พระยาฉัตทันต์
/*1*/น่าต้น
๏ พระยาฉัตทันต์เล่ม ๑ ๚ะ
๏ ยานี ๏ นะโมข้าจะไหว้ คือโภยไภยขออย่ามี แก่ข้าทุกราตรี ผู้จะแต่งพระธรรมา ยกคุณไว้เหนือเกล้า ทุกค่ำเช้าเท่ามรณา คุณแห่งพระสาศดา ข้าใส่ไว้ในเกษี ข้าไหว้ทั้งพระสงฆ์ ท่านผู้ทรงซึ่งอินทรีย์ อีกทั้งคุณชนนี แลบิดามาสืบสาย ข้าไหว้ทั้งธรรม เลิศล้ำในต่ำใต้ ให้พ้นจากอันตราย อันมืดมลในสงสาร ตัวข้าผู้แต่งเขียน แม้นผิดเพี้ยนไม่พิศดาร นักปราชท่านนิทาน คนที่ฟังจงถี่ถ้วน ข้าขอให้ได้พ้น จากทุกขาอันมิควร ไหว้ครูผู้ชักชวน สืบไปได้ด้วยกรุณา ข้าแต่งตามเรื่องราว ดั่งท่านกล่าวแต่หลังมา ตามพระเทศนา ให้มหาชนสั่งสอนใจ นะโมพระคุณณัง ท่านจงตั้งจิตรคิดใส่ ฟังธรรมอันพิศมัยท่านกล่าวไว้แต่หลังมา ๚ะ
/*12*/๏ สุรางคนาง ๏ จะกล่าวนิทาน แต่ก่อนมานาน ล่วงลับแล้วไกล หน่อเนื้อโพธิสัตว์ อันอยู่ในไพร เปนคชสารใหญ่ ชื่อพระยาฉัตทันต์ อยู่กับนางช้าง สมสู่คู่สร้าง โพธิสัตว์นั้น ตัวคือเงินยวง งางวงสมกัน นามกรช้างนั้น ชื่อนางสุพัตรา พระโพธิสัตว ชื่นชมโสมนัศ ด้วยนางกัลยา เมียหลวงพระองค์ ทรงนามสุพัตรา ตั้งไว้ใหญ่กว่า นางช้างทั้งหลาย นางช้างสามตัว เมียน้อยอยู่หัว แห่งพระโฉมนาย ชื่อแก้วสุพัตรา โฉมงามพรรณราย ตัวแดงแสงพราย คือสีชมภู อันดับลงมา นางเกษพัตรา เห็นน่าเอ็นดู นั้นสีจำปา ไอยราหางหู เมื่อพิศแลดู งามๆ ต่างกัน นางจุลพัตรา เมียน้อยลงมา แห่งพระยาฉัตทันต์ ตัวคือสีนิล อายุศน์เหมือนกัน อยู่ในหิมวันต์ สร้างโพธิญาณ ย่อมอยู่ในศีล เปนประนินทินใครเลยจักปาน รักษาศีลพระ เปนนิจกาล ถ้าใครขอทาน มีใจศรัทธา พาหมู่บริวาร เที่ยวในไพรสณฑ์ กับสี่กัลยา หญ้าปล้อง/*13*/โพไซ ได้เปนภักษา อยู่ในหิมวา ดงป่าไพรสัณฑ์ ครั้นกินอิ่มแล้ว ย่อมพาเมียแก้ว ลงเล่นผายผัน น้ำไหลระรี่ ที่พนาสณฑ์ โพธิสัตวจรจัล ลงเล่นสำราญ บ้างจมบ้างนอน ชูงวงสลอน ในกลางชลธาร บรรเทิงเริงรื่น ด้วยหมู่บริวาร โพธิสัตวคิดอ่าน เรียบให้เปนถนน ขังน้ำไว้เล่น เปลี่ยนๆ เวียนเปน สาครวังวล บ้างถอยบ้างแช่ ในกลางสายชล เล่นแล้วจรดล เที่ยวหาอาหาร หญ้าปล้องหญ้าไซ ตามมีตามได้ ในไพรหิมพานต์ ลดเลี้ยวเที่ยวหา ในป่าดงดาล พอเปนอาหาร ได้เลี้ยงอาตมา ไปพบมะเดื่อ ลูกสุกแดงเรื่อ กิ่งก้านสาขา ยกงวงขึ้นน้าว ปลิดเอาลงมา ให้แก่ชายา นางช้างทั้งหลาย หักกิ่งหนึ่งมา ให้จุลพัตรา สุกงามพรรณราย ถูกรังมดแดง ตกลงมากมาย ต้องตัวโฉมฉาย กริ้วโกรธคือไฟ ว่าพระฉัตทันต์ แกล้งสังหารกัน จำนงค์จงใจ เอารังมดแดง มาให้กูใย กูรู้น้ำใจ ว่าไม่เที่ยงธรรม รัก/*14*/เมียทั้งสาม เลือกเอาลูกงาม ไม่ให้เสมอกัน ครั้นถึงตัวเรา แกล้งเอาชีวัน หักรังมดนั้นมาให้แก่กู โอ้อกกูเอ๋ย อย่าว่าไปเลย ใครเห็นอดสู รักเขาจริงๆ ยิ่งกว่าตัวกู น่าคิดอดสู แก่อกกูอา โพธิสัตวโลมเล้า อย่าโกรธเลยเจ้า พี่ขอษะมา ใช้พี่จะแกล้ง แก่นางชายา พี่ขอษะมา เถิดหนาเทวี พี่ไม่ได้แกล้ง หักรังมดแดง ให้แก่มาระศรี พี่ไม่ทันเห็น จริงนะเทวี อย่าโกรธโทษพี่ ว่ามิเที่ยงธรรม์ ความพี่รักเจ้า อรไทยหนุ่มเนา เที่ยงแท้เสมอกัน พี่ไม่ลำเอียง รักน้องจอมขวัญ ถ้าพี่อาธรรม์ ให้ตกจัตุรา จำศีลพระเจ้า ทุกวันค่ำเช้าบำเพ็ญอัตรา จริงๆ สิ่งนี้ พี่ไม่มุสา เอาเท็จมาว่า ต่อหน้ามาระศรี ๚ะ
๏ นางจุลพัตรา ฟังคำผัวว่า โกรธาแสนทวี ร้องด่าตัดพ้อ ว่าชายกระลี ภายนอกว่าดี ภายในฉ้อกัน โพธิสัตวโลมเล้า ถ้าพี่แกล้งเจ้า วรนุชจอมขวัญ ให้ตกนรก ได้/*15*/ร้อยแสนกัลป ไปอยู่นิรันดร์ ในมหาอเวจี ๚ะ
๏ นางช้างใจพาล สบถสาบาล ไม่เชื่อภูมี ผูกกรรมทำเวร แก่หน่อชิณศรี ถ้าตายจากนี่ จะตามล้างผลาญ แม้นเกิดเปนคน เวราอย่าพ้น ให้ข้าสังหาร หมื่นชาติแสนชาติ กราบเท่านิพพาน ให้เราล้างผลาญ กว่าจะสิ้นชีวา เกิดชาติใดๆ ผลาญกันเข้าไว้ กว่าจะม้วยมรณา กูตั้งพิศถาน อย่าได้คลาศคลา กับพระราชา แต่วันนี้ไป ผินหน้าผินหลัง ตีงวงผลุงผลัง ว่าจะกลั้นใจ เดินหนีโพธิสัตว์ ลีลาคลาไคล พระจึ่งตามไป ปลอบโยนโดยดี เจ้าอย่าถือความ จู่ลู่วู่วาม ทับความไพรี พี่สบถแล้ว น้องแก้วมาระศรี ไม่ฟังคำพี่ จะหนีมรณา นางช้างขัดใจ ฟังพระภูวไนย ยิ่งกริ้วโกรธา เอาหัวซบลง แล้วทรงโศกา ชลเนตรธารา ไหลอาบงวงงา เกลือกกลิ้งนิ่งอยู่ หายใจฟู่ๆ ร้องกระบึงผึงผาง ผูกกรรมผัวแก้ว แล้วร้องไห้พลาง บัดเดี๋ยวนางช้าง สุดสิ้นชีวา ๚ะ
/*16*/๏ ฝ่ายพระยาฉัตทันต์ เห็นนางจอมขวัญ เจ้าม้วยมรณา ยองวงเข้าอุ้ม กอดนางกัลยา เจ้าม้วยมรณา ในป่าไพรสัณฑ์ โอ้นางเพื่อนร้อน เจ้าย่อมเคยจร ด้วยพี่ทุกวัน ดังฤๅมาสิ้น ชนม์ชีพอาสัญ บาปใดมาทัน แก่อกกูเอ๋ย โอ้จุลพัตรา น้ำใจกระไรหนา โกรธาไม่เสบย เคยกินเคยอยู่ ร่วมรู้ชมเชย แต่นี้ใครเลย จะเหมือนอระไทย เจ้าพึ่งรุ่นสาว หนุ่มน้อยนงเยาว์ ร่วมจิตรพิศมัย ดังฤๅแก้วพี่ วันนี้ตักไษย ตายจากพี่ไป ที่ในพนาลี โอ้แก้วพี่อา ตัวฟายน้ำตา ไห้หาเทวี ดังฤๅอรไทย เจ้าไม่ปรานี ควรเอาตัวหนี จากอกพี่ไป แต่แก้วสมสอง พี่ย่อมปกครอง ไม่ให้หมองใจ ชาตินี้มีกรรม ได้ทำสิ่งใด จึ่งให้ขัดใจ แต่นางโฉมฉาย แต่ก่อนเราสม ระรื่นชื่นชม เล่นอยู่สบาย มิได้หม่นหมอง เปื้อนเท่าละอองทราย พี่ย่อมขวนขวาย บให้รำคาล พี่นี้ชรอยกรรม ใช่พี่แกล้งทำ แก่นางนงคราญ พี่พอฉวยได้ หักให้ไม่นาน ไม่รู้อาการ ว่ารังมดแดง /*17*/มดตกต้องเจ้า โอ้นางหนุ่มเนา ร้องด้วยเสียงแขง เจ้าโกรธโทษพี่ ว่าให้มดแดง ใช่พี่จะแกล้ง ลำเอียงอรไทย พี่ขอษะมาโทษ นางน้องยิ่งโกรธ ขึ้งเคียดพระไทย พี่สบดทดทาน สาบาลเท่าไร เจ้าไม่เชื่อใจ แห่งพี่เลยนา เจ้าขึ้งเจ้าโกรธ เจ้าถือความโทษ ผูกกรรมเวรา เจ้าด่าตัดพ้อ ว่ามินำพา พี่ย่อมกรุณา แก่เจ้าโฉมฉาย โอ้น้ำใจหญิง เร่งคิดมิจริง เพียงเท่าละอองทราย ผัวผิดนิดหน่อย ค่อยกลั้นใจตาย ม้วยชาติฉิบหาย ด้วยใจโมโห ใจเจ้าน้อยนัก โกรธแก่ผัวรัก ด้วยใจพาโล เอาตัวมาตาย ด้วยใจโมโห ทิฐิมะโน จึ่งม้วยฉิบหาย พระโพธิสัตว์ ร้องให้กลุ้มกลัด เพียงขาดใจตาย ค่อยคลายหายโศก พาช้างทั้งหลาย บริวารวุ่นวาย ขุดหลุมบมินาน จะฝังนางไว้ ขุดหลุมโตใหญ่ ทำไม้แก่นสาร ยกเขื่อนขึ้นใส่ ปักไว้ในสถาน เสร็จแล้วมินาน ให้เปนสำคัญ ๚ะ
๏ ยานี ๏ ฝ่ายว่าจุลพัตรา ครั้นมรณาสิ้น/*18*/อาสัญ เกิดเปนลูกทรงธรรม ท้าวพรหมทัตธิราชา ถวายนามนางหนุ่มเนา ชื่อว่าเจ้าจุลพัตรา วรโฉมเจ้าโสภา เทียบเทวาบเปรียบปาน ฝ่ายท้าวพรหมทัตราช รักสุดสวาสดิ์ลูกนงคราญ ตามใจใครรักปาน นางนงคราญบหมองใจ ครั้นถึงสิบห้าปี อรเทวีงามสดใส รูปร่างนางทรามไวย ที่พึงใจแก่บิดา เที่ยงคืนแต่ก่อนไก่ ซึ่งนางไทยเจ้านิทรา นิมิตรเปนหนักหนา ว่าแท่นงาอันบรรจง ฝันว่านอนแท่นงา ประหลาดตางามยิ่งยง ได้ทอดพระกายลง ดั่งแท่นแก้วท้าวอินทรา ตื่นขึ้นบัดเดี๋ยวใจ นางอรไทยเจ้าคว้าหา ไม่เห็นเปนเปล่าตา นางกัลยาเจ้าโศกศัลย์ ด้วยผูกกรรมเวรมา แก่ราชาพระยาฉัตทันต์ จำเปนให้นางฝัน กรรมมาทันพระราชา ตื่นขึ้นบัดเดี๋ยวใจ นางก็ไปทูลบิดา ให้ทราบพระบาทา เล่าเรื่องมาตามนางฝัน แต่ก่อนบห่อนมี คืนวันนี้เปนอัศจรรย์ ลูกมานิมิตรฝัน ว่าบันทมแท่นรจนา แท่นนั้นเปนงาช้าง งาม/*9*/กระจ่างอย่างบาดตา ทั้งแท่งดังแกล้งว่า บได้มาจักต่อกัน แม้นไม่เหมือนใจจิตร สมความคิดดังลูกฝัน จักม้วยมรณาพลัน ไม่เหนหน้าพระบิดา จักอดอาหารไว้ ถ้ามิได้นอนแท่นงา ชีวิตรอยู่ไยนา จักมรณาเปนผุยผง
๏ บัดนั้นท้าวพรหมทัต ได้ฟังอรรถเธอพิศวง โอ้ว่านางโฉมยง พระลูกรักจักเปนไฉน ท้าวเสด็จลิลามา ยังกัลยาเข้านั่งใกล้ ทั้งสองชลเนตรไหล คือดังหนึ่งท่อธารา ลูกรักของพ่อเอ๋ย นางทรามเชยเปนไรนา ปวดหัวฤๅมัวตา บอกพอมานางมารศรี จักเอาสิ่งอันใด จะตามใจนางเทวี อย่าได้มาหมองศรี นางเทวีอย่าทุกข์ใจ นางจุลพัตรา ฟังบิดานางทูลไป ลูกรักมาตรอมใจ ว่าจะได้นอนแท่นงา กราบทูลบิดาไทย แม้นมิได้ดั่งปราถนา ลูกรักจักมรณา ชีพของข้าจะอยู่ใย ลุกขึ้นกินอาหาร นางนงคราญอย่าร้อนใจ ขวนขวายให้อรไทย แม่อย่าได้คิดปรา/*10*/รมภ์ นางจุลพัตรา ฟังบิดามาชื่นชม ลุกจากแท่นบรรทม ค่อยเสวยซึ่งอาหาร เอาใจพระลูกแก้ว ท้าวคลาศแคล้วมามินาน เสด็จนั่งยังสถาน หมู่เสนาเฝ้าแจจัน จึ่งมีพระโองการ ถามเสนามาแน่นนันต์ สมเด็จพระจอมธรรม์ ว่าดูราท่านทั้งหลาย บรรดาข้าเถ้าแก่ ชั่วพ่อแม่แลตายาย ใครๆท่านทั้งหลาย ว่างาช้างใหญ่อันมี ถ้าใครได้ยินว่า งาช้างป่าใหญ่ยาวรี สองอ้อมนั้นอันมี จะทำแทนให้ใหญ่หลวง ๚ะ
