บทลครร้อง ศกุนตลา
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
คุณหญิงดุษฎี มาลากุล ปรารภเรื่องหนังสือที่จะพิมพ์ขึ้นแจกในงานพระราชทานเพลิงศพท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร มารดา ขอให้เขียนคำนำให้ด้วย
ข้าพเจ้าได้พิจารณาดูเอกสารที่จะพิมพ์ขึ้นแล้ว พระราชนิพนธ์ “ศกุนตลา” นั้น มีอยู่สองสำนวน สำนวนแรกทรงไว้เป็นบทละคอนรำตามแบบไทย แต่ทรงเติมบทพากยืบทเจรจาเข้าไว้พร้อมสรรพ ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ด้วยโวหารอันไพเราะ เป็นชิ้นตัวอย่างอันหนึ่งแห่งประณีตศิลป แต่ภายหลังทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นอีกสำนวนหนึ่ง เป็น “ละคอนร้อง” โดยคัดเอาบางบทแห่งพระราชนิพนธ์เดิมที่เป็นคำพูดของตัวละคอนมาเชื่อมเรื่องกันด้วย โดยทรงแต่งเพิ่มเติม สำเร็จรูปเป็นทำนองดรามาของตะวันตกในยุโรปซึ่งอาศัยหลักแห่งวรรณคดีกรีกโบราณ ที่พิมพ์ไว้ในเล่มนี้ก็คืออย่างหลัง
นอกจากตัวเรื่อง “ศกุนตลา” เจ้าภาพได้นำประวัติท่านผู้หญิงมาให้อ่านประกอบด้วย ประวัตินี้เขียนไว้ดีนักหนา เต็มไปด้วยลักษณะแห่งชีวิตคนไทยแท้ทั้งชาวบ้านและชาววังและสตรีบรรดาศักดิ์ที่ได้มีโอกาสเข้านอกออกในมาตามยุคตามสมัย จนได้ขึ้นถึงขีดสูงสุดของภรรยาข้าราชการ คือเป็นท่านผู้หญิง ภรรยาเจ้าพระยาเสนาบดี ชีวิตของท่านผู้หญิงอยู่ในสังคมที่สะอาดบริสุทธิ์ เพราะเป็นเวลาที่ชาติไทยกำลังตั้งตัวให้มั่นคงในระยะเวลาที่ผสมอารยธรรมเดิมกับขนบธรรมเนียมทางตะวันตก ซึ่งในที่อื่นอีกมากแห่งไม่สามารถจะรักษาความสะอาดแห่งจิตใจไว้ได้เช่นเมืองเรา
ในฐานะที่ข้าพเจ้าได้เคยรู้จักชอบพอกันมากับท่าน เพราะสามีของท่านเป็นผู้บังคับบัญชาที่ข้าพเจ้านับถือว่าเป็นครูผู้มีเมตตายิ่ง นอกจากนั้นยังได้คุ้นเคยรักใคร่กันกับครอบครัวของท่านแทบทั่ว จึ่งเชื่อว่าตนมีสิทธิ์ที่จะแทรกคำสรรเสริญดั่งได้กล่าวมาแล้ว อันรวมความได้ว่า ท่านเป็นผู้ที่ควรแก่การบูชาและเคารพนับถือ
บ้านเพชรบุรี ในพระนคร ฯ
๑๕ มิถุนายน ๒๕๐๔
(ธานีนิวัต)
กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร
ประวัติท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร
กำเนิด
ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร เกิดเมื่อวันอาทิตย์ ขึ้น ๙ ค่ำ เดือนยี่ ปีชวด พ.ศ. ๒๔๑๙ บิดาชื่อหมื่นนราอักษร (ปิ่น) มารดาชื่อหุ่น ปู่ของท่านผู้หญิงชื่อหมวกเป็นคหบดีชาวบางตำหรุ ย่าชื่อคำ เป็นคหปตานีชาวบางยี่ขัน มารดาของท่านผู้หญิงเป็นบุตรหลวงรามณรงค์ (เอม) ซึ่งเป็นบุตรหลวงธรเณนทร์ผู้เป็นน้องเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารีตรัสเล่าว่า ภรรยาของหลวงธรเณนทร์ชื่อ เจ้าสุพุทา ภรรยาของเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ชื่อ เจ้าสุมณฑา เป็นน้องของย่าเจ้าจอมมารดาดวงคำ และเจ้าพระยารัตนาพิพิธกับหลวงธรเณนทร รับมาเป็นเอกภรรยา เมื่อกลับจากตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกไปราชการสงคราม ณ เมืองเวียงจันทร์ เจ้าพระยาธรรมา (เสือ) บุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) จึงเป็นญาติกับมารดาท่านผู้หญิงทั้งทางฝ่ายบิดาและมารดา ส่วนเจ้าพระยาธรรมา (ละมั่ง) นั้นเป็นบุตรภรรยาอื่นของเจ้าพระยารัตนาพิพิธ จึงเป็นญาติกับมารดาของท่านผู้หญิงแต่ทางฝ่ายบิดา ท่านผู้หญิงเล่าว่า เจ้าพระยาธรรมา (เสือ) /*2ถึงอสัญกรรมก่อนท่านเกิด ท่านจำได้แต่เจ้าพระยาธรรมา (ละมั่ง) ซึ่งได้ให้ความเมตตาปรานีแก่ท่านเป็นอย่างมาก
ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร เกิดและอยู่ในบ้านของเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ทีตำบลสำราญราษฎร์ ซึ่งเป็นบ้านใหญ่ ที่มีทายาทผู้ถือกรรมสิทธิหลายรายด้วยกัน ส่วนที่เป็นกรรมสิทธิ์ของมารดาท่านผู้หญิงกลีบนั้น ท่านเพิ่งขายเสียเมื่อทางราชการเริ่มรื้อกำแพงเมืองในแถบนั้น
ปฐมวัย
ในปฐมวัย ท่านผู้หญิงมิได้มีโอกาสวิสาสะกับญาติฝ่ายบิดาเลย อาจเป็นเพราะการคมนาคมไม่สะดวก และเมื่อบิดาของท่านทำการสมรสแล้วก็มาอยู่กับมารดาของท่านที่บ้านตำบลสำราญราษฎร์ ท่านผู้หญิงจึงได้มีการวิสาสะกับญาติฝ่ายมารดาอย่างสนิทสนมตลอดมา โดยเฉพาะเจ้าจอมพุ่ม ในรัชกาลที่ ๓. บุตรีของท่านเจ้าพระยาธรรมา (เสือ) ซึ่งเป็นบุตรผู้พี่ของมารดาท่านผู้หญิงมีความเมตตารักใคร่ท่านมาก เนื่องจากเห็นว่าท่านเป็นผู้มีลักษณะดีและมีรูปสมบัติ ท่านผู้หญิงเล่าว่าท่านเจ้าจอมพุ่มได้ให้คนสนิทของท่านมารับท่านผู้หญิงจากเรือนมารดาของท่านไปเลี้ยงบนตึกใหญ่ตั้งแต่เช้าจนเย็นทุกวัน ท่านเจ้าจอมอาบน้ำแต่งตัวเกล้าจุกให้ ให้รับประทานอาหารกลางวัน และนอนกลางวันกับท่าน และให้นำตัวกลับมาส่งที่เรือนมารดาต่อเวลานอนกลางคืน
/*(3)ชาววัง
เมื่อท่านผู้หญิงอายุ ๗ ปี เจ้าจอมพุ่มถึงอนิจกรรม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจามรีในรัชกาลที่ ๓ ซึ่งเจ้าจอมมารดาเป็นบุตรีของเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (ชื่อเจ้าจอมมารดาปุก) จึงทรงรับท่านเข้าไปอยู่ในพระบรมมหาราชวังด้วย เมื่อพระองค์เจ้าจามรีสิ้นพระชนม์แล้ว เจ้าดวงคำเจ้าจอมมารดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้านารีรัตนา และพระองค์เจ้าประดิษฐาสารี ซึ่งนับทางสายเวียงจันทร์เป็นบุตรผู้พี่ของมารดาของท่านผู้หญิงได้ขอตัวท่านไปอยู่ด้วยที่ตำหนัก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารีตรัสเล่าประทานธิดาของท่านผู้หญิงอยู่บ่อยๆ ว่าเมื่อท่านผู้หญิงอยู่ที่ตำหนักของพระองค์ตั้งแต่เยาว์วัยจนถึงแรกรุ่นนั้น ท่านผู้หญิงเป็นผู้ที่มีรูปร่างหน้าตางดงามและมีอัธยาศัยใจคอน่ารักมาก ท่านเจ้าจอมมารดาจึงดำริที่จะนำขึ้นถวายตัวในรัชกาลที่ ๕ แต่เมื่อบิดาของท่านผู้หญิงได้ทราบข่าวนี้ก็ไม่พอใจ จึงอุบายให้มารดาไปขอรับตัวท่านผู้หญิงกลับไปเยี่ยมบ้าน แล้วบิดาพาหนีเข้าสวนบางยี่ขันไปฝากไว้กับมารดาของท่านเอง บิดาของท่านผู้หญิงได้ถึงแก่กรรมลงในระหว่างนั้น แต่ได้สั่งมารดาของท่านผู้หญิงไว้ว่า เพื่อความปลอดภัยทั้งปวงมิให้รับท่านผู้หญิงกลับเข้าไปอยู่ด้วยในพระนคร จนกว่าจะได้มีครอบครัวเป็นหลักฐาน /*(4)ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร จึงต้องอยู่ในสวนกับย่าของท่านเป็นเวลาประมาณ ๓ ปี และมีโอกาสได้วิสาสะกับญาติทางฝ่ายบิดาเป็นครั้งแรก เมือท่านมีอายุ ๑๕ ปีเศษ
ชาวสวน
เมื่ออยู่ในวังท่านผู้หญิงได้รับการอบรมวิชาการตามแบบกุลสตรีในพระบรมมหาราชวัง คือ ฝึกหัดกิริยามารยาท ฝึกหัดการเย็บปักถักร้อย การทำดอกไม้ และการปรุงเครื่องหอม ทั้งแบบเก่าและแบบสมัยใหม่สำหรับในครั้งนั้น แต่เมื่อต้องไปอยู่ในสวนท่านได้รับการอบรมให้รู้จักการทำกับข้าวของกินแบบโบราณ และให้รู้จักเก็บหอมรอมริบ ท่านผู้หญิงต้องดูแลการเก็บผลไม้เก็บผัก ตลอดจนตัดใบตองที่ในสวน จัดใส่เรือให้คนใช้นำไปขาย ในยามว่างท่านก็ทำการฝีมือที่ได้รับการฝึกหัดมาจากในวัง เช่น ถักตาชุน ร้อยดอกไม้ และทำเครื่องใบตอง เช่น ห่อของและเย็บกระทงแบบต่าง ๆ ตั้งแต่กระทงใหญ่สำหรับถวายสังฆทานไปจนถึงกระทงเจิม กระทงกระบุง และ กระทงใส่ขนมคำเล็กๆ เช่น กระทงขนมตาล นอกจากนี้ยังได้รับสบงจีวรมาเย็บเป็นการหาลำไพ่ด้วย การร้อยมาลัยและทำเครื่องใบตองต่างๆ นี้ท่านชอบมาก และได้ทำตลอดมาจนถึงคราวชราภาพและนัยน์ตาเสียท่านจึงหยุดทำสิ่งประดิษฐ์เหล่านี้ ในสมัยหลังนี้เมื่อท่านเห็นผู้ใดใช้ชามอ่างหรือปิ่นโตใส่/*(5)เครื่องสังฆทานถวายพระท่านมักจะบ่นเสมอวา คนสมัยนี้ไม่รักษาประเพณี ชอบทำอะไรแต่พอสุกเอาเผากินกัน
ดอกไม้หอม
ธรรมดาดอกไม้หอมย่อมส่งกลิ่นไปไกลฉันใด คุณงามความดีของท่านผู้หญิงก็ฉันนั้น แม้ท่านจะหมกตัวอยู่ในสวน ซึ่งในขณะนั้นเป็นถิ่นอันห่างไกลความเจริญทั้งปวง แต่กิตติศัพท์ความดีความงามของท่านก็กระจายไปไกล คุณหญิงจำเริญประเสริฐศุภกิจ น้องสาวของท่านเจ้าพระยามหิธรสามีท่านเองได้เล่าว่า เมื่อท่านผู้หญิงมีอายุ ๑๘ ปี ท่านเจ้าคุณเพ็ชรรัตน์ (โมรา ไกรฤกษ์) ผู้เป็นบิดาของเจ้าพระยามหิธรและคุณหญิงจำเริญ ได้ทราบกิตติศัพท์ความดีและความงามของท่านผู้หญิง ก็ปรารถนาจะได้ไว้เป็นสะใภ้จึงจัดให้คุณหญิงจำเริญประเสริฐศุภกิจซึ่งขณะนั้นมีอายุ ๑๑ ปี และคุณหญิงเอี่ยมจรรยายุตกฤตย์บุตรสะใภ้คนใหญ่กับคุณท้าวนารีวรคณารักษ์ (แจ่ม ไกรฤกษ์) หลานสาวของท่านเจ้าคุณพากันไปดูตัวท่านผู้หญิง โดยแสร้งทำเป็นทีว่าจะไปขอซื้อผลไม้ที่ในสวน คุณหญิงจำเริญเล่าว่า เมื่อไปถึงบ้านสวนของท่านผู้หญิงก็ได้แลเห็นความสะอาดและความมีระเบียบเรียบร้อยอยู่ทั่วไป ทั้งตัวท่านผู้หญิงเองก็มีรูปร่างหน้าตางดงามและมีกิริยามารยาทเรียบร้อย /*(6)ผิดกับคนทั้งปวงในตำบลนั้น จึงกลับมาเรียนท่านเจ้าคุณเพ็ชรรัตน์ว่า ท่านผู้หญิงเป็นผู้ที่สมควรแก่การที่จะเป็นพี่สะใภ้ข้องท่าน ท่านเจ้าคุณเพ็ซรรัตน์จงขอให้ท่านผู้หญิงจับภรรยาพระยามหาอำมาตย์ (ชื่น กัลยาณมิตร) ผู้เป็นพี่สาวของท่านเจ้าคุณเป็นผู้ใหญ่ไปสู่ขอท่านผู้หญิงกลีบให้แก่เจ้าพระยามหิธรบุตรชาย ซึ่งขณะนั้นยังเป็นคุณละออและเป็นเสมียนอยู่ที่อรรถวิจารณ์ศาลา (คือศาลฎีกา) มีเงินเดือนเพียง ๓๐ บาท เมื่อมีคู่หมั้นแล้วมารดาของท่านผู้หญิงจึงรับตัวกลับมาอยู่ในบ้านที่ตำบลสำราญราษฎร์ตามเดิม เพื่อเตรียมตัวทำการวิวาหมงคล ในระหว่างพรรษานั้นคู่หมั้นของท่านก็ได้บวชเป็นภิกษุ และจำพรรษาอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร
ในยามชรา ท่านผู้หญิงมีความสุขมากเมื่อบุตรธิดาขอให้เล่าถึงเรื่องการแต่งงานของท่าน ท่านเล่าว่าเจ้าพระยามหิธรกับท่านได้หมั้นกันด้วยทองหมั้น หนัก ๒๐ บาท กองทุนแต่งงานฝ่ายละ ๕ ชั่ง มีสินสอด ๒ ชั่ง ผ้าไหว้ ๓ สำรับ ฝ่ายเจ้าบ่าวมาปลูกเรือนหอให้ในที่ของมารดาท่านที่ตำบลสำราญราษฎร์ เป็นเรือนไทยฝาประกน ท่านได้เคยเห็นคู่หมั้นของท่านเมื่อบวชเป็นภิกษุ และนั่งเรือพายมาบิณฑบาต ในคลองหน้าบ้านครั้งหนึ่ง และได้เห็นอีกครั้งหนึ่งก็ในวันแต่งงานเลยทีเดียว ในวัน/*(7)แต่งงานนั้นตัวท่านนุ่งผ้าลายขัดมัน คาดเข็มขัดเงิน ใส่เสื้อมีเอ็น ปลายเอวแหลมติดลกไม้โดยรอบ และห่มแพรจีบสไบเฉียง ไม่ได้สวมรองเท้า ส่วนเจ้าบ่าวนุ่งผ้าม่วงโจงกระเบนสีเหลือง ใส่เสื้อราชปะแตน สวมถุงน่องรองเท้า การแต่งงานในสมัยนั้นย่อมเชิญแต่เฉพาะผู้ใหญ่ซึ่งเป็นที่เคารพของผู้ปกครองทั้งสองฝ่าย การรดน้ำท่านจึงรดที่ศีรษะคู่บ่าวสาวและรดคนละมากๆ จนศีรษะเปียกโชก และเสื้อผ้าก็เปียกด้วย ท่านผู้หญิงได้จัดผ้าม่วงสีกรมท่าไว้เป็นผ้าห้อยหอ สำหรับให้เจ้าบ่าวผลัดในเวลาส่งตัวผืนหนึ่ง ผ้าห้อยหอผืนนี้ ท่านได้จัดให้เป็นผ้าห้อยหออีกครั้งหนึ่ง เมื่อดุษฎีบุตรีของท่านแต่งงานกับหม่อมหลวง ปิ่น มาลากุล ภายหลังการแต่งงานของท่าน ๓๖ ปี
แม่เรือนดี
ท่านเจ้าพระยามหิธรมีความพอใจในความสามารถของท่านผู้หญิงเป็นอย่างยิ่ง ท่านได้เคยเล่าให้ลูกๆ ฟังว่า ท่านผู้หญิงทำกับข้าวเก่งมีรสมือดี และที่น่าประหลาดที่สุดคือ ฝีมือในการทำน้ำปลามะกอกของท่านในมื้อแรกภายหลังการแต่งงานนั้น เหลืองน่ารับประทานมาก ไม่ดำเหมือนน้ำปลามะกอกธรรมดาที่ผู้อื่นทำ เมื่อท่านเจ้าคุณเล่าเช่นนี้ ท่านผู้หญิงก็กล่าวด้วยความถ่อมตนว่า ท่านก็มิได้มีความสามารถพิเศษแต่อย่างใด แต่/*(8)ที่น้ำปลามะกอกที่ทำให้ท่านเจ้าคุณรับประทานมื้อแรกไม่ดำนั้น อาจจะเป็นศุภนิมิตว่าท่านเจ้าคุณจะมีความเจริญรุ่งเรืองสืบไปเท่านั้นเอง
ศรีสะใภ้
เมื่อแต่งงานได้ ๖ เดือน ท่านเจ้าคุณเพ็ชรรัตน์ต้องการให้บุตรชายของท่านกลับไปอยู่บ้านกับท่านที่ตำบลตึกแดงตามเดิม ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร จึงต้องย้ายตามสามีไปอยู่ในบ้านของเจ้าคุณเพ็ชรรัตน์ ขณะนั้นท่านผู้หญิงอายุได้ ๑๙ ปีเศษ ท่านผู้หญิงต้องดูแลบ้านเรือนตลอดจนทำอาหารสำหรับสามีด้วยตนเอง และได้ทำตนให้เป็นที่รักใคร่เอ็นดูของท่านบิดาและมารดาของสามีเป็นอันมาก นอกจากนั้นยังต้องวางตนให้เข้ากับญาติและผู้อื่นที่อาศัยอยู่ในบ้านเดียวกันประมาณ ๑๐๐ คนนั้นได้เป็นอย่างดี ในสมัยนั้นการลงอาญาข้าคนเป็นของธรรมดาของหัวหน้าครอบครัวที่เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์สูง แต่ท่านผู้หญิงเป็นผู้มีเมตตาจิตเป็นอันมาก จึงพยายามอ้อนวอนของท่านเจ้าคุณบิดาของสามีซึ่งเป็นที่เกรงขามของบุตรภริยาตลอดจนคนผู้อยู่ในอำนาจของท่านทั้งหมดนั้น มิให้ลงอาญาแก่ข้าคนได้สำเร็จเป็นหลายครั้ง เป็นเหตุให้ผู้คนในบ้านมีความนิยมนับถือและพวกผู้ที่อยู่ในข่ายแห่งการถูกลงอาญาก็มีใจรักใคร่และกตัญญูรู้คุณท่านผู้หญิงเป็นอันมาก
มือไม่ว่าง
/(9)เมื่อแต่งงานแล้วไม่นาน ท่านเจ้าพระยามหิธรได้เงินเดือนขึ้นเป็น ๔๐ บาท และสอบไล่วิชากฎหมายได้เป็นเนติบัณฑิตเป็นคนแรกของประเทศไทย ได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา เป็นบำเหน็จทางวิชาการ นอกจากนั้นยังได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงจักรปาณีศรีศีลวิสุทธิ และได้เป็นอธิบดีศาลแพ่งเมื่อมีอายุเพียง ๒๓ ปี ครั้นอายุ ๒๕ ปีก็ได้เป็นปลัดทูลฉลอง และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระจักรปาณี ในระหว่างนั้นท่านผู้หญิงต้องมีภาระเพิ่มขึ้นมาก เพราะมีบุตรธิดาเพิ่มขึ้นทุกปี และท่านสามีมีความเจริญในทางราชการขึ้นอย่างรวดเร็ว ท่านต้องปรับปรุงเวลาทำงานบ้านเพื่อรับรองแขกเหรื่อที่เป็นมิตรสหายและเป็นศิษย์ของสามิในวิชากฎหมายอยู่มิได้เว้นแต่ละวัน บางวันมี แขกมารับประทานอาหารด้วยมื้อละหลายๆ คน โดยมิได้ทราบล่วงหน้า ท่านผู้หญิงก็ต้องตระเตรียมพลิกแพลงการประกอบอาหารด้วยความชำนาญ แล้วมาร่วมรับประทานด้วย นอกจากนั้นท่านเจ้าคุณบิดาของสามียังเป็นผู้ที่เคร่งครัดในการฝึกคนในบ้านให้รู้จักมัธยัสถ์และทำตนให้เป็นประโยชน์ ท่านมีเลขอยู่ในสังกัดเป็นจำนวนมากและพวกเลขเหล่านั้นต้องผลัดกันนำผลิตผลจากนาจากสวนได้แก่ ข้าวเปลือก ปลาแห้ง มะพร้าว น้ำตาล /*(10)และกล้วย เป็นตัน มาส่งท่านเป็นประจำตลอดปี ท่านเจ้าคุณบิดาแนะนำให้ท่านผู้หญิงผู้เปนบุตรสะใภ้รับซื้อมะพร้าว น้ำตาล และกล้วย ซึ่งเลขของท่านนำมาให้ด้วยราคาถูก และให้นำไปประกอบเป็นขนม เพื่อขายเป็นลำไพ่ของท่านผู้หญิง ท่านผู้หญิงเล่าว่า โดยวิธีนี้ท่านผู้หญิงจึงมิได้มีเวลาอยู่ว่างเลย เพราะนอกจากต้องทำงานอื่นๆ ในหน้าที่แม่บ้านของข้าราชการผู้ใหญ่ชั้นปลัดกระทรวงแล้ว ยังต้องจัดทำขนมต่าง ๆ ให้คนนำออกเร่ขายในบริเวณบ้านทุกวัน เพื่อปฏิบัติให้ต้องตามความปรารถนาดีของท่านบิดาของสามีด้วย ซึ่งเป็นเหตุให้ท่านเพิ่มความเอ็นดูท่านผู้หญิงยิ่งขึ้น
เมื่อท่านบิดาของสามีถึงอนิจกรรมใน พ.ศ. ๒๔๔๕ นั้น เจ้าพระยามหิธร ซึ่งขณะนั้นมีบรรดาศักดิ์เป็นพระจักรปาณีและมีตำแหน่งเป็นปลัดทูลฉลองกระทรวงยุติธรรม ต้องทำหน้าที่ผู้จัดการศพร่วมกับพระยาจรรยายุตกฤตย์พี่ชาย ท่านผู้หญิงก็ต้องเป็นแม่งานจัดเตรียมการเกี่ยวกับงานพระราชทานเพลิงศพตลอดจนรับรองแขกซึ่งมีใจเอื้อเฟื้อมาช่วยเหลือเป็นจำนวนมากมาย เพราะขณะนั้นเจ้าพระยามหิธรเป็นปลัดทูลฉลองที่เสนาบดีมอบอำนาจเด็ดขาดให้ในกระทรวงยุติธรรม /*(11)งานเมรุคราวนี้ได้กระทำอย่างใหญ่โตที่วัดจักรวรรดิ์ราชาวาส
ภายหลังงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าคุณบิดาแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์ให้สามีของท่านผู้หญิงเป็นพระยาจักรปาณีศรีศิลวิสุทธิ์ ในขณะนี้ท่านผู้หญิงยังมิได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าฝ่ายใน ท่านจึงยังมิได้เป็นคุณหญิง แม้สามีได้เป็นพระยาแล้ว คนทั้งหลายก็ยังคงเรียกท่านว่า คุณนายกลิีบ ทั้งนี้เพราะในครั้งนั้นยังมิได้มีพระราชบัญญัติคำนำนามสตรี นอกจากนั้นฐานะทางชีวิตครอบครัวของท่านก็ยังอาจมีโอกาสผันแปรได้ เนื่องจากในสมัยนั้นชายอาจมีเอกภรรยาได้หลายคน เช่น ภรรยาเดิม ภรรยาแต่งงาน และภรรยาพระราชทาน เป็นต้น เมื่อภริยายังมิได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าฝ่ายใน สามีมีสิทธิ์ที่จะยกย่องหญิงคนใดเป็นภรรยา อย่างออกหน้าออกตาเมื่อใดก็ได้ แต่ท่านผู้หญิงก็สามารถรักษาฐานะทางครอบครัวของท่านไว้ได้อย่างน่าพิศวง
ชาตาขึ้น
ระยะนี้ท่านผู้หญิงมีโอกาสวางมือจากการทำขนมขายได้ เนื่องจากสิ้นบุญท่านเจ้าคุณบิดาของสามีแล้ว แต่ภาระในสังคมของท่านผู้หญิงย่อมมากขึ้นตามตำแหน่งฐานะของสามี และเนื่องจากว่านสามีเป็นผู้ที่มี/*(12)ความฉลาดเฉียบแหลม และมีนิสัยรักการก้าวหน้า ท่านผู้หญิงจึงต้องปรับปรุงตนให้ก้าวทันสามีอยู่เสมอ ระหว่างนี้ท่านเจ้าคุณสามีได้พาท่านผู้หญิงข้ามฟากมาฝั่งพระนครแล้ว นั่งรถม้าออกไปเยี่ยมญาติมิตร และดูการมหรสพต่างๆ บ่่อยขึ้น ท่านผู้หญิงกล่าวว่าชาตาชีวิตของท่านเริ่มแจ่มใสรุ่งเรือง แม้แต่จะเล่นไพ่ก็รวยไพ่
ในระหว่างที่สามีเป็นปลัดทูลฉลองกระทรวงยุติธรรมนั้น ท่านผู้หญิงได้เฝ้าแหนและคุ้นเคยกับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอังฉรพรรณีรัชกัญญา เชษฐภคินีของกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ ผู้ทรงเป็นเสนาบดี พระองค์เจ้าอัจฉรพรรณีได้ทรงนำท่านผู้หญิงขึ้นเฝ้าสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ สมเด็จพระศรีศิวรินทิราบรมราชเทวี และเฝ้าเจ้านายฝ่ายในพระองค์อื่น ๆ ในพระบรมมหาราชวังเนือง ๆ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารีตรัสเล่าว่า เมื่อพระองค์เจ้าอัจฉรพรรณีทรงแนะนำ ให้ทรงรู้จักท่านผู้หญิงในฐานะภริยาปลัดทูลฉลองนั้น พระองค์ทรงตกพระทัยมาก ด้วยไม่ได้ทรงคิดว่าเด็กผู้หญิงผู้เป็นหลานของเจ้าจอมมารดาของพระองค์และที่มารดาพาหนีไปจากตำหนักของพระองค์เมื่อ ๑๐ กว่าปีมานี้เอง จะได้ดีมีเกียรติยศถึงกับเป็นภรรยาเจ้าคุณปลัดทูลฉลองกระทรวงยุติธรรม
/*(13)ย้ายบ้าน
ในปลาย พ.ศ. ๒๔๔๗ ได้เกิดกาฬโรคขึ้นที่ตำบลตึกแดง กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ เสนาบดียุติธรรมจึงทรงชวนให้เจ้าพระยามหิธร และท่านผู้หญิงอพยพไปพักอยู่ที่ตำหนักซึ่งทรงปลูกไว้สำหรับเจ้าจอมมารดาของพระองค์ออกมาพักที่วังเชิงสะพานเทเวศร์เป็นเวลาหลายเดือน
เฝ้าทูลละอองฯ
