ถึก จิตรถึก ๑
กรมศิลปากร
คำนำ
“นิราศ” เป็นรูปแบบของเนื้อหากวีนิพนธ์ไทยอย่างหนึ่งที่นิยมแต่งกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาสืบมากระทั่งถึงสมัยรัตนโกสินทร์ นอกจากสุนทรียภาพเชิงกวีโวหารแล้ว “นิราศ” ยังเป็นเสมือนบันทึกการเดินทางที่กวีสอดแทรกสิ่งที่ได้พบเห็นไว้ด้วย กวีนิพนธ์ในลักษณะดังกล่าวเป็นที่นิยมมานานจนถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
โคลงนิราศวัดรวกและโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์นี้เป็นผลงานของรองอำมาตย์เอกหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) ผู้แตกฉานการประพันธ์บทกวีทั้งโคลง ฉันท์ กาพย์ เป็นกวีที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตา ผลงานกวีนิพนธ์ของหลวงธรรมาภิมณฑ์มีหลายเรื่อง บางเรื่องยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน รวมทั้งโคลงนิราศสองเรื่องที่นำมารวมพิมพ์ในครั้งนี้
โคลงนิราศวัดรวก แต่งขึ้นในปีพุทธศักราช ๒๔๒๘ ดังที่บอกไว้ในโคลงท้ายเรื่องว่าหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึกหรือถฤก) แต่งเสร็จเมื่อวันพุธ แรม ๒ ค่ำ เดือนอ้าย ปีระกา จุลศักราช ๑๒๔๗
๏ โคลงนิราศวัดรวกนี้	นามแสดง
ถฤกร่ำรังแถลง	เลศไว้
ใช่จะอวดโอษฐ์แจง	จัดเก่ง ไฉนฤๅ
เป็นแต่เอกโทได้	ดุจเค้าคำโคลง ฯ
และ
๏ แถลงปางศักราชลํ้า	พันทวี ร้อยแฮ
เศษสี่สิบเจ็ดปี	บอกแจ้ง
ระกามิคศิรมาสมี	เดือนฝ่าย แรมฮา
สองคํ่าพุธวารแกล้ง	กล่าวสิ้นเสร็จสาร ฯ
โคลงนิราศวัดรวกแต่งเป็นโคลงสี่สุภาพจำนวน ๒๕๒ บท มีร่ายสุภาพนำในตอนต้น ๑ บท เนื้อหาพรรณนาการเดินทางตั้งแต่วัดรวก อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ไปยังพระพุทธบาทที่จังหวัดสระบุรี และใช้สถานที่เริ่มต้นการเดินทางมาตั้งเป็นชื่อนิราศชื่งแตกต่างจากกวีนิพนธ์นิราศทั่วๆ ไปที่จะนำชื่อสถานที่อันเป็นจุดหมายปลายทางมาตั้งเป็นชื่อ นิราศเรื่องนี้หอพระสมุดวชิรญาณพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปีกุน พุทธศักราช ๒๔๖๖
โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์ สันนิษฐานว่าหลวงธรรมาภิมณฑ์ น่าจะแต่งขึ้นเมื่อท่านกลับเข้ารับราชการอีกครั้งในกรมศึกษาธิการ ระหว่าง พ.ศ.๒๔๔๓-๒๔๔๖ ได้เดินทางไปตรวจการศึกษาที่โรงเรียนวัดสมุหประดิษฐ์ ดังที่บอกไว้ในตอนท้ายของนิราศเรื่องนี้ว่า
๏ เสร็จโภชนภักษ์แล้ว	ฤๅนาน
แต่งสกนธ์เดินกราย	จากถ้า
ตรวจตรุณนักเรียนการ	กิจราช
เสร็จ บ ทันให้ช้า	เฉื่อยพลัน ฯ
และ
๏ นิราศสมุหประดิษฐ์นี้	นามถฤก
วิวิธมาลีคือ	คิดไว้
เนาดำแหน่งกรมศึก	ษาธิ การนา
ผิวผิดปราชญ์ได้ให้	อภัย ฯ
โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์แต่งเป็นโคลงดั้นวิวิธมาลีจำนวน ๒๐๖ บท มีร่ายดั้นนำในตอนต้น ๑ บท เนื้อหาดำเนินตามขนบของโคลง นิราศ กล่าวถึงการเดินทางด้วยเรือจากกรุงเทพฯ ทวนลำน้ำเจ้าพระยา แล้ววกเข้าลำนํ้าป่าสักที่พระนครศรีอยุธยา จนถึงวัดสมุหประดิษฐาราม ในเขตอำเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี
กรมศิลปากรเห็นว่า โคลงนิราศวัดรวกและโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์ เป็นหนังสือมีคุณค่าหายาก จึงมอบให้กลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบชำระจากเอกสารต้นฉบับตัวเขียนสมุดไทยและสมุดฝรั่ง เรียบเรียงบทนำเรื่อง คำอธิบายศัพท์ ทั้งจัดพิมพ์เผยแพร่เพื่อเป็นการรักษาต้นฉบับ และในการพิมพ์ครั้งนี้ได้นำภาพต้นฉบับตัวเขียนมารวมพิมพ์ไว้ในภาคผนวกด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือโคลงนิราศวัดรวกและโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์จะอำนวยประโยชน์ต่อผู้สนใจศึกษาวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
ประวัติหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก)
พระนิพนธ์สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
หลวงธรรมาภิมณฑ์(ถึก) ผู้ต้นสกุลจิตรกถึก เป็นชาวจังหวัดจันทบุรี บ้านเดิมอยู่ ณ ตำบลบ้านตะปอนน้อยในท้องที่อำเภอขลุง เกิดในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๕ กรกฎาคม ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ บิดาเป็นที่ขุนมณีบุบผา ชื่อจีด เมื่อหลวงธรรมาภิมณฑ์ยังเป็นเด็กเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ กับ พระยาธรรมปรีชา(บุญ) ผู้เป็นลุง พระยาธรรมปรีชา (บุญ) นั้นเป็นที่นับถือกันว่าเป็นอาจารย์พระปริยัติธรรมอย่างยอดเยี่ยมผู้หนึ่ง มีศิษย์มาก ที่ได้ถึงคุณธรรมชั้นสูงก็หลายองค์ ว่าแต่เพียงที่นึกได้ในเวลาแต่งหนังสือนี้ เช่น พระศาสนโสภณ(อ่อน) วัดราชประดิษฐ และสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย วัดเทพศิรินทร์บัดนี้ เป็นต้น ถึงเจ้าพระยายมราช ก็เป็นศิษย์พระยาธรรมปรีชา(บุญ) จนได้เป็นเปรียญ หลวงธรรมาภิมณฑ์ได้ศึกษาอักษรสมัยเบื้องต้นต่อพระยาธรรมปรีชา (บุญ) แล้วบรรพชาเป็นสามเณรไปอยู่วัดบุบผารามจังหวัดธนบุรี จนอายุครบอุปสมบทบวชเป็นพระภิกษุอยู่วัดนั้นต่อมา เมื่อคิดดูโดยสำนักที่ได้ศึกษาและโอกาสที่ได้บวชเรียน ถ้าหากหลวงธรรมาภิมณฑ์มีใจรักในทางที่จะศึกษาพระปริยัติธรรม ก็คงจะได้เป็นมหาเปรียญ แต่อุปนิสสัยของหลวงธรรมาภิมณฑ์ชอบมาทางบทกลอนภาษาไทย จึงศึกษาพระปริยัติธรรมแต่พอเป็นนิสสัยปัจจัย พยายามศึกษาแต่ทางวิชาหนังสือไทยจนสามารถแต่งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน นับว่าเป็นอย่างดีในสมัยของตนคนหนึ่งอันนี้เป็นเหตุให้ได้รับราชการมียศศักดิ์ และเป็นผู้หนึ่งซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งในรัชกาลที่ ๕ และรัชกาลที่ ๖ ทรงพระเมตตากรุณามาด้วยเป็นกวี
แรกหลวงธรรมาภิมณฑ์จะได้รู้จักกับข้าพเจ้านั้น ในสมัยเมื่อข้าพเจ้าเป็นอธิบดีกรมศึกษาธิการ มีหน้าที่จัดการบำรุงศาลาที่เล่าเรียนพระปริยัติธรรมชองพระภิกษุสามเณรที่ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้วย ครั้งนั้นตำแหน่งอาจารย์ว่างลงคนหนึ่ง ข้าพเจ้าได้ยินคำสรรเสริญความสามารถชองพระยาธรรมปรีชา เมื่อยังไม่ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร เรียกกันว่า “อาจารย์บุญ” จึ่งชวนเข้ามาเป็นอาจารย์บอกพระปริยัติธรรม ที่ศาลาหน้าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วกราบบังคมทูลขอพระราชทานบรรดาศักดิ์ให้เป็นที่หลวงญาณภิรมย์ในกรมราชบัณฑิตย เสมอกับอาจารย์คนอื่นซึ่งบอกหนังสืออยู่ในที่แห่งเดียวกัน ในไม่ช้าก็มีพระภิกษุสามเณรพากันนิยมมาศึกษาในสำนักหลวงญาณภิรมย์ (บุญ) มากขึ้นทุกที จนที่เก๋งศาลาข้างหน้าวัดไม่พอ ต้องย้ายเข้าไปอาศัยพระพุทธปรางค์ปราสาท (ซึ่งเป็นปราสาทพระเทพบิดรเดี๋ยวนี้) เป็นที่บอกพระปริยัติธรรม มีพระภิกษุสามเณรมาเล่าเรียนมากกว่าที่แห่งใดๆ หมด เกียรติคุณของหลวง ญาณภิรมย์ (บุญ) ก็ปรากฏแพร่หลายขึ้นโดยลำดับมา เป็นเหตุให้ทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นจนถึงได้เป็นพระยาธรรมปรีชา เป็นที่สุด
