเหมาได้วันละ ๒ สลึง
ตัวนางกำนัล เล่นงานฉากได้วันละ ๒ สลึง เล่นงานปลีกได้วันละสลึงเฟื้อง เล่นงานเหมาได้วันละสลึง ๑
คนนอกบท เล่นงานฉากได้วันละ ๖ สลึง เล่นงานปลีกได้วันละบาท ๑ เล่นงานเหมาได้วันละ ๒ สลึง
ลูกคู่ เล่นงานฉากได้วันละ ๒ สลึง เล่นงานปลีกได้วันละสลึงเฟื้อง เล่นงานเหมาได้วันละเฟื้อง
ค่าปี่พาทย์ งานฉากปี่พาทย์เครื่องคู่ คนปี่ในซึ่งเป็นนายวงได้วันละ ๒ บาท (กับค่ากำนล) นอกนั้นคนหนึ่งวันละบาท ๑ งานปลีกคนปี่ได้บาท ๑ นอกนั้นคนละ ๒ สลึง แต่งานเหมาค่าปี่พาทย์ทำ ๑๐ วัน เหมากันเป็นเงิน ๑๘ บาท
อัตราค่าจ้างที่กล่าวมา เจ้าของละครให้แต่เฉพาะผู้ที่ต้องจ้าง ถ้าเป็นลูกหลานหรือบ่าวไพร่ ก็แจกจ่ายให้แต่ตามเห็นสมควร
ประเพณีละครนอกที่กล่าวมานี้ เป็นอย่างที่เล่นกันเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ที่ ๔ แต่มาในชั้นหลังถึงในรัชกาลที่ ๕ ละครนอกเล่นงานฉากรับแต่งโรงเอง เรียกเงินโรงถึงวันละ ๒๔๐ บาท เล่นงานปลีกก็เรียกถึงวันละ ๑๒๐ บาท และอัตราเงินโรงงานเหมาก็ทวีขึ้นไปถึงวันละ ๒๐ บาท
ประเพณีละครใน
ได้กล่าวมาแล้วว่า ละครนอกเอาแบบอย่างละครในไปใช้โดยมาก ส่วนละครในนั้น ก็ละครหลวงที่เป็นต้นแบบแผนของละครในโรงอื่นๆ ทั่วไป ละครหลวงตั้งแบบแผนอย่างใดขึ้น ละครในโรงอื่นก็คอยทำตาม แล้วละครนอกก็เอาอย่างต่อไปอีก เห็นจะเป็นเช่นนี้มาแต่ครั้งกรุงเก่า มีอุทาหรณ์ซึ่งจะยกมาเป็นตัวอย่าง ดังเช่นเครื่องแต่งตัวละคร เดิมทีเดียวตัวยืนเครื่องละครก็ไม่ใส่เสื้อ ครั้นยืนเครื่องละครผู้หญิงของหลวงใส่เสื้อ ละครผู้ชายที่หัดเล่นละครในก็ใส่เสื้อด้วย ถือว่าเป็นแบบละครใน ประเพณีที่ตัวยืนเครื่องใส่เสื้อก็เลยแพร่หลายตลอดไปจนถึงละครนอก ยังคนไม่ใส่เสื้ออยู่แต่พวกละครโนห์ราชาตรี เพราะเหตุที่อยู่ห่างไกลราชธานีดังได้อธิบายมาแล้ว แต่มีแบบแผนบางอย่างที่ละครโรงยืนไม่สามารถจะทำตามละครหลวงได้ ดังเช่นพิธีการไหว้ครูและครอบละคร ละครหลวงจึงยังทำผิดกับละครอื่น มีสำเนาหมายรับสั่งครั้งครอบละครหลวงในรัชกาลที่ ๔ ปรากฏอยู่จะเอามาพิมพ์ไว้ให้เห็น และรักษาไว้มิให้สูญเสียด้วย
สำเนาหมายรับสั่งในรัชกาลที่ ๔
เรื่องไหว้ครูละครหลวง เมื่อปีขาล ฉศก พ.ศ. ๒๓๙๗
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า กำหนดหม่อมละครในพระบรมมหาราชวัง จะได้ออกมาครอบไหว้ครูละคร ณ ชาลาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๗ รูปจะได้สวดพระพุทธมนต์ ณ ทิมดาบคด ณ วัน (พุธ) แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่าย ครั้นรุ่งขึ้น ณ วัน (พฤหัสบดี) ขึ้นค่ำ ๑ เดือน ๖ เพลาเช้า พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ครูจะได้ครอบหม่อมละครนั้น
ให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์ ๗ รูปมาสวดพระพุทธมนต์แล้วรับพระราชทานฉัน รับเภสัชอังคาสต่อวิเสทหมากพลูถวายพระสงฆ์เช้า ๘ พาน บ่าย ๗ พาน เมื่อจะนิมนต์พระสงฆ์นั้น ให้ทูลถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศวัชรินทร์ก่อน (แล้วแต่จะทรงกะให้นิมนต์พระสงฆ์องค์ใดบ้าง)
อนึ่ง ให้ชาวพระคลังในซ้าย จัดขันสิบสองนักษัตรไปตั้งที่เตียง (มณฑล) ขันหนึ่ง แล้วให้จัดดินสอพองไปตั้งที่เตียงมณฑลให้พร้อมกับขันสิบสองนักษัตร
อนึ่ง ให้พระแก้วพระคลังสวนนายระวาง จัดยอดชัยพฤกษ์ ยอดสวาด ใบรัก ใบเงิน ใบทอง ใบมะตูม ผลมะกรูด ผลมะนาว หญ้าแพรก สิ่งละมัดใหญ่ เอามาส่งต่อนายเวรชาววังแต่ ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาเช้า ๓ โมง
อนึ่ง ให้กรมนาจัดมูลโคกระทงหนึ่ง เข้ามาส่งต่อนายเวรชาววัง แต่ ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาเช้า ๓ โมง แล้วจ่ายข้าวสารซ้อมต้นนาสวนส่งให้วิเสทหุงถวายพระสงฆ์ ๑๖ ทะนาน
อนึ่ง ให้สนมพลเรือนจัดม่านไปผูก จัดเสื่อลวดเสื่ออ่อนไปปู ณ ทิมดาบคดให้พอทั้ง ๒ ทิมดาบ แล้วให้รับกาบกล้วย ก้านกล้วยต่อกรมพระนครบาล ทำบัตรพระเกตุมาตั้ง ณ ชาลาพระมหาปราสาท ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายบัตรหนึ่ง แล้วให้รับเครื่องนมัสการตะบะมุกเชิงต่อท่านพนักงานข้างในไปตั้ง ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ บ่ายสำรับ ๑ ณ วันขึ้นค่ำ ๑ เดือน ๖ เช้าสำรับ ๑ รวม ๒ สำรับ แล้วรับน้ำชุบาลต่อวิเสทถวายพระสงฆ์ ๗ โถ
อนึ่ง ให้พระครูพิธีพราหมณ์เชิญ (เทวรูป) พระนเรศร์ พระนารายณ์ เข้ามาตั้งที่เตียงมณฑลชาลาพระมหาปราสาทแล้วให้รับเครื่องบัตรต่อวิเสทมาบูชาพระนเรศร์ พระนารายณ์ด้วย แต่ ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายโมงครึ่ง
อนึ่ง ให้ชาวพระอภิรมย์ ชาวพระราชยาน จัดเสลี่ยง ๒ สัปทน ๒ ไปรับพระพุทธรูปต่อราชบัณฑิต ไปรับพระนเรศร์ พระนารายณ์ ณ เทวสถาน เชิญเข้ามาตั้ง ณ เตียงพระมณฑลแต่ ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายโมงหนึ่ง
อนึ่ง ให้กรมช้างจัดเชือกบาศเข้ามาตั้งที่เตียงมณฑลบาศหนึ่ง
อนึ่ง ให้เจ้าพนักงานชาวพระคลังแสงสรรพยุทธ์ จัดขอมาตั้งที่เตียงพระมณฑลขอหนึ่ง
อนึ่ง ให้ชาวพระคลังวิเสท จัดผ้าขาวกว้างคงบัตรยาว ๔ แขน ๒ ผืน สำหรับจะได้ปูเตียงมณฑลทั้ง ๒ เตียง
อนึ่ง ให้ขุนสุรินทร์ จัดสุราที่เข้มดีมาส่งต่อนายเวรชาววัง ตั้งแต่ ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายโมงหนึ่ง
อนึ่ง ให้ชาวพระภูษามาลา จัดครอบ ๑ สังข์ ๑ ไปตั้งที่เตียงมณฑล ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายโมงหนึ่ง
อนึ่ง ให้ชาวพระคลังศุภรัต เอาอาสนะไปแต่งถวายพระสงฆ์ให้พอพระสวดพระฉันทั้ง ๒ เพลา
อนึ่ง ให้ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอากระโถนขันน้ำไปตั้งถวายพระสงฆ์ให้พอพระสวดพระฉันทั้ง ๒ เพลา
อนึ่ง ให้ทนายเลือกหอก ตำรวจวัง ไปยกสำรับคาวหวานถวายเหมือนอย่างทุกครั้ง
อนึ่ง ให้หมื่นไฉน (ไพเราะห์) จัดปี่พาทย์สำรับ ๑ ให้มีเครื่องพร้อมให้ครบวง อย่าให้เอาปี่พาทย์ตามธรรมเนียมเข้ามาทำ ให้จัดครูที่มีฝีมือเข้ามาทำให้ครบวงทั้ง ๒ เพลา
อนึ่ง ให้ท่านพระยามนตรีสุริยวงศ์ จัดปี่พาทย์สำรับใหญ่สำรับ ๑ ให้จัดคนทำที่ดีมีฝีมือมาคอยทำที่ชาลาพระมหาปราสาททั้ง ๒ เพลา แล้วให้คอยทำละครด้วยเหมือนทุกครั้ง
อนึ่ง ให้ชาวพระคลังราชการ เอาเสื่อลวดไปปูที่ชาลาหน้าพระมหาปราสาทให้พอ
อนึ่ง ให้กรมพระนครบาล ตัดก้านกาบกล้วยมาส่งให้สนมพลเรือนทำบัตรพระเกตุให้พอบัตรหนึ่ง
อนึ่ง ให้ราชบัณฑิตเชิญพระพุทธรูปไปตั้งองค์หนึ่ง เมื่อจะเชิญพระพุทธรูปไปนั้น ให้ทูลถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศวัชรินทร์เสียก่อน (แล้วแต่จะโปรดให้เชิญองค์ใดไป)
อนึ่ง ให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี ในกรมพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศวัชรินทร์ จัดพระประคนธรรพกับหน้าฤๅษี ๘ หน้า หน้าพระราม ๑ หน้า หน้าพระลักษมณ์ ๑ หน้า หน้าหนุมาน ๑ หน้า หน้าทศกรรฐ์ ๑ หน้า หน้าอินทรชิต ๑ หน้า หน้าพิราพ ๑ หน้า หน้ารามสูร ๑ หน้า หน้าช้าง ๑ หน้า หน้าม้า ๑ หน้า ไม้คลีสำรับ ๑ พัดใบตาลเล่ม ๑ (ศรเล่ม ๑) พระขรรค์เล่ม ๑ ขนนกยูงคู่ ๑ ตะบองอัน ๑ เร่งเอาไปเตรียมให้พร้อมที่ชาลาหน้าพระมหาปราสาท ณ วันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ เพลาบ่ายโมงหนึ่ง ให้ทันเข้าพระมณฑล
อนึ่ง ให้พนักงานโรงทานแต่งของเผดียง ขึ้นมาถวายพระสงฆ์ ๗ สำรับตามรับสั่ง
___________
หมายรับสั่งมีสำเนาอยู่เท่านี้ หาปรากฏวิธีครอบไม่ ทราบว่าครั้นนั้นนายเกษพระราม ข้าหลวงเดิมในรัชกาลที่ ๓ เป็นครูครอบ วิธีครอบของนายเกษมีปรากฏอยู่ ดูพิสดารกว่าวิธีครอบละครนอกที่กล่าวมาแล้ว จึงนำมาแสดงไว้ด้วยสมมติว่าเป็นวิธีครอบละครใน
วิธีครอบละครใน ต้องหาฤกษ์และจัดโรงพิธีอย่างเดียวกับครอบละครนอก เครื่องตั้งเตียงมณฑล นอกจากที่ปรากฏในหมายรับสั่ง ยังมีเทริดกับสมุดบทละครอีก ๒ อย่าง
เริ่มการพิธี พระสงฆ์สวดมนต์เวลาบ่าย ศิษย์ละครใส่มงคลนั่งฟังสวด แล้วพระประน้ำมนต์ให้ ครั้นรุ่งเช้าเลี้ยงพระๆ กลับแล้ว ครูนุ่งขาวห่มขาวนำศิษย์จุดธูปเทียนและถวายดอกไม้บูชาพระก่อน และตอนนี้ยังไม่ทำเพลงปี่พาทย์ เมื่อบูชาพระแล้ว จึงลงมือทำพิธีไหว้ครู
พิธีไหว้ครูนั้น เริ่มแรกครูเรียกหน้าพาทย์ทำเพลงสาธุการ ครูจุดเทียนทองเทียนเงินและธูปบูชาครูปัธยายทางหน้าพระ แล้วเรียกหน้าพาทย์เพลงตระพระประโคนธรรพ ครูหันไปจุดเทียนทองเทียนเงิน และธูป บูชาพระประคนธรรพทางวงปี่พาทย์ ครั้นบูชาเสร็จแล้ว ครูหันกลับมาทางหน้าพระ เรียกหน้าพาทย์เชิญเทวดา คือ:-
ทำเพลงเหาะ	เชิญพระอิศวร
ทำเพลงแผละ	เชิญพระนารายณ์
ทำเพลงกลม	(เชิญเทพยดาอื่นๆ)
ทำเพลงโหมโรง	(เชิญครูละคร)
ทำเพลงช้าเพลงเร็ว	สำหรับ (ครู) มนุษย์
ทำเพลงกราวนอกกราวใน	สำหรับ (ครู) พานร
ทำเพลงเชิดฉิ่ง	สำหรับ (ครู) นาง
ทำเพลงคุกพาทย์	สำหรับ (ครู) ยักษ์
ทำเพลงรอนพระพิราพทั้งตัว	สำหรับพระพิราพ
เสร็จทำหน้าพาทย์เพลงเชิญครูปัธยายแล้ว ครูเรียกหน้าพาทย์ลงสรง เชิญเทวรูป ออกมาสรงและเจิมจุณ แล้วเชิญกลับขึ้นตั้งไว้อย่างเดิม คราวนี้ถึงถวายเครื่องพลีกรรม ครูเรียกหน้าพาทย์เชิด ครูกับศิษย์ทั้งปวงยกเครื่องพลีกรรมรำถวายครูปัธยาย แล้วหันมาถวายพระประคนธรรพ รำเสร็จแล้ว เรียกหน้าพาทย์ทำเพลงเสมอผี เสมอมารนั่งกินแล้วครูเซ่นสุรา ปี่พาทย์ทำเพลงเซ่นเหล้า เสร็จพิธีไหว้ครูขั้นต้นเพียงนี้ แล้วทำพิธีครอบต่อไป
พิธีครอบนั้นเริ่มด้วยปี่พาทย์ทำเพลงพราหมณ์เข้า ครูนำศิษย์รำเพลงโปรยข้าวตอกบูชาครูปัธยาย และบูชาพระประคนธรรพ แล้วครูเอาหนังค่างใส่ในหัวฤๅษีเอาขึ้นสวมศีรษะตน มือขวาถือไม้เท้า มือซ้ายถือสังข์ รำเพลงเสมอสามลา เข้ามานั่งบนก้นขันสิบสองนักษัตร ซึ่งมีผ้าขาวคลุมคว่ำไว้ตรงหน้าเตียงตั้งเครื่องครูปัธยาย เรียกศิษย์เข้ามาครอบให้ทีละคน คือถอดหัวฤๅษีกับหนังค่างจากศีรษะครูครอบศีรษะให้ศิษย์ก่อน แล้วเอากลับไปใส่ศีรษะครูตามเดิม ต่อนั้นเอาหัวโขนพระราม พระลักษมณ์ พระพิราพ ทศกรรฐ์ และเทริด ครอบศีรษะให้ศิษย์เป็นอันดับกันไป แล้วรดน้ำสังข์ และให้ใบไม้มงคล คือ ใบมะตูม หญ้าแพรก ใบเงิน ใบทอง ซึ่งมัดเป็นช่อให้ศิษย์ทัดหู และสวมมงคลที่ศีรษะศิษย์ ครอบให้อย่างนี้ทีละคน จนหมดจำนวนศิษย์ซึ่งจะครอบ และปี่พาทย์ทำเพลงมหาชัยไปตลอดเวลาที่ครอบนั้น เมื่อครอบให้หมดแล้ว ครูจึงอำนวยพรให้ศิษย์พร้อมกัน แล้วปี่พาทย์ทำเพลงเสมอเถร ครูรำเป็นทำนองฤๅษีกลับ จบแล้วจึงถอดหัวโขนฤๅษีออกจากศีรษะ เป็นเสร็จพิธีครอบ ทำพิธีบูชาตอนท้ายต่อไป
พิธีที่ทำตอนท้าย เป็นพิธีสมโภชและส่งครูปัธยายกลับ เริ่มด้วยเบิกแว่นเทียนเตียงมณฑล และวงปี่พาทย์ ๓ รอบ แล้วครูทำพิธีเฉลิมเนตรเจิมหน้าโขน เสร็จแล้วครูขึ้นนั่งบนก้นขันสิบสองนักษัตรอีกครั้ง ๑ คราวนี้ให้ร้องบท ครูถือพัดใบตาลรำร่ายใช้บท ครั้นครูรำจบแล้ว ให้ศิษย์พร้อมกันรำเพลงช้าเพลงเร็ว เรียกว่า “รำถวายมือ” ศิษย์รำถวายมือจบแล้ว ทั้งครูและศิษย์รำเพลงกราวรำส่งครูปัธยาย แล้วปี่พาทย์ทำเพลงเชิด เพลงเสมอเข้าม่าน (สมมติว่าครูปัธยายกลับไป) เสร็จการส่งครูปัธยาย ปี่พาทย์ทำเพลงกราวรำอีกครั้ง ๑ เป็นเสร็จการพิธีเท่านี้
เมื่อพิเคราะห์ดูลักษณะพิธีครอบละครโนห์ราชาตรีและครอบละครนอกละครในดังได้กล่าวมา เข้าใจว่าลักษณะที่ครอบละครโนห์ราชาตรี เห็นจะเป็นวิธีครอบละครอย่างเดิม เห็นได้ที่ใช้ครอบด้วยเทริด ลักษณะครอบละครในดังปรากฏในหมายรับสั่ง เห็นจะเอาแบบอย่างวิธีครอบโขนมาใช้ เพราะละครในเนื่องมาแต่โขนดังได้อธิบายมาแล้ว จึงเอาหัวโขนมาครอบ ละครนอกคงเอาอย่างพิธีไปจากละครใน จึงใช้ครอบด้วยหัวโขนเหมือนกัน ข้อที่ปรากฏว่า ตั้งขอช้างและเชือกบาศในการพิธีครอบละครหลวงนั้น เห็นจะเนื่องมาแต่พิธีทอดเชือกดามเชือกของพราหมณ์พฤฒิบาศ เพราะในวิธีนั้นกรมช้างรำพัดชา จึงนับว่าเป็นมงคลเกี่ยวแก่การฟ้อนรำ หรือจะมีเหตุอันใดเกี่ยวเนื่องกับโขนละครยิ่งไปกว่านั้น ข้าพเจ้าหาทราบไม่
ในการเล่นละครใน ไม่เล่นรับงานหาเหมือนอย่างละครนอก เพราะละครในมักเป็นละครของผู้มีบรรดาศักดิ์ฝึกหัดไว้สำหรับประดับเกียรติยศ เป็นแต่เล่นดูเองหรือเล่นในการบำเพ็ญกุศล เช่นฉลองพระ และฉลองวัดเป็นต้น ถ้ามีดูเล่นเอง ตัวละครมักแต่งตัวอย่างปรกติ เป็นแต่ให้รัดกุม ทำบทและรำเต้นให้คล่อง เรียกว่าแต่งอย่างน้อย ต่อเล่นออกงานจึงให้แต่งเครื่องละคร ถ้าหากจะไปเล่นงานตามบ้านเรือนผู้อื่นก็เป็นการที่เจ้าของละครไปเล่นช่วย เช่นเล่นในงานโกนจุกเป็นต้น โดยเป็นมิตรสหายกับเจ้าของงาน เมื่อในรัชกาลที่ ๔ ก็มักโปรดให้ละครหลวงไปเล่นช่วยงานที่วังเจ้านาย และบ้านขุนนางผู้ใหญ่ ซึ่งทรงพระกรุณานับเป็นมิตรที่สนิทเนืองๆ ละครที่ไปเล่นช่วยงานเช่นกล่าวมา เจ้าของงานไม่ต้องให้เงินโรง เป็นแต่เลี้ยงดู และแจกบำเหน็จแก่ตัวละคร ตลอดจนพวกปี่พาทย์และคนร้องตามแต่จะเห็นสมควร แต่เจ้าของงานย่อมเป็นผู้มีเกียรติยศสูง จึงจะได้ละครหลวงหรือของผู้มีบรรดาศักดิ์ไปเล่นช่วย บำเหน็จที่แจก ก็ต้องให้ๆสมกับเกียรติยศ เพราะฉะนั้นจึงเป็นเงินมากกว่าที่จะหาละครนอก เล่ากันว่าค่าบำเหน็จตกประมาณวันละ ๑,๐๐๐ บาทลงมาหา ๕๐๐ บาทเป็นอย่างต่ำ ประเพณีละครในสืบทราบความดังแสดงมา
ภาคที่ ๒ ว่าด้วยละครอิเหนา
พงศาวดารอิเหนา
เรื่องอิเหนาเป็นพงศาวดารชวา ในสมัยเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ประมาณ ๑๘๐๐ ปี ร่วมราวคราวเดียวกับเมื่อสมเด็จพระร่วง แรกตั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานีในสยามประเทศนี้ อิเหนานั้น ในพงศาวดารชวาเรียกชื่อว่า “อิเหนา ปันหยี กรัตปาตี” แต่พวกชวาเรียกกันเป็นสามัญโดยย่อว่า “ปันหยี” นับถือว่าเป็นมหาราชองค์หนึ่งในราชวงศ์ชวา เจ้านายที่ยังเป็นประเทศราชอยู่ในแดนชวาทุกวันนี้ คือสุสุหุนันเจ้าเมืองสุรเกษตรก็ดี สุลต่านเจ้าเมืองยกยา (อโยธยา) เกษตรก็ดี ยังถือว่าสกุลวงศ์เป็นเชื้อสายสืบมาแต่อิเหนา ครั้งพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสแดนชวา เมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๑๕ (พ.ศ. ๒๔๓๙) สุลต่านถวายหนังสือราชพงศาวดารชวาฉบับหลวงที่เขียนไว้สำรับ ๑ ทูลชี้แจงว่า มีปรากฏในพงศาวดารว่า ท้าวกุเรปันได้ราชธิดากรุงสยามไปเป็นมเหสีองค์หนึ่ง แต่ความข้อนี้ เมื่อโปรดฯ ให้สอบดูหนังสือตรงนั้น ได้ความว่าได้ราชธิดาไปจากกรุงจาม (อยู่ข้างใต้กรุงกัมพูชา) หาใช่ไทยไม่ ส่วนสุสุหุนันนั้นถวายกริชโบราณเล่ม ๑ ว่าเดิมเป็นกริชของอิเหนาให้ ทำไว้ด้วยเหล็กขวานฟ้า ซึ่งตกลงมาจากบนสวรรค์เมื่อครั้งอิเหนาครองประเทศชวาอยู่นั้น จะเห็นได้ตามที่กล่าวมาว่า ความเคารพนับถืออิเหนายังมีอยู่ในแดนชวาจนตราบเท่าทุกวันนี้ แม้จนพวกราษฎรพลเมืองชวาก็ยังชอบดูละครและดูหนังเล่นเรื่องอิเหนาอยู่เป็นนิจ เพราะฉะนั้น ละครชวาที่เล่นกันเป็นพื้นเมืองอย่างละครนอกของเราและหนังชวา จึงชอบเล่นเรื่องอิเหนายิ่งกว่าเรื่องอื่นๆ
ละครชวามีหลายอย่าง อย่างที่เล่นกันในพื้นเมืองชวาเรียกว่า “โตแปง” โรงหนึ่งมีตัวละครราว ๖ คน ปี่พาทย์ ๔ คน ตัวละครใส่หน้ากาก ต้องมีคนพากย์คล้ายโขนของเรา คนพากย์นั้นชวาเรียกว่า “ดาหลัง” เป็นผู้อำนวยการละครโรงนั้นด้วย หนังชวานั้น พวกชวาเรียกว่า “วายังกุลิต” จอขนาดเดียวกับหนังตะลุงของเรา แต่ตั้งจอกับพื้นดินให้คนดูนั่งเรียงรายทางหน้าจอ มี “ดาหลัง” เป็นผู้พากย์หนังนั่งอยู่ข้างหลังจอ เอาตัวหนังออกตั้งเชิด แล้วพากย์เป็นกาพย์กลอน บรรยายเรื่องให้คนฟัง มีส่งปี่พาทย์ทำเป็นระยะพอให้ดาหลังพักได้บ้าง เล่นกันจนดึกๆ ด้วยพวกชวาชอบฟัง กล่าวกันว่า ถ้าดาหลังดีๆ แล้วว่าคำพากย์เพราะนัก ไปที่ไหนก็มีคนหาไม่ขาด แต่ตัวหนังชวานั้นดูไม่เป็นรูปผู้รูปคน เพราะเหตุที่ศาสนาอิสลามห้ามมิให้เขียนภาพรูปคน พวกชวาเล่นหนังมาแต่ยังถือศาสนาพราหมณ์ ครั้นเมื่อเข้ารีตถือศาสนาอิสลามแล้วยังชอบเล่นหนัง จึงต้องแก้ตัวหนังให้ผิดเพี้ยนผู้คนไป มิให้ขัดแก่ข้อบังคับในโกหร่าน ที่เรื่องอิเหนาแพร่หลายมาจนแดนมลายู ก็เพราะพวกชวามาเล่นละครและหนังในเมืองมลายู พวกมลายูชอบใจ ก็เอาอย่างมาเล่นบ้าง คือที่เราเรียกว่า “ละครแขก” และ “หนังแขก” เคยมีเข้ามาเล่นจนในกรุงเทพฯ ไทยเราเห็นรูปหนังที่ทำให้ผิดเพี้ยนรูปคนก็ติเตียน ดังกล่าวไว้ในเสภาตอนทำศพนางวันทอง เมื่อพรรณนาถึงเครื่องมหรสพต่าง ๆ ว่า
“เหล่าเจ้าพวกหนังแขกแทรกเข้ามา
พิศดูหน้าตามันปอหลอ
รูปร่างโสมมผมหยิกงอ
จมูกโด่งโก่งคอเหมือนเปรตยืน” ดังนี้
แต่พวกชวามลายูที่เข้าใจคำพากย์ เขานับถือว่าดูหนังเป็นประโยชน์ เพราะได้ความรู้และได้ฟังคำกวีอันเป็นนักปราชญ์ฉลาดเฉลียว ถึงเจ้าบ้านผ่านเมืองก็ต้องยกย่องผู้ที่เป็นดาหลัง ด้วยคติอันนี้ ในเรื่องอิเหนาใหญ่จึงปรากฏว่า อิเหนาปลอมตัวเป็นดาหลัง และในเรื่องอิเหนาเล็กก็ปรากฏว่า เพราะเล่นหนังจึงได้รู้ว่านางแอหนังเป็นนางบุษบา