ในระยะเวลาใกล้เคียงกันนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กำลังทรงขยายพระนครมาทางทิศเหนือ และทรงสร้างพระราชวังดุสิตเป็นที่ประทับอีกแห่งหนึ่ง เจ้านายฝ่ายในบางพระองค์และเจ้าจอมบางคนได้มีโอกาสย้ายมาอยู่ที่พระราชวังสวนดุสิตด้วย เจ้าพระยามหิธรได้ซื้อที่ที่ถนนซังฮี้นอก ซึ่งบัดนี้เรียกว่าถนนราชวิถี และไปปลูกสร้างบ้านเรือนใหม่ขึ้นที่นั่น บ้านถนนราชวิถีนี้อยู่ใกล้พระราชวังดุสิตและอยู่เยื้องกับสวนนอก ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่เจ้าจอมมารดาชุ่มในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา ซึ่งเป็นบุตรผู้พี่ผู้หนึ่งของเจ้าพระยามหิธร และอยู่ตรงข้ามกับบ้านที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ และพระยาประเสริฐศุภกิจน้องชายทั้ง ๒ ของท่านเจ้าจอมมารดาชุ่มด้วย ท่านผู้หญิงจึงมีโอกาสได้คุ้นเคย/*(14)กับท่านเจ้าจอมมารดาชุ่ม ตลอดจนญาติอื่น ๆ ของสามีที่บ้านใหม่นี้ ขณะนั้นคุณหญิงจำเริญประเสริฐศุภกิจ ได้ทำการสมรสกับพระยาประเสริฐศุภกิจ (เพิ่ม ไกรฤกษ์) ลูกผู้พี่ของท่านเอง และย้ายมาอยู่บ้านถนนราชวิถีแล้ว ท่านผู้หญิงจึงไปมาหาสู่และไปที่ตำหนักท่านเจ้าจอมมารดาชุ่มในพระราชวังดุสิตอยู่เนือง ๆ ท่านได้มีโอกาสเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท โดยเจ้าจอม มารดาชุ่มได้กรุณากราบบังคมทูลเบิกตัวขึ้นเฝ้าในฐานะน้องสะใภ้ผู้หนึ่งของท่าน
พระมหากรุณา
ตั้งแต่นั้นมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้ทรงแผ่พระเมตตาบารมีมาปกเกล้าท่านผู้หญิงเป็นอเนกประการ เมื่อต้นผลไม้ที่ทรงปลูกไว้ในสวนดุสิตออกผลก็โปรดส่งมาพระราชทานเจ้าพระยามหิธรและท่านผู้หญิงเป็นหลายครั้ง เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปต่างประเทศ ก็มีของฝากพระราชทาน คราวเสด็จกลับจากประเทศชวา ท่านผู้หญิงได้รับพระราชทานของฝากเป็นผ้าสักหลาดอ่อนสำหรับห่มคลุมกันหนาว ๒ ผืน สีแดงและสีเทา มีตรา จ.ป.ร. และเมื่อเสด็จกลับจากประพาสยุโรป ได้รับพระราชทานกระเป๋าถือลูกปัดร้อยอย่างสวย กระเป๋าถือใบนี้ท่านผู้หญิงเขียนกระดาษด้วยลายมือท่านสอดไว้ว่า “ได้รับพระราชทานเมื่อ /*(15)ร.ศ. ๑๒๕ ที่พระที่นั่งอัมพร” และท่านได้นำออกมาให้หม่อมงามจิตต์ ฉัตรชัย ดู เมื่อหม่อมงามจิตต์ มาขอสัมภาษณ์ท่านใน พ.ศ. ๒๔๙๙ ในฐานะบรรณาธิการหนังสือพิมพ์เรวดี ใน พ.ศ. ๒๔๔๙ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ท่านผู้หญิงได้รับพระราชทานตราจตุตถจุลจอมเกล้าฝ่ายใน โดยประการฉะนี้ท่านจึงเพิ่งได้เป็นคุณหญิงโดยสมบูรณ์
ท่านผู้หญิงเล่าว่า เมื่อมีข่าวว่าท่านจะได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าในครั้งนั้น ได้มีท่านผู้มีพระคุณแสดงความเมตตาจะช่วยแต่งตัวเต็มยศให้ท่านถึง ๓ ราย คือ
๑. พระองค์เจ้าอัจฉรพรรณี ๒. เจ้าจอมมารดาชุ่ม และ ๓. พระองค์เจ้านารีรัตนา และ พระองค์เจ้าประดิษฐสารี ทั้งนี้เนื่องจากในสมัยนั้นเจ้านายฝ่ายในถือกันว่า ถ้าผู้ใดมีพระญาติหรือพวกพ้องมีเกียรติยศได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้า ท่านเหล่านั้นก็พลอยมีหน้ามีตาด้วย ในที่สุดท่านเจ้าจอมมารดาชุ่มได้ตัดสินให้ท่านผู้หญิงรับพระเมตตาของพระองค์เจ้าอัจฉรพรรณี โดยให้เหตุผลว่าตัวของท่านเองก็ดี พระองค์เจ้านารีรัตนาและพระองค์เจ้าประดิษฐาสารีก็ดี นับ/*(16)ว่าท่านผู้หญิงเป็นญาติและเป็นพระญาติอยู่แล้ว ส่วนพระองค์เจ้าอัจฉรพรรณีนั้น ทรงเป็นเชษฐภคินี ของผู้บังคับบัญชาโดยตรงของสามี จึงมิสมควรที่จะทำให้ทรงน้อยพระทัย การแต่งตัวเต็มยศในสมัยนั้นต้องใส่ถุงเท้ายาวฉลุลวดลาย รองเท้าส้นสูง นุ่งผ้ายกไหมอย่างดี โจงกระเบน ใส่เสื้อแพรอย่างดีแขนยาวคอตั้งติดริบบิ้นและติดลูกไม้อย่างละเอียดโดยเย็บด้วยฝีมือประณีตมาก นอกจากนั้นยังต้องสะพายแพรสีชมพูปักตราจุลจอมเกล้าตามแบบที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ให้วางระเบียบไว้ด้วย สำหรับแพรปักตราจุลจอมเกล้าที่ท่านผู้หญิงใช้ในครั้งนั้นเป็นผืนแพรสะพายจากบ่าซ้ายมารวบสองชายเข้าด้วยกันที่เอวขวา ที่ตอนบ่าตัดเนื้อแพรให้คอดและผายออกตอนอกกับตอนหลัง ส่วนที่รวบตรงเอวนั้นก็ตัดเนื้อแพรให้คอดเช่นเดียวกัน ชายแพรทั้งสองข้างที่ห้อยลงมานั้นกว้างเท่ากับตอนหน้าอกและตอนหลัง และมีรูปดวงตราจตุตถจุลจอมเกล้าปักด้วยไหมและด้วยดิ้นทั้งสองชาย ชายละดวง บนผืนแพรปักด้วยดิ้นเป็นตัวอักษร จ.จ.จ. เป็นระยะๆ ตลอดผืน ท่านผู้หญิงเล่าว่าเมื่อได้เป็นคุณหญิงแล้วก็ต้องถื่อน้ำพระพิพัฒน์สัตยาทุกปี จนได้โปรดเกล้า ฯ ให้เลิกเสียภายหลังการเปลี่ยนแปลง/*(17)การปกครองใน พ.ศ. ๒๔๗๕ การถือน้ำนี้ในรัชกาลที่ ๕ สตรีบรรดาศักดิ์ต้องแต่งเต็มยศขาวคือนุ่งขาว ใส่เสื้อขาวสะพายแพรปักและติตตรา ไปเข้าพิธีที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม สำหรับผู้ที่เป็นหม้ายจึงเข้าไปถือน้ำที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ แต่ในรัชกาลต่อ ๆ มา โปรดให้ฝ่ายในทั้งหมดถือน้ำที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ และแต่งเต็มยศด้วยผาสี ไม่ต้องแต่งขาว ส่วนฝ่ายหน้านั้นคงถือน้ำพระพิพัฒนสัตยาในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามตลอดมา.
เจ้าพระยามหิธรมีม้า รถม้า รถยนต์ และเรือยนต์หลายคัน ซึ่งท่านผู้หญิงต้องใช้เวลาในการดูแลเก็บรักษาเป็นอย่างมาก ม้าเทศตัวงามชื่อแบนดี้ เรือยนต์ชื่อเผด็จคู่ขันลำ ๑ พนันคู่แข่งลำ ๑ รถยนต์คันแรกของท่านนั้นเป็นรถเรโนคันแรกที่มาเมืองไทย กรมหลวงราชบุรีทรงซื้อประทานเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๘ และได้นำเข้าประกวดในรัชกาลที่ ๕ แล้วพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานชื่อรถยนต์คันนี้ว่า “กฤษณจักร” เมื่อมีพระราชนิยมในการเล่นรถจักรยาน คราวหนึ่งท่านผู้หญิงก็ต้องแต่งรถจักรยานของสามีด้วยดอกไม้สดทั้งคัน เพื่อเข้าขบวนประกวดแต่งรถจักรยานด้วย
/*(18)เคราะห์ร้าย
เจ้าพระยามหิธรได้รับราชการโดยความเจริญรุ่งเรืองต่อมาจนถึง พ.ศ. ๒๔๕๓ จึงเกิดเหตุร้ายขึ้น โดยกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์กราบถวายบังคมลาออกจากเสนาบดี เจ้าพระยามหิธรกับข้าราชการผู้ใหญ่ในกระทรวงยุติธรรม ๒๘ คน ได้ลงชื่อร่วมกันถวายฎีกาขอลาออกจากราชการตามกรมหลวงราชบุรีด้วย ซึ่งเป็นเหตุให้ทรงขุ่นเคืองพระราชหฤทัยเป็นอันมาก กรมขุนศิริธัชสังกาดซึ่งทรงพระเมตตาเจ้าพระยามหิธรประหนึ่งโอรสของพระองค์ตกพระทัยมาก ได้รีบเสด็จมาถึงบ้านและทรงบังคับให้เจ้าพระยามหิธรทำหนังสือขอพระมหากรุณาขอถอนหนังสือกราบถวายบังคมลาและขอพระราชทานอภัยโทษ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ทรงเปี่ยมด้วยพระเมตตาคุณ และพระขันติคุณ ได้ทรงพระมหากรุณาพระราชทานอภัยโทษ แต่เจ้าพระยามหิธรได้ถูกงดความดีความชอบ คือไม่โปรดพระราชทานพานทองตามที่ได้ทรงกำหนดไว้ว่าจะพระราชทานในปีนั้น
ขายเครื่องหอม
ในระยะนี้ท่านผู้หญิงได้รับความเดือดร้อนทางใจเป็นอย่างมาก ด้วยเป็นห่วงสามีเกรงจะได้รับพระราชอาญาและยังห่วงว่าอาจจะต้องออกจากราชการในวันหนึ่งวันใดก็ได้ ซึ่งจะเป็นเหตุให้ครอบครัวได้รับความ/*(19)เดือดร้อน. เพราะนอกจากมีสมบัติเดิมอันเป็นที่ดินที่เป็นมรดกแล้ว เจ้าพระยามหิธรก็มีแต่เงินเดือนที่ได้รับพระราชทานเฉพาะในเดือนหนึ่ง ๆ และในขณะนั้นผู้คนในบ้านก็มีอยู่เป็นจำนวนหลายสิบคน ท่านผู้หญิงจึงหวนคิดถึงคำสั่งสอนของท่านเจ้าคุณบิดาของสามีและเริ่มทำการหาลำไพ่โดยการปรุงน้ำอบไทย น้ำปรุง แป้งร่ำ ทำแป้งนวล สีผึ้งสีปาก และน้ำมันตานี จัดใส่หาบให้คนใช้ออกไปเร่ขายวันละ ๖ หาบ เครื่องสำอางแบบไทยที่ท่านผู้หญิงปรุงขึ้นขายในครั้งนี้สามารถช่วยค่าครองชีพได้บ้าง เพราะบ้านใหม่ของท่านตั้งอยู่ในทำเลใกล้กับพระราชวังดุสิต เมื่อคนใช้นำเครื่องสำอางไปขาย นอกจากชาวบ้านในตำบลสามเสนจะพากันช่วยซื้อแล้ว พวกชาววังทื่อยู่ในพระราชวังดุสิตก็พากันช่วยซื้อวันละมาก ๆ
เมื่อท่านเจ้าคุณและท่านผู้หญิงปรับปรุงบ้านถนนราชวิถีของท่านจนพออยู่ ได้อย่างสบายแล้ว ท่านเจ้าคุณได้รับท่านตาลเพ็ชรรัตน์ มารดาของท่านจากบ้านเก่าที่ตำบลตึกแดงมาปลูกเรือนให้อยู่ในบริเวณบ้านใหม่ด้วย ท่านผู้หญิงต้องดูแลปฏิบัติ และในตอนแรก ๆ ได้จัดให้ธิดาของท่านผลัดเปลี่ยนกันไปอยู่กับคุณย่าเพื่อมิให้/*(20)ท่านว้าเหว่ ต่อมาพระยาจักรปาณีน้องชายท่านเจ้าคุณ ซึ่งขณะนั้น ไปรับราชการอยู่ต่างจังหวัดได้ฝากบุตรไว้กับท่าน ๒ คน ท่านจึงจัดให้ไปอยู่เป็นเพื่อนคุณย่าแทนธิดาของท่าน
เมื่อสิ้นรัชกาลที่ ๕ เจ้าพระยามหิธรได้ถูกย้ายจากตำแหน่งปลัดทูลฉลองกระทรวงยุติธรรมไปเป็นกรรมการศาลฎีกา ซึ่งเป็นศาลที่รับผิดชอบตรงต่อองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และเมื่อได้ทรงอ่านคำพิพากษาฎีกา ซึ่งเจ้าพระยามหิธรได้เขียนหลายเรื่อง ก็ได้ทรงเห็นความสามารถและความสุจริตเที่ยงตรงของท่าน จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ และพานทองเครื่องยศ ท่านผู้หญิงจึงได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าฝ่ายใน เลื่อนขึ้นเป็นตติยจุลจอมเกล้า ใน พ.ศ.๒๔๕๓ ในการรับพระราชทานเลื่อนชั้นตราจุลจอมเกล้านี้ ท่านผู้หญิงต้องสร้างแพรปักสำหรับเกียรติยศขึ้นใหม่ เพราะแพรปักจุลจอมเกล้านี้ต้องเปลี่ยนลวดลายที่ขอบแพร. และเปลี่ยนรูปดวงตราที่ชายแพร ตามชั้นของราชอิสริยาภรณ์ที่ได้รับและผืนแพรสะพายสมัยนั้นก็/*(21)ใช้แพรผืนตรงไม่คอดอย่างสมัยเมื่อท่านรับพระราชทานตราจตุตถจุลจอมเกล้า ฯ
เมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วไม่นาน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดให้ตั้งกองเสือป่าและลูกเสือขึ้น เพื่อฝึกพลเรือนและเยาวชนให้รู้จักวิธีป้องกันประเทศ ทำนองเดียวกับกองอาสารักษาดินแดนในปัจจุบัน เจ้าพระยามหิธรได้สมัครเป็นเสือป่า กองม้าหลวง และปาณีบุตรชายของท่านก็สมัครเป็นลูกเสือ ทั้งเสือป่าและลูกเสือต้องมีการฝึกหัดอบรมทุกสัปดาห์และมีการซ้อมรบทุกปี โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอำนวยการด้วยพระองค์เองอย่างใกล้ชิด และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ภรรยาของเสือป่าสมัครเป็นสมาชิกแม่เสือ มีหน้าที่จัดหาครุภัณฑ์เสบียงอาหารและเวชภัณฑ์ ส่งกองเสือป่าได้โดยโปรดพระราชทานเข็มเครื่องหมายสำหรับแม่เสือ เป็นรูปหน้าเสือเชิญอักษรพระบวมนามาภิไธยย่อ วปร
ท่านผู้หญิงได้สมัครเป็นสมาชิกแม่เสือด้วยตั้งแต่ต้น ในการอบรมเสือป่า นั้นทรงอบรมทั้งวิชาการปฏิบัติการและการบันเทิง โดยพระราชทานพระบรมราโชวาทเกี่ยวกับตำนานชาติไทย พุทธศาสนา พระราช/*(22)ประวัติของพระมหากษัตริย์ไทยโบราณและความรู้ทั่วไปเป็นตอน ๆ เรียกว่า เทศนาเสือป่าเป็นภาควิชาการ สำหรับภาคปฏิบัติก็ทรงสอนสัญญาณต่างๆ ระเบียบแถว การใช้อาวุธ และโปรดให้มีการเดินทางไกล ส่วนภาคบันเทิงนั้นทรงผูกให้มีการร้องเพลงปลุกใจ เล่นกีฬาและเล่นละคร เมื่อมีพระราชดำรัสว่าเสือป่าต้องเล่นละครเป็น และเจ้าพระยามหิธรกราบบังคมทูลว่าไม่สามารถจะฉลองพระเดชพระคุณได้เพราะเล่นไม่เป็น จึงทรงแต่งบทละครเรื่องจัดการรับเสด็จขึ้น โดยทรงจัดให้มีตัวละครตัวหนึ่งเป็นเนติบัณฑิตและเป็นผู้พิพากษา โดยประกาาฉนี้ เจ้าพระยามหิธรจึงต้องออกแสดงละครเป็นครั้งแรก โดยรับบทเป็นนายสังข์เนติบัณฑิต ท่านผู้หญิงเล่าว่าท่านตื่นเต้นมากที่ได้เห็นสามีแสดงละครอยู่บนเวทีในงานราชคฤหมงคล ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เมื่อวันที่ ๑๕-๑๖ และ ๑๗ สิงหาคม และแสดงสนองพระเดชพระคุณในงานฉลองพระชนมพรรษาสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ณ สวนศิวาลัยในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันที่ ๖ มกราคม ใน พ.ศ. ๒๔๕๖ ทั้ง ๔ ครั้ง ในสมัยใกล้เคียงกันนี้ได้โปรดตั้งสโมสรจิตรลดาขึ้น โดยพระองค์ทรงเป็นนายก และ/*(23)สมาชิก ใช้เครื่องหมายเป็นกระดุมทองรูปสามเหลี่ยมลงยาเป็นลายยันต์ใส่ที่เสื้อชั้นนอกโดยถอดกระดุมธรรมดาเม็ดบนที่ตรงคอออก และใส่กระดุมสามเหลี่ยมนี้แทน สโมสรนี้เป็นที่รวบรวมบรรดาบุคคลสำคัญที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย และใช้วิธีการบางอย่างของพวกฟรีเมซันซึ่งเป็นสมาคมลับของอังกฤษ เจ้าพระยามหิธรได้รับเลือกให้เป็นนายทะเบียนของสโมสรจิตรลดา สโมสรนี้มีการนัดพบปะกัน ที่พระตำหนักจิตรลดาทุกวันเสาร์ ซึ่งมีการรับประทานอาหารค่ำร่วมกัน และมีการบันเทิงต่าง ๆ เมื่อถึงเวรเลี้ยงของท่านเจ้าคุณท่านผู้หญิงก็ต้องอำนวยการ ในเรื่องการจัดอาหาร ซึ่งมักจะพลิกแพลงให้แปลกๆ กันเสมอ การนัดพบโดยปรกติมีเฉพาะสมาชิก แต่ในโอกาสพิเศษก็โปรด ให้ครอบครัวไปชมการแสดงของสโมสรได้
นอกจากนี้ได้ทรงจัดงานออกร้านในฤดูหนาว เพื่อหารายได้บำรุงกิจการเสือป่าขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑ ท่านเจ้าคุณต้องออกร้าน ท่านผู้หญิงก็ต้องจัดการร้านและคอยรับเสด็จพระราชดำเนินเวลาเสด็จประพาสร้านด้วย
/*(24)ในต้นปี พ.ศ. ๒๔๕๖ โปรดเกล้าฯ ให้มีการใช้นามสกุลกันในหมู่คนไทยเป็นครั้งแรก และพระราชทานนามสกุลให้แก่เจ้าพระยามหิธรและพระยาบุรุษรัตน์ราชพัลลภผู้เป็นทายาทของพระยาไกรโกษา (ฤกษ์) ว่า “ไกรฤกษ์” แต่ท่านผู้หญิงมิได้ขอพระราชทานนามสกุล เนื่องจากน้องผู้ชายของท่านก็ตายไปเสีย แต่ยังรุ่นคงเหลือแต่น้องสาวอยู่ ๒ คน คนหนึ่งชื่อมาลัย เป็นอนุภรรยาเจ้าพระยามหิธร อีกคนหนึ่งชื่อ เปลื้อง ท่านได้เป็นธุระจัดการแต่งงานให้กับหลวงเมธีนฤปกรณ์ (เสียง ดุลยจินดา) ซึ่งต่อมาได้เป็นพระยาดุลยธรรมธาดา น้องสาวคนเล็กของท่านจึงเป็นคุณหญิงดุลยธรรมธาดาตามสามี เพราะได้มีพระราชบัญญัติคำนำนามสตรีขึ้นแล้ว คุณหญิงดุลยธรรมธาดาได้ถึงแก่กรรมไปก่อนท่านผู้หญิงประมาณ ๑๕-๑๖ ปี แต่นางมาลัยน้องสาวคนใหญ่ของท่านยังมีชีวิตอยู่ และมีบุตรชายกับเจ้าพระยามหิธร ๑ คน ชื่อมาลา ซึ่งท่านผู้หญิงรักใคร่เอ็นดูเสมือนบุตรของท่านเอง
ใน พ.ศ. ๒๔๕๗ มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ตั้งกรมพระนิติศาสตร์ขึ้นและได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เจ้าพระยามหิธรฉลองพระเดชพระคุณในหน้าที่สมุหพระนิติศาสตร์อีกตำแหน่งหนึ่ง ครั้นถึง /*(25)พ.ศ. ๒๔๖๑ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เจ้าพระยามหิธรดำรงตำแหน่งอธิบดีศาลฎีกา (คือตำแหน่งประธานศาลฎีกาในสมัยนี้) ในระยะนี้นับว่าท่านผู้หญิงได้กลับมีความสุขขึ้นอีกครั้งหนึ่ง ท่านใช้โวลาปรับปรุงบ้านเรือนและตกแต่งสวนดอกไม้ข้องท่านโดยหาต้นไม้ที่เป็นมงคลและมีชื่อในวรรณคดีมาปลูกไว้ในบ้าน เช่น ราชพฤกษ์ ชัยพฤกษ์ เกด แก้ว พิกุล บุนนาค สารภี ประยงค์ กาหลง ชงโค โยทะกา มหาหงส์ มะลิลา มะลิซ้อน จำปี จำปา กระดังงา ลำดวน บุหงา ลำเจียก ปีบ สายน้ำผึ้ง จำปาแขก จันทน์กะพ้อ นมแมว เทียนกิ่ง เขี้ยวกระแต ชะลูด และต้นโมก เป็นต้น แต่ดอกพุดและดอกพุทธชาดนั้นไม่เคยขาดต้น เพราะท่านให้เก็บมาสอนให้บุตรหลานและเด็กในบ้านร้อยมาลัยทุกวัน มาลัยดอกพุดที่ท่านผู้หญิงสอนให้เด็กในบ้านร้อยนี้ได้นำไปฝากขายที่ร้านขายดอกไม้เป็นประจำ ส่วนเงินที่ขายได้ท่านก็แจกเป็นค่าขนมของเด็กๆ ในบรรดาบุตรหลานที่ท่านหัดให้ทำดอกไม้และร้อยมาลัยนั้น มีผู้ที่สนใจและทำได้ดีจริงอยู่หลายคน เช่น เอิบอร กรุณานนท์ สุมน กลิ่นพยอม ประภัศร์ ปัญจมานนท์ และวลี ยุวบูรณ์ ซึ่งได้สนองพระคุณท่านโดยวลีรับเป็นหัวหน้าผู้จัดดอกไม้ในงานศพของท่านทั้ง ๗ วัน ๕๐ วัน และ ๑๐๐ วัน
/*(26)แม้ว่าฐานะทางราชการของท่านสามีจะมั่นคงอย่างยิ่งแล้ว ท่านผู้หญิงก็ยังคงปรุงน้ำอบและเครื่องสำอางอื่น ๆ ใส่หาบให้คนนำไปขายต่อมาอีกเป็นหลายปี นอกจากงานบ้านประจำวันตลอดจนการตัดเย็บเสื้อผ้าให้สามีและลูกๆ ด้วยตนเองแล้ว ท่านผู้หญิงยังมีงานอดิเรกเพิ่มขึ้นคือ การกลั่นดอกไม้เป็นน้ำหอมและน้ำมันหอม ท่านซื้อเครื่องกลั่นไว้เครื่องหนึ่ง เมื่อถึงหน้าดอกกระดังงาหรือหน้าดอกกุหลาบดอกจันทน์กะพ้อ ท่านก็กลั่นน้ำไว้สำหรับปรุงน้ำอบ โดยสกัดน้ำมันออกเสียก่อน และเก็บน้ำมันนี้ไว้ใช้ปรุงน้ำอบไทยและน้ำปรุงได้ตลอดปี ท่านกล่าวว่าน้ำมันที่กลั่นเองมีกลิ่นหอมดีกว่าน้ำมันที่ซื้อเป็นอันมาก เพราะไม่การเจือปน
พุทธบูชา
เพราะมีการปรุงน้ำอบไทยขายเป็นประจำดังนี้ ท่านผู้หญิงจึงต้องสะสมเครื่องหอมต่าง ๆ ไว้เป็นพิเศษ เช่น ปลูกต้นเตย ต้นเนียม เลี้ยงชะมดและซื้อพิมเสน หญ้าฝรั่น กำยาน น้ำตาลแดง และแก่นจันทน์ ตลอดจนสะสมโถขนาดต่าง ๆ ตะคันและทวน สำหรับอบน้ำอบไว้คราวละมาก ๆ ท่านฟั่นเทียนได้อย่างชำนิชำนาญ และทำเทียนอบไว้ใช้เองเสมอ นอกจากนั้นถึงคราวเทศกาลเข้าพรรษาท่านให้เก็บดอกไม้ต่าง ๆ ในบ้านและสอนให้ลูกหลานและคนในบ้านช่วยกันมัดเปนช่อหลากๆ /*(27)สี ให้ตัดต้นกล้วยมาทำแกนพุ่ม และตัวท่านเองเป็นผู้ปักพุ่มดอกไม้สดได้อย่างประณีตงดงาม พุ่มดอกไม้สดเช่นนี้ ท่านต้องทำปีละประมาณ ๑๐ พุ่ม สำหรับให้ท่านสามีนำไปถวายนมัสการแด่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า และพระราชาคณะผู้ใหญ่ซึ่งเป็นที่เคารพของท่านทั้งสอง แทนที่จะซื้อพุ่มสีผึ้งซึ่งมีขายอยู่ทั่วไป เมื่อถึงวันวิสาขะท่านต้องอำนวยการทำโคมวิสาขะของท่านเจ้าคุณจัดแต่งด้วยดอกไม้เพื่อนำไปแขวนที่ระเบียงวัดพระแก้วเป็นพุทธบูชา การปักพุ่มดอกไม้สดและการทำโคมวิสาขะนี้ ท่านผู้หญิงได้กระทำเป็นประจำตลอดมาจนถึง พ.ศ. ๒๔๗๕
ดูละครหลวง
ใน พ.ศ. ๒๔๕๘ ได้ทรงพระมหากรุณาคัดปาณีบุตรชายคนใหญ่ของท่าน ไปทรงแต่งตั้งเป็นมหาดเล็กรับใช้แล้วได้เป็นมหาดเล็กคนสนิท ถึงกับได้ทรงสอนหนังสืออังกฤษพระราชทานด้วยพระองค์เอง เมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทละครพูดขึ้นก็โปรดให้บุตรผู้นี้ของท่านร่วมแสดงเป็นตัวนางและได้เป็นนางเอกหลายคราว โดยประการฉะนี้ ท่านผู้หญิงจึงได้รับพระมหากรุณา โดยโปรดเกล้าให้ไปดูละครซึ่งบุตรของท่านเป็นผู้แสดงอยู่บ่อย ๆ ทั้งต้องเป็นผู้จัดเครื่องแต่งกายสตรีอย่างงาม ๆ ให้ด้วย ในสมัยนั้นเมื่อถึงวันเฉลิมพระชนมพรรษา สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถบรมราช/*(28)ชนนีพันปีหลวง ได้โปรดให้เชิญสตรีบรรดาศักดิ์เข้าไปรับพระราชทานเลี้ยงอาหารค่ำ และดูละครหลวงหรือละครทูลกระหม่อมอัษฎางค์ ที่ที่ประทับของสมเด็จพระพันปีหลวง ซึ่งบางปีก็เป็นที่วังพญาไท หรือในพระบรมมหาวราชวัง และบางปีก็ทรงจัดขึ้นที่พระราชวังบางปะอิน สมเด็จพระพันปีหลวงเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. ๒๔๖๒ และท่านผู้หญิงต้องนุ่งผ้าโจงกระเบนสีขาวใส่เสื้อขาว สะพายแพรขาว ไปเฝ้าพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททุก ๗ วัน จนถวายพระเพลิง