เมื่อหลวงธรรมาภิมณฑ์บวชเป็นพระภิกษุได้ ๗ พรรษาแล้วลาสิกขาบท พระยาธรรมปรีชา (บุญ) พามาฝากข้าพเจ้าเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๗ แรกเข้ารับราชการเป็นตำแหน่งเสมียนในกรมศึกษาธิการอยู่สักปี ๑ ได้เลื่อนตำแหน่งย้ายไปเป็นครูรองที่โรงเรียนวัดประยูรวงศาวาส ต่อมาอีก ๓ ปี ถึง พ.ศ. ๒๔๓๑ ได้เลื่อนเป็นครูใหญ่โรงเรียนวัดจักรวรรดิราชาวาส คุณวิเศษของหลวงธรรมาภิมณฑ์ในทางกวีเริ่มปรากฏในตอนนี้ ด้วยเหตุสองอย่างคือ เมื่อมีโรงเรียนหลวงตั้งขึ้นตามวัด เวลาเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระกฐิน หรือว่าเจ้านายเสด็จไปทอดพระกฐินต่างพระองค์ นักเรียนในโรงเรียนย่อมมายืนแถวคอยเฝ้าฯ และครูใหญ่แต่งโคลงถวายพระพรทูลเกล้าฯ ถวายทุกแห่ง ปรากฏสำนวนโคลงของหลวงธรรมาภิมณฑ์แต่ยังเรียกกันว่า “ครูถึก” แต่งดี อีกอย่างหนี่งนั้นหอพระสมุดวชิรญาณออกหนังสือพิมพ์วชิรญาณวิเศษ รับหนังสือซึ่งแต่งใหม่ หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งโคลงฉันท์ส่งมาลงพิมพ์ ได้รับชมว่าสำนวนดี ข้าพเจ้าจึงได้แนะนำให้หลวงธรรมาภิมณฑ์พากเพียรในการแต่งบทกลอนหนังสือไทยให้เป็นเรื่องเป็นราว หลวงธรรมาภิมณฑ์ได้แต่งฉันท์ชาดกเรื่องหนึ่ง (จะเป็นเรื่องอะไรจำชื่อไม่ได้ และหาฉบับไม่ได้เสียแล้วในเวลานี้) มาให้ข้าพเจ้าเรื่องหนึ่ง เห็นว่าสำนวนดี แต่เรื่องยังจืดนัก แต่ยังมิทันที่จะขอให้เปลี่ยนแปลงประการใด ข้าพเจ้าย้ายจากกระทรวงธรรมการไปเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ฝ่ายหลวงธรรมาภิมณฑ์ก็เผอิญเกิดมีอาการเจ็บป่วยเรื้อรัง จึงลาออกจากตำแหน่งไปรักษาตัวอยู่ที่บ้านเดิมในแขวงจังหวัดจันทบุรี	ครั้นหายป่วยเข้ารับตำแหน่งเป็นครูโรงเรียนของกรมทหารเรืออยู่ที่อำเภอขลุง สมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ฯ (เมื่อยังเป็นที่พระสุคุณคณาภรณ์) เป็นตำแหน่งเจ้าคณะสงฆ์มณฑลจันทบุรีไปพบเข้า ชวนไปเป็นครูใหญ่ที่โรงเรียนวัดจันทน์ในเมืองจันทบุรี ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๒ ทางกรุงเทพฯ ข้าพเจ้ากลับเข้ามีตำแหน่งเป็นกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ คิดปรับปรุงหนังสือวชิรญาณ นึกขึ้นถึง“ครูถึก” สืบได้ความว่าออกไปเป็นครูอยู่เมืองจันทบุรี จึงได้ชวนให้กระทรวงธรรมการเรียกกลับเข้ามาไว้ในกองแต่งตำราเรียน แต่นั้นหลวงธรรมาภิมณฑ์ก็มามีตำแหน่งราชการอยู่ในกระทรวงธรรมการ และได้มาช่วยแต่งหนังสือในหอพระสมุดวชิรญาณสืบมา เพราะความชอบในการแต่งหนังสือเรื่องต่างๆ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้เป็นที่หลวงธรรมาภิมณฑ์ มีตำแหน่งในกรมราชบัณฑิตย เมื่อวันที่ ๒๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๖ ต่อมาถึงรัชกาลที่ ๖ ได้พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์เบ็ญจมาภรณ์ช้างเผือกกับเหรียญรัตนาภรณ์ชั้นที่ ๔ ถึง พ.ศ. ๒๔๕๙ ย้ายตำแหน่งมาเป็นพนักงานฝ่ายหนังสือไทยในหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ได้เลื่อนยศเป็นรองอำมาตย์เอก และได้พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จตุรถาภรณ์มงกุฎสยาม กับเหรียญจักรพรรดิมาลา รับราชการมาจน พ.ศ. ๒๔๗๐ มีอาการเจ็บป่วยด้วยความชราทุพพลภาพ จึงต้องออกจากราชการ ได้รับพระราชทานเบี้ยบำนาญต่อมา แต่อาการป่วยไม่หายเป็นปกติได้ ครั้นถึงวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๑ หลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) ถึงแก่กรรมด้วยโรคชรา อายุได้ ๗๑ ปี
หนังสือเรื่องต่าง ๆ ซึ่งหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) ได้แต่งไว้ ค้นฉบับพบเมื่อเรียบเรียงประวัติดังนี้ คือ
๑. โคลงนิราศวัดรวก แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘ พิมพ์แล้ว
๒. วินิศวานิชคำฉันท์ เรื่องนี้แต่งเมื่อ พ.ศ.๒๔๓๓ เวลารับราชการอยู่ด้วยกันกับข้าพเจ้าในกรมศึกษาธิการ เดิมหลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งฉันท์เรื่องชาดกมาให้ข้าพเจ้าดังกล่าวแล้ว ข้าพเจ้าติว่าเรื่องจืดนัก ให้หาเรื่องให้ดีกว่านั้น หลวงธรรมาภิมณฑ์บอกว่าไม่รู้ว่าจะไปหาเรื่องที่ไหน เมื่อกลับมาทำงานด้วยกันอีก ข้าพเจ้าจึงเขียนโครงนิทานเรื่อง เมอชันต์ ออฟ เวนิศ บทละครของเชกสเปียให้หลวงธรรมาภิมณฑ์ไปแต่งขึ้นเป็นฉันท์ ให้ชื่อว่าวินิศวานิช ฉันท์เรื่องนี้ได้นำขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดและได้พิมพ์แล้วหลายครั้ง
ต. เบริคคลิสคำฉันท์ ข้าพเจ้าเขียนโครงนิทานบทละครเรื่องเบริคคลิสชองเชกสเปีย ให้แต่งอีกเรื่องหนึ่ง แต่แต่งไม่ตลอด (จะเป็นเพราะข้าพเจ้าเขียนโครงเรื่องให้ไม่หมด หรือหลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งไม่ตลอดเอง ลืมเสียแล้ว) มีอยู่แต่ฉบับเขียนยังไม่ได้พิมพ์
๔. สิทธิศิลปคำฉันท์ ของหลวงธรรมาภิมณฑ์ คิดเรื่องขึ้นเอง แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๕
๕. เพ็ชรมงกุฎคำฉันท์ เอาเรื่องจากลิลิตมาแต่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕
๖. รัชมังคลาภิเษกคำฉันท์ เรื่องนี้ข้าพเจ้าคิดรูปเรื่องให้หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่ง เฉลิมพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จสวรรคตแล้ว แต่แต่งดีไม่ได้ถึงดังใจข้าพเจ้า จึงยังไม่ได้พิมพ์
๗. ฉันท์ดุษฎีสังเวย สำหรับงานพระราชพิธีฉัตรมงคลรัชกาลที่ ๖ หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งลา ๑ (กรมหมื่นกวีพจนสุปรีชาแต่งลา ๒ พระพจนปรีชา ม.ร.ว.สำเริง อิศรศักดิ์ฯ แต่งลา ๓ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์แต่งลา ๔)
๘. ฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้างเผือกพระเศวตวชิระพาหะ แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๔ ได้พระราชทานรางวัล
๙. กฎาหกคำฉันท์ เอาเรื่องนิบาตชาดกมาแต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ (ซึ่งพิมพ์เป็นสมุดเล่มนี้)
๑๐. ธาดามณีศรีสุพิน กลอนสุภาพ ๒ เล่มสมุดไทย จะแต่งเมื่อใดหาทราบไม่
๑๑. เรื่องสามก๊ก ตอนนางเตียวเสี้ยนกับตั๋งโต๊ะ แต่งเป็นกลอนสุภาพ แต่งเมื่อใดหาทราบไม่
๑๒. ประชุมลำนำ เรื่องนี้แต่งเมื่อหลวงธรรมาภิมณฑ์ชราและเริ่มป่วยเสียแล้ว
นอกจากนี้ยังมีคำฉันท์และคำกลอนเบ็ดเตล็ดซึ่งหลวงธรรมาภิมณฑ์ ได้แต่งอีกมาก แต่มิได้เป็นเรื่องต่างหาก จึงมิได้ลงในบัญชีนี้
คำอธิบาย
โคลงนิราศวัดรวกและโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์
วรรณคดีประเภทนิราศที่หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งไว้เท่าที่พบมีอยู่ ๒ เรื่อง คือ โคลงนิราศวัดรวกและโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์ ซึ่งทั้งสองเรื่องนี้ พรรณนาถึงการเดินทางไปยังจังหวัดสระบุรีเช่นเดียวกัน แต่มีความแตกต่างกันตรงช่วงระยะเวลาที่แต่งและจุดหมายปลายทางของนิราศ กล่าวคือ
โคลงนิราศวัดรวก หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘ เป็นโคลงสี่สุภาพจำนวน ๒๕๒ บท มีร่ายสุภาพนำในตอนต้น ๑ บท เนื้อหาพรรณนาการเดินทางจากวัดรวก อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ไปยังพระพุทธบาทจังหวัดสระบุรี โคลงนิราศเรื่องนี้ได้มีระบุไว้ในคำนำหนังสือ “โคลงนิราสวัดรวก” ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๖๗ ว่า หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งขึ้นขณะเดินทางติดตามพระยาธรรมปรีชา(บุญ) เมื่อครั้งมีบรรดาศักดิ์ เป็นหลวงญาณภิรมย์ ได้เป็นธรรมทูตอัญเชิญพุทธบรรณาการ ซึ่ง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปบูชาพระพุทธบาทสระบุรี
การเดินทางไปพระพุทธบาทในอดีตนั้น ปกติมักล่องเรือไปขึ้นบกที่อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา แล้วขี่ช้างหรือนั่งเกวียนไปตามเส้นทางถนนฝรั่งส่องกล้อง ซึ่งสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมโปรดให้ฝรั่งชาติฮอลันดาตัดถนนเส้นนี้ไปยังพระพุทธบาท โดยมีศาลาและบ่อน้ำสำหรับผู้เดินทางได้แวะพักตลอดเส้นทาง คราวที่หลวงธรรมาภิมณฑ์เดินทางไปนี้ท่านใช้เกวียนเป็นพาหนะ ออกเดินทางจากวัดรวกในตอนบ่าย ผ่านจุดพักเดินทางต่าง ๆ อาทิ ศาลาสระประโคน บางโขมด บ่อโศก ดงโอบ ศาลาเจ้าเณร หนอง คนที เขาตก สระยอ สระสามเส้น จนกระทั่งถึงพระพุทธบาทในเวลาสองยาม
นิราศเรื่องนี้ผิดแผกจากนิราศโดยทั่วไปตรงที่มิได้เริ่มพรรณนาการเดินทางตั้งแต่เคหะสถานที่กวีอาศัยอยู่ แต่กลับเริ่มต้นเรื่องเมื่อเดินทางมาถึงวัดรวกแล้ว และกวีนิพนธ์ส่วนใหญ่มักจะนำชื่อสถานที่อันเป็นจุดหมายปลายทางมาตั้งเป็นชื่อหนังสือนิราศ แต่หลวงธรรมาภิมณฑ์ใช้ชื่อสถานที่ที่เริ่มต้นพรรณนาการเดินทางเป็นชื่อนิราศ อีกทั้งเมื่อเปรียบเทียบกับนิราศไปพระบาทเรื่องอื่นๆ ซึ่งมักเดินทางในเวลากลางวัน ทำให้ผู้อ่านโคลงนิราศวัดรวกได้รับอรรถรสที่ต่างไปจากเดิม ดังเช่นการพรรณนาถึงบางโขมด ซึ่งเป็นจุดพักการเดินทางใหญ่ สุนทรภู่ได้เขียนบรรยายไว้ในนิราศพระบาทว่า