แต่ส่วนเรื่องประวัติของตัวอิเหนาเองนั้น ชาวต่างประเทศที่ได้ศึกษาพงศาวดารชวากล่าวกันว่า เรื่องที่ปรากฏในพงศาวดารชวา เนื้อความจะเอาเป็นหลักฐานในทางพงศาวดารได้แน่นอนมีน้อย เพราะเป็นเรื่องเกิดเมื่อก่อนมีหนังสือจดหมายเหตุ เป็นแต่เล่าแถลงสืบต่อกันมาช้านาน พวกชวานับถืออิเหนาว่ามีอิทธิฤทธิ์ เรื่องราวที่เล่า ก็กล่าวแต่เป็นปาฏิหาริย์การอัศจรรย์ต่างๆ ซ้ำมาในชั้นหลัง มีผู้แต่งเรื่องอิเหนาเป็นกาพย์กลอนบ้าง เรียบเรียงเป็นเรื่องเล่นมหรสพบ้าง เรื่องประวัติของอิเหนาก็กลายเป็นหลายเรื่องหลายอย่าง แต่ต้นเค้าคงยุติต้องกันในเรื่องกษัตริย์วงศ์เทวาทั้ง ๔ พระนคร และในเรื่องที่อิเหนาได้ตุนาหงันกับราชธิดาท้าวดาหา แล้วไปลุ่มหลงนางอื่นเสีย จึงเป็นเหตุให้ต้องพลัดพรากจากบ้านเมือง เที่ยวสัญจรไปตามเมืองน้อยใหญ่ในแดนชวาและเมืองที่ตั้งอยู่ตามเกาะอื่นๆ อิเหนามีฤทธานุภาพ เมื่อเที่ยวไปก็ปราบปรามเมืองน้อยใหญ่เอาไว้ในอำนาจได้โดยมาก ครั้นเมื่อได้กลับมาครอบครองเมืองเดิม จึงมีราชอาณาเขตกว้างใหญ่ไพศาลยิ่งกว่ากษัตริย์แต่ก่อนๆ ด้วยเหตุนี้พวกชวาจึงนับถืออิเหนาว่าเป็นมหาราชองค์หนึ่ง ในสมัยเมื่อพวกชวายังถือศาสนาพราหมณ์ (จึงปรากฏการไหว้พระปฏิมา คือเทวรูป และมีสังปะลิเหงะ คือฤๅษีในเรื่องละครอิเหนา) แต่อานุภาพมีมากอยู่แต่เพียงตัวอิเหนาชั่วเดียว พอถึงลูกซึ่งเรียกชื่อในพงศาวดารชวาว่า “มิสาตันตรมัน” ได้รับรัชทายาท เมืองขึ้นที่อิเหนาได้ไว้ ก็กลับแยกกันไปอย่างเดิม ว่าโดยทางพงศาวดารเรื่องอิเหนามีเนื้อความดังกล่าวมานี้
ว่าด้วยละครไทยเล่นเรื่องอิเหนา
มูลเหตุที่ละครไทยเราเล่นเรื่องอิเหนานั้น มีคำเล่าแถลงสืบมาว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระเจ้าบรมโกศเสวยราชย์ครองกรุงศรีอยุธยา มีพระราชธิดาด้วยเจ้าฟ้าสังวาลย์ ทรงพระนามว่า เจ้าฟ้ากุณฑลพระองค์ ๑ เจ้าฟ้ามงกุฎพระองค์ ๑ เจ้าฟ้าราชธิดาทั้ง ๒ พระองค์นี้ มีข้าหลวงเป็นหญิงแขกมลายู เชื้อสายพวกเชลยที่ได้มาแต่เมืองปัตตานี พวกข้าหลวงแขกเล่านิทานเรื่องอิเหนาถวายให้ทรงฟัง เจ้าฟ้าทั้ง ๒ พระองค์ชอบพระหฤทัย จึงทรงแต่เรื่องอิเหนาเป็นบทละครขึ้นพระองค์ละเรื่อง (เพราะเหตุที่เรื่องอิเหนาเล่ากันเป็นหลายอย่างดังกล่าวมาแล้ว) เรียกว่า ดาหลังเรื่อง ๑ อิเหนาเรื่อง ๑ แต่เป็นเรื่องอิเหนาด้วยกัน คนจึงมักเรียกว่าอิเหนาใหญ่เรื่อง ๑ อิเหนาเล็กเรื่อง ๑ (เห็นจะหมายความกันในครั้งกรุงเก่า ว่าอิเหนาของพระองค์ใหญ่เรื่อง ๑ อิเหนาของพระองค์เล็กเรื่อง ๑ จะหาได้หมายความอย่างอื่นไม่)
เหตุใดเจ้าฟ้าราชธิดาทั้ง ๒ พระองค์จึงทรงแต่งเรื่องอิเหนาเป็นบทละคร ไม่แต่งเป็นหนังสือกลอนอ่าน ซึ่งมีในครั้งกรุงเก่าเป็นอันมาก ข้อนี้เห็นเป็นเค้าเงื่อนในทางสันนิษฐานอีกอย่าง ๑ เข้าใจว่า คงเป็นเพราะในสมัยนั้นเป็นเวลาสมเด็จพระเจ้าบรมโกศชอบทอดพระเนตรละคร อาจจะเป็นสมัยซึ่งพึ่งแรกมีละครในมาไม่ช้านานนักก็จะเป็นได้ ความข้อนี้มีเนื้อความในจดหมายเหตุทางเมืองพม่าประกอบว่า ครั้งหนึ่งเมื่อพม่ากับไทยเป็นไมตรีกัน พระเจ้าอังวะให้ราชทูตเข้ามาทูลขอครูช่างหล่อไปจากกรุงศรีอยุธยา  พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาก็ให้ราชทูตไปทูลขอครูละครมาแต่เมืองพม่าดังนี้ แต่จะเป็นในรัชกาลไหนหรือเมื่อศักราชเท่าใดหาได้กล่าวไม่ ถึงกระนั้นก็ยุติกับเรื่องที่ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อครั้งรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศนั้น ไทยกับพม่าเป็นไมตรีกัน พระเจ้าอังวะได้ให้ราชทูตเข้ามายังกรุงศรีอยุธยา เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๒๘๗ และสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ก็ได้โปรดให้พระยายมราชเป็นราชทูตไปตอบแทนถึงเมืองอังวะ คงเป็นในตอนนี้เองที่พม่าว่าได้ครูช่างหล่อไปจากไทย และไทยได้ครูละครมาจากพม่า แต่ครูละครที่ไทยขอมาจากเมืองพม่าครั้งนั้น เห็นจะเอามาสอบสวนหรือให้ฝึกหัดแต่การเล่นบางอย่าง มิใช่เอามาเป็นครูฝึกหัดละครหลวงให้เล่นอย่างละครพม่า เพราะความปรากฏในจดหมายเหตุชั้นหลังต่อมาว่า พระเจ้าอังวะยอมว่าแบบแผนละครไทยดีกว่าละครของพม่า เรื่องราวทั้งปวงชวนให้สันนิษฐานว่า การเล่นละครในเห็นจะฝึกหัดทำนุบำรุงเมื่อในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศยิ่งกว่าในรัชกาลก่อนๆ บางทีเจ้าฟ้าราชธิดาทั้ง ๒ พระองค์นั้นจะมีหน้าที่เกี่ยวข้องในการควบคุมฝึกซ้อมละครหลวงอย่างใดอย่างหนึ่งด้วย คงได้ทรงทราบจากพวกข้าหลวงว่า ละครมายงของแขกที่เมืองมลายู เขามักเล่นเรื่องอิเหนา เพราะเป็นเรื่องที่พวกชวามลายูนับถือกันมาก มีรับสั่งให้ข้าหลวงเล่าเรื่องถวาย เห็นเป็นเรื่องน่าเล่นละคร จึงลองทรงนิพนธ์เป็นบทละครไทยขึ้น ครั้นสมเด็จพระเจ้าบรมโกศได้ทอดพระเนตรเห็นบทละครนั้น ชอบพระราชหฤทัย จึงโปรดให้ละครในเล่นเรื่องอิเหนาเรื่อง ๑ ทั้งเรื่องดาหลังอิเหนาใหญ่และเรื่องอิเหนาเล็ก
แต่เรื่องอิเหนา ๒ เรื่องนี้เข้าใจว่า คนพากันชอบเรื่องอิเหนาเล็กมากกว่าเรื่อง ดาหลังอิเหนาใหญ่ มาแต่ครั้งกรุงเก่า ที่เห็นความข้อนี้ เพราะหนังสือต่างๆ แม้แต่งในครั้งกรุงเก่าชอบอ้างแต่เรื่องอิเหนาเล็ก เช่นในหนังสือบุรโณวาทคำฉันท์ของพระมหานาค  วัดท่าทราย แต่งในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ กล่าวถึงละครหลวงเล่นมหรสพสมโภชพระพุทธบาทว่า
ฟายฟ้อนละครใน	บริรักษ์จักรี
โรงริมคิรีมี	กลลับบ่แลชาย
ล้วนสรรสกรรจ์นาง	อรอ่อนลอออาย
ใครยลบ่อยากวาย	จิตเพ้อมะเมอฝัน
ร้องเรื่องระเด่นได้	บุษบาตุนาหงัน
พาพักคุหาบรร	พตร่วมฤดีโฉม
ดังนี้ ก็เป็นเรื่องอิเหนาเล็ก คำฉันท์เรื่องอิเหนา เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งแต่ยังเป็นหลวงสรวิชิตครั้งกรุงธนบุรี เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๒๒ ซึ่งขึ้นว่า
ปางนั้นบรมวงศ์	องค์อสัญแดหวา
อุ้มองค์วนิดา	กรตระกองตระการชม
เป็นต้นนั้น ก็ว่าถึงเรื่องอิเหนาเล็ก ตอนอิเหนาลักนางบุษบาเหมือนกัน แม้เพลงยาวและจิตรกรรมรูปวาดเขียนเมื่อชั้นแรกตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ ก็ชอบอ้างและเขียนเรื่องอิเหนาเล็ก เป็นต้นว่า พระตำหนักเขียว ที่ประทับของเจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี สมเด็จพระพี่นางในรัชกาลที่ ๑ ฝาประจันห้องก็เขียนเรื่องอิเหนาเล็ก เพราะเหตุดังนี้จึงเห็นว่า เรื่องอิเหนาเล็ก เป็นเรื่องที่ยกย่องกันว่าดีกว่าเรื่องดาหลังอิเหนาใหญ่ ตั้งแต่ครั้งกรุงเก่าตลอดมา
ผู้อ่านหนังสือนี้ ที่ยังไม่เคยเห็นบทละครอิเหนาครั้งกรุงเก่าก็เห็นจะมีมากด้วยกัน เพราะฉะนั้น จะคัดบทตอนต้นเรื่องอิเหนา เป็นสำนวนครั้งกรุงเก่า มาพิมพ์ไว้ให้เห็นเป็นตัวอย่าง
บทละครอิเหนาครั้งกรุงเก่า
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงสุริย์วงศ์เทพไทเรืองศรี
สี่องค์ล้วนทรงธรณี	ทุกบุรีตรีชวาไม่เทียมทัน
ท้าวร่วมบิตุเรศมารดา	วิทยายิ่งยวดกวดขัน
อันพระเชษฐาผู้ทรงธรรม์	งามล้ำเทวัญนิรมิต
ผิวผ่องอรสุนทราโฉม	ประโลมโลกเลิศล้ำละลานจิต
ดังพระนราวงศ์ทรงฤทธิ์	ทุกทิศเกรงเดชกระจายจร
เป็นฉัตรกั้นธรณินปิ่นชวา	นามกรพาราบดีศร
ชื่อหยังหยังเอกระทุกนคร	อุดารัดฤทธิรอนกุเรปัน
อันพระอนุชาชัยชาญ	วโรฤทธิ์เปรียบปานพระสุริย์ฉัน
ขาวเหลืองเรืองรองละอองจันทร์	วิลาศล้ำเทวัญในโสฬส
พระครองกรุงดาหาธานี	เอกระนัคหรีอันปรากฏ
ประกาหวันเลื่องชื่อระบือยศ	ทั่วทศทิศไม่เทียมทัน
อันพระราชอนุชาที่สาม	เรืองรามพริ้งเพริศเฉิดฉัน
ขาวเขียวแข่งแขพริ้งพรรณ	คมสันเลิศโลกลักขณา
พระเป็นจอมจุลจักรในกาหลัง	เองหยังหนึ่งหรัดกาหรา
ฤทธิรงค์ทรงเดชฦๅชา	ดังพระยาสิงหราชอาจอง
อันพระหริวงศ์องค์สุดนั้น	เป็นจอมจันทร์จักรภพสูงส่ง
ผิวพักตร์ผ่องเพริศเลิศทรง	อรองค์แน่งน้อยละกลกัน
พระครองกรุงสิงหัดส่าหรี	เมาตรีอากง ณ รังสรรค์
ทั้งสี่องค์ทรงทศทางธรรม์	เป็นหลักในเขตขัณฑ์ปัถพี
พระเดชานั้นขจรสยอนเดช	พระองค์วงศ์เทเวศร์เรืองศรี
จรัสรุ่งฟุ้งเฟื่องทั้งธาตรี	เป็นที่เฉลิมโลกโลกา
อันระตูทุกเมืองซึ่งเรืองฤทธิ์	ก็ให้คิดครั่นคร้ามอยู่หนักหนา
สยบสยองพองเศียรโลมา	ด้วยเกรงอานุภาพเป็นพ้นคิด
ระบือถึงไหนก็ย่อท้อ	ไม่หาญต้านต่อรอติด
ฤทธิรงค์ดังองค์พระอาทิตย์	เมื่อสถิตในกลางอัมพร
บ้างน้อมเกศถวายบรรณาการ	ช่อสุวรรณปทุมมาลย์สลับสลอน
พระเกียรติฟุ้งเฟื่องเรืองขจร	ทั้งสี่พระนครเสมอกัน
ฯ ๒๘ คำ ฯ
ยานี
๏ อันแว่นแคว้นแดนขัณฑเสมา	สนุกดังเมืองฟ้าสรวงสวรรค์
อันปรางค์ปราสาททั้งสี่นั้น	ล้วนสุวรรณมณีจินดา
ทั้งหางหงส์ช่อฟ้าปราลี	เลิศล้วนมณีมีค่า
มรฑปเก้ายอดโอฬาร์	มีเทวาถือฉัตรประนมเรียง
อันเทพอัปสรกินริน	ดีดพิณมณีประโคมเสียง
ไพเราะครื้นครั่นสนั่นเวียง	เพียงนางบำเรอสหัสนัยน์
มีปรางค์ปราสาทน้อยรายรอบ	ประกอบกาบสุรกาญจน์ไม่นับได้
กระหนกกระหนาบคาบคั่นเป็นชั้นไป	อำไพเลิศโลกละลานตา
เพดานในไว้เดือนระยับย้อย	ระย้าห้อยเพชรดีมีค่า
ตรีมุขสิงหาสน์ดาษดา	ด้วยมหาเนาวรัตน์อันยิ่งยง
หน้าบันบรรเจิดเลิศนัก	เฉลฉลักวิจิตรพิศวง
สุบรรณยุดนาคินทร์บรรจง	หางหงส์ระยับเพียงพรรณราย
แสงแก้วประกอบกาญจน์กุดั่นดวง	วิเชียรช่วงประดับเลิศเฉิดฉาย
มีพรหมสี่หน้าเรียงราย	ถือปทุมถวายบังคมคัล
อันแท่นรองปราสาทกระหนกห้อย	ระยับพลอยมรกตสดสีสัน
มีสิงห์อัดหยัดหย่องเรียงรัน	ทั้งเก้าชั้นวิไลยรรยง
แวววับจับดวงพระสุริย์ศรี	เป็นที่อาลัยใหลหลง
มุขเด็จเจ็ดชั้นบรรจง	เหมหงส์ทรงมันเป็นหลั่นมา
พรหมพักตร์สิงหาสน์อาสน์โถง	ท้องพระโรงแปดด้านทิศา
พระฉายใหญ่ตั้งมั่นเป็นชั้นมา	อัจกลับโมรารายเวียน
ม่านทองกรองดวงแมงทับพราย	เป็นนารายณ์ทรงสุบรรณนาคสามเศียร
จงกลพู่กลิ่นดูแนบเนียน	สุจหนี่ปูเลี่ยนละลานตา
อันวิสูตรรูดวงบนแท่นแก้ว	ยี่ภู่แผ้วหอมตลบด้วยบุหงา
พฤกษาดัดล้วนสุวรรณอลงการ์	ฤดูดอกจินดาวิลาวัณย์
ครั้นวายุพัดระบัดต้อง	เสนาะก้องบรรเลงเพลงสวรรค์
พระลานรื่นวิเชียรเรียบสลับกัน	เกยแก้วเกยสุวรรณเรืองราม
พระคลังทองสิบสองหลั่นตั้งซ้ายขวา	ทิมดาบมุกดาแปดด้าน
ที่นั่งเย็นล้วนแก้วเก้าประการ	เรือนสนมพนักงานดาษดา
อันวิมานปรเมศร์สุราฤทธิ์	ก็สถิตทั้งแปดทิศา
ทั้งโรงม้าโรงรถคชา	อลงกตรจนาเป็นพ้นคิด
หางหงส์ช่อฟ้าปราลี	ช้างแก้วมณีไพจิตร
สินธพชาติอาจองทรงฤทธิ์	สำหรับองค์จักรกฤษณ์อันเชี่ยวชาญ
รถแก้วบัลลังก์เป็นชั้นเชิด	ประกอบเกิดนิรมิตทุกทิศาน
ทั้งโรงนาเวศอันโอฬาร	รโหฐานระยับจับตา
โรงเครื่องโรงแสงไพจิตร	เพ่งพิศเรียงรันทั้งซ้ายขวา
ที่นั่งโถงโรงสุวรรณอลังการ์	ศาลาใหญ่ดาษพู่ดูงาม
อันที่นั่งทรงปืนทั้งซ้ายขวา	เป็นสง่าเอกเอี่ยมเหี้ยมหาญ
เกยสรงมุรธาภิเษกชาญ	โรงอาลักษณ์เรียงขนานเป็นหลั่นมา
อันที่พราหมณ์ชีอันวิเศษ	ได้สวดพุทธเวทคาถา
เขนยทองเรียงรันเป็นชั้นมา	สำหรับองค์พระมหามุนี
อันตึกโหราพฤฒามาตย์	ราชครูเรียงรันกันตามที่
ที่นั่งลอยพรอยเพริศรูจี	สำหรับที่โปรยสุวรรณทำทาน
หอกลองแก้วเจ็ดสีมณีวรรณ	เป็นหลั่นเรียงอยู่กลางราชฐาน
เรือรบรายรอบประจำงาน	จะคอยราญไพรีให้วายชนม์
ทุกด้านเตรียมการรายเรียง	ให้พร้อมเพรียงตรวจจัดไว้สับสน
บัวสุวรรณบัวแก้วเป็นวังวน	เครื่องต้นเกิดกับสำหรับเมือง
อันต้นกัลปพฤกษ์ทั้งแปดทิศ	ก็เป็นสิทธิ์ระบือฦๅเลื่อง
อร่ามรายพรายพุ่งรุ่งเรือง	ทั้งสี่เมืองวิไลละลานตา
อันโรงเล่นการมหรสพ	ก็ถ้วนครบทุกสิ่งล้วนเลขา
สุราฤทธิ์บรรจงอลงการ์	รจนาเลิศโลกวิไลวรรณ
อันกรุงกุเรปันนคเรศ	ภายนอกพระนิเวศน์เขตขัณฑ์
มีภูผาชื่อว่าหะรีกัน	ที่นั้นเรืองรามอร่ามตา
อันพรรณพฤกษาผลาผล	เหลือล้นบรรจงไว้หนักหนา
ทรายเขียวมรกตรจนา	พร้อมพรรณปักษาเคล้าเคียง
เป็นที่สถานเทเวศร์	โนเรศร่อนร้องถวายเสียง
ทั้งสระแก้วปทุเมศรายเรียง	เพียงโบกขรณีในเมืองอินทร์
มีทั้งอาศรมพระนักพรต	ก็ปรากฏอยู่ในไพรสิน
น้ำพุดุดั้นสนั่นดิน	กระแสสินธุ์ดังจะวิ่งเข้าชิงดวง
ล้วนแล้วด้วยแก้วเก้าประการ	โอฬารประเสริฐเชิดช่วง
แสนสำราญระรื่นชื่นทรวง	หอมพวงบุหงาทั้งไพรวัน
ฯ ๖๐ คำฯ
นกร่อน
๏ อันกุหนุงพระนครดาหา	ชื่อวิลิศมาหราเฉิดฉัน
ระยับสีมณีแนมแกมสุวรรณ	อยู่นอกเขตขัณฑ์ธานี
อันกรุงกาหลังภพไกร	มีกุหนุงอำไพใสศรี
ชมพูนุทสุดประเสริฐเลิศโลกีย์	ชื่อจะมาเลงคิรีเลิศลบ
อันกรุงสิงหัดส่าหรีนั้น	ชื่อกุหนุงตุหวันขจรจบ
ดังเงินยวงขาวผ่องเป็นหลักภพ	ปรากฏครบทั้งสี่ธานี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ สนามชัยทรายทองในพารา	แลลิ่วสุดตาไม่สุดที่
ราบรื่นดังหน้าเภรี	เป็นที่ประลองศิลปสาตรา
ประลองรถคชสารชาญชัย	ประลองอาชาไนยแกล้วกล้า
ประลองทวยหาญโยธา	ซ้อมหัดอัตราให้ชำนาญ
อันฝูงทหารชาญชัย	ไม่มีผู้ใดจะต่อต้าน
เข้าไหนไม่มีใครต้านทาน	ลือสะเทื้อนสะท้านทุกพารา
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ อันถนนหนทางตะพานพาด	ล้วนดาดด้วยเงินยวงเลขา
ตึกร้านรวดริมรัถยา	ศิลาทองเล็งแลงประดับปน
จักรวรรดิลิ่วลอยพระเวหา	รจนาด้วยสุวรรณไม่หมองหม่น
ป้อมปืนยืนเยี่ยมอยู่กลางชล	ล้วนถกลโคมเพชรอลงการ์
อันตึกดินรางแลงศิลาสลับ	ระยาบยับสอดสีล้วนมีค่า
พรายเพริศเลิศทรงอลงการ์	ด้วยมหาเนาวรัตน์อัมพน
อันลูกค้าวาณิชทุกภาษา	มาพึ่งขัณฑเสมาทุกแห่งหน
คับคั่งทั้งภูมิมณฑล	ประชาชนชื่นบานสำราญใจ
บ้างเล่นฆ้องกลองลองเพลงรบ	เจนจบครบการทหารใหญ่
ล้วนชำนิชำนาญการชิงชัย	ตกแต่งเอาใจไม่เว้นคน
บ้างเล่นยอเง็ดและฟ้อนขับ	แซ่ศัพท์พาทย์พิณทุกแห่งหน
บ้างเล่นสับประและไก่ชน	ครั้นเวลาเข้าสนธยา
ดาหลังวายังแล้วชูเชิด	ฉลุฉลักลายเลิศเลขา
บ้างจับโต้ตอบกันไปมา	บ้างเล่นเสภามโหรี
ฝูงหญิงบรรจงเกศเกล้า	ผัดผ่องพักตร์เผ้าสดศรี
นุ่งจวนชวาตานี	ใส่เสื้อสอดสีจับตา
ห่มสไบบางสีต่างกัน	น้ำหอมปลอมคันธบุหงา
อวลอบตลบอยู่อัตรา	ทั้งรูปโฉมโสภาไม่เว้นคน
ออกเที่ยวดูงานสำราญใจ	เนืองแน่นกันในแถวถนน
เป็นเหล่าเหล่าล้วนสุมทุมคน	เบียดเสียดสับสนกันไปมา
ฯ ๒๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ฝูงชายชายตาเมียงม่าย	เดินชายแวดเวียนเคียงหา
บ้างล้อเลี้ยวเกี้ยวกล่าวเจรจา	บ้างเลียมลอดสอดคว้าวุ่นวาย
บ้ายดีดนิ้วผิวปากไปตามเพลง	ล้วนทรงนักเลงฉุยฉาย
บ้างกุมกริชพาดนาดกราย	จับชายบรรจงจรลี
ทัดอุบะทุกพรรณบุหงา	ถือเช็ดหน้าบางต่างสี
อุหรับจับกลิ่นน้ำมันดี	บุหรี่กลิ่นฟุ้งจรุงใจ
กลิ่นร่ำกลิ่นอบตลบกัน	กลิ่นคันธรสมาเติมใส่
ทั้งกลิ่นบุหงารำไป	อบอวลยวนใจนิจกาล
ทุกข์โศกโรคภัยไม่ใกล้กราย	หญิงชายมีแต่เกษมศานต์
ทั้งรูปทรงส่งศรีสคราญ	สมบัติพัสถานก็ครามครัน
อันทั้งสี่เมืองเรืองเดช	ด้วยอสัญเทเวศร์มาสร้างสรรค์
แล้วพระองค์ก็ทรงทศธรรม์	จึงปรีดิ์เปรมเกษมสันต์ทั้งกรุงไกร
อันองค์อสัญแดหวา	ตามจารีตก่อนมาไม่เสียได้
มเหสีห้าองค์เป็นหลั่นไป	ตั้งได้แต่สี่พารา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ถ้าผู้อ่านสังเกตบทละครอิเหนา พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ข้างตอนต้นจะเห็นได้ว่า ทรงพระราชนิพนธ์เทียบความตามบทครั้งกรุงเก่าซึ่งเอามาพิมพ์ไว้นี้
เรื่องอิเหนา เดิมคงเล่นแต่ละครหลวง เห็นจะพระราชทานอนุญาตให้ละครผู้อื่นเล่นได้ต่อในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ ตามการที่ปรากฏมา ถ้าเป็นงานใหญ่ข้างฝ่ายการมงคลแล้ว ละครหลวงมักเล่นเรื่องอิเหนา ดังพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชนิพนธ์ไว้เป็นอุทาหรณ์ในบทละครเรื่องสังข์ทอง ตรงท้าวสามนต์กลับเข้าเมือง เมื่อพระสังข์ตีคลีชนะพระอินทร์ ว่า:
ขึ้นบทพระโรงคัลไม่ทันนั่ง	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
ลูกเขยกูตีคลีมีชัย	จะเสกให้ครองกรุงในพรุ่งนี้
จงช่วยกันเร่งรัดจัดแจง	ตกแต่งตั้งการภิเษกศรี
แห่แหนให้สนุกกว่าทุกที	แล้วจะมีอิเหนาสักเก้าวัน
ไปปรึกษาครูละครมันก่อนเหวย	ใครเคยรำดีทีขยัน
อิเหนาเรื่องมิสาอุณากรรณ	จะประชันดาหลังเมื่อครั้งครวญ
ดังนี้ ในพระราชนิพนธ์ทรงอ้างถึงแบบเก่า ครั้งละครหลวงยังเล่นทั้งเรื่องอิเหนาและเรื่องดาหลัง แต่ละครหลวงในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ หาปรากฏว่าเล่นเรื่องดาหลังไม่ ถ้าเล่นก็เห็นจะเป็นแต่ในรัชกาลที่ ๑ พ้นนั้นมา ปรากฏว่า เล่นแต่อิเหนาเล็กเรื่องเดียว เรื่องดาหลังจึงกลายไปเป็นแต่เรื่องสำหรับละครข้างนอกเล่น หานับเป็นเรื่องของละครในเหมือนอย่างเรื่องอิเหนาเล็กไม่
ภาคที่ ๓ ว่าด้วยตำนานละคร
ตำนานละครครั้งกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย
ได้กล่าวมาข้างตอนต้นหนังสือนี้ว่า ละครรำของไทยเราเป็น ๓ อย่าง คือ ละครชาตรีอย่าง ๑ ละครนอกอย่าง ๑ ละครในอย่าง ๑ มีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี และได้อธิบายความสันนิษฐานตามเค้าเงื่อนที่ปรากฏ ว่าละครชาตรีเป็นละครเดิม ละครนอกเป็นของเกิดขึ้นโดยแก้ไขละครชาตรี แต่ละครในคือละครผู้หญิงนั้น เมื่อครั้งรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ยังหาปรากฏมีไม่ มาปรากฏว่า มีละครผู้หญิงในหนังสือ บุรโณวาทคำฉันท์ ซึ่งแต่งในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศเป็นทีแรก เพราะฉะนั้น ละครผู้หญิงคงเกิดขึ้นเมื่อสมัยในระหว่างรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มาจนรัชกาลสมเด็จ พระเจ้าบรมโกศหรือถ้าจะว่าโดยศักราชก็คือ ในระหว่าง พ.ศ. ๒๒๓๑ จน พ.ศ. ๒๓๑๐ ก็แลในระหว่างเวลา ๗๐ ปีนี้ รัชกาลของสมเด็จพระเจ้าบรมโกศเป็นเวลาช้านานยิ่งกว่า ๓ รัชกาลแต่ก่อนมา บ้านเมืองก็ปราศจากศึกสงคราม ด้วยนานาประเทศ ทั้งพม่า มอญ ตลอดจนลังกาทวีป ต่างมาขอเป็นทางไมตรี จึงยกย่องพระเกียรติยศกัน แต่ก่อนมีคำยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ เข้าใจว่าเป็นของสมเด็จพระวันรัต วัดพระเชตุพน แต่งไว้ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า “อันสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าแผ่นดินนี้ มีพระกมลสันดานต่างกันกับ (สมเด็จพระพุทธเจ้าเสือ) พระบรมราชบิดา แล (สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ) พระเชษฐาธิราชเจ้า ปาณาติบาตพระองค์ทรงเว้นเป็นนิจ ทรงประพฤติกุศลสุจริตธรรม สมณพราหมณาประชาราษฎร มีแต่สโมสรเป็นสุขสนุกทั่ว ฯลฯ ถึงหน้านวดข้าวก็เสด็จไปนวดที่ทุ่งหันตรานาหลวง แล้วเอาใส่ระแทะให้พระราชบุตร พระราชธิดา และกำนัลนางทั้งปวงลากเข้าไปในวัง แล้วเอารวงข้าวทำฉัตรใหญ่และยาคูไปถวายพระราชคณะ ที่อยู่พระอารามหลวงทุกๆ ปีมิได้เว้น พระองค์สรรพที่จะเล่นมิได้เบื่อ ทั้งวิ่งวัว วิ่งควาย และพายเรือ (จับ) เสือกับช้างให้สู้กัน มีแต่สนุกทั่วกันทุกฤดู” ดังนี้ คำยอพระเกียรติทั้งนี้ กับข้อที่ปรากฏว่า ละครผู้หญิงของหลวงเริ่มเล่นเรื่องอิเหนาเมื่อในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ดังได้กล่าวมา ดูก็ยุติเป็นนัยอันเดียวกัน เพราะฉะนั้น น่าลงเนื้อเห็นว่า ละครผู้หญิงซึ่งเรียกว่า ละครใน นั้น จะเป็นของมีขึ้นในรัชกาลสมเด็จ พระเจ้าบรมโกศนั้นเอง
