ไตรภูมิกถา ฉบับถอดความ
คณะทำงานโครงการวรรณกรรมอาเซียน
คำนำ
รัฐบาลประกาศให้วันที่ ๒๙ กรกฎาคมของทุกปีเป็นวันภาษาไทยแห่งชาติ และมอบนโยบายให้หน่วยงานที่มีภารกิจเกี่ยวข้องจัดกิจกรรมเนื่องในวันภาษาไทยแห่งชาติ ทั้งนี้ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ได้มอบให้สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ จัดกิจกรรมและการประชุมสัมมนาทางวิชาการสืบเนื่องมาโดยลำดับ ในปีงบประมาณ ๒๕๕๕ นี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์กำหนดจัดการสัมมนาทางวิชาการเนื่องในวันภาษาไทยแห่งชาติ เรื่อง “คติไตรภูมิ : อิทธิพลต่อวิถีสังคมไทย” ระหว่างวันที่ ๒๘ - ๒๙ มิถุนายน ๒๕๕๕
คติไตรภูมิ โดยเฉพาะจากหนังสือ “ไตรภูมิกถา” หรือ “ไตรภูมิพระร่วง” มีบทบาทและอิทธิพลต่อวิถีชีวิตและศิลปวัฒนธรรมสาขาต่าง ๆ อย่างสูง ทั้งทางด้านวรรณกรรม จิตรกรรม ประติมากรรม คีตกรรม ตลอดจนประเพณีในราชสำนักและประเพณีพื้นบ้านทั่วไป คณะกรรมการวรรณคดีแห่งชาติเล็งเห็นถึงความสำคัญของวรรณคดีเรื่องดังกล่าว จึงเสนอหลักการให้สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ประมวลต้นฉบับเรื่องไตรภูมิมาจัดพิมพ์ จำนวน ๓ เล่ม ได้แก่
๑. ไตรภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วง พระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ลิไทย คณะกรรมการวรรณคดีแห่งชาติได้ประกาศยกย่องหนังสือ “ไตรภูมิกถา” เป็นวรรณคดีดีเด่นในสมัยสุโขทัย เนื่องจากหนังสือดังกล่าวมีสำนวนโวหารที่ดีเป็นแบบอย่างในการใช้ภาษาไทย ประกอบกับคติเรื่องไตรภูมิมีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตของชาวไทยสืบเนื่องถึงปัจจุบัน การจัดพิมพ์ครั้งนี้ นักภาษาโบราณ สำนักหอสมุดแห่งชาติ ได้ตรวจสอบชำระต้นฉบับจากหนังสือคัมภีร์ใบลาน เพื่อความสมบูรณ์ถูกต้อง
๒. ไตรภูมิกถาฉบับถอดความ ของโครงการวรรณกรรมอาเซียน เป็นการเรียบเรียงถอดความเรื่องไตรภูมิกถา พระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ลิไทยออกเป็นสำนวนที่อ่านเข้าใจง่าย แทนสำนวนเดิมที่มีมากว่า ๖๐๐ ปี โดยเคยพิมพ์รวมไว้ในหนังสือชุดวรรณกรรม อาเซียน (Anthology of ASEAN Literature VOLUME 1b)
๓. ไตรภูมิฉบับท้องถิ่น เป็นการรวมพิมพ์เรื่องไตรภูมิที่เป็นสำนวนของแต่ละท้องถิ่น คือ ภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้ เพื่อเผยแพร่เป็นครั้งแรก
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือชุดไตรภูมินี้ จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา และประชาชนผู้สนใจโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
พฤษภาคม ๒๕๕๕
คำชี้แจง
หนังสือ “ไตรภูมิกถาฉบับถอดความ” นี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร จัดพิมพ์ประกอบการสัมมนาทางวิชาการเรื่อง “คติไตรภูมิ : อิทธิพลต่อวิถีสังคมไทย” ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ ๒๘ - ๒๙ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๕๕ ณ โรงแรม เอส. ดี. อเวนิว ถนนบรมราชชนนี กรุงเทพมหานคร เพื่อเผยแพร่ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับไตรภูมิ โดยมุ่งหวังให้คนในชาติได้ตระหนักถึงความสำคัญของเนื้อหาสาระอันเป็นปรัชญาแห่งพุทธศาสนา และน้อมนำมาเป็นแนวปฏิบัติในการดำเนินชีวิตให้ประสบความสุขอย่างยั่งยืน
ไตรภูมิกถาฉบับนี้ถอดความจากเรื่องไตรภูมิกถาหรือไตรภูมิพระร่วง พระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ลิไทย พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๘ รวมอยู่ในหนังสือชุดวรรณกรรมอาเซียน เป็นฉบับที่ปรับสำนวนภาษาให้เข้าใจง่าย จึงเหมาะสำหรับผู้อ่านในยุคปัจจุบันที่สนใจศึกษาเรื่องราว การจัดพิมพ์ครั้งนี้เป็นฉบับพิมพ์ครั้งที่สอง ซึ่งยังคงรักษารูปแบบและเนื้อหาตามฉบับพิมพ์ครั้งแรกเกือบทั้งหมด ยกเว้นคาถาภาษาบาลีบทนมัสการ พระรัตนตรัยและคำแปลต้นเรื่อง ซึ่งนายบุญเลิศ เสนานนท์ หัวหน้ากลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ได้ตรวจสอบชำระ แปลและเรียบเรียงใหม่ รวมทั้งเพิ่มเติมข้อความบางแห่งที่ขาดหายไป นอกจากนี้คณะบรรณาธิการยังได้ปรับแก้ไขราชาศัพท์ คำที่พิมพ์ผิด พิมพ์ตก และคำที่ใช้ลักลั่นกันให้ถูกต้อง ตลอดจนปรับปรุงวรรคตอนตามหลัก การใช้ภาษาเพื่อความสมบูรณ์ของหนังสือด้วย
ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ คุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร และอดีตประธานคณะทำงานโครงการวรรณกรรมอาเซียน ซึ่งดำเนินการจัดพิมพ์ “ไตรภูมิกถา ฉบับถอดความ” เป็นครั้งแรก ได้กรุณามอบเงินจากบัญชีโครงการวรรณกรรมอาเซียนสนับสนุนการจัดพิมพ์หนังสือ “ไตรภูมิกถาฉบับถอดความ” “ไตรภูมิกถา” พระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ลิไทย และ “ไตรภูมิฉบับท้องถิ่น” รวม ๓ เล่ม เพื่อใช้เป็นหนังสือประกอบการสัมมนาดังกล่าว และแจกจ่ายให้แก่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ ต่อไป สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร จึงขอขอบพระคุณในความกรุณาของคุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ เป็นอย่างยิ่งไว้ ณ โอกาสนี้
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์หวังว่า หนังสือ “ไตรภูมิกถาฉบับถอดความ” ซึ่งเป็นทรัพย์สินทางปัญญาของชาติ จะอำนวยประโยชน์ต่อผู้อ่านและผู้สนใจศึกษาให้ได้รับรู้ถึงคุณค่าของวรรณคดีเรื่องนี้ ทั้งด้านวรรณศิลป์ และเนื้อหาสาระซึ่งให้แนวคิดและปรัชญาอันเป็นรากฐานสืบทอดลักษณะไทยต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
คำนำในการจัดพิมพ์ครั้งแรก
วรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิ” นี้ มีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตและความเป็นอยู่ของประชาชนชาวไทยมาเป็นเวลายาวนาน ทั้งนี้เพราะประชาชนชาวไทยมีความเชื่อเกี่ยวกับการเวียนว่ายตายเกิดตามคติทางพุทธศาสนา นักปราชญ์ในอดีตจึงได้เรียบเรียงเรื่อง “ไตรภูมิ” ขึ้นไว้เป็นมรดกวรรณคดีสำคัญของชาติ
หนังสือเรื่อง “ไตรภูมิ” ที่ปรากฏเป็นที่รู้จักในปัจจุบันมีหลายสำนวน คือ
๑. ไตรภูมิพระร่วง หรือไตรภูมิกถา ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นหนังสือที่พญาลิไทย พระมหากษัตริย์ รัชกาลที่ ๕ แห่งกรุงสุโขทัย ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อประมาณ พ.ศ. ๑๘๘๘
เรื่องไตรภูมิสำนวนสมัยกรุงสุโขทัยนี้ ไม่ปรากฏว่ามีต้นฉบับเดิมครั้งกรุงสุโขทัยตกทอดมาถึงปัจจุบัน ต้นฉบับที่นำมาใช้พิมพ์เผยแพร่นั้น คือต้นฉบับที่พระมหาช่วยวัดปากน้ำ จังหวัดสมุทรปราการ (วัดกลางวรวิหาร) ได้ต้นฉบับมาจากจังหวัดเพชรบุรี จึงได้จารเรื่องไตรภูมิไว้ในใบลาน ๓๐ ผูก เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๑ และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้นำออกตีพิมพ์เผยแพร่เป็นครั้งแรก เรียกชื่อว่า “ไตรภูมิพระร่วง” ต่อมานายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร ได้แนะนำนางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ เมื่อดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการกองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ จัดหาผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบชำระปรับปรุงข้อวิปลาสคลาดเคลื่อนที่ยังมีอยู่ และนางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ ได้มอบให้นายพิทูร มลิวัลย์ เปรียญธรรมประโยค ๙ ขณะนั้นดำรงตำแหน่งประจำแผนก กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ และเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านวรรณคดีพุทธศาสนาตรวจสอบชำระ โดยให้รักษาของเดิมไว้ให้มากที่สุด เมื่อตรวจสอบชำระเสร็จแล้ว ต่อมาได้จัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๗, ๒๕๒๕ และ ๒๕๒๖ ตามลำดับ
๒. ไตรภูมิโลกวินิจฉัย คือ ไตรภูมิสำนวนที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้พระราชาคณะและราชบัณฑิตช่วยกันแต่งขึ้นเมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๔๕ (พ.ศ. ๒๓๒๖) เป็นหนังสือจบ ๑ ยังไม่สมบูรณ์ ครั้นถึง พ.ศ. ๒๓๔๕ โปรดให้พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) แต่งไตรภูมิโลกวินิจฉัยให้จบความ ต่อมากองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้มอบหมายให้นายพิทูร มลิวัลย์ แปล เรียบเรียง ตรวจสอบชำระไตรภูมิโลกวินิจฉัยจากต้นฉบับหนังสือใบลาน และเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๐ ได้จัดพิมพ์ “ไตรภูมิโลกวินิจฉัย” ออกเผยแพร่ แบ่งออกเป็น ๓ เล่ม
๓. นอกจากนี้ยังมีหนังสือภาพไตรภูมิเก็บรักษาไวในหอสมุดแห่งชาติอีกหลายเล่ม ได้แก่ ไตรภูมิภาษาเขมร แผนที่ไตรภูมิโลกสัณฐานสมัยอยุธยา แผนที่ไตรภูมิสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ สมุดภาพไตรภูมิฉบับหลวงสมัยกรุงธนบุรี แผนที่ไตรภูมิโลกวินิจฉัย และไตรภูมิโลกวินิจฉัย โดยเฉพาะสมุดภาพไตรภูมิฉบับหลวงสมัยกรุงธนบุรีนั้น กรมศิลปากร โดยหอสมุดแห่งชาติได้อนุญาตให้คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์จำหน่ายเผยแพร่เป็นครั้งแรกแล้วเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔
เรื่อง “ไตรภูมิ” เป็นวรรณคดีที่ได้รับยกย่องว่าดีที่สุดในประวัติวรรณคดีไทยยุคสุโขทัย เป็นวรรณคดีที่แสดงปรัชญาแห่งบวรพุทธศาสนาอย่างชัดเจนลึกซึ้ง เนื่องด้วยเป็นผลงานประพันธ์ที่เกิดขึ้นจากการศึกษาค้นคว้าข้อปรัชญาอย่างละเอียด โดยอาศัยคัมภีร์ต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า ๓๐ คัมภีร์ มีเนื้อความกล่าวถึง จักรวาลวิทยา ปรัชญา จริยศาสตร์ ชีววิทยา ความคิดความเชื่อในทางพุทธศาสนา ซึ่งหลักธรรมสำคัญคือ การละเว้นความชั่ว ประกอบกรรมดี
วรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิ” นี้ นอกจากจะเป็นผลงานที่มีอรรถรสสูง มีถ้อยคำสำนวนภาษาไพเราะงดงามประณีตอย่างยิ่ง แสดงให้เห็นอัจฉริยภาพและอารยธรรมความเจริญของไทยในด้านอักษรศาสตร์มานับแต่สมัยกรุงสุโขทัยแล้ว ยังพร้อมไปด้วยคุณค่าในด้านอื่น ๆ อีกหลายประการ โดยที่วรรณคดีเรื่องนี้มีกำเนิดขึ้นในสมัยสุโขทัย อันเป็นระยะแรกก่อตั้งราชอาณาจักรไทย บ้านเมืองต้องการพลังและแนวทางที่จะสร้างสรรค์ความร่มเย็นเป็นสุขให้แก่ประชาชนพร้อมกับสร้างความเป็นปึกแผ่นมั่นคงให้แก่ความเป็นชาติ ดังนั้น จึงย่อมจะต้องมีการสร้างอุดมการณ์ให้ประชาชนในชาติใฝ่ในคุณธรรม มีจิตใจรักสงบ มีความสามัคคีปรองดอง มีความสำนึกในผิดชอบชั่วดี มุ่งประกอบแต่กุศลกรรมและมีความมุ่งมั่นแน่นแฟ้นในคุณงามความดี ซึ่งได้เป็นที่ประจักษ์อยู่ทั่วไปในโลกแล้วว่า เครื่องมือสำคัญในการสร้างสรรค์ความสงบสุขในหมู่ประชาชนในชาติก็คือ กฎหมายและศาสนา
เชื่อกันว่า “ไตรภูมิ” หรือไตรภูมิกถา ซึ่งเป็นวรรณคดีพุทธศาสนานี้ ได้ทำหน้าที่ดังกล่าวมาแล้วเป็นอย่างดี นับได้ว่าเป็นวรรณคดีที่มีอิทธิพลต่อการดำรงขีวิตของปวงชน มีอิทธิพลต่อรากฐานการปกครอง การเมือง และวัฒนธรรมของชาติ โดยได้ปลูกฝังอุดมการณ์ ความเชื่อเรื่องกรรมดีกรรมชั่ว และนำทางปวงชนให้มีจิตใจยึดมั่นในความดีงามและใฝ่ในสันติ
นอกจากนี้วรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิ” ยังมีบทบาทและมิอิทธิพลต่อสัมพันธภาพระหว่างศิลปวัฒนธรรมสาขาต่าง ๆ อย่างสูง ทั้งในด้านวรรณกรรม จิตรกรรม ประติมากรรม ดนตรีกรรม ตลอดจนประเพณีสำคัญ ทั้งประเพณีในราชสำนักและประเพณีพื้นบ้านทั่วไป จะเห็นได้จากภาพจิตรกรรมฝาผนังตามวัดวาอารามต่าง ๆ และภาพจิตรกรรมในสมุดไทยหรือหนังสือใบลาน ศิลปินซึ่งเป็นโปราณาจารย์ได้ใช้แนวความคิดและเรื่องราวจาก “ไตรภูมิ” มาสร้างสรรค์งานศิลปะ งานจิตรกรรม ประติมากรรม เป็นจำนวนมาก การสร้างวัด มีโบสถ์ วิหาร พัทธสีมา ระเบียงคด การสร้างปราสาทราชวังเป็นชั้นในชั้นนอก การสร้างพระเมรุมาศเป็นลักษณะเขาพระสุเมรุ เหล่านี้ล้วนเป็นศิลปกรรมที่ได้รับอิทธิพลทางแนวความคิดจากวรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิ” ทั้งสิ้น ยิ่งกว่านั้น ความเชื่อและอุดมการณ์จาก “ไตรภูมิ” อันมีความหมายว่า จักรวาล ประกอบขึ้นด้วย ภูมิทั้งสาม คือ กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ และภูมิ ก็คือที่อยู่อาศัยของสัตว์โลกนี้ ยังเป็นที่ยอมรับนับถืออย่างกว้างขวางในประเทศในภูมิภาคเอเชียเกือบทุกประเทศ เช่น ญี่ปุน จีน เกาหลี พม่า อินเดีย ฯลฯ อีกด้วย
ด้วยเหตุผลดังกล่าวมานี้ เมื่อคณะกรรมการประสานงานฝ่ายไทยว่าด้วยวัฒนธรรมและ สนเทศของอาเซียน (The Committee on Culture and Information (COCI) of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)) ได้รับมติจากการประชุม ครั้งที่ ๕ ระหว่างวันที่ ๒๙ พฤศจิกายน - ๒ ธันวาคม ๒๕๒๔ ตกลงว่าประเทศสมาชิกของสมาคมประชาชาติอาเซียน จะร่วมมือกับดำเนินการโครงการรวมวรรณกรรมอาเซียน (Anthology of ASEAN Literature) ซึ่งประเทศพิลิปปินส์เป็นผู้เสนอโครงการ โดยกำหนดให้แต่ละประเทศพิจารณาคัดเลือกวรรณกรรมที่มีคุณค่าตามลำดับ และจัดแปลวรรณกรรมที่คัดเลือกแล้วเป็นภาษาอังกฤษ เพื่อจัดพิมพ์รวมชุดวรรณกรรมอาเซียน มีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมความเข้าใจอันดี และแลกเปลี่ยนความรู้ทางด้านศิลปวัฒนธรรมและลักษณะประจำชาติ และคณะกรรมการฯ ได้แต่งตั้งคณะทำงานประจำชาติขึ้นเพื่อให้ดำเนินงานตามข้อตกลงดังกล่าว คณะทำงานฯ จึงได้คัดเลือกแปล “ไตรภูมิกถา” สำนวนที่เชื่อว่าพญาลิไทย พระมหากษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัย ทรงพระราชนิพนธ์ และให้ใช้ฉบับพิมพ์ที่นายพิทูร มลิวัลย์ ตรวจสอบชำระและกรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๕ เป็นต้นฉบับ
ต่อมาในการประชุมคณะผู้เชี่ยวชาญของโครงการวรรณกรรมอาเซียนครั้งที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๖ ณ กรุงจาร์กาต้า ประเทศอินโดนีเซีย ประเทศสมาซิกหลายประเทศได้เสนอว่า นอกจากจะแปลวรรณกรรมออกเป็นภาษาอังกฤษเพื่อประโยชน์ในการส่งเสริมความเข้าใจอันดี และแลกเปลี่ยนความรู้ด้านวัฒนธรรมความเป็นอยู่ระหว่างประเทศสมาชิกสมาคมประชาชาติอาเซียนแล้ว สมควรจัดแปลหรือถ่ายทอดวรรณกรรมที่คัดเลือกแล้ว ออกเป็นภาษาประจำชาติ หรือภาษาทางการของแต่ละประเทศ เพื่อประโยชน์ในการส่งเสริมความเข้าใจอันดีในหมู่ประชาชนในชาติของตนด้วย ทั้งนี้เพราะประเทศสมาชิกหลายประเทศมีภาษาใช้ในการสื่อสารมากกว่า ๑ ภาษา แต่เนื่องจากประเทศไทยเรานั้นใช้ภาษาไทยเป็นภาษาประจำชาติภาษาเดียวในการสื่อสารทั่วประเทศ ดังนั้นคณะผู้เชี่ยวชาญซึ่งเป็นผู้แทนของประเทศไทย จึงเสนอขออนุมัติเรียบเรียงถอดความวรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิกถา” ออกเป็นฉบับสำนวนที่อ่านเข้าใจง่ายแทน ทั้งนี้ เพราะวรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิกถา” นี้มีอายุเก่าแก่เกือบ ๗๐๐ ปี แม้จะมีถ้อยคำสำนวนภาษางดงามประณีต แต่ก็อ่านเข้าใจยากสำหรับคนไทยในสมัยปัจจุบัน ข้อเสนอดังกล่าวได้รับอนุมัติ คณะทำงานฝ่ายไทยจึงขอความร่วมมือกองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ให้มอบหมายนักภาษาโบราณเรียบเรียงถอดความ “ไตรภูมิกถา” และนำออกพิมพ์เผยแพร่ เรียกว่า ไตรภูมิกถา ฉบับถอดความ	 (Modernized Version) รวมไว้ในหนังสือชุดวรรณกรรมอาเซียน เป็น “Anthology of ASEAN Literature : Volume 1b”
คณะทำงานฝ่ายไทยขอขอบคุณสมาคมประชาชาติอาเซียน และคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องทุกคณะ โดยเฉพาะคณะกรรมการว่าด้วยวัฒนธรรมและสนเทศของอาเซียน (The Committee on Culture and Information (COCI)) ที่ได้สนับสนุนโครงการดังกล่าวให้สำเร็จผล เป็นประโยชน์แก่การศึกษาและความเข้าใจอันดีในระหว่างประเทศสมาชิกแห่งภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
คณะทำงานโครงการวรรณกรรมอาเซียน
หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
ถนนสามเสน
กรุงเทพฯ ๑๐๓๐๐
โทร. ๒๘๑๐๒๖๓
๓๐ เมษายน ๒๕๒๘
คำปรารภ
(คำแปล)
หนังสือรวมวรรณกรรมอาเซียนนี้เป็นผลงานตามโครงการวรรณกรรมอาเซียน ที่ประเทศฟิลิปปินส์เป็นผู้เสนอต่อคณะกรรมการฝ่ายวัฒนธรรมและสนเทศ แห่งสมาคมประชาชาติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หรืออาเซียน ในการประชุมครั้งที่ ๕ ที่กรุงมนิลา ระหว่างวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน - ๒ ธันวาคม ๒๕๒๘ และที่ประชุมมีมติให้รับโครงการดังกล่าวไว้ดำเนินการ ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนวัฒนธรรม ต่อมาคณะกรรมการถาวร (Standing Committee) ของสมาคมประชาชาติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นหน่วยงานระดับสูงสุดขององค์การนี้ก็ได้รับรองโครงการนี้ในการประชุมครั้งที่ ๔ ที่สิงคโปร์ เมื่อวันที่ ๒ เมษายน ๒๕๒๕
ได้มีการประชุมเตรียมการที่ประเทศสิงคโปร์ ระหว่างวันที่ ๑๔ - ๑๖ มิถุนายน ๒๕๒๕ ผู้เชี่ยวชาญจากประเทศ อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ สิงคโปร์ และไทย ประเทศละ ๓ คน ได้รับแต่งตั้งให้เป็นผู้แทนของประเทศไปร่วมประชุม ที่ประชุมได้อภิปรายปรึกษาและกำหนดขอบเขตแนวทางการดำเนินงาน มีสาระสำคัญกล่าวว่า
“ให้คณะทำงานแห่งชาติพิจารณาคัดเลือกวรรณกรรมเพื่อรวมไว้ในหนังสือรวมวรรณกรรมนี้ โดยพิจารณาคุณค่าทางวรรณศิลป์และลำดับอายุหรือสมัยแห่งวรรณกรรม ประเทศอินโดนีเซีย มาเลเซีย และสิงคโปร์ จะร่วมมือประสานงานกัน ในกรณีที่งานวรรณกรรมของประเทศทั้งสามคาบเกี่ยวซ้ำซ้อนกันโดยเฉพาะ เกี่ยวกับวรรณกรรมมาเลย์”
งานรวมวรรณกรรมนี้จะเป็นการเริ่มการศึกษาวรรณกรรมประจำชาติของประเทศสมาชิกอย่างมีหลักเกณฑ์เป็นครั้งแรก โดยเริ่มจากยุคสมัยหนึ่งมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งคณะทำงานของแต่ละประเทศจะกลั่นกรองสืบค้นหาวรรณกรรมอันมีคุณค่ามารวมไว้ เพื่อประโยชน์สำหรับการศึกษาเปรียบเทียบวรรณกรรมอาเซียน ด้วยเหตุนี้ในวรรณกรรมอาเซียนชุดแรกซึ่งจะประกอบด้วยหนังสือ ๕ เล่ม จากแต่ละประเทศ ๆ ละ ๑ เล่ม ประเทศอินโดนีเซียจึงเลือก วรรณกรรมมุขปาฐะ หรือวรรณกรรมที่เล่าต่อ ๆ กันมา โดยเก็บรวบรวมจากท้องถิ่นต่าง ๆ ที่มีภาษาแตกต่างกันของอินโดนีเซีย และวรรณกรรมมุขปาฐะนี้อินโดนีเซียถือว่าเป็นวรรณกรรมสำคัญของชาติ
ประเทศมาเลเซียจะเสนอรวมงานที่ตัดตอนมาจากวรรณคดีมรดกของชาติและนิทานพื้นบ้าน ทั้งที่เป็นมุขปาฐะและเป็นลายลักษณ์อักษร ซึ่งจะสะท้อนให้เห็นความมั่งคั่งร่ำรวยของมรดกวัฒนธรรมของท้องถิ่นต่าง ๆ ของตน
ประเทศฟิลิปปินส์นั้นได้คัดเลือกรวบรวมวรรณกรรมจำพวกมหากาพย์จากภูมิภาคต่าง ๆ ของประเทศ ในจำนวนมหากาพย์ที่รู้จักแพร่หลายจำนวน ๑๐๐ มหากาพย์นั้น ห้ามหากาพย์ได้คัดมาจากหนังสือต่าง ๆ คือ Aliguyon ของ Ifugao, Lamang ของ Illocanos, Labaw Donggon ของ Sulods, Agyu ของ Manobos และ Sandayo ของ Suban-ons
ประเทศไทยเลือกวรรณคดีมรดกเรื่อง “ไตรภูมิกถา - ภูมิทั้งสาม อันเป็นที่อยู่ของสัตว์โลก” วรรณคดีพุทธศาสนาเรื่องแรกของสมัยสุโขทัยซึ่งพญาลิไทยทรงพระราชนิพนธ์ เป็นเรื่องที่สะท้อนให้เห็นรากฐานแห่งลักษณะความเป็นไทยซึ่งสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
ส่วนประเทศสิงคโปร์นั้น เนื่องจากมีประวัติศาสตร์และสังคมค่อนข้างซับซ้อน จึงจะคัดเลือกวรรณกรรมทุกเล่ม โดยพิจารณารูปแบบตามระยะยุคสมัย และโดยถือหลักให้วรรณกรรมที่คัดเลือกสามารถสะท้อนให้เห็นวิวัฒนาการที่ชัดเจนที่สุดของวรรณกรรมทั้ง ๔ ภาษาที่เป็นภาษาทางการของประเทศสิงคโปร์ และวรรณกรรมเล่มแรกในชุดนี้จะเป็นกวีนิพนธ์
วรรณกรรมอาเซียนเล่มแรกนี้ นับว่าเป็นความพยายามครั้งแรกที่จะรวบรวมและเผยแพร่ผลงานอันมีคุณค่าทางวรรณศิลป์ของอาเซียนให้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย และคาดว่าจะดำเนินการได้เต็มตามโครงการรวม ๕ เล่ม ผลงานแปลวรรณกรรมเรื่องแรกเป็นภาษาประจำชาติต่าง ๆ ตามที่ที่ประชุมเตรียมการได้เสนอไว้นั้น จะได้รับการจัดพิมพ์ในปีหน้า และเป็นที่คาดหวังว่า วรรณกรรมอาเซียนเล่มที่สองจะติดตามมาใน พ.ศ. ๒๕๒๘
หมายเหตุ : คำนำนี้ได้ยกร่างขี้นในการประชุมคณะผู้เชี่ยวชาญครั้งที่ ๑ ที่ประเทศอินโดนีเซีย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๖ สำหรับให้ตีพิมพ์เป็นคำนำของวรรณกรรมเล่มแรกที่คัดเลือกขึ้นแปล
GENERAL PREFACE
This Anthology of ASEAN Literature was presented as a project by the Philippines to the Committee on Culture and Information (COCI) of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) on its Fifth Meeting (Manila, 29 November - 2 December 1981). It was then approved as an ASEAN project to be funded by the Cultural Fund and subsequently approved by the Standing Committee, the highest body of the organization, on its Fourth Meeting (Singapore, 2 April 1982).
A Preliminary Meeting (Singapore, 14 - 16 June 1982), attended by three experts from each of the member countries namely Indonesia, Malaysia, Philippines, Singpore and Thailand, was held and the framework for the Anthology was discussed and approved. To quote the report of this meeting (page 2):
“That selection of literary works to be included in the Anthology, based on the criteria of literary merit and on a broad chronological order, be left to the national teams. Indonesia, Malaysia and Singapore will coordinate on overlapping materials especially on Malay literature. ”
The Anthology, though conveived as primarily a systematic study of the national literature of the member countries, began at a certain point in time and working towards the present, each national team excavating and looking for literary treasures, perhaps for the first time, nonetheless will be a solid basis for the comparative study of ASEAN literature. Thus for this first
volume comprising of five books, one from each country, Indonesia has chosen a variety of oral literary genres observed in different linguistic areas in Indonesia. Oral literature must be treated as part and parcel of Indonesian literature.
Malaysia will present a collection of excerpts of traditional texts and folklore reflecting the richness of its indigenous cultural heritage, which are taken from both oral and written tradition.
The Philippines has concentrated on epics from the different regions of the country. From one hundred known epics, five were chosen from available texts : Aliguyon of the Ifugao, Lam-ang of the Ilocanos, Labaw Donggon of the Sulods, Agyu of the Manobos and Sandayo of the Suban-ons.
Thailand has selected the classical religion book entitled “Traibhumikatha The story of the Three Planes of Existence” by King Lithai, the first Thai Buddhist literature of the Sukhothai Period.
On account of complexities in its historical and social anticidents, Singapore eschewed the broad chronological approach and will base its volumes on genre, an arrangement that would best reflect the growth of the literature in the four official languages. The first volume is devoted to poetry.
This then is the first volume, an initial effort to record and make known the best literary works of the ASEAN. The whole project envisages five volumes. Translation of the first volume into the respective National language (s) as stipulated in the Preliminary Meeting, will be published next year. Then hopefully, the second volume will come out in 1985.
พระราชประวัติพญาลิไทย
พญาลิไทย พระผู้ทรงนิพนธ์เรื่องไตรภูมิกถา เป็นพระราชโอรสของพญาเลลิไทย เป็นพระราชนัดดาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พญาลิไทยเป็นพระมหากษัตริย์องค์ที่ ๕ แห่งราชวงศ์พระร่วง ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๑๘๙๐ - ๑๙๑๙ มีพระนามว่าเต็มว่า พระเจ้าศรีสุริยพงศรามมหาธรรมราชาธิราช เรียกกันเป็นสามัญว่า พระมหาธรรมราชาที่ ๑
พญาลิไทยทรงมีความสามารถอย่างยิ่งในการปกครองบ้านเมือง ความสามารถด้านนี้ของพระองค์ปรากฏตั้งแต่ก่อนเสวยราชย์ กล่าวคือ พระองค์ทรงได้รับสถาปนาจากพญาเลลิไทย พระราชบิดาให้ทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชครองเมืองศรีสัชนาลัย ทรงพระนามว่า พญาฦๅไทยราช เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๑๘๘๒ เมื่อพระองค์ได้เสวยราชย์แล้ว ได้โปรดให้มีการทะนุบำรุงกรุงสุโขทัยนานาประการ โปรดให้สร้างปราสาทราชมนเทียรก่ออิฐถือปูนอย่างมั่นคงและงดงามมาก ได้โปรดให้ขุดคลองและสร้างถนนตั้งแต่เมืองสุโขทัยจนถึงเมืองศรีสัชนาลัยและเมืองใหญ่น้อยเพื่อเป็นการพระราชกุศลสนองพระคุณพระราชบิดา ถนนนี้ปัจจุบันเรียกว่า “ถนนพระร่วง” มีปรากฏตั้งแต่เมืองกำแพงเพชรถึงเมืองสุโขทัยตลอดจนถึงเมืองสวรรคโลก พญาลิไทยทรงพระปรีชาสามารถในการปกครองบ้านเมืองอย่างยิ่ง โดยอาศัยธรรมานุภาพ ทรงปกครองไพร่ฟ้าประชาราษฎรให้มีความร่มเย็นเป็นสุข กรุงสุโขทัยจึงไม่มีข้าศึกศัตรูมาเบียดเบียน และไม่มีทาสในเมืองสุโขทัย
พระราชกรณียกิจที่สำคัญยิ่งอีกประการหนึ่งของพญาลิไทยคือ การอุปถัมภ์การศึกษาพระพุทธศาสนาและศิลปศาสตร์ต่าง ๆ โดยทรงดำเนินการให้พระสงฆ์ได้เล่าเรียนพระธรรมวินัย ศึกษาพระไตรปิฎก และให้พวกพราหมณ์ได้เล่าเรียนศิลปศาสตร์ต่าง ๆ ในบริเวณพระมหาปราสาท อาจนับได้ว่าเป็นการตั้งโรงเรียนสอนพระปริยัติธรรมและศิลปศาสตร์ขึ้นเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ของชาติไทย เมื่อปีระกา พ.ศ. ๑๙๐๐ ได้ทรงส่งราชบุรุษไปรับพระบรมธาตุมาจากประเทศลังกา แล้วโปรดให้บรรจุพระบรมธาตุไว้ในพระมหาธาตุหรือมหาเจดีย์ที่สร้างขึ้นที่เมืองนครชุม ปัจจุบันเป็นเมืองเก่าอยู่หลังเมืองกำแพงเพชร และเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๑๙๐๔ ได้ทรงส่งราชบัณฑิตไปอาราธนาพระมหาสวามีสังฆราชจากประเทศลังกามาอยู่ที่วัดป่ามะม่วง หรือวัดอัมพวนาราม พระราชกรณียกิจที่สำคัญยิ่งที่แสดงให้เห็นว่าพญาลิไทยทรงเป็นองค์ศาสนูปถัมภกที่แท้จริง ได้แก่การที่ได้ทรงผนวชเป็นสามเณรและอุปสมบทเป็นพระภิกษุในพระบวรพุทธศาสนา ณ วัดป่ามะม่วง โดยมีพระมหาสวามีสังฆราชเป็นพระอุปัชฌาย์ เมื่อ พ.ศ. ๑๙๐๕ นับเป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่ได้ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ
พญาลิไทยทรงได้รับการยกย่องทั่วไปว่าเป็นกษัตริย์นักปราชญ์ ได้โปรดให้สร้างศิลาจารึกไว้หลายหลัก ทั้งภาษาไทย ภาษามคธ และภาษาขอม ได้แก่จารึกสุโขทัยหลักที่ ๒ ถึงหลักที่ ๑๐ ศิลาจารึกเหล่านี้เป็นหลักฐานสำคัญยิ่งอย่างหนึ่งทางประวัติศาสตร์ของชาติไทย พญาลิไทยทรงเชี่ยวชาญวิชาโหราศาสตร์ จนอาจจะถอน ยก และลบปีเดือนได้ถูกต้องแม่นยำ ทรงรอบรู้วิชาดาราศาสตร์ อาจคำนวณการโคจรของดวงดาว กำหนดจันทรคราสและสุริยคราสได้ถูกต้อง นอกจากนั้นยังทรงเชี่ยวชาญในไสยคาสตร์ ทรงบัญญัติคัมภีร์ศาสตราคมเป็นปฐมธรรมเนียมสืบต่อมา
พระปรีชาสามารถสำคัญที่สุดของพญาลิไทยที่ทำให้ทรงได้รับยกย่องอย่างสูงว่าเป็นนักปราชญ์ ได้แก่ความรอนรู้เชี่ยวชาญในพระพุทธศาสนา มีพระปรีชาแตกฉานในพระไตรปิฎก อรรถกถาฎีกา อนุฎีกา และปกรณ์พิเศษต่าง ๆ ทรงอุตสาหะศึกษาจากพระสงฆ์ผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกในยุคนั้น เช่น พระมหาเถระมุนีวงศ์ พระอโนมทัสสีเถระเจ้า พระมหาเถรธรรมปาลเจ้า พระมหาเถรสิทธัตเจ้า พระมหาเถรพุทธพงศ์เจ้า พระมหาเถรปัญญานันทเจ้า และพระมหาเถระพุทธโฆษาจารย์แห่งเมืองหริภุญไชย นอกจากนี้ยังได้ทรงศึกษาในสำนัก ราชบัณฑิต อุปเสนราชบัณฑิต และอทรายราชบัณฑิตอีกด้วย ด้วยความรู้ความเชี่ยวชาญในพระพุทธศาสนา ประกอบกับมีพระราชประสงค์จะทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้แผ่ไพศาล และส่งเสริมให้อาณาประชาราษฎร์ใส่ใจในการศึกษาเล่าเรียนพระพุทธศาสนา เพื่อให้เกิดความมั่นคงและสงบสุข พญาลิไทยจึงได้ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไตรภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วง อับนับเป็นวรรณคดีเล่มแรกของไทยขึ้น
พญาลิไทยทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไตรภูมิกถา ในปีระกา พ.ศ. ๑๘๘๘ เป็นปีที่ ๖ หลังจากได้ทรงดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราชครองเมืองศรีสัชนาลัย ดังความปรากฏในบานแผนกและตอนท้ายของหนังสือเรื่องนี้ว่า
“แลเจ้าพญาลิไทยได้เสวยราชสมบัติในเมืองสุโขทัยอยู่ได้ ๖ เข้า จึงได้สร้างไตรภูมิกถานี้ เมื่อได้กินเมืองศรีสัชนาลัยอยู่ได้ ๖ เข้าจึงใส่”
พญาลิไทย หรือพระมหาธรรมราชาที่ ๑ ทรงเป็นกษัตริย์นักปราชญ์นักปกครองที่ทรงพระปรีชาสามารถมากพระองค์หนึ่ง ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจและพระราชจริยาวัตรเป็นประโยชน์ไพศาลทั้งฝ่ายอาณาจักรและพุทธจักรดังกล่าวมาแล้ว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสรุปลักษณะปกครองของกษัตริย์องค์นี้ไว้อย่างน่าสนใจยิ่งว่า
“ว่าโดยย่อ ควรเข้าใจได้ว่าพระเจ้าขุนรามคำแหงทรงบำเพ็ญจักรววรดิวัตรแผ่พระราชอาณาจักรและพระราชอำนาจ ด้วยการรบพุ่งปราบปรามราชศัตรูฉันใด พระมหาธรรมราชาลิไทยก็ทรงบำเพ็ญในทางที่จะเป็นธรรมราชา คือ ปกครองพระราชอาณาจักรหมายด้วยธรรมานุภาพเป็นสำคัญฉันนั้น”
มณีปิ่น พรหมสุทธิรักษ์
สังเขปประวัติวรรณคดีไทย
เหตุการณ์ในประวัติศาสตร์เป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งของการประดิษฐ์สร้างสรรค์วรรณคดี และเป็นสาเหตุสำคัญยิ่งที่ทำให้ลักษณะวรรณคดีของชาติในแต่ละยุคแตกต่างกัน วรรณคดีไทยในสมัยสุโขทัยเมื่อพุทธศตวรรษที่ ๑๙ มีลักษณะที่สอดคล้องกับเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ ในประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นตอนที่คนไทยเริ่มตั้งภูมิลำเนาให้เป็นปึกแผ่นในแหลมอินโดจีน มีกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี และเริ่มการปกครองโดยกษัตริย์ราชวงศ์พระร่วง คนไทยกำลังแสวงหาลักษณะเฉพาะของชาติ วรรณคดีสุโขทัยก็ได้สะท้อนความจริงนี้ และได้บันทึกถึงสิ่งใหม่ ๆ ที่เป็นต้นเค้าของลักษณะไทย เช่น การบันทึกในศิลาจารึกเรื่องการประดิษฐ์ตัวอักษรไทย โดยพระเจ้ารามคำแหงมหาราช กษัตริย์องค์ที่สาม เมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๖ การประกาศใช้กฎหมายมรดก กฎหมายการค้าระเบียบและสิทธิการฟ้องร้องคดีศาล การนำพุทธศาสนามาอบรมปลูกฝัง เพื่อให้เป็นศาสนาประจำชาติ การประพฤติธรรมอย่างเคร่งครัดอันเป็นต้นเค้าของประเพณีต่าง ๆ ในพระพุทธศาสนา ดังนี้เป็นต้น
เมื่อชาติไทยมีความมั่นคงทางการเมืองและเศรษฐกิจเป็นอย่างดีแล้ว ลักษณะของวรรณคดีไทยก็เปลี่ยนจากรูปแบบการบันทึกและจากวรรณคดีศาสนา เป็นวรรณคดีสะเทือนอารมณ์ พร้อมด้วยศิลปะการแต่งที่ประณีตลึกซึ้งขึ้น และเมื่อคนไทยติดต่อกับชนชาติยุโรป ก็สามารถรับความคิดทางวรรณคดีของยุโรปได้โดยคงลักษณะความเป็นไทยไว้เป็นอย่างดี
วรรณคดีไทยมีประวัติยาวนานนับได้ตั้งแต่ก่อนการตั้งอาณาจักรสุโขทัยนั้น ซึ่งมีอยู่ในรูปแบบแห่งวรรณกรรมมุขปาฐะ (คือวรรณกรรมที่เล่าสืบต่อกันมา) และวรรณกรรมลายลักษณ์ (คือวรรณกรรมที่เขียนไว้เป็นตัวอักษร) ในที่นี้สมควรกล่าวถึงเฉพาะวรรณกรรมลายลักษณ์ ที่นักวรรณคดีไทยยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นของไทยแท้ ๆ โดยจะแบ่งเป็น ๕ สมัย ดังนี้
๑. วรรณคดีสมัยสุโขทัย (ราว พ.ศ. ๑๗๘๑ - ๑๙๒๐)
๒. วรรณคดีสมัยอยุธยาตอนต้น (ราว พ.ศ. ๑๘๙๓ - ๒๐๗๒)
๓. วรรณคดีสมัยอยุธยาตอนปลาย (ราว พ.ศ. ๒๑๖๓ - ๒๓๑๐)
๔. วรรณคดีสมัยธนบุรี (ราว พ.ศ. ๒๓๑๑ - ๒๓๒๔)
๔. วรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ (ราว พ.ศ. ๒๓๒๕ - ปัจจุบัน)
๑. ประวัติวรรณคดีไทยที่จะนำมากล่าวในที่นี้จะเริ่มด้วยวรรณคดีสมัยสุโขทัย (พ.ศ.๑๗๘๑ - ๑๙๒๐) ซึ่งมีกรุงสุโขทัยเป็นเมืองหลวงแห่งแรกของประเทศ ตั้งขึ้นราว พ.ศ. ๑๗๘๑ โดยนับจากปีครองราชย์ของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์พระร่วง จนถึง พ.ศ. ๑๙๒๐ อันเป็นปีที่กรุงสุโขทัยเสียอิสรภาพแก่กรุงศรีอยุธยา รวมเวลา ๑๓๙ ปี ในระยะที่คนไทยเริ่มตั้งตัวใหม่นี้ ได้เกิดวรรณกรรมที่มีจุดมุ่งหมายเพื่อสร้างความเป็นเอกลักษณ์ของชาติ ทั้งทางความมั่นคงด้านการเมืองและด้านจิตใจ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นผู้นำในทุกด้าน ได้ทรงศึกษาวิชาการทางอักษรศาสตร์ ศาสนา และรัฐศาสตร์ ดังจะเห็นได้จากศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง และศิลาจาริกหลักอื่น ๆ ซึ่งเล่าเรื่องราวการดำเนินชีวิตและกฎหมายของสังคม อันมีลักษณะเป็นสังคมเกษตร ประชาชนมีชีวิตอยู่ร่วมกันในฐานะเครือญาติ
วรรณคดีสุโขทัยที่สำคัญ ได้แก่ ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ศิลาจารึกวัดศรีชุม ศิลาจารึกวัดป่ามะม่วง สุภาษิตพระร่วง และไตรภูมิกถา
ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง นับได้ว่าเป็นวรรณกรรมชิ้นแรกของประเทศไทยที่ตกมาถึงมือคนไทยในสมัยปัจจุบัน เป็นศิลาจารึกที่เขียนด้วยอักษรไทย เขียนเป็นภาษาไทย คงแต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ. ๑๘๒๖ - ๑๙๑๗ มีเนื้อความกล่าวถึงชีวประวัติของพระเจ้ารามคำแหงมหาราช ชีวิตคนไทย กฎหมาย ศาสนา และความมั่นคงทางเศรษฐกิจและการเมือง
ศิลาจารึกวัดศรีชุม เป็นวรรณกรรมบรรยาย เขียนเป็นร้อยแก้ว สันนิษฐานว่าแต่งโดยพระมหาเถรศรีศรัทธาฯ ผู้สอนศาสนาพุทธลัทธิลังกาวงศ์แห่งกรุงสุโขทัยคงแต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ. ๑๘๙๐-๑๙๑๗ อันเป็นรัชสมัยพญาลิไทย ทั้งนี้ตามสันนิษฐานของศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ (Georges Coedes) มีเนื้อความกล่าวถึงต้นพระประวัติราชวงศ์พระร่วงฝ่ายราชนิกุล การสร้างเมืองแฝดสุโขทัยกับศรีสัชนาลัย การสร้างพระธาตุเจดีย์ การปลูกต้นโพธิ์บูชา พระธาตุอันเป็นต้นเค้าของธรรมเนียมนิยมการปลูกต้นโพธิ์ในวัดพุทธศาสนา การสรรเสริญพระมหาเถรศรีศรัทธาฯ ในทางปฏิบัติศาสนกิจจนทรงมีบุญญาบารมี เกิดอิทธิปาฏิหาริย์ การบรรยายก่อให้เกิดความสะเทือนอารมณ์ เช่นเดียวกับวรรณกรรมสะเทือนอารมณ์ (emotive literature) โดยทั่วไป ประกอบด้วยศิลปะของการใช้คำและการใช้ภาพพจน์การเล่นคำ
ศิลาจารึกวัดป่ามะม่วง (หลักที่ ๔-๔-๖-๗) เป็นวรรณกรรมแปลชิ้นแรกของไทยมีสี่หลัก เขียนข้อความอย่างเดียวกัน แต่ใช้ภาษาต่างกัน คือ ภาษาไทย ภาษาเขมร ภาษาบาลี ศิลาจารึก วัดป่ามะม่วงหลักที่ ๙ (ตามการเรียงลำดับสารบบศิลาจารึก) เขียนเป็นภาษาเขมร หลักที่ ๕ และหลักที่ ๗ เขียน (จารึก) ด้วยอักษรไทยเป็นภาษาไทย หลักที่ ๖ จารึกด้วยอักษรขอม เป็นภาษาบาลี ศิลาจารึกทั้งสี่หลักนี้แต่งขึ้นราว พ.ศ.๑๙๐๔ กล่าวถึงการสร้างถาวรวัตถุทางศาสนา และการสร้างวัดป่าเพื่อใช้เป็นที่วิเวกเหมาะแก่การปฏิบัติธรรม การศึกษาพระไตรปิฎก และการปฏิบัติธรรมของพญาลิไทย
สุภาษิตพระร่วง นักวรรณคดีและนักประวัติศาสตร์หลายท่านเชื่อว่าเป็นหนังสือที่รวบรวมสุภาษิตโบราณของไทยตั้งแต่สมัยราชวงศ์พระร่วงแห่งกรุงสุโขทัย เป็นสุภาษิตไทยแท้ที่มีคุณค่าแสดงถึงอุดมคติ การดำเนินชีวิตและค่านิยมของสังคมไทยในอดีต แม้ในปัจจุบัน ความรู้สึกนึกคิดหลายอย่างยังคงมีลักษณะคล้ายคลึงกัน สุภาษิตพระร่วงหลายบทยังติดปากคนไทยในปัจจุบัน
ไตรภูมิพระร่วง เป็นวรรณคดีที่ดีที่สุดในประวัติวรรณคดีไทยยุคสุโขทัย แต่งเมื่อ พ.ศ. ๑๘๘๘ โดยพญาลิไทย กษัตริย์องค์ที่ ๕ แห่งกรุงสุโขทัย เป็นวรรณกรรมปรัชญา แห่งศาสนาพุทธ ซึ่งเขียนขึ้นจากการศึกษาค้นคว้าอย่างละเอียดลึกซึ้ง โดยอาศัยคัมภีร์ต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า ๓๐ คัมภีร์ นับเป็นวิทยานิพนธ์ชิ้นแรกของไทย เขียนเป็นความเรียงด้วยถ้อยคำภาษาที่ประณีตงดงามด้วยลีลาการพรรณนาและเปรียบเทียบและการใช้ภาพพจน์ มีเนื้อความกล่าวถึง จักรวาลวิทยา ปรัชญา จริยศาสตร์ ชีววิทยา และความคิดความเชื่อทางพุทธศาสนา ซึ่งแสดงให้เห็นแจ้งถึงวิถีชีวิตของคนไทยในยุคสมัยที่แรกเริ่มก่อตั้งราชอาณาจักรในดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบัน และวิถีชีวิตดังกล่าวได้เป็นรากฐานสืบทอดลักษณะไทยต่อมาจนถึงปัจจุบัน
๒. วรรณคดีสมัยอยุธยาตอนต้น (พ.ศ. ๑๘๙๓ - ๒๐๗๒) เริ่มนับตั้งแต่ปีที่พระเจ้าอู่ทอง กษัตริย์องค์แรกของคนไทยอยุธยาประกาศอิสรภาพไม่ขึ้นแก่กรุงสุโขทัยเมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๓ จนถึง พ.ศ. ๒๐๗๒ ปลายรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ รวมเป็นเวลา ๑๗๙ ปี เหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ของชาติไทยในยุคนี้ ทำให้เกิดวรรณคดีที่สะท้อนให้เห็นความปรารถนาที่จะตั้งบ้านเมืองให้มั่นคงทางการเมืองและการต่างประเทศ นั้นคือ ลิลิตโองการแช่งน้ำ เป็นบทร้อยกรองที่ใช้อ่านในพระราชพิธีถือสัตย์สาบานของข้าราชบริพารเจ้าต่างเมืองและเจ้าประเทศราชต่อพระมหากษัตริย์ไทย เป็นพิธีผูกไมตรีและผูกความซื่อสัตย์จงรักภักดี ทั้งภายในและภายนอกประเทศ ส่วน ลิลิตยวนพ่าย นั้นเป็นร้อยกรองที่บรรยายถึงเหตุการณ์สงครามระหว่างสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. ๑๙๙๑ - ๒๐๓๑) กับพระเจ้าติโลกราชแห่งเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. ๒๐๑๗ กล่าวถึงความยินดีที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงรบชนะเมืองเชียงใหม่ พระราชประวัติพระราชกรณียกิจทางพระศาสนา โดยเฉพาะการออกผนวช ๑ พรรษา อันเป็นต้นเค้าแห่งธรรมเนียมนิยมของชายไทยพุทธศาสนิกชน นอกจากนั้นก็เล่าเรื่องการจลาจลที่เชียงใหม่ในสมัยนั้น วรรณกรรมเอกของสมัยอยุธยาตอนต้นชิ้นที่ ๓ คือ มหาชาติคำหลวง เป็นวรรณกรรมคำสวดในพุทธศาสนา ซึ่งคณะนักปราชญ์ราชบัณฑิตแต่งร่วมกันตามพระบรมราชโองการสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๐๒๕ กล่าวถึงมหาเวสสันดรชาดกซึ่งเชื่อว่าเป็นพระชาติที่ยิ่งใหญ่และสำคัญที่สุดของพระพุทธเจ้า เน้นการบำเพ็ญทานบารมี วรรณกรรมฉบับนี้เป็นต้นเค้าของประเพณีเทศน์มหาชาติ ซึ่งเป็นประเพณีทางศาสนาของคนไทย ถือปฏิบัติต่อเนื่องกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้นจนถึงปัจจุบัน เป็นประเพณีชาวบ้านประจำปีจัดขึ้นระหว่างเดือนสิบสองกับเดือนอ้าย วรรณกรรมชิ้นที่ ๔ คือ ลิลิตพระลอ เป็นกวีนิพนธ์ไทยชิ้นแรกที่มุ่งเร้าความสะเทือนอารมณ์ ซึ่งแต่งโดยกวีท่านใดไม่ปรากฏชัด ส่วนระยะที่แต่งก็สันนิษฐานว่าไม่ช้ากว่าต้นสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ราวไม่ช้ากว่า พ.ศ. ๒๑๙๙ ได้เค้าเรื่องมาจากนิทานเรื่องเล่าของชาวบ้านทางทิศเหนือของประเทศไทย เป็นวรรณคดีที่จับใจคนทั่วไป มีเนื้อเรื่องที่กินใจ ประกอบด้วยศิลปะการเรียบเรียงถ้อยคำที่ประณีตไพเราะ โดยเฉพาะการพรรณนาความรู้สึกความรัก ความหวง ความเศร้าโศก ความองอาจกล้าหาญ อันเป็นพื้นอารมณ์ความรู้สึก ที่ผู้อ่านทั่วไปสามารถเข้าถึงได้เป็นอย่างดี เนื้อเรื่องกล่าวถึงความรักของเจ้าหญิงแรกรุ่นสองพระองค์ คือ พระเพื่อน พระแพง ที่หลงรักกษัตริย์หนุ่มผู้เลอโฉมแห่งต่างแดน แต่เป็นความรักที่เมื่อสมหวังแล้วก็ถูกขัดขวางจนบุคคลทั้งสามถึงแก่ความตาย
ในสมัยอยุธยาตอนต้น นอกจากจะมีวรรณคดียอดเยี่ยม ๔ เรื่องดังกล่าวแล้วก็ยังมี โคลงกำสรวลทวาทศมาส และ โคลงนิราศหริภุญไชย ด้วย
อย่างไรก็ตาม การกำหนดอายุวรรณคดีบางฉบับว่าจะจัดไว้ในช่วงต้นหรือปลายของสมัยอยุธยายังไม่เป็นที่ตกลงเด็ดขาด เพราะขาดเอกสารที่แน่ชัดสำหรับอ้างอิง
๓. วรรณคดีไทยสมัยอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. ๒๑๖๓ - ๒๓๑๐) เริ่มนับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๑๖๓ อันเป็นรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม จนถึง พ.ศ. ๒๓๑๐ อันเป็นปีที่ไทยเสียกรุงแก่พม่าครั้งแรก เหตุการณ์ระหว่าง พ.ศ. ๒๐๗๒ จนถึง พ.ศ. ๒๑๖๓ ไม่มีการสร้างสรรค์งานวรรณกรรม มีแต่ความปั่นป่วนผันผวนทั้งภายในและภายนอกประเทศเป็นเวลา ๙๑ ปี มีความแตกร้าวบาดหมางภายในเนื่องจากสภาพบ้านเมืองอยู่ในภาวะสงครามมีสงครามยืดเยื้อ จนในที่สุดพม่าก็เข้ายึดครองกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. ๒๑๑๒ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชจึงได้กู้เอกราชนำอิสรภาพคืนมา ทรงจัดการปกครองบ้านเมืองที่ชำรุดทรุดโทรม และสถาปนาความมั่นคงทั้งทางการเมืองและเศรษฐกิจ กว่าเหตุการณ์บ้านเมืองจะกลับเป็นปรกติสุขก็ล่วงถึงรัชสมัยพระเจ้าทรงธรรม ดังนั้น ชาติไทยจึงว่างเว้นการประดิษฐ์วรรณคดีตั้งแต่ พ.ศ. ๒๐๗๐ จนถึง พ.ศ. ๒๑๖๓ รวมเวลา ๙๑ ปี เพิ่งจะเริ่มมีการฟื้นฟูวรรณคดีใน พ.ศ. ๒๑๖๓ และวรรณคดีไทยก็มีวิวัฒนาการอย่างรวดเร็วและหลากหลายไปจนถึง พ.ศ. ๒๓๑๐ รวมเวลา ๑๔๗ ปี ช่วงก่อน พ.ศ. ๒๓๑๐ กรุงศรีอยุธยาก็ประสบความเสื่อมโทรมอีกครั้งหนึ่ง ดังนั้นเมื่อทำสงครามกับพม่าจึงพ่ายแพ้และเสียกรุงแก่พม่าเป็นครั้งที่สอง อย่างไรก็ตามตั้งแต่ พ.ศ. ๒๑๖๓ จนถึง พ.ศ. ๒๓๑๐ คนไทยแห่งกรุงศรีอยุธยาก็ได้ประดิษฐ์วรรณคดีอันมีค่ายิ่งไว้เป็นมรดกแก่อนุชนรุ่นต่อมาเป็นอันมาก วรรณคดีมีลักษณะหลากหลาย และมีสิ่งใหม่ทั้งเนื้อหาและรูปแบบ มีทั้งวรรณคดีศาสนา - ปรัชญา วรรณคดีสะเทือนอารมณ์ วรรณคดียอพระเกียรติ วรรณคดีคำสอน วรรณคดีเพื่อการแสดง ได้มีการประดิษฐ์รูปแบบใหม่ ๆ ในการแต่งคำประพันธ์ และการนำวรรณคดีไปสัมพันธ์กับการดำเนินชีวิต
วรรณคดีไทยสมัยอยุธยาตอนปลายที่เป็นวรรณคดีศาสนา - ปรัชญา และวรรณคดีคำสอนที่ได้รับอิทธิพลจากศาสนาพุทธและฮินดู เช่น สมุทรโฆษคำฉันท์ เสือโคคำฉันท์ (ทั้งสองเรื่องนี้มีบ่อเกิดมาจากนิทานชาดกแห่งพุทธศาสนา) อนิรุทธ์คำฉันท์ ได้อิทธิพลเค้าเรื่องมาจากเรื่องในศาสนาฮินดู นอกนั้นมี พระมาลัยคำหลวง นันโทปนันทสูตรคำหลวง ปุณโณวาทคำฉันท์ (ทั้งสามเรื่องหลังนี้เป็นวรรณคดีพุทธศาสนา) ส่วนวรรณคดีคำสอน ได้แก่ โคลงสุภาษิต เช่น คำโคลงเรื่องพาลีสอนน้อง ทศรถสอนพระราม ราชสวัสดิ์ ซึ่งเป็นพระราชนิพนธ์ ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กษัตริย์ซึ่งทรงเป็นจินตกวี นักรบ และนักการต่างประเทศ ในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. ๒๑๙๙ - ๒๒๓๑) วรรณคดีไทยขึ้นถึงขีดความเจริญสูงสุดในสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี
วรรณคดีสะเทือนอารมณ์ ได้เกิดขึ้นอย่างหลากหลาย ได้แก่วรรณคดีศาสนา-ปรัชญา ดังกล่าวแล้ว อีกทั้งวรรณกรรมกำสรวลและนิราศ เช่น โคลงกำสรวลศรีปราชญ์ กาพย์ห่อโคลง นิราศพระบาท พระนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ (กุ้ง) กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง
วรรณคดีเพื่อการแสดง ได้แก่บทละครเพื่อการแสดงละครรำ บทพากย์โขน หนังตะลุง และบทเพลงประกอบการแสดงดนตรี บทละครรำซึ่งมีจำนวนมากได้หายไปจำนวนหนึ่ง และ เหลือมาถึงปัจจุบันประมาณ ๑๕ เรื่อง ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย ได้แก่ บทละคร รามเกียรติ์ สังข์ทอง สุวรรณหงส์ โม่งป่า คาวี นางมโนห์รา เป็นต้น ส่วนบทพากย์โขน ก็ได้แก่ รามเกียรติ์คำพากย์ บทหนังตะลุง ได้แก่ สมุทรโฆษคำฉันท์ ส่วนบทเพลง ได้แก่ กาพย์ขับไม้ และกาพย์เห่เรือ
การประดิษฐ์คำประพันธ์รูปแบบใหม่ ๆ ได้แก่การคิดฉันทลักษณ์ร้อยกรองไทย โดยดัดแปลงจากฉันทลักษณ์ของอินเดียโบราณ และได้เกิดฉันทลักษณ์สำหรับการแต่งกาพย์ห่อโคลง การแต่งกลอนกลบท การแต่งเพลงยาว การแต่งนิราศ อันเป็นรูปแบบร้อยกรองของไทย เป็นต้นเค้าของธรรมเนียมนิยมในรูปแบบการแต่งของกวีไทยทุกรุ่นทุกสมัยตราบจนทุกวันนี้
วรรณคดีที่สัมพันธ์กับการดำเนินชีวิตของคนในสังคมไทยโดยตรงก็ได้แก่ โคลงทวาทศมาส ซึ่งบรรยายประเพณีราษฎร์และราชประเพณีแต่ละเดือนทั้งสิบสองเดือน การแต่งแบบเรียนภาษาไทย “จินดามณี” ซึ่งใช้เป็นคู่มือเรียนวิชาภาษาไทยและกวีนิพนธ์ไทย การแต่งพงศาวดารซึ่งรวบรวมกฎหมายและกฎเกณฑ์ต่าง ๆ ที่กำกับการดำเนินชีวิตของคนไทย พงศาวดารดังกล่าวนี้เรียกว่า พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ แต่งขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๑๒๓ ปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
๔. วรรณคดีสมัยธนบุรี (พ.ศ. ๒๓๑๑ - ๒๓๒๔) เริ่มนับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๑๐ อันเป็นปีที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกู้เอกราชชาติไทยจากการเข้าครองของพม่า จนถึง พ.ศ. ๒๔๗๕ อันเป็นปีที่เปลี่ยนการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราช เป็นระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์อยู่ใต้กฎหมาย สมัยธนบุรีมีระยะเวลาสั้นเพียง ๑๕ ปี นับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๑๐ ถึง พ.ศ. ๒๓๒๔ แต่ก็ยังมีวรรณคดีที่สำคัญยิ่ง เป็นวรรณคดีบทละคร “รามเกียรติ์” พระเจ้าตากสินทรงร่วมแต่งบางตอน นับเป็นการฟื้นฟูวรรณคดีขึ้นทั้ง ๆ ที่เหตุการณ์บ้านเมืองยังไม่สู้ปกติสุขนัก กวีที่เด่นหลายคนในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นก็ได้เริ่มงานกวีนิพนธ์มาตั้งแต่สมัยธนบุรี เช่น หลวงสรวิชิต หรือเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ได้แต่งเรื่องลิลิตเพชรมงกุฎ และอิเหนาคำฉันท์ ทั้งสองเรื่องนี้ได้ต้นเค้าจากวรรณคดีต่างประเทศ ลิลิตเพชรมงกุฎได้จากนิทานของลัทธิพราหมณ์แห่งอินเดียโบราณ ส่วนอิเหนาคำฉันท์ได้จากนิทานชวา นอกจากนี้ ยังเกิดสิ่งใหม่ในวงวรรณคดีคือ การริเริ่มเขียนบันทึกการเดินทางไปต่างประเทศด้วยร้อยกรองในรูปของกลอนแปด คือนิราศพระยามหานุภาพ แต่งโดยพระยามหานุภาพ กล่าวถึงเรื่องราว เมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีส่งทูตไปเจริญสัมพันธ์ไมตรี ณ ประเทศจีน เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๔
๕. วรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. ๒๓๒๔ – ปัจจุบัน)
ก. วรรณคดีรัตนโกสินทร์ระหว่าง พ.ศ. ๒๓๒๔- พ.ศ. ๒๔๗๔ นับตั้งแต่ปีที่สถาปนากรุงเทพฯ เป็นเมืองหลวงของประเทศไทย พ.ศ. ๒๓๒๔ จนถึง พ.ศ. ๒๔๗๔ เหตุการณ์บ้านเมืองไทยเมื่อแรกตั้งกรุงเทพฯ เป็นเมืองหลวงนั้นก็ยังมีการสู้รบทั้งภายในและภายนอกประเทศ แต่ก็ค่อยมีความสงบสุขขึ้นตามลำดับ วรรณคดีที่เขียนขึ้นในช่วงเวลานี้จึงเกี่ยวกับเรื่องราวการรบ และความรู้เกี่ยวกับกลยุทธ์ ยุทธศาสตร์ เช่น นิราศรบพม่าที่ท่าดินแดง เพลงยาวรบพม่าที่นครศรีธรรมราช เรื่องแปลพงศาวดารจีนตอนสงครามระหว่างสามก๊ก และเรื่องแปลพงศาวดารมอญ ตอนสงคราม “ราชาธิราช” เรื่องที่เกี่ยวกับความรู้ทางยุทธศาสตร์ยังมีอีกมากคือ มหายุทธการวงศ์และจุลยุทธการวงศ์ ครั้นเมื่อว่างศึกแล้วก็มีการจัดระเบียบความเป็นอยู่ในสังคมด้วยการทบทวนกฎหมายบ้านเมือง และการจดบันทึกประวัติศาสตร์ ได้เกิดการชำระและรวบรวมกฎหมายตราสามดวง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๔๗ และบันทึกประวัติศาสตร์ เรียกกันว่า พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ
ทางด้านศาสนา ได้เกิดวรรณกรรมพุทธศาสนาขึ้นเป็นจำนวนมาก หลังจากได้มีการชำระพระไตรปิฎก เมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๑ ได้เกิดการแต่งไตรภูมิโลกวินิจฉัยความพิสดารขึ้น ว่าด้วยเรื่องราวทำนองเดียวกับไตรภูมิพระร่วง นอกจากนี้ยังมีวรรณกรรมชาดก เช่น นิบาตชาดก หิโตปเทศ ส่วนเรื่องเวสสันดรชาดกเขียนเป็นร่ายยาวเรียกว่าร่ายยาวมหาชาติ ส่วนวรรณกรรมพุทธประวัติ ก็ได้แก่ปฐมสมโพธิกถา แต่งโดยสมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส กวีนักบวชที่มีอัจฉริยภาพสูงยิ่งทางวรรณคดี นอกจากวรรณคดีพุทธศาสนาแล้วยังมีวรรณคดีศาสนาอื่น ๆ เช่น รุไบยาต ของโอมาร์คัยยัม เป็นวรรณกรรมแปล นอกจากนี้ยังมีวรรณกรรมคำสอน ได้แก่ กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ สุภาษิตสอนหญิง โลกนิติคำโคลง อิศรญาณภาษิต ไกลบ้าน พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และบรมราโชวาทต่าง ๆ ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
วรรณคดีสะเทือนอารมณ์ในระยะต้นของสมัยรัตนโกสินทร์นั้นมีจำนวนมาก ทั้งที่แต่งตามธรรมเนียมนิยมสมัยกรุงศรีอยุธยาและธนบุรี และทั้งที่แต่งขึ้นใหม่ ส่วนที่แต่งตามธรรมเนียมนิยมก็มี เช่น บทประพันธ์ประเภทนิราศเพลงยาว นิทาน ในประเภทนิราศได้เกิดสิ่งใหม่คล้ายนิราศกวางตุ้งสมัยธนบุรีอีกชิ้นหนึ่งคือ นิราศลอนดอน แต่งโดยหม่อมราโชทัย ล่ามไทย-อังกฤษ คนไทยคนแรก วรรณคดีสะเทือนอารมณ์ที่มีความแปลกใหม่ทั้งลีลา เนื้อหา และความคิด คือ นิทานคำกลอนเรื่องพระอภัยมณี แต่งโดยสุนทรภู่ ส่วนการริเริ่มแต่งบทประพันธ์ประเภท ล้อเลียน (Parody) เป็นครั้งแรก คืองานบทละครเรื่อง ระเด่นลันได แต่งโดยพระมหามนตรี (ทรัพย์) ล้อเลียนบทละครเรื่องอิเหนา แสดงอารมณ์ขัน และบทล้ออันแยบยล
วรรณคดีเพื่อการแสดงที่สำคัญที่สุด คือบทละครเรื่องรามเกียรติ์ในรัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เป็นเรื่องรามเกียรติ์ฉบับที่สมบูรณ์ที่สุดของไทย นอกนั้นก็มีบทละครรำ เช่นเรื่อง อุณรุท ดาหลัง อิเหนา บทเพลงอื่น ๆ ได้แก่ บทมโหรีเรื่องกากี บทเสภาเรื่องขุนช้าง ขุนแผน ใช้ขับร้องผสมดนตรี รวมทั้งบทเสภาเรื่องศรีธนญไชย เรื่องนิทราชาคริต เฉพาะเรื่องนิทราชาคริตนี้ได้เค้าเรื่องมาจากนิทานอาหรับราตรี บทเพลงอีกประเภทหนึ่งที่นิยมกันในต้นยุครัตนโกสินทร์คือ การเล่นบทดอกสร้อย ชื่อเต็มคือ ดอกสร้อยสวรรค์ เป็นการเล่นกลอนโต้ตอบกัน ซึ่งเริ่มมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา การเล่นบทดอกสร้อยเป็นการเล่นเชิงประเทืองปัญญาของคนไทย เนื้อเรื่องที่ใช้ได้แก่การแสดงโวหารแก้เกี้ยว โดยใช้เค้าเรื่องประกอบด้วยนิทานต่าง ๆ เช่น เรื่องอิเหนา สังข์ทอง เป็นต้น นอกจากนื้ก็มีการแต่งบทสักวาโต้ตอบกัน แสดงปฏิภาณเชาว์ไวไหวพริบของผู้แต่ง บทเพลงประกอบการแสดงชนิดหนึ่งคือ “ลำตัด” ได้ริเริ่มความแปลกใหม่คือ การแสดงข้อคิดวิจารณ์และยั่วล้อ วรรณคดีเพื่อการแสดงอึกประเภทหนึ่งที่ได้รับการสนับสนุนและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งเพื่อประกอบการรำคือ “บทจับระบำ” เช่น บทรำดอกไม้เงินทอง อรชุนและเมขลา นารายณ์ปราบนนทุก
วรรณคดีที่สัมพันธ์กับการดำเนินชีวิตในสมัยแรก ๆ มีวรรณกรรมที่ใช้ในการประกอบพิธีกรรมและธรรมเนียมนิยม ทั้งธรรมเนียมราชและประชาชนทั่วไป เช่น ในราชประเพณีกล่อมช้างได้มีฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้าง กาพย์ขับไม้กล่อมช้างพัง ในประเพณีบวชมีร่าย ทำขวัญนาค และในประเพณีเทศน์มหาชาติมีร่ายยาวมหาชาติ สิ่งใหม่ในวรรณคดีที่สัมพันธ์กับการดำเนินชีวิตที่เกิดขึ้นในสมัยนี้คือ การออกหนังสือวารสาร นิตยสาร ซึ่งก่อให้เกิดการแต่งวรรณกรรมหรือการเขียนรูปแบบใหม่ขึ้นโดยเฉพาะการแต่งร้อยแก้ว หนังสือพิมพ์รายวันฉบับแรกของไทยคือ Bangkok Daily Advertiser (บางกอกเดลีแอดเวอร์ไทเซอร์) ออกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๑ ส่วนวารสารฉบับแรกของไทยเป็นหนังสือราชการที่มุ่งสื่อสารระหว่างราชการกับประชาชน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๔) โปรดเกล้าฯ ให้ออกหนังสือ “ราชกิจจานุเบกษา” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๐ วารสารนี้ยังออกอยู่แม้จนทุกวันนี้ วรรณกรรมสื่อสารมวลชนถือกำเนิดในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และมีวิวัฒนาการรุ่งเรืองขึ้นเป็นลำดับมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ และรัชกาลที่ ๖ ตราบจนถึงปัจจุบัน
สิ่งใหม่ที่พัฒนาขึ้นในวงการแต่งวรรณกรรมไทยสมัยนี้ คือการแต่งร้อยแก้วในรูปเอสเซ (Essay) หรือความเรียงขนาดยาว มีการแต่งบทความประเภทต่าง ๆ เพื่อเผยแพร่วิชาความรู้และบทความวิจารณ์แสดงความคิดเห็น ส่วนการแต่งเรื่องสั้นและนวนิยายสมัยใหม่เพิ่งเริ่มเกิดในยุคนี้ ผู้เขียนเอสเซขนาดยาวและสั้นคนแรก ๆ ของประเทศไทย คือ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) ทรงพระราชนิพนธ์เรื่อง พระราชพิธีสิบสองเดือน เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑ นักเขียนความเรียงอีกผู้หนึ่งซึ่งมีผลงานดีเด่นคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (พ.ศ. ๒๔๐๕ - ๒๔๘๖) ผู้เชี่ยวชาญการเขียนสารคดีทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี ส่วนผู้แต่งเรื่องสั้นคนแรกของไทยคือ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เขียนเรื่อง “สนุกนิ์นึก” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘ ผู้นำในการแต่งนวนิยายไทยเรื่องแรกของไทยคือ “แม่วัน” (พระยาสุรินทราชา หรือ นกยูง วิเศษกุล) โดยแปลถ่ายทอดจากนวนิยายอังกฤษ เรื่อง Vandetta ของ Marri Corelli ให้ชื่อในพากษ์ไทยว่า “ความพยาบาท” เริ่มตีพิมพ์เป็นตอน ๆ ในนิตยสารลักวิทยา พ.ศ. ๒๔๔๓ ส่วนนวนิยายที่แต่งขึ้นตามแบบเรื่อง “ความพยาบาท” คือ “ความไม่พยาบาท” กลายเป็นนวนิยายไทยเรื่องแรกที่แต่งขึ้นโดยมิได้แปลจากภาษาต่างประเทศ มีความสำคัญทางประวัติวรรณคดี ผู้แต่งคือ หลวงวิลาศปริวัตร (เหลี่ยม วินทุพราหมณกุล) พิมพ์เป็นรูปเล่มสมบูรณ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖ การแต่งเรื่องสั้นและนวนิยายไทยได้เริ่มเกิดขึ้นและมีวิวัฒนาการจากสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นนี้
สิ่งที่น่าสังเกตในวรรณคดียุคธนบุรีและรัตนโกสินทร์ตอนต้นก็คือ พระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญที่สุดในการสนับสนุน ส่งเสริม และประดิษฐ์วรรณคดี การที่พระมหากษัตริย์ไทยทรงเป็นกวี ประดิษฐ์งานวรรณกรรมด้วยพระองค์เองนั้นทำให้วรรณคดีอันทรงคุณค่ามีรูปแบบอันหลากหลายและมีจำนวนมาก วรรณกรรมต่าง ๆ มีคุณภาพดียิ่ง ทั้งงานสร้างสรรค์และงานแปล วรรณคดีไทยยุครัตนโกสินทร์กำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมภายในประเทศไทยและได้รับอิทธิพลจากต่างประเทศ ก่อนหน้านี้วรรณคดีไทยเป็นอันมากได้รับอิทธิพลทางความคิดและรูปแบบจากอารยธรรมอินเดีย ครั้นถึงปลายสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น อิทธิพลต่างประเทศได้เปลี่ยนทิศทางใหม่ กลายเป็นอิทธิพลอารยธรรมยุโรป จะเห็นได้ชัดว่า หลังจากการตั้งโรงพิมพ์ในเมืองไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๗ เป็นเหตุให้การผลิต การประดิษฐ์ การเผยแพร่และการอ่านวรรณกรรมได้เจริญขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่วนมากเป็นการเขียนตามแนวคิดของฝรั่งยุโรป เช่น การเขียนบทความในนิตยสารและหนังสือพิมพ์ การแต่งเรื่องสั้น การแต่งนวนิยาย การแปลวรรณกรรม ความคิดความนิยมแบบฝรั่งนี้แทรกซึมแผ่ซ่านอยู่ในจิตใจคนไทย อันเป็นพื้นฐานของการเปลี่ยนแปลงการดำรงชีวิตแบบใหม่ รวมทั้งการเปลี่ยนแปลงการปกครองระบอบใหม่ด้วย ดังนั้นการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. ๒๔๗๕ จึงสำเร็จลงอย่างง่ายดาย ประกอบกับพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๗) ที่ทรงหยั่งทราบถึงความปรารถนาของประชาชนชาวไทย ที่ต้องการเปลี่ยนแปลงการปกครองอันเป็นความปรารถนาของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนหน้านี้แล้ว
ข. วรรณกรรมร่วมสมัย เริ่มนับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๖ เป็นระยะที่ประเทศไทยเริ่มชีวิตใหม่ภายใต้การปกครองระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์อยู่ใต้กฎหมาย วรรณคดีไทยหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นวรรณคดีสื่อมวลชน ที่กล่าวเช่นนี้เพราะงานเขียนแทบทุกประเภทอาศัยสื่อมวลชนในการเผยแพร่ ได้แก่ วารสารและนิตยสารต่าง ๆ มีทั้งข่าวสาร วิทยาการ และบันเทิงคดี นอกจากนี้ภาพยนตร์และวิทยุก็มีบทบาทสำคัญในการเผยแพร่วรรณกรรม การแต่งวรรณกรรมยังคงมีรูปแบบคล้ายกับสมัยปลายรัตนโกสินทร์ตอนต้น ผู้อ่านนิยมวรรณกรรมประเภทเรื่องสั้นและนวนิยายกันอย่างกว้างขวาง ส่วนวรรณกรรมแปล บทร้อยกรอง บทละคร ร้อยแก้ว และการวิจารณ์ก็เป็นที่นิยมในอันดับรองลงมา ผู้อ่านในปัจจุบันต้องการวรรณกรรมที่สมบูรณ์ทั้งศิลปะการแต่ง การใช้ภาษา เนื้อเรื่องและการเสนอข้อคิดปรัชญาที่ทันต่อความเปลี่ยนแปลงของสังคม วรรณกรรมที่มีเนื้อเรื่องเน้นหนักความคิดทางการเมืองมักจะขยายตัวช้า เพราะขัดต่อกฎหมาย นวนิยายเป็นรูปแบบวรรณกรรมที่เด่นอยู่ในความนิยมตลอดมาจนทุกวันนี้ เนื้อเรื่องของนวนิยายไทยปัจจุบันได้เสนอความคิดที่หลากหลายต่อผู้อ่านซึ่งมีระดับและรสนิยมที่หลากหลาย นักเขียนนวนิยายของไทยไม่จำกัดวงการเขียนเพื่อนักอ่านในวงจำกัด หากเป็นการเขียนเพื่อนักอ่านทุกประเภท คนจน ๆ ก็สามารถอ่านนวนิยายได้จากนิตยสารที่ลงเรื่องยาวเป็นตอน ๆ หรือจากหนังสือพิมพ์รายวัน นักเขียนได้เปิดเผยชีวิตของคนทุกชั้นทุกประเภทของสังคมไทย ทั้งชีวิตในเมืองหลวงและต่างจังหวัด นักเขียนนวนิยายไทยที่สะท้อนภาพชีวิตไทย ได้แก่ คำพูน บุญทวี, สีฟ้า, กาญจนา นาคนันท์, นิมิตร ภูมิถาวร, ดวงใจ เป็นต้น นวนิยายไทยแนวอิงประวัติศาสตร์นั้นได้รับความนิยมจากผู้อ่านอย่างแพร่หลาย เช่น นวนิยายที่แต่งโดย ไม้เมืองเดิม, เสนีย์ เสาวพงศ์, ศุภร บุนนาค, ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช, หลวงวิจิตรวาทการ, สุชีพ ปุญญานุภาพ, ยาขอบ เป็นต้น นวนิยายไทยที่แสดงการต่อสู้ความยากลำบากของชีวิตเพื่อสร้างตัวและต่อสู้กับค่านิยมที่สมควรเปลี่ยนแปลงนั้น แต่งโดย แม่อนงค์, ศรีบูรพา, สด กูรมะโรหิต, บุญเหลือ ฯลฯ ส่วนนวนิยายพาฝัน (Romantic) ที่เด่นมาก แต่งโดย ก.สุรางคนางค์, วรรณสิริ, ดวงดาว, พ.เนตรรังษี, ป.อินทรปาลิต, ชูวงศ์ ฉายะจินดา ฯลฯ นวนิยายชีวิตครอบครัวเป็นนวนิยายที่แพร่หลายมากในหมู่ผู้อ่านสตรี แต่งโดย ดอกไม้สด, ทมยันตี, กฤษณา อโศกสิน นวนิยายอุดมคติที่มุ่งแสดงอุดมการณ์ทางการเมือง แต่งโดย ม.ร.ว. นิมิตรมงคล นวรัตน์, ศรีบูรพา, อิศรา อมันตกุล, เสนีย์ เสาวพงศ์ ส่วนวรรณกรรมของกลุ่มนักเขียนก้าวหน้า (avant-garde) นั้นมักจะแสดงความไม่พอใจในสภาพสังคมปัจจุบัน และมุ่งแสดงความบีบคั้นและความเจ็บปวดทางอารมณ์ ผู้เขียนในแนวนี้ ได้แก่ ประมูล อุณหธูป, รงค์ วงษ์สวรรค์, สุวรรณี สุคนธา, กฤษณา อโศกสิน, สีฟ้า, โบตั๋น, ดีพร้อม ไชยวงศ์เกียรติ นวนิยายประเภทโลดโผนมักจะได้รับอิทธิพลมาจากจีนและญี่ปุ่น เช่นเรื่อง มังกรหยก แปลโดย ว. ณ เมืองลุง, โชกุน แปลโดยธนิต ธรรมสุคติ ส่วนนิยายวิทยาศาสตร์ (Science Fiction) มักจะได้รับอิทธิพลมาจากสหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่น เช่นเรื่อง ธิดารัชนิกร แต่งโดยพิทยาลักษณ์และไชยวัฒน์ วรรณกรรมอาชญนิยายหรือเรื่องเกี่ยวกับตำรวจสปายสายลับสืบสวนสอบสวนนั้นก็ได้รับความนิยมมาก นิทานทองอิน เป็นอาชญนิยายเรื่องแรกของไทย เป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับอิทธิพลจากเรื่องชุดนักสืบเชอร์ลอกโฮส์มส์ ความนิยมที่มีต่ออาชญนิยาย นิยายวิทยาศาสตร์ และนวนิยายผจญภัยนั้นยังคงมีอยู่ในปัจจุบันโดยเฉพาะผู้อ่านที่เป็นเยาวชนและเป็นชาย
วรรณกรรมที่ให้ความสนุกสนานผ่อนคลายอารมณ์ผู้อ่านก็นับเป็นวรรณกรรมที่ได้รับความนิยมสูงสุดอยู่เสมอ ในยุคแรก ๆ ก็มีนวนิยายชุดคุณถึก สิขาทร แต่งโดยแสงทอง อ้ายเปียด้วน โดยอบ ไชยวสุ นามนั้นสำคัญไฉน โดยสันต์ เทวรักษ์ นอกจากนี้ยังมีนักเขียนที่เสนออารมณ์ขันยอดเยี่ยมอีกหลายคน เช่น นายรำคาญ, ฮิวเมอริสต์, อาจินต์ ปัญจพรรค์, มนันยา, โก้ บางกอก
วรรณกรรมประเภทเรื่องสั้นสมัยใหม่ของไทยเริ่มแต่งและพิมพ์เผยแพร่ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๒๘ ได้ขยายตัวก้าวหน้าในแนวความคิดการแต่งและเนื้อหามาเป็นลำดับ ผลงานเรื่องสั้นที่น่าสนใจมากอยู่ในช่วง พ.ศ. ๒๔๗๒ - ๒๔๙๖ อันเป็นยุคที่นักเขียนไทยมีประสบการณ์และความชำนาญมากขึ้น ได้ผลิตงานเป็นจำนวนมาก โดยได้รับความสนับสนุนจากนิตยสารหลายฉบับ และได้มีการริเริ่มจัดประกวดเรื่องสั้นเป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๑ นับเป็นการกระตุ้นและปลูกฝังความนิยมเรื่องสั้นในหมู่คนไทย นักเขียนเรื่องสั้นที่มีความสามารถพิเศษ เช่น อ.อุดากร, มนัส จรรยงค์, ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช, รงค์ วงษ์สวรรค์, ศุภร บุนนาค, ศรีบูรพา, สันต์ เทวรักษ์, สุวัฒน์ วรดิลก, วิทยากร เชียงกูล, อัศศิริ ธรรมโชติ เป็นต้น นักเขียนเรื่องสั้นดังกล่าวได้สะท้อนภาพความดีและชีวิตในแง่มุมต่าง ๆ ของสังคมไทย โดยใช้กลวิธีเขียนเรื่องสั้นสมัยใหม่ที่น่าสนใจอย่างยิ่ง
ถึงแม้ความนิยมต่องานประเภทกวีนิพนธ์ในปัจจุบันจะลดน้อยลงมากเมื่อเทียบกับความเป็นมาในอดีตก็ตาม ในวงกวีนิพนธ์ไทยร่วมสมัยก็ได้มีกวีที่ยิ่งใหญ่เป็นอันมาก เริ่มตั้งแต่ปลายสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงคิดแบบฉันทลักษณ์ใหม่ ๆ ขึ้นหลายแบบ เช่น สินธุมาลี มหาสินธุมาลี จิตรลดา มหาจิตรลดา เป็นต้น อีกท่านหนึ่ง คือ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ (น.ม.ส.) คิดฉันท์ขึ้นใหม่หลายแบบ เช่น สยามรัตนฉันท์ ความคิดสร้างสรรค์ทำนองนี้ กวีร่วมสมัยก็ยังคงปฏิบัติสืบเนื่องต่อมาเพื่อแสวงหาอิสรภาพทางความคิดและรูปแบบในกวีนิพนธ์ เช่น ครูเทพ, กุลทรัพย์ รุ่งฤดี, อังคาร กัลยาณพงศ์ เป็นต้น กวียังฟื้นฟูวรรณกรรมเก่าแก่โดยนำมาแต่งใหม่ด้วยรูปลักษณ์คล้ายคลึงแบบเดิม แต่สอดแทรกความรู้สึกนึกคิดสมัยใหม่ เช่น สุจิตต์ วงษ์เทศ, ขรรค์ชัย บุญปาน กวีที่แต่งร้อยกรองเพื่อมุ่งเสนอข้อคิดในชีวิต ปรัชญาต่าง ๆ และการเมืองก็มีเป็นจำนวนมากนับตั้งแต่ เทียนวรรณ หรือ ต.ว.ส. วรรณาโภ, ครูเทพ, นายผี, จิตร ภูมิศักดิ์, อุชเชนี, เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์, คมทวน คันธนู ฯลฯ กวีที่มีความสามารถเป็นศิลปะอมตะก็มีเป็นจำนวนมาก เช่น กุลทรัพย์ รุ่งฤดี, ภิญโญ ศรีจำลอง, จินตนา ปิ่นเฉลียว, วินัย ภู่ระหงษ์ ฯลฯ ส่วนกลอนเปล่า (หรือ Free Verse) ก็มีผู้แต่งได้ดีเช่นกัน ถึงแม้จะมีจำนวนน้อยก็ตาม เช่น รัตนะ ยาวะประภาษ, พจนา จันทรสันติ เป็นต้น
บทกวีนิพนธ์ที่สัมพันธ์กับชีวิตคนไทยทั่วไปนั้นไม่มีอะไรเกิน “บทเพลง” ซึ่งมีทั้งบทเพลงไทยเดิม บทเพลงไทยปัจจุบัน และบทเพลงไทยสากล รวมทั้งเพลงที่ฉายให้เห็นชีวิตชาวชนบทตามท้องถิ่นต่าง ๆ ของไทยด้วย
วรรณกรรมประเภทบทละครร้องและรำของไทยเคยเจริญสูงสุดในสมัยอยุธยาตอนปลาย แล้วก็เสื่อมความนิยมลง ต่อมาได้เริ่มเฟื่องฟูขึ้นอีกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเฉพาะ “ละครรำ” และได้เกิดรูปแบบละครใหม่ ๆ ขึ้นอีกในวงนาฏศิลป์ไทย ได้แก่ ละครดึกดำบรรพ์ ละครพูด ละครร้อง และละครสังคีต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมประเภทบทละครขึ้นเป็นจำนวนมาก ทั้งยังได้มีการปรับปรุงให้เกิดรูปแบบใหม่อีกด้วย เรียกว่า “ละครพูดสลับลำ” ส่วนในสมัยปัจจุบันมิได้มีรูปแบบการละครที่แปลกใหม่ มีแต่การนำแบบอย่างมาจากตะวันตกโดยตรง เช่น ละครพูดสมัยใหม่ (Modern Drama) เป็นบทละครที่พัฒนาขึ้นในหมู่ปัญญาชนแห่งสถาบันการศึกษาชั้นสูง เช่น จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีผู้แต่งบทละครเพื่อการอ่านมากกว่าเพื่อใช้แสดงบนเวทีอีกด้วย เช่น สุชาติ สวัสดิศรี ส่วนบทละครที่เป็นที่นิยมที่สุดในหมู่ประชาชนชาวไทยทั่วไปนั้นมักจะสัมพันธ์กับสื่อมวลชนประเภทโทรทัศน์ และภาพยนตร์
บทภาพยนตร์ไทยเรื่องแรกคือ “นางสาวสุวรรณ” สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ การเขียนบทภาพยนตร์ได้แบบมาจากยุโรป ผู้เขียนบทภาพยนตร์ที่มีชื่อเสียงในสมัยแรก ๆ คือ ขุนวิจิตรมาตรา, พรานบูรพ์, พล.ต.พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธ์ยุคล ส่วนนักเขียนบทภาพยนตร์ในปัจจุบัน ได้แก่ วิจิตร คุณาวุฒิ, สุภาว์ เทวกุลฯ, เพิ่มพล เชยอรุณ, ถาวร สุวรรณ เป็นต้น ภาพยนตร์จัดได้ว่าเป็นวรรณคดีประเภทหนึ่ง มีผู้เรียกว่า ปริวรรณคดี หรือ Paraliterature มีองค์ประกอบหลายหลากนับตั้งแต่บทภาพยนตร์ ดนตรี เสียง แสง สี ฉากและการแสดง เป็นที่รวมแห่งวิทยาการก้าวหน้าหลายสาขา เป็นสื่อแห่งความคิดและอารมณ์ ซึ่งกำลังมีบทบาทขยายตัวกว้างขวางจนมีผู้วิตกว่าภาพยนตร์กำลังเข้าแทนที่หนังสือ
วรรณกรรมการแสดงอีกประเภทหนึ่งที่สมควรนำมากล่าวถึงคือ ละครวิทยุ และละครโทรทัศน์ ละครวิทยุเรื่องแรกของไทยนั้นเริ่มแสดงราว พ.ศ. ๒๔๘๐ เป็นละครชวนหัวแบบจำอวด ซึ่งแสดงศิลปะของการเล่นคำและการเสนออารมณ์ขันครื้นเครง ได้แก่ละครชุด “ครูมี ดนตรีเอก” แสดงโดยคณะปัญญาพล ส่วนละครวิทยุสมัยใหม่ (Modern Radio Play) หรือ “นาฏกรรมวิทยุ” นั้นเป็นของคณะบ้านกับโรงเรียน จัดและแสดงโดย ม.ล.ตุ้ย ชุมสาย และเจริญพันธ์ ชุมสาย ณ สถานีวิทยุ ๑ ป.ณ.