ถึงบางโขมดมีธารตะพานช้าง	บรรลุทางครบร้อยห้าสิบเส้น
มีโพธิ์พุ่มชุ่มชื่นระรื่นเย็น	ไม่ว่างเว้นสัปปุรุษเขาหยุดเรียง
บ้างขายของสองข้างตามทางป่า	จำนรรจาจอแจออกแซ่เสียง
พี่แกล้งไสให้คชสารเคียง	เห็นของเรียงอยู่บนร้านทั้งหวานคาว
นี่คือบรรยากาศของบางโขมดสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ซึ่งเมื่อกาลเวลาผ่านเลยมาถึงสมัยรัชกาลที่ ๕ คาดว่าความคึกคักเช่นนี้ก็ยังคงอยู่ ดังในนิราศพระบาทสำนวนนายจัด ซึ่งแต่งเมื่อตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระทุทธบาทว่า “ครั้นเลยไปใกล้ถึงแถวศาลา เห็นชาวป่านั่งรายขายข้าวหลาม” แต่น่าเสียดายที่หลวงธรรมาภิมณฑ์มาถึงบางโขมดก็มืดเสียแล้ว ณ ที่แห่งนี้จึงมีสภาพเป็น
๏ ลุบางโขมดมืดสิ้น	แสงสูริย์
เกรงโขมดจักพายูร	ยั่วเหล้น
เรียมตกประหม่าพูน	เพิ่มเทวษ ยิ่งแฮ
จิตพี่ตึกตึกเต้น	ผ่าวร้อนรนทรวง ฯ
จากนั้นคณะของหลวงธรรมาภิมณฑ์ก็ได้เดินทางเดินต่อไปตลอดคืน กระทั่งถึงพระพุทธบาทในเวลาสองยาม บทพรรณนาสภาพแวดล้อมในโคลงนิราศวัดรวกจึงมีบรรยากาศวังเวงน่ากลัว ดังเช่น
๏ สิ้นแสงสุริเยศคลุ้ม		ไพรชมัว มืดแฮ
มวลเมฆขมุกขมัว	หมอกชอุ้ม
โพล้เพล้พลบเรียมกลัว	ใจสั่น เสียวแฮ
เจริญพระพุทธมนต์กลุ้ม	กล่าวเพ้อเพื่อนตน ฯ
และ
๏ เกรงโป่งปีศาจล้อ	หลอกหลอน
แสยงพยัคฆ์เสขร	ขบเคี้ยว
เกรงคชวรินทร	ทางป่า เปลี่ยวแฮ
เกรงจักหลงทางเลี้ยว	หลากลํ้าเหลือกลัว ฯ
บรรยากาศเช่นนี้ผิดกับนิราศไปพระพุทธบาทเรื่องอื่น ๆ ซึ่งมักเดินทางในเวลากลางวัน และจะพรรณนาถึงธรรมชาติที่งดงามสองข้างทาง ดังในนิราศพระบาทของนายจัดซึ่งแต่งในระยะเวลาที่ใกล้เคียงกันว่า
ทั่วถิ่นเขาเกดแก้วแกมกาหลง	ประดู่ทรงเรณูชูสลอน
พระพายชายพัดมารอนรอน	หอมขจรกลิ่นกลบกระลบไพร
คะนึงถึงขนิษฐาแม้นมาพบ	จะวอนรบให้เชษฐาเก็บมาให้
จะแสนสุขเกษมศานต์สำราญใจ	ที่ในไพรทางเปลี่ยวเหลียวเห็นกัน
อย่างไรก็ตามหลวงธรรมาภิมณฑ์ได้สะท้อนให้เห็นถึงความเลื่อมใสของเหล่าพุทธศาสนิกชนชาวไทยที่มีศรัทธามั่นคงต่อพระพุทธบาทไว้ในโคลงนิราศวัดรวกว่า
๏ เล็งวลัญชบาทเบื้อง	บทมาลย์
จอมดิลกโลกาจารย์	จรดนี้
ประเทิดทัศโนฬาร	สามโลก เลื่องแฮ
ปรากฏวลัญชชี้	ชอบให้สัตว์เกษม ฯ
๏ ควรส่ำศาสนิกล้วน	ทวยผอง
มีประสาธน์จิตสนอง	นอบเกล้า
เคารพพระคุณปอง	เป็นที่ ระลึกนา
ฤๅขาดทุกวันเช้า	ค่ำซ้องสรรเสริญ ฯ
โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์ หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งเป็นโคลงดั้นวิวิธมาลี จำนวน ๒๐๖ บท มีร่ายดั้นนำในตอนต้น ๑ บท กล่าวถึงการเดินทางจากกรุงเทพฯ เพื่อไปตรวจการศึกษาที่โรงเรียนวัดสมุหประดิษฐาราม ในเขตอำเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี โดยเริ่มพรรณนาตั้งแต่ออกจากบ้านบริเวณตลาดชิงช้า ผ่านวัดบวรนิเวศแล้วมาลงเรือออกปากคลองบางลำพู เข้าแม่นํ้าเจ้าพระยา ผ่านจังหวัดนนทบุรีและจังหวัดปทุมธานีตามลำดับ แล้วแยกเข้าลำนํ้าป่าสักที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา รอนแรมมาในเรือจนถึงวัดสมุหประดิษฐารามในคืนที่สามของการเดินทาง
ส่วนระยะเวลาที่แต่งโคลงนิราศเรื่องนี้ ซึ่งท่านระบุไว้ในโคลงท้ายเรื่องว่ากำลังรับราชการอยู่ที่กรมศึกษาธิการนั้น สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นช่วงที่ท่านกลับเข้ารับราชการที่กองตำราเรียน กรมศึกษาธิการ ในระหว่าง พ.ศ.๒๔๔๓ - ๒๔๔๖ สอดคล้องกับระยะเวลาการตั้งโรงเรียนที่วัดดังกล่าว โดยมีสาเหตุมาจากเจ้าจอมมารดาแสงในรัชกาลที่ ๕ ธิดาของพระยาไชยวิชิต (ช่วง กัลยาณมิตร) เกิดเจ็บไข้ แล้วใคร่จะทำบุญเพื่อความเป็นสวัสดิมงคล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งกำลังวางรากฐานการศึกษาสมัยใหม่ให้แก่ราษฎร ด้วยการจัดตั้งโรงเรียนสอนหนังสือทั้งในกรุงเทพ ฯ และต่างจังหวัด จึงทรงแนะนำให้เจ้าจอมมารดาแสงบูรณะวัดสมุหประดิษฐารามและจัดตั้งโรงเรียนขึ้นที่วัดนี้ ดังพระราชหัตถเลขาถึงกรมหมื่นดำรงราชานุภาพเมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม ร.ศ. ๑๑๗ ความว่า
“...เมื่อนางแสงเจ็บคราวนี้ อยากจะทำบุญในถาวรวัตถุเปนจำนวนเงินเท่าอายุปีละชั่ง กรมหมื่นวชิรญาณแนะนำให้ทำโรงเรียนที่วัดสัตนารถ เพราะไม่ทราบเรื่องที่ฉันไปเรี่ยรายไว้ทางหนึ่ง เจ้าของก็ตกลง ครั้นเมื่อฉันได้ทราบ ฉันจึงได้ขอย้ายให้ไปทำที่วัดสมุหประดิษฐ์ เปนวัดปู่เขาสร้าง ซึ่งกรมหลวงวรเสรฐท่านทรงเดือดร้อนอยู่เปนอันมากว่าไม่มีผู้ใดจะมีใจสรัทธารักษาชื่อเสียงของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ เมื่อฉันเอ่ยขึ้นก็เปนที่พอใจกันหมด นางแสงมีใจสรัทธาสั่งไว้อีกในเมื่อเวลาฉันลงไปเยี่ยม ขอให้ปฏิสังขรณ์เสนาศนในวัดนั้น อุทิศเงินเบี้ยหวัดซึ่งจะได้ในปีนี้ไว้เปนเงินส่วนปฏิสังขรณ์เสนาศนฤๅพระอุโบสถด้วยก็ตาม รวมเปนเงินส่วนวัดสมุหประดิษฐ์ที่เจ้าของอุทิศแล้วเวลานี้ ๗๕ ชั่ง แลสั่งไว้ต่อไปว่าถ้าหากยังไม่พอก็ให้ออกเงินอิก กรมหลวงวรเสรฐก็รับสั่งว่าถ้าขาดเท่าใด ท่านจะออกเงินช่วย เห็นว่าวัดสมุหประดิษฐ์ควรจะเปนวัดที่พร้อมเสร็จบริบูรณด้วยการปฏิสังขรณ์แลโรงเรียนได้วัดหนึ่ง ถ้ามีสมภารดีๆ ไปจัดการเล่าเรียนในถิ่นนั้นได้ ก็คงจะเปนโรงเรียนติดต่อไปได้ แลผู้ที่สร้างขึ้นคงจะอุปการตามกำลังไม่ทอดทิ้ง เสียดายแต่ห่างทางรถไฟมากอยู่หน่อยหนึ่ง ที่จะไม่ได้มีผู้ใดไปมาเห็น ... ”
การดำเนินงานจัดตั้งโรงเรียนที่วัดสมุหประดิษฐารามในครั้งนี้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ขณะดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ได้มีรับสั่งให้ต่อพื้นชาลาพระอุโบสถออกไปอีกห้องหนึ่ง กว้าง ๖ ศอก ยาว ๖ วา กั้นเป็นห้องสำหรับเรียนหนังสือ เข้าใจว่าเมื่อหลวงธรรมาภิมณฑ์เดินทางมาตรวจโรงเรียนนั้น คงได้มาตรวจการ ณ สถานที่แห่งนี้ เพราะท่านรับราชการที่กรมศึกษาธิการถึง พ.ศ. ๒๔๔๖ จึงย้ายไปทำงานที่กรมราชบัณฑิตย ส่วนโรงเรียนวัดสมุหประดิษฐ์ที่จัดตั้งขึ้นในครั้งนี้สันนิษฐานว่าคงจะตั้งอยู่ได้ไม่นาน เพราะมีหลักฐานว่าในปี พ.ศ. ๒๔๕๑ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบีเอตริศภัทรายุวดี พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแสง มีพระประสงค์จะให้มีโรงเรียนหนังสือไทยขึ้นในวัดนี้อีก พระยาพิไชยรณรงค์สงคราม เจ้าเมืองสระบุรีจึงได้จัดศาลาโรงธรรมในวัดนี้เป็นโรงเรียน และได้รับประทานนามว่า “โรงเรียนประถมสมุหประดิษฐ์”
โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์นี้ นอกจากเป็นบันทึกการเดินทางที่แสดงถึงสภาพบ้านเมืองและสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติในสมัยช่วงระยะเวลาที่ท่านแต่งแล้ว ยังสะท้อนให้เห็นถึงภารกิจอันหนักหน่วงของข้าราชการ ในกรมศึกษาธิการยุคแรก ที่ต้องเดินทางตระเวนไปตรวจโรงเรียนยังจังหวัดต่างๆ โดยปราศจากความสะดวกสบาย ดังโคลงที่หลวงธรรมาภิมณฑ์ พรรณนาว่า
๏ นาฬิกาเกือบเช้า	ยามสาม แล้วเฮย
ดึกเงียบยากทางสัง	เกตได้
รอเรือพักจอดตาม	โตยฝั่ง
เห็นแต่ทิวต้นไม้	มั่วราย ฯ
และ
๏ ยามยลยามนิทรเพี้ยง	เพียงฝัน เห็นแฮ
กำหนัดเสน่ห์นาง	นึกเคลิ้ม
อยากเข้าขบกลอยมัน	มาตก ยากนา
อร่อยเมื่อหิวเทิ้มเริ้ม	รสมี ฯ
ดังนั้น โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์จึงน่าจะเป็นเครื่องเตือนใจให้ข้าราชการในยุคปัจจุบันซึ่งอยู่ในสภาวะแวดล้อมที่มีเครื่องอำนวยความสะดวกในการปฏิบัติงานพร้อมมูลได้ปฏิบัติหน้าที่ของตนด้วยการอุทิศแรงกายแรงใจอย่างเต็มที่ เพื่อสนองพระมหากรุณาธิคุณในองค์พระมหากษัตริย์ของไทยตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน ที่ทรงมุ่งพัฒนาประเทศชาติและประชาชนให้มีความเจริญรุ่งเรือง
โคลงนิราศวัดรวก
ร่าย