๏ อำมาตย์ราชเสนา ทูลฉลองมาข้าทั้งปวง งาช้างอันใหญ่หลวง ข้าทั้งปวงบเหนมี โปรดเกล้าข้าทั้งหลาย แก่จะตายถึงเพียงนี้ ไม่ได้ยินใครว่ามี งาช้างแท่งทำเตียงนอน มีแต่สองสามกำ พ้นกว่านั้นพระภูธร ไม่เคยเหนมาแต่ก่อน ว่าใครเล่าสืบกันมา แม้นว่างาหลายอัน ติดต่อกันได้แลนา ขอทูลแก่ราชา ตรัสจงทราบในพระไทย เราว่าดังนั้นแล้ว พระลูกแก้วไม่ชอบใจ ปวดหัวเจ้า/*11*/เจ็บไข้ เช่นนั้นไซ้รจักมรณา อำมาตย์จึ่งทูลเล่า พระองค์เจ้าจงให้หา หมู่พรานมันเข้ามา เคยเที่ยวหาเนื้อในไพร เกลือกเข้าไปพบบ้าง ซึ่งตัวช้างอันงาใหญ่ จะมีอยู่ที่ในไพร รู้เหนบ้างเปนมั่นคง ให้เร่งจงเสาะสาง ซึ่งงาช้างต้องประสงค์ เดชะบุญนางโฉมยง ก็จะได้ดังปราถนา จึ่งท้าวพรหมทัตราช สั่งอำมาตยให้ไปหา หมู่พรานนั้นเข้ามา มิทันช้าตรัสถามไป ก่อนหมู่พรานป่า ย่อมเที่ยวหาเนื้อในไพร ยังเหนช้างงาใหญ่เราจะได้ทำเปนเตียง ๚ะ
๏ พรานป่าก้มกราบกราน รับโองการทูลบ่ายเบี่ยง งาช้างใหญ่ทำเปนเตียง นั้นบห่อนจะเหนมี ตาพรานคนหนึ่งไซ้ร อายุได้ถึงร้อยปี กราบทูลพระภูมี ได้ยินเล่าสืบมานาน ข้าหนอปู่ทวดไซ้ร แกบอกไว้ให้ลูกหลาน สืบมาเปนช้านาน จนถึงลูกแลหลานเหลน ว่าไปถึงหิมพานต์ บอกลูกหลานว่าได้เหน ช้างสูงสามสิบเส้น ได้ขณะเจ็ดวา/*12*/ปลาย อยู่ในป่าหิมพานต์ ด้วยบริวารเปนมากหลาย ว่างาสามอ้อมปลาย แต่ขะณะไกลประมาณ ชื่อพระยาฉัททันต์ อยู่หิมวันต์เปนช้านาน กับด้วยหมู่บริวาร ได้เก้าหมื่นเก้าพันตัว พระองค์จงแจ้งใจ ให้ใครไปเถิดอยู่หัว เสาะสางให้พบตัว ก็จะยิงเอางามา ๚ะ
๏ พรหมทัตฟังพรานเถ้า ตาแกเล่าเปนหนักหนา ชอบในพระวิญญา พระราชาให้รางวัล ประทานนายพรานแล้ว ตรัสแจ้วๆ ลงมาพลัน อำมาตย์เร่งกวดขัน เที่ยวป่าวหาซึ่งคนดั ที่ใครเขาอุกอาจ กล้าสามารถในพงพี อาษาในครั้งนี้ ให้สำเร็จจงบัดดล เอาทองผูกคอม้า ตีป่าวหาแก่ฝูงคน รับไปในไพรสณฑ์ เงินทองขนให้ถึงใจ อำมาตย์รับถ้อยคำ แล้วจึ่งทำตามตรัสใช้ ตีฆ้องร้องป่าวไป พอมาถึงบ้านนายพราน ๚ะ
๏ ฉบงง ๏ มีเถ้าคนหนึ่งใจพาล เพื่อนชำนิชำนาญ เคยเที่ยวในดงดอน เปนพรานเชื้อชาติแต่ก่อน ชื่อโสอุดร ได้ฟังก็คิดรำ/*13*/พึง ได้ยินเสียงฆ้องหึ่งๆ เฒ่าคิดคำนึง เหนว่าจะได้รางวัล คิดแล้วออกมาผายผัน รับเอาด้วยพลัน ข้านี้จะขออาษา จักไปให้พ้นภรรยา มันบ่นมันว่า เช้าหยิกยื้อน่ารำคาล ปากเมียมันชั่วสามาณ งึมงำรำคาล จะหนีมันให้ลับตา เดชะมิตายกลับมา กูจะดูน้ำหน้า อีเฒ่าเล่ามันจองหอง ท้าถองกูนี้จะถอง แล้วจึ่งได้กอง เงินทองทิ้งรดหัวมัน นี่แน่กูขอทำขวัญ หยอกเล่นเท่านั้น จะโกรธช่างมันเปนไร อำมาตย์ได้ฟังดีใจ รับเอาตัวไป ถวายไทยบพิตรราชา ผู้นี้จะขออาษา ทรงทราบบาทา ชื่อว่านายโสอุดร ๚ะ
๏ บัดนั้นพรหมทัตภูธร เหนโสอุดร กราบทูลจะขออาษา เข้าไปในไพรหิมวา เที่ยวเสาะแสวงหา ซึ่งงาที่ต้องประสงค์ จะขอจีวรแลสบง ทาดุจดั่งสงฆ์ อันทรงซึ่งผ้ากาสาว์ ได้ยินปู่ทวดเล่ามา พระยาช้างนั้นหนา ย่อมอยู่แก่ศีลทุกประการ ครั้นเหนผ้าเหลืองกราบกราน สัญญาอาการ ว่าไหว้พระสงฆ์ทรงธรรม์ /*14*/ช้างนั้นอยู่ป่าหิมพานต์ ชื่อว่าพระยาฉัตทันต์ บริวารก็มากหนักหนา ช้างนั้นรักษาศีลา ย่อมรู้ภาวนา ศรัทธาก็มีกวดขัน บริวารเก้าหมื่นเก้าพัน สั่งสอนทุกวัน ให้ภาวนานิจกาล ข้าพเจ้ากลัวแต่บริวาร พบมีเปนการ จักเหยียบจักย่ำเปนผง เดชะข้าปลอดถึงองค์ จักได้มั่นคง ซึ่งงาพระยาฉัตทันต์ ข้าขอเสบียงจงพลัน สามารถครามครัน สำหรับจะเลี้ยงอาตมา ขอทั้งสิ่วขวานนาๆ อีกทั้งมีดพร้า จอบเสียมจงโปรดครบครัน จักตัดลัดลอดหิมวันต์ จะได้ผายผัน จักแผ้วจักถางกันไป ถ้าจะปะพบไม้ใหญ่ กีดขวางกลางไพร จะได้เอาเอาสิ่วเจาะกัน พอตัวลอดได้ไปพลัน ราวป่าพนาสัณฑ์ โปรดเกล้าเข้าตากมากมาย จงได้สักสามไถ้ปลาย ได้กินสบาย ให้สมที่จิตรคิดนา สั่งเสร็จวิเสศซ้ายขวา บัดเดี๋ยวได้มา เข้าตากเข้าตูครบครัน เข้าสารเข้าสุกทุกอัน เครื่องแห้งครบครัน ก็เอามาตามโองการ เครื่องสดรศดีคาวหวาน สำหรับนายพราน จัก/*15*/เปนเสบียงเลี้ยงตัว ส้มทับพลับจีนนมวัว สังขยางาถั่ว ใส่หามให้ตามพอแรง เลือกสรรพ์พรรณาของแห้ง ลงให้เต็มแรง ก็ยกลองใส่บ่าดู เข้าของทุกสิ่งหมากพลู ยกหาบลองดู กำลังเพื่อนแรงหนักหนา ตรัสสั่งให้ผ้ากาสาว์ มันจะคลุมกายา หวังว่าจะลวงพระฉัตทันต์ อีกทั้งเงินทองครามครัน ให้พรานวันนั้น ว่าเองเอาไปกินพลาง ถ้าสมดังจิตรนวนนาง แม้นได้งาช้าง จะปูนบำเน็จแสนทวี ไปเถิดมึงไปจงดี จักไปวันนี้ ฤๅว่าจะไปเมื่อไร ๚ะ
๏ พรานเฒ่าก้มเกล้าทูลไข ขอลาท้าวไทย จักไปไหว้ครูวัทยาย รุ่งเช้าจะลาผันผาย แดดร้อนก่อนสาย ฤกษดีได้ยามสามตา ทูลแล้วเพื่อนจึ่งไคลคลา ไปยังเคหา พรานป่าจึ่งไปหาครู หมอเฒ่าจึ่งทายยามดู ทักทายหลายครู ดูตามอาจารย์ว่ามา วันนี้ถูกยามสามตา อังคารพรานป่า อย่างรามเกียรติ์เขียนลง ได้เมื่อพี่น้องสององค์ ดำเนินเดีนดง ก็พบซึ่งพระฤๅษี จึ่งได้ษีดาเทวี กัลยามารศรี ตรงนี้/*16*/ก็ลาภหนักหนา อย่างเล่าดูยามสามตา ทายเปนเวลา จักพนพระยาฉัตทันต์ แดดร้อนก่อนสายผายผัน จงไปให้ทัน ซึ่งฤกษแลยามเวลา ไปได้ดั่งใจปราถนา เร่งไปอย่าช้า คงจะมีลาภมากมาย ถ้าลูกออกมากูทาย ว่าหญิงฤๅชาย กูทายเหมือนหนึ่งตาเห็น ยามดีไม่มียากเย็น ใครจะทำเข็ญ ดีร้ายจะให้วนเวียน ดีแล้วเสศยามรามเกียรติ์ บได้ผิดเพี้ยน แต่ล้วนขยันมั่นคง ไปยังวิถีโดยจง ตั้งหน้าอย่าหลง ให้ตั้งตรงทิศอุดร พรุ่งนี้เองจึ่งค่อยจร พอแดดรอนๆ ออเฒ่าจึ่งเข้าพงไพร พรานเฒ่าได้ฟังดีใจ ยิ้มแย้มแจ่มใส ก็ไหว้ลาครูกลับมา จึ่งจับนับยามสามตา โดยโฉลกคาถา ขอข้าจะทายลองดู มั่นแม่นได้เหมือนท่านครู ลงไว้ให้รู้ อย่างยามพระเถรสามทอง ควายปละละไว้กลางหนอง เปดน้ำลอยล่อง ช้างเถื่อนจะออกเลียบไพร ยามนี้ดีนักเหลือใจ จักพบช้างใหญ่ มิได้เคลื่อนคลาศสักอัน ลาหมอ/*17*/จรจากมาพลัน ทูลลาพระยานั้น ครั้นแล้วก็กลับออกมา รีบรัดจัดหาบใส่บ่า น่าไม้ปืนยา ตั้งน่าเข้าดงพงไพร ลูกเมียเพื่อนไม่สั่งใย ว่าอีจัญไร กูชังน้ำหน้าตามัน พรานเฒ่าเข้ายังไพรสัณฑ์ ได้สิบห้าวัน ก็พ้นที่เขตรทางเดิน เข้าในไพรรกระหกระเหิน หามคอนหย่อนเยิ่น วุ่นวายในไพรหิมวา ซุ่มซ่ามหนามซบพบตา มีดตัดลัดมา ในป่าก็แหลกเช่นทาง ปะพานต้นไม้ล้มขวาง ลดหาบลงวาง เอาขวานเข้าหั่นบั่นรอน กุงกังผลุงผลังดงดอน เนื้อเบื้อซอกซอน หลับนอนก็ลุกหลีกหนี ลิงค่างบ้างบินอินทรีย์ พลิบพลับขยับหนี ประปรี้ประเพรียกเรียกกัน ไก่เถื่อนยื่นฅอขึ้นขัน ตกใจไม่ทัน ผวาก็มาบินไป ดั่นด้นปะต้นไม้ใหญ่ ลดเลี้ยวมิได้ เอาสิ่วเข้าเจาะเฆาะโพรง แคะงัดตัดดังโผงๆ ตุดตู่อยู่โพรง ระหกระเหินวุ่นวาย ยกหาบขึ้นบ่าผันผาย เล็ดลอดสอดกาย เพื่อนถือซึ่งความ/*18*/สัจจา ตั้งหน้าตรงทิศบูรพา ยูงยางขวางหน้า เอาขวานเข้าฟันรันลง ครั่นครื้นตื่นไปทั้งดง โผงผางวางลง สนั่นไปทั้งภูผา หั้มหั่นบั่นลงมิช้า พอช่องมรรคา ลัดได้ก็ไปโดยจง สดุดแฝกแหลกยับเปนผง ตามเปลาะละเมาะดง หนามไหน่แลไม้ยับเยิน ถากทางพลางจับหาบเดิน บุกรกระหกระเหิน เดินไพรเพื่อนไม่กลัวตาย เสือสีห์แรดช้างกวางทราย ตกใจมากมาย กะเตนกะต่ายโดดหนี ฝูงนกตกใจบินจี๋ ลิงค่างมะมี่ ไม่ทันจะคว้าลูกตน พรัดพรายวุ่นวายเสือกสน ก้องกู่อยู่บน ประปรี้ประเพรียกเรียกกัน เสือสางมีในไพรสัณฑ์ หาหมู่กู่กัน สนั่นลั่นทั้งดงหลวง ค้างคาวเกาะไม้เปนพวง ชะนีห้วยหน่วง ร่ายไม้ก็ไต่หนีพลัน แรงเฒ่าเพื่อนดังกังหัน กระโดดโลดฟัน งูเงือกก็เสือกซุกหนี เฒ่าตัดลัดดงพงพี ผางผึงอึงมี่ พงพีก็ปราบราบไป ขวานบั่นจอบขุดมุดใต้ ไว้พอมึงใย ใครใช้ให้กีดทางกู หลักตอกอไม้ไล่ลู่ เฒ่า/*19*/เข้าขุดดู กีดขวางทางกูอยู่ไย ดั้นด้นไพรสณฑ์พนาไลย พรานป่าคลาไคล แทบจะสิ้นใจลัดแลง เหนื่อยนักอยุดพักเอาแรง คว้าส้มขนมแห้ง เย็นแสงเพื่อนค่อยคลายใจ ๚ะ