ละครโทรทัศน์ของไทยเรื่องแรกเป็นเสภาตลกจากเรื่องขุนช้างขุนแผน แสดงโดย คณะครูเหนี่ยว ดุริยพันธ์ ออกอากาศเป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๘ ณ สถานีไทยทีวีช่อง ๔ อันเป็นสถานีโทรทัศน์แห่งแรกของประเทศไทย
เรื่องราวของวรรณคดีไทยซึ่งมีอายุยืนนานกว่า ๗๐๐ ปีนั้น มีรายละเอียดและความซับซ้อนที่น่าสนใจยิ่ง วรรณคดีไทยปัจจุบันยังมีพัฒนาการตามขนบนิยม และตามกระแสความคิดใหม่อย่างไม่หยุดหย่อน เนื้อหาของนวนิยาย เรื่องสั้น กวีนิพนธ์ และบทละคร-ภาพยนตร์ ในปัจจุบัน มุ่งเสนอความคิดและปัญหาสังคมในแง่จิตวิทยาและเศรษฐกิจ ตลอดจนปัญหาการปรับเปลี่ยนค่านิยม รวมทั้งการเสนอแนวทางต่าง ๆ ในระบบเศรษฐกิจ การเมือง และสังคม อย่างไรก็ตามไม่ว่าวรรณคดีไทยจะพัฒนาไปในทิศทางใด สิ่งที่จะตกทอดเป็นมรดกของชนชาติไทยนั้นก็จะคงความเป็นลักษณะไทยไว้ตลอดกาล
สิทธา พินิจภูวดล
เตภูมิกถา
รตนตยปณามคาถา
คาถานมัสการ - บานแพนก
๑ วนฺทิตฺวา สิรสา พุทธํ	สหสฺสธมฺม คณุตฺตมํ
อิทํ ติภูมิสง.เขปํ	ปวกฺขามิ กถํ อิธ ฯ
๒ สุจิรภชิตุกามํ	สชฺชนาลิยสโมหํ
มธุรสมตทานํ	ปารมีปารุฬฺหถา
คุณยํ สรคนฺธํ	กณฺณิกาฉกวณฺณํ
ชณจรณสโรชํ	ปีติปาโมชฺเฌภิวนฺเท ฯ
๓ วิกสิตวิทิตานํ	สชฺชราโธรุณฺณนํ
สชฺชนหทยสา เม	สาวนาคาเม กุสลยุเทนฺตํ
อกุสลติมรนฺธํ	ธสนํ ปาภูตํ
มุณิวรมวลตฺถํ	ธมฺมทิปภิวนฺเทมิ ฯ
๔ สชนมนสโรชํ	พุทธิวารีสชผลํ
อุภริยภชิตตฺต-	ธมฺมสการสํกติ
วิมลธวสลิลํ	รสิปฺายุเปต
สีลาธรํ วรสํฆํ	อุตมตฺเตภิวนฺเท ฯ
๕ – ๙ ชิโนรุณา วิภาเวนฺโต	เหมปาสาทปฺวา
สทฺธาจลผลา พุทฺธํ	พาหุสจฺจธนาลโย
กูปภูปนฺธยนฺโต โย	ราชา สุนุรนฺธชโก
สุโขเทยฺยนรินฺทสฺส	ลิเทยฺโย นาม อตฺรโช
อภิราโม มหาปฺโ	ธิติมา จ วิสารโท
ทานสิลคุณุเปโต	มาตาปิตุภโรปิ จ
ธมฺมธโร สกุสโล	สพฺพสตฺเถ จ สุปากโฏ
อยํ ภูมิกถา นาม	รฺา เภเทน จ
สชนาลยฺยธรมฺหิ	ถปิตา ทยภาสฺโต
พุชฺฌิตุสาสนฺเจว	สกฺกจฺจํ สพฺพโส สทา ๚๛
คำแปล
คาถานมัสการพระรัตนตรัย
๑ ข้าพเจ้า (พญาลิไทย) ขอกราบนมัสการพระพุทธเจ้า พร้อมพระสหัสธรรม และพระสงฆ์ผู้มีคุณอันอุดมด้วยเศียรเกล้า ณ ที่นี้แล้ว จักกล่าวไตรภูมิกถาโดยสังเขปนี้ เป็นลำดับไป
๒ ข้าพเจ้า ขออภิวาทพระพุทธเจ้า ผู้ทรงประสงค์จำแนก(พระสัทธรรม) ให้มั่นคง ให้เป็นศูนย์กลาง (พุทธศาสนา) แห่งนครศรีสัชนาลัย ประทานอมฤตธรรมอันไพเราะ ทรงเต็มเปี่ยมด้วยพระบารมี มีพระฉัพพรรณรังสีแผ่ซ่านออกดุจช่อฟ้า ทรงพระเกียรติคุณ กลิ่นหอมขจรขจายไปทั่วสารทิศ ประดุจดอกบัวคือจรณะที่ผุดขึ้นเหนือน้ำให้เกิดความปีติและปราโมทย์
๓ ข้าพเจ้า ขอนมัสการดวงประทีปคือพระธรรมที่พระมุนีเจ้าผู้ประเสริฐทรงตรัสแสดงไว้แล้ว อันกำจัดกิเลสคือความมืดมนแห่งอกุศลให้หมดปรากฏได้ ทำให้เกิดกุศลศวามดี เป็นที่ปลูกฝังศรัทธาความเลื่อมใสแก่ชาวศรีสัชนาลัยที่มีใจแจ่มใสเบิกบานในสถานที่สดับพระสัทธรรมเทศนานั้น
๔ ข้าพเจ้า ขอนอบน้อมพระสงฆ์เจ้าผู้ทรงศีลอันประเสริฐ ผู้เต็มเปี่ยมด้วยปัญญาดุจแสงสว่าง มีความบริสุทธิ์ดุจน้ำที่สะอาดปราศจากมลทิน ผู้เป็นผลคือทายาทแห่งพระพุทธศาสนา มีดวงใจดุจดังดอกบัวที่เบิกบาน ผู้ปฏิบัติด้วยดีเคารพสักการะในพระสัทธรรม คำสอนที่จำแนกเป็น ๒ อย่าง (คือพระธรรมและพระวินัย) ด้วยความเคารพยิ่ง
๕-๙ พระราชาทรงพระนามว่า “พญาลิไทย” เป็นพระราชากล้าหาญ มีพระปรีชาแตกฉาน เป็นพระโอรสพระมหากษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัย (พญาเลอไทย) มีปัญญาผ่องใสไม่ติดขัด มีเรือนทรัพย์คือพาหุสัจจะ (ความเป็นพหูสูต) ทรงประกาศพระพุทธศาสนาด้วยศรัทธาไม่หวั่นไหว อันปราศจากความมืดมน เป็นพระราชาผู้เป็นนักปราชญ์ มีความรื่นรมย์ มีพระสติปัญญามั่นคง และองอาจยิ่ง เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม (ทศพิธราชธรรม) บำเพ็ญทานและศีลเป็นคุณูปการ อุปถัมภ์เลี้ยงดูบุพการีคือมารดาและบิดา มีพระปรีชาสามารถปรากฏในสรรพศาสตร์ทั้งปวง พระองค์ผู้ทรงแตกฉาน มีพระประสงค์จะยกย่องเชิดชู พระ (พุทธ) ศาสนา ด้วยความเคารพตลอดกาลทุกเมื่อ จึงทรงพระราชนิพนธ์หนังสือ (ไตร) ภูมิกถานี้ขึ้นไว้เป็นภาษาไทย ณ เมืองศรีสัชนาลัย
ความนำ
เรื่องไตรภูมิกถานี้แต่งขึ้นเมื่อใด แต่งขึ้นเมื่อปีระกา ศักราช ๒๓ เดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ วันพฤหัส พญาลิไทยทรงริเริ่มพระราชนิพนธ์ขึ้น พญาลิไทยเป็นโอรสพญาเลลิไทย ผู้ครองเมืองศรีสัชนาลัยและสุโขทัย พญาลิไทยเป็นราชนัดดาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระอัยยกาเจ้าพญาลิไทย เมื่อทรงราชย์ ณ เมืองศรีสัชนาลัยได้ ๖ ปี ได้ทรงเริ่มแต่งไตรภูมิกถา เหตุใดจึงทรงนิพนธ์เรื่องนี้ขึ้น เหตุที่ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ขึ้นก็เพื่อจะนำคำสอนในพระอภิธรรมของพระพุทธเจ้ามาเทศนาถวายพระราชชนนี และเพื่อเผยแพร่พระธรรมให้เจริญรุ่งเรือง
เนื้อเรื่องไตรภูมิกถา พญาลิไทยทรงเก็บความจากคัมภีร์ใดบ้าง ทรงเก็บความจากคัมภีร์พระอรรถกถาจตุราคม อรรถกถาฎีกาพระอภิธรรมาวดาร พระอภิธรรมสังคหะ พระสุมังคลาลาสินี พระปปัญจสูทนี พระสารัตถปกาสินี พระมโนรถปูรณี พระสีนัตถปกาสินี พระอรรถกถาฎีกาพระวินัย พระธรรมบท พระมหาวัคค์ พระธรรมมหากถา พระมธุรัตถวิลาสินี พระธรรมชาดก พระชินาลังการ พระสารัตถทีปนี พระพุทธวงศ์ พระสารสังคหะ พระมิลินทปัญหา พระปาเลยยะ พระมหานิพาน พระอนาคตวงศ์ พระจริยาปิฎก พระโลกปัญญัติติ พระมหากัลป์ พระอรุณวตี พระสมันตปาสาทิกา พระวิสุทธิมัคค์ พระลักษณาภิธรรม พระอนุฎีกาหิงธรรม พระสารีริกพินิจฉัย พระโลกุปปัตติ ทรงรวบรวมเนื้อความพระธรรมเหล่านี้มาผสมผสานใหม่ ให้ชื่อว่า “ไตรภูมิกถา”
เหตุใดพญาลิไทยผู้เป็นพระมหากษัตริย์จึงทรงพระราชนิพนธ์พระคัมภีร์ไตรภูมิกถานี้ได้ ทั้งนี้เพราะพระองค์ทรงรอบรู้พระไตรปิฎก และได้ทรงศึกษาจากสำนักพระสงฆ์ที่สำคัญ ๆ หลายแห่ง พระอาจารย์องค์แรกคือ พระมหาเถรมุนีพงศ์ ต่อจากนั้นทรงเล่าเรียนจากพระอโนมทัสสี พระมหาเถรธรรมปาลเจ้า พระมหาเถรสิทธัตถเจ้า พระมหาเถรพุทธพงศ์เจ้า พระมหาเถรปัญญานันทะ นอกจากนี้ทรงเล่าเรียนจากราชบัณฑิตสองท่าน คือ อุปเสนราชบัณฑิต และอทรายราชบัณฑิต และยังได้ทรงเล่าเรียนโดยการติดต่อทางพระราชสาสน์กับพระมหาเถรพุทธโฆษาจารย์ ณ เมืองหริภุญไชย์
ผู้ใดปรารถนาบรรลุสวรรค์นิพาน จงสดับฟังไตรภูมิกถาด้วยความตั้งใจจริงอย่าได้ประมาท เพื่อว่าจะได้พบพระศรีอารยเจ้า เมื่อจะลงมาโปรดแก่ผู้รู้ทั้งหลายในโลกนี้
บทนำ
สรรพสัตว์ทั้งหลายย่อมเวียนว่ายตายเกิดในภูมิสาม ภูมิสามนั้นคืออะไร ภูมิหนึ่งชื่อว่า กามภูมิ ภูมิสองชื่อว่ารูปภูมิ ภูมิสามชื่อว่าอรูปภูมิ
ในกามภูมินั้นยังแยกย่อยออกเป็น ๑๑ ภูมิ ซึ่งจัดเป็น ๒ ภูมิใหญ่ คือ อบายภูมิ ๔ และสุคติภูมิ ๗ อบายภูมิ ๔ นั้น ได้แก่ นรกภูมิ (ภูมิสัตว์นรก) ติรัจฉานภูมิ (ภูมิสัตว์เดรัจฉาน) เปรตวิสัยภูมิ (ภูมิของเปรต) อสุรกายภูมิ (ภูมิของอสูร) สุคติภูมิ ๗ ได้แก่ มนุสสภูมิ (ภูมิของมนุษย์) จาตุมหาราชิกาภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา) ตาวติงษาภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นดาวดึงส์) ยามาภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นยามา) ดุสิตาภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นดุสิต) นิมมานรติภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นนิมมานรดี) ปรนิมิตวสวัตตีภูมิ (ภูมิของเทวดาชั้นปรนิมิตวสวัดดี)
ในรูปภูมิอันเป็นภูมิของพรหมนั้นยังแยกย่อยออกเป็น ๑๖ ภูมิ ซึ่งจัดเป็น ๔ ภูมิชั้นใหญ่ ๆ ดังนี้ ปฐมฌานภูมิ ๓ ทุติยฌานภูมิ ๓ ตติยฌานภูมิ ๓ จตุตถฌานภูมิ ๗
ปฐมฌานภูมิ ๓ นั้นได้แก่ ภูมิชั้นพรหมปาริสัชชา ภูมิชั้นพรหมปโรหิตา ภูมิชั้นมหาพรหมา
ทุติยฌานภูมิ ๓ ได้แก่ ภูมิชั้นพรหมปริตตาภา ภูมิชั้นพรหมอัปปมาณา ภูมิชั้นพรหมอาภัสสรา
ตติยฌานภูมิ ๓ ได้แก่ ภูมิชั้นพรหมปริตตสุภา ภูมิชั้นพรหมอัปปาณสุภา ภูมิชั้นพรหมสุภกิณหา
จตุตฌานภูมิ ๗ ได้แก่ ภูมิชั้นพรหมเวหัปผลา ภูมิชั้นพรหมอสัญญีสัตตา ภูมิชั้นพรหมอวิหา ภูมิชั้นพรหมอตัปปา ภูมิชั้นพรหมสุทัสสา ภูมิชั้นพรหมสุทัสสี ภูมิชั้นพรหมอกนิฏฐา
ตั้งแต่ภูมิชั้นพรหมอวิหาจนถึงพรหมอกนิฏฐา รวม ๕ ชั้น เรียกว่าปัญจสุทธาวาส
อรูปภูมินั้นยังแยกย่อยออกเป็น ๔ ภูมิ ได้แก่ อากาสานัญจายตนภูมิ วิญญาณัญจายตนภูมิ อากิญจัญญายตนภูมิ และเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ
ภูมิใหญ่ทั้ง ๓ ซึ่งแยกย่อยเป็น ๓๑ ภูมินี้ รวมเรียกว่าไตรภูมิ
สรรพสัตว์ทั้งหลายที่เกิดในภูมิ ๓๑ นี้ มีที่เกิดได้กี่ประการ มีที่เกิดได้ ๔ ประการ คือ เกิดจากไข่ เกิดจากครรภ์ เกิดจากไคล และเกิดขึ้นเอง
สัตว์ที่เกิดจากไข่ เป็นต้นว่า งู ไก่ นก ปลา สัตว์ที่เกิดจากครรภ์ เป็นสัตว์ที่เกิดจาก มดลูก มีรกหุ้มห่อ เป็นต้นว่า ช้าง ม้า วัว ควาย สัตว์ที่เกิดจากไคล ได้แก่สัตว์ที่เกิดที่ใบไม้ ละอองเกสรดอกบัว หญ้าเน่า เนื้อเน่า และเหงื่อไคล เป็นต้นว่า หนอน แมลง บุ้ง ริ้น ยุง ปลา สัตว์ที่เกิดจากไข่ ครรภ์ และไคลดังกล่าวแล้วนี้ เมื่อเกิดแล้วจะเจริญเติบโตขึ้นตามลำดับ ส่วนการเกิดประการที่สี่คือเกิดเองนั้น เมื่อเกิดเป็นตัวแล้วจะมีลักษณะเติบใหญ่ทันที เป็นต้นว่า พรหม เทวดา และสัตว์นรก
ปฏิสนธิ (การถือกำเนิด) นั้นมี ๒๐ จำพวก ซึ่งจัดได้เป็น ๓ กลุ่มดังนี้ กลุ่มที่หนึ่ง คือ กามาพจร ปฏิสนธิ ๑๐ กลุ่มที่สอง คือ รูปาวจร ปฏิสนธิ ๖ กลุ่มที่สาม คือ อรูปาวจร ปฏิสนธิ ๔
กามาพจรปฏิสนธินั้น ได้แก่การกำเนิดของสัตว์ในกามภูมิ จำแนกออกได้เป็น ๑๐ จำพวก คือ จำพวกที่หนึ่งเกิดด้วยจิตที่เป็นผลบาป อารมณ์ที่ไม่ดีพร้อมด้วยความวางเฉย จำพวกที่สองเกิดด้วยจิตที่เป็นผลบุญ อารมณ์ที่ดีพร้อมด้วยความวางเฉย จำพวกที่สามเกิดด้วยจิตที่เกิดเองโดยไม่มีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความยินดี มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่สี่เกิดด้วยจิตที่เกิดโดยมีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความยินดี มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่ห้าเกิดด้วยจิตที่เกิดเองโดยไม่มีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความยินดี ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่หกเกิดด้วยจิตที่เกิดโดยมีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความยินดี ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่เจ็ดถือกำเนิดด้วยจิตที่เป็นผลบุญ เกิดขึ้นเองโดยไม่มีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความวางเฉย มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งครัดจริงจัง ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่แปดถือกำเนิดด้วยจิตที่เป็นผลบุญ เกิดขึ้นโดยมิสิ่งชักชวน พร้อมด้วยความวางเฉย มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่เก้าเกิดด้วยจิตที่เป็นผลบุญ เกิดขึ้นเองโดยไม่มีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความวางเฉย ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่สิบเกิดขึ้นด้วยจิตที่เป็นผลบุญ เกิดขึ้นโดยมีสิ่งชักจูง พร้อมด้วยความวางเฉย ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้ตาม
รูปาวจรปฏิสนธิ ๖ นั้น ได้แก่การเกิดของสัตว์ในรูปภูมิ จำแนกออกเป็น ๖ จำพวก คือ การเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของรูปฌาน ๕ จำพวก และถือกำเนิดด้วยรูปอย่างเดียว ๑ การเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของรูปฌาน ๕ จำพวกนั้น ได้แก่ จำพวกที่หนึ่งเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาน อันเกิดพร้อมด้วยความตรึก ความตรอง ความอิ่มใจ ความสุขใจ และความมีใจเป็นสมาธิ จำพวกที่สองเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาณ อันเกิดพร้อมด้วยความตรอง ความอิ่มใจ ความสุขใจ และความมีใจเป็นสมาธิ จำพวกที่สามเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาน อันเกิดพร้อมด้วยความอิ่มใจ ความสุขใจ และความมีใจเป็นสมาธิ จำพวกที่สี่เกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาน อันเกิดพร้อมด้วยความสุขใจ และความมีใจเป็นสมาธิ จำพวกที่ห้าเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาน อันเกิดพร้อมด้วยความวางเฉย และความมีใจเป็นสมาธิ จำพวกที่หกเกิดด้วยรูปอย่างเดียว พรหมที่มีรูปร่างอันเรียกว่ารูปพรหมนั้น ย่อมเกิดด้วยปฏิสนธิ ๖ อย่างนี้
อรูปาวจรรูปปฏิสนธิ ๔ ได้แก่การเกิดของสัตว์ในอรูปภูมิ คือ การเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของอรูปฌาน ๔ จำพวก ได้แก่ จำพวกที่หนึ่งเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌาน ที่กำหนดอากาศอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ จำพวกที่สองเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌานที่กำหนดวิญญาณอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ จำพวกที่สามเกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌานที่กำหนดภาวะไม่มีอะไร ๆ แม้แต่น้อยเป็นอารมณ์ จำพวกที่สี่เกิดด้วยจิตที่เป็นผลของฌานที่กำหนดภาวะที่มีสัญญาละเอียดยิ่ง จะว่ามีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่เป็นอารมณ์ พรหมทั้งหลายที่หารูปมิได้ ย่อมเกิดด้วยปฏิสนธิจิต ๔ อย่างนี้
ปฏิสนธิใน ๓ ภูมิ คือ กามาวจรปฏิสนธิ ๑๐ รูปาวจรปฏิสนธิ ๖ และอรูปาวจรปฏิสนธิ ๔ จึงรวมเป็นปฏิสนธิ ๒๐
สรรพสัตว์ที่เกิดในภูมินรกนั้น เกิดด้วยกำเนิดผุดขึ้นอย่างเดียว คือ พอเกิดขึ้นมาก็มีรูปกายโตใหญ่ในทันใด และเกิดด้วยจิตซึ่งเป็นผลบาป พิจารณาอารมณ์ที่ไม่ดี และมีความวางเฉย สรรพสัตว์ที่เกิดในภูมิของเปรต ภูมิสัตว์เดรัจฉาน และในภูมิของอสุรกาย มีลักษณะในการเกิดเช่นเดียวกัน คือมีจิตเป็นผลบาป พิจารณาอารมณ์ที่ไม่ดี และมีความวางเฉย
สรรพสัตว์ในภูมิเดรัจฉาน ภูมิเปรต ภูมิอสุรกาย ทั้ง ๓ ภูมินี้เกิดด้วยกำเนิด ๔ อย่าง บางครั้งเกิดจากไข่ บางครั้งจากครรภ์ จากไคล หรือเกิดผุดขึ้น มีจิตซึ่งเป็นผลบาป พิจารณาอารมณ์ที่ไม่ดี และมีความวางเฉย
สรรพสัตว์ที่เกิดในภูมิมนุษย์ย่อมถือกำเนิดด้วยปฏิสนธิได้ทั้ง ๑๐ อย่าง (กามาวจรปฏิสนธิ ๑๐) ถ้าเป็นคนมีบุญถือกำเนิดด้วยปฏิสนธิ ๙ อย่าง แลคนที่มีบาปและพวกเทวดาชั้นต่ำ ถือกำเนิดด้วยจิตที่เป็นผลแห่งอกุศลที่เกิดพร้อมด้วยความวางเฉย พิจารณาอารมณ์ที่ไม่ดี
ผู้รู้หลักเหตุผล ผู้มีสติปัญญา ผู้รู้บุญและบาป และผู้รู้ธรรม เป็นต้นว่า พระโพธิสัตว์ ย่อมถือกำเนิดด้วยปฏิสนธิ ๘ จำพวก คือ จำพวกที่หนึ่งเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นเอง มีความยินดี มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่สองเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นโดยสิ่งชักจูง มีความยินดี มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่สามเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นเอง มีความยินดี ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่สี่เกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นโดยมีสิ่งชักจูง มีความยินดี ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยร่าเริง ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่ห้าเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นเอง มีความวางเฉย มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่หก กิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นโดยมิสิ่งชักจูง มีความวางเฉย มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้ตาม จำพวกที่เจ็ดเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นเอง มีความวางเฉย ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้นำ จำพวกที่แปดเกิดด้วยจิตที่เกิดขึ้นโดยมีสิ่งชักจูง มีความวางเฉย ไม่มีภูมิปัญญา อุปนิสัยเคร่งขรึม ชอบเป็นผู้ตาม
สรรพสัตว์ที่เกิดในภูมิของเทวดา ๖ ชั้น เรียกว่าฉกามาพจร ซึ่งเริ่มด้วยชั้นจาตุมหาราชิกา นั้นเกิดด้วยกำเนิดผุดขึ้นอย่างเดียวคือ เกิดขึ้นโดยมีรูปกายโตใหญ่ในทันใด และเกิดด้วยปฏิสนธิทั้ง ๘ จำพวกดังกล่าวแล้ว การกล่าวถึงกามาพจรปฏิสนธิ ๑๐ จำพวก และกำเนิด ๔ ในกายภูมิจบลงเพียงเท่านี้
ผู้เป็นพรหมในฌานภูมิชั้นแรกนั้น เกิดขึ้นโดยมีรูปกายใหญ่โตในทันใด ด้วยจิตที่เป็นผลของฌานอันเกิดพร้อมด้วยความตรึก ความตรอง ความอิ่มใจ ความสุขสบายใจ และความมีใจเป็นสมาธิ หากผู้ใดพิจารณาฌานเพียงเล็กน้อยก็จะไปเกิดในพรหมชั้นปาริสัชชา หากผู้ใดพิจารณาฌานปานกลางก็จะไปเกิดในพรหมชั้นปโรหิตา และหากผู้ใดพิจารณาฌานอย่างมาก ก็จะไปเกิดในพรหมชั้นมหาพรหม ภูมิทั้ง ๓ ชั้นดังกล่าวนี้คือ ปฐมฌานภูมิ
ผู้เป็นพรหมในฌานภูมิชั้นที่สองนั้น เกิดขึ้นโดยมีรูปกายโตใหญ่ในทันใด ด้วยจิตที่เป็นผลของฌานอันเกิดพร้อมด้วยความตรอง ความอิ่มใจ ความสุขสบายใจ และความมีใจเป็นสมาธิ หากผู้ใดพิจารณาฌานเพียงเล็กน้อยก็จะไปเกิดในพรหมชั้นปริตตาภูมิ หากผู้ใดพิจารณาฌานปานกลางก็จะไปเกิดในพรหมชั้นอัปปมาฌาน และหากผู้ใดพิจารณาฌานอย่างมากจะไปเกิดในพรหมชั้นอาภัสสรา ภูมิทั้ง ๓ ชั้นดังกล่าวนี้คือ ทุติยฌานภูมิ
ผู้เป็นพรหมฌานภูมิชั้นที่สามนั้น เกิดขึ้นโดยมีรูปกายโตใหญ่ในทันใด ด้วยจิตที่เป็นผลของฌานอันเกิดพร้อมด้วยความอิ่มใจ ความสุขใจ และความมีใจเป็นสมาธิ หากผู้ใดพิจารณาฌานเพียงลางเลือนก็จะได้ไปเกิดในพรหมชั้นปริตตสภา หากผู้ใดพิจารณาฌานปานกลางก็จะไปเกิดในพรหมชั้นอัปปมาณสภา และหากผู้ใดพิจารณาฌานอย่างมากก็จะไปเกิดในพรหมชั้นสุภกิณหา ภูมิทั้ง ๓ ชั้นดังกล่าวนี้คือ ตติยฌานภูมิ
ผู้เป็นพรหมในฌานภูมิชั้นที่สี่นั้น เกิดขึ้นโดยมีรูปกายโตใหญ่ในทันใด ด้วยจิตที่เป็นผลของฌานอันเกิดพร้อมด้วยความวางเฉย และความมีใจเป็นสมาธิ และจะได้ไปเกิดในพรหมโลก ชั้นเวหัปผลา และชั้นสุทธาวาส ๕ อันเป็นที่อยู่ของพระอนาคามีและพระอรหันต์ อันได้แก่ชั้นอวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี อกนิฏฐา ส่วนพรหมชั้นอสัญญีสัตตาภูมิเกิดด้วยรูปปฏิสนธิอย่างเดียว ปฏิสนธิ ๖ อย่างนี้ชื่อว่ารูปาวจรปฏิสนธิ
ผู้เป็นพรหมในอรูปาวจรภูมิ ๔ ชั้น ซึ่งเป็นปัญจมฌานภูมินั้น เมื่อเกิดในชั้นอากาสานัญจายตนะ ไม่มีรูปกาย เกิดด้วยจิตเพ่งความว่างเปล่า หรืออากาศเป็นอารมณ์ เมื่อเกิดในชั้นวิญญาณัญจายตนะ ก็ไม่มีรูปกายเช่นกัน เกิดด้วยจิตเพ่งวิญญาณอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ เมื่อเกิดในชั้นอากิญจัญญายตนะไม่มีรูปกาย เกิดด้วยจิตเพ่งภาวะไม่มีอะไรแม้แต่น้อยเป็นอารมณ์ เมื่อเกิดในชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มีรูปกาย เกิดด้วยจิตซึ่งเพ่งภาวะ มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ เป็นการเกิดของสรรพสัตว์ทั้งหลายรวมทั้งสิ้น ๓๑ ภูมิ ซึ่งจัดอยู่ในไตรภูมิ
บทที่ ๑ แดนนรก
สัตว์ที่ในนรกนั้น เกิดขึ้นด้วยรูปกายโตใหญ่ทันใด โดยมีรูปธรรม ๒๘ อย่างครบบริบูรณ์ รูปธรรม ๒๘ อย่างนั้น คืออะไร คือ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เพศหญิง เพศชาย หัวใจ ชีวิต เครื่องหล่อเลี้ยงชีวิต ความว่าง การบอกกล่าวด้วยท่าทาง การบอกกล่าวด้วยวาจา ความเบา (ลหุตา) ความอ่อน (มุทุตา) ความสามารถในการงาน (กัมมัญญตา) ความเจริญเติบโต (อุปจยะ) ความสืบต่อ (สันตติ) ความเสื่อมแห่งรูป (รูปปัสสชรตา) ความไม่เที่ยงแห่งรูป (รูปัสสอนิจจตา)
ธาตุดิน ได้แก่ กระดูกและหนัง ธาตุน้ำ ได้แก่ น้ำที่ไหลอยู่ในร่างกาย ธาตุไฟ ได้แก่ ความร้อนที่อยู่ในเลือด ธาตุลม ได้แก่ ลมที่หมุนเวียนอยู่ในร่างกาย
ตา คือสิ่งที่ทำให้เห็น หู คือสิ่งที่ทำให้ได้ยิน จมูก คือสิ่งที่ทำให้ได้กลิ่น ลิ้น คือสิ่งที่ทำให้รู้รสอันเปรี้ยว ฝาด และรสอื่น ๆ กาย คือสิ่งที่ทำให้รู้สัมผัส ให้รู้เจ็บ รู้ปวด จากการสัมผัส รูป คือสิ่งที่เห็นด้วยตา เสียง คือสิ่งที่ได้ยิน กลิ่น คือสิ่งที่รู้ด้วยจมูก เช่น กลิ่นหอม รส คือสิ่งที่สัมผัสด้วยลิ้น และสัมผัส คือสิ่งที่แตะต้องได้ เพศหญิง คือความเป็นหญิง เพศชาย คือความเป็นชาย หัวใจ คือสิ่งที่สำคัญที่สุดซึ่งอยู่ภายในร่างกาย ชีวิต คือสิ่งที่ทำให้ร่างกายดำรงอยู่ เครื่องหล่อเลี้ยงชีวิต คืออาหารที่กินเข้าไป อากาศ คือความว่างที่มีอยู่ภายในร่างกาย การบอกให้ทราบด้วยท่าทาง การบอกกล่าวด้วยวาจา คือการบอกให้ทราบด้วยคำพูด ความเบา คือรูปอันรู้ไปโดยฉับพลัน ความอ่อน คือความอ่อนละมุน ความสามารถในการงาน คือความสามารถในการทำงานอันเหมาะสม อุปจยะ คือรูปอันเกิดเพิ่มพูนได้ สันตติ คือรูปอันเกิดทดแทนได้ รูปปัสสชรตา คือรูปที่เสื่อมสภาพได้ รูปปัสสอนิจจา คือรูปที่ไม่ยั่งยืน
รูปต่าง ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ๒๘ อย่างนี้มีอยู่ในชีวิตสัตว์ในนรก
สัตว์ที่เกิดในนรกนั้นเพราะทำบาปด้วยใจร้าย ได้แก่ อกุศลจิต ๑๒ ดวง ดวงแรก คือ ทำบาปโดยไม่รู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปเองด้วยใจกล้าและยินดี ดวงที่สอง คือทำบาปโดยไม่รู้ว่าเป็นบาปและกระทำบาปโดยมีสิ่งชักจูง ดวงที่สาม คือทำบาปโดยรู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปด้วยใจกล้าและยินดี ดวงที่สี่ ทำบาปโดยรู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปด้วยความยินดีและมีสิ่งชักจูง ดวงที่ห้า ทำบาปโดยไม่รู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปด้วยใจวางเฉย ไม่ยินดียินร้าย ดวงที่เจ็ด ทำบาปโดยรู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปโดยไม่มีสิ่งชักจูง ด้วยใจวางเฉย ไม่ยินดียินร้าย ดวงที่แปด ทำบาปโดยไม่รู้ว่าเป็นบาป และกระทำบาปโดยมีสิ่งชักจูง ด้วยใจวางเฉย ไม่ยินดียินร้าย ดวงที่เก้า คือทำบาปด้วยความโกรธ และกระทำบาปด้วยใจกล้า และใจร้าย ดวงที่สิบ คือทำบาปด้วยความโกรธ และกระทำบาปโดยมีสิ่งชักจูง ดวงที่สิบเอ็ด คือทำบาปโดยไม่เชื่อในบาปและบุญ และกระทำบาปด้วยใจวางเฉย ดวงที่สิบสอง ทำบาปด้วยจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนเอาก้อนหินทุ่มทิ้งลงในกองขี้เถ้าให้ฟุ้งกระจาย และกระทำบาปด้วยใจวางเฉย อกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวงนี้ หากเกิดขี้นแก่ผู้ใด คนนั้นก็จะไปเกิดในที่ที่ทนทุกข์ทรมานซึ่งเรียกว่า อบายภูมิ ๔
เหตุที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายมีใจร้ายและทำให้สัตว์ทั้งหลายไปเกิดในอบายภูมิ ๔ นั้น มีอยู่ ๓ ประการ คือ ความโลภ ความโกรธ และความหลง ซึ่งชักจูงให้คนทำบาป ความโลภ คือ ความอยากได้ในทรัพย์สินของผู้อื่น จึงฆ่าหรือทำร้ายผู้อื่นเพื่อแย่งเอาทรัพย์สิน ความโกรธ คือ ความขัดเคืองผู้อื่น ความเกลียดชังผู้อื่น ความคิดเบียดเบียนผู้อื่น การจับผิดใส่ร้ายผู้อื่น ความหลง คือ ความไม่รู้ในพระธรรม มีจิตใจเป็นพาล หลงงมงาย ใจบาป ไม่ยุติธรรม และ ความไม่รู้จักอิ่ม เหตุสามประการนี้จักพาให้สัตว์ทั้งหลายไปเกิดในที่ทนทุกข์ทรมาน คือ อบายภูมิ ๔
สภาพการทำบาปของสัตว์ทั้งหลายมี ๑๐ จำพวก คือ กายกรรม ๓ วจีกรรม ๔ มโนกรรม ๓ กายกรรม ๓ ได้แก่ การฆ่าคนและสัตว์ด้วยมือและเท้าของตน การลักทรัพย์ของผู้อื่นที่ไม่ได้ให้แก่ตน และการเป็นชู้กับภรรยาและสามีของผู้อื่น วจีกรรม ๔ ได้แก่ หนึ่ง การกล่าวเท็จ สอง การกล่าวคำส่อเสียดยุยงให้ผู้อื่นผิดใจกัน สาม การกล่าวย้อนคำหยาบคาย ติเตียน นินทา ถ้อยคำบาดใจผู้อื่น และถ้อยคำหยาบช้า สี่ การกล่าวคำเพ้อเจ้อไร้สาระ การกล่าวเช่นนี้เรียกว่า ดิรัจฉานกถา มโนกรรม ๓ ได้แก่ หนึ่ง ความดื้อรั้น เห็นผิดเป็นขอบ เห็นถูกเป็นผิด สอง ความโกรธแค้นผู้อื่นและเห็นว่าเป็นศัตรู ยอมเอาชีวิตเข้าแลกเพื่อแก้แค้น ความโกรธไม่มีวันสิ้นสุด สาม ความตั้งใจทำร้ายผู้อื่น คิดฆ่าเพื่อชิงทรัพย์สิน สภาพการทำบาปของสัตว์ทั้งหลายมี ๑๐ จำพวก ดังกล่าวนี้
เจตสิก คือสภาวะเกิดขึ้นกับใจชักจูงให้ทำบาป มี ๒๗ ประการ คือ ความกระทบอารมณ์ ความเสวยอารมณ์ ความจำอารมณ์ ความตั้งใจ ความมีใจเป็นสมาธิ ความดำรงชีวิตอยู่ ความใคร่ครวญไตร่ตรอง ความตรึกแต่จะทำบาป ความตรองแต่ในเรื่องบาป การตัดสินใจอย่างเด็ดขาดที่จะทำบาป ความพยายามทำบาป ความขื่นขมยินดีในการทำบาป ความพอใจที่จะทำบาป ความหลงมัวเมาในการทำบาป ความไม่ละอายต่อบาป ความไม่เกรงกลัวต่อบาป ความฟุ้งซ่าน ความโลภ ความดื้อรั้น ความถือตัว ความโกรธ ความริษยา ความตระหนี่ ความรำคาญใจ ความหดหู่ใจ ความง่วงเหงา ความลังเลสงสัย เจตสิกทั้ง ๒๗ ดังกล่าวแล้ว เป็นเหตุจูงใจให้กระทำบาป
นรกใหญ่
บรรดาสรรพสัตว์ทั้งหลายที่ได้กระทำบาปด้วย กาย วาจา ใจ ดังกล่าวแล้ว ย่อมได้ไปเกิดในอบายภูมิ ๔ ซึ่งมีนรก เป็นต้น และนรกใหญ่ ๘ ขุม อยู่ภายใต้แผ่นดินซึ่งเราอยู่นี้ เป็นชั้น ๆ ถัดกันลงไป ชั้นล่างสุดคือ อวีจีนรก ชั้นบนสุดคือ สัญชีพนรก
นรกขุมที่หนึ่ง ชื่อว่าสัญชีพ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๕๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๙ ล้านปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๕๐๐ ปีในสัญชีพนรกจึงเท่ากับล้านหกแสนล้านสองหมื่นปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่สอง ชื่อว่ากาหสุตตะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๑,๐๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๓๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๑,๐๐๐ ปี ในกาฬสุตตนรก เทียบเท่ากับ ๑๒,๖๙๐,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่สาม ชื่อว่าสังฆาฏะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๒,๐๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๑๔๕,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๒,๐๐๐ ปีในสังฆาฏนรกจึงเท่ากับ ๑๐๓,๖๘๐,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่สี่ ชื่อโรรุวะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๔,๐๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๕๗๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๔,๐๐๐ ปีในโรรุวนรกนี้จึงเท่ากับ ๘๒,๙๔๐,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่ห้า ชื่อมหาโรรุวะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๘,๐๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๒,๓๐๔,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๘,๐๐๐ ปีในมหาโรรุวนรกนี้จึงเทียบเท่ากับ ๖,๖๓๕,๕๒๐,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่หก ชื่อว่าตาปะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนได้ ๑๖,๐๐๐ ปีนรก หนึ่งวันหนึ่งคืนในนรกขุมนี้เทียบได้กับ ๙,๒๓๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ ดังนั้น ๑๖,๐๐๐ ปีในตาปนรกนีจงเทียบเท่ากับ ๕๓,๐๘๔,๑๖๐,๐๐๐,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
นรกขุมที่เจ็ด ชื่อมหาตาปะ สัตว์ที่เกิดในนรกขุมนี้มีอายุยืนมากนัก จะนับเป็นปีเดือนนรกนั้นมิได้เลย นับด้วยกัลป์ได้กี่งกัลป์
นรกขุมที่แปด ชื่ออวีจี สัตว์ที่เกิดในนรกนี้มีอายุยืนยิ่งนัก จะนับเป็นปีเดือนนรกนั้นมิได้เลย นับด้วยกัลป์ได้หนึ่งกัลป์
นรกใหญ่ทั้ง ๘ ขุมนี้ แต่ละขุมมี ๔ มุม และมีประตูประจำทั้ง ๔ ทิศ พื้นเป็นเหล็กแดง มีฝาบิดข้างบนเป็นเหล็กแดงเช่นกัน มีเนื้อที่กว้างและสูงเท่ากันเป็นรูปสีเหลี่ยมจัตุรัส แต่ละด้านยาว ๑๐๐ โยชน์ และ ๑ โยชน์เท่ากับ ๘,๐๐๐ วา ส่วนหนาของผนัง ๔ ด้าน พื้นและเพดานส่วนละ ๙ โยชน์ ในนรกไม่มีที่ว่างเปล่า เต็มไปด้วยฝูงสัตว์นรกซึ่งเบียดเสียดกันอยู่เต็มพื้นที่ ไฟนรกลุกโชนอยู่ตลอดเวลาไม่เคยดับไหม้ คุกรุ่นอยู่ตลอดกัลป์ บาปกรรมของสัตว์นรกลุกขึ้นเป็นไฟเผาภายในตัวบุคคลนั้นราวกับเป็นฟืนซึ่งไม่เคยดับเลย นรกใหญ่ทั้ง ๘ ขุมนี้ ล้อมรอบด้วยนรกบ่าว ๑๖ ขุม ด้านละ ๔ ขุม นอกจากนี้นรกบ่าวยังแบ่งย่อยเป็นนรกเล็ก เรียกว่ายมโลกอีก ๔๐ ขุม นรกบ่าวมีความกว้าง ๑๐ โยชน์ ทั้งนรกบ่าวและนรกใหญ่ รวมทั้งสิ้นได้ ๔๔๖ ขุม ในนรกใหญ่ทั้ง ๘ ขุมนั้นไม่มียมบาล แต่นรกบ่าวและนรกเล็กมียมบาลอยู่ด้วย นรกบ่าวที่มียมบาลอยู่นั้นเรียกชื่อว่าอุสุทนรก
ยมบาลทั้งหลายนั้น เมื่อครั้งเป็นมนุษย่ได้ทำทั้งบาปและบุญ ดังนั้นเมื่อตายจึงได้ไปเกิดในนรกเป็นเวลา ๑๕ วัน ถูกยมบาลอื่น ๆ ฟัน แทง ตลอด ๑๕ วันนั้น ต่อจากนั้นก็ได้กลับเป็นยมบาลอีก ๑๕ วัน วนเวียนไปมาเช่นนี้เป็นเวลานานมาก จนกว่าจะสิ้นบาปที่ได้เคยกระทำไว้ เป็นเหมือนเปรตจำพวกหนึ่งซึ่งมีชื่อว่าวิมานเปรตนั้น บางตนกลางวันเป็นเปรต กลางคืนเป็นเทวดา บางตนกลางวันเป็นเทวดา กลางคืนเป็นเปรต บางตนข้างขึ้นเป็นเปรต ข้างแรมเป็นเทวดา บางตนข้างขึ้นเป็นเทวดา ข้างแรมเป็นเปรต จนกว่าจะสิ้นบาปกรรมที่เคยทำ เปรตและยมบาลดังกล่าวแล้วนี้มีลักษณะคล้ายกัน คือวนเวียนเกิดเป็นสัตว์นรกบ้าง เป็นยมบาลบ้าง เมื่อสิ้นบาปกรรมแล้วจึงจะเกิดเป็นยมบาลอย่างเดียว แต่บางตนเมื่อสิ้นบาปกรรมแล้วก็มิได้เกิดเป็นยมบาล แต่ตายไปเกิด ณ ที่แห่งอื่น
เมืองพระยายมราชนั้นมีเนื้อที่กว้างใหญ่ไพศาล ล้อมรอบด้วยประตูนรก ๔ ด้าน พระยายมราชเป็นผู้ทรงธรรมยิ่งนัก พิจารณาคดีด้วยความซื่อสัตย์และชอบธรรมทุกกาลทุกเมื่อ ผู้ใดตายย่อมไปเฝ้าพระยายมราชก่อน และพระยายมราชก็จะถามผู้นั้นว่า ผู้ตายได้เคยทำบาปหรือบุญอย่างใดบ้าง จงคิดดู และให้กล่าวตามความสัตย์จริง ในขณะเดียวกันก็มีเทพยดา ๔ องค์ องค์หนึ่งถือบัญชีซึ่งจดบุญและบาปของคนทั้งหลายไว้ ผู้ใดทำบุญ เทพยดาก็เขียนชื่อผู้นั้นไว้ในแผ่นทองคำแล้วทูนศีรษะถวายพระยายมราช เมื่อพระยายมราชรับไปแล้วก็จบเหนือพระเศียรแล้วแสดงการสาธุอนุโมทนายินดีด้วย ทรงวางแผ่นทองคำไว้บนแท่นทองซึ่งประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ มีรัศมีงดงาม ส่วนผู้ที่กระทำบาป เทพยดาก็จดลงบนแผ่นหนังหมา เมื่อพระยายมราชถามผู้ที่ตายว่าได้เคยทำบุญสิ่งใดบ้าง ผู้นั้นก็จะสามารถรำลึกได้ด้วยอำนาจบุญ สามารถทูลตอบแก่พระยายมราชว่า ตนได้เคยกระทำบุญและธรรมไว้อย่างใดบ้าง เทพยดาผู้ถือบัญชีก็นำบัญชีนั้นมาตรวจสอบตามที่จดไว้ในแผ่นทองคำ ก็พบว่าถูกต้องตามที่เจ้าตัวได้กล่าวไว้ พระยายมราชก็มีบัญชาให้ผู้นั้นขึ้นสู่สวรรค์ สถิต ณ วิมานทอง ประดับด้วย แก้ว ๗ ประการ มีนางฟ้าเป็นบริวาร เสวยอาหารทิพย์ มีแต่ความสุข ถ้าผู้ใดทำบาปไว้ เมื่อหวนคิดถึงบาปของตนก็ไม่สามารถบอกได้ เทพยดาจึงนำบัญชีแผ่นหนังหมามาอ่านให้ฟัง เมื่อผู้ทำบาปได้ฟังแล้วก็สารภาพว่าได้ทำบาปเช่นนั้นจริง พระยายมราชจึงสั่งให้ยมบาลนำตัวผู้นั้นไปลงโทษตามควรแก่บาปและกรรมที่หนักหรือเบานั้น และควรตกนรกในขุมใดตามแต่บาปหนักหรือเบา ความทุกขเวทนาที่ผู้ทำบาปได้รับนั้นมีมากจนมิสามารถบรรยายได้ ส่วนผู้ที่ทำทั้งบุญและบาป เทพยดาก็จะชั่งส่วนบุญและบาปดูทั้งสองอย่าง ถ้าบุญหนักกว่าบาปก็ให้ไปขึ้นสวรรค์ก่อน ภายหลังจึงกลับมาใช้บาปของตนในเมืองนรก ถ้าส่วนที่เป็นบาปหนักกว่าก็ส่งให้ไปตกนรก ภายหลังจึงมาเสวยบุญในสวรรค์ ส่วนผู้ที่ทำทั้งบุญและบาปเท่า ๆ กันนั้น พระยายมราชและเทพยดาที่ถือบัญชีก็จะสั่งให้เป็นยมบาล ๑๕ วัน มีสมบัติทิพย์เช่นเดียวกับเทพยดา ต่อจากนั้นก็ให้ตกนรก ๑๕ วัน จนกว่าจะสิ้นบาปที่กระทำไว้
ส่วนผู้ใดที่เกิดมาโดยไม่รู้จักบาปและบุญ ไม่รู้จักพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ไม่รู้จักให้ทาน ตระหนี่ เมื่อผู้อื่นจะให้ทานก็ขัดขวาง ไม่รู้จักรักพี่น้อง ไม่มีความเมตตากรุณา ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ลักขโมยทรัพย์สินของผู้อื่นโดยเจ้าของมิได้ให้ เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น ลอบรักภรรยาผู้อื่น พูดจาเหลาะแหละ กล่าวร้ายส่อเสียดเบียดเบียนผู้อื่น กล่าวสบประมาทผู้อื่น กล่าวคำหยาบช้าบาดใจผู้อื่น ทำให้ผู้อื่นได้รับความเจ็บอาย กล่าวคำเท็จไร้สาระอันเป็นดิรัจฉานกถา เสพสุราเมามาย ไม่เคารพผู้เฒ่าผู้แก่ นักบวช ผู้ทรงศีล ครูอาจารย์ ผู้ใดที่ทำบาปดังกล่าวแล้วนี้ เมื่อตายไปก็ได้ไปเกิดในนรกขุมใหญ่ ๘ ขุมดังกล่าว ได้รับความเจ็บปวด ทนทุกขเวทนามากนัก มิอาจจะบรรยายได้
นรกบ่าว
นรกเล็กต่าง ๆ อันเป็นบริวารนรกบ่าวนั้นมีจำนวนมากจนไม่สามารถจะบรรยายได้ทั้งหมด จะกล่าวแต่เฉพาะนรกบ่าว ๑๖ ขุมซึ่งอยู่ล้อมรอบสัญชีพนรก ซึ่งมีชื่อว่าอุสุทนรก เป็นนรกที่อยู่สูงสุดเหนือนรกทั้งหลาย เมื่อพระมาตุลีจะนำเสด็จพระยาเนมิราชทอดพระเนตรนรกนั้น ได้นำเสด็จไปทอดพระเนตรนรกบ่าว ๑๖ ขุมก่อนดังนี้
นรกขุมแรก ชื่อเวตรณีนรก (นรกแม่น้ำหวาย) ผู้ที่ตกอยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยเป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์สินและบริวารมากมาย แต่มักทำร้ายผู้อื่น ชิงทรัพย์สินและข้าวของของผู้อื่นเพราะมีกำลังมากกว่า เมื่อตายแล้วจึงเกิดในนรกขุมนี้ ยมบาลของนรกขุมนี้ลงโทษด้วยไม้ฆ้อน มีดพร้า หอก ดาบ หลาว แหลน อาวุธที่ใช้ในการฆ่าด้วยการแทง ยิง และตีนั้น เป็นเหล็กแดง มีเปลวไฟพุ่งขึ้นราวกับไฟไหม้ฟ้า ไม่มีวันดับ ยมบาลทั้งหลายถืออาวุธดังกล่าว ไล่แทงตีฝูงสัตว์นรกให้เจ็บปวดทรมานน่าเวทนา จนไม่สามารถจะทนได้
ในนรกขุมนี้มีแม่น้ำใหญ่ชื่อว่าเวตรณี มีรสเค็มยิ่งนัก ถ้าผู้ใดหนีลงแม่น้ำก็จะมีเส้นหวายและเครื่องหวายระเนื้อตัวและถูกทิ่มแทงด้วยหนามหวายใหญ่เท่าจอบ เหล็กแดงลุกเป็นเปลวไฟ พอหนีลงน้ำร่างกายก็ถูกหนามหวายตัดขาดราวกับถูกมีดกรดอันคม ใต้เครื่องหวายนั้นมีขวากใหญ่และยาว เป็นเหล็กแดงลุกเป็นเปลวไฟไหม้ตัวเขาราวกับไฟไหม้ต้นไม้ในป่า ผู้ใดหลุดจากหนามหวายไปได้ก็จะตกลงไปบนขวากเหล็กซึ่งอยู่ภายใต้นั้น ร่างกายขาดวิ่นทุกแห่ง เมื่อขวากเหล็กนั้นแทงเสียบตัวเขาอยู่ราวกับปลาที่ถูกเสียบ ทันใดนั้น เกิดเป็นไฟไหม้ขวากเหล็ก แล้วลุกไหม้ร่างกายสัตว์นรกนั้นอยู่เป็นเวลานาน จนร่างกายสุก เน่าและเปื่อยไปในที่สุด
ใต้ขวากเหล็กในแม่น้ำเวตรณีนั้นมีใบบัวหลวงเป็นเหล็กแดง มีคมรอบตัว คมมีดในบัวนี้เป็นเปลวไฟลุกไม่มีวันดับ ถ้าสัตว์นรกใดลอดขวากเหล็กไปได้ก็จะตกลงบนในบัวเหล็กแดงอันคมนั้น ใบบัวจะบาดร่างกายจนขาดวิ่นราวกับถูกตัดตามขวางและตามยาวตลอดตัวเขา จะติดอยู่ในใบบัวเหล็กแดงนั้นเป็นเวลานานแล้วจึงหลุดตกลงไปในน้ำ น้ำนั้นเค็มมากทำให้แสบตามเนื้อตัวแสนสาหัส ดิ้นไปมาราวปลาถูกคนตีที่บนบก ทันใดนั้น แม่น้ำนั้นก็กลายเป็นเปลวไฟไหม้ตัวเขา มีควันและเปลวไฟพุ่งขึ้นจากตัวทุกแห่ง ใต้ท้องน้ำเวตรณีนั้นมีมีดคมวางหงายอยู่ทุกแห่ง เมื่อสัตว์นรกร้อนด้วยเปลวไฟที่ไหม้ก็จะคิดในใจว่า กูจะดำน้ำนี้ลงไป อาจจะพบน้ำเย็นภายใต้น้ำ จะได้มีกำลังวังชาขึ้น ดังนั้นจึงดำน้ำลงไป แต่ก็ถูกคมมีดที่หงายอยู่ใต้ท้องน้ำนั้นตัดตัวเขาขาดทุกแห่ง ยิ่งได้รับความเจ็บแสนสาหัส ส่งเสียงร้องดังด้วยความเจ็บปวดแทบสิ้นชีวิต บางครั้งน้ำได้พัดตัวเขาให้พุ่งขึ้น บางครั้งลมก็พัดตัวเขาให้ดำลง ได้รับทุกขเวทนายิ่งนัก ผู้ที่เกิดในเวตรณีนรกนั้นเป็นทุกข์เจ็บปวดดังกล่าวแล้ว
นรกขุมที่สอง ชื่อสุนัขนรก (นรกหมา) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยด่าว่านักบวช ผู้ทรงศีล พ่อแม่ ผู้เฒ่าผู้แก่ ครูอาจารย์และอุปัชฌาย์ ในสุนัขนรกนั้นมีหมา ๕ จำพวก ได้แก่ หมาขาว หมาแดง หมาด่าง หมาดำ และหมาเหลือง หมาเหล่านี้รูปร่างใหญ่โตเท่าช้างสารทุกตัว แร้งกาที่อยู่ในนรกนี้ก็มีรูปร่างใหญ่โตเท่าเกวียนทุกตัว ปากและเล็บของแร้งและกาเป็นเหล็กแดงลุกเป็นไฟไม่รู้ดับ ฝูงแร้งกาและหมารุมจิกและกัดร่างกายสัตว์ที่อยู่ในนรกขุมนี้ด้วยผลบาปกรรมของเขา ทำให้ไม่ตายแต่ต้องทนเจ็บปวดสาหัส ได้รับทุกขเวทนาเป็นอับมาก ในนรกที่ชื่อว่าสุนัขนรกนี้
นรกขุมที่สาม ชื่อว่าสโชตินรก (นรกเปลวไฟ) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยด่าว่าผู้ทรงศีล ซึ่งไม่เคยทำผิดต่อตนหรือสิ่งอื่นใดเลย แต่กล่าวร้ายแก่ท่าน ประดุจเอาหอกมาแทงหัวใจท่านให้ได้รับความเจ็บอาย คนเช่นนั้นเมื่อตายไปแล้วก็จะมาเกิดในนรกขุมนี้ พื้นนรกเป็นเหล็กแดงเป็นไฟไม่รู้ดับ เมื่อสัตว์นรกเหยียบบนแผ่นเหล็กแดง ก็จะถูกเหล่ายมบาลใช้ฆ้อนเหล็กแดงใหญ่เท่าลำตาลตีให้วิ่งไปบนแผ่นเหล็กแดงนั้น ขณะที่วิ่ง แผ่นเหล็กแดงจะลุกเป็นไฟไหม้เท้า ทำให้ร้อนน่าเวทนายิ่งนัก เมื่อเหล่ายมบาลไล่ตีสัตว์นรกนั้น เนื้อตัวเขาก็จะแตกละเอียดจนเป็นเถ้าผงไป แต่แล้วเขาก็กลับคืนร่างดังเดิม เพราะผลบาปกรรมที่ทำไว้ยังไม่สิ้น จำทนทุกขเวทนา ในนรกที่ชื่อว่าสโชตินรกนี้
นรกขุมที่สี่ ชื่ออังคารกาสุนรก (นรกหลุมถ่านเพลิง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยชักชวนผู้อื่นให้ทำบุญ แต่นำเอาทรัพย์สินที่คนทำบุญนั้นมาใช้ประโยชน์ส่วนตน คนเช่นนี้ เมื่อตายแล้วจะมาเกิดในนรกขุมนี้ ยมบาลที่รักษานรกถือหอกดาบเป็นเหล็กแดงเป็นไฟไม่รู้ดับ ไล่แทง ฟัน ตี และผลักให้ตกลงในหลุมถ่านไฟที่ลุกแดง ถ่านไฟได้ลุกไหม้ตัวเขาเหล่านั้นทำให้ร้อนน่าเวทนานัก เหล่ายมบาลจะใช้จะหวักเหล็กอันใหญ่ ตักถ่านไฟแดงรดบนหัวเขา ร้อนจนทนไม่ได้จึงส่งเสียงร้องดัง เพราะผลบาปกรรมที่ทำไว้ยังไม่สิ้น เขาจึงยังไม่ตาย ครั้นหนีขึ้นจากหลุมถ่านไฟได้ก็วิ่งหนี แต่เหล่ายมบาลก็ไล่ต้อน ตี ทุ่ม แทงให้ตกลงหลุมซ้ำแล้วซ้ำอีก จนกว่าจะสิ้นอายุในนรกนั้น
นรกขุมที่ห้า ชื่อโลหกุมภีนรก (นรกหม้อเหล็กแดง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยทรมานทำร้ายสัตว์ นักบวชผู้ทรงศีล ครูอาจารย์ ในนรกขุมนี้มีหม้อเหล็กแดงใบใหญ่เท่าภูเขา ในหม้อนั้นเต็มไปด้วยเหล็กแดงที่ละลายเหลวเป็นน้ำ เหล่ายมบาลจับสองเท้าของคนนรก แล้วหย่อนหัวพุ่งลงไปในหม้อใหญ่นั้น เขาได้รับความร้อนดิ้นไปมา ได้รับทุกขเวทนาซ้ำไปมาอยู่เช่นนั้นจนกว่าจะสิ้นอายุของเขา
นรกขุมที่หก ชื่ออโยทกนรก (นรกน้ำเหล็กแดง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยเชือดคอสัตว์ให้ตาย สัตว์นรกในขุมนี้มีร่างกายสูงใหญ่ถึง ๖ พันวา มีหม้อเหล็กแดงใหญ่เท่าภูเขา เหล่ายมบาลใช้เชือกเหล็กแดงที่ลุกเป็นไฟไม่รู้ดับไล่รดตัว แล้วบิดคอจนขาด แล้วเอาหัวที่ขาดทอดลงในหม้อเหล็กแดงนั้น เขาจึงกลายเป็นสัตว์หัวขาด ทันใดนั้นก็เกิดหัวใหม่ขึ้นมาแทน แล้วเหล่ายมบาลก็เอาเชือกเหล็กแดงบิดคอจนขาด แล้วทอดหัวนั้นลงในหม้อเหล็กแดง ซ้ำแล้วซ้ำอีกจนสิ้นอายุ และสิ้นบาปกรรมของเขา
นรกขุมที่เจ็ด ชื่อถุสปลาสนรก (นรกแกลบและฟาง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยเอาข้าวลีบ แกลบ ฟางมาปนกับข้าวเปลือก แล้วเอาไปหลอกขายว่าเป็นข้าวดี ในนรกขุมนี้ มีแม่น้ำที่มองดูใสไหลไปมาไม่ขาดสาย ใต้ท้องน้ำเต็มไปด้วยแผ่นเหล็กแดงลุกเป็นไฟ ไหม้ร่างกายสัตว์นรกให้ได้รับความร้อนมากมาย เมื่อเขากระหายน้ำมากแทบจะไส้ขาด เขาก็ยกมือทั้งสองขึ้นพาดบนหัวร้องไห้คร่ำครวญ วิ่งไปบนแผ่นเหล็กแดง ไฟก็ลุกไหม้เท้าเขา เขาก็จึงวิ่งตรงไปที่แม่น้ำที่มองดูใสแล้วกระโจนลงไป ทันใดนั้น น้ำก็กลายเป็นไฟขึ้นทั้งสองฟากฝั่งลุกไหม้ตัวเขา น้ำนั้นก็จะกลายเป็นข้าวลีบและแกลบลุกเป็นไฟไหม้ตัวเขาทำให้กระหายน้ำจนทนไม่ได้ เขาก็ร้องไห้แล้วกินข้าวลีบและแกลบนั้นเข้าไป เมื่อข้าวลีบและแกลบตกถึงท้อง เขาก็จะกลายเป็นไฟพุ่งออกทางทวารหนัก เขายกมือขึ้นพาดเหนือหัวแล้วร้องไห้ด้วยเสียงอันดัง ตราบเท่านานแสนนาน
นรกขุมที่แปด ชื่อสัตติหตนรก (นรกหอก) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยลักขโมยทรัพย์สินผู้อื่น และกล่าวโทษผู้นั้นว่าเป็นโจร จนเจ้าของทรัพย์นั้นพ่ายแพ้แล้วเก็บเอาทรัพย์สินนั้นไว้แต่ผู้เดียว เหล่ายมบาลที่รักษานรกขุมนี้ยืนรายรอบสัตว์นรกเหล่านี้ ราวกับคนยืนล้อมสัตว์ในป่าไม่ให้หนีรอดไปได้ เหล่ายมบาลใช้หอกชะนักไล่พุ่งแทงเขาเหล่านั้นจนเป็นบาดแผลเจ็บตลอดร่าง แหลกเหมือนใบตองแห้งที่ถูกสับ
นรกขุมที่เก้า ชื่อพิลสนรก (นรกชิ้นเนื้อ) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยฆ่าปลานำมาขายที่ตลาด เหล่ายมบาลใช้เชือกเหล็กแดงคล้องคอเขาเหล่านั้น แล้วลากไปไว้เหนือแผ่นเหล็กแดง แล้วแทงด้วยหอกชะนัก ฟันด้วยมีดแล้วแล่เนื้อออกวางเรียง เปรียบเหมือนชิ้นเนื้อชิ้นปลาวางเรียงขายในตลาด แต่แล้วเขาก็จะกลับคืนร่างดังเดิมไปมาหลายครั้งหลายหน
นรกขุมที่สิบ ชื่อโบราณมิฬหนรก (นรกอาจมเก่า) ผู้ที่อยู่ในนรกขมนี้ แต่ก่อนเคยถูกท้าวพระยาใช้ให้ไปเก็บภาษีอากรจากราษฎร แต่กลับเรียกเก็บมากกว่ากำหนด ผู้ที่เคยกล่าวให้ร้ายแก่ผู้อื่น ฆ่า ตีผู้ที่เป็นมิตรกับตน รวมทั้งผู้ที่กระทำบาปโดยการข่มขู่ผู้อื่นว่าจะใช้ชื่อคาผูกมือและเท้าเขา ข่มเหงเขา คนเหล่านี้ตายไปจะเกิดในนรกขุมนี้ จมอยู่ในแม่น้ำใหญ่ที่เต็มไปด้วยอาจมเหม็นยิ่งนัก แม้อยู่ห่าง ๑๐๐ โยชน์ก็ยังเหม็นอยู่ สัตว์นรกนั้นมีอายุยืนมากนัก เมื่ออยู่นานทนไม่ไหวก็กินอาจมนั้นแทนข้าวน้ำทุกวัน
นรกขุมที่สิบเอ็ด ชื่อโลหิตปุพพนรก (นรกเลือดและหนอง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยทำร้ายพ่อแม่ พระสงฆ์ ผู้ที่มีคุณ ผู้ทรงศีล คนนรกจะอยู่ในแม่น้ำใหญ่เต็มไปด้วยเลือดและหนอง ไม่มีอะไรจะกินจึงร้องไห้ เพราะความหิวจัดจึงกินเลือดและหนองนั้น แต่เลือดและหนองที่กลืนเข้าไปกลับกลายเป็นไฟไหม้พุ่งออกทางทวารหนัก
นรกขุมที่สิบสอง ชื่อโลหพิฬสนรก (นรกเบ็ดเหล็กแดง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยติดต่อซื้อสินค้าจากผู้อื่นแล้วหลอกว่าจะจ่ายเงินให้ แต่แล้วก็ไม่ให้เงิน แต่กลับโกงเอาสิ่งของท่านด้วยตาชั่งหรือทะนานก็ดี เหล่ายมบาลใช้คีมคีบลิ้นสัตว์นรกเหล่านี้ออกมาแล้วเอาเม็ดเหล็กเกี่ยวลิ้นไว้ คันเม็ดนั้นใหญ่เท่าลำตาลเป็นเหล็กแดงลุกเป็นไฟไม่รู้ดับ เหล่ายมบาลก็จะลากตัวเขาไปแล้วผลักให้ล้มลงบนแผ่นเหล็กแดง ไฟก็จะลุกไหม้ทั่วตัวเขา แล้วยมบาลก็จะแล่เอาหนังสัตว์นรกออกไปชั่งไว้เหมือนชั่งหนังวัว เหล่าสัตว์นรกทบเจ็บไม่ไหว ร้องไห้คร่ำครวญ ตัวสั่นระริกราวกับปลาที่ถูกหักคอแล้วโยนขึ้นมาบนบก อาเจียนเป็นขี้เป็นเลือดตลอดเวลา
นรกขุมที่สิบสาม ชื่อสังฆาฏนรก (นรกพิฆาต) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนคือ ชายที่เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น หรือหญิงที่มีชู้ ในนรกขุมนี้มีทั้งผู้หญิงและผู้ชาย เหล่ายมบาลก็จะเอาหอกทิ่มแทงตัวเขาจนขาดวิ่น เลือดและหนองไหลออกมามากมาย ราวกับวัวที่ถูกแทงด้วยหอกมีเลือดไหลทั่วตัว ร่างกายของสัตว์นรกนั้นจมอยู่ในแผ่นเหล็กแดงครึ่งตัว ราวกับถูกฝังไว้ เขาจะยกมือขึ้นพาดหัวร้องไห้คร่ำครวญ และแล้วก็จะมีภูเขาเหล็กแดงลุกเป็นไฟ กลิ้งเข้ามาด้วยเสียงดังราวกับเสียงฟ้าผ่า ทับตัวเขาแหลกตายไป แต่เขาก็จะกลับคืนร่างดังเดิม แล้วก็มีภูเขาเหล็กแดงกลิ้งมาทับเขาอีก บางครั้งก็จะมีภูเขาเหล็กแดงใหญ่ ๒ ลูก กลิ้งเข้ามาหนีบตัวเขาทั้งสองข้างไว้เหมือนอ้อยถูกหนีบ เป็นอยู่เช่นนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า
นรกขุมที่สิบสี่ ชื่ออวังสิรนรก (นรกหย่อนหัวลง) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนเคยเป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น ในนรกนี้มีทั้งผู้หญิงและผู้ชายมากมาย ยมบาลจับสองเท้าของเขาขึ้นแล้วหย่อนหัวลงในขุมนรกนั้น แล้วใช้ฆ้อนเหล็กแดงตีร่างของเขาให้แหลกละเอียดไป
นรกขุมที่สิบห้า ชื่อโลหสัมพลีนรก (นรกต้นงิ้วเหล็ก) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนคือชายที่เคยเป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น หรือหญิงมีสามีแล้วคบชู้นอกใจสามี ในนรกนี้มีป่าไม้งิ้ว ต้นงิ้วนั้นสูงต้นละหนึ่งโยชน์ มีหนามเป็นเหล็กแดงลุกเป็นไฟ หนามงิ้วยาว ๑๖ องคุลี ลุกเป็นเปลวไฟอยู่มิรู้ดับ ในนรกขุมนี้มีทั้งผู้หญิงและผู้ชายมากมาย เขาเหล่านั้นเคยเป็นชู้กันมาก่อน บางครั้งผู้หญิงจะขึ้นไปอยู่บนยอดงิ้ว ส่วนผู้ชายอยู่ข้างล่าง เหล่ายมบาลล็จะเอาหอกดาบหลาวแหลนที่เป็นเหล็กแดงคม แทงเท้าผู้ชายบังคับให้ขึ้นไปหาผู้หญิง ยมบาลกล่าวว่า ชู้ของเจ้าอยู่บนยอดงิ้วโน้น จงขึ้นไปเร็ว ๆ อย่าอยู่ที่นี้ ผู้ชายเหล่านั้นทนเจ็บไม่ได้จำใจต้องปีนขึ้นไปบนต้นงิ้วนั้น ครั้นขึ้นไปแล้วก็ถูกหนามงิ้วนั้นบาดตัวเขาขาดทั่วร่าง แล้วก็มีเปลวไฟไหม้ตัวเขาจนทนไม่ไหว ต้องกลับหัวบ่ายหน้าลงมา เหล่ายมบาลก็เอาหอกแทงซ้ำแล้วร้องว่า เจ้ารีบขึ้นไปหาชู้ของเจ้าบนยอดงิ้วโน้น จะลงมาทำไมเล่า เขาทนเจ็บปวดไม่ได้ แต่ไม่อาจโต้เถียงยมบาลได้ เขาจึงต้องปีนไป ถูกหนามงิ้วบาดทั่วทั้งตัว เจ็บปวดยิ่งนักแทบจะขาดใจตาย ด้วยความกลัวยมบาล เขาจึงปีนขึ้นไปถึงยอดงิ้ว ครั้นใกล้จะถึงก็มองเห็นผู้หญิงกลับลงมาอยู่ข้างล่าง ยมบาลก็จะแทงเท้าผู้หญิงให้ขึ้นไปหาชายชู้ ร้องว่าเจ้าจงเร่งขึ้นไปหาชายชู้ของเจ้าบนยอดงิ้วนั้น หญิงชายเหล่านั้นปีนขึ้นปีนลงหากันอยู่อย่างนั้นแต่มิเคยได้พบกันเลย ยมบาลบังคับให้หญิงชายปีนขึ้นปีนลงหากันซ้ำแล้วซ้ำเล่า ได้รับความลำบากยิ่งนัก
นรกขุมที่สิบหก ชื่อมิจฉาทิฏฐินรก (นรกของผู้เห็นผิด) ผู้ที่อยู่ในนรกขุมนี้ แต่ก่อนคือผู้ที่เห็นผิด ๒ ประการ คือ เห็นว่าสิ่งทั้งหลายไม่มีเหตุประการหนึ่ง และทำความดีไม่ได้ดี อีกประการหนึ่ง คนเหล่านี้ไม่รู้จักบุญ ทำแต่บาป ในนรกขุมนี้มียมบาลร่างใหญ่ถือหอกดาบหลาวแหลนและค้อนเหล็กแดงลุกเป็นไฟมิรู้ดับ ทิ่ม แทง ฆ่า ฟัน สัตว์นรกเหล่านั้นได้รับความเจ็บปวดทนทุกขเวทนายิ่งกว่านรกทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว
ทั้งหมดที่กล่าวแล้วนี้คือ นรกบ่าว ๑๖ ขุม อยู่รอบสัญชีพนรก ซึ่งเป็นนรกขุมบนสุด ส่วนนรกบ่าวทั้งหลายที่อยู่รอบนรกใหญ่ ๗ ขุม ทั้งอยู่ใต้สัญชีพนรกลงไป ไม่อาจจะกล่าวถึงได้เลย เพราะเลวร้ายยิ่งไปกว่านี้อีกมากมายนัก
โลกันตนรก
โลกันตนรกตั้งอยู่ระหว่างจักรวาลทั้ง ๓ เปรียบเหมือนนำกงล้อเกวียน ๓ ล้อมาวางชิดกัน ช่องว่างระหว่างล้อทั้ง ๓ คือที่ตั้งของโลกันตนรก หรือเปรียบเหมือนนำบาตร ๓ ใบมาวางคว่ำไว้ให้ชิดกัน ช่องว่างระหว่างบาตรนั้นคือที่ตั้งของโลกันตนรก นรกนี้กว้าง ๘,๐๐๐ โยชน์ ความยาวไม่สามารถวัดได้ มีคูลึกและยาว มีความลึกที่หยั่งไม่ได้ เบื้องบนไม่มีฝาปิด เบื้องล่างมีน้ำรองรับแผ่นดินเป็นพื้น เบื้องบนนั้นเป็นปล่องสูงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ไม่มีวิมานเทพยดา ในโลกันตนรกนี้มีแต่ความมืดมนยิ่งนัก สัตว์ที่เกิดในโลกันตนรกนี้มองไม่เห็นอะไรเลยราวกับหลับตาในคืนเดือนมืด แม้ว่าแสงดาวแสงเดือนและแสงตะวันจะส่องสว่างให้แก่คนทั้ง ๔ ทวีปให้มองเห็นได้ แต่ก็ไม่สามารถจะส่องให้เห็นในโลกันตนรกได้ ทั้งนี้เพราะเดือนและตะวัน ซึ่งมีแสงสว่างนั้นส่องได้ในระยะไกลเพียงยอดเขายุคันธรเท่านั้น ไม่สามารถส่องสว่างเลยเขตกำแพงจักรวาลไปได้ โลกันตนรกนั้นตั้งอยู่นอกกำแพงจักรวาล ดังนั้นแสงสว่างจึงส่องไปไม่ถึง แต่ถ้ามีปรากฏการณ์ ๕ ประการต่อไปนี้เกิดขึ้น จึงจะมีแสงสว่างในโลกันตนรก คือ ประการแรก เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระมารดา ประการที่ ๒ เวลาที่พระโพธิสัตว์ออกจากครรภ์พระมารดา ประการที่ ๓ เวลาที่พระโพธิสัตว์ตรัสรู้ ประการที่ ๔ เวลาที่พระพุทธเจ้าทรงเทศนาพระธรรม ประการที่ ๕ เวลาที่พระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพาน เมื่อสัตว์ในโลกันตนรกแลเห็นกันแล้ว ต่างก็คิดว่าแต่ก่อนเคยอยู่ตัวเดียว ณ ที่นี้ ไม่รู้ว่ามีคนมากมายอยู่ในนรกที่ร้ายนี้ด้วย แต่ช่วงที่สัตว์นรกแลเห็นกันนั้นสั้นมากเปรียบดังชั่วระยะดีดนิ้ว (ลัดนิ้วมือ) หรือราวกับชั่วฟ้าแลบ และรวดเร็วเท่ากับช่วงกล่าวคำว่า “อันใด ๆ” พอกล่าวได้เท่านั้นแสงสว่างนั้น ก็กลับมืดดังเดิม ช่วงที่แสงสว่างอยู่นานที่สุด คือเมื่อพระพุทธเจ้าทรงแสดงพระปฐมเทศนา
ผู้ใดประทุษร้ายบิดามารดา นักบวช ครูอาจารย์ ผู้มีศีล และยุยงสงฆ์ให้แตกกัน เมื่อตายไปก็จะเกิดในโลกันตนรกนี้ สัตว์ในนรกนี้ร่างกายสูงใหญ่ถึง ๖,๐๐๐ วา เล็บมือเล็บเท้านี้ เกาะที่แห่งใดก็จะติดกับที่แห่งนั้น สัตว์นรกนี้ใช้เล็บเกาะกำแพงจักรวาล ห้อยโหนโยนตัวเหมือนค้างคาว มีความหิวโหยอย่างเหลือประมาณ ครั้นปีนป่ายไปหาอาหารก็จะถูกต้องมือของกันและกันคิดว่าเป็นอาหาร ต่างก็ดีใจจึงกัดกินกันและกัน ต่างใช้มือตะครุบและรัดกันเพื่อกินเป็นอาหาร จนตกลงในน้ำซึ่งรองรับแผ่นดินไว้ ขณะที่ตกลงไปในน้ำนั้นเหมือนผลไม้ใหญ่หล่นน้ำซึ่งแสงแดด ไม่เคยส่องถึงเลย ดังนั้นน้ำจะเย็นยะเยือกเป็นที่สุด พอตกลงไปในน้ำแล้วครู่เดียวร่างกายก็เปื่อยยุ่ยราวกับก้อนอุจจาระตกลงในน้ำ เมื่อสัตว์นรกนี้ตายแล้วก็กลับเป็นตัวตนขึ้นอีก ปีนขึ้นไปเกาะกำแพงจักรวาลด้านนอกซ้ำแล้วซ้ำเล่า ได้รับทุกขเวทนาเป็นเวลานานชั่วพุทธันดรกัลป์หนึ่ง
มหาอวีจีนรก
บรรดาสัตว์ที่เกิดในมหาอวีจีนรกนี้ได้รับทุกขเวทนาเป็นเวลานานถึงกัลป์หนึ่งจึงจะพ้นทุกข์ กัลป์หนึ่งนั้นมีระยะเวลานานเท่าใด จะนับด้วยปีและเดือนก็มิอาจนับได้ อุปมาเหมือนภูเขาเทือกหนึ่ง สูง ๑ โยชน์ กว้างโดยรอบ ๓ โยชน์ เมื่อถึง ๑๐๐ ปี ถึมีเทวดาองค์หนึ่งนำผ้าทิพย์ ที่บางอ่อนราวควันไฟมากวาดภูเขา แต่ละครั้งที่เทพยดากวาดภูเขาให้ราบเรียบลงเป็นแผ่นดินก็เรียกว่าสิ้นกัลป์หนึ่ง หากมีผู้ถามว่าผู้ที่กระทำบาป ๕ ประการ แล้วไปเกิดในมหาอวีจีนรก เหตุใดจะนับว่าครบ ๑ กัลป์ เพราะกัลป์หนึ่งผ่านไปแล้ว ๓ ส่วน ยังเหลืออีก ๑ ส่วน และ ไฟบรรลัยกัลป์ก็จะไหม้ขึ้นครั้งหนึ่ง
มีคำตอบดังนี้ บรรดาสัตว์ที่เกิดในมหาอวีจีนรกนั้นก็ยังไม่ครบ ๑ กัลป์ ดังกล่าวแล้ว ถ้าไฟบรรลัยกัลป์ไหม้ก็จะไม่ไหม้คนนรก ทั้งนี้เพราะเมื่อไฟบรรลัยกัลป์ไหม้มาถึงมหาอวีจีนรก ก็จะมีลมชนิดหนึ่งเกิดจากบาปกรรมได้พัดพาตัวคนนรกไปยังนรกขุมอื่นซึ่งไฟยังไหม้ไปไม่ถึง ลมนี้พัดเร็วมาก เปรียบดังนกตัวหนึ่งจับอยู่บนต้นไม้สูงมาก ขณะเมื่อนกบินไปจากต้นไม้ก็จะเห็นเงานกตกลงกลางพื้นดินพร้อมกัน ไม่ทันรู้ว่านกและเงาของนกนั้น สิ่งไหนเกิดก่อนสิ่งไหนเกิดทีหลัง ตราบใดที่ยังไม่ครบกัลป์หนึ่ง คนนรกก็ยังไม่พ้นบาปตราบนั้น ดังเช่นบาปของพระเทวทัตซึ่งไหม้อยู่ในมหาอวีจีนรกนั้น
ระยะทางจากมนุษย์โลกถึงยมโลกคือ ๑๔๐ โยชน์ จากยมโลกถึงมหาอวีจีนรกคือ ๑,๐๐๐ โยชน์ แผ่นดินที่เราอยู่นี้กว้าง ๑๐,๐๐๐ โยชน์ หนา ๒๔๐,๐๐๐ โยชน์ น้ำที่พยุงแผ่นดินไว้หนา ๔๘๐,๐๐๐ โยชน์ ลมซึ่งพยุงน้ำและดินไว้มิให้จม มิให้ไหวหนา ๙๖๐,๐๐๐ โยชน์ บรรดาสัตว์นรกทั้งหลายนั้นอยู่ใต้แผ่นดินที่เราอยู่นี้ เรื่องของบรรดาสัตว์ที่เกิดในนรกภูมิ บทที่ ๑ มีข้อความย่อ ๆ ดังกล่าวแล้วเพียงเท่านี้
บทที่ ๒
แดนของสัตว์เดรัจฉาน
สัตว์เดรัจฉานที่เกิดในแดนนี้มีกำเนิด ๔ ประการ คือ เกิดจากไข่ เกิดจากครรภ์ เกิดจากไคล และเกิดโดยมีรูปกายโตใหญ่ขึ้นทันใด บรรดาสัตว์เดรัจฉานเหล่านี้ได้แก่ ครุฑ นาค สิงห์ ช้าง ม้า วัว ควาย เนื้อ เป็ด ห่าน ไก่ และนก เป็นต้น สัตว์เหล่านี้บางชนิดไม่มีเท้า บางชนิดมี ๒ เท้า บางชนิดมี ๔ เท้า บางชนิดมีเท้าเป็นจำนวนมาก สัตว์เหล่านี้เวลาเดินคว่ำตัวลงขนาบกับพื้น
สัตว์เดรัจฉานมีความรู้อยู่ ๓ อย่าง คือ รู้สืบพันธ์ รู้กินอาหาร และรู้กลัวความตาย ตามปกติสัตว์เดรัจฉานไม่รู้จักบุญหรือธรรม ไม่รู้จักเลี้ยงตนด้วยการค้าขาย ทำไร่ไถนา บางชนิดกินหญ้าเป็นอาหาร บางชนิดกินเถาวัลย์ กินใบไม้ บางชนิดกินกันเอง บางชนิดกินสัตว์ที่อ่อนแอกว่าตน สัตว์ที่อ่อนแอมักจะหนีไปซ่อนในที่เร้นลับ เมื่อสัตว์ที่แข็งแรงกว่าวิ่งไล่ทันก็จะกินสัตว์ที่อ่อนแอนั้น การที่สัตว์เดรัจฉานเลี้ยงชีวิตด้วยการฆ่ากัน เมื่อตายไปย่อมไปเกิดในอบายภูมิ ๔ สัตว์เดรัจฉานจำนวนน้อยที่ได้ไปเกิดบนสวรรค์ สัตว์ซึ่งเดินคว่ำตัวลงขนานกับพื้นนั้นมีทั้งที่ดีและที่ไม่ดี ที่ดีได้แก่ ราชสีห์ซึ่งมี ๔ ประเภท คือ ติณสีหะ กาฬสีหะ ปัณฑุรสีหะ และไกรสรสีหะ ประเภทแรก คือ ติณสีหะนั้นมีขนสีหม่นเหมือนสีปีกนกเขา กินหญ้าเป็นอาหาร ประเภทที่ ๒ กาฬสีหะนั้นมีขนสีดำเหมือนวัวดำ กินหญ้าเป็นอาหาร ประเภทที่ ๓ ปัณฑุรสีหะ มีขนสีเหลืองเหมือนสีใบไม้ กินเนื้อเป็นอาหาร ประเภทที่ ๔ ไกสสรสีหะ มีปากและเท้าทั้ง ๔ เป็นสีแดงดุจเอาน้ำครั่งละลายด้วยน้ำชาดหรคุณทาไว้ ท้องก็เป็นสีแดงเช่นกัน มีแนวแดงตั้งแต่หัวตลอดจนถึงหลังและอ้อมลงถึงขา แนวแดงนี้ดุจรัดสะเอว งามเหมือนมีผู้แต้มไว้ ขนคออ่อนนุ่มราวกับพันด้วยผ้าแดง ซึ่งมีค่าแสนตำลึงทอง ขนที่ตัวไกรสรสีหะนี้ บางตอนก็มีสีขาวงามประดุจหอยสังข์ที่ขัดใหม่ เมื่อไกรสรสีหะออกจากถ้ำที่อยู่ จะเป็นถ้ำทองหรือถ้ำแก้วก็ตาม จะขึ้นไปอยู่บนแผ่นหินซึ่งมีสีเหลืองงามประดุจทองคำ สองตีนหลังเหยียดเสมอกัน และยืนสองตีนหน้า สะบัดขนมองหลัง แล้วเหยียดสองตีนหน้า ฟุบสองตีนหลังลงแล้วยืนตัวขึ้น ส่งเสียงดังดุจฟ้าลั่น สะบัดขนแล้วจึงออกเดิน เมื่อวิ่งไปมามีลักษณะเหมือนลูกวัววิ่ง ท่าเดินของไกรสรสีหะนั้นดูว่องไวงดงาม เหมือนผู้ที่มีร่างกายแข็งแรงถือดุ้นไฟแกว่งไปมาในคืนเดือนมืด เสียงร้องของไกรสรสีหะนั้นดังมากจนได้ยินไปไกลถึง ๓ โยชน์ ร้อง ๓ ครั้ง บรรดาสัตว์ ๒ ตีน ๔ ตีน ซึ่งอยู่ในระยะเสียงที่ได้ยินนั้นก็จะตกใจกลัวตัวสั่น และสลบอยู่ไม่รู้สึกตัว แล้วพากันหนีจากที่นั้นไปจนหมดสิ้น ส่วนสัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำก็ดำหนีลงไปจนถึงใต้พื้นน้ำ ร้องครวญคราง ช้างสารในป่าเมื่อได้ยินเสียงไกรสรสีหะก็รู้สึกกลัว ร้องขึ้นและหนีไปในป่า ส่วนช้างบ้านที่ผูกไว้ด้วยเชือกหรือเชือกหนัง เมื่อได้ยินเสียงไกรสรสีหะ ก็ดิ้นแรงจนเชือกขาดขี้เยี่ยวราดแล้ววิ่งหนีไป เว้นแต่ไกรสรสีหราชด้วยกัน ม้าแก้วที่ชื่อว่าพลาหก และผู้มีบุญคือ พระโพธิสัตว์ พระอรหันต์ขีณาสพเท่านั้นที่สามารถฟังเสียงไกสสรสีหะนั้นได้
ยามเมื่อไกรสรสีหะกระโดดโลดเต้นนั้น เมื่อกระโดดไปทางซ้ายหรือขวาก็จะกระโดดไปได้ไกลระยะทางเท่าสุดเสียงวัวร้อง เมื่อกระโดดขึ้นเบื้องต้นก็จะกระโดดได้สูงเป็นสี่เท่าของระยะสุดเสียงวัวร้อง บางครั้งก็สูงถึงเจ็ดเท่าของระยะสุดเสียงวัวร้อง เมื่อกระโจนออกไปข้างหน้าก็จะกระโจนออกไปได้สิบหกถึงยี่สิบเท่าของระยะสุดเสียงวัวร้อง หากกระโจนลงจากที่สูงลงล่างก็จะไปไกล ๖๐ ถึง ๘๐ โยชน์ เมื่อกระโดดขึ้นไปกลางอากาศ ต้นไม้ใหญ่ก็จะแหวกเป็นช่องทั้งด้านซ้ายและขวาและกระโดดได้สูงเป็นระยะทางเท่าสุดเสียงวัวร้อง พอหยุดการกระโดดโลดเต้นแล้ว ก็จะส่งเสียงร้องอย่างดังสามครั้ง ครั้นหยุดแล้วก็จะกระโดดโลดเต้นโดยกระโดดไปข้างหน้า ๓ โยชน์ ความเร็วก่อให้เกิดลมพัดดัง เสียงดังของลมจะได้ยินไล่มาข้างหลัง ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะไกรสรสีหะมีกำลังวังชาแข็งแรงยิ่งนัก ในบรรดาสัตว์สี่ตีนนั้นไม่มีสัตว์ใดจะกระโดดไปในอากาศได้เร็วเท่าไกรสรสีหะ ยกเว้นแต่ช้างแก้ว
ช้างแก้วนั้นมีอยู่ ๑๐ ตระกูล ได้แก่ ช้างที่มีผิวกายสีดำ (กาฬาพกหัตถีกุล) ช้างที่มีผิวกายสีน้ำไหล (คังเคยยหัตถีกุล) ช้างที่มีผิวกายสีขาว (ปัณฑรหัตถีกุล) ช้างที่มีผิวกายสีทองแดง (ตามพหัตถีกุล) ช้างที่มีผิวกายสีแสด (ปังคลหัตถีกุล) ช้างที่มีกลิ่นหอม (คันธหัตถีกุล) ช้างมงคล (มังคลหัตถีกุล) ช้างที่มีสีกายสีทอง (เหมหัตถีกุล) ช้างซึ่งรักษาศีลแปด (อุโปสถหัตถีกุล) และช้างหกงา (ฉัททันตหัตถีกุล) ฝูงช้างทั้งหลายนี้อยู่ในถ้ำทองกว้างใหญ่ ตกแต่งอย่างงดงาม
สัตว์ที่ไม่มีตีน อันได้แก่ ปลาใหญ่ ๗ ตัว คือ ตัวหนึ่งชื่อติมิ ตัวยาว ๒๐๐ โยชน์ ตัวหนึ่งชื่อติงมงคล ตัวยาว ๓๐๐ โยชน์ ตัวหนึ่งชื่อติมิรปิงคล ตัวยาว ๕๐๐ โยชน์ ส่วนอีก ๔ ตัวต่อไปนี้ ตัวยาว ๑,๐๐๐ โยชน์ ได้แก่ ปลาอานนท์ ปลาติมินทะ ปลาอัชฌณาโรหะ ปลามหาติมิระ เมื่อใดที่ปลาติมิรปิงคลโบกครีบไปทางด้านซ้ายและขวา โยกหาง แกว่งหัว น้ำในมหาสมุทรก็จะเกิดเป็นฟองประดุจดังหม้อแกงเดือด ฟองนี้จะแผ่กระจายไปไกลถึง ๔๐๐ โยชน์ เมื่อใดที่ปลานี้โบกครีบทั้งสองแกว่งหางแกว่งหัว ว่ายน้ำฉวัดเฉวียน น้ำนั้นก็จะกระเทือนไปถึงแผ่นดินทำให้เกิดฟองกระจายไป ๗๐๐ ถึง ๘๐๐ โยชน์ ที่กล่าวมานี้แสดงให้เห็นความแข็งแรงของปลาติมิรจงคล ส่วนปลาใหญ่อีก ๔ ชนิดก็ยิ่งมีกำลังใหญ่ยิ่งกว่านี้
พญาครุฑจัดเป็นสัตว์เดรัจฉานเช่นเดียวกัน แต่อาหารและที่อยู่ของครุฑนั้นเหมือนของเทวดาในสวรรค์ มีฤทธิ์อำนาจ สามารถเนรมิตตนได้เช่นกัน ดังนั้นจึงได้ชื่อว่าเทพโยนิ ที่เชิงเขาพระสุเมรุมีสระใหญ่สระหนึ่งชื่อสิมพลี กว้าง ๔๐๐ โยชน์ มีต้นงิ้วขึ้นเป็นฟ้าล้อมรอบ มีความสูงเท่ากันราวกับมีผู้ปลูกไว้ ใบเขียวงามน่าดูยิ่งนัก และยังมีต้นงิ้วใหญ่อยู่ต้นหนึ่ง ขนาดเท่าต้นไม้ชมพูทวีป สระนี้เป็นที่อยู่ของฝูงครุฑ ไม่มีสัตว์ปีกใดที่จะเทียบเท่าครุฑได้เลย พญาครุฑผู้เป็นใหญ่นั้นมีร่างกายใหญ่โตถึง ๑๔๐ โยชน์ ปีกซ้ายขวายาว ๑๔๐ โยชน์ หางยาว ๖๐ โยชน์ คอยาว ๓๐ โยชน์ ปากยาว ๙ โยชน์ ตีนทั้งสองยาว ๑๒ โยชน์ เมื่อครุฑกางปีกเต็มที่บินไปในอากาศจะยาวถึง ๗๐๐ โยชน์ เวลาเหยียดปีกเต็มที่จะได้ถึง ๘๐๐ โยชน์ ครุฑนั้นมีร่างกายใหญ่โตและกำลังวังชาแข็งแรงยิ่งนัก เมื่อเวลาครุฑเฉี่ยวนาคกลางมหาสมุทร น้ำจะแยกออกโดยรอบมีรัศมี ๑๐๐ โยชน์ ครุฑจะใช้เล็บรัดหางนาค ปล่อยหัวห้อยลง แล้วพาบินไปยังที่อยู่แล้วจึงจะกินเป็นอาหาร ครุฑมักจะเลือกกินนาคที่มีขนาดเท่าตนหรือเล็กกว่า ถ้ามีขนาดใหญ่กว่าก็ไม่สามารถจับกินได้ ครุฑจะมีการเกิดได้ ๔ แบบ คือ จากครรภ์ จากไข่ จากไคล และเกิดเป็นรูปกายโตใหญ่ในทันที แต่พญาครุฑที่เกิดจากครรภ์และไข่จะไม่สามารถจับนาคที่เกิดจากไคล และที่เกิดเป็นรูปกายโตใหญ่ในทันทีได้
หลังจากไฟบรรลัยกัลป์ไหม้แล้วก็จะเริ่มเกิดแผ่นดินใหม่ มีแต่ความว่างเปล่า บางแห่งโล่งว่างมีความกว้างและสูงถึง ๓๐๐ โยชน์ บางแห่ง ๔๐๐ โยชน์ บางแห่ง ๗๐๐ โยชน์ เป็นที่ราบเท่ากัน พื้นดินปกคลุมด้วยสีขาวเป็นมันราวแผ่นเงินยวง บางแห่งมีหญ้าแพรกขึ้นเขียวเป็นมัน สูง ๓- ๔ นิ้วมือ เขียวงามราวแผ่นแก้วไพฑูรย์ ดูสว่างเรืองรองทั่วแผ่นดิน มีสระหลายแห่งเต็มไปด้วยพันธุบัว ๕ ชนิด สวยงามยิ่งนัก มีไม้ยืนต้นซึ่งลำต้นงามไม่มีด้วงหรือแมลงเจาะไช ผลิดอกออกผลดูตระการตายิ่งนัก ส่วนเถาวัลย์นั้นก็ออกดอกเป็นสีแดง สีขาว สีเหลือง ดูงามตาราวกับมีผู้มาประดับตกแต่งไว้ สถานที่ดังกล่าวแล้วนี้เรียกว่านาคพิภพ เป็นที่อยู่ของเหล่านาคทั้งหลาย มีปราสาทแก้ว ปราสาทเงิน ปราสาททองงามมาก มีที่ว่างโล่งแห่งหนึ่งซึ่งไม่มีสิ่งใดอาศัยอยู่เลย เป็นที่กลวงอยู่ภายใต้เขาหิมพานต์ กว้าง ๕๐๐ โยชน์ เป็นเมืองนาคราช มีแก้ว ๗ ประการ แผ่นดินงดงามดั่งสวรรค์ชั้นไตรตรึงษ์อันเป็นที่อยู่ของพระอินทร์ มีสระใหญ่ ๆ หลายแห่ง ล้วนเป็นที่อยู่ของฝูงนาค น้ำใสสะอาด ไม่มีตะไคร่ ดูราวกับแผ่นแก้วแผ่นใหญ่ซึ่งเช็ดขัดซ้ำแล้วซ้ำอีก มีท่าน้ำราบเรียบแห่งหนึ่งซึ่งนาคชอบมาอาบน้ำเล่น ในน้ำนั้นมีปลาใหญ่ไล่กัดปลาเล็ก มีจอกและพันธุ์บัว ๕ ชนิด ดอกบานดูตระการตา บัวหลวงดอกใหญ่เท่าล้อเกวียน สะเทือนไหวไปตามน้ำ ดูงามยิ่งนักราวกับมีผู้ประดับแต่งไว้
นาคชนิดหนึ่งอาศัยอยู่ในทะเล เมื่อนาคตัวเมียมีครรภ์แก่ก็จะตรึกตรองอยู่ในใจว่า หากจะออกลูกกลางทะเลนี้ ทะเลก็มีฟองมากซึ่งเกิดจากนกน้ำและครุฑ ดังนั้น นาคที่มีครรภ์แก่จึงดำน้ำลงไปจนถึงแม่น้ำทั้งห้าที่ชื่อว่า คงคา ยมนา อจิรวดี สรภู มหีมหานที ซึ่งไหลลงสู่มหาสมุทรใหญ่ แล้วจึงดำน้ำขึ้นไปยังป่าใหญ่ที่ชื่อป่าหิมพานต์ ในป่าหิมพานต์นั้นมีถ้ำทอง ซึ่งครุฑไม่สามารถบินไปถึงได้ นางนาคจึงคลอดลูกไว้ในที่นั้น แล้วเลี้ยงดูลูกจนเติบใหญ่แข็งแรง แล้วจึงพาลงน้ำลึกเพียงหน้าแข้ง และสอนให้ว่ายน้ำทั้งที่ลึกและที่ตื้น จนเห็นว่าลูกว่ายน้ำได้ดีแล้วจึงพาว่ายข้ามแม่น้ำใหญ่มา จนเห็นว่าลูกว่ายน้ำได้รวดเร็วดีแล้ว จึงเนรมิตให้ฝนตกหนัก จนน้ำนองเต็มป่าหิมพานต์และท่วมถึงทะเล จึงเนรมิตปราสาททองคำประดับด้วยแก้ว ๗ ประการงามรุ่งเรืองนัก ในปราสาทมีเครื่องประดับเครื่องอุปโภคบริโภคอันเป็นทิพย์ราวกับวิมานเทพยดาในสวรรค์ ต่อจากนั้นนาคจึงนำลูกตนขึ้นอยู่บนปราสาท แล้วพาปราสาทล่องน้ำลงมาถึงมหาสมุทรที่ลึกถึง ๑,๐๐๐ วา แล้วพาปราสาทและลูกดำน้ำลงไปอยู่ในทะเลนั้น
นาคมี ๒ ชนิด คือ ถลชะ ชลชะ นาคถลชะสามารถเนรมิตตนได้แต่บนบก ไม่สามารถเนรมิตตนในน้ำ ส่วนนาคชลชะสามารถเนรมิตตนได้ในน้ำ แต่ไม่สามารถเนรมิตตนบนบกได้ ในสถานที่ ๕ แห่งต่อไปนี้ นาคไม่สามารถเนรมิตตนได้ ได้แก่ ที่เกิด ที่ตาย ที่นอน ที่สมสู่ ที่ลอกคราบ ถ้านาคไปอยู่ที่แห่งอื่นนอกจากห้าแห่งนี้ นาคก็สามารถเนรมิตตนได้ นาคสามารถเนรมิตตนให้งามราวเทพยดาได้ ส่วนนาคตัวเมียก็สามารถเนรมิตตนให้งามราวเทพธิดาและเทพอัปสร
เมื่อนาคต้องการล่าเหยื่อชนิดใด ก็จะแปลงตัวเป็นเหยื่อชนิดนั้น
เมื่อนาคต้องการหาอาหารบนแผ่นดินก็จะเนรมิตตัว เช่น งูไซ งูกระสา งูเห่า งูเขียว และอื่น ๆ บางครั้งก็จะเนรมิตตัวเป็นสัตว์อื่นที่ต้องการล่ากิน ทั้งนี้เพราะนาคเป็นสัตว์เดรัจฉาน
ระยะทางจากพื้นแผ่นดินที่เราอยู่จนถึงนาคพิภพนั้น ลึกถึง ๘,๐๐๐ วา
บรรดาสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นว่า ราชหงส์ซึ่งอาศัยอยู่ในเขาคิชฌกูฏและในถ้ำทองนั้น อาศัยอยู่ในปราสาทรวมกับฝูงนกอื่น ๆ และสัตว์ต่าง ๆ ตามที่มีอยู่ในป่าหิมพานต์นั้นมีจำนวนมากมาย ส่วนที่อาศัยอยู่ในบ้านในเมืองก็ยังมีอีกมากเป็นต้นว่า เป็ด ไก่ นก และห่าน ซึ่งคนเลี้ยงไว้กินเป็นอาหาร ครุฑกินนาคเป็นอาหาร ส่วนนาคกินกบเขียด กบเขียดกินแมลง บุ้ง สัตว์ใหญ่มักกินสัตว์เล็ก เสือโคร่งเสือเหลืองตัวเมียที่ต้องเลี้ยงลูกนั้น เมื่อหิวจัดก็จะออกไปหาอาหาร แต่ก็หาอาหารได้ยากลำบากมาก เมื่อลูกเสือเข้ามากินนมด้วยความรักนั้น แม่เสือจึงจับลูกกินเอง เพราะความอดอยากหิวโหยนั่นเอง
สัตว์เดรัจฉานบางชนิดเกิดนอกเนื้อเดรัจฉาน บางชนิดเกิดในเนื้อเดรัจฉาน สัตว์บางจำพวกเกิดในที่ไม่ดี หากินเลี้ยงตัวเองไม่ได้ก็จะตายไป บางจำพวกเกิดในท้องมนุษย์มี ๘ ครอก เป็นต้นว่า หนอนที่แผ่พืชพันธุ์และตายในท้องมนุษย์ หรือในท้องสัตว์ที่ใหญ่กว่ามนุษย์ ยึดท้องเป็นที่อยู่อาศัยเป็นต้นว่า ไส้เดือนในท้อง สัตว์บางจำพวกมีขน เล็บ เนื้อ เอ็น กระดูก เขา งา ซึ่งคนนำมาใช้ทำงาน แม้ว่าสัตว์เหล่านื้จะไม่มีความผิดใด ๆ ก็ตาม ก็จะถูกล่าเพื่อนำมาใช้ประโยชน์ สัตว์บางจำพวก เช่น วัว ควาย ช้าง ม้า คนนำมาใช้ทำงานหนักตรากตรำ ไม่ได้หยุดพัก เมื่อกินหญ้าและน้ำด้วยความหิวก็จะถูกคนตีด่าบังคับ
ที่กล่าวโดยสังเขปมานี้เป็นเรื่องของเดรัจฉานภูมิ อันเป็นบทที่สอง
บทที่ ๓
แดนเปรต
เปรตมีการเกิด ๔ แบบ ดังกล่าวแล้ว เปรตเหล่านี้อยู่รอบ ๆ เมืองราชคฤห์ ภายนอกเมืองราชคฤห์เป็นถิ่นที่อยู่ของพวกเปรต เรียกเปรตยมโลก ซึ่งมีเปรตอยู่มาก นอกจากนั้นเปรตบางจำพวกอยู่ในมหาสมุทร บางจำพวกอยู่บนยอดเขา บางจำพวกอยู่ตามไหล่เขา เปรต ๓ จำพวกนี้ ได้แก่ เปรตที่ถือกำเนิดจากเหตุ ๒ เปรตที่ถือกำเนิดด้วยเหตุ ๓ และเปรตที่ถือกำเนิดโดยไม่มีเหตุ เปรตบางจำพวกโชคดีได้อยู่ปราสาทแก้ว มีกำแพงแก้วและคูแก้วล้อมรอบ ดูงามมาก เปรตบางจำพวกมีช้างม้าข้าทาส มียวดยานคานหามทองขี่เที่ยวไปในอากาศ แต่เปรตเหล่านี้แม้จะโชคดีมียศศักดิ์เพียงใดก็ไม่อาจเทียบกับเทวดาในสวรรค์ได้ เปรตบางจำพวกมีลักษณะดังกล่าวมานานนักแล้ว
เปรตบางจำพวกเวลาข้างแรมเป็นเปรต เวลาข้างขึ้นเป็นเทวดา เปรตบางจำพวกเวลาข้างขึ้นเป็นเปรต เวลาข้างแรมเป็นเทวดา เปรตบางจำพวกเป็นเปรตตลอดกาลนาน ชั่วระยะเวลาที่โลกไม่มีพระพุทธเจ้ามาเกิด เปรตที่ถือกำเนิดด้วยเหตุ ๓ สามารถรู้อริยสัจ ๔ เปรตบางจำพวกสิงอยู่ในต้นไม้ใหญ่ เปรตบางจำพวกอยู่บริเวณที่ราบ และกินอาหารแถวที่ราบเลี้ยงชีวิต เปรตบางจำพวกอยู่ปราสาททิพย์ มีอาหารทิพย์กินเหมือนเป็นเทวดา
ผีเสื้อบางจำพวกอยู่ในต้นไม้และกินข้าวเป็นอาหาร บรรดาผีเสื้อที่ถือกำเนิดด้วยเหตุ ๓ สามารถรู้อริยสัจ ๔ และฝูงผีปีศาจซ่อนตนอยู่ในแผ่นดิน แม้ว่ามับแอบอยู่หลังต้นไม้แม้ต้นเล็กนิดเดียว คนทั้งหลายก็จะมองไม่เห็นมัน
ฝูงเปรตและฝูงผีเสื้อทั้งหลาย เมื่อตายแล้วจะเกิดเป็นมดตะนอยดำ บางครั้งเป็นตะเข็บ แมลงป่อง และแมงเม่า บางครั้งเป็นตั๊กแตน เป็นหนอน บางครั้งเป็นเนื้อ เป็นนกเล็กน้อย เช่น นกกระจิบ นกกระจาบ บางครั้งเกิดเป็นเนื้อป่า ถ้ามันตายไป มันจะเกิดเป็นดังนั้นทุกครั้ง
เปรตบางจำพวกอายุยืน ๑๐๐ ปี บางจำพวก ๑,๐๐๐ ปี บางจำพวกชั่วพุทธันดรกัลป์หนึ่ง แม้ข้าวสักเม็ดหนึ่ง น้ำสักหยดหนึ่งจะเข้าถึงปากถึงคอมันเป็นอันไม่มีเลย
เปรตบางจำพวกตัวใหญ่ แต่ปากเล็กเท่ารูเข็ม บางจำพวกผอมมากเพราะหาอาหารกินไม่ได้ แม้จะขอดเอาเนื้อน้อยหนึ่งก็ดี เลือดหยดหนึ่งก็ดี ก็ไม่ได้เลย มีแต่กระดูกและหนังหุ้มกระดูกอยู่เท่านั้น หนังที่อกเหี่ยวอยู่ติดกระดูกสันหลัง ตาลึกและกลวงเหมือนถูกควักออก ผมยุ่งรุ่ยร่ายลงมาคลุมปาก แม้ผ้าขี้ริ้วผืนน้อยก็ไม่มีปิดกาย เปรตจำพวกนี้เปลือยกายอยู่ตลอดชีวิต ตัวเหม็นสาบน่าเกลียด มีทุกข์ระทมทั้งกายใจ ร้องไห้คร่ำครวญตลอดเวลาด้วยความหิว เปรตเหล่านี้ไม่มีเรี่ยวแรงจึงนอนหงายอยู่ มักจะได้ยินเสียงเหมือนคนมาร้องเรียกว่า เจ้าทั้งหลายเอ๋ย จงมากินข้าว กินน้ำ เมื่อได้ยินดังนั้น เปรตทั้งหลายก็คิดว่ามีข้าวและน้ำให้กินจึงลุกขึ้นไปกิน แต่ไม่มีแรง ช่วยกันลุกขึ้น แล้วต่างก็ล้มลง บ้างล้มคว่ำ บ้างล้มหงาย ทนทุกข์อยู่เช่นนั้นเป็นเวลานาน เปรตเหล่านี้ล้มกลิ้งไปมากกว่าจะลุกขึ้นได้ และได้ยินเสียงเรียกซ้ำซากนั้นนานนับพันปี ตราบเท่าที่มีชีวิตอยู่ หูย่อมได้ยินเสียงเรียกดังนั้น พอลุกขึ้นได้แล้วก็จะเอามือพาดเหนือหัววิ่งไปตามเสียงเรียกนั้นด้วยความดีใจ รีบไปหาข้าวและน้ำตามที่ต่าง ๆ แต่ไม่พบ จึงร้องไห้รำพันเสียงดังเป็นทุกข์ยิ่งนัก แล้วล้มลงนอนบนพื้น เปรตเหล่านี้สามารถวิ่งได้ไกลมาก เมื่อเกิดเป็นคนมักอิจฉาริษยาผู้อื่น เห็นผู้อื่นมั่งมีจะทนไม่ได้ เห็นผู้อื่นยากไร้จะดูแคลน เห็นผู้อื่นมั่งมีก็อยากจะได้ทรัพย์สินของเขา มักจะคิดหากลอุบายที่จะเอาทรัพย์สินผู้อื่นมาเป็นของตน เป็นคนตระหนี่ ไม่ให้ทาน เมื่อเห็นผู้อื่นจะให้ทานก็ห้ามปราม นอกจากนี้ยังโกงทรัพย์สินของสงฆ์มาไว้เป็นประโยชน์ของตน คนจำพวกนี้ตายไปแล้วจะเกิดเป็นเปรตร้าย
เปรตจำพวกหนึ่งมีกายดังท้าวมหาพรหม และงามดั่งทอง แต่มีปากเหมือนปากหมู อดอยากนักหนาหาอะไรกินไม่ได้เลยสักสิ่งเดียว เขามีกายงามดังทองเพราะเหตุใด เพราะชาติก่อนเขาได้บวชเป็นชีถือศีลบริสุทธิ์ แต่มีปากเหมือนปากหมูเพราะเขาดูถูกและกล่าวร้าย ติเตียนครูบาอาจารย์และพระสงฆ์ผู้มีศีล เปรตจำพวกหนึ่งมีกายงามดังทอง แต่ปากเหม็นนักหนา มีหนอนเต็มปาก หนอนนั้นเจาะกินปากเขาอยู่ เจาะกินหน้าตาเขาอยู่ เหตุที่เขามีกายงามดังทองนั้นเพราะเขาได้รักษาศีลในชาติปางก่อน แต่ที่ปากเขาเหม็นมีหนอนเจาะกินอยู่เพราะเขาติเตียน ยุยงพระสงฆ์ให้ผิดใจกัน
เปรตผู้หญิงจำพวกหนึ่งเปลือยกายตลอดเวลา และตัวเหม็นมาก มีแมลงวันตอมจำนวนมากกินตัว ร่างกายผอมหาเนื้อไม่ได้เลยสักนิด มีแต่เอ็นและหนังหุ้มกระดูกอยู่ เปรตเหล่านี้อดอยากมาก หาอะไรกินไม่ได้เลย และเมื่อเปรตผู้หญิงจะคลอดลูก มักจะคลอดครั้งละ ๗ ตน แล้วกินเนื้อลูกตน แต่ก็ไม่อิ่ม เป็นอยู่เช่นนี้ซ้ำ ๆ กัน เหตุที่เขากินเนื้อลูกตนเองนั้นเพราะอยากกินมากอดใจไม่ได้ เปรตจำพวกนี้เมื่อเป็นคนเคยให้ยาแก่ผู้หญิงมีครรภ์กินเพื่อให้แท้งลูก และได้สาบานว่าถ้าฉันให้ยาผู้หญิงกินและทำให้แท้งลูก ขอให้ฉันเป็นเปรตมีเนื้อตัวเหม็น มีแมลงวันตอม เจาะกินอยู่ตลอดเวลา ให้ฉันคลอดลูกเช้า ๗ คน (เย็น ๗ คน) ทุกวัน แล้วให้ฉันกินเนื้อลูกตัวเองทุกวันตลอดไป เพราะบาปเกิดจากการที่เขาให้ยาผู้หญิงมีครรภ์กิน และทำให้แท้งลูก และได้สบถสาบานไว้ ดังนั้นเขาจึงต้องเปลือยกายอยู่และมีแมลงวันตอมเจาะกินตัว เขาผอมมากไม่มีเนื้อเลย และจิกกินเนื้อลูกของตนทุกวัน วันละ ๑๔ ตน ตลอดเวลาเพราะเหตุนั้น
เปรตผู้หญิงจำพวกนี้เปลือยกายตลอดเวลา ไม่งามสักแห่ง อดอยากยากไร้มาก เมื่อเห็นข้าวและน้ำอยู่ตรงหน้าก็จะหยิบมากิน แต่ข้าวและน้ำนั้นจะกลายเป็นอาจมเป็นเลือดเป็นหนอง เมื่อเขาเห็นผ้าอยู่ตรงหน้าก็จะเอาผ้านั้นมาห่ม แต่ผ้านั้นจะกลายเป็นแผ่นเหล็กแดงลุกไหม้ตลอดตัว เปรตจำพวกนี้เมื่อสามีของเขาให้ข้าว น้ำ และผ้าเป็นทานแก่สงฆ์ กลับโกรธเคืองด่าทอสามีว่า มึงทำบุญให้ทานข้าว น้ำ ผ้าผ่อน ทั้งหมดนี้แก่พระสงฆ์ จงกลายเป็นลามกอาจม เป็นเลือด เป็นหนอง ให้มึงกินทุกคำเถิด และผ้าผ่อนนั้นจงกลายเป็นเหล็กแดงไหม้มึงทุกแห่งเถิด เพราะบาปกรรมที่เขาได้ด่าว่าสาปแช่งสามีเขาดังนั้น ทำให้เขาเป็นเปรตเพราะเหตุนั้น
เปรตจำพวกหนึ่งมีร่างกายสูงใหญ่เท่าต้นตาล เส้นผมหยาบมาก ตัวเหม็นมากหาที่ดีไม่ได้สักแห่ง อดอยากยากไร้นักหนา แม้ข้าวเมล็ดหนึ่ง น้ำหยดหนึ่งก็มิได้ตกถึงท้องเขาเลย เปรตจำพวกนี้ในชาติก่อนเป็นคนตระหนี่มาก ไม่เคยทำบุญให้ทานเลย เห็นผู้อื่นทำบุญให้ทานห้ามปราม ด้วยบาปกรรมที่เขาตระหนี่และไม่เคยทำบุญให้ทานเลยดังกล่าวนั้น ทำให้เขาเป็นเปรตอดอยากนักหนา หาอาหารกินไม่ได้เลย เพราะบาปกรรมที่เขาได้ทำไม่ดีนั้น
เปรตจำพวกหนึ่งเขาย่อมเอาสองมือกอบเอาข้าวลีบลุกเป็นไฟมาใส่ศีรษะตนเองตลอดเวลา เปรตจำพวกนี้เมื่อเขาเกิดในปางก่อน เขาเอาข้าวลีบปนข้าวดีแล้วเอาไปหลอกขาย ด้วยบาปกรรมดังกล่าว เขาจึงเอามือกอบข้าวลีบลุกเป็นไฟใส่ศีรษะเขาเอง และไฟไหม้ศีรษะเขาตลอดเวลา เพราะบาปกรรมที่เขาได้กระทำ เขาจึงทนทุกข์ทรมานดังนี้อยู่เช่นนี้
เปรตจำพวกหนึ่งเอาค้อนเหล็กแดงตีตัวเองตลอดเวลา เปรตจำพวกนี้เมื่อชาติก่อน เขาเคยตีศีรษะบิดามารดาเขาด้วยมือ หรือด้วยไม้ หรือด้วยเชือก เพราะบาปกรรมดังกล่าวจึงทำให้เขาเอาค้อนเหล็กแดงตีศีรษะตัวเองตลอดเวลา
เปรตจำพวกหนึ่งอดอยากมาก เห็นข้าวและน้ำที่มีรสอร่อยจึงเอามากิน เมื่อกินแล้ว ข้าวนั้นก็กลายเป็นลามกอาจม เน่าเป็นหนอน เหม็นมากอยู่ตลอดเวลา แต่ด้วยบาปกรรมของเขาเอง เมื่อชาติก่อนเมื่อมีคนมาขอทานข้าว เขามีข้าวอยู่ แต่หลอกว่าไม่มี คนขอทานขอซ้ำอีก แต่ก็ไม่ไห้ และสาบานว่าถ้าฉันมีข้าว แต่บอกว่าไม่มีก็ขอให้ฉันกินลามกอาจมที่เน่าหนอนเหม็นนักหนานั้นเถิด ด้วยบาปกรรมดังกล่าว เมื่อตายแล้วเขาก็เกิดเป็นเปรต ทนทุกข์ทรมานกินแต่ลามกอาจมปนหนอนเน่าเหม็นนักหนาอยู่เช่นนี้ตลอดเวลา
เปรตผู้หญิงจำพวกหนึ่งมีเล็บมือใหญ่ยาวคมดั่งมีดกรด ขุดเนื้อและหนังตัวเองกินตลอดเวลา เปรตฝูงนี้ในชาติก่อนเขาขโมยเนื้อของคนอื่นมากิน เมื่อเจ้าของถามเขาไม่รับ พูดแต่ว่าไม่ได้ขโมยของท่าน เขาสบถสาบานว่าถ้าข้าได้ขโมยเนื้อของท่านกินจริง ๆ ก็ขอให้ข้าเอาเล็บมือขูดเนื้อหนังของข้ากินเองเถิด เพราะบาปกรรมดังกล่าว เมื่อเขาตายไปจึงเกิดเป็นเปรตเอาเล็บมือขูดเนื้อหนังตัวเองกินตลอดเวลา