๏ ศรีสฤทธิสมภพ นบทศนัชชุลี เหนือศีรุตมเพฐน์ ตั้งอุเทศพิสุทธิ์ โดยดุษฎีนิยม บังคมยุคลบท บงกชเรณูบาท บรมนาถโลกาจารย์ โอฬารลักษณเลิศ ประเสริฐสรรพคุณ สุนทรพิเศษ ธรรมุเทศปริยาย อธิบายอรรถพิถาร แนะนิพพานมรรคา พาผองชคัตสัตว์ จัดพิถีอันชอบ มอบให้ซึ่งความสุข ปลุกใจสัตว์ให้ตื่น รื่นกระมลสำราญ นมัสการอริยสงฆ์ อัษฎงคเพไนย ไกลราคอริมาร มีญาณยิ่งด้วยเพียร จิตเสถียรโดยตรง ธำรงศีลบริสุทธิ์ โดยพุทธพิธี มีมนินทรีย์ทรมาน สามสิ่งปานรัตนแว่น ส่องแผ่นภพให้แผ้ว แล้วด้วยคุณูดม ขอบังคมยุคลบาท ดิลกราชนฤบดินทร์ มหินทราธิคุณ สุนทโรดมมหันต์ จรรโลงภพพิสุทธิ์ ทรงคุณุตโมฬาร ถ้วนสถานทุกประเทศ ยินพระเดชเกรงสยอง จองมนะเคารพ นบถวายสุพรรณมาลย์ กรานศิรเกศน้อม ทั่วทุกหน้าพร้อม ห่อนค้างขวบปี หนึ่งนา ฯ
๏ กฤษฎางค์ชุลิตน้อม	นอบกร
ถวายทศนัขบวร	หว่างเกล้า
สามส่วนสถาพร	พิริยภาพ เพ็ญแฮ
ควรอนุสร์ค่ำเช้า	แช่มช้อยชื่นกระมล ฯ
๏ นบจอมมกุฎเกล้า	โลกา จารย์เอย
สามภพพระคุณปรา	กฏล้ำ
กินนรนาคมนุษย์ทา	นพแทตย์
อากาศสัตว์สถลน้ำ	นอบเกล้าสรรเสริญ ฯ
๏ นบธรรมแปดหมื่นทั้ง	สี่พัน
คือพระปริยัติธรร	โมทย์แท้
เสนาะโสตกล่อมใจสรร	พสัตว์เสพย์ สุขฮา
แจ่มกระจ่างจิตแก้	เคลือบเคลิ้มกังขา ฯ
๏ คุณพระยิ่งแว่นแก้ว	เถกิงตรี โลกเฮย
สว่างยิ่งแสงสหัสสี	ส่องฟ้า
ขนสัตว์ค่ามโอฆีย์	คตฝั่ง เกษมแฮ
ตลบตลอดเลอหล้า	เลิศล้ำเหลือแสดง ฯ
๏ นบอัษฎาริยแผ้ว	พูนเสถียร
ศราพกพุทธพงศ์เพียร	เพียบลํ้า
ดัดจิตผจงเจียร	จากราค ร้อนแฮ
ผดุงพุทธศาสน์ค้ำ	คัดขึ้นควรชม ฯ
๏ สามรัตนยิ่งรัตน์โพ้น	พรรณนา
สามภพแผ้วอาภา	ผ่องพื้น
ควรสัตว์จักคัณหา	อนุสร์ แน่แฮ
พากย์ลึกยิ่งลึกตื้น	ยิ่งตื้นตามประสงค์ ฯ
๏ น้อมบาทอิศวเรศไท้	ธรณินทร์
ดิลกอโยธย์โบรินทร์	รุ่งเร้า
จรรโลงภพปรถพิน	สมภพ ยิ่งแฮ
ถวัลยราชร่มเกล้า	ราษฎร์ล้วนทวยผอง ฯ
๏ เรืองพระเกียรดิรุ่งเร้า	ดินบน
พระยศพระจบสกล	เกริกพื้น
พระคุณพระแผ่ผล	เผยสุข เกษมแฮ
พระเดชพระเฟื่องฟื้น	ฟ่องฟุ้งฟูขจร ฯ
๏ พระคุณพระยิ่งลํ้า	เลอสรรค์
ขจบขจรบรร	เจิดหล้า
ควรส่ำราษฎรสรร	เสริญเพิ่ม ยศแฮ
ขอพระชนม์พระคู่ฟ้า	ยศฟุ้งเฟื่องฉเมนท์ ฯ
๏ พระเดชพระปกป้อง	ปัดเข็ญ
ทุกประเทศสถิตเย็น	ค่ำเช้า
พระคุณพระใหญ่เป็น	ธิปัติโลก เฉลิมแฮ
แผ่สุขเสกเทริดเกล้า	ราษฎร์สิ้นแสนเกษม ฯ
๏ มวลหมู่อมิตรม้วย	มอดมรณ์
ทั่วส่ำด้าวดัสกร	แก่นแกล้ว
สดับพระเดชเกรงสยอน	สยบพักตร์ พ่ายแฮ
น้อมหิรัญมาศแก้ว	เกศก้มกรถวาย ฯ
๏ ควรเทพแปดทิศซ้อง	สรรเสริญ พระนา
อวยสวัสดิยศเพลิน	เพลิดลํ้า
ข้อยขอสิริเจริญ	จิรสุข เกษมแฮ
บำราศอริอย่ากลํ้า	เกลือกใกล้เกลื่อนเข็ญ ฯ
๏ ชมพรทุกเทพท้าว	เทวา ทั่วเฮย
จัตุรคุณโอฬา	ริกไซร้
พำนักเกิดก่อกา	ยายิ่ง ใหญ่แฮ
ขอจุ่งอวยสวัสดิ์ให้	ผ่องพ้นภัยกษัย ฯ
๏ ชัยชัยรัตนแผ้ว	เพ็ญพูน เพิ่มแฮ
เดชเดชขัตติยาดูร	ดับร้อน
คุณคุณยิ่งคุณปูน	ใดเปรียบ เสมอฤๅ
สุขยิ่งสุขเพิ่มซ้อน	สวัสดิ์พู้นพรรณนา ฯ
๏ ร่ำเริ่มพจนพร้อง	พรขอ
ร่ำพระคุณฤๅพอ	ผ่อนบ้าง
ร่ำทั่วทุกเทพยอ	กรยก ไหว้แฮ
ร่ำโศกเริ่มเศร้าร้าง	เริศไร้รัญจวน ฯ
๏ ร่ำปางจากถ้าวัด	รวกขนาน นามนา
พิลาปสลดจิตปานฺ	ป่วยปิ้ม
กำสรวลเสนาะสนั่นสาร	สั่งเสน่ห์ นางแฮ
ทรวงเจ็บเพียงศรจิ้ม	จ่อไส้เสียดสมอง ฯ
๏ อกเอยอกจากเมื้อ	ใดกลับ เล่านา
ตั้งแต่จะเลยลับ	ล่วงแล้ว
โออกจะนานนับ	วันห่าง
สายเนตรสองเนตรแพร้ว	พรั่งน้ำตาคลอ ฯ
๏ จำลาท่าอุทกโอ้	อาลัย ยิ่งนา
ท่าจะลับล่วงไกล	กลับช้า
สงสารเพื่อนเรือใน	แนวท่า จอดแฮ
ลาเพื่อนจำลาถ้า	อุทกร้างแรมจร ฯ
๏ ผ่าวผ่าวดวงมนัสร้อน	รมสกนธ์
กายจากจิตกังวล	วาบว้า
โหกห่วงกระโหยหน	หวนสวาดิ
ผิวเผือดสลดหน้า	ซบเศร้ากำสรวล ฯ
๏ ท่าเอยเคยอาบโอ้	จักไกล
สินธุเยือกเย็นใส	สะอาดลํ้า
แต่นี้จะอาบไหน	อีกเล่า
พักตร์จะอาบแต่นํ้า	เนตรเศร้าโทรมทรวง ฯ
๏ เล็งเพื่อนริมท่าท้อง	ธารสินธุ์
ชลเนตรเรียมไหลริน	ร่วงหน้า
ทบทอดฤทัยถวิล	ถอนเทวษ วายฤๅ
รํ่าโศกเห็นจะช้า	ไป่สิ้นทรวงกระสัน ฯ
๏ โอจวนสุริเยศเยื้อง	ยาตรบด บ่ายแฮ
แสงอ่อนรังสีสลด	เลื่อนฟ้า
ทรวงเรียมยิ่งรันทด	ทุกข์ทอด ใจฮือ
ฉวยพัตราปิดหน้า	ซับนํ้าเนตรพลาง ฯ
๏ จำใจจำเร่งให้	นายเกวียน เร็วแฮ
เทียมกระบือชำเนียน	แนบขู้
ของบรรทุกเรือนเกวียน	ดูเพียบ พูนแฮ
แต่ละนายล้วนผู้	ฉลาดใช้ชาญกระบือ ฯ
๏ นายเกวียนครั้นเสร็จแล้ว	เตือนเรียม เร็วฮา
สดับศัพท์ฤดีเกรียม	เทวษไห้
ป่วนปวดมโนเทียม	วรรณโรค เจียวแม่
พลางจากนาเวศไคล้	คลาดถ้าถิ่นสินธุ์ท ฯ
๏ ลุเกวียนเรียมเร่งให้	เกวียนลี ลาศเฮย
ยลยุคล์กระบือพี	ผ่องผู้
อวบอ้วนพลังมี	มากยิ่ง
นายขับชำนาญรู้	รหัสใช้เชิงเกวียน ฯ
๏ เกวียนเอยเกวียนหนักด้วย	ของบรร ทุกแฮ
เกวียนก็มีกงหัน	หกกลิ้ง
ทรวงพี่หนักโศกศัลย์	สุดหนัก ยิ่งนอ
ยากจะผ่อนทุกข์ทิ้ง	ทอดไว้ไหนดี ฯ
๏ ลุน่าวัดรวกแล้ว	ลังเล จิตเฮย
ทรวงพี่สุดโลเล	รักไร้
หลาวรวกสิบแสนเท	แทงอก พี่ฮา
เจ็บไป่เท่าโศกไซร้	เสียดซ้ำทรวงเรียม ฯ
๏ น้อมถวายชุลิตนิ้ว	นมัสการ
เคารพอาวาสสถาน	ถิ่นนั้น
นึกคุณพระจอมญาณ	ยอดภพ
ยอพระคุณพระกั้น	คอยพ้นภัยกษัย ฯ
๏ ไพหารุโบสถล้อม	กำแพง แก้วเฮย
แปดทิศสิมาแสดง	เขตชี้
โอแต่โบสถ์ขันแขง	เขื่อนรอบ บังแฮ
นุชพี่อยู่เรือนนี้	จักได้ใดบัง ฯ
๏ เดชกุศลแห่งข้า	นมัสการ
โดยกระมลใสสานต์	สุทธพร้อม
ขอส่วนกุศลจาน	เจือส่ง เกษมแฮ
ป้องนุชอยู่เรือนห้อม	อย่าให้ภัยพาน ฯ
๏ เสร็จลาวัดรวกร้าง	รีบจร
สู่เขตมรรคันดร	ทุ่งกว้าง
ลิ่วลับสุดาสมร	มามาก แล้วแม่
อกพี่โออ้างว้าง	เทวษว้าเหวใจ ฯ
๏ ยลเพื่อนพาหนะพ้อง	พูนเกษม
สนุกสนานปรีด์เปรม	ปริ่มพริ้ม
เรียมนึกคะนึงเอม	โอชรส รักแฮ
จิตวิโยคจำแย้ม	พักตร์แก้กันเขิน ฯ
๏ โฉมเอยโฉมนุชเจ้า	สายใจ พี่ฮา
เรียมนิราศรักไกล	เนิ่นแล้ว
ปานนี้นุชเป็นโฉน	ยังห่อน ทราบเฮย
ใครจะถนอมแนบแก้ว	กกน้องนอนหนอ ฯ
๏ ออกลุทุ่งว้าง	วังเวง ยิ่งเฮย
ลิบลิบตลอดเลง	ลิ่วลิ้ว
นึกว่าเพี่อกรรมเพรง	จำพราก มานา
จิตสะดุ้งริ่วริ้ว	เร่งเร้ารนถวิล ฯ
๏ ลุทุ่งบงฝุ่นฟุ้ง	ฟูปลิว
พายพัดกระพือทิว	ย่าโย้
เสนาะสนั่นหวิวหวิว	โสตแว่ว
ฟังยิ่งวังเวงโอ้	อกชํ้าชวนกระสัน ฯ
๏ ยลเกวียนเกวียนไกว่ล้อ	แลหมุน กงเฮย
กลิ้งตลบหลุนหลุน	ฟัดเฟ้น
สงสารกระบือซุน	ศอหนัก แอกโอย
ทรวงพี่หนักโศกเน้น	แน่นซ้อนสุดขยาย ฯ
๏ ยลทุ่งเห็นทุ่งแห้ง	หาชล ยากฮา
ทุ่งแยกระแหงสกล	กอกก้อน
ตฤณชาติเฉกลน	เพลิงสลด สลึกแฮ
ทรวงพี่โอสุดร้อน	ยิ่งร้อนแสงสูริย์ ฯ
๏ เรียมรีบจรเร่งเต้า	ดาลกระสัน
ปางพี่จากฤๅทัน	สั่งน้อง
คิดยิ่งคิดคะนึงขวัญ	เนตรพี่
โฉมแม่เนาเรือนป้อง	ป่านนี้เป็นไฉน ฯ
๏ เพรงไป่เคยจากเจ้า	เสมอนา ทีเลย
อรวิบัตินี้คลา	คลาดแก้ว
ขนิษฐ์นาฏอรยุพา	เพ็ญพักตร์
ตั้งแต่จากนุชแล้ว	พี่นี้ฤๅเสบย ฯ
๏ ครวญครวญจรลุลํ้า	เลาทาง
ลุย่านศาลากลาง	ทุ่งนั้น
นามสระประโคนปาง	ก่อนชื่อ ชี้แฮ
ดูกระโซกระเซกั้น	เก่าแล้วโกรงเกรง ฯ
๏ ศาลาเอยเก่าไร้	โรยรา
นุชพี่เอยร้างมา	เนิ่นแล้ว
เวรเพรงพรากจำคลา	คลาดสวาดิ
จิตไป่วายห่วงแก้ว	เนตรน้องเนาหลัง ฯ
๏ ผองเพื่อนยุรยาตรย้าย	ยลสนุก ยิ่งแฮ
อกพี่กรอมกรมทุกข์	ทับซ้ำ
ชลเนตรชโลมมุข	หมองยิ่ง หมองนา
จิตเจ็บเจียนชีพกํ้า	กึ่งม้วยมรณา ฯ
๏ บ่ายบทเบือนบาทเยื้อง	ยาตรเทา
จำย่างยกเยาเยา	ยาบย้าย
นึกนุชทุกลำเนา	เนินพฤกษ์ ไพรแฮ
จิตป่วนปานคลั่งคล้าย	เคลิบเคลิ้มจำคลา ฯ
๏ เรียมล่วงจรลิ่วลํ้า	ลับนาง
โออกเราจำวาง	นุชไว้
แต่เดียวอยู่เรือนลาง	เห็นเหตุ เลยแม่
ทุกข์สุขเจ้าจักได้	เพื่อนน้องไหนหนอ ฯ
๏ ปานฉะนี้จักป่วยปิ้ม	เป็นไฉน เล่านา
ฤๅจะเคร่าครวญใคร	ปลอบบ้าง
โศกสุขจักกลใด	ยังห่อน ทราบเอย
ตั้งแต่วันเรียมร้าง	ไป่รู้วายตรอม ฯ
๏ ตรองตรึกนึกตรวจหน้า	นุชใน ใจเอย
พักตร์แม่ผ่องจากไฝ	ฟ่าแต้ม
ริมโอษฐ์นุชเพียงใบ	กลีบกมุท มาศแฮ
ปรางเปล่งเป็นใยแย้ม	ยั่วยิ้มยวนกระมล ฯ
๏ ตรมตรอมเกรียมจิตให้	โหยหิว
ทรวงพี่ป่วนปั่นหวิว	วาบว้า
เหลือบหลังพบแต่ทิว	ทุเมศ มากแฮ
อกพี่โอ้ห่างหน้า	นุชแล้วไป่เห็น ฯ
๏ เรียมเซาซบพักตร์ก้ม	จำจร
เหนื่อยร่างเหนื่อยราครอน	รักไร้
กามก่อกอกอกชอน	ชอกยิ่ง หนองนา
เจ็บโศกเสกเสมอใบ้	บอกแก้ความฝัน ฯ
๏ ปวงเพื่อนสะพรักพร้อม	พรูเดิน
ยลสนุกสนานเพลิน	เพลิดลํ้า
เรียมเดียวฤแดเขิน	ขวยจิต
โศกไป่วายว่างน้ำ	เนตรคล้อคลอสาย ฯ
๏ ยลทุ่งกลางทุ่งว้าง	ไหวใจ