ไว้ผมยาว
ตลอดระยะเวลาอันยาวนานแห่งชีวิตของท่านผู้หญิงนั้น ท่านต้องปรับปรุงตนเองให้ทันแก่กาลสมัยอยู่เสมอ แม้แต้ในเรื่องการแต่งกาย. เช่นเมื่ออยู่ในปฐมวัย ท่านแต่งแบบบุตรหลานผู้มีบรรดาศักดิ์ คือไว้ผมจุก นุ่งโจงกระเบนใส่เสื้อคอรูดและใส่ปะวะหล่ำกำไลและกำไลเท้า เมื่อเป็นสาวอยู่ในพระบรมมหาราชวังก็ตัดผมสั้น นุ่งผ้าลายขัดมัน โจงกระเบน และห่มผ้าสไบจีบ แบบชาววัง ครั้นต้องไปอยู่สวนท่านก็ใส่เสื้อกระบอกแบบชาวชนบท เมื่อเป็นภรรยาข้าราชการผู้ใหญ่ท่านแต่งอย่างสตรีบรรดาศักดิ์ และใน พ.ศ. ๒๔๖๐ ได้มีพระราชนิยมให้สตรีบรรดาศักดิ์ไว้ผมยาว แล้วเกล้าเป็นมวย/*(29)แบบชาวตะวันตก ท่านผู้หญิงก็ต้องไว้ผมยาวและขัดฟันจนขาวด้วย
สมาชิกดุสิตสมิต
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสร้างเมืองเล็ก ๆ เรียกว่าดุ สิตธานีขึ้นที่ข้างพระที่นั่งอุดรในพระราชวังดุสิตก่อน และเมื่อทรงย้ายไปประทับที่พระราชวังพญาไท ก็ทรงขยายกิจการแห่งดุสิตธานีนี้ให้กว้างขวางยิ่งขึ้นเพื่อได้ทรงทดลองและปลูกฝังวิธีปกครองระบอบประชาธิปไตย แก่ข้าราชการในพระราชสำนักขึ้นเป็นกลุ่มแรก โดยโปรดให้สมัครเป็นเป็นทวยนาครของดุสิตธานี เพื่อให้มีสิทธิออกเสียงในการบริหารธานีนั้นได้ เจ้าพระยามหิธรก็สมัครเป็นทวยนาครด้วย โดยมีอาชีพเป็นข้าราชการ ส่วนพระองค์เองนั้นทรงสมมติพระนามเป็นนายรายณะกรุงเทพ ฯ ซึ่งมีอาชีพเป็นทนายความ ได้ทรงออกหนังสือพิมพ์รายสัปดาห์ฉบับหนึ่ง เรียกว่าดุสิตสมิต ซึ่งเป็นหนังสือที่ดีมาก และท่านผู้หญิงได้สมัครเป็นสมาชิกสตรีคนแรก ที่รับหนังสือพิมพ์นี้ ทั้งนี้ก็เพราะโปรดให้ปาณีบุตรของท่านเป็นบรรณาธิการผู้หนึ่งของหนังสือพิมพ์ฉบับนี้ร่วมกับพระองค์และผู้อื่นอีก ๘ คน เนื่องจากท่านผู้หญิงมีความสนใจในการอ่านหนังสือต่าง ๆ เป็นอันมาก ท่านจึงรับสมัครเป็นสมาชิก ท่านเล่าว่าเพราะใจรักการหนังสือนี้ ท่านเป็นสมาชิกทวี/*(30)ปัญญาสโมสรซึ่งเป็นสโมสรวรรณกรรม จัดตั้งขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งแต่ยังดำรงพระยศเป็นมงกุฎราชกุมารด้วย
นั่งโต๊ะหลวง
ถึง พ.ศ. ๒๔๖๒ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ให้ท่านเจ้าคุณย้ายไปรับราชการในตำแหน่งราชเลขาธิการซึ่งเป็นตำแหน่งเท่ากับเสนาบดี และต้องเป็นผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ว่ามีความจงรักภักดีต่อแผ่นดินอย่างยิ่งยวด เพราะในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์นั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงเป็นหัวหน้าคณะรัฐบาล ใช้พระราชอำนาจโดยเด็ดขาดทั้งฝ่ายยริหารและฝ่ายนิติบัญญัติ เจ้าพระยามหิธรเป็นบุคคลสามัญคนแรกที่ได้ดำรงตำแหน่งนี้ ขณะนั้นพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากรซึ่งยังทรงดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้า และมีตำแหน่งเป็นผู้ช่วยราชเลขาธิการและราชเลขานุการฝ่ายต่างประเทศ ประทับอยู่ที่วังถนนราชวิถีซึ่งอยู่ติดกับบัานของท่าน ท่านผู้หญิงจึงได้มีความคุ้นเคยกับเสด็จในกรมและหม่อมของท่าน ตลอดจนท่านหญิงผู้เป็นขนิษฐภคินีของพระองค์ด้วย ในระยะนั้นท่านผู้หญิงได้มีโอภาสนั่งโต๊ะหลวง รับพระราชทานเลี้ยงอาหารค่ำในการเลี้ยงซึ่งพระราชทานเป็นเกียรติแก่ทูตานทูตและบุคคลสำคัญชาวต่างประเทศบ่อยๆ เพราะสามีของท่านต้องไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทตามหน้าที่
/*(31)เสียบุตร
ในปลายปี พ. ศ. ๒๔๖๒ ปาณีบุตรของท่าน ซึ่งได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นนายจ่ายวดและกำลังมีความเจริญรุ่งเรืองในทางราชการเป็นอย่างยิ่งนั้น ได้ประสบอุบัติเหตุในขณะกี่กำลังนั่งรถจักรยานยนต์จะมาเยี่ยมบ้านพร้อมด้วยหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ หม่อมทวีวงศ์ได้รับบาดเจ็บสาหัส แต่จ่ายวดบุตรของท่านถึงแก่มรณกรรม ซึ่งทำให้ท่านผู้หญิงได้รับความวิปโยคแสนสาหัส เนื่งจากมรณกรรมของบุตรเป็นครั้งแรก แม้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระมหากรุณาพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์ในการศพโดยตลอด และเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงศพ ทั้งยังได้ทรงเขียนไว้ในหนังสือซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์แจกในงานศพว่า “ตลอดเวลาทนายจ่ายวดได้รับใช้ข้าพเจ้าอยู่นั้น ได้ทำให้เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้าเป็นอันมาก เพราะนอกจากรับใช้ในฐานอุปัฏฐาก ยังได้เป็นเลขานุการคนสนิทอีกด้วย..... ข้าพเจ้ารู้สึกสงสารพระยาจักรปาณีและคุณหญิงจักรปาณียิ่งนัก” ดังนี้แล้ว ท่านผู้หญิงก็ยังไม่สามารถหักห้ามความวิปโยคอันสาหัสนั้นลงได้ ญาติมิตรพากันสังเกตว่าท่านผู้หญิงมีความเศร้าโศกทรุดโทรมและแก่ลงเป็นอันมาก ภายหลังมรณกรรมของบุตรผู้นี้
/*(32)นุ่งซิ่น
ใน พ.ศ. ๒๔๖๒ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชนิยมให้สตรีนุ่งผ้าซิ่นแทนนุ่งผ้าโจงกระเบน ท่านผู้หญิงก็ต้องเปลี่ยนแบบการแต่งกายอีกครั้งหนึ่ง และเริ่มนุ่งผ้าซิ่นไปในงานต่างๆ เพราะเป็นภรรยาข้าราชการผู้ใหญ่ในพระราชสำนัก
ใน พ.ศ. ๒๔๖๓ – ๒๔๖๔ – ๒๔๖๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้วิสุทธิ์ วิจิตราภรณ์ และภูษนาภรณ์บุตรชายทั้งสามไปศึกษาวิชาณประเทศอังกฤษตามลำดับ ท่านผู้หญิงก็ต้องว้าเหว่ใจอีกครั้งหนึ่ง ท่านจึงใช้เวลาให้เป็นประโยชน์โดยเริ่มอบรมบุตรหญิงในวิชากิจการบ้านเรือน ท่านทดลองประกอบอาหารแปลกๆ และเสาะหาผู้มีวุฒิวิเศษ เช่น ในวิชาละเลงขนมเบื้องวิชาปอกมะปรางเป็นลวดลายแปลกๆ และขนมไทยโบราณต่างๆ เป็นต้นให้มาสอน สำหรับอาหารฝรั่งนั้นท่านเจ้าคุณชอบรับประทานและต้องรับประทานวันละ ๓ สิ่งทุกวัน ท่านจึงต้องจ้างกุ๊กฝีมือดีซึ่งกรมหลวงราชบุรีทรงฝึกไว้แล้วนั้นมาเป็นพ่อครัวฝรั่งเป็นประจำ ท่านเรียนวิชาทำอาหารฝรั่งจากกุ๊กจนชำนาญ และสามารถทำอาหารฝรั่งยากๆ เช่น ปาย ได้อย่างอร่อยมาก ถึงแม้ว่าในสมัยนั้นยังไม่มีเตาอบไฟฟ้าตู้เย็นและเครื่องทุ่นแรงต่าง ๆ นอก/*(33)จากนั้น ท่านได้จัดให้บุตรหญิงไปรับการอบรมเรื่องขนบประเพณีจากคุณท้าวนารีวรคณารักษ์พี่สาวของท่านเจ้าคุณที่วังเจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมาทุกวันเสาร์ ที่กลับจากโรงเรียนครึ่งวัน ขณะนั้นคุณท้าวนารีฯ ซึ่งเป็นเจ้าจอมในรัชกาลที่ ๕ และทรงพระกรุณาโปรดให้เป็นพระพี่เลี้ยงทูลกระหม่อมอัษฎางค์และเป็นผู้มีอำนาจสิทธิ์ขาดในวัง สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสิมากำลังฝึกหัดละครรำที่เรียกกันว่า ละครทูลกระหม่อมอัษฎางค์อยู่ ท่านผู้หญิงและบุตรีของท่านจึงได้รับอิทธิพลจากการละครและดนตรีไทยมาเป็นอันมาก
ตึกใหม่
ในระยะนี้เสนาบดีกระทรวงวังซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชากรมพระนิติศาสร์กราบบังคมทูลว่า ท่านเจ้าพระยามหิธรได้รับราชการในหน้าที่สมุหพระนิติศาสตร์มาเป็นเวลาหลายปี โดยมิได้รับพระราชทานเงินเดือนจึงใคร่ของพระราชทานบำเหน็จให้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเงินหมื่นแปดพันบาทและท่านเจ้าคุณกับท่านผู้หญิงได้ใช้เงินพระราชทานจำนวนนี้ปรับปรุงเคหสถานบ้านเรือนของท่านโดยสร้างตึกใหญ่ขึ้นหลังหนึ่ง ซึ่งท่านทั้งสองได้อยู่มาจนตลอดชีวิต
/*(34)ทุติยจุลจอมเกล้า
ใน พ.ศ. ๒๔๖๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้สถาปนาท่านเจ้าคุณขึ้นเป็นเจ้าพระยาและท่านผู้หญิงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์เลื่อนขึ้นเป็นทุติยจุลจอมเกล้าฝ่ายในในงานพระราชพิธีฉัตรมงคลปีนั้น ในการรับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ครั้งนี้ ท่านผู้หญิงไว้ผมยาวเกล้าเป็นมวย นุ่งผ้ายกไหมแบบผ้าถุงใส่เสื้อแบบตะวันตกตามสมัยนิยม และสะพายแพรปักตราทุติยจุลจอมเกล้าซึ่งท่านต้องสร้างขึ้นใหม่อีกผืนหนึ่ง ต่อมาอีกสองปี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ท่านผู้หญิงได้รับพระราชทานเครื่องยศ คือหีบหมากทองคำ กระโถนทองคำ กาน้ำทองคำ และผ้าปักทองแล่ง และมีประกาศในราชกิจจานุเบกษาว่า “ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าแต่งตั้งให้คุณหญิงมหิธร (กลีบ ไกรฤกษ์) เป็นท่านผู้หญิง” และท่านได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละสี่ชั่ง (สามร้อยยี่สิบบาท) จนตลอดรัชกาลที่ ๖
ในระหว่างนี้ท่านเจ้าคุณต้องไปเฝ้าสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครวราชสิมา สัปดาห์ละหลายครั้ง เนื่องจากเจ้าฟ้ากรมหลวงพิษณุโลกประชานาถเสด็จสู่ทิวงคต และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงเจ้าพระยามหิธรว่าเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสิมาตกอยู่ในฐานะรัชทายาท จึงขอให้ท่านเจ้าคุณไปถวายคำแนะนำให้เข้าพระทัยในเรื่องราชการแผ่นดิน /*(35)ขณะนั้นคุณท้าวนารีวรคณารักษ์ถึงอนิจกรรมแล้ว และทูลกระหม่อมเพิ่งมีหม่อมห้ามทูลกระหม่อมจึงโปรดให้หม่อมห้ามของพระองค์เป็นผู้จัดส่งผลไม้แปลก ๆ ฝากใส่รถท่านเจ้าคุณมาประทานท่านผู้หญิงอยู่เนือง ๆ ต่อมาสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมาเสด็จทิวงคตลงอีกพระองค์หนึ่ง จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ดำรัสสั่งให้เจ้าพระยามหิธรไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทที่ตำหนักแพท่าวาสุกรี ซึ่งกำลังประทับแรมอยู่ และดำรัสสั่งให้ท่านเจ้าคุณไปถวายคำแนะนำแด่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมหลวงสุโขทัยธรรมาราชาซึ่งได้ทรงเลื่อนอันดับการสืบราชสันตติวงศ์ขึ้นมาเป็นรัชทายาทแล้ว ท่านเจ้าคุณจึงต้องไปเฝ้าที่วังสุโขทัยสัปดาห์ละ ๒ ครั้ง และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีพระบรมราชินีก็ได้ทรงพระเมตตาต่อท่านเป็นอันมาก
เมื่อมารดาของท่านเจ้าคุณถึงแก่อนิจกรรมแล้ว ท่านผู้หญิงได้รับมารดาของท่านเองมาอยู่ด้วย และเนื่องจากมารดาของท่านต้องการจะขายที่ดินตำบลสำราญราษฎรอันเป็นมรดกที่ได้มาจากบรรพบุรุษ ท่านผู้หญิงก็ไม่ขัดใจแต่ได้ขอรื้อเรือนหอของท่านไปปลูกเป็นหอสวดมนต์ที่วัดน้อยนางหงส์ ตำยลบางยี่ขัน และอุทิศส่วนกุศลให้แก่บิดาของท่าน
/*(36)แต่งแหม่ม
ในระยะนี้การแต่งกายของท่านผู้หญิงเปลี่ยนไปอีกกล่าวคือ มเหสีเทวีในรัชกาลที่ ๖ โปรดทรงกระโปรงแบบชาวตะวันตกแทนผ้าถุงและผ้าซิ่น ท่านผู้หญิงจึงต้องสวมกระโปรงราตรีแบบชาวตะวันตกไปรับพระราชทานเลี้ยงอาหารค่ำอยู่บ่อย ๆ
ในการเฉลิมพระชนมพรรษาโปรดให้มีการแต่งแฟนซีในพระราชสำนักหลายครั้ง ท่านผู้หญิงเคยแต่งแฟนซีเป็นสตรีบรรดาศักดิ์ในสมัยกรงศรีอยุธยา แต่งเป็นหญิงญวน บางปีก็แต่งด้วยเครื่องแต่งกายที่สั่งซื่อมาจากยุโรป เช่น แต่งเป็นดาวพระศุกร์ (วีนัส) และ พู่ผัดแป้ง (พาวเดอร์พั๊ฟ) เป็นต้น
เมื่อผลัดแผ่นดินใหม่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีพระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ โปรดการแต่งกายแบบไทย ท่านผู้หญิงจึงกลับนุ่งผ้าถุงแบบซิ่นต่อไปดังเดิม และแต่งเช่นนั้นต่อมาจนตลอดชีวิตของท่าน
เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นทรงราชย์ใหม่ ๆ ได้โปรดให้เชิญข้าราชการผู้ใหญ่ชั้นเสนาบดี ปลัดทูลฉลอง สมุหเทศาภิบาล อธิบดีและผู้ว่าราชการจังหวัด ผลัดเปลี่ยนกันไปร่วมโต๊ะเสวยคราวละประมาณ ๑๒ คน ทุกๆวันเสาร์ เพื่อได้ทรงมีโอกาสทราบความคิตเห็นของข้าราชการใหญ่เหล่านั้น /*(37)การพระราชทานเลี้ยงเช่นนี้เป็นงานส่วนพระองค์ และโปรดให้ท่านเจ้าคุณกับท่านผู้หญิงเข้าไปร่วมโต๊ะเสวยในฐานะเป็นเสนาบดีและภรรยาเสนาบดี เช่นเดียวกับเสนาบดีอื่น ๆ ส่วนงานเลี้ยงแขกเมืองนั้น ท่านเจ้าคุณมักต้องนั่งตรงข้ามกับที่ประทับและท่านผู้หญิงต้องจูงกับพระบรมวงศ์ เพราะท่านเจ้าคุณเป็นเสนาบดีอาวุโส แต่ยังคงโปรดให้เรียกว่าราชเลขาธิการอยู่จนถึงวันที่ ๗ เมษายน ๒๔๗๕ จึงประกาศเปลี่ยนนามราชเลขาธิการเป็นเสนาบดีมุรธาธร
หัดละครรำ
เมื่อสิ้นรัชกาลที่ ๖ แล้ว การละครในกรุงเทพฯ มีไม่มากนัก และท่านผู้หญิงมีใจรักในศิลปะและวรรณกรรมเป็นอย่างยิ่ง ท่านจึงเรียกครูละครเก่าของคุณท้าวนารีวรคณารักษ์มาหารือและหัดให้เด็ก ๆ ที่ท่านเลี้ยงไว้แสดงละครรำเรื่องต่าง ๆเช่น ศกุนตลา อิเหนา สังข์ทอง และไกรทอง เป็นต้น ท่านผู้หญิงมีความสุขในการเป็นผู้จัดการละครรำของท่านมาก ท่านให้รัตนาภรณ์ธิดาคนเล็กแสดงเป็นท้าวทุษยันต์ในเรื่องศกุนตลา และต่อมาได้หัดให้อรชรธิดาของท่านเจ้าคุณแสดงเป็นตัวนายโรงสำหรับรุ่นเล็ก ละครรำของท่านผู้หญิงมหิธรนี้รำได้ดีพอใช้ และท่านจัดให้เล่นในห้องรับแขกใหญ่ โดย/*(38)เชิญญาติมิตรมาดูบ่อย ๆ ตัวท่านเองเปนผู้สร้างเครื่องละครและกำหนดบทที่จะให้แสดง โดยใช้ดินสอขีดฆ่ากาวงไว้ในหนังสือเป็นตอน ๆ นอกจากฝึกหัดละครแล้ว ท่านผู้หญิงยังสามารถเล่นกีฬากลางแจ้ง เช่นแบดมินตันได้อย่างดี ส่วนกีฬาในร่มนั้น ท่านเป็นเพื่อนเล่นบิลเลียดกับท่านเจ้าคุณทุกวันภายหลังอาหารค่ำ และแทงได้แม่นยำพอใช้ทีเดียว
เปลี่ยนการปกครอง
ในเดือนมิถุนายน ๒๔๗๕ เมื่อท่านเจ้าคุณตามเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไปยังพระราชวังไกลกังวล และได้ไปพักอยู่ที่บ้านสนแถว อันเป็นบ้านชายทะเลส่วนตัวของท่านนั้น ท่านผู้หญิงก็ได้ไปพักอยู่ด้วย จนถึงวันที่ ๒๔ มิถุนายน อันเป็นวันที่คณะราษฎร์ยึดอำนาจการปกครอง เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานรัฐธรรมนูญชั่วคราว เพื่อเปลี่ยนการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยแล้ว คณะผู้ทำการเปลี่ยนการปกครอง มีความเห็นว่าเมื่ออำนาจบริหารราชการแผ่นดินทั้งปวงได้ตกเป็นหน้าที่ของรัฐบาลใหม่หมดสิ้นแล้ว ราชเลขาธิการหรือเสนาบดีมุรธาธรย่อมไม่มีราชการสำคัญที่จะปฏิบัติมากนัก จึงทูลเกล้าถวายความเห็นให้ยุบตำแหน่งเสนาบดีมุรธาธร และให้เปลี่ยนนามราชเลขาธิการเป็นราชเลขานุการ /*(39)และจะลดฐานะลงให้เทียบเท่ากับปลัดกระทรวง เจ้าพระยามหิธรจึงจำใจต้องกราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งราชเลขาธิการ ทั้งที่มีความจงรักภักดีเป็นล้นเกล้า ฯ ต่อพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่เสื่อมคลายสักขณะเดียว ขณะนี้บุตรชายทั้งสามของท่านกลับจากต่างประเทศแลว แต่ท่านผู้หญิงก็ยังมีห่วงเป็นข้อใหญ่อยู่ คือ ห่วงเรื่องกิจการบ้านเมืองซึ่งได้ผันแปรไปจากวิถีทางที่ท่านได้เคยรู้จักมาตลอดชีวิตของท่าน
ใน พ.ศ. ๒๔๗๕ พระยาพหลพลพยหเสนา ซึ่งเป็นหัวหน้าคณะราษฎรผู้ก่อการเปลี่ยนการปกครองและเป็นนายกรัฐมนตรีในขณะนั้น มีความเห็นว่าท่านเจ้าคุณมีความสามารถในวิชากฎหมายอย่างยอดเยี่ยม จึงขอร้องให้ท่านร่วมในคณะรัฐบาลโดยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม
แซยิด
ในเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๗๙ ท่านผู้หญิงมีอายุครบ ๕ รอบ บุตรธิดาจึงจัดการทำงานฉลองอายุให้แก่ท่าน โดยวิสุทธิ บุตรชายใหญ่ของท่านในขณะนั้นเป็นผู้อำนวยการจัดงาน ซึ่งมีทั้งพิธีสงฆ์ การเลี้ยงญาติมิตรและการบันเทิง เมื่อตกลงกันว่าจะทำรูปนางฟ้าโปรยกลีบดอกไม้เป็นตราที่หน้าโรงละครในการฉลองอายุของท่านนั้น ลูกๆ ได้หารือกันว่าจะควรทำ/*(40)เป็นกลีบดอกไม้อะไรดี ท่านผู้หญิงจึงแจ้งว่าควรจะเป็นกลีบดอกจำปา เพราะท่านชื่อกลีบจำปา ซึ่งยังความยินดีและประหลาดใจให้แก่บุตรธิดาเป็นอันมากจึงเรียนถามท่านว่า เมื่อท่านชื่อกลีบจำปาเหตุไฉนจึงไม่เห็นมีผู้ใดเรียกท่านเช่นนั้น และลูก ๆ ก็มิได้ทราบมาก่อนเลย ท่านผู้หญิงหัวเราะและตอบว่าท่านเจ้าคุณเป็นผู้ตัดชื่อของท่านให้เหลือเพียงพยางค์เดียวตั้งแต่แรกแต่งงาน โดยให้เหตุผลว่าการมีชื่อยาวเกินกว่าสองพยางค์นั้นเป็นการทำเทียมเจ้านาย
ในปลาย พ.ศ. ๒๔๘๐ รัฐบาลชุดพระยาพหลพลพยุหเสนา กราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งตามวิถีทางแห่งรัฐธรรมนูญ ท่านเจ้าคุณจึงออกจากราชการและรับพระราชทานบำนาญต่อมาจนตลอดอายุขัย
ป่วยหนัก
ในระหวางที่สงครามโลกครั้งที่ ๒ เริ่มขึ้นในยุโรปและกำลังลุกลามมายังทวีปอาเซียใน พ.ศ. ๒๔๘๔ นั้น ท่านผู้หญิงได้ป่วยหนัก จนถึงกับท่านเจ้าคุณเริ่มตระเตรียมงานเพื่อการศพ และโทรเลขเรียกบุตรซึ่งกำลังรับราชการอยู่ที่สงขลาให้กลับเข้ามา แต่ด้วยความสามารถของนายแพทย์ใช้ ยูนิพันธุ์ M.D. (Edin) M.R.C.P (Edin) D.T.M. (Liverpool) บุตรเขยคนเล็กของท่าน ท่านผู้หญิงก็กลับหายป่วยได้อย่าง/*(41)ประหลาด ต่อจากนี้ท่านได้ใช้เวลาเพื่อความสุขสำราญของท่านเองโดยการไปเที่ยวต่างจังหวัดเช่นเชียงใหม่และสงขลา, และพักอยู่กับบุตรธิดาของท่านซึ่งออกเรือนไปแล้วบ้าง ในระหว่างที่ประเทศไทยประสบภัยสงครามและน้ำท่วมกรุงเทพฯ ท่านผู้หญิงต้องอำนวยการขนย้ายสมบัติที่มีค่าไปเก็บรักษาไว้ยังที่ที่ท่านเห็นว่าปลอดภัยที่สุด ทั้งต้องอำนวยการสร้างหลุมหลบภัยเพื่อความปลอดภัยของผู้ที่อยู่ในบ้านทุกคนด้วย เพราะขณะนี้สุขภาพของท่านเจ้าคุณเสื่อมโทรมลง และท่านผู้หญิงกลับแข็งแรงมากกว่า
แต่งตำรา