ครั้นสมเด็จพระเจ้าบรมโกศเสด็จสวรรคต เจ้าฟ้าอุทุมพรราชโอรสพระองค์น้อย ซึ่งเป็นพระมหาอุปราชได้รับรัชทายาท แต่เสด็จขึ้นครองราชย์สมบัติอยู่เพียง ๓ เดือน  ก็ถวายราชสมบัติแก่เจ้าฟ้าเอกทัศผู้เป็นพระเชษฐา ส่วนพระองค์เสด็จออกทรงผนวช เป็นภิกษุภาวะ สมเด็จพระเจ้าเอกทัศจึงได้เสวยราชย์แต่ปีขาล พ.ศ. ๒๓๐๑ มาจนเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าข้าศึก เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๑๐
มีหนังสือพงศาวดารฉบับ ๑ กล่าวว่า เมื่อในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์นั้น นายสังข์ มหาดเล็กชาวบ้านคูจาม รับผูกภาษีผักบุ้ง แต่การเก็บภาษีผักบุ้งครั้งนั้น นายสังข์จะได้รับอนุญาตให้เก็บอย่างไรหาปรากฏในหนังสือไม่ ในหนังสือกล่าวแต่ว่านายสังข์กำเริบ ด้วยถือตัวว่าเป็นพี่เจ้าจอมฟัก พระสนมเอก และน้องสาวชื่อปานก็เป็นพระสนมอีกคน ๑ จึงบังอาจตั้งข้อบังคับว่า ใครเก็บผักบุ้งขายต้องเอามาขายแก่เจ้าภาษีผู้เดียว ถ้าไปขายให้ผู้อื่นต้องปรับเป็นเงิน ๒๐ บาท นายสังข์กดราคาซื้อผักบุ้งแต่ถูกๆ แล้วขายขึ้นราคาให้กลับไปจำหน่ายในท้องตลาด ราษฎรที่เคยขายซื้อผักบุ้งมาแต่ก่อน ก็ได้ความเดือดร้อน มีราษฎรพากันไปร้องทุกข์ต่อข้าราชการผู้ใหญ่ก็ไม่มีใครนำความขึ้นกราบทูลฯ ด้วยนายสังข์อ้างว่า ทำภาษีเก็บเงินเข้าพระคลังหลวง ครั้นอยู่มาสมเด็จพระเจ้าเอกทัศไม่ทรงสบาย บรรทมไม่หลับมาหลายวัน จึงมีรับสั่งให้หาละครเข้าไปเล่น จะทอดพระเนตรแก้รำคาญพระราชหฤทัย นายแทนกับนายมีเป็นตัวจำอวด ละครที่เข้าไปเล่นนั้น เล่นทำเป็นผู้ชายคน ๑ เป็นผู้หญิงคน ๑ ผูกมัดกันว่า จะเร่งเอาเงินค่าผูกคอ นายมีตัวจำอวดที่เป็นผู้หญิงจึงว่า “จะเอาเงินมาแต่ไหนจนจะตาย แต่เก็บผักบุ้งขายยังมีภาษี” ว่าอย่างนี้ถึงสองหนสามหน สมเด็จพระเจ้าเอกทัศได้ทรงฟังก็หลากพระทัย จึงโปรดให้ไต่ถามจำอวดทั้ง ๒ คนนั้น ครั้นทรงทราบความตามที่เป็นมา ก็ทรงพระพิโรธ มีรับสั่งให้เสนาบดีชำระเงินคืนให้ราษฎร ส่วนตัวนายสังข์นั้น เดิมมีรับสั่งจะให้เอาไปประหารชีวิตเสีย ต่อมาค่อยคลายพิโรธจึงโปรดฯ ให้งดโทษประหารชีวิตไว้ ความที่ปรากฏในหนังสือพงศาวดารดังกล่าวมา เกี่ยวเนื่องกับตำนานละครที่มีเค้ามูลให้เห็นว่าละครผู้หญิงของหลวงครั้งกรุงเก่า เห็นจะเป็นของโปรดอยู่เพียงแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ เมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมโกศสวรรคตแล้ว ทำนองจะละเลยมิได้ซักซ้อมเสมอเหมือนแต่ก่อน สมเด็จพระเจ้าเอกทัศจะทอดพระเนตรละคร จึงต้องหาละครผู้ชายเข้าไปเล่น แท้จริงเมื่อพิเคราะห์ดูโดยทางตำนาน ดูเหมือนละครผู้หญิงของหลวง ซึ่งมีขึ้นครั้งกรุงเก่า จะได้เล่นอยู่ไม่ช้านานเท่าใด ก็ถึงเวลาเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าข้าศึก แต่เป็นการประหลาดอยู่ที่เสียกรุงฯ ครั้งนั้น กลับเป็นเหตุให้ละครไทยไปเจริญในที่อื่น ด้วยมีเรื่องตำนานทางเมืองพม่าปรากฏว่า พระเจ้าอังวะให้รวบรวมพวกละครที่ได้ไปจากเมืองไทย จัดไว้เป็นละครหลวง และเชื้อสายของพวกละครครั้งนั้น เล่นละครไทยสืบสกุลกันลงมากว่า ๑๐๐ ปี ยังมีละครไทยเล่นอยู่ในเมืองพม่า จนกระทั่งพระเจ้าสีป่อเสียบ้านเมืองแก่อังกฤษเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘
เรื่องประวัติของละครไทย ที่ตกไปอยู่เมืองพม่านั้นสืบได้ความว่า เดิมเมื่อพม่าได้พวกละครไทยไปจากกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าอังวะมังระให้เล่นละครไทยถวายทอดพระเนตร ครั้นได้ทอดพระเนตรก็โปรดยกย่องว่า กระบวนรำของไทยงามกว่าละครพม่า ปี่พาทย์ไทยก็เพราะกว่าปี่พาทย์พม่า จึงมีรับสั่งให้รวบรวมไทยพวกละครและ ปี่พาทย์ไว้เป็นกรมหนึ่งต่างหาก ประทานที่ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ในราชธานี สำหรับเล่นละครไทย ในงานมหรสพของหลวง มิให้ต้องมีหน้าที่ราชการอย่างอื่น เมื่อย้ายราชธานีไปตั้งที่เมืองไหน พวกละครก็ย้ายตามไปด้วย ตำบลบ้านที่พวกละครไทยตั้งอยู่ ณ เมือง มันดะเล พม่าเรียกว่า “(อ)โยธยาเช” แปลว่า ตลาดอโยธยา แต่พวกละครไทยในชั้นหลังมีพวกพม่าปะปนเสียมาก เหตุด้วยพระเจ้าอังวะแต่ก่อนทรงเกรงว่า วิชาละครไทยจะเสื่อมทรามสูญไปเสีย ได้ประทานอนุญาตไว้ว่า ถ้าพวกไทยที่เป็นครูละครเห็นว่า เด็กพม่าคนไหนฉลาดเฉลียว จะฝึกหัดเล่นละครไทยได้ก็ให้กราบทูล จะประทานให้มาเป็นละครดังนี้ จึงมีพวกพม่าสมัครให้บุตรหลานฝึกหัดเป็นละครไทย เพราะได้อยู่ใน พระราชูปถัมภ์ แต่พวกละครที่เป็นเชื้อสายไทยก็ยังมีตลอดมา ละครไทยที่เล่นในเมืองพม่านั้น พม่าเรียกว่า “(อ)โยธยาสัตคยี” ทำนองจะแปลว่า ละครอโยธยาของหลวง มีแต่ในราชธานี ตามหัวเมืองหามีไม่ การที่ละครไทยเล่น ก็เล่นแต่งานหลวงเป็นพื้น นอกจากงานหลวงก็เล่นแต่ในงานของเจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ (ซึ่งมีอำนาจ อาจหมายสั่งให้ไปเล่นได้) มิได้รับงานหาไปเที่ยวเล่นในพื้นเมือง
กระบวนละครไทยที่ไปเล่นในเมืองพม่า ชั้นเดิมจะเป็นอย่างไรทราบไม่ได้ แต่ในตอนหลัง เมื่อตกมาถึงชั้นหลานเหลนของพวกละคร เดิมเล่นประสมโรงกันทั้งชายและหญิง ภาษาที่เล่นนั้น ก็ใช้แต่ภาษาพม่าหามีภาษาไทยเจือปนไม่ เครื่องแต่งตัวละคร ก็ว่าทำคล้ายไปข้างอย่างพม่าเสียมาก ยังแต่เครื่องสวมศีรษะ มีชฎาและหัวโขนเป็นต้น ที่คงเป็นอย่างไทย แต่เครื่องปี่พาทย์นั้น ยังคงเป็นอย่างไทยอยู่
เรื่องละครที่พวกไทยเอาไปเล่นในเมืองพม่า ที่ถือกันว่า เป็นเรื่องสำคัญก็คือ เรื่องอิเหนากับเรื่องรามเกียรติ์ เรื่องอิเหนาเล่นร้องอย่างละคร แต่เรื่องรามเกียรติ์เล่นพากย์และเจรจาอย่างโขน สองเรื่องนี้ มักเล่นที่ในพระราชวังในงานนักขัตฤกษ์ เช่นออกพรรษาเป็นต้น เล่นคราวละหลายๆ วันทุกปี เพราะเป็นเรื่องยาว จับเล่นตอนไหนก็เล่นติดต่อกันเรื่อยไปทุกคืนจนสิ้นงาน นอกจากเรื่องอิเหนากับรามเกียรติ์ ยังเล่นเรื่องสังข์ทองกับเรื่องนางเกสร พม่าเรียกว่า “เกษะศิริ” และเห็นจะเล่นเรื่องอื่นๆ อีก แต่ไม่ทราบชัดว่า จะเป็นเรื่องใดบ้าง เรื่องประวัติละครไทยที่ไปเล่นในเมืองพม่า สืบได้ความเพียงเท่าที่ได้แสดงมา
ตำนานละครครั้งกรุงธนบุรี
ครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าข้าศึก เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ นั้น ที่จริงหาได้เสียสยามประเทศไม่ ถ้าจะเรียกอย่างทุกวันนี้ ก็เสียแต่มณฑลอยุธยา มณฑลกรุงเทพฯ มณฑลนครชัยศรี มณฑลราชบุรี มณฑลนครสวรรค์ รวม ๕ มณฑล กับมณฑลปราจีนบุรีอีกครึ่งมณฑลเท่านั้น หัวเมืองมณฑลที่กองทัพพม่าไม่ได้ไปถึง ไทยยังเป็นอิสระอยู่ทุกมณฑล แต่ถึงกระนั้น ธรรมดาของที่เป็นอย่างดีอันมีในประเทศ แม้จนในการเล่น เช่นโขนละคร มักมีอยู่ในราชธานี เมื่อเสียกรุงฯ แก่พม่าข้าศึก ตัวละครและบทละครครั้งกรุงเก่าจึงเป็นอันตรายหายสูญไปเสียเป็นอันมาก ส่วนละครนอกเป็นของราษฎร เล่นกันในพื้นเมืองแพร่หลาย ตัวละครเห็นจะหลบหลีกเหลืออยู่ได้มาก แต่ละครในน่าจะมีตัวละครเหลืออยู่น้อยเต็มที ด้วยมีแต่ของหลวง ที่แบบแผนละครในไม่สาบสูญไปเสียทีเดียว ก็เพราะมีตัวละครหลวงหลบหนีไปอยู่ตามหัวเมือง ที่ยังเป็นสิทธิ์แก่ไทยได้บ้าง และมีผู้ที่ได้เคยรู้เห็นลักษณะการเล่นละครใน เช่นเจ้าฟ้าพินทวดี พระราชธิดาของสมเด็จพระเจ้าบรมโกศเป็นต้น อยู่มาจนครั้งกรุงธนบุรี และเมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีตีได้เมืองนครศรีธรรมราช เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๑๒ ได้ละครผู้หญิงของเจ้านครฯ ซึ่งพวกละครหลวงที่หนีไปจากกรุงเก่าไปเป็นครูฝึกหัดขึ้น มาสมทบกับพวกละครที่รวบรวมได้จากที่อื่น จึงหัดละครหลวงขึ้นใหม่ครั้งกรุงธนบุรี และครั้งนั้นก็ถือแบบอย่างครั้งกรุงเก่า มีละครผู้หญิงแต่ละครหลวงโรงเดียว ต่อมาเมื่อโปรดให้เจ้านครฯ กลับไปครองเมืองนครศรีธรรมราช พระเจ้ากรุงธนบุรีประทานละครผู้หญิงคืนให้เจ้านครฯ ไปเล่นอย่างเดิม ด้วยทรงยกย่องเกียรติยศเป็นพระเจ้าประเทศราช จึงมีละครผู้หญิงของเจ้านครฯ อีกโรง ๑ ปรากฏว่าได้เคยเกณฑ์เข้ามาเล่นประชันกับละครหลวงในงานสมโภชพระแก้วมรกต เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๓๒๓ มีแจ้งในหนังสือพระราชวิจารณ์
ละครผู้หญิงครั้งกรุงเก่า ที่ได้มาเป็นครูละครครั้งกรุงธนบุรี ปรากฏชื่อแต่คนเดียวว่าชื่อ จัน เป็นตัวนางเอกละครหลวงครั้งกรุงเก่า นอกจากนี้จะมีใครอีกบ้างหาปรากฏชื่อไม่ ส่วนบทละครนั้น ครั้งกรุงธนบุรีได้บทละครครั้งกรุงเก่า ที่เหลืออยู่แต่บางเรื่องบางตอนไม่บริบูรณ์ พระเจ้ากรุงธนบุรี ต้องทรงพระราชนิพนธ์เพิ่มเติม ตรงตอนที่จะเล่นละครหลวงในครั้งกรุงธนบุรี ความข้อนี้ ปรากฏในบานแพนกบทละครเรื่องรามเกียรติ์ว่า พระเจ้ากรุงธนบุรี “ทรงแต่งแต่ชั้นต้นเป็นปฐม” เมื่อวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑  ปีขาล จุลศักราช ๑๑๓๒ (พ.ศ. ๒๓๑๓ คือภายหลังตีเมืองนครศรีธรรมราชได้ปี ๑) จะคัดบทพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์ของพระเจ้ากรุงธนบุรี ตอนบุตรลพ มาลงไว้ในที่นี้ พอให้เห็นเป็นตัวอย่างสักตอนหนึ่ง
บทละครพระราชนิพนธ์ครั้งกรุงธนบุรี
๏ มาจะกล่าวบทไป	หน่อในอวตารรังสี
หาผลปรนนิบัติชนนี	ทั้งพระฤๅษีมีญาณ
วันหนึ่งชวนน้องเข้าพาที	พระมุนีจงโปรดเดฉาน
ข้าไซร้เกลือกคนอันธพาล	ขอประทานร่ำเรียนวิชา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฤๅษีรักจูบกระหม่อมเกศ	สอนให้เล่าเวทคาถา
ฯ เจรจา ฯ
๏ หุดีกูณฑ์กองวิทยา	เจ็ดราตรีศรผุดพลัน
ฯ ตระ ฯ
๏ จึงประสิทธิ์ประสาทธนูศิลป์	เจ้าจินดารมณ์หมายมั่น
เมื่อลั่นซั้นซ้ำมนต์พลัน	สรรพโลกไม่ทนฤทธา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ฝ่ายสองกุมารเรียนเสร็จ	ได้ทั้งกลเม็ดคาถา
รับเอาธนูศิลป์มา	ลาล่าหาผลพนาลี
เข้าม่าน
๏ ครั้นถึงกาลวาศพนาลัย	ปราศรัยน้องลพเรืองศรี
ฝ่ายพี่จะแผลงฤทธี	ยิงรังต้นนี้ให้ขาดไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าลพว่าใหญ่ถึงแสนวา	ข้าเจ้าเห็นหาหักไม่
พระมงกุฎก็วางศรชัย	สนั่นไปถึงชั้นพรหมา
ฯ ตระ เชิด ฯ
๏ ถูกรังต้นใหญ่สินขาด	ยับเยินพินาศดังฟ้าผ่า
แล้วกลับต่อว่าอนุชา	น้องยาจะว่าประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระลพสรรเสริญบุญญา	อานุภาพเป็นหาที่สุดไม่
พระชนนีจะมิตกใจ	ก็ชวนเก็บผลไม้กลับมา
ฯ ๒ คำ ฯ พระยาเดิน
เรื่องที่เล่นละครผู้หญิงของหลวงครั้งกรุงธนบุรี นอกจากเรื่องรามเกียรติ์ ปรากฏว่าเล่นเรื่องอิเหนาอีกเรื่องหนึ่ง และเข้าใจว่าเล่นเรื่องอุณรุทด้วย เพราะมีบทละครเรื่องอุณรุทความก่อนพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ เข้าใจว่าจะเป็นบทครั้งกรุงเก่าเหลือมา มิใช่พระราชนิพนธ์ของพระเจ้ากรุงธนบุรี ด้วยสังเกตดูกระบวนกลอนเห็นผิดกับบทรามเกียรติ์มากนัก แต่เรื่องดาหลังอิเหนาใหญ่นั้น หาปรากฏเค้าเงื่อนว่าได้เล่นละครหลวงในครั้งกรุงธนบุรีไม่
ส่วนเรื่องละครนอก จะรวบรวมบทครั้งกรุงเก่าได้ในครั้งกรุงธนบุรีกี่เรื่อง ข้อนี้ทราบไม่ได้ บทละครนอกครั้งกรุงเก่าที่มีฉบับอยู่ในหอพระสมุดฯ บัดนี้ ๑๔ เรื่อง จะบอกชื่อไว้พอให้รู้ว่า ละครเรื่องใดมีมาแต่ครั้งกรุงเก่าแล้วบ้าง คือ :
เรื่องการะเกด	๑
เรื่องคาวี	๑
เรื่องไชยทัต	๑
เรื่องพิกุลทอง	๑
เรื่องพิมพ์สวรรค์	๑
เรื่องพิณสุริยวงศ์	๑
เรื่องนางมโนห์รา	๑
เรื่องโม่งป่า	๑
เรื่องมณีพิไชย	๑
เรื่องสังข์ทอง	๑
เรื่องสังข์ศิลป์ไชย	๑
เรื่องสุวรรณศิลป์	๑
เรื่องสุวรรณหงส์	๑
เรื่องโสวัต	๑
นอกจากนี้ ยังมีบทละครนอกสำนวนกลอนเป็นของเก่าก่อนรัชกาลที่ ๒ อยู่อีก ๕ เรื่อง คือ:
เรื่องไกรทอง	๑
เรื่องโคบุตร	๑
เรื่องไชยเชษฐ์	๑
เรื่องพระรถ	๑
เรื่องศิลป์สุริย์วงศ์	๑
เข้าใจว่าเป็นเรื่องละครครั้งกรุงเก่าเหมือนกัน แต่บทที่มีอยู่ในหอพระสมุดฯ จะเป็นของแต่งครั้งกรุงเก่าหรือกรุงธนบุรี หรือในรัชกาลที่ ๑ พิเคราะห์ดูไม่แน่ใจเหมือน ๑๔ เรื่องที่กล่าวมาข้างต้น
ตำนานละครครั้งรัชกาลที่ ๑
การมหรสพต่างๆ ซึ่งเสื่อมทรามแต่ครั้งเสียกรุงเก่ามากลับมีขึ้นบริบูรณ์ เมื่อในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ เพราะพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพยายามก่อกู้การทั้งปวง โดยมีพระราชประสงค์จะให้กรุงเทพมหานครฯ รุ่งเรือง เหมือนเมื่อครั้งบ้านเมืองดีอยู่แต่ก่อนแม้เครื่องมหรสพ เป็นต้นว่า โขนหุ่นของหลวง ก็โปรดให้หัดขึ้นทั้งฝ่ายวังหลวงและวังหน้า แต่ละครผู้หญิงนั้น มีแต่ในพระราชวังหลวงแห่งเดียวตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า บทละครในที่ขาดหายไปแต่ก่อน ก็โปรดให้ขอแรงพระราชวงศานุวงศ์ และข้าราชการที่เป็นกวีสันทัดทางบทกลอน ช่วยกันแต่งถวายทรงตรวจแก้ไข แล้วตราเป็นบทพระราชนิพนธ์ไว้เป็นต้นฉบับสำหรับพระนครครบทุกเรื่อง มีเรื่องรามเกียรติ์ ๑๑๖ เล่มสมุดไทย เรื่องอุณรุท ๑๘ เล่มสมุดไทย เรื่องดาหลัง ๓๒ เล่มสมุดไทย เรื่องอิเหนา ๓๘ เล่มสมุดไทย
บทละครพระราชนิพนธ์ครั้งรัชกาลที่ ๑ ทั้ง ๔ เรื่องที่กล่าวมา เมื่อพิจารณาดูเห็นว่า เรื่องรามเกียรติ์กับเรื่องอุณรุท ๒ เรื่องนั้น ทรงพระราชนิพนธ์ใหม่ทั้งหมด แต่ส่วนเรื่องดาหลังกับเรื่องอิเหนา ดูเหมือนเอาบทครั้งกรุงเก่าตั้งเป็นหลัก ทรงพระราชนิพนธ์ซ่อมแซมแต่ตรงที่บทเดิมขาดไป บทเรื่องดาหลังเวลานี้ยังมีอยู่บริบูรณ์ ถ้าใครสังเกตจะเห็นได้ว่า มีกลอนครั้งกรุงเก่าปะปน ผิดกับพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์และอุณรุท แต่บทเรื่องอิเหนารัชกาลที่ ๑ เดี๋ยวนี้ ขาดหายไปเสียมาก ถึงกระนั้น มีหลักฐานอยู่ในเพลงยาวเก่า กล่าวว่า :
“อันอิเหนาเอามาทำเป็นคำร้อง	สำหรับงานการฉลองกองกุศล
แต่ก่อนเก่าเจ้าสตรีเธอนิพนธ์	แต่เรื่องต้นตกหายพลัดพรายไป
หากพระองค์ทรงพิภพปรารภเล่น	ให้รำเต้นเล่นละครคิดกลอนใหม่
เติมแต้มต่อติดประดิษฐ์ไว้	บำรุงใจไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน” ฯ
ดังนี้ แสดงเป็นสำคัญว่า บทของเดิมที่เจ้าฟ้าราชธิดาทรงนิพนธ์ไว้แต่ครั้งกรุงเก่า เป็นแต่ขาดไปไม่บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงเข้าใจว่าบทละครอิเหนาครั้งรัชกาลที่ ๑ หาได้แต่งใหม่ทั้งหมดไม่ ความข้อนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงสันนิษฐานไว้ในหนังสือพระราชวิจารณ์ว่า บทละครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ นั้น ข้างตอนต้นทางสำนวนเป็นบทแต่งครั้งกรุงเก่า ความที่พรรณนาเวียงวัง ก็ว่าเป็นกระบวนแผนที่กรุงเก่า คือมีพระที่นั่งจักวรรดิไพชยนต์ และพระที่นั่งทรงปืนเป็นต้น ทรงพระราชดำริว่า จะหาใช่พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ไม่
แต่ในบทละครอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ที่ยังเหลืออยู่ มีหลักฐานในทางตำนานอยู่ในเล่ม ๓๘ อีกข้อ ๑ ตรงที่จบบทละคร มีเพลงยาวกล่าวไว้ดังนี้ว่า :
“อันอิเหนานิพนธ์ไว้แต่ก่อน	บทกลอนเพราะพริ้งเป็นหนักหนา
ใครสดับก็จับวิญญาณ์	ดังสุธาทิพรสสำอางกรรณ
แต่ค้างอยู่เพียงสึกชี	นับปีจะสูญเรื่องเป็นแม่นมั่น
ครั้งนี้พระบาททรงทศธรรม์	ถวัลยราชปิ่นทวาราวดี
เสด็จเถลิงจักรพรรดิพิมานอาสน์	ทรงพระราชนิพนธ์อักษรศรี
ต่อเรื่องอิเหนาแต่สึกชี	โดยคดีบริบูรณ์นิทานกาล
ใครฟังแล้วจงฟังราโชวาท	อย่าประมาทหลงใหลใช่แก่นสาร
อุตส่าห์เพียรบำเพ็ญศีลทาน	หว่านพืชไว้เป็นประโยชน์ตน
ดำริถึงชราร่างให้เป็นนิจ	บำรุงจิตน้อมใจในกุศล
จงบำบัดอวิชชาอย่าระคน	ผลบุญอย่าแรมร้างให้ห่างไกล
ถึงน้อยเท่าผลพันธุ์ผักกาด	สุดแต่ปรารถนานั้นเป็นใหญ่
แม้นดับเบญจขันธ์เมื่อใด	จะได้สู่สุคติสมบูรณ์” ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ความในเพลงยาวข้อที่ว่า บทอิเหนาแต่ก่อนมีแต่เพียงสึกชี ถึงไม่กล่าวชัดว่า แต่งไว้เพียงนั้นแต่ครั้งกรุงเก่า หรือมาแต่งใหม่ค้างอยู่เมื่อครั้งกรุงธนบุรีก็จริงอยู่ แต่เข้าใจได้ว่า ในเพลงยาวคงจะหมายความว่า บทแต่งค้างแต่ครั้งกรุงเก่า เพราะชมว่า “บทกลอนเพราะพริ้งเป็นหนักหนา” บทละครครั้งกรุงธนบุรี ไม่เคยได้ยินใครชมว่าเรื่องใดเพราะเลย ได้ยินแต่ติกันมาแต่ก่อน บทที่ยังปรากฏอยู่บัดนี้ เช่นเรื่องรามเกียรติ์ที่คัดมาพิมพ์ไว้เป็นตัวอย่างในหนังสือนี้ จะว่าเพราะก็ไม่ได้ เพราะฉะนั้น จึงสันนิษฐานว่า บทละครอิเหนาซึ่งเจ้าฟ้ามงกุฎทรงแต่งไว้ครั้งกรุงเก่า จบเพียงสึกชี เรื่องต่อนั้น เป็นของแต่งขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๑ อันนี้ที่เป็นความรู้ในทางตำนาน