ลิบลิบระรำไร	รกเรื้อ
ยลส่ำพิหคใน	แนวทุ่ง
เขาคุ่มคับแคเจื้อ	จาบร้องเริงเสียง ฯ
๏ ยางกรอกยางเจ่าจ้อง	คอยหา เหยื่อแฮ
จับซุ่มเซิงพฤกษา	ซอกซุ้ม
กระตั้วกระเต็นพา	ระโดกกู่ คู่เฮย
ดุเหว่าติวิดลุ้ม	เหยี่ยวไหล้บินหนี ฯ
๏ นกเอยอยู่ทุ่งกว้าง	ยังมี เหยี่ยวแฮ
ปองลอบทำลายชี	พิตได้
นุชพี่อยู่เอกี	เจียวแม่
เกรงแต่ชู้จักใกล้	กล่อมน้องแนบถนอม ๆ
๏ ใจนุชฝากนุชไว้	กลางใจ ด้วยแม่
ดีชั่วฤๅเช่นไหน	ย่อมรู้
ฤๅนุชจะเอาใจ	จากพี่ เล่าแม่
สุดแต่บุญกรรมขู้	ซ่างแล้วคงตรง ฯ
๏ เรียมจรล่วงทุ่งแล้ว	แลลับ เล่านา
จวนสุริยอัสดงดับ	แด่นฟ้า
มืดเมฆชมัวอับ	อากาศ
จวบลุบางโขมดอ้า	อกโอ้อาดูร ฯ
๏ ลุบางโขมดมืดสิ้น	แสงสูริย์
เกรงโขมดจักพายูร	ยั่วเหล้น
เรียมตกประหม่าพูน	เพิ่มเทวษ ยิ่งแฮ
จิตพี่ตึกตึกเต้น	ผ่าวร้อนรนทรวง ฯ
๏ บางโขมดกลัวโขมดโอ้	จักหลอน หลอกฤๅ
โขมดช่วยพาเรียมจร	จวบน้อง
พอทราบเหตุแห่งสมร	สักน่อย เถิดนอ
นุชจะเนานิทรห้อง	แห่งนั้นฤๅไฉน ฯ
๏ โขมดเอยฟังค่อยง้อ	งอนวิง วอนแฮ
ฤๅม่าห์โขมดไป่สิง	ทุ่งนี้
โขมดบอกโดยจริง	อย่าหลอก เลยพ่อ
นุชพี่มาจุ่งชี้	ช่วยแจ้งความศัลย์ ฯ
๏ ว่าเรียมล่วงทุ่งล้ำ	ลำเนา เนินแฮ
ทรวงพี่เพียบโศกเซา	ซบเซ้า
รํ่ารักห่อนลืมเยาว์	ยอดเสน่ห์ เลยแม่
โขมดอย่าลืมเราเร้า	ร่ำซ้ำสั่งสาร ฯ
๏ สั่งเสน่ห์โขมดแล้ว	ลีลา
พร้อมพวกจรนต์จรา	รีบเต้า
สู่ละแวกวิถีกา	นนทุเรศ
พอสุริยอัสดงเก้า	ล่วงฟ้าฟากโพยมฯ
๏ เล็งดวงสุริเยศแปล้	ปลาบสาย เนตรนา
ยิบยิบระย่อปลาย	พฤกษ์พร้อย
เพียงพรรณทับทิมราย	ราวป่า
งามเงื่อนแพรสีห้อย	บ่าน้องเสนอโฉม ฯ
๏ รอนรอนจวนลับไม้	รำไร
เลื่อนลิ่วเหลี่ยมไศล	ลับฟ้า
สุริยจากโลกไป	ปาตกลับ คืนแฮ
เรียมนิราศนุชหน้า	หนี่งน้องนานเห็น ฯ
๏ ค่ำฝูงวิหคเข้า	คืนรัง
นิทรร่วมภิรมย์หวัง	วาสขู้
เรียมบำราศนุชยัง	นานกลับ คืนแม่
ฤๅห่อนจักได้รู้	ร่วมน้องวันไหน ฯ
๏ ฝูงนกแนบนิทรไม้	นานา
เขาคุ่มขาบกระสา	แสกไสร้
ทิ้งทูดกระทากา	ลิงแขก เต้าแฮ
บ้างจับบ้างจิกไซร้	ปีกซ้องเสยขน ฯ
๏ ดุเหว่ามยุเรศแก้ว	โกญจา
ตีวิดตระเวนหา	เหตุร้อง
กรอดกรอดระวังอา	รญร้ำ ร้องแฮ
เสนาะสนั่นนกก้อง	เกาะไม้รายวัง ฯ
๏ สิ้นแสงสุริเยศคลุ้ม	ไพรชมัว มืดแฮ
มวลเมฆขมุกขมัว	หมอกชอุ้ม
โพล้เพล้พลบเรียมกลัว	ใจสั่น เสียวแฮ
เจริญพระพุทธมนต์กลุ้ม	กล่าวเพ้อเพื่อนตน ฯ
๏ นางชะนีเหนี่ยวไม้	โหยครวญ ฯ
วิเวกวะหวิวหวน	โหกไห้
เสียงเย็นวิโยคยวน	เยือกจิต จริงแม่
ฟังละห้อยใจไคล้	นุชร้องวอนเรียม ฯ
๏ ชะนีไฉนรํ่าร้อง	เรียกผัว
วอนสวาดิฤๅกลัว	บอกบ้าง
ฤๅว่าพลัดอยู่ตัว	เดียวแม่ กูเอย
ชะนีกับอกเรียมร้าง	รักไคล้เช่นกัน ฯ
๏ ชะนีโหยอกพี่ไห้	หานาง
พิลาปสลดจิตหมาง	ม่อยม้วย
จรบรรจวบลุกลาง	ดงดึก แล้วแม่
เรียมไป่วายนึกสร้อย	สวาดิน้องเนาหลัง ฯ
๏ ยามดึกเดือนเด่นฟ้า	แฝงโพยม
นึกสมรแมกโฉม	ฉากกั้น
เรียมลอบมาลักโลม	เผดิมฤกษ์ รักแฮ
นุชประหม่าเรียมนั้น	นึกแล้วฤๅลืม ฯ
๏ ดาวเดือนระดับพื้น	นภา
โอภาสผ่องเพหา	พร่างพร้อย
นึกวันฤกษ์ววาห์	เรียมร่วม สวาดิแฮ
โคมจุดตรูระย้าย้อย	แต่งห้องแขวนหอ ฯ
๏ ปางนี้เรียมจักได้	ชมใด เล่านา
ยลแต่ดวงแขไข	ขอบฟ้า
ชมดาวประดับใน	อากาศ เทอญพ่อ
ชมแต่เดือนแทนหน้า	หนุ่มน้องคราวจน ฯ
๏ ดูเดือนยามด่วนโอ้	อาทร
โฉมแม่พักตร์เพ็ญสมร	มิ่งเจ้า
แม่จักนับเดือนทอน	ทุกค่ำ คืนเฮย
ฤๅจะละลืมเศร้า	สุขด้วยใครไฉน ฯ
๏ เรียมคิดทุกถิ่นเมื้อ	มรรคา
จักสืบจักสื่อหา	ข่าวน้อง
ด้วยเรียมทุราทา	เรศเนิ่น แล้วแม่
ยังไป่ทราบเหตุซ้อง	สักน้อยในสมร ฯ
๏ เรียมดลแดนถิ่นนี้	นามขยาย กล่าวแฮ
เรียกชื่อบ้านไร่ราย	รกรื้อ
ศาลาบอกชื่อหมาย	มารคระยะ ทางนา
ไร่จักหาของซื้อ	สิ่งน้อยฤๅมี ฯ
๏ เรียมเลยไป่อาจเข้า	ถามของ
เกรงว่าพวกไร่จอง	จับไว้
เพราะว่ามืดจักมอง	ทางยาก ยิ่งนา
เรียมรีบจากไร่ไคล้	คลาดด้วยโดยพลัน ฯ
๏ บ้านไร่ชาวไร่ร้าง	แรมนาน
ยังแต่ซากไร่ขนาน	ชื่อรู้
นุชพี่อยู่เรือนชาน	หลังโดด เดียวแม่
ฤๅจะสมชู้ชู้	สละแล้วเรียมคืน ฯ
๏ ยิ่งนึกยิ่งแปลกนํ้า	ใจจริง
สามสิบสองกลหญิง	ยากแท้
หากว่าเช่นนี้จริง	จักเจ็บ ยิ่งนา
ผิดก็กลกลแก้	ต่อด้วยกลนาง ฯ
๏ คิดจนจรล่วงลํ้า	ลำเนา ทางเฮย
ยังไป่วายคะนึงเสา	วณิตน้อง
ผิวยอดยุพเยาว์	เสน่ห์พี่ มาฮา
คงจะพาเรียมซ้อง	สนุกด้วยดูไพรฯ
๏ อกเอยอนาถโอ้	เอกา กายเอย
เห็นแต่ไพรพฤกษา	ซอกซุ้ม
แสงจันทร์กระจ่างอา	กาศผ่อง แผ้วแฮ
เงากาศทงุ่มงุ้ม	พี่ชะเง้อหานาง ฯ
๏ หมายสมรจักแมกไม้	มาคอย เรียมฤๅ
จิตหวาดผวาถอย	ถดถ้า
พบแต่พฤกษ์ไพรดอย	แดนชัฏ
เสียวสลดลดหน้า	นิ่งแล้วเลยจร ฯ
๏ ลุศาลาใหม่ชี้	นามศัพท์ เสนอแฮ
ใหม่ชื่อศาลายับ	โยกโย้
ระเบียงฝาฟากพื้นปรับ	เปรียบปลวก กินฤๅ
ยังแต่ต้นเสาโอ้	ปักไว้วังเวง ฯ
๏ ศาลาเสาแก่นตั้ง	ติดดิน
โอไป่ควรปลวกกิน	กัดได้
นุชพี่จักควรถวิล	หวังห่วง เสน่ห์นอ
เรียมก็ไกลใช่ใกล้	เกลือกชู้ชิงสงวน ฯ
๏ เป็นห่วงเหตุห่างห้อง	นางนาน
ฤๅว่าชายลอบสมาน	มั่งแล้ว
ใครเลยจักเอาภาร	พิทักษ์เสน่ห์ เรานา
ใจพี่ฝากใจแก้ว	เนตรไว้หว่างใจ ฯ
๏ บุญโทพิทักษ์เกื้อ	กันมา
กอปรก่อเสนหา	ร่วมห้อง
เผด็จไพรุบัติพา	เหียรห่าง ยิ่งแฮ
ผดุงอนุชไว้ต้อง	แต่ข้อยคู่ถนอม ฯ
๏ รํ่าพลางเร่งเพื่อนให้	รีบเดิน
ในพนัสผลูเถิน	ถิ่นกว้าง
แจร่มแสงศศิเจริญ	ราวป่า
อกพี่ว้าเหว่ว้าง	เทวษเพี้ยงผุยผง ฯ
๏ อ้าอรอุ่นอกโอ้	เรียมมา
ลิบลับจักเหลือบหา	แห่งบ้าน
พอสั่งเสน่ห์สารทา	เรศอยู่ หลังแฮ
พบแต่หมู่ไม้ก้าน	กิ่งต้นเต็มผลู ฯ
๏ มืดค่ำเรียมไป่รู้	ยลใด เล่านา
ถนัดแต่กอไผ่ไสว	วาบว้า
ไผ่โยกยอดไผ่ไกว	ลำเบียด ดังแฮ
ซอไผ่เพียงซอท้า	เอกทุ้มทำนอง ฯ
๏ เรียมงงชะงักยั้ง	ฟังศัพท์
นึกแม่สาวเสน่ห์ขับ	กล่อมห้อง
วันวิวาห์เรียมรับ	นุชร่วม หอแฮ
เรียมนิทรแนบน้อง	สนิทเนื้อเหนือเตียง ฯ
๏ บงบัตรระเบียบไม้	รายทาง
ถนัดเมื่อศศิสาง	ส่องพื้น
กิ่งก่ายระกะกาง	กลดัด ดีเฮย
รุกขชาติไม้ชื้น	พี่ซ้ำทรวงตรอม ฯ
๏ บรรลุบ่อโศกโอ้	อกกรม
แสนบ่อโศกฤๅสม	โศกร้าง
บ่อเอยบ่อโศกระทม	ทุกข์โศก ใดนา
วานบ่อบอกโศกบ้าง	บ่อเศร้าโศกไฉน ฯ
๏ บ่อโศกนามย่านนี้	โศกนัก
บ่อโศกเสมอจัก	ขาดน้ำ
เรียมบำราศรักหนัก	อกโศก ยิ่งนา
ถนัดบ่อโศกโศกซ้ำ	โศกซ้อนเสียดทรวง ฯ
๏ บ่อโศกต้นโศกครึ้ม	ครึมเครือ
คลุมบ่อ บ ได้เหลือ	ลับลี้
โศกบ่อโศกต้นเจือ	เจ็บโศก เรียมฮา
สามโศกถนัดชี้	เช่นช้ำทรวงเรียม ฯ
๏ เห็นโศกใครโค่นต้น	ตัดใบ
ฤๅว่าโศกใครไข	ข่าวแจ้ง
เรียมนึกโศกกลางใจ	ระลึกจาก เจ้านา
กลกับกิ่งโศกแห้ง	หักค้างจำตาย ฯ
๏ เรียมโศกจากนุชแล้ว	ฤๅพอ
ยังเพิ่มพบโศกกอ	กิ่งร้าง
โศกตายติดแต่ตอ	ตัดท่อน ทิ้งเฮย
ดุจพี่เด็ดโศกคว้าง	คว่างไว้ไกลตา ฯ
๏ วังเวงสวาดิโอ้	อาทวา
นึกอนาถขนิษฐา	ทอดไว้
จากอรแอบอกอา	ดูรพี่ วายฤๅ
ระลึกระลวงลานให้	โหกเพี้ยงวายปราณ ฯ
๏ รีบจากบ่อโศกไคล้	คลาเดิน
นึกอกเรียมแรมเหิน	ห่างน้อง
ขวัญเนตรแม่เคยเชิญ	ชวนพี่ เพื่อนฮา
เคยประคองเข้าห้อง	ทุกเมื้อยามนอน ฯ
๏ เรียมมาจรล่วงลํ้า	ลำเนา เนินเฮย
เซียบสงัดหงิมเหงา	เงียบพื้น
ทรวงพี่ยิ่งกำเดา	ดาลเทวษ วายฤๅ
บงแต่ใบไม้ครื้น	ครึ่มต้นเต็มไพร ฯ
๏ พอดลดงโอบโอ้	จวนดึก
เล็งละแวกวลีพฤกษ์	พรั่งต้น
ดามเฌอชัฏอธึก	ทุมชาติ ชุมแฮ
เรียมตะลึงแลค้น	คู่สร้างสาวสมร ฯ
๏ ดงโอบนามกล่าวอ้าง	อธิบาย
นึกพี่เคยโอบสาย	สวาดิเคล้า
นุชเคืองข่วนกายราย	รอยเล็บ มีแม่
โกรธว่าพี่หยอกเย้า	หยิกให้หนำใจ ฯ
๏ ยามแอบเคยโอบโอ้	อาลิงค์ โลมแฮ
กรปัดป้องกระบวนหญิง	ยั่วชู้
รมย์รสร่วมรักจริง	ใจนุช ชอบนา
เรียมนึกตระหนักรู้	รสน้องในใจ ฯ
๏ ใดเรียมเคยโอบน้อง	เนาตัก
ผจงเสน่ห์นางผลัก	พลิกแค้น
นึกยังอุ่นกรหนัก	เพลาพี่ เจียวแม่
กลิ่นแม่ยังติดแม้น	เมื่อครั้งวันสงวน ฯ
๏ กลางดงประดาษโอ้	อกเรา
เล็งลดาทอดเถา	โอบไม้
สนมสนิทกลมเกลา	เกลียวแน่น
กลกับเรียมร่วมใกล้	กล่อมอุ้มโอบนาง ฯ
๏ ดงโอบจักโอบอุ้ม	แอบใคร เล่านา
ถนัดทุมาลย์หมู่ไสว	ว่างว้าง
เสนาะจักรจั่นไพร	เพรียกยอด ยางเอย
เสียงสนั่นดงกว้าง	เพรียกก้องกลางไพร ฯ
๏ เรไรระเรื่อยร้อง	รัญจวน จิตเอย
หริ่งหริ่งระรี่หวน	แหบร้อง
ฟังจบกระมลยวน	ยิ่งยิ่ง เสนาะนา
แซ่ศัพท์ลองไนก้อง	กึกพื้นเพียบพนา ฯ
๏ สรรพสัตว์ศัพท์แซ่ซ้อง	สำเนียง