เมื่อเสร็จสงครามโลกแล้วท่านผู้หญิงปรารภว่าลูกหลานหาแม่ครัวยาก ท่านจึงเรียบเรียงหนังสือกับข้าวสอนลูกหลานขึ้นเล่มหนึ่ง โดยบอกคำบอกให้หลานเขียน และพิมพ์ขึ้นแจกผู้ที่มารดน้ำท่าน ในการทำบุญอายุครบ ๗๒ ปี ใน พ.ศ. ๒๔๙๒ หนังสือนี้ผู้ที่ได้รับแจกไปต่างแลเห็นคุณค่าเป็นอย่างมาก เพราะนำไปประกอบอาหารได้อย่างดีจริงๆ เป็นเหตุให้มีผู้ซึ่งแม้แต่ท่านไม่เคยรู้จักเลยก็ไปหาท่านหรือบุตรีของท่าน และขอหนังสือกับข้าวสอนลูกหลานนี้ไปเป็นสมบัติของตนหลายสิบราย ต่อมาท่านได้พิมพ์หนังสือว่าด้วยการปอกผลไม้ทำของว่างและขนมอีกเล่มหนึ่ง โดย/*(42)วิธีบอกคำบอกให้หลานจดเช่นเดียวกัน การที่สตรีไทยสมัยเก่า ซึ่งแก่ชราจนอายุกว่า ๗๒ ปี และในตอนหลังถึง ๘๐ ปี สามารถเรียบเรียงหนังสือขึ้นเป็นตำราได้ถึง ๒ เล่มเช่นนี้ เป็นของน่าประหลาดที่สุด แต่ก็ได้เป็นความจริงที่เกิดขึ้นแล้ว จึงนับว่าท่านผู้หญิงเป็นอัจฉริยบุคคลอันยากที่จะพึงหาได้
เสียบุตรครั้งที่ ๒
ใน พ.ศ. ๒๔๙๕ วิจิตราภรณ์บุตรชายของท่านซึ่งกำลังรับราชการเป็นผู้พิพากษา มีความเจริญรุ่งโรจน์ และกำลังจะได้เลื่อนเป็นชั้นพิเศษได้ประสบอุบัติเหตุถึงแก่กรรมอีกคนหนึ่ง ท่านผู้หญิงต้องรับความวิปโยคแสนสาหัสเนื่องจากมรณกรรมของบุตรเป็นครั้งที่สอง แต่โดยเหตุที่ท่านเป็นพุทธศาสนิกชน ที่ยึดมั่นในพระธรรมจริง ๆ จึงสามารถข่มความทุกข์ลงได้ ท่านได้ใช้เวลาในระยะนี้อบรมเลี้ยงดูหลานกำพร้าทั้งสองอย่างดีที่สุด เพราะ ม.ล. ประชุมพรภริยาของวิจิตราภรณ์ได้ถึงแก่กรรมไปก่อนหน้านั้น ๔-๕ ปีแล้ว
เป็นหม้าย-บริจาคบ้าน
ใน พ.ศ. ๒๔๙๙ เจ้าพระยามหิธรได้ถึงอสัญกรรม แม้ขณะนั้นท่านผู้หญิงมีอายุถึง ๗๙ ปี ก็ยังสามารถเป็นแม่งานอย่างเข้มแข็งจัดงานศพของท่านเจ้าคุณสามีที่ได้ร่วมชีวิตกันมานานถึง ๖๑ ปี เมื่อได้/*(43)แบ่งมรดกให้บุตรธิดาของท่านเจ้าคุณ โดยยุติธรรมทั่วทุกคนแล้ว ท่านผู้หญิงได้โอนกรรมสิทธิ์บ้านริมแม่น้ำที่ตำบลตึกแดงฝั่งธนบุรีอันเป็นบ้านที่ท่านได้อยู่ร่วมกับท่านเจ้าคุณมาตั้งแต่แต่งงานได้ ๖ เดือน ให้เนติบัณฑิตสภาตั้งเป็นมูลนิธิเจ้าพระยามหิธร และท่านผู้หญิงกลีบ เพื่อเป็นทุนการศึกษาแก่นักเรียนของเนติบัณฑิตสภา โดยให้เหตุผลว่า ท่านเจ้าพระยามหิธรได้อยู่ร่วมกับท่านที่บ้านนั้นในขณะที่ท่านเจ้าคุณเริ่มเรียนกฎหมายจนสอบไล่กฎหมายได้เปนเนติบัณฑิตคนแรกของประเทศไทย การเสียสละทรัพย์สมบัติส่วนตัวเป็นราคาไม่ต่ำกว่า ๑ ล้านบาท เพื่อประโยชน์แก่ส่วนรวมของท่านในครั้งนี้กระทรวงยุติธรรมได้นำความกราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทวิติยาภรณ์ช้างเผือกให้
เมื่อเสร็จการพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณแล้ว วิสุทธิบุตรของท่านซึ่งได้รับพระราชทานบรรดาซักดิเป็นหลวงจักรปาณี ได้ย้ายมาอยู่กับท่านที่บ้านถนนราชวิถีและ ถนิต จักรปาณี บุตรสะใภ้ของท่านก็ได้ปรนนิบัติดูแลท่านเป็นอย่างดีประดุจมารดาบังเกิดเกล้า
ชราภาพ
ท่านผู้หญิงมีอายุครบ ๘๐ ปี เมื่อเสร็จงานพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณได้ ๒ เดือน แต่ท่านขอร้องไม่ให้จัดงานฉลองโดยอ้างว่าจะเหน็ดเหนื่อยกัน/*(44)เกินไป บุตรธิดาจึงจัดการฉลองให้ท่านเมื่อท่านมีอายุ ๘๑ ปีเต็ม ในงานนี้เพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอาทรทิพย์นิภา ได้เสด็จมาร่วมด้วยหลายตอน กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร พระองค์เจ้าหญิงศิริรัตน์บุษบงศ์ กับหม่อมเจ้าโอรสธิดาในหม่อมเจิมดิศกุล ก็เสด็จมากันทุกองค์ซึ่งทำให้ท่านมีความปลื้มปิติมาก เพราะท่านกล่าวเสมอว่า หม่อมเจิมดิศกุลเป็นญาติข้างแม่ที่ท่านรักมากเพราะได้คุ้นเคยกันมาแต่วัยรุ่นจนล่วงเข้าวัยชราด้วยกัน
เสียบุตรครั้งที่ ๓
ในเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๕๐๑ ท่านผู้หญิงได้รับความวิปโยคจากการเสียบุตรที่กำลังมีความเจริญรุ่งเรืองในราชการเป็นครั้งที่สาม โดยวิสุทธิบุตรของท่านซึ่งได้รับพระราชทานบรรคาศักด์เป็นหลวงจักรปาณีนั้นได้ถึงอนิจกรรมลงโดยกะทันหัน ในครั้งนี้นายแพทย์ใช้ ยูนิพันธุ์ บุตรเขยซึ่งเป็นแพทย์ประจำตัวได้ให้ท่านรับประทานยาระงับประสาท เพราะเกรงว่าท่านจะไม่สามารถอดทนต่อความทุกข์โทมนัสได้ ในระยะนี้สุขภาพของท่านเริ่มเสื่อมลงเป็นลำดับ หูก็ตึงและนัยน์ตาก็เป็นต้อกระจก มืดมัวลงโดยเร็วทั้งสองข้าง
เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทครั้งสุดท้าย
ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร มีความจงรักภักดีเป็นอย่างยิ่ง ต่อพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุก/*(45)รัชกาล และมีความปรารถนาที่จะได้เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทเพื่อชมพระบารมีอยู่เสมอ แต่ในยามชราท่านเดินไม่ค่อยไหวและนั่งนานก็ไม่ได้ แม้กระนั้นท่านก็ยังขอให้บุตรของท่านจูงไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทเมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณสามี และในงานพระราชทานเพลิงศพหลวงจักรปาณีศรีศีลวิสุทธิบุตรของท่าน ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดำเนินมาประทับเป็นประธาน เพราะทรงมพระมหากรุณาแด่ท่าน ในงานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ. ๒๕๐๒ ท่านได้แต่งตัวเต็มยศเป็นครั้งสุดท้ายเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ขณะนี้นัยน์ตาของท่านเสียมากแล้ว และแลเห็นพระพักตร์ไม่ถนัดแต่ท่านก็แสดงความปลาบปลื้มเป็นอันมากที่ได้แลเห็นพระองค์ ท่านได้เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทเป็นครั้งสุดท้ายเมื่อไปรับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทวีติยาภรณ์ช้างเผือกที่พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ในวันนั้นได้ทรงพระกรุณาโปรดดำรัสถามถึงนัยน์ตาของท่านซึ่งท่านมีความปลาบปลื้มเป็นที่ยิ่งที่ได้ฟังกระแสพระราชดำรัส
ในระหว่างนี้ภูษนาภรณ์บุตรชายที่ยังเหลืออยู่คนเดียวของท่าน ได้รับคำสั่งให้ไปรับราชการ ณ ประ/*(46)เทศสหรัฐอเมริกา ถึงแม้ว่าสังวรณ์ผู้ภริยาจะเดินทางไปด้วยซึ่งทำให้ท่านค่อยคลายห่วง แต่ผู้ใกล้ชิดทุกคนก็สังเกตได้ว่าท่านผู้หญิงรู้สึกว้าเหว่ใจมาก แม้กระนั้นท่านก็มิได้แสดงความปรารถนาที่จะขอร้องทางการแต่ประการใด เพราะท่านเป็นคนเข้มแข็งและมีคติซึ่งเคยสอนบุตรธิดาอยู่เสมอว่า การปฏิบัติการงานฉลองพระเดชพระคุณพระมหากษัตริย์ เป็นสิ่งที่สำคัญที่สุด บรรพบุรุษของท่านเคยสอนไว้ว่า แม้พ่อแม่กำลังจะตายก็ต้องไป ถ้าตายแล้วก็ให้เอาผ้าคลุมไว้ และต้องไปปฏิบัติราชการก่อน
อัธยาศัย
ท่านผู้หญิงเป็นผู้ที่มีอัธยาศัยเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่สุภาพเรียบร้อย และเมตตาอารี ท่านให้ความรักใคร่เอ็นดูแก่บุตรธิดาอย่างเสมอหน้ากัน แม้แต่หลานหรือผู้ที่ไม่ใช่ญาติ แต่บิดามารดานำมาฝากไว้ ท่านก็รักใคร่ห่วงใยเหมือนลูกหลาน ใครมีทุกข์ร้อนมาหาท่าน ท่านก็ช่วยเหลือตามอัตภาพทุกรายไป คุณธรรมอันนี้เห็นประจักษ์ผลในเมื่อท่านชราหรือประสบความทุกข์ร้อนเจ็บไข้ เพราะมีลูกหลานญาติมิตรและบริวารมาปวารณาตัวขอรับใช้ท่านในกิจการต่างๆ ด้วยความเต็มใจ เพราะท่านได้เคยเป็นที่พึ่งพำนักของเขามา
/*(47)ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร เป็นผู้มีใจเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก นอกจากการทำบุญตามเทศกาลและกาลสมัยต่าง ๆ แล้ว ท่านยังตักบาตรที่บ้านวันละ ๒๐ องค์ไม่เคยขาด และจัดข้าวหม้อแกงหม้อไปถวายพระทั้งวัดทุกเดือนด้วย ท่านอ่านหนังสือธรรมะต่างๆ หมดทุกเล่มที่มีอยู่ในครอบครอง เพราะท่านรักการอ่านหนังสือเป็นอย่างยิ่ง นอกจากธรรมะท่านยังอ่านหนังสือพงศาวดารประวัติศาสตร์ วรรณคดี ประเพณี ตลอดจนข่าวสารการเมืองต่าง ๆ และ อ่านราชกิจจานุเบกษาเป็นประจำแม้แต่ตำรากฎหมายต่างๆ ท่านก็สนใจ โดยเฉพาะกฎหมายลักษณะผัวเมียและมรดก ท่านมีความรู้ดีมาก ไม่แพ้นักกฎหมายบางคน สำหรับหนังสือที่ได้รับแจกจากงานต่าง ๆ ท่านก็อ่านจบเล่มภายในเวลา ๒--๓ วัน และเก็บใจความมาเล่าให้บุตรีของท่านฟังได้ด้วย เพราะท่านใช้สายตามากในการอ่านหนังสือเช่นนี้ ในยามชราท่านจึงเป็นต้อกระจก และ ไม่สามารถจะอ่านหนังสือด้วยตนเองได้มาเป็นเวลา ๒-๓ ปี ท่านแสดงความรำคาญเป็นอย่างมากเพราะการอ่านหนังสือเป็นความสุขอย่างยิ่งของท่าน ท่านจึงได้พยายามสืบหาจักษุแพทย์ที่ดีๆ เพื่อจะให้รักษาให้สายตาท่านกลับดีขึ้น จักษุแพทย์แนะนำให้ท่านไปลอกต้อที่โรงพยายาลศิริราช ตั้งแต่วันที่/*(48) ๒๗ กุมภาพนธ์ ๒๕๐๔ แต่ไม่เป็นผลสำเร็จเพราะท่านชรามาก ท่านป่วยหนักอยู่ที่โรงพยาบาลราว ๑๕ วัน เมื่อเห็นว่าไม่มีทางจะรักษาได้ บุตรธิดาจึงพาท่านกลับมาเยียวยาประคับประคองต่อไปที่บ้านได้อีกราว ๑๕ วัน โดยแพทย์หญิงเสริมศรี หลานยายของท่าน กับนายแพทย์กมล สินธวานนท์ ผู้เป็นสามีได้เป็นผู้ช่วยนายแพทย์ใช้ ยูนิพันธุ์ อย่างดีที่สุด
วาระสุดท้าย-เกียรติยศศพ
ในระหว่างที่ท่านป่วยครั้งสุดท้ายนี้ท่านมีสติดีตลอดเวลา ท่านขอบใจลูกหลานและผู้อื่นทุกคนที่ไปเยี่ยมและให้การปฏิบัติรักษาพยาบาลท่านโดยใช้ถ้อยคำสำนวนได้ไพเราะเหมาะสมเป็นที่น่าชื่นใจแก่ทุกๆ คนอย่างน่าประหลาดที่สุด ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร ถึงอนิจกรรมด้วยอาการอันสงบในท่ามกลางธิดาบุตรสะใภ้และหลาน เมื่อเวลา ๑๘.๑๕ น. ในวันที่ ๓ เมษายน ๒๕๐๔ ที่บ้านมหิธร ถนนราชวิถี ในวันรุ่งขึ้นได้รับพระราชทานน้ำอาบศพและได้รับพระราชทานโกศโถพร้อมด้วยฉัตรเบญจา ๖ ตามเกียรติยศท่านผู้หญิงภรรยาเสนาบดี ในการบำเพ็ญกุศลสัปตมวาร สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ และสมเด็จเจ้าฟ้าเพ็ชรรัตน์ราชสุดาโปรดประทานพวงมาลา พระวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากรประธาน/*(49)องคมนตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอกรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ พระราชวงศ์อื่นๆ องคมนตรีและรัฐมนตรีหลายท่านได้มาแสดงคารวะต่อศพท่าน สมเด็จพระราชชนนีศรีสังวาลย์ ซึ่งประทับพักผ่อนพระอิริยาบถอยู่ ณ ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ได้ทรงพระเมตตาโปรดประทานลายพระหัตถ์ทรงแสดงความเสียพระทัยมายังบุตรีของท่านผู้หญิง และในงานบำเพ็ญกุศลปัญญาสมวาร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชีนีนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพวงมาลามาวางที่หน้าโกศศพ ทั้งนี้เป็นพระมหากรุณาธิคุณล้นเกล้าหาที่สุดมิได้แก่บุตรธิดาของท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร สมเด็จพระสงฆราช ได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาตอนหนึ่งว่า ท่านผู้หญิงเป็นผู้ที่ถึงพร้อมด้วยคุณธรรมและมีความจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ ซึ่งส่งผลให้เห็นได้ชัดในวันนั้นโดยที่ศพของท่านได้รับพระมหากรุณาธิคุณ ทั้งจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระบรมราชินีนาถ
เมื่อท่านเจ้าคุณธรรมวราภรณ์ วัดบวรนิเวศ แสดงพระธรรมเทศนาในการบำเพ็ญกุศลทักษิณานุสรณ์ศพครั้งที่ ๕ ท่านกล่าวว่าการที่ท่านผู้หญิงสามารถตั้งหลักฐานครอบครัวได้เป็นปึกแผ่นและบำรุงเลี้ยงบุตร/*(50)ธิดาจนสามารถประกอบการงานได้อย่างดีนั้นก็เพราะท่านผู้หญิงเป็นผู้ที่ประกอบด้วยสัทธา ๑ ธรรมะ ๑ สัจจะ ๑ และปัญญา ๑ การที่ท่านกล่าวเช่นนี้ ย่อมเป็นความจริงโดยถ่องแท้ เพราะท่านผู้หญิงเป็นผู้มีปัญญาท่านจึงมองเห็นการไกลและพยายามให้การศึกษาแก่บุตรหลานอย่างดีที่สุดที่สามารถจะทำได้ ขณะที่ถึงอนิจกรรมหลานยายและหลานย่าของท่านกำลังศึกษาวิชาอยู่ในทวีปยุโรปและอเมริกาถึง ๖ คน ในจำนวนนี้หลานย่าคนหนึ่ง คือ ปรมาภรณ์ ได้ไปศึกษาวิชาการบัญชีต่อที่อเมริกาโดยทุนส่วนตัวของท่านเอง และหลานย่าอีกคนหนึ่งคือ วินิตา มีความสามารถสอบชิงทุนฟิวริฟอย ได้ไปศึกษาวิชารัฐศาสตร์ที่อเมริกา ท่านผู้หญิงได้โดยรำพึงถึงบุตรทั้ง ๑๒ คนของท่าน และแสดงความพอใจบุตรที่อยู่รอดจนเจริญวัยสามารถสร้างตัวเองได้เป็นหลักฐานคือ
บุตรธิดา
๑. จักร ถึงแก่กรรมแต่ยังเยาว์
๒. ปาณี ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นนายจ่ายวด และถึงแก่กรรมเมื่ออายุ ๒๑ ปี ได้รับพระราชทานเกียรติยศศพเลื่อนขึ้นเสมอชั้นหัวหมื่น
๓. ศรี ได้เป็นคุณหญิงไชยยศสมบัติ
๔. ศีล. ถึงแก่กรรม์แต่ยังเยาว์
/*(51)๕. วิสุทธิ ได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้าสืบสกุลท่านบิดาและได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงจักรปาณีศรีศิลวิสุทธิได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์สูงสุดคือ ปถมาภรณ์ช้างเผือก ถึงอนิจกรรมเมื่ออายุ ๕๕ ปี
๖. ดุษฎีมาลา ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดในขณะนี้คือ ทุติยจุลจอมเกล้าฝ่ายใน
๗. วิจิตราภรณ์ เป็นบุตรชายคนเดียวที่ได้อุปสมบทในพระบวรพุทธศาสนา ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดคือ ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย ถึงแก่กรรมเมื่ออายุ ๔๕ ปี
๘. ภูษณาภรณ์ ได้บรรพชาเป็นสามเณรเมื่ออายุ ๑๕ ปีเศษ ขณะนี้เป็นอัครราชทูตประจำสถานทูตไทยในวอชิงตัน
๙. นิภาภรณ์ ได้ทำการสมรสกับศาสตราจารย์จรูญ วิมลศิริ คณบดีคณะบัญชีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
๑๐. มัณฑนาภรณ์ ถึงแก่กรรมแต่ยังเยาว์
๑๑. ดารา เป็นลูกหญิงคนแรกของสกุลไกรฤกษ์ที่ได้รับปริญญาอักษรศาสตร์บัณฑิต และอนุปริญญาวิชาครูพิเศษมัธยม
/*(52)๑๒. รัตนาภรณ์ ได้อนุปริญญาวิชาครูพิเศษมัธยมและประกาศนียบัตร (Senior Cambridge) School Certificate ธิดาผู้นี้ท่านผู้หญิงเคยเป็นห่วงเพราะเป็นบุตรสุดท้อง แต่ภายหลังท่านก็หายห่วงเพราะได้แลเห็นว่ามีความสามารถตั้งครอบครัวได้ดีมีหลักฐานมั่นคง
เนื่องจากท่านผู้หญิงได้เคยทราบถึงความยุ่งยากอันเกิดขึ้นจากการไม่ทำพินัยกรรมของผู้มรณะ หรือพินัยกรรมหายอยู่เนืองๆ ท่านมีความเป็นห่วงว่าบุตรธิดาของท่านจะได้รับความยุ่งยากภายหลัง ท่านจึงพยายามป้องกันความยุ่งยากนั้นโดยได้ทำพินัยกรรมไว้อย่างเรียบร้อย ระบุให้แบ่งสมบัติให้ลูกและหลานทุกคนอย่างใช้ความคิดถี่ถ้วนและยุติธรรม ทั้งได้สั่งให้กันเงินจำนวนหนึ่งไว้ทำศพของท่านด้วย ทั้งนี้เป็นการสมดังคำเทศนาที่ท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์วัดราชบพิธแสดงในวันที่เนติบัณฑิตสภามาบำเพ็ญกุศลทักษิณานุสรณ์ให้แก่ท่านผู้หญิงว่าท่านผู้หญิงเป็นผู้มีความซื่อสัตย์สุจริตและรักความยุติธรรมจึงสละสมบัติส่วนตัวของท่านให้แก่เนติบัณฑิตสภาเพื่อเป็นการส่งเสริมสถาบันซึ่งผลิตผู้รักษาความยุติธรรม
ขณะที่ถึงอนิจกรรมท่านผู้หญิงมีอายุได้ ๘๔ ปี ๓ เดือน มีบุตรเหลืออยู่ ๑ คน ธิดา ๕ คน มีหลานยาย ๑๐ คน หลานย่า ๕ คน และมีเหลน ๖ คน
/*(53)ตั้งแต่วาระแรกที่ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร ถึงอนิจกรรม บรรดาญาติผู้ใหญ่ผู้น้อยตลอดจนมิตรสหายของบุตรธิดา และผู้ที่มีความคุ้นเคยหรือเคารพนับถือในตัวท่าน แสดงความอาลัยในท่านด้วยประการต่างๆ เช่น นำดอกไม้มาแสดงคารวะต่อศพหรือบำเพ็ญกุศลที่หน้าศพของท่านตามศรัทธาของตน บางท่านส่งหนังสือหรือโทรเลขแสดงความเสียใจ และบางท่านก็จัดส่งของมาช่วยในการทำบุญและการเลี้ยงดู ซึ่งบุตรธิดาของท่านผู้หญิงต่างรู้สึกซาบซึ้งในเมตตาคุณเป็นอย่างยิ่ง และเชื่อว่าถ้าท่านผู้หญิงสามารถจะทราบได้ด้วยญาณใด ท่านก็คงจะขอบคุณและอำนวยพรแด่ท่านทั้งหลายโดยทั่วกัน.
เสด็จพระราชดำเนินพระราชทานเพลิงศพ
เมื่อถึงคราวที่จะขอรับพระราชทานเพลิงเผาศพท่านผู้หญิงภายหลังการบำเพ็ญกุศลศตมวาร บุตรีของท่านได้กราบบังคมทูลขอพระมหากรุณาอัญเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถเสด็จพระราชดำเนินและได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ราชเลขาธิการ เชิญพระราชกระแสตอบมาว่าจะเสด็จพระราชดำเนินในการนี้ ทั้งนี้ย่อมยังความปลื้มปิติเป็นล้นเกล้าฯ แก่บุตรธิดาของ/*(54)ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร ถ้าแม้ท่านผู้หญิงกลีบ มหิธร สามารถทราบเกล้าทราบกระหม่อมถึงพระมหากรุณาธิคุณทั้งนี้ได้ด้วยญาณวิถีทางใด ก็คงจะชื่นชมโสมนัสอย่างหาที่เปรียบมิได้ และคงจะเป็นผู้นำบุตรธิดาทั้งหลายให้ตั้งสัตยาธิษฐานน้อมเกล้า ฯ ถวายพระพรชัยมงคล เช่นที่ท่านได้เคยกระทำอยู่ทุกค่ำเช้าเพื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ อันเป็นที่สักการะสูงสุดของมวลชนชาวไทย ได้ทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน เป็นฉัตรแก้วอันไพศาลกั้นเกศพสกนิกรตลอดกาล.
<ดุษฎี มาลากุล>
ตัวลคร
มนุษ
ท้าวทุษยันต์,	(ราชาจันทรวงศ์ผู้ครองนครหัสดิน)
ภรตกุมาร,	(โอรสแห่งท้าวทุษยันต์)
วาตายน,	(มณเฑียรบาลของท้าวทุษยันต์)
โสมราต,	(ปุโรหิตของท้าวทุษยันต์)
มิตราวะสุ,	(นครบาลแห่งนครหัสดิน)
นายสารถีของท้าวทุษยันต์.
กุมภิล,	(ชาวประมง)
ราชบุรุษที่ ๑	(กองตระเวน)
ราชบุรุษที่ ๒	(กองตระเวน)
พระกัณวะมุนี	(คณาจารย์, บิดาเลี้ยงของศกุนตลา)
ศรรณคะรพ ศารัทวัต	(พราหมณ์ผู้เปนทูตของพระกัณวะ)
ฤษีตน ๑	(ในสำนักพระกัณวะ)
ศกุนตลา	(นางเอก)
อนุสูยา ปิยวาท }	(พี่เลี้ยงของศกุนตลา)
โคตมีพราหมณี	(หัวน่าผู้ปกครองคณะนารีในสำนักพระกัณวะ)
นอกจากนี้มีเสนาและพรานของท้าวทุษยันต์, พราหมณ์, พลเมือง, ทาสของพราหมณ์, ฯลฯ
เทวดา
พระกศป	(เทพบิดร)
พระอทิติ	(เทพมารดา)
พระอินทร์
พระมาตะลี	(สารถีของพระอินทร์)
นอกจากนี้มีบริวารของพระเทพบิดร.
---
ลำดับฉาก
ตอนที่ ๑
องก์ที่ ๑
ฉากที่ ๑: ในป่า, ใต้ต้นไทรย้อย.
ฉากที่ ๒: ชายทุ่ง.
ฉากที่ ๓: ชายป่า, ใกล้อาศรมพระกัณวะ.
องก์ที่ ๒
ฉากที่ ๑: สวนดอกไม้, ในเขตสำนักพระกัณวะ.
ฉากที่ ๒: ในบริเวณสำนักพระกัณวะ.
ฉากที่ ๓: สวนดอกไม้อีกตอน ๑ ในเขตสำนักพระกัณวะ.
ตอนที่ ๒
องก์ที่ ๑
ฉากที่ ๑: ห้องในกุฎีที่อยู่ของศกุนตลา.
ฉากที่ ๒: ริมฝั่งน้ำมาลินี.
ฉากที่ ๓: ท้องพระโรง, กรุงหัสดิน.
องก์ที่ ๒
ฉากที่ ๑: ตลาดในกรุงหัสดิน.
ฉากที่ ๒: ในราชมณเฑียรของท้าวทุษยันต์.
ฉากที่ ๓: วิมานพระอินทร์.
ฉากที่ ๔: สวนสำนักพระเทพบิดร.
---
ตอนที่ ๑
องก์ที่ ๑
ฉากที่ ๑
ในป่า, ใต้ร่มไม้ไทรย้อย
(มีรถอยู่ใต้ร่มไม้ไทร, ไม่มีม้าเทียม, ท้าวทุษยันต์นั่งอยู่บนรถ, และเสนาบริวารนอนแวดล้อม, กับมีทหารรักษายามตามสมควร.)
[ก่อนเปิดม่าน, คนเสียงเริ่มร้อง “ช้า” ในโรง]
บทร้อง-คนเสียง
(ช้า)