๏ สุรางคนาง ๏ พรานป่าดำเนิน พ้นรกระหกระเหิน เฒ่าค่อยคลาไคล เพื่อนไปบัดดล หาบคอนหย่อนยาน เฒ่าถึงหิมพานต์ ชมไม้ไพรสณฑ์ บ้างหามบ้างสุก ทั่วทุกตำบล อกกูพิกล วันนี้แลนา ลูกหมากรากไม้ ผลนั้นกินได้ สองข้างมรรคา วันนี้ลาภมาก ท้องครากแลนา เริงรานลานตา ทั่วทั้งพงพี หาบพลางเดินพลาง เฒ่าชมป่ากว้าง ในพะนาลี ลูกผลจริงๆ ทุกสิ่งมากมี เออไม่อย่างนี้ ชื่อป่าหิมพานต์ รวยรื่นชื่นใจ ดอกลูกไสว กลีบแย้มตระการ บ้างตูมบ้างห่อ ออกช่อบ้างบาน ปลื้มใจนายพราน ค่อยหามไคลคลา ชมดอกมะลิซ้อน เฒ่าโสอุดร คิดถึงพังงา ลูกน้อยพ่อเอ๋ย มาด้วยพ่อรา ให้ลูกพังงา ชมป่าสำราญ ชมดอกคัดเค้า /*20*/แลไปโน่นเล่า สาระพีหอมหวาน ดอกกลอยน้อยหน่า หอมมาตระการ นึกในใจพราน เหมือนกินสุรา กินสะกดธาตุ ได้มาเมื่อขาด เปนเพื่อนเจรจา ลองกับส้มโอ โตๆ คณนา โน่นเล่าเจ้าข้า เกลื่อนกลาดดงดาล เฒ่าเหนมะตูมสุก หล่นลงดังปุก ตรงหน้านายพราน เด็กน้อยพ่อเอ๋ย เอนดูลูกหลาน แม้นมาด้วยพราน กินด้วยกันรา ขนุนขนัน ลูกอินลูกจันทน์ มีพรรณนาๆ ทุเรียนลางสาด ใส่หาบไปรา ฝากแก้วกำพร้า ลูกน้อยอยู่เรือน เฒ่าเหนลูกเกด สุกกลมมะยมเทด ตกลงกลาดเกลื่อน โอ้โอ๋อ้ายจ้อย ลูกน้อยอยู่เรือน กำพร้าใครจะเหมือน ลูกแก้วพ่ออา เมื่อกลับมาได้ พ่อจะเก็บไป ฝากแก้วพังงา โอ้โอ๋ลูกเกด วิเสศหนักหนา มะยมตีนม้า อนิจาน่าชม ตะโกลูกหว้า เกลื่อนกลาดกลางป่า พฤกษาอุดม อกกูคนเดียว มาเที่ยวเตรียมตรม อยู่ในไพรพนม ลำเนาเขาเขียว เก็บใส่ในหาบ เฒ่าพรานใจบาป เดินพลาง/*21*/แลเหลียว พอเหนเสือโคร่ง โทงๆ ตัวเดียว ขบฟันคันเขี้ยว ลองปืนเถิดรา จะใคร่ลองมือ หากว่ากูถือ ซึ่งความสัจจา หมูโทนเที่ยวท่อง เฒ่ามองเข้ามา แลดูหน้าตา มันภีเหลือใจ เสียงกะทิงมันร้อง โคถึกกึกก้อง เยาะกูเล่นใย ฝูงพวกกวางทอง เยื้องย่องเข้าไพร เสือปลาหมาไน ไรๆเข้าดง เฒ่าเหนละมาด โคเพลาะเดียรดาษ ทั่วทั้งพงไพร ลิงค่างช้างร้อง กึกก้องในดง มันห้อยตัวลง โน่นแน่ไรๆ ไก่เถื่อนเกลื่อนมา นกกระไนไก่ฟ้า มะมี่ในไพร นกเอี้ยงเสียงจ้อ พระยาลอบินไป บ้างจับปลายไม้ บ้างไล่ไปมา นกขมิ้นอินทรีย์ โกญจาโนรี ปักษีปักษา ตัวผู้ตัวเมีย ยั้วเยี้ยไปมา เต้นโลดโผผา ชมเล่นนะพราน เสียงนกโพรดก พรานเดินไปชะโงก โปกเปกหัวขวาน นกร้องระวังไพร ปลื้มใจนายพราน โอ้โอ๋ลูกหลาน ป่านนี้จะคอยบ่น ยูงทองร้องร่ำ ชะนีมี่คล่ำ ไต่ตามไพรสาณฑ์ แหวนเกล้าเจ้าเอ๋ย พลัด/*22*/ชู้เมียตน เงียบเหงาเจ่าบน ปลายไม้พฤกษา เอี้ยงซายร่ายไม้ นกเค้าเขาไฟ เต้นไต่ไปมา รายเรียงเคียงคู่ ด้วยหมู่สาลิกา โน่นนกกระทา เสียงขันริมไพร ชมพลางทางมา เถ้าค่อยลีลา เข้าป่าพงไพร เหนลูกทุเรียน หอมกลิ่นชื่นใจ จะว่าลูกอะไร กินได้กระมังหนา ปลิดใส่หาบไป หอมฟุ้งกะไร สมใจเถิดรา เขาว่าทุเรียน นี่แนะกระมังหนา อย่างนี้สิหวา ข้าไม่เคยกิน เถ้าเหนป่ากล้วย พิศดูออกหน่วย เครือสดจดดิน บ้างสุกบ้างห่าม อร่ามน่ากิน แต่เครือไม่สิ้น เสียนะอกอากล้วยตีบกล้วยกรัน อย่างแส้งแกล้งสรร พัวพันหนักหนา จันนวนหวีใหญ่ กล้วยไข่เหลือตา ลิงค่างกลางป่า ไปไหนไม่กิน กล้วยซ่มกล้วยมาศ ตกเครือเดียรดาษ ต่างๆ ไม่สิ้น เถ้ากินตีอก ตกเกลื่อนกลาดดิน แม้นใกล้บ้านถิ่น เราจะกินกะไรหนา ปอกออกกินพลาง ช้าหนักมิวาง จะกล่าวพรรณา โน่นแน่สวนอ้อย เรียบร้อยหนักหนา พ้นที่/*23*/จะว่า มาน่าเต็มใจ ถองดูสักปล้อง มันเหลือที่ท้อง จักใคร่เอาไป จันนวนกล้วยน้ำ หวานฉ่ำเหลือใจ อิ่มนักไม่ได้ วุ่นวายในดง เถ้าหลีกออกมา จากสวนกล้วยป่า ไคลคลาโดยจง เหนเนื้อเสือสาง เถ้าวางหาบปลง แกล้งขวางทางลง ตะเพิดให้ตกใจ เถ้าเข้ามองดู ทำหน้ามู่ทู่ หลอกกูฤๅไร เสือเหลืองเสือโคร่ง ทำโกงเข้าใกล้ โน่นฤๅมิใช่ ทั้งใหญ่ทั้งดำ ถอดมีดจึ่งได้ เถ้าวิ่งเข้าไป ตกใจโกลำ วิ่งวางระเห็ด มึงเข็ดกูทำ เหนตัวดำๆ ให้กูตกใจ เถ้าเหนช้างเถื่อน เดียรดาษกลาดเกลื่อน ทั่วทั้งพงไพร ค่อยเดินค่อยย่อง ค่อยมองเข้าไป เหนช้างนั้นใหญ่ คือว่าฉัตทันต์ ถอยหลังออกมา ยกหาบขึ้นบ่า ลีลาฉับพลัน เหนรอยช้างใหญ่ ดีใจจักใคร่ทัน วู่วามตามพลัน เถ้าแลเหนตัว ถนัดมิใช่ กระยาจกจัญไร รอยใหญ่พ้นตัว คิดว่าฉัททันต์ กูพรั่นความกลัว รูปดียังชั่ว พอเปนช้างโรง โน่นตัวหนึ่ง/*24*/เล่า หางด้วนอีเถ้า ชอบเหล่าแม่โขลง ตัวผู้หูฉีก งาฉลีกเปนโพรง ชอบแต่ช้างโรง เปนช้างใส่เสบียง เถ้าเหนประหลาด โน่นแน่เดียรดาษ แลเหนรายเรียง ลางหมู่อยู่ใกล้ พอได้ยินเสียง บ้างกินรายเรียง เบี่ยงบ่ายเข้าดง ใช่ช้างสำคัญ เถ้าใจอาทัฬห์ ก็รันไปตรง ดั้นดัดลัดมา จากป่าไพรพง พรานตัดลัดตรง มาทิศอุดรพลัน ๚ะ
๏ เถ้าเข้าป่าหลวง ชมสัตว์ทั้งปวง ทั้งช้างสำคัญ อยู่ป่าถึงไหน จะใกล้ฉัตทันต์ ดีร้ายพบกัน วันนี้แลนา เถ้าเหนช้างเนียม งางอกออกเปี่ยม ดีใจเหลือตา คิดว่าฉัตทันต์ เถ้าก็รันเข้ามา แลไม่เหนงา ช้างพังฤๅไฉน มิใช่ฉัตทันต์ ใคร่รู้สำคัญ ทีนี้ผิดไป จะเปนช้างเถื่อน เหนงาไรๆ พรานหลากแก่ใจ ไม่มีใคร่จะปาน รูปร่างดีล้น ประเสริฐโสภณ พ้นที่ประมาณ ใช่ช้างตัวฉัต ทันตคชสาร คิดแล้วนายพราน เถ้าเร่งบทจร ๚ะ
๏ ฉบงง ๏ บัดนั้นเถ้าโศอุดร ยวบยาม/*25*/หาบคอน รอนๆ เถ้าค่อยคลาไคล นายพรานเหลือใจ เจ็ดเดือนพอได้ ก็ลุถึงเขตรฉัตทันต์ วันนี้เหนรอยสำคัญ แห่งพระฉัตทันต์ นายพรานก็แจ้งเต็มใจ อันนี้สิรอยช้างใหญ่ ออกจากเขาไป ไม้ไล่ก็ยับแหลกเหลว บางบึงก็ขึ้นเปนเปลว คาแฝกแหลกเหลว อันนี้ที่นอนฉัททันต์ อันนี้ที่นอนเมียขวัญ แห่งพระฉัททันต์ ก็เตียนดังกราดกวาดเสีย รอยช้างสี่ช้างตัวเมีย ใบไม้หล่นขนเสีย ตะละคนมาแกล้งถากถาง ชั้นนอกออกไปกว้างๆ โรยทั่วสาระพางค์ ชรอยที่นอนบริวาร สมสู่อยู่เปนถิ่นถาน แม่นหมายนายพราน เปนด้านเปนทางกลางดง ใต้เตียนต้นโพระหง แห่งนี้มั่นคง ตำแหน่งแห่งพระฉัททันต์ วันนี้จะคอยมองดู อย่าให้ใครเหนตัวกู เร้นซ่อนนอนอยู่ จะดูตัวช้างสำคัญ คิดแล้วพรานแคล้วผายผัน ยกหาบจากนั่น ก็ถึงซึ่งต้นไม้นอน ๚ะ
/*26*/๏ บัดนั้นเถ้าโสอุดร เร่งหาที่นอน อยู่ระเสิดระสังไปมา พบต้นไม้ใหญ่สาขา สูงละลิ่วตา มิใกล้ไกลพอแลเหน ช้านักเหนจักจวนเย็น ช้างป่ามาเหน กลัวจะไม่พ้นมันเลย ถ้ามันเสียดสีกูเฉยเวลามันเคย ป่านนี้ก็จวนจะมา เถ้าเวียนวงไปเที่ยวหา เหนโพรงพฤกษา เอาหาบเข้าซ่อนทันใด เครื่องแห้งแบ่งใส่ห่อไป แสบท้องเมื่อไร มิหลับก็จะได้กิน น้ำท่าเถ้าหาไว้สิ้น หิวใจจะได้กิน กระบอกก็กรอกพอแรง เถ้าจึ่งเลือกเอาของแห้ง ห่อผ้าย่องแย่ง โหนห้อยด้วยแรงกลัวไภย ฉวยคว้าค่าคบไม่ได้ ค่อยตะกายขึ้นไป อ้ายเถ้าก็ทำรังนอน ใกล้ค่ำเย็นลงรอนๆ เถ้าโสอุดร แสบท้องก็กินขนมพลาง ตาคอยแลดูพระยาช้าง กับสุรางคนาง ปานนี้จะกลับเข้ามา เถ้าจับดูยามสามตา ยามนี้ว่ามา สักหน่อยก็จะได้เหน รูปทรงแห่งพระยาฉัตทันต์ จะได้เหนกัน เถ้านั้นก็คอยคชสาร ๚ะ
/*17*/๏ สุรางคนาง ๏ เมื่อนั้นพระฉัตทันต์ เที่ยวในหิมวันต์ กับหมู่บริวาร เย็นย่ำค่ำมา ลีลายังสถาน แห่งท้องหิมพานต์ ตำแหน่งแห่งตน อึงคนึงทั้งป่า เกลื่อนกล่นกันมา ทั่วทั้งไพรสณฑ์ โน้มน้าวกิ่งไม้ หักพฤกษาผล อัดแอแจจน ทั่วทั้งหิมพานต์ กึกก้องอึงมี่ ฉวยคว้างาตี หญ้าพงดงดาล ตรวจตราสุมทุม ทุกภูมิ์สถาน ร้องแปร๋นแรนราน ก้องท้องไพรสณฑ์ จอแจร้องเรียก เอะอะประเปรียก ทั่วทุกตำบล ตรวจตราหาดู เข้าอยู่ที่ตน ทั่วทุกแห่งหน ที่ตนเคยนอน ห้อมล้อมโพธิสัตว์ ร่ำร้องแออัด ในป่าดงดอน เปนหมู่ๆ กัน พวกพันธ์เคยนอน ถิ่นถานรานดอน บได้ชิงกัน ใต้ต้นโพใบ ล้อมช้างทั้งหลาย แห่งพระฉัตทันต์ นางช้างล้อมตาม เปนอันดับกัน ใกล้พระฉัตทันต์ รักษาพยาบาล ๚ะ
๏ นายโสอุดร เหนช้างมานอน เกลื่อนกล่นทุกสถาน อื้ออึงคนึงไป ทั่วทั้งไพรสาณฑ์ /*28*/จึงเหนอาการ แห่งพระฉัตทันต์ งามพ้นคณนา พิศดูสองงา หูหางครบครัน งามดีจริงๆ ยิ่งยวดกวดขัน ชื่อพระฉัตทันต์ อุดมสมควร ปู่ทวดว่าไว้ งานั้นโตใหญ่ งามล้ำน้ำนวน สามอ้อมจริงแล เที่ยงแท้เหนควร ประมาณประมวญ เหมือนจิตรคิดหวัง เถ้าตกใจกลัว ตัวสั่นระรัว กลัวเปนกำลัง ป่ายหากิ่งไม้ ระเสิดระสัง ใจเถ้าคิดหวัง ปิ่มจะตกลงมา ช้างมากเหลือใจ กูจะลงไป กะไรเล่านา จะเล็ดเอาเข้า ยิ่งเอาเถิดรา ฆ่าตายเอางา ไปถวายท้าวไทย อย่าเลยตัวกู วันนี้จะดู ยังไม่เลยไป ต่อรุ่งเช้าตรู่ หมู่ช้างคลาไคล กูจะลงไป ขุดหลุมอุโมงค์ ให้พระฉัตทันต์ ช้างตัวสำคัญ อันต้องประสงค์ เรียบไม้กระดาน แต่พอตัวลง ทะลุปรุโปร่ง แต่พอช่องปืน จะทำเปนเล่ห์ อย่าให้สนเท่ห์ เหนจะยั่งยืน แล้วกลบดินใส่ ไว้เปนช่องปืน พรุ่งนี้กลางคืน กูจะลงนอน คิดแล้วชอบใจ ปัญญาเราไซ้ร นายโสอุดร สรรเสริญ/*29*/ตัวเอง ไม่มีใครสอน จะได้เตียงนอน ลูกสาวท้าวไทย โพธิสัตว์เจ้า ครั้นเวลาเช้า ลีลาคลาไคล พาหมู่บริวาร เที่ยวในพงไพร สู่ป่าอันใหญ่ แสวงหาอาหาร หญ้าปล้องโพไทร เตร็จเตร่เร่ไป ในไพรดงดาล ซอกไผ่ไหนหนอง ตามช่องหิมพานต์ ได้เปนอาหาร เลี้ยงชีพอาตมา ฝ่ายเถ้าใจพาล เหนช้างไปนาน ลงจากพฤกษา กินอาหารแล้ว คลาศแคล้วเข้ามา ดูพระราชา ฉัตทันต์คชสาร นั่นเมียหลวงไซ้ร ใหญ่กว่าทั้งปวง แห่งช้างบริวาร โน่นที่เมียน้อย แห่งพระยาคชสาร ชั้นนอกบริวาร พ้นที่พรรณา พรานไปตัดไม้ จอบเสียมเตรียมไว้ ขุดอุโมงค์มา ตรงใต้ที่นอน แห่งพระราชา พอที่อาตมา จักนอนซ่อนตน หลุมไม้กระดาน ฟันถากลนลาน ลากมาเรียบบน ทะลุเปนปล่อง ไว้ช่องล่องหล กวาดดินกลบบน