ละครครั้งรัชกาลที่ ๑ เล่นตามแบบอย่างครั้งกรงเก่า ละครผู้หญิงก็มีแต่ของหลวง เล่ากันมาว่า “เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ยังดำรงพระยศเป็นเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เสด็จประทับอยู่ที่พระราชวังเดิม โปรดให้หัดละครเด็กๆ ผู้หญิง แล้วเอาบทเรื่องอุณรุทครั้งกรุงเก่ามาทรงตัดทอนให้เล่น ถูกพระบาทสมเด็จฯ  พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกกริ้วจนต้องเลิก” เพราะฉะนั้น ละครที่ฝึกหัดกันขึ้นข้างนอกจึงมีแต่ละครผู้ชาย สังเกตตามความที่ปรากฏในพระราชกำหนดเรื่องเครื่องแต่งตัวละคร  ซึ่งกล่าวมาแล้ว เข้าใจว่าเมื่อรัชกาลที่ ๑ ก็เห็นจะมีละครมากโรงด้วยกัน แต่ปรากฏ ชื่อต่อมาแต่ ๒ โรง คือละครของเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์โรง ๑ เล่นเป็นละครใน เมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว ตกมาเป็นของเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีอีกโรง ๑ คือละครนายบุญยัง เล่นเป็นละครนอก ที่ปรากฏชื่อละคร ๒ โรงนี้ เพราะเหตุที่ได้เป็นครูละครชั้นหลังมา
ตัวละครครั้งรัชกาลที่ ๑ ที่ได้เป็นครูละครต่อมามีชื่อเสียงปรากฏหลายคน คือ
๑. เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี เป็นแต่เจ้าของละครที่ได้ทรงรับมรดกของ พระเชษฐา แต่ทรงชำนาญกระบวนละคร ถึงอาจจะคิดแบบแผนวิธีฟ้อนรำได้ แบบอย่างละครในที่รำกันมาทุกวันนี้ ต้นตำราเป็นของเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีโดยมาก จึงนับถือกันว่าเป็นครูละครออกพระนามบูชาเวลาไหว้ครูละครในเป็นนิจพระองค์ ๑
๒. นายทองอยู่ เป็นตัวอิเหนาละครเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ ต่อมาได้เป็น ที่ปรึกษาและเป็นผู้นำแบบอย่างวิธีรำของเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ไปหัดละครหลวงในรัชกาลที่ ๒ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๓ ได้เป็นครูละครในที่ฝึกหัดกันขึ้นแทบทุกโรง นายทองอยู่นี้ ชำนาญแต่งกลอนและขับเสภาดีด้วย จึงนับถือกันว่า เป็นครูเสภาด้วยอีกอย่าง ๑
๓. นายรุ่ง เป็นตัวนางเอกละครเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ ต่อมาได้เป็นครูนาง อย่างเดียวกับนายทองอยู่เป็นครูยืนเครื่อง เป็นครูคู่กันมาแต่ในรัชกาลที่ ๒ จนรัชกาลที่ ๓
๔. นายบุญยัง เป็นนายโรงละครนอกครั้งรัชกาลที่ ๑ ต่อมาเล่นละครจนสร้างวัดได้วัด ๑ เรียกชื่อว่า วัดละครทำ อยู่ข้างหลังบ้านขมิ้น จังหวัดธนบุรี นายบุญยังได้เป็นครูฝึกหัดละครนอกที่เล่นกันชั้นหลังต่อมา
๕. นายบุญมี (เห็นจะเป็นพี่หรือน้องนายบุญยัง) เป็นครูนางละครนอกมาด้วยกันกับนายบุญยัง และมีชื่อยู่ในคำไหว้ครูด้วยกัน
เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ครูทองอยู่ ครูรุ่ง ครูบุญยัง ครูบุญมี ทั้ง ๕ นี้ นับว่าเป็นครูละครในกรุงรัตนโกสินทร์ที่เล่นต่อมาทั้งบ้านทั้งเมือง นอกจากทั้ง ๕ ที่กล่าวมา ยังมีชื่อละครรัชกาลที่ ๑ ที่ได้เป็นครูต่อมาอีก ๗ คน คือ :
๖. คุณมรกต เป็นตัวยืนเครื่องละครผู้หญิงของหลวง มีชื่ออยู่ในคำไหว้ครู แต่จะวิเศษอย่างใดหาปรากฏไม่
๗. คุณเพ็ง เป็นตัวพระรามละครผู้หญิงของหลวง อยู่มาได้เป็นครูละครของ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ด้วยคน ๑
๘. คุณเรือง เป็นตัวนางละครหลวง ได้เป็นครูเจ้าจอมมารดาลูกจันทน์เล็ก รัชกาลที่ ๒
๙. เจ้าจอมมารดาอัมพา รัชกาลที่ ๒ เป็นตัวนางกัญจหนา ละครหลวงรัชกาลที่ ๑ ในรัชกาลที่ ๒ ไม่ได้เป็นละคร ถึงรัชกาลที่ ๓ เมื่อท่านออกไปอยู่วัง เป็นครูหัดละครขึ้นโรง ๑ ละครของท่านได้เป็นครูละครโรงอื่นหลายโรง
๑๐. เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์เล็ก รัชกาลที่ ๒ เป็นตัวนางวิยะดา ละครหลวงชั้นเล็กในรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๒ เป็นตัวนางมะดีหวี ได้เป็นครูละครหลวงแต่รัชกาลที่ ๔ มาจนรัชกาลที่ ๕ และเป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ด้วย
๑๑. เจ้าจอมมารดาภู่ ในกรมพระราชวังบวรฯ รัชกาลที่ ๒ เป็นตัวอิเหนา เห็นจะเป็นละครหลวงชั้นเล็กในรัชกาลที่ ๑ ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔
๑๒. คุณเอี่ยม เป็นตัวนางละครหลวงชั้นเล็กในรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๒ ได้เป็นตัวนางบุษบา อยู่มาได้เป็นครูละครหลวงแต่รัชกาลที่ ๔ จนถึงรัชกาลที่ ๕ และได้เป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ด้วย
๑๓. คุณจุ้ย เป็นตัวหนุมาน อยู่มาเป็นครูละครวังหน้าในรัชกาลหลัง
นอกจากที่กล่าวมาคงจะยังมีผู้อื่นอีก แต่หากชื่อสูญไปเสีย จึงสืบไม่ได้ความ
ตำนานละครครั้งรัชกาลที่ ๒
เมื่อถึงรัชกาลที่ ๒ ละครหลวงรัชกาลที่ ๑ ร่อยหรอหมดตัวลง พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงโปรดให้หัดละครในเป็นชั้นเด็กขึ้นอีกสำรับ ๑ เข้าใจว่าได้ออกโรงเล่นครั้งแรก เมื่อสมโภชพระยาเศวตกุญชรช้างเผือกเอกเมืองโพธิสัตว์ ซึ่งเข้ามาสู่พระบารมีเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๕๕ อันเป็นปีที่ ๔ ในรัชกาลที่ ๒ ด้วยมีเนื้อความปรากฏอยู่ในเพลงยาวเก่า กล่าวถึงละครหลวงที่หัดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๒ ว่า :
“ตั้งโรงต้นสนคนแออัด	ซ้อมหัดแก้ไขในราชฐาน
เมื่อช้างเผือกมาใหม่ได้ออกงาน	ทั้งเครื่องอานโอ่อ่าน่ารัก
ตัวละครเล็กเล็กเด็กหมด	สมเกียรติยศสมศักดิ์
มีแต่คนมาสามิภักดิ์	จงรักรองบาทบทมาลย์” ดังนี้
ละครหลวงรัชกาลที่ ๒ ปรากฏว่าเล่นละครในแต่เรื่องอิเหนากับเรื่องรามเกียรติ์ บางทีจะเล่นเรื่องอุณรุทบ้าง แต่เรื่องดาหลังนั้น หาได้เล่นไม่ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนากับเรื่องรามเกียรติ์ขึ้นใหม่สำหรับเล่นละครหลวง ไม่ใช้บทครั้งรัชกาลที่ ๑ ทั้ง ๒ เรื่อง เมื่อพิจารณาพระราชนิพนธ์ที่ทรงใหม่ทั้ง ๒ เรื่องนั้น เข้าใจว่า เหตุที่ทรงพระราชนิพนธ์เห็นจะต่างกับที่ทรงเรื่องอิเหนาขึ้นใหม่ ทำนองจะเป็นเพราะทรงพระราชดำริเห็นว่า บทอิเหนารัชกาลที่ ๑ เป็นแต่แต่งซ่อมแซมบทครั้งกรุงเก่าเข้ากันไม่สนิท เล่นละครก็ไม่เหมาะ จึงตั้งพระราชหฤทัยจะทรงพระราชนิพนธ์เสียใหม่หมดทั้งเรื่อง เหมือนอย่างในเช่นรัชกาลที่ ๑ ได้ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์และเรื่องอุณรุท โดยพระราชประสงค์จะให้ใช้เป็นต้นฉบับสำหรับพระนครสืบไป คงเป็นด้วยเหตุนี้ เมื่อพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ มีขึ้นแล้ว บทอิเหนาครั้งรัชกาลที่ ๑ จึงกระจัดกระจายหายสูญไปเสียมาก เพราะคนเข้าใจกันว่า ไม่มีกิจที่จะต้องเอาเป็นธุระรักษาต่อไป ส่วนเรื่องรามเกียรติ์นั้น เหตุที่ทรงพระราชนิพนธ์ใหม่ในรัชกาลที่ ๒ ไม่ได้มีพระราชประสงค์จะให้เป็นต้นฉบับสำหรับ พระนครแทนของเดิมเหมือนอย่างเรื่องอิเหนา เป็นแต่ทรงเลือกคัดเอาเรื่องบางตอน คือตั้งแต่หนุมานถวายแหวน ไปจนทศกัณฐ์ล้มตอน ๑ ตอนบุตรลพตอน ๑ มาทรงแต่งใหม่สำหรับเล่นละครหลวง เป็นหนังสือ ๓๖ เล่มสมุดไทย เพราะฉะนั้น บทรามเกียรติ์ที่ทรงพระราชนิพนธ์ใหม่จึงทรงตัดทิ้งเรื่องเดิมเสียบ้าง เปลี่ยนแปลงไปบ้าง ประสงค์แต่ให้เหมาะแก่กระบวนเล่นละครเป็นประมาณ คงรักษาบทรามเกียรติ์รัชกาลที่ ๑ ไว้เป็นต้นฉบับสำหรับพระนครอย่างเดิม จึงยังอยู่บริบูรณ์จนบัดนี้
อนึ่ง เมื่อครั้งกรุงเก่าและครั้งกรุงธนบุรี หรือแม้เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ก็ดี ไม่ปรากฏว่า ละครผู้หญิงของหลวงเล่นเรื่องอื่น นอกจากเรื่อง รามเกียรติ์ อุณรุท และอิเหนา อันเป็นเรื่องสำหรับละครใน พึ่งมาปรากฏว่า ละครผู้หญิงของหลวงเล่นละครนอกเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ทรงเลือกเรื่องละครนอกเฉพาะตอนที่น่าเล่นละคร มาทรงพระราชนิพนธ์บทใหม่ ให้ละครหลวงเล่น ๕ เรื่อง คือเรื่องสังข์ทองเป็นหนังสือ ๑๗ เล่มสมุดไทย เรื่องไชยเชษฐ์ ๔ เล่มสมุดไทย เรื่องมณีพิไชยเล่มสมุดไทย ๑ เรื่องไกรทอง ๒ เล่มสมุดไทย เรื่องคาวี ๓ เล่มสมุดไทย และพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงแต่งเรื่องสังข์ศิลป์ชัย ถวายอีก ๑ เรื่อง เป็นหนังสือ ๒ เล่มสมุดไทย นับรวมเป็น ๖ เรื่อง เรียกกันว่า พระราชนิพนธ์ละครนอก แต่กระบวนที่ละครเล่น ทรงแก้ไขทั้งทำนองร้องและวิธีรำ เล่นไม่เหมือนกับละครนอกที่เล่นกันในพื้นเมือง จึงมีละครนอกแบบหลวงขึ้นอีกอย่าง ๑ ซึ่งละครของผู้มีบรรดาศักดิ์ ถือเอาเป็นแบบอย่างมาจนทุกวันนี้
ในการที่ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเมื่อรัชกาลที่ ๒ นั้น เล่ากันมาว่า ทรงเลือกสรรเจ้านาย และข้าราชการที่เป็นกวีชำนาญกลอน ไว้สำหรับทรงปรึกษา กล่าวว่ามีจำนวนรวมเป็น ๗ ด้วยกัน ที่ทราบแน่แต่ ๓ คือ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์พระองค์ ๑ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีพระองค์ ๑ นายภู่ ทรงตั้งเป็นขุนสุนทรโวหาร (คือสุนทรภู่) คน ๑ บางทีจะเป็น กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ และพระยาไชยวิชิต (เผือก) เวลานั้นเป็นจมื่นไวยวรนาถอีก ๑ นอกจากนี้หาทราบว่าใครไม่ วิธีที่ทรงพระราชนิพนธ์นั้น เล่ากันว่า เรื่องตรงไหนที่จะไม่ทรงพระราชนิพนธ์เอง ก็พระราชทานให้กวีที่ปรึกษาเหล่านั้น รับตัดตอนไปแต่ง ตอนไหนทรงพระราชนิพนธ์แล้วก็ดี หรือกวีที่ได้รับไปแต่งแล้วนำมาถวายก็ดี เอามาอ่านหน้าพระที่นั่งในที่ประชุมกวีเหล่านั้น ช่วยกันแก้ไขอีกชั้น ๑
มีเรื่องเล่ากันมาว่า เมื่อทรงพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนาฉบับที่พิมพ์นี้ พระราชทานตอนนางบุษบาชมศาลเล่นธาร ให้พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงแต่ง ครั้นทรงแต่งแล้ว ถึงวันจะอ่านถวายเมื่อเวลายังไม่เสด็จออก ได้รับสั่งวานสุนทรภู่ให้ช่วยอ่านตรวจแก้ไขเสียก่อน สุนทรภู่อ่านแล้ว กราบทูลว่า เห็นดีอยู่แล้ว ครั้นถึงเวลาอ่านถวาย มีในบทที่ทรงแต่งมาแห่งหนึ่ง ว่า :
“น้ำใสไหลเย็นแลเห็นตัว	ว่ายแหวกกอบัวอยู่ไหวไหว”
สุนทรภู่ติว่าความยังไม่สนิท ขอแก้เป็น :
“น้ำใสไหลเย็นเห็นตัวปลา	ว่ายแหวกปทุมาอยู่ไหวไหว”
พอเสด็จขึ้นแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวกริ้วสุนทรภู่ว่า เมื่อทรงขอ ให้ตรวจทำไมไม่แก้ไข แกล้งนิ่ง ไว้ติหักหน้าเล่นหน้าพระที่นั่ง ต่อมาอีกครั้ง ๑ เมื่อทรง พระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทอง พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรับบทตอนต้นไปแต่ง ทรงแต่งบทท้าวสามนต์ปรารภจะให้ลูกสาวเลือกคู่ ว่า :
“จำจะปลูกฝังเสียยังแล้ว	ให้ลูกแก้วสมมาดปรารถนา”
เมื่ออ่านถวาย สุนทรภู่กล่าวเป็นคำถาม ว่า “ลูกปรารถนาอะไร”
พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงแก้เป็น :
“จำจะปลูกฝังเสียยังแล้ว	ให้ลูกแก้วมีคู่เสน่หา”
แต่ทรงขัดเคืองโดยเข้าพระทัยว่า สุนทรภู่แกล้งว่าให้กระทบถึงพระองค์  ด้วยเหตุ ๒ คราวนี้ เมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ราชสมบัติ สุนทรภู่จึงหนีออกบวช เพราะหวั่นหวาดเกรงพระราชอาญา
อันพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ ไม่ว่าทรงบทเสภาหรือบทละคร มีข้อสังเกตได้อย่างหนึ่งว่า จะทรงเรื่องใดถ้ามีบทเดิมอยู่ คงเอาบทเดิมมาทรงตรวจตราก่อน ถ้าแลความในบทเดิมแห่งใดดีอยู่แล้ว เป็นไม่ทรงทิ้งเสียเลย ความที่กล่าวข้อนี้ จะยกตัวอย่างมาให้เห็นสัก  ๒ แห่ง คือ
(๑) บทเรื่องสังข์ทอง ที่ยกมาเป็นตัวอย่างนี้ เป็นอย่างที่ทรงแต่งแก้มาก คงไว้แต่เค้าความของเดิม
บทเรื่องสังข์ทองครั้งกรุงเก่า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ได้ฟังชังน้ำหน้า
มันจะเอาอย่างไรที่ไหนมา	ชิอ้ายเงาะป่านี่เหลือใจ
เครื่องทรงของกูมิใช่ชั่ว	เกินตัวมันเสียเป็นไหนไหน
จองหองพองขนเป็นพ้นใจ	มันเห็นไม่มีที่พึ่งแล้ว
ได้ความเจ็บช้ำระกำใจ	เพราะอีจัญไรลูกแก้ว
เสียดายของกูไม่รู้แล้ว	เครื่องแก้วแต่ครั้งพระอัยกา
จะให้อ้ายเงาะสวมกาย	ความกูเสียดายเป็นหนักหนา
มิให้จำให้อ้ายเงาะป่า	สั่งให้เอามาทันใด
กูจะออกไปด้วยอีสาวศรี	ทีนี้มันจะว่าเป็นไฉน
ว่าพลางทางสรงสนานใน	ทรงเครื่องเรืองอุไรเพริศแพร้ว
ทรงเครื่องสำเร็จเสด็จมา	ขึ้นทรงพระยาคชาแก้ว
ครั้นว่าสรรพเสร็จสำเร็จแล้ว	คลาดแคล้วออกจากวังใน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
บททรงพระราชนิพนธ์
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ได้ฟังชังน้ำหน้า
อ้ายเงาะถ่อยร้อยอย่างช่างมารยา	กูว่าไม่ผิดปากจะยากเย็น
นี่แม่ยายแล้วสิริให้	เมื่อมันไม่เคยพบเคยเห็น
น้ำหน้าจะสอดใส่ที่ไหนเป็น	ทำเล่นเครื่องต้นเลือกคนรู้
แล้วให้จัดเครื่องต้นอย่างเอก	แต่ครั้งอภิเษกพระเจ้าปู่
คิดเสียดายนักของรักกู	จนอยู่จำใจต้องให้มัน
ว่าพลางทางร้องเรียกไป	เหวยเสนาในใครอยู่นั่น
จงเตรียมพลผูกช้างฉับพลัน	กูจะจรจรัลไปปลายนา
พระมิได้สรงน้ำสว่ำเสวย	มาขึ้นเกยหยุดยืนคอยท่า
พร้อมเสร็จเสด็จทรงคชา	เสนาแห่แหนแน่นไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
(๒) บทราชสารท้าวกุเรปันมีถึงอิเหนา ที่ยกมาเป็นตัวอย่างต่อไปนี้ เป็นอย่างทรงแต่ง แต่เพียงตัดบทให้สั้นเข้า คงรักษาความของเดิมไว้ทั้งหมด

บทอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑
๏ ในลักษณสารพระบิดา	ว่ากรุงดาหาเป็นศึกใหญ่
ให้เร่งยกพลสกลไกร	ไปช่วยชิงชัยให้ทันที
ถึงจะไม่เลี้ยงบุษบา	ว่าชั่วช้าอัปลักษณ์ทั้งศักดิ์ศรี
แต่เขาแจ้งอยู่สิ้นทั้งธรณี	ว่านางนี้เป็นน้องของตัวมา
อนึ่งท้าวดาหาฤทธิไกร	มิใช่อาหรือไรให้เร่งว่า
อันสุริย์วงศ์เราเหล่าเทวา	ไม่เคยเสียพาราแก่ผู้ใด
ถ้าแม้นเสียกรุงดาหา	ตัวจะอายขายหน้าหรือหาไม่
อันเกิดเหตุทั้งนี้ก็เพราะใคร	ถ้าไปอยู่เลี้ยงกับบุตรี
ที่ไหนจะเกิดสงคราม	ใครจะหยาบหยามได้ก็ใช่ที่
ซึ่งเกิดเหตุเภทภัยครั้งนี้	เพราะตัวทำความดีเป็นพ้นไป
ครั้งหนึ่งก็ให้เสียวาจา	อายชาวดาหากรุงใหญ่
ครั้งนี้จะคิดประการใด	จะให้เสียศักดิ์ก็ตามที
แม้นว่ามิยกไปช่วย	ถึงเรามอดม้วยอย่าดูผี
อย่าดูทั้งเปลวอัคคี	ขาดกันแต่วันนี้ไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ
บทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๏ ในลักษณนั้นว่าปัจจามิตร	มาตั้งติดดาหากรุงใหญ่
จงเร่งรีบรี้พลสกลไกร	ไปช่วงชิงชัยให้ทันที
ถึงไม่เลี้ยงบุษบาเห็นว่าชั่ว	แต่เขารู้อยู่ว่าตัวนั้นเป็นพี่
อันองค์ท้าวดาหาธิบดี	นั้นมิใช่อาหรือว่าไร
มาตรแม้นเสียเมืองดาหา	จะพลอยอายขายหน้าหรือหาไม่
ซึ่งเกิดศึกสาเหตุเภทภัย	ก็เพราะใครทำความไว้งามพักตร์
ครั้งหนึ่งก็ให้เสียวาจา	อายชาวดาหาอาณาจักร
ครั้งนี้เร่งคิดดูจงนัก	จะซ้ำให้เสียศักดิ์ก็ตามที
แม้นมิยกพลไกรไปช่วย	ถึงเราม้วยก็อย่ามาดูผี
อย่าดูทั้งเปลวอัคคี	แต่นี้ขาดกันจนบรรลัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
บทละครที่ทรงพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ เมื่อแต่งแล้ว ยังส่งประทานเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีไปลองซ้อมกระบวนรำอีกชั้น ๑ เล่ากันว่า เจ้าฟ้ากรมหลวง พิทักษมนตรี ให้เอาพระฉายบานใหญ่มาตั้ง แล้วทรงรำทำบททอดพระเนตรในพระฉาย ปรึกษากับนายทองอยู่ นายรุ่ง ช่วยกันแก้ไขกระบวนรำไปจนเห็นงาม จึงเอาเป็นยุติ ถ้าขัดข้อง บางทีถึงกราบทูลขอให้แก้บทก็มี เมื่อเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ทรงคิดกระบวนรำเป็นยุติอย่างใดก็ทรงซ้อมให้นายทองอยู่ นายรุ่ง ไปหัดละครหลวงที่โรงละครริมต้นสน (อยู่หน้าประตูพรหมศรีสวัสดิ์ ตรงที่สร้างหอธรรมสังเวชเมื่อรัชกาลที่ ๔) แล้วละครไปซ้อมถวาย พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยทอดพระเนตร ทรงติเตียนแก้ไขกระบวนรำอีกชั้น ๑ จึงจะยุติลงเป็นแบบแผน
ว่าโดยทางตำนานการเล่นละครรัชกาลที่ ๒ นับเป็นหัวต่อของตำนานละครตอน ๑ ด้วย แต่ก่อนนั้นมา กระบวนเล่นละคร จะเป็นวิธีรำก็ดี บทละครก็ดี เล่นตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า บทละครพระราชนิพนธ์ที่แต่งใหม่ในรัชกาลที่ ๑ ก็ทรงพระราชนิพนธ์เพื่อ จะให้มีขึ้นเป็นแบบฉบับสำหรับพระนครเป็นข้อสำคัญ บททรงพระราชนิพนธ์อย่างไร  ครูละครก็ต้องฝึกซ้อมผสมละครไปตามบทนั้น ด้วยเหตุนี้ ละครเล่นบทพระราชนิพนธ์ครั้งรัชกาลที่ ๑ เช่นเรื่องอุณรุท จึงดูชักช้าชวนรำคาญ เพราะบทมิได้แต่งปรุงไปกับวิธีเล่นละครด้วยกัน ในรัชกาลที่ ๒ ทรงพระราชนิพนธ์บทสำหรับเล่นละครเป็นข้อสำคัญ เป็นต้นว่า เรื่องละครที่ทรงเลือกมาแต่งบทก็ดี บทที่แต่งขึ้นก็ดี เอาแต่ที่เหมาะแก่กระบวนเล่นละครเป็นประมาณ เมื่อแต่งบทแล้วยังให้สอบซ้อมกระบวนรำให้เข้ากับบท จนเห็นเข้ากันเรียบร้อยงดงามแล้ว จึงเอาเป็นใช้ได้ เพราะฉะนั้น กระบวนละครครั้งรัชกาลที่ ๒ ทั้งบทและวิธีรำจึงวิเศษกว่าครั้งไหนๆ ที่เคยปรากฏมาแต่ก่อน จึงได้นับถือกันเป็นแบบอย่างของละครรำที่เล่นสืบต่อมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ ควรนับว่าแบบละครรำของกรุงรัตนโกสินทร์ ได้เกิดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๒ เป็นเดิมมา
แต่เมื่อในรัชกาลที่ ๒ แบบและบทละครซึ่งทรงขึ้นใหม่ครั้งนั้น เป็นแต่เล่นละครหลวง ผู้อื่นหามีใครกล้าเอาอย่างของหลวงไปเล่นไม่ เจ้านายต่างกรม เป็นต้นว่า กรมพระราชวังบวรฯ ก็ปรากฏว่าทรงหัดแต่งิ้วผู้หญิง พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงหัดโขนตามประเพณีเดิม เพราะฉะนั้น ตัวละครครั้งรัชกาลที่ ๒ ที่ได้เป็นครูละครต่อมาจึงมีแต่ผู้หญิงเป็นพื้น มีชื่อปรากฏต่อมาหลายคน คือ:-
ครูยืนเครื่อง
๑. เจ้าจอมมารดาแย้ม เป็นตัวอิเหนา มักเรียกกันว่าคุณโตแย้ม ได้เป็นครูอิเหนาต่อมาแทบทั้งบ้านทั้งเมือง อยู่มาจนรัชกาลที่ ๕