จังหรีดกรีดเกริ่นเสียง	ซอกซุ้ม
เรียมสดับหมอบเมียง	มองแมก ไม้นา
นึกนุชแอบสุมทุ้ม	ถนัดร้องเรียกเรียม ฯ
๏ กำเดาแดด่วนไคล้	คลาจร
แสนโศกคะนึงสมร	แมกเนื้อ
เจ็บจิตยิ่งหนามชอน	ไชอก เรียมเอย
เรียมแต่บำราศเรื้อ	รักร้างฤๅเสบย ฯ
๏ โอสายสุนทรยอดสร้อย	สงสาร พี่เอย
ทาเรศรัตนดวงมาลย์	มิ่งแม้น
อัปสรรูปฤๅปาน	โฉมนุช หนึ่งนา
บำราศนุชเรียมแค้น	คิดแล้วเคืองเวร ฯ
๏ รวยรสบุปผชาติชื้น	ชายดง
มลุลีกาหลง	เกดแก้ว
สายหยุดประยงค์ชง	โคกลิ่น ตลบแฮ
ปีบป่ากล้วยเต่าแต้ว	ดอกช้อยชูผกา ฯ
๏ กล้วยไม้อังกาบอ้อย	อิพภ์ไพร
บุนนาคลำดวนไสว	หว่างฟื้น
ส่งกลิ่นตลบใน	แนวป่า
กลรสประทิ่นชื้น	ชุบผ้าห่มสมร ฯ
๏ บุปผาเผยกลิ่นฟุ้ง	ตามลม
เฉกรสสุคนธฉม	ฉาบหน้า
ระลุงระลึกลาญตรม	ตรอมเสน่ห์ นางเอย
กลกับกลิ่นสไบผ้า	ร่ำน้องหอมระเหย ฯ
๏ ทองกวาวบานกลีบต้อง	แสงเดือน
สีสดสะอาดเหมือน	แสดผ้า
สบจักษุเสกเตือน	ตึกพเนก นองแฮ
ลานตะลึงระลึกหน้า	นุชแล้วขวัญหาย ฯ
๏ คิดนุชทุกย่านย้าย	ยาตรทาง
ตลอดวิถีฤๅขนาง	หน่ายน้อง
กรานเกริ่นกระโหยกลาง	ดงโดด เดียวแม่
เคืองแต่เวรใดต้อง	จากเจ้าจรฉงาย ฯ
๏ ดลศาลาชื่อเจ้า	เณรนาม เสนอแฮ
เรียมคิดฉงนถาม	เหตุพร้อง
เขากล่าวแสดงความ	เพรงเล่า มาแม่
ว่าพยัคฆ์ตัวใหญ่จ้อง	ขบคั้นกินเณร ฯ
๏ สงสารเณรชีพม้วย	มรณา
แสนอนาถหนักหนา	นึกบ้าง
เออเณรไป่ควรพาฬ์	พยัคฆ์ขบ เคี้ยวฤๅ
นึกว่ากรรมก่อนสร้าง	สิ่งนี้หนอเณร ฯ
๏ เณรเอยเสือฆาตคั้น	จำตาย
พ่ออย่าเสียใจหมาย	ภาคหน้า
นึกปริตยาคกาย	แก่พยัคฆ์ เทอญพ่อ
โอแต่ตัวของข้า	ไป่รู้วันตาย ฯ
๏ ชลาเอยไป่คิดบ้าง	เวรกรรม ไรฤๅ
ขบฆ่าคาบเณรสำ	เหนียกรู้
ฤๅไป่ทราบจึ่งทำ	ประทุษโทษ ท่านแฮ
ฤๅว่าเณรนั้นผู้	ประมาทแล้วจึ่งทำ ฯ
๏ แต่เณรศีลสิบป้อง	ปกกาย
พาฬพยัคฆ์ยังหมาย	ภักษ์ได้
นุชพี่อยู่เกรงชาย	จักลอบ โลมแฮ
แม่จุ่งครองสัตย์ไว้	สวาดิถ้าเรียมถึง ฯ
๏ จากระยะย่านนั้น	โดยพลัน
เสียวสุดกำดัดศัลย์	โศกช้ำ
นึกนุชทุกแนวมรร	คาย่าง เจียวแม่
พักตร์พี่เปี่ยมเปียกนํ้า	เนตรเยิ้มย้อยผลู ฯ
๏ พักตร์พี่เป็นคราบนํ้า	เนตรกรัง
ลาญระลึกอาลัยหลัง	พิลาปไห้
ห่วงสร้อยสุมาลย์บัง	อรอยู่ เดียวแม่
เรียมไป่อาจจักไว้	จิตด้วยใครถนอม ฯ
๏ โอนุชจักเหน่อเนื้อ	นิทรา
แม่จะเคร่าครวญหา	โหกสะอื้น
คิดคิดยิ่งแค้นอา	รมณ์เจ็บ ยิ่งแฮ
ยามดึกแม่จักฟื้น	ฝ่านํ้าตาครวญ ฯ
๏ เรียมล่วงจรลิ่วแล้ว	ลาญแด
นึกแม่พักตร์เพ็ญแข	แข่งหน้า
เล็งตลอดผลูแล	ระลวงเทวษ วายฤๅ
เห็นแต่ป่ากับฟ้า	ฝ่ายน้องไป่เห็น ฯ
๏ ลุศาลาหนึ่งชี้	นามา
ขนานชื่อสิบบาทปรา	กฏแจ้ง
ความเล่าคดีอา	การเหตุ ต้นเฮย
หญิงหนุ่มผู้หนึ่งแย้ง	ยั่วเถ้าชายพนัน ฯ
๏ เดิมมีต้นข่างข้า	คบสุด สูงแฮ
หญิงหนุ่มว่าหากบุรุษ	ร่างเถ้า
ขึ้นตลอดเสมอคุดร์	คบกิ่ง นั้นพ่อ
เราจักยอมยอบเข้า	คู่ห้องแห่งสถาน ฯ
๏ ชายแก่หนึ่งนั่งนั้น	ขานคำ
รับว่าเราจักทำ	ตอบได้
ขึ้นเสร็จอย่าคืนสำ	เนียงกล่าว นาแม่
หญิงปฏิญาณสัตย์ให้	แด่เถ้าชายชรา ฯ
๏ ชายแก่ปีนป่ายขึ้น	ถึงคบ คางเฮย
แล้วเลื่อนลงดินปรบ	หัตถ์ยิ้ม
หญิงสาวซ่อนตัวซบ	พักตร์แอบ นิ่งแฮ
อายประหนึ่งจักปิ้ม	แทรกพื้นภูมิสถาน ฯ
๏ เสียเงินสิบบาทให้	ชายชรา นั้นนา
ชื่อจึ่งปรากฏมา	แต่นั้น
จริงเท็จสุดแต่วา	จากล่าว เขาพ่อ
รอยว่าเหตุสิ่งซั้น	สนัดนํ้าใจหญิง ฯ
๏ เรียมถามทราบเหตุแล้ว	ฤๅรอ
เดินนึกนุชพี่หนอ	เนิ่นแล้ว
ปานนี้แม่จักพอ	วายเทวษ แล้วฤๅ
เรียมคิดทุกย่างแคล้ว	ไป่รู้วายคะนึง ฯ
๏ เรียมมุ่งทุเมศไม้	มองหา
ทุกพุ่มเพิงพนา	เวศค้น
อรอัครพนิดา	ดวงสวาดิ เดียวแฮ
ถนัดแต่พฤกษาต้น	เกลื่อนพื้นเพียบผลู ฯ
๏ มาลิศมะลิเลื้อย	เครือวัลย์
กลิ่นตลบวนาสัณห์	ซาบฟุ้ง
รวยรสระรื่นรัญ	จวนจิต
หวาดว่านุชเนาคุ้ง	เขตนี้คอยเรียม ฯ
๏ หอมมะลิมาเลศสร้อย	เสาวคนธ์
อวลอบขจรสถล	ทั่วพื้น
ฉมกลิ่นบุปผากล	กายกลิ่น นุชนา
ปรางแม่ประแป้งชื้น	แชล่มหน้านวลผิว ฯ
๏ ปานฉะนี้แม่จักเศร้า	ทรวงตรอม
ปรางประทิ่นเคยหอม	หื่นห้อง
นับแต่จักมัวมอม	หมองพักตร์ เผือดแม่
ฤๅจะห่อสไบป้อง	ปิดหน้านอนศัลย์ ฯ
๏ ฉมกลิ่นการะเกดแก้ว	กำจร
กลกลิ่นปรางสมร	แม่นหน้า
ลำเจียกจรุงดอน	ดงชัฏ ฉมแฮ
นึกกลิ่นสไบผ้า	รํ่าน้องห่มหอม ฯ
๏ แพรอรอวลอบฟุ้ง	ฟูอาย
ร่ำพัตราโฉมฉาย	แช่มช้อย
ผจงกระแจะจันทน์ปราย	ปรุงประ โปรยฤๅ
เรียมจากเจ้าจักห้อย	บ่าให้ใครชม ฯ
๏ อกเอยเรียมจากเจ้า	จำไกล
รอยว่าบาปเพรงไหน	แน่สร้าง
ฤๅว่าเคราะห์ร้ายไร	แรงดุ ยิ่งนาง
สนองเสน่ห์เนิ่นค้าง	ค่ำเช้าช้ำทรวง ฯ
๏ แรมผลูทุเรศด้าว	ดงดอน
จิตเจ็บเจียนคมศร	เสียดเนื้อ
บำราศรักร้างจร	ใจห่วง หลังฮา
หิวสวาดิอิ่มเอื้อ	โศกซั้นทรวงหมอง ฯ
๏ นึกนุชทุกย่างเท้า	ทางเดิน
บงฉมาไม้เหิน	ห่างต้น
พยอมยางสลับเนิน	แนวป่า
กลว่านุชเรียมพ้น	เพื่อนชู้ชายปอง ฯ
๏ ลุนามดำแหน่งนั้น	หนองคน ทีเฮย
เรียมผ่าวอุรารน	รุ่มร้อน
เห็นหนองนึกแสวงชล	ชุบอก เรียมฮา
ถนัดแต่สินธุข้อน	ขุ่นแค้นกลางหนอง ฯ
๏ หนองขุ่นอุทกข้น	ขาดแคลน
เรียมขุ่นกระมลแสน	สุดชี้
สายชลขุ่นหนองแทน	จิตพี่ ขุ่นแม่
น้ำจิตพี่ขุ่นนี้	ยิ่งน้ำกลางหนอง ฯ
๏ ชลเนตรเรียมรํ่าไห้	หากรอง ไว้ฤๅ
มากกว่านํ้าหนองสอง	ส่วนได้
ชลเนตรประหนึ่งฟอง	ชลพรรษ เสมอฤๅ
คลาดนุชกึ่งวันไคล้	คลาดเพี้ยง พ้นพรรษ์ ฯ
๏ ทุเรศบำราศสร้อย	สงสาร สมรเอย
เรียมวิโยคจิตปาน	ป่วยชํ้า
โอจะนับทิวานาน	กลับสู่ สมแม่
ทรวงพี่โอจักกล้ำ	เกลือกน้ำเนตรครวญ ฯ
๏ คิดแล้วยิ่งคิดลํ้า	ลุนาง
โฉมแม่อยู่เดียวขนาง	เนิ่นแล้ว
ฤๅเจ้าจักใจจาง	จากพี่ แล้วแม่
ผิดคิดคอยเรียมแคล้ว	คลาดน้องมานาน ฯ
๏ อกเอยอาภัพโอ้	อัปลักษณ์
บำราศกำลังรัก	ร่วมน้อง
ยังไป่จากใจจัก	ควรจาก แล้วฤๅ
นึกว่าเวรจำต้อง	จากเจ้าจางใจ ฯ
๏ ป่านนี้ใครจักอุ้ม	แอบนอน
เห็นแต่เพียงฟูกหมอน	ม่านมุ้ง
ประตูช่วยขัดกลอน	กล่อมนุช ด้วยนา
ถนอมกว่าเรียมจักคุ้ง	ขวบเถ้าวันถึง ฯ
๏ เรียมตรอมกมเลศเพี้ยง	ผอมผิว หนังเฮย
หวนโหกเสน่ห์หิว	แหบไส้
หากว่าเลื่อนลมปลิว	ปลอมเพศ ได้นอ
เรียมจักล่องลมไคล้	สู่ห้องแห่งสมร ฯ
๏ อายจิตคิดเปล่าโอ้	อกเย็น
เยือกพิโยคยามเข็ญ	คับแค้น
เนื้อว่าเคราะห์คราวเป็น	ปางเกิด กรรมนา
จากนุชน่อยหนึ่งแม้น	สติม้วยมึนตน ฯ
๏ ลืมตนสติตั้ง	เตือนใจ
กำสรดสุชลไหล	หลั่งหน้า
กลืนอัสสุธาไร	รันทด เทวษเอย
หวาดประหวั่นทรวงว้า	เหว่ลํ้าลำเค็ญ ฯ
๏ โอโอเยาวลักษณ์สร้อย	สงสาร พี่เฮย
เจ้าจักคอยเรียมขาน	ข่าวถ้า
ห้องจะเยียบเย็นปาน	ปูนป่า ชัฏแฮ
จะเสนาะแต่น้องอ้า	โอษฐ์ร้องเรียกเรียม ฯ
๏ จักคอยทุกคํ่าเช้า	เพรางาย
ยามเมื่อสิ้นสุริย์ฉาย	ชืดฟ้า
กรแม่จักประคองชาย	สไบเช็ด เนตรแฮ
แป้งจักลืมผัดหน้า	เผือดเนื้อนวลฉวี ฯ
๏ ฝืนถวิลเทวษย้าย	ยลพนา เวศเฮย
ตลอดพุ่มพนาหา	แห่งค้น
แสวงแม่เอกอรทา	เรศพี่
ถนัดแต่ลำไม้ต้น	แต่น้องฤๅเห็น ฯ
๏ ลุทุ่งมรกตชี้	นามแดน ดงเฮย
เรียมนึกมรกตแหวน	นุชก้อย
เคยใส่กรีดนิ้วแขน	ขยับอ่อน ตรูแฮ
มรกตแสงนํ้าย้อย	จับหน้านวลฉวี ฯ
๏ ปานนี้จักกรีดก้อย	กรอใคร เล่านา
ฤๅจะแมกม่านไข	ขัดเนื้อ
ผัดผิวผจงไร	กันพักตร์
ทาประทิ่นธารเชื้อ	ชุบนํ้าอบชโลม ฯ
๏ นึกโฉมวรรูปน้อง	นงพาล พี่เอย
คิดเนตรจำสัณฐาน	ถี่ถ้วน
เรียมตกตะลึงลาน	ลืมหลับ เนตรแฮ
โฉมแม่โองามล้วน	ระลึกแล้วลืมตน ฯ
๏ คิดโฉมอรแชล่มหน้า	นวลติด ตาเฮย
ยามเมื่อเรียมร่วมสนิท	แนบเน้น
นาสิกกลิ่นปรางชิด	ฉมประทิ่น นางแฮ
โออกปานนี้เว้น	ว่างว้างนานวัน ฯ
๏ ปานนี้ยุพเยศสร้อย	สาวสนิท เรียมเอย
แม่จะเปลี่ยวเปลือยจิต	จอดห้อง
จักหนาวเมื่อยามนิทร	นวมห่ม หายฤๅ
ยามดึกเจ้าจักร้อง	ร่ำไห้หาเรียม ฯ
๏ ใครเลยจักกกเนื้อ	นางถนอม เล่านา
ดวงพักตร์จักผิดผอม	เผือดเศร้า
นึกกลุ้มกลัดจิตตรอม	ตรมเทวษ ยิ่งแฮ
เช้าค่ำคิดลุเจ้า	ไป่รู้วันวาย ฯ
๏ คิดพลางเดินดุ่มย้าย	ยาตรจร
ล่วงพนัสสิงขร	เขตกว้าง
ลิ่วลับวนาดร	ดงใหญ่ ยิ่งแฮ
เปลี่ยวอุระอ้างว้าง	วิเวกว้าวังเวง ฯ
๏ ดลแดนเขาตกโอ้	อาดูร
ตกประหม่าเพียงสูญ	สติม้วย
รอพรรคเพื่อนผลูยูร	ยาตรหยุด พักแฮ
พลางตกตะลึงด้วย	ระลึกน้องฤๅลืม ฯ
๏ ศาลเจ้าเขาตกตั้ง	ริมไพร
ฤๅว่าเจ้าสิงไศล	แหล่งนั้น
ศักดิ์สิทธิเกรียงไกร	เกริกฤทธิ์ ยิ่งแฮ
ถ้วนทุกคนฦๅขรั้น	คิดคร้ามครบสกนธ์ ฯ
๏ บัดเรียมชุลิตน้อม	คำนบ
ถวายเครื่องสังเวยครบ	สิ่งไหว้
บำบวงเทพเคารพ	เรียมสุ จริตแฮ
เทียนธูปบุษป์เมี่ยงไม้	หมากพร้าวมินมางส์ ฯ
๏ อ้าเทพสถิตด้าว	ดอยพนม นี้เฮย
เชิญรับบำบวงสม	จิตข้า
เฉพาะพักตร์ภิรมย์บรม	ดิเรกรส อร่อยแฮ
เชิญพิทักษ์ถ้วนหน้า	ที่น้อมอัญชุลี ฯ
๏ อัญขยมชุลิตท้าว	เทพา รักษ์แฮ
ขจัดแทตย์ทศริษยา	พยศไร้
อีกพาฬมฤคในพนา	เวศวัส นี้ฤๅ
ขจัดจุ่งไกลอย่าใกล้	เกลือกกลํ้าเกลื่อนสูญ ฯ
๏ ช่วยข้อยพิทักษ์ทั้ง	ทวยผอง
มิตรญาติหญิงชายปอง	ปกคุ้ม
อีกนุชหนึ่งข้าจอง	จอดเสน่ห์ เล่านา
ขอเทพทุกสุมทุ้ม	สถิตไม้มาระวัง ฯ
๏ นอบเจ้าเขาตกแล้ว	ลาจร
รํ่าฝากสุดาสมร	มิ่งแก้ว
กามแดเด็ดสวาดิรอน	บำราศ รักนา
ทุกย่านระยะแคล้ว	คลาดซ้องสั่งถวิล ฯ
๏ กลางดอยยามดึกโอ้	อกเรียม
สันโดษกำเดาเหนียม	หนึ่งหน้า
เพลิงราครุ่มทรวงเกรียม	กรอมเทวษ
เห็นแต่ป่ากับฟ้า	ฝากเศร้าสู่สมร ฯ
๏ กำเดากำดัดซ้อง	สุนทร เสนาะเฮย
สั่งเสน่ห์สิงขร	เทพไท้
เชิญเสาวณิตเรียมวอน	สวาดิสั่ง ด้วยฮา
รับสาสน์สังหรณ์ให้	เหตุน้องเนาหลัง ฯ
๏ กลางป่าเสียงโป่งกร้าว	เกรียวไพร
เสียวเสนาะใจไหว	วาบสิ้น
นางไม้ซุ่มเซิงไทร	สูงเกริ่น เสียงแฮ
เรื่อยระริกรัวลิ้น	เล่ห์ล้อหลอกหลอน ฯ
๏ ปีศาจครรชิตร้อง	เริงคะนอง
แสยงสยดโรมสยอง	เยือกสะท้าน
เสียวซาบเซ่นผมพอง	เพียงสั่น กายเฮย
ล้วนแต่ดอยดงด้าน	แด่นไม้มีผี ฯ
๏ โป่งกู่เสนาะก้อง	โกลา
หวาดว่านุชกู่หา	ร่ำไห้
โสตพี่เงียบสดับสา	ราหยุด ยืนแฮ
เสนาะสนัดโสตไซร้	สุดเศร้าทรวงเสียว ฯ
๏ โป่งเอยวานโป่งบ้าง	บอกความ น่อยนา
หากพธูโดยถาม	ข่าวข้อย
ช่วยพร้องคดีงาม	งอนอย่า พรางพ่อ
แนะยุบลเหตุถ้อย	ถี่ชี้เชิญแถลง ฯ
๏ ว่าเรียมทุรัศลํ้า	มรรคา
สารสั่งถวิลหา	ห่อนเว้น
กำสรดสนั่นอา	รญรํ่า รายฤๅ
ระลึกทุกหย่อมหญ้าเส้น	สั่งสร้อยสารสมร ฯ
๏ กลางดงประดาษไร้	แรมนวล
กำดัดสวาดิทรามสงวน	อยู่เหย้า
ป่วนปวดกระสันครวญ	ครางคร่ำ
บำราศนิรารสเจ้า	จิตเพี้ยงตรอมวาย ฯ
๏ ฉะนี้นุชจะเยือกเหย้า	ยามนอน
ฤๅจะปัดบรรจฐรณ์	ทาบถ้า
นึกว่าพี่จักจร	จวบเสน่ห์ ฤๅแม่
ฤๅจะยืนเยี่ยมหน้า	ต่างห้องคอยเรียม ฯ
๏ ฤๅจะรุมกรรุ่มตั้ง	ตีทรวง
กระศกกระสันหวง	โหกเศร้า
ฤๅจะบ่งบงดวง	เดือนต่าง พี่นา
ฤๅจะคอยทุกเช้า	ค่ำแค้นลำเค็ญ ฯ
๏ เรียมสั่งเสน่ห์ไว้	กลางไพร
ทวยเทพลำเนาไศล	แหล่งล้วน
บำบวงบุษปมาลัย	ระลึกฝาก สมรแฮ
ขอเทพทุกถิ่นถ้วน	พิทักษ์น้องเนาสถาน ฯ
๏ วอนฝากอัคเรศน้อง	นางเดียว
เชิญเทพช่วยแลเหลียว	เหลือบน้อย
ทรวงพี่สั่นเกรียวเกรียว	กรอมเทวษ ยิ่งแฮ
เทพแทตย์เรียมสั่งถ้อย	ทุกหน้าอย่าลืม ฯ
๏ สั่งแล้วจรลับเต้า	ตามทาง
เลียบละเมาะเมินหมาง	หมู่ไม้
เสนาะแต่ศัพท์สัตว์กลาง	ราวป่า
แสนวิโยคยามไร้	รุ่มเร้าแรมจร ฯ
๏ ลิ่วลิ่วละล่งพื้น	พนมดง
เล็งตลอดทางหลง	หล่มแห้ง
ถนัดรอยอิพภ์กลางดง	ดูดื่น ทางแฮ
ยลพิถีเถินแล้ง	ระลึกแล้งทรวงตรอม ฯ
๏ เกรงโป่งปีศาจล้อ	หลอกหลอน
แสยงพยัคฆ์เสขร	ขบเคี้ยว
เกรงคชวรินทร	ทางป่า เปลี่ยวแฮ
เกรงจักหลงทางเลี้ยว	หลากล้ำเหลือกลัว ฯ
๏ หวั่นหวั่นสังเวชโอ้	อกเรา
ถนัดแต่แนวเนินเชา	เพื่อนพ้อง
พร้อมพรรคผลูเทา	ทางเถื่อน ทุเรศแฮ
ห่างพิมลพักตร์น้อง	หนึ่งเพี้ยงมาเดียว ฯ
๏ ล่วงเนินพนัสนั้น	มานาน
กำสรดกำสรวลสาร	สั่งแส้
สุโนกเสนาะพนานต์	แนวพฤกษ์
หวนสวาดิสังเวชแท้	ทุกข์ท้อทนกรรม ฯ
๏ นึกโอกรรมก่อนได้	ดลสนอง เราฤๅ
บำราศรักเราสอง	เสน่ห์ร้าง
โฉมนุชจุ่งจิตครอง	สงวนร่าง เทอญแม่
เกลือกว่าบุญเราสร้าง	มากแล้วคงสม ฯ
๏ ตริแล้วเรียมเร่งเร้ง	ฤๅรอ
เดินดุ่มด่วนดาลศอ	โศกแห้ง
ลุยังย่านสระยอ	ระยะชื่อ ชี้แฮ
นามประเทศเยี่ยงแกล้ง	กล่าวให้เรียมโหย ฯ
๏ สระยอใครยกตั้ง	นามนาน แล้วฤๅ
ระลึกชื่อยอหวาน	รสลิ้น
ใครชอบรสยอปาน	ปนเล่ห์ หลงแฮ
อร่อยไป่รู้รสสิ้น	ซากคุ้งขวบวาย ฯ
๏ ต้นยอยักอย่างใช้	ชอบขบวน
ดอกเด็ดดมสงวน	ทัดเหล้น
ใบผลรากเปลือกควร	คิดยัก ใช้แฮ
ยอต่อยออย่าเว้น	วากไว้ระวังยอ ฯ
๏ ใครยอใครยกชื้น	ชมยอ
เรียมนึกนุชพี่หนอ	เนิ่นแล้ว
เกลือกใครเกลียดแกล้งยอ	ยกย่อง ชายฤๅ
เห็นว่าโอจักแคล้ว	คลาดเงื้อมมือเรียม ฯ
๏ สระยอนึกยั่นเพี้ยง	ยอคำ คนเฮย
เกรงจะยอนุชถลำ	ลุ่มลิ้น
สุดแล้วแต่บุญกรรม	กอบซ่าง เทอญแม่
บาปส่งบุญสร้างสิ้น	สิ่งนี้จำเป็น ฯ
๏ นึกนึกประเล่ห์เพี้ยง	พูนกระสัน
โอว่าเวรใดทัน	เทียบแท้
จึ่งทุเรศแรมขวัญ	เนตรหนุ่ม น้อยนา
หากว่าชีพพี่แม้	ไป่ม้วยจักคืน ฯ
๏ เล็งสระเปี่ยมปริ่มล้น	ตีรา
เฉกเนตรเรียมรํ่าหา	โหกไห้
โทเนตรเนืองสุชลธา	ราร่ำ รักแฮ
แสนสระน้ำฤๅได้	กึ่งนํ้าตาเรียม ฯ
๏ ถวิลจนจรล่วงแล้ว	เลยมา
ลัดพุ่มพงพฤกษา	ซอกพ้น
หลงละแวกมรรคา	คมชัฏ ชื้อแฮ
ไป่คิดคืนหลังด้น	สะดวกได้ดลทาง ฯ
๏ จวบลุยังสระนํ้า	นามสาม เส้นเฮย
ลิบลิบชลาหลาม	หลั่งไล้
ยาวเหยียดเยี่ยงสมนาม	ขนานกล่าว เจียวแม่
เขื่อนขอบปักเขตไว้	หว่างเส้นสระศรี ฯ
๏ สาโรชวาเรศล้น	เลอคัน ขอบเฮย
แสนส่วนชโลสรรพ์	สระนี้
ไป่กึ่งสุชลกัน	แสงโศก เรียมแฮ
ถนัดเยี่ยงสระจักชี้	เช่นให้นุชเห็น ฯ
๏ เล็งสระระลึกสร้อย	สระธาร
วันเมื่อร่วมวิวาห์สนาน	ซัดนํ้า
เคยเคียงประคองพาน	บุปผชาติ
ใส่คู่มงคลกํ้า	กึ่งเกล้ากลางหอ ฯ
๏ คาบนี้เรียมปละเปลื้อง	ปลิดใจ มาเอย
พักตร์แม่เพียงแขไข	แข่งหน้า
ปานนี้จักเผือดใบ	พักตร์แม่ มัวแม่
ฤๅจะผัดผิวถ้า	ทุกเมื้อยามนอน ฯ
๏ เล็งนํ้ากลางสระเศร้า	เสียใจ
ถวิลว่าสระสินธุ์ใส	สะอาดล้ำ
เรียมอาบแอบนุชใน	สระสนุก น้อยฤๅ
เบิกสะบัดสไบคํ้า	คู่เต้าเต็มทรวง ฯ
๏ ระลึกละลานเล่ห์พลั้ง	เผลอตน
เสื่อมสติตะลึงฉงน	โงกเศร้า
ฝืนสติเตือนตน	ยูรยาตร เหย่าแฮ
คิดทุกคืนค่ำเช้า	ไป่เว้นวันตรอม ฯ
๏ จำใจจำยาตรเบื้อง	บทจร
ทุกข์ทุรนทุรายถอน	เทวษไห้
เจียนจิตขาดรอนรอน	แรมร่าง เจียวแม่
โอเมื่อใดจักได้	สู่ห้องแห่งสมร ฯ
๏ อกเอยบรรลุท้าย	พิกุล แล้วแฮ
ระลึกกลิ่นพิกุลฉุน	ชื่นชื้น
ล่วงลุศิขรขุน	ศีขเรศ แล้วแม่
ดลประตูป่าพื้น	พนัสแผ้วผ่องกระมล ฯ
๏ ลุลานพุทธบาทโอ้	ยามสอง แล้วแม่
ชนสํ่านิกรผอง	พวกไหว้
อึงเอ็ดสุรคะนอง	เพลงเกริ่น เกรียวแฮ
แสงประทีปเทียนไต้	สว่างพื้นบริเวณ ฯ
๏ เรียมน้อมศิระตั้ง	มนัส
ถวายชุลิตกระพุ่มหัตถ์	แช่มช้อย
พร้อมพาหนะทุรัศ	จรดครู่ หนึ่งนา
ดึกสงัดนํ้าค้างย้อย	หยัดหญ้าเย็นสยอง ฯ
๏ แล้วเลยลุย่านแคว้น	นามขุน โขลนเฮย
พำนักผ่อนกระบือภุญช์	ภักษ์หญ้า
พร้อมพรรคคณะเพ็ญสุน	ทเรศสุข เกษมแฮ
แจร่มศศิส่องฟ้า	เฟื่องน้ำค้างพรม ฯ
๏ กรรหายโหกละห้อย	โหยหา
ผองเพื่อนต่างนิทรา	สนิทแล้ว
เรียมตื่นแต่เอกา	กายเทวษ
ยลรัชนีกรแพร้ว	พร่างจ้าแจร่มสี ฯ
๏ ดูดาวอาภัพเพี้ยง	ทุรพล
ดกระดะดาษหน	หบฟ้า
ชนชอบแต่เดือนดล	ดวงหนึ่ง ไฉนนอ
นุชพี่เอยหนึ่งหน้า	มากชู้ชายปอง ฯ
๏ บ่งบงจันทร์ใช่หน้า	นวลจันทร์ พี่เฮย
จันทน์แม่บดเจิมขวัญ	กลิ่นเกลี้ยง
รื่นจรุงรสสุคันธ์	ฆานชื่น ฉมแฮ
กลิ่นติดแต่วันเลี้ยง	ร่วมน้องวันมา ฯ
๏ ยามดึกนํ้าค้างหยาด	หยดโพยม
นึกเสน่ห์หนึ่งโฉม	แช่มหน้า
ยามหนาวจักใครโลม	เลียมสวาดิ เล่านา
หนาวจะห่มแต่ผ้า	พ่วยมุ้งหมอนหนุน ฯ
๏ หนาวเหมุทกโอ้	อกอา ดูรเอย
ก่อนพี่นิทรขนิษฐา	แนบเนื้อ
กายกกตระกองอา	ลิงค์ลูบ โลมแฮ
อุ่นอุระยิ่งเชื้อ	ถ่านร้อนแรงเพลิง ฯ
๏ ดึกเดือนกระดากด้าว	ดับอา กาศเฮย
ดาวเลื่อนละเวหา	ห่างคล้อย
เมฆกลุ้มกลบดารา	รายกลีบ เกลื่อนแฮ
เวหาศหิโมย้อย	เยือกหญ้าเย็นสยอง ฯ
๏ แจร่มประกายพรึกพร้อย	พราวพราว
อากาศเปิดสีขาว	ขอบฟ้า
โกกิละเกริ่นไพรกราว	เกรียวศัพท์ เสนาะแฮ
สุริเยศจรเยี่ยมหล้า	ส่องพื้นภาคโพยม ฯ
๏ แว่วโสตเสนาะก้อง	โกกิลา
เรียมสดับสะดุ้งผวา	หวาดพื้น
จวนรุ่งอรุณอา	กาศแจร่ม เรืองแฮ
สุริยส่องสว่างพื้น	ภพแจ้งเจิดฉมา ฯ
๏ เสร็จชำระมุขแผ้ว	ภุญช์ภักษ์
พรรคเพื่อนพาหนะสะพรัก	พรั่งหน้า
นึกแม่เอกอรอัคร	ทาเรศ เรียมเอย
ยามเมื่อกินจักถ้า	พี่เพี้ยงลืมกิน ฯ
๏ ยามกินหยิบโภชน์กลํ้า	แกลกลืน
ยามนิทรเรียมฝืน	ฝ่าเศร้า
ยามเดินพี่หยุดยืน	ยกย่าง ยั้งแฮ
ยามนั่งพี่นั่งเฝ้า	ฝ่านํ้าตาตรอม ฯ
๏ เสร็จภุญช์โภชนพร้อม	เพรียงกัน
จวนสุริยสายสรรพ์	ส่องฟ้า
เรียมรีบสการอัญ	ชลิตพุท ธบาทแฮ
เร็วเร่งฤๅได้ช้า	เสร็จแล้วครรไล ฯ
๏ บัดดลมณฑปด้าน	โดยจง
เรียมประคองอุทกสรง	สู่ห้อง
น้อมศีรวรุตมงค์	มอบชีพ ถวายแฮ
อุทิศสการสิ่งซ้อง	ซบเกล้าอัญชลี ฯ
๏ ธูปเทียนประทีปตั้ง	บุษบา เพลิงเอย
จุดแจร่มชวลิตสา	รณิศน้อม
เคารพพุทธวลัญชา	บูชิต พระแฮ
มาเลศลาชุตม์พร้อม	สะพรักถ้วนสิ่งสการ ฯ
๏ หยิบสุวรรณแผ่นป้อง	ปานปิด
รอยบาทนฤบพิตร	พุทธเจ้า
ดิเรกรจนรุจิต	เจิดโลก
ศาสนนิกรซบเกล้า	เกลือกไหว้วันทนา ฯ
๏ เล็งวลัญชบาทเบื้อง	บทมาลย์
จอมดิลกโลกาจารย์	จรดนี้
ประเทิดทัศโนฬาร	สามโลก เลื่องแฮ
ปรากฏวลัญชชี้	ชอบให้สัตว์เกษม ฯ
๏ ควรส่ำศาสนิกถ้วน	ทวยผอง
มีประสาธน์จิตสนอง	นอบเกล้า
เคารพพระคุณปอง	เป็นที่ ระลึกนา
ฤๅขาดทุกวันเช้า	ค่ำซ้องสรรเสริญ ฯ
๏ เล็งรอยพุทธบาทแล้ว	อัญชลิต
ลายลักษณพิจิตร	เจิดแจ้ง
พิพิธรูปอันสฤษดิ์	สมภพ เพ็ญแฮ
ทานพมนุษย์เทพแสร้ง	สัตว์ถ้วนส่ำสกล ฯ
ยลรอยพุทธบาทด้วย	นนทการ
อุทิศกระมลใสสานต์	ซบเกล้า
ชมรอยดิลกญาณ	ยลยิ่ง งามแฮ
ไตรภพเฟื่องคุณเร้า	รุ่งฟ้าดินชม ฯ
๏ เล็งมณฑปดิลกด้วย	รจนา
จรัสแจร่มเวหา	ยาบย้อย
เสมอรัตนวิมานอา	กาศเทพ ถวายฤๅ
เพรี้ยมเพริศรัตนพร้อย	พรั่งพริ้มพรายหาว ฯ
๏ สี่มุขมณฑปด้าว	ดำกล
ประเทิดเถกิงหน	ทั่วหล้า
ใครทฤษฎีมณ	ฑปตก ตะลึงแฮ
ประเล่ห์ยลพิมานฟ้า	ฟากพู้นภพสวรรค์ ฯ
๏ สร่างโศกสบสุขสิ้น	สรรพางค์
ประเล่ห์เสวยสวรรยางค์	ยิ่งลํ้า
ชวนชื่นมโนปาง	โศกเสื่อม ทุกข์แฮ
จิตประเทิงสุขซํ้า	สร่างเศร้าสุดเกษม ฯ
๏ เรียมยลมาฬกเบื้อง	มณฑป
พิจิตรประเจิดหาวหบ	เห่อหล้า
โอฬารระเริงสบ	ตาโลก เลื่องแฮ
ยอดเหยียดยาวหยั่งฟ้า	ฟากพู้นภพสวรรค์ ฯ
๏ พรายพรายกระจกเรื้อง	ระดับ
ฉายเฉิดกระจ่างจับ	แจ่มแจ้ง
ต้องแสงสุริยยับยับ	ยลบาด ตาแฮ
ดุจอมรแมนแสร้ง	สฤษดิ์สร้างสรรค์ถวาย ฯ
๏ จิตประเทิงทัศนเอื้อ	เอาทาร
ยลพระมณฑปสถาน	ประเทิดลํ้า
เรียมตั้งนมัสการ	กายจิต เคารพแฮ
โอษฐ์อุทิศกุศลซ้ำ	ซบเกล้าพรรณนา ฯ
๏ เดชกุศลส่วนข้อย	อัญชลี
รอยบาทพระชินศรี	สฤษดิ์ไว้
เพื่อชนทฤษฎี	แดระลึก ท่านนา
ควรขจัดภัยให้	ห่างร้อนรอนเข็ญ ฯ
๏ ขอกุศลบัดเบื้อง	นมัสการ
พระพุทธบาทไพศาล	ส่วนได้
แทนรัตนสุพรรณมาลย์	มาลิศ เลิศฤๅ
ถวายแด่ภูธเรศไท้	ธิราชเรื้องเรืองสยาม ฯ
๏ จุ่งช่วยบำราศไร้	เริงระงับ
ขจัดริปูปวงลับ	หลีกแพ้
ให้เจริญพระชนม์นับ	เนาหมื่น วรรษแฮ
เพิ่มพระเกียรดิยศแล้	เดชลํ้าเลิศขจร ฯ
๏ แผ่กุศลส่วนถ้วน	ทุกทิศ
บนตลอดอกนิษฐ์	นับชั้น
เทพาสุราฤทธิ์	รับส่วน บุญฮา
เบื้องนรกโลกันต์บั้น	แบ่งให้ถ้วนสกล ฯ
๏ ปลานนท์นาคราชเบื้อง	บาดาล
สัตว์สถิตชลธาร	ทั่วหน้า
จุ่งมีกระมลบาน	เบิกรับ กุศลแฮ
ทวยสัตว์สถลอย่าช้า	ช่วยซ้องสาธุการ ฯ
๏ มนุษย์อมนุษย์ถ้วน	ทุกภาย
เทพแทตย์ทานพหลาย	เหล่าอ้าง
ปีศาจยักษ์สุรกาย	เปรตม่าห์ ก็ดี
จัตุบททวิบทบ้าง	แบ่งถ้วนทวยผอง ฯ
๏ เสร็จกุศลเสี่ยงซ้อง	สาทร
บุญบัติบอกแบ่งรอน	รํ่าไห้
ไกวัลสัตวนิกร	เกริกกล่าว ให้แฮ
ยังไป่เว้นตนไว้	ว่างแล้วฤๅมี ฯ
๏ บำบวงพุทธบาทแสร้	สารณีย์
หวังพระคุณชินศรี	ใส่เกล้า
หวนเสน่หปรานี	นึกนุช เจียวแม่
เรียมแบ่งกุศลเจ้า	จุ่งซ้องสาทร ฯ
๏ ขอกุศลเสี่ยงตั้ง	สัตยา ธิษฐานแฮ
จุ่งลุขนิษฐา	ถั่นได้
โออนุชพนิดา	ดวงสวาดิ พี่เฮย
เชิญรับบุญเรียมให้	เฉพาะน้องอย่านาน ฯ
๏ เรียมรํ่ารันทดเศร้า	โศกา
กำสรดกำสรวลหา	โหกสะอื้น
นึกน้องแต่เดียวอา	ลัยยิ่ง เจียวแม่
ดวงทวัยเนตรชื้น	ชุ่มหน้านองสินธุ์ ฯ
๏ ร่ำแบ่งบุญบัติพร้อง	รำพัน
ลานนึกคะนึงขวัญ	เนตรน้อย
ภพนี้นิราศกัน	กรรมพราก แล้วแม่
ภพน่าขอร่วมร้อย	ชั่งถ้วนทุกสถาน ฯ
๏ ภพนี้บำราศแก้ว	กลอยแด
บรภพอย่าเหินแห	ห่างน้อง
ขอร่วมทุกชาติแล	โลมเสน่ห์ สนิทเอย
ขอคู่ทุกหอห้อง	อย่ารู้แรมนาง ฯ
๏ หากสมรจักมอดเมื้อ	มรณา
สูญสนิทสังขาร์	ขาดแล้ว
เอาชาติภพพงศ์ภา	ษาอี่น ก็ดี
ทุกทุกชาติอย่าแคล้ว	คลาดห้องห่างสมร ฯ
๏ มลายูยุโรปเชื้อ	ชาวชวา ชวิงฤๅ
จีนตาดฮ่อสันดา	ประเทศนั้น
โยนกตลุมภา	ษาต่าง ก็ดี
มอญพม่าเขมรชั้น	ชนิดเชื้อชาวญวน ฯ
๏ พราหมณ์ถ้วนสี่ชาติสิ้น	สมพงศ์
เกลือกว่านุชเรียมหลง	เกิดไซร้
บุญบัติอุบัติจง	ดลเสน่ห์ ด้วยนา
เฉพาะผโอนอรได้	ระลึกรู้รักเรียม ฯ
๏ หากนุชอุบัติเกื้อ	เกิดกาย ใดก็ดี
เรียมจักขอคู่สาย	สวาดิน้อง
กว่าชนมชีพวาย	ปราณปราศ เจียวแม่
ขอเสน่ห์สนิทต้อง	แต่เจ้าใจเดียว ฯ
๏ หากนุชเนาทิพยห้อง	หนพิมาน แมนฤๅ
รักพี่เสี่ยงบุญผสาน	สบหน้า
เสนอเสน่ห์สนิทกาน	ดาร่วม รสแม่
ตลอดสิบหกชั้นฟ้า	อย่าแคล้วคลาดเรียม ฯ
๏ อธิษฐานุเทศสิ้น	สามภพ เพ็ญแฮ
หวังแต่บุญนิธีสบ	เสน่ห์รู้
หนแมนประเมินจบ	พรหมโลก ตลอดแฮ
เบื้องตํ่าบาดาลรู้	ร่ำซ้องสบสมร ฯ
๏ สี่ทวีปเทวษก้อง	กำสรวล
เสนาะเสน่ห์เรียมครวญ	ครั่นไห้
ตวงเต็มแปดทิศควร	ดับโศก เรียมแฮ
บำราศรสรักไร้	เสน่ห์สร้างแรมสงวน ฯ
๏ ตลอดทั่วทุกร่างรู้	รสรัก
ใช่แต่เรียมเดียวจัก	กล่าวแกล้ง
สรรพสัตว์เทพแทตย์ยักษ์	มนุษย์ชาติ ใดก็ดี
ทานพนาคใช่แสร้ง	ใส่ไคล้คลุมความ ฯ
๏ ยมอินทร์สะพรักพร้อม	พรหเมนทร์
คนธรรพวิทยาธเรนทร์	ร่วมรู้
สมพาสพธูเจน	จิตทั่ว กันแฮ
เว้นแต่ท่านที่ผู้	เกลศสิ้นฤๅแสวง ฯ
๒๏ รํ่ารักบำราศเจ้า	จากจาง ใจเอย
อุโฆษคำนึงหมาง	ม่ายชู้
จงจิตจ่อจรดนาง	กำหนัดเสน่ห์ วายฤๅ
ลานลักษณะโลมขู้	คิดล้วนลมวอน ฯ
๏ รํ่าพจน์พิปลาปเพ้อ	เพียงเพียร ถวิลฤๅ
ลอบเสน่ห์พาเหียร	ห่อนได้
สมนุชเสน่ห์เจียร	จรจาก ไฉนนา
ร่ำสั่งสุนทรไว้	เพื่อแจ้งจิตสมร ฯ
๏ เสร็จโคลงนิราศสร้อย	สงสาร สมรแฮ
เสนาะสั่งเสน่ห์ขาน	ข่าวน้อง
เชิญหมู่พิมลมาลย์	มาโนชญ์ นุชฤๅ
ช่วยรับสาส์นเรียมซ้อง	สวาดิเศร้านุสนธ์ถวิล ฯ
๏ โคลงนิราศวัดรวกนี้	นามแสดง
ถฤกร่ำรังแถลง	เลศไว้
ใช่จะอวดโอษฐ์แจง	จัดเก่ง ไฉนฤๅ
เป็นแต่เอกโทได้	ดุจเค้าคำโคลง ฯ
๏ มวลกระวีหมู่เมธทั้ง	ทวยหลาย
เชิญทัศนสารขยาย	แยบนี้
เกินตัดตกธิบาย	บทใส่ เทอญพ่อ
อย่าเพ่อแย้มมุขซี้	ซิกเซ้าสรวลสาร ฯ
๏ แถลงปางศักราชลํ้า	พันทวี ร้อยแฮ
เศษสี่สิบเจ็ดปี	บอกแจ้ง
ระกามิคศิรมาสมี	เดือนฝ่าย แรมฮา
สองคํ่าพุธวารแกล้ง	กล่าวสิ้นเสร็จสาร ฯ
๏ สองร้อยห้าสิบสิ้น	สารถวิล
สั่งเทวษเพียงพิณ	พาทย์แสร้
กล่อมโสตเสนาะอาจิณ	จับจิต ยิ่งนา
เชิญอ่านสารเสน่ห์แก้	ทุกข์เมื้อคราวครวญ ฯ
โคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์
ร่าย
๏ สรวมชีวชุลี ศรีรัตนตรัยางค์ โลกุตมางคพิจิตร สฤษดิบังคม บรมบาทนฤบดี ศรีอโยทธยา มหาดิลกราช นรนาถธราดล สากลรัตนโกสินทร์ เวียงอินทรสงกาศ ปรเทศราษฎร์ทุกแขวง ใฝ่แฝงพึ่งพรเดช น้อมเกศชูมาศมาลย์ อรินท์รานเร่งปรา ปวงประชาแช่มชื้น ทั่วพ่างพื้นปรัถพี พระบารมีปูปกเกล้า สุขทุกค่ำคุ้งเช้า ฉ่ำใจ ยิ่งนา ฯ
๏ อโยทธเยนทรยศยิ่งสร้อย	สรวงสวรรค์
เพียงพิมานแมนไข	เขตหล้า
เกริกเกียรดิขจรบรร	เจิดทวีป เว้นฤๅ
ชูพิภพฟื้นฟ้า	เฟื่องดิน ฯ
๏ สมภารสมภพพร้อม	ไพรบูลย์
เรืองรัตนโกสินทร์	สุขล้ำ
เพิกพื้นพิภพพูน	เผยโลก กว้างแฮ
บุญพระฟื้นฟ้าขว้ำ	ไขว่หงาย ฯ
๏ เสร็จยอพระยศอ้าง	ออกแสดง
ปางรํ่านิราศสาย	สวาดิน้อง
จำจากเจ็บจิตแหนง	ขนางเสน่ห์ นางนา
ฝากโศกยอดสร้อยซ้อง	สั่งสาร ฯ
๏ เด็ดใจเจียรจากแก้ว	กับอก อรเอย
ทุบทุ่มอุราราน	ร่ำเศร้า
สะอื้นอัดอุรกรรศก	สังเวช ตนแฮ
หวนคิดคืนเข้าห้อง	สั่งขวัญ ฯ
๏ อ้าโอษฐ์ฤๅอาจกลั้น	ชลนา
กรกอดสมรศัลย์	ซบสะอื้น
สั่งกระซิบอรยุพา	พูนเทวษ ยิ่งแฮ
เฟือนสติตื้นตั้ง	แต่กรม ฯ
๏ กรรโหยลำโหกไห้	หวนถวิล
โอบผโอนผอืดสม	สั่งห้อง
ปลอบนุชสุชลริน	รํ่ารัก วายฤๅ
เรียมจะห่างน้องเต้า	ต่างเมิล ฯ
๏ ทรุดพักตร์ซบพักตร์แก้ว	กานดา ดวงเอย
โฉมแม่คู่ใจเพลิน	พลบเช้า
เด็ดแดฤดีคลา	คลาดแม่ แล้วแม่
ใจฝากใจเฝ้าเจ้า	จุ่งถนอม ฯ
๏ สั่งสารเสาวณิศสร้อย	สายสมร แม่นา
เสนาะสนั่นทรวงกรอม	เกริ่นเศร้า
บำบวงภิวาทวอน	วิงเทพ ทั่วแฮ
รํ่าฝากหนึ่งน้องเหย้า	อย่าลืม ฯ
๏ อาราธน์อารักษ์ได้	ปรานี ข้านา
ขอแต่กระมลยืม	อยู่ป้อง
โปรดช่วยรักษาศรี	สมรนุช หน่อยพ่อ
จงท่านทุกห้องฟ้า	ใฝ่ใจ ฯ
๏ ควรอมรเมศถ้วน	ทุกสถาน
สังเวชเทวษใน	อกบ้าง
รับธุระเอาภาร	เพียงโศก สั่งนา
โททุเรศร้อนร้าง	รํ่าครวญ ฯ
๏ รํ่าสั่งรํ่าฝากท้าว	เทพา รักษ์ฮา
โลมลูบกำลูนนวล	นิ่มเนื้อ
จำใจหักใจลา	ละแม่ ไปแม่
ห่างเสน่ห์น้องเอื้อ	อัดแด ฯ
๏ สองโศกสนั่นก้อง	กำสรด
จาตุรจักษุแล	หลั่งน้ำ
ดุจเด็ดฤดปลด	ปลอบเปลี่ยน กันนา
โททุกข์โทซ้ำซ้ำ	ชอกