พงศาวดารไทยใหญ่
หนังสือนี้แจกในงารฌาปนกิจ
หม่อมบุญ วรวรรณ ณกรุงเทพ
แห่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่น นราธิปประพันธ์พงศ์
มารดา
(๑) หม่อมเจ้าปริญญากร
ชีพตักษัยเสียแล้ว
(๒) รองอำมาตย์โท หม่อมเจ้าศิลปากร
ปลัดกรม ปลัดบาญชี กระทรวงมหาดไทย
(๓) รองหุ้มแพร หม่อมเจ้าโวฒยากร
กรมราชเลขานุการในพระองค์ แล้วโปรดให้ไปเรียนวิชาช่างณประเทศยุโรป
(๔) หม่อมเจ้าหัชชากร
นักเรียนมหาดเล็กรับใช้รุ่นใหญ่
สมภพ วันพฤหัศบดี ที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๑๗
มรณะ วันอาทิตย์ ที่ ๒๖ สิงสาคม พ.ศ. ๒๔๖๐
ณเมรุในสุสานวัดเทพสิรินทราวาศ โดยพระบรมราชานุญาต
ณวันจันทร์ ที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๒
คำนำ
ก่อนท่านผู้อ่านที่ยังใม่ทราบจะทราบ ว่าพงศาวดารไทยใหญ่นั้นคืออะไรได้ดี ก็น่าจะฟังเรื่องราวดึกดำบรรพ์ของชาติไทยเสียก่อน มนุษย์ชาติไทยนั้น ในปัตยุบันนี้มีแพร่หลายมากมายผ้านแผ่ไปในสุวรรณภูมิประเทศชมพูทวีปเป็นจำนวนตั้งร้อยล้านคน แต่แตกกันออกเป็นหลายจำพวก ใช่จะมีไทยจำเพาะแต่ไทยสยามอันเป็นไทยจำพวกหนึ่ง ซึ่งเรียกว่าไทยน้อยฤๅไทยไต้จำพวกเดียวเท่านั้นก็หาใม่ ไทยใหญ่ก็เป็นมนุษย์ชาติไทย ร่วมชาติกะไทยเราชาวสยามมาแต่ดึกดำบรรพ์ เหมือนไทยเหนือที่ยกมาตั้งอยู่ในด้าวดินของลาวคือลว้าเราเลยเรียกลาว ฤๅไทยเดิมที่คงค้างอยู่ในเมืองจีนเราเรียกฮ่อนี่เอง
ชาติไทยนั้น นักปราชญ์ฝรั่งผู้ชำนาญโบราณะคดีอนุมานกันว่า ในเบื้องบุรพะกาลคงจะเกี่ยวพันธุ์กันกะชาติจีนหลวง อยู่ในมัชฌิมะภาคกรุงจีนเวิ้งแม่น้ำเหลืองก่อน เพราะรูปะพรรณ กิริยาอาการ แลน้ำใจลม้ายกัน ทั้งภาษาจีนคำหลวงใน ๑๐๐ คำก็ปนคำไทยอยู่ใม่น้อยกว่า ๓๕ คำ ยังวิธีพูดใช้ไวยากรณ์ วางกริยาศรัพท์ แลคุณศรัพท์ ก็ทำนองเดียวกัน พูดคำซ้อน เช่นแดดงาย ลู่ทางเป็นต้น ก็เหมือนกัน ที่ใม่มีชาติอื่นใครค่อยใช้ แต่การเหล่านี้ก็ชั่วแต่นึกแต่คาด ยังใม่มีหลักฐานที่มั่นคงแน่ชัดกะทงใด สมควรจะเชื่อถือเอาเป็นจริงแท้ พ้นฉายาเดาไปไหนรอดได้
ข้อที่แน่ชัดมั่นคงถ่องแท้นั้น คือชาติภูมิของไทยเราดั้งเดิมแต่ก่อนพุทธกาลโพ้นแรกปรากฎว่ามีชาติไทยอยู่ในโลก คนละชาติกะจีนนั้น ตั้งอยู่ในกรุงจีนเบื้องตวันตกเฉียงใต้ เวิ้งแม่น้ำยังซีเกียงมณฑลเสฉวน จีนเรียกพวกฮวน นิไสยไทยแต่ครั้งดึกดำบรรพ์มาจนกาละทุกวันนี้ รักเป็นไทยแก่ตัว /*(ข)*/สมชื่อเป็นไทย เมื่อยุคเลียดก๊กกรุงจีนแตกออกเป็นหลายอาณาจักร์ จีนมณฑลฌ้อรุกรานมาข่มเหงไทยให้ได้เดือดร้อนรำคาญบ้าง ลักษณะไทยโบราณชั้นต้นๆยังใม่ช่ำชองเชิงเภาะปลูก ใช้แต่วิธีจับสัตว์ ฤๅเก็บผลไม้ที่เป็นเอง บริโภคเป็นภักษาหารเลี้ยงชีพ เมื่อมากคนเข้าด้วยกัน ที่ชาติภูมิเดิมอัตคัดอาหารบ้าง ฤๅเมื่อรู้จักเภาะปลูกแลเลี้ยงสัตว์พาหนะแลสัตวาหารเป็นแล้ว ขัดขวางเนื้อที่อุดมดีสมจะประสมสัตว์ฤๅประกอบกษิกรรมในอเลอชาติภูมิเลี้ยงชีพโดยผาสุกบ้าง จึ่งเที่ยวร่อนเร่รบาดบ่าลงมาทางใต้ ทางตวันตก ทางตวันตกเฉียงใต้ แลทางตวันออกเฉียงใต้ ตามวิไสยเป็นชาติห้าวหาญสงวนศักดิ์รักอิศระภาพ แยกอพยพกันมาเป็นพวกๆน้อยบ้างมากบ้าง เที่ยวตั้งภูมิลำเนาในถิ่นที่อันอุดมด้วยภักษาหาร ฤๅที่อู่ข้าวอู่น้ำทำการเภาะปลูกง่าย โดยปราศจากความตอแยรางหยาว ด้วยเชิงรบร้าฆ่าฟันเจ้าของชาติภูมิเดิมแย่งชิงเข้าตั้งอยู่บ้าง ตั้งในที่รกร้างว่างเปล่าบ้าง แซกเข้าไปผสมกับเจ้าของด้าวดินเดิมบ้าง จึ่งปรากฎมีชนชาติไทยไปเที่ยวตั้งภูมิลำเนาในสุวรรณภูมิประเทศแว่นแคว้นต่างๆมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ แตกกันออกเป็นหลายจำพวก ล้วนแต่ไทยดั้งเดิมร่วมชาติเดียวกันทั้งนั้น ในประเทศฮุนหนำ (ที่บัดนี้ฝรั่งเรียกยูนนาน) ของจีน แลในเมืองจีนเองภาคไต้ก็ยังมีไทยพูดภาษาไทย ในเมืองญวนตังเกี๋ยก็มีไทย ในพม่าก็มีไทย ในเมืองติดต่อกับประเทศอินเดียด้านตวันออกก็มีไทย ในเมืองลาวพวน ลาวกาว ลาวเฉียง จนประเทศสยาม ก็ละล้วนมีไทยชาติเดียวกันทั้งมวญ ไทยใหญ่ฤๅเงี้ยวที่เรียกตัวเองว่าไทยหลวงฤๅไทยคำตี่เป็นต้น แต่ฝรั่งเรียกตามพม่าว่าชานก็เป็นไทยจำพวกหนึ่ง ซึ่งยกไปตั้งถิ่นฐานในด้าวดินอเลอโขดเขาเขินเวิ้งแม่น้ำสัละวีน เวิ้งแม่น้ำชเวลี แลเวิ้งแม่น้ำอิระวดีตอนบน อันเป็นหัวเมืองชานเอกราช ภายหลังตกอยู่ในเงื้อมอานุภาพพม่า แล้วตกมาอยู่ในอำนาจอังกฤษณปัตยุบันนี้ มาแต่ครั้งดึกดำบรรพ์ /*(ค)*/แผ่ออกไปถึงเมืองธัญญะวดีฤๅยะข่าย ที่ฝรั่งเรียกอะระกัน เมืองมณีปุระหรือกะแซ ที่ฝรั่งเรียกว่ามณีปัวร์ เมืองเวสาลีหลวงฤๅอาซัม แลหัวเมืองพม่าตอนบนแถบท้องทุ่ง ตีปฐมมหานครโบราณของพม่านามหัสตินะปุระ ฤๅกรุงตะโก้ง (ไทยใหญ่เรียกเมืองทุ่งกุ้ง) นั้นได้ แลต่อมาตั้งครอบครองเป็นเจ้ากรุงรัตนปุระอังวะ แลกรุงหงสาวดีของพม่าแลมอญอยู่ช้านาน เหมือนกะไทยสยามที่ครั้งดึกดำบรรพ์ยกมาชิงแคว้นลาวคือลว้าตั้งณเมืองเชียงแสน แล้วก็เลื่อนลงมาชิงด้าวแดนขอมตั้งอยู่แถบเมืองเหนือเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยา จนได้สถาปนาโบราณะมหานครศรีสัชนาลัย (คือเมืองสวรรคโลก) แลกรุงสุโขไทยราชธานี ทั้งเผยอานุภาพแผ่ลงมาตั้งถึงเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง คือ มณฑลลโว้ (ลพบุรี) แลมณฑลสุพรรณ (นครปฐมสุพรรณแลกาญจนบุรี) เป็นต้น เมื่อเมืองหลวงของชาติไทยในมณฑลขัณฑละฤทธิ์ (คือน่านเจ้าตะลีฟู) ประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) เสียแก่พวกมะหง่ล คือ กุไบลขั่น อันได้เป็นพระเจ้าราชาธิราชผ่านพิภพกรุงจีนตั้งพระวงศ์หงวนเฉียว ทรงพระนามพระเจ้าหงวนสีโจ๊วฮ่องเต้เสียแล้ว พวกไทยังบ่ามาอิกพักใหญ่ รวมเชื้อพระวงศ์พระเจ้าพรหมราชที่ยกมาตั้งณเมืองฝางแลเลื่อนลงมาเป็นตอนๆ จนพระขัติยะสันตติราชสกุลบพิตร์ยกจากเมืองเชียงรายมาตั้งเมืองไตรตรึงส์ (เวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาตอนต่ำ) อันเป็นปฐมวงศ์ฝ่ายพระชนนีของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (ท้าวอู่ทอง) ซึ่งทรงประดิษฐาน กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยานั้นด้วย
พงศาวดารไทยใหญ่นั้น ก็กล่าวตำนาญของไทยใหญ่ สุดแท้แต่จะสืบสาวราวเรื่องได้ จำเดิมแต่เบื้องบุราณะกาละดึกดำบรรพ์ มาจนกระทั่งปัตยุบันสมัยนี้เพียงใด
ครามรู้อันนี้ ข้างไทยเราเองอยู่ข้างยอบแยบมาก จำเป็นต้องอาไศรยพึ่งปลูกขึ้นได้ โดยขบวนขวนขวายหาหนังสือที่นักปราชญ์โบราณะคดีฝรั่ง ชาติ/*(ฆ)*/อังกฤษแลฝรั่งเศส ซึ่งได้พยายามค้นคว้าสอบสวนเรื่องตำนาญชาติไทยลึกซึ้งมาก ทั้งทางพม่า ทางไทยใหญ่ ทางเวสาลีหลวง ทางกะแซ ทางลาว ทางญวน แลทางจีน รจนาพิมพ์ขึ้นไว้นั้นๆมาอ่านเอาเป็นหลัก แลประกอบกับพงศาวดารโยนก พงศาวดารเหนือ คำสิลาจารึก ทั้งพระราชพงศาวดารไทย แลมหาราชวงศ์พม่า สรูบรวบรวมกัน ปรุงเป็นเลาเรื่องพงศาวดารไทยใหญ่ขึ้นได้พอตลอดแต่ต้นจนปัตยุบันสมัย อย่างกะพล่องกะแพล่ง เป็นต้นเค้าไว้ที
แม้ไทยใหญ่จะเป็นไทยจำพวกหนึ่งสาขาหนึ่งต่างหาก ใม่ใช่ไทยสยามที่ผสมพันธุ์กับขอมฤๅมอญสืบสัมพันธุพงศ์มาอิกแผนกสาขาหนึ่ง ก็ยังเป็นชาติไทยด้วยกัน ร่วมสายโลหิตปฐมางกูรมูละชาติอันเดียวกัน น่าไทยเราจะรู้เรื่องราวเค้าเงื่อนของมนุษย์ชาติประยูรญาติไทยด้วยกันไว้เป็นเครื่องประเทืองปัญญาญาณ ในเชิงพงศาวดารโบราณะคดี เมื่อเห็นเช่นนี้ แลทั้งเห็นว่าเรื่องนี้ของไทยยังใม่มีอ่าน ซ้ำประกอบฉันทอัทธยาไศรย โน้มน้ำใจจะใคร่หางารอันใดทำ เพื่อเป็นคุณูประการต่อเพื่อนร่วมชาติ แลเฉลีมพระกฤษฎาธิการ พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตร์พระพุทธเจ้าอยู่หัว มหากษัตราธิราชที่พึ่งของข้าพเจ้า สนองพระเดชพระคุณตามยถาพะลัง จึ่งเป็นเครื่องกระตุ้นจูงใจ ให้เพียรนิพนธ์พงศาวดารไทยใหญ่เรื่องนี้ขึ้น จนสำเร็จลงให้ท่านอ่านได้ ลำพังหวังใจว่าแม้พลาดพลั้งอย่างใดบ้าง ด้วยรู้เท่ามิถึงกาลก็ดี แต่หากปราถนาดีไซร้ ก็คงจะได้รับอภัยะโทษจากท่านผู้อ่าน โดยเมตตาปรานีต่อผู้เขียนเรื่องนี้ ผู้มีสติปัญญาวิชาชาญอันน้อย
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรด
กรุงเทพฯ วันอาฑิตย์ที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๖
(ลงพระนาม) กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์
ตอนที่ ๑ ชาติไทย
มนุษย์ะชาติไทยในโลกนี้ มีแตกเปนสาขาออกหลายประเภท เที่ยวตั้งภูมิลำเนาผ้านแผ่อยู่ในแหลมสุวรรณะภูมิประเทศ (ฝรั่งเรียกอินโดชีน) ชมพูทวีป (เอเซีย) กว้างขวางกว่าชาติอื่นๆ หมดทั้งสิ้น พ้นที่จะเปนปัณหาสงกาไหว แลยังยอนลึกเข้าไปในด้าวดินดรล้ำแหลมขึ้นไปด้วยซ้ำไปเสียอิก ทั้งความจริง จำนวนก็มากมายอเนกอนันต์กว่าร้อยล้านคน เปนข้อที่แน่แท้ใม่มีใครเถียงได้ มนุษย์ชาติไทยมีตั้งแต่ในเมืองกะแซ (มณีปุระ) ติดต่อมัทธยมะประเทศ (อินเดีย) ไปจนกระทั่งถึงในเมืองจีน แถบมณฑลกวางซี แลแต่กรุงเทพอมรรัตนะโกสินทรไปจนกระทั่งถึงหัวเมืองจีนในประเทศฮุนหนำ (ฝรั่งเรียกยูนนาน) แลดูเหมือนน่าจะเปนได้ ที่ยังอาจจะมีไทยขึ้นไปตั้งอยู่ในเมืองจีนล้ำลึกกว่าที่ว่าไว้นี้อิก
มองซิเออร์บองส์ดังตี กงสุลฝรั่งเศสในเมืองกวางตุ้ง เปนผู้มีโอกาศได้ตรวจตราเรื่องชาติไทยมาก กล่าวว่า “ชาติไทยใม่ชั่วแต่มีในอาณาจักร์จีนเมืองสะซุมัวเท่านั้น มีทั้งในเมืองลุงเชาเมืองน้ำกิ่งแลเมืองวูเชามาแต่ก่อนข้านาน ด้วยภาษาไทยนั้น เปนตัวภาษาของบ้านเมือง ตั้งแต่เมืองลุงเชาขึ้นไป จนเมืองปีแซอันเปนปลายน้ำที่จะเดินเรือได้ ในลำแม่น้ำตวันตก (คือซีเกียง) น่าจะคิดเห็นว่า เมืองฮักกัสอันตั้งอยู่ในเมืองจีนข้างไต้นั้น ถ้าราษฎรใม่ใช่ชาติไทย ก็คงต้องมีโลหิตไทยผสมอยู่ด้วยมากที่สุด แต่มนุษย์พวกหลี อันเปนพลเมืองในหัวเมืองมณฑลไหหลำโดยมากนั้น เปนชาติไทยแท้ทีเดียว ชายแลหญิงพวกไทยนั้น ไว้ผมยาวขมวดเกล้าอย่างชาน (คือไทยใหญ่ที่สยาม/*2*/เรียกเงี้ยว) ทั้งมีหนังสือพวกหลี (ยังใม่ได้ตรวจตราลเอียดลออ) แต่ดูท่าทางผาดๆตามคำพวกจีนข้อนว่า เขียนเหมือนตัวหนอนขยุกขยิกนั้น ก็เข้าเค้าอย่างตัวอักษรไทย คนจำพวกเหล่าที่ว่านี้ ตั้งอยู่ริมชายเทลไหหลำก็มีมาก”
ข้อเหล่านี้ เราก็ยังมีความรู้ถึงแต่เล็กน้อย ทั้งก็อยู่ข้างเปนข้อยากที่จะหาพยานแน่แท้ นอกจากเชื่อแต่ความคิดฤๅวาจา มองซิเออร์บองส์ดังตีไปพลางๆ เพราะจะลงตราฤๅคัดค้านอย่างใดก็น่าที่จะอ้าปากยังใม่ออก แต่การไว้ผมยาวขมวดเกล้านั้นเปนลักษณะของไทย แท้จริงไทยสยามครั้งกรุงศรีสัชนาลัย (สวรรคโลก) ฤๅสุโขไทยราชธานี แลครั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยาโบราณขั้นต้นๆ ก็ยังไว้ผมยาวขมวดเกล้าอยู่ด้วยเหมือนกัน น่าที่พึ่งจะมาแปลงเปนผมสั้นหลักแจวคล้ายผมมหาดไทยครั้งกรุงธนบุรี ซึ่งเดากันว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกครั้งยังดำรงพระยศเปนเจ้าพระยาจักรี จะได้ทรงพระราชดำริห์ขึ้นสำหรับไว้กันแต่เฉภาะคนพวกสังกัดขึ้นกรมมหาดไทย จึ่งเรียกผมมหาดไทยนั้น แต่ใม่ตรงกลางกระหม่อม เยื้องข้อนไปทางท้ายทอยหน่อยเกือบทำนองกะเปาะหางเปียเจ๊กแต่ใม่มีหาง (มีรูปในหนังสือลาลูแบราชทูตฝรั่งเศสซึ่งเข้ามา จำทูลพระราชสาส์นถวายเครื่องมงคลราชบรรณาการ แผ่นดินสมเด็จพระนรายน์มหาราชเปนพยานอยู่) นั้น ราวในปลายแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชา ฤๅต้นแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อไทยสยามเปนศัตรูคู่ขันกับพม่านั้นก็เปนได้
ไทยมีนามต่างๆกัน แม้ชาติเดียวกัน เมื่อต่างแยกมาสืบเผ่าพันธุ์อยู่ห่างไกลจากกัน ก็เปนธรรมดามักถือเปนแผกพวกกันอยู่เอง สำมะหาอะไร แต่จะนึกถึงเงี้ยวฤๅไทยใหญ่แลลาวเชียงลาวกาว ลาวพวน ที่ถือว่าเปนคนละพวก แต่ไทยบางกอก ชาวลคร ชาวเหนือ ฤๅแม้แต่ชาวบางช้าง เสียงพูดก็แปร่งผิดกัน แลรู้ศึกออกจะจับรานๆจากกันเปนคนละเหล่า ฝรั่งแลพม่าเรียกไทยว่าชาน แต่คำว่า ชานจะเกีดมาจากอะไรแน่ก็ใม่มีใครทราบชัด นอกจากเดาว่ามาจากจีน /*3*/แม้ไทยสยามเขาก็เรียกว่าชานด้วยเหมือนกัน การที่ไทยมีนามต่างกันแลแปลกกันก็ใม่ทำให้เปนพยานรู้ทางได้ว่าเปนไทยสาขาไหน แต่สิ่งที่ทราบแน่นั้น ก็เพียงข้อที่ไทยชาติเดียวกัน แต่มีนามเรียกแปลกกันหลายอย่างนัก แต่ก็ดีแต่ทำให้ยิ่งทราบก็ยิ่งป่วนปั่นไปเท่านั้น เปนต้นว่า ไทย, ไต, ไปอี, มอย, ม่วง, โถฤๅโด, อ้ายลาว, คำตี่, (เปนชื่อคนเช่นนี้ก็มีมาก เช่นนายคำดี) เหล่านี้เปนชื่อไทยเรียกตัวเอง ยังมีชื่อที่เพื่อนบ้านเรียกก็มี เช่น) ลาว, มลาว, ชาน, ลอ, ลู, คูน, ไทยหลวง, ไทยใหญ่, ไทยน้อย, ไทยเมา, ไทยเหนือ, ไทยมาน, ไทยแข, ไทยลอย, ไทยใต้, ผู้ไทย, ผู้น้อง, ผู้มาน, ผู้ชู, ผู้ไชย, ผู้เอน, ผู้ใหญ่, ผู้ช้อย, พวน, โป, ป่า, ชอย, ฮันฤๅหัว, ไปแชน, ตูแชน, ไปเฮีย, ฤๅไปชาแชน, ฤๅฮวาตุเลา, นุงฤๅลุงแชน, ชแชน, มินเชีย, ชอยเชีย, ชุงเชีย, เงี้ยว, สยาม, แลยังมีอย่างอื่นๆอีกมากกว่ามาก ล้วนเปนชื่อไทยชาติเดียวกันหมดทั้งสิ้น
ใช่แต่นามชาติไทยจะยุ่งอยู่เท่านั้นก็หามิได้ ทั้งหนังสือที่ไทยใช้ ก็ยังมีแผกกันถึง ๘ ชนิด คือ ๑ ไทยสยาม ๒ ไทยลาว (ฝรั่งเรียกชานสยาม) ๓ ไทยลู แลคนที่อังกฤษเรียกว่าตรานสัละวีนชาน (คือไทยที่ตั้งอยู่แถบแม่น้ำสัละวีนฟากตวันออก) ๔ ซีสสัละวีนชาน (คือไทยที่ตั้งอยู่แถบแม่น้ำสัละวีนฟากตวันตก) ผสมกับพวกคนที่อังกฤษเรียกว่าชานอังกฤษ ๕ ไทยเมาฤๅไทยหลวง คือ ไทยใหญ่ (อังกฤษเรียกว่าชานเจ๊ก ไทยเรียกเงี้ยว) ๖ ชานคำตี่ (คือจำพวกไทยที่ตั้งอยู่ข้างตวันตกแห่งแม่น้ำอิระวดี) ๗ ไทยแขฤๅไทยจีน (คือไทยที่อยู่ในเมืองจีนข้างไต้) ๘ ไทยมอยฤๅไทยม่วง (คือไทยที่ตั้งอยู่ในเมืองยวนตังเกี๋ย)
ภาษาที่ไทยใช้พูดกันอยู่นั้น ก็แผกเพี้ยนกันไปมากๆ ตัวอักษรที่เขียนก็ยิ่งชักให้หัวปั่นใช่น้อย ด้วยผิดผันกันไปหลายท่า เสียงในคำๆเดียวกันก็แผกกันไปหลายทำนอง แต่กระนั้นนักปราชญ์ฝรั่งในมิวเซียมอังกฤษ ที่คงแก่ศึกษา ช่ำชองในอักษระเลขายังใม่มีความสงไสยสักน้อย ว่าหนังสือไทยต่างๆ นั้นจะใม่เกิดจาก/*4*/มูละประเภทอย่างเดียวกันนั่นเอง เซอยอชสกอตช์ได้เชิญผู้ดีสยามที่พูดภาษาอังกฤษได้ผู้หนึ่ง ให้สนธนากับชานฤๅไทยใหญ่แลไทยคำตี่คือเงี้ยว ชาวสยามผู้นั้นออกอุทานวาจาว่า ถ้าตั้งใจจะฟังเอาความกันจริงๆแล้ว ท่านอาจจะเข้าใจความตามคำพูดของสาขาญาติอันห่างไกล คือไทยใหญ่แลไทยคำตี่นั้นได้ ดีกว่าจะฟังคำเจรจาของไทยลาว ที่เปนประยูระชาติเพื่อนบ้านอันใกล้เคียงฉนั้น แต่ตัวอักษรไทยสยามกับไทยคำตี่นั้น มีอาการแปลกกันมาก ถ้าใม่พิจารณาให้ลเอียดลออแล้ว ก็เกือบจะทึกทักเอาว่า เปนคนละประเภทกันทีเดียว
อนึ่งเปนธรรมดาใครๆ ก็ต้องคาดว่า ไทยสยามเปนชาติไทยชาติเดียว ที่ยังดำรงมหานครเปนเอกราชอยู่ในโลก นับเปนมหิศระมกุฎของชาติไทยทั้งสิ้น ทั้งได้เจริญรุ่งเรืองมาช้านาน แลสมบูรณ์อย่างยิ่งยวด กว่าสรรพะชาติไทยทั้งหลายเหล่าอื่นๆ หมดทั้งมวญนั้น น่าจะมีพงศาวดารชาติไทยมาตีแผ่ให้โลกได้รู้ได้เห็นได้อย่างดีทีเดียว แต่ที่ไหน ไทยสยามก็ใม่มีพงศาวดารครั้งดึกดำบรรพ์สงวนสืบต่อมาอวดโลกได้ เหมือนกับชาติไทยเหล่าอื่นๆ ฉนั้นด้วยเช่นกัน บิชอปปัลเลกัวซ์ ครูสอนศาสนาฝรั่งเศสซึ่งเข้ามาอยู่ในกรุงอมรรัตนโกสินทร์ แผ่นดินสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว บอกกล่าวแก่ฝรั่งแต่งลงในหนังสือเรื่องชาติไทย กำหนดราชอาณาจักร์ไทยในกรุงสยาม ว่าพึ่งเริ่มยกลงมาตั้งใน พ.ศ. ๑๘๙๓ (แผ่นดินพระรามาธิบดีที่ ๑ (ท้าวอู่ทอง) เมื่อประดิษฐานกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยานั้น) ก่อนนั้นขึ้นไปว่าใม่มีข้อความอย่างใดปรากฎเลย นอกจากนิทานพิลึกพิลั่นเหลือเชื่อ ทั้งใม่ร่วมกับเรื่องราวประเด็น ของสาขาญาติไทยข้างเหนือซ้ำไปเสียอิกด้วย แท้ที่จริง บิชอปปัลเลกัวซ์ก็ข้อนจะพิพากษาตามลำพังความรู้เพียงใดเร็วเกีนไปสักหน่อย จริงอยู่ ไทยสยามใม่ทราบเรื่องชาติไทยครั้งปรากฎชาติภูมิตั้งอยู่ในกลางประเทศจีน ในเวิ้งแม่น้ำยังซีเกียงมณฑลเสฉวน แลตั้งในมณฑลฮุนหนำ (ยูน/*5*/นาน) แรกทราบปฐมะมหานครไทยก็ในเมืองเชียงแสนเชียงราย ภายหลังมาปรากฎกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขไทยราชธานี เวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาข้างเหนือเปนมหานครสยาม จะเปนพญาอภัยคามินีมาสร้างกรุง ให้เจ้าอรุณราชสุริยวงศ์คือพญาร่วง ตามพงศาวดารเหนือกล่าว ฤๅจะเปนใครก็ตามที แต่ก็คงมีพระมหากษัตริย์ยกจากหริภุญชัยประเทศ มาตั้งครอบครองมไหศวรรย์ณเมืองเหนือ มีพยานได้หล่อพระมหาพุทธปฏิมากรสำคัญ อันเปนศรีพระมหานครสยามปรากฎมาตราบเท่าทุกวันนี้ คือพระพุทธชินราชอันยังประดิษฐานอยู่ณเมืองพิศณุโลก พระพุทธชินสีห์แลพระศรีศาสดาอัญเชีญลงมาประดิษฐานไว้ณวัดบวรนิเวศวิหารกรุงเทพอมรรัตนโกสินทร์ จะเปนพระเจ้าศรีธรรมตรัยปิฎก ฤๅกษัตริย์พระองค์ใดทรงหล่อนั้นยากที่จะยืนยัน แต่คงต้องเปนเจ้าเปนใหญ่ในหมู่มนุษย์มิใช่สามัญะชน จึ่งสามารถทำการใหญ่อย่างวิเศษนั้นสำเร็จได้ ทั้งหล่อเมื่อไรก็ยกไว้ที แต่ในพงศาวดารเหนือยืนยันว่าหล่อใน พ.ศ. เคารบ ๑๕๐๐ พรรษา อนึ่งยังมีเสาสิลาจารึกอักษรโบราณซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงได้มาจากกรุงสุโขไทยราชธานี ก็บอกเรื่องราวปรากฎชัดอยู่ว่า มีกษัตริย์สยามทรงพระนาม พ่อขุนศรีอินทราฑิตย์ พ่อขุนบาลเมืองราโชรส แลพ่อขุนรามกำแหง ฤๅพระร่วงราชอนุชาเปนต้น ผ่านพิภพณกรุงสุโขไทยธานี ก่อนตั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา อย่างใครเถียงใม่ได้อยู่นั้นชัดเจน ปรากฎมหาศักราชในรัชการพ่อขุนรามกำแหง ๑๒๐๓ ฤๅ พ.ศ. ๑๘๒๔ แลเมื่อจารึกเสาสิลานั้นเล่า ก็ปรากฎว่ามิใช่พึ่งตั้งพระนครใหม่ๆ แต่สืบมาช้านานแล้ว ทั้งยังมีกรุงศรีสัชนาลัยที่ตั้งก่อนนี้ขึ้นไป ก็อิกพระนครหนึ่ง มีถาวระมหาสถานยังปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ หาใช่ไทยพึ่งยกลงมาตั้งณเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาใน พ.ศ. ๑๘๙๓ อย่างบิชอปปัลเลกัวซ์กล่าวนั้นใม่
อนึ่ง ในหนังสือลาลูแบร์ราชทูตฝรั่งเศสมาสู่กรุงสยามใน พ.ศ. ๒๒๓๐ แต่งไว้ตามได้ทราบจากบาดหลวงฝรั่งเศสชื่อตาชาต์อันตั้งสอนคฤสตศาสนาอยู่ในกรุงศรีอยุทธยา/*6*/ครั้งนั้น แลได้เปนล่ามออกไปกับคณะราชทูตสยามมีออกพระวิสูตร์สุนทร (โกษาปาล) เปนต้น เจริญทางพระราชไมตรีพระเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสนั้นกล่าวว่า ปฐมะราชวงศ์กษัตริย์สยามนั้นเดีมเมื่อ พ.ศ. ๑๓๐๐ ทรงพระนามปฐมสุริยะเทพะนรไทยสุวรรณะบพิตร์ทรงราชย์อยู่ณกรุงไชยบุรีมหานคร (คือเชียงแสน) สืบพระวงศ์มา ๑๐ ชั่วกษัตริย์ จึ่งพระราชาองค์สุดทรงพระนามพญาสุนทรเทศะมะเทพราช ย้ายพระนครมาตั้งใหม่ไกล้ธาตุนครหลวง (ตรงกับพงศาวดารโยนกเรื่องพญาลาวเคียงวงศ์ลาวจักระราช ย้ายจากไชยบุรีเชียงราวมาตั้งเมืองเงินยางฤๅหิรัญะนครใกล้พระธาตดอยตุง เรียกโยนกนครหลวง) สืบพระวงศ์ต่อมาอิก ๑๒ ชั่วกษัตริย์ ถึงพระพนมศิริไชย ยกมาตั้งเมืองนครไทยเมื่อ พ.ศ. ๑๗๓๑ เมืองตั้งริมแม่น้ำเจ้าพระยา เหนือพิศณุโลกห่างสุโขไทย แล้วมาตั้งเมืองแปป (คือเมืองไตรตรึงส์) สืบพระวงศ์มา ๔ ชั่วกษัตริย์ถึงพระรามาธิบดีเปนพระองค์ท้าย (พระบิดาทรงพระนามพระเจ้ามหาสิริไชยเชียงแสน (ที่สามัญเรียกตาแสนปม) ย้ายมาตั้งพระนครนามเทพนครแลท้าวอู่ทอง (คือพระรามาธิบดีที่ ๑)ได้อภิเษกด้วยพระขนิษฐภคินีของขุนหลวงพะงัว (ฤๅพ่องั่วเพราะเปนโอรสที่ ๕ ของพระบิดาเจ้า เจ้ามณฑลสุวรรณภูมิ) แลต่อมาได้สถาปนากรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยาใน พ.ศ.๑๘๙๓
แต่พงศาวดารเหนือของไทยที่มีอยู่นั้นเจือเปนนิทานเหลือเชื่อเสียมากจริง แต่ถึงกระนั้น ก็ใม่ผิดทำนองกับพงศาวดารพวกไทยใหญ่ทั้งหลายซึ่งคนในครั้งนั้นนิยมการจดหมายเหตุไว้เช่นนั้น แม้ฉนั้นก็ยังจับเค้าได้เลาๆ เท่ากับพงศาวดารไทยใหญ่ในเวิ้งแม่น้ำอิระวดีตอนบนขึ้นไปใม่ยอมแต้ม
เหตุที่ชื่อของไทยต่างๆ แลราชธานีของไทยต่างๆ มีมากฟั่นเฝือ เหลือจับเอาเปนหลักวางใจลงไปอย่างใรแน่ได้นั้น จึ่งส่อให้เกิดปัณหาข้อมหัศจรรย์ในพงศาวดารไทยใหญ่ ถึงเอาเปนเอาตายขึ้น ๒ ประการ ยั่วให้นักสืบโบราณคะดีสร่ายใจเอาความจริงพิพากษาลงเด็ดขาดใม่ลงคอ ปัณหา ๒ ประการนี้ คือ ๑ /*7*/เรื่องราชอาณาจักร์โป่งฤๅพง แล ๒ เรื่องเมืองโกชานปญี (คือแปลว่าไทยใหญ่ ๙ เมือง) ราชอาณาจักร์โป่งฤๅพงนั้น ปรากฎขึ้นในคำแปลพงศาวดารไทยใหญ่ที่กับตันเปมเบอต็อนไปได้มาจากเมืองกะแซ (คือมณีปุระ) ในปี พ.ศ.๒๔๓๘ แต่ชื่อราชอาณาจักร์โป่งนั้น พวกไทยใหญ่ใม่มีใครรู้จัก แลใม่เคยได้ยินได้ฟังกันมาเลย แลทั้งเหลือปัญญาจะสืบแสวง๒๓ให้รู้ว่าตั้งอยู่ณภูมิประเทศไหนแน่ เซออาเถอแฟยา ถือว่าเมืองก้องฤๅเมืองฆ้องที่พม่าเรียกโมคองนั่นเอง มิสเตอร์เนอีเลียสว่าเมืองเมาหลวง มิสเตอร์อี.เอช.ปาร์เกอผู้ชำนาญพงศาวดารจีนมากว่าเปนเมืองลุฉวน แต่ก็เปนนามของจีน ทั้งใม่มีตัวนครปรากฎอยู่แล้ว แลตำบลที่เมื่อนครนั้นยังมีอยู่ตั้งอยู่แห่งหนตำบลใดก็ไมได้กล่าวไว้ให้กระจ่างในพงศาวดารจีน จึ่งเปนการสุดวิไสยจะขี้ขาดว่าอยู่ตรงไหนได้ นักกุละอาจจะกล่าวว่าราชอาณาจักร์โป่ง ฤๅพง คือป่าช้าวัดสเกษ ก็ใครจะเถียงเล่า ไหนๆ มูละเหตุที่ทำไมเรียกชาติไทยว่าชานเอง ก็ยังเอาแน่ใม่ได้ว่าเกิดมาจากไหน นอกจากเดาว่าเปนภาษาจีนเช่นกวนอูคำหลวงว่า กวนญี คำว่ากวนกับขุนตรงกัน จึ่งเรียกอย่างไทยว่าขุนอู่ฤๅขุนญี่นั้น เปนชาติชานซี ๆ ก็จีน คำว่าชานน่าจะออกจากนี้ก็ได้ จะนั้นแล้ว ราชอาณาจักร์โป่งหรือพงของไทยใหญ่ก็น่าจะเก็บพักไว้บนหิ้งเสียที จนกว่าเราจะมีพยานให้ความรู้กว้างขวางขึ้นกว่านี้จึงค่อยพูดกันใหม่ดีกว่า สิ่งเปนได้โดยพยานมั่นคงก็กล่าวได้แต่เพียงว่า เบื้องดึกดำบรรพ์เคยมีมหาราชอาณาจักร์ของไทยจังหวัดหนึ่งจริง แต่ใม่มีสักขีอย่างใดจะชี้ให้ทราบชัดได้ว่า มหาราชอาณาจักร์นั้น เรียกนามว่าโป่งฤๅพง แลอยู่ที่ไหน ฤๅมีมนุษย์ชาติไทยใหญ่คนไหนได้เคยรู้จักนามโป่งฤๅพงนั้นมาแต่ปางก่อนเลย
คำว่าโกชานปญี (คือหัวเมืองไทยใหญ่ทั้ง ๙) นั้น ออกจะอธิบายได้ง่ายๆ หนังสือพงศาวดารไทยใหญ่ต่างๆ บรรดาที่มีผู้เคยอ่านๆมา ย่อมเรียกมหานครไทยใหญ่ตามนามมหานครสำคัญในอินเดีย อันปรากฎในพระคัมภีร์พุทธศาสตร์ว่ากรุงโกสัม/*8*/พี แต่ขุนนางพม่า คุ้นหูในนามเมืองในพระคัมภีร์พุทธศาสนา ทั้งประกอบความเย่อหยิ่งยกชาติตนว่าสูงศักดิ์กว่าสามัญะมนุษย์ร่วมปัจจันตประเทศ สุดจะยอมว่าราชอาณาจักร์ไทยใหญ่มีกรรมสิทธิ์จะใช้นามอันศูงศักดิ์ฉนั้นได้ จึ่งแกล้งแปลงนามโกสัมพีเปนโกชานปญีภาษาพม่าเสีย อาจจะเปนได้จริงที่แปลงมาเช่นนั้น เพราะเหตุว่าหัวเมืองไทยใหญ่ในครั้งนั้นฤๅครั้งใดครั้งหนึ่งมี ๙ จังหวัด เช่นพระนามพระมหากษัตริย์สยามว่า พระเอกาทศรฐ ฤๅพระนาม สยามขัติยะบพิตร์ว่า เจ้าฟ้าเอกะทัศ แปลว่าเปนใหญ่ในหัวเมืองทั้ง ๑๑ มณฑลฉนั้น แต่ในพงศาวดารไทยใหญ่ที่มี ก็ใม่เกื้อหนุนว่าราชธานีไทยใหญ่มี ๙ จังหวัด ฝ่ายข้างพม่าเองก็หามีบาญชีจำนวนหัวเมืองไทยใหญ่ ๙ จังหวัดนั้นปรากฎไว้ใม่ กลับปรากฎแต่ว่าใม่ว่าพม่าไปเกี่ยวข้องกับหัวเมืองไทยใหญ่คราใด ย่อมมีแต่ประสรบนามหัวเมืองนั้นๆ มากกว่า ๙ จังหวัดทุกครั้ง เหตุฉนี้ พม่าก็รื่นรมย์เพียงแต่เรียกเล่นลอยๆ ว่าโกเมียง ฤๅโกกะเยียง (คือ ๙ เมือง แล ๑๐ เกง (กรุง) ฤๅ ๙ เชียง (เวียง) ฤๅสอพวา (คือ เจ้าฟ้า) ชาน (คือไทยใหญ่) ๙๙ องค์ อันพ่ายแพ้พระบรมเดชาธิการเปนข้าเบื้องบทมาลย์ ถวายต้นไม้ทองเงินราชบรรณาการต่อพระมหากษัตริย์เจ้าพม่าเท่านั้น
มิสเตอร์เนอีเลียสได้กล่าวไว้ว่า “โกสัมพีเปนแต่นามพระบาฬีจำลองเอามาเรียกเมืองเมาหลวง ซึ่งคงจะมีครั้งใดเปนมหานครรวบรวมหัวเมืองทั้ง ๙ จังหวัดเข้าร่วมเจ้าพิภพเดียวกัน แต่ธรรมดามักมี ๑๐ หัวเมือง แต่พม่าแปลงเปนโกชานปรีฤๅโกชานปญีแปลว่าหัวเมืองชานทั้ง ๙ นั้น เข้าใจผิดแท้” ทั้งมิสเตอร์เนอีเลียสรู้ศึกดีๆว่าคำนั้นชั่วแต่พม่าสนุกนึกขึ้นเล่นลอยๆใม่ใช่ความจริงแล้ว ก็ยังอดพยายามที่จะชี้หัวเมืองไทยใหญ่ทั้ง ๙ จังหวัดนั้นไม่ได้ แต่ก็ไพล่ไปชี้เอาหัวเมืองไทยใหญ่น้อยๆ อันมักปรากฎว่า เปนหัวเมืองไทยใหญ่ของจีนนั้น ว่าเปนโกชานปญี เปนการง่ายกว่าที่ควรจะกล่าวตรงๆว่าโกชานปญี ก็คือ โกสัมพี เปนนามมหานครของไทยใหญ่ ซึ่งชาวมณีปุระ เรียกว่าราชอาณาจักร์โป่งฤๅพง /*9*/ฝ่ายข้างจีน ตามที่มิสเตอร์ปาร์เกอ พยายามค้นคว้าได้หลักฐานมายืนยันอิกว่า เปนเมืองอ้ายลาวฤๅเมืองน่านเจ้า (คือมณฑลขัณฑละฤทธิ์) ฤๅตะลีฟู
เปนเคราะห์ร้ายที่น่าเสียดายอย่างยิ่ง ที่เหลือพงศาวดารไทยใหญ่ รอดปากเหยี่ยวปากกา การรบร้าฆ่าฟันกันเอง มาถึงเราผู้เกิดชั้นหลังน้อยที่สุด แลฉบับที่ผรั่งได้มาแปลออกเปนภาษาอังกฤษ ก็กะพล่องกะแพล่งใม่ใคร่ร่วมกัน มีแต่เมืองไหนเขียนก็ยกตนเปนใหญ่กว่าเมืองอื่นจนตรงกันข้าม แต่ละล้วนเอื้อมเอาเมืองของตนว่าเปนกรุงโกสัมพีเสียแทบทั้งนั้น ทั้งหนังสือที่ได้มาเหล่านั้นๆ ก็ใม่มีฉบับเก่าแก่ดึกดำบรรพ์จริงๆ รู้ได้ว่าเขียนขึ้นตามความจิตร์จำ ฤๅนิทานปะรำปะราที่เล่าสืบต่อๆกันมา จนจวนๆจะเปนนิยายเล่าให้เด็กฟังเสียเปนพื้น การยุ่งเหยีงด้วยเรื่องศุภะมาศซึ่งเกิดด้วยครามรู้ใม่ถึงของคนที่รจนาพงศาวดารดึกดำบรรพ์ในชั้นหลังๆ ทั้งความแลใม่เห็นของฝรั่งนักโบราณะคดีในเรื่องกาละจักระมณฑล ยิ่งทำให้ป่วนยิ่งขึ้น วิธีของไทยดึกดำบรรพ์นั้น นับศุภะมาศเปนรอบๆ ใม่ใช้นับเรียงศักราช คงจะได้พรรณนาไว้ต่อไปในตอนที่ ๒ เพราะการยุ่งในข้อจดศุภะมาศฉนี้ จึ่งยิ่งทำให้เปนการยากในทางที่จะเทียบเคียงกันนั้นมาก
จนเร็วๆนี่เอง ความรู้ในเรื่องไทยใหญ่ก็มีแต่ทางพงศาวดารพม่า ฤๅได้จากหนังสือระยะทางที่หมอริชาร์ดสันแลกับตันแมเคลียดแต่งไว้ กับโคโลเนลยูเลแต่งเรื่องเปนทูตไปสู่ราชสำนักกรุงอังวะปี พ,ศ, ๒๓๙๘ เท่านั้น พงศาวดารพม่าก็ยุ่งปนละว่นปนละเกเรี่ยราดแลเอียงกระเท่วางใจใม่ลงแน่วได้ ระยะทางรายลเอียดของฝรั่งนักเที่ยวตรวจตรานั้นและ มีค่ามาก ในการให้รายงารให้เรียงพงศาวดารไทยใหญ่ได้ แต่ก็ใม่ช่วยให้ความรู้ พอจะวินิจฉัยเด็ดขาดได้ ว่าชาติไทยต้องแตกกระจายออกจากกันกลายเปนพวกย่อยๆ นั้นเมื่อใร เพราะเหตุใด แลก่อนแตกกระจายออกไปนั้น ชาติไทยเจริญรุ่งเรืองเปนอย่างไรบ้าง
/*10*/มิสเตอร์เนอีเลียส ได้กล่าวไว้ว่า ได้พงศาวดารไทยใหญ่มาจากไทยใหญ่เอง ด้วยได้แปลพงศาวดารไทยใหญ่มาไว้หลายฉบับ แล้วได้เอามาเทียบเคียงกับพงศาวดารพม่า แลพงศาวดารไทยใหญ่ที่แปลมาเปนภาษาพม่า จึ่งได้รวบรวมความเหล่านั้น มารจนาขึ้นเปนพงศาวดารไทยใหญ่ แลได้พิมพ์ในเมืองกัลกัตตาเมื่อ พ,ศ, ๒๔๑๙ ผลของพงศาวดารไทยใหญ่ของเนอีเลียสนี้มีค่ามาก แต่ดูเหมือนจะยกย่องไทยเมืองเมามากเกินควรไปถนัด เวิ้งน้ำเมาฤๅชเวลีทั้งสิ้นนั้น เปนด้าวดินที่มีเรือกสวนไร่นา แลมีผู้คนตั้งสำนักอยู่มากพอใช้ มาช้านานแล้ว แต่ยังจำจะต้องชี้ให้เห็นพยานชัดว่า คำว่าไทยเมาหลวงนั้น เปนทางราชการมากกว่าคำสำหรับชาติ คำคัดค้านนั้นอาจจะใช้คัดค้านพงศาวดารแสนหวี ซึ่งได้แปลขึ้นเปนครั้งแรก ดังจะได้กล่าวไว้ในนี้ต่อไปด้วย พงศาวดารทั้งสองประเภทนี้ ยังจะได้ผนวกข้อความซึ่งคัดมาจากพงศาวดารฉบับอื่นๆ ซึ่งเห็นสมควรจะเพิ่มเติมให้สมเรื่องด้วยกัน แต่ถึงจะอย่างไร พงศาวดารไทยใหญ่เหล่านี้ ก็ย่อมมีอาการเหมือนกันกะที่โคโลเนลยูเล ได้กล่าวถึงพงศารดารพม่าว่า “ความปราถนาฑี่จะย้อนถอยหลังขึ้นไปถึงเหตุการดึกดำบรรพ์นั้น การที่ปรากฎราชอาณาจักร์ว่าเปนมหาราชธานีนั้น ก็ชักให้เลือนลงเปนแต่ว่ากันที่แท้ก็สักแต่พงศาวดารของจังหวัดเมืองเจ้าเล็กนายน้อยต่างๆ มีเขตร์แคว้นใหญ่บ้างน้อยบ้างเปลี่ยนแปลงกันไป เอายุตินักมิได้ เหมือนพงศาวดารของเจ้าวงศ์หนึ่งๆ สืบสันตติราชย์ แล้วก็ย้ายนครป่วนกันไปเท่านั้น ใม่ใช่ชาติใหญ่ชาติโต”
พงศาวดารนั้นๆ ก็กล่าวเฉภาะแต่เรื่องในเมืองนั้นๆ แต่มีเรื่องท้าวทอดถึงกันโดยพรรณนาชักให้ข้อความนับเปนพงศาวดารของชาติไทยใหญ่ได้ แต่ก็ไปขาดกะท่อนกะแท่นต้องกล้อมแกล้มประจบประแจง พอให้บรรจบกันกลมกลืนเปนเรื่องราวขึ้นได้ตลอด
/*11*/พงศาวดารผสมอย่างกล่าวแล้วนั้น คำแปลจากจดหมายเหตุจีนของมิสเตอร์ปาร์เกอ ฉายให้มีแสงสว่างกระจ่างขึ้นได้มาก มิสเตอร์ปาร์เกอออกจะไปสท้านๆ เสียด้วยข้อยุ่งเหยีงเรื่องศุภะมาศกับเนื้อความที่จริง เกีดจากยังใม่ซึมทราบ วิธีรอบปีของไทยใหญ่แลพระพุทธศักราชธรรมดา แต่เมื่อรดับเหตุการที่ร่วมกันต่างๆเข้าด้วยกันแล้ว ทำให้มีความเห็นแจ่มแจ้งดีขึ้นในเรื่องพงศาวดารไทยใหญ่ ทั้งเปนบุญที่ได้ประสรบพงศาวดารฉบับใหม่เข้า ยิ่งทำให้สามารถที่จะเขียนพงศาวดารไทยใหญ่ให้เรียบร้อยดียิ่งขึ้นได้อิกถนัด แม้ยังใม่มีเครื่องมือพอที่จะรจนาให้ดีเต็มที่ได้ แต่ก็พอที่จะแสดงให้เห็นว่า “ในหมู่พุทธศักราช ๑๔๕๐ ปีนั้น เมืองพม่า ถึงจะมีราชอาณาเขตร์ขนาดไหนก็ตาม ว่ากันแต่ส่วนดินแดนเบื้องข้างเหนือแล้ว พม่ามีอำนาจต่ำกว่าราชอาณาจักร์ไทยใหญ่มณฑลตะลีฟู (ขัณฑละฤทธิ์) นั้นมาก ซึ่งในครั้งหนึ่งเกือบจะพิฆาฎราชาธิปตัยจีนวงศ์ถังเสียพินาศใน พ.ศ. ๑๕๐๐ ปฐมราชาธิราชจีนวงศ์ซ้องจึ่งต้องตีเส้นว่า พ้นเขตร์กำหนดนั้นๆออกไปแล้ว ตั้งพระไทยจะใม่ยื่นออกมาเกี่ยวข้องในทางราชการด้วยเลย แลหัวเมืองมณฑลน่านเจ้า บัดนั้นเรียกกันว่าราชอาณาจักร์ตะลี (ฤๅขัณฑละฤทธิ์) เปนครั้งแรกนั้น ก็เปนเอกราชมาจนถึงเวลากองทัพมะหง่ลซึ่งเจ้ากุไบล (ภายหลังเปนกุไบลฃั่น จีนเรียกพระเจ้าหงวนสีโจ๊วบู๊ฮ่องเต้) ยกมาราวี”
ด้าวดินจีนเบื้องหรดีนั้น เปนบ้านดั้งเดีมของคนไทย ฤๅว่าอิกอย่างหนึ่งเปนแหล่งที่ปรากฎว่า ไทยเปนมนุษยะชาติแผนกหนึ่งฤๅชนิดหนึ่งจากมนุษย์ชาติอื่นๆในโลกนี้มีจีนเปนต้น แต่ครั้งดึกดำบรรพ์กล่าวกันมากว่าไทยได้เคยเกี่ยวข้องกันสนิทกับจีนมาแต่บรมสมะกัล์ปก่อนยกมาตั้งอยู่ในมณฑลเสฉวน แลบ้านเมืองข้างไต้แม่น้ำยังซี เรื่องราวเลือนๆที่ไทยกับจีนเกี่ยวดองกันนั้น ยังเล่ากันอยู่ในพวกไทยใหญ่ การประสรบข้อสำคัญอย่างยิ่งอย่างหนึ่ง ในเรื่องค้นโบราณะคดีในปัตยุบันสมัย โดยความเพียรแลสามารถของมองซิเออร์เตอเรียน เด็อ ลาคู/*12*/เปอรีนั้น ก็คือได้โอภาสขึ้นว่า “จีนพึ่งเปนมนุษย์ะชาติใหญ่แลมีอำนาจมากในชั้นหลังๆนี้เอง ด้าวดินเปนอันมาก ในเมืองจีนนั้นเอง ก็ยังใม่เปนของจีนเอง แลเทวะโอรสก็ยังใม่มีอำนาจมากไปกว่าการจำเปนที่จะรวังรักษาศัตรูภายในอันอมหิดคือไทยเหล่านี้ ที่มักเคยทำลายข่ายที่กั้นไว้เปนครั้งเปนคราวเข้าไปราวีร่ำไป พวกไทยพึ่งอนุญาตให้อำนาจทางราชการจีนข้ามแม่น้ำยังซีเกียง ซึ่งแต่ก่อนเกือบจะพรากบ้านเมืองออกเปนสองภาค คือภาคเหนือแลภาคไต้นั้นมาได้ ใม่ก่อนปีพุทธศักราช ๒๖๐ แลว่ากันที่จริงแล้ว อาณาจักร์จีนยังไม่ปกมาได้มั่นคง เพราะในราว พ.ศ. ๑๑๐๙ พระเจ้าราชาธิราช วั่งตี่ข้างเหนือ ยังจำต้องป้องกันหนทางที่จะไปมาจากเวิ้งยังซีเบื้องตวันตกแห่งเมืองอีฉ่าง ด้วยกั้นกำแพง เพื่อจะเกียจกันใม่ให้หมู่มนุษย์อมหิดเหล่านั้น เข้าไปยายี ในราวพุทธศักราช ๑๐๕๐ พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนยังทรงอนุมัติให้เจ้าของชาติปันหุ คือไทยจำพวกหนึ่ง เปนพระราชาครองเมืองเซียมยัง (คือเมืองฮูเป) แลเปนเจ้าเมืองกิ่งเจ้าด้วย ราชสมบัติของกษัตริย์องค์นั้น มีหมู่บ้าน ๘๐,๐๐๐ ผ่านไปในหัวเมืองจีนมัชฌิมะภาคแลแผ่ไปข้างเหนือจนใกล้แม่น้ำเหลือง ในพุทธสัตยุค ๑๘๐๐ นั้น พวกไทยยังครอบครองหัวเมืองในกึ่งบุรพะภาคมณฑลเสฉวน เกียวเจา ฮูเปแลฮุนหนำอยู่ ความรู้อันนี้ เปนเครื่องทำให้เข้าใจ อาการที่รวบรวมชาติจีนนั้นอย่างไร ผิดกันมากกะที่จะตีเส้นระหว่างแผ่ราชอาณาเขตร์ของจีนตามทางราชการสักแต่ว่าอาณาเขตร์จีนกะอำนาจจีนปกไปบังคับบรรชาราชการในอาณาเขตร์นั้นๆได้จริงจัง”
“เจ้าเมืองอันมีอำนาจสิทธิ์ขาดอย่างเปนเจ้าของเมืองจริงๆนั้นๆ กรุงจีนวิสาสะเอาเองว่าเปนขุนนางของจีน แลผนวกยศจีนเพิ่มยศเจ้าเมืองนั้นๆ ตามเพสบ้านเพสเมืองให้อิกชั้นหนึ่ง หัวเมืองไทยต่างชาติเหล่านั้น จีนถือวิสาสะเอาเองว่าเปนราชอาณาจักร์ของจีนเรื่อยมาเช่นนั้นหลายร้อยปี แต่อำนาจจีนก็ยังค่อยเขยีดทวีขึ้นทุกที แลชาติที่อันตระธานกระจัดพลัดพรายเหล่านั้น ยังคงมีอยู่ในหัวเมืองจีนข้าง/*13*/ไต้ เปนธุลีของพลเมืองเดีม ที่ปลิวไปใม่หมดติดอยู่ เพราะการขัดขวางในทางทำมาหากินบ้าง เพราะการกดขี่ข่มเหงบีบคั้นของจีนบ้าง ทำให้พวกไทยย้ายจากที่หนึ่งไปในที่อื่นไม่กกรัง แลอพยพทวีมากขึ้นทุกๆที ละล้วนผ้านมาข้างไต้ แลพวกที่มาพ้นจากเขตร์แดนจีนปัตยุบันนั้น ก็ยกเข้าไปตั้งในเขตร์ปัจจันตะประเทศแทบทั่วไป ยกเปนพวกใหญ่ๆ เข้าไปตั้งในที่ว่างอันเปนอู่เข้าอู่น้ำบ้าง ยกเข้าไปตั้งในเมืองร้างแทนชาติเก่าบ้าง ปนชาติเก่าบ้าง ไปตั้งแล้วทำให้บ้านเมืองทรุดโทรมลงบ้าง ทำให้ดีขึ้นบ้าง ชาติที่อพยพไปเหล่านั้น แต่ละล้วนเปนชาติสำคัญๆ เปนหัวเมืองสำคัญๆ ซึ่งครั้งหนึ่งเคยตั้งอยู่ในกรุงจีนเบื้องมัชฌิมะภาคแลภาคไต้” ยิ่งได้ตรวจดูหนังสือสำคัญต่างๆที่เปนหลักฐานบรรดาจะหาได้แล้ว ก็ยิ่งทำให้มองซิเออร์เตอเรียนกล่าวได้เตมปากว่า “ชาติชาน (คือไทย) ที่ยังเหลืออยู่ในกรุงจีนนั้น ตั้งอยู่ณเขากิวลุงเบื้องอุดรแห่งเมืองเสฉวน แลข้างไต้เมืองชานซี” ข้อนี้จะจริงฤๅอย่างไรนั้นยังมีทางที่จะสงไสยได้อยู่ แต่ถึงอย่างไรมีช่องสงไสยได้น้อยที่สุดในเรื่องที่ว่าได้มีชาติไทย จะเปนเงี้ยวเปนปาเปนลาว (มิสเตอร์ปาร์เกอเรียกอ้ายลาว) ฤๅจะเปนสาขาไทยพวกไหนก็ตามที สุดแต่เปนชาติไทยนั้น ได้ยกลงมาตั้งแลมีอำนาจใหญ่อยู่ในมณฑลฮุนหนำ (ยูนนาน) เปนหลายร้อยปี มิสเตอร์ปาร์เกอได้ค้นคว้าสืบสวนแล้วได้ให้พยานดังต่อไปนี้
“พงศาวดารพม่าได้กล่าวว่า มีกองทัพใหญ่พวกตะโยกฤๅตะโรกสองกองยกมาจากมณฑลขัณฑละฤทธิ์ฤๅประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) มาราวีเมืองพม่า กองทัพแรกราว พ.ศ. ๕๔๐ แลกองทัพหลังราว พ.ศ. ๗๘๔ พวกตะโยกเหล่านี้เปนจีนใม่ได้ ด้วยจีนถูกไทยกั้นกางมาถึงเมืองพม่าใม่ได้ จนกุไบลขั่นชิงไชยประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) มีไชยใน พ.ศ.๑๗๙๖ เปนอันจบราชอาณาจักร์น่านเจ้าแล้ว จึ่งเห็นได้ชัดเทียวว่า พวกตะโยกนั้น ต้องเปนพวกไทย เมื่อยังใม่เสียบ้านเมือง แลราชอาณาจักร์ของไทย คืออ้ายลาวฤๅน่านเจ้านั้น ก็อาจจะถือเอาได้ว่าเปนราช/*14*/อาณาจักร์โป่งฤๅพง คือเมืองโกสัมพี ซึ่งพงศาวดารในชั้นหลังๆเรียก” การข้อนี้อาจจะอธิบายได้ด้วยเหมือนกัน ที่เหตุใรพม่าจึงเอ่ยถึงทหารมะหง่ลว่ามีมนุษย์สองชาติ คือตะโรก (ฤๅตะโยก) แลตะเรต เซออาเถอแฟยากล่าวว่า พม่าเรียกพวกเม่งจูว่าตะเรต แต่มิสเตอปาร์เกอสงไสยว่ากะใรๆอยู่ เซออาเถอแฟยาเอามาแต่ไหน มีอะไรเปนหลัก ความจริงนั้นตะโรกแลตะเรตแปลว่า ๖ แล ๗ แต่จะเอาความว่ากะไรต่อไปอิกก็มิได้ มีอิกอย่างหนึ่งเมืองเตรุ (เมืองไทย) ซึ่งมองซิเออร์เตอเรียนเขียนไว้นั้นจะบ่งเค้าให้ได้บ้างกระมัง เมืองนี้เจรีญราวก่อนพุทธกาล ๕๕๐ ปี “เจริญอย่างรุ่งเรืองมากทีเดียว เท่ากันถ้าใม่สำคัญมากกว่าหัวเมืองอื่นๆทั้งปวงอันเปนหัวเมืองขึ้นของจีนอย่างสำคัญๆ” แต่พวกเมืองเตรุฤๅเตโรต่อมาก็ต้องถูกพระราชาน่านเจ้าตะเพีดออกจากกรุงจีน ใน พ.ศ. ๑๓๒๑ เมื่อยามพระองค์ทำลายหัวเมืองฉวนฝ่ายปัจฉิมภาค ในข้างเหนือเมืองกวางซี มองซิเออร์เตอเรียนว่าคนพวกนี้คือต้นโคตร์ของชาติกะเหรี่ยงที่เรียกว่ากะเรนนี หมอคุชิงกล่าวแน่นอนว่า “ชาติไทยสาขาต่างๆนั้น ที่เชีดหน้าชูตาก็เพราะมีเมืองไทยใหญ่ๆเมืองหนึ่งฤๅมากกว่านั้น อยู่ในเมืองจีนข้างทิศหรดีมาแต่ดึกดำบรรพ์ก่อนพงศาวดาร รู้จักเมืองน่านเจ้า ในราว พ.ศ. ๑๒๐๐” มิสเตอปาร์เกอกล่าวว่า “เมืองอันมีอำนาจมากนี้เองคือราชอาณาจักร์ชั้นต้นของพวกอ้ายลาว แลการทุกสิ่งสืบมาจนกาละทุกวันนี้ก็ยังมีหลักอยู่ที่เรียกว่าพวกไปอี พวกมินเชียงหรือพวกอื่นๆ ซึ่งล้วนเปนชาติไทยโดยใม่มีข้อกินแหนง ในเบื้องทักษิณ แลประจิมะทิศ แห่งประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) อันตั้งอยู่แดนต่อแดนกับบ้านดึกดำบรรพ์ของไทยเหล่านั้น” ก็ร่วมเปนพยานอย่างเดียวกัน
มองซิเออร์เตอเรียนยังเบีกพยานอิกข้อหนึ่งเมื่อเขียนเรื่องงายลาวว่า “พวกงายลาวปรากฎขึ้นอีกใน พ.ศ. ๕๙๐ ยกเข้าไปยายีในอาณาเขตร์จีน ล่องแพไม้ไผ่ลงมาตามลำแม่น้ำฮั่นแลยังซีในปี พ.ศ.๖๑๒ ลิ้วมั่วอันเปนแม่ทัพ แลพระราชาของงาย/*15*/ลาวยอมออกต่อราชอาณาจักร์จีนพร้อมทั้งเจ้าอันเปนหัวหน้า ๗๗ คนพลเมือง ๕๑.๘๙๐ ครัวรวมเปนจำนวน ๕๕๓,๗๑๑ คน เพราะพวกงายลาวครอบครองดินแดนเสฉวนข้างตวันตกแลข้างไต้ไว้ทั้งสิ้น รัฐบาลจีนจึงจำใจต้องยินยอมรับเปนเมืองออกในเบื้องตวันออกแห่งประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) ใน พ.ศ. ๖๒๑ งายลาวเปนขบถต่อขุนนางจีนที่ตั้งมาอยู่กำกับเมืองขึ้นของจีน ขุนไลลาวราชาของพวกงายลาวอปราไชยในมหายุทธนา จึงทำให้พวกงายลาวร่วมชาติกัน ต้องอพยพหนีไปสู่บ้านเมืองซึ่งเปนหัวเมืองชาน (ฤๅไทยใหญ่) พม่าในปัตยุบันนี้ แต่ใม่ช้าพวกนั้นก็ฟื้นจากยับเยีน แลควบคุมกันเข้าเปนพวกใหญ่ๆกลับตั้งบรรลุความรุ่งเรืองจนใน พ.ศ. ๑๑๗๒ กลายเปนนครใหญ่เรียกนานเจ้า ซึ่งต่อมาแผ่อำนาจออกไปรอบทิศ” เมื่อการเปนเช่นนี้ ก็ชักให้เห็นได้ว่าการที่พวกไทยอปราไชยต่อจีนครั้งนั้น ก็คงเพราะขาดสามัคคีต่อกัน ด้วยชาติไทยังต้องการๆเข้าพวกอย่างเอาเปนเอาตายทีเดียว เห็นพยานได้ว่า เมื่อถูกเจ็บแล้วจึ่งจำ ภายหลังควบคุมกันเปนพวกใหญ่ๆเข้าได้จึ่งได้บรรลุความรุ่งเรืองมาสิ้นกาละนาน ทั้งมีเรื่องราวรุ่งเรืองพอให้เปนที่นิยมชมชื่นไปถึงพวกไทยร่วมชาติ แม้ไปตั้งอยู่ไกลแสนไกลจากกันได้ ใม่ว่าพวกไทยจะแผ่เขตร์แคว้นแยกกันออกไปไกลเพียงใด แลใม่ว่าผลของการร่วมสามัคคีเข้าเปนพวกเดียวกันนั้นจะส่อให้พวกไทยมีอำนาจมากขึ้นในทางราชการเพียงใด
หมอคุชิงกล่าวว่า “พวกไทยที่อพยพไปยังเมืองพม่านั้น น่าจะเริ่มมาแต่ราว ๒๐๐๐ ปีมาแล้ว” แต่ตำนานของไทยใหญ่แลพม่ากล่าวถึงเรื่องไทยใหญ่ยกมานั้น อ้างว่าก่อนนั้นขึ้นไปอิกหลายร้อยปี ตามพงศาวดารจจีนที่เก็บความได้ก็ดูเหมือนจะท้าวความว่าร่วมเวลากัน ทางที่น่าจะเปนได้นั้น หะแรกก็คงจะอพยพไปแต่ทีละน้อยๆครัว แต่น่าจะไปด้วยฤทธิ์กระเสือกกระสนสรอดสร่ายใม่รู้สงบอันเปนอาการของไทยที่เปนนักรบมากกว่าถูกใครไล่ต้อนให้ไป พวกที่อพยพมาบางเหล่าอาจจะเปนพลรบยกมาเปนกองทัพก็เปนได้ เช่นพวกที่พม่าเรียกว่าตะโยกฤๅตะ/*16*/โรกยกกองทัพมาทำลายกรุงหัสตินะปุระอันเปนมหานครแรกของพม่า ไทยเรียกทุ่งกุ้ง พม่าเรียกตะโก้งนั้น เปนแต่รู้ได้ชัดว่าพวกที่ยกมาตีกรุงตะโก้งครั้งนั้นใม่ใช่จีน แต่เปนไทยฤๅชานเตโรคือกะเหรี่ยง แต่ก็เกือบจะบอกได้ตรงว่าใม่ใช่กระเหรี่ยง แต่ครั้นต่อไปภายหลัง ถึงจะอย่างไร พวกไทยพวกมากขึ้นแลพวกสำคัญยิ่งขึ้น ที่อพยพติดตามกันมานั้น คงต้องเปนด้วยถูกจีนบีบคั้นยกมาราวีชิงไชยโดยมิต้องสงไสย
พงศาวดารไทยใหญ่ข้างเหนือโดยมากมักเอ่ยเรื่องนิทานอย่างยอดนิยมของตนว่า ในราวปี พ.ศ. ๑๑๐๐ ยังมีพระภาดาสององค์ลงมาจากฟ้า เข้าตั้งอยู่ณเมืองแสนหวี ฤๅในเวิ้งน้ำเมา (คือชเวลี) ฤๅแม่น้ำอิระวดี (แม่กิ่วฤๅแม่แก้ว) ฤๅที่นั้นๆ สุดแต่ผู้รจนาจะเย่อหยิ่งชิงเจ้าสองภาดานี้เอาไปไว้ในเมืองของตน ในเมืองที่เข้าอาไศรยอยู่นั้นราษฎรพากันนิยมนับถือ อัญเชิญขึ้นเปนพระราชาของตนโดยพลัน การข้อนี้น่าจะมีมูลเพียงมีพวกไทยอพยพมาจากที่สูงๆ เช่นข้ามเขามาจริงตามพงศาวดารกล่าวต่อไปว่าฝูงไทยก็พากันอพยพข้ามเขาประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) ข้างไต้มาตามๆกันราวใน พ.ศ. ๑๑๕๐ สู่เวิ้งน้ำเมา (ฤๅชเวลี) แลบ้านเมืองติดต่อกันไปนั้นๆ เหตุฉนี้ เวิ้งนั้นจึงกลายเปนไชยภูมิตั้งอำนาจราชาธิปตัยของไทยใหญ่ ตำนานต่างๆ แลเนื้อความตามพงศาวดารไทยใหญ่ต่างๆ บรรดาซึ่งได้พบชั้นหลังๆ มา ล้วนรวมใจความกันว่า เวิ้งน้ำเมา (ฤๅชเวลี) แลดินแดนใกล้เคียง คือเมืองพะโม เมืองมีตแลเมืองแสนหวีนั้น เปนปฐมะคามของพวกไทยใหญ่ในพม่าตอนบน น่าจะเห็นได้ว่าพวกไทยที่อพยพตามกันมาเปนพวกมากๆ นั้น คงจะเอาอย่างเจรีญรอยพวกไทยที่ยกมาตั้งอยู่แล้วแต่ในชั้นก่อนๆ กลับไปเล่าว่า แถบนั้นเปนที่อุดมดี ด้วยพวกที่มาแต่แรกนั้น เปนพวกที่อยู่ใม่สุกเที่ยวแสวงหาที่ตั้งถิ่นฐานอุดมดี จึงมาประสรบแหล่งนี้สมใจเข้า หาใช่มาเพราะประสงค์จะตั้งอำนาจทางราชการใม่ แต่เวิ้งน้าเมานั้น พวกไทยใหญ่แผ่สร้านออกไปทางเบื้องอาคเณย์จนทั่วอเลอหัวเมือง/*17*/ไทยใหญ่ในปัตยุบันนี้ แลข้างเหนือถึงที่ซึ่งพวกไทยคำตี่ตั้งอยู่ทุกวันนี้ แลทางตวันตกแห่งแม่น้ำอิระวดี ถึงบ้านเมืองทั้งปวงบรรดาตั้งอยู่ระหว่างแม่น้ำชินดวินแลเมืองอาซัม ในสัตยุคต่อๆมาอิก พวกไทยกลับยกไปยายีชิงไชยเมืองเวสาลีหลวง คือตัวเมืองอาซัมเอง ใม่ซั่วแต่ตำนานต่างๆ กล่าวว่าพวกไทยใหญ่ในหัวเมืองพม่าตอนบนเหล่านี้เปนสาขาตระกูลไทยชั้นดึกดำบรรพ์เท่านั้น แต่พวกไทยสาขาอื่นๆ ก็ยังเรียกไทยดึกดำบรรพ์นั้นๆ ว่าไทยหลวงฤๅไทยใหญ่ด้วย แต่ไทยสาขาอื่นๆนั้นเรียก ตัวเองว่าไทยน้อย ชื่อไทยเมาสำหรับเรียกพวกไทยที่ตั้งอยู่ในเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) ก็ใช้กันชุม แม้แต่ไทยสยามก็ยังใช้ แต่ออกจะใช้ผิดๆ ด้วยไทยสยามเรียกตัวเองว่าไทยน้อย แลชานสยาม (คือลาว) ที่สยามกล่าวว่าตนสืบสัมพันธุ์ออกมานั้น สยามเรียกว่าไทยใหญ่ แลเรียกไทยหลวงว่าเงี้ยว แต่ข้างลาวเรียกตัวเองว่าไทยน้อย แลยอมเรียกชานคือไทยใหญ่ ข้างตวันออกเมืองพม่าว่าไทยหลวง แลเรียกไทยสยามว่าไทยไต้ พวกไทยจีนที่ยกมาตั้งเมืองตามพวกไทยใหญ่ที่อพยพตามกันมายังเมืองพม่านั้นก็พลอยได้มีชื่อเรียกว่าไทยหลวงด้วยเหมือนกัน ใม่ต้องสงไสยเลยนามไทยหลวงฤๅไทยใหญ่นั้นคงเกิดจากพวกทรงอำนาจทางราชการในชั้นต้นๆ ที่ยกมาตั้งโดยสาขาตระกูลไทยข้างเหนือ ทั้งน่าจะเพิ่มกำลังแข็งแรงขึ้นอิกมากที่สุด เมื่อราชอาณาจักร์น่านเจ้าพินาศลงแล้วยกมาสมทบกัน
พวกไทยที่ยกมาตั้งชั้นแรก แลไทยพวกที่ยกพ่ายมาจากมณฑลฮุนหนำ (ยูนนาน) เหล่านี้ ล้วนค่อยๆลงมาข้างไต้แต่กระเถีดลงมาช้าๆทีละเล็กละน้อย อนึ่งฝรั่งนักพงศาวดารกล่าวถึงไทยสยามว่า “ต่อลุ พ,ศ, ๑๘๙๓ จึ่งได้ยกลงมาตั้งในมหาสันดรแม่น้ำระหว่างกัมพุชแลรามัญะประเทศ น่าจะเห็นได้พอเทียวว่า การที่ไทยรบาตร์มาครั้งท้ายนี้ คงจะต้องยกมาเปนพวกโตๆทรงกำลังแลอำนาจมากๆแลยกมาเพราะผลที่กุไบลชิงไชยราชอาณาจักร์ไทยในมณฑลตะลีฟู (ขัณฑละฤทธิ์) ใน พ,ศ, ๑๗๙๖” แต่ที่จริงไทยสยามยกมาตั้งในเวิ้งแม่นำเจ้าพระยานานกว่านั้นมาก /*18*/พ.ศ. ๑๘๙๓ นั้นเปนศกที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ประดิษฐานกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา แต่ไทยสยามตั้งณเมืองเหนือกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขทัยราชธานี แลมาตั้งมณฑลสุวรรณภูมิ (คือแถบนครปฐมสุพรรณแลกาญจนบุรี) แลตั้งที่กรุงศรีอยุทธยาเองเรียกว่ารามะบุรีฤๅเสนานคร แลอโยชฌิยา ทั้งมาตั้งณเมืองลโว้ (คือลพบุรี) ตั้งๆเลีกๆหลายพัก ก็ก่อนนั้นขึ้นไปมาก น่าจะใม่ช้ากว่าไทยยกไปตั้งทางพม่าข้างตอนบนมากนัก มีสิ่งน่าคิดอิกอย่าง ก็การหล่อพระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ แลพระศรีศาสดา พงศาวดารเหนือว่า พ.ศ, ๑๕๐๐ แต่พระเจ้าจันทสุริยะทรงหล่อพระมหาปฏิมากรในกรุงธัญญะวดี (ยะข่ายฤๅอาระกัน) ถวายพระนามพระมหามุณีนั้นใน พ,ศ, ๖๘๙ ผิดกันกะเวลาหล่อพระพุทธชินราชถึง ๘๑๑ ปี น่าจะเห็นว่าจะหล่อใกล้ๆเวลากัน เพราะเปนสมัยนิยมกันอย่างนั้น ก็มักทำตามๆกัน แต่ถึงจะอย่างไรไทยสยามคงต้องลงมาตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาตอนเหนือ คือกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขทัยราชธานีแลทางตวันออก เช่นสุวรรณภูมิก่อนที่ฝรั่งว่าขึ้นไปนับด้วยร้อยๆปีก่อนตั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา
พงศาวดารไทยใหญ่ชั้นดึกดำบรรพ์ในพม่านั้น อยู่ข้างขาดตกบกพร่องแลเลือนมาก มีเหตุให้สงไสยน้อยทีเดียว ในข้อว่าราชอาณาจักร์ไทยใหญ่อันมีอำนาจมากนั้น เรียกเมืองเมาหลวง อันเจริญขึ้นในดินแดนข้างเหนือแถบแม่น้ำเมา (ฤๅชเวลี) มิสเตอเนอีเลียสพุ่งว่านครเมาโบราณนั้นก็คือที่เมืองเมาเดี๋ยวนี้นั่นเอง ใม่ต้องสงไสยเลยละพุ่งผิดแท้ๆ ที่ตั้งเมืองเมาเดี๋ยวนี้ยังใม่ได้เปนนครมาจนช้านานต่อมาภายหลัง เมื่อราชอาณาจักร์นั้น เจริญขึ้นจนมีอำนาจเต็มที่แล้ว การทุกสิ่งทุกอย่างชี้ให้เห็นความจริงว่า ราชอาณาจักร์นั้นๆ คือที่พวกไทยมาอยู่นั่นเองก็คือพวกไทยที่ตั้งอยู่ตามเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) พระราชาองค์ใหม่มักพอพระไทยเลือกมงคลภูมิสร้างพระนครใหม่อยู่บ่อยๆ นครเหล่านี้ย่อมตั้งอยู่ใกล้ฝั่งน้ำเมา (ชเวลี) แลมิสเตอเนอีเลียสบรรทึกไว้ว่าที่ตั้งพระนครที่ชอบกันนักนั้น ก็ที่/*19*/เชียลา เกือบจะใม่มีข้อสงไสยคำที่ว่าเชียลานั้นคือแสล้านในปัตยุบันนี้นั่นเอง ราว ๕๒๐ เส้นไปข้างเบื้องบูรพ์แห่งน้ำแม่คำแลใกล้แดนต่อแดน อันยังเปนเวิ้งน้ำเมา (ชเวลี) อยู่ พ้นนั้นไปใม่ไกลนักก็คือเมืองเมาในปัตยุบันนี้
ฝรั่งที่ได้ไปตรวจรายงารไว้ว่า แสล้านในปัตยุบันนี้นั้น เปนแต่หมู่บ้านอันหนึ่ง ขนาดใม่ใหญ่นัก ตั้งอยู่ณเนินสูง ๔๕ วาจากรดับดินราบกว้างยาวราว ๔๐ เส้น เนีนนี้ล้อมรอบไปด้วยคู บางแห่งลึกถึง ๕ วา ๖ วา ๗ วา ก็มี ใม่ต้องสงไสยเลย เมืองนี้คงเคยมีกำแพงครั้งหนึ่งแต่ทำลายหายสูญไปเสียแล้ว ห่างนั้นไปอิกใม่กี่ร้อยเส้นถึงเมืองผังดำ ก็เปนนครพวกไทยเมานครหนึ่งเหมือนกัน ยังมีรอยเทีนแลคูล้อมรอบเขตร์นครอยู่ ข้างเคียงนครนั้น ก็ยังมีเขาเนินแลมีวงเทีนดินล้อมเปนเลา เห็นได้ปรากฎอยู่หลายแห่ง คนที่อยู่ในแถบนั้นว่าเมืองเหล่านั้นเปนของจีนสร้าง แต่เปนของเก่าแก่มากพิจารณาลักษณะที่สร้างทำนองเดียวกันกะนครโบราณอื่นๆที่สร้างไว้ในหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงทั่วไป จนในเมืองเชียงแสนเชียงราย แลมีโอกาศสงกาน้อยที่สุดว่าจะใม่ใช่มหานครไทยเมาครั้งดึกดำบรรพ์ ถ้านครน่านเจ้ามิใช่เปนกรุงโกสัมพี แลราชอาณาจักรโป่งฤๅพงแล้ว ก็น่าจะเอื้อมเอาว่ามหานครไทยเมานี้เองเปนราชอาณาจักร์นั้น โดยประกอบเหตุผลน่าจะเห็นว่าเปนเช่นนั้นหลายประการ
การที่พงศาวดารพม่าใม่เอ่ยถึงเรื่องอาณาจักร์นี้นั้น น่าปลาดใช่น้อย อธิบายได้แต่นึกเอาว่ามนุษย์ชาติที่พม่าเรียกครั้งนั้นว่าตะโยกนั้น คือไทยแท้ๆ แต่เปลี่ยนชื่อเลือนมาภายหลังนับร้อยๆปี ยังไงกลายเปนเจ๊ก เปนด้วยพม่าใม่รู้จักตัวเจ๊กจริงๆ มาจนราชอาณาจักร์ชานฤๅไทยที่น่านเจ้าพินาศลงแล้ว พงศาวดารไทยใหญ่ยืนยันว่าราชอาณาจักร์เมาได้เริ่มสร้างใน พ,ศ, ๑๒๐๐ เศษ แลตั้งอยู่โดยลำพังอานุภาพไทย เจริญมากบ้าง ทรามลงบ้าง สถาวรมาจนถึงยุคพระเจ้าอโนรธามังฉ่อพระเจ้ากรุงภุกามมีอำนาจขึ้น มหาราชพระองค์นี้ตั้งราชธานี/*20*/อยู่ในที่ลานท้องทุ่งราบแลรุกรวบเอาดินแดนของพวกไทยใหญ่ที่ตั้งเหลื่อมลงไปในท้องทุ่งเสียแทบสิ้น เหตุฉนี้มิสเตอร์ปาร์เกอจึงเห็นว่า พระเจ้าอโนรธามังฉ่อเปนองค์พระมหากษัตริย์พม่าแท้ในพงศาวดารพม่า แลคิดว่าการที่เชื่อว่าได้กรีฑามหาพยูห์ไปถึงกรุงจีน เพื่อแสวาพระพุทธฑาฐะธาตุนั้น ก็ใม่ไกลกว่านครน่านเจ้าอันเปนเอกราชในครั้งนั้น แลครั้งนั้นน่าที่จะเรียกว่าเมืองตะโยกนั่นเอง
เมื่อขายาตราทัพกลับ พระเจ้าอโนรธาได้อภิเษกด้วยราชธิดาของกษัตริย์ไทยพระองค์หนึ่ง แต่มิสเตอเนอีเลียสว่าพงศาวดารเมืองเมากล่าวว่า เจ้าฟ้าเมืองเมา “ได้อวยราชธิดาถวายแก่พระเจ้ากรุงภุกาม” แต่พงศาวดารเมืองเมาก็กล่าวไว้ในที่อื่นด้วยเหมือนกันว่า เจ้าฟ้าเมืองเมาใม่เคยเสด็จสู่ราชสำนักกรุงภุกาม อย่างเจ้าหัวเมืองออกของพม่าแท้เคยต้องจำกระทำนั้นเลย” เจ้าเมืองเมาจะได้เปนเมืองออกต่อพระเจ้าอโนรธาแท้ฤๅใม่ก็ตามทีเถิด แต่ได้ความชัดว่าเมื่อรัชกาลของพระมหากษัตริย์องค์นี้สุดลงใน พ,ศ, ๑๕๙๕ นั้น เจ้าฟ้าแห่งราชอาณาจักร์เมายังเปนเอกราชอยู่ แต่ในพงศาวดารเหนือของสยามก็ว่าพระเจ้าอโนรธาได้กรีฑาทัพหลวงไปเหยียบชานกรุงลโว้ แลได้อภิเษกเจ้าฟ้าแก้วประพาฬเชษฐะภคินีของพระมเหษีพระเจ้าจันทโชติจนเกิดพระนเรศวรมอญยกไปยายีกรุงลโว้อิก ในตัวยาซะเวงคญีพม่าว่า พระเจ้าอโนรธาได้อภิเษกราชนารี มองเลา ในมหาราชวงศ์พม่าว่ามองเมา แลสิ่งที่ใม่มีข้อกินแหนงนั้น พระโอรสพระเจ้าอโนรธามังฉ่อที่ได้ทรงราชย์สนององค์พระราชบิดานั้นทรงพระนามจอลู จึงยวนใจให้นึกว่ามองเลาน่าจะเปนเมืองละโว้จอลูก็เปลี่ยนมาจากคำว่า เจ้าลโว้ ราชนารีไทยที่พระเจ้าอโนรธาได้อภิเษกนั้นเป็นเจ้าหญิงเมืองละโว้ไทยสยาม หาใช่เมืองเมาไทยหลวงใม่ ก็เปนได้ เพราะทางที่จะยาตรามหาโยธากลับจากพระนครน่านเจ้าก็มาได้ทั้ง ๒ ทาง แต่ในครั้งนั้นพงศาวดารพม่าใม่ได้กล่าวถึงไทยสยามฤๅไทยหลวงว่าผิดกันอย่างไรเลย ปรากฎแต่ว่าพระเจ้าอโนรธาใม่เคยเหยียบไปในดินแดนหัวเมืองเงี้ยว คือ แดนชานหลวง/*21*/ฤๅไทยใหญ่ข้างเบื้องบูรพ์พม่าตอนบนเลย จึงชักให้เห็นสมว่าถ้าฉนั้นแล้วจะเดินทัพฝ่าลงมาอย่างไรได้ ถ้าราชนารีไทยที่พระเจ้าอโนรธาได้ทรงอภิเษกเปนไทยละโว้จริงเช่นอนุมานตามเหตุผลแล้ว ก็เปนพยานเถียงนักปราชญ์ฝรั่งได้อิกกะทง ๑ ในข้อที่ว่าไทยสยามพึ่งยกลงมาตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยา (อันเปนดินแดนของขอม) ใน พ,ศ, ๑๘๙๓ เท่านั้นใม่จริง
ใน พ,ศ, ๑๗๕๓ มีการเปลี่ยนแปลงบางอย่างในการสืบราชสมบัติกล่าวไว้ในพงศาวดารแสนหวี แต่พงศาวดารนั้นก็พิลึกกึกกือ คล้ายปีสาจปกรณำว่า แม่นางญีกางคำ (คือใหญ่กลางคำเพราะไทยหลวงพูดอักษรประโยคใม่เปน) ได้ทรงราชย์เปนราชินี แลพงศาวดารเมืองเมาที่มิสเตอร์เนอีเลียสเขียนเรียกว่า “ทุติยูปบัติวัฒนาภินิหารของขุนลูปรากฎพระนามว่า เจ้าอ้ายโมคำเหน่ง ชาติไทยสาขากุนสุ เมืองเกียงนยอง (คือเชียงหนอง)” ความจริงจะเปนอย่างไรก็ตามต่อไปก็คงมีสองภาดาทรงฤทธานุภาพ แผ่พระราชอาณาจักร์เมาไปไกลที่สุดซึ่งชาติไทยหลวงใม่เคยเผยผ้านไปถึงเท่านั้นเลย สองภาดาผู้มีบุญนี้คือ เจ้าเสือขวัญฟ้า แลเจ้าสามหลวงฟ้า พงศาวดารแสนหวีพูดเรื่องเจ้าเสือขวัญฟ้าน่าเชื่อกว่าที่กล่าวในตำนานเมืองเมา แต่จะอย่างใรก็ยกไว้ที อนุชา (ด้วยพงศาวดารแสนหวีว่าสองภาดาคู่นี้เปนฝาแฝด) เจ้าสามหลวงฟ้าได้เปนเจ้าฟ้าเมืองก้อง (พม่าเรียกโมคองไทยเรียกเมืองคัง) จึงได้สร้างนครใหม่แลตั้งเจ้าครองเมืองอันมีอำนาจ เปนเมืองออกแก่เมืองเมาใหม่อิกมากเมือง ต่อไปนั้นอิก ๕ ศก เจ้าเสือขวัญฟ้าจึงได้สืบราชสมบัติถวัลย์รัชในมหานครไทยเมาสนององค์ราชบิดา ใน พ.ศ. ๑๗๖๘ ได้กรีฑาทัพใหญ่ไปชิงไชยมหาธานี ๔ ครั้ง จึงราชอาณาเขตร์ไทยเมาขยายผ้านแผ่ออกไปมาก เจ้าหัวเมืองขึ้นเจ้าเสือขวัญฟ้า เบื้องทักษิณทิศไกลไปถึงเมืองรามะบุรี (คือเมาะลำเลีงฤๅมะระแหม่ง) แลเบื้องบูรพทิศถึงเมืองเชียงรุ้ง ราชอาณาเขตร์ของเจ้าเสือขวัญ/*22*/ฟ้าเบื้องประจิมแผ่ไปถึงเมืองยะข่าย กองทัพไทยเมายกไปทำลายมหานครยะข่ายแลไปตีเมืองกะแซ (มณีปุระ) ได้ เมืองอาซัมก็ยอมออกใน พ.ศ. ๑๗๗๒ เปนอันตกมาอยู่ใต้อานุภาพไทย จนต่อไปชาวกะแซเรียกไทยเมาว่าอะฮอม ยังเอื้อมอิกว่า แม้แต่ราชอาณาจักร์ไทยมณฑลตะลี (ขัณฑละฤทธิ์) ก็ยอมอ่อนน้อมเปนสัมพันธไมตรีต่อกษัตริย์ไทยเมามาก่อนเสียนครแก่กุไบลขั่นใน พ.ศ. ๑๗๙๖ (ต้องสังเกตหน่อย นามน่านเจ้านั้น พงศาวดารไทยใหญ่ใม่รู้จักเลยทีเดียว น่าจะเปนคำจีนแท้ แปลว่าเจ้าหนทักษิณจริง) ว่ากันที่จริงน่าจะเปนสาเหตุเพราะไทยเมารุกราษฐ์นี่เอง ชักให้ทหารมะหง่ลยกมาทำลายราชอาณาจักร์นั้น เพราะรู้ศึกว่าไทยมณฑลน่านเจ้านั้นอ่อนแอ แต่หมอคุชิงเห็นว่าน่าเชื่อว่าทางพระราชไมตรีมณฑลตะลี (ขัณฑละฤทธิ์) นั้น เปนฉันท์มิตระภาพมากกว่าเปนเมืองออก ด้วยตั้งแต่กองทัพมะหง่ลยกมาชิงไชยพินาศนครไทยในฮุนหนำ (ยูนนาน) แล้ว ล่วงมาได้เกือบ ๓๐ ศก จีนก็ยกมาตั้งมุงอยู่ตามพรมแดน แลใน พ.ศ.๑๘๒๗ กองทัพมะหง่ลก็ยกมาผลาญกรุงภุกามแลพินาศราชาธิปตัยพม่าเสีย แต่กองทัพมะหง่ลครานี้ดูเหมือนใม่ได้ทำอันตรายอย่างใดแก่ราชอาณาจักร์เมาหลวงเลยทีเดียว ดูเปนการยากที่จะเดีนทัพผ่านลงไปข้างไต้ ถ้ากษัตริย์ไทยนครเมาหลวงตั้งเปนศัตรูต่อมะหง่ล เหตุฉนี้น่าจะอนุมานเอาได้ว่ามะหง่ลคงจะมีความตกลงกันอย่างไร ถ้าใม่มีทางราชไมตรีต่อกันแน่นอน แลการข้อนี้พงศาวดารแสนหวีก็ว่าไทยเมามีทางราชไมตรีกับมะหง่ล บางทีจะเปนเพราะข้อที่มะหง่ลกับไทยเมาร่วมไมตรีกันนี่เอง พม่าจึงได้เอ่ยถึงพระนามตะโรกแลตะเรตสมทบทัพกันมาราวีเปนครั้งแรก เฉภาะร่วมเวลานี้ตรงกันทีเดียว มหานครใหม่เรียกมานมอฤๅบ้านม่อได้ตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๑๘๒๘ ใกล้ที่ตั้งเมืองพะโมอยู่ในปัตยุบันนี้ แลการข้อนี้ส่อให้เห็นว่าไทยแข่งอำนาจพม่ารุกล่วงลงมาในท้องทุ่ง อันเปนดินแดนของไทย/*23*/มาก่อน ที่พระเจ้าอโนรธามหารายได้โอบเอาฤๅทำลายเสีย ใช่แต่เท่านั้น การที่อำนาจพม่าเสื่อมทรามลงด้วยเสียกรุงภุกามนั้น ทำให้อำนาจราชาธิปตัยเมาหลวงทวีขึ้นอิกมาก จนถึงอ้างว่าอาณาเขตร์เมาหลวงได้ทวีขึ้นไปชิงไชยถึงในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาถึงกรุงศรีสัชนาลัย แลเมืองยุนซะลิน (ฤๅรุนชะลิน) แลเมืองทวาย ฝรั่งนักพงศาวดารกล่าวว่า เปนครั้งแรกที่ได้รู้ว่ามีไทยสยามยกลงไปตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาเมื่อไทยเมายกกองทัพไปชิงไชยครานี้ แลรวบเอาเปนส่วนสมะภาคของราชอาณาจักร์เมาเสียทีเดียว น่าที่ไทยสยามจะพึ่งยกมาตั้งใหม่ เมื่อราชอาณาจักร์น่านเจ้าฤๅตะลี (มณฑลขัณฑละฤทธิ์) ณฮุนหนำ (ยูนนาน) พินาศแล้ว แลเปนการเชื่อได้แน่ว่าการทำลายกรุงภุกามพินาศนั้น ก็เพราะผลของกองทัพมะหง่ลที่พินาศไทยในมณฑลฮุนหนำ (ยูนนาน) นั่นเองหาใช่จีนใม่ แต่พวกไทยฮุนหนำ (ยูนนาน) ก็แตกพ่ายกระจัดกระจายพลัดพรายออกจากมหานครเอกราชดึกดำบรรพ์ของตน จึ่งแผ่ผ้านลงมาถึงเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ความจริงหาเปนเช่นนั้นใม่ ไทยยกมาตั้งก่อนนั้นช้านาน แลกองทัพไทยเมาที่ยกมายายีกรุงสุโขไทยราชธานีนั้น ในพงศาวดารเหนือของไทยก็มีเงาปรากฎ แต่เลือนๆไปว่าทรงพระนามพระเจ้าศรีธรรมตรัยปิฎก เจ้านครเชียงแสนยกมาตีกรุงศรีสัชนาลัย ยังใม่ได้พระนคร พระเจ้าพสูจราชโอรสพญาร่วง ถวายพระราชธิดาทรงนามพระนางประทุมเทวีอภิเษก พระเจ้าศรีธรรมตรัยปิฎกก็กรีฑาทัพกลับ ภายหลังเกิด ๒ พระกุมารนามเจ้าไกรสรราชแลเจ้าชาติสาคร พระเจ้าศรีธรรมตรัยปิฎกยกมาสร้างเมืองพิศณุโลก แลหล่อพระพุทธชินราช พระพุทธชิณศรี แลพระศรีศาสดา แลทรงอภิเษกเจ้าไกรสรราช กับนางสุลเทวีราชบุตรีพระเจ้าศรีสัชนาลัยไปครองกรุงละโว้ และพระเจ้าไกรสรราชให้สร้างเมืองเสนานคร (คือกรุงศรีอยุทธยา) ให้เจ้าดวงไกรกฤษณราชราชโอรสไปครอบครองอิกต่อ แต่ศักราชข้างไทยเอื้อมสูงขึ้นไปกว่าข้าง/*24*/ไทยใหญ่ว่า แต่ถึงอย่างไรก็เห็นได้ว่าคำที่ฝรั่งว่าไทยสยามพึ่งมาตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาใน พ.ศ. ๑๘๙๓ นั้นคลอนแคลน เพราะยุคที่ว่านี้ก็ก่อนพุทธสัตยุคที่ ๑๙ ตามที่ว่า
ปัณหาทั้งปวงเหล่านี้ ต้องการความตรวจตราแลหาหลักฐานมาพิศูจน์ให้ถ่องแท้มากกว่าเพียงเท่าที่รู้อยู่แล้วเท่านี้ จึงขอสงบไว้ที แลขอกล่าวต่อไปว่า มิสเตอร์ปาร์เกอได้กล่าวว่า “น่าจะต้องใม่เชื่อเรื่องราวที่ว่ากองทัพมะหง่ลได้เคยลงมาเหยียบถึงกรุงภุกาม ซึ่งครั้งนั้นเปนมหานครพม่า น่าจะเปนแต่พวกไทยใหญ่ที่สมทบกองทัพมะหง่ล ถือเอาโอกาศนั้นยกมาปล้นซ้ำทำลายกรุงภุกามเสีย”
การที่ว่าเช่นนี้น่าจะจริงมาก ด้วยในใม่ช้าพวกไทยใหญ่ก็แบ่งอาณาจักร์พม่ากันเสียเอง เมื่อพระเจ้ากยอสะวาอันเปนปัจฉิมกษัตริย์มหาราชวงศ์พม่าโบราณทิวงคตแล้ว อนึ่งดูท่าทางเจ้าไทยใหญ่ ๓ พี่น้อง ที่แบ่งราชอาณาจักร์พม่าต่อกันนั้น น่าจะเปนพันธุ์วงศ์ตามที่กล่าวในพงศาวดารพม่าว่าเมืองอุนบอง (ธีบอ) แต่เซออาเถอแฟยาว่า “มาจากหัวเมืองชานย่อมๆชื่อภินนะกา” ออกน่าจะเปนแต่เพ้อๆตามตำนานกล่าวกันเลอะเทอะเสียมาก เมื่อได้แปลตำนานนั้นออกดูเหมือนกลับยันว่า คำว่าภินนะกานั้น ออกจากคำแปงทะคา เปนชื่อคนหาใช่ชื่อเมืองย่อมๆใม่ แลบุตร์ของแปงทะคา ๓ คนฤๅบุตร์หลานน่าจะมากกว่านั้นขึ้นไปอิก ได้เปนผู้ครอบครองเมืองสะกาย เมืองปันยา แลเมืองเมียนซาย
ตั้งแต่ยุคนี้ต่อไป เนื้อความในพงศาวดารไทยใหญ่ฉบับต่างๆออกจะร่วมกันมาก แลตั้งแต่นี้ไปออกจะรมัดรวังเหลีงเจี้ง แลกล่าวแต่จำเภาะเหตุการในจังหวัดของไทยใหญ่นั้นเอง ความรุ่งเรืองของอาณาจักร์เมาหลวงเริ่มจะจับหายะนะ เมื่อแผ่อานุภาพไปในด้าวแดนใหญ่โตอย่างยิ่งเสียแล้ว ราวเวลานี้ ราชอาณาจักร์/*25*/น่านเจ้าก็ล้ม เหตุฉนี้ ความเห็นอาจจะพลุ่งออกไปได้ว่า การที่อ้างถึงมูลราชอาณาจักร์ไทยเอกราชแลอ้างถึงน่านเจ้า โกสัมพี แลราชอาณาจักร์โป่งหรือพงทั้งปวงนั้น น่าจะเปนแห่งเดียวกันนั่นเอง น่าที่เจ้าฟ้าไทยทั้งปวงจะต้องส่งเครื่องราชบรรณาการเปนเมืองออก ต่อเจ้าฟ้าใหญ่อันเปนมหาราชาธิปตัยของชาติไทยทั้งปวงสักองค์หนึ่งในมณฑลตะลี (ฤๅขัณฑละฤทธิ์) เมื่อเจ้าฟ้าไทยใหญ่นั้นสิ้นบุญบาระมีเสียแล้ว ชาติไทยจึงแตกกันออกเปนหัวเมืองย่อยๆใม่รวบยอดร่วมเจ้าฤๅราชาธิราชเดียวกัน แลใม่ได้รวบรวมกันเข้าได้ เลยกระจัดกระจายเปนหัวเมืองย่อยๆอยู่จนอวสานะกาล เมื่อเสียเมืองแก่พม่าแล้วในที่สุดก็เสียเมืองแก่อังกฤษอิกต่อ
ความจริงจะเปนเช่นข้อที่คาดนี้ฤๅหาใม่ก็ตาม แต่คงเปนความจริงที่ชาติไทยหลวงหรือชาน ชราภาพเสื่อมทรามลงทุกที สยามแลมลาวอันเปนเมืองออกก็กลายเป็นแยกกันตั้งเป็นประเทศราช ขึ้นอยู่ต่อพระมหากษัตริย์กรุงสุโขทัยราชธานี อันเป็นมหานครโบราณของสยามตั้งอยู่ฝ่ายเหนือ การสงครามกับพม่าแลจีนก็ถี่เข้าแลการที่เจ๊กล่วงเข้ามาราวีถึงในด้าวแดนนั้น ส่อให้เกิดความฉิบหายวายร้ายมาก ครั้งหนึ่งพระราชาองค์หนึ่งจะเปนอนุชาเจ้างันฟ้าเมืองเมาหลวงฤๅเจ้าก้อนฟ้าเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ใม่แน่ หนีไปกรุงอังวะ แลกองทัพจีนยกติดตามลงไป จึ่งดื่มยาพิษม์พิราไลยลงที่นั่นใน พ.ศ. ๑๙๘๘ เหตุที่จีนทาเกลือตากศพเจ้านั้น แลเอาไปเมืองจีนด้วยนั้น ทำให้เราสามารถเทียบเคียงจารีตแลลักษณะรจนาอักษรทั้งทราบศุภมาศแน่นอนได้ เจ้าแผ่นดินไทยใหญ่พระเคราะห์ร้ายองค์นี้ในพงศาวดารพม่าเรียกโสหันพวา (คือเสือหาญฟ้า) พงศาวดารกะแซ เรียกว่าสุนคำฟ้า แลพงศาวดารจีนเรียกแสนฟ้า ฤๅซะแชนฟ้า เหตุที่สิ้นพระชนม์ลงอย่างน่าพิลึกส่อให้เชีดพระนามปรากฎโด่งดัง ซึ่งใม่เกี่ยวกับอภินิหารสมควรจะเปนเช่นนั้นเลย
/*26*/ดูอาการน่าในยุดนั้นจะใม่มีอำนาจไทยใหญ่นครใด เปนใหญ่ควบคุมกันเข้าเปนชาติใหญ่ได้เสียแล้ว ถึงถ้ามี การทำสงครามใม่รู้หยุดรู้หย่อนนั้นเองทำให้อ่อนอำนาจลง แลเจ้าไทยต่างเมืองก็เลยตั้งตัวเปนเอกราชไปตามกัน ในหัวเมืองไทยใหญ่เหล่านั้น เมืองก้อง (โมคองทเมืองคัง) อันเปนเมืองที่ตั้งอยู่ไกลกรุงจีนที่สุดนั้น ดูเหมือนจะเปนเมืองมีอำนาจมากกว่าเพื่อน พงศาวดารเมาหลวงของมิสเตอร์เนอีเลียส กล่าวว่า เจ้าร่มฟ้า อันเปนเจ้าฟ้าเมาหลวงองค์ท้ายนั้น ทรงราชย์อยู่ถึง ๘๘ ศก แลพิราไลยใน พ.ศ. ๒๑๔๗ แลราชอาณาจักร์เมาบรรลุวัฒนาการอย่างยิ่งใม่เคยเปนถึงเช่นนั้นมาแต่ปางก่อนเลย แต่การสัมผับปราวาทข้อนี้ ก็สักแต่ว่าเปนความปราถนาจะอวยพรส่งขึ้นสวรรค์ตามธรรมดาของนักเล่านิทานอย่างช่ำชองฉนั้น ด้วยเปนการรู้ยิ่งกว่าแน่ว่าพระเจ้าบุเรงนองอันเปนกษัตริย์ยอดทเยอทยานของพม่า แลเปนมหาราชทำอะไรสำเร็จอย่างยิ่งของกรุงหงสาวดี ได้ยกไปชิงไชยเขตร์แคว้นเมาหลวงใน พ.ศ. ๒๑๐๕ ต่อนั้นมากองทัพจีนก็ยกมายายีใน พ.ศ. ๒๑๒๕ แล พ.ศ. ๒๑๔๗ เลยเปนอันจบเชื้อวงศ์เจ้าฟ้าไทยเมืองเมาหลวงมาตระว่าเมืองก้องยังตั้งตัวเปนเอกราชพล่องแพล่งต่อมาได้จนกระทั่งพระเจ้าอลองพญายกไปชิงไชยเฉียบขาดในต่อมาอิก ๑๕๐ ปี อาจจะกล่าวได้เต็มปากว่าตั้งแต่ พ.ศ. ๒๑๔๗ พงศาวดารไทยใหญ่ก็รวมลงในพงศาวดารพม่า แลหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆนั้นมาตระว่าไว้ตัวเหมือนเปนเอกราชแลก่อการขบถอยู่บ่อยๆ แลพยายามจะทำสงครามต่อสู้เปนหลายครั้งหลายคราว ก็ใม่เคยสลัดพ้นเงื้อมมือพม่าซึ่งจั้งง่าไว้ได้เลย
ตั้งแต่ยุดนี้ไป ไทยใหญ่กลายเปนพวกเล็กพวกน้อยย่อยกันออกไปทุกที อาการของบ้านเมืองที่ไทยใหญ่อยู่ ทำให้แตกพวกกันได้ง่ายขึ้น แลใม่ต้องสงไสยเลย เพราะบ้านเมืองไกลไปมาถึงกันยากนี่เองช่วยอธิบายให้เห็นชัดว่า /*27*/ธรรมดาน่าต้องการให้ไทยสามัคคีขมวดเข้ากันให้มากๆ ด้วยอานุภาพชาติเพื่อนบ้านข้างเคียงเขามักคุมกันเข้าเปนพวกโตๆ แลบางชาติก็ยกมาชิงไชย บางพวกก็กลืนชาติไทยพวกน้อยเข้าไปเสีย แลพวกที่มีอำนาจมาข่มเหงย่ำยีไทยได้นั้น แต่ละล้วนขยันขันแข็งแลรู้จักควบคุมกันเข้าเป็นพวกโตๆทั้งนั้น
หมอคุชิง แบ่งพวกไทยออกเปน ๓ เหล่า คือ ๑ ไทยเหนือ ๒ ไทยกลาง แล ๓ ไทยใต้ แลเห็นว่า พวกไทยลูเชียงรุ้ง (รวมไทยจีหลีของจีนแลไทยสิบสองปันนาของเพื่อนบ้านต่างๆ) แลไทยคูนเชียงตุงนั้นเปนไทยกลาง แต่ที่แบ่งเท่านี้ดูยากที่จะพอท่วมชาติไทยหลายสาขาต่างๆ เห็นปรากฎได้ด้วยตัวอักษรที่ใช้ต่างๆกันนั้นได้ ถ้าจะแบ่งไทยทางอานุภาพราชการปกคลุม เช่นจะแบ่งว่าไทยพม่า ไทยจีน แลไทยขอม น่าจะเหมาะกว่า แต่ก็ยังใม่พออยู่นั่นเอง รูปะกายจริยาการ แลรากภาษาใม่ต้องสงไสยเลย ผูกไทยสนิทกับจีนมากอย่างใครเถียงใม่ได้ แต่แม้กระนั้นใม่มีอักษรไทยสักตัวเดียวลม้ายอักษรจีนสักนิด การแบ่งภาคไทยนั้นดูเหมือนทางที่มิสเตอร์ปิลเชอริขึ้นชอบกลกว่าอย่างอื่นคือแบ่งไทยเปน ๔ เหล่า คือ ๑ ไทยพยัพ ๒ ไทยอิสาณ ๓. ไทยตวันออก แล ๔ ไทยใต้ ในจำพวกไทยตวันออกนั้น รวมไทยใหญ่หัวเมืองซิสสัละวีน (คือไทยที่ตั้งตามแม่น้ำสัละวีนฝั่งตวันตก) ตามความรู้ที่เราได้ชั้นหลังๆมาก็ยังใม่พออยู่นั่นเอง แลรวมไทยสยามกับไทยลาว เปนไทยตวันออก แต่ถึงยังใม่พอ ก็ยังพอใช้ถ้าว่าตามความเห็นข้างพม่า
ในสาขาข้างเบื้องพยัพนั้น รวมทั้งไทยใหญ่แลไทยพม่าทั้งปวง บรรดาที่ผ้านแผ่อยู่ทั่วไปในพม่าแท้ข้างตอนบน ตั้งแต่เมืองกะแซ (มณีปุระ) แลเมืองอาซัมถึงเมืองพะโมเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) แลเมืองยาง (โมนยิน) ทั้งคู่นี้ เปนมหานครของหัวเมืองไทยใหญ่ซึ่งเปนเอกราชที่ข้อนจะสำคัญ แลเมืองก้องตามที่ได้เห็นแล้วเปนราชอาณาจักร์ไทยเมาที่ยังเหลืออยู่ภายหลัง อาจจะเอื้อมได้ว่า /*28*/เปนเมืองตั้งอยู่ได้ตั้ง ๓๕๐ ปี อนึ่งข้อนจะมีเหตุพอกล่าวได้ว่า เวลาที่ชาติไทยใหญ่มีอำนาจแผ่อาณาจักร์มากที่สุดนั้นก็เกีดจากเมืองก้อง ด้วยคงจะเห็นข้อที่อ้างนี้ในพงศาวดารไทยใหญ่ใม่ว่าฉบับไหน ย่อมกล่าวว่าสมัยเมื่อไทยเมาคือเจ้าสามหลวงฟ้ามีอำนาจยิ่งกว่าใครนั้น ก็เปนเจ้าฟ้าเมืองก้ององค์แรกแลเปนจอมพลทหารเมาทั้งมวญแลเอื้อมว่าเจ้าสามหลวงฟ้ามีเจ้าฟ้าอยู่ใต้อานุภาพถึง ๙๙ องค์ ครอบครองดินแดนแผ่ออกไปทั่วหัวเมืองต่างๆ ในมณฑลคำตี่สิงคะลิงคำตี่ริมแม่น้ำชินดวิน เมืองฮูกอง เมืองกุ้ง (พม่าเรียกเมียงกายริมแม่น้ำชินควิน) เมืองยอง เมืองยาง (โมนยิน) ช่องชุบ (พม่าเรียกสองสุดแต่ปรากฎนามไทยว่าสมโชค) กาเลหัวเมืองยอ แลเมืองโมตโฉโบฤๅชเวโบ หัวเมืองอันกว้างขวางเหล่านี้จะเคยอยู่ใต้อำนาจเมืองก้องในเวลาเดียวกันหมดฤๅใม่นั้นน่าจะยังเปนข้อสงไสยอยู่ แต่ข้อที่ว่าในครั้งใดครั้งหนึ่งไทยใหญ่ได้เปนใหญ่ตลอดหัวเมืองตามกำหนดเหล่านี้นั้นใม่มีข้อเถียงได้ แม้แต่พงศาวดารพม่าก็ยอมรับข้อนี้ว่าจริงด้วย เปนแต่เอื้อมว่าพม่าได้แผ่อำนาจไปปกหัวเมืองเหล่านั้นแต่ใน พ.ศ. ๑๙๘๕ แต่ข้อที่ว่าไทยใหญ่ยอมออกต่อพม่านั้นถ้าใม่ปฏิเสธเลย ก็คงชั่วแต่ครั้งหนึ่งคราวหนึ่งเท่านั้น ด้วยใน พ.ศ. ๒๐๖๙ ไทยใหญ่เมืองก้องใม่ชั่วแต่สบัดหลุดจากอำนาจพม่า แต่ยังซ้ำชิงไชยได้กรุงอังวะจนเจ้าฟ้าเมืองยาง (โมนยิน) ได้ตั้งตนเปนกระษัตริย์ แลเจ้าฟ้าเมืองอุนบอง คือเมืองธีบอในปัตยุบันนี้ได้สืบราชสมบัติต่อมา เหตุฉนั้นไทยเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ฤๅเมืองยาง (โมยิน) โดยเปนเอกราชแก่ตน ฤๅโดยพึ่งความช่วยเหลือของไทยเมาก็ตาม ก็คงได้ครองกรุงอังวะอยู่ถึง ๓๐ ศก
ข้อที่ว่าด้วยอำนาจไทยมีในจังหวัดเหล่านี้นั้นก็ใม่เปนข้อกังขา ข้อที่น่ากังขานักนั้นคือ นครไทยที่เปนใหญ่แลสำคัญจะมีแต่ชั่วเมืองก้อง เมืองยาง ฤๅเมืองหลวงที่ย้ายกันไปกันมาเท่านั้น ฤๅจะยังมีนครไทยเอกราชตั้งเปนใหญ่อยู่ที่อื่นอิกใม่ขึ้นต่อกันนอกจากความร่วมมือเข้ากันกะเจ้าฟ้าเมืองก้อง เพื่อทำการสงครามเฉภาะครั้ง/*29*/เฉภาะคราวฤๅในกิจสำคัญสำหรับป้องกัน ฤๅเกีดคุณประโยชน์สำหรับชาติไทยด้วยกัน ตามที่น่าจะเห็นว่าจะเปนเช่นนั้นนั้น อยู่ที่ไหนอิก คำวินิจฉัยข้อกังขาที่ว่านี้จะได้รำพรรณไว้ในที่อื่น ในที่นี้ชั่วแต่จำเปนจะกล่าวว่าตัวเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) เอง มีท่าทางทุกอย่างปรากฎส่อให้เห็นว่า คงจะได้เปนมหาราชธานีอันใหญ่ แลรุ่งเรืองฤทธิเดชานุภาพมาครั้งหนึ่ง ด้วยตัวเมืองเองก็โตกว่าเมืองพะโมมาก แลมีถนนปูอิฐผ้านแผ่ไปหลายร้อยเส้น แต่บ้านเมืองต้องยับยากด้วยทำสงครามกับพม่าในพุทธสัตยุค ๒๓๐๐ แล ๒๔๐๐ แลซ้ำถูกพวกกะจินปล้นใน พ.ศ. ๒๔๒๖ ถ้าอังกฤษใม่สวนเข้าปกครองเสียแล้ว ก็คงจะฉิบหายวายวอดอยู่นิรันดร เมืองก้องอันเปนเมืองอุดมด้วยธัญญาหารในพม่าตอนบนมาช้านาน ใม่มีอะไรจะปรากฎเปนพยานดีขึ้นไปกว่าดูท้องนาอย่างอุดมอันรอบล้อมแผ่ผ้านไปในทิศต่างๆ ข้างไต้ถึงเมืองยาง (โมนยิน) ข้างเหนือถึงเมืองกะมาย แลข้างตวันตกถึงเมืองอินดอคญี มีเค้าว่ามีถนนอย่างดีมาแต่ก่อน ด้วยยังมีทรากสพานอย่างแข็งแรงปะรักหักพังตะโกนอยู่ แต่ตัวเมืองนั้นกลายเปนเมืองร้างไปเสียแล้ว ด้วยพวกกะจินมาก่อความฉิบหายให้มาก เมื่อพม่าได้ทำลายอำนาจไทยพินาศเสียแล้ว ทั้งซ้ำการที่เจ้าฟ้าวุนโส (เวียงเสือ ต้องทราบหน่อยว่า เมื่อครั้งไทยใหญ่ยังมีอานุภาพครอบครองอยู่นั้น เจ้าฟ้าเช่นว่านี้ใม่มี) มาปราบพวกกะจินนั้น ผลก็แปลว่าไล่พลเมืองให้ระบาตร์อพยพหนีไปอื่นหมดเท่านั้น ตามหมู่บ้านใหญ่ๆนั้น แลใม่เห็นอะไรเหลือนอกจากวิหารแลพระเจดีย์ ต้นผลไม้ ไร่ฝ้าย แลต้นไม้ในร่องสวนที่กลายเปนไม้ป่าไปเสียแล้ว แต่ถึงจะอย่างไร สิ่งที่ปรากฎแก่ตาเหล่านี้ พอเปนพยานได้ดีทีเดียวว่า เมืองไทยใหญ่เคยเปนราชอาณาจักร์รุ่งเรืองเจริญ แลมีพลเมืองมาก แลเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) เคยเปนมหานครชั่วคราวหนึ่ง ถ้าใม่ได้เปนมหานครเสมอมา เหนือเมืองกันตาขึ้นไปกล่าวใม่ได้เลยว่ามีพลเมืองเปน/*30*/พม่าแท้อยู่ที่ไหน ประชาชนที่เรียกว่าไทยพม่าฤๅกะดุ ฤๅปวอน (ฮปอน) เหล่านี้ น่าจะเห็นว่าเปนไทยมากกว่าเปนพม่า พวกกะจินคงจะล้างผลาญเมืองไทยที่พม่าได้ลงมือผลาญไว้ให้สิ้นแก่นได้ ถ้าอังกฤษใม่เข้ามาขวางปกครองเสีย แลไทยเบื้องทิศพยัพคงจะละลายหายไปหมด เช่นกันกะไทยที่ชาวอาซัมเรียกอะฮอมในเมืองอาซัมฉนั้น
พ้นเมืองก้องขึ้นไปข้างเหนือตั้ง ๔๐๐๐ เส้นก็ยังมีไทยแต่หมู่บ้านใหญ่ๆมีน้อย แม้แต่ในเวิ้งหูกวางฤๅตะในย ซึ่งเปนต้นน้ำแม่น้ำชินดวิน ในเวิ้งนี้แต่ก่อนพวกไทยตั้งอยู่พรืดไปทั้งนั้น แต่ไทยทนพม่าบีบคั้น แลกะจีนปล้นสะดมใม่ไหว ก็เลยหนีไปเสียโดยมาก ไทยคำตี่นั้นยังใม่ใคร่มีใครรู้เรื่องราวนัก ด้วยอังกฤษเองว่าที่จริงก็ยังใม่ได้ยื่นเข้าไปปกครอง แต่พม่าเคยบุกรุกเข้าไปปราบเอาเปนเมืองขึ้นบางครั้งบางคราวใม่ถี่นัก ทั้งพวกกะจีนก็ยังใม่ได้ปล้นสดมร้ายแรง อานุภาพอังกฤษก็ยังใม่ลือเลื่องจนคนพวกนั้นนิยมนัก หัวเมืองน้อยๆของพวกไทยสิงกะลิงคำตี่นั้น ตั้งอยู่เหนือที่เชื่อมแม่น้ำอุย แลแม่น้ำชินดวินขึ้นไปราว ๒๔๐๐ เส้น แลยังมีเจ้าฟ้าครองเมืองอยู่ แต่เจ้าฟ้ามักเปนหัวเมืองขึ้นต่ออำนาจใครที่ได้เมืองก้อง แต่กล่าวใม่ได้เต็มปากว่าพลเมืองมีจารีตอย่างเพสไทยเหมือนไทยเพื่อนบ้านในเมืองก้อง แลเมืองยาง (โมคองแลโมนยิน) พรรณเดียวกับกับไทยช่องซุบ (พม่าเรียกสองสุต) แลพงศาวดารดึกดำบรรพ์ เรียกไทยสมโชค คนจำพวกเหล่านี้สักแต่ว่าเปนตัวหนังของมนุษย์ชาติใหญ่อันหนึ่ง ทำนองเดียวกันกะมอยแลม่วง เมืองกวางตุ้งในมณฑลกวางซี แลมณฑลตังเกี๋ยใม่เอื้อที่จะคิดตั้งตัวฤๅเอาธุระในทางราชการแผ่นดิน หัวเมืองไทยในมณฑลวุนโส (เวียงเสือ) แลกาเล ทั้งเมืองเลง (พม่าเรียกโมฮลาย) เบื้องตวันออก แห่งแม่น้ำอิระวดี ก็สักแต่ว่าขึ้นชื่อว่าเปนเมืองไทย แต่ก่อนอังกฤษได้ปกครอง แลต่อมาเจ้าเมืองผู้ปกครองก็ยังเรียกว่าเจ้าฟ้าตามเคยๆปากมา แต่ที่แท้ก็ใม่มีคนที่ทรงตำแหน่งยศ/*31*/แลทรงอานุภาพเปนเจ้าฟ้าเสียแล้ว บ้านเมืองก็รวบในพม่าตอนบนเช่นเมืองก้องแลเมืองยาง (โมคองแลโมนยิน) เปนการเปนไปตามบุญตามกรรมมากกว่าเพราะจัดให้แผกกันไป ที่เมืองสองสุต (สมโชค) แลเมืองสิงกะลิงคำตี่ยังคงเปนเมืองไทยใหญ่อยู่ด้วยหัวเมืองเหล่าข้างต้นนั้น ใม่เหมือนสองหัวเมืองที่กล่าวนี้ คือใม่เกี่ยวข้องทางราชการ ฤๅคบค้าสมาเพลากับหัวเมืองข้างตวันออกฤๅหัวเมืองไทยด้วยกัน แลน่าจะเปนด้วยคบค้าสมาเพลากับพม่าคุ้นเข้าคุ้นเข้าก็เลยกลายเปนพม่าอย่างเช่นหัวเมืองไทยใหญ่ในมณฑลพะโม ใช้ธรรมเนียมพม่าจนยากที่จะทราบว่าเมืองนั้นเคยเปนหัวเมืองไทยใหญ่มาก่อน
ว่ากันอย่างสั้นๆหัวเมืองไทยใหญ่ เบื้องทิศพยัพฤๅเมืองตวันตกนั้น พม่ากดขี่เอาเปนพม่าเสียราบ จนต่อมาก็กลายเปนพม่าไปจนพม่าเองก็เผลอๆ นึกว่าเมืองเหล่านั้นเปนเมืองพม่าแท้เสียทีเดียว ด้วยเมืองเหล่านั้นตัดขาดความอาทรแลเกี่ยวข้องกับหัวเมืองเงี้ยวต่างๆ กันร่วมชาติเสียช้านาน แม้แต่ผู้หญิงของไทยพวกนี้ก็ใช้เครื่องแต่งตัวอย่างพม่า ใช้ภาษาแลขนบธรรมเนียมพม่า ยังเหลือแต่ตำนานพิลึกพิลั่นข้างไทยเท่านั้น กั้นเงี้ยวพวกเหล่านี้มิให้กลายเปนมนุษย์พวกเดียวกันแท้กับพม่าผู้ชิงไชยตนมาแต่หลายปีดีดักมาแล้ว การเปีดทางรถไฟถึงเมืองก้องนั้น เปนช่องให้อังกฤษได้สังเกต คำพูดภาษาไทยแลอย่างธรรมเนียมไทย ในคนจำพวกเหล่านี้มาเล่าให้เรารู้กระจ่างขึ้นได้ แต่หนังสือไทยของไทยพวกนี้ ก็ใช้แลรู้กันน้อยเข้าน้อยเข้าทุกที น่ากลัวใม่ช้าก็จะพลอยสาบสูญไปเสียสิ้นทุกหนทุกแห่ง นอกจากในเมืองคำตี่หลวงที่อยู่ขึ้นไปข้างเหนือ
พวกไทยใหญ่ข้างตวันตก มีเรื่องราวแรกตั้งบ้านเมืองของตนดังนี้
แต่ช้านานมาแล้ว ยังมีพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนพระองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้าอุทิพวา พระมเหษีทรงนาม เกียนนะยาเทวี มหาถี /*32*/(อิตถี) ประสูติพระราชธิดาพระเนตร์บอด ทรงพระนามสอฮลา เมื่อชนมายุได้ ๑๒ พรรษา ปรากฎชัดว่าพระเนตรคงจะเห็นใม่ได้อิกต่อไปแน่แล้ว ก็ต้องจับลงลอยแพนาคะตา พระชนนีลอบแต่งให้คนสนิทจัดสเบียงอาหารบรรทุกไปให้ด้วย สำหรับเลี้ยงชนมชีพได้ช้านาน ตำนานฉบับหนึ่งกล่าวว่า แพนั้นปล่อยลอยณทเลสาบตะลีพัดมาถึงแม่น้ำหนองแสแล้ว ไหลเรื่อยมาถึงแม่น้ำกิ่ว ฤๅแม่แก้วคือแม่อิระวดี ตำนานฉบับอื่นกล่าวแต่ว่าลอยณแม่น้ำอิระวะดีพัดไหลลงมาถึงเมืองตะโก้ง (คือทุ่งกุ้ง) ฤๅว่าให้ชัดว่า “ถึงหาดที่ปากน้ำแม่ช่องมวกเหนือเมืองสะแปนะโค (คือจัมปานคร)” แพก็ติดอยู่ที่นั่นฤๅแพติดกิ่งไม้ริมน้ำขวางไว้ ราชบุตรีพระเนตร์บอดก็ปีนจากแพขึ้นบกซัดเซพเนจรไป มิช้ามินานก็พบพยัคฆ์ร้ายตัวหนึ่ง (ว่าเปนเสือเผือก) ซึ่ง เปนสามีของแม่นางน้อยนั้น แต่บรรพชาติ บัดนั้นก็เกิดความพิศวาศจึ่งเกี้ยวพาราสีได้กะแม่นางสอฮะลา เกีดบุตร์ด้วยกันถึง ๔ องค์ นามโสกอพวา โสงันพวา โสกยันพวา โสหันพวา แต่นามที่กล่าวนี้เรียกตามเสียงพม่า นามฝ่ายไทยเปน เสือกอฟ้า เสืองันฟ้า เสือยันฟ้า แลเสือหาญฟ้า เสือภาษาไทยใหญ่ก็ตรงกับคำไทยสยาม เมื่อกุมารทั้ง ๔ เจริญขึ้น พระนางชนนีก็ประทานพระธำมะรง อันหาค่ามิได้ เพื่อจะให้เปนเครื่องสำแดงองค์ให้เปนที่เชื่อถือว่ากุมารเหล่านี้คือใคร แลให้กลับไปเฝ้าพระไอยกาคือเจ้าโว่งตี่ (วั่งตี่) แลเล่าความหลังให้ไปกราบทูลเรื่องราวของแม่นางผู้เปนมารดา พระเจ้าราชาธิราชได้ทรงสดับเรื่อง แลทรงจำประวิชได้ก็ทรงรับ ๔ ดรุณกุมารเปนพระหลานขวัญ ดรุณะกุมารทั้ง ๔ ก็อยู่เรียนศิลปศาสตร์วิชาการในกรุงจีนถ้วน ๓ ศกแล้ว กราบถวายบังคมลาพระเจ้าตาจะกลับมาสู่บ้านเมือง เวิ้งแม่กิ่วฤๅแม่แก้ว (คืออิระวะดี) พระไอยกาธิราช ก็พระราชทานฆ้องอัน ๑ แก่พระราชนัดดาองค์ใหญ่ มีดเล่ม ๑ แก่พระราชนัดดาองค์รอง นกยางตัว ๑ แก่พระราชนัดดาที่ ๓ แต่พระราชนัดดาองค์น้อยนั้นตรัสให้ไปขอนครที่จะครอบครองจากพญาพยัคฆ์ราชผู้บิดา ด้วย ๓ องค์/*33*/นอกนั้นคงจะประดิษฐานนครได้เอง ตามมงคลนิมิตร์ที่พระราชทานไปเปนของขวัญ ลำดับนั้น ๔ ดรุณะกุมารต่างองค์ก็คืนชาติภูมิโดยมรรคนิเทศต่างกัน องค์ใหญ่มาถึงที่ซึ่งตั้งเมืองโมคองฤๅเมืองคังอยู่ณบัดนี้ เกิดมหัศจรรย์ฆ้องที่พระไอยกาธิราชพระราชทานมาก็ลั่นหุ่ยๆขึ้นเอง ๓ ลา กุมารนั้นก็ทราบโดยศุภนิมิตร์ว่าบ้านเมืองนั้นเปนของพระองค์ จึ่งได้ทรงสร้างนครแลครอบครัวบ้านเมืองในมณฑลนั้น ราษฎรทั้งหลายจึงเรียกนามนครนั้น ในชั้นแรกว่า เมียนกองญี เพราะฆ้องได้ลั่นขึ้นก้องกังวาฬอยู่ที่นั่น ครั้นภายหลังก็เปลี่ยนมาเปนเมืองก้อง (พม่าเรียกโมคองสยามเรียกเมืองคัง) คำว่าเมียนดูเหมือนจะเปนภาษาไทยข้างตวันตกว่ามานฤๅวานแปลว่าบ้านนี่เอง ญีแปลว่าใหญ่
อนุชาที่สอง เดินทางมาจนวันหนึ่ง มีดที่พระไอยกาธิราชพระราชทานถือมาก็ลุดจากหัดถ์ไปปักดินอยู่เห็นมหัศจรรย์ จึงได้สร้างมหานครลงตรงนั้น เรียกนามว่า เมียนมีดญี คือบ้านมีดใหญ่ฤๅเมืองมีต แลในปัตยุบันนี้ ปรากฎนามว่าเมืองมีต (พม่าเรียกโมเมียก)
องค์ที่ ๓ อุ้มนกยางมาถึงทุ่งนาฟางลอย นกยางก็ส่งเสียงร้องขึ้นก้องกัมปนาท พระกุมารก็สร้างพระนครที่นั้น จึงเรียกชื่อในชั้นแรกว่า เมืองยางญี ฤๅบ้านยางใหญ่ ภายหลังกลายนามมาเปนเมืองยาง (พม่าเรียกโมนยิน)
ดรุณะกุมารองค์น้อย ก็มาหาพญาเสือเผือกผู้บิดาๆก็สร้างมหานครให้ จึงเรียกนามว่าเมียนเสือญี ฤๅบ้านเสือใหญ่ ต่อมาเปลี่ยนเปนเวียงเสือ (พม่าเรียกวุนโส)
โอรสแม่นางสอฮะลาต่างเปนเจ้าครองนครด้วยประการฉนี้ ราชสันตติวงศ์ของพระราชาทั้งสี่พระองค์ก็ครองราไชศวรรย์สืบมาหลายชั่วกษัตริย์ แรกสถาปนานครทั้ง ๔ นั้น ในตำนานไทยใหญ่ตวันตกกล่าวว่า พ.ศ.๑๔๘๑ ๑๔๘๒ ๑๕๕๓ แล ๑๔๘๔
/*34*/เมื่อร่อนเอาความจริงตามตำนาน ก็คงได้ความชัดว่าไทยใหญ่ที่ยกมาจากกรุงน่านเจ้าประเทศยูนนาน ได้ยกมาตั้งครอบครองบ้านเมืองณเวิ้งแม่อิระวะดี แต่ก่อนกุไบลขั่นชิงไชยพินาศกรุงน่านเจ้า นามเสือๆ นี้ ในพงศาวดารแสนหวีก็มีชุม แลนามพระโอรสทั้ง ๔ นี้ก็เปนสามัญะยศนามของขัติยวงศ์ไทยใหญ่ การที่ออกนามถึงทะเลสาบตะลีแลหนองแส (คือยูนนานเซน ฤๅทะเลสาบแส) ก็มีจริง แลนามอุทิพวาฤๅวั่งตี่ (คือฮ่องเต้) นั้นเล่า ก็ใม่ต้องสงไสยเลย คงใม่ใช่พระเจ้าแผ่นดินจีน แต่คงเปนเจ้าแผ่นดินประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) นั่นเอง
พวกไทยใหญ่ที่ท่านปิลเช่อให้นามว่าชานอิสานนั้น ก็คือไทยตะโยก ฤๅไทยจีน ตั้งครอบครองด้าวดินประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) ข้างตวันตกมาทางแม่น้ำอิระวะดี บัดนี้พวกของไทยนี้ตกเปนพลเมืองจีน แต่ยกมาตั้งอยู่ในน้ำคำแลแสล้านแลในอาณาเขตร์หัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือทั้งปวง ก็มีมากทางแดนต่อแดนอังกฤษกับจีนในชั้นหลัง เมื่ออังกฤษได้เมืองพม่าแล้วนี้ใม่น่าสงไสยเลย ว่ากันที่แท้ คงจะเปนตัวราชอาณาจักร์ไทยเมาแลมหานครต่างๆของราชอาณาจักร์นั้น ดูเหมือนจะได้ตั้งอยู่ใกล้เส้นแดนซึ่งห่างไปหน่อยก็ถึงแม่น้ำเมา (ฤๅชเวลี) ตัวเมืองใหญ่ๆโดยมาก ดูเหมือนจะตั้งอยู่ข้างแดนข้างอังกฤษ แต่น่าปลาดพอ ที่ชื่อโกชานปญี ฤๅโกสัมพีไปตกอยู่แก่หัวเมืองจีน แต่มิสเตอร์ปิลเช่อก็ดิ้นขลุกขลักอิหลักอิเหลื่อชี้ว่าอยู่ตรงไหนใม่ได้ เหลือข้อสงกาแต่เล็กน้อยว่าคงจะเปนตัวพวกไทยหลวงฤๅไทยใหญ่แท้ แลพวกนี้ (แม้ใม่เรียกว่าไทยจีน) ควรจะเรียกว่าไทยแสนหวีแลไทยธีบอ รวมทั้งไทยของอังกฤษหัวเมืองข้างเหนือรวมกับพวกไทยเมืองมีตด้วย ว่าตามภูมิประเทศแล้ว เมืองเลง (พม่าเรียกโมฮลาย) ก็ควรจะรวมเข้าด้วย แต่ตามที่กล่าวแล้วว่าพลเมืองเหล่านั้นมักเอาเพสพม่าเสียแล้ว เหมือนพวกไทยเบื้องตวันตกแห่งแม่น้ำอิระวะดี เปนใม่มีข้อเถียง เมื่อพูดขบวน/*35*/ภาษาที่ไทยพูดกันแล้ว ย่อมผิดกันระหว่างหัวเมืองข้างเหนือแลข้างไต้ ผิดกันมากกว่าระหว่างไทยแสนหวี แลไทยแท้คือไทยแขฤๅไทยจีนนั้น วินิจฉัยขบวนพงศาวดารแล้ว ไทยเหล่านี้ก็ดูเหมือนจะเปนสาขาพวกเดียวกันทั้งสิ้น บ้านเมืองทั้งปวงเหล่านั้น แต่ปางก่อนมักเปลี่ยนมือกันเนืองๆในระหว่างจีนกับพม่า แลทางเขตร์แดนในปัตยุบันนี้เล่า ก็พึ่งปักปัน เมื่อไทยเหล่านั้นใม่มีอำนาจเปนเจ้าของเสียแล้ว แต่ไทยเจ๊กดูผาดๆก็เหมือนจะเห็นว่าเปนจีน จนไทยสยามเรียกว่าเงี้ยว ก็แปลว่างิ้วคือเจ๊ก แต่ชั้นหลังๆเลอะเทอะเรียกลงมาจนไทยใหญ่ข้างไต้ว่าเงี้ยวด้วย เปนด้วยไทยสยามใม่ใคร่ได้สังสรรค์กะไทยใหญ่ แลขาดความรู้ทางพงศาวดารจึงชักเลือนมา ที่แท้เงี้ยวหมายว่าไทยจีน ไทยใหญ่หมายไทยหลวง แต่ตัวอักษรที่ไทยใช้ใม่คล้ายคลึงกะจีนเสียเลยทีเดียว น่าจะเห็นว่าพวกไทยได้จากพม่า หรือพม่าได้จากไทย บางคนก็ว่ามาจากขอมอันเปนเจ้าของด้าวแดนมาก่อน แต่ไทยใม่ใช่แต่แพร่ไปทางพม่าถ่ายเดียว แต่อักษรเค้าเดียวกันหมด เหตุฉนี้ ใม่มีอย่างอื่นจะตัดสินได้ดีกว่าว่าไทยใม่ใช่จีน แลหนังสือไทยเปนของไทยเองมาแต่ดั้งเดิม เปนแต่แก้ไขเพิ่มเตีมเอาอย่างชาติที่มาสมาคมชั้นหลัง เช่นไทยสยามเขียนเพิ่มตัว ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ มาจากอักษรมคธ แล ษ ศ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ มาจากสังสกฤตเปนต้น เครื่องแต่งกายไทยจีนนั้นอยู่ข้างแปลก แต่เมื่อพิจารณาไปก็แปลกแต่ศรีมากกว่าแปลกรูปหรือแบบอย่าง ไทยอังกฤษแต่งกายเกือบจะแปลกแต่ชั่วศรีขาวแลสีต่างๆอ่อนๆ แต่ไทยจีนเปนสีคราม เครื่องแต่งกายผู้หญิงดูยิ่งแปลกกันมาก แต่ก็แปลกแต่แบบอย่างแลแปลกในเชิงเครื่องปักประดับประดาเสื้อ ซึ่งใม่ต้องสงไสยเลยคงจะเอาอย่างเสื้อพม่า ใม่มีผู้หญิงไทยแข (คือเงี้ยว) คนใดใช้ผ้ารัดอก นอกนั้นนอกจากศรีแลแบบอย่างที่ใช้กันตามธรรมดาแล้วก็คงพรรณเดียวกันทั้งสิ้น ข้อที่ผิดกันสำคัญนั้นก็ผ้าโพกศีร์ศะผู้หญิงไทยใหญ่ข้างไต้ ธรรมดาก็ใช้อย่างผ้าโพกศีร์ศะผู้หญิงพม่า /*36*/คือผ้าผืนน้อยวงเกล้า ทางไทยจีนมักชอบโพกผ้าเขียวคราม แลโพกใหญ่มากขนาดราวเท่าแขกซิกห์หัวโต ในเมืองนันเตียน เมืองวัน เมืองกันงาย แลหัวเมืองข้างเคียงแถบนั้นโพกเรียวขึ้นไปข้างยอด เปนชดาสูงราวคืบกว่าๆ ข้างตวันออกแม่น้ำสัละวีนโพกโตเปนกะพุ้งออกมาข้าง ๆแลเชีดชายขึ้นไปอย่างเขาโค เบื้องตวันออกแห่งแม่โขงกลับโพกผ้าผืนน้อยวงเกล้าใม่พอกโตเบ้เหะ ชอบใช้ห่วงฅอวงโตๆขนาดต่างๆกันอย่างชุม ไทยจีนผู้เปนเจ้าเมืองล้วนพูดภาษาจีนกันแทบทั้งนั้น แต่พลเมืองทั่วไป ยังพูดภาษาไทยแท้ๆ แต่สำเนียงแลถ้อยคำฟังเพี้ยนไปใม่เหมือนที่ยังพูดกัน ในเบื้องตวันตกแม่น้ำอิระวะดีฤๅในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ใกล้ๆพม่า แต่ข้างแสนหวีนั้น คล้ายไทยจีน
ไทยข้างตวันออกนั้น เปนพวกที่ฝรั่งซึมทราบเรียกกันว่าชาติไทย ฤๅชานแท้ แต่คำว่าชานมาแต่ไหน ก็ยังใม่มีใครทราบแน่นอกจากเดาว่ามาแต่จีน เรารู้ชัดว่าพม่าในชั้นแรกเรียกไทยว่าตะโรกฤๅตะเรต อาจจะเปนได้ ภายหลังมาพม่าได้ยินคำว่า “ฮันแฟน” ที่จีนเรียกตัวพม่าเอง พม่าเลยพุ่งเรียกฮันเปนพวกไทย แลเลื่อนมาเปนชานฤๅคำว่า “ชานซี” ที่จีนเรียกแสร้กวนอูจีนถือว่าเปนชาติจีนเอง พม่าเอามาเปนชื่อไทยก็เปนได้อีก บ้างก็ว่าออกจากคำจามฤๅซยามคือสยาม แต่นี่ก็สักแต่ว่าความคิดเดา แต่นอกจากนี้ก็ใม่มีข้ออธิบายอย่างไรอีกว่าโลกทำไมจึงพากันเรียกไทยว่าชาน พวกชานเองก็ใม่รู้เท่ากันกะพวกพม่าฤๅฝรั่ง ที่เรียกว่าชานๆอยู่จนติดปาก
ชื่อสยามนั้นที่ถูกนั้นก็ไทยนั่นเอง คำว่าสยามนั้นบางนักปราชญ์ก็ว่าเกิดจากภาษาฝรั่งโปรตุเกสฤๅอิตาเลียนเรียกก่อนโดยคำว่า ไซแอ๋ม แปลว่าคนร้ายกาจ ฤๅเกิดจากภาษามลายูว่าซะยามแปลว่าคนสีม่วง ฤๅภาษาสังสกฤตสยาม ว่าเหลืองว่าศรีทอง ออกจากภาษาบาฬีสามะ ก็ว่าศรีทองแต่อย่างไรก็ใม่ใช่คำสำหรับชาติไทยเรียกตัวเอง เปนคำชาวต่างประเทศร้องเรียกไทยแท้ๆ แต่ก็น่าพิลึกอยู่ ที่ไทยแลลาว/*37*/เรียกชานอังกฤษว่าเงี้ยว เงี้ยวก็แปลว่างิ้วฤๅแปลว่าจีน น่าจะเรียกแต่ชานจีน นี่รวมเรียกหมดใม่ว่าซานจีนฤๅชานเหนือชานไต้ชานตวันตก สุดแต่ชานแล้วเปนเรียกว่าเงี้ยวสิ้น ทั้งนี้ก็น่าจะเปนเพราะใม่ทราบว่าประเภทแผกกันอย่างไร จีนคอเซียนโก คิดว่าคำว่าสยามเกิดจากคำเรียกขอมว่า จัมปาฤๅจัมป์คือซยามเพราะไทยผสมพันธุ์กับขอมมาก ทั้งกรุงสยามก็เปนด้าวแดนของขอมมาก่อน พระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม) ว่าคำสยามๆคือชานนั่นเอง แต่ก็เห็นจะใม่ถูกนอกจากเดาเท่านั้น ที่ถูกน่าจะออกจากคำสังสกฤตแปลว่าคนเหลืองนั่นเอง แต่ก็น่าขันถ้าคำสยามเปนนามชาวต่างประเทศเขาเรียกเราแล้ว เปนไรเราจึงฮุบเอานามนี้มาเปนภาษาราชการ ใช้ในพระราชสาสน์แลหนังสือทางราชการ มีหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีเปนต้น บางทีจะเห็นเพราะแลเห็นสูงโดยเปนภาษาสังสกฤตที่อนุโลมในมัชฌิมะประเทศ เนื่องด้วยพุทธศาสนา ทั้งใม่รู้คำแปลชัด แต่ที่จริงมักจะพึ่งใช้ชุมในกรุงรัตนโกสินทร์เรานี้เองเปนพื้น ด้วยฝรั่งเรียกไทยว่าสยาม แท้ที่จริงคำว่าไทยศรัพท์ก็ใช่จะใม่เพราะ ทั้งความแปลก็ใช่จะใม่ดี ๆ มากน่าชาติมนุษย์ที่ทรงศักดิ์เปนไทยแก่ตัวจะเปนเช่นนามนั้น ชื่อชาติฝรั่งเศสคือฟรานศ์ ก็แปลความว่าเปนไทยอย่างชื่อไทย แต่ก็ว่าใม่ได้บางทีจะมีเวลาเปลี่ยนแปลงด้วยสมัยใหม่นี้เปนเวลาหาทางที่ถูกทางนิยมอย่างโบราณอันมีหลักฐานที่ชอบ ยิ่งกว่านิยมแต่จะเอาเยี่ยงต่างประเทศถ่ายเดียวที่เรามักใช้คำว่าโซด แต่ตัวผู้เขียนหนังสือเรื่องนี้ อยากเปนไทยมากกว่าอยากเปนสยามแม้ศรีทองเปนพระสังข์ ทั้งเห็นเพราะ แลรักความทั้งคู่ ถึงพ้องกะไทยพวกอื่นเราก็ไทยร่วมชาติร่วมสายโลหิตสืบจากบรรพะบุรุษมาด้วยกันจริงๆ จะไปรังเกียจรังกลเปนลูกหลานจีน รังเกียจเปนจีนเอาสมบัติธิบัติอะไร เว้นไว้แต่จะมีความจริงอย่างอื่นที่ผู้เขียนเรื่องนี้ใม่รู้ว่าสยามเปนภาษาของเราเองยกย่องขึ้น ใม่ใช่ชาวต่างประเทศแกล้งเรียกว่าคนร้ายกาจฤๅคนม่วงคนเหลืองอย่างจีนเรียกฝรั่งว่าอั้งหมอ ฤๅอ้ายผมแดงฉนั้น แท้จริงนามสยามย่อมกระเดื่องแพร่หลายไปทั่วโลก เปนนามะศรัพท์ สำหรับไทยปรากฎ/*38*/เสียแล้ว แต่แท้ที่จริงนามไทยฤๅสยามนี้ ก็พึ่งจะปรากฎไปในทวีปยุโรปโด่งดังในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปิยะมหาราชเรานี้เอง อยากจะว่าสาเหตุอันหนึ่ง เพราะเสด็จพระราชดำเนิรประพาศทวีปยุโรป สำแดงพระคุณาอภินิหารให้ปรากฎแก่ตาโลกเฉลีมศักดิ์ไทย ทั้งฝรั่งก็ใม่รู้ว่าคำว่าสยามแปลว่ากระไร เกิดมาจากไหนกันโดยมาก เมื่อฉนี้ต้องเปลี่ยนแปลงไป ก็ออกจะใม่จำเปนเหมือนศักราชสำหรับชาติดอกกระมัง
มิสเตอร์ปิลเช่อจับไทยสยามรวบเข้าเปนหมวด เรียกว่าชานเบื้องตวันออกนั้น คือไทยทั้งปวงบรรดาที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ในระหว่างดินแดนแม่น้ำอิระวดี แลแม่น้ำโขง การที่ทำเช่นนี้เปนการสดวกแก่ทางราชการ แลทางภูมินิเทศ แต่ย่อมใม่เปนที่พอใจในทางภาษาที่ไทยเหล่านั้นสังสรรค์ต่อกัน ทางเมืองตวันออกไกลไปเพียงแม่น้ำสัละวีนนั้น หัวเมืองไทยต่างๆ ยอมขึ้นแก่พม่าใม่มากก็น้อยมาหลายปีดีดัก บางทีตั้งร้อยๆปี แลความนิยมข้างพม่าก็ชอนเข้าไป แม้จะใม่เหมือนไทยใหญ่พวกข้างตวันตกแห่งแม่น้ำอิระวะดี นอกจากหัวเมืองปลายเชีงเขา ก็เอาอย่างพม่าเข้าไปสิงเสียพอใช้แล้ว ข้ามเขตร์แม่น้ำสัละวีนที่พม่าปกครองแล้ว ไปทางตวันออกนั้น แม้อย่างธรรมเนียมจารีตอย่างไทยจะยังคงอยู่ ก็ดูออกจะใม่สู้แข็งแรง แลประพฤติเปนจรัญญาอย่างเรี่ยวแรง ข้อที่สังเกตสำคัญนั้นคือ ทั้งภาษาที่พูดกันแลตัวอักษรที่เขียนอ่านกันนั้นแผกเพี้ยนกันมาก ระหว่างไทยตวันออกแลไทยตวันตกแห่งแม่น้ำสัละวีน แปลกกันมากระหว่างไทยข้างไต้ และไทยข้างเหนือในเวิ้งแม่อิระวดี เมื่อใดถ้าเราได้พงศาวดารไทยที่ชัดเจนยิ่งขึ้นไปกว่าเท่าที่ได้ไว้แล้วนี้มาใหม่ เราจึงอาจวินิจฉัยได้ว่าชาติไทยในปัตยุบันนี้ พวกไหนเอาอย่างพวกต่างชาติภายนอกมากกว่ากัน ถ้าการที่เชื่อว่าราชอาณาจักร์ไทยเอกราชมณฑลตะลี (ขัณฑละฤทธิ์) นั้นเปนการถูกต้องถ่องแท้แล้ว ไทยคูน แลไทยลู พวกเมืองเชียงตุง ก็ควรจะเปนไทยพวกนั้นแท้ แต่คำพูดแลตัวอักษรที่ใช้ใกล้กันกะไทยลาวโยนกฤๅไทยสยาม/*39*/มากกว่าไทยใหญ่เบื้องตวันตก แม่น้ำสัละวีน แต่ที่ใม่เหมือนไทยลาวเล็กน้อย ที่อาจจะเปนเพราะใถ่อย่างเขมรมาโดยทางตรง ฤๅทางไทยสยามที่คลุกอย่างเขมรเสียแทบจะเท่ากะจารีตเดีมของไทย ทั้งเผ่าพันธุ์ แลอย่างธรรมเนียมภาษาแลอักษร อาการของพม่าผู้เปนใหญ่ในบ้านเมืองเหล่านั้นทิ้งไว้เหลือน้อยที่สุดจนแทบจะสังเกตเห็นมิใคร่ได้ จีนก็ส่งเยี่ยงมาให้ไทยพวกนั้นเรียนน้อยที่สุด พวกไทยคูนนั้น ดูน้อยกว่าคาดหน้าครั้งหนึ่งว่าจะมีมากกว่านั้นมาก แลนอกจากเปนพลเมืองอยู่ในมหามณฑลเชียงตุงแล้ว ก็ดูเหมือนยิ่งจะมีน้อยนักน้อยหนาฑี่ตั้งอยู่ตามท้องที่อื่นๆ พวกพลเมืองชาติไทย นอกจากพวกคูนเรียกตัวเองว่าไทยลู คำพูดของไทยคูนนั้นดูเหมือนจะปนกะละว้า ซึ่งในครั้งหนึ่งได้เคยเปนเจ้าของดินแดนลงมาทางเชียงใหม่คือลานนาไทยทั้งสิ้นที่ครั้งมิสเตอร์แมเคลียดว่ามี “ราว ๖ หมู่บ้านลว้าตั้งอยู่ข้างเหนือ นอกนั้นยังมีตั้งอยู่ข้างเมืองเนื่องๆกันไป ลว้านอกนั้นพากันหนีกระเจีดกระเจีงตะเพีดขึ้นเขารอบโอบเมืองเชียงตุง ซึ่งแต่ก่อนก็เปนบ้านเมืองของลว้านั้นหลบไปสุ้มซ่อนอาไศรยอยู่” การข้อนี้ทำให้เปนเครื่องรลึกในพิธีราชาภิเษกอย่างปลาดในเมืองเชียงตุงต้องมีรูปลว้ามาปรากฎด้วยอย่างน้อยก็สองตนเปนสิริมงคล เหตุฉนี้อาจจะกล่าวได้ว่าไทยคูนเปนแต่สาขาของไทยลูจำพวกหนึ่ง แต่พงศาวดารเชียงตุงก็ใม่ได้เอ่ยถึงพงศาวดารชาติไทย แลใม่ได้อ้างเกี่ยวข้องถึงพงศาวดารไทยสาขาอื่น เพราะฉนั้นเราจึงหวลจะไปแคะไค้เรื่องราวจากไทยลู แต่ที่ไหนเล่า ยังใม่เคยมีมนุษย์ผู้ใดเคยได้พบเคยเห็นพงศาวดารไทยลูว่ามีเลย ไทยลูมีรูปะกายแผกกว่าไทยหลวงคือไทยใหญ่นั้นมาก แลแม้แต่เกี่ยวดองกันน้อยจากซิสสัละวีนชานก็ดูเหมือนถ้าเราอยากรู้โคตร์ตำนานพงศาวดารของชาติไทยจริงก็ต้องคุ้ยค้นเอาที่นั่น ไทยพวกนี้ดูเหมือนจะใกล้กันกะพวกไทยไปอี แลพวกไทยมินเชียง ที่ใม่ใช่ไทยฮุนหนำ (ยูนนาน) แลใม่ใช่สาขาไทยมอยไทยโถฤๅโด แลไทยม่วงมณฑลตังเกี๋ยแลมณฑลกวางซี ความรู้เรื่องชาติไทยที่พอจะสืบทราบ น่าจะได้ดีกว่า/*40*/ไทยแถบแม่น้ำสัละวีนทั้งสองฟาก ใช่แต่เท่านั้น ไทยลูพวกนี้ใม่ใคร่คบค้าสมาเพลากับไทยสาขาอื่นๆ ที่เขาเรียกว่าคนข้างตวันตก แม่สัละวีน ทั้งไทยแขคือไทยจีนก็ใม่อยากสมาคมด้วยเช่นกัน ด้วยมีพวกไทยแขรบาดมาตั้งภูมิลำเนาอยู่กับไทยลุถมไป แต่ก็ตั้งบ้านอยู่ห่างๆกัน แลใม่แผ่พันธุ์ฤๅแผ่การเกี่ยวข้องอย่างไรต่อกันเลย ไทยพวกนี้ หมอคุชิงกล่าวว่าเรียกตัวว่าเปนชาติลูคูนแลเลม แต่ชื่อไทยนั้นเปนนามคนอื่นเรียกคนชาตินั้น เรารู้ได้จากพม่า พวกไทยเลมนั้นตามตำนานของคนพวกนั้น พม่าว่าเปนพวกอพยพจากเวิ้งน้ำเมา มาอาไศรยอยู่ที่นั่น หาใช่รกรากเดิมใม่ ใช้อาการกิริยาไทยเมามาก แต่หนังสือนั้นอักษรไทยลูก็ใช้ อนึ่งชักให้ยุ่งยากแก่ทางวินิจฉัยด้วยในที่เหล่านั้น พวกไทยลาวก็มาตั้งปะปนอยู่ด้วยมาก แต่ล้วนใช้คัมภีร์พระศาสนาของลาว กิริยาอาการของไทยสยามอยู่ปรากฎ มาตระว่ากองทัพไทยสยามใม่เคยได้ยกเฉียดมาใกล้เชียงรุ่งฤๅเมืองเลมมาแต่ก่อนเลย การที่เปนเช่นกล่าวแล้วนี้ เห็นได้ว่าเพราะไทยพวกนี้ ตั้งอยู่ลับเข้ามาเปนหว่างกลาง ใม่ประสรบสมาคมกับจีน เขมร แลพม่า เข้ามายายีรบกวนนัก น่าจะเชื่อว่าจะยังคงดำรงเชื้อชาติเดิมไว้แน่นแฟ้น ทั้งประกอบด้วยกิริยาอาการที่มิใคร่พอใจคบหาเกี่ยวข้องกะใครด้วย
ใครเปนผู้มาตั้งในดินแดน ซึ่งในบัดนี้เรียกหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายไต้ก่อนคนนั้นยังเปนการใม่แน่นอนอย่างยิ่ง แต่เปนการหมดข้อเถียง ที่ไทยมาตั้งที่นั่นทีหลังมากกว่า ที่พวกไทยขึ้นมาตั้งในด้าวแดนภาคข้างเหนือ อนึ่งพม่าได้แผ่อานุภาพไปถึงดินแดนนั้นก่อนไทยมาก แลเกือบจะมากเหมือนไทยพึ่งยกมาตั้งที่นั่นครั้งแรก ชั่วแต่เมื่อราชอาณาจักร์น่านเจ้าพินาศแล้วเท่านั้น คือราวเวลาเดียวกันกะที่ฝรั่งคาดว่าแรกเกิดราชอาณาจักร์สยามในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาใน พ.ศ.๑๘๒๖ ก่อนประดิษฐานกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา ๖๗ ปีเท่านั้น ถ้าเปนเช่นว่าก็น่าจะเปนพวกพระเจ้าเชียงรายเชื้อพระเจ้าพรหมราช ปฐมวงศ์ของพระรามาธิบดี/*41*/ที่ ๑ ผู้ตั้งกรุงทวาราวดี ซึ่งว่ายกมาจากเมืองเชียงรายใหม่โดยพ่ายแพ้พระเจ้าสะตอง (ตะโถงมอญ) ปะลาตมาตั้งกรุงไตรตรึงส์ณเมืองแปบแขวงกำแพงเพ็ชร์ พระเจ้ามหาสิริไชยเชียงแสนอันเปนราชบุตร์เขยเชื้อวงศ์พระเจ้าเชียงรายชนกนารถพระรามาธิบดีที่ ๑ สถาปนาเทพนครใน พ.ศ. ๑๘๖๒ นั้นแหละว่าใม่ถูก หาใช่พวกวงศ์กรุงศรีสัชนาลัยแลกรุงสุโขไทยเมืองเหนือซึ่งตั้งมาแล้วช้านาน น่าจะก่อน พ.ศ. ๑๕๐๐ ขึ้นไปนั้นใม่ เพราะถ้าพึ่งแรกยกมาตั้งภายใน ๖๗ ปีแล้ว ถาวรสถานในกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขทัยราชธานีที่ปรากฎมาจนทราบเท่าทุกวันนี้จะบริบูรณ์เช่นนั้นใม่ได้ เหตุฉนี้คำที่ฝรั่งตัดสินว่าไทยสยามพึ่งมีเมื่อ พ.ศ.๑๘๒๖ ลงมานั้นผิดแท้ อนึ่งพงศาวดารเมืองลอกสอกแลไลขาเท่านั้น เปนพงศาวดารไทยข้างไต้ที่พอจะหาได้ในสมัยนี้ แต่ก็เขียนตามความเห็นของพม่าเสียทั้งเรื่อง แต่แม้กระนั้นก็ดูเหมือนจะยังสำแดงให้เห็นได้ว่าหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้พึ่งกลับเปนเมืองสำคัญขึ้น แลเริ่มจะมีพงศาวดารก็เมื่อไทยเมาทรงมหิทธยานุภาพปราบพม่าข้างเหนืออปราชัย
เมื่อใม่จำเปนจะต้องกล่าวถึงไทยใหญ่จำพวกข้างไต้มากมายต่อไปอิกนัก เพราะใม่มีอไรน่ากล่าว จะกล่าวถึงไทยสาขาอื่น ตามความเห็นที่จะจัดจำพวกไทยตามน่าจะเปนจำพวกๆฉนั้น ไทยลาวฤๅไทยสยามนั้น น่าจะควบเข้ากับพวกไทยลูแลไทยคูนแต่ว่าตามทางราชการไทย สองจำพวกนี้ใม่เกี่ยวแลใม่เคยปรากฎว่าเกี่ยวกันเลย ไทยลาวจะเปนบรรพบุรุษของไทยสยามฤๅหาใม่นั้น นักโบราณะคดีฝรั่งก็เห็นเปนปัณหาอย่างหนึ่ง ไทยสยามตั้งตัวทรงอำนาจมาก แลอุดมสมบัติมากอยู่ในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยานั้นอาจจะยกมาตั้งตนเองสาขาหนึ่งต่างหากจากไทยลาว แลเมื่อไทยสยามทรงพลังแลรุ่งเรืองเจรีญมากณมงคลภูมิใกล้ฝั่งทเลแล้ว กลับแผ่อานุภาพทวนถอยหลังขึ้นไป ตามมรรคาเดิมที่ยกอพยพมาไว้เยี่ยงอย่างปลูกจารีตให้แก่ไทยลาวให้ประพฤติลม้ายอย่างธรรมเนียมไทยสยามก็เปนได้ เพราะการที่ไทยสยามแลไทยลาวร่วมสายโลหิตกันนั้นเปนใม่ต้องสงไสย แม้ถึงจะมีจารีตแล/*42*/ภาษาอักษรแผกเพี้ยนกันหลายประการ แต่ปัณหาข้อนี้ข้างไทยเราใม่มีข้อสงไสยว่าไทยสยามจะใม่เกิดฤๅใม่สืบเชื้อมาจากไทยลาวโยนก เพราะทั้งทางพงศาวดารเหนือก็ว่าพญาอภัยคามินียกจากกรุงหริภุญชัยมาสร้างกรุงศรีสัชนาลัยให้เจ้าอรุณราชสุริยวงศ์ฤๅพญาร่วงณเมืองเหนือเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยา แลเชื้อพระเจ้าพรหมราชต้นวงศ์กรุงทวาราวดี ก็ยกมาจากเชียงรายหริภุญชัยประเทศเหมือนกัน แม้วงศ์สุวรรณภูมิเล่า ก็น่าจะเห็นว่าสืบสันตติวงศ์มาจากไทยโยนกด้วยเหมือนกัน เพราะมิฉนั้นไฉนเลยจะอำนวยราชธิดาให้ท้าวอู่ทองฤๅพระรามาธิบดีที่ ๑ ผู้สถาปนากรุงเทพทวาราวดีอภิเษกด้วยเล่า
ไทยไปอี่ ไทยโถฤๅโด ไทยเฟาเต ไทยมอย แลไทยม่วง อาจจะให้ข่าวคราวอะไรเรื่องชาติไทยให้กระจ่างขึ้นอิกได้บ้างฤๅใม่ แต่เราก็ใม่ใคร่จะรู้จักมักคุ้นไทยสาขานี้นัก แม้แต่นามก็ยังฟังแปลกหู ครั้นใต่สวนก็ใม่ใคร่ได้เรื่องราวกะไรนัก เมืองสะซุมัวนั้นบ้านเมืองทั้งมณฑล ล้วนมีเจ้าเมืองไทยเปนผู้ปกครอง ฝ่ายจีนนั้นมีแต่ในตัวเมือง แลเฉภาะ แต่ในเมืองสำคัญของหัวเมืองสำคัญของเมืองเหล่านี้ซ้ำไป จีนแบ่งไทยออกเปนสองจำพวก คือ พวกฮันไปอี จำพวกไทยที่อยู่บนดรดินแข็งฤๅเขาเขีน แลจำพวกชวยไปอี่ คือ ที่อยู่ตามริมน้ำฤๅในที่ลุ่มตามภูมิประเทศที่ไทยตั้งอยู่ถิ่นเขาเขีนฤๅในเวิ้งน้ำ อนึ่งจีนปันสาขาไทยโดยภาษาที่พูด คือแหไปอี ชานดำ แลหัวไปอี่ ชานพล้อยศรีต่างๆชื่อนี้ออกจากแต่งตัวต่างๆ เช่นเราเรียกลาวทรงดำเปนต้น นักปราชญ์พงศาวดารฝรั่งเศสจดหมายบรรทึกไว้ว่า ไทยไปอี่มณฑลสซุมัวนั้น เข้าใจคำพูดของไทย โถฤๅโด ที่อยู่แคว้นลุงเชาได้ดี อนึ่งฝรั่งเศสคนนั้นทราบแน่ ว่าไทยไปอี่เข้าใจภาษาไทยลูเมืองเชียงรุ้ง พูดกันได้ดี ไทยไปอี่มีตัวอักษรสำหรับจดหมาย แต่ตัวอักษรจะลม้ายกันกะหนังสือไทยลูฤๅไทยเมา ฤๅจะแปลกกันไปอีกอย่างอื่นหาได้กล่าววินิฉัยไว้ในบรรทึกนั้นด้วยใม่ แต่ท่านผู้นั้นทราบแต่ว่า/*43*/ไทยโถฤๅโดแลไทยม่วงมีอักษร แต่จะเปนอย่างไรก็ใม่ได้วินิจอัยไว้เหมือนกัน เปนแต่กล่าวว่าหนังสือไทยโถฤๅโดในเมืองฮุงฮัวมณฑลตังเกี๋ยนั้น มีอักษร ๓๖ ตัว (อย่าง ก ข้ เล็กของไทยกระมัง) ตัวอักษรเขียนไว้จังหวะเปนคำๆเหมือนฝรั่ง แต่ตัวอักษรตรงๆเขียนบนลงหาล่าง แลได้ลองจดคำพูดภาษาไทยโถในตังเกี๋ยบางคำไว้ ทำนองเปนลาวๆดังนี้
โพ่มิี่ แปลว่า พ่อแม่
กินงาย แปลว่า กินเข้า
กินนำ แปลว่า กินน้ำ
มีดอ มีฟา โบ่มีฟอ แปลว่า มีพลู มีหมาก ใม่มีปูน
มีฟุก มีพา โป่มีคอนอน แปลว่า มีฟูก มีผ้า ใม่มีคนนอน
เมื่อใคร่ครวญมาถึงเพียงนี้ เราพอได้ฉายาความเห็นเปนเงาๆกระจ่างพอใช้แล้ว ว่ามนุษย์ะชาติไทยทั้งสิ้นนั้นเปนคนชนิดไร เปนอย่างไร แลอาไศรยอยู่ในภาคพิภพอเลอไหนบ้าง ต่อไปนี้ ควรที่จะคืบพิจารณาถึงพงศารดาร แลตำนานของไทยเหล่านั้นตามที่แสดงไว้ในพงศาวดารไทยสาขานั้นๆ สุดแต่จะได้พบเห็นมาสู่ญาณ แต่ก่อนที่จะทำเช่นว่า สมควรจะต้องพิจารณาถึงวิธีนับเวลา อันเปนศุภะมาศของพวกไทย ซึ่งเปนวิธีโบราณใม่เหมือนกันกะความเข้าใจของเราผู้เปนเผ่าพันธุ์สืบมา ใช้กันอยู่ในกาละทุกวันนี้ ทั้งไมใช่ง่ายที่จะรู้มูลเหตุของวิธีวาระคณะนานั้น
ตอนที่ ๒ วิธีนับศุภมาศของไทย
ตามที่สืบปรากฎได้ครั้งดึกดำบรรพ์ที่สุด ไทยใม่ได้นับจำนวนศุภะมาศด้วยศักราชเหมือนทุกวันนี้ แตใช้นับตามกาละจักระมณฑล คือนับวนเปนรอบรอบ รอบน้อย ๑๒ ปี ห้ารอบน้อยเปนรอบใหญ่หนึ่ง ๖๐ ปี เหมือนกรุงจีน เหมือน/*44*/ประเทศอินเดีย แลแม้แต่ชาติชัลเดียนดึกดำบรรพ์โพ้นก็ใช้นับวิธีศุภะมาศอย่างเดียวกันสิ้น แต่พวกไทยใหญ่ในแดนอังกฤษแรกอังกฤษทราบนั้น ใช้นับปีตามศักราชพม่า (คือจุลศักราช) ทั้งในการพระศาสนา แลการบ้านเรือนเสียแล้ว แต่ไทยใหญ่พวกอื่นๆ ยังหาได้ใช้อย่างเช่นว่านี้ทั่วกันไปใม่
ไทยลาวยังคำนวนศุภมาศตามรอบกาละจักร์อยู่ก็มีบ้าง แต่มาถึงชั้นปัตยุบันก็มักใช้ศักราชตามกันหมด
ไทยสยามทุกวันนี้ คำนวนเวลา ตั้งแต่วินาฑี นาฑี โมง ยาม จนถึงวัน ปักษ์ เดือน แลปี ต่อนั้นไปก็นับปีเรียง ๑. ๒. ๓. ๔. ไปตามลำดับถึงร้อยถึงพัน ใม่วกลงเปนรอบอย่างบรรพบุรุษเคยใช้มาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ เรียกว่าศักราช คำว่าศักราชนี้ก็เปนสักแต่พระสมัญญาของพระราชาในประเทศอินเดียพระองค์หนึ่ง นามมหาสักกะเปนผู้ตั้งมหาศักราช จึ่งอนุมานว่าไทยสยามน่าจะเริ่มใช้มหาศักราชก่อน เมื่อเลิกนับขบวนกาละจักร์แล้ว มหาศักราชนี้น้อยกว่าพุทธ์ศักราช ๖๒๑ ปี ไทยสยามคงจะใช้แรกยกมาสู่เวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาราวีแล้วลงท้ายก็สังสรรค์กับขอม จึ่งเลียนนามปีจากขอมมาใช้พร้อมกับมหาศักราช ซึ่งขอมได้มาจากประเทศอินเดีย ด้วยมีชาวอินเดียสัญจรได้มาอภิเษกด้วยสมเด็จพระนางขอมแลได้เปนเจ้าครองนครอินทปัตร์เขมร ๆ ว่ามหากษัตริย์องค์นั้นทรงนามสมเด็จพระประทุมสุริยะวงศ์มีบุญญาภินิหารอุบัติโดยอุปะปาติกะชาติ (เกีดก็โตมาทีเดียว) นั้น ภายหลังไทยสยามใช้จุลศักราช น่าจะเริ่มครั้งแผ่นดินพระมหาธรรมะราชาเมื่อไทยสยามอ่อนน้อมต่อพระเจ้าหงสาวดีราชาธิราชพม่า ฤๅมาพร้อมกับตำราโหราศาสตร์ เพราะโหราศาสตร์สยามมาจากพม่าแลใช้จุลศักราชเปนองค์มูละคำนวน แท้จริงในหลักสิลาจารึกก่อนตั้งกรุงทวาราวดียังใช้มหาศักราชอยู่ ด้วยจุลศักราชนั้น เป็นศักราชพม่า ลบจากกาลิมะสัมวัตตั้งขึ้นในแผ่นดินพระเจ้ากรุงภุกามทรงพระนามเสนคราชา อันผนวชเปนบรรพชิตปริวัตร์ออกมาก่อการขบถชิงราชสมบัติพม่าได้ อนึ่งการตั้ง/*45*/ศกราชนี้ ครั้งโบราณถือกันเปนเกียรติยศยิ่งใหญ่ มหากษัตริย์องค์ใดเชื่อพระองค์ว่าทรงกฤษดิเดชาธิการ จึ่งประมูลกันตั้งศักราชใหม่ใม่หยุดหย่อน ใช่แต่เฉภาะในกรุงพม่า แม้ในกรุงสยาม พญาร่วง ครั้งกรุงศรีสัชนาลัย แลพระเจ้าปราสาททอง ครั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยา ก็ยังลบแลตั้งศักราชใหม่ตามกัน แต่เมื่อพระเดชานุภาพแลพระคุณสมบัติ ใม่เปนที่นิยมของมหาชนจริงเท่ากะที่พระองค์ทรงพระคำนึงไปพักหนึ่ง ศักราชที่ตั้งใหม่นั้นก็ใช้ไปพักเดียว พอสุดพระเดชานุภาพลงก็กลับหวนไปใช้ศักราชที่พอใจแลถนัดของมหาชนไปตามเดีมๆ เหตุฉนี้ในกรุงจีนจึ่งใช้ศักราชใหม่เปลี่ยนประจำรัชกาลใหม่ทุกๆแผ่นดิน ทำนองเลขทับศกของไทยสยามในชั้นหลังๆ ซึ่งน่าจะเลียนมาจากจีนฉนั้น ด้วยจีนมีวิธีนับศุภะมาศสำหรับชาติ โดยลักษณะนับรอบจักระมณฑล อีกอย่างหนึ่งต่างหาก มาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์อย่างชาติไทย แลไทยสยามคงใช้จุลศักราชมาจนรัชกาล พระบาทสมเด็จพระปิยะมหาราช จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อจะเปลี่ยนการคณะนาศุภะมาศตามจันทระคตินิยมมาเปนสุริยะคติกาลให้สมแก่สมัยเจริญของบ้านเมือง จึงเลยเปลี่ยนใช้รัตนโกสินทรศก (คือปีจำเดิมแต่สถาปนากรุงเทพอมรรัตนโกสินทร์) มาได้ ๒๔ ศก ก็เปลี่ยนมาใช้พุทธศักราช (ตามนิยมในสยามประเทศ) ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวปัตยุบันนี้ เพื่อให้สดวกแก่การจดหมายเหตุโบราณะคดีเบื้องอดีตกาลด้วย
แท้จริงแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ จีน ไทย ขอม ญวน จนชาวอินเดีย ก็คณะนากาละนิยมโดยวิธีนับรอบๆ ด้วยกันทั้งนั้น วิธีนับรอบ ฤๅกาละจักร์นั้น มี ๒ อย่าง คือรอบน้อยฤๅจุลจักร์์ แลรอบใหญ่ฤๅมหาจักร์์ จุลจักร์์นั้นคือรวมรอบ ๑๒ ปีทวาทศจักร์ก็เรียก แลมหาจักร์์นั้นรวมจุลจักร์์ ๕ รอบ เปนรอบใหญ่ ๖๐ ปี มหาสัฏ์ฐีจักร์ก็เรียก มาตระว่าวิธีกาละคณนาอย่างนี้ ค่อยลาลงลาลงทุกๆที จนใม่มีใครค่อยใช้นับศุภะมาศ ถึงพวกไทยเองใม่มีใครค่อยทราบ/*46*/มาช้านานแล้ว ก็ยังใช้จดศุภะมาศในจดหมายเหตุพงศาวดารไทยใหญ่ครั้งดึกดำบรรพ์ไว้โดยมาก เมื่อมาเทียบกันเข้ากับวิธีนับศักราชอย่างพม่าซึ่งง่ายแลสดวกกว่ากันมากนั้น ก็ชักให้ยุ่งเหยิงเข้าใจวันศุภะมาศวิปลาตพลาดผิดกันไปได้มากๆ จึงทำให้พงศาวดารไทยใหญ่ ที่ฝรั่งเก็บรวบรวมมาไว้ได้ชักป่วนปั่นไปหมด
ไทยใหญ่ แลไทยสาขาอื่นๆทั้งหมด แลขอมฤๅเขมรญวน บรรดาเปนมนุษยะชาติในสุวรรณภูมิประเทศ (อินโดจีน) ชมภูทวีป (เอเซีย) นั้น คาดกันว่าคงจะได้เรียนไถ่แบบวิธีคำนวน กาละจักร์มาจากจีน ซึ่งเปนศาสดาใหญ่ผู้เริ่มตั้งต้น ใช้จุลทวาทสจักร์แลมหาสัฏ์ฐีจักร์ มาแต่ก่อนพุทธศักราชถึง ๒๑๕๔ ศก คือปีที่ ๖๑ แห่งรัชกาลพระเจ้าอึงเต้ราชาธิราชกรุงจีน เรียกกาอินฤๅลุชิฮวาเกียซูฤๅกับจี นักปราชญ์ฝรั่งเดาว่า “ดูเหมือนน่าจะได้ตั้งขึ้นตามอำเภอพระไทยพระมหาราชพระองค์นั้นทุกประการ จึ่งใม่เหลือคำอธิบายเหตุผลว่าเพราะหวังคุณประโยชน์อย่างใด พระเจ้าอึงเต้ แลนวาฤๅย่งเสงอรรคมหาโหรามาตย์ของพระองค์จึงได้ริกาละคณะนาอย่างนั้นตั้งขึ้น” แต่ฝรั่งเหนจะพุ่งใส่ความ จีนคงจะตั้งด้วยเหตุผลเหนสมควรแก่ประโยชน์ตามคำแนะนำของโหราจาริย์เปนแน่ หมอวิลเลียมคิดว่า “คงจะมิใช่ไถ่อย่างมาจากวฤหัศปตีจักร์ คือรอบพระพฤหัศบดีของพราหมณ์ในประเทศอินเดีย แต่รวมพราหมณ์แลจีนทั้งคู่คงจะใม่ได้คิดขึ้นใหม่เอง แต่ได้เรียนเค้ามาจากมนุษยะชาติชัลเดียนโบราณ อันใช้มาก่อนแต่เบื้องบูรมสมะกัล์ป” การที่เหมือนกันราวกะแบบเดียวกันฉนี้ ชักให้เหนว่าน่าจะมาจากครูเดียวกันมากกว่าต่างพวกต่างคิดขึ้นเอง ถ้าใม่ใช่เลียนกัน แต่เปนการลึกลับดึกดำบรรพ์มานักหนาเสียแล้ว ความจริงแท้เปนไฉนก็เหลือวิไสยที่จะวินิจฉัย/*47*/เอาเปนแน่นอนได้ ข้างมิสเตอร์ปรินเสปเหนว่า “ในประเทศอินเดีย พึ่งเอาวิธีวฤหัศปตีจักร์มาใช้ในชั้นหลังๆราว พ.ศ. ๑๕๐๘ นี่เอง” ในแบบของจีนนั้นมีชีกันฤๅเทียนกัน (องคสังหรณ์) อยู่ ๑๐ แลมีชูแอชีฤๅตีชี (องคสาขาปี) อยู่ ๑๒ ซึ่งซ้ำกัน ๕ หน จึงเปนมหาจักร์ ๑ อนึ่งปีทั้ง ๑๒ นั้นมีชื่อสัตว์ต่างๆประจำสาขาทั้ง ๑๒ นักษัตร์ แต่องคสังหรณ์นั้นเปนแต่เครื่องสัมพันธ์ด้วยกันพอเปนตัวชี้สาขาปีทั้ง ๑๒ นักษัตร์นั้นได้ จึงใม่มีนาม มีแต่ตัวเลขที่ ๑, ๒, ๓, ๔ เปนต้น อย่างเอกศก โทศก ตรีศกของไทยสยาม องคสังหรณ์แลองค์สาขาปีทั้งสองอย่างนี้ ใช้คำนวนเปนวินาฑีแลนาฑีเปนโมงเปนวันแลเปนเดือน ตามจันทรคติก็ได้ สุดแต่จะชี้เข็มให้เปนไป แลเปนสิ่งสำคัญในทางพระศาสนา แลโหราศาสตร์ด้วยทุกประการ ในเขมร ในไทยลาว ในไทยใหญ่ ในญวน แลในไทยสยามนั้น องสาขาปีทั้ง ๑๒ ตามวิธีจุลจักร์นั้น ก็ล้วนมีชื่อสัตว์ประจำปีอย่างจีน แต่เซอยอชสกอตช์ว่าใม่เหมือนกันทุกนามปี คือปีกุนจีนว่าชิ่เปนหมี แต่ในจีนคำหลวงว่าห่อยแปลว่าหมูนั่นเอง ทั้งข้างเขมรเซอยอชสกอตช์ก็ว่าเหลื่อมเร็วกว่ากันไปศก ๑ แต่สอบเขมรในปัตยุบันนี้ใม่มีใครทราบว่าเคยมีเหลื่อมกันครั้งไหนด้วยในบัดนี้ตรงกันสิ้น ในนามสัตว์ ๑๒ นักษัตร์ข้างไทยสยามนั้น น่าจะเลียนนามสัตว์ประจำองค์สาขาปีมาจากเขมรอิกต่อ จึ่งใม่ใช่นามปีตามภาษาไทยเหมือนไทยใหญ่ กลับไปใช้ตามภาษาเขมร ฝ่ายไทยใหญ่เล่าเมื่อคำนวนกาละจักร์ะมณฑล ก็ไพล่ไปเลียนนามปีแลนามองคสังหรณ์อย่างไทยลาว หาใช้นามปีของตนเองใม่ แลไทยลาวน่าจะใถ่มาจากแบบจีนอันเปนครูเดีมอิกต่อ แต่คำจะเลื่อนมาอย่างไรจึงหาตรงกันแท้ใม่ เปนแต่มีเค้ารู้ได้ว่าเลียนจีน ต่อไปนี้เปนตรางเทียบนามองคสาขา ๑๒ นักษัตร์ ประจำปีทั้ง ๖ แผนก ดังนี้
/*48*/ไทยสยาม
ไทยใหญ่
ไทยลาว
เขมร
ญวน
จีน
ปี
เดือน
วัน
ชวด
หนู
หนู
หนู
ไจ๊
หนู
ชุด
หนู
ตี้
หนู
จี๊
หนู
๑
เที่ยงคืนถึง ๘ ทุ่ม
ฉลู
งัว
วัวกวาย
งัว
เป้า
งัว
ฉลูว
งัว
สูย
งัว
ซ้า
งัว
๒
ถึง ๑๐ ทุ่ม
ขาล
เสือ
เสือ
เสือ
ยี
เสือ
ขาล
เสือ
ยั่น
เสือ
ยั่น
เสือ
๓
ถึงย่ำรุ่ง
เถาะ
กะต่าย
ปังต่าย
กะต่าย
เม้า
กะต่าย
ถส
กะต่าย
แหม่ว
กะต่าย
เมา
กะต่าย
๔
ถึงเช้า ๒ โมง
มโรง
งูใหญ่
โงก
งูใหญ่
สี
งูใหญ่
โรง
งูใหญ่
เก่น
งูใหญ่
ซั่น
งูใหญ่
๕
ถึงเช้า ๔ โมง
มเสง
งูเล็ก
งู
งูเล็ก
ไซ้
งูเล็ก
มสาญ
งูเล็ก
ตี่
งูเล็ก
จี้
งูเล็ก
๖
ถึงเที่ยงวัน
มเมีย
ม้า
ม้า
ม้า
ซง้า
ม้า
มมีย
ม้า
หง่อ
ม้า
วู
ม้า
๗
ถึงบ่าย ๒ โมง
มเม
แพะ
เพะ
แพะ
เม็ด
แพะ
มะแม
แพะ
มุ่ย
แพะ