๒. คุณมาลัย เป็นตัวย่าหรัน และเป็นพระสังข์ด้วย ได้เป็นท้าววรจันทร์ใน รัชกาลที่ ๔ แล้วเลื่อนเป็นท้าววรคณานันต์ในรัชกาลที่ ๕ เป็นผู้อำนวยการละครหลวงทั้ง ๒ รัชกาล
๓. คุณน้อย เป็นตัวจรกา ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔
๔. คุณจาด เป็นตัวล่าสำ ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔
๕. คุณทับทิม เป็นตัวพระมงกุฎละครชั้นเล็ก ได้เป็นครูละคร พระองค์เจ้า ดวงประภาวังหน้า ในรัชกาลที่ ๔
๖. คุณบัว เป็นตัวท้าวสามนต์ ถึงรัชกาลที่ ๓ ไปเป็นหม่อมห้ามกรมหมื่น สุรินทรรักษ์ ครั้นรัชกาลที่ ๔ กลับมาเป็นครูละครหลวง เป็นผู้อำนวยการละครหลวงเวลาเล่นละครนอก
๗. คุณขำ เป็นตัวเงาะ ได้เป็นครูละครหลวงแต่รัชกาลที่ ๔ มาจนรัชกาลที่ ๕
๘. คุณจัน เป็นตัวพระสังข์ชั้นเล็ก ได้เป็นครูละครพระองค์เจ้าดวงประภาวังหน้า ในรัชกาลที่ ๔
๙. คุณน้อยงอก เป็นตัวไกรทอง ได้เป็นครูละครวังหน้า ในรัชกาลที่ ๓ และเป็นครูละครเจ้าพระยานครฯ น้อย ถึงรัชกาลที่ ๔ กลับมาเป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยา บรมมหาศรีสุริยวงศ์ และเป็นครูละครเจ้าคุณจอมมารดาเอมวังหน้า ในรัชกาลที่ ๕ ด้วย
๑๐. คุณอิ่ม เป็นตัวย่าหรัน ได้เป็นครูละครเจ้าจอมมารดาเอมวังหน้า ในรัชกาลที่ ๕
ครูยักษ์
๑๑. คุณพัน เป็นตัวอินทรชิต ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔ และเป็นผู้อำนวยการละครหลวงเวลาเล่นเรื่องรามเกียรติ์
๑๒. คุณน้อย จะเป็นยักษ์ตัวใดหาทราบไม่ ได้เป็นครูละครหลวง ในรัชกาลที่ ๔
ครูลิง
๑๓. คุณภู่ เป็นตัวหนุมาน ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔
ครูนาง
๑๔. คุณขำ เป็นตัวนางบาหยัน ได้เป็นครูละครหลวง ในรัชกาลที่ ๔
๑๕. คุณพุ่ม เป็นตัวนางกันจะหนา ได้เป็นครูละครหลวง ในรัชกาลที่ ๔
๑๖. คุณองุ่น เป็นตัวนางสีดา ได้เป็นครูละครหลวงแต่รัชกาลที่ ๔ มาจนถึงรัชกาลที่ ๕
ตัวละครรัชกาลที่ ๒ ยังมีชื่อปรากฏอีกหลายคน เช่น คุณน้อยสุหรานากง ที่สร้างวัดอัปสรสวรรค์เป็นต้น แต่ไม่ปรากฏว่า ได้เป็นครูฝึกหัดละครที่มีต่อมา จึงมิได้นับไว้ในพวกครูละคร
ตำนานละครครั้งรัชกาลที่ ๓
ถึงรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรังเกียจการเล่นละคร พอเสวยราชย์ก็โปรดให้เลิกละครหลวงเสีย ไม่ทรงเล่นละครจนตลอดรัชกาล เล่ากันมาว่า ถึงโขนข้าหลวงเดิม ซึ่งโปรดให้ฝึกหัดไว้เมื่อครั้งยังเป็นกรม เมื่อเสด็จผ่านพิภพแล้วก็โปรดให้เลิกเสียด้วย แต่การเลิกละครหลวงครั้งนั้น กลับเป็นเหตุให้เล่นละครกันขึ้นแพร่หลายกว่าแต่ก่อน เพราะผู้นิยมแบบอย่างละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ มีมาก แต่ก่อนไม่กล้าเอาอย่างไปเล่น ด้วยเกรงว่าจะเป็นการแข่งของหลวง ครั้นละครหลวงเลิกเสียแล้ว ผู้มีบรรดาศักดิ์สูง ก็พากันหัดละครตามแบบหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ ขึ้นหลายแห่ง ส่วนเจ้านายนั้น มีกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพเป็นต้น ตลอดจนเจ้านายต่างกรมและหากรมมิได้ก็หลายพระองค์ ส่วนขุนนางก็มีตั้งแต่เสนาบดีเป็นต้น ต่างหัดละครแบบหลวงขึ้นตามกัน ผู้ที่เกรงว่า พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรด ในชั้นแรกก็เป็นแต่ลักเล่น ดังเช่นเจ้านายที่หัดโขนมาตามแบบโบราณ ก็หัดโขนให้เล่นละครด้วย ที่กล้าหัดละครขึ้นใหม่ทีเดียวก็มี ดังเช่นกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ก็ทรงหัดละครผู้หญิงวังหน้าขึ้นทั้งชุด นอกจากกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ยังมีเจ้าพระยา บดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) กับเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย ณ นคร) ที่กล้าหัดละครผู้หญิงขึ้นอีก ๒ โรง ก็ไม่ปรากฏว่าพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว กริ้วกราดหรือทรงห้ามปรามอย่างใด ผู้ที่ฝึกหัดละครขึ้นในชั้นหลัง จึงมิใคร่จะปิดบังดังชั้นแรก
ความที่ว่า พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดละคร แต่ไม่ทรงห้ามปรามผู้อื่นที่เล่นละคร ข้อนี้ในประกาศกระแสรับสั่งครั้งรัชกาลที่ ๔ เมื่อพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ผู้อื่นมีละครผู้หญิงได้นั้น ก็กล่าวความว่า “พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่โปรดละคร เป็นแต่ว่าทรงแช่งชักติเตียนจะมิให้ผู้อื่นเล่น ถึงกระนั้นก็มีผู้ลักเล่นเงียบๆ ด้วยกันหลายราย” ดังนี้ เนื้อความก็ตรงกัน เมื่อพิเคราะห์ดูในเวลานี้ ก็ดูเหมือนจะแลเห็นได้ว่า เพราะเหตุใดจึงไม่ทรงห้าม เพราะพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรังเกียจการเล่นละครเป็นส่วนพระองค์จึงทรงเลิกละครหลวงเสีย เมื่อทรงทราบว่าใครหัดละครขึ้น ก็ย่อมจะทรงติเตียนเป็นธรรมดา แต่มิได้มี พระราชประสงค์จะให้เลิกละครเสียทั้งนั้นทีเดียว เพราะละครเป็นการเล่นสำหรับบ้านเมืองมาแต่โบราณ แม้มีงานมหรสพของหลวงก็ยังต้องเล่นละครอยู่ตามประเพณี  ข้อที่ทรงรังเกียจเฉพาะแต่การที่ผู้มีบรรดาศักดิ์หัดละคร แต่ฝ่ายข้างผู้ที่หัดเล่นละคร  ก็มีข้ออ้างอย่างหนึ่งว่า แบบและบทละครซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้ทรงไว้เป็นของประณีตบรรจงไม่เคยมีเสมอเหมือนมาแต่ก่อน ถ้าทอดทิ้งเสียไม่มีใครฝึกหัดให้ละครเล่นรักษาไว้ แบบแผนละครหลวงก็จะสูญไปเสีย ความที่กล่าวข้อนี้เป็นความจริง ก็เหมือนเป็นเครื่องป้องกันอีกอย่าง ๑ แม้พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงรังเกียจการเล่นละคร จึงมิได้ทรงห้ามปรามผู้อื่นโดยพระราชานุภาพ
เพราะประวัติเหตุเป็นดังได้แสดงมา ละครที่หัดขึ้นในรัชกาลที่ ๓ จึงเป็นแต่ละครของเจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่หัดขึ้นเป็นเครื่องประดับเกียรติยศเป็นพื้น ล้วนหัดตามแบบละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ ทั้งนั้น เวลานั้นครูทองอยู่กับครูรุ่ง ซึ่งเป็นครูละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ ยังมีชีวิตอยู่ ครูทั้งสองนั้น จึงได้เป็นผู้ฝึกหัดทุกโรง เล่ากันว่า ครูทองอยู่ ครูรุ่ง ได้บำเหน็จจนสามารถสร้างบ้าน และปลูกเรือนฝากระดานอยู่ได้ใหญ่โตทั้ง ๒ คน บรรดาละครที่หัดขึ้นครั้งนั้น เล่นทั้งละครในและละครนอก ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์บทไว้เมื่อรัชกาลที่ ๒ แต่เรื่องอิเหนาเป็นเรื่องที่นิยมกันยิ่งกว่าเรื่องอื่น แต่ละครนอกซึ่งราษฎรเล่นกันในพื้นเมือง ยังคงเล่นกันตามแบบและบทโบราณ ไม่มีใครกล้าเอาบทพระราชนิพนธ์ไปเล่น จนตลอดรัชกาลที่ ๓
ละครของเจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ ซึ่งหัดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๓ ที่มีชื่อปรากฏมีมาจนบัดนี้หลายโรง คือ:-
(๑) ละครวังหน้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพทรงหัดขึ้นโรง ๑  เป็นละครผู้หญิงทั้งโรง เล่นทั้งเรื่องพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ และเรื่องอื่นซึ่งทรง พระราชนิพนธ์เป็นบทละครนอกขึ้นใหม่ มี ๔ เรื่อง คือ :
เรื่องรามเกียรติ์ ตอนหนุมานอาสา แต่งบทให้นางเบญกาย กับนางสุวรรณกันยุมาหึงกัน ทำนองเรื่องไกรทองเรื่อง ๑
เรื่องกากี ตอนครุฑลักพานางกากีเรื่อง ๑
เรื่องพระลอ ตอนพระลอคลั่งเรื่อง ๑
เรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนลาวทองลงมาพบกับนางวันทองตอน ๑ ตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างตอน ๑ ตอนนางวันทองห้ามทัพตอน ๑
ละครวังหน้าเล่นอยู่เพียง ๘ ปี พอสิ้นพระชนมายุ กรมพระราชวงบวรมหาศักดิพลเสพแล้วก็เลิก
(๒) ละครพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเป็น เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศร์รังสรรค์โรง ๑ เล่ากันว่ากระบวนเล่นเป็นแต่กระนั้นเอง เพราะเจ้าของไม่สู้เอาพระทัยใส่ ทรงเล่นอยู่หน่อยหนึ่งก็เลิกเสียแต่เมื่อยังเป็นกรม โปรดทรงแต่ปี่พาทย์
(๓) ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์โรง ๑ เล่ากันว่าเล่นอิเหนาบทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ หาเล่นบทพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ เหมือนโรงอื่นไม่
(๔) ละครกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ เมื่อยังเป็นกรมขุนพิพิธภูเบนทร์โรง ๑ เล่ากันว่ากระบวนรำดีกว่าโรงอื่นทั้งนั้น
(๕) ละครกรมพระพิทักษเทเวศร์ เมื่อยังเป็นกรมหมื่นโรง ๑
(๖) ละครกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ เมื่อยังเป็นพระองค์เจ้าทินกรโรง ๑ เล่ากันว่าตัวละครหัดรำแบบละครหลวงแต่โปรดทรงเรื่องละครนอก ได้ทรงแต่งบท ละครนอกขึ้น ๓ เรื่อง คือ :
เรื่องสุวรรณหงส์เรื่อง ๑
เรื่องนางแก้วหน้าม้าเรื่อง ๑
เรื่องนางกุลาเรื่อง ๑
ดูเหมือนจะยังมีเรื่องอื่นอีก แต่ไม่ทราบแน่เหมือน ๓ เรื่องที่กล่าวมา บทละครของกรมหลวงภูวเนตรฯ ละครชั้นหลังเล่นกันแพร่หลาย นับถือกันว่าดีทัดพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
(๗) ละครพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ เล่ากันว่าเดิมได้โขนข้าหลวงเดิมพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงเล่นโขนตามประเพณีเก่าอยู่ก่อน ภายหลังจึงโปรดให้นายเกษ พระรามโขนข้าหลวง เดิมเป็นครูหัดละครขึ้นโรง ๑ เพราะฉะนั้น นายเกษพระรามจึงได้เป็นครูครอบโขนละครเมื่อรัชกาลที่ ๔
(๘) ละครกรมหมื่นภูมินทรภักดี เมื่อยังดำรงพระยศเป็นพระองค์เจ้าลดาวัลย์ โรง ๑ แต่มาเลิกเสียเมื่อรัชกาลที่ ๔
(๙) ละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ หัดขึ้นเมื่อยังเป็นพระยา ศรีพิพัฒน์โรง ๑ แต่ว่าเล่นอยู่ไม่ช้าก็เลิก
(๑๐) ละครเจ้าพระยาบดินทรเดชา เป็นละครผู้หญิงโรง ๑ เล่ากันว่าเดิมหัดโขนให้เล่นเป็นละครผู้ชาย แล้วจึงหัดละครผู้หญิงขึ้น ครั้นเมื่อไปขัดตาทัพอยู่ที่เมืองอุดงค์ มีชัยพาละครผู้หญิงไปด้วย จึงไปเป็นครูหัดละครผู้หญิงของสมเด็จพระหริรักษ์ (นักพระองค์ด้วง) เจ้ากรุงกัมพูชาขึ้นอีกโรง ๑ ด้วยละครที่มีในกรุงกัมพูชานั้น แรกมีขึ้นเมื่อครั้งนักพระองค์จันเป็นสมเด็จพระอุทัยราชาเจ้ากรุงกัมพูชา ได้ครูออกไปจากกรุงเทพฯ เมื่อรัชกาลที่ ๑ เป็นละครนอกสมเด็จพระหริรักษ์ มาหัดละครในไปจากเจ้าพระยา บดินทรเดชา จึงได้มีละครที่ในกรุงกัมพูชาแต่นั้น
(๑๑) ละครเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) เป็นละครผู้หญิงอีกโรง ๑  เล่ากันว่าเดิมหัดโขนผู้ชาย แล้วกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ พระราชทานเครื่องละครและตัวละครผู้หญิงวังหน้าไปหลายคน เพราะเจ้าพระยานครฯ (น้อย) เป็นพระญาติของกรมพระราชวังบวรฯ พระองค์นั้น จึงหัดละครผู้หญิงขึ้นที่เมืองนครศรีธรรมราช ตัวละครโรงนี้ ได้เป็นครูละครที่เมืองนครฯ และเมืองตะกั่วป่า ที่เล่นต่อมาในรัชกาลที่ ๔ ที่ ๕
ความนิยมแบบและบทละครหลวงรัชกาลที่ ๒ ไม่เฉพาะแต่ผู้ที่เล่นละครเท่านั้น ถึงข้าราชการที่หัดมโหรีผู้หญิงมาแต่ก่อน ก็แปลงกระบวนมโหรีเล่นเป็นละครกลายกันชุกชุม คือเอาบทละครอิเหนาพระราชนิพนธ์มาให้พวกมโหรีร้องลำนำเข้ากับเครื่องมโหรีปี่พาทย์ เป็นเรื่องไปอย่างเล่นละคร ผิดกันแต่ไม่มีตัวละครเท่านั้น ที่พระมหามนตรี (ทรัพย์) กล่าวในเพลงยาวว่า พระมหาเทพ (ทองปาน) เมื่อยังเป็นจมื่นราชามาตย์ว่า :-
“ถึงเพลาเจ้าคุณออกจากเฝ้า	ให้ร้องเรื่องอิเหนาเมื่อเข้าถ้ำ
ฝ่ายหม่อมหม่อมก็คะนองร้องลำนำ	จนท้องน้ำเลื่องลือระบือชา”
ดังนี้ก็คือการที่เล่นละครกลายนั้นเอง
ละครนอกครั้งรัชกาลที่ ๓ ที่มีชื่อปรากฏต่อมา คือ ละครของเจ้าจอมมารดาอัมพารัชกาลที่ ๒ หัดขึ้นเองโรง ๑ กับละครเจ้ากรับโรง ๑ แต่ละครเจ้ากรับ เป็นมีชื่อเสียงยิ่งกว่าโรงอื่น
ตัวเจ้ากรับนั้น เกิดในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๔๙ เป็นบุตรนายถิน นางกุ  บ้านเดิมอยู่หลังวัดระฆัง ว่าที่จริงนั้นชื่อกลับ เพราะเดิมมีพี่ชายคนหนึ่ง มารดาพาลงเรือไปเที่ยวขายขนม ตกน้ำหายไปที่หน้าวัดระฆัง ต่อมามารดาพายเรือไปขายขนมถึงตรงนั้นเข้า  มักร้องไห้ด้วยความคิดถึงบุตรที่หาย วันหนึ่งไปพบหญิงมอญจอดเรืออยู่ที่หน้าวัดระฆัง  หญิงมอญนั้นรับจะทำวิทยาอาคมให้ได้บุตรกลับคืนมา แต่นั้นมารดาก็ตั้งครรภ์ ครั้นคลอด เป็นชาย จึงให้ชื่อว่า กลับ ตามที่สมคำยายมอญรับว่าจะให้บุตรกลับมานั้น แรกเจ้ากรับจะเป็นละคร ได้ไปฝึกหัดต่อครูทองอยู่ก่อนแล้วจึงมาเป็นตัวละครโรงครูบุญยัง อยู่กับครูบุญยังมาจนครูบุญยังตาย เจ้ากรับจึงเป็นหัวหน้ารวบรวมพวกละคร เล่นเป็นละครของเจ้ากรับเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นผู้รักษาแบบละครนอกของครูบุญยังต่อมา เมื่อได้เป็นนายโรงละครแล้ว เจ้ากรับย้ายไปตั้งบ้านเรือนที่ปากคลองบางตำหรุ หาผู้คนมาฝึกหัดเป็นละครเพิ่มเติมจนเป็นละครโรงใหญ่ ได้ผลประโยชน์ฟุ่มเฟือย จึงสร้างวัดนายโรงขึ้นที่ใกล้บ้าน ตัวเจ้ากรับนั้น ถวายตัวเป็นข้าในกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ เมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว เป็นข้าในสมเด็จพระนางโสมนัส  ต่อมาถึงรัชกาลที่ ๔ ได้เล่นถวายตัวในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตร และว่าเมื่อมีงานฉลองคลองผดุงกรุงเกษม เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๙๗ เจ้ากรับอาสาเล่นละครถึง ๗ โรง แต่ละครเจ้ากรับเป็นละครผู้ชายทั้งนั้น มาถึงรัชกาลที่ ๔ เมื่อพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้หัดละครผู้หญิงได้ข้างนอกวัง เจ้ากรับคิดอ่านหัดลูกหลานขึ้นหมายจะให้เล่นผสมโรงกับผู้หญิง แต่พอหัดรำได้ ก็มักมีข้าราชการที่มีบรรดาศักดิ์ขอไปเสีย (มีชื่อปรากฏเป็นครูละครต่อไปข้างหน้า) เจ้ากรับก็เลยไม่ได้เล่นผสมโรงกับผู้หญิง เจ้ากรับตายในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ อายุได้ ๖๑ ปี
ในรัชกาลที่ ๓ ไม่มีละครหลวง ตัวละครครั้งรัชกาลที่ ๓ ที่เป็นครูต่อมาจึงเป็นผู้ชายเป็นพื้น มีชื่อเสียงปรากฏหลายคน คือ :-
ครูยืนเครื่อง
๑. นายเกษ เป็นตัวพระราม โขนข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เป็นครูละครพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ ในรัชกาลที่ ๓ แล้วเป็นครูครอบโขนละครต่อมาในรัชกาลที่ ๔
๒. นายขุนทอง เป็นตัวอิเหนา ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ว่าได้เป็นครูหัดละครกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ในรัชกาลที่ ๔
๓. นายทองอยู่ เป็นตัวพระลักษมณ์ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ได้เป็นครูละครพระยาพิชัยสงคราม (อ่ำ) ในรัชกาลที่ ๕
๔. นายน้อย เป็นตัวสังคามาระตา ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ได้เป็นครูละครพระยาพิชัยสงคราม (อ่ำ) ในรัชกาลที่ ๕
๕. นายทับ เป็นตัวล่าสำ ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ หัดลูกหลานเป็นละครนอกขึ้น ในรัชกาลที่ ๔
๖. นายบัว เป็นตัวอิเหนา ละครกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๔ และเป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ด้วย
๗. นายนิ่ม เป็นตัวอิเหนา ละครกรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ได้เป็นครูละครพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ละครเจ้าพระยานรรัตน์ และได้เป็นครูครอบละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ ด้วย
๘. นายแสง เป็นตัวนายโรง ละครเจ้าจอมมารดาอัมพา ว่าได้ออกไปเป็นครูละครสมเด็จพระนโรดม ในกรุงกัมพูชา
๙. นายพ่วง เป็นตัวเงาะ ละครเจ้าจอมมารดาอัมพาได้เป็นครูละครเจ้าจอมมารดาจันรัชกาลที่ ๔ ละครพระยาพิชัยสงคราม (อ่ำ) ในรัชกาลที่ ๕ และเป็นครูละครนอกอีกหลายโรง
ครูยักษ์
๑๐. คุณขำ เป็นตัวรามสูร ละครวังหน้าในรัชกาลที่ ๓ แล้วไปเป็นภรรยาเจ้าพระยานครฯ น้อย ถึงรัชกาลที่ ๔ กลับมาเป็นครูละครหลวง แล้วเป็นครูละครเจ้าคุณจอมมารดาเอมในพระราชวังบวรฯ เมื่อรัชกาลที่ ๕
๑๑. นายแจ้ง เป็นตัวมโหธร ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ได้เป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์
ครูนาง
๑๒. นายเมือง เป็นตัวนางบุษบา ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ได้เป็นครูละครกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ
๑๓. นายเพ็ง เป็นตัวนางวิยะดา ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ได้เป็นครูละครกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ แล้วไปเป็นครูละครของสมเด็จพระนโรดมที่กรุงกัมพูชา
๑๔. นายมั่ง เป็นตัวนางบุษบา ละครกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ ได้เป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์

๑๕. นายผึ้ง เป็นตัวนางวิยะดา ละครกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ ได้เป็นครูละครสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์
๑๖. นายเกลื่อน เป็นตัวนางเอก ละครกรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ได้เป็นครูละครพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์และละครเจ้าพระยานรรัตน์ราชมานิต
๑๗. นายอ่ำ เป็นตัวนาง ละครกรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ได้เป็นครูละครหม่อมเจ้า (เต่า) ลมุน ในกรมพระเทเวศร์วัชรินทร์