๏ เมื่อนั้น

องค์ท้าวทุษยันต์นาถา

บรรทมร่มไม้ในพนา

สุฃาภิรมย์ฤดี

เมื่อยล้าล่าเนื้อมาหลายวัน

แรมกลางไพรสัณฑ์สุขี

จนจวนจะสิ้นราตรี

ภูมีพลิกฟื้นตื่นนิทรา ฯ
/*2[เปิดม่าน]
บทร้อง-ทุษยันต์
(แขกมอญ)

๏ แลดูอรุณไขแสง

แสงแดงเรื่อเรืองเวหา

ดูแฉล้มเหมือนแก้มกัญญา

โสภาแรกรุ่นดรุณราม

ดาวเดือนเลื่อนลับเวหน

สุริยนผ่องพื้นภูมิ์สาม

แสงจับยอดไม้ใบงาม

วาม ๆ น้ำค้างเคลือบใบ

แสงจับรถแก้วแวววับ

แสงจับเกราะทหารน้อยใหญ่

ดูพลสพรั่งพร้อมไป

ผ่องใสราวพลเทวัน ฯ
(กระบอก)

๏ ตื่นเถิดเสนาอย่าช้าที

สุริย์ศรีแจ่มกระจ่างกลางสวรรค์

จับอาวุธสาตราอย่าช้าพลัน

จะได้รีบพากันเฃ้าสู่ดง ฯ
/*3(ระหว่างนี้เสนาตื่นขึ้นและนั่งประนมมือคอยฟังรับสั่ง)
(สร้อยสนตัด)

๏ จงแบ่งปันสรรพลทั้งหลาย

แยกย้ายกันเฃ้าไพรระหง

ไล่ต้อนมฤคในดง

กูจำนงยิงเล่นเช่นวันวาร

จะขับรถจรดเลี้ยวไป

ตามทางที่ในไพรสาณฑ์

อีกออกทุ่งแจ้งแหล่งลาน

เปนที่สำราญวิญญา ฯ
(เสนารับสั่งแล้วแยกย้ายกันไป. เชิดฉิ่ง. สารถีเอาม้ามาเทียมรถเสร็จแล้ว, พอเสนาเฃ้าโรง รถพระก็เคลื่อนตามเฃ้าโรงไป.)
ฉากที่ ๒
ชายทุ่ง
[เปนม่านทิ้งระว่างหลืบ]
(พิณพาทย์คงตีเชิดฉิ่ง. เสนากับเขนต้อนสัตว์ผ่านออกมา; ท้าวทุษยันต์ขี่รถออกมา ยิงสัตว์พอควรแก่เวลา. ในที่สุดกวางดำจึงออก. พิณพาทย์หยุดเชิดฉิ่ง.)
บทร้อง-นายสารถี
(กาเรียนทอง)

๏ เหลือบเห็นกวางฃำดำขลับ

งามสรรพสะพรั่งดังเลฃา

งามเฃาเปนกิ่งกาญจนา

งามตานิลรัตน์รูจี

คอก่งเปนวงราววาด

รูปสอาดราวนางสำอางค์ศรี

เหลียวหน้ามาดูภูมี

งามดังนารีชำเลืองอาย

ยามวิ่ง ๆ เร็วดังลมส่ง

ตัดตรงทุ่งพลันผันผาย

จอมกษัตร์เร่งรัถพรรณราย

กระทั่งถึงชายไพรวัน ฯ
(เชิดกลอง. กวางทำท่าหลบหลีก. และเสนากับเขนทำท่าล้อม, แต่ในที่สุดกวางแหกล้อมหนีไปได้; เสนากับเขนวิ่งไล่, หายเฃ้าโรง, และรถพระก็แล่นไล่ตามหายเฃ้าโรงไปด้วย.)
ฉากที่ ๓
/*5ชายป่าใกล้อาศรมพระกัณวะ
(พิณพาทย์เปลี่ยนเปนเชิดฉาน. กวางกับท้าวทุษยันต์ออกรำเชิดฉาน. พอลงลา มีฤษีตน ๑ กับพราหมณ์บริวารอีก ๒ คน ออกมา.)
เจรจา
ฤษี
๏ มหาบพิตร์อิศรา, โปรดเถิดเจ้าฃ้า, อย่า ! อย่า ! ฃ้าขอเสียที !

อันกวางนี้ไซร้ได้หนี มาจนถึงที่ มันเคยได้พึ่งพำนัก.

ถ้าแม้พระองค์ทรงศักดิ์ แผลงศรมาปัก มฤคอันน้อยตัวนี้.

ก็เหมือนทรงวางอัคคี บนกองสำลี จะไหม้ในชั่วพริบตา :

กวางอันอ่อนตัวนี้นา จักม้วยสังฃาร์ โดยฉับโดยพลันฉันนั้น.

เก็บศรเสียเถิดทรงธรรม์, เอาไว้แผลงลั่น ไปทรงสังหารเหล่าร้าย,

ผู้จิตจำนงจงหมาย ทำอันตราย แก่คณะพราหมณาจารย์.

ดีกว่าจะใช้สังหาร สัตว์เดรัจฉาน อันความมุ่งร้ายไป่มี.
ทุษยันต์
ฃ้าขอไหว้พระฤษี และลดศรนี้ ลงตามวาทีไม่ขัด.
ฤษี
๏ ดีแล้วพระเทวะ ฉนี้ละแลเห็นชัด

เปนบรมกษัตร์ บุรุษรัตน์อาชาไนย

/*6ชโย ! พระจอมภูว์ ศัตรูจงพินาศกษัย

พระยศพระเกียรติไกร กระเดื่องพื้นธรณี

จงมีปิโยรส ดำรงคุณะธรรมมี

จรรโลงปัถพี เปนจอมจักรพรรดิพงศ์ ฯ
ทุษยันต์
๏ ฃ้าขอรับพรชัยมง คลเลิดวางลง ด้วยยินดีเหนือเกศา.

อนึ่งขอพระคุณกรุณา ชี้แจงแก่ฃ้า ให้แจ่มกระจ่างสว่างใจ ;

พระคุณนี้อยู่แห่งใด, อาศรมอยู่ไหน, และใครเปนพระคณาจารย์.
ฤษี
อันอาตมะอยู่สำราญ ในอาศรมสถาน แห่งหิมพานต์ไพรนี้.

โน่นแลลำน้ำมาลินี ไหลเย็นเปนที่ โสดสรงองค์พระดาบส,

นามพระกัณวะจอมพรต ฦๅชาปรากฎ เปนยอดแห่งกาศยปะพันธุ์ ;

เธอเกื้อกรุณาสัตว์อัน อยู่ในไพรสัณฑ์ มิได้เลือกหน้าปรานี.

นางศกุนตลานารี องค์พระมุนี ท่านเลี้ยงและรักยอดใจ.

นางนั้นหมั่นเอาใจใส่ แก่ฝูงสัตว์ใน จังหวัดพนัศพนาลี.

จนสัตว์รักใคร่ไมตรี เหมือนนิ่มนารี ประดุจะเปนมารดา.

แม้องค์บพิตร์อิศรา ทรงว่างกิจจา ขอเชิญธเยี่ยมอาศรม;

คงได้ทรงรับประจุคม ตามเยี่ยงนิยม ณแบบโบราณประเพณี.

แห่งนั้นองค์พระภูบดี จะทรงพบชี ประพฤติสัมมาปฏิบัติ.

พระกมลบรมกษัตร์ จะได้โสมนัส เบิกบานสราญนักหนา.

ว่าพระเปนผู้รักษา คณะเหล่าฃ้า แผ่นดินประพฤติดีงาม.
/*7ทุษยันต์
เอวํ ภันเต! มหาพราหมณ์. ตูฃ้าขอถาม อีกคำเพื่อสิ้นกังฃา;

อันพระมุนีปรีชา ชำนาญฌานกล้า, และเลิดณพราหมณ์วิสัย.

ท่านอยู่อาศรมหรือไฉน ? ตูฃ้านี้ไซร้ ใคร่รีบไปนอบนมัสการ.
ฤษี
องค์พระกัณวะคณาจารย์ ท่านจากสถาน รอนแรมระหว่างกลางไพร.

โดยท่านประสงค์จงใจ ไปบูชาไหว้ พระผู้เปนเจ้าสถิตย์เสถียร.

ณเทวะสถานโสมะเตียรถ์, เพื่อบำเพ็ญเพียร ตะบะเสดาะเคราะห์ร้าย.

อันจะมีมากล้ำกราย ตัวนางโฉมฉาย ศกุนตลามารศรี;

แต่องค์พระมิ่งมุนี กำชับบุตรี ให้คอยรับแขกแปลกมา.

ขอเชิญบรมราชา เสด็จยาตรา ยังอาศรมร่มไม้ใหญ่.

อาตมะมีกิจจำไป หาตัดกิ่งไม้ เพื่อเพิ่มผดุงอัคคี,

ขอทูลลาพระภูมี ต่อไปทางนี้.
ทุษยันต์
สาธุ ภันเต ! ฃ้าลา.

(ฤษีจูงกวางเฃ้าโรง, และบริวารก็ตามเฃ้าโรง.)
ทุษยันต์
(เรียก) สารถี!
สารถี
(ฃานในโรง) พิจะคะ ! (ออก)
ทุษยันต์
เวลานี้ตวันก็สาย, พลนิกายก็คงจะเหน็จเหนื่อยเมื่อยล้า. กูคิดว่าจะไปพักร่มที่อาศรมพระมุนี ที่แลเห็นอยู่โน่นรำไร.
สารถี
พิจะคะ.
/*8บทร้อง-ทุษยันต์
(โยนดาบ)

๏ แลดูที่อยู่พระดาบส

งามงดหาที่ติมิได้

ดูน่าภิรมย์ร่มไม้

น้ำใสไหลเย็นเปนขวัญตา

โน่นฃ้าวปลูกไว้ใช้พลี

ริมนี้สนามตัดหญ้า

ควันไฟที่กูณฑ์บูชา

หอมชื่นนาสากลิ่นสุคันธ์

ฝูงกวางย่างเยื้องชำเลืองเห็น

ไม่หลีกเร้นเฉยอยู่ดูไม่พรั่น

ดูน่าสบายใจครัน

ทุกสิ่งสรรพ์ควรแก่พระมุนี ฯ
บทร้อง-ทุษยันต์ กับ สารถี
(แขกบรเทศ)
ทุษยันต์์
๏ กูจะไปอาศรมพระทรงพรต

อยู่กับรถเถิดนาสารถี

เฃ้าเขตสถิตย์พระโยคี

ควรมีเคารพแด่มุนินทร์

/*9จำกูจะเปลื้องเครื่องทรง

ถ่อมลงซึ่งยศศักดิ์สิ้น

เหมือนกูเคารพพรหมินทร์

คงสมถวิลจินดา ฯ
สารถี
๏ ฃ้าจะสั่งพหลพลไกร

ให้พักตามร่มไม้ใบหนา

คอยพระจอมสากลอยู่จนกว่า

จะเสด็จคืนมาณที่นี้ ฯ
(พิณพาทย์ตีพญาเดิร. ทุษยันต์กับสารถีเฃ้าโรงคนละทาง)
(ปิดม่าน)
องก์ที่ ๒
ฉากที่ ๑
สวนดอกไม้, ในเขตสำนักพระกัณวะ
(พิณพาทย์ทำเพลงช้าเพลงเร็วพอสมควร.)
(เปิดม่าน)
(นางศกุนตลา, อนุสูยา, ปิยวาท, รำเพลงออกมา, มีสาวใช้และคนทำสวนตามออกมาด้วย. ลงลากลางโรง. ในระหว่างพิณพาทย์ทำลานี้, ท้าวทุษยันต์ออกอีกทาง ๑ และเฃ้าแฝงพุ่มไม้. นางทั้ง ๓ ควบคุมชาวสวนให้ทำสวนระหว่างเวลาที่มีบทร้องต่อไปนี้.)
บทร้อง-ทุษยันต์
(ชมโฉม)

๏ นี่ฤๅบุตรีพระดาบส

งามหมดหาใครจะเปรียบได้

อนิจจาบิดาท่านแสร้งใช้

มารดต้นไม้พวนดิน

ดูผิวสินวลลอองอ่อน

/*11มลิซ้อนดูดำไปหมดสิ้น

สองเนตร์งามกว่ามฤคิน

นางนี้เปนปิ่นโลกา

งามโอษฐดังใบไม้อ่อน

งามกรดังลายเลฃา

งามรูปเลอสรรขวัญฟ้า

งามยิ่งบุบผาแบ่งบาน

ควรหรือมานุ่งคากรอง

ควรแต่เครื่องทองไพศาล

ควรแต่เปนยอดนงคราญ

ควรคู่ผู้ผ่านแผ่นไผท ฯ
บทร้อง-ศกุนตลา
(ลมพัดชายเฃา)

๏ รื่น ๆ ชื่นกลื่นมัลลิกา

หอมชื่นนาสาเกษมสันต์

รื่นๆ สุรภีผสมกัน

กลิ่นสุคันธ์เย็นฉ่ำช่ำใจ

เรื่อย ๆ ลมพัดมาอ่อน ๆ

โชยกลิ่นเกษรเฃ้ามาใกล้

เรื่อย ๆ รสเร้าเย้าฤทัย

/*12พาให้ปลื้มเปรมฤดี

งามเอยบุบผชาติสอาดครัน

ถึงยามวสันต์เปล่งศรี

ต่างสุขเกษมเปรมปรีย์

ประหนึ่งจะมีกิจวิวาห์ ฯ
บทร้อง-นางพี่เลี้ยงและกำนัล
(ร่าย)
ปิยวาท
๏ นี่แน่แม่เล็ก ๆ หล่อนรู้ไหม

ว่าเหตุใดมิ่งมิตร์กนิษฐา

จึงได้ร้องลำเล่นเช่นร้องมา ?
กำนัล
จงเล่าไปเถิดจ๋าอย่าอำพราง.
ปิยวาท
หล่อนคงนึกในใจเปนแม่นมั่น

ว่านี่ยามวสันต์ฟ้าสว่าง,

ดูบุบผายังวิวาห์กันได้พลาง

ไฉนเล่าตัวนางจะร้างรัก.
อนุสูยา
จริงละหล่อนช่างสุนทรวอนว่า.
กำนัล
จริงเจ้าฃาควรเห็นเปนเหมาะหนัก.
อนุสูยา
แม้มีชายได้ประสบพบนงลักษณ์,
กำนัล
คงต้องรักจริงแท้เปนแน่นอน.
/*13ปิยวาท
สงสารน้องนงรามยามยังรุ่น,
กำนัล
โอ้แม่คุณงามสรรพราวอับศร,
อนุสูยา
มาตกอยู่กลางป่าพนาดร,
กำนัล
อยู่นครคงไม่ร้างห่างคู่เชย.
เจรจา
ศกุนตลา
หมั่นไส้ !

ช่างกระไรรุมว่า, นิจจาเอ๋ย!

ไม่คิดเห็นแก่หน้าฃ้าบ้างเลย
อนุสูยา
มิใช่เราแสร้งเย้ยหล่อนเมื่อไร.

เพราะพวกเรารักเจ้าเยาวภา,

อยากเห็นหน้าน้องแฉล้มแจ่มใส,

และความสุขสำราญบานฤทัย

จะหาไหนไม่เปรียบเทียบความรัก.

เพราะอยากเห็นอรไทยได้สุขี

จึ่งนึกอยากให้มีชายสูงศักดิ์,

มาอาศรมชมโฉมประโลมลักษณ์.
ศกุนตลา
อย่าพูดมากไปนักเลยน้องอาย.
ปิยวาท
ในที่นี้ก็ไม่มีผู้ชายมา

เว้นแต่พวกบ่าวฃ้าของโฉมฉาย.

/*14อันที่จริงนึกขึ้นมาน่าเสียดาย,

มีผู้ชายก็แต่พวกฤษีไพร.
อนุสูยา
อุ้ย ! หล่อนจ๋า ! ช้าก่อน, ใครซ่อนอยู่;

ฉันมองดูตะคุ่ม ๆ พุ่มไม้ใหญ่.