เปรตจำพวกหนึ่ง เวลากลางวันเขาถูกยิง ตี ฆ่า และแทง แล้วยังมีหมาตัวใหญ่เท่าช้างไล่กัดกินเนื้อเขา ทนทุกข์เวทนาดังนี้ตลอดเวลา เวลากลางคืนเขาเป็นเทวดา มีนางฟ้าจำนวนมากเป็นบริวาร และได้เสวยสมบัติทิพย์ดังเทวดา เขาเป็นดังนี้ทุกวันทุกเดือนจนสิ้นบาปกรรม เปรตฝูงนี้ในชาติก่อนเป็นพราน กลางวันเข้าป่าล่าเนื้อ กลางคืนรักษาศีล ด้วยบาปกรรมดังกล่าว เขาจึงถูกฆ่า ตี แทง และถูกหมาตัวเท่าช้างไล่กัดกินเนื้อเขา เพราะเปรตพวกนี้ทำบาปไว้เวลากลางวัน เขาจึงทนทุกข์เฉพาะเวลากลางวัน และด้วยผลบุญที่เขารักษาศีลเวลากลางคืน เขาจึงได้เกิดเป็นเทวดา มีนางฟ้ามากมายเป็นบริวาร เสวยสมบัติเวลากลางคืนทุกคืน
เปรตจำพวกหนึ่งมีวิมานเหมือนเทวดา มีเครื่องประดับทำด้วยเงิน ทอง แก้ว เครื่องประดับบางอย่างเป็นแก้ว ๗ ประการ มีนางฟ้าหมื่นหนึ่งห้อมล้อมเป็นบริวาร แต่ได้รับความลำบากเพราะไม่มีอาหารจะกิน จึงเอาเล็บมือคมดังมีดกรดข่วนขูดเนื้อหนังตัวเองกินต่างอาหาร เปรตจำพวกนี้ในชาติก่อนเขาเกิดเป็นนายเมือง ตัดสินความราษฎรโดยกินสินบน คนถูกเขาตัดสินว่าผิด คนผิดเขาตัดสินว่าถูก เขาไม่ตัดสินตามทำนองคลองธรรม หาความยุติธรรมมิได้
วันหนึ่งเป็นวันรักษาศีล พระยาผู้เป็นเจ้าเมืองทรงรักษาศีล ๘ พร้อมทั้งบรรดาขุนนางทั้งหลาย ส่วนนายเมืองนั้นไม่รักษาศีล ขณะเฝ้าพระยาผู้เป็นเจ้าเมืองได้ตรัสถามว่าเจ้ารักษาศีลหรือไม่ นายเมืองนั้นไม่ได้รักษาศีลรู้สึกละอายคนทั้งหลาย จึงกราบทูลพระยาว่าข้าพเจ้ารักษาศีลอยู่ เพื่อนของเขาคนหนึ่งซึ่งอยู่ใกล้ ๆ รู้ว่าเขาไม่ได้รักษาศีล ไม่ทำบุญ ไม่ปฏิบัติธรรม จึงค่อยเลียบเคียงถามเขาว่า เพื่อนเอ๋ย เพื่อนจำศีลหรือ เขาบอกเพื่อนตามจริงว่าข้าโกหก เพื่อนเขาจึงบอกเขาว่า ถ้าเช่นนั้นตั้งแต่นี้เป็นต้นไป ตอนกลางคืนท่านอย่ากินข้าวเย็นเลย ท่านจงอดข้าวเย็นจนถึงรุ่งเช้าแล้วจึงกิน แล้วจะได้บุญ นอกจากนี้ท่านก็ได้กราบทูลพระยาแล้วว่าท่านได้รักษาศีลเหมือนคนทั้งหลาย คนทั้งหลายจะว่าท่านว่าหลอกลวงเจ้านาย นายเมืองเห็นด้วยกับความที่เพื่อนบอก คืนวันนั้นเขาจึงเริ่มอดข้าวเย็น แต่เพราะเขามิเคยอดข้าวเย็นมาก่อน เมื่อเข้านอนก็เป็นลมตายในคืนนั้นเอง เพราะบาปกรรมของเขาขณะที่เป็นนายเมือง กินสินบนและตัดสินความโดยไม่เป็นธรรม เขาจึงเกิดเป็นเปรตลำบากยากไร้นักหนา อาหารกินไม่ได้เลยสักนิดเดียว และเอาเล็บมือคมดังมีดกรดแล่ขูดเนื้อหนังตัวเองกินตลอดเวลา แต่เพราะผลบุญที่ได้ฟังคำตักเตือนของเพื่อน ได้รักษาศีลและอดข้าวเย็นจนตาย ดังนั้นเขาจึงมีวิมานและเครื่องประดับทำด้วยแก้ว ๗ ประการ มีนางฟ้าหมื่นหนึ่งเป็นบริวาร
เปรตจำพวกหนึ่งกินเสลดอาหารที่อาเจียนออกมา น้ำลาย เหงื่อไคล น้ำเน่า น้ำหนอง และลามกอาจมเน่าเหม็นตลอดเวลา เปรตจำพวกนี้ในชาติก่อนได้เอาข้าวน้ำและอาหารที่เหลือเดนถวายพระสงฆ์ผู้ทรงศีล ด้วยบาปกรรมดังกล่าว เมื่อเขาตายไปจึงเกิดเป็นเปรตกินแต่เสลด อาหารที่อาเจียนออกมา น้ำลาย น้ำเน่า น้ำหนองลามกอาจมเน่าเหม็นเป็นอาหารตลอดเวลา
เปรตจำพวกหนึ่งกินแต่น้ำหนองและหมาเน่าขึ้นอืดพองที่เขาทิ้งในป่าช้าตลอดเวลา เปรตจำพวกนี้ในชาติก่อนได้ปิดบังอำพรางเอาเนื้อช้าง เนื้อหมา และเนื้อสัตว์ทั้งหลายทั้งที่มีเล็บ และไม่มีเล็บ ซึ่งในพระวินัยพระพุทธเจ้าบัญญัติไว้มิให้พระสงฆ์ฉันไปให้พระสงฆ์ฉัน ครั้นตายไป จึงเกิดเป็นเปรตจำพวกนี้ เพราะบาปกรรมดังกล่าว เขาจึงกินแต่น้ำเลือด น้ำหนอง หมาเน่าขึ้นอืดพองเป็นอาหารตลอดเวลา
เปรตจำพวกหนึ่งมีเปลวไฟพุ่งออกจากอก ลิ้น ปาก แล้วลามไหม้ตัวเองทุกแห่ง เปรตจำพวกนี้ในชาติก่อนได้ด่าสบประมาท และกล่าวคำเท็จต่อพระสงฆ์ผู้ใหญ่ผู้มีศีล เมื่อตายไปจึงเกิดเป็นเปรต เพราะบาปกรรมดังกล่าวจึงมีเปลวไฟพุ่งออกจากอก ปาก และลิ้นของเขา และไหม้ลามทั่วตัวเขา
เปรตจำพวกหนึ่งน่าเกลียดมาก หาน้ำดื่มไม่ได้สักหยด กระหายน้ำมากราวจะขาดใจ จึงวิ่งไปทางซ้ายทางขวาเพื่อจะหาน้ำดื่ม เมื่อเห็นน้ำใสสะอาดก็เอามือกอบน้ำนั้นมาดื่ม น้ำนั้นกลายเป็นไฟไหม้เขาทั้งตัว เขาเกลือกไปเกลือกมาและตายในไฟนั้นเป็นเช่นนี้เป็นเวลานาน เปรตจำพวกนื้ในชาติก่อนเคยข่มเหงคนยากไร้เข็ญใจ ไม่มีความกรุณาปรานี อยากได้สิ่งของและทรัพย์สินของผู้อื่นมาเป็นของตน ใส่ความผู้ไม่มีความผิด ครั้นตายไปจึงเกิดเป็นเปรตอยู่เป็นเวลานานเพราะบาปกรรมดังกล่าว เปรตพวกนั้นผอมบางน่าเกลียดมาก หาอะไรกินไม่ได้เลย อดอยากมากเหมือนใจจะขาด เมื่อเขาเห็นน้ำใสและกอบจะเอามากิน น้ำนั้นจะกลายเป็นไฟไหม้เขาทั้งตัว เขาก็กลิ้งเกลือกตายในไฟนั้นเป็นเวลานานมาก
เปรตจำพวกหนึ่งมีตัวเปื่อยเน่าและผอมมาก หลังโกง มือเน่า ตีนเปื่อย เขาเอาไฟคลอกตัวเองตลอดเวลา ตัวเขาเหมือนขอนไม้กลิ้งอยู่กลางไร่ เขากลิ้งไปกลิ้งมาทนทุกข์เวทนาเช่นนั้นเป็นเวลานานมาก เปรตพวกนี้ในชาติก่อนเขาเผาป่า สรรพสัตว์ที่หนีไม่ทันจึงถูกไฟคลอกตาย
เปรตจำพวกหนึ่งตัวใหญ่เท่าภูเขา มีขนยาวแหลมมาก เล็บตีนเล็บมือใหญ่ เล็บนั้นคมดังมีดกรดและหอกดาบ เมื่อเล็บตีนเล็บมือและขนของเขากระทบกับเมื่อใด จะเกิดเสียงดังเหมือนฟ้าผ่า เกิดเป็นไฟลุกไหม้ตัวเอง และบาดตัวเหมือนดังขวานฟ้าผ่าตัวเขาทุกแห่ง เปรตฝูงนี้ในชาติก่อนเกิดเป็นนายเมือง และตัดสินความโดยไม่ชอบธรรม เห็นแก่สินบนไม่วางตัวเป็นกลาง คนถูกว่าผิด คนผิดว่าถูก เพราะบาปกรรมดังกล่าวตัดสิน เมื่อตายไปจึงเกิดเป็นเปรต มีตัวใหญ่เท่าภูเขา มีขน เล็บตีน เล็บมือใหญ่ยาว คมดั่งมีดกรดและหอกดาบ เมื่อกระทบกับจะเกิดเสียงเหมือนฟ้าผ่า ขนและเล็บตีนเล็บมือเขาจะลุกเป็นเปลวไฟแทงตัวเขาตลอดเวลา
จบบทที่ ๓ เรื่องสัตว์ที่เกิดในแดนเปรต โดยสังเขปแต่เพียงนี้
บทที่ ๔
แดนอสุรกาย
สัตว์ในแดนอสุรกายมีการเกิดด้วยกำเนิด ๔ ประการ กล่าวคือ เกิดจากไข่ เกิดในน้ำ เกิดในไคล และเกิดผุดขึ้นเอง อสุรกายเหล่านี้มี ๒ จำพวก ได้แก่ กาลกัญชกาอสุรกาย และทิพยอสุรกาย
กาลกัญชกาอสุรกาย มีรูปร่างสูง ๑ คาพยุต หรือเท่ากับ ๒,๐๐๐ วา ผอมมาก ไม่มีเนื้อ และเลือดเลยแม้แต่น้อย ตัวเหมือนต้นไม้แห้ง ตาเล็กเท่าตาปู ตาอยู่เหนือกระหม่อม ปากเล็กเท่ารูเข็ม อยู่เหนือกระหม่อมเช่นเดียวกัน เวลาเห็นสิ่งใดและต้องการจะกินสิ่งนั้นจะปักหัวลง ยกเท้าขึ้นข้างบน จึงจะกินสิ่งนั้นได้ เขาถือสากไล่ตีกันตลอดเวลา
กาลกัญชกาอสุรกายนี้ไม่มีความสุขเลย ลำบากยากแค้นมากกว่าอสุรกายจำพวกอื่น กาลกัญชกาอสุรกายมี ๒ ประเภท ประเภทหนึ่งมีความทุกข์ยากยิ่งดังกล่าวแล้ว ส่วนอีกประเภทหนึ่งมีรูปร่างสูง ๑ คาพยุต เช่นเดียวกัน แต่มีรูปร่างต่างกัน มีหน้าไม่งาม ท้องยาน ปากใหญ่ เล็บมือเล็บเท้ารี ขอบตาต่ำสูง หลังหัก จมูกเบี้ยว ใจกล้าหน้าเหี้ยม โกรธจัด โกรธง่าย ชอบทำลายเหมือนกาลกัญชกา อสุรกายเหล่านั้นมี ช้าง ม้า ข้า ทาส บริวาร รี้พลทแกล้วทหาร ณ บริเวณใต้เขาพระสุเมรุ โดยกว้างได้หมื่นโยชน์ ประกอบด้วยแผ่นทองคำงามเรืองรอง เป็นเมืองที่มีพระยาอสูรปกครองอยู่ นับจากโลกมนุษย์ถึงอสุรภพลึก ๘,๔๐๐ โยชน์ มีเมืองอสูรใหญ่ ๔ เมือง มีพระยาอสูรอยู่เมืองละ ๒ คน มีปราสาทราชมนเทียรประกอบด้วยทองและแก้ว ๗ ประการ มีกำแพงทองประดับแก้วมีค่า มีปราการประตูเมือง ๑,๐๐๐ ประตู ประกอบและประดับแก้วมีค่า มีคูล้อมรอบ ลึกเท่าความสูงของต้นตาล กลางเมืองมีสระทอง มีดอกบัวเบญจพรรณ งามเรืองดั่งทองประดับแก้ว ๗ ประการ พระยาอสูรลงเล่นในสระดังเปรียบเหมือนนันทนโบกขรณี ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ นอกจากนั้นมีเมืองเล็ก ๆ และหมู่บ้านใหญ่น้อยล้อมรอบ มีมหาสมุทรกลางเมืองทำให้เมืองชุ่มชื้น กลางอสูรพิภพมีต้นไม้ต้นหนึ่งมีมาตั้งแต่แรกเกิดโลกขึ้น ต้นไม้นั้นใหญ่เท่าต้นปาริชาตในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ตั้งแต่โคนต้นถึงค่าคบ สูง ๔๐ โยชน์ ตั้งแต่ค่าคบถึงยอด ลำต้นสูง ๔๐ โยชน์ มีตารอบต้น แต่ละตายาว ๔๐ โยชน์ ใต้ต้นไม้นั้นมีแผ่นหิน ๔ แผ่น อยู่รอบโคนต้นแคฝอยทั้ง ๔ ทิศ แผ่นหินนั้นกว้างยาวด้านละ ๓ โยชน์ วันดีคืนดีพระยาอสูรทั้งหลายก็จะไปเล่นสนุก ณ ที่นั้น อสูรเหล่านั้นมีความเป็นอยู่ดีมาก มีปราสาทราชมนเทียรประดับด้วยเงินทองและแก้ว ๗ ประการ รุ่งเรืองงามยิ่งนัก แต่ยังน้อยกว่าสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นิดหนึ่ง
เมืองทางทิศตะวันออกมีพระยาอสูร ๒ ตน ตนหนึ่งชื่อ เวปจิตราสูร ซึ่งเป็นพระยาของอสูรทั้งหลายในบุรพวิเทหทวีปนั้น เมืองทางทิศใต้มีพระยาอสูร ๒ ตน คือ อสัพพระและสุลิ พระยาอสูรทั้งสองเป็นพระยาของอสูรทั้งหลายในชมพูทวีป เมืองทางทิศตะวันตกมีพระยาอสูร ๒ ตน คือ เวราสูรและบริกาสูร เป็นพระยาของอสูรทั้งหลายในอมรโคยานทวีป เมืองทางทิศเหนือ มีพระยาอสูร ๒ ตน คือ พรหมหัตและราหู เป็นพระยาของอสูรทั้งหลายในอุตตรกรุทวีป
พระยาอสูรราหูนั้นมีอำนาจและกำลังมาก กล้าหาญกว่าพระยาอสูรทั้งหลาย กายใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลายในสวรรค์ สูง ๔,๘๐๐ โยชน์ รอบศีรษะใหญ่ ๙๐๐ โยชน์ หัวเข่ากว้าง ๑,๒๐๐ โยชน์ กว้างข้างละ ๖๐๐ โยชน์ หน้าผากกว้าง ๓๐๐ โยชน์ จมูกยาว ๓๐๐ โยชน์ หว่างคิ้วและหว่างตากว้าง ๕๐ โยชน์ หัวคิ้วถึงหางคิ้วยาว ๒๐๐ โยชน์ หัวตาถึงหางตายาว ๒๐๐ โยชน์ ปากกว้าง ๒๐๐ โยชน์ ลึก ๓๐๐ โยชน์ ฝ่ามือกว้าง ๒๐๐ โยชน์ ขนเท้าขนมือและขนยาว ๓๐ โยชน์ วันเดือนเพ็ญพระจันทร์งาม และวันเดือนดับพระอาทิตย์งาม ราหูเห็นพระอาทิตย์และพระจันทร์งามเช่นนั้นก็มีใจริษยา จึงขึ้นไปนั่งอยู่บนยอดเขายุคันธร คอยพระอาทิตย์ซึ่งอยู่ในปราสาทในเกวียนทองซึ่งเป็นพาหนะ ประดับด้วยแก้วอินทนิลมีรัศมีพันหนึ่งงามมาก มีม้าสินธพพันหนึ่งลากเกวียนทองนั้นลอยไปในอากาศ เลียบรอบเขาพระสุเมรุไปในระดับเสมอยอดเขายุคันธร พระจันทร์อยู่ในปราสาทในเกวียนแก้วมณี มีม้าสินธพ ๕๐๐ ตัว ลากไปในอากาศในระดับต่ำกว่าแนวพระอาทิตย์โยชน์หนึ่ง เลียบรอบเขาพระสุเมรุ ดาษดาไปด้วยดาวทั้งหลาย ครั้นลอยไปถึงที่ราหูคอยอยู่ บางครั้งราหูจะอ้าปากอมพระอาทิตย์และพระจันทร์ไว้ บางครั้งจะเอานิ้วมือบังไว้ บางครั้งเอาไว้ใต้คาง บางครั้งเอาไว้ใต้รักแร้ เมื่อราหูกระทำอย่างนั้น รัศมีพระอาทิตย์ก็ดี พระจันทร์ก็ดี จะหมองไม่งดงาม และคนทั้งหลายจะกล่าวว่าเกิดสุริยคราสและจันทรคราส
จะกล่าวถึงพระพุทธศากยมุนีโคดมของเราทั้งหลาย เมื่อพระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ในโลกนี้ ยังไม่เสด็จเข้าสู่นิพพาน ครั้งหนึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเชตวันมหาวิหารอันเป็นอารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐีในเมืองสาวัตถี ครั้นถึงวันเพ็ญวันหนึ่งเกิดจันทรคราส พระจันทร์เทพบุตรก็ระลึกถึงพระพุทธเจ้าจึงนมัสการพระพุทธเจ้า และกล่าวว่า “ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยความเพียร ข้าขอกวายบังคมพระบาทพระผู้มีพระภาค พระองค์พ้นจากกิเลสทั้งปวง บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับอันตรายเดือดร้อนทรมานนักหนา ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่ข้าฯ และโปรดช่วยปลงทุกข์ให้แก่ข้าฯ ด้วยเถิด ในกาลนั้นพระสัพพัญญูเจ้าผู้รู้แจ้งสรรพสิ่งในโลกทรงทราบเรื่องดังนั้นก็มีใจกรุณาแก่พระจันทร์เทพบุตร จึงตรัสแก่อสูรราหูด้วยพระคาถาดังนี้
ตถาคตํ อรหนฺตํ	จนฺทิมา สรณํ คโต
ราหุ จนฺทํ ปมุฺจสฺสุ	พุทธา โลกานุกมฺปกาติ
“ดูก่อนราหู พระจันทร์เทพบุตรยอมรับพระตถาคต อรหันต์เป็นที่พึ่งแล้ว ตถาขอให้ราหูจงปล่อยพระจันทร์เทพบุตรเสียเถิด เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมมีพระกรุณาอนุเคราะห์แก่สัตว์โลกทั้งหลาย”
ครั้นอสูรราหูได้ยินพระพุทธเจ้าตรัสดังนั้นจึงปล่อยพระจันทร์เทพบุตร แล้วรีบหนีไปหาพระยาไพจิตราสูร ราหูตกใจมากขนลุกขนพอง จึงยืนอยู่ในที่หนึ่ง ไพจิตราสูรจึงถามราหูว่า ดังนี้ “ดูก่อนราหู ท่านเป็นอะไร ทำไมจึงวางพระจันทร์เทพบุตรและรีบหนีมา มายืนตกใจกลัว มากดังนี้”
ราหูตอบไพจิตราสูรว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้ากลัวคาถาที่พระพุทธเจ้าตรัสจึงปล่อยพระจันทร์เพราะเหตุนั้น ถ้าข้าไม่ปล่อยพระจันทร์เทพบุตร ศีรษะข้าพเจ้าจะแตกเป็น ๗ เสี่ยง แม้ว่าศีรษะไม่แตก ไม่ถึงแก่ความตาย มีชีวิตอยู่แต่ก็หาความสงบมิได้”
กาลครั้งหนึ่ง พระพุทธเจ้าประทับอยู่ในเชตวันมหาวิหารอันเป็นอารามที่อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีสร้างถวายในเมืองสาวัตถี ในวันเข้าพรรษาเกิดสุริยคราส สุริยเทพบุตรสะดุ้งตกใจกลัวมาก ระลึกถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง จึงกราบทูลพระพุทธเจ้าว่า “ข้าแต่พระพุทธเจ้า ผู้ประกอบด้วยความเพียร พระองค์ทรงพ้นจากกิเลสทั้งปวงแล้ว บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความทุกข์เดือดร้อนยิ่ง ขอพระองค์จงทรงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด”
พระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้รู้แจ้งสรรพสิ่งในโลก ทรงทราบเรื่องทั้งปวงแล้วทรงพระกรุณาแก่พระสุริยเทพบุตร จึงตรัสกับราหูว่า “ดูก่อนอสุรินทราหู สุริยเทพบุตรนี้ได้ระลึกถึงตถาคตผู้บำบัดกิเลสทั้งปวงเป็นที่พึ่ง ขอท่านจงปล่อยสุริยเทพบุตรเสีย เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงอนุเคราะห์แก่สัตว์โลกทั้งหลาย ดูก่อนราหู พระอาทิตย์มีรัศมีรุ่งเรืองและบรรเทาความมืดมนอนรการทั้งหลาย ดูก่อนราหู ท่านอย่าได้กลืนพระอาทิตย์เทพบุตร จงรีบปล่อยพระอาทิตย์ เทพบุตรผู้นับถือตถาคตเป็นที่พึ่งเสียเถิด”
ครั้นราหูได้ยินพระพุทธเจ้าตรัสดังนั้น จึงปล่อยพระอาทิตย์เทพบุตร แล้ววิ่งไปหาพระไพจิตราสูร ราหูมีใจสะดุ้งกลัวมากขนลุกหนังหัวพอง แล้วยืนอยู่ที่สมควรข้างหนึ่ง พระไพจิตราสูรจึงตรัสถามราหูว่า “ดูก่อนอสุรินทราหู เพราะเหตุใดท่านจึงปล่อยพระอาทิตย์เทพบุตรเสีย และวิ่งมาด้วยความสะดุ้งหวาดกลัวมาก และมายืนอยู่ดังนี้” ราหูจึงทูลตอบพระไพจิตราสูรว่า “ข้าแต่มหาราช บัดนี้ข้ากลัวพระดำรัสพระพุทธเจ้าจึงปล่อยพระอาทิตย์เทพบุตรเสีย หากข้าไม่ปล่อยพระอาทิตย์เทพบุตร ศีรษะข้าพเจ้าจะแตกเป็น ๗ เสี่ยง หากข้าไม่ตายยังมีชีวิตอยู่ ข้าจะมีความสุขได้อย่างไร” ราหูมีอำนาจมาก เป็นพระยาของเหล่าทิพยอสุรกายที่อยู่ทิศเหนือ เป็นใหญ่กว่าพวกกาลกัญชกาสูรทั้งสองจำพวกดังกล่าวมา
จบบทที่ ๔ เรื่อง สัตว์ในแดนอสุรกาย โดยสังเขปเพียงเท่านี้
แดนทั้ง ๔ คือ แดนนรก แดนสัตว์เดียรฉาน แดนเปรต และแดนอสูร
แดนทั้ง ๔ รวม เรียกว่า จตุราบายภูมิ หรือทุคติภูมิ แดนทั้ง ๔ นี้ ถ้ารวมกับแดนมนุษย์ และฉกามาพจรภูมิ นับเนื่องเข้าด้วยกันแล้ว อยู่ในกามภูมิ
บทที่ ๕
แดนมนุษย์
กำเนิด ๔ ประเภท
บรรดาสัตว์ที่เกิดในโลกมนุษย์นี้มีการเกิดด้วยกำเนิดทั้ง ๔ ประเภท กำเนิดในครรภ์มีมากกว่ากำเนิดประเภทอื่น การกำเนิด ๓ ประเภทมีปรากฏเป็นบางครั้งเท่านั้น การกำเนิดในครรภ์ของคนทั้งหลายมีดังนี้ หญิงสาวทั้งหลายที่ควรจะมีบุตร บริเวณใต้ท้องน้อยภายในที่จะมีผู้มาเกิดนั้นจะมีก้อนเลือดทารกก้อนหนึ่ง แดงอย่างลูกผักปลัง เมื่อหญิงนั้นถึงระดูรอบเดือน และมีระดูไหลออกจากท้องแล้ว ต่อจากนั้นไปอีก ๗ วัน จึงนับได้ว่ามีครรภ์ ต่อจากนั้นระดูจะไม่ไหลอีกเลย หญิงยังไม่แก่ชรา อาจมีบุตรได้ทุกคน หญิงที่ไม่มีบุตรเป็นเพราะบาปกรรมของผู้มาเกิด ทำให้เกิดเป็นลมในครรภ์ ลมนั้นพัดถูกสัตว์ที่มาเกิดในครรภ์ทำให้แท้งตายไป บางครั้งมีตัวตืด พยาธิ ไส้เดือน ในครรภ์ ซึ่งกินสัตว์ผู้มาเกิด ทำให้หญิงนั้นไม่มีบุตร
สัตว์เกิดในครรภ์นั้น แรกทีเดียวมีขนาดเล็กมากเรียกว่า “กลละ” ซึ่งมีขนาดเหมือนนำผมของมนุษย์มาผ่าออกเป็น ๘ ซีก แต่ละซีกมีขนาดเท่ากับผมของมนุษย์ในอุตตรกุรุทวีป เมื่อนำเส้นผมของมนุษย์ชาวอุตตรกุรุทวีปเส้นหนึ่งมาชุบน้ำมันงาอันใสงามมาสลัด ๗ ครั้งแล้วถือไว้ น้ำมันที่ไหลย้อยลงปลายเส้นผมยังใหญ่กว่ากลละนั้น หรือเทียบเหมือนขนของเนื้อทรายชื่อ อุณาโลม ที่อยู่เชิงเขาหิมพานต์ เส้นขนของเนื้อทรายนั้นเล็กกว่าเส้นผมชาวอุตตรกุรุทวีป เมื่อนำขนทรายอุณาโลมเส้นหนึ่งชุบน้ำมันงาที่ใสสะอาดงาม สลัดทิ้ง ๗ ครั้งแล้วถือไว้ น้ำมันที่หยดลงที่ปลายขนทรายนั้นจึงจะมีขนาดเท่ากลละนั้น
กลละนั้นใสงามราวกับน้ำมันงาที่ตักใหม่ งามดังน้ำมันเปรียงใหม่ ต่อจากนั้นจึงมีธาตุลม ๕ อย่าง ก่อตัวขึ้นพร้อมกันอยู่ในกลละนั้น
เมื่อแรกเกิดเป็นกลละนั้นมีรูป ๘ รูป ได้แก่ รูปดิน รูปน้ำ รูปไฟ รูปลม รูปกายประสาท รูปหญิงหรือชาย รูปหัวใจ และชีวิตรูป (คือสิ่งที่ทำให้มีธาตุยืนอยู่ได้) ในบรรดารูปทั้งหมดนี้ เกิดมีชีวิต ๓ รูปก่อน ๓ รูปนี้ คือรูปใดบ้าง คือรูปกาย รูปหญิงหรือชาย และรูปหัวใจ รูปทั้งสามมีบริวารรูปละ ๙ องค์ ได้แก่รูปใดบ้าง ได้แก่ ดิน น้ำ ลม ไฟ ลม สี กลิ่น รส โอชา ถ้าเป็นบริวารของรูปกาย เมื่อรวมกับรูปกายจะรวมเป็น ๙ ถ้าเป็นบริวารของรูปหญิงหรือชาย เมื่อรวมกับรูปหญิงหรือชายจะรวมเป็น ๙ และถ้าเป็นบริวารของรูปหัวใจเมื่อรวมกับรูปหัวใจจะรวมเป็น ๙ กลุ่มองค์ ๙ ทั้ง ๓ กลุ่มนี้ รวมกับชีวิตรูปจะได้กลุ่มรูป ๑๐ จำนวน ๓ กลุ่ม เกิดมีขึ้นพร้อมกันตั้งแต่แรกมีการเกิดในครรภ์
บรรดาสัตว์ที่เกิดในครรภ์มารดา แรกทีเดียวมีขนาดดังกล่าวแล้ว ตา หู จมูก ลิ้น รวม ๔ รูปนี้จึงเกิดเป็นลำดับต่อมา รูปเหล่านี้เกิดจากกรรม ต้องปฏิสนธิจึงเกิด (ต่อจากนั้นเกิดรูปอาหาร ต้องมีอาหารที่แม่กินจึงเกิด เกิดหลังจากเกิดรูป ๒ กลุ่ม ดังกล่าวแล้ว) เมื่อเกิดรูปใจซึ่งอาศัยจิตดวงที่ ๒ มาเกิด จะเกิดรูป ๘ รูป ชื่อ “กลุ่มรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน” เมื่อเกิดรูปซึ่งเกิดจากฤดู เป็นรูปซึ่งอาศัยการดำรงอยู่ จะเกิดรูป ๘ รูปขึ้น ชื่อ “กลุ่มรูปที่มีฤดูเป็นสมุฏฐาน” เมื่อเกิดรูปอาหารซึ่งอาศัยโอชารสที่มารดากินข้าวน้ำนั้น จะเกิดรูป ๘ รูป ชื่อ “กลุ่มรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน”
รูปที่จะเกิดเป็นชายก็ดี หญิงก็ดี เกิดตั้งแต่แรกเป็นกลละ แล้วโตขึ้นวันละเล็กละน้อย ครั้นถึง ๗ วัน เป็นดังน้ำล้างเนื้อเรียกว่า “อัมพุทะ” อัมพุทะโตขึ้นทุกวัน เมื่อถึง ๗ วัน ข้นดังตะกั่วเชื่อมอยู่ในหม้อเรียกว่า “เปสิ” เปสินั้นโตขึ้นทุกวัน เมื่อถึง ๗ วัน แข็งเป็นก้อนเหมือนไข่ไก่ เรียกว่า “ฆนะ” ฆนะนั้นโตขึ้นทุกวัน เมื่อถึง ๗ วัน เป็นตุ่มออกได้ ๕ แห่งเหมือนหูดเรียกว่า “ปัญจสาขา” หูดนั้นเป็นมือ ๒ ข้าง เป็นเท้า ๒ ข้าง เป็นศีรษะอันหนึ่ง ต่อจากนั้นไปโตขึ้นทุกวัน เมื่อถึง ๗ วัน เป็นฝ่ามือ เป็นนิ้วมือ ต่อจากนั้นไปเมื่อถึง ๗ วัน ครบ ๔๒ วัน จึงเป็นผม เป็นขน เป็นเล็บมือ เล็บเท้า ครบอวัยวะเป็นมนุษย์ทุกประการ
รูปของสัตว์เกิดในครรภ์มี ๑๘๔ รูป คือ ส่วนกลาง (ตั้งแต่คอถึงสะดือ) มี ๕๐ รูป รูปส่วนบน (ตั้งแต่คอถึงศีรษะ) มี ๘๔ รูป รูปส่วนเบื้องต่ำ (ตั้งแต่สะดือถึงฝ่าเท้า) มี ๕๐ รูป สัตว์เกิดในครรภ์นั่งอยู่กลางท้องมารดาหันหลังมาติดหนังท้องมารดา อาหารที่มารดารับประทานเข้าไปก่อน จะอยู่ใต้สัตว์เกิดในครรภ์ ส่วนอาหารที่มารดารับประทานเข้าไปใหม่ จะอยู่บนสัตว์เกิดในครรภ์ สัตว์เกิดในครรภ์มีความลำบากอย่างยิ่ง น่าเกลียด น่าเบื่อหน่ายเหลือประมาณ ทั้งชื้นสกปรกมีกลิ่นเหม็น ตัวตืดและพยาธิไส้เดือน ๘๐ ตระกูลที่อาศัยปนกันอยู่ในท้องมารดา ถ่ายอุจจาระ ถ่ายปัสสาวะในท้องมารดานั้น ท้องมารดาของสัตว์ที่เกิดในครรภ์เป็นที่คลอดลูก เป็นที่เกิด เป็นที่แก่ เป็นที่ตาย เป็นป่าช้าของพยาธิเหล่านั้น เหล่าตัวตืดและพยาธิไส้เดือนเหล่านั้นได้ชอนไชสัตว์เกิดในครรภ์นั้นเหมือนหนอนที่อยู่ในปลาเน่า และในอาจมนั้น สายสะดือของสัตว์เกิดในครรภ์กลวงดังสายบัวอุบล ปากสะดือกลวงขึ้นไปเบื้องบนติดหลังท้องมารดา ข้าว น้ำ อาหาร และโอชารสที่มารดากินเข้าไป เป็นน้ำชุ่มซึมเข้าไปตามสายสะดือในท้องสัตว์ที่เกิดในครรภ์ทีละน้อย ๆ สัตว์ที่เกิดในครรภ์ได้กินอาหารดังกล่าวทุกวัน ทุกเช้าเย็น อาหารเข้าไปอยู่เหนือศีรษะทับศีรษะสัตว์เกิดนั้น สัตว์เกิดนั้นได้รับทุกข์มากนัก สัตว์เกิดนั้นจะอยู่เหนืออาหารที่มารดากินเข้าไปก่อน เบื้องหลังสัตว์นั้นติดกับหนังท้องมารดา นั่งยอง ๆ อยู่ กำมือทั้ง ๒ ไว้ที่หัวเข่า คู้หัวเข่าทั้งสอง เอาศีรษะไว้เหนือหัวเข่า ขณะนั่งอยู่เลือดและน้ำเหลืองหยดลงเต็มตัวทีละหยดทุกเมื่อ เหมือนลิงเมื่อฝนตกนั่งกำมือซบเซาอยู่ในโพรงไม้นั้น ในท้องมารดานั้นร้อนรุมนักหนา ดุจดังคนเอาใบตองไปจุดไฟเผาและต้มน้ำในหม้อ อาหารทุกสิ่งที่มารดากินเข้าไปถูกเผาไหม้และย่อย ส่วนสัตว์ที่เกิดขึ้นในครรภ์ ไฟธาตุไม่ไหม้ เพราะบุญของสัตว์ที่เกิดในครรภ์จะเกิดเป็นมนุษย์ จะไม่ไหม้และไม่ตายเพราะเหตุนั้น อนึ่ง สัตว์ที่เกิดในครรภ์ไม่หายใจเข้าหายใจออกเลย ไม่ได้เหยียดมือและเท้าออกเช่นเราท่านทั้งหลายนี้แม้แต่ครั้งเดียว ต้องเจ็บปวดตนเหมือนถูกขังไว้ในไหที่คับแคบมาก คับแค้นใจและเดือดร้อนใจอย่างยิ่ง ไม่ได้เหยียดมือและเท้าออกเหมือนถูกขังในที่แคบ เมื่อมารดาเดินก็ดี นอนก็ดี ลุกขึ้นก็ดี สัตว์ที่เกิดในครรภ์จะเจ็บปวดประหนึ่งว่าจะตาย เหมือนลูกเนื้อทรายคลอดใหม่ตกอยู่ในมือคนเมาเหล้า ถ้าไม่เช่นนั้นก็เป็นเหมือนดังลูกงูที่หมอเอาไปเล่น นับได้ว่าความทุกข์ลำบากใจนักหนา ไม่ได้ลำบากเพียง ๒ วัน ๓ วัน แล้วพ้นความลำบาก ต้องอยู่ยากลำบาก ๗ เดือน บางคราว ๘ เดือน บางคราว ๙ เดือน บางคราว ๑๐ เดือน บางคน ๑๑ เดือน บางคนครบหนึ่งปีจึงคลอดก็มี
ผู้ที่อยู่ในท้องมารดาได้ ๖ เดือน และคลอดออกมา ไม่อาจจะมีชีวิตอยู่ได้ ผู้ที่อยู่ในท้องมารดา ๗ เดือน คลอดออกมา แม้ว่าจะเลี้ยงเป็นคนได้ก็ไม่ได้เติบโตกล้าแข็ง ทนแดดทนฝนไม่ได้ ผู้ที่จากนรกมาเกิด เมื่อคลอดออกมาตัวร้อน เมื่อสัตว์นั้นอยู่ในท้องมารดาจะเดือดร้อนใจและหิวกระหาย เนื้อมารดานั้นก็พลอยร้อนไปด้วย ผู้ที่จากสวรรค์ลงมาเกิดเมื่อจะคลอดออก เนื้อตนสัตว์ที่เกิดนั้นเย็น เย็นกาย เย็นใจ เมื่ออยู่ในท้องมารดาก็อยู่เย็นเป็นสุขสำราญบานใจ เนื้อกายมารดาก็เย็นด้วย เมื่อถึงเวลาจะคลอด จะมีลมในท้องมารดาพัดผันตนสัตว์ที่เกิดให้ขึ้นเบื้องบน ให้ศีรษะลงเบื้องต่ำสู่ที่จะคลอด เหมือนเหล่าสัตว์นรกถูกยมบาลจับเท้า หย่อนศีรษะลงในขุมนรกที่ลึกร้อยวา สัตว์ที่เกิดนั้นเมื่อจะคลอดออกมาจากท้องมารดา ออกมายังไม่ทันหลุดพ้น ตัวจะเย็นเจ็บปวดยิ่งนัก ประดุจดังช้างสารที่คนชักเข็นออกจากประตูขนาดเล็กและคับแคบ ออกยากลำบากยิ่งนัก หรือเปรียบเหมือนดังสัตว์นรกถูกภูเขาคังไคยหีบบดขยี้นั่นเอง ครั้นคลอดออกจากท้องมารดาแล้ว ลมในท้องของสัตว์ที่เกิดนั้นจะพัดออกก่อนลมภายนอกจึงพัดเข้า เมื่อพัดเข้าถึงลิ้นสัตว์ที่เกิดจึงหยุด เมื่อออกจากท้องมารดาแล้ว นับแต่นั้นไป สัตว์ที่เกิดจึงรู้จักหายใจเข้าออก ถ้าสัตว์ที่เกิดมาแต่นรกหรือมาจากเปรตจะคิดถึงความทุกข์ลำบาก เมื่อคลอดออกมาจะร้องไห้ ถ้าสัตว์ที่เกิดมาแต่สวรรค์ เมื่อคิดถึงความสุขในหนหลัง ครั้นคลอดออกมาแล้วจะหัวเราะก่อน แต่มนุษย์ผู้อยู่ในโลกนี้หรือในจักรวาลอื่น ๆ เมื่อแรกเกิดในครรภ์มารดาก็ดี ระหว่างอยู่ในครรภ์มารดาก็ดี เมื่อคลอดออกจากครรภ์มารดาก็ดีในกาลทั้ง ๓ นี้ จะหลงลืมไม่รู้ตัวในสิ่งใดสิ่งหนึ่งแม้แต่สิ่งเดียวเลย
ผู้จะมาเกิดเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าก็ดี เป็นพระอรหันตขีณาสพก็ดี และเป็นพระอัครสาวกก็ดี เมื่อแรกมาเกิดในครรภ์มารดาก็ดี ระหว่างอยู่ในครรภ์มารดาก็ดี ทั้ง ๒ ระยะย่อมไม่หลง และคำนึงรู้อยู่ทุกสิ่ง เมื่อจะคลอดจากครรภ์มารดา ถูกลมกรรมชวาต คือ ลมเบ่งพัดผันให้ศีรษะลงสู่ที่คลอดซึ่งเบียดตัวแอ่นยันมาสู่ที่จะคลอด ได้รับความเจ็บปวดตนลำบากนักดังกล่าวมาแต่ก่อน และพลิกศีรษะลงโดยไม่รู้สึกตัว ไม่เหมือนผู้จะมาเกิดเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าหรือผู้จะมาเกิดเป็นโอรสของพระพุทธเจ้า จะรู้สึกตน ไม่ลืมตน ในเวลาทั้ง ๒ นี้ คือเมื่อแรกเกิดในครรภ์มารดาและระหว่างอยู่ในครรภ์มารดา แต่เมื่อจะคลอดจากครรภ์มารดาจะหลงเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย ส่วนมนุษย์ทั้งหลายนี้จะหลงลืมทั้ง ๓ กาล ฉะนั้นควรเบื่อหน่ายสงสารนี้
พระโพธิสัตว์ในชาติที่จะลงมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า เมื่อแรกกำเนิดก็ดี ระหว่างอยู่ในพระครรภ์พระมารดาก็ดี และขณะจะประสูติจากพระครรภ์พระมารดาก็ดี จะไม่หลงลืมแม้ครั้งเดียว จะระลึกรู้ทุกประการ เมื่อพระโพธิสัตว์ประทับอยู่ในพระครรภ์พระมารดา จะไม่เหมือนมนุษย์ทั้งหลาย เบื้องหลังพระโพธิสัตว์ติดกับหลังพระครรภ์พระมารดา ประทับนั่งสมาธิ ดังนักปราชญ์ผู้สง่างามนั่งแสดงธรรมบนธรรมาสน์ มีพระวรกายเรืองงามดังทอง เห็นแสงรังรองเหมือนกับจะเสด็จออกมาภายนอกพระครรภ์ พระมารดาพระโพธิสัตว์ก็ดี มนุษย์อื่น ๆ ก็ดี จะเห็นพระโพธิสัตว์รุ่งเรืองงามดังเอาไหมแดงมาร้อยแก้วขาวฉะนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์จะเสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา ลมอันเป็นบุญมิได้พัดผันพระเศียรลงเบื้องต่ำ และพัดพระบาทขึ้นเบื้องบนเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย พระองค์ทรงเหยียดพระบาทออก และเมื่อจะเสด็จออกจากพระครรภ์จะทรงลุกขึ้นแล้วจึงเสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา อนึ่ง พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นมนุษย์ในหลาย ๆ ชาติ จะเป็นประดุจครั้งเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์ในชาติสุดท้าย ซึ่งได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้านี้ ไม่เคยมีในชาติก่อน ๆ ที่ล่วงมาแล้ว มีสภาพเป็นปกติธรรมดาเหมือนคนทั้งหลายทั้งปวง เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จเข้าสู่พระครรภ์พระมารดาก็ดี เมื่อประสูติก็ดีจะเกิดแผ่นดินไหวทั่วหมื่นจักรวาล น้ำอันรองแผ่นดินก็ไหว น้ำในมหาสมุทรเกิดคลื่นฟูมฟอง ภูเขาพระสุเมรุก็หวั่นไหวด้วยบุญญาธิการของพระโพธิสัตว์ พระผู้จะมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้านั้น
มนุษย์ทั้งหลายในโลกนี้ก็ดี พระโพธิสัตว์ก็ดี สัตว์ดิรัจฉานทั้งหลายก็ดิ ครั้นคลอดออกจากท้องของมารดาแล้ว จะได้ดูดกินโลหิตในอกมารดาที่กลายมาเป็นน้ำนมไหลออกจากอกมารดาด้วยความรักลูกนั้น สิ่งนี้เป็นธรรมดาวิสัยของโลกทั้งหลาย
มนุษย์ทั้งหลายเจริญวัยโดยลำดับโดยอาศัยบิดามารดา เมื่อบิดามารดาพูดภาษาใด ๆ ก็ดี บุตรธิดาได้ยินบิดามารดาพูดภาษานั้น ๆ ก็จะพูดภาษานั้น ๆ ตามบิดามารดา ถ้าบุตรธิดาเจริญเติบโตใหญ่กล้าแข็งแรงไม่รู้ภาษาใด ๆ เลย บุตรธิดาก็จะพูดภาษาบาลีตามที่ท่านว่าไว้ เมื่ออายุ ๑๖ ปี จึงหย่านม
ประเภทมนุษย์ - สี่ทวีป
บุตรทั้งหลายที่เกิดมามี ๓ จำพวก คือ อภิชาตบุตร อนุชาตบุตร และอวชาตบุตร
อภิชาตบุตร คือ บุตรที่ดียิ่งกว่าบิดามารดาทั้งในด้านเชาวน์ปัญญา รู้หลักนักปราชญ์ รูปงาม ทรัพย์ ยศฐาบรรดาศักดิ์
อนุชาตบุตร คือ บุตรที่เกิดมาฉลาด มีกำลังเรี่ยวแรงเสมอบิดามารดาทุกประการ
อวชาตบุตร คือ บุตรที่เกิดมาด้อยกว่า เลวกว่าบิดามารดาทุกประการ
มนุษย์ทั้งหลายนี้มี ๔ จำพวก คือ มนุษย์นรก มนุษย์เปรต มนุษย์เดรัจฉาน และมนุษย์คน
เหล่ามนุษย์ที่ฆ่าสัตว์มีชีวิต เมื่อบาปมาถึงตนและถูกผู้อื่นตัดมือตัดเท้าได้รับความทุกข์โศกลำบากมาก คือ มนุษย์นรก
มนุษย์จำพวกหนึ่ง ไม่เคยทำบุญในชาติก่อน จึงเกิดมาเป็นคบยากไร้เข็ญใจ ไม่มีเสื้อผ้าจะนุ่งห่ม อดอยากยากแค้น ไม่มีอาหารจะกิน หิวกระหายมาก ขี้ริ้วขี้เหร่ มนุษย์เหล่านี้ คือ มนุษย์เปรต
บรรดามนุษย์ที่ไม่รู้จักบุญและบาป เจรจาหาความเมตตากรุณามิได้ มีใจแข็งกระด้าง ไม่ยำเกรงผู้อาวุโส ไม่รู้จักปรนนิบัติบิดามารดา และอุปัชณาย์อาจารย์ ไม่รู้จักรักพี่รักน้อง กระทำบาปทุกเมื่อ มนุษย์เหล่านี้ คือ มนุษย์เดรัจฉาน
บรรดามนุษย์ที่รู้จักผิดและชอบ รู้จักบาปและบุญ รู้จักประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า รู้จักกลัวและละอายแก่บาป ว่านอนสอนง่าย รู้จักรักพี่รักน้อง รู้จักเอ็นดูกรุณาต่อผู้ยากไร้เข็ญใจ รู้จักยำเกรงบิดามารดา ผู้อาวุโส สมณพราหมณาจารย์ที่ปฏิบัติในสิกขาบทของพระพุทธเจ้าทุกเมื่อ รู้จักคุณแก้ว ๓ ประการ มนุษย์เหล่านี้ คือ มนุษย์คน
มนุษย์คนมี ๔ จำพวกได้แก่ พวกที่เกิดและอยู่ในชมพูทวีปนี้ พวกที่เกิดและอยู่ในบุรพวิเทหทวีป อยู่ทางทิศตะวันออกของเรา พวกที่เกิดและอยู่ในอุตตรกุรุทวีป อยู่ทางทิศเหนือของเรา และพวกที่เกิดและอยู่ในอมรโคยานทวีป อยู่ทางทิศตะวันตกของเรา
มนุษย์ที่อยู่ในชมพูทวีปของเรานี้ มีหน้ารูปไข่เหมือนดุมเกวียน มนุษย์ในบุรพวิเทหทวีป มีหน้ากลมเหมือนเดือนเพ็ญ กลมดังหน้าแว่น มนุษย์ในอุตตรกุรุทวีป มีหน้ารูป ๔ เหลี่ยม ดุจดังท่านตั้งใจบรรจงแต่งไว้ กว้างและยาวเท่ากัน มนุษย์ในอมรโคยานทวีป มีหน้าเหมือนเดือนแรม ๘ ค่ำ
อายุของคนชาวชมพูทวีปอาจยาวหรือสั้น เพราะเหตุที่บางครั้ง มนุษย์ทั้งหลายบางครั้งมีศีลธรรม บางคราวไม่มี ถ้ามนุษย์ทั้งหลายมีศีลธรรม ย่อมกระทำบุญและปฏิบัติธรรม ยำเกรงผู้อาวุโส บิดามารดา และสมณพราหมณาจารย์ อายุของมนุษย์เหล่านั้นจะยาวขึ้น ๆ ส่วนมนุษย์ที่ไม่ได้จำศีล ไม่ได้ทำบุญ ไม่ยำเกรงผู้อาวุโส บิดามารดา สมณพราหมณ์ อุปัชฌาย์ อาจารย์นั้น อายุของคนเหล่านั้นจะสั้นลง ๆ เพราะเหตุดังกล่าว อายุของมนุษย์ในชมพูทวีปนี้จึงกำหนดไม่ได้
มนุษย์ในบุรพวิเทหทวีปมีอายุยืนได้ ๑๐๐ ปี จึงตาย ส่วนมนุษย์ในอมรโคยานทวีป มีอายุยืนได้ ๔๐๐ ปี จึงตาย ส่วนมนุษย์ในอุตตรกุรุทวีปมีอายุยืนได้ ๑๐๐๐ ปีจึงตาย
อายุของมนุษย์ในทวีปทั้ง ๓ ไม่เคยมีเพิ่มขึ้นหรือลดลงเลย เพราะมนุษย์เหล่านี้ตั้งอยู่ในเบญจศีลตลอดกาลไม่ได้ขาด ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ไม่ขโมยทรัพย์ไม่ว่ามากหรือน้อยของผู้อื่นมาเป็นของตน ไม่เป็นชู้กับภรรยาของผู้อื่น ส่วนผู้หญิงในทวีปเหล่านี้ก็ไม่ลอบเป็นชู้กับสามีผู้อื่น หญิงเหล่าอื่นก็ไม่เป็นชู้กับสามีของหญิงเหล่านี้ อนึ่ง มนุษย์เหล่านั้นไม่พูดเท็จ เว้นจากการดื่มสุราของเมาต่าง ๆ และรู้จักยำเกรงผู้อาวุโส บิดามารดา รู้จักรักพี่รักน้อง มีใจอ่อนโยน อดทน มีความเอ็นดูกรุณาซึ่งกันและกัน ไม่อิจฉาริษยากัน เว้นจากการพูดส่อเสียด เว้นจากการพูดคำหยาบ เว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ เว้นจากการทะเลาะเบาะแว้งทุ่มเถียงกัน ไม่ช่วงชิงหวงแหนเขตแดนและบ้านเรือนของกันและกัน ไม่ข่มเหงช่วงชิงเอาเงินทองแก้วแหวน บุตร ภรรยา ข้าว ไร่ นา โค ป่า ห้วยละหาน ธารน้ำ บ้านเรือน ที่สวน เผือกมัน หลักตอ ล้อเกวียน ไม่เบียดเบียนเรือ แพ โค กระบือ ช้าง ม้า ข้าไท และสรรพทรัพย์สินสิ่งใด ๆ เขาไม่แบ่งว่าเป็นของตนหรือของท่าน ดูเสมอกันทั้งสิ้นทุกแห่ง มนุษย์เหล่านั้นไม่ทำไร่ไถนาค้าขายเลย
แผ่นดินทางทิศตะวันตกเขาพระสุเมรุมีทวีปชื่อ “อมรโคยานทวีป” กว้าง ๗๐๐๐ โยชน์ มีแผ่นดินล้อมรอบเป็นบริวาร บรรดามนุษย์ในอมรโคยานทวีปมีหน้าดังเดือนแรม ๘ ค่ำ มีแม่น้ำใหญ่และแม่น้ำเล็ก มีภูเขา มีเมืองใหญ่เมืองน้อย (มนุษย์ในทวีปนั้นมีจำนวนมาก มีท้าวพระยา และมีนายบ้านนายเมือง)
แผ่นดินทางทิศตะวันออกภูเขาพระสุเมรุมีทวีปใหญ่ชื่อ “บุรพวิเทหทวีป” กว้างได้ ๗,๐๐๐ โยชน์ วัดโดยรอบได้ ๒๑,๐๐๐ โยชน์ มีทวีปเล็ก ๕๐๐ ทวีปล้อมรอบเป็นบริวาร เหล่ามนุษย์ในบุรพวิเทหทวีปมีหน้ากลมดังเดือนเพ็ญ มีแม่น้ำใหญ่แม่น้ำเล็ก มีภูเขา มีเมืองใหญ่เมืองน้อย เหล่ามนุษย์ที่อยูในทวีปนั้นมีมากนัก มีท้าวพระยาและนายบ้านนายเมือง
แผ่นดินทางทิศเหนือของภูเขาพระสุเมรุมีทวีปชื่อว่า “อุตตรกุรุทวีป” กว้าง ๘,๐๐๐ โยชน์ มีแผ่นดินเล็ก ๆ ๕๐๐ ล้อมรอบเป็นบริวาร มนุษย์ในทวีปนั้นมีหน้าเป็นรูปสี่เหลี่ยม มีภูเขาทองล้อมรอบทวีป มีคนทั้งหลายอาศัยอยู่ในทวีปนั้นมาก มีความเป็นอยู่ดีกว่าคนในทวีปอื่น เพราะบุญของเขา เพราะเขารักษาศีล
แผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้นราบเรียบเสมอกัน ไม่มีที่ลุ่มที่ดอนหรือที่ขรุขระปรากฏให้เห็น และมีต้นไม้นานาพันธุ์ มีกิ่งก้านสาขางาม มีค่าคบใหญ่น้อยมากมาย เหมือนเขาตั้งใจสร้างไว้เป็นบ้านเรือนดูงามดั่งปราสาท เป็นที่อยู่อาศัยของคนในอุตตรกุรุทวีปนั้น ไม้นั้นไม่มีตัวแมลงตัวด้วง ไม่มีส่วนที่คดที่งอ ที่กลวง ที่เป็นโพรง ต้นตรงกลมงามมาก ผลิดอกออกผลตลอดเวลาไม่เคยขาด ที่ใดที่เป็นบึง หนอง ตระพัง จะดาดาษด้วยดอกบัวแดง บัวขาว บัวเขียว บัวหลวง และกุมุท อุบล จงกลนี นิลุบล บัวเผื่อน บัวขม เมื่อลมพัดต้องก็โชยกลิ่นหอมขจรขจายไปโดยรอบอยู่ทุกเวลา
ชาวอุตตรกุรุทวีปมีรูปร่างสมทรง ไม่สูงไม่ต่ำ ไม่อ้วนไม่ผอม ดูงามด้วยรูปทรงสมส่วน มีเรี่ยวแรงกำลังกายคงที่ไม่เสื่อมถอยไปตามวัย ตั้งแต่หนุ่มจนแก่ พวกเขาไม่มีความกังวลในเรื่องทำมาหากิน ไม่ต้องทำไร่ทำนาหรือซื้อขายกัน อนึ่ง ชาวอุตตรกุรุทวีปไม่รู้สึกร้อนหรือหนาว ไม่มีภัยจากแมงมุม ริ้น ยุง งู สัตว์เลื้อยคลานและสัตว์ร้ายมีพิษนานาชนิด เป็นต้น ชาวอุตตรกุรุทวีปไม่มีภัยจากลมและฝน และแดดก็ไม่เผาไหม้เขา เขาไม่รู้จักความแตกต่างระหว่างกลางวันและกลางคืน ไม่มีความเดือดเนื้อร้อนใจสิ่งใด
ชาวอุตตรกุรุทวีปมีข้าวชนิดหนึ่งชื่อ “สัญชาตสาลี” คือข้าวที่เกิดเอง เขาไม่ต้องหว่านหรือไถดำ ข้าวนั้นเกิดเป็นต้นเป็นรวงเป็นข้าวสารเอง ข้าวนั้นหอม ไม่มีแกลบมีรำ ไม่ต้องตำ ไม่ต้องฝัด ชาวอุตตรกุรุทวีปชวนกันกินข้าวนั้นอยู่เป็นประจำ ในอุตตรกรุทวีปยังมีหินชนิดหนึ่งชื่อ “โชติปาสาณ” คนเหล่านั้นจะเอาข้าวสารกรอกใส่หม้อทองเรืองงาม ยกไปตั้งบนแผ่นหินโชติปาสาณนั้น ชั่วครู่หนึ่งจะเกิดเป็นไฟลุกขึ้นได้เอง เมื่อข้าวสุก ไฟจะดับเอง เมื่อเขาเห็นไฟดับก็รู้ว่าข้าวสุกจึงคดใส่ถาดและตะไลทองงาม สำหรับกับข้าวนั้นก็ไม่ต้องจัดหา เมื่อนึกว่าจะกินสิ่งใดก็จะปรากฏขึ้นอยู่ใกล้ ๆ เขาเอง คนเหล่านั้นเมื่อกินข้าวนั้นแล้วจะไม่เกิดโรคต่าง ๆ เป็นต้นว่า โรคหิด โรคเรื้อน เกลื้อน กลาก โรคฝี โรคผอมแห้ง และโรคลมบ้าหมู จะไม่เป็นโรคท้องอืดท้องเฟ้อ ไม่เป็นง่อยเปลี้ยเพลียแรง ดวงตาไม่บอดไม่ฟาง หูไม่หนวกไม่ตึง จะไม่เจ็บไข้ได้ป่วย พิกลพิการดังกล่าวมานั้น ถ้าเขากำลังกินข้าวนั้นอยู่ เมื่อมีคนมาเยี่ยม เขาก็นำข้าวนั้นมารับรองด้วยความเต็มใจ และไม่รู้สึกเสียดาย
ในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้นมีต้นกัลปพฤกษ์ต้นหนึ่ง สูง ๑๐๐ โยชน์ กว้าง ๑๐๐ โยชน์ วัดโดยรอบได้ ๓๐๐ โยชน์ ผู้ใดปรารถนาอยากจะได้ทรัพย์สินเงินทองหรือเครื่องประดับตกแต่งทั้งหลาย เป็นต้นว่า เสื้อสร้อยถนิมพิมพาภรณ์ ผ้านุ่งผ้าแพรพรรณต่าง ๆ ก็ดี หรือเครื่องอุปโภคบริโภคต่าง ๆ สิ่งเหล่านั้นย่อมบังเกิดขึ้นแต่ค่าคบของต้นกัลปพฤกษ์นั้น ให้สำเร็จสมตามความปรารถนาทุกประการ
สตรีทั้งหลายที่อยู่ในแผ่นดินนั้นงามทุกคน รูปร่างไม่สูงไม่ต่ำเกินไป ไม่ผอมไม่อ้วนเกินไป ไม่ขาวดำเกินไป มีรูปทรงสมส่วน ผิวพรรณงามดั่งทองสุกเหลือง เป็นที่พึงใจของชายทุกคน นิ้วมือนิ้วเท้ากลมกลึง มีเล็บสีแดงเหมือนน้ำครั่งที่ทาแต้มไว้ แก้มใสนวลงามดั่งผัดแป้ง ใบหน้านั้นเกลี้ยงเกลาปราศจากมลทินคือ ไฝ ฝ้า มีดวงหน้าดุจพระจันทร์วันเพ็ญ มีนัยน์ตาดำเหมือนนัยน์ตาของเนื้อทรายอายุ ๓ วัน ที่ขาวก็ขาวเหมือนสังข์ที่พึ่งขัดใหม่ มีริมฝีปากแดงดังลูกฟักข้าวที่สุกงอม มีลำแข้งขาเรียวงาขาวเหมือนลำกล้วยทองฝาแฝด มีท้องที่ราบเรียบเสมอ ลำตัวอ้อนแอ้นเกลี้ยงกลมงาม มีขนและเส้นผมละเอียดอ่อนยิ่งนัก เส้นผมของคนปัจจุบัน ๑ เส้น เท่ากับผม ๘ เส้นของนางโดยประมาณ ดำงามเหมือนปีกแมลงภู่ ยาวลงมาถึงริมบ่าเบื้องต่ำทั้งสองแล้ว ตวัดปลายผมขึ้นเบื้องบน เมื่อเวลานางนั่งยืนอยู่ก็ดี เดินไปมาก็ดี ใบหน้าแจ่มใสเหมือนดังแย้มยิ้มตลอดเวลา มีขนคิ้วดำสนิทโก่งดังวาดไว้ เมื่อนางพูดจะมีน้ำเสียงแจ่มใสปราศจากเสมหะเขหะทั้งปวง ที่คอประดับด้วยเครื่องอาภรณ์งามยิ่ง มีรูปโฉมโนมพรรณงามดังสาวน้อยอายุ ๑๖ ปี มีทรวดทรงคงที่ไม่แก่เฒ่าไปตามกาลเวลา ดูอ่อนเยาว์ตลอดชีวิตทุกคน
ชายทั้งหลายในอุตตรกุรุทวีปก็มีรูปร่างผิวพรรณงามเหมือนหนุ่มน้อยอายุ ๒๐ ปี ไม่มีแก่เฒ่า เป็นหนุ่มอยู่ดังนั้นตลอดชีวิตทุกคน คนเหล่านั้นกินข้าวน้ำและอาหารอย่างดี มีรสอันอร่อย เขาแต่งแต่ตัว เขาจะทากระแจะจันทน์น้ำมันอย่างดี ทัดทรงดอกไม้หอมต่าง ๆ แล้วพากันไปเที่ยวเล่นตามสบาย บ้างก็ฟ้อนรำทำเพลงดุริยางคดนตรี บ้างก็ดีดสีตีเป่า ขับร้องกันสนุกสนานเป็นหมู่มากมาย มีเสียงฆ้อง กลอง แตรสังข์ กังสดาล มโหรทึกดังกึกก้อง มีการทำพิธี มีดอกไม้งามต่าง ๆ มีจวงจันทน์กฤษณา เหมือนดั่งเป็นเทวดาบนสวรรค์เขาเล่นสนุกด้วยกันตลอดเวลา บางหมู่ก็ชวนกันไปเล่นในที่สวยงดงามที่สนุกและในสวนอันมีดอกไม้งามตระการตา มีจวงจันทน์ กฤษณาคันธา ปาริชาต นาคพฤกษ์ ลำดวน จำปา โยธกา มาลุตี มนีชาตบุตรทั้งหลาย ซึ่งมีดอกงามมีกลิ่นหอมฟุ้งขจรไป บางหมู่ก็ชวนกันเล่นในสวนผลไม้อันมีผลสุกงอมหอมหวาน เช่นว่า ขนุนบางผลนั้นใหญ่เท่าไห บางผลใหญ่เท่ากระออม หอมหวานมาก เขาชวนกันกินเล่นเป็นที่สนุกสนานเบิกบานใจในสวนนั้น บางหมู่ก็ชวนกันไปเล่นในแม่น้ำใหญ่ ที่มีท่าราบเรียบปราศจากเปือกตม แล้วชวนกันเล่นแหวกว่ายไปตามแม่น้ำ เด็ดเอาดอกไม้ที่มีอยู่ในที่นั้นมาทัดทรงไว้ที่หูและหัว บางพวกก็พากันเล่นที่หาดทราย เมื่อจะพากันลงอาบน้ำนั้น พวกเขาจะถอดเครื่องประดับออกวางไว้ที่หาดทรายแล้วลงไปอาบ ว่ายเล่นกับในแม่น้ำ เมื่อผู้ใดขึ้นมาจากน้ำก่อน จะเอาเครื่องประดับและผ้านุ่งผ้าห่มของใครมาประดับนุ่งห่มได้ไม่ว่ากัน ไม่โกรธกัน ไม่ด่าหรือถกเถียงกัน ถ้ามีต้นไม้อยู่ที่ใดก็เข้าไปอาศัยอยู่ในที่นั้น สถานที่นั้นก็จะพูนสูงขึ้นเป็นเสือสาดอาสนะ เป็นฟูกที่นอนหมอนอิง เป็นม่านและเพดานกั้น พวกเขาพากันสนุกสนานรื่นเริงใจตลอดเวลา
เมื่อเขาเจริญวัยขึ้นเป็นหนุ่มสาว เมื่อแรกรักกันจะอยู่ครองเรือนเป็นสามีภรรยากัน เขาจะร่วมรักกันเพียง ๗ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นเขาจะไม่ร่วมรักกันเลย จะอยู่เย็นเป็นสุขตราบเท่าสิ้นอายุ ๑,๐๐๐ ปีของพวกเขานั้น ไม่อาลัยอาวรณ์สิ่งใด ดังเป็นพระอรหันต์ผู้หมดกิเลสทั้งปวงแล้ว
ผู้หญิงชาวอุตตรกุรุทวีป เมื่อมีครรภ์และจะคลอดลูก นางจะไม่เจ็บท้องเลย และไม่ว่ามารดาจะอยู่ที่ใด ครั้นเมื่อจะคลอดจะเกิดมีแท่นที่นอนขึ้นมารองรับ นางจะไม่เจ็บท้องเวลาจะคลอดเลย และทารกที่คลอดออกมาก็ไม่มีเลือดฝาดและเมือกขาวเป็นมลทิน งามดังแท่งทอง อันสุกใสปราศจากราคีต่าง ๆ มารดาไม่ต้องอาบน้ำ ให้ยา และไม่ต้องให้ทารกดื่มนมเลย เพียงเอาไปให้นอนหงาย วางทิ้งไว้ที่ริมทางที่มีหญ้าอ่อนดังสำลี เมื่อใครเดินไปมามองเห็นทารกนอนหงายอยู่อย่างนั้น ก็จะเอานิ้วมือเข้าไปป้อนในปากของทารก ด้วยบุญของทารกนั้นก็จะบังเกิดเป็นน้ำนมไหลออกมาจากปลายนิ้วมือเข้าไปในลำคอ และยังเกิดเป็นกล้วยอ้อยของกินเลี้ยงทารกนั้นทุก ๆ วัน ครั้นทารกเติบโตขึ้นสามารถเดินไปมาได้แล้ว ถ้าหากเด็กนั้นเป็นผู้ชายจะไปอยู่รวมกลุ่มกับเด็กผู้ชาย ถ้าเป็นหญิงก็จะไปอยู่รวมกลุ่มกับเด็กผู้หญิง เพราะฉะนั้นลูกเขาจึงโตขึ้นเอง ลูกไม่รู้จักพ่อแม่ และพ่อแม่ก็ไม่รู้จักลูก เพราะคนเหล่านั้นมีรูปร่างงามสง่าเหมือนกันหมดทุกคน เมื่อพวกเขาเริ่มรักใคร่เป็นสามีภรรยากัน แม่และลูกก็ดี พ่อและลูกก็ดี จะไม่อยู่ครองเรือนเป็นสามีภรรยากัน เพราะพวกเขานั้นมีบุญ เทวดาจึงบันดาลทุกสิ่งให้เป็นธรรมดา
เมื่อพวกเขาตายจากกันไป ก็มิได้มีความทุกข์เศร้าโศกเสียใจร้องไห้ถึงกันเลย พวกเขาจะเอาศพนั้นอาบน้ำแต่งตัวทากระแจะจันทน์น้ำมันหอม นุ่งห่มผ้าให้ประดับด้วยอาภรณ์ทั้งปวง แล้วจึงเอาไปวางไว้ในที่แจ้ง ก็จะมีนกชนิดหนึ่งซึ่งบินทั่วไปในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้น มาคาบเอาศพไปยังรังนกนั้นเพื่อมิให้สกปรกรกแผ่นดิน นกนั้นบางทีก็คาบเอาไปทิ้งไว้ในแผ่นดินอื่น หรือทิ้งที่ฝั่งทะเลหรือในชมพูทวีป นกนี้ต่างอาจารย์เรียกชื่อต่างกัน คือ นกหัสดีลิงค์ นกอินทรี นกกด ที่ว่าคาบเอาศพไปนั้น บางอาจารย์กล่าวว่าไม่ได้คาบเอาศพไป แต่ใช้กรงเล็บคีบเอาไป
คนทั้งหลายในอุตตรกุรุทวีป เมื่อตายไปแล้วย่อมไม่ไปเกิดในจตุราบายทั้ง ๔ คือ นรก เปรต อสุรกาย และสัตว์เดรัจฉานนั้นเลย แต่พวกเขาจะไปเกิดในที่ดี คือ สวรรค์ชั้นฟ้า เพราะว่าพวกเขาทั้งหลายเป็นผู้ที่ตั้งมั่นอยู่ในศีล ๕ ตลอดเวลา เครื่องหมายคุณความดีของคนเหล่านั้นก็ยังปรากฏอยู่ไม่มีที่สิ้นสุดบริบูรณ์อยู่ตราบจบบัดนี้
ในคัมภีร์ฉบับหนึ่งแสดงไว้ว่า แผ่นดินในอุตตรกุรุทวีปนั้นราบเรียบเสมอกัน งามมาก มิได้เป็นหลุมเป็นบ่อขรุขระ คนทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในที่นั้นไม่มีความทุกข์ ความเศร้าโศกเสียใจเลย และพวกสิงสาราสัตว์ทั้งหลาย อาทิ หมู หมี หมา และงู ตลอดจนสรรพสัตว์อันดุร้ายนานาชนิด ไม่มาเบียดเบียนทำร้ายคนทั้งหลายที่อยู่ในที่นั้นเลย และยังมีหญ้าชนิดหนึ่งชื่อว่า “ฉวินยา” งอกขึ้นในแผ่นดินนั้น มีสีเขียวงาม ดำดังแววนกยูง ละเอียดอ่อนดังฟูก ดังสำลีงอกขึ้นพ้นดิน ๔ นิ้ว และมีน้ำใสเย็นสะอาด ดื่มกินมีรสอร่อย ไหลเซาะท่าน้ำ แลดูงามล้วนไปด้วยทอง เงิน และแก้ว ๗ ประการ ไหลเสมอฝั่ง เมื่อนกกามาดื่มกิน ก็กินโดยไม่ต้องชะโงกหัวลงดื่ม คนทั้งหลายในที่นั้น บางคนมีรูปร่างสูงเท่าคนในบุรพวิเทหทวีป และคนในอุตตรกรุทวีปนั้น เขานุ่งห่มผ้าขาวที่เขานึกอธิษฐานเอาจากต้นกัลปพฤกษ์นั้น
ต้นกัลปพฤกษ์นั้น สูง ๑๐ วา ๒ ศอก กว้าง ๑๐ วา คนทั้งหลายในที่นั้นจะไม่เบียดเบียนหรือทำร้ายสัตว์ทั้งหลายที่มีชีวิต และไม่กินเนื้อสัตว์อีกด้วย ถ้าคนใดคนหนึ่งตายไปแล้วเขาจะไม่นำซากศพไป แต่จะมีนกชนิดหนึ่งคือนกอินทรีมาคาบเอาไปไว้เสียกลางป่า
หมู่ชนทั้งหลายที่เป็นหนุ่มสาวในอุตตรกุรุทวีปนั้น เมื่อรักกับชอบกันก็จะอยู่ร่วมกันเอง เป็นสามีภรรยากันโดยไม่ต้องเสียสิ่งหนึ่งสิงใด เมื่อเขารักกันเขาก็อยู่ด้วยกันเองตราบเท่าถึงไฟไหม้กัลป์ ดังสิ่งทั้ง ๔ นี้ อันได้แก่ ประการที่หนึ่ง รูปกระต่ายที่อยู่ในพระจันทร์หนึ่ง ประการที่สอง พระโพธิสัตว์เมื่อมีชาติเป็นนกคุ้ม อยู่ในกองไฟแต่ไฟไม่ไหม้ตราบจนถึงหนึ่งกัลป์ ประการที่สาม เรื่องพระโพธิสัตว์ที่ท่านรื้อหลังคาออกเพื่อมุงกุฎีพระสงฆ์ ฝนไม่ตกรั่วเรือนที่รื้อออกเลย ตราบเท่าสิ้นกัลป์หนึ่ง และประการที่สี่ ไม้อ้อที่อยู่รอบริมสระน้ำเมื่อพระโพธิสัตว์เป็นพระยาวานร และมีบริวาร ๘๐,๐๐๐ ตัว ท่านอธิษฐานว่าให้ไม้อ้อนั้นกลวงอยู่ตราบเท่าสิ้นกัลป์หนึ่ง
คนเหล่านั้นตั้งแต่หนุ่มสาวจนถึงแก่เฒ่า เขาร่วมรักด้วยกันเพียง ๔ ครั้ง บางคราวก็มิได้ร่วมรักกันเลย คนเหล่านั้นกินข้าว แต่ไม่ต้องทำนา เขาจะเอาข้าวสารซึ่งเกิดได้เองนั้นมากิน และข้าวสารนั้นก็ขาวสะอาด ไม่ต้องตำ ไม่ต้องซ้อมข้าวเปลือกเลย
มีผลไม้ชนิดหนึ่งเรียกว่า “ตุณหิรกะ” มีรูปร่างเหมือนหม้อข้าว เขาจะเอาข้าวน้ำใส่แล้วตั้งบนก้อนหินที่เรียกว่า “โชติปาสาณะ” ซึ่งเกิดเป็นไฟลุกขึ้นได้เอง เมื่อข้าวนั้นสุกดีแล้วไฟนั้นจะดับไปเอง ข้าวที่พวกเขาคดมารับประทานนั้นมีรสอร่อยยิ่งนัก ชนชาวอุตตรกุรุทวีปไม่ได้สร้างบ้านเรือนอยู่อาศัย แต่มีไม้ชนิดหนึ่งที่งามเหมือนทองเรียกว่า “มัญชุสถา” เป็นเหมือนบ้านเรือนที่อยู่อาศัยของชนชาวแผ่นดินอุตตรกุรุทวีป
เรื่องพระยามหาจักรพรรดิราช
สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเทศนาดังนี้ว่า พระพุทธเจ้าก็ดี พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ดี พระอัครสาวกก็ดี พระอรหันตขณาสพก็ดี พระโพธิสัตว์ซึ่งจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าก็ดี และพระยามหาจักรพรรดิราชก็ดี ท่านผู้มีบุญทั้งหลายเหล่านั้นย่อมไม่ไปอุบัติในทวีปทั้ง ๓ นั้นเลย แต่มาอุบัติในแผ่นดินชมพูทวีปของเรานี้ เหล่าชนที่เกิดในแผ่นดินชมพูทวีปนี้ก็ไม่ไปเกิดในทวีปทั้ง ๓ นั้นเลย เหล่าชนที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินทั้ง ๓ นั้นก็ดี และเหล่าชนที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินเล็ก ๆ ทั้งสองพันนั้นก็ดี เมื่อใดมีพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จอุบัติขึ้น เมื่อนั้นชนเหล่านั้นก็พากันมาเฝ้าพระองค์ เหมือนคนทั้งหลายที่อยู่ในแผ่นดินของเรานี้พากันกราบไหว้ เคารพยำเกรงพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้านั้น
ท่านผู้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น มียศมีศักดิ์ดังนี้ คือ ผู้ใดได้สร้างสมบุญญาธิการมาแต่ปางก่อน คือ ได้ปฏิบัติบูชาพระรัตนตรัย รู้จักคุณพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ รักษาศีล เมตตาภาวนา ผู้นั้นครั้นตายไปก็ไปเกิดในสวรรค์ บางครั้งก็ไปเกิดเป็นท้าวเป็นพระยาผู้ใหญ่ มียศ มีศักดิ์ มีบริวาร ได้ปราบทั่วทั้งจักรวาล ท่านผู้นั้นเมื่อกล่าวถ้อยคำหรือบังคับบัญชา ท่านย่อมกระทำด้วยความเป็นธรรมทุกประการ ท่านผู้นั้นเป็นพระยา ทรงพระนามว่า พระยามหาจักรพรรดิราช พระยานั้นมักชอบฟังพระธรรมเทศนาจากสำนักของสมณพราหมณาจารย์ และนักปราชญ์ผู้รู้ธรรมทั้งหลาย พระองค์ทรงบำเพ็ญศีล ๕ ทุกวันมิได้ขาด ในวันธรรมสวนะ ทรงบำเพ็ญศีล ๘ ในวันเพ็ญ เวลาเช้า พระองค์รับสั่งให้นำราชทรัพย์ออกมากองไว้หน้าพระลานชัย แล้วแจกเป็นทานแก่คนผู้มาขอ ครั้นแจกทานเสร็จแล้ว จึงชำระสระพระเกศาแล้ว สรงด้วยน้ำอบด้วยเครื่องหอมในกระออมทองคำครั้งละพันกระออม เสร็จแล้วจึงทรงผ้าขาวซึ่งมีเนื้อละเอียด มีชื่อว่า “สุกุลพัสตร์” มาห่มกายและพาดเหนืออังสะ (บ่า) แล้วจึงสมาทานศีล ๘ ต่อจากนั้นจึงเสด็จลงไปประทับนั่ง ณ กลางแผ่นดินทอง ประดับด้วยแก้วรุ่งเรืองงามดุจแสงอาทิตย์ ประกอบไปด้วยฟูกเมาะเบาะแพรและหมอนทอง ส่วนแท่นประทับทองคำก็ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ อยู่ในปราสาทแก้วอันรุ่งเรืองงดงามยิ่ง พระยามหาจักรพรรดิราชนั้น เมื่อรำพึงถึงทานที่พระราชทาน รำพึงถึงศีลที่บำเพ็ญ และรำพึงถึงธรรมที่ทรงสดับแล้วทรงเจริญภาวนา ด้วยอำนาจบุญสมภารของพระองค์นั้น พระองค์จึงได้ปราบทั่วทั้งจักรวาล
เรื่อง จักรรัตนะ (จักรแก้ว)
มีจักรแก้วอัน ๑ ชื่อว่า จักรรัตนะประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ มีกำจำนวน ๑,๐๐๐ อยู่รอบ ๆ ดุมนั้น งดงามยิ่ง จมอยู่ในท้องมหาสมุทร ลึก ๘,๔๐๐ โยชน์ ตัวจักรนั้นเป็นแก้ว ดุมนั้นเป็นแก้วอินทนิล หัวกำซึ่งฝังเข้าไปในดุมนั้นเป็นเงินและทองดูสวยสดงดงามยิ่ง เมื่อได้เห็นเหมือนกับดุมนั้นยิ้มให้ และมองเห็นเป็นสีขาวงามยิ่งนัก ที่ขอบดุมนั้นหุ้มด้วยแผ่นเงิน งามดุจดังพระจันทร์วันเพ็ญ ตรงกลางนั้นเป็นรูโดยตลอด โดยรอบหัวกำนั้นประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ แต่ละซี่ดูสุกใสงดงามเหมือนกับสายฟ้าแลบ มีรัศมีเหมือนแสงพระอาทิตย์ เมื่อพิจารณาดูใสเลื่อมพราย ดังฟ้าแลบไขว้ไปมา วาววับวาวแววดูงามไปทั่วทุกแห่ง มีชื่อว่านาภีสรรพการบริบูรณ์ กำจำนวน ๑,๐๐๐ นั้น ประดับไปด้วยแก้ว ๗ ประการ ดูเลื่อมพรายแวววาวดังสายฟ้าแลบ รุ่งเรืองด้วยรัศมีดังแสงพระอาทิตย์ ตีประดับด้วยตะปูแก้วดูงดงาม และมีรัศมีฉวัดเฉวียนไปมา ดั่งเทพยดาชื่อว่า พระวิษณุกรรม
กงนั้นประดับด้วยแก้วดูเกลี้ยงเกลาดุจดังบรรจงสร้างไว้ มีรัศมีเหมือนพระอาทิตย์เมื่อยามรุ่งอรุณ ดูเต็มงามไม่มีปม ไม่มีรอยแตก ไม่เบี้ยว ไม่มีบกพร่อง เมื่อแลดูในหน้ากล้องนั้น รูปล่องตลอดไปมา ดั่งกล้องอันชื่อว่าพังกา ที่เทพยดาเป่าในเมืองสวรรค์ชั้นฟ้า กล้องแก้วนั้น เวลาเป่าจะมีเสียงกังวานไพเราะยิ่งนัก เสียงดังผาดโผน เสียงหึ่ง ๆ น่าฟังอย่างยิ่ง แก้วร้อยหนึ่ง อยู่เหนือลำกล้องแก้วหมู่นั้น กล้องแก้วหมู่นั้นรองอยู่ใต้ต้นกลดขาวร้อยหนึ่ง และมีหอกดาบแห่งละร้อยอยู่รอบกลดนั้นด้วย เหนือกลดตรงกลางนั้นมียอดทองเรืองรองงามดังแสงฟ้า เหนือฉัตรแก้วนั้นมีราชสีห์ทองสองตัวประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ มีแสงทองงามนักหนา เมื่อจักรแก้วนั้นหมุนไปบนอากาศ แลดูพรายงามดั่งสีหะไกรสรสองตัวจะเหาะบิน และยื่นหน้าออกมาจากชายกงจักรแก้วนั้น ดุจดังจะเข้าขบขย้ำฝูงข้าศึก
เมื่อคนทั้งหลายแลเห็นเช่นนั้นจึงคิดว่า เจ้านายของเราผู้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราช เป็นผู้มีบุญมากยิ่งนัก แม้พระยาราชสีห์สองตัวซึ่งมีกำลังและมีชัยชนะแก่ศัตรูทั้งหลายยังอดอยู่มิได้ต้องมานอบน้อมถวายบังคม มาสวามิภักดิ์แก่พระยามหาจักรพรรดิราชเจ้าผู้เป็นนายแห่งพวกเรา
หมู่ชนทั้งหลายต่างพากันยกมือขึ้นเพียงศีรษะแล้วไหว้วันทนาการ กล่าวว่าชาวเราทั้งหลาย ปากราชสีห์ ๒ ตัวนั้นมิใช่ไม่มีอะไรอยู่ แต่มีสร้อยมุกดา ๒ สาย ใหญ่เท่าลำตาล ดูรุ่งเรืองงามดั่งรัศมีพระจันทร์เมื่อวันเพ็ญ และปากราชสีห์นั้นก็คาบสร้อยมุกดานั้นห้อยลงมา แก้วซึ่งอยู่ในชายมุกดานั้นดูเลื่อมแดงดุจแสงพระอาทิตย์เมื่อแรกขึ้นฉะนั้น เมื่อกงจักรแก้วนั้นลอยอยู่บนอากาศ แลดูเหมือนไม่ไหวตามสร้อยมุกดา ซึ่งพรายงามดั่งน้ำชื่อว่าอากาศคงคาที่ไหลลงมาฉะนั้น ขณะที่กงจักรแก้วยังลอยอยู่นั้น กลุ่มมุกดาก็กระจายออกรอบกงจักรแก้วนั้น ดุมกงจักรแก้ว ๓ อัน หมุนพัดผันไปในทางเดียวกัน กงจักรแก้วนั้น พระอินทร์ พระพรหม หรือเทพยดาผู้มีฤทธานุภาพ เป็นผู้กระทำกงจักรแก้วนั้นก็หามิได้ หากแต่กงจักรแก้วนั้นเกิดขึ้นเอง และเกิดมาเพื่อบุญของท่านผู้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้านั้น
ผิว่า เมื่อกัลป์ใดไม่มีพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงมีพระยามหาจักรพรรดิราชแทนในกัลป์นั้น ครั้นไฟเผาไหม้แผ่นดินแล้ว ด้วยบุญท่านซึ่งจะมาเป็นพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น กงจักรแก้วนั้นจะเกิดก่อนและจมอยู่ในท้องมหาสมุทร รอท่านผู้จะมาเป็นจักรพรรดิราชนั้น และเครื่องประดับสำหรับท่านผู้มีบุญนี้ก็ไม่มีสิ่งใดเสมอด้วยกงจักรแก้วนั้น ซึ่งเกิดมาเพื่อให้รู้จักคนผู้มีบุญกว่าคนทั้งหลาย และจะให้หมู่คนทั้งหลายใน ๔ แผ่นดินรักสามัคคีกัน มีดวงใจเป็นอันเดียวกัน ด้วยบุญท่านผู้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น
กงจักรแก้วนั้นมีศักดานุภาพยิ่งนัก เมื่อผู้ใดไปไหว้นอบนบเคารพบูชาแก่กงจักรแก้วนั้นด้วยข้าวตอกดอกไม้ กงจักรแก้วนั้นย่อมช่วยบำบัดความเจ็บไข้ให้ประสบความสุขความเจริญ มั่งมีด้วยทรัพย์สินเงินทองมากมาย กงจักรแก้วนี้ประเสริฐกว่าแก้วอันชื่อว่าสรรพกามททะ (แก้วสารพัดนึก) นั้นตั้งแสนเท่า และกงจักรแก้วนั้นไม่มีชีวิตจิตใจ แต่มีสภาพดุจดังมีชีวิต เมื่อกงจักรแก้วนั้นลอยขึ้นมา ยังมิทันที่จะพ้นท้องมหาสมุทร น้ำมหาสมุทรนั้นแยกแตกออกให้กงจักรแก้วนั้นลอยขึ้นมากลางอากาศ แลเห็นดุจดังกงจักรแก้วนั้นเป็นเครื่องประดับท้องฟ้า ดูเลื่อมพรายงามดั่งพระจันทร์ในวันเพ็ญ
เมื่อถึงวันเพ็ญ ชนทั้งหลายต่างแต่งเนื้อแต่งตัวให้สวยงาม แล้วนั่งเล่นเจรจากันอยู่ทั้งหนุ่มและสาว เด็กเล็กหญิงชายทั้งหลายต่างประดับตกแต่งกายแล้วออกไปเล่นด้วยกัน บางพวกก็พากันไปเล่นในป่า บางพวกก็ไปเล่นในกลางแม่น้ำ กลางท้องนาและในถนนหนทาง วันนั้นคนทั้งหลายที่อยู่ในเมืองของพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น เมื่อกงจักรแก้วนั้นพุ่งขึ้นเทียมพระจันทร์ และเป็นเวลายามค่ำแล้ว จะดูเท่ากับดวงจันทร์ จึงเป็นเหมือนมีพระจันทร์ขึ้นมาในวันนั้นเป็น ๒ ดวง ครั้นกงจักรแก้วมาใกล้ได้ ๑๒ โยชน์แล้ว คนทั้งหลายได้ยินเสียงของกงจักรแก้วอันผันต้องลม เสียงนั้นไพเราะยิ่งกว่าเสียงพาทย์และพิณ ฆ้อง แตรสังข์ กังสดาลดุริยดนตรีทั้งหลาย
คนทั้งหลายเมื่อได้ยินเสียงไพเราะนั้นแล้ว รู้สึกถูกใจและยินดีปรีดากันทุกคน ชวนกันกล่าวว่า ช่างประหลาดหนอ แต่กาลก่อนเราทั้งหลายไม่เคยมีเรื่องอัศจรรย์ให้ปรากฏเห็นเหมือนวันนี้ พระจันทร์เจ้าได้ขึ้นมาเป็นสองดวง เต็มงามบริบูรณ์เสมอกันทั้งสองดวง ขึ้นมาเทียมกันดุจพระยาหงส์ทองสองตัวทะยานเทียมขึ้นมาบนอากาศ จึงร้องเรียกกันให้มาดู บางคนพูดว่า พระจันทร์ขึ้นสองดวง บางคนร้องว่า ท่านนี้เป็นบ้า ชั่วปู่ชั่วย่าไม่เคยมีใครกล่าวว่ามีพระจันทร์เป็น ๒ ดวง อีกดวงหนึ่งนั้นเป็นดวงตะวัน เพราะว่าหากพ้นที่ ๆ จะร้อนแล้วมันก็จะไม่ร้อน อีกจำพวกหนึ่ง ก็ร้องมาดังนี้ว่า ชาวเราทั้งหลาย เขาเหล่านั้นเป็นบ้าไปเสียแล้ว ไม่ใช่ข้อความที่จะกล่าวกลับเอามากล่าว มาเข้าใจกันว่าพระจันทร์ขึ้นมาเป็น ๒ ดวง บางแห่งก็ว่าการที่คิดว่าอีกดวงหนึ่งนั้นเป็นดวงตะวันน่าหัวเราะนัก เขาเหล่านั้นเป็นบ้าไปแล้ว ตะวันเพิ่งจะตกไปเดี๋ยวนี้ แล้วจะมาขึ้นพร้อมพระจันทร์ทันทีได้อย่างไร ดวงที่ขึ้นมานี้มิใช่อะไรอื่นเลย มันคือปราสาททองของเทพยดาจึงดูรุ่งเรืองสุกใส เพราะแก้วแหวนเงินทองที่ประดับประดาปราสาทนั่นเอง คนอีกจำพวกหนึ่งพากันหัวเราะพูดว่า เจ้าทั้งหลายอย่าได้โจษเถียงกันไปมาเลย สิ่งนี้มิใช่เดือนมิใช่ตะวัน และมิใช่ปราสาททองของเทพยดา ที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่าเดือนก็ดี ตะวันก็ดี ปราสาททองของเทพยดาก็ดีนั้น สิ่งเหล่านี้ไม่เคยมีเสียงอึกทึกกึกก้อง และมีเสียงดังกังวานอย่างนี้สักทีเลย สิ่งนี้ต้องเป็นกงจักรแก้ว ซึ่งมีชื่อว่า จักรรัตนะ ดังที่ท่านกล่าวมาแต่กาลก่อน กงจักรแก้วนั้นย่อมเกิดมาด้วยบุญของท่านผู้มีบุญ และจะได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชนั่นเอง
คนทั้งหลายต่างก็ถกเถียงกันไปมาอยู่อย่างนั้น พวกเขามิได้เชื่อถ้อยคำของกันและกันเลย เมื่อกงจักรแก้วนั้นลอยออกมาจากดวงจันทร์เข้ามาใกล้กว่าเก่าอีกประมาณ ๑ โยชน์ จึงจะถึงเมืองนั้น ชนทั้งหลายจึงแลเห็นชัดเจนงามยิ่งนักและมีใจรักทุก ๆ คน เสียงกงจักรแก้วนั้นดังกึกก้องมาก ดังจะเปล่งเสียงว่าพระยาองค์นั้น พระองค์จะได้เป็นพระยาบรมมหาจักรพรรดิราชเจ้า จึงลอยมาถึงพระนครที่พระยาผู้มีบุญอาศัยอยู่ เมื่อเป็นดังนั้นคนทั้งหลายจึงกล่าวว่ากงจักรแก้วดวงนี้จะลอยไปสู่พระยาองค์ใดหนอ คนอีกจำนวนหนึ่งจึงกล่าวว่า กงจักรแก้วดวงนี้มิได้เกิดมาด้วยบุญของพระยาองค์อื่นเลย คงลอยมาเพื่อพระยาผู้เป็นเจ้านายของเรานี้เอง ท่านเป็นผู้มีบุญจะได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราช แลพระองค์ทรงคำนึงถึงกงจักรแก้วอยู่ กงจักรแก้วดวงนี้จึงลอยมาหาพระองค์ กงจักรแก้วก็ลอยมาถึงเมืองนั้น แล้วร่อนลงที่ประตูเมืองของพระองค์ แล้วทำประทักษิณรอบ ๆ เมือง ๗ รอบ แล้วลอยอยู่บนอากาศไปตามหนทางหลวง แล้วเข้ามาสู่พระราชมนเทียรของพระยาและทำประทักษิณพระยานั้น ๓ รอบ และพระราชมนเทียรของพระยานั้น ๗ รอบ แล้วก็ลอยเข้าหาพระยานั้นดุจดังมีชีวิตจิตใจจะมานอบน้อมแด่พระยานั้น แล้วเข้ามาสู่แทบพระบาทตรงที่ทรงบรรทม ไม่ว่าจะเป็นที่แห่งใดก็ตาม กงจักรแก้วก็ลอยอยู่ในที่นั้น แล้วคนทั้งหลายก็เอาข้าวตอกดอกไม้บุปผชาติและธูปเทียนชวาลา รวมทั้งกระแจะจันทน์น้ำมันหอมมาไหว้ มานอบนบเคารพบูชาสักการะแก่กงจักรแก้วนั้น เมื่อกงจักรแก้วสถิตตั้งอยู่ในที่อันสมควรแล้ว ก็เปล่งรัศมีรุ่งเรืองรอบ ๆ ทั่วทั้งพระราชมนเทียรนั้นทุกแห่ง ดุจดังยอดเขายุคันธรในวันพระจันทร์เต็มดวง และเมื่อพระจันทร์ลอยขึ้นมาเหนือยอดเขานั้น มีแสงรุ่งเรืองงดงามยิ่งนัก
เมื่อนั้น พระยาจึงเสด็จออกมาจากปราสาทเพื่อทอดพระเนตรกงจักรแก้วนั้น อำมาตย์จึงทูลแด่พระองค์ว่า ขออัญเชิญพระองค์เจ้าทอดพระเนตรกงจักรแก้วอันมีรัศมีรุ่งเรืองงาม งามทั้งพระราชมนเทียรของพระองค์ พระยาองค์นั้นจึงเสด็จมาประทับนั่งบนแท่นทองอันประดับด้วยแก้วอันตั้งอยู่แทบพระบัญชรนั้น พระมหากษัตริย์เจ้าก็ทอดพระเนตรกงจักรแก้วอันรุ่งเรืองด้วยแก้ว ๗ ประการ อันงามตระการตาหาที่จะเปรียบมิได้ พระยาองค์นั้นจึงมีพระราชโองการแก่อำมาตย์ราชมนตรีทั้งหลายว่า
อาจารย์ทั้งหลายในอดีตกาลกล่าวว่า พระยาพระองค์ใดมีบุญ และจะได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราช สามารถปราบได้ทั่วทั้งจักรวาล กงจักรแก้วอันมีชื่อว่าจักรรัตนะนั้นย่อมมาสู่บุญสมภารของพระยาองค์นั้น เราได้กระทำบุญมาแต่ก่อนและบุญนั้นมาถึงเราจริง กงจักรแก้วนั้นจึงลอยมาหาเราในบัดนี้ อีกทั้งวันนั้นก็เป็นวันเพ็ญอุโบสถ และพระยาองค์นั้นทรงให้ทานรักษาศีล ๘ แล้ว ทรงบำเพ็ญเมตตาภาวนาอยู่ เมื่อทรงรำพึงถึงทานศีลและภาวนาอยู่ กงจักรแก้วนั้นก็ลอย มาหาในคืนนั้นแล พระยาองค์นั้นจึงเอาผ้าขาวเนื้อละเอียดพาดเหนือพระอังสาทั้งสอง กราบไหว้ด้วยผ้าผืนเล็ก ผ้าสำลี และมีบางพวกห่มผ้าสีชมพู ผ้าหนัง ผ้าเกราะ แล้วถือเครื่องประหาร ถือหน้าไม้ ธนู หอก ดาบ แหลน หลาว สวมหมวกเงิน ทอง และถม ถือกลดชุบสายหลายคัน พากันไปชมหมู่ไม้ในกลางป่าดง มีบางพวกถือธงเล็ก ธงใหญ่ ธงขนาดกลาง ธงแดง ธงขาว ดูงามพิสดาร มีสีขาว สีดำ สีแดง สีเหลืองเรืองรอง พรายงามดังแสงตะวัน สว่างไสวทั่วทั้งแผ่นดิน เหาะไปในอากาศตามเสด็จพระยามหาจักรพรรดิราช เมื่อนั้นเสนาบดีผู้ใหญ่จึงสั่งให้เจ้าเมืองทั้งหลายเอากลองงดงามมีสายเป็นทอง และมีแสงเป็นสีแดงดุจแสงไฟ ไปตีป่าวร้องแก่หมู่ราษฎรทั้งหลายว่า ท่านผู้เป็นพระยาเจ้านายของเรานี้ พระองค์จะได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราช และบัดนี้ พระองค์ปราบได้ทั่วทั้ง ๔ ทวีปแล้ว ผู้ใดใคร่อยากชมบุญบารมีของพระองค์ก็ให้เร่งชักชวนกันมาไหว้มาชม บัดนี้พระองค์ได้เสด็จไปปราบทวีปทั้ง ๔ ท่านทั้งหลายจงเร่งแต่งตัวแล้วพากันถือข้าวตอกดอกไม้ไปบูชากงจักรแก้วนั้น
เมื่อคนทั้งหลายได้ยินเสียงกงจักรแก้วนั้นเสียงดังไพเราะลอยไปทางอากาศเบื้องหน้า พระยามหาจักรพรรดิราช คนทั้งหลายต่างก็หยุดทำงานของตนที่ค้างไว้ แล้วชักชวนกันประดับตกแต่งกายให้สวยงามทากระแจะจันทน์น้ำมันหอม ถือข้าวตอกดอกไม้ไปบูชากงจักรแก้วนั้น
ครั้งนั้น คนทั้งหลายต่างมีใจชื่นชมยินดียิ่งนัก เพียงนึกว่าจะตามเสด็จไปก็สามารถเหาะเหินเดินอากาศได้ทุกคน ด้วยบุญอำนาจแห่งกงจักรแก้วนั้น บรรดาสมณพราหมณ์ บรมวงศานุวงศ์ ลูกขุน มนตรี ข้าราชบริพาร เศรษฐี คฤหบดี พ่อค้า ประชาชน พวกแพศย์ พวกศูทร เหล่านี้ต่างมีร่างกายงามสะอาดทุกคน ไม่มีสกปรกเลย แม้ความสกปรกด้วยเหตุผลใด ๆ ก็ดีที่เขามีในกาลก่อน ก็พลันมลายหายไปสิ้นด้วยอำนาจอิทธิฤทธิ์แห่งกงจักรแก้วนั้น ซึ่งสามารถขจัดความสกปรกมลทินทั้งผองในกายมนุษย์
จะกล่าวให้รู้ว่ากำลังรี้พลของพระยามหาจักรพรรดิราชว่ามีจำนวนมากเท่าใด ถ้าอยากรู้ก็ให้คิดถึงที่แห่งหนึ่งกว้าง ๑๒ โยชน์วัดโดยรอบได้ ๓๖ โยชน์ แล้วให้ไพร่พลทั้งหลายนั่งในบริเวณนั้น กงจักรแก้วนั้นก็สามารถอยู่ในบริเวณเท่านั้นได้ พระยามหาจักรพรรดิราชก็ดี และไพร่พลทั้งหลายก็ดี ย่อมเหาะไปในอากาศเหมือนวิทยาธรผู้มีฤทธิ์ ผู้มีอาวุธวิเศษ พระยามหาจักรพรรดิราชและรี้พลไปในอากาศด้วยอำนาจของกงจักรแก้วนั้น พระยามหาจักรพรรดิราชรุ่งเรืองงามเหมือนพระจันทร์วันเพ็ญ และพสกนิกรผู้ตามเสด็จก็รุ่งเรืองสง่าเหมือนดั่งดวงดาราห้อมล้อมเป็นบริวารพระจันทร์ฉะนั้น
ชนทั้งหลายต่างมีใจแช่มขื่นรื่นเริงยิ่งนัก มีการแต่งตัวมาชมกงจักรแก้วนั้น แล้วขับร้อง และมีเสียงพาทย์ เสียงพิณ แตร สังข์ กลองใหญ่น้อย ฉิ่งฉาบ บัณเฑาะว์ ทั้งไพเราะและวังเวง บางคนตีกลอง ตีพาทย์ ตีฆ้อง ตีกรับ บางพวกดีดพิณ สีซอ ตีฉิ่ง จับระบำรำเต้น เสียงสรรพดนตรีดังครื้นเครง กึกก้องดังแผ่นดินจะถล่มทลาย คนทั้งหลายผู้เป็นบริวารตามเสด็จพระยามหาจักรพรรดิราชไปในกลางอากาศนั้น งามนักหนาดังเทวดาทั้งหลายผู้เป็นบริวารของพระอินทร์
เมื่อพระราชาเสด็จไปทางอากาศครั้งใด กงจักรแก้วจะนำเสด็จไปก่อน ถัดมาเป็นพระราชาและต่อมาเป็นไพร่พลทั้งหลาย พฤกษชาติไม้ดอกไม้ผลนานาชนิดตามข้างทางที่เสด็จผ่านก็ลอยละลิ่วปลิวตามไปด้วย ถ้าใครอยากจะกินผลไม้ชนิดใดก็ได้กินสมตามใจนึก ถ้าอยากทัดดอกไม้ชนิดใดก็ได้สมใจ หรือถ้าใครอยากจะเข้าไปอยู่ในร่มเงาก็ได้เข้าไปอยู่ในร่มเงาสมใจนึกเช่นกัน ประชาชนผู้อยู่เบื้องล่าง เมื่อเห็นรี้พลบริวารของพระยานั้น อยากจะรู้จักชื่อเขาเหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นบรมวงศานุวงศ์ก็ดี ขุนนางก็ดี หรือข้าราชบริพารอื่น ๆ ก็ดี อำนาจของกงจักรแก้วจะบอกชื่อคนทั้งหลายเหล่านั้นแก่ผู้อยากรู้ถ้วนทุกคน
ผู้ใดนึกอยากตามเสด็จไม่ว่าจะอยู่ในลักษณะอาการยืน เดิน นั่ง นอน ก็ลอยขึ้นไปในอากาศด้วยลักษณะอาการนั้น ๆ ไม่ต้องก้าว ไม่ต้องเดิน ทั้งเสื่อสาดอาสนะ ที่นั่ง ที่นอนอยู่ ถ้านึกอยากจะนำไปด้วย มันก็จะลอยไปด้วย ถ้าใครนึกอยากจะยืนไป เดินไป นั่งไป นอนไป ทำการงานไป ก็จะเป็นไปตามความประสงค์ทุกประการ ถ้าใครกำลังทำงานอยู่ และไม่อยากนำงานไปด้วย งานทั้งหมดก็จะไม่ไปด้วย ใครอยากทำงานไปด้วย ก็จะทำงานไปด้วย ไม่เสียงาน
ทิศตะวันออกเขาพระสุเมรุ และด้านซ้ายเขาสัตตบริภัณฑ์ ข้ามมหาสมุทรด้านทิศตะวันออก จะถึงแผ่นดินชื่อบุรพวิเทหะ กว้าง ๗,๐๐๐ โยชน์ เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชไปถึง สถานที่หนึ่งราบเรียบมาก มีน้ำใสงาม ท่าน้ำก็ไม่ลึก ที่นั้นเหมือนคนถากไว้ด้วยพร้าด้วยขวาน กว้าง ๑๒ โยชน์ วัดโดยรอบได้ ๓๖ โยชน์ ที่นั้นเคยเป็นที่ตั้งทัพหลวงของพระยามหาจักรพรรดิราชแต่โบราณ ในเวลาที่พระองค์เสด็จประพาส กงจักรแก้วจึงหยุดอยู่ในอากาศเหมือนถูกขัดเพลาไว้ไม่เคลื่อน และไม่มีผู้ใดหมุนไปได้ เมื่อกงจักรแก้วหยุดอยู่ดังนั้น พระยามหาจักรพรรดิราชและไพร่พลทั้งหลายจึงลงมาจากอากาศมายังพื้นดินที่ดูรุ่งเรืองงามเหมือนดาวหรือเหมือนฟ้าแลบ หรือเหมือนแสงธนูของพระอินทร์ ทุกคนสนุก ใครอยากจะอาบน้ำก็ได้อาบ ใครอยากจะกินข้าว และน้ำก็ได้กิน ผู้ใดปรารถนาสิ่งใดก็ได้สิ่งนั้นทุกอย่าง
เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จไปถึงทวีปนั้น บรรดาพระราชาและเจ้าเมืองต่างๆ ในทวีปนั้นก็ไม่อาจตระเตรียมอาวุธมาสู้รบกับพระยามหาจักรพรรดิราชนั้นได้เลย เขาทั้งหลายต่างมีใจรักใคร่นิยมบูชาพระยานั้น จึงชักชวนกับมาถวายบังคมมาเฝ้าแหนพระยามหาจักรพรรดิราชอยู่ บรรดาปีศาจ ผีสางและสัตว์ทั้งหลายที่ฆ่ามนุษย์ก็ไม่มีใจคิดร้ายต่อพระยามหาจักรพรรดิราชเลย เพราะเกรงบุญอำนาจของพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น
เมื่อกงจักรแก้วจากมหาสมุทรมีชื่อว่าจักรรัตนะ แต่เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชปราบทวีปทั้ง ๔ ได้แล้ว กงจักรแก้วนั้นจึงมีชื่อว่าอรินทมะ (ผู้ปราบข้าศึก)
บรรดาพระราชาทั้งหลายในบุรพวิเทหทวีป ต่างแต่งเครื่องบรรณาการมี เทียน ธูป และเครื่องหอมนานาชนิดที่ตกแต่งอย่างประณีตงดงาม แล้วชวนกันมาไหว้และมาถวายตัวเป็นข้าแห่งพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น ขณะที่พระราชาทั้งหลายมาเฝ้าพระยามหาจักรพรรดิราชอยู่นั้น ดูรุ่งเรืองงามด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์และเครื่องประดับ และอาภรณ์ของพระราชาเหล่านั้น พวกเขาประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ดูรุ่งเรืองงามตา เปรียบดังฟองน้ำไหลออกจากคนโททองมาล้างพระบาทพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น เมื่อพระราชาทั้งหลายถวายบังคมแล้วก็ถวายตัวและถวายบังคมทูลว่าดังนี้ ข้าแต่มหาราชเจ้า ตั้งแต่นี้ไปข้าทั้งหลายขอถวายตัวเป็นข้าของพระองค์ผู้เป็นเจ้า หากพระองค์ปรารถนาสิ่งใด ข้าทั้งหลายจะทำการงานสิ่งนั้นถวายพระองค์ ขอถวายบ้านเมืองของข้าทั้งหลายแด่พระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดข้าทั้งหลายเถิด แล้วพระราชาทั้งหลายก็ถวายบังคมแสดงความเคารพยำเกรงพระยามหาจักรพรรดิราชนั้น พระยามหาจักรพรรดิราชจึงตรัสตอบพระราชาทั้งหลายว่า เราไม่ต้องการทรัพย์สมบัติหรือส่วยสาอากรจากพระราชาองค์ใดเลย เพราะพระยามหาจักรพรรดิราชมีสมบัติทิพย์อยู่แล้วด้วยเดชอำนาจของกงจักรแก้วนั้นเอง
พระยามหาจักรพรรดิราชไม่ได้มีพระราชดำรัสสั่งการใด ๆ ให้พระราชาทั้งหลายต้องพลัดพรากจากที่อยู่หรือเกิดความน้อยเนื้อต่ำใจเลย พระองค์อนุเคราะห์เขาเหล่านั้นให้มีความสุข มีความสบาย ไม่ให้มีอันตรายเกิดแก่เขา พระยามหาจักรพรรดิราชรู้บุญรู้ธรรมและสั่งสอนธรรมคนทั้งหลายเหมือนเป็นพระพุทธเจ้ามาเกิด พระองค์สอนธรรมแก่โลกทั้งหลาย พระองค์สอนธรรมแก่พระราชาทั้งหลายว่า
ให้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการ ตลอดเวลา ให้รักไพร่ฟ้าข้าไททั้งหลายเสมอกัน อย่าลำเอียง การเกิดเป็นคนเป็นสิ่งยาก เมื่อได้เกิดเป็นพระราชาแสดงว่ามีบุญมาก จึงควรรู้จักบุญ รู้จักธรรม รู้จักละอายแก่บาป ให้ตัดสินความด้วยความสัตย์สุจริตเป็นธรรม และรวดเร็ว กระทำได้ดังนี้ เมื่อเกิดเมื่อใด เพราะบุญกุศลที่ได้ทำมาแต่ครั้งก่อน จะทำให้เกิดเป็นพระราชาให้รู้จักคุณของแก้ว ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ให้ปฏิบัติตามธรรมคำสั่งสอนที่อาจารย์แต่โบราณ เช่นพระพุทธเจ้า และปราชญ์ผู้รู้ทั้งหลายได้สั่งสอนไว้ และควรเว้นสิ่งที่ไม่ชอบธรรม
บาป ๕ ประการที่ควรเว้น ได้แก่
หนึ่ง ไม่ควรฆ่าสัตว์ทั้งหลายที่มีชีวิต ไม่ว่าจะมดตัวหนึ่งก็ดี หรือปลวกตัวหนึ่งก็ดี ถ้าผู้ใดจะทำร้ายตน ก็ไม่ควรฆ่าผู้นั้น ควรว่ากล่าวสั่งสอนโดยธรรม การฆ่าสัตว์มีชีวิตเป็นบาปหนัก ผู้ใดทำบาปนั้นจะไปเกิดในนรกทนทุกข์เวทนาเดือดร้อนเป็นเวลานานมาก เมื่อพ้นจากนรกแล้วมาเกิดเป็นคน จะมีความทุกข์โศก จะถูกทำร้ายได้รับความเดือดร้อนไม่มีความสุขใจเลย เป็นเวลา ๑๐๐ ชาติ ๑,๐๐๐ ชาติ ต้องพลัดพรากจากคนที่รักทั้งหลาย ถ้าใครไม่กลัวบาปนั้น และยังทำบาปนั้นซ้ำอีก ก็จะเป็นการต่อบาปนั้นไปไม่มีที่สิ้นสุด
สอง ไม่ถือเอาทรัพย์สิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ และไม่ใช้ให้คนอื่นไปถือเอา ถ้าผู้ใดโลภเอาทรัพย์สินของคนอื่นที่เจ้าของไม่ให้ จะไปเกิดในนรกทนทุกข์ทรมานมาก เมื่อพ้นจากนรกนั้นมาเกิดเป็นคน จะเป็นคนโง่มาก เดือดร้อนลำบากมากจนไม่อาจพรรณนาได้ทั้งหมด หากมีทรัพย์สินใด ๆ แม้เพียงนิดเดียวก็จะถูกช่วงชิงไป แม้ใส่พกไว้ก็จะตกหาย หรือมิฉะนั้นจะถูกไฟโทษ หรือมิฉะนั้นจะถูกน้ำพัดไป จะเป็นคนเข็ญใจเช่นนี้ถึง ๑,๐๐๐ ชาติจึงจะหมดบาป แม้ผู้ใดไม่รู้จักกลัวบาปนี้และยังกระทำอีก ก็จะต่อบาปนั้นไปไม่สิ้นสุด
สาม การเป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น ไม่ควรกระทำแม้แต่น้อย ผู้ใดกระทำบาปนั้นจะตกนรกสิมพลี มีไม้งิ้วมีหนามเป็นเหล็กยาวแหลมคมมาก มีเปลวไฟลุกโพลงตลอดเวลา มีฝูงยมบาลถือหอกทิ่มแทงคอยขับให้สัตว์นรกปีนขึ้นลง มีความทุกข์ทรมานเป็นเวลานาน เมื่อพ้นจากนรกนั้น จะมาเกิดเป็นคนมีศัตรูมาก จะเกิดเป็นกะเทยเป็นเวลา ๑,๐๐๐ ชาติ ถ้าเกิดเป็นผู้ชายจะมีบาปสืบไปตลอดชาติ
สี่ การพูดปด เจ้าทั้งหลายไม่ควรกล่าว ถ้าผู้ใดกล่าวคำเท็จ ผู้นั้นจะตกนรก มีฝูงยมบาลทรมานให้ได้รับความทุกข์ทรมานเป็นเวลานานมาก เมื่อพ้นจากนรกนั้นมาเกิดเป็นคน ร่างกายจะมีกลิ่นอาจม มีกลิ่นเหม็นหืนมาก ถ้าไปทำผิดต่อผู้ใด เวลาผู้นั้นจะทำร้ายจะหนีไม่พ้น และถูกทำร้ายไปทุกชาติ ผ้านุ่งห่มก็เหม็นสาบเหม็นสาง ต้องเกิดเป็นเช่นนี้ ๑,๐๐๐ ชาติจึงจะหมดบาป หากผู้ใดไม่รู้จักกลัวบาปนี้ยังพูดปดอีก บาปนั้นจะเพิ่มมากขึ้น และจะพ้นจากบาปนั้นได้ยาก
ห้า ไม่ควรชวนกันกินเหล้า บาปนั้นจะทำให้ตกนรก มียมบาลทรมานให้ได้รับความทุกข์ทรมานเป็นเวลานาน เมื่อพ้นจากนรกนั้นจะมาเกิดเป็นผีเสื้อ ๕๐๐ ชาติ และเป็นสุนัขบ้า ๕๐๐ ชาติ ถ้ามาเกิดเป็นคนจะเป็นบ้า มีรูปร่างน่าเกลียด ใจเป็นพาลไม่รู้จักผิดชอบ เป็นคนใจคอโหดเหี้ยม หากไม่รู้จักบาปนั้นยังคงกระทำต่อไป บาปนั้นจะเพิ่มมากขึ้น และยากที่จะพ้นจากบาปนั้นได้
บาปกรรมที่มีควรกระทำ ที่เจ้าทั้งหลายควรเว้น ที่เราได้กล่าวมาแล้วนี้ชื่อว่าเบญจศีล เจ้าทั้งหลายจงจำไว้ให้มั่น และจงสั่งสอนไพร่ฟ้าข้าไททั้งหลายในอาณาจักรของตนให้รู้ให้ปฏิบัติชอบ จะได้เจริญและมีความสวัสดีทุก ๆ คน
ท้าวพระยาทั้งหลาย ไพร่ฟ้าข้าไทราษฎรทำไรไถนาเลี้ยงชีวิตในแผ่นดินของเรานี้ เมื่อข้าวออกรวง ผู้ทำนาไม่ว่าจะเป็นผู้ดีหรือเข็ญใจ ให้เขาแบ่งข้าวเปลือกเป็น ๑๐ ส่วน เป็นของหลวงส่วนหนึ่ง อีก ๙ ส่วนเป็นของเขาผู้นั้น หากเห็นว่าเขาทำนาไม่ได้ข้าว ก็ไม่ควรเอาของเขา อนึ่งควรแจกข้าวแก่ไพร่พลและทหารทั้งหลายเดือนละ ๖ ครั้ง เขาจึงจะพอกิน อย่าให้เขาอดอยาก ถ้าจะให้เขาทำสิ่งใดก็ตาม ควรใช้แต่พอควร อย่าใช้งานมากเกินไป ไม่ควรใช้คบมีอายุมาก ควรปล่อยเขาไปเป็นอิสระ ให้เก็บส่วยจากราษฎรตามแบบที่ท้าวพระยาแต่โบราณกระทำมา ถ้าทำได้เช่นนั้นผู้เฒ่าผู้แก่ทั้งหลายจะสรรเสริญว่ากระทำชอบ ไม่ควรเก็บส่วยจากราษฎรมากเกินไป ถ้าทำเช่นนั้น ท้าวพระยาผู้จะมาเสวยราชย์ต่อจากเราในภายหน้าจะถือเป็นตัวอย่าง เป็นธรรมเนียมสืบต่อๆ กันไป บาปจะเกิดแก่เรา เพราะเรากระทำความไม่ชอบธรรมนี้ไว้ในแผ่นดิน
อนึ่ง หากไพร่ฟ้าข้าไททั้งหลายในแผ่นดินเราจะไปค้าขายแต่ไม่มีทุน และได้มาหาและมาขอกู้เงินทองเป็นทุนจากเราผู้เป็นนาย เราควรเอาเงินจากท้องพระคลังให้เขา และให้จดบัญชีไว้แต่ต้นปีว่าเขากู้ไปเท่าใด เราผู้เป็นนายไม่ควรคิดดอกเบี้ยเขาเลย ควรเรียกแต่ต้นทุนคืนเท่านั้น ไม่ควรเรียกเก็บภาษีหรือดอกเบี้ยจากเขาเลย
ท้าวพระยาทั้งหลายควรให้ทรัพย์สินแก่ลูกและเมียของเสนามนตรี และไพร่พลทั้งหลาย เพื่อเป็นเบี้ยเลี้ยงเสบียงสำหรับเขา เป็นเครื่องแต่งตัว ควรให้ทรัพย์สินแก่เขา เขาจะได้เต็มใจทำงาน เราผู้เป็นท้าวพระยาไม่ควรคิดเสียดายทรัพย์
ขณะที่เสนามนตรีทั้งปวงเข้าเฝ้า พระราชาไม่ควรพูดมาก ไม่ควรยิ้มมาก ควรพูดและแย้มยิ้มพอประมาณ อย่าลืมตัว เมื่อจะตัดสินคดีความทั้งหลาย อย่าพูดนอกเรื่องหรือทะเลาะกัน ต้องตัดสินคดีความอย่างยุติธรรม พิจารณาความให้ตลอดถี่ถ้วน แล้วจึงตัดสินความอย่างซื่อตรง
ให้เลี้ยงดูบำรุงสมณพราหมคณาจารย์และนักปราชญ์ราชบัณฑิตผู้รู้ธรรม ยกย่องให้นั่งในที่สูง แล้วจึงสนทนาซักถามธรรมอันประเสริฐ ไพร่ฟ้าข้าราชบริพารผู้ใดทำความดีความชอบ เป็นประโยชน์แก่ท้าวพระยา ต้องให้รางวัลผู้นั้นมากน้อยตามความดีที่เขาทำ
ถ้าพระราชาองค์ใด เมื่อเสวยราชย์แล้วทรงปกครองโดยชอบธรรม ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์จะอยู่เย็นเป็นสุข เพราะพระบุญญาบารมีของพระราชาผู้เป็นนาย มีข้าวปลาอาหาร แก้วแหวน เงินทอง ผ้าผ่อนแพรพรรณบริบูรณ์ ฝนตกปริมาณพอดี ตกตามฤดูกาล ข้าวในนาปลาในน้ำก็ไม่หมดไปเพราะฝนไม่แล้ง
อนึ่ง วันคืน เดือนปี ทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยปกติ เทวดาอารักษ์ประจำเมืองก็รักษาเมือง เพราะเกรงบุญบารมีของพระราชาผู้ปกครองโดยธรรม ถ้าพระราชาองค์ใดไม่ปกครองโดยธรรม ฝนจะวิปริต การทำไร่ไถนาจะเสียหายเพราะฝนแล้ง โอชารสที่อร่อยในดินจะจมหายไปใต้แผ่นดินทั้งสิ้น ผลไม้และพืชพันธุ์ต่างๆ จะไม่งอกงาม แดด ลม ฝน เดือนและดาวจะไม่เป็นไปตามฤดูกาลดังแต่ก่อน ทั้งนี้เพราะพระราชาไม่อยู่ในธรรม เทวดาทั้งหลายเกลียดพระราชาอธรรม ไม่ชอบมองหน้าพระราชานั้น จะมองด้วยหางตาเท่านั้น พระราชาทั้งหลายจงจำคำที่เราสอนไว้นั้นตราบเท่าชีวิตมีอยู่ และจงเร่งกระทำความชอบธรรมนี้เถิด จะได้มีความสุขความเจริญ ทั้งในชาตินี้และชาติหน้า เมื่อสิ้นชีวิตไปแล้วจะได้ไปเกิดใน ๖ ชั้นฟ้า ถ้ามาเกิดในเมืองมนุษย์ จะได้เกิดในตระกูลดีมียศศักดิ์ มีบุญทุกประการ
ถ้ามีผู้ถามว่า เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชสั่งสอนพระราชาทั้งหลายนั้น พระราชาเหล่านั้นสนใจฟังและปฏิบัติตามคำสั่งสอนนั้นหรือไม่ ตอบว่า แม้พระพุทธเจ้าผู้ได้สะสมสร้างบารมีมามากจนได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า และได้สั่งสอนชาวโลกนั้น ยังมีบางคนผู้มีบุญเต็มใจปฏิบัติตามคำสั่งสอน บางคนมีบุญน้อยไม่นิยมปฏิบัติตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ผู้ไม่ปฏิบัติตามยังมีจำนวนมาก ส่วนพระยามหาจักรพรรดิราชไม่อาจเทียบกับพระพุทธเจ้าได้ ยังห่างไกลกันมาก ดังนั้น ไม่ใช่พระราชาทั้งหมดจะปฏิบัติตามคำสั่งสอน บางคนฟังคำสั่งสอนและทำตาม บางคนไม่เชื่อและไม่ทำตาม
พระธรรมเทศนาที่พระยามหาจักรพรรดิราชทรงแสดงแก่พระราชาทั้งหลายในบุรพวิเทหทวีป ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของแผ่นดินนี้ ชื่อว่าชัยวาทสาสน์ แล้วพระองค์จึงเลี้ยงอำลาพระราชาทั้งหลายพร้อมด้วยข้าราชบริพารทั้งปวงด้วยอาหารอันมีรสเลิศทั้งหลาย แล้วกงจักรแก้วก็เหาะขึ้นไปในอากาศ นำพระยามหาจักรพรรดิราชพร้อมด้วยรี้พลไปทางทิศตะวันออก มุ่งไปทางกำแพงจักรวาลด้านตะวันออก เมื่อมาถึงฝั่งมหาสมุทรด้านตะวันออก กงจักรแก้วก็ผันลงสู่มหาสมุทร น้ำมหาสมุทรกลัวบุญบารมีกงจักรแก้วจึงไม่ตีฟองเป็นละลอก เปรียบเหมือนพระยานาคซึ่งกำลังแผ่พังพานอยู่ ต้องก้มสยบหัวลงแอบซ่อนเพราะความกลัวอาญา เมื่อกงจักรแก้วนั้นผันไปถึงพระมหาสมุทรแล้ว น้ำในมหาสมุทรก็แยกออกเป็นทางกว้าง ๑ โยชน์ หรือ ๘,๐๐๐ วา น้ำสองข้างงามเหมือนกำแพงแก้วไพฑูรย์ เมื่อกงจักรแก้วไปถึงพื้นมหาสมุทร น้ำแยกออกเป็นเนื้อที่ ๘,๐๐๐ วา แก้ว ๗ ประการที่อยู่ในพื้นมหาสมุทรและแก้วประเภทต่าง ๆ ก็มาอยู่ตรงทางที่พระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จด้วยรี้พล ตั้งยังมหาสมุทรนี้ไปจนถึงฝั่งโน้น ตลอดไปจนถึงเชิงกำแพงจักรวาล ทั้งนี้เพราะอำนาจของกงจักรแก้วนั้น
ฝูงคนทั้งหลายที่ตามเสด็จพระยามหาจักรพรรดิราชในวันนั้นต่างเห็นแก้วแหวนเงินทอง ต่างก็เลือกเอาตามใจตน บางคนกวาดเอาใส่พก บางคนกวาดใส่ห่อผ้า คนทั้งหลายชื่นชมยินดีมาก ทุกคนร้องชมว่า แต่ก่อนเราไม่เคยพบเห็นอย่างนี้ บัดนี้เราได้เห็นได้พบ ทั้งนี้เป็นเพราะบุญบารมีเจ้านายเรา
กงจักรแก้วนั้นก็นำเสด็จพระยาไปถึงฝั่งมหาสมุทรอีกด้านหนึ่ง จนถึงกำแพงจักรวาลฝั่งตะวันออก พระยามหาจักรพรรดิราชจึงหลั่งน้ำหอมจากหม้อทองลงสู่พื้นดินและประกาศว่า ดินแดนฝั่งตะวันออกนั้นเป็นของเรา อาณาจักรประชาราษฎร์ที่อาศัยอยู่ในดินแดนตะวันออกนี้เป็นของเรา แล้วพระยามหาจักรพรรดิราชก็เสด็จกลับทางเก่า คนทั้งหลายก็กลับตาม ข้าราชบริพารและไพร่พลบางคนนำเสด็จ บางคนตามเสด็จ ส่วนกงจักรแก้วนั้นตามหลังคนทั้งหลาย เพราะคอยกันไม่ให้น้ำในมหาสมุทรท่วมกลบหนทางของคนทั้งหลาย ส่วนน้ำในมหาสมุทรรักกงจักรแก้วมาก ไม่อยากให้จากไป เปรียบเหมือนนางรูปงามมีสามีที่ตนรักและสามีได้จากไปเป็นเวลานาน เมื่อกลับคืนมาหาและจะจากไปอีก นางรักสามีมากไม่อยากให้จากไป จึงกล่าวถ้อยคำเล้าโลมสามี เพราะไม่อยากให้จากไปฉันใดก็ดี น้ำในมหาสมุทรก็ฉันนั้น น้ำในมหาสมุทรมีใจรักกงจักรแก้วยิ่งนักจึงตามมาส่ง น้ำนั้นคอยท่วมทางตามกงจักรแก้วมา แต่ไม่ถูกกงจักรแก้วเลย แก้วแหวนเงินทองทั้งหลายก็มีใจรักกงจักรแก้วมาก จึงชวนกันมาส่งกงจักรแก้วถึงฝั่งมหาสมุทร เมื่อกงจักรแก้วขึ้นมาจากมหาสมุทรแล้ว น้ำมหาสมุทรก็เต็มดังเดิม
เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชปราบบุรพวิเทหทวีปซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออก ได้เอามหาสมุทรและเชิงเขากำแพงจักรวาลเป็นเขตแดนเบื้องตะวันออก และประสงค์จะมาปราบชมพูทวีปซึ่งมีมหาสมุทรกั้นอยู่ จึงเสด็จทางอากาศ กงจักรแก้วนำพระองค์มาทางอากาศ ดังได้ปฏิบัติมาแต่ก่อน แล้วจึงมาทางแผ่นดินชมพูทวีปที่เราอาศัยอยู่นี้
พระราชาทั้งหลายในชมพูทวีปต่างก็มาถวายบังคมและถวายเครื่องราชบรรณาการแด่พระยามหาจักรพรรดิราช พระยามหาจักรพรรดิราชก็ทรงสั่งสอนพระราชาทั้งหลายด้วยธรรมชื่อชัยวาทสาสน์ แล้วเสด็จไปยังมหาสมุทร น้ำในมหาสมุทรก็แยกออกเป็นทางดังกล่าวมาแล้ว รี้พลทั้งหลายก็เก็บแก้วแหวนเงินทองในมหาสมุทรตามต้องการ เมื่อเก็บได้เต็มที่แล้วก็ไปถึงกำแพงจักรวาลด้านใต้ พระยามหาจักรพรรดิราชจึงหลั่งน้ำจากหม้อทอง ประกาศว่าดินแดนนี้ และอาณาประชาราษฎร์ในดินแดนนี้เป็นของเรา แล้วจึงเสด็จกลับตามทางเดินในมหาสมุทรนั้น เมื่อเสด็จขึ้นจากน้ำ น้ำในมหาสมุทรก็เต็มดังเดิม
เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชปราบดินแดนทางด้านทิศตะวันออกและชมพูทวีปอันกว้างได้ ๑๐,๐๐๐ โยชน์แล้ว ก็ประสงค์จะไปปราบดินแดนทางทิศตะวันตกซึ่งกว้างได้ ๑,๐๐๐ โยชน์ ชื่ออมรโคยานี ซึ่งมีมหาสมุทรเป็นเขตแดนกั้นอยู่ พระองค์ซึ่งเสด็จไปยังมหาสมุทรทางทิศตะวันตก ปราบแผ่นดินอมรโคยานีและสั่งสอนพระราชาทั้งหลายในทวีปนั้นดังกล่าวมาแล้ว แล้วข้ามมหาสมุทรไปถึงเขตกำแพงจักรวาลทิศตะวันตก พระยามหาจักรพรรดิราชจึงหลั่งน้ำจากหม้อทองแล้วประกาศว่า ดินแดนนี้และอาณาประชาราษฎร์ในดินแดนนี้เป็นของเรา แล้วจึงเสด็จกลับ พระยามหาจักรพรรดิราชประสงค์จะปราบแผ่นดินอุตรกุรุ ซึ่งกว้าง ๘,๐๐๐ โยชน์ บรรดาพระราชาทั้งหลายได้มาถวายบังคมพระยามหาจักรพรรดิราช พระองค์ได้สั่งสอนพระราชาทั้งหลายแล้วข้ามมหาสมุทรไปถึงกำแพงจักรวาลทางทิศเหนือ แล้วจึงหลั่งน้ำจากหม้อทอง และประกาศว่าตั้งแต่นี้ไป ดินแดนนี้อาณาประชาราษฎร์ในเมืองนี้เป็นของเรา แล้วเสด็จกลับตามทางเดิมในมหาสมุทรดังกล่าวมาแล้ว เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นจากมหาสมุทรแล้ว น้ำในมหาสมุทรก็เต็มดังเดิม
บรรดาพระราชาทั้งหลายในแผ่นดินน้อยใหญ่จำนวน ๒,๐๐๐ ซึ่งรวมบริวารของทวีปทั้ง ๔ ทวีปละ ๕๐๐ ก็ได้มาเฝ้ามาถวายบังคมพระยามหาจักรพรรดิราชเอง พระยามหาจักรพรรดิราชไม่ต้องเสด็จไปปราบ ทรัพย์สมบัติทั้งหลายในแผ่นดิน ในจักรวาล และในมหาสมุทรทั้ง ๔ ในส่วนที่รัศมีดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ส่องไปถึง ย่อมเป็นพระราชทรัพย์ของพระมหาจักรพรรดิราชทั้งสิ้น มีจำนวนมากมายยิ่ง เหมือนดังกงจักรราชรถของพระอินทร์ผู้เป็นเจ้าครองสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชปราบได้ทั่วทุกทวีปและจักรวาลแล้ว ประสงค์จะทอดพระเนตรมหาสมบัติของพระองค์ กงจักรแก้วเหมือนจะรู้พระทัยจึงหมุนเหาะขึ้นไปในอากาศ มีรัศมีดั่งดวงจันทร์ หมุนรอบเขาพระสุเมรุนั้นสว่างดังพระอาทิตย์ขึ้นพร้อมกัน ๒ ดวง คนทั้งหลายเห็นแสงสว่างรุ่งเรืองดังนั้นคิดว่าเป็นพระอาทิตย์ ๒ ดวง เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชและรี้พลทั้งหลายที่ตามเสด็จลอยขึ้นไปในอากาศด้วยอำนาจของกงจักรแก้วนั้น ก็แลเห็นทั่วทุกแห่ง เห็นเขาพระสุเมรุอยู่ตรงกลาง เห็นแผ่นดินใหญ่อยู่รอบเขาพระสุเมรุ ๔ ทิศ เห็นแผ่นดินน้อยซึ่งเป็นบริวารของแผ่นดินใหญ่จำนวน ๒,๐๐๐ เห็นพระมหาสมุทรทั้ง ๔ ซึ่งเป็นเขตแดนขวางกั้นอยู่ เห็นแม่น้ำใหญ่น้อยทั้งหลาย เห็นยอดเขาใหญ่ เห็นป่าใหญ่บนทั้ง ๔ ทวีป เห็นถิ่นฐานชนบทนับไม่ถ้วน
คนทั้งหลายเห็น ห้วย หนอง คลอง บึง และสระที่มีดอกบัวนานาพรรณ มีดอกและรากเหง้างามตระการ กงจักรแก้วนั้นบันดาลให้พระยามหาจักรพรรดิราชทอดพระเนตรเห็นถ้วนทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว จึงนำเสด็จลงสู่แผ่นดินและเมืองที่พระยามหาจักรพรรดิราชประทับอยู่ เมื่อกงจักรแก้วมาถึงประตูพระราชวังของพระยามหาจักรพรรดิราช ก็ลอยอยู่กลางอากาศในระยะสูงพอสมควร คนทั้งหลายนำข้าวตอกดอกไม้มากราบไหว้บูชา เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จมาถึงเรือนหลวงแล้ว จึงมีรับสั่งให้ปลูกมณฑปแก้วขึ้น มีแก้ว ๗ ประการเป็นเครื่องประดับ มณฑปเขาแก้วนั้นมีประตูทำด้วยแก้วและทองดูรุ่งเรืองงามมาก แล้วจึงให้กงจักรแก้วมาอยู่ที่มณฑปนั้น คนทั้งหลายจึงนำข้าวตอกดอกไม้มาเคารพบูชา ขณะที่กงจักรแก้วอยู่ในมณฑปแก้วนั้น ปราสาทของพระยามหาจักรพรรดิราชไม่ต้องจุดประทีปโคมไฟเลย เพราะรัศมีกงจักรแก้วนั้นส่องไปให้รุ่งเรืองทั่วทุกแห่งกลางคืนก็เหมือนกลางวัน แต่ถ้าใครต้องการให้มืด ก็รู้สึกมืดด้วยใจของผู้นั้น
กล่าวถึงกงจักรแก้วเพียงเท่านี้
หัตถีรัตนะ (ช้างแก้ว)
ครั้งนั้น บรรดาข้าราชบริพารสั่งให้ปลูกโรงช้างแห่งหนึ่ง หลังคาและเสาทำด้วยเงินและทองประดับตกแต่งด้วยแก้ว ๗ ประการ ตรงกลางโรงช้างทาและประพรมกระแจะจวงจันทน์หอม ให้สร้างแท่นทองภายในโรงช้างนั้น แล้วใช้ผ้าหลายชั้นปูบนแท่นทอง ใช้ผ้าทำเพดาน ตกแต่งด้วยแก้ว ๕ ประการ ดูรุ่งเรืองสดใสงดงามยิ่ง ให้ติดผ้าม่านประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ แกว่งไกวไปมางามมาก มีแสงสีสุกใสแวววาวเหมือนดั่งดวงดาวบนท้องฟ้า เนื้อผ้านั้นมีกลิ่นหอมเพราะถูกอบด้วยกระแจะจวงจันทน์ มีข้าวตอกดอกไม้หอมนานาชนิดร้อยเป็นสร้อยห้อยย้อยระย้าเป็นพุ่มพวงประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ติดห้อยไว้กลางโรงช้าง ซึ่งมีรัศมีสีเขียว ขาว แดง และเหลืองสลับกันดูรุ่งเรืองแวววาวยิ่งนัก
พนักงานได้ติดผ้าเขียวขาวดำแดงและเหลืองไว้ในโรงช้าง ประดับตกแต่งด้วยแก้ว ๗ ประการ รุ่งเรืองงามดุจดั่งทิพยวิมานในสวรรค์ ครั้นปลูกสร้างโรงช้างเสร็จแล้ว เจ้าพนักงานจึงนำเรื่องขึ้นกราบทูลพระยามหาจักรพรรดิราช ข้าทั้งหลายสร้างโรงช้างของพระองค์เสร็จเรียบร้อยแล้ว ขอพระองค์ทรงคำนึงถึงช้างแก้วอันควรจะมาเป็นช้างต้นของพระองค์เถิด
ครั้งนั้นพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้าจึงทรงบริจาคทานและทรงสมาทานรักษาศีลตลอด ๗ วัน ครั้นแล้วทรงพระราชดำริถึงพระบุญญาบารมีที่ได้เคยทรงบำเพ็ญมา พระราชดำริถึงธรรมที่ทรงหยั่งรู้มาแล้ว ต่อจากนั้นทรงพระราชดำริถึงช้างแก้วอันประเสริฐ ด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราช บรรดาฝูงช้างแก้วทั้งหลาย มีช้างแก้วตระกูลฉัททันต์และตระกูลอุโบสถ เป็นต้น เป็นช้างร่างสูงใหญ่เผือกปลอดขาวผ่อง งดงามเหมือนดั่งรัศมีดวงจันทร์วันเพ็ญ มีเท้าแดงสดใสเหมือนดั่งแสงทองในยามอรุณรุ่ง งดงามสมส่วนเหมือนดั่งช่างปั้นแต่ง มีงวงแดงเข้มดั่งดอกบัวแดง สามารถเหาะเหินเดินอากาศได้อย่างรวดเร็ว เหมือนดั่งพระอรหันต์ผู้มีฤทธิ์มีอำนาจเหาะเหินเดินอากาศได้อย่างรวดเร็วฉะนั้น ช้างแก้วนั้นมีรูปร่างสูงใหญ่ดุจดังภูเขาเงิน พระวิษณุกรรมนำหิงคุลมาไล้ทาขัดสีฉวีวรรณให้งามผุดผ่องอยู่เสมอ ช้างแก้วตัวประเสริฐนี้มีลักษณะดีสมบูรณ์ครบถ้วนทุกประการ สมควรเป็นช้างทรงคู่ควรแก่พระบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราช เหาะมาทางอากาศเหมือนดั่งพระยาหงส์ทองธรรมราชบินมายังเมืองพระยามหาจักรพรรดิราช ครั้นช้างแก้วมาถึงเมืองพระยามหาจักรพรรดิราช แล้วจึงเข้าไปในโรงช้างทองที่ตกแต่งไว้งาม ยืนอยู่เหนือฟูกที่ปูลาดไว้และขึ้นไปยืนอยู่บนแท่นทอง ช้างนั้นเฉลียวฉลาดและเชื่องมากเหมือนดั่งช้างประจำพระราชสำนักเก่าแก่ที่ได้รับการฝึกฝนมาแล้วอย่างดีเป็นเวลาช้านาน ช้างนี้เป็นสัตว์ดีเยี่ยม มีชาติตระกูลสูง ถ้าเป็นช้างมาจากตระกูลฉัททันต์หรือตระกูลอุโบสถนับว่าประเสริฐและวิเศษดียิ่งกว่าช้างตระกูลอื่น ๆ
ครั้นเจ้าพนักงานเห็นดังนั้น จึงนำเรื่องเข้ากราบทูลว่าช้างพลายเผือกตัวประเสริฐเข้ามาอยู่ในโรงช้างแล้ว เชิญเสด็จไปทอดพระเนตร พระยามหาจักรพรรดิราชจึงเสด็จไปยังโรงช้าง ได้ทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นมีลักษณะงดงามยิ่ง มีพระราชหฤทัยชื่นชมยินดี จึงทรงยื่นพระหัตถ์ไปทรงลูบคลำช้างแก้ว ฝ่ายช้างแก้วนั้นค่อยเอี้ยวคอมามองพระยามหาจักรพรรดิราช แล้วก้มหัวลงใช้งาดุนพื้นดินเป็นสัญญาณบอกให้รู้ว่าจบไหว้พระยามหาจักรพรรดิราช
พระยามหาจักรพรรดิราชเจ้ามีรับสั่งให้ประดับตกแต่งช้างแก้วทั่วสรรพางค์กายด้วยเครื่องประดับ เช่น แก้วแหวน เงินทอง และผ้าอาภรณ์อย่างดีเหลือที่จะคณนานับทีเดียว เครื่องประดับเหล่านั้นมีแสงเรืองสุกดังแสงดาวในท้องฟ้า ครั้นแล้วพระยามหาจักรพรรดิราชจึงเสด็จขึ้นทรงช้างแก้วนั้น ทรงพระราชดำริจะเสด็จไปทางอากาศ ช้างแก้วนั้นจึงเหาะล่องลอยไปในอากาศ เหมือนราชหงส์ทองอันเป็นพระยาของเหล่าหงส์ ชื่อพระยาหงส์ทองธรรมราช บรรดาข้าราชบริพารและรี้พลโยธาทแกล้วทหารก็เหาะตามเสด็จไปด้วยอำนาจอิทธิฤทธิ์ช้างแก้ว เช่นเดียวกับผู้คนเหาะเหินเดินอากาศได้ด้วยอำนาจอิทธิฤทธิ์กงจักรแก้วฉะนั้น
ส่วนพระยามหาจักรพรรดิราชทรงช้างแก้วเสด็จล่องลอยไปในอากาศท่ามกลางการห้อมล้อมของข้าราชบริพารและทแกล้วทหาร ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริราชสมบัติเหมือนดั่งพระอินทร์ ทรงช้างเอราวัณตัวประเสริฐ ทรงรุ่งเรืองด้วยทิพยสมบัติท่ามกลางการห้อมล้อมของหมู่นางฟ้า ฉะนั้น พระองค์พร้อมด้วยข้าราชบริพารและทแกล้วทหารผู้ตามเสด็จ เสด็จถึงเขาพระสุเมรุราช แล้วเสด็จเวียนรอบพระสุเมรุราชนั้น แล้วเสด็จไปเลียบขอบกำแพงจักรวาล จากนั้นจึงเสด็จกลับคืบสู่พระนครในเวลาอันรวดเร็ว แต่เช้าก่อนเวลาเสวยพระกระยาหารเช้า พระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จไป แล้วยังกลับมาทันเวลาเสวยพระกระยาหารเช้า
จบเรื่องช้างแก้วเพียงเท่านี้
อัศวรัตนะ (ม้าแก้ว)
เจ้าหน้าที่พระราชวังให้ปลูกสร้างโรงม้าประดับตกแต่งด้วยแก้ว ๗ ประการ เป็นต้น รุ่งเรืองสวยงามเช่นเดียวกับโรงช้าง ครั้นแล้วเจ้าพนักงานจึงนำความขึ้นกราบทูลพระยามหาจักรพรรดิราชว่า โรงม้าต้นสร้างเสร็จแล้ว ขอพระองค์ทรงคำนึงถึงม้าแก้วอันจะมาเป็นคู่บุญของพระองค์เถิด ครั้งนั้นพระยามหาจักรพรรดิราชทรงบำเพ็ญพระราชกุศลด้วยทรงบริจาคทาน และทรงสมาทานรักษาศีล ๘ จากนั้นทรงพระราชดำริถึงพระบุญญาบารมีที่ได้เคยทรงบำเพ็ญมา ทรงพระราชดำริถึงธรรมที่ทรงหยั่งรู้มาก่อน แล้วทรงพระราชดำริถึงม้าแก้วตัวประเสริฐ ซึ่งมีชาติตระกูลสูงกว่าม้าตระกูลอื่น ๆ
ทันใดนั้น ม้าพลาหก เป็นม้าชั้นดีเยี่ยม เกิดในตระกูลม้าสินธพ มีสีงดงามดั่งสีเมฆหมอกขาวหม่นแกมเขียวรุ้ง ดูรุ่งเรืองเหมือนสายฟ้า กีบเท้าทั้ง ๔ และหน้าผากแดงเหมือนสีครั่งสด มีรูปร่างสูงใหญ่กำยำบึกบึน ทรงพละกำลังแข็งแรงมากเหมือนรูปปั้นที่ช่างตบแต่งปั้นขึ้น สันหลังขาวนวลเกลี้ยงเกลาเป็นมันวาวราวแสงจันทร์ ขนหัวดำเลื่อมเป็นมันงามเหมือนขนคอกา มีแสงสีสุกใสรุ่งเรืองเหมือนแก้วอินทนิล ขนคอขาวอ่อนนวลสดใสเหมือนไส้หญ้าปล้องที่คนนำมาวางเรียงกันไว้แลดูงดงามยิ่ง ม้านั้นสามารถไปทางอากาศได้รวดเร็วเหมือนฤๅษีผู้บำเพ็ญเพียรจนตบะแก่กล้ามีฤทธิ์มีอำนาจมาก สามารถเหาะเหินเดินอากาศได้ฉะนั้น ด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราช บันดาลให้ม้าแก้วเหาะมาทางอากาศดูรุ่งเรืองสุกใส เหมือนก้อนเมฆหมอกขาวผสมรุ้งเขียวหล่นหยาดลงจากท้องฟ้า แล้วเข้าไปอยู่ในโรงทองที่ประดับแก้ว ๗ ประการนั้น เจ้าพนักงานจึงนำเรื่องขึ้นกราบทูลให้ทรงทราบ พระยามหาจักรพรรดิราชจึงมีรับสั่งให้ประดับตกแต่งม้าแก้วตัวประเสริฐนั้นด้วยเครื่องประดับมีค่าต่าง ๆ เป็นต้นว่า กระดิ่ง และพรวนทอง เครื่องถนิมอาภรณ์ ซองหาง พานหน้า สำหรับประดับอานแก้วแวววาวสะอาดสุกใส แล้วพาดบนหลังพระยาพาชีนั้น เท้าทั้ง ๔ ใส่พรวนทอง หูทั้งสองใส่ปลอกแก้ว คอใส่สร้อยทองมีแสงสีเรืองรองสว่างสดใสเหมือนสายฟ้า หน้าและกีบเท้าทั้ง ๔ ประดับตกแต่งด้วยทองคำ เครื่องประดับที่ตัวม้านั้นล้วนแต่เป็นทองและแก้ว ๗ ประการทั้งสิ้น รุ่งเรืองผ่องใสยิ่งกว่าแสงจันทร์ในคืนวันเพ็ญ ครั้นประดับตกแต่งม้าเสร็จเรียบร้อยแล้ว เจ้าพนักงานจึงนำม้านั้นเข้าน้อมเกล้าฯ ถวาย พระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จขึ้นทรงม้านั้น และม้านั้นจึงนำพระองค์เหาะไปทางอากาศพร้อมด้วยข้าราชบริพารและรี้พลโยธาทแกล้วทหารผู้ตามเสด็จ เสด็จเลียบขอบกำแพงจักรวาลเช่นเดียวกับกงจักรแก้วและช้างแก้วนั้น ครั้นแล้วจึงเสด็จกลับคืนสู่พระนครในเวลาอันรวดเร็วยังมิทันสาย ยังไม่พ้นเวลาเสวยพระกระยาหารเช้าเลย
จบเรื่องม้าแก้วเพียงเท่านี้
มณีรัตนะ (ดวงแก้ว)
เจ้าหน้าที่พระราชวังและพวกโหราจารย์ได้เข้าเฝ้าพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้า แล้วกราบทูลว่า เครื่องประดับพระบุญญาบารมีของพระองค์ยังมีไม่ครบถ้วน ขอจงทรงพระราชดำริถึงดวงแก้วคู่พระบารมีของพระองค์ด้วยเถิด พระยามหาจักรพรรดิราชครั้นได้สดับดังนั้น จึงทรงบำเพ็ญพระราชกุศลด้วยการทรงบริจาคทาน ทรงสมาทานรักษาศีล ๘ ตลอด ๗ วัน ครั้นแล้วทรงพระราชดำริถึงพระบุญญาบารมีที่ได้เคยทรงบำเพ็ญมา และทรงพระดำริถึงธรรมที่ทรงหยั่งรู้มาก่อน แล้วทรงพระราชดำริถึงแก้วมณีซึ่งเคยเป็นแก้วคู่พระบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชมาก่อน
มณีรัตนะ เป็นแก้วดวงหนึ่ง ยาว ๔ ศอก โตเท่าดุมเกวียนขนาดใหญ่ หัวแก้วทั้งสองด้านมีดอกบัวทองติดอยู่ด้านละสองดอก มีสายแก้วมุกดามากมายติดในกลางแก้ว มุกและดอกบัวทองนั้นขาวงามสดใสยิ่งนักเหมือนอยู่ในกลีบดอกบัวทองนั้น แก้วดวงนี้เป็นพระยาแก้วแห่งแก้ว ๘๔,๐๐๐ ชนิด แก้วเหล่านั้นแต่ละชนิดมีขนาดไม่เท่ากัน บางชนิดมีชนาดเท่าลูกฟัก บางชนิดเท่าลูกตาล บางชนิดเท่าลูกมะตูม บางชนิดเท่าลูกมะนาว บางชนิดเท่าลูกมะม่วง บางชนิดเท่าลูกมะขามป้อม บางชนิดเท่าลูกมะกล่ำ บางชนิดกลม บางชนิดเป็น ๔ เหลี่ยม สุกใสแวววาวยิ่งและมีสีต่างกัน เช่น สีแดง สีขาว สีเขียว สีอ่อน สีแดงก่ำ สีหม่น สีด่าง สีเหลือง ดูเปล่งปลั่งรุ่งเรือง แก้วเหล่านี้มาเป็นบริวารพระยาแก้วดวงนั้น เหมือนพระยาหงส์ทองมัทราชมีหมู่หงส์ ๘๔,๐๐๐ ตัว มาห้อมล้อมเป็นบริวารฉะนั้น
พระยาแก้วดวงวิเศษสถิตอยู่บนยอดเขาพิบูลบรรพต พร้อมด้วยแก้วบริวาร ๘๔,๐๐๐ ชนิดนั้น ด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชดลบันดาลให้แก้วดวงนั้น ไม่สามารถสถิตบนยอดภูเขาตลอดไปได้ จึงเหาะมาพร้อมด้วยแก้วบริวารทั้ง ๘๔,๐๐๐ ดวง รุ่งเรืองสว่างไสวทั่วท้องฟ้าทีเดียว ว่ากันว่าแก้วเหล่านี้จะออกมาเปล่งรัศมีแข่งกับรัศมีพระจันทร์ ก็ต่อเมื่อมีพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จอุบัติขึ้นเท่านั้น ครั้นเมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชสวรรคตแล้ว แก้วนั้นพร้อมด้วยบริวารจะคืนกลับไปสถิตอยู่บนยอดภูเขาพิบูลบรรพตนั้นตามเดิมเป็นเวลาช้านาน มิได้ออกมาเปล่งรัศมีแข่งกับรัศมีพระจันทร์นั้นอีกเลย รอไปจนกว่าผู้มีบุญญาธิการจะมาเกิดเป็นพระยามหาจักรพรรดิราชในอนาคตภายหน้าอีก และเมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชพระองค์นั้นทรงพระราชดำริถึงแก้วดวงนั้นพร้อมด้วยบริวารจะเหาะไปหาพระองค์แล้วเปล่งรัศมีแข่งกับรัศมีพระจันทร์อีก รัศมีแก้วเหล่านั้นสุกใสแวววาวเหมือนรัศมีพระจันทร์ในคืนวันเพ็ญ
ในขณะที่พระยาแก้วเหาะมา จะมีแก้วบริวารห้อมล้อมมาทั้ง ๔ ด้าน คือ ด้านหน้า ด้านหลัง ด้านซ้าย และด้านขวา แล้วเข้าไปในปราสาทแห่งพระยามหาจักรพรรดิราช พร้อมด้วยบริวารเปล่งรัศมีรุ่งเรืองงดงามยิ่ง เหมือนดวงดาวเปล่งรัศมีห้อมล้อมพระจันทร์ในคืนวันเพ็ญ พระยาแก้วนั้นล่องลอยเข้าไปหาพระยามหาจักรพรรดิราชถึงที่ประทับ เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น มีพระราชประสงค์ใคร่จะทรงทดลองอิทธิฤทธิ์ความศักดิ์สิทธิ์ของพระยาแก้วมณีรัตน์นั้น จึงมีรับสั่งให้ทำไม้ลำหนึ่งยาว ๑๖ ศอก พอกฉาบด้วยทอง โปรดให้ตีตะเครียวทองใส่พระยาแก้วมณีนั้น ทรงให้เอาสายทองคำผูกแขวนไว้กับปลายไม้ แล้วทรงให้เจ้าพนักงานยกไม้นั้นถือนำหน้าไปก่อน จะปรากฏแสงสว่างรุ่งเรืองส่องให้เห็นหนทางทุกหนทุกแห่ง แม้ในที่มืดทั้ง ๔ ประการ ก็สว่างไสวไปทั่ว คือมืดเดือนดับกลางคืน มืดป่าทึบรกชัฏ มืดฟ้ามืดฝน และมืดเที่ยงคืนยามดึกสงัด ความมืดเหล่านี้ เมื่อต้องรัศมีพระยาแก้วมณีจะเกิดความสว่างไสวรุ่งเรืองให้มองเห็นทางไปทุกหนทุกแห่ง ไม่ว่าพระยามหาจักรพรรดิราชพร้อมด้วยข้าราชบริพารและรี้พลโยธาจะเสด็จไปทางใด ทรงมองเห็นทางเสด็จสว่างไสวเหมือนกลางวันทีเดียว ผู้คนทั้งหลายเห็นดังนั้น ต่างออกไปทำธุรกิจของตน ๆ เช่น ชาวไร่ชาวนาก็ออกไปทำไร่ไถนา พวกพ่อค้าแม่ค้าก็ออกไปค้าขาย พวกช่างไม้ช่างถากก็ออกไปตัดไม้ถากไม้ เป็นต้น ทำการงานได้ทุกอย่างเช่นเดียวกับที่ทำในเวลากลางวันนั้นเอง
การที่คนทั้งหลายได้รู้จักอิทธิฤทธิ์ความศักดิ์สิทธิ์ของพระยาแก้วมณีนั้นก็ด้วยเดชอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราช บ้านเมืองเกิดความร่มเย็นเป็นสุขยิ่ง เหล่าอาณาประชาราษฎร์จะมีความเป็นอยู่อย่างสุขสำราญปานประหนึ่งเทพยดาในสวรรค์ชั้นฟ้าทีเดียว
จบเรื่องแก้วมณีโดยย่อเพียงเท่านี้
อิตถีรัตนะ (นางแก้ว)
ด้วยพระบุญญาธิการของพระยามหาจักรพรรดิราชจะมีนางแก้วนางหนึ่งมาเป็นคู่พระบารมี หรือบางครั้งจะมีหญิงผู้ได้ทำบุญกุศลแต่ปางก่อนไว้มากมาเกิดในแผ่นดินชมพูทวีปนี้ ในตระกูลกษัตริย์ในเมืองมัทราช คนทั้งหลายกล่าวขานกันว่าพระนางประสูติมาเพื่อเป็นพระอัครมเหสีคู่พระบารมีของพระยามหาจักรพรรดิโดยแท้ ถ้าไม่มีนางแก้วผู้มีบุญญาธิการมาเกิดในแผ่นดินนี้ไซร้ เดชอำนาจพระบุญญาบารมีของพระมหาจักรพรรดิจะบันดาลให้นางแก้วในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปมาเป็นพระอัครมเหสีคู่บารมีพร้อมด้วยอาภรณ์เครื่องประดับตกแต่งทุกอย่าง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รุ่งเรืองสดใสงดงามยิ่ง โดยเหาะมาเฝ้าทางอากาศ เหมือนนางฟ้าเหาะไปเฝ้าพระอินทร์ฉะนั้น แล้วเข้าเฝ้าพระยามหาจักรพรรดิราช
พระนางแก้วนั้นมีพระสิริโฉมงดงามยิ่ง พระวรกายไม่สูงไม่ต่ำเกินไป พระฉวีไม่ดำไม่ขาวเกินไป ไม่อ้วนไม่ผอมเกินไป ทรงเป็นที่เจริญตาเจริญใจแก่ผู้ได้พบเห็น มีพระฉวีวรรณสะอาดหมดจดเกลี้ยงเกลางดงามยิ่ง ปราศจากมลทินสิ่งเศร้าหมองทุกอย่าง ฝุ่นละอองธุลีแม้น้อยนิดก็มิได้แปดเปื้อนเลย เหมือนดอกบัวถูกน้ำแล้วไม่ติดน้ำฉะนั้น พระสิริรูปโฉมของพระนางแก้วมีลักษณะอันงามครบถ้วนทุกประการ เป็นที่ติดตาตรึงใจของคนทั้งหลายในมนุษย์โลกนี้ แม้กระนั้นก็ดี เมื่อเปรียบเทียบกับความงามของนางฟ้าเทพธิดาในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์แล้ว ความงามของพระนางแก้วจัดว่ายังเป็นรอง เพราะรัศมีในพระวรกายของพระนางแก้วมีน้อยกว่าของนางฟ้ามาก เหล่านางฟ้าในสำนักของพระอินทร์มีรัศมีแผ่ซ่านกระจายออกไปไกลมาก ส่วนรัศมีของพระนางแก้วแผ่ซ่านไปไกลได้เพียง ๑๐ ศอกเท่านั้น รอบ ๆ พระวรกายแม้จะมืดสักเพียงใด ไม่ต้องใช้แสงสว่างจากแสงเทียนหรือตะเกียงนำทางเลย พระนางแก้วมีพระพักตร์ผ่องใสโสภาเกลี้ยงเกลายิ่งนัก พระนางมีพระวรกายอ่อนนุ่มดังสำลีบริสุทธิ์ที่วางทับซ้อนกันเป็นร้อยชั้น แล้วชุบด้วยน้ำมันเปรียงโคจามจุรีสีสดใสงดงามยิ่ง พระนางปรนนิบัติพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้าเป็นที่ถูกพระราชหฤทัยยิ่งนัก ในเวลาที่พระวรกายของพระยามหาจักรพรรดิราชหนาวเย็น พระวรกายของพระนางแก้วอุ่น แต่ในเวลาที่พระวรกายของพระยามหาจักรพรรดิราชร้อน พระวรกายของพระนางแก้วกลับเย็น
อนึ่ง พระวรกายของพระนางแก้วนั้นมีกลิ่นหอมเหมือนกลิ่นแก่นจันทน์และกฤษณา ซึ่งบดและปรุงด้วยคันธารสอันหอมทั้ง ๔ ประการ หอมฟุ้งอยู่ตลอดเวลา
ในเวลาที่พระนางแก้วทรงเจรจาหรือทรงแย้มสรวล กลิ่นที่ฟุ้งออกจากพระโอษฐ์หอมเหมือนกลิ่นดอกบัวนิลุบลและจงกลนีที่แย้มบานและหอมฟุ้งอยู่ตลอดเวลา ในยามที่พระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จมาหาพระนางแก้ว เมื่อพระนางแก้วได้ทอดพระเนตรเห็น พระนางจะไม่ประทับนั่งอยู่ จะเสด็จลุกไปทรงต้อนรับพระยามหาจักรพรรดิราช แล้วตามเสด็จไปยังพระแท่นบรรทมแก้ว ทรงนำหมอนทองมาประทับนั่งถวายงานพัด ทรงปรนนิบัติบีบนวดเฟ้นพระบาทและพระกรของพระราชสวามี แล้วเสด็จลงประทับนั่งอยู่เบื้องต่ำ ไม่เสด็จขึ้นเหนือพระแท่นบรรทมแก้วก่อนพระยามหาจักรพรรดิราชแม้แต่ครั้งเดียว และเสด็จลงจากพระแท่นแก้วก่อนพระราชสวามีเสมอ ไม่ว่าพระนางแก้วจะทรงกระทำการสิ่งใดก็จะกราบทูลให้พระราชสวามีทรงทราบก่อนทุกครั้ง และทรงกระทำเฉพาะสิ่งที่พระยามหาจักรพรรดิราชมีรับสั่งให้ทรงกระทำเท่านั้น ทรงไม่ฝ่าฝืนหรือละเมิดพระบรรหารของพระยามหาจักรพรรดิราชแม้แต่ครั้งเดียว เพราะฉะนั้น กิจการที่พระนางแก้วทรงกระทำจึงเป็นที่โปรดปรานของพระยามหาจักรพรรดิราชทุกประการ แม้จะทูลเจรจาปราศรัยก็เป็นที่พอพระราชหฤทัยของพระยามหาจักรพรรดิราชยิ่งนัก และผู้ที่จะได้เป็นพระราชสวามีของพระนางแก้วมีเฉพาะพระยามหาจักรพรรดิราชเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่บุรุษเหล่าอื่น พระนางแก้วนั้นทรงมีความจงรักภักดีต่อพระราชสวามีเป็นที่ยิ่ง ไม่ทรงประพฤติล่วงละเมิดนอกพระทัยพระยามหาจักรพรรดิราชเจ้าแม้แต่น้อยเลย
จบเรื่องนางแก้วโดยย่อเพียงเท่านี้
คหปติรัตนะ (ขุนคลังแก้ว)
ครั้งนั้นพวกโหราพฤฒาจารย์เข้าเฝ้าพระยามหาจักรพรรดิราชแล้วกราบทูลว่า ตั้งแต่พระองค์ได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชมานั้น เครื่องประดับพระบุญญาบารมีของพระองค์ยังมีไม่ครบถ้วนเลย พระยามหาจักรพรรดิราชจึงทรงบำเพ็ญพระราชกุศลด้วยการทรงบริจาคทาน ทรงสมาทานรักษาศีล ครั้นแล้วทรงพระราชดำริถึงผู้มีบุญญาภินิหาร มีอำนาจราชศักดิ์ที่จะมาเป็นขุนคลังประจำพระราชสำนัก ในกาลครั้งนั้นยังมีมหาเศรษฐีคนหนึ่งเป็นผู้สืบเชื้อสายราชวงศ์ตระกูลเก่าแก่ของมหาเศรษฐีมาแต่โบราณกาล ผู้เป็นขุนคลังนั้นสามารถจะทำการงานให้เป็นที่พอพระราชหฤทัยของพระยามหาจักรพรรดิราชทุกประการได้
แม้หากพระองค์ทรงพระราชดำริถึงทรัพย์สิ่งใด เพื่อทรงรับมาเป็นสมบัติส่วนพระองค์ ขุนคลังก็สามารถนำมาถวายได้ทุกอย่างตามพระราชประสงค์ และมหาเศรษฐีนั้นได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งขุนพระคลังแก้วประจำพระราชสำนัก ด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชนั่นเอง
ขุนคลังแก้วนั้นมีอำนาจพิเศษประจำตัวอยู่ สามารถมองเห็นหรือได้ยินเสียงสิ่งที่อยู่ไกลลี้ลับได้ เหมือนมีตาทิพย์หูทิพย์ดั่งเทพยดาในสวรรค์ชั้นฟ้าทีเดียว บรรดาแก้วแหวนเงินทองที่อยู่บนแผ่นดินนี้หรืออยู่ใต้แผ่นดินลงไปถึง ๑๖ โยชน์ หรือแม้อยู่ในท้องมหาสมุทร ขุนคลังแก้วนั้นสามารถมองเห็นทุกอย่าง ถ้าเขานึกอยากให้สิ่งใดเป็นต้นว่าแก้วแหวนเงินทองมาเป็นของตน ทุกอย่างก็จะหลั่งไหลมาหาเขาตามใจนึก หรือถ้าขุนคลังแก้วประสงค์จะให้เป็นเครื่องถนิมพิมพาภรณ์ หรือสิ่งใดอื่นก็ตาม แก้วแหวนเงินทองเหล่านั้นก็จะเปลี่ยนสภาพไปตามใจนึกของขุนคลังแก้วทุกประการ เขาเข้าเฝ้าพระยามหาจักรพรรดิราชแล้วกราบทูลว่า ขอพระองค์ทรงพระเกษมสำราญในราชสมบัติเถิด อย่าได้ทรงวิตกกังวลเลย หากมีพระราชประสงค์ทรัพย์สมบัติใด ๆ ขอได้โปรดเรียกเอาจากข้าพระพุทธเจ้าแต่เพียงผู้เดียว ข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียวจะจัดหามาถวายทุกอย่าง ถ้าหากพระองค์มีพระราชประสงค์จะพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ของพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าจะจัดหามาถวายให้เพียงพอตามพระราชประสงค์ ขอพระองค์อย่าได้ทรงคิดระแวงสงสัยเลย ไม่ว่าพระองค์จะพระราชทานทรัพย์สมบัติมากน้อยเพียงใด ขอจงพระราชทานได้ตามพระราชประสงค์เถิด ขออย่าได้ทรงเป็นกังวลพระหฤทัยเลย
เมื่อขุนคลังแก้วรำลึกนึกในใจอยากได้สิ่งใด สิ่งนั้นก็เกิดเพิ่มพูนขึ้นตามใจนึก แก้ว ๗ ประการมีมากมายเต็มท้องพระคลัง เมื่อทุกอย่างเป็นไปตามความประสงค์แล้ว ขุนคลังแก้วจึงเข้าเฝ้าแล้วกราบทูลว่า ตั้งแต่บัดนี้ไปเบื้องหน้า ข้าพระพุทธเจ้าจะจัดหาแก้ว ๗ ประการมาถวายพระองค์ทุกเมื่อ ขอจงพระราชทานแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์เถิด อย่าได้ทรงคิดเสียดายเลย และจงพระราชทานตามพระราชอัธยาศัย ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปเถิด
ครั้งนั้น พระยามหาจักรพรรดิราชมีพระราชประสงค์ใคร่ครวญจะทรงทดลองศักดานุภาพของขุนคลังแก้ว จึงทรงให้จัดตกแต่งเรือพระที่นั่งประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ แล้วมีพระบัญชาให้สร้างปราสาทเงินปราสาททองประดับตกแต่งด้วยแก้ว ๗ ประการ ภายในเรือพระที่นั่งนั้น ครั้นแล้วพระองค์จึงเสด็จลงเรือพระที่นั่ง ประทับนั่งในปราสาท ออกไปถึงกลางมหาสมุทรในวันนั้น มีขบวนเรือสำเภาเงินสำเภาทองและขบวนเรือนาคราชตามเสด็จเป็นบริวาร ๘๔,๐๐๐ ลำ
ลำดับนั้นพระยามหาจักรพรรดิราชรับสั่งกับขุนคลังแก้วว่า ข้าพเจ้ามีความประสงค์ใคร่จะได้แก้ว ๗ ประการ เจ้าจงรีบหามาในกลางมหาสมุทรนี้โดยเร็ว ฝ่ายขุนคลังแก้วกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะจัดหามาถวายแด่พระองค์ตามรับสั่ง เขาจึงมองลงไปในมหาสมุทร ทันทีทันใดนั้น ตุ่มและไหมากมายล้วนเต็มด้วยแก้วแหวนเงินทองก็ผุดขึ้นเหนือน้ำเต็มท้องมหาสมุทร ขุนคลังแก้วจึงนำเข้าถวายโดยทันที พระยามหาจักรพรรดิราชจึงพระราชทานเป็นบำเหน็จรางวัลแก่บรรดาไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ในวันนั้นโดยไม่มีวันหมดสิ้น ขุนคลังแก้วในพระยามหาจักรพรรดิราชมีอิทธิฤทธิ์มากดังกล่าวมานี้
จบเรื่องขุนคลังแก้วโดยย่อเพียงเท่านี้
ปริณายกรัตนะ (ขุนพลแก้ว)
พระยามหาจักรพรรดิราชนั้น มีพระโอรส ๑,๐๐๐ พระองค์ พระโอรสเหล่านั้นมีพระปรีชาสามารถแกล้วกล้าอาจหาญทุกพระองค์ ส่วนพระราชโอรสองค์ใหญ่มีพระปรีชาสามารถ เฉลียวฉลาดกว่าพระโอรสองค์อื่น ๆ ทั้งนี้ก็ด้วยพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแต่ชาติปางก่อน จึงทรงมีแก้วคู่พระบารมีอีกประการ คือขุนพลแก้ว อันได้แก่ พระราชโอรสแก้ว พระราชโอรสแก้วนั้นมีพระปรีชาสามารถมาก ทรงหยั่งรู้จิตใจของคนอื่นได้ ทรงรู้คนดีคนชั่ว แม้จะอยู่ไกลถึง ๑๒ โยชน์ก็ทรงหยั่งรู้ความรู้สึกนึกคิดของทุกคนทีเดียว พระองค์มีพระราชประสงค์จะทรงปฏิบัติราชกิจแทนพระราชบิดา จึงเสด็จเข้าเฝ้าแล้วทรงกราบทูลว่า
ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป งานบริหารราชการแผ่นดินและพระราชกรณียกิจอื่นใดของพระราชบิดา พวกข้าพระองค์ขอดำเนินการจัดทำแทน ตามความรู้ความสามารถให้ถูกต้อง ชอบธรรมตามพระราชประเพณี มิให้เป็นที่ขัดเคืองพระราชหฤทัย ขอจงทรงพระเกษมสำราญเสวยสุขทุกประการเถิด
นับตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา พระยามหาจักรพรรดิราชมิได้ทรงกังวลพระทัยในราชการบ้านเมืองและพระราชกิจทุกอย่าง เพราะพระราชโอรสแก้วทรงบริหารการบ้านการเมืองและทรงปฏิบัติพระราชภารกิจต่างพระเนตรพระกรรณ รัตนะคือแก้วอันประเสริฐสำหรับประดับพระบุญญาบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชผู้มาก ก็มีครบถ้วนทั้ง ๗ ประการ ดังกล่าวมาโดยลำดับแล้วนั้น
พระยามหาจักรพรรดิราชทรงเป็นประมุขแห่งคนทั้งหลายในพื้นแผ่นดินทั้ง ๔ ทวีป ซึ่งมีทวีปเล็ก ๒,๐๐๐ ทวีปเป็นบริวาร ภายในขอบเขตจักรวาลนี้พระองค์ทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมทุกเวลา ผู้ที่ตั้งอยู่ในพระโอวาทคำสั่งสอนของพระองค์ เมื่อสิ้นชีวิตลงจะได้ไปเกิดในสวรรค์ ส่วนผู้ไม่ตั้งอยู่ในพระบรมราโอวาท มีใจบาปหยาบช้าไม่มีศีลธรรมนั้น พระองค์ไม่ทรงโปรดปรานและตรัสเจรจาด้วยเลย
ตราบใดที่พระยามหาจักรพรรดิราชยังทรงพระชนม์อยู่ กงจักรแก้วก็ยังคงสถิตอยู่ประดับพระบารมีอยู่ตราบนั้น ไม่คลาดเคลื่อนลอยไปไหนเลย แต่เมื่อใดพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จสวรรคต กงจักรแก้วนั้นจึงจะเคลื่อนจากเรือนแก้วที่อยู่ลงสู่ท้องมหาสมุทรซึ่งเคยสถิตอยู่แต่เดิม แก้วคู่พระบารมีของพระยามหาจักรพรรดิราชจะเคลื่อนจากพระยามหาจักรพรรดิราชในกรณีต่อไปนี้ คือ ก่อนพระยามหาจักรพรรดิราชจะเสด็จสวรรคต ๗ วัน ก่อนพระยามหาจักรพรรดิราชจะเสด็จออกผนวช ๗ วัน ก่อนพระพุทธเจ้าจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ๗ วัน
เมื่อใดพระยามหาจักรพรรดิราชเสด็จอุบัติขึ้นมาอีก กงจักรแก้วก็จะขึ้นจากท้องมหาสมุทร ไปเป็นแก้วคู่พระบารมีของพระองค์เหมือนดังแต่ก่อนมา เมื่อกงจักรแก้วซึ่งเป็นผู้นำของแก้วคู่พระบารมีทั้งหลายคลาดเคลื่อนลอยจากพระยามหาจักรพรรดิราชไปแล้ว แก้วคู่พระบารมีอื่น ๆ ก็มีอันจากไปเสื่อมไปตามลำดับ เช่น ช้างแก้วตระกูลอุโบสถหรือช้างแก้วตระกูลฉัททันต์ก็จะกลับคืนไปสู่ตระกูลของตนตามเดิม ทั้งม้าแก้วตระกูลพลาหกก็กลับคืนไปอยู่ในตระกูลของตนตามเดิมเหมือนกัน ทั้งแก้วมณีพร้อมด้วยแก้วบริวาร ๘๔,๐๐๐ ชนิดก็กลับคืนไปสู่เขาพิบูลบรรพตตามเดิม ส่วนพระนางแก้วนั้นถ้าพระนางเสด็จมาแต่อุตตรกุรุทวีป พระนางก็จะเสด็จกลับคืนสู่อุตตรกุรุทวีปอย่างเดิม แต่ถ้าพระนางแก้วนั้นเสด็จอุบัติในแผ่นดินที่เราอาศัยอยู่นี้ รัศมีที่เคยแผ่ซ่านออกจากพระวรกายของพระนางก็จะดับสูญหายไปสิ้น จะทรงมีผิวพรรณเหมือนหญิงสามัญทั่วไป
ส่วนขุนคลังแก้วซึ่งแต่ก่อนเคยมองเห็นหรือได้ยินสิ่งที่อยู่ไกลได้ ก็กลับมองไม่เห็นหรือได้ยินไม่ได้ไกลดังแต่ก่อน หรือแม้แต่จะคิดอยากได้สิ่งใดก็จะไม่ได้สมใจนึกเหมือนแต่ก่อนอีก ทั้งขุนพลแก้ว คือ พระราชโอรสแก้ว ซึ่งแต่ก่อนทรงเฉลียวฉลาดเฉียบแหลมมากก็กลับลดน้อยลง ทรงไม่สามารถหยั่งรู้จิตใจของใครได้อีกเลย แต่บางครั้งพระราชโอรสแก้วนั้นมีพระบุญญาภินิหารและมีพระบรมเดชานุภาพมาก ทรงได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชสืบแทบพระราชบิดาก็จะทรงหยั่งรู้ธรรมอับประเสริฐทุกอย่างเช่นเดียวกับพระราชบิดา
เมื่อพระยามหาจักรพรรดิราชสวรรคตแล้ว พระบรมศพได้รับการชะโลมด้วยกระแจะจวงจันทน์อันหอม มัดตราสังด้วยผ้าขาวเนื้อละเอียด แล้วนำสำลีอย่างดีที่ตีได้ร้อยครั้งมาห่อชั้นหนึ่ง ใช้ผ้าขาวอันละเอียดมาห่อทับอีกชั้นหนึ่ง แล้วนำสำลีอันละเอียดบริสุทธิ์มาห่อทับอีกชั้นหนึ่ง ห่อสลับกันอยู่อย่างนั้นจนถึง ๑,๐๐๐ ชั้น คือห่อด้วยผ้า ๕๐๐ ชั้น ห่อด้วยสำลี ๕๐๐ ชั้น นำน้ำหอมซึ่งอบได้ ๑๐๐ ครั้งมาสรงพระบรมศพ เสร็จแล้วจึงอัญเชิญพระบรมศพบรรจุไว้ในโกศทองประดับด้วยหินดำถมอมีลวดลายและสีสันต่าง ๆ งดงามละเอียดและประณีตยิ่งนัก
อัญเชิญพระบรมศพขึ้นสู่เชิงตะกอน เพื่อถวายพระเพลิงด้วยแก่นจันทน์และกฤษณาทั้งห้า บูชาด้วยข้าวตอกดอกไม้มากมาย ครั้นถวายพระเพลิงแล้วชาวพระนครจึงนำพระอัฐิธาตุไปบรรจุไว้ในเจดีย์ที่ก่อไว้ในทางสี่แพร่งกลางใจเมือง เพื่อให้คนทั้งหลายได้ไปกราบไหว้สักการบูชา ผู้ใดได้กราบไหว้บูชา ครั้นตายไปจะได้ไปเกิดในสวรรค์เหมือนได้กราบไหว้สักการบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันต์ แต่ผู้ที่กราบไหว้บูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันต์ อาจจะได้รับสมบัติ ๓ ประการ คือ มนุษยสมบัติ สวรรคสมบัติ และนิพพานสมบัติ ส่วนผู้ที่กราบไหว้สักการบูชาพระยามหาจักรพรรดิราชอาจจะได้สมบัติเพียง ๒ อย่าง มนุษย์สมบัติและสวรรคสมบัติเท่านั้นไม่สามารถได้นิพพานสมบัติ โดยเหตุที่พระยามหาจักรพรรดิราชยังทรงเป็นปุถุชนอยู่นั่นเอง
ถึงแม้พระยามหาจักรพรรดิราชมีพระบุญญาเดชานุภาพมาก มีพระราชอำนาจเหนือข้าศึกศัตรู ทรงสามารถปราบได้ทั่วทั้ง ๔ ทวีป พระองค์ก็ยังเสด็จสวรรคต ไม่ทรงพระชนม์ชีพยั่งยืนอยู่ได้ตลอดกาล ตราบใดที่ยังไม่พ้นจากกิเลสและกองทุกข์ พระองค์ก็จะทรงเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในวัฏสงสารนี้อยู่ตราบนั้น แต่เมื่อพ้นจากกิเลสและกองทุกข์ได้บรรลุธรรมถึงพระนิพพานแล้ว จึงจักพ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารนี้ได้
จบเรื่องพระยามหาจักรพรรดิราชเพียงเท่านี้
พระเจ้าอโศกมหาราช
นอกจากพระยามหาจักรพรรดิราชแล้ว มีพระมหากษัตริย์อีกจำพวกหนึ่งมีพระบุญญาบารมีและทรงพระบรมเดชานุภาพมากเทียบเท่าพระยามหาจักรพรรดิราชทีเดียว เช่น พระยาธรรมาโศกราช เป็นต้น พระยาธรรมาโศกราชนั้นได้เสวยราชสมบัติในเมืองปาตลีบุตรมหานคร หลังจากสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วได้ ๒๑๙ ปี มีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่าพระนางอสันธิมิตตา และทรงมีนางสนมถึง ๑๖,๐๐๐ นาง เมื่อครั้งพระองค์เสด็จขึ้นครองราชสมบัตินั้น บรรดาพระราชาและเจ้าพระยาทั้งหลายตามหัวเมืองต่าง ๆ ในชมพูทวีป ต่างมาไหว้แสดงความเคารพด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระองค์นั้นเอง ใช่จะมีแต่พระราชาและเจ้าพระยาเท่านั้นที่เสด็จมาทรงเคารพกราบไหว้ แม้แต่เหล่าเทพยดาและหมู่สัตว์ในอาณาจักรของพระองค์ซึ่งอยู่ต่ำลงไปใต้แผ่นดิน ๑ โยชน์ และสูงขึ้นไปเบื้องบนอากาศอีก ๑ โยชน์ ต่างมากราบไหว้บูชา ห้อมล้อมบำรุงบำเรอทุกคืนวันมิได้ขาด ทั้งนี้ด้วยเดชอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยาศรีธรรมาโศกราชนั้นเอง
เหล่าเทวดาซึ่งสถิตอยู่ในป่าหิมพานต์นำเอาน้ำหอมสะอาดผ่องใสดั่งแก้วผลึก มีรสโอชาอร่อยหวานเย็นจากสระอโนดาตมาทูลเกล้าฯ ถวายวันละ ๑๖ กระออมเป็นประจำมิได้ขาด พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชโปรดเกล้าฯ ให้นำน้ำ ๘ กระออมไปถวายแก่พระสงฆ์ทั้งหลาย ถวายพระสงฆ์ผู้ทรงพระไตรปิฎก ๑๖ รูป ๒ กระออม พระราชทานแก่พระอัครมเหสีอสันธิมิตตา ๒ กระออม พระราชทานแก่นางสนม ๑๖,๐๐๐ นาง ๒ กระออม อีก ๒ กระออมให้จัดไว้สำหรับพระองค์ทรงใช้สระสรงและเสวย พระองค์ทรงปฏิบัติเช่นนี้เป็นประจำทุกวันมิได้ขาดเลย
เทวดาบางพวกนำเถาวัลย์ชื่อนาคลดา อันอ่อนและหอมมาถวายสำหรับเป็นไม้ชำระพระทนต์ทุกวัน พระองค์ทรงให้จัดแบ่งถวายพระสงฆ์วันละ ๖ รูป และโปรดเกล้าฯ ให้พระราชทานแก่พระสนม ๑๖,๐๐๐ นาง เป็นประจำมิได้ขาด เทวดาบางพวกนำเอาผลไม้จากป่าหิมพานต์มาถวายทุกวัน ได้แก่ ผลมะขามป้อมอันมีรสหวานหอมยิ่ง เหลืองอร่ามเหมือนทอง ผลสมอที่หอม เหลืองอร่ามเหมือนทอง มะม่วงสุกสีเหมือนทอง มีรสหวานหอม เทวดาบางพวกนำเอาผ้าทิพย์มี ๕ สี สวยงามยิ่งจากสระฉัททันต์มาถวายเป็นพระภูษามาลาฉลองพระองค์ทุกวัน เทวดาบางพวกนำเอาผ้าเช็ดหน้าทิพย์มี ๕ สี สีดำ แดง ขาว เหลือง และเขียว สดใสงดงามยิ่งจากสระฉัททันต์มาถวายให้เช็ดพระพักตร์และพระวรกายทุกวัน ถ้าผ้าทิพย์เหล่านั้นแปดเปื้อนด้วยเหงื่อไคลหรือเก่าหม่นหมองไปไม่ต้องซักฟอกด้วยน้ำเลย เพียงแต่ก่อไฟให้ลุกเป็นเปลว แล้วนำผ้าทิพย์ไปวางในเปลวไฟเท่านั้นจะไม่ไหม้ผ้าเลย เหงื่อไคลและสิ่งสกปรกปฏิกูลต่าง ๆ ที่ติดเปื้อนผ้าก็จะสูญหายไปสิ้น กลับเป็นผ้าสะอาดหมดจด มีสีสดใสงดงามเหมือนผ้าใหม่อย่างเดิม
เทวดาบางพวกนำเอาฉลองพระบาททองทิพย์ มีสีสุกใสงดงาม มาถวายเพื่อทรงเป็นฉลองพระบาท เทวดาบางพวกนำกาน้ำทองทิพย์ มีสีและกลิ่นหอมยิ่งนักมาถวายเพื่อทรงใช้สระสรงพระเกศทุกวัน เทวดาบางพวกนำเอาอ้อยอันหวานหอมและมีรสโอชาอร่อยยิ่งนัก มีลำต้นเท่าลำต้นหมาก จากป่าหิมพานต์มาถวายเพื่อเสวยเป็นพระกระยาหารทุกวัน รวมทั้งผลไม้ต่าง ๆ เหล่านี้ ได้แก่ ผลมะพร้าว มีรสอร่อย ผลลูกตาล ผลลูกหว้า ผลลูกลาน ผลลูกไทร ผลมะสัง ผลมะหาด และลูกฟักแฟงแตงเต้า ผลไม้เหล่านี้เทวดานำมาถวายพระยาศรีธรรมาโศกราชเป็นประจำทุกวันมิได้ขาด
บรรดานกทั้งหลาย มีนกเปล้า นกแขกเต้า นกคล้า และนกจริง เป็นต้น ต่างคาบเอารวงข้าวสาลีที่เกิดริมสระฉัททันต์มาถวาย วันละ ๙,๐๐๐ เกวียน เป็นประจำเสมอ ข้าวนั้นไม่ต้องตำฝัดและร่อนเลย เพราะฝูงหนูป่ามาเกล็ดให้เป็นเมล็ดข้าวสาร ไม่แตกหักแม้แต่เมล็ดเดียว เป็นข้าวต้นเสวยชั้นดี เป็นพระกระยาหารที่พระยาศรีธรรมาโศกราชเสวยเป็นประจำ ทั้งเช้าทั้งเย็นมิได้ขาด
ฝูงผึ้ง (รวง) และ (ผึ้ง) มิ้ม ต่างมาทำรวงรังให้น้ำผึ้งไว้ในโอ่งและกระออม เป็นพระกระยาหารเสวยได้ทุกเมื่อ พวกพ่อครัวแม่ครัวไม่ต้องลำบากใจเกรงว่าจะขาดแคลนฟืนสำหรับหุงต้ม เพราะพวกหมีในป่าฉีกหั่นไม้ให้เป็นฟืนนำมาส่งให้ทุกวัน ทั้งนี้ด้วยอำนาจพระบุญญาบารมีของพระยาศรีธรรมาโศกราชนั้นเอง
บรรดาฝูงนกในป่า มีฝูงนกการเวก นกยูง นกกระเรียน และนกดุเหว่า เป็นต้น ต่างพร้อมใจกันมารำแพนหางตีปีกฟ้อนรำ ส่งเสียงร้องด้วยสรรพสำเนียงอันไพเราะจับใจยิ่ง ถวายแด่พระยาศรีธรรมาโศกราชเป็นประจำทุกวันมิได้ขาด นกเหล่านั้นเป็นสัตว์ชั้นเยี่ยมมาจากป่าหิมพานต์ เสียงนกการเวกนั้นไพเราะจับใจยิ่ง เสียงนั้นเหมือนมีมนต์ขลัง สามารถสะกดจิตใจของผู้ได้ฟังต้องหยุดอยู่กับที่ทีเดียว แม้เสือที่กำลังกินเนื้อก็จะลืมกินเนื้อ แม้เด็กที่กำลังวิ่งหนีการถูกไล่ตีก็จะหยุดวิ่งทันที นกที่กำลังบินอยู่ในอากาศก็จะหยุดบิน ปลาที่กำลังว่ายอยู่น้ำก็จะหยุดว่าย เพราะเสียงร้องของนกการเวกไพเราะจับใจน่าฉงนยิ่งนัก
บรรดาสัตว์ทั้งหลายทั้งที่อยู่บนแผ่นดินและในอากาศ ต่างมาบำรุงบำเรอพระยาศรีธรรมาโศกราชอยู่ทุกวันมิได้ขาด เหล่าเทวดาที่สถิตอยู่ในมหาสมุทรนำเอาแก้วแหวนเงินทองมากมายมาถวาย ฝูงนาคราชนำเอาผ้ามีสีแดงใสงดงามดั่งดอกชาตบุษย์อันบริสุทธิ์ไม่ระคนเจือปนด้วยด้ายไหม ไหมเทศ วิเศษดั่งผ้าทิพย์ มาถวายเพื่อทรงห่ม ทั้งเป็นพระภูษาแต่งพระองค์และรองพระบาทอีกด้วย นาคราชบางจำพวกนำเอากระแจะจวงจันทน์เครื่องหอมอันประเสริฐ มาทูลเกล้าฯ ถวายเป็นประจำทุกวัน พระยาศรีธรรมาโศกราชมีพระบุญญาภินิหารและพระบรมเดชานุภาพมากอย่างนี้แล
พระยาศรีธรรมาโศกราชได้ทรงสดับพระธรรมเทศนาของนิโครสามเณรผู้ทรงพระไตรปิฎก มีปัญญาเปรื่องปราดเฉลียวฉลาดมาก มีพระราชศรัทธาเลื่อมใสในพระรัตนตรัยยิ่งนัก ทรงถวายภัตตาหารแก่พระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป เป็นจำนวน ๖๐,๐๐๐ สำรับทุกวันโดยทรงเลิกการนำภัตตาหารไปพระราชทานแก่ปริพพาชก (นักบวชนอกพุทธศาสนา) วันละ ๖๐,๐๐๐ คน ที่พระเจ้าพินทุสารราชผู้เป็นพระราชบิดาได้เคยปฏิบัติมาก่อน แล้วนำมาถวายแก่พระสงฆ์ในพระพุทธศาสนาทุกวัน
พระยาศรีธรรมาโศกราชนั้นทรงสร้างอโศการามมหาวิหารในพระราชอุทยานให้เป็นพระอารามที่พำนักพักพิงของพระสงฆ์ บรรดาสิ่งของทุกอย่างที่มีผู้นำมาถวาย จะเป็นของที่เทวดานำมาถวายจากป่าหิมพานต์ก็ดี ของที่มนุษย์และสัตว์นำมาถวายก็ดี พระยาศรีธรรมาโศกราชทรงนำไปบูชาสักการะพระศรีรัตนตรัยก่อนแล้วจึงพระราชทานแก่พระนางอสันธิมิตตาราชเทวี แล้วจึงพระราชทานแก่พระสนม ๑๖,๐๐๐ นาง พระราชทานแก่เทวราช แล้วจึงพระราชทานแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ในพระนครนั้นทุกคนโดยลำดับ
อยู่มาวันหนึ่ง ในเมืองนั้นยังมีหมู่เทวดานำเอาอ้อยลำใหญ่เท่าลำต้นหมากพร้อมด้วยผลไม้มากมายจากป่าหิมพานต์มาถวาย อ้อยเหล่านั้นมีรสหวานอร่อยยิ่งนัก พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้หีบอ้อยเหล่านั้นแล้วทรงอังคาสเลี้ยงดูพระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป พร้อมด้วยภัตตาหารในพระราชมนเทียร เมื่อพระสงฆ์ทั้งนั้นกระทำภัตกิจเสร็จแล้ว ถวายอนุโมทนา พระราชาทรงหลั่งน้ำทักษิโณทก แล้วเสด็จตามไปส่งพระสงฆ์กลับอารามถึงพ้นอัฒจันทร์พระราชมนเทียร ทรงนมัสการพระสงฆ์ถ้วนทุกรูปแล้วตรัสสรรเสริญคุณพระศรีรัตนตรัย จึงเสด็จกลับเช้าสู่พระราชมนเทียร
เช้าวันนั้น พระนางอสันธิมิตตาราชเทวีเสด็จลุกจากที่บรรทม ทรงชำระพระองค์เสร็จแล้ว ทรงจัดเตรียมข้าวยาคูและอาหารนานาชนิด พร้อมด้วยหมากพลูอังคาสเลี้ยงดูพระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป พระนางทรงหลั่งน้ำทักษิโณทก แล้วทรงกราบไหว้อำลาพระสงฆ์ เสด็จเข้าสู่พระราชมนเทียร พร้อมด้วยข้าราชบริพาร ประทับนั่งบนแท่นที่ประทับ ทอดพระเนตรเห็นลำอ้อยที่เหล่าเทวดานำมาทูลเกล้าฯ ถวายพระราชสวามีนั้น จึงทรงปอกอ้อยท่อนหนึ่ง แล้วเสวยท่ามกลางนางพระกำนัลทั้งหลาย
หลังจากเสด็จตามส่งพระสงฆ์แล้ว พระยาศรีธรรมาโศกราชจึงเสด็จเข้าสู่พระราชมนเทียร ได้ทอดพระเนตรเห็นพระนางประทับนั่งอยู่บนพระแท่น กำลังเสวยอ้อยอยู่ท่ามกลางหมู่พระกำนัลใน พระนางมีพระสิริโฉมเปล่งปลั่งงดงามยิ่ง พระราชามีพระราชหฤทัยเสน่หารักใคร่ยิ่งกว่าพระสนมทั้งหมด จึงตรัสสรรเสริญพร้อมทรงพระสรวลตรัสล้อเล่นว่าใครกันหนอมานั่งกินอ้อยอยู่ท่ามกลางนางสนมเหล่านี้ ซ้ำยังมีในหน้าผุดผ่องสวยงามยิ่ง เธอจะเป็นหญิงหรือเป็นนางระบำที่เสกสรรปั้นแต่งขึ้น จึงสวยงามสุดที่จะพรรณนาได้เช่นนี้ ในขณะที่ตรัสล้อเล่นนั้น พระองค์ประทับยืนอยู่ตรงพระพักตร์ของพระนางพอดี เมื่อพระนางอสันธิมิตตาราชเทวีได้ทรงสดับพระราชดำรัสของพระราชสวามีดังนั้น จึงทรงพระดำริว่าพระราชสวามีของเรานี้เสวยราชสมบัติมากมาย ทรงได้เป็นใหญ่เหนือพระราชาและเจ้าพระยาทั้งหลายในแผ่นดินชมพูทวีปนี้ พระราชอำนาจของพระองค์แผ่ลงไปถึงเบื้องต่ำใต้แผ่นดินลึก ๑ โยชน์ และแผ่เหนือแผ่นดินไปเบื้องบนอากาศ ๑ โยชน์ บรรดาเทวดา พระยาครุฑ พระยานาค พวกยักษ์ คนธรรพ์ กินนร กินนรี วิทยาธร หมาผี หมาใน ราชสีห์ หมี เสือเหลือง และเสือโคร่ง ต่างก็มากราบไหว้บูชาพระองค์ทั้งสิ้น อีกทั้งช้าง ม้า เสนา พลไพร่ ข้าไทก็มากราบไหว้บูชามากมาย แก้วแหวนเงินทองผ้าผ่อนแพรพรรณก็มีพร้อมมูล ข้าวน้ำก็อุดมสมบูรณ์เต็มยุ้งเต็มฉาง พระราชสวามีของเรานี้เสวยราชสมบัติในกลางชมพูทวีป บรรดาพระราชาสมณพราหมณาจารย์ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ทุกหมู่เหล่าต่างมาห้อมล้อมเป็นบริวาร ทรงงดงามเหมือนพระอินทร์ท่ามกลางนางฟ้าเทพธิดาทั้งหลาย และการที่พระองค์เสด็จมาทรงเห็นเรากำลังนั่งกินกินอ้อยอยู่แล้วตรัสถ้อยคำนี้กับเรา พระองค์ทรงกระทำเช่นนี้เหมือนไม่เคยทรงรู้จักเรามาก่อน ทรงกล่าวเยาะเย้ยถากถางเราเล่นว่ามานั่งกินแต่อ้อยอยู่ฉะนี้ พระองค์ทรงดูถูกดูแคลนเราแน่นอน ไม่เช่นนั้นคงไม่ตรัสคำนี้ออกมา เพราะพระองค์มีพระเกียรติยศบุญญาบารมีราชสมบัติมากมาย จึงทรงกล่าวหาว่าเรานี้เป็นคนไม่มีบุญวาสนา ที่เป็นอยู่ได้ทุกวันนี้เพราะอาศัยพระบุญญาบารมีของพระองค์ช่วยอุดหนุนเกื้อกูลนั่นเอง
เมื่อพระนางอสันธิมิตตาทรงพระดำริดังนั้นแล้ว ทรงขัดเคืองพระทัยในพระยาศรีธรรมาโศกราชผู้เป็นพระราชสวามี กราบทูลตอบไปว่า อ้อยลำนี้ไม่มีใครปลูกไว้ หากแต่เกิดขึ้นเองในป่าหิมพานต์ พวกเทวดานำมาถวาย ด้วยอำนาจบุญกุศลของข้าพระพุทธเจ้าจึงได้กินอ้อยนี้
ฝ่ายพระยาศรีธรรมาโศกราชครั้นได้ทรงสดับถ้อยคำของพระนางอสันธิมิตตาดังนั้น จึงทรงพระราชดำริว่าพระเทวีนี้คิดว่าตัวเองมีบุญวาสนามากและเข้าใจว่าเรานี้พึ่งในบุญของนาง ครั้นแล้วจึงตรัสประชดพระนางว่า นี่แน่ะเจ้าอสันธิมิตตา เจ้าว่าพวกเทวดานำเอาอ้อยจากป่าหิมพานต์มาถวายเจ้าเพราะอำนาจบุญของเจ้า ส่วนราชสมบัติในชมพูทวีปนี้ เจ้าว่าได้มาเพราะบุญของเจ้าแน่หรือ บุญของเจ้านั้นเจ้ายกยอไว้สูงเลิศเลอถึงชั้นอกนิฏฐพรหม แต่บุญของเราเจ้ากลับกดให้ต่ำลงถึงมหานรกอเวจี ถ้าเจ้าคิดว่ามีบุญมากกว่าเราจริงก็จะเป็นการดีมาก พรุ่งนี้เราจะทดลองบุญของเจ้า พระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป จะมาฉันภัตตาหารเช้า หลังจากเสร็จกิจแล้ว เราจะถวายผ้าไตรจีวร ๖๐,๐๐๐ ไตร พรุ่งนี้เช้าเจ้าจงเร่งจัดหาไตรจีวรให้ทันถวายแก่พระสงฆ์ตามกำหนดเวลาให้จงได้ ถ้าเจ้าจัดหามาได้ เราก็จะยอมเชื่อว่าเจ้ามีบุญจริงและบุญของเจ้าได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีปจริง แต่ถ้าเจ้าจัดหามาให้ไม่ได้นี้ เราก็จะรู้บุญของเจ้าในวันพรุ่งนี้ ตรัสแล้วก็เสด็จไป
เมื่อพระนางอสันธิมิตตาได้ทรงสดับดังนั้น ทรงเป็นทุกข์พระทัยยิ่งนัก ทรงดำริว่าพระราชสวามีทรงขุ่นเคืองเราเป็นแน่ พระองค์ทรงเข้าพระทัยว่าเราโกรธเคืองพระองค์ พระองค์จึงตรัสถ้อยคำเช่นนี้กับเรา พระนางเป็นทุกข์พระทัยหนักขึ้น ทรงทอดถอนพระทัยใหญ่ ทรงกระสับกระส่าย บรรทมไม่หลับ ทรงพลิกพระวรกายไปมาเหนือพระเขนยทองตั้งแต่พลบค่ำจนถึงเที่ยงคืนก็บรรทมไม่หลับ ทรงทอดถอนพระทัยใหญ่พร้อมกับทรงรำพึงว่าเราจะหาผ้าไตรจีวรให้ได้ครบ ๖๐,๐๐๐ ไตรมาจากที่ไหนได้
คืนนั้นเป็นคืบวันเพ็ญ เป็นวันพระ ขึ้น ๘ ค่ำ ในยามเที่ยงคืน ท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ จะออกเที่ยวตรวจตราดูโลก ท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ นั้น คือ ท้าวกุเวรุราช ท้าวธตรฐราช ท้าววิรูปักขราช ท้าววิรุฬหกราช ในคืนเดือนดับและคืนวันเพ็ญ ข้างขึ้นหรือข้างแรม ๘ ค่ำ ท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ นั้น จะออกเที่ยวตรวจตราดูคนทำบุญทำบาปในแผ่นดินนี้
ครั้งนั้นท้าวกุเวรุราชหรือเรียกอีกนามหนึ่งว่าพระไพศรพณ์มหาราช พร้อมด้วยเสนาบดีผู้ใหญ่เป็นบริวาร ทรงยานทิพย์เสด็จไปทางอากาศ จากอาฬกมนทาพิมานด้านทิศเหนือสู่ทิศใต้ เสด็จผ่านหน้าพระบัญชรพระราชมนเทียรที่พระอัครมเหสีอสันธิมิตตาบรรทมอยู่ ทรงได้ยินเสียงทอดถอนพระทัยของพระนางซึ่งกำลังทรงปริวิตกกลัวว่าจะหาผ้าไตรจีวรไม่ได้ครบ ๖๐,๐๐๐ ไตรตามที่พระราชสวามีรับสั่งไว้ ครั้นแล้วพระไพศรพณ์มหาราชจึงเสด็จลงจากยานทิพย์แล้วเสด็จเข้าไปใกล้พระนางตรัสว่า ดูกร พระนางอสันธิมิตตา พระนางอย่าได้ทรงเป็นทุกข์เศร้าโศกไปเลย เมื่อชาติปางก่อนพระนางทรงได้ถวายผ้าเช็ดหน้าแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง บุญกุศลของพระนางที่ได้ทรงบำเพ็ญครั้งนั้นใหญ่หลวงยิ่งนัก อานิสงส์ผลบุญนั้นจะบังเกิดแก่พระนาง ณ บัดนี้แล้ว เชิญเสด็จมารับเถิด ตรัสแก่พระนางดังนั้นแล้ว พระไพศรพณ์มหาราชจึงทรงนำเอาผอบแก้วทิพย์ใบหนึ่งมาด้วยอิทธิฤทธิ์ของพระองค์ ทรงเปิดฝาผอบแก้วแล้วทรงยื่นส่งให้พระนางอสันธิมิตตาเพื่อทอดพระเนตรดูผ้าทิพย์ในผอบแก้วนั้น พร้อมกับตรัสสั่งว่า ถ้าพระนางมีพระประสงค์ใคร่จะทรงได้ผ้า จงได้เปิดฝาผอบผ้าทิพย์นี้ แล้วจงชักเอาผ้าทิพย์ออกจากผอบแก้วนี้เถิด ไม่ว่าพระนางจะทรงต้องการจำนวนเท่าใดก็จะทรงได้รับทุกอย่าง ไม่มีวันหมดสิ้น ครั้นพระไพศรพณ์มหาราชตรัสดังนั้นแล้ว จึงเสด็จขึ้นสู่ยานทิพย์เสด็จกลับสู่อาฬกมนทาพิมาน ด้านเหนือของเขาพระสุเมรุ
วันรุ่งขึ้นพระยาศรีธรรมาโศกราชถวายภัตตาหารพระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว พระมหาราชาถวายสักการบูชาพระสงฆ์ด้วยธูปเทียนข้าวตอกดอกไม้และกระแจะจวงจันทน์ของหอมเสร็จแล้ว พระนางอสันธิมิตตาทรงนำเอาข้าวตอกดอกไม้เป็นพู่พวงผูกห้อยร้อยเป็นระเบียบด้วยดี มีสีสันต่าง ๆ กัน ตกแต่งส่วนปลายที่ห้อยย้อยลงทุกอย่าง บรรจุใส่เต็มผอบทองใบใหญ่ ทรงเจิมธูปเทียนด้วยเถ้าจุณจันทน์อันหอมเสร็จแล้ว ทรงนำผอบแก้วที่เต็มด้วยผ้าทิพย์ใส่ไว้ในผอบสุวรรณรัตนะอีกใบหนึ่งทรงปิดครอบไว้ด้วยผอบทอง แล้วโปรดเกล้าฯ ให้นางกำนัลในผู้ไว้วางพระราชหฤทัยถือตามเสด็จไป พระนางเสด็จไปอังคาสถวายภัตตาหารพระสงฆ์พร้อมด้วยบริวาร หลังจากพระสงฆ์ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ถวายสักการบูชาพระสงฆ์ด้วยข้าวตอกดอกไม้ธูปเทียนประทีปชวาลาและธูปที่เจิมด้วยขี้เถ้าจุณจันทน์น้ำหอม ตลอดทั้งหมากพลู เสร็จแล้วจึงประทับรอพระราชาอยู่
ครั้งนั้นพระยาศรีธรรมาโศกราชทอดพระเนตรดูพระพักตร์ของพระนางและตรัสว่า อสันธิมิตตา เจ้าจงเร่งนำผ้าไตรมาให้เรา ๖๐,๐๐๐ ชุด ณ บัดนี้ เรากำลังจะถวายทานนี้ เราจะขอพึ่งบุญของเจ้า จะถวายเป็นไตรจีวรแก่พระสงฆ์ให้ครบ ๖๐,๐๐๐ รูป พระนางอสันธิมิตตาทรงน้อมรับพระบรมราชโองการด้วยความยินดี แล้วกราบทูลว่าหม่อมฉันจะถวายผ้าแก่พระสงฆ์ให้ครบทั้ง ๖๐,๐๐๐ รูป ตามพระราชหฤทัยเถิด ครั้นพระนางกราบทูลแล้วมิทรงรอช้า ทรงเปิดผอบสุวรรณรัตนะที่ใส่ผอบแก้วนั้นออก แล้วทรงนำผอบแก้วทิพย์นั้นขึ้นมาทรงถือชูไว้ด้วยพระหัตถ์เบื้องซ้าย ทรงเปิดฝาผอบแก้วด้วยพระหัตถ์เบื้องขวาแล้วทรงวางไว้ ทรงใช้พระหัตถ์เบื้องขวา ชักผ้าทิพย์ออกจากผอบแก้วนั้นทีละผืน ๆ จนได้ครบเป็นไตรจีวรถวายแก่พระสงฆ์ พระนางถวายผืนหนึ่งก่อน พระยาศรีธรรมาโศกราชทรงรับเอาผ้าผืนหนึ่งถวายแก่พระมหาเถระผู้เป็นประธานสงฆ์มีอายุพรรษาแก่กว่าพระสงฆ์ทั้งหลายก่อน ผ้าผืนนั้นมีสีสดใสงดงามประหนึ่งเกิดมาจากต้นกัลปพฤกษ์ซึ่งมีในอุตตรกุรุทวีป ต่อจากนั้นพระนางจึงทรงชักเอาผ้าออกจากผอบแก้วนั้นถวายพระสงฆ์ตามลำดับจบครบทั้ง ๖๐,๐๐๐ รูป ถึงแม้นพระนางจะทรงนำเอาผ้าออกจากผอบแก้วมากมายเช่นนั้น ผ้าก็ไม่มีทีท่าว่าจะหมดสิ้นไปเลย ดูยังเต็มผอบแก้วอยู่เหมือนเดิม มิได้บกพร่องแม้แต่น้อยเลย พระยาศรีธรรมาโศกราชทอดพระเนตรเห็นเป็นสิ่งมหัศจรรย์เช่นนั้น ทรงยินดียิ่งนักประทับนั่งอยู่ ทรงนมัสการพระสงฆ์ทั้งหลาย ครั้นพระสงฆ์ถวายอนุโมทนาแล้ว ถวายพระพรลาพระองค์จึงเสด็จไปทรงส่งพระสงฆ์ทั้งหลายถึงประตูพระราชมนเทียร ทรงนมัสการไหว้พระสงฆ์แล้วจึงเสด็จกลับคืนสู่พระราชมนเทียรตามปรกติ
ครั้นพระยาศรีธรรมาโศกราชเสด็จเข้าไปภายในพระราชวังแล้ว ได้ตรัสกับพระนางอสันธมิตตาว่า อสันธิมิตตากัลยาณีทิพย์ นับตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป บรรดาถิ่นฐานบ้านเมือง ปราสาทราชวัง เรือนหลวง ช้างม้า ข้าไท ไพร่พล แก้วแหวนเงินทอง และนางสนมกำนัลทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง เราขอมอบคืนให้แก่เจ้าจงเป็นใหญ่เป็นเจ้าแก่พวกเขาเถิด อีกอย่างหนึ่งนับตั้งแต่นี้ต่อไป ถ้าเจ้ามีความประสงค์จะทำการสิ่งใด ก็จงทำตามความประสงค์ของเจ้า เราจะไม่ขัดใจ จะตามใจเจ้าทุกอย่าง
นับตั้งแต่นั้นมา พระนางอสันธิมิตตาผู้ทรงเป็นบาทบริจาริกาแห่งพระยาศรีธรรมาโศกราช แม้พระนางจะทรงได้รับพระบรมราชานุญาตให้ทรงกระทำกิจการที่ทรงพระประสงค์ได้ทุกอย่างก็ตาม แต่พระนางก็มิได้ทรงละเมิดพระราชสวามีแม้แต่น้อยสักครั้งเดียว ถ้าหากพระนางจะทรงกระทำใด ๆ แม้เพียงเล็กน้อยก็จะต้องกราบบังคมทูลก่อน เมื่อทรงได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว พระนางจึงจะทรงกระทำ ยิ่งไปกว่านั้นเมื่อพระยาศรีธรรมาโศกราชยังมิได้เสวย พระนางจะไม่เสวยก่อนพระราชสวามีเลย ถ้าหากว่าพระยาศรีธรรมาโศกราชยังมิได้บรรทม พระนางก็จะไม่บรรทมก่อนเหมือนกัน ครั้นพระราชสวามีบรรทมหลับแล้ว พระนางจึงจะบรรทมตามภายหลัง
แม้พระนางจะบรรทมภายหลังก็มิได้ทรงตื่นบรรทมกายหลังพระราชสวามีเลยสักครั้งเดียว ย่อมทรงตื่นบรรทมก่อนพระราชสวามีทุกเมื่อ
พระนางเจ้าอสันธิมิตตาราชเทวี มีพระราชจริยาวัตรงดงามน่าเลื่อมใส ทั้งทรงพระปรีชาสามารถเฉลียวฉลาดเป็นที่ลือชาปรากฏ ทรงเป็นที่รักของราษฎรและพสกนิกรทุกหมู่เหล่า มีพระสหายมากมาย แม้จะตรัสเจรจาปราศรัย พระสุรเสียงสำเนียงก็ไพเราะน่าฟัง ทรงพระวิริยะอุตสาหะมาก มิทรงย่อท้อ มีพระราชศรัทธาบำเพ็ญบุญกุศลอยู่เป็นนิตย์ ทรงได้ราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระราชินีพระยาศรีธรรมาโศกราช ภายในปราสาทราชมนเทียรนั้นเอง ทรงเป็นใหญ่มีอำนาจเหนือนางสนมกำนัลทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง
ครั้งนั้น บรรดาหญิงและนางสนมผู้เคยเป็นพระราชามาก่อน คิดกันว่าพระยาศรีธรรมาโศกราชทรงมีความรักเสน่หา ทรงโปรดปรานแต่พระนางอสันธิมิตตายิ่งนัก ต่างก็ไม่พอใจ มีความอิจฉาริษยา จึงพูดตำหนิว่าสมเด็จพระเจ้าเหนือหัวของพวกเราทรงคิดว่าพระนางอสันธิมิตตาผู้เดียวเท่านั้นทรงเป็นยอดหญิง มีพระราชจริยาวัตรอันงดงาม ทั้งทรงเป็นกุลสตรีกัลยาณีผู้เลิศเลออีกด้วย ส่วนหญิงคนอื่นชะรอยจะไม่เป็นยอดหญิง ไม่มีคุณสมบัติเทียบเท่าพระนางได้ ด้วยเหตุนี้เองพระองค์จึงไม่ทรงมองดูพวกเราเต็มถึงสองพระเนตร ไม่ทรงอาลัยไยดีต่อพวกเราเลย เรื่องนี้ความทรงทราบถึงพระกรรณพระยาศรีธรรมาโศกราช จึงทรงพระราชดำริว่าการที่พวกนางเหล่านี้กล่าวตำหนิเช่นนั้นเพราะพวกเขาเป็นคนโง่เขลา เป็นคนพาล คอยจ้องแต่จะติเตียนนินทาผู้มีบุญว่าเป็นคนมักใหญ่ใฝ่สูง อันสตรีผู้มีบุญบารมีได้สร้างสมมามาก ต้องการสิ่งใดก็จะได้สมดังปรารถนา เช่นเดียวกับพระนางอสันธิมิตตานี้ นางพวกนี้ยังไม่รู้จักผู้มีบุญเลย เพราะเป็นคนพาลโง่เขลาเบาปัญญา เราจะแสดงให้พวกเขาได้เห็นประจักษ์ว่าพระนางอสันธิมิตตาเป็นผู้มีบุญจริง ๆ
ในวันหนึ่งพระยาศรีธรรมาโศกราชมีรับสั่งให้นำขนมต้มมา ๑๖,๐๐๐ ลูก ทรงถอดพระธำมรงค์วงหนึ่งออกจากพระกร แล้วทรงใส่เข้าไว้ในขนมลูกหนึ่ง เสร็จแล้วทรงวางขนมลูกที่มีพระธำมรงค์นั้นไว้บนขนมลูกอื่น ๆ ครั้นแล้วจึงโปรดเกล้าฯ ให้เรียกนางสนมทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง มาชุมนุมพร้อมกัน แล้วจึงตรัสว่า น้องนางทั้งหลาย เจ้าจงเลือกขนมต้มในตะไลทองนั้นไว้คนละ ๑ ลูก เมื่อเลือกได้ครบทุกคนทั้ง ๑๖,๐๐๐ ลูกแล้วก็จะเหลือขนมต้มอยู่อีกเพียงลูกเดียวเป็นลูกสุดท้าย เราจะให้พระนางอสันธิมิตตารับเอาขนมลูกสุดท้ายนั้นไว้ ขนมต้มทั้ง ๑๖,๐๐๐ ลูกกับเศษอีกหนึ่งลูกนั้น เราใส่พระธำมรงค์ของเราไว้ภายในอยู่ลูกหนึ่ง แล้วตั้งจิตอธิษฐานว่า ถ้าสตรีนางใดมีบุญญาบารมีขอให้หยิบได้ขนมลูกที่มีพระธำมรงค์เถิด พวกเจ้าก็จงพากันตั้งใจอธิษฐานนึกเอาแล้วเลือกหยิบเอาคนละหนึ่งลูกตามใจชอบเถิด
ลำดับนั้นนางสนมทั้งหลายจึงเลือกหยิบเอาขนมต้มในตะไลทองคนละลูกจบครบทั้ง ๑๖๐๐๐ บาง จึงยังคงเหลือขนมต้มอยู่ในตะไลทองเพียงลูกเดียว
พระยาศรีธรรมาโศกราชจึงรับสั่งให้อสันธิมิตตาราชเทวีทรงไปรับขนมต้มลูกสุดท้ายนั้น ทรงพระดำเนินไปด้วยพระราชอิริยาบถอันงดงาม ทรงหยิบเอาขนมต้มลูกนั้นมาทรงถือไว้ในพระหัตถ์ ต่อจากนั้นพระยาศรีธรรมาโศกราชจึงตรัสแก่นางสนมเหล่านั้นว่า พวกเจ้ามีขนมต้มอยู่ ในมือทุกคน จงบิขนมต้มของตนออกมาดู ถ้าผู้ใดได้พระธำมรงค์ของเราจงนำเอามาคืนให้เรา เราจะได้รู้ว่าผู้นั้นเป็นคนมีบุญจริง เมื่อนางสนมทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง บิขนมต้มในมือของตนออกดูก็ไม่พบพระธำมรงค์แม้แต่คนเดียว พระยาศรีธรรมาโศกราชจึงทรงจับเอาขนมต้มลูกที่อยู่ในพระหัตถ์ของพระนางอสันธิมิตตาราชเทวีมาแล้วทรงบิออกต่อหน้านางสนมทั้งหลาย ตรัสเรียกให้เข้ามาดูใกล้ ๆ ทรงนำพระธำมรงค์ออกจากขนมต้มลูกนั้นต่อหน้านางสนมทุกคน แล้วตรัสว่า พระนางอสันธิมิตตานี้ทรงมีบุญมากกว่าเจ้าทุกคน แต่พวกเจ้าไม่รู้ว่าพระนางได้ทรงบำเพ็ญกุศลมาแล้วแต่ชาติปางก่อน พวกเจ้าตำหนิติเตียนกล่าวขวัญเราว่ารักและโปรดปรานพระนางเพียงผู้เดียว วันนี้เราจึงแสดงบุญของพระนางให้พวกเจ้าได้เห็นประจักษ์กันทุกคน
เมื่อพระนางอสันธิมิตตาได้ทรงสดับพระบรมราชโองการที่ทรงประกาศพระบุญญาบารมีของพระนางให้ปรากฏนั้น พระนางมีพระประสงค์ใคร่จะทรงแสดงบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญแต่อดีตชาติปางก่อนให้เป็นที่ประจักษ์แจ้งชัด จึงทรงถือผอบแก้วด้วยพระหัตถ์เบื้องซ้าย ทรงชักผ้าทิพย์ออกจากผอบแก้วนั้นด้วยพระหัตถ์เบื้องขวาได้จำนวน ๑๐๐๐ ผืน จึงทรงนำมาถวายพระยาศรีธรรมาโศกราชต่อหน้านางสนมทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง ทรงชักผ้าทิพย์ออกจากผอบแก้วนั้นอีก แล้วพระราชทานแก่เจ้าพระยาผู้ทรงปกครองหัวเมืองชนบทต่าง ๆ องค์ละ ๕๐๐๐ ผืน พระราชทานแก่พระยุพราชรัชทายาทแห่งเจ้าพระยาเหล่านั้นองค์ละ ๑๐๐ ผืน พระราชทานแก่พระบรมวงศานุวงศ์ประจำราชตระกูลองค์ละ ๕๐ ผืน พระราชทานแก่พระชายาเจ้าพระยาตามหัวเมืองชนบทต่าง ๆ องค์ละ ๕๐ ผืน พระราชทานแก่องคมนตรีและเสนาบดีคนละ ๕๐ มีน พระราชทานแก่นางสนมทั้ง ๑๖,๐๐๐ นาง คนละ ๒๕ ผืน พระราชทานแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎรและพสกนิกรทั้งหญิงและชายทุกคนที่อยู่ในเมืองปาตลีบุตรมหานครนั้นคนละ ๒๒ ผืน
ในกาลครั้งนั้น พระยาศรีธรรมาโศกราชและเจ้าพระยาสามันตราชซึ่งปกครองหัวเมืองรอบนอก ตลอดทั้งพระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีทแกล้วทหารไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ที่มาประชุมพร้อมกันอยู่ ณ สถานที่นั้น ต่างก็ได้เห็นพระนางอสันธิมิตตาทรงชักผ้าทิพย์ออกจากผอบแก้วลูกเดียวนั้นไม่รู้จักหมดสิ้นไปเลยดังนั้นรู้สึกฉงนอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ต่างโห่ร้องเปล่งเสียงสาธุการ ถวายพระพรกันกึกก้องไปทั่วแผ่นดินเมืองปาตลีบุตรมหานครทีเดียว
ครั้นพระยาศรีธรรมาโศกราชได้ทอดพระเนตรเห็นสิ่งแปลกซึ่งไม่เคยมีปรากฏมาก่อนเช่นนั้น ยิ่งทรงอัศจรรย์ใจเป็นทวีคูณ มีพระราชประสงค์ใคร่จะทรงทราบมูลเหตุบุญบารมีของพระนางที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแต่ปางก่อน จึงตรัสถามว่า นางอสันธิมิตตาราชเทวี ผอบแก้วที่เราเห็นเจ้าได้มานี้ ดูแล้วช่างน่าพิศวงแก่ใจเราเหลือเกิน เพราะว่าเราไม่รู้เรื่องผอบแก้วนี้มาก่อน เจ้าได้สิ่งวิเศษนี้มาจากไหน เชิญเจ้าจงบอกเรามาเถิด เราจะขอชมบุญเจ้า
เมื่อพระนางอสันธิมิตตาราชเทวีจะทรงแสดงบุญบารมีของพระองค์ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแต่ชาติปางก่อน จึงทรงกราบทูลว่า เมื่ออดีตชาติปางก่อนนั้น หม่อมฉันได้ถวายผ้าผืนหนึ่งแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง พระไพศรพณ์มหาราชทรงเป็นทิพยพยานแก่หม่อมฉัน เมื่อพระองค์มีพระบัญชารับสั่งให้หม่อมฉันจัดหาผ้าไตรจีวรให้ได้ครบ ๖๐,๐๐๐ ไตร เพื่อถวายพระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูปนั้น หม่อมฉันมีความทุกข์โศกร้อนใจเป็นกำลัง นอนกระสับกระส่ายไปมาอยู่บนที่นอน จนดึกดื่นเที่ยงคืนก็หลับไม่ลง คืนนั้นพระไพศรพณ์มหาราชเสด็จผ่านหน้าต่างปราสาทที่หม่อมฉันกำลังนอนอยู่ พร้อมด้วยยักษ์บริวาร ทรงได้ยินเสียงถอนใจคิดหาผ้าไตรจีวรของหม่อมฉันอยู่นั้น จึงเสด็จลงจากยานทิพย์เสด็จเข้าไปตรัสแก่หม่อมฉันว่า พระนางอสันธิมิตตาราชเทวี พระนางทรงอย่าได้มีความทุกข์โศกไปเลย ขอจงทรงนึกย้อนหลังไปถึงอดีตชาติก่อนโน้น ว่าทรงได้ถวายทานเป็นผ้าเช็ดหน้าผืนหนึ่งแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง ขอพระนางเจ้าอย่าได้ทรงวิตกร้อนพระทัยในเรื่องนี้ไปเลย อานิสงส์ผลบุญของพระนางที่ได้ถวายผ้าเช็ดหน้าแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าในอดีตนั้นจะบันดาลให้พระนางทรงได้รับผ้าทิพย์ในบัดนี้ ครั้นตรัสดังนั้นแล้ว พระไพศรพณ์มหาราชจึงพระราชทานผอบแก้วใบหนึ่งใส่ไว้ในมือของหม่อมฉัน พร้อมกับตรัสสั่งว่า ถ้าพระนางมีพระประสงค์ใคร่จะทรงได้ผ้า จงทรงถือผอบแก้วนี้ด้วยพระหัตถ์เบื้องซ้าย ทรงใช้พระหัตถ์เบื้องขวาจับชายผ้าทิพย์ชักออกจากผอบแก้วเถิด นับตั้งแต่หม่อมฉันได้ผอบแก้วนี้มาเป็นสมบัติของตน ไม่ว่าหม่อมฉันจะต้องการผ้าจำนวนเท่าใดหรือสีสันชนิดไหนก็จะได้สมตามใจปรารถนาทุกประการ เช่นถ้าต้องการผ้าสีขาว ผ้าสีแดง ผ้าสีดำ ผ้าสีเหลือง ผ้าสีแดงอ่อน หรือผ้าสีต่างๆ ทุกสี ก็จะได้ดังใจนึกทุกอย่าง ถ้าหม่อมฉันต้องการจะนำผ้าจากผอบแก้วออกปูลาดให้ทั่วพื้นชมพูทวีปซึ่งกว้างได้ ๑๐,๐๐๐ โยชน์นี้ ก็จะสามารถปูลาดได้ทั่วทั้งหมดทีเดียว ผ้าในผอบแก้วจะไม่มีวันหมดสิ้นไปเลย ทั้งนี้เพราะอำนาจผลบุญที่หม่อมฉันได้ถวายผ้าเช็ดหน้าผืนหนึ่งแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าแต่ชาติก่อนนั้นได้ส่งผลให้หม่อมฉันจนถึงทุกวันนี้
เมื่อพระนางอสันธิมิตตาได้ทรงแสดงผลบุญที่พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญมาแต่อดีตชาติแด่พระราชาให้ทรงได้ทราบโดยประจักษ์เป็นที่ชื่นชมแล้ว จึงถวายคติธรรมเป็นสุภาษิตสืบต่อไปว่า บรรดาเทวดาและมนุษย์ที่เกิดมาในโลกนี้ยากนักที่จะได้พบพระพุทธพระธรรมพระสงฆ์ ผู้ใดมีปัญญาเฉลียวฉลาดรู้หลักธรรมคำสอน เร่งขวนขวายให้ทานรักษาศีลและเจริญภาวนาบ่อย ๆ ก็จะได้บรรลุถึงนวโลกุตรธรรมทั้ง ๙ อย่าง นำตนเข้าสู่ประตูพระนครแห่งนิพพาน ผู้ที่จะได้มาเกิดเป็นมนุษย์ในแผ่นดินนี้หาได้ยากอย่างยิ่ง เพราะผู้ที่เป็นมนุษย์ได้นั้นจะต้องเป็นผู้มีใจเลื่อมใสศรัทธา ยึดมั่นในศีลธรรม รู้หลักธรรม เชื่อผลบุญผลบาป ประพฤติดีปฏิบัติชอบอยู่เสมอ ผู้ที่มีคุณสมบัติดังกล่าวมานี้หาได้ยากยิ่ง อีกอย่างหนึ่ง ถ้ามนุษย์มีใจเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา เชื่อบุญ เชื่อบาป รู้หลักธรรมเป็นอย่างดี ครั้นได้ฟังธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้วตั้งอยู่ในพระพุทธโอวาท นำพระธรรมคำสอนไปประพฤติปฏิบัติ เช่นนี้ก็จัดว่าหาได้ยากยิ่ง และถ้าได้ฟังธรรมแล้ว จดจำพระธรรมคำสอนนั้นเป็นอย่างดี นำไปแนะนำพร่ำสอนผู้อื่นให้รู้ตามสืบต่อไป อย่างนี้ก็จัดว่าหาได้ยากอย่างยิ่ง การได้อัตภาพหรือร่างกายเกิดมาเป็นคนนี้ก็จัดว่าหาได้ยากยิ่งเช่นกัน เรื่องทุกอย่างตามที่หม่อมฉันได้กราบทูลมานี้ พระองค์ก็ทรงทราบมาแล้วเป็นอย่างดีว่าหาได้ยากยิ่งจริง ๆ ด้วยเหตุนี้แหละ หม่อมฉันจึงทำผิดล่วงละเมิดพระบรมราโชวาท บังอาจทูลถวายข้อแนะนำแก่พระองค์ซึ่งเป็นสิ่งมิบังควรเลย ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปขอพระองค์จงทรงบำเพ็ญพระราชกุศลในพระพุทธศาสนา จงทรงเร่งสดับพระธรรมอันประเสริฐ จงทรงรักษาศีล จงทรงทำบุญให้จงหนักในพระพุทธศาสนาเถิด เพราะว่าทั้งหม่อมฉันและพระองค์จะมีโอกาสได้พบพระพุทธศาสนานั้นดูช่างหายากยิ่งนัก บุญและธรรมที่ได้บำเพ็ญในสำนักของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันตขีณาสพทั้งหลาย เป็นอานิสงส์ผลบุญมากมายยิ่ง ต่อจากนี้ไปเบื้องหน้า ขอพระองค์จงทรงหมั่นบำเพ็ญบุญ จงทรงหมั่นบริจาคทาน จงทรงหมั่นสดับพระธรรม จงทรงหมั่นรักษาศีล ทรงเอาพระทัยใส่ให้ดีอย่าได้ทรงทอดธุระ โปรดอย่าได้ทรงโกรธแค้นผู้ใด จงทรงคบหาพระสหายผู้ดีมีศีลธรรมเถิด อย่าได้ทรงมีความประมาทในธรรมทุกเมื่อเลย
ครั้นพระยาศรีธรรมาโศกราชได้ทรงสดับคำอนุโมทนาเป็นคติธรรมน่านิยมของพระนางอสันธิมิตตาราชเทวีเช่นนั้น จึงตรัสกับพระนางว่านับแต่นี้ต่อไปเราจะเชื่อฟังเจ้า ผิดชอบชั่วดีอย่างไร ขอให้น้องนางผู้มีบุญจงว่ากล่าวตักเตือนเราได้ทุกเมื่อ เราจะเชื่อฟังเจ้าทุกอย่าง นับตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา พระยาศรีธรรมาโศกราชผู้ทรงพระราชอำนาจนั้นมีพระบุญญาบารมีมาก ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอันยิ่งใหญ่ เป็นต้นว่าทรงสร้างพระมหาธาตุ (พระมหาเจดีย์) ๘๔,๐๐๐ องค์ ในกลางชมพูทวีปทั่วทุกพระนคร ทรงสร้างพระมหาวิหาร ๘๔,๐๐๐ แห่ง (ตำบล) ทรงอังคาสถวายภัตตาหารแก่พระสงฆ์ ๖๐,๐๐๐ รูป เป็นประจำ วันละ ๖๐,๐๐๐ สำรับ ด้วยประการฉะนี้ พระเกียรติยศเกียรติศักดิ์ตลอดทั้งราชสมบัติของพระองค์บรรดามีที่ทรงจัดไว้สำหรับอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนา และอังคาสเลี้ยงดูพระสงฆ์เป็นประจำทุกวันนั้นมีมากมาย จัดอยู่ในสมบัติของจุลจักรพรรดิราชทีเดียว
บรรดาผู้มีบุญญาบารมีมาก มีลาภยศอันยิ่งใหญ่ มีสมบัติมากมายในแผ่นดินนี้ก็จะยังมีไม่เท่าราชสมบัติปกติของพระเจ้าจักรพรรดิและจุลจักรพรรดิสักแห่งเดียว แต่ก็ยังมีพระบรมราชผู้มีพระบุญญาธิการ มีพระมหิทธาภินิหารมาก ทรงพระเกียรติยศ พระเกียรติศักดิ์ยิ่งใหญ่ไพศาล และทรงมีราชสมบัติมากมากยิ่งกว่าราชสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิและจุลจักรพรรดิทั้งสองนั้นอยู่ คือพระเจ้ามันธาตุราช พระองค์มีพระบรมเดชานุภาพแผ่คลุมไปถึงเทวโลกทีเดียว เพราะนอกจากพระองค์จะได้เสวยราชสมบัติในมหาทวีปทั้ง ๔ ในมนุษย์โลกแล้ว ยังได้เสวยทิพย์สมบัติในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชและชั้นดาวดึงส์อีกด้วย ทรงอุดมสมบูรณ์ไปด้วยสมบัติทิพย์ ทรงมีนางฟ้าเทพธิดาผู้มีรูปโฉมมีในหน้าพริ้มเพราเฉิดฉายงามยิ่งห้อมล้อมเป็นบริวาร อีกทั้งหมู่ เทวดาต่างก็มากราบไหว้สักการบูชาทุกคืนนั้น เหมือนขุนนางทั้งหลายเข้าเฝ้าถวายบังคมสมเด็จพระมหาจักรพรรดิฉะนั้น พระบุญญาบารมีของพระองค์นั้นมีมากมายเหลือล้นสุดที่จะพรรณนา และสามัญชนผู้มีบุญบารมีมาก มีทรัพย์สมบัติและข้าทาสบริวารมาก เทียบได้กับพระราชาผู้ประเสริฐก็มีอยู่ตามเมืองใหญ่ ๆ เช่น โชติกเศรษฐี ชาวเมืองราชคฤห์ เป็นต้น
โชติกเศรษฐี
ครั้งนั้นยังมีเศรษฐีคนหนึ่งมีนามว่าโชติกเศรษฐี อาศัยอยู่ในเมืองราชคฤห์ เขามีปราสาทสูง ๗ ชั้น ประดับตกแต่งด้วยแก้ว ๗ ประการ พื้นภายในบ้านเป็นแก้วผลึกอันสุกใสแวววาวงดงามยิ่ง เหมือนหน้าแว่นที่ขัด ๑,๐๐๐ ครั้ง บ้านนั้นล้อมรอบด้วยกำแพงแก้ว ๗ ชั้น ทำด้วยแก้ว ๗ ประการ ในระหว่างกำแพงนั้นมีต้นกัลปพฤกษ์เรียงรายเป็นแถวจรดถึงมุมปราสาททั้ง ๔ มุม และมีขุมทองอยู่มุมละ ๑ ขุม ซึ่งกว้าง ๘,๐๐๐ วา ๔,๐๐๐ วา และ ๒,๐๐๐ วา ตามลำดับ ทั้ง ๔ ขุมนั้นลึก ๒๔๐,๐๐๐ โยชน์ ทุกขุมเต็มไปด้วยกองเงินกองทองและกองแก้ว ๗ ประการ จนล้นปากขุมขึ้นมาเหมือนกองลูกตาลไว้ แม้จะตักสักเท่าใดก็ไม่มีวันพร่อง แก้วแหวนเงินทอง ที่อยู่ภายใต้ก็จะเกิดพอกพูนจนเต็มขุมดังเดิม เหมือนน้ำไหลซึมออกมา ในมุมปราสาททั้ง ๔ มุมนั้น มีลำอ้อยทองลำใหญ่เท่าลำตาลขนาดใหญ่ ประจำมุมอยู่มุมละ ๑ ลำ เป็นแก้วมณีทองคำล้วน ที่ปากทางเข้าออกประตูกำแพงทั้ง ๗ ชั้น มียักษ์ใหญ่ ๗ คน พร้อมด้วยบริวารเฝ้าอยู่ที่ปากประตู ชั้นนอกมียักษ์ชื่อยมโกลิ พร้อมด้วยบริวาร ๑,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตูถัดไปเข้าไปชั้นที่ ๒ มียักษ์อุปละ พร้อมด้วยบริวาร ๒,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตูชั้นที่ ๓ มียักษ์ทมิฬ พร้อมด้วยบริวาร ๓,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตูชั้นที่ ๔ มียักษ์วชิรวามะ พร้อมด้วยบริวาร ๔,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตูชั้นที่ ๕ มียักษ์สกนะ พร้อมด้วยบริวาร ๕,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตู ชั้นที่ ๖ มียักษ์กตารตะ พร้อมด้วยบริวาร ๖,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่ ที่ปากประตูกำแพงแก้วชั้นที่ ๗ มียักษ์ทิศาปาโมกข์ พร้อมด้วยบริวาร ๗,๐๐๐ ตนเฝ้าอยู่
สมบัติของโชติกเศรษฐีนั้นมีมากมายเหลือคณนา ชนทั้งหลายจึงนำเรื่องของเขาขึ้นกราบบังคมทูลพระเจ้าพิมพิสารราชาผู้ครองนครราชคฤห์ให้ทรงทราบ พระเจ้าพิมพิสารจึงทรงพระกรุณาให้นำเศวตฉัตรมาพระราชทานแก่โชติกเศรษฐี แล้วทรงสถาปนาให้เป็นเศรษฐีในเมืองราชคฤหนั้น ภรรยาของโชติกเศรษฐีเป็นนางแก้วมาจากอุตตรกุรุทวีป นางได้นำหม้อข้าวหม้อแกงมาด้วยลูกหนึ่ง พร้อมด้วยก้อนเส้าเท่าลูกฟักมาด้วย ๓ ก้อน ก้อนเส้านี้ชื่อโชติปาสาณ และนำข้าวสารมาด้วย ๓ ทะนาน ข้าวสารพันธุ์ข้าวสาลี (สัญชาติสาลี) ๒ ทะนาน ข้าวนั้นมีกลิ่นหอมและรสอร่อยยิ่งนัก ข้าวสาร ๒ ทะนานหุงให้โชติกเศรษฐีรับประทานได้ตลอดชั่วชีวิตก็ไม่มีวันหมดสิ้น เมื่อนำเอาข้าวสารมาใส่หม้อ ข้าวสารก็เติมทะนานขึ้นมาเหมือนเดิมไม่หมดสิ้นไป หากจะตักออกใส่เกวียนให้เต็ม ๑๐๐๐ เล่มเกวียน ข้าวสาร ๒ ทะนานก็ไม่พร่อง ยังเติมอยู่เหมือนเดิม เมื่อจะหุงข้าว นำข้าวสาร ๒ ทะนานใส่ลงในหม้อแก้วแล้วยกขึ้นตั้งบนก้อนเส้าแก้วโชติปาสาณชั่วเวลาไม่นาน ไฟจะลุกขึ้นที่ก้อนเส้าแก้วเอง เมื่อข้าวสุกไฟก็จะดับไปเองเช่นกัน เมื่อจะต้มแกงหรือทำขนมข้าวต้มของกินอย่างอื่นก็ทำเช่นเดียวกัน