๑๘. นายฟ้อน เป็นตัวนางเอก ละครกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ได้เป็นครูละครเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง แล้วขึ้นไปเป็นครูละครของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ที่เมืองเชียงใหม่
๑๙. ชื่อเรือง เป็นตัวนางศุภลักษณ์ ละครผู้หญิงของเจ้าพระยาบดินทรเดชา ได้ไปเป็นครูละครของสมเด็จพระนโรดมที่กรุงกัมพูชา
๒๐. ชื่ออิ้ว เป็นตัวนางบุษบา ละครผู้หญิงของเจ้าพระยาบดินทรเดชา ได้ไปเป็นครูละครเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ที่เมืองพระตะบอง
ตำนานละครครั้งรัชกาลที่ ๔
ถึงรัชกาลที่ ๔ แต่แรกยังไม่มีละครหลวง เพราะละครหลวงเลิกเสียเมื่อรัชกาลที่ ๓ แต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่ทรงรังเกียจการเล่นละครเหมือนอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางโสมนัสจึงทรงหัดละครเด็กผู้หญิง ในพระบรมมหาราชวังขึ้นชุด ๑ แต่ยังไม่ทันจะได้ออกโรง สมเด็จพระนางโสมนัสสิ้นพระชนม์เสีย เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๓๙๕ ครั้นถึงปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖ เป็นปีที่ ๓  ในรัชกาลที่ ๔ มีช้างเผือกแรกมาสู่พระบารมี (คือพระวิมลรัตนกิริณี) ทำนองพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะทรงปรารภถึงการที่เคยมีละครหลวงสมโภชช้างเผือก เมื่อในรัชกาลที่ ๒ จึงโปรดให้รวมละครของสมเด็จพระนางโสมนัส ฝึกหัดเป็นละครหลวง ทันออกโรงเล่นสมโภชช้างเผือกตัวที่ ๒ (คือพระวิสุทธรัตนกิริณี) เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๙๗ จึงได้มีละครหลวงขึ้นในรัชกาลที่ ๔ แต่นั้นมา
เมื่อละครหลวงกลับมีขึ้นครั้งนั้น เจ้านายและขุนนางที่ได้ฝึกหัดละครตามแบบหลง เล่นมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ ต่างเกรงว่าจะเป็นการเล่นแข่งของหลวง ถึงพากันหยุดเล่นละคร ความทราบถึงพระกรรณพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้ประกาศเมื่อ ณ วันอังคาร เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ ดังนี้ :-
ประกาศว่าด้วยละครผู้หญิง
ด้วยพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวังให้รู้จงทั่วกันว่า แต่ก่อนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีละครผู้หญิงแต่ในวังหลวงแห่งเดียว ด้วยมีพระราชบัญญัติห้ามมิให้พระราชวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝึกหัดละครผู้หญิง เพราะฉะนั้น ข้างนอกจึงไม่มีใครเล่นละครผู้หญิงได้ ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดละคร เป็นแต่ว่าทรงแช่งชักติเตียนจะไม่ให้ผู้อื่นเล่น ถึงกระนั้นก็มีผู้ลักเล่นเงียบๆ อยู่ด้วยกันหลายราย มาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ พระราชวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยผู้ใดเล่นละครผู้ชายผู้หญิงก็มิได้ทรงรังเกียจ ทรงเห็นว่ามีละครด้วยกันหลายรายดี บ้านเมืองจะได้ครึกครื้น จะได้เป็นเกียรติแผ่นดิน
เดี๋ยวนี้ท่านทั้งปวงเห็นว่าละครในหลวงมีขึ้น ก็หามีใครเล่นละครเหมือนอย่างแต่ก่อนไม่ คอยจะกลัวผิดและชอบอยู่ การอันนี้มิได้ทรงรังเกียจเลย ท่านทั้งปวงเคยเล่นอยู่แต่ก่อนอย่างไรก็ให้เล่นไปเถิด ในหลวงมีการงานอะไรบ้าง ก็จะได้โปรดให้หาเข้ามาเล่นถวายทอดพระเนตรบ้าง จะได้พระราชทานเงินโรงรางวัลให้บ้าง ผู้ใดจะเล่นก็เล่นเถิด ขอยกแต่รัดเกล้ายอดอย่าง ๑ เครื่องแต่งตัวลงยาอย่าง ๑ พานทองหีบทองเป็นเครื่องยศอย่าง ๑ เมื่อบททำขวัญยกแต่แตรสังข์อย่าง ๑ แล้วอย่าให้ฉุดบุตรชายหญิงที่เขาไม่สมัครเข้ามาเป็นละคร ให้เขาได้ความเดือดร้อนอย่าง ๑ ขอห้ามไว้แต่การเหล่านี้ ให้ท่านทั้งปวงเล่นไปเหมือนอย่างแต่ก่อนเถิด
ประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก จุลศักราช ๑๒๑๗
นอกจากประกาศฉบับนี้ มีสำเนาหมายรับสั่งปรากฏอีกฉบับ ๑ ว่า เมื่อ ณ วันเสาร์ เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ปีขาล ฉศก (พ.ศ. ๒๓๙๗) พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระราชโองการให้ประกาศห้ามมิให้ทำหัวช้างเล่นโขนเล่นละคร เป็นช้างเผือกหรือช้างสีประหลาด ให้ใช้แต่เป็นหัวช้างดำ เว้นแต่ทำหัวช้างเอราวัณจึงให้ทำเป็นช้างเผือกได้
การที่ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใครๆ มีละครผู้หญิงได้ ไม่ห้ามปรามดังแต่ก่อน ครั้งนั้นมีผลแก่การเล่นละครต่อมาเป็นอันมาก ที่เป็นข้อสำคัญนั้นคือ เป็นเหตุให้เปลี่ยนแปลงการเล่นละคร ซึ่งเป็นของผู้ชายเล่นมาแต่ก่อน กลายเป็นผู้หญิงเล่นแทบทั่วทั้งเมืองอย่าง ๑ เป็นเหตุให้ละครเล่นหาผลประโยชน์ได้มาก จนอาจตั้งภาษีละครขึ้นในรัชกาลที่ ๔ นั้นอย่าง ๑ และเป็นเหตุให้เกิดบทละครขึ้นเป็นอันมากแต่สมัยนี้เป็นต้นมาอย่าง ๑
อันเหตุที่ละครผู้ชายเปลี่ยนเป็นละครผู้หญิงไปโดยมากนั้น เพราะเมื่อหัดละครผู้หญิงกันได้โดยเปิดเผย ความปรากฏว่า หาเด็กผู้หญิงเป็นละครได้ง่ายกว่าหาเด็กผู้ชายประการ ๑ หัดละครผู้หญิงค่าใช้จ่ายน้อยกว่าหัดละครผู้ชาย เพราะละครผู้หญิงเย็บปักเครื่องแต่งตัวได้เองเป็นต้นนั้นประการ ๑ และผู้ที่มีงานต่างๆ พอใจหาละครผู้หญิงไปเล่น เพราะประชาชนชอบดูละครผู้หญิงด้วยอีกประการ ๑ ด้วยเหตุเหล่านี้ จึงมีผู้นิยมหัดละครผู้หญิงมากขึ้นโดยลำดับ ถึงพวกละครผู้ชายที่เล่นมาแต่ก่อน ก็เปลี่ยนไปเล่นประสมโรงกับละครผู้หญิง หันเข้าหาความนิยมของคนทั้งหลาย ทั้งเป็นประโยชน์แก่ตนที่อาจจะฝึกหัดลูกหลานหญิงในครัวเรือนเดียวกันให้เล่นละคร ช่วยกันประกอบการหาเลี้ยงชีพให้สะดวกขึ้นด้วย ตั้งแต่มีละครผู้หญิงขึ้นแพร่หลาย ผู้ชายที่หัดเป็นละครก็น้อยลงทุกที จนละครที่จะเล่นแต่ลำพังผู้ชายทั้งโรงไม่มีดังแต่ก่อน ความที่ว่ามานี้เป็นสามัญทั่วไปในบรรดาละครนอกซึ่งเล่นกันเป็นพื้นเมือง ส่วนละครของผู้มีบรรดาศักดิ์นั้น พอได้พระราชทานอนุญาตก็เปลี่ยนไปหัดเป็นละครผู้หญิง ทั้งที่เล่นละครสำหรับประดับเกียรติยศ หรือที่หัดละครขึ้นสำหรับเล่นหาผลประโยชน์ เพราะในรั้ววังและบ้านช่องที่ใหญ่โต ย่อมมีสตรีบริวารอยู่โดยปกติ อาจจะหาเด็กผู้หญิงหัดเป็นละครได้ง่าย เมื่อหัดขึ้นแล้วเลี้ยงดูก็ง่าย และได้ใช้ชิดผิดกับละครผู้ชาย ก็เป็นธรรมดาที่จะพากันชอบหัดละครผู้หญิงยิ่งกว่าละครผู้ชาย ละครผู้หญิงที่หัดขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๔ จึงมีมากมายหลายโรง มีทั้งละครของเจ้านายและละครของขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย ตลอดจนละครของคฤหบดี และละครของพวกตัวละครแต่ก่อนคิดหัดลูกหลานเล่นประสมโรง แต่เป็นละครหัดขึ้นเล่นหาผลประโยชน์เป็นพื้น ที่จะหัดขึ้นแต่สำหรับประดับเกียรติยศอย่างแต่ก่อนมีน้อยแห่ง
อันเหตุที่ละครเล่นหาผลประโยชน์ได้ในรัชกาลที่ ๔ มากกว่าแต่ก่อนนั้น ก็เนื่องด้วยพระราชทานอนุญาตให้หัดละครผู้หญิงกันได้ทั่วไป เพราะแต่ก่อนมา ละครผู้หญิงที่เล่นให้ประชาชนดูมีแต่ละครหลวง (หรือละครวังหน้าเมื่อในรัชกาลที่ ๓) นานๆ จะมีครั้งหนึ่ง ถึงมีราษฎรก็ไม่ใคร่จะได้โอกาสดูทั่วถึงกัน ครั้นละครผู้หญิงมีขึ้นแพร่หลาย ราษฎรดูได้ง่ายก็ชอบใจดู เจ้าของงานที่อยากจะให้งานของตนครึกครื้นตลอดจนนายบ่อนเบี้ยที่อยากจะให้ราษฎรไปบ่อนให้มาก ต่างก็หาละครผู้หญิงไปเล่น ละครได้รับงานบ่อยๆ เจ้าของละครก็ได้ผลประโยชน์มากขึ้น เพราะฉะนั้น จึงโปรดให้ตั้งภาษีละครขึ้นเมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ อ้างเหตุในท้องตราว่า เพราะเห็นเจ้าของละครทั้งปวงได้ผลประโยชน์มาก ควรจะต้องเสียภาษีช่วยราชการแผ่นดินบ้าง เหมือนอย่างที่มีประเพณีในต่างประเทศ จึงโปรดให้ตั้งภาษีขึ้น เรียกกันว่าภาษีโขนละคร จีนนิ่มได้เป็นขุนสัมมัชชาธิกร เจ้าภาษีคนแรก รับผูกภาษีละครในจังหวัดกรุงเทพฯ หัวเมืองอีก ๒๖ หัวเมือง เป็นเงินหลวงปีละ ๔,๔๐๐ บาท พิกัดที่เก็บภาษีละครนั้นเก็บดังนี้คือ :-
ละครโรงใหญ่เล่นเรื่องละครใน
เล่นเรื่องรามเกียรติ์
เล่นวันกับคืน ๑ หรือวัน ๑ ภาษี ๒๐ บาท
เล่นเรื่องอิเหนา
เล่นวันกับคืน ๑ หรือวัน ๑ ภาษี ๑๖ บาท
เล่นเรื่องอุณรุท
เล่นวันกับคืน ๑ หรือวัน ๑ ภาษี ๑๒ บาท

ละครเล่นเรื่องละครนอก
ละครกุมปนี
คือเลือกคัดแต่ตัวดีเล่นประสมโรงกัน (เล่นวัน ๑)
ภาษี ๔ บาท
ละครสามัญเล่นงานปลีก
เล่นวันกับคืน ๑
ภาษี ๓ บาท
ละครสามัญเล่นงานปลีก
เล่นวัน ๑
ภาษี ๒ บาท
ละครสามัญเล่นงานปลีก
เล่นคืน ๑
ภาษี ๑ บาท
ละครเล่นงานเหมา
เล่นวันกับคืน ๑
ภาษี ๑ บาท ๕๐ สตางค์
ละครเล่นงานเหมา
เล่นวัน ๑
ภาษี ๑ บาท
ละครเล่นงานเหมา
เล่นคืน ๑
ภาษี ๕๐ สตางค์
ละครหลวงและละครที่เกณฑ์เล่นงานหลวง ยกเว้นไม่ต้องเสียภาษี ยังมีการเล่นอย่างอื่นรวมอยู่ในภาษีละครอีกหลายอย่าง จะกล่าวไว้ด้วยพอให้ทราบความตลอดเรื่องคือ :-
โขน
เล่นวัน ๑ ภาษี ๔ บาท
ละครหน้าจอหนัง
เล่นเรื่องรามเกียรติ์ ตัวละครแต่ ๑๐ คนขึ้นไป เล่นคืน ๑ ภาษี ๒๐ บาท
ละครหน้าจอหนัง
ตัวละครน้อยกว่า ๑๐ คน ภาษี ๒ บาท ๕๐ สตางค์
ละครชาตรีและละครแขก
เล่นวัน ๑ ภาษี ๕๐ สตางค์
เพลง
เล่นวัน ๑ ภาษี ๑ บาท
แคน มอญรำ ทวายรำ
เล่นวัน ๑ ภาษี ๕๐ สตางค์
กลองยาว
เล่นวัน ๑ ภาษี ๑๒ สตางค์ครึ่ง (คือเฟื้อง ๑)
หุ่นไทย
เล่นวัน ๑ ภาษี ๑ บาท
หนังไทย
เล่นคืน ๑ ภาษี ๕๐ สตางค์
งิ้ว
เล่นวัน ๑ ภาษี ๔ บาท
หุ่นจีน
เล่นวัน ๑ ภาษี ๑ บาท
หนังจีน
เล่นวัน ๑ ภาษี ๕๐ สตางค์
การตั้งภาษีโขนละครขึ้นครั้งนั้น เห็นจะไม่เป็นเหตุให้เดือดร้อนอันใดนัก ด้วยเจ้าของละครและการเล่นทั้งปวงที่ต้องเสียภาษี ต่างขึ้นอัตราเงินโรง ให้แรงขึ้นกว่าแต่ก่อน เป็นต้นว่า ละครที่เล่นงานปลีกเป็นสามัญ แต่ก่อนเคยเรียกเงินโรงแต่วันละ ๑๖ บาท ไปหา ๒๔ บาท ต่างกันตามเรื่องที่คนเล่นมากและน้อย ก็เพิ่มอัตราเงินโรงขึ้นเป็นวันละ ๒๘ บาท รวมทั้งเบี้ยเลี้ยงเป็นวันละเจ็ดตำลึงสิบสลึง เรียกเป็นประเพณีทั่วไป ละครก็ยังหางานเล่นได้ไม่ฝืดเคืองข้อนี้เห็นได้ด้วยเงินหลวงที่ได้จากภาษีโขนละครเพิ่มขึ้นโดยลำดับมา ปีที่ได้มากที่สุดจะเป็นจำนวนเงินเท่าใดไม่ทราบแน่ ทราบแต่ว่าเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๒๙ ในรัชกาลที่ ๕ จำนวนเงินหลวงที่ได้จากภาษีละครเป็นเงิน ๓๖,๐๐๐ บาท มากกว่าเมื่อแรกตั้งภาษีแทบถึง ๘ เท่า
ต่อมาในรัชกาลที่ ๕ เมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๑๑ (พ.ศ. ๒๔๓๕) ประกาศแก้ไขภาษีโขนละคร เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม แต่นั้นมาเรียกว่า “อากรมหรสพ” เก็บภาษีการเล่นต่างๆ ที่กล่าวมาแล้ว และซึ่งเกิดเป็นทางได้ผลประโยชน์ขึ้นในชั้นหลังอีกหลายอย่าง คือ:-
ละครชาตรีที่เล่นเทียมละครนอก
เก็บภาษีวันละ ๔ บาท
หนังตะลุง
เก็บภาษีคืนละ ๕๐ สตางค์
สักวา
เก็บภาษีคืนละ ๑ บาท
เสภา
เก็บภาษีคืนละ ๕๐ สตางค์
ลิเก
เก็บภาษีคืนละ ๒ บาท
ปี่พาทย์ หรือ มโหรี หรือกลองแขกเครื่องใหญ่
เก็บภาษีวันละ ๑ บาท
ปี่พาทย์ หรือ มโหรี หรือกลองแขกเครื่องเล็ก
เก็บภาษีวันละ ๕๐ สตางค์
จำอวดสวดศพ
เก็บภาษีคืนละ ๘ บาท
จำนวนเงินหลวงที่ได้จากอากรมหรสพเพิ่มเติมขึ้นอีกเป็นอันมาก ในจำนวน พ.ศ. ๒๔๔๗ เป็นเงินถึง ๑๖๗,๘๒๘ บาท
แต่ต่อมา เมื่อทรงพระราชดำริจะเลิกการเล่นเบี้ยเสียให้หมด โปรดให้ลดจำนวนบ่อนเบี้ยให้น้อยลง การเล่นละครและเครื่องมหรสพต่างๆ หาผลประโยชน์ได้น้อยลง พวกที่เคยเล่นละครก็พากันเลิกเสียโดยมาก เงินอากรมหรสพจำนวน พ.ศ. ๒๔๔๙ ตกลงคงแต่ ๓๑,๐๐๖ บาท ความประจักษ์แก่พระราชหฤทัย จึงโปรดฯ ให้ประกาศเมื่อวันที่  ๙ มีนาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๖ (พ.ศ. ๒๔๕๐) ว่า การมหรสพต่างๆ นั้น เป็นเครื่องบำรุงความสุขสำราญของราษฎร แต่ก่อนมาพวกเล่นมหรสพหาผลประโยชน์ได้มากเพราะเหตุที่รับงานเหมาเล่นตามบ่อนเบี้ยเป็นพื้น จึงได้เก็บอากรมหรสพ บัดนี้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทว่า ตั้งแต่โปรดให้ลดจำนวนบ่อนเบี้ยลง ช่องทางที่พวกเล่นมหรสพจะหาผลประโยชน์ได้น้อยลงไม่เหมือนแต่ก่อน ที่ต้องเสียค่าอากรเป็นการเดือดร้อน จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คงเก็บอากรมหรสพแต่เฉพาะที่รับเล่นงานบ่อนเบี้ย ถ้าเล่นเพื่อการอย่างอื่นจากบ่อนเบี้ยแล้ว อย่าให้เก็บอากรต่อไป การเล่นละครและเครื่องมหรสพทั้งปวงนับว่าเล่นได้เปล่า แต่มีประกาศนี้เป็นต้นมา เพราะเวลาเมื่อประกาศนั้น บ่อนเบี้ยตามหัวเมืองเลิกหมดทุกมณฑลแล้ว ยังมีเหลืออยู่แต่ในกรุงเทพฯ เพียง ๑๓ ตำบล บ่อนเบี้ยมาเลิกหมดเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ อากรมหรสพก็เลิกหมดแต่ศกนั้นมา
ข้อที่ว่า พระบรมราชานุญาตในการเล่นละครเมื่อรัชกาลที่ ๔ มีผลตลอดไปถึงละครนั้น จะต้องอธิบายย้อนความขึ้นไปสักหน่อย คือบรรดาบทละครไทยที่แต่งมาแต่โบราณ จะเป็นบทที่เอาเรื่องมาแต่หนังสือชาดก เช่นเรื่องสังข์ทองก็ดี หรือเอาเรื่องมาแต่นิทานในพื้นเมือง เช่นเรื่องไกรทองก็ดี มักแต่งแต่ต้นไปจนจบเรื่องเหมือนอย่างหนังสือกลอนอ่าน ผิดกันแต่แต่งกระบวนกลอนให้เป็นบทละคร เพราะฉะนั้น หนังสือบทละครของโบราณ ละครจึงเล่นได้สะดวกแต่เป็นตอนๆ บางตอนละครเล่นก็ชวนเบื่อไม่น่าดู แม้บทละครอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ก็เป็นเช่นนั้น เพราะทรงแต่งตามแบบโบราณ ต่อเมื่อทรงพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนาแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงทรงพระดำริแก้ไขกระบวนบทละคร แต่นั้นมาทรงพระราชนิพนธ์เรื่องใด ก็ทรงตัดเอาเรื่องแต่เฉพาะตอนที่เล่นละครมาแต่ง ตอนที่จะไม่เล่นละคร ไม่ทรงพระราชนิพนธ์ทีเดียว จึงเกิดแบบบทละครชั้นหลังขึ้นเป็นปฐม มาถึงรัชกาลที่ ๓ มีแต่กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพกับกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ที่ทรงแต่งบทละครอย่างใหม่ (เฉพาะตอนที่จะเล่นละคร) ตามแบบพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ แต่ละครโรงอื่นๆ ที่เป็นละครของผู้มีบรรดาศักดิ์ ก็เล่นบทพระราชนิพนธ์ ที่เป็นละครราษฎรไม่กล้าเอาบท พระราชนิพนธ์ไปเล่น ก็เล่นด้วยบทโบราณอยู่อย่างเดิม จนตลอดรัชกาลที่ ๓
ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ เมื่อความปรากฏว่า ทรงพระกรุณาโปรดฯ พระราชทานอนุญาตเล่นละครกันได้ตามใจ พวกละครราษฎรจึงเอาบทพระราชนิพนธ์ละครนอกไปเล่น คนก็ชอบกันแพร่หลาย แต่นั้นใครจะแต่งบทละครขึ้นใหม่ ก็แต่งแต่เฉพาะตอนที่จะให้ละครเล่น ตามแบบบทละครพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ทั่วไป และครั้งนั้นประจวบเวลาหัดละครผู้หญิงกันขึ้นมากมายหลายโรงดังกล่าวมาแล้ว เจ้าของละครต่างเสาะแสวงหาเรื่องเล่นละครของตน จะให้แปลกกว่าโรงอื่นออกไปอีก จึงเกิดบทละครขึ้นใหม่เมื่อรัชกาลที่ ๔ มากมายหลายเรื่องด้วยเหตุดังกล่าวมานี้
บทละครหลวงในรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง พระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ตอนพระรามเดินดงขึ้นใหม่ อย่างพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์รัชกาลที่ ๒ ตอน ๑ เป็นหนังสือ ๔ เล่มสมุดไทย ทรงพระราชนิพนธ์แปลงบทเบิกโรง เรื่องพระนารายณ์ปราบนนทุกเรื่อง ๑ เรื่องพระรามเข้าสวนพิราพเรื่อง ๑ เรื่องระบำเรื่อง ๑ ทรงแต่งบทพระฤษี และบทรำต้นไม้ทองเงินเบิกโรงก็อีกหลายบท ในเรื่องอิเหนาได้ทรงพระราชนิพนธ์แปลงบทตอนอุณากรรณบางแห่ง แต่พระราชนิพนธ์ ที่ทรงแปลงนั้นแยกไว้เป็นแผนกหนึ่ง มิได้รื้อถอนบทเดิม มาในตอนหลัง โปรดให้ ละครหลวงซ้อมเรื่องยุขันลิขิตอีกเรื่อง ๑ แต่หาได้เล่นไม่ เรื่องยุขันลิขิตนี้ กล่าวกันว่ามีบทพระราชนิพนธ์ บางคนว่าเป็นพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ บางคนว่าพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๔ แต่ยังหาพบฉบับไม่
บทละครซึ่งผู้อื่นแต่งขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๔ มีมากด้วยกัน จะกล่าวถึงแต่เฉพาะที่เป็นเรื่องสำคัญ โดยมีข้อแปลกเฉพาะเรื่อง หรือที่เป็นเรื่องมีคนนิยมกันแพร่หลาย
ในจำพวกบทละครที่เป็นเรื่องแปลกนั้น คือ เรื่องอภัยณุราช สุนทรภู่แต่งถวายพระองค์เจ้าดวงประภา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่อง ๑ เป็นหนังสือ ๒ เล่มสมุดไทย แปลกที่บทละครของสุนทรภู่มีปรากฏแต่เรื่องอภัยณุราชนี้เรื่องเดียว บทละครแปลกอีกเรื่อง ๑ คือ เรื่องมณีพิไชยตอนต้น รู้ได้ในท้องสำนวนว่ากรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ทรงแต่งในรัชกาลที่ ๔ แต่มิได้ปรากฏว่า ละครโรงใดเล่นเหมือนอย่างเรื่องอื่นๆ ที่กรมหลวงภูวเนตรฯ ทรงพระนิพนธ์ เช่นเรื่องสุวรรณหงส์ เป็นต้น จะเป็นด้วยเหตุใดหาทราบไม่ มีบทละครอีก ๒ เรื่อง กล่าวกันว่าเกิดขึ้นเพราะภาษีละคร ด้วยตามพิกัดภาษีละครใครเล่นละครเรื่องรามเกียรติ์ต้องเสียภาษีถึงวันละ ๒๐ บาท แต่ถ้าเล่นเรื่องละครนอกเสียภาษีเพียงวันละ ๒ บาท จึงมีผู้คิดบทละครเรื่องทิพสังวาลย์เรื่อง ๑ เรื่องคาวีตอนท้าวโสภิณลักนางเทพลีลาเรื่อง ๑ ให้มียักษ์และลิงเล่นคล้ายๆ กับเรื่องรามเกียรติ์ แต่เป็นเรื่องละครนอกสำหรับเล่นเลี่ยงพิกัดภาษี เป็นเรื่องแปลกด้วยเหตุนี้