เฮ้ย, พวกทาส ! เร็วหวา, มาไว ๆ;

ค้นดูที่พุ่มไม้นั้นสักที.
(พวกทาส, ถือเครื่องมือทำสวน, มาที่พุ่มไม้, มองและค้นพอสมควร, แล้วท้าวทุษยันต์จึ่งออกจากพุ่มไม้. พวกทาสถอยกลับไปอยู่ฃ้างหลัง.)
บทร้อง-ทุษยันต์
(ขอมกล่อมลูก)

๏ ฃ้าขอโทษอย่าโกรธเลยสาวศรี

ความมุ่งร้ายจะมีก็หาไม่

ตูฃ้าเดินมาหนทางไกล

หมายใจจะเฃ้ามาขอพัก

มาเห็นโฉมนางสำอางค์องค์

คิดชรอยเผ่าพงศ์ผู้มีศักดิ์

แต่ครั้นจะกล่าวถามทัก

เกรงว่านงลักษณ์จะรำคาญ

ตูฃ้าเปนเชื้อชาติกษัตริย์

อยู่หัสดินไพศาล

ตัวนางผู้ยอดเยาวมาลย์

มีนามขนานฉันใด. ฯ
บทร้อง-นางทั้งสาม
(ตลุ่มโปง)
อนุสูยา
๏ เหตุไฉนไม่ตอบซึ่งวาจา

ที่บรุษนี้มาถามไถ่
ศกุนตลา
น้องนึกอางขนางอยู่อย่างไร

เพราะมิได้เคยพบชายเช่นนี้
ปิยวาท
รูปสง่าผ่าเผยน่าเชยชม
อนุสูยา
กล่อมกลมกำลังดังราชสีห์
ปิยวาท
กิริยาท่าทางอย่างเลิดดี
อนุสูยา
ทั้งวาจาพาทีก็งดงาม
ปิยวาท
หล่อนเอยจงพูดแทนน้องเรา

ตอบเฃาที่มีกระทู้ถาม
อนุสูยา
ฉันจะอธิบายขยายความ

เล่าเรื่องนงรามตามเฃาซัก ฯ
/*16บทร้อง-อนุสูยา
(เขนง)

๏ นางชื่อศกุนตลา

เปนธิดาเกาศิกทรงศักดิ์

กับนางเมนะกายอดรัก

จงรู้จักไว้เถิดกำเนิดดี

พระวิศวามิตร์บำเพ็ญพรต

ร้อนหมดกระทั่งโกศี

จึงใช้เมนะกาเทวี

มาทำลายพิธีทรงธรรม์

พะเอินประจวบฤดูกาล

บุบผชาติเบิกบานยามวสันต์

เมื่อเห็นนางฟ้าวิลาวัณ

ราชันชื่นชมสมฤทัย

เมนะกาไม่ช้าคลอดบุตรี

ราศีนวลลอองผ่องใส

พระกัณวะมุนีเลี้ยงไว้

เทวีกลับไปฟากฟ้า ฯ
/*17บทร้อง-ทุษยันต์
(ต่อยหม้อ)
(ร้องรำพึง)
๏ ฟังไข

ช่างถูกฤทัยเปนหนักหนา

ชี่นชมสมถวิลจินคา

ทราบว่านางเปนกษัตรี

สมควรจะเปนคู่ครอง

ร่วมห้องวนิดามารศรี

จำจะรั้งยังใจไว้ที

จนมีโอกาศอีกสักวัน.
(ร้องพูดกับนาง)
ตูฃ้าขอลานิ่มอนงค์

ตรงกลับเฃ้าสู่ไพรสัณฑ์

ว่าง ๆ จะมาหาอีกวัน

แจ่มจันทร์จงอยู่สุขสราญ ฯ (เฃ้าโรง)
(ศกุนตลาตลึงแลตามทุษยันต์ไป. นางพี่เลี้ยงสกิดกันและพยักเพยิดกับนางสาวใช้อื่น ๆ. หัวเราะกันซิกซี้.)
/*18บทร้อง-สามนางและลูกคู่
(เพลงปรบไก่)
อนุสูยา
๏ แม่สาวรุ่นศกุนตลาหน้าเปนนวลใย

เอวก็กลมนมก็เต่งดูหรือน่าเพ่งพิไลย

มีเสียอยู่หน่อยที่ใจลอยกระไร

ช่างน่าเสียใจจริงเอย !
ปิยวาท
เอ๋ยจริงเอย !

มีเสียอยู่หน่อยที่ใจลอยกระไร
นางอื่น ๆ
มีเสียอยู่หน่อยที่ใจลอยกระไร

ช่างน่าเสียใจจริงเอย ฯ
ปิยวาท
๏ เจ้ารูปสำอางค์อยู่กลางไพรพฤกษ์เจ้ามิเคยจะนึกรักชาย

พะเอินวันนี้วันดีนักหนามีหนุ่มน้อยมากล้ำกลาย

เฃาทักโฉมเฉลาเจ้าก็ไม่ตอบคำเพราะมัวแต่ทำเมินอาย

เฃาก็เลยขวยเขินรีบเดินผันผาย

โอ้น่าเสียดายจริงเอย !
อนุสูยา
เอ๋ยจริงเอย !

เฃาก็เลยขวยเขินรีบเดินผันผาย
/*19นางอื่น ๆ
เฃาก็เลยขวยเขินรีบเดินผันผาย

โอ้น่าเสียดายจริงเอย !
ศกุนตลา
๏ อ้อน่าเสียดายนักหรือเออใครเล่าหือหาญกล้า

พูดเสียงจ้อย ๆ ตอบถ้อยผู้ชายพูดพลางชม้ายนัยตา

ราวกับหญิงงามเมืองปราดเปรื่องนักหนา

ช่างพูดช่างจาเสียจริงเอย !
นางอื่นๆ
เอ๋ยจริงเอย !

ราวกับหญิงงามเมืองปราดเปรื่องนักหนา

ช่างพูดช่างจาเสียจริงเอย !

ฉ่า ๆๆๆ ชะฉ่าไฮ้ ฯ.
เจรจา
อนุสูยา
แม่ศกุนตลาช่างว่าได้,

ปากหล่อนจัดเหลือใจแล้วโฉมศรี,

พูดออกเก่งนักหนาเวลานี้,

ที่เมื่อกี้ราวกับเต่า, เจ้าประคุณ!
ศกุนตลา
ยังไม่เคยรู้จักมักจี่เลย,

จะให้วิ่งไปเฉลยและว้าวุ่น

ไม่สมควรแก่ผู้หญิงยังดรุณ.
/*20อนุสูยา
อุ้ย, แม่คุณรูปเรี่ยมช่างเจียมตัว !

มัวทำอายหรือผู้ชายจะมารัก,

แม่นงลักษณ์เลิดวิไลยจะไร้ผัว.
ศกุนตลา
ช่างเปนไร ! น้องไซร้ไม่นึกกลัว,

ถึงไร้ผัวก็ไม่ตายวายชีวา.
อนุสูยา
เชื่อเถิดนา, น้องอย่าอวดดีนัก,

ถึงยามรักก็จะขึ้งคนึงหา !

สายแล้วกลับเสียทีจะดีกว่า,

แล้วพูดจาเล่นล้อกันต่อไป.
(พิณพาทย์ทำเพลงเร็ว, นางรำหายเฃ้าโรง.)
ฉากที่ ๒
ในบริเวณสำนักพระกัณวะ
[เปนม่านทิ้ง]
(พวกพราหมณ์วิ่งหนีปิศาจออกมา, และปีศาจตามออกมาหลอกหลอนต่าง ๆ; เล่นกวนมุกพอควรแก่เวลา, สำหรับจัดฉากที่ ๓. เมื่อเล่นพอควรแล้ว, พราหมณ์คน ๑ ร้องเปนต้นบท, คนอื่นรับ.)
/*21บทร้อง-พราหมณ์กับลูกคู่
(เทพทอง)
พราหมณ์หัวน่า
๏ ฟังเราเจรจาเถิดนาท่าน

ผู้พราหมณาจารย์น้อยใหญ่

ตั้งแต่ดาบสเธอไกล

เรามิได้เปนสุขสำราญ

ปีศาจชล่ากล้าแขง

รุนแรงสามารถอาจหาญ

ตั้งหน้าล้างกิจพิธีการ

รุกราญข่มเหงคะเนงร้าย

มาเถิดนาอย่าช้าเลยพวกเรา

ไปเฝ้าภูวนาถฦๅสาย

ทูลปิ่นโปรพยอดชาย

มอบถวายอาศรมให้ทรงครอง
พวกบริวาร
มาเถิดเราจัดแจงแต่งกายา

ครองผ้าเรียบร้อยทั้งผอง

แล้วรีบรัดตัดไปดังใจปอง

ยังที่พลับพลาทองผ่องพรรณ ฯ
(เชิด. พวกพราหมณ์เฃ้าโรง, บีศาจไล่ตามรังแกจนหายไป.)
ฉากที่ ๓
สวนดอกไม้อีกตอน ๑ ในสำนักพระกัณวะ
(พอเปลี่ยนฉาก, พิณพาทย์เปลี่ยนทำเพลงฉิ่ง. นางศกุนตลากับพี่เลี้ยงออกมา, หยุดกลางโรง.)
เจรจา
อนุสูยา
แม่ศกุนตลา, เชิญมานั่ง.

หล่อนจะเหนื่อยกระมัง, แม่จอมขวัญ.?

แสนสงสารน้องน้อยละห้อยครัน.

ปิยวาทกับฉันจะพัดวี.

(พี่เลี้ยงพาศกุนตลาไปนั่งเตียงและพัดให้.)
ศกุนตลา
ฉันขอบใจนักหนาเมตตาน้อง.

ช่วยประคับประคองทั้งสองพี่;

แต่น้องนี้แสนโศกเพราะโรคมี

เหมือนเปนไข้ไฟจี้จ่ออุรา.

ถึงยามนอนมีแต่กรก่ายหน้าผาก.

อกแทบครากเจ็บร้าวราวเปนบ้า;

เหมือนดวงใจมิได้อยู่กับกายา,

สุดที่จะพรรณนาถึงอาการ.

ถึงจะหาโอสถขนานใด

มากินทาก็คงไม่ดับไฟผลาญ,

/*23ได้แต่นั่งคอยเวลากว่าชีวาน

จะร้าวราญเลยดับวับลงไป. (โอด)
(ในระหว่างเวลาที่โอดนี้, ท้าวทุษยันต์ออกมาแฝงอยู่ที่ต้นไม้, แอบดูและฟังนางทั้งสาม.)
ปิยวาท
อุ๊ย ! นี่แน่, แม่อนุสูยา.

แม่ศกุนตลานี้ป่วยไข้.

มิใช่โรคธรรมดา, น่าสงสัย.

ว่าจะเปนโรคใจเสียแน่นอน.

ฉันคิดว่ากามเทพผู้สามารถ

คงจะได้บังอาจผาดแผลงศร

มาต้องแม่ศกุนตลาสง่างอน.
อนุสูยา
แน่ละหล่อน ! ฉันเห็นเปนเช่นนั้น.

ตั้งแต่ได้พบองค์ทรงพิภพ.

ผู้ปิ่นโปรพรังสรรค์.

นางก็เฝ้าโศกาจาบัลย์

ควรถามให้รู้มั่นเหมาะความ

นี่แน่ศกุนตลามารศรี.

จงบอกพี่จริง ๆ ตามคำถาม;

จะนิ่งไว้ทำไม, แม่โฉมงาม ?
ศกุนตลา
น้องจะตอบข้อความตามจริงใจ.
/*24บทร้อง -ศกุนตลา
(พัดชา)

๏ พอได้ประสบพบเนตร์

ทรงเดชโปรพเปนใหญ่

เหมือนศรศักดิ์มาปักกลางหทัย

ดวงใจจอดอยู่ที่ภูบาล

งามทรงเหมือนองค์เทวราช

องอาจสมชายชาติทหาร

ซ้ำเสนาะเพราะรสพจมาน

อ่อนหวานชื่นใจไม่จืดจาง

นึกๆ ก็อยากเฃ้าชิด

แต่จิตคิดอายอางขนาง

ดูไปไม่แลเห็นทาง

จำใจจำห่างเหินรัก

ทำไฉนจะดูให้รู้ได้

ถึงดวงหฤทัยพระทรงศักดิ์

บางทีพระจะไม่จงรัก

พระจะไม่พักนำภา ฯ
บทร้อง-ทุษยันต์
(ลินลากระทุ่ม)
(ร้องจากที่แฝง)
๏ ฟังคำ

ช่างหวานฉ่ำเกษมสันต์หรรษา

(ออกจากที่แฝง, และร้องตอบนาง)

เจ้าอย่าพะวงสงกา

จะบอกแก่นงพงาผู้ยาใจ

โฉมนางแน่งน้อยช้อยชด

งามหมดหาที่ติมิได้

ฤทธิ์รักจู่จอดยอดใจ

คือไฟเผาดวงหัทยา

กามะเทพทนงองอาจ

ผาดแผลงศรแซมแกมบุบผา

ศรศักดิ์ปักอยู่แทบอุรา

หอมชื่นนาสาน่ายินดี

ตั้งแต่ประสบพบสมร

จิตพี่นี้ร้อนดังไฟจี้

กลัวแต่เจ้าจะไม่ใยดี

/*26พี่จึ่งไม่กล้ามาวอน

ถ้ารู้ว่าน้องรักสมัคบ้าง

ทีไหนพี่จะห่างดวงสมร

ขอเชยพอวายหายร้อน

บังอรอย่าตัดอาไลย ฯ
เจรจา
อนุสูยา
ขอเชิญเสด็จประทับให้ทรงสบายก่อน, พอให้คลายวายร้อนพระวรกาย. บนแท่นศิลานั่นแน่ะเพคะสบาย, เย็นไม่มีที่ไหนสู้, จึ่งได้จัดให้เปนที่แม่โฉมตรูมานอนพักอยูที่นี่.
ทุษยันต์
(นั่งบนแท่น, แล้วพูดยิ้ม ๆ.) ขอบใจ ! จริงของหล่อน, สบายดี, ทั้งร่มทั้งเย็น. แต่ทำไมต้องล้อเล่นเช่นนี้ให้น้องหล่อนอาย ? หล่อนเองก็ยังสาวแส้, แต่ไม่เคยรักผู้ชายบ้างหรืออย่างไร ?
อนุสูยา
อุ๊ย ! ที่นี่ไม่มีใคร, มีแต่พวกฤษีชีป่า. ดูแต่แม่ศกุนตลาสิเพคะยังไม่เคยรักผู้ชาย. จนพระองค์สิเสด็จกล้ำกลายเฃ้ามาที่นี้. นางก็จับไข้ไปทันทีจนไม่มียาจะรักษา. เห็นอยู่แต่พระจอมภารานั่นแหละจะเปนแพทย์พิเศษพอรักษาได้.
ปิยวาท
หล่อนละก็พูดมากเกินไปไม่เฃ้าเรื่อง ! ประเดี๋ยวเจ้านายเราจะทรงขุ่นเคืองกริ้วเราไม่เฃ้าการ. ที่จริงเราก็มีงานที่ยังจะควรทำต่อไป; ไปเถอะหล่อน, ไปรดต้นหมากรากไม้กันทางโน้น. (นางพี่เลี้ยงทั้งสองเฃ้าโรง.)
บทร้อง -ทุษยันต์
(ชาตรีใน)

๏ โฉมเฉลา

นงเยาว์ยั่วยวนเสนหา

กามะเทพแผลงศรบุษบา

ต้องอุราเรียมไหม้ดังไฟกัลป์

ยามพี่แรกเห็นอนงค์นาง

พี่เหมือนกวางต้องศรแทบอาสัญ

ยื่นนิ่งพินิศพิศพรรณ

เลอสรรรูปเรี่ยมเอี่ยมอุไร

หอมกลิ่นมัลลิกาจำปาทอง

หอมสู้กลิ่นน้องพี่ไม่ได้

หอมกลิ่นบุหงาซาไป

หอมกลิ่นอรไทยไม่ลาลด

รื่นๆ ชื่นจิตติดอารมณ์

มิได้ชมจิตช้ำกำสด

ขอเชิญน้องน้อยช้อยชด

เผยพจน์ให้เรียมได้ยินดี ฯ
/*27บทร้อง-ศกุนตลา
(ปีนตลิ่งนอก)

๏ ผ่านฟ้า

พระช่างเจรจากระไรนี่ (ลุกจากเตียง)

พระก็รู้ว่าตูฃ้านี้

อยู่พงพีไม่เคยพบผู้ชาย

เคยพบแต่พวกชีพราหมณ์

กับพวกทาสเลวทรามทั้งหลาย

พระปิ่นโปรพยอดชาย

ฃ้าหรือจะหมายเปนคู่ครอง

ในพระนิเวศน์เขตวัง

พร้อมพรั่งพระสนมทั้งผอง

รู้จักแต่งแป้งผัดนวลลออง

เครื่องประดับแก้วทองวราภรณ์

ต่างตนรู้จักปรณิบัติ

สารพัดชั้นเชิงเริงสมร

ฃ้านี้ชาวป่าพนาดร

ไหนจะสู้บังอรที่วังใน ฯ
/*29บทร้อง-ทุษยันต์์
(โอ้โลมใน)

๏ ขวัญฟ้า

ไฉนหล่อนแสร้งว่าฉนี้ได้

แสนสาวสุรางค์ช่างเปนไร

ตัวพี่นี้ไซร้ไม่นำภา

ขอแต่ภิรมย์ชมชิด

จุมพิตแต่แก้วกนิษฐา

เปนคู่สามีภิริยา

จนกว่าจะสิ้นชีวัน

เจ้าจะหนีพี่ใยไม่เมตตา

เหมือนจะแกล้งเข่นฆ่าให้อาสัญ

ขอเชิญนั่งเตียงเคียงกัน

พอสันต์เกษมเปรมปรีย์

ช่างกระไรใจคอจะเพิกเฉย

จะไม่ยอมให้เชยหรือโฉมศรี

พี่เหมือนภุมรินขอยินดี

ที่กลิ่นเกษรสุมณฑา ฯ
/*30เจรจา
ศกุนตลา
ดูสิน่ารำคาญพระผ่านเผ้า,

ช่างมาเฝ้าเย้ายวลกวนนักหนา.
ทุษยันต์
เพราะความรักเจ้าแก้วแววตา

จึ่งหาญกล้าเกี้ยวกวนแม่นวลใย.
ศกุนตลา
เปนสัตรีเช่นนี้ลำบากแท้!
ทุษยันต์
พี่รังแกรังหยาวสาวเมื่อไหร่ ?
ศกุนตลา
ถ้าแม้ว่าพระประสงค์จำนงใจ,

เหตุไฉนไม่รอขอมุนี ?
ทุษยันต์
พระสิทธาเวลานี้ไม่อยู่.
ศกุนตลา
พระจะหลู่ลบคุณไม่ควรที่.
ทุษยันต์
พี่เชื่อใจแน่ว่าพระมุนี

ใจดีคงจะไม่ทัดทาน.
ศกุนตลา
จะภิรมย์ชมโชยโดยลำพัง,

หม่อมฉันยังกริ่งจิตคิดถึงท่าน.
ทุษยันต์
อันองค์กัณวะสิทธาจารย์

พี่เชื่อว่าท่านไม่ขัดใจ.

/*31ประเพณีคนธรรพ์ในชั้นฟ้า

ก็เลือกคู่สู่หากันเองได้

แม้เราปรองดองต้องใจ

ควรจะใช้อย่างเยี่ยงคนธรรพ์.

น้องจะทำอิดเอื้อนเชือนไฉน,

หรือว่าไม่เต็มใจเกษมสันต์ ?

เสียแรงพี่สมัครักครัน,

น้องหรือจะยืนยันไม่ยินดี.

ไม่ช้าพี่ยาจะต้องพราก,

จะต้องจากวนิดามารศรี;

มาเถิดโฉมตรูคู่ชีวี

มาที่แผ่นผาน่าสราญ ฯ (พานางไปนั่งแท่น)
บทร้อง-คนเสียงร้องในฉาก
(บุล่ง)

๏ คลึงเคล้าเล้าโลมโฉมยง

อิงองค์กรกอดยอดสงสาร

เหมือนแมลงภู่จู่ดมบุหงาบาน

รักสร้านทราบทรวงดวงกมล

/*32ลมพัดกลิ่นผกามากลั้ว

ฟ้ารั่วโปรยปรอยดังฝอยฝน

มาลินีน้ำใสไหลวน

ทั่วทั้งสากลก็ยินดี ฯ
(พิณพาทย์ทำโลม. พระนางรำท่าโลมจนจบ. ตระนอน.)
[ปิดม่าน]
จบตอนที่ ๑
ตอนที่ ๒
องก์ที่ ๑
ฉากที่ ๑
ห้องในกุฎีที่อยู่ของศกุนตลา
(เมื่อเปิดม่าน ศกุนตลานั่งเตียง, อนุสูยากับปิยวาทนั่งกับพื้น, จัดดอกไม้.)
บทร้อง-ศกุนตลากับอนุสูยา
(สรภัญญะ)
ศกุนตลา
๏ อ้ากรรมะบันดาล ฤประหารประหัดตู

ฃ้าน้อยละห้อยอยู่ ณพะนัสพะนาลี

๏ ห่างองค์พระยอดรัก วรอัคคะสามี

โศกศัลยะพันทะวี กลชีพจะวายวาง

๏ อ้าองค์พระทรงขัณฑ์ ฤธพลันจะจืดจาง

ลืมรักสมัคหมาง ก็ศะกุนตะลาตาย
อนุสูยา
๏ แม่เอยจะคร่ำครวญ บมิควรนะโฉมฉาย

อันองค์พระฦๅสาย ฤจะลืมพระชายา

/*2๏ พระคงจะมีกิจ กรณียะนานา

มิอาจเสด็จมา ณพะนัสพนาคร

๏ โฉมยงประกอบขัน ติและคอยพระภูธร

ไม่ช้าสโมสร ณนิเวศะวังใน ฯ
เจรจา
ศกุนตลา
อันพี่สาวกล่าวปลอบขอบใจนัก;

แต่โรครักนี้แรงหาน้อยไม่,

ร้ายยิ่งกว่าโรคาอย่างใด ๆ,

ยิ่งกว่าไข้จับหนาวร้าวราญครัน.

แม้มิได้ชื่นชมให้สมจิต

เหมือนเพลิงพิษเผาอุราแทบอาสัญ,

ไม่เห็นหน้าคู่รักเพียงสักวัน

จิตก็พลันร้อนผ่าวราวอัคคี.

น้องจะต้องเฃ้าห้องกุฎีใน

และนบไหว้แม่เจ้าลักษมี,

เผื่อพระองค์นงลักษณ์ภควดี

จงทรงพระปราณีให้สมปอง.
อนุสูยา
ดีแล้วหล่อน, หมั่นวอนพระแม่เจ้า,

จะส่างเศร้ากมลที่หม่นหมอง.

/*3พี่ก็จะประนมกรวอนแทนน้อง

ให้ทรามชมสมปองมิช้าที.

(ศกุนตลาเฃ้าโรง)
ปิยวาท
ที่จริงฉันก็พลอยนึกรำคาญ,

ดูเจ้านายนิ่งนานเกินนักนี่;

หรือเหตุด้วยคำแช่งพระฤษี ?
อนุสูยา
อุ๊ย ! เรื่องนั้นไม่ดี, อย่าอึงไป.

(โคตมีพราหมณีออก)
โคตมี
ปิยวาท ! อนุสูยา !

แม่ศกุนตลาหล่อนอยู่ไหน ?
ปิยวาท
หล่อนเฃ้าไปในที่กุฎีใน

เพื่อกราบไหว้องค์พระภควดี.
โคตมี
ก็ดีแล้ว, นางแก้วหล่อนศรัทธา.

บัดนี้ป้ารับบัญชาพระฤษี,

ว่าวันนี้ฤกษ์งามยามดี

ท่านจะส่งบุตรีเฃ้าวังใน.
ปิยวาท
อุ้ยตายจริง ! ยิ่งนึกยิ่งใจหวาด,

กรรมจริง ๆ !
/*4โคตมี
ปิยวาท เปนไฉน

จึงกล่าวว่าหวั่นหวาด, ประหลาดใจ ?

ทำไมต้องทำหน้าตื่นเช่นนั้น ?

มีเรื่องราวอะไร, เล่าให้ป้า;

อย่าชักช้า.
ปิยวาท
ไม่ใช่เรื่องของดิฉันถาม

อนุสูยา, ป้าจะพลัน

ได้ทราบเรื่องอัศจรรย์เปนพ้นไป.
อนุสูยา
เอาเถอะคะ, ฉันจะเล่าทุกสิ่งสรรพ์,

ดิฉันนับถือป้าเปนผู้ใหญ่;

เมื่อพลั้งพลาดขาดเกิน ณ ข้อใด

ขออภัยหลานเขลาเบาปัญญา.

เมื่อหลายเวลาล่วงมานี่

ได้เกิดมีเหตุการร้ายหนักหนา
โคตมี
เอ๊ะ ! เกิดเหตุอะไร ? ไฉนป้า

มิได้รู้กิจจาในครานั้น.
อนุสูยา
เพราะเหตุเกิดแต่เวลายังเช้าตรู่,

ยังมืดอยู่ไม่มีสุริย์ฉัน,

ดิฉันกับปิยวาทนี้เท่านั้น

ถือกระจาดไปด้วยกันเก็บดอกไม้.