บรรดาสิ่งของภายในปราสาทและบ้านเรือนของเศรษฐีรุ่งเรืองไปด้วยรัศมีแก้ว โดยไม่ต้องตามประทีปโคมไฟและจุดเทียน ความมั่งมีของโชติกเศรษฐีนี้เลื่องลือไปทั่วชมพูทวีป มหาชนทั้งหลายต่างพากันขึ้นยานคานหามมาดสมบัติของโชติกเศรษฐี โชติกเศรษฐีจึงให้หุงข้าว ๒ ทะนานที่ภรรยานำมาจากอุตตรกุรุทวีปนั้น เลี้ยงดูผู้คนที่มาดูและเยี่ยมเยียนทั่วถึงทุกคน ให้นำเอาเครื่องถนิมพิมพาภรณ์จากต้นกัลปพฤกษ์มามอบให้ผู้มาดูโดยทั่วถึงทุกคน แล้วจึงเปิดขุมทองกว้าง ๒ วาออกให้ดู พร้อมกับกล่าวว่า ผู้ใดอยากได้แก้วแหวนเงินทองจำนวนเท่าใดจงเก็บเอาได้ตามใจซอบ ผู้คนในชมพูทวีปต่างมาตักเอาโกยเอาแก้วแหวนเงินทองในขุมทองขุมเดียวกันนั้น แก้วแหวนเงินทองก็จะไม่พร่องแม้เพียงฝ่ามือเดียว
ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารผู้เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองราชคฤห์ทรงมีพระประสงค์ใคร่จะทอดพระเนตรสมบัติของโชติกเศรษฐี จึงเสด็จพร้อมด้วยข้าราชบริพาร เมื่อเสด็จถึงปากประตูกำแพงแก้วชั้นนอก ได้ทอดพระเนตรเห็นนางทาสีกำลังปัดกวาดบ้านอยู่ รูปสวยงามมาก นางได้ยื่นมือออกให้พระราชาทรงเหนี่ยวขึ้นที่ปากประตู ความงามของนางทำให้พระราชาทรงเข้าพระทัยว่านางเป็นภรรยาของเศรษฐี ทรงนึกเกรงใจและอาย จึงมิได้ทรงยื่นพระหัตถ์ออกไปจับแขนนางทาสีนั้น
บรรดาสตรีที่ปัดกวาดอยู่ที่ปากประตูด้านนี้ พระราชาทรงเห็นงามทุกคน ทรงเข้าพระทัยว่าเป็นภรรยาของโชติกเศรษฐีทุกคน จึงมิทรงแตะต้องทาสีเหล่านั้นแม้แต่คนเดียว ต่อมาโชติกเศรษฐีจึงออกมารับเสด็จพระเจ้าพิมพิสารถึงประตูชั้นนอกปราสาท ทูลเชิญให้เสด็จนำหน้า ส่วนตนเดินตามเสด็จ เมื่อพระราชาทรงพระดำเนินเข้าไปโนปราสาท ทอดพระเนตรเห็นพื้นปราสาท ประดับด้วยแก้วมณีรัศมีรุ่งเรืองตลอดทะลุลงไปเบื้องต่ำ เหมือนหลุมที่ลึกลงไปถึง ๗ ช่วงตัว จึงทรงพระราชดำริว่าเศรษฐีนี้ขุดหลุมไว้ล่อให้พระองค์ตกลงไป จึงทรงหยุดยืนคอย ฝ่ายโชติกเศรษฐีเมื่อเห็นพระราชาทรงหยุดยืนเช่นนั้น จึงกราบทูลว่าอันนี้ไม่ใช่หลุมแต่เป็นแก้วมณี ขออัญเชิญพระองค์เสด็จตามมา กราบทูลดังนั้นแล้วเศรษฐีจึงนำเสด็จพระองค์ไป เศรษฐีเหยียบที่ใดพระราชาทรงเหยียบตามที่นั้น ทรงพระดำเนินตามเศรษฐีทอดพระเนตรปราสาทตั้งแต่ชั้นล่างจนถึงชั้นบน
ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเกาะมือตามเสด็จพระราชบิดา ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นปราสาทงดงาม จึงทรงพระราชดำริว่าพระราชบิดาของเรานี้ยังไม่นับว่าเป็นใหญ่จริง เพราะยังประทับอยู่ในปราสาทไม้ แต่เศรษฐีคนนี้กลับได้อยู่ในปราสาทแก้ว ๗ ประการ ถ้าเราได้เป็นพระราชาเมื่อใดจะมายึดเอาปราสาทนี้ไปเป็นของเราให้จงได้
เมื่อพระเจ้าพิมพิสารเสด็จพระดำเนินทอดพระเนตรไปถึงชั้นสุดท้าย ได้เวลาเสวยพระกระยาหารเช้าพอดี พระองค์จึงตรัสแก่เศรษฐีว่าฉันจะกินข้าวเช้าที่บ้าน เศรษฐีกราบทูลรับว่ายินดี
เศรษฐีจึงอัญเชิญพระเจ้าพิมพิสารให้ทรงสรงน้ำอันหอม แล้วอัญเชิญเสด็จขึ้นประทับนั่งเหนือรัตนบัลลังก์ทองซึ่งอยู่บนบัลลังก์แก้ว ๗ ประการ อันเป็นบังลังก์ที่เศรษฐีเคยนั่ง ฝ่ายคนครัวจัดเตรียมอาหารและข้าวกิลินปายาส (ข้าวปายาสอุ่น) ใส่เต็มตะไลมีค่าล้านตำลึง แล้วนำมาตั้งไว้เบื้องพระพักตร์ พระพิมพิสารทรงเข้าพระทัยว่าเป็นข้าวสำหรับเสวย จึงทรงล้างพระหัตถ์เพื่อเตรียมเสวย เศรษฐีเห็นดังนั้นจึงกราบทูลห้ามว่า ข้าวนี้ไม่ใช่พระกระยาหาร เป็นข้าวกิลินปายาสที่จัดไว้เพื่อรองตะไลข้าวสำหรับเสวยอีกทีหนึ่ง ป้องกันมิให้ข้าวเย็น ครั้นกราบทูลดังนั้นแล้ว เศรษฐีจึงให้นำข้าวสำหรับเสวย หุงด้วยข้าวสารที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีปใส่เต็มตะไลทองอีกลูกหนึ่ง มาตั้งเหนือตะไลข้าวกิลินปายาสนั้น แล้วกราบทูลอัญเชิญพระราชาเสวย พระราชาเสวยแล้วได้รับรสโอชายิ่งนัก ไม่มีอาหารชนิดใดอร่อยเท่า เสวยเท่าใด ๆ ก็ไม่ทรงรู้อิ่ม เศรษฐีเห็นดังนั้นจึงกราบทูลห้ามว่า เสวยมากแล้วขอได้โปรดเสวยแต่พอประมาณเถิด ถ้าเสวยมากอาจทำให้ทรงพระประชวร จะเป็นโทษแก่พระองค์ได้ พระเจ้าพิมพิสารตรัสตอบว่า เศรษฐีคิดเสียดายข้าวที่เรากิน กลัวว่าเราจะกินข้าวท่านหมดเปลืองไปมากหรือ เศรษฐีกราบทูลว่ามิได้เสียดายกลัวจะหมดเปลืองเพราะเพียงข้าวและแกงหม้อเดียว หากรี้พลบ่าวไพร่ข้าไทของพระองค์จะมารับประทานมากเท่าใด ข้าวและกับก็จะไม่พร่องจากหม้อเลย การที่กราบทูลห้ามไว้เพราะกลัวว่า พระองค์จะเสวยพระกระยาหารมากเกินประมาณ การที่พระองค์เสด็จมาเรือนของข้าพระพุทธเจ้า ถ้าทรงพระเกษมสำราญก็นับว่าเป็นโชคลาภ แต่ถ้าพระองค์ทรงมีอันเป็นไปในเรือนของข้าพระพุทธเจ้า ไพร่ฟ้าข้าไททั้งหลายจะพากับตำหนิว่า การที่พระองค์ทรงมีอันเป็นไปนั้น สาเหตุมาจากการเสด็จไปบ้านของโชติกเศรษฐี ถูกเศรษฐีประทุษร้าย
พระเจ้าพิมพิสารจึงตรัสตอบว่าดีแล้ว ถ้าเป็นอย่างนั้นเราก็จะกินเพียงเท่านี้ แล้วพระองค์ทรงหยุดเสวยทันที หลังจากนั้นเศรษฐีจึงให้จัดหาอาหารมาเลี้ยงดูข้าราชบริพารที่ตามเสด็จให้อิ่มหน่ำสำราญกับทุกคน ตลอดทั้งชาวเมืองผู้มาเยี่ยมเยียน เศรษฐีก็เลี้ยงดูด้วยข้าวและแกงหม้อเดียว แม้จะตักออกเท่าใดก็ยังเต็มอยู่เหมือนเดิม ไม่มีหมดสิ้น
พระเจ้าพิมพิสารตรัสถามว่า ท่านเศรษฐีมีภรรยาไหม เศรษฐีทูลตอบว่ามี เป็นนางแก้วมาจากอุตตกุรุทวีป พระราชาถามว่านางแก้วภรรยาท่านอยู่ที่ไหน เศรษฐีทูลตอบว่า นางนอนอยู่ในปราสาท ตอนแรกที่พระองค์เสด็จมาถึง ข้าพระพุทธเจ้ากำลังอยู่ในสุขสมบัติ จึงไม่ทราบว่าพระองค์เสด็จมา
เมื่อกราบทูลดังนั้นแล้ว เศรษฐีก็คิดว่าพระองค์มีพระราชประสงค์ใคร่จะทอดพระเนตรภรรยาของตน จึงกราบทูลว่าจะไปนำภรรยามาเฝ้า
จากนั้นจึงลุกไปหาภรรยาในปราสาท แล้วกล่าวกับนางว่า พระเจ้าพิมพิสารพระราชาแห่งราชคฤห์มหานคร ได้เสด็จมาถึงปราสาทของเราแล้ว ขณะนี้ประทับอยู่ห้องข้างนอก พี่ได้ถวายพระกระยาหารแล้ว เชิญออกไปเฝ้าพระองค์เถิด นางจึงถามว่าพระราชาผู้นั้นเป็นใครจึงจะให้ออกไปถวายบังคม เศรษฐีกล่าวตอบว่าพระองค์ทรงเป็นใหญ่อยู่ในเมืองนี้ ทรงเป็นเจ้าเหนือหัวของพวกเราทุกคน ใครหรือจะไม่รู้จักพระองค์ นางจึงกล่าวว่าน้องอยู่มาทุกวันนี้ยังไม่รู้เลยว่ามีเจ้าเหนือหัวปกครองเราอยู่ เพิ่งมารู้วันนี้เอง บุญของเรามีถึงเพียงนี้นับว่ายังน้อยอยู่ จึงมีเจ้าเหนือหัวผู้ยิ่งใหญ่กว่า อาจเป็นเพราะเราทำบุญแต่อดีตชาติปางก่อนมิได้ทำด้วยศรัทธา มาชาตินี้เราจึงมีเจ้าที่เหนือกว่า ถ้าเราทำบุญด้วยศรัทธาอันมั่นคง เราก็จะไม่มีเจ้าเหนือหัวมาปกครอง เพราะท่านจักได้เป็นเจ้าแห่งคนทั้งหลายเสียเอง เหมือนพระราชาพระองค์นี้ นางจึงถามต่อไปว่า เมื่อท่านจะให้ไปเฝ้าพระราชา ควรจะให้ปฏิบัติอย่างไร วางตัวอย่างไร โปรดสั่งมาเถิด เศรษฐีจึงสั่งภรรยาว่าเมื่อเฝ้าแล้วจงนั่งถวายงานพัดเถิด นางออกไปเฝ้าพระราชาแล้วถือพัดใบตาลแก้วถวายงานพัดอยู่ ลมได้พัดเอากลิ่นธูปที่อบผ้าทรงและผ้าโพกศีรษะของพระราชามาเข้าตานาง ทำให้นางรู้สึกแสบตา น้ำตาไหลพราก นางจึงยกผ้าขึ้นซับน้ำตา พระราชาได้ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงเข้าพระทัยว่านางร้องไห้ จึงตรัสแก่โชติกเศรษฐีว่า ภรรยาของเจ้านี้ไม่น่ารัก นางเห็นเรามาบ้านคงนึกว่าเราจะมาแย่งชิงเอามหาสมบัติของนาง นางจึงร้องไห้ แต่เรามาคราวนี้หวังจะมาชมบุญของเจ้าต่างหาก เจ้าจงปลอบใจอย่าให้นางร้องไห้เลย
เศรษฐีกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองเป็นผู้น้อย นางมิได้ร้องไห้ แต่เป็นเพราะไอกลิ่นธูปซึ่งอบเครื่องทรงของพระองค์มาเข้าตานาง เพราะอบด้วยไฟ ทำให้นางแสบตาน้ำตาไหล เพราะในปราสาทนี้จะหุงต้มหรืออบสิ่งใดก็อาศัยแสงแก้วมณีรัตนะทั้งสิ้น ไม่เคยอาศัยไฟเลย แต่ในปราสาทของพระองค์อาศัยแต่แสงไฟ
เศรษฐีกราบทูลต่อไปว่า นับแต่นี้เป็นต้นไป พระองค์จะได้ทรงอาศัยแสงแก้ว เลิกอาศัยแสงไฟ ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว เศรษฐีจึงถวายแก้วดวงหนึ่งโตเท่าแตงโมลูกใหญ่ มีค่าเหลือคณนา
ครั้นพระเจ้าพิมพิสารได้ทอดพระเนตรมหาสมบัติของโชติกมหาเศรษฐีซึ่งมีมากมายเหลือที่จะประมาณแล้ว มีพระราชหฤทัยชื่นชมโสมนัสยิ่ง เสด็จออกจากปราสาทของเศรษฐีกลับสู่พระราชมนเทียรพร้อมด้วยข้าราชบริพาร
พระเจ้าอชาตศัตรูกราบบังคมทูลพระเจ้าพิมพิสารผู้เป็นพระราชบิดาว่า สมบัติมากมายมหาศาลของเศรษฐีนั้น ไม่เหมาะสมกับเศรษฐีผู้อาศัยอยู่ในเมืองของเรานี้ เราควรจะไปชิงเอามาเป็นราชสมบัติทั้งหมด พระเจ้าพิมพิสารตรัสว่าลูกจะชวนพ่อชิงเอาสมบัติของโชติกเศรษฐีนั้นเป็นการไม่ชอบธรรม เพราะสมบัติเหล่านั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยบุญบารมีของเราทั้งสอง หากแต่สมบัตินั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจบุญบารมีของโชติกเศรษฐี เพราะได้เคยทำบุญมาแต่ชาติปางก่อน ดังนั้นพระวิษณุกรรมจึงเนรมิตให้ มิใช่ได้มาด้วยเหตุอื่น การที่เราจะชิงเอามาเป็นราชสมบัตินั้นไม่สมควร
เมื่อกาลเวลาล่วงมา พระเจ้าอชาตศัตรูได้ทรงคุ้นเคยกับพระเทวทัต นับถือเป็นครู พระเทวทัตได้เสี้ยมสอนยุยงให้พระเจ้าอชาตศัตรูชิงเอาราชสมบัติและฆ่าพระราชบิดาเสีย พระเจ้าอชาตศัตรูครั้นได้ราชสมบัติแล้ว ทรงรำพึงในพระทัยว่า คราวนี้จะไปชิงเอาปราสาทแก้วของโชติกเศรษฐีมาเป็นของเราเสีย ทรงพระราชดำริดังนั้นแล้วจึงคุมกองทหารออกไปล้อมบ้านโชติกเศรษฐีไว้ วันนั้นเป็นวันพระ โชติกเศรษฐีรับประทานอาหารแล้วก็ไปยังพระเวฬุวันมหาวิหารเพื่อรักษาศีล ๘ และฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้า
ฝ่ายพระเจ้าอชาตศัตรูไม่ทรงทราบว่าเศรษฐีไปฟังธรรม ทรงเข้าพระทัยว่าเศรษฐีอยู่ในปราสาท จึงนำรี้พลไปล้อมกำแพงแก้วชั้นนอกไว้ ฝ่ายทหาร ช้างม้า แลเห็นเงาของตนเองบนกำแพงแก้ว เข้าใจว่ามีกองทหารมากมายอยู่ภายในจะยกออกมาสู้รบกับพวกตน ตกใจกลัวไม่กล้าที่จะเข้าไปข้างใน ช้างเอางาแทงปักลงดิน ไม่ยอมเข้าไปในกำแพงแก้วนั้นเลย
พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเห็นดังนั้นจึงทรงเร่งขับรี้พลให้เคลื่อนเข้าไป ในทันใดนั้นพระยายักษ์ตนหนึ่งชื่อยมโกลิยักษ์ เป็นยามอยู่เฝ้ากำแพงชั้นนอกพร้อมด้วยบริวารยักษ์หนึ่งพันตน เห็นพระเจ้าอชาตศัตรูพาบริวารเข้าไป จึงร้องถามว่าท่านมาที่นี่ด้วยเหตุผลอันใด ยมโกลิยักษ์และบริวารถือตะบองเหล็กประหนึ่งว่าจะเข้าตี แล้วร้องตวาดขับไล่พระเจ้าอชาตศัตรูและบริวารแตกหนีกระจัดกระจายไป
พระเจ้าอชาตศัตรูตกพระทัยเสด็จหนีเข้าไปในพระเวฬุวันที่ประทับของพระพุทธเจ้า โชติกเศรษฐีเห็นแล้วลุกขึ้นจากอาสนะมาทูลถามพระเจ้าอชาตศัตรูว่า วันนี้เหตุใดพระองค์รีบเสด็จโดยด่วน พระเจ้าอชาตศัตรูจึงตรัสว่า ท่านเศรษฐีได้ใช้บริวารของท่านต่อต้านรุกรบกับพวกเรา จนพวกเราพ่ายแพ้ แต่ตัวท่านกลับหนีมาก่อน แกล้งทำทีนั่งฟังธรรมทำเป็นไม่รู้เรื่อง เศรษฐีทูลว่าพระองค์ยกทัพมาชิงเอาปราสาทของข้าพระพุทธเจ้าหรือ พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสถามตอบว่าถูกต้องแล้ว เราต้องการชิงเอาปราสาทแก้วของท่าน เศรษฐีทูลว่าสมบัติใด ๆ ของข้าพระพุทธเจ้า แม้จะเป็นเพียงเศษด้ายที่หูกทอผ้า ถ้าข้าพระพุทธเจ้าไม่ยกให้ ผู้นั้นก็ไม่สามารถเอาไปได้ พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่าเศรษฐีเจรจาโอหังเสมือนหนึ่งว่าตนเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เศรษฐีทูลว่าหามิได้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ทำตนเป็นพระเจ้าแผ่นดิน แต่เชื่อในกุศลกรรมที่เคยกระทำไว้นั้น สมบัติถ้าข้าพระพุทธเจ้ามิได้ถวายให้ อย่าว่าแต่พระราชาพระองค์เดียวเลย แม้พระราชาผู้มีอำนาจเช่นท่านสักพันพระองค์ก็มิอาจจะยึดเอาสมบัติแห่งข้าพระพุทธเจ้านี้ได้ เพราะว่าข้าพระพุทธเจ้ามิได้ให้ แต่ว่าเมื่อใดข้าพระพุทธเจ้ายกให้ เมื่อนั้นจึงเอาไปได้ ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อบุญของข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าก็จะทำให้พระองค์เชื่อดังนี้ แหวนทั้ง ๒๐ วง ในมือข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๑๐ นิ้วนี้ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ามิได้ถวายแก่พระองค์ พระองค์ก็ไม่สามารถที่จะถอดแหวนออกจากนิ้วของข้าพระพุทธเจ้าได้ ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อก็ขอให้พระองค์โปรดทดลองถอดเอาเถิด
เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูได้สดับคำที่โชติกเศรษฐีกราบทูลเช่นนั้น ทรงพิโรธยิ่งนัก อุปมาดังพญานาคราชถูกค้อนเหล็กตีขนดหาง ขณะที่กำลังประทับนั่ง ทรงกระโดดขึ้นสูง ๑๘ ศอก แล้วเสด็จลงมาประทับยืนที่พื้น แล้วทรงกระโดดขึ้นอีกหนึ่งครั้ง สูง ๗๐ ศอก ทรงมีพละกำลังมากยิ่งนัก แล้วทรงบิดองค์ไปทางขวาเพื่อทรงถอดเอาแหวนในมือโชติกเศรษฐี ทรงล้มลุกคลุกคลาน พระเสโทไหลย้อยทั่วพระวรกาย แม้กระทำเช่นนั้น แต่ก็ไม่อาจแย่งชิงเอาแหวนออกจากนิ้วเศรษฐีได้ จึงประทับนั่งลงตามเดิม
เศรษฐีเห็นดังนั้นจึงกราบทูลว่า แหวนของข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๒๐ วงนี้ ขอน้อมถวายแด่พระองค์ ขอเชิญพระองค์ทรงนำภูษามารองรับเถิด พระเจ้าอชาตศัตรูจึงทรงปูผ้าฉลองพระพักตร์ลงบนพื้น โชติกเศรษฐีจึงยื่นมือออกไปเหนือผ้านั้นต่อพระพักตร์พระเจ้าอชาตศัตรู ทันใดนั้น แหวนทั้ง ๒๐ วงก็หลุดจากนิ้วมือตกลงบนผ้านั้น
โชติกเศรษฐีจึงกราบทูลพระเจ้าอชาตศัตรูว่า สมบัติของข้าพระพุทธเจ้า ถ้าข้าพระพุทธเจ้ายังมิได้ทูลถวาย พระองค์ก็จะไม่สามารถนำไปได้ แต่ถ้าได้ถวายแล้วพระองค์จึงจะได้นำสมบัติของข้าพระพุทธเจ้า ดังที่พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว เมื่อโชติกเศรษฐีกราบทูลเช่นนั้นแล้วก็รู้สึกสังเวชใจ จึงกราบทูลพระเจ้าอชาตศัตรูว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบทูลอำลาบวชเพื่อถวายพระราชกุศลแด่พระองค์ ขอพระองค์ทรงอนุญาต พระเจ้าอชาตศัตรูได้ทรงสดับดังนั้น ทรงพอพระราชหฤทัยอย่างยิ่ง และทรงพระราชดำริว่าปราสาทนั้นจะตกเป็นของเรา จึงตรัสบอกโชติกเศรษฐีว่า ถ้าเศรษฐีจะบวช เราก็อนุญาต ขอเศรษฐีจงบวชเถิด
ดังนั้นโชติกเศรษฐีจึงโกนผมเข้าบวชในพระพุทธศาสนา แล้วบรรลุธรรมสำเร็จเป็นพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทา มีสมณฉายาว่าพระโชติกเถระ เมื่อบวชแล้วสมบัติทั้งหลายก็อันตรธานหายไปหมดสิ้น เป็นต้นว่านางแก้วซึ่งมีนามว่านางอตุลกายเทวีผู้เป็นภรรยา เทวดานำกลับคืนไปสู่อุตตรกุรุทวีปดังเดิม ปราสาท ๗ ชั้น ทำด้วยแก้ว ๗ ประการ กำแพง ๗ ชั้น อันล้อมรอบปราสาทแก้วนั้น ต้นกัลปพฤกษ์อันเรียงรายไปรอบทั้ง ๗ ชั้น ขุมเงินขุมทอง ๔ มุมปราสาท หม้อข้าวแก้วมณี สมบัติมากมายซึ่งเกิดมาด้วยบุญโชติกเศรษฐีก็จมลงไปในแผ่นดินหมดสิ้น
เรื่องโชติกเศรษฐีโดยสังเขปก็จบลงเท่านี้
บุญกิริยาวัตถุ
คนทั้งหลายที่เกิดเป็นมนุษย์นั้นนับเป็นความดียิ่ง บางคนร่ำรวย บางคนได้เป็นใหญ่ บางคนได้เป็นเจ้า เป็นพระยาจักรพรรดิราช เหตุที่เป็นเช่นนี้เป็นเพราะเคยทำบุญไว้อย่างไร เคยบำเพ็ญศีลบำเพ็ญทานไว้อย่างไร
บุญในกามภูมิมีทั้งหมด ๑๗,๒๘๐ ประการ บุญเหล่านั้นคืออะไรบ้าง คือบุญจำพวกแรกมีแปดประการ (มหากุศล ๘) ได้แก่ ประการแรก คือการรู้จักบุญและบาป ทำบุญด้วยความยินดี ประการที่สอง คือการรู้จักบุญและบาปแต่ไม่ทำบุญ เมื่อมีคนมาชักชวนก็เกิดความยินดีจึงทำบุญ ประการที่สาม คือการไม่รู้จักบุญและไม่รู้จักบาป ไม่มีความยินดีในการทำบาปแต่ยินดีในการทำบุญ ประการที่สี่ คือการไม่รู้จักบุญและไม่รู้จักบาป เมื่อมีผู้ชักชวนให้ทำบุญก็เกิดความละอาย ต่อคำชักชวนจึงทำบุญ ประการที่ห้า คือการรู้จักบุญและบาปและทำบุญด้วยความรู้สึกนึกคิดของตนเอง ประการที่หก คือการรู้จักบุญและบาป ไม่ปรารถนาทำบุญด้วยตนเอง เมื่อมีคนมาชักชวนจึงทำบุญ ประการที่เจ็ด คือการไม่รู้จักบุญและบาป ไม่ยินดีในการทำบาป แต่ได้ทำบุญด้วยความรู้สึกนึกคิดของตนเอง ประการที่แปด คือการไม่รู้จักบุญและบาป ไม่ยินดีในการทำบุญ เมื่อเห็นผู้อื่นทำบุญก็ทำตาม
บุญอีกจำพวกหนึ่ง มีสิบประการ (บุญกิริยาวัตถุ ๑๐) ได้แก่อะไรบ้าง ประการแรก คือการให้ทาน เป็นต้นว่าให้ข้าวน้ำ หมากพลู ประการที่สอง คือการรักษาศีล ทั้งศีลห้า ศีลแปด และศีลสิบ ประการที่สาม คือการภาวนาเป็นต้นว่าสวดมนต์ สวดพระพุทธคุณ (พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ) และระลึกถึงพระคุณของบิดามารดา ผู้หลักผู้ใหญ่และผู้มีบุญคุณแก่ตน คำนึงถึงความไม่เที่ยงแท้ของสังขาร ประการที่สี่ คืออุทิศส่วนบุญที่ได้บำเพ็ญแต่เทพยดา มนุษย์ และสัตว์ที่มีคุณแก่ตน ประการที่ห้า คือการอนุโมทนาหรือยินดีด้วยทานที่ผู้อื่นกระทำ และมีใจยินดีศรัทธาต่อทานนั้นด้วย ประการที่หก คือการปรนนิบัติรับใช้บิดามารดา ครูอาจารย์ เช่น รักษาความสะอาดด้วยการปัดกวาดดินบริเวณที่ประดิษฐานพระพุทธรูป สถูป เจดีย์ พระศรี มหาโพธิ์ ประการที่เจ็ด คือการเคารพยำเกรงบิดามารดา ผู้ทรงอาวุโส ครู อาจารย์ ไม่ประมาทล่วงเกินท่าน ประการที่แปด คือการเทศนาสั่งสอนบุคคลอื่น ประการที่เก้า คือการหมั่นฟังพระธรรมเทศบา หากยังสงสัยไม่เข้าใจให้หมั่นถามผู้รู้ ประการที่สิบ คือมีความเห็นถูกต้องตามทำนองคลองธรรม เชื่อถือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ บิดามารดา ครู อาจารย์ ผู้หลักผู้ใหญ่ ผู้เคยอุปการะเลี้ยงดูตนด้วยความสุจริตใจ
บุญสิบประการ (บุญกิริยาวัตถุ ๑๐) ดังกล่าวแล้วนี้ ประกอบด้วย อารมณ์หกอย่างอันเป็นเหตุให้ทำบุญ ได้แก่ หนึ่ง คือการเห็นรูปด้วยตา ก่อให้เกิดเป็นอารมณ์แล้วจึงทำบุญ สอง คือการได้ยินเสียงไพเราะด้วยหู สาม คือการได้กลิ่นอันหอมด้วยจมูก สี่ คือการได้รับประทาน อาหารสะอาดรู้รสอันโอชาด้วยลิ้น ห้า คือ การได้รับสิ่งสัมผัสที่ดีด้วยกาย หก คือการคิดคำนึงในทางที่ชอบธรรม
อารมณ์หกอย่างดังกล่าวแล้วนี้มีบุญเป็นหลักใหญ่ เป็นเหตุจูงใจให้ทำบุญอันยิ่งใหญ่ (อธิบดี ๔) ซึ่งแบ่งเป็นสี่ประการ คือ หนึ่ง มีความพอใจเที่ยงตรงตั้งมั่นแล้วจึงทำบุญ สอง มีความพยายามขวนขวายในบุญ สาม มีความเอาใจใส่ไม่หวั่นไหวในบุญ สี่ มีความพินิจพิจารณาในบุญ
การทำบุญอันยิ่งใหญ่สี่ประการดังกล่าวแล้วนี้ แต่ละอย่างเกิดจากการกระทำ ๓ ทาง ซึ่งได้แก่ หนึ่ง การกระทำทางกาย (กายกรรม) สอง การกระทำทางวาจา (วจีกรรม) สาม การกระทำทางใจ (มโนกรรม)
การกระทำทั้งสามทางดังกล่าวแล้วนี้ ประกอบด้วยการทำบุญด้วยความตั้งใจจริงสามประการ ได้แก่ อย่างต่ำ อย่างกลาง และอย่างแรงกล้า ภายในใจได้ตั้งเจตนาปรารถนาจะเกิดโนกามภูมิ ได้บุญ ๑๗,๒๘๐ ประการ
บุญ ๑๗,๒๘๐ ได้จากการนำมหากุศล ๘ ตั้ง คูณด้วย บุญกิริยาวัตถุ ๑๐ คูณด้วยอารมณ์ ๖ คูณด้วยอธิบดี ๔ คูณด้วยกรรม ๓ คือ กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม คูณด้วยความตั้งใจจริง ๓ ประการ ก็จะได้ผลลัพธ์ ๑๗,๒๘๐
มีเจตสิกเป็นเพื่อนจิต มาสนับสนุนให้จิตกระทำบุญ ๓๘ จำพวก คือ ๑. ให้เกิดความต้องใจ ๒. ให้เกิดเสวยคือให้ฟังและให้ดู ๓. ให้รู้ ๔. ให้คิด ๕. ให้มั่นคงในบุญ ๖. ให้รักษาเจตสิกอื่น ๆ ไว้ ๗. ให้ผูกสัมพันธ์เจตสิกอื่น ๆ ไว้ด้วยกันอย่างมั่นคง ๘. ให้คิดถึงบุญ ๙. ให้พิจารณาบุญ ๑๐. ให้ตัดสินใจทำบุญ ๑๑. ให้พยายามทำบุญ ๑๒. ให้ชื่นชมในการทำบุญ ๑๓. ให้พอใจทำบุญ ๑๔. ให้ศรัทธาในการทำบุญ ๑๕. มิให้ลืมการทำบุญ ๑๖. ให้ละอายต่อบาปและทำบุญ ๑๗. ให้กลัวบาปและทำบุญ ๑๘. มิให้มีโลภซึ่งเป็นอุปสรรคขัดขวางการทำบุญ ๑๙. มิให้มีความโกรธเกลียดซึ่งเป็นเหตุทำลายบุญ ๒๐. ให้มีใจเป็นกลาง ๒๑. ทำกายให้สงบในการทำบุญ ๒๒. ทำใจให้สงบในการทำบุญ ๒๓. ให้กายรีบเร่งในการทำบุญ ๒๔. ใจรีบเร่งในการทำบุญ ๒๕. ทำกายให้อ่อนโยนคล้อยตามในการทำบุญ ๒๖. ทำใจให้อ่อนโยนคล้อยตามการทำบุญ ๒๗. ทำกายให้เหมาะสมกับการทำบุญ ๒๘. ทำใจให้เหมาะสมกับการทำบุญ ๒๙. ทำกายให้คล่องแคล่วต่อบุญ ๓๐. ทำใจให้ว่องไวต่อบุญ ๓๑. ทำกายให้ซื่อตรงต่อบุญ ๓๒. ทำใจให้ซื่อตรงต่อบุญ ๓๓. กล่าวถ้อยคำด้วยความซื่อตรง ๓๔. ให้ประพฤติปฏิบัติในสิ่งที่ไม่เป็นโทษ ๓๕. ให้ (แสวงหาหรือ) รับประทานอาหารที่ไม่เป็นโทษ ๓๖. ให้มีใจเมตตาต่อสัตว์ทั้งหลาย ๓๗. ให้มีใจกรุณาต่อสัตว์ทั้งหลาย ๓๘. ให้มีความฉลาด
เจตลัก ๓๘ ประการดังกล่าวแล้วนี้เป็นเพื่อนจิต ให้ทำบุญและบุญนั้นเป็นสิ่งที่ปฏิบัติ ไม่เพียงแต่ในเมืองมนุษย์นี้เท่านั้น แต่บรรดาเทพยดาสถิตในสวรรค์ชั้นฉกามาพจรภูมิก็ปฏิบัติด้วยเช่นกัน และบุญนั้นมีผลส่งให้ได้เป็นพระอินทร์ในแดนสวรรค์ คือได้ให้สมบัติอันประเสริฐ (ได้แก่มนุษยสมบัติ สวรรคสมบัติ) ในกามโลก แต่ยังไม่อาจให้สมบัติในพรหมโลกได้ บุญกุศลของบรรดาพรหมจะกล่าวถึงในโอกาสต่อไป ส่วนที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นเพียงบุญกุศลของผู้เกิดในกามาพจรเท่านั้น
ชลามพุขโยนิ
ชลามพุชโยนิ คือการกำเนิดของสัตว์ที่เกิดจากครรภ์ การเกิดของมนุษย์ในโลกที่เกิดในครรภ์มารดา ซึ่งเรียกว่าชลามพุชโยนิ นี้ มีรูปกาย ๒๘ ประการเช่นเดียวกับการเกิดผุดขึ้นเป็นร่าง เจริญขึ้นทันที (อุปปาติกโยนิ) ดังที่เกิดในนรกภูมิ รูป ๒๘ นี้มีทั้งการเกิดโดยลำดับดังกล่าว แล้วยังมีรูปอื่นอีก ๕๓ รูป เมื่อนำมารวมกับรูป ๒๘ ก็จะได้ ๘๑ รูป รูปทั้งหมดดังกล่าวแล้วนี้มีชีวิตเป็นองค์ประกอบ ๗ ประการ คืออะไรบ้าง
ชีวิตซึ่งเป็นองค์ประกอบทั้งเจ็ดนั้นคือ หนึ่ง ชีวิตที่อยู่ในจักษุ มีไว้สำหรับดู สอง ชีวิตที่อยู่ในโสต มีไว้สำหรับให้ได้ยินได้ฟัง สาม ชีวิตที่อยู่ในฆานะ มีไว้สำหรับดมกลิ่น สี่ ชีวิตที่อยู่ในชิวหา มีไว้สำหรับให้รู้รส ห้า ชีวิตที่อยู่ในกาย มีไว้สำหรับให้รู้ความเจ็บปวด หก ชีวิตที่อยู่ในภาวะ มีไว้สำหรับให้รู้รส เจ็ด ชีวิตที่อยู่ในดวงใจ มีไว้สำหรับให้รู้คิด
การมีครรภ์ของบรรดาสตรีนั้นเกิดจากเหตุ ๗ ประการ ได้แก่ หนึ่งบุรุษมาร่วมอยู่ด้วย สอง สตรีมีใจรักบุรุษ ได้นำเสื้อผ้าของบุรุษนั้นมาเชยชมแทนตัวบุรุษ และสตรีก็มีครรภ์ขึ้นขณะที่เชยชมของบุรุษ สาม สตรีบางคนมีใจรักบุรุษ เมื่อใดราคะของชายนั้นตก (อสุจิเคลื่อน) สตรีดูดกินน้ำราคะนั้นก็เกิดครรภ์ขึ้น เช่นเดียวกับนางเนื้อทราย มารดาของฤษีผู้มีชื่อว่า อิสิสิงคะดาบส สี่ สตรีบางคนเมื่อบุรุษลูบคลำเนื้อตัวและท้อง และสตรีนั้นมีใจรักบุรุษก็ตั้งครรภ์ได้ เช่นเดียวกับนางปาลิกาดาบสหญิง ผู้เป็นมารดาของสุวรรณสาม และเหมือนนางพญาผู้เป็นมารดาของพระจันทรโชติ และมารดาของเจ้านันทกุมาร ห้า สตรีบางคนมีใจรักบุรุษและบุรุษนั้นผ่านมาใกล้ สตรีนั้นมีความปรารถนายินดี จ้องดูบุรุษนั้นก็ตั้งครรภ์ได้ หก สตรีบางคนมีความรักความปรารถนา ในบุรุษ เมื่อบุรุษนั้นพูดจาพาที สตรีได้ยินเสียงบุรุษนั้นก็อาจตั้งครรภ์ได้ เช่นเดียวกับนกยางซึ่งมีแต่ตัวเมียไม่มีตัวผู้ เมื่อได้ยินเสียงฟ้าร้องก็เกิดไข่ขึ้นได้เอง ในทำนองเดียวกัน แม่ไก่เมื่อได้ยินไก่ตัวผู้ขันก็มีไข่ได้ และเช่นเดียวกัน แม่วัวซึ่งได้ยินเสียงวัวตัวผู้ก็ตั้งท้องได้ เจ็ด การสูดดมกลิ่นตัวผู้ ก็เป็นเหตุให้ตั้งท้องได้ เช่นเดียวกับแม่โคดมกลิ่นโคตัวผู้
ที่ว่ามนุษย์เรานั้นเกิดได้ในกำเนิดทั้งสี่ คือ อัณฑชโยนิ (เกิดจากไข่) ชลามพุชโยนิ (เกิดจากครรภ์) สังเสทชโยนิ (เกิดจากสิ่งโสโครกหรือเหงื่อไคล) อุปปาติกโยนิ (เกิดผุดขึ้น) นั้นเป็นอย่างไร อาจารย์ผู้สอนไว้
อุปปาติกโยนิ
อุปปาติกโยนิ คือการกำเนิดของสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น มนุษย์ที่เกิดในกำเนิดนี้มีเรื่องเล่าไว้ว่า สตรีผู้หนึ่งชื่อนางอัมพปาลิกาซึ่งเกิดเป็นอุปปาติกโยนิ
ท่านเล่าไว้ว่า ในอดีตกาลตั้งแต่กัลป์หนึ่งจนถึงภัททกัลป์ นับย้อนหลังไปประมาณ ๓๐๐ กัลป์ มีพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งทรงพระนามว่าพระพุทธสิขี เสด็จลงมาโปรดชาวโลกทั้งหลาย ครั้งนั้นมีสตรีผู้หนึ่งชื่อว่านางอัมพปาลิกา บวชเป็นภิกษุณีในศาสนาของพระพุทธสิขี นางเป็นคนถือศีลเคร่งครัดมาก เอาใจใส่บำรุงรักษาความสะอาดในวัดด้วยดีตลอดเวลา อยู่มาวันหนึ่งนาง ภิกษุณีผู้นี้ได้กระทำประทักษิณบูชาพระเจดีย์พร้อมด้วยเหล่าสตรีผู้ทรงศีลทั้งหลาย ขณะนั้น พระนางเถรีซึ่งเป็นภิกษุณีองค์หนึ่งเป็นพระอรหันตขีณาสพสูงอาวุโสกว่าภิกษุณีองค์อื่น ๆ ได้เดินนำหน้าเพื่อบูชาพระเจดีย์ นางเดินไปด้วยความรีบร้อน ยังไม่ทันเบือนหน้าจากพระเจดีย์ก็เกิดอาการไอ เสมหะกระเด็นถูกพระเจดีย์ ไม่มีคนอื่นรู้เห็น เพราะนางเดินนำหน้าผู้อื่น แต่นางอัมพปาลิกาเห็นก้อนเสมหะนั้น จึงกล่าวติเตียนว่า หญิงโสเภณีที่ไหนบังอาจถ่มน้ำลายลงเต็มพระเจดีย์อับเป็นที่เคารพสักการะ ข้าเจ็บใจยิ่งนักจนไม่อาจจะเปรียบกับสิ่งใดได้ พอนางด่าว่าแล้วก็จากไป ต่อจากนั้นนางอัมพปาลิกากิครุ่นคิดถึงเรื่องที่มีผู้กล่าวไว้ว่า การเกิดในท้องแม่นั้นมีทุกขเวทนายิ่งนัก จึงรู้สึกไม่พอใจ ไม่ต้องการเกิดในท้องคน ได้ตั้งความปรารถนาขอเกิดผุดขึ้นเอง (ขอเกิดเป็นอุปปาติกโยนิ) ตลอดเวลาที่ยังมีขีวิตอยู่ นางได้บำเพ็ญสมณธรรมเป็นภิกษุณีตราบจนสิ้นชีวิต พอสิ้นชีวิตแล้วนางได้ตกนรกเพราะได้ทำบาปที่ได้ด่าพระมหาเถรีขีณาสพ นางได้ทนทุกขเวทนาอยู่ในนรกเป็นเวลานานหลายปี พอสิ้นบาปแล้วก็พ้นจากนรกได้ขึ้นมาเกิดเป็นนางโสเภณีได้หมื่นชาติ เพราะบาปที่ได้ด่าว่าพระมหาเถรีเป็นโสเภณี พอสิ้นบาปนี้แล้ว ได้ไปเกิดที่ค่าคบกิ่ง มะม่วงซึ่งขึ้นอยู่ในอุทยานของพระราชาแห่งเมืองไพสาลี ด้วยเดชอำนาจแห่งศีลที่นางเคยบำเพ็ญอย่างเคร่งครัดเมื่อครั้งเป็นภิกษุณีในชาติก่อนนั้น นางจึงมีรูปโฉมโนมพรรณงามทั้งสรรพางค์กาย งามกว่าสตรีทั้งหลายในเมืองไพสาลี พอนางเกิดที่ค่าคบกิ่งมะม่วงเพียงชั่วครู่ นางก็มีร่างกายเติบโตเป็นสาว สมควรมีเหย้าเรือนได้ทันที
ขณะนั้นเหล่าคนสวนเฝ้าอุทยานของราชาก็ได้เห็นนางผู้มีรูปงามยิ่งนั้น จึงพานางไปถวายแด่พระราชาผู้เสวยราชย์ในเมืองไพสาลี คนสวนกราบทูลพระราชาว่า เขาทั้งหลายได้พบนางนี้เกิดที่ค่าคบกิ่งมะม่วง พระราชาตรัสว่าถ้านางเกิดเช่นนั้นก็จะตั้งชื่อนางว่าอัมพปาลิกา
นางอัมพปาลิกาอยู่ในเมืองไพสาลี เหล่าท้าวพญาลูกเจ้าลูกขุนในเมืองเกิดวิวาท บาดหมางใจกัน เพราะต่างก็ต้องการได้นางมาเป็นภรรยา ยิ่งได้เห็นรูปโฉมของนางก็ยิ่งแย่งชิงกันเพื่อจะได้นางมาเป็นภรรยา ด้วยบาปกรรมที่นางอัมพปาลิกาได้เคยด่าพระมหาเถรีขีณาสพนั้นยังไม่หมดสิ้น ยังมีเศษบาปติดตัวนางอยู่ พระราชาตรัสว่า ขณะนี้ท้าวพญาและลูกขุนทั้งหลายในเมืองไพสาลีของพระองค์ได้ก่อการทะเลาะวิวาทเพื่อชิงนางอัมพปาลิกาอย่างไม่รู้จบสิ้น บัดนี้ ข้าจะให้นางเป็น “แพศยา” เพื่อระงับการแตกแยกวิวาทกัน ครั้นแล้วจึงได้ตั้งนางอัมพปาลิกาให้เป็น “นางนครโสเกณี” เป็นสาธารณะเพื่อให้บรรดาท้าวพญา ลูกเจ้า ลูกขุน ใช้ได้ทั่วกันตลอดไป ต่อมานางได้ให้กำเนิดบุตรชายผู้หนึ่ง ตั้งชื่อว่าโกณฑัญญะ นางเป็นบุคคลที่มีจิตเลื่อมใสศรัทธาในพุทธศาสนายิ่งนัก ได้สร้างวัดและวิหารไว้แห่งหนึ่ง แล้วให้บุตรชายคือโกณฑัญญะบวชในพระพุทธศาสนา โกณฑัญญะได้บำเพ็ญสมณธรรมจนได้สำเร็จเป็นพระอรหันตขีณาสพ มีความรู้แตกฉานในปฏิสัมภิทาญาณ จนได้พระนามว่าพระโกณฑัญญะเถระ ส่วนนางอัมพปาลิกาก็ได้ฟังพระธรรมเทศนา ณ สำนักพระโกณฑัญญะเถระ จนเกิดศรัทธาแรงกล้าได้บวชในพระพุทธศาสนา บำเพ็ญเพียรอยู่เป็นเวลานาน ในที่สุดก็สำเร็จเป็นพระอรหันตขีณาสพ เมื่อนางสิ้นชีพแล้วก็ได้ไปสู่มหานครนิพพาน มนุษย์เรานี้มีผู้เกิดผุดขึ้นเอง หรืออุปปาติกโยนิ ดังเช่นนางอัมพปาลิกาดังกล่าวมานี้
อัณฑชโยนิ
อัณฑชโยนิ คือการกำเนิดของสัตว์ที่เกิดจากไข่ มนุษย์ที่เกิดจากไข่ก็มีเช่นกัน ดังเช่นนิทานที่จะเล่าต่อไปนี้
ครั้งนั้น มีพราหมณ์ผู้หนึ่งอยู่ในเมืองใหญ่ชื่อปาตลีบุตร วันหนึ่งพราหมณ์ผู้นี้ได้เดินทางออกจากเมืองเข้าไปในป่าใหญ่แห่งหนึ่ง ได้พบนางกินรีตัวหนึ่งไม่ปรากฏชื่อ เกิดความรักในนางกินรีนั้นเป็นอันมาก จึงสมสู่กับนางในกลางป่านั้น ต่อมานางกินรีได้ตั้งครรภ์และออกไข่มาสองฟอง นางกินรีก็ฟักไข่จนไข่แตกออกเป็นมนุษย์สองคน คนพี่ให้ชื่อว่าดิสสกุมาร คนน้องให้ชื่อว่ามิตรกุมาร
ครั้นกุมารทั้งสองเจริญวัยขึ้น ก็สังเกตเห็นว่าหน้าบิดามารดาของเขานั้นแตกต่างกันมากจึงรู้สึกสลดใจ ทั้งสองปรึกษากันว่า การเวียนว่ายตายเกิดนี้เป็นสิ่งไม่เที่ยงแท้แน่นอน เราทั้งสองควรจะไปบวชเป็นสมณะเพื่อบรรลุนิพพานจะดีกว่า แล้วกุมารทั้งสองก็จากบ้านไปบวชในสำนักพระมหาเถระองค์หนึ่งนามว่าพระพุทธเถระ บำเพ็ญเพียรอยู่เป็นเวลานาน จนในที่สุดทั้งสองก็สำเร็จเป็นพระอรหันต์ ครั้นสิ้นชีพแล้วก็ได้ไปสู่นิพพาน มนุษย์ที่เกิดจากไข่ก็มีเช่นสองพี่น้องดังกล่าวมานี้
สังเสทชโยนิ
สังเสทชโยนิ คือการกำเนิดของสัตว์ที่เกิดจากไคล คนที่จากไคลก็มีเช่นกัน ดังเรื่องของนางปทุมาวดี ซึ่งมีบุตรชายถึง ๕๐๐ คน ซึ่งมีเรื่องเล่าไว้ว่า
เมื่อชาติก่อนนางปทุมาวดีเป็นคนยากจนเข็ญใจ มีอาชีพทำนา วันหนึ่งนางไปไถนาและจะนำอาหารไปส่งสามี ได้เอากระเชอข้าวทูนไว้บนศีรษะ ขณะที่เดินไปตามทาง ได้พบกับพระปัจเจกโพธิเจ้าองค์หนึ่งรูปงามมาก นางจึงมีใจเลื่อมใสศรัทธา คิดว่าจะถวายอาหารบิณฑบาตรแก่พระปัจเจกโพธิเจ้า จึงเอาข้าวใส่บาตร และเอาข้าวตอกกวนกับน้ำผึ้งขึ้นเป็นก้อนได้ ๕๐๐ ก้อน วางลงในบาตรบนข้าวสุก นางแลเห็นดอกบัวหลวงในสระข้างทาง จึงไปเก็บดอกบัวใส่ลงในบาตร และวางไว้ที่พระบาทพระปัจเจกโพธิเจ้าเพื่อถวายบูชาคารวะ นางได้ตั้งปรารถนาว่า ด้วยอานิสงส์ที่ได้บูชาพระปัจเจกโพธิเจ้าด้วยข้าวตอกกับน้ำผึ้ง ๕๐๐ ก้อนนี้ ขอให้นางได้มีบุตรขาย ๕๐๐ คน และด้วยผลบุญที่นางบูชาด้วยดอกบัวหลวง ขอให้นางเดินไปที่แห่งใดก็ให้มีดอกบัวผุดขึ้นมารองรับเท้าของนางทุกย่างก้าวตลอดทางมิให้ขาด พอกล่าวคำปรารถนาเสร็จก็ไหว้อำลาพระปัจเจกโพธิเจ้าไปทำงานของนางต่อ ในที่สุดเมื่อนางสิ้นชีพแล้ว ได้จากโลกมนุษย์ไปเกิดในสวรรค์เสวยสมบัติเป็นทิพย์ เมื่อสิ้นชีพจากสวรรค์ก็ได้มาเกิดในโลกมนุษย์อีก นางรู้สึกเกลียดครรภ์มารดา ใคร่จะได้เกิดในดอกบัว ดังนั้นการมาเกิดในโลกมนุษย์ครั้งนี้นางจึงได้เกิดในดอกบัวหลวงดอกหนึ่งในสระเชิงเขาหิมพานต์
ครั้งนั้นมีฤษีองค์หนึ่งอยู่ในป่าหิมพานต์ มักจะลงมาอาบน้ำในสระนี้ทุกวัน ท่านได้เห็นดอกบัวในสระบานทุกดอก ยกเว้นดอกหนึ่งที่ยังไม่บานเป็นเวลานานถึงเจ็ดวัน พระฤษีรู้สึกแปลกใจจึงหักดอกบัวนั้นมา จึงได้เห็นเด็กอ่อนอยู่ในดอกบัวนั้น เป็นเด็กผู้หญิงมีผิวพรรณงามราวทองคำเนื้อสุก พระฤษีมีใจกรุณาต่อเด็กนั้นมากจึงเลี้ยงไว้เป็นบุตรบุญธรรม ให้เด็กน้อยดูดหัวแม่มือกินเนื่องด้วยมีน้ำนมไหลจากหัวแม่มือพระฤษี ทั้งนี้เป็นเพราะอำนาจของพระฤษี และบุญของทารกน้อยนี้ พระฤษีตั้งชื่อนางว่าปทุมาวดี เพราะเหตุว่านางเกิดในดอกบัว
คราวนั้นมีพรานเนื้อผู้หนึ่งเดินทางกลางป่ามาจนถึงป่าหิมพานต์ ได้เห็นนางผู้มีความงามยิ่งนี้ พรานนั้นจึงนำความไปทูลพระเจ้าพรหมหัตผู้ทรงราชย์ ณ เมืองพาราณสี พระเจ้าพรหมหัตจึงเสด็จไปนมัสการพระฤษี ทรงขอนางมาเป็นพระมเหสี ตั้งแต่นางเกิดมา ไม่ว่าจะย่างเท้าก้าวเดินไปที่ใด ก็จะมีดอกบัวผุดขึ้นมารองรับเท้านาง ที่เป็นเช่นนี้ก็เนื่องด้วยผลบุญที่นางได้บูชาพระปัจเจกโพธิเจ้าด้วยดอกบัวหลวง ครั้นนางได้เข้าไปอยู่ในวัง นางก็ตั้งครรภ์จบครบสิบเดือน ได้คลอดบุตรเป็นชายครบจำนวน ๕๐๐ คน ล้วนเป็นเจ้าชายเกิดในพระราชวัง เจ้าชายองค์ใหญ่องค์เดียวที่เกิดอยู่ภายในรก ส่วนโอรสอีก ๔๙๙ คนนั้นอยู่ภายนอก ดังนั้นเจ้าชายองค์ใหญ่จึงได้ชื่อว่าพญาปทุมกุมาร เจ้าชายทั้งห้าร้อยองค์ เมื่อเจริญวัยก็พากันไปบวช ได้ตรัสรู้เป็นพระปัจเจกโพธิเจ้าทั้งห้าร้อยองค์ ในที่สุดเมื่อสิ้นพระชนมชีพแล้วก็เสด็จสู่นิพพาน เจ้าปทุมกุมารผู้ที่ซึ่งเกิดในรกนั้น เรียกว่าเกิดเป็นชลามพุชโยนิ แต่เจ้าผู้น้อง ๔๙๙ องค์นั้น เรียก ว่าเกิดจากสังเสทชโยนิ บรรดาคนที่เกิดจากไคลก็มีดังที่ได้กล่าวมานี้
เหตุมรณะ ๔
บรรดาสัตว์ทั้งหลายเมื่อจะสิ้นอายุไปนั้น เนื่องมาจากเหตุสี่ประการ คือ อายุขัย กรรมขัย อุภยขัย และอุปัจเฉทกรรมขัย
ประการที่หนึ่ง อายุขัย คือการตายเนื่องจากสิ้นอายุ จะตายเมื่อยังเด็ก หรือหนุ่มสาวก็ตาม ประการที่สอง กรรมขัย คือการตายโดยไม่สมควรตาย ประการที่สาม อุภยขัย คือการตายเพราะความแก่ชรา เป็นการตายโดยสมควร ประการที่สี่ อุปัจเฉทกรรมขัย คือการตายของบุคคลที่อยู่ดีกินดีแต่มีอันตราย คือมีผู้ตี ฆ่า แทง ตกต้นไม้ ตกน้ำตายอย่างปัจจุบันทันด่วน การตายประเภทนี้บางครั้งถึงแม้จะมีการเยียวยารักษาก็ไม่สามารถรอดชีวิตได้ เรียกว่าเป็นกรรมเหนือกรรม
กรรมที่เป็นต้นเหตุของกรรมทั้งหลายมีสี่จำพวก คือ ชนกกรรม อุปถัมภกกรรม อุปปีฬกกรรม และอุปฆาฏกกรรม
จำพวกที่หนึ่ง ชนกกรรม คือการเกิดเป็นคน จำพวกที่สอง อุปถัมภกกรรม คือ กรรมทำให้มีความสุขหรือความทุกข์ ทำให้รู้สึกยินดีและยินร้าย จำพวกที่สาม อุปปีฬกกรรม คือ กรรมบีบคั้นขัดขวางผลกรรมอื่น จำพวกที่สี่ อุปฆาฏกกรรม คือกรรมตัดรอนชีวิต (หรือกรรมตัดรอนผลกรรมอื่น)
กรรมวิบากที่ทำให้เกิดทุกข์ก็มีอยู่สี่พวกเช่นกัน กล่าวคือ ปัญจานันตริยกรรม อาสันนกรรม อาจิณณกรรม และกฏัตตากรรม
ปัญจานันตริยกรรม คือที่ให้ผลเป็นทุกข์ที่หนักยิ่ง อาสันนกรรม คือกรรมที่ประกอบขึ้นเมื่อใกล้ตาย อาจิณณกรรม คือกรรมที่กระทำเป็นเนืองนิตย์ กฏัตตากรรม คือกรรมที่ทำทั้งที่เป็นบุญและบาปโดยมิได้ตั้งใจ
นอกจากนี้ยังมีกรรมที่ก่อให้เกิดวิบากอีกสี่จำพวก คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปรเวทนียกรรม และอโหสิกรรม
ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม คือการทำบุญหรือบาปซึ่งมีผลให้เห็นในชาติปัจจุบัน อุปปัชชเวทนียกรรม คือกรรมที่จะมีผลให้เห็นในชาติหน้า อปราปรเวทนียกรรม คือ กรรมที่จะมีผลให้เห็นในชาติต่อ ๆ ไป จนกว่าจะถึงนิพพาน และอโหสิกรรม คือกรรมที่ให้ผลเสร็จแล้วไม่มีผลใด ๆ อีก
บรรดาสัตว์ทั้งหลายเมื่อใกล้จะขาดใจตายนั้น ถ้าจะตกนรก ผู้นั้นก็จะเห็นเปลวไฟ ต้นงิ้วเหล็ก เห็นฝูงผีถือไม้ ค้อน หอก ดาบ มาลากตัวไป ถ้าจะตายแล้วได้กลับมาเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะแลเห็นก้อนเนื้อ ถ้าจะได้เกิดในสวรรค์ ก็จะเห็นต้นกัลปพฤกษ์ เรือนทอง ปราสาทแก้ว ที่งดงาม เห็นฝูงเทพยดาฟ้อนรำอย่างร่าเริง ถ้าตายแล้วจะได้เกิดเป็นเปรต ก็จะเห็นแกลบและข้าวลีบ กระหายน้ำ เห็นเลือด น้ำหนอง ถ้าตายแล้วจะไปเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน เช่น นก เนื้อ เก้ง โค หมู หมา ก็จะเห็นป่า ต้นไม้ กอไผ่ เครือเขา และบรรดาสัตว์ป่า สัตว์บ้านต่าง ๆ
บรรดาสัตว์ทั้งหลายเมื่อใกล้จะขาดใจตาย และจะไปเกิดยังโลกอื่น ก็จะรำพึงอยู่ในใจด้วยจิต ๕๑ ดวง และจิต ๕๑ ดวงนั้นคืออะไรบ้าง
จิต ๕๑ ดวง (แบ่งเป็น ๙ กลุ่ม) คือ กลุ่มแรก ภวังคจลนะ ประกอบด้วย อุปปาท ฐิติ ภังคะ ซึ่งก่อให้เกิดความคิด ๖ ประการ กลุ่มที่สอง ปัญจทวาราวัชนะ ก่อให้เกิดความรำพึงทางปัญจทวาร ๓ ประการ กลุ่มที่สาม วิญญาณ ก่อให้เกิดความรู้และความคิด ๓ ประการ กลุ่มที่สี่ สัมปฏิจฉนะ ก่อให้เห็นและรู้ ๓ ประการ กลุ่มที่ห้า สันตีรณ ก่อให้เกิดการพิจารณา ๓ ประการ กลุ่มที่หก โวฏฐัพพนะ ให้ตัดสินได้ในการพิจารณาอารมณ์ ๓ ประการ กลุ่มที่เจ็ด ชวนะ ก่อให้เกิดการเสวยอารมณ์ที่ได้เคยกล่าวไว้แล้ว ๒๑ ประการ กลุ่มที่แปด ตหารัมมนะ ก่อให้เกิดการฟังและเสวยอารมณ์ ๖ ประการ กลุ่มที่ ๙ ภวังคะ ก่อให้เกิดความตายขึ้นในใจผู้ตาย ๓ ประการ อันเป็นขั้นสุดท้ายของการตาย ดวงจิตทั้ง ๙ กลุ่มนี้ รวมเป็น ๕๑
สัตว์ทั้งหลายมีชวนะจิต ๗ อันเป็นมหันตอารมณ์ เมื่อขาดใจตายแล้วก็จะจากไป แต่ปัญจสกนธ์ (หรือขันธ์ทั้งห้า) มีได้ติดตามไปด้วยเลย ส่วนที่ติดตามผู้ตายไปก็คือบุญและบาปเท่านั้น ถ้าผู้ใดเกิดใหม่แล้วได้รับความลำบากก็เพราะมีผลบาป ผลบาปและผลบุญนั้นจะทำให้เกิดดีหรือเข็ญใจ มีผิวพรรณงดงามหรือไม่งดงาม อายุยืนหรือไม่ยืน บางคนเกิดเป็นเจ้าคนนายคน บางคนเกิดเป็นคนยากจนเข็ญใจ บางคนมีสติปัญญาฉลาด บางคนโง่เขลาเบาปัญญา ผู้ใดเรียนพระอภิธรรมด้วยตั้งใจเด็ดเดี่ยว ก็จะมีความรู้อย่างแท้จริง ส่วนผู้ที่มิได้เรียบมิได้ฟัง พระอภิธรรมก็ย่อมเป็นการยากที่จะรู้จริงและเข้าใจได้
เรื่องราวของสัตว์ทั้งหลายที่เกิดในแดนมนุษย์ ได้นำมาเล่าอย่างย่อ ๆ ในบทที่ห้า (หรือปัญจมกัณฑ์) ก็จบลงเพียงเท่านี้
บทที่ ๖ แดนสวรรค์ชั้นฉกามาพจร
สวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา
ต่อไปนี้จะกล่าวถึงบรรดาเทพยดาที่เกิดในสวรรค์ชั้นฉกามาพจร หรือ สวรรค์ ๖ ชั้น เทพยดาในสวรรค์ชั้นนี้มี ๓ ประเภท คือ สมมุติเทวดา อุปปัติเทวดา และวิสุทธิเทวดา
สมมุติเทวดา ได้แก่ พระราชามหากษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน และพระองค์ทรงรอบรู้หลัก รู้บุญรู้ธรรม ทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมทั้งสิบประการ
อุปบัติเทวดา ได้แก่ เทพที่เกิดในแดนสวรรค์ชั้นฟ้า นับตั้งแต่ชั้นฉกามาพจร ไปจนถึงชั้นพรหม
วิสุทธิเทวดา ได้แก่ พระพุทธเจ้าพระปัจเจกโพธิเจ้า พระอรหันตขีณาสพซึ่งได้บรรลุนิพพาน
บรรดาเทพยดาที่เกิดในแดนสวรรค์ เกิดในอากาศ เกิดบนพื้นดินในโลกนี้ ย่อมเกิดด้วยอุปปาติกโยนิเพียงอย่างเดียว และเกิดด้วยจิต ๙ ดวง ดังกล่าวแล้ว
เทพยดาจำพวกหนึ่งซึ่งน่าจะรู้จักไว้คือ พวกแรกเป็นพวกที่สถิตอยู่ตามภูเขาในโลกนี้ มีวิมานอยู่บนภูเขา พวกที่สอง สถิตอยู่ตามต้นไม้ ทั้งที่มีวิมานอยู่บนยอดไม้ กลางลำต้นของต้นไม้ใหญ่และอยู่ตามพุ่มไม้ ถ้ามีผู้ฟันพุ่มไม้ขาด วิมานของเทพยดาก็จะพังลง และแม้พุ่มไม้หักเอง วิมานก็พังลงได้เช่นกัน ถ้าคบไม้หักค้างอยู่ ปราสาทหรือวิมานก็ยังคงค้างอยู่กับคบไม้นั้น ถ้ากิ่งไม้หักจนหมดสิ้นวิมานของเทวดาก็หักพังสิ้นด้วย บรรดาเทวดาที่สถิตอยู่ในต้นไม้ (หรือพฤกษวิมาน) นั้น ถ้าต้นไม้หักโค่นลง วิมานก็พังทลาย แต่ถ้ายังมีตอไม้เหลืออยู่ วิมานก็ยังตั้งอยู่ตามเดิม ถ้าต้นไม้นั้นถูกทำลายทั้งโคนและราก ปราสาทก็จะหายไป ปราสาทของเทวดาตามต้นไม้นั้นคนธรรมดาไม่อาจจะแลเห็นได้ พวกผีและเทวดาเท่านั้นที่แลเห็นวิมานได้ พระจตุโลกบาลทรงใช้ บรรดาเทวดาลงมาเนรมิตวิมานแจกให้แก่เทพยดานั้น ดังนั้นเทพยดาเหล่านั้นเลือกสถิต ณ ที่ใดตามใจชอบไม่ได้
นับจากแผ่นดินที่เราอยู่นี้ขึ้นไปเบื้องบน ๓๒๖,๐๐๐,๐๐๐ วา คิดเป็นโยชน์ได้ ๔๖,๐๐๐ โยชน์ ก็จะถึงสวรรค์ชั้นฟ้าที่ชื่อว่าจาตุมหาราชิกาภูมิ สวรรค์ชั้นนี้ตั้งอยู่บนยอดเขายุคันธรทางทิศตะวันตกและทิศตะวันออก ส่วนทางทิศใต้เป็นเขาสิเนรุราช มีเมืองสวรรค์สำหรับเทพยดาอยู่ ๔ เมืองด้วยกัน แต่ละเมืองมีความกว้างและยาวเท่ากันคือ ๔๐๐,๐๐๐ วา มีกำแพงทองล้อมรอบ ประดับประดาด้วยแก้ว ๗ ประการ กำแพงนี้มีความสูง ๘,๐๐๐ วา บานประตูทำด้วยแก้ว มีปราสาททองอยู่เหนือประตูทุกด้าน ภายในเมืองมีปราสาทแก้วเป็นที่สถิตของเหล่าเทพยดา แผ่นดินในเมืองนั้นเป็นแผ่นดินทองคำแวววาวงดงามและราบเรียบราวหน้ากลอง แต่อ่อนละมุนเหมือนฟูกผ้า แก้วที่ประดับพื้นนั้นเมื่อเหยียบลงไปก็อ่อนนุ่มยุบลงเล็กน้อย แล้วก็เต็มขึ้นมา เหมือนเดิม ไม่ปรากฏรอยเท้าที่เหยียบ
นอกจากนี้ยังมีน้ำที่ใสยิ่งกว่าแก้ว มีดอกบัวห้าชนิดบานอยู่ในสระน้ำ มีกลิ่นหอมราวอบไว้ มีดอกไม้ที่สวยงาม และต้นไม้ที่งามเลิศ มีผลไม้รสอร่อยยิ่งนัก ต้นไม้ดังกล่าวนี้ออกดอกออกผลตลอดปีไม่รู้วาย
เทพยดาผู้เป็นใหญ่เหนือเทพยดาทั้งหลาย สถิตอยู่ทางทิศตะวันออกของเขาสิเนรุราช ทรงนามว่าท้าวธตรฐราช เป็นใหญ่ปกครองเทพยดาทั้งหมดในบริเวณกำแพงจักรวาลด้านทิศตะวันออก
ส่วนเทพยดาที่เป็นใหญ่ปกครองเหล่าครุฑราชและนาคนั้น สถิตอยู่ทางกำแพงด้านตะวันตก
เทพยดาผู้เป็นใหญ่ทางทิศใต้ ทรงนามว่าท้าววิรุฬหกราช ปกครองเหล่ายักษ์ที่ชื่อว่า กุมภัณฑ์ รวมทั้งเหล่าเทพยดาที่สถิตอยู่ทางทิศใต้ของเขาสิเนรุราช ตลอดถึงกำแพงจักรวาลด้านทิศใต้
เทพยดาผู้เป็นใหญ่ทางทิศเหนือ ทรงนามว่าท้าวไพศรพณ์มหาราช ปกครองเหล่ายักษ์และเทพยดาที่สถิตอยู่ทางทิศเหนือของเขาสิเนรุราช จนถึงกำแพงจักรวาลด้านเหนือ
เทพยดาในแดนสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกานั้นมีอายุยืนถึง ๕๐๐ ปีทิพย์ ถ้าจะเปรียบเทียบกับปีมนุษย์เราก็คือ ๙ ล้านปีมนุษย์
เทพยดาที่สถิตในอากาศ บางเหล่าสถิตในปราสาทแก้วซึ่งกว้าง ๘,๐๐๐ วา บางเหล่ามีปราสาทแก้วกว้าง ๑๖,๐๐๐ วา บางเหล่ามีปราสาทแก้วกว้าง ๘๐,๐๐๐ วา บางเหล่ามีปราสาทแก้วกว้าง ๘๘,๐๐๐ วา ปราสาทเหล่านี้ตั้งอยู่ทั้งสี่ด้านของเขาพระสิเนรุราชซึ่งเป็นเมืองใหญ่
เทพยดาทั้งสี่เหล่าสถิตอยู่เหนือยอดเขาใหญ่ยุคันธร แม้ใกล้กำแพงจักรวาลก็เรียกว่าจาตุมหาราชิกา
พระอาทิตย์ พระจันทร์ และดาวฤกษ์ทั้ง ๒๗ ตลอดจนดวงดารากรทั้งหลาย ต่างหมุนรอบเขาพระสิเนรุราชตลอดเวลา
พระเทวราชทั้งสี่องค์นั้น พระอินทร์โปรดให้เนรมิตเมืองฟ้าและเมืองดินทุกแห่ง เรียกว่าท้าวจตุโลกบาล องค์ท้าวเทวราชนั้นสูงใหญ่ถึง ๖,๐๐๐ วา ส่วนองค์เทวดาบริวารสูง ๔,๐๐๐ วา ผู้ใดทำบุญไว้ดีก็จะไปเกิดเป็นเทพยดา มีปราสาทแก้วเงินทองและสมบัติทิพย์มากมาย ขณะที่เทพยดาสถิตอยู่ในปราสาทและมีเทพยดาองค์ใหม่บังเกิดที่ขายผ้าพับ (พกผ้า) เทพยดาองค์ที่เกิดใหม่นี้นับเป็นเทพธิดา คือลูกสาวของเทพยดาที่เกิดก่อนนั้น เทพยดาบางพวกที่จะเกิดเหนือที่นอนนับเป็นเมียเทพยดาผู้เป็นเจ้าของวิมาน เทพยดาบางจำพวกเกิดที่เชิงฐานบัลลังก์ของเทพยดา ก็จะมีฐานเป็นสาวใช้ของเทพยดาองค์นั้น ถ้าเทพยดาใดทำบุญไว้น้อย ได้ไปเกิดที่ประตูปราสาทหรือภายในกำแพงของเทพยดาองค์ใด ก็จะมีฐานะเป็นข้ารับใช้ของเทพยดาองค์นั้น แม้ว่าเกิดที่ภายนอกกำแพงแก้วซึ่งล้อมรอบปราสาทแก้วของเทพยดาองค์ใด ก็จะกลายเป็นไพร่ฟ้าบริวารของเทพยดาองค์นั้น แต่ถ้าเทพยดาองค์ใดเกิดระหว่างแดนเทพยดาทั้งสอง ก็ต้องนำเทพยดาองค์นั้นไปเฝ้าพระอินทร์ พระองค์ก็จะทรงใช้ให้เทวดาองค์ใดองค์หนึ่งมาวัดที่เกิดของเทพยดาองค์ใหม่ว่าเกิดใกล้แดนองค์ใดมากที่สุด ก็ทรงตัดสินให้เป็นบริวารขององค์นั้น แต่ถ้าระยะห่างเท่ากันทั้งสองฝ่าย พระอินทร์ก็จะทรงถามว่าเทพยดาองค์ใหม่หันหน้าไปทางฝ่ายใด แล้วทรงตัดสินให้เป็นบริวารของฝ่ายนั้น ถ้าเทพยดาเมื่อแรกเกิดหนอนหงายเงยหน้าสู่เบื้องบน ไมได้หันหน้าไปทางทิศใดทิศหนึ่ง พระอินทร์ก็จะไม่ทรงปล่อยให้เทพยดาแย่งชิงวิวาทกัน พระองค์จะทรงรับไว้เป็นไพร่ฟ้าของพระองค์เอง
เทพยดาเมื่อไปเกิดในแดนสวรรค์นั้นจะมีร่างกายโตใหญ่ขึ้นทันที สักครู่หนึ่งต่อมาก็จะมีเครื่องประดับที่สวยงาม มีรูปโฉมโนมพรรณเป็นหนุ่มหรือสาววัย ๑๖ ปี และจะคงสภาพเช่นนี้ตลอดไป เทพยดาจะมีร่างกายสะอาดบริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน ภายในกายปราศจากกลิ่นเหม็นแม้เพียงเล็กน้อย
เทพยดาทั้งหลายรู้จักเนรมิตกายให้ใหญ่โตตามความประสงค์ และถ้าต้องการย่อตัวให้เล็กลง ก็สามารถเนรมิตได้เช่นกัน อาจจะย่อกายให้เล็กถึงขนาดสถิตอยู่ที่ปลายเส้นผมถึงยี่สิบองค์ก็ได้ หรือ ๔๐ องค์ก็ได้ หรือ ๖๐ องค์ก็ได้ หรือ ๘๐ องค์ก็ได้ เทพยดาย่อมมีอำนาจเนรมิตได้ทั้งสิ้น
อาหารของเทพยดา คืออาหารทิพย์ทุกมื้อ อาหารนั้นแห้งหายเข้าสู่ร่างกายของเทพยดา ไม่มีกากมูล (หรืออุจจาระปัสสาวะ) ดังเช่นมนุษย์เรา
การเจ็บไข้ได้ป่วยจะไม่บังเกิดแก่เทพยดาตราบจนสิ้นอายุ เทพยดาไม่รู้จักป่วยไข้ มีแต่ความสุขสำราญใจตลอดเวลา อยู่กับครอบครัวลูกเมียด้วยความสุขเบิกบานชั่วกาลนาน
เรื่องราวของเทพยดาในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาภูมิก็มีเพียงเท่านี้
สวรรค์ชั้นดาวดึงส์
เหนือสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาขึ้นไป ๓๓๖,๐๐๐,๐๐๐ วา เป็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ซึ่งตั้งอยู่บนยอดเขาพระสุเมรุ เป็นที่อยู่ของพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่ในหมู่เทวดาทั้งหลาย อาณาเขตของเมืองที่พระอินทร์อยู่นี้กว้าง ๘,๐๐๐,๐๐๐ วา มีปราสาทแก้ว มีสถานที่สำหรับเล่นเพลิดเพลิน จากประตูเมืองด้านตะวันออกไปถึงประตูเมืองด้านตะวันตก กว้าง ๘,๐๐๐,๐๐๐ วา จากประตูเมืองด้านใต้ไปถึงประตูเมืองด้านเหนือ กว้าง ๘,๐๐๐,๐๐๐ วา มีกำแพงแก้วล้อมรอบเมืองและมีประตูทั้งหมดโดยรอบ ๑,๐๐๐ ประตู ทุกประตูมียอดเป็นปราสาท ทำด้วยทอง ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ประตูนั้นวัดตั้งแต่เชิงประตูขึ้นไปถึงยอดปราสาทสูง ๒๕๐,๐๐๐ วา เวลาเปิดปิดประตู จะมีเสียงดังไพเราะราวกับดนตรีเป็นที่พึงพอใจ เทวดาที่อยู่ในนครดาวดึงส์สามารถได้ยินเสียงร้องของช้างแก้ว และเสียงของราชรถแก้วอันไพเราะเป็นที่พออกพอใจยิ่ง
กลางนครดาวดึงส์นั้น มีปราสาทชื่อไพชยนต์ปราสาท สูง ๒๕,๖๐๐,๐๐๐ วา งดงามด้วยแก้ว ๗ ประการ สุดจะพรรณนา เป็นที่ประทับของพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่ ทางทิศตะวันออกของนครดาวดึงส์ มีสวนทิพย์ชื่อนันทนวัน มีอาณาเขตโดยรอบวัดได้ ๘๐๐,๐๐๐ วา ล้อมด้วยกำแพงแก้วโดยรอบ มีปราสาทแก้วเหนือประตูทุกประตู สวนนี้เป็นสวนสนุก มีสมบัติทิพย์ และต้นไม้ทั้งหลายทั้งไม้ผลไม้ดอกมากมาย เป็นสถานที่เล่นสนุกสนานสำหรับเทวดาทั้งหลาย ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ใกล้ ๆ อุทยานก่อนจะเข้าสู่นครนั้นมีสระใหญ่ ๒ สระ ชื่อนันทาโบกขรณีและจุลนันทาโบกขรณี น้ำในสระนั้นใสงามดังแผ่นแก้วอินทนิล เรืองงามราวกับมีแสงฟ้าแลบจับอยู่บนผิวน้ำนั้น มีแท่นหินแก้วใกล้สระนั้น ๒ แผ่น ชื่อนันทาปริฐิปาสาณ และจุลนันทาปริฐิปาสาณ แผ่นหินแก้วทั้งสองแผ่นนี้มีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนัก เวลาจับต้องแผ่นหินนี้อ่อนนุ่มราวกับแผ่นหนังเหน
ด้านทิศใต้ของนครดาวดึงส์ มีสวนอุทยานใหญ่ชื่อผารุสกวัน ต้นไม้ที่อยู่ในสวนนี้มีลักษณะอ่อนค้อมราวกับมีผู้ดัดไว้ รอบสวนมีกำแพงแก้วล้อม และมีปราสาทแก้วอยู่เหนือประตูทุกประตู อาณาเขตของอุทยานวัดได้ ๕,๖๐๐๐,๐๐๐ วา ในอุทยานก่อนจะเข้าตัวเมืองมีสระใหญ่ ๒ สระ ชื่อภัทราโบกขรณี และสุภัทราโบกขรณี ริมฝั่งสระมีก้อนหินแก้ว ๒ ก้อน ชื่อภัทราปริฐิปาสาณ และสุภัทราปริฐิปาสาณ เวลาจับต้องหินนี้อ่อนนุ่มและเกลี้ยงเกลาราวกับแผ่นหนังสาน
ทางทิศตะวันตกของนครดาวดึงส์ มีอุทยานใหญ่อีกแห่งหนึ่ง เป็นที่เล่นสนุกสนานถูกใจเทวดาทั้งหลาย อุทยานนี้งดงามมาก ชื่อจิตรลดา ต้นไม้และเถาวัลย์ในสวนนี้สวยงามราวกับมีผู้แต่งประดับไว้ มีกำแพงแก้วล้อมสวนนี้โดยรอบ และมีปราสาทแก้วเหนือประตูทุกประตูดูรุ่งเรืองงดงามไปทั่ว อุทยานโดยรอบวัดได้ ๔๐๐,๐๐๐ วา ในอุทยานด้านที่จะเข้าสู่เมืองมีสระ ๒ สระ ชื่อจิตรโบกขรณี และจุลจิตรโบกขรณี สระแต่ละสระมีแผ่นศิลาแก้วอยู่ ๑ อัน ๆ หนึ่ง ชื่อจิตรปาสาณ อีกอันหนึ่งชื่อจุลจิตรปาสาณ ดูรุ่งเรืองเหลือบงามมาก เมื่อจับต้องดูจะอ่อนนุ่มราวกับแผ่นหนังสาน ทวยเทพทั้งหลายทั้งเทพบุตรเทพธิดาจะพากันไปเล่นเป็นที่เพลิดเพลินในสวนอุทยานแห่งนี้
ทางทิศเหนือของนครดาวดึงส์ มีสวนอุทยานใหญ่ชื่อมิสสกวัน บรรดาต้นไม้และเถาวัลย์ในสวนนี้งามราวกับมีผู้แต่งไว้ มีกำแพงแก้วล้อมรอบสวน และมีปราสาทแก้วอยู่เหนือประตูทุกประตู วัดโดยรอบสวนได้ ๔,๐๐๐,๐๐๐ วา ในอุทยานด้านใกล้ตัวเมืองจะมีสระใหญ่ ๒ สระ ชื่อธรรมาโบกขรณี และสุธรรมาโบกขรณี ริมฝั่งสระนั้นมีก้อนหินแก้ว ๒ ก้อน ชื่อธรรมาปริฐิปาสาณ และ สุธรรมาปริฐิปาสาณ หินนั้นมีรัศมีรุ่งเรืองสวยงามและอ่อนนุ่มราวแผ่นหนังเหน
ทางทิศตะวันออกเอียงเหนือของนครดาวดึงส์ มีสวนใหญ่ชื่อมหาพน เป็นสวนสนุกเพลิดเพลิน กำแพงล้อมรอบเป็นทองคำ และมีปราสาทแก้วอยู่เหนือประตูทุกแห่ง โดยรอบสวนวัดได้ ๖๐๐,๐๐๐ วา ในสวนมหาวันนี้มีปราสาททองคำ ๑,๐๐๐ หลัง ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ระหว่างสวนมหาวันและสวนนันทนวันมีสระแก้วงดงามประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ใต้พื้นสระนี้วัดได้ ๘๐๐,๐๐๐ วา และมีแท่นแก้วอยู่ในรถไพชยนต์ กว้าง ๘,๐๐๐ วา ยาว ๘,๐๐๐ วา เหนือกลางแท่นแก้วมีกลดแก้วกางอยู่กว้างหนึ่งโยชน์ แท่นแก้วนั้นมองดูขาว และกลดแก้วนั้นเปรียบเสมือนแสงอาทิตย์ส่องลงมาเหนือแสงจันทร์ในคืนเดือนแรม หัวรถไพชยนต์ มีม้าแก้ว ๒,๐๐๐ ตัว เทียมอยู่ข้างละ ๑,๐๐๐ ตัว ม้าทุกตัวมีเครื่องแก้วประดับ และรถก็เป็นทองคำประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ มีสร้อยมุกดาห้อยประดับ พร้อมทั้งมาลัยดอกไม้ทิพย์และแก้วทองห้อยประดับอยู่มากมาย อีกทั้งยังมีสไบแก้วและพรวนทองมีรัศมีงดงามราวสายอินทรธนูและลายฟ้าแลบดังแสงอาทิตย์ ไม่สามารถจะพรรณนาถึงความงามได้ถ้วนทั่ว เวลาลมพัดจะได้ยินเสียงดังก้องราวเสียงพิณพาทย์ฆ้องกลองและแตรสังข์ที่เทวดาตีในเมืองฟ้า
เมื่อขึ้น ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ ท้าวธตรฐราชผู้เป็นใหญ่ในหมู่เทวดาบนเขายุคันธร ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเขากำแพงจักรวาล พร้อมทั้งหมู่คนธรรพ์ที่ประดับประดาไปด้วยเงินและทองตั้งแต่ศีรษะตลอดถึงทั่วลำตัว มีเงินทองมากกว่าร้อยล้าน มีเครื่องแห่แหนและหอก ดาบ จามรจามรี ล้วนแต่เป็นเงินและทองทั้งสิ้น เทวดาบางพวกถือค้อนถือสากทำด้วยเงินและทอง บางพวกถือธงเงินธงทอง เทวดาทั้งหลายนี้ก็เดินทางมาในอากาศจากเมืองที่ยอดเขายุคันธรนี้ ตรงไปยังทิศตะวันออกของกำแพงจักรวาล
ยังมีท้าวพระยาอีกองค์หนึ่ง ชื่อท้าววิรุฬหกราช เป็นใหญ่ในหมู่ผีเสื้อ ผีกุมภัณฑ์ทั้งหลาย กว้างใหญ่ไปจนถึงทิศใต้ของกำแพงจักรวาล เครื่องประดับกายของท้าววิรุฬหกราชและบริวารล้วนเป็นแก้วมณีงดงามมาก จำนวนไม่รู้กี่ร้อยกี่พันล้าน หมู่เทวดาถือค้อนและกระบองทำด้วยแก้วมณี ท้าววิรุฬหกราชนั้นทรงม้ามีเครื่องประดับเป็นแก้วมณี นำพลไปทางอากาศไปจนถึงด้านทิศใต้ของกำแพงจักรวาล
นอกจากนั้นก็ยังมีท้าววิรูปักขราช ผู้เป็นใหญ่ปกครองเหล่านาคราชทั้งหลายตลอดแดนทางทิศตะวันตกของกำแพงจักรวาล มีเทวดาเป็นบริวารไม่รู้ว่ากี่ร้อยล้าน ล้วนประดับประดาไปด้วยแก้วมณีงดงามยิ่ง หมู่เทวดาถือสาก ค้อน จามรี ทำด้วยแก้วมณี ท้าววิรูปักขราชนำพลเดินทางไปในอากาศ ตรงไปถึงทิศตะวันตกของกำแพงจักรวาล อันเป็นที่ตั้งของเขายุคันธร
ท้าวไพศรพณ์มหาราช ผู้เป็นใหญ่ปกครองหมู่ยักษ์และเทวดาทั้งหลายทางทิศเหนือของกำแพงจักรวาล ทางทิศเหนือของเขาพระสุเมรุ เครื่องประดับกายของท้าวไพศรพณ์และบริวารเป็นทองเนื้อสุกงาม หมู่ยักษ์ทั้งหลายบ้างก็ถือค้อนถือสากและจามรีล้วนเป็นทองคำทั้งสิ้นไม่รู้ว่ากี่ร้อยล้าน หมู่ยักษ์เหล่านี้มีหน้าตาน่ากลัว ท้าวไพศรพณ์มหาราชทรงม้าสีเหลืองดังทอง ขับพลนำไปถึงกำแพงจักรวาลด้านทิศเหนือของเขาพระสุเมรุ เดินทางไปทางอากาศจนถึงเขายุคันธรด้านทิศเหนือ
ที่เขาพระสุเมรุนั้น มีช้างตัวหนึ่งชื่อไอยราพต ช้างตัวนี้ไม่ใข่สัตว์เดรัจฉาน เพราะในเมืองสวรรค์ไม่มีสัตว์เดรัจฉานอยู่เลย มีแต่เทวดาทั้งสิ้น มีเทวดาองค์หนึ่งชื่อเอราวัณเทวบุตร ยามเมื่อพระอินทร์เสด็จไปเล่นที่ใดก็ตาม และพระองค์ประสงค์จะทรงช้างไป เอราวัณเทวบุตรก็จะเนรมิตตัวเป็นช้างเผือกเชือกใหญ่สูง ๑,๒๐๐,๐๐๐ วา มีเศียร ๓๓ เศียร มีเศียรเล็ก ๆ อีก ๒ เศียรอยู่รอบนอกเศียรใหญ่เหล่านั้น เศียรใหญ่มีขนาด ๒,๐๐๐ วา เศียรต่าง ๆ ถัดเข้าไปขนาด ๓,๐๐๐ วา ๔,๐๐๐ วา ๕,๐๐๐ วา ๖,๐๐๐ วา แต่ต่อ ๆ ไปกว้างขึ้นตามลำดับเช่นนี้ เศียรใหญ่ที่สุดตรงกลางชื่อสุทัศน์ เป็นที่ประทับของพระอินทร์ กว้างได้ ๒๔๐,๐๐๐ วา เหนือเศียรนี้มีแท่นแก้วกว้าง ๙๖,๐๐๐ วา มีปราสาทตั้งอยู่กลางแท่นแก้วนี้ มีธงแก้วจำนวนมาก สูง ๘,๐๐๐ วา ทำด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพรวนทองคำห้อยประดับกวัดแกว่งไปมา มีเสียงดังไพเราะนัก ราวกับเสียงพิณพาทย์ในเมืองสวรรค์ ในปราสาทนั้น เพดานตกแต่งไว้ด้วยผ้าทิพย์ มีแท่นบรรทมกว้าง ๘,๐๐๐ วา พร้อมด้วยราชอาสน์ หมอนใบใหญ่ใบเล็กและหมอนพิง องค์พระอินทร์นั้นสูง ๖,๐๐๐ วา ประดับด้วยอาภรณ์ต่าง ๆ ทรงประทับเหนือแท่นแก้วบนเศียรช้าง ๓๓ เศียร และทรงให้เทวดาทั้งหลายผู้มีบุญบารมีเท่าพระองค์นั่งเหนือเศียร ๒๒ เศียร
เศียรช้างทั้ง ๓๓ เศียรนั้น แต่ละเศียรมีงา ๗ งา อันหนึ่งยาว ๔๐๐,๐๐๐ วา งาหนึ่งมีสระ ๗ สระ แต่ละสระมีกอบัว ๗ กอ แต่ละกอมีดอกบัว ๗ ดอก ดอกหนึ่งมี ๗ กลีบ กลีบหนึ่งมีนางฟ้ายืนร่ายรำอยู่ ๗ นาง แต่ละนางมีบริวาร ๗ ตน รวมกันทั้งหมดแล้ว ช้าง ๓๓ เศียร มีงา ๒๓๑ งา สระ ๑,๖๑๗ สระ กอบัว ๑๑,๓๑๙ กอ ดอกบัว ๗๙,๒๓๓ ดอก ๕๕๔,๖๓๑ กลีบ มีนางฟ้าร่ายรำ ๓,๘๘๒,๔๑๗ นาง มีบริวารทั้งหมด ๒๗,๑๗๖,๙๑๙ นาง ทั้งหมดนี้อยู่ในงาช้างเอราวัณ และยังมีบริเวณกว้าง ๕๐ โยชน์ เป็นที่อยู่ของนางระบำและบริวารทั้งหลายด้วย
เมื่อพระอินทร์เสด็จประทับเหนือแท่นแก้วเหนือเศียรช้างเอราวัณนั้น นางสุธัมมามเหสี ผู้ประเสริฐของพระอินทร์พร้อมบริวารประดับด้วยเครื่องถนิมอาภรณ์งดงามด้วยแก้ว ๗ ประการ ก็ประทับเฝ้าอยู่ทางเบื้องซ้ายของพระอินทร์ มเหสีอีกองค์คือสุชาดา ผู้ทรงศีลมิได้ขาด ประดับเครื่องอาภรณ์พร้อมบริวาร ประทับเฝ้าอยู่ทางเบื้องขวาของพระอินทร์ ส่วนนางสุนันทามเหสีอีกองค์หนึ่งประดับกายด้วยเครื่องประดับทำด้วยแก้ว ๗ ประการ พร้อมบริวารก็ประทับเฝ้าอยู่ด้านหลังของพระอินทร์ ส่วนนางสุจิตรามเหสีอีกองค์หนึ่งตกแต่งกายงดงาม พร้อมด้วยบริวาร ประทับเฝ้าอยู่ทางเบื้องซ้าย ถัดจากนั้นรอบนอกออกไปก็มีนางฟ้าที่เป็นมเหสีของพระอินทร์อีก ๙๒ นาง ประทับเฝ้าอยู่ มีดวงหน้างดงามและประดับประดาด้วยเครื่องอาภรณ์ล้วนแต่เป็นแก้วแหวนเงินทองทั้งสิ้น บ้างก็ถือกละออมแก้ว บ้างก็ถือ คนที จามรี จามรแก้ว บ้างก็ถือธงแก้วและธงทองแกว่งไกวไปมา เครื่องแห่แหนนี้ล้วนแต่เป็นแก้ว ๗ ประการทั้งสิ้น ถัดออกไปก็มีนางบริวารสาวใช้มากมาย บางคนก็ถือคนทีทองกละออมทอง ถัดออกไปอีกก็มีบรรดานางฟ้าชาวสวรรค์มากมายฟ้อนรำถวายพระอินทร์อยู่
มีเทพธิดาองค์หนึ่งชื่อคิดครา ถือพิณชื่อมหาวีณา ยามเมื่อนางดีดพิณอันนี้ พิณอื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ อันก็จะดังขึ้นมาเองด้วย มีเสียงไพเราะนักหนา เทพธิดาอีกองค์หนึ่งชื่อสาธุ เป่าปี่คู่หนึ่งชื่อสุภัทรา ยามเมื่อนางเป่าปี่คู่นี้ ปี่อื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ เลาก็จะดังขึ้นมาเองด้วย มีเสียงไพเราะราวกับมีผู้เป่าด้วย นางฟ้าชื่อหสัจจนารี ดีดพิณชื่อมธุรตระ มีเสียงเพราะเป็นที่พึงพอใจ นางฟ้ามณีเมขลาเป่าสังข์ใหญ่ชื่อพิชัยสังขะ เมื่อเป่าสังข์อันนี้ สังข์อีก ๖๐,๐๐๐ อันก็จะดังขึ้นมาเองด้วยราวกับมีผู้เป่าไพเราะมาก เทพธิดามหาตุมุทิงคสังขะตีตะโพนอันหนึ่งชื่อปุถุพิมพนะ เวลาตีตะโพนนี้ ตะโพนทั้งหลายอีก ๖๐,๐๐๐ อันก็จะดังขึ้นมาด้วย เทพธิดาชื่อตปนัคคิ ตีกลองชื่ออานันทเภรี เวลานางตีกลองนี้ กลองอื่นอีก ๖๐,๐๐๐ ลูกก็จะดังขึ้นด้วยไพเราะมาก เทพธิดาชื่อปนัคคิ ตีกลองหน้าเดียวชื่อรณมุขเภรี เวลาตีแล้ว กลองหน้าเดียวอีก ๖๐,๐๐๐ ลูกก็จะดังขึ้นมาด้วย เทพธิดานันทาตีกลองใหญ่ชื่อโกฬมธุรสสุรเภรี เมื่อตีกลองนี้ กลองใหญ่อื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ ลูก ก็จะดังขึ้นมาเองอีกด้วย เทพธิดายามาตีบัณเฑาะว์ชื่อโบกขรบัณเฑาะว์ ทำให้บัณเฑาะว์อื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ อันดังขึ้นมาด้วย เทพธิดาสรโฆสสุร เป่าปี่ไฉนแก้วชื่อนันทไฉน เมื่อเป่าปี่นี้ ปี่อื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ เลาก็จะดังขึ้นมาเองอีกด้วยเช่นกัน ราวกับมีผู้เป่าไพเราะมาก เทพธิดาชื่อสรพางคณา ตีกลองใหญ่ชื่อทัสสโกฏส เมื่อนางตีกลองนี้ กลองอื่น ๆ อีก ๖๐,๐๐๐ กลองก็จะดังขึ้นมาเอง ไพเราะมาก หมู่เทพธิดาทั้งหลายนี้มากมายนักมีชื่อต่าง ๆ กัน ถือปัญจางคิกตุริย ๕ สิ่ง ได้แก่ อาตตะ พิตตะ อาตตพิตตะ ฆนะ และสุสิระ เครื่องดนตรี ๕ อย่างนี้ เวลาบรรเลงจะมีเสียงดังผสมผสานเป็นเสียงเดียวกัน เครื่องดนตรีปัญจางคิกอื่นจำนวน ๖๐,๐๐๐ อัน ซึ่งเป็นพวกเดียวกับปัญจางคิกดุริยะนั้นก็จะดังขึ้นมาเองด้วย ราวกับมีผู้ดีดสีตีเป่าด้วย มีเสียงไพเราะยิ่งนัก
มีคนธรรพ์ตนหนึ่งชื่อสุธรรมา ตีกลองใหญ่ชื่อสุรันธะ สะพายเหนือบ่าด้านหนึ่ง เวลาตีมีผลให้กลองใหญ่อีก ๖๘,๐๐๐ ใบ มีเสียงดังขึ้นพร้อมกันตามจังหวะเพลงระบำไพเราะยิ่ง ได้ยินไปได้โดยรอบถึง ๔๐๐,๐๐๐ วา เหล่าคนธรรพ์และเทพธิดาทั้งหลายก็ฟ้อนรำเข้ากับเสียงกลองนี้ ที่เหนือเขาจักรวาลด้านทิศตะวันออก คนธรรพ์อีกตนหนึ่งชื่อพิมพรุสกะ สะพายกลองหน้าเดียวลูกหนึ่งชื่อเอกโบกขรเภรี บรรเลงเป็นเพลงคนธรรพ์ ทำให้หมู่กลองหน้าเดียวอีก ๖๘,๐๐๐ ใบ ดังขึ้นมาเองด้วย ไพเราะมากราวกับมีผู้บรรเลง ในบริเวณนั้นโดยรอบ ๔๐๐,๐๐๐ วา หมู่คนธรรพ์เทพยดาทั้งหลายก็จะเต้นระบำรำฟ้อนไปกับเพลงคนธรรพ์อยู่ที่ปลายกำแพงจักรวาล ทิศใต้ของเขาพระสุเมรุ คนธรรพ์อีกตนหนึ่งชื่อทีฆมุขะ สะพายกลองใหญ่ชื่อมหาภัณฑเภรี ตีกลองนี้อยู่บนกำแพงจักรวาล ด้านทิศตะวันตกของเขาพระสุเมรุ เมื่อตีกลองนี้นั้น กลองอื่น ๆ ในที่นั้นอีก ๖๘,๐๐๐ ใบก็จะดังขึ้นมาเองอีกเป็นเสียงเดียวกัน มีหมู่คนธรรพ์เทวดามากมายฟ้อนรำอยู่ในบริเวณนั้นโดยรอบ ๔๐๐,๐๐๐ วา ส่วนคนธรรพ์ชื่อปัญจสิขร สะพายกลองใหญ่ชื่อสัสสสุระ เวลาตีกลองนี้ กลองอื่นอีก ๖๘,๐๐๐ อันก็จะดังขึ้นเองด้วย ในบริเวณโดยรอบ ๔๐๐,๐๐๐ วา หมู่คนธรรพ์เทวดามากมายก็จะฟ้อนรำระบำเต้นอยู่เหนือเขาจักรวาล ด้านทิศเหนือของเขาพระสุเมรุ ทั้งหมดที่พรรณนามานี้ คือไพร่ฟ้าข้าไทบริวารของพระอินทร์นั้นเอง รวมทั้งท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ ก็จะพาบริวารไปเฝ้าพระอินทร์ และยังมีพระยายักษ์อีก ๒๘ ตน พร้อมอาวุธครบครันแห่แหนเข้าเฝ้าพระอินทร์อยู่
พระอินทร์นั้นประดับเครื่องอาภรณ์งดงามดังได้กล่าวแล้ว พร้อมด้วยหมู่เทวดาบริวารทั้งหลาย ก็ล้วนแต่ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทำด้วยแก้ว ๗ ประการ มีสีสันต่าง ๆ งดงามยิ่ง เข้าเฝ้าพระอินทร์อยู่มากมายนับไม่ถ้วน รวมทั้งนางฟ้าทั้งหลายที่เป็นมเหสีของพระอินทร์อีก ๒๕,๐๐๐,๐๐๐ องค์ บ้างก็ถือกาน้ำ คือ กละออมแก้ว กละออมทอง และฉัตรพัดธง จามรีต่าง ๆ ประดับประดาสวยงามเกินกว่าจะพรรณนาได้ นอกจากนั้นก็มีหมู่คนธรรพฟ้อนรำอีก ๒๔๐,๐๐๐,๐๐๐ คน ตีกลองตีฉิ่งเป็นเพลงคู่ไปกับเสียงพิณพาทย์ดนตรี ฟ้อนรำเล่นกันทั่วไป ที่เขาจักรวาลทั้ง ๔ ทิศ กลิ่นเครื่องหอมดอกไม้กระจายไปทั่วทุกแห่ง ขจรเข้าไปถึงพระอินทร์ จนพระองค์ต้องเสด็จลงไปเล่นที่สวนสนุกนั้นด้วย บางครั้งพระอินทร์ก็เสด็จลงจากช้างไอยราพต ดำเนินเล่นไปในสวนสนุกนั้น ท่ามกลางนางฟ้าบริวารทั้งหลาย ประดับด้วยอาภรณ์อันประเสริฐต่าง ๆ ดำเนินไปในเมืองสวรรค์อันกว้างได้ ๔๘๐,๐๐๐ วา
ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ของนครดาวดึงส์นี้ มีพระเจดีย์องค์หนึ่งชื่อพระจุฬามณีเจดีย์ รุ่งเรืองงามประดับด้วยอินทนิล ตั้งแต่กลางองค์เจดีย์ไปจนถึงยอดเป็นทอง ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ สูง ๘๐,๐๐๐ วา มีกำแพงทองล้อมรอบกำแพงแต่ละด้านยาว ๑๖๐,๐๐๐ วา มีธงปฏากและธงชัย กลด ชุมสายทั้งหลาย ล้วนประดับด้วยแก้วเงินทองมีสีต่าง ๆ กัน ดำบ้าง แดงบ้าง เหลืองบ้าง ขาวและเขียวก็มี ล้วนแล้วแต่แก้ว ๗ ประการ ทำให้มองดูเลื่อมงามยิ่งนัก เทวดาทั้งหลายก็จะถือเครื่องดนตรีดีดสีตีเป่าต่าง ๆ มาบรรเลงบูชาถวายพระเจดีย์ทุกวันไม่มีขาด พระอินทร์ได้เสด็จไปนมัสการพระเจดีย์พร้อมหมู่เทพยดาและนางฟ้าบริวารทั้งหลาย ทรงนำข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน ของหอมและชวาลาทั้งหลายถวายแก่องค์พระเจดีย์ไม่ได้ขาด และทรงทำปทักษิณพระเจดีย์ทุกวัน
นอกเมืองดาวดึงส์นี้ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ มีอุทยานชื่อบุณฑริกวันอยู่ใกล้กับอุทยานชื่อมหาวัน สวนบุณฑริกวันนี้มีกำแพงล้อมรอบทั้ง ๔ ด้าน ด้านละ ๑๖๐,๐๐๐ วา มีประตูแก้วและมีปราสาทแก้วเหนือประตูนั้นทุกประตูดังได้บรรยายมาแล้ว ในสวนอุทยานนี้มีต้นทองหลางใหญ่ต้นหนึ่งชื่อปาริชาตกัลปพฤกษ์ วัดโดยรอบพุ่มไม้ได้ ๒,๔๐๐,๐๐๐ วา โดยรอบต้นได้ ๑๒๐,๐๐๐ วา สูง ๘๐๐,๐๐๐ วา ใต้ต้นไม้นี้มีแท่นศิลาแก้วชื่อปัณฑุกัมพล ยาว ๔๘๐,๐๐๐ วา กว้าง ๔๐๐,๐๐๐ วา หนา ๑๒๐,๐๐๐ วา สีแดงเข้มราวดอกสะเอ้ง อ่อนนุ่มราวกับฟูกผ้าและหงอนของราชหงส์ทอง เมื่อพระอินทร์ประทับบนแท่นนี้ แท่นหินจะยุบลงไปเสมอสะดือ เมื่อทรงลุกขึ้น แท่นศิลาก็จะคืบรูปดังเดิม ใกล้กับต้นปาริชาตนั้นมีศาลาใหญ่ชื่อสุธรรมาเทพยสภาคยศาลา งามยิ่งกว่าศาลาอื่น ๆ ความกว้างและยาวเท่ากันคือ ๒,๔๐๐,๐๐๐ วา ความสูง ๔,๐๐๐,๐๐๐ วา วัดโดยรอบได้ ๗,๒๐๐,๐๐๐ วา พื้นศาลาเป็นแก้ว ๗ ประการ มีกำแพงทองล้อมรอบ มีดอกไม้ชนิดหนึ่งชื่ออาสาพตี มีกลิ่นหอมมาก ดอกไม้นี้บานช้ามาก เวลา ๑ พันปีจึงจะบาน เทวดาทั้งหลายมีใจรักใคร่ดอกไม้นี้ เมื่อเห็นดอกไม้นี้บาน เทวดาจะผลัดเวียนกันไปเผ้าดอกไม้นั้นตลอดพันปี เพราะใจรักดอกไม้นี้เอง
ดอกทองหลางชื่อปาริชาต นั้นร้อยปีจึงจะบาน หมู่เทวดาก็มีใจรักใคร่ในดอกไม้นี้ เมื่อเห็นว่าดอกไม้กำลังจะบาน ก็จะผลัดเปลี่ยนกันไปเฝ้าจนกว่าดอกไม้จะบาน เมื่อดอกไม้บานทั่วทุกกิ่งก้านแล้วจะมีแสงรุ่งเรืองงามมาก ส่งแผ่รัศมีไปไกลถึง ๘๐๐,๐๐๐ วา เวลาลมพัด กลิ่นหอมของดอกไม้นี้จะหอมไปได้ไกลถึง ๘๐๐,๐๐๐ วา เหล่าเทวดามิได้ขึ้นเก็บดอกไม้นี้เลยแม้แต่ครั้งเดียว เมื่อเทวดาผู้ใดใคร่จะเก็บดอกไม้นั้นไม่ว่าจะเอาผ้าไปห่อหรือเอาผอบไปใส่ ก็จะมีลมพัดดอกไม้นั้นให้หล่นตกไปในที่ที่ต้องการเอง ถ้าเทวดายังไม่ทันรับ ก็จะมีลมอีกชนิดหนึ่ง พัดดอกไม้เหล่านั้นเข้าไปในสุธรรมาเทวสภาคยศาลา ซึ่งมีธรรมาสน์แก้วกว้าง ๘,๐๐๐ วา อยู่ในศาลานั้น เมื่อดอกปาริชาตินั้นเหี่ยวแล้ว ก็จะมีลมจำพวกหนึ่งมาพัดดอกไม้นั้น ออกไปจากสุธรรมาเทวสภาคยศาลานั้น และที่ศาลานั้นมีราชอาสน์ทิพย์ของพระอินทร์ อีกทั้งที่นั่งของเทวดาทั้ง ๓๒ องค์ ที่เคยได้กระทำบุญไว้ร่วมกับพระอินทร์ในปางก่อนเป็นอาสนะทิพย์เช่นกัน และยังมีที่นั่งของเทวดาทั้งหลายปูลาดด้วยผ้าทิพย์เรียงกันตามลำดับ เทวดาบางหมู่มีดอกไม้ทิพย์ปูลาดเป็นที่นั่ง บางหมู่มีดอกกรรณิการ์ทิพย์เป็นที่นั่ง มองดูเหลืองอร่ามเหมือนทองคำสุกปลั่ง ล้วนแต่เป็นที่นั่งของเทวดาทั้งหลายถ้วนทั่วทุกองค์
พระอินทร์เสด็จไปในสุธรรมาเทวสภาคยศาลา เพื่อให้เทวดาทั้งหลายมาชุมนุมกันในที่นั้น มีลมพัดเอาละอองเกสรดอกไม้ทิพย์ทั้งหลายในนครดาวดึงส์เข้ามาในศาลานั้นแล้วตกลงบนตัวเทวดาซึ่งสูง ๖,๐๐๐ วา ทำให้มองดูเหลืองอร่ามเหมือนแต้มด้วยน้ำครั่ง หมู่เทวดาเล่นเพลิดเพลินอยู่เช่นนี้เป็นเวลาถึง ๔ เดือน
เมื่อใดเทวดาทั้งหลายในนครดาวดึงส์ต้องการจะฟังธรรม ก็จะมีพรหมตนหนึ่งชื่อ สนังกุมาร ลงมาจากพรหมโลก เนรมิตตนเป็นคนธรรพ์ชื่อปัญจสิขร ปัญจสิขรคนธรรพ์จะขึ้นนั่งเหนือธรรมาสน์เพื่อเทศนาธรรม เหตุที่พรหมเนรมิตตัวเป็นปัญจสิขรคนธรรพ์นั้นเพราะมีรูปงามเป็นที่พึงพอใจแก่เทวดาทั้งหลาย เมื่อยังอยู่ในโลกมนุษย์ คนธรรพ์ผู้นี้ได้ทำบุญไว้มาก จึงได้ไปเกิดในจาตุมหาราชิกาสวรรค์ มีกายสูง ๖๐๐๐ วา ประดับไปด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งหลายล้วนเป็นแก้วเงินทองดูรุ่งเรืองงามราวกับภูเขาทอง ถ้าถอดเครื่องประดับอาภรณ์ออกจากกายคนธรรพ์ แล้วใส่เกวียนในมนุษย์โลก จะได้ถึง ๑,๐๐๐ เกวียน ส่วนกระแจะจันทน์ที่ทาตัวเทวดานั้น ถ้าขูดออกใส่ตุ่มและไหจะได้ถึง ๙ ตุ่ม ขนาดตุ่มและไหแต่ละลูกนั้นสามารถจุข้าวได้ถึง ๔ กระเชอ ปัญจสิขรนุ่งผ้าขาวบริสุทธิ์ ใส่ตุ้มหูทั้งสองข้างงามยิ่งนัก เกล้าผมเป็น ๕ เกล้า มุ่นเป็นมวย ๕ มวย ห้อยปลายผมไปทางข้างหลัง การที่คนธรรพผู้นี้เกล้าผมเป็น ๕ เกล้านี้ทำให้ได้ชื่อว่าปัญจสิขร และเป็นที่พึงใจแก่เทวดาทั้งหลาย หากว่าพรหมสนังกุมารไม่มาเทศนาธรรมให้เทวดาทั้งหลายฟัง บางครั้งเทวดาในสวรรค์ที่เป็นผู้รู้ธรรมก็จะได้รับเชิญให้ขึ้นเทศนาธรรมในที่นั้น บางครั้งพระอินทร์เองก็ทรงขึ้นธรรมาสน์เทศนาธรรมเอง เมื่อใดพระอินทร์ทรงเทศนาธรรม ท้าวจตุโลกบาลทั้ง ๔ ก็จะพาบริวารไปเฝ้าทั้ง ๔ ทิศของสุธรรมาเทวสภาคยศาลานั้น และหมู่คนธรรพ์ก็จะนำเครื่องดนตรีทั้งหลายมาบรรเลงแล้วร่ายรำกับอยู่ที่ปลายเขากำแพงจักรวาลทั้ง ๔ ด้าน เพื่อถวายแก่พระอินทร์เจ้าดังกล่าวแล้ว
ส่วนท้าวจตุโลกบาลนั้นจะเสด็จตรวจดูคนในโลกนี้ทำความดีความชั่วทุกวัน บางวันก็จะใช้เทวดาองค์อื่นมาแทน เช่น ในวันพระ ๘ ค่ำ ก็จะใช้เทวบุตรมาแทน ส่วนในวันพระขึ้น ๑๕ ค่ำ และวันพระข้างแรมนั้น ท้าวจตุโลกบาลจะเสด็จด้วยพระองค์เอง ไม่ว่าจะเป็นเทวดาองค์ใดหรือเทวบุตร หรือท้าวจตุโลกบาลเองมาตรวจตรา ก็จะถือแผ่นทองเนื้อสุกและดินสอทำด้วยหินแดง เดินไปดูทุกแห่งทั่วบ้านเรือนทั้งหลายในโลกมนุษย์นี้ ถ้าเห็นผู้ใดทำบุญทำกรรม ก็จะเขียนชื่อผู้นั้นลงในแผ่นทองนั้นว่า คนนี้ชื่อนี้อยู่บ้านนี้ได้ทำบุญกุศลเช่นนี้ มีอาทิเช่น กราบไหว้เคารพบูชาและปฏิบัติธรรมต่อพระศรีรัตนตรัย เลี้ยงดูบิดามารดา เคารพยำเกรงผู้เฒ่า ผู้ชรา รักพี่รักน้อง รักผู้อื่น เช่น พระสงฆ์ ครูอุปัชฌาย์ ถวายผ้ากฐิน สร้างพระเจดีย์ ปลูกกุฎี วิหาร ปลูกต้นศรีมหาโพธิ์ สดับฟังพระธรรมเทศนา ถือศีลเมตตาภาวนาสวดมนต์บูชาพระให้ทาน เคารพยำเกรงสมณะพราหมณ์ผู้ทรงศีล บูชาธรรมเหล่านี้ ถ้าผู้ใดได้กระทำสิ่งใดก็ดี เทวดาก็จะเขียนชื่อลงในแผ่นทอง แล้วมอบให้แก่ปัญจสิขรเทพบุตรเพื่อไปกวายแก่พระมาตุลี พระมาตุลีจึงนำไปถวายแก่พระอินทร์ เทวดาทั้งหลายจะมาอ่านดูในแผ่นทองนี้ ถ้าเห็นว่าบัญชีรายชื่อในแผ่นทองมีมาก เทวดาก็จะแซ่ซ้องสาธุการยินดีด้วยเห็นว่า มนุษย์ทั้งหลายจะได้เกิดขี้นมาเป็นเพื่อนตนมากมาย และจตุราบายก็จะว่างเปล่าลง ถ้าเทวดาเห็นบัญชีชื่อในแผ่นทองนั้นน้อย เทวดาทั้งหลายก็เสียใจแล้วกล่าวว่า อนิจจาคนทั้งหลายในมนุษย์โลกทำบุญกันน้อยนัก คงจะชวนกันทำบาปมาก คงจะพากันไปเกิดในจตุราบายกันเป็นจำนวนมากต่อไปในภายหน้า เมืองสวรรค์ของเราคงจะว่างลงเป็นแน่ พระอินทร์เจ้าทรงถือแผ่นทองที่มีนามคนที่ทำบุญความดีทั้งหลาย แล้วอ่านให้เทวดาทั้งหลายฟัง เมื่อพระอินทร์ทรงอ่านค่อย ๆ นั้น ได้ยินไปไกลถึง ๙๖,๐๐๐ วา แต่ถ้าทรงอ่านเสียงดัง จะได้ยินกังวานไปทั่วนครดาวดึงส์อันกว้างโดยประมาณถึง ๘๐,๐๐๐,๐๐๐ วา
ยังมีปราสาทแก้วปราสาททองมากมายอันเป็นวิมานของเทวดาทั้งหลายอยู่ในอากาศสูงเทียมเท่าเขาพระสุเมรุ แผ่ขยายไปจนถึงกำแพงจักรวาลนั้นเรียกว่าดาวดึงส์ เทวดาทั้งหลายนี้ มีอายุยืนถึง ๑,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๓๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์ สมบัติยศศักดิ์ทั้งหลายของพระอินทร์และเหล่าเทวดาที่ได้กล่าวมานั้น ได้มาเพราะได้กระทำบุญกุศลธรรมมาแต่ก่อน ผู้ใดปรารถนาจะได้ไปเกิดในสวรรค์อย่าได้ประมาทลืมตน ควรเร่งขวนขวายทำบุญกุศลให้ทาน รักษาศีลเมตตาภาวนา ดูแลบิดามารดา ผู้เฒ่าผู้แก่ ครู อุปัชฌาย์อาจารย์และสมณพราหมณ์ ผู้ทรงศีล ก็จะได้ไปเกิดในสวรรค์ ขอกล่าวถึงเมืองสวรรค์ดาวดึงส์นี้เพียงเท่านี้
สวรรค์ชั้นยามา
นับจากดาวดึงส์สวรรค์ขึ้นไป ๖๗๒,๐๐๐,๐๐๐ วา หรือ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ก็จะถึงชั้นฟ้าชื่อยามา เทวดาที่อยู่ในชั้นฟ้านี้จะมีปราสาทแก้วปราสาททองเป็นวิมาน มีกำแพงแก้วล้อมรอบ มีสวนอุทยานแก้วและมีสระโบกขรณี เทวดาทั้งหลายในชั้นนี้มีหน้าตารุ่งเรืองงดงามยิ่งนัก กายสูง ๘,๐๐๐ วา เทวดาผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นฟ้านี้ ชื่อ พระสุยามเทวราช ในชั้นฟ้านี้ไม่มีแสงอาทิตย์เลยเพราะอยู่สูงกว่าพระอาทิตย์มากนัก เทวดาทั้งหลายมองเห็นได้ด้วยแสงรัศมีจากแก้วทั้งหลายและรัศมีจากตัวเทวดานั่นเอง ส่วนจะรู้ว่าเช้าหรือค่ำได้ก็อาศัยดูจากดอกไม้ทิพย์ ถ้าเห็นดอกไม้ทิพย์บาน จึงรู้ว่ารุ่งเช้า ถ้าเห็นดอกไม้นั้นหุบ จึงรู้ว่าเป็นยามกลางคืน อายุเทวดาในชั้นฟ้านี้ยืนถึง ๒,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๑๔๔,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
สวรรค์ชั้นดุสิต
นับจากสวรรค์ชั้นยามาขึ้นไปอีก ๑,๓๔๔,๐๐๐,๐๐๐ วา หรือ ๑๖๘๐๐๐ โยชน์จะถึงสวรรค์ชั้นดุสิต สวรรค์ชั้นนี้มีวิมานเป็นปราสาทแก้วและปราสาททอง มีกำแพงแก้วล้อมรอบไม่ว่าจะเป็นความกว้าง ความสูง ความงามนั้น มีมากกว่าปราสาทของเทวดาทั้งหลายในสวรรค์ชั้นยามาทั้งสิ้น มีสระและสวนเช่นในสวรรค์ชั้นฟ้าทั้งหลาย เทวดาผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นนี้ คือ พระสันตุสิตเทพยราช เทวดาทั้งหลายในสวรรค์ชั้นดุสิตนี้ รู้บุญ รู้ธรรม แม้แต่พระโพธิสัตว์ผู้สร้างสมบารมีก่อนจะเสด็จลงมาเป็นพระพุทธเจ้า ก็สถิตอยู่ในสวรรค์ชั้นนี้ ขณะนี้พระศรีอาริยเมตไตรย ผู้จะเสด็จลงมาเป็นพระพุทธเจ้าองค์ต่อไปในภัททกัลป์นี้ ก็สถิตอยู่ที่สวรรค์ชั้นนี้และเทศนาธรรมให้เทวดาทั้งหลายฟังอยู่ทุกเมื่อมิได้ขาด อายุของเทวดาในชั้นนี้ยืนถึง ๔,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๔๗๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
สวรรค์ชั้นนิมมานรดี
นับจากสวรรค์ชั้นดุสิตขึ้นไป ๒,๖๘๘,๐๐๐,๐๐๐ วา หรือ ๓๓๖,๐๐๐ โยชน์ ก็ถึงสวรรค์ชั้นนิมมานรดี ซึ่งมีปราสาทแก้วปราสาททองเป็นที่อยู่ของเทวดา มีกำแพงแก้วกำแพงทองล้อมรอบ และมีแผ่นดินเป็นทองราบเรียบเสมอกันทุกแห่งงดงาม มีสระน้ำอาบน้ำ สรงน้ำพร้อมสรรพ และมีสวนแก้วเหมือนสวรรค์ชั้นดุสิต แต่งามขึ้นไปอีก เทวดาที่อยู่ในสวรรค์ชั้นนี้ หากปรารถนาจะได้สิ่งใด ก็จะเนรมิตสิ่งนั้นขึ้นมาเองตามใจปรารถนาได้ทุกประการ เทวดาทั้งหลายสนุกสนานอยู่กับนางฟ้าทั้งหลายด้วยใจนั่นเอง จึงเรียกสวรรค์ชั้นนี้ว่า นิมมานรดี เทวดาในชั้นฟ้านี้อายุยืนได้ ๘,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๒,๓๐๔,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
สวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัดดี
เหนือขึ้นไปจากสวรรค์ชั้นนิมมานรดี ๕,๓๗๖,๐๐๐,๐๐๐ วา หรือ ๖๗๒,๐๐๐ โยชน์ ก็จะถึงสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัดดี สวรรค์ชั้นที่ ๖ อันเป็นฉกามาพจรสวรรค์ สวรรค์ชั้นฟ้าที่ ๖ นี้ ประเสริฐด้วยสุขสมบัติมากยิ่งไปกว่าสวรรค์ชั้นฟ้าที่กล่าวมาแล้ว หากว่าปรารถนาจะได้สรรพทิพย์อาหารใด ๆ ก็จะมีเทวดาองค์อื่นมาเนรมิตให้ดังใจปรารถนา จึงชื่อว่า ปรนิมมิตวสวัดดีสวรรค์ เทวดาในสวรรค์ชั้นนี้สูง ๖๔,๐๐๐ วา เทพยดาผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นนี้ ชื่อพระปรนิมิตวสวัดดีเทวราชเป็นใหญ่เหนือเทวดาทั้งหลายฝ่ายหนึ่ง และพระยามาราธิราชเป็นใหญ่ในหมู่มารทั้งหลายอีกฝ่ายหนึ่ง ในชั้นฟ้านี้จึงมีพระยาผู้เป็นใหญ่ ๒ องค์ ไม่เคยไปเฝ้าไปหากันและกันเลย สวรรค์ทุกชั้นมีอาณาเขตจดขอบแดนจักรวาล ชั้น ๖ นี้ ชื่อฉกามาพจรภูมิ อายุของเทวดาในสวรรค์ชั้นนี้ยืนได้ ๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๘,๒๑๖,๐๐๐,๐๐๐ ปีในเมืองมนุษย์
เทวดาทั้งหลายจะสิ้นอายุจากเมืองฟ้านั้นเป็นไปได้ ๔ ประการ คือ อายุขยะ บุญญขยะ อาหารขยะ และโกรธพละ หากว่าเทพยดาองค์ใดทำบุญมาแต่ก่อนเมื่อสิ้นอายุในสวรรค์ที่อยู่แล้ว จะไปเกิดในสวรรค์ชั้นฟ้าสูงขึ้นไป หรือสวรรค์ชั้นเดิมก็ดี เรียกว่า อายุขยะ หากเทวดาองค์ใดได้ทำบุญมาก่อน และได้ไปเกิดในสวรรค์แต่อายุเทวดานั้นไม่ถึงกำหนดของอายุเทวดาทั่ว ๆ ไปในสวรรค์ชั้นนั้น ทำให้สิ้นบุญไปก่อน ก็จะไปเกิดในสวรรค์แห่งอื่นเพราะสิ้นบุญก่อน เรียกว่า บุญญขยะ ส่วนเทวดาบางพวกเล่นสนุกเพลิดเพลินอยู่กับนางฟ้าทั้งหลาย จนลืมกินอาหาร เทวดาก็จะสิ้นชีวิตลงแม้จะลืมกินอาหารเพียงมื้อเดียวก็ตาม แม้นว่ามากินภายหลังสักร้อยมื้อก็ไม่สามารถจะคงชีวิตต่อไปได้ เพราะเหตุว่าเนื้อของเทวดาอ่อนเหมือนดอกบัว ถ้านำดอกบัวไปตากบนหินเวลาแดดร้อนจัดไว้หนึ่งวันแล้วจึงเอามาแช่น้ำ แม้นว่าจะแช่ไว้นานเท่าใดก็ตามดอกบัวก็จะไม่มีวันฟื้นสดชื่นขึ้นมาอีกได้ เช่นเดียวกับเทวดาที่อดอาหารแล้วตายลง เทวดาที่สิ้นชีวิตลงด้วยเหตุเช่นนี้ เรียกว่า อาหารขยะ เทวดาบางจำพวกเห็นเทวดาองค์อื่นได้ดีมียศถาบรรดาศักดิ์มากกว่าตนก็มีใจคิดริษยาโกรธ ทำให้เกิดเป็นปากเสียงด่าทอกับเทวดาทั้งสองนั้น ถ้าฝ่ายใดอดใจไม่โกรธได้ ก็จะมีชีวิตอยู่ต่อไปทั้งสองฝ่าย เพราะเหตุใดจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุว่าใจของเทวดาผู้โกรธนั้นเปรียบเป็นไฟ และใจของเทวดาผู้ไม่โกรธนั้นเป็นน้ำ ไปดับไฟของเทวดาที่โกรธเสีย จึงมีชีวิตอยู่ต่อไปได้ แต่ถ้าเทวดาทั้งสององค์ต่างถือความโกรธเข้าหากันไม่สามารถถอดใจได้ ต่างด่าทอถกเถียงกัน นางฟ้าทั้งหลายที่เป็นบริวารของทั้งสองฝ่ายก็จะสยายผมลงแล้วร้องไห้ เมื่อเทวดาตั้งความโกรธต่อกันเช่นนั้น หัวใจของทั้งสองฝ่ายก็จะเป็นไฟไหม้ตัวของเขาทั้งสองสิ้นชีวิตลง เทวดาหมู่ใดสิ้นชีวิตลงด้วยเหตุดังกล่าวนี้ เรียกว่า โกรธพละ
ลักษณะพิเศษของเทวดาทั้งหลายมีดังนี้ แม้ว่าเสวยอาหารแล้วก็จะไม่มีลามกอาจมเหมือนที่มนุษย์เรามีเลย เทวดาที่จุติจากสวรรค์ไม่มีแม้แต่ซากศพเช่นมนุษย์เราเลย เมื่อเวลาจุตินั้น ร่างกายก็จะหายไปเลย ถ้าเทวดาผู้มีบุญนั้นจะจุติสิ้นชีวิต ๗ วันก่อนจะจุติ จะเห็นนิมิต ๕ ประการ เมื่อเห็นแล้วเทวดาองค์นั้นก็จะรู้ว่าตนกำลังจะจุติสิ้นชีวิตแล้ว นิมิตทั้ง ๕ คือ หนึ่ง เห็นดอกไม้ที่มีในวิมานของตนเหี่ยวและสิ้นกลิ่นหอม ปกติแล้วดอกไม้นี้มีกลิ่นหอมมากและไม่มีวันเหี่ยว สอง เห็นผ้าทรงดูหม่นหมอง ปกติผ้าทรงจะดูสดใสงดงามเสมอ สาม มีความสุขดีอยู่ แต่ไม่รู้สึกเป็นสุข มีเหงื่อไคลไหลออกมาจากรักแร้ เมื่อก่อนเคยอยู่เป็นสุขทุกเวลา ไม่เคยมีเหงื่อไคลเลย สี่ อาสนะที่นั่งนอนดูร้อนแข็งกระด้าง แต่ก่อนไม่เคยร้อนหรือแข็งกระด้างเลย และ ห้า กายของเทวดาเหี่ยวแห้งเศร้าหมองไม่มีรัศมีเหมือนแต่ก่อน และรู้สึกเหน็ดเหนื่อยเมื่อยทั้งมือและเท้า ซึ่งแต่ก่อนตัวเทวดามีรัศมีรุ่งเรืองงามตลอดเวลา และไม่เคยรู้สึกเหน็ดเหนื่อยเมื่อยตัวแต่ประการใด
การเห็นนิมิตทั้ง ๕ ประการนี้จะเกิดมีขึ้นแก่เทวดาผู้มีบุญและจะจุติเปรียบเหมือนพระราชาในเมืองมนุษย์ เมื่อจะสวรรคตก็จะเห็นนิมิตในทำนองเดียวกัน ส่วนเทวดาผู้มีบุญน้อย เมื่อจะจุติก็จะสิ้นชีวิตเลย ในขณะที่เทวดาผู้มีบุญก็จะเห็นนิมิต ๕ ประการดังกล่าวแล้ว เทวดาองค์อื่น ๆ ที่เป็นที่รักใคร่ และนางฟ้าบริวารทั้งหลายก็จะมาหามาสู่ตลอด ๗ วันนั้น มีความทุกข์โศกไปด้วย แล้วก็จะชักชวนเทวดาองค์นั้นให้ไปเล่นที่สวนสนุกเพื่อให้ลืมความทุกข์ลง นางฟ้าบริวารทั้งหลายก็จะร้องไห้เศร้าโศกทุกคน แล้วครวญว่า ขอให้พระองค์มาเกิดในวิมานนี้อีก เมื่อครบ ๗ วันแล้ว เทวดาองค์นั้นก็จะจุติ แล้วไปเกิดใหม่ตามอำนาจบุญและอำนาจบาปของเทวดาเอง เมื่อเทวดาสิ้นชีวิตลง เครื่องประดับอาภรณ์ต่าง ๆ ของเทวดาก็จะหายไป ร่างกายของเทวดาก็จะหายไป แม้แต่ผมสักเส้นหนึ่งก็จะไม่มีเหลือปรากฏให้เห็นเลย
แม้นว่าเทวดาทั้งหลายจะมีสุขสมบัติปานใดก็ดี ก็ยังหมดสิ้นจากความสุขและสมบัติต่าง ๆ ลงได้ ฉะนั้นมนุษย์เราทั้งหลายจะยึดมั่นในสมบัติหรืออายุของตนได้อย่างไร เหตุฉะนี้ พระพุทธเจ้าก็ดี พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ดี พระอรหันต์เจ้าทั้งหลายก็ดี จึงไม่มีใจปรารถนาในสุขสมบัติในสงสารวัฏนี้ ท่านจึงเสด็จเข้าสู่นิพพานสุข เพราะเหตุนี้เอง อันว่าจะเกิดมาได้สุขสมบัติในเทวโลกก็ดี มนุษย์โลกก็ดี ก็เป็นเพราะได้กระทำบุญมาก่อน รวมทั้งไตรเหตุ ๓ ประการ คือ อโลโภเหตุ ไม่โลภอยากได้ทรัพย์สินของผู้อื่น อโทโสเหตุ ไม่โกรธขึ้งโกรธแค้น กล่าวโทษหรือริษยาผู้อื่น อโมโหเหตุ ไม่หลง ไม่กระทำบาปทำแต่บุญ เหตุทั้ง ๓ ประการนี้จะทำให้มียศศักดิ์และสุขสมบัติ จิตใจที่เป็นบุญมีทั้งหมด ๑๗,๒๘๐ ดวงดังได้กล่าวมาแล้ว สวรรค์ในฉกามาพจรภูมิ อันเป็นกัณฑ์ที่ ๖ กล่าวโดยสังเขปแต่เพียงเท่านี้
บทที่ ๗ รูปาวจรภูมิ
รูปพรหม ๑๖ ชั้น
พรหมทั้งหลายที่เกิดในรูปพรหมทั้ง ๑๖ ชั้นนั้น ย่อมเกิดเป็นกายใหญ่ทันทีแต่เพียงอย่างเดียว และเอาปฏิสนธิ ๖ จำพวก คือ วิตก วิจารณ์ และอื่น ๆ ที่กล่าวแล้ว นับตั้งแต่สวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัดดีขึ้นไปจนถึงพรหมโลกนั้น จะนับเป็นโยชน์หรือเป็นวาไม่ได้เลย เพราะว่าอยู่ไกลมาก แม้แต่พรหมชั้นล่างสุดที่ชื่อ พรหมปาริสัชชาภูมิ ลงมาจนถึงแผ่นดินนี้ก็ยังไกลมาก หากเอาศิลาก้อนหนึ่งขนาดเท่าปราสาทเหล็กที่ชื่อ โลหปราสาท ที่มีอยู่ในลังกาทวีปนั้น มาทิ้งทอดลงมาจากพรหมปาริสัชชานั้น โดยไม่ไปติดขัดอยู่ที่ไหนเลย ก็จะกินเวลาถึง ๔ เดือน จึงจะตกลงมาถึงแผ่นดิน นี่เป็นแต่เพียงพรหมชั้นต่ำสุด พรหมทั้ง ๒๐ ชั้นจะอยู่เหนือกันขึ้นไปตามลำดับ ๒๐ ชั้น อาณาเขตกว้างเท่าขอบเขตของกำแพงจักรวาล นอกจากนั้นยังมีปราสาทแก้ว และเครื่องประดับทั้งหลายงดงามยิ่งไปกว่าบรรดามีในสวรรค์ของเทวดาต่าง ๆ นับพันเท่า
พรหมชั้น ๑ ชื่อ พรหมปาริสัชชาภูมิ ชั้น ๒ ชื่อ พรหมปโรหิตา ชั้น ๓ ชื่อ มหาพรหมาภูมิ พราหมณ์และฤษีที่บำเพ็ญภาวนาจนได้ฌานที่ชื่อ ปฐมฌานในชั้นต่ำ ตลอดชีวิตนั้นเมื่อตายไปจะได้ไปเกิดในพรหมชั้นปาริสัชชาภูมิ มีอายุยืนได้หนึ่งในสามของกัลป์ ผู้ใดที่ได้ปฐมฌานชั้นปานกลางตลอดชีวิต เมื่อตายไปก็จะไปเกิดในพรหมที่ชื่อว่าพรหมปโรหิตาภูมิ เสวยสุขอยู่เป็นเวลาครึ่งหนึ่งของกัลป์ ส่วนผู้ใดได้ปฐมฌานชั้นสูงสุดตลอดชีวิต เมื่อตายไปก็จะไปเกิดในพรหมชั้นมหาพรหมภูมิ เสวยสุขเป็นเวลาหนึ่งมหากัลป์ อายุของพรหมในชั้นนี้นับเป็นกัลป์ เมื่อไฟไหม้กัลป์เมื่อใดก็จะไหม้พรหมทั้ง ๓ ชั้นนี้ด้วย
ไกลขึ้นไปอีกมากก็จะถึงพรหมอีก ๓ ชั้น คือ ปริตตาภูมิ อัปปมาณาภูมิ และ อาภัสสราภูมิ รวมเรียกว่า ทุติยฌานภูมิ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายที่สำเร็จทุติยฌานชั้นต่ำจนตลอดชีวิต เมื่อตายไปจะไปเกิดในพรหมชั้นปริตตาภูมิ มีอายุได้ ๒ มหากัลป์ ผู้ใดสำเร็จทุติยฌานภูมิชั้นปานกลางจนตลอดชีวิต ตายไปจะไปเกิดในพรหมชั้นอัปปมาณาภูมิ มีอายุยืนได้ ๔ มหากัลป์ ส่วนผู้ที่สำเร็จทุติยฌานภูมิชั้นสูงสุด ก็จะไปเกิดในพรหมชั้นอาภัสสราภูมิ มีอายุยืนได้มหากัลป์ เมื่อเกิดไฟไหม้กัลป์แล้ว น้ำก็ท่วมอาภัสสราพรหมภูมิด้วย
ถัดขึ้นไปอีกไกลนักหนาก็จะถึงพรหมอีก ๓ ชั้น คือ ปริตตาสุภาภูมิ อัปปมาณสุภาภูมิ และสุภกิณหาภูมิ รวมเรียกว่า ตติยฌานภูมิ เทวดาหรือมนุษย์ใดได้ตติยฌานในชั้นต่ำ เมื่อตายไปก็จะไปเกิดในพรหมชั้นปริตตาสุภาภูมิ มีอายุยืน ๑๖ มหากัลป์ ผู้ใดได้ตติยฌานในชั้นกลางจนตลอดชีวิต ตายไปก็จะไปเกิดในพรหมชั้นอัปปมาณาสุภาภูมิ มีอายุยืนได้ ๓๒ มหากัลป์ ส่วนผู้ใดได้ตติยฌานชั้นสูงสุดจนตลอดชีวิต ตายไปก็จะไปเกิดในพรหมชั้นสุภกิณหาภูมิ มีอายุยืน ๖๔ กัลป์ เมื่อน้ำท่วมแล้วมีลม ๕ อย่าง พัดพาทำลายพรหมทั้ง ๓ ชั้นนี้จนหมดลมนั้นจึงจะหยุด
จากนั้นขึ้นไปอีกไกลมากจะถึงพรหมอีก ๒ ชั้น คือ เวหัปผลาภูมิและอสัญญีภูมิ เรียกว่า จตุตถฌานภูมิ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายที่บรรลุจตุตถฌานชั้นสูงสุดจนตลอดชั่วชีวิต เมื่อตายไปจะไปเกิดในพรหมชั้นเวหัปผลาภูมิ มีอายุยืนถึง ๔๐๐ มหากัลป์ ผู้ใดถึงจตุตถฌานด้วยความมั่นคงและไม่มีลูกมีเมีย รวมทั้งเขารำพึงในใจว่า อันว่าสัตว์ทั้งหลายที่ไปทนทุกขเวทนาอยู่ในจตุราบายด้วย โยนิ ๔ คติ ๕ วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ ก็เป็นเพราะมีใจรู้รำพึงมาก มีใจรัก มีใจเกลียดชัง เมื่อใดใจนี้หายไปจากตนไม่รู้รำพึงมาก ไม่รู้รักรู้เกลียด เมื่อนั้นก็จะดียิ่ง เขารำพึงเช่นนี้แล้วก็ปรารถนาเช่นนี้ คือขออย่ามีลูกมีเมียหรือมีใจเลย เขาพร่ำภาวนาเช่นนี้ว่า ขอจงอย่ามีสัญญาภาวนาอยู่ตลอดชั่วชีวิตเขา เมื่อตายไปก็ไปเกิดในพรหมชั้นอสัญญีภูมิ พรหมในชั้นนี้มีกายสูง ๙๖,๐๐๐ วา ไม่มีใจแม้แต่นิดเดียว หน้าตาผิวพรรณเหมือนรูปพระปฏิมาทองคำที่ช่างขัดไว้ใหม่ งดงามมาก หากผู้ใดนั่งอยู่และตายไป ก็จะไปเกิดเป็นพรหมในอิริยาบถนั่งไปจนสิ้นอายุพรหม ผู้ใดยืนอยู่แล้วตายไป ก็จะไปเกิดเป็นพรหมในอิริยาบถยืนในพรหมโลก ไม่กะพริบตาหวั่นติงใด ๆ ทั้งสิ้น ไม่รับรู้ใดทั้งสิ้น ในปราสาทแก้วของพรหมนั้นกว้างขวางมาก มีดอกไม้ของหอมทั้งหลายอันประเลริฐอยู่ตลอดเวลาที่พรหมสถิตอยู่ ดอกไม้นั้นไม่มีเหี่ยวแห้ง ของหอมต่าง ๆ ก็ไม่มีวันหมดกลิ่นหอมเลย ดอกไม้ต่าง ๆ ก็จะประดับอยู่เรียงรายราวกับมีผู้จัดแต่งอยู่รอบวิมานของพรหม จำนวนของพรหมในชั้นนี้มีมากมายไม่รู้กี่ล้านกี่โกฏิ มีอายุยืนได้ ๕๐๐ มหากัลป์ เมื่อใดพรหมเหล่านี้จะสิ้นอายุ พรหมที่ได้ทำบุญมาก่อน เมื่อก่อนจะสิ้นชีวิตจิตใจก็จะกลับคืนมาสู่ร่างตามเดิมเช่นคนทั่ว ๆ ไป แล้วจึงไปเกิดตามผลบุญและบาปที่ทำไว้ เพราะยังไปไม่ถึงนิพพาน
จากนั้นขึ้นไปอีกไกลมากจะถึงพรหมอีก ๕ ชั้น คือ อวิหาภูมิ อตัปปาภูมิ สุทัสสาภูมิ สุทัสสีภูมิ และอกนิฏฐาภูมิ เรียกรวมว่า ปัญจสุทธาวาส นับเป็นจตุตถฌานภูมิ ผู้ใดได้สำเร็จจตุตถฌาน หรือปัญจมฌานก็ดี จนตลอดชั่วชีวิตตายไปก็จะได้ไปเกิดในพรหม ๕ ชั้นที่ชื่อปัญจสุทธาวาสนี้
แล้วจะไม่เกิดมาเป็นคนในมนุษย์โลกอีกเลย หากว่าสิ้นอายุจากพรหมโลกแล้ว จะเข้าถึงนิพพานเลย อายุของพรหมในอวิหาภูมินั้นยืนได้ ๑,๐๐๐ มหากัลป์ อายุพรหมในอตัปปายืนได้ ๒,๐๐๐ มหากัลป์ พรหมในสุทัสสาอายุยืนได้ ๔,๐๐๐ มหากัลป์ อายุพรหมในชั้นสุหัสสียืนได้ ๘,๐๐๐ มหากัลป์ และอายุพรหมในชั้นอกนิฏฐายืนได้ ๑๖,๐๐๐ มหากัลป์
พรหมทั้ง ๑๖ ชั้นนี้ เรียกว่า โสฬสรูปพรหม อันเป็นที่อยู่ของพรหมทั้งหลายอันมีรูปพรหมทั้งหลายล้วนแต่เป็นเพศชาย จะมิพรหมเพศหญิงแบบเทพธิดาในสวรรค์ชั้นต่ำลงมาก็หาไม่ได้ แต่พรหมที่อยู่ในชั้นอสัญญีนั้นเป็นแต่รูปอยู่เช่นนั้น ไม่เคลื่อนไหวเลยแม้แต่น้อย ส่วนพรหมในชั้นอื่น ๆ อีก ๑๕ ชั้น เคลื่อนไหว มีตาไว้ดู หูไว้ฟัง มีจมูกไว้หายใจเข้าออก แต่ไม่มีความรู้สึกถึงกลิ่นหอมหรือเหม็น มีลิ้นไว้พูดจาแต่ไม่รู้รสเปรี้ยว หวาน เผ็ด จืด หรือเค็ม เนื้อตัวของพรหมนั้นแม้นว่าจับต้องก็จะไม่รู้สึกเจ็บแต่ประการใด ไม่เสวยข้าว น้ำ ได้แต่นั่งฌานสมาบัติ ไม่ยินดีที่จะเกี่ยวข้องกับผู้อื่น หน้าตาเนื้อตัวของพรหมนั้นเกลี้ยงเกลางดงาม รุ่งเรืองกว่าพระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นพันเท่า แม้แต่มือของพรหมเพียงมือเดียวก็ให้แสงเรืองไปทั่วจักรวาลได้ถึงหมื่นจักรวาล พระพรหมทั้งหลายมีปราสาทแก้วและปราสาททอง มีอาสน์ทิพย์ ม่านและเพดานเป็นทิพย์ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ งดงามยิ่งกว่าวิมานของเทวดาในชั้นต่ำได้พันเท่า มีเกศเกล้างดงาม มีชฎาทุกองค์ งามยิ่งนัก รูปร่างของพรหมก็งดงามมาก ไม่ว่าจะเป็นหัวเข่าก็ดี แขนก็ดี ต่อกันกลมกลึงงามมาก มองไม่เห็นรอยต่อ พรหมทั้งหลายนั้นไม่มีอวัยวะภายในตนแม้แต่น้อย และไม่มีลามกอาจมใด ๆ เลย
พรหมทั้ง ๑๖ ชั้นนั้น ไม่มีพรหมเพศหญิงแม้แต่องค์เดียว แม้แต่เพียงเหมือนเพศหญิงก็ไม่มีเลย พรหมทั้งหลายไม่มีใจรักใคร่ในผู้หญิงแม้แต่น้อย ไม่มีการขับร้องฟ้อนรำหรือเล่นดนตรีแต่อย่างใด บางพวกอยู่ด้วยฌานชื่อ อริยวิหาร บางพวกอยู่ด้วยฌานชื่อ ทิพยวิหาร บางพวกอยู่ด้วยฌานชื่อ พรหมวิหาร พรหมทั้งหลายในอกนิฎฐพรหมนั้น เมื่อใดที่พระโพธิสัตว์ผู้จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้านั้นเสด็จออกผนวช พรหมนั้นจะเอาผ้าไตรจีวรและเครื่องบริขารลงมาจากพรหมโลกไกลโพ้น มาถวายแด่พระโพธิสัตว์เจ้า พระโพธิสัตว์ทรงรับเอาไตรจีวรจากพรหมแล้วทรงไตรจีวรนั้น ทรงถอดผ้าขาวที่พระองค์ทรงอยู่ออกจากพระกายแล้วยื่นให้พรหมนั้น ซึ่งรับเอาขึ้นไปไว้ที่อกนิฏฐพรหม แล้วเนรมิตเป็นพระเจดีย์แก้วครอบผอบแก้วใสงามนั้น พระเจดีย์สูง ๙๖,๐๐๐ วา มีพระนามว่า ทุสเจดีย์ พรหมทั้งหลายย่อมเคารพบูชาปฏิบัติพระเจดีย์วันละ ๗ แสนองค์มิได้ขาด
พรหม ๑๖ ชั้นนี้ เมื่อไฟไหม้แผ่นดินนี้แล้ว พรหมจะเสด็จลงมาดูดอกบัวที่เกิดในแผ่นดินนี้ แล้วจึงเอาบาตร จีวร เครื่องอัฎฐบริขาร ๘ สิ่งที่อยู่ในดอกบัวนั้น คือ ผ้าสบง ผ้าจีวร ผ้าสังฆาฏิ บาตร ผ้าประคด มีดโกน เข็มเย็บผ้า ผ้ากรองน้ำ พรหมรับเอาอัฏฐบริขารนี้ขึ้นไปไว้ที่อกนิฏฐพรหม ยามเมื่อพระโพธิสัตว์เจ้าเสด็จออกผนวชเมื่อใด พรหมจึงจะนำลงมาถวาย กัลป์ใดมีพระพุทธเจ้าหนึ่งพระองค์ ก็จะเกิดดอกบัวขึ้นหนึ่งดอก เรียกกัลป์นี้ว่า สารกัลป์ กัลป์ใดจะเกิดมีพระพุทธเจ้าสองพระองค์ ก็จะเกิดดอกบัว ๒ ดอก เรียกว่า มัณฑกัลป์ กัลป์ใดจะเกิดมีพระพุทธเจ้าสามพระองค์ ก็จะเกิดดอกบัวขึ้น ๓ ดอก เรียกว่า วรกัลป์ กัลป์ใดจะเกิดมีพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ ก็จะเกิดดอกบัว ๔ ดอก เรียกกัลป์นี้ว่า สารมัณฑกัลป์ กัลป์ใดจะเกิดมีพระพุทธเจ้าห้าพระองค์ ก็จะเกิดดอกบัว ๕ ดอก เรียกว่า ภัททกัลป์ กัลป์ใดจะไม่มีพระพุทธเจ้ามาเกิดเลย กัลป์นั้นเรียกว่า สุญญกัลป์ ในหนึ่งกัลป์จะมีพระพุทธเจ้ามาเกิดได้สูงสุดเพียง ๕ พระองค์เท่านั้น มากกว่านี้ไม่มี และเครื่องอัฎฐบริขารอันเกิดมีในดอกบัวนั้น ก็เกิดขึ้นมาเองเพราะบารมีของพระพุทธเจ้านั่นเอง
ผู้ที่จะได้ไปเกิดในพรหมโลกนั้น ทำบุญธรรมอย่างไรจึงได้ไปเกิดเช่นนั้น ผู้ใดก็ดีแม้นว่าได้ทำบุญบวชเป็นพระรักษาศีลได้เท่าไรก็ดี แต่ไม่ได้ฌานที่จะทำให้สามารถเดินไปในอากาศหรือดำดินได้ จะไม่ได้เกิดในพรหมโลกเป็นอันขาด ผู้ใดเจริญภาวนาฌานจนตลอดชั่วชีวิต จึงจะได้ไปเกิดในพรหมโลก เมื่อภาวนาจะให้บรรลุได้ฌานนั้นย่อมกระทำดังนี้ คือ ภิกษุเจ้าที่เป็นศิษย์ของพระพุทธเจ้าก็ดี ฤๅษีผู้มีศีลก็ดี นั่งสมาธิภาวนาจำเริญกรรมฐานว่า “ปฐวีกสิณํ” ทั้งกลางวันกลางคืน และกำจัดปัญจนิวรณ์ คือ ความพอใจรักใคร่ในกาม ความปองร้ายผู้อื่น ความง่วงเหงาหาวนอน ความฟุ้งซ่าน ความลังเลไม่ตกลงใจ แล้วจึงประกอบด้วยฌาน ๕ ประการ คือ ความตรึกตรอง ความพิจารณา ความปลื้มใจ ความสุข และความเป็นผู้มีอารมณ์เดียว แล้วจึงจักได้ฌาน ๕ ประการ คือ รู้จักแสดงฤทธิ์ได้ มีหูทิพย์ ตาทิพย์ รู้จักจิตของผู้อื่น และรู้จักระลึกชาติได้ เหล่านี้เป็นสภาวะบุญที่ได้เจริญฌานในโลกนี้ แล้วจึงจะได้ไปเกิดในรูปพรหม ๑๕ ชั้น ยกเว้น อสัญญีพรหม เมื่อเกิดนั้น มีรูปเกิดเพียง ๒๓ รูปทีเดียว ไม่มีรูปเกิดถึง ๒๘ รูป เช่นเทวดาที่เกิดเป็นกามภูมิ เมื่อพรหมเกิดมีรูปเกิด ๒๓ รูป แต่ไม่มีรูปเกิดอีก ๕ รูป ๕ รูปนั้นคืออะไร ได้แก่ ฆานรูป รูปอันรู้จักกลิ่นหอมและเหม็น ชิวหารูป รูปอันรู้รสอาหารที่กิน กายรูป รูปอันรู้สึกเจ็บปวด อิตถีภาวรูป รูปอันรู้สึกกามตัณหาเหมือนผู้หญิง ปุริสภาวรูป รูปอันรู้สึกกามตัณหาเหมือนผู้ชาย เมื่อเกิดก็จะมีชีวิตรูป ๔ รูป คือ รูปที่รักษาตา รูปที่รักษาหู รูปที่รักษาใจ และรูปที่รักษาเสียง
พรหมที่เกิดในชั้นอสัญญีนั้น ย่อมเกิดเป็นรูปเหมือนพรหมทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว แต่รูปนั้นจะมี ๑๗ จำพวก ได้แก่อะไรบ้าง ได้แก่ สุทธัฏฐกรูป ๘ ชีวิตรูป ๑ อากาสรูป ๑ วิการรูป ๓ ลักษณะรูป ๔ รวมกันได้ ๑๗ จำพวก โดยมีชีวิตรูปอันเดียวอยู่ในสุทธัฏฐกรูป
พรหมทั้งหลายที่มีจิตภาวนาเจริญฌานนั้น ยังมีเจตสิกซึ่งเป็นเพื่อนของจิตมาตกแต่งอีกให้เป็นกุศล เจตสิกนี้มีเท่าใด มี ๒๒ จำพวก อันได้แก่ ศรัทธา ความเชื่อถือบุญธรรมทุกเมื่อ สติ ความระลึกได้ไม่ลืมบุญธรรมเลย ความรู้ละอายไม่ประมาท ความเกรงกลัวต่อบาป ความไม่โลภ ความไม่โกรธ ไม่เคียดแค้นไม่ริษยา การกระทำสิ่งใดด้วยใจเป็นกลาง กระทำสิ่งใดมีตน ประกอบด้วยสภาวธรรม ความมีใจเห็นสภาวธรรม มีกายเบาตามธรรม ความมีใจเบาตามสภาวธรรม ความมีกายอ่อนตามธรรม ความมีใจอันอ่อนตามสภาวธรรม ความมีกายอันควรแก่สภาวะและธรรมทั้งหลาย ความมีใจอันควรแก่สภาวธรรมทั้งหลาย ความมีกายคล่องแคล่วแก่ธรรม ความมีใจอันคล่องแคล่วแก่ธรรม ความมีกายซึ่งตรงต่อธรรม ความมีจิตซื่อตรงต่อธรรม ความมีใจเมตตากรุณาแก่สัตว์ทั้งหลาย ความมีใจพลอยยินดีต่อสัตว์ทั้งหลาย และความมีปัญญายิ่งกว่าอินทรีย์ทั้งหลาย รวมเจตสิกได้ ๒๒ จำพวก เหล่านี้เป็นเพื่อนของจิตใจ แทนอาหารของรูปพรหมทั้งหลาย กล่าวถึงพรหมทั้งหลายอันมีรูปชื่อ รูปาวจรภูมิ นับเป็นบทที่ ๗ โดยสังเขป แต่เพียงเท่านี้
บทที่ ๘ อรูปาวจรภูมิ
อรูปพรหม ๔ ชั้น
ต่อไปนี้จะกล่าวถึงท่านที่ไปเกิดในอรูปพรหมโลกอันไกลโพ้นด้วยอรูปปฏิสนธิต่อจากชั้นอกนิฏฐพรหมขึ้นไปเบื้องบนว่างเปล่าไกลลิบลับ มีพรหมโลกอยู่อีก ๔ ชั้น คือ อากาสานัญจายตนภูมิ วิญญาณัญจายตนภูมิ อากิญจัญญายตนภูมิ และเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ พรหมโลกทั้งสี่ชั้นนี้เป็นที่อยู่ของท่านผู้ได้ฌานที่ ๕ ท่านเหล่านี้ไม่มีตัวตนแม้แต่น้อย ว่างเปล่า มีแต่จิตสถิตอยู่กลางหาว ด้วยเหตุนี้ที่อยู่ของท่านจึงชื่อว่า อรูปพรหมโลก
พรหมที่ไปเกิดในชั้นอากาสานัญจายตนภูมินั้น เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์ คิดว่า ถ้าหากจะเพียรพยายามให้ใจหายไป จะเป็นอย่างไร ถ้ามีแต่ใจไม่มีร่างกาย เราจะทำร้ายใคร และใครจะทำร้ายเราไม่ได้ ควรปรารถนาให้ร่างกายนี้หายไป เหลือไว้แต่จิต แล้วเจริญภาวนาได้สำเร็จฌานทั้ง ๕ และปรารถนาว่า “เราจะเอาอากาศอันว่างเปล่าไม่มีอะไรเลยในอรูปพรหมโลกชั้นต้นเป็นที่อยู่ของเราต่อไป” แล้วเจริญภาวนาปรารถนาให้ร่างกายหายไป โดยเพ่งอากาศเป็นอารมณ์ว่า “อากาศไม่มีที่สิ้นสุด ความว่างเปล่าไม่มีที่สิ้นสุด เราจักเป็นผู้ไม่มีรูปร่าง” แล้วได้อากาสนานัญจายตนฌานตลอดชีวิต เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ได้ไปเกิดเป็นพรหมในพรหมโลกชั้นอากาสานัญจายตนภูมิ มีแต่ใจ ไม่มีรูปร่างหน้าตา มือเท้าแม้แต่น้อย มีอายุยืนได้ ๒๐,๐๐๐ กัลป์
นักบวชบางพวกเจริญภาวนาได้ฌาน ๕ ในชั้นต้นแล้ว ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ แต่หาได้อิ่มใจไม่ เพราะใจอยากจะได้สูงขึ้นไปกว่านั้น จึงไม่หยุดอยู่เพียงอากาสานัญจายตนสมาบัติ ปรารถนาจะให้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ซึ่งอยู่เหนืออากาศว่างเปล่าตลอดกาล ไม่เอาใจใส่อย่างอื่นเลย เอาใจใส่ภาวนาว่า “วิญญาณเป็นอารมณ์ไม่มีที่สิ้นสุด เราจักเป็นผู้ไม่มีรูปร่างด้วยวิญญาณนี้ให้ได้” ไม่เพ่งอย่างอื่นเลย เพ่งแต่วิญญาณจนตลอดชีวิต เมื่อสิ้นชีวิตแล้วได้ไปเกิดเป็นพรหมในพรหมโลกชั้นวิญญาณัญจายตนภูมิ มีอายุยืนได้ ๔๐,๐๐๐ มหากัลป์
นักบวชบางพวกเจริญภาวนาได้ฌาน ๕ ในชั้นต้นแล้วได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ แต่หาได้อิ่มใจไม่ อยากจะได้ให้สูงขึ้นไปกว่าวิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้นอีก เห็นว่าอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นสุขกว่า เย็นกว่า ปรารถนาจะให้ได้ถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติ ซึ่งอยู่เหนืออากาศ ว่างเปล่าตลอดกาล จึงไม่เอาใจใส่อย่างอื่นเลย เอาแต่ภาวนาว่า “ไม่มีอะไร” ไม่เพ่งอย่างอื่นเลย เพ่งแต่ความไม่มีอะไรจนตลอดชีวิต เมื่อสิ้นชีวิตแล้วได้ไปเกิดเป็นพรหมในพรหมโลกชั้น อากิญจัญญายตนภูมิ มีอายุยืนได้ ๖๐,๐๐๐ มหากัลป์
นักบวชบางพวกเจริญภาวนาได้ฌาน ๕ ในชั้นต้นแล้ว ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ ไม่อิ่มใจ เพราะใกล้กับพวกที่มีรูปจึงไม่ยินดี เหมือนคนที่อยู่ใกล้ศัตรูซึ่งถือหอกถือดาบไม่อาจวางใจได้ คิดไม่อยากได้อากิญจัญญายตนสมาบัติอันมีในพรหมโลกชั้นอากิญจัญญายตนภูมินั้น ปรารถนาจะไปเกิดในพรหมโลกชั้นอื่นที่สูงขึ้นไป ห่างไกลพวกที่มีรูปซึ่งเปรียบเสมือนศัตรู จึงไม่เอาใจใส่อย่างอื่นเลย ตั้งใจจะไปให้ถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอย่างเดียว จึงภาวนาว่า “เราจักเป็นผู้มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ขอให้เรานี้จงมีใจละเอียดเล็กน้อยยิ่งนักเหมือนหายไปในอากาศได้ร้อยเท่าพันเท่า ยิ่งกว่าใจพรหมชั้นต่ำ” ใจนั้นมีเหมือนไม่มีเพราะละเอียดเล็กน้อยยิ่งนัก มีอายุยืนได้ ๘๔,๐๐๐ มหากัลป์ และจะทำอะไรก็ไม่ได้เลย เพราะใจนั้นละเอียดเล็กน้อยที่สุด พรหมโลกชั้นเนวสัญญานาสัญญายตบะนั้นมีสมาบัติยิ่งกว่าพรหมโลกทุกชั้น
พรหมในอรูปภูมินี้ แม้จะมีใจละเอียดประณีตและน้อยนิดก็ยังมีเจตสิกเป็นเพื่อนของจิต ประกอบจิตอีก ๒๐ ดวง คือ โสภณเจตสิก เว้นกรุณาและมุทุตา ไม่นับ อัญญสมานาเจตสิก
โสภณเจตสิกทั้ง ๒๐ ดวงนี้อาศัยอรูปาวจรจิตในอรูปโลก ถึงแม้ว่าใจจะละเอียดประณีตอย่างยิ่ง ก็ยังมีเพื่อนเพื่อให้อยู่เป็นสุขในสมาบัติได้ เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาประสูติในโลกนี้ อรูปพรหมทั้งหลายก็มีศรัทธาเลื่อมใสพากันบูชาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจ
ฉัพพรรณรังสี
จะกล่าวถึงสิ่งที่ไม่มีจิตแต่ดูเสมือนมีจิตใจพากันสักการบูชาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทำพระปาฏิหาริย์ด้วยฤทธิ์ซึ่งชื่อว่า อิทธิวิธีญาณ ด้วยพระหฤทัยซึ่งเกิดขึ้นเอง โดยไม่มีสิ่งชักชวน พร้อมด้วยความยินดีประกอบด้วยปัญญา ทรงแผ่พระมหาฉัพพรรณรังสี คือ พระรัศมีที่ยิ่งใหญ่ทั้ง ๖ ไปทั่วสกลจักรวาล ประกอบด้วย
พระรัศมีสีเขียวซึ่งงามเหมือนดอกอัญชัน ดอกบัวเขียว ดอกผักตบ แววนกยูง และปีกแมลงภู่ พระรัศมีสีเหลืองซึ่งงามเหมือนดอกกรรณิการ์ หรดาล ทองชมพูนุท พระรัศมีสีแดง ซึ่งเหมือนน้ำครั่งและชาติหิงคุ งามเหมือนดอกชบาและดอกทับทิม พระรัศมีสีขาวซึ่งงามเหมือนดอกพุดและสังข์ พระรัศมีสีแสดซึ่งงามเหมือนดอกอังกาบ ดอกชบาเทศ ดอกเทียนไทย และดอกทองฟ้า ออกแสงเป็นเงาเหมือนทองแดงที่ขัดถูดีแล้ว พระรัศมีสีเลื่อมพรายสุกใสและเหลืองซึ่งงามเหมือนดาวประกายพรึก และแก้วผลึกที่ส่งแสงรุ่งเรืองฉวัดเฉวียนเวียนรอบ
พระรัศมีทั้ง ๖ ที่แผ่ซ่านออกจากพระวรกายสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นงามต่าง ๆ กัน พระรัศมีสีเขียวงามเหมือนดอกอัญชัน ดอกผักตบ ดอกบัวเขียว แววนกยูง และปีกแมลงภู่นั้น แผ่ซ่านออกจากพระเกศาและพระโลมาทุกเส้นทั่วพระวรกาย
พระรัศมีสีเหลืองงามเหมือนดอกกรรณิการ์ หรดาลและทองชมพูนุทนั้น แผ่ซ่านออกจากพระปฤษฎางค์ของพระพุทธเจ้า พระรัศมีขาวงามบริสุทธิ์เหมือนสังข์นั้น แผ่ซ่านออกจากพระเนตรขาว และพระทนต์ของพระพุทธองค์ พระรัศมีสีแสดงามเหมือนดอกอังกาบ ดอกชบาเทศ ดอกเทียนไทย และดอกทองฟ้า ที่ออกแสงเหมือนทองแดงที่ขัดเงาแล้วนั้น แผ่ซ่านออกจากแพนข้อพระหัตถ์และเล็บพระบาทของพระพุทธเจ้า พระรัศมีสีเลื่อมประภัสสรงามเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึกนั้น แผ่ซ่านจากพระอุณาโลม คือพระขนแก้ว ณ พระพักตร์พระพุทธเจ้า
พระรัศมีทั้ง ๖ ดังพรรณนามานี้ ที่เขียวก็ยิ่งเขียวงามยิ่งขึ้น ที่ขาวก็ขาวงามยิ่งขึ้น ที่เหลืองก็ยิ่งเหลืองงามยิ่งขึ้น ที่แดงก็ยิ่งแดงงามยิ่งขึ้น ที่แสดก็ยิ่งแสดงามยิ่งขึ้น ที่เลื่อมประภัสสรก็ยิ่งเลื่อมงามรุ่งเรืองเหมือนดาวประกายพรึก แผ่ซ่านออกจากพระวรกายของพระพุทธเจ้าแล้ว กลับฉวัดเฉวียนวนเวียนไปมา ไม่ซีดไม่มัวเลย พระรัศมีบางกลุ่มก็โก่ง บางกลุ่มก็เรียงรายส่ายไปมา บางกลุ่มก็หนา บางกลุ่มก็บาง บางกลุ่มก็ห้อยย้อยไหลไป บางกลุ่มหยุดอยู่ บางกลุ่มเป็นกลุ่มก้อน บางกลุ่มเป็นแสงล้อม บางกลุ่มโค้งลงดิน บางกลุ่มพุ่งขึ้นไปในอากาศ บางกลุ่มพุ่งไปข้างหน้า บางกลุ่มพุ่งไปข้างหลัง ประดังกันออกมา
พระรัศมีสีเขียวนำไปก่อน ติดตามด้วยพระรัศมีสีเหลือง แดง ขาว แดงอ่อน และสีเลื่อมพรายงามเหมือนดาวประกายพรึกตามลำดับ
บรรดาพระรัศมีทั้ง ๖ นั้น พระรัศมีสีเหลืองดูเหมือนจะรู้จัก พูดต่อว่าพระรัศมีสีเขียวว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีเขียว ท่านจงหยุดประเดี๋ยวก่อน เราขอถามท่านว่า เพราะอะไรท่านจึงไปก่อน เราท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารไว้อย่างไร”
พระรัศมีสีเขียวนั้นทำเป็นเหมือนเหลียวกลับมาดูแล้วตอบว่า “เรานี้มีบุญเมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้าของเรายังเป็นพระบรมโพธิสัตว์ทรงพระนามว่าพระเจ้าสีพีราช ได้ทรงควักพระเนตรออกให้เป็นทานแก่พระอินทร์ซึ่งจำแลงเพศเป็นพราหมณ์มาขอ ด้วยเดชะพระกุศลสมภารบารมีดังกล่าวมานี้ เราจึงได้เกิดเป็นพระรัศมีสีเขียวนำหน้าพวกท่านไปก่อน
ฝ่ายพระรัศมีสีแดงใสเรืองรุ่งพุ่งออกไป เห็นพระรัศมีสีเหลืองล่วงหน้าไปก่อน ดูเหมือนจะรู้จักพูดต่อว่าพระรัศมีสีเหลืองว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีเหลือง เพราะเหตุไรท่านจึงไปก่อนเรา ท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารบารมีไว้อย่างไรบ้าง”
พระรัศมีสีเหลืองทำเป็นเหมือนจะรู้จัก เหลียวกลับมาดูแล้วตอบว่า “เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้าของเรายังทรงสร้างสมพระโพธิสมภารบารมีเสวยพระชาติเป็นวิริยบัณฑิต ได้ทรงเชือดเนื้อออกให้พระอินทร์ซึ่งจำแลงเพศเป็นช่างทองตีแผ่เป็นแผ่นทองปิดพระพุทธรูปด้วยใจเลื่อมใสศรัทธาและยินดีปรีดาเป็นยิ่งนัก เพราะบุญกุศลสมภารบารมีนี้ เราจึงได้มาเกิดเป็นพระรัศมีสีเหลืองเหมือนทองงามรุ่งเรืองนำหน้าท่านไปก่อน”
ฝ่ายพระรัศมีสีขาวเห็นพระรัศมีสีแดงล่วงหน้าไปก่อน ดูเหมือนจะรู้จักพูดต่อว่าพระรัศมีสีแดงว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีแดง เหตุไฉนท่านจึงไปก่อนเรา ท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารบารมีไว้อย่างไร”
พระรัศมีสีแดงทำเป็นเหมือนจะเหลียวกลับมาตอบพระรัศมีสีขาวให้รู้แจ้งชัดว่า “เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้าของเรานี้ยังทรงสร้างโพธิสมภารบารมีอยู่ ได้เสวยพระชาติเป็บนรชีวมาณพ อีกเรื่องหนึ่งเป็นปทุมกุมาร เอามีดผ่าอกยกหัวใจให้ปรุงยาแก่มารดาของตนซึ่งถูกงูกัดตายไปแล้วให้กลับฟื้นขึ้นมา ด้วยเดชะบุญกุศลสมภารบารมีดังกล่าวมานี้ เราจึงได้เกิดเป็นพระรัศมีสีแดงนำหน้าท่านไปก่อน”
ฝ่ายพระรัศมีสีแสดเหมือนสีเท้าหงส์ “เห็นพระรัศมีสีขาวล่วงหน้าไปก่อน ดูเหมือนจะรู้จัก ถามและพูดต่อว่าพระรัศมีสีขาวว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีขาว เหตุไฉนท่านจึงไปก่อนเรา ท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารบารมีไว้อย่างไร ”
พระรัศมีสีขาวทำเป็นเหมือนจะรู้จัก เหลียวกลับมาตอบว่า “เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้าของเรานี้ยังทรงสร้างโพธิสมภารบารมีอยู่ ได้เสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดรบรมกษัตริย์ ทรงมีศรัทธาพระราชทานช้างเผือกปัจจัยนาคให้เป็นทานแก่พราหมณ์ชาวเมืองกลิงคราษฎร์ ด้วยอำนาจบุญกุศลสมภารบารมีดังกล่าวมานี้ เราจึงได้เกิดเป็นพระรัศมีสีขาวนำหน้าท่านไปก่อน”
ฝ่ายพระรัศมีสีใสเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึก เห็นพระรัศมีสีแสดเหมือนสีเท้าหงส์ล่วงหน้าไปก่อน ดูเหมือนจะรู้จักถามและพูดต่อว่าพระรัศมีสีแสดนั้นว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีแสดเหมือนสีเท้าหงส์ เหตุไฉนท่านจึงไปก่อนเรา ท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารบารมีไว้อย่างไร”
ทันใดนั้น พระรัศมีสีแสดทำเป็นเหมือนจะรู้จัก เหลียวกลับมาตอบว่า “เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้ายังทรงสร้างโพธิสมภารบารมีอยู่ ได้เสวยพระชาติเป็นวิชาธรบรมโพธิสัตว์ ทรงเชือดเนื้อให้เป็นทานแก่ผีเสื้อกินเป็นอาหาร ด้วยกุศลสมภารบารมีดังกล่าวมานี้ เราจึงได้เป็นพระรัศมีสีแสดนำหน้าท่านไปก่อน”
คราวนั้น พระรัศมีสีเลื่อมประภัสสรเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึกได้เหาะฉวัดเฉวียนนำหน้าพระรัศมีสีแสดไป พระรัศมีสีแสดนั้นเห็นพระรัศมีสีเลื่อมประภัสสรเหมือนดาวประกายพริกและแก้วผลึกล่วงหน้าไปก่อน ดูเหมือนจะรู้จักถามว่า “แน่ะ ท่านรัศมีสีเลื่อมประภัสสรเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึก เหตุไฉนท่านจึงไปก่อนเรา ท่านได้สร้างบุญกุศลสมภารบารมีไว้อย่างไร”
ครั้งนั้น พระรัศมีสีเลื่อมประภัสสรเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึกดูเหมือนจะรู้จักเหลียวกลับมาตอบว่า “เมื่อครั้งที่พระพุทธเจ้ายังทรงสร้างโพธิสมภารบารมีอยู่ เสวยพระชาติเป็นกระต่ายชื่อว่า สสบัณฑิต ได้มีใจศรัทธาสละร่างกายให้เป็นทาน โดยทอดกายลงในไฟซึ่งพระอินทร์ก่อขึ้น ให้เนื้อเป็นทานแก่พราหมณ์ ด้วยเดชะบุญกุศลสมภารบารมีดังกล่าวมานี้ เราจึงได้มาเป็นพระรัศมีสีเลื่อมประภัสสร มีสีเหมือนดาวประกายพรึกและแก้วผลึกนำหน้าท่านไปก่อน”
ครั้งนั้น พระรัศมีทั้งหลายของพระพุทธเจ้า ต่างก็แข่งกันเหาะลอยไปเบื้องหน้าแล้วก็คล้อยลงเบื้องล่างถึงทั่วทุกแห่งหน ฉายไปถึงอเวจีนรก จนสุดพื้นแผ่นดินลึกถึง ๒๔๐,๐๐๐ โยชน์ ลงไปอีกถึงลมที่รองน้ำและดินไว้มิให้ไหวหนาได้ ๙๖๐,๐๐๐ โยชน์ ดั้นขึ้นไปถึงอวกาศต่อจากภายใต้เบื้องบนไกลแสนไกลพุ่งขึ้นไปโดยลำดับ พ้นจากอรูปพรหมขึ้นไปถึงลมอัชฏากาศเบื้องบน ฉายไปทั่วทั้ง ๘ ทิศ พุ่งไปถึงอนันตจักรวาลทุกด้าน เห็นสว่างไสวตลอดไปทุกช่องทุกซอกห้วยเนินเขาในถ้ำ ปล่อง เหว เงื้อมแง่ และที่มืดมิดซึ่งแสงพระอาทิตย์และพระจันทร์ส่องเข้าไปไม่ถึง
พระฉัพพรรณรังลึของพระพุทธเจ้าสามารถส่องให้เห็นได้ทุกแห่งหน สว่างแพรวพรายไปทั่ว เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทำปาฏิหาริย์ในครั้งนั้น แผ่นดินไหวไปทั่วทั้งสิ้น ทั้งมหาสมุทรก็ตีฟองนองระลอกอยู่ฉาดฉาน ทั้งเขาพระสุเมรุก็อ่อนน้อมเอนลงเหมือนยอดหวายที่ถูกไฟลนอ่อนลง ฉะนั้น บรรดาเครื่องดนตรีซึ่งไม่มีจิตใจก็ดังขึ้นมาเองเหมือนมีคนมาตีและเป่าอยู่ บรรเลงเปล่งเสียงออกมาเองไพเราะนักหนา ถวายบูชาแด่พระพุทธเจ้า ทั้งหมู่อรูปพรหมก็พากันมานมัสการพระพุทธเจ้าด้วยประการฉะนี้
จบบทที่ ๘ เรื่องพรหมชื่ออรูปาวจรภูมิ โดยย่อเพียงเท่านี้
บทที่ ๙ อวินิโภครูป
อนิจจลักษณะ
สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมาในสามภพนี้ถึงจะมียศศักดิ์สมบัติเป็นเหมือนพระยามหาจักรพรรดิราช เหมือนพระอินทร์เจ้าแห่งดาวดึงส์ หรือเหมือนพระพรหม ก็ไม่ตั้งอยู่มั่นคงถาวรในยศศักดิ์สมบัตินั้นเลย ย่อมต้องพินาศพลัดพรากตายจากสมบัตินั้นไปทั้งสิ้น
ทั้งพระอินทร์ พระพรหม เมื่อหมดอายุแล้ว ก็ย่อมต้องท่องเที่ยววนเวียนไปมาในภพทั้ง ๓ นี้ ไม่มีที่สิ้นสุดเลย บางครั้งไปเกิดในอบายภูมิ ๔ ต้องทนทุกขเวทนามากมายนักหนา ไม่มีอะไรเที่ยงในสังสารวัฏนี้เลย
สัตว์นรกทั้งหลายเมื่อหมดอายุในนรกนั้นแล้ว บางครั้งตายไปเกิดเป็นสัตว์นรกเหมือนเดิมอีก บางครั้งตายไปเกิดเป็นเปรต เป็นสัตว์ดิรัจฉาน เป็นอสุรกาย ถ้าได้ทำบุญไว้บ้างในอดีต บางครั้งก็ได้เกิดเป็นมนุษย์ บางครั้งเกิดเป็นเทวดาในสวรรค์กามาพจรภูมิ ๖ ชั้น หมู่สัตว์นรก ถ้าหมดอายุในนรกนั้นแล้วจะไปเกิดได้ในกามาพจรภูมิ ๑๑ ชั้นเท่านั้น จะไปเกิดในพรหม ๒๐ ชั้น มิได้เลย
ส่วนในเปรตวิสัย เมื่อหมดอายุในเปรตวิสัยนั้นแล้ว บางครั้งก็จะเกิดเป็นเปรตอีก บางครั้งไปเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉาน บางครั้งไปเกิดเป็นอสุรกาย ถ้าได้ทำบุญไว้แต่ปางก่อน ก็เกิดเป็นมนุษย์ในมนุษย์โลก และเกิดเป็นเทพยดาในเทวดาภูมิดังกล่าวมาแล้ว จะไปเกิดที่อื่นมิได้เลย
สัตว์ที่เกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉาน เมื่อตายจากชาติดิรัจฉานแล้ว บางครั้งเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉานอีกก็มี บางครั้งไปตกนรกก็มี บางครั้งไปเกิดเป็นเปรตก็มี บางครั้งไปเกิดเป็นอสุรกายก็มี ถ้าได้ทำบุญไว้แต่ปางก่อนก็จะได้ไปเกิดในสุคติภูมิ ที่จะไปเกิดในภูมิอื่น เช่นพรหมทั้ง ๒๐ ชั้นนั้นมิได้เลย
อสุรกายก็เช่นเดียวกัน เมื่อหมดอายุแล้ว บางครั้งเกิดเป็นอสุรกายอีก บางครั้งไปตกนรก บางครั้งเกิดเป็นเปรต บางครั้งเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน บางครั้งเกิดเป็นมนุษย์ บางครั้งไปเกิดเป็นเทวดาในสวรรค์ชั้นกามาพจรภูมิก็มี แต่จะไปเกิดเป็นพรหมมิได้เลย
หมู่สัตว์ที่เกิดเป็นมนุษย์นี้ มี ๒ พวก พวกหนึ่ง ได้แก่ อันธปุถุชน คือ คนชั่ว คนมืด คนโง่ อีกพวกหนึ่ง ได้แก่ กัลยาณปุถุชน คือ คนดี คนงาม คนฉลาด
อันธปุถุชน เมื่อตายจากมนุษย์นี้ ย่อมไปเกิดในอบายภูมิ ๔ คือ ไปนรกหรือเป็นเปรต สัตว์ดิรัจฉาน และอสุรกาย ถ้าได้มาเกิดเป็นมนุษย์อีก ก็จะเป็นคนทุพพลภาพ รูปร่างอัปลักษณ์ น่าเกลียด น่าชัง เป็นคนชั่วช้าเลวทราม ไม่รู้จักเรื่องที่จะเป็นบุญเลย
กัลยาณปุถุชน เมื่อตายจากมนุษย์นี้แล้ว ไปเกิดในสวรรค์ก็มี ไปนิพพานก็มี แต่ไม่ไปเกิดเป็นพรหมชั้นสุทธาวาส ๕ ชั้น คือ อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา เป็นมนุษย์นี้ย่อมไปเกิดได้เฉพาะใน ๒๖ ภูมิ เท่านั้น
เทวดาทั้งหลายที่เกิดในอกามาพจรภูมิ ๖ ชั้นนั้น เมื่อจุติจากเทวโลกแล้ว ถ้ายังมิได้บรรลุมรรคผล บางครั้งได้ไปเกิดในสวรรค์กามาพจร ๖ ชั้นนั้นอีก บางครั้งไปเกิดเป็นมนุษย์ บางครั้งไปเกิดในอบายภูมิทั้ง ๔ บางครั้งไปเกิดเป็นพรหมในรูปพรหม ๑๑ ชั้น ตั้งแต่ชั้นพรหมปาริสัชชา เป็นต้น จนถึงชั้นอสัญญีสัตตาเป็นที่สุด บางครั้งได้ไปเกิดในอรูปพรหม ๔ ชั้น ไปเกิดแต่ใน ๒๖ ภูมิเท่านั้น ส่วนในรูปภูมิ ๕ ชั้น คือสุทธาวาส ๕ นั้น มิได้ไปเกิด
รูปพรหมที่มีจิตใจ ๑๐ ชั้น ต่ำกว่าชั้นอสัญญีสัตว์ลงมา ผู้ที่ได้มรรคผลแล้วจึงได้เกิด เมื่อหมดอายุแล้ว บางครั้งเกิดเป็นพรหมใน ๑๐ ชั้นนั้นอีก บางครั้งไปเกิดในอสัญญีภูมิซึ่งอยู่ชั้นเหนือขึ้นไป เป็นพรหมมีแต่รูปไม่มีจิตใจ บางครั้งไปเกิดในอรูปภูมิ ๔ ชั้น สูงขึ้นไปเป็นพรหมมีแต่จิตไม่มีรูป บางครั้งได้มาเกิดในสุคติภูมิอันมีสุขสมบัติ มิได้ไปเกิดในอบายภูมิทั้ง ๔ เลย ส่วนอสัญญีสัตตาพรหมนั้น เมื่อหมดอายุแล้วก็ลงมาเกิดในสุคติภูมิทั้ง ๗ ชั้นนี้ เสวยสุขสมบัติ มิได้ไปเกิดในภูมิอื่นที่สูงกว่านี้
อรูปพรหมในอรูปภูมิทั้ง ๔ ชั้นนั้นเมื่อหมดอายุแล้ว บางครั้งได้เกิดในอรูปภูมินี้อีก บางครั้งไปเกิดในอรูปภูมิชั้นสูงขึ้นไป บางครั้งลงมาเกิดในสุคติภูมิทั้ง ๗ ชั้น มิได้เกิดในอรูปพรหมชั้นต่ำ ไม่เกิดในรูปพรหมและไม่ลงไปเกิดในอบายภูมิทั้ง ๔ เลย
สัตว์ทั้งหลายที่เกิดใน ๓๑ ภูมิ ต้องหมุนเวียนไปมา ปฏิสนธิแล้วก็จุติตายไป แล้วก็เกิดอีก ไม่เที่ยงแท้แน่นอน ขอให้ชาวโลกทั้งหลายได้รู้ไว้ด้วย
อย่าว่าแต่สัตว์ที่มีจิตใจจะต้องพินาศหมดไปเลย ถึงแม้ว่าแผ่นดิน ภูเขา น้ำ ถ้ำเถื่อนทั้งหลายที่มีแต่รูปไม่มีจิตใจ ก็ยังต้องพินาศไป ไม่เที่ยงไม่แท้สักสิ่งเลยเหมือนกัน
ภูเขาและแม่น้ำ
เขาพระสุเมรุสูงได้ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ จมลงไปในน้ำ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ หนาได้ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ กลมรอบปริมณฑลได้ ๒๕๐,๐๐๐ โยชน์ ด้านทิศตะวันออกของเขาพระสุเมรุราชนั้นเป็น บุพพวิเทหทวีป มีสีเป็นสีเงินได้ ๖๓,๐๐๐ โยชน์ ด้านทิศใต้เป็นชมพูทวีปที่เราอยู่อาศัยนี้ มีสีเป็นสีแก้วอินทนิลได้ ๖๓,๐๐๐ โยชน์ ด้านทิศตะวันตกเป็นอมรโคยานทวีป มีสีเป็นสีแก้วผลึกได้ ๖๓,๐๐๐ โยชน์ ด้านทิศเหนือเป็นอุตตรกุรุทวีป มีสีเป็นสีทองได้ ๖๓,๐๐๐ โยชน์ บนยอดภูเขาพระสุเมรุราชนั้นมีปราสาทไพชยนต์ ตั้งอยู่กลางใจเมืองดาวดึงส์ กว้างได้ ๑๐,๐๐๐ โยชน์
ภายใต้เขาพระสุเมรุราชนั้นเป็นเมืองอสูร กว้าง ๑๐,๐๐๐ โยชน์ มีเขา ๓ ลูก เหมือนก้อนเส้ารองรับเชิงเขาพระสุเมรุ ชื่อว่าเขาตรีกูฏ (เขา ๓ ยอด) แต่ละยอดสูง ๔,๐๐๐ โยชน์ ภายใต้เชิงเขาตรีกูฏนั้นเป็นแผ่นดินเมืองอสูร อยู่ระหว่างเขา ๓ ลูกนี้
ต่อจากเขาพระสุเมรุออกไป มีแม่น้ำชื่อว่าสีทันดรสมุทร กั้นล้อมอยู่รอบด้าน กว้าง ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ลึก ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดรมีภูเขายุคันธรล้อมรอบเขาพระสุเมรุอยู่ สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์ จมลงไปในน้ำ ๔๒,๐๐๐ โยชน์ หนา ๔๒,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๐๐๐,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากภูเขายุคันธรมีแม่น้ำสีทันดรสมุทรล้อมรอบ กว้าง ๔๒,๐๐๐ โยชน์ ลึก ๔๒,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๒๖๐,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดร มีภูเขาอิสินธรล้อมรอบ สูง ๒๑,๐๐๐ โยชน์ จมลงไปในน้ำ ๒๑,๐๐๐ โยชน์ หนา ๒๑,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๓๘๖,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากภูเขาอิสินธร มีแม่น้ำสีทันดรสมุทรล้อมรอบ กว้าง ๒๑,๐๐๐ โยชน์ ลึก ๒๑,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๕๑๒,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดร มีภูเขากรวิก สูง ๑๐,๕๐๐ โยชน์ จมลงไปในน้ำ ๑๐,๕๐๐ โยชน์ หนา ๑๐,๕๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๕๗๕,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากภูเขากรวิก มีแม่น้ำสีทันดรสมุทรล้อมรอบ กว้าง ๑๐,๕๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๖๓๘,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดร มีภูเขาสุทัสสนะ สูง ๕,๒๕๐ โยชน์ จมลงไปในน้ำ ๕,๒๕๐ โยชน์ หนา ๕,๒๕๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๖๖๙,๕๐๐ โยชน์ ต่อจากภูเขาสุทัสสนะ มีแม่น้ำสีทันดรสมุทรล้อมรอบ กว้าง ๕,๒๕๐ โยชน์ ลึก ๕,๒๕๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๗๐๑,๐๐๐ โยชน์ ต่อจากภูเขาเนมินธร มีแม่น้ำสีทันดรสมุทรล้อมรอบ กว้าง ๒,๖๒๕ โยชน์ ลึก ๒,๖๒๕ โยชน์ รอบปริมณฑล ๑,๗๓๒,๕๐๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดรมีภูเขาวินันตกะ สูง ๑,๓๑๒ โยชน์ กับอีก ๔,๐๐๐ วา จมลงไปในน้ำ ๑,๓๑๒ โยชน์ ๔,๐๐๐ วา หนา ๑,๓๑๒ โยชน์ ๔,๐๐๐ วา รอบปริมณฑล ๑,๗๔๐,๓๗๕ โยชน์ ต่อจากภูเขาวินันตกะ มีแม่น้ำสีทันดรล้อมรอบ กว้าง ๑,๓๑๒ โยชน์ ๔,๐๐๐ วา ลึก ๑,๓๑๒ โยชน์ ๔,๐๐๐ วา รอบปริมณฑล ๑,๗๔๘,๒๕๐ โยชน์ ต่อจากแม่น้ำสีทันดรออกมา มีเขาอัสสกัณณะ สูง ๖๕๖ โยชน์ ๒,๐๐๐ วา จมน้ำลงไป ๖๕๖ โยชน์ ๒,๐๐๐ วา หนา ๖๕๖ โยชน์ ๒,๐๐๐ วา รอบปริมณฑล ๑,๗๕๒,๑๘๗ โยชน์ ๔,๐๐๐ วา
ต่อจากภูเขาอัสสกัณณะเป็นน้ำทะเล มีแผ่นดินใหญ่อยู่ทั้ง ๔ ด้าน กลางทะเลนั้นมีแผ่นดินเล็ก คือ เกาะอยู่รอบ ๆ ได้ ๒๐๐๐ เกาะ มีน้ำล้อมรอบแผ่นดินและภูเขา และมีเขาจักรวาลเป็นกำแพงล้อมรอบน้ำไว้
ตั้งแต่ภูเขาอัสสกัณณะออกไปถึงกำแพงจักรวาล กว้าง ๓๐ โยชน์ ๖,๐๐๐ วา เขากำแพงจักรวาลสูง ๘๒,๐๐๐ โยชน์ จมน้ำลงไป ๘๒,๐๐๐ โยชน์ หนา ๘๒,๐๐๐ โยชน์
พระอาทิตย์ พระจันทร์ นพเคราะห์ ดารากร
ตั้งแต่เขตกำแพงจักรวาลถึงเขายุคันธร ระหว่างกลางเป็นหนทางโคจรของพระอาทิตย์ พระจันทร์ และดาวนพเคราะห์ ดวงดาวทั้งหลายเที่ยวหมุนเวียนไปมาในทางวิถีที่ทำให้เรารู้ ปี เดือน วัน และรู้จักพยากรณ์เรื่องดีและร้ายได้
ตั้งแต่พื้นแผ่นดินที่เราอยู่นี้ขึ้นไปถึงดวงอาทิตย์ สูงได้ ๔๒,๐๐๐ โยชน์ ๘,๐๐๐ วา ดวงจันทร์อยู่ต่ำกว่าดวงอาทิตย์ ๘,๐๐๐ วา ดวงอาทิตย์กว้าง ๔๐๐,๐๐๐ วา รอบปริมณฑล ๑,๒๐๐,๐๐๐ วา ดวงจันทร์กว้าง ๓๙๒,๐๐๐ วา รอบปริมณฑล ๑,๑๗๖,๐๐๐ วา
ตั้งแต่กำแพงเขาจักรวาลถึงเขายุคันธร มีทางเดินของดวงอาทิตย์อยู่ ๓ ทาง ทำให้เกิดฤดู ๓ ฤดู ได้แก่
โคณวิถี พระอาทิตย์โคจรชิดกำแพงจักรวาล ในเดือน ๑๒ – ๑ – ๒ – ๓ เป็นฤดูหนาว
อชวีถี พระอาทิตย์โคจรตรงกลาง ในเดือน ๔ – ๕ – ๖ – ๗ เป็นฤดูร้อน
นาควิถี พระอาทิตย์โคจรด้านทิศเหนือ ในเดือน ๘ – ๙ – ๑๐ – ๑๑ เป็นฤดูฝน
ในระหว่างโคณวีถีนั้น กว้าง ๔๓๓,๗๒๕ โยชน์ แบ่งเป็น ๓ ภาค กว้างภาคละ ๑๔๔,๕๗๕ โยชน์ ภาคหนึ่งชื่อพาหิรกมณฑล อยู่ทางทิศใต้ ใกล้กำแพงจักรวาล ภาคสองชื่อ มัชฌิมมณฑล อยู่ตรงกลาง ภาคสามชื่ออุตตรมณฑล อยู่ทางทิศเหนือ ใกล้เขาพระสุเมรุ เมื่อพระอาทิตย์โคจรในโคณวิถีนั้น โคจรในพาหิรกมณฑล จะโคจรในมัชฌิมมณฑล ในเดือน ๑๒ เพียง ๑๕ วันเท่านั้น ไม่โคจรในอุตตรมณฑลเลย
อชวีถีนั้น กว้าง ๔๓๓,๗๒๕ โยชน์ แบ่งเป็น ๓ ภาค ภาคละ ๑๔๔,๕๗๕ โยชน์ คือ ภาคใต้ชิดกำแพงจักรวาล ชื่อ พาหิรกมณฑล ภาคกลางชื่อ มัชฌิมมณฑล ภาคเหนือชื่อ อุตตรมณฑล
เมื่อพระอาทิตย์โคจรในอชวิถีนั้น โคจรในมัชฌิมมณฑลตลอดเวลาจะโคจรในพาหิรกมณฑลเพียง ๑๕ วัน แม้ในยุตตรมณฑลก็จะโคจรในเดือน ๖ เพียง ๑๕ วัน เหมือนกัน
หลังจากเดือน ๗ ไป พระอาทิตย์จะโคจรทางนาควิถี กว้าง ๔๓๓,๗๓๕ โยชน์ แบ่งเป็น ๓ ภาค ภาคละ ๑๔๔,๕๗๕ โยชน์ คือ ภาคใต้ชื่อ พาหิรกมณฑล ภาคกลางชื่อ มัชฌิมมณฑล ภาคเหนือชื่อ อุตตรมณฑล
เมื่อพระอาทิตย์โคจรในนาควิถีนั้น โคจรโนอุตตรมณฑลตลอดเวลา จะโคจรโนมัชฌิมมณฑลในเดือน ๑๐ ข้างแรมเพียง ๑๕ วัน และเดือน ๑๑ ตลอดเดือน ไม่โคจรในพาหิรกมณฑลเลย
มณฑลทั้งหลายที่กล่าวถึง หมายถึงมณฑลที่อยู่ในวิถีของตน ไม่ได้หมายถึงวิถีอื่น
วิถีทั้งสาม ที่หมู่ดาวฤกษ์โคจรนั้นยาว ๙๐๐,๐๐๐ โยชน์ แต่ละวิถีนั้นมีดาวฤกษ์โคจรอยู่วิถีละ ๙ หมู่ คือ ดาวอุตตรภัทร เรวดี อัสสุนี ภรณี กฤติกา โรหิณี มิคสิระ อัทระ และปุนัพพสุ ดาวฤกษ์ทั้ง ๙ หมู่นี้โคจรในอชวิถี
ดาวปุสสะ อัสเลสะ มาฆะ บุพพผลคุณะ อุตตรผลคุณะ หัสตะ จิตระ สวาติ และไพสาขะ ทั้ง ๙ หมู่นี้โคจรในโคณวิถี
ดาวอนุราธะ เชษฐะ มูละ บุพพาสาฒะ อุตราสาฒะ ศรวณะ ธนิษฐะ ศตภิษช์ และบุพพภัทระ ดาวทั้ง ๙ หมู่นี้โคจรในนาควิถี ระหว่างดาวฤกษ์เหล่านั้น โคจรไกลกันดวงละ ๑ โยชน์
ดาวเหล่านี้เรียกว่า สัตตพีสนักษัตร (ดาวฤกษ์ ๒๗) มีมณฑลเรียงกันได้ ๒,๗๐๐,๐๐๐ โยชน์ แต่ละดวงมีวิมานแก้วเรียงรายอยู่ดังนี้
ดาวอัสสุนี มีวิมานแก้ว ๕ หลังเรียงกันอยู่ ดาวภรณี มีวิมานแก้ว ๓ หลังเรียงกันอยู่ เหมือนก้อนเส้า ดาวกฤติกา มีวิมานแก้ว ๗ หลังเรียงกันอยู่ ดาวโรหิณี มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่เหมือนพนม ดาวมิคสิระ มีวิมานแก้ว ๓ หลังเรียงกันอยู่เหมือนเรือ ดาวอัทระ มีวิมานแก้วหลังเดียว ดาวปุนัพพสุ มีวิมานแก้ว ๕ หลังเรียงกันอยู่ ดาวปุสสะ มีวิมานแก้ว ๕ หลังเรียงกันอยู่เหมือนเรือ ดาวอัสเลสะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกับอยู่ ดาวมาฆะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่ ดาวบุพพผลคุณะ มีวิมานแก้ว ๒ หลังเรียงกันอยู่ ดาวอุตตรผลคุณะ มีวิมานแก้ว ๒ หลัง เรียงกันอยู่ ดาวหัสตะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่ ดาวจิตระ มีวิมานแก้วหลังเดียว ดาวสวาติ มีวิมานแก้วหลังเดียว ดาวไพสาขะ มีวิมานแก้ว ๖ หลังเป็นปริมณฑล ดาวอนุราธะ มีวิมานแก้ว ๗ หลังเรียงกันอยู่ ดาวเชษฐะ มีวิมานแก้วหลังเดียว ดาวมูละ มีวิมานแก้ว ๕ หลังเรียงกันอยู่ ดาวบุพพาสาฒะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่ ดาวอุตตราสาฒะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่ ดาวศรวณะ มีวิมานแก้ว ๓ หลังเรียงกันอยู่ ดาวธนิษฐะ มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่ ดาวศตภิษช์ มีวิมานแก้วหลังเดียว ดาวบุพพภัทร มีวิมานแก้ว ๒ หลังเรียงกันอยู่ ดาวอุตตรภัทร มีวิมานแก้ว ๒ หลังเรียงกันอยู่ ดาวเรวดี มีวิมานแก้ว ๔ หลังเรียงกันอยู่
มณฑลพระอาทิตย์โคจรก็ได้ ๒,๗๐๐,๐๐๐ โยชน์ แม้จะโคจรในวิถีใด ๆ ก็ตาม มณฑลนั้นก็เท่ากันไม่ใหญ่ไม่น้อยเลย
ถ้าพระอาทิตย์โคจรในวิถีมณฑลชั้นในก็ใกล้เขาพระสุเมรุราชทางด้านบุพพวิเทหทวีปและอมรโคยานทวีป ถ้าโคจรในวิถีมณฑลชั้นนอกก็ใกล้กำแพงจักรวาลทางด้านชมพูทวีปและอุตตรกุรุทวีป เมื่อพระอาทิตย์โคจรในมณฑลกลางในบุพพวิเทหทวีป เวลากลางวันนาน กลางคืนสั้น สว่างเร็ว กลางวัน ๑๘ นาทีจึงมืด กลางคืน ๑๒ นาทีจึงสว่าง ในอมรโคยานทวีป กลางคืนนาน กลางวันสั้น สว่างช้า มืดเร็ว กลางคืน ๑๘ นาทีจึงสว่าง กลางวัน ๑๒ นาทีจึงมืด ในชมพูทวีปและอุตตรกุรุทวีป กลางวันและกลางคืนเท่ากัน กลางวัน ๑๕ นาทีจึงมืด กลางคืน ๑๕ นาที จึงสว่าง
เมื่อพระอาทิตย์โคจรในมณฑลชั้นใน ในมณฑลชั้นนอก ในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปหรือในชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ก็ตาม ก็เหมือนกัน คือ กลางวันกับกลางคืนเท่ากันดังกล่าวมาแล้ว ในแผ่นดินบุพพวิเทหทวีปและอมรโคยานทวีปนั้น ถ้าพระอาทิตย์โคจรในโคณวิถี กลางวันนานกว่ากลางคืน เพราะพระอาทิตย์สถิตอยู่นานกว่าจะลับเขาพระสุเมรุราช ด้วยโคจรไปทางคด ถ้าพระอาทิตย์ลับเขาพระสุเมรุราชเร็ว กลางคืนจะมากกว่ากลางวัน
ฉะนั้น ถึงพิจารณาดูในวิถีมณฑลทั้ง ๓ ก็จะรู้ได้ว่าเมื่อกลางคืนมากกว่ากลางวัน จะสว่างช้า เมื่อกลางวันมากกว่ากลางคืนจะมืดช้า เช่นเดียวกัน บางคราวกลางวันกับกลางคืนเท่ากัน เมื่อพระอาทิตย์โคจรในมณฑลเหล่านี้
เดือน ๘- ๙ เมื่อสิ้นสงกรานต์แล้วเดือนหนึ่ง ย่างเข้าเดือน ๘ ที่แท้นั้นพระอาทิตย์โคจรเหนือยอดเขายุคันธร ตอนเที่ยงวันเราจะเหยียบเงาหัวของเรา กลางวัน ๑๘ นาที กลางคืน ๑๒ นาที
หลังจากวันสงกรานต์ไปแล้ว จะโคจรถอยห่างออกจากเขายุคันธรเป็นทางไกลได้วันละ ๗,๕๐๐ โยชน์ ตอนเที่ยงวัน เมื่อเราดูเงาของเรา จะเห็นเงาห่างจากตัวเราได้ครึ่งนิ้วมือ เมื่อถึง ๒ วัน พระอาทิตย์โคจรถอยห่างจากภูเขายุคันธร ๑๕,๐๐๐ โยชน์ เมื่อเราดูเงาของเราในตอนเที่ยง จะเห็นเงาห่างจากตัวเราได้ ๑ นิ้ว เมื่อถึง ๓ วัน ก็จะเคลื่อนห่างออกโดยลำดับ จนถึง ๑๕ วัน พระอาทิตย์ก็จะโคจรออกจากภูเขายุคันธรทุกวันโดยลำดับ เมื่อถึง ๑๕ วัน ไกลจากภูเขายุคันธรได้ ๑๑๒,๕๐๐ โยชน์ ตอนเที่ยงเราดูเงาของเรา จะเห็นออกห่างจากตัวเราได้ ๗ นิ้วครึ่ง ถอยห่างออกมาอีก ๒- ๓ วัน พอถึงเดือน ๙ ก็จะไกลจากเขายุคันธรได้ ๒๒๕,๐๐๐ โยชน์ เราดูเงาของเราจะเห็นออกห่างจากตัวเราได้ ๑ ฝ่าเท้า เวลากลางวันนาน ๑๗ นาที กลางคืน ๑๓ นาที ตลอด ๓๐ วัน
พอถึงเดือน ๑๐ พระอาทิตย์โคจรไกลยอดเขายุคันธรได้ ๔๕๐,๐๐๐ โยชน์ ถึงมณฑลชั้นกลางในนาควิถี ดูเงาของเราออกห่างจากตัวได้ ๒ ฝ่าเท้า เวลากลางวันนาน ๑๖ นาที กลางคืน ๑๔ นาที ตลอด ๓๐ วัน
ก่อนจะถึงเดือน ๗ พระอาทิตย์โคจรถอยกลับจากจักรวาลฟากโน้นได้ ๑,๑๒๖,๐๐๐ โยชน์ ถึงกลางอชวิถี เงาของเราก็จะถอยหลังกลับคืนเหนือ ๑ ฝ่าเท้า เวลากลางวันนาน ๑๗ นาที กลางคืน ๑๓ นาที ตลอด ๓๐ วัน
ครั้นถึงเดือน ๘ พระอาทิตย์โคจรถึงยอดเขายุคันธรเหมือนเดิม ไกลจากเขาจักรวาลฟากโน้นได้ ๑,๓๕๐,๐๐๐ โยชน์ ดูเงาของเราไม่เห็นเลย เวลากลางวันนานได้ ๑๘ นาที กลางคืน ๑๒ นาที
ในวิถีทั้ง ๓ นั้น มีราศี ๑๒ ราศี คือ ราศีเมษ (แพะ) ราศีพฤษภ (โค) ราศีเมถุน (คนคู่) ราศีกรกฎ (ปู) ราศีสิงห์ (ราชสีห์) ราศีกันย์ (หญิงสาว) ราศีตุลย์ (คันชั่ง) ราศีพิจิก (แมลงป่อง) ราศีธนู (ธนู) ราศีมังกร (มังกร) ราศีกุมภ์ (หม้อ) ราศีมีน (ปลา)
ราศีที่นักษัตรหรือดวงดาวอยู่นี้กว้าง ๒๒,๐๐๐ โยชน์เท่ากัน พระอาทิตย์โคจรไปในวิถีนั้น ๆ เคลื่อนไปได้วันละ ๗๕,๐๐๐ โยชน์ ดูเงาของเราที่แผ่นดินยาวออกไปได้ ๑ นิ้วมือ โคจรเคลื่อนไปตามลำดับครบ ๓๐ วัน จึงจะพ้นราศีหนึ่ง ไกลได้ ๒๒๕,๐๐๐ โยชน์ ดูเงาของเราที่แผ่นดินยาวออกไปได้ ๑ ฝ่าเท้า โคจรไปครบ ๑๒๐ วัน ไกล ๙๐๐,๐๐๐ โยชน์ จึงจะพ้นวิถี นับเป็นพ้นฤดูหนึ่ง
ฤดูมี ๓ คือ ฤดูหนาว ฤดูร้อน ฤดูฝน ฤดูหนึ่งมี ๔ เดือน ๓ ฤดู (หรือ ๑๒ เดือน) เป็น ๑ ปี ถ้าพระอาทิตย์โคจรไปในโคณวิถีทางทิศใต้ ก็จะเป็นฤดูหนาว มี ๔ เดือนคือ เดือน ๑๒-๑-๒-๓ ถ้าพระอาทิตย์โคจรข้ามพ้นโคณวิถีวันใด วันนั้นก็เป็นวันพ้นฤดูหนาว หากย่างเข้าเดือน ๔ วันหนึ่ง พระอาทิตย์ก็จะโคจรถอยห่างออกจากกำแพงจักรวาลในวันนั้น ถ้าพระอาทิตย์โคจรในอชวิถีอยู่เหนือศีรษะของเรา เมื่อนั้นก็เป็นฤดูร้อน มี ๔ เดือน คือ เดือน ๔- ๕- ๖- ๗ เมื่อพระอาทิตย์โคจรข้ามพ้นอชวิถีวันใด วันนั้นก็หมดฤดูร้อน ถ้าพระอาทิตย์โคจรไปในนาควิถีทางทิศเหนือ เมื่อนั้นก็เป็นฤดูฝน มี ๔ เดือน คือ เดือน ๘- ๙- ๑๐- ๑๑ เมื่อพระอาทิตย์โคจรข้ามพ้นนาควิถี คือ โคจรจากราศีตุลมาสู่ราศีพิจิกถึงเดือน ๑๒ วันใด วันนั้นก็หมดฤดูฝน
ย่างเข้าเดือน ๘ วันหนึ่ง พระอาทิตย์โคจรถอยห่างจากภูเขายุคันธรกลับคืนมาในวันนั้น พระอาทิตย์โคจรรอบเขาพระสุเมรุราชรอบหนึ่ง ก็พอครบขวบปีหนึ่ง จึงกลับมาสถิตที่เก่า ฤดูหนาว ฤดูร้อน ฤดูฝน ย่อมมีเพราะพระอาทิตย์สถิตในวิถีนั้น ๆ เมื่อพระอาทิตย์สถิตในโคณวิถี ย่อมหนาว แต่ยังมีร้อนบ้างเพราะวัวชอบร้อนและเย็น หากพระอาทิตย์สถิตในอชวิถี อากาศร้อน เพราะแพะไม่ชอบน้ำ เมื่อสถิตในนาควิถี มีฝนตก เพราะนาคชอบน้ำ
พระอาทิตย์สถิตอยู่ในวิมานแก้วผลึก มีรัศมีส่องแสงสว่างเหมือนแก้วผลึกจึงร้อนแรงยิ่งนัก พระจันทร์สถิตอยู่ในวิมานเงินและวิมานแก้วมณี มีรัศมีส่องแสงเหมือนสีเงินและแก้วมณี จึงเยือกเย็นยิ่งนัก พระอาทิตย์ส่องแสงให้เห็นได้สองทวีปในทวีปหนึ่งเห็นได้เล็กน้อย มืดไปครึ่งหนึ่ง ที่เห็นได้เพราะรัศมีพระอาทิตย์ส่องแสงสว่างไปไกลได้ ๑,๓๕๐,๐๐๐ โยชน์ ที่มืดนั้น ๓๐ นาที ขวางรอบรัศมีพระอาทิตย์นั้น มีเงาทอดไปไกลได้ ๔๕,๐๐๐ โยชน์
เมื่อเวลาตะวันขึ้นในชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ ตรงกับเวลาเที่ยงวันในบุพพวิเทหทวีปเป็นเวลาตะวันตกในอุตตรกุรุทวีป และเป็นเวลาเที่ยงคืนในอมรโคยานทวีป เมื่อเวลาตะวันขึ้นในบุพพวิเทหทวีป ตรงกับเวลาเที่ยงวันในอุตตรกุรุทวีป เป็นเวลาตะวันตกในอมรโคยานทวีป และเป็นเวลาเที่ยงวันในชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ เมื่อเวลาตะวันขึ้นในอุตตรกุรุทวีป ตรงกับเวลาเที่ยงวันในอมรโคยานทวีป เป็นเวลาตะวันตกในชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ และเป็นเวลาเที่ยงคืนในบุพพวิเทหทวีป เมื่อเวลาตะวันขึ้นในอมรโคยานทวีป ตรงกับเวลาเที่ยงวันในชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ เป็นเวลาตะวันตกในบุพพวีเทพทวีป และเป็นเวลาเที่ยงคืนในอุตตรกุรุทวีป
เวลาสว่างและมืดมีอยู่ดังได้กล่าวมานี้
ที่เราเห็นว่าเป็นเวลาเดือนเพ็ญ คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และเดือนดับ คือ แรม ๑๔ หรือ ๑๕ ค่ำนั้น ก็เพราะพระอาทิตย์สถิตอยู่ข้างหนึ่งของเขาพระสุเมรุราช และพระจันทร์ก็โคจรอยู่อีกข้างหนึ่งของเขาพระสุเมรุราช ไกลกันได้ ๑,๓๕๐,๐๐๐ โยชน์ รัศมีพระจันทร์ส่องสว่างให้เห็นได้รอบวงกลม จึงเรียกว่า พระจันทร์เพ็ญเต็มดวง
แรม ๑ ค่ำ พระอาทิตย์เข้ามาสถิตอยู่ใกล้พระจันทร์ และพระจันทร์ก็โคจรเข้าไปใกล้พระอาทิตย์ ๑,๒๖๐,๐๐๐ โยชน์ รัศมีพระอาทิตย์มากกว่าพระจันทร์ จึงบังรัศมีพระจันทร์หน่อยหนึ่งในส่วนด้านหน้าได้ ๒๖,๑๓๓ วา ๑ ศอก ๘ นิ้ว เงาของวิมานพระจันทร์มาบังพระจันทร์เสียเอง จึงเห็นเป็นแหว่งข้างหนึ่ง เราจึงเห็นพระจันทร์ไม่กลมเหมือนจันทร์เพ็ญเต็มดวง เรียกว่า เดือนแรม ๑ ค่ำ
แรม ๒ ค่ำ พระอาทิตย์สถิตใกล้พระจันทร์เข้ามาอีก ห่างไกลกันได้ ๑,๑๗๐,๐๐๐ โยชน์ รัศมีพระอาทิตย์ทอดมาบังพระจันทร์ จึงเห็นแหว่งมากกว่าเก่าถึง ๒,๒๖๖ วา ๒ ศอก ๑ คืบ ๑๐ นิ้ว เรียกว่า เดือนแรม ๒ ค่ำ
แรม ๓ ค่ำ พระอาทิตย์สถิตใกล้พระจันทร์เข้ามาอีก ไกลกันได้ ๑,๐๘๐,๐๐๐ โยชน์ รัศมีพระอาทิตย์ยิ่งบังพระจันทร์มากยิ่งขึ้นกว่าเก่า จึงเห็นแหว่งมากยิ่งขึ้นได้ ๗๘,๓๙๙ วา ๓ ศอก ๓ นิ้ว เรียกว่า เดือนแรม ๓ ค่ำ
พระอาทิตย์โคจรเข้าใกล้พระจันทร์โดยลำดับดังกล่าวมาแล้วจบถึงแรม ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์โคจรเข้าใกล้พระจันทร์ ไกลกันเป็นระยะ ๙๐,๐๐๐ โยชน์ เงาพระอาทิตย์ก็ยิ่งมาบังพระจันทร์ เห็นได้เพียงเสี้ยวน้อยนิดเดียวทางทิศตะวันออก เรียกว่า เดือนแรม ๑๔ ค่ำ
ครั้นถึง ๑๕ วัน พระอาทิตย์โคจรทับพระจันทร์ รัศมีพระอาทิตย์ส่องมาบังพระจันทร์มืดมิด มองไม่เห็นพระจันทร์เลย เรียกว่า เดือนดับ คือ แรม ๑๔ หรือ ๑๕ ค่ำ
เมื่อเดือนขึ้นใหม่ ๑ ค่ำ พระอาทิตย์โคจรห่างจากจุดที่พระจันทร์ดับนั้นออกไปไกลได้ ๑๐๐,๐๐๐ โยชน์ พระจันทร์ก็โคจรห่างออกไปได้ ๑๐,๐๐๐ โยชน์ มองเห็นพระจันทร์เป็นเสี้ยวเล็กนิดเดียวทางทิศตะวันออก ชนาดใหญ่ได้ ๒๖,๑๓๓ วา ๑ ศอก ๘ นิ้ว
เดือนขึ้น ๒ ค่ำ พระอาทิตย์โคจรห่างพระจันทร์ไปไกลได้ ๒๐๐,๐๐๐ โยชน์ พระจันทร์ก็โคจรห่างไปได้ ๒๐,๐๐๐ โยชน์ มองเห็นพระจันทร์ยิ่งใหญ่ขึ้นตามลำดับ เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว
เดือนขึ้น ๓ ค่ำ พระอาทิตย์โคจรห่างพระจันทร์ไปไกลได้ ๓๐๐,๐๐๐ โยชน์ พระจันทร์ก็โคจรห่างออกไปได้ ๓๐,๐๐๐ โยชน์ พระจันทร์ก็ยิ่งทวีใหญ่ขึ้นตามลำดับอย่างนั้นจนถึงวันขึ้น ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์โคจรห่างพระจันทร์ออกไปไกลถึง ๑,๓๕๐,๐๐๐ โยชน์ เมื่อพระอาทิตย์ลับเขาพระสุเมรุราช ก็มองเห็นพระจันทร์เพ็ญเต็มดวง
การที่พระจันทร์ถูกรัศมีพระอาทิตย์ไปบังนั้น เปรียบเหมือนโคมไฟดวงใหญ่กับโคมไฟดวงเล็ก พระอาทิตย์เปรียบเหมือนโคมไฟใหญ่มีน้ำมันและไส้ได้พันเท่า ส่วนพระจันทร์นั้นเล่า เหมือนโคมไฟดวงเล็กมีน้ำมันและไส้เพียงหนึ่งเท่า เมื่อจุดโคมไฟดวงเล็กตามไปในหนทางคืนเดือนมืด ก็ส่องแสงสว่างให้เห็นได้ เมื่อมีคนจุดโคมไฟดวงใหญ่ตามมาพบกันกลางทางก็กลายเป็นแสงสว่างของโคมไฟดวงใหญ่ไป ไม่เห็นแสงสว่างของโคมไฟดวงเล็กเลย พระจันทร์ส่องสว่างและมืดก็อย่างเดียวกัน
เมื่อพระจันทร์กับพระอาทิตย์โคจรเข้าใกล้กันนั้น ดูเหมือนว่าพระอาทิตย์โคจรเร็วกว่าพระจันทร์ เมื่อโคจรโดยเวียนขวา พร้อมทั้งดาวฤกษ์ ๒๗ ดวง ซึ่งอยู่ใน ๑๒ ราศี เป็นบริวารของพระอาทิตย์ ส่วนพระอาทิตย์และพระจันทร์เอง ทั้งราศี วัน เดือน เวียนขวาไปรอบเขาพระสุเมรุราช ไม่คลาดเคลื่อนเลยแม้แต่เท่าเส้นผม
แต่ทว่า พระอาทิตย์ พระจันทร์กับดาวนพเคราะห์ ๖ ดวง คือ ดาวพระอังคาร ดาวพระพุธ ดาวพระพฤหัสบดี ดาวพระศุกร์ ดาวพระเสาร์ ดาวพระเกตุโคจรโดยเวียนตามกันทางขวาไม่คลาดเคลื่อน พระอาทิตย์โคจรเร็วกว่าพระจันทร์วันละ ๙๐,๐๐๐ โยชน์ ดาวฤกษ์ ๒๗ ดวง โคจรเร็วกว่าพระอาทิตย์วันละ ๗,๕๐๐ โยชน์
สัตว์ในทวีปทั้ง ๔ ในจักรวาลนี้ อาศัยพระอาทิตย์ พระจันทร์ โคจรหมุนเวียนไปเช่นนี้ จึงทราบ วัน คืน เดือน ปี ได้
มนุษย์ที่อยู่ใน ๓ ทวีปโน้น นอนหันศีรษะไปทางเขาจักรวาล เอาปลายเท้าไปทางเขาพระสุเมรุราชเหมือนเรา เพื่อว่าเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น คนมองดูพระอาทิตย์ยกมือขวาขึ้น มือขวาจะอยู่ทางเขาจักรวาล มือซ้ายอยู่ทางเขาพระสุเมรุราช ฉะนั้น คนจึงนอนหันศีรษะไปทางทิศใต้ เอาเท้าไปทางทิศเหนือด้วยเหตุนี้
แผ่นดิน ๔ ทวีป อยู่ ๔ ด้าน ของภูเขาพระสุเมรุราช คือ แผ่นดินบุพพวิเทหทวีป อยู่ทางทิศตะวันออกของภูเขาพระสุเมรุราช กว้าง ๗,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๒๑,๐๐๐ โยชน์ แผ่นดินอุตตรกุรุทวีปอยู่ทางทิศเหนือของภูเขาพระสุเมรุราช กว้าง ๘,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๓๒,๐๐๐ โยชน์ เป็นรูปสี่เหลี่ยม แผ่นดินอมรโคยานทวีปอยู่ทางทิศตะวันตกของเขาพระสุเมรุราช กว้าง ๙,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๒๒,๐๐๐ โยชน์ เป็นรูปพระจันทร์ครึ่งซีก แผ่นดินชมพูทวีปที่เราอยู่นี้ อยู่ทางทิศใต้ของเขาพระสุเมรุราช กว้าง ๑๐,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๓๐,๐๐๐ โยชน์
พื้นแผ่นดินใหญ่ทั้ง ๔ ทวีปนี้ มีแผ่นดินเล็กล้อมรอบเป็นบริวารทวีปละ ๕๐๐ ทวีปเล็กทั้ง ๔ ซึ่งอยู่ระหว่างกลางทวีปใหญ่ เรียกว่า สุวัณณทวีป กว้างทวีปละ ๑,๐๐๐ โยชน์ รอบปริมณฑล ๓๐,๐๐๐ โยชน์ เป็นที่อยู่ของพระยาครุฑ
ชมพูทวีป ป่าหิมพานต์
แผ่นดินชมพูทวีปนั้น มีปริมาณได้ ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ทั้งด้านยาวและด้านกว้างแยกออกเป็นที่อยู่อาศัยของหมู่มนุษย์ ๓,๐๐๐ โยชน์ เป็นป่าเขาพระหิมพานต์ ๓,๐๐๐ โยชน์ เป็นทะเล ๔,๐๐๐ โยชน์
ภูเขาหิมพานต์นั้นสูงประมาณ ๕๐๐ โยชน์ กว้างใหญ่ ๓,๐๐๐ โยชน์ มียอดเขา ๘๔,๐๐๐ ยอด ที่เชิงเขาหิมพานต์นั้นมีต้นหว้าใหญ่ต้นหนึ่ง อยู่ใกล้ฝั่งแม่น้ำชื่อว่า สีทานที ต้นหว้านั้นมีขนาดใหญ่โอบรอบได้ ๑๔ โยชน์ ตั้งแต่พื้นดินขึ้นไปถึงค่าคบสูงได้ ๕๐ โยชน์ ตั้งแต่ค่าคบขึ้นไปถึงยอดได้ ๕๐ โยชน์ และตั้งแต่ปลายค่าคบด้านทิศตะวันออกมาถึงทิศตะวันตก มีระยะไกลถึง ๑,๐๐๐ โยชน์ ตั้งแต่ปลายค่าคบด้านทิศเหนือจดทิศใต้ ไกลถึง ๘๐๐,๐๐๐ วา ปริมาณปลายค่าคบโดยรอบปริมณฑลได้ ๒,๔๐๐,๐๐๐ วา
ดอกของต้นหว้านั้น มีลักษณะงามมีกลิ่นหอมยิ่งนักและมีผลใหญ่ ขนาดเท่ากลองใบใหญ่ มีรสหวานอร่อยเหมือนน้ำผึ้ง ผลหว้านั้นเมื่อร่วงลงใส่ร่างกาย กายนั้นจะหอมดุจดังน้ำตคระ ดุจแก่นจันทน์ฉะนั้น ถ้ายื่นมือล้วงเข้าไปในเนื้อผลหว้าพอสุดแขนจึงจะถึงเมล็ดของหว้าได้ ฝูงนกที่จิกกินผลหว้านั้นมีขนาดใหญ่เท่าช้างสารก็มี ใหญ่เท่าเรือนก็มี ผลหว้านั้นร่วงหล่นตกลงทั่วบริเวณรอบ ๆ ต้น และผลที่เกิดตรงค่าคบด้านทิศเหนือซึ่งร่วงหล่นในท่าน้ำ ก็เป็นเหยื่อของฝูงปลาในที่นั้น ยางของผลหว้านั้นเมื่อร่วงหล่นลงกลายเป็นทองคำสุก ชื่อว่า ชมพูนุท
ถัดจากป่าไม้หว้านั้นไปเบื้องหน้า มีต้นมะขามป้อมซึ่งมีผลใหญ่มีรสอร่อย ถัดจากป่าไม้มะขามป้อมไปเป็นป่าสมอ ซึ่งมีผลหวานปานน้ำผึ้ง ถัดจากป่าสมอไปเบื้องหน้านั้นมีแม่น้ำใหญ่ ๗ สาย ต่อจากแม่น้ำไป มีป่าไม้หว้าซึ่งมีผลหวานปานน้ำผึ้ง หมู่ไม้นั้นบริเวณกว้างได้ ๔,๐๐๐ วา ถัดจากป่านั้น มีป่าไม้นารีผล ซึ่งมีลักษณะทรวดทรงงามยิ่งนัก เปรียบปานสาวรุ่นที่มีอายุได้ ๑๖ ปี เมื่อชายหนุ่มทั้งหลายได้มาพบเห็นก็มีใจเสน่หา ลุ่มหลงรักใคร่ ครั้นยามร่วงหล่นลงก็มีฝูงนกกลุ้มรุมกันจิกกิน เหมือนกับหมีกินผึ้ง และผ่านป่าไม้หมู่นั้นไปทางด้านทิศตะวันออกยาวรี ไปถึงแม่น้ำสมุทรทางด้านทิศตะวันตก และยาวรีไปถึงแม่น้ำใหญ่ ๗ สายนั้น โดยกว้างได้ ๑๐๐,๐๐๐ วา ถัดจากแม่น้ำไปเบื้องหน้ามีป่าไม้ ๖ ป่า คือ ป่ากุรภะ ป่าโกรภะ ป่ามหาพิเทหะ ป่าตะปันทละ ป่าโสโมโล และป่าไชยเยต
ป่าเหล่านี้เป็นที่อยู่อาศัยบำเพ็ญบุญของผู้ทรงธรรมทั้งหลาย ปลาเนื้อถ้าตายเองพวกเขาจึงจะกินกัน ป่าไม้นั้นมีเนื้อทรายจามรีอยู่มากมาย พวกเขาเอาหางจามรีมามุงเรือนกันอยู่อาศัย พวกเขาอยู่ในที่นั้นโดยไม่ต้องทำไรไถนาหาเลี้ยงชีพ ข้าวสาลีและถั่วก็งอกขึ้นได้เอง โดยที่พวกเขาไม่ต้องยุ่งยากลำบากกายและใจ ข้าวสาลีและถั่วนั้นกินมีรสหวานอร่อยปานน้ำผึ้ง ถัดจากป่านั้นไปมีป่าไม้มะขวิดตั้งอยู่ พรรณไม้ต่าง ๆ ที่มีในป่าหิมพานต์นั้นกินหวานมีรสอร่อยทุก ๆ อย่าง
ในป่าหิมพานต์มีสระใหญ่ ๗ สระ คือ สระอโนดาต สระกัณณมุณฑะ สระรถการะ สระฉัททันต์ สระกุณาละ สระมันทากินี และสระสีหปปาตะ
สระใหญ่ทั้ง ๗ นี้เท่ากัน ความกว้าง ลึก และมณฑลรอบเท่ากันทุกสระ คือ กว้าง ๔๓๒,๐๐๐ วา ลึก ๔๓๒,๐๐๐ วา มณฑลรอบ ๑,๒๙๖,๐๐๐ วา
สระอโนดาต มีเขา ๕ เทือกล้อมรอบ คือ เขาสุทัสสนะ เขาจิตรกูฏ เขากาฬกูฏ เขาคันทมาทน์ และเขาไกรลาศ
ภูเขาทั้ง ๕ เทือกนี้ สูงเทือกละ ๒๐๐ โยชน์ เขาสุทัสสนะเป็นทอง ล้อมสระอโนดาตอยู่ดังกำแพง หนาได้ ๔๐๐,๐๐๐ วา ล้อมสระดังปากกา เขาจิตรกูฏ เป็นแก้ว ๗ ประการ เขากาฬกูฏสีเขียวดังดอกอัญชัน เขาคันธมาทน์เป็นแก้วชื่อมสาลรัตนะ ข้างในเขานั้นเหมือนถั่วสะแตกแลถั่วราชมาษ พรรณไม้ที่เกิดในภูเขานั้น บางต้นรากหอม บางต้นแก่นหอม บางต้นยอดหอม บางต้นเปลือกหอม บางต้นลำต้นหอม บางต้นดอกหอม บางต้นผลหอม บางต้นใบหอม บางต้นยางหอม บางต้นหอมทุกอย่าง
อนึ่ง พรรณไม้หอมทั้ง ๑๐ หมู่ดังกล่าวนี้ ย่อมเป็นยา และเครือเขาเถาวัลย์ที่เกิดบนภูเขาเทือกนี้ มีกลิ่นหอมทุกเมื่อไม่วายเลย จึงเรียกเขาเทือกนี้ว่าคันธมาทน์ เขาคันธมาทน์นี้เมื่อเดือนดับ จะรุ่งเรืองชัชวาลอยู่ดังถ่านเพลิง ถ้าเดือนเพ็ญรุ่งเรืองอยู่ดังไฟไหม้ป่าแลไหม้เมือง ณ เขาคันธมาทน์นั้น มีถ้ำเป็นที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ที่ประตูถ้ำแก้วมีไม้ต้นหนึ่งชื่อ บัญชุสกะ สูงได้โยชน์หนึ่ง ใหญ่ได้โยชน์หนึ่ง มีดอกบานสะพรั่งทั้งในน้ำและบนบก ข้างหน้าต้นไม้นั้นมีศาลาแก้วหลังหนึ่ง เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าไปอยู่ในถ้ำนั้นเมื่อใด มีลมอันหนึ่งชื่อ สมาหรวาตะ พัดเอาดอกไม้เข้ามาไว้รอบเหนือแท่นแก้วที่มีในถ้ำนั้น เป็นเครื่องบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้า และเมื่อดอกไม้เหี่ยวจะมีลมอันหนึ่งชื่อสัมมัชชนวาตะ มาพัดเอาดอกไม้เหี่ยวเหล่านั้นไปหมด แล้วลมสมาหรวาตะก็พัดเอาดอกไม้มาไว้ดังเดิม เพื่อเป็นเครื่องบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าเช่นนั้นทุกครั้ง
เขาไกรลาศนั้นเป็นเงิน เขาเทือกนี้ใหญ่และสูงเท่ากัน ยื่นไปในสระอโนดาต ด้วยอานุภาพพญานาคราชและฝูงเทวดาที่บันดาลให้ฝนตก ณ สระอโนดาตนั้น ทั้งแม่น้ำใหญ่น้อย ที่ไหลมาแต่ห้วยและภูเขา ก็ไหลไปขังอยู่ในสระอโนดาตนั้น สระอโนดาตนั้นจึงไม่เหือดแห้งสักครั้งเดียว
พระอาทิตย์และพระจันทร์ โคจรไปทางซ้ายทางขวาสระอโนดาต จึงจะส่องสว่างถึงสระอโนดาตนั้นได้ หากส่องไปทางตรง ๆ ก็ไม่สามารถส่องสว่างไปถึงสระอโนดาตได้เลย น้ำในสระอโนดาตนั้นใสงามนักหนา เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สระอโนดาต
สระอโนดาตนั้นมี ๔ ท่า ท่าที่ลงอาบน้ำมีบันไดทองประดับด้วยแก้ว มีพื้นศิลาแก้วรองภายใต้รอบ ๆ เกลี้ยงเกลาเสมองาม น้ำนั้นใสงามนักหนา แลเห็นตัวปลาภายใต้น้ำได้ น้ำนั้นใสงามดังแก้วผลึก ท่าน้ำท่าหนึ่งเทวบุตรลงอาบ ท่าน้ำท่าหนึ่งเทวธิดาลงอาบ ท่าหนึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้าลงอาบ ท่าหนึ่งฤษีสิทธิวิชาธรลงอาบ ทางเข้าสระอโนดาตมี ๔ ทิศใหญ่ ทางเข้าทิศหนึ่งดุจดังหน้าสิงห์ ทิศหนึ่งดุจดังหน้าช้าง ทิศหนึ่งดุจดังหน้าม้า ทิศหนึ่งดุจดังหน้าวัว น้ำสระอโนดาตที่ไหลออกมาทางปากวัว ริมฝั่งน้ำนั้นมีวัวมาก น้ำที่ไหลออกมานั้นก็จะไหลไปทางทิศตะวันออก ไหลเวียนล้อมรอบสระอโนดาตแล้วจึงไหลไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ ไหลลงมหาสมุทร น้ำที่ไหลออกทางทิศเหนือเวียนรอบสระอโนดาต ๓ รอบ ไหลไปข้างหน้าแล้วมาบรรจบกันดังเดิม หลังจากนั้นก็ไหลไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือออกไปถึงมหาสมุทร น้ำอันไหลออกทางทิศตะวันตกเวียนรอบสระอโนดาต ๓ รอบ แล้วจึงไหลไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ไหลออกมหาสมุทร น้ำอันไหลออกทางด้านทิศใต้ ไหลเวียนรอบสระอโนดาต ๓ รอบ ได้แก่ อาวัฏฏคงคา กว้าง ๔,๐๐๐ วา ที่ไหลไปทางทิศใต้ไกลได้ ๔๘๐,๐๐๐ วา ชื่อกัณหคงคา ไหลไปจดภูเขาเทือกหนึ่งแล้วพุ่งขึ้นเบื้องบนได้ ๖๐ โยชน์ เป็นวงกลมได้ ๖,๐๐๐ วา ชื่ออากาศคงคา ไหลตกลงเหนือหินแผ่นหนึ่ง ชื่อติยังคฬหปาสาณ เป็นสระใหญ่สระหนึ่ง ๕๐ โยชน์ ชื่อติยังคฬโบกขรณี น้ำไหลเซาะฝั่งน้ำติยังคฬโบกขรณีออกไปจากศิลาไกลได้ ๔๘๐,๐๐๐ วา ชื่อพหลคงคา น้ำนั้นไหลกระทบหินไปไกลได้ ๔๘๐,๐๐๐ วา ชื่ออุมังคคงคา และไหลไปจดเทือกเขาเทือกหนึ่ง ชื่อพิชฌนติรัจฉานบรรพต พุ่งขึ้นเหนือแผ่นดิน เกิดเป็นแม่น้ำ ๕ สาย ดุจนิ้วมือ เรียกว่า ปัญจมหานที กล่าวคือ สาย ๑ ชื่อคงคา สาย ๑ ชื่อยมุนา สาย ๑ ชื่อจิรวดี สาย ๑ ชื่อมหี สาย ๑ ชื่อสรภู
แม่น้ำนั้นไหลมาในเมืองมนุษย์และไหลออกมหาสมุทร ในแม่น้ำนั้นมีสระใหญ่ทุกสายกว้าง ๔,๒๓๒,๐๐๐ วา สระเหล่านั้นมีน้ำไม่เหือดแห้งเลย และน้ำนั้นใสงาม กว้าง ๒๐๐,๐๐๐ วา นอกจากน้ำมีบัวขาว กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากบัวขาวมามีบัวแดง กว้าง ๔,๐๐๐ วา เท่ากันกับบัวขาว นอกจากบัวแดงมีดอกโกมุทขาว กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากโกมุทขาวมีเหล่าโกมุทแดง กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากเหล่าโกมุทแดง มีเหล่าอุบลขาว กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากเหล่าอุบลขาว มีเหล่าอุบลเขียว กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากเหล่าอุบลเขียวแล้ว มีป่าข้าวสาลีขาว กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากป่าข้าวสาลีขาวแล้ว มีป่าข้าวสาลีแดง กว้าง ๔,๐๐๐ วา บอกจากป่าข้าวสาลีแดงแล้ว มีป่าแตงชะแลง (แตงร้าน) มีลูกโตเท่าไหใหญ่ กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากป่าแตงชะแลงแล้ว มีป่าแตงไทย กว้าง ๔๐๐๐ วา นอกจากป่าแตงไทยแล้ว มีป่าอ้อยลำต้นเท่าต้นหมาก กว้าง ๔๐๐๐ วา นอกจากป่าอ้อยแล้ว มีป่ากล้วยผลเท่างาช้างสาร กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากป่ากล้วยแล้วมีป่าขนุนลูกใหญ่เท่าตุ่มอันจุน้ำไต้ ๖๐ กระออม กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากป่าขนุนแล้วก็มีป่ามะม่วง กว้าง ๔,๐๐๐ วา นอกจากป่ามะม่วงแล้วก็มีป่ามะขวิด กว้าง ๔,๐๐๐ วา แลสรรพผลไม้น้อยใหญ่ทุกชนิด ย่อมมีรสเลิศหนักหนา
สระฉัททันต์นั้นมีภูเขาล้อมรอบอยู่ ๖ เทือกด้วยกัน ภูเขาเทือกหนึ่ง ๆ นั้นมีลักษณะต่างกันดังนี้คือ เทือกที่ ๑ ล้วนไปด้วยทองคำ เทือกที่ ๒ ล้วนไปด้วยแก้ว เทือกที่ ๓ ล้วนไปด้วยสีเขียวคล้ายดอกอัญขัน เทือกที่ ๔ ล้วนไปด้วยแก้วผลึก เทือกที่ ๕ ล้วนไปด้วยชาติหิงคุ เทือกที่ ๖ ล้วนไปด้วยแก้วมรกต เทือกที่ ๗ ล้วนไปด้วยแก้วไพฑูรย์
เมื่อพระยาช้างฉัททันต์คชสารโพธิสัตว์เกิดนั้น แผ่นดินแห่งนั้นเป็นทองคำ และที่แห่งนั้นมีแผ่นแก้วไพฑูรย์ มีพื้นที่สูงได้ ๕ ศอก กว้าง ๕๐ ศอก มีสระพังทอง ๒ สระ สระหนึ่งมีน้ำใส สะอาดและหอม สถานที่แห่งนั้นยังตั้งอยู่ตราบเท่าทุกวันนี้ เมื่อช้างเผือกใดเกิดในตระกูลฉัททันต์ ช้างเชือกนั้นจะเป็นพระยาช้างในที่นั้น เป็นช้างที่มีลักษณะขาวงามยิ่งนัก อุปมาดังสังข์ที่ท่านขัดให้งาม ใหญ่สูงได้ ๘๘ ศอก และยาว ๑๖๐ ศอก ตลอดลำตัวจนถึงฝ่าตีนแดงงามดังชาติหิงคุและน้ำครั่งสด ช้างนั้นเมื่อเติบใหญ่เป็นช้างสารขึ้นมีกำลังมหาศาลหาตัวเปรียบเสมอมิได้ งวงช้างนั้นขาวใสดังหยวกกล้วย โดยยาวเรียวได้ ๕๘ ศอก งาทั้งคู่งามงอบดุจปล้องเงินที่ท่านใส่ปล้องทอง หนา ๑๕ ศอก ยาว ๓๐ ศอก มีสีสันพรรณรายอยู่ถึง ๖ สีด้วยกัน คือ สีเหลืองเหมือนทองคำ สีดำเหมือนปีกแมลงทับ สีแดงเหมือนชาติหิงคุและน้ำครั่งสด สีขาวเหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว สีหม่นเหมือนเงิน สีเขียวเหมือนดอกอินทนิล
สีทั้ง ๖ นี้ ย่อมเปล่งรัศมีฉายฉวัดเฉวียนรอบ ๆ ตัวพระยาช้างนั้นทุก ๆ ขณะมิได้ขาด ช้างนั้นมีอานุภาพมากสามารถเหาะเหินไปในอากาศได้ พร้อมด้วยฝูงบริวารประมาณ ๘,๐๐๐ เชือก ซึ่งมีลักษณะใหญ่และสูงเช่นเดียวกัน และช้างเหล่านั้นอาศัยอยู่ที่เชิงเขาหิมพานต์ เหนือแผ่นแก้วไพฑูรย์ที่อยู่บนแท่นทอง ซึ่งมีอยู่ที่บริเวณสระฉัททันต์นั้น และสระนั้นเป็นที่ลงอาบน้ำและที่เล่นแห่งพระยาช้างฉัททันต์นั้นในกลางสระฉัททันต์นั้น มีน้ำเย็นใสสะอาดเต็มเปี่ยมอยู่ทุกขณะไม่เหือดแห้ง มีปริมณฑลโดยรอบได้ ๖๐๐,๐๐๐ วา ถัดจากน้ำนั้นออกมาข้างบอกมีผักตบลอยอยู่เวียนรอบ ๆ หนาได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่าผักตบนั้นมา มีป่านิลุบล ซึ่งมีดอกผลิบานงดงามอยู่รอบ ๆ สระนั้นได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่านิลุบลนั้นมามีดอกรัตตุบลขึ้นอยู่รอบ ๆ โดยกว้างได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่ารัตตุบลนั้นมามีป่าดอกเสตุบลขึ้นอยู่รอบได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่า เสตุบลออกมาเป็นป่าดอกจงกลนีขึ้นอยู่รอบ ๆ โดยกว้างได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่าจงกลนีนั้นออกมา มีป่าบัวแดงขึ้นอยู่รอบ ๆ โดยกว้าง ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่าบัวแดงนั้นออกมา มีบัวขาวขึ้นอยู่รอบ ๆ โดยกว้าง ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่าบัวขาวนั้นออกมา มีดอกโกมุทขึ้นอยู่รอบกว้างได้ ๘,๐๐๐ วา
ดอกบัวทั้ง ๗ ชนิดนั้นอยู่ชิดกัน ดูสวยสดงดงามตระการตา ถัดจากบัวทั้ง ๗ นั้นออกมา มีดอกผักตบขึ้นอยู่รอบ ๆ หนาและกว้างได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากป่าผักตบนั้นออกมาถึงขอบฝั่งมีน้ำเพียงท้องช้าง น้ำในที่นั้นใสสะอาด ไม่มีกลิ่นเหมีน มีข้าวสาลีที่เกิดเองต้นต่ำ ๆ ออกรวงงามยิ่งนัก โดยกว้างได้ ๘,๐๐๐ วา ถัดจากข้าวสาลีนั้นออกมามีป่าไม้ใหญ่ทั้งหลาย งอกขึ้นตั้งอยู่เรียงรายรอบสระฉัททันต์ มีผลดกงดงามยิ่ง ถัดจากป่าไม้หมู่นั้นออกมา มีถั่วหลายชนิดเกี่ยวพันลำไม้ขึ้นไป ถัดจากป่าถั่วนั้นไป มีป่าฟักและแฟงแตงเต้ามีผลเท่าไห ถัดจากนั้นมีป่าอ้อยเกิดขึ้นมีลำใหญ่เท่าลำหมาก ถัดจากป่าอ้อยเป็นป่ากล้วย เกิดขึ้นมากมายหลายพรรณ มีผลใหญ่เท่างาช้าง มีรสหอมหวาน ถัดจากป่ากล้วยนั้น เป็นป่าไม้รังมีดอกสะพรั่งดูล้นกิ่ง ถัดจากป่าไม้รังนั้น มีป่าขนุนลูกเท่ากลองขนาดใหญ่ ถัดจากป่าขนุนมีป่ามะขามมีรสหวานดังน้ำผึ้งและน้ำตาล ถัดจากป่ามะขามมีป่ามะขวิด ถัดจากป่ามะขวิดมีป่าใหญ่ ประดับด้วยต้นไม้มากมายหลายพรรณ ถัดจากป่านั้นมีไม้ซาง หมู่ไม้ทั้งหลายนานาพรรณนั้น เป็นเครื่องประดับตกแต่งสระฉัททันต์นั้นให้สวยงาม
ภูเขา ๗ เทือก ที่ล้อมรอบสระฉัททันต์นั้น มีชื่อดังนี้ สุวรรณรัตนบรรณพต สูง ๕๖,๐๐๐ วา สัพพมณิบรรพต สูง ๔๘,๐๐๐ วา จุฬสุวรรณบรรพต สูง ๔๐,๐๐๐ วา มหาอุทกบรรพต สูง ๓๒,๐๐๐ วา จุลอุทกบรรพต สูง ๒๔,๐๐๐ วา มหากาลบรรพต สูง ๑๖,๐๐๐ วา จุลกาลบรรพต สูง ๘,๐๐๐ วา
ภูเขาสุวรรณรัตนบรรพตนั้น ตั้งอยู่ท่ามกลางระหว่างภูเขาทั้งหลาย มีลักษณะเป็นเรือนทอง มีเงารัศมีเปล่งออกจรดในสระฉัททันต์นั้นดูเรืองแสงงาม ดุจดังแสงพระอาทิตย์เมื่อแรกขึ้น
เมื่อถึงเดือน ๔ และเดือน ๕ ช้างทั้งหลายจะพากันบ่ายหน้าไปที่ท่าน้ำแล้วอาบน้ำในสระฉัททันต์นั้น อันมีอยู่ในป่าหิมพานต์ ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือมีไม้ประคำต้นหนึ่งอยู่ที่นั้น มีร่มเงาร่มเย็นสบาย ต้นไม้นั้นใหญ่ถึง ๔,๐๐๐ วา สูงตั้งแต่ดินจบถึงค่าคบได้ ๔๖,๐๐๐ วา ตั้งแต่ค่าคบถึงปลายยอดได้ ๘๔,๐๐๐ วา มีค่าคบใหญ่ ๔ ค่าคบ โดยยื่นออกไปในทิศต่าง ๆ ได้ ๔๘,๐๐๐ วา โดยรอบปริมณฑลรอบกิ่งไม้นั้นได้ ๒๘๘,๐๐๐ วา
พระยาช้างนั้นเล่นอยู่ใต้ร่มต้นไม้นั้น พร้อมด้วยโขลงช้างทั้งหลายที่เป็นบริวาร เมื่อถึง เวลาที่พระยาช้างนั้นลงอาบน้ำ โขลงช้างพังทั้งหลายต่างพากันมาขัดสีฉวีวรรณ อาบน้ำให้แก่พระยาช้างนั้น ครั้นหมดจดขาวผ่องดังสังข์แล้วก็ขึ้นไปอยู่ใต้ร่มไม้ประคำอย่างเก่า แล้วหมู่โขลงช้างพลายช้างพังทั้งหลาย จึงลงอาบเล่นต่อในภายหลัง บางเชือกพ่นน้ำเล่นไปทางซ้ายและขวา บางเชือกก็เอางาแทงดินเล่น บางเชือกก็มุดดำหัวเล่นตามสบาย ครั้นอาบน้ำเสร็จแล้ว บางเชือกก็เอารากบัวบ้าง เอาฝักบัวบ้าง เอาดอกบัวบ้าง เอาข้าวสารสาลีบ้าง เอาแตงเต้าผลเท่าไหบ้าง เอาอ้อยลำงามเท่าลำหมากบ้าง เอาเครือกล้วยผลใหญ่เท่างาช้างบ้าง เอาขนุนมีผลใหญ่เท่ากลองบ้าง เอามะขวิดบ้าง เอามะม่วงบ้าง เอามะขามบ้าง เอาดอกรังซึ่งสะพรั่งไปทั้งกิ่งหักถือมา ยกชูเหนือหัวแล้วเอาเข้าไปเฝ้าไปถวายแก่พระยาช้างทุกวันมิได้ขาด
ณ จอมเขาไกรลาศนั้นมีเมืองหนึ่งล้วนไปด้วยเงินและทอง มีหมู่นางกินรีอาศัยอยู่ที่เมืองนั้น บ้านเมืองนั้นมีความสนุกสนานรื่นเริงบันเทิงใจ คล้ายเมืองดาวดึงส์สวรรค์ชั้นทิพย์ และเมืองนั้นเป็นที่ประทับของพระปรเมศวรเจ้า
ภูเขาชื่อว่า จิตรกูฏ นั้น มีคูหาทองคำอยู่แห่งหนึ่ง พระโพธิสัตว์เจ้าเมื่อครั้งเป็นพระยาหงส์ธตรฐราชเจ้า ก็อาศัยอยู่ในคูหาทองคำนั้น มีฝูงหงส์ทองประมาณ ๙ หมื่นตัวเป็นบริวารรับใช้ เหมือนดังโขลงช้างสาร ๘๐,๐๐๐ เชือก เป็นบริวารรับใช้พระยาช้างชื่อ ฉัททันต์ นั้น
แผ่นดินชมพูทวีปนี้มีบริเวณที่เป็นน้ำ ๓ โกฏิ ๒ ล้านวา เป็นป่าและภูเขาหิมพานต์ ๒๔,๐๐๐,๐๐๐ วา ส่วนที่มนุษย์อยู่แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ ฝ่ายในเรียกว่า มัชฌิมประเทศ ฝ่ายนอกเรียกว่า ปัจจันตประเทศ
มัชฌิมประเทศนั้นมีบ้าน ชื่อว่า กชังคละ อยู่ในทิศตะวันออก บ้านนี้มีต้นรังอยู่ต้นหนึ่ง ภายในตั้งแต่ต้นรังนั้นเข้ามาเป็นมัชฌิมประเทศ ภายนอกจากไม้รังนั้นออกไปเป็นปัจจันตประเทศ ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อว่า สัลลวตี ถัดจากแม่น้ำนั้นออกไปเป็นปัจจันตประเทศ ในทิศตะวันตกมีบ้านพราหมณ์ชื่อว่า ถูนคาม ถัดจากบ้านพราหมณ์นั้นออกไปเป็นปัจจันตประเทศ ในทิศเหนือมีภูเขาลูกหนึ่งชื่อว่า อุสีรธชะ ถัดจากภูเขาลูกนั้นออกไป เป็นปัจจันตประเทศ
มัชฌิมประเทศนั้นมีบริเวณโดยรีได้ ๓,๐๐๐ โยชน์ และโดยกว้างได้ ๒๕ โยชน์ โดยปริมณฑลรอบรวมได้ ๑๑,๐๐๐ โยชน์ ในมัชฌิมประเทศนั้นมีเมืองใหญ่ ๆ ๑๖ เมือง เมื่อพระพรหมและเทพยดาทั้งหลายสิ้นอายุขัยแล้ว ย่อมจุติลงมาเกิดในมัชฌิมประเทศนี้ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอรหันตขีณาสพ พระยาจักรพรรดิราช พราหมณ์และฤษี เศรษฐีผู้มีบุญทั้งหลาย ย่อมจุติลงมาเกิดในมัชฌิมประเทศนี้เหมือนกัน ในทิศตะวันออกและทิศตะวันตกของแผ่นดินชมพูทวีปนั้นมีลักษณะดุจดังทูบเกวียน คนทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินชมพูทวีปนี้ จึงมีดวงหน้าละม้ายคล้ายแผ่นดินนั้น แผ่นดินในอุตตรกุรุทวีปนั้นมีพื้นที่เป็นที่เหลี่ยม โดยรีและกว้างได้เท่ากัน คือ ๘,๐๐๐ โยชน์ คนทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินนั้น จึงมีดวงหน้าเป็นสี่เหลี่ยม ละม้ายคล้ายแผ่นดินนั้น
แผ่นดินในบุรพวิเทหทวีป มีบริเวณกว้างได้ ๘,๐๐๐ โยชน์ และกลมดุจดังพระจันทร์ในวันเพ็ญ คนทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินนี้ จึงมีดวงหน้ากลมคล้ายแผ่นดินนั้น
บริเวณแผ่นดินก็ดี แม่น้ำก็ดี ป่าเขาลำเนาไพรดังกล่าวมาแล้ว ที่ไม่มีจิต ไม่มีชีวิตก็ดี โดยรูปธรรมก็มีแต่วินิโภครูป ๘ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม รูป กลิ่น รส เสียง เท่านั้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ต้องแปรเปลี่ยนสภาพไป ไม่ตั้งอยู่ยั่งยืนเที่ยงแท้ได้เลย ไม่ต้องกล่าวถึงหมู่สัตว์ทั้งหลายที่มีจิตวิญญาณ ท่านทั้งหลายพึงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแท้ของร่างกาย แล้วจงรำลึกฝึกใจใฝ่บำเพ็ญบุญกุศลให้ทานรักษาศีลเจริญภาวนา เพื่อพาตนไปสู่พระอมตมหานิพพานอันปราศจากทุกข์ ปราศจากโศก ปราศจากโรคภัย ไม่มีความแก่ ไม่มีความวิบัติฉิบหาย ตลอดกาล
บทที่ ๙ เรื่องอวินิโภครูป มีโดยสังเขปเท่านี้
บทที่ ๑๐ ความพินาศและการเกิดของโลก
สรรพสัตว์ที่มีชีวิตจิตใจซึ่งมีอยู่ใน ๓๑ ภูมิ ไม่เที่ยงแท้ จะต้องฉิบหายสลายไปเพราะความตาย สิ่งซึ่งมีแต่รูปร่างแต่ไม่มีจิตใจซึ่งมีอยู่ในภูมิ ๑๒ ชั้น เว้นแต่สัญญีสัตตาภูมิชั้นบนขึ้นไป นับแต่อสัญญญีตาภูมิชั้นต่ำลงมามีเขาพระสุเมรุราช เป็นต้น ก็ต้องพินาศวอดวายไปเพราะ ไฟ น้ำ และลม เมื่อเวลาไฟไหม้กัลป์นั้นเป็นอย่างไร เมื่อไฟไหม้กัลป์หรือไฟประลัยกัลป์นั้น ย่อมทำให้โลกพินาศวอดวายไปด้วยธรรมชาติ ๓ อย่าง คือ พินาศไปด้วยไฟ พินาศไปด้วยน้ำ พินาศไปด้วยลม
ไฟล้างโลกล้างกัลป์มากกว่าน้ำและลมล้างโลกล้างกัลป์ หมายความว่าไฟล้างโลก ๗ ครั้ง จึงมีน้ำมาล้างโลก ๑ ครั้ง เมื่อไฟล้างโลก ๕๖ ครั้ง น้ำล้างโลก ๘ ครั้ง รวม ๖๔ ครั้ง แล้วจึงมีลมมาล้างโลกครั้งหนึ่ง โลกพินาศไปเพราะไฟตั้งแต่สวรรค์ชั้นอาภัสสราลงมา เพราะน้ำตั้งแต่ชั้นสุภกิณหะลงมา เพราะลมตั้งแต่ชั้นเวหัปผลาลงมา นี้เป็นลักษณะโลกพินาศวอดวายไปเพราะ ไฟ น้ำ และลม
เมื่อไฟประลัยกัลป์ไหม้กามภูมิ ๑๑ ชั้นแล้ว ก็ไหม้รูปภูมิชั้นปฐมฌานภูมิ ๓ ชั้น คือ พรหม ปาริสัชชา พรหมปโรหิตา และมหาพรหม จึงรวมไฟไหม้ ๑๔ ชั้น จึงหยุดน้ำประลัยกัลป์ท่วมกามภูมิ ๑๑ รูปภูมิชั้นปฐมฌานภูมิ ๓ และทุติยฌานภูมิ ๓ คือ ปริตตาภา อัปปมาณาภา และ อาภัสสรา รวมน้ำท่วม ๑๗ ชั้นจึงหยุด ลมประลัยกัลป์พัดกามภูมิ ๑๑ รูปภูมิชั้นปฐมฌานภูมิ ๓ ทุติยฌานภูมิ ๓ ตติยฌานภูมิ ๓ คือ ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหกา รวมพัด ๒๐ ชั้น แล้วจึงหยุดไม่พัดถึงชั้นจตุตถฌานภูมิ
สาเหตุที่โลกฉิบหายวอดวายด้วยอำนาจไฟประลัยกัลป์ น้ำประลัยกัลป์และลมประลัยกัลป์ นั้น เป็นเพราะคนทั้งหลายประกอบกรรมทำชั่วต่าง ๆ นานา ทั้งทางกาย วาจาและใจ ไม่รู้จักบุญ ไม่รู้จักธรรม ไม่รู้จักบิดามารดา ไม่รู้จักสมณพราหมณ์ ไม่รู้จักท่านผู้ทรงธรรม ไม่รู้จักพี่น้องและญาติมิตรสหาย มองเห็นกันเป็นกวางและเนื้อทราย เหมือนเป็ดไก่ เหมือนสุนัข สุกร เหมือนช้างและม้าไล่ฆ่าฟันกัน ด้วยผลบาปกรรมที่คนทั้งหลายได้กระทำนี้ จึงทำให้เกิดเหตุเภทภัยที่ไม่ดีทั่วทั้งจักรวาล
คนที่ทำมาหาเลี้ยงชีพด้วยการทำไร่ไถนา เมื่อหว่านข้าวลงไปก็งอกขึ้นเฉพาะที่พอโคจะกินได้เท่านั้น ฝนก็ไม่ตกลงมา มีแต่เสียงฟ้าร้อง ข้าว ผัก น้ำ ก็เหี่ยวแห้งเฉาตายเหมือนถูกไฟลน คนทั้งหลายต่างก็ได้รับทุกขเวทนาเดือดร้อนไปทั่วทุกแห่งหน
ท่านผู้มีปัญญา เมื่อเห็นนิมิตร้ายอย่างนั้น ก็ทำให้เกิดศรัทธารีบเร่งกระทำบุญกุศล เคารพ ยำเกรงบิดา มารดา คนเฒ่าคนแก่ และสมณพราหมณ์ ตายแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก ตายจากเทวโลกแล้ว ก็ไปเกิดในพรหมโลกที่ไฟไหม้ไม่ถึง
คนที่ไม่มีปัญญา ไม่รู้จักทำบุญกุศลอะไร ตายแล้วก็ไปเกิดในนรกที่มีในจักรวาลอื่นที่ไฟไหม้ไม่ถึง
ไฟประลัยกัลป์
เมื่อเวลาใกล้ไฟประลัยกัลป์จะล้างโลก ฝูงปลา เต่า และจระเข้ทั้งหลายต่างก็แห้งตายไป เหมือนกับเราตากไว้ ดูกลาดเกลื่อนไปทั่วแผ่นดิน ในขณะนั้นจะมองเห็นพระอาทิตย์ขึ้น ๒ ดวง เหมือนหน้าผีเสื้อและผีพรายปานประหนึ่งจะคาดคั้นจับเอาคนไปทั้ง ๆ ที่ยังไม่ตาย พอดวงหนึ่งตก อีกดวงหนึ่งก็ขึ้น ผลัดเปลี่ยนกันไป ในท้องฟ้าอากาศร้อนระอุสว่างโชติช่วงอยู่ทุกแห่งหน ไม่มีกลางคืนเลย คนทั้งหลายที่ยังไม่ตาย ต่างกอดคอกันร้องห่มร้องไห้ ผู้มีปัญญามีสติระลึกถึงบุญกุศลเจริญเมตตาภาวนา ทำบุญรักษาศีล ตายแล้วไปเกิดในเทวโลก ผู้หาปัญญามิได้ และมิได้กระทำบุญทำธรรม ตายไปก็ไปเกิดในนรก พระอาทิตย์ ๒ ดวงส่องแสงร้อนจัดจนแม่น้ำใหญ่น้อย ห้วยหนอง คลอง บึง บ่อ และสระเหือดแห้งไปหมด
ในเวลาต่อมาไม่นาน ดวงอาทิตย์ก็เกิดขึ้นอีกเป็น ๓ ดวง ดวงหนึ่งตก ดวงหนึ่งเที่ยง ดวงหนึ่งขึ้น ร้อนแรงยิ่งว่าเก่ามากนัก แม่น้ำใหญ่ทั้ง ๕ ก็เหือดแห้งไปหมด
ในเวลาต่อมา ดวงอาทิตย์ก็เกิดขึ้นอีกเป็นดวงที่ ๔ ทำให้สระใหญ่ ๗ สระ คือ สระฉัททันต์ สระมันทากินี สระสีหปปาตะ สระกัณณมุณฑะ สระรถการกะ สระกุณาละ และสระอโนดาต เหือดแห้งไปหมด ฝูงมังกรภิมทองและจระเข้ก็ล้วนตายหมดสิ้น
ในเวลาต่อมาไม่นาน ตวงอาทิตย์ก็ขึ้นอีกเป็นดวงที่ ๕ น้ำในมหาสมุทรก็เหือดแห้งเหลือเพียงข้อมือเดียว มองเห็นเงินทองและแก้ว ๗ ประการ ต่อมาก็เกิดขึ้นอีกเป็นดวงที่ ๖ ยิ่งร้อนจัดไปทั่วจักรวาล แสงลุกโชติช่วงไปทั่วร้อนเหมือนเผาหม้อในเตาเผา และต่อมาเกิดขึ้นอีกเป็นดวงที่ ๗ สัตว์ใหญ่ ๗ ตัว ที่อยู่ในแม่น้ำสีทันดรทั้ง ๗ ซึ่งอยู่ในระหว่างเขาสัตตบริภัณฑ์ที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุราชนั้นไว้ สัตว์ที่อยู่ในสระฉัททันต์ และสัตว์ที่อยู่ในแม่น้ำสีทันดรก็มาทำความเคารพปลาใหญ่ทั้ง ๗ ตัว คือ ปลาใหญ่ชื่อ ติมิ ติมิงคละ ติมิรปิงคละ อานันทะ ติมินทะ อัชฌาหาร และมหาติมิ ซึ่งอยู่ในแม่น้ำสีทันดร ๗ ชั้น และปลาใหญ่ทั้ง ๗ ตัวใหญ่เท่ากันทุกตัว ยาวได้ ๔,๐๐๐,๐๐๐ วา เมื่ออาทิตย์ขึ้นทั้ง ๗ ดวง ทำให้ร้อนยิ่งนัก จนปลาทั้ง ๗ ตัวได้กลายเป็นน้ำมัน ไหลไหม้เขาอัสสกัณณะ ตลอดทั้งแผ่นดินชมพูทวีปที่เราอาศัยอยู่นี้ก่อนทุกแห่ง
ไฟไหม้นรกทั้งหลายตลอดไปถึงอเวจีมหานรก ไหม้ไปจนถึงอบายภูมิทั้ง ๔ และไหม้ภูเขาตามลำดับ ไหม้วิมานของเทวดาบนยอดเขา ไหม้ภูเขาเนมินธร ไหม้วิมานของเทวดาทั้งหลาย แล้วก็ไหม้ภูเขาสุทัสสนะ ไหม้ภูเขากรวิก ไหม้ภูเขาอิสินธร และไหม้ภูเขายุคันธร ไหม้เมืองจตุโลกบาล ไหม้วิมานแก้วของเทวดาที่อยู่บนจอมภูเขาเหล่านั้น เปลวไฟไหม้หุ้มเขาพระสุเมรุราชแล้วไหม้ใต้ลงไปถึงอสุรภพ ไหม้เมืองพระอินทร์สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ไหม้ภูเขาพระสุเมรุทั้งทลาย ๗๐๐ โยชน์ ๘๐๐ โยชน์ ๙๐๐ โยชน์ ๑,๐๐๐ โยชน์ ไหม้ต้นปาริชาต ไหม้สวนอุทยาน ไหม้สระโบกขรณี ไหม้สวรรค์ชั้นยามา ไหม้วิมานของเทวดาอันมีในชั้นนั้น ต่อจากนั้นก็ไหม้สวรรค์ชั้นดุสิต ไหม้สวรรค์ชั้นนิมมานรดี ไหม้สวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัดดีสวรรค์เมืองพญามาร ไหม้รัตนปราสาทของมวลเทพยดาทั้งสิ้น ไหม้แผ่นดินเบื้องต่ำเบื้องล่างภายใต้แผ่นดินของเทพยดาเสียสิ้น
เปลวไฟได้ลุกโชติช่วงพุ่งไปถึงพรหมโลกชั้นปาริสัชชา จากนั้นก็ไหม้พรหมโลกชั้นปโรหิตา ไหม้พรหมโลกชั้นมหาพรหม แล้วไฟก็หยุดอยู่เพียงแค่นั้น ต่อจากนั้นไปไฟก็ไม่ไหม้ รอดพ้นจากไฟประลัยกัลป์ ไฟประลัยกัลป์ล้างโลก เบื้องต่ำถึงอเวจีมหานรกไม่มีขี้เถ้าหลงเหลืออยู่เลย เหมือนจุดประทีปไหม้อยู่นานถึงอสงไขยหนึ่ง ต่อจากนั้นชื่อสังวัฏฏอสงไขยกัลป์
น้ำประลัยกัลป์
เมื่อไฟไหม้อย่างนั้น หมู่เทพยดาและพรหมทั้งหลายก็พากันหนีขึ้นไปสู่ชั้นที่ไฟไหม้ไม่ถึง เบียดเสียดยัดเยียดกันอยู่เหมือนแป้งยัดทะนานอย่างนั้น ไฟไหม้โลกอยู่นานแสนนาน จึงมีฝนตกลงมาเม็ดหนึ่ง เมื่อเริ่มแรกฝนตกนั้น เม็ดฝนเท่าดินธุลี อยู่ต่อมาอีกนานจึงตกลงมาอีกเม็ดหนึ่ง เท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด อีกนานจึงตกลงมาอีกเม็ดหนึ่งเท่าเมล็ดถั่ว ต่อจากนั้นเวลาอีกเล็กน้อยจึงตกลงมาเท่าลูกมะขามป้อม โตขึ้นตามลำดับเท่าลูกมะขวิด เท่าควาย ช้าง บ้านเรือนใหญ่ขึ้น จนกระทั่งเท่าอุสุภะ คือ ใหญ่ได้ ๓๕ วา ประเดี๋ยวก็ใหญ่ขึ้นได้ ๒,๐๐๐ วา อีกนานก็ตกเม็ดหนึ่งมีขนาดโตขึ้นจาก ๑ โยชน์ เป็น ๒ - ๑๐ โยชน์ตามลำดับ อยู่ต่อมาอีกนานจึงตกโตขึ้นเป็น ๑๐๐ โยชน์ ถึง ๑๐๐,๐๐๐ โยชน์ จนเท่าจักรวาล ตกลงมาเหมือนดั่งน้ำไหล ออกมาจากกละออม ตุ่ม โอ่ง อันเดียว
ในเวลาต่อมาไม่นานนัก น้ำก็ท่วมแผ่นดิน ท่วมจาตุมหาราชิกาสวรรค์ของท้าวจตุโลกบาล ท่วมดาวดึงส์สวรรค์ของพระอินทร์ แล้วจึงท่วมสวรรค์ชั้นยามา ดุสิต นิมมานรดี และปรนิมมีตสวัดดี น้ำแรงขึ้นจนกระทั่งท่วมถึงพรหมโลกชั้นต้น ๓ ชั้น คือ ปาริสัชชา ปโรหิตา และมหาพรหม แล้วฝนจึงหยุดตก น้ำจึงนิ่งอยู่ต่อจากนั้นก็ไม่มีฝน
เมื่อมีคำถามว่า น้ำเต็มจากเบื้องล่างขึ้นไปถึงพรหมโลกนั้นเป็นอย่างไร และไม่ล้นจักรวาลได้อย่างไร
ตอบว่า มีลมชนิดหนึ่งเรียกว่า ลมอุกเขปวาตะ ลมนี้พัดเวียนรอบสระไม่ให้น้ำล้นบ่าออกไปได้ น้ำขึ้นเหมือนธมกรก ไม่ล้นออกนอก
ในกาลครั้งหนึ่ง มีพระพรหมตนหนึ่งชื่อว่า มหาพรหมาธิราช เสด็จลงมาดูน้ำได้เห็นดอกบัวเกิดขึ้น จึงให้คำทำนายตามลำดับดังนี้
เห็นดอกบัว ๑ ดอก ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะมีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น ๑ พระองค์ และเรียกกัลป์นั้นว่า สารกัลป์ เห็นดอกบัว ๒ ดอก ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะมีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น ๒ พระองค์ และเรียกกัลป์นั้นว่า มัณฑกัลป์ เห็นดอกบัวมี ๓ ดอก ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะมีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น ๓ พระองค์ และเรียกกัลป์นั้นว่า วรกัลป์ เห็นดอกบัวมี ๔ ดอก ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะมีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น ๔ พระองค์ และเรียกกัลป์นั้นว่า สารมัณฑกัลป์ เห็นดอกบัวมี ๕ ดอก ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะมีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น ๕ พระองค์ และเรียกกัลป์นั้นว่า ภัททกัลป์ ถ้าไม่เห็นดอกบัวเลย ก็ทำนายว่า ในกัลป์นี้จะไม่มีพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น และเรียกกัลป์นั้นว่า สุญญกัลป์
ในดอกบัวมีบริขาร ๘ พร้อมมูล ได้แก่ ไตรจีวร บาตร มีดโกน กล่องเข็ม ประคดเอว และกระบอกกรองน้ำ ท้าวมหาพรหมก็นำเอาบริขาร ๘ นั้น ขึ้นไปไว้ในพรหมโลก เมื่อใดพระโพธิสัตว์เจ้าออกผนวชและจะตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ท้าวมหาพรหมก็จะนำมาถวายในวันที่เสด็จออกผนวชนั้น
ครั้งหนึ่งมีพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่า โกณฑัญญะเสด็จอุบัติขึ้นในสารกัลป์ ครั้งหนึ่งมีพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ ทรงพระนามว่า ติสสสัมมาสัมพุทธเจ้า และปุสสสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จอุบัติขึ้นในมัณฑกัลป์ ครั้งหนึ่งมีพระพุทธเจ้า ๓ พระองค์ ทรงพระนามว่าพระพุทธอัตถทัสสี พระธรรมทัสสี และพระปิยทัสสี เสด็จอุบัติขึ้นในวรกัลป์ ครั้งหนึ่งมีพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ ทรงพระนามว่า พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร และพระทีปังกร เสด็จอุบัติขึ้นในสารมัณฑกัลป์
ครั้งนี้พระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ ทรงพระนามว่า พระพุทธกกุสันธ พระพุทธโกนาคมน์ พระพุทธกัสสป พระพุทธโคดม และพระพุทธศรีอาริยเมตไตรย เสด็จอุบัติขึ้นในภัททกัลป์ที่เราอาศัยอยู่ปัจจุบันนี้
กำเนิดโลก
ฝนตกลงน้ำท่วมถึงพรหมโลกเป็นเวลา ๑ อสงไขย ฝนนั้นชื่อ สังวัฏฏฐายีอสงไขยกัลป์ ต่อจากนั้นลม ๔ ชนิด ก็พัดห้วงให้เป็นภูมิเหมือนเก่าขึ้น ลม ๔ ชนิด คือ ปรจิตตวาต ภัตรวาต จักราวาต (....?) พัดไปมาจนละลอกกลายเป็นแผ่นเหมือนปุ่มเปือก กลายเป็นกลละเหมือนน้ำข้าว กลายเป็นอัมพุทะเหมือนข้าวเปียก กลายเป็นเปสิเป็นก้อน เป็นเปือก จนกระทั่งกลายเป็นภูมิทองเหมือนเดิม ดูแพรวพราวเป็นประกายงามยิ่งนัก เกิดเป็นปราสาทแก้วทั่วทุกแห่งเหมือนแต่ก่อน ชั้นนี้เรียกว่า มหาพรหมภูมิ พรหมทั้งหลายก็ลงมาอยู่ชั้นนั้นเหมือนเดิม น้ำก็แห้งลง ลมทั้ง ๔ ก็เร่งพัดน้ำเป็นละลอกจนกลายเป็นเผณุ (ฟอง) จากเผณุกลายเป็นกลละเหมือนน้ำข้าว จากกลละกลายเป็นอัมพุทะเหมือนข้าวเปียก จากอัมพุทะกลายเป็นเปสิเป็นก้อนแล้วก็กลายเป็นแผ่นภูมิทองดังเก่า ดูแล้วงดงามยิ่งนักเหมือนแต่ก่อนเกิดเป็นปราสาทแก้ว ทุกแห่งเหมือนเดิม ชั้นนี้เรียกชื่อว่า พรหมปโรหิตาภูมิ
พรหมก็มาอยู่ในชั้นนั้นเหมือนเดิม น้ำก็แห้งลงเรื่อย ๆ ลมทั้ง ๔ ก็พัดน้ำให้กลายเป็นฟอง จากฟองกลายเป็นตม และตมก็กลายเป็นข้น เป็นก้อนแล้วก็กลายเป็นแผ่นดินเหมือนเดิม ดูงดงามยิ่งนัก เกิดเป็นปราสาทแก้วทั่วทุกแห่งเหมือนเดิม ชั้นนี้เรียกว่า พรหมชั้นปาริสัชชาภูมิ ฝูงพรหมก็มาอยู่ชั้นเดิม น้ำก็แห้งลงเรื่อย ๆ ลมทั้ง ๔ ก็พัดจนกลายเป็นฟอง จากฟองก็เป็นตม จากตมก็กลายเป็นก้อน แล้วก็กลายเป็นแผ่นภูมิทองอย่างเก่าดูงดงามยิ่งนัก เกิดเป็นปราสาทแก้วทั่วทุกแห่งเหมือนเดิม ชั้นนี้เรียกว่า ปรนิมมิตวสวัดดี ฝูงเทพยดาก็ลงมาอยู่เหมือนเก่า ชั้นต่ำลงมาเรียกว่า กามภูมิ และน้ำก็แห้งลงเรื่อย ๆ ลมทั้ง ๔ ก็พัดมากกว่าเดิม จนกลายเป็นแผ่นภูมิทอง และเป็นปราสาทแก้วทั่วทุกแห่งเหมือนเดิม ชั้นนี้เรียกว่า นิมมานรดี ฝูงเทพยดาก็ลงมาอยู่เต็มวิมานเหมือนเก่า น้ำก็แห้งลงเรื่อย ๆ และลมทั้ง ๔ ก็พัดอยู่เหมือนเดิมจนข้นขึ้นเป็นแผ่นดินทอง เกิดเป็นปราสาทแก้วและวิมานของเทพยดาเหมือนเก่า ชั้นนี้เรียกว่า ดุสิดา ฝูงเทวดาก็ลงมาแต่ชั้นบนมาอยู่เหมือนเดิม น้ำก็แห้งลง ลมทั้ง ๔ ก็ยังพัดเหมือนเดิม น้ำขุ่นข้นงวดเข้าเป็นแผ่นดินทองดูเป็นประกายงาม เกิดเป็นวิมานแก้วของเทวดาเหมือนเก่า ชั้นนี้เรียกว่า ยามา เทวดาทั้งหลายก็จุติจากเบื้องบนลงมาอยู่เหมือนดังกล่าวมา
เมื่อน้ำแห้งลงไปเรื่อย ๆ ลมทั้ง ๔ ชนิดก็พัดจนเป็นฟอง จากฟองก็เป็นตม จากตมก็ข้นก็กลายเป็นก้อนแข็ง จนในที่สุดก็กลายเป็นแผ่นดินทองเหมือนเดิม ดูเป็นประกายงดงามยิ่งนักเหมือนแต่ก่อน เกิดเป็นปราสาททั่วทุกแห่ง ชั้นนี้ชื่อว่า ดาวดึงส์ มีเทวดาลงมาอยู่เหมือนแต่ก่อน น้ำก็ยิ่งลดลง แห้งไปเรื่อย ๆ ลมทั้ง ๔ ชนิด ก็พัดจนเป็นฟอง เป็นตม และข้นเป็นก้อน ที่สุดจนกลายเป็นแผ่นดินเหมือนเก่าดูเป็นประกายงดงาม เกิดเป็นปราสาทแก้วทุกแห่งหน เป็นเขาพระสุเมรุราชสูงใหญ่เหมือนเดิม เกิดเป็นเขาทั้งเจ็ดเพื่อจะล้อมรอบเขาพระสุเมรุและแม่น้ำสีทันดร ระหว่างเขาทั้งเจ็ดนั้น ล้อมรอบด้วยทวีปใหญ่ ๔ ได้แก่ บุรพวิเทหทวีป อมรโคยานทวีป ชมพูทวีป และอุตตรกุรุทวีป และทวีปเล็กอีก ๒,๐๐๐ ล้อมรอบ เกิดเป็นป่าหิมพานต์ เกิดสระใหญ่ ๗ สระ ได้แก่ อโนดาต กัณณมุณฑะ รถการกะ ฉัททันต์ กุณาละ มันทากีนี และสีหปปาตะ เกิดแม่น้ำใหญ่ทั้ง ๕ สาย คือ คงคา อจิรวดี ยมุนา สรภู และมหี เกิดเป็นจักรวาล เกิดเป็นดางดึงส์ สวรรค์ของพระอินทร์ เกิดเป็นจาตุมหาราชิกาภูมิ อันเป็นเมืองของพระจตุโลกบาล ต่อจากนั้น ก็เกิดเป็นโลกมนุษย์ เกิดเป็นนรก เกิดเป็นเปรตวิสัย เกิดเป็นดิรัจฉานภูมิ เกิดเป็นอสุรกายภูมิ เหมือนที่เคยเกิดมาแล้ว เมื่อก่อนสูงใหญ่เท่าไร ก็สูงใหญ่เท่านั้น ไม่แตกต่างจากปางก่อนเลย ลมพัดเป็นฟองน้ำซัดสาดไปมามีที่ต่ำมีที่สูง มีที่ราบ ที่ต่ำกลายเป็นแม่น้ำ ที่สูงกลายเป็นภูเขา ที่ราบกลายเป็นเรือกสวนไร่นา ป่าในชมพูทวีปที่เราอาศัยอยู่นี้จะเกิดเป็นพระมหาโพธิก่อน ส่วนว่าไฟไหม้ก็ไหม้ถึงที่สุด สถานที่นั้นก็เป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ทุกพระองค์ และสถานที่ว่านั้นก็กลายเป็นชมพูทวีป พื้นที่สูงกว้างใหญ่ เมื่อดอกบัวจะเกิดก็เกิดที่นั้น มนุษย์เราจะเกิดก็เกิดที่นั้น โดยมาจากพรหมโลก
เมื่อน้ำแห้งลง ฝุ่นดีในผืนแผ่นดินนี้ได้มีกลิ่นรสอันโอชาอร่อยยิ่งนัก เหมือนดังละอองนิรุทกปายาส เหล่าพรหมที่สถิตอยู่ในชั้นอาภัสสรพรหมสิ้นบุญแล้วก็จุติจากอาภัสสรพรหมลงมาเกิดเป็นมนุษย์ ผุดเกิดมาเอง คนเหล่านั้นยังไม่เป็นเพศหญิงเพศชายเหมือนดั่งพรหม มีรัศมีแผ่ซ่านรุ่งเรืองสดใสงดงาม มีฤทธิ์สามารถไปทางอากาศได้ ไม่ได้กินอะไร ความอิ่มเอิบใจ เป็นอาหารต่างข้าวและน้ำ มีอายุยืนได้ ๑ อสงไขย
กาลผ่านมาโดยลำดับก็เป็นผู้หญิงผู้ชายเหมือนเมื่อก่อน พรหมทั้งหลายเห็นเช่นนั้นต่างก็พากันชิมรสดินต่างข้าวและน้ำทุกวัน ด้วยเหตุที่พวกพรหมมีความคิดอันเป็นอกุศล ๓ อย่างเกิดขึ้น คือ คิดทางกาม คิดพยาบาท คิดเบียดเบียน จึงทำให้รัศมีในร่างกายหายไปหมดสิ้น ความมืดจึงปกคลุมไปทั่วแผ่นดินมองไม่เห็นกัน เมื่อพวกเขาเห็นมืดมิดเช่นนั้นจึงรำพึงรำพันกันว่า พวกเราจะทำอย่างไรจึงจะเห็นหนทาง ด้วยอำนาจบุญกุศลของเขาเหล่านั้นจึงเกิดเป็นคืนเป็นวัน เป็นเดือนเหมือนแต่ก่อน และด้วยอำนาจอธิษฐานนั้น จึงเกิดเป็นดวงตะวันขึ้นดวงหนึ่ง สูงได้ ๕๐ โยชน์ มีปริมณฑลได้ ๑๕๐ โยชน์ ทำให้ฝูงชนทั้งหลายได้มองเห็นหนทาง ได้มองเห็นกันและกัน และแสงของตะวันก็สว่างไสวรุ่งเรืองอยู่เช่นนั้น ฝูงชนต่างก็ยินดีปรีดายิ่งนัก จึงพากันกล่าวว่า เทพบุตรองค์นี้สามารถบรรเทาความมืดได้ ควรเรียกว่า พระสุริยะ (พระอาทิตย์)
เมื่อพระอาทิตย์ให้ความสว่างไสวตลอดวันแล้ว จึงพากันเวียนขวารอบเขาพระสุเมรุราช พอลับเขาพระสุเมรุราชแล้วก็กลับมืดขึ้นอีก คนทั้งหลายเกิดความกลัว จึงกล่าวว่าเทพบุตรได้ให้ความสว่างรุ่งเรืองแจ่มจ้า นับว่าเป็นการดีแล้ว แต่ยังมีมืดอยู่อีก น่าจะมีเทพบุตรที่สามารถบันดาลให้มีแสงสว่างในเวลากลางคืนได้ เหมือนเทพบุตรที่ลับสายตาไปแล้วนั้น
ด้วยอำนาจอธิษฐานของคนเหล่านั้นจึงเกิดดวงจันทร์ดวงหนึ่งใหญ่ มีแสงสว่างนวลงามยิ่งนัก มีขนาดย่อมกว่าดวงตะวัน ๑ โยชน์ ขึ้นสมดังปรารถนา
เดือนและตะวัน คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ก็มาจากพรหมโลกเพื่อส่องแสงสว่างให้คนในโลกนี้ได้เห็น เมื่อพวกเขาได้เห็นพระจันทร์และพระอาทิตย์เช่นนั้นแล้ว ก็มีความยินดียิ่งนัก และปลาบปลื้มปีติยิ่งกว่าเก่า และกล่าวกันว่า เทพบุตรองค์นี้สามารถให้แสงสว่างให้เราได้เห็นหนทางดังใจปรารถนาประหนึ่งรู้จิตใจของพวกเรา ที่เกิดมีแสงสว่างขึ้นในกลางคืน ควรเรียกว่า จันทรเทพบุตร เมื่อเกิดมีพระจันทร์ พระอาทิตย์แล้ว จึงเกิดดาวนักษัตร ๒๗ ดวง พร้อมด้วยหมู่ดาวดารากรทั้งหลาย
ต่อมาจึงเกิดมีวัน คืน เดือน ฤดู และปีทั้งหลายตั้งแต่บัดนั้น ผืนแผ่นดินรุ่งเรืองท้องฟ้า ระยิบระยับด้วยเดือน ตะวัน ตลอดปีเป็นอนันตอสงไขย เรียกว่า อสงไขยกัลป์
เมื่อพระอาทิตย์ พระจันทร์และดวงดาวต่าง ๆ เกิดขึ้นครั้งแรกนั้น วัน คืน เดือน ปี ก็เกิดขึ้นครั้งแรกเช่นเดียวกัน ถึงวันเพ็ญเดือน ๔ พระอาทิตย์ก็โคจรมาในราศีมีน เสวยฤกษ์อุตตาภัทร์ พระจันทร์โคจรครั้งแรกในราศีกันย์ เสวยฤกษ์อุตตรผคุณขึ้น ทำให้เห็นหนทางได้ ๔ ทวีป พร้อมกันทั้งหมด พระอาทิตย์ก็ส่องแสงให้เห็น ๒ ทวีป พระจันทร์ก็ส่องแสงให้เห็น ๒ ทวีป หมุนเวียนไปเท่า ๆ กัน
เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นในแผ่นดินชมพูทวีปของเรานี้รวมทั้งแผ่นดินบุพพวิเทหทวีป คนใน ๒ ทวีปนั้นก็จะเห็นดวงอาทิตย์ เมื่อดวงอาทิตย์ตกในแผ่นดินของเรานี้ ก็จะมองเห็นรัศมีพระจันทร์ในอุตตรกุรุทวีปและอมรโคยานทวีป ในเวลาเดียวกัน ทั้งสองทวีป ตั้งแต่นั้นมาคนทั้งหลายจึงได้มองเห็นกันอยู่ในผืนแผ่นดินจนถึงไฟไหม้กัลป์ และเกิดกัลป์ใหม่ เรียกว่า วิวัฏฎฐายี อสงไขยกัลป์ทั้ง ๔ อสงไขย ชื่อว่า มหากัลป์
ในปีหนึ่งมี ๓ ฤดู คิมหันตฤดูหรือฤดูร้อน มี ๔ เดือน นับตั้งแต่เดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำ วสันตฤดูหรือฤดูฝน มี ๔ เดือน นับตั้งแต่เดือน ๘ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เหมันตฤดูหรือฤดูหนาว มี ๔ เดือน นับตั้งแต่เดือน ๑๒ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ
ฤดูหนึ่งมี ๒ กาล รวมเป็น ๖ กาล คือ วสันตกาล นับตั้งแต่เดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีน้ำให้โทษคนทั้งหลาย คิมหันตกาล นับตั้งแต่เดือน ๖ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีลมและไฟเป็นกำลังแก่คนทั้งหลาย วัสสิกากาล นับตั้งแต่เดือน ๘ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๑๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีลมและไฟให้โทษคนทั้งหลาย สรทกาล นับตั้งแต่เดือน ๑๒ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีไฟและน้ำให้โทษ สิสิรกาล นับตั้งแต่เดือน ๒ แรม ๑ ค่ำ ถึงเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีน้ำให้โทษ
ในกาลทั้ง ๖ นี้ วสันตกาลเป็นก่อน (มีก่อน) คนทั้งหลายที่เกิดในแผ่นดินก็กินง้วนดินอันโอชะตามฤดูกาลเหล่านี้
โดยเหตุที่ปวงชนประมาณลืมตัวไม่รู้จักบาปบุญคุณโทษ ไม่รู้จักความดีความชั่ว ง้วนดินที่พวกเขากินนั้นก็จมลงไปใต้ดิน มันจึงพูนขึ้นในกลีบดิน ดุจดอกเห็ดที่ตูม แล้วก็จมหายลงไปในแผ่นดิน เกิดเป็นเถาวัลย์ ที่ชื่อ ภทาลตา ขึ้นมาแทนคล้ายผักบุ้ง ซึ่งมีโอชารสยิ่งนัก คนทั้งหลายจึงกินเถาวัลย์นั้นต่างข้าวทุกวัน
เมื่อเวลาผ่านมานานเข้า คนทั้งหลายก็ประมาทมัวเมาไม่รู้จักบาปบุญคุณโทษ เถาวัลย์ภทาลตาที่ว่านั้นก็หายไป ข้าวสาลีก็เกิดขึ้นเป็นลำต้น เป็นหน่อ เป็นตอ เป็นข้าวสาร ขาวเองไม่ต้องทำ ไม่ต้องฝัด ไม่ต้องตาก ไม่มีแกลบ ไม่มีรำ เป็นข้าวสารเอง พอเอาข้าวสารนั้นใส่หม้อตั้งบนก้อนเส้าที่ชื่อว่า โชติกปาสาณ ไฟก็ลุกโชติช่วงขึ้นเอง ถ้าปรารถนาอยากจะได้กับข้าวอะไรก็จะได้กับข้าวทุกอย่าง เมื่อคนกินเข้าไปแล้วก็เกิดมีอาหารเก่าอาหารใหม่ แล้วก็ถ่ายเป็นอุจจาระออกมาเหมือนอย่างมนุษย์เรา ตั้งแต่นั้นจนกระทั่งบัดนี้ เมื่อพวกเขากินง้วนดินก็ดี กลีบดินซึ่งเหมือนดอกเห็ดที่ตูมก็ดี เชือกเถาวัลย์ภทาลตาก็ดี หามีอุจจาระไม่ เหมือนเทพยดาเสวยข้าวทิพย์ ฉะนั้น เมื่อกินอาหารจนอิ่มดีแล้ว อาหารนั้นก็จะถูกไฟธาตุเผาแล้วก็จะละลายหายไปในร่างกายสิ้น เมื่อใดได้กินข้าว เมื่อนั้นก็จะมีอุจจาระ
เมื่อได้กินข้าวแล้วก็เกิดราคะความกำหนัดตามวิสัยโลกธรรมของชายหญิง ตั้งแต่บัดนั้นมา ผู้ที่มีความโลภมากก็กลายเป็นสตรีไป ผู้ที่มีความโลภพอสมควรก็กลายเป็นบุรุษ บุรุษและสตรีก็เกิดขึ้นตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
เมื่อเกิดมีบุรุษสตรีขึ้นเช่นนั้นแล้ว พอเห็นกันเข้าก็มีจิตปฏิพัทธ์รักใคร่ ชอบพอกันแล้วก็ร่วมเสพกามกันตามธรรมดาของโลก เหมือนกับที่มีมาในกัลป์ก่อน ๆ ต่อจากนั้นจึงหาที่ปลูกบ้านปลูกเรือนอยู่ เพื่อปิดบังความละอายที่เป็นสภาพน่าละอายนั้น ครั้นเป็นคู่สามีภรรยากันแล้ว ก็ปลูกบ้านปลูกเรือนอยู่กันตามลำพัง แล้วก็ไปหาเอาข้าวสาลีมาไว้มาก ๆ เพื่อเก็บกินได้หลาย ๆ วัน เวลานั้น ข้าวสาลีก็กลายเป็นแกลบเป็นรำเหมือนข้าวเปลือกของเราปัจจุบันนี้ ส่วนสถานที่ที่เคยงอกแตกออกเป็นข้าวสารก็ไม่งอกเหมือนอย่างเคย คนทั้งหลายเห็นเหตุการณ์เช่นนั้นแล้วก็ประหลาดใจ จึงชุมนุมปรึกษาหารือเจรจาตกลงเพื่อแบ่งที่ดินทำกินกันว่า เมื่อก่อนประพฤติปฏิบัติตนอยู่ในศีลในธรรม ปรารถนาสิ่งใดก็ได้ดังปรารถนา ไม่ได้กินอาหารอะไรก็ยังอิ่ม จะไปทางไหนก็ไปทางอากาศ มีที่นอนที่อยู่ก็เป็นสุขสำราญ ร่างกายก็มีรัศมีรุ่งเรืองไปทั่วจักรวาล ง้วนดินก็เกิดขึ้นมาเป็นประโยชน์แก่เรา เพราะเหตุเราชวนกันโลภอาหารกินง้วนดิน รัศมีที่เคยรุ่งเรืองอยู่ในร่างกายเราก็หายไปหมดสิ้น ทำให้มืดมิดมองไม่เห็นกันจึงปรารถนาแสงสว่างอีก พระอาทิตย์และพระจันทร์จึงบังเกิดขึ้นให้แสงสว่างแก่พวกเรา เรากระทำความผิดอีกง้วนดินก็หายไปกลายเป็นดังดอกเห็ดตูมขึ้นมาจากกลีบดิบให้เรากินต่างข้าว เรากลับพากับทำความชั่วต่างๆ นานา กลีบดินที่เหมือนดอกเห็ดก็หายไปกลายเป็นเถาวัลย์ชื่อ ภทาลตา ขึ้นมาให้เรากินต่างอาหาร เรากระทำความชั่วหนักเข้าไปอีก เถาวัลย์ภทาลตาก็หายไปสิ้นอีก กลายเป็นข้าวสาลีที่ไม่ได้ปลูก หากเป็นข้าวสารมาเองให้เรากินเป็นอาหาร ข้าวสาลีที่ว่านี้ เราเก็บเอาจากที่ใดในตอนเย็น เช้าวันรุ่งขึ้น เราก็จะเห็นข้าวนั้นปรากฏอยู่ในที่นั้นเหมือนเดิม เมื่อไปเก็บเอาตอนเช้า ตกตอนเย็นก็จะปรากฏเห็นเกิดเต็มอยู่เหมือนเดิม หาร่องรอยเกี่ยวไม่มี บัดนี้พวกเราก่อกรรมทำทุจริตผิดศีลธรรมยิ่งกว่าแต่ก่อนอีก ข้าวสาลีก็กลายเป็นข้าวเปลือกไป และที่ที่เกี่ยวข้าว ข้าวก็หายไปมีแต่ซังและฟางเปล่า จะเป็นรวงข้าวเหมือนเดิมไม่มีแก่เราอีกแล้ว ตั้งแต่นี้ต่อไป พวกเราควรแบ่งปันที่ดินปักเขตแดนกันเพื่อจะได้เพาะปลูกกินกันให้เป็นสัดส่วน จึงจะเป็นการถูกต้อง หลังจากพวกเขาตกลงกันแล้ว จึงได้แบ่งปันที่ไร่ที่นาให้แก่กันและกันตั้งแต่บัดนั้นมา
ระยะนั้นคนบางคนเกิดความโลภขึ้น มีใจชั่วร้ายก็ไปชิงเอาที่ของคนอื่นเขา คนที่เป็นเจ้าของเดิมก็โกรธจึงไล่ตีด่ากันอยู่ ๒- ๓ ครั้ง ต่อมาจึงประชุมปรึกษาหารือตกลงกันอีกว่า เวลานี้พวกเรากลายเป็นโจรหัวโจกก่อความวุ่นวายมาก เนื่องจากไม่มีใครเป็นหัวหน้าที่จะว่ากล่าวตักเตือนพวกเรา ดังนั้น ควรตั้งท่านผู้ใดผู้หนึ่งให้เป็นใหญ่ เป็นหัวหน้า เป็นผู้นำของพวกเรา พวกเราประพฤติผิดชอบชั่วดีอย่างใด ท่านจะได้พิจารณาตัดสินสั่งการไปตามความผิดชอบนั้น พร้อมกันนั้นจะได้เป็นผู้แบ่งปันเขตแดนที่อยู่ที่อาศัยทำกินให้แก่พวกเรา และพวกเราก็จะมอบที่ไร่ที่นาให้แก่ท่านผู้เป็นใหญ่นั้นมากกว่าพวกเรา ครั้นพวกเขาประชุมเจรจาตกลงกันเช่นนั้นแล้ว จึงอัญเชิญพระโพธิสัตว์เจ้าให้เป็นหัวหน้าเป็นผู้นำของพวกเขา และพวกเขาก็พร้อมใจกันทำพิธีราชาภิเษกพระโพธิสัตว์เจ้าขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินมีอิสริยยศ พร้อมมูลด้วยพระนาม ๓ ประการ คือ มหาสมมติราช เพราะคนทั้งหลายยินยอมพร้อมใจกันตั้งพระองค์ให้เป็นใหญ่ ขัตติยะ เพราะคนทั้งหลายมอบความเป็นใหญ่ให้พระองค์ ทรงมีพระราชอำนาจแบ่งปันไร่นา ข้าวน้ำ ให้แก่อาณาประชาราษฎร์ทั้งปวง และราชา เพราะทรงเป็นที่พึ่งพอใจเคารพนับถือของคนทั้งหลาย
พระโพธิสัตว์เจ้าทรงเป็นมหาบุรุษ ปวงชนทั้งหลายอัญเชิญขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เพราะพระองค์ทรงพระสิริโฉมสง่างามยิ่งกว่าประชาชน มีพระปรีชาสามารถรอบรู้ยิ่งกว่าคนทั้งปวง ทรงมีพระทัยซื่อตรงประกอบบุญบารมียิ่งกว่าปวงอาณาประชาราษฎร พวกเขาเห็นดังนั้นแล้ว จึงพร้อมใจกันสถาปนาพระองค์ขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินปกครองและอบรมสั่งสอนพวกเขา เป็นประมุขของประเทศชาติ สืบสันตติวงศ์ติดต่อกันมาตราบเท่าทุกวันนี้
คนบางคนเห็นความไม่เที่ยงในสภาพการณ์ต่าง ๆ ที่เป็นไปในโลก และเห็นความชั่วเกิดขึ้น ยิ่งเกิดความสังเวชสลดใจ จึงออกไปหาที่สงัด เช่น กุฏิ ศาลา และกระท่อม เป็นต้น แล้วรักษาศีลเจริญภาวนา เที่ยวออกบิณฑบาตเลี้ยงชีพ ตัดความโลภออกเสีย คนพวกนี้ชื่อพราหมณ์ ตั้งแต่นั้นมาจนกระทั่งบัดนี้ อีกพวกหนึ่งแจกไร่แจกนาให้คนอื่นทำ ตัวเองเพียงแต่คอยปกปักรักษา ค้าขายโดยชอบธรรม คนพวกนี้ชื่อว่า แพศย์ ติดต่อกันมาจนกระทั่งเดี๋ยวนี้ อีกพวกหนึ่งจะทำการสิ่งใด ก็ทำด้วยกำลังและความสามารถ ทำการฆ่าสัตว์นานาชนิดมาเลี้ยงชีพ คนพวกนี้ชื่อว่า พรานและเป็นศูทร์ สืบมาจนกระทั่งบัดนี้
คนทั้งหลายต้องทำการงานที่ลำบากยากเข็ญมาเลี้ยงชีพ ไม่ได้ทำมาหากินได้โดยง่ายเหมือนแต่ก่อน คนเหล่านั้นมีอายุยืนได้ถึงอสงไขย อยู่ต่อมาอายุก็ลดน้อยถอยลงเรื่อย ๆ นานเข้าจนกระทั่งถึงมีอายุได้ ๑๐ ปี เป็นอายุขัยจึงตาย สาเหตุที่อายุ ปี เดือน ของคนทั้งหลายลดน้อยถอยลงนั้น เป็นเพราะคนในชั้นหลังต่อมาก่อกรรมทำชั่ว โลภ โกรธ หลง มากกว่าเดิม มวลหมู่เทพยดาทั้งหลายที่อยู่บนสวรรค์ก็ดี บนต้นไม้ก็ดี ก็ไม่มีคนนับถือหรือเกรงกลัว ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ดาวนพเคราะห์และดาวนักษัตรทั้งหลายก็ไม่โคจรไปตามราศีเหมือนแต่ก่อน ฤดูทั้ง ๓ ฤดูก็ดี กาลทั้ง ๖ กาลก็ดี ก็เปลี่ยนแปลงไปสิ้นไม่เหมือนเดิม ฝน ลม แดด ก็เปลี่ยนไป ทั้งต้นไม้ในแผ่นดินที่เคยเป็นยาก็ไม่เป็นยาเหมือนเก่า ฤดูกาลเปลี่ยนไป ปวงชนทั้งหลายจึงมีอายุลดน้อยถอยลง
สมัยใด คนไม่ได้ทำบาปมีแต่ไมตรีจิต สงเคราะห์ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน หมู่เทพยดาทั้งหลายก็อภิบาลรักษา พระอาทิตย์ พระจันทร์ ดาวนพเคราะห์ และดาวนักษัตรทั้งหลายก็โคจรไปตามราศี ไม่เปลี่ยนแปลง แดด ลม ฝน ก็ตกต้องตามฤดูกาล ปี เดือน วัน และคืน ไม้ที่เคยเป็นยา ก็กลับคืนเป็นยาตามปกติ คนทั้งหลายก็มีอายุยืนยาวยิ่งขึ้นเหมือนเดิม
อันสภาวการณ์ทั้งหลายในโลกนี้ ไม่เที่ยงแท้ย่อมแปรปรวนเปลี่ยนแปลงไปมาดังกล่าวแล้ว บางคราวดีแล้วกลับชั่วร้าย แล้วก็กลับดีอีก ไม่เที่ยงเลย แม้คนในโลกก็ไม่เที่ยงเช่นเดียวกัน ผู้มีปัญญาควรรู้อาการอย่างนี้แล้วพิจารณาถึงความไม่เที่ยงในโลกที่เป็นอยู่นี้ แล้วมุ่งบำเพ็ญบุญ กุศล เพื่อจะให้พ้นจากสภาพการณ์อันไม่เที่ยงนั้น จนกระทั่งได้เข้าถึงสมบัติอันสูงยิ่ง คือ พระนิพพานอันมั่นคงไม่หวั่นไหว ไม่รู้จักฉิบหายไม่พินาศ ไม่รู้จักตาย เป็นสมบัติที่ดีเลิศกว่าสมบัติทั้งหลายในโลกทั้ง ๓ นี้
จบเรื่องความพินาศและการเกิดของโลกโดยสังเขป เพียงเท่านี้
บทที่ ๑๑ นิพพาน
นิพพานสมบัติเป็นสุขเกษมยิ่งนัก หาที่จะเปรียบปานมิได้ สมบัติพระอินทร์พระพรหม ถ้าจะเอามาเปรียบกับนิพพานสมบัติแล้ว ก็เป็นประดุจแสงหิ่งห้อยมาเปรียบกับแสงพระจันทร์ หรือมิฉะนั้นก็ดุจน้ำติดอยู่ปลายผม เปรียบกับน้ำในมหาสมุทรซึ่งลึกถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์ หรือมิฉะนั้น ก็ดุจเอาฝุ่นเปรียบกับเขาพระสุเมรุ จักรรัตนวระอันประเสริฐแห่งพระนิพพานนั้นนับไม่ถ้วนเลย สมบัติในพระนิพพานนั้นมีสุขเหลือล้น หาอันใดเปรียบปานมิได้ ไม่มีการเจ็บไข้ได้ป่วยอะไร ไม่เฒ่าไม่แก่ ไม่ตาย ไม่ฉิบหาย ไม่พลัดพรากจากกันสักอย่าง เป็นสมบัติที่เลิศกว่าสมบัติในมนุษย์โลก เทวโลก และพรหมโลก
นิพพานนั้นมี ๒ อย่าง คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ดับกิเลสได้สิ้น แต่ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ยังเหลืออยู่
อีกอย่างหนึ่งคือ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ดับกิเลสได้สิ้น ทั้งขันธ์ ๕ ก็ไม่เหลือ
องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเรานั้น เมื่อคราวเสด็จนิพพานนั้น ทรงบรรลุถึงนิพพาน ๓ อย่าง คือ กิเลสนิพพาน ดับกิเลส ขับธนิพพาน ดับขันธ์ ธาตุนิพพาน ดับธาตุ
องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเรานั้น เมื่อตรัสรู้ก็ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ภายใต้ต้นพระรัตนมหาโพธิ์ในวันเพ็ญเดือน ๖ ปีวอก วันพุธ ยามใกล้รุ่ง ตรงกับวันพฤหัสบดีของไทย ลาวว่าวันเต่ายี ในอนุราชฤกษ์ ในวันที่พระพุทธองค์ตรัสรู้นั้น พระจันทร์โคจรในราศีพฤศจิก เสวยฤกษ์ไพสาขะในกลางคืนวันพุธนั้น พระอังคาร พระพุธ พระเกตุ และพระอาทิตย์โคจรในราศีพฤษภราศีเดียว พระศุกร์โคจรในราศีเมถุน พระเสาร์โคจรในราศีกรกฎ พระพฤหัสบดีออกก่อน
เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จเข้าสู่พระนิพพานนั้น เสด็จในวันเพ็ญเดือน ๖ ปีมะเส็ง ตรงกับวันอังคารของไทย ลาวว่าวันกาบยี่ ยามใกล้รุ่ง เสวยฤกษ์ไพสาขะ พระอังคาร พระเกตุ และพระอาทิตย์ โคจรในราศีพฤษภ พระพฤหัสบดี และพระจันทร์โคจรราศีพฤศจิก พระพุธและพระศุกร์โคจรในราศีเมถุน พระเสาร์โคจรในราศีมังกรออกก่อนพระอาทิตย์ เหตุการณ์เข่นนั้นชื่อว่า ขันธนิพพานได้ปรากฏแก่พระพุทธเจ้าของเราแล้ว พระธาตุทั้งมวลจะเสด็จมาประชุมรวมกันภายใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ และปรากฏนิมิตเป็นพระพุทธองค์ขึ้นอีก ทรงแสดงพระธรรมเทศนา โปรดเทวดาและมนุษย์แล้ว จึงเสด็จเข้าสู่ปรินิพพานในวันเพ็ญเดือน ๖ ปีชวด ไพสาขฤกษ์ ไทยว่า รวายสัน พระอาทิตย์ พระพฤหัสบดี พระเกตุโคจรในราศีพฤษภ พระศุกร์โคจรในราศีเมถุน พระพุธโคจรในราศีกรกฎ พระเสาร์โคจรในราศีสิงห์ พระอังคารโคจรในราศีมีน พระจันทร์โคจรในราศีพฤศจิก เหตุการณ์อย่างนั้นชื่อว่า ธาตุนิพพาน ได้มาถึงพระพุทธเจ้าของเราแล้ว
นิพพานมี ๓ ชื่อ คือ สุญญตนิพพาน - ดับโดยสูญไป อัปปณิหิตนิพพาน - ดับโดยไม่มีที่ตั้งแห่งทุกข์ อนิมิตตนิพพาน - ดับโดยไม่มีเครื่องหมาย
หนทางที่จะไปสู่นิพพานนั้น คือ มรรค ๔ ผล ๔ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค อรหัตตผล
ในหนทางทั้ง ๘ สายนี้ใครดำเนินไปได้ ผู้ที่ดำเนินไปได้ คือ ผู้ที่ละกิเลสได้ ๓๐๐ คือ รูปกิเลส ๑๘ อรูปกิเลส ๕๓ อาการกิเลส ๔ รวมเป็น ๗๕ ในกิเลสทั้ง ๗๕ นี้ แยกออกเป็นกิเลสภายใน ๗๕ กิเลสภายนอก ๗๕ จึงเป็น ๑๕๐ ในจำนวน ๑๕๐ นี้จัดเป็นฝ่ายเห็นผิดว่าเป็นตัวเป็นตน ๑๕๐ ความสงสัยลังเลใจ ๑๕๐ จึงเป็น ๓๐๐ ผู้ที่ละกิเลสทั้ง ๓๐๐ ได้เด็ดขาด ชื่อว่าได้ดำเนินถึงโสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล จึงสำเร็จเป็นพระอริยบุคคลชั้นพระโสดาบัน คือผู้ถึงกระแสพระนิพพานเป็นครั้งแรก
ผู้ที่ละกิเลส ๓๐๐ ดังกล่าวมานั้นได้เด็ดขาด และยังละกิเลสอีก ๔๕๐ คือ ความกำหนัด ๑๕๐ ความโกรธฉุนเฉียว ๑๕๐ ความลุ่มหลง ๑๕๐ จึงรวมเป็น ๔๕๐ ผู้ละกิเลสได้อย่างนี้ชื่อว่าได้ดำเนินถึงสกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล สำเร็จเป็นพระอริยบุคคลชั้นพระสกทาคามี คือผู้จะมาเกิดอีกครั้งเดียวก็จะนิพพาน
ผู้ที่ละกิเลส ๔๕๐ อย่างดังกล่าวมาได้เด็ดขาด และยังละความกำหนัดในกาม ๑๕๐ ความผูกใจปองร้าย ๑๕๐ จึงรวมเป็น ๓๐๐ เมื่อรวมกับที่ละได้เด็ดขาดมาก่อนจึงเป็น ๗๕๐ ผู้ละกิเลสได้อย่างนี้ชื่อว่า ผู้ดำเนินถึงอนาคามิมรรค อนาคามิผล จึงสำเร็จเป็นพระอริยบุคคลชั้นพระอนาคามี คือ ผู้ไม่หวนกลับมาสู่กามภูมิ จะไปถึงพรหมโลกชั้นสุทธาวาส แล้วก็จะนิพพานที่นั้น
ผู้ละกิเลส ๗๕๐ อย่างดังกล่าวมาได้เด็ดขาด และยังละกิเลสอีก ๗๕๐ คือ ความกำหนัดรักใคร่ พอใจในรูป ๑๕๐ ความกำหนัดรักใคร่ พอใจในสิ่งที่มิใช่รูป ๑๕๐ ความเย่อหยิ่งถือตัว ๑๕๐ ความฟุ้งซ่าน ๑๕๐ ความไม่รู้ ๑๕๐ เมื่อรวมกับที่ละได้แล้ว ๗๕๐ จึงเป็น ๑,๕๐๐ ผู้ที่จะได้อย่างนี้ชื่อว่า ดำเนินถึงอรหัตตมรรค อรหัตตผล จึงสำเร็จเป็นพระอริยบุคคลชั้นพระอรหันต์ คือ ผู้หมดกิเลส บริสุทธิ์ถึงที่สุดแห่งพรหมจรรย์ สำเร็จกิจทุกอย่าง จึงชื่อว่า เข้านิพพาน ดับกิเลสทุกอย่างโดยไม่เหลือ
วิธีปฏิบัติเพื่อบรรลุนิพพาน
บุคคลอีกจำพวกหนึ่ง ปฏิบัติกว่าจะถึงพระนิพพานนั้นจะต้องผ่านความยากลำบาก เพราะจะต้องเจริญภาวนาจนได้โลกุตตรฌาน อับเป็นทางนำไปสู่นิพพาน จะต้องพิจารณาดูความหมุนเวียนของสัตว์ในภพต่าง ๆ ดูอดีต อนาคต ปัจจุบัน กาลที่ล่วงไปแล้ว กาลที่จะมาภายหลัง หรือกาลบัดนี้ และจะต้องเจริญกสิณภาวนา ๑๐ (คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ สีเขียว สีขาว สีแดง สีเหลือง อากาศ และแสงสว่าง) ด้วยการปฏิบัติอย่างสูงจึงจะได้ฌาน ๕ เมื่อบรรลุฌานที่ ๕ แล้วก็อาจจะมีฤทธิ์ดำดินหรือเหาะเหินเดินอากาศได้ทุกหนทุกแห่ง ที่ว่าได้สมาบัติ ๘ คืออะไร สมาบัติ ๘ ได้แก่ รูปฌาน ๔ คือ ฌานสมาบัติที่ ๒ ฌานสมาบัติที่ ๓ ฌานสมาบัติที่ ๔ และอรูปฌาน ๔ คือ อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิจจัญญายตนสมาบัติ และเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ผู้ได้สมาบัติ ๘ แล้ว จะมองเห็นสรรพสิ่งต่าง ๆ ได้ด้วยอำนาจอภิญญา เช่น เมืองฟ้า เมืองสวรรค์ ผืนแผ่นดินอันกว้างใหญ่ มองเห็นความสุขในสวรรค์ชั้นอินทร์ ชั้นพรหมทั้งหลาย มองเห็นเหมือนอยู่บนฝ่ามือ ดุจผลมะขามป้อมวางอยู่กลางใจมือ
อภิญญา ๖ คืออะไร อภิญญา ๖ ได้แก่ ทิพพจักขุ ทิพพโสต เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติฌาน และอาสวักขยญาณ ผู้ที่ได้อภิญญา ๖ จะแสดงฤทธิ์ได้ทุกอย่าง เช่น ยกแผ่นดินขึ้นไว้บนกลางฝ่ามือ ยกภูเขาพระสุเมรุออกจากที่ตั้งได้ จะทำสิ่งใดก็ได้ทุกอย่างโดยไม่ยาก จะมองเห็นได้ไกล จะดูสิ่งใด ๆ ก็ได้โดยไม่มีสิ่งใดมาปิดบัง เห็นเบื้องบนถึงพรหมโลก มองดูเบื้องต่ำถึงนรก ภายใต้น้ำและลมตลอดถึงมองออกไปมองข้ามมาด้วยทิพยจักขุญาณอย่างชัดเจน แม้เสียงที่พูดจะเป็นเสียงเจรจาของหมู่เทวดา อินทร์ พรหมในเมืองฟ้าเมืองสวรรค์ หรือเหล่าสัตว์ที่อยู่ในนรกก็ตาม ตลอดทั้งปลา เนื้อ นก สัตว์ดิรัจฉานชนิดไหนก็ตาม ก็จะได้ยินอย่างชัดเจน สามารถรู้จิตใจของผู้อื่นได้ รู้โดยไม่มีอะไรมาปิดบังได้ แม้ใจนั้นจะเป็นใจของเทวดา อินทร์ พรหม หรือใจของสัตว์ต่าง ๆ ก็ตาม ก็จะรู้อย่างกระจ่าง อีกทั้งระลึกชาติได้ รู้จักสถานที่อยู่ในชาติก่อนติดต่อกันหลาย ๆ ชาติที่เปลี่ยนแปลง เกิด ตาย โดยไม่มีสิ่งใดมาปิดบังได้ ทั้งเบื้องหน้าเบื้องหลัง ตลอดร้อยกัลป์ รู้การเกิดขึ้นและตายมาแล้ว ดุจมองดูมะขามป้อมอยู่บนฝ่ามือฉะนั้น (อภิญญา ๕ เบื้องต้นนี้เป็นชั้นโลกิยะ)
เมื่อได้บรรลุอภิญญาที่ ๖ (อันเป็นชั้นโลกุตตระ) แล้วสามารถรู้ความสิ้นอาสวกิเลส คือ ความเศร้าหมองใจไม่มีจิตคิดจะเวียนว่ายตายเกิดในวัฏฏสงสารอีกต่อไป มีแต่มุ่งมั่นเข้าสู่พระนิพพานอย่างเดียว สามารถกำจัดรูปขันธ์ ๒๕ เวทนาขันธ์ ๕ สัญญาขันธ์ ๒๐ สังขารขันธ์ ๔ และวิญญาณขันธ์ ๑๒ กำจัดมลทินทั้งปวงมุ่งไปสู่พระนิพพานอันประเสริฐแต่อย่างเดียว
การที่จะได้ฌานตามที่กล่าวมาต้องใช้ความพยายามอย่างหนักในการเจริญภาวนา และเนื่องด้วยเป็นการยากมากที่จะกล่าวให้รู้อย่างแท้จริง จึงขอกล่าวโดยย่อ ดังต่อไปนี้
สมถกรรมฐาน
การปฏิบัติกรรมฐานเพื่อจะให้สำเร็จฌานที่ ๑ เป็นต้นนั้น จะต้องกำหนดนิมิต ๓ อย่างเป็นอารมณ์ คือ บริกรรรมนิมิต การทำกรรมฐานโดยกำหนดเอานิมิต คือ เครื่องหมายหรือภาพจุดใดจุดหนึ่งเป็นอารมณ์ อุคคหนิมิต การทำกรรมฐานกำหนดนิมิตติดตาเป็นอารมณ์ ปฏิภาคนิมิต การทำกรรมฐานกำหนดนิมิตเทียบเคียงเป็นอารมณ์ และเจริญภาวนา ๓ อย่าง คือ บริกรรม ภาวนา การภาวนาขั้นบริกรรม อุปจารภาวนา ภาวนาขั้นได้สมาธิจิตเกือบแน่วแน่ อัปปนาภาวนา ภาวนาขั้นได้สมาธิจิตแน่วแน่
ดังนั้นพระโยคาวจร (ผู้บำเพ็ญเพียร) เจริญภาวนาทำจิตให้เป็นสมาธิจนถึงขั้นแน่วแน่ โดยการกำหนดนิมิตเป็นอารมณ์กรรมฐาน จนนิมิตนั้นติดตา นิมิตกรรมฐานปรากฏชัดเจนทุกส่วน เจริญภาวนาไปจนใกล้เกิดฌาน กล่าวคือ ได้บรรลุอุปจารภาวนาอันเป็นกามาพจรสมาธิ กำจัดนิวรณ์ทั้ง ๕ คือ ความพอใจในกาม ความพยาบาท ความง่วงเหงาหดหู่ท้อถอย ความฟุ้งซ่าน รำคาญใจ และความสงสัย โดยใช้องค์ฌาน ๕ กำจัด องค์ฌาน ๕ นั้น คือ วิตก ยกจิตขึ้นสู่นิมิตกรรมฐาน เพื่อกำจัดความหดหู่ท้อถอย วิจารณ์ พิจารพานิมิตกรรมฐาน เพื่อกำจัดความสงสัย ปิติ อิ่มเอิบใจในนิมิตกรรมฐาน เพื่อกำจัดความพยาบาท สุข ความสบายใจในนิมิต เพื่อกำจัดความฟุ้งซ่าน เอกัคคตา จิตมีอารมณ์อย่างเดียวแน่วแน่ กำจัดความพอใจในกาม
พระโยคาวจรเจริญภาวนา ตั้งแต่ขั้นบริกรรมกำหนดนิมิตเป็นอารมณ์จนถึงขั้นอัปปนา มีสมาธิจิตแน่วแน่ อันเป็นขั้นรูปาวจรสมาธิ ได้แก่ สำเร็จฌานมีฌานที่หนึ่ง เป็นต้น
เมื่อพระยาโยคาวจรจะทำฌานให้สูงขึ้นไปกว่าฌานที่หนึ่งนั้น จะต้องฝึกจิตให้คล่องแคล่วจนชำนาญ จึงเรียกชื่อว่า วสี มี ๕ ประการ คือ อาวัชชนวสี ชำนาญในการกำหนดองค์ฌาน สมาปัชชนวสี ชำนาญในการเข้าฌาน วุฏฐานวสี ชำนาญในการออกจากฌาน อธิฏฐานวสี ชำนาญในการอธิษฐานการเข้าฌาน และปัจจเวกขณวสี ชำนาญในการพิจารณาฌาน
เมื่อได้ปฏิบัติสมถกรรมฐานตามหลักที่ถูกต้องแล้วจนได้บรรลุถึงฌานที่หนึ่งแล้ว ฝึกวสีจนชำนาญในฌานที่หนึ่ง ถือฌานที่หนึ่งเป็นหลัก พยายามกระทำเพื่อบรรลุฌานข้างหน้ายิ่ง ๆ ขึ้นไป ซึ่งเป็นฌานที่ประณีตสุขุมยิ่งขึ้นโดยลำดับ มีฌานที่สองเป็นต้น และในการเจริญสมถกรรมฐานนี้ มีอารมณ์ที่จะถึงกำหนดดังต่อไปนี้
รูปกรรมฐาน
กสิน คือ อารมณ์สำหรับเพ่ง มี ๑๐ อย่าง คือ ปฐวีกสิณ อารมณ์คือดิน อาโปกสิณ อารมณ์คือน้ำ เตโชกสิณ อารมณ์คือไฟ วาโยกสิน อารมณ์คือลม นีลกสิณ อารมณ์คือสีเขียว ปีตกสิณ อารมณ์คือสีเหลือง โลหิตกสิณ อารมณ์คือสีแดง โอทาตกสิณ อารมณ์คือสีขาว อากาสกสิณ อารมณ์คืออากาศ อาโลกกสิณ อารมณ์คือแสงสว่าง
อสุภะ ๑๐ ประการ คือ อุทธุมาตกอสุภะ ศพขึ้นพอง วีนีลกอสุภะ ศพที่ขึ้นเขียว วิปุพพกอสุภะ ศพที่มีน้ำเหลืองไหลออก วิจฉิททกอสุภะ ศพที่ขาดเป็นท่อน ๆ วิกขายิตกอสุภะ ศพที่สุนัขป่ากัดกิน วิกขิตตกอสุภะ ศพที่เขาทิ้งไว้ หตวิกขิตตกอสุภะ ศพที่ถูกฟันแล้วทิ้งไว้ โลหิตกอสุภะ ศพที่มีเลือดไหลออก ปุฬุวกอสุภะ ศพที่มีหมู่หนอน อัฏฐิกอสุภะ ศพที่มีแต่กระดูก
อนุสสติ ๑๐ คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังขานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ อุปสมานุสสติ มรณานุสสติ กายคตาสติ อาณาปานสติ
อัปปมัญญา ๔ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา
อาหาเรปฏิกูลสัญญา กำหนดอาหารที่กลืนเข้าไปให้เห็นว่าเป็นน่าเกลียด ๑ จตุธาตุววัตถาน กำหนดพิจารณาสังขารที่ประชุมกันเป็นร่างกายให้เห็นเป็นเพียงธาตุสี่ ๑ และอรูปกรรมฐาน ๔ คือ อากาสานัญจายตนะ เพ่งอากาศเป็นอารมณ์ วิญญานัญจยตนะ เพ่งวิญญาณเป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนะ เพ่งความไม่มีเป็นอารมณ์ เนวสัญญานาสัญญายตนะ เพ่งสัญญา ที่ละเอียดเป็นอารมณ์
ในกรรมฐานทั้ง ๔๐ นี้ ปฏิภาคนิมิตย่อมได้เฉพาะในกรรมฐาน ๒๒ คือ กสิณ ๑๐ อสุภะ ๑๐ กายคตาสติ ๑ อานาปานสติ ๑ ส่วนบริกรรมนิมิต และอุคคหนิมิต ทั้งสองอย่างข้างต้นนั้น ย่อมได้ในกรรมฐานทั้ง ๔๐ คือ ได้ในกรรมฐาน ๒๒ และในกรรมฐานที่เหลืออีก ๑๘
กรรมฐานที่เหลือ ๑๘ อย่างนั้น คือ อนุสสติ ๘ ซึ่งได้แก่ พุทธานุสสติ ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ธัมมานุสสติ ระลึกถึงพระธรรมคำสั่งสอนของพระองค์ สังฆานุสสติ ระลึกถึงพระสงฆ์ ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ สีสานุสสติ ระลึกถึงข้อปฏิบัติที่รักษาเป็นประจำ จาคานุสสติ ระลึกการบริจาคทานต่าง ๆ เทวตานุสสติ ระลึกถึงเทพยดาผู้รักษาภูมิสถานต่าง ๆ อุปสมานุสสติ ระลึกถึงความเข้าไปสงบแห่งจิตใจ และมรณานุสสติ ระลึกถึงความตายที่จะมาถึงอย่างแน่นอน ต้องรีบเร่งประกอบคุณงามความดีเข้าไว้ อัปปมัญญา ๔ คือ เมตตา ความรักใคร่ กรุณา ความสงสาร มุทิตา ความพลอยดีใจ และอุเบกขา ความวางเฉย อาหาเรปฏิกูลสัญญา ๑ จตุธาตุววัตถาน ๑ และอรูปกรรมฐาน ๔ คือ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ และ เนวสัญญานาสัญญายตนะ
พระโยคาวจรเจริญสมถกรรมฐานนั้น ต้องกำหนดบัญญัติเป็นอารมณ์ ซึ่งมี ๒ อย่าง คือ ปัญญาปิยัตตาบัญญัติ (อัตถบัญญัติ) บัญญัติตามธรรมชาติ หรือตามที่ชาวโลกนิยมเรียกกัน เช่น ภูเขา แม่น้ำ รถ คน เป็นต้น ๑ และปัญญาปนโตบัญญัติ (สัททบัญญัติ) บัญญัติตามภาวะที่ปรากฏหรือตามเสียงที่ได้ยิน มี ๖ อย่าง คือ
๑. วิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสิ่งที่มีสภาวะปรากฏอยู่ เช่น รูป เวทนา เป็นต้น
๒. อวิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสิ่งที่ไม่มีสภาวะปรากฏอยู่ เช่น ภูเขา ต้นไม้ เป็นต้น
๓. วิชชามาเนนอวิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสภาวะที่ไม่มีปรากฏอยู่กับสิ่งที่มี สภาวะปรากฏอยู่ เช่น เสียงคน เป็นต้น
๔. อวิชชามาเนนวิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสิ่งที่มีปรากฏอยู่กับสิ่งที่ไม่มีสภาวะปรากฏอยู่ เช่น คนมีศรัทธา คนมีวิญญาณ เป็นต้น
๔. วิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสิ่งที่มีสภาวะปรากฏอยู่ทั้งสองอย่าง เช่น จักษุวิญญาณ เป็นต้น จึงรวมเป็นบัญญัติ ๗
๖. อวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ บัญญัติอาศัยสิ่งที่ไม่มีสภาวะปรากฏอยู่ทั้งสองอย่างรวมกัน เช่น โอรส พระราชา เป็นต้น
อรูปกรรมฐาน
พระโยคาวจรที่จะเจริญภาวนาเพื่อให้ได้อรูปณาน ต้องเบิกกสิณ ๙ อันใดอันหนึ่งก่อน แล้วจึงเพ่งอากาศ ความว่างโดยบริกรรมว่า อนนฺโต อากาโส ๆ อากาศไม่มีที่สุด ๆ จนสำเร็จอรูปฌานที่ ๑ คือ อากาสานัญจายตนะ เพ่งอากาศ ความว่างเป็นอารมณ์เดียวนิ่งแน่วแน่เฉยอยู่
เมื่อพระโยคาวจรจะเจริญภาวนาอรูปฌานที่ ๒ ต่อไปก็เพ่งเอาวิญญาณ คือ อากาสนัญจายตนะ จิตนั้นเป็นอารมณ์แล้วบริกรรมว่า วิญญาณํ อนนฺตํ ๆ วิญญาณไม่มีที่สุด ๆ จนกระทั่งสำเร็จอรูปฌานที่ ๒ คือ วิญญาณัญจายตนะ เพ่งวิญญาณเป็นอารมณ์อย่างเดียวนิ่งแน่วแน่เฉยอยู่
เมื่อพระโยคาวจรจะเจริญภาวนาอรูปฌานที่ ๓ ต่อไปก็เพ่งเอานัตถิภาวะ ความไม่มีอะไร ๆ โดยบริกรรมว่า นตฺถิ กิฺจิ ๆ นิดหนึ่งก็ไม่มี น้อยหนึ่งก็ไม่มี จนกระทั่งสำเร็จอรูปฌานที่ ๓ คือ อากิญจัญญายตนะ เพ่งความไม่มีอะไรเป็นอารมณ์อย่างเดียวนิ่งแน่วแน่เฉยอยู่
เมื่อพระโยคาวจรจะเจริญภาวนาเพื่อให้ได้อรูปฌานที่ ๔ ซึ่งเป็นอรูปฌานชั้นสูงสุดนั้น ก็เพ่งสัญญาของอากิจจัญญายตนะที่ละเอียดประณีต จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่เชิง มาเป็นอารมณ์แล้วบริกรรมว่า เจตํ สนฺตํ เจตํ ปณีตํ ๆ นี้สงบ นี้ประณีต จนกระทั่งสำเร็จตบะเป็นอรูปฌานที่ ๔ คือ เนวสัญญายตนะ เพ่งสัญญาอันสงบละเอียดประณีตอย่างเดียวนิ่งเอยอยู่
วิปัสสนากรรมฐาน
พระโยคาวจรที่ได้ฌานถึงปัญจฌานแล้วจะเจริญวิปัสสนาให้เกิดญาณขึ้นนั้น ต้องเจริญสติปัฏฐาน ตั้งสติกำหนดนามรูป (ปรมัตถ์) เช่น ยกเอาองค์ฌานในฌานที่ ๕ มาเป็นอารมณ์กรรมฐาน จึงเกิดฌานขึ้นตามลำดับ ดังนี้
๑. สัมมสนญาณ - ญาณพิจารณาเห็นรูปนาม ขันธ์ ๕ เป็นอนิจจัง สภาพไม่เที่ยง เป็นทุกข์ทนอยู่ไม่ได้ เป็นอนัตตา – บังคับบัญชาไม่ได้
๒. อุทยัพพยญาณ – ญาณรู้เห็นรูปนามเกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป
๓. ภังคญาณ – ญาณรู้เห็นรูปนามดับไป
๔. ภยญาณ – ญาณรู้เห็นรูปนามเป็นภัย
๔. อาทีนวญาณ – ญาณรู้เห็นรูปนามว่ามีโทษ
๖. นิพพิทาญาณ – ญาณรู้เบื่อหน่ายในรูปนาม
๗. บุญจิตุกัมยตาญาณ – ญาณอยากรู้อยากจะออกหนีจากรูปนาม
๘. ปฏิสังขาญาณ – พิจารณาถึงอุบายที่จะพ้นจากรูปนาม
๙. สังขารุเปกขาญาณ – ญาณรู้วางเอยในรูปนาม
๑๐. อนุโลมญาณ - ญาณรู้เห็นรูปนามสอดคล้องตามญานเบื้องต้น
ทั้ง ๑๐ ญาณนี้ เป็นวิปัสสนาญาณ
เมื่อพระโยคาวจรได้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานจนเกิดวิปัสสนาญาณบรรลุโคตรภุญานแล้ว ต่อจากนั้นก็ถึงวิโมกข์ - ความหลุดพ้นจากโลกีย์ข้ามขึ้นสู่ขั้นโลกุตตระ อันได้แก่ อริยมรรคญาณ และวิโมกข์ทั้ง ๓ นี้ จัดเป็นสมุจเฉทวิมุติ คือ ตัดกิเลสได้เด็ดขาด ที่ได้ชื่อเป็น ๓ อย่างนั้น ก็ด้วยอาศัยวิโมกขมุข คือ ปากทางเข้าสู่วิโมกข์ หรือประตูเข้าสู่อริยมรรคญาณ ๓ ประการ อันได้แก่
๑. อนัตตานุปัสสนา พิจารณาเห็นนามรูปเป็นอนันตา ชัดกว่าลักษณะอื่น ๆ ความหลุดพ้นโดยวิธีนี้เรียกว่า สุญญตวิโมกข์
๒. อนิจจานุปัสสนา พิจารณาเห็นนามรูปเป็นอนิจจัง ชัดกว่าลักษณะอื่น ๆ ความหลุดพ้นโดยวิธีนี้ เรียกว่า อนิมิตตวิโมกข์
๓. ทุกขานุปัสสนา พิจารณาเห็นนามรูปเป็นทุกขัง ชัดกว่าลักษณะอื่น ๆ ความหลุดพ้นโดยวิธีนี้เรียกว่า อัปปณิหิตวิโมกข์
วิสุทธิ ๗ กับญาณ ๑๖
ปาติโมกขสังวรศีล อินทริยสังวรศีล อาชีวปาริสุทธิศีล และปัจจยสันนิสสิตศีล ปาริสุทธิศีล ๔ นี้ เป็นวิสุทธิที่ ๑ คือ สีลวิสุทธิ, อุปจารสมาธิ และอัปปนาสมาธิ สมาธิทั้ง ๒ อย่างนี้เป็นวิสุทธิที่ ๒ คือ จิตตวิสุทธิ, การกำหนดพิจารณาเห็นสังขารเป็นเพียงนามรูป พร้อมทั้งกำหนดรู้ ลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐานและปทัฏฐานของนามรูปนี้เป็นวิสุทธิที่ ๓ คือ ทิฏฐิวิสุทธิ และเป็นนามรูปปริจเฉทญาณ, การกำหนดพิจารณาเห็นปัจจัยแห่งนามรูปนี้เป็นวิสุทธิที่ ๔ คือ กังขาวิตรณวิสุทธิและเป็นปัจจัยปริคคหญาณ, เมื่อผู้ปฏิบัติธรรมกำหนดพิจารณาเห็นสังขารธรรม คือ นามรูป อันเป็นไปในภูมิที่ ๓ พร้อมทั้งเหตุปัจจัยโดยพิจารณาญาณ ไตรลักษณ์ คือ ความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา กับทั้งพิจารณาญาณความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งนามรูป และพิจารณาเห็นลักษณะแห่งมรรคและสิ่งมิใช่มรรค ด้วยกำหนดเห็นวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ มีโอภาส (แสงสว่าง) เป็นต้นว่าเป็นศัตรูหรือเป็นอุปสรรคแห่งมรรค นี้เป็นวิสุทธิที่ ๕ คือ มัคคามัคคณานทัสสนวิสุทธิ และเป็นสัมมสนญาณ (และตรุณอุทัยพพยญาณ), เมื่อผู้ปฏิบัติธรรมสลัดศัตรูคือ นิวรณ์ ๕ ออกจากจิตใจได้แล้ว เจริญวิปัสสนาต่อไปตามลำดับวิปัสสนาญาณทั้ง ๙ คือ (พลว) ทุทยัพพยญาณ ภังคญาณ ภรญาณ อามีนวญาน นิพพิพาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ และอนุโลมญาณนี้เป็น (วิปัสสนาญาณ ๙) และเป็นวิสุทธิที่ ๖ คือ ปฏิปทาฌานทัสสนวิสุทธิ เมื่อวิปัสสนาญาณแก่กล้า โลกุตรอัปปนาจิต (มัคคจิต) จักเกิดขึ้นนั้น กาลจักเป็นดังนี้ สังขารุเปกขาญาณ จะพิจารณาเห็นนามรูปเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ชัดแจ้งแล้วก็จะหยั่งลงสู่ภวังค์ ต่อแต่นั้น มโนทวาราวัชชนะก็จะเกิดขึ้น กำหนดนามรูปเป็นอารมณ์ โดยเห็นเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ต่อจากนั้นอนุโลมญาณก็จะเกิดขึ้น ๓ ขณะ คือ ขณะที่ ๑ เรียกบริกรรม ขณะที่ ๒ เรียกอุปจาร และขณะที่ ๓ เรียกอนุโลม ต่อแต่นั้นโคตรภูญาณก็เกิดขึ้น ๑ ขณะ หน่วงเอาพระนิพพานเป็นอารมณ์ สามารถครอบงำโดยปุถุชน ก้าวข้ามโคตรปุถุชนไป ย่างก้าวขึ้นสู่โคตรแห่งพระอริยะ ต่อแต่นั้นโลกุตรมรรค คือ มรรคญาณ ก็จะเกิดขึ้น กำหนดรู้ทุกขสัจจะ ละสมุทัยสัจจะ และทำให้แจ้งซึ่งนิโรธสัจจะ คือเห็นพระนิพพานได้แจ่มแจ้ง ถัดจากนั้นผลจิตหรือผลญาณก็จะเกิดขึ้น ๒ - ๓ ขณะ แล้วหยั่งลงสู่ภวังค์ ต่อแต่นั้นก็จะเกิดปัจจเวกขณญาณ พิจารณาทบทวนดูมรรค ผล นิพพานที่ได้บรรลุแล้ว กับทั้งพิจารณาทบทวนดูกิเลสที่ละได้แล้วและที่ยังเหลืออยู่ ญาณทั้ง ๓ ข้อสุดท้าย อันได้แก่ มรรคญาณ ผลญาณ และปัจจเวกขณญาณนี้ เป็นวิสุทธิที่ ๗ คือ ญานทัสสนวิสุทธิ
อนี่ง ถึงทราบว่าวุฏฐานคามินีวิปัสสนา คือ วิปัสสนาที่เป็นตัวพาไปสู่อริยมรรคนั้น ได้แก่ วิปัสสนาญาณ ๓ ประการ คือ สังขารุเปกขาญาณอย่างเก่าที่สุด ๑ อนุโลมญาณ ๑ โคตรภูญาณ ๑ ผู้จะได้บรรลุอริยมรรคญาณ จะต้องผ่านญาณทั้ง ๓ นี้ กล่าวคือ
ผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานที่มีปัญญินทรีย์แก่กล้า ได้บรรลุวิปัสสนาญาณแล้ว เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนากำลังเป็นไปก้าวหน้าอยู่ ย่อมจะเห็นนามรูปเป็นอนัตตาชัดแจ้ง แล้วจะก้าวเข้าสู่มรรคญาณทันที นี้ชื่อว่า สุญญตวิโมกข์
ผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานที่มีลัทธินทรีย์แก่กล้า ได้บรรลุวิปัสสนาญาณแล้ว เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนากำลังเป็นไปก้าวหน้าอยู่ ย่อมจะเห็นนามรูปเป็นอนิจจังชัดแจ้ง แล้วจะก้าวเข้าสู่มรรคญาณทันที นี้ชื่อว่า อนิมิตตวิโมกข์
ผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานที่มีสมาธินทรีย์แก่กล้า ได้บรรลุวิปัสสนาญาณแล้ว เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนากำลังเป็นไปก้าวหน้าอยู่ ย่อมจะเห็นนามรูปเป็นทุกขังชัดแจ้ง แล้วจะก้าวเข้าสู่มรรคญาณทันที นี้ชื่อว่า อัปปณิหิตวิโมกข์
ด้วยเหตุดังกล่าวนี้ อริยมรรค จึงมีชื่อได้ ๓ อย่าง คือ ชื่อสุญญตวิโมกข์ เป็นต้น ด้วยการพิจารณาเห็นอารมณ์ คือนามรูปเป็นอนัตตาเป็นตัน จึงสามารถบรรลุได้ แม้อริยผลก็มีชื่อได้ ๓ อย่าง คือชื่อว่า สุญญตวิโมกข์เป็นต้น เช่นเดียวกันด้วยเป็นสิ่งที่เกิดจากอริยมรรคนั้น แม้ผลสมาบัติก็เรียกชื่อได้ ๓ อย่าง มีชื่อว่า สุญญตวิโมกข์ เป็นต้น
การอยู่เป็นสุขและการนิพพานในชีวิตปัจจุบัน
พระอริยบุคคลทุกชั้น สามารถอยู่เป็นสุขอย่างแท้จริงในชีวิตปัจจุบันได้ ด้วยการเข้าผลสมาบัติ และสามารถนิพพานในชีวิตปัจจุบันได้ ด้วยการเข้านิโรธสมาบัติ กล่าวคือ
การเข้าผลสมาบัติต้องพิจารณาเห็นสังขารโดยอาการต่าง ๆ ด้วยญาณทั้ง ๙ มี อุทยัพพยญาณ เป็นต้น แล้วอธิษฐานจิตให้ขึ้นสู่วิถีดังนี้
๑. บริกรรม – กำหนดรูปนาม
๒. อุปจาร – กำหนดรูปนามอีก
๓. อนุโลม – กำหนดรูปนามอีก
๔. อนุโลม – กำหนดรูปนามอีก
๕. อนุโลม – กำหนดรูปนามอีก
๖. ผลจิต – เสวยผลพระนิพพานตลอดเวลาที่อธิษฐาน
พระอริยเจ้าเข้าผลสมาบัติด้วยอริยผลจิต ดังนี้
๑. พระโสดาบัน เข้าผลสมาบัติด้วยโสดาปัตติผลจิต
๒. พระสกทาคามี เข้าผลสมาบัติด้วยสกิทาคามิผลจิต
๓. พระอนาคามี เข้าผลสมาบัติด้วยอนาคามิผลจิต
๔. พระอรหันต์ เข้าผลสมาบัติด้วยอรหัตตผลจิต
เมื่อพระอนาคามีและพระอรหันต์ที่สำเร็จรูปฌานมาแล้ว ต้องการจะเข้านิโรธสมาบัติดับสนิทอยู่นั้น ต้องทำตามลำดับขั้นดังต่อไปนี้
๑. ทำฌานให้เกิดขึ้น ตั้งแต่ปฐมญาณ จนถึงวิญญาณัญจายตนฌาน โดยลำดับ
๒. ออกจากฌานแล้ว พิจารณาสังขารหรือสภาวธรรมในองค์ฌาน โดยความเป็นอนิจจฺจํ ความไม่เที่ยง ทุกขํ ความทุกข์ ทนไม่ได้ อนตฺตา สภาพที่ไม่ใช่ตัวตน ตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงวิญญาณัญจายตนฌานตามลำดับ
๓. ทำอากิญจัญญายตนฌานให้เกิดขึ้นแล้ว อธิษฐานเข้านิโรธสมาบัติตลอด ๗ วัน ไม่ให้บริขารเป็นอันตราย จะออกได้เมื่อพระพุทธเจ้าทรงรับสั่งหา คณะสงฆ์ต้องการให้ออก หรือเมื่อครบวันแล้ว
๔. เมื่อขณะจะเข้านิโรธสมาบัตินั้น ทำอรูปฌานขั้นสูงสุด คือ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานให้เกิดขึ้นแล้ว จิต เจตสิกจะดับลงไม่ได้เกิดขึ้นตลอด ๗ วัน ตามอธิษฐาน ไม่มีสัญญา - ความจำ และไม่มีเวทนา - ความรู้สึกสุขทุกข์เลย
๕. เมื่อออกจากนิโรธสมาบัตินั้น จะเกิดผลจิตหนึ่งขณะก่อนแล้วจึงลงสู่ภวังค์ และกลับคืนความรู้สึกเหมือนสภาพเดิม ถ้าเป็นอนาคามิบุคคล ก็ออกด้วยอนาคามิผลจิต หนึ่งขณะแล้วจึงลงสู่ภวังค์ ถ้าเป็นอรหัตตบุคคล ก็ออกด้วยอรหัตตผลจิตหนึ่งขณะแล้วจึงลงสู่ภวังค์ ต่อจากนั้นจึงเกิดวิถีจิต กลับสู่สภาพเดิม
บุคคลที่จะภาวนาให้ได้พระนิพพานนั้น เมื่อว่าโดยสังเขปแล้ว ผู้มีปัญญาย่อมปรารถนาและระลึกถึงพระนิพพานอันประเสริฐว่า จะมีใครหนอที่สามารถจะนำมวลสรรพสัตวให้ดำเนินไปถึงพระนิพพานได้ ก็จะทราบได้ว่า ผู้ที่สร้างสมอบรมบารมีมา และเคยปรารถนาให้ถึงพระนิพพานอยู่ทุกทิวาราตรีโดยมิได้ขาดสาย ต้องไซ้เวลาอันยาวบานถึง ๒ อสงไขยและแสนมหากัลป์เช่นนี้ก็หาสามารถจะนำสรรพสัตว์ไปสู่พระนิพพานได้ไม่ แต่สามารถนำตนให้บรรลุถึงพระนิพพานได้ คือบำเพ็ญบารมีเพียงเท่านี้ก็สามารถจะบรรลุนิพพานเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าได้ แต่ไม่สามารถจะนำสัตว์ให้บรรลุถึงพระนิพพานได้
ส่วนบุคคลใดได้สร้างสมอบรมบารมีได้ถึง ๔ อสงไขย ๘ อสงไขย ๑๖ อสงไขย และแสนมหากัลป์ และได้อธิษฐานไว้ว่า “จะนำสัตว์ทั้งไปสู่พระนิพพาน” ทุกวันคืนมิได้ขาดสาย ผู้นั้นจะ ได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สามารถนำสัตว์ทั้งปวงให้ถึงซึ่งพระนิพพานได้
เหล่าสรรพสัตว์ที่พระพุทธเจ้าทรงนำไปสู่พระนิพพานได้นั้น ต้องสร้างบารมีมาแล้วแสนมหากัลป์ จึงจะสามารถตามเสด็จองค์สมเด็จพระบรมศาสดาไปถึงพระนิพพานได้ ส่วนเหล่าบุคคลที่สร้างสมอบรมบารมีได้ ๒ อสงไขยแสนมหากัลป์ จะได้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ และสามารถนำสรรพสัตว์ไปสู่พระนิพพาน อันเป็นสถานที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปแล้ว
พระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์ทรงโปรดเหล่าสัตว์ตลอดทั้งเทวดาทั้งหลายให้เซ้าถึงพระนิพพาน นับได้ ๒๔ อสงไขย และ ๑๑,๐๐๐ โกฏิ กับอีก ๑๐๐,๐๐๐ คน
ว่าด้วยพระนิพพานอันประเสริฐ ภูมิทั้ง ๓ และอนันตจักรวาล อันเป็นกัณฑ์ที่ ๑๑ โดยย่อจบแล้ว
ผู้ใดถึงพระนิพพานแล้ว ผู้นั้นก็ไม่พินาศฉิบหาย ไม่แปรปรวนไปมา ไม่ท่องเที่ยวอยู่ในไตรโลกอีก เพราะพระนิพพานมีสภาพสิ้นกิเลสแล้ว พ้นจากทุกข์ทั้งปวง เป็นสันติสุข ไม่เหมือนพวกเหล่าสัตว์ที่ท่องเที่ยวอยู่ไนไตรโลกนี้
จบไตรภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วง
อวสานพจน์
ไตรภูมิพระร่วงนี้ ทรงนิพนธ์เมื่อปีระกา ศักราช ๒๓ เดือน ๑๐ เพ็ญ ๑๕ ค่ำ วันพฤหัสบดี มฤคเศียรนักษัตร
พญาลิไทยซึ่งเป็นพระราชนัดดาของพญาเลลิไทย ผู้เสวยราชย์ทั้งกรุงศรีสัชนาลัยและกรุงสุโขทัย ผู้ซึ่งเป็นพระราชนัดดาในพระรามราชซึ่งเป็นสุริยพงษ์ เมื่อครองกรุงศรีสัชนาลัยได้ ๖ ปี จึงได้ทรงพระราชนิพนธ์ไตรภูมิกถา เหตุที่ทรงนิพนธ์ก็เพื่อแสดงความหมายของพระอภิธรรม และแสดงธรรมเทศนาแก่พระราชมารดาและแก่คนทั้งปวงผู้มีความประสงค์จะฟัง
ไตรภูมิกถานี้ ได้นิพนธ์และทรงเรียบเรียงจากคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา ดังต่อไปนี้
คัมภีร์อรรถกถาฎีกาพระจตุราคม คัมภีร์อรรถกถาฎีกาพระอภิธรรมาวตาร คัมภีร์อรรถกถาฎีกาพระอภิธัมมัตถสังคหะ คัมภีร์พระสุมังคลวิลาสินี คัมภีร์พระปปัญจสูทนี คัมภีร์พระสารัตถปกาสินี คัมภีร์พระมโนรถปูรณี คัมภีร์พระลีนัตถปกาสินี อรรถกถาฎีกาพระวินัยปิฎก พระธรรมมหารถกถา พระมธุรัตถปกาสินี พระชาตกัฏฐกถา พระชินาลังการ พระโพธิวงษ์ พระสารสังคหะ พระอภิธัมมัตถสังคหะ พระอภิธรรมาวดาร พระมิลินท์ พระธรรมหทยะ พระมหานิทาน พระพุทธวงษ์ พระอนาคตวงษ์ พระจริยาปิฎก พระธรรมบท พระโลกบัญญัติมหากัลป์ พระอรุณวดีสูตร พระสมันตปาสาทิกา พระวิสุทธิมรรค พระลักขณทิธรรม พระอนุปติกา พระโลกุปปัตติ พระสารีริกวินิจฉัย
ทรงนำเนื้อความจากพระคัมภีร์ต่าง ๆ เหล่านี้มาผสมกันจึงมีชื่อว่า ไตรภูมิกถา
พญาลิไทยทรงได้รับการศึกษาจากสำนักต่าง ๆ ดังต่อไปนี้
สำนักพระอโนมทัสสีมหาเถระ พระธรรมบาลมหาเถระ พระสิทธัตถมหาเถระ พระมณี วงษมหาเถระ พระปรัชญาณทัสสเถระ สำนักอุปเสนราชบัณทิต เรียนแต่ไกลด้วยสารพิสัยในสำนักพระพุทธโฆษาจารย์ มหาเถระเมืองหริภุญชัย
ผู้ปรารถนาทิพยสมบัติ หรือสำเร็จโมกขธรรมบรรลุนิพพานสมบัติ จงสดับฟังพระไตรภูมิกถานี้ แล้วทะนุบำรุงพระพุทธศาสนาด้วยใจเลื่อมใสศรัทธา อย่าได้ประมาท จะได้พบ จะได้สักการบูชา และได้ฟังพระธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงพระนามว่าศรีอาริยเมตไตรย ซึ่งจะเสด็จอุบัติขึ้นในอนาคตกาล
จบเล่าเรื่องในไตรภูมิกถาเพียงเท่านี้
พระมหาช่วยวัดกลางปากน้ำ เมืองสมุทรปราการ จารสำเร็จเมื่อเวลาบ่าย ๓ โมงเศษ วันอาทิตย์ เดือน ๔ ปีจอ พุทธศักราช ๒๓๒๑ รวมเวลาจาร ๙ เดือน ๒๖ วัน จึงเสร็จบริบูรณ์ ฯ
ภาคผนวก ๑
คัมภีร์ที่กล่าวอ้างไว้ในไตรภูมิกถา (ไตรภูมิพระร่วง)
หนังสือหรือคัมภีร์ต่าง ๆ ที่ใช้เป็นหนังสืออุเทศในการเรียบเรียงไตรภูมิกถาหรือไตรภูมิพระร่วงนั้น มีรายชื่อปรากฏอยู่ทั้งในบานแพนกตอนต้นเรื่องและตอนท้ายเรื่อง มีจำนวนและรายชื่อต่างกันอยู่บ้าง ดังนี้
ก. ตอนต้นเรื่อง
๑. พระอรรถกถาจตุราคม
๒. อรรถกถา ฎีกา พระอภิธรรมาวดาร
๓. พระอภิธรรมสังคหะ
๔. พระสุมังคลวิลาสินี
๔. พระปปัญจสูทนี
๖. พระสารัตถปกาสินี
๗. พระมโนรถปูรณี
๘. พระลีนัตถปกาสินี
๙. พระอรรถกถาฎีกาพระวินัย
๑๐. พระธรรมปท
๑๑. พระมหาวัคค์
๑๒. พระธรรมมหากถา
๑๓. พระมธุรัตถวิลาสินี
๑๔. พระธรรมชาดก
๑๔. พระชินาลังการ
๑๖. พระสารัตถทีปนี
๑๗. พระพุทธวงศ์
๑๘. พระสารสังคหะ
๑๙. พระมิลินทปัญหา
๒๐. พระปาเลยย (พระธัมมปาลิเชยย)?
๒๑. พระมหานิทาน
๒๒. พระอนาคตวงศ์
๒๓. พระจริยปิฎก
๒๔. พระโลกปัญญัตติ
๒๕. พระมหากัลป์
๒๖. พระอรุณวตี
๒๗. พระสมันตปาสาทิกา
๒๘. พระวิสุทธิมัคค์
๒๙. พระลักขณาภิธรรม
๓๐. พระอนุฎีกาหิงสธรรม (?)
๓๏. พระสารีริกพินิจฉัย
๓๒. พระโลกุปปัตติ
ข. ตอนท้ายเรื่อง
๑. อัฏฐกถา ฎีกาพระจตุราคม
๒. อัฏฐกถา ฎีกาพระอภิธรรมาวดาร
๓. อัฏฐกถาพระอภิธรรมมัตถสังคหะ
๔. พระสุมังคลวิลาสินี
๕. พระปปัญจสูทนี
๖. พระสารัตถปกาสินี
๗. พระมโนรถปูรณี
๘. พระลีนัตถปกาสินี
๙. อัฎฐกถาฎีกาพระวินัยปิฎก
๑๐. พระธรรมมหารถกถา
๑๑. พระมธุรัตถวิลาสินี
๑๒. พระชาตกัฏฐกถา
๑๓. พระชินาลังการ
๑๔. พระโพธิวงศ์
๑๕. พระสารสังคหะ
๑๖. พระอภิธัมมัตถสังคหะ
๑๗. พระอภิธรรมาวดาร
๑๘. พระมิลินท์
๑๙. ทระธรรมหทยะ
๒๐. พระมหามิทาน
๒๑. พระพุทธวงศ์
๒๒. พระอนาคตวงศ์
๒๓. พระจริยปิฎก
๒๔. พระธรรมบท
๒๕. พระโลกปัญญัตติ
๒๖. พระมหากัลป์
๒๗. พระพรุณวดีสูตร
๒๘. พระสมันตปาสาทิกา
๒๙. พระวิสุทธิมรรค
๓๐. พระลักขณทิธรรม
๓๑. พระอนุปติกา
๓๒. พระโลกุปปัตติ
๓๓. พระสารีริกพินิจฉัย
ตามรายชื่อดังกล่าวนี้ จะเห็นได้ว่าคัมภีร์อุเทศเหล่านี้มีทั้งพระไตรปิฎก อรรถกถาฎีกา และปกรณ์พิเศษ ซึ่งเป็นคัมภีร์สำคัญทางพระพุทธศาสนา ทำให้เห็นว่าพระองค์ผู้ทรงนิพนธ์ไตรภูมิกถา (ไตรภูมิพระร่วง) ทรงมีพระปรีชาสามารถ เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกเป็นอย่างยิ่ง
พิทูร มลิวัลย์
ภาคผนวก ๒
รายชื่อคัมภีร์ที่ผู้รจนาไตรภูมิใช้เป็นหนังสืออุเทศ
๑. คัมภีร์อรรถกถาจตุรารักขะ
แต่งโดย พระญาณมงคลเถระ มีต้นฉบับเป็นคัมภีร์ใบลานจารอักษรขอม ภาษาบาลี ๙ ผูก (จบในแต่ละผูก) ยังไม่ได้ถ่ายถอด (ปริวรรต)
๒. คัมภีร์อรรถกถาอภิธัมมาวตาร (หตฺถสาร)
มีต้นฉบับเป็นคัมภีร์ใบลานจารอักษรขอม ภาษาบาลี บั้นต้น ๑๕ ผูก บั้นปลาย ๑๖ ผูก มีฉบับถ่ายถอด (ปริวรรต) เป็นอักษรไทย โดยมูลนิธิภูมิพโลภิกขุ
๓. คัมภีร์ฎีกาอภิธัมมาวตาร คือ
๓.๑ คัมภีร์โบราณฎีกาอภิธัมมาวตาร
มีต้นฉบับเป็นคัมภีร์ในลานจาร ยังไม่ได้ถ่ายถอด (ปริวรรต)
๓.๒ คัมภีร์อภิธัมมัตถวิลาสินีฎีกาอภิธัมมาวตาร
มีต้นฉบับเป็นคัมภีร์ในลานจาร ยังไม่ได้ถ่ายถอด (ปริวรรต)
๓.๓ คัมภีร์อภิธัมมาวตารลีนัตถทีปนี
มีต้บฉบับเป็นคัมภีร์ใบลาน ยังไม่ได้ถ่ายถอด (ปริวรรต)
๔. คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ
มีฉบับแปลเป็นภาษาไทย พระศรีวิสุทธิวงศ์ (บุญมา คุณสมฺปนฺโน) เป็นผู้แปล พิมพ์ที่โรงพิมพ์กรมแผนที่ทหารบก พ.ศ. ๒๕๐๕
๕. คัมภีร์สุมังคลวิลาสินี อรรถกถาทีฆนิกาย
มีฉบับแปลเป็นภาษาไทย พิมพ์ที่โรงพิมพ์เลี่ยงเชียงจงเจริญ พ.ศ. ๒๕๐๘ และโรงพิมพ์ไท พ.ศ. ๒๔๖๒
๖. คัมภีร์ปปัญจสุทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๔๖๓
๗. คัมภีร์สารัตถปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๔๖๓
๘. คัมภีร์มโนรถปูรนี อรรถกถาอังคุดตรนิกาย
มีฉบับภาษาไทย นายอรุณ หวานนุ่น เป็นผู้แปล ฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๔๖๒ ฉบับภาษาไทย พิมพ์ พ.ศ. ๒๕๒๑
๙. คัมภีร์ลีนัตถปกาสินี ฎีกาพระสูตร (ฎีกาชาดก)
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๑๐. คัมภีร์อรรถกถาพระวินัย คัมภีร์ฎีกาพระวินัย
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๑๑. คัมภีร์พระธรรมบท (อันตรคาถา)
ภาค ๑ - ภาค ๘ มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๐๗
๑๒. คัมภีร์มหาวรรค
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม พ.ศ. ๒๕๐๖
๑๓. คัมภีร์อรรถกถาพระธรรมบท
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๑๔. คัมภีร์มธุรัตถวิลาสินี อรรถกถาพุทธวงศ์
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์ภูมิพโลภิกขุ พ.ศ. ๒๕๒๒
๑๕. คัมภีร์ธรรมชาดก
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๑๖. คัมภีร์ชินาลังการ
มีฉบับอัดสำเนา นางสาววัลลีย์ ภิงคาวัฒน์ เรียบเรียงเป็นวิทยานิพนธ์ หลักสูตรปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๒๒
๑๗. คัมภีร์สารัตถทีปนี ฎีกาพระวินัย
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๐๔
๑๘. คัมภีร์พุทธวงศ์
มีฉบับภาษาบาลี พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๐๔
๑๙. คัมภีร์สารัตถสังคหะ
ภาค ๑- ๒- ๓ พระนันทาจารย์ แต่ง มีฉบับภาษาไทย พิมพ์ที่โรงพิมพ์เลี่ยงเชียง พ.ศ. ๒๔๙๙
๒๐. คัมภีร์มิลินทปัญหา
มีฉบับภาษาไทย พิมพ์ที่โรงพิมพ์ศิลปาบรรณาคาร พ.ศ. ๒๕๑๑
๒๑. คัมภีร์ปาเลยยกสูตร
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๒๒. คัมภีร์มหานิทาน น่าจะเป็น คัมภีร์สัมปิณทิตมหานิทาน
มีฉบับภาษาไทย มูลนิธิภูมิพโลภิกขุ ถ่ายถอด (ปริวรรต) หรือคัมภีร์ชินมหานิทาน มีฉบับภาษาไทย หอสมุดแห่งชาติ ถ่ายถอด (ปริวรรต)
๒๓. คัมภีร์อนาคตวงศ์
มีฉบับภาษาบาลีและภาษาไทย นายผ่าน วงศ์อ้วน เรียบเรียงเป็นวิทยานิพนธ์ หลักสูตรปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๒๒
๒๔. คัมภีร์จริยาปิฎก
มีฉบับภาษาไทย พิมพ์แล้วไม่ปรากฏโรงพิมพ์ และปีพิมพ์
๒๕. คัมภีร์โลกบัญญัติ
มีต้บฉบับคัมภีร์ใบลานจารอักษรขอม ภาษาบาลี มีฉบับภาษาไทย น.อ. แย้ม ประพัฒน์ทอง แปล หอสมุดแห่งชาติจัดพิมพ์เป็นฉบับพิมพ์ดีด
๒๖. คัมภีร์มหากัสสปสูตร
บ่าจะหมายถึง คัมภีร์มหากัปโลกสัณฐานบัญญัติ มูลนิธิภูมิพโลภิกขุถ่ายถอด (ปริวรรต)
๒๗. คัมภีร์อรุณวดีสูตร
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๒๘. คัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย
มีต้นฉบับคัมภีร์ใบลานจารอักษรขอม ภาษาบาลี มีฉบับภาษาไทย พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๐๕
๒๙. คัมภีร์ปกรณ์วิเสสวิสุทธิมรรค
มีต้นฉบับคัมภีร์ในลานจารอักษรขอม ภาษาบาลี มีฉบับภาษาไทย พิมพ์ที่โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๒๒
๓๐. คัมภีร์ลักขณาภิธัมมะ
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๓๑. คัมภีร์อนุฎีกาหิงสธรรม
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๓๒. คัมภีร์สารีริกวินิจฉัย
(ยังไม่พบหลักฐาน)
๓๓. คัมภีร์โลกุปัตติ
มีต้นฉบับเป็นคัมภีร์ใบลานจารอักษรพม่า และอักษรขอม ภาษาบาลี อย่างละ ๑ ผูก
ภาคผนวก ๓ แผนภูมิโครงสร้างไตรภูมิ
ภาคผนวก ๔ ภาพลายเส้นไตรภูมิ
๑.	เขาพระสุเมรุ	๑๔.	บริเวณนี้เขียนป่าหิมพานต์
๒. วิมานท้าวจตุโลกบาล	และเมืองในสมัยพุทธกาล มักจะเขียน
๓. สัตตบริภัณฑ์	เล่าเรื่องเวสสันดรชาดก
๔. สุริยเทพบุตร	ภัณฑ์หิมพานต์ หรือเขียนพุทธประวิติตอบ
๔. จันทรเทพบุตร	ยมกปาฏิหาริย์
๖. ปลาอานนท์	๑๔. เข้าใจว่าขางเขียนคงต้องการหมายถึงอรูปพรหมสี่
ฅ).	ทะเลสีทันดร	๑๖.	เข้าใจว่าช่างเขียนคงต้องการให้เป็นวิมาน
๘. มหาสมุทร	ของพรหมโสฬส (พรหมที่มืรูป ๑๖ ชั้น)
๙.	อุตรกุรุทวีป	๑๗.	เทวดา นักสิทธิ วิทยาธรเหาะมานมัสการ
พระพุทธเจ้า
๑๐.	บุรพวิเทหทวีป	๑๘.	ฉากเมืองนรก
๑๑.	อมรโคยานทวีป	๑๙.	ปราสาทพระยายมกำลังตัดสินมนุษย์บาป
๑๒.	ชมพูทวีป	๒๐.	พระมาลัยเหาะไปโปรดมนุษย์ที่ทนทุกขเวทนา
อยู่ในนรก
๑๓.	กำแพงจักรวาล	๒๑.	ทวารบาล
หมายเหตุ : ฉากภาพจักรวาลภาพนี้ไม่ไต้คัดลอกจากผนังต้านหลังพระพุทธรูปประธานในอุโบสถ ของวัดใดวดหนึ่งโดยเฉพาะ ไต้เขียนขึ้นแบบประมวลจากหลาย ๆ วัดมารวมอยู่ในภาพเดียวกัน วดที่ใช้ เป็นหลักในการประมวลมี วัดดุสิดาราม (ธนบุรี) วัดสุวรรณาราม (ธนบุรี) วัดราชสิทธาราม (ธนบุรี) และวัดใหญ่อินทาราม (ชลบุรี)
สน สีมาตรัง
รูปภาพแผนผังจักรวาล
ภาคผนวก ๕ เส้นทางเดินพระอาทิตย์
เข]!!]!™"	—\
/เ/	*!ะ*	*"”*“
//	/๐ อุคควีไลุรทวีป	\	๒. ลทินดร
เ เ	I ./" ๔".	\	\ \	๓- อุค*เชร
! เ	I /	๓ \		\ \ ๔. อัลลกัณณะ
ปี/ [//\\\ V	๕.อุดดรกฺรฺทวีป
\ (๐)) ๐.๘	,
อมรโคยาน \ \ V V VI/ ]) ) ใเพเทห  ๖" ๐มรยานทวีป
\ \	\	/	เ๗. ชมพูทวีป
\ \	เ เ ๘. บุรพวีเฑททวีป
๗ (แชมพูทวีป	//	\ \ ตตร*
ฒร. ๖.๐๐ น๐ ๆ\ ]๏๐ น.บุรพ.
ชา จักร วา๏,ะเม	ค*๐๕V. ชมพู.
พระอาทิดย์
เดือน ๘ ไนชมพูทวีป (พระอาทิคย์อยูใกล้เขาพระลุเมร อยูในมณฑล ชนใน) เป็นเดือน ๕ ไนอมรโคยานทวีป (พระอาทิคย์เดืนชนกลาง) เป็น	พระลุเม}
เดือน๒ในอุคครกุรุทวีป (พระอาทิคย์เคนชั้นนอกไกล้เขาจักรวาล) เป็น	ก8าง./-—
เดือน ๐9ไนษรพวีเฑททวีป (พระอาทิดย์เดืนชั้นกลาง)	เ//๕๕\\\\ น
นอก~๚4(
ใกล้เขาพระลุเมรุ	\\/) (๓)
/\		เขาจักรวาล
*4/
.		*— อัพกันดรมณฑล
เ&-——-—๕4—	(**๐
/*	๕2
V	/	ง- มซฌิมมณฑล
—  —- — ——	(ชั้นกลาง)
?\7ไ]	.
V	—พาหิรกมณฑล
\๐	   	(ชั้นนอก)
กลาง เดือน ๘	๙	9๐	99	9๒	๏ ไ๐~	๓	๔๔๖	๗๘
ใกล้เขาจักรวาล
ไดรภูมพระร่วง	ไดรภูมิโลกวีนิจนัข
(๔)	นาดวีถ	* 8 ๐ (ไน-กลาง) 8๐-65 (ชนกลาง)
โดณวีถี	๐๐ 5	(นอก)	*8-5๐	(ชั้นใน)
อชวีถ	55๐	(กลาง-ไน)	๐๐6	(ชั้นนอก)
ประเสริฐ ณ นคร
ภาคผนวก ๖ เนื้อหาสาระในแดนต่าง ๆ
นรกภูมิ
นรกเป็นแดนหนึ่งในอบายภูมิ ๔ คนตกนรกเพราะมีจิตใจชั่วและทำความชั่ว ซึ่งเกิดจากความโลภ ความโกรธ และความหลง การทำชั่วนั้นมีทั้งทางกาย วาจา และใจ ทางกาย ได้แก่ ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์และเป็นชู้ ทางวาจา ได้แก่ พูดเท็จ พูดส่อเสียดยุยง พูดคำหยาบนินทาป้ายร้าย และพูดเพ้อเจ้อเหลวไหล ทางใจ ได้แก่ หลงผิด พยาบาท และปองร้าย
เมืองนรกนั้น แยกย่อยเป็นนรกต่าง ๆ ได้แก่ นรกใหญ่ ๘ ขุม ซ้อนกันอยู่ใต้ดินเป็นชั้น ๆ ลึกลงไปเรียงลำดับจากสูงไปหาต่ำได้ดังนี้ คือ สัญชีพนรก กาฬสุตตนรก สังฆาฏนรก โรรุวนรก มหาโรรุวนรก ตาปนรก มหาตาปนรก และมหาอวีจีนรก แต่ละขุมมีกำแพงเหล็กแดงลุกเป็นไฟอยู่เสมอ ล้อมสี่ด้าน ข้างบนและพื้นล่างก็เป็นเหล็กแดงลุกเป็นไฟอยู่เช่นกัน สัตว์นรกนั้นจะถูกไฟเผาไหม้ตัวอยู่ตลอดเวลา นอกจากนรกใหญ่แล้วยังมีนรกบ่าวและนรกเล็ก ๆ เป็นบริวารอีกมากมาย นับรวมนรกทั้งหมดได้ ๔๕๖ ขุม
พระยายมราชซึ่งเป็นใหญ่ในเมืองนรกนั้น เป็นผู้พิจารณาตัดสินว่าผู้ใดจะได้ขึ้นสวรรค์หรือตกนรก ตามบุญและบาปที่ได้กระทำไว้ ผู้ใดทำบุญเอาไว้ เทวดาก็จะตราบัญชีลงในแผ่นทองสุก แต่ถ้าทำบาป เทวดาก็จะตราบัญชีลงในแผ่นหนังหมา
บาปกรรมที่ทำให้คนตกนรกใหญ่ ๘ ขุม ได้รับทุกขเวทนาแสนสาหัส ได้แก่
๑. ไม่รู้จักบาปบุญและคุณของพระรัตนตรัย
๒. ตระหนี่ทรัพย์ ไม่ให้ทาน และห้ามผู้อื่นทำทาน
๓. ไม่รักพี่น้อง ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ไม่มีเมตตากรุณา
๔. ลักทรัพย์ของผู้อื่น
๔. เป็นชู้กับภรรยาของผู้อื่น
๖. พูดเท็จ พูดส่อเสียดยุยง พูดคำหยาบนินทาป้ายร้าย และพูดเพ้อเจ้อเหลวไหล
๗. ดื่มสุราเมามาย
๘. ไม่เคารพยำเกรงผู้เฒ่าผู้แก่ นักบวช และครูบาอาจารย์
บาปกรรมอย่างอื่น นอกจากที่กล่าวมานี้ ทำให้คนไปตกนรกบ่าว ๑๖ ขุม ซึ่งอยู่ล้อมรอบสัญชีพนรก มีดังนี้
๑. ผู้ที่ชอบทำร้ายหรือชิงเอาทรัพย์สินของผู้อื่นโดยใช้กำลัง ตายไปเกิดในเวตรณีนรก ถูกยมบาลไล่พุ่งแทง ให้ตกลงไปในแม่น้ำเวตรณี ถูกทรมานด้วยเหล็กแดงเผาไหม้
๒. ผู้ที่ด่าว่านักบวช ผู้มีศีล ตลอดจนพ่อแม่ ครูบาอาจารย์ ตายไปเกิดในสุนัขนรก ถูกสุนัขนรกรุมขบกัดและถูกฝูงแร้งกาจิกตอด
๓. ผู้ที่กล่าวให้ร้ายแก่ผู้มีศีลโดยไม่เป็นความจริง ทำให้ท่านเจ็บ อาย ตายไปเกิดในสโชตินรก ถูกทุบตีด้วยค้อนเหล็กแดง
๔. ผู้ที่หลอกลวงผู้อื่นให้บริจาคทรัพย์ทำบุญ แล้วกลับนำทรัพย์นั้นไปใช้ประโยชน์ส่วนตัว ตายไปเกิดในอังคารกาสุนรก ถูกยมบาลไล่ต้อนฟันแทงให้ตกลงไปในหลุมถ่านไฟแดง และถูกรดศีรษะด้วยถ่านไฟแดง
๕. ผู้ที่ตีนักบวช ผู้มีศีล ตายไปเกิดในโลหกุมภีนรก ถูกยมบาลจับโยนลงในหม้อเหล็กแดง
๖. ผู้ที่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ตายไปเกิดในอโยทกนรก ถูกยมบาลเอาเชือกเหล็กแดงรัดคอให้ขาด แล้วเอาหัวลงไปทอดในหม้อเหล็กแดง
๗. ผู้ที่เอาข้าวลีบหรือแกลบ ฟาง ปลอมปนกับข้าวเปลือก พรางขายให้ผู้อื่น ตายไปเกิดในถุสปลาสนรก ถูกทรมานให้ลงไปในแม่น้ำ ซึ่งลุกเป็นไฟ เมื่ออยากอาหารก็ได้กินข้าวลีบและแกลบที่ลุกเป็นไฟ
๘. ผู้ที่ลักทรัพย์สินของผู้อื่น หรือกล่าวให้ร้ายผู้อื่นว่าเป็นโจร หรือหลอกลวงเอาทรัพย์ของผู้อื่น ตายไปเกิดในสัตติหตนรก ถูกยมบาลใช้หอกชนักไล่พุ่งแทงจนร่างแหลก
๙. ผู้ที่ฆ่าปลาและหาบมาขายในตลาด ตายไปเกิดในพิลสนรก ถูกยมบาลเอาเชือกเหล็กแดงคล้องคอลากไปทอดเหนือแผ่นเหล็กแดง ล้วนแทงด้วยหอกชนัก แล้วจึงแล่เนื้อออกเรียงขาย
๑๐. ผู้ใดเป็นข้าราชการเรียกเก็บส่วยสาอากรมากกว่ากำหนด (กระทำฉ้อราษฎร์บังหลวง) หรือกล่าวร้าย ทุบตี ตลอดจนฆ่าผู้ที่รักตน ตายไปเกิดในโปราณมิฬหนรก ถูกลงโทษให้อยู่ในแม่น้ำซึ่งเต็มไปด้วยอาจม และต้องกินอาจมนั้นต่างข้าวต่างน้ำทุกวัน
๑๑. ผู้ที่ทำร้ายพ่อแม่ พระสงฆ์ ผู้มีคุณ และผู้มีศีล ตายไปเกิดในโลหิตปุพพนรก ถูกลงโทษให้อยู่ในแม่น้ำซึ่งเต็มไปด้วยเลือดและหนอง ต้องกินเลือดและหนองนั้น เมื่อเลือดและหนองตกถึงท้องก็กลายเป็นไฟไหม้พุ่งออกทางทวาร
๑๒. ผู้ใดเจรจาซื้อสิ่งของผู้อื่นแล้วโกหกว่าจะให้เงิน และโกงเอาสิ่งของผู้อื่นด้วยตาชั่งหรือทะนานแล้วไม่ให้เงินแก่เขา ตายไปเกิดในโลหพิฬสนรก ถูกยมบาลใช้คีมดึงลิ้นออกมาแล้วเอาเบ็ดซึ่งเป็นเหล็กแดงเกี่ยวลากไป ผลักไปเหนือแผ่นเหล็กแดง
๑๓. ผู้ชายที่เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น และผู้หญิงที่มีชู้ ตายไปเกิดในสังฆาฏนรก ถูกยมบาลใช้หอกแทงร่างกายจนขาดวิ่นและถูกฝังในแผ่นเหล็กแดงครึ่งตัว แล้วมีภูเขาเหล็กแดงกลิ้งมาทับ
๑๔. ผู้ชายที่เป็นผู้กับภรรยาผู้อื่น ตายไปเกิดในอวังสิรนรก ถูกยมบาลจับ ๒ เท้าหย่อนหัวลงไปในขุมนรกนั้น แล้วเอาค้อนเหล็กแดงตีจนยับย่อย
๑๔. ผู้ชายที่เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น และผู้หญิงที่มีชู้ ตายไปเกิดในโลหสิมพลีนรก ถูกทรมานให้ปีนต้นงิ้วซึ่งมีหนามเป็นเหล็กแดงลุกเป็นไฟ
๑๖. ผู้ใดที่มีความหลงผิด ไม่รู้จักบุญ ทำแต่บาป ตายไปจะต้องตกนรกชื่อ มิจฉาทิฏฐินรก ได้รับทุกข์ทรมานหนักยิ่งกว่านรกทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว จะถูกยมบาลใช้อาวุธที่ลุกเป็นไฟ ทิ่มแทงฆ่าฟันให้เจ็บปวดอยู่ตลอดเวลา
นอกจากนี้ มีนรกพิเศษเรียกว่า โลกันตนรก อยู่นอกกำแพงจักรวาล มืดสนิท แสงอาทิตย์ส่องไม่ถึง จะมีแสงสว่างชั่วแวบเดียวก็ต่อเมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงมาปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา หรือเมื่อพระองค์ประสูติ ตรัสรู้ ตรัสเทศนาพระธรรมจักร หรือเสด็จปรินิพพาน เท่านั้น บาปที่ทำให้คนต้องไปตกนรกขุมนี้ก็คือ ทำร้ายพ่อแม่ นักบวช ครูบาอาจารย์ และยุยงให้พระสงฆ์แตกกัน สัตว์ในโลกันตนรกนี้มีลักษณะดังค้างคาวตัวใหญ่เกาะที่กำแพงจักรวาล เวลาหิวก็จะจับกันกิน เมื่อพลาดตกลงไปในน้ำซึ่งเย็นจัด ตัวก็จะเปื่อยแหลกและตายทันที แล้วก็กลับกลายเป็นตัวขึ้นมาอีก ต้องทนทุกขเวทนาอยู่ในนั้นชั่วพุทธันดรกัลป์หนึ่ง
จะเห็นได้ว่า ภาพของนรกที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ แสดงให้เห็นความเจ็บปวดทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัสของคนนรก (หรือสัตว์นรก) หรือผู้ที่ประพฤติผิดต่าง ๆ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์ ภาพของนรกเต็มไปด้วยเปลวไฟ และอาวุธต่าง ๆ ที่ยมบาลใช้ทรมานคนนรกก็ร้อนจนเป็นเหล็กแดง ทุกสิ่งทุกอย่างในนรกเป็นไฟทั้งสิ้น ภาพต่าง ๆ เหล่านี้ สร้างความรู้สึกหวาดกลัวขึ้นในจิตใจผู้อ่านได้ ซึ่งนับได้ว่ามีผลในทางสั่งสอนจริยธรรม ให้คนกลัวบาป ไม่กล้ากระทำสิ่งผิด เพราะเมื่อตายไปอาจต้องไปทนทุกข์ทรมานในแดนนรกก็ได้
ติรัจฉานภูมิ
ติรัจฉานภูมิเป็นแดนของสัตว์เดรัจฉานซึ่งปฏิสนธิได้ทั้ง ๔ แบบ (โยนิ ๔) สัตว์เดรัจฉานเวลาเดินจะคว่ำอกลงเบื้องล่าง รู้จักสืบพันธุ์ รู้จักกินอาหารและรู้จักตาย อย่างที่ในไตรภูมิกถากล่าวว่า ฝูงติรัจฉานย่อมพลันด้วยกามสัญญา อาหารสัญญา และมรณสัญญา แต่สัตว์เดรัจฉานไม่มีธรรมสัญญาเหมือนอย่างมนุษย์ คือ ไม่รู้จักบุญ บาป ไม่รู้จักเลี้ยงชีวิตด้วยการทำมาค้าขาย หรือทำไร่ไถนา ตายไปสู่อบายภูมิทั้งสิ้น
ไตรภูมิกถาได้กล่าวถึงสัตว์เดรัจฉานที่เป็นใหญ่หรือที่มีกำลังอำนาจมากไว้ ดังนี้
ราชสีห์ มี ๔ ชนิด ได้แก่
๑. ติณสีห์ ตัวมันดังปีกนกเขา กินหญ้าเป็นอาหาร
๒. กาฬสีห์ ตัวดำดังวัวดำ กินหญ้าเป็นอาหาร
๓. ปัณฑุรสีห์ ตัวเหลือง กินเนื้อเป็นอาหาร
๔. ไกรสรสีห์ ปาก ท้อง และปลายเท้าแดง ตัวขาวดังหอยสังข์ งามสง่า ร้องเสียงดังไปไกลได้ ๓ โยชน์ สัตว์อื่น ๆ ได้ยินเสียงไกรสรสีห์จะตกใจแล้วหนีไปสิ้น
ช้างแก้ว มี ๑๐ ตระกูล เรียกชื่อต่าง ๆ กันไป แต่ที่รู้จักกันดีก็คือ ตระกูลฉัททันต์ อาศัยอยู่ในคูหาทอง
ปลาใหญ่ มี ๗ ตัว คือ ติมิ ติงมิงคล ติมิรปิงคล อานนท์ ติมินทะ อัชฌนาโรหะ และมหาติมิระ ลำตัวยาวตั้งแต่ ๒๐๐ โยชน์ ถึง ๑,๐๐๐ โยชน์ ปลาใหญ่ติมิรปิงคลนั้น ลำตัวยาว ๕๐๐ โยชน์ เมื่อเคลื่อนไหวจะทำให้เกิดฟองคลื่นในมหาสมุทรได้ ส่วนปลาอานนท์และปลาอื่น ๆ ซึ่งตัวใหญ่กว่าก็จะมีกำลังมากยิ่งขึ้นไปอีก
พญาครุฑ เป็นสัตว์เดรัจฉานที่มีความเป็นอยู่ดังเทวดาในสวรรค์ มีฤทธิ์เดชเนรมิตกายได้ เป็นใหญ่ในหมู่พวกนก พญาครุฑและบริวารอาศัยอยู่บนต้นงิ้วซึ่งเรียงรายรอบสระใหญ่ที่มีชื่อว่า สิมพลีสระ บริเวณเชิงเขาพระสุเมรุ พญาครุฑนั้นมีลักษณะใหญ่โตถึง ๑๕๐ โยชน์ มีกำลังมาก จับนาคกินเป็นอาหาร
นาค เป็นสัตว์ที่มีอยู่ทั้งในน้ำและบนบก สามารถเนรมิตกายเป็นสัตว์อะไรก็ได้ หรือเนรมิตกายเป็นเทวดา เทพธิดาก็ได้ ที่อยู่ของนาคเรียกว่า นาคพิภพ เป็นแผ่นดินขาวงามดังแผ่นเงินยวง มีสระใหญ่หลายแห่งเป็นที่อยู่ที่เล่นของนาค มีปราสาทแก้ว เงิน ทอง งดงามยิ่ง เมืองของนาคราชนั้นกล่าวไว้ว่าอยู่ใต้เขาพระหิมพานต์ งามดังไตรตรึงษ์ของพระอินทร์
ราชหงส์ มีปราสาทอยู่ในคูหาทองคำในเขาคิชฌกูฏ
สัตว์เดรัจฉานนั้นนอกจากจะเป็นอาหารของสัตว์ด้วยกันเองแล้ว ยังเป็นอาหารของคน และถูกคนนำมาใช้งานให้ได้รับทุกข์ทรมานอีกด้วย ดิรัจฉานภูมิจึงเป็นแดนมีทุกข์อีกแดนหนึ่ง อย่างไรก็ตาม ในดิรัจฉานภูมินี้มิได้กล่าวไว้ว่า บุคคลกระทำความชั่วอย่างไร จึงต้องไปเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน
เปรตภูมิ
เปรตภูมิเป็นแดนของพวกเปรต เปรตปฏิสนธิได้ทั้ง ๔ แบบ มีทั้งพวกที่อยู่ในน้ำบนยอดเขา และพวกที่อยู่กลางเขา เปรตบางพวกมีความเป็นอยู่ดีเหมือนเทวดา คือมีวิมานทิพย์ บางพวกมีพาหนะท่องเที่ยวไปตามอำเภอใจและมีอายุยืน บางพวกเป็นเปรตเฉพาะเวลาข้างขึ้น เป็นเทวดาข้างแรม บางพวกเป็นเปรตตอนข้างแรม และเป็นเทวดาตอนข้างขึ้น
ลักษณะของเปรตบางพวกน่าเกลียด และน่าเวทนามาก ต้องทุกข์ทรมานเพราะอดข้าวอดน้ำ ต้องกินสิ่งโสโครกเน่าเหม็นและกินเนื้อหนังของตนเอง คนที่ตายไปเป็นเปรตนั้น ก็เพราะกระทำบาปต่าง ๆ ไว้ สรุปได้ดังนี้
๑. ริษยาคนมั่งมี ดูถูกคนยากไร้
๒. ล่อลวงเอาทรัพย์สินผู้อื่นมาเป็นของตน
๓. ตระหนี่ ไม่ยอมให้ทานและยังห้ามปรามผู้อื่นไม่ให้ทำทานด้วย
๔. ฉ้อโกงเอาทรัพย์สินของสงฆ์มาไว้เป็นของตน
๔. กล่าวขวัญครูบาอาจารย์และพระสงฆ์ (คงหมายถึงติเตียนด่าว่า)
๖. ติเตียนและยุยงให้พระสงฆ์ผิดใจกัน
๗. ให้ยาแก่หญิงมีครรภ์กินเพื่อให้แท้งลูก
๘. โกรธเคืองและแช่งด่าสามีที่ทำบุญแก่พระสงฆ์
๙. ปลอมปนข้าวลีบในข้าวดีแล้วหลอกขาย
๑๐. ทำร้ายทุบตีพ่อแม่
๑๑. ไม่ยอมให้ข้าวเป็นทาน โดยโกหกว่าหาข้าวไม่ได้ และยังสบถอีกว่าไม่ได้โกหก
๑๒. ลักเนื้อของผู้อื่นมากิน แล้วปฏิเสธและยังสบถว่าไม่ได้ลัก
๑๓. กลางวันเป็นพรานล่าเนื้อ กลางคืนจำศีล
๑๔. เป็นนายเมืองตัดสินความไม่เที่ยงธรรมและชอบกินสินจ้าง
๑๔. ถวายภัตตาหารพระสงฆ์ด้วยของเหลือเดน
๑๖. ถวายภัตตาหารพระสงฆ์ด้วยเนื้อสัตว์ที่มีเล็บและไม่มีเล็บ
๑๗. ด่าและสบประมาทพระสงฆ์ กล่าวเท็จต่อพระสงฆ์ และผู้เฒ่าผู้แก่
๑๘. ข่มเหงคนเข็ญใจ
๑๙. เผาป่าทำให้สัตว์ถูกไฟไหม้ตาย
อสุรกายภูมิ
อสุรกายภูมิเป็นแดนของพวกอสูรหรืออสุรกาย ซึ่งปฏิสนธิได้ทั้ง ๔ แบบ พวกนี้รูปร่างน่าเกลียด บางพวกผอมบางไม่มีเลือดเนื้อราวกับใบไม้แห้ง มีแต่ความทุกข์ยาก บางพวกท้องยาน ปากใหญ่ หลังหัก จมูกเบี้ยว แต่มีบริวารราวกับพระอินทร์ ที่อยู่ของพวกอสูรหรืออสูรพิภพนั้นอยู่ใต้ดินใต้เขาพระสุเมรุ ลึกลงไปประมาณ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ มีเมืองใหญ่ ๔ เมือง ซึ่งงดงามด้วยปราสาทราชมนเทียร ประดับประดาด้วยทองและแก้ว ๗ ประการ เป็นเมืองของพระยาอสูร
ราหู เป็นพระยาอสูรตนหนึ่งซึ่งมีกำลังอำนาจแกล้วกล้ากว่าพระยาอสูรทั้งหลาย เป็นผู้มีจิตริษยาความงามของพระอาทิตย์และพระจันทร์ จึงมักจะแกล้งทำให้รัศมีพระอาทิตย์และพระจันทร์เศร้าหมองที่เรียกว่า สุริยคาธ หรือจันทรคาธ
แม้ว่าราหูจะมีอำนาจยิ่งใหญ่เพียงใดก็ยังเกรงกลัวต่อองค์สมเด็จสัมมาสัมพุทธเจ้า ราหูจะรีบวางพระอาทิตย์และพระจันทร์ทันทีที่ได้ยินพุทธฎีกาของพระพุทธเจ้าให้ปล่อยพระอาทิตย์และพระจันทร์เป็นอิสระ
ในอสุรกายภูมิก็เช่นเดียวกับติรัจฉานภูมิ ที่มิได้กล่าวไว้ว่า บุคคลทำความผิดเช่นไรจึงจะไปเกิดเป็นอสูรหรืออสุรกาย
แดนทั้ง ๔ ที่กล่าวมาแล้วนี้ คือ นรกภูมิ ติรัจฉานภูมิ เปรตภูมิ และอสุรกายภูมิ รวมเรียกว่า จตุราบายภูมิ หรือทุคติภูมิ ได้แสดงให้เห็นถึงความเชื่อในเรื่องชาติหน้า ว่าบุคคลจะต้องชดใช้ผลกรรมในชาติหน้านั่นเอง
มนุสสภูมิ
สัตว์ที่เกิดในมนุสสภูมินี้ ปฏิสนธิได้ทั้ง ๔ แบบ แต่มักจะเกิดแบบชลามพุชโยนิมากกว่าแบบอื่น บุตรที่เกิดมานั้นแบ่งได้เป็น ๓ ลักษณะ คือ อภิชาตบุตร อนุชาตบุตร และอวชาตบุตร
อภิชาตบุตร หมายถึง บุตรที่เฉลียวฉลาดมีเชาว์ปัญญา รูปงาม และมียศศักดิ์สูงยิ่งกว่าพ่อแม่
อนุชาตบุตร หมายถึง บุตรที่มีภูมิปัญญาและรูปโฉมเสมอกับพ่อแม่
อวชาตบุตร หมายถึง บุตรที่ต่ำกว่าพ่อแม่ทุกประการ
นอกจากจะแบ่งมนุษย์โดยเปรียบเทียบกับพ่อแม่แล้ว ยังแบ่งมนุษย์ตามลักษณะการทำบุญทำบาปได้อีก ๔ ประการ คือ คนนรก คนเปรต คนดิรัจฉาน และคนมนุษย์ ซึ่งเท่ากับเป็นการแบ่งชั้นของบุคคลว่าแตกต่างกันด้วยการกระทำ ดังนี้
คนนรก หมายถึง คนที่ทำบาปฆ่าสัตว์ แล้วถูกตัดตีนสินมือได้รับทุกขเวทนา จัดเป็นบุคคลชั้นต่ำสุดในสังคม
คนเปรต หมายถึง คนที่ไม่เคยทำบุญมาก่อน เกิดมาเป็นคนเข็ญใจ ยากไร้ รูปร่างไม่งดงาม จัดเป็นบุคคลชั้นที่ ๒ คือ ไม่ทำความดี แต่ก็ไม่เบียดเบียนใคร
คนดิรัจฉาน หมายถึง คนที่ไม่รู้จักบุญและบาป ไม่มีความเมตตากรุณา ไม่รู้จักยำเกรงผู้ใหญ่ ไม่รู้จักปฏิบัติต่อพ่อแม่ ครู อาจารย์ และไม่รู้จักรักพี่รักน้อง กระทำบาปอยู่เสมอ จัดเป็นบุคคลชั้นเลวในสังคม แต่ยังไม่เลวเท่าคนนรก
คนมนุษย์ หมายถึง คนที่รู้จักบุญและบาป มีความเกรงกลัวและละอายต่อบาป มีเมตตากรุณา รู้จักยำเกรงผู้ใหญ่ และรู้จักคุณของพระรัตนตรัย คนประเภทนี้ได้ชื่อว่า มนุษย์ธรรม เป็นบุคคลที่ดีที่สุดในสังคม
ที่อยู่ของมนุษย์ คือ ทวีปทั้ง ๔ ได้แก่ ชมพูทวีปซึ่งเราอาศัยอยู่นี้ บุรพวิเทหะซึ่งอยู่ทางตะวันออก อุตตรกุรุซึ่งอยู่ทางเหนือ และอมรโคยานซึ่งอยู่ทางตะวันตก
บุรพวิเทหะ อุตตรกุรุ และอมรโคยาน เป็นทวีปในอุดมคติ ผู้คนใน ๓ ทวีปนี้มีอายุยืนนานกว่าผู้คนในชมพูทวีป โดยเฉพาะอย่างยิ่งคนในอุตตรกุรุจะมีอายุถึง ๑,๐๐๐ ปี ทั้งนี้เพราะคนเหล่านี้อยู่ในศีล ๕ ไม่เคยทำบาปใด ๆ เรื่องการกำหนดอายุของคนนี้ แสดงความเชื่อที่ว่า คนที่ทำแต่กรรมดีย่อมจะอายุยืนกว่าคนที่ทำแต่กรรมชั่ว
ไตรภูมิกถาได้บรรยายถึงแผ่นดินอุตตรกุรุ ลักษณะผู้คน และสังคมอันเป็นอุดมคติของคนในอุตตรกุรุไว้อย่างน่าสนใจ ดังจะได้กล่าวต่อไปนี้
แผ่นดินอุตตรกุรุ มีภูเขาทองล้อมรอบ พื้นดินราบเรียบ งดงามด้วยไม้นานาพรรณแผ่กิ่งก้านสาขาร่มรื่น ต้นไม้เหล่านี้เป็นที่อยู่อาศัยของคนอุตตรกุรุ เครื่องใช้ต่าง ๆ ในบ้านจะบังเกิดขึ้นมาเอง เป็นต้นว่า เสื่อ ฟูก หมอน บ้านบนต้นไม้จะงดงามราวกับปราสาท ในสระน้ำบึงหนองก็จะเต็มไปด้วยดอกบัวนานาพรรณ ส่งกลิ่นหอมอบอวลไปทั่ว
ลักษณะผู้คนและความเป็นอยู่ คนอุตตรกุรุมีใบหน้าเป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือ ๔ มุม รูปร่างไม่สูงไม่ต่ำ ไม่อ้วนไม่ผอม ผู้หญิงทุกคนงามหมดและไม่รู้จักแก่เฒ่า งามดังสาวอายุ ๑๖ ปี ส่วนผู้ชายก็เช่นกัน งามดังหนุ่มอายุ ๒๐ ปีทุกคน คนอุตตรกุรุไม่มีความกลัวในสิ่งใดเลย มีแต่ความสุขสบายไม่ต้องทำมาหากินใด ๆ ทั้งสิ้น ไม่มีความเดือดร้อนใด ๆ เลย แม้แต่ข้าวในนาก็เกิดขึ้นเองโดยไม่ต้องปลูก ข้าวชนิดพิเศษนี้เรียกว่า สัญชาตสาลี เกิดเองและแตกรวงออกมาเป็นข้าวสารเลย เมื่อต้องการจะหุงข้าว ก็นำหม้อข้าวไปวางบนศิลา ชื่อ โชติปาสาณ แล้วจะเกิดเป็นไฟลุก และเมื่อข้าวสุกไฟก็จะดับเอง ซึ่งนับว่าสะดวกสบายมาก ส่วนอาหารอื่น ๆ หากต้องการสิ่งใดก็จะเกิดขึ้นมาเองเช่นกัน คนอุตตรกุรุเมื่อกินข้าวสาลีนั้นแล้วจะไม่เจ็บป่วยเป็นอะไรทั้งสิ้น เมื่อปรารถนาทรัพย์สิ่งใดก็จะนึกหาได้จากต้นกัลปพฤกษ์ มีชีวิตที่สุขสนุกสนานกับการร้องรำทำเพลง คนอุตตรกุรุทุกคนไม่ถือว่าเสื้อผ้าเครื่องประดับต่าง ๆ เป็นของใครคนใดคนหนึ่ง สามารถจะใช้ร่วมกันได้ จึงไม่มีการทะเลาะเบาะแว้งใด ๆ ทั้งสิ้น
ชีวิตครอบครัว หนุ่มสาวชาวอุตตรกุรุหากเกิดรักใคร่กันก็จะอยู่ด้วยกันโดยไม่ต้องมีพิธีแต่งงาน แต่ว่าจะเสพเมถุนกันน้อยมาก ผู้หญิงอุตตรกุรุนั้น เวลาคลอดลูกจะไม่รู้สึกเจ็บแต่อย่างใด เมื่อคลอดแล้วจะไม่ให้ลูกกินนมของตนและไม่ได้เลี้ยงลูกเอง แต่เด็กจะเติบโตขึ้นด้วยบุญของตัวเด็กนั้น
นี่ก็แสดงว่า แม่กับลูกไม่มีความผูกพันกัน เมื่อเด็กโตขึ้นก็จะไปอยู่รวมกลุ่มเด็ก ๆ ด้วยกัน เด็กผู้หญิงจะอยู่กลุ่มหนึ่ง เด็กผู้ชายจะอยู่อีกกลุ่มหนึ่ง อย่างไรก็ดี แม่กับลูกหรือพ่อกับลูกจะไม่มีวันได้รักใคร่เป็นสามีภรรยากันโดยเด็ดขาด เพราะคนอุตตรกุรุเป็นผู้มีบุญนั่นเอง
เมื่อมีคนตายเขาจะไม่ทุกข์โศก เขาจะอาบน้ำศพและแต่งตัวศพแล้วนำไปไว้ในที่แจ้ง จากนั้นจะมีนกใหญ่ชนิดหนึ่งบินมาคาบเอาศพไปจากแผ่นดินอุตตรกุรุ นกที่ว่านี้ บางอาจารย์ว่าเป็น นกหัสดีลึงค์ บ้างก็ว่าเป็นนกอินทรี บ้างก็ว่าเป็นนกกด คนอุตตรกุรุนั้นตายแล้วย่อมได้ขึ้นสวรรค์ ทั้งนี้เพราะดำรงอยู่ในศีลห้า
พระยาจักรพรรดิราช ไตรภูมิกถาได้บรรยายถึงบุญญาบารมีของพระยาจักรพรรดิราชในชมพูทวีปไว้เพื่อแสดงให้เห็นว่า การเกิดมาเป็นพระยาจักรพรรดิราชผู้มียศศักดิ์อำนาจเป็นเจ้าโลกได้นั้นต้องเป็นผู้ที่เคยบำเพ็ญบุญกุศลต่าง ๆ มาแล้วมากมาย แม้ในปัจจุบันก็ยังประพฤติปฏิบัติอยู่
พระยาจักรพรรดิราชนั้นทรงเป็นที่เคารพยำเกรงของคนทั้งหลาย พระองค์นั้นทรงคุณธรรมสูง ทรงสดับพระธรรมเทศนาและทรงศีล ๕ มิได้ขาด นอกจากนี้ ในวันอุโบสถพระองค์ก็ได้ทรงศีล ๘ และพระราชทานพระราชทรัพย์ให้เป็นทานแก่ผู้มาขอ หลังจากนั้นก็ทรงเจริญเมตตาภาวนา ด้วยอำนาจบุญสมภารเหล่านี้ พระองค์จึงทรงปราบได้ทั่วทั้งจักรวาล
พระยาจักรพรรดิราชสั่งสอนคนทั้งหลายให้รู้ธรรมเหมือนดังที่พระพุทธเจ้าได้ทรงปฏิบัติมา พระองค์ได้ทรงสั่งสอนท้าวพระยาทั้งหลาย ดังต่อไปนี้
๑. จงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม
๒. ตัดสินความด้วยความซื่อสัตย์ เที่ยงธรรม
๓. ตั้งอยู่ในเบญจศีล
๔. เรียกเก็บข้าวเปลือกจากชาวนา ๑ ส่วนใน ๑๐ ส่วนเข้าเป็นของหลวง
๕. เลี้ยงดูทหารทั้งหลายอย่าให้อดอยาก ใช้ทหารให้ทำงานแต่พอสมควร อย่าให้หนักเกินไป และไม่ควรใช้คนเฒ่าคนแก่ทำงาน
๖. เก็บส่วยจากราษฎรด้วยความชอบธรรมตามแบบโบราณ อย่าได้เก็บมากเกินไป
๗.ให้พ่อค้ากู้เงินไปทำทุนค้าขายโดยไม่คิดดอกเบี้ย
๘.ให้ทรัพย์สินแก่บรรดาลูกเมียข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย
๙. เลี้ยงดูรักษาสมณพราหมณ์และนักปราชญ์ราชบัณฑิต และไต่ถามท่านเหล่านั้นถึงข้อธรรมต่าง ๆ
๑๐.ให้รางวัลแก่ผู้ที่ทำความชอบ ทำประโยชน์แก่ท้าวพระยา
พระยาจักรพรรดิราชทรงมีแก้ว ๗ ประการ ซึ่งเกิดด้วยบุญของพระองค์เท่านั้น ได้แก่ กงจักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว ดวงแก้ว นางแก้ว ขุนคลังแก้ว และลูกแก้ว แก้วทั้ง ๗ ประการนี้มีอำนาจศักดานุภาพมาก ดังจะได้กล่าวต่อไปนี้
กงจักรแก้ว หรือจักรรัตนะ มีลักษณะงดงาม รัศมีรุ่งเรืองราวกับพระอาทิตย์ ลอยขึ้นมาจากท้องมหาสมุทร ผู้ใดได้เคารพบูชาก็จะสามารถบำบัดรักษาความเจ็บไข้ได้ และยังบันดาลให้เกิดความร่ำรวยอีกด้วย มีอำนาจมาก สามารถพาพระยามหาจักรพรรดิราชและผู้ติดตามทั้งหลายเหาะไปในอากาศได้
ช้างแก้ว เป็นช้างเผือกอาจจะมาจากตระกูลฉัททันต์หรือตระกูลอุโบสถก็ได้ เป็นช้างเหาะได้ และสามารถจะพาพระยามหาจักรพรรดิราชและรี้พลทั้งหลายเหาะไปในอากาศได้
ม้าแก้ว หรือม้าพลาหกอัศวราช เหาะได้และพารี้พลทั้งหลายเหาะไปได้เช่นกัน
ดวงแก้ว หรือมณีรัตนะ ใหญ่เท่าดุมเกวียน ยาวสี่ศอก เป็นพระยาแก้ว มีบริวารแก้ว ๘๔,๐๐๐ ชนิด ลอยไปในอากาศได้ และมีรัศมีรุ่งเรืองงามดังรัศมีพระจันทร์วันเพ็ญ สามารถส่องสว่างในเวลากลางคืน
นางแก้ว เป็นหญิงงามเหาะมาจากแผ่นดินอุตตรกุรุ ผิวพรรณเกลี้ยงเกลาหมดจด รูปร่างกำลังดี มีรัศมีส่องสว่างออกจากตัว ผิวเนื้ออ่อนนุ่มดังสำลี เมื่อใดที่พระยามหาจักรพรรดิราชมีพระกายเย็น ตัวนางแก้วจะอุ่น แต่ถ้าพระสวามีมีพระกายร้อน ตัวนางแก้วจะเย็น นอกจากนี้กลิ่นกายนางแก้วยังหอมฟุ้งดังกลิ่นแก่นจันทน์บด กลิ่นปากก็หอมดังกลิ่นดอกบัว เป็นที่รักใคร่ของพระสวามี
ขุนคลังแก้ว เป็นมหาเศรษฐีมาก่อน แต่เมื่อมาเป็นขุนคลังแก้วจะมีอานุภาพราวกับผู้มีหูทิพย์ ตาทิพย์ เพียงคิดว่าจะได้แก้วแหวนเงินทองจากที่ใดก็จะได้รับดังใจนึกทันที
ลูกแก้ว (ขุนพลแก้ว) เป็นผู้ที่ฉลาดรอบรู้ยิ่งกว่าโอรสองค์ใด รู้ใจคนทั้งหลายว่าใครดีใครชั่ว คอยช่วยแบ่งเบาพระราชกิจของพระราชบิดา
แก้วทั้ง ๗ ประการนี้จะกลับคืนสู่สภาพเดิม หรือปราศจากอำนาจต่าง ๆ หากสิ้นบุญของพระยามหาจักรพรรดิราช แต่สำหรับลูกแก้วนั้น หากได้ทำบุญเอาไว้มากก็อาจจะได้เป็นพระยามหาจักรพรรดิราชแทนพระราชบิดาก็ได้
ในตอนที่ว่าด้วยเรื่องพระยามหาจักรพรรดิราชนี้ ได้กล่าวถึงบุญบารมีของพระยาองค์หนึ่ง คือ พระยาศรีธรรมาโศกราช แห่งปาตลีบุตรมหานคร กับมเหสี คือนางอสันธิมิตตา พระยาองค์นี้ ทรงเป็นที่เคารพบูชาของท้าวพระยาทั้งหลายตลอดจนเทวดาและสัตว์ทั้งหลาย ทรงได้รับความจงรักภักดี บำรุงบำเรอจากเหล่าเทวดาและสัตว์ต่าง ๆ ซึ่งจะนำผลไม้และของแปลก ๆ จากป่าหิมพานต์มาถวายพระองค์ พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญบุญกุศลต่าง ๆ มากมาย เป็นต้นว่า ทรงถวายภัตตาหารแด่พระสงข์ ๖ หมื่นรูปทุกเช้า ทรงสร้างวัดอโศการาม และพระมหาธาตุ ๘๔,๐๐๐ องค์ พระวิหารอีก ๘๔,๐๐๐ แห่ง ฝ่ายนางอสันธิมิตตาก็เป็นผู้มีบุญ ด้วยในชาติก่อนนั้น นางได้บูชาพระปัจเจกโพธิเจ้าองค์หนึ่งด้วยผ้าผืนหนึ่ง ในชาตินี้นางจึงได้รับผลบุญตอบแทนอย่างใหญ่หลวงจากพระไพศรพณ์มหาราช คือ ได้รับผอบแก้วทิพย์ซึ่งบรรจุผ้าทิพย์เอาไว้ไม่มีวันหมดสิ้น เรื่องนี้ก็แสดงให้เห็นว่า การทำความดีย่อมได้รับผลดีตอบแทนนั่นเอง
เรื่องของผู้มีบุญนี้ นอกจากจะกล่าวถึงเรื่องราวของพระยาศรีธรรมาโศกราชและนางอสันธิมิตตาแล้ว ไตรภูมิพระร่วงยังได้กล่าวถึงเรื่องของ โชติกเศรษฐี ไว้ด้วย เป็นทำนองนิทานประกอบว่า โชติกเศรษฐีมีปราสาทแก้ว ๗ ชั้นอยู่ในนครราชคฤห์ ร่ำรวยมหาศาล มีขุมทองถึง ๔ ขุมอยู่ตามมุมปราสาท แต่ละขุมเต็มไปด้วยแก้วแหวนเงินทองซึ่งไม่มีวันหมดสิ้น ปราสาทของเศรษฐีผู้นี้มีกำแพงแก้วล้อมรอบถึง ๗ ชั้น ที่ประตูกำแพงแต่ละชั้นมียักษ์เฝ้าดูแลอยู่พร้อมด้วยบริวารยักษ์มากมาย เนื่องจากเศรษฐีมีสมบัติมากมายมหาศาลนี่เองเป็นเหตุให้พระเจ้าอชาตศัตรู โอรสของพระเจ้าพิมพิสารทรงปรารถนาจะแย่งชิงสมบัติเหล่านั้นมาเป็นของพระองค์ แต่พระเจ้าพิมพิสารทรงห้ามปรามไว้ ด้วยเหตุผลที่ว่าสมบัตินั้นเกิดเพราะบุญของเศรษฐี จึงไม่ควรจะไปแย่งชิงเอามา ต่อมาพระเจ้าอชาตศัตรูทรงสมาคมกับเทวทัต ได้เทวทัตเป็นครูและด้วยคำสอนของเทวทัต พระเจ้าอชาตศัตรูได้ทรงแย่งชิงราชสมบัติมาจากพระราชบิดาและได้ทรงฆ่าพระราชบิดาด้วย จากนั้นก็ทรงยกกำลังไปสกัดบ้านโชติกเศรษฐี เพื่อจะชิงเอาปราสาทแก้วของโชติกเศรษฐี แต่ก็ถูกยักษ์ต้านทานตีแตกกระเจิงไป พระเจ้าอชาตศัตรูทรงหลบหนีไปยังอารามพระพุทธเจ้า ได้ทรงพบกับโชติกเศรษฐีซึ่งกำลังนั่งฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าอยู่ เมื่อเศรษฐีได้รู้เรื่องการชิงสมบัติดังกล่าวนั้น จึงได้แสดงให้พระเจ้าอชาตศัตรูเห็นว่า สมบัติของตนนั้นเกิดด้วยบุญ ถ้าตนไม่ยกให้ผู้ใดก็ไม่มีใครจะเอาไปได้ ดังเช่น แหวน ๒๐ วงในนิ้วทั้ง ๑๐ ของตนนั้น ถ้าหากไม่ปรารถนาจะให้พระเจ้าอชาตศัตรู พระองค์ก็ไม่สามารถจะถอดเอาไปได้เลย พระเจ้าอชาตศัตรูไม่ทรงเชื่อ จึงได้ทรงพยายามถอดแหวนนั้นแต่ก็ไม่เป็นผลสำเร็จ ในที่สุด เมื่อเศรษฐีเอ่ยปากถวายแหวนให้พระเจ้าอชาตศัตรู แหวนทั้ง ๒๐ วงนั้น ก็หลุดลอยออกจากนิ้วมือของเศรษฐีทันที และด้วยความสังเวชใจ เศรษฐีจึงได้ลาบวชในพุทธศาสนาได้บรรลุถึงอรหัตตผล เมื่อบวชแล้วสมบัติทั้งหมดของเศรษฐีก็จมหายลงไปในพื้นดิน นิทานเรื่องนี้ก็ได้แสดงให้เห็นว่าการที่คนเราจะมีทรัพย์สมบัติมากก็เพราะได้ทำบุญเอาไว้มากแต่ชาติก่อนนั่นเอง ใครทำบุญเอาไว้ ผลบุญก็ย่อมตอบสนองผู้นั้น ไม่มีใครอื่นมาแย่งผลบุญไปได้ เว้นแต่เราจะอุทิศให้เท่านั้น
ในเรื่องของการทำบุญเป็นอย่างไรบ้างนั้น ไตรภูมิพระร่วงได้กล่าวไว้มี ๑๐ ประการ คือ
๑. ให้ทาน เป็นต้นว่า ข้าว น้ำ หมากพลู
๒. รักษาศีล อาจจะเป็นศีล ๕ ศีล ๘ หรือศีล ๑๐
๓. ภาวนา เช่น สวดมนต์ สวดพระพุทธคุณ รำลึกถึงพระคุณพ่อแม่และผู้มีพระคุณ
๔. นับคำนวณผลบุญทั้งหลายที่ได้กระทำไปแล้วแก่เทวดา มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ที่มีคุณแก่เรา
๕. อนุโมทนาในการให้ทานของผู้อื่น ศรัทธาและร่วมให้ทานทำบุญกับผู้อื่น
๖. ปฏิบัติรับใช้พ่อแม่ ครูอาจารย์ และปัดกวาดวัดวาอาราม
๗. เคารพยำเกรงพ่อแม่ ผู้เฒ่าผู้แก่ ครูบาอาจารย์และไม่ประมาทท่าน
๘. เทศนาธรรมสั่งสอนผู้อื่น
๙. หมั่นฟังพระธรรมเทศนา และหมั่นถามธรรมจากท่านผู้รู้
๑๐. เชื่อในพระรัตนตรัย พ่อแม่ ครูอาจารย์ และพระมหากษัตริย์
ต่อมาไตรภูมิกถาได้กล่าวถึงการตั้งครรภ์ของสตรีด้วยวิธีต่าง ๆ กัน มีหลายวิธีที่ไม่ถูกต้องตามหลักวิทยาศาสตร์ เป็นแต่เพียงปรากฏในเรื่องนิทานเท่านั้น
จากนั้นได้กล่าวถึงกำเนิดของมนุษย์แบบอุปปาติกโยนิ อัณฑชโยนิ และสังเสทชโยนิ โดยเล่านิทานประกอบพร้อมทั้งสั่งสอนในเรื่องบาปบุญไปด้วย เช่น เรื่องของนางอัมพปาลิกา ซึ่งเกิดแบบอุปปาติกโยนิในคาคบไม้มะม่วง เมื่อเกิดก็เติบใหญ่เป็นสาวทันที ด้วยบุญที่นางเคยรักษาศีลมั่นคงเมื่อบวชเป็นภิกษุณีในอดีตชาติ ทำให้ชาตินี้นางมีรูปโฉมงดงาม แต่ด้วยบาปกรรมที่อดีตชาติ เคยด่าว่านางเถรีอรหันต์ ทำให้นางอัมพปาลิกาต้องกลายเป็นนางนครโสภิณี (ในชาติก่อน ๆ นางก็เคยตกนรกและเกิดเป็นหญิงแพศยามาแล้ว) อย่างไรก็ตามนางอัมพปาลิกาผู้นี้มีความเลื่อมใสศรัทธาในพุทธศาสนาอย่างมาก ได้บวชและบรรลุถึงอรหันต์เป็นขีณาสพ และนิพพานไปในที่สุด
นิทานเรื่องต่อมาเล่าเรื่องการเกิดของมนุษย์แบบอัณฑชโยนิ กล่าวถึงพราหมณ์ผู้หนึ่งได้นางกินรีเป็นภรรยา ต่อมานางกินรีก็มีครรภ์และเกิดเป็นไข่ ๒ ฟอง นางกินรีได้ฟักไข่ ๆ แตกออกเป็นมนุษย์ผู้ชาย ๒ คน พี่น้องทั้งสองนี้ ต่อมาได้บวชและบรรลุอรหัตตมรรคญาณ และนิพพานไปในที่สุด
เรื่องการเกิดแบบสังเสทชโยนินั้น เล่าเรื่องนางปทุมาวดี เกิดในดอกบัวและเวลาที่นางเดินไปที่ใดจะมีดอกบัวผุดขึ้นมารองรับเท้าของนางทุกย่างก้าว ทั้งนี้เป็นด้วยผลบุญที่อดีตชาตินางเคยบูชาพระปัจเจกโพธิเจ้าด้วยดอกบัวหลวงและนางปรารถนาเช่นนั้น ต่อมานางปทุมาวดีได้เป็นชายาของพระยาพรหมหัตและได้ทรงครรภ์ประสูติเป็นราชกุมาร ๕๐๐ องค์ เจ้าราชกุมารผู้เป็นพี่อยู่ภายในรกแต่องค์เดียว อีก ๔๙๙ องค์นั้นติดอยู่แต่ภายนอกรกทั้งนางปทุมาวดีและราชกุมาร ๔๙๙ องค์นั้น ได้ชื่อว่าเกิดแบบสังเสทชโยนิ ส่วนเจ้าราชกุมารที่อยูในรกได้ชื่อว่าเกิดแบบชลามพุชโยนิ การที่นางปทุมาวดีมีราชกุมารถึง ๕๐๐ องค์นี้ ก็เพราะอานิสงส์ที่นางได้ถวายข้าวตอกผสมน้ำผึ้ง ๕๐๐ ก้อน แด่องค์พระปัจเจกโพธิเจ้าในอดีตชาติ และนางก็ปรารถนาจะมีลูกชาย ๕๐๐ คนด้วย ราชกุมารทั้ง ๕๐๐ องค์นี้ต่อมาได้ผนวชและตรัสรู้เป็นพระปัจเจกโพธิเจ้าทุกองค์
ต่อมา ไตรภูมิกถาได้กล่าวถึงการสิ้นขีวิตของสัตว์ทั้งหลายไว้ว่ามี ๔ ประการ คือ
๑. อายุขัย คือ ตายโดยมีอายุควรสิ้นแต่น้อย
๒. กรรมขัย คือ ตายโดยที่อายุยังไม่ควรตาย
๓.อุภยขัย คือ ตายเมื่ออายุแก่เฒ่า
๔. อุปัจเฉทกรรมขัย คือ ตายโดยอุบัติเหตุ
ในตอนท้ายของมนุสสภูมิได้กล่าวถึง ผลของกรรม ไว้ว่า ไม่ว่าบุญหรือบาปจะส่งผลทั้งในชาตินี้และชาติหน้า และต่อ ๆ ไปจนกว่าจะนิพพาน เป็นความเชื่อที่ว่า ชาติหน้ามีจริง และได้สรุปไว้ว่า คนเราเมื่อตายไปแล้ว ชีวิตภายหน้าจะไปเกิดเป็นอะไรนั้น ขึ้นอยู่กับบุญและบาปที่ได้กระทำเอาไว้
ฉกามาพจร
เริ่มต้นด้วยการกล่าวถึงเทพยดาว่ามี ๓ จำพวก คือ
๑. สมมุติเทวดา ได้แก่ พระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงทศพิธราชธรรม
๒. อุปปัติเทวดา ได้แก่ เทวดาบนสวรรค์ฉกามาพจรถึงพรหมโลก
๓. วิสุทธิเทวดา ได้แก่ พระพุทธปัจเจกโพธิเจ้า พระอรหันต์ พระขีณาสพ
การปฏิสนธิของเทพยดาบนสวรรค์เป็นแบบอุปปาติกโยนิเพียงอย่างเดียว
ที่อยู่ของเทวดา คือ พิมานหรือวิมาน อยู่บนภูเขาหรือบนต้นไม้ใหญ่
สวรรค์ฉกามาพจร มีทั้งหมด ๖ ชั้น ดังจะได้กล่าวถึงต่อไปนี้
๑. จาตุมหาราชิกา เป็นสวรรค์ชั้นต่ำสุด ตั้งอยู่เหนือจอมเขายุคันธร ซึ่งเป็นภูเขาอยู่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ สวรรค์ชั้นนี้มีเมืองใหญ่อยู่ ๔ เมือง งดงามอย่างที่ไม่พบในโลกมนุษย์ คือ มีกำแพงเป็นทอง ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ บานประตูเมืองเป็นแก้ว ในเมืองมีปราสาทแก้ว พื้นดินเป็นทอง เมืองทั้ง ๔ นี้ ตั้งอยู่ ๔ ทิศรอบเขาพระสุเมรุ โดยมีเทพยดาผู้เป็นใหญ่ เรียกว่า พระยาจตุโลกบาล ปกครองเหล่าเทพยดา ครุฑ นาค และยักษ์ทั้งหลายตลอดถึงกำแพงจักรวาล กล่าวคือ ท้าวธตรฐปกครองด้านทิศตะวันออก ท้าววิรูปักข์ปกครองด้านทิศตะวันตก ท้าววิรุฬหกปกครองด้านทิศใต้ และท้าวไพรศรพณ์ปกครองด้านทิศเหนือ
การเกิดของเทพยดา ผู้ที่จะไปเกิดเป็นเทพยดาได้จะต้องได้กระทำบุญเอาไว้ และจะไปเกิดในฐานะอะไรนั้นขึ้นอยู่กับสถานที่เกิด กล่าวคือ ถ้าเกิดในผ้าของเทพยดาองค์ใดก็ได้ชื่อว่าเป็นลูกสาวของเทพยดาองค์นั้น เกิดเหนือที่นอนก็ได้ชื่อว่าเป็นภรรยา เกิดแทบตีนแท่นก็เป็นสาวใช้ และเกิดที่ประตูปราสาทหรือที่กำแพงด้านในก็เป็นข้าเทพยดานั้น ๆ แต่ถ้าหากเกิดนอกกำแพงในที่แดนของเทพยดาองค์ใดก็เป็นไพร่ฟ้าของเทพยดาองค์นั้น
๒. ดาวดึงสา เป็นสวรรค์ชั้นที่อยู่เหนือจาตุมหาราชิกา ตั้งอยู่เหนือจอมเขาพระสิเนรุราชบรรพต (ภูเขาพระสุเมรุ) เป็นที่ตั้งของเมืองไตรตรึงษ์ของพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่ในหมู่เทพยดาทั้งหลาย ตัวเมืองกว้างขวางใหญ่โตมาก แต่ละด้านยาวถึง ๘ ล้านวา มีกำแพงแก้วล้อมรอบ ในเมืองมีปราสาทแก้วงดงามวิจิตรพิสดาร คือ ไพชยนตปราสาท นอกเมืองไตรตรึงษ์มีอุทยานทิพย์ ๕ แห่ง คือ นันทวนุทยาน ปารุสกวัน จิตรลดาวัน มิสสกวัน และมหาพน นอกจากนี้ก็ยังมีสระโบกขรณีอีกหลายแห่ง เช่น นันทาโบกขรณี จุลนันทาโบกขรณี เป็นต้น
พระอินทร์มีช้างทรงลักษณะอัศจรรย์ชื่อ ไอยราวัณ ซึ่งความจริงแล้วคือ ไอยราวัณเทพบุตร แต่ได้เนรมิตตัวเป็นช้างเผือกสำหรับพระอินทร์ประทับเสด็จไปในที่ต่าง ๆ ช้างไอยราวัณนี้หรือที่เรารู้จักกันทั่วไปว่าเอราวัณ เป็นช้างสูงใหญ่มหึมามีหัว ๓๓ หัว แต่ละหัวมีงา ๗ อัน งาแต่ละอันมีสระ ๗ สระ แต่ละสระมีกอบัว ๗ กอ หัวแต่ละกอมี ๗ ดอก ดอกบัวแต่ละดอกมี ๗ กลีบ แต่ละกลีบมีนางฟ้ายืนรำระบำบัพพะ ๗ คน นางฟ้าแต่ละคนมีสาวใช้ ๗ นาง เมื่อใดที่พระอินทร์เสด็จประทับเหนือแท่นแก้วในหัวช้างไอยราวัณนั้น ชายาทั้ง ๔ ของพระอินทร์จะตามเสด็จไปเฝ้าด้วยเสมอ ชายาที่ประเสริฐที่สุดก็คือ นางสุธัมมา อีก ๓ องค์ก็คือ นางสุชาดา นางสุนันทา และนางสุจิตรา นอกจากนี้ ก็มีนางฟ้าอื่น ๆ ที่เป็นชายาเช่นเดียวกันอีก ๙๒ คน และมีบรรดาสาวใช้ตามเสด็จไปบนหัวช้างด้วย บรรดานางฟ้าทั้งหลายที่มีหน้าที่บรรเลงดนตรีถวายพระอินทร์นั้น มีอยู่นางหนึ่งที่รู้จักกันดี คือ นางเมขลา ซึ่งทำหน้าที่เป่าสังข์ถวาย เสียงดนตรีที่ปรากฏบนสวรรค์นี้ไพเราะเพราะพริ้งยิ่งนัก และมีความมหัศจรรย์มาก เครื่องดนตรีทุกชนิดไม่ว่าจะเป็นพิณ กลอง สังข์ บัณเฑาะว์ ปี่ สามารถจะดังขึ้นมาได้เอง หากมีผู้บรรเลงดนตรีชนิดใดขึ้นมา เครื่องดนตรีชนิดเดียวกันนั้นอีกหกหมื่นชิ้นก็จะบรรเลงได้เองอย่างไพเราะประดุจมีผู้บรรเลงทีเดียว
พระจุฬามณีเจดีย์ เป็นพระเจดีย์อยู่บนสวรรค์นอกเมืองไตรตรึงษ์ เป็นที่ซึ่งพระอินทร์เสด็จไปนมัสการพร้อมด้วยบริวารอยู่เสมอ ๆ (แสดงถึงการทำความดีของเหล่าเทวดา)
นอกเมืองไตรตรึงษ์ไปทางทิศอีสาน มีอุทยานชื่อ บุณฑริกวัน ในอุทยานนี้มีต้นไม้ใหญ่ (ไม้ทองหลาง) ต้นหนึ่งชื่อ ปาริกชาติกัลปพฤกษ์ ซึ่งออกดอกช้ามาก ร้อยปีดอกจึงบานครั้งหนึ่ง เมื่อบานแล้วจะส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปไกลนับแสน ๆ วา ใต้ต้นไม้นี้มีแท่นศิลาแก้ว ชื่อว่า ปัณฑุกัมพล สีแดงเข้ม อ่อนนุ่มดังฟูก เมื่อพระอินทร์ประทับนั่งแผ่นศิลาจะอ่อนลึกลงไปถึงสะดือ เมื่อลุกขึ้นแผ่นศิลาก็จะเต็มขึ้นมาดังเก่า บริเวณใกล้ ๆ กันนั้น มีศาลาใหญ่ชื่อ สุธัมมาเทพยสภาคศาลา เป็นที่ชุมนุมสดับธรรมของเหล่าเทพยดาทั้งหลาย ผู้ที่แสดงธรรมอาจจะเป็นพระอินทร์หรือเทพยดาองค์ใดองค์หนึ่งซึ่งเป็นผู้รู้ธรรม
ในตอนท้ายกล่าวสอนให้คนทำความดีเพื่อจะได้ไปเกิดเป็นพระอินทร์และเทพยดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงษา
๓. ยามา อยู่เหนือสวรรค์ชั้นดาวดึงสา เทพยดาในชั้นนี้อยู่ปราสาททองและปราสาทเงิน ซึ่งมีกำแพงล้อมรอบ เทพยดาผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นนี้ คือ สุยามเทวราช ชั้นยามานี้อยู่สูงกว่าพระอาทิตย์ จึงมองไม่เห็นพระอาทิตย์ แต่ที่เห็นกันก็ด้วยรัศมีของแก้วและรัศมีของเทพยดาเอง และเมื่อเห็นดอกไม้ทิพย์บาน ก็คือเวลารุ่ง ดอกไม้ทิพย์หุบ ก็คือเวลาค่ำ
๔. ดุสิดา อยู่เหนือสวรรค์ชั้นยามา งดงามด้วยปราสาทแก้ว ปราสาทเงิน และปราสาททอง มีกำแพงแก้วล้อมรอบ งามกว่าสวรรค์ชั้นยามา มีเทพยดาผู้เป็นใหญ่ คือ สันดุสิตเทพยราช เทพยดาในดุสิตนี้เป็นผู้รับรู้บุญรู้ธรรม สวรรค์ชั้นนี้เป็นที่สถิตของพระโพธิสัตว์ ซึ่งจะลงมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในเมืองมนุษย์ พระศรีอาริยเมตไตรยก็สถิตอยู่ชั้นนี้
๕. นิมมานรดี อยู่เหนือสวรรค์ชั้นดุสิดา มีความงดงามยิ่งขึ้นไปอีก เทพยดาในชั้นนี้มีความสุขสมบูรณ์ ปรารถนาสิ่งใดก็สามารถจะเนรมิตได้ตามความพอใจ
๖. ปรนิมมิตวสวัตตี เป็นสวรรค์ชั้นสูงสุด ประเสริฐด้วยสุขสมบัติ ยิ่งกว่าชั้นฟ้าทั้งหลาย หากมีใจปรารถนาสิ่งใด ๆ เช่น อาหารทิพย์ ก็จะมีเทพยดาองค์อื่นคอยเนรมิตให้ทุกประการ สวรรค์ชั้นนี้มีผู้เป็นใหญ่ ๒ องค์ คือ ปรนิมมิตวสวัตตีเทวราช เป็นใหญ่ฝ่ายเทพยดา และ พระยามาราธิราช เป็นใหญ่ฝ่ายมาร
การสิ้นชีวิตของเทพยดา มี ๔ อย่าง คือ
๑. อายุขัย ได้แก่ สิ้นชีวิตตามอายุในชั้นฟ้านั้น
๒. บุญญขัย ได้แก่ สิ้นบุญก่อนถึงกำหนดอายุในชั้นฟ้านั้น
๓. อาหารขัย ได้แก่ สิ้นชีวิตเพราะสนุกจนลืมกินอาหาร
๔. โกธาพละ ได้แก่ สิ้นชีวิตเพราะความโกรธ เมื่อเทพยดาโกรธ หัวใจจะกลายเป็นไฟไหม้ตนเอง
ก่อนที่เทพยดาจะจุติ (สิ้นชีวิต) ๗ วัน จะเกิดนิมิต ๕ ประการ คือ
๑. เห็นดอกไม้ในวิมานของตนเหี่ยว และไม่หอม
๒. ผ้าทรงดูหม่นหมอง
๓. อยู่ไม่มีความสุข มีเหงื่อไคลไหลออกจากรักแร้
๔. อาสนะร้อนและแข็งกระด้าง
๔. กายของเทพยดานั้นเหี่ยวแห้ง เศร้าหมอง ไม่มีรัศมี
เรื่องนิมิตทั้ง ๕ นี้แสดงว่า แม้เทวดาก็ยังหมดความสุขได้ ไม่ใช่แต่มนุษย์เท่านั้น ดังนั้น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกโพธิเจ้า และพระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่ปรารถนาในสุขสมบัติ แต่ปรารถนาที่จะไปสู่นิพพานสุข
ในตอนท้ายของสวรรค์ภูมิ ได้สรุปถึงสาเหตุ ๓ ประการ ที่ทำให้คนกระทำบุญไม่กระทำบาป ก็คือ ความไม่โลภ ไม่โกรธ และไม่หลง
พรหมโลก
พรหมโลกอยู่เหนือสวรรค์ปรนิมมิตวสวัตตีขึ้นไปสูงมากสุดที่จะนับได้ พรหมโลกมีทั้งหมด ๒๐ ชั้น ชั้นที่ ๑ ถึงชั้นที่ ๑๖ เรียกรวมว่า โสฬส เป็นที่อยู่ของรูปพรหม (พรหมมีรูป) ส่วนอีก ๔ ชั้นเป็นที่อยู่ของอรูปพรหม (พรหมไม่มีรูป) แต่ละชั้นมีชื่อเรียกต่าง ๆ กันไป
รูปพรหมภูมิ พรหมทั้งหลายที่เกิดในรูปพรหมภูมินี้เกิดด้วยอุปาติกโยนิเพียงอย่างเดียว ที่อยู่ของพรหมเป็นปราสาทแก้ว มีเครื่องประดับงดงามยิ่งกว่าปราสาทเทพยดาถึงพันเท่า ผู้ที่จะไปเกิดเป็นพรหมมีรูปนี้จะต้องภาวนาให้ได้รูปฌาน ๔ ยิ่งได้ฌานชั้นสูงมากขึ้นเมื่อตายไปก็จะได้ไปเกิดเป็นพรหมในชั้นสูง ๆ ขึ้นไป ด้วยเหตุนี้ผู้ซึ่งจะไปเกิดเป็นพรหมจึงเป็นพวกพราหมณ์และพวกฤษีแทบทั้งนั้น นอกจากนี้ก็อาจจะเป็นพวกเทวดาที่เข้าฌานบรรลุชั้นต่าง ๆ ตามที่มีกำหนดไว้
พรหมโลก ๕ ชั้น คือ ชั้นที่ ๑๒ ถึงชั้นที่ ๑๖ มีชื่อเรียกรวมว่า ปัญจพิธสุทธาวาส ผู้ใดได้ไปเกิดใน ๕ ชั้นนี้จะไม่คืนมาเกิดในเมืองมนุษย์อีกเลย จะเข้าสู่นิพพานในชั้นสุทธาวาสนั้น
ในพรหมโลกมีแต่พรหมผู้ชาย ไม่มีพรหมผู้หญิง ดังนั้น พรหมจึงพ้นแล้วจากกามตัณหา ไม่มีเรื่องรูป รส กลิ่น เสียงและเครื่องบำรุงบำเรอความสุขอย่างพวกเทพยดา พรหมอยู่ได้ด้วย ฌาน จิตของพรหมนั้นกอปรด้วยธรรม เช่น มีศรัทธา สติ หิริ (ละอาย) โอตัปปะ (กลัวบาป) ไม่โลภ ไม่โกรธ มีมุทิตา กรุณา และปัญญา เป็นต้น
อรูปพรหมภูมิ ที่อยู่ของอรูปพรหมมีทั้งหมด ๔ ชั้น เรียกว่า ปัญจฌานภูมิ อรูปพรหมจะมีแต่จิตไม่มีตัวตน ผู้ที่จะไปเกิดจะต้องภาวนาให้ได้อรูปฌาน ๔ และตั้งความปรารถนาให้ถึงสมาบัติในแต่ละชั้นพรหม สมาบัติยิ่งสูงก็ยิ่งจะไปเกิดในพรหมโลกชั้นสูง ๆ ขึ้นไป จิตของอรูปพรหมกอปรด้วยธรรมต่าง ๆ เช่นเดียวกับรูปพรหม เป็นสุขด้วยสมาธิและมีศรัทธาบูชาพระพุทธเจ้าในโลกมนุษย์เช่นกัน
ต่อจากเรื่องพรหมโลก มีข้อความกล่าวถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าในเรื่องอนิจจัง หรือความไม่เที่ยงแท้ของสมบัติทางโลก แม้ยศศักดิ์จะสูงเพียงใด ก็ไม่ยั่งยืนมั่นคง
จากนั้นได้กล่าวถึงการเวียนว่ายตายเกิดบนสวรรค์ฉกามาพจรได้ แต่จะไม่มีโอกาสได้ไปเกิดในพรหมโลกเลย
มนุษย์มีโอกาสจะได้ไปเกิดในภูมิต่าง ๆ ยกเว้นพรหมโลก ๕ ชั้น ที่เรียกว่า ปัญจสุทธาวาส
เทวดาในฉกามาพจรก็อาจจะไปเกิดในภูมิต่าง ๆ ได้ แต่ถ้ายังไม่ได้ถึงมรรคและผล ก็ไม่มีโอกาสจะไปเกิดในพรหมโลก ๕ ชั้นเช่นเดียวกัน ส่วนมากพรหมก็อาจจะไปเกิดในสุคติภูมิ แต่จะไม่ไปเกิดในอบายภูมิ
ในเรื่องอนิจจังนี้ ไตรภูมิกถาก็ได้แสดงให้เห็นอีกว่า แม้แต่โลกเรา คือแผ่นดินภูเขาและน้ำ ก็ยังมีวันเสื่อมสลาย พร้อมกันนั้นก็ได้บรรยายสรุปเกี่ยวกับสภาพลักษณะของสกลจักรวาลในความคิดของคนโบราณว่า ประกอบไปด้วยเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง มีทวีปทั้ง ๔ อยู่ล้อมรอบ ๔ ทิศ เป็นที่อยู่ของพวกมนุษย์ ได้แก่ บุพพวิเทหะ ชมพูทวีป อมรโคยาน และอุตตรกุรุ เหนือเขาพระสุเมรุมีไพชยนตปราสาทแห่งนครไตรตรึงษ์ ใต้เขาพระสุเมรุเป็นพิภพอสูร นอกเขาพระสุเมรุ มีแม่น้ำสีทันดรล้อมรอบ ๗ ชั้น สลับกับภูเขา ๗ ลูก ซึ่งเรียกชื่อว่า ภูเขาสัตตบริภัณฑ์ ได้แก่ ยุคันธร อิสินธร กรวิก สุทัศนะ เนมินธร วินันตกะ และอัสสกัณณะ ถัดออกมาเป็นมหาสมุทรและมีแผ่นดินใหญ่อยู่ ๔ ด้านดังกล่าวแล้ว มีเขาจักรวาลเป็นกำแพงล้อมรอบมหาสมุทร ภายในจักรวาลระหว่างกำแพงถึงเขายุคันธร จะเป็นทางโคจรของพระอาทิตย์ (เทพบุตร) พระจันทร์ (เทพบุตร) และดวงดาวทั้งหลาย (ซึ่งเป็นเทพบุตรอยู่วิมานเช่นกัน) ก่อให้เกิดเป็นเวลากลางวันกลางคืน ฤดูกาลต่าง ๆ และข้างขึ้นข้างแรม ระหว่างแผ่นดินใหญ่ทั้ง ๔ มีแผ่นดินเล็ก ๔ แห่ง เรียกว่า สุวัณณทวีป เป็นเมืองของพระยาครุฑ
ในแผ่นดินชมพูทวีปนั้น มีป่าหิมพานต์หรือเขาหิมพานต์ ซึ่งมีลักษณะพิเศษพิสดาร แตกต่างไปจากป่าทั่ว ๆ ไป เช่น มีต้นหว้าใหญ่มหึมาอยู่ต้นหนึ่ง ออกผลใหญ่ขนาดที่ว่า ถ้ายื่นมือล้วงเข้าไปเนื้อหว้า พอสุดแขนจึงถึงเมล็ด ส่วนนกที่มากินลูกหว้าก็มีขนาดใหญ่มาก บางตัวใหญ่เท่าช้าง ใหญ่เท่าเรือนก็มี ยางลูกหว้าที่ตกลงมานั้นก็จะกลายเป็นทองสุก ชื่อว่าชมพูนุท นอกจากนี้ ก็มีป่าไม้นารีผลซึ่งเป็นต้นไม้ประหลาด ออกลูกเป็นสตรีสาววัย ๑๖ ปี ป่าขนุนลูกใหญ่เท่าตุ่ม และอุดมไปด้วยสระน้ำ แม่น้ำและภูเขาจำนวนมากมาย เป็นต้นว่า สระฉัททันต์อันเป็นที่อาบน้ำของพญาช้างฉัททันต์และบริวาร แม่น้ำ ๕ สายที่เรียกว่า ปัญจมหานที (คงคา ยมนา อจิรวดี มหิ และสรภู) และภูเขาไกรลาศ ซึ่งเป็นที่ตั้งของเมืองทองของพวกกินรีและเป็นที่สถิตของพระอิศวรด้วย
เมื่อกล่าวบรรยายถึงลักษณะของสกลจักรวาลแล้ว ก็มีข้อความกล่าวตักเตือนเร่งเร้าคนทั้งหลายให้กระทำแต่ความดีเพื่อไปสู่นิพพาน ซึ่งเปรียบเสมือนเป็นอมตยมหานครนิพพาน อันเป็นเมืองที่ไม่มีความทุกข์ ความโศก ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ ไม่มีความตาย มีแต่ความสุขสบายเท่านั้น
ต่อจากนั้น ได้กล่าวถึงเรื่องในโลกในสกลจักรวาลถึงแก่ความประลัย (ยกเว้นพรหมโลกบางชั้นที่อยู่สูง ๆ ขึ้นไป) คือต้องสูญสิ้นหรือฉิบหายด้วยไฟ น้ำ และลม ทั้งนี้มีสาเหตุมาจากฝูงคนทั้งหลายกระทำบาปกันมาก จึงเกิดวิปริตต่าง ๆ ทั่วทั้งจักรวาล เช่น ฝนฟ้าไม่ตก พืชพันธุ์แห้งตาย สัตว์น้ำตายเกลื่อนกลาด พระอาทิตย์ค่อย ๆ เพิ่มจำนวนมากขึ้นทีละดวง ๆ จนกระทั่งมีถึง ๗ ดวง เผาผลาญน้ำในที่ต่าง ๆ ให้แห้งเหือด ปลาใหญ่ ๗ ตัวในแม่น้ำสีทันดรถูกความร้อนจากดวงอาทิตย์แผดเผากระทั่งเกิดเป็นน้ำมันไหลออกมาไหม้เขาอัสสกัณณะ และไฟไหม้ลุกลามไปทุกแห่งทุกแดน ไม่ว่าจะเป็นแดนอบายภูมิ สุคติภูมิ หรือพรหมโลกชั้นทุติยฌาน ระยะเวลาที่ไฟไหม้นั้นนานได้อสงไขย ๑ (อสงไขย แปลว่าเหลือที่จะนับได้) เมื่อไฟไหม้โลกนั้น พวกเทวดาและพรหมทั้งหลายต่างพากันหนีขึ้นไปอยู่บนพรหมโลกที่ไฟไหม้ไปไม่ถึง เมื่อดับไฟแล้ว ก็มีฝนตกใหญ่ เกิดน้ำท่วมแผ่นดินทุกแห่ง ท่วมไปแม้กระทั่งสวรรค์และพรหมโลกชั้นที่ ๓ เป็นเวลาได้อสงไขย ๑ จากนั้นก็เกิดลมพายุพัดพาน้ำไปทำให้แผ่นดินค่อย ๆ แห้งลง จนกระทั่งเกิดเป็นภูมิต่าง ๆ ดังเดิม ส่วนพวกเทวดาและพรหมทั้งหลายที่มีชีวิตรอดก็ลงมาอยู่ตามชั้นภูมิต่าง ๆ ดังเดิม สัตว์โลกต่าง ๆ ก็เกิดมีขึ้นเหมือนเดิม เกิดมีพระอาทิตย์ (พระสุริยเทพบุตร) พระจันทร์ (จันทรเทพบุตร) และดวงดาวต่าง ๆ ระยะเวลาที่เกิดโลกใหม่นี้นับได้อสงไขย ๑
ในที่สุด ไตรภูมิกถาได้กล่าวถึง ทระนิพพาน การกระทำบุญและธรรมเพื่อให้เข้าถึงพระนิพพานอันเป็นอุดมคติยอดปรารถนาของชาวพุทธ
ความหมายของนิพพาน มีกล่าวไว้ว่า นิพพานมี ๒ จำพวก คือ
๑. อุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้แก่ การสำเร็จอรหัตตผล หลุดพ้นจากกิเลส ยังมีขันธ์ ๕ อยู่
๒. อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้แก่ การหลุดพ้นจากกิเลสและขันธ์ ๕
นอกจากนี้ ไตรภูมิกถายังกล่าวถึงการบรรลุพระนิพพานของพระพุทธเจ้าเอาไว้ด้วยว่า มี ๓ ประการ คือ
๑. กิเลสนิพพาน ได้แก่ ดับกิเลสด้วยการตรัสรู้สัพพัญญุตญาณใต้ต้นพระรัตนมหาโพธิ
๒. สกนธนิพพาน ได้แก่ การเสด็จดับขันธ์สู่พระนิพพาน
๓. ธาตุนิพพาน ได้แก่ การที่พระธาตุทั้งหลายจะมาชุมนุมกันใต้ต้นพระโพธิ และจะเกิดเป็นองค์พระพุทธเจ้าตรัสเทศนาธรรมโปรดเทวดา และมนุษย์ทั้งหลายแล้วจึงเสด็จเข้าสู่พระนิพพาน
หนทางที่จะไปสู่นิพพานนั้น เรียกว่ามรรค มี ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ เป็นต้น และมรรคผลที่จะพึงบรรลุได้ด้วยการปฏิบัติตามมรรคนั้นมี ๘ ประการ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค และอรหัตตผล นอกจากนี้ยังได้กล่าวถึงฌานสมาบัติต่าง ๆ อันเป็นหนทางนำไปสู่ความสุขในปัจจุบัน เรื่องราวในตอนนี้ค่อนข้างยากสำหรับปุถุชนทั่วไปที่จะทำความเข้าใจ อย่างไรก็ตาม ในตอนจบของเรื่องก็ได้แสดงให้เห็นว่า บุคคลจะบรรลุนิพพานได้นั้น จะต้องสร้างสมบุญบารมีและตั้งความปรารถนาที่จะถึงซึ่งนิพพานไว้อย่างสม่ำเสมอ การปฏิบัติดังกล่าวนี้จะต้องใช้เวลายาวนานมากสุดที่จะนับได้ จึงจะสำเร็จซึ่งพระนิพพาน
สิทธา พินิจภูวดล
ภาคผนวก ๗ อธิบายเหตุแห่งมรณะ ๔
มวลสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ เมื่อมีเกิดแล้วก็ย่อมมีดับไป มิเที่ยงแท้แน่นอน ย่อมเปลี่ยนแปรไปตามสภาวะของสังขารธรรมทั้งหลาย เหตุแห่งการสิ้นไปมี ๔ ประการ คือ
๑. อายุขัย
๒. กรรมขัย
๓. อุภยขัย
๔. อุปัจเฉทกรรมขัย
คนที่เกิดมาแล้วสิ้นชีวิตแต่เด็กบ้าง เป็นหนุ่มเป็นสาวบ้าง เป็นคนเฒ่าชราบ้าง อุปมาเหมือนตะเกียงไส้หมด ก็ย่อมดับ สุดแต่ว่าไส้ยาวหรือสั้น ยาวก็อยู่ได้นาน สั้นก็ดับเร็ว เรียกว่า อายุขยะ หมายถึง ความสิ้นไปแห่งอายุ
บางคนเกิดมาแล้ว ยังมิสมควรสิ้นชีวิต ได้ประกอบคุณงามความดีไว้และมาสิ้นชีวิตไปตามผลกรรมที่ตนกระทำไว้ อุปมาเหมือนตะเกียงเมื่อน้ำมันยังมีอยู่ก็ยังส่องสว่าง เมื่อน้ำมันหมดก็ย่อมดับ เรียกว่า กรรมขยะ หมายถึง ความสิ้นไปแห่งกรรม
บางคนเกิดมาสิ้นทั้งอายุ สิ้นไปทั้งกรรม อุปมาเหมือนตะเกียง หมดทั้งน้ำมัน หมดทั้งไส้ เรียกว่า อุภยขยะ หมายถึง ความสิ้นไปแห่งอายุและกรรม
บางคนเกิดมาแล้วมีอันตรายต่าง ๆ มาเบียนเบียนบีฑา เช่น ถูกเขาตี ถูกเขาฆ่า ถูกเขาแทง ตกต้นไม้ ตกน้ำตาย รถคว่ำตายปัจจุบันทันด่วน อุปมาเหมือนตะเกียงที่จุดไว้ เกิดอุปัทวเหตุ มีลมพัดกระโชกมาทำให้ตะเกียงนั้นดับ เรียกว่า อุปัจเฉทกรรมขยะ หมายถึง ความสิ้นไปเพราะมีกรรมเข้าไปตัดรอน อุปัจเฉทกรรมเป็นกรรมเข้าไปตัดรอน บางทีคนกำลังกระทำความดี แต่อุปัจเฉทกรรมเข้าไปทำให้เกิดผลเสียก็มี
กรรมอันเป็นเหตุแห่งกรรมทั้งหลาย ๔ คือ
๑. ชนกกรรม กรรมแต่งให้เกิด
๒. อุปัตถัมภกกรรม กรรมสนับสนุน
๓. อุปปีฬกกรรม กรรมบีบคั้น
๔. อุปฆาฏกกรรม กรรมเข้าไปตัดรอน
กรรมที่สามารถยังสัตว์ให้เคลื่อนจากภพหนึ่ง แล้วไปเกิดในอีกภพหนึ่ง เปรียบด้วยบิดาผู้ให้กำเนิดบุตร จากนั้นไปก็หมดหน้าที่ ชื่อว่า ชนกกรรม
กรรมที่ไม่อาจแต่งให้เกิดได้เอง ต่อเมื่อชนกกรรมแต่งให้เกิดแล้ว จึงเข้าสนับสนุนส่งเสริมเปรียบเหมือนแม่นมผู้เลี้ยงทารกที่คนอื่นให้เกิดแล้ว กรรมนี้เป็นสภาค (ส่วนสนับสนุน) กับชนกกรรม ถ้าชนกกรรมเป็นกุศลแต่งให้เกิดข้างดี กรรมนี้ก็เข้าสนับสนุนทารกผู้เกิดนั้นให้มีความสุขปราศจากทุกข์ เจริญรุ่งเรือง ตรงกับคำว่า โชติโชติปรายโน หมายถึง รุ่งเรืองมาแล้ว รุ่งเรืองต่อไปภายหน้า ถ้าเป็นอกุศลแต่งให้เกิดข้างเลว ก็เข้าสนับสนุนซ้ำเติมให้ได้ทุกข์หายนะยิ่งขึ้น ตรงกับคำว่า ตโม ตมปรายโน หมายถึง มืดมาแล้ว มืดไปในภายหน้า หรือจะว่าอีกนัยหนึ่งว่า ชนกกรรมเป็นกรรมเดิม กรรมนี้เป็นกรรมเพิ่มพูน สนับสนุนซ้ำเติมให้ดีให้เลวร้ายได้ ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม
กรรมที่เป็นวิสภาค (เข้ากันไม่ได้) กับชนกกรรม เมื่อชนกกรรมแต่งให้เกิดแล้ว กรรมนี้ก็เข้าไปบีบคั้นผลแห่งชนกกรรมไม่ให้ผลเต็มที่ ไม่เต็มเม็ดเต็มหน่วย ถ้าชนกเป็นกุศลแต่ปฏิสนธิข้างดี กรรมนี้เข้าไปบีบคั้นให้อ่อนกำลัง ตรงกับคำว่า ตโม โชติปรายโน หมายถึงมืดมาแล้ว มีสว่างรุ่งเรืองไปในภายหน้า กรรมนี้เข้าบีบคั้นผลแห่งชนกกรรมฉันใด พึงเข้าใจว่าเข้าไปบีบคั้นผลแห่งอุปัตถัมภกกรรมฉันนั้น ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม
กรรมที่เป็นวิสภาค (เข้ากันไม่ได้) กับชนกกรรม และอุปัตถัมภกกรรมเหมือนกัน แต่เป็นสภาค (เข้ากันได้) กับอุปปีฬกกรรม แต่ให้ผลรุนแรงว่า ย่อมจะตัดรอนผลแห่งชนกกรรม และอุปัตกัมภกกรรม ให้ขาดสิ้นทีเดียว แล้วจึงให้ผลแทนที่ชื่อว่า อุปฆาฏกรรม กรรม ๔ ประการนี้จัดตามกิจที่เป็นหน้าที่
นอกจากนี้ยังมีกรรมอีก ๔ ประการ คือ
๑. ปัญจานันตริยกรรม (ครุกรรม)
๒. อาสันนกรรม (กรรมเมื่อจวนเจียนจะตาย)
๓. อาจิณณกรรม (พหุลกรรม กรรมที่ทำเนืองนิตย์)
๔. กตัตตากรรม (กรรมสักว่าทำ)
ครุกรรมเป็นกรรมหนักที่สุดกว่ากรรมชนิดอื่น ๆ ทั้งหมด ท่านจึงเรียกว่า ครุกรรม ในฝ่ายอกุศลจัดเป็นอนันตริยกรรม ส่วนในฝ่ายกุศล ท่านจัดเป็นสมาบัติ ๘ กรรมอันใดทั้งหลายแหล่ที่มีอยู่แต่เมื่อมีกรรมนี้ ย่อมให้ผลก่อนกรรมอื่น เปรียบเหมือนคนอยู่ในที่สูง เอาสิ่งต่าง ๆ มีก้อนหินบ้าง ชิ้นไม้บ้าง กระดาษบ้าง ทิ้งลงมาจากที่สูง สิ่งใดมีน้ำหนักมากกว่า ก็จะตกลงถึงพื้นดินก่อน ส่วนสิ่งใดที่เป็นของเบา ย่อมจะตกถึงพื้นดินในภายหลัง ท่านจึงจัดเป็นอนันตริยกรรม เพราะเป็นกรรมที่มีโทษมาก และอนันตริยกรรมนั้นมี ๕ ประการด้วยกัน คือ
๑. มาตุฆาต ฆ่ามารดา
๒. ปิตุฆาต ฆ่าบิดา
๓. อรหันตฆาต ฆ่าพระอรหันต์
๔. โลหิตุปปาท ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต
๕. สังฆเภท ทำสงฆ์ให้แตกกัน
กรรมที่กล่าวมานี้ ชื่อว่า ปัญจานันตริยกรรม
กรรมที่บุคคลกระทำเมื่อเวลาใกล้จะตาย เมื่อไม่มีกรรมอย่างอื่น คือผู้ตายไม่ได้ทำกรรมอย่างหนึ่งอย่างใดไว้จนชิน กรรมนี้ แม้จะมีกำลังอ่อนสักเพียงไร ก็ย่อมจะให้ผลเป็นปัจจุบันทันด่วนได้เหมือนกัน เปรียบเหมือนโคที่แออัดกันอยู่ในคอก พอนายโคบาลเปิดประตูออก โคตัวใดยืนอยู่ริมคอกประตูนั้น แม้จะเป็นโคแก่มีกำลังน้อยก็ตาม ย่อมออกก่อนกว่าโคตัวที่ยืนอยู่ในคอก กรรมนี้ชื่อว่า อาสันนกรรม
กรรมที่ทำมามาก ทำมาจนเคยชิน หรือเคยประพฤติสั่งสมมา กรรมนี้เป็นอาเสวนปัจจัย เมื่อไม่มีครุกรรม ย่อมให้ผลก่อนกว่ากรรมอื่น เป็นกรรมที่รองลงมาจากครุกรรม เปรียบเหมือนนักมวยปล้ำ คนใดมีกำลังแข็งแรง ว่องไว มีปฏิภาณไหวพริบ ก็ย่อมจะชนะไปฉะนั้น กรรมนี้ชื่อว่า อาจิณณกรรม
กรรมที่บุคคลกระทำลงไป มิได้มีความตั้งใจจงใจ เมื่อกรรมอื่นไม่มีกรรมนี้จึงให้ผลกรรมนี้ชื่อว่า กตัตตากรรม
นอกจากนี้ยังมีกรรมอีก ๔ ประการ คือ
๑. ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมให้ผลในภพนี้
๒. อุปปัชชเวทนียกรรม กรรมให้ผลต่อเมื่อเกิดแล้วในภพหน้า
๓. อปราปรเวทนียกรรม กรรมให้ผลในภพต่อ ๆ ไป
๔. อโหสิกรรม กรรมให้ผลสำเร็จแล้ว
กรรมที่เป็นกรรมอันแรงกล้า ให้ผลในทันตาเห็น คือผู้กระทำกรรมย่อมได้รับผลในอัตตภาพปัจจุบันนั่นเอง แต่ถ้าผู้กระทำ กระทำกาละไปเสียก่อนที่จะได้รับผลของกรรมนี้ ก็กลายเป็นอโหสิกรรมไป กรรมนี้ชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม
กรรมที่ให้ผลเบากว่า เป็นกรรมที่รองลงมา คือให้ผลต่อเมื่อผู้ทำเกิดแล้วในภพถัดไป ถ้าไม่ได้ช่องโอกาสที่จะให้ผลในภพถัดไป ก็กลายเป็นอโหสิกรรมไป กรรมนี้ชื่อว่า อุปัชชเวทนียกรรม
กรรมที่ให้ผลเพลาที่สุด และสามารถให้ผลต่อเมื่อพ้นภพหน้าไปแล้ว ได้ช่องโอกาสเมื่อใดก็ย่อมให้ผลเมื่อนั้น เปรียบเหมือนสุนัขไล่เนื้อ ไล่ตามทันเข้าในที่ใด ก็ย่อมเข้ากัดในที่นั้น กรรมนี้ชื่อว่า อปราปรเวทนียกรรม
กรรมที่ล่วงเลยไปแล้วเลิกให้ผล เป็นกรรมหาผลมิได้ เปรียบเหมือนพืชที่หมดยาง เพาะปลูกไม่งอกขึ้นได้อีกฉะนั้น กรรมนี้ชื่อว่า อโหสิกรรม
สัตว์ทั้งหลายเมื่อใกล้จะตาย ผู้ที่ทำอกุศลกรรมไว้มาก ก็จะไปบังเกิดในนรกอบายภูมิ มองเห็นเปลวไฟเห็นต้นไม้งิ้วเหล็ก เห็นพระยายมถือไม้ค้อน ถือหอก ดาบ มาลากพาเอาตัวไป ถ้าตายไปจะได้ไปบังเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะแลเห็นก้อนเนื้อ ถ้าตายไปบังเกิดในสวรรค์ ก็จะแลเห็นต้นกัลปพฤกษ์ เห็นเรือนทองปราสาทแก้วงามตระการตา เห็นหมู่เทพยดาฟ้อนรำขับร้อง ถ้าไปบังเกิดเป็นเปรต ก็จะแลเห็นแกลบแลข้าวลีบ มีความกระหายน้ำ ก็จะแลเห็นเป็นเลือดแลหนอง ถ้าตายไปจะไปบังเกิดเป็นสัตว์เดียรฉาน เช่น นก เนื้อ สุกร สุนัข เป็นต้น ก็จะแลเห็นป่าและต้นไม้ กอไผ่ เป็นต้น
ด้วยอำนาจกุศลธรรมคุณงามความดี หรืออกุศลธรรม บาปกรรมอันชั่วช้า บางคนเกิดมาเป็นคนมั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ บางคนเกิดมาเป็นคนยากจนเข็ญใจ บางคนเกิดมามีผิวพรรณงาม ผ่องใส บางคนเกิดมาอัปลักษณ์ต่ำต้อย บางคนเกิดมามีอวัยวะสมประกอบ บางคนอวัยวะไม่สมประกอบ บางคนเป็นเจ้าขุนมูลนาย บางคนเป็นข้ารับใช้ บางคนเป็นคนดี บางคนเป็นคนชั่ว บางคนมีปรีชาฉลาดเฉียบแหลม บางคนโง่เขลาเบาปัญญา บางคนศึกษาเล่าเรียนรู้จำแตกฉานในพระอภิธรรม บางคนมิได้ศึกษาเล่าเรียน มิได้สดับตรับฟัง ทั้งเป็นการยากแท้ยิ่งในอันที่จะฟังให้เข้าใจ
สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในมนุษย์ภูมิเป็นปัญจกัณฑ์ กล่าวไว้โดยย่อเพียงเท่านี้
สิทธา พินิจภูวดล
ภาคผนวก ๘ ทศพิธราชธรรม
ตามรูปศัพท์ ทศพิธราชธรรม แปลว่า ธรรมสำหรับพระเจ้าแผ่นดิน หรือธรรมที่พระเจ้าแผ่นดินพึงประพฤติ ๑๐ อย่าง หมายความว่า ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินซึ่งมีอำนาจหน้าที่ในการปกครองไพร่ฟ้าประชาชนนั้นพึงดำเนินการปกครองด้วยธรรม ๑๐ อย่างนี้ นี้เป็นความหมายของทศพิธราชธรรมที่ถือปฏิบัติมาแต่โบราณกาล ซึ่งทางพระพุทธศาสนาได้สอนว่า หากพระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ๑๐ อย่างนี้แล้ว ก็จะทรงปกครองไพร่ฟ้าประชาชนให้เกิดความร่มเย็นเป็นสุข ไพร่ฟ้าจะหน้าใสกันทั่วหน้า
สำหรับผู้มีอำนาจหน้าที่ในการปกครอง ซึ่งมิใช่พระเจ้าแผ่นดิน ก็ควรเจริญรอยตามพระเจ้าแผ่นดิน โดยนำเอาหลักธรรม ๑๐ อย่างนี้มาปฏิบัติในการปกครอง เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมในสังคมตามอุดมการณ์แห่งการปกครอง
หลักธรรม ๑๐ อย่างนั้น ได้แก่
๑. ทาน การให้ คือการสละทรัพย์สิ่งของเพื่อบำรุงเลี้ยงดูช่วยเหลือประชาราษฎร์ผู้ยากไร้เข็ญใจ และบำเพ็ญกุศลสาธารณประโยชน์ตามความเหมาะสมแก่สภาพปัจจุบัน ปัญหา และความต้องการของประชาชนผู้ยากไร้
๒. ศีล ความมีศีล คือมีความประพฤติดีงาม มีระเบียบวินัย รักษาความประพฤติทางกาย ทางวาจาได้เรียบร้อย โดยเว้นจากกายทุจริต วจีทุจริต ประพฤติแต่กายสุจริต และวจีสุจริต
๓. บริจาค การเสียสละ คือการบริจาคจตุปัจจัยบำรุงพระพุทธศาสนาถวายไทยธรรมแก่พระภิกษุสงฆ์ หรือสมณะชีพราหมณ์ เป็นการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาให้วัฒนาถาวรตลอดจนการเสียสละความสุขส่วนตัว ประโยชน์ส่วนตัวเพื่อความสุขและประโยชน์ของส่วนรวม คือ ประเทศชาติ หรือความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง
๔. อาชชวะ ความซื่อตรง คือซื่อสัตย์สุจริต ไร้มายา ปฏิบัติภารกิจโดยสุจริต มีความจริงใจ ไม่หลอกลวงประชาชน
๕. มัททวะ ความอ่อนโยน คือมีอัธยาศัยอ่อนโยน ไม่เย่อหยิ่ง หยาบคาย หรือกระด้าง แสดงกิริยาสุภาพนุ่มนวล ละมุนละไม ชวนให้เกิดความเคารพจงรักภักดีและยำเกรง
๖. ตปะ การบำเพ็ญตบะ คือมีอุตสาหะในการบำเพ็ญเพียรเพื่อเผากิเลส ลดกิเลสโดยการรักษาอุโบสถศีลเป็นประจำทุกวันพระ รวมทั้งการรู้จักยับยั้งชั่งใจ ไม่หมกมุ่นหรือหลงติดอยู่ในกามสุข
๗. อักโกธะ ความไม่โกรธ คือไม่พิโรธโกรธขึ้งโดยผลุนผลัน ไม่แสดงความเกรี้ยวกราด ไม่ลุอำนาจความโกรธ จนเป็นเหตุให้กระทำการต่าง ๆ ผิดพลาดเสียธรรม มีเมตตาธรรมประจำใจ รู้จักใช้สติยับยั้งระงับความขุ่นเคืองไว้ได้ ไม่แสดงความดุดันโหดเหี้ยมทางจิตให้ปรากฏ
๘. อวิหิงสา ความไม่เบียดเบียน คือไม่บีบคั้น กดขี่ข่มเหงใครให้เดือดร้อน เช่น ไม่ใช้อำนาจหน้าที่ขู่เข็ญบังคับใคร ไม่ลงโทษผู้ไม่มีความผิด มีจิตกรุณาแก่คนทั่วไป ไม่เป็นคนหาเรื่องกลั่นแกล้ง หรือเสกสรรปั้นแต่งเรื่อง เพื่อบีบบังคับผู้อื่นให้ยอมรับการกระทำบางอย่างอันเป็นความผิด ตลอดจนไม่ขู่เข็ญผู้อื่นให้กระทำหรือละเว้นการกระทำ อันเป็นความผิดความเสื่อมเสียแก่ผู้อื่น ไม่รีดไถผู้อื่น เป็นต้น
๙. ขันติ ความอดทน คืออดต่อการที่ยังไม่ได้สิ่งที่ตนต้องการ ทนต่อการได้รับสิ่งที่ตนไม่ต้องการ ตลอดจนอดทนต่อความลำบาก ความตรากตรำและความเจ็บใจ เมื่อทำสิ่งใดถูกต้องแล้ว แม้จะมีผู้เห็นผิดคัดค้านหรือกล่าวโจมตีอย่างไร ก็ไม่ท้อถอย หรือแม้จะมีใครกล่าวเสียดสี ถากถาง เย้ยหยันอย่างไรก็ทนฟังได้ ไม่แสดงอาการน้อยเนื้อต่ำใจ และเลิกล้มการกระทำความดี
๑๐. อวิโรธนะ ความไม่ประพฤติผิดพลาดคลาดเคลื่อนจากทำนองคลองธรรม คือความไม่ประพฤติฝ่าฝืนลบล้างตัวบทกฎหมายและจารีตประเพณีอันดีงามของบ้านเมือง ตลอดจนไม่ประพฤติผิดระเบียบแบบแผน กฎบังคับ หรือความนิยมอันดีงามของสังคม
ทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการนื้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส พระองค์ผู้ทรงเป็นรัตนกวีเอกของชาติไทยได้ทรงนิพนธ์เป็นบทลิลิตไว้อย่างไพเราะยิ่งว่า
๑. ทานํ
พระเปรมปฏิบัติเบื้อง	ทศธรรม์ ถ้วนแฮ
ทานวัตรพัสดุสรรพ์	สิ่งให้
ทวยเถมิลมั่วหมู่พรร-	ณีพกพวก แคลนนา
วันละวันตั้งไว้	หกห้างแห่งสถาน ฯ
๒. สีลํ
เถลิงการกุศลสร้าง	เบญจางค ศีลเฮย
เนืองนิวัทธฤๅวาง	ว่างเว้น
บำเทิงหฤทัยทาง	บุญเบื่อ บาปนา
แสวงสัคมัคโมกข์เร้น	รอดรื้อสงสาร ฯ
๓. ปริจฺจาคํ
สมภารพระก่อเกื้อ	การก ธรรมแฮ
ชินศาสนุประถัมภก	เพิ่มตั้ง
จตุราปัจจเยศยก	บริจาค ออกเอย
อวยแด่ชุมชีทั้ง	ทั่วแคว้นแขวงสยาม ฯ
๔. อาชฺชวํ
พระงามอุชุภาพพร้อม	ไตรพิธ ทวารเฮย
กายกมลภาษิต	ซื่อซร้อง
บำเพ็ญเพิ่มสุจริต	เจริญสัตย์ สงวนนา
สิ่งคดปลดเปลื้องข้อง	แต่ครั้งฤๅมี ฯ
๕. มทฺทวํ
ปรานีมาโนชน้อม	มฤธู
ในนิกรชนชู	ชุ่มเฝ้า
พระเอื้อพระเอ็นดู	โดยเที่ยง ธรรมนา
อดโทษโปรดเกศเกล้า	ผิดพลั้งสั่งสอน ฯ
๖. ตปํ
สังวรอุโบสถสร้าง	ประดิทิน
มาสประมาณวารถวิล	สี่ถ้วน
อัษฎางคิกวิริยิน	ทรีย์สงัด กามเอย
มละอิสริยสุขล้วน	โลกซร้องสรรเสริญ ฯ
๗. อกฺโกธํ
ทรงเจริญมิตรภาพเพี้ยง	พรหมมาน
ทิศทศจรดทุกสถาน	แผ่แผ้ว
ชัคสัตว์เสพย์สำราญ	รมย์ทั่ว กันนา
เย็นยิ่งจันทรกานต์แก้ว	เกิดน้ำฉ่ำแสง ฯ
๘. อวิหึสํ
เสด็จแสดงยศเยือกหล้า	แหล่งไผท
เพื่อพระกรุณาใน	เขตรข้า
บกอปรบก่อภัย	พิบัติเบียด เบียนเอย
บานทุกหน้าถ้วนหน้า	นอบนิ้วถวายพร ฯ
๙. ขนฺติ
ถาวรอธิวาสน์ค้า	ขันตี ธรรมฤๅ
ดำฤษณ์วิโรธราคี	ขุ่นข้อน
เพ็ญผลพุทธบารมี	วิมุติสุข แสวงนา
เนืองโลกโศกเสื่อมร้อน	สิ่งร้ายฤๅพาน ฯ
๑๐. อวิโรธนํ
พระญาณยลเยี่ยงเบื้อง	โบราณ รีตนา
ในนิตยราชศาสตร์สาร	สืบไว้
บแปรประพฤติพาล	แผกฉบับ บูรพ์เฮย
โดยชอบกอบกิจไท้	ธเรศตั้งแต่ปาง ฯ
ไป่วางขัตติยวัตรเว้น	สักอัน
ทั่วทศพิธราชธรรม์	ท่านสร้าง
สงเคราะห์จัตุราบรร	สัชสุข เสมอนา
สังคฤหพัสดุอ้าง	สี่ไส้สืบผล ฯ
(เตลงพ่าย. หน้า ๑๘๕ – ๑๘๘)
ทางพระพุทธศาสนาสอนว่า ทศพิธราชธรรมนี้เป็นหัวใจสำคัญในการปกครอง พระเจ้าแผ่นดินทรงเป็นประมุขของประเทศที่นับถือพระพุทธศาสนา ได้ทรงเคารพและยึดเป็นแนวทางในการบริหารประเทศตลอดมา พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดทรงดำรงมั่นอยู่ในธรรม ๑๐ อย่างนี้ ย่อมได้รับการยกย่องเทิดทูนว่า เป็นกษัตริย์ผู้ทรงธรรม จะเป็นที่เคารพสักการะของประชาชนและ ประชาชนจะถวายความจงรักภักดีเป็นอย่างยิ่ง
พิทูร มลิวัลย์
บรรณานุกรม
คณะกรรมการประสานงานฝ่ายไทยว่าด้วยวัฒนธรรมและสนเทศของอาเซียน, คณะทำงานโครงการรวบรวมวรรณกรรมอาเซียนไทย. คำบรรยายสัมมนาเรื่องไตรภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วง. วันจันทร์ที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ - วันอังคารที่ ๑ มีนาคม ๒๕๒๖ ณ หอวชิราวุธานุสรณ์ กรุงเทพฯ, ๒๕๒๖. ๑ เล่ม (หน้าไม่เรียงลำดับ)
จันทบุรีนฤนาถ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. ปทานุกรม บาลี ไทย อังกฤษ สันสกฤต. พระนคร, มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๑๓. ๙๐๒ หน้า
ธรรมปรีชา, พระยา (แก้ว). ไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา ฉบับที่ ๒ (ไตรภูมิฉบับหลวง). พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) เรียบเรียงขึ้นเมื่อ จ.ศ. ๑๑๖๔ (พ.ศ. ๒๓๔๕) กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๐. ๓ เล่ม
พญาลิไทย. ไตรภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วง. พระราชนิพนธ์พระมหาธรรมราชาที่ ๑ พญาลิไทย ฉบับตรวจสอบชำระใหม่ กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๖. ๑๘๙ หน้า (กรมศิลปากรจัดพิมพ์เนื่องในการประชุมสัมมนาเรื่อง ไตรภูมิพระร่วง ในโอกาสฉลอง ๗๐๐ ปี ลายสือไทย)
พระญาลิไทย. ไตรภูมิกถาหรือไตรภูมิพระร่วง ฉบับตรวจสอบชำระใหม่. พิมพ์ครั้งที่ ๙ กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ภักดีประดิษฐ์, ๒๕๑๗. ๒๕๓ หน้า (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายอดิเรก ประชันรณรงค์)
พระญาลิไทย. ไตรภูมิพระร่วง. พิมพ์ครั้งที่ ๓ กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๘. ๓๐๕ หน้า
พระมหาวีระ ถาวโร. ไตรภูมิ. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ชวนพิมพ์, ๒๕๑๙. ๑๙๖ หน้า
พระราชวรมุนี. ไตรภูมิพระร่วง - อิทธิพลต่อสังคมไทย. กรุงเทพฯ : ชุมนุมศึกษาพุทธศาสตร์และประเพณี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๒๖. ๑๐๐ หน้า
พระราชวรมุนี (ประยุทธิ์ ปยุตโต). พจนานุกรมพุทธศาสตร์. กรุงเทพฯ : กรมการศาสนา, ๒๕๒๐. ๓๗๔ หน้า
พระศรีวิสุทธิโสภณ (วิลาศ ญาณวโร). วรรณกรรมไทยเรื่องวิมุตติรัตนมาลี. กรุงเทพฯ : ธนาคารกรุงเทพ, ๒๕๒๗. ๒ เล่ม
ศิลปากร, กรม (ผู้จัดพิมพ์). ศิลปะและโบราณคดีในประเทศไทย. กรุงเทพฯ : กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, ๒๕๑๗. ๒๙๙ หน้า (กรมศิลปากรจัดพิมพ์เนื่องในงานฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปี พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ วันที่ ๑๙ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๑๗)
ศิลปากร, กรม (ผู้จัดพิมพ์). สรุปผลการสัมมนาวรรณคดีไทย. กรุงเทพฯ : อมรินทร์การพิมพ์, ๒๕๒๑. ๓๗๙ หน้า
ศิลปากร, กรม (ผู้รวบรวม). นิทานเรื่องพระร่วง. พิมพ์ครั้งที่ ๒ กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๒๖. ๑๑๗ หน้า (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางเจียรนัย บุญศิริ ณ เมรุวัดธาตุทอง)
สิทธา พินิจภูวดล. รายงานการวิจัยเรื่อง การศึกษาเปรียบเทียบแนวคิดเกี่ยวกับสังคมอุดมคติ ในวรรณคดีเรื่องไตรภูมิพระร่วง ยูโทเปีย และเต๋าเต็กเก็ง. กรุงเทพฯ : คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง, ๒๕๒๕. ๖๒ หน้า
สุชีพ ปุญญานุภาพ. พจนานุกรมศัพท์พระพุทธศาสนา ไทย - อังกฤษ และอังกฤษ - ไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๒ กรุงเทพฯ : เกษมบรรณกิจ, ๒๕๑๔. ๔๗๒, ๕๔ หน้า
สุชีพ ปุญญานุภาพ. พระไตรปิฎกฉบับสำหรับประชาชน. กรุงเทพฯ : มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๒๗. ๘๒๐ หน้า
เสถียรโกเศศ (อนุมานราชธน, พระยา). เล่าเรื่องในไตรภูมิ. พิมพ์ครั้งที่ ๘ กรุงเทพฯ : จงเจริญการพิมพ์, ๒๕๒๘. ๘๕ หน้า (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นายน้อม ลิมปพัทธ์)
รายนามคณะทำงาน โครงการวรรณกรรมอาเซียน
National Team
Anthology of ASEAN Literature
งานแปลไตรภูมิกถา : Translation of TRAIBHUMIKATHA
ที่ปรึกษา ADVISORS
พระเทพมุนี	Phra Thep Muni
นายประเสริฐ ณ นคร	Mr. Prasert Na Nakorn
นายสุชีพ ปุญญานุภาพ	Mr. Sujib Punyanubhap
นายพิทูร มลิวัลย์	Mr. Phitoon Maliwan
นายถวัลย์ ดัชนี	Mr. Thavan Datchanee
ประธาน PROJECT LEADER
นางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ	Mrs. Kullasap Gesmankit
รองประธาน DEPUTY LEADER
นางสิทธา พินิจภูวดล	Mrs. Sidtha Pinitpoovadol
คณะทำงาน MEMBERS
คุณหญิงจำนงค์ศรี รัตนิน	Khunying (Lady) Chamnongsri Rutnin
นางผาณิต บุณยวรรธนะ	Mrs. Panit Boonyavatana
นางพงษ์ศรี เลขะวัฒนะ	Mrs. Pongsri Lekawatana
นายมนตรี อุมะวิชนี	Mr. Montri Umavijani
นางมณีปิ่น พรหมสุทธิรักษ์	Mrs. Maneepin Phromsuthirak
นางรัชดา อิศรเสนา	Mrs. Rajda Israsena
เลขานุการ SECRETARY
นางสาวศรีอุทัย เศรษฐพานิช	Miss Sriuthai Setapanich
ไตรภูมิกถา ฉบับถอดความ
TRAIBHUMIKATHA
THE STORY OF THE THREE PLANES OF EXISTENCE (MODERNIZED VERSION)
ที่ปรึกษา ADVISORS
นายธนิต อยู่โพธิ์	Mr. Dhanit Yupho
นายสุชีพ ปุญญานุภาพ	Mr. Sujib Punyanubhap
ผู้เรียบเรียงถอดความ REWRITERS
นายวิรัตน์ อุนนาทรวรางกูร	Mr. Wirat Unnatornwarangkul
นายเกษียร มะปะโม	Mr. Kasian Mapamo
นายเทียมสิทธิN หลวงสุภา	Mr. Thiamsit Luangsupa
นายสมาน วงศ์ไพรกรณ์	Mr. Saman Wongpraikorn
นายบุญเลิศ เสนานนท์	Mr. Boonlerd Senanon
นายประภาส สุระเสน	Mr. Prapas Surasen
นายสุวัฒน์ โกพลรัตน์	Mr. Suwat Kopolrat
ผู้ตรวจแก้ READERS
นายพิทูร มลิวัลย์	Mr. Phitoon Maliwan
นางสิทธา พินิจภูวดล	Mrs. Sidtha Pinitpoovadol
นางพงษ์ศรี เลขะวัฒนะ	Mrs. Pongsri Lekawatana
นางมณีปิ่น พรหมสุทธิรักษ์	Mrs. Maneepin Promsuthirak
นางผาณิต บุณยะวรรธนะ	Mrs. Panit Boonyavatana
บรรณาธิการ EDITOR
นางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ	Mrs. Kullasap Gesmankit
ผู้ช่วยบรรณาธิการ EDITORIAL STAFF
นางสาวศรีอุทัย เศรษฐพาณิช	Miss Sriuthai Setapanich
นางสาววีณา โรจนราธา	Miss Weena Rojanaratha
นางสาวสุทธิพันธ์ ขุทรานนท์	Miss Suthipan Kutranon
ผู้ออกแบบปก COVER DESIGN
นายพงษ์ศักดิ์ ภู่อารี	Mr. Pongsakdi Poo-A-ree
ภาพประกอบ ILLUSTRATORS
แผนภูมิไตรภูมิ :
นางสาวก่องแก้ว วีระประจักษ์	Miss Kongkaew Veeraprajak
ภาพลายเส้นไตรภูมิ :
นายสน สีมาตรัง	Mr. Son Simatrang
เส้นทางเดินพระอาทิตย์ :
นายประเสริฐ ณ นคร	Mr. Prasert Na Nakorn
สมุดภาพไตรภูมิบุราณ ฉบับกรุงธนบุรี Buddhist Cosmology Thonburi Version
หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร	National Library, Thailand.