แพะ
๘
ถึงบ่าย ๔ โมง
วอก
ลิง
ลิง
ลิง
สัน
ลิง
วก
ลิง
ข้าง
ลิง
ซัน
ลิง
๙
ถึงย่ำค่ำ
รกา
ไก่
ไก่
ไก่
เล้า
ไก่
รกา
ไก่
เหย่า
ไก่
เหยา
ไก่
๑๐
ถึง ๒ ทุ่ม
จอ
หมา
หมา
หมา
เส็ด
หมา
จ็
หมา
ติ๊ก
หมา
ซุดะ
หมา
๑๑
ถึง ๔ ทุ่ม
กุน
หมู
สังหมู
หมู
ไก๊
หมู
โก
หมู
เห่ย
หมู
ห่อย
หมู
๑๒
ถึง เที่ยงคืน
มิสเตอคาเนียผู้อธิบายเรื่องกาละจักร์นี้ หาได้พรรณนาไว้ใม่ ว่า ๑๒ นักษัตร์นั้น เพราะเหตุใดจึงเฉภาะให้นามสัตว์นั้นๆ ใม่เอาช้างฤๅอูฐ/*49*/มาใช้ แลจะคำนวนอย่างไรจึงจะเข้ารูปกันกะมหาจักร์ ซึ่งมีนามต่างหากอิกถึง ๖๐ อย่าง แต่เซอชอนเบาริงได้กล่าวถึงกาละจักร์ของไทยสยาม ที่ใช้คณะนาศุภะมาศมาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ก่อนใช้มหาศักราช ซึ่งได้ทราบจากพระบรมราชาธิบายของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเธียรมหาราชอันเปนยอดโหราจาริย์ในสยามประเทศนั้นว่า มหาสัฎ์ฐีจักรีนั้น รวมจุลทวาทสจักร์ ๕ รอบ ดังตรางต่อไป ปฐมทสิกะวรรคนั้น เริ่มด้วยปีชวดแลสุดลงด้วยปีรกา ทุติยทสิกะวรรคนั้นเริ่มด้วยปีจอแลสุดลงด้วยปีมแม แลคำนวนวรรคละ ๑๐ ละ ๑๐ ศกลำดับกันไป ๖ วรรค ๕ รอบปีจวบคำรบมหาสัฎ์ฐิจักระมณฑล รอบ ๖๐ ปี องคสังหรณ์คือองค์ของวรรคทั้ง ๑๐ นั้น ไทยสยามเรียกเอกศก โทศก ต่อไปถึงสัมฤทธิศก องค์สาขาก็ชื่อสัตว์ประจำปีทั้ง ๑๒ นักษัตร์ เมื่อออกนามปีแลจำนวนศก ก็รู้ได้ว่าเปนปีที่เท่านั้นในมหาสัฎ์ฐีจักร์นั้นๆใม่มีนามประจำทั้ง ๖๐ ปีเหมือนพฤหัศบดีจักร์ที่ใช้ในประเทศอินเดีย เพราะเปนคนละครู แลใช้นามศุภะมาศว่าบัดนี้เปนปีที่เท่านั้นในมหาสัฎ์ฐีจักร์ที่เท่านั้น เช่นจะคณะนาคฤสตศักราช ๑๙๑๔ ก็ต้องเปนปีที่ ๕๔ แห่งมหาสัฎ์ฐีจักร์ที่ ๓๒ ตกเปนปีมเสงจัตวาศกเพราะถ้าเรียกปีมเสงจัตวาศกแล้วก็ต้องรู้ว่าเปนปีที่ ๕๔ ของมหาจักร์นั้นเปนปีอื่นไปใม่ได้ เพราะตกอยู่ในฉัตถมทสิกะวรรคเลขที่ ๔ แลใน ๖๐ ปีนั้นใม่มีปีใดซ้ำกัน แต่กลับซ้ำอย่างเดียวกันหมดในเมื่อพ้น ๖๐ ปีไปเปนมหาจักร์รอบใหม่แล้ว คงจะเป็นเพราะเหตุนี้ โบราณาจาริย์ซึ่งเอาเกณฑ์ ๖๐ ศกมาตั้งเปนกำหนดมหาจักร์ด้วยพอแก่ไขยอายุคน แลพอแก่การคณะนาในสามัญะกิจ แลแบ่งเจียกเกณฑ์นั้นลงมาจนส่วนน้อยเช่นนาฑี แลวินาฑี เมื่อใช้ศักราชแล้วการออกชื่อปีแลชื่อศกก็ใม่จำเปน ที่คงใช้ชื่อปีชื่อศก แลศักราชด้วยนั้น เปนเพราะ/*50*/ติดตัวเคยมาแต่ใช้กาละจักร์โบราณ แต่ก็ยันกันมั่นคงดีอยู่จึงยังคงใช้ในราชการมาจนกาละทุกวันนี้ แต่ศกใช้ตามจุลศักราชจึงหาตรงกับตรางโบราณใม่
ตรางคำนวนปีจุทวาทศจักร์เป็นมหาสัฎฐีจักร์ของไทยสยาม
ปีชวด
หนู
เอกศก
ปฐมวรรค
ตรีศก
ทุติยวรรค
เบญจศก
ตติยวรรค
สัปตศก
จตุตถวรรค
นพศก
เบญจมวรรค
ปีฉลู
วัว
โทศก
จัตวาศก
ฉศก
อัฐศก
สัมฤทธิศก
ปีขาล
เสือ
ตรีศก
เบญจศก
สัปตศก
นพศก
เอกศก
ฉัตถมวรรค
ปีเถาะ
กะต่าย
จัตวาศก
ฉศก
อัฐศก
สัมฤทธิศก
โทศก
ปีมโรง
งูใหญ่
เบญจศก
สัปตศก
นพศก
เอกศก
เบญจมวรรค
ตรีศก
ปีมเสง
งูเล็ก
ฉศก
อัฐศก
สัมฤทธิศก
โทศก
จัตวาศก
ปีมเมีย
ม้า
สัปตศก
นพศก
เอกศก
จตุตถวรรค
ตรีศก
เบญจศก
ปีมแม
แพะ
อัฐศก
สัมฤทธิศก
โทศก
จัตวาศก
ฉศก
ปีวอก
ลิง
นพศก
เอกศก
ตติยวรรค
ตรีศก
เบญจศก
สัปตศก
ปีรกา
ไก่
สัมฤทธิศก
โทศก
จัตวาศก
ฉศก
อัฐศก
ปีจอ
หมา
เอกศก
ทุติยวรรค
ตรีศก
เบญจศก
สัปตศก
นพศก
ปีกุน
หมู
โทศก
จัตวาศก
ฉศก
อัฐศก
สัมฤทธิศก
ปีนี้เปนปีฉลูไทยสยามเป็นเบญจศก แต่ตามมหาจักระมณฑลเป็นสัมฤทธิศก พุทธศักราชเป็นปีที่ ๕๖ ฤๅสิธะระถิฤๅกัตมุต แห่งมหาจักร์ที่ ๔๑ มหาศักราชเปนปีที่ ๓๕ ฤๅพิลนคพะฤๅโปกมีดแห่งมหาจักร์ที่ ๓๑ จุลศักราชเปนปีที่ ๑๕ ฤๅโพหุธันยะฤๅโปกยีแห่งมหาจักร์ที่ ๒๒ รัตนโกสินทรศกเปนปีที่ ๑๒ ฤๅชุพะฤๅลับเกือแห่งมหาจักร์ที่ ๓ แลคฤสตศักราชเปนปีที่ ๕๓ ฤๅนละฤๅไฮสีแห่งมหาจักร์ที่ ๓๒ ปีข้างจีนในศกนี้นั้นเปนปีที่ ๕๐ ฤๅโปรมะรถิฤๅไกวเซ้า แห่งมหาจักร์ที่ ๗๗ ฤๅปีที่ ๔๖๑๐ จำเดีมตั้งแต่วิธีกาละจักระมณฑลมา ปีแลศกของไทยสยามตามที่ใช้จุลศักราชนั้นถ้าสอบกับตรางนี้ก็พลาดไป ๕ ศกเพราะปีฉลูเบญจศกใม่มี มีแต่ศกคู่ ปีนี้เปนปีฉลูสัมฤทธิศก เปนด้วยแก้ให้ลงกะปลายจุลศักราช
เมื่อมิสเตอร์เนอีเลียสเขียนพงศาวดารไทยใหญ่นั้น ได้ลงตรางกาลจักระมณฑลของไทยใหญ่ไว้ด้วย แต่ขาดที่จะบอกว่าได้มาเปนตรางอย่างนี้ทีเดียว ฤๅตรางอย่างนี้มาคิดขึ้นเองใหม่ (ซึ่งน่าจะเดาว่าเปนเช่นนั้น) กล่าวไว้แต่ว่า “ขอให้สำเหนียกเถิดว่านามสัตว์ที่ใช้เปนชื่อปีนั้น เกือบจะเปนชื่อของชานสยามทั้งมวญ หาใช่ชื่อปีของชานหลวงเองใม่” ใม่ได้บอกว่าได้ตรางที่มีนามอย่างนั้นมาแต่ไหน เปนไรใม่ใช้นามปีของไทยใหญ่ที่มีอยู่ลำพังแล้วมาลงในพงศาวดารของไทยใหญ่เองเล่า เปนแต่เดาว่าไทยสยามคือลาวเอามาจากจีนครูเดิมจึงไทยใหญ่ก็ใช้ตามครูเดิมบ้าง
ตรางคำนวนปีจุลทวาทสจักร์เปนมหาสัฎ์ฐีจักร์ ที่มิสเตอเนอีเลียสลงไว้ในพงศาวดารไทยใหญ่ที่แต่งขึ้นนั้นดังนี้ :-
วิธีนับศุภมาศของไทย

เซือ
เปา
ยี
เมา
สี
เสือ
สะงา
มูต
สัน
เฮา
มีต
เกือ
กับ
๑

๕๑

๔๑

๓๑

๒๑

๑๑

ลับ

๒

๕๒

๔๒

๓๒

๒๒

๑๒
ไฮ
๑๓

๓

๕๓

๔๓

๓๓

๒๓

มุง

๑๔

๔

๕๔

๔๔

๓๔

๒๔
โปก
๒๕

๑๕

๕

๕๕

๔๕

๓๕

กัต

๒๖

๑๖

๖

๕๖

๔๖

๓๖
ขุด
๓๗

๒๗

๑๗

๗

๕๗

๔๗

ฮุง

๓๘

๒๘

๑๘

๘

๕๘

๔๘
ตอ
๔๙

๓๙

๒๙

๑๙

๙

๕๙

แก

๕๐

๔๐

๓๐

๒๐

๑๐

๖๐
มิสเตอร์เนอีเลียสกล่าวต่อไปว่า “วิธีจีนฤๅชานนั้น ใม่ต้องสงไสยละคงอย่างเดียวกันกะมหาสัฎ์ฐีจักร์ของอินเดีย ถึงมาตระว่าที่มาจัดเปนวรรคละ ๑๐ ละ ๑๐ แลหมวด ๑๒ นั่นรายไปแต่ ๑ ถึง ๖๐ ทีเดียว แต่รวมจำนวนก็ ๖๐ เท่ากันกะจักรมณฑลที่ชาวอินเดียเรียกว่าวฤหัศปตีจักระ”
มิสเตอร์ปรินเสปได้พรรณนาถึงเรื่องนี้ว่า “น่าเกลียดจริงๆ ช่างไปอ้างได้ว่าจุลทวาทศจักร์นั้นเปนสาขาของจีน ที่แท้นั้น เปนตัวรอบวฤหัศปตีของอินเดียตรงๆ ด้วยรอบ ๑ ของดาวพระเคราะห์พฤหัศบดีนั้นตกราว ๑๑ ปี กับ ๑๐ เดือนเศษ” แต่มิสเตอร์ปรินเสปก็มิได้อธิบายถึงมูละเหตุขององคสังหรณ์ทั้ง ๑๐ ในตรางของมิสเตอร์ปรินเสปนั้น ปีแรกของวฤหัศปตีจักระอินเดียตรงกะปีที่ ๔ ของจีนคือตั้งต้นปีเถาะ แลข้อนี้ความคิดของมิสเตอร์ปรินเสปเดินไปถึงดำริห์จะจัดรเบียบ วิธีทั้งสองอย่างนั้นให้ร่วมทางกันให้ดีขึ้น
/*53*/อนึ่งเปนการน่าปลาดอยู่ ที่พราหมณ์โหราจาริย์ในกรุงมัณฑเล เมื่อมีฝรั่งไปขอให้อธิบายแบบกาละจักร์ของไทยใหญ่ ตอบโดยใม่ต้องตรองว่าไทยใหญ่ไถ่มาจากแบบวฤหัศปตีจักระของอินเดียตรงๆ แลยื่นตรางที่จะลงต่อไปนี้มาให้ โย้นามของไทยใหญ่ลงเปนจักระมณฑลของพราหมณ์ที่ยังคงใช้อยู่ทุกๆวันในประเทศอินเดีย นามสังสกฤตที่มิสเตอร์เนอีเลียสได้กล่าวไว้ ก็เกือบจะเหมือนกันกะของที่มิสเตอร์ปรินเสปให้ไว้ แต่ชื่อไทยใหญ่ใม่ใช่ของมิสเตอเนอีเลียส แต่เปนชื่อสามัญ ในกาละจักร์มณฑลของไทยใหญ่ตามธรรมดา
เรื่องมหาสัฎ์ฐีจักร์นี้ ถึงสมัยปัตยุบันนี้ ในเขมร ในญวน แลในลาว ใม่ชั่วแต่ใม่ใคร่จักมีใครใช้ แต่ซ้ำจะใม่ใคร่จะมีใครทราบกันด้วย ว่าเคยมีเคยใช้มาแต่บรรพบุรุษซ้ำไปเสียอิก ลาวเรียกฝอยปี องคสังหรณ์นั้นเรียกคู่ปี แต่ก็ฝอยปีไปกระนั้นเอง ใม่ประสาว่ามีคุณประโยชน์สำหรับคำนวนกันอย่างไร น้อยคนแต่มักเปนคนสูงๆที่คงแก่ศึกษาจึ่งจะทราบ แม้แต่ในกรุงสยามเอง ก็เกรงจะหาผู้รู้ได้ใม่มากนัก ผู้เขียนเรื่องนี้ได้ทราบว่าขุนเทพยากร (ทัต) บ้านอยู่บางขุนพรหมที่ถึงแก่กรรมสาบสูญไปเสียแล้ว เคยใช้คำนวนวันฤกษ์แลพยากรณ์เคราะห์โศกด้วยพฤหัศบดีจักร์ คือกาละจักร์อย่างไทยใหญ่นั่นเอง แต่มาทางสาขาอินเดีย น่าจะได้มาทางรามัญ อย่างตำราสุริย์ยาตร์แลสารำนั้นด้วยกัน นับเปนวิธีดึกดำบรรพ์อันสาบสูญแล้วฤๅกำลังจะสรรพะคราธอยู่ ยังคงทราบกันกระเดื่องเฟื่องฟุ้งอยู่แต่ในกรุงจีนแลพราหมณ์ในอินเดีย ที่เขายังคงใช้เปนศุภมาศอยู่บางกิจ ตรางนามปีมหาสัฎฐีจักร์ฤๅพฤหัศบดีจักร์ (เตีมของจีนลาวแลสยามเข้าด้วย)
เลขที่
นามจีนหลวง
นามสังสกฤตของพราหมณ์
นามไทยใหญ่ว่าอย่างมลาว
นามไทยลาวคงเรียก
นามไทยสยามอย่างขอม
๑
กั๊บ
จี๊
ริก์ตัก์ขะ
กับ
เซือ
กัด
ไจ๊
ชวด
เอกศก
๒
ยั่ด
เซ้า
ครุธนะ
ลับ
เปา
กด
เป้า
ฉลู
โทศก
๓
เป๋ง
ยั่น
อขยะยะ
ไฮ
ยี
ลอง
ยี
ขาล
ตรีศก
๔
เต็ง
เมา
ประภวะ
มุง
เมา
เต่า
เม้า
เถาะ
จัตวาศก
๕
มู
ซั่น
พิภวะ
โปก
สี
ก้า
สี
มโรง
เบญจศก
๖
กี
จี้
สกละ
กัต
เสือ
กาบ
ไซ้
มเสง
ฉศก
๗
เกง
วู
โปรมุธัต
ขุด
สะงา
ตับ
ซะง้า
มเมีย
สับตศก
๘
ฃัน
ไม
โปรชุปติ
ฮุง
มุต
รวาย
เม็ด
มแม
อัฐศก
๙
ยัม
ซัน
อันคีระ
ตอ
สัน
เมิง
สัน
วอก
นพศก
๑๐
ไกว
เหยา
สริมุขะ
แก
เฮา
เปิก
เล้า
รกา
สัมฤทธิศก
๑๑
กั๊บ
ซุด
ภวะ
กับ
มีต
กัด
เล็ด
จอ
เอกศก
๑๒
ยั่ด
ห่อย
ชุพะ
ลับ
เกือ
กด
ไก๊
กุน
โทศก
๑๓
เป๋ง
จี๊
ธัตตฤ
ไฮ
เซือ
ลอง
ไจ๊
ชวด
ตรีศก
๑๔
เต็ง
เซ้า
อิศวระ
มุง
เปา
เต่า
เป้า
ฉลู
จัตวาศก
๑๕
มู
ยั่น
โพหุธันยะ
โปก
ยี
ก้า
ยี
ขาล
เบญจศก
๑๖
กี
เมา
โปรมุถิ
กัต
เมา
กาบ
เม้า
เถาะ
ฉศก
๑๗
เกง
ซั่น
วิกระมะ
ขุด
สี
ดับ
สี
มโรง
สับตศก
๑๘
ซัน
จี้
พฤสพะ
ฮุง
เสือ
รวาย
ไซ้
มเสง
อัฐศก
๑๙
ยัม
วู
จิตระภนุ
ตอ
สะงา
เมีง
ชะง้า
มเมีย
นพศก
๒๐
ไกว
ไม
ศุภนุ
แก
มุต
เปิก
เม็ด
มแม
สัมฤทธิศก
๒๑
กั๊บ
ซัน
ทะโรนะ
กับ
สัน
กัด
สัน
วอก
เอกศก
๒๒
ยั่ด
เหยา
ประถิพะ
ลับ
เฮา
กด
เล้า
รกา
โทศก
๒๓
เป๋ง
ซุด
พยะยะ
ไฮ
มีต
ลอง
เล็ด
จอ ตรีศก