/*5เดินไปหน่อยก็ได้ยินเสียงสำเหนียก

ชายร้องเรียกอยู่ที่หน้าศาลาใหญ่;

เวลานั้นแม่ศกุนตลาไซร้

หล่อนนอนหลับอยู่ในห้องกุฎี.

ดิฉันรู้อยู่ว่าหล่อนไม่สบาย

จึงได้รีบผันผายไปแทนที่,

แต่ไม่ทันถึงเลยคะ, พระฤษี

ท่านก็มีสิงหนาทตวาดมา.
โคตมี
ฤษีไหน ?
อนุสูยา
พระทุรวาส.
โคตมี
เจ้าประคุณ !

ท่านเฉียวฉุนราวกับไฟที่ไหม้ป่า.
อนุสูยา
ดิฉันเกือบถึงบรรณศาลา

ได้ยินเสียงพระสิทธาท่านแช่งดัง.
โคตมี
กรรมจริง ๆ !
อนุสูยา
ยิ่งนึกยิ่งขนพอง,

แสนสยองตัวแขงราวเปนงั่ง.
โคตมี
ท่านกล่าวแช่งว่ากระไร ?
/*6อนุสูยา
หลานได้ฟัง

ยังจำคำได้คล่อง, ลองว่าดู.

๏ สาวงามหยามบังอาจ ประมาทคนเช่นตัวกู

ปล่อยให้มายืนอยู่ บ่มิออกมาต้อนรับ

กูสิเปนนักบุญ สิริสุนทราสรรพ

สมควรจะได้รับ ความเคารพนบประนม

ฤๅสูจะทอดทิ้ง กิจะการประจุคม

ปล่อยใจใฝ่อารมณ์ รำพึงถึงแต่ชู้ชาย

ดังนี้กูสาบสู ขอให้ชู้ผู้มาตร์หมาย

เลิกคิดถึงโฉมฉาย และลืมมิตร์ดังปลิดทิ้ง

จะกล่าวเตือนสักปานใด อย่าจำได้เลยสักสิ่ง

จงลืมสมรมิ่ง มิตระหมดณปางหลัง

เหมือนนักสุราเมา นิทระตื่นขึ้นจังงัง

ลืมพจะนาทั้ง หมดที่กล่าวยามเฮฮา ฯ”
โคตมี
ช่างว่าได้ กระไรไม่สงสาร.

สิทธาจารย์นี้ไซร้ใคร ๆ ว่า

ท่านเป็นเจ้าโทโสเต็มประดา.

เออแล้วหลานพูดจาตอบฉันใด ?
/*7อนุสูยา
ดิฉันรีบไปบังคมก้มกราบวอน,

แต่ท่านโกรธเป็นไฟฟอนไม่รับไหว้;

ท่านหันหน้าตั้งท่าจะเดินไป,

ดิฉันกอดบาทไว้แล้วเรียนความ,

ว่าศกุนตลามารศรี

มิได้มีจงจิตคิดหยาบหยาม,

มีโรครักหนักใจดังไฟลาม

จึ่งโฉมงามโศกศัลย์พันทวี.

มิรู้ว่าสิทธามาอาศรม,
.
ถ้ารู้คงมาบังคมมุนีศรี,

เพราะศกุนตลานารี

นับถือพระมุนีแม้นพรหมา.
โคตมี
เออช่างพูดสรรเสริญเยินยอใหญ่.

แล้วท่านตอบว่ากระไร ?
อนุสูยา
ท่านตอบว่า

“ไม่แกล้งก็แล้วไป; แต่วาจา

ที่กูกล่าวแล้วนาย่อมยืนยง.

เอาเถิดกูให้อภัย, และให้พร:

ยามบังอรพบผัวผู้รักหลง,

/*8ถ้าเฃาเห็นแหวนมณีที่โฉมยง

ได้เมื่อยามใจปลงปรองดองกัน,

เมื่อนั้นแลให้เฃารำลึกได้

ว่าเปนคู่รักใคร่เกษมสันต์.”
โคตมี
ก็นางได้ธำมรงค์ของทรงธรรม์

ให้ยามรักสมัคกันหรือฉันใด ?
อนุสูยา
ได้เจ้าฃ้า, กัลยาสรวมไว้มั่น

ทุกคืนวันบ่มิห่างนิ้วนางได้,
โคตมี
ถ้าเช่นนั้นจะเปนอะไรไป,

ดูจะไม่ต้องวิตกวิจารณ์เลย.

พอพระเห็นธำมรงค์คงจำได้,

อย่าร้อนอกร้อนใจนะหลานเอ๋ย.

และศกุนตลาผู้ทรามเชย

ไม่รู้เหตุนี้เลยหรืออย่างไร?
อนุสูยา
หล่อนไม่รู้, หลานดูไม่ควรเล่า,

เกรงว่าหล่อนจะเศร้าอารมณ์ใหญ่.
โคตมี
เออดีแล้ว, ทรามสงวนนิ่มนวลใย

จะได้ไม่หนักใจจนเกินการ.

เมื่อเดินทางต่อไปในไพรสัณฑ์

ป้าจะคอยป้องกันทุกสถาน

/*9มิให้พระธำมรงค์ของภูบาล

ห่างเหินองค์นงคราญสักนาที

เออก็นี่แม่ศกุนตลา

เมื่อไรจะออกมาสักทีนี่.
ปิยวาท
หล่อนอายุจะยืนตั้งหมื่นปี !

พอพูดถึงโฉมศรีก็เดินมา.

(ศกุนตลาออก, เห็นโคตมีก็ไหว้)
โคตมี
แน่หลานยา, ป้านำข่าวมาเล่า,

โฉมเฉลาจงโสมะนัสสา;

เดี๋ยวพรุ่งนี้พระมุนีผู้บิดา

จะให้ป้าพาเจ้าเฃ้าวังใน.
ศกุนตลา
นี่ก็แลเห็นชัดถนัดดี

พระลักษมีการุญหาน้อยไม่.

ตัวหลานนี้มีบุญเปนพ้นไป

จึ่งมาได้เปนบาทบริจา

แห่งพระจอมธรณินทร์ผู้ปิ่นรัฐ

จอมกษัตริย์วงศ์จันทร์หรรษา,

หลานตั้งใจปรณิบัติพระภัสดา

ให้สมที่พระเมตตาปราณี.
/*10โคตมี
ดีแล้วแม่ศกุนตลา,

ตัวของป้าดีใจด้วยโฉมศรี.

นี่แน่แม่เล็ก ๆ จ๋าอย่าช้าที,

ช่วยแต่งองค์เทวีวิลาวัณ.

หยิบสุคนธ์ปนแป้งน้ำมันหอม.
อนุสูยา
ดิฉันเตรียมไว้พร้อมทุกสิ่งสรรพ์.
โคตมี
จงแต่งองค์โฉมเฉลาเสาวพรรณ

ให้งามสรรพ์สมควรเปนเทวี.
(อนุสูยาเรียกนางกำนัลเชิญเครื่องแป้ง, ผ้านุ่งห่ม, ฯลฯ ออกมา, และอนุสูยากับปิยวาทช่วยกันแต่งตัวศกุนตลา ในระหว่างบทร้องต่อไปนี้.)
บทร้อง-อนุสูยากับพวกนาง
(ชมตลาด)

๏ ชำระสระสนานสำราญองค์

ขัดสีโฉมยงผ่องฉวี

สุคนธ์ทาลูบไล้อินทรีย์

หอมกลิ่นมาลีที่ปรุงปน

จัดแต่งเกศาผกาแซม

/*11ผัดหน้าแชล่มด้วยแป้งป่น

อัญชันทาคิ้วนฤมล

ใครยลก็ย่อมพึงใจ

นุ่งผ้ายกทองผ่องพรรณ

ซึ่งนางฟ้าจัดสรรเอามาให้

ห่มผ้าปักทองผ่องอุไร

วิไลยเหมือนอย่างนางฟ้า

ประดับรัตนาวราภรณ

ทองกรธำมรงค์มีค่า

งามลม่อมพร้อมพรั่งทั้งกายา

ดวงสุดาไปเฝ้าพระทรงพรต ฯ
(เพลง. โคตมีพราหมณีรำนำหน้า, แล้วถึงศกุนตลา, อนุสูยา, ปิยวาท, และนางกำนัล. รำพอสมควรแล้วหายเฃ้าโรง.)
ฉากที่ ๒
ริมฝั่งน้ำมาลินี
(พระกัณวะมุนีนั่งอยู่บนแท่นศิลาใต้ร่มไม้, มีกองกุณฑ์จุดไฟอยู่ตรงหน้า, กับมีฤษีอีกตน ๑ นั่งกับพื้นฃ้างขวากูณฑ์ คอยหยอดน้ำมันเนยและแต่งไฟ.)
/*12(นางโคตมีนำศกุนตลาออกมา, พร้อมด้วยอนุสูยากับปิยวาท. พิณพาทย์ลงลาแล้ว, ศรรณคะรพกับศารัทวัตจึ่งออกมา. ทุกคนนั่งตามสมควร, เพื่อฟังโอวาทแห่งพระกัณวะ.)
บทร้อง-พระกัณวะ
(จีนขวัญอ่อน)

๏ ดูก่อนเจ้าศกุนตลา

ผู้ยอดเสนหามารศรี

ขอเจ้าจงได้อยู่ดี

ทั้งมีความสุขทุกคืนวัน

ขอให้ปิ่นโปรพภพนาถ

บำรุงเลี้ยงสุดสวาทเกษมสันต์

จงมีโอรสเดชอนันต์

เปนจอมจักรพรรค์ฦๅชัย

ดูก่อนเทวาทุกราศี

พระพนัศบดีเปนใหญ่

ฃ้าขอฝากองค์อรไทย

อย่าให้มีภัยแผ้วพาล

จงคุ้มครองนางหว่างวิถี

จนถึงธานีไพศาล

/*13ขอองค์ลักษมีนงคราญ

ช่วยภิบาลเอื้อเฟื้อทุกเวลา ฯ
(พราหมณ์เฃ้าโบถ)

๏ อนึ่งพึงจำคำสอน

บังอรผู้ยอดเสนหา

จงเฝ้าปรณิบัติภัสดา

อย่าทำให้ข้องขัดใจ

ถึงแม้เธอมีเมียอื่น

สักพันหมื่นตัดหึงส์ให้จงได้

อย่าปากจัดคัดง้างกับผู้ใด

ตั้งใจมั่นอยู่ด้วยภักดี

จงตั้งจิตเมตตาแก่ฃ้าทาส

อย่าตวาดอย่าบ่นจู้จี้

ใครผิดค่อยสอนค่อยตี

ใครดีบำเหน็จให้ควรการ

อย่าเห็นแก่ตัวมัวหาสุข

ท่านทุกข์เจ้าทุกข์ด้วยกับท่าน

เมียดีเปนที่ชื่นบาน

เมียคร้านเปนเสนียดครอบครัว ฯ
/*14บทร้อง -ศกุนตลา
(ตนาว)

๏ พระบิดร

ฃ้าคำนับรับพรไว้เหนือหัว

อาลัยใจสั่นระรัว

เนื้อตัวเยือกเย็นทั่วไป

จำใจแล้วลูกต้องจำลา

สงสารพระบิดาน้ำตาไหล

ตั้งแต่บัดนี้ต่อไป

จะมิได้เห็นหน้าฃ้าน้อย

โอ้พระบิดาอยู่อาศรม

พระจะตรมตรอมจิตคิดละห้อย

ลูกมิควรกระทำน้ำเนตร์ย้อย

มิควรให้พระพลอยอนาทร

ครั้งนี้เปนกรรมต้องจำพราก

ถึงยามจากลูกเพลียละเหี่ยอ่อน

ขอกราบแทบบาทาพระบิดร

ลาก่อนลูกน้อยต้องจำไกล ฯ (โอด)
บทร้อง- พระกัณวะ
(ทองย่อน)

๏ ลูกรัก

ผิวพักตร์เจ้าจะหมองเพราะร้องไห้

อันบิดาจำนงส่งลูกไป

ก็เพราะหวังตั้งใจให้ได้ดี

ลูกเอยเปนบุญเจ้านักหนา

จะได้เปนชายาเฉลิมศรี

ของพระปิ่นจันทรวงศ์ทรงฤทธี

ผู้มีบุญล้ำค้ำโลกา

อันพ่อได้เลี้ยงเจ้าแต่เยาว์ไซร้

ก็หวังได้ชมบุญในเบื้องหน้า

อันสัตรีรูปงามยามอาวาห์

ก็ต้องจากบิดาอย่าอาลัย ฯ
บทพากย์ -พระกัณวะ
๏ ดูก่อนเจ้าพราหมณ์คู่
ผู้จะพาธิดาไป
ถวายองค์พระทรงชัย
สุรราชะทรงธรรม์
๏ ขอทูลพระผู้ทรง
สิริราชมไหศวรรย์
ว่าองค์พระวงศ์จันทร์
ทรงเมตตาธิดากู
/*16๏ พระองค์ทรงร่วมรัก
สมานสมัคกับโฉมตรู
กูทราบก็ตัวกู
มนัสน้อมประนอมใจ
๏ พระองค์ปิ่นโปรพ
ตระหลบเกียรติบรรฦๅไกล
โปรดปรานธิดาไซร้
กูก็พลอยชื่นฤดี
๏ อันองค์พระพรหมา
เมตตาเธอทั้งสองศรี
บันดาลสวัสดี
ให้ร่วมรักสมัคสมาน
๏ ขอพระจันทรวงศ์
จงทรงรับเยาวมาลย์
ไว้ในราชะฐาน
เปนชายาร่วมฤทัย ฯ
(ศรรณคะรพกับศารัทวัตไหว้รับคำพระกัณวะ แล้วชวนนางศกุนตลาให้ไป. ศกุนตลาคลานไปกราบพระกัณวะอีกครั้ง ๑. โอด. แล้วจึ่งลาไป. เสมอ. ต่างคนต่างเฃ้าโรง.)
ฉากที่ ๓
ท้องพระโรง, กรุงหัสดิน
(ท้าวทุษยันต์นั่งอยู่บนแท่น, มีร่มขาวปักกั้น, มหาดเล็กอยู่งานแส้จามรีคน ๑, อยู่งานพัดคน ๑, กับมีขุนนางนั่งเฝ้าอยู่ตามตำแหน่ง.	แล้ววาตายนจึ่งออก, คลานเฃ้าไปถึงน่าที่นั่งและถวายบังคม.)
/*17เจรจา
วาตายน
ขอเดชะ, มีพราหมณ์มาสองตน,

กับนารีสองคน, คนหนึ่งผู้ใหญ่,

อีกคนสาว, กล่าวว่ามาแต่ไกล

จะขอเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท

บรมนาถจอมนรามหาศาล,

รับฉันทะองค์พระกัณวาจารย์.

สุดแท้แต่ภูบาลจะปราณี.
ทุษยันต์์
เออ, จงบอกโสมราตปุโรหิต

ให้ทำกิจประจุคมสมควรที่.

แล้วรีบเชิญเฃาเฃ้ามาในนี้.
วาตายน
พิจะฃ้า.
ทุษยันต์์
อย่าช้าที, เชิญเฃามา.
(วาตายนเฃ้าโรงไปนำโสมราตปุโรหิต, โคตมีพราหมณี, ศกุนตลากับพราหมณ์ทั้ง ๒ ออกมา, และต่างคนนั่งตามที่อันควร, คือโสมราตกับวาตายนไปนั่งคู่กันที่หัวแถวขุนนาง, และโคตมี, ศกุนตลา, กับ ๒ พราหมณ์นั่งต่อลงมาเปนลำดับ.)
บทร้อง-ทุษยันต์ กับ พราหมณ์
(เขมรปากท่อ)
ทุษยันต์์
๏ ดูก่อนสองพราหมณ์และนารี

ท่านมาครานี้ในแนวป่า

เปนที่เกษมสุขทุกเวลา

หรือว่ามีเหตุอนาทร
พราหมณ์
เทวะ! อันพระบารมี

ปกเกล้าเกศีสโมสร

เดินทางกลางป่าพนาดร

บมิได้เดือดร้อนอย่างใด
ทุษยันต์
ตัวท่านเปนทูตพระดาบส

พระทรงพรตอยู่ดีหรือไฉน

หรือว่ามีเหตุเกทภัย

ร้ายดีอย่างใดแจ้งคดี
พราหมณ์
ณ อาศรมรมยาในอารัณย์

เปนที่เกษมสันติ์สุขี

องค์พระกัณวะมุนี

เธอนั้นอยู่ดีไม่มีภัย

/*19เธอให้พาธิดาโฉมฉาย

มาถวายทรงฤทธิ์อดิศัย

อีกทั้งสั่งทูลพระทรงชัย

ขอให้ทรงสดับวาจา ฯ
บทร้อง-พราหมณ์
(สามไม้ใน)

๏ พระจันทรวงศ์ทรงขรรค์

กับนางนวลจันทร์เสนหา

ได้ร่วมรักสมัคสมานมา

พระสิทธายินยอมด้วยยินดี

พระภูมินทร์เปนปิ่นโปรพ

เกียรติตระหลบทั่วธรณีศรี

โฉมศกุนตลานารี

คือสัตรีผู้ยอดนงคราญ

พระพรหมาเมตตาทั้งสองศรี

จึ่งบันดาลสวัสดีสองสมาน

ขอพระองค์จงรับเยาวมาลย์

ไว้ฐานชายาร่วมฤทัย ฯ
/*20บทร้อง-ทุษยันต์
(นาคราช)

๏ ประหลาดเหลือ

ไม่น่าเชื่อว่าจะเปนเช่นนี้ได้

ยิ่งแลดูโฉมงามทรามไวย

ยิ่งมีใจฉงนสนเท่ห์นัก

นี่แน่พราหมณ์มีความเฃ้าใจผิด

เราเพ่งพิศนางดูไม่รู้จัก

จริงแล้วโฉมยงนงลักษณ์

ผ่องพักตร์ผิวพรรณดังจันทรา

แต่กษัตร์ฤๅว่าจะเปนชู้

ชิงคู่ชายอื่นเสนหา

ที่จริงนางงามครันเปนขวัญตา

แต่จะเคยเห็นหน้านั้นไม่มี

ตัวเราเปนเผ่าพงศ์กษัตริย์

จะรับนางเซซัดไม่ควรที่

ไฉนพราหมณ์ตู่เล่นกันเช่นนี้

ฃ้ามิใช่สามีของนวลจันทร์ ฯ
บทร้อง - โคตมี
(แป๊ะสองชั้น)

๏ ฃ้าแต่ภูวเนตร์เดชกำแหง

หม่อมฉันจะทูลแถลงไม่แสร้งสรร

ขอพระองค์ทรงคนึงถึงครานั้น

เมื่อทรงธรรม์เสด็จไปในพงพี

ได้เสด็จไปสู่พระอาศรม

อันรื่นรมย์ของพระมหรรษี

ทรงประสบพบตัวแม่สาวนี้

ริมฝั่งมาลินีชลธาร

ได้ทรงชวนภิรมย์สมสอง

เปนคู่ครองร่วมรักสมัคสมาน

สมรสอย่างคนธรรพสรรพสราญ

ขอภูบาลรำฦกให้จงดี ฯ
เจรจา
ทุษยันต์
เอ๊ะ ! อย่างไร ?

อัศจรรย์เหลือใจ ! ไฉนนี่ ?
โคตมี
พระองค์วายพระเมตตาต่อนางนี้,

จะขับไล่ไม่ใยดีรับรอง.

ดูจะผิดคลองธรรมจริยา

แห่งราชาเชื้อกษัตริย์ทั่วทั้งผอง.
/*22ทุษยันต์
ขออภัยเถิดพราหมณ์. ความมุ่งปอง

ของท่านกล่าวเช่นนี้มีอย่างไร ?
โคตมี
เช่นนั้นสิ ! พระองค์ผู้ทรงราชย์

ก็มัวเมาในอำนาจอันเปนใหญ่,

จนทรงลืมธรรมะ, พระหฤทัย

ก็อาจพลิกแพลงไปได้ทุกทาง.
ทุษยันต์
ดูหรือพราหมณ์ !

ช่างกล่าวความเหิมหาญ, ท่านพูดขวาง.

แต่ท่านเปนพราหมณ์ชีมีเวทางค์,

จะพูดพรางแพลงพลิกกระดิกไป

เราก็จำต้องนิ่ง, กริ่งเกรงบาป.

ท่านพูดหยาบเราก็งดอดโทษให้
โคตมี
นี่แน่ศกุนตลาจงว่าไป,

ทูลเองบ้างเปนไร, ลองดูที.
บทร้อง - ศกุนตลา
(คำหวาน)

๏ โอ้ว่าทรงภพโปรพราช

องอาจดังพระยาราชสีห์

เสด็จยังฟากฝั่งมาลินี

แทบที่สำนักสิทธาจารย์

รื่น ๆ ชื่นจิตติดนาสา

หอมกลิ่นมัลลิกาอ่อนหวาน

ภุมรินกลั้วกลิ่นสุคนธาร

กลิ่นประสานรสรักสมัคกัน

โอ้ว่าบุษบากลื่นหอมโหย

มาราโรยราวสิ้นยามวสันต์

โอ้รักหักได้ในเร็วพลัน

ยังมิทันจะได้กี่เดือน
(โอ้ปี่)

๏ โอ้ศกุนตลานิจจาเอ๋ย

กระไรเลยอาภัพยิ่งกว่าเพื่อน

เสียแรงรักมั่นใจไม่แชเชือน

รักมาเลือนลับไปไม่นำภา ฯ (โอด)
บทร้อง-ทุษยันต์
(พราหมณ์ดีดน้ำเต้า)

๏ เก่งจริง

เปนยอดหญิงแสนกลพ้นจะหา

นางนี้ช่างพูดเต็มประดา

กลางป่าใครฝึกฝนนาง

/*24ดูดู๋ชุลมุนวุ่นวาย

ช่างไม่นึกลอายใจบ้าง

ขอเลิกกันเท่านี้ทีเดิดนาง

จะเปนอย่างเยี่ยงชั่วต่อไป ฯ
เจรจา
ศกุนตลา
ราชะ !

จะว่าฃ้าแกล้งกล่าวเล่นไฉน ?

ฃ้ามีธำมรงค์ของทรงชัย

ประทานไว้เพื่อเปนพยานรัก.

(แลดูนิ้วไม่เห็นแหวน, ตกใจ. พูดกับโคตมี.)

ตายจริงป้า ! ตูฃ้ายังจำได้,

นิ้วนี้ไซร้สรวมแหวนของทรงศักดิ์;

แหวนหายไปเมื่อไร, เอะใจนัก !

ใครแอบลักเอาไป ?
โคตมี
ไม่ได้การ !

ตลอดทางเวลาเดินป่าดง

ป้ายังเห็นธำมรงค์อยู่นะหลาน;

ป้าได้คอยระวังกลางทางกันดาร

จนถึงศักราวะตารศาลเทวัน.

/*25หล่อนวักน้ำยุมะนามารดเศียร

ที่ตำบลศะจิเตียรถ์, และที่นั่น

ธำมรงค์ขององค์พระทรงขรรค์

คงหลุดตกไปพลันในท้องธาร.
ทุษยันต์
(ตบมือหัวเราะ) น่าขัน !

ช่างนัดกันมาตู่ดูเหิมหาญ,

ชะ ๆ เก่งแท้, แม่ตัวการ,

องค์พยานของเจ้าลืมเอามา !

เจ้าอยากได้ราชาเปนสามี

จึงแสร้งแต่งวาทีเหิมกล้า;

รูปร่างกระทัดรัดไม่ขัดตา,

เสียแต่บ้ากามาไม่มีอาย !
บทร้อง -ศกุนตลา
(โอ้โลมนอก)

๏ ทรงภพ

ผู้ปิ่นโปรพฦๅสาย

พระองค์เองไม่มียางอาย

/*26พูดง่ายย้อนยอกกลอกคำ

มาหลอกดมชมเล่นเสียเปล่า ๆ

ทิ้งฃ้าคอยสร้อยเศร้าทั้งเช้าค่ำ

เด็ดดอกไม้ไปดมชมจนช้ำ

ไม่ต้องจดต้องจำนำภา

เหมือนผู้ร้ายย่องเบาเฃ้าลักทรัพย์

กลัวเฃาจับวิ่งปร๋อไม่รอหน้า

จงทรงพระเจริญเถิดราชา

ฃ้าขอลาแต่บัดนี้ไป ฯ
บทร้อง-ทุษยันต์์
(ศัพท์ไท)

๏ ดูซี

นางคนนี้พูดจาเปนบ้าใหญ่

ยิ่งนิ่งฟังไป ขัดใจยิ่งทวี

นี่แน่ฟังเรา ยายเถ้าพราหมณี

อีกทั้งสองชี ที่พานางมา

อันนางคนนี้ นารีแพศยา

พาไปเสียนา หาไม่เคืองกัน ฯ
/*27เจรจา
โสมราต
เทวะ!

จงทรงพระกรุณา, อย่าหุนหัน.

ฃ้าขอกราบทูลเตือนพระทรงธรรม์,

อันพระราชครูโหราจารย์

ได้กราบทูลทำนายถวายไว้

ว่าพระองค์ทรงชัยมหาศาล

จะได้มีโอรสยอดกุมาร

เปนภูบาลจักรพรรดิครองปัถพี.

บัดนี้นางศกุนตลาวิลาวัณ

ก็ทรงครรภ์, ฃ้าขอรับโฉมศรี

ไปอยู่ยังเคหากว่าเทวี

จะมีบุตร์บุญปลอดคลอดออกมา.

ถ้าบุตร์ต้องลักษณะมหาบุรุษ

มีลายกงจักร์ผุดสุดสง่า

ขึ้นที่ทั้งสองหัดถ์และบาทา,

ตูฃ้าจะเคารพอภิวันทน์.

จะเห็นว่านางนั้นเปนเทวี,

มเหษีแห่งองค์พระทรงขัณฑ์

แล้วจะเชิญโฉมเฉลาเสาวพรรณ

รีบผายผันเฃ้าสู่มณเฑียรทอง.

/*28แต่ถ้าแม้กุมารที่คลอดใหม่

บมิได้มีลักษณะต้อง

ตามแบบมหาบุรุษสุดทำนอง,

ฃ้าจะต้องจัดนางส่งคืนไป.
ทุษยันต์
ปุโรหิต.

แม้ท่านยังมีจิตคิดสงสัย,

จะรับนางไปเหย้า, เราตามใจ.

เรามอบให้เสร็จสิ้นดังจินดา.
โสมราต
เอวํ เทวะ!
(โคตมี, ศรรณคะรพ, ศารัทวัต ถวายบังคมท้าวทุษยันต์แล้ว, โสมราตก็พาออกจากหน้าที่นั่ง. พิณพาทย์ทำพราหมณ์ออก, พราหมณ์และนางเฃ้าโรง. รัว. เสียงคนเอะอะอย่างแสดงความประหลาดใจ, และโสมราตรีบออกมา, คลานเฃ้าไปเฝ้าถวายบังคมทูล.)
โสมราต
เทวะ!

ขอเดชะพระบารมีปกเกศฃ้า,

เมื่อกี้นี้ที่กลางพระชลา

ได้เกิดเหตุเห็นน่าอัศจรรย์.

ฃ้าพระบาทนำนางศกุนตลา

/*29ออกจากหน้าพระที่นั่งพระทรงขัณฑ์.

แลเห็นได้ถนัดตาว่านางนั้น

มีทุกข์ศัลย์โศกพ้นพรรณนา.

ฃ้าจึ่งตั้งสัตย์อธิษฐาน

ขอให้เทพบันดาลประจักษ์ว่า

ถ้าแม้นางกล่าวจริงทุกสิ่งมา

พอขาดคำก็ถนัดมหัศจรรย์

เวหาคลุ้มชะอุ่มควันเหมือนเมฆฝน,

แล้วมีนางฟ้ามาจากเบื้องบน

โอบอุ้มองค์นฤมลลี้ลับไป.
ทุษยันต์
เออ ! ก็อัศจรรย์เปนหนักหนา.

ดูคลับคล้ายคลับคลาแทบจำได้

แต่นางหายไปแล้วก็แล้วไป,

เปนหมดท่วงหมดใยเสียสักที.
(ลุกจากเตียง. พิณพาทย์ทำเสมอ. ฃ้าราชการถวายบังคม. ท้าวทุษยันต์รำหมดท่าแล้วหายเฃ้าโรง.)
ปิดม่าน
องก์ที่ ๒
ฉากที่ ๑
ตลาดในกรุงหัสดิน
(มีร้านฃายของต่างๆ จัดไว้พอสมควร. เมื่อเปิดม่านแล้วมีคนออกมาซื้อของ, และมีหาบของออกมาฃาย. เล่นกวนมุกพอควรแก่เวลา. แล้วกุมภิลจึ่งออก, เอาแหวนเที่ยวบอกขาย, แต่ไม่มีใครซื้อเพราะเปนของราคาแพง. บัดนี้จึงมีราชบุรุษกองตระเวนสองคนออกมา, เห็นกุมภิลบอกฃายแหวนก็ไปดู. พอกุมภิลฃายใครไม่ได้แล้วกำลังจะออกเดินต่อไป, พลตระเวนก็จับ.)
เจรจา
ราชบุรุษที่ ๑
ช้าก่อน ! แกไปไม่ได้.
กุมภิล
ทำไมล่ะนาย ?
ราชบุรุษที่ ๒
ก็แกเปนผู้ร้ายน่ะสิ.

(แย่งแหวนไปจากกุมภิลและพิจารณาดู)
กุมภิล
อ๊ะ ! จะหาความกันเช่นนี้ง่าย ๆ ได้อยู่ฤๅ?
ร.บ. ๑
ยังจะต่อล้อต่อเถียงอีกฤๅ ? (ตี)
/*31กุมภิล
โอย! ทำไมตีกันง่าย ๆ ?
ร.บ. ๑
ไม่ต้องพูดหนวกหู. แกต้องไปกับฉัน. (ฉุด)
ร.บ. ๒
ร่ำไรจริงๆ (ตี)
กุมภิล
โอย ! ไม่ต้องตีดอกเจ้าประคุณ. ฉันจะไปดี ๆ. นี่จะพาฉันไปไหน ?
ร.บ. ๑
ไปหาเจ้าคุณนครบาลน่ะสิ. (มัดกุมภิล)
ร.บ. ๒
อ้าว, เคราะห์ดี. ไม่ต้องเดินไปไหนไกล. เจ้าคุณท่านมานี่แล้ว.

(มิตราวะสุ, นครบาล, ออกมา. มีเจ้าน่าที่ตามหลังมาอีก.)
มิตราวะสุ
อะไรกันวะ ? กูได้ยินเสียงเอะอะกันทางนี้.
ร.บ. ๑
ผมจับผู้ร้ายได้คนหนึ่งขอรับ.
มิตราวะสุ
ผู้ร้ายอะไรวะ ?
ร.บ. ๑
นั่นและขอรับ, มันจะฉกชิงวิ่งราวหรือตัดช่องย่องเบาอย่างไรผมก็ทราบไม่ถนัด; แต่ข้อสำคัญคือจับของกลางได้คามือ. นี่แน่ะขอรับ แหวนวงอ้ายกะโต, เรือเก็จเพ็ชร์ออกเป้ง. แล้วมีพระนามเจ้านายของเราจาฤกอยู่ด้วยขอรับ. (ส่งแหวนให้นครบาล.)
กุมภิล
ขอประทานโทษทีเถอะขอรับ. กระผมไม่ได้ทำผิดคิดร้ายอย่างฉกรรจ์อะไรเลย.
/*32ร.บ. ๑
อ้อ ! ท่านมหาพราหมณ์ ! ถ้าเช่นนั้นแกได้ทำความชอบอย่างไร. เจ้านายจึ่งได้โปรดปรานถึงแก่ถอดพระธำมรงค์ประทานแก ? (เงื้อจะตี.)
กุมภิล
ฟังผมก่อนสิขอรับ. ผมชื่อกุมภิล, อยู่ที่บ้านศักราวะตาร.
ร.บ. ๒
ก็นี่ใครไต่ถามถึงชื่อถึงเสียง หรือถิ่นฐานบ้านช่องของแก ?
มิตราวะสุ
ช่างเถอะ ! ปล่อยให้มันเล่าเรื่องของมันเอง, ฃ้าอยากฟังดูที. ว่าไปสิ, อย่าบิดบังอะไรนะ.
กุมภิล
กระผมเปนคนทำมาหาเลี้ยงบุตรภรรยาโดยทางจับปลา, ทอดแห, ตกเบ็ด ดักลอบ.
มิตราวะสุ
(หัวเราะ) หากินดีจริงนะ ! ล้วนแต่ปาณาติบาตทั้งเรื่อง.
กุมภิล
ใต้ท้าวอย่าติเตียนผมเลยขอรับ. การสิ่งใดที่ปู่ย่าตายายได้เคยกระทำมาแล้ว ลูกหลานจะละทิ้งเสียไม่เปนการสมควร; และคนที่ฆ่าสัตว์ฃายเลี้ยงชีพก็อาจจะเปนคนที่มีใจกรุณาได้เหมือนกัน.
ร.บ. ๑
หรือขะโมยก็ได้เหมือนกัน.
มิตราวะสุ
เล่าต่อไปสิ, อย่าเสียเวลา.
กุมภิล
วันหนึ่งผมจับปลาเทโพตัวใหญ่ได้ตัวหนึ่ง, พอชำแหละออกก็พบแหวนวงนี้อยู่ในท้อง. ผมเอามาฃายก็พอนายทั้งสองนั่นมาพบเฃ้า/*33เลยจับตัว. จะว่าผมมีผิดคิดร้ายอย่างไร ? ผมไม่ใช่ขะโมยขะโจรเลย, เปนความสัตย์จริงเช่นนี้แหละขอรับ.
มิตราวะสุ
(ดมแหวน) แหวนนี้ยังมีกลิ่นคาวติด, บางทีจะได้อยู่ในท้องปลาจริงตามมึงให้การ.
ร.บ. ๑
ก็มือของมันเหม็นคาวจับแหวนก็ทำให้แหวนมีกลิ่นไปด้วยน่ะสิขอรับ.
มิตราวะสุ
เอาเถอะ, ฃ้าจะเฃ้าไปถามท่านมณเฑียรบาลดูทีก่อน. คุมตัวชาวประมงนี่ไว้ก่อนนะ.
ร.บ. ๑
อย่าวิตกเลยขอรับ, ผมไม่ให้หนีได้.

(มิตราวะสุเฃ้าโรง. ชาวตลาดมามุงถามเรื่องกันกลุ้ม.)
ร.บ. ๒
นายเราน่ากลัวจะอีกนานกว่าจะกลับออกมา.
ร.บ. ๑
แน่ละ. การเฃ้าเฝ้าเฃ้าแหนมิใช่จะเฃ้าไปถึงง่าย ๆ.
ร.บ. ๒
เบื่อจริง ๆ ต้องมานั่งคุมอ้ายตานี่อยู่! กูละคันๆ มืออยากจ้ำมันเสียให้เสร็จกันไป, ให้รู้แล้วรู้รอด.
กุมภิล
โอย ! โอย ! อะไรนายจะฆ่าคนเล่นง่าย ๆ ! ผมไม่มีผิดเลย.
ร.บ. ๑
ดูเอาสิ! ตานี่มารยาพิลึก; ยังไม่ทันจะทำอะไรร้องก่อนแล้ว.
กุมภิล
ก็นายว่าจะฆ่าผมก็ร้องน่ะสิ.
/*34ร.บ. ๒
ก็เอาไว้ให้ฆ่าเสียก่อนจึงค่อยร้องไม่ได้ฤๅ ?
กุมภิล
ตายแล้วจะร้องแร้งอะไรออกล่ะนาย ?
ร.บ. ๑
เออ! ก็จริงของมัน. อ้อนั่นแน่นายกลับออกมาแล้ว. เอาละพ่อตัวการ, ประเดี๋ยวก็ได้รู้กันว่าแกจะได้กลับบ้าน หรือจะต้องเปนเหยื่ออีแร้ง.

(มิตราวะสุออกมา)
มิตราวะสุ
เฮ้ย ! ตาประมงนั่นอยู่ไหน ?
กุมภิล
ตายกู ! ตายแน่ ! (สั่นเทิ้ม)
มิตราวะสุ
แกไม่ต้องสทกสท้าน; แกไม่มีความผิด. (สั่งพลตระเวน) ปล่อยตัวตาประมง. เจ้านายของเรารับสั่งว่าข้อความที่เล่าเห็นจะเปนความจริง.
ร.บ. ๒
พ้นนรกไปทีหนึ่งละแก (แก้มัดกุมภิล)
กุมภิล
ใต้ท้าวขอรับ, ขอบพระเดชพระคุณจริง ๆ. ถ้าไม่ได้ใต้ท้าวผมก็คงไม่รอดตัวในครั้งนี้.
มิตราวะสุ
แกมันเคราะห์ดีมาก. นี้แน่, โปรดเกล้า ฯ ให้กูนำเงินมาพระราชทานเท่าค่าพระธำมรงค์ที่แกนำมา. แกเลยมั่งมีใหญ่ละ (ส่งถุงเงินให้)
/*35กุมภิล
แหม! ผมดีใจจนพูดไม่ออก. (ถวายบังคมสามคาบ)
ร.บ. ๑
แกน่ะมันเหมือนผู้ร้ายที่เฃาเอาลงจากฃาหยั่ง, แล้วมิหนำซ้ำให้ขี่ช้างกูบทอง.
รบ. ๒
ใต้ท้าวขอรับ, พระธำมรงค์นั้นเห็นจะเปนของมีราคามากนะขอรับ ?
มิตราวะสุ
ส่วนราคาค่างวดดูเหมือนจะไม่สำคัญ, แต่ดูเหมือนจะเปนของที่เจ้านายเราโปรดปรานมาก. พอนำไปถวายทอดพระเนตร์เห็นดูทรงตลึงอยู่ครู่ใหญ่ๆ, แล้วจึงได้มีพระดำรัสให้กูนำเงินมาประทานตาประมง. (พูดกับกุมภิล) แกจะไปก็ไปสิ. (เฃ้าโรง)
ร.บ. ๑
ชะๆ อ้ายช่างหาปลา ! มาวันเดียวได้เปนเศรษฐี. ที่กูทำราชการวันยังค่ำ ๆ หลายปีดีดักมาแล้ว, จนกรอบอยู่อย่างนี้เอง.
กุมภิล
นายอย่าโกรธอย่าขึ้งเลย. วันนี้ฉันมีลาภแล้วก็อยากให้เพื่อนฝูงได้สนุกสบายด้วย. เชิญนายทั้งสองไปหาเหล้ากินกันเล่นพอสบายบ้างประไร.
ร.บ. ๒
เออ ! พูดยังงี้มันค่อยน่าฟังหน่อย. ฉันรู้จักที่ดีอยู่แห่งหนึ่ง, มาไปด้วยกันเถอะ.
(พิณพาทย์ทำรัว. คนที่เหลืออยู่เฃ้าโรงหมด.)
ฉากที่ ๒
/*36ในราชมณเฑียรของท้าวทุษยันต์
(ท้าวทุษยันต์นั่งเตียง, มีนางกำนัลปรณิบัติตามตำแหน่ง, กับมีมโหรีวง ๑ ด้วย.)
บทร้อง-คนเสียง (ร้องในฉาก)
(ช้า)

๏ เมื่อนั้น

พระจอมอาณาจักร์เปนใหญ่

พิศธำมรงค์แก้วแววไว

ภูวนัยโศกศัลย์พรรณะนา ฯ
บทร้อง-ทุษยันต์์
(ปี่แก้วน้อย)

๏ โอ้ศกุนตลาเมียขวัญ

ยิ่งกว่าชีวันเสนหา

เสียแรงรักสมัคสมานมา

ควรหรือพี่ยาลืมอนงค์

ชรอยมีผีร้ายหมายรังแก

จึงดลใจให้แลพะวงหลง

/*37แกล้งทำให้ลืมโฉมยง

งวยงงเหมือนหลับสนิทนอน

ป่านนี้เทวีจะอยู่ไหน

ใครจะพิทักษ์ดวงสมร

ฤๅอยู่กลางป่าพนาดร

อกอ่อนอ้างว้างอยู่กลางไพร

ฤๅว่ากัลยาจะโกรธพี่

เฃ้าหลบลี้ไปซ่อนอยู่หนไหน

พี่นี้สิร้อนเหลือใจ

ราวไฟเผาผลาญปานตาย ฯ
บทร้อง-คนเสียง (ในฉาก)
(อกทเลสองชั้น)

๏ ยิ่งแลดูแหวนที่แทนรัก

ทรงศักดิ์ยิ่งคนึงถึงโฉมฉาย

ร้อนกลุ้มรุมทั่ววรกาย

พระฦๅสายคลั่งคลุ้มกลุ้มกมล

ผุดลุกจากเตียงไปเมียงมอง

ทั้งในห้องนอกห้องทุกแห่งหน

เห็นเงาคิดว่าเจ้านฤมล

/*38กล่าวยุบลเชิญชวนนวลนาง

เห็นสาวสรรกำนัลที่นั่งเฝ้า

พระผ่านเผ้าข้องจิตคิดขัดขวาง

สำคัญว่านินทากันอยู่พลาง

กริ้วผางทางไล่ไม่ปราณี ฯ
(พิณพาทย์ทำเชิดฉิ่ง. ท้าวทุษยันต์เที่ยวค้นคว้าหานางและชวนนางกำนัลไปชมเชย, โดยสำคัญว่าเปนศกุนตลา, แล้วภายหลังกริ้ว, หาว่าพากันมาล้อบ้าง, ว่าหึงส์หวงแกล้งเอานางศกุนตลาไปซ่อนไว้บ้าง. ในที่สุดไล่ตีนางกำนัล. เชิดกลอง. หายเฃ้าโรง.)
ฉากที่ ๓
วิมานพระอินทร์
(พระอินทร์นั่งเตียง. มีมาตะลีเฝ้าอยู่.)
บทร้อง-พระอินทร์
(ยานี)

๏ ดูก่อนมาตะลีมีปัญญา

ท่านก็รู้อยู่ว่าเรานี้ไสร้

มีเหตุอนาทรร้อนใจ

/*39เพราะจอมกรุงไกรหัสดิน

ถูกพระทุรวาสแช่งไว้

จนหลงไหลเคลิบเคลิ้มหมดสิ้น

พบศกุนตลายอดนาริน

ภูมินทร์ไม่รู้จักนงเยาว์

ครั้นนางพ้นภูวดลได้เห็นแหวน

รำฦกได้ใจแสนจะโศกเศร้า

ครั้นเราจะช่วยทุกข์บันเทา

เราก็ขยาดเพราะนักธรรม์

แต่มาบัดนี้หลายปีแล้ว

เห็นจะแผ้วปลอดภัยทุกสิ่งสรรพ์

จำเราจะช่วยทุษยันต์

ให้พลันได้สมอารมณ์รัก

พะเอินทานพเนมี

หมู่นี้กำเริบเอิบหนัก

จะเชิญเธอบำราบปราบยักษ์

แล้วพบนงลักษณ์ผู้ยาใจ

วันนี้ฤกษ์งามยามดี

มาตะลีดูราอย่าช้าได้

รีบไปหัสดินเวียงชัย

แล้วรับจอมไผทขึ้นมา ฯ
/*40(มาตะลีถวายบังคม, แล้วคลานถอยออกมา. พิณพาทย์ทำเสมอแล้วเชิด. พระอินทร์กับมาตะลีเฃ้าโรงคนละทาง.)
บทร้อง-คนเสียง (ในฉาก)
(เชิดฉิ่ง)

๏ เลื่อนลอยมาโดยนภากาศ

โอภาสผ่องเพียงแขไข

เสร็จปราบอสูรจัญไร

โสมะพงศ์ทรงชัยแสนยินดี (รับ)

ทูลลาสมเด็จอมเรศร์

เพื่อคืนสู่เขตกรุงศรี

ล่องลอยเวหนด้นเมฆี

ชมเทพวิถีทางจร (รับ)

งามเมฆใหญ่เยี่ยมมหิมา

ดูราวภูผายอดสิงขร

สีแดงแสงจับทินกร

ภูธรชมเพลินจำเริญตา (รับ)

ลิ่ว ๆ ประหนึ่งลมพัด

รถรัตน์แล่นกลางหว่างเวหา

เรื่อย ๆ รถตรงลงมา

ยังผาเหมะกูฎคีรี ฯ (รับ)
ฉากที่ ๔
/*41สวนสำนักพระเทพบิดร
(พระกศปเทพบิดร กับพระอทิติเทพมารดานั่งเตียง, มีบริวารอยู่งานพัดและแส้, กับมีบริวารเฝ้าตามสมควร. ทุษยันต์กับมาตะลีออก, คลานเฃ้าไปถวายบังคม.)
บทร้อง-พระเทพบิดร
(ตวงพระธาตุ)

๏ นี่ฤๅองค์ท้าวทุษยันต์

ผู้เกียรติสนั่นบรรฦๅศักดิ์

ช่างกระไรราชาแสนน่ารัก

เห็นประจักษ์เปนยอดขัตติยา

ดูกรทุษยันต์โปรพ

ท้าววาสพผู้เปนลูกฃ้า

ได้บอกเรื่องราวฃ่าวมา

ว่าราชาไปช่วยราวี

ปราบกาลเนมีห้าวหาญ

แรงลานแพ้ฤทธิ์ป่นปี้

ตัวกูก็พลอยยินดี

/*42เธอมีความชอบจะตอบแทน

กูมีนางงามทรามสวาท

จะประสาทให้เธอไม่หวงแหน

จะหาไหนไม่สู้ในดินแดน

ถึงแม้ในเมืองแมนไม่เทียมทัน

ดูกรอทิติเสนหา

จงตามแก้วกัลยาเลอสรร

เราจะยกให้ทุษยันต์

เพื่อครองกันเกษมเปรมปรีย์ ฯ
(พระอทิติเฃ้าโรง, แล้วจูงนางศกุนตลากับภรตกุมารออกมา. ศกุนตลากับทุษยันต์ต่างตกตลึงอยู่ครู่ ๑, แล้วนางจึ่งเฃ้าไปหาผัว, โอด.)
เจรจา
พระเทพบิดร
ราชะ,

เธอจะว่าอย่างไร ? นางโฉมศรี

ที่เราให้ราชาณครานี้,

ต้องฤดีของเธอหรืออย่างไร ?
ทุษยันต์
อันพระกรุณาพระบิดร

/*43ดุจมหาสาครอันกว้างใหญ่.

อันตูฃ้าชั่วช้าเสียเหลือใจ,

เมื่อพบนางจึ่งมิได้รู้จักนาง.

จนภายหลังเห็นแหวนให้แทนรัก

จึ่งชงักนึกได้ใจหม่นหมาง,

แต่นั้นตั้งแต่คนึงถึงนวลนาง

บ่ได้ว่างเว้นเสียดายฟายน้ำตา.
พระเทพบิดร
นั้นก็เพราะอำนาจคำแช่ง

แห่งทุรวาสฤษีชีป่า,

บัดนี้เคราะห์เปลื้องปลดหมดพาลา

ขอราชากับยุพินจงยินดี.

จงรับนางร่างวิไลยไปนิเวศน์

เปนเอกองค์อัคเรศร์มเหษี,

เจริญสุขทุกทิวาราตรี

อย่าได้มีภัยพิบัติมากล้ำกราย.

แม้สิ่งใดข้องขัดประหัดประหาร

จงอันตรธานสูญหาย,

ปวงเหล่าประจามิตร์คิดร้าย

จงแพ้พ่ายบุญญาบารมี.
พระอทิติ
อันพระพรพระบิดรทรงประสิทธิ์

จงสัมฤทธิ์ทุกอันอนันต์ศรี.

ส่วนศกุนตลายอดนารี

ผู้มิ่งมหิษีของทรงธรรม์.

จงเจริญชนมาอายุยั่ง,

อีกสุขังปลื้มเปรมเกษมสันต์,

ฉวีนวลอล่องฉ่องผ่องพรรณ,

แรงอนันต์ไร้โศกและโรคภัย.
พระเทพบิดร
ส่วนเยาวกุมารโอรส

จงพูนยศฦๅฤทธิ์อดิศัย,

เปนจอมจักรพรรดิ์บรรฦๅชัย

ในเขตสากลเมทินิน

เหวยเหล่าคนธรรพ์อันสามารถ

จงนวยนาฎวาดกรสุนทรศิลป์,

ถวายพรแด่องค์พระภูมินทร์,

กับยุพินบุญปลอดยอดนารี.
(พวกคนธรรพ์ออกมาจับระบำอย่างแบบรำโคม, คือรำทำท่าพลางร้องพลาง.)
/*45บทร้อง-พวกคนธรรพ์
(นางนาค)

๏ ขอกษัตร์โปรพภพนาถ

ทรงราชย์เกษมสุขี

ชยะชัยชำนะไพรี

อย่ามีเหตุร้ายบีฑา

อนึ่งนางเกาศิกามารศรี

เทวีผู้ยอดเสนหา

จงเจริญสิริสุขทุกทิวา

อย่ามีเวลาอนาทร

ฝ่ายเยาวกุมารโอรส

จงพูลเพิ่มเสริมยศสโมสร

เปนใหญ่ในปวงประชากร

เปนเอกอดิศรสมพันธุ์ ฯ
(ฝรั่งรำเท้า)
๏ บัดนี้ประนมบังคมคัล พระองค์ทรงธรรม์ จรรโลงพิภพภูมิไทย
๏ รามาธิบดีศรีสมัย พระเกียรติเกรอกไกร ทรงชัยชำนะสงคราม
๏ พระองค์ทรงนำชาติสยาม ดำเนิรสู่ความ เปนอารยะยิ่งยง
๏ จอมปราณเปรียบปานว่าธง นำจัตุรง คะเสนะเฃ้าสู่สมร
/*46๏ เปนปิ่นเสนางค์นิกร อีกเปนอีศร ประมุขประชาชาวไทย
๏ บำรุงพุทธศาสน์ผ่องใส ให้ยั่งยืนไว้ เปนศรีสยามงามงอน
๏ เหล่าฃ้าเสวีภูธร รำถวายกร บำเรอยุคลบทศรี
๏ ทุกตนเกษมเปรมปรีดิ์ จงรักษ์ภักดี ถวายพระพรราชา
๏ ทรงพระเจริญชนมา ยิ่งร้อยพรรษา โรคาอย่ามีแผ้วพาล
๏ ขอให้เสวยสุขเกษมสานต์ สิทธิกิจการ ศัตรูกษัยไชโย ฯ
ขอเดชะ ฯ
(สรรเสริญพระบารมี)
จบเรื่องศกุนตลา