แต่บทละครนอกที่ชอบเล่นกันโดยมากนั้น มักตัดเอาเรื่องหนังสืออ่านมาแปลเป็นบทละคร คือ เรื่องพระอภัยมณีเรื่องลักษณวงศ์ เรื่องจันทโครบ ของสุนทรภู่ ๓ เรื่องนี้ เป็นต้น กับเรื่องพระสมุทอีกเรื่อง ๑ เหล่านี้เป็นเรื่องสำหรับเล่นละครผู้หญิง ยังมีเรื่องซึ่งคิดขึ้นสำหรับเล่นละครผู้ชายประสมโรงกับผู้หญิงอีกชนิดหนึ่ง เช่นเอาบทเสภามาแปลงเป็นบทเล่นละคร คือ ตอนขุนช้างไปช่วยแต่งงานพระไวย เป็นต้น
ละครที่หัดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๔ มีชื่อเสียงปรากฏสืบมาหลายโรงคือ:-
๑. ละครกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ โรง ๑ ได้ละครกรมหลวงรักษณเรศร์ มาเป็นครูหลายคน แต่เล่ากันว่าท่ารำก้นงอนผิดกับละครโรงอื่น ถึงพระบาทสมเด็จฯ  พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เยาะไว้ในบทรำแม่ศรีเบิกโรงละครหลวงว่า :-
“สองแม่เอย	แม่งามหนักหนา
เหมือนหนึ่งเทพธิดา	ลงมากรายถวายกร
รำเต้นเล่นดูดี	ยิ่งกว่ามีมาแต่ก่อน
เป็นแต่ท้ายไม่งอน	เหมือนละครนอกเลย”
๒. ละครของพระองค์เจ้าดวงประภา (พระองค์ตุ้ย) กับพระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ (พระองค์ปุก) พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงหัดขึ้นด้วยกันที่ในพระบวรราชวังโรง ๑ ได้ครูผู้หญิงละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ ฝึกหัด เล่นทั้งละครในและละครนอก และเล่นรับงานหาด้วย เล่นมาถึงรัชกาลที่ ๕ ตลอดจนพระชนมายุของพระองค์เจ้า ดวงประภา
๓. ละครของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เมื่อยังเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมหัดขึ้นโรง ๑ เล่ากันว่า เดิมท่านได้พระราชทานบ้านเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ที่สะพานหัน มีตัวละครของเจ้าพระยาบดินทรเดชาเหลืออยู่ในบ้านนั้นบ้าง ท่านจึงรวบรวมตั้นต้นหัดละครขึ้น ครั้นต่อมาจึงหาตัวละครขึ้นใหม่อีกชุด ๑ เลือกหาครูล้วนแต่ที่มีชื่อเสียงวิเศษมาฝึกหัดเล่นตามแบบละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ แต่ฝึกหัดไว้เฉพาะละครตัวดี ถ้าจะเล่นออกโรงเมื่อใด ท่านขอแรงละครนอกโรงอื่นๆ มาผสมโรง ได้เคยเล่นถวายตัวในรัชกาลที่ ๔
ละครกรมหมื่นมเหศวรฯ กับละครสมเด็จเจ้าพระยาฯ ๒ โรงนี้ ที่นับว่าเป็นละครโรงใหญ่ครั้งรัชกาลที่ ๔ นอกจากนั้น ในจำพวกละครที่หัดดูเล่นเองยังมีอีกพวก ๑ เรียกว่า “ละครกุมปนี” เจ้าของละครเป็นเจ้าบ้าง เป็นขุนนางบ้าง มีละครผู้หญิงแต่ที่เป็นตัวดีแห่งละตัวสองตัว ผสมโรงเล่นกันตามวังเจ้า บ้านขุนนางที่เป็นสมาชิกกุมปนีนั้น จะเล่นที่ไหนก็กำหนดนัดกัน ครั้นถึงวันนัดผู้ที่เป็นเจ้าสำนักก็จัดโรงและหาปี่พาทย์เตรียมไว้ สมาชิกต่างพาตัวละครกับสาวใช้ซึ่งเป็นต้นบทและลูกคู่ไปประชุมกัน ณ สำนักที่จะเล่นละคร ครั้นเลี้ยงดูกันแล้ว ก็ลงโรงมีละครต่อไป ตัวละครแต่งตัวแต่อย่างน้อยไม่ได้แต่งเครื่องละคร ละครกุมปนีนี้เล่นอยู่ได้ไม่ช้า มีกิตติศัพท์ว่า พวกสมาชิกคิดหาตัวละครเข้าไปในวังถูกกริ้ว ก็ไม่กล้าเล่นกันอย่างเดิมต่อไป  แต่เจ้าของละครบางคนยังมีตัวละครซ่อนไว้เล่นอย่างเงียบๆ มาตั้งเป็นละครโรงใหญ่ต่อใน รัชกาลที่ ๕ ก็มี
ละครที่มีผู้หัดขึ้นสำหรับเล่นหางานในพื้นเมืองในรัชกาลที่ ๔ มีมากมายหลายโรงยากที่จะนับให้ถ้วนได้ จะกล่าวถึงแต่บางโรงที่มีชื่อเสียงโดยการเล่น หรือที่เล่นมายืดยาว คือ :-
๔. ละครของเจ้าจอมมารดาจันรัชกาลที่ ๔ หัดขึ้นในพระบรมมหาราชวังโรง ๑  ตัวละครโรงนี้ ได้เป็นครูหัดโรงอื่นต่อไปหลายคน คล้ายกับละครเจ้าจอมมารดาอัมพาเมื่อในรัชกาลที่ ๓
๕. ละครพระยาสีหราชฤทธิไกร (เสือ) โรง ๑ แล้วตกมาเป็นของพระยานรานุกิจมนตรี (เปลี่ยน) ผู้เป็นบุตรเล่นต่อมาในรัชกาลที่ ๕
๖. ละครพระยามณเฑียรบาล (บัว) โรง ๑ แล้วตกมาเป็นของธิดา ชื่อเกษ เล่นต่อมาในรัชกาลที่ ๕
๗. ละครขุนยี่สาน เสมียนตราวังหน้า บ้านอยู่ที่คลองสะพานหันโรง ๑ เลื่องลือในการเล่นเรื่องพระอภัยมณีว่าเล่นดีนัก
๘. ละครจางวางเผือก บ้านอยู่ที่ปากคลองตลาดโรง ๑ เป็นคู่แข่งกับละครเสมียนตรา
๙. ละครนายนวล บุตรเจ้ากรับ รับมรดกบิดาเล่นต่อมาจนรัชกาลที่ ๕ โรง ๑
๑๐. ละครนายเนตร นายต่าย โรง ๑ นายเนตรเดิมเป็นละครของคุณหญิงกลีบ ภรรยาพระยาประจักษ์วรวิไสย นายต่ายนั้น เดิมเป็นละครของกรมหมื่นภูมินทรภักดี เมื่อทรงเลิกเล่นละครจึงมาผสมโรงกับนายเนตร แล้วถวายตัวเป็นข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จฯ  พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนพินิตประชานาถ เสด็จประทับอยู่ที่พระตำหนักสวนกุหลาบ นายต่ายเป็นตัวนายโรงตลก เช่นเป็นขุนช้างไม่มีใครสู้ นายเนตรนั้น ก็เล่นดีทั้งเป็นนางและเป็นยืนเครื่อง กระบวนเล่นละคร โรงนี้มีชื่อเสียงเลื่องลือมาแต่ในรัชกาลที่ ๔ จนรัชกาลที่ ๕ จนกระทั่งสิ้นอายุนายเนตร นายต่ายแล้วทั้ง ๒ คน นางปลื้มอยู่ที่เหนือวัดอรุณฯ เป็นน้องของภรรยานายเนตรยังคุมพวกละครเล่นต่อมา
๑๑. ละครนายทับ เดิมนายทับเป็นตัวล่าสำ ละครกรมหลวงรักษรณเรศร์ ฝึกหัดลูกหลานเล่นเป็นละครนอกขึ้นโรง ๑ ละครโรงนี้ เล่นสืบสกุลมาถึง ๓ ชั่วคน คือนางเอม ธิดานายทับ แล้วพระจัดดุริยางค์ (ป่วน) พระสุนทรเทพระบำ (เปลี่ยน) บุตรของนางเอม ยังเล่นต่อมา ละครโรงนี้ยังเล่นอยู่จนบัดนี้
นอกจากละครในกับละครนอกที่กล่าวมา เมื่อรัชกาลที่ ๔ ยังมีละครชาตรีและละครมายงมลายู ซึ่งเรียกกันว่าละครแขก เล่นแพร่หลายในกรุงเทพฯ อีก ๒ อย่าง ที่จริงทั้งละครชาตรีและละครแขก มีเล่นในกรุงเทพฯ มาแต่ก่อนรัชกาลที่ ๔ แล้ว ละครชาตรีที่เข้ามาเล่นแต่ครั้งกรุงธนบุรีต่อมาถึงรัชกาลที่ ๓ ยังมีพวกชาวเมืองพัทลุงอพยพเข้ามากับกองทัพสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ ครั้งยังเป็นเจ้าพระยาพระคลัง เมื่อราวปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๘๗ อีกครั้ง ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ตำบลสนามควาย คือแถวถนนหลานหลวงและตลาดนางเลิ้งทุกวันนี้ มีพวกละครชาตรีเพิ่มเติมเข้ามาอีก ยังมีเชื้อสายเล่นละครชาตรีอยู่จนทุกวันนี้ ชั้นเดิมยังเล่นเป็นละครผู้ชายเหมือนอย่างโนห์ราชาตรี ในมณฑลนครศรีธรรมราช ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ พระราชทานอนุญาตให้ผู้หญิงเล่นละครได้ พวกละครชาตรีจึงคิดฝึกหัดผู้หญิงขึ้นเล่นประสมโรง คนก็หาเล่นแพร่หลายกว่าแต่ก่อน ละครชาตรีที่มีชื่อเสียงมากเมื่อในรัชกาลที่ ๔ นั้น ๒ โรง คือ :-
ละครชาตรีของนายหนู บ้านอยู่ตำบลสนามควายโรง ๑ เล่นอย่างโนห์ราชาตรีที่มณฑลนครศรีธรรมราช ผิดกันแต่ตัวนายโรงใส่ชฎาไม่ใช้เทริด และตัวนางเป็นผู้หญิงแต่งตัวอย่างละครในกรุง กับมีตัวละครมากกว่าโนห์ราในมณฑลนครศรีธรรมราช
ละครชาตรีของหลวงอีกโรง ๑ ละครชาตรีโรงนี้เป็นผู้หญิงทั้งโรง เดิมเป็นละครของพระองค์เจ้าปัทมราช พระราชธิดากรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทรัชกาลที่ ๑ เมื่อในรัชกาลที่ ๔ ได้พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เสด็จออกไปอยู่รักษาพยาบาลเจ้าจอมมารดาของท่าน (คือเจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก เป็นธิดาเจ้าพระยานครฯ พัฒน์) จึงทรงหัดละครขึ้นที่เมืองนครฯ โรง ๑ เดิมหัดเป็นละครในเล่นเรื่องอิเหนา ครั้นเจ้าจอมมารดาถึงอนิจกรรมแล้ว เสด็จกลับเข้ามากรุงเทพฯ พาละครโรงนั้นเข้ามาด้วย แล้วถวายเป็นมรดกแด่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เล่นเป็นละครชาตรี จึงมีละครชาตรีของหลวงขึ้นอีกโรง ๑
ละครแขกที่เล่นเมื่อในรัชกาลที่ ๔ นั้น จะเกิดขึ้นแต่พวกแขกครัวที่ได้มาคราวปราบปรามเมืองไทร เมืองปัตตานี ที่กล่าวมาหรืออย่างไรไม่ทราบแน่ ทราบแต่ว่า ที่เล่นมีชื่อเสียงมากนั้น คือ:-
ละครนายเสือโรง ๑ เรียกกันว่า “ละครตาเสือ” ตัวนายเสือเป็นนายโรง เล่นตามแบบละครมายงแต่งตัวอย่างมลายู ร้องก็เป็นภาษามลายู แต่เจรจาเป็นภาษาไทย เล่ากันว่า ชอบเล่นเรื่องอิเหนาใหญ่ ละครตาเสือเล่นมาจนรัชกาลที่ ๕
ตัวละครครั้งรัชกาลที่ ๔ ที่ได้เป็นครูละครต่อมามีมาก ที่ยังมีชีวิตอยู่ในบัดนี้ก็หลายคน จะนับในละครหลวงก่อน
ครูยืนเครื่อง
๑. เจ้าจอมมารดาวาด เป็นตัวอิเหนา ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ ต่อมาเป็นท้าววรจันทร์ เป็นครูตัวอิเหนา ละครหลวงกรมมหรสพในรัชกาลปัจจุบันนี้ด้วย
๒. เจ้าจอมมารดาเขียน เป็นตัวอิเหนา ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ และหัดละครรำของกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์
๓. เจ้าจอมมารดาสุ่น เป็นตัววิหยาสะกำ ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ ต่อมาเป็นท้าววนิดาวิจาริณี
๔. ท้าวชื่น เป็นตัวประสันตา ได้เป็นครูละครในรัชกาลที่ ๕ ต่อมาเป็นท้าวอินสุริยา
๕. คุณสัมฤทธิ์ เป็นตัวจรกา ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕
๖. เจ้าจอมมารดาสายรัชกาลที่ ๕ เป็นยืนเครื่องชั้นเด็ก ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ และครูละครคณะสวนกุหลาบในรัชกาลปัจจุบันนี้
ครูยักษ์
๗. คุณลิ้นจี่ เป็นตัวทศกัณฐ์ มีชื่อเสียงเลื่องลือในกระบวนเป็นทศกัณฐ์ว่า ในสมัยเดียวกันไม่มีตัวสู้ทั้งผู้ชายผู้หญิง แต่ถึงแก่กรรมเสียแต่ในรัชกาลที่ ๔ เล่ากันว่าตั้งแต่ คุณลิ้นจี่ถึงแก่กรรมแล้ว ก็มิได้โปรดให้ละครหลวงเล่นเรื่องรามเกียรติ์ ตอนมีบททศกัณฐ์มาจนตลอดรัชกาล คุณลิ้นจี่ได้เป็นครูละครเจ้าจอมมารดาจัน
๘. คุณเล็ก เป็นตัวนนทุก ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ ต่อมาได้เป็นท้าวโสภานิเวศน์
๙. คุณกุหลาบ ธิดาเจ้าพระยาวิเชียรคิรี (เม่น) เป็นทศกัณฐ์ตัวนั่งเมือง ไปฝึกหัดละครขึ้นที่เมืองสงขลา เมื่อในรัชกาลที่ ๕ โรง ๑
ครูนาง
๑๐. เจ้าจอมมารดาเอม เป็นตัวนางมะเดหวี ได้เป็นครูละครในรัชกาลที่ ๕
๑๑. เจ้าจอมมารดาห่วง เป็นตัวนางจินตะหรา ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕
๑๒. เจ้าจอมมารดาทับทิม รัชกาลที่ ๕ เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ในรัชกาลที่ ๔ เป็น ตัวนางแมว ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นตัวนางเกนหลงหนึ่งหรัด ต่อมาได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ และเป็นครูละครคณะสวนกุหลาบในรัชกาลปัจจุบันนี้
๑๓. ท้าววัน เป็นตัวนางประเสหรัน ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕
๑๔. คุณลำไย (น้องคุณลิ้นจี่ทศกัณฐ์) เป็นตัวนางบาหยัน ได้เป็นครูละครในรัชกาลที่ ๕
๑๕. คุณองุ่น เป็นตัวนางบุษบาชั้นใหญ่ ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นภรรยาพระยา อรรคราชวราทร (เนตร) ได้กลับเข้ามาเป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕
๑๖. เจ้าจอมละม้ายรัชกาลที่ ๕ เป็นตัวนางชั้นเด็ก ได้เป็นครูละครหลวงในรัชกาลที่ ๕ และเป็นครูละครคณะสวนกุหลาบในรัชกาลปัจจุบันนี้
ละครสมเด็จเจ้าพระยาฯ ที่เป็นละครชั้นใหญ่ ได้เป็นครูละครชั้นเล็กในโรงเดียวกันมีหลายคน แต่ที่ปรากฏชื่อว่าได้ไปเป็นครูละครโรงอื่นนั้น คือ :-
๑. หม่อมแก้ว เป็นตัวไกรทอง (ศิษย์คุณน้อยงอก) ได้เป็นครูละครท้าวราชกิจ วรภัตร และเป็นครูละครในกรมมหรสพ ทรงตั้งเป็นท้าวศรีสุนทรนาฏ ในรัชกาลปัจจุบันนี้
๒. หม่อมแย้ม เป็นตัวอิเหนา ได้เป็นครูละครท้าวราชกิจวรภัตร และละครผสมสามัคคี
๓. หม่อมศิลา เป็นตัวยักษ์ ได้เป็นครูละครเจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธ
๔. หม่อมแสง (ลูกเจ้ากรับ) เป็นตัวนางจินตะหรา ได้เป็นครูละครเจ้าคุณจอมมารดาเอมวังหน้า
๕. หม่อมวัน เป็นตัวนางเอก ได้เป็นครูละครท้าวราชกิจวรภัตร และเป็นครูละครกรมมหรสพอยู่บัดนี้
๖. หม่อมหุ่น เป็นตัวนาง ได้เป็นครูละครท้าวราชกิจวรภัตร
ละครเจ้าจอมมารดาจันทร์ ที่ได้เป็นครูละครโรงอื่นคือ :-
๑. ชื่อกลีบ เป็นตัวนายโรง ไปเป็นภรรยาเจ้าพระยามหินทร์ฯ ต่อมาได้เป็นครูละครผสมสามัคคี
๒. ชื่อทิม เป็นตัวนางเอก ได้เป็นครูละครพระยาวิชิตสงคราม จางวางเมืองภูเก็ต
ละครนายทับ พระสุนทรเทพระบำ (เปลี่ยน) หลายนายทับ ได้เป็นครูครอบละครนอกอยู่บัดนี้
ตัวละครครั้งรัชกาลที่ ๔ ที่ได้เป็นครูต่อมายังมีอีก สืบชื่อได้ไม่หมด จึงจดไว้แต่เท่านี้
ตำนานละครครั้งรัชกาลที่ ๕
ถึงรัชกาลที่ ๕ พอปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๑๒ ซึ่งเป็นปีที่ ๒ ก็มีช้างด่างเมืองเชียงใหม่ (คือพระเสวตรวรวรรณ) มาสู่พระบารมี แล้วได้ช้างทองแดง (คือพระมหารพีพรรณคชพงศ์) มาแต่เมืองนครศรีธรรมราชอีกช้าง ๑ มีงานสมโภชเมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๑๓ พร้อมกันทั้ง ๒ ช้าง
ประเพณีการสมโภชช้างเผือกแต่ก่อนนั้น ปลูกโรงสมโภชที่ท้องสนามชัย ให้ประชาชนได้เห็นเมื่อช้างขึ้นระวางเรียกว่าสมโภชโรงนอกครั้ง ๑ ครั้นเสร็จการสมโภชโรงนอกแล้ว เมื่อพาช้างเผือกเข้าไปไว้ในโรงช้างต้น มีการสมโภชภายในพระราชวัง เรียกว่าสมโภชโรงในอีกครั้ง ๑ ในงานสมโภชโรงในนี้ ที่เคยมีละครผู้หญิงของหลวงเป็นแบบมาแต่ในรัชกาลที่ ๒
ครั้นสมโภชพระเสวตรวรวรรณกับพระมหารพีพรรณคชพงศ์เข้าโรงใน ในรัชกาลที่ ๕ โปรดให้มีละครหลวงที่โรงละครหลังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตอนเย็นเล่นจับระบำตลก ตัวละครเลือกล้วนแต่จำอวดผู้ชายที่มีชื่อเสียงในเวลานั้นมาเล่นประสมโรง นายต่ายข้าหลวงเดิมเป็นตัวพระอรชุน นายขำแตรเป็นตัวนางเมขลา นายรุ่งเป็นตัวรามสูร บทระบำนั้นทรงพระราชนิพนธ์ไว้แต่เมื่อยังเสด็จประทับอยู่พระตำหนัก สวนกุหลาบในรัชกาลที่ ๔ เล่ากันว่าขบขันนัก ครั้นวันรุ่งขึ้น โปรดให้ขอแรงละครผู้หญิงของหลวงครั้งรัชกาลที่ ๒ ซึ่งยังมีตัวเหลืออยู่ในเวลานั้นเล่นเรื่องสังข์ทอง ตัวละครที่เล่นล้วนครูทั้งนั้น คือคุณบัวตัวท้าวสามนต์เดิม เป็นท้าวสามนต์ คุณท้าววรจันทร์มาลัย ตัวพระสังข์เดิม เป็นพระสังข์ คุณขำตัวเงาะเดิม เป็นเงาะ คุณจาดล่าสำเป็นเขยใหญ่  คุณองุ่นสีดาเป็นนางมณฑา คุณเอี่ยมบุษบาเป็นนางรจนา คุณขำบาหยันเป็นหัวหน้านางทั้งหก ส่วนตัวผลัดและตัวรองนั้น โปรดให้ละครหลวงในรัชกาลที่ ๔ ช่วยเล่นผสม ต่อมาถึงปีวอก พ.ศ. ๒๔๑๕ มีช้างเผือกมาแต่เมืองสุวรรณภูมิ (คือพระเสวตรสุวภาพรรณ) จะมีละครหลวงสมโภชโรงในตามแบบเก่าอีก ละครหลวงยังไม่ได้หัดขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ ๕ จึงโปรดให้ขอแรงละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๔ รวมกันซักซ้อมเล่นเรื่องอิเหนาต่อมาอีกระยะ ๑ แต่เล่นเฉพาะงานสมโภชช้างเผือก ถ้าเป็นงานอื่น เช่นงานโสกันต์เป็นต้น ก็โปรดให้หาละครที่ฝึกหัดกันขึ้นข้างนอก มีละครเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง เมื่อยังเป็นพระยาราชสุภาวดี และละครพระยาพิชัยสงคราม (อ่ำ) ข้าหลวงเดิม เมื่อยังเป็นพระอินทรเทพเป็นต้น เข้ามาเล่นบางทีมีการสโมสรปีใหม่ โปรดให้เล่นละครสมัคร ผู้ที่เล่นเจ้านายก็มี ขุนนางก็มี แล้วแต่ใครจะสมัครเล่น แต่เล่นเป็นละครพูด นับว่าละครพูดในภาษาไทยมีขึ้นเป็นทีแรกในครั้งนั้น เอาเรื่องละครรำ เช่นเรื่องสังข์ศิลป์ชัยมาเล่นเป็นละครพูดบ้าง เอาเรื่องนิทานมาเล่นบ้าง คราวสุดท้ายเล่นเรื่องนิทราชาคริต เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๒๒ ต่อมาราวเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๒๔ เป็นปีที่ ๑๔ ในรัชกาล จึงได้เริ่มหัดละครหลวงขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ ๕ ด้วยจะมีงานสมโภชพระนครอายุครบ ๑๐๐ ปี เป็นงานใหญ่ ในปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๒๕ โปรดให้ละครหลวงครั้งรัชกาลที่ ๔ เป็นครูฝึกหัดตัวละครขึ้นใหม่ชุดหนึ่ง เล่นเรื่องอิเหนา ตั้งแต่อิเหนาเข้าเฝ้าท้าวดาหา ไปจนลมหอบนางบุษบา ได้ออกโรงเล่นงาน ที่โรงละครปลูกขึ้นที่หน้าพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ เมื่อเฉลิมพระราชมนเทียรพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท เนื่องในงานสมโภชพระนครครั้งนั้น แต่ละครหลวงที่หัดใหม่ เล่นคราวเดียวแล้วก็เลิก หาได้เล่นต่อมาอีกไม่
แต่ละครผู้หญิงของหลวงยังได้เล่นเป็นพิเศษอีกครั้ง ๑ เมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๑๖ (พ.ศ. ๒๔๔๐) ในงานสมโภชเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จกลับจากประเทศยุโรป ครั้งนั้นคนทั้งหลายพากันชื่นชมโสมนัสทั่วทุกชาติทุกชั้นบรรดาศักดิ์ ต่างพวกต่างพากันจัดการสมโภชมีงานต่างๆ ติดต่อกันมาจนเกือบเดือนหนึ่ง จึงเสร็จงาน ในคราวนั้น ท่านข้างในที่ได้เป็นข้าราชการมาในรัชกาลที่ ๔ พากันปรารภว่า ประเพณีการสมโภชแต่ก่อนมา ถ้าเป็นงานใหญ่แล้ว เคยต้องมีละครอิเหนา แต่ครั้งนี้ขาดไป เพราะไม่ได้ฝึกหัดละครหลวงไว้เหมือนแต่ก่อน ท่านจึงคิดกันว่าในพวกท่านที่ได้เคยเป็นละคร ก็ยังมีตัวเหลืออยู่หลายคนด้วยกัน ยังไม่มีโอกาสที่จะได้สนองพระเดชพระคุณในครั้งนั้น ควรจะรวมกันเล่นละครอิเหนาสมโภช จะได้สนองพระเดชพระคุณกับเขาบ้าง ปรึกษากันแล้ว จึงนำความที่ปรารภขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ซึ่งทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ แต่ในเวลาเมื่อพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังไม่เสด็จกลับ ก็ทรงยินดีอนุโมทนาความประสงค์นั้น ทรงรับเป็นพระราชธุระอุดหนุนในการทั้งปวง ตลอดจนสร้างเครื่องแต่งตัวละครพระราชทานใหม่ ให้บางเบาสำหรับผู้ที่สูงอายุ และเสด็จลงทอดพระเนตรซักซ้อมเสมอ จนได้ออกโรงเล่นสมโภชที่โรงปลูกขึ้นในสวน (ศิวาลัย) ริมประตูแถลงราชกิจ เมื่อวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๔๐ เล่นตั้งแต่อิเหนาเข้าเฝ้าท้าวดาหา และตอนบวงสรวงขับรำเมื่อใช้บน ตัวละครที่เล่นครั้งนี้ที่เป็นตัวสำคัญ คือ :-
ท้าวดาหา
เจ้าคุณพระอัยยิกา
ท้าวดาหา เมื่อบวงสรวง
เจ้าจอมมารดาหรุ่น
อิเหนา
ท้าววรจันทร์ (เจ้าจอมมารดาวาด)
สังคามาระตา
เจ้าจอมมารดาเขียน
สุหรานากง
ท้าววนิดาวิจาริณี (เจ้าจอมมารดาสุ่น)
กะหรัดตะปาตี
เถ้าแก่เหลี่ยม (ภายหลังเป็นท้าวศรีสัจจา)
ล่าสำ
เจ้าจอมหนูสุด
จรกา
เถ้าแก่สัมฤทธิ์
สียะตรา
หม่อมเจ้าชายธานีนิวัตร ในกรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา คุณท้าววรจันทร์ผู้เป็นย่า หัดให้รำสำหรับเล่นในคราวนั้น
ตำมะหงง
ท้าวโสภานิเวศร์ (เล็ก)
ยาสา
เถ้าแก่สารภี
ประสันตา
ท้าวอินสุริยา (ชื่น)
กะราตาหลา
เถ้าแก่เหลี่ยม เถ้าแก่ชุ่ม เป็นแทน ตอนที่เถ้าแก่เหลี่ยมเป็นกะหรัดตะปาตี
ยะรุเดะ
เถ้าแก่ขำ
ปูนตา
เถ้าแก่องุ่น
นางประไหมสุหรี
เจ้าจอมมารดาชุ่ม
นางมะเดหวี
เจ้าจอมมารดาเอม
นางมะโต
เจ้าจอมมารดาดวงคำ
นางลิกู
เจ้าจอมมารดาพุ่ม
นางเหมาหลาหงี
ขรัวยายองุ่น (ซึ่งเคยเป็นตัวบุษบา ละครชั้นใหญ่ในรัชกาลที่ ๔)
นางบุษบา
เจ้าจอมมารดาห่วง
นางบาหยัน
เถ้าแก่ลำไย
นางประเสหรัน
เถ้าแก่เปลี่ยน (ภายหลังเป็นท้าวอินสุริยา)
นางผู้รับสั่ง
เจ้าจอมมารดาสังวาลย์
นางผู้รับสั่ง
ท้าวศรีสัจจา (เจ้าจอมมารดาอิ่ม)
ตัวละครที่เป็นเสนาและนางกำนัล ก็ล้วนแต่ที่ได้เคยเป็นละครหลวงมาในรัชกาล ที่ ๔ มีอายุกว่า ๕๐ ขึ้นไปทั้งโรง แต่ยังมีชั้นเด็กเข้าเล่นด้วยอีกพวก ๑ โดยเมื่อซ้อมละครนั้น สมเด็จพระบรมราชินีนาถฯ เสด็จประทับทรงอำนวยการ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอที่ยังทรงพระเยาว์อยากทรงเล่นบ้าง จึงโปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ และพระเจ้าลูกยาเธอ ที่ยังทรงพระเยาว์ กับทั้งหม่อมเจ้าเด็กๆ ที่เป็นหลานของท่านผู้เป็นตัวละคร แต่งเป็น “แพะ แกะ โค กระทิง มหิงสา” สัตว์ต่างๆ อันเป็นเครื่องบวงสรวงของท้าวดาหาทั้งฝูง ส่วนข้าราชการฝ่ายในครั้งรัชกาลที่ ๔ ที่มิได้เป็นละคร ก็พากันสมัครมารับหน้าที่ช่วยเหลือต่างๆ ดังเช่นพระองค์เจ้าพรรณราย ทรงรับเป็นผู้ถวายชัยมงคลแทนผู้ที่เล่นละครเป็นต้น ละครหลวงเล่นครั้งที่กล่าวนี้ถึงตัวละครแก่ชราก็จริง แต่เพราะเล่นด้วยความเต็มใจจะสนองพระเดชพระคุณให้สมกับโอกาส กระบวนรำงามน่าดูยิ่งนัก มีคนอยากดูกันมาก แต่พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งว่า ผู้ที่เล่นละครล้วนบรรดาศักดิ์สูง เป็นเจ้าจอมมารดาของเจ้านายที่เป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในแผ่นดินก็หลายพระองค์ ควรจะดูแต่ที่เป็นลูกเป็นหลาน จึงหาโปรดให้ผู้อื่นดูไม่ ละครหลวงครั้งรัชกาล ที่ ๔ เล่นคราวที่กล่าวนี้เป็นครั้งที่สุด ที่ละครหลวงเล่นในรัชกาลที่ ๕ แต่นั้นมาละครผู้หญิงของหลวงก็มิได้เล่นอีกแม้มีการหลวง หรือจะทอดพระเนตรละคร ก็โปรดให้หาละครผู้อื่นเข้ามาเล่นจนตลอดรัชกาล
ละครผู้หญิงที่หัดกันขึ้นข้างนอกครั้งรัชกาลที่ ๕ ที่เป็นละครของผู้มีบรรดาศักดิ์มีมากกว่าเมื่อรัชกาลที่ ๔ เพราะเล่นละครกันแพร่หลายออกไปจนหัวเมือง จะกล่าวถึงแต่ละครซึ่งนับว่าเป็นโรงใหญ่ในกรุงเทพฯ ก่อน คือ:-
(๑) ละครของพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ โรง ๑ เริ่มหัดมาในรัชกาลที่ ๔ มาตั้งโรงในรัชกาลที่ ๕ ละครโรงนี้ เล่นละครในตามแบบรัชกาลที่ ๒ ยั่งยืน เมื่อพระองค์เจ้าสิงหนาทสิ้นพระชนม์แล้ว เป็นของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ รับสืบสกุลต่อมา ละครโรงนี้ได้เล่นงานหลวงมากกว่าละครโรงอื่น และมีตัวละครที่รำดีถึงฝีมือครูหลายคน แต่ฝึกหัดกันต่อมาในโรงเดียวกันนั้นเองเป็นพื้น มีปรากฏว่าไปเป็นครูโรงอื่น แต่คุณหญิงเทศนัฏกานุรักษ์เป็นตัวยักษ์ ได้เป็นครูอยู่ในกรมมหรสพบัดนี้ ตอนหลังเจ้าพระยาเทเวศร์ฯ เล่นละครนอก เช่นเรื่องพระอภัยมณีเป็นโรงใหญ่บ้าง แล้วสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทรงช่วยคิดให้เล่นละครไทยเป็นทำนองละครออปราฝรั่ง เรียกว่าละครดึกดำบรรพ์อีกอย่าง ๑
อนึ่ง เมื่อเจ้าพระยาเทเวศร์ฯ บังคับการกรมมหรสพนั้น ได้ฝึกซ้อมโขนหลวงให้เล่นละครรำเป็นทีแรก เคยเล่นทั้งเรื่องรามเกียรติ์และเรื่องอิเหนา นับว่าละครผู้ชายทั้งโรงกลับมีขึ้นอย่างครั้งรัชกาลที่ ๓ อีกโรง ๑ มีตัวที่ได้เป็นครูละครต่อมา คือ:-
๑. พระยาพรหมาภิบาล (ทองใบ) เป็นตัวทศกัณฐ์ ไม่มีตัวสู้ในสมัยเดียวกัน  ได้เป็นครูยักษ์ทั้งโขนและละคร
๒. พระยานัฏนานุรักษ์ (ทองดี) น้องพระยาพรหมาธิบาล เป็นตัวพระราม ได้เป็นครูครอบโขนละครในกรมมหรสพอยู่บัดนี้
(๒) ละครของเจ้าคุณจอมมารดาเอม หัดขึ้นในวังหน้าโรง ๑ เล่นตามแบบละครหลวงเป็นพื้น กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ทรงพระนิพนธ์บทละครนอกให้เล่นบ้าง มีตัวละครโรงนี้ได้ไปเป็นครูละครที่อื่น คือ:-
๑. ชื่อปริง เป็นตัวอิเหนา ได้ไปเป็นครูละครสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ กรุงกัมพูชา
๒. ชื่อเล็ก เป็นตัวสังคามาระตา ได้ไปเป็นครูละครสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ กรุงกัมพูชา
(๓) ละครของเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง โรง ๑ เล่นเป็นเชื้อมาแล้วแต่ในรัชกาลที่ ๔ มาตั้งเป็นโรงใหญ่ในรัชกาลที่ ๕ เดิมชอบเล่นเรื่องดาหลัง ต่อมาเล่นทั้งละครในและละครนอก กระบวนรำ เจ้าพระยามหินทร์ฯ คิดยักเยื้องไปจากแบบหลวง จนเกิดเป็นแบบละครเจ้าพระยามหินทร์ฯ ขึ้นอีกอย่าง ๑ มีผู้นิยมเอาอย่างกันมาก
เจ้าพระยามหินทร์ฯ เป็นผู้คิดให้ละครไทยเล่นประจำโรง เก็บเงินคนดูเป็นทีแรก เรียกโรงละครของท่านว่า ปรินสธิเอเตอ หมายความว่า เป็นละครของพระองค์เจ้าที่เป็นหลานของท่าน มีกำหนดเล่นเวลาเดือนหงาย แต่แรกเล่นเดือนละสัปดาหะ ๑ แต่เรียกตามภาษาอังกฤษว่าวิก ๑ ภายหลังเล่นเป็นเดือนละ ๒ สัปดาหะ ตั้งแต่ขึ้น ๘ ค่ำ ไปจนแรม ๗ ค่ำ คนก็ยังเรียกคราวที่เล่นละครคราว ๑ ว่า “วิก” อยู่อย่างเดิม จึงเป็นต้นตำราที่ละครโรงอื่น ตลอดจนลิเก เอาเป็นกำหนดเล่นต่อมา
ตัวละครโรงนี้ได้เป็นครูฝึกหัดโรงอื่นหลายคน ที่มีชื่อปรากฏ คือ:-
๑. ชื่อเป้า หลานเจ้ากรับ เป็นตัวเงาะ เป็นภรรยาเจ้าพระยามหินทร์ฯ ต่อมาได้เป็นครูละครเจ้าคุณจอมมารดาแพ
๒. ชื่อเปลี่ยน เป็นตัวท้าวสามนต์ เป็นภรรยาเจ้าพระยามหินทร์ฯ ได้เป็นครูละครเจ้าคุณจอมมารดาแพ
๓. ชื่อเครือ เป็นตัวมังรายกยอชวา ได้เป็นครูละครผสมสามัคคี และละครเจ้าคุณจอมมารดาแพ
๔. ชื่อเสงี่ยม เป็นตัวยืนเครื่อง ได้ไปเป็นครูละครเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ เมืองเชียงใหม่
เมื่อเจ้าพระยามหินทร์ฯ ถึงแก่อสัญกรรมแล้ว ละครโรงนี้โดยมากไปอยู่ใน เจ้าหมื่นไวยวรนาถ บุศ บุตรของท่าน ปรากฏชื่อว่า ละครบุตรมหินทร์ ได้เคยพาไปเล่นจนประเทศยุโรป เมื่อสิ้นอายุบุตรมหินทร์แล้ว เป็นละครของคุณหญิงเลื่อนฤทธิ์ เทพหัสดินทร ณ กรุงเทพ เรียกชื่อว่า ละครผสมสามัคคีต่อมาจนเลิก
(๔) ละครของเจ้าพระยานรรัตนราชมานิต (โต) โรง ๑ เล่นกับมโหรีคล้ายกับละครกลายครั้งรัชกาลที่ ๓ แต่มีตัวละคร เล่นเรื่องอิเหนาร้องลำต่างๆ บางทีเป็นเพลง ๓ ชั้นก็มี หาได้เล่นเหมือนละครโรงอื่นไม่
(๕) ละครของท้าวราชกิจวรภัตร แพ ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์โรง ๑ เล่นทั้งละครในและละครนอก ตัวละครมีน้อย แต่ได้เคยเล่นถวายตัว
(๖) ละครของเจ้าคุณจอมมารดาแพ โรง ๑ เล่นตามแบบละครเจ้าพระยา มหินทร์ฯ
(๗) ละครของกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ โรง ๑ ทรงหัดขึ้นเมื่อตอนปลายรัชกาลที่ ๕ เล่นทั้งละครในและละครนอก ได้เคยเล่นถวายตัวหลายครั้ง เดิมเล่นเป็นละครรำ แล้วเล่นเปลี่ยนแปลงไปเป็นละครร้อง ตั้งโรงเล่นอย่างละครเจ้าพระยามหินทร์ฯ เรียกว่าละครปรีดาลัย เป็นต้น แบบแผนของละครร้องที่เล่นกันมาจนทุกวันนี้
ละครผู้หญิง ที่หัดขึ้นเล่นละครนอกเมื่อรัชกาลที่ ๕ ยากที่จะนับจำนวนให้ถ้วนได้ จะกล่าวถึงแต่ที่เป็นละครมีชื่อเสียงโด่งดัง คือ :-
(๘) ละครของหม่อมเจ้าเต่า (หม่อมเจ้าลมุน) ในกรมพระเทเวศรวัชรินทร์ โรง ๑
(๙) ละครของพระยาจิรายุมนตรี (เนียม) เมื่อยังเป็นพระยาอินทราธิบดีสีหราช รองเมือง โรง ๑
(๑๐) ละครของพระยาพิศาลผลพาณิช (จินสือ) โรง ๑ โรงนี้เล่นกระบวนรบ เอางิ้วเป็นครู ผิดกับโรงอื่น
ส่วนละครที่หัดขึ้นตามหัวเมือง ที่มีชื่อว่าเป็นละครโรงใหญ่เล่นละครใน มีเรื่องอิเหนาเป็นต้น คือ:-
(๑๑) ละครของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระเจ้าเชียงใหม่ โรง ๑
(๑๒) ละครของเจ้าอินทวโรรส เจ้านครเชียงใหม่ โรง ๑ เล่นตามแบบละครเจ้าพระยามหินทร์ฯ เคยเล่นถวายตัว
(๑๓) ละครเจ้าบุญทวาทวงศ์มานิต เจ้านครลำปาง โรง ๑
(๑๔) ละครของเจ้าพระยาสุรพันธุ์พิสุทธ์ หัดขึ้นแต่เมื่อยังเป็นพระยาเพชรบุรีโรง ๑ ได้เคยเล่นถวายตัวหลายครั้ง
(๑๕) ละครของเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (หนูพร้อม) เมื่อยังเป็นพระยานครศรีธรรมราช โรง ๑
(๑๖) ละครของเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย) เมืองพระตะบอง (หัดมาแต่ในรัชกาลที่ ๔) โรง ๑
(๑๗) ละครของพระยาวิชิตสงคราม จางวางเมืองภูเก็ต โรง ๑
(๑๘) ละครของพระยาเสนานุชิต (นุช) เมืองตะกั่วป่า โรง ๑
(๑๙) ละครของพระยาจรูญราชโภคากร (คอซิมเต็ก) เมืองหลังสวน โรง ๑  ได้เคยเล่นถวายตัว
(๒๐) ละครของคุณกุหลาบ ธิดาเจ้าพระยาวิเชียรคิรี เมืองสงขลา โรง ๑
บทละครที่มีขึ้นใหม่เมื่อรัชกาลที่ ๕ ที่เป็นพระราชนิพนธ์คือคำเจรจาละครอิเหนา ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อครั้งเล่นละครหลวงที่หัดใหม่ในรัชกาลที่ ๕ เรื่อง ๑ กับละครเรื่องเงาะป่าเรื่อง ๑ เหตุที่จะทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องเงาะป่านั้น เดิมทรงเลี้ยงเด็กเงาะผู้ชายไว้คน ๑ ชื่อว่า คนัง ได้มีรับสั่งถามเด็กคนัง ถึงประเพณีต่างๆ ของพวกเงาะเนืองๆ ครั้นเมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘) ทรงประชวรไข้ ครั้นพระอาการค่อยคลายขึ้น แต่หมอยังห้ามมิให้เสด็จออกจากห้อง ๘ วัน จึงทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องเงาะป่าพอแก้รำคาญ เป็นหนังสือประมาณ ๓ เล่มสมุดไทย ต่อมาโปรดให้มโหรีร้องถวายทรงฟังบ้าง และได้โปรดให้ลองเล่นละคร เอาตัวเด็กคนังเงาะหัดรำทำบทของตัวเอง เล่นตอนต้นทอดพระเนตรครั้ง ๑
ส่วนบทละครนอกมีปรากฏคือ กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ทรงพระนิพนธ์เรื่องพระสมุทร ตั้งแต่พระสมุทรเข้าสวนจนถึงท้าวรณจักรล้ม ให้เจ้าคุณจอมมารดาเอมเล่นละครเรื่อง ๑ เป็นหนังสือ ๓ เล่มสมุดไทย บทละครของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ แต่งเรื่องนารายณ์สิบปางบางตอน เรื่องพระอภัยมณีบางตอน และเรื่องพระลอเรื่อง ๑ ต่อมาเมื่อเล่นละครดึกดำบรรพ์ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทรงคัดบทละครเรื่องอิเหนา เรื่องสังข์ทอง เรื่องสังข์ศิลป์ชัย และเรื่องคาวี มาแปลงเป็นบทละคร ดึกดำบรรพ์หลายตอน เมื่อกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงเล่นละครรำ ก็ทรง พระนิพนธ์บทขึ้นหลายเรื่องหลายตอน คือ เรื่องไกรทอง เรื่องพระลอ และเรื่องขุนช้างขุนแผน เป็นต้น แต่ละครเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง มีบทที่แต่งใหม่มากยิ่งกว่าโรงอื่น ชั้นเดิมเจ้าพระยามหินทร์ฯ ได้นายวานกับนายทิม (นักเทศน์มหาราช) เป็นคนชำนาญกลอนมาช่วยแต่งบทเรื่องดาหลัง กับเรื่องขุนช้างขุนแผน มาชั้นหลัง ได้หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม) เมื่อยังเป็นขุนจบพลรักษ์มาเป็นผู้แต่ง เอาเรื่องราชาธิราชมาแต่งเป็นบทละครเรื่อง ๑ หลายตอน เอาเรื่องเสภาขุนช้างขุนแผน คือตอนพลายเพชรพลายบัว มาแต่งเป็นบทละครอีกตอน ๑ คัดเอาเรื่องในพงศาวดารจีน มาแต่งเป็นบทละครก็หลายเรื่อง คือ เรื่องห้องสิน เรื่องตั้งฮั่น เรื่องสามก๊ก เรื่องหงอโต้ เรื่องซุยถัง เรื่องบ้วยฮวยเหลา เหล่านี้ นอกจากนี้เอาเรื่องหนังสือกลอนอ่าน มาแต่งเป็นบทละครเป็นตอนๆ อีกหลายเรื่องคือ เรื่องจันทโครบ เรื่องทิณวงศ์ เรื่องมณีสุริยวงศ์ เรื่องลักษณวงศ์ เรื่องพระสมุทร เรื่องสิงหไตรภพ เรื่องสุริยวงศ์พรหมเมศร์ เรื่องสามฤดู เหล่านี้ ที่หลวงพัฒนพงศ์ภักดีคิดเรื่องขึ้นใหม่เองก็ ๒ เรื่อง คือ เรื่องวงศ์เทวราชเรื่อง ๑ เรื่องยักษียักษาเรื่อง ๑
บทละครทั้งปวงแต่ก่อนเป็นแต่หนังสือเขียน พึ่งเริ่มพิมพ์เมื่อในรัชกาลที่ ๕  ดูเหมือนหมอสมิท เจ้าของโรงพิมพ์ที่บางคอแหลม ได้บทละครเรื่องรามเกียรติ์  พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ ฉบับของสมเด็จเจ้าพระยาฯ ไปพิมพ์ก่อน หมอสมิทริพิมพ์จำหน่ายทีละเล่มสมุดไทย ขายราคาเล่มละสลึง (๒๕ สตางค์) พอออกจำหน่ายก็ขายดี ด้วยแต่ก่อนนั้นมิค่อยจะมีใครได้อ่านเรื่องรามเกียรติ์ ได้รู้เรื่องแต่ดูโขนดูละคร หรือดูรูปเขียน ครั้นได้อ่านหนังสือรู้เรื่องละเอียดก็พากันชอบใจ ซื้อบทละครไปอ่าน หมอสมิทพิมพ์เรื่องรามเกียรติ์ แล้วจึงพิมพ์บทละครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ต่อมา เมื่อปีจอ ฉศก พ.ศ. ๒๔๑๗ นับว่าบทละครอิเหนาได้พิมพ์เป็นครั้งแรกในปีที่กล่าวนี้ แต่นั้นทั้งโรงพิมพ์หมอสมิทและโรงพิมพ์อื่นๆ ก็พากันพิมพ์บทละครเรื่องต่างๆ จำหน่ายโดยลำดับมา เป็นเหตุให้คนทั้งหลายได้อ่านบทละครกันแพร่หลาย และพวกที่เล่นละครนอกในพื้นเมือง ก็ได้เล่นบทพระราชนิพนธ์ทั่วไป แต่การที่พิมพ์บทละคร ให้คนทั้งหลายได้อ่านกันแพร่หลายนั้น เลยเป็นเหตุให้มีบทละครเกิดขึ้นอีกจำพวก ๑ ซึ่งมิได้แต่งสำหรับเล่นละคร ด้วยเมื่อหมอสมิทพิมพ์บทละครขายย่อยเป็นเล่มละสลึงหนึ่ง คนอ่านพากันติดใจ โดยบทพิมพ์จบเรื่องแล้วยังมีคนถามหา จะใคร่รู้เรื่องต่อไปอีก ด้วยเหตุนี้พวกเจ้าของโรงพิมพ์อื่นๆ ที่พิมพ์หนังสือขายอย่างหมอสมิทจึงคิดอ่านจ้างผู้ชำนาญกลอน ไว้แต่งบทละครต่อเรื่องเดิมพิมพ์ขายเล่มละสลึงต่อมาอีกหลายเรื่อง แล้วแต่ผู้แต่งจะแต่งอย่างไรก็ตามใจ สุดแต่ให้ขายได้เป็นประมาณ ส่วนผู้แต่งนั้นก็ไม่เคยเล่นละคร และไม่ได้หมายจะแต่งให้ใครเล่นละคร ได้ค่าจ้างก็แต่งไปตามชอบใจ เพราะฉะนั้น จึงเกิดเป็นบทละครพวกที่แต่งต่อบทเดิมขึ้นอีกพวก ๑ สักแต่เรียกว่าบทละคร แต่ละครหาได้เล่นไม่
ว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงอันเป็นปัจจัยแก่ละครรำ
พิเคราะห์ดูโดยทางตำนานการเล่นละคร รัชกาลที่ ๕ ควรนับว่าเป็นหัวต่อของการเล่นละครรำอีกตอนหนึ่งด้วยรัชกาลที่ ๕ ยั่งยืนถึง ๔๒ ปี ในชั้นแรกการเล่นละครรำแพร่หลายดังได้แสดงมาแล้ว แต่นานมาเมื่อการงานทั้งปวงในเมืองไทยเปลี่ยนแปลงไปด้วยความเจริญของบ้านเมือง การเล่นละครก็เปลี่ยนแปลงไปด้วยเหตุต่างๆ เป็นต้นว่า เมื่อโปรดให้ราษฎรเป็นอิสระแก่ตัวทั่วไป ไม่จำต้องมีมูลนายดังประเพณีเดิม ผู้ที่จะสมัครให้ลูกหลานหัดเป็นละครก็น้อยลง ด้วยไม่จำต้องพึ่งผู้มีบรรดาศักดิ์ดังแต่ก่อน ส่วนผู้มีบรรดาศักดิ์นั้นเล่า เมื่ออำนาจหน้าที่และทางที่ได้ผลประโยชน์จำกัดลง การที่จะควบคุมเลี้ยงดูผู้คนไว้เล่นละครก็ยากขึ้น เป็นเครื่องขัดข้องแก่การที่มีละครโรงใหญ่ไม่เหมือนแต่ก่อน ถึงละครโรงเล็กๆ ที่ได้ฝึกหัดขึ้นหรือผสมโรงสำหรับรับงานหานั้น เมื่อโปรดให้ลดจำนวนบ่อนเบี้ยลงโดยอันดับมา ทางที่ละครเคยหาผลประโยชน์ก็ได้น้อยลงทุกที แต่ทุนที่ต้องจับจ่ายใช้สอยในการเล่นละครกลับมากขึ้น เพราะสิ่งของเครื่องบริโภคใช้สอยมีราคายิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน ด้วยเหตุที่กล่าวมาเหล่านี้ ผู้ที่มีละครรำจึงพากันเลิกเสียโดยมาก ส่วนผู้ที่ยังรักจะเล่นต่อไปก็มักต้องคิดเปลี่ยนวิธี เป็นตั้งโรงละครประจำที่ เล่นเก็บเงินจากคนดูเป็นผลประโยชน์
ก็แลการที่เล่นละครโดยกระบวนเก็บเงินจากคนดูนั้น จะได้ผลประโยชน์มากหรือน้อย หรือถ้าว่าอีกนัยหนึ่ง คือ จะได้กำไรหรือขาดทุน ย่อมอาศัยที่มีคนดูมากหรือดูน้อยเป็นข้อสำคัญ ผู้เป็นเจ้าของละครจำต้องคิดเล่นแต่ให้ชอบใจคนดูเป็นประมาณ ความข้อนี้ที่เป็นเหตุให้ละครใน เช่นละครอิเหนาตั้งต้นเสื่อมทรามลง เพราะละครในเล่นสำหรับดูกระบวนรำและฟังร้อง ไม่เล่นตลกคะนองสนุกสนานเหมือนละครนอก ถึงแต่เดิมมาก็เล่นแต่สำหรับผู้ดีดู ครั้นเอามาเล่นให้ราษฎรดู ราษฎรก็ติว่าเล่นช้า ไม่ชอบดูละครในเหมือนกับละครนอก ต่อมาเมื่อเกิดวิธีผู้ชายเล่นเป็นลิเก และผู้หญิงเล่นเป็นละครร้องมีขึ้น ละครนอกอย่างเก่าก็เสื่อมทรามไปด้วยกันกับละครใน เพราะการเล่นละครรำจะเป็นละครในก็ดี หรือละครนอกก็ดี ตัวละครต้องหัดรำอยู่ช้านานกว่าจะออกโรงเล่นได้ เครื่องแต่งตัวก็ต้องปักดิ้นเลื่อมลงทุนมาก ฝ่ายลิเกและละครร้องไม่ต้องฝึกหัดเท่าใดก็เล่นได้ เครื่องแต่งตัวก็ไม่ต้องลงทุนรอนมากมายเหมือนละครรำ เพราะลิเกอาศัยแต่เล่นให้ขบขัน ละครร้องก็อาศัยแต่เล่นประโลมให้ถูกใจคน ก็มีคนดูจนได้ผลประโยชน์พอเลี้ยงตัว ใช่แต่เท่านั้น ยังมีการเล่นของต่างประเทศ คือ หนังฉายเข้ามาตั้งโรงเล่นแย่งคนดูอีกชั้นหนึ่ง ด้วยเหตุเหล่านี้ การเล่นละครรำอย่างเดิม จึงได้เสื่อมมาโดยลำดับจนทุกวันนี้ นอกจากละครหลวงในกรมมหรสพกับละครคณะสวนกุหลาบไปแล้ว ละครที่เล่นเรื่องรามเกียรติ์ อุณรุท หรืออิเหนาได้ตามแบบละครใน เห็นจะมีน้อยทีเดียว บรรยายมาด้วยเรื่องตำนานละครอิเหนาสิ้นเนื้อความเพียงเท่านี้.
___________