๒๔
เต็ง
ห่อย
สระชิตะ
มุง
เกือ
เต่า
ไก๊
กุน
สัตวาศก
๒๕
มู
จี๊
สระวธะริ
โปก
เซือ
ถ้า
ไจ๊
ชวด
เบญจศก
๒๖
กี
เซ้า
วิรุธิ
กัด
เปา
กาบ
เป้า
ฉลู
ฉศก
๒๗
เกง
ยั่น
พิกฤตะ
ขุด
ยี
ดับ
ยี
ขาล
สับตศก
๒๘
ซัน
เมา
โขระ
ฮุง
เมา
รวาย
เม้า
เถาะ
อัฐศก
๒๙
ยัม
ซั่น
นนคโทนะ
ตอ
สี
เมีง
สี
มโรง
นพศก
๓๐
ไกว
จี้
วิชะยะ
แก
เสือ
เปีก
ไซ้
มเสง
สัมฤทธิศก
๓๑
กั๊บ
วู
ชะยะ
กับ
สงา
กัด
ซะง้า
มเมีย
เอกศก
๓๒
ยั่ด
โม
มนุมุถะ
ลับ
มุต
กด
เม็ด
มแม
โทศก
๓๓
เป๋ง
ซัน
ทุระมุขะ
ไฮ
สัน
ลอง
สัน
วอก
ตรีศก
๓๔
เต็ง
เหยา
หิมลนคพะ
มุง
เฮา
เต่า
เล้า
รกา
จัตวาศก
๓๕
มู
ซุด
พิลนคพะ
โปก
มีต
ก้า
เล็ด
จอ
เบญจศก
๓๖
กี
ห่อย
วิกะลิ
กัต
เกือ
กาบ
ไก๊
กุน
ฉศก
๓๗
เก็ง
จี๊
สระพฤ
ขุด
เซือ
ดับ
ไจ๊
ชวด
สับตศก
๓๘
ซัน
เซ้า
ปละวะ
ฮุง
เปา
รวาย
เป้า
ฉลู
อัฐศก
๓๙
ยัม
ยั่น
ศุภกฤตะ
ตอ
ยี
เมีง
ยี
ขาร
นพศก
๔๐
ไกว
เมา
ศุภะนะ
แก
เมา
เปีก
เม้า
เถาะ
สัมฤทธิศก
๔๑
กั๊บ
ซัน
กรุธิ
กับ
สี
กัด
สี
มโรง
เอกศก
๔๒
ยั่ด
จี้
พิศะวะพสุ
ลับ
เสือ
กด
ไซ้
มเสง
โทศก
๔๓
เป๋ง
วู
โปรภวะ
ไฮ
สงา
ลอง
ซะงา
มเมีย
ตรีศก
๔๔
เต็ง
ไม
ปละพันคะ
มุง
มุต
เต่า
เม็ด
มแม
จัตวาศก
๔๕
มู
ซัน
กิโลกะ
โปก
สัน
ก้า
สัน
วอก
เบญจศก
๔๖
กี
เหยา
สอุมยะ
กัต
เฮา
กาบ
เล้า
รกา
ฉศก
๔๗
เกง
ซุด
สธะโรนะ
ขุด
มีต
ดับ
เล็ด
จอ
สับตศก
๔๘
ซัน
ห่อย
วิรุธิกฤตะ
ฮุง
เกือ
รวาย
ไก๊
กุน
อัฐศก
๔๙
ยัม
จี๊
ปริธะรพิ
ตอ
เซือ
เมีง
ไจ๊
ชวด
นพศก
๕๐
ไกว
เซ้า
โปรมะรถิ
แก
เปา
เปีก
เป้า
ฉลู
สัมฤทธิศก
๕๑
กั๊บ
ยั่น
นนอคทา
กับ
ยี
กัด
ยี
ขาร
เอกศก
๕๒
ยั่ด
เมา
รัก์ขโยสะ
ลับ
เมา
กด
เม้า
เถาะ
โทศก
๕๓
เป๋ง
ซั่น
นละ
ไฮ
สี
ลอง
สี
มโรง
ตรีศก
๕๔
เต็ง
จี้
ปิน์คละ
มุง
สเอ
เต่า
ไซ้
มเสง
จัตวาศก
๕๕
มู
วู
กัลยุกตะ
โปก
สะงา
ก้า
ซะง้า
มเมีย
เบญจศก
๕๖
กี
ไม
สิธะรถิ
กัต
มุต
กาบ
เม็ด
มแม
ฉศก
๕๗
เกง
ซัน
รุทระ
ขุด
สัน
ดับ
สัน
วอก
สับตศก
๕๘
ซัน
เหยา
ทุระโมติ
ฮุง
เฮา
รวาย
เล้า
รกา
อัฐศก
๕๙
ยัม
ซุด
ทุนะธุภิ
ตอ
มีต
เมีง
เล็ด
จอ
นพศก
๖๐
ไกว
ห่อย
รุธิรุค์คริ
แก
เกือ
เปีก
ไก๊
กุน
สัมฤทธิศก
ตรางอย่างนี้ก็อย่างตรางคำนวนซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานเซอยอนเบาริงไปนั่นเอง แปลกแต่มีนามสังสกฤตของพราหมณ์ แลนามจีน ไทยใหญ่ ไทยลาว เพิ่มเข้าด้วยเท่านั้น ศกที่สำหรับไทยใช้บอกวรรคมหาจักร์ซึ่งลาวเรียกคู่ปีนั้น บัดนี้เอามาใช้เปนปลายจุลศักราชเสียแทนจึ่งพลาดกันไป เพราะในปีฉลูเบญจศกจุลศักราช ๑๒๗๕ ปีนี้ ในตรางปีฉลูเบญจศกมีใม่ได้เมื่อลองสรวมศักราชดู ใม่มีศักราชอย่างไหนจะใช้ร่วมกับตรางมหาจักร์ได้นอกจากศักราชลุชิฮวาเกียซูของจีนที่ตั้งมหาจักระมณฑลนี้เอง จึ่งสัณนิฎ์ฐานได้ชัดว่า ตำรามหาสัฎ์ฐีจักร์ของไทยนี้มาจากจีนเปนครูเดิม เมื่อเช่นนี้ศกนี้ (คือ พ.ศ. /*57*/๒๔๕๖) ก็ต้องเปนปีฉลูสัมฤทธิศกจึ่งจะถูก ถ้าเราจะใช้ศก เพราะถ้าใช้จุลศักราชแล้วก็ใม่จำเปนต้องมีศกฤๅแม้แต่นามนักษัตร์ด้วยซ้ำไป ผู้เขียนเรื่องนี้ยังตรองใม่เห็นว่าเหตุใดโบราณาจาริย์ จึ่งใช้ศกในปลายจุลศักราช ซึ่งใม่มีประโยชน์แลใม่ตรงกับตรางมหาสัฎฺฐีจักร์ด้วย แลแม้จะบอกเศษทสิกของจุลศักราชก็วอดแวดนักเพียง ๑๐ ปีเท่านั้น ถ้าจะถือว่าลงไว้เหลวๆกันเยือกเย็นเพราะเคยใช้มาแต่โบราณนั่นและว่าใม่ถูก
เค้าเงื่อนจำนวนกาละจักร์ ๖๐ ปีนั้น แม้แต่ในจดหมายเหตุจีนก็ยังใม่มีปรากฎว่าเหตุใดจึ่งจำเพาะเลือกจำนวน ๒๐ มาเปนเกณฑ์ฉนี้แล้ว ก็หนักนักไปที่จะหวังให้พงศาวดารไทยใหญ่ ที่บรรลุความเจริญน้อยกว่าจีน อธิบายให้ทราบสาเหตุได้ ถ้าเราใม่ได้ทราบจากเซอยอนเบาริงผู้ได้รับพระบรมราชาธิบาย ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าจำนวน ๖๐ เปนเกณฑ์ ๕ รอบทวาทสจักร์คำนวนทสิกวรรคใม่ซ้ำกันฉนั้นแล้ว ก็ต้องเดาเอาว่าเห็นจะเปนเกณฑ์อายุคนสามัญฤๅกระไร แลยุค ๖๐ ปีนี้ข้างจีนนับถือเปนอุกฤษฐ์สมัยสำคัญนัก แม้แต่ใครดำรงชีพอยู่ได้ครบ ๖๐ ปีก็ยังฉลองวันเกิดอย่างเปนงารสำคัญ
ข้อที่ใม่ได้จดจำนวนของมหาจักร์ไว้กำกับนามนักษัตร์ด้วยเช่นจดแต่ปีฉลูสัมฤทธิศกไว้เท่านั้นใม่จดว่ามหาจักร์ที่ ๗๖ ไว้ด้วยกัน ทำให้เข้าใจยาก แลถึงใม่เข้าใจแก่ผู้ที่เกีดภายหลังทั้งใม่ชำนาญใช้แลใม่มีตรางคำนวนสอบ จึงให้ช่องความพลาดพลั้งในการคำนวนศุภะมาศในพงศาวดารไทยใหญ่มาก จนมิสเตอร์ปาร์เกอจับพลาดในพงศาวดารพม่า ซึ่งเซออาเถอแฟยารจนาขึ้นไว้นั้นได้ถนัด เหตุฉนั้นก่อนที่จะจดศุภะมาศอย่างใดจากพงศาวดารไทยใหญ่ลงจารึกไว้นั้น เปนการจำเปนต้องพิจารณาเหตุผล คเณให้สมแก่กาละจักร์ตรงกับศักราชที่เรานิยมใช้กันนั้นเอาเอง แต่เปนบุญที่พเอินมีเหตุการอื่นๆยันกัน เสมอจับมือให้เราคลำล้วงเอาวันจริงจากพงศาวดารไทยใหญ่ที่เคลือบคลุมนั้นออกมาได้ เหตุการสำคัญๆที่มิสเตอร์เนอี/*58*/เลียสคาดคะเณกาล เห็นว่าพออนุมานเอาเปนยุติได้แน่นอนสมประสงค์นั้น มิสเตอร์ปาร์เกอยังจับพลาดได้ว่า “พงศาวดารมณีปุระผิดไปร้อยปีตรง ๆ” แลเซออาเถอแฟยาเล่าเรื่องนั้นไว้ในพงศาวดารพม่าอิก ภายหลัง จึ่งแก้ศกลดลงมาเสีย ๑๐๐ ปี ข้อนี้คือเรื่องที่เจ้าฟ้าไทยใหญ่ (ฤๅเงี้ยว) หนีจีน มิสเตอร์เนอีเลียสเรียกว่าเจ้างานฟ้า เจ้าฟ้าเมืองเมาหลวง เซออาเถอแฟยาเรียกว่าโสงันพวา ฤๅสอพวา (คือเจ้าฟ้า) เมืองก้อง (คือโมคองฤๅเมืองคัง) แต่มิสเตอปาร์เกอเรียกว่าซะแซนฟ้า (ก็เจ้าฟ้านั่นเอง) เมืองลูฉวน ถ้าว่าตามแบบไทยใหญ่แล้ว ต้องเปนเจ้างันฟ้า เจ้าฟ้าองค์นี้รบกับเจ๊กแต่ต้องอปราไชย จึ่งหนีมาพึ่งกรุงอังวะ จีนยกกองทัพติดตามมา ขอให้พม่าส่งตัวให้ แต่ก่อนที่จะได้ส่งตัว เจ้าฟ้านั้นกลืนยาพิษผลาญชีพพระองค์เองเสียแล้ว ส่งได้แต่ศพให้แก่แม่ทัพจีนๆเอาเกลือทาตากแดดแห้งแล้วพากลับไปเมืองยูนนานด้วย นี่แหละเรื่องเดียวกันนี้ เล่าครั้งแรกในพงศาวดารเมืองเมาหลวงที่มิสเตอร์เนอีเลียสเรียบเรียง ลงศุภะมาศเจ้างานฟ้าสิ้นชีพไว้เปนปีนั้นๆ ในกาละจักร์ ซึ่งมีแต่นามปีแลองคสังหรณ์ หาได้มีจำนวนว่าเปนมหาจักร์ที่เท่าใดใม่ ที่สองในมหาราชวงศ์พม่ากล่าวว่า เหตุนี้มีขึ้นใน พ.ศ. ๑๙๘๗ ที่สามในพงศาวดารจีนที่เดเมนลาเขียน เหตุอันเดียวกันนี้ มีจดหมายเหตุว่าได้เปนใน พ.ศ. ๑๙๙๑ แลในครั้งที่สุด มิสเตอร์ปาร์เกอแต่งเรื่องที่แปลจากพงศาวดารเมืองโมเมียนเล่าเรื่องอันเดียวกันนี้เหมือนกัน แต่ใม่กล้าลงปีเด็ดขาด นอกจากกล่าวรวมๆ ว่า “เรื่องราวทั้งปวงนี้เกีดในระหว่างเวลา พ.ศ.๑๙๗ แล ๑๙๙๓”
เมื่อเรื่องอันเดียวในพงศาวดารอันเดียวกัน อันมีคนที่เปนเอกระเขียนหลายคนโดยได้ความมาจากที่หลายสถานพเอินมามีเหตุประจวบกันเข้าฉนี้ ส่อให้เกิดความเห็นได้เช่นว่านี้ ก็พอจะอนุมานคลำกะชื่อปี ชื่อองคสังหรณ์ให้เหมาะกับจำนวนปีที่เท่าใดของมหาจักร์ไทยใหญ่ที่เท่าใดได้ เมื่อกะลงได้ฉนี้เรื่องหนึ่งแล้ว ก็เหมือนเจาะหัวข้อที่จะดำเนีรไปให้โล่งได้ถนัดตลอด แลอุประเท่ห์นี้พอที่จะจูงแนะนำเราให้เทียบเคียง/*59*/ทั้งนามแลเหตุการข้างไทยใหญ่กับทางข้างจีน ข้างพม่า ฤๅข้างเมืองไหนๆข้างเคียง บรรดาจะสามารถคุ้ยคืบเอาความจริงจนได้ ทำให้ค่อยสว่างใจที่จะเขียนพงศาวดารไทยใหญ่ขึ้นอโข เช่นนามราชอาณาจักร์โป่งฤๅพง ซึ่งใม่ตกล่องปล่องชิ้นว่าอยู่ที่ไหนแน่นี้เปนต้นก็รู้ได้ว่า เราต้องการรู้เมืองที่รุ่งเรืองเจริญที่สุดในยุคที่อ้างนั้น มากกว่าอยากฟังคำคนพุ้ยบุ้ยบอกว่าอยู่ที่โน่นที่นี่ เพราะเราควรจะอนุมานใจรู้ได้แน่ว่า ในสมัยที่ร่วมความกันอ้างถึงนั้น มหานครไทยใหญ่เมืองไหนมีอานุภาพมากที่สุด แลรุ่งเรืองเจริญมากที่สุด มหานครนั้นก็ต้องเปนนครโป่งฤๅพงนั่นเอง ใม่ต้องระแวงหวั่นถึงนามเมืองนั้นว่าจะเรียกชื่อว่าอไร
มิสเตอร์เนอีเลียสก็คิดร่วมกับความเห็นข้อนี้ ขบวนกำหนดศุภะมาศ โดยกล่าวถึงเรื่องไทยใหญ่ตีเมืองเวสาลีหลวง คือเมืองอาซัมตอนบน ครั้งเจ้าสามหลวงฟ้า อันพรรณนาไว้ในพงศารดารเรื่องเมืองเมาหลวง แลเมืองก้อง (โมคองฤๅคัง) ที่มิสเตอร์เนอีเลียสรจนาไว้ เจ้าไทยใหญ่องค์นี้ คือขุนสามหลวงฟ้าของพงศาวดารแสนหวี แลเปนราชอนุชาของเจ้าฟ้า ขุนเสือขวัญฟ้า ที่มิสเตอร์เนอีเลียสเรียกว่า ขวัมฟ้า (คือขวัญฟ้า) แลมิสเตอร์เปมเบอต็อนเรียกว่าสูนคำฟ้า ศุภะมาศตามกาละจักร์ที่เจ้าสามหลวงฟ้าชิงไชยเมืองอาซัมนั้น ได้บอกไว้ในพงศาวดารไทยใหญ่ ต่อนั้นมาอีก ๔ ฤๅ ๕ ศก พระญาติวงศ์องค์หนึ่งนามเจ้ากาฟ้า (เจ้ากา) ได้ตั้งไว้เปนเจ้าฟ้าองค์แรกในราชอาณาจักร์ที่ชิงไชยได้ใหม่ มิสเตอร์เนอีเลียสกล่าวว่า “เรารู้ทางชาวอาซัมอันเปนเอกระว่า ศุภะมาศที่เจ้ากาฟ้าผ่านพิภพนั้นเปนปี พ.ศ. ๑๗๗๒ น่าจะถูกฤๅใกล้จะถูก ผิดก็ใม่มากกว่า ๑ ปี ฤๅ ๒ ปีเท่านั้น” ข้อนี้ใม่ชั่วแต่เปนเหตุสำคัญอย่างยิ่ง ในพงศาวดารเมืองเมาหลวง แลหัวเมืองประเทศราชในราชอาณาจักร์เมาหลวง แลเมืองก้องนั้น แต่เปนเหตุสุดสำคัญของเมืองอาซัมด้วย ด้วยทำให้เกิดนามอะฮอม (ชาวอาซัมสมมุติเรียกพวกไทยใหญ่ที่ไปอยู่ปกครองตนในเมืองอาซัม) ขึ้นในเมืองอาซัม เปน/*60*/เหตุแปลกปรากฎขึ้นในพงศาวดารของชาติอาซัม ด้วยพวกไทยใหญ่เหล่านั้นบุกรุกเข้าไปเหยียบย่ำเมืองอาซัมเปนครั้งแรก ชาวอาซัมจะลืมเหตุที่เจ้าสามหลวงฟ้าเข้าไปชิงไชยใม่ได้เปนอันขาด แม้แต่ต่อนั้นมาพวกอะฮอม (คือไทยใหญ่ที่ชาวอาซัมเรียก) จะสาบสูญไปฤๅปนเข้าไปในพลเมืองแขกฮินดู่ ที่ยกมาชิงไชยภายหลังก็ใม่ทำอันตรธานอันใดแก่พงศาวดารอันเปนเหตุสุดสำคัญนั้นไหว ตราบเท่าถึงรัชกาลพระเจ้าคอรินัถสิงห์ (พ.ศ. ๒๓๒๓ ถึง ๒๓๓๘) พงศาวดารอาซัมออกจะสงวนกันใม่เรียบร้อย แต่พระราชาองค์นั้นตรัสแต่งโหราจาริย์ราชครู อันมีนามว่าโนรากับนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ผู้มีความรู้อื่นๆ ให้เปนข้าหลวงมาสู่เมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) เพื่อได้สำรวจพงศาวดารชาติอาซัมที่พระสงฆเจ้าไทยใหญ่ได้รักษาไว้มีบริบูรณ์อยู่ แลขอลอกคัดสรรพหนังสือ (ตำนานพงศาวดาร) ที่เจ้ากาฟ้าพามาสู่เมืองไทยใหญ่ การตรวจตราลอกคัดก็สำเร็จดังราชประสงค์ ข้าหลวงสำรับนี้กลับเขียนพงศาวดารอะฮอม (ไทยใหญ่) ลงเปนภาษาอาซัมแลทวนถอยหลังขึ้นไป จำเดีมแต่เจ้าสามหลวงฟ้าชิงไชยเมืองอาซัม จนตราบเท่าถึงตั้งมหานครไทยใหญ่ครั้งแรกในเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) แลในการที่แปลเช่นนั้น ทำให้เกิดคุณประโยชน์สองสถาน ละล้วนให้รู้ทั้งเรื่องราวเจ้างันฟ้า แลส่อให้ทราบกาละจักร์เปนช่องอนุมานต่อไปได้ด้วย คือข้อแรกนั้น พวกโหราจาริย์ราชครูแลราชบัณฑิตย์อื่นๆ ได้คำนวนศุภะมาศ ฯลฯ ทราบว่าตัวสงะ (คือนามมหาสัฎ์ฐีจักร์ที่ไทยใหญ่เรียก) ที่ ๑๑ ได้ล่วงไปแล้วระหว่างพระผู้สร้างมหานครเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) ลงมาจากฟ้าจนถึงเวลาเจ้ากาฟ้าได้เถลีงราชย์ในเมืองอาซัมตอนบน ข้อที่ ๒ มีข้อคำพเอีนกล่าวไว้ว่า พม่าเริ่มศักราชพม่าขึ้นในรัชกาลเจ้าฟ้าเมืองเมาหลวง ทรงพระนามขุนอ้ายเทียบแสดฟ้า ตานี้ถ้าจะเอาตัวสงะที่ ๑๑ คือ ๖๖๐ ปีมาหักจาก ๑๗๗๒ ปี คือปีที่เจ้ากาฟ้าเสวยราชย์ในเมืองอาซัมลงก็เหลือเศษเปน พ.ศ. ๑๑๑๒ อนึงรัชกาลเจ้าฟ้าขุนเทียบแสดฟ้านั้น ข้างไทยใหญ่กล่าวว่า ได้เริ่มในปีที่ ๗๐ จำเดีมแต่ได้สถาปนาเมืองรีเมืองราม (คือ/*61*/เมืองฮีแลเมืองฮามณเวิ้งแม่น้ำโขงตามพงศาวดารแสนหวี) ซึ่งเมื่อตั้ง พ.ศ. ๑๑๑๒ แลบวกอีก ๗๐ เข้า ก็คงเปน พ.ศ. ๑๑๘๒ ตรงกันกะปีแรกที่ตั้งศักราชพม่า (คือที่ไทยสยามเรียกว่าจุลศักราช) นั้นตรงตัว
เมื่อจับหัวใจอันเปนหลักศุภะมาศที่จะดำเนีรต่อไปได้มั่นคงฉนี้แล้ว ศุภะมาศก็กำหนดได้โดยง่าย ด้วยจำนวนรัชกาลเจ้าฟ้าองค์หนึ่งองค์หนึ่ง ได้กล่าวไว้ในพงศาวดารไทยใหญ่แจ่มแจ้ง เปนตัวเข็มชี้ศุภมาศให้ทราบได้ตระหนัก การเทียบเคียงกับปฏิทินพม่าก็น่าจำเปนทางช่วยเหลือได้มาก เหมือนกันกะสอบศุภะมาศทางข้างจดหมายเหตุจีน มาตระว่าศุภมาศพม่าเอาแน่นักใม่ใคร่ได้ ด้วยพระมหากษัตริย์พม่าหลายพระองค์ พอพระไทยอุตริเข้ามารังแกปฏิทิน โดยฤทธิ์ทเยอทยานอยากจะหาพระเกียรติยศฤๅให้ขลังศักดิ์สิทธิ์นอกคอกใม่เข้าเรื่อง ในเรื่องยักย้ายตั้งศักราชใหม่ ซึ่งใม่มีพระองค์ไหนจะสำเร็จตลอดไปได้ นอกจากพระองค์แรก แลการสอบข้างพงศาวดารจีนเล่าก็ลำบากยากเย็น เพราะธรรมเนียมเย่อหยิ่งไว้ยศนอกคอกใม่เข้าเรื่องของจีน จีนใม่รู้จักตำแหน่งยศถาศักดิ์ของพม่าแลไทยใหญ่ ก็สุ่มใช้นามเดีมที่ทราบงูๆปลาๆเลยพุ่งนึกนามสกูลเอาเอง ละล้วนใม่มี แลใม่มีใครเคยได้ยินได้ฟังในเมืองพม่าฤๅเมืองไทยใหญ่เลย พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีน ก็พอพระไทยปกปิดพระนามเดิม ให้ใช้พระนามาภิธัยที่เฉลีมราชสมบัติอย่างเดียว ล้วนส่อผลให้เชื่อว่า ผู้ที่เขียนศุภอักษรจากหัวเมืองขึ้น (จีนฝันว่าโลกทั้งสิ้นควรจะเปนหัวเมืองขึ้นของจีนหมด ถ้ารวมเมืองสวรรค์ด้วยได้ก็เห็นจะใม่ละ บางทีก็แทบจะฮุบเมืองนรกด้วยอีกซ้ำไป) นั้น ควรจะใช้แต่ชั่วนามสกุล ฤๅนามเดิม ใม่กล้าแลใม่ยอมให้ใช้นามะยศะสมยาเทียมพระผู้เปนเจ้าเปนใหญ่อันเปนเทวะโอรส ถ้าในกรุงจีนทราบนามสกุลฤๅนามเดิมฤๅนามเมืองก็ใช้นามเหล่านั้นตามแต่ใจจะเลือกเอาอย่างไหน เช่นฉีนพยูชิน (พระเจ้าช้างเผือก) ก็ใช้ว่า แมงวูน คือหมายความว่า เมืองเวียง/*62*/แลตายาวดี (คือสาราวดี) ก็ใช้ว่า แมงแคง คือเมืองขิน แลยิ่งถ้าเมืองจีนใม่รู้จัก ก็ใม่ปราถนาจะสืบถามใคร นึกพุ่งตั้งเอาเองตามใจอย่างใม่เปนรศ จึ่งชักให้จดหมายเหตุจีนอันสำคัญเมื่อเกี่ยวถึงหัวเมืองต่างประเทศเข้าแล้ว ก็ปั่นป่วนไปเสียมากๆ
ปฏิทินจักรมณฑลของไทยใหญ่ ฤๅแฝวัน (ลาวเรียกฝอยปี) นั้น เปนอันเลิกใม่ใช้กันในหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษเสียทั่วแล้ว ยังปรากฎแต่ในพงศาวดารเก่าแก่ของเมืองแสนหวี แลหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือๆ แต่พงศาวดารในหัวเมืองข้างไต้ก็ใม่ใช้ ในหัวเมืองไทยใหญ่ของจีนอาจจะยังใช้กันอยู่ แต่ก็มืดๆสืบเอาความจริงแน่แท้ยังใม่ได้ แต่ขบวนที่จะคำนวนหาฤกษ์ในจำพวกโหรแลหมอดู ยังใช้ตัวสงะ (คือกาละจักร์) อย่างเก่า ทั้งในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือข้างไต้แลข้างจีนทั่วกัน แต่ไทยสยามใช้คำนวนตามสุริย์ยาตร์อย่างพม่าแลมอญ ด้วยตำราสุริย์ยาตร์รามัญยังแพร่หลายอยู่ในพวกโหราจารย์ไทยสยามจนปัตยุบันนี้ แต่ตำราพฤหัศบดีจักร์ ฤๅตัวสงะของไทยใหญ่อันเปนตำราดั้งเดิมของไทยนั้น นับเปนอันสาบสูญเสียแล้วจากโหรในกรุงสยามทั้งชั้นเก่าแลชั้นใหม่ ด้วยชั้นใหม่ก็ใช้ปฏิทินฝรั่งซึ่งคำนวนทางสุริยคติเหมือนกัน สอบง่ายกว่าทางพฤหัศบดี ก็เปนธรรมดาโลกะวิไสยสิ่งใดมั่นคงกว่าง่ายแลสดวกกว่า สิ่งนั้นก็ย่อมชะนะแลเปนที่นิยมของคนฉลาดที่เฟื่องศึกษาอยู่เอง
ตอนที่ ๓ พงศาวดารไทยเมาฤๅไทยหลวง
มิสเตอร์เนอีเลียส เมื่อแต่งพงศาวดารไทยใหญ่นั้น เริ่มต้นพรรณนาถึงบ้านเมืองต่างๆ ซึ่งบัดนี้ปรากฎว่าเปนหัวเมืองไทยใหญ่โดยลเอียดลออด้วยเนอีเลียสได้เปรียบที่ได้ไปในบ้านเมืองข้างเหนือ คือ ไทยหลวงฤๅไทยใหญ่ ก่อน/*63*/หัวเมืองไทยใหญ่เกีดกลียุคยุ่งรบร้าฆ่าฟันกันเอง ในยุคตกเปนหัวเมืองขึ้นของพม่าชั้นหลังๆ ซึ่งทำลายจดหมายเหตุแลพงศาวดารบรรดาเปนหนังสือดีๆ มีค่า อันมีสั่งสมไว้ในหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษนั้นๆ เสียแทบหมดทั้งสิ้นแล้ว เนอีเลียสมีโอกาศได้เทียบเคียงพงศาวดารไทยใหญ่ที่ได้รวบรวมได้มา กับหนังสือที่ฝรั่งได้แต่งไว้ชั้นเก่าๆ บรรดาที่เนอีเลียสจะได้พบเหน เช่นของเมเยอบอยเลียวเปมเบอต็อน ว่าด้วยราชอาณาจักร์โป่งฤๅพง ที่ได้ความมาจากพงศาวดารไทยใหญ่อันไปตกอยู่ในเมืองกะแซ (คือมณีปุระ) ทั้งสอบกับจดหมายเหตุของริชาร์ดสัน โคโลเนลแฮนเน หมอแอนเดอร์สัน กับจดหมายเหตุ แลระยะทางอื่นๆ เบ็ดเตล็ดสุดแต่จะมาปะตาเนอีเลียสเข้า
แต่เปนเคราะห์ร้าย ที่เนื้อเรื่องภาษาไทยใหญ่แลภาษาพม่าของมิสเตอร์เนอีเลียสเหล่านั้น เจ้าแขกฮินดูชื่อมูนชีอันเปนคนอ่านได้ดีทีเดียวเก็บความป้อนให้เนอีเลียส แต่ความสามารถของแขกคนนั้น ที่จะจับชื่อไทยใหญ่ แลจะเก็บใจความเรียบเรียงลงเปนหนังสืออิกขั้นหนึ่งนั้นเลือนไป ใม่เหมือนกับชื่อแลใจความเมื่ออ่านเสียโดยมาก ใม่ปรากฎว่าเนอีเลียสได้ต้นฉบับมาไว้ตรวจตราเองเลย แต่ถึงจะอย่างไรๆ เนื้อความที่เนอีเลียสเอามาพรรณนาในพงศาวดารไทยใหญ่ของเนอีเลียสนั้น ล้วนคัดเอามาจากหนังสือที่แขกมูนชีเขียนป้อนให้ทั้งนั้น เนอีเลียสพรรณนาอาการที่รจนานั้นดังต่อไปนี้
“ข้าพเจ้าได้จ้างแขกมูนชีไว้สำหรับให้อ่านแลแปลพงศาวดารไทยชาน เก็บใจความให้ข้าพเจ้าฟังเปนภาษาอังกฤษ ตัดส่วนเลอะเทอะเหลวไหลที่ฟังใม่ได้ออกเสีย แลตรงไหนที่พูดสั้นก็ให้อธิบายอย่างธรรมเนียมอันปรากฎที่อื่นๆ ซึ่งเขารู้ให้ข้าพเจ้าทราบโดยปฤกษาหาฤๅพระสงฆ์ไทยชานที่อยู่ในกรุงมัณฑเล แลผู้อื่นๆที่เปนผู้รู้เรื่องไทยชาน ในทางนี้ใช่แต่ชั่วพงศาวดารชานหลายฉบับ เอามาสรูปความเข้าด้วยกันเท่านั้น แต่ยังซ้ำตรวจพงศาวดารไทยชานที่แปลมา/*64*/เปนภาษาพม่าก็หลายฉบับ เพื่อจะได้ตรวจตราสอบสวนให้ทราบถ่องแท้ว่าเท็จจริงเพียงใด แลยังฉบับที่พวกพม่าแลพวกอาซัมเขียนเรื่องไทยชานขึ้นไว้ ข้าพเจ้าก็ใช้มาช่วยสำรวจด้วยอิกหลายตำหรับ เพื่อจะค้นให้ได้ศุภมาศอันสงไสยได้แน่นอน ฤๅข้อความในพงศาวดารยังคลอนแคลนน่าสงไสยตรงไหนก็จะได้กระจ่าง เหตุฉนี้พงศาวดารไทยชานที่ข้าพเจ้าเขียนจึ่งใม่ใช่คำแปลจากหนังสือฉบับใดฉบับหนึ่ง แต่เปนพงศาวดารไทยชานย่อสรุปความตามฉบับต่างๆ สุดแต่จะเอาเรื่องราวที่น่าเชื่อว่าจะเปนจริง ฤๅอาจจะเปนจริงได้นั้นมารจนาขึ้น”
เปนการกลับน่าเสียดายมากที่มิสเตอร์เนอีเลียส มิได้แปลพงศาวดารฤๅตำนานเหล่านั้นแยกไว้เปนฉบับๆ สำหรับนักโบราณคดีต่างๆภายหลังจะได้เห็นข้อความที่มาจากทางแพรกต่างๆ แล้วพิจารณ์ได้เองนอกจากเชื่อแต่ความพิจารณ์ของเนอีเลียสเรียบเรียงไว้แต่ผู้เดียว แต่ถึงจะอย่างไร ก็ทราบแน่ได้ว่า นามต่างๆนั้นผิดจากเสียงฤๅคำของไทยใหญ่มาเสียมาก ด้วยช่วยกันทิ่มให้พลาดหลายชั้น ไหนจะพม่าผู้แปล ไหนจะเจ้าแขกมูนชีช่วยซ้ำด้วยอิกเล่า เพราะฉนั้นที่คัดมาลงไว้ต่อไปนี้ จึงได้แก้ชื่อให้คงถูกต้องเปนเสียงแลเปนคำไทยใหญ่สุดแต่จะสืบทราบได้ ที่หมดทางแลหมดปัญญาก็คงไว้อย่างเดิมของเนอีเลียส ในคำที่เนอีเลียสเรียกว่า “เรื่องราวมุงมอ” นั้นคือ เมืองเมาหลวง เนอีเลียสเชื่อได้พุ่งชี้เมืองชานจีนที่คงมีอยู่บัดนั้นเมืองหนึ่ง ว่าเปนกรุงโกสัมพีแลราชอาณาจักร์โป่งฤๅพงคือเมืองเมา ตามที่เราแลเห็นมาแล้ว การข้อนี้ก็ดูเหมือนจะปรากฎชัดยิ่งกว่าน่าแคลงขึ้นไปมาก
มาตระว่าฐานเมาเล่าถึงแรกมาอุบัติเปนชาติ อย่างพิลึกกึกกือเกินเชื่อ ถึงอ้างว่าขุนลูแลขุนไลปฐมกษัตริย์ของไทยใหญ่เสด็จปาฏิหาร (เมื่อว่าตามตำหรับพม่า) ลงมาจากฟ้าทั้งเปนๆดังจะได้เห็นต่อไปข้างหน้าฉนั้น กระนั้นชาติไทยใหญ่ก็ยังเปนมนุษยชาติที่ยกมาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ของพงศาวดารพม่า แลเปนบรรพะบุรุษสืบ/*65*/พืชพรรณชาติไทยใหญ่ซึ่งอยู่สืบมาจนกาลบัดนี้จริง แต่การข้อที่ว่าลงมาจากฟ้านี้ ก็น่าจะใม่ใช่มูลดำริห์พงศาวดารของชาติไทยใหญ่เอง แต่จะเปนความคิดของใครคนหนึ่ง ซึ่งเอาอย่างพวกปลวกกัดพระพุทธศาสนา เสรีมเรื่องราวให้พิลึกพิลั่นสะใจคน โดยใม่ได้คาดว่าคนชั้นหลังจะรู้ศึกเท่าเรารู้ศึกกันอยู่บัดนี้เท่านั้น
เรื่องต่อไปนี้ คัดมาจากพงศารดารพม่าชั้นดึกดำบรรพ์ ชื่อยาซะเวงคญีอันเปนคัมภีร์โบราณกล่าวครั้งกรุงตะโก้ง คือกรุงหัสตินาปุระ ไทยใหญ่เรียกทุ่งกุ้ง
ราว ๓๐๐ ปี ก่อนสมเด็จพระโคดมบรมพุทธเจ้าประสูติ ฤๅ ๑๔๑๑ ปี ก่อนขุนลูแลขุนไลลงมาจากสวรรค์นั้น มีสากยะกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้าอภิราชา ยกจากกรุงกปิลวัศดุทางเมืองยะข่ายมาถึง แลประดิษฐานกรุงภุกาม (บางฉบับเรียกว่ากรุงชินทเว บางฉบับเรียกกรุงตะโก้ง นามเมืองตามสิลาจารึกดึกดำบรรพ์เรียกกรุงหัศตินะปุระ) ณฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำอิระวดี พระองค์มีราชโอรสสองพระองค์ ทรงพระนามตามพม่า เรียกว่ากันญีแลกันแง เมื่อพระเจ้าอภิราชาทิวงคตแล้ว เชษฐโอรสก็ปะลาตไปเมืองยะข่ายได้เปนพระราชาในเมืองนั้น ฝ่ายกันแงได้ผ่านราชสมบัติในกรุงภุกามสนององค์พระชนก แลสืบเชื้อราชสันตติวงศ์ต่อมาอิก ๓๑ พระองค์ ปรากฎพระนามเรียงลำดับไว้ในมหาราชวงศ์พงศาวดารพม่าทุกพระองค์ แต่หามีศุภะมาศเมื่อทรงราชย์ฤๅทิวงคตอย่างใดใม่ กษัตริย์วงศ์อภิราชาพระองค์ท้ายฤๅพระองค์ที่ ๓๑ นั้นทรงพระนามเพียนะกะ (พงศาวดารไทยใหญ่โอ่งพ่วงเมืองธีบอฤๅสีปอ เรียกแพ่งนะกะ มหาราชวงศ์พม่าฉบับหลวงคือฮะมันนันเรียกภินนะกะ) ทรงราชย์อยู่ราวคราวเดียวกะกำลังพุทธกาล มาจนพระบรมโลกะนารถเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน ในแผ่นดินพระเจ้าเพียนะกะนั้น มีกองทัพจีนฤๅตะโยกฤๅตะโรก (รู้เปนแน่ดังได้วินิจฉัยไว้แล้วว่ากองทัพนี้เปนทัพไทยใหญ่หาใช่จีนใม่) ยกมาชิงไชยตีได้พระนครภุกามแลทำลายเสีย พระเจ้าเพียนะกะต้องเสด็จหนีไปอาไศรยอยู่ณตำบลมะเล อันตั้งอยู่ณฝั่งขวาแห่งแม่น้ำอิระวะดี เกือบจะตรงกันข้ามกับเมือง/*66*/สัมเปนะโค (คือจัมปานคร เมืองเก่าของขอมเจ้าของชาติภูมิเดิมดึกดำบรรพ) อันยังมีทรากร้างปรากฎอยู่จนปัตยุบันนี้ มิช้าก็สุรคต ไพร่พลของพระองค์แตกกันออกเปนสามเหล่า เหล่าหนึ่งอยู่กับพระมเหษีของพระเจ้าเพียนะกะทรงนามแม่นางนาคะเฉงฤๅนาคะฉินณตำบลมะเล เหล่าที่สองตะเพิ่นลงไปข้างไต้เลยถูกพวกปยู อันเปนมนุษย์จำพวกหนึ่งตั้งอยู่ในหัวเมืองพม่าแท้ (นามนี้เปนมูละศรัพท์จีนว่าเปียว) นั้น กลืนเข้าเปนพวกตนเสียหมดสิ้น ฝ่ายเหล่าที่สามเพรีดไปทางเมืองตวันออกเลยกลายเปนพวกไทยใหญ่ (คือที่ฝรั่งแลพม่าเรียกชาน) อันเปนมูลโคตร์ของไทยใหญ่ทั้ง ๑๙ หัวเมืองเจ้าฟ้าในด้าวแดนไทยใหญ่นั้น
ด้าวแดนไทยใหญ่ ๑๙ เจ้าฟ้าฤๅ ๑๙ หัวเมืองเจ้าฟ้านั้น ก็ใม่ได้บอกชื่อไว้แลจำนวน ๑๙ นั้นก็น่าจะนึกๆขึ้นจดลงไปลอยๆแต่สมควรจะต้องใสใจไว้ว่า มีมนุษย์พวกหนึ่งเรียกโพนยังตั้งภูมิลำเนามีอยู่ในดินแดนแม่น้ำอิระวะดีตอนบนจริง เปนมนุษย์ที่แปลกชาติกับไทยใหญ่หากินเชีงคชกรรม ทำให้เรามาหวนนึกว่าน่าจะเปนชาวกรุงภุกามฤๅตะโก้งที่ว่ายกขึ้นไปณยุคนี้ ดังพงศาวดารดึกดำบรรพ์กล่าวเมื่อครั้งเสียกรุงภุกามฤๅตะโก้งครั้งแรก คนพวกนี้เอื้อมว่าพวกตัวเปนบุตร์หลานกรมช้าง ที่จีน (คือไทยนั่นเอง) ผู้ยกมาชิงไชย จับเอาตัวขึ้นไปใช้ให้จับช้างในบ้านเมืองหลังกรุงจีนมาใช้เปนพาหนะ คนพวกนี้หลบหนีร่อนเร่มาข้างตวันตกสู่ที่ๆตั้งภูมิลำเนาอยู่บัดนี้ (เมืองกยอกดวิน) เวิ้งแม่น้ำอิระวะดีตอนบน เลยตั้งถิ่นฐานสืบสกูลมาจนกาละทุกวันนี้ จึ่งยังหากินทางคชกรรมคล้องช้างขายอยู่ตามบรรพบุรุษดั้งเดิมเคยทำๆกันมา
ครั้นกองทัพจีน (ใม่ใช่จีนเปนไทย) ถอยไปจากกรุงภุกามแล้ว ยังมีขัติยบพิตร์กรุงกปิลวัศดุอีกพระองค์หนึ่ง ทรงนามธัชะราชา ยกมาจากประเทศอินเดีย อภิเษกด้วยแม่นางนาคะเฉงมเหษีหม้าย แลกลับสถาปนาพระมหานครขึ้นใหม่ทันที ถัดกำแพงพระมหานครเดิมขึ้นในข้างเหนือ นครนี้คือกรุงตะโก้ง (บางฉบับเรียกภุกามเก่าไขว้กันกะกรุงตะโก้ง) ไทยใหญ่เรียกว่ากรุงทุ่งกุ้ง แล/*67*/ศุภมาศสถาปนาพระนครที่ข้างพม่าว่านั้น คือ พ.ศ. ๒๐ ข้างไทยใหญ่ว่า พ.ศ. ๒๔ ตั้งแต่นี้ไป ใม่มีศุภมาศปรากฎ แลใม่มีรายนามอายะติกราชสันตติวงศ์ปรากฎในจดหมายเหตุที่อาจจะเอาเปนที่เชื่อฟังแน่นอนได้ เปนแต่ปรากฎว่า เชื้อวงศ์พระเจ้าธัชะราชาครอบครองกรุงตะโก้ง (ฤๅภุกามเก่า) มา ตราบเท่าขุนลูยกมาชิงไชยถอดเสียจากราชิศริยยศ แลตั้งโอรสของขุนลูเอง ทรงนามอ้ายขุนลุงขึ้นผ่านราชสมบัติกรุงตะโก้ง (ฤๅภุกาม) กล่าวศุภมาศไว้เลือนๆราวก่อนไปชั่วอายุคนหนึ่ง ใน พ.ศ.๑๑๑๑ ถ้าเหตุนี้ได้มีจริงเช่นว่าไว้
อนุมานตามประกอบเหตุผล น่าจะเห็นว่า เรื่องราวทั้งปวงนี้ ตอนเอาไปจากยาซะเวงคญีพม่า ลงเปนพงศาวดารไทยใหญ่ (ฤๅชาน) แต่ความมุ่งหมายของเราบัดนี้ เพื่อจะทราบพงศาวดารของไทยใหญ่เมาหลวงยิ่งกว่ากรุงตะโก้งเพราะฉนั้นจึ่งขอยุติที่จะกล่าวถึงพงศาวดารดึกดำบรรพ์ของกรุงตะโก้ง ซึ่งพงศาวดารไทยใหญ่ใม่ว่าฉบับไหนเปนกล่าวไว้เหมือนๆ กันแทบทุกฉบับเปนแต่ความแผกเพี้ยนแตกต่างกันบ้างเล็กน้อยนั้นไว้เพียงเท่านี้ที แลเริ่มจับเรื่องพงศาวดารไทยใหญ่เมืองเมาหลวงต่อไปทีเดียว
ลุพุทธศาสนะกาลเปนอดีตภาคล่วงแล้ว ๑๑๑๑ ปี โอรสของพระเทวราชเจ้าสรวงสวรรค์ ๒ พระองค์ ทรงนามขุนลูแลขุนไล เสด็จลงมาจากฟ้า โดยสพานทองคำสู่มงคลภูมิณเวิ้งแม่น้ำเมา (พม่าเรียกชเวลี) มีสองอรรคมหาอมาตย์ตามเสด็จลงมาด้วย นามขุนตุน (ต้นศรัพท์ตวันฤๅมิใช่) แลขุนพุน (เพ็ญฤๅมิใช่) ตนหนึ่งลงมาจากดวงอาทิตย์ แลอีกตนหนึ่งลงมาจากดวงจันทร์ ทั้งมีโหราจาริย์ผู้หนึ่งสืบสกูลวงศ์มาจากพระพฤหัศบดี แลยังมีผู้ทรงวิทยาคุณอื่นๆ โดยเสด็จลงมาด้วยอีกเป็นอันมาก เมื่อเสด็จบรรลุปัถพีดลมนุษยโลกแล้วทวยนิกระชนเปนอันมากก็พากันไปถวายตัวอัญเชิญเสด็จสองพระเทวะโอรสขึ้นผ่านถวัลยาธิปัตร์เปนที่พึ่งพำนักสืบไป ยังมีมฤตยูตนหนึ่งนามลองคุ (ชื่อนี้ทำนองเปนนามจีนลองคูฤๅเลาวู) ฤๅเจ้าติกาน เข้ามา/*68*/ขออาสาถวายตัวเปนข้าเทวะโอรสทั้งสอง อนึ่งก่อนที่สองเทวะโอรสจะเสด็จลงมาจากฟ้า พระเทวะราชทรงพระนามขุนตูงคำได้โปรดเทวะอำนวยไก่ตัว ๑ มีดเล่ม ๑ ให้แก่สองเทวะโอรส แลมีเทวะบรรชาว่าแต่พอเสด็จลงไปถึงปัถพีดลแล้ว ให้ฆ่าไก่ด้วยมีดพลีถวายเทวะบิดรพร้อมด้วยคำนมัศการในทันที เมื่อเสร็จเทวะพิธีบวงสรวงแล้ว ให้เทวะโอรสทั้งสององค์เสวยศีร์ศะไก่เองก่อนแล้วจึงประทานตัวไก่นั้นให้อรรคมหาอมาตย์ แลราชบริพารรับพระราชทานทั่วกันโดยลำดับ แม้แต่กระนั้น เทวะโอรสทั้งสองก็ทอดมนะสิการละเลยเสีย โดยเข้าพระไทยผิดสถานใดๆ หาได้ทรงเชือดคอไก่ด้วยมีดบูชายัญถวายตัวดังเทวะโองการใม่ ไก่แลมีดทิพย์นั้นก็หายไป ภายหลังจึ่งตรัสให้เจ้าติกานกลับขึ้นไปสู่เทวะโลกจับไก่แลมีดนั้นลงมาถวายใหม่ เจ้าติกานก็ขึ้นไปสู่สวรรค์แลพาไก่กับมีดกลับลงมาถวายตามพระบรรชา กราบทูลว่าพระเทวะราชเจ้าขุนตูงคำทรงพระพิโรธเทวะกุมารทั้งสองพระองค์ ข้อที่ละเลยเทโววาทซึ่งโปรดประสาสน์พระพรมาทอดทิ้งของสำคัญเสียหาได้ถวายพลีแลนมัศการใม่ จึ่งถั่งเทวะบรรชามาว่าเมื่อได้ฆ่าไก่ถวายพลีแล้วให้เทวะกุมารทั้งสองเสวยแต่ตัวไก่บางส่วน แลประทานศีร์ศะไก่กับตัวไก่ที่ยังเหลือนอกนั้นให้แก่ราชบริพารทั้งปวงรับพระราชทาน เมื่อสองเทวะโอรสได้ทำตามเทวะโองการฉนั้นแล้ว เจ้าติกานก็ลอบรวบเอาศีร์ศะไก่กินเสียเองหมดผู้เดียว ครั้นแล้วเจ้าติกานจึงกราบทูลพระภาดาสององค์ ขอให้พระราชทานรางวัลแก่ตนบ้างบางอย่าง ตอบแทนความชอบที่ได้สนองพระประสงค์ ในการขึ้นไปเอาเครื่องบูชายัญจากสวรรค์ลงมาถวายใหม่ สองพระภาดาจึ่งได้ใปรดอำนวยเมืองมิถิลาให้เจ้าติกานไปตั้งครอบครอง (เปนชื่อเมืองแปลไถ่จากนามเมืองอันปรากฎในพระคัมภีร์พุทธศาสตร์ ถ้าจะว่าอันที่ถูกแล้ว ก็คือเฉภาะประเทศยูนนานเท่านั้น หาได้รวมกรุงจีนทั้งสิ้นด้วยใม่ เมืองวิเทหริต ฤๅวิเทหะก็เปนชื่อประเทศยูนนานไถ่จากนามในบาฬีมาเปนนามะยศอีกอย่างหนึ่ง เช่นมิถิลาฤๅที่พม่าเรียกเมียกติลาครั้งดึกดำบรรณ์นั้นเหมือนกัน) เดชะได้กินศีร์ศะไก่ทิพเลื่อนเครื่องพลีพระเทวะรราชเจ้านั้น บรรดารให้เจ้าติกานฤๅลองคุเปนมหากษัตรริย์เจ้าแผ่นดินจีน (คือฮุนหนำฤๅยูนนานนั่นเอง) อันทรงพระปรีชาสามารถแลมีบุญะเดชานุภาพมากที่สุด ฝ่ายสองพระภาดาเทวะโอรสอันเสด็จลงมาจากชั้นฟ้า ได้เสวยแต่ตัวไก่ จึ่งคงเชื่อมเขลางมอยู่แต่ในเมืองไทยใหญ่นั้นสืบมา
เมื่อลองคุมาถึงเมืองมิถิลาแล้ว ก็สถาปนามหานครนามเมืองแปฤๅกแย เมืองนี้คงเปนเมืองแสหลวงซึ่งเปนชื่อที่ไทยใหญ่รู้จักเมืองยูนนานเซน อันเปนที่สำนักของสมุหเทศาภิบาลมณฑลยูนกวย (คือมณฑลทั้งสองยูนนาน แลกวยเจาในปัตยุบันนี้) แลเริ่มครอบครองราชะธานีใน พ.ศ. ๑๑๑๑ ทรงราชย์มาได้ ๖๐ ศกก็พิราไลยใน พ.ศ. ๑๑๗๑ แลพระบุตร์นามเจ้าปูได้ทรงราชย์สนององค์ อยู่ในราชสมบัติได้ ๖๐ ศกเท่าพระชนกแลพระบุตรก็ได้ผ่านพิภพสืบวงศ์ต่อมา ใน พ.ศ. ๑๒๓๑ ทรงพระนามเจ้าสักกะ (จำนวน ๖๐ ปีดูเหมือนปรากฎบ่อยๆ ในพงศาวดารดึกดำบรรพ์ แทบจะว่าเปนจำนวนติดปากคนครั้งนั้นเท่ากะ ๓ แล ๗ ติดปากไทยสยามเราก็ว่าได้ แลน่าจะชักให้เห็นว่าคนครั้งนั้น เห็นเวลา ๖๐ ปีช้านานเสียมาก แลน่าจะเปนสาเหตุที่ตั้งวิธีมหาสัฏ์ฐีจักร์นับ ๖๐ ปีเป็นรอบก็จะเพราะเหตุนี้เอง) พระราชาองค์ท้ายนี้ก็สืบอายะติกราชสันตติวงศ์ ผ่านแผ่นดินมิถิลาต่อมา กล่าวไว้ว่าอิกถึง ๒๐๐ ปีจึงมีพระประยูระญาติ (ชาติเดียวกัน) นามเฟียโนงันเมียง (เปนการยากที่จะแปลนามนี้ว่ากระไรให้ถูกแท้ได้ นอกจากเดาว่าฟ้าเหนืองำเมือง) ได้ขึ้นผ่านมไหศวรรย์สืบพระวงศ์ต่อมาอิก ๑๕๐ ศกฤๅถึงปี พ.ศ. ๑๕๘๑ รัชกาลขุนอูติฟ้า (บางทีก็จะเปนต้นนามอูทิพะวา) ต่อกว่านี้มาพงศาวดารไทยใหญ่ ใม่ได้กล่าวถึงพระราชวงศ์ลองคุฤๅเจ้าติกานอีกต่อไป (ควรจะต้องสำเหนียกว่าเวลานี้ว่าอยาบๆ ก็ราวเปนยุครัชะสมัยพระเจ้าอโนรธามังฉ่อมหาราชพม่า บรมกษัตริย์มหาไชยกรุงภุกาม)
จำเดิมแต่สองเทวะโอรสลงมาจากสวรรค์สู่ธรณีแล้วมิทันนาน ขุนลูแลขุนไลสองพระภาดาก็เกิดวิวาทเรื่องชิงอำนาจกันเปนใหญ่ ขุนลูจึงดำริห์จะเลิกเอื้อมเอา/*70*/ราชอาณาจักร์ในเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) นั้นเสีย แลจะไปสร้างพระนครใหม่ขึ้นอิกแห่งหนึ่งสำหรับพระองค์เอง จึ่งประดิษฐานเทวะรูปบรรพะเทวะราชทั้งสองพระองค์ องค์หนึ่งเปนบุรุษนามสูง แลอีกองค์หนึ่งเปนนารีนามเสงนั้นลงในหีบทูลพระเกล้าพาราชะบริพารยกไปทางเบื้องประจิมะทิศ ข้ามแม่น้ำอิระวดีไปที่ตำบลหนึ่งใกล้แม่น้ำอุยุ อันเปนแควน้อยของแม่น้ำชินดวิน จึงยั้งพลากรอยู่ที่นั่นแลทรงสถาปนามหานครนามเมืองโก่ง เมืองยวง (ที่นี้คงจะเปนราวจังหวัดเมืองสิงกลิงคำตี่ในปัตยุบันนี้) ลำดับนั้นพระองค์ก็โปรดให้พระราชโอรสฤๅพระญาติพระวงศ์ยกไปครอบครองเมืองใกล้เคียงในมหามณฑลนั้น ในเจ้าเหล่านี้ปรากฎดูเหมือนเปน ๗ องค์ แต่จะเปนพระโอรสฤๅใม่ๆแน่ แต่แม้จะอย่างไรก็ย่อมจะเปนข้อใม่สู้สำคัญนัก
ด้วยดูตามบาญชีต่อไปนี้ คงจะเห็นได้ว่าพงศาวดารตอนนี้ ยังใม่ค่อยกระโดดข้ามพ้นจากห้วงเปนนิทานได้ไหว (ข้อนี้อาจจะเทียบได้กับเรื่องราวในพงศาวดารแสนหวี ซึ่งจะได้ว่าไว้ต่อไปในตอนหน้า ข้อที่กล่าวถึงภาดา ๕ องค์ที่มาจากเมืองฮีเมืองฮามเวิ้งแม่โขง ซึ่งน่าจะเปนเมืองรีเมืองรามของมิสเตอร์เนอีเลียสนั่นเอง เพราะไทยใหญ่ออกเสียง ร เปน ฮ.)
สันตติวงศ์ขุนลูทั้ง ๗ องค์
๑ อ้ายขุนลุง…...เปนพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองทุ่งกุ้งฤๅตะโก้ง
๒ ขุนฟ้า…...เปนพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองยาง (โมนยิน) ส่งสร่วยม้าปีละมากๆถึง ๑๐ หลัก
๓ ขุนงู…...เปนพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองลมุงไทย คือเมืองละโมงใกล้นครเชียงใหม่ ส่งสร่วยช้างปีละ ๓๐๐ เชือก
๔ ขุนกอตฟ้า…...เปนพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองยวนหลวงฤๅเมืองยวง (อาจจะเปนเมืองยองที่คาเนียว่าก็ได้ คือเปนมหานครเก่าของมณฑลแกงเขงฤๅเชียงแข็ง/*71*/แถบแม่โขง ภาคเมืองนี้บางส่วน บัดนี้สมทบเข้ากับเชียงตุง) ส่งสร่วยทองคำประจำปี
๕. ขุนลา…...พระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองกะลาฤๅกาเลอันตั้งอยู่ฝั่งขวาแม่น้ำชินดวินเหนือเมืองมินคิน ส่งสร่วยน้ำตักจากห้วงแม่น้ำชินดวิน
๖ ขุนสา…...พระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองอังวะ (ครั้งนั้นอังวะเดี๋ยวนี้ยังใม่ได้สร้าง) แต่น่าจะหมายความว่าเมืองมีต ด้วยกล่าวว่า มีบ่อทับทิมอยู่ในนครขุนสานั้น ส่งสร่วยทับทิมหนักปีละ ๒๑๐ ชั่งพม่า
๗ ขุนสู…...พระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองยวงใกล้ฤๅอยู่ริมฝั่งแม่น้ำอุยุขุนลูราชบิดาก็ทรงราชย์อยู่ด้วยในนครนี้ขุนสูทรงราชย์อยู่ ๒๕ ศก แต่ พ.ศ. ๑๑๕๑ ถึง ๑๑๗๖
เจ้าขุนแสนเสือ โอรส ทรงราชย์อยู่ ๑๙ ศก แต่ พ.ศ. ๑๑๗๖ ถึง ๑๑๙๕
เจ้าขุนกยอ โอรส ทรงราชย์อยู่ ๑๕ ศก แต่ พ.ศ.๑๑๙๕ ถึง ๑๒๑๐
เจ้าขุนกยุน โอรส ทรงราชย์อยู่ ๑๑ ศก แต่ พ.ศ. ๑๒๑๐ ถึง ๑๒๒๑
ในแผ่นดินเจ้าขุนกยุนองค์ท้ายนี้ โอรสของพระองค์นามเจ้าคำโป่งฟ้าไปประทับณเมืองรีเมืองราม แลภายหลังได้ครองราชสมบัติที่เมืองนั้นเปนพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองเมา (เมืองฮามที่กล่าวนี้นั้นดูเหมือนจะยังเปนหัวเมืองหนึ่งในสิบสองพันนามณฑลเชียงรุ้ง (คือจีหลี)
ขุนลูแลเชื้อพระวงศ์ของพระองค์ผ่านพิภพในเมืองโก่งเมืองยวง ดังกล่าวแล้วมาได้ ๑๑๐ ปี แลในกาละนั้นฝ่ายขุนไลก็สร้างมหานครขึ้นอันหนึ่ง นามเมืองรีเมืองรามในตำบลใม่สู้ไกลจากฝั่งแม่น้ำเมา (คือชเวลี) ฟากซ้ายนัก แลอนุมานว่าน่าจะอยู่ข้างตวันออกเมืองเมาในปัตยุบันนี้ ห่างไปราว ๓๖๐ เส้น (ตรงนี้มิสเตอเนอีเลียส/*72*/น่าจะพลาดไปถนัด ขอให้ดูพงศาวดารแสนหวีที่กล่าวไว้ในตอนหน้า) เสวยราชสมบัติอยู่ในนครนั้นมา ๗๐ ศก แลพระโอรสได้เถลีงราชย์สนององค์ทรงนามเจ้าขุนอ้ายแถบถัดฟ้า อยู่ในราชสมบัติ ๔๐ ปีก็สุรคตใน พ.ศ. ๑๒๒๑ ใม่มีโอรสจะสืบวงศ์ เสนามาตย์จึงได้อัญเชิญโอรสเจ้าขุนกยุนอันกล่าวมาแล้วข้างต้นขึ้นเปนเจ้าฟ้า เหตุฉนี้ราชวงศ์ขุนลู จึ่งได้เปนใหญ่ในอาณาจักร์เมาหลวงทั้งสิ้น รัชกาลของเจ้าฟ้าองค์นี้ยาวเท่าไรใม่ปรากฎ แต่โอรสได้ทรงราชย์สืบสนององค์ต่อไป ในรัชกาลนี้มหานครเมืองรีเมืองรามเสื่อมอานุภาพลง กลายเปนเมืองชั้นที่สองของจังหวัดมะเก่า (คือเมืองเก่า) เมืองหลวง ซึ่งตั้งอยู่ข้างฝั่งขวาของแม่น้ำ แลเชื่อกันว่าห่างจากมหานครไปราว ๒๘๐ เส้น เจ้าฟ้าองค์นี้เมื่อสุรคตแล้วพระอนุชานามเจ้าคำสืบฟ้าได้ทรงราชย์สนองพระองค์สืบไปใน พ.ศ. ๑๒๔๖ แลยกพระราชสำนักไปตั้งณมะเก่า (เมืองเก่า) เมืองหลวง (คือเมืองหลวงเก่านั่นเอง) เมื่อเช่นนี้ก็เปนอันทิ้งเมืองรีแลเมืองราม (ตรงนี้เนอีเลียสมีหมายเหตุจดไว้ว่า “ขอให้ดูหนังสือที่แฮนเนแต่งไว้ ว่าไกเขามอลวงแปลว่าเมืองใหญ่แลงดงาม” (น่าจะเปนใกล้เขาเมืองหลวง ไทยใหญ่ออกคำอักษรประโยค ร. แล ล. ใม่เปน) นั้นว่าเปนมหานครของราชอาณาจักร์โป่งณเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) คำว่ามอนั้นแปลว่ากระไรก็ใม่ทราบ แต่น่าจะเปนเมืองหลวงนั่นเอง ไกเขาก็น่าจะว่าใกล้เขา ต่อไปแฮนเนยังกล่าวว่า เมืองเขาหลวงนั้นเปนนามเก่าของเมืองก้อง (คือโมคองฤๅเมืองคัง) ในปัตยุบันนี้นั่นเอง ฝรั่งเขียนผิดไปเพราะใม่เข้าใจภาษาไทยใหญ่แลเปนเบื้องต้น มะเก่ามะลวง ไทยเราพอแลเห็นก็ต้องแปลว่าเมืองเก่า เมืองหลวง โดยใม่มีข้อสงไสย แต่กะฝรั่งความเข้าใจไปคนละท่า แต่ถึงอย่างไรดูออกจะใม่ฉลาดที่จะตัดสินชี้ขาดเอาเอง เปนแต่น่าจะเชื่อว่า “เมืองเก่านั้น” อาจเปนเมืองแสนแสมานแสฤๅบ้านแสตามพงศาวดารแสนหวี ฤๅอาจจะเปนเมืองตะลีฟูมหานครของมณฑลน่านเจ้าก็เปนได้ทั้งนั้น
/*73*/ในเวลาต่อมาอิก ๓๓๒ ปี องค์เจ้าคำสืบฟ้าแลพระสันตติวงศ์ของเจ้าคำสืบฟ้าก็ดูเหมือนจะได้ครอบครองราชสมบัติสืบเนื่องต่อกันไป แต่คงจะใม่มีเหตุอันใดสมควรจารึกลงเปนพระราชพงศาวดารตลอดเวลายุคนี้ แต่ถึงกระนั้นการสืบสันตติวงศ์ก็มาขาดลง เมื่อเจ้าแลบฟ้าทิวงคตใน พ.ศ. ๑๕๗๘ จึ่งมีบุรุษชาติไทยโป่งเมืองยวนหลวง (โยนกฤๅมิใช่) ผู้หนึ่ง ได้ขึ้นครองราชสมบัติในศกนั้น นามขุนกอตฟ้า แลมีเครื่องหมายในการเปลี่ยนพระวงศ์ ด้วยการเปลี่ยนมหานครไปตั้งใหม่ในรัชกาลใหม่นั้นด้วย นามเชียลา (คือเมืองแสล้านในปัตยุบันนี้นั้นเอง) ณฝั่งซ้ายแม่น้ำเมา (ชเวลี) เกือบจะตรง “มะเก่าโมงโหลง_คือ” เมืองเก่าเมืองหลวง อนึ่งกล่าวกันว่าขุนกอตฟ้าองค์นี้ได้ทรงตั้งเมืองพะโม (เรียกบ้านม่อ) ในราชอาณาเขตร์นี้ขึ้นด้วย
ณยุคนี้ อำนาจสำคัญในจังหวัดแว่นแคว้นทั้งปวงเหล่านี้ ก็ได้พอกพูลอยู่ที่พระราชาพม่ากรุงภุกามใหม่ ทรงนามพระเจ้าอโนรธามังฉ่อ แลในพงศาวดารเมืองเมา ได้หมายเหตุจดไว้ว่า โอรสขุนกอตฟ้าผู้ได้ทรงราชย์สนององค์พระบิดาได้อำนวยราชธิดาอภิเษกด้วยพระมหากษัตริย์กรุงภุกาม เมื่อเช่นนี้ก็เกือบจะเหมือนบอกว่า เจ้าฟ้าเงี้ยวคือไทยใหญ่เมืองเมายอมอ่อนน้อมยกมหาราชพม่าขึ้นเปนใหญ่เหนือไทยใหญ่ แต่ยังมีจดหมายเหตุไว้อิกว่า เจ้าฟ้าไทยใหญ่หาได้เสด็จลงไปสู่กรุงภุกามอย่างฉันท์หัวเมืองออกแท้ต้องทำฉนั้นใม่ แต่ถึงจะอย่างไรก็ดี การอ่อนน้อมถ่อมองค์อาจจะเปนได้ในเวลาพระเจ้าอโนรธามหาราชยังทรงพระเดชานุภาพยิ่งใหญ่ แลยังมีพระชนม์อยู่ สิ่งที่ทราบแน่นั้นก็คือเจ้าฟ้าไทยใหญ่ต่อมา ยังคงเปนเอกราชลำลองอยู่แท้ แลได้ผ่านพิภพโดยสงบเรียบร้อยสืบพระวงศ์มิได้ขาดสายเนื่องมาจน (ปาม) เยาโป่งทิวงคตใน พ.ศ. ๑๗๕๓ จึ่งได้เกีดเปลี่ยนวงศ์ครั้งที่ ๓ ด้วยสันตติวงศ์ขุนลูนั้นเกีดขึ้น ในองค์เจ้า (อ้ายโม้) คำเหน่งเปนเชื้อขุนสูเมืองโต่งเมืองยวง แลสำเหนียกว่า การช่วงชิงราชสมบัติใหม่ครั้งนี้เกีดขึ้น เวลาอนุชาของเยาโป่ง (เหย้าพงใช่ไหม) /*74*/กำลังมีอำนาจเฟื่องฟุ้งอยู่ในหัวเมืองใกล้เคียง คือเมืองมีต ซึ่งพระอนุชานั้นพึ่งได้ตั้งขึ้นเปนมหานครแลครอบครองราชสมบัติเปนเอกราช
เจ้าคำเหน่งทรงราชย์อยู่ ๑๐ ศกมีราโชรส ๒ องค์ ทรงนามเจ้าขวัญฟ้า (คือที่เปมเบอต็อนเรียกสูนคำฟ้านั้น) แลเจ้าสามหลวงเคียมเมืองฤๅสามหลวงฟ้าอนุชานั้นเปนองค์อัจฉริยยุพะราชในพงศาวดารไทยเมาหลวง เจ้าขวัญฟ้าได้เถลีงถวัลยราชย์เมืองเมาเมื่อชนกนารถทิวงคตใน พ.ศ. ๑๗๖๓ แต่เจ้าสามหลวงฟ้า ได้เปนเจ้าฟ้าผ่านเมืองก้อง (คือโมคอง) ซึ่งพระองค์ได้ไปสร้างขึ้นเปนมหานครริมฝั่งน้ำก้อง แลได้ตั้งรากพระยศเจ้าฟ้าอย่างใหม่ยอมออกแต่ชั่วพระราชาฤๅเจ้าฟ้าเมืองเมา (คือพระชนกแลพระเชษฐาของพระองค์เท่านั้น) มาแต่ก่อนนั้น ๕ ปีมาแล้ว พระองค์ทรงฤทธาภินิหารมาก เหมือนจะอุบัติมาสำหรับเปนชายชาติทหารฤๅขุนพลแก้วของมหาจักร์พรรดิราชก็ว่าได้ แลได้กรีฑาทัพไปชิงไชยตามพระราชานุมัติของพระเชษฐาธิราช ฤๅบางทีพระองค์เปนจอมพลพยุหทวยหารขององค์เอง (นี่เปนพระยศที่พงศาวดารแสนหวีอำนวยถวาย) มหาสงครามเหล่านี้ครั้งแรกได้เริ่มไปชิงไชยกรุงมิถิลาตีได้เมืองตี่ (น่านเตียน) โมเมียน (เตียงยูช) แลวันชัง (ยุงชัง) แลแต่นั้นก็ราวีเรื่อยไปทางใต้ คือ กูงมา เมืองโม่ง เชียงรุ้ง (จีหลี) เชียงตุงแลหัวเมืองน้อยๆอื่นๆ ทุกเมืองย่อมพ่ายแพ้ยอมขึ้นต่ออาณาจักร์เมาหลวง เมืองแสนหวีก็ยอมอ่อนน้อมออกต่อพระมหากษัตริย์กรุงเมา เจ้าฟ้าแสนหวีสัญญาจะส่งเจ้าหญิงไปถวายเปนพระสนมเจ้าฟ้าเมืองเมาสุดแต่จะต้องพระราชประสงค์
เมื่อเจ้าสามหลวงฟ้ากรีฑาทัพหลวงกลับมาถึงเมืองเมา ก็ได้รับราชดำรัสให้ยกกองทัพใหญ่ไปชิงไชยทางปัจฉิมทิศาภาคอิกเปนครั้งที่ ๒ แลในครั้งนี้ได้กรีฑาทัพข้ามแม่น้ำชินดวินไปตีเมืองยะข่ายได้มากเมืองผลาญมหานครเสียพินาศ แลตั้งพระอนุชาให้เปนใหญ่ในเมืองนั้นๆอันอยู่ริมแลพ้นแม่น้ำชินดวินไป
/*75*/มหาพยุหโยธินครั้งที่ ๓ นั้น ไปตีเมืองกะแซ (คือมณีปุระ) ก็มีไชย แลครั้งที่ ๔ ไปตีเมืองเวสาลีหลวงฤๅอาซัมตอนบน พระองค์ชิงไชยได้หัวเมืองใหญ่น้อยอันอยู่ในราชานุภาพพระเจ้าจุตยาฤๅสุตยาเปนอันมาก
เมื่อขายาตราทัพหลวงกลับมาจากชิงไชยนั้น ขุนขวัญฟ้าเชษฐาธิราชออกทรงพระฤศยา ฤๅครั่นคร้ามอานุภาพพระอนุชาธิราช จึงคิดจะพิฆาฎเสีย โดยราชประสงค์ฉนี้ จึงได้เสด็จจากมหานครเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) ไปรับพระอนุชาณเมืองแปดคำเวิ้งแม่น้ำไตเผง (เนอีเลียสชี้เอาเมืองทงสาใกล้เมืองพะโมเก่า) ไพร่ฟ้าพากันปิติยินดีนิยมชมชื่นที่เจ้าสามหลวงฟ้ามีไชย ขุนขวัญฟ้าก็มีการสมโพชฉลองไชยสมพระโศมนัศ แต่ใม่ช้า ตามน้ำคำที่ควรเชื่อว่าเปนจริงได้ร่วมกันว่า ขุนขวัญฟ้าคิดกลอุบายวางยาพิษม์พิฆาฎพระอนุชามหาไชยเสียได้ แต่เนื้อความโดยมากกว่าวว่า พยายามใม่สำเร็จ แลเจ้าสามหลวงฟ้าหนีรอดไภยไปสู่กรุงจีน ฤๅเมืองไทยไกลเขตร์ได้
สมัยนี้น่าจะกล่าวได้ว่าเปนยุคที่อาณาจักร์เมาหลวงเผยออานุภาพแผ่ราชอาณาเขตร์ออกไปได้อย่างกว้างขวางที่สุดซึ่งใม่มีคราวไหนเสมอ แลว่ากันที่จริง ถ้าจริงตามพงศาวดารไทยใหญ่กล่าวหมดแล้ว อาณาจักร์ไทยใหญ่บัดนั้นก็เปนขอบขัณฑสีมาที่น่านับถือยำเกรงนักอยู่ ต่อไปนี้จะได้ลงบาญชีหัวเมืองต่างๆที่ออกต่อพระมหากษัตริย์เมาหลวงตามที่พงศาวดารไทยใหญ่กล่าวไว้ ในสมัยเมื่อเจ้าสามหลวงฟ้าได้ชิงไชยมาแล้วใหม่ๆ แต่ชั่วแต่ชายตาไปแลดู นามเมืองออกบางเมือง เช่นยะข่ายตลีฟู ฯลฯ ก็น่าจะร้องตะโกนบอกอยู่ในตัวเองแล้วว่าโก่งเกินจริงไปมากๆแม้อาจจะเปนได้จริง ที่ครั้งหนึ่งคราวหนึ่งส่วนใดส่วนหนึ่งของอาณาเขตร์ที่ออกนามไว้นั้น อาจจะตกมาอยู่ในอำนาจจอมพลเมาหลวงได้สมดังว่าคือ
/*76*/(๑) มณฑลเมืองมีตรวม ๗ หัวเมืองคือ ๑ เมืองพะโม ๒ เมืองโมโล (นี้ดูเหมือนจะเปนแม่น้ำโมแลฤๅอาจจะเปนเมืองไลก็ได้) ๓ เมืองโลง (ฤๅเมืองหลวง) ๔ เมืององค์พวง ๕ เมืองสีปอ ฤๅธีบอ (เมืองเหล่านี้แห่งเดียวกันนั่นเอง) ๖ เมืองชุมสายสุงโก (คือสิงคุ) แล ๗ เมืองตะโก้ง หัสตินาปุระ
(๒) มณฑลเมืองก้อง (ฤๅโมคองคือเมืองคัง) รวม ๙๙ หัวเมือง ใน ๙๙ หัวเมืองเหล่านั้นมีเมืองสำคัญ คือ ๑ เมืองโลง (คือหลวงหมายอาซัม) ๒ เมืองกะแซ (มณีปุระ) ๓ หัวเมืองในยะข่าย ๔ เมืองยอ ๕ เมืองทเล ๖ เมืองสองสุต ๗ เมืองโก่งก็เรียก เมืองยวง ๘ เมืองกวน (ในเวิ้งฮุกวงฤๅหูกวาง) ๙ เมือง สิงกะลิงคำตี่ ๑๐ เมืองโล (คือคำตี่หลวง) ๑๑ เมืองยาง (โมนยิน) ๑๒ เมืองโมกโสโบ (ชเวโบ) ๑๓ เมืองกุนุงกุมุน (เมืองมิษมี) แล ๑๔ เมืองข่างแส (เมืองนาคะ) ฯลฯ
(๓) มณฑลเมืองแสนหวี รวม ๔๙ หัวเมือง
(๔) มณฑลเมืองหน่าย
(๕) มณฑลเมืองกูงมา
(๖) มณฑลเมืองเชียงแสน (พม่าเรียกแกงเสน) เวิ้งแม่น้ำโขง
(๗) มณฑลเมืองล้านช้าง (พม่าเรียกลินซิน) เมืองหลวงบางยุคก็อยู่ที่เวียงจันทน์ บางยุคก็อยู่ที่นครหลวงพระบาง (จีนเรียกแลนเชี้ยง)
(๘) มณฑลเมืองภุกาม
(๙) มณฑลเมืองยวน (คือโยนกลานนาไทยนครเชียงใหม่แลเมืองขึ้น)
(๑๐) มณฑลเมืองเชียงหลวง น่าจะเปนเมืองเชียงรุ่งสิบสองปันนาฤๅพันนา (จีนเรียกจิหลี)
(๑๑) มณฑลเมืองแกงลอง (ฤๅเชียงหลวง) กล่าวว่าเปนเมืองข้างปลายแม่น้ำเจ้าพระยาเหนือกรุงศรีอยุทธยาที่มีมหานครร้างอยู่มาก เห็นจะหมายกรุงศรีสัชนาลัยฤๅสุโขไทยราชธานี
/*77*/(๑๒) มณฑลเมืองเลม
(๑๓) มณฑลเมืองไทยไล อาจจะเปนเมืองตลีฟูได้
(๑๔) มณฑลเมืองวันชัง (คือยุงชัง)
(๑๕) มณฑลเมืองมะลอง คือแคว้นเมืองทองเพ็งฤๅตองเป่งลอยหลวง
(๑๖) มณฑลเมืองสังโพ (เมืองกะจิน)
(๑๗) มณฑลเมืองกะเหรี่ยง
(๑๘) มณฑลเมืองละเวียก เห็นจะเปนกรุงกัมโพชา แต่มหานครก็ยังใม่ได้ตั้งณเมืองละแวก
(๑๙) มณฑลเมืองแลปยิต
(๒๐) มณฑลเมืองลมุ เปนการใม่ใช่ง่ายที่จะชี้ว่าอยู่ที่ไหน
(๒๑) มณฑลเมืองละเข่ง (ยะข่ายคงจะหมายความว่า ส่วนยะข่ายที่ใม่ได้อยู่ในอำนาจเมืองก้อง (โมคองคือเมืองคัง)
(๒๒) มณฑลเมืองลังสัน ใม่ทราบว่าอยู่ที่ไหน
(๒๓) มณฑลเมืองอยุชฌิยา (กรุงสยามครั้งตั้งเปนกรุงเสนานครฤๅอโยชฌิยา รวมเมืองลโว้ ฤๅถึงมณฑลสุพรรณภูมิเมืองหลวงนครปฐมก็เปนได้)
(๒๔) มณฑลเมืองทเว (ทวาย)
(๒๕) มณฑลเมืองยุนสะเลง (มฤต)
(เมืองที่เจ้าสามหลวงฟ้าชิงไชยได้นี้ น่าจะรอเทียบดูกับบาญชีเรื่องนี้ยุคเดียวกันในพงศาวดารแสนหวีได้ แต่ยิ่งเอื้อมออกไปโดยมากกว่านี้ขึ้นไปเสียอิก ขอโทษเถิดอย่างไรก็ใม่ทราบ ถึงใม่มีหลักอะไรที่จะอ้าง แต่พออ่านอย่างไร ใจให้นึกแต่ว่าดูเหมือนคนเขียนพงศาวดารครั้งนั้นรู้จักนามเมืองอะไรบ้างก็จะทิ่มๆลงไปหมด เอาแต่ให้มากๆยิ่งมากเมืองยิ่งดี ถ้าผู้เขียนพงศาวดารไทยเมาอยู่จนบัดนี้/*78*/แลยังคงความนิยมอยู่อย่างเก่า จะใม่ปลาดอะไรเลยที่จะได้เห็นนามเมืองลอนดอน ปารีส เบอลิน ชิกาโค โตกิโยเปนต้นลงไปด้วย แต่ใม่ต้องพบนามเมืองอิเก้ง เมืองแองกะรูลงไปด้วยนั้น ก็บอกให้เรารู้ได้ว่า ผู้เขียนมีความฉลาดอยู่บ้าง)
ในแผ่นดินเจ้าฟ้าอิกสององค์ ซึ่งสืบสันตติวงศ์สนองพระองค์เจ้าฃุนขวัญฟ้าต่อไปนั้น มหานครเมืองเมายังคงตั้งอยู่ณตำบลแสล้าน ฤๅณตำบลที่ตรงเมืองซึ่งฝรั่งเรียกว่า “มะก่อมุงลุง” คือเมืองเก่าเมืองหลวง แต่ใน พ.ศ. ๑๘๒๘ ขัติยวงศ์นั้นองค์หนึ่งทรงพระนามเจ้าแหวกฟ้าได้เปนกษัตริย์ ได้ย้ายไปตั้งมหานครใหม่เรียกนามตามภูมิประเทศว่านครเมืองเมา ตั้งอยู่ตรงเมืองเมาในปัตยุบันนี้นั่นเอง มหานครนี้เปนเมืองท้ายของกษัตริย์ไทยเมาที่พอใจเปลี่ยนมาหลายครั้งซึ่งจารึกเปนจดหมายเหตุลงไว้
เจ้าขุนแหวกฟ้าทรงราชย์มาได้ ๓๐ ศกก็ทิวงคตใน พ.ศ. ๑๘๕๘ แลต่อนั้นมาราชสมบัติเมืองเมาหากษัตริย์ครองมิได้ ต่อมาเสนามาตย์จึ่งอัญเชิญเจ้าอ้ายพุก อันเปนโอรสขึ้นผ่านพิภพ แต่เหลวไหลอ้อแอ้ใม่สามารถที่จะว่าราชการปกครองบ้านเมืองได้ ทรงราชย์อยู่ได้เพียง ๖ ปีก็ถูกมหาอมาตย์เนรเทศออกเสียจากราชสมบัติ ราชสมบัติจึ่งว่างมาเปนครั้งที่สองอีก ๙ ปี ในเวลานั้นหาพระราชาที่จะว่าราชการมิได้เลย (พงศาวดารแสนหวีก็กล่าวต้องกัน แต่ให้ความเห็นชัดแจ้งขึ้นในเรื่องธรรมดาการปกครองในหัวเมืองไทยใหญ่)
ลุ พ.ศ. ๑๘๘๒ มีพระญาติวงศ์เจ้าขุนแหวกฟ้าองค์หนึ่งนามเจ้าขุนกี่ฟ้า ฤๅอีกนัยหนึ่งเจ้าไทยโป่งฤๅไทยพงก็เรียก (ตรงนี้จับได้แน่ว่ายุ่งอยู่บางอย่าง เพราะใม่ทราบความจริง ด้วยเนอีเลียสใม่เข้าใจรายลเอียดพม่าที่แยกจากไทยใหญ่ ฤๅหมายเหตุที่ได้ทราบจากปากคำบอกเล่าด้วยปาก) นั้น ได้เถลีงราชย์ ในรัชกาลนี้เองเกิดฉายาสงครามกับจีนเริ่มปรากฎขึ้น ซึ่งส่อผลค่อยเปนค่อยไปจนในที่สุดจบลง/*79*/ด้วยพินาศราชาธิปตัยเมาหลวง จากความเปนเอกราช (ด้วยบัดนี้จีนแผ่อำนาจมาในตะลีฟูแลรุกรานมาทางปัจจิมะภาค)
จดหมายเหตุเรื่องจีนยกมาราวีครั้งแรกนั้น อย่างยังใม่สู้สำคัญนัก ชั่วแต่กล่าวไว้ว่า ในปีที่ ๕ แห่งรัชกาลเจ้าขุนกี่ฟ้า (มหาจักร์โปกสะงา ๕๕_พ.ศ. ๑๘๘๖) กองทัพยกจากมิถิลามาถึงอาณาเขตร์เมาเพื่อกรรโชก แต่ก็หาได้รบพุ่งกันใม่ อิกครั้งหนึ่งนั้นต่อไปพอครบ ๕๐ ปี ในแผ่นดินโอรสเจ้าขุนกี่ฟ้านามเจ้าขุนไทยหลวง กองทัพจีนยกมาจะชิงไชยบ้านเมือง แต่ไทยใหญ่ต่อสู้จีนอปราไชยเสียรี้พลมากมายพ่ายไป
เจ้าขุนไทยหลวงเสวยราชย์อยู่ได้ ๕๐ ปี พระโอรสนามเจ้าติดฟ้า ฤๅเจ้าเถ้าลอยก็เรียกนั้น ขึ้นทรงราชย์สนององค์ เจ้าฟ้าองค์นี้ปรากฎว่าได้พยายามเอาใจดีต่อแลเจรจาความเมืองกับจีนแต่ต้นรัชกาลจนกระทั่งถึงปีที่ ๑๖ แห่งรัชกาล (ไฮยี ๓ = พ.ศ. ๑๙๕๔) ได้เสด็จไปเยี่ยมสมุหเทศาภิบาลจีนณประเทศยูนนาน พงศาวดารไทยชานว่าเสด็จไปเมืองแขมหานครของมณฑลมิถิลาพร้อมกับพระโอรสนามเจ้างำฟ้า เพื่อจะทรงปฤกษากับพระเจ้าราชาธิราชจีน แลเวลาสองกษัตริย์ทรงสนทนาอยู่ด้วยกันนั้น พระเจ้าราชาธิราชจีนพระราชทานสุราบานให้เจ้าขุนติดฟ้าทรงดื่มจนเมามาย พระเจ้าราชาธิราชกับอรรคมหาอมาตย์นามมอปีจึ่งช่วยกันเปลื้องเอาราชลัญจกรณ์จากองค์เจ้าขุนติดฟ้าไปได้ เมื่อเช่นนี้เมืองใหญ่ก็ตกเปนเมืองออกกรุงจีน (เมืองหลวงที่ว่านี้ ใม่ต้องสงไสยเลยคือเมืองยูนนานเซนนั่นเอง แลวั่งตี่ก็คือสมุหเทศาภิบาลของจีนตั้งให้มาปกครองมณฑลนั้นหาใช่องค์พระเจ้าราชาธิราช ซึ่งครั้งนั้นตั้งอยู่ในมหานครน้ำกิ่งนั้นใม่) ในโปกสี ๕ = ต่อเกิดเหตุนั้นมาอีก ๒ ศก เจ้าขุนติดฟ้าก็เสด็จกลับคืนสู่เมืองเมาหลวง แลรุ่งปีขึ้นก็มีพวกค้าพาฬ่อ ๑๓๐ ลงมาจากกรุงจีน ฬ่อตัวหนึ่งๆผูกต่างบรรทุกเงินก้อนย่อยย่อมๆทุกๆตัว เมื่อมาใกล้ถึงเมืองหลวงไทยเมาจีนผู้ควบคุมกองฬ่อนั้น ก็ต้อนฬ่อเข้าไปในดงไผ่ที่รอบล้อม/*80*/นครโปรยเงินย่อยนั้นร่วงรายเกลื่อนทั่วไป ครั้นแล้วพวกจีนก็พาฬ่อกลับไปกรุงจีน ข้างราษฎรพลเมืองเมาก็พากันออกมาตัดป่าไผ่โก่นถางด้วยโลภะเจตนาเพื่อจะหาก้อนเงินนั้น เรื่องนี้ลงท้ายเปนอย่างไรใม่ได้กล่าวไว้ แต่ก็พออนุมานตามได้ว่า กลอุบายจีนลงทุนทำเช่นนั้นก็เหมือนออกค่าจ้างให้พวกพลเมืองเมาหลวงถางป่าไม้ไผ่ที่ปกรอบปราการนครมีทางเดินได้แคบถึงทัพใหญ่มหาพลมากก็ต้องเรียงตัวไป เมื่อถางโล่งแล้วจะได้ยกมหาพลกรูมาโจมตีเอาได้โดยสดวกเท่านั้น
ในศกต่อไปเจ้าขุนติดฟ้าทิวงคต พระโอรสนามเจ้างำฟ้าได้เถลีงราชย์สนองพระองค์ เหตุการเกิดต่อไปในปลายรัชกาลนั้น พงศาวดารพม่ากล่าวไว้ชัดเจนทีเดียว พระองค์มีอนุชา ๒ องค์ นามเจ้าศรีฟ้าแลเจ้ารุ่งฟ้า เจ้าขุนงำฟ้ากับสองอนุชากรีฑาพลไปปราบหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆที่ใม่อ่อนน้อม เบื้องตวันออกแลเบื้องอาคเณย์แห่งเมืองเมาหลวง ครั้นมีไชยทั่วแล้วก็ยาตรามหานิกรไปปราบเมืองไทยไลก็พ่ายแพ้ต่อพระอานุภาพ พระองค์ตั้งชุมนุมรี้พลรดมคนของเจ้าอาณาเขตร์ทั้งปวงบรรดายอมออก ได้กำลังมหาพละนิกายเปนอันมาก นับพลโดยวิธีให้เอาเมล็ดยเว (มกล่ำตาช้าง) คนละเมล็ดทิ้งลงในกระบุงจนเต็มถึง ๔ กระบุงใหญ่ จึงคิดจะไปชิงไชยกรุงมิถิลา ก็ยาตรามหาพยุหโยธินจากเมืองไทยไล แต่พอไปถึงชานมหานครเมืองแส (ยูนนานเซน) ก็พบกองทัพจีนยกออกมาประจันบาน ทัพไทยใหญ่อปราชัย เจ้าขุนงำฟ้าก็ล่าถอยมาเมืองไทยไลก่อน แลล่ารุดมาสู่เมืองวันชัง (ยุงชัง) ในใม่ซ้าก็ปะลาตถอยคืนมาอาณาเขตร์เมาหลวง ราษฎรในหัวเมืองต่างๆบรรดาที่ยอมออกต่อพระองค์ตั้งอยู่รายทางก็พากันอพยพตามกรูกันมาหมายทอดโชคตนพึ่งเจ้าขุนงำฟ้า ดีกว่ารอทนอยู่ให้พวกจีนศัตรูทำร้ายแก้แค้น เมื่อเจ้าขุนงำฟ้าล่าทัพมาใกล้จะถึงมหานคร จึ่งทราบว่าไพร่ฟ้าประชาราษฎรแตกตื่นจลาจลไปทุกหนทุกแห่ง บ้างหนีไปสู่กรุงศรีอยุทธยา (แผ่นดินพระบรมไตรยโลกนาถ แต่ในพงศาวดารสยามใม่ได้กล่าวว่ามีครัวไทยใหญ่มาพึ่งพระบรมโพธิ/*81*/สมภารในศกนั้น กล่าวแต่ว่าพญาเฉลียงขบถพาครัวไปพึ่งมหาราชนครเชียงใหม่) แลราชธานีอื่นๆ พลทหารก็พลอยพากันตื่นเต้นแตกฉานผ้านผสมหนีเตลิดเปิดเปิงไปกับพลเมืองด้วย ฝ่ายองค์เจ้าขุนงำฟ้า กับเจ้าศรีฟ้าอนุชา (เจ้ารุ่งฟ้าอนุชาอิกองค์หนึ่งสิ้นพระชนม์เสียแล้วในยามพ่ายศึกนั้น) ก็หนีไปพึ่งอาไศรยอยู่ณกรุงอังวะ กองทัพจีนก็ยกติดตามกระชั้นลงมา ตั้งค่ายมั่นอยู่เหนือกรุงอังวะ แลร้องขอให้พระเจ้าพม่าส่งองค์เจ้าขุนงำฟ้าให้โดยดี พระเจ้าพม่าตรัสตอบว่าเวลานี้เสนาของพระองค์ตน ๑ นามมินแงกยอดวินตั้งตัวแข็งเมืองเปนขบถอยู่ณเมืองยะแมสิน เพราะฉนั้นถ้าแม่ทัพจีน จะยกไปปราบปรามแลจับเอาตัวเสนาขบถผู้นี้มาถวายณพระนครอังวะได้แล้ว พระองค์ก็จะส่งตัวเจ้าฟ้าอาณาจักร์เมาหลวงพระราชทาน แม่ทัพจีนก็รับ แลแต่งกองทัพยกไปเมืองยะแมสินกรูกันเข้าล้อมปล้นเมืองจับตัวมินแงกยอดวินได้ นำมาส่งณกรุงอังวะ แต่พอเจ้าขุนงำฟ้าได้ทรงทราบข่าวฉนั้นก็ตระหนักแน่ว่าเปนสุดพระโชคเสียแล้ว จึงชิงเสวยยาพิษม์ผลาญพระชนม์ชีพเสีย แม้กระนั้นพระเจ้าอังวะยังตรัสให้ส่งพระศริระเจ้าขุนงำฟ้าออกไปให้แม่ทัพจีน ๆให้เอาพระศพใส่เกลือตากแดดให้แห้ง แล้วก็พาพระศริระร่างเจ้าขุนงำฟ้ากลับไปประเทศยูนนาน ใน พ.ศ. ๑๙๘๘ (เรื่องนี้ยังจะได้วินิจฉัยต่อไปข้างหน้าอิกตามข้อความที่มิสเตอร์ปาร์เกอค้นคว้าได้มาจากข้างจีน)
ต่อมาเจ้าศรีฟ้าก็ขึ้นผ่านพิภพเมืองก้อง ฝ่ายพระมเหษีของเจ้าขุนงำฟ้าก็พาพระบุตร์ทั้งสองนามเจ้ารุ่งพระชนม์พรรษา ๑๐ ขวบ แลเจ้ารูปพระชนม์พรรษา ๒ ขวบ หนีไปเมืองคัมตี่ ทั้งกำลังทรงพระครรภ์ เมื่อไปถึงแล้วก็ประสูติพระบุตรองค์ที่สามนามเจ้าพุด แลในเจ้า ๓ องค์นี้ องค์หนึ่งได้เปนเจ้าฟ้ามณฑลคัมตี่
เปน ๓ ศกจำเดีมแต่เจ้าขุนงำฟ้าพิราไลยแล้ว เมืองเมาหลวงก็กลับไร้พระราชาอิก แต่ในที่สุด พระอาวฤๅพระบุตรนัดาของพระอาว ของพระ/*82*/เจ้าแหวกฟ้าองค์หนึ่งนามเจ้าล่ำก้อนคำฟ้า อันเปนพระราชประยูรอย่างสนิทของเจ้าขุนงำฟ้าได้ขึ้นเถลีงราชสมบัติ (แกเมา ๔๐ พ.ศ. ๑๙๙๑) ในปีที่ ๔ แห่งรัชกาล เจ้าขุนล่ำก้อนคำฟ้านี้ กองทัพใหญ่จีนยกมาราวีเมืองเมาหลวง กองทัพหลวงเมืองเมายกออกไปต่อสู้ก็อปราไชยพ่ายมา พระองค์จึงต้องเลยหนีไปพึ่งพม่าอยู่ณกรุงอังวะอิก เมื่อต้องไปร่อนรับร่อนเร่อยู่ ๕ ปีแล้วเสด็จคืนนครได้ แลชีพตักษัยลง (ในไฮสี ๕๓ ปี พ.ศ. ๒๐๐๕) พระโอรสได้ผ่านราชสมบัติสนองค์ทรงนามขุนเจ้าร่มฟ้า แต่พอขึ้นเถลีงรัชมิทันไร ทัพใหญ่จีนยกมาราวีอิก พระองค์ยกทัพหลวงออกไปประจัณบานทัพจีน แต่ต่อยุทธ์กันอยู่ถึง ๑๘ วัน จีนจึงอปราไชยแตกพ่ายไปเขตร์แดนจีน แลในปลายแผ่นดิน (ราว พ.ศ. ๒๐๒๒) จีนยกกองทัพใหญ่มาอิก แลครานี้กองทัพไทยเมาอปราไชย เจ้าขุนร่มฟ้าก็หนีไปพึ่งกรุงอังวะดังบรรพะกษัตริย์ไทยใหญ่เคยทำมาแต่ปางก่อน ต่อนั้นมา ๔ ศกจึงได้เสด็จกลับสู่เมืองเมา ผ่านนครอยู่ต่อไปอิก ๗ ปีก็ทิวงคต พระโอรสนามเจ้าขุนกาฟ้าได้เถลีงถวัลย์สนององค์ต่อไปได้ ๖ พรรษา ลุ พ.ศ. ๒๐๓๘ กองทัพจีนก็ยกมาราวีเมืองเมาอิก ได้มีกองทัพไทยเมาออกไปต่อรบ แต่ใม่ได้ความชัดนอกจากว่าข้างไทยอยู่ข้างเสียเปรียบ แต่ใม่ถึงอปราไชยยับย่อย แต่ในที่สุดเจ้าขุนกาฟ้าต้องเนรเทศ ราชสมบัติตกเปนของโอรสนามเจ้าเปี่ยมฟ้า องค์เจ้าขุนกาฟ้าเองล่าไปเมืองอ้ายคำอันเปนภาคข้างเหนือของมณฑลคำตี่ แลภายหลังมาสู่เมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) เลยได้เปนเจ้าฟ้าผ่านเมืองนั้น
เจ้าขุนเปี่ยมฟ้านั้นดูเหมือนพระโชคจะดีในชั้นต้น ด้วยทรงราชย์สงบศึกจีนมาได้ถึง ๒๐ ศก จึ่งมีกองทัพยกมาจากเมืองยูนนาน แม่ทัพใหญ่ชื่อหลีสังปา (ชื่อนี้ค้นใม่พบในคำแปลพงศาวดารจีนของมิสเตอปาร์เกอ) แต่เจ้าเปี่ยมฟ้าก็แต่งทัพไทยเมาออกไปต่อรบแข็งแรงกองทัพจีนต้องล่าถอยไป แต่หลีสังปายังไปยั้งทัพอยู่นาน ดำริห์จะตีเอาเมืองเมาหลวงให้จงได้ ภายหลังจึ่งเกีดความคิดจะเอาเมืองเมาด้วยเชิง/*83*/กลอุบาย จึ่งสั่งให้ตัดไม้ไผ่ผูกแพเปนอันมาก แพลูกหนึ่งก็จับแพะปล่อยลงตัวหนึ่งๆ แลปล่อยลงมาตามกระแสรน้ำแม่เมา (ชเวลี) ฝ่ายพวกพลเมืองไทยใหญ่ เมื่อเห็นแพะลอยแพลงมาจากข้างเขตร์จีนฉนั้น ต่างก็ร้องอึงบอกกันต่อๆ ไปว่า “แขป่อยแพะมา” ร้องกันต่อๆไปทั่วเมือง คนที่ได้ยินแต่หางเสียงใม่รู้ต้นสายปลายเหตุก็เลยร้องบอกกันต่อๆกลายเปน “แขลอยน้ำมา” แล “แขเดินน้ำมา” เลยพากันตกใจอละหม่าน ทั้งราษฎรพลเมือง แลพลทหารต่างก็พากันหนีไปทั่วสาระทิศ เจ้าขุนเปี่ยมฟ้าเพลานั้นประชวรอยู่ในที่พระบรรธมใม่สามารถจะลุกได้ เลยสิ้นพระชีพกำลังกองทัพจีนยกเข้าพระนครโดยสดวกมิต้องรบร้าฆ่าฟัน
สาเหตุของการสงครามเหล่านี้หาได้กล่าวไว้ในพงศาวดารใม่ เปนการเหลือวิไสยที่จะเชื่อได้ว่า ข้างจีนมีแต่รุกรานข่มเหงพวกไทยใหญ่ถ่ายเดียว เว้นไว้แต่ไทยจะก่อสาเหตุไปยั่วก่อนให้น้อยเปนมากแลว่าใม่ถูก แม้กระนั้นสงครามจีนครั้งต่อไปแลครั้งท้ายอิกสองคราวนั้น พงศาวดารไทยใหญ่ก็ยังกล่าวเหมือนกะเคยกล่าวครั้งก่อนๆ ว่า ข้างไทยใม่ได้ก่อเหตุอย่างไรเลย อยู่ดีๆจีนใจร้ายก็มาราวีเอาโดยพละการเฉยๆ แต่ก่อนสงครามจีนครั้งที่ ๒ ครั้งที่ว่านี้ ไทยเมาก็ยังต้องรู้รศชาติศึกพม่าซึ่งมิสเตอร์เนอีเลียสเชื่อว่าเปนครั้งแรก (ด้วยการที่พม่ารบกับไทยใหญ่ครั้งก่อนๆ นั้น ใม่เคยล่วงขึ้นไปพ้นเมืองยาง (โมนยิน) แลเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ซึ่งเปนหัวเมืองไทยใหญ่ข้างตวันออกสุดโต่ง
สันตติวงศ์เจ้าขุนเปี่ยมฟ้าได้สืบราชสุริยพันธุ์โดยพระโอรสทรงนามเจ้าร่มฟ้าได้เถลีงรัชใน พ.ศ. ๒๐๕๙ แลเสวยราชย์อยู่ช้านานอย่างมหัศจรรย์ถึง ๘๘ ศกทั้งจัดราชการบ้านเมืองรุ่งเรืองเจรีญอย่างน่าพิศวงไพบูลย์พูนสุขสมบูรณ์พัฒนายิ่งกว่าไทยเมาหลวงได้เคยประสรบมาแต่ปางหลัง จะเปนด้วยกรุงไทยเมาเจริญรุ่งเรืองยิ่งยวดนี้ฝังพระสุบินพระเจ้าหงสาวดี ฤๅจะเปนด้วยแต่งทัพมาราวีเมืองเมาเพราะพระราโชบายเพื่อจะชิงไชยเอาหัวเมืองไทยใหญ่ไปเปนข้าขอบขันธสีมา ก็เปนการสุดวิไสยที่/*84*/จะเล็งเห็นถึงลั่นวาจาออกไปให้ถูกได้ แต่น่าที่จะมีตัวสาเหตุอื่น นอกจากสาเหตุที่พงศาวดารพม่ายกเปนข้อที่ต้องมาราวีหัวเมืองไทยใหญ่นั้น สาเหตุที่พม่าแกล้งยกขึ้นพูดนั้นว่า ก่อน พ.ศ. ๒๑๐๓ ขึ้นไปหน่อย ไทยเมายกมาตีเอาหัวเมืองน้อยๆ ภายในเขตร์แคว้นมณฑลมีต (โมเมียง) เจ้าฟ้าเมืองมีตร้องอุทธรณ์ไปขอบาระมีพม่าช่วย แต่ที่จริงตัวมณฑลเมืองมีต จนในปีสองปีเพลานี้เองก็ยังเปนส่วนราชอณาจักร์ของมหากษัตริย์กรุงไทยเมาอยู่ แลพม่าก็ยกพลทวยหารล่วงขึ้นไปชิงไชยหัวเมืองไทยใหญ่จากไต้ไปหาเหนือ โดยออกจะใม่สู้จำเปนที่จะต้องหาเหตุพาลวิวาทอย่างใดด้วยเลย เถีดถึงอย่างไรก็ตามที แต่ในปี พ.ศ. ๒๑๐๕ พระเจ้าหงสาวดี (บุเรงนองกยอดินนรธามหาราช) ก็ได้แต่งกองทัพใหญ่ขึ้นไปราวีเมืองเมาหลวง ในว่าเปนจำนวนพลถึง ๒๐๐,๐๐๐ ให้พระโอรสอันดำรงพระยศมหายุวราชาเปนจอมพหล แลพระอนุชาทั้งสามอันเปนเจ้าผ่านพิภพณเมืองแปร เมืองตองอู แลเมืองอังวะ ก็เปนแม่ทัพใหญ่ไปด้วย จับโจมตีเจ้าฟ้าหัวเมืองข้างเหนือ เผาเมืองสันตาเมืองลา แลเมืองติดต่อนั้นไปพินาศลงก่อน เพื่อให้รย่อเดชานุภาพพม่าแล้ว ภายหลังจึงยกเข้าผจณมหานครเมาหลวง เจ้าขุนร่มฟ้าได้ต่อสู้เล็กน้อยฤๅหาใม่เลย ด้วยพลเมืองพากันครั่นคร้ามอำนาจพม่าสท้านเสียสิ้นแล้ว แลในที่สุดก็ยอมเปนเมืองออกต่อพระเจ้าหงสาวดี แลยอมส่งเจ้าหญิงนางงามลงไปถวายเปนเครื่องสำแดงความมอบกายถวายชีวิตเปนข้า เมื่อกองทัพใหญ่พม่าถอยกลับไปแล้ว นครเมาหลวงก็คงรุ่งเรืองอยู่ใม่ยับเยินอันใด เปนแต่พระเจ้าพม่าให้มีผู้สั่งสอนพุทธศาสโนวาทตั้งอยู่ณเมืองเมา สำหรับให้โอวาทแนะนำธรรมปฏิบัติแก่พระสงฆ์ไทยใหญ่ ให้นมัศการแลรักษาวินัยให้ต้องตามพระบาฬี แลเปลี่ยนความประพฤติเจ้าแลพลเมือง ซึ่งนิยมนับถือพระพุทธศาสนาอยู่แล้วนั้นๆ ให้เคารพแลประพฤติพระพุทธศาสนาให้ต้องตามพระศาสนะธรรมอันถ่องแท้
จำเดิมแต่เกิดเหตุใหญ่นี้ล่วงไปได้ ๒๐ ศก (คือในมุงเสือ ๕๔ พ.ศ. ๒๑๒๕) แลดูเหมือนจะเปนเพลาสงบศึกรหว่างจีนแลพม่าด้วยซ้ำไป กองทัพใหญ่จีนยกมาตีเมืองเมาหลวงอิก บอกจำนวนพลทัพอย่างมากมายตามวิไสยครั้งนั้น โก่งถึง ๓๐๐,๐๐๐ คน ได้ต่อยุทธ์กันอย่างมหิทธิ์มหันต์ถึง ๓ ครั้ง ยังใม่มีข้างไหนเอาไชยต่อกันได้ แต่มีเหตุอย่างไรใม่ปรากฎ ข้างจีนขอทำไมตรีอย่าทัพ เมื่อเจ้าขุนร่มฟ้ายินยอมตามแล้ว กองทัพจีนก็ยกถอยกลับไปเมืองยูนนาน บ้านเมืองเมาหลวงก็ราบคาบแลรุ่งเรืองต่อมาได้อิก ๒๐ ศก แต่ (ในกัตเมา ๑๖ พ.ศ. ๒๑๔๗) แม่ทัพจีนชื่ออังสังซูยกกองทัพใหญ่ล่วงเข้ามาในอาณาเขตร์เมืองเมาหลวง เจ้าขุนร่มฟ้าทรงพระชราทุพลภาพมาก จึ่งทรงพระราชดำริห์ที่จะเวนราชสมบัติพระราชทานพระโอรสทรงนามเจ้าบ่อแรง ซึ่งเพลานั้นเปนเจ้าครองเมืองแสนหวีอยู่ พอมอบราชสมบัติสมพระไทยแล้วมิทันไร เจ้าขุนร่มฟ้าก็ทิวงคต จำเภาะกำลังนั้นเองกองทัพจีนก็ยกเข้ามาประชิดพระนครเมืองเมาหลวง ข้างทหารไทยใหญ่ต่อสู้อ่อนแออย่างเสียใม่ได้ ด้วยเจ้าขุนบ่อแรงเจ้าฟ้าองค์ใหม่เองเสวยราชย์ได้ใม่กี่วันก็ละราชสมบัติหนีไปเสีย แต่พอทรงทราบข่าวว่ากองทัพใหญ่จีนยกมาถึง สู่หัวเมืองขึ้นแห่งหนึ่งในเวิ้งแม่น้ำเมา (ชเวลี) นั้น ห่างจากเมืองหลวงอีกใม่กีร้อยเส้น เสด็จรีบมุ่งไปเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ข้างกองทัพใหญ่จีนก็แต่งทัพยกติดตามไป เสด็จไปถึงตำบลเมืองกัตกโยเวงเมา อันตั้งอยู่ณฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำกิ่วฤๅแม่น้ำแก้ว (คือแม่อิระวดี) ก็พอรี้พลลุกเปนขบถขึ้นกำลังอุกลหุกกันอยู่นั้น เจ้าขุนบ่อแรงเสียพระไทยมิรู้จะผ่อนผันไฉน กลุ้มกล้ำหนักเข้าก็เลยโดดลงในแม่น้ำผลาญพระชีพพระองค์เองเสีย จึ่งพ่อเมืองกัตกโยเวงเมาก็มาเปนธุระตามพระศพได้เชิญไปฝังไว้ แลช่วยเล้าโลมบำราบรี้พลทัพหลวงที่ลุกลามเปนขบถให้สงบราบคาบลงแล้ว ก็พาไปส่งณกรุงอังวะ พร้อมกันกราบทูลฎีกาพระเจ้าพม่าขอให้ทรงพระกรุณา/*86*/โปรดให้พระราชนัดาของเจ้าขุนร่มฟ้า อันเปนหน่อขัติยางกูรซึ่งยังคงเหลืออยู่องค์เดียวเท่านั้น ได้ผ่านพิภพในเมืองใดๆ พอเปนที่ยืดหน่วงเคารพนับถือของไพร่ฟ้าไทยใหญ่สืบไปเมื่อน่าสิ้นกาละนาน ด้วยเมืองเมาหลวงนั้นในบัดนี้ตกเปนของจีนเข้าตั้งครอบครองอยู่แน่นแฟ้นเสียแล้ว เจ้าองค์นี้นามเจ้าติดฟ้า ลำดับนั้นก็ได้ทรงราชย์ในเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ด้วยพเอินประจวบเพลาสิ้นวงศ์เจ้าฟ้าในเมืองนั้นที่จะสืบสกูลต่อไปด้วย
พงศาวดารไทยใหญ่ที่มิสเตอร์เนอีเลียสเรียบเรียงไว้มีใจความเพียงเท่านี้ จึ่งน่าจะเทียบเคียง กับพงศาวดารแสนหวี ซึ่งบัดนี้ได้แปลขึ้นใหม่เปนครั้งแรก คือรวมพงศาวดาร ๒ ฉบับ ฉบับหนึ่งได้มาจากหัวเมืองในมณฑลแสนหวีข้างเหนือ แลอิกฉบับหนึ่งนั้นได้มาจากหัวเมืองมณฑลแสนหวีข้างไต้นั้น ควบเข้าด้วยกันเปนเรื่องเดียว รวดลงมาจนถึงสมัยอังกฤษยกเข้าครอบครองหัวเมืองไทยใหญ่ดังจะได้ปรากฎในตอนหน้านั้น
ตอนที่ ๔ พงศาวดารแสนหวี
พงศาวดารพระผู้ปกเผ้า (คือมหาสะมะทามินทร์) ของหัวเมืองชาน (ไทย) นั้น เบื้องดึกดำบรรพ์จำเดีมแต่แรกเริ่มจตุระมหากาละจักร์ เมื่อ ไฟ น้ำ แลลม แยกออกจากกันแล้ว จึงอุบัติปัถพีดล เปนธาตุทั้ง ๔ จำเดิมแต่บังเกิดพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าขึ้นแล้วในโลกนี้ ปรากฎพระนามาภิธัยว่า พระพุทธเจ้า แลจำเดีมแต่เริ่มรัชกาลขุนลูแลขุนลา (ในพงศาวดารชานของมิสเตอเนอีเลียส เรียกขุนลาว่า ขุนไล) ตราบเท่าถึงปัตยุบันสมัยบัดนี้
ในปางโพ้นเมืองคำแห่งแสนแสรมานแสร (คือบ้านแสร) แม่เมืองยังใม่มีพระผู้ปกเผ้า มีแต่พ่อเมืองทั้ง ๔ ตนจัดการปกครอง/*87*/คือ
๑ ท้าวเมือง
เถ้าแลก (เถ้าแรก)
แห่งหอตู้
๒ ท้าวเมือง
เถ้ากาง (เถ้ากลาง)
แห่งเมืองต้น
๓ ท้าวเมือง
เถ้ากางฮวบ
แห่งแสนแสร แล
๔ ท้าวเมือง
เถ้ากางฮวบ
แห่งสุโม
พ่อเมืองทั้ง ๔ ตนนี้ ปกครองบ้านเมืองโดยสามัคคีต่อกันแลกันโดยชื่นตาจนได้ประดิษฐานมูละกำเนีดแห่งพงศาวดารหัวเมืองชาน (คือไทย) ต่างๆ
แสนหวี สีเสือ แสนหวี เสือปะตู เสืออั้นพู เสืออั้นวู แลเสือโม (คือหัวเมืองเสือทั้ง ๔ ข้อผิดแผกกันฉันใดระหว่างเสือปะตู เสืออั้นพู เสืออั้นวู แลเสือโมนั้น เห็นชัดว่าถึงปัตยุบันสมัยนี้ ผู้ที่มีความรู้อาจจะแปลได้ว่ากระไรนั้น น่าจะสาบสูญเสียหมดแล้ว) แต่เรื่องเมืองโกสุมพีฤๅโกสัมพี คือเมืองดอกไม้ขาว อาจจะพรรณนาได้สั้นๆดังต่อไป
เมืองดอกไม้ขาวแลใบใหญ่นั้นเปนชื่อให้สำหรับเมืองโกสัมพี อันเปนเมืองที่ตั้งอยู่ใกล้ภวะดีคำ (เจดีย์คำ?) ในเมืองเมียตสีมา ว่าเปนที่พระพุทธเจ้าประสูติ
ในเมืองโกสัมพีนั้น มีนางพญาพระองค์หนึ่งปรากฎพระยศว่าพระอรรคมเหษีมหาเทวี กำลังทรงพระครรภ์แก่ อยู่มาวันหนึ่งพระมหาเทวีคลุมพระวรกายด้วยรัตะโกสัยะพัตถ์ประทับผึ่งอายสูริย์อยู่ณพระเฉลียงราชมณฑิราลัย ยังมีนกยักษ์ตัวหนึ่งนามมหาติลังคะ เห็นพระมหาเทวีทรงพระสะใบแดงก็เข้าใจว่าชิ้นมังสะสด จึงบินถาลงโฉบเอาองค์พระมหาเทวีบินโบกขึ้นโพยมหน พ้นพิไสยนระชนจะช่วยเหลือไหว ลอยละลิ่วสูงเทียมยอดหิมมะวันตะสิงขร อันตั้งอยู่ท่ามกลางไตรสหัศพนัศแล้ว จึงค่อยราร่อนลงจับณค่าคบไม้งิ้ว ประสงค์จะบริโภคพระมหาเทวีเปนภักษาหาร แต่พระมหาเทวีส่งพระสุระเสียงร้องก้องกัมปนาท จนมหาติลังคะปักษาสดุ้งตกใจก็เลยบินหนีไปในนภากาศ ขณะนั้นพระมหาเทวีก็ประสูติพระราชกุมาร ณค่าคบไม้ พระสุระเสียงราชะโปฎกทรงกรรแสงนั้น กระทบถึงโสตร์พระฤๅษีอันตั้งอาศรมบทอยู่ในวันสถาน/*88*/นั้น กำลังนั่งภาวนาพระเวทอยู่ พระผู้เปนเจ้าจึงมาสู่ต้นพฤกษานั้น นางพญาก็ตรัสเล่าเรื่องที่ถูกมหาสกุณโฉบจากกรุงโกสัมพีมาทิ้งไว้อย่างไร ถวายพระนักสิทธิ์ พระมุนีจึงทำพะองพาดขึ้นไปช่วยประคององค์พระมหาเทวีลงมา แลพระมหาเทวีก็ประคองราชะโปฎกตามพระสิทธาจาริย์ไปอยู่ด้วยณอรัญญาลัย
เมื่อพระกุมารเจริญพระชนม์ได้ ๑๕ พรรษา ท้าวสักกะก็ลงมาจากฟ้าแลถวายพิณอันมีสายศักดิ์สิทธิ์ เมื่อดีดขึ้นแล้ว เรียกช้างในป่านั้นให้มาอ่อนน้อมเปนข้าบทมาลย์พระกุมารนั้นได้สิ้น ตั้งแต่นั้นมาพระกุมารก็ปรากฎพระนามาภิธัยว่าขุนแสงอู่ติงตามเสียงพิณดังติงๆนั้น (ที่แท้ออกจากพระอุเทนในชาดกนั่นเองทั้งท้องเรื่องแลทั้งนามเลียนมาตรงๆ) ลำดับนั้นขุนแสงอู่ติงก็เรียกช้างทั้งปวงในป่ามาชุมนุมด้วยเดชะเสียงพิณทิพย์ขึ้นสถิตย์ณะคอมหาคชสาร ยาตรากุญชรพยูห์ไปสู่กรุงโกสัมพี พเอีนชนกาธิราชอันเปนมหากษัตริย์สวรรคตเสียแล้ว พระองค์ก็ได้เฉลีมราชสมบัติ แลเสด็จกลับไปยังที่ซึ่งพระชนนีประทับอยู่กับพระฤๅษี ทรงสร้างเมืองขึ้นที่นั่นนามเมืองอู่ติง ภายหลังมาเรียกเมืองติ่ง เปนที่ๆท้าวสหัสนัยถวายพิณทิพย์ต่อพระองค์ ที่ซึ่งพระราชมารดาประทับผึ่งอายแดดแลต้องลมปีกนกมหาติลังคะจนสิ้นพระสตินั้น เรียกว่าเมืองเมา ออกจากคำว่าเมา (แปลว่าใม่มีสติ) แลปรากฎนามนั้นมาจนกาละทุกวันนี้ แลเมืองแห่งสามพันป่าฤๅไตรสหัสหิมะวันตะประเทศนั้น ปรากฎมาแต่ครั้งมหากษัตริย์ดึกดำบรรพ์ว่า เมืองแสนหวี สีเสือ เมืองเสือปะตู เมืองเสืออั้นวู เมืองเสืออั้นพู แลเมืองเสือโม อนึ่งเรียกเมืองดอกไม้ขาวว่า เมืองสิริวิลาตะมหากัมโพชา (ฤๅกัมพะวะสา) เสนาคนีโกสัมพี มาจนตราบเท่าทุกวันนี้ (เปนตำนานยำเรื่องพระอุเทนเปนตำนานไทยใหญ่)
อนึ่งในปี ๑๒๗๔ จำเดิมแต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเข้าสู่มหาปรินิพพานแล้วล่วงมา ยังมียายกตาคู่หนึ่ง (ในเรื่องมิสเตอร์เนอีเลียศเล่าว่าเปนเทวะราช/*89*/มารดาบิดรนามสูงแลเสง) อยู่ในมานแสร (บ้านแสร) เปนหมู่บ้านอยู่ใกล้เมืองเมาณฝั่งหนองอันหนึ่ง ชื่อหนองผุด มีบุตรคนหนึ่งนามขุนอ้าย เคยออกไปเลี้ยงโคที่ปล่อยให้กินหญ้าอยู่ใกล้หนองผุดอันตั้งอยู่เหนือบ้านแสรนั้นกับลูกเพื่อนบ้านทุกๆวัน อยู่มาวันหนึ่งเมื่อขุนอ้ายอายุได้ ๑๖ ปี มีนางนาคธิดาพญานาคะราชตัวหนึ่งจำแลงโฉมเปนนางมนุษย์มาหาขุนอ้ายพูดจาทอดสนิทติดพัน การเจรจานั้นจบลงด้วยเกิดสิเนหาต่อกัน นางจึงพาขุนอ้ายไปสู่นาคะพิภพ นางนาคะราชธิดาให้ขุนอ้ายพักอยู่นอกเมืองก่อน จนกว่านางจะได้เข้าไปชี้แจงเรื่องราวต่อพญานาคะราชผู้บิดาเสร็จแล้ว พญานาคะราชใม่อยากจะให้ขุนอ้ายเขยขวัญรู้ศึกตระหนกแลรังเกียจ จึ่งมีบรรชาสั่งให้นาคะบริวารทั้งปวงจำแลงตนเปนมนุษย์ทั้งสิ้น นางนาคะราชธิดาแลสามีมนุษย์ก็ร่วมสันนิวาศอยู่เย็นเปนสุขด้วยกันมาในวังนาคะพิภพซึ่งพญานาคะราชอำนวยให้เปนที่สถิตย์ตลอดเวลา ๙ เดือน อยู่มากาละวันหนึ่งบรรลุถึงนาคะนักษัตระฤกษ์พิธีเล่นน้ำประจำปี พญานาคะราชจึงตรัสให้พระธิดาบอกแก่ขุนอ้ายว่า ฝูงนาคทั้งหลายก็ต้องกลับตัวเปนโงกคือนาคไปเล่นน้ำในทะเลสาบหลวงสำหรับเมือง นางก็บอกสามีให้อยู่ณะมณเฑียรตลอดวันนักษัตระฤกษ์ แลองค์นางก็ไปสโมสรพร้อมกันกะฝูงนาคะบริวารในการฉลองพิธีเล่นน้ำตามนาคะประเพณี ขุนอ้ายอยู่ทางนี้คนเดียวก็ปีนขึ้นไปบนยอดปราสาทชั้นสูง แลเห็นเมืองนาคได้โดยรอบ เห็นทั้งทะเลสาบอันเต็มไปด้วยฝูงงูร้ายกำลังเล่นน้ำกันสนุกสนานทั้งน่ากลัวแลน่าเกลียด ก็สลดใจกลับลงมานั่งเจ่าอยู่แต่เอกา ครั้นลุเวลาสายัณห์ นาคทั้งปวงก็กลับจำแลงกายเปนมนุษย์คืนสู่นาคะนิเวศน์อีก เมื่อนาคะราชธิดามาถึงเห็นขุนอ้ายสามีนั่งเศร้าอยู่ผิดปรกติจึงวอนถาม ขุนอ้ายตอบว่าใม่สบายใจด้วยคิดถึงบ้าน แลอยากจะเห็นหน้าบิดามาดาชราอิก ครั้นรุ่งขึ้นขุนอ้ายแลนางนาคราชธิดาก็กลับขึ้นมาสู่เมืองมนุษย์ ครั้นมาถึงหนองผุด นางนาคจึงบอกแก่สามีว่านางทรงครรภ/*90*/จะต้องออกฟอง แลเมื่อฟักแล้วจะเกิดบุตร์ออกมาจากไข่นั้น ขอให้ขุนอ้ายช่วยเปนภาระที่จะฟักฟองแลเลี้ยงลูกใม่ว่าจะเปนบุรุษฤๅสัตรีเพส เครื่องเลี้ยงนั้นก็น้ำนมซึ่งคงจะหลั่งไหลออกจากนิ้วก้อยของขุนอ้ายเอง เพื่อให้เด็กดูดแลลำลึกถึงนางนาคขึ้นเมื่อใด แลต่อไปในอนาคตกาล หากตัวขุนอ้ายฤๅบุตร์ที่จะเกิดมานั้นก็ดีมีทุกข์ร้อนภยันตรายอย่างไร ก็ขอให้เอามือตบแผ่นดินลง ๓ แปะแลรลึกถึงนางนาคเถิด นางเจ้าจะขึ้นมาช่วย รำพรรณสั่งแล้วนางก็ไข่แลไว้อาไลยลากลับคืนไปสู่นาคะพิภพ ขุนอ้ายก็เที่ยวเก็บหญ้าแลใบไม้แห้งตามริมหนองผุดมาปกใข่บุตร์ของตนไว้ แล้วก็กลับไปหาบิดามารดาเล่าความทั้งปวงบรรดาเปนมาแล้วให้ฟัง เว้นแต่หาได้บอกรื่องใข่นาคใม่ ด้วยขุนอ้ายมีความละอายนัก ยายกะตาดีใจมากที่ได้ลูกรักกลับมาอยู่ด้วยใหม่ แต่สังเกตเห็นอย่างไร เมื่อขุนอ้ายกินอาหารเช้าแล้ว เปนไปที่ฝั่งหนองผุดทุกวันมิได้ว่างเว้น อยู่มาวันหนึ่ง ยายกะตาก็ลอบสกดรอยตามไป จึงเห็นขุนอ้ายนั่งอยู่ริมฝั่งหนองเลี้ยงเด็กแดงๆวางไว้บนตักโดยให้ดูดนิ้วก้อยอยู่ จึงเข้าไปซักถาม ขุนอ้ายก็บอกความตามตรง ว่าเด็กนี้เปนลูกชายของตนเกิดจากนางนาคะราชธิด าแลเล่าเรื่องได้ฟักใข่โดยเอาหญ้าแห้งในทุ่งแลใบไม้แห้งปกไว้จนลูกออกจากใข่เปนตัวมา แลเลี้ยงด้วยขีระรสอันออกจากขนิษฐองคุลีนั้นให้บิดามารดาฟังทุกประการ เหตุฉนั้นยายกะตาจึงขนานนามหลานชายว่า ขุนทุ่งคำ เพราะฟักด้วยใบหญ้าในท้องทุ่ง (เรื่องที่มิสเตอร์เนอีเลียสเล่านั้นว่ายายกะตาเปนเทวะราชเจ้าสรวงสวรรค์) แลรับกุมารนั้นมาบ้านช่วยกันลุ่มเลี้ยงมาจนเจริญไวย จำเดิมแต่วันกุมารนั้นเข้าสู่ชายคาเรือน ยายกะตาก็ทำมาค้าขึ้นนับวันมีแต่สมบูรณ์พูลสุขอุดมด้วยทรัพย์แลความเคารพนับถือของเพื่อนบ้านทวีขึ้นทุกที จนกลายเปนคนใหญ่คนโตขึ้นในบ้านแสรนั้น
/*91*/เมื่อขุนทุ่งคำอายุได้ ๑๖ ปี เจ้าวั่งตี่เปนกษัตริย์กรุงเมียกติลา (คือมิถิลาเปนนามเมืองแจซึ่งเลียนจากนามเมืองในอินเดียอันปรากฎในพระบาฬี ซึ่งพวกไทยใหญ่หมายถึงประเทศฮุนหนำ (ยูนนาน) มากกว่าหมายกรุงจีนทั้งสิ้น เมียกติลาที่กล่าวนี้ แลถึงออกนามเจ้าวั่งตี่ คือพระราชาธิราชกรุงจีน ก็ย่อมหมายเอาเมืองฮุนหนำ (ยูนนาน) ใม่ได้เล็งเอากรุงปักกิ่งฤๅเมืองเมียกติลาในพม่าตอนบน) นั้น มีราชธิดานางหนึ่งทรงนามเจ้าหญิงปับภาวดีชรรษาย่าง ๑๕ ปี ทรงพระเฉิดโฉมแลพระศุภะจริตเลิศล้ำสกละนารีทั้งหลาย จนเลื่องลือพระเกียรติเสาวะคุณกระเดื่องหล้า มีผู้ต้องประสงค์จะใคร่ได้พระนางน้อยนั้นอภิเศกด้วยทั่วทุกบ้านทุกเมืองในปัถพีดล บรรดาสดับกิดาการพรรณนาพระคุณสมบัติ จนกษัตริย์ราชบิตุรงค์โปรดให้สร้างปราสาทสุวรรณพระราชทานพระบุตรีนั้นตั้งอยู่ในกลางหนองใหญ่ใกล้มหานคร แลแขวนฆ้องไชยอันหนึ่งไว้ในมณเฑียรทองนั้นแล้ว ดำรัสให้ประกาศว่า ถ้าใครเข้าสู่ปราสาททองได้โดยตัวแห้งแลมิได้ใช้สพาน เรือหรือแพ แลย่ำฆ้องไชยอันเปนเครื่องหมายมังคลาภินิหารขึ้นได้แล้ว ก็จะทรงพระอนุญาตให้อภิเษกพระบุตรีนั้นเปนชายา จึ่งขุนทุ่งคำได้ทราบข่าวโฆษณาฉนั้นก็พาพรรคะบริพารเปนอันมากยกไปจากเมืองเมา ครั้นถึงหนองสุวรรณะปราสาทเห็นค่ายขัติยราชแลขัติยกุมาร ซึ่งต่างกรีฑาพลไกรมาตั้งพยายามเพื่อจะได้อภิเษกกะพระเยาวะบุตรีปับภาวดี ตั้งอยู่รอบล้อมหนองไปทุกด้าน แต่ละล้วนมาทหมายแข่งขันกันจนสุดฤทธานุภาพแลสติปัญญาเพื่อจะชิงนางนั้น แต่ก็ใม่มีขัติยบพิตร์พระองค์ใดสามารถจะข้ามเขาไปถึงสุวรรณประสาทได้ ขุนทุ่งคำจึ่งดำเนิรเข้าไปถึงชายหนองในเพลาสายัณห์ แลยอหัดถ์ตบลงณปัถพีภาค ๓ แปะ นางนาคะราชธิดาผู้เปนชนนีก็ขึ้นมาทอดกายดุ้งเปนสพานข้ามหนองใหญ่นั้นให้เจ้าทุ่งคำโอรสข้ามเข้าไปถึงมณเฑียรทองที่นางปับภาวดีอยู่ได้ พระนางสาวน้อยพืศวงพระหฤทัยในบุญญาธิการ/*92*/ดรุณะกุมารนั้นยิ่งนัก มิช้าต่างก็เกิดสเน่หาปฏิพัทธ์ซึ่งกันแลกัน แลย่ำฆ้องไชยมหามงคลสัญญาขึ้น เจ้าวั่งตี๋ก็ให้เชิญเสด็จอุภัยดรุณะกุมารแลพระราชธิดาเข้าสู่พระราชวัง แลดำรัสถามขุนทุ่งคำ ว่าเปนเหล่ากอใครแลมาจากด้าวแดนใด เมื่อได้ทรงทราบว่าพระมารดาพีระมานพนั้นเปนนาคะราชธิดา แลพระบิดาเปนชาวมหาราษฎร์กรุงแสนหวีโกสัมพี คือเมืองดอกไม้ขาว ก็ทรงพระโศมนัศมาก จึงตรัสให้ตั้งการพระราชพิธีอภิเษกในวันศุภะฤกษ์สุดแต่จะเร็วได้เพียงใด ลำดับนั้นพระเจ้าวั่งตี่พร้อมด้วยเสนามาตย์ราชโยธาทั้งปวง ก็พาพระเขยขวัญอันพึ่งอภิเษกด้วยพระราชบุตรีซึ่งเปนที่ทรงพระพิศสวาศกรีฑามหาขบวนประเวศยังกรุงโกสัมพี แลสร้างมหาราชวังให้อุภัยขัติยวงศ์นั้นสถิตย์ณเมืองเมา แลเมืองที่ตั้งนิเวศน์นั้นก็เรียกเมืองทุ่งขาวสืบมา (ท้องเรื่องลม้ายพญาร่วงเจ้ากรุงศรีสัชชนาไลยในพงศาวดารเหนือของไทยสยาม แต่แผกเพี้ยนกันไปโดยนามแลใจความบางข้อ คือขุนอ้ายก็คือพญาอภัยคามินีได้นางนาคเวลาออกทรงศีลอยู่ในป่าเขาใหญ่หาได้ไปสู่นาคพิภพใม่ แลนางนาคะราชจากไปด้วยถึงกำหนดจะต้องพ่นพิศเปนไฟหาใช่ขุนอ้ายจากมาด้วยรังเกียจเห็นเปนนาคเล่นน้ำใม่ แลได้พระโอรสนามเจ้าอรุณราชสุริยวงศ์โดยนางชนนีคลอดทิ้งไว้พรานเก็บมาถวาย หาได้ได้เพราะทอดฟองถวายให้ทรงบริหารด้วยขีระรสจากพระขนิษฐอังคุลีใม่ แลพระยาร่วงลงสำเภาทองลอยมหาสมุทร์ไปสู่กรุงจีน หาได้ข้ามหนองสุวรรณะปราสาทโดยสพานขนองนางนาคะราชมารดาใม่ กรุงศรีสัชชนาลัยนั้นก็พระยาอภัยคามินีสร้างพระราชทานเจ้าอรุณราชสุริยวงศ์ หาใช่พระเจ้ากรุงจีนยกมาสร้างให้ใม่ เห็นได้ว่าเรื่องเดียวกันตรงๆ น่าที่จะเปนเรื่องติดปากติดใจไทยสยามเพ้อมาประดิษฐ์ติดต่ออย่างไทยใหญ่ประพันธ์ไว้นั้นทำนองเดียวกัน)
/*93*/ลุ พ.ศ.๑๓๐๖ ขุนทุ่งคำแลพระนางปับภาวดีก็เปนมหาราชครอบครองมไหศวรรยาธิบัตร์ แลมีพระโอรสนามขุนลู อันมหาชนนิกรสโมสรสมมตขึ้นเปนมหาราช (สะมะทามินทร์) เมื่อขุนทุ่งคำพระชนกนารถทิวงคตเสียแล้ว ใน พ.ศ. ๑๓๗๘ อยู่ในราชสมบัติ ๗๒ พรรษา ขุนลูทรงราชย์อยู่ ๘๐ ศก จึงขุนไลราโชรสได้สืบราไชศวรรย์สนองพระองค์เปนสะมะทามินทร์ ใน พ.ศ. ๑๔๕๘ (ขุนลูกับขุนไลเปนบิดากับบุตรหาได้เปนภาดา แลขุนทุ่งคำบิดาก็หาได้เปนเทวะราช อย่างพงศาวดารไทยเมาหลวงของเนอีเลียสกล่าวใม่)
อนึ่งนามเมืองแสนหวีนั้นก็เกิดจากหวีกล้วยอันปลูกในสวนของยายกะตาราชบรรพบุรุษสัตรีของขุนทุ่งคำปลูกไว้ในบ้านแสรใกล้หนองผุด จึงเรียกกันสืบมาเปนเมืองแสนหวี สีเสือ แสนหวี เสืออั้นวู เสืออั้นพู เสือปะตู เสือโม โกสัมพี เมืองดอกไม้ขาว ในแคว้น สิริวิลาตะมหากัมโพชา (ฤๅกัมพวะสา) เสนาคนี (ฤๅแสงอัคนี) โกสัมพี
เมื่อขุนไลทิวงคตแล้วบ้านเมืองก็ทิ้งไว้ปราศจากเจ้าผู้ผ่านพิภพมาห้าหกปี แลบรรดาหัวเมืองไทยใหญ่ทั้ง ๘ จังหวัดก็สมัครสโมสรร่วมเอกะฉันท์ ปกครองโดยวินิจฉัยของท้าวเมือง อันเปนผู้เถ้าเจ้าตระกูลที่ยังมีตัวอยู่ ท้าวเมืองเหล่านี้มี ๔ ตน คือ (๑) ท้าวเมืองเถ้าแลก (คือแรกฤๅปฐม ด้วยครั้งโบราณใช้ตัว ร. เปน ล. เกือบจะอย่างสมัยใหม่เราเดี๋ยวนี้) เมืองตู้ผู้เปนพี่ชายใหญ่ของ (๒) ท้าวเมืองเถ้ากาง (คือกลางฤๅมัชฌิมะ ด้วยไทยครั้งโน้นพูดอักษรประโยคควบ ล. ฤๅ ร. ใม่เปน) เมืองต้น แล (๓) ท้าวเมืองกางฮวบ (คือกลางรวบ) เมืองแสนแสร ผู้เปนลุงของ (๔) ท้าวเมืองกางฮวบ เมืองเวงตู (ฤๅเวีย งตู้)
ไพร่ฟ้าประชากรทั้งปวงพากันมอบกายถวายชีวิตต่อท้าวเมืองทั้ง ๔ สการบรรณาการด้วยทองคำแลเงิน แลของมีค่าอย่างอื่นๆทุกๆสองฤๅสามศก
หัวเมืองไทยใหญ่ทั้ง ๘ อันขึ้นอยู่แก่ท้าวเมืองฤๅเถ้าเมืองทั้ง ๔ ตนนั้นมีนามปรากฎฉนี้
เบื้องบุรพทิศ
๑ เมืองเมา
๒ เมืองนา
๓ เมืองโหน
๔ เมืองขัตตราแสรฝางฤๅฝาง
๕ เมืองวัน
๖ เมืองตี่
๗ เมืองยาง แล
๘ เมืองกวน
เบื้องปัจฉิมทิศ
๑ เมืองแล่ง
๒ เมืองกุ้งกวาย (ควาย)
๓ เมืองกวง
๔ เมืองยันตะเร
๕ เมืองลัมปะลัม
๖ เมืองมานมอ (คือบ้านม่อฤๅเมืองพะโม)
เบื้องทักษิณทิศ
๑ เมืองสีปอ (คือธีบอ)
๒ เมืองไลขา
๓ เมืองแกงคำ (คือเชียงคำ)
๔ เมืองหมอกใหม่
๕ เมืองปวน (ฤๅพวน)
๖ เมืองยองฮเว (ยางห้วย)
๗ เมืองสามกา
๘ เมืองกุ้ง
๙ เมืองแกงตวง (เชียงตวงน่าจะเรียกเชียงตุง?)
๑๐ เมืองหน่าย (โมแน)
๑๑ เมืองสีต
๑๒ เมืองหนองวอน
๑๓ เมืองสี่กีบ
๑๔ เมืองปาย (ฤๅใผ่)
เบื้องอุดรทิศ
๑ เมืองติง (ฤๅอุเทน)
๒ เมืองฉิ่ง
๓ เมืองเลม
๔ เมืองโลม
๕ เมืองมุงมา
๖ เมืองโม่ง
๗ เมืองหิม
หัวเมืองทั้งปวงเหล่านี้ ส่งเครื่องบรรณาการมาออกต่อท้าวเมืองฤๅเถ้าเมืองทั้ง ๔ ตน
/*95*/ในสมัยรัชกาลมหาสะมะทามินทร์ ปฐมวงศ์ คือขุนลูแลขุนไลนั้น อาณาจักร์ผ้านแผ่ออกไปถึง เมืองลา เมืองฮี แลเมืองฮาม (คือเมือง รี เมือง ราม ฤๅรามะบุรี (คือเชียงแสน) เพราะไทยใหญ่พูด ร. เปน ฮ.) อันตั้งอยู่ณฝั่งแม่น้ำโขงมีพระผู้เปนเจ้าเปนใหญ่นามขุนลูคำมีบุตร์มาก ให้ตั้งปกครองหัวเมืองต่างๆ ในแคว้นแกงใหม่ (เชียงใหม่ น่าจะเปนแคว้นลานนาไทย รวมเชียงแสนเปนนครสำคัญด้วย) ตามบรรชาของขุนลูคำ
ฝ่ายท้าวเมืองทั้ง ๔ ตน รู้ศึกกิจราชการปกครองมหาอาณาจักร์หนักหน้ามากเกีนกำลังสามารถของตนจะทนุบำรุงไหว เหตุฉนั้น ครั้นลุแรม ๘ ค่ำ เดือน ๔ มินาคม ปี พ.ศ. ๑๔๙๗ ท้าวเมืองทั้ง ๔ ตนพร้อมกับหัวหน้าผู้แทนราษฎรพลเมืองจึงพากันไปเฝ้าพระผู้เปนเจ้าเปนใหญ่เมืองฮีเมืองฮาม (เชียงแสน) อันตั้งอยู่ในแว่นแคว้นเมืองลาในด้าวเชียงใหม่ (เห็นจะเปนลานนาไทย เชียงแสนจึงจะตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำโขงสมเรื่อง) อันตั้งอยู่ณฝั่งแม่น้ำโขง ถวายเครื่องราชบรรณาการ คือเงินหนัก ๒๑ ชั่งสัต ทองคำน้ำหนัก ๓ ชั่งสัต กับของมีค่าอย่างอื่นๆ กราบทูลวิงวอนขุนลูคำ (ในพงศาวดารชานของมิสเตอร์เนอีเลียสว่า เปนเชื้อขุนลูที่ลงมาจากเทวะโลกย์) เพื่อโปรดอำนวยให้พระโอรสไปเปนเจ้าปกครองคณามนุษย์พวกตนสืบไป พระผู้เปนเจ้าเปนใหญ่ก็ทรงอนุมัติ แลพระราชทานพระโอรสทั้ง ๕ คือ (๑) ขุนไทยคำ (๒) ขุนอ้ายหอม (๓) ขุนคำเจน (๔) ท้าวขุนเวน แล (๕) ขุนคำเสน กับเจ้าต่างพระชนกอื่นอิก ๘ องค์ คือ (๑) ขุนคำพวงฟ้า (๒) ขุนแสงพวง (๓) ขุนท้าวแสงคำ (๔) ขุนท้าวเอากวา (๕) ขุนท้าวงารุ่ง (๖) ขุนฟ้าวุ้นต้น (๗) ขุนท้าวลูเหลือ แล (๘) ขุนปันเสือหลวง เจ้าทั้งปวงเหล่านี้ แต่ละล้วนเปนอายะติกะราชสันตติวงศ์ สืบจากขุนลูแลขุนไลทั้งสิ้นนั้น ให้ไปกับท้าวเมืองฤๅเถ้าเมือง แลตั้งครอบครองหัวเมืองแถบเวิ้งแม่น้ำ/*96*/สัละวีน ลำดับนั้นขัติยวงศาทั้งหลายก็มาด้วยกันกะท้าวเมืองลุเมืองตู้ในแว่นแคว้นแสนหวี ณวันเพ็ญเดือน ๗ (มิถุนายน) พ.ศ.๑๔๙๘
ในปีต่อไป ท้าวเมืองทั้ง ๔ ก็ชุมนุมไพร่ฟ้าประชาราษฎรทั้งปวงพร้อมกันเพื่อจะได้รับพระผู้ปกเผ้าของตนๆ ครั้นแล้วท้าวเมืองทั้งสี่ร่วมฉันทานุมัติกับหัวหน้ามหาชนนิกร มีเจ้าขุนไทยคำเปนประธานก็อปะโลก เจ้าครองเมืองดังนี้
(๑) ขุนท้าวเอากวา รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองหน่าย เชียงคำ เชียงตวง (เชียงตุง?) แลหมอกไหม่ ตราบเท่าถึงราชสีมาสยาม
(๒) ขุนท้าวแสงคำ รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองยองฮเว (ยางห้วย) เมืองพวน สีโม สาตุง (เสือทุ่ง) มอลา มเยง หนองวอน ไลสัก สามกา ย่านกุ้ง แลเมืองปาย (ฤๅไผ่)
(๓) ขุนท้าวงารุ่ง รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองเมา เมืองนา แสรฝาง (ฤๅผาง) เมืองวัน (ฤๅวาน) เมืองตี่ เมืองโข แลเมืองกวน
(๔) ขุนฟ้าวุ้นต้น รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองติง เมืองฉิ่ง เมืองกูงมา แลเมืองโม่ง
(๕) ขุนท้าวลูเหลือ รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองฮาม เมืองยวง แลเมืองขัตตรา
(๖) ขุนคำพวงฟ้า รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองวุนโส (เวียงเสือ)
(๗) ขุนแสงพวง รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองกุ้งกวาย (ควาย) แลลัมปะลัม
(๘) ขุนปันเสือหลวง รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองกูต เมืองโลง (ฤๅหลวง) แลชุมสาย
(๙) ขุนคำเสน รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเชียงลาว บ้านม่อ (พะโม) เชียงแล่ง เมืองยาง (โมนยิน) แลเมืองกวง
/*97*/(๑๐) ท้าวขุนเวน รับสมมตเปนเจ้าฟ้าเมืองยุค เมืองยิน เมืองมอ เมืองไถ แลเมืองฮาม
ใน พ.ศ. ๑๕๐๐ เจ้าขุนลูคำตั้งราชบุตร์ ขุนอ้ายหอม เปนเจ้าผ่านเมืองหอตู้ตั้งนครอยู่ณเมืองแสนหวี แลในศกนั้น เจ้าขุนไทยคำแลราชบุตร์ นามเจ้าขุนคำแสนฟ้ายกไปตั้งแสนแสร อันเปนมหานครที่ดำรัสราชการของหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวง
เบื้องนั้น เจ้าผู้ผ่านพิภพอันได้รับสมมตใหม่ ต่างก็ยกจากเมืองแสนหวีสีเสือ แสนหวีเสืออั้นวู เสืออั้นพู เสือปะตู เสือโม อันเปนเมืองดอกไม้ขาวในแคว้นสิริวิลาตะมหากัมโพชา (กัมพะวะสา) โกสัมพี ไปสู่เมืองนั้นๆ แลต่างสร้างนครแลราชวัง แต่
(๑) เมืองสีปอ (ธีบอ)
(๒) เมืองขื่อ
(๓) เมืองลาว
(๔) เมืองลอกสอก
(๕) เมืองหนอง
(๖) เมืองสัง
(๗) เมืองโล้น
(๘) เมืองโม่ง
(๙) เมืองกูง
(๑๐) เมืองไลขา
(๑๑) เมืองเพ็ง
(๑๒) เมืองสู
(๑๓) เมืองหู แล
(๑๔) เมืองปาด
นั้น โฆษนาว่า เปนหัวเมืองอยู่ในราชอาญาสิทธิ์ของเจ้าขุนไทยคำกรุงแสนแสร
(๑) บ้านแสรแม่เมือง
(๒) เมืองยอม
(๓) เมืองแถ
(๔) เมืองยา
(๕) เมืองโก
(๖) เมืองวาน
(๗) เมืองเดก
(๘) เมืองจี
(๙) เมืองขา
(๑๐) เมืองโกยาง
(๑๑) เมืองพง แล
(๑๒) เมืองลอง
นั้นให้อยู่ในอาญาสิทธิ์ขุนอ้ายหอมเมืองหอตู้ ในกรุงแสนหวี
เมืองยุค เมืองตาด เมืองเมา แลเมืองน้อยนั้น เวนให้อยู่ในอาญาสิทธิ์ของท้าวขุนเวนเวียงน่าน เมืองยีน
ท้าวขุนเวนเมืองยีนมีราชบุตร์องค์ ๑ นามขุนท้าวปาพวง แลขุนท้าวปาพวงมีราชบุตร์องค์ ๑ นามขุนไทยพวง ขุนท้าวปาพวงสิ้นชนม์ในรัชกาลราชบิดา
/*98*/พงศาๆดารเมืองมีต เชียงลาวนั้น กล่าวดังต่อไปฉนี้ :- ขุนคำเจนเข่ญฟ้าเจ้าฟ้าเมืองนั้นมีราชบุตร์ ๓ องค์ นาม ขุนตากา ขุนญี่อ่อง แลขุนสามเสือ ขุนคำเจนเข่ญฟ้าตั้งราชบุตร์องค์กลางเปนเจ้าผู้ปกเผ้าเมืองยาง (โมนยิน) เมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) แลมานมอ (คือบ้านม่อ พม่าเรียกเมืองพะโม)
ขุนคำพวงฟ้า เมืองกะเรเวียงเสือ ชีพตักษัย ใม่มีราชบุตรสืบวงศ์ อมาตย์จึงไปกราบทูลเจ้าขุนไทยคำเมืองแสนแสร ขอให้โปรดตั้งเจ้าผู้ผ่านเผ้า จึ่งได้ทรงตั้งขุนสามเสือ อันเปนราชบุตรองค์น้อยของเจ้าขุนคำเจนเข่ญฟ้าไปครองสนององค์ ใม่ช้าขุนสามเสือก็ชีพตักษัย แต่มีราชบุตรองค์ ๑ นามขุนติง ทรงราชย์สนององค์
ใน พ.ศ.๑๖๑๑ ขุนคำเจนเข่ญฟ้าเจ้าฟ้าเมืองมีตแลเชียงลาวทิวงคต ราชบุตร์องค์ใหญ่นามเจ้าขุนตากาได้ผ่านเมืองสนององค์ แลในศกต่อไป ได้ย้ายมหานครจากเชียงลาวไปตั้งใหม่ณะสูงโก (สิงคุ) พระองค์มีราชบุตรองค์ ๑ นามขุนโกม ได้เถลีงราชย์สนององค์เมื่อราชบิดาทิวงคตใน พ.ศ. ๑๗๒๘ ขุนโกมมีนักสนมเปนราชบาทบริจาริกาถึงกว่า ๑๐๐ นาง แต่ใม่มีนางใดทรงครรภ์เลย อยู่มาราตรีหนึ่ง เทพยดามาปรากฎต่อพระองค์แลทูลว่าให้มีการมหระศพถ้วนเจ็ดวันเจ็ดคืนณฝั่งน้ำแม่กิ่วฤๅแม่แก้ว (คืออิระวดี) แลให้พระสนมนางทั้งปวงไปประชุมรื่นเรีงพร้อมกับอาณาประชาราษฎรด้วยเถีด ทองคำทรายคงจะลอยตามกระแสน้ำลงมาในมหานที แลถ้านักสนมนางใดได้ดื่มน้ำในลำแม่แก้วอันปนทองคำทรายนี้ล่วงลำศอลงไปก็จะได้ทรงครรภ์แลประสูติโอรสสมราชประสงค์ ขุนโกมตรัสเล่าพระสุบินนิมิตร์ ให้พระสนมนางแลเสนามาตย์ฟัง แลตรัสสั่งให้ตั้งการพระราชพิธีมหระศพบวงสรวงเทพารักษ์ณฝั่งน้ำแม่กิ่วฤๅแม่แก้ว (คืออิระวดี) ถ้วนเจ็ดวันเจ็ดคืนตามเทพะสังหรณ์ แต่พเอีญเกีดมหาวาตฝนตกห่าใหญ่น้ำในลำแม่น้ำไหลท่วมขึ้นมา ขุนโกมก็พาราชนารีบาทบริจาริกากลับคืนเข้าพระราชวัง มิได้ประทับรออยู่คอย/*99*/ทอดพระเนตร์ทองคำทรายลอยมาในกระแสรวารีตามพระสุบิน มีพระชายานางหนึ่งกับนางกำนัลน้อยคนอุตส่าห์อยู่ณพลับพลาริมฝั่งน้ำแม่แก้วดูการมหระศพแลคอยระวังตรวจตราดู จะมีสิ่งอันใดลอยมาในมหาวาริน กำนัลนางหนึ่งเห็นผลไม้อย่างปลาดลอยมาตามกระแสรน้ำก็เก็บมาถวายพระชายานางนั้นกลืนกินแล้วกลับคืนเข้าสู่พระราชวัง มิช้าก็ทรงพระครรภ์ครั้นถ้วนทศมาศแล้วก็ประสูติราชกุมาร (ทำนองพญาอู่ทองของไทย) พระมเหษีแลพระสนมนางอื่นๆพากันฤศยา จึงจับราชโปฎกนั้นทิ้งออกไปนอกกำแพงพระราชวังแลบอกแก่พระชายาผู้เปนชนนีว่า กุมารนั้นยังหาสมภพใม่ แต่เดชะบุญญาธิการสังหรณ์ ราชโปฎกนั้นหาเปนอันตรายใม่ เมื่อพระมเหษีแลนักสนมในได้ทราบจึงตรัสใช้ข้าหลวงให้หิ้วราชโปฎกนั้นไปทิ้งไว้กลางถนนหนทางสามแพร่งที่โคกระบือเคยเดีนผ่านไปมาทุกๆวัน ครั้นรุ่งขึ้นเช้าเมื่อนายโคบาลปล่อยโคออกจากคอกไปสู่ที่เลี้ยง ยังมีนางโคด่างตัวใหญ่ตัวหนึ่งเข้ายืนคร่อมป้องกันราชโปฎกไว้ มิให้ฝูงโคทั้งหลายย่ำเหยียบเปนอันตรายได้ แลคาบองค์ขึ้นด้วยปากพาไปสู่ทุ่งหญ้าที่เลี้ยงโค แลนางโคก็เลี้ยงพระกุมารด้วยน้ำนมของตน แลพากลับสู่คอกพร้อมกันกะฝูงโคในเพลาพลบ นางโคอภิบาลราชกุมารมาเช่นนี้ถึง ๑๘ เดือน พระมเหษีแลพระสนมนางในพระราชวังจึงได้ทราบชัดว่าราชกุมารน้อยนั้นหาสิ้นชนม์ชีพใม่ ยังไปทุ่งหญ้ากับฝูงโคอยู่ทุกๆวัน เมื่อเห็นคนผู้ใดเข้ามาใกล้ก็ส้อนองค์ในปากนางโคด่างตัวใหญ่ เหตุฉนี้พระสนมนางข้างในจึงร่วมคิดปฤกษากันจักฆ่านางโคด่างเสียให้หมดทั้งเมือง จึงแต่งคนใช้ไปบนกฤตยาจารย์ให้กราบทูลเจ้าฟ้าว่าเปนการจำเปนต้องฆ่านางโคด่างบูชายัญเทพยเจ้าจึงจะได้พระโอรส
บรรดานางโคด่างทั้งปวงก็ต้องถูกจับตัวมาฆ่าบูชายัญ แต่นางโคด่างตัวใหญ่ซึ่งอภิบาลพระเยาวะกุมารนั้น ก่อนจะถูกคร่ามาสู่ที่บูชายัญ ได้มอบเยาวะกุมารนั้นให้ควายตัวผู้ตัวหนึ่งรับถนอมเลี้ยงไว้ต่อไป เยาวะกุมารก็พึ่งอาไศรยอยู่กับควายตัวผู้นั้น เมื่อพระมเหษีแลสนมในได้สดับข่าวนี้ก็พยายาม/*100*/จะฆ่ากระบือเสียให้หมด จึงออกกลอุบายสอดสินสกางบนบานดังได้สำเร็จมาแล้ว แต่กระบือผู้ซึ่งอภิบาลเยาวะกุมารนั้นไหวทัน จึงพาเยาวะกุมารขึ้นคอหนีไปเมืองกะเรเวียงเสือเข้าปนอยู่กับฝูงกระบือของพระนางอี่พวน อันเปนราชบุตรีของเจ้าฟ้าเมืองกะเรเวียงเสือ เจ้าหญิงได้ทรงทราบว่ามีกุมารมนุษย์ปนอยู่กับฝูงควาย จึงตรัสให้หาตัวกุมารนั้นมาซักถาม ครั้นทรงทราบเรื่องตลอดก็นำความไปกราบทูลชนกนารถเจ้าขุนติง ๆ ออกพระโอษฐ์ว่า เจ้าฟ้าเมืองสุงโก (สิงคุ) นั้น สืบสายอุชุสันตติวงศ์มหาสะมะทามินทร์ แลทั้งเยาวะกุมารนั้นก็ทรงหลังควายมาจึงพระราชทานนามว่าขุนญี่ควายคำ แลตรัสให้มาอยู่ร่วมหอ (หอไทยใหญ่แปลว่า มณเฑียร) กับพระองค์
ใม่ช้าข่าวนั้นก็แล่นลือมาถึงพระโสตร์เจ้าขุนโกมเมืองสุงโก (สิงคุ) พระองค์จึงตรัสให้มหาอำมาตย์ไปเชิญเสด็จพระโอรสนั้นมา แลทรงต้อนรับด้วยพระโสมนัศเปนอย่างยิ่ง เมื่อโปรดให้สมโพชแล้วก็ตั้งเปนรัชทายาท ต่อนั้นไปเจ้าญี่ควายคำก็อภิเษกกับพระนางอี่พวน แลในมงคลกาลนั้นท้าวสักกะก็ลงมาจากฟ้าประสิทธิ์พระแสงสองคมถวาย (คือพระแสงขรรค์)
อภินิหารเจ้าควายคำก็เลื่องลือสเทื้อนสท้านไปถึงพระโสตร์เจ้าวั่งตี่ (วั่งตี่นี้เปนพระยศพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีน ตามที่ใช้ในหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีต่อนาๆประเทศ แลมักใช้อ้างถึงพระเจ้าแผ่นดินองค์ที่ล่วงลับไปแล้ว เปนคำทำนองพระพุทธเจ้าหลวงซึ่งไทยเราใช้ออกพระนามพระบาทสมเด็จพระปิยะมหาราชของเราในสมัยนี้ฉนั้น) พระเจ้าวั่งตี่จึงทรงแต่งราชทูตให้มาเชิญเสด็จเจ้าญี่ควายคำไปสู่พิเชียรมหามณเฑียรในกรุงจีน เหตุฉนั้นเจ้าญี่ควายคำจึงได้ยาตรามหาขบวนไปสู่กรุงจีนใน พ.ศ. ๑๘๔๕ พระเจ้าราชาธิราชทรงต้อนรับขุนญี่ควายคำสมพระเกียรติยศอย่างยิ่งใหญ่ แลทรงขอให้ขุนญี่ควายคำเปนผู้ต่างพระองค์พระเจ้ากรุงจีนเปนราชธุระว่ากล่าวต่อพระเจ้าสีหะปติ มหากษัตริย์เจ้า/*101*/กรุงภุกามฤๅปอกกัน (คือปะกัน) ทวงราชบรรณาการช้าง ๔ เชือก ทองคำหนัก ๔ ชั่งสัต แลเงินน้ำหนัก ๘ ชั่งสัต ซึ่งบรรพกษัตริย์ปฐมวงศ์พม่าเคยก้องถวายทุกกำหนด ๓ ปีฤๅ ๙ ปีครั้งหนึ่ง เหตุฉนั้นจึงมีขุนนางจีนฝ่ายทหารพลเรือนแลพลทหารรวม ๑๐๐ คน ตามขุนญี่ควายคำมาด้วยเมื่อขากลับ จีน ๕๐ คนอยู่กับขุนญี่ควายคำในเมืองสุงโก (สิงคุ) แลอิก ๕๐ คนเดีนทางลงไปสู่ราชสำนักพระเจ้าสีหะปติกรุงภุกามฤๅปอกกัน (คือปะกัน) พระเจ้ากรุงภุกามใม่ยอมส่งราชบรรณาการ แลจับจีนพวกทูตานุทูตประหารชีวิตเสีย ๔๐ คน ปล่อยกลับคืนไป ๑๐ คนเพื่อได้กราบทูลพระเจ้าวั่งตี่ว่า พระเจ้าพม่าได้ตระเตรียมคอยทำสงครามอยู่พร้อมมือแล้ว เมื่อเกีดสาเหตุขึ้นฉนี้ พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนจึงแต่งทัพใหญ่มาราวีพม่า แลขอให้ขุนญี่ควายคำเมืองสุงโก (สิงคุ) ช่วยเกื้อหนุนเปนจอมพลยกไปราวี กองทัพต่างๆจึงยกมาจากเมืองแสรฝาง (ฤๅผาง) เมืองโข เมืองคำ เมืองยาง เมืองนา เมืองสันตา เมืองตี่ แลเมืองวาน แลหัวเมืองใหญ่ทั้งปวงอื่นๆอันอยู่ใต้อานุภาพเจ้าฟ้า เจ้าไทยพงผู้เปนใหญ่ ยอมมอบกายถวายชีวิตอยู่ไต้อาญาสิทธิ์ขุนญี่ควายคำเปนจอมพหล พ.ศ.๑๘๒๐ นั้นเปนปีที่พระเจ้าวั่งตี่ประกาศทำสงครามกับพระเจ้าสีหะปติกษัตริย์กรุงภุกามฤๅปอกกัน (พลาดจากที่เปนจริงไปถึง ๒๑ ปี) กองทัพจีนซึ่งสมทบกับกองทัพไทยใหญ่ ก็ยกมาตีกรุงภุกาม ขับพระเจ้าพม่าแลพระราชโอรสทรงนามสิริกยอสะวา หนีไปยังปยามาเมืองเมี้ยน (จีนเรียกพม่าว่าเมี้ยน ฤๅที่ไทยใหญ่เรียกว่าม่าน อนึ่งเซอมาโกโปโลกล่าวว่าเมืองมะเล เปนที่ต่อยุทธ์ตามพงศาวดารพม่า) การครั้งนี้ได้มีในปี พ.ศ. ๑๘๒๒ แลในปีต่อไป ขุนญี่ควายคำได้พาพระเศียระเกล้าพระสิริกยอสะวาไปถวายพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนแลกองทัพไทยใหญ่ต่างก็กลับคืนไปบ้านเมือง
ในยุคโน้น เจ้าไทยพงได้ครอบครองหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงหมดสิ้น เว้นไว้แต่เมืองมีต (โมเมียก) เมืองกุ้ง เมืองยาง (โมนยิน) เมืองกะเรเวียงเสือ /*102*/เมืองควายล่ำ เมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) แลเมืองมานมอ (คือบ้านม่อฤๅพะโม) เท่านั้นเปนเอกราชใม่ขึ้นต่อเจ้าฟ้าไทยพง แลตกอยู่ในอาญาสิทธิ์เจ้าขุนโกมเมืองสุงโก (สิงคุ) ราชบิดาขุนญี่ควายคำ
อนึ่งอิกฉบับอื่นกล่าวว่าใน พ.ศ. ๑๔๙๙ เจ้าท้าวงารุนเสด็จจากเมืองแสนหวี จับสร้างเมืองน้ำ แลเมืองเหนือ แลสถิตย์อยู่ในเมืองเวียงโมน (แปลว่าเพ็ญจันทร์) มณฑลเมาหลวง เปนเจ้าฟ้าในราชธานีเหล่านั้น เจ้าท้าวขุนงารุนมีราชโอรสสององค์หนึ่งนามขุนตุ่ม อาณาประชาชนสโมสรสมมตขึ้นเปนเจ้าฟ้าปกหัวตนเมื่อเจ้าฟ้าชนกนารถสุรคตแล้ว แลภายหลังเฉลีมพระนามาภิธัยว่า เจ้าขุนร่มเมือง พระองค์มีราชธิดาองค์หนึ่ง ทรงนามเจ้านางโมนลา แลพระโอรสองค์ ๑ นามเจ้ากอแล่งใน พ.ศ. ๑๕๗๘ พระเจ้าอโนรธามังฉ่อมหาราชกรุงภุกามเสด็จขึ้นไปเมืองเวียง (ฤๅเมืองโว่ง) เพื่อค้นหาพระบรมพุทธสารีริกธาตุ ๕ พระองค์ แลเมื่อขาเสด็จกลับ เสด็จประทับพลนิกายณเมืองเมา แลเมืองน่าน ได้พบเจ้าขุนร่มเมืองที่นั่น แลได้อภิเษกกับราชบุตรีของเจ้าขุนร่มเมือง คือเจ้านางโมนลานั้น (ในมหาราชวงศ์พม่าว่าพระเจ้าอโนรธามหาราชไปราวีกรุงจีน แต่ที่แท้มณฑลขันฑละฤทธิ์คือยูนนานเพื่อได้พบพระบรมพุทธฑาฐะธาตุ แต่หาได้ใม่ กลับมาทางเมืองเมาหลวง ยาซะเวงญีพม่าว่าเมืองเลา อภิเศกกับราชนารีในเมืองนั้น แลในพระราชพงศาวดารไทยเหนือสยามก็ว่าได้มายั้งพลณชานกรุงลโว้ ครั้งแผ่นดินพระเจ้าจันทโชติ ได้อภิเศกกับเจ้าฟ้าแก้วประฬาร เชษฐภคินีพระมเหษี เกิดราชโอรสด้วยกัน แต่ข้างพม่าใม่ได้กล่าวถึงกรุงสยามในครั้งนั้นเลย ชัดกว่านี้ แลข้างพม่าว่าพระเจ้าอโนรธาตีอาณาจักร์โป่งฤๅพง อธิบายเปนเมืองเงี้ยวฤๅชานคือไทยใหญ่ แต่นักพงศาวดารฝรั่งเห็นว่าพระเจ้าอโนรธาใม่เคยเหยียบดินแดนเงี้ยวฤๅชานคือไทยใหญ่เลย อาณาจักร์โป่งก็คือขันฑละฤทธิ์ฤๅยูนนานนั่นเองพูดซ้ำ แลพระเจ้าอโนรธาตีเขมรก็ใม่ปรากฎ ข้างพม่า มีแต่ในตำนานพระแก้วมรกฏของสยาม /*103*/พระเจ้าอโนรธาจะได้อภิเษกราชนารีเมืองเมาฤๅเมืองเลา คือเมืองละโว้ไทยสยามฤๅเมืองเมาหลวงไทยใหญ่ ฤๅจะได้อภิเษกทั้งสองนคร ก็เปนได้ทั้ง ๓ ประการ แต่โอรสใหญ่ที่ได้ทรงราชย์สนองพระองค์ทรงพระนามจอลูนั้น เสียงเข้าเค้าจะเปนเจ้าละโว้สมข้างพงศาวดารไทยเหนือของไทยสยามอยู่ สิ่งที่แน่นั้นแม้พงศาวดารพม่ามิได้กล่าวชัดไว้ พระเจ้าอโนรธามหาราชก็น่าที่จะได้เคยมาพินาศนครสยามดึกดำบรรพ์จริง ไทยสยามจึงยับย่อยมากถึงจารึกลงไว้ในราชพงศาวดาร แลเหตุสำคัญถึงปานเช่นนั้นไทยจะลืมใม่ได้ ทั้งคงได้ไปตีกัมพุชาประเทศจริงด้วย จึงมีตัวอย่างพระนครวัดพระนครธมไปสร้างไว้ในกรุงภุกาม)
สัมพันธุวงศ์ของเจ้าขุนงารุนขาดสายลงใน พ.ศ. ๑๖๓๘ เมืองเมาหลวงจึงเริศร้างจากมีมหากษัตริย์ครองมาพักหนึ่ง แต่เสนามาตย์ไปเฝ้าเจ้าฟ้า เจ้าไทยโป่ง (ฤๅพง) เมืองแสนแสรกราบทูลขอให้โปรดตั้งพระราชสกุลหงส์องค์ใดไปเปนเจ้าฟ้าปกเฝ้าสืบไป จึงเจ้าขุนไทยโป่งตรัสให้ขนิษฐโอรสของพระองค์ทรงพระนามขุนผังคำ (ฤๅผังคา) ไปผ่านพิภพเมืองเมาหลวง ได้เสด็จออกจากเมืองแสนหวีใน พ.ศ. ๑๖๓๙ ไปสู่เมืองเมาหลวง แลได้ทรงสร้างพระนครใหม่ที่แคว้นเวียงวาย ในรัชกาลก่อนนี้ พระราชธิดาองค์น้อยของพระเจ้าวั่งตี่ณวิเชียรมณเฑียรในกรุงจีนต้องเสียพระชีพ ในบริเวณปราสาทของพระนางเองด้วยเสือใหญ่เข้าไปขบ พลจีนก็ยกกำลังติดตามรอยเสือใหญ่ แลออกประกาศไปยังเจ้าฟ้าในหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆ ทั้งสองฝั่งแม่นำโก่ง (คือแม่น้ำสัละวีนตอนบนที่ไทยสยามเรียกแม่น้ำขง) ให้ทราบเรื่องจงทั่วกัน เสือนั้นใหญ่มาก ว่าวัดได้ถึง ๑๒ คืบเศษโลดแล่นไปได้โดยรวดเร็ว ในกลางวันๆเดียวข้ามมรรคันดรไปได้ถึง ๓ หัวเมือง แลเวลากลางคืนแล่นไปได้อิก ๗ หัวเมือง จึ่งข้ามเขตร์แดนจีนมาสู่เมืองกางเสือในแคว้นเมืองโล้น เจ้าฟ้าเมืองโล้นจึงตรัสสั่งให้ราษฎรเมืองแสนเลม เมืองเชียง เมืองบ้านนิ้ว เมืองผังกวาง /*104*/เมืองโสนมู เมืองกางเสือ เมืองโมตไห เมืองมอฟ้า แลเมืองสายโม่ง แขวนข่ายกับเหล็กตามฝั่งแม่น้ำแก้ว (คืออิระวดี แต่ที่แท้เห็นจะหมายความว่าแม่น้ำขงคือแม่สัละวีน แต่พูดไหลเลยไป) เมื่อเช่นนี้ก็จับเสือใหญ่นั้นได้ ยามกำลังพยายามจะกระโจนข้ามแม่น้ำตรงตำบลที่ตั้งแต่นั้นมาปรากฎชื่อว่าท่าวูตแก้วเสือเว็น (ออกจากคำว่าท่าลำนำแก้วเสือกระโดดนั้นเอง) ราษฎรจับเสือนั้นได้ (ในพงศาวดารแสนหวีไต้ว่าเปนเสือเผือกด้วย) แล้วก็เอาไปถวายเจ้าฟ้าสัมปะระลิตในเมืองโล้น พระองค์ก็ส่งข้ามน้ำแก้วไปประทานพระอนุชาเจ้าฟ้าขุนผังคำ คนพาเสือไปทางเมืองบ้านกัต เมืองปัต เมืองโหยา แลเมืองสีต แลแวะที่เมืองกะเสือ เมืองบ้านแสร เมืองลาเฉียว เมืองโฮกโปก แลเมืองลอยแก้ว แล้วจึงมาถึงเมืองลี (ตำบลเหล่านี้ล้วนอยู่ในแคว้นแสนหวีทั้งนั้น เพราะฉนั้นนามโก่งฤๅขงเห็นจะเปนหมายเอาแม่น้ำสัละวีนตอนบน ใม่ใช่น้ำแก้วคือแม่อีระวดี) ขุนผังคำได้ทราบข่าวว่าจับเสือได้มาก็ส่งมหาอมาตย์ออกไปรับที่เมืองลี แลนำมาเมืองเวียงวาย องค์ขุนผังคำเองพาเสือจากนครไปถวายพระเจ้าวั่งตี่ เปนที่ต้องพระหฤทัยทรงพระโศมนัศมาก จึ่งพระราชทานตราแผ่นดินแก่ขุนผังคำ พร้อมกับตราเดินทาง เปนการอวยอำนาจให้ขุนผังคำตั้งเก็บสร่วยจากคนทั้งปวงบรรดาที่เดีนทางผ่านเมืองของขุนผังคำไปได้ถ้วนหน้า ทั้งพระราชทานยศให้ขุนผังคำเปนเจ้าโมโป่งแสรโป่ง (ยศนี้เห็นจะเปนนามมูปังซึ่งจีนเรียกเมืองแสนหวีว่าเมืองมูปังนั่นเอง ตามมีตัวอักษรจีนปรากฎอยู่ในดวงราชลัญจกรที่เจ้าฟ้าแสนหวีคงใช้สืบมาแลโมโป่งฤๅมูปังก็คือเมืองโป่งนั่นเอง) พงศาวดารแสนหวีข้างไต้ว่า ได้ตั้งด่านตั้งเก็บสร่วยในตำบลต่างๆแคว้นแสนหวี ๙ แห่ง เงินสร่วยภาค ๑ ส่งไปให้เจ้าฟ้าเมืองโล้น เพราะมีความชอบที่จับเสือได้ เมื่อขุนผังคำกลับจากกรุงจีนนั้น พ.ศ. ๑๖๕๑ ได้ย้ายนครจากเวียงวายไปณมงคลภูมิข้างไต้ผังคำในแว่นแคว้นเมืองเมาหลวง แลได้สร้างนครขึ้นในที่นั่นใหญ่โตมาก แลประดิษฐานนครนั้นเป์นราชธานีของหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงของพระองค์ (นครนี้คง/*105*/เปนเมืองร้างที่ผังคำใกล้แสรล้าน ฝั่งน้ำปอ) ขุนผังคำครอบครองเมืองเมา เมืองวาน เมืองนา เมืองสันตา เมืองตี่ เมืองฮาม เมืองแสรผัง เมืองกว้าน เมืองยา แลเมืองขัตตรา พระองค์มีราชบุตรี ๔ องค์ ทรงนาม ๑ เจ้านางญีคำหลวง ๒ เจ้านางญีคำแล่ง ๓ เจ้านางญีแสง แล ๔ เจ้านางอ่ำออ แต่พระองค์ทรงพระชราลงทุกวันหามีพระราชโอรสที่จะสืบสันตติวงศ์ใม่ เหตุฉนั้นพระองค์จึงได้ทรงบวงสรวงโยกกะโสเทวะบุตร์ขอพระโอรสทุกๆวัน อยู่มาราตรีหนึ่ง พระองค์เสด็จเข้าไปในครรภไสยาอาศน์ของพระดรุณะชายา องค์ที่เปนสาวน้อยที่สุดกว่านางอื่นๆ พระนางตระหนกตกพระไทยสทกสเทิ้นหมางมากเมื่อได้เห็นพระราชสวามีเสด็จมาถึงโดยฉุกเฉินมิทันรู้องค์ จนทำให้เจ้าฟ้าสามีออกทรงพระสงไสยน่าที่จะกระไรๆอยู่ ลำดับนั้นจึงจัดให้มีชะแม่กำกับทหารเฝ้าทวารห้องพระชายาองค์นั้น ผลัดเวรกันประจำอยู่ทั้งเพลาทิวาราตรี อยู่มาคืนวันหนึ่งทหารยามให้กราบทูลว่าเขาเห็นโยกกะโสเทวะบุตร์เข้าไปอยู่กับพระนางนั้น ขุนผังคำทรงพระพิโรธฤทธิ์ฤศยาจึงตรัสให้พยายามจับเทพบุตร์นั้นให้ได้ แต่แม้ทหารจะตรูกันเข้ามาเท่าไรๆ เทพะบุตร์ก็ผายขึ้นไปอยู่ยอดหลังคามณเฑียรทอง แลถั่งสุระสีหนาทประกาศแก่เจ้าฟ้านั้นว่า เธอเปนปีสาจของเจ้าฟ้าพระองค์ก่อนคือเจ้าขุนร่มเมือง มีความปรานีจะใคร่อำนวยราชบุตร์ให้แก่เจ้าขุนผังคำสักองค์ ๑ สำหรับสืบพระวงศ์ต่อไป แลขอให้เจ้าผังคำหมอบลงกราบบาทเทวะบุตร์ตรงฉลองบาทซึ่งเทพยะดาโยนตกลงมาให้ เจ้าขุนผังคำฉุนเฉียวใม่ยอมไหว้เกือกทิพย์นั้นแล้วมิหนำ ซ้ำขับไล่พระชายาสาวตัวโปรดออกไปเสียพ้นพระราชวัง พระนางก็ต้องซัดเซไปเที่ยวขออาหารเลี้ยงชีพจากประตูนี้ไปประตูโน้น จนวันหนึ่งก็ประสูติกุมาร ๓ องค์ณเชิงเขาน้อยแห่งหนึ่งริมฝั่งน้ำปอ
กุมาร ๓ องค์นั้นทรงพระนาม ๑ ขุนอ้ายงามเมืองสิ้นชีพแต่ยังแดงๆ ๒ ขุนญี่กางคำ แล ๓ ขุนสามหลวง เมื่อเจ้าฟ้าขุนผังคำ (คำเหน่งก็เรียก) ทิวงคตลง ขุนญีกางคำก็/*106*/ยังเยาว์เกีนที่จะปกครองแผ่นดินได้ จึงเกิดเปนข้อกังขาขึ้นในเรื่องที่จะตั้งขัติยวงศ์องค์ใดสนองพระองค์บรรพราชดี แต่เทพยะดาเข้าสุบินอรรคมหาอมาตย์ในยามราตรีว่า ราชบุตรีองค์ที่ ๒ ควรจะได้ผ่านราชสมบัติ ด้วยราชบุตรีองค์ใหญ่ก็ได้มั่นจะอภิเษกกับเจ้าวั่งเกียงอันผ่านสมบัติเมืองแกงลาโอในกรุงจีนเสียแล้ว เหตุฉนี้ใน พ.ศ. ๑๖๗๐ เจ้านางญี่คำแล่งจึงได้ขึ้นครองราชสมบัติ แลได้สร้างพระนครใหม่ เรียกนามเวียงน้ำอี่แคว้นน้ำปอณฝั่งแม่น้ำปอ
ฝ่ายข้างเมืองสุงโก (สิงคุ) เจ้าฟ้าขุนโกมทิวงคตราชโอรสนามขุนญี่ควายคำได้เถลิงถวัลย์สนององค์ แลทิวงคตตามไปใน พ.ศ. ๑๘๕๑ หามีพันธุ์จะสืบสันตติวงศ์ใม่ เสนาอมาตย์จึงไปสู่กรุงแสนแสรกราบทูลขอพระผู้ผ่านเผ้า จึ่งเจ้าหลวงไทยหลวงพระราชทานเจ้าขุนโพสร้างกางมาเปนเจ้าฟ้าเมืองมีตสุงโก พระองค์มีราชบุตร์ ๔ องค์ทรงนาม ๑ ขุนไทยโคน ๒ ขุนไทยคาย ๓ ขุนไทยท้าว แล ๔ ขุนสามอ่อน เจ้าขุนโพสร้างกางทรงราชย์อยู่ได้แต่เพียง ๒ ศก ประชาชนจึงสโมสรสมมตขุนไทยโคนขึ้นผ่านพิภพสนองพระองค์ มีราชธิดา ๑ นามเจ้านางญี่โคน ราชบุตร์ ๑ นามเจ้าอ้ายพูคำ
เมื่อเจ้าหลวงไทยโป่ง เจ้าฟ้าเมืองแสนแสรได้ตั้งขุนผังคำราชบุตร์น้อยให้ไปเปนเจ้าฟ้าเมืองเมาใน พ.ศ. ๑๖๓๙ แล้ว พระองค์เอง ก็ยกตำแหน่งเจ้าฟ้าพระราชทานแก่พระราชบุตร์ที่ ๒ เจ้าขุนไทยหลวง เสด็จสำราญพระชนม์ฉันท์สามัญบพิตร์ บางทีเสด็จอยู่ในเมืองมีตสุงโกบ้าง บางทีเสด็จไปประทับกับพระราชบุตร์ขุนผังคำในเมืองเมาหลวงบ้าง แลบางทีประทับกับเจ้าขุนไทยหลวงในเมืองแสนแสรบ้าง ทิวงคตในเมืองมีตสุงโก (สิงคุ) เมื่อพระชนม์ได้ ๑๒๐ พรรษา ใน พ.ศ.๑๖๔๙
/*107*/ในแผ่นดินเจ้าขุนไทยหลวงนั้น เมืองน่านแลเมืองยินรวบเข้าในมณฑลแสนแสร ซึ่งครั้งนั้นเปนเมืองหลวงของบรรดาหัวเมืองไทยใหญ่ทั้ง ๘ เมือง หัวเมืองเหล่านั้นในเพลานี้ คือ
๑ แสนหวี
๒ ทุ่งเลา
๓ ไลขา
๔ เชียงคำ
๕ วังกอก
๖ หนองวอน
๗ สีกีบ
๘ สะตูง
๙ มะละเมียง
๑๐ เมืองหน่าย
๑๑ เมืองฮิม
๑๒ กูงมา
๑๓ เมืองโม่ง