ตนเข้าอยู่ใน ตั้งหน้าท่าทาง เอาปืนมาวาง ที่ช่องมองไป ผ้าเหลืองหุ้มตัว จักกลัวเธอใย ถ้า/*30*/เหนกูไซ้ร กลัวแต่บริวาร เย็นลงรอนๆ โพธิสัตว์เสด็จจร กับมายังสถาน ร้องเรียกเกลื่อนกล่น พวกพลบริวาร คืนหลังยังสถาน ที่ตนเคยนอน บริวารล้อมรอบ เปนชั้นคันขอบ นอกในสลอน บ้างหักใบไม้ มารองที่นอน โพธิสัตว์สั่งสอน ให้ภาวนา ตั้งจิตรตั้งใจ ไม่รู้ว่าไภย มาถึงอาตมา สัตรูอยู่ใต้ ไม่รู้เลยนา มันมองปองฆ่า ชีวาอาสัญ เที่ยงคืนกาลสับ พระฉัตทันต์นอนหลับ นิมิตรอัศจรรย์ ฝันเหนว่าไฟ มาไหม้หิมวันต์ ป่าดงพงนั้นๆ วู่วามลามไหล จังหวัดแว่นแคว้น ป่าใหญ่เมืองแมน ทั่วทั้งแดนไตร ไหม้ไปทิศเหนือ อีกทั้งทิศใต้ บริวารหนีได้ พ้นไภยอัคคี ต่างคนต่างไป ยังแต่ตัวไซ้ร บได้จรลี ร้องเสียงแจ้วๆ เรียกแก้วมารศรี สุพัตราเทวี ช่วยพี่ด้วยรา ล้มลงกลางไฟ กลิ้งเกลือกเสือกไป ไม่พ้นเลยนา งางวงลุ่ยหลุด สิ้นสุดอาตมา แต่นางสุพัตรา เจ้าช่วยดับไฟ เอางวงเข้ากวาด หักใบไม้ฟาด /*31*/เหยียบย่ำถ่านไฟ เร่งไหม้เร่งลน ตัวจนสิ้นใจ โลหิตลามไหล ทั่วทั้งกายา ฉัตทันต์เจ้าฝัน ผวาตื่นพลัน สั่นทั่วกายา โอ้อกกูเอ๋ย ไม่เคยเลยนา ดีร้ายอาตมา หลากยิ่งเหลือใจ ยิ่งคิดยิ่งกลัว จะได้แก่ตัว ฤๅได้แก่ใคร นิมิตดังนี้ ร้ายดีเปนไฉน ชลเนตรลามไหล อาบงวงพระองค์ ชะรอยนายพราน มันจักล้างผลาญ ตัวกูมั่นคง วันนี้แปดค่ำ กูไม่เที่ยวดง อยู่รักษาองค์ จำศีลภาวนา ถ้ากูนี้ไป เที่ยวป่าพงไพร เที่ยวในหิมวา เกลือกพบพรานไพร ฆ่าให้มรณา วันนี้กูอย่า ไปในดงดอน เธอคิดกลัวไภย สัตรูเล่าไซ้ร อยู่ใต้ที่นอน ไม่รู้ไม่เหน มาเร้นมาซ่อน ในใต้ที่นอน แห่งพระฉัตทันต์ ๚ะ
๏ พอเวลาเช้า ยกงวงเหนือเกล้า ไหว้เทพเทวัญ ไหว้คุณสาศดา เวรามาทัน จำม้วยอาสัญ ตามกำม์เวรา บริวารมาเฝ้า สั่งว่าพวกเจ้า จงเข้าหิมวา ตัวเรานี้ไซ้รมีได้ไคลคลา จะอยู่รักษา ศีลาทศพล เพราะ/*32*/ว่าคืนนี้ เราฝันมิดี จักสิ้นวายชนม์ เกลือกพบพรานป่า ในพนาสณฑ์ มันจักยินตน เราม้วยมรณา จงพากันไป หากินใกล้ ๆ ทั้งนางสุพัตรา ระวังฟังเสียง พี่ร้องเรียกหา เจ้าอย่าอยู่ช้า เร่งพากันไป ๚ะ
๏ นางช้างทั้งหลาย ได้ฟังเจ้านาย น้ำตาหลั่งไหล ว่าตัวข้าเจ้า บได้ไปไหน และเลมแต่ใกล้ เพียงริมมรรคา แต่พอหนักท้อง ฟังเสียงท้าวร้อง จะกลับคืนมา ต่างคนต่างเข้า จบท้าวบาทา แห่งช้างเจ้าพระยา แล้วลาจรไป นางมหาสุพัตรา ความรักราชา บได้ไปไกล กับนางทั้งสอง จำนงค์จงใจ ระวังระไว อยู่ใกล้บาทา เวียนกินเกรียบกรอบ แต่ริมคันขอบ พอสุดลูกตา ย่องมองคอยฟัง ระวังราชา จับๆ คว้าๆ ชะม้อยคอยดู ๚ะ
๏ ฝ่ายพวกบริวาร เลียบพงดงดาล เพ่นพานหยุดอยู่ ลดเลี้ยวเที่ยวหา แฝกคาจู่ลู่ สดับตรับหู ฟังดูภูวไนย หักไม้สวบสาบ โน้มน้าวยวบยาบ ตามแถวแมวไพร พอได้/*33*/ยินเสียง พรั่งเพรียงอยู่ใกล้ คอยฟังภูวไนย ให้ลืมกินหญ้า รักเจ้าตนนัก บำเรอเชอภักตร บได้ไคลคลา จ้องงวงลงไป หยุดไม่กินหญ้า หูฟังราชา ระวังทุกตัว ทุกข์ด้วยโพธิสัตว์ ฟังเสียงเหนสงัด ซมเซาเหงางัว ลืนกินถิ่นถาน รำคาญทุกตัว ด้วยเจ้าอยู่หัว ฉัตทันต์ราชา ๚ะ
๏ บัดนั้นนายพราน บ้าใบ้ใจพาล จัณฑาลฤษยา เปนคนมืดมล อนธกาลหนักหนา ตั้งจิตรคิดมา จะฆ่าพระองค์ ไม่รู้จะเสด็จ ตรัสแก่สรรเพ็ช ลูโดยจำนงค์ ในภายพากย์น่า วิญญาประสงค์ จักเปนพุทธองค์ โปรดสัตว์ทั้งหลาย ให้พ้นสงสาร ถึงฝั่งนิพพาน มิได้ใกล้กลาย จักตรัสเทศนา สรรเพ็ชฤๅสาย โปรดสัตว์ทั้งหลาย พ้นจากกันดาร อ้ายเถ้าใจบาป สิงสุงยุ่งหยาบ บ้าใบ้ใจพวก เขี้ยวเข็ญเร้นมอง จักปองล้างผลาญ หน่อเนื้อโพธิญาณ คชสารฉัตทันต์ มันช่างนั่งคอย /*34*/บริวารคลาศคล้อย เข้าสู่หิมวันต์ สิ้นเสียงกรอบเกรียบ เงียบทั้งไพรสัณฑ์ ยังแต่ฉัตทันต์ องค์เดียวเอกา จึงขึ้นน่าไม้ ชักสายผันผาย ใส่ลูกปืนยา สำหรับจับต้อง ทำหลิ่วสองตา ตรงพระราชา ประเม่งเล็งไป ถูกท่ามกลางองค์ ทะลุปรุโปร่ง โลหิตหลั่งไหล ถูกที่สำคัญ เสียวสั่นหัวใจ พระยาคชสารใหญ่ ร้องไปจากสถาน ๚ะ
๏ ฉบงง ๏ บัดนั้นพวกบริวาร อยู่ใกล้ในสถาน ก็ได้ยินเสียงพระฉัตทันต์ ตีงวงประเพรียกเรียกกัน มาจากไพรสัณฑ์ บัดเดี๋ยวก็วิ่งเข้ามา กรวบกราบสวบสาบทั้งป่า โผงผางวางมา ในป่าปิ่มจะทำลาย ร้องแปร๋นแล่นแปร๋วุ่นวาย หอบโหยโรยกาย โวยวายไปทั้งไพรสี กึกก้องทั้งท้องพงพี ผางผึงอึงมี่ สู่ที่สำนักนิ์พระฉัตทันต์ นางมหาสุพัตราเมียขวัญ แลเหนทรงธรรม์ ยองวงอุ้มเอาพระองค์ น้ำตานางพระยาไหลหลง ยกงวงพระองค์ ขึ้นทูลใส่เหนือเกษี กรรมแก้วผัวแก้วพันปี /*35*/เกิดเหตุวันนี้เทวีร้องไห้ร่ำไร สัตรูมันอยู่ทิศใด ยิงพระองค์ไซ้ร แกล้งให้ม้วยมรณา ฤๅมันมาในเวหา ยักษาเทวา มาฆ่าพระองค์ม้วยมรณ์ ฤๅว่าพรานป่าพะเนจร ทำเข็ญเร้นซ่อน ดังนี้ก็ผิดทีไป ดั้นด้นทำกลอย่างไร ยังเคลือบแคลงใจ ที่ไม่ได้เหนตัวมัน ๚ะ
๏ ฝ่ายว่าพระยาฉัตทันต์ พรานอยู่ใต้นั้น พระองค์ก็รู้เต็มใจ เอาเท้าเหยียบปากหลุมไว้ กลัวว่าใครๆ แลไปจะเหนแปลกตา ตั้งใจให้ได้สาศดา ตัดความโกรธา เมตตาไม่ถือโทษทัณฑ์ ถ้าบอกแก่นางจอมขวัญ ชีวิตรแห่งมัน น่าที่จะม้วยเปนผี จักเอาขึ้นเข้าฟัดตี เหยียบยับกับที่ ขี้ขยำด้วยพลัน อย่าเลยเอ็นดูแก่มัน จักช่วยป้องกัน บอกว่ามาแต่เวหล จะได้ตรัสเปนทศพล คิดแล้วบัดดล จึ่งบอกแก่นางทั้งหลาย สัตรูดังกูคิดหมาย มันนี้ดีร้าย จะมาแต่บลเวหา นงเยาว์เจ้ามหาสุพัตรา ช่วยกันตามหา จับตัวให้ได้เร็วพลัน เหยียบให้มันม้วยอาสัญ อย่าได้/*36*/ไว้มัน ใครใช้มาให้ยิ่งกู ๚ะ
๏ บริวารทั้งหลายพรั่งพรู เที่ยวหาสัตรู ลางหมู่เข้าสู่หิมวา ลางหมู่ขึ้นสู่เวหา ดุสิดายามา ไม่พบตระหลบเที่ยวไป แต่สวรรค์ชั้นบนจนไตร ตรึงษาเล่าไซ้ร พิภพก็จบทุกสถาน ชั้นช่องทุกห้องหิมพานต์ เสือกสนลนลาน เผ่นผ่านทะยานเที่ยวหา สังคัดจังหวัดแหล่งหล้า โกรธเกรี้ยวเที่ยวหา ถ้าพบจะตบต่อยตี ให้มันตายกับธรณี เหยียบเสียกับที่ มิทันให้มันพริบตา ถ้าได้ตัวในเวลา จะซัดด้วยงา อย่าได้ให้มันคืนคง พบในป่าไพรแดนดง จะช่วยกันปลง ชีวิตรให้ม้วยมรณา ว่าพลางทางเกรี้ยวโกรธา บ้างโศกโสดา ลางตัวน้ำตาอาบงวง บ้างไปจิตรใจคิดห่วง ชลไนยไหลร่วง เปนห่วงด้วยพระฉัตทันต์ ป่านนี้จะม้วยอาสัญ กลับไปไม่ทัน ตัวเราไม่ได้เหนใจ เอาแต่สัตรูให้ได้ เจ้าเราตายไป มิใช่จะเปนคืนมา ๚ะ
๏ ส่วนว่านางมหาสุพัตรา เข้ากอดบาทา /*37*/แห่งเจ้าพระยาฉัตทันต์ แลเหนโลหิตแดงฉัน จะม้วยอาสัญ เวลามาทันปางใด เปนกรรมเวรฤๅไฉน ก่อนเก่าเล่าไซ้ร จึงพระมาได้ทุกข์ทน ๚ะ
๏ โพธิสัตว์เหนนางเวียนวน จะใคร่ให้พ้น จะเอานายพรานขึ้นมา ถามดูให้รู้กิจจา มันจะปราถนา สิ่งใดที่ในตัวกู หลากนักเราจักใคร่รู้ เหตุไฉนยิ่งกู ถ้ารู้จะให้แก่มัน กีดด้วยสุพัตราเมียขวัญ ถ้าเหนตัวมัน ชีวิตรจะม้วยเปนผั นางจะสบัดฟัดตี ล้มคว่ำกับที่ขยี้ขยำมันตาย กูจะสอดแคล้วโดยหมาย สรรเพ็ชฤๅสาย บาระมีจะถอยน้อยไป อย่าเลยจะขับอรไทย จรลีให้ไกล จะได้ให้ลับกับตา คิดแล้วเรียกแก้วสุพัตรา เจ้าเฝ้าโสกา ใช่ว่าจะได้สัตรู ไปช่วยค้นคว้าหาดู ให้รู้ว่าไปแห่งใด นางช้างกราบทูลทันใด ถ้าว่าข้าไป ท้าวไทยจะอยู่เอกา องค์เดียวเปล่าเปลี่ยวหนักหนา จึ่งไม่ไคลคลา ราชาจงทราบอาการ ๚ะ
/*38*/๏ โพธิสัตว์แกล้งโกรธนงคราญ นวนเจ้าเยาวมาลย์ ดังใจเจ้าไม่นำพา ความพี่รักเจ้าเหลือตรา ร้องครางไปมา น้ำตาไหลอาบพระองค์ หญิงใดน้ำใจไม่ตรง ตั้งจิตรคิดปลง ควรฤๅไม่เชื่อต่อกัน ผัวเจ็บเพียงจักอาสัญ ใจเจ้าฉกรรจ์ มานิ่งสบายสำราญ ขึ้นชื่อว่าหญิงใจพาล แสนชาติ์กันดาร บปานเหมือนเจ้าสุพัตรา ทั้งหลายเขาเที่ยวค้นหา บริวารนาๆ ต่างตัวต่างไปทุกสถาน แต่เจ้าอยู่เฝ้ารำคาล ผู้หญิงหน้าด้าน น้ำใจไม่ปรานีผัว เราคิดคนึงถึงตัว คบหญิงคนชั่ว ตัวเร่งคิดไปเถิดรา นางช้างกราบทูลราชา โปรดเกล้าเกษา คิดว่าจะเฝ้าพระองค์ เกลือกว่ามันมาแทงลง อยู่เดียวเอองค์ ใครเลยจะเหนภายหลัง อยู่เฝ้ารักษาระวัง ชอบผิดคิดบ้าง พระองค์จงโปรดเกษา ด่าเมียๆ ไม่โกรธา โปรดเกล้าเกษา ข้าเจ้านี้ไม่คลาไคล ๚ะ
๏ โพธิสัตว์เหนนางไม่ไป ขับเจ้าเท่าไร อรไทยมิได้นำพา รู้ว่านางรักหนักหนา น้ำ/*39*/ใจชายา เจ้าซื่อต่อผัวจริงๆ ไว้เนื้อเชื่อใจทุกสิ่ง หญิงดีจริงๆ ไม่เหมือนหนึ่งหญิงทั้งหลายผิดชอบนางมาสู้ตาย กราบกับตีนซ้าย คือว่าพระยาฉัททันต์ พ่อดาเมียสู้อดกลั้น เมียไม่หุนหัน จะโกรธสักเท่าเกษี จึ่งเอาความอันมิดี ว่าตัวเจ้านี้ แต่ก่อนนั้นเปนคนตรง ข้ารู้น้ำใจโฉมยง เดี๋ยวนี้ไม่ตรง เสียแรงกูปกครองมา เพื่อนร้อนเพื่อนศุขทุกขา ตั้งไว้ใหญ่กว่า เปนเอกกว่านางทั้งหลาย ล้ำเลิศประเสริฐมากมาย แกล้งเพทุบาย หวังว่าจะใหอดสู สัตรูที่มายิงกู รำพึงคิดดู ว่ามันนี้มาแต่ไหน ไม่รู้เมียกูนั้นไซ้ร เจ้าออกนอกใจ แกล้งให้มันมาฆ่ากู สมคบกันเล่นเปนชู้ เร้นซ่อนนอนอยู่ ยิงกูให้ม้วยมรณา คิดว่าสัตรูไหนมา ตัวเจ้าสุพัตรา เขาพากันมาทำเอง ใจหญิงนี้หนอหมอเพลง ฆ่าผัวเสียเอง ใครเลยจะเหมือนนงคราญ
๏ นางช้างจึงทูลแถลงสาร ชลไนยไหลลาน /*40*/กราบกรานกับบาทภัศดา ยกงวงผัวใส่เกษา เมียรักจักลา น้ำตาไหลลงพราวๆ เหนผัวตัวสั่นเทาๆ ก้มลงเหนือเกล้า มิใครจะได้ยาตรา นางเหาะขึ้นบนเวหา บัดเดี๋ยวลับตา ชายาเจ้ารีบคลาไคล อยู่แต่โพธิสัตว์เปลี่ยวใจ องค์เดียวในไพร เงียบไปทั้งป่าหิมพานต์ จึ่งเอาเท้าพังดินดาล จะเอานายพราน ขึ้นมาจักได้ถามดู ๚ะ
จบเล่ม ๑ สมุดไทย
เล่ม ๒ ยังพิมพ์ต่อไป
น่าต้น ๏ พระยาฉัตทันต์ เล่ม ๒ ๚ะ
/*41*/๏. พรานเถ้ากอดเข่าจุดจู่ ทำหน้ามู่ทู่ ไม่รู้คิดเอาตัวหนี จนใจร้องไห้อึงมี่ หน้าขาวคือผีดีร้ายมันย่อมปลอมตน เหลียวหน้าขึ้นมาเบื้องบน ปอหลอดิ้นรน พ้นที่จะคิดผ่อนผัน แลเห็นพระยาฉัตทันต์ ดังภูเขากั้น ตัวมันก็สั่นระรัว วันนี้ความตายถึงตัว อกสั่นพรั่นหัว ร้องไห้สอื้นไปมา วันนี้ถึงที่มรณา เปนกรรมเวรา ที่ไหนจะได้ตัวคืน ร้องไห้สอึกสอื้น โอ้โอ๋พรานปืน ที่นี้มาจนพ้นแรง ความโลภของตนกล้าแขง กรรมมาแสดง ใคร่ได้รางวัลจริงๆ วันนี้เหนจะตายกลิ้ง ทำหน้าคือลิง ที่ไหนจะได้เหนเมีย เอาตัวมาทิ้งน้ำเสีย เอนดูนางเมีย ละห้อยละเหี่ยภายหลัง โอ้โอ๋ควรคิดอนิจจัง ลูกน้อยอยู่หลัง เซซังเพราะด้วยความจน ตัวกู/*42*/ตายในไพรสณฑ์ อย่าเลยควรบล ปู่เจ้าพระยาดงหลวง เทพเจ้าลำเนาทั้งปวง ผีโป่งเขาหลวง เหวห้วยพระยาสิงขร ยกมือขึ้นไหว้วิงวอน ขอโทษผันผ่อน แต่พอได้เหนหน้าเมีย เกล้าผมมาล้มตายเสีย ความยากอยู่เมีย เอนดูตัวข้าเถิดรา หนี้สินติดไว้หนักหนา ตายแล้วเขามา ยื้อคร่าเอาลูกเมียไป ๚ะ
๏ ยานี ๏ บัดนั้นโพธิสัตว์ ผู้จะตรัสเปนทศพล เหนพรานทุเรรน กลัวความตายยิ่งหนักหนา เอางวงเสือกกระดาน อันนายพรานบังอาจมา พอแลเหนแจ้งตา จึ่งฉวยคว้าเอาต้นฅอ ฉุดลากมันขึ้นมา แลดูตาทำปอหลอ เมื่องเซื่องผ้าเหลืองห่อ นุ่งสบงแลจีวร เหนเปนตาชีย์ป่า นุ่งกาสาว์เที่ยวโคจร ลอบปอมคลองจีวร ทำปลอมสงฆ์ทรงศีลา จะถามให้แจ้งใจ คือใครใช้ให้มึงมา ยิงกูด้วยปืนยา ให้กลัดกลุ้มคลุ้มฤไทย พิศม์ปืนนั้นกลุ้มจิตร ทั้งโลหิตก็ถามไหล ครั้นเหน/*43*/ผ้าเหลืองไซ้ร ค่อยคลายใจด้วยสัญญา เหมือนพระปัจเจกะโพธิ์ เที่ยวสันโดดตัดราคา จักถามให้รู้นา เกรงหนักหนาด้วยผ้าเหลือง จึงยกอ้ายพรานป่า ขึ้นบนงาตาเมื่องเซื่อง ยกงวงไหว้ผ้าเหลือง ว่าพรานป่าอย่ากลัวตาย พรานเถ้ายิ่งตกใจ ร่ำร้องไห้จิตรใจหาย ความกลัวตัวจะตาย จึงร้องว่าพ่อคุณเอ๋ย กลัวว่าจะตายไป ข้าเจ้าไม่ไว้ใจเลย อยู่ปลายงาหนาพระเอ๋ย ขอพระโปรดอย่าถือความ ๚ะ
๏ โพธิสัตว์จึ่งโลมเล้า ว่าพรานเถ้าอย่าบุ่มบ่าม กูไซ้รไม่วู่วาม กูจะถามให้แจ้งใจ กูวางมึงไว้ต่ำ กลัวเปนกรรมกูสืบไป เพราะคลุมผ้าเหลืองไว้ กูแคลงใจไม่บังควร มึงบอกให้แจ้งใจ อย่าพรางไว้ให้แปรปรวน เร่งบอกแต่โดยควร กูจะให้ตามปราถนา ฤๅมึงจักเอาเนื้อ เองจงเถือเอาเถิดนา ฤๅมึงจักเอางา กูจะเลื่อยให้เปนทาน มึงแกล้งมาแขงไว้ ฤๅใครใช้ให้เถ้าพราน ยิงกูให้ถึงกาล อ้ายเถ้าจงบอกกูพลัน ๚ะ
/*44*/๏ พรานเถ้าจึ่งเล่าไข แรกเดิมไซ้รนะจอมธรรม์ ใช่ข้าแกล้งจรจรัล ขัดมิได้ด้วยอาญา ชื่อว่าท้าวพรหมทัต ครองสมบัติเมืองพารา ลูกสาวของพระยา อายุได้สิบห้าปี ชื่อนางจุลพัตรา โฉมชายางามมีศรี เปนลูกพระภูมี ท้าวพรหมทัตเจ้าพารา โฉมงามเจ้าบังอร จักใคร่นอนซึ่งแท่นงา โตใหญ่ได้สามวา เท่าแท่นเก่าเจ้าประธม แท่งเดียวมิได้ต่อ พระเจ้าพ่อเร่งปรารมภ์ จึงใช้ให้ตัวผม ขัดมิได้ข้าจึงมา ใช่ว่าจะแกล้งผลาญ ชีวิตรท่านให้มรณา ความกลัวพระอาญา ขัดมิได้จึงจำเปน ๚ะ
๏ สุรางคนาง ๏ ดูก่อนนายพราน มึงบอกอาการ แจ้งเหมือนตาเหน กูรู้อยู่แล้ว มีกรรมจำเปน ให้เกิดความเข็ญ เพราะแต่หลังมา ตัวนางนั้นไซ้ร ใช่อื่นใช่ไกล คือจุลพัตรา ก่อนนั้นเปนเมีย ของกูเองหนา ผูกกรรมเวรา จึ่งมาตามผลาญ นางว่าข้าแกล้ง หักรังมดแดง ยื่นให้นงคราญ ตัวข้า/*45*/ไม่รู้ กูก็สาบาล นางว่าจัณฑาล ไม่เชื่อเลยนา นางด่านางแช่ง นางว่าข้าแกล้ง ผูกกรรมเวรา นางกลั้นใจตาย ฉิบหายมรณา จึงใช้มึงมา หวังฆ่ากูเสีย ใช่อื่นไหนมา คือจุลพัตรา นางผู้เปนเมีย ผูกเวรทั้งนี้ ให้ฆ่าผัวเสีย โอ้น้ำใจเมีย ควรไม่ปรานี ดูราพรานเถ้า ข้าบอกแก่เจ้า จงรู้คดี คือนางเปนเมีย อยู่ดงพงพี ผูกเวรเท่านี้ ฆ่าให้ผัวตาย เปนด้วยมะเดื่อ ลูกสุกแดงเรื่อ หักให้โฉมฉาย ถูกรังมดแดง นางกลั้นใจตาย ดังกูบรรยาย เท่านี้แต่นา กูไม่กลัวเกรง ชีวิตรกูเอง จักม้วยมรณา กูต้องปืนแล้ว จักสู้ก้มหน้า ให้จุลพัตรา นอนงาของกู ทุกวันนี้ไซ้ร กูยอมตั้งใจ เปนสัพพัญญู ถ้าแม้นผู้ใด จะขอเนื้อกู งวงงาตาหู จะให้ตามใจ แม้นมีผู้มา ตั้งความปราถนา ขอตับขอไต จะเอาทั้งเนื้อ เลือดขมองใน กูจะแหวะให้ ตามใจจินดา ใจกูสละ ให้ได้เปนพระ ตั้งความสัจจา /*46*/ไม่รักชีวิตร กูเลยแลนา เมื่อแรกมึงว่า จักให้ตามใจ ควรฤๅมึงนา ยิงด้วยปืนยา เลือดตาลามไหล ทำให้กูยาก ลำลากเหลือใจ กูจักบัลไลย วันนี้แลนา กูคิดเสียดาย มิ่งฆ่ากูตาย หมายเอาแต่งา แม้นมึงมาขอ บอกกูรู้รา จักเอาแต่งา กูจะให้ทาน กูก้มหน้าตาย เอนดูแต่นาย พรานกับนงคราญ เมื่อกูสิ้นชนม์ ตนจักรำคาล ตกนรกอยู่นาน ในมหาอเวจี เพราะตนทำบาป จิตรมึงยุ่งหยาบ บาปตามย่ำยี เองมาฆ่าเรา ให้สิ้นชีวี ตายในวันนี้ กูรักษาศีล ๚ะ
๏ บัดนั้นนายพราน ได้ฟังอาการ ในจิตรคิดถวิล ว่าตัวกูเอ๋ย เปนคนทะมิฬ ฤษยาบ้าบิ่น ไม่คิดอนิจจา ยกมือขึ้นไหว้ ขอโทษท้าวไทย เศร้าใจหนักหนา โอ้ตัวกูเอ๋ย เสียแรงเกิดมา เปนคนฤษยา ใจกล้าอาทัฬห์ อเวจีบแคล้ว แก่ตัวกูแล้ว เพราะฆ่าจอมธรรม ผัวเมียท่านโกรธ ท่านมาผูกกรรม กูนี้พลอยทำ ให้ท้าววายชนม์ ถึงกูจะฆ่า /*47*/สิงห์สัตว์ทั้งป่า ไม่เหมือนจอมพล ฉัตทันต์ราชา รักษากุศล ตรัสเปนทศพล โปรดสัตว์ทั้งหลาย ๚ะ
๏ ฝ่ายโพธิสัตว์ เหนพรานโทมนัศ โศกเศร้ามากมาย จึ่งโน้มน้าวธรรม แจ้งกรรมทั้งหลาย เปนข้ออธิบาย แจ้งให้พรานฟัง ดูราพรานเถ้า อันตัวข้าเจ้า นี้จักสอนสั่ง บำรุงจิตรไว้ เองตั้งใจฟัง เร่งคิดทุกขัง อนิจจังอนัตตา ตัวเองเปนพราน มาเที่ยวล้างผลาญ สัตว์ให้มรณา เท่าฆ่าสัปรุษ คนเดียวเอกา บาปดังนี้นา เองจงเข้าใจ สัปรุษคนหนึ่ง ฆ่าเสียให้ถึง ชีวิตรบัลไลย เองซอกซอนป่า เที่ยวมาในไพร กูอยู่นี้ไซ้ร ฆ่าให้มรณา ตัวกูจะตาย กูคิดเสียดาย แต่พระธรรมา กูสอนหม่ช้าง ให้นางภาวนา ทุกวันอัตรา ค่ำเช้าเพรางาย วันพระน้อยใหญ่ กูย่อมตั้งใจ กำหนดกฎหมาย สั่งสอนบริวาร นางช้างทั้งหลาย ตั้งจิตรมุ่งหมาย จะเอานิพพาน กูตายวันนี้ กูบอก/*48*/ถ้วนถี่ ให้แจ้งใจพราน เสียธรรมพระเจ้า เสียทั้งศีลทาน พวกพลบริวาร ที่เคยฟังธรรม ๚ะ
๏ นายพรวนใจแกล้ว ฟังธรรมแจ้วๆ เร่งคิดโศกศัลย์ เร่งคิดถึงตัว กลัวไฟโลกันต์ ระรัวตัวสั่น ประพรั่นหนักหนา ๚ะ
๏ โพธิสัตว์ขานไข ดูก่อนพรานไพร ผู้ใดเข่นฆ่า สัปรุษหนึ่งไซ้ร เท่าพราหมณ์มราณา คนเดียวเอกา เพราะว่ารู้ธรรม พราหมณ์พันหนึ่งเล่า ฆ่าเสียนะเจ้า ให้มรณาสัญ ไม่เท่าฆ่าเณรองค์เดียวเฉียวธรรม์ บาปอันฉกรรจ์ เถ้าจงเข้าใจ เณรน้อยพันหนึ่ง ฆ่าเสียให้ถึง ชีวิตรบัลไลย เท่าฆ่าภิกษุ ผู้ครองวินัย แต่องค์เดียวไซ้ร บาปได้เสมอกัน ภิกษุพันหนึ่ง ฆ่าเสียให้ถึง สิ้นชีพอาสัญ ฆ่าเจ้าอาราม ผู้ครองพรตธรรม แต่องค์เดียวนั้น บาปดังนี้นา ฆ่าเจ้าอาราม กูบอกแต่ตาม โดยความสัจจา ถึงพันหนึ่งเล่า เท่าถึงมรณา เหมือนหนึ่งมึงฆ่า นักปราชญ์คนเดียว ๚ะ
/*49*/๏ พรานเถ้าตกใจ ไม่เอางาไป ร้องไห้เปล่าเปลี่ยว เอนดูข้าเจ้า โปรดเกล้าครั้งเดียว ข้านี้จนเจียว ทรงธรรม์พันปี พรหมทัตราชา จะลงอาญา ให้สิ้นชีวี ผิดชอบก้มหน้า ไปสู่เมืองผี ความผิดข้านี้ พ้นที่คณนา ๚ะ
๏ โพธิสัตว์เจ้า ครั้นเหนพรานเถ้า โศกเศร้าหนักหนา กลัวบาปตนทำ กลัวกรรมเวรา คิดเห็นโทษา ไม่เอางาไป ดูก่อนพรานป่า เสียแรงถึงมา ถึงป่าพงไพร วันนี้ตัวกู เหนจะบัลไลย งากูเล่าไซ้ร จะให้แก่มิ่ง อุส่าห์เอาไป เถิดหนาพรานไพร จะได้ไปถึง ถวายพรหมทัต เจ้านายของมึง จะเปนที่พึ่ง ของมึงหนักหนา ผ้าผ่อนแพรพรรณ จะได้รางวัล เงินทองเหลือตรา ให้นางน้องแก้ว เจ้าจุลพัตรา สมความปราถนา เพราะงาผัวขวัญ ๚ะ
๏ บัดนั้นพรานเถ้า บังคมก้มเกล้า ว่าเจ้าจอมธรรม ยกใส่เกษา จะลาไปพลัน ต่อ/*50*/หลุดคลอนฉัน จึ่งกลับคืนมา วันนี้ข้าเถ้า จะลาพระเจ้า ครั้นจะอยู่ช้า กลัวช้างทั้งหลาย วุ่นวายหนักหนา จะโกรธโกรธา เข่นฆ่าวอดวาย ๚ะ
๏ ดูราพรานป่า มึงจะกลับมา ต่อเมื่อกูตาย ไม่สมความคิด ดังจิตรมึงหมาย นางช้างทั้งหลาย อดได้ฤๅพราน เขาจะเหยียบย่ำ โกรธว่ามึงทำ ให้กูวายปราณ ชีวิตรแห่งมึง จะถึงแก่กาล เปล่าแล้วนายพราน จะไม่ได้งา บริวารทั้งหลาย ครั้นเห็นกูตาย จะชวนกันมา เผาศพกูเสีย มึงอย่าสงกา ทั่วทั้งอาตมา งางวงทั้งมวญ ๚ะ
๏ โปรดเกล้าเกษา ตรัสบอกกิจจา ข้าเจ้าเหนควร ถ้าข้าช้าอยู่ จะจู่มาจวน โปรดเกล้าแต่ควร ยิ่งพ้นคณนา ดูราสัปรุษ ตั้งใจบริสุทธิ์ ฟังธรรมเทศนา ในเมื่อโพธิสัตว์ จะให้ทานงา ตั้งใจปราถนา จะเปนทศพล ยองวงใส่เกล้า ไหว้หมู่เทพเจ้า ทั่วทั้งไพรสณฑ์ อีกทั้งเทวา อันอยู่เมืองบน อินทร์/*51*/เจ้าไพชยนต์ จนถึงพรหมมา วันนี้ข้าเจ้า จะพิศถานเอา ตั้งความสัจจา แม้นข้าได้ตรัส เปนพระสาศดา ขอท่านจงมา ช่วยข้าด้วยพลัน ขอเทพเทวา ให้เลื่อยลงมา แต่ในสวรรค์ เดชะบารมี สร้างแล้วแสนกัลป์ เทวาในสวรรค์ ช่วยข้าอย่านาน ๚ะ
๏ เดชะบารมี แห่งหน่อชินศี จักข้ามสงสาร จึ่งร้อนขึ้นไป ถึงท้าวมัฆวาน อินทร์เจ้าวิมาน ทอดพระเนตรลงมา รู้ว่าโพธิสัตว์ เธอต้องปืนขัด จะม้วยมรณา มันยิ่งเจ็บแล้ว ยังไม่โกรธา คิดจะเลื่อยงา ออกให้เปนทาน โอ้โอ๋น้ำใจ ไม่มีผู้ใด จะมาเปรียบปาน อย่าเลยตัวกู จะช่วยทรงญาณ ให้พระภูบาล ลุถึงสาศดา พระอินทร์ชักชวน เทวาพร้อมถ้วน นฤมิตรเลื่อยงา ให้พระโพธิสัตว์ ตกตรงภักตรา จึ่งเอื้อมงวงคว้า จับเอาด้วยพลัน ชูขึ้นเหนือเกล้า ประกาศร้องป่าว เทวาในสวรรค์ ทั้งเทพสิงขร อยู่ในไพรสัณฑ์ ช่วยข้าด้วยพลัน ข้าขอพิศถาน วันนี้ตัวข้า /*52*/ จะเลื่อยซึ่งงา ออกให้เปนทาน ใช่ข้าปราถนา สมบัติพัสถาน อินทรพรหมยมกาล เปนพยานด้วยเรา ตัวข้านี้ไซ้ร ใช่จะจงใจ ตั้งความปราถนา เปนพระเจกะโพธิ์ พระอรหรรตา เทเวศเทวา ในสวรรค์ชั้นบน บาระมีนี้ไซ้ร ขอข้าจงได้ ตรัสแกทศพล ได้เทศนาโปรด เทวาทุกคน อย่าให้ข้าจน จมในสงสาร ขอจงสำเร็จ ตรัสแก่สรรเพ็ชร ผู้ทรงยวดญาณ จักนำฝูงสัตว์ ให้พ้นสงสาร ถึงฝั่งนิพพาน พ้นชาติ์ชรา ครั้นพิสถานแล้ว สมเด็จพระแก้ว เรียกพรานบคลา ว่าเหวยพรานเถ้า ช่วยกันเลื่อยงา เร็วเถิดอย่าช้า กูจะให้ทาน ๚ะ
๏ พรานเถ้าดีใจ จึ่งเดินเข้าไป จับเลื่อยกราบกราน ยืนชักโกรกกราก ฉาดๆ ฉานๆ สะเทือนสท้าน ปวดพ้นคณนา เจ็บถึงขมอง ซ้ำเข้าทั้งสอง ทั้งพิศม์ปืนยา พ้นที่จะกลั้น เสียวสั่นกายา สงสารหนักหนา เจ้าพระยาฉัตทันต์ วางเลื่อยลงไว้ เกือบจะขาดใจ ร้อง/*53*/ไห้โศกศัลย์ รันทดกายา แห่งพระยาฉัตทันต์ พระบาททรงธรรม์ เธอไม่โกรธา พระองค์จึ่งเอา ประเวณีพระเจ้า มาสอนอาตมา ว่าท่านแต่ก่อน นั้นย่อมปราถนา บริจาคทั้งห้า แต่ล้วนภายใน จึ่งได้เปนพระ ท่านสละอดใจ อดทั้งโทโษโมโหนั้นได้ ลำบากเหลือใจ ธระมาธระกรรม ตัวกูนี้เล่า ได้เปนพระเจ้า เทศนาแจ้งธรรม ลำฦกถึงคุณ ตามบุญตามกรรม น้อมน้าวเอาธรรม มาสอนตนเอง ยกเลื่อยขึ้นได้ ตั้งจิตรตั้งใจ มิได้กลัวเกรง หักด้วยปัญญา ของพระองค์เอง ความเจ็บบเกรง จักใคร่ให้ทาน ชักเลื่อยฉาดๆ บัดเดี๋ยวก็ขาด ตกลงมินาน ยกขึ้นใส่เกล้า แล้วยื่นให้พราน ระรื่นชื่นบาน ด้วยใจกุศล ๚ะ
๏ ฉบงง ๏ ในเมื่อท้าวให้ทานงา อัศจรรย์หนักหนา ดึงษาเปนโกลาหล เอิกเกริกทั่วทุกตำบล กึกก้องสละวล ดังแผ่นสุธาทำลาย พระเมรุเอนคือยอดหวาย พระสมุทกระจาย พื้นฝั่งก็ตั้งรันทด แต่ดินถึงพรหมโสฬศ ตลอด/*54*/ทั้งหมด ปรากฎทั่วถึงทุกสถาน นั่งแอบประตูวิมาน ตบมือฉาดฉาน ร้องสาธุการบนสวรรค์ ขอท่านสำเร็จด้วยพลัน อวยพรพระฉัตทันต์ ให้ได้ตรัสเปนสาศดา จักโปรดฝูงโลกย์ทั่วหล้า อินทร์พรหมเทวา ให้ได้เข้าสู่นิพพาน ๚ะ
๏ เถ้าโสอุดรนายพราน ดีใจกราบกราน แต่งหาบแต่งคอนวุ่นวายคิดแล้วเถ้ากลัวความตาย เกลือกช้างทั้งหลาย พบเข้าสิตายบัดดล เอนดูข้าด้วยช่วยชนม์ เล็ดลอดให้พ้น คืนหลังไปยังเคหา จะได้ไปเหนภรรยา แม่ออจ้อยคอยหา ลูกรักข้าจะร่ำไร ๚ะ
๏ ตรัสว่าเหวยเถ้าพรานไพร แม้นเราดีไซ้ร จะส่งให้ถึงพารา ตัวเรากลุ้มกลัดหนักหนา สั่นทั่วกายา ลำบากอาตมามากอยู่ วันนี้ความตายมาสู่ ชีวิตรแห่งกู นี้เหนไม่พ้นมรณา เองจงมาเอาคาถา เรียนไปภาวนา กันไภยในป่าอย่ากลัว ๚ะ
๏ พรานไพรได้ยินยังชั่ว เรียนไว้ในตัว /*55*/เต็มใจด้วยพระคาถา เดินพลางทางนึกภาวนา เดชะคาถา พรานป่าก็ไปปลอดปล่ง เดินลัดตัดลอดในดง เถ้าจรโดยจง ตั้งหน้าจำนงค์ภาวนา ๚ะ
๏ ส่วนพระฉัตทันต์ราชา ทนเวทนา น้ำตาไหลอาบพระองค์ รู้ว่าจะสิ้นชีวง โลหิตไหลลง อาบงวงพระองค์ด้วยพลัน เธอร้องก้องป่าหิมวันต์ สุพัตรามาทัน กอดบาทผัวขวัญร่ำไร นางพระยาเหนงาหายไป ปิ่มจะขาดใจ เลือดไหลคือน้ำชลธาร ลงมาร้องเรียกบริวาร กึกก้องหิมพานต์ หมู่ช้างบริวารมาพลัน สิ้นทั้งเก้าหมื่นเก้าพัน อัดแอแจจัน ตัวสั่นดังจะมรณา หมู่ช้างโศกเศร้าหนักหนา แก้วเกตสุพัตรา โสกาน้ำตาลามไหล ๚ะ
๏ พิลาป ๏ บัดนั้นนางช้าง ตีงวงผึงผาง ร้องไห้ร่ำไร โอ้โอ๋มีกรรม กระทำสิ่งไร จึ่งมาซัดให้ พระได้ทุกข์ทน ยองวงตีอก น้ำตาไหลตก ร้องก้องไพรสณฑ์ กรรมเวรชื่อไร ให้พระทุกข์ทน กลิ้งเกลือกเสือกตน /*56*/อยู่ในหิมวันต์ โอ้พระทรามเชย บาปกระไรเลย จึ่งมาตามทัน เคยกินเคยอยู่ สมสู่ทุกวัน บาปใดมาทัน ถึงพระอยู่หัว ร้อยวันพันปี เราย่อมอยู่ดี แสนศุขทุกทั่ว อยู่ดงพงไพร เราไม่ได้กลัว กรรมมาถึงตัว ทูลหัวเมียเอ๋ย นางมหาสุพัตรา กอดเอาบาทา ร้องไห้ไม่สเบย ทีนี้กรรมแล้ว ผัวแก้วเมียเอ๋ย ไม่เหนใครเลย ในป่าดงดาร หญ้าปล้องหญ้าไซ พระพาเมียไป กินในหิมพานต์ เปนนิจอัตรา ด้วยหมู่บริวาร ในพงดงดาล ป่าพนาสณฑ์ ชะรอยมีกรรม สัตรูจึ่งทำ ให้ได้ทุกข์ทน จะตายมิตาย ให้ลำบากตน โอ้พระจอมพล มีกรรมเวรา หมู่ช้างไปแล้ว ยังแต่เมียแก้ว อยู่เฝ้ารักษา เมียอุ้มเมียชู อยู่ด้วยราชา พระกริ้วโกรธา ขับเมียเสียไกล เมียไม่ใคร่จาก เหนพระลำบาก น้ำตาลามไหล ท้าวทรงพระโกรธ ขับเมียเสียไกล ไม่รู้ว่าไภย จะมาภายหลัง เมียจึงละไว้ ทั้งองค์ท้าวไทย ให้อยู่ลำพัง พระอยู่องค์เดียว /*57*/เปล่าเปลี่ยวกายัง สัตรูมันซัง ตัดเรางาไป ใจเมียพิศวง เร่งคิดเร่งหลง ชลเนตรลามไหล ยิ่งร้ายกว่าเก่า อีกเล่าจอมไตร มันตัดงาไป จากพระจริงจัง โอ้พระทูลหัว เมียนี้เกรงกลัว สัตรูแอบฝัง เมียจึงอยู่เฝ้า พระเจ้าร้อยชั่ง พระอยู่ภายหลัง เสียงวงเสียงา ที่นี้เมียแก้ว สุดกำลังแล้ว เมียเฝ้าโสกา ลำบากยากนัก ผัวรักเมียอา เมียฟายน้ำตา ด้วยว่าทุกข์ทน โอ้พระทูลหัว เมียไม่เปนตัว ด้วยพระจอมพล จะอยู่ไปไย กำพร้าผัวตน อยู่ไม่เปนผล เพราะจนน้ำใจ ขอพระจงบอก สัตรูภายนอก ฤๅว่าภายใน ฤๅว่าพรานป่า ตัดเอางาไป จากดงพงไพร บอกเมียแห่งตน มันมาแต่ไหน บอกให้แจ้งใจ เมียนี้คิดฉงน มันมามากน้อย กี่ร้อยกี่คน จงบอกตำบล อยู่หนแห่งใด สัตรูใจกล้า เมียจะไปฆ่า ให้ม้วยบัลไลย แค้นด้วยมันมา ฆ่าพระจอม/*58*/ไตร เมียจะตามไป ฆ่าให้มันตาย เราเคยเปนศุข ไม่มีความทุกข์ เคยเที่ยวสบาย ร้อยวันพันปี ไม่มีอันตราย โอ้พระโฉมฉาย บอกให้รู้รา แม้นพระนิ่งไว้ เมียจะกลั้นใจ ให้สิ้นชีวาจงบอกเมียเถิด ที่สัตรูมา ยิงพระราชา ให้ม้วยบัลไลย จะไปเข่นฆ่า ให้ม้วยมรณา ตามพระจอมไตร ถ้าแม้นเมียรู้ อยู่บ้านเมืองใด จะเหยียบย่ำให้ ตายทั้งพารา นางทอดตัวไห้ กลิ้งเกลือกเสือกไป กับพระบาทา ทีนี้ใครเล่า พาเข้าหิมวา เหมือนพระราชา ฉัตทันต์โฉมยง ๚ะ
๏ ฝ่ายพระโพธิญาณเหนนางนงคราญโศกเศร้าพิศวง บริวารขึ้งโกรธ คุมโทษมั่นคง จะตามไปปลง ฆ่าพรานให้ตาย จึงนึกในใจ แม้นกูบอกไป หมู่ช้างทั้งหลาย จักตามไปฆ่า พรานป่านั้นตาย ไม่เหมือนใจหมาย จะแคล้วนิพพาน เราตายวันนี้ เพราะกรรมเรามี กับนางนงคราญ นางผูกเวรไว้ จึ่งใช้นายพราน ได้มาล้างผลาญ ฆ่าให้กูตาย /*59*/เดชะจะเสด็จ ตรัสแก่สรรเพ็ชร์ เปนพระฤๅสาย จึ่งห้ามนางช้าง ว่านางทั้งหลาย วันนี้กูตาย ด้วยกรรมเวรา ยิงกูวันนี้ อื่นไกลไหนมี คือจุลพัตรา เพราะลูกมะเดื่อ จึ่งผูกเวรา นางโกรธข้าว่า ให้รังมดแดง นางกลั้นใจตาย มอดม้วยฉิบหาย ร้องด้วยเสียงแขง นางด่าตัดพ้อ ว่าข้านี้แกล้ง ให้รังมดแดง นางม้วยมรณา ตายจากกันไป เปนลูกท้าวไทย พรหมทัตราชา ใช้พรานมายิง ให้ถึงมรณา หวังจะเอางา ไปทำเตียงเสีย ยิงกูวันนี้ อื่นไกลใครมี คือนางเปนเมีย ผูกเวรเวรา ให้ฆ่าผัวเสีย นางผู้เปนเมีย จำนงค์จงผลาญ ชาวเราถ้วนหน้า อย่าขึ้งโกรธา ตามฆ่านายพราน เวรกรรมทั้งนี้ กูกับนงคราญ ใช่งานใช่การ มาพลอยกังวล กรรมเรานั้นไซ้ร วันนี้จะไป จงรู้เหตุผล ถ้าตามไปฆ่า พรานป่าวายชนม์ บาปกรรมไม่พ้น ได้กูผู้เดียว วันนี้ชาวเรา ฟังธรรมจำเอา เถิดเจ้าฉลาดเฉลียว ก้มหน้าใช้กรรม /*60*/แต่กูผู้เดียว ตายจากไพรเขียว จะได้ไปสวรรค์ ถ้ากะตัญญู แม้นคิดถึงกู อย่าเสียทรงธรรม์ คิดรักษาศีล จงเปนนิรันต์ ทุกเมื่อเชื่อวัน กว่าจะม้วยมรณา อย่าได้ประมาท ทำตามโอวาท ของพระสาศดา วันพระแปดค่ำ กำหนดรักษา จำเริญภาวนา จะได้ไปสวรรค์ เรานี้ลาตาย จากนางทั้งหลาย อยู่ในไพรวัน เราไปก่อนแล้ว กวาดแผ้วทางสวรรค์ ท่านางจอมขวัญ เมียรักโฉมยง ท้าวสั่งเสร็จแล้ว สมเด็จพระแก้ว สิ้นชีพชีวง ดับจิตรเด็จขาด ไฟธาตุสิ้นลง บัดเดี๋ยวพระองค์ จุติไปพลัน เปนเทพบุตร วิมานสูงสุด ในไตรตรึงษ์สวรรค์ นางฟ้าทั้งหลาย เก้าหมื่นเก้าพัน ห้อมล้อมจอมขวัญ บำเรอรักษา ๚ะ
๏ นางช้างทั้งหลาย ครั้นเหนเจ้านาย สิ้นชีพชีวา ชวนกันร้องไห้ ร่ำไรหนักหนา โอ้กรรมเวรา แห่งพระชื่อไร ตั้งแต่นี้เล่า ใครจักพาเรา เข้าสู่พงไพร พระทิ้งเราเสีย เมียจะอยู่ใย โอ้แต่นี้ไป ไม่เหนทรามเชย ยอ/*61*/งวงที่อก น้ำตาไหลตก ร้องไห้ไม่สะเบย ควรฤๅสิ้นบุญ พระคุณเมียเอ๋ย โอ้พระทรามเชย เคยพาจรลี แต่ก่อนพระเจ้า เธออยู่ปกเกล้า พาเข้าพงพี ตีอกผึงๆ เมียจะพึ่งใคร เหมือนหนึ่งภูมี ฉัตทันต์ราชา โอ้พระเพื่อนทุกข์ เราเคยเปนศุข อยู่ในหิมวา ควรฤๅวันนี้ มาม้วยมรณา เพราะอ้ายพรานป่า มันมาล้างผลาญ เราจักตามไป ฆ่าให้บัลไลย พระมาห้ามปราม น้ำใจเธอไม่ มีใครจะปาน ท้าวปรานีพราน ผู้ม้วยมรณา พระตายวันนี้ เพราะอี่อัปรีย์ อีจุลพัตรา มันใช้ให้พราน มาฆ่าราชา คิดน่าอนิจจา ผู้หญิงใจพาล ความผิดเท่านี้ ควรผูกเวรี มาให้วายปราณ นรกไม่แคล้ว แล้วอีใจมาร คบกับอ้ายพราน แต่ล้วนอเวจี โอ้พระเพื่อนยาก มาตายลำบาก เพราะอีกาฬี ใช้ให้พรานป่า มายิงภูมี เราอยู่พงพี ควรฤๅมาผลาญ ฆ่าพระตายแล้ว ยังอยู่เมียแก้ว กับหมู่บริวาร ไว้ใยไม่ยง ให้ถึงสังขาร /*62*/จะได้วายปราณ ตายตามพระองค์ ไว้ให้กำพร้า วังเวงในป่า ทิ้งขว้างกลางดง ละตัวข้าไว้ เสด็จไปแต่องค์ ที่นี้จะหลง ถิ่นถานรานดอน สิ้นบุญพระแก้ว ยังแต่เมียแก้ว ใครจะพาจร พวกพลนั้นเล่า เคยเข้าดงดอน ไม่เหมือนแต่ก่อน ครั้งพระราชา หญ้าปล้องหญ้าไซ พระพาเมียไป เที่ยวในหิมวา โอ้โอ๋แต่นี้ ไม่มีใครมา ดุจดังเจ้าฟ้า พระยาฉัตทันต์ เคยพาบริวาร แสวงหาอาหาร ในพงไพรสัณฑ์ ห้วยละหารธารเขา พระเจ้าจรจรัล บึงบางทางนั้น ย่อมพาเมียจร โอ้แต่นี้เล่า ใครจะพาเรา เข้าสู่ดงดอน เหมือนหนึ่งพระเจ้า พานเกล้าภูธร ที่นี้ดงดอน เปลี่ยวเปล่าหนักหนา ยังแต่บริวาร กับเมียสงสาร แก้วเกษสุพัตรา ใครจะปกป้อง ครองเกล้ารักษา พวกพลคชา ในป่าพงไพร พระเคยปกครอง เราท่านทั้งสอง คือร่มโพไทร เปนเกล้าเกษี ไม่มีโภยไภย แต่นี้จะไกล ล่วงลับหนักหนา /*63*/ลางตัวร้องไห้ น้ำตาตามไหล บ้างทอดกายา บ้างทิ้งงวงร้อง กึกก้องหิมวา กราบแทบบาทา แห่งพระโพธิญาณ ค่อยฟื้นอินทรีย์ สุพัตราเทวี พาพวกบริวาร หาฟืนหาไฟ กองไว้บนาน ชักชวนบริวาร จะเผาจอมธรรม์ เดชะบาระมี แห่งหน่อชินศรี สร้างแล้วแสนกัลป์ จะเอาสิ่งใด ย่อมได้ทุกอัน ด้วยบุญจอมธรรม์ ได้ดังปราถนา จึ่งเผาพระแก้ว ครั้นดับเพลิงแล้ว แก้วเกตสุพัตรา พาพวกบริวาร กวาดกระดูกราชา ประมวญเข้ามา กองไว้ในสถาน วิ่งพากันไป หาพรรณดอกไม้ ในไพรหิมพานต์ มาถวายพระธาตุ แห่งพระโพธิญาณ ปักไว้ในสถาน บูชาพระองค์ ครั้นค่ำเวลา ต่างตนต่างมา เฝ้าธาตุชินวงษ์ บ้างเข้าวันทา สมาพระองค์ ขอพระชินวงษ์ โปรดข้าทั้งหลาย จะตั้งภาวนา ตามคำราชา แห่งพระฤๅสาย สั่งสอนสิ่งไร มิได้เคลื่อนคลาย หมู่ช้างทั้งหลาย บได้ลืมตน ครั้นเวลาเช้า ต่างคนต่างเข้า ไปยัง/*64*/ไพรสณฑ์ บึงบางนที เคยเที่ยวจรดล ในพนาสณฑ์ ทุกแห่งหิมพานต์ ครั้นแดดอ่อนๆ จึ่งพากันจร บ่ายหน้ายังสถาน หักเอาดอกไม้ บ้างตูมบ้างบาน มาถวายทรงญาณ ทุกวันอัตรา ๚ะ
๏ ยานี ๏ ฝ่ายเถ้าโสอุดร จัดหาบคอนรีบไคลคลา เจ็ดเดือนถึงพารา จึ่งเอางาไปถวาย วางลงหน้าที่นั่ง พ้นกำลังหนักแทบตาย ดูเถิดท่านทั้งหลาย ยังจะพอทำเตียงนอน
๏ บัดนั้นคนทั้งหลาย พวกหญิงชายฦๅขจร ว่าเถ้าโสอุดร ได้งาช้างมาถวาย แตกตื่นกันเซงแซ่ ทั้งสาวแก่แลแม่หม้าย เบียดเสียดกันวุ่นวาย ว่าจะดูไม่เคยเหน ร้องห้ามกันวุ่นวาย ท่านทั้งหลายใช่ของเล่น บ้างว่าไม่เคยเหน จะดูเล่นก็เปนไร
๏ สมเด็จพระภูบาล เหนนายพรานดีพระไทย แลเหนงาช้างใหญ่ เธอจึ่งตรัสมาด้วยพลัน ว่าเหวยอ้ายพรานป่า กูคิดว่ามึงอาสัญ ตายเสียในหิมวันต์ กูนี้พรั่นเปนหนักหนา เองไป/*65*/นานจึ่งกลับ กูนี้นับทุกเวลา ปีหนึ่งบเคลื่อนคลา จนเองมาปีหนึ่งปลาย วันนี้เองได้งา ดังปราถนานางโฉมฉาย หาไม่ลูกกูตาย เหมือนเองให้ชีวิตรนาง ยากง่ายเปนไฉน จงเล่าไปในหนทาง จนถึงได้งาช้าง เองเล่าไปให้กูฟัง งาช้างนี้เล่าไซ้ร กูเหนใหญ่พ้นกำลัง ตรัสสั่งพวกชาววัง แต่งสำรับมาให้มัน ตักน้ำให้มันอาบ สองสามหาบใส่แม่ขัน วันนี้จะทำขวัญ กล่อมมันเสียก็เปนไร ตรัสให้เสื้อผ้าผ่อน ฟูกแลหมอนอันพึงใจ เงินทองโกยกองให้ นายพรานไพรมากหนักหนา อีกทั้งพวกสาวสนม น่าชื่นชมงามโสภา ยกให้อ้ายพรานป่า ยี่สิบห้าเปนรางวัล ชาววังยกสำรับ มาเสร็จสรรพทุกสิ่งอัน แต่งตบมาครบครัน ยกให้พรานตามตรัสใช้ เถ้าแลเหนขนม เกล้ากระผมขอยกไว้ เหล้าดีสักสามไห กับแกงไก่เหนชอบกล ตามใจอ้ายพรานป่า เบิกเอามาจงบัดดล จัดเหล้า/*66*/ที่ชอบกล ให้มันกินตามปราถนา ๚ะ
๏ เถ้าถองสองสามจอก พรานบ้านออกดอกราชา ควรฤๅไปเอางา อยู่ถึงป่าหิมพานต์ เราไปแต่คนเดียว ในไพรเขียวกลางคชสาร ทั้งเมืองยังมีพราน เหมือนหนึ่งเถ้าโสอุดร ความยากมิใช่ชั่ว ประหนึ่งตัวจะม้วยมรณ์ แทบเพียงเถ้าโสอุดร จะมิได้เหนหน้าเมีย หนามไหน่เกี่ยวยับย่อย เปนริ้วรอยให้ละเหี่ย มานะไม่ละเสีย จึ่งได้กลับถึงพระองค์ ๚ะ
๏ นางจุลพัตรา อยู่ปรางปรานางโฉมยง รู้ข่าวเจ้าจึ่งลง จากปราสาทเสด็จมา แลเหนตาพรานเถ้า นั่งกินเหล้าโคลงไปมา แล้วแลไปเหนงา นางกัลยาถามทันใด ว่าเหวยอ้ายพรานป่า เองได้งามาเมื่อไร จงเล่าให้เข้าใจ ช้างป่าไหนใหญ่หนักหนา มึงชั่งไปซอกซอน เองหาบคอนอย่างไรนา เรี่ยวแรงมึงแขงกล้า จงเล่ามากูจะฟัง ๚ะ
๏ นายพรานจึ่งทูลเล่า เมื่อข้าเจ้าเข้าป่า/*67*/รัง แม้เจ้าจงคอยฟัง จะพรรณาถึงเดินไพร แต่แรกออกจากบ้าน ออเถ้าพรานรีบคลาไคล ครั้งถึงกลางพงไพร หนามแลไม้ใช่พอดี ครั้นพบต้นไม้ใหญ่ ลัดมิได้ขวางยาวรี จนใจจะจรลี เอาขวานผ่าคร่าเสียไกล ถ้าจนที่ในขวาน พ้นที่พรานจะไปได้ สิ่วเจาะเฆาะกันไป แต่พอได้ลอดตัวเดิน ข้าเจ้าพ้นปัญญา ครั้นถึงป่าเหนเชิงเทิน ออเถ้าเกลี่ยดินเดิน บนเชิงเทินค่อยไคลคลา แต่ไปได้เจ็ดเดือน บคลาศเคลื่อนโดยมรคา บันลุถึงหิมวา ข้าจึ่งเหนซึ่งหลักแหล่ง ที่นอนแห่งพระฉัตทันต์ ช้างสำคัญที่ตำแหน่ง มากมายเปนหลายแห่ง กับทั้งหมู่บริวาร ข้าเถ้าโสอุดร อยุดยั้งนอนอยู่สำราญ คอยดูแห่งอาการ เมื่อบริวารเธอพาไป ข้าลงจากพฤกษา เอาเสียมมาขุดหลุมใน ทำเปนอุโมงค์ใหญ่ ให้ตรงที่พระฉัตทันต์ แล้วเกลี่ยเอาดินกลบ ถึงใครพบไม่สำคัญ ตรงที่พระฉัททันต์ ไว้เปนช่องจำเพาะยิง บริวาร/*68*/นั้นเข้ามา ไม่เหนข้าเที่ยงแท้จริง ข้านอนสนิทนิ่ง ได้ทียิงตลอดหลัง คราวนั้นหมู่บริวาร โกรธทยานไม่อยุดยั้ง ตีงวงอยู่ผลุงผลัง ร้องเสียงดังทั้งหิมวา ส่วนองค์พระฉัตทันต์ ท้าวเธอนั้นเจ็บหนักหนา รู้แล้วว่าตัวข้า ส้อนเร้นอยู่ใต้ที่นอน แกล้งขับหมู่บริวาร วิ่งเพ่นพานเข้าดงดอน ยังแต่พระภูธร ยกข้าขึ้นนั่งปลายงา เรานุ่งสบงจีวร โสอุดรไม่มรณา ท้าวเหนผ้ากาสาว์ ปรานีข้าเปนพ้นใจ ยกงวงขึ้นเหนือเกล้า ถามว่าเถ้ามาแต่ไหน ยิงข้าให้บัลไลย คือใครใช้ให้ตัวมา ข้าเถ้าจึ่งเล่าไป ว่าอรไชยแม่ชายา ชื่อจุลพัตรา จะเอางาทำเตียงนอน ตัวข้าขัดมิได้ ความจนใจจึ่งสัญจร ข้าชื่อโสอุดร ท้าวจงทราบในพระไทย ครั้นเธอรู้ความแล้ว ถึงน้องแก้วน้ำตาไหล พรานเถ้าจงเข้าใจ เมื่ออยู่ไพรเปนคะเชนทร์ ท้าวเธอจึ่งเล่าไข ว่านางไซ้รแต่ก่อนเปน นางช้างไปเที่ยวเล่น กับบริวาร/*69*/ในดงดอน วันหนึ่งเหนมะเดื่อ สุกแดงเรื่องามบวร หักให้ทั้งหลายก่อน ครั้นถึงเจ้าถูกมดแดง นวนนางเจ้าขึ้งโกรธ ผูกความโทษเจ้าด่าแช่ง ว่าแกล้งให้มดแดง ผูกเวรากลั้นใจตาย สิ้นชีพจากนางช้าง เจ้าเอวบางผู้โฉมฉาย เปนลูกพระฤๅสาย จึ่งใช้ให้มายิงกัน สั่งแล้วเธอสั่งเล่า ให้บอกเจ้าว่าฉัตทันต์ จักลานางจอมขวัญ ตายวันสั่งนั้นแลนา ให้นางอรเทวี อยู่จงดีพี่ขอลา เจ้าจงนอนแท่นงา ชมต่างหน้าเถิดมารศรี ๚ะ
๏ นางฟังตาพรานเถ้า ตาแก่เล่าเปนถ้วนถี่ จิตรใจนางเทวี คิดคนึงถึงฉัตทันต์ เทพเจ้าเข้าดลจิตร ลำฦกคิดได้ด้วยพลัน เมื่อเปนนางช้างนั้น พระฉัตทันต์เธอเปนผัว ว่าเหวยอ้ายพรานป่า มึงหยาบช้าคนมืดมัว เธอบอกว่าเปนผัว ควรฤๅฆ่าให้บัลไลย มึงแสร้งแกล้งไปผลาญ พระฉัตทันต์ในพงไพร ถึงว่าพระพ่อใช้ ช้างป่าอื่นไม่มีฤๅ เธอบอกเปนผัวกู ทำไม่รู้ไม่นับถือ จิตรมึง/*70*/ควรแถฤๅ ด่วนไปฆ่าให้อันตราย ๚ะ
๏ พรานป่าจึ่งทูลเล่า จงโปรดเกล้าเถิดโฉมฉาย ท้าวบอกเมื่อเธอตาย ยิงถูกแล้วนะเทวี ถ้าว่าข้ารู้แล้ว เปนผัวแก้วมารศรี จะยิงเธอใยมี พระอาญาข้าก็กลัว เอนดูพระฉัททันต์ ตายวันนั้นแม่ทูลหัว ความเจ็บเปนพ้นตัว อนิจจาน่าสงสาร กลิ้งเกลือกเสือกไปมา ร้องเรียกหาข้านายพราน น้ำใจใครจักปาน เธอไม่โกรธข้าเลยนา ท่านตั้งจะเปนพระ เสียสละให้ทานงา ควรฤๅอกกูอา มาด่วนข้าให้บัลไลย ผัวเมียท่านผูกกรรม เขาทำตนให้ยับไป พลอยกูคนจัญไร ไปนรกไม่แคล้วเลย ผิดมาแต่ก่อนเก่า พระแม่เจ้าอยู่หัวเอ๋ย ไม่เหมือนครั้งนี้เลย อเวจีแล้วแลนา ๚ะ
๏ นางฟังนายพรานเถ้า ตาแก่เล่าถึงราชา คือไฟไหม้กายา เพียงชรวาจะวายชนม์ พระเจ้าของเมียเอ๋ย กะไรเลยมามืดมล ถ้ารู้ว่าผัวตน เมียจะใช้มันไปใย เมียไม่รู้จริงๆ /*71*/ให้ไปยิงเอาท้าวไทย ชีวิตรอยู่ทำไม กูจะตายตามราชา สรวมกอดเอางาไว้ ชลเนตรไหลดั่งธารา ทอดองค์ลงกับงา พิไรหาถึงฉัตทันต์
๏ สุรางคนาง ๏ จุลพัตราโฉมยง กอดงาพระองค์ ร้องไห้โศกศัลย์ พระคุณเมียเอ๋ย บาปใดมาทัน ให้พระจอมขวัญ ตายจากเมียไป เมียไม่เหนหน้า ได้เหนแต่งา ของพระจอมไตร พระองค์ตายแล้ว เมียแก้วอยู่ใย ตายตามท้าวไทย ให้พ้นเวลา โอ้พระชินวงษ์ เมียเปนคนหลง เพราะกรรมเวรา ใจเหมือนยักษ์มาร แกล้งผลาญราชา ซึ่งใช้พรานป่า ไปฆ่าพระองค์ เมียนี้ทำผิด สุดที่จะคิด ถึงพระชินวงษ จะกลั้นใจตาย ไปตามพระองค์ อยู่ในไพรพง กับพระราชา ขอตามพระเจ้า จะได้ปกเกล้า ร่วมรศเสนหา แม้นพระไปสวรรค์ ทุกห้องชั้นฟ้า ในไตรตรึงษา ร่วมวิมานกัน พระเกิดเปนช้าง เมียขอแนบข้าง เปนป่าหิมวันต์ ให้อยู่อาไศรย เย็นใจ/*72*/ทรงธรรม์ เมียรักจอมขวัญ ขอเลี้ยงรักษา แม้นพระเปนนนก เมียจะแนบอก เปนไม้สาขา ผลไม้ต่างๆ ดอกลูกนาๆ ถวายพระราชา ให้เสวยสำราญ แม้นพระเปนปลา เมียจักอาษา ขอเปนชลธาร ให้อยู่อาไศรย เย็นใจสำราญ เชิญพระภูบาล เสด็จอยู่ผ่องใส เปนสัตว์ทุกเหล่า เมียตามพระเจ้า ลิงค่างบ่างใน ชะนีผีโป่ง เสื้อโคร่งในไพร เมียขอตามไป รักษาภูธร พระเปนราชหงษ์ ตัวน้องจำนงค์ ขอเปนสาคร ให้พระลงเล่น เย็นใจภูธร อยู่ในสาคร คงคาน้ำไหล พระเปนราชสีห์ น้องรักเทวี ขอเปนพงไพร เปนศิลาอาศน์ สีหราชอาไศรย บัลลังก์ท้าวไทย อยู่ในคูหา โอ้พระร่มโพ ท้าวไม่โทโส เมียรักเลยนา พรานบอกว่าเมีย ให้ยิงราชา รู้แล้วว่าข้า เธอไม่ถือความ พระสั่งพรานเถ้า จงไปบอกเล่า แก่นางโฉมงาม ว่าพี่รู้แล้ว น้องแก้วผูกความ เวรามาตาม ไม่ถือน้องเลย เมียเหนแต่งา พรานไพรเอามา /*73*/เจ้าฟ้าเมียเอ๋ย พระเจ้าอดโทษ ไม่โกรธเมียเลย โอ้พระทรามเชย เมียหากทรชนพระยังเปนช้าง เมียรักแบบข้าง มาเกิดเปนคน ไม่รู้ว่าท้าว อยู่ในไพรสัณฑ์ ใช้พรานจรดล ยิ่งพระราชา กรรมของเมียแล้ว ผูกเวรพระแก้ว บแคล้วเลยนา สิ้นชีพบัลไลย ไปอยู่จตุรา โอ้พระราชา โปรดข้าพระองค์ เมียได้ผิดแล้ว ขอโทษพระแก้ว ดังใจจำนงค์ โปรดให้รอดชั่ว ตัวน้องคนหลง อย่าคิดทะนง ว่าผูกเวรา โอ้พระฉัตทันต์ เมียรักจอมขวัญ ร้องไห้โสกา ในพื้นปถพี ไม่มีเลยนา เหมือนพระราชา อยู่ในดงดอน เมียรักเที่ยวไป ดั้นดงพงไพร ไม่พบภูธร จะพึ่งพระเจ้า ปกเกล้าเหมือนก่อน โอ้พระทรงศร น้องขอพบองค์ ชาติ์นี้เมียแก้ว ไม่พบพระแล้ว เหมือนใจจำนงค์ ชาติน่าขอพบ ประสบพระองค์ ให้พระเจ้าจง โปรดเกล้าเกษา พระเปนสิ่งไร เมียรักตามไป เปน/*74*/บาทบริจา พึ่งพระสมภาร พยาบาลรักษา ปฏิบัติอัตรา ค่ำเช้าเพรางาย เมียร่ำร้องไห้ ปิ่มเลือดตาไหล ให้พบโฉมฉาย พ่อเจ้าเมียเอ๋ย เมียไม่สบาย ขอพระฤๅสาย ให้พบพระองค์ พระร่มโพทอง จงอดโทษน้อง เหมือนความประสงค์ ทั่วทั้งปัถพี ธรณีแดนดง ให้เหมือนพระองค์ ไม่มีถึงสอง นางเอาดอกไม้ ธูปเทียนกราบไหว้ สมาพระทอง โทษทัณฑ์สิ่งใด ละให้แก่น้อง กราบงาพระทอง สมาพระองค์ จงอย่าถือโทษ ทรชนคนโหด ขอให้ปลดปลง เมียขอสมา ซึ่งงาพระองค์ ให้พระเจ้าจง โปรดเมียด้วยรา นางร้องไห้ร่ำ ถึงพระจอมธรรม เมียจะมรณา นางทอดพระองค์ เกลือกลงกับงา ด้วยความเสนหา แห่งพระภูวดล จักกลั้นใจตาย ม้วยมอดวอดวาย ไม่อยู่เปนคน ชาตินี้มีกรรม มาทำจอมพล จะอยู่เปนคน ไปใยอกอา นางกลั้นใจตาย สิ้นชาติ์ฉิบหาย ถึงแก่มรณา นอนนิ่งแน่ไป ไม่ฟื้นกายา /*75*/ดับจิตรสังขา ไปยังเมืองผี บัดเดี๋ยวทันใจ พานางตกไป โลหะกุมภี ฝูงยมพบาล ชวนกันทุบตี ว่าหญิงกาลี ไม่ปรานีผัว ผู้หญิงใจบาป น้ำใจยังหยาบ โมโหเมามัว สมคบอ้ายพราน ให้ไปฆ่าผัว ไม่คิดถึงตัว ว่าจะเปนกรรม อี่หญิงใจชั่ว คิดแต่ฆ่าผัว ใจไม่เที่ยงธรรม ยมพบาลร้องด่า ว่าหญิงโกลำ ยิ่งเร่งใช้กรรม ตนทำไว้เอง เอาหม้อทองแดง ต้มหญิงใจแขง แสนร้ายหมอเพลง มึงจะโทษใคร ทำใส่ตัวเอง หญิงร้ายไม่เกรง อย่าให้เคยใจ ผ่าอกผ่าปาก เอาคีมเหล็กถาก ทอดเข้าในไฟ ปักหัวมันลง ให้ตรงหัวใจ ผู้หญิงจัญไร ปากกล้าสามาญ ผู้หญิงทรชน ใจร้ายอกุศล เล่ห์กลคนพาล แสนงอนจริต ทำผิดทุกประการ จริงฤๅใช้พราน ไปฆ่าท้าวไทย จริงเหมือนยังว่า ได้โปรดเกษา ยกมือขึ้นไหว้ พระยายมราชา สารภาพผิดไป ขอโทษท้าวไทย ท่านไม่อยากฟัง หญิงใจโมโห ไม่อดโทโส /*76*/พาโลโอหัง มึงร้องขอโทษ กูก็ไม่ฟัง ตัวมึงจริงจัง เปนคนข่มเหง มึงเร่งใช้กรรม ที่ตัวมึงทำ ไม่ยำไม่เกรง ความข่มเหงผัว ไม่กลัวไม่เกรง เพราะกรรมตนเอง ทำให้เกินการ
๏ สัปรุษทั้งหลาย ทั่วทั้งหญิงชาย ตั้งใจฟังสาร จงจำใส่ใจ อย่าให้เปนพาล ครั้นเมื่อถึงกาล ไปตกอะบาย ผู้หญิงใจบุญ ย่อมรู้จักคุณ โทษทัณฑ์ทั้งหลาย หญิงใจกุศล รักท่านรักตน ไม่อุเบกษา ปฏิบัติพ่อแม่ เถ้าแก่ยายตา โน้มน้าวเอามา ไม่มีชิงชัง รู้ผิดรู้ชอบ ใจนั้นประกอบ คิดถึงทุกขัง ว่าตนเกิดมา ล้วนเปนอนิจจัง ถ้าใครได้ฟัง จงจำใส่ใจ อุส่าห์ปฏิบัติ ทำตามบัญญัติ พระผู้ทรงไตรย เทศนาโปรดชน ปุถุชนผู้ใด ทำดังนี้ไซ้ร ไม่แคล้วนิพพาน จะได้พ้นทุกข์ ขึ้นไปเสวยสุข ออกจากสงสาร แม้นว่าตัวตาย ไปยังวิมาน แห่หน้าพระศรีอาริย์ เที่ยงแท้แลนา ๚ะ
/*77*/๏ เถ้าโสอุดร ไปเที่ยวซอกซอน ยิงพระราชา กลับไปบ้านเรือน จนแก่ชะรา เถ้าถึงมรณา ดุจดังนอนฝัน ทำอุลามก ไปตกนรก เปนนิจนิรันต์ ทนทุกข์เวทนา ทุกเมื่อเชื่อวัน เพราะใจอาทัฬห์ บได้เคลื่อนคลา
๏ ฝ่ายท้าวพรหมทัต ครอบครองสมบัติ อยู่ในพารา บาปตนให้พราน ยิงพระราชา ครั้นม้วยมรณา ไปยังอะบาย หมกไหม้ได้ทุกข์ ไม่มีความศุข นะท่านทั้งหลาย ใครทำดังนี้ ทั่วทั้งหญิงชาย ครั้นม้วยวอดวาย ย่อมได้ทุกข์ทน พระเจ้าเทศนา ว่ากรรมเวรา มาตามเบียฬตน ทำบาปได้บาป ทำบุญได้ผล เพราะด้วยกุศล ตามเลี้ยงรักษา ครั้นเทศนาเสร็จ จึ่งพระสรรเพ็ชร์ ชักประมวญมา ฝูงชนทั้งหลาย หญิงชายนาๆ ฟังแล้วจงมา จำไว้ใส่ใจ ๚ะ
๏ ยานี ๏ พรานเถ้าโสอุดร อันเที่ยวจรยิงท้าวไทย ในชาติ์อื่นบไกล คือองค์ท้าวมหาเถร ชื่อว่าเทวทัต พระเจ้าตรัสบริเวณ ได้/*78*/เปนพระมหาเถร ย่อมชิงไชยแก่สาศนา อันว่าท้าวพรหมทัต เมื่อประวัติกลับชาติ์มา ย่อมได้เปนพระยา คืออชาติสัตรู ๚ะ
๏ นางจุลพัตรา เมื่อสาศนาสัพพัญญู เกิดมาเปนสัตรู อันใส่ความพระสาศดา วรโฉมนางหนุ่มเนา ชื่อว่าเจ้ามานะวิกา ทำลายพระธรรมา เมื่อพระเจ้ามารประจญ ๚ะ
๏ ฝ่ายนางสุพัตรา เมื่อสาสนาพระทศพล เกิดมานางได้ผล คือพิมพาภิกขุนี ๚ะ
๏ นางแก้วสุพัตรา เมื่อสาศนาพระชินศรี โฉมเจ้าองค์เทวี ชื่อนวนนางวิสาขา เปนโยมพระพุทธเจ้า นางหนุ่มเนาใจศรัทธา ยินดีในสาศนา บได้มาลืมกุศล ๚ะ
๏ นางเกษสุพัตรา เมื่อสาศนาพระทศพล เกิดมานางได้ผล คืออุบลวรรณา นางสามองค์นี้ไซ้ร เดชะได้เพิ่มบุญมา ครั้นดับซึ่งสังขา บ่ายหน้าเข้าสู่นิพพาน ๚ะ
๏ ส่วนองค์พระฉัตทันท์ บาระมีนั้นสร้างมานาน แสนกัลป์อันประมาณ ก็ได้ตรัสเปนสาศดา /*79*/คือองค์พระสัพพัญญู อันเปนครูทั่วโลกา นำเอาพระธรรมา เทศนาโปรดสัตว์ทั้งหลาย ต้อนสัตวให้เปนศุข พ้นจากทุกข์ข้ามอะบาย น้าวโน้มสัตวทั้งหลาย ให้เข้าสู่พระนิพพาน ทั้งเทพเทวา เทศนาโปรดมินาน ให้พ้นจากสงสาร ห่วงบ่วงมารอันผูกพันธ์ ตัดเสียด้วยพระธรรม อันเลิศล้ำคือพระขรรค์ ใจบาปใจอาทัฬห์ กลับได้ดีอารีเอย ๚ะ
๏ พระยาฉัตทันต์เล่ม ๒ จบบริบูรณ์ ๚ะ