๑๔ สีปอ
๑๕ เมืองกุ้ง
๑๖ เชียงตวง
๑๗ พะสะตอง
๑๘ หมอกใหม่
๑๙ ยองฮเว ฤๅยางห้วย
๒๐ สามกา
๒๑ ยานโกง
๒๒ พูกัม
๒๓ เมืองโล้น
๒๔ เมืองติง แล
๒๕ เมืองฉีง
เจ้าหลวงไทยหลวงได้ตั้งเจ้าไทยปอให้ว่าราชการเวียงน่านแลเมืองยีน เจ้าไทยปอมีราชบุตร์ ๓ องค์ นาม ๑ ท้าวน้อยแช ๒ ท้าวน้อยเมี้ยน แล ๓ ท้าวเจือปันน้อย
เจ้าขุนไทยหลวงเสวยราชสมบัติอยู่ ๑๒๓ ศกทิวงคตใน พ.ศ. ๑๘๕๑
อาณาประชาชนได้เลือกพระราชนัดานามท้าวน้อยแชขึ้นเปนผู้สืบราไชศวรรย์สนองพระองค์ แลทรงราชย์อยู่ได้ ๔๒ ปีก็สุรคตเมื่อพระชนม์ได้ ๗๓ ราษฎรจึงได้เลือกเจ้าขุนลอยสันฟ้า ราชบุตรเจ้าเจือปันน้อยขึ้นเปนเจ้าเมืองแสนแสร
ฝ่ายในเมืองเมานั้น เจ้านางญี่คำแล่งเปนกษัตริย์ครอบครองบ้านเมืองอยู่ เยาวะกุมารทั้งสอง คือ ขุนญี่กางคำแลขุนสามหลวง ก็อยู่กับชนนีณบ้านไกมอเชิงเขาลอยลาว (ดอยดาว) ทรงเจริญไวยวุฒิขึ้นโดยเปนชาวนา อยู่มาคืนวันหนึ่ง โยกกะโสเทวบุตร์มาปรากฎต่อขุนญี่กางคำแลบอกว่า ถ้าอยากจะมีความรุ่งเรือง/*108*/ไซร้ ให้ไปยกสิลาแผ่นใหญ่ที่คงจะไปพบอยู่ที่มุมนาข้างเหนือ ไต้สิลานั้นมีตราอยู่ดวงหนึ่ง ถ้าได้เอามาไว้บูชาที่ทัพที่อยู่แล้วจะบรรลุความเจริญ ขุนญี่กางคำก็เล่าความตามสุบินนิมิตร์นั้นให้อนุชาฟัง ครั้นรุ่งเช้าดรุณะกุมารทั้ง ๒ ก็ไปพบตราอย่างเทวะดาบอก จึงเอามาให้ชนนีรักษาไว้ ตั้งแต่วันนั้นมาก็มีแต่ความเจริญร่ำรวยทรัพย์สมบัติแลความนิยมนับถือของมหาชน
เจ้านางญี่คำแล่งอยู่ในราชสมบัติได้ ๑๖ พรรษา ก็ทิวงคตใน พ.ศ. ๑๖๙๕ มหาอมาตย์จึงพร้อมกันไปกราบทูลอันเชีญขุนญี่กางคำมาเปนเจ้าฟ้าผ่านพิภพเมืองเมา เฉลีมพระนามเปนขุนเสือขวัญฟ้า เพราะวันหนึ่งเสือได้พยายามเข้ามาจะกัดแต่พระองค์ส่งพระสุรสีหนาทตวาด เสือตกใจเผ่นหนีไป ในชั้นแรกพระองค์สร้างพระนครเวียงแสรไฮ่ (ไร่) แต่ใน พ.ศ.๑๖๙๗ ย้ายพระนครจากนั่น แลสร้างใหม่แสรล้าน (ที่มิสเตอร์เนอีเลียสเรียกเชียลานั่น) พูนเชีงเทินเปนปราการแลขุดคูลึกรอบอย่างแข็งขัน เมื่อตั้งพระองค์ณเมืองแสรล้านมั่นคงแล้ว ก็ตรัสให้หาขุนไทยปอเจ้าฟ้าเมืองยิน ขุนท้าวน้อยแซ เจ้าฟ้าเมืองแสนแสร แลเจ้าฟ้าอื่นๆ ทั้งปวงในหัวเมืองมณฑลแสนหวีให้มาอ่อนน้อมต่อพระองค์ เจ้าฟ้าเหล่านั้นต่างใม่ยอมมา ขุนเสือขวัญฟ้าจึงรวบรวมพลทัพยกไปราวีเวียงน่านเมืองยีน แลขับขุนไทยปอกับราชบุตรทั้ง ๓ องค์ออกไปพ้นเมือง แลหนีไปเวียงท่าโปกในมณฑลสีปอ แลแต่งทูตมาขออ่อนน้อมต่อขุนเสือขวัญฟ้า ยอมถวายราชธิดานามเจ้านางอ้ายคำพวงให้ทรงอภิเษก
ใน พ.ศ. ๑๖๙๘ เจ้าขุนกางคำเสือขวัญฟ้า ดำรัสให้หาเจ้าภาดาทั้งห้า คือเจ้าไทยโคน เจ้าไทยคาย เจ้าไทยท้าว เจ้าไทยติง แลเจ้าคำอ่อน เมืองมีตเชียงลาวแลสูงโกให้มาเฝ้าอ่อนน้อมโดยดี แต่เจ้าเหล่านั้นกลับฆ่าทูตที่เชิญกระแสรราชบรรชาไปเสีย ๗ คน ไล่ให้กลับมากราบทูลท้าทาย ๓ คน ขุนเสือขวัญฟ้าทรงพระพิโรธยกมหาโยธาทัพไปตีมีไชยชนะ เจ้าไทยโคนใม่ขอยอมอ่อนน้อมจึงตรัสให้พิ/*109*/ฆาฎเสียณเมืองสุงโก นอกนั้นยอมอ่อนน้อมโดยราบคาบ จึงทรงตั้งเจ้าไทยคายให้เปนเจ้าฟ้าครองเมืองสุงโกก่อน ภายหลังโปรดให้ครองเมืองมีตด้วย
ขุนเสือขวัญฟ้าพาเอามเหษีเจ้าไทยโคนนามเจ้านางอ่ำขวง กับธิดานามเจ้านางญี่โขง แลพระบุตร์นามเจ้าอ้ายพูคำ มาสู่เมืองเมา แลแสดงราชประสงค์จะใคร่ทรงอภิเษกด้วย เจ้านางเยาวบุตรี แต่ราชมารดาห้ามเสียด้วยเปนสัมพันธุวงศ์สนิทต่อกัน ขุนเสือขวัญฟ้า จึงพระราชทานนางนั้นให้วิวาห์กะพ่อเมือง ท้าวกางโมน อันเปนตัวขุนพลคนสำคัญในงารสงคราม
ใน พ.ศ. ๑๗๐๑ ขุนเสือขวัญฟ้าชุมนุมมหาพลนิกายยาตราไปตีเมืองแสรสูงตู้ในอาณาเขตร์จีน (พงศาวดารแสนหวีฝ่ายไต้ว่า จีนยกกองทัพมาตีเมืองแสรล้านก่อนแต่แตกพ่ายไป) เวลาพระองค์เสด็จไปทางโน้น มหาอมาตย์ยกกองทัพไปตีเมืองกูงมาจับได้เจ้าฟ้าพิฆาฎเสียที่เมืองติมา ฝ่ายขุนเสือขวัญฟ้าก็ชิงไชยได้เมืองแสรสูงตู้ แลกรีฑาทัพหลวงสรรพพล ๔๐๐,๐๐๐ คน (มากไปแน่) รุกล่วงเข้าไปในเมืองแสรหลวง (นี่เปนชื่อเมืองยูนนานเซนที่ไทยใหญ่เรียกสูงตู้ ก็คงเปนคำจีนซูงตู คือนามะยศสมุหเทศาภิบาลมณฑลยูนกวยนั่นเอง) เมื่อฉนี้เจ้าวั่งตี่จึ่งแต่งทูตมาฟังว่าจะปราถนาอันใด เมื่อทราบประสงค์แล้ว ก็ยอมยกเมืองแสรยุ้ง เมืองสังมู แลเมืองออบูกัตให้แต่โดยดี ก็เปนอันจบสงครามกะกรุงจีนใน พ.ศ. ๑๗๐๒ แต่พอกรีฑาทัพกลับมาถึงนครแสรล้าน เจ้าฟ้าก็ประชุมจัตุรงคนิกรอิก แลยกไปตีเมืองล้านช้าง เชียงแสน เชียงรุ้ง เชียงตุง ลงโสง ลาโป่ง ลาโขง เมืองหวง แลพะสะตอง ตวันออกแห่งนครเชียงใหม่ แลมีไชยทุกหนทุกแห่งที่กรีฑาทัพไปถึง บังคับให้ส่งราชบรรณาการปีหนึ่งทองคำ ๒๓ ชั่งสัต เงิน ๓๐ ชั่งสัต แลช้าง ๒๒ เชือก ซึ่งทุกเมืองยอมรับตามพระราชกำหนด แลดำเนิรพยูหพหลไปชิงไชยสิบสองปันนาเมืองโยน (ฤๅญวน) ซึ่งต่างยอมอ่อนน้อมมิได้ต่อแย้ง แล้วก็ยาตราทัพกลับเมืองเมา จึง/*110*/ทรงทราบว่าอรรคมหาเสนาบดีของพระองค์ท้าวกางโมนนั้น ถึงอสัญกรรม จึงทรงตั้งขุนพูคำให้เปนอรรคมหาอมาตย์ ดำรงยศท้าวกางโมน ทั้งให้เปนเจ้าฟ้าผ่านเมืองโม่งตู้ด้วย ราวในเวลานี้ เจ้าฟ้า เจ้าไทยปอแต่งเครื่องราชบรรณาการทองแลเงินมาถวาย ขอเจ้านางญีโคนให้ราชบุตร์นามเสือปันน้อย ก็โปรดอนุญาตให้อภิเษกแลมีบุตร์แลบุตรีด้วยกันนามเจ้าน้อยสันฟ้า แลเจ้านางร่มเมือง
ต่อนี้ไปขุนเสือขวัญฟ้าตรัสให้เกณฑ์มหาพละขันธ์รวม ๙๐๐,๐๐๐ (มากเกินไปเปนแท้แล้ว) ยกไปตีเมืองเวสาลีหลวง (คือเมืองอาซัม) ให้พระอนุชาธิราชเจ้าขุนสามหลวงฟ้า (เนอีเลียสว่าเจ้าสามหลวงฟ้าเปนเจ้าฟ้าเมืองก้องคือโมคองฤๅเมืองคัง) เปนจอมพลพร้อมด้วยเสนาบดี คือท้าวเสือหาญไก แลท้าวเสือเยนเปนปลัดทัพ เมื่อมหาพลไปถึงเมืองเวสาลีหลวง ชาวเมืองขลาดขยาดสยองพระเดชานุภาพ แต่พอทราบว่ากองทัพหลวงยกมาจากกรุงโกสัมพี มหานครดอกไม้ขาวใบใหญ่ ท้าวพญาเสนาบดีเมืองนั้นก็ออกมาอ่อนน้อมแต่โดยดีมิได้คิดต่อสู้ แลยอมเปนเมืองออก สัญญาจะถวายเครื่องราชบรรณาการทุก ๓ ปีมีกำหนดม้า ๒๕ ตัว ช้าง ๗ เชือก ทองคำ ๒๔ ชั่งสัต เงิน ๒๐๐ ชั่งสัต เจ้าขุนสามหลวงฟ้าก็ทรงรับตามความยินยอม แลตระเตรียมกรีฑาทัพหลวงกลับ เสนาบดีปลัดทัพทั้ง ๒ คือ ท้าวเสือเย็น แลท้าวเสือหาญไก จึงลอบแต่งม้าใช้มากราบทูลเจ้าขุนเสือขวัญฟ้าเปนคุยหระหัดว่า เจ้าขุนสามหลวงฟ้าราชอนุชาพระไทยง่ายด่วนยอมตามคำอ่อนน้อมลับล่อของพวกเมืองเวสาลีหลวงเกินไป ก็เพราะทรยศคิดย้อนกลกับพระราชาเมืองนั้นจะเปนขบถประทุษร้ายปลงเจ้าขุนเสือขวัญฟ้าลงเสียจากราชสมบัติ เจ้าฟ้าทรงเชื่อถ้อยทูลยุยง จึงทรงแต่งเครื่องภักษาหารอันประกอบยาพิษม์ส่งไปพระราชทานพระอนุชาธิราชจอมพลของพระองค์เอง เจ้าขุนสามหลวงฟ้าก็เสวยณเมืองก้อง (คือโมคองฤๅเมืองคัง) เลยชีพตักษัยอุปบัติเปนเทพบุตร์อันศักดิ์สิทธิ์ /*111*/(ในพงศาวดารชานที่มิสเตอเนอีเลียสเขียน ว่าขุนเสือขวัญฟ้าใม่ได้ไปรบแห่งใด เจ้าขุนสามหลวงฟ้าเปนตัวจอมพลของพระเชษฐาธิราชยกไปทำสงครามทั้งสิ้น)
ราวเวลานี้ เจ้านางกางคำเสืออรรคมเหษีของเจ้าขุนเสือขวัญฟ้า แลเปนธิดาของเจ้าเมืองแล่ง ไปเสียจากพระสามี ด้วยเกิดวิวาทบาดหมางใม่ปรองดองพระไทยกัน เลี่ยงไปสู่กรุงจีนทั้งกำลังยังทรงพระครรภ์ แลประสูติพระราชโอรสนามอ้ายพูคำ ทรงพระเจริญไวยจนได้วิวาห์ มีพระบุตรนามเจ้าอ้ายพู
ใน พ,ศ, ๑๗๔๓ เจ้าขุนเสือขวัญฟ้าตรัสให้เกณฑ์ทัพใหญ่ยกลงไปราวีเมืองม่าน (คือพม่า) แลให้พระโอรสสององค์เปนจอมพล ทรงนามเจ้าเปี่ยมฟ้า แลเจ้าโงกเฉี่ยวฟ้า (โงกแปลว่านาค) พร้อมเสนาบดีผู้ใหญ่เปนปลัดทัพ คือท้าวเสือเยน ท้าวเสือหาญไก แลท้าวฟ้าเปรี้ยว กองทัพไทยใหญ่ชั้นแรกตีได้เวียงตะโก้ง เจ้าเมืองตะโก้งหนีลงไปเวียงสะเชิง (คือสะกาย) พึ่งอยู่กับเจ้ายะนุฤๅสะโดมิงปยูก็เรียก กองทัพไทยใหญ่ก็ยกล่วงไปเมืองสะกาย สะโดมิงปยูก็หนีไปในทันที เจ้าสีหะปตีเวียงตะโก้งก็ยกตามไปจับฆ่าเสีย ครานั้นกองทัพไทยใหญ่ก็ยกข้ามน้ำกิ่วฤๅน้ำแก้ว (คือแม่อิระวดี) รุกไปตีได้เมืองบินยา (ปันยา) แลจับได้เจ้าเมืองนามนะละสุได้เอาตัวจำส่งไปเมืองเมาหลวงภายหลังปรากฎนามว่ามอปะมิง กองทัพใหญ่ของเจ้าขุนเสือขวัญฟ้าแต่งมาชิงไชยพม่าครั้งนี้ พ.ศ. ๑๗๔๔ (ศุภมาศแลเรื่องราวล้วนยำกันผิดย้อนหน้าเปนหลังเปนละวนปนละเกทั้งเรื่อง)
ต่อนั้นมาอีก ๒ ปี มีจีนแสรหมอดูผู้หนึ่งมาจากกรุงจีนตั้งอาไศรยอยู่ในเมืองแสรล้าน มีคนนิยมนับถือแผลงฤทธิ์เดชไว้ตัวว่าเปนผู้วิเศษ เจ้าขุนเสือขวัญฟ้าทรงทราบความ จึงตรัสให้หาตัวไปเฝ้าโปรดให้ลองแสดงวิชาถวายตัวให้ปรากฎดูทีฤๅ จีนเสรจึงกราบทูลว่า ถ้าได้ย้ายพระมหานครจากแสรล้านไปตั้งใหม่ณมงคลภูมิห่างไปข้างเหนือแม่น้ำเมา (ชเวลี) ราว ๑๒๐ เส้นแล้ว จะเกิด/*112*/สวัสดิ์วัฒนาการ เหมือนยกพระนครไปตั้งณท้องนาทองคำแลเงิน คงจะปรากฎสมคำถวายพยากรณ์ แม้แต่ปฐมฤกษ์ ถ้าใม่จริงยอมถวายชีวิต เจ้าขุนเสือขวัญฟ้าจึงเริ่มสร้างมหานครใหม่ณที่มีนามว่าท่าสุบอู่ใน พ,ศ, ๑๗๔๗ กำลังจัดการสร้างพระมหานครอยู่นั้น ขุดลงไปพบม่อบรรจุเงินแลทองคำในที่แถบนั้นเปนอันมาก ว่าล้วนเปนของจีนแสรนั้นลอบไปฝังไว้ทั้งนั้น
มหานครใหม่นี้ ก็คือตัวเมืองเมาในปัตยุบันนี้นั่นเอง ใม่มีข้อสงไสย ในพงศาวดารก็กล่าวไว้ใม่ชัด แต่ข้อมุ่งหมายดูเหมือนจะเปนกลอุบายของจีนโดยความปราถนาจะล่อชักให้เจ้าฟ้าย้ายเสียจากพระนครเดิมที่ทำไว้มั่นคงแข็งแรง ไปตั้งใหม่ฟากแม่น้ำข้างกรุงจีน ตามเรื่องที่เนอีเลียสเล่าไว้นั้นกล่าวว่า จีนส่งกองฬ่อต่าง ๑๓๐ ล้วนบรรทุกเงินย่อยเอามาโปรยไต้กอไผ่ซึ่งล้อมรอบเมืองเมา แต่ลงท้ายเปนอย่างไรก็ใม่ได้กล่าวไว้เปนแต่อนุมานกันว่า เจ๊กคงจะต้องการให้ราษฎรไทยใหญ่ตัดถางป่าใผ่รอบเมืองเมาลงเสียให้เตียน จีนจะได้ยกกองทัพใหญ่มาตีได้ง่ายเข้า
เจ้าขุนเสือขวัญฟ้าองค์นี้ เปนเจ้าฟ้าอันมีเดชานุภาพมาก ได้ปราบปรามหัวเมืองใหญ่น้อยในทิศานุทิศ ให้อ่อนน้อมยอมถวาย เครื่องราชบรรณาการจนสิ้นรัชกาลมีจำนวนดังต่อไปนี้
๑ เมืองเจยุง ๒ เมืองสังมุกวา สีปา ตุชัว (คำจีนว่าตุซะสุ) ๓ เมืองโคน ๔ เมืองยวน (โยนก) ๕ เมืองกวีโยตระ (หมายความว่า ศรีอยุชฌิยาครั้งกรุงศรีสัชนาลัยสุโขไทยโพ้น) ๖ เมืองพะสะตอง ๗ เมืองละบอนฤๅลบอง ๘ เมืองลคร ๙ เมืองลังซาง (ล้านช้างพม่าเรียกเลงเซง จีนเรียกลานเซี้ยง คือกรุงศรีสัตนาคะนหุตเวียงจันทร์ ฤๅหลวงพระบาง ซึ่งผลัดกันมีอำนาจเปนมหานครลาวเวียง) ๑๐ วังกอก ๑๑ หมอกใหม่ ๑๒ สิบสองปันนา ๑๓ เชียงรุ้ง ๑๔ เชียงราย ๑๕ เชียงแสน ๑๖ เชียงใหม่ ๑๗ ใบโก (คือพะโค) ๑๘ ปินยา (คือ/*113*/ปันยา) ๑๙ เองวะ (คืออังวะ) ๒๐ สะตุง (ตะโถง) ๒๑ ยันโกง ๒๒ เมาะลำเยง (เมาะลำเลีงคือมะระแหม่ง) นอกนั้นยัง ๒๓ สะชิง (สะกาย) แล ๒๔ เวสาลีหลวง (เปนเมืองอาซัมซึ่งให้นามตามเมืองในคัมภีร์พุทธศาสตร์ในคำของเนอีเลียสว่ามีส่วนเมืองยะข่ายแลมณีปุระด้วยอิก)
(ในพงศาวดารเหนือของไทยเรา มีว่าพญาศรีธรรมไตรยปิฎก ยกมหาโยธามาจากเมืองเชียงแสนจะตีกรุงศรีสัชนาลัย ครั้งแผ่นดินพระเจ้าพสูจราชโอรสพญาร่วงอรุณราชสุริยวงศ์พระชนนีเปนจินะราชธิดา ได้อภิเษกกับนางประทุมเทวีราชบุตรีพระเจ้าพสูจราชแล้วก็ยกทัพกลับไป ภายหลังมาสร้างเมืองพิศณุโลก โอฆบุรี ณเมืองสองแคว แลหล่อพระมหาปฏิมากรพุทธชินราช พุทธชินศรี แลพระศรีศาสดาใน พ.ศ. ๑๕๐๐ ถ้าไทยใหญ่ได้กรีฑาทัพมาเหยียบกรุงสยามจริงก็มีแต่ครั้งนี้ใม่ใช่คราอื่น แต่พงศาวดารไทยใหญ่ฉบับมิสเตอร์เนอีเลียสว่าพระอนุชาธิราช ทรงนามเจ้าขุนสามหลวงฟ้าเปนผู้ยกมาราวี ฉบับแสนหวี ว่าเจ้าขุนเสือฟ้าเชษฐาธิราช แลศักราชก็ต่ำลงมา ๒๐๐ ปีเศษ จากพงศาวดารเหนือของไทยสยาม แต่ศักราชพงศาวดารเหนือนั้นเหลวไหลจับได้ง่ายๆตลอดเรื่อง เช่นพญาร่วงลบพุทธศักราชครบ ๑๐๐๐ แลพญาร่วงสวรรคต พ.ศ. ๑๒๐๐ ก็ต้องชนมายุ ๒๐๐ ปีเศษ ซ้ำว่าตรงกับจุลศักราช ๑๕๗ ถ้าถูกพุทธศักราชก็ต้องเปน ๑๓๓๘ ใม่ใช่ ๑๒๐๐ อนึ่งรัชกาลพระเจ้าพสูจราชโอรสพญาร่วงนั้น พญาศรีธรรมไตรยปิฎกยกมาตีกรุงศรีสัชนาไลย แลพระญาศรีธรรมไตรยปิฎกนั้นเอง เปนผู้หล่อมหาปฏิมากรใน พ.ศ. ๑๕๐๐ พญาศรีธรรมไตรยปิฎกก็ต้องมีพระชนม์ตั้ง ๓๐๐ ปี ล้วนเปนศักราชยายแก่ฟังใม่ไหว ฃ้างเงี้ยวฤๅไทยใหญ่ว่ายกมาตีระหว่าง พ.ศ. ๑๗๐๒ ถึง ๑๗๔๘ คงอยู่ใน ๔๖ ปีนี้เอง แต่ข้อสำคัญนั้น ข้างไทยว่าจนเชื้อพระวงศ์พระเจ้าศรีธรรมไตรยปิฎกซึ่งมาสร้างเมืองพิศณุโลก โอฆบุรีละโว้แลเสนานครคือกรุงเทพทวาราวดีเก่าตั้งครอบครองนั้นสาบสูญไปหมด แล้วพระเจ้าอโนรธามังฉ่อจึงได้มาตีพินาศกรุงสยามฝ่ายไต้ คือเมืองละโว้มณฑลลพบุรีนั้น แต่ข้างไทยใหญ่เปนพระเจ้าอโนรธามาตีก่อนเพราะมาในระหว่าง พ.ศ. ๑๕๕๓ แล ๑๕๙๕ แลก่อนกันถึงกว่าร้อยปี การดึกดำบรรพ์ฉนี้ ความรู้เท่าที่รู้เท่านี้ยังใม่พอสามารถจะตรวจตราวินิจฉัยให้ชัดเจนได้ยิ่งกว่าทราบเงาๆเปนเค้าเพียงเท่านี้ไว้ที)
เจ้าขุนเสือขวัญฟ้าเสวยราชย์อยู่ ๕๓ ศก แลทิวงคตเมื่อพระชนมายุได้ ๗๓ พรรษา ใน พ.ศ.๑๗๔๕ พระราชโอรสทรงนามเจ้าเปี่ยมฟ้า ได้เถลีงถวัลย์ราชสมบัติสนองพระองค์เฉลีมพระปรมาภิธัยเปนเจ้าขุนเสือเปี่ยมฟ้า แต่ทรงราชย์อยู่ได้เพียง ๒ ศกเท่านั้น ราชบุตร์ทรงนามขุนไทยเปี่ยมฟ้าได้สืบราชราไชศวรรย์สนองพระองค์ เฉลีมพระนามเปน เจ้าขุนเสือว่านฟ้า เจ้าฟ้าพระองค์นี้ร้ายกาจปราศจากหิริโอตตัปปะทำอันใดตามพระราชหฤทัย ราษฎรทนเดือดราชภัยกดขี่ข่มเหงดุร้ายสามานอย่างอมหิดใม่ไหว จึงพร้อมกันกรูเข้าจับพิฆาฎเสีย
เสนามาตย์ ไปเชิญเสด็จขุนโงกเฉี่ยวฟ้าจากกรุงอังวะมาเปนเจ้าฟ้า เฉลีมพระนามาภิธัยเปนขุนเสือสูงฟ้า แต่เสียพระจริตแลชีพตักษัยเสียภายใน ๖ เดือน ณพ.ศ.๑๗๕๒
เมื่อเช่นนั้นมหาอำมาตย์ คือท้าวเสือเยน ท้าวฟ้าเปรี้ยว แลท้าวเสือหาญไก ก็ปฤกษาปรองดองกันรักษาราชการมาชั่วคราว ทั้งแต่งอำมาตย์เที่ยวสืบเสาะแสวงหาพระนางกางคำเสืออรรคมเหษีของเจ้าขุนคำกางเสือขวัญฟ้า ซึ่งวิวาทกับพระบาทราชสวามีเลยเสด็จไปอาไศรยอยู่เสียในแดนจีนทั้งกำลังทรงพระครรภ์นั้น อมาตย์ทูตตามไปถึงเมืองแสยุงซอง (น่าจะเปนเมืองยุงชัง) จึงทราบความว่าพระอรรคมเหษีสิ้นพระชนม์เสียแล้ว เหลือโอรสพระองค์หนึ่งทรงนามขุนผู้คำ มีราชบุตรองค์หนึ่งนามขุนผู้กอ (เดีมเรียกอ้ายผู้) จึงกราบทูลถวายราชสมบัติแก่ขุนผู้คำๆ/*115*/หารับใม่ เปนแต่ทรงแนะนำให้อัญเชิญเจ้าขุนผู้กอราชบุตร์ไปยังประเทศไทยใหญ่ เสนามาตย์ก็สโมสรสมมตขึ้นเปนเจ้าฟ้าสืบสันตติวงศ์ใน พ.ศ. ๑๘๑๗ เฉลีมพระนามเปนเจ้าขุนเสือร่มฟ้า เสด็จไปสถิตย์ณเวียงท่าสุบอู่ (คือเมืองเมาในปัตยุบันนี้)
ในปีต่อไป เจ้าฟ้าองค์ใหม่นั้นก็ตรัสให้หาเจ้าหัวเมืองขึ้นทั้งปวงมาถวายตัวณพระมหานคร แต่เจ้าเขตร์ขัณฑ์ทั้งหลายพากันขัดแข็งเสียหายอมมาใม่ จึงตรัสแต่งให้พ่อเมืองทั้ง ๓ คือ ท้าวเสือเยน ท้าวเสือหาญไก แลท้าวฟ้าเปรี้ยวเปนนายพลยกกองทัพใหญ่ไปปราบปรามหัวเมืองเหล่านี้ ก็มีไชยเมืองมานม่อ (บ้านม่อคือพะโม) เมืองยาง (โมนยิน) เมืองโขง เมืองกุ้งกวาย เมืองลัมปลัม เมืองกะเรเวียงเสือ แลเมืองยัง กองทัพซึ่งท้าวฟ้าเปรี้ยวเปนนายพลนั้นก็เข้าตั้งอยู่ในเมืองยาง (โมนยิน) อิกกองหนึ่งซึ่งท้าวเสือหาญไกเปนนายพลนั้นตั้งอยู่เมืองโขง กองทัพท้าวเสือเยนยกไปปราบเมืองอื่นที่ยังกระด้างกระเดื่องต่อไป
ในเวลากำลังแต่งกองทัพใหญ่ไปปราบปรามหัวเมืองขึ้นที่ขัดแข็งให้ราบคาบอยู่นั้น เจ้าขุนเสือร่มฟ้า ผู้เปนเจ้าฟ้าเนาณมหานครนั้น ก็เที่ยวข่มเหงฉุดคร่าบุตรีแลภรรยาเสนามาตย์ราษฎรในเมืองที่ใม่สมัคมาข่มขี่สมรศตามพละการ แลซ้ำบุกรุกเข้าไปรังแกภรรยาอรรคมหาเสนาบดี คือท้าวฟ้าเปรี้ยวที่สามีไปทัพข่มขืนใดยอำนาจปราศจากหิริโอตัปปะ เมื่อบ้านเมืองเกีดทุจริตถึงปานเช่นนี้ จึงท้าวกางเมืองเจ้าฟ้าเมืองตู้ก็พากองทัพซึ่งท้าวฟ้าเปรี้ยวเปนนายพลยกกองตรงมามหานครเวียงท่าสุบอู่ เนรเทศเจ้าขุนเสือร่มฟ้าออกไปเสียจากบ้านเมืองโดยหาว่าเปนตัวอุบาทว์ เจ้าขุนเสือร่มฟ้าก็หนีไปเมืองน่าน ในเมืองแสร (ยูนนาน) แลทอดพระองค์ขอพึ่งสุดแท้แต่พระกรุณาของเจ้าวั่งตี่ เหตุนี้เกิดขึ้นใน พ.ศ. ๑๘๑๙ แลในเวลาเดียวกันนั้น เจ้าฟ้าท้าวกางเมืองก็ตั้งราชบุตร์ของพระองค์นามเจ้าเสือแถบฟ้าเปนเจ้าฟ้าผ่านเมืองเมา
ณยุคนี้ (ที่จริงนั้นก่อนนี้ขึ้นไปกว่าสองสัตยุค ถ้ามิใช่ผู้อื่นแลเปนพระเจ้าอโนรธามังฉ่อจริงก็แปลว่า ยุคพระเจ้าอโนรธานั้นทีหลังยุคเจ้าขุนกางคำเสือขวัญฟ้า /*116*/สมพงศาวดารเหนือของไทยแต่ลงศักราชผิด ถ้าคงศักราชพระเจ้าอโนรธามังฉ่อไว้ตามที่เปนจริง ยุคเจ้าเสือขวัญฟ้าก็ไล่เลี่ยกันกะศักราชข้างพงศาวดารเหนือของไทย) พระเจ้าอโนรธามังฉ่อจอมกรุงภุกามเสด็จไปเมืองจีนเพื่อจะแสวงหาพระบรมสารีริกธาตุ ๕ พระองค์ แลเมื่อขากรีฑาพลนิกรกลับ แวะเยี่ยมเมืองโสงตูแห่งเมืองแส (คือนามสมุหเทศาภิบาลมณฑลยูนนาน) โสงตูเมืองแสรจึงแนะนำให้เจ้าขุนเสือร่มฟ้าเล่าเรื่องราวของตนถวายพระเจ้าอโนรธา ให้ช่วยทูลไปถึงพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีน ลำดับนั้นเจ้าขุนเสือร่มฟ้าก็ขึ้นไปเฝ้าเจ้าวั่งตี่ถวายราชบรรณาการช้าง ๔ เชือก ทองคำหนัก ๔ ชั่งสัต แลเงินหนัก ๔๐ ชั่งสัต แลถวายเรื่องราวขอให้ทรงพระกรุณาพระราชทานเดชานุเคราะห์ให้ได้คืนครองราชสมบัติเมืองเมา พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนจึงตรัสให้มหาเสนานายทหารนามวังโสงปีงเปนแม่ทัพใหญ่ ยกกองทัพสรรพพลนิกร ๕๐๐,๐๐๐ กับกองหนุนอิก ๓๐๐,๐๐๐ คน (มากเต็มทน) จากเมืองแสร ไปจัดการให้เจ้าขุนเสือร่มฟ้าได้คืนคงครองราชสมบัติณเมืองเมา ท้าวกางเมืองก็ยินยอมอ่อนน้อมแลถวายบรรณาการช้าง ๘ เชือก ทองคำหนัก ๘ ชั่งสัต เงินหนัก ๔๐ ชั่งสัต แม่ทัพใหญ่จีนก็ยินยอมรับ แต่ต่อนั้นไปใม่ช้า เจ้าขุนเสือร่มฟ้าพร้อมกับกองทหารจีน ก็ยกกรูกันจู่เข้ามาจับตัวท้าวกางเมือง กำลังนอนสูบฝิ่นอยู่นั้นได้แล้วฆ่าเสีย จึ่งเจ้าขุนคำแถบฟ้าราชบุตร์ท้าวกางเมืองกับไพร่พลทั้งปวงก็หนีไปมาน (บ้าน) กางในแขวงเมืองกยิต เจ้าขุนเสือร่มฟ้าก็กลับได้เปนเจ้าฟ้าอีกในปี พ,ศ, ๑๘๒๒ เมื่อกองทัพจีนยกกลับไปแล้ว ฝ่ายขุนคำแถบฟ้าก็ยกมาตั้งมั่นอยู่ณเชียงปาในมณฑลเชียงตองใกล้ปากน้ำน้ำแก่ง อันเปนแควน้อยแยกจากน้ำโก่ง (คือแม่น้ำสัละวีนตอนบน เดิมไทยสยามโบราณเรียกแม่น้ำขง) ครั้นแม่ทัพจีนทราบก็หวลทัพกลับลงมาติดตามไปถึงที่นั่นด้วย ขุนคำแถบฟ้าจนแต้มก็มานะขับพลเข้าต่อสู้ทัพจีนพ่ายถอยไปตั้งอยู่เมืองคู้ ขุนคำแถบฟ้ายกติดตามตี/*117*/ได้ต่อยุทธ์กันมากที่นั่น แม่ทัพเจ๊กมีใบบอกขึ้นไปขอกองทัพหนุนมาช่วย เจ้าวั่งตี่ก็แต่งกองทัพหนุนยกเพิ่มเติมมาอิกแต่ภายหลังเมื่อได้ทรงทราบว่าแม่น้ำเมา (คือชเวลี) เปนเขตร์แดนระหว่างเมืองเมาหลวงแลเมืองแสนหวี พระองค์ก็กลับมีราชบรรชาให้หยุดรบร้าแลใน พ.ศ. ๑๘๒๖ ก็ดำรัสให้หาวังโสงปิงแม่ทัพใหญ่ กรีฑามหาพยูห์กลับคืนกรุงจีนแต่เจ้าขุนเสือร่มฟ้าก็ยังคงได้ดำรงศักดิ์เปนเจ้าฟ้าเมืองเมาหลวง แลเจ้าขุนคำแถบฟ้าก็กลับไปเมืองแสนหวี แลย้ายมหานคร ใน พ.ศ. ๑๘๒๙ จากแสนหวีไปสู่ลอยสังเมืองกุ้งประทับอยู่ศกหนึ่งแล้วย้ายไปยังลอยหลวงพวงนาง ใน พ.ศ. ๑๙๓๑ พระองค์ย้ายอิกไปสู่เวียงท่าพุกในมณฑลสีปอ (ธีบอ) แลสร้างพระมหานครใหญ่ณที่นั้น แผ่พระอานุภาพปกครองหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงทั่วไป รวมเมืองสาตุง (เสือทุ่ง) เมืองยานโกง เมืองมอลาเมียง (มะระแหม่ง?) เมืองวังกอก เมืองพะสาตวง เมืองสิบสองปันนา แลเมืองไผ่ พระมเหษีของเจ้าขุนคำแถบฟ้านั้น เปนบุตรีเจ้าฟ้าเสือปิ่นน้อยแลพระนางเยโคน มีราชบุตร์ ๕ องค์ นาม ๑ เจ้าขุนอ้ายหลวง ๒ เจ้าขุนคำเปี่ยมฟ้า ๓ เจ้าขุนคำโพด ๔ เจ้าขุนคำร่ม แล ๕ เจ้าขุนคำวัด แลมีราชบุตรีองค์หนึ่งนามเจ้านางฟ้าหลวงร่มเมือง พระองค์ทรงตั้งพระราชบุตร์ใหญ่เจ้าขุนอ้ายหลวงไปเปนเจ้าฟ้าเมืองยอ แต่ยามยังดำรงพระชนม์อยู่ แลทรงราชย์มาได้ ๑๕ พรรษา สวรรคตใน พ.ศ. ๑๙๔๐ พระทุติโยรสเจ้าขุนคำเปี่ยมฟ้าได้เปนเจ้าฟ้าสนองพระองค์ ย้ายมหานครไปยังเมืองเมาหลวง แลประทับอยู่นั่น ๒ ศก จึงย้ายไปสู่เมืองแข็งฤๅเมืองแก่ง เลยทิวงคตที่นั่นใน พ.ศ. ๑๙๔๘ ใม่มีสุริยพันธุ์ เจ้าขุนคำโพดราชอนุชาได้เปนเจ้าฟ้าแสนหวีสนองพระองค์ มีราชบุตร์ ๒ องค์ ทรงนามเจ้าขุนคำรุ่งแลเจ้าขุนคำวัด เสวยราชได้ ๒ ปีก็ทิวงคต พระราชบุตรองค์ใหญ่ได้เปนเจ้าฟ้าสนองพระองค์ เฉลีมพระนามเปนเจ้าขุนหลวงคำใข่ฟ้า แลใน พ.ศ.๑๙๕๑ ย้ายมหานครจากเมืองแข็ง (ฤๅแก่ง) ไปยังเวียงคำไก่ไลเหนือเมืองแสรอู่ เจ้าเมืองภุกามชุมนุมพลจะยกมาตีเมืองแสนหวี ในปีเดียวกันนั้น เมงกยอสะวาได้เปนกษัตริย์เมืองอังวะ แลร่วมพระไทยกับเจ้าเมือง/*118*/ภุกาม มารดมตีเวียงคำไก่ไลในปี พ.ศ. ๑๙๖๑ เจ้าเมืองพม่าทั้ง ๒ ยอมทำสัญญาเลีกสงครามแล้วกองทัพพม่าก็ยกกลับไปบ้านเมืองตน (ตามพงศาวดารแสนหวีไต้ว่า ครั้งนี้เปนยุคที่เสียเมืองแสนหวีแก่พม่า และความจริงก็เช่นนั้น) เจ้าขุนหลวงคำใข่ฟ้ามีราชบุตร์ ๓ องค์ ทรงนาม ๑ เจ้าคำรอด ๒ เจ้าคำยอด แล ๓ เจ้าคำลัด เจ้าคำรอดนั้นพม่ายอมให้อยู่ในนครกับราชบิดา แต่ตั้งเปนเจ้าฟ้าเมืองเวียงคุ้มด้วย เจ้าคำลัดเปนเจ้าฟ้าเมืองกุ้งม้า เมื่อราชบิดาทิวงคต ราชบุตรที่ ๒ เจ้าคำยอดได้เปนเจ้าฟ้าสนององค์ แลย้ายมหานครไปตั้งณเวียงเลง มีราชบุตรองค์ ๑ นามเจ้าขุนวัต ราชธิดาองค์ ๑ นามเจ้านางหาญโคนจอ แลใน พ.ศ. ๑๙๘๗ เจ้าขุนวัตได้เถลีงรัชเมื่อพระชนกสุรคต ย้ายนครไปยังสูบเฮี้ยวแสรอู่ อันตั้งอยู่ณฝั่งแม่น้ำตู้ (คือเมืองที่พม่าเรียกเมียตแง) เจ้านางหาญโคนจอขนิษฐภคินีนั้น ถูกเชีญออกไปอภิเษกด้วยขุนนาคราชณนาคพิภพ (น่ากลัวจะมีเรื่องใม่สู้งาม)
ขุนคำวัดอยู่ในราชสมบัติได้ ๑๕ ศกแล้ว เจ้าขุนหลวงคำเห็บฟ้าได้ทรงราชย์แทนใน พ.ศ. ๒๐๐๒ ในเวลานี้หัวเมืองสิบสองปันนาเปนขบถต่อพระภาดาอันเปนผู้ปกครอง จึ่งเจ้าขุนหลวงคำเห็บฟ้ายาตราพลานิกรไปบำราบให้ราบคาบได้แล้วไปเยี่ยมเมืองยวน (โยนก) เมืองปิง แลเชียงใหม่ พบพระพุทธปฏิมากรสำคัญองค์หนึ่ง จึ่งเชีญมาสู่เวียงแสรอู่ (พงศาวดารแสนหวีไต้ว่า การกรีฑาพลไปปราบเชียงใหม่ครั้งนี้ ต้องยกไปตามราชบรรชาพระเจ้าพม่า แลแถมว่าขุนหลวงคำเห็บฟ้าจับได้องค์พระเจ้าเชียงใหม่ ทรงนามเจ้าพระกอเมือง ฤๅพระสี่แรงกาก็เรียก พามาเมืองแสนหวีด้วย (ตอนนี้ในพระราชพงศาวดารไทยสยามเปนแผ่นดินพระอินทราชาที่ ๒ มีว่าลุ พ.ศ. ๑๙๙๔ มหาท้าวบุญเชิงเมืองเชียงใหม่วิวาทกะท้าวลูก แต่ดูเหมือนจะอปราไชยท้าวลูกๆจึ่งครองเชียงใหม่มาจนถึง พ.ศ. ๒๐๑๒ จึงพิราลัย) เมื่อเจ้าขุนหลวงคำเห็บฟ้ากลับมาถึงนครแล้วใม่นาน ก็เลื่อนมหานครไปตั้งณเวียงอ้ายด้วยเกีดทุพภิกขันตรภัย ทรงราชย์อยู่ ๖๓ พรรษา แลใน พ.ศ. ๒๐๖๑ /*119*/เจ้าขุนหลวงคำแสนฟ้าอเสนฟะคญีเจ้าเมืองมีตได้มาเปนเจ้าฟ้าทรงราชย์อยู่ ๑๐ ปี เจ้าขุนหลวงคำเข่ญฟ้าจึ่งได้เปนเจ้าฟ้าแทนอยู่ได้ ๕ ปี เจ้าขุนหลวงคำปักฟ้าก็ได้เปนเจ้าฟ้า ใน พ.ศ. ๒๐๘๔ เจ้าขุนหลวงคำแสนสูงได้เปนเจ้าฟ้า แลทรงราชย์อยู่ตราบถึงรัชกาลเมงตรา ราชเมงจอได้เปนมหากษัตริย์กรุงอังวะ ทรงตั้งพระภาคินัยนามเจ้าขุนหลวงคำเข่ญฟ้าเจ้าเมืองโกเปนเจ้าฟ้าว่าหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงหมด ใน พ.ศ. ๒๑๐๔ เจ้าขุนหลวงคำเข่ญฟ้าย้ายนครจากเวียงแสรอู่ไปยังกุ้งม้า แล้วย้ายไปอิกสู่เวียงตวงกางแสนหัก เสวยราชย์อยู่ที่นครนั้น ๒๔ ศก ใน พ.ศ. ๒๑๓๓ เจ้าขุนหลวงจำโขงฟ้าทรงราชย์สนององค์ แลย้ายนครจากแสรหักกลับมาตั้ง ณ เวียงแสรอู่อิก
ใน พ.ศ. ๒๑๓๖ ในรัชกาลพระเจ้าพยองรามมินทร์คญีกยอผ่านกรุงอังวะนั้น เจ้าฟ้าสีปอเมืองโอ่งป่วงเปนขบถ เจ้าฟ้าคำเข่ญฟ้าต้องแต่งกองทัพไปช่วยพระเจ้าอังวะปราบจลาจล จึงให้เจ้าแถบสังคำเปนแม่ทัพ ตีได้เมืองโอ่งป่วงแลจับได้เจ้าฟ้ามณฑลสีปอ (ธีบอ) นามเจ้าขุนกอฟ้า
ในปีนั้นเมืองปิง เมืองน้ำปะตู เมืองยางห้วย แลเมืองหนองโมน ร่วมใจกันเปนขบถ แต่ปราบให้ราบคาบได้ทันท่วงทีใม่ทันลุกลามได้
ใน พ.ศ. ๒๑๔๒ คำเสือ คำนาน เปนขบถยกมาชิงเมืองเวียงแสรอู่ได้ แลตั้งครอบครองอยู่ปี ๑ แต่ใข่น้อย เจ้าเกี้ยว ซึ่งในชั้นแรกไปอาไศรยพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในกะวีโยตะรา (คือกรุงศรีอยุทธยา) รวบรวมคนในสิบสองปันนา แลในโยตะรา (คือกรุงศรีอยุทธยาสยาม) ได้มาก ยกมาขับคำเสือคำน่านหายไป (ตรงนี้ในพระราชพงศาวดารสยามร่วมกันเปนแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราช มีใจความว่าเจ้าฟ้าแสนหวีพิราไลยหาผู้ครองเมืองมิได้ จึงเสนาบดีแต่งราชบรรณาการมาถวายสมเด็จพระนเรศวรมหาราชณเมืองตองอู กำลังประชิดตีเมืองอยู่ กราบทูลขอเจ้าฟ้าแสนหวีซึ่งมาเปนข้าเฝ้า ขณะนั้นตรัสให้เปนพญาศรี (คือคำใข่น้อยเจ้าเกี้ยว) แลตรัสใช้ให้ไปช่วยป้องกันเมืองเมาะลำเลีง (มะระแหม่ง) นั้นคืนไปเปนเจ้าฟ้าเมืองแสนหวี)
ใน พ.ศ. ๒๑๔๘ เจ้าเกี้ยว แลพญาเมืองพวนเปนขบถต่อพระเจ้าเมงตรานองสะรับ (พม่าเรียกอนอกเฟตละวน ฤๅพยองรามมังตรา ฤๅมหาธรรมราชา) กรุงอังวะ เจ้าพม่าได้กำลังจากเจ้าอุปราชา แลจากเจ้าขุนเสือร่มฟ้า เจ้าเมืองมีต ช่วยเหลือเกื้อกูล จึงยกมหาพลจะมาตีเมืองพวนแลเวียงแสรอู่ เจ้าเกี้ยวคำใข่น้อย (ที่ไทยเรียกพญาศรี) เห็นสู้ใม่ไหวจึงต้องหนีไปเวียงแก่งหินในแดนจีนก่อน ข้างจีนขับไล่จึงต้องกลับคืนไปสู่กะวีโยตะระ (กรุงศรีอยุทธยาสยามว่าตามศักราชในพงศาวดารสยามเปนแผ่นดินพระบรมไตรโลกนารถเจ้าทรงธรรม แต่หามีปรากฎในพงศาวดารใม่ มีแต่ในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงได้ข่าวว่าพม่าตีเมืองหน่าย (โมแน) ครั้งนั้นขึ้นต่อกรุงสยามแล้วจะมาตีเมืองแสนหวีอันเปนข้าขอบขัณฑสีมา แปลว่าเจ้าเกี้ยวได้เปนเจ้าฟ้าแสนหวีโดยปรกติขึ้นต่อพระมหานครศรีอยุทธยา จึ่งเสด็จกรีฑามหาพยูหนิกายจะไปตีกรุงอังวะ แต่ก็เสด็จสวรรคตเสียในมรรคันดรวิถีณเมืองห้างหลวง (ฤๅพม่าว่าเมืองหิน) แขวงลานนาไทยนครเชียงใหม่ก็เปนอันรงับ เจ้าเกี้ยวคำใข่น้อยคงจะใม่ได้ดำรงยศเปนเจ้าฟ้าแสนหวีแลมีเจ้าอื่นเปนเจ้าฟ้าหวลกลับไปขึ้นพม่าเสียแล้ว)
เมื่อเจ้าเกี้ยวคำใข่น้อย เจ้าฟ้าแสนหวีหนีไปแล้ว ราษฎรจึงเชีญให้เจ้าแถมสองคำพาราชบรรณาการไปถวายพระเจ้าเมงตรานองสะรับ (มหาธรรมราชา) พระเจ้าอังวะก็ทรงรับความยินยอมของเมืองแสนหวี โปรดให้เจ้าแถบสองคำเปนเจ้าฟ้าครองบ้านเมืองไปดังเดีม นี่แลเปนเรื่องจบพงศาวดารแสนหวีหลวง เมืองดอกไม้ขาวใบใหญ่ ในแว่นแคว้นสิริวิลาตะมหากัมโพชา (ฤๅกัมพวะสา) โกสัมพีเพียงเท่านี้ มีเจ้าผู้ผ่านเมือง ๒๕ องค์ ละล้วนเปนเชื้อวงศ์เจ้าขุนไทยขวัญ ดังต่อไปนี้
๑ ขุนไทยขวัญ
๒ ขุนไทยโป่ง (ฤๅไทยพง)
๓ ขุนไทยหลวง
๔ ขุนน้อยแช
๕ ขุนน้อยเมียน
๖ ขุนน้อยจั่นฟ้า
๗ ขุนผังคำ
๘ ขุนกางคำเสือขวัญฟ้า
๙ ขุนเสือเปี่ยมฟ้า
๑๐ ขุนเสือวัตฟ้า
๑๑ ขุนเสือร่มฟ้า
๑๒ ขุนเสือเย็บฟ้า
๑๓ ขุนแถบฟ้า
๑๕ ขุนเปี่ยมฟ้า
๑๕ ขุนผุดฟ้า
๑๖ ขุนคำปักฟ้า
๑๗ ขุนคำใข่ฟ้า
๑๘ ขุนคำรอดฟ้า
๑๙ ขุนคำวัดฟ้า
๒๐ ขุนคำเห็บฟ้า
๒๑ ขุนคำแสนฟ้า
๒๒ ขุนแสนฟ้า องค์หนึ่ง
๒๓ ขุนคำเข่ญฟ้า
๒๔ ขุนคำแสนสูงฟ้า
๒๕ ขุนคำฉีงฟ้า
๒๖ ขุนคำน่านฟ้า
๒๗ คำไข่น้อยเจ้าเกี้ยว (ฤๅพระยาศรี)
เจ้าฟ้าแสนหวีเหล่านี้ได้ผ่านเผ้าหัวเมืองออก ๒๐ จังหวัดดังต่อไปนี้ (ละล้วนนามมหานครทั้งนั้น)
๑ แสนหวีแสนแสร
๒ เมืองเวียงวาย
๓ เมืองอูติง (น่าจะเปนอุเทน)
๔ เมืองเมาหลวง
๕ เมืองแสไฮ (แสรไร่)
๖ เวียงหนองอี่
๗ เวียงนางใข่คำพวง
๘ เวียงแสรล้าน
๙ เมืองหลวงควาย (ควาย)
๑๐ เมืองน่าพุก
/*122*/๑๑ เมืองภูคำ
๑๒ เมืองหนองโพแม่
๑๓ เชียงหิน
๑๔ เชียงโล้น
๑๕ เวียงโข
๑๖ เวียงแก่งคำไก
๑๗ เวียงเลง
๑๘ เวียงอ้าย
๑๙ เมืองแสรหัก
๒๐ เมืองแสรอู่ใข่น้อย
แลทรงอาญาสิทธิ์อยู่ตลอดยุค ๖๐๑ ปี
ใน พ.ศ. ๒๑๔๙ เมื่อขุนคำใข่น้อยเจ้าเกี้ยวทิ้งเมืองหนีไปเสียแล้ว เจ้าหลวงเมงตรานองสะรับ (มหาธรรมราชาพระเจ้ากรุงอังวะ) กับเจ้าอุปราชา ก็ตั้งเจ้าเสือรุ่งฟ้าเคียมเมือง เมืองมีต ให้เปนเจ้าฟ้าผู้ผ่านแสนหวีหลวง เจ้าฟ้าองค์นี้เปนบุตรเจ้าเสือร่มฟ้าเจ้าฟ้าเมืองมีต อันเปนเชื้อพระวงศ์เจ้าขุนหลวงคำเข่ญฟ้า (พงศาวดารแสนหวีไต้ว่าเจ้าเสือรุ่งฟ้าได้เถลีงราชย์ใน พ.ศ. ๒๑๙๔ แต่ที่ว่านี้คงจะต้องผิดแน่ ลการที่ผิดนี้ก็เปนด้วยคำนวนวิธีมหากาละจักร์ของไทยใหญ่สำหรับนับศุภะมาศเปนรอบๆ แลวิธีนี้ในบัดนี้ยากจะมีคนเข้าใจกันเสียแล้ว ในบ้านเมืองไต้แม่น้ำเมา (ชเวลี) ลงมา เราอาจจะเอาความจริงได้ทางพงศาวดารพม่า เรียกพระนามเมงตรานองสะรับว่า พระเจ้านยองรามเมงฤๅมินทร์ แลกล่าวไว้แม่นยำว่าหัวเมืองเงี้ยว คือไทยใหญ่ข้างเหนือได้ยอมอ่อนน้อมต่อราชาธิปตัยพม่าใน พ.ศ.๒๑๔๗ เพราะฉนั้นวันของพงศาวดารแสนหวีที่กล่าวว่า เจ้าเสือรุ่งฟ้าได้เฉลีมราชย์ใน พ.ศ. ๒๑๔๙ นั้น คงจะถูกต้องแน่แท้)
อาณาจักร์แสนหวีหลวง จึงต้องตกเปนหัวเมืองขึ้นของเมืองม่าน เมืองเมี้ยน (คือพม่า) ด้วยประการฉนี้ เวียงแสรอู่เปนเมืองหลวงของเจ้าขุนเสือรุ่งฟ้าทรงราชย์อยู่ได้ ๓๙ ศก มีราชบุตร ๔ องค์ คือ ๑ เจ้าเคียมเมืองเสือรุ่ง ๒ เจ้าพญาเจ้า ๓ เจ้าเสือร่มเมือง แล ๔ เจ้าโสมภู เจ้าเคียมเมืองสิ้นพระชนม์ในเมืองใบโค (คือพะโคฤๅหงสาวดี) มีบุตรองค์หนึ่งนามเจ้าคำนวลนายคำก่องฟ้า เจ้าพญาเจ้าสิ้นพระชนม์ในกรุงอังวะ แลเจ้าโสมภูสิ้นพระชนม์ในเมืองก้องคือเมืองคัง
/*123*/ใน พ.ศ. คำนวลได้เปนเจ้าฟ้าเฉลีมนามาภิธัยว่าเจ้าขุนแสนฟ้าไปสถิตย์ณรเวียงแสรอู่ ดำรงชีพอยู่ได้ ๖ ปี ก็ต้องเจ้าหลวงเมงตรา (พระเจ้าอังวะ) พิฆาฎเสีย เจ้าเสือรุ่งฟ้าได้เปนเจ้าฟ้าแทน มีราชบุตร์ ๒ องค์ นามเจ้าเสือรุ่ง แลเจ้าขุนออกคำ ธิดา ๑ นาม เจ้านางหารฟ้าโขคำโหง
เจ้าขุนเสือรุ่งฟ้ารวบรวมรี้พลยกไปตีเมืองเมา เมืองวาน เมืองแสรฝาง (ฤๅผัง) เมืองนา เมืองสันตา เมืองก้อน แลเมืองตี่ แลชิงไชยหัวเมืองใกล้น้ำโก่ง (คือสัละวีนที่ไทยสยามเรียกขง) ซึ่งแต่ก่อนเปนของเจ้าขุนหลวงเสือขวัญฟ้านั้นได้ทั้งสิ้น เวียงแสรอู่ก็ยังคงเปนเมืองหลวงของเจ้าขุนเสือรุ่งฟ้า แลทรงราชย์อยู่ ๓๓ ศก ราชบุตรีเจ้านางหารฟ้าโขคำโหงได้เปนเจ้าฟ้าสนององค์ใน พ,ศ, ๒๒๒๗ ครองเมืองอยู่ ๔ ศก ก็ชีพตักษัยในเวียงแสรอู่ แต่นั้นมาเมืองแสนหวีก็คงไร้เจ้าฟ้าผ่านพิภพมา ๙ ศกจน พ,ศ, ๒๒๔๐ เจ้าหลวงคำส่องฟ้า จึ่งได้รับราชานุมัติพระเจ้าพม่ามาทรงศักดิ์เปนเจ้าฟ้า แลสถิตย์ในเวียงแสรอู่มาได้ ๑๑ ศก จึ่งย้ายนครไปยังที่มีนามว่าบ้านเก่าท้ายเมืองผังพวง ก็สร้างเปนเมืองหลวงเวียงติงยิตขึ้นที่นั่น แต่แรมอยู่ชั่ว ๑๒ เดือนเท่านั้น ก็ไปสร้างนครเวียงผังพวงใหม่ นครใหม่นี้เวียงทัพพังพวยก็เรียก
เมื่อเจ้าขุนหลวงคำส่องฟ้ายังประทับอยู่ในเวียงแสรอู่นั้น มีขายผู้หนึ่งนามกุมาเมืองล้านซ้างของเมืองโยตะรา (อยุทธยาคือหลวงพระบาง) อพยพครอบครัวมาสู่แสนหวีหลวง แลตั้งภูมิลำเนาอยู่ณ ตำบลทัพนางพังพวยตู้ แลได้สร้างวัดแสรเกี้ยว ครั้นภายหลังมาเรียกกันว่าวัดสูงพวงแสรอู่หลวงนั้นขึ้นที่นั่น (ในพระราชพงศาวดารไทยสยามยุคนี้เปนแผ่นดินพระธาดาธิเบศร์ คือพระเพธราชา ใน พ.ศ. ๒๒๓๘ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคะนหุตให้แสนสุพจนาไมตรีเปนราชทูตจำทูลพระราชสาสน์แลคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมาถวายณกรุงศรีอยุทธยา จะขอถวายราชบุตรีทรงนามพระแก้วฟ้าเปนศรีสุรางค์บริจาริกาแลขอกองทัพสยามไปช่วยขจัดศึกหลวงพระบางมา/*124*/ติดนคร โปรดให้พระยานครราชสีมายกกองทัพใหญ่ไปถึงเมืองเวียงจันทร์ เจรจาความเมืองไกล่เกลี่ยให้หลวงพระบางคงเปนเมืองสัมพันธไมตรีกับศรีสัตนาคะนหุตไปตามเดีม พวกหลวงพระบางกลัวสยามก็ยอมรับแลเลีกทัพกลับไป คงจะได้เกิดเหตุอย่างใดจนคนสำคัญอันอยู่ข้างอุดมในหลวงพระบางปะลาตไปอยู่แสนหวีไต้)
เจ้าฟ้าขุนหลวงคำส่องฟ้าทรงราชย์อยู่ได้ ๒๓ ศก คืออยู่ในเวียงแสร ๑๑ ศก อยู่ในเวียงทัพพังพวย ๑๑ ศก แลอยู่ในเวียงติงยิตศกเดียวก็พิราไลย
นามเจ้าฟ้าผ่านเวียงแสรอู่ ดังต่อไปนี้ :-
๑ ขุนคำวัดฟ้า
๒ ขุนคำแสนฟ้า
๓ ขุนแสนฟ้าคญี
๔ ขุนคำผ่านฟ้า
๕ ขุนคำเข่ญฟ้า
๖ ขุนคำปักฟ้า
๗ ขุนคำฉิ่งฟ้า
๘ ขุนคำเสือคำน่านฟ้า
๙ ขุนคำใข่น้อยเจ้าเกี้ยว
๑๐ เจ้าขุนร่มฟ้า
๑๑ เจ้าขุนกอฟ้า
๑๒ ขุนเสือสูงฟ้า
๑๓ ขุดคำแผดฟ้า
๑๔ แม่นางหาญฟ้าโขคำโหง
๑๕ ขุนคำส่งฟ้า
๑๖ ขุนคำโหง
เวียงแสรอู่คงเปนเมืองหลวงอยู่ตลอดยุค ๑๐๑ ปี ขุนคำส่องฟ้ามีราชบุตร์ ๔ องค์ คือ ๑ เจ้าคำหอ ๒ เจ้าคำรุ้ง ๑ เจ้าคำแล่ง แล ๔ เจ้าคำกวด มีราชธิดา ๑ นาม เจ้านางหาญหน่อแสง
เจ้าคำหอเปนราชบุตร์พระสนม ชื่อนางอ่อน สิ้นพระชนม์แต่ยังกำลังรุ่น แต่มีบุตร์องค์หนึ่ง นามเจ้าขุนลี เจ้าคำกวดเปนราชบุตร์มเหษีนางเมืองนา แลสิ้นพระชนม์ในกรุงอังวะ มีบุตร์องค์หนึ่ง ธิดาองค์หนึ่ง นามเจ้าขุนแสงโพ แลเจ้านางสร้อยคำเมือง ฝ่ายเจ้านางหาญฟ้าหน่อแสงนั้นเปนราชธิดามหาเทวีมเหษีเจ้านางหลวงหาญฟ้าเมงโขคำโหง
/*125*/เจ้าขุนลีรับราชโองการพระเจ้ากรุงอังวะให้กรีฑาพลไปตีนครเชียงใหม่ เมื่อกลับมาถึงได้รับยศเปนเจ้าฟ้าแสนหวี ทรงราชย์อยู่ได้ ๕ ศก ก็ถูกโจรพิฆาฎเสียในเพลาดำเนีรทางจะไปนมัสการพระเจดีย์สถานในเชียงตวง (พม่าตีเมืองเชียงใหม่ครั้งนี้ตกในแผ่นดินพระภูมินทรราชา คือ พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ แต่ในพระราชพงศาวดารไทยหาได้กล่าวถึงใม่)
เจ้าขุนแสงคำกวด บุตรเจ้าขุนแสงโพ อันไปกับเจ้าขุนลีในเพลาเกีดเหตุนั้นก็พลอยถูกฆ่าเสียด้วย
เพราะฉนั้นใน พ.ศ. ๒๒๕๗ เจ้าขุนแล่งอันเปนภาดาเจ้าขุนคำหอ ต่างบิดาจึงได้รับยศเปนเจ้าฟ้าทรงนามาภิธัยเจ้าขุนหน่อฟ้า ในปีที่ ๔ แห่งรัชกาลขุนหน่อฟ้านั้นเมืองกุ้งม้าเปนขบถ แลในเวลาประจวบกันนั้นราชบุตร์ของขุนหน่อฟ้า อันเปนเคียมเมืองผู้เปนเจ้าทวนลาก็เปนขบถด้วย แต่ขุนหน่อฟ้าจับตัวได้ทันทีสำเร็จโทษเสีย แต่ต่อนั้นไปใม่ช้าพลันลุวันเดือนสี่ (มีนาคม) ขึ้น ๔ ค่ำ บุตรีของขุนหน่อฟ้าเองนามเจ้านางสุมหน่อแสงพันก็คิดประทุษร้ายลอบเข้าไปฆ่า เจ้าขุนหน่อฟ้าเสียในห้องบรรทมเวลาเที่ยงคืน
พระเจ้าเมงตรานันทราชาเจ้าอังวะก็พระราชทานราชานุมัติให้เจ้านางปิตุฆาฎนั้นเปนแม่นางผ่านแสนหวี เสวยราชย์มาได้ ๑๒ ศก อนุชาของแม่นางนามเจ้าหลวงคำโหงฟ้า ก็ได้เถลีงรัชย์สนององค์ใน พ.ศ. ๒๒๗๑ เจ้าขุนหลวงคำโหงฟ้าอภิเษกด้วยเจ้านางตู้สุมวงเมืองเมา มีราชบุตร์ ๔ องค์ ธิดา ๕ องค์ (เจ้าฟ้าองค์นี้เองที่ดูเหมือนเปนเจ้าแสงโหง ในพงศาวดารแสนหวีได้กล่าวว่า ได้รับตำแหน่งยศในกรุงอังวะแล้วกลับมาสู่หัวเมืองไทยใหญ่ โดยทางเมืองยางห้วย (ยองฮเว) แลได้อภิเษกกับเจ้านางแสงภู อันเปนนัดาของเจ้าฟ้าเมืองยางห้วย (ยองฮเว)
/*126*/ในรัชกาลเจ้าฟ้าขุนคำโหงฟ้านั้นกวีแมงฤๅมินทร์ คือเมืองของพวกกวี (นี่คือเมืองเกวียเกียคือชานคแวที่ไทยเรียกเงี้ยวกวย มิสเตอร์ปาร์เกอกะว่าอยู่ในแขวงมะทะยาใกล้กรุงมัณฑเล) เปนขบถ พระเจ้าพม่ามีราชดำรัสให้เจ้าฟ้าขุนคำโหงฟ้ายกกองทัพไปปราบปราม จึ่งให้ราชบุตร์นามเจ้าคำวัดฟ้ายกพลไปตีต้อนพวกกวีพ่ายหนีไปถึงโอโพโอเมง แล้วก็ยกพลกลับเมืองแสนหวี แต่พอเจ้าคำวัดฟ้ามาถึงเมืองใม่ทันไร จีนเมืองมอลาวูก็เปนขบถ ยกเข้าตีเอาเมืองมอพังโพกได้ แลตระเตรียมจะยกมาตีเมืองแสนหวี เจ้าคำวัดฟ้าต้องยกทัพใหญ่ไปตีแตกพ่ายหนีไปกวีเวียงกักหลังเมืองจีน แต่เหตุที่พวกจีนก่อจลาจลนั้น ยังทำให้ได้ใจไปถึงพวกกวีแมงเกีดลุกลามขึ้นอีกใม่รู้จบ เลยวุ่นวายไปกระทั่งถึงเมืองมอพังยาง เมืองปาต แลเมืองเยลา ขุนหลวงคำโหงฟ้าจึงแต่งให้เจ้ามังตี่ยกกองทัพไปปราบปรามพวกจีนทรยศ แตกพ่ายหนีไปเพียงมณฑลสีปอ กองทัพพม่าที่ยกมาตั้งอยู่ที่นั่นก็ระดมยกเข้าโจมตี แลจับเจ้าฟ้าเมืองปาตได้ส่งไปกรุงอังวะ แต่พรรคพวกเจ้าฟ้านั้น ลอบไปซุ่มสกัดยกเข้าโจมตีแก้เอาหลุดไปได้ โกเฉ่งสีกางราชาเปนแม่ทัพพม่าในเวลารบกับกวีแมงนั้นก็แทบจะอัปราไชยในคราวต่อยุทธ์เหล่าร้ายที่โอโพโอเมง จึ่งเจ้ามังตี่ก็ยกกองทัพตีขนาบเข้าไปช่วยทัพพม่า แลต้องต่อรบกับกวีแลจีนทั้งสองฝักสองฝ่าย กำลังเจ้ามังตี่ต่อรบข้าศึกชุลมุนอยู่ทางนี้ เจ้าขุนหลวงคำโหงฟ้าก็ทิวงคตลงในเมืองผังพวง ทรงราชย์อยู่ได้ ๒๔ ศก เจ้ามังตี่อนุชาทราบความ ก็รีบยกทัพกลับใน พ.ศ. ๒๒๙๖ (พงศาวดารแสนหวีข้างไต้ว่า พ.ศ. ๒๒๙๓) แลได้รับราษฎรสมมตขึ้นเปนเจ้าฟ้าณะเมืองโมต เฉลีมพระนามเปนเจ้าขุนเสืออุ้มฟ้า มีราชบุตร์ ๓ องค์ นาม ๑. เจ้าหน่ออู่เมือง ๒. เจ้าขุนแสงญี่ แล ๓. เจ้าขุนสามโพ แลธิดา ๒ องค์ คือ เจ้านางแสงคำมู แลเจ้านางสร้อยคำเมือง ได้อภิเษกกับเจ้าคำหอ แลเจ้าคำแล่ง (พงศาวดารแสนหวีข้างไต้ว่า เจ้ามังตี่ริบทรัพย์สมบัติของภาดาทั้งปวงเอาเสียสิ้น /*127*/เหตุฉนั้นเจ้านางแสงภูมเหษีหม้ายจึงกลับไปเมืองยางห้วย (ยองฮเว) แลประสูติโอรสที่นั่นนามเจ้าขุนหนู ซึ่งภายหลังได้เปนเจ้าฟ้าปรากฎนามาภิธัยว่าเจ้าสเวเฉ่ง เรื่องราวในแผ่นดินเจ้าขุนมังตี่ก็ผิดกันมาก ข้างรัฐบาลพม่าก็ว่ารีดรัดทั้งให้ส่งสร่วยเรี่ยวแรงหนักขึ้น แลกะเกณฑ์พลรบจากเมืองแสนหวีเพิ่มจำนวนทวีมากขึ้น เจ้าขุนมังตี่ทรงสร้างพระเจดีย์ แลทรงสุบินว่าถ้ายอดเจดีย์เอนไปทางกรุงอังวะ เมืองแสนหวีก็จะมีแต่ต้องตกเปนทาษชเลยฟุบอยู่ใต้อำนาจพม่าใม่รู้จักเงยหน้าเปนไทยได้อยู่ชั่วนิรันดร ถ้ายอดตั้งตรงดิ่งเมืองแสนหวีจะได้เปนเอกราช แต่ถ้าเอนไปทางกรุงจีน กรุงจีนก็จะเอื้อมเข้ามาเปนใหญ่ ครั้นรุ่งขึ้นเช้าเจ้าขุนมังตี่เห็นยอดพระเจดีย์เอนไปทางเมืองพม่า เหตุฉนั้นจึงทิ้งเมืองแสนหวีเสีย ยกไปสถิตย์ณเมืองกาในเขตร์แดนจีน เจ้าคำหูพระบุตร์เขยผู้เปนนักรบสำคัญเคยรบให้พม่าในกะเหรี่ยงนั้นก็ตามไปอยู่ด้วย พระเจ้าพม่าจึงตรัสให้หาทั้งเจ้าขุนมังตี่แลเจ้าคำหูให้ลงไปเฝ้าณกรุงอังวะทั้งคู่ เจ้าขุนมังตี่ใม่ยอมไป แลต่อนั้นไปใม่ช้าก็พิราไลยอยู่ในเมืองกานั้นเอง แต่เจ้าคำหูลงไปสู่กรุงอังวะ แต่พอไปถึงสักหน่อยก็สิ้นชนม์ในกรุงอังวะ เจ้าคำแล่งอนุชาก็อยู่รับราชการกรุงจีน แลเปนตัวสำคัญในการยกกองทัพมาตีเมืองแสนหวีแลยืดเมืองนั้นไว้ได้เปน ๓ ปี เจ้าขุนแสงอ่องตุ่นก็เปนแม่ทัพจีนกองหนึ่ง แลยกมาตีใม่ชั่วแต่เมืองแสนหวี แต่ทั้งตีเมืองหน่าย (พม่าเรียกโมแน) ได้ แลตั้งปกครองอยู่เองได้ถึง ๑๗ ปี
พอผังยางก่อวุ่นวายอิกแลยกเข้าครอบเอาเมืองหนองโมนลาเฉียวไว้ พม่าก็แต่งกองทัพให้โบ่แสงกางเปนนายพลยกมา เจ้าขุนมังตี่ก็มอบให้เจ้าคำแล่งบังคับพลฝ่ายเมืองแสนหวี พร้อมกันยกไปตึกระหน่ำขับจีนจลาจลออกไปพ้นเมืองหนองโมนลาเฉียว แล้วทัพพม่าก็เดินลงมากรุงอังวะ ในพ,ศ, ๒๒๙๙ (กำลังเจ้าคำแล่งอยู่ในกรุงอังวะนั้น ชายาของเจ้าคำแล่งอันเปนธิดาของเจ้าฟ้ามีสามีใหม่ในศกนั้น/*128*/เจ้าสเวตอง (ชเวดอง) เปนขบถ แลหนีมาอาไศรยอยู่ในแสนหวีพึ่งบารมีเจ้าขุนมังตี่ เจ้าขุนมังตี่จัดให้ไปตั้งอยู่ณเมืองติงยิต แต่สักหน่อยต้องย้ายไปอยู่เมืองคุนโลง เจ้าขุนมังตี่ช่วยเหลือเกื้อหนุนเจ้าชเวดองในการเปนขบถต่อพระเจ้าองคชัยะ (คืออลองพญา) ใน พ,ศ, ๒๓๐๑ แลต้องแตกพ่ายไปเมืองกุ้งม้า เจ้าขุนมังตี่จึงได้สร้างพระเจดีย์ในเมืองนั้น แล้วต่อไปใม่ช้าก็ทิวงคต
อองชัยะ (อลองพญา) ทิวงคตใน พ,ศ, ๒๓๐๓ เมื่อไปตีโยตะรา(กรุงศรีอยุทธยาสยาม) เอาไชยมิได้สมหวัง เจ้าเมงตรานองโลก (มังลอกพระเจ้าเนาดอญีพญา) ได้เถลีงฉัตร์พม่าสนององค์ แลในปีนั้นเจ้ากวีแมง (เจ้าเมืองคเว) เปนขบถอิกตั้งตนเปนใหญ่อยู่ในเมืองแสนหวี กองทัพพม่าซึ่งแมงกญีกยอมาติงเปนนายพลยกขึ้นมาตีเมืองก้อนกาง เมืองปาด แลเมืองโข เมืองกา เจ้าฟ้ากวีแมงหนีไปเมืองมอน้อยเมืองเลม แมงคญีตามไปจับเจ้าฟ้าฆ่าเสีย แล้วก็เข้าตั้งอยู่ในเมืองลา
ต่อนี้ไปใม่ช้าแมงคญีกยอมาติง ก็ยกมาตั้งอยู่ในแสนหวีเรียกเจ้าคำบัตกลับมาจากเมืองก้อน แลตั้งให้เปนเจ้าฟ้า แลให้ล่อเจ้าคำหอมมาจากเมืองแสรผัง แล้วพาองค์ลงไปกรุงอังวะด้วย
แต่ต่อนั้นไปใม่กี่น้ำ เมืองกุ้งม้าก็ก่อการจลาจลอีก แมงคญีต้องยกกลับขึ้นมาขับพวกจีนแตกพ่ายกลับไปยังเกียวสิน แลสร้างสพานข้ามน้ำโก่ง (สยามเรียกน้ำขง คือแม่สัละวีนตอนบน)
ใน พ.ศ.๒๓๐๖ เจ้าคำเกียบแม่ตู้ (อินพยูชินฤๅพระเจ้าช้างเผือก) ได้เปนกษัตริย์กรุงอังวะ ลุเดือน ๑๑ (ตุลาคม) ขึ้น ๔ ค่ำศกนั้น โปรดสถาปนาเจ้าคำแล่งเปนเจ้าฟ้าแสนหวี เมื่อขึ้นมาถึงเมืองแล้วเฉลีมพระนามเปนเจ้าขุนหลวงคำส่องฟ้า ใน พ.ศ. ๒๓๐๘ แตงกยอโบ่ มยอกวัง กับโบ่มังฆ้องเปนแม่ทัพยกพลขึ้นมาจากกรุงอังวะ สมทบกับกองทัพหนุนเมืองแสนหวีอันเจ้าขุนแสงอ่องโถนเปนนายพล/*129*/ ดำเนีรทัพไปสู่เมืองเลมแลมณฑลสิบสองเมือง (คือเชียงรุ้ง) เจ้าฟ้าหัวเมืองเหล่านั้นหนีไปหาเจ้าวั่งตี่ๆก็แต่งทัพใหญ่มาจากกรุงจีน เข้าโจมตีทัพพม่าแลไทยใหญ่ถอยล่ามาสู่แสนหวี เหตุฉนี้เมื่อรุ่งศก พ.ศ. ๒๓๐๙ ขึ้น กองทัพจีนจึงยกมาตีหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งแปดนครอันตั้งอยู่ทั้งสองฟากน้ำโก่ง (สัละวีน) เจ้าขุนคำส่องฟ้าก็ยอมสวามิภักดิ์ต่อแม่ทัพจีนณเมืองเมียน (เมียนนิง?) แม่ทัพจีนจึงพาไปสู่เมืองพวนตั้งให้เปนเจ้าฟ้ารับอิศริยยศอย่างจีนด้วย ทรงราชย์อยู่ได้ ๓ ศก ก็ประชวรอหิวาตะกะโรคสุรคต เมื่อได้รับยศอย่างจีนแล้วได้ใม่ช้า เจ้าคำโพดได้เถลีงรัชสนององค์
ในสมัยนี้มีจีนเปนเจ้าเมืองอยู่ในเมืองติมา เจ้าคำโพดไปหาน้อมคำนับจีนเจ้าเมืองๆก็รับรองเปนอย่างดี จึ่งให้ช้างสองเชือกเปนของกำนัลขอได้อยู่ในเมืองอันแตง
เมืองแสนหวีถึงโชคร้ายต้องทำลายป่นปี้อิก แลแม่ทัพจีนให้พาตัวเจ้าฟ้าผู้ครองเมือง เมืองเมียน เมืองมา เมืองฉิ่ง แลเมืองติ่ง มาเคารพณเมืองแสนหวี
แต่ในเดือนแรกแห่งปีต่อไป มยอกวังโบ่เปนแม่ทัพคุมพลพม่ายกขึ้นมาตีกองทัพตาเฉ่งฝ่ายจีนแตกพ่ายไปยังเมืองนา แล้วก็ยั้งตั้งทัพอยู่ณเมืองสา แต่กองทหารเจ๊กซึ่งตาเฉ่งอันตั้งอยู่ณเมืองวานเปนแม่ทัพยกมาติึกองทัพพม่า ก็ต้องถอยล่าไปยังเมืองมา แลภายหลังไปเมืองโยคแลเมืองวน
กองทหารจีนจึงเข้ายึดเอาเมืองเวียงแสรอู่ไว้เข้าตั้งมั่นอยู่ แลมยอกจังโบ่รวบรวมกำลังทหารได้ ๕๐๐๐ คนยกทวนมาตีกองทหารจีนแตกถอยไป แลกำลังเจ้าขุนคำโพดช่วยอุดหนุนด้วยอีก ก็เลยรุกไล่ทหารจีนถอยไปพ้นแสรผัง เมืองฉิ่ง แลเมืองมา
ณเวลาร่วมกันนั้น กองทัพพม่าอิกกองหนึ่ง ก็เดินไปทางเมืองมอน้อย เมืองเลม แลเข้าตีทหารจีนแตกไปจากสิบสองเมือง (คือเชียงรุ้ง) แม้กระ/*130*/นั้นในปีต่อไป ตาเฉ่งจีนยังยกกองทัพผ่านเมืองโกแลเมืองสีมาทางน้ำลาน เข้ายึดเอาบ้านสอแสรอู่ไว้ แลตั้งอยู่ณวูนุงเย (เวียงหนองยาว) เปนเจ้าเมืองหัวเมืองไทยใหญ่ แลขับกองทัพพม่าพ่ายจากแสนหวีไปยังเมืองมณฑลสีปอ (ธีบอ) แลต่อไปซ้ำทัพพม่าต้องล่าจากมณฑลสีปอด้วย วูกุงเยจึงยกลงไปตั้งในเมืองลอยหลวง (วูกุงเยคนนี้ น่าจะเปนแม่ทัพจีนที่พม่าเรียกว่าสุกุนเน แลที่มิสเตอปาร์เกอว่าเปนเจ้าฟูแฮงแม่ทัพเม่งจู คงเปนพระญาติของฮองไทยเฮากรุงจีน)
ต่อไปกองทัพพม่าซึ่งกยอโบ่ แลมยอกวังโบ่เปนนายพลก็ยกขึ้นมาตีจีนแตกไปจากแสนหวีทางโฮกีว แลตีทัพใหญ่วูกุงเยพ่ายไปจากลอยหลวง (พม่าเรียกตองเป่ง) แลรุกไล่แตกกระจัดพลัดพรายไปเมืองยีน วูกุงเยก็เลยสิ้นชีพลงที่นั่น (แต่มิสเตอปาร์เกอว่า เจ้าฟูแฮงไปถึงกรุงปักกิ่งก็ชั่วแต่ไปสิ้นชีพเท่านั้น) กองทัพเจ๊กอิกกองหนึ่งยกมาจากเมืองกางเสือ แต่อัปราไชยพ่ายไปจากเมืองยอ แม่ทัพจีนพาเจ้าครองเมืองบางองค์ กับบริพารราว ๑๓๐,๐๐๐ คน ไปสู่เมืองตะรี (ตะลีฟู) แลคุมไว้ที่นั่น
(พงศาวดารแสนหวีข้างใต้เล่าเรื่องราวผิดกัน กล่าวว่าแม่ทัพจีนนามเจ้าวังกันตะริตยกกองทัพใหญ่มาใน พ.ศ. ๒๓๑๐ ข้ามสพานข้ามน้ำตู้ณท่าเต้เหนือเมืองสีปอ แลตั้งค่ายชุมนุมทหารอยู่ณเมืองชุมสาย แลเมืองอื่นลงมาทางพม่า กองทัพพม่ายกมาจากพะโค แลเมาะตะมะ เข้าโจมตีทัพจีนแตกถอยมาเวียงเข้าสาร (ลาเฉี่ยว) ซึ่งจีนสร้างป้อมอย่างแข็งแรงไว้ที่นั่น ข้างพม่าก็ตั้งค่ายอยู่ข้างต้นน้ำเยาณบ้านลาเฉี่ยว แลคอยรอจนมยอกวังโบ่เดินทัพขึ้นมาทางเมืองเลมแลเมืองมา ยกเข้าโจมตีทหารจีนทางด้านตวันออก ข้างจีนอปราไชยแตกพ่ายไปจากเวียงเข้าสาร (มูนดินค่ายจีนยังคงมีปรากฎอยู่ตราบเท่าทุกวันนี้) ต่อไปนั้นก็พรรณนารายชื่อหวุ่นแลสิกแกในเมืองลาเฉี่ยวต่างๆ แต่พงศาวดารแสนหวีข้างเหนือแลข้างไต้ทั้งสองฉบับนั้นก็ต่างกล่าวแตกกัน)
/*131*/ใน พ.ศ. ๒๓๑๘ เจ้าเมงตราหลวงกษัตริย์พม่าทรงตั้งให้อูตึงฝอยเปนเจ้าฟ้าเมืองแสนหวี เจ้าฟ้าใหม่นี้ก็ย้ายมหานครไปยังน้ำยอใกล้เมืองลาเฉียว เหตุฉนี้เมืองลาเฉียวจึงได้มีนามปรากฎสืบมาว่าเวียงอู่ อูติงฝอย (อุเทน?) ตามพระนามเจ้าฟ้าที่ผ่านนครนั้นมา ๗ ศก แลกยอกแสนหวุ่นได้ขึ้นไปเปนเจ้าฟ้าแทนต่อมาได้ ๓ ศก เจ้าส่วยฉิ่ง เมืองโตนคำ (ฤๅทุ่งคำ) ที่มาจากเมืองยางห้วย (ยองฮเว) จึงได้มาเปลี่ยนเปนเจ้าฟ้า เจ้าส่วยฉิ่งเปนราชบุตร์ของเจ้าฟ้าขุนแสงโหง เฉลีมพระนามเปนเจ้าขุนเสือว่ายฟ้า แลย้ายพระนครไปยังเวียงสุบพังพวง ทรงราชย์อยู่ได้ ๒๓ ศก จึงทิวงคตใน พ.ศ. ๒๓๔๓
เจ้าฟ้าเมืองสีปอยกมาตีเมืองทุ่งในปีที่ ๒ แห่งรัชกาลเจ้าขุนเสือว่ายฟ้า (คือ พ.ศ. ๒๓๒๓) แต่แตกพ่ายไป (พงศาวดารแสนหวีข้างไต้พรรณนารายลเอียดต่อไปว่า พระราชาปะดุง (คือโพเทาพญา) ได้เสวยราชสมบัติกรุงพม่าแทนสิงคุมินทร์ (คือมองหม่อง) ใน พ.ศ. ๒๓๒๔ มีพระราชดำรัสให้หาบรรดาเจ้าฟ้าในหัวเมืองโกสัมพีทั้งปวงลงไปสู่พระมหานครมีเจ้าฟ้าต่างๆลงไป ๘ องค์ เจ้าส่วยฉิ่งไม่ลงไป แลเจ้าฟ้าองค์อื่นๆหาว่า เจ้าส่วยฉิ่งตระเตรียมจะก่อการขบถด้วยเหตุฉนั้นเจ้าส่วยฉิ่งจึงต้องถูกเสตตอหวุ่น แลดะนุพยูหวุ่นขึ้นมาจับองค์ลงไปสู่กรุงอังวะ ต้องพิพากษาให้ลงพระราชอาญาประหารชีวิต แต่เฉภาะเกิดเหตุอะเวยอกหวุ่นที่เปนผู้คุมเจ้าส่วยฉิ่งนั้นไปเกาะแกะพระมเหษีหม้ายในเรือนจำ แม่นางพระญาร้องถวายฎีกาต่อพระมหากษัตริย์ ผลอันนั้นทำให้หวุ่นผู้คุมต้องประหารชีวิต แลเจ้าส่วยฉิ่งเลยได้พระราชทานโทษแลได้กลับคืนขึ้นไปครองเมืองตามเดิม เหตุนี้ได้เกิดขึ้นในปีก่อนสร้างกรุงอมรปุระ แลก่อนเชิญพระปฏิมากรองค์ใหญ่นามพระมหามยัตมุนีจากเมืองยะข่ายมาถึงกรุงพม่าโดยเรือใหญ่ ซึ่งพระมหากษัตริย์ตรัสให้ต่อขึ้นสำหรับการนั้นสองศก ในรัชกาลเจ้าฟ้าส่วยฉิ่งนี้ มีเหตุที่จดหมายเหตุกล่าวไว้ใน พ,ศ, ๒๓๒๙ เจ้าฟ้าสีปอแลเมืองโล้นได้ย้ายนครไปตั้งณที่ตำบลใหม่ ใน /*132*/พ,ศ, ๒๓๒๙ กรุงจีนแต่งราชทูตเชิญราชบรรณาการมีค่ามาสู่เมืองแสนหวี เมืองสีปอ แลเมืองลอกสอก แลใน พ,ศ, ๒๓๓๑ เจ้าฟ้าในหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงร่วมสหะฉันท์พร้อมกัน สร้างป้อมขึ้นณเมืองหน่ายป้อมหนึ่ง เพราะเกิดมีสุริยคราธใหญ่ขึ้นในปีนั้น แลในรุ่งปีขึ้นก็ได้มีพระราชพิธียกฉัตร์ยอดมหาเจดีย์มุเตาชเวฮมอดอในกรุงหงสาวดีใหม่ น่าจะเปนเพราะเหตุสุริยุปราคานั้นเหมือนกัน
เจ้าฟ้าเมืองเมา เมืองตีง เมืองสีปอ เมืองสีต เมืองสามกา เมืองเชียงทอง (ฤๅตอง) เมืองน้ำโคก เมืองหนองวอน แลเมืองยางห้วย (ยองฮเว) ได้พร้อมกันมาช่วยงารพระศพเจ้าขุนส่วยฉิ่ง ๆ มีราชบุตร ๗ แลธิดา ๒ องค์ ราชธิดาองค์ ๑ นามเจ้านางแสงจันทา (ฤๅแสงจันตา) ได้เปนเทวะชายาพระเจ้าเมงตราหลวง (พระเจ้าพม่า) แลมีราชบุตรองค์หนึ่งนามสโดมังสา แต่สิ้นพระชนม์เสียแต่ยามดรุณะไวย ใน พ,ศ, ๒๓๔๔ พระเจ้าพม่าทรงตั้งให้ขุนแสงโหง ราชบุตร์องค์ใหญ่ของเจ้าฟ้าแสนหวีเปนเจ้าฟ้า ทรงพระนามเจ้าเสือกอฟ้า ใน พ,ศ, ๒๓๕๒ เมืองเห็ตเปนขบถต่อเจ้าเสือกอฟ้า แลต่อนั้นไปอิก ๔ ศก กำลังเสด็จไปประพาศเมืองอูต เกิดขบถจลาจลมากจึงถูกให้หาองค์ลงไปกรุงอังวะ เพื่อให้ชี้แจงว่า เหตุใดจึงได้เกิดจลาจลขึ้น แลกราบถวายบังคมลาพระเจ้าพม่ากลับคืนโดยทางเมืองหน่าย เมืองหนอง แลเมืองก้อนเตือ แต่ชีพตักษัยเสียในมรรคันดรก่อนถึงนคร เจ้าเสือกอฟ้าได้สร้างสพานข้ามน้ำตื้อ แลทรงราชย์ได้ ๑๔ ศก มีราชบุตร์เหลืออยู่องค์เดียวนามเจ้าสวยผ่องมารดาเปนพม่า แต่พระเจ้าพม่าโปรดตั้งให้แม่ทัพตนหนึ่งนามสิริราชาสังกยัน เจ้าเมืองก้อง (โมคอง) คือเมืองคังขึ้นมาว่าราชการเมืองแสนหวีอยู่ได้ ๓ ศกก็ถึงแก่อสัญกรรม สิริกะยอดินนรธาได้ขึ้นมาว่าราชการแทนอยู่ แต่เกิดเหตุอย่างไรถูกเรียกกลับลงไปกรุงอังวะเสียภายใน ๑๒ เดือน ครั้นใน พ,ศ, ๒๓๖๒ พระเจ้าปดุง (โพเทาพญา) ก็สุรคต แลพระราชภาคินัยได้เปนพระมหากษัตริย์พม่าต่อไป ทรงตั้งเจ้าหน่อเมือง อัน/*133*/เปนราชบุตร์ของเจ้าเสือว่ายฟ้าให้เปนเจ้าฟ้าแสนหวี ทรงพระยศเปนเจ้าหลวงเสือร่มฟ้า แต่ทิวงคตภายในปีนั้นเองณเมืองหน่ายที่เสด็จไปหาสิตแก ทรงราชย์อยู่ได้เพียง ๕ เดือนเท่านั้น (แต่พงศาวดารแสนหวีข้างไต้ว่า ๒ ศก) พระเจ้าพม่าจึงทรงตั้งให้อนุชาของเจ้าหลวงเสือร่มฟ้านามเจ้าคำกวด เปนเจ้าฟ้าสนององค์ทรงยศะนามาภิธัยเจ้าหลวงเสือรุ้งฟ้าเปนเจ้าฟ้าอยู่ได้ ๒ ปีก็ทิวงคตณเมืองหน่าย จะเปนถูกพวกขบถฉิ่งหลวงขุนสูงไข่อ่อน พระกาดำกายเมืองปาต พระกาดำมนคำแสนเมืองแสนเลม ท้าวเมืองพระกาคำแมนเมืองกัตกาง แลแหงคำโหงบ้านแวบทำร้ายฤๅประการใดหาปรากฎชัดใม่ เจ้าฟ้าที่ทิวงคตนี้มีราชบุตร์อยู่องค์หนึ่ง นามเจ้าขุนแสงเมืองโพอยู่ในกรุงอังวะ แต่ใน พ.ศ. ๒๓๖๗ เจ้าหลวงเมงตรา (พระเจ้าพม่า) ทรงตั้งเจ้าคำพักเปนเจ้าฟ้าแสนหวี แต่ก่อนที่จะได้ว่าราชการเมืองเจ้าคำพักได้รับคำสั่งณเมืองหน่ายให้ลงไปรบกับอังกฤษณเมืองร่างกุ้งพร้อมกับเจ้าฟ้าหัวเมืองไทยใหญ่นครอื่นๆ เจ้าขุนคำพักก็พาพลรวม ๓๐๐๐ ยกลงมาแต่ต้องเสียพระชีพในสนามรบ ในเวลาเจ้าฟ้าใม่อยู่นั้นหวุ่นกยอซะวาเมียง ว่าราชการแทนไปพลาง แลใน พ.ศ. ๒๓๗๐ ขุนแสงคำน่านอันเปนราชบุตร์เจ้าเสือว่ายฟ้าอิกองค์หนึ่งได้รับตั้งเปนเจ้าฟ้า ทรงพระยศะนามเปนเจ้าหลวงเสือแลบฟ้า สุรคตภายใน ๓ ศก แลราชบุตร์นามเจ้าขุนแสงคำนานได้เปนเจ้าฟ้าสนององค์ แต่ทิวงคตในกำลังดำเนีรทางจะขึ้นไปสู่เมืองแสนหวี
ใน พ.ศ. ๒๓๗๔ เจ้าสวยเมือง บุตร์เจ้าเสือได้รับตั้งเปนเจ้าฟ้าแสนหวี ทรงพระราชทินะนามเปนเจ้าเสือว่ายฟ้า ทรงราชย์อยู่ได้ ๗ ศก
ในรัชกาลเจ้าเสือว่ายฟ้านั้น ท้าวเมืองเมืองเห็ต เมืองเกียก บ้านแสน แลเมืองใยเปนขบถ แลเข้ากันกะพวกเมืองโล้น ราวเวลาเดียวกันนั้น เจ้าฟ้าเมืองยางห้วยก็ก่อการขบถด้วยจึงถูกหาองค์ลงไปกรุงอังวะ แลเลยพิราไลยลงที่นั่น ทั้งราช/*134*/บุตร์มี ๒ องค์ ก็สิ้นชีพเสียหมด องค์หนึ่งที่เมืองปยังอู (ปยินอุลวิน) แลอีกองค์หนึ่งที่กรุงอังวะ
เจ้าสวยเมืองก็เข้าพวกขบถ แลเดีนพลมาเมืองพังเขาใกล้ทเลสาบสองตะมานเพื่อจะช่วยอุดหนุน เสกกยามินทราดูเหมือนจะยังใม่ได้เข้ามารบด้วยฤๅกระไรจึงเปนแต่เพียงถูกถอด
ใน พ.ศ. ๒๓๘๑ พระมหากษัตริย์พม่าทรงตั้งเจ้าขุนคำแล่ง อันเปนบุตร์ของมเหษีนางญี่ เปนเจ้าฟ้าแสนหวี มีพระสมัญญาว่าเจ้าเสือขวัญฟ้า ในรัชกาลเจ้าฟ้าองค์นี้ พวกยางสอก (กะเหรี่ยงยางแดง) เปนขบถต่อกรุงอังวะ จึงเจ้าฟ้าแสนหวีกับกองทัพไทยใหญ่หัวเมืองอื่นๆ ต้องยกไปปราบปรามตามราชโองการพระเจ้าพม่า ครั้นกลับลงไปเฝ้าณกรุงอังวะ เลยต้องถูกรับพระราชอาญาประหารชีวิตด้วยมีโทษบางอย่างเมื่อดำรงยศเปนเจ้าฟ้ามาได้ ๗ ปี
ใน พ.ศ. ๒๓๘๙ เจ้าขุนแสงหน่อฟ้า ราชบุตรเจ้าหน่อฟ้าหลวงแลเปนราชนัดาเจ้าขุนส่วยฉิ่งได้รับตั้งเปนเจ้าฟ้า ทรงนามะศักดิ์เปนเจ้าเสือสามฟ้า สิตตะปาละสุธรรมะราชา แต่พอมาถึงนครก็ต้องตั้งปราบขบถ ที่ตุ้ยตอคำมวนเปนหัวหน้าเข้าพวกกับแหงแลท้าวเมืองเมืองโกกางต่อนิ้ว เมืองกุนหลวง เมืองกางโม่ง เมืองก้อน แลเมืองก้อนกางโรมตีเอาเจ้าฟ้าล่าถอยมาเมืองนาน้อยกะลิง แล้วถอยมาเมืองสายเขา เมืองยีนแลเมืองตัด จึงรวบรวมพลได้พอยกทวนไปบำราปพวกขบถพ่ายไปเมืองตี่แลเมืองตึง จับได้ตัวตุ้ยตอคำมวนฆ่าเสีย แล้วเดีนทัพตรงไปเมืองหนอง ใน พ.ศ. ๒๓๙๒ เจ้าเสือสามฟ้าปราบปรามเจ้าฟ้าเมืองน้อยน้อยทั้งปวงอ่อนน้อมอย่างราบคาบ แต่ทิวงคตเสียในปีแรกที่พอบ้านเมืองสงบราบคาบลงนั่นเอง (พงศาวดารแสนหวีข้างไต้ว่าเจ้าขุนสามฟ้าต้องพิฆาฎในกรุงอังวะ)
หวุ่นปอลานันทาได้ว่าราชการเมืองแสนหวี แต่ถึงแก่กรรมเสียในปีเดียว หวุ่นมองกยุตได้ว่าราชการแทนที่ ในเวลานี้พระเจ้าเมนดงมินทร์ชิงราชสมบัติจากพระ/*135*/เชษฐาธิราชภุกามมินทร์ ณโอกาศนี้ทรงตั้งขุนแสงเมืองโพให้ขึ้นไปว่าราชการเมืองแสนหวี ขุนแสงเมืองโพจับตัวมองกยุตจำส่งลงมายังกรุงอังวะ ต้องรับราชอาญาประหารชีวิต จึงทรงตั้งเจ้าหลวงเสือสามฟ้าเปนเจ้าฟ้าเมืองแสนหวี ใน พ.ศ.๒๓๙๖ หัวเมืองต่างๆในแว่นแคว้นแสนหวีทั้งสิ้นเกีดจลาจลป่วนไปหมด ถึงเจ้าหลวงเสือสามฟ้าต้องพิฆาฎ ทั้งพ่อเมืองสูงต้นคำแลราชบุตร์ของเจ้าฟ้าเองด้วย เมื่อเช่นนี้แหงเมืองหนองแลหอสูงเมืองต้น ก็พากันไปเมืองหน่ายก่อนแล้วลงไปกรุงอังวะ ขอแยกเมืองที่ตนปกครองแลหัวเมืองอื่นๆออกจากอาณาจักร์มณฑลแสนหวี ก็ได้พระราชานุญาตใน พ.ศ. ๒๓๙๗ แลในปีต่อนั้นไปเจ้าฟ้าขุนเสือสามฟ้าก็ต้องหาองค์มากรุงอังวะ เวลาเจ้าฟ้าไปต้องคดีอยู่ในกรุงอังวะนั้น สิตแกเมงฆ้องราชาว่าราชการเมืองแสนหวีแทน แต่ก็ใม่สามารถจะปราบปรามจลาจลให้ราบคาบลงได้ จึ่งต้องลงมาจากแสนหวีใน ๘ เดือน สิตแกอีกตนหนึ่งนามเฉ่งกะตอขึ้นไปแทน สิตแกคนนี้ได้กำลังทหารจากหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ขึ้นมาเกื้อหนุน แต่ก็อยู่จัดราชการได้ปีเดียวต้องเรียกกลับใน พ.ศ. ๒๓๙๙ ขุนแสงเมืองโพต้องกลับขึ้นไปว่าราชการอิก ครั้งนี้ได้ทรงยศเปนเจ้าขุนหลวงเสือกอฟ้าแต่การวุ่นวายก็ยังจลาจลอยู่เรื่อยมา พ่อเมืองเมืองสิงค์ยกมาตีเมืองหนองแลเมืองเกสีเข้าตั้งครอบครองตามพลังการ ท้าวเมืองหัวเมืองเหล่านี้ก็พากันไปเมืองหน่ายแลกรุงอังวะ ได้พระราชทานราชานุญาตให้เปนประเทศราชจากอาณาจักร์แสนหวีประกาศราชโองการออกใน พ.ศ. ๒๔๐๑
ในปีนั้นเจ้าหลวงเสือกอฟ้า (เมืองโพ) กลับลงมากรุงอังวะ เมื่อลามาพักอยู่ณเมืองสุบผังพวง ๓ ปีแล้ว จึงปัดญีหวุ่นขึ้นไปว่าราชการแทนแต่ถึงแก่กรรมเสียในปีเดียว เมื่อฉนั้นสิตแกแสงกะตอก็ต้องกลับขึ้นไปอีก แต่ไปตั้งอยู่ณเมืองลาเฉียว กระนั้นใม่ช้าก็ต้องกลับลงมากรุงอังวะ ปะคันหวุ่นแมงญีขึ้นไปว่าราชการแทนแต่แมงญีนี้ก็ถึงแก่มรณาสัญเสียที่บ้านแสงก่อนขึ้นไปถึงเมืองแสนหวี ใน พ.ศ. ๒๔๐๗ เจ้าหลวงเสือกอฟ้าได้กลับขึ้นไปอีกครั้งหนึ่งเล่า แต่ก็ต้องเรียกกลับลง/*136*/มาอีกภายในปีเดียว คราวนี้ชเวปญีขึ้นไปแทน ตั้งที่ว่าราชการอยู่ณเมืองลาเฉียว ใน พ.ศ. ๒๔๐๙ แต่เมียงคูนมินทราเปนขบถในกรุงมัณฑเล ชเวปญีโบ่แลงะยะโบ่ช่วยอุดหนุน เมื่อจบการขบถแล้วก็ถูกหาตัวลงไปกรุงอังวะ แต่ชิงฆ่าตัวตายเสียที่เมืองลาเฉียวทั้ง ๒ คน
ใน พ.ศ. ๒๔๑๐ เจ้าฟ้าเสือสามฟ้าที่ถูกกักไว้ในกรุงอังวะ (พงศาวดารแสนหวีเรียกเมืองหลวงว่าอังวะหมดใม่ว่ากรุงไหน เช่นครานี้ก็กรุงมัณฑเลเปนมหานครแล้วก็เรียกกรุงอังวะ) ตลอดเวลายุ่งเหยีงเหล่านี้นั้น ก็ได้กลับคืนขึ้นไปว่าราชการเมืองแสนหวีใหม่ แต่ในปีต่อไป ท้าวแสงไหเปนขบถต่อเจ้าฟ้านั้นอีก แลเจ้าฟ้าก็ต้องเรียกกลับลงมากรุงอังวะอีก หวุ่นเดี๊ยกหลายคนได้ผลัดกันขึ้นไปว่าราชการ คนหนึ่งอยู่ในเมืองลาเฉียว แลอีกคนหนึ่งอยู่ในเวียงสุบผังพวง แลคนอื่นก็อยู่เมืองอื่นอีก แต่หวุ่นเดี๊ยกทั้งหลายนั้นก็ไม่สามารถจะบำราบท้าวแสงไหได้ แลใน พ.ศ. ๒๔๑๗ ตัวเมืองแสนหวีก็ถูกเพลิงเผาวินาศ ครั้งรุ่งศกขึ้นเจ้าขุนเสือสามฟ้ากับนอกวินดอฮมูขึ้นไปด้วยจะปราบปรามจลาจลให้สงบลงมิได้ มิหน้าซ้ำยังต้องล่าถอยลงมาเมืองสี ใน พ.ศ. ๒๔๒๒ ขุนแสงต้นโหงได้กำลังพวกกะจินเปนอันมาก ช่วยอุดหนุนยกมาตั้งตนอยู่ในเมืองแสนหวีใม่มีใครกล้าไปกระตุกอำนาจได้
เจ้าหน่อลือเมืองราชบุตร์ของเจ้าฟ้า เจ้าแสงหน่อฟ้าขุนหลวงเสือสามฟ้า ก็ต้องพระเจ้าธีบอมินทร์ลงพระราชอาญาจำไว้ในกรุงมัณฑเลจนกระทั่ง พ.ศ. ๒๔๒๘ พึ่งได้เปนอิศระออกจากเรือนจำด้วยทหารอังกฤษได้กรุงมัณฑเลแล้ว ช่วยปล่อยแลกลับขึ้นไปบ้านแสง ตั้งส้องสุมผู้คนพอได้กำลังเพียงพอแล้ว ก็เดินทัพขึ้นไปข้างเหนือ เพื่อจะราวีขุนแสงต้นโหง แต่ก็อปราไชยที่เมืองลาเฉียวต้องล่าถอยมาเมืองนานาง ขุนแสงต้นโหงก็รุกตามมาโจมตีเจ้าหน่อลือเมืองในรุ่งปีขึ้น แลชิงไชยไปตลอดทั่วแคว้นก้อนกางทั้งปวง (คือหัวเมืองแสนหวีข้างไต้ในปัตยุบันนี้) จึงเจ้าหน่อลือเมืองต้องหนีไปสู่เมืองหน่าย (โมเน) แลตั้งมั่นอยู่ในปีต่อนั้นไป เปนเจ้า/*137*/ฟ้าแสนหวีข้างไต้ณเมืองใย ฝ่ายขุนแสงต้นโหงก็ได้รับหัวเมืองเบื้องอุดระภาคกึ่งหนึ่งเปนเจ้าฟ้าครอบครอง ตั้งเมืองหลวงอยู่ณเวียงแสนหวี
ตอนที่ ๕ เรื่องราชอาณาจักร์ไทยต่างๆ
ราชอาณาจักร์โป่งฤๅพง
เมื่อฟังมาเพียงนี้ ก็เปนอันมีเรื่องราวเปนเค้าพอ ทั้งใจความ ทั้งชื่อแลทั้งศุภะมาศ ในพงศาวดารแสนหวี ประกอบกับพงศาวดารไทยใหญ่ชั้นเก่าต่างๆ ที่มิสเตอร์เนอีเลียสรูบรวม เปนอาหารให้คาดคะเนได้ว่าเรื่องเดียวกัน แลราชอาณาจักร์ไทยเมา ก็อันเดียวกัน กับอาณาจักร์แสนแสร บ้านแสร แลทั้งอันเดียวกันกะราชอาณาจักร์โป่ง (ฤๅพง) นั่นเอง คนแรกแลคนสำคัญที่จะเอ่ยในเรื่องนี้นั้น ก็คือเมเย่อบอยเลียวเปมเบอต็อน เปนผู้ได้เรื่องมาจากจดหมายเหตุพงศาวดารไทยใหญ่ฉบับกะแซให้แปลออกในเวลาไปราชการเมืองมณีปุระ พ,ศ, ๒๓๗๖ ในหนังสือที่ว่านี้ พระนามพระราชาองค์แรกที่จดหมายเหตุไว้นั้น คือขุนไล เมเย่อเปมเบอต็อน เขียนไว้ว่า “รัชกาลขุนไลเริ่มถอยหลังไปถึง พ,ศ, ๑๒๑๐ แต่ขุนไลมาจนยุคขุนอ้ายโมคำเหน่ง (ฝรั่งเขียนซุนมุรักคะเนา) นั้นใน พ,ศ, ๑๒๑๐ มีพระนามพระราชา ๑๒ องค์จดไว้ ว่าได้สืบพระวงศ์ แลเผยแผ่ราชอาณาจักร์ชิงไชยจากข้างเหนือมาข้างไต้ แลมีชื่อหัวเมืองขึ้น ใม่น้อยกว่า ๒๗ เมือง กล่าวไว้ว่า ยอมเปนข้าสุดแท้แต่ขุนอ้ายโมคำเหน่งจะทรงพระกรุณา ใน พ,ศ, ๑๓๒๐ ขุนอ้ายโมคำเหน่งทิวงคต มีราชโอรสสองพระองค์ ทรงนามเจ้าเสือคำฟ้า แลเจ้าสามหลวงฟ้า (คือเจ้าขุนเสือขวัญฟ้าแลเจ้าสามหลวงฟ้าในพงศาวดารแสนหวีแลของเนอีเลียสนั่นเอง) เจ้าเสือคำฟ้าได้เถลิงราชย์อาณาจักร์โป่งฤๅพงสนององค์พระราชบิดา แลในรัชกาลนี้ เหนทางที่เกี่ยวข้องกะบ้านเมืองข้างตวันออกเปนครั้งแรก ได้ราวี/*138*/ตีบ้านเมืองนั้นๆมาอ่อนน้อมอยู่ใต้อานุภาพ” ต่อไปก็เล่าเรื่องเจ้าสามหลวงฟ้าชิงไชยมณีปุระเมืองติปเประ ฯลฯ แลเรื่องเจ้าขุนเสือคำฟ้าวางยาพิษม์เจ้าสามหลวงฟ้าอนุชา แต่ในพงศาวดารฉบับกะแซนี้ว่า เจ้าสามหลวงฟ้าหนีไปได้ ด้วยชนนีเจ้าสามหลวงฟ้า ลอบส่งข่าวมาบอกให้รู้องค์ เจ้าสามหลวงฟ้า (ฤๅเจ้าขุนเสือขวัญฟ้า) นี้เท่านั้น อาจที่พอจะเปนพระเจ้าศรีธรรมตรัยปีฎก ตามพงศาวดารเหนือของไทยเรา ที่ว่ามีกษัตริย์ไทยยกมาราวีกรุงศรีสัชนาลัยจากเชียงแสน แลได้อภิเษกกับพระนางประทุมเทวี (แต่ในพงศาวดารไทยใหญ่ว่าตีกรุงศรีสัชนาลัยระหว่าง พ,ศ, ๑๗๐๒ แล ๑๗๓๘ ศักราชผิดกันไปมาก) ภายหลังมาสร้างเมืองพิศณุโลก โอฆบุรี แลจะเปนมาอยู่เมื่อหนีจากราชอาณาจักร์โป่งก็เปนได้ แต่ในพงศาวดารเหนือตอนนี้ก็เลื่อนจะเปนมาอยู่ในสยามฤๅให้แต่ราโชรสทรงนามเจ้าไกรสระราชอยู่ องค์พระศรีธรรมตรัยปิฎก กลับไปทิวงคตณเชียงแสนก็เปนได้ทั้งคู่)
เมเย่อเปมเบอต็อนกล่าวต่อไปว่า “จำเดิมแต่ขุนเสือคำฟ้า (ขุนเสือขวัญฟ้า) ทิวงคตใน พ,ศ, ๑๓๕๑ แล้วจนเจ้าเสืองันฟ้า ขึ้นเถลีงรัชใน พ,ศ, ๑๘๕๘ มีนามพระราชาจดไว้แต่ชั่ว ๑๐ องค์เท่านั้น แต่ราว พ,ศ, ๑๘๗๕ เกีดความใม่พอใจกันบางอย่าง พาให้เกีดกระทบกระเทือนกันเข้าระหว่างบ้านปลายพรมแดนอาณาเขตร์ของพระราชาโป่งแลของพระราชายูนนาน จึงได้นัดราชสนทนาระหว่างพระราชาโป่ง แลพระราชาจีนณเมืองสี กล่าวไว้ว่า ไกลจากเมืองเมาหลวง อันเปนมหานครของราชอาณาจักร์โป่ง (ฤๅพง) ทาง ๕ วัน (เมืองนี้อาจจะเปนเมืองสีซึ่งบัดนี้เปนเมืองหนึ่งในท่ามกลาง จังหวัดกะจิน ข้างเหนือแสนหวีก็ได้ แต่น่าจะเปนเมืองแสร (คือยูนนานเซน) มากกว่า แต่ก็ไกลกว่าระยะทาง ๕ วันมาก พระเจ้ากรุงจีนที่เปนองค์มาทำราชสนทนานั้น ในพงศาวดารว่าพระนามเจ้าวังตี่ แลชุนตี่อันเปนเจ้าองค์ที่ ๒๐ ในบรมราชวงศ์จีน/*139*/นั้นตามพระราชพงศาวดารว่าได้เถลีงราชย์กรุงจีนใน พ,ศ,๑๘๗๖ (มิสเตอเนอีเลียสกุละว่าคงจะเปน เชงซูวังตี่ (พ.ศ. ๑๙๔๖-๑๙๖๙ พระราชวงศ์เหมงหาใช่ ซุ่นตี่ราชวงศ์ยวนใม่ แต่คำว่าวังตี่นั้นก็เปนแต่ชั่วพระยศหาใช่พระนามใม่ คำที่กำหนดศุภมาศแน่นอนนั้น ถ้าพอจดลงได้ จะเปนพระราชาธิราของค์ใด ก็ใม่สำคัญอย่างใดเลย)
แต่ถึงกระนั้นข้างจีนก็คิดแต่จะปราบเอาอาณาเขตร์โป่งเปนเมืองขึ้น จึงเกิดรบพุ่งกันมาตลอด ๒ ศก มหานครโมคองคือที่ไทยเรียกเมืองคัง (ในพงศาวดารไทยใหญ่เรียกเมืองก้อง) ฤๅเมืองเมาหลวง ซึ่งน่าจะเห็นว่าเปนเมืองเมาหลวงเปนคนละแห่งกะเมืองก้องตรงๆ ก็เสียแก่กองทัพจีนที่แม่ทัพชื่อผังชังซู (พงศาวดารแสนหวีว่าชื่อวังชังปิงฤๅโจงปิง) แลเจ้าขุนเสืองันฟ้ากับเชษฐโอรสทรงนามเจ้าเสือกีบฟ้า (ที่ปรากฎเปนเจ้าขุนเสือร่มฟ้าแลเสือกีบฟ้า แต่เรื่องราวแผกกันมาก) หนีไปพึ่งพระราชากรุงภุกามคืออังวะ แม่ทัพจีนตามไปขอองค์ พระเจ้าพม่าก็ส่งราชทานให้พาไปกรุงจีนแลหาได้กลับคืนมาใม่”
เรื่องนี้มีสเตอเนอีเลียสกล่าวว่า “เปนการยากที่จะเห็นตามเรื่องราวของเมเยอร์เปมเบอต็อน ได้ ด้วยเห็นพยานได้จากเหตุการน้อยอย่างเหล่านี้ ว่ายังพลั้งเผลอเสียถนัด เปนด้วยเรื่องราชอาณาจักร์โป่งของเมืองกะแซนั้นสักแต่ว่าเรื่องของไทยเมาเท่านั้นเอง แต่ผิดศุภมาศเกือบ ๕๐๐ ศก แต่เมื่อเริ่มเรื่องทีเดียว การผิดพลั้งนี้เกิดด้วยใม่มีตัวพงศาวดารไทยเอง ไปตอนเอามาจากจดไว้ในภาษากะแซอีกชั้นหนึ่ง แลยังต้องการสอบหัวข้อเทียบเคียง ในพงศาวดารหัวเมืองข้างเคียง เพื่อจะได้ชี้หลักสำคัญในภูวสถานด้วย แต่ถึงจะอย่างไรก็ตาม ยังเห็นถนัดได้ด้วยวันที่เจ้าเสืองันฟ้าทิวงคต วันของเมเยอเปมเบอร์ต็อน ผิดไป ๑๐๐ ปี จากวันที่ถูก แล/*140*/ยังมีเวลาอิกราว ๔๐๐ ปี ต้องไปเที่ยวเฉลี่ยให้เปนรัชกาลของพระราชาที่คั่น เมื่อเช่นนี้ มีพระราชา ๑๒ องค์ทรงราชย์อยู่ในจำนวนศก ๖๘๗ ปี ฤๅถัวเกือบองค์ละ ๕๗ ปี ขุนอ้ายโมคำเหน่งองค์ที่ ๑๓ ทรงราชย์ตลอดเวลายาวอย่างพิลึกถึง ๑๑๐ ปี องค์ที่ ๑๔ เสวยราชย์อยู่ ๓๑ ปี แลที่ยังเหลืออยู่อิก ๑๐ องค์ต้องทรงราชย์รวม ๕๐๗ ปี ถ้าถัวหมดทั้ง ๒๔ องค์ด้วยกันก็เกือบองค์ละ ๕๕ ปีครึ่ง ฤๅมากกว่าทวีคูณปีรัชกาลอย่างธรรมดาก็เปนการพอในตัวเองที่จะชี้ให้เหนในการพลั้งพลาดของเนื้อเรื่อง ตามขบวนพิจารณาทางศุภมาศ”
แลถ้ารายงารของเมเย่อเปมเบอต็อน ในข้อนี้เหลวไหลใม่ควรเชื่อฟังแล้ว ก็เปนการยากที่จะชี้ตำบลที่ตั้งมหานครโป่งฤๅพงให้สำเร็จได้เหมือนกัน มิสเตอร์เนอีเลียสกล่าวว่า “ชาวกะแซทั้งบ้านทั้งเมือง แต่ครั้งโบราณมาจนกาลปัตยุบันนี้ก็ว่า ในเมืองเงี้ยวนั่นคือราชอาณาจักร์โป่ง เมืองนั้น พวกพม่าเรียกโมคอง (สยามเรียกเมืองคัง) แลไทยใหญ่เรียกเมืองเมาหลวงแลเปนมหานคร แต่เมืองเมาฤๅเมืองเมาหลวงที่คงมีอยู่ในกาลทุกวันนี้ ในชื่อนี้อย่างเดียวกันนั้น ตั้งอยู่ณเวิ้งแม่น้ำเมาฤๅชเวลี”
ความรู้ของมิสเตอเนอีเลียสเก็บตกเก็บหล่นมาจากในเมืองเมา ซึ่งพงศาวดารไทยใหญ่ที่ยันส่อให้เข้าใจว่าเปนมหานครของไทยใหญ่ทั่วไปทั้งสิ้น ฝ่ายข้างพงศาวดารแสนหวีก็เอื้อมจะเอาเกียรติยศเช่นนั้นให้แก่แสนแสรฤๅแสนหวี อ้างว่าเปนมหานครของไทยใหญ่ทั้งสิ้นบ้างเหมือนกัน ว่ากันตามที่จริงดูเหมือนน่าจะมีมหานครไทยใหญ่แท้แต่เมืองเดียว นอกจากเมืองตะลีฟู เมเยอฮันเนกล่าวว่าคนที่เมเย่อฮันเนพูดด้วย เขาชี้หัวเมืองยูนนานข้างทิศหรดีว่าเปนที่ตั้งมหานครของราชอาณาจักร์ ไทยใหญ่ (คือโป่ง) แลมหานครไก่ขาวมอหลวงก็ตั้งอยู่ณแม่น้ำเมา (คือชเวลี) ฤๅลุงเชาตามภาษาจีน (แต่นามจีนในปัตยุบันเรียกว่าลุงเกียง) ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำอิระวะดีในแลติจูด /*141*/๒๔ องศาเหนือ มิสเตอเนอีเลียสชี้เมืองไก่ขาวฤๅกะเกา คือไก่ขาวหรือกรุงเก่าฤๅมะเกาคือเมืองกรุง มุงลุง (คือเมืองหลวง) ล้วนชื่อเดียวกันหมดหากพูดเสียงแปร่งเพี้ยนกันไปใม่ชัดเท่านั้น คือตัวเมืองเมา แต่ความที่จริงนั้น คำว่ากะเกา ฤๅมะเกาก็น่าจะแปลว่ากรุงเก่าเมืองเก่านั้นเอง คำว่ามุงลุงก็แปลว่าเมืองหลวงนั่นเองเหมือนกัน หากพูดเพี้ยนแปร่งไปเองแต่คำว่าไก่ขาวแย้งชวนให้เห็นเปนอิกนามหนึ่งไปได้ ถ้าใม่ใช่ตรงกะคำว่ากรุงเก่า
อนึ่งข้อที่ว่าด้วยเรื่องแรกเริ่มเดิมทีของชาวโป่งนั้น เมเย่อเปมเบอต็อนหาได้กล่าวไว้ใม่ เปนแต่คัดเรื่องนิทานดึกดำบรรพ์มาลงไว้สั้นๆ ตามที่พวกอะฮอม (ไทยใหญ่ที่ไปตั้งอยู่เมืองกะแซ) ได้เล่าเรื่องราวของตนเองให้หมอฟรานซิสบุชแมนฮะมินต็อนฟัง ถึงครั้งกะนั้น ในบ้านเมืองไทยใหญ่อันเปนคนเกิดจากสามัญญะมนุษย์มาเปนพลเมืองโป่งนั่นเอง ตัวต้นหนังสือของหมอบุชแมนฮะมินต็อนนั้นชชราภาพ ยากจะอ่านเอาความให้ตลอดได้เสียแล้ว แต่เนื้อความในนั้นดูเหมือนจะปรากฎในรายงารของหมอนั้นเรื่องเมืองอาซัม ที่มอนต์โคเมอรีมาตินได้เอามาลงพิมพ์ไว้ ได้ความดังต่อไปนี้
“หลายศกนักหนามาแล้วมีพระภาดาสององค์ชื่อขุนไลแลขุนไทย ได้ลงจากฟ้ามาสู่เขาๆหนึ่งชื่อเจ้าไล่เขาหลวง (คือเจ้าไร่ฝรั่งว่าโจไยโกรอง) ตั้งอยู่ในเทือกเขาปะคอย หนไต้จากคอร์คังโคอันเปนมหานครดึกดำบรรพ์ของอาซัม ขุนไลพาอมาตย์ลงมาด้วยพร้อมด้วยเทวะรูปพระเจ้านาดเชง (คือเสงอันเปนเทวะรูปพระไอยกีบรรพสัตรีของขุนไล) ดำเนิรไปทางเบื้องหนอาคเณย์ แลเข้าตั้งครอบครองเมืองหนึ่งชื่อโนรา (เมืองนี้เมืองไทยก็เรียก แลหัวเมืองใกล้เคียงอันเปนเพื่อนบ้านคือกะแซฤๅมอยเต (คือมณีปุระ) เรียกว่าราชอาณาจักร์โป่ง) ซึ่งเชื้อวงศ์ของขุนไลได้เปนเจ้าครองสืบมา ขุนไทยคงอยู่ในแถบเขาเจ้าไร่เขาหลวง แลสงวนเทวะรูปพระเจ้าชุง (คือสุง อันเปนเทวะรูปพระ/*142*/ไอยกาบรรพบุรุษของขุนไทย) ไว้สักกาบูชากระทั่งถึงเชื้อพระวงศ์ขุนไทยก็ยังนับถือว่าเปนเทวะรูปปฐมวงศ์ ยอดศักดิ์สิทธิ์ หมอบุชแมนเชื่อว่า คำว่าฟ้าฤๅสวรรค์ที่ขุนไลขุนไทยพาพรรคะบริพารลงมานั้น จะหมายความว่าอาณาเขตร์ธิเบตภาคใดภาคหนึ่งติดต่อกะเขตร์แดนจีนอันป่ายปีนเขาสูงลงมา มูลศรัพท์นั้นจะอย่างไรก็ตามที แต่เมื่อเชื้อวงศ์ขุนไทยกลับเข้าถือศาสนาพราหมณก็กลับแปลกันว่าสวรรค์ ฤๅฟ้านั่นเอง +++ เขตร์แดนเดิมที่ขุนไทยครอบครองนั้นรวมเกาะยาวมาก ๒ เกาะอันตั้งเปนแควแยกแม่น้ำพรหมบุตร์ กับทั้งเกาะอันใกล้เคียงทั้งสองฝั่งแห่งมหานทีนั้นด้วย นามเจ้า ๑๓ องค์ที่สืบสันตติวงศ์ต่อๆกันมาจากชนกถึงบุตร์ๆถึงนัดาปนัดามาแลอนุปนัดานั้นก็ลงไว้ทุกนาม แต่ใม่มีศุภมาศฤๅแสดงเค้าที่ควรจะคลำวันได้เลย”
เรื่องนี้ก็เค้าเดียวกันกะเรื่องขุนลูขุนไล คงเกิดจากมูลอย่างเดียวกันแปลกแต่นามแลเรื่องราว ฟรานซิสคาเนียได้นิทานทำนองเดียวกันเช่นว่านี้ ว่าเปนต้นของชาติลาวตามแม่น้ำโขง การที่จริงก็ปรากฎว่าชาติไทยพวกหนึ่งพวกหนึ่ง แม้ต่างยอมรับว่าเกีดร่วมชาติเดียวกัน ก็ยังมีตำนานย้ายตำบลเปลี่ยนนามแลผันเรื่องไปหามงคลประเทศที่พวกของตนตั้งอยู่ทั้งนั้น คาเนียได้เล่าเรื่องราวว่าเมื่อพระเจ้าทรงนามพญาเสนได้ทรงสร้างเทวะพิภพ แลปักถพีดลแล้วนั้นมีเจ้า ๓ พระองค์นามลาวจวน ขุนเขต แลขุนขันตั้งเมือง พญาเสนทรงกำชับให้อยู่สงบเรียบร้อยแลนับถือดวงวิญญาณของผู้เปนมฤตยู แต่เจ้าเหล่านั้นหาทำตามเทวะบรรชาใม่กดขี่ข่มเหงลงโทษานุโทษไพร่ฟ้าประชาชนโดยพลการ ใม่นิยมต่อยุติธรรมฤๅอยุติธรรม (เรื่องเช่นนี้ก็มีในเชียงตุงเช่นเดียวกันเหมือนกัน) จึงเกีดน้ำท่วมมหาชนจมตายเสียมาก ที่ยังรอดจึงวิงวอนขอประทานโทษาพญาเสนให้ทรงพระสังเวชบ้าง พญาเสนจึงให้พระยาขุนบรมลงผ่านมนุษยะพิภพปกครองผู้ยำเทวาณัติ แลให้พญาพิศณุกรรม์ลงมาช่วยนฤมิตร์มหานครให้ ขุนบรมจึงได้ตั้งเมืองเสนในตังเกี๋ย (บางทีจะเปนเมืองเสงที่ฝรั่งเศสแรกเข้าตั้งครอบครองใน พ,ศ, ๒๔๓๐ นั่นเอง) พญาขุนบรมมีราชบุตร์ ๗ องค์ ต่างตั้งราชอาณาจักร์ทั้ง ๗ ดังต่อไปนี้
/*143*/(๑) ขุนลัง ตั้งเมืองจั่ว
(๒) ขุนฟะลัง ตั้งเมืองฮ่อ (นี่เปนชื่อไทยลาวให้เมืองชาวยูนนานว่าเมืองฮ่อ)
(๓) ขุนชมสวง ตั้งเมืองเกียว คืออานัม
(๔) ขุนสายฟอง ตั้งเมืองส่วน (คือเมืองโยนกเชียงใหม่)
(๕) ขุนเอม ตั้งเมืองพวน (บางทีเมืองพวนในปัตยุบันอันตั้งอยู่ข้างเหนือหลวงพระบาง) ฤๅอยุทธยา (คือกรุงสยามฝ่ายเหนือ ฤๅกรุงศรีสัชชนาลัย)
(๖) ขุนโลกวง ตั้งเมืองผองฤๅเมืองไสกวน (คือไซ่ง่อน) แล
(๗) ขุนเชตชวน คือเมืองคำขวดคำเมือง (คือเมืองคำเกิดคำมวญฤๅเมืองพวน)
เรื่องนี้ก็ส่องฉายาความรู้แก่เราอิก ให้รู้ว่าธรรมดาของคนชาติไทยนั้น แยกต่างกันออกไปหลายจำพวก แลแตกเปนชาติสาขาต่างๆ สาขาหนึ่งสาขาหนึ่ง ก็กล่าวถึงแต่เมืองที่ผู้เขียนเรื่องรู้จักว่ามีในเวลาเขียนนั้นที่ไหนพวกไหนบ้าง ความจริงแท้ของพวกไทยใหญ่ใม่มีข้อสงกานั้น ก็คือมีไทยจำพวกสาขาหนึ่ง ตั้งอยู่ในประเทศสยาม แลรักษาอิศระภาพของชาติตนเปนราชอาณาจักร์เอกราชมาได้ ตราบเท่าถึงปัตยุบันนี้ แต่ไทยสยามก็ใม่ได้อำนวยเรื่องดึกดำบรรพ์ให้เห็นมูละอุบัติของชาติไทยอย่างไรได้ สมพวกฝรั่งหวังแลคาดหน้า นักปราชพงศาวดารฝรั่งจึงอนุมานบรรทึกเอาว่า ตามที่ปรากฎแก่เขานั้นว่าข้อแน่แท้ ไทยสยามใม่มีพงศาวดารที่สมควรจะเฉลีมนาม ว่าเปนพงศาวดาร ก่อนกว่าประดิษฐานกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยาอันเปนปฐมมหานครของชาติไทยสยามแท้ใน พ,ศ, ๑๘๙๓ รวม ๕๖๓ ปี เข้านี่เท่านั้นเอง ฝรั่งนักพงศาวดารอย่างดีเมื่อใคร่ครวญหลักฐาน เทียบเคียงเหตุผลถ่องแท้แล้ว เชื่อว่า ไทยสยามคงจะได้พึ่งอพยพมาก่อนตั้งกรุงศรีอยุทธยาใม่นานนัก จากเมืองเขาเขีนข้างเหนือ แลชิงด้าวแดนพวกกะเหรี่ยงคนป่า อันเปนพลเมืองเจ้า/*144*/ของดินแดน ที่เรียกว่าสยามนั้นเข้าตั้งอยู่ แต่ที่จริง คนที่ได้ใต่สวนพงศาวดารไทยสยามจริงจังนั้นมีน้อย อย่าว่าแต่ถึงฝรั่งเลย แม้แต่ไทยเอง แลน่าจะเชื่อตามเทียบกับประเทศอื่นที่เจริญแล้ว พึ่งในชั้นหลังๆนี่เองมีคนฟักใฝ่สืบสวนโบราณคดีอยากรู้พงศาวดาร แลได้รู้มาก มากกว่าคนโบราณยุคก่อนๆ แต่แม้กระนั้นก็ยังจะสู้คนสยามยุคต่อไปข้างหน้า เมื่อศึกษาแพร่หลายแลค้นหาประสรบสิ่งสำคัญยิ่งขึ้นอิกใม่ได้เปนแท้ เมื่อฉนี้ธรรมดาฝรั่ง ที่เชื่อว่าตัวมีความรู้โผล่เข้ามาสังสรรค์กับไทยใม่กี่มากน้อย ก็เชื่อว่าตัวรู้อะไรๆของไทยสยามเสียสิ้นไส้สิ้นพุงแล้ว จริงอยู่พงศาวดารแน่แท้ไทยเรามีแต่ตั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามาใน พ.ศ. ๑๘๙๓ เท่านั้น แลพงศาวดารเหนือของไทยเราก็เลอะเทอะ เปนนิทานมากกว่าเปนพงศาวดารดังได้กล่าวมาแล้ว เที่ยวเก็บโน่นเก็บนี่มายำเปนของไทยสยามใม่เลือก เช่นพระเจ้าอภิราชาเรียกอภัยราชา ว่าเปนผู้สถาปนา เสนานคร คือศรีอยุทธยาแต่ดึกดำบรรพ์ แท้จริงพระเจ้าอภิราชาเปนผู้มาตั้งกรุงหัสตินาปุระ ที่พม่าสามัญเรียกตะโก้ง ตามไทยใหญ่เรียกทุ่งกุ้งเมื่อตีได้เมืองพม่าตอนบน แต่ก่อนพุทธกาล พญาร่วงลูกนาคราชก็ตอนจากไทยใหญ่ ฤๅนามพญาโคตระบอง เรื่องให้ฆ่าเด็กในครรภแลพระยาแกรกได้อาภรณ์แลม้าจากพระอินทร์ยกมาครองราชสมบัติ ก็ตอนมาจากพม่าตามฟังเล่าๆกันมา หรือแม้แต่อุบัติพระรามาธิบดีที่ ๑ ก็ยังว่าเปนลูกตาแสนปมแต่งเตีมตามทำนอง ปรากฎในเรื่องไทยใหญ่ แต่แม้กระนั้นตามหลักฐานต่างๆ คือ ๑ พระเจ้าอโนรธามังฉ่อมหาราชพม่าว่าได้มาราวีในสยามประเทศ แต่ พ,ศ, ระหว่าง ๑๕๕๓ แล ๑๕๙๕ นั้น ก็ปรากฎว่ามีชาติไทยลงมาตั้งในมณฑลละโว้ คือกรุงศรีอยุทธยาแล้ว แลยังยุคเจ้าสามหลวงฟ้าเมืองเมาหลวงยกมาตีเมืองเหนือ ฤๅกรุงศรีสัชนาลัย ระหว่าง พ,ศ, ๑๗๐๒ แล ๑๗๔๘ ก็ปรากฎว่ามีไทยสยามมาตั้งอยู่แล้ว แลเจ้าฟ้ารั่วฤๅที่พม่าเรียกวเรรุคึอมะกะโท เจ้า/*145*/กรุงเมาะตมะที่เปนข้าพระร่วงเจ้ากรุงสุโขไทยในก่อน พ,ศ, ๑๘๓๐ นั้น ก็ปรากฎชัดว่าชาติไทยสยามได้ตั้งเปนเอกราชมาในกรุงสุโขไทยช้านานมาแล้ว ยังว่าตามได้ความปรากฎจากหลักสิลาจารึก ครั้งแผ่นดินพ่อขุนรามกำแหงผ่านกรุงศรีสุโขทัย ซึ่งใครค้านว่าใม่จริงใม่ได้นั้นก็มีปรากฎ ศกที่แรกคิดตัวอักษรไทยใหม่ ปีระกา ๑๒๐๓ ว่าเปนมหาศักราช (เปนศักราชตั้งในมัชฌิมประเทศ ไทยสยามตอนเอามาจากเขมรพร้อมกับชื่อปี ๑๒ นักษัตร์) ตรงกะ พ,ศ, ๑๘๒๔ ก็มีชาติไทยสยามบริบูรณ์พูลสุขอยู่แล้วช้านานมิใช่พึ่งตั้ง เห็นได้ว่าแผ่อานุภาพไปรอบด้าน แลแม้แต่ในวงศ์นี้ที่ออกนามไว้ คือพ่อขุนอินทราทิต พ่อขุนบาลเมืองแลพ่อขุนรามกำแหงก็ยังเปนที่ ๓ ยังถาวรสถานโบราณในกรุงศรีสัชนาลัยที่ยังมีทรากตำตาอยู่จนกาละทุกวันนี้ ก็เห็นว่าเปนมหานครอันอุดมมาช้านานก่อนตั้งกรุงศรีอยุทธยาเพียง ๖๘ ปี เท่าศักราชในเสาสิลาจารึก แผ่นดินพ่อขุนรามกำแหงใม่ได้เปนอันขาด ตามปรากฎไทยสยามยกมาเปนอย่างน้อยก็สองคราว คือพวกที่มาตั้งมหานครศรีสัชนาลัย แลสุโขไทยราชธานี ก็มาจากโยนกเชียงแสน แลอีกพวกหนึ่ง พวกพระเจ้าพรหมราชเชียงรายต้นวงศ์พระรามาธิบดีที่ ๑ แต่น่าจะมีพวกอื่นอิก เช่นพวกพระยาไกรสรราชโอรสพระศรีธรรมตรัยปีฎก ฤๅเจ้าสามหลวงฟ้า ตามพงศาวดารไทยใหญ่ถ้าได้มาเหยียบกรุงสยามจริงก็เปนอิกพวกหนึ่ง น่าจะพูดได้ว่า ไทยสยามมาตั้งในประเทศสยามแต่ก่อน พ,ศ, ๑๕๐๐ แลตั้งแพร่ไปหลายจังหวัดใม่เฉภาะแต่มณฑลฝ่ายเหนือ กรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขทัยราชธานี ทั้งน่าจะมี มณฑลสุวรรณภูมิ (คือพระนครปฐมกาญจนบุรีสุพรรณ) มณฑลละโว้ (คือศรีอยุทธยา) ด้วย แต่ยืนยันได้แน่นั้น กรุงศรีอยุทธยาใม่ใช่มหานครแรกของไทย แต่มีนครปฐมกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขไทยราชธานีเปนมหานครก่อน อนึ่งภาษานักปราชฝรั่งว่ากะเหรี่ยงเปนเจ้าของด้าวดินไทยนั้น ตามปรากฎแก่ไทยสยามเปนขอมที่เรียวมาเปน/*146*/เขมร มีพยานที่ไทยสยามเลียนศุภะมาศ นับนามรอบปีของนักษัตร์แลใช้มหาศักราชตามขอม ศุภะมาศของไทยเดิมใช้จุลจักร์ แลมหาจักร์ตามแบบจีน ฤๅอย่างในอินเดียเรียกวฤหัศบดีจักร์ ใม่ใช่ศักราช ทั้งเลียนภาษาแลอย่างธรรมเนียมพราหมณ์เปนต้น เมื่อมีเหตุผลดังกล่าวเช่นนี้ น่าจะอนุมานว่าไทยสยามยกมาตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาประเทศสยาม คงราวๆกันกะไทยที่อพยพไปตั้งทางหัวเมืองชานพม่าตอนบนเวิ้งแม่น้ำสัละวีน คือไทยหลวงฤๅไทยใหญ่ แต่คงจะกะร่องกะแร่งใม่มีอานุภาพมาก แลใม่ได้เปนราชาธิราช ต่างพวกต่างตั้งเรี่ยรายกันอยู่ จนตั้งกรุงศรีอยุทธยาแล้วจึ่งทรงอานุภาพเปนใหญ่ในประเทศสยาม แต่พงศาวดารนั้นคนครั้งดึกดำบรรพ์นิยมอย่างพอใจ จนเกินจริง ฤๅพอใจใม่ใคร่จดจำ แลถูกรบร้าฆ่าฟันกันพินาศสาบสูญไปเสียจึงใม่มีจริงดังว่า แต่ไทยสยามจะมาตั้งในสยามตอนล่างก่อนพุทธกาล ๘๐๐ ก็ใม่ได้อยู่เอง เพราะพื้นปัตพีดลยังต่ำอยู่ใต้ลูกคลื่นมหาสมุทร์
เรื่องนามราชอาณาจักร์ไทยใหญ่คำว่าโป่ง (ฤๅพง) นั้น เหลือเหตุสงไสยได้แต่น้อยที่สุดว่าคงเปนแต่ชั่วชื่อขาวกะแซนึกขึ้นเรียกตั้งกันเอง เท่ากะเรียกคนไทยใหญ่ว่าอะฮอม คือหัวเมืองพม่าตอนบนแลประเทศยูนนานเบื้องตวันตก บรรดาที่ไทยตั้งภูมิลำเนาอยู่ทั้งสิ้นนั้น ชาวกะแซเรียกราชอาณาจักร์โป่ง อย่างไทยเราแต่ก่อนเคยเรียก กรุงลอนดอนว่าเมืองวิลาศ ถ้ามัวไปค้นคำนี้อยู่ก็จะชักให้หัวปั่นใม่เข้าเรื่อง เพราะถ้ามีคำว่าโป่งจริงเปนไรพวกไทยใหญ่เองจะใม่มีใครได้ยินใม่มีใครรู้จัก นี่แม้แต่พม่า ฤๅจีนแลพวกกะจิน ก็ใม่มีใครทราบเลยเหมือนกัน อนึ่งน่าจะสงไสยน้อยที่สุดด้วยเหมือนกัน ในข้อที่จีนเรียกราชอาณาจักร์ไทยใหญ่ว่าน่านเจ้า แลเซอมาร์โกโปโลเรียกกะระชัน แลหัวเมืองสำคัญถัดมาก็เรียกชื่อนั้นเหมือนกัน คงเปนเมืองตะลีฟู ราชอาณาจักร์น่านเจ้านี้มีในประเทศยูนนาน มาแต่ พ.ศ. ๑๒๘๑ แลน่าจะรวมมาถึงหัวเมืองไทยใหญ่ในเวิ้งแม่น้ำสัละวีน /*147*/แลแม่น้ำอิระวดีตอนบนด้วย ด้วยข้างจีนเรียกว่าเมียงน่าจะเปนตรงกับคำว่าเมืองเมาหลวงตามกับตันเปมเบอต็อนว่า แต่เจ๊กจับแต่คำต้นเมียงเปนนามอาณาจักร์ เมืองตะลีนั้นกุไบลขั่นตีเอาเสียใน พ.ศ. ๑๗๙๗ นามเมืองที่พวกมะหง่ลผู้มาราวีเรียกนั้น (ตามคำเซอมาร์โกโปโลว่า) เรียกมหานครกะระชัน
ราชอาณาจักร์น่านเจ้า
บัดนี้เราควรจะจับพิจารณาต่อไปถึงข้อพยานที่มิสเตอร์อี.เอช.ปาร์เกอรวบรวมมาไว้ให้ทราบถึงพงศาวไทยครั้งดึกดำบรรพ์ให้ชัดเจน สุดแต่จะมีหลักฐานค้นคว้าเอาความจริงได้ ข้อความต่อไปนี้ คัดเอามาจากหนังสือของท่านผู้นั้นแต่งไว้ ว่าด้วยทางราชไมตรีระหว่างพม่าแลจีน แลจากคำแปลต่างๆ ที่ท่านค้นคัดเอามาจากจดหมายเหตุจีน ว่าด้วยหัวเมืองปลายเขตร์แดนนั้น
มิสเตอร์ปาร์เกอว่า ได้กล่าวตามจดหมายเหตุราชพงศาวดารจีนวงศ์ถัง เปนหนังสือเก่าแก่มีอายุกว่าพันปีมาแล้ว ดังต่อไปนี้
“กรุงจีนได้รู้จักแลคบค้าสมาเพลา กับราชอาณาจักร์ไทยฤๅอ้ายลาว (คือตลีฟูในปัตยุบันนี้) มาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ใน พ.ศ. ๖๓๓ (ในที่อื่นว่า พ.ศ. ๖๔๐) พระราชายุงยูองค์หนึ่งเจ้าเมืองตาน ได้ส่งราชบรรณาการไปยังกรุงจีนทางไทยฤๅอ้ายลาวรับเปนนายหน้า ได้รับราชลัญจกรณ์จากกรุงจีน ดูเหมือนกรุงจีนจะนึกว่าพญายุงยูเมืองตานนั้น เปนชาติเดียวกันกับพวกปยูชั้นหลัง (คือพม่า) อันมีพระราชานามยุงเกียง”
(แต่อองเซยาคือองคะชัยะ ที่เลือนมาเปนพระนามพระเจ้าอลองพญานั่น จีนยังแปลงเปนยุงชียะ ให้เกี่ยวแก่สกูลยุงได้แล้ว คำที่ว่า พระราชายุงยู ฤๅพระราชานามยุงเกียง ก็คงผนึกเข้าได้ลอยๆ ใม่มีค่าควรจะคำนึงอย่างไร อนึ่งมิสเตอปาร์เกอคิดว่าเมืองตานที่จริงนั้นน่าจะตั้งข้อนไปข้างตวันตกมากกว่าเมืองพม่า แล/*148*/กรุงจีนพึ่งจะเคยรู้จัก แลรู้จักแต่เมืองตานเท่านั้นก็เหมาว่าเปนพม่า เพราะคณะทูตของเมืองตาน ไปถึงกรุงจีนทางเมืองพม่าแลยูนนาน)
มิสเตอปาร์เกอกล่าวต่อไปว่า
“อาณาจักร์ไทยฤๅอ้ายลาวนั้นต่อมาภายหลังอิกยุคหนึ่งเรียกน่านเจ้า เมื่อกลับเกี่ยวข้องทางราชการกะเจ๊กใหม่ๆ ใม่มีปัณหาในข้อที่ว่าไทยกะอ้ายลาวเปนคำเดียวกัน ด้วยบัดนี้ญวนยังคงเรียกลาวสยามตอนบนว่าอ้ายลาว แลข้างเจ๊กก็บอกเรา ว่าคำว่าน่านเจ้านั้น น่านก็แปลว่าทิศไต้ เจ้าก็แปลว่าเจ้า คือรวม ๒ คำก็แปลว่าเจ้าทิศไต้ (ไทยสยามไทยโยนก ไทยลาว แลไทยใหญ่ก็ยังใช้คำว่าเจ้านำพระนามขัติยบพิตร์อยู่) น่านเจ้านั้นมีอาณาเขตร์ไปติดต่อกับดินแดนอินเดีย จึงอธิบายอยู่ในตัวเองว่าเหตุใดกษัตริย์ในอินเดียจึงได้มีทางเสด็จมาสู่เมืองพม่าได้อย่างน้อยก็ทางหนึ่ง เบื้องข้างทิศหรดีนั้นเปนด้าวดินพวกเปียวอยู่ (พวกกวางตุ้งที่พูดภาษาจีนชัดยังเรียกเปียวว่าปยูอยู่) ภายใน พ,ศ, ๑๓๕๐ พวกตะโป (บัดนี้มักเรียกว่าตุฟัน) คือชาวธิเบต รบร้ากับจีนเพื่อจะชิงกันเปนใหญ่ ในแว่นแคว้นน่านเจ้า แลพระราชาน่านเจ้านามโกโลฟุง (เสียงทำนองขุนหลวงฟ้า) ก็รวมเอาทั้งแคว้นปยูแลส่วนแห่งเมืองอะซัมเสียด้วย ตั้งแต่ยุคนี้ต่อไปเท่านั้น พงศาวดารพม่าที่พอจะเชื่อฟังได้พึ่งได้เริ่ม เหมือนพงศาวดารยี่ปุ่น ที่เชื่อได้ก็พึ่งเริ่มเมื่อ พ,ศ, ๑๐๐๐ ปีล่วงแล้วไป เมื่อทางสัมพันธไมตรีกับจีนได้ประดิษฐาน แลตั้งแต่ยุคนี้ไปอาจกล่าวได้ว่าชาวอินเดียสูญหายจากอำนาจที่เปนตัวการ ในรัชกาลพงศาวดารพม่าเสียแล้ว
แต่แม้แต่ก่อนยุคที่ว่านี้ขึ้นไป จีนก็เคยเกี่ยวข้องกับไทยแลพม่าราว พ,ศ, ๔๔๓ พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนวงศ์ฮั่นทรงนามวูตี่ คือฮ่องเต้ ก็ยังได้แต่งกองทัพมายังมณฑลเทียน (นามน่านเจ้าแต่ก่อนนั้นขึ้นไป แต่มิสเตอปาร์เกอยังเพ้อเรียก/*149*/ว่ามณฑลยูนนานอันเปนนามน่านเจ้าในปัตยุบันนะสมัย) มีเหตุอาจจะกล่าวได้แม่นยำว่าพระราชาเทียนเปนไทย มหานครนามเพงาย แลนครนี้เปนเมืองแหล่งกลางสำคัญของไทย เมื่อต่อมาอีก ๘๐๐ ปี แต่อย่างไรลงท้ายพระราชาเทียนกลับเปนพวกข้างจีน ร่วมมือกันกับจีนปราบพวกกุนมิง บัดนี้ชาตินี้สาบสูญคงแต่นามกุนมิงนี้ยังเปนชื่อทเลสาบอยู่ใกล้เมืองยูนนานฟู มิสเตอปาร์เกอเห็นว่าพระนามวูตี่กับวังตีคือฮ่องเต้ก็เกีดจากนามอุตี่ฤๅอูตฤๅอุทิพวาที่พม่าใช้ เปนพระนามพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนในพระราชสาส์นนั่นเอง พระเจ้าราชาธิราชพระองค์นี้ลงพระนามาภิธัยไว้ในกรุงจีน ใม่เลวกว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ลงพระนามไว้ในกรุงสยาม แลพระเจ้ามณเฑียรทองลงพระนามไว้ในกรุงพม่าเลย เพราะจะออกพระนามพระเจ้าแผ่นดินไทยก็ว่าพระเจ้าปราสาททอง พระเจ้าแผ่นดินพม่าก็ว่าพระเจ้ามณเฑียรทองเหมือนกะจีนเรียกพระเจ้าวังตี่ฉนั้น
ปรากฎแน่นอนว่าราว พ,ศ, ๕๙๓ พระราชาอ้ายลาวนามขุนหาญสี ทำสงครามกับเมืองใกล้เคียงยังไงเลยถลำเข้าไปราวีในอาณาเขตร์จีนด้วย จึ่งถูกจีนยกมาปราบองค์พระราชาอ้ายลาวแลรี้พลราว ๑๘,๐๐๐ คน เลยต้องตกเปนเมืองขึ้นแก่จีน ต่อนี้ไปเจ้าในหัวเมืองใกล้เคียงเปนอันมาก ก็พากันมาอ่อนน้อมพร้อมกับพลเมืองเปนอันมาก จึงรวมพลเมืองมากขึ้นเปนราวกึ่งล้านคน ตล้อมรวบเข้าเปนหมวดเดียวกันเลยตั้งเปนหัวเมืองใหญ่ขึ้นในยุงชัง เจ้าเมืองยุงชังของจีนคนแรกคนหนึ่งได้ทำสัญญากับอ้ายลาวตกลงว่า ชายอกรรจ์คนหนึ่งต้องส่งส่วยเกลือถัง ๑ กับสนอบ ๒ ตัว ให้มีช่องอยู่กลางสำหรับสรวมศีร์ศะได้ เจ้าเมืองของจีนคนใหม่ที่มาเปลี่ยนต่อไปใม่ถือตามข้อสัญญา กดขี่ข่มเหงไทย (ยังเรียกอ้ายลาว) จึงเกิดรบพุ่งกันยุ่งไปกับจีนในปลายเขตร์แดน ดูเหมือนมีเหตุพอเชื่อได้ว่า เวลานี้พม่าฤๅปยูได้ยกตนขึ้นเปนเตลงฤๅมอญได้แล้วนั้น ตกอยู่ในอำนาจฤๅเชื่อถือนิยมไทยใหญ่ใม่มากก็น้อย ถึงจะ/*150*/อย่างไรก็คงเกี่ยวข้องแก่กันทางใดทางหนึ่ง เพราะฉนั้นจึงจะเปนได้ที่พระราชาเมืองตานยุงยู ผู้ส่งราชบรรณาการไปยังกรุงจีนใน พ,ศ, ๖๔๐ แลได้รับราชลัญจกรณ์นั้นเปนกษัตริย์พม่า แต่ไหนๆก็มีความปรากฎชัดในพงศาวดารจีนแล้วว่า มีนักเที่ยวจากประเทศอินเดียมาพบมีราชอาณาจักร์ (น่าจะในเกาะชวาในแหลมมะลายู ในกัมโพชา (เขมร) แลในเซียมปาฤๅจำปา เปนสยามก็ว่าได้ ใม่ใช่จำปานครเขมร เพราะมีนามกัมโพชาซ้ำอยู่แล้ว) อนึ่งมีความชัดด้วยอิก ว่าทูตฤๅพวกพ่อค้ามาจากอาเลกซันเดรีย ฤๅเมืองท่าโรมันตำบลอื่น ได้มาเยี่ยมกรุงจีนใน พ,ศ, ๖๕๙ ดูเหมือนใม่จำเปนจะต้องพิโยกพิเกน ในเรื่องจะพิจารณาว่าเมืองตามนั้นเปนเมืองพม่าฤๅมิใช่ให้ปวยการ ทูตของมารกัสออเรเลียสมาถึงกรุงจีนโดยทางเซียมปา (ไทยสยามฤๅมิใช่) ครั้งนั้นปรากฎว่าซินาน แต่ครั้งดึกดำบรรพ์ขึ้นไปอิกยังเรียกว่าย้วยซัง ซึ่งข้างจีนยุ่งไปปนกับคำว่าเมี้ยน อันเปนนามพม่าตามจีนพึ่งเรียกในชั้นใหม่ๆ ถ้าใม่ใช่พม่า แลเปนสยามแล้ว ความเห็นนักปราชฝรั่งที่ว่า ไทยสยามพึ่งยกมาตั้งเมื่อไทยสยาม เมื่อไทยหมดเอกราชในยูนนานแล้วนั้นก็ผิดตรง พวกทูตฤๅพ่อค้าโรมัน เรียกเมืองของตนว่าตาฉิน แลตาฉินผู้ชิงไชย ได้ไปสู่กรุงจีนกับทูตของยุงยูก่อนทูตของตาฉินไปเยี่ยมกรุงจีนทางซีนัน ยิ่งได้ความเช่นนี้ยิ่งชักให้ยุ่งหนักขึ้นไป ของกำนัลของทูต หรือพ่อค้าเหล่านี้ จีนจะพาโลเรียกว่าราชบรรณาการ ตามธรรมเนียมเคยปากจีน แลเมืองตานนั้นจะเปนเมืองอาเลกซานเดรียฤๅพม่าก็เปนได้ทั้งนั้น ทูตหรือพ่อค้าโรมันพวกนี้ อนุมานได้ว่า คงจะได้ขึ้นบกที่อาณาจักร์เตลง แลคงจะได้เดินไปจากมะระแหม่งทางเชียงใหม่ฤๅกรุงสยาม ตัดไปเชียงโขงสู่เมืองเสงฤๅไลเจา แลเดินต่อไปถึงเมืองวินชายทะเลอันนัม มิสเตอปาร์เกอผู้กล่าวเรื่องราวไว้ให้/*151*/อนุมานการข้อนี้ตามได้นั้น ได้กล่าวต่อไปว่า “กรุงจีนนั้นต่อนั้นไปใม่ช้าใน พ,ศ, ๗๖๓ ก็แตกออกเปน ๓ อาณาจักร์ ฤๅ ๓ ก๊ก (คือยุคสามก๊ก) ก๊กหนึ่งนั้นหัวหน้าเปนตาดชื่อเสียงปีคือเล่าปี่ คำหลวงว่าลิวไป (วงศ์ตงคุลิกเปนสาขาของเม่งจูในปัตยุบัน) ยุคนั้นไทยฤๅอ้ายลาวก็กระเดื่องจากจีน เมิลใม่เห็นกันไปหลายสัตยุค จนในที่สุดวงศ์จีนอันมีอำนาจคือวงศ์ถัง ได้รวบอาณาจักร์จีนทั้งสิ้นเข้าเปนหมวดเดียวกันอิก แต่จีนอันมีชื่อเสียงโด่งดังชื่อจุโกเลียง คือขงเบ้ง ซึ่งเป็นหัวใจของแม่ทัพของอาณาจักร์ใหญ่เหล่านี้ก๊กหนึ่ง ซึ่งในบัดนี้ตกเปนมณฑลเสฉวนนั้น ได้ทำการมั่นคงให้แก่ประเทศยูนนานมาก คือ เมื่อสิ้นพระเจ้าเล่าปี่แล้ว พระเจ้าเล่าเซี่ยนครองนครเสฉวนต่อมาได้ ๒ ศก ลุ พ,ศ, ๗๖๘ ขงเบ้งยกกองทัพมาปราบจังหวัดเทียน (ในสามก๊กว่ารบเบ้งเฮก) หัวเมืองไทยในน่านเจ้าทั้ง ๖ นคร สู้ผู้ขงเบ้งใม่ได้ จึ่งยอมขึ้นแก่นครเสฉวน เมื่อมิสเตอปาร์เกอไปสู่เสฉวนยังได้ฟังเรื่องราวของจุโกเลียง คือขงเบ้งเล่ากันแสร้ ประหนึ่งพึ่งมีชีวิตอยู่ในราวร้อยปีนี่เอง ถ้าข้อที่มิสเตอปาร์เกอจำได้ใม่ลืมเลอะ เมืองเสฉวนก็ใม่ไกลจากเมืองโมเมียน (คือเตียงยุช) นัก จดหมายเหตุโบราณกล่าวเรื่องจุโกเลียงก็มีชุม เพราะความนิยมในนักปราชเอกผู้นี้วิเศษนัก จุโกเลียงสิ้นชีพ ใน พ,ศ, ๗๗๕ แลการตีกรุงจีนที่พระราชาวงศ์กรุงภุกามดึกดำบรรพองค์ที่ ๓ อันกับตันซี.เช.เอฟ.เอส.ฟอร์บได้กล่าวไว้นั้น ก็คงจะเป็นกล่าวถึงจุโกเลียงผู้นี้นั่นเอง เพราะต่อไปนั้นอิก ๔๐๐ ปี ใม่ได้ความในจดหมายเหตุอย่างใดเรื่องไทยอิกเลย ไทยฤๅอ้ายลาวพึ่งมาปรากฎขึ้นอิก ใน พ,ศ, ๑๑๙๓ แต่กลายเปนเรียกนามว่ามณฑลน่านเจ้าไปเสียแล้ว
อาณาจักร์น่านเจ้า (ฤๅที่เซอยอชสกอตช์เรียกขัณฑละฤทธิ์) นั้น ใหญ่โตมาก ข้างตวันตกพรมแดนมคธราษฐ์ประเทศอินเดีย เหตุฉนั้นการ/*152*/เกี่ยวดองพม่าแลไทยใหญ่ทั้งคู่กับอินเดีย ซึ่งกับตันฟอร์บอ้างไว้แลคัดค้านตำนานที่ฤทธิ์เดชผีสางสวรรค์วิมานต่างๆพิลึกพิลั่น อันธรรมดามนุษย์เปนไปใม่ได้นั้น ถ้าเพลาๆเสียบ้างแล้วก็น่าจะวางใจขึ้นได้มากกว่านั้น เขตร์น่านเจ้าเบื้องพายัพ จรดเขตร์ธิเบต ซึ่งคาดกันว่าชาติพม่าก็จะไหลมาจากเมืองนั้นนั่นเอง เบื้องทักษิณทิศนั้นคือ “เมืองเจ้าสัตรีภาพ” เปนชื่อที่ครั้งนั้นเรียกกัมโพชา (ฤๅเขมร ที่อรรคราชินีของเมืองนั้นได้อภิเษกกับนักเที่ยวเตร็จเตร่ซาวอินเดีย) การที่มีสัตรีภาพเปนเจ้าเปนใหญ่ผู้ปกครองบ้านเมืองในเมืองไทยใหญ่นั้นก็มิใช่การแปลกปลาด ด้วยเปนนิไสยไทยใหญ่ เมื่อเจ้าสาวได้ร่วมสันนิวาศกับบุรุษแล้วมักเคยได้อำนาจจากสามี แลใช้อำนาจทำการต่างผัวอยู่ใม่วาย เว้นไว้แต่ตัวนางภรรยาจะถ่อมยอมพอใจตัวชั่วแต่อยู่กินด้วยกันโดยพิศวาศเท่านั้น เบื้องทิศอาคเณย์ของเขตร์น่านเจ้านั้นต่อตังเกี๊ยแลอันนัมคือเมืองญวน ครั้งนั้นจีนเรียกว่า เกียวจี่ (แปลว่า) อ้ายหัวแม่ตีนด้าน เปนฉายาที่ให้เพราะจีนใช้สรวมรองเท้า แต่ญวนหาได้สวมใม่ แต่ก็ใม่ได้อธิบายว่าทำไมจึงเฉภาะให้ฉายาเช่นนั้นแก่ญวนค่าที่ใม่สรวมรองเท้า ส่วนชาติอื่นเท้าเปล่ามีอิกถมไปเปนไรใม่เรียกด้วย เบื้องข้างทิศหรดีนั้นจดเขตพวกปยู (คือพม่า) พงศาวดารกษัตริย์กรุงจีนวงศ์ถังมิได้กล่าวถึงเขตร์แดนเบื้องอุดรฤๅเบื้องอิสาณ น่าจะเปนด้วยอาณาจักร์น่านเจ้านั้น นึกเสียว่าเปนเขตร์แดนของจีนจึงใม่จำเปนต้องกล่าวว่าติดต่อกับจีนเอง มีมหานครอยู่สองแห่งนครหนึ่งใกล้ ฤๅตัวเมืองตลีฟูในปัตยุบันนี้ อิกนครหนึ่ง อยู่ราวใกล้เมืองยุง
“อาณาจักร์น่านเจ้านั้น ดูเหมือนจะได้จัดราชการเปนอย่างสูง ด้วยมีมหาอำมาตย์ (คือเสนาบดี) กรมติเตียน (ทำนองกรมอัยการ) ฤๅกรมตรวจตรา มีแม่ทัพ มีเจ้าพนักงารบรรทึกหมายเหตุ มีกรมวัง มีผู้พิพากษาตุลาการ มีกรมคลัง กรมพนิชการ กรมนวะกรรม ฯลฯ แลคำว่ากรมนั้น ภาษาไทยดึกดำบรรพ์ เรียกว่า /*153*/ชวัง น่าจะออกจากคำจีนว่า ชานชูง ฤๅเชน ตัวผู้ดำรงตำแหน่งนั้น ก็เหมือนให้ว่าการเฉภาะคราวใม่เปนตำแหน่งประจำฝังตัวสืบทายาท ยังมีเจ้าพนักงารผู้น้อยจัดการฉางหลวง โรงม้าหลวง เก็บภาษีอากร ฯลฯ แลการจัดทหารนั้นนับเปนหมวดสิบหมวดร้อยหมวดพันเปนต้น ราชการทหารนั้นบังคับเกณฑ์ บรรดาชายฉกรรจ์ทั้งสิ้น ใม่ว่าเกิดราชการทัพศึกครั้งใด เปนถูกเกณฑ์ทุกคราว ทหารคน ๑ ของหลวงจ่ายเสื้อกันหนาวให้ตัว ๑ กางเกงตัว ๑ มีทหารประจำราชการอยู่ ๔ ทัพ ทัพหนึ่งก็มีธงไชยสำหรับทัพของตนเอง ทหารรักษาพระองค์นั้นเรียก ชุนุกะจ่า กะจ่าฤๅกะจู แปลว่าเขมขัดหนัง ทหารทุกคนสรวมหมวกชุตี่ แลถือโล่ห์หนังแรดฤๅหนังสัตว์หนาๆเช่นช้าง แลหอกดาบแหลนหลาว นายร้อยนั้นเรียกว่า โลจ่าจะ ชื่อเหล่านี้น่าจะเปนภาษาไทยแท้หาใช่จีนคิดขึ้นเองใม่ (แลคำว่าจ่าแปลว่านายก็ออกจะออกจากคำนี้) แต่สาบสูญไปตั้งแต่ไทยสิ้นอำนาจเปนผู้ชิงไชยมาแล้ว ที่ดินนั้นแบ่งจำแนกให้ราษฎรครัวละแปลงละแปลง ตามยศบรรดาศักดิ์ ขุนนางผู้ใหญ่ก็ได้ ๔๐ ช่วง (ราว ๘๐ ไร่) ทหารม้าอย่างเข้มแข็งสงครามบางคน เปนพวกวังจ่า อันอยู่เวิ้งแม่โขงข้างตวันตก ผู้หญิงพวกนี้ก็สมทบรบศึกด้วยเหมือนผู้ชาย แลหมวดพวกวังจ่ามีพู่ด้วย (มิสเตอปาร์เกอ) คิดว่าพวกนี้ จะเปนลว้าฤๅที่ฝรั่งเรียกว้า แต่ยากที่จะเหนตามได้ ด้วยลว้าในปัตยุบันนี้ใม่ใช้ม้า ถือเสียว่าเปนสัตว์น่ากลัวอันตรายอย่างร้ายกาจ แต่พวกไทยวังจ่าชอบขี่ม้าแลขี่แข็งอย่างยิ่ง แม้แต่พวกไทยใหญ่สามัญ แลพวกที่อยู่ตามเขาเขินมักขี่ม้าใม่ใคร่เปนจนกราบเท่าทุกวันนี้
“ในมณฑลน่านเจ้านั้นมีกรมใหญ่ในเมืองหลวงก็ ๖ กรม แลมีสมุหเทศาภิบาลว่าหัวเมือง ๖ จังหวัด เจ้าจังหวัดนั้นครั้งดึกดำบรรพ์เรียกเจ้าเกียน” คำนี้น่าจะตรงกับคำว่าแก่งฤๅแหงที่ไทยใหญ่ยังใช้กันมาจนทุกวันนี้ ใน/*154*/หัวเมืองไทยลาวแลไทยสยามกลายเปนเชียงแลเวียง แลไทยลาวแถบแม่โขง บางทีเรียกแปร่งไปเปนเซียง ฝรั่งเศษว่าเฉียง พม่าแปลงรูปเปนกเยียง ตำแหน่งเกียงฤๅกะเยียง กลายเปนนายทหารแลเจ้าพนักงารรถไฟอังกฤษ คำลว้าเกนแปลว่าจังหวัด ฤๅหมู่บ้านที่ร่วมนายตน ๑ เช่นเกนเตือ แลว้าแปดเกนพ้นน้ำข่าไปนั้น คำเหล่านี้โคตระศรัพท์อันเดียวกันสิ้น
“เปนการใม่จำเปนที่จะต้องจาระไนกรมต่างๆฤๅหัวเมืองต่างๆ ในอาณาจักร์น่านเจ้าให้มากมายอิกต่อไป แต่น่าจะทราบว่าเมืองเพงายอันเปนมหานครของพระราชาเทียนยูนนานแมงแช อันเปนเมืองหลวงของราชวงศ์แมงมณฑลน่านเจ้า เมืองนี้คงเปนแมงมังชีในปัตยุบัน ไทยใหญ่เรียกเมืองขอนคำว่า “วงศ์แมง” ก็เกิดจากหัวไม้ที่จีนตั้งให้เปนชื่อสำหรับไทยใหญ่ที่ดื้อดึงเก่งกาจ แม้ไทยสยามก็ยังใช้เรียกคนเก่งว่าหัวไม้มาจนทุกวันนี้ คำว่าแมงนี้ภาษาไทยใหญ่ว่าเมืองแลไทยฮ่อก็คำว่าตลีฟู นั่นเอง”
“คนไทยครั้งอาณาจักร์น่านเจ้านั้น เข้าใจวิชาปั่นฝ้ายปลูกนุ่น แลเลี้ยงไหมทั้งต้มสาวไหมบางเมือง เช่น เมืองข้างตวันตกมีโรคไข้ป่าชุม แลที่บ่อเกลือกุนมึงฤๅยูนนานฟู บัดนั้นใม่ห้ามใครจะขุดมาก็ได้ตามใจ ทองคำก็มีหลายแห่งทั้งในทราย แลในหินภูเขาเบื้องตวันตกเมืองโมเมียง (คือเตียงยุช) ชอบเล่นแข่งม้ากันมาก” (เมืองนี้น่าจะหมายเมืองทองเพงลอยหลวงนั่นเอง)
“เมื่อพระราชาเสด็จไหนมีฉัตร์ขาวนำหน้าเปนธงไชย ๘ คัน กับมีพัดขนนก ๒ เล่ม แสร้คัน ๑ ขวานอัน ๑ เบ็จคัน ๑ ตาม เครื่องประดับยศพระพันปี อันออกพระนามว่าสินโมฤๅกิวโมนั้นมีฉัตร์ม่วงแถบขาว แลพระมเหษีนั้นเรียกจินอู เชิญฉัตร์ม่วงนำเสด็จ เปนพระเกียรติยศเหมือนกัน” (อรรคมเหษีเจ้าฟ้าไทยใหญ่ปัตยุบันนี้เรียกมหาเทวี)
/*155*/“เครื่องยศสำคัญเปนเครื่องเฉลิมศักดิ์นั้น ผู้ใหญ่อันมียศใหญ่ย่อมสรวมเสื้อกิมโปโล (คือหนังเสือ) ซึ่งเท่ากับในปัตยุบันนี้เรียก ถะมะเว อิงคะญี (เสื้อขนสัตว์) แต่ก่อนก็จำกัดให้ใช้แต่อำมาตย์ผู้ใหญ่ ผมสัตรีนั้นเกล้าเปนสองแหยมแล้วรวบเข้าเกล้าเปนมวย หัวก็ประดับด้วยไข่มุกหยกดีสิลาเขียวแลโมรา ธรรมสังวรของผู้หญิงนั้น ชายประนีประนอมให้แต่งงารได้อย่างง่ายดาย แต่เมื่อมีสามีแล้ว ถ้าขืนนอกใจผัวมีโทษถึงประหารชีวิตทีเดียว การไถนาในมณฑลน่านเจ้าเปนธรรมเนียมใช้กำลังบุรุษถึง ๓ คน คน ๑ นำโค คน ๑ ถือหางไถ แลคนที่สามถือประตักคอยแทงต้อนโค ใม่ว่าคนมียศบรรดาศักดิ์ชั้นไหนแม้แต่ขุนนาง ก็ต้องใช้เวลาสนุกสนานในการทำไร่นา ใม่มีภาษีอากรอย่างไรที่จะต้องเสีย เปนแต่ชายฉกรรจ์ทุกคนต้องส่งสร่วยข้าวเข้าฉางหลวงปีหนึ่งคนละ ๒ สัดเสมอไป ไว้จ่ายเปนเสบียงเลี้ยงทหารทำสงคราม”
ในพงศาวดารจีนราชวงศ์ถัง มีบาญชีพระเจ้ากรุงที่เปนจีนเรียกราชตระกูลวงศ์แม่ง การจดหมายเหตุเหล่านี้ได้หมดจำนวน เมื่อราวเริ่ม พ.ศ. ๑๑๕๐ มิสเตอปาร์เกอพบวิธีพิลึกจากบาญชีนี้คือ “ราชบุตรทุกๆองค์ ใช้คำท้ายพระนามราชบิดามาเปนคำต้นนามของพระบุตร” เช่นโลเชงเยน เถลีงรัชย์ สนององค์ตูโล แลเยนโกสนององค์โลเชงเยนต่อไป ความคิดที่สืบมรดกอักษรสมญาเช่นนี้ดูเหมือนจะนึกๆเอาตามชอบใจ ใม่มีแบบแผนที่อ้างอย่างใด สักแต่ว่าเปนความคิดของเจ๊กนึกขึ้นเอง โดยฤทธิ์ที่นับถือเส้นสักการะบรรพะบุรุษในสมัยนี้ทุกวันนี้ พวกไทยใหญ่ชั้นหลังตั้งชื่อตนเกือบจะคล้ายวิธีอย่างพม่าเสียสิ้นแล้ว ใม่ปราถนาไถ่นามบิดาของตนมาไว้ด้วย ใช่แต่เท่านั้น บรรดาเจ้าฟ้ามักใช้เรียกนามตามอิศริยยศที่เฉลีมพระนามใหม่ เมื่อเถลีงราชย์แล้วกันเปนพื้น พระนามอิศริยยศนี้ใม่เกี่ยวแก่พระนามประสูติอย่างใดด้วยเลย ถ้าใครขืนไปใช้นามเดีมเข้ากับพวกไทยใหญ่ เหมือนกะเคยใช้กะคนในปัจจันตประเทศ/*156*/ทั้งปวงอื่นๆแล้ว ถ้าใม่มีโทษผิด ก็เปนการหมิ่นประมาท (ที่จริงไทยสยามก็เช่นนั้นเหมือนกัน แลตลอดมาถึงขุนนางผู้ใหญ่แลผู้น้อยด้วยซ้ำไป)
การที่ออกชื่อกันก็ผิดกันกับชื่อจริงมาก จนแทบจะใม่รู้จักตัวเช่นซีเมส เรียกเปนว่า มโยสะเย ฤๅมิวเชอรี จนมีฝรั่งแกล้งเรียกอุปราชาว่าอับเป้อรอดเย่อ ฤๅเช่นไทยเราแกล้งเรียกมิสเตอร์ยัฆะมินว่า มีดอีเต้อหยักขมิ้น ฉนั้นก็ดูแทบจะทุเลากว่าไปเสียอิก เอาเถอะจะอย่างไรๆก็ตามที่มีจดหมายเหตุปรากฎว่าลุ พ.ศ. ๑๑๙๓ ครั้งกษัตริย์จีนวงศ์ถังนามเกาจงฮ่องเต้ครองกรุงจีนนั้น เจ้าแผ่นดินน่านเจ้านามสินโล (ออกจะขุนหลวง ๆ) ทรงราชย์ณะนครมงเส (น่าจะเมืองแสร) แต่ง ๒ ราชทูตไปเจริญราชไมตรีต่อกรุงจีน เมื่อสิ้นขุนสินโลแล้วกษัตริย์น่านเจ้ายังรวบรวมนครทั้ง ๕ เปนราชอาณาจักร์เดียวกัน สืบพระวงศ์มานามขุน อีโลโก (อ้ายหลวงขุน) แต่คงเปนไมตรีกับจีน ลุ พ.ศ. ๑๒๘๖ อ้ายหลวงขุนยกกองทัพไปตีเมืองขึ้นเขตร์ธิเบตได้หลายเมือง จึงยกราชธานีไปตั้งที่นั่น แลได้แต่งราชทูตไปเจรีญราชไมตรีกรุงจีนรัชกาลพระเจ้าหงวนจงเหมงวงศ์ถังที่ ๖ พระเจ้ากรุงจีนก็แต่งทูตเชีญราชบรรณาการมาตอบแทน ลุ พ.ศ. ๑๒๘๙ อ้ายหลวงขุนพิราลัย ราชโอรสเลี้ยงทรงพระนามโกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) ได้ทรงราชย์สนององค์พระราชบิดาเลี้ยง ก็แต่งราชทูตไปเจรีญทางราชไมตรีต่อกรุงจีนตามเคย พระเจ้ากรุงจีนก็พระราชทานยศให้ฉันท์เมืองราชไมตรี ลุ พ.ศ. ๑๒๙๓ ขุนหลวงฟ้าไปประพาศในแดนจีน ถึงเมืองฮุนหนำที่ติดต่อกับอาณาจักร์ไทย ขุนนางเจ้าเมืองจีนปลายเขตร์แดนโง่เขลาใม่เคารพ ขุนหลวงฟ้าทรงพระพิโรธ จึ่งกรีฑาพลากรไปตีได้หัวเมืองฮุนหนำทางหัวเมืองจีน ครั้นลุ พ.ศ. ๑๒๙๕ พระราชาโกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) จึ่งย้ายราชธานียกมาตั้งณไทยฮ่อ (ตะลีฟู) เปนที่ประทับ ไทยฮ่อนั้นแปลว่ามหาสงบในภาษาจีน เมื่อเช่นนี้อาจจะเทียบได้กับคำว่ายังโคน (คือว่าเมืองร่ากุ้งก็แปลว่าสงบ) เนื้อความ/*157*/พงศาวดารจีนต่อไป ในข้อคำไทยใหญ่ว่าสงบนั้น คือชานโปโต แลชื่อนี้ใช้เมื่อไทยชานมีไชย ในการสงคราม เปนที่เข็ดขามแก่อริราชศัตรูต้องพากันสงบขึ้นชื่อว่านามศรัพท์ของจีนแล้ว ดีอย่างเดียวแต่จะชักให้หัวปั่นเท่านั้น
แลผลกลับทำให้โกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) ตั้งนามราชอาณาจักร์ไทยว่ามหาเมงราชอาณาจักร์ แลหวลไปคบค้ากะธิเบตถวายลัญจกรณ์ แลเฉลิมยศโกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) ขึ้นเปนบะแจนโปชุง แปลว่าบรมราชอนุชาฤๅมหากษัตริย์อันทรงพระยศเสมอมหาราชกรุงธิเบต เปนแต่ลำดับพระอิศริยศักดิ์รองลงมาเท่านั้น โกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) จึงทำให้แผ่นสิลาจารึกบอกเหตุต้อนพระองค์ให้ขบถ แผ่นสิลาจารึกนี้ มองซิเอออีไมล์โรเชอกล่าวไว้ในหนังสือเรื่องเมืองยูนาน ที่ได้แต่ง ว่ายังมีอยู่ที่เมืองตะลีฟูตราบเท่าทุกวันนี้ แต่ก็หาได้เอ่ยว่าได้เหนแผ่นสิลานั้นด้วยตนเองฤๅใม่ แต่ทั้งผู้อื่นๆก็ใม่มีใครเอยถึงเรื่องนี้เลย
ในยุคนี้กรุงจีนตกอยู่ในฐานยากแค้นต้องรบพุ่งกับแขกเต๊อก จึงเปนโอกาศโกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) ให้รวบเอาส่วนอาณาจักร์จีนได้ตามประสงค์ นอกจากรุกเอาเขตร์แคว้นของพวกปยู (คือพม่า) ทั้งเขตร์แดนสนูฉวน ซึ่งดูเหมือนจะเปนเมืองอาซัม อนึ่งในครั้งนั้นทราบว่าคนในเบื้องตวันตกประเทศยูนนานเหล่านั้นยังเปนคนป่าอยู่มาก ธรรมเนียมหญิงมีสามีมากก็ยังเฟื่องฟุ้ง แลอาไศรยอยู่ในกระท่อมอย่างรังสัตว์เปนเรือน คุมกันเปนพวกๆหากินตามลำแข้งใม่รู้จักคุมกันเข้ายกใครเปนเจ้านาย เช่นพระราชาคุ้มครองเปนพวกใหญ่ๆ ผ้าก็ใม่มีนุ่ง ใช้แต่เปลือกไม้พันกายแลใม่รู้จักทำนาไร่เที่ยวร่อนรับร่อนเร่ จับสัตว์แลเก็บผลไม้ออกเองกินเปนผลาหารตามแต่จะได้
กรุงจีนได้พยายามเปนหลายครั้งที่จะปราบโกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) แต่ก็มีแต่สำเร็จข้างอัปราไชยติดๆกันพ่ายมาทางแม่น้ำสีแอ ลุ พ.ศ. ๑๓๒๒ ตรง/*158*/กะรัชกาลวงศ์ถังที่ ๘ พระเจ้าต่ายจงฮ่องเต้ทรงราชย์กรุงจีนนั้น โกโลแฟง (ขุนหลวงฟ้า) ชีพตักษัย ราชนัดานาม อีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) ได้ทรงราชย์สนององค์ มารดาของพระราชาใหม่นี้เปนชาวป่าชาติตุกิม แต่ตัวอีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) ได้ไปเรียนหนังสือจีนอยู่ในสำนักเชงฮวยจึงเปนคนค่อนอยู่ข้างมีความรู้อยู่บ้าง ในศกนั้นกองทัพไทยกับธิเบตสมทบกันยกไปตีเมืองเสฉวน แต่เอาไชยมิได้ต้องเลิกทัพกลับมา ลุ พ,ศ, ๑๓๓๐ ตรงกะรัชกาลจีน วงศ์ถังที่ ๙ พระเจ้าเต๊กจงฮ่องเต้ทรงราชย์กรุงจีน พระราชาใหม่เห็นพวกธิเบตก่อรบกวนร่ำไป วางท่าเข้ามาประหนึ่งเปนนายมากกว่าเปนสัมพันธมิตร์ เอื้อมเอากองทหาร เข้ามาตั้งในที่สำคัญๆแทบทุกแห่ง เกณฑ์ไทยให้ไปช่วยรบกับพวกธิเบต แลชักภาษีแก่บ้านเมืองอย่างเรี่ยวแรง ทั้งเชื่อฟังคำแนะนำของเชงฮวยพระอาจาริย์ เดีมเปนขุนนางจีนนายอำเภอเรียกเจี๋ยนฝ้ายอยู่แขวงเมืองชุ้ยจิว ไทยจับมาได้เมื่อครั้งขุนหลวงฟ้ายกไปตีเมืองจีนครั้นขุนอ้ายเมืองสูงขึ้นเสวยราชสมบัติโปรดให้พระอาจาริย์ เปนอรรคมหาอำมาตย์นั้น ทูลยุยงส่งเสริม จึงคบค้าสมาเพลากับไวดา เจ้าเมืองฝ่ายจีนณเมืองเชงตู อันเปนเมืองหลวงของมณฑลเสฉวนในปัตยุบันนี้ ในที่สุดจึงมีราชสาสน์ไปถึงไวดา เจ้าเมืองเสฉวน ร้องทุกข์เรื่องความร้ายกาจของบะลอน คือ เจ้าเมืองฝ่ายธิเบต แลชี้แจงแก้ว่า สาเหตุที่พระไอยกาต้องทิ้งความเคารพนับถือจากกรุงจีน เพราะพวกธิเบตกดขี่บีบคั้นเขี้ยวเข็ญ ลงท้ายขออานุภาพเต๊อก ได้ช่วยอนุเคราะห์ให้ไทยชานกับจีนร่วมใจยกไปปราบธิเบตด้วยกันเถิด
ยุคนั้นชาติเต๊อกออคัวที่พวกมะหง่ลแลเม่งจูในปัตยุบันนี้ ไถ่เอาหนังสือมาใช้กำลังตั้งครอบครองส่วนแห่งมณฑลกันซู ในปัตยุบันนั้นมีเมืองหลวงเดี๋ยวนี้ ตั้งอยู่ณเมืองอุรุมซี อันต้องตกอยู่ในอานุภาพเนสตอเรียนซีเรียนมาก่อนช้านาน /*159*/จึ่งมีเสาสิลาซีเรียนอันหนึ่ง ยังปรากฎอยู่ที่เมืองเซียนฟูในมณฑลเซนสี แลอักษรออคัว ก็น่าจะเปนสักแต่ว่าจำลองหนังสือพวกซีเรียนมานั่นเอง
การมีราชสาส์น แลศุภอักษรตอบกันไปตอบกันมา ลงท้ายก็ได้ทำสัญญาเปน ๔ ฉบับ ซึ่งได้ร่างขึ้นณเชิงเขาน้ำค้าง แขวงเมืองเทียนลังอันเปนเขตร์แคว้นตลีฟูในปัตยุบันนี้ข้างเหนือ ฉบับ ๑ ส่งไปถวายพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีน ฉบับ ๑ รักษาไว้ในโบสถ์วัดหลวงในวังสำหรับพระองค์ ฉบับ ๑ รักษาไว้ในโบสถ์วัดสิลา สำหรับทางราชการแลมหาชน แลอิกฉบับ ๑ ถ่วงไว้ในแม่น้ำ ลุ พ.ศ.๑๓๓๗ พระเจ้าธิเบตยกทัพมาตีกรุงจีน จีนมีราชสาส์นขอกองทัพไทยไปช่วย ขุนอ้ายเมืองสูงยกทัพไทยไปทำประหนึ่งจะช่วยข้างธิเบต ครั้นเปนทีอีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) ก็จับขุนนางธิเบตทั้งปวง อันมาอยู่ในอาณาฆ่าเสียสิ้น รี้พลในกองทัพธิเบตก็อัปราไชย ทัพไทยไล่ติดตามพิฆาฎพลธิเบตยับเยีนมาก เมื่อรบกันใหญ่ที่สพานเหล็กน่าจะเปนสพานทำข้ามแม่น้ำโก่ง (คือแม่น้ำสัละวีน) ข้างไต้ประเทศยูนนาน ไทยตีได้หัวเมืองธิเบต ๑๖ หัวเมือง แลกวาดต้อนเทครัวธิเบตมาได้มาก เบื้องนั้นพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนก็พระราชทานสุวรรณะลัญจกรณ์ แก่อีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) สถาปนาขึ้นเปนพระราชอาณาจักร์น่านเจ้า ราชทูตจีนชื่อซุยโชซีมาสู่เมืองไทยฮ่อก็รับรองอย่างใหญ่โต เปนเกียรติยศอย่างยิ่ง มีทหารรายสองข้างทางสถลมารคทั้งยืนม้าเครื่องทองประดับพลอยมีพู่ห้อยวาววาม องค์พระราชาก็ทรงฉลองพระองค์หนังเสือประดับสุวรรณาภรณ์ แลมีช้างงา ๑๒ เชือก ยืนรายตรงหน้าที่นั่ง พระราชาถวายบังคมแทบพื้นปัถพี บ่ายพระภักตร์หนเหนือ แลทรงกระทำสัตย์ ขอซื่อสัตย์สวามิภักดิ์ต่อกรุงจีนอยู่ชั่วกัลปาวสาน ครั้นแล้วก็มีการเลี้ยงใหญ่ ในมหาสมาคมนั้นมีนางแขกเต๊อกที่พระเจ้าราชาธิราชพระราชทานมา/*160*/มาร้องเพลงแขกบำเรอ ผมนางต้นบทหงอกขาวด้วยยังเหลือคงอยู่แต่ ๒ นางเท่านั้น ซึ่งแต่ก่อนมีไว้เปนนางมโหรีหลวงแลนางบำเรอวงใหญ่
เบื้องนั้นอีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) จับนิยมการชิงชัย แลนอกจากรวมหัวเมืองไทยชานทั้งหกประเทศราชเข้าไปเปนอันเดียวกันแล้ว ก็ยังรวบรัดเอาหัวเมืองใกล้เคียงเข้าเปนขอบขัณฑสีมาอิกเปนอันมาก บางด้าวแดนกล่าวว่าคนอยู่บนเรือนปักเสายกพื้นสูงจากแผ่นดินซึ่งส่อให้เห็นว่า น่าจะเปนเมืองพม่าตอนบนบางเมือง คนก็เคลือบฤๅก้าไหล่ฟันด้วยทองคำ เนื้อความข้อนี้ทำให้นึกถึงหัวเมืองพวกมะหง่ล ซึ่งเซอมาร์โกโปโลได้ไป ต่อนั้นมาอิก ๔๐๐ ปี อีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) ส่งพระราชบุตร์ให้ไปศึกษาณเมืองเชิงตูฟูในมณฑลเสฉวน แลสนิทสนมกับกรุงจีนมากเข้ามากเข้าทุกที กองทัพธิเบตยกมาราวีอิกครั้งหนึ่งก็แตกพ่ายไปอิก แลในจำพวกชเลยทัพที่จับได้มีคนอาหรับพวกแอบแบสไสด์แลเตอโกมาน ที่มาจากเมืองสะมาร์กันด์ด้วย ราวยุคนี้มีแม่ทัพเกาหลีเรียกโกเรีย อันรับราชการในกรุงจีนได้ยกกองทัพจีนไปเหยียบแคว้นบัลตี่ แลแคชเมีย แลกะหลิมแอบแบสไสด์ ก็ผูกสัมพันธไมตรีกับกรุงจีน เพราะฉนั้นจึงเห็นได้ชัดว่า มีแขกมะหะมะดันอยู่ในแคว้นตะลีฟู แต่ก่อนเวลาเจ้ากุไบลขั่น แลนัสะเรดดินมาราวีแล้ว
อีมอสูน (อ้ายเมืองสูง) ทิวงคตใน พ,ศ, ๑๓๕๑ โอรสแลนัดา ที่ทรงราชย์สืบสันตติวงศ์ต่อไปนั้นใม่นับถือในวิชาหนังสือจีนที่ได้ศึกษามาเลย องค์หนึ่งต้องนายทหารของพระองค์เองพิฆาฎเสียแล้ว นายทหารผู้เปนแม่ทัพคนนั้นก็ขึ้นเปนกษัตริย์ ภายหลังก็ยกทัพไปเมืองเชงตูฟู จับได้ครัวจีนมามาก ในจำพวกจีนเหล่านั้นมีช่างผู้มีวิชาฝีมือดีๆมาก็หลาย จึงได้มาปลูกวิชาช่างวิชาหนังสือแลวิชาทอผ้าไว้ในเมืองน่านเจ้า ซึ่งแต่ก่อนทำกันใม่เปนท่า ใน พ,ศ, ๑๓๗๒ ตรงกับรัชกาลพระราชาธิราชจีนวงศ์ถังที่ ๑๔ ทรงพระนามพระเจ้าปุนจงฮ่องเต้นั้น มีผู้หนึ่งนามสิวลุง (ก็น่าจะขุนหลวงนั่นเอง) ว่าน่าจะเปนขุนนางไทยชานยิ่งกว่าเปนพวกสกูล/*161*/แมงได้มาเปนพระราชา ใช้พระยศเปนวั่งตี่ (พระเจ้าราชาธิราช) ทั้งเหี้ยมหาญอย่างบรรพราชถึงประกาศสงครามกับกรุงจีน ด้วยครั้งนั้นขุนนางจีนเจ้าเมืองเสฉวนกดขี่ราษฎรได้ความเดือดร้อน ทหารจีนพากันอพยพมาพึ่งพระบารมีกษัตริย์ไทยน่านเจ้าเปนอันมาก มหากษัตริย์น่านเจ้าก็เกลี้ยกล่อมเลี้ยงทหารจีนไว้มากแล้วยกกองทัพไปล้อมเมืองเชงตู ซึ่งเปนเมืองขึ้นเสฉวน แต่ไทยเห็นจะตีเมืองเสฉวนมิได้ ก็ริบทรัพย์แลกวาดต้อนพลเมืองเสฉวนกลับน่านเจ้า แลก่อนจะถอยทัพกลับ ปล่อยพลเมืองที่ยังเหลือในหัวเมืองนั้นๆ ในมณฑลเสฉวนราวร้อยละ ๘๐ ให้ต้องใช้จมูกแลหูทำด้วยไม้แทน สิวลุงใม่ยืดเอาเมืองเชงตูฟูไว้ แต่เลยไปชิงไชยเมืองเชียวซี (คือแกโชฤๅเมืองฮานอยในปัตยุบันนี้) แลภายหลังยกไปปราบเมืองอันนัมพินาศ ใน พ,ศ, ๑๔๐๑ ตรงแผ่นดินพระเจ้าซองจงฮ่องเต้กรุงจีนรัชกาลที่ ๑๖ วงศ์ถัง สาเหตุเจ้าเมืองญวนซึ่งเปนประเทศราชขึ้นกรุงจีน รับซื้อสัตว์พาหนะม้าแลโคจากโจรผู้ร้ายที่ลักมาจากน่านเจ้า แต่ไทยใม่คิดปกครองยึดเมืองญวนไว้ เปนแต่ปล้นทรัพย์สมบัติได้แล้วก็กลับมา แต่การสงครามที่สิวลุงเริ่มขึ้นไว้ แลราชบุตร์ราชนัดาของสิวลุงทำต่อไปนั้น กลับเปนเครื่องทำให้อาณาจักร์น่านเจ้าฉิบหาย คือ ต่อมามีพระราชาน่านเจ้าสืบพระวงศ์มาถึงขุนฝงเอี้ยว (น่าจะเปนฟ้าอ้าย) เมื่อทิวงคต ขุนเอียวโล่ง (ก็อ้ายหลวงนั้นเอง) ราชโอรสได้ทรงสนองพระองค์ พระเจ้ากรุงจีนทรงรังเกียจว่าขุนอ้ายหลวงใช้พระนามาภิไธยพ้องกับพระราชาธิราชวงศ์ถังพระองค์หนึ่ง จึงใม่แต่งราชทูตมาคำนับพระศพขุนฟ้าอ้ายตามประเพณีราชธานีเปนไมตรีกัน ขุนอ้ายหลวงพิโรธ จึงยกกองทัพใหญ่ไปตีได้เมืองปอจิวในอาณาจักร์จีน ลุ พ,ศ, ๑๔๐๓ ตรงกับรัชกาลกษัตริย์จีนวงศ์ถังที่ ๑๗ ทรงนามพระเจ้าอี๋จงฮ่องเต้ มีผู้หนึ่งนาม ตูเซียวเช่ง (ใม่ปรากฎว่าจีนฤๅไทย) อยู่ปลายแดนเมืองญวน คุมกำลังเข้าไปราวีในเมืองญวน เสียทัพอัปราไชยถึงเสียชีพพรรคะบริพารหนีไปพึ่งเมืองปอจิว ญวนยกกองทัพติดตามเข้าไป ไทยจึ่งยกกองทัพใหญ่ไปปราบ/*162*/ตีได้เมืองญวน แล้วเลยไปตีได้เมืองยองจิว (แขวงกวางตุ้ง) ในอาณาจักร์จีน แต่พวกญวนตีเมืองญวนคืนได้ ลุ พ.ศ. ๑๔๐๔ ตือจง เจ้าเมืองเซียงอานกราบทูลพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนว่า ไทยมีกำลังยิ่งนักกำลังทหารจีนที่จะรักษาด่านทางเมืองเสฉวนอ่อนแออยู่ ควรจะทำไมตรีต่อพระราชาไทย อย่าให้มายายีจีน พระเจ้ากรุงจีนทรงเห็นชอบด้วย แต่ยังมิทันแต่งราชทูตไปก็พอได้ข่าวกองทัพไทยกใปตีเมืองชุยจิวได้อิก จึงยังทรงรีรอการแต่งราชทูตอยู่
ลุ พ.ศ. ๑๔๐๖ พระราชาน่านเจ้ายกทัพใหญ่ไปตีเมืองญวน ๆ ขอกองทัพจีนช่วยแต่ไทยตีได้เมืองญวนเสียก่อนกองทัพจีนยกมาถึง เบื้องนั้นพระราชาไทยก็กดเมืองญวนไว้ในอำนาจ ตั้งขุนนางอยู่รักษาเมืองญวน แล้วจึ่งเลิกทัพหลวงกลับไป ลุ พ.ศ. ๑๔๐๗ ไทยกกองทัพไปตีเมืองยงจิวในอาณาจักร์จีนได้อิก แต่พอทัพใหญ่กลับจีนก็เข้าตีเอาคืนไปได้ ลุ พ.ศ. ๑๔๐๙ กองทัพจีนยกมาตีเมืองญวนคืนได้
ลุ พ.ศ. ๑๔๑๓ พระมหากษัตริย์ไทยกรุงน่านเจ้า ยกทัพใหญ่ไปตีเมืองเสฉวน ตีได้เมืองรายทางเข้าไปถึงเมืองเชงตู (เชียงตู้) อันเปนเมืองหลวง เข้าตั้งล้อมเมืองนั้นไว้ แต่กองทัพจีนยกมาช่วยทันจึงไม่เสียแก่ไทย
ลุ พ.ศ. ๑๔๑๘ ตรงกับรัชกาลพระเจ้าธีจงฮ่องเต้ราชาธิราชจีนวงศ์ถังที่ ๑๘ พระราชาไทยกรุงน่านเจ้ายกกองทัพใหญ่ไปตีเมืองเสฉวนอิก แต่ก็ใม่สำเร็จอิก ขุนอ้ายหลวงทิวงคต ราชโอรสทรงนามฟะ (ที่จะเปนพระอไรใม่ปรากฎพระนาม) ได้ทรงราชย์สนองพระองค์ แต่งราชทูตไปขออ่อนน้อมต่อกรุงจีน พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนสบพระไทยก็ยอมรับเปนไมตรีเลิกสงคราม แต่กระนั้นก็ตรัสให้ซ่อมแปลงป้อมปราการตามด่านทางอันติดต่อกับเขตร์แคว้นไทย ยังใม่ไว้พระไทยดีจึงแต่งกลอุบายให้หลวงจีนนามเจงกิงเขียนจารึกไปยังกรุงน่านเจ้า เมื่อสนิทสนมกับขุนฟะแล้ว หลวงจีนก็แนะนำให้ขอพระราชธิดากรุงจีนมาอภิเษกกับโอรส/*163*/กษัตริย์ไทย เพื่อให้ทางพระราชไมตรียืนยงสืบไป ขุนฟะทรงอนุมัติ เมื่อลุ พ.ศ. ๑๔๒๓ จึงแต่งราชทูตจำทูลพระราชสาสน์ถวายเครื่องมงคลราชบรรณาการทูลขอพระราชธิดา พระเจ้ากรุงจีนก็ทรงอำนวยตาม ลุ พ.ศ.๑๔๒๔ ขุนฟะจึงแต่งราชทูตไปรับพระนางหงางฝาราชธิดาพระเจ้าราชาธิราชกรุงจีนมาอภิเษกกับราชโอรส แต่นั้นมาอาณาจักร์ไทยกับจีนก็สนิทสนมกันมาพักหนึ่ง จนลุ พ,ศ, ๑๔๗๙ วงศ์พระราชาไทยชิงราชสมบัติกันเองแลเปลี่ยนวงศ์ร่ำไป ครอบครองอาณาจักร์ ที่ปรากฎว่านครมหาเชียงฮ่อ นครมหาเทียนหิ้ง แลนครมหาอินิงฉนั้น ยังมีขุนนางจีนผู้หนึ่งชื่อตวนซปิง อาจจะมีเชื้อปนโลหิตไทยชานบ้าง ได้เข้ามาตั้งตนเปนพระราชาครองเมืองตลีอยู่ได้ มิสเตอปาร์เกอ กล่าวว่า “ยุคนี้และเริ่มสมัยที่นครตลีกลับเปนหัวเมืองขึ้นจีนไปเสียแล้ว แต่จะอย่างไรก็จำต้องกล่าวไว้หน่อยว่า กรุงจีนบัดนั้นแบ่งออกอิกแล้วเปนสองอาณาจักร์ ที่หนึ่งก็กิตันแลต่อไปก็มูแชน (บรรพบุรุษของพันธุ์เม่งจู) ผ่านพิภพกรุงจีนภาคเหนือ แลซุงวันมีมหานครอยู่ณเมืองฮังเชาผ่านพิภพภาคไต้แห่งเวิ้งแม่น้ำแยงซี ครั้งนั้นเกีดรู้กันขึ้นว่ารุสเซียยังเรียกเจ๊กว่ากิไตอยู่ คงจะเกีดมูละศรัพท์เพราะรุสเซียแรกจะมาสมาคมกับจีนครั้งราชวงศ์กิตันทรงอำนาจปกครองบ้านเมืองอยู่ คำที่มาร์โกโปโลเรียกว่ามันซีนั้น คืออาณาจักร์ภาคไต้แห่งแคว้นซุง จึงยังเปนธรรมเนียมของพวกจีนข้างเหนือ คงใช้เรียกจีนดุร้ายข้างไต้ว่ามันซะ เหตุอันนี้คงเปนเมื่อศุภะมาศ แต่ยุคเมืองไทยชาน ญวน เมียวซะ ฯลฯ ยังครอบครองกรุงจีนข้างไต้ไว้แทบทั้งหมด เพราะคำว่ามันซะนี้ตรงกับคำว่าสุวรรณภูมิประเทศ คือประเทศที่สุดระหว่างมัชฌิมประเทศ (อินเดีย) แลจีน ฤๅภาษาสมัยใหม่เรียกอินโดชีนนั่นเอง
ดูเหมือนจะเอาเปนแน่ได้ว่าอาณาจักร์น่านเจ้ายุคนี้แตกออกเปนสองภาคแล้ว แต่ถึงจะอย่างไร บ้านเมืองเหล่าตะลี ก็กลายเปนเจ๊กหนักเข้าหนักเข้าทุกที ฝ่ายภาคตวันตกนั้น ใม่ต้องสงไสยเลย คงจะเปนอาณาจักร์ที่พงศาวดาร/*164*/มณีปุระให้ชื่อว่าโป่งอันรวมอยู่ในบาญชีราชธานี ที่พระเจ้าอโนรธามหาราชพม่าชิงไชยนั้น ยังคงเปนหัวเมืองไทยใหญ่ ของไทยอยู่ แต่ก็แตกย่อยกันออกเปนหัวเมืองต่างๆ อิกขันหนึ่ง อาจจะเปนได้ที่บางครั้งบางคราวกลับรวมกันเข้าอยู่ในไต้อานุภาพ เจ้าฟ้าอันเปนเจ้านครหนึ่งนครใด องค์ใดที่ขยันขันแข็งเหี้ยมหาญในการศึกอยู่พักหนึ่ง เจ้ากุไบลขั่นชิงไชยหัวเมืองมณฑลตะลีใน พ,ศ, ๑๗๙๗ ทำให้จบราชวงศ์ตวัน ฝ่ายด้าวแดนไทยชานข้างตวันออกกันลงเพียงแค่นั้น กุไบลขั่นตั้งเสนาบดีของพระราชาวงศ์ตวัน (เจ๊กแกมไทยที่พงศาวดารพม่าว่าจีนแปลงชาติเปนไทยชาน นามชวงเกียวนั่นเอง) ให้ว่าราชการเมือง ทรงยศเปนซสวนฟูชิ ฤๅผู้ทรงอาญาสิทธิ์สำเร็จราชการแผ่นดิน แลมอบหน้าที่เสนาบดีผู้สำเร็จราชการแผ่นดินนั้น เปนผู้เอาธุระปราบปรามหัวเมืองมนุษย์ชาติต่างๆข้างเคียงต่อไป ตำแหน่งนี้ดูเหมือนจะเปนต้นเหตุ ตำแหน่งพระยศเจ้าฟ้า ที่บัดนี้อำนวยให้แก่เจ้าฟ้าในหัวเมืองไทยใหญ่ของจีน มิสเตอปาร์เกอกล่าวว่า “ยุคนี้จูงเรามาถึงสมัยเมื่อเรื่องราวเขตร์แคว้นเจ้าฟ้าต่างๆเริ่มขึ้น แม้ถึงเวลานี้ หัวเมืองยูนนานภาคข้างไต้ยังมีที่เจ้าฟ้าไทยใหญ่ ฤๅจีนนักเที่ยวเตร็ดเตร่กลับกิริยาอาการกลายเปนไทยใหญ่นั้น ว่าราชการอยู่ ตัวอำนาจกลางของไทยใหญ่นั้น ค่อยๆเขยีดแต่เลื่อนมาข้างไต้เสมออย่างกับตันฟอร์บแนะอย่างเฉียบแหลมว่า ก่อนราชาธิปตัยภุกามพินาศลงใน พ,ศ, ๑๘๒๗ นั้น มนุษย์ชาติไทย ซึ่งพวกชานก็เปนสาขาอันหนึ่งนั้น จับคับแค้นจำใจทิ้งชาติภูมิเดิมในประเทศยูนนาน ด้วยอำนาจจีนซึ่งกุไบลขั่นอันเปนพระเจ้าราชาธิราชหงวนสีโจ๊ฮ่องเต้เปนตัวการล่วงล้ำเข้ามาบีบคั้นยายี ราวเวลานี้นั้นเอง ไทยสาขาหนึ่งยกลงไปตั้งมหาอาณาจักร์สยามแลเดียวจันตรีเจ้าเมืองชาน (เมืองตังเกี๋ย) ใม่ใช่ไทยชาน แต่เปนจีนกวางตุ้ง นาม โล ยังถือตรามิงสำหรับตัวอยู่ โดยเหตุใม่ยอมเปนข้าชาติเม่งจู ก็อพยพไปตั้งในแคว้นตังเกี๋ย นามเดียวนั้นเปนชั่วชื่อแสร้ที่เจ๊กตั้งให้เท่านั้นเอง”
/*165*/คำกับตันฟอร์บว่านี้อาจจะจริงได้บ้าง บางส่วนเพียงเปนพวกพระเจ้าพรหมราชปฐมวงศ์ พระรามาธิบอดีที่ ๑ ผู้สถาปนาพระมหานครศรีอยุทธยา ยกมาตั้งกรุงไตรตรึงส์ณเมืองแปบเท่านั้น เพราะเวลาที่ว่าก่อนตั้งกรุงศรีอยุทธยาเพียง ๖๖ ปีพอสมเรื่องกัน หาใช่ปฐมยุคที่ไทยยกมาตั้งในเวิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาประเทศสยามฝ่ายเหนือมหานครศรีสัชนาลัยแลสุโขไทยราชธานีใม่ ด้วยนั่นก่อนนี้ขึ้นไปมาก เพราะแม้แต่แผ่นดินพ่อขุนรามกำแหงในเสาสิลาจารึก ซึ่งปรากฎว่าไทยได้ตั้งอยู่ช้านานมาแล้ว ก็ยังก่อนนี้ขึ้นไปเสียอิก
ในจำนวนผู้ที่ยกมาตั้งแรกนั้นก็มี ซสวนฟูซิ เมืองลูฉวน ซึ่งมิสเตอร์ปาร์เกอกุละว่า “น่าจะเปนชื่อเจ๊กของอาณาจักร์โป่งของไทยใหญ่ด้วยมีเหตุการแลนามเกี่ยวด้วยโป่งหลายประการ พรรณนาไว้ในพงศาวดารเมืองมณีปุระ นอกจากใม่มีวันลล้วนลม้ายเหตุแลนามที่พรรณนาในพงศาวดางจีนเรื่องเมืองลูฉวน ด้วยเมืองลูฉวนครั้งนั้น รวมหัวหน้าเจ้าฟ้าฝ่ายจีนที่ขึ้นเมืองลูฉวน แลเมืองเมาเพียงเท่านี้ ถ้าใม่มีมากกว่านี้อีก มีหัวเมืองเจ้าฟ้าที่ขึ้นแก่จีนนอกจากนี้ ซึ่งมีศุภมาศแต่ พ.ศ.๑๘๓๐ ก็มีแต่ชั่วเมืองกันงาย ฤๅกันเง ตามที่พงศาวดารมะหง่ลเขียนไว้ หัวเมืองทั้งสองภาคเหล่านี้ล้วนขึ้นแก่เจ้าเมืองทหารของมะหง่ลกินชิอิ ฤๅฟันทอง ถ้าคิดให้ถูกแล้วน่าจะเปนเมืองซาดัมของมาร์โกโปโล หัวเมืองชานที่ขึ้นแก่พม่าในชั้นหลังนี้ ข้างเหนือแสนหวีนั้น เจ๊กเรียกมูปัง ก็ย่อมขึ้นแก่มะหง่ลด้วยมะหง่ลได้เดินทัพผ่านเมืองจะไปตีเมืองญวน จึ่งเกิดปัณหาขึ้นว่าหัวเมืองโป่งตามพงศาวดารมณีปุระนั้น จะเปนมณฑลแสนหวี ซึ่งเดิมก็รวมเมืองมีตด้วยนั้นฤๅใม่ แต่จะอย่างไรก็ตามที ในรัชกาลพระเจ้าราชาธิราชกุไบลขั่นนั้น บรรดาหัวเมืองเจ้าฟ้าไทยใหญ่ฤๅชานทั้งสิ้นรวมระหว่างมณีปุระแลอันนัม ก็เปนเมืองขึ้นของวงศ์มะหง่ลอันเปนเจ้ากรุงจีนหมด” การที่พินาศอาณาจักร์ไทยมณฑลน่านเจ้ายอมอ่อนน้อมหมดนั้น เปิดทางเมืองพม่าให้เจ๊กกรีฑาพลลงมาได้ถนัด จึง/*166*/ส่อผลให้ทำลายราชาธิปตัยแลราชอาณาจักร์ภุกามพินาศสิ้น มิสเตอปาร์เกอสงไสยในข้อที่ว่ามะหง่ลจะได้เคยยกลงไปถึงกรุงภุกาม ฤๅแม้แต่เพียงได้เหยียบเมืองตะโรกมอละฤๅ แต่อาจจะเปนได้ ที่กองทหารไทยใหญ่อาจจะไปพินาศนครภุกามเอง ในข้อนี้พงศาวดารแสนหวีที่ได้ลงไว้แล้วในตอนก่อน ก็รับรองสมกันว่าไทยใหญ่เองเปนตัวลงไปปล้นพินาศกรุงภุกาม หาใช่มะหง่ลใม่
เซอยอชสกอตช์กล่าวว่า “พวกไทยชานใม่สามารถจะต่อสู้ทหารจีนได้แลเดือดร้อนรำคาญที่เกิดกลียุคในน่านเจ้ามีแต่รบร้าฆ่าฟันกันร่ำไป จึ่งได้อพยพไปทางทิศตวันออกเฉียงไต้ทางไต้ แลทางตวันตกเฉียงไต้ เหตุฉนั้นจึงได้ตั้งหัวเมืองต่างๆ ในโยนกแลมลาว หลวงพระบางเวียงจันทร์น่านเชียงใหม่แลกรุงศรีอยุทธยา อันเปนพระมหานครสยามตามบาดหลวงบัลเลคัวซ์ว่า เริ่มในพ.ศ. ๑๘๙๓ ฝ่ายข้างในเมืองพม่านั้น ไทยใหญ่ก็ตั้งตัวอยู่ณเมืองปันยา เมืองเมียนซาย แลเมืองสะกายขึ้นใหม่เพิ่มเติมนอกจากหัวเมืองไทยใหญ่ แว่นแคว้นข้างเหนือ ซึ่งเปนอาณาเขตร์ของไทยมาช้านานแล้วนั้นแต่น้อย กลายเปนหัวเมืองย่อมๆใม่มีอำนาจมากกว่าแคว้นพะโคฤๅอาซัมเสียแล้ว แลจะเปรียบกับอาณาจักร์น่านเจ้า ก็ใม่คู่ควรโดยแท้ในเวลานั้น เจ้าไทยใหญ่ขบถทั้ง ๓ พี่น้อง ก็ปลดเชื้อพระวงศ์พระเจ้าอโนรธามหาราชเจ้ากรุงภุกาม ออกเสียจากราชิศริยศักดิ์สิ้นแล้ว ยังไทยนักเที่ยวเตร็จเตร่อิกคน ๑ นามมาคะทุ (ไทยว่ามะกะโท) ที่ลงมาจากเชียงใหม่ (ที่จริงไปจากกรุงสุโขไทยราชธานีมหานครสยามฝ่ายเหนือ) ก็ตั้งตัวเองเปนใหญ่ขึ้นในเมืองเมาะตะมะถึงเปนกระษัตริย์ เจ้ากรุงหงสาวดีแคว้นพะโคทรงนามพระเจ้าวเรรุ (ไทยว่าเจ้าฟ้ารั่ว) ตั้งพระวงศ์ดำรงราชานุภาพ มาแต่ พ,ศ, ๑๘๓๐ ถึง ๒๐๘๔ เจ้าฟ้าวเรรุนี้ ใม่ได้เกี่ยวข้องพึงพาฤๅอ่อนน้อมต่อจีนอย่างใดอย่างหนึ่งเลย นอกจากยอมตัวเปนข้าขอบขัณฑสีมาต่อไทยน้อยที่ไปตั้งณกรุงสยาม ด้วยก่อนจะตั้งตัวได้ๆพึ่งพระบาระมีบรมกษัตริย์สยามทรงชุบ/*167*/เลี้ยง ข้อนี้ใม่ต้องสงไสยเลย เรื่องราวในพงศาวดารแสนหวีที่ว่าเมาะลำเลีง เรียกมอละเมียงก็เปนเมืองขึ้นต่อไทยข้างเหนือนั้น หมายความว่ากรุงสยามนั่นเอง”
ถ้าไทยพึ่งมาตั้งในกรุงสยามใน พ,ศ, ๑๘๙๓ จริงอย่างว่าแล้ว มะกะโทตั้งตัวเปนใหญ่ใน พ,ศ, ๑๘๓๐ ก่อนนั้น ๖๓ ศก จะไปพึ่งใครในกรุงสุโขไทยเล่า แลซ้ำว่าไปพึ่งก่อนตั้งตัวเปนใหญ่ ก็มีแต่จะก่อน ๖๓ ปีขึ้นไป แท้จริงมะกะโทไปพึ่งพ่อขุนรามกำแหง คือพระร่วงเปนเจ้าณกรุงสุโขทัยราชธานี ซึ่งมีพยานว่าไทยตั้งมาแล้วเก่าแก่ในมหานครฝ่ายเหนือ ใม่ใช่เขม่าไฟเช่นฝรั่งคาดโดยพุ่งๆ แลยันในคำของตัวเองต้นกับปลายใม่สมกันก็ใม่รู้ศึก เพราะใม่ซึมนึกๆลืมๆฝันๆในกรุงศรีสัชนาลัยแลสุโขทัยราชธานี จำได้แม่นยำแต่กรุงศรีอยุทธยาเท่านั้น
มิสเตอปาร์เกอกล่าวว่า “นี่แลไทยฤๅไทยชานย่อมเปนใหญ่ในสยามประเทศในพุทธสัตยุคที่ ๑๙ แลทั้งแผ่อานุภาพมาปกเกือบจะครอบทั่วดินแดน พม่ารามัญ เว้นไว้แต่เมืองตองอูซึ่งเปนแหล่งพวกพม่าซึ่งใม่พอใจอำนาจไทย หนีไปอาไศรยพึ่งอยู่ที่นั่น แต่หัวเมืองชานภาคข้างเหนือๆขึ้นไปมากๆนั้นในเวลานั้นตกอยู่ในอำนาจมะหง่ลที่เปนเจ้ากรุงจีน แม้จะบังคับบรรชาอไรกันมิได้เด็ดขาดจริงจังก็ยังสักว่าขึ้นชื่อเปนเมืองขึ้น ในพงศาวดารจีนราชวงศ์ไต้เหมง (ซึ่งมีอำนาจขึ้นต่อวงศ์หงวนเฉียวคือมะหง่ลใน พ,ศ, ๑๙๑๐) นั้น กล่าวว่ามะหง่ลได้ตั้งผู้ทนุบำรุงเมืองปันยาแลเมืองอื่นๆในประเทศเมี้ยน คือม่านฤๅพม่าใน พ,ศ, ๑๘๘๑ แต่ได้ถอนคืนไปในพ,ศ, ๑๘๘๕ ข้อนี้คงจะหมายว่าตั้งราชวงศ์เมืองปันยา แลเมืองสะกาย คงจะได้ยอมเปนข้าขอบขัณฑเสมาฮ่องเต้เมืองหงวนเฉียวคือมะหง่ล อยู่พักหนึ่งใม่ช้า ในเวลานั้นโคโลเนลแฟยาเรียกไทยใหญ่เมืองเมาเปนเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ว่าได้มาทำสงครามกับอาณาเขตร์ปันยา แลจับองค์พระมหากษัตริย์ไปได้ใน พ,ศ, ๑๙๐๗ อนึ่งโคโลเนลแฟยาได้กล่าวตามพงศาวดารไทยใหญ่ที่เปมเบอต็อน ไปพบเมืองมะณีปุระ/*168*/ใน พ,ศ, ๒๓๗๘ ถึงเหตุการที่พม่าใม่ได้จดไว้ในพงศาวดารพม่าว่าราว พ,ศ, ๑๘๗๕ เกิดวิวาทบาดหมางกันขึ้นระหว่างพระราชาเมืองโป่ง ฤๅพง แต่ไผล้ไปเอาเจ้าฟ้าเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ขึ้นมาเชิดแทน แลเจ้าเมืองยูนนานมีกองทัพจีน ฤๅมะหง่ลยกมาตีเมืองเมื่อได้ต่อยุทธกันถึง ๒ ศกแล้ว มหานครเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ก็เสียแก่ศัตรู พระราชานามสูงคำฟ้าหนีไปเมืองสะกาย แลเมื่อกองทัพจีนตามไปขอก็ยอมส่งองค์ให้พระเจ้าราชาธิราชกรุงจีน ราโชรสของสูงคำฟ้าได้ทรงราชย์มหานครของราชบิดาสนองพระองค์ ตรงนี้ก็อิกนั่นและน่าที่ควรจะสามารถสำแดงให้เห็นได้ว่าโคโลเนลแฟยาพลาดไปถนัด เพราะไปหลงหมกมุ่นเชื่อในพงศาวดารไทยใหญ่ในมณีปุระเกีนไปใม่ยั้งสติดำริห์สอบสวนบ้าง ด้วยใม่ชั่วแต่พงศาวดารใม่ได้เอ่ยถึงเรื่องอย่างไรเช่นนั้นในเวลานั้นเลย ซ้ำพงศาวดารมะหง่ลก็มิได้กล่าวถึงด้วยเลยเหมือนกัน เปนแต่เราได้เห็นว่ามะหง่ลมีนายทหารตั้งอยู่ในเมืองพม่าระหว่าง พ,ศ, ๑๘๘๑ แล ๑๘๘๕ ที่จริงนั้นพงศาวดารไทยในมะณีปุระลงศุภะมาศผิดไปสัตยุคหนึ่งตรงๆเรื่องราวทั้งสิ้นนี้สำหรับยุคศุภะมาศ พ,ศ, ๑๙๗๕ แล ๑๙๙๓ สูงคำฟ้าพระราชาเมืองก้อง (คือโมคองฤๅเมืองคัง) นั้น ที่จริงก็คือองค์ซเชงฟ้าเจ้าฟ้าเมืองลูฉวนนั่นเอง จดหมายเหตุกรุงจีนเมืองโมเมียนเล่าเรื่องทั้งสิ้นไว้อย่างชัดเจนว่าเจ้าฟ้าองค์นี้ยกกองทัพไปตีเจ้าฟ้าเมืองนานเตียนเมืองกันงายเมืองโมเมียนแลเมืองลูเกียง สาเหตุเจ็บแค้นด้วยพระเจ้าราชาธิราชวงศ์ไต้เหมงกรุงจีน ได้ถอดยศจีนที่อำนวยเจ้าฟ้านั่นให้เปนเจ้าประเทศราชขึ้นต่อจีนเปนข้อแรก ด้วยความผิดวิวาทรบพุ่งกันกับเจ้าฟ้าเมืองมูปัง (คือแสนหวี) ข้อถัดมานั้นยกเมืองลูฉวนให้ไปขึ้นต่อเจ้าฟ้าอันเปนใหญ่ในแมงยาง (น่าที่จะเปนเมืองก้อง คือโมคองตามปรากฎต่อไปข้างหลัง) เหตุฉนั้น ซแซงฟ้าจึงไปครอบครองแมงยาง (คือเมืองยางฤๅโมนยิน) ครั้นใน พ,ศ, ๑๙๘๕ 	เจ้าฟ้านี้ทูลขอษมาโทษที่ผิดต่อจีน แต่กรุงจีนใม่ยอมอลุ้มอล่วย เมื่อหนีไปจึงตามมาขอองค์จากรัฐบาลพม่า /*169*/พม่าก็ยอมอำนวยตาม ในการแลกเปลี่ยนกันกับข้อสัญญายกแมงยาง (คือเมืองยางฤๅโมนยิน) ให้แก่พม่าสิทธิ์ขาด”
ว่าด้วยศุภมาศแล้วมิสเตอปาร์เกออยู่ข้างแม่น การที่โคโลเนลแฟยาพลาดไปนั้นก็เกิดจากธรรมเนียมไทยใหญ่ใช้คำนวนศุภะมาศตามรอบวงจักร์ (ดังได้ชี้แจงไว้แล้ว) หาได้ใช้ศักราชเรียงปีใม่ แลเรื่องทั้งสิ้นนั้นมิสเตอร์เนอีเลียสได้เล่าไว้แล้ว ในเรื่องเจ้างันฟ้าเมืองเมา เมื่อฉนี้เราก็อาจจะเทียบเคียงกันได้ขบวนนามสูงคำฟ้าก็คือเจ้างันฟ้า ฤๅซแชงฟ้า แลพงศาวดารแสนหวีเรียกเจ้าฤๅขุนฤๅเจ้าขุนเสือขวัญฟ้า ฝ่ายข้างพม่าเรียกว่าโสงันพวา ใช่แต่เท่านั้นราชอาณาจักร์โป่งก็ดูเหมือนคงเปลี่ยนยศมากุละให้เปนเมืองก้อง (โมคองฤๅเมืองคัง) ฤๅเมืองเมา ฤๅมิสเตอปาร์เกอให้แก่เมืองลูฉวน ในที่สุดใครจะกุละไปอย่างไร ก็คงใม่พ้น ตกลงเปนว่าราชอาณาจักร์โป่งนั้น ก็กิติมศักดิ์ลอยๆสำหรับราชอาณาจักร์อันหนึ่งเหมือนคำว่ามหาราชสำหรับพระราชามนุษย์ใม่ว่าหัวเมืองชานมณฑลใด บรรดาได้เปนเมืองมีอำนาจยิ่งใหญ่ฤๅเจรีญยิ่งใหญ่ขึ้นเมื่อใด ก็เปนราชอาณาจักร์โป่งอยู่เมื่อนั้นอยู่ชั่วคราว ตัวแรกเริ่มเดิมทีของราชอาณาจักร์โป่งอยู่ที่ไหนนั้น (นอกจากจะเปนน่านเจ้าแล้ว) ก็คือแว่นแคว้นใดที่มีมหานครในเวลาครั้งโพ้นมีอำนาจแลรุ่งเรืองมากเท่านั้นเอง เมื่อฉนี้จะรู้ได้ก็แต่ต้องรวบรวมพงศาวดารของแว่นแคว้นไทยใหญ่มณฑลใหญ่ๆ มาพิเคราะห์ดูถ้ารวบรวมได้ดังว่าก็คงรู้ได้เอง มิสเตอปาร์เกอเองก็ดูเหมือนจะยอมเช่นว่านี้จึงได้กล่าวไว้ว่า “เมืองโป่งตามพงศาวดารมณีปุระนั้น น่าจะเปนเมืองลูฉวนมากกว่าเมืองมูปัง มาตระว่าเมืองมูปัง (คือแสนหวี) ฤๅแมงปังเสียงสเทือนกระทบหูไกล้ชื่อเมืองโป่งมากกว่า แต่เมืองลูฉวนเปนเมืองไทยจีนล้วน อาจจะเปนได้ ที่เมืองแสนหวี ซึ่งจีนเรียกมูปังนั้นรวมอยู่ในแว่นแคว้น ที่พงศาวดารมณีปุระเรียกว่าโป่งด้วย แต่ถึงจะเปนอย่างไร เขตร์แดนหัวเมืองไทยครั้งเมื่อกระนั้น ูก็ใม่แน่นอนลงว่าตรงไหน ซ้ำเปลี่ยน/*170*/แปลงกันไปใม่รู้อยุดด้วย สูคำนั้น เห็นได้ชัดคือคำซแชง ตัวอักษรแชงยังเป็นคำว่าอำนาจ ในคำพูดของจีนบางพวกว่า เนียมฤๅ เงียง คำว่าฟ้า หมายความว่าพระ (ชานว่าฟ้าพม่าว่าพวา เช่นเจ้าฟ้าแลสอพวา) นั้นชัดเจนข้อแรก เพราะพงศาวดารโมเมียน พูดถึงเรื่องเจ้าฟ้าไทยแล้ว เมื่ออ้างสรรพนามถึงตนเองแล้วเปนเอ่ยคำว่าฟ้าอย่างนั้น ฟ้าอย่างนี้ ข้อสอง เพราะหนังสือจีนอื่นๆพูดว่า ซแชง ซกี แลซปุ (ควรจะให้สำเหนียกไว้ว่า ถ้าเปนไทยพูดคงจะว่าเจ้างัน เจ้าขี่ แลเจ้าผู้) ใม่แถมคำว่าฟ้าด้วยเลย ข้อท้าย โคโลเนลแฟยา ก็บอกอย่างเดียวกันอีกกล่าวตามพงศาวดารพม่าในศุภมาศ พ,ศ, ๑๙๘๗ ว่า “ซแชง นั้นพม่าเรียกว่าโสงันพวา เจ้าฟ้าเมืองโมคอง (เมืองก้องฤๅเมืองคัง)” แลกล่าวในจดหมายเหตุแถมท้ายว่า “เหตุการที่บรรทึกไว้นี้ก็เหมือนกันกับเหตุการที่เคยเปนมาแล้วครั้งหนึ่งใน พ,ศ, ๑๘๗๕-๗๖”
เพราะฉนั้นถ้าเราตกลงดังต่อไปนี้ คือพงศาวดารไทยใหญ่ ก็ยังจะต้องเรียงใหม่ พงศาวดารพม่า ตามที่รจนาไว้แล้วในปัตยุบันนี้ก็ยังจะต้องแก้ไขอิกบ้างบางแห่งแล้ว จดหมายเหตุพงศาวดารจีนเป็นตัวให้ความรู้ ที่จะทำการดังกล่าวแล้วให้ตลอดได้ โดยพิจารณา ฟอกเฟ้นมา เรียบเรียง นั้นก็เปนข้อต้องการนักหนา จดหมายเหตุพงศาวดารจีนราชาธิราชวงศ์ไต้เหมง ว่าด้วยเมืองเมี้ยนซุง (คือพม่าตอนกลาง) นั้น เปนสิ่งน่าทราบมาก ด้วยสำแดงให้รู้ว่า เมืองเมี้ยนคือพม่าในครั้งเมื่อกระนั้น เปนสักแต่ว่าหย่อมฝูงมนุษย์ตั้งอยู่เปนเหล่าๆ จนกระทั่งชั้นหลังมาก็เป็นสักแต่ว่าทรากอาณาจักร์เมืองเอกราชโบราณ ของพระเจ้าอโนรธา ซึ่งอุไทยขึ้นแวบหนึ่งเท่านั้น นอกนั้นก็ไทยเปนชาติมีอำนาจใหญ่ในเวิ้งแม่อิระวดี ตัว “ขุนมเฮียงงาย ฤๅขุนเมืองงาย เจ้าเมืองไทยอุนบอง” นั้น สมญาส่อให้เปนข้อมิสเตอปาร์เกอหัวปั่นมาก ไปเพ่งเอาขุนเมืองงอย (เมืองโอนพวง) ซึ่งเปนนครเก่าของมณฑลสีปอ ฤๅธีบอ ใน/*171*/ปัตยุบันนี้นั้นมาเชิด มีสิ่งเดียวที่เราแลเห็นชัดอยู่ในเวลานี้ ก็คือ ในมือเจ้าฟ้าไทยแล้ว เรื่องกระร่องกระแร่งของพม่าที่เปลี่ยนผู้ปกครองเมืองในทางที่จะให้เข้าใจได้ดีนั้น ก็มีแต่เมื่อได้เครื่องมือมามากกว่าเท่าที่มีอยู่ในบัดนี้ รวบรวมเข้าด้วยกันแลคัดเฟ้นเอาเท่านั้น
มิสเตอปาร์เกอได้ฉายแสงสว่างให้เห็นพงศาวดารไทยใหญ่ได้กระจ่างขึ้นถนัด ในการที่แปลจดหมายเหตุพงศาวดารจีนครั้งดึกดำบรรพ์ มาตีแผ่ ถ้าโลกยอมสลัดสรรพสงการับเชื่อกันว่าพงศาวดารจีนเหล่านี้ มีสัจจลักษณ์ ทั้งมูลฉบับแลทั้งฉบับอนุกรม ที่แผกเพี้ยนเปลี่ยนเรื่องพงศาวดารพม่า แลไทย ตามที่เคยรู้กันมาแต่ก่อนๆมากนั้น มีหลักฐานควรวางใจได้มากกว่าแล้ว ก็อาจจะแก้ไขในพงศาวดารพม่าแลไทยใหญ่ให้สมแก่สัตยเหตุได้ง่ายๆ
คำลงเอยของมิสเตอปาร์เกอน่าจะสมจริงโดยกล่าวว่า ““พวกพม่าเผ่าปยูนั้นแต่ก่อนก็ตกอยู่ในเงื้อมอานุภาพอินเดีย เปนแต่ยอมทู้กำลังอำนาจทหารไทยตกอยู่ในอุ้งแขนบ้างบางครั้งบางคราว ชั่วแต่บรรลุความเจริญพลุ่งเดชาพินิหารของชาติพม่าขึ้นวูบหนึ่ง ด้วยเดชะพระเจ้าอโนรธามังฉ่อแล้ว ชั่วแต่ในรัชกาลพระเจ้าอลังสีห์สุร์ราชนัดาของมหาราชมหาไชยนั่นเอง พม่าชาติเมี้ยน ฤๅม่าน ก็กลับหกคเมนไปตกลงในหลุมอำนาจจีนอิก ทั้งยังต้องหมอบอยู่แทบเท้าไทยอยู่อิกพักหนึ่งๆสุดแท้แต่กองทหารไทยจะคุกคามเมื่อใด ชีวิตชาติพม่าพลุ่งขึ้นอิกเตื้อหนึ่งนับเปนครั้งที่ ๒ ก็เดชะอิทธาธิการ พระเจ้ามินตราตเบงชเวตีแลบุเรงนองกยอินนรธามหาราช เจ้าพม่าผ่านพิภพหงสาวดีอุบัติเนื่องกัน แม้พระองค์เปนพม่าโดยพระชาติ ก็เผยบุญญาธิการขึ้นในเมืองตองอู แลมิใช่สายเชื้อพระวงศ์กษัตริย์พม่าเบื้องโบราณะกาลเลย ต่อไปนั้นก็เกิดมหาภัยพินาศพลเมืองด้วยสงครามระหว่างพม่าแลเตลง กับสยาม แลหัวเมืองไทยใหญ่นครอื่นๆกับยะข่ายกับมณีปุระ ฯลฯ กระตุกยุคที่จะเริ่มบรรลุวัฒนาการ ให้เสื่อมโทรมลงยับย่อยเสีย /*172*/แลฝรั่งเริ่มจะโผล่เข้ามาเกี่ยวข้องด้วยบ้างแล้ว ไอเจริญของชาติพม่าพลุงโพลงขึ้นครั้งที่ ๓ ก็เดชะราชตระกูลพระเจ้าอลองพญามหาราช อานุภาพจีนตกอยู่ในพระเจ้าราชาธิราชเตากวางนับวันมีแต่จะหลุดไปหลุดไป จากประเทศเมี้ยนเตียนคือพม่า มาตระว่ายังคงมีราชทูตไปมาอำนวยพรต่อกันอย่างเล่นๆใน พ,ศ, ๒๓๕๔ ๒๓๖๒ ๒๓๗๒ ๒๓๗๕ ๒๓๗๖ แล ๒๓๘๒ ฉายาเดชานุภาพ อังกฤษก็เริ่มจะชเงื้อมเข้ามาปกพม่าเหมือนกะในกรุงจีน ก็ย่อมมียุคที่ราชวงศ์ชาติจีนรุ่งเรือง เช่นราชวงศ์ฮั่น ราชวงศ์ถังแลราชวงศ์เหมง แต่ก็ทอดเพลาเสียราวกึ่งภาค เปลี่ยนเปนยุคตาดทรงอำนาจปกครองประเทศจีน ฤๅมิฉนั้นก็แผดฉายามหาเดชเข้ามาครอบงำวงศ์กษัตริย์จีนให้ต้วมเตี้ยมนั้นฉันใด พม่าก็เปนเช่นนั้น ย่อมมียุคเจรีญรุ่งโรจโดยอานุภาพราชวงศ์พระเจ้าอโนรธามังฉ่อ พระเจ้ามินตราตเบงชเวตี แลพระเจ้าบุเรงนองกยอินนรธามหาราชแฝด แลราชวงศ์พระเจ้าอลองพญามหาราช แล้วก็ทอดเพลาเสียราวกึ่งภาค เปลี่ยนเปนยุคไทยชาน (รวมทั้งไทยใหญ่ เงี้ยว) แลไทยสยาม ทรงอำนาจปกครองอาณาจักร์พม่า ฤๅแผดฉายามหาอำนาจมาครอบงำวงศ์กษัตริย์พม่า ให้ปลั้วเปลี้ยตามยถากรรม ชาติที่เปนเพื่อนบ้านแขกพราหมณ์ ฤๅฮินดู ญวน ลังกา เขมร ฯลฯ นั้นกระเจีดเตีดไป จากการเข้ามาเกี่ยวข้องในทางราชการคลุกคลีกับพม่า แลไทยใหญ่ แม้อ่อนพลังลงด้วยอำนาจจีนยายีบีฑา ญวนตังเกี๋ย พม่าของอังกฤษ แลพระมหานครสยาม ฯลฯ เท่านั้นและ คงเปนชาติแข่งขันกับพม่ามีอยู่ในแหลมสุวรรณะภูมิปัจจันตประเทศ (คืออินโดชิน) แต่ลงท้ายชาติทั้งหลายที่ออกนามไว้ข้างต้นก็แต่ลล้วนลลายเข้าไปเปนของอำนาจฝรั่ง ใม่อังกฤษก็ฝรั่งเศส คงเหลือแต่ไทยสยามมหานครเดียวเท่านั้นชิงธงขันแข่งกะเพื่อนชาติชะนะแลยังคงเปนเอกราชอยู่ในโลก แต่เอกชาติตราบเท่าทุกวันนี้”
คำพรรณาแล้วทั้งปวงนี้ กล่าวได้แต่เพียงว่าเปนเครื่องมือสำหรับเตรียมรจนาพงศาวดารชาติไทย แต่ในอาณาเขตร์ของอังกฤษ เมื่อความค้นกันจนเปนตมแล้วก็/*173*/ยังดูเหมือนปรากฎว่าใม่มีตำนานน่าฟังอย่างไรเค้านี้เหลืออยู่เสียแล้ว ด้วยแม้มีอยู่บ้างก็ล้วนถูกเผาผลาญ แต่ยังมีหวังที่อาจจะค้นคว้าหาพงศาวดาร ฤๅตำนานเก่าแก่ที่แท้จริงมั่นคงได้ ในหัวเมืองไทยชานของจีน แต่ฟังๆมาจนกระทั่งถึงกาละทุกวันนี้ สิ่งที่หมายที่หวังทั้งปวงนั้นก็ยังใม่มีใครได้ประสรบสม เมื่อรู้เพียงเท่าที่รู้ ก็ได้แต่วินิจฉัยว่า อาณาจักร์น่านเจ้า อาณาจักร์โป่ง แลอาณาจักร์ไทยนั้น เกือบจะเปนมนุษยชาติที่มีอำนาจยิ่งใหญ่ล้นพ้นในสุวรรณะภูมิปัจจันตประเทศ มาแต่เบื้องดึกดำบรรพ์ ยังคงเหลือพืชพันธุ์สืบสกูลวงศ์ คงอำนาจเปนเอกราชอยู่ในโลกแต่ไทยสยามเท่านั้น ด้วยประการฉนี้
ตอนที่ ๖ อาการเลี้ยงชีพ บ้านเมือง แลการปกครองของไทยใหญ่
อาการกิริยา
การที่ชาติไทยเกี่ยวดองกันกะชาติจีนนั้น ดูเหมือนจะคาดใม่มีผิด เห็นปรากฎจากรูปโฉมกิริยาอาการลม้ายกันยิ่งกว่าภาษาของชาติทั้งสองนั้น ชาติไทยใกล้ชิดสนิทสนมกับจีน ด้วยเปนเพื่อนบ้าน ทั้งในครั้งหนึ่งฤๅครั้งอื่น เปนคู่แข่งขันฤๅเปนทั้งข้ามาก็หลายร้อยปี แต่ก็ยังคงเปนมนุษย์คนละชาติต่อกันอยู่นั่นเอง แต่การข้อที่ว่านี้ ดูเหมือนจะยังใม่เพียงพอที่จะถือเอาเปนจริงจังเด็ดขาด ตามเหตุที่ปรากฎอย่างอื่นๆ พอจะยกมาเปนองคพยานวินิจฉัยได้ การค้นคว้าซึ่งนักโบราณะคดีฝรั่งได้เริ่มพยายามมาใม่ช้านานนัก กลับชี้ไปคนละท่าว่าเจ๊กกับไทย ย่อมสืบสกูลวงศ์มาจากต้นขั้วบรรพบุรุษอันเดียวกัน ซึ่งจีนเปนตัวยืนแทนอยู่ หาใช่คนละชาติอย่างคาดกันแต่ก่อนใม่ รูปะพรรณลักษณะเหมือนกันนั้นเปนข้อสำคัญอย่างยิ่ง ในจำพวกไทยแข (คือไทยจีน) ที่อยู่ใกล้กะจีน บางทีด้าวดิ้นไทยแขนั้นเองก็จะเปนชาติภูมิของไทยทั้งสิ้น แต่พวกไทยพอใจอพยพไปในที่/*174*/ต่างๆ เพื่อแสวงหาภูมิประเทศเพื่ออุดมภักษาหารฤๅพ้นโรคภัยใข้เจ็บ แลพ้นภยันตรายยายีบีฑาบีบคั้นให้เกิดยากแค้นเดือดร้อน จึงเพ่นพ่านกระจัดกระจายแพร่ไปในสาระทิศมาก พวกที่ไปข้างตวันตกฤๅหรดีก็สังสรรค์กับพม่ามากเป็นพวกไทยชานฤๅไทยใหญ่ แลแผ่มาเปนพวกมลาวแลลูฤๅลื้อ พวกที่สังสรรค์กะมอญมากก็เปนไทยสยาม ซ้ำสังสรรค์รคนจารีตขอมแขมร์ ฤๅเขมรด้วยอีกชั้นหนึ่ง ข้างพวกไทยชานไทยใหญ่นั้นอยู่ใกล้มอญแลกะเหรี่ยง สนิทสนมกันเข้า ก็ไถ่จารีตซ้ำเตีมเพิ่มเข้าอีกชั้นหนึ่ง แต่แม้กระนั้นรูปร่างกายไทยรูปลูกตาแลผิวพรรณก็ชี้บอกเทียวว่าชาติเดียวกันกะจีน
คำพูดที่ลม้ายกันนั้น จะถือเอาเปนองคพยานว่าร่วมชาติกันมิได้ก็จริงอยู่แหล่ แต่ทว่าก็ช่วยให้เปนทางวินิจฉัยได้มาก ย่อมยังใม่เพียงพอ เพียงกล่าวว่าคำว่าม้าแลช้าง ทั้งภาษาจีนแลภาษาไทยใหญ่ จนไทยสยามแปลว่าม้าแลช้างเหมือนกัน คำว่าผิง แลปิง แปลว่ารดับที่ราบ (ไทยสยามว่าผัง) เช้าแลเซ้าแปลว่ารุ่งอรุณ เลี่ยงแลลิง แปลว่าสว่างหรือกลางวัน (สยามว่าเที่ยง) แลคำว่าวันแปลว่าลูกกลมทั้งจีนแลไทยใหญ่ (คำสยามนอนวันว่าแน่ว) อนึ่งคำจีน จี่ ก็คล้ายกับคำไทยใหญ่ว่าซี แปลว่ากระดาษ แลคำว่ากวนแลขุนก็เสียงลม้ายแปลว่าผู้เปนใหญ่ในหมู่มนุษย์เช่นเดียวกัน ว่ากันที่จริงคำไทยกับคำจีนใน ๑๐ คำ คงจะมีลม้ายคล้ายคลึงกัน ๔ คำ มองซิเออร์เตอเรียนกล่าวว่า เมื่อเทียบภาษาจีนคำหลวงนั้นกับภาษาไทยรู้ชัดได้ว่าจีน ยืมเอาภาษาไทยไปใช้คิดส่วนใน ๑๐๐๐ คำเปนภาษาไทยเสีย ๓๒๕ คำ นอกจากคำยังไวยากรณ์ที่ใช้ในภาษาจีนคำหลวง ก็เหมือนกันกับภาษาไทย ผิดกันกับภาษาพม่าที่ปนกับภาษาธิเบตมาก อนี้ก็เปนพยานอีกชั้นหนึ่งในข้อสัมพันธวงศ์จีนในรหว่างชาติจีนกับชาติไทย การวางกริยาศรัพท์ในภาษาไทยใหญ่ก็เหมือนกับคำจีนหลวงคนละอย่างกะพม่าอีก ใช่แต่เท่านั้น ยังการใช้คำควบผสมสำหรับให้สละสลวย ซึ่งหมอคุชิงว่าเปนคำจริง/*175*/คำ ๑ คำเงาเปนสร้อยอีกคำ ๑ เช่นไทยเราพูดว่า แดดงาย เล่นหัว พูดจา ล้มลุก เหงือกแหงก เที่ยวเตร่ ประจบประแจงเปนต้น ล้วนหมายคำๆเดียว อีกคำเปนสร้อยสละสลวย ชาติอื่นเช่นพม่ามอญใม่ได้ใช้นั้น ก็เปนวิธีใช้ชนิดเดียวกันทั้งจีนแลไทย อุทาหรณ์อย่างภาษาจีนเรียกถนนว่า ลู่เดา ไทยใหญ่ว่า ทางสิน ลู่แลทางแปลความอย่างเดียวกันว่ามรรคา ไทยสยามว่าลู่ทาง ฤๅคำว่าก่าไทยใหญ่แปลว่าสว่างไสว แต่ใช้พูดควบว่าก่ากี ในภาษาไทยใหญ่ก็ใม่มีหมายว่าอะไร แต่ข้างจีนคำกีแปลว่าสว่างไสว เมื่อเทียบเคียงสำนวนภาษาแลไวยากรณ์ ทั้งคำพูดผนวกกับรูปะกายเข้าด้วยกันแล้ว ก็ชักให้ตกลงใจวินิจฉัยว่าภาษาจีนหลวงกับไทย เปนภาษาพี่น้องกันโดยมั่นคง คำกะเหรี่ยง คำมอน ขอมฤๅชเมอร์แขมร์แลเขมรก็อย่างเดียวกัน เหมือนกับไทยกะจีน เหตุเหล่านี้จึ่งสันนิษฐานว่าไทยกับจีนชาติเดียวกันมาแต่ดึกดำบรรพ์ จะว่าจีนออกจากไทยฤๅไทยออกจากจีนได้ทั้งคู่ แต่บรรพบุรุษคงร่วมชาติเดียวกันนั่นเอง หากต่างเจรีญแยกพวกไปห่างไกลกันก็เลยถือใจเปนคนอื่นกันไปเท่านั้น
ภูมนิเทศเมืองไทยใหญ่ (ฤๅชาน)
ภูมนิเทศระหว่างเมืองอาซัมแลเมืองจีนนั้นเปนหัวแง่ที่เกิดต้นแม่น้ำใหญ่ๆหลั่งไหลลงไปข้างไต้ขนานกันเปนระกะดังนิ้วมือกาง หัวขั้วก็ขั้นกันใม่ไกลนัก ครั้นต่อๆไปก็ยิ่งกางห่างกันออกทุกทีอย่างพัดด้ามจิ้วผ้านแผ่ไปตามบ้านเมืองนั้นๆ ตั้งแต่ทะเลเหลืองถึงอ่าวเมืองเบงคอล ธรรมดาแม่น้ำทั้งปวงเปนต้องแล่นไปในระหว่างภูเขาแคบสูงลิ่วลึกเปนธารเหว แลตัวเขาที่เปนทำนบกั้นแม่น้ำจากกันนั้นเองก็เลื้อยลงไปทางไต้เหมือนกะสายลำแม่น้ำฉนั้น แลหลั่นกันเปนสายโซ่ติดต่อราวกะกำแพงกันลำแม่น้ำ เทือกเขาเหล่านี้แบะกว้างห่างจากกันอย่างพัดด้ามจิ้วเหมือนกะแนวลำแม่น้ำห่างออกจากกันค่อยต่ำลาดลง เหมือนสายแม่น้ำแยกแควไปแฉวโน้นแฉวนี้ แต่กระนั้นก็ยังตั้งแนวเหนือมาไต้อยู่ตามๆกัน แม้ขาดขั้นเปนท้องทุ่ง เปนตอนเวิ้งๆ /*176*/ซึ่งเปนที่ตั้งหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆ ในบรรดาแม่น้ำหลายสายเหล่านี้ แม่น้ำสัละวีน ฤๅขงแลโก๋งก็เรียกนั้นเปนแม่น้ำใหญ่ เปนประธานหลั่งไหลกระแสรน้ำดั้นด้นลงไปในซอกเทือกเขาเปนเหวลึกเหมือนกำแพงสองฟากไปกระทั่งถึงภาคพื้นท้องทุ่ง แลแล่นชนจนลงไปหาทะเลตามกาลเวลาล่วงๆ มา
แม่น้ำสัละวีนนั้นไหลผ่ามาเกือบจะผ่าน ใจกลางหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษ แลทั้งตั้งอยู่ท่ามกลางเกือบจะเปนตรงกลางพัดด้ามจิ้ว หัวโต่งก็แม่น้ำพรหมบุตร์ถัดก็แม่น้ำอิระวดี จึงถึงแม่น้ำสัละวีน แล้วก็แม่น้ำโขงแลแม่น้ำแยงซีเปนสุดโต่ง แม่น้ำสัละวีนที่มีเขาเปนเขื่อนกำแพงหินย่อมอำนวยไชยะภูมิที่เหมาะ เพราะฉนั้นสาขาชาติไทยอันตั้งอยู่ทั้งสองฟากจึ่งพูดเสียงแปร่งเพี้ยนภาษากัน ชื่อต่างกัน แม้ตัวอักษรก็ยังแตกต่างกันด้วย แต่รูปะพรรณสัณฐานใม่แปลกกันกว่าเขาแลแม่น้ำในบ้านเมืองที่ปรากฎ ซึ่งทั้งสองฝั่งเป็นเขาเขีนเนื่องกันเปนสายโซ่ ขาดจากกันแลซับซ้อนกันบ้างเรื่อยมาแต่เหนือหาไต้ เขายอดที่สูงที่สุดนั้นอยู่ในระหว่าง ๑๕ เส้นถึง ๒๒ เส้นครึ่ง แต่หว่างเขาแลทางห้วยธารตัดเทือกเขาเหล่านั้นให้ตัดกันออกเปนตอนๆ มีเวิ้งท้องทุ่งบางแห่งยาวแลบางแห่งก็แคบ บางแห่งก็เปนเขาคอกวงกลมคล้ายถ้วย บางแห่งก็เปนเขาวงอ้อมท้องทุ่งดินราบราวกะวงไส้กรอก บางแห่งก็เปนทุ่งกว้างพอที่จะเปนเช่นเวิ้งแม่น้ำอิระวดีในท้องทุ่งตอนล่างได้ อาการบ้านเมืองเปนเช่นนี้นั่นเอง ส่อให้อาการของมนุษย์ะชาติที่สิงอาไศรย คือไทย ปราศจากความอยู่สุขใม่รบพุ่งต่อกันแลกัน แลควบคุมกันเปนพวกเพื่อต่อสู้ป้องกันเพื่อนบ้านพวกอื่นที่ทเยอทยานบุกรุก ล่วงล้ำเข้ามายายีบีฑาใม่ไหว อนึ่งเมืองเขาเขินนั้นๆ ทำให้เปนการสดวกแลง่ายแก่การชิงไชยตามขนบพิไชยสงครามดึกดำบรรพ์ ด้วยมีห้วงอเลอเขาอยู่ทุกหนทุกแห่ง อนึ่งมนุษย์ที่อยู่ในภูมิประเทศเช่นนั้น ก็ย่อมจะลเลิงเถื่อนไปตามกันใม่มากก็น้อย
/*177*/พวกไทยใหญ่ใม่ใคร่จะพอใจไปทางที่ดินราบใกล้เวิ้งแม่น้ำเหมือนพวกลว้าแลกะเหรี่ยงที่ชอบอยู่แต่บนเขาเขินฉนั้น ท้องทุ่งใหญ่ก็ขุดเปนคลองรบายน้ำ ทุ่งเล็กลำห้วยธารก็กั้นทำนบรบายขึ้นมาลงคลองด้วยมูลดินก้อนหิน ที่ฝั่งน้ำสูงก็ใช้ใม้ใผ่ทำกงจักร์พัดน้ำรบายขึ้นมาบนพื้นนาที่เภาะปลูกซึ่งต้องการน้ำ ใม่ว่าที่ไหนการกษิกรรมอยู่ข้างเอาธุระกันมาก แลขยันขันแข็งเปลืองแรงมากกว่าในเมืองพม่า แลเปนหลายตำบลยังเภาะปลูกในฤดูหนาวอิก คือปลูกยาสูบแลถั่วงาต่างๆ ท้องนาที่มีมากที่สุดก็เมืองหน่าย เมืองไลขา เมืองแสนหวี แลเมืองยางห้วย (ยองฮเว) แลยังมีในหัวเมืองอื่นๆอีกมาก แม้ที่ท้องนาจะย่อมกว่ากันก็ยังมีที่นาลุ่มอุดมดี เหลืออยู่มากกว่ากำลังพลเมืองจะโก่นสร้างเภาะปลูกอยู่อิกมาก
ในบางหัวเมืองเช่นในเมืองเม้ยลัดภาคแห่งเมืองหนอง แลเมืองเกษีแมนสัม แลในหัวเมืองแสนหวีข้างไต้ เบื้องตวันออกแห่งลอยลิง (ดอยดิ่ง) เปนที่ดร ก็ยังใช้เภาะปลูกกันได้ประจำปี แลเปนหลายปี ยากที่จะแลเห็นต้นไม้สักต้นเดียวนอกจากในลแวกบ้านแลในวัด ในเมืองดรเหล่านี้ นอกจากที่แอ่งตามริมฝั่งห้วยแล้วการเภาะปลูกก็ใช้พึ่งน้ำฝนในที่ดรสิ้น เรียกกันว่าไฮ่ (คือไร่เพราะไทยใหญ่พูดตัว ร เปน ฮ) พม่าเรียกตองยา แลไร่อย่างนี้ทำกันได้จนบนภูเขาเปนที่ราบมีพื้นดินบนหินอยู่ ในที่เช่นนี้แม้ใช้หยอดเข้าไร่กันเปนพื้นแล้ว ก็ยังมีปลูกฝ้ายแลปลูกไม้ล้มลุกต่างๆ เช่นถั่วงาแลฟักแฟงแตงน้ำเต้าด้วย เหมือนกะที่ในท้องทุ่ง หัวหอมหัวกะเทียมก็ปลูกกันมาก อ้อยนั้นปลูกกันมากในเมืองยางห้วย (ยองฮเว) แต่ยาสูบอย่างล่ำลือนั้นปลูกที่เวิ้งเมืองลังเกือในจังหวัดหมอกใหม่ ในเมืองลอยหลวงทองเพ็งนั้นปลูกใบเมี่ยง แลในแขวงแปตกางจังหวัดเมืองเชียงตุงก็ปลูกกันมาก นอกนั้นใม่ใคร่มีปลูกกันที่อื่น
ใม่ว่าที่ไหนมีแต่โคกระบือฝูงโตๆ แต่ดูเหมือนแถบหัวเมืองแม่น้ำสัละวีนข้างตวัน/*178*/ออกที่มีทุ่งหญ้าอุดมนั้น จะใช้เลี้ยงผสมสัตว์พาหนะกันมาก กระบือเปนสัตว์สำคัญที่ใช้ในการไถคราดย่ำลานทำนา โคนั้นใช้เปนสัตว์พาหนะสำหรับขนของสินค้า บางแขวงเช่นเมืองเม้ยลัต เมืองเกษีแมนสัม เมืองตั่งยัง แลเมืองเกงนั้น มีพ่อค้าหากินขบวนบรรทุกสินค้าไปเที่ยวจำหน่ายมาก มากกว่าพวกที่หากินทางกษิกรรมขึ้นไปเสียอิก ใม่ว่าใครล้วนเปนเจ้าของโคต่างกันแทบทั้งนั้น แลการกษิกรรมนั้นเปนวิชาหากินทั่วๆกันไปในพื้นบ้านพื้นเมืองเฉภาะฤดูฝนชุก การช่างนั้นก็มีทำกระดาษด้วยเปลือกไม้ แลทำม่อกะทะถ้วยโถภาชนะต่างๆสุดแต่ที่พื้นดินดีให้ช่อง ราษฎรที่อยู่ตำบลนั้นๆกะตั้งทำม่อไห เมื่อฉนี้แม้ต้นเข้าปลูกกันใม่ว่าที่ไหน แต่ก็ได้ผลเม็ดเข้าใม่เสมอส่วนกัน เหตุฉนี้จึ่งต้องมีการขนส่งสินค้าโดยโคต่างไปจำแนกในที่ขัดขวางใม่เฉภาะแต่ในหัวเมืองไทยใหญ่ด้วยกันเท่านั้น ทั้งต้องลงไปถึงท้องทุ่งหัวเมืองพม่าด้วยบ้างซ้ำไปเสียอิก พวกเมืองลอยหลวงทองเพ็งใม่ยอมให้โคต่างเข้ามาจำหน่ายสินค้าอย่างใดในบ้านเมือง ถ้าใม่ได้ขนเข้ามาจำหน่ายด้วยตามจำนวนโคต่างที่ตั้งไว้เปนอัตรา แต่ข้อบังคับนี้ใม่สู้กวดขันนัก ในเวิ้งลังเกือ ฤๅในถิ่นที่ทำสมุดกระดาษ คือเมืองเชียงโล้งจังหวัดเมืองหน่าย แต่ก็คงมีข้อบังคับสำหรับพวกพ่อค้าโคต่างที่บรรทุกสินค้าเข้ามาจำหน่าย สุดแต่ให้สมประโยชน์ของคนในเมืองนั้นๆ ตามสมควรแก่ทางอลุ่มอล่วยให้เรียบร้อยไปด้วยกันได้
ในเมืองหว่างเขาสูงเวิ้งห้วยแม่สัละวีนนั้น มีต้นส้มหลายชนิดแต่ที่สำคัญล่ำลือกันนักนั้นก็เมืองกั้นตู้หลวง (พม่าเรียกกะตุคญี) ในจังหวัดเมืองหมอกใหม่ ผลไม้อุดมนัก ทั้งขนาดแลรศก็ใม่มีที่ไหนสู้หมด ใม่ชั่วแต่ในแว่นแคว้นหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งสิ้น ซ้ำดีกว่าหัวเมืองสำคัญที่ล่ำลือเช่นเซวินเลฤๅโฟลริดา แลแม้แต่ในกรุงจีน นอกนั้นใม่มีผลไม้อร่อยๆเปนแต่มะม่วงในเมืองหมอกใหม่เหมือนกันกะมะม่วงในกรุงมัณฑเล ผลไม้ฝรั่งเช่นผลบีช ผลพลัม ผลเปีย ผลเชอรี แลผลแอปเป้อลงอกในป่าดื่นไป แต่กินใม่ใครได้ใม่ดีเลย กลายเปนผลไม้/*179*/สำหรับสัตว์ในป่ามากกว่ามนุษย์ด้วยมันเปนไปเองใม่มีใครบำรุง ไร่เขาที่สูงตั้ง ๒๐ เส้นขึ้นไปผลราสเบอร์รีงอกชุมยามฝนชะลานโปรยลงมาสักหน่อย ก็ออกผลดกราวกะคนปลูกไว้ในสวนเมืองอังกฤษก็ใม่ปาน ผลแบลกเบอรี่ก็มีแต่กินใม่อร่อยเฝื่อนๆผลวอลนัดในหัวเมืองไทยใหญ่นั้นมาแต่เมืองจีนโดยมาก แต่ในหัวเมืองไทยใหญ่เองนั้นก็มีป่าวอลนัดอย่างน้อยก็ป่าหนึ่ง ซ้ำเปนป่าใหญ่ในเมืองลว้าในเขาข้างเบื้องตวันตกแห่งเขาหนองเขียว
ไม้ซุงมีค่าเปนอันมากเช่นไม้สักได้มีในป่าเมืองกะเหรี่ยงแลในหัวเมืองหมอกใหม่ เชียงตอง เมืองปั่น เมืองลอกสอก เมืองสีปอ แลเมืองภู แต่ไม้สักตัดกันอย่างปู้ยี่ปู้ยำ เพราะฉนั้นบางป่าฉิบหายยับเยินเสียแทบสิ้นเสียแล้ว แลในป่าที่กำลังเริ่มจะลงมือฉิบหายอยู่ ก็พออังกฤษได้เข้ามาเปนเจ้าของปกครองบ้านเมืองเห็นไภยในป่าเหล่านั้น จึงรีบลงมือจัดการป้องกันรักษาให้ได้ตัดแต่ตามควรตัดให้ได้ทั้งประโยชน์แลรักษาป่าให้เปนประโยชน์ถาวรยืนยืดไปชั่วกัลปาวสาน ไม้เบ็ญจพรรณต่างๆ นอกจากไม้สักนั้นใช้กันอยู่แต่ในพื้นบ้านพื้นเมืองเท่านั้น หาได้บรรทุกออกไปขายในนาๆประเทศเปนกำไรใม่ สินค้าที่เกิดจากป่ายังมีครั้งเปนของสำคัญ ตั้งแต่อังกฤษได้เข้ามาปกครองการปลูกมันต่างๆขยายแผ่ผ้านออกไปมาก แลช่วยแนะนำทางหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ให้ดีขึ้นได้ปลูกเข้าสาลีโดยเจ้าพนักงารทดลองให้ดูเปนตัวอย่าง เมื่อถนนหนทางดีขึ้นแลต่อทางรถไฟยาวขึ้นไปท้องตลาดก็เปิดเผยแก่มหาชนทั่วไป ข้อสำคัญสองประการนี้ น่าจะกว้านเงินกำไรเข้ามาในบ้านเมืองไทยใหญ่มากขึ้นได้ เมื่อยังใม่มีทางรถไฟการขนส่งสินค้าลำบากแลแพง ตัดทางที่ควรจะทำได้ให้เปนประโยชน์ ต้องอั้นตู้เสียหลายประการ
กษิกรรมบนเขาเขิน
พวกมนุษยะชาติบรรดาที่อยู่บนเขาโดยมากหยอดเข้าไร่ไว้สำหรับกินเลี้ยงชีพครอบครัวของตนเท่านั้น ใม่คิดซื้อขายแลกเปลี่ยน แต่บางครอบครัวก็ปลูกฝ้ายสำหรับขาย /*180*/แลใม่ว่าใครเปนปลูกกันชา ฝิ่นนั้นใม่ได้ปลูกสำหรับขาย ข้างตวันตกแม่น้ำสัละวีน นอกจากพวกเขาลอยม่อในข้างไต้แสนหวีแลหมู่อื่นอิกน้อยพวกแล้ว ข้างตวันออกแห่งแม่น้ำแขวงโกกางปลูกกันมาก แลในหมู่พวกลว้าแลหมู่ลาฮูข้างเหนือก็ปลูกกันมาก พวกลว้าป่าเลี้ยงชีพอยู่ด้วยถั่ว พวกลาฮูเลี้ยงชีพด้วยเข้าโพชน์แลเข้าสาลีบ้าง แลพวกมุงกินเข้าโพชน์อินเดียเม็ดโตๆอย่างให้ม้ากิน เข้าไร่หยอดไว้บ้างแต่สำหรับทำเหล้าใม่ใช่สำหรับกิน พวกชาวเฃาเดิมที่ตั้งถิ่นฐานอยู่เปนหลักเปนแหล่งบางครัวก็ปลูกฝ้ายกันมากๆสำหรับขาย แต่โดยมากปลูกแต่พอทอเสื้อผ้าใช้สำหรับครอบครัวตนเอง แลปลูกผักสำหรับกินบ้าง ยาสูบสำหรับสูบบ้าง ถ้าฝิ่นปลูกไว้เหลือสูบก็ใช้แลกเกลือ นอกนั้นใม่ใคร่ต้องการอไรจากโลกทั้งหลายนอกครอบครัวพวกเขา ใม่มีชาวเฃาเฃีน พวกไหนนอกจากพวกกะจีนที่ตั้งรายๆอยู่ที่โน่นบ้างที่นี่บ้าง จะมีสัตว์พาหนะ แต่ใม่ใครไปไหนพ้นตลาด สำหรับหมู่ที่ตั้งอยู่เชิงเขาที่พวกตนตั้งอยู่ แต่แม้กระนั้นก็ลงไปใม่บ่อยกว่าเดือนละครั้ง มีพวกกะจีนที่อยู่ใกล้ๆพวกไทยใหญ่น้อยครัว ซึ่งมีสัตว์พาหนะตัว ๑ ฤๅ ๒ ตัวกล้าเที่ยวไปไกลๆ แต่นอกจากคนชนิดนี้แล้ว ก็เปนใม่มีพวกชาวเขาหน้าไหน สำแดงอาการค้าขายเปน ให้แลเห็นแปลกตาเลย
การค้าขายของไทยใหญ่ (ฤๅชาน)
ฝ่ายพวกไทยใหญ่นั้นถนัดในทางค้าขายมาก แต่มักค้าขายชั่วแต่ของเล็กๆน้อยๆ เปนด้วยขัดทุนรอน แต่ข้อสำคัญเปนด้วยหนทางไปมาน่ากลัวอันตราย แลหนักหน้าด้วยถูกชักภาษี จนเกือบจะสุดวิไสยที่จะหากำไรได้ ตั้งแต่บ้านเมืองเรียบร้อยลง สินค้ามีแต่เจริญทวีมากขึ้นทุกที แลยังแลเห็นท่าทางมีแต่น่าจะยังจำเริญต่อไปอิกมากกว่าที่เปนอยู่บัดนี้ ตามข้อบังคับสำหรับเมืองนั้น ทางนัตเตียก แลทางเมืองชุมสาย เมืองสีปอ เมืองแสนหวี นั้นเปนทางสำคัญของการค้าขาย แต่ยังมีทางเล็กๆที่ใช้เดินทางไปตามเชิงเขาจาก/*181*/เมืองพะโมไปเมืองตองอูก็มีอิกหลายแพรก แต่ทางเหล่านี้ล้วนแต่เดีนยากเสียมากแต่ก็ต้องไปทั้งยากๆ ดีกว่าไปถูกขุนนางพม่ารีดนาทาเน้นขูดชักภาษีเสียจนแทบทนใม่ไหว เมื่อทางไหนมีภาษีมาตั้งชักเอามากๆ ทางนั้นก็เลิกเดินกันเสียปี ๑ ฤๅ ๒ ปี พวกโคต่างก็ซุกซอนไปกันทางอื่น
ตั้งแต่อังกฤษเปิดทางรถไฟไปถึงกรุงมัณฑเล แลทำถนนเปนทางเกวียนจากเมืองเมียกติลาไปถึงที่ว่าราชการหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ แลจากกรุงมัณฑเลไปเมืองลาเฉียว ถนนรัฐบาลเหล่านี้เปนประโยชน์ใช้กันแต่เปนทางไปมาทางราชการเท่านั้น ราษฎรใช้แต่จำเภาะหน้าฝนๆชุกไปทางอื่นใม่ได้ สินค้าขาออกอย่างสำคัญนั้นมีใบเมี่ยง โค ม้า หนัง เขา น้ำตาลทรายแดง ใบยาสูบ มัน ครั่ง แลผลไม้สดต่างๆ กับสิ่งของเบ็ดเตล็ด สินค้าขาเข้าที่สำคัญนั้นก็ผ้าแลแพร เกลือแลปลาเค็ม หมากสง ทองเหลือง แลโลหะอย่างอื่นกับน้ำมันดิน
พวกพ่อค้าโคต่างย่อมพากันลงมาจากหัวเมืองตามแม่น้ำสัละวีนทั้งปวง สู่ท้องทุ่งหัวเมืองที่พ้นแม่น้ำสัละวีนขึ้นไปนั้นมักไปค้าทางอื่น บางพวกเปนพวกหัวเมืองข้างแถบตวันตก บางพวกเปนพวกข้างหัวเมืองแถบตวันออก แม่น้ำสัละวีนนั้น รวมลงมาท้องทุ่งแต่แยกกันค้าฝ่ายละแฉวตามที่เคยๆมา มีพ่อค้าที่เที่ยวไปทุกหนทุกแห่งตลอดจำพวกเดียวแต่จีน แลพวกฮุยฮุยฤๅฮ่อที่ใช้บรรทุกตามหลังฬ่อเดินทางได้เร็วกว่า ไกลกว่าพวกไทยใหญ่ พวกพ่อค้าเหล่านี้บ้างก็เลยตั้งบ้านเรือนอยู่ในหัวเมืองไทยใหญ่ณเมืองแพ่งหลวง เมืองลอยม่อ เมื่อเกษีแมนสัม เมืองหนองวอน แลตำบลอื่นๆ แต่พวกที่มานั้นมักไปค้างรดูฝนในหัวเมืองยูนนาน ยังมิพวกที่เงี้ยวเรียกว่าโกมหาบ (คือคนหาบนี่เอง) หาบต่างบรรทุกสินค้า น่าจะเรียกว่าคนต่างฤๅต่างคนคุมกันเข้าเปนพวกมากบ้างน้อยบ้างไปเที่ยวค้าขายทั่วไป ใม่ชั่วแต่เฉภาะหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษต่างๆเท่านั้น ทั้งไปถึงเมืองน่าน เมืองแพร่ แลหัวเมืองชานคือมลาวฝ่าย/*182*/สยามต่างๆ แลครั้งหนึ่งพวกเงี้ยว (คือไทยใหญ่) พากันหาบสินค้าไปขายอย่างไกลถึงเมืองหลวงพระบาง (เงี้ยวเรียกเมิงโหลงปาวัง) แต่ภายหลังมาถูกเจ้าพนักงารฝรั่งเศสกรรโชกไทยใหญ่พวกนี้จนเลยเลีก ความคิดค้าขายนั้นเปนอย่างเรี่ยวแรงของไทยใหญ่ แลอาจหาเงินเข้าบ้านเข้าเมืองได้โดยขบวนค้าขายมากกว่า ถ้าพลเมืองจะพากันง่วนทำแต่ทำการกษิกรรมอย่างเดียว
การทำแร่
ถ่านสิลาก็มีผู้พบมีเปนหลายตำบล ทั้งในหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายเหนือแลฝ่ายไต้ แต่เพียงเท่าที่ได้ตรวจตราแล้วนั้น แร่ถ่านสิลาโดยมากมักเปนชนิดอย่างทราม ที่จริงปรากฎว่าน่าจะเรียกถ่านไม้ทรากมากกว่าเรียกว่าถ่านสิลา แต่การที่ตรวจตรายังเปนแต่สุ่ม ๆ เมื่อทางรถไฟมัณฑเลแลสัละวีนได้เปิดแล้วที่พรมแดนเมืองลาเฉียวแลน้ำมาน่าจะได้พบแร่ที่มีค่ามากกว่าที่พบแล้ว แร่ดีบุกก็ได้ทำกันที่เมืองมอโสน แลเมืองกยอกตัดในจังหวัดเม้ยลัต แลที่ตำบลอื่นๆอิกหลายแห่ง ขึ้นชื่อเสียงก็ที่ตำบลกัตม่อใกล้เมืองตะกูต แร่เงินก็มีมาก ออแรใหญ่ที่บ่อดวิงญีในแขวงเมืองทองเพ็งนั้น เลีกทำกันมาเสียตั้งชั่วคนแล้ว แต่ยังมีแร่ดีในเวิ้งน้ำข่าในแคว้นซ่า เครื่องเงินประดับกายใช้กันทั่วไปแลใช้กันมากทั่วไปทุกหนแห่ง ในเมืองเขาเขีนเหล่านั้นแร่ทองก็ร่อนกันมากในลำห้วยต่างๆ แต่ตามที่ตรวจแล้วยังใม่มีที่บ่อทองอันอุดมซึ่งได้พบเลย บ่อทับทิมมีในเมืองหลวงแลในน้ำเมา (ชเวลี) แต่ศรีก็ใม่งามขนาดก็ย่อมใม่ใช่อย่างปัทธัมราคเปนอย่างทับทิมพลอยแหวน
มหานครไทยครั้งดึกดำบรรพ์
เมืองร้างนั้นมีมาก แลที่ดินกว้างใหญ่ที่เมืองร้างเหล่านั้น ๆ ตั้งอยู่นั้น ตำแดงให้เห็นได้ว่าในครั้งใดครั้งหนึ่ง หัวเมืองไทยใหญ่คงจะต้องเคยมีพลเมืองมาก แลมีความเจริญรุ่งเรืองมากกว่าที่เปนอยู่ในบัดนี้ การที่มหานคร/*183*/มีจำนวนมากมายนั้น เปนด้วยธรรมเนียมในสุวรรณะภูมิปัจจันตประเทศ (อินโดชีน) พอใจสร้างมหานครใหม่ทุกรัชกาล สุดแต่ราชาพระองค์ใดขยันขันแข็งฤๅตั้งวงศ์ใหม่แล้ว เปนต้องย้ายเมืองหลวงโดยเหลือที่จะเว้น เมื่อว่าตามพงศาวดารแสนหวีแล้ว แม้แต่ชั้นหลังๆนี่เอง มหานครยังย้ายกันใม่ได้หยุดได้หย่อน แต่มหานครชั้นดึกดำบรรพ์ดอก ที่กว้างขวางใหญ่โตมากทั้งมีเชีงเทีนแลดูแข็งแรงมาก อาการเหล่านี้เองก็เปนเครื่องส่อให้เห็นทางที่ไทยเดีนแต้มเช่นไร แลตำบลที่ไทยตั้งมั่นในยุคที่ไทยเปนเอกราชนั้นเปนอย่างไร เมืองหลวงเหล่านี้มีชุมในจังหวัดหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือแสนหวี เช่น แสรล้าน ผังคำ เมืองสี เวียงแสง ซึ่งเปนที่ตั้งเมืองยอในบัดนี้แลเวียงไผ่ ที่ยังมีเชีงเทีนดินอายุกว่าร้อยปีมาแล้ว ยังแข็งแรงพอที่จะป้องกันกองโจรของเจ้าฟ้าเมืองสีปอในปี พ,ศ, ๒๔๓๐ ได้ ทางเมืองหลวงครั้งนั้นข้อนข้างปัดมาข้างทิศอาคเณย์ แต่ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้นั้นมีเมืองหลวงน้อย ใม่มากมายนัก นครที่ใกล้แม่น้ำสัละวีนนั้น อาการบ้านเมืองยั่วให้ใช้เขาเปนเครื่องกำบังนครดีกว่ากำแพงแต่บางนครแถบแม่น้ำโขงกลับใช้เชิงเทินดินเปนกำแพงอิก บางนครใหญ่โตแลคูก็ลึกแลเข้าไปอยู่ในป่าลึกเช่นเวียงแชแขวงน้ำโกก บางเมืองก็ปรกด้วยพงหญ้าเช่นเชียงแสน ยิ่งในหัวเมืองไทยมลาวของสยามยิ่งมีมหานครมากเหมือนกันกะแถบน้ำเมา (ชเวลี)
ใม่มีอไรจะทำให้คนแถบนั้นใม่รู้ใม่ว่าสิ่งอไรหมด ยิ่งกว่านามนครโบราณเหล่านี้ อย่าหาแต่ว่าจะมีมานะคิดถึงคิดเขียนพงศาวดารชาติไทยสำหรับจิตจำไว้เลย แต่ชื่อเมืองก็ยังใม่เอื้อที่จะรู้ ในท่ามกลางป่านักเที่ยวไปพบแนวเชีงเทินดินซึ่งต้นไม้ขึ้นปกคลุมโตตั้ง ๑๐ กำ ๑๒ กำ ครั้นสืบถามได้ความว่าแนวนี้ยาวไปตั้ง ๖๐ เส้นสี่เหลี่ยม ชานนอกมีคูยังเห็นรอยกว้างกว่า ๙ ศอกลึกราว ๖ ศอก แต่เปนป่าต้นไม้งอกปรกเสียสิ้นแล้วหามีน้ำขังใม่ คเนเชิงเทินสูงราว ๘ ศอกถึง ๓ วา คงจะใช้คนถึงพันๆคนอยู่ตั้งปีจึงจะทำสำเร็จได้ แม้กระนั้นบัดนี้ข้างในยังใม่เห็นมีอะไรนอกจากป่าทีบ /*184*/นอกจากการถากถางโก่นสร้างแล้วจะเห็นการข้างในเมืองใม่ได้ รู้แต่ว่าข้างในกั้นกำแพงสกัดขวางเปน ๓ ตอน นี่ก็ตามธรรมดามหานครตดึกดำบรรพ์มักทำกันเช่นนั้น เห็นจอมปลวกสูงเปนกะปุ่มกะป่ำอยู่ที่โน่นที่นี่น่าจะเดาว่าเปนถาวรสถาน ก่อด้วยอิฐปูนเปนฐานปราสาทราชมณเฑียรฤๅเจดีย์สถานแต่ต้นไม้คลุมเสียหมด ทั้งจอมปลวกก็ทับที่ รู้อะไรใม่ได้นอกจากว่าเคยเปนมหานครสำคัญมาครั้งหนึ่งเท่านั้น
สถานสำคัญๆเหล่านี้ใม่มีใครรู้ใม่ชั่วแต่เรื่องราวซ้ำใม่รู้ชื่อด้วย บ้างก็ว่าเมืองของจีนสร้าง แต่อาจจะชั่งใจได้ว่าใม่จริง ด้วยได้ทราบเค้าพงศาวดารจีนของมิสเตอร์ปาร์เกออยู่แล้ว ลาวในแคว้นเมืองไทยลาวฝ่ายสยามพอใจจะพรรณนาว่าลว้าสร้าง ด้วยพวกลว้าฉลาดในเชิงป้องกันตัวตั้งสนามเพลาะแลพูลค่าย แต่นั่นก็ทำแต่หย่อมเล็กหย่อมน้อย ใม่น่าจะนึกว่าคนป่าเหล่านั้นสามารถสร้างมหานครเช่นได้เห็นฉนี้ได้ ครั้นขัดคอหนักเข้า ก็ตอบว่าพญานาคสร้าง ก็เปนอันหมดคำจะเถียงต่อไป บางเมืองที่พบเชีงเทีนดินคาดอายุตามอายุต้นไม้ที่ขึ้นใม่เกิน ๒๐๐ ปีก็มี แลตรวจอาการรู้ว่าเปนเมืองไทยแท้ด้วย ๆ วิธีกั้นกำแพงในเมือง ๓ ตอนแลขุดคูเปนต้น ถามใครก็บอกแต่ว่าเปนเมืองร้างมา ๕๐ ชั่วคนแล้ว ใม่เข้าความจริงทางคำนวนอิก คงทิ้งเมืองไปใม่เพราะสร้างนครใหม่ก็เพราะสงคราม อนึ่งพม่าตีเมืองได้แล้วมักพอใจทำลายรื้อป้อมปราการเมืองเสีย เหตุฉนั้นในหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษที่เหลือ จึงใม่ใคร่มี ยังมีแต่กำแพงเมืองเชียงตุงซึ่งใม่เก่านักทั้งใม่ใหญ่โตแลใม่ใช่อย่างแข็งแรงเหมือนได้เคยเห็นๆ มาแล้วด้วย
หัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้
ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ (ซึ่งปันหัวเมืองไทยใหญ่เปนข้างเหนือข้างไต้ เพื่อสดวกแก่ทางการจัดราชการปกครอง]) นั้น ความเปนใหญ่ของพม่าย่อมประดิษฐานก่อนเขยีดขึ้นไปถึงหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือมาก อันที่จริงดูเหมือนใม่มีทางที่จะเปนข้อสุดวิไสยที่จะเปนได้เลย ที่มอญฤๅพม่าจะได้ครอบครองหัวเมืองไทยใหญ่/*185*/ข้างไต้ แต่เบื้องดึกดำบรรพ์ก่อนมีไทยเคยมาเหยียบถึงด้าวแดนเหล่านั้น ด้วยบรรดาหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ทั้งปวง ที่มีพงศาวดารอยู่บ้างย่อมอ้างถึงเวลาเมื่อเจ้าฟ้าไทยใหญ่ฝ่ายเหนือโดยมากว่าเสด็จยกจากเมืองมีต (คือจากราชอาณาจักร์ไทยเมาเวิ้งแม่น้ำเมา (คือชเวลี) นครใดนครหนึ่งลงมาตั้งนครณฝ่ายไต้ เมื่อเช่นนี้ก็เปนเหยื่อให้อนุมานต่อไปได้ว่า พวกไทยพึ่งลงมาข้างไต้ตั้งครอบครองเมืองไลขา เมืองหน่าย เมืองยางห้วยแลหัวเมืองอื่นๆ ต่อเมื่อเจ้ากุไบลขั่นยกมาทำลายราชอาณาจักร์ตะลีอันตรธานแล้ว ตำนานฤๅพงศาวดารของไทยแต่ละล้วนอ้างถึงการมานมัศการเสกยะพองดอโดยเรือยาว แลมิใช่พระเจ้าหงสาวดีฤๅพระเจ้ากรุงภุกาม แต่เปนขุนลูขุนไลท้าวเมือง เอาอย่างหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายเหนือ เมืองที่ใม่มีพงศาวดารเลย เบื้องดึกดำบรรพ์ก็ยอมว่าพม่าตั้งครอบครอง มากกว่าตำบลที่เรารู้ว่าไทยมาจากไหน จนกระทั่งถึงยุคไทยเมา ฤๅหัวเมืองขึ้นของไทยเมา ฤๅพวกที่แตกหนีจากไทยเมา ลงมาเปนเจ้าฟ้าเมืองก้อง (คือโมคองฤๅเมืองคัง) แลเมืองยาง (คือโมยิน) ยกไปตีเมืองพม่าตอนบนแลตั้งเปนกษัตริย์ครอบครองอยู่ที่นั้นมายุคหนึ่ง พึ่งจะในยุคนี้เอง จึ่งพึ่งได้ทราบว่ามีเจ้าฟ้าลงมาจากข้างเหนือสู่หัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ วงศ์โบราณก็กล่าวกันว่าสิ้นสูญไปเสียแล้ว ฤๅไปปนในกรุงอังวะ จับตั้งเปนพระวงศ์สายใหม่ ฤๅลลายไปเชิงสันนิวาศ สุดแต่จะเล่านิยายอย่างไรก็ตาม เว้นแต่ข้อที่ดูเหมือนจะเปนได้จริงนั้น ก็คือไทยชั่วแต่พึ่งยกลงมาข้างไต้เปนกองทัพในยุคนี้เท่านั้น การข้อนี้อาจจะเปนสักแต่ว่าเดา แต่ถ้าใม่อย่างนั้น ความจริงเช่นที่ว่าก็จะต้องพิศูจน์ด้วยข้อความรายลเอียด ซึ่งยังใม่มีใครหาได้เลย ก็ใครเล่าเปนผู้แรกตั้งอยู่ในหัวเมืองข้างไต้แต่เบื้องดึกดำบรรพ์มา ถ้าคำที่ว่าไทยพึ่งยกมาทีหลังนั้นถูกต้องแล้ว ก็เปนการจนปัญญาจะหาหลักพิศูจน์ได้เหมือนกัน แต่ตราชูแห่งทางอนุมานตามทางที่จะเปนได้นั้น น่าจะตอบว่าดูเหมือนจะเปนกะเหรี่ยง/*186*/ ถ้าใต่สวนต่อไปได้พยานชัดว่าฃอมฤๅขเมอร์ฤๅเขมรฤๅขะมุฤๅลว้าฤๅปะลอง บรรดาเปนพวกคนป่าที่ครั้งดึกดำบรรพ์เรียกว่ารากษษนั้น คือชาติมอญตามที่นักปราชญ์ฝรั่งพากันยืนยันนั้นแน่แล้ว มอญก็อาจจะเปนผู้มาตั้งอยู่ก่อนไทยได้ แต่ดูเหมือนน่าจะเห็นว่าไทยใหญ่มาขับพวกกะเหรี่ยงที่ตั้งอยู่ก่อนชิงเอาถิ่นฐานคมคายกว่า พวกกะเหรี่ยงยางแดงแลพวกต้องซู่ในปัตยุบันนี้ ดูเหมือนน่าจะชี้ว่าคือเปนกะเหรี่ยงที่กล่าวนี้เอง คนที่เมืองตะโถงฤๅสะเทมในพม่าตอนล่างเล่าว่าพวกตนมาแต่ที่ตำบลหนึ่งชื่อนั้นอยู่บนเขาก่อน พวกต้องซู่เมืองสะถุง (คือไทยที่มาจากสะโตง) ว่าพวกตนมาจากเมืองตะนาวศรี คำที่ว่าอาจจะถูกด้วยกันทั้งคู่ก็เปนได้ กะเหรี่ยงอาจจะถูกพระราชาเตลงฤๅพม่าไล่ต้อนลงมาข้างไต้สู่เมืองตะนาวศรี แลต่อมาอาจจะกลับขึ้นไปตั้งบ้านเก่าของตนฤๅกลับขึ้นไปตีพวกที่รุกรานแตกพ่ายไปก็เปนได้ทั้งเพ
ความเสื่อมโทรมของไทยใหญ่
เถีดถึงจะอย่างไรก็ตามที ข้อที่ใม่มีใครเถียงได้นั้น ก็คือพระมหากษัตริย์พม่า ได้รับราชบรรณาการแลปกครองในหัวเมืองไทยใหญ่ทางไต้สืบกันมาหลายชั่วกษัตริย์เปนช้านาน ก่อนกษัตริย์พม่าได้ขึ้นไปประจำปกครองในแสนหวีซึ่งพม่าพึ่งได้แผ่อานุภาพขึ้นไปถึง ใม่เร็วกว่าปี พ,ศ, ๒๑๔๗ ฤๅ ๒๑๔๘ เมื่อราชอาณาจักร์ไทยเมาตกเปนอันจบ ตั้งแต่ยุคนั้นมา แม้ถึงบางคราอำนาจพม่าจะอ่อนแอแผ่ขึ้นไปปกถึงด้าวไกลสุดหล้าฟ้าเขียวจะใม่เข้มแข็งกวดขัน ก็ยังขึ้นชื่อเปนอันตกเปนข้าพม่า แลไทยใหญ่ใม่เคยพ้นจากง่ามมือพม่ากดขี่กลับเปนไทยได้อิกต่อไป ตราบเท่าย้ายนายไปเปนข้าอังกฤษอิกซ้ำสืบมาจนกาลทุกวันนี้ ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้นั้น ใม่ช้าก็กระเตื้องขึ้น ถึงเที่ยวรุกรานไปข้างตวันออกบ้างข้างอิสาณทิศบ้าง แต่อุตส่าห์ตเกียกตกายมาเช่นนั้นเปนหลายปี ทั้งทางข้างเจ๊กจะรุกรานอย่างไรด้วยบ้างก็ช่าง ยังพยายามกระเสือกกระสนพล่องแพล่งอยู่ได้ แต่แม้กระนั้น ใน ๓๐๐ ปีนี้อำนาจแลความเจรีญของเจ้าฟ้าไทยใหญ่ก็มีแต่ตั้งเขมง/*187*/ขาลงทรุดลงทุกๆที ไทยใหญ่สึกหรอลงใม่ชั่วแต่เพราะข้อพม่าแลจีนรุกรานกดขี่ข่มเหงแลโดยรบกันเองเท่านั้น ซึ่งเปนอยู่แล้วทั้ง ๓ ประการ ซ้ำพวกกะจินซ้ำเติมด้วยอิก จะเปนด้วยพวกชาวเขาเขีนเหล่านั้นถูกจีนข่มเหงไล่ขับมา ฤๅเพราะพลเมืองมากจำต้องอพยพมาหาที่ทำกินใหม่ก็ตาม แต่ข้อที่แน่แท้นั้น ใน ๒ สัตยุคนี้พวกกะจินพากันลงมาข้างทิศอาคเณย์แย่งชิงที่ขับไล่ไทยใหญ่ล่าจากบ้านเมืองอันกว้างขวางระหว่างในเขตร์จีนแท้แลพม่า จนเขาลำน้ำลำห้วยแลหมู่บ้านอันแต่เดีมเปนที่สำนักของไทยใหญ่ เหลืออยู่แต่ชื่อพอเปนพยานว่าไทยใหญ่เคยเปนเจ้าของตั้งครอบครองมาก่อนเท่านั้น หัวเมืองอันครั้งหนึ่งเคยมีอำนาจในปัจจิมทิศาภาคแห่งแม่อิระวดีนั้น บัดนี้ก็กลับเปนชั่วแต่ครอบครัวพลเมืองกระพร่องกระแพร่งช้ำ เข้ารีดพม่าเสียมากแล้วเท่านั้น ฝ่ายเจ้าฟ้าในหัวเมืองปลายแดนข้างตวันออกตั้งแต่เมืองชุมสายถึงเมืองยางห้วย แลที่อย่างทุเลาลงหน่อยแม้เช่นเมืองหน่าย ก็ล้วนทาระกรรมลำบากยากแค้น ด้วยผลราโชบายของพระเจ้าพม่าล้างผลาญ แลที่ยังคงเปนตัวอยู่ได้นั้น ก็เพราะพวกเจ้าฟ้าไทยใหญ่ ยังมีพวกไทยใหญ่ร่วมชาติหนุนหลังอยู่มาก
ใม่มีพงศาวดารที่เนื่องติดต่อกันในรวาง ๒ สัตยุคฤๅ ๒ สัตยุคครึ่งเหล่านี้ อย่างไรที่พอเขียนลงได้ เพราะใม่มีเรื่องอะไรที่ติดต่อกัน ข้อความเบ็ดเตล็ดต่างๆที่ปรากฎมานั้น ก็ต้องเที่ยวเก็บตกหล่นกะท่อนกะแท่นตามหัวเมืองโน้นบ้างเมืองนี้บ้าง ราโชบายของราชาธิปตัยพม่านั้น ก็มิได้คิดที่จะบงการเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยในหัวเมืองไทยใหญ่สักอย่างเลย ราชบุตร์ฤๅราชอนุชาของเจ้าฟ้าที่ผ่านเมืองอยู่ก็มีแต่ต้องเชีญองค์มาคุมไว้ในกรุงอังวะ ใม่ชั่วแต่ประสงค์เอาไว้เปนตัวจำนำ เพื่อให้เจ้าฟ้าเมืองนั้นๆ ประพฤติดีต่อกรุงอังวะอย่างเดียวเท่านั้น แต่ทั้งจะกด.ให้ต่ำแต้มอยู่ในหมัดในเข่าราชานุภาพพม่า แลพรากจากความผูกมิตรสันทวะต่อเพื่อนชาติด้วยกัน ด้วยเพราะถ้าเมื่อได้ขึ้นไปครองเมืองเปนเจ้าฟ้าต่อไปแล้ว ความซื่อสัตย์กตัญญูแลจงรักภักดีของอมาตย์ราษฎรไทยด้วยกันต่อเจ้านายของตนจะ/*188*/ได้ใม่รุนแรง ใช่แต่เท่านั้นราโชบายยังจะกันสัมพันธมิตร์ในระหว่างเจ้าฟ้าไทยต่างเมือง แลแม้แต่สามัคคีในราชสกูลไทยเองนั้นให้หมาง แลถ้ามีใครเปนคู่แข่งชิงราชสมบัติต่อกัน ก็ปล่อยให้รบร้าฆ่าฟันแย่งกันเอง ข้างไหนชนะพม่าก็อนุมัติตั้งผู้ชนะนั้นให้เปนเจ้าฟ้าครองเมืองสืบไป เพราะฉนั้นใครปราถนาจะเปนเจ้าฟ้าก็เปนใม่ได้ แม้จะมีกรรมสิทธิ์ตามราชประเพณีเพียงใด นอกจากมีกำลังสามารถพอจะชิงตำแหน่งราชศักดิ์นั้นเอาเองได้ แลเมื่อสงบสงครามกันเองลงแล้ว รี้พลก็ทุพพลภาพสิ้นแรง เหลือกำลังที่จะต่อสู้ขัดขวางค้านข้อประสงค์ของราชาธิปตัยพม่าไหว ถ้าเจ้าฟ้าเมืองใดดูน่าจะวัฒนาการแปลกตาอาจจะสลัดอำนาจพม่าได้ ก็ยุแยงเจ้าฟ้าเมืองอื่นให้ก่อเหตุรบพุ่ง ฤๅยุยงเจ้านายฤๅอมาตย์ในเมืองนั้นเองให้แย้งอำนาจฤๅคิดทรยศทำร้ายตัดอำนาจกันเอง การยุแยงให้เกีดบาดหมางกันนั้น เปนการง่ายที่จะจุดให้ลุกโพลงขึ้นในจำพวกคนใจร้อน จำพวกที่อยู่อเลอเขาเขีนเหล่านั้นโดยมาก ดูเหมือนน่าจะใม่มีเพลาประตูวิมานพระกาฬจะงับเข้าได้ ถ้าจะปิดได้ต่อเมื่อยามหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งสิ้นสงบรบกันลงเมื่อใด เหตุฉนี้ จึ่งมีกองโจรผู้ร้ายควบคุมกันเปนหมู่เหล่าน้อยบ้างมากบ้างเที่ยวตั้งอยู่เปนจำพวกๆไปอยู่แทบทุกหนทุกแห่ง คอยแต่จะถือเอาโอกาศประทุษร้ายปล้นสดมสุดแท้แต่บ้านเมืองไหนจะเกิดจลาจลวุ่นวายกันขึ้นเมื่อใด ในทางเช่นว่านี้ก็เปนธรรมดาหัวเมืองที่เคยรุ่งเรืองเจรีญอุดมมัทธยมพลเมืองแน่นหนาจำจะต้องร่วงโรยร้างลงพักหนึ่ง เพราะเหตุการภายในยุ่งเหยีงกัน แลเมืองแสนหวี ซึ่งยังคงเปนเมืองกลางมีอำนาจกว่าหัวเมืองไทยใหญ่ฝ่ายเหนือทั้งปวงหมดทั้งสิ้น ก็หยุกหยิกขึ้นบ้างเหมือนกัน นอกจากพินาศ เหตุทั้งปวงดังกล่าวแล้วยังซ้ำริก่อการขบถต่ออำนาจพม่าร่ำไป เมืองใดที่เปนขบถก็ต้องบำราบให้ราบลงไปทันท่วงที แต่เช่นเมืองแสนหวีเองเปนขบถกว่าจะปราบให้สงบราบลงได้ก็ต้องสู้รบกันไปตั้งหลายๆปี ข้อน่าพิลึกนั้น คือ อย่างไรไปร่วมใจเดีนตาม/*189*/ราโชบายราชาธิปตัยพม่าชี้จะให้เปนไปด้วยกันหมด ราวกะแพทย์พิเศษวางยาบังคับโรคได้ คือเมืองอื่นๆ ที่ใม่ได้ร่วมขบถมีแต่เต็มใจที่จะจัดทหารแลศัสตราวุธช่วยพม่าปราบปรามขบถตามเกณฑ์ เมืองไหนขบถก็ทำกันตามวิธีนี้เรื่อยมาใช้ไทยเองปราบไทยเองให้ยับย่อยลงไปด้วยกัน เมืองแลบ้านก็มีแต่เผาไฟแลผล้าผลาญกันลงอย่างใม่มีสังเวช สิ่งไรที่พอยกขนเอาไปได้ก็รีบเอาไปหมด เพราะฉนั้นน่าพิศวงน้อยที่สุด ในข้อที่ทำไมมหานครไทยใหญ่อย่างใหญ่ที่สุดในบัดนี้จึงกลายเปนเมืองร้างก็แทบจะว่าได้ ดูเหมือนรวมคนทั้งเมืองจะเท่าตลาดบ้านนอกของมหานครไทยใหญ่โบราณตลาดหนึ่งได้ก็ทั้งยาก
วิธีจัดการปกครองของพม่า
ที่ว่าราชการสำคัญของพม่าในหัวเมืองไทยใหญ่นั้นตั้งที่เมืองหน่าย (โมแน) แลตำแหน่งยศสมุหเทศาภิบาลพม่านั้นเรียกว่า โบฮุมมินทรา แต่องค์ท่านสมุหหาใคร่ประจำอยู่ณที่ว่าราชการใม่ หมอริชาร์ดสันผู้ได้ไปเยี่ยมหัวเมืองไทยใหญ่ใน พ.ศ. ๒๓๘๑ เล่าถึงวิธีจัดราชการดังต่อไปนี้
“พะโมมินทรา เมงเมียดโบ่ (นายพล พระเมงเมียดโบ่ เปนพระเจ้าน้องยาเธอของพรงะราชา เปนพระบุตร์แม่นางชาน) อันเปนนายพลผู้รับบรรชาการกองทัพ ณเมื่อเมโลน ในเวลาทำสงคราม (กับอังกฤษ) ครั้งที่แล้วมานั้น เมื่อสงครามสงบแล้ว ได้ขึ้นมาเปนผู้สำเร็จราชการในหัวเมืองชานทั้งสิ้น ในว่าตั้งแต่เมืองโมพี แต่ที่จริงข้างไต้ ตั้งแต่เมืองหมอกใหม่ขึ้นไปถึงข้างเหนือ จรดเขตร์แดนจีน ด้านตวันตกตั้งแต่นัตติเกยอดช่องทางเดีนจากเวิ้งน้ำอิระวดี ขึ้นไปถึงหัวเมืองชาน แลด้านตวันออกหนทางพ้นแม่น้ำโก๋ง (แปลว่าแม่น้ำกว้าง) คือแม่น้ำใหญ่กัมโพชา (ตรงนี้หมอริชาร์ดสันเห็นจะพุ่งแม่น้ำโก๋ง คือแม่น้ำขงฤๅสัละวีน หาใช่แม่น้ำโขงแดนฝรั่งเศสต่อสยามนั้นใม่) พระองค์มินทราเองตามธรรมดาประทับอยู่ในกรุง/*190*/อังวะ เปนแต่เสด็จขึ้นมาตรวจราชการในหัวเมืองชานเปนครั้งเปนคราว เสด็จมาครั้งหนึ่งๆก็เสด็จทางสถลมารคแต่กรุงอังวะถึงเมืองหน่าย ๓ ราตรี ข้าหลวงต่างพระองค์ซึ่งอยู่ประจำในเมืองหน่ายเสมอนั้น ต้องมอบบุตร์ภรรยาเปนประกันตัวไว้ในกรุงอังวะตามธรรมเนียม ข้าหลวงใหญ่นั้น มีนามะยศปรากฎว่า เสตเก เดี๊ยกญี มีข้าราชการอยู่ไต้บังคับอิกหลายนาย แลมีขุนนางพม่าไปประจำอยู่ณสำนักเจ้าฟ้าเมืองอื่นๆอิกเมืองละคน อนึ่งมีเสตเกที่ตั้งมาจากกรุงอังวะ ๒ ท่าน เสตเกเหล่านี้ว่าที่จริงเปนใหญ่เหมือนเปนเจ้าของเจ้าฟ้าอิกชั้นหนึ่ง อำนาจสิทธิ์ขาดอยู่ที่เสตเกทั้งสิ้น แลบรรดาราชการภายนอกเมืองทั้งปวงต้องสุดแท้แต่เสตเกจะบรรชา แลราชโองการพระเจ้าพม่าย่อมส่งมายังเมืองหน่าย แล้วเสตเกจึงส่งต่อไปถึงเมืองนั้นๆ แต่เจ้าฟ้าเมืองหน่าย ใม่มีอำนาจจะเรียกฤๅสั่งการเมืองอื่นได้ เจ้าฟ้าเมืองน้อยๆรองๆลงไปนั้นใม่มีสิตเกประจำเมือง เปนแต่ต้องฟังบังคับขุนนางพม่าแลเจ้าฟ้าก็ดำรงยศเปนเพียง เมียวซา (ฤๅเจ้าฟ้าอ่อน)”
กิริยาอาการแลกลมารยาของสิกแก (คือสิตเกนั่นเอง) นั้น หมอริชาร์ดสันพรรณนาไว้ดังต่อไปนี้
“ข้าพเจ้าใช้ชานที่เปนล่าม แลพ่อค้าที่น่านับถืออิกบางคนที่มากับข้าพเจ้า ให้ไปบอกข่าวที่พวกเรามาถึง ต่อเจ้าฟ้าฤๅเสตเก เดี๊ยกญี ขออารักขาให้พ้นจากคนมุงดู แต่เสตเกห้ามเสียใม่ให้ไปหาเจ้าฟ้า ด้วยจวนเสตเกอยู่ใกล้กะที่พวกเราพักกว่าวังเจ้าฟ้า เสตเกซักคนใช้ของข้าพเจ้าอย่างขู่เข็ญว่า คนเหล่านั้นคือใคร มาแต่ไหน แลต้องการสิ่งใด เขาก็เรียนว่าข้าพเจ้าใช้เขาไปเฝ้าเจ้าฟ้าฤๅหาเสตเกเอง เพื่อบอกกล่าวการที่ข้าพเจ้ามาถึง แลเรียนเสตเกว่าข้าพเจ้านั้นคือใคร แลข้าพเจ้าถือหนังสือ แลของกำนัลของข้าหลวงอังกฤษณเมืองมะระแหม่ง ผู้ใช้ข้าพเจ้ามาเปนทูตทางมิตรภาพนั้นมาถวายเจ้าฟ้า เพื่อจะขอเปิดทางสพานทองแลทางสพานเงินค้าขาย /*191*/อนึ่งเขาอธิบายต่อเสตเกด้วยว่า พวกเราใม่ทราบว่ามีเสตเกตั้งขึ้นมารักษาราชการอยู่ด้วยจนขึ้นมาถึงเมืองหมอกใหม่ แลขอบารมีเสตเกเปนที่พึ่ง เพื่อโปรดให้มีใครไประวังคนอย่าให้มาลวนลามล้อมรุมดูอยู่รอบกระโจมผ้าที่พัก อย่างที่เปนอยู่เดี๋ยวนี้ ท่านเสตเกก็อำนวยตามที่ขอพึ่งทันที ให้ขุนนางรองคนหนึ่งมียศตองฮมู กับตำรวจถือหวายตามมาด้วยอิกสองสามคนสำหรับไล่คนที่มามุงดูไปให้หมด แต่ในข้อที่ ๑ ที่ให้ไปเรียนนั้น ท่านเสตเกตอบว่า ข้าพเจ้าใม่ควรจะเฝ้าเจ้าฟ้าจนกว่าท่านจะทราบธุระของข้าพเจ้าซัดเจน ด้วยข้าพเจ้าใม่มีกรรมสิทธิ์ที่จะเข้ามาในราชอาณาจักร์ โดยทางที่มานี้ ด้วยบาร์เน ท่านเรียกมิสเตอเบอร์นี เรซิเดนต์ของอังกฤษนั้น ก็อยู่ที่สุวรรณบัวบาท ซึ่งพวกเราควรจะไปที่นั่นแลขออนุญาตก่อนจึ่งมานี่ถึงจะชอบ ในเวลาเย็นจะเร (ฤๅเลขานุการ) ผู้หนึ่ง ตรงออกมาที่กระโจมข้าพเจ้าพัก พูดส่งเสียงดังกะคนที่อยู่ข้างนอกหาใช่พูดกับข้าพเจ้าใม่ว่า ท่านจะเรได้รับบรรชาเสตเกให้มาพูดด้วยข้อราชการ ท่านจะเรผู้นี้แต่งตัวอย่างงามเต็มภูมสรวมเสื้อขนสัตว์มีขนยาวออกนุงนังทั้งเวลานั้นปรอดเถอโมเมเต้อในกระโจมข้าพเจ้าถึง ๘๖ ดีกรี ขณะนั้นข้าพเจ้าหวาดว่าท่านจเรจะเล่นลครเสียจริต แต่ครั้นภายหลังจึ่งทราบว่า เสื้อขนสัตว์นี้เปนเสื้อยศชนิดหนึ่งของข้าราชการชั้นสูงๆในเมืองนี้ แต่แม้กระนั้นข้าพเจ้ายังคิดรู้สึกสบายน้อยเต็มทนในการที่ต้องแต่งเสื้อยศเช่นนี้มารับแขกเมืองพ่อค้าในเพลาอากาศร้อนเช่นนี้ ท่านจเรซักข้าพเจ้าถึงเรื่องข้าพเจ้าต้องการอใรที่นี่ แลอยากจะทราบว่าทำไมข้าพเจ้าจึ่งใม่ถือหนังสือมาถึงท่านเสตเก ฯลฯ มาด้วย ข้าพเจ้าก็บอกว่าการที่ข้าพเจ้ามาเยี่ยมบ้านเมืองก็อย่างใม่มีกิจสลักสำคัญมากมายอใร ด้วยข้าพเจ้าใม่ต้องการอันใด นอกจากจะใคร่เปีดทางทองคำแลเงินที่คนในเมืองนี้อาจจะแลกสิ่งที่ตนใม่ต้องการ ในเพลานี้ กับคนพวกเรา เอาสิ่งของที่คนเมืองนี้ต้องการมาให้ แลอยากได้อารักขาของรัฐบาลเมืองนี้คุ้มครอง คนพวกเราผู้ที่จะมาค้าขาย/*192*/ต่อไปข้างหน้าเหมือนข้าพเจ้าเท่านั้น การที่จะสำแดงความปราถนาดีต่อท่านข้าหลวงณมะระแหม่ง แลขอสัญญาคุ้มครองแลให้ความสดวกแก่พ่อค้าคนของพม่าที่จะไปเยี่ยมมะระแหม่ง ฯลฯ ข้าพเจ้าชี้แจงอิกถึงเหตุที่ข้าพเจ้ามานี่ใม่มีหนังสือถึงเสตเก ฯลฯ นั้น ความจริงเพราะท่านข้าหลวงอังกฤษที่มะระแหม่งใม่ทราบว่ามีเจ้าพนักงารสำคัญเช่นนี้มากำกับราชการ ฯลฯ ท่านจเรที่มาเยือนข้าพเจ้านี้ได้เคยรับราชการในครั้งรบอังกฤษคราวที่แล้วมา ท่านเปนทหารเทือกองครักษ์ของแม่ทัพผู้เถ้าอันเปนชาติชาน นามยศมหาเนเมียว ฯลฯ ได้เข้าสนามรบที่อัตติคัม แลได้ไปในกองทัพที่ซิมบิเกด้วย คราวท่านแม่ทัพเถ้าตายในที่รบพร้อมกับเจ้าฟ้าชานอิกหลายองค์ กับทั้งชายาของเจ้าฟ้าไลขาสองนางใน ๓ นางที่รบด้วยพระสามี แต่งกายเปนชาย โดยเชื่อเวทมนต์วิชาขลังบางอุปเท่ห์ หมายว่าจะเอาไชยช่วยผลาญทหารอังกฤษณค่ายที่ ๗ ใกล้เมืองร่างกุ้ง พวกพม่าต้องไภยยับเยีนมากที่นั่น พวกชาน ที่ยังใม่เคยร่วมออกสนามรบกันกับฝรั่งมาแต่ก่อน ใม่ได้คาดว่าจะต้องแตกพ่ายโดยรวดเร็วเช่นนั้น ท่านพรรณนาถึงความลำบากยากเข็ญพากันตายด้วยอหิวาตกะโรค แลอดอยากเปนหลายวันเมื่อฝรั่งยกเข้าโจมตีปล้นค่ายพม่า การเยี่ยมเยือนของท่านจะเรผู้นี้จบลงราวชั่วโมงครึ่ง เราจากกันไปด้วยผูกมหามิตระภาพต่อกัน แลท่านผู้นี้ยังได้ผูกมิตร์เอื้อเฟื้อต่อข้าพเจ้าเปนอย่างเอนดูสืบมาตลอดเวลาที่ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น”
ถึงจะอย่างไรสิกแกข้อนจะคุกคามเกีนไป ข้อแรกท่านกรรโชกว่าหมอริชาร์ดสัน “ถ้าจะไปเฝ้าเจ้าเมืองแล้ว ตามอย่างธรรมเนียมต้องไปที่ยวนดอ (คือลุม ฤๅที่ว่าราชการ) ที่จะได้ชุมนุมเจ้านายผู้น้อยพร้อมกันก่อน เมื่อไปที่นั่นต้องถอดรองเท้า ข้าพเจ้าต้องคอยจนเมงเนเมียวราชาโนรธา (จะเรฤๅเลขานุการ) จะไปเรียนข่าวข้าพเจ้ามาถึงต่อเสตเกณจวนที่ท่านพักแลกลับมานำข้าพเจ้าไปที่จวนนั่นแล้ว ข้าพเจ้าจึ่งจะไปเฝ้าที่วังเจ้าฟ้าได้” ข้อนี้หมอริชาร์ดสันใม่ยอมทำตาม อ้างว่าในกรุงอังวะ “ข้าพเจ้าก็ใม่เคยถอดรองเท้า นอกจากในพระราชวัง ฤๅวังเจ้า/*193*/นายใหญ่โตแลศาลาลูกขุนฮลุตดอ แม้กระนั้นข้าพเจ้าก็เคยได้นั่งเสมอบ่าเสมอไหล่กับหวุ่นญี” เพราะฉนั้นข้อกรรโชคนี้ก็เปนอันล้มลลาย แต่เมื่อหมอไปที่ลุมเจ้าฟ้าก็หาได้อยู่ที่นั่นใม่ แลหมอ “ต้องอยุดอยู่นอกยกพื้นสูงราวคืบเศษ (คูนเซน) ซึ่งยกขึ้นรอบเสากลางศาลายวนดอแลขอให้ข้าพเจ้านั่งลงที่นั่น ข้างตัวข้าพเจ้านั้นคนของข้าพเจ้าทั้งปวง แลคนในเมืองก็มานั่งแน่น ภายในยกพื้นที่กล่าวแล้วนั้น ท่านเสตเกดอญีข้าหลวงต่างพระองค์ของเมงเมียดโบ่ (ผู้สำเร็จราชการแว่นแคว้นหัวเมืองชานทั้งสิ้นเพลาใม่เสด็จอยู่) คือท่านเสตเกมหาอำนาจ ออกมานั่ง ท่านผู้นี้เปนคนแก่แรกข้าพเจ้านึกว่าเจ้าฟ้า มีนะขั่น ๒ คน แลโบธาญี ๒ คน อยู่ข้างๆ เมงเนเมียว (จเรฤๅเลขานุการ) นั้นนั่งอยู่ข้างข้าพเจ้า ทันใดนั้นเสตเกจับสนทนาใช้ถ้อยคำอย่างแสนสำรากหูดูถูกแลขู่เข็นเปนอย่างฉกาจ เช่นมนาวใม่มีน้ำ ปราศจากเยื่อใยไมตรีสิ้น ทำหน้าบึ้งไว้ยศอยู่อย่างนี้ตลอดเวลาสนทนาต่อกัน ท่านบอกว่าข้าพเจ้า “ทำล่วงเกีนในการที่บุกบั่นมาเมืองหน่าย โดยมิได้มีพระบรรชามาจากเมงเมียดโป่แลพระมหากษัตริย์ทางบาร์เนเรซิเดนก์อังกฤษ” แลยังขู่เข็ญต่อไปอิกมากอย่าง “ปราศจากอัทธยาไศรยอย่างสุภาพ” หมอริชาร์ดสันก็บอกกล่าวในการที่รับรองแขกเมืองอย่างนี้ใม่สมควรแก่เกียรติยศราชาธิปตัยพม่าจะประพฤติ ต่อนั้นไปอิก ๒ วันให้ล่ามมาพูด ดูน้ำเสียงไว้อำนาจค่อยอ่อนโยนลง ให้มาบอกแก่หมอว่า “เวลาท่านเสตเกมาตั้งรักษาราชการอยู่ที่นี่ มีพม่ามาอยู่ด้วยน้อย นับเปนตกอยู่ในระหว่างจำพวกคนชเลยที่ชิงชัยชนะ เปนคนๆละพวก อย่างธรรมเนียมจึ่งต้องจำเปนผิดแผกกันกับที่ใช้ในกรุงอังวะ แลเจ้าฟ้าที่ข้าพเจ้าจะไปเฝ้าวันนี้นั้น ใม่เคยยอมให้ย่างเข้ามาภายในคูนเซน+++ แต่เจ้าฟ้าจะต้องนั่งนอกยศะอาศน์นั้นเช่นข้าพเจ้าเหมือนกัน แน่เทียวข้าพเจ้าก็ต้องใม่มีข้อคัดค้านอย่างไรอยู่เอง”
/*194*/ลำดับนั้นเจ้าฟ้าก็เสด็จมา “มีฉัตรทอง ๔ คันแลมีคนราว ๖๐ คนถือปืนถือดาบแลหอกนำ แลยังมีคนเชิญเครื่องสันลีต (ราชูประโภค) ตามอิกมาก เมื่อท่านเสตเกเถ้าออกมาจากข้างใน ข้าพเจ้าก็คำนับ ท่านก็รับคำนับ แลมานั่งใกล้ข้าพเจ้า เช้าวันนี้อยู่ข้างหนาวจะเปนด้วยอากาศฤๅประหม่าข้าพเจ้าอย่างไรใม่รู้ตัวท่านสั่นหรุบๆน่าสังเวช” เมื่อหนังสือได้อ่านแล้วเจ้าฟ้าตรัสว่า “พระองค์ได้ทราบก่อนนี้แล้วว่าความในหนังสือนี้ว่ากระไรแต่ “พระองค์เปนทาษของพระบาทมหากระษัตราธิราชเจ้ากรุงอังวะ ใม่กล้าทำสิ่งใดลำพังองค์ด้วยเกรงพระราชอาญาโทษานุโทษ (ราชาวุธ) จะใม่พ้นเกล้า ถ้าขืนทรงอนุญาตให้ข้าพเจ้าทำการอย่างไรต่อไป” เหตุฉนี้หมอริชาร์ดสันจึ่งต้องรออยู่ในเมืองหน่ายต่อไปอิกกว่าเดือน เปนบุญนักหนาทางไมตรีของหมอกับข้าราชการพม่าแลกับเจ้าฟ้าค่อยมีแต่ดีขึ้นๆทุกๆวัน เจ้าฟ้านั้นหมอพรรณนาไว้ว่า “เปนชายมีอายุประมาณ ๖๘ ปี รูปะพรรณ์สันทัดอย่างพม่า แลเปนชายอย่างสะสวย มาตระว่าชานสามัญในเวิ้งแม่น้ำสัละวีนภาคนี้มักดำมากกว่าชานข้างตวันออก แลแม้ชานแถบเหนือขึ้นไปก็มีขาวน้อยตัว พระกิริยาอาการเรียบร้อย สมเปนผู้ดี +++ หอ (ราชวัง) ของเจ้าฟ้านั้น หลังคาปิดทองหลั่น ๕ ชั้นเปนปราสาท ยอดปักฉัตร์เหล็กปิดทอง ท้องพระโรงห้องที่รับข้าพเจ้านั้น กว้างยาวราว ๖ วาสี่เหลี่ยมแลยังมีเฉลียงใหญ่โตรอบอิกต่างหาก ส่วนกลางนั้นราว ๔ วาครึ่งยกพื้นสูงขึ้นไปราว ๒ ศอก มีเสา ๔ แถวขึ้นไปรับหลังคาสูงแถวละ ๓ เสา ห่างกัน ๖ ศอก เสาท้าย ๔ ต้นนั้น ๒ ต้นแถวกลางปิดทอง แลตั้งราชะโบเลน (ราชาอาศน์) งามมาก ต่ำได้ส่วนเหมาะกว่าพระแท่นราชาอาศน์ของเจ้าฟ้าชานฝ่ายสยามที่ข้าพเจ้าได้เคยเห็น ดูแสงทองเปนมันรยับแวววาวปลาบออกมาไกลถึงที่ข้าพเจ้านั่ง วิชาขัดเงาทองเช่นนี้พม่าใม่รู้จักเลย ข้างราชาอาศน์ตั้งร่มขาวใหญ่คันสูงทั้งซ้ายขวา มีรบายขลิบทองรบาย บนราชาอาศน์นั้นมีมกุฎฤๅเกี้ยวทององค์ย่อมๆองค์ ๑ พระแสงขรรค์องค์ ๑ พระแสร้องค์ ๑ พัชนีองค์ ๑ ฑาณฑ์พระกรองค์ ๑ แลฉลองพระบาทกำมะหยี่แดงคู่ ๑ เปน/*195*/เครื่องเบ็ญจราชกกุธภัณฑ์สำหรับมหากษัตราธิราชเจ้าทรงพระสมมตนาม เมงฮะเมียกราชางะฟา (ขุนงันฟ้า) เครื่องตั้งในท้องพระโรงนั้นก็มีอิกแต่เพียง ๒ สิ่ง คือ ตั่งปิดทอง ๑ กับเตียงนอนเลวๆอย่างพม่าวางไว้อิกอันหนึ่งเท่านั้น มีปืนประดับไว้ณที่ต่างๆในห้องนั้นประมาณร้อยกระบอก”
มีคนเล่าให้หมอริชาร์ดสันทราบว่า เวลานี้ ทหารพม่าอยู่ในหัวเมืองไทยใหญ่ราว ๑๐,๐๐๐ คน มีเจ้าฟ้า ๑๒ องค์ ๔ องค์อยู่พ้นแม่น้ำสัละวีนไป แลถ้ายามเกีดศึกเสือเหนือใต้ คาดกันว่าเจ้าฟ้าเหล่านั้นสามารถจะจัดทหารให้แก่รัฐบาลพม่าได้กว่า ๙๐,๐๐๐ คน เวลาหมอยังอยู่ในเมืองหน่ายนั้น เจ้าฟ้าเมืองหน่ายต้องรับคำสั่งให้ลงไปกรุงอังวะเองพร้อมกับทหารพันหนึ่ง เพื่อช่วยปราบปรามเจ้าตายาวดีมินทราอันก่อการขบถ เมืองเชียงรุ้งนั้น เล่ากันว่ามีพลเมืองมาก แลเมืองแสนหวีนั้นอาณาเขตร์ใหญ่โตมาก เจ้าฟ้าเมืองแสนหวีนั้นในเวลานั้นได้ถูกฆ่าเสียแล้ว “ราษฎรชานในแสนหวีนั้นเองตีด้วยตะบองจนตายคาที่ ที่โรงปุเวแห่งหนึ่งซึ่งกำลังดูการมหรศพ ด้วยเจ้าฟ้าเสด็จไปกับมหาดเล็กน้อยคน เจ้าฟ้าที่ตายนั้นเปนราชบุตร์เจ้าฟ้าองค์สุดท้าย (เปนคนป่าแท้ตน ๑) มารดาเปนพม่านางหนึ่งที่พระบิดาได้เห็นชั่วแต่น้อยวันที่เมืองหนองห้วย เมื่อประสูติเจ้าฟ้าองค์นี้แล้วนางมารดาก็ได้กันกะพม่าชาวร่างกุ้งผู้หนึ่ง เจ้าฟ้าเด็กนี้ก็ตามมารดาแลบิดาเลี้ยงไป เที่ยวตล่ำต่ำฉิบอยู่ตามหัวเมืองนั้นๆ หลายปี แล้วอย่างไรเจ้าฟ้าหนุ่มหลุดเข้ามาในกรุงอังวะแอบเข้าไปถวายตัวอยู่แก่เจ้านายหนุ่มๆ เมื่อเจ้าฟ้าบิดาสิ้นชีพใม่มีราชบุตร์ปรากฎ พม่าจึงได้ยกเจ้าฟ้านี้ขึ้นเปนเจ้าฟ้าเมืองแสนหวีเมื่อ ๖ ปีมาแล้ว ประพฤติองค์ร้ายกาจเกกมเหรกปรากฎทั่วไป เพราะไปอยู่ในวังกรุงอังวะเรียนติดนิไสยมาเมื่อได้เปนใหญ่โตเอกระแก่องค์ก็เลยลเลีงเหลีงใหญ่ ดื่มสุราบานแลสูบฝิ่นด้วยคิดว่าองค์เองเปนพม่ามากกว่าเปนชาน พัวพันประจบประแจงพม่าดูหมิ่นกดขี่ข่มเหงพวกชานร่วมชาติจนตัวเปนที่รังเกียจเกลียดชังของไพร่บ้านพลเมืองทั่วไป การ/*196*/ที่ต้องพิฆาฎดังกล่าวแล้วนั้นก็เพราะผลประพฤติของเจ้าฟ้านั้นเองจนราษฎรเหลืออดเหลือทน” ข้อนี้ก็เปนเครื่องแสดงให้เหนว่าหัวเมืองไทยใหญ่เมืองหนึ่งหันหาทางฉิบหายด้วยประพฤติฉันใดทั้งเมืองนี้ก็เปนเมืองใหญ่ที่สุดด้วย ส่วนเรื่องราวในเมืองหน่ายนั้น รูปภาพก็ใม่ถูกเดือดร้อนยากแค้นเพราะกดขี่ทุเลากว่านั่นนักเลย หมอริชาร์ดสันกล่าวว่าพวกไทยใหญ่นั้น “พากันร้องโอ๊กแต่เรื่องถูกพม่าผู้เข้ามาขี่ฅอกดขี่ข่มเหงนัก แม้แต่ราชสกูลวงศ์เจ้าฟ้าเองก็ยังถูกดูถูกกลางถนนเนืองๆ ถ้าออกไปเที่ยวไหนตามลำพังใม่กั้นพระกลดทองแลใม่มีข้าตามพรั่งพรู พวกพม่าที่พากันมาตั้งอยู่ในเมืองหน่ายเปนกองสองกอง (ประมาณว่ามีเรือนราว ๑๖๐๐ หลัง เปนพม่า ๓๕๐ หลัง) เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยเกณฑ์ให้พลเมืองเลี้ยง ใม่ได้ออกเงินช่วยเหลือการใช้จ่ายของบ้านเมืองเลยแล้วมิหนำ ยังซ้ำกะเกณฑ์ลงเอาเงินรีดจากราษฎรชานของเจ้าฟ้าส่งไปกรุงอังวะบ่อยๆ พวกพม่าก็ใม่ต้องเก็บเกณฑ์ พม่าเปนอันมากเรียกกันว่ากวนดวมเย ใม่เรียกแม้แต่ว่าเปนทหาร ดีแต่ลอยชายฉุยฉายแทะพลเมืองชานบำเรออติเรกสุขพวกตน แลจะต้องการอย่างไรก็คุกคามกดขี่ข่มเหงเอาโดยพลังการ ก่อการร้ายกาจที่ถ้าเปนพวกชานจะต้องรับโทษหนัก ก็ทำกันเหลาะแหละหยอกๆ จนพวกชานรย่ออัดใจบ่นพร่ำไปว่าพวกตนผิดกับสุนักข์เล็กน้อยเท่านั้น”
ถ้าเหตุร้ายเหล่านี้เปนอาการของเมืองกลางที่ตั้งว่าราชการอยู่แล้ว ใครๆก็อาจจะคาดเปนแน่ได้ว่า ที่อื่นๆลับหูลับตาเจ้ากระทรวงไปก็ย่อมจะใม่มีดีกว่านี่ขึ้นไปอย่างเดียวเท่านั้น กองทหารมากพอใช้ ตั้งอยู่ที่เมืองแปะยะโกนตรงเมืองไผ่ จะเปนด้วยเม้ยลัตหวุ่นย้ายที่ตั้งทัพจากแหล่งเดีม เมื่อเกีดเจ้าเมียงคูนมินทราเปนขบถยั่วให้พวกกะเหรี่ยงยางแดงลุกขึ้น ฤๅอย่างไรใม่ตระหนัก อนึ่งทหารที่ตั้งอยู่ในเมืองหน่าย เวลาอังกฤษรวบเอาเมืองพม่าเปนของอังกฤษนั้น ก็ล้วนเปนคนเกณฑ์มาแต่เมืองเม้ยดุทั้งสิ้น แลราโชบายพม่ามีแต่จะคิดพรากทหารให้/*197*/มาอยู่ไกลจากบ้านได้เท่าใดก็ดีเท่านั้น ยังมีทหารกองน้อยๆตั้งอยู่ตำบลอื่นๆอิกหลายแห่ง แลเจ้าฟ้าไทยใหญ่ฤๅเจ้าเมืองไทยใหญ่ที่มียศต่ำกว่าตำแหน่งเจ้าฟ้าลงมาทุกๆเมืองเปนต้องมีขุนนางพม่าไปตั้งกำกับคอยรวังอยู่ แต่เมืองที่ข้ามฟากพ้นแม่น้ำสัละวีนไป เจ้าฟ้าอยู่ข้างเปนเอกระได้มากขึ้น แลที่จริงใม่ใคร่จะต้องเอื้อฟังคำบังคับบรรชาข้าหลวงพม่ากระไรนัก ผิดนักก็เอาแต่เงินแลผู้หญิงสาวๆฟาดหัวให้เสียบ้างก็เปนแล้ว มองซิเออร์คาเนียกล่าวว่าความเกลียดขังขุนนางพม่าที่ทำเย่อหยิ่งคุกคามต่อคอมมิแซร์ฝรั่งเศสเกินไปนั้น ทำให้เจ้าฟ้าไทยใหญ่ออกฉุนๆกันมา ด้วยพวกเจ้าฟ้าไทยใหญ่แสดงอัทธยาไศรยอันงามต่อพวกฝรั่งเศสทั้งพม่าบูดบึ้งควักค้อนเข่ญเขี้ยวอยู่ข้าง ๆ
อาการรัฐบาลในเมืองนั้นๆ ร้ายดีประการใด ก็มักเปนด้วยองค์เจ้าฟ้าในเมืองนั้นๆ มีอาการอย่างไรเปนใหญ่ ถึงจะมีขุนนางพม่าขี่ฅอกำกับอยู่ก็ดูใม่สู้จะสำคัญกระไรนัก ด้วยเจ้าฟ้ามักยังทรงอำนาจที่จะจัดราชการปกครองพลเมืองแลเก็บภาษีอากรเอง แลเจ้าฟ้าไทยใหญ่มีแต่วางพระเกียรติยศ แลประพฤติพระองค์ฉันท์เปนเจ้าเปนใหญ่ในหมู่มนุษยะชาตินั้นๆ เหมือนพระมหากษัตริย์พม่าองค์หนึ่งๆ อยู่แทบทุกอาณาเขตร์ ตำแหน่งเจ้าผู้ครองเมืองนั้นเปนประเพณีสืบสันตติวงศ์ต่อกัน แต่การเลือกตั้งเจ้าฟ้าในวงศ์นั้นต้องสุดแท้แต่พระมหากษัตริย์พม่าจะพระราชทานพระราชานุมัติ เจ้าฟ้าทุกองค์มีอำนาจเหนือพลเมืองจะให้เปนให้ตายได้ตามพระไทย แลทรงอาญาสิทธิ์ในราชกิจทั้งมวญ ถ้าขุนนางพม่าผู้กำกับเอออวยใม่เข้าขัดขวางกีดกั้น เพราะฉนั้นรัฐบาลในบ้านเมืองนั้นๆ จะแข็งแรงฤๅอ่อนแอ จะเปนยุติธรรมฤๅจะบีบคั้นกดขี่ ย่อมสุดแท้แต่อัทธยาไศรยของเจ้าฟ้าผู้ครองเมือง แลการเก็บภาษีอากรก็ใม่ใคร่มีพม่ากีดขวาง ถ้ารัฐบาลพม่าเกณฑ์เงินครั้งใดได้ส่งให้สมใจทันท่วงที เจ้าฟ้ามีพระไทยร้ายชอบกดขี่พลเมืองนั้นมีน้อยองค์แลน้อยเมืองทั้งน้อยเวลา เพราะถ้าเปนเช่นนั้น/*198*/ขึ้นในเมืองเมื่อใด ราษฎรอันเปนไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเดือดร้อนก็พากันทิ้งภูมิลำเนาอพยพไปพึ่งอาไศรยอยู่ในหัวเมืองใกล้เคียง แต่กระนั้น ก็ยังมีเนืองๆ ที่เจ้าฟ้าจำพระไทยรีดเกณฑ์เก็บภาษีอากรแก่ราษฎรจนเหลือบ่ากว่าแรง เพื่อจะให้พอราชสำนักพม่ากะเกณฑ์มาให้ส่ง แลเมื่อต้องจำกดขี่กันเองเช่นนี้ ธรรมดาย่อมใม่เปนที่พอใจแก่ประชาชนแลแม้แต่องค์เจ้าฟ้าเองด้วยซ้ำไป แต่ก็จะทำกระไรได้เพราะเหตุเกณฑ์เงินกันบ่อยๆเข้ามากเข้าผิดกว่าเคยเช่นนี้ ซึ่งถึงเปนเหตุเจ้าฟ้าเมืองหน่ายต้องเปนขบถต่อพระเจ้าธีบอมินทร์
หมอคุชิงพรรณนาถึงประชาชนว่า “พวกไทยชานเปนมนุษย์ที่กรากตรำอดทนด้วยเพสเคยอยู่ตามแคว้นเขาเขีน เครื่องจำเปนสำหรับเลี้ยงชีพจะหาให้เพียงพอก็แสนยาก ใม่เหมือนกับถิ่นท้องทุ่งสันดรแม่น้ำอิระวดีฤๅแม่น้ำเจ้าพระยาอันเปนอู่เข้าอู่ปลา ไทยใหญ่ชำนิชำนาญการกษิกรรมเปนอย่างดี แต่แคล่วคล่องในการค้าขายยิ่งกว่า เพราะฉนั้นจึงสามารถหาอาหารแลสิ่งสินค้าที่ใม่มีในพื้นบ้านพื้นเมืองของตนเองป้อนชีวิตตนเองได้ เคหาของพวกชานผู้ดีๆ สอาดสอ้านน่าอยู่สบาย ดีกว่าผู้ดีพม่าชั้นเดียวกันมากเทียบกันใม่ได้ทีเดียว อัทธยาไศรยไทยใหญ่พอใจเปนไทยแก่ตัวสมชื่อ แต่มักปล่อยใจให้นิยมในการอิจฉาแลใม่ชอบเฉภาะตัวเปนส่วนตัวต่อกันและกันเสียเปนพื้น ผลจึ่งส่อให้พวกไทยชานแตกกันทั้งทางราชการแลทางสมาคมออกเปนพวกๆ พวกใหญ่แล้วมิหน้าซ้ำเปนพวกน้อยในพวกใหญ่ แลซ้ำนิยมไปถึงในครอบครัวเดียวกันก็มี ในยามทำศึกไทยใหญ่มักร้ายกาจแลฉุนเฉียวอยู่บ่อยๆ ใม่ชั่วแต่พยายามจะใช้ศัสตราวุธสังหารศัตรูของตนอันเปนชายฉกรรจ์เข้าสู่สนามยุทธ์อย่างเดียว ซ้ำมักพอใจฆ่าฟันเด็กซายที่ตกอยู่ในเงื้อมมือก็บ่อยๆ ฤๅยิ่งร้ายกว่านั้นบางทีฆ่าคนพวกเดียวกันที่พลาดพลั้งใม่น่าจะถึงต้องฆ่าฆ่าเสียก็มี แต่ในยามสงบสงครามแล้ว พอใจรื่นเรีงยิ้มหัว/*199*/เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เตรียมพร้อมที่จะอนุเคราะห์กันแลกันโดยจริงใจ นิไสยใจร้อนใจไฟทเยอทยานใม่รู้จักยอมพอส่อให้เปนเหตุย้ายพระนครไทยใหญ่เองอยู่ร่ำไป แลราษฎรก็พอใจอพยพจากที่นี่ไปที่โน่นได้ง่ายๆ เพราะฉนั้นพลเมืองโดยมากในเมืองหนึ่งเมืองหนึ่งจึ่งใม่ค่อยจะเปนคนที่เกิดในพื้นบ้านพื้นเมืองนั้นเอง
จำนวนหัวเมืองไทยชาน
เปนการสุดวิไสยแท้ๆที่พยายามเอาจำนวนหัวเมืองไทยใหญ่ที่ตกอยู่ในอานุภาพพม่าปกครองว่ามีกี่มากน้อยได้ แต่พม่าเอาแต่พูดปาวๆ ว่า ๙๙ หัวเมือง อันเปนจำนวนอย่างยอดถูกอารมณ์ของพม่าออกจากภาษาบาฬีว่า เอกูนะสตํ หย่อนร้อยอยู่หนึ่ง แต่ก็ใม่มีรายจำนวนของรายจำหน่ายที่โก่งฅอตโกนขึ้นว่า ๙๙ นั้น แต่ถ้าขืนรีดนาทาเน้นให้จำหน่ายให้ได้ ก็พุ่งผิดๆถูกๆไปตามฤทธิ์ตามเดช บางเมืองบอกที่ใม่มีตำบลเมืองเช่นนั้นอยู่ที่ไหน เช่นนามโกฉันปญี แต่ว่ากันที่จริง นอกจากหัวเมืองใหญ่ๆที่มีเจ้าฟ้าตั้งครอบครองสืบวงศ์เนืองนิตย์แล้ว ก็เปลี่ยนชื่อเมืองแยกเมืองตั้งชื่อใหม่เวียนกันวุ่นไปใม่มีที่สุด น่าจะใม่มีเวลาที่ราษฎรในหมู่บ้านใกล้เคียงกันเหล่านั้นจะพร้อมใจกันรวบกันตั้งขึ้นเปนหัวเมืองเอกระ นอกจากราชโองการมหากษัตริย์พม่าให้รวบหมู่บ้านนั้นๆเข้าเปนหัวเมืองเอกระ ใม่เลือกว่าเมืองเล็กเมืองใหญ่ การที่แยกเมืองปันเมืองยุ่งเหยิงวุ่นกันในทางราชการพม่าในยุคไทยใหญ่ขึ้นแก่พม่านั้น เปนสิ่งแน่ใม่มีข้อสงไสย การที่พระมหากษัตริย์พม่าเข้ามาวุ่นจัดโน่นจัดนี่เกะกะอยู่บ่อยๆเข้า แลประเดี๋ยวจัดอย่างโน้นอย่างนี้ยักแบบยักขบวนเอาตามพระไทยจึงยิ่งชักให้ยุ่งเหยิงใหญ่ อนึ่งมหากษัตริย์พม่าใช้ราชกรรมสิทธิ์ที่จะเลือกเจ้าองค์ใดองค์หนึ่งในวงศ์เจ้าฟ้าเมืองนั้นตั้งเปนเจ้าฟ้ารัชทายาทสนององค์กันต่อไปได้ บางทีเกีดแก่งแย่งช่วงชิงราชสมบัติในเมืองหนึ่งกันขึ้น พม่าขบใม่แตกฤๅขี้คร้านขบแลใม่อยากขบก็ผ่าเมืองนั้นแยกออกเปน ๒ ภาค ให้ผู้ที่ช่วงชัยกันนั้นครองฝ่ายละกึ่ง /*200*/เจ้าฟ้าที่ร้ายกาจเกะกะใม่ดำรงธรรมก็ถอดหรือเนรเทศไปเสียให้พ้นขอบขันธ์ แลตั้งเจ้าอื่นเปนแทนโดยคนนิยมฤๅแนะนำของพวกผู้หญิงข้างในพระราชวังกรุงอังวะ แลบางทีโดยฤทธิ์พวกผู้หญิงในวังนั้นเจ้าฟ้าที่ใม่ผิดต้องถอดก็มี เจ้าไทยใหญ่ต้องคุมขังแลถึงต้องจำอยู่ในกรุงอังวะนั้นมีมิใคร่ว่าง เว้นนอกจากน้อยบ้างมากบ้างเท่านั้น ในปีชั้นหลังๆมีเจ้าฟ้าไทยแสนหวีที่ถูกถอด ๒ ฤๅ ๓ องค์มาต้องคุมฤๅขังฤๅถึงจำอยู่ในกรุงมัณฑเล แลจำนวน ๔๙ หัวเมืองในแว่นแคว้นนั้น ก็ลดลงมากแม้แต่ก่อนรัชกาลพระเจ้าธีบอมาแล้ว โดยพม่ายอกแยกตั้งให้เปนเมืองประเทศราชออกไปต่างหาก เช่น เมืองหนอง เมืองเกษีแมนสัม เมืองสู แลเมืองแสง ใม่ใช่นานๆหนหนึ่งเลย รัฐบาลพม่าตั้งขุนนางพม่าให้ไปเปนเจ้าเมืองรั้งเมืองไทยใหญ่อยู่เร็วบ้างช้าบ้าง ในกาลนั้นๆ เจ้าฟ้าอันทรงอานุภาพมักพอพระไทยแบ่งภาคราชอาณาเขตร์ ให้เปนประโยชน์แก่ผู้ที่สมควรครอบครอง เพื่อผดุงให้บ้านเมืองทวีความเจริญยิ่งขึ้น เช่นราชบิดา ฤๅราชอนุชา ราชบุตร์ราชบิตุลาธิบดี ฤๅบางทีพระราชทานแก่พระมหาเทวีตัวโปรด ฤๅเจ้าฟ้าผู้อ่อนแอ จำพระไทยต้องแบ่งอาณาเขตร์ พระราชทานแก่อมาตย์ฤๅเสนานายทหารอันเข้มแข็งศึก เพื่อจะได้ช่วยป้องกันมหานครแลรับราชการสนองพระเดชพระคุณต่างพระเนตร์พระกรรณโดยสมัคก็เคยมี
เมืองเม้ยลัต
พลเมืองๆ เม้ยลัตนั้น เปนคนต่างประเทศก็มิใช่ฤๅจะเปนไทยใหญ่ก็ใม่เชีง ฤๅเปนพม่าก็ใม่สนิท นับเปนมนุษย์พันทาง ฤๅเรียกอย่างดีก็ว่าชาวเม้ยลัตเปนเหมาะกว่าอื่น เจ้าเมืองของคนพวกนี้ ตามธรรมดามักใม่ใช่เปนพม่าแท้ ส่งขึ้นมารับราชการโดยราชโองการพระมหากษัตริย์พม่า ฤๅตามคำแนะนำของเม้ยลัตหวุ่น ตำแหน่งยศงะเวกุนฮมูนั้นผิดกันเล็กน้อยถ้ามีผิดกันจากชเวฮมูจังหวัดเมืองกันสา ขุนนางพวกนี้ ชั่วแต่ตั้งไว้เพื่อจะรักษาสกูลวงศ์เชื้อผู้ปกครองให้คงมีประจำอยู่ /*201*/เพราะเปนเหล่ากอเก่าแก่ แต่ในเมืองเม้ยลัตราษฎรนิยมชมชื่นมาก ว่ากันที่แท้แล้วใม่มีไทยใหญ่ในเขตร์แขวงนั้นเลยทีเดียวก็ว่าได้ แลภาษาไทยใหญ่นั้นใม่ชั่วแต่ใม่พูดกัน แต่ซ้ำใครพูดก็ฟังใม่ใคร่จะเข้าใจด้วยซ้ำไปเสียอิก ด้วยพลเมืองเกือบจะเปนเผ่าพม่าแท้ ที่อพยพยกไปเที่ยวตั้งอยู่ในหัวเมืองต่างๆ โดยสมัครเองบ้างฤๅโดยกดขี่กะเกณฑ์ให้ไปบ้าง พวกอินสาแขวงทเลสาบยางห้วยนั้นก็เปนเผ่าพันธุ์ของพวกรบาตหมู่หนึ่ง ซึ่งพระเจ้ากรุงภุกามไปปลูกไว้หลายร้อยปีมาแล้ว คือจับชเลยจากเมืองทวายมาปล่อยไว้ ณอินเลวา พวกเมืองตะนุสดูเหมือนเปนจำพวกที่อพยพมาตามสมัคเอง ฤๅมิฉนั้นก็ถูกตีต้อนจากหมู่บ้านเมืองพ่ายมาเลือกตั้งเปนบ้านเมืองเอง พวกสองสุตฤๅสมโชคนั้น ถึงมิใช่พม่า ก็ดูเหมือนจะมีพงศาวดารอย่างเดียวกัน แต่เพราะบ้านเมืองตั้งอยู่แถบพวกไทยใหญ่ตั้งอยู่ แลเกี่ยวข้องกันทางทำมาหาเลี้ยงชีพสนิทสนมมากกว่าพวกท้องทุ่ง จึ่งชักเชือนลม้ายไปข้างไทยใหญ่บ้างมากๆ คนพวกแคว้นเม้ยลัตนั้น พม่าถือว่าเปนคนต่างเสศหัวเมืองขึ้น หาใช่ภาคแห่งชาติพม่าด้วยกันใม่
ตำแหน่งยศเจ้าฟ้าผู้ครองเมือง
ตำแหน่งยศเจ้าฟ้านั้น ใม่มีประเพณีว่าเปนการจำเปนต้องสืบรัชทายาทต่อกันเลย เว้นแต่ในหัวเมืองบางจังหวัด เช่นแสนหวี เมืองหน่าย แลหัวเมืองต่างๆที่ตั้งอยู่ฟากตวันออกแม่น้ำสัละวีน บรรดายอมตนเอื้อที่จะทำตามคำสั่งฤๅปราถนาของพม่าแต่เล็กน้อยเหล่านั้น เมืองหมอกใหม่ เมืองใผ่ แลเมืองยางห้วยดูเหมือนจะดำรงตำแหน่งยศสูงมาช้านานกว่าหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงโดยมาก แลเมืองมีตก็เกือบจะทรงยศเปนเจ้าฟ้ามาเสมอ แต่ว่าแต่จำเภาะแต่ที่เกี่ยวด้วยพม่าแล้ว เมืองไลขาเปนเมืองที่นั่งตั้งเจ้าผู้ครองเมืองเปนเจ้าฟ้าทีหลังทีเดียว แลเมืองสีปอก็เปนที่นับถือแลดำรงยศต่ำกว่าเมืองชุมสายมาก มาตระว่าในบัดนี้เมืองชุมสายกลับ/*202*/เปนชั่วแต่เมืองน้อยในแขวงมณฑลสีปอเมืองหนึ่งเท่านั้น เจ้าผู้ครองเมืองลอกสอกนั้นปรากฎว่ามักทรงยศแต่เพียงชั้นที่ ๒ เปนเมียวซา (ฤๅเจ้าฟ้าอ่อน) จะได้รับตำแหน่งยศสูงขึ้นก็ชั่วแต่มีความชอบในราชการฤๅรับราชการมาช้านานเท่านั้น เหตุอย่างธรรมเนียมไทยใหญ่ก็ปะปนกับวิธีธรรมเนียมพม่าชักยุ่งเหยิงจนสุดวิไสยที่จะเอาเปนแน่นอนอย่างไรลงได้ชัด ด้วยประเพณีแลอย่างธรรมเนียมฤๅวิธีเหล่านี้ติดอยู่แต่ริมฝีปาก ใม่จารึกลงเปนตัวลายลักษณ์อักษรจึ่งเอายุติใม่ได้ เมื่อฟังแต่ลำพังเสียงพวกไทยเองแล้ว สุดแต่ใครเปนเจ้าครองเมืองแล้วก็เรียกเจ้าฟ้าหมด ใม่ว่าจะได้ดำรงศักดิ์เปนเจ้าฟ้าฤๅเปนเพียงเมียวซา (คือเจ้าฟ้าอ่อน)
ปรากฎชัดว่าใม่เคยมีอย่างธรรมเนียมฤๅธรรมนูญอย่างใดลำดับยศ เจ้าผู้ครองหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆนั้นว่าใครสูงต่ำกว่ากันในยุคขึ้นแก่พม่า แต่ในจำพวกเจ้าในหัวเมืองแถบแม่น้ำสัละวีนฟากตวันตกนั้น เมืองแสนหวีมักดำรงศักดิ์สูงกว่าเพื่อน จนตราบเท่าถึงเวลาบ้านเมืองจลาจลกลายเปนมีแต่เจ้าโน่นเจ้านี่ใม่มีเจ้าฟ้าครอง แลเมืองหน่ายดำรงศักดิ์สูงเปนชั้นที่ ๒ แต่ดูเหมือนปรากฎเปนธรรมเนียมว่า การลำดับยศเจ้าผู้ครองเมืองนั้นเอาแน่เปนสูงต่ำกว่ากันใม่ได้ คล้ายๆทำนองเดียวกันกะเสนาบดีฝรั่งเศสในเวลาเปนประชาภิบาล ถ้าเจ้าฟ้าองค์ใดจะเปนใหญ่สูงกว่าองค์อื่นๆ ฤๅแม้แต่เมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) องค์หนึ่งจะสูงกว่าองค์อื่นๆ ก็มักนับด้วยพระชนมายุแก่อ่อน ฤๅพระมหากษัตริย์พม่าโปรดปราณใครมากน้อยกว่ากันนั้นเปนใหญ่ ใม่ใช่ตามตำแหน่งเมืองที่ครอง ฤๅตามเวลาใครดำรงยศมาก่อนแลหลัง เจ้าฟ้าที่ชนมายุแก่กว่าคนเปนได้นั่งตักหมอนต้นแถว ถ้ามีแถวจะต้องลำดับกันใม่ว่าอาณาเขตร์เมืองของเจ้าฟ้านั้นจะใหญ่เล็กกว่ากันเพียงใด (เหมือนธรรมเนียมในพระบรมมหาราชวงศ์กษัตริย์สยามแต่เบื้องปฐมกาลมา บรรดาพระบรมราชวงศ์แล้วก็ลำดับที่ประทับตามพระชนมายุมิใช่ลำดับพระยศที่ดำรงฉนั้น) ใช่แต่เท่านั้น เมื่อยกธรรมเนียมนี้ขึ้นมาเปนหลักแล้ว ยังมีเหตุอื่นเข้ามาแซกทำให้ยุ่งอิกด้วย /*203*/คือธรรมเนียมเรื่องส่งสามิกันยา ลงไปถวายณพระมหานครพม่า เจ้าผู้ครองเมืองไทยใหญ่ ทุกนครทุกองค์ต้องส่งบุตรี ฤๅภคินี ฤๅนัดาปนัดาแลที่สุดจนภาคินัยในราชวงศ์เมืองนั้นๆลงไปถวายพระมหากษัตริย์พม่าอย่างน้อยก็นางหนึ่ง ฤๅหลายนางสุดแต่สมัคทุกรัชกาล ถ้านางเหล่านี้องค์ใดองค์หนึ่งได้เฉลีมพระยศเปนพระมเหษีทั้ง ๔ (อรรคมเหษีขวา มเหษีซ้าย มเหษีกลาง แลมเหษีหลัง) ฤๅแม้แต่ได้เปนพระราชเทวี แลแม้แต่เปนพระเทวะชายาพระยศต่ำลงมาแต่หากพระเจ้าพม่าทรงพระเมตตามาก สุดแต่เปนตัวโปรดขึ้นเมื่อไร เจ้าฟ้าบิดาฤๅเชษฐภาดามาตุลาธิบดีของนางนั้น ก็พลอยเปนคนโปรดด้วย เมื่อวันชุมนุมเฝ้าในงารใหญ่ บางทีแม้แต่เจ้าฟ้าที่ครองนครใหญ่ๆมีอานุภาพมากทั้งชนมายุก็มากยังต้องถอยเลี่ยงลงมาให้โอกาศแก่เจ้าฟ้าคนโปรดได้เฝ้าแหนใกล้ชิด ด้วยข้างสามิกันยาของเจ้าฟ้าที่ต้องถอยลงมาองค์นั้น ได้เปนแต่เพียงพระสนมนาง เหตุฉนี้ในแผ่นดินพระเจ้าเมนดงมินทร์ พระราชเทวีเมืองหน่ายเปนพระชายาตัวโปรดของพระเจ้าอยู่หัวนางหนึ่ง แลในครั้งนั้น เจ้าฟ้าเมืองหน่ายใม่ชั่วแต่ทรงสูงยศกว่าเจ้าฟ้าไทยใหญ่ทั้งปวง แต่ยังได้ขยายอาณาเขตร์เมืองหน่ายใหญ่โตออกไปอิกมาก นอกจากธรรมเนียมสามิกันยานี้แล้ว แลการเพิ่มอิศริยยศเปนกิติมศักดิ์ โดยมีความชอบต่อราชการอิกอย่างหนึ่งด้วยแล้วก็ปรากฎชัดว่าบรรดาเจ้าฟ้าทั้งปวงแล้วถือว่าทรงยศเสมอกันสิ้น เว้นไว้แต่องค์ไหนมีชนมายุมาก ฤๅองค์ไหนยังหนุ่มน้อยอยู่มากจึ่งมีเครื่องหมายว่าผิดแผกกัน เมื่อธรรมเนียมเจ้าฟ้าเปนเช่นนี้แล้ว ธรรมเนียมเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) ก็ยิ่งเช่นกัน มาตระว่าเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) บางองค์จำเดีมแต่แรกตั้งเมืองมาแต่ครั้งดึกดำบรรพ์ก็แยกเปนเมืองหนึ่งต่างหากจากอาณาเขตร์อื่นมาทีเดียวนั้น มักถือกันว่าทรงยศเปนหัวหน้า เว้นไว้แต่ยังทรงพระเยาว์ดรุณอยู่มาก ฤๅมีเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) เมืองอื่นมีชนมายุชรามากอยู่ ก็ย้ายตำแหน่งหัวหน้าให้แก่เมียวซาเถ้าองค์นั้นเปนใหญ่
/*204*/ได้มีการชุมนุมมหาสโมสรอย่างฝรั่งเรียกเดอบาร์ที่เมืองหน่าย ซึ่งยังใม่มีกำหนดวันคืนลงเปนแน่นอน มักชุมนุมเมื่อเจ้าฟ้าเมืองใดพิราลัยลงก็ประชุมครั้งหนึ่ง แต่การข้อนี้ก็ใม่ใช่มิอย่างธรรมเนียมฤๅกฎหมายบังคับ นอกจากนิยมเห็นสมควรกันนัดแนะขึ้นเองเฉภาะชั่วคราว ทั้งก็มิใช่ประชุมเพื่อถามความเห็นเจ้าผู้ครองนครว่าใครสมควรจะเปนเจ้าฟ้าแทน ฤๅแม้เจ้าฟ้าองค์ไหนจะอาสาออกความเห็นมา ความเห็นนั้นก็ใม่มีน้ำหนักอันใด ในการตั้งเจ้าฟ้าสนององค์ๆใดที่พิราลัยไปแล้ว การมหาสโมสรนี้ชุมนุมกันในลุมอันเปนศาลาราชการหลังที่หมอริชาร์ดเล่านั้นนั่นเอง ในลุมนี้มียกพื้นยาวยืดตั้งแต่ตวันออกไปตวันตกตามยาวแลในท่ามกลางศาลาประชุมนั้นด้านสุดข้างตวันตกนั้น โบฮมูมินทรานั่งบนอาศน์สูงหน่อยผันภักตร์ไปทางทิศตวันออกตรงหน้าโบฮมูมินทรานั้นหวุ่นเดี๊ยกดูเหมือนประหนึ่งจะเปนผู้ตามโบฮมูมินทราจากมหานครมาเยี่ยมเมืองนี้นั้นนั่งข้างๆถัดหวุ่นเดี๊ยกนั้นสิกเกญีนั่ง แล้วจึงถึงนะขั่นแลขุนนางผู้น้อยนั่งเรียงกันมาโดยลำดับ แลข้างสุดทางตวันออกนั้น ทหารรักษาพระองค์นั่งเปนแถวตลอดข้างซ้ายโบฮมูมินทรานั้นถัดยกพื้นนี้ลงไป เปนสังเวียนสี่เหลี่ยม กั้นเชือกด้ายแดงเปนรั้ว ในสังเวียนนี้เจ้าฟ้าประทับโดยปรองดองกันเองตามชอบพระไทย ฤๅตามตกลงกันเอง เจ้าฟ้าเมืองหน่ายมักตักหมอนเปนใหญ่ ใกล้โบฮมูมินทราที่สุด เจ้าฟ้าอื่นๆต่างประทับถัดๆกันไปเกือบจะเรียงเปนแถว แนวเดียวกันกับหวุ่นเดี๊ยก คือข้อนไปข้างหน้าโบฮมูมินทราเบื้องซ้ายหน่อยพ้นพวกเจ้าฟ้าไป หันหน้าหานะขั่นนั้นพวกเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) ล้วนนั่งในวงสังเวียนรั้วด้ายแดงด้วยเหมือนกันเหมือนพวกเจ้าฟ้า หลังรั้วสังเวียนนี้ออกไปยังมีข้าราชการผู้น้อยคืออมาตย์แลเมียวซาเย อันเปนข้าราชการของเจ้าฟ้าก็นั่งหลังที่ประทับเจ้าฟ้า แลพวกที่เปนข้าราชการของเมียวซาก็นั่งหลังเจ้านายของตน พวกงะเวกุนฮะมูนั้น ถ้ามาชุมนุมด้วยก็นั่งกับพวกมหาอมาตย์ที่พม่าเรียกอมาตย์ญีของเจ้าฟ้าองค์ใดองค์หนึ่ง
/*205*/ในพระราชวังกรุงมัณฑเลนั้น เจ้าผู้ครองนครไทยใหญ่ต่างๆ นั่งตรงหน้าพระราชาอาศน์หลังเจ้านายขัติยะราชตระกูลพม่า แลเสนาบดีที่นั่งเฝ้าเบื้องซ้ายแลขวาตามตำแหน่งยศฝ่ายทหารแลพลเรือน นอกนั้นก็ดูคล้ายๆกันกับอย่างที่จัดที่นั่งในศาลามหาชุมนุมในเมืองหน่ายแทบทั้งนั้น กล่าวกันว่าเจ้าฟ้าเมืองหน่ายในรัชกาลพระเจ้าเมนดงมินทร์นั้น (เปนบิดาขุนญี่เจ้าฟ้าองค์แรกในบังคับอังกฤษ) ทรงกรรมสิทธิ์ที่เป็น (เจ้าประคุณบรมะพ่อตาพญามหากษัตริย์) บิดาพระราชเทวีของพระเจ้าอยู่หัวผู้หนึ่ง จึ่งบางทีเข้าไปนั่งปนกับเจ้านายขัติยราชสกูลวงศ์พม่า แต่จำเภาะเข้าไปนั่งได้ตามพระราชโองการเปนพิเศษชั่วคราว หาใช่กรรมสิทธิ์ตามตำแหน่งเจ้าฟ้านั้นใม่
ตำแหน่งยศเจ้าฟ้าไทยใหญ่
๑ เชียงรุ้ง (กเยียงโยงญี) ชวะตีนคระมหาวังศะสิริสุธรรมราชา
๒ เชียงตุงเชียงแข็ง (กเยียงตนกเยียงเชียง) ปยินสะละรฐามหาวังศะสุธรรมราชา
๓ เมืองหน่าย (โมแน) กัมพะวสารฐามหาวังศะสิริปวระสุธรรมะราชา
๔ แสนหวี (เสียนนี) สีริรฐามหาวังศะปวรเสตะสุธรรมะราชา
๕ ยางห้วย (นยองฮเว) กัมพะวสารฐาสิริปวระมหาวังศะสุธรรมะราชา
๖ เมืองใผ่ (โมพแย) กัมพะวะสามหาวังศะสิริธรรมะราชา
๗ เมืองปั่น (เมียงปัน) กัมพะวะสามหาวังศะธรรมะราชา
๘ ไลขา (แลคยา) กัมพะวสารฐามหาวังศะสิริสุธรรมะราชา
๙ เมืองปู (เมียงปู) กัมพะวสารฐาวังศะสีหธรรมราชา
๑๐. หมอกใหม่ (มอกแม) กัมภะวสารฐามหาวังศะสิริราชา
๑๑ ลอยหลวง (ลองบาย) มหาสิริบับภะนาสุระราชา
๑๒ เมืองมีต (โมเมียก) คันธาละรฐามหาสิริวังศะราชา
๑๓ สมโชค (สองสุต) มะวริยามหาวังศะสีหราชา
/*206*/๑๔ เวียงแสรเวียงเสือ (วุนโส) มหาวังศะสิริชะยะโสโหนพวา (เจ้าเสือหาญฟ้า)
๑๕ กาเล (เสียนนยิน) มวะริยาสีหะมหาวังศะธรรมะราชา
๑๖ กันตี มหาวังศะ ดุเยียน (ทุระอินทร์) ราชา
ตำแหน่งยศเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) ไทยใหญ่
๑. ชุมสาย (โถงเซ) สิริรฐามหาวังศะสุธรรมะราชา
๒ เมืองป่วน (เมียงปุน) สิริมหาโสงันพวา (เจ้าเสืองันฟ้า)
๓ สามกา (สะคา) มหาราชะโสงันพวรา (เจ้าเสืองันฟ้า)
๔ ไฮ่หลวง (แฮโลน) มหาชะยะโสงันพวา (เจ้าเสืองันฟ้า)
๕ กันตะระวดี (กะเรนนี) ปับภะนากยอคอง
๖ เคียมเมือง (กยาเมียง)
๗ สีปอ (ธีบอ) มโยกกัมพะวสามหาวังศะ
๘ เมืองหลวง (เมียงโลน) เนเมียว มินฮละ ราชา
ตำแหน่งยศงะเวกุนฮมู
๑. มอโสน (บอส่าย) เนเมียวสิริกยอดิน (สิริกฤษฎา)
๒ ป่อยลา (ปล่อยลาพม่าว่าปวยฮลา) เนเมียวสิริราชา
๓ บังตะระ (ปินทะยา) เนเมียวราชาโนรธา (อนุรุธ)
ตำแหน่งยศดากุนฮมู
๑. โป่งลังหมู (โปนมุ) ดากุนฮมู สิริมหาราชา โสงันพวา (เจ้าเสืองันฟ้า)
ตอนที่ ๗ อังกฤษครอบครองหัวเมืองไทยใหญ่
การจัดราชการในหัวเมืองเงี้ยวฤๅไทยใหญ่นั้น รัฐบาลอังกฤษใม่มีเวลาที่จะกระตือรือร้นเลย แทบจะกล่าวได้ว่า แม้แต่เมื่อได้เมืองพม่าตอนบนแล้วก็ยังทอดธุระเฉยเหมือนจะทิ้งเสียทีเดียว ด้วยมัววุ่นปราบขบถภายในเมืองพม่าเองฉุกละหุกอยู่ ทั้งเชื่อใจว่าฝ่ายจีนฤๅฝ่ายสยาม แลแม้แต่ฝ่ายฝรั่งเศส ไหนเลยจะกล้ายื่นเข้ามาแย่งเกี่ยวข้องในหัวเมืองเงี้ยวซึ่งเคยเปนหัวเมืองขึ้นของพม่ามาแต่ดั้งเดีม เพราะละล้วนได้ใม่เท่าเสียทุกๆประการ เมื่อเช่นนี้ก็เหมือนแร่อยู่ในบ่อของอังกฤษแล้ว มีเวลาจะถลุงเมื่อไรก็ได้ เพราะเหตุเหล่านี้และ รัฐบาลอังกฤษจึงวางอารมณ์เรื่อยอยู่ ใม่อยากจะสอดมือเข้าไปยุ่งเหยีงให้เกีนกำลังหนักแรงในเวลาหนักบ่าพออยู่แล้ว ในหัวเมืองเงี้ยวฤๅไทยใหญ่นั้น ตั้งแต่พระเจ้าเมนดงมินทร์ทิวงคตแล้ว ก็ตกอยู่ในฐานะยุ่งยิ่งจลาจลใม่เปนท่า เหมือนกันกะพระราชอาณาเขตร์ของพระเจ้าธีบอจังหวัดอื่นๆแทบทุกๆแห่งฉนั้น เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงเปนผู้ก่อขบถก่อนคน ด้วยแค้นใจที่พระเจ้าเมนดงมินทร์ทรงตั้งเจ้าฟ้าแสนหวีผู้หนึ่งให้มาครองเมืองเชียงรุ่ง (คือจีหลี) โดยมิได้ปฤกษาหาฤๅเจ้าฟ้าเชียงตุงให้รู้เห็นด้วยบ้างเลย ก็เหมือนถอดถอนเมืองเชียงตุงที่เคยว่าราชการในเมืองเชียงรุ่งฉันท์เมืองขึ้นตรงๆ พระเจ้าธีบอก็ตรัสให้มีท้องตราดำเนีรกระแสรราชโองการอนุมัติตามที่จัดมาแล้วในปลายแผ่นดินก่อน เมื่อการเปนถึงเช่นนี้แล้ว เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงก็เปนขบถจับตัวข้าหลวงพม่าอันมาอยู่ในเมืองเชียงตุงฆ่าเสียพร้อมกับทหารพม่ารักษาข้าหลวงด้วยอิก ๓๐ คน ครั้นแล้วเจ้าฟ้าเชียงตุงก็ยกไปทำลายเมืองหลวงมณฑลเชียงรุ้งเสีย แลตั้งพรรคพวกของเจ้าฟ้าเชียงตุงเองขึ้นเปนเจ้าฟ้าเชียงรุ้ง ซึ่งต่อไปก็ไปยอมขอออกต่อกรุงจีน
พระเจ้าธีบอ ก็สุดหล้าเหลือพระกำลังที่จะปราบปรามข้าขอบขัณฑเสมาที่/*208*/ตั้งขบถต่อพระเดชานุภาพได้ไหวเสียแล้ว แลดูเหมือนจะทรงพระราชดำริห์เห็นฉลาดกว่า ที่จะทำประหนึ่งใม่รู้ใม่ชี้เสียเลยทีเดียว ดีกว่าที่จะสำแดงพระทุพพลานุภาพให้ปรากฎแก่ตาโลก
การที่พม่ามีท้องตราออกไปเรียกเงินร่ำไปร่ำไป ทำให้เจ้าฟ้าเมืองหน่ายดาลโทโส แลทั้งเห็นเจ้าฟ้าเชียงตุงก่อการขบถสำเร็จล่อหูล่อตาอยู่ ก็เลยตึงตังจับตัวทหารแลข้าหลวงพม่าอันมาตั้งอยู่ในเมืองหน่ายนั้นฆ่าเสียบ้าง ความเอื้อต่อกัน แลการร่วมสัมพันธุวงศ์ในระหว่างเจ้าฟ้าเงี้ยว ทั้งได้ความเจ็บแค้นเดือดร้อนเช่นกัน ชักให้เจ้าฟ้าเมืองลอกสอก แลเมียวซาฤๅเจ้าฟ้าอ่อนเมืองหนอง ไปเข้ากับเจ้าฟ้าเมืองหน่ายด้วย แต่เจ้าฟ้าหัวเมืองข้างตวันตกเหล่านี้ อยู่ใกล้เงื้อมมือพม่ามากไปมาสดวก กองทัพพม่าก็ยกไปปราบปรามเจ้าฟ้าเหล่านั้นๆ ก็ต้องพ่ายหนีข้ามแม่น้ำสัละวีนพันไป พึ่งอาไศรยอยู่กับเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงใน พ,ศ, ๒๔๒๗ ในเมืองเชียงตุงนั้น เจ้าฟ้าขบถซึ่งหนีขึ้นไปอาไศรยพึ่งต่างก็พยายามคิดประทุษร้ายพระราชาพม่า เพื่อจะได้คืนดำรงยศแลอำนาจดังเก่า ฤๅทวียิ่งขึ้น จึ่งคิดอุบายชักชวนกันจะเชีญเจ้าอันเปนราชวงศ์พม่ามาเปนหัวหน้าพวกตน สุดแต่โอกาศจะควรชิงราชสมบัติพระเจ้าธีบอได้ แลตั้งเจ้าหัวหน้าของตนเสวยราชย์แทน ฤๅเพียงตั้งเอกราชให้จังหวัดหัวหน้าของตนเปนมหากษัตริย์ต่างหากขึ้นในหัวเมืองไทยใหญ่ เจ้าพม่าที่พวกเจ้าฟ้าเงี้ยวร่วมคิดกันเลือกจะเชีญมาเปนหัวหน้านั้นคือพระลิมเบงมินทรา พระบุตร์ของเอียนเซมินทร์ (ยุวะราชา) เอียนเซมินทร์นั้นเปนพระอนุชาธิราชของพระเจ้าเมนดงมินทร์ เมื่อเวลายังมีพระชนม์อยู่นั้น ทรงพระปรีชานุภาพเปนที่นิยมนับถือของมหาชนมาก ยากจะหาพระราชวงศ์องค์ใดเสมอเหมือน แต่มาต้องพระภาคินัยพระเมียงคุนมินทรา ซึ่งบัดนี้อยู่ณเมืองไซ่ง่อนนั้นพิฆาฎเสียใน พ.ศ. ๒๔๐๙ พระบุตรนามพระลิมเบงมินทรานั้นหนีลงไปเมืองพม่าตอนล่างขณะเกีดมหาพิฆาฎ เมื่อพระเจ้าธีบอขึ้นทรง/*209*/ราชย์ แลได้ทรงศึกษาในเมืองร่างกุ้ง จนได้รับราชการอังกฤษเปนมยูกกรมการอยู่ก็พักหนึ่ง แต่ต้องถอนจากตำแหน่งราชการเพราะใม่ใคร่จะสามารถ แลทั้งใช้อำนาจในราชการอังกฤษไปพยายามที่จะเกลี้ยกล่อมรี้พล คิดชิงราชสมบัติในเมืองพม่าตอนบนด้วย ใน พ.ศ. ๒๔๒๘ เสด็จไปอยู่ณเมืองมอลเมียน (มะระแหม่ง) กับกรมการผู้น้อย ที่รัฐบาลอังกฤษให้ชำเลืองๆคุมอยู่เผินๆทูตของเจ้าฟ้าที่หนีไปอาไศรยอยู่ในเมืองเชียงตุง จึ่งลอบตามมาเฝ้าได้ที่นั่น พระลิมเบงมินทราก็รับอัญเชีญ แลลอบออกจากเมืองมะระแหม่งไปในเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๘ ก่อนหน้ากองทัพใหญ่อังกฤษยกขึ้นไปเอากรุงมัณฑเลราวเดือนเศษๆ เมื่อพระลิมเบงมินทราขึ้นไปถึงเมืองเชียงตุงแล้ว เจ้าฟ้าที่ร่วมคิดกันก็รวบรวมรี้พล เจ้าฟ้าเชียงตุงก็ช่วยเหลือเกื้อหนุนแข็งแรง ยกกองทัพมาเพื่อจะตีเอาหัวเมืองของเจ้าฟ้าที่สนับสนุนเหล่านั้นคืน ในเวลานี้รัฐบาลพม่าพินาศลง แลเสียพระมหานครมัณฑเลแก่อังกฤษเสียแล้ว กองทัพพม่าซึ่งขึ้นไปตั้งขัดตาทัพอยู่ต่างก็ตกใจรีบถอยลงมาจากหัวเมืองไทยใหญ่ตามกันจนสิ้น ประตูสนามก็เปิดโอกาศให้เจ้าฟ้าเงี้ยวคิดรบร้าฆ่าฟันกันเองชิงกันเปนใหญ่ได้ตามอำเภอใจ
พวกเจ้าฟ้าที่เข้ากันก็ยกพลข้ามแม่น้ำสัละวีนในกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๙ ยกเข้าโจมตีเมืองหน่ายทันที เมืองนี้แลหัวเมืองขึ้นของเมืองนี้ คือเมืองเชียงตอง เมื่อเจ้าฟ้าขุนญี่ ผู้มีกรรมสิทธิ์อันชอบธรรม์หนีไปแล้ว มีพระสงฆ์พึ่งลาสิกขารูปหนึ่งนามตเวตงะลู ผู้ได้แต่งงารกับมารดาเจ้าม่วงอันยังเปนเด็ก ที่รัฐบาลพม่าตั้งให้เปนเจ้าฟ้าเมืองหน่ายแทนขุนญี่นั้น รักษาราชการเมืองอยู่ ขุนญี่ได้พรรคพวกที่เข้ากันช่วยอุดหนุดก็ตเพีดเอาตเวตงะลูพ่ายหนีไปจากเมืองหน่าย แลกลับเข้าครอบครองเมืองหน่ายไปตามเดิม ฝ่ายตเวตงะลูล่าไปตั้งตัวอยู่ในเมืองเชียงตองได้พักหนึ่ง แต่เมียวซาฤๅเจ้าฟ้าอ่อนเมืองหนอง ซึ่งเปนอนุสัมพันธ์ของขุนญี่ ก็กลับมาตั้งอยู่ข้างเหนือตเวตงะลูใน/*210*/ทันที เจ้าเวงอันเปนเจ้าฟ้าเมืองลอกสอก ที่ต้องขับไล่ก็กลับได้เข้าครองเมืองเดิมโดยมิต้องลำบาก ในเวลาที่เจ้าเวงใม่อยู่นั้น พระเจ้าพม่ามอบเมืองลอกสอกให้แก่เจ้าฟ้าเมืองยางห้วยรักษาราชการ เจ้าม่วงจึงได้ตั้งอมาตย์โจก (อรรคมหาเสนาบดี) ตน ๑ ให้เปนผู้จัดราชการแทนองค์ การที่จะให้เข้าใจการเกี่ยวดองกันระหว่างหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆในยุค พ.ศ. ๒๔๒๙ ซึ่งออกจะคลุกคลีกันยุ่งเหยีงอยู่นั้น จำต้องจำไว้ว่า ความมุ่งหมายของเจ้าฟ้าที่เข้าพวกกันครั้งนี้นั้น ใม่ชั่วแต่ประสงค์จะเอาบ้านเมืองเดีมของตนคืนครอบครองเท่านั้น แต่ทั้งปราถนาที่จะสถาปนาเจ้าลิมเบงมินทราขึ้นเปนพระเจ้าแผ่นดินเอกราชในแว่นแคว้นไทยใหญ่อิกด้วย ด้วยเจ้าฟ้าเหล่านั้นมัดใจให้ต้องช่วยเจ้าลิมเบงมินทราด้วยติดคำถวายสัตย์ปัฏิญาณ การที่จะให้แผนอุบายทั้งปวงสำเร็จนั้น ก็เปนการจำเปนต้องคิดให้บรรดาเจ้าฟ้าหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงเข้าพวกด้วยให้หมดสุดแต่จะเข้าด้วยความเต็มใจจริง ฤๅโดยกดขี่ให้เข้าด้วยคมอาวุธก็ตาม แผนอุบายของพวกนี้ได้เริ่มลงมือก่อนเกีดสงครามระหว่างรัฐบาลอังกฤษแลพม่า แต่ในชั้นแรก พวกที่เข้ากันนี้ก็ยังใม่หวาดหวั่นในเรื่องได้ทราบข่าวว่าราชาธิปตัยพม่าได้โค่นลงเสียพินาศแล้ว ด้วยเจ้าฟ้าเชื่อว่ารัฐบาลอังกฤษ อย่างน้อยที่สุด ก็คงจะมีภาระท่วมเกีนพออยู่พักหนึ่ง ในการจัดราชการในเมืองพม่าตอนบนแท้นั้น ฝ่ายในเมืองไทยใหญ่คงจะมีเพลาพอจัดการตั้งตัวเปนเอกราชได้มั่นคง ใม่ต้องหวาดว่าอังกฤษจะเข้ามาขวางคอ พวกหัวหน้าเจ้าฟ้าที่เข้ากันเปนตัวการอย่างแข็งแรงนั้น ก็ล้วนแต่เปนเจ้าฟ้าหัวเมืองสำคัญๆเช่น เมืองหน่าย เมืองลอกสอก เมืองหมอกใหม่ แลเมืองป่วน แลเจ้าชั้นเจ้าฟ้าอ่อนฤๅเมียวซา เมืองหนอง เมืองสิต เมืองเชียงคำ เมืองปัง เมืองสะโถง เมืองวันยิน เมืองหนองวอน เมืองน้ำโคก แลเมืองหอโป่ง (น่าจะเปนหัวพง) ยังพวกงะเวกุนฮมูจังหวัดเม้ยลัตอิกเปนอันมาก ก็ต่างพากันมาเข้าพวก ด้วยกลัวใม่กล้าทำอย่างไรนอกจาก/*211*/ยินยอมตามเพื่อนบ้านอันมีอำนาจ เจ้าที่เปนใหญ่ในหัวเมืองเหล่านี้โดยมากมักเกี่ยวดองกันทางสายโลหิตฤๅทางวิวาห์ มีน้อยเมืองที่ใม่ได้เกี่ยวดองกันเลย ก็รู้ศึกองค์เองว่ารอบล้อมไปด้วยพวกที่เข้ากันเหลือจะเปลี่ยวอยู่เดียวดายไหว ก็ใม่มีอย่างอื่นจะเลือกนอกจากต้องยอมเข้าพวกด้วย เมืองไลขา เมืองกุ้ง แลเมืองเกษีแมนสัม มีข้อบาดหมางด้วยต้องจัดทหารส่งตามคำสั่งจากกรุงมัณฑเลให้ยกไปตีเมืองหน่าย เมื่อคราวขุนญี่จำต้องหนีนั้น กระดากกระเดื่องอยู่ใม่กล้าหวลไปเข้าพวกได้นั้น ก็ถูกพวกที่เข้ากันยกมาตีทันที เหตุที่จริงใจนั้น ถ้าทอดสพานเกลี้ยกล่อมก็คงเข้าด้วย แต่พวกที่เข้ากันนั้นน่าจะใม่อยากให้เข้ามาด้วย เพราะเหตุแค้นที่มารบด้วยกับพม่า ทั้งเพราะเหตุจะพาลหาช่องรบแลริบทรัพย์สมบัติพอแจกจ่ายให้แก่พวกทหารเชียงตุงที่เปนทหารลูกจ้าง แลให้กำลังรี้พลพวกที่เข้ากันนั้นเชีงปล้นสดม พอให้พวกซึ่งถูกขับไล่ทิ้งบ้านช่องไปที่กลับมาได้คืนสัตว์พาหนะ สำหรับไถนาเชีงชิงเอาของคนพวกอื่นนั้นๆ แต่จึงจะเปนอย่างไรก็ตาม ความจริงที่เปนนั้น เมืองไลขาก็ถูกเผาไฟพินาศ ปล้นสดมหึ่งไปแต่สุดโต่งทางโน้นมาสุดโต่งทางนี้ ทั้งเมืองกุ้งแลเมืองเกษีแมนสัม ก็ยับเยินไปตามกันเช่นเมืองไลขานั้น
ฝ่ายเจ้าม่วงเจ้าฟ้าเมืองยางห้วยที่รัฐบาลพม่าบังคับให้รักษาเมืองลอกสอกนั้น แต่พอเจ้าเวงได้กลับคืนเข้านั่งเมืองตามเดิมแล้ว ก็ด่วนตระเตรียมรี้พลยกไปตีเมืองยางห้วยแก้แค้น ส่วนองค์เจ้าม่วงเจ้าฟ้านั้น ลงไปอยู่ในกรุงมัณฑเลณเวลาพม่าเสียกรุงแก่อังกฤษจึ่งรีบกลับขึ้นมาสู่บ้านเมือง แต่พอมาถึงก็พอพวกกองทัพเจ้าเวงยกมาโจมตีเจ้าม่วงต้องอาวุธบาดเจ็บ จึงถอยล่ามายังตำบลตอยิน ใกล้เมืองฮเลียงเดตในแขวงมณฑลเมียกติลา พวกพระลิมเบงมินทราก็ตั้งให้เจ้าชิตสูอันเปนน้องยาต่างชนนีของเจ้าม่วงเปนเจ้าฟ้าครองเมืองยางห้วย แต่ก็ถูกเจ้าโอ่งที่ต้องป้องกันองค์เองต่อสู้เจ้าเวงมิให้บุกรุกไปย่ำยีตีถึงเมืองหนองวอน เมืองวันยิน แล/*212*/เมืองอื่นๆ ในเวิ้งลำน้ำตำผักอันตั้งอยู่ค่อนข้างตวันออกนั้น ยกมาขับไล่เสียจากเมืองยางห้วย ด้วยเจ้าโอ่งได้อุประการะช่วยเหลือจากเมืองสามกา แลพวกหัวเมืองต่างๆในจังหวัดเม้ยลัตข้างไต้ สมทบกับกำลังที่มีอยู่ก็พอรักษาองค์มั่นอยู่ได้ ลำดับนั้นเจ้าโอ่งยังออกราโชบายหาอำนาจโดยอาสาเข้าไปร่วมมิตระภาพกับรัฐบาลอังกฤษเมื่อเห็นฝรั่งเล่นด้วยก็เลยขอให้ช่วยเหลือติดไป
ฝ่ายเจ้าฟ้าเมืองสีปอนั้น ก็พอชั่วแต่จะพึ่งกลับตั้งตัวใหม่กะพล่องกะแพล่งด้วยทนความรีดเร่งสร่วยแลหยุกหยิกในแผ่นดินพระเจ้าธีบอใม่ไหว จึ่งจำใจต้องทิ้งบ้านเมืองหนีไปพึ่งอาไศรยอยู่ในเมืองร่างกุ้งของอังกฤษ แต่ไปออกท่าละครแผลงฤทธิ์เดชอุตริขึ้นมา เลยถูกอังกฤษเนรเทศส่งไปเมืองกะเหรี่ยง สอละปอเจ้ากะเหรี่ยงเบื้องตวันออกให้รี้พลอุดหนุน เมื่อกำลังคึกคักเกีดสงครามในระหว่างอังกฤษกับพระเจ้าธีบอกษัตริย์พม่า
พระเจ้าสีปอถือเอาโอกาศเหมาะสามารถยกกลับมาครองนครเก่านั้นได้ เมื่อเห็นเปนเวลาบ้านเมืองจลาจล จึงด่วนชิงโชคนั้นยื่นมือเข้ามาทึ้งเอาผลประโยชน์หัวเมืองข้างเคียงที่มีกำลังอ่อนกว่า เลยตีเอาเมืองชุมสาย เมืองตุงได้ การทำศึกปราบปรามกันเองเหล่านี้เก็บเจ้าฟ้าสีปอไว้ให้ใช้เวลาจนหมดความสามารถ จึงมิได้ไปเกี่ยวข้องกับพวกพระลิมเบงมินทราในทางอย่างใดอย่างหนึ่งเลย
หัวเมืองแคว้นแสนหวีก็กำลังจลาจลใม่หยุดหย่อนมาตลอดชั่วอายุคน จำเดิมแต่แสงไหเปนขบถต่อเจ้าหน่อฟ้าใน พ.ศ. ๒๓๙๙ มา การจลาจลเดีมอย่างไรก็คงอยู่อย่างนั้น ในแถบแสนหวีข้างไต้นั้นอาการค่อยยังชั่วหน่อย ด้วยพวกกะเหรี่ยงยางแดงคร้ามกองทัพพม่าซึ่งขึ้นมาตั้งขัดตาทัพอยู่ณเมืองแปยะโคน (จำปานคร) ใม่กล้าล่วงล้ำเข้ามาปล้มสดม แต่ครั้นข่าวเสียกรุงมัณฑเลขึ้นมาถึงกองทัพพม่าก็เลีกกลับไป การปล้นสดมตำราเก่าก็จับฮือขึ้นอีกในทันควันระหว่างเมืองใผ่แลหัวเมืองกะเหรี่ยง ใช่แต่เท่านั้น ยังเจ้าชิตสูที่เปนเจ้าฟ้าเมืองยางห้วยอยู่/*213*/ได้สองสามวันนั้น ก็หนีมาอาไศรยอยู่กับเจ้าฟ้าเมืองไผ่ ฝ่ายเจ้าโอ่งตรองเห็นการจะเกีดลุกลามขึ้นในที่นั่นต่อไป จึ่งคิดยุแยงโปพญาเจ้าเมืองกะเหรี่ยงเบื้องตวันตกให้มาตีเมืองไผ่ ในการที่จะแก้แค้น กองทัพเมืองใผ่ที่ได้ช่วยเหลือจากเมืองลอยหลวงด้วย จึงยกมาตีเมืองอินเดียวโดนอันตั้งอยู่ปลายทเลสาบยางห้วยข้างไต้ ทั้งยกกองโจรลอบไปปล้มสดมในแขวงเม้ยลัต ใม่ว่าตำบลใด สุดแต่เหมาะช่องจะรวบริบทรัพย์สมบัติเพิ่มกำลังได้ ยังเขตร์แคว้นข้างทิศหรดีนั่นเล่า เมืองหมอกใหม่กับเมืองปั่นก็เกิดวิวาทกันขึ้นเปนส่วนตัวต่างรบพุ่งกันอย่างเข้มแข็ง
อาการเปนเช่นนี้และ ใม่ว่าแห่งหนตำบลไหนในหัวเมืองไทยใหญ่เวิ้งแม่น้ำสัละวีนฟากตวันตก มีแต่รบร้าฆ่าฟันกันเปนสัตถันดระกลียุคไปทุกหนทุกแห่ง ใม่ว่าที่ไหนหมู่บ้านก็ถูกเพลิงเผาทรัพย์สมบัติก็ทำลายฤๅริบเอาไปเสีย แขวงตำบลนั้นๆ เลยผู้คนร้างไปหมด ด้วยการที่พวกไทยใหญ่จับอพยพหนีมาก่อนๆนั้นหย่อยๆไปหลายปีมาแล้วนั้น ครั้งนี้กลับเปนทิ้งภูมิลำเนาไปเสียหมดทีเดียว ตกเหลืออยู่ก็แต่พวกพลรบที่ตั้งขับเขี้ยวล้างผลาญกันเองป่วนอยู่เท่านั้น
อันนี้และเปนอาการของหัวเมืองไทยใหญ่ตลอดปี พ.ศ. ๒๔๒๙ เมืองยางห้วยถูกข้าศึกรุมตีทุกๆด้านเว้นแต่ด้านตวันตกเท่านั้น แลการรบกันนั้นก็รบกันอย่างแบบพิไชยสงครามไทยใหญ่ตามเคยๆมาแต่บุรมสมะกัลป์ คือยกพลกรูมาใม่ให้ทันรู้ตัวถ้าโจมตีทันทีใม่ได้ ก็ตั้งค่าย ยกหอรบขึ้นยิงกัน ตั้งล้อมพยายามจะให้คนในเมืองอดเข้า ฤๅคนในเมืองก็พยายามจะให้ข้างศัตรูอดเข้า ฤๅเมื่อเห็นได้ช่อง คนประจำน่าที่เชีงเทีนรักษาเมืองกำลังพากันไปลาดหาอาหาร ก็ยกกรูเข้าปล้นเมือง เข้าเมืองได้ก็ปล้นสดมเอาไฟเผาบ้านเมืองเสียหมด ถ้าเสียทีแตกพ่ายพวกในเมืองก็ตามไล่ฆ่าฟันพล้ากันลงสุดแต่จะทำได้ ทุกหนทุกแห่งใม่ว่าที่ไหน มีแต่ยกมาตีกันข้างหนึ่งอีกข้างหนึ่งป้องกันป่วนกันไปทั่วสาระทิศ
ลุ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙ เมื่ออังกฤษได้เมืองพม่าแลเอาเปนสิทธิ์มาปีเศษแล้ว กองทัพอังกฤษมีโคโลเนลสเตตแมนเปนแม่ทัพ (ภายหลังเปนเซอเอด/*214*/วาร์ดสเตตแมน) จึ่งพึ่งยกขึ้นมาจากเมืองฮเลียงเดต กับมิสเตอ เอ. เอช. ฮิลเดอแบรนด์ สุเปอรินเตนเดนต์ หัวเมืองไทยใหญ่มาด้วย เพื่อจะจัดราชการปกครองหัวเมืองเงี้ยวให้ราบคาบนั้น มีกองทัพไทยใหญ่ตั้งต่อสู้ขัดขวางอยู่กะร่องกะแร่งรายทางขึ้นมาหลายแห่ง แต่ก็อปราชัยอังกฤษทุกแห่งเรื่อยมาจนถึงที่เกียนสะกัน ในท่าไร่ณน้ำคุ้มเชีงเนีนเขาเมืองไทยใหญ่ แลที่กุดโยใม่สู้ไกลจากเมืองสองคญีนักนั้น เจ้าฟ้าเมืองลอกสอกยกมาตั้งค่ายใหญ่รับอยู่ ทหารอังกฤษก็ยกเข้าโจมตีแตกพ่ายถอยไป การที่ต้องต่อยุทธ์เพียงเท่านี้และนับเปนอันว่าอังกฤษต้องรบพุ่งในหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งสิ้น กองทัพอังกฤษไปถึงเมืองยางห้วยในวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ แลต่อนั้นไปอิก ๔ วันก็เลือกที่ซึ่งจะตั้งศาลาว่าราชการสุเปอรินเตนเดนต์แลตั้งค่ายเปนสำนักกองทหารอยู่ประจำนั้นได้ ณที่ตำบลบ้านในแขวงเมืองลอกสอกข้างทเลสาบเบื้องตวันออก สถานีนี้ต่อมาปรากฎนามว่า ป้อมสเตตแมน
การที่จะสมานราชการบ้านเมืองให้ราบคาบก็ได้ลงมือจัดในทันที เมื่อเดีนกองทัพขึ้นไป บรรดางะเวกุนฮมูในจังหวัดเม้ยลัตข้างเหนือแลตอนกลาง ต่างพากันอ่อนน้อมต่ออังกฤษด้วยตนเองราบมาตลอดสิ้น ที่เมืองยางห้วยเจ้าฟ้าอ่อนคือเมียวซาเมืองสามกาก็มาผูกไมตรีในทันที ทหารกองน้อยที่แต่งให้ยกไปจากเมืองยางห้วยถึงเมืองใผ่นั้น ก็เดีนไปถึงได้โดยใม่มีกระทำกระเทือนอย่างใดเกีดขึ้นตลอดทางน้ำโกกแลสากอย แลที่เมืองไผ่ ตัวเจ้าฟ้าเองก็มายอมอ่อนน้อมต่อผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์อันเปนผู้แทนรัฐบาลอังกฤษโดยราบคาบ ทั้งซ้ำร้องขอให้อังกฤษตั้งกองทหารให้ณเมืองสัมเปนะโคน (จำปานคร) ด้วย
ลำดับนั้นสุเปอรินเตนเดนต์ได้ไปที่เมืองหน่ายแลเมืองปอน ประกาศแก่บรรดาพรรคพวกพระลิมเบงมินทราที่เข้ากันทั้งปวงให้พากันมาอ่อนน้อมต่อรัฐบาลอังกฤษเสียแต่โดยดี แลสงบรบพุ่งกันเองอีกตั้งแต่นี้ต่อไป แต่พวกเหล่านั้นยังหายอม/*215*/มาอ่อนน้อมทันทีใม่ เปนแต่ถอนทหารไปจากเขตร์เมืองยางห้วย แลเจ้าฟ้าต่างๆก็กลับคืนไปสู่บ้านเมืองของตนตามกัน องค์พระลิมเบงมินทราที่ตั้งค่ายหลวงอยู่ณเมืองวานอินนั้น แรกก็ถอยไปเมืองหอโป่ง (หัวพง) แล้วภายหลังถอยไปเมืองหน่าย เจ้าผู้ผ่านเมืองไลขา เมืองกุ้ง แลเมืองเกษีแมนสัมที่ได้อ่อนน้อมต่ออังกฤษแต่ในกรุงมัณฑเลแล้วนั้น ครั้นบัดนี้ต่างถือเอาประโยชน์แห่งการใม่ตกล่องปล่องชิ้นแน่นอนลงอย่างไหนอันป่วนกันอยู่ในจำพวกเจ้าฟ้าที่เข้าพวกพระลิมเบงมินทรา ริก่อการกำเรีบส้องสุมรี้พลสมทบกันยกไปตีเมืองป่วน ฝ่ายเจ้าฟ้าเมืองหน่ายนั้นมัววุ่นแต่การขับไล่ตเวตงะลูออกไปจากเมืองเชียงตอง ทำการลุล่วงไปได้ด้วยได้รับความอุดหนุนจากสอละปอ ในบัดนี้ก็ยังตัดสินพระไทยใม่ตกลงว่าควรจะออกแต้มอย่างไรต่อไปดี ข้างเมืองหมอกใหม่ที่ได้ยกมาตีเมืองปั่นนั้น ก็มีไชยมากเรื่อยมาจนกระทั่งขุนหลวงเจ้าฟ้าหมอกใหม่ถูกปืนข้าศึกยิงมาตามบุญตามกรรมชีพตักษัยลง ไพร่พลก็เลยแตกพ่ายกลับคืนไปยังบ้านเมือง ตเวตงะลูแลเจ้าเมืองปั่นทั้งคู่ก็ออกมายอมตัวเปนข้าของรัฐบาลอังกฤษ แลสอละปอ ที่เปนดูกผู้ช่วยขุนญี่ เจ้าฟ้าเมืองหน่ายให้ตั้งองค์มั่นคงได้ แลบุตรีของสอละปอก็ได้วิวาห์กับเจ้าราชภาคีนัยเมืองหน่ายนั้นรู้กันทั่วว่าตั้งหมัดจะเปนศัตรูต่ออังกฤษอย่างใม่คิดชีวิต เพราะฉนั้น อาการทั้งสิ้นก็ยังข้อนจะหนักร่อแร่อยู่
เจ้าเวงอันเปนเจ้าฟ้าเมืองลอกสอกนั้น ยังตั้งหน้ารบร้าฆ่าฟันเข้มแข็งอยู่ เที่ยวรุกรานเจ้าเมืองในจังหวัดเม้ยลัตข้างเหนือ แลลอบแต่งกองโจรไปคอยตีตัดการเดีนหนังสืออังกฤษไปมาระหว่างป้อมสะเตตแมน แลที่ตั้งกองทัพใหญ่ของอังกฤษณเมืองฮเลียงเดตอยู่เนืองๆ การสัญญายกโทษานุโทษแลสำแดงน้ำใจไมตรีกรุณาปรานีฉันใดก็หาประโยชน์ใม่สิ้น เพราะฉนั้นสุเปอรินเตนเดนต์จึ่งยกกองทัพตรงไปเมืองลอกสอก แต่เจ้าฟ้าเปิดหนีไปเสียแล้วแต่ก่อนกองทัพอังกฤษยกไปถึง กองทัพอังกฤษก็เข้าตั้งยืดเมืองลอกสอกไว้ได้โดยใม่มีใครขัดขวาง เจ้าเวงใม่มีกำลังรี้พลไทยใหญ่ติดตามไปด้วย นอกจากทหารลูกจ้างชาวเมืองเชียงตุง เจ้าเวงจึ่งรีบตรงไปยังเมืองหลวงเชียงตุงอาไศรยอยู่นั่นจนเมืองเชียงตุงยอมอ่อนน้อมต่ออังกฤษใน พ.ศ. ๒๔๓๓ แล้วจึ่งหนีตเพีดไปเมืองเชียงรุ่งอิกต่อหนึ่ง
สุเปอรินเตนเดนต์ เดีนทัพจากเมืองลอกสอกผ่านไปทางเมืองปังสู่เมืองหอโป่ง (หัวพง) เตรียมการนัดแนะเพื่อจะได้พบพระลิมเบงมินทรา แลผู้อุประถัมภ์ตัวสำคัญๆ คือเจ้าฟ้าเมืองป้อน แต่ก็หามาให้พบใม่ เปนแต่เจ้าฟ้าอ่อน (เมียวซา) เมืองหอโป่ง เมืองน้ำโคก แลเมืองหนอกวอนมาอ่อนน้อม เจ้าเมืองทั้ง ๓ นี้ ก็ล้วนเปนพรรคพวกอุดหนุนพระลิมเบงมินทรา แลเจ้าฟ้าอ่อน (เมียวซา) เมืองหนองวอนนั้น เปนน้องชายต่างบิดาของเจ้าฟ้าเมืองป้อนด้วย แก้ตัวว่าเจ้าฟ้าเมืองป้อนกำลังต่อสู้ข้าศึกอยู่จึงมามิได้ ด้วยกองทัพเมืองไลขาแลเมืองอื่นอิกหลายเมืองรวมกันยกไปราวีว่าทำการตามคำสั่งรัฐบาลอังกฤษ เหตุฉนั้นกองทหารอังกฤษจึ่งเลยยกไปณเมืองป้อน ห้ามให้หยุดรบแลไกล่เกลี่ยเจ้าอันเปนหัวหน้าให้ประนีประนอมเลีกแล้วต่อกันสมัคสมานจิตสืบไปแต่โดยดี ในกำลังต่อรบกันอยู่กะต๋องกะแต๋งราวกะดูลครเขาแกล้งรบเล่นๆ
เจ้าฟ้าเมืองป้อนนั้น เปนคนท่าทางแข็งแรง แลน้ำพระไทยบึกบึนมาก เปนตัวการหัวหน้าในพวกเจ้าฟ้า แลเจ้าฟ้าอ่อน (เมียวซา) ที่อุดหนุนพระลิมเบงมินทรา กิริยาพูดจาเจ้าปัญญาโวหารฉะฉาน เมื่อเจ้าฟ้าเมืองป้อนตัวสำคัญเองมายอมอ่อนน้อมต่ออังกฤษแล้ว ใม่ช้าเจ้าผู้ครองเมืองหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้อื่นๆก็พากันมาอ่อนน้อมตามๆกันหมดทั้งสิ้น จึ่งแต่งให้กับตันวอลเลศคุมทหารแยกยกไปเมืองหน่ายพร้อมกับผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์ เจ้าฟ้าเมืองหน่ายก็ออกมายอมอ่อนน้อมแต่โดยดี ทั้งองค์พระลิมเบงมินทราเอง ก็สมัคเสด็จมายอมทอดพระองค์ให้สุดแท้แต่อังกฤษจะกรุณา ยอมส่งทั้งธงไชยสำหรับองค์ให้ด้วย อนึ่งได้แยกแต่งทหารอังกฤษขึ้นไปเยี่ยมเยียนเมืองหมอกใหม่ไปเจอ/*217*/กำลังเจ้าฟ้าโกลัมอันชราภาพพิราไลยอยู่หยกๆแลนายทหารอังกฤษทั้ง ๓ กับทหารซีป่อยที่ไปด้วยก็ได้ประสรบการเคารพรับรองสมเกียรติยศ ตามคำขอร้องของเจ้าฟ้าเมืองหน่ายเองนั้น ธงอังกฤษจึ่งได้ชักขึ้นแขวนณเสาธงเมืองหน่าย ครั้นการทั้งปวงเรียบร้อยแล้วกองทหารอังกฤษทุกแพรกที่แยกกันไปต่างก็กลับคืนมายังปัอมสเตตแมน ส่วนพระลิมเบงมินทรานั้นต้องส่งลงไปอยู่เมืองร่างกุ้ง ภายหลังได้ส่งไปไว้ณเมืองกัลกัตตา ตามพระประสงค์ของเจ้านั้นทรงขอเอง เลยประทับอยู่ที่นั่นโดยได้รับเงินปีอย่างอุดมจากรัฐบาลอังกฤษ
ลุกลางเดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๗ แว่นแคว้นหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ทั้งสิ้น ก็ล้วนเหนี่ยวมาตกอยู่ไต้อาณาสุเปอรินเตนเดนต์รัฐบาลอังกฤษปราศจากจลาจลหมดทั้งสิ้นทั่วไป
แต่ข้างเหนือนั้น นอกจากมณฑลสีปอแล้วยังตกอยู่ในฐานสัตถันตระกลียุค เจ้าฟ้าสีปอนั้นได้ชิงสวนควันลงไปหาคอมมิชเนอใหญ่ในกรุงมัณฑเล แต่ในปลายปี พ.ศ. ๒๔๒๙ เพราะเจ้าฟ้าสีปอเปนเจ้าฟ้าไทยใหญ่ในเมืองไทยใหญ่องค์แรก ที่ยอมทอดกายถวายชีวิตมอบในเงื้อมมือรัฐบาลอังกฤษสุดแท้แต่จะกรุณา รัฐบาลอังกฤษจึ่งรับรองอย่างดีสมเกียรติยศอย่างยิ่ง เจ้าฟ้าสีปอได้ไปประชุมในการพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษกพระราชินีวิกตอเรีย แลในมงคลสมัยนี้คอเวอเนอเยเนราลมหาอุปราชอินเดียพร้อมด้วยมนตรี จึ่งโปรดยกเงินสร่วยสาอากรในมณฑลสีปอ บรรดาที่จะต้องส่งต่อรัฐบาลอังกฤษถวายเปนบำเหน็จเพื่อให้เปนเครื่องหมายพิเศษแห่งความพอใจ อนึ่งได้ปรองดองยกเมืองหลวงแลเมืองชุมสาย ซึ่งเปนหัวเมืองชายเขตร์แดนกรุงมัณฑเล แลเมืองตุงซึ่งตั้งอยู่ในทิศอาคเณย์แห่งมณฑลสีปอนั้นเพิ่มให้เปนเมืองขึ้นในอาณาเขตร์ของเจ้าฟ้าสีปอสืบไปด้วย เมื่อเจ้าฟ้าสีปอเสด็จกลับคืนนครสีปอ มิสเตอ เช. อี. บริติชคอมมิชะเนอรองกรุงมัณฑเลก็โดยเสด็จขึ้นไปอยู่ในนครสีปอด้วยคราวหนึ่ง พยายามเพื่อจะจัดการสมานราชการมณฑล/*218*/แสนหวีให้ราบคาบ แต่ราชการในมณฑลแสนหวีนั้นรุนแรง พ้นวิไสยที่พอจะปรองดองได้ที่นั่นได้ นอกจากต้องไปจัดถึงที่ ในกาละก่อนครั้งหนึ่งมณฑลแสนหวีมีหัวเมือง ๔๙ เมือง ต่างเมืองต่างมีเจ้าปกครองเปนประเทศราชขึ้นต่อกรุงไหญ่ นอกจากที่แบ่งภาคหัวเมืองตามชาติภูมิเดีมแล้ว พม่ายังเพิ่มเติมวิธีจัดแบ่งใหม่เปน ๕ ภาค คือ ๑ ภาคเหนือ ๒ ภาคไต้ ๓ ภาคตวันออก ๔ ภาคตวันตก แล ๕ ภาคกลางตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๓๙๙ เมื่อเจ้าฟ้าสูงหน่อฟ้ากับแสงไห ซึ่งเปนแม่ทัพบังคับกองทหารมณฑลแสนหวี คราวยกไปช่วยรดมตีกองทัพฝ่ายสยามซึ่งยกขึ้นมาตีเมืองเชีงตุงนั้นเปนขบถ บ้านเมืองก็มีแต่ยิ่งรบร้าฆ่าฟันกันเองมากขึ้นๆ รัฐบาลพม่าก็เอาแต่ถอดแลกลับตั้งเจ้าฟ้าแสนหวี ตั้งเจ้าฟ้าองค์อื่น แลลงราชอาญาจำขัง แล้วก็กลับตั้งให้ขึ้นไปครองเมืองใหม่เล่า ฤๅส่งหวุ่น สิกแก วินดอฮมู แลโบ่นายทหารพม่าเปลี่ยนตัวทอยกันเนื่องๆไป แต่ก็ใม่สำเร็จเปนผลดีอย่างไร ที่จะปราบจลาจลในแสนหวี ให้สงบเรียบร้อยได้ ใน พ.ศ. ๒๔๒๐ แสงไหต้องจำถอยล่าไปพ้นแม่น้ำสัละวีน แต่เปลื้องไปได้พักเดียวเท่านั้น ต่อไปเมืองหนอง เมืองเกษีแมนสัมเมืองสูแลเมืองแสง แต่ก่อนเปนหัวเมืองขึ้นของแสนหวีก็กลายแยกเปนหัวเมืองเอกะเทศอันหนึ่ง มีเจ้าผู้เปนใหญ่ครอบครองต่างหาก ทรงยศใหญ่ ขึ้นตรงต่อรัฐบาลพม่าตามพม่านุญาต ใม่ขึ้นต่อแสนหวีอิกต่อไป แลหัวเมืองภาคข้างเหนือก็ตกไปอยู่ในเงื้อมมือของพวกกะจินเสียประจำทีเดียว ฝ่ายตำบลอแลเลตอันเปนพื้นที่ดินอุดมดีในภาคท่ามกลางมณฑลแสนหวีนั้นเล่า ก็กลับเปนแหล่งจลาจลป่วนไปเสียแล้ว แสงไหสิ้นชีพลง แต่ขุนแสงเมืองต้นโหงก็ขึ้นเปนตัวแทน ขุนแสงต้นโหงนี้เปนคนนักเร่ร่อนเที่ยวมาได้เปนลูกเขยแสงไห เมื่อรับอาสาเปนนายทหารเอกแม่ทัพรบพุ่งเข้มแข็งมาหลายปี แสงไหเห็นใจจึ่งยกลูกสาวให้ ขุนแสงนั้นสันชาติเปนคน/*219*/ชาวเมืองโล้น แต่กล่าวกันว่าเปนเลือดลว้า เมื่อแสงไหสิ้นชีพแล้ว ขุนแสงก็ตั้งตัวเปนใหญ่ ตั้งหน้ารบร้าฆ่าฟันด้วยได้กำลังพวกกะจินช่วยเหลือเกื้อกูล ใน พ.ศ. ๒๔๒๑ ถึงตีเอาเจ้าฟ้าสูงหน่อฟ้าแตกพ่ายลงมาจากมหานคร แลเข้าตั้งมั่นในเวียงใม่ต้องเกรงกลัวสิกแกแลขุนนางพม่าอื่นๆ ด้วยขุนนางพม่าใม่สามารถจะขบให้แตกแลจัดการในแสนหวีภาคกลางแลภาคตวันตกราบคาบอ่อนน้อมได้ ซ้ำถอยไปตั้งที่ว่าราชการอยู่ณเมืองลาเฉียวเอาแต่ตโกนโหวกเหวกบรรชาราชการขึ้นมาในเวลาบ้านเมืองฉุกละหุกจลาจลเช่นนั้นจะสำเร็จได้ที่ไหน บ้านเมืองเหล่านั้นก็ยิ่งปั่นป่วนหนักขึ้นจน พ.ศ. ๒๔๒๔ แสงอออันปรากฎนามว่าโปกโจกก็ตั้งตัวเปนใหญ่ขึ้นที่เมืองไยทรงยศเสมอเจ้าฟ้าแสนหวี ภาคอแลเลตซึ่งเปนอาณาเขตร์แสนหวีเหลือว่าง พวกขบถตั้งปกครองแล้วอยู่เพียงเท่านั้น นอกข้างเหนือไปตกอยู่ในเงื้อมมือขุนแสงต้นโหง แลข้างไต้ก็แตกออกเปนหัวเมืองใหม่ๆตามรัฐบาลพม่าตั้งใหม่ๆ ใม่ขึ้นต่อแสนหวี ขุนนางพม่าที่ขึ้นไปว่าราชการแสนหวีก็ใม่มีอำนาจบังคับบรรชาราชการอย่างใดได้ พ้นจากเวิ้งเมืองลาเฉียวออกไปแลใม่สามารถจะแก้ตัวฟื้นอำนาจได้แด็กๆ อยู่จนตลอดรัชกาลพระเจ้าธีบออย่างดักเดี้ยอยู่กระนั้นเอง
นี่และเปนอาการของบ้านเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือ เมื่อเมืองพม่าตอนบนถูกสมทบเข้าในอินเดียของอังกฤษ เหมือนกะที่อื่นๆ กองทหารพม่าในเมืองลาเฉียวก็ถูกเรียกกลับทันที ฤๅต่างคนต่างเปิดใม่พักต้องมีท้องตราให้หากองทัพกลับ ขุนสูงหน่อฟ้า เตว็ดสักแต่ว่าเจ้าฟ้าเมืองแสนหวีทั้งสิ้นนั้น เวลานี้อยู่ในเมืองสีอันเปนหัวเมืองอันหนึ่งตั้งอยู่ในจังหวัดกะจินเยื้องไปข้างหนอิสาณเวียงฤๅเมียงมาตามพวกพม่าเรียกว่าเปนมหานครที่ขุนแสงต้นโหงตั้งมั่นอยู่ แลโปกโจกนั้นตั้งอยู่ในเมืองไย ล้วนต่างเปนคู่ขันต่อกันหาใช่เปนพวกเดียวกันใม่ เจ้าหน่อเมืองอันเปนราชบุตร์ของหน่อฟ้านั้นถูกขังไว้ในกรุงมัณฑเลเปนนักโทษตลอดแผ่น/*220*/ดินพระเจ้าธีบอ เมื่ออังกฤษได้พระมหานครมัณฑเลแล้วก็ปล่อยให้เปนอิศระ ด้วยทราบว่าหาความผิดอันใดมิได้เลย ออกจากขังได้เจ้าหน่อเมืองก็ตั้งหน้ากลับขึ้นไปยังเมืองแสนหวีทันที เมื่อไปตามทางได้ผ่านค่ายพระเมียนซายมินทราแลค่ายเจ้าสอยันนาย พระบุตร์ของพระเมฆรามินทราไปทั้งสองกองพล ตั้งหน้ามุ่งไปยังหัวเมืองภาคตวันตกแห่งแคว้นอแลเลต ตั้งส้องสุมผู้คนที่นิยมอุดหนุนเข้ามาอาสา ในแถบเมืองบ้านแรกว่าจะได้กำลังรี้พลเพียงพอก็ต่อลุปลายพ.ศ. ๒๔๒๙ เจ้าหน่อเมืองจึงยกพลขึ้นเขาไปยังเวิ้งลาเฉียวปะทะกองทัพขุนแสงแลพวกกะจินสมทบกันได้ต่อรบกันเปนสามารถ ข้างเจ้าหน่อเมืองอปราไชย เบื้องนั้นขุนแสงก็ยกย้อนไปโจมตีกองทัพขุนสูงหน่อฟ้า ซึ่งนัดแนะกันคุมพลยกจากเมืองสีมาช่วยตีขนาบนั้นแตกพ่ายไปด้วยแล้ว ก็เลยเดีนทัพตรงไปอแลเลต ฝ่ายเจ้าสอยันนายที่ตั้งต่อรบกับอังกฤษนั้นถึงเวลานี้อปราชัยพ่ายออกไปใม่ชั่วแต่จากเขตร์แดนกรุงอังวะ แต่ซ้ำต้องล่าหนีจากปะยินอุลวินอันเปนเขตร์หัวเมืองขึ้นถอยไปสู่บ้านแสร ขุนแสงต้นโหงก็กลับซ้ำโจมตีกองทัพเจ้าสอยันนาย เมื่อกำลังเดินขบวนมาแตกกระจายหนีไปยังเมืองลอยหลวง ทองเพ็ง แล้วก็ยกไปโจมตีเอาชัยเจ้าหน่อเมืองแลโปกโจก แสงออ แลพวกขบถที่คิดจะตั้งตัวเปนใหญ่รายน้อยๆ ต่างๆ พ่ายแพ้พินาศไปหมด แต่ความสำเร็จของขุนแสงต้นโหงมาย่นเสียมากด้วยเกีดพวกกองโจรยกจากมณฑลสีปอเข้ามาปล้นสดมเผาบ้านเมืองแคว้นอแลเลตข้างไต้เสียหมด แลลงท้ายก็พินาศบ้านเมืองแคว้นนั้นตำบลอื่นๆเสียแทบทั้งสิ้น ลุสิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๐ โปกโจกแลเจ้าหน่อเมืองก็ต้องแตกล่าจากแสนหวีม้วนต้วนออกไปหมด ขุนแสงก็เข้าตั้งครอบครองเมืองไย โปกโจกแลเจ้าหน่อเมืองหนีรุดไปสู่เมืองหน่ายแลจับสื่อสนกับมิสเตอฮิลเดอแบรนด์ที่ป้อมสเตตแมน ด้วยท่านผู้นี้ได้เปนผู้ว่าราชการหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งข้างเหนือแลข้างไต้หมดสิ้น มิสเตอฮิล/*221*/เดอแบรนด์ก็จัดแต่งคนสื่อสารไปว่ากล่าวกับขุนแสงต้นโหงณเมืองไย ส่วนกองโจรมณฑลสีปอนั้นก็สั่งให้ถอนออกมาเสียจากเข้าไปปล้นสดมราวี นับเปนครั้งแรกแต่หลายปีดีดักมาแล้ว พึ่งเกีดความสงบขึ้นในด้าวดินหัวเมืองไทยใหญ่ในครั้งนี้ การจลาจลรบร้าผล้าผลาญติดต่อมาช้านานนั้น ใม่เปนอันที่จะมีใจตั้งทำไร่นา ราษฎรต่างพากันยากแค้นขัดสนไปทุกหนทุกแห่งใม่ว่าที่ไหน ใม่เปนเฉภาะแต่ในเขตร์เมืองไลขา ที่ร้ายแรงยิ่งกว่าตำบลอื่นๆ จนถึงแก่คนเปนอันมากล้มตายด้วยอดหยากไร้อาหารที่จะเยียวยาเลี้ยงชีพน่าสังเวชนัก
ในรดูแล้ง พ,ศ, ๒๔๓๐ มิสเตอฮิลเดอแบรนด์ได้ยกเปนกองทัพข้อนข้างใหญ่ไปเที่ยวเลียบหัวเมืองไทยใหญ่อย่างไกลพอดู ผ่านไปจนทั่วเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงภายในแม่น้ำสัละวีนเข้ามา กินเวลากว่า ๕ เดือน แลไปสุดทางลงณกรุงมัณฑเลโดยปราศจากภยันตราย มิต้องยิงปืนฆ่ามนุษย์เลยสักปังเดียว (ฆ่านกเนื้อและว่าใม่ถูก) ตามทางที่เดีนขบวนทัพเลียบเมืองไปนั้น มิสเตอฮิลเดอแบรนด์ได้รับเจ้าฟ้าแลเจ้าฟ้าอ่อน (คือเมียวซา) ทั้งปวงมายอมตัวอ่อนน้อม แลอนุญาตให้เจ้าผู้ครองเมืองเหล่านั้นกลับไปเปนเจ้าครองเมืองขึ้นต่ออังกฤษ ที่เมืองไหนวิวาทกันกะเมืองไหนโดยกรณีเหตุอย่างใด ก็วินิจฉัยเด็ดขาดสุดแต่ให้เลีกแล้วแก่กัน สมานไมตรีฉันท์มิตระภาพ ทั้งต่อรัฐบาลอังกฤษแลต่อกันแลกันโดยราบคาบ กำหนดจำนวนสร่วยที่เจ้าองค์หนึ่งๆจะต้องส่งต่อรัฐบาลอังกฤษปีละเท่าใดๆ ล้วนประดิษฐานเดชานุภาพรัฐบาลอังกฤษปกแผ่คุ้มครองหัวเมืองเหล่านั้นเปนที่พึ่งมั่นคงสืบไป ความสงบราบคาบตั้งแต่นั้นมาก็เรียบร้อยใม่มีลุกลามขึ้นอิก นอกจากการมุทลุบรรดาลโทษะของเจ้าผู้ครองเมืองบางเมืองฤๅการปล้นสดมโดยโลภะเจตนาของพรกโจรผู้ร้ายซึ่งปราบปรามให้สงบลงทันควันมิได้ เว้นไว้แต่แว่นแคว้นนอกกำหนดเขตร์หัวเมืองไทยใหญ่และยังมียุ่งเหยีงอยู่รายๆ
ณเมืองใผ่ได้พยายามไกล่เกลี่ยข้อวิวาทระหว่างเจ้าฟ้าเมืองใผ่กับโปพญาเจ้ากะเหรี่ยงข้างตวันตกตน ๑ จะให้แล้วกันยังใม่ตกลงกันตลอดได้ แต่การเรื่องนี้ครั้น/*222*/ภายหลังได้กลับมาเสนอต่อเซอชาลส์ครอสถเวตในเมืองร่างกุ้ง โดยองค์เจ้าฟ้าเมืองใผ่เองแลบุตร์ของโปพญา ต่างตกลงจะษมาโทษที่เปนมาแล้วแต่หลังให้กันแลกันต่อไปจะใม่วิวาทกันอิก แต่การตกลงกันครั้งนี้ ก็มีราคาน้อยอีก ด้วยสอละปอ อันเปนใหญ่ในกะเหรี่ยงข้างตวันออก ยังอาฆาฎคิดจะทำร้ายต่ออังกฤษอยู่ใม่เหือดหาย ทั้งอังกฤษก็หาได้ปรองดองการอย่างไรต่อเจ้าผู้เปนใหญ่ในเมืองกะเหรี่ยงเบื้องตวันตกอื่นๆ ด้วยใม่
เมื่อกองทัพใหญ่เลียบเมืองได้ยกล่วงไปแล้วตเวตงะลูที่ลงมาที่ป้อมสเตตแมนแต่ในน่าฝนเพื่อประจบประแจงขอรับตำแหน่งเปนเจ้าฟ้าเชียงตอง แต่ได้รับตอบว่าใม่ได้เปนอันขาด กลับแค้นอังกฤษ คิดส้องสุมกำลังเกลี้ยกล่อมคนในแถบเมืองเกษีแมนสัม ยกเข้าไปตีปล้นแลเผาเชียงตองเสียพินาศ อังกฤษขอให้เจ้าฟ้าเมืองหน่ายยกไปปราบ ก็ยกล่าถอยไปยังเมืองปั่นเผาเมืองปั่นเสียแล้วก็หลบไปอาไศรยพึ่งอยู่ในแว่นแคว้นเชียงใหม่ของสยาม แลให้สัญญาต่ออาณาพยาบาลว่า จะอาไศรยพึ่งเลี้ยงชีพอยู่โดยสุจริตะภาพ หาคิดจะรบร้าฆ่าฟันใม่ แต่ก็หาจริงใม่ อนึ่งที่เมืองปั่นนั้นมิสเตอฮิลเดอแบรนด์ได้พบกับข้าหลวงสยาม ๔ ท่าน แลไวศกงสุลอังกฤษณเมืองเชียงใหม่ มิสเตอฮิลเดอแบรนด์ได้ให้สัตย์สัญญาว่า จะงดจากการวิวาทรบพุ่งต่อกัน ทั้งฝ่ายสยามก็เช่นกัน เมื่อมีเหตุการโต้เถียงปัณหาอย่างใด ก็จะใช้ทางพิจารณาใต่สวนแลปรองดองตกลงกันฉันท์มิตระภาพ ตัวความต้องการที่ข้าหลวงทั้งสองฝ่ายพบกันครั้งนี้ ก็ประสงค์เพื่อจะโต้เถียงกันด้วยปัณหาเรื่องกรรมสิทธิ์สยามฤๅอังกฤษควรจะเปนเจ้าของหัวเมืองน้อยๆคือ เมืองตวน เมืองหาง เมืองจวต เมืองทา กับเมืองสาต ถูกต้องกว่ากัน ด้วยข้างสยามก็ว่าหัวเมืองเหล่านี้เปนหัวเมืองขึ้นของนครเชียงใหม่มาแต่ดั้งเดีม ข้างอังกฤษก็ว่าหัวเมืองทั้ง ๕ ข้างต้นนั้นเปนหัวเมืองขึ้นของเมืองปั่นมาตั้งแต่ดั้งเดีม พึ่งจะโจทไปขอขึ้นเชียงใหม่เมื่อเกีดวิวาทกันขึ้นระหว่างเมืองหมอกใหม่ แลเมือง/*223*/ปั่น กลัวภัยจะมาถึงจึ่งพึ่งเอาอำนาจเชียงใหม่มาปก แต่การที่ข้าหลวงพบกันครั้งนี้ก็ได้ปรองดองตกลงกันไว้ชั่วคราวเท่านั้น แม้กระนั้นการที่ปฤกษากันครั้งนี้ทำให้เปนโอกาศแก่ตเวตงะลูที่จะเอาตัวรอด เพราะเปนเวลาระหว่างรัฐบาลอังกฤษแลสยามกำลังว่ากล่าวกันถึงข้อที่จะคิดจัดราชการในหัวเมืองเหล่านี้ในภายภาคหน้า บรรดายังเอาเปนยุติมิได้ว่าจะตกเปนของใคร จึ่งได้ตลบเลยเข้าไปทางเชียงใหม่
ออกจากเมืองปั่นมิสเตอฮิลเดอแบรนด์ก็ยกไปทางเมืองหน่าย แลที่นั่นได้มีการพิธีสโมสรซึ่งพวกเงี้ยวคงคิดกันว่า เปนพิธีสมาคมเดอบาร์ในหัวเมืองไทยใหญ่ครั้งแรก การชุมนุมได้เคยมีเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๓ ณป้อมสเตตแมนนั้น มีแต่ชั่วเจ้าผู้ครองเมืองเบื้องตวันตกแลงะเวกุนฮมูในมณฑลเม้ยลัตเท่านั้นมาประชุม แต่ในเมืองหน่ายครั้งนี้ใม่เช่นนั้น นอกจากเจ้าฟ้าหัวเมืองข้างเหนือ แลเจ้าผู้ครองเมืองเบื้องตวันตกเหล่านี้แล้ว บรรดาเจ้าผู้ครองหัวเมืองทั้งปวงต้องมาชุมนุมการสมัคสมานสามัคคีระหว่างเจ้าที่เข้าพวกกันอุดหนุนเจ้าลิมเบงมินทรา แลศัตรูของพวกนี้ก็ได้กลับประนีประนอมกันเรียบร้อย ในการประชุมนี้ ปัณหาข้อใหญ่เรื่องเงินสร่วยที่เจ้าหัวเมืองไทยใหญ่นั้นๆจะต้องส่ง ทั้งปัณหาเล็กน้อยอันเปนข้อวิวาทขัดข้องเฉภาะเมืองก็ได้ว่ากล่าวตกลงกันไปโดยสำเร็จเด็ดขาด ในชั้นแรกเจ้าฟ้าต่างๆให้เจ้าฟ้าเมืองปอ้นอันขยันขันแข็งแลรู้จักเชื่องหทัยชั่งผิดชอบทั้งเปนผู้ช่างพูดเจ้าสำบัดสำนวนตีโวหารเปนทนาย ร้องคัดค้านเงินสร่วยที่คเนกะเอาตามหลักสะสะเมทะ อันเปนวิธีที่ใช้ในรัชกาลพระเจ้าเมนดงมินทร์ สำแดงปราถนาจะใคร่ให้กลับใช้ธรรมเนียมส่งเครื่องราชบรรณาการอันมีค่าไปคำนับพระผู้เปนเจ้าอันเปนผู้ปกครอง เพื่อสำแดงความเปนใหญ่เหนือตน แทนที่จะกำหนดเปนอัตราจำนวนเงินรีดให้ส่งทุกๆปีอย่างที่รัฐบาลพม่าเรียกเอาในชั้นหลังๆนั้น แต่ข้อคัดค้านอันนี้ลงท้ายก็เปนอันอังกฤษใม่ยอม แลอัตราเงิน/*224*/สร่วยนั้นก็ตกลงกันกะเปนอัตรา ๕ ศกกำหนดใหม่ครั้งหนึ่ง จำเดีมแต่วันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๐ เปนต้นไป พันกำหนดไปก็แก้ไขใหม่ได้ เปนอันใม่มีอไรเหลือแก่เจ้าไทยใหญ่เหล่านั้น นอกจากต้องยอมแล้วแต่ไต้เท้ากรุณาเจ้าจะโปรดเถิดเท่านั้นเปนจบความ
สุเปอรินเตนเดนต์ออกจากเมืองหน่ายแล้ว ก็ยาตราขบวนเลียบเมืองผ่านมาทางเมืองไลขา เมืองกุ้ง แลเมืองเกษีแมนสัม สู่เมืองไย ประสมกันกะกองทัพที่ยกไปข้างเหนือ ซึ่งเลียบทางผ่านเมืองทองเพ็ง แลเมืองแสนหวี มีลุเตแนนต์ดาลีเปนเจ้าพนักงารผู้เจรจาความเมือง นอกจากที่เมืองทองเพ็งซึ่งทหารกองหลังถูกลอบยิงแล้ว กองทัพที่ไปทางเหนือนี้ก็สงบราบคาบปราศจากภยันตรายเหมือนกัน ซ้ำดูดเอาขุนแสงต้นโหงเข้ามาสวามิภักดิ์ได้ด้วย ควรจะต้องสำเหนียกไว้หน่อยว่านามขุนแสงต้นโหงซึ่งพม่าให้แก่คนสำคัญผู้นี้ แลอังกฤษก็เรียกตามนั้น พวกไทยใหญ่ใม่มีใครเข้าใจเลยด้วยเรียกเหลวๆใม่ถูกต้อง นามเดิมว่าแสงยอนโก แลเปนชาวบ้านต้นโหง เมื่อโชคดียิ้มรับเพื่อนก็เลยสลัดคำยอนโกทิ้งเสีย แลเพิ่มยศขุนซึ่งเปนมหายศสำหรับแต่เจ้านายผู้ครองแผ่นดินมาผนวกหน้าชื่อเข้าจึ่งเปนขุนแสงต้นโหง ใม่ใช่ว่าขุนแสงชาวบ้านต้นโหงเหมือนกับเราพูดว่าหลวงบรรเทาเกาะใหญ่ ฤๅอีนาคพระโขนง หาได้พูดว่าหลวงบรรเทาชาวบ้านเกาะใหญ่ ฤๅอีนาคชาวบ้านพระโขนงใม่ฉนั้น
เจ้าหน่อเมืองแลโปโจก (ซึ่งดูเหมือนจะเปนคำลว้า ว่าป่าโจก คือเป็นใหญ่ในป่า อาจจะเทียบได้ดังคำพวกน้ำเจ่า ครั้งโบราณเรียกเจ้าเมืองว่าปาชีก็แปลว่าเจ้าป่า) ก็มาเข้าหามิสเตอฮิลเดอแบรนด์แลตามมาจากเมืองหน่าย จึงได้มีการประชุมบรรดาหัวหน้าแลท้าวเมืองในจังหวัดแสนหวีทั้งปวงนั้นพร้อมกันณเมืองไย เมื่อประกอบผลที่ผู้เปนใหญ่ครอบครองแสนหวีใม่มีตัวเสียสิ้นแล้ว หัวเมืองข้างเหนือแลข้างตวันออกจึ่งยกให้แก่ขุนแสงต้นโหงให้ทรงยศเปนเจ้าฟ้าแสนหวีข้างเหนือ แล/*225*/ดินแดนที่เปนแต่โบราณเรียกว่าก้อนกาง (คือก้อนกลาง) หรืออเลเลตนั้น มอบให้แก่เจ้าหน่อเมืองทรงยศเปนเจ้าฟ้าแสนหวีข้างไต้ โปกโจกนั้น ชราทุพลภาพมากแลขี้โรคขี้ไภยนักด้วย จึ่งเปนแต่ให้รับเงินปีเลี้ยงชีพอยู่ปรกติไปในเมืองแสนหวีข้างไต้ ราวสองเดือนเท่านั้น นับแต่วันกองทัพใหญ่ของอังกฤษยกไปแล้ว พรรคพวกของโปกโจกก็คุมกันเข้าเปนขบถจะทำร้ายเจ้าฟ้าหน่อเมือง ๆ ต้องหนีเปิดไปเมืองสีปอ จนลุเตแนนต์ดาลียกกองทัพขึ้นมาช่วยจึ่งได้กลับมาบ้านเมืองได้ ท้าวเมืองโปกโจกนั้นพ้นโทษไปได้ โดยเชิงชิงหนีตายเสียก่อนด้วยโรคลงแดง ลุเตแนนต์ดาลีแลเจ้าฟ้าหน่อเมืองจึ่งให้เรียกตัวหัวหน้าปวกขบถมาโดยดี แลให้จับตัวชำระตัดสินให้จำขังไว้ตามโทษานุโทษน้อยแลมากให้หลาบจำ
ลำดับนั้นสุเปอรินเตนเดนต์ ก็เดีนขบวนทัพเลยลงไปสู่กรุงมัณฑเลรับเจ้าฟ้าเมืองลอยหลวง เมืองทองเพ็ง ที่ยังมิได้เข้าหาลุเตแนนต์ดาลีมาอ่อนน้อมตามทาง
การที่สุเปอรินเตนเดนต์ใม่อยู่เสียนานแลกองทหารอังกฤษโดยมาก ยกจากป้อมสเตตแมนตามไปด้วยนั้น ดูเหมือนจะส่อให้เปนข้อคาดกันว่า ทหารอังกฤษเห็นจะจับถอนไปแล้ว จึ่งในมินาคม พ.ศ. ๒๔๓๐ สอละปอเจ้ากะเหรี่ยงข้างตวันออก คนที่ใม่ขอยอมที่จะพบปะสมาคมกับสุเปอรินเตนเดนต์ มิใยจะแต่งคนสื่อสาส์นมาเชื้อเชิญให้ไปพบมาหลายเดือนก่อนนั้น แลเปนตัวการที่ได้รวบเอาส่วนเมืองสากอยปลายแดนต่อกันนั้นเปนอาณาเขตร์ของตนเสีย แลยังคุกคามจะตครุบเมืองหมอกใหม่เข้าไว้ในเงื้อมมือเสียด้วยนั้น เปนใจแต่งให้พวกกะเหรี่ยงยางแดงยกเข้ามาตีเมืองหมอกใหม่ เจ้าฟ้าต้องหนีจากเวียงข้ามแม่น้ำสัละวีนไปฝั่งโน้น พวกยางแดงก็ปล้นบ้านเรือนแลจุดไฟเผาเมืองหมอกใหม่เล่นสนุกใจ สอละปอก็ยกมาจับชายผู้หนึ่งนามขุนน้อยแก้ว อันเปนนักเรียนเชื้อวงศ์เมืองหมอกใหม่ตั้งขึ้นเปนเจ้าฟ้าให้ครองเมืองเปนเมืองขึ้นต่อเจ้าผู้เปนใหญ่ในเมือง/*226*/กะเหรี่ยง เมื่อตเวตงะลูทราบข่าวกะเหรี่ยงทำการใหญ่ถึงปานนั้นสำเร็จได้ ก็มีใจกำเรีบ จึ่งเกลี้ยกล่อมผู้คนลอบหนีจากเมืองเชียงใหม่ยกมาตีได้เมืองปั่น ไล่เจ้าฟ้าตเพีดหนีไปแล้ว ก็เข้าตั้งครอบครัวอยู่ เจ้าฟ้าเมืองหน่ายได้รับคำสั่งมิสเตอฮิลเดอแบรนด์ก็แต่งกองทัพยกไปขับไล่ตเวตงะลู แต่ก็กลับพ่ายแพ้แตกถอยมา ตเวตงะลูยังยกรี้พลไล่ติดตามฆ่าฟันมากระทั่งถึงประตูเมืองหน่ายอย่างกล้าหาญเช่นนี้ ตเวตงะลูจึ่งเปนที่นิยมของคน สามารถจะตั้งตนทรงอำนาจอยู่ในเมืองปั่นได้ ในต้นเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๓ จนขุนญี่เจ้าฟ้าก็ต้องหนีไปสู่เมืองปอน เหตุฉนี้ผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์จึ่งต้องรีบกลับขึ้นมาจากกรุงมัณฑเลในกลางเมษายน ลำดับนั้นการรบพุ่งออกจะข้อนข้างร้ายๆ ยังตึงตังขึ้นระหว่างเมืองเล็กเมืองน้อยในจังหวัดเม้ยลัตข้างไต้ซ้ำเติมอีกด้วย กำเริบขึ้นด้วยเจ้าฟ้ายางห้วยกะทุ้ง เปนด้วยสาเหตุเจ็บแค้นนายทหารอังกฤษที่ป้อมสเตตแมนสั่งพลาดพลั้งฤๅโดยเข้าใจผิดอย่างใดส่อให้เห็นใจว่าเปนอยุติธรรมขึ้น แต่การกำเรีบเหล่านี้ก็ปราบให้กลับราบคาบได้โดยง่าย แลเจ้าต้นเหตุถูกปรับ ๑๐,๐๐๐ รูปีย์ แล้วก็แต่งกองทัพเดีนไปทางตวันออก ทหารม้ากองลุเตแนนต์เฟาเล่อลอบรุกตระหน่ำขึ้นไปมิทันรู้ตัว จับตัวตเวตงะลูตัวลูกสมุนหัวหน้าสำคัญๆได้แทบหมดใน ๗ วัน นับแต่วันพวกขบถห้าวหาญยกมาถึงประตูเมืองหน่าย การข้อนี้เองทำให้การขบถตเวตงะลูที่กำลังแตกตื่นคาดหน้ากันว่าจะลุกลามใหญ่โตต่อไปสงบลง ตัวหัวหน้า ๖ คนต้องประหารชีวิตเมื่อเจ้าฟ้าเมืองหน่ายได้ชำระแล้ว แต่ตัวตเวตงะลูเองนั้นถูกลูกสมุนของตาทิดนั่นเองยิงตาทิดตัวขบถเสีย
กองทัพอังกฤษที่ไปกับผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์ เมื่อได้จัดการให้ขุนญี่กลับได้เข้านั่งเมืองตามเดีมแล้วก็เดินไปทางข้างไต้สู่เมืองหมอกใหม่ซึ่งขุนน้อยแก้วแลพวกกะเหรี่ยงพากันทิ้งเมืองหนีไปสิ้นแล้ว ขุนน้อยแก้วหนีไปในพระราชอาณาจักร์สยามแลไมได้หวลกลับมาก่อการร้ายอิกต่อไป พวกกะเหรี่ยงถอยไปสู่บ้านเมืองของตนข้างอังกฤษก็จัดตั้งกองทหารประจำอยู่ณเมืองหมอกใหม่ แลแต่ง/*227*/ทหารกองน้อยยกแยกลงไปตั้งณเมืองหน่ายด้วย ถึงกระนั้นในปลายมิถุนายน พ.ศ.๒๔๓๑ สอละปอยังกล้ายกกองทัพมาตีเมืองหมอกใหม่ที่ตั้งเจ้าฟ้าให้ครอบครองแล้วนั้นอิกได้ กองทัพกะเหรี่ยงก็อปราไชยแตกไปง่ายๆ เมื่อฉนั้นลุเตแนนต์เฟาเล่อก็สวนควันจับออกแต้มราวีบ้าง ยกไปตีพวกกะเหรี่ยงยางแดงที่ตั้งทำการอยู่ณตำบลกันตูอ่อน แตกพ่ายกระจัดกระจายไปโดยต้องเสียชีวิตมาก แลในที่สุดเนรเทศกะเหรี่ยงทั้งสิ้นออกไปพันด้าวแดนหมอกใหม่หมด ทหารอังกฤษต่อรบครั้งนั้นน้อยตัวมากเมื่อเทียบกับจำนวนพวกกะเหรี่ยงนั้น ยังสามารถผลาญกะเหรี่ยงเจ็บปวดแสนสาหัศได้ถึงปานนั้น จึ่งเปนข้อครั่นคร้ามแก่พวกกะเหรี่ยง นับเปนอันสุดความลำบากยากเปนในแคว้นแถบนั้นอิกต่อไป
ผลของการวุ่นวายเหล่านี้ ทำให้อังกฤษต้องรีบคิดตั้งเจ้าพนักงารพลเรือนจัดราชการในเมืองหน่ายเอาเอง ราวในเวลาเดียวกันนั้น หัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือก็เปนอันแยกจากข้างไต้ จัดเปนคนละแผนกขาดจากกันทีเดียว
อนึ่งต้องสำเหนียกว่า การขบถเหล่านี้ ล้วนเปนการรบกันเองในจำพวกไทยต่อไทยฤๅกะเหรี่ยงต่อไทย ใม่ใช่พวกไทยแลกะเหรี่ยงรบกะอังกฤษ อาจจะกล่าวได้ว่าหัวเมืองไทยใหญ่เท่านั้น รวมในด้าวแดนทั้งสิ้น นับเปนส่วนพม่าตอนบนที่ว่าง่ายปราบง่ายให้ยอมอ่อนน้อมรับอยู่ในอานุภาพอังกฤษโดยมิได้ตั้งต่อสู้รุนแรง (เหมือนในเมืองพม่าเองที่เล่นเอาอังกฤษกว่าจะฮุบได้ก็เหงื่อตกกีบ) ภายในเวลากว่าปีขึ้นไปใม่มาก จับเดีมแต่วันอังกฤษยกขึ้นมาตั้งครอบงำบ้านเมืองไทยใหญ่ บรรดาเจ้าครองเมืองทุกๆอาณาเขตร์ก็พากันมาอ่อนน้อมต่อสุเปอรินเตนเดนต์ด้วยองค์เอง แลยอมรับเปนเมืองขึ้นของรัฐบาลอังกฤษ สุดแท้แต่จะบังคับให้ทำประการใด ความตั้งใจของรัฐบาลอังกฤษ ก็มีแต่จะปราบให้สงบราบคาบ กับมิให้รบต่ออังกฤษฤๅรบกันเอง แลปล่อยให้เจ้าผู้ครองนครเมืองหนึ่งเมืองหนึ่งเปนประเทศราชทรงอิศระภาพในการที่จะจัดราชการในบ้านเมืองของตนนั้นๆ สุดแต่จะ/*228*/ให้หันเข้าหาทางเปนรัฐบาลซิวิไลศ์ได้อย่างดีที่สุดเพียงใด ใม่ชั่วแต่ออกประกาศใต้งๆ แต่ทั้งว่าตั้งใจจริงฉนั้นด้วย การค้าขายก็เริ่มจะกลับคืนคงเกือบจะในทันทีเมื่อบ้านเมืองสงบจลาจลลง บ้านเมืองที่ร้างที่ฉิบหาย ก็กลับมีพลเมืองยกกลับมาตั้ง แลจัดการกลับปลูกสร้าง ฝูงประชาชนก็เริ่มจับทำการงารตามธรรมดาอย่างเคย ซึ่งอาจจะกล่าวได้ว่า ใม่เคยเปนเช่นนี้มานมนานจำเดีมแต่เกีดการวุ่นวายมา นอกจากในหัวเมืองปลายเขตร์ปลายแดน แลถึงมีเหตุร้ายก็มีแต่เพียงคนร้ายปล้นสดมข่มเหงกันเอง ใม่ใช่เพราะพลเมืองเปนขบถจลาจลเหมือนแต่ปางก่อนมา เหตุทั้งนี้ก็เพราะพวกไทยใหญ่เองเหมือนเด็กยังใม่รู้จักผิดจักชอบทางได้เสียพอที่จะเลี้ยงตัวเองได้ไหว ฤๅใม่มีกำลังของตัวเองพอที่จะรักษาตัวเองบำราบกันไว้ให้อยู่มือได้ไหว จึ่งเรียบร้อยได้ด้วยพึ่งอำนาจผู้ใหญ่มาคอยขู่ให้สงบ อย่างเด็กๆต้องพึ่งผู้ใหญ่ปล่อยอยู่ตามลำพังลำลองแต่ตัว เอาความสุขแลความเจริญใม่ไหวเท่านั้น
ในรดูแล้ง พ.ศ. ๒๔๓๑ นั้น รัฐบาลอังกฤษวุ่นแต่เรื่องที่จะบำราบสอละปอเจ้าเมืองกะเหรี่ยงเบื้องตวันออก แต่พอพลของสอละปออปราชัยป่นปี้ไปจากตำบลกันตูอ่อนในแขวงเมืองหมอกใหม่แล้ว น่าที่จะออกรู้ศึกหนักใจอย่างไรขึ้นมาบ้าง สอละปอจึงเขียนศุภะอักษรมายังสุเปอรินเตนเดนต์หัวเมืองไทยใหญ่ พรรณาถึงความเดือดร้อนที่เมืองหมอกใหม่ข่มเหง ขู่ๆยอๆขอให้อังกฤษถอนทหารลงมาเสียจากนั่น อังกฤษใม่ว่ากระไรหมด คืนศุภะอักษรกลับไปเสียเฉยๆ ครั้นในสิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑ ดูเหมือนสอละปอจะออกหวาดว่าอังกฤษจะไปราวีลงโทษตัวโทษที่ยกกองทัพมาตีเมืองหมอกใหม่ก่อน จึ่งได้ทำเรี่ยวแรงแก่กะเหรี่ยงที่กันตูอ่อน จึงมีศุภะอักษรมาถึงสุเปอรินเตนเดนต์หัวเมืองไทยใหญ่อิก ทั้งมีไปถึงข้าหลวงอังกฤษที่เมืองตนาวศรีด้วยก็อิกฉบับ ๑ ความต้องกัน ขอให้รัฐบาลอังกฤษเปนคนกลางตัดสิน ข้อวิวาทระหว่างกะเหรี่ยงแลเจ้าฟ้าเมืองหมอกใหม่ /*229*/สอละปอเอื้อมจะเอาค่าทำขวัญถึง ๒,๔๐๐,๐๐๐ รูปีย์ ถ้อยคำที่ใช้ในศุภะอักษรนี้ก็ละล้วนเย่อหยิ่งขู่เข็ญ อังกฤษจึงส่งศุภะอักษรกลับคืนให้ทูตผู้ถือมาไปให้สอละปอเฉยๆอีกครั้งหนึ่ง ครั้นในต้นเดือนกันยายน สุเปอรินเตนเดนต์หัวเมืองไทยใหญ่ จึงเตรียมหนังสือคำขาดคิดจะส่งไปให้เจ้ากะเหรี่ยงเบื้องตวันออก ว่าถ้ายังขัดขีนใม่มาเคารพอ่อนน้อมสุเปอรินเตนเดนต์อันเปนผู้แทนรัฐบาลอังกฤษด้วยองค์เองแล้ว เปนต้องได้รับราชทัณฑ์อย่างเจ็บปวด คำเด็ดขาดนี้ต้องการจะขูให้สอละปอมาที่ป้อมสเตตแมนเองทั้งต้องส่งเงินค่าปรับ ๒ หลักรูปีใช้ค่าเสียหายที่กะเหรี่ยงได้ล้างผลาญเมืองหมอกใหม่ แลให้คุ้มค่าที่ต้องส่งทหารขึ้นไปช่วยเมืองนั้น ทั้งต้องยอมส่งปืนเล็กที่คงใช้ได้มาให้อังกฤษ ๕๐๐ กระบอก ทั้งยอมส่งสร่วยประจำปีๆละ ๕๐๐ รูปีย์ แต่ความคิดอันนี้ต้องกระตุกเสียด้วยความเห็นรัฐบาลอังกฤษบังคับมาว่า ให้สุเปอรินเตนเดนต์พยายามใช้อุบายให้สอละปอมาอ่อนน้อมโดยมิต้องปราบขบวนใช้คมอาวุธ คำเด็ดขาดจึงยังส่งไปใม่ได้จนกลางเดือนพฤษจิกายน ครั้นวันที่ ๑๙ ธันวาคม เมื่อเห็นสุดกำลังที่จะพยายามอย่างใดให้สอละปอมายอมอ่อนน้อมโดยสุภาพได้ทุกๆประการแล้ว ในที่สุดจึงตกลงจะต้องแต่งกองทัพยกขึ้นไปปราบตามที่ได้ตระเตรียมไว้พร้อมมือแล้ว
คือส่งกองทัพใหญ่อันเข้มแข็งให้เยเนอราล เอช คอลเลตต์เปนแม่ทัพยกไปจากป้อมสเตตแมนกอง ๑ แลกองทัพที่ ๒ ยกจากพม่าตอนล่างทางแคว้นแม่น้ำสัละวีนซึ่งติดต่อกับแดนกะเหรี่ยงข้างตวันออกทางไต้ ความประสงค์ของกองทัพนั้น ให้ไปปราบเอาชัยใครที่หาญแต่งให้มาต่อสู้ให้พ่ายแพ้แลตีเอาเมืองสอโล้น อันเปนเมืองหลวงของสอละปอให้ได้ แล้วเข้าตั้งมั่นอยู่ ความประสงค์ของกองทัพข้างไต้นั้น เพื่อจะให้ยกหนุนไปช่วยฝ่ายเหนือตีเปนทัพขนาบ ทั้งกันใม่ให้สอละปอหนีลงมาข้างไต้ได้ ทั้งรวังป้องกันแขวงเมืองตามแม่น้ำสัละวีนซึ่งหวาดว่าบางทีกะเหรี่ยงจะแต่งกองโจรลอบมาเที่ยวตีปล้นเผาบ้านเมืองนั้นๆให้ยับเยินเสียหายเสียโดยหาอันใดใม่/*230*/กะการจำเปน ที่ต้องแต่งกองทัพข้างไต้ขึ้นไปช่วยเปนทัพขนาบนั้น ใม่ทันไรก็เห็นทันตา ด้วยเมื่อณวันที่ ๗ ธันวาคม สองวันก่อนกองทัพฝ่ายไต้ซึ่งโคโลเนลฮาว์เวเปนแม่ทัพจะยกมาถึงเมืองผาปูน (ปะปุน) นั้น สอละปอลงมือแผลงฤทธิ์โผงก่อนเทียว แต่งกองทัพรี้พลมากยกมาตีปล้นบ้านกยอกฮนะยัต อันตั้งอยู่หนอิสาณแห่งเมืองผาปูน (ปะปุน) แถบแม่น้ำสัละวีนที่มีกองโปลิศอังกฤษตั้งรักษาอยู่ด้วยซ้ำไป เมื่อปล้นแลเผาบ้านนั้นพินาศแล้วพวกกะเหรี่ยงก็ถอยไป ก่อนกองทัพอังกฤษซึ่งส่งไปปราบนั้นยกขึ้นไปถึง ณวันที่ ๒๖ ธันวาคม กองทัพโคโลเนลฮาว์เวก็ยกจากเมืองผาปูน (ปะปุน) ไปตีค่ายกะเหรี่ยงณตำบลปซองไต้เมืองบอละแก ได้โดยใม่สู้ยาก แล้วกองทัพอังกฤษก็ตั้งมั่นอยู่ณค่ายตำบลนั้นเพื่อจะระวังเขตร์แดนพม่าตอนล่าง นอกจากได้แต่งกองน้อยยกไปตีปล้นบ้านกะเหรี่ยงสองสามครั้ง โดยใม่มีข้อสำคัญพิเศษอย่างใด แขวงพม่าตอนล่างต่อนี้ก็ใม่เดือดร้อนอิกต่อไป
กองทัพฝ่ายเหนือซึ่งสุเปอรินเตนเดนต์หัวเมืองไทยใหญ่มาด้วยนั้น มีกองทัพกะเหรี่ยงยกมาตั้งรับแลต่อสู้แต่พอเยี่ยมเข้าไปในเขตร์กะเหรี่ยงเบื้องตวันออกณตำบลงะกเยียงใกล้เมืองลอยกอ ในที่ตำบลนี้เองเมื่อวันที่ ๑ มกราคม มีกองทัพกะเหรี่ยงราว ๕๐๐ คนยกมา ข้างอังกฤษก็ให้ลุเตแนนต์ติเฆคุมทหารม้าออกไปลุยพิฆาฎเอาชัย พวกกะเหรี่ยงตายระหว่าง ๑๕๐ แล ๒๐๐ พ่ายหนีไป ข้างอังกฤษตาย ๔ คน ต้องอาวุธบาดเจ็บ ๘ คน ต่อนี้ไปกองทัพที่ยกออกมาต่อสู้ก็ใม่กล้าประจัณบานจังหน้านอกจากลอบซุ่มตามป่ารก ครั้นทหารอังกฤษรุกไปก็แตกหนีหายตัวไปในป่าชัฏหมด กระนั้นกับตันเอน แมนเดอสยังต้องอาวุธเมื่อจวนถึงเมืองสอโล้นอยู่แล้ว เมื่อไปถึงเมืองหลวงก็กลายเปนเมืองร้างใม่เจอผู้คนสักหน้า กองทัพอังกฤษก็ยกเข้าตั้งมั่นณวันที่ ๘ มกราคม สอละปอหนีจากนครของตนไปเสียแล้วแต่ก่อนนั้น อังกฤษพยายามจะติดตามจับตัว ฤๅจะสื่อสาส์นเกลี้ยกล่อมให้กลับมาอยู่ตามภูมิลำเนาต่อไปอย่างเดีมก็ใม่สำเร็จแต่สักท่า กองทัพอังกฤษตั้งอยู่ ๓ วิก /*231*/ลุวันที่ ๒๘ มกราคม จึ่งให้ประชุมกะเหรี่ยงหัวหน้าข้าราชการแลคนสำคัญๆในเมืองนั้นเลือกเจ้าเมืองกะเหรี่ยงหัวเมืองเบื้องตวันออกคนใหม่ พวกกะเหรี่ยงตกลงร่วมใจกันเลือก สอละวีภาคินัยแลรัชทายาทของสอละปอขึ้นเปนเจ้า สอละวีก็ยินยอมรับจะรักษาราชการหัวเมืองกะเหรี่ยงฝ่ายตวันออกเปนขอบขัณฑสีมาของสมเด็จพระราชินีเจ้ากรุงอังกฤษ แลเลีกขาดจากการเกี่ยวข้องต่อหัวเมืองต่างประเทศอื่นๆ นอกจากอังกฤษ แลจะส่งเงินค่าปรับ ๓ หลักรูปีย์ผ่อนส่งเปนสามงวด แลรับจะส่งปืนเล็กที่ใช้ได้ ๕๐๐ กระบอกไปก่อนสิ้นเดือนมินาคม ทั้งจะส่งสร่วยประจำปี ๆ ละ ๕๐๐๐ รูปีย์เสมอไป การส่งสร่วยแลส่งปืนนั้น มีเจ้าพนักงารผู้ใหญ่แลพ่อค้าไม้ซุงในกะเหรี่ยงเบื้องตวันออกโดยมากเคยได้ค้าขายตรงต่อเมืองมะระแหม่งนั้นเปนประกันอิกชั้นหนึ่ง
กองทัพอังกฤษซึ่งยกถอยกลับในวันที่ ๓๐ มกราคม ตั้งแต่นั้นมาสอละวีก็ซื่อสัตย์ ทำโดยจริงใจทุกอย่างตามวาจาที่ได้รับไว้กับรัฐบาลอังกฤษ แลรักษาราชการในเขตร์แดนกะเหรี่ยงฝ่ายตวันออกเรียบร้อยราบคาบดีทุกประการ ได้ไปประชุมสโมสร (เดอบาร์) เจ้าผู้ครองหัวเมืองไทยใหญ่ ซึ่งได้มีณเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๒ ฝ่ายสอละปอนั้นใม่ช้าก็วนมาอยู่ณตำบลแมนนอ อันเปนบ้านตั้งอยู่กลางย่านระหว่างเมืองสอโล้นแลแม่น้ำสัละวีน ใม่ได้คิดพยายามที่จะคืนมีอำนาจดังเดีม ฤๅเข้ามาขัดขวางตอแยสอละวีอย่างใดเลย อยู่เรื่อยๆมาได้ ๑๘ เดือน ก็ป่วยเปนอหิวาตกะโรคสิ้นชีพ การที่พวกกะเหรี่ยงยางแดงยอมอย่างเต็มที่โดยเรียบร้อยดีผิดคาดเช่นนี้ เปนที่พอใจของอังกฤษหาที่จะเปรียบมิได้ ด้วยตั้งปีๆพวกกะเหรี่ยงยางแดงเอาแต่ก่อการร้ายกาจ เปนที่ตระหนกตื่นเต้นกันไปในหัวเมืองข้างเคียงใม่มีที่สุด ซ้ำแซกไปเที่ยวปล้นสดมไกลจนถึงจังหวัดเม้ยลัตก็มี ลงได้ปล้นแล้วก็ปล้นอย่างร้ายกาจแสนสาหัศ ใม่เอาแต่ทรัพย์สิ่งสิน ซ้ำ/*232*/จับเอาผู้หญิงแลเด็กไปเที่ยวขายเปนทาษให้หัวเมืองลาวฝ่ายสยามอิกด้วย เมื่อขามิสเตอฮิลเดอแบรนด์เดีนทัพกลับมา ได้หยุดตัดสินปักปันเขตร์แดนระหว่างเมืองใผ่แลเมืองน้ำแม่โกน ให้เปนการสำเร็จเด็ดขาดตัดข้อวิวาทถุ้มเถียงกันต่อไปเปนอันยุติ มีข้อสำคัญของเจ้าพนักงารอังกฤษที่ได้กระทำอีกอย่างหนึ่งก็คือ ใน พ.ศ. ๒๔๓๒ นั้น เจ้าฟ้าเมืองปั่นกลับได้คืนหัวเมืองขึ้นทั้ง ๔ เมือง อันโจทหลุดขาดตอนไปชั่วคราว คือเมืองตวน เมืองหาง เมืองจวด แลเมืองทา ซึ่งฝ่ายรัฐบาลสยามเอื้อมจะเอาว่าเปนเมืองขึ้นของเชียงใหม่นั้นกลับมาครอบครองดังเดีม โดยหวังจะผ่อนผันหันหาประนีประนอมต่อกันฉันท์สัมพันธไมตรีในระหว่างรัฐบาลประเทศสยามแลอังกฤษ เชีงแลกเปลี่ยนกรรมสิทธิ์ถ้อยทีได้รับประโยชน์โดยสมควรให้เปนที่พอใจด้วยกันทั้งสองฝ่าย
ในข้างเหนือ อันเปนสนามสัตถันดรกลียุค คลั่งรบพุ่งกันติดต่อมาตั้ง ๓๐ ศกนั้น ย่อมเปนการยากที่จะพึงหมายให้เรียบร้อยฉุบฉับลงในอึดใจมิให้มีข้อวุ่นวายเลยได้ไหว เกีดกำเริบฮือขึ้นเล็กน้อยในแสนหวีข้างไต้ แต่แม้กระนั้นอังกฤษก็ปราบให้สงบได้ในทันที แลชั่วแต่ต้องลำบากลำบนบ้างสักหน่อย ลุเตแนนต์ดาลีก็เกลี้ยกล่อมชักนำให้เมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) เมืองน้ำคำยินยอมอยู่ไต้อำนาจ เจ้าฟ้าแสนหวีข้างเหนือสำเร็จได้โดยชื่นตา ด้วยเมื่อครั้งมณฑลแสนหวีเกิดรบพุ่งกันเองป่วนไปนั้น เมืองน้ำคำแลเมืองผังคำฤๅแสรล้านกลับกลายเปนเมืองประเทศราชแท้ไปเหมือนเมืองหนองแลเมืองเกษีแมนสัม การที่จะกดให้เมืองลเลีงเคยตัวด้วยผ่าออกไปเปนอิศระแล้ว กลับยอมมาเปนเมืองขึ้นใหม่อิกนั้น ก็เปนธรรมดาต้องต่อสู้คัดง้างโต้เถียงจนสุดกำลังอยู่พักหนึ่งเท่านั้นเอง อนึ่งในศกนี้ขุนสูงหน่อฟ้า นอกตำแหน่งก็เชื่อแนะนำเล้าโลมยอมย้ายจากเมืองลีมาอยู่ร่วมราชสำนักกะโอรสในเมืองไย เมื่อเช่นนี้สาเหตุที่อาจเกีดข้อใม่พอใจกันก่อวิวาทบาดหมางได้ก็เปนอันพ้นทุกข์พ้นร้อนไปที แต่เจ้าฟ้าชราภาพองค์นั้นก็ชีพตักษัยภายในปีนั้นนั่นเอง
/*233*/อนึ่งเกีดการใม่สู้ดีขึ้นมากๆ ในเมืองชุมสายแลเมืองหลวงซึ่งยกไปเปนเมืองขึ้นต่อเจ้าฟ้าสีปอใหม่นั้น ด้วยผู้ที่เจ้าฟ้าสีปอตั้งให้มาว่าราชการรักษาเมืองนั้นเปนคนหาสู้จะสมควรแก่น่าที่ใม่ ข้อนี้ด้วย ฃ้อภูมิประเทศเมืองนั้นติดกะท้องทุ่งด้วย ส่อให้กลายเปนรังอาไศรยของพวกโจรผู้ร้ายคนพาลต่างๆ เปนบ่อเกีดความเดือดร้อน จึ่งพลเมืองทั้งสองเมือง นับวันมีแต่จะลดน้อยถอยลงหาอยู่สุขเหมือนบ้านอื่นเมืองอื่นโดยมากนั้นๆ ใม่ เมืองทองเพ็ง เมืองลอยหลวง แลเมืองมีตเล่า ก็บริบูรณไปด้วยเครื่องส่อจลาจลด้วยเจ้าสอยันนายที่ตั้งตัวเปนเจ้าจะกู้ชาติพม่าชเงื้อมเข้ามาตั้งอยู่ใกล้เขตร์แดนมิหนำ ยังซ้ำโบชัยะคำแล่งแลหัวหน้ามหาโจรอื่นๆ ก็มารายรกะอยู่เกลื่อนไป ทั้งในเมืองมีตก็มีแต่ข้อวิวาทรบพุ่งกันหยุกหยิกอยู่ใม่วาย แต่แม้กระนั้น เมื่อกล่าวรวบยอดก็ยังต้องว่าความเจรีญในหัวเมืองไทยใหญ่ นับวันก็มีแต่รุ่งเรืองทวีขึ้น แลความวางใจของเจ้าฟ้าผู้ครองเมืองหัวเมืองนั้นๆในรัฐบาลอังกฤษนับวันก็ยิ่งมีแต่แน่นแฟ้นแข็งแรงขึ้นทุกที
ในปีต่อไปแสนหวีข้างไต้ใม่มีการสดุ้งสเทือนเลย แต่ในธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๓ หัวเมืองข้างเหนือกลายเปนแหล่งผงกหัวขึ้นอิกแล้ว ก่อเหตุด้วยน้องเขย เจ้าฟ้าขุนญี่อนุเปนบุตร์แสงไห ที่เจ้าฟ้าพี่เมียตั้งพระไทยจะทรงชุบเลี้ยงให้เปนถึงรัชทายาทแท้ๆ นั้นเกีดกระเห่อใม่ทันใจขึ้น แต่ขุนญี่ต้องเสียพระชีพเสียก่อนการเรื่องนั้นถึงเปนข้อร้ายแรง แต่ต่อนั้นมาเมื่อปลายปี ก็เกีดวุ่นวายขึ้นอิกจนได้ ด้วยพวกท้าวเมืองอมาตย์ของเจ้าฟ้านั้นวิวาทกันขึ้นกับพวกกะจินข้างเหนือเมืองแสนหวีนั้นอีก แต่การเรื่องนี้ก็ไกล่เกลี่ยให้สงบลงได้ชั่วขณะหนึ่ง แต่พวกกะจินใม่พอใจ แลสาเหตุนี้และเริ่มจะเปนต้นเหตุความบาดหมางต่อกันซึ่งกลายเปนผลร้ายในต่อไปข้างหน้าอิก ๓ ศก หัวเมืองข้างเหนือนอกนี้ก็ใม่วุ่นวายอันใด แต่อาการเมืองหลวง ที่เปนรังอาไศรยของผู้ร้ายนั้นก็ยังเปนที่ใม่พอใจมากๆ แลเมืองซุมสายก็ยังคงร่วงโรย พลเมืองมีแต่ลดน้อยถอยลงทุกๆที ความจำเรีญเปนอันมากเกีดขึ้นเห็นได้ทันตา/*234*/ในการสร้างถนนทางเกวียนจากกรุงมัณฑเล ถึงเมืองเนเมียว แลเมืองสีปอ แลจากเมืองเมียกติลาไปทางที่ว่าการหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ แลทางหลวงทั้งสองสายนี้พวกโคต่างแลเกวียนเริ่มจะจับใช้กันมากขึ้นมากขึ้นทุกๆ ที
ในหัวเมืองข้างไต้ใน พ.ศ. ๒๔๓๓ นั้น เหตุสำคัญที่สุดก็คืองารที่ข้าหลวงฝ่ายสยามแลอังกฤษได้ร่วมใจกันทำ ทั้งการที่หัวเมืองใหญ่ในตรานสัละวีนอื่น (คือสัละวีนฟากบูรพ์) คือเชียงตุงมายอมอ่อนน้อมโดยดี ด้วยข้างอังกฤษตั้งพิธีเกลี้ยกล่อมเกี้ยวมาตั้งแต่แรก จนกระทั่ง พ.ศ. ๒๔๓๓ ตั้งแต่มีหนังสือถึงไปเถิดใม่เปนผลอย่างไรเลย พึ่งจะได้ฤกษ์ถึงโชคลาภอังกฤษเข้าในศกนี้
ในเวลาเมื่ออังกฤษยกกองทัพไปปราบกะเหรี่ยงข้างตวันออกใน พ,ศ, ๒๔๓๑-๓๒ ซึ่งเปนผลถึงถอดสอละปอ แลอนุมัติให้ภาคินัยของสอละปอนามสอละวีเปนเจ้าเมืองกะเหรี่ยงต่อไปนั้นอังกฤษว่า ทหารสยามแลคนที่เกณฑ์มาจากแคว้นเหล่านั้นเองยกมาตั้งครอบงำอยู่ในดินแดนข้างตวันออกแม่น้ำสัละวีน ซึ่งข้างอังกฤษว่าพวกกะเหรี่ยงข้างตวันออกได้เคยมาตั้งอยู่แต่หลายปีดีดักมาแล้วนั้นไว้เสียเปนอันมาก เขตร์แดนเหล่านี้รัฐบาลสยามเอื้อมว่าเปนส่วนอาณาเขตร์ของเชียงใหม่ นอกจากที่เขตร์แดนเหล่านี้รัฐบาลสยามยังเอื้อมจะเอาดินแดนตรานสัละวีน (สัละวีนฟากตวันออก) แคว้นเมืองเมี้ยว แลเมืองแม่สะกุนซึ่งข้างอังกฤษถือว่าเปนเขตร์แดนของเมืองหมอกใหม่นั้นเพิ่มอิก ทั้งยังคงเอื้อมจะเอาหัวเมืองน้อยๆ ทั้ง ๔ ที่ได้กล่าวแล้ว คือเมืองตวน เมืองหาง เมืองจวต แลเมืองทา ซึ่งอังกฤษได้อำนวยให้แก่เจ้าฟ้าเมืองปั่นไปแล้วแต่ในธันวาคม พ,ศ, ๒๔๓๑ เพื่อความประสงค์ที่จะให้ทราบความเรื่องเขตร์แดนที่รัฐบาลสยามเอื้อมว่าเปนของฝ่ายสยาม แลข้อที่สอละวีร้องทุกข์กล่าวโทษต่างๆ ในเรื่องที่หาว่าอำนาจฝ่ายสยามทำรุกรานเช่นนั้นๆ ในดินแดนที่ราษฎรกะเหรี่ยงได้เคยตั้งอยู่พ้นแม่น้ำสัละวีนข้ามไปได้ถ่องแท้ โดยทางใต่สวนเอาความเท็จจริงนั้น รัฐบาลอินเดียจึงตั้งข้าหลวงผู้หนึ่งให้ไปเยี่ยมเขตร์แดนที่โต้เถียงกันอยู่นี้ ในรดู/*235*/แล้ง พ.ศ. ๒๔๓๒ แลให้ตรวจตราทำแผนที่แลรายงารตามปัณหาข้อที่แก่งแย่งกันให้ชัดเจนมาเสนอ เดีมนั้นตั้งใจว่าในข้อที่เถียงกันนั้นสมควรที่ข้าหลวงทั้งสองราชอาณาจักร์ คือข้าหลวงที่รัฐบาลอังกฤษในอินเดีย แลรัฐบาลสยามต่างตั้งมาจะร่วมงารพร้อมกันไปพิจารณาใต่สวนด้วยกัน แต่อังกฤษว่ามาตระว่ารัฐบาลสยามได้ตั้งข้าหลวงมาแล้ว ในเวลาท้ายจะถึงคราวใต่สวนเข้าจริง อย่างไรรัฐบาลสยามใม่ยอมที่จะร่วมในทางที่มาพร้อมกันใต่สวนด้วยกัน เหตุฉนั้นรัฐบาลอังกฤษจึงได้ไปใต่สวนฝ่ายเดียว (เมื่อฟังเพียงเท่านี้บางทีก็จะชักเข้าใจว่ารัฐบาลสยามมิตกรุมตกรามสุ่มเอาเขตร์แดนที่มิใช่เขตร์แดนของเชียงใหม่ฝ่ายสยามจริงฤๅ จึ่งใม่ยอมมาใต่สวนพร้อมกันกับข้าหลวงอังกฤษ เพราะกลัวความจะแดงเข้าแก้ตัวใม่หลุด เหตุฉนี้จึ่งต้องกล่าวต่อไว้อิกหน่อย เหตุที่รัฐบาลสยามตั้งข้าหลวงมาแล้ว แต่ห้ามเสียมิให้ไปใต่สวนร่วมกับข้าหลวงอังกฤษนั้น เพราะกลัวจริง แต่หาใช่กลัวจะแดงขึ้นว่าเขตร์แดนเหล่านั้นหาใช่ของเชียงใหม่หลงตู่เอาเปล่าๆใม่ แต่เพราะได้คิดกลัวจะบาดหมางทางพระราชไมตรีต่อกันรำคาญใจเปล่าๆโดยมิพอที่ ด้วยที่ดินแดนเหล่านั้นแม้เปนของเชียงใหม่จริงก็ใม่มีคุณมีค่ากระไรนัก เมื่อได้ประกันกะข้าหลวงอังกฤษรู้ฤทธิ์รู้เดชพอเข้าใจเชีงแล้ว ทั้งฟังข้อกล่าวโทษว่าข้างสยามทำล่วงเกีนท่านั้นท่านี้สำมาร่ำไป ซึ่งใครจะรู้ดีกว่าตัวรู้ตัวเองว่าได้ทำจริงฤๅใม่นั้นๆ ใม่ได้ ฉนั้นแล้ว มาหวนนึกถึงกำลังรัฐบาลอังกฤษกับสยามเทียบกันขึ้นชั่งกับดินแดนที่ด้าวปลายเขตร์แดนอันใม่สู้มีคุณมีค่ากระไรนักเหล่านี้โดยฉลาดเข้าเมื่อไร เมื่อนั้นรัฐบาลสยามย่อมสิ้นอยากที่จะให้ข้าหลวงฝ่ายสยามไป พร้อมกันใต่สวนในด้าวแดนไกลสุดหล้าฟ้าเขียวกับข้าหลวงอังกฤษประๆกันฉนั้น มิสเตอเนอีเลียสเปนข้าหลวงซึ่งรัฐบาลอังกฤษอินเดียตั้งมาก็ไปตรวจแต่ข้างเดียว) แลไปที่เขตร์แดนตรานสัละวีน ซึ่งรัฐบาลสยามแลเจ้ากะเหรี่ยงฝ่ายตวันออกต่างเอื้อมว่าเปนของตนไปถึงเขตร์แขวงเมืองเมี้ยว แลเมืองแม่สกุน แลเมืองตวนเมืองหางเมืองจวต/*236*/เมืองทาที่ว่าเปนเมืองขึ้นของเมืองปั่น ในเขตร์แดนที่อังกฤษว่าเปนของกะเหรี่ยงที่เถียงกันอยู่นั้น ข้าหลวงอังกฤษว่าได้ใต่สวนถึงสืบพยานคนในฐานที่แลได้ทำแผนที่บ้านเมืองอเลอเหล่านั้นทั่วหมดอย่างชัดเจน แต่ปล่อยให้ฝ่ายสยามตั้งครอบครองไว้ตามอำเภอ ในเมืองเมี้ยวแลเมืองแม่สะกุนนั้นเล่าก็ยังมีทหารสยามตั้งครอบครองอยู่ แต่มิสเตอร์เนอีเลียสข้าหลวงอังกฤษมอบให้เจ้าฟ้าเมืองหมอกใหม่รับไปว่ากล่าวปกครองทั้งสองเมือง อนึ่งเมืองตวนนั้นข้าหลวงอังกฤษก็พบทหารไทยตั้งครอบครองอยู่ จึ่งขอให้ยกถอนกลับไปเสีย มิสเตอเนอีเลียสมอบการจัดราชการเมืองตวน เมืองหาง เมืองจวด แลเมืองทา ทั้ง ๔ หัวเมืองนั้นให้แก่ขุนโพนอันเปนภาคินัยของเจ้าฟ้าเมืองปั่นบงการปกครอง แต่มาเกีดขลุกขลักเปนความยากขึ้นแก่ข้าหลวงอังกฤษในเรื่องที่จัดการเช่นนี้ ขุนโพนจึ่งคงได้บงการราชการแต่จำเภาะเมืองตวนเมืองเดียว อิก ๓ เมืองนั้นมอบให้ลุงของขุนโพนคือเจ้าฟ้าเมืองปั่นปกครองตรงทีเดียว การที่ขุนโพนเปนใข้ทรพิษม์สิ้นชีพลงในต่อนั้นไปใม่ช้านั้น ทำให้เปนอันจบข้อวิวาทบาดหมางในระหว่างลุงกะภาคินัยในเรื่องเมืองเหล่านี้ได้สนิท เราจะเรียกมิสเตอเนอีเลียสว่าฃ้าหลวงผู้มาไต่สวน แล้วทำรายงารไปเสนอต่อรัฐบาลอินเดียตามคำที่รัฐบาลอังกฤษในอินเดียสั่ง ฤๅจะเรียกว่าเปนทูตสวรรค์ผู้สำเร็จราชการวินิจฉัยชี้ขาดในการปักปันเขตร์แดน มอบหมายเมืองใม่เฉภาะแต่ในระหว่างเจ้าฟ้าไทยใหญ่อันเปนข้าของอังกฤษเองด้วยกันทั้งสองฝ่าย แต่ซ้ำระหว่างไทยสยามกับอังกฤษอิกด้วยตามอำเภอใจ อย่างไหนถูกเล่า ในที่สุดเมื่อรัฐบาลสยามกับอังกฤษได้ปฤกษาหารือกัน ก็เปนอันตกลงกันได้ โดยดวงภักตร์ลักษณายิ้มแย้มต่อกันแต่ในน้ำใจจะนึกอย่างไรเราจะแลเห็นได้ฤๅ แม้ฝ่ายสยามจะใม่ได้คืนหัวเมืองเหล่านั้นก็ยังได้แถมฤๅได้แลกเมืองเชียงแข็งมาเกีนปลงใจเสียอีก
ในชั้นแรกอังกฤษตั้งใจว่าข้าหลวงไทยแลอังกฤษควรจะพร้อมกันไปที่เมืองเชียงตุง แต่ภายหลังอังกฤษกลับหวลเห็นตรงกันข้าม เพราะฉนั้นสุเปอรินเตนเดนต์หัว/*237*/เมืองไทยใหญ่ซึ่งแต่งให้กับตัน เอฟ.เช.ปัง ไปกับทหารแขกสิป่อย ๒๐ คนยกแยกจากกองข้าหลวงไปเยี่ยมเมืองเชียงตุง ไปถึงในมินาคม พ.ศ. ๒๔๓๓ การเจรจาความเมืองออกอยู่ข้างจะกระท่ำกระเทือนอยู่มากๆ เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงเปนใจให้ฆ่าคนดูแลสัตว์พาหนะของเจ้าพนักงารอังกฤษ แลทำร้ายอิกคนหนึ่งบาดเจ็บ แต่พอพวกข้าหลวงยกไปถึง แต่เจ้าฟ้ายอมขอษมาทั้งทำขวัญให้เปนที่พอใจ แก่ข้างอังกฤษ จึ่งกลมกลืนเอาเปนแล้วกันไปที เปนอันยอมรับความอ่อนน้อมเมืองเชียงตุงเปนเมืองออกต่ออังกฤษ รัฐบาลอินเดียตกลงให้เมืองเชียงตุงดำรงศักดิ์เปนเมืองราชไมตรีกับรัฐบาลอังกฤษอย่างย่อมแต้มรองลงไปหน่อย สงวนเอกราชของเชียงตุงในข้อที่จะจัดราชการภายในบ้านเมืองได้โดยลำพังเจ้าฟ้าเมืองนั้นเอง แต่เจ้าฟ้าสัญญาว่าจะใม่คบค้าสมาเพลาฤๅใช้ราโชบายเกี่ยวดองกะชาติต่างประเทศอย่างใด นอกจากทำตามคำแนะนำของสุเปอรินเตนเดนต์ หัวเมืองไทยใหญ่ อนึ่งอังกฤษอนุญาตสะนัดให้แก่เจ้าฟ้าเปนเครื่องหมายรัฐบาลอังกฤษนับถือ ฉันท์เปนเจ้าเปนใหญ่ของบ้านเมืองประเทศเอกราชอันหนึ่ง ตามข้อสัญญาที่ตกลงกันอย่างกล่าวแล้ว เมืองเชียงตุงเปนหัวเมืองมีอานุภาพมากในหัวเมืองแถบตรานสัละวีน แลมีอาณาเขตร์กว้างใหญ่เกือบจะสองเท่าดินแดนหัวเมืองเวลของอังกฤษเองในเกาะอังกฤษ ทั้งเหนือแลใต้เพราะฉนั้นการที่เชียงตุงยอมอ่อนน้อมอย่างสนิทฉนี้ ออกจะเปนข้อสำคัญเครื่องอุประถัมภ์ความสงบในหัวเมืองไทยใหญ่อยู่มากๆ
ในมินาคม พ.ศ. ๒๔๓๓ คอมมิชะเนอใหญ่เซอชาลส์ครอสถเวตได้ขึ้นมาเยี่ยมหัวเมืองไทยใหญ่เปนครั้งแรก แลได้มีการซุมนุม (เดอบาร์) เจ้าผู้ครองเมืองไทยใหญ่ณป้อมสเตตแมน บรรดาเจ้าผู้ครองเมืองในซิสสัละวีน (คือสัละวีนฟากตวันตก) ทั้งปวงพร้อมกับคนสำคัญๆในบ้านเมืองนั้นเปนบริวารเกือบจะได้มาประชุมพร้อมกันหมด เจ้าฟ้าเมืองหน่ายแลเมืองยางห้วยได้รับ/*238*/เครื่องราชอิศริยาภรณ์ให้เปนเกียรติยศเฉลีมยศจากไวศรอยแลคอเวอเนอเยเนอราลคอมมิชะเน่อใหญ่ได้กล่าวสุนทรพจน์ประกาศในท่ามกลางที่ประชุม ชี้แจงต่อเจ้าผู้ครองเมืองแลคนสำคัญๆ ทั้งปวงบรรดาที่มาสันนิบาตอยู่ณที่นั่น ให้เห็นคุณประโยชน์ ที่เกีดจากการโน้มเอากฎหมายแลความสงบเรียบร้อยเข้ามาประดิษฐานในบ้านเมืองของตนๆ อธิบายถึงน่าที่ แลความรับผิดชอบของผู้เปนเจ้าเปนใหญ่ผู้ปกครองไพร่ฟ้าประชากร ทั้งน่าที่อาณาประชาชนจำเปนควรจะต้องเคารพต่อเจ้าอย่างไร แลสำแดงความตั้งใจของรัฐบาลอังกฤษในการที่จะเคารพนับถือหัวเมืองไทยใหญ่ให้ปรากฎ อนึ่งในปีนี้อังกฤษได้ออกประกาศลดหย่อนผ่อนกฎหมายที่เปนอย่างธรรมเนียมของหัวเมืองไทยใหญ่ในเรื่องการลงโทษานุโทษแก่คนที่กระทำผิดทางอาญาต่างๆ แลแก้ไขวิธีพิจารณาคดีอาญาต่างๆ บ้างด้วย แต่ฃ้อแก้ไขนี้เรียงย่อ ๆ สั้นๆ อย่างง่ายๆ ที่พอวิไสยที่จะชักเอาทางซิวิไลศ์ให้มาปลูกลงแลค่อยงอกงามไพบูลย์ทวีขึ้น แก่เจ้านายชั้นผู้ปกครองแลอาณาประชาราษฎรทั่วไปทีละเล็กละน้อยค่อยเจริญค่อยไป
ในระหว่าง พ.ศ.๒๔๓๓ แล ๒๔๓๔ นั้น เวลาโดยมากเปลืองไปในเรื่องที่จะจัดการ สืบสวนจำนวนแลกิจการของพลเมือง วิธีแลอัตราเก็บภาษีอากรในบ้านเมืองๆนั้นๆ แลสุเปอรินเทนเดนต์ก็ได้เปนธุระในเรื่องการปันเขตร์แดนและโดยมาก เกีดวุ่นวายขึ้นบ้าง ด้วยพวกกะจินก่อเหตุขึ้นในแสนหวีข้างเหนือ ได้ลองพยายามที่จะให้พวกแมงโล้นข้างตวันตกอ่อนน้อมก็ใม่สำเร็จ ที่หัวเมืองข้างตวันตกแห่งแม่น้ำสัละวีนที่ใม่ยอมรับอานุภาพอังกฤษปกครอง แลก่อการยายีบีฑาในปลายเขตร์แดนระหว่างเมืองเชียงตุงแลสยามอยู่เนืองๆ จนถึงส่อให้เกีดเหตุผลาญชีวิตเจ้าพนักงารตรวจทำแผนที่ฝ่ายสยาม (คือนายถัดกรมแผนที่พี่ชายพระยามหาอมาตย์ (เสง) ขึ้นในเดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๔ จนตราบเท่าถึงสิ้นศก ๑๒๓๔ เจ้าณหัวเมืองกะเหรี่ยงเบื้องตวันตกจึ่งได้มายอมอ่อนน้อมต่ออังกฤษ /*239*/เมื่อก่อนนั้นขึ้นไปพวกกะเหรี่ยงวางตัวประหนึ่งเปนมนุษย์ชาติเอกราชใม่ขึ้นต่อใคร กะเหรี่ยงวิวาทกันเอง แลวิวาทกับหัวเมืองข้างเคียง สุเปอรินเตนเดนต์ก็ใม่มีอำนาจพออาจที่จะยื่นมือเข้าไปช่วยวินิจฉัยข้อถุ้งเถียงกันนั้นได้ แม้บัดนี้รัฐบาลอังกฤษก็อนุญาตสะนัดให้ส่งสร่วยเล็กๆน้อยๆพอเปนเครื่องหมายให้รู้ศึกการอยู่ในอานุภาพอังกฤษ บัดนี้จับเขยิบแต่งเจ้าพนักงารอังกฤษเข้าไปตั้งอยู่ณเมืองลอยกอเพื่อได้จัดการไต่สวนวินิจฉัยข้อวิวาทต่างๆแต่เก่าแก่มาให้สำเร็จเด็ดขาดเลีกแล้วแก่กันโดยฉันท์สมัคสมานทางมิตรภาพต่อกันสืบไป
ในปีต่อไป พ.ศ. ๒๔๓๕-๓๖ การปักปันเขตร์แดนระหว่างหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้แลสยามก็เปนการสำเร็จเด็ดขาด เปนเครื่องมั่นคงแห่งหัวเมืองเหล่านี้ การปักปันนั้นจับตั้งแต่แม่น้ำสัละวีนไปถึงแม่น้ำโขงเรื่อยไป ตามทางที่เลือกชอบด้วยกันในปี พ.ศ. ๒๔๓๓ ข้าหลวงฝ่ายสยามทำงารอย่างดีสมัครักพร้อมร่วมใจกันกับมิสเตอฮิลเดอแบรนด์ แลมิสเตอเลเวสัน ต่อไปสุเปอรินเตนเดนต์ก็ไปเยี่ยมเมืองเชียงตุง แลปรองดองข้อขัดข้องในเมืองนั้นเปนหลายประการบรรดาที่ยังติดขัดอยู่ ข้อสำคัญก็เรื่องอากรตอไม้แลเงินสร่วยในหัวเมืองขึ้นต่างๆ เช่นเมืองสาต เมืองแสนยอด แลเมืองแสนเมือง จัดให้เปนกำหนดส่งไปกระทั่งถึง พ.ศ. ๒๔๔๐ มิสเตอเลเวสันได้กลับให้สอละวีเจ้ากะเหรี่ยงข้างตวันออกได้ครอบครองดินแดนฟากสัละวีนเบื้องบูรพ์ที่เรียกดรานสัละวีนซึ่งได้คืนมาจากสยามที่อ้างว่าเปนของกะเหรี่ยงแต่ตกไปอยู่แก่สยามมาแต่ พ.ศ. ๒๔๓๒ นั้นไปตามเดีม
การมั่นคงที่ปักปันเขตร์แดนกันลงเปนหลักฐาน เปนเครื่องปีติแก่ชาวไทยใหญ่นั้น กลับมาสดุ้งสเทือนด้วยเกีดเรื่องเตียกตินเมียด ผู้ตั้งตนเปนคนมีบุญ มาโผล่ขึ้นเมื่อปลายปีในเขตร์แขวงเมืองปั่นก่อวุ่นวายอิก เจ้าปลอมนี้มาจากเชียงใหม่ โดยตั้งใจจะเกลี้ยกล่อมส้องสุมกำลังรี้พลตั้ง/*240*/เปนขบถต่ออำนาจอังกฤษ เจ้าฟ้าเมืองปั่นก็รีบจับตัวเตียกตินเมียดขังไว้เสียทันท่วงที ใม่ทันก่อการลุกลามไปได้ เมื่อชำระใต่สวนต่อไปคงได้ความว่า เปนคนเบาเต็ง เหตุที่กล้ายกตนว่าเปนเจ้าพม่าทรงยศมินทรานั้น เพราะพระสงฆ์ในเชียงใหม่อันเปนอาจาริย์แนะอุบายให้ การปราบขบถให้สงบลงทันควันฉนี้ดีมาก เมื่อเทียบกับการปล่อยหละหลวมไว้ให้ลเลีง เหมือนขบถมินลองในเมืองกะเหรี่ยงเมื่อปลายปีก่อนนี้ จึ่งถึงแก่กล้าหาญยกเข้ามาตีกองทหารอังกฤษที่ออกไปตั้งอยู่ณเมืองลอยกอ อันตรายมือย่างเดียวก็แต่ต้องเสียชีวิตแลทรัพย์บ้าง โดยใม่พอที่จะเปนเท่านั้น ที่จะก่อภยันตรายร้ายแรงถึงให้เปนที่สดุ้งสเทือนหวาดไหวต่อรัฐบาลอังกฤษนั้น ถึงเวลานี้เปนไปใม่ได้เสียหมดแล้ว ผลของการปักปันเขตร์แดนเด็ดขาดนั้น บัดนี้ทำให้เกีดโอกาศให้เจ้าผู้ครองเมืองไทยใหญ่ทั่วไปสำแดงความซื่อสัตย์สวามิภักดิ์ ต่อรัฐบาลอังกฤษ อ้างเปนเกียรติยศนิยมชมชื่นสรรเสรีญศักดานุภาพ แต่โดยจริงใจฤๅโดยเสแสร้งว่าก็ยังดีแก่อังกฤษทั้งสองประการ
ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือยังมีการวุ่นวายอยู่มาก พวกกะจินก่อข้อเดือดร้อนในแสนหวีข้างเหนือมาแทบตลอดเวลา กำลังแลปรีชาจัดการปกครองบ้านเมืองฤๅปราบปรามเหล่าร้าย ที่พวกกะจินมีแต่นับวันยิ่งทวีอพยพกันมาตั้งอยู่มากๆขึ้นทุกทีนั้น ดูเปนการเหลือบ่ากว่าแรง เจ้าฟ้าไทยใหญ่จะบำราบให้อยู่มือได้แท้ๆ อนึ่งพวกกะจินถือใจโดยถูกบ้างว่า เจ้าฟ้าไทยใหญ่จะตั้งองค์ได้ก็เพราะพวกเขาช่วยเหลือ เมื่อเจ้าพนักงารผู้น้อยตามรั้วแขวงของเจ้าฟ้าไทยใหญ่ไปกรรโชกกดขี่พวกกะจิน ก็ส่อให้เกีดความรู้สึกน้อยเนื้อตามใจคั่งแค้นขึ้นในจำพวกคนที่ร้ายกาจ จนถึงก่อให้เกีดการราวียกเข้ามาตีเอาเวียงแสนหวีได้ในวันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๕ ครั้นวันที่ ๑๕ มิสเตอดับลยู. เอ. เครแฮม เจ้าพนักงารคลังในเมืองลาเฉียวขึ้นไปแสนหวีพร้อมทหารโป/*241*/ลิศเปนกำลังรักษาตัว แลขับพวกกะจินขบถออกไปนอกเมือง พวกกะจินยอมโดยดีแลร้องฎีกากล่าวโทษเจ้าฟ้ายอมขอให้อังกฤษพิจารณาตัดสิน แต่แม้กระนั้นต่อไปการวุ่นวายที่โน่นที่นี่ก็ยังเกีดร่ำไปเรื่อยไป แต่พวกกะจินใม่ว่าที่ไหนโฆษนาว่า เปนขบถต่ออำนาจขุนแสงต้นโหง หาได้ขบถต่ออานุภาพรัฐบาลอังกฤษใม่ มีแต่ชั่วทางปลายแดนเบื้องทิศอาคเณย์ใกล้ตำบลน้ำคำเท่านั้น จึงพอกล่าวได้ว่าความประสงค์ที่มาตีคิดจะทำร้ายทหารอังกฤษตรงๆ แต่ที่นั่นการวุ่นวายลุกลามมากด้วยเกี่ยวลามถึงการขบถในเขตร์เมืองพะโมด้วย แลติดต่อกันมาจากพวกจลาจลในเมืองพม่าอันพ่ายยกออกไปตั้งอยู่พ้นออกไปทางเขตร์แดนจีน คนพวกนี้ตั้งอยู่ในบ้านทางเบื้องอิสาณะทิศแห่งเมืองแสรล้านออกไปใม่กี่ร้อยเส้น ซึ่งมีกองทหารอังกฤษไปตั้งอยู่พักหนึ่ง แลต่อนั้นมาก็มีแต่แขกสิป่อยตั้งอยู่บ้าง เพราะฉนั้นอังกฤษจึ่งยกมาตีบ้านหางได้ค่ายพวกขบถเปนหลายค่าย พวกกะจินก็แตกพ่ายออกไปสิ้น แต่เมื่อจะสงบรบลงพเอีนลุเตแนนต์วิลเลียม นายทหารอังกฤษที่ไปกับพวกแขกแลไทยใหญ่ต้องเสียชีวิต พวกทหารซิป่อยก็แตกกลับมายังเมืองแสรล้าน
เมื่อเกิดเหตุขึ้นเช่นนั้นกองทหารอังกฤษจึ่งรีบยกขึ้นไปจากเมืองพะโม แต่เมื่อได้เผาบ้านหางแล้วก็ใม่เจออะไร ด้วยพวกขบถถอยไปเสียในเขตร์แดนจีนไหนๆมิรู้แล้ว แต่แม้กระนั้นใม่ทันไรพวกกะจินขบถก็แล่นออกมาเผาเมืองโกวินาศเสียอีก พอรู้ว่ากองทัพอังกฤษรุกมาก็เปิดลิ่วเข้าเขตร์จีน
เวลาเกีดเหตุเหล่านี้วุ่นเหวอยู่นั้น สุเปอรินเตนเดนต์กำลังไปจัดปรองดองราชการอยู่ในเมืองโล้น แลไปถึงเมืองโล้นก่อนเกีดเหตุทางนี้ขึ้น เมื่อเวลาอังกฤษรวบเอาเมืองพม่าเข้าเปนอาณาจักร์อังกฤษนั้น เมืองโล้นแบ่งกันเปนสองอาณาเขตร์ คือฝ่ายตวันออกแลฝ่ายตวันตกแม่น้ำสัละวีน หัวเมืองข้างฝ่ายตวันตกนั้นเจ้ามหาเปนน้องยาต่างชนนีของเจ้าฟ้าหัวเมืองไทยใหญ่เบื้องตวันออกนั้นครอบ/*242*/ครองอยู่ เจ้ามหาได้มีศุภอักษรสื่อสาส์นไปมากับลุเตแนนต์ดาลี แต่ใม่ยอมที่จะมาพบปะ แลศุภอักษรที่ส่งมาก็มิได้ยอมอยู่ไต้อานุภาพรัฐบาลอังกฤษ อาการเช่นนี้เปนอยู่ถึง ๖ ปี จำเดีมแต่เสียเมืองพม่าแล้ว แลจนหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆแถบซิสสัละวีนยอมอ่อนน้อมต่ออานุภาพสุเปอรินเตนเดนต์หมดแล้ว ก็ยังขืนตั้งขัดแข็งโดดเดี่ยวอยู่อีกเปน ๕ ปี เพราะฉนั้นใน พ.ศ. ๒๔๓๕ อังกฤษจึ่งให้ต้นแสงเจ้าเบื้องตวันออกว่าหัวเมืองทั้งสองฟากแม่น้ำสัละวีนแต่ผู้เดียว ในรดูฝน เจ้ามหาได้กำลังอุดหนุนจากเจ้าลว้าเมืองเล็กเมืองน้อยเปนหลายอเลอ จึ่งยกกลับมาตั้งตนในเมืองนาลาวข้างแม่น้ำฟากตวันตก แลข้ามไปเผาบ้านข้างเมืองโล้นฟากตวันออกเสียหลายหมู่ ด้วยสหายสำคัญชื่อเงกถึงแลลอยโล้นอุดหนุน ครั้นสุเปอรินเตนเดนต์ยกกองทัพรุกไป เจ้ามหาก็เปีดสูญไปอีก สุเปอรินเตนเดนต์ก็เดีนทัพผ่านไปในเมืองลว้าโดยมาก รวมเขตร์แดนลว้าป่าด้วย เพื่อจะให้มนุษย์ะชาติป่าเถื่อนเหล่านั้นตระหนักความตั้งใจของรัฐบาลอังกฤษ ประสงค์จะปราบให้ราบคาบ แลจะห้ามมิให้พวกเหล่านั้นช่วยเหลือเจ้ามหาอิกต่อไป ตั้งแต่นั้นมาเมืองโล้นเบื้องตวันตกก็สงบเรียบร้อยดี แต่ข้างตวันออกเสียอีกกลับยังมีวุ่นวายอยู่เปนหลายครั้ง ด้วยพวกเจ้ามหาตัวการแลพวกคนฉกาจเก่งสำคัญๆอื่นๆในเขตร์แดนจีนลอบยกเข้ามา
เมื่อสุเปอรินเตนเดนต์กลับมาแคว้นสัละวีนข้างตวันตก พวกกะจินก็ละล้วนวางอาวุธอย่างราบคาบ ด้วยสุเปอรินเตนเดนต์รับจะใต่สวนตัดสินความทุกข์ร้อนของพวกกะจินให้โดยยุติธรรม อาการร้ายที่สุดก็ที่พังตับใกล้อาณาเขตร์จีน ถึงมีคนลอบยิงสุเปอรินเตนเดนต์แต่ก็หาเปนอันตรายใม่ บ้านนั้นก็ถูกเผา แลคนที่เกี่ยวข้องในการตีบ้านหาง (ที่ถูกสงไสยว่ายิงนั่นเอง) ก็ถูกฆ่า ผลของการใต่สวนที่ฐานที่และที่ลาเฉียวนั้น ทำให้ตั้งเจ้าพนักงารผู้ช่วยทางราชการประจำอยู่ในแสนหวีข้างเหนือ เพื่อบรรเทาแลวินิจฉัยข้อวิวาทระหว่างเจ้าฟ้า แล/*243*/ราษฎรกะจินของเจ้าฟ้า หน้าที่พนักงารผู้นี้นั้น สำหรับให้เก็บสร่วยจากพวกกะจินแทนเจ้าฟ้า สำหรับตัดสินข้อวิวาทร้องทุกข์ แลสำหรับรักษาความสงบเรียบร้อยภายในเมืองที่พวกกะจินตั้งอยู่ ในเมืองใดใม่ว่าที่ไหนที่พวกกะจินแลพวกไทยอยู่ด้วยกันในจังหวัดเดียวกันแล้ว หมู่บ้านพวกกะจินเปนตั้งแยกอยู่ต่างหากใม่ปะปนกับเหล่าบ้านพวกไทย ต่างบ้านต่างมีเถ้าบ้านเปนหัวหน้าของตนเอง แลแม้แต่มนุษย์ชาติอื่นๆ ที่แปลกเข้าไปอยู่ในจังหวัดนั้น พวกกะจินก็แยกต่างหากใม่ปะปนกะใครทุกแห่งหน ผลที่จัดนี้เห็นความเรียบร้อยขึ้นทันตาเหมาะแก่เวลามาก แลตั้งแต่นั้นมาแม้การวุ่นวายจะเกีดขึ้นบ้างก็เปนแต่วิวาทกันเองในหมู่จังหวัดนั้น ๆ ฤๅจำพวกคนร้ายที่โผล่ออกมาจากแดนจีนเพราะเหตุที่ยังใม่ได้ปักปันเขตร์แดนต่อจีนให้เปนแน่นอนเท่านั้น
ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๓๖ มา ความสงบแลความรุ่งเรืองก็ทวีขึ้นในหัวมืองไทยใหญ่ แต่ข้อเดือดร้อนก็คงมีก็มีที่ปลายๆเขตร์แดน จำเดีมแต่แรกไทยใหญ่ตกอยู่ไต้อานุภาพอังกฤษโดยจริงใจ มีการวุ่นวายเกีดขึ้นน้อยราย สาเหตุที่เกีดก็มักเปนด้วยช่วงชิงราชสมบัติแก่กันบ้าง เปนด้วยชาวเขาเขีนที่พอใจกลียุคมาเสียจนเคยตัวก่อขึ้นบ้าง แลเปนด้วยคำยุยงของพวกพม่าจลาจลที่เจ็บแค้น คิดจะกำจัดอังกฤษแตกพ่ายจากเมืองพม่ามาเที่ยวหลบส้อนเพ่นพ่านอยู่แถบหัวเมืองเงี้ยวบ้าง กองทหารอังกฤษในหัวเมืองไทยใหญ่น้อยนักน้อยหนามาเสมอ จำนวนค่ายอังกฤษที่แยกยกออกไปตั้งณที่ต่างๆ แม้จนบัดนี้ก็ใส่คแนนด้วยนิ้วมือถ้วน แม้กะนั้นจำนวนเหตุการจลาจลใหญ่โตก็ยังน้อยกว่าในเมืองพม่าหลายสิบหลายร้อยเท่า ทั้งมีแต่จะลดน้อยถอยลงทุกที เว้นไว้แต่ที่ไหนที่พลเมืองหลงเชื่อฟังยุแยงพม่า การที่เปนเช่นนี้ก็น่าพิศวงมากๆ อยู่ ด้วยดินแดนอาณาเขตร์หัวเมืองไทยใหญ่กว้างขวางใหญ่โตทั้งจะไปมาถึงกันก็แสนลำบาก นับตั้งแต่อังกฤษยกขึ้นมาปกครองอยู่กว่า ๑๐ ปีแล้ว /*244*/ก็ยังมีเขตร์แคว้นที่ยังใม่เคยมีเจ้าพนักงารอังกฤษใม่ว่าผู้ใดๆ ย่างท้าวเหยียบไปถึงอิกหลายตำบล
คงจะพอเพียงหมายเหตุ เหตุการสำคัญๆในปีหนึ่งๆ แต่ พ.ศ. ๒๔๓๖ มา เมื่อเมืองหนึ่งๆจะได้ส่งสร่วยตามที่กะสำหรับกำหนด ๕ ปี ครั้งที่ ๒ จำนวนเงินสร่วยที่เรียกเอานั้นอังกฤษตั้งใจจะกะให้น้อย ด้วยประสงค์จะช่วยให้บ้านเมืองนั้นเจรีญแลพลเมืองกลับทวีมากขึ้น เพราะมูลประสงค์ฉนั้น จึงได้บังคับให้เจ้าฟ้าทุกนครส่งงบประมาณหยาบๆ ยื่นต่อสุเปอรินเตนเดนต์ สำแดงจำนวนเงินที่คเนว่าจะได้รับ แลจะได้จ่ายในปีหน้า
ในมกราคมแลกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๖ มิสเตอเลเวสันยกกองทัพไปเลียบเมืองแพร่ แลเมืองปะตองซึ่งตั้งอยู่ระหว่างเขากะเหรี่ยง แขวงเมืองตองอูแลหัวเมืองกะเหรี่ยงเบื้องตวันตก การที่ต้องยกทัพไปครั้งนี้เพราะเกีดปล้นที่ตำบลโลกะถะแช อันเปนหมู่บ้านต่างอยู่ปลายแดนเขตร์เขากะเหรี่ยงทางทิศตวันออกเฉียงเหนือ ก่อนยกทัพไปครั้งนี้ได้ทราบกันน้อยนักถึงอาการบ้านเมือง ๆ แพร่แลเมืองปะดอง นอกจากได้ข่าวเล่าลือว่าคนแถบนั้นวุ่นวายกันอยู่ใม่ได้หยุด ครั้นไปถึงก็ได้ทราบชัดว่าคนที่นั่นเต็มไปด้วยพวกพาลผู้ร้ายยายี หมู่บ้านต่างๆ มีไทยใหญ่หรือกะเหรี่ยงเปนหัวหน้าปกครองว่ากล่าว แลหัวหน้าก็ว่ากล่าวอะไรกันใม่ได้ ทั้งเหลือกำลังที่จะปกครองไหว เพราะฉนั้นจึงเปนอันจำเปนต้องมอบหมู่บ้านเหล่านั้นให้เจ้าพนักงารพลเรือน ณเมืองลอยกอบังคับบรรชาเพื่อเปนประโยชน์มากแก่หมู่บ้านนั้นเอง แลเพื่อนบ้านข้างเคียงด้วย
กองทัพอิกกองหนึ่งมีมิสเตอสเตอลิงเปนใหญ่ ก็ยกไปเลียบตามเขตร์แคว้นเมืองเชียงตุง ในปีเดียวกันนั้น ทำให้รัฐบาลอังกฤษรู้จักมักคุ้นกันกะมนุษย์เปรียวเพสเถื่อนป่าที่อยู่ตามเขา นอกจากชาติไทยใหญ่ ทั้งวินิจฉัยปัณหาที่ถุ้งเถียงกันเรื่องเขตร์แดนแคว้นต่างๆ ให้เปนอันตกล่องปล่องชิ้นกันด้วย
/*245*/ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือนั้น งานสำคัญก็คือเรื่องที่มิสเตอร์ดับยลู. เอ เครแฮมบำราบพวกกะจินเมืองแสนหวี แลประดิษฐานความเรียบร้อยในบ้านเมืองเขาเขีน ในแดนที่จรดกันกับเมืองทองเพ็ง ลอยหลวง แลหัวเมืองในจังหวัดสีปอ กับแขวงบ่อทับทิม โดยตั้งกองทหารขึ้นไว้ใหม่ที่เมืองงอ ความใม่สมารถแลออกโกงๆของเจ้าพนักงารที่จัดราชการในปลายแดนเมืองชุมสายแลเมืองหลวงอันเปนเมืองขึ้นจังหวัดสีปอนั้น เปนอย่างสำคัญที่สุดในการให้ก่อยุ่งเหยิงในที่ตำบลเหล่านี้ องค์เจ้าฟ้าสีปอได้เสด็จไปเยี่ยมเมืองอังกฤษอยู่ตลอดปี เพื่อจะรักษาโรคพระเนตร์ซึ่งจวนจะแลใม่เห็น แลได้เฝ้าสมเด็จพระราชินีวิกตอเรียก่อนเสด็จกลับ การนครนั้นพระราชบุตร์องค์ใหญ่ของเจ้าฟ้าสีปอนามเจ้าแขได้เคยไปอยู่ณเมืองอังกฤษเรียนวิชาช่างกลนั้นจัดราชการ แต่มีมหาอมาตย์โจกจัดการภาษีอากร ทำให้การคลังใม่เรียบร้อยยุ่งเหยีงมาก จนรัฐบาลอังกฤษต้องปฤกษากับเจ้าฟ้าเมื่อจำต้องทรงเห็นชอบแล้ว ผู้แนะนำทางราชการก็ส่งให้ไปอยู่มณฑลสีปอ กับตัน อี. ยู. มาเรต เปนเจ้าพนักงารคนแรกไปรับตำแหน่งนี้ ได้ผลเปนที่พอใจแก่รัฐบาลอังกฤษมาก การรวบริบศัสตราวุธในบ้านเมืองที่ได้จับลงมือเริ่มมาแล้วนั้นบัดนี้ก็จัดทั่วไปทั่วเขตร์แคว้น ภาษีผู้กขาดต่างๆก็ให้เลีก แลจำนวนเจ้าพนักงารที่รับราชการในตำแหน่งแลน่าที่ใม่จำเปนนั้นๆก็ให้เลีกถอนลดลงมาก เมียวซาฤๅเจ้าฟ้าอ่อนเมืองหลวงแลเมืองชุมสายก็ได้ย้ายไปตำบลที่เดือดร้อนที่สุด ซึ่งอังกฤษเรียกว่ากิงล็อกแลกิงสตอกทั้งสองแขวงนั้น แต่นั้นมาก็ทวีความเจรีญแลมีพลเมืองมากขึ้น แต่ถึงกระนั้นก็ยังคงมีโจรผู้ร้ายปล้นสดมประทุษร้ายอยู่บ้างห่างๆ ในเหตุร้ายเหล่านั้นคือฆ่ามิสเตอแลมเบอตครูสอนศาสนาอเมริกันตายในเวิ้งสีปัอ แต่ไทยชาวมณฑลสีปอนอกนั้นโดยมาก มักนิยมประพฤติทางซิวิไลศ์กันมากกว่านิยมการร้ายกาจเกกมะเหรกดังแต่ก่อน
/*246*/อนึ่งราวในเวลานี้เมืองเชียงตุงอันตั้งอยู่ข้างตรานสัละวีน (ฟากสัละวีนเบื้องบูรพ์) นั้น รัฐบาลอังกฤษกลับประกาศลดยศลงให้เปนเหมือนๆกันกับหัวเมืองไทยใหญ่ต่างๆในซิสสัละวีน (ฟากสัละวีนเบื้องปัจจิม) ซึ่งแต่ก่อนประกาศยกย่องให้เปนประเทศราชมีสัมพันธไมตรีต่ออังกฤษโดยอนุกรม แลซ้ำส่งกองทหารใม่มากนักยกไปตั้งณเมืองหลวงเมืองเชียงตุง ทั้งตั้งฝรั่งผู้ช่วยเจ้าพนักงารทางราชการไปอยู่แนะนำทางราชการด้วย ตามธรรมดารัฐโนบายปัญญาของอังกฤษ เมื่อใครตกเข้ามาในเงื้อมมือหะแรกยังคร้ามอยู่ก็พ่อเจ้าพ่อคุณจนกว่าจะคุ้นแลรู้ไส้ ก็ค่อยงัวกินหญ้าหมากินสลัดได รัดเข้ารัดเข้าทุกที สุดจะให้ค่อยเปนค่อยไปได้จนกว่าจะสังข์ศิลป์ชัยขมิ้นเหลืองอ่อนปฏิม่อลงหม้อแกงกันเท่านั้นเอง
เจ้าผู้ปกครอง แลคนสำคัญๆเปนอันมากในเมืองป้อนข้างไต้ แลแสนหวีข้างไต้ฝ่ายเหนือ เริ่มจะออกทำงารดีๆในการแต่งทางไปมาในหัวเมืองของตนๆให้สดวกแก่พลเมือง แลในคราวมหาสโมสร (เดอบาร์) ที่เซอเฟเดอริกแฟยาให้มีในพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๘ นั้น เจ้าผู้ครองเมืองต่าง ๆในแคว้นซิสสัละวีนตรานสัละวีนแลกะเหรี่ยงมาชุมนุมพร้อมกันเปนครั้งแรก การสมาคมนี้น่าสำเหนียกนัก ด้วยในน่าแล้งที่แล้วมา เมืองเชียงตุงอยู่ข้างเฟื่องมาก ด้วยมีข้าหลวงอังกฤษแลฝรั่งเศสไปประชุมพร้อมกันที่นั่น เพื่อจะปฤกษาปันเขตร์แดนเบื้องตวันออกต่อกัน เพราะฝรั่งเศสปันเขตร์แดนใหม่กับกรุงสยาม เมื่อรัฐบาลอังกฤษได้ปรองดองกับฝรั่งเศสเรียบร้อยแล้ว แขวงซิสแม่โขงแห่งเมืองเชียงแข็งที่อังกฤษยกให้แก่สยามๆยกให้ฝรั่งเศสๆกลับยกให้แก่อังกฤษนั้น อังกฤษก็มอบให้แก่เมืองเชียงตุง แลเมืองหลวงของเชียงตุงเลยจัดเปนที่ว่าราชการตั้งกองทหารแลเจ้าพนักงารของอังกฤษ มิสเตอร์ ซี. บี. สเตอลิง ผู้ซึ่งเปนพวกข้าหลวงฝ่ายอังกฤษนั้นได้รับตำแหน่งนี้คนแรก
ความสงบศึกสงบเขญแลความเจรีญได้รุ่งเรืองขึ้นเห็นทันตาจนเกีดข้อจำเปน ต้องการความช่วยเปลื้องสินค้าที่สืบสร้างขึ้นเหลือเฝือเหลือกำลังจะขนไปเผื่อแผ่ต่อผู้ต้องการใช้/*247*/ในที่ไกลๆตำบลอื่นๆได้ แลการสร้างทางรถไฟกรุงมัณฑเลกุนโลนจึ่งได้เริ่มขึ้น การข้อนี้ต้องเปนเครื่องหมายข้ออนุกูลสำคัญแก่บ้านเมืองในพงศาวดารของชาติไทยใหญ่ เมื่อสาขาทางรถไฟยอนมาถึงท่ามกลางเมืองไทยใหญ่แล้วเมื่อใด ความเจรีญไพบูลย์จะทวีขึ้นจนแทบจะเหลือคาดเหลือเดาว่าจะเปนได้ แม้แต่ถนนที่ใม่ได้ถมสิลาซึ่งมีอยู่เพียงเท่านั้น ยังทำให้หัวเมืองไทยใหญ่ทางตวันออกอย่างใกล้เพียงเมืองหน่ายสามารถจะเผื่อแผ่เข้าลงมาเลี้ยงถึงเมืองพม่าได้ เปนครั้งแรกในพงศาวดารของไทยใหญ่ใน พ.ศ. ๒๔๔๐ หัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือนั้น เปนด้วยเปนบ้านเมืองเปนเขาเขีนบ้าง เปนด้วยคนป่าเถื่อนอยู่มากบ้าง ทั้งเขตร์แดนซึ่งเปนเครื่องทำให้เบาใจยังใม่แน่นอนลงบ้าง แลเปนด้วยการจลาจลที่สงบอยู่ยังใม่เปนที่วางใจแท้บ้าง จึงยังเจริญสู้ตอนไต้ใม่ไหว ทั้งใน พ.ศ. ๒๔๓๙ แล ๒๔๔๐ ทั้งคู่ปี ก็เกิดมีการรบพุ่งกันขึ้นกับพวกลว้าเมืองเล็กๆน้อยๆ ทำให้เปนเครื่องตระหนกตกใจกันน้อยเปนมาก ว่าพวกลว้าเปนผู้ก่อเหตุขึ้นก่อนทั้ง ๒ ครั้ง แต่ถึงอย่างไร การรบพุ่งกันตอนนี้ก็หาได้ทำให้ความสงบในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือกำเริบเหมือนแต่ก่อนใม่ รัฐโนบายที่จะทำแก่หัวเมืองลว้าอย่างไรแน่ต่อไปข้างหน้านั้น รัฐบาลอินเดียก็ยังใม่ตัดสินตกลงสั่งมาเด็ดขาด เมื่อฉนี้ เมื่อพวกลว้าใม่ได้ตกรุมตกรามเข้ามายายีถึงในเมืองโล้นตราบใด อังกฤษก็ทำเมีลๆเสียปล่อยให้พ่อแผลงฤทธิ์เดชตามอำเภอใจไปพลางๆก่อน (เพราะยังใม่ถึงฤกษ์ที่จะเชิญเสด็จพ่อลงม่อแกง) ก็ปะหงุบปะหงับบ้าง ขู่ฮึมๆบ้าง อลุ่มอล่วยกะพ่อบ้างไปพลาง
---
ตอนที่ ๘ อังกฤษจัดราชการปกครองหัวเมืองไทยใหญ่
กฎหมายหัวเมืองไทยใหญ่
ใน พ.ศ. ๒๔๒๙ ได้ออกประกาศพระราชบัญญัติที่ ๓๓ วิคตอเรียภาค ๓ ตราไว้ว่า เมืองพม่าตอนบน เว้นไว้แต่หัวเมืองไทยใหญ่ให้ผนวกเข้า/*248*/เปนเขตร์เมืองขึ้น ในเวลานั้นเมืองพม่าตอนบนทั้งมวญ รวมหัวเมืองไทยใหญ่ด้วย ก็ประกาศว่า เปนส่วนราชอาณาจักร์อินเดียตามมาตรา ๘ แห่งพระราชบัญญัต กฎหมายพม่าตอนบน พ.ศ. ๒๔๒๙ รัฐบาลในเมืองนั้นมีอำนาจ หากคอเวอเนอเยเนอราล พร้อมด้วยมนตรีอนุญาตแล้ว อาจจะจัดราชการในหัวเมืองไทยใหญ่ตามกาลเวลาสมควรได้ แลตามข้อนั้นๆ หัวเมืองไทยใหญ่ย่อมแยก จากต้องใช้กฎหมายอย่างใดที่รัฐบาลในเมืองพม่านั้นได้รับอนุญาตจากคอเวอเนอเยเนอราล พร้อมด้วยมนตรีแล้ว แต่ใม่ได้บ่งเฉพาะให้ขยายไปถึงหัวเมืองไทยใหญ่นั้นด้วยก็ได้
ใน พ.ศ. ๒๔๓๐ หัวเมืองไทยใหญ่พึ่งได้มีกฎหมายครั้งแรกตามมาตรา ๘ ของพระราชบัญญัตกฎหมายพม่าตอนบน แลในพฤษจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๔ แลอิกครั้งหนึ่งในกรกฎาคม ๒๔๓๘ มีคำแก้ไขประกาศ กฎหมายหัวเมืองไทยใหญ่นั้นได้ออก หัวเมืองไทยใหญ่ตามกฎหมายใหม่ที่ประกาศในกรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๘ นั้น ต้องแบ่งออกเปนมณฑลดังนี้
๑ หัวเมืองไทยใหญ่มณฑลข้างเหนือ อันอยู่ในบรรชาของสุเปอรินเตนเดนต์ แลเจ้าพนักงารทางราชการหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือนั้น คือ
(๑) จังหวัดตองเป่งฤๅทองเพ็ง (พม่าเรียกตองบาย)
(๒) จังหวัดแสนหวีเหนือ (เสียนนี)
(๓) จังหวัดแสนหวีใต้ (เสียนนี)
(๔) จังหวัดสีปอ (ธีบอ) มีเมืองขึ้น คือ ๑ เมืองหลวง (เมียงโลน) ๒ เมืองชุมสาย (โถวเซ) แล ๓ เมืองตุง (เมียงโตน)
(๕) จังหวัดเมืองหลวงตวันออก แลตวันตก (เมียงลุน) มีเมืองขึ้นคือ ๑ เมืองมอผา ๒ เมืองโหมดให ๓ เมืองโทกแลบ ๔ เมืองแสง ๕ เมืองปัต แล ๖ เมืองเงกถีง หัวเมืองเหล่านี้เปนตำแหน่งเจ้าฟ้าครอง
/*249*/(๖) จังหวัดหัวเบื้องทั้งปวง เมืองตวันออกแม่น้ำสัละวีน
ใม่ได้ออกนามในประกาศซึ่งเมื่อณวันที่ ๒๗ พฤษจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘ ได้ทอดไมตรีต่อพระมหากษัตริย์พม่า โดยทางตรงฤๅทางอ้อมซึ่งยังคงเปนส่วนอาณาจักร์พม่าตอนบนอยู่
หัวเมืองเหล่านี้คือหัวเมืองลว้าต่างๆ แลหมู่บ้านมนุษย์ะชาติอื่นๆ ซึ่งเที่ยวตั้งกระจ่ายเปนเอกระอยู่ในจำพวกลว้าที่นี่บ้างที่โน่นบ้าง
๒ หัวเมืองไทยใหญ่มณฑลข้างไต้ อันอยู่ในบรรชาของสุเปอรินเตนเดนต์ แลเจ้าพนักงารทางราชการหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้นั้น คือ
ตำแหน่งเจ้าฟ้า
(๑) จังหวัดเมืองหน่าย (โมแน) มีเมืองขึ้น คือ เชียงตอง (กเยียงตอง)
(๒) จังหวัดเมืองปั่น (เมียงปัน) มีหัวเมืองขึ้นในตรานสัละวีน คือ ๑ เมืองตวน ๒ เมืองหาง ๓ เมืองจวต แล ๔ เมืองทา
(๓) จังหวัดลอกสอก (ยัตสอก) มีเมืองขึ้น คือ เมืองปิง (เมียงยิน)
(๔) ยางห้วย (พยองฮเว) มีเมืองขึ้น คือ ๑ เมืองไลสัก (เลตเสต) ๒ อองเลวา (อินเลวา) ๓ กยอกตับ (กยอกตัด) แล ๔ สีขีป (สิคยิต)
(๕) จังหวัดเมืองกุ้ง (เมียงกาย)
(๖) จังหวัดไลฃา (แลคยา)
(๗) จังหวัดเมืองป้อน ฤๅป่วน (เมียงปุน)
(๘) จังหวัดหมอกใหม่ (มอกแม) มีเมืองขึ้นในตรานสัละวีน คือ ๑ เมืองแม่สะกุน แล ๒ เมืองมัว
(๙) จังหวัดเมืองใผ่ (โมพแย)
/*250*/(๑๐) จังหวัดเมืองเชียงตุง (กเยียงโตน) มีหัวเมืองขึ้น คือ ๑ เมืองปู ๒ เมืองสาต ๓ เมืองแสนเมือง ๔ เมืองแสนยอด (สินเมียง แลสินสุต) แล ๕ แถบซิสแม่โขง ส่วนเมืองเชียงแข็ง (กเยียงเชียง)
ตำแหน่งเมียวซา (ฤๅเจ้าฟ้าอ่อน)
(๑๑) จังหวัดเมืองหนอง (เมียงนอง)
(๑๒) จังหวัดเกษีแมนสัม (กเยสีบันสัน)
(๑๓) จังหวัดเมืองสี (เมียงเสียก)
(๑๔) จังหวัดสันทุ่ง หรือเสือทุ่ง (สะโตน) รวมเมืองตัมผัก (ตะเบต) แลเมืองโล้น (เลตมาย)
(๑๕) จังหวัดวานยิน (คือบ้านยิน มานยิน)
(๑๖) จังหวัดหนองวอน (นองโมน)
(๑๗) จังหวัดสากอย (สะคเว)
(๑๘) จังหวัดเชียงคำ (กเยียงกัน)
(๑๙) จังหวัดหัวโป่ง (ฤๅหัวพง พม่าเรียกหัวโปน) รวมเมืองไหหลวง (แหโลน)
(๒๐) จังหวัดน้ำโคก (นันโกก)
(๒๑) จังหวัดเมืองสู (เมียงชุ)
(๒๒) จังหวัดเมืองแสง (เมียงสิน)
(๒๓) จังหวัดเชียงโล้น (กเยียงลูน)
(๒๔) จังหวัดลอยหลวง (ลแวโลน)
๓. มณฑล เม้ยลัต อันอยู่ในบรรชาของสุเปอรินเตนเดนต์แลเจ้าพนักงารทางราชการหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้นั้น คือ
ตำแหน่งเมียวซา (ฤๅเจ้าฟ้าอ่อน)
(๑) จังหวัดมอนาง (มอนิน)
/*251*/ตำแหน่งงะเวกุนฮมู
(๒) จังหวัดเยงาน (ยวังงัน)
(๓) จังหวัดปล่อยลา (ปเวฮลา)
(๔) จังหวัดมอโสน (มอซาย)
(๕) จังหวัดน้ำโคน (นันโกน)
(๖) จังหวัดผังมี (ปินฮมี)
(๗) จังหวัดลอยม่อ (ลแวมอ)
(๘) จังหวัดน้ำตก (นัมโตก)
(๙) จังหวัดมยอกกุ สีวาน (มยอกกุเลยวา)
(๑๐) จังหวัดพังตรา (ปันดะยา)
(๑๑) จังหวัดกโยง (กโยน)
(๑๒) จังหวัดสาเมืองคำ (สะมะกันรวมมะคเวด้วย) คือ ๑ ลอยอั้น ๒ ทองลา แล ๓ เมืองถี
(๑๓) จังหวัดลอยอ้าย (ลแวอี)
(๑๔) จังหวัดน้ำไข (นัมแก)
(๑๕) จังหวัดม่อ (มอ)
๔ หัวเมืองอันอยู่ในบรรชาของคอมมิชะเนอภาคเหนือ คือจังหวัดเมืองมีต (โมเมียก) มีเมืองขึ้น คือ ๑ เมืองลาง (โมลาย) แล ๒ เมืองคำตี่หลวง (กันตคญี)
๕ หัวเมือง อันอยู่ในบรรชาของคอมมิชะเนอภาคกลาง คือ
(๑) จังหวัดสองสุบ (ฤๅสมโชคพม่าเรียกตองสุต)
(๒) จังหวัดสิงกะลิงคำตี่ (ซิงคเลียน กันตี)
เมืองมอ (บอ) นั้นยังคงอยู่ในบรรชาของคอมมิชะเนอภาคตวันออก จน/*252*/กระทั่ง พ.ศ. ๒๔๓๘ จึงได้ยกกลับคืนให้ไปตามเดีม คือเปนหัวเมืองในมณฑลเม้ยลัต แลลอยหลวง กฎว่าด้วยรเบียบหัวเมืองสัละวีน ยังใม่เปนอันตกลงจนปีเดียวกันกะเมื่อลดอำนาจเมืองเชียงตุงลงเท่ากะหัวเมืองไทยใหญ่อื่นๆ เมืองเชียงรุ่งกะเมืองเลมนั้นยกให้แก่กรุงจีน แลเมืองเชียงแสน ซึ่งตกอยู่ในมือกรุงสยามมาช้านานก่อนอังกฤษได้เมืองพม่าแล้วนั้น ก็คงยกให้แก่กรุงสยาม คัดออกจากเปนหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษ
ก่อนได้ออกพระราชบัญญัตหัวเมืองไทยใหญ่ พ.ศ. ๒๔๓๑ นั้น มีกฎหมายที่อาจจะพาดไปถึงหัวเมืองไทยใหญ่ได้อยู่ ก็แต่ประกาศตามมาตรา ๘ แห่งกฎหมายพระราชบัญญัตเมืองพม่าตอนบนเท่านั้น มาตรานั้นก็มิได้อำนวยอำนาจที่จะแก้ไขลดหย่อนข้อพระราชบัญญัตสุดแก่สมกาละเวลาของหัวเมืองนั้นๆ นอกจากอนุโลมตามกฎหมายพระราชบัญญัต ที่ใช้อยู่ในอาณาจักร์อินเดียของอังกฤษอันเปนบ้านเมืองอื่นจากหัวเมืองไทยใหญ่แล้ว ก็ใม่มีอำนาจจะเอาอะไรเปนหลักจัดราชการในหัวเมืองไทยใหญ่นั้นๆได้ อานุภาพแลอำนาจของเจ้าผู้ครองเมืองไทยใหญ่ต่างๆ แลอำมาตย์ต่าง ๆ ของเจ้าฟ้านั้นๆ ก็ทำไปโดยถือวิสาสะ ปราศจากข้ออนุญาตจากกฎหมายโดยชอบธรรมอย่างไรเลย จนปลายปี พ.ศ. ๒๔๓๑ จึงมีพระราชบัญญัตหัวเมืองไทยใหญ่ออก เพื่อจะให้การที่จัดราชการนั้นๆเปนธรรมเดีนทางที่ถูกแบบแผนขึ้นอิกหน่อย พระราชบัญญัตนี้เริ่มใช้ในกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๑ ตามมาตรานั้นการจัดการยุติธรรมคดีแพ่ง อาญา แลสรรพากรทุกๆหัวเมืองไทยใหญ่มอบให้ในเจ้าผู้ครองเมือง ตามข้อสะนัดที่ได้อนุญาตอำนาจให้ ตามมาตราสาขาคดีที่จะพิจารณาพิพากษาในหัวเมืองนั้นๆ ให้ทำตามกฎหมายแลเพสบ้านเพสเมืองนั้นๆ แต่กฎหมายนั้นต้องเปนยุติธรรมมีหลักฐาน แลรู้ศึกนิยมเห็นชอบ แลใม่ตรงกันข้ามกับใจความอย่างเดียวกันที่ใช้ในอินเดียของอังกฤษ กฎหมายตามธรรมเนียมเพสบ้านเพสเมืองนั้นอาจจะแก้ไขให้ตรงกันกะพระราชบัญญัติที่ให้ใช้เปน/*253*/กฎหมายเมืองพม่าตอนบนด้วย แต่ต้องเอามาใช้ให้เปนยุติธรรมมีหลักฐาน แลรู้ศึกนิยมเห็นชอบ ทั้งให้ร่วมกันกับใจความในกฎหมายที่ใช้ในอินเดียของอังกฤษ อนึ่งตามกฎข้อบังคับที่รัฐบาลในหัวเมืองไทยใหญ่ได้ออกตามมาตรา ๔ แลมาตราน้อย (๑) ข้อ ๑ ของพระราชบัญญัตหัวเมืองไทยใหญ่นั้น ได้พรรณนาถึงอำนาจที่จะตั้งเจ้าพนักงารที่จะรับราชการในเมืองนั้นๆ แลจำแนกอำนาจแลทางที่เจ้าพนักงารนั้นๆจะปฏิบัติราชการนั้นๆ มอบให้เปนน่าที่ของรัฐบาลในหัวเมืองไทยใหญ่ แลมาตรา ๕ แห่งพระราชบัญญัตนั้นข้อใดที่สมควรใช้ก็ให้เอามาใช้ในหัวเมืองไทยใหญ่ตามกาละเวลาที่สมควรได้.
หัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือแลข้างไต้
ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือแลข้างไต้นั้น อำนาจจัดการยุติธรรมพิจารณาพิพากษาสาขคดีแพ่ง อาญา แลสรรพากรนั้นมอบให้แก่เจ้าผู้ครองเมือง แต่ให้ทำตามกำหนดที่อำนวยอำนาจ ปรากฎอยู่ในสะนัดแล้วนั้น แลยังให้เทียบใช้พระราชบัญญัตต่างๆในพม่าตอนบนได้ตามพระราชบัญญัตหัวเมืองไทยใหญ่ที่ได้ออกกฎหมายตามอย่างธรรมเนียมของบ้านเมืองเหล่านั้นมีอย่างไรก็คงใช้ได้ เว้นไว้แต่มณฑลเม้ยลัตต้องแก้ไขตามประกาศหมายเลขที่ ๑๑ ลงวันที่ ๑๙ พฤษจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๓ ซึ่งกำหนดโทษอาญาที่จะต้องลงฑัณฑ์แก่ผู้ผิดต่อกฎหมายอาญาไว้เปนข้อๆ กำหนดการที่จะทำโทษแก่ผู้ที่ผิดฐานครุโทษ และพรรณนาวิธีพิจารณาความอาญาไว้ง่ายๆ สุเปอรินเตนเดนต์ใช้อำนาจปกครองทั่วไปในการที่จะพิจารณาพิพากษาคดีอาญา แลมีอำนาจจะลบล้างคำพิพากษาเดีม แลกลับให้ชำระพิพากษาใหม่ก็ได้ บรรดาความอาญาทั้งปวงที่โจทย์ฤๅนักโทษที่ต้องหาเปนฝรั่งฤๅเปนข้าราชการอังกฤษหาใช่เปนพลเมืองไทยใหญ่ใม่แล้ว ถอนมาจากเจ้าผู้ครองเมืองมอบให้เปนน่าที่สุเปอรินเตนเดนต์ ฤๅผู้ช่วยเปนผู้พิจารณาพิพากษา คำว่าผู้ช่วยนี้หมายความถึงผู้ช่วยคอมมิชะเนอฤๅเจ้าพนักงารผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งลุเตแนนต์คอเวอเนอจะได้ตั้ง/*254*/ให้มารับหน้าที่เสมอตำแหน่งผู้ช่วยนั้น เจ้าพนักงารประจำมณฑล เช่นเนเมียวโมโคก แลเมืองมีตฤๅผู้แนะนำราชการ เจ้าฟ้าสีปอ ก็มีกรรมสิทธิ์เสมอผู้ช่วยที่ว่านี้ด้วย ในคดีฝรั่ง ฯลฯ ดังกล่าวแล้วข้างบนนี้นั้น ให้ใช้กฎหมายอาญาสามัญที่ใช้ในเมืองพม่าตอนบนลงวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๒ ในหัวเมืองไทยใหญ่ด้วยตลอดไป แต่สุเปอรินเตนเดนต์ฤๅผู้ช่วยที่กล่าวแล้วใม่มีอำนาจที่จะพิจารณาความแพ่งใม่ว่าโจทก์จำเลยจะเปนชาติไทยใหญ่ฤๅฝรั่ง ฤๅเปนชาติอะไรหมด ในมณฑลเม้ยลัตนั้น การพิจารณาพิพากษาสารคดีทั้งปวง ใช้ตามกฎหมายอย่างธรรมเนียมที่ใช้ในเมืองพม่าตอนบนแทบทั้งนั้น
หัวเมืองไทยใหญ่ข้างตวันออกแห่งแม่น้ำสัละวีน
กฎหมายหัวเมืองไทยใหญ่ แลคำสั่งด้วยเรื่องคดีอาญา พ.ศ. ๒๔๓๘ แลกฎข้อบังคับเพิ่มเติมนั้น หาได้ใช้ถึงหัวเมืองไทยใหญ่ข้างตวันออกแห่งแม่น้ำสัละวีนด้วยใม่ แต่สุเปอรินเตนเดนต์ก็ยังปกครองพิจารณาพิพากษาคดีอาญาในหัวเมืองเหล่านี้เหมือน	หัวเมืองอื่นๆ อยู่ในอำนาจ มีแต่คำสั่งห้ามลงโทษอย่างร้ายกาจ แลใม่เคยมีอย่างธรรมเนียม ทั้งแนะวิธีพิจารณาคดีอาญาอย่างง่ายๆให้ใช้ทั่วไปในหัวเมืองเหล่านั้น
หัวเมืองในบรรชาของคอมมิชะเนอ
ในหัวเมืองไทยใหญ่ที่อยู่ในบรรชาคอมมิชะเนอ มณฑลสะกายนั้น กฎหมายก็เหมือนกันกับในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือข้างไต้ เว้นไว้แต่แทนที่จะใช้กฎหมายดังกล่าวไว้ในประกาศลงวันที่ ๑๙ พฤษจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๓ อันเปนคำสั่งคงใช้ให้อำนาจที่พิพากษาลงโทษแก่เจ้าครองเมืองหัวเมืองนั้นๆแลต้องเปีดเผยตามยุติธรรม การชำระความแลอำนาจอย่างสุเปอรินเตนเดนต์ใช้อยู่ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือแลข้างไต้ประการใด ก็ให้ดีปูตีคอมมิชะเนอแขวงชินดวินตอนบนใช้ในเมืองตองสุบแลเมืองสิงกะลิงคำตี่เช่นกับอำนาจศาลอุทธรณ์นั้น ตกอยู่ในลุเต/*255*/แนนต์คอเวอเนอเหมือนกันกับหัวเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือแลข้างไต้ พระราชบัญญัตแต่งงารคนคฤษเตียนนั้นหาได้ใช้ในหัวเมืองไทยใหญ่ด้วยใม่
ส่วนหัวเมืองไทยใหญ่ที่อยู่ในบรรชาของคอมมิชะเนอมณฑลมัณฑเล คือเมืองมีตแลเมืองขึ้นเมืองมีตนั้น ให้ดีปูตีบ่อทับทิมจัดการไปพลางเหมือนเปนเมืองขึ้นของแขวงนั้นฉนั้น แลใช้ตามกฎหมายที่ใช้ในเมืองพม่าตอนบนลงวันที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๔ แลกฎหมายอื่นๆ ต่อนั้นมา
เกือบอังกฤษจะใม่ได้พยายามที่จะเข้าไปเกี่ยวข้องอะไรด้วยเลย ในเรื่องการจัดราชการบ้านเมืองในจังหวัดคำตี่หลวง คำประกาศอำนาจที่จะลงโทษคดีอาญาแก่เจ้าผู้ครองเมืองก็ยังเปนอันใช้ได้อยู่ แต่หาได้มีเจ้าพนักงารที่ได้รับอำนาจเข้าไปดูแลในเมืองนั้นใม่
กะเหรี่ยง
หัวเมืองกะเหรี่ยงรวมทั้งข้างตวันออกแลข้างตวันตกทั้งสิ้นนั้นยังใม่ใช่เปนส่วนอาณาจักร์อินเดียของอังกฤษ จึ่งใม่ต้องใช้กฎหมายอย่างไรที่คงใช้ในหัวเมืองไทยใหญ่ฤๅใช้ในเมืองพม่าตอนบนฤๅตอนล่างด้วยเลย แต่ฉเภาะการชำระฝรั่งอันเปนชาติอังกฤษที่ต้องหาเปนความอาญาในเมืองกะเหรี่ยงนั้น สุเปอรินเทนเดนต์หัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้ แลผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์ในเมืองกะเหรี่ยงทุกคนเปนตัวผู้พิพากษามีอำนาจที่จะใต่สวน แล้วส่งลงมาว่ากันที่เมืองร่างกุ้ง การชำระคนอื่นนอกจากฝรั่งชาติอังกฤษฤๅคนเหล่านั้นที่ต้องหาร่วมคดีเดียวกันกะฝรั่งชาติอังกฤษนั้นแล้ว ผู้ช่วยสุเปอรินเตนเดนต์ต้องรับหน้าที่ผู้พิพากษาศาลโปริสภาชั้นใต่สวน แลสุเปอรินเตนเดนต์รับเปนน่าที่ผู้พิพากษาศาลอาญา แลลุเตแนนต์คอเวอเนอเปนอธิบดีศาลอุทธรณ์
ความอาญาที่นักโทษต้องหาเปนฝรั่งชาติอังกฤษฤๅผู้ต้องชำระด้วยฝรั่งชาติอังกฤษนั้น เมืองร่างกุ้งเปนศาลอุทธรณ์ใหญ่สำหรับหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงหมด
---
ตอนที่ ๙ ศาสนาแลอย่างธรรมเนียมไทยใหญ่
ในปัตยุบันนี้ มนุษยะชาติไทยใม่ว่าตั้งถิ่นฐานอยู่ในบ้านเมืองใดๆ ย่อมนับถือพระพุทธศาสนาทั้งสิ้น แต่ดูเหมือนพุทธศาสนาใม่น่าจะเปนศาสนาของไทยในราชอาณาจักร์น่านเจ้าแต่ครั้งดึกดำบรรพ์โพ้นน่าจะไหว้นาคฤๅมังกร ไหว้ผีฤๅไหว้มฤตยู ซึ่งในกรุงจีนกําหนดเพียงไหว้บิดามารดาฤๅปู่ย่าตายายบรรดาเปนบรรพบุรุษบรรพสัตรีที่ทำกาละกิริยาจากกันไปสู่ปะระโลกแล้วเท่านั้น แต่ในธิเบตได้ประดิษฐานพระพุทธศาสนาลงแล้วแพร่หลาย แลท่านผู้สำเร็จบางองค์วางองค์ว่าเปนคนดับภพแล้ว เหมือนคนตายแล้ว ฤๅใม่ฉนั้นก็นับถือศิวะ แลการบูชาเทพยะเจ้าอันศักดิ์สิทธิ์ซึ่งสิงสถิตย์ณะเขานั้นๆ เกี่ยวข้องกันชิดมากกับศาสนาโบราณ ของมนุษย์ะชาติชาวเขาหิมะลัยที่มิใช่เชื้ออริยกะชน ศิวะนั้นใม่ได้รวมเข้าในพวกเทพยดาศักดิ์สิทธิ์ของพวกพราหมณ์จนลุ พ.ศ. ราว ๕๔๓ แต่เอาแน่ใม่ได้ว่าพระพุทธศาสนามาถึงเมืองไทยใหญ่เมื่อไร ตำนานต่างๆที่ว่าด้วยพระศาสนาก็มีแต่หลงไหลใม่เปนที่เชื่อฟังเอาเปนแน่ได้ แลตำนานเหล่านั้นใม่บอกตามจริงถึงเรื่องที่พระพุทธศาสนาขึ้นมาถึงเมืองไทยใหญ่ข้างเหนือจากเมืองตะโถงฤๅสเทีม ซึ่งพระพุทธะโฆษาจาริย์ได้ประดิษฐานเมื่อ พ.ศ. ๙๔๓ ฤๅมาจากทางเทือกเขาหิมะลัยในกรุงภุกามชั้นต้นๆนั้น การบูชานาคก็เปนศาสนาทั่วไปแลจนมาภายหลังก็ยังคงมีคนนับถือแลเชื่อกันอยู่มาก ศาสนานับถือสัตว์เดรัจฉานครั้งดึกดำบรรพ์นั้นยังฝังน้ำใจคนแข็งแรงมากใม่ชั่วแต่ในเมืองไทยใหญ่ทั้งในเมืองพม่าด้วย พระเจ้าอโนรธามหาราชเปนผู้เอาพระธุระยอยกพระบวรพุทธศาสนาเปนอย่างแข็งแรง แลทั้งพระองค์ทรงอภิเษกด้วยราชบุตรีอุกฤษฐตระกูลไทย (ไทยเมาฤๅไทยลโว้) นั้น พระองค์ก็คงจะทรงใช้พระปรีชานุภาพให้พวกไทยนิยมตามพระราชศรัทธา ด้วยเมืองไทยเมาฤๅไทยลโว้ก็ย่อมเปนเมืองหลวงที่สถิตย์ราชาธิปตัยของชาติไทยในเวิ้ง/*257*/นั้นๆ แต่แม้กระนั้นก็ยังน่าจะเห็นว่าพระพุทธศาสนาคงจะยังต้องใม่จารึกใจไทยแน่นแฟ้นนัก เลื่อนลอยบ้างใม่มากก็น้อย พึ่งจะจับหลักมั่นคงในปี พ.ศ.๒๑๐๕ นี่เอง ด้วยครั้งพระเจ้าบุเรงนองกยอดินนรธามหาราช อันเปนกษัตริย์พม่าผ่านมหานครหงสาวดีผู้ทรงมหิทธยานุภาพ ก็ยังมีจารึกมหาราชพงศาวดารพม่าปรากฎชัดอยู่ว่า พระองค์ได้ออกพระราชกฤษฎีกาบังคับให้แก้ไขการพระศาสนาในหัวเมืองไทยใหญ่เวิ้งแม่น้ำอิระวดีตอนบนให้ดีขึ้น ความจริงคงเปนเช่นมิสเตอคุชิงได้กล่าวว่า “เพราะอานุภาพพม่าช่วยกระตุ้นพวกชาน (คือไทยใหญ่) จึงนับถือพระพุทธศาสนาอย่างแข็งแรง เหตุฉนี้พระพุทธศาสนาในหัวเมืองขานเบื้องแม่น้ำสัละวีนฝั่งตวันตกจึ่งใม่ใคร่มีพิธีสงฆ์รุ่มร่ามเกี่ยวข้องมากมายเหมือนข้างฝั่งตวันออกแห่งแม่น้ำสัละวีนนั้น” พระสงฆ์ในเมืองเชียงรุ้งยังสรวมตุ้มปี่กะโหลก แลสูบบุหรี่ปุ๋ยๆเสียจนใม่รู้หยุด ทั้งทำการค้าขายในที่ต่างๆ ก็มาก เปนเจ้าสัตว์พาหนะ สังฆารามบางแห่งก็เปนโรงสัตว์พาหนะมากกว่าเปนศาสนะสถาน แลบางแห่งก็ซ้ำเปนคอกเปนป้อมปราการป้องกันโจรผู้ร้ายมากกว่าเปนวัดแลมือถือศัสตราวุธเครื่องประหาร แลบางทีก็ถือปืนไฟเมื่อจะเดีนทางไปไกลๆ
ยังใม่เคยพบว่ามีไทยในปัตยุบันอยู่บ้านเมืองไหน แลสาขาไหน ที่ใม่ได้ถ่ายเยี่ยงจากเพื่อนบ้านภายนอกมาประพฤติ เห็นได้แน่ในพวกไทยอังกฤษได้ไถ่ธรรมเนียมจากพม่ามาเปนของตนมากอย่าง มิฉนั้นก็เปลี่ยนแปลงธรรมเนียมของตนเลียนตามจารีตของผู้ที่มาชิงชัยตั้งปกครองเหนือตน แต่ถึงอย่างไรก็ยังใม่แน่ใจว่ ในเมืองพม่าตอนบนเองอย่างธรรมเนียมไทยจะใม่แบ่งลงมาให้พม่าเลียนเยี่ยงแข็งแรงยิ่งกว่าที่ไทยใหญ่เอาอย่างพม่าขึ้นไปบ้าง เห็นได้ว่าวิธีบูชานับถือสัตว์เดรัจฉานเปนพระศาสนา พม่าก็น่าจะไถ่มาจากพวกไทยหลวง ด้วยในทุกวันนี้ก็เห็นปรากฎชัดว่า พวกไทยใหญ่มักเปนหมอดูอย่างสามารถ แลยังสามารถในการสัก กว่าพม่ามาก
/*258*/ข้อความต่อไปนี้ เปนกิริยาอาการ แลอย่างธรรมเนียมไทยหลวงที่แปลกหรือต่างกันกับพม่า คัดความมาจากหนังสือซึ่งมิสเตอร์ดับลยู อาร์ ฮิลเลียเขียนไว้
เกีด
เมื่อคลอดบุตร์ใม่ต้องทำพิธีรีตองอย่างไรสำหรับการคลอดทั้งหมด แต่ดูท่าทางออกจะไปอย่างกะเหรี่ยงบางจำพวก แต่ก็ใม่เชีงนัก ตัวแม่ก็ใม่ต้องพรากจากฝูงคน ฤๅต้องทรมานกายอย่างไรนัก ใม่มีข้อบังคับให้เส้นสรวง ฤๅทายาอย่างใดในเพลามีครรภ์ แต่เมื่อคลอดบุตร์แล้ว ห้ามแม่มิให้กินของแสลงเหล่านี้ในเดือน ๑ คือ :-
(๑) เนื้อชุมพา (แพะแกะ)
(๒) เนื้อสมันย่าง
(๓) ปลาชื่อ ปาโมง
(๔) ส้มมีผิว
(๕) ขนมจีน
(๖) น้ำมัน
(๗) ผักกูด
(๘) หอม
แล (๙) มะเขือ
ของเหล่านี้ใม่ถูกกับธาตุทารกที่คลอดใหม่ๆ เมื่อคลอดบุตร์แล้ว ต้องเอาผ้าพันท้องแม่แล้วให้นั่งพิงกะดาน หรือนอนแอ่นพุงอยู่ไฟ ไม้ฟืนที่อยู่ไฟนั้นใช้ไม้อะไรๆก็ได้สาระพัดสุดแต่เมื่อเผาไฟไหม้ไม้นั้นแล้วใม่ให้มียางไหล เปนพอ ไม้ที่พอใจใช้กัน คือ
(๑) ไม้นีม (คล้ายไม้โอ๊ก)
(๒) ไม้กุด
(๓) ไม้กะะเวก (เทือกเฟิน)
(๔) ไม้มูต
(๕) ไม้เกา
ตัวแม่นั้นห้ามมิให้อาบน้ำ ๗ วัน แต่วันคลอด แลก่อนที่จะลงมือทำงารการเรือนได้ปรกตินั้น ต้องเข้ากระโจมอาบน้ำชำระร่างกายให้บริสุทธิ์แลใช้เสื้อผ้าใหม่ ต้องเผาไม้เปกให้เปนควันรมมารดา เพื่อจะกันโลหิตแล่นขึ้นขมองมักทำให้เลือดออกทาง/*259*/จมูกแลปาก ถ้าเปนเช่นนั้นต้องเอาเลือดวานรให้กินแก้ ฝ่ายข้างสามีนางแม่ลูกอ่อนนั้น เพลาภรรยามีครรภ์ฤๅคลอดบุตร์แล้วใม่ต้องทำพิธีรีตองอย่างไรด้วยหมด แต่ถือกันว่าใม่ควรที่จะทำการดังต่อไปนี้ :-
(๑) ไล่สุกร
(๒) แบกหามผี
(๓) ขุดหลุมฤๅกลบหลุม แล
(๔) ชกต่อยกะใคร
เมื่อเด็กคลอดได้ครบเดือน ก็ทำพิธีทำขวัญเดือนตั้งชื่ออาบน้ำเด็ก ในอ่างที่จะอาบเด็กนั้นถ้าเปนชายก็เอาทองคำพลอยต่างๆตามมีตามได้แช่ลงไว้ ถ้าเปนหญิงมักใช้ทองคำเงินแลเครื่องประดับกายสัตรีอันเปนทองฤๅเพชรพลอยก็ยิ่งดีแช่ลงในอ่างนั้นด้วย ถ้าเปนบุตรีผู้มีทรัพย์มักเอาทองคำทำเสมาร้อยได้ผูกฅอทำขวัญ ถ้าลูกคนจนก็ทำเพียงเสมาเงินอันย่อมๆผูก ครั้นแล้วก็เชีญผู้เถ้าผู้แก่ให้ชื่อ ก่อนจะให้ชื่อนั้นผู้ใหญ่เอาด้าย ๗ เส้นควบกันขอดกลางแล้วผูกข้อมือเด็กแลให้ศีลให้พรเมื่อได้ขนานนามแล้ว
นามนั้นต้องให้ตามแบบดังต่อไปนี้ :-
บุตรชายหัวปี - อ้าย
บุตรหญิงหัวปี - นางเย หรือนางเอื้อย
บุตรชายที่ ๒ - อ้ายญี่
บุตรหญิงที่ ๒ - นางญี่
บุตรชายที่ ๓ - อ้ายสาม
บุตรหญิงที่ ๓ - นางอ่ำ
บุตรชายที่ ๔ - อ้ายไส
บุตรหญิงที่ ๔ - นางอาย
บุตรชายที่ ๕ - อ้ายโหง
บุตรหญิงที่ ๕ - นางโอ
บุตรชายที่ ๖ - อ้ายโหนก
บุตรหญิงที่ ๖ - นางโอ๊ก
บุตรชายที่ ๗ - อ้ายหนู
บุตรหญิงที่ ๗ - นางอิตหรือนางเอียด
บุตรชายที่ ๘ - อ้ายนาย

ชื่อเหล่านี้คงเปนชื่อเด็กผู้ชายแลผู้หญิงนั้นๆต่อไป เว้นไว้แต่จะได้เปลี่ยนตามเหตุที่จะกล่าวต่อไป คือ:-
/*260*/(๑) เมื่อเด็กไปบวชอยู่วัด
(๒) เมื่อเด็กได้สามฤๅสี่ขวบให้ชื่อเด็กใหม่ให้ถูกต้องกับวันของเด็กเมื่อเกีด แล
(๓) เมื่อเจ็บมากถึงจะต้องเปลี่ยนชื่อ การข้อนี้เฉภาะต้องเปลี่ยนเมื่อเด็กเกีดวันกล้าวันแข็งหรือวันไม่ดี ตามตำรา แฝวั่น
เด็กชายนั้น เมื่อโตพอจะพูดจาเปนกิจจะลักษณะสมควรจะเล่าเรียนได้แล้วก็ส่งไปวัดเพื่อศึกษา เด็กต้องไปทุกวันจนกว่าจะเรียนปฐมะพุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ ว่าปากเปล่าได้ ๓ จบใม่ผิดก่อนแล้วพระสงฆ์เจ้าอธิการในวัดนั้นจึ่งจะได้ผลัดผ้าคฤหัสถ์ครองผ้าตรัยบรรพชาเปนสามเณรอยู่ศึกษาในวัดนั้นต่อไป ในนามซึ่งพระสงฆ์ที่เปนอุปัธยาจาริย์ขนานให้ใหม่
นามฉายาใหม่นี้ต้องเริ่มคำต้นฤๅคำท้ายชื่อให้ถูกกับตัวอักษรประจำวัน ตามวันที่เด็กนั้นเกีด คือ:-
วันอาทิตย์ - สระตัวไหนก็ได้ เช่น อ่อน
วันจันทร์ - ก. ข. ง. เช่น เกาลิยา
วันอังคาร – จ. ช. ญ. เช่น จันทา
วันพุธ – ย. ล. ว. เช่น วิละชา
วันพฤหัศบดี - ป. ผ. ม. เช่น ปัปพา
วันศุกร์  - ส. ห. เช่น สวนา
วันเสาร์ - ต. ถ. น. เช่น นันทา
นามะฉายาที่พระสงฆ์อาจาริย์ให้เช่นนี้มักเปนชื่อติดตัวไปจนตาย ถ้าเปนลูกผู้หญิง ชื่อนี้เชีญผู้เถ้าผู้แก่ตั้งให้ มิใช่พระสงฆ์ แต่ก็มิได้ห้ามมิให้พระสงฆ์ให้ แลพระสงฆ์ก็มักให้กันชุม
เมื่อเจ็บป่วย ฤๅเคราะห์ร้าย ก็มักเกีดความคิดแนะนำให้เปลี่ยนชื่อ (อย่างนางพิมในเรื่องขุนข้างขุนแผนของเรา) ตั้งพิธีเสดาะเคราะห์เปนทีว่าเอาเด็กคนนั้น/*261*/ไปแลกเด็กคนอื่นมาเปนตัวแทน ดังนี้:-
(๑) แลกกะผ้าขี้ริ้วท่อน ๑ เมื่อเช่นนี้ เด็กนั้นก็ชื่อ อ้ายมานฤๅนางมาน (แปลว่า นายหรือแม่ผ้าขี้ริ้ว)
(๒) แลกกะเงินลิ่ม ๑ เมื่อเช่นนี้เด็กนั้นก็ชื่ออ้ายเงินฤๅนางเงิน (แปลว่า นายหรือแม่เงิน)
(๓) แลกกะตาเต็งคู่หนึ่งซึ่งจับเด็กลงชั่งในนั้น ถ้าเด็กหนักกว่าตาชั่งธรรมดาก็ให้หนักกว่า เด็กนั้นก็ชื่ออ้ายส้อยสาหรือนางส้อยสา (แปลว่านายฤๅแม่หนักกว่าตาชั่ง) หรือ
(๔) จับเด็กนั้นลงม่อใหญ่ ทำเปนทีเหมือนจะทอดเด็กนั้น เมื่อทำเช่นนี้แล้ว เด็กนั้นก็ชื่ออ้ายเกาหรือนางเกา (แปลว่านายหรือแม่ทอด)
(๕) บิดามารดาจับเด็กนั้นทำเปนทีจะโยนทิ้งเสีย แลมีผู้เถ้าคนหนึ่งซึ่งเลือกมาไว้ทำพิธีนั้น เปนผู้ไปเก็บเอาเด็กนั้นมาคืนให้แก่บิดามารดา เด็กเช่นนี้ก็มีชื่อว่า อ้ายเก็บหรือนางเก็บ (แปลว่านายหรือแม่เก็บ)
(๖) เด็กนั้นยกให้แก่ผู้มาเยี่ยมณเรือนนั้นผู้หนึ่งไปสิทธิ์ขาด สักครู่หนึ่งก็กลับคืนให้แก่บิดามารดา ผลที่ทำพิธีเช่นนี้ก็เพื่อให้เด็กนั้นมีชื่อว่าอ้ายแขกหรือนางแขก (แปลว่า นายหรือแม่เยี่ยม)
(๗) เมื่อราตรีเดือนเพ็ญทำเปนปล่อยเด็กนั้นหายไป แล้วตกเนื้อตกใจไปติดตามได้ตัวคืนมาดังเดีม เมื่อทำพิธีเช่นนี้แล้วเด็กนั้นก็ชื่ออ้ายโมนฤๅนางโมน (แปลว่านายหรือแม่เพ็ญ)
(๘) ให้นกไถ่มูลรดเด็กเปนที่หมาย แล้วก็ให้นามว่าอ้ายหมายหรือนางหมาย แปลว่านายฤๅแม่หมาย
แลยังมีวิธีอื่นๆทำนองนี้อิกเปนอเนกประการ สุดแต่พ่อบ้านจะนึกขึ้นเปนเคล็ดฟาดเคราะห์ เพื่อจะหาเหตุให้ชื่อเด็กตามเหตุที่เปน สุดแต่ให้ผีเกลียด การ/*262*/เปลี่ยนชื่อเช่นนี้ ทำกันเปนธรรมดาทั่วไป เมื่อยามเจ็บป่วย แลวิธีทำนั้นก็สุดแต่ทำอย่างไร ให้เปนเครื่องแสดงว่าทอดทิ้งเด็กนั้นสุดแท้แต่ผีที่ใคร่ทำร้ายจะทำเล่นให้สาใจ แลถือเคล็ดนั้นเปนชื่อเด็กเปนพอ ถ้าแม้เปลี่ยนชื่อฟาดเคราะห์แล้วเด็กก็ยังใม่ฟื้น บิดามารดาก็พาเด็กไปวัดพร้อมกับของถวายไปทำสังฆะทาน แลต่อไปก็เรียกชื่อเด็กนั้นใหม่ว่าอ้ายลูหรือนางลู (แปลว่านายหรือแม่ทาน) ชื่อที่ได้ในทางเช่นนี้ อาจจะเปลี่ยนได้อิก เมื่อเด็กนั้นเปนซายโตขึ้นได้บวชเรียน
แต่งงาร
การแต่งงารนั้นยอมให้แต่งกันได้สุดแต่ใจรักโดยใม่ถือชาติถือพวก ใม่มีอุปเท่ห์อย่างกะเหรี่ยงอย่างไรติดเลยสักน้อย ถ้าชายฤๅหญิงตายเสียก่อนได้แต่งงาร ก่อนจะเอาศพไปฝังต้องให้ศพได้กอดอวัยวะมนุษย์ ฤๅแม้แต่หมอนฤๅท่อนไม้ ต่างว่าเปนผัวเปนเมียกันก่อนแล้วจึ่งจะพาศพนั้นไปลงหลุมได้ ถ้าลืมทำพิธีเช่นนี้เสียแล้ว เชื่อกันว่าคนที่ตายนั้นไปเกีดชาติหน้าก็จะต้องตายทั้งใม่ได้แต่งงารอีก
เมื่อชายหนุ่มพอใจหญิงสาวนางหนึ่ง ก็หมั่นไปเยี่ยมสนทนาวิสาสะกับนางนั้นที่เรือนบิดามารดาของนาง ถ้านางนั้นพิศวาศตอบ เจ้าหล่อนก็เลยตามมาไปสู่เหย้าเรือนบิดามารดาของชายหนุ่มนั้น ครั้นรุ่งขึ้นเช้า บิดามารดาของเจ้าหนุ่มก็ต้องไปสู่เรือนเจ้าสาว บอกกล่าวเหตุที่เปนมา เปนธรรมเนียมต้องเอาเกลือใบเมี่ยงวางในใตกรองไปคำนับบิดามารดาเจ้าสาวด้วยโดยหวังว่าเหตุที่เปนมาแล้วนั้นคงจะใม่เปนข้อขุ่นเคือง แลขอให้กำหนดวันฤกษ์ดีเพื่อจะได้ทำพิธีอาวาหมงคลอย่างเปิดเผยต่อไป เมื่อผู้ใหญ่ทั้งสองข้างตกลงปลงใจกันแล้ว เจ้าสาวก็กลับมาบ้านบิดามารดาของนางอิกอย่างเดิม
ในเมืองแลในจำพวกคนมั่งมี การทำเช่นนี้ย่อมถือว่าเปนการดูหมิ่น ใม่ใคร่กล้าใช้ เมื่อข้างเจ้าสาวตกลงปลงใจ เจ้าหล่อนก็บอกเล่าความในใจที่ได้สมาคมต่อผู้หลักผู้ใหญ่ แล้วบิดามารดาฝ่ายชายจึ่งมาสู่ขอว่ากล่าวกันตามธรรมเนียม แล/*263*/เมื่อผู้ใหญ่ข้างเจ้าบ่าวมาสู่ขอมักพาเกลือแลน้ำตาลทรายวางในโตกรองมาคำนับแลได้รับอนุญาตจากบิดามารดาเจ้าสาว กำหนดวันฤกษ์ที่จะทำพิธีอาวาหมงคลเปนการเปิดเผยตามเพสบ้านเพสเมือง
การตกลงกันนี้ก็สำคัญด้วยการคำนวนตามแฝวัน จึงจดวันค่ำปีเดือนทั้งฝ่ายชายแลฝ่ายหญิงไปสำหรวจนาคสมพงศ์ เพื่อร่วมธาตุร่วมลักษณ์กันแล้ว ก็ยังต้องหาฤกษ์ วันที่จะทำการอาวาหะมงคลต่อไป การเหล่านี้ตกเปนน่าที่ของท่านอาจาริย์ผู้ชำนาญในทางไสยศาสตร์สุดแท้แต่จะบงการ
เมื่อถึงวันกำหนดฤกษ์ ญาติมิตร์ทั้งสองฝ่ายต่างก็ชุมนุมณเรือนเจ้าสาว เจ้าบ่าวต้องพาเกลือแลใบเมี่ยงห่อมาด้วยกันในภาชนะเดียว กับทั้งเงิน สุดแท้แต่กำลังข้างเจ้าบ่าวจะพอสามารถมีให้ได้เพียงใดนั้นมาให้บิดามารดาเจ้าสาวเปนค่าสมณาคุณที่ยกบุตรีให้ฤๅเรียกว่าเปนค่าน้ำนม ฤๅเปนค่าทำขวัญที่ต้องเสียบุตรีจากอกไปมีเรือน เมื่อเจ้าบ่าวมาถึงวางของคำนับไว้ตรงหน้าบิดามารดาเจ้าสาวกราบไหว้แล้ว ก็กล่าวคำขอแต่งงาร แลคำนับรับสัญญาจะเลี้ยงดูร่วมสุขร่วมทุกข์ด้วยกัน ไปจนหาชีวิตใม่ เปนแต่ตามแบบสำหรับพิธีเช่นนี้ (อย่างไทยสยามว่าทำขวัญนาค) บิดามารดาก็แก้ห่อเมี่ยงหยิบเอาเงินออก เมื่อนั้นผู้เถ้าคนหนึ่งก็ยกห่อเมี่ยงแลเกลือออกไปจากบ้านถึงท้องถนน ชูขึ้นเหนือศีร์ศะร้องเชีญพระธรณี พระอาทิตย์แลเทพยดาในนภากาศมาเปนสักขีชายหญิงที่จะสมรศกันคู่นี้ ครั้นประกาศแล้วก็กลับเข้ามาในเรือน เอาเชือกเจ็ดเส้นรวบกันขมวดกลางแล้วผูกข้อมือซ้ายเจ้าสาว แลอิกเส้นหนึ่งผูกข้อมือขวาเจ้าบ่าวให้ศิลให้พรให้อยู่ด้วยกันอยู่เย็นเป็นสุขจนแก่จนเถ้าทำมาหาได้ จบแล้วก็เสร็จพิธีอาวาหะมงคล เจ้าบ่าวก็แจกเงินแก่ผู้ใหญ่ในหมู่บ้านนั้นบรรดาที่มาประชุม อำนวยพรพร้อมกันอยู่ที่นั่น แล้วต่างก็พร้อมกันกินเลี้ยง ครั้นแล้วเจ้าสาวก็ขนของๆตนไปสู่เหย้าเจ้าบ่าว
การอย่าขาดจากผัวเมียกันนั้น สำเร็จได้โดยลำพังตกลงปลงใจกันเอง แลข้างชายเปนผู้ให้หนังสืออย่าต่อหญิง อนุญาตให้เปนอิศระภาพที่จะแต่งงารใหม่ได้ /*264*/ถ้าข้างภรรยาขออย่าแต่ข้างสามีใม่เต็มใจ ข้างหญิงถ้าเปนราษฎรธรรมดาต้องให้เงินไถ่ตัวราวราคา ๓๐ บาทเท่านั้น เจ้าหล่อนก็เปนโสดได้ ถ้าข้างผัวขออย่าข้างเดียว ก็ต้องถูกริบเครื่องใช้ไม้สรอยสำหรับเรือนเปนของภรรยาหมดทั้งสิ้น ถ้าตกลงปลงใจด้วยกันทั้งคู่ที่จะอย่าขาดจากผัวเมียกัน แลต่างใม่มีผิดที่จะกล่าวหาด้วยกันทั้งสองข้าง ถ้าใม่มีบุตร์ด้วยกัน ต่างคนก็ต่างเอาสินเดีมของตนไป แลสินสัมรศนั้นก็แบ่งกัน ถ้ามีบุตร์ด้วยกัน บุตร์หญิงก็ตกเปนของแม่ บุตร์ชายเปนของพ่อ ทรัพย์สมบัติทั้งสิ้นรวบรวมมาตีค่าไว้เปนกลางให้บิดามารดาชักสิบลดเอาก่อน เหลืออิก ๔ ใน ๕ ส่วนนั้น แบ่งเปนส่วนเท่าๆกันถ้วน กับจำนวนบิดามารดาแลบุตร์ กี่คนๆละส่วนละส่วน ถ้าข้างชายมีความผิด ข้างหญิงมีกรรมสิทธิ์ที่จะได้เรือนได้สวน แลสิ่งเครื่องของใช้ในเรือนทั้งปวงสิ้นยอมให้ชายเอาไปได้แต่ ศัสตราวุธ เครื่องมือแลเครื่องใช้จำเปนสำหรับตัวเช่นเครื่องแต่งกายเท่านั้น ถ้าข้างภรรยาตกหนักมีความผิด เจ้าหล่อนก็ถูกเฉทกลับไปสู่ตระกูลเดีมของเจ้าหล่อนแต่ตัวหรือไล่ส่งไปใม่ต้องได้อะไรติดมือไปแต่สักสิ่งสักอย่างเท่านั้นเองเปนจบความ
ห้ามมิให้ชายแต่งงารกับมารดาของตนแลมารดาภรรยาของตนย่ายายป้าน้าอา แลพี่น้องสาวของตน ข้างผู้หญิงก็เช่นกันแต่เปลี่ยนเปนชาย นอกนั้นแต่งงารกันได้หมด การมีเมียมากก็อนุญาตตามใจ แต่ก็ใม่เปนธรรมดาทั่วไปนอกจากคนมีเงิน แต่การมีสามีมากนั้นห้าม หญิงหม้ายหญิงทึนทึกหญิงร้างเปนอิศระแก่ตัวที่จะแต่งงารใหม่ได้ตามปราถนา ใม่มีใครเอื้อมเข้ามาเปนเจ้าของตัวเจ้าหล่อนได้ การฆ่าเด็กในครรภ์นั้นเปนข้อใม่มีใครเคยรู้จักเลย
ตาย
การป่วยใข้นั้นรักษากันด้วยยาต้มบ้างยาผงแห้งบดบ้างยาสดบ้าง แต่ละล้วนใช้สมุลไพรใบรากดอกผลเปลือกแก่นกะพี้แลเนื้อไม้เปนพื้นตามสรรพคุณที่ต้องสมุหฐานโรค รักษาด้วยการนวดบ้างตามสาเหตุของพยาธิ ถ้าวางยาแลนวดแล้ว/*265*/ใม่หายก็เข้าใจว่าอาการไข้นั้นเปนไปด้วยฤทธิ์ผีจึงใช้วิธีเศกป่าวขับผี แลรดน้ำมนต์ฟาดเคราะห์ ฤๅบนบานผีสางเทวะดาที่ศักดิ์สิทธิ์ ถ้าเจ็บหนักจวนจะมรณะไซร้ญาติมิตร์บุตร์แลภรรยา ต้องพรรณนาคุณความดีที่ผู้มรณาสันนั้นได้ทำไว้ในพระศาสนาฤๅต่อประชาชนในชาตินี้ บรรดาเปนส่วนกุศลให้ผู้มรณาฟัง เมื่อผู้จะตายรลึกได้ ก็พนมมือรับ แลเมื่อจะขาดใจก็ร้องตะโกนบอกหนทางสวรรค์ให้รลึกถึงพระพุทธคุณ (อย่างไทยสยามมักพอใจใช้) ศพคนที่ตายนั้น ตามธรรมดาไปฝังกันในป่าดงหรือในป่าช้า ใกล้หมู่บ้าน สับปะเหร่อผู้ขุดหลุมนั้นก่อนที่จะเอาผีลงหลุมได้ ตั้งอกตั้งใจปัดกวาดหลุมด้วยหญ้าคาฤๅหนาม เพื่อขับไล่ผีร้ายซึ่งอาจจะแอบสิงอยู่ในนั้นไปเสียให้พ้นก่อน ศพนั้นแต่งด้วยเสื้อผ้าไหม ต้องระวังจงหนักอย่าให้มีรอยเสื้อผ้านั้นไฟไหม้ได้เปนอันขาด เอาผีไปฝังทั้งล่อนจ้อนใม่มีเสื้อผ้าเสียเลยทีเดียว ยังดีกว่าเอาผ้าที่มีรอยเพลีงไหม้แม้จุดเดียวมาแต่งศพ ด้วยถือกันว่าไฟอาจจะตามเผาเจ้าของศพที่ตายนั้นในชาติหน้าอีกได้ คนที่ถูกศพต้องให้ไปอาบน้ำชำระขัดสีกายเสียก่อนจึ่งจะกลับเข้าบ้านได้ ใม่มีเครื่องแต่งกายสำหรับไว้ทุกข์ให้ชายฤๅหญิง ใม่ว่าจะเปนญาติมิตร์สนิทหรือห่างที่สุดจนมารดาบิดาภรรยาสามีหรือแม้เจ้าฟ้าอันเปนที่ล้นพ้นสูงสุดแล้วนั้นสักอย่างหนึ่งอย่างใดเลย เพราะไทยใหญ่ถือสวรรค์ในอกนรกในใจ ถ้าจะเบีกสการศพก็ใช้ถือศีลกินเพล
รูปพรรณ แต่งกาย แลกิริยาอาการ
รูปโฉมไทยใหญ่นั้นคล้ายกันกับพม่าแลไทยสยาม แต่ออกจะสวยๆกว่า รูปร่างก็เข็งขึงผึ่งผาย กล้ามเนื้อก็ล่ำสัน ใบหูก็เล็ก จมูกเล็กมากกว่าแบนจึงออกดูโด่งมาก ปากใหญ่ แต่ดูเหมือนใหญ่ขึ้นด้วยสีฟันดำแลยางหมากที่ชอบอมจับเปนหินปูนพอก ผมยาวสลวยแลใม่ใคร่มีศรีอื่นนอกจากดำขลับ ชายชอบสักขาในร่มผ้าขึ้นมาครึ่งตัว ซ้ำยังสักสูงขึ้นไปตามตัวมากกว่าพม่า มหาดเล็กเจ้าฟ้าบางคนในครั้งเมื่อกนั้นสักตั้งแต่คอลงมาถึงไหปลาร้า แลบางคนใม่ใคร่มากนัก สักจน/*266*/กระทั่งหน้าแลหลังมือ ก็ยังมีสักศรีน้ำเงิน คนธรรมดานั้นสักหน้าอกหลังแลแขนด้วยศรีแดงคล้ายๆพม่าแต่ลวดลายแปลกกัน ช่างสักไทยใหญ่ถือกันว่าชำนิชำนาญมากในทางเวทมนต์ เมื่อสักให้กันกฤตยาฤๅคงกะพันชาตรีก็ทำพิธีมาก
เครื่องแต่งกายของพวกไทยใหญ่นั้นมีกางเกงนุ่งตัว ๑ เสื้อครึ่งตัวตัว ๑ แบบกางเกงนั้นแปลกกันมาก บางคนก็ใช้กางเกงอย่างจีนแต่เพลาขาดีขึ้น แต่ชั้นผู้ดีนั้นกะพุ้งก้นมักหย่อนลงมาราวถึงเข่า เมื่อสรวมเสื้อครึ่งตัวเข้า ยิ่งชักให้แลเห็นเปนกระโปรงแหม่มมากกว่าเปนกางเกง ผ้าโพกเกล้านั้นมักเปนศรีขาวในพวกข้างเหนือ แต่พวกข้างไต้มักใช้ศรีต่างๆ ฝ่ายพวกไทยจีนนั้นศรีคราม ชักชายผ้าห้อย หมวกสานใบใหญ่นั้นสำแดงอาการว่าเปนพวกไทยในอาณาเขตร์อังกฤศ หมวกนั้นทำในแดนจีน แต่พวกไทยจีนก็ใม่ใช้ แลสยามคือลาวก็ใม่ใช้เหมือนกัน
ผู้หญิงนั้นผิวลเอียดงามมาก แต่บางทีถ้าจะชมโฉมให้ทั่วแล้วออกจะใม่สู้สวยเหมือนแม่พม่าน้องสาว ยิ่งเครื่องแต่งกายแล้ว ยิ่งดูแลทรามกว่าทั้งผู้หญิงพม่าแลผู้หญิงสยาม สิ้นก็ใม่ผ่าหน้าเหมือนนางพม่าใช้ แลใม่ม้วนโจงชายกระเบนขึ้นไปเหมือนสาวสยาม เปนแต่รัดสเอวเข้าไว้อย่างลาว เสื้อผ้าใม่ใคร่ใช้กันนัก แลดูเหมือนใม่เกี่ยวกับเครื่องอาภรณ์สำหรับชาติสัตรีไทยใหญ่เลย ผู้หญิงในหัวเมืองไทยใหญ่ของอังกฤษพันสะใบรอบอก ในหัวเมืองลาวตอนบนตัวเผยถึงอกใม่ว่าแก่หรือสาวก็ชุม ใช้ผ้าโพกประดับเกล้า ขนาดใหญ่เล็กต่างกันมากในหัวเมืองต่างๆ ในข้างเหนือบางทีขึ้นไปโตอูมพยูมอยู่ราวกะผ้าโพกหัวแขกซิกห์หัวโต แลในข้างไต้มักใช้ผืนเล็กขนาดเท่าผ้าสะใบที่แม่สาวๆพม่าชอบพาดบ่าฉุยฉายกะตุกกะติกเท่านั้นก็ชุม
ราษฎรไทยใหญ่เปนสัญชาติคนสงบเสงี่ยมใม่เหี้ยมโหดดุร้ายแลใจดีพื้นดีรักยิ้มหัว ทั้งใม่ใคร่พอใจดื่มน้ำเมาฤๅสูบฝิ่นทำนองประพฤติลม้ายกันกะพม่า ห่วงศอพอใจ/*267*/ใช้กันนักในหัวเมืองเขาเขีนแลใช้กันใม่ว่าที่ไหน พวกผู้หญิงมักใช้มากกว่าผู้ชายที่นานๆจะพบสักคน
กฎหมาย
กฎหมายนั้น เจ้าฟ้า (คือองค์พระเจ้าแผ่นดิน) แลเมียวซา (เจ้าฟ้าอ่อน) มโรชกับอำมาตย์แห่งแลท้าวเมือง (เรียกว่าเมือง) กรมการเปนผู้พิจารณาพิพากษาให้ดำเนีรไป กฎหมายอันเปนธรรมเนียมของพลเมืองนั้นถือเอาธรรมศาสตร์ของมนูสารเปนมูล แต่ใครมีอำนาจก็แก้ไขเปลี่ยนแปลงเอาตามเห็นชอบฤๅคล้อยตามอย่างธรรมเนียมบ้านเมือง แปรมามากตามกาละเวลา แต่ก็ยังโก่งฅอว่าธรรมศาสตร์มนูสารอยู่กระนั้นเอง
โทษมนุษยะวิคคะหะฆ่าคนตายนั้นก็ใช้เปนธรรมเนียมปรับไหมไถ่โทษด้วยใช้เงินให้ได้ ในหัวเมืองต่างๆทั่วไปเปนอันมากนั้น คาดค่าจำนวนปรับไหมไว้ราว ๓๐๐ บาท แตในหัวเมืองข้างเหนือนั้น กฤษฎีกาเปนเช่นนี้ (๑) ๓๓๓ บาทให้แก่ญาติที่สนิทถัดตัวผู้ตาย (๒) ๓๓๓ บาทให้แก่เจ้าพนักงารผู้พิพากษาสาขะคดีนั้น (๓) กึ่งจำนวนนั้นคือ ๑๖๖ บาทครึ่งให้แก่อมาตย์ (๔) เซี่ยวจำนวนนั้นคือ ๘๓ บาทเซี่ยวให้แก่เสมียนศาลแล (๕) ๑ ใน ๖ ส่วนของจำนวนนั้นคือ ๕๕ บาทครึ่งให้แก่พธำมรงแลนักการ รวมทั้งสิ้นเปนเงินปรับไหมไถ่โทษฆ่าคนตายถึง ๙๗๑ บาทเซี่ยว ถ้าหากคนผู้ร้ายใม่มีเงินจะใช้ไซร้ ท่านให้เวนเอาแก่ญาติของมันผู้ผิด ถ้าหากญาติของมันผู้ผิดใม่มีเงินจะให้อิกเล่าไซร้ ท่านให้เวนเอาแก่เพื่อนบ้านในลแวกที่มันอยู่ ถ้าเพื่อนบ้านในลแวกที่มันอยู่ก็ใม่มีเงินจะให้อิกไซร้ ท่านให้ทอดรางวัด ถ้าผู้ทำร้ายเปนคนชาติอื่นฤๅหัวเมืองอื่นใม่ยอมให้ค่าปรับไหมไซร้ ท่านให้บังคับกดขี่เอาจงได้ ซึ่งเปนธรรมดาต้องเอามาจำขังเร่งรัดอยู่จนทำกาละกิริยาตายตามกันไป ถ้าพี่น้องวิวาทต่อสู้กัน ข้างหนึ่งถึงมรณะภาพไซร้ ญาติวงศ์ทั้งสิ้น/*268*/ต้องถูกริบเครื่องสัมภาระใช้สรอยในเหย้า แต่ที่ดินหาถูกริบด้วยใม่ ถ้าเมื่อผู้ร้ายที่ฆ่าคนตายมีเงินปรับไหมค่าไถ่โทษส่งให้ได้ครบแล้ว ก็ปล่อยไปเปนอิศระภาพแท้ดังเดิมใม่ต้องมีประกันทานบนหรือมีผู้กำกับอย่างใดเลย ครั้งหนึ่งตัวผู้ร้ายที่ใม่สามารถจะส่งเงินค่าปรับไหมไถ่โทษได้นั้น กับทั้งวงศ์วาร ต้องถูกจับตัวส่งไปเปนทาษญาติกาผู้ที่ต้องตายก็เคยมี
อนึ่งยังมีสินไหมทำร้ายร่างกายเปนเงินทำขวัญตามบาดแผลฉกรรจ์มิฉกรรจ์ แลตามทัณฑ์ศัสตราวุธที่ทำร้าย ถ้าถึงบอดพิการหักโข้นก็ปรับไหมแรง
ราชกำหนดปกครองทรัพย์สมบัติแลมรดกนั้น ตามธรรมศาสตร์ของมนูสารตรง หรือจะว่าแปลกฎหมายพม่าออกมาใช้ทีเดียวก็ว่าได้ ถ้าผู้ใดมรณะภาพใม่มีพินัยกรรมอุทิศทรัพย์สินให้แก่ใคร ตัวบทกฎหมายหะแรกก็ฉูดลง แล้วก็ปรูดขึ้นแล้วฉีดไปข้างๆ คือลูกแลบิดามารดาที่ยังคงมีชีวิตอยู่มีกรรมสิทธิ์ที่จะเอื้อมเอาก่อนคนอื่น ถ้าใม่มีบุตร์แลใม่มีบิดามารดาก็ถึงพี่น้อง การแบ่งมรดกนั้นจำแนกกันหลายสถาน ในหัวเมืองบางภาค เมียหลวงได้กึ่งสมบัติ ลูกแลเมียน้อยได้เฉลี่ยทรัพย์ที่เหลืออิกกึ่งหนึ่งนั้นเท่าๆกัน ในเมืองอิกภาคหนึ่งแบ่งทรัพย์มรดกซึ่งใช้หนี้สินเสร็จแล้วยังคงเหลือมีตัวออกเปน ๕ ภาคตีค่าเท่าๆกัน เมียหลวงได้ภาคหนึ่ง เหลืออิก ๔ ภาคนั้นเอามาแบ่งเฉลี่ยเปนส่วนเท่าๆกันตามจำนวนบุตร์แลเมียน้อย ตัวเมียหลวงก็ได้อิกส่วนหนึ่งด้วยเหมือนกัน
เมื่อเจ้าฟ้าตรัสให้ตั้งหมู่บ้านฤๅเมืองขึ้นในตำบลใหม่ การจำแนกที่ดินก็สุดแท้แต่เจ้าฟ้าจะโปรดอนุญาตให้แก่ใคร ในเขตร์กำหนดนั้นตามธรรมดาเจ้าฟ้าทรงอำนวยอำนาจนี้ไว้ในมือผู้เปนใหญ่หรือผู้เถ้าผู้แก่ในบ้านฤๅเมืองนั้น จำแนกที่ดินแก่ลูกบ้านต่อไป คนที่ได้โก่นสร้างแลตั้งทำการเภาะปลูกย่อมได้รับเปนเจ้าของที่ๆตนลงแรงทำไว้นั้นเปนสิทธิ์ แม้จะหยุดเภาะปลูกที่นาไร่นั้นก็ยังคงเปนสิทธิ์อยู่ตามเดีม แต่ถ้าเจ้าของเดีมทิ้งถิ่นไปเสียจากหัวเมืองฤๅหมู่บ้านนั้นเมื่อใด /*269*/กรรมสิทธิ์เปนเจ้าของที่ดินเช่นว่านี้เปนมรดกตกแก่บุตร์หลานญาติวงศ์ต่อๆกันไปได้ เพราะฉนั้นจะหยิบยกซื้อขายให้ปันกันก็ได้ แต่ถึงจะอย่างไร เปนใม่มีคนแปลกหน้าผู้เดียวฤๅยกพวกมาเปนหมู่เหล่า จะเข้าตั้งอยู่ในบ้านเมืองนั้นๆได้ นอกจากได้รับอนุญาตจากเจ้าแคว้น แม้กระนั้นคนรบาตที่อพยพมาถึงใหม่ๆจากด้าวแดนอื่นก็มักได้รับความต้อนรับอย่างดี
ตราบถึงพระเจ้าเมนดงมินทร์ทรงตั้งวิธีภาษีสะสะเมทะแลตั้งโลงกระสาปน์ทำเงินตราขึ้นนั้น เงินอากรต้องส่งกันตามชักลดจำนวนสิ่งสินค้า แลการซื้อขายต่อกันทั้งปวงก็เชีงใช้แลก เงินนั้นก็ใช้กันมากมาช้านานแล้ว แต่จ่ายต่อกันขบวนแลกสิ่งของโดยเชีงชั่งน้ำหนักใม่มีตั๋วเงินตรา ถึงกระนั้นไทยใหญ่ก็ยังมีเงินแปบางอย่างทำรูปคล้ายๆกาบหอย แลตัวอย่างเงีนโบราณชนิดที่ว่านี้ ใครไปเมืองไทยใหญ่คงจะเห็นได้บ่อยๆแขวนอยู่ที่ฅอลูกเด็กๆ กาละต่อมาภายหลังในหัวเมืองไทยใหญ่นั้นๆ มักใช้เก็บชักภาษีตามจำนวนกบุงเข้าปลูกกันเปนพื้น แต่ใม่ว่าที่ไหน หลายจังหวัดเมือง ราษฎรใม่ต้องเสียภาษี แต่ใช้แรงรับราชการแทนทำนองเปนกองสร่วยรับตราภูมิคุ้มห้าม เมื่อเช่นนี้ในหัวเมืองมณฑลแสนหวีบ้านแขวงหนึ่งก็ส่งสร่วยกล้วยไม้ถวายเจ้าฟ้า บ้านอิกแขวงหนึ่งก็ส่งสร่วยผลไม้ แลบ้านแขวงอื่นก็ส่งสร่วยเงินส่วยทอง สร่วยไต้ สร่วยน้ำมันแลอื่นๆ ตามเจ้าฟ้าจะโปรดกำหนดต้องราชประสงค์ แต่ก็ยังมีแขวงบ้านที่ใม่ต้องส่งสร่วยอยู่ทุกหนทุกแห่ง แต่ต้องมาลงแรงทำนาหลวงของเจ้าฟ้า ฤๅรับราชการคุ้มหลวง ชายฉกรรจ์ทุกๆคนที่พอจะเข้าสนามรบได้ อาจจะถูกเกณฑ์เปนทหารใม่ว่าเวลาไรที่จำเปน แต่ในหัวเมืองทั้งปวงมีลูกหมู่ทหารรักษาพระองค์เจ้าฟ้าคงกรมสืบกรรมสิทธิ์ชั่วบุตร์หลาน คนพวกนี้ก็ได้ตราภูมิคุ้มห้ามใม่ต้องเสียภาษีค่านา
ไทยใหญ่กินได้ใม่ว่าอไรหมด เช่นปลาเนื้อสัตว์ เปดไก่กบเขียดงูแย้กิ้งก่าจนตุ๊กแก เปนใม่มีห้ามเนื้อสัตว์อย่างไหนนอกจากเนื้อมนุษย์ แต่การ/*270*/กินเนื้อมนุษย์เปนพิธีก็มักใช้กันบ้างบางขณะ เช่นเวลาเข้าพิธีสักปลุกตัวให้ขลัง ซึ่งนายทหารตัวสำคัญๆมักชอบทำกันนัก ตัวด้วงมพร้าว แมงดา ตัวอึ่งยางแลหนูเปนของชอบอย่างเอร็จอร่อยนัก แลบางทีถึงเห็นขายกันในตลาดของสดก็มี งูนั้นใช้กินกันประจำในจำพวกไทยดำ (ลาวพุงดำ) คือไทยที่ตั้งบ้านเรือนอยู่แถบแม่น้ำโขง เปนชอบกว่ากับเข้าอย่างอื่นหมด ไทยดำอาจเอาอย่างเพื่อนบ้าน คือพวกข่ามูกก็เปนได้ แต่หนูพุกแย้แลตุ๊กแกนั้นออกจะเปนอาหารทิพย์กินกันทั่วไปใม่ว่าที่ไหน
การทำนาทำไร่นั้นเปนงารสำคัญของพวกไทยใม่ว่าที่ไหนแลต้องเส้นสรวงผีสางมากในการที่เกี่ยวกับกษิกรรมเช่นว่า เมื่อต้้นผลไม้ที่ปลูกออกผลหรือไม้ล้มลุกเช่นผักกาดเปนต้นสมจะบริโภค ฤๅทำนาเกี่ยวเม็ดเข้าได้ก็ดี ไทยเจ้าของเปนต้องเอาไปถวายพระในวัดประจำหมู่บ้านที่ตนอยู่นั้นเสียก่อน แล้วตัวเองจึงจะกินได้
การลักช้างม้าโคกระบือสัตว์พาหนะนั้นถือกันว่าเปนมหันตโทษอย่างร้ายแรงที่สุดในบ้านเมือง แลแต่ก่อนมาครั้งหนึ่ง ลงโทษถึงสิ้นชีวิต กฎหมายรอยท้าวนั้นใช้กันกวดขันแข็งแรงมาก ด้วยมีตัวบทกฎหมายอยู่ในมนูสารศาสตร์ว่า
“อัยการท่านกฎไว้ว่าแลวกแขวงใดอันรอยท้าวสัตว์พาหนะที่ต้องลักไปปรากฎอยู่ไซร้ ท่านให้บังคับให้แลวกแขวงนั้นใช้ของท่านที่หายให้”
“ข้าแต่พระมหาราชเจ้าเฮย! ถ้าม้ากระบือหรือโคตัวใดถูกผู้ร้ายลักไปแลรอยท้าวมันไปปรากฏ เปนสัตย์อยู่ในรั้งแขวงแลวกใดไซร้ ชอบให้ฟ้องร้องเอาแก่รั้วแขวงแลวกนั้น ถ้าหากมิปรากฎเปนสัตย์ หรือหามีรอยเท้าใม่ไซร้ ท่านห้ามมิิให้เอื้อมเอาโทษแก่รั้วแขวงอเลอแลวกนั้นเลยเปนอันขาด ให้คนที่ทรงบัณฑิตยะวิไสยทราบพระธรรมศาสตร์ข้อนี้จงทั่วกัน ถ้าม้ากระบือฤๅโคหายไซร้ เจ้าของสกดติดตามรอยท้าวไปสู่รั้วแขวงแลวกอเลอใดๆ ราษฎรในรั้วแขวงแลวกอเลอนั้นๆ ทั้งอาณาพยาบาล อันเปนประธานในรั้วแขวงแลวกอเลอนั้นๆ จะใคร่พ้นจากรา/*271*/คีโทษผิดไซร้ ท่านให้ไปกับเจ้าสัตว์พาหนะที่หายแลชี้ที่ซึ่งรอยท้าวมันผ่านออกไปจากรั้วแขวงแลวกอเลอตนได้ ถ้าหากคนเหล่านั้นหาชี้ที่ซึ่งรอยท้าวผ่านออกไปจากรั้วแขวงแลวกอเลอตนไซร้ท่านว่าคนเหล่านั้น สมควรที่จะต้องให้รับใช้สัตว์พาหนะที่หายนั้นให้แก่เขาผู้เปนเจ้าของที่หาย จงถ้วน”
เจ้าของสัตว์พาหนะที่หายก็สกดตามรอยท้าวสัตว์พาหนะไปจนสุดเขตร์บ้านฤๅจังหวัดของตนแล้ว ก็ไปชี้รอยท้าวนั้นบอกเล่าแก่พ่อบ้าน แลชาวบ้านจังหวัดต่อไป พ่อบ้านแลชาวบ้านหมู่นั้นก็ต้องตามเจ้าของสัตว์พาหนะไปจนสุดเขตร์แขวงจังหวัดตน แลบอกกล่าวแก่พ่อบ้านแลชาวบ้านผู้รับผิดชอบในแขวงจังหวัดต่อๆไป จนกว่าจะพบสัตว์พาหนะนั้น ฤๅจนกว่ารอยเท้าสัตว์พาหนะนั้นจะสูญหายไป นอกจากมีเหตุที่พอจะแก้ตัวได้อย่างดีแล้ว หมู่บ้านจังหวัดที่รอยท้าวไปหายอยู่นั้นต้องรับผิดชอบเปนธรรมดา
สงคราม
ในเวลาเกีดสงครามกันเองนั้น ว่ากันที่จริง ใม่ว่าใครก็ต้องถูกเกณฑ์เข้าสมทบทัพ พวกนักรบมีเข้ากะเกลือพอกินได้เก้าวันสิบวันลงไถ้ หรือย่ามสพายขัดหลังติดตัวไปสู่สนามรบด้วย เมื่อกินสเบียงสำหรับตัวหมดเสียแล้ว ก็เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยเสบียงของผู้อื่นอันอยู่ในแถบนั้น ก่อนหน้าจะออกจากบ้านใม่ว่านักรบคนไหนเปนต้องไปไหว้พระแลเทพารักษ์ตั้งสัตยาธิฐาน ฝากบุตร์ภรรยาข้างบ้านแลคุ้มภยันตรายตนไป กว่าจะได้กลับมาถวายนมัศการใหม่ แล้วจึ่งจะไปได้ ในเวลานักรบใม่อยู่นั้น ห้ามมิให้ภรรยาข้างบ้านทำงารในวันที่เคารพ ๕ ที่เวียนกันไป นับแต่วันสามีจากไปเปนวันแรก แลในวันหยุดนั้นให้รมัดอยู่แต่ในเรือน วันหนึ่งนางภรรยาเปนต้องเตีมน้ำลงในม่อดินซึ่งตั้งอธิฐานไว้บนที่บูชาในห้องให้เปี่ยมขอบทุกวัน ทั้งเก็บดอกไม้สดใบไม้สดมาลอยแช่ไว้ในม่อดินนั้นทุกวันด้วย ถ้าวันไหนดอกไม้แลใบไม้เหี่ยวแห้งผิดปรกติ หรือน้ำงวดลงไป/*272*/มากกว่าปรกติ ก็ถือกันว่าเปนลางร้าย ทุกๆราตรีนางภรรยาที่ผัวไปทัพเปนต้องจัดเหย้าเรือนแลปัดที่นอนสามี แต่ห้ามมิให้ตัวนางภรรยานั้นเองนอนบนที่นอนสามีที่ปูไว้นั้นเปนอันขาด ถ้าพอจะฝากสเบียงไปถึงผัวได้ นางภรรยาเปนต้องจัดส่งไปจงได้ แต่มักจะเปนการสุดวิไสยที่จะส่งเสียโดยมาก เพราะกองทัพที่สามีเข้าตรางเกณฑ์ไปนั้น มักจะต้องยกไปไกลๆ เพราะฉนั้นพวกนักรบที่ไปในกองทัพ ผู้สิ้นสเบียงกรังจึ่งต้องปล้นตบันไปใม่ว่ายกไปถึงบ้านไหนเมืองไหน ที่มีกำลังน้อยกว่าตนพอจะยายีได้ ถ้าถูกใครที่มีกำลังสามารถขับกองทัพพ่ายแพ้มิให้เข้าปล้นได้ ก็แปลว่ากองทัพนั้นอปราชัย แต่การที่มักมีพวกที่เปนคนมีฝีมือเก่งสำคัญๆ พอใจเข้ามาอาสาสมัคเข้าเปนทหารไปในกองทัพด้วยนั้น ก็ปราถนาจะใคร่ได้มีโอกาศปล้นสดมประลองฝีมือได้โดยพละการ แลนักเลงฉกาจพวกเหล่านี้ มักจะสมัคเข้าอาสาไปพวกข้างยกไปราวี เมื่อเสียท่วงทีแก่ข้าศึกผู้คนในกองทัพล้มตายลงมาก หรือเข้าที่คับขัน คนหัวไม้จำพวกนี้มักเลยลุกขึ้นคุกคามซ้ำพวกของตัวเองเปนธรรมดา ในเวลาทำศึกต่อกันนั้น พอใจชอบตัดหัวศัตรูที่ฆ่าตาย หิ้วเอาไปถวายเจ้า เพื่อได้รับรางวัลมากบ้างน้อยบ้างตามยศของคน เจ้าของหัวที่ต้องตายนั้น เมื่อการสงครามยังติดต่อกันอยู่เพียงใด หัวข้าศึกที่ได้มานั้นๆ พอใจเอาไปเสียบไม้ปักประจารไว้นอกค่ายหรือนอกเมือง เพื่อเปนเครื่องหมายอวดโอ่ว่ามีชัย แต่พอเลีกสงครามแล้วหัวกะโหลกผีเหล่านั้นก็หายไปไหนหมด
ตำแหน่งรัฐบาล
พระราชาผู้เปนเจ้าเปนใหญ่ของเมืองหนึ่งเมืองหนึ่งนั้น พวกไทยใหญ่เรียกว่าเจ้าฟ้าเท่ากะที่ไทยสยามเรียกเจ้าแผ่นดินฤๅเจ้าชีวิต แลที่ยังติดปากเรียกว่าเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดินก็ชุม ยศในอำนาจราชการที่ต่ำรองลงมานั้น เรียกว่า เมียวซา ฤๅมโรช ตำแหน่งนี้พม่านำมาใช้ แต่พวกไทยใหญ่เองใม่ยอมรับในตำแหน่งยศนามนี้ เจ้า/*273*/ประเทศราชหัวเมืองขึ้นเรียกว่าเจ้าฟ้าอ่อน เจ้าเมืองหนึ่งเจ้าเมืองหนึ่งย่อมมีอมาตย์มากแลน้อยตามอาณาเขตร์ใหญ่หรือย่อม อมาตย์นั้นเจ้าฟ้าเลือกตั้งตามความสามารถของอมาตย์นั้นเอง ตามธรรมดาย่อมใม่เปนตำแหน่งยศสืบสกูลต่อกันอย่างตำแหน่งเจ้าฟ้า นครหนึ่งก็แบ่งภาคเปนเมืองหลวงเปนจังหวัดเปนแขวง เมืองหนึ่งหรือจังหวัดหนึ่งแลแขวงหนึ่งก็มีข้าราชการปกครอง ผู้ปกครองเหล่านี้เรียกว่า แหง ท้าวเมือง (หรือจ่าเมือง) สูงแก่ง แก่ แลกินเมือง ในหัวเมืองไทยใหญ่ข้างไต้นั้นมีตำแหน่งอมาตย์น้อย คือมีแต่แหง แลท้าวเมือง (จ่าเมือง) ตำแหน่งยศทั้งสองนี้ เปนอมาตย์สำคัญใม่ว่าที่ไหน คำว่า แหงนี้ แปลว่าพันหนึ่งแลมูลเหตุของตำแหน่งแหงนี้ ก็น่าจะเกิดจากอมาตย์ผู้ใหญ่ต้องส่งเข้าถวายเจ้าฟ้าปีละพันกะบุง หรือควบคุมพลเมืองตั้งพันคนนั่นเอง ดูเหมือนจะหมายความเหมือนกับคำว่าพันนา ซึ่งใช้กันในหัวเมืองตรานสัละวิน แถบเชียงรุ่งนั่น คำว่าท้าวเมือง (ฤๅจ่าเมือง) นั้นแต่ครั้งโบราณเขียนว่า ท้าวเมืองก็แปลว่าผู้ใหญ่ ในเมืองนั้น ต่อมาแปรเปนเถ้าเมือง เจ้าเมืองหรือจ่าเมืองแลเรียกใม่ชัดเพี้ยนเปนถ่อเมืองไปก็มี ข้าราชการที่มียศต่ำกว่านี้ คือแก่งแลแก่นั้นก็สักแต่ว่าเปนกำนัล แลผู้ใหญ่บ้าน ในจังหวัดบ้านแขวงหนึ่ง หรือในบ้านหมู่หนึ่งเท่านั้น แต่ตำแหน่งแห่งนั้นเปนอันมากมักมีอำนาจมากๆแลครอบครองอาณาเขตร์กว้างใหญ่ กว่านครบางนครก็มี เช่นเมืองหนอง ตั้งแต่แยกออกจากแสนหวีแล้ว เจ้าเมืองก็เปนชั่วแต่ตำแหน่งแหงของเมืองนั้นเท่านั้น แลแหงเมืองโกกางในทุกวันนี้ ก็มั่งมีอุดมกว่าเจ้าฟ้าผู้ผ่านนครเสียเปนอันมาก แต่แม้กระนั้นทางข้างเหนือฯ ท้าวเมือง (ฤๅจ่าเมือง) มีอำนาจมาก คนนิยมกันว่าเปนตำแหน่งอย่างสำคัญ
ตำนานดึกดำบรรพ์ของไทยหลวง
เรื่องมูลเหตุเกีดชาติแลรัฐบาลไทยใหญ่นั้น มีว่า หัสเดีมยังมีกะทาชายตนหนึ่ง อายุ ๕๐๐๐ ปีจารึกมาจากตวันออกเพื่อจะแสวงหาเนื้อคู่เปนภรรยา แลในกาละครั้งนั้นเอง/*274*/ก็มีหญิงตนหนึ่งอายุ ๕๐๐๐ ปี จารึกมาจากตวันตก เพื่อจะแสวงหาเนื้อคู่เปนสามี ร่วมใจกัน ชายหญิงทั้งสองนี้มาพบกันเข้าในปัถพีภาคกลางหัวใจเมืองไทยใหญ่ ก็ได้อยู่กินด้วยกันเปนภรรยาสามีเกีดบุตร์ด้วยกัน ๘ คน บุตรี ๗ คน เปนต้นโคตร์คูณพลเมืองไทยใหญ่เกีดทวีขึ้นมากมายมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ บุตร์ทั้ง ๘ แลบุตรหลานเผ่าพันธุ์สืบมา ต่างคนต่างชิงจะเปนนายกัน จึงเกีดกลหะพิพาทกันขึ้น เหตุฉนั้นต่างคนจึงต่างพาครอบครัวแลสัตว์เลี้ยงของตนๆแยกกันไปในอัฐะทิศต่างๆทั้งแปด บุตรทั้ง ๘ คนนั้น มีนามว่า ๑ อ้าย ๒ อ้ายญี่ ๓ อ้ายสาม ๔ อ้ายไส ๕ อ้ายโหง ๖ อ้ายหนู ๗ อ้ายโหนก แล ๘ อ้ายนาย ชื่อพ่อโคตรทั้ง ๘ คนนี้ เอามาให้เปนชื่อเด็กทำขวัญกึ่งเดือน ลูกผู้ชายของไทยใหญ่ตามลำดับแก่อ่อนสืบมาจนกาละทุกวันนี้ พี่ชายใหญ่ทั้งสองคนเมื่อใม่สามารถที่จะปรองดองกันได้ ว่าใครจะสมควรเปนเจ้าเปนใหญ่ปกครองฉนั้น จึงพร้อมใจกันไปเชื้อเชิญ พระราชา ๒ องค์ มาจากข้างเหนือ เพื่อมาปกครองบ้านเมืองไทยใหญ่ พระราชา ๒ องค์นี้ กล่าวกันว่าเปนโอรสของขุนแสงอันเปนมหากษัตริย์ เจ้าจอมสรวงสวรรค์ บรมราชบิดาดำรัสให้อวตารลงมาเพื่อจะช่วยหัวเมืองไทยใหญ่ให้พ้นจากความพินาศ เมื่อสองสวรรโครส เสด็จยาตรามาตามสถลวิถี ก็ประสรบกะทาชายตนหนึ่ง นามแสงฝันกราบทูลอาสาขอโดยเสด็จด้วย ก็ทรงอำนวยตาม ครั้นดำเนีรมาไกลอิกหน่อย ก็ประสรบกะทาชายอีกตนหนึ่งนามสุริยาเปนนักร้องลำนำ สองเทวะโอรสก็พาตามเสด็จด้วย มาบรรลุถึงมงคลประเทศ นาม สัมปุระลิต อันตั้งอยู่ทางทิศอาคเณย์ แห่งหัวเมืองไทยใหญ่ พระองค์ก็สร้างมหานครลงที่นั่น แลในชั้นต้นพระองค์ทรงสร้างสิ่งสำคัญสำหรับราชธานี ๘ อย่างลงไว้ก่อนคือ
๑ ตลาด
๒ ประปา
๓ ราชนิเวศน์
๔ เคหสถานต่าง ๆ
๕ นา
๖ สมณาวาศ
๗ กองพลนิกาย
๘ ถนน
ปฐมราชาธิราชเจ้าสองพระองค์นั้นทรงพระนามพระเจ้ามหาขัติยราชา แลพระเจ้ามหาสัมพยุหะราชา เชษฐมหาราช เอาพระราชธุระในการทนุบำรุง การกษิกรรม แลขนิษฐมหาราช เอาพระราชธุระในทางศัสตระกรรม พระองค์ทรงทราบว่า สัมปุระลิตเปนมงคลภูมิสำหรับสถาปนาพระมหานครเพราะเมื่อเสด็จมาถึงได้ทอดพระเนตร์เห็นสิลา ซึ่งเทพยเจ้าได้จารึกราชประเพณีสำหรับปกครอง ราชอาณาจักร์ไว้ท่า
บรรดาเจ้าฟ้าอันผ่านพิภพรัฐไผท ในหัวเมืองไทยใหญ่ทั้งปวงแต่ลล้วนสืบสันตติวงศ์มาจากพระมหาราชสองพระองค์อันเปนเทวะโอรสของขุนแสง เจ้าจอมสรวงสวรรค์ทั้งสิ้น แลอมาตย์ของเจ้าฟ้าทั้งปวงเหล่านั้นเล่า ก็ล้วนเปนบุตร์หลานสืบสกูละวงศ์ลงมาจากแสงฝัน แลสุริยาทั้งสิ้นเหมือนกัน
มหาปัถพีดลนี้ ตำนานปรัมปรากล่าวว่า ฝูงปลวกชักขึ้นมาจากสดือมหาสมุทรอันลึก แรกทีเดียวนั้นงอกขึ้นมาเปนรูปภูเขามยินโมอันมีรากลึกหยั่งลงไปจากรดับน้ำถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์แลสูงขึ้นไปพ้นรดับน้ำก็ถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์ รูปเปนสี่เหลี่ยมจัตุรัศ มีปีสาจ ๙ ตนลงมาจากเบื้องสูง แลแยกดิน น้ำ ไฟแลลมให้อยู่ต่างกัน แลจับประดิษฐานพระศาสนาแล้ว ก็สร้าง มนุษย์ สัตว์เดรัจฉาน พฤกษะชาติ ดอกไม้ ผลไม้ แลอปรัณะชาติ ปิสาจ ๙ ตนแบ่งพิภพะโลกเปนโสฬสภาค แลรายลเอียดนอกนั้น ก็เหมือนกันกับคัมภีร์ตรัยภูมิ ที่ฝรั่งหลับตาเหมาว่าปนวิทยาศาสตร์ของพระพุทธศาสนา
เทียบภาษา
สยาม
ไทยใหญ่
ลาว
หนึ่ง
หนึ่ง
หนึ่ง
สอง
สอง สอง

สาม
สาม
สาม
สี่
สี่
สี่
ห้า
ห้า
ห้า
หก
หก
หก
เจ็ด
จิด
เจ็ด
แปด
แปด
แปด
เก้า
เก้า
เก้า
สิบ
สิบ
สิบ
สิบเอ็ด
สิบอิด
สิบเอ็จ
สิบสอง
สิบสอง
สิบสอง
ยี่สิบ
เสา
เสา
ยี่สิบเอ็จ
เสาอิด
เสาเอ็จ
สามสิบ
สามสิบ
สามสิบ
ร้อยหนึ่ง
ปักหนึ่ง
ฮ้อยหนึ่ง
พันหนึ่ง
แหงหนึ่ง
พันหนึ่ง
หมื่นหนึ่ง
หมื่น
หมื่นหนึ่ง
ฉัน
เกาข้า
ค่อย
เรา
เฮาข้า
เฮา
ตวันออก
วันทางออก
ตวันออก
ทิศไต้
ทางไต้
ข้างไต้
ทิศเหนือ
ทางเหนือ
ข้างเหนือ
ตวันตก
ทางตก
ตวันตก
ดี
ลี
ดี
ดีกว่า
แมนเดนลี
ดีก่า
ดีที่สุด
ลี (หนา) เสโปน
ดีนัก
ชั่ว
ไฮ
ชั่ว
ชั่วที่สุด
ฮัมไฮ
ชั่วยิ่ง
สูง
ฉูง
สูง
ต่ำ
เตียม
ต่ำ
ใม่จริง
อัมมัน อัมเมน
บ่อจริง
จริง
ซื่อโส
จริง
งาม
แฮงลี
งาม
ใม่งาม
แฮงไฮ
บ่องาม
บางผอม
มองผอม
บางผอม
หนา
หนา
หนา
สอาด
โมต
สอาด
ถูก
กะเก
ถูก
แพง
กะโหย
แพง
เจ้า
สู
เจ้า
เขา
มัน
เขา
เขาทั้งหลาย
เขา
เขา
ของฉัน
เกา
ของค่อย
ของท่าน
สู
ของท่าน
ข้างบน
เหนือ
ข้างบน
ข้างล่าง
ไต้
ข้างลูม
ไกล
ไก
ไก
ใกล้
สาม
ใก้
คนเดียว
เกาเลียว
ผู้เดียว
ข้างใน
กะใน
ข้างใน
ข้างนอก
กะนอก
ข้างนอก
ข้างหน้า
ภายหน้า
ข้างหน้า
ข้างหลัง
ภายหลัง
ข้างหลัง
ดำ
ลำ
ดำ
ขาว
ก๋าว
ขาว
มือ
มือ
มือ
ท้าว
ตีน
ตีน
จมูก
ฮุลัง
ฮุดัง
ตา
มักะตา
ตา
ปาก
สูบ
ปาก
ฟัน
เขี้ยว
กิว
หู
หู
หู
จน
ผัน
จน
มั่งมี
มาก
มั่งมี
แก่
เถ้า
เถ้า
หนุ่ม
ลีก หนุ่ม
หนุ่ม
เล็ก
ลิก
น้อย
ใหญ่
โหย่
ใหญ่
คับ
เก๊บ
คับ
กว้าง
กว้าง
กว้าง
แคบ
ฮยิม
แคบ
ปวด
คอบคูน
ปวด
สบาย
โมน
มวน
แดง
เลง
แดง
เหลือง
โหลง
เหลือง
เขียว
เขว
เขียว
เด็ก
ลูกอ่อน
ลาอ่อน
ลูกชาย
ลูกชาย
ลูกชาย
ลูกสาว
ลูกหญิง
ลูกสาว
พ่อตา
ผู้นาย
พ่อเมีย
แม่ยาย
อ่อนนาย
แม่เมีย
ลุง
ลุง
ลุง
ป้า
ป้า
อา อาว
หลานชาย
หลานชาย
หลานชาย
คนเลี้ยงงัว
กนลิงวัว
คนเลี้ยงงัว
ผม
ขน
ผม
หัว
โห
หัว
ลิ้น
ลิ้น
ลิ้น
ท้อง
ต๋อง
ท้อง
ขา
ขาตีน
ขา
แขน
เขน
แขน
หนัง
หนัง
หนัง
กะดูก
ลูบ
กะดูก
เลือด
โลด
เลือด
หิน
หิน
หิน
เหล็ก
เหล็ก
เหล็ก
ทองคำ
คำ
คำ
เงิน
เงิน
เงิน
ทองแดง
ตองเลง
ทองแดง
ตกั่ว
ลูน
ชูน
ทองเหลือง
ตองโหลง
ทองเหลือง
ดิน
ลิน
ดิน
เกลือ
เกือ
เคือ
น้ำตาลทราย
เกือหวาน น้ำอ่อย
น้ำตาล
พ่อ
ป้อ
พ่อ
แม่
เม่
แม่
พี่ชาย
พี่
พี่ชาย
พราน
มูโช
พาน
พระเจ้า
พะ
พระเจ้า
ผี
ผี
ผี
แดด
กางวัน
แดด
ดาว
ลาว
ดาว
เดือน
โลน
เดือน
ไฟ
ไฟ
ไฟ
น้ำ
น้ำ
น้ำ
เรือน
โหน
เฮือน
ม้า
ม้า
ม้า
งัว
วัว
งัว
งัวตัวเมีย
วัวแม่
งัวแม่
หมา
หมา
หมา
แมว
เมียว
แมว
ไก่
ไก่
ไก่
เปด
เปด
เปด
นก
นก
นก
ลา
ฬ่อ
ลุวะ
ช้าง
ซ้าง
ช้าง
ควาย
กวาย
ควาย
ปลา
ปา
ปา
กวาง
ฟาน
กวาง
น้องสาว
น้องนาง
น้องสาว
ผู้ชาย
ผู้ชาย
ผู้ชาย
ผู้หญิง
ผู้หญิง
ผู้หญิง
เมีย
แม
เมีย
ผัว
โผ
ผัว
หมวก
กูบหมวกโห
กูบ
เสื้อ
โซ่ว
เสื้อ
กางเกง
โกน
ผ้าเตี่ยว
โสร่ง
สิ้น
สิ้น
เกือก
เขบตีน
เกิบ
ตุ้มหู
เปหู
ลานหู
เข้าสาร
เข้าสาร
เข้าสาร
ฝิ่น
ยาลำผิง
ฝิ่น
หญ้า
โย่ว
หญ้า
ต้นไม้
โต้นไม้
ต้นไม้
ใบไม้
มัว
ใบไม้
หนาว
กัด, หนาว
หนาว
ร้อน
ใบฮ้อน
ฮ้อน
น้ำแขง
น้ำมูเว
น้ำแขง
ฝน
โฝน
ฝน
ลม
ลม
ลม
ฟ้าร้อง
ฟ้า
ฟ้าร้อง
ฟ้าแลบ
ฟ้าเมบ
ฟ้าเมบ ฟ้าลั่ง
แพะ
เพ็ะ
แพะ
แกะ
สิน
แกะ
น้ำนม
น้ำนม
น้ำนม
ไม้ใผ่
ไม้
ไม้พวา
ผ้าโพกหัว
ขินโห
ผ้าตอง
แข็งแรง
เฮง
เฮง
อ่อน
เฮงลิด
ฮลู
หอก
หอก
หอก
ดาบ
ตาว
ดาบ
เข็ม
เข็ม
เข็ม
ม่อ
ม่อ
ม่อ
เรือ
โหว
เฮือ
บ้าน
มันวัน
บ้าน
หลังคา
มุงโหน
หลังคา
เก้าอี้
ตี้นั่ง
ตั่ง
กล่อง
แอบ
หีบ
กบุง
ถัง
บิ๊ด
ถุง
โถง
ถุง
กรน
คูม
กน
เพลง
ก้อมอู
ซอ
รำ
กา
ฟ้อน
ยา
ยะยะ
ยา
ยาพิษม์
กวอง
ยาเบื่อ
เมฆ
หมอกกุ้ม
เมฆ
วัน
วัน
วัน
คืน
กางโคน
คืน
แล้ง
แล้ง
แล้ง
มืด
ลัมปิง
มืด
แม่น้ำ
น้ำห้อง
แม่น้ำ
เขา
ลอย
ดอย
แพง
แพง
แพง
หัวใจ
โหซิว
หัวใจ
เจ้าแผ่นดิน
เจ้าฟ้า
เข้าชีวิต
ทาษ
ข้า
ทาษ
กฎหมาย
ตรา
กฎหมาย
โทษ
ตัม
โทษ
ฝัน
ฝัน
ฝัน
เช้า
กางขึ้น, กางหิว
เช้า
เย็น
กางสาย การตก
เย็น
เที่ยง
กางเที่ยง
เที่ยง
กลม
มน กม
มน
วันนี้
โมนาย
วันนี้
พรุงนี้
โมโพก
วันพุ่ง
วานนี้
โมวา
วานนี้
ยืน
สูก
ยืน
เดีน
กว้า
เดีน
วิ่ง
เลน
โลน
นอนหลับ
นอนหลับ
นอนหลับ
กิน
คิน
กิน
เห็น
หัน
หัน
ทำ
แหต
เซ
นั่ง
นั่ง
นั่ง
ตาย
ตาย
ตาย
โยน
ตเยมปู
โยน
ตก
ตก
ตก
วาง
ตั้งไว้
ตั้ง
สูบ
กองไฟออก
สูบ
รัก
ฮัก
ฮัก
เกลียด
ซัง
ชัง
เทียบคำพูด
สยาม
ไทยใหญ่
ลาว
ผู้ชายมา
โกนเลี้ยวมากันโอ
ผู้ชายมา
ผู้หญิงไป
โกนเจี้ยวภว้ากันโอ
ผู้หญิงเมื้อ
เขาไปแล้ว
มันกว้าเม้า
เขาเมื้อเลี้ยว
หล่อนจะมา
มันตักมาโอ
เขาจะมา
เขาต้องได้มาแล้ว
เขามาไลโว
เขาต้องได้มาเลี้ยว
ไปเสีย
กว้าต้า
เมื้อ
ให้เขาไปเถีด
ฮิวเขากว้ากันต้า
ฮูเพื้นไปเกีด
ผู้หญิงดี
ผู้หญิงลี
ผู้หญิงดี
ผู้ชายชั่ว
คนไฮ
ชายบ่อดี
สัตว์ร้าย
ตะแรกซันอันไฮอันโฮก
สัตว์ฮ้าย
งัวสิบตัว
วัวสิบโตว
งัวสิบตัว
นี่ท่านเรียกอะไร
อันนายว่าสัง
นายชื่อฉใด
ม้าตัวนี้กี่ขวบ
ม้านายเอสักไลปี
ม้าตัวนี้อายุเท่าใด
ฉันใม่ทราบ
เกาข้าอัมฮู
ค่อยบ่อฮู้
ที่นั่นไปไกลเท่าไร
โปนไกตันเลี้ยว
ที่ฮั่นไกข้างไต้เท่าใด
เดีนวันหนึ่งถึง
ไลกว้าวันหนึ่งโอ
เดีนวันหนึ่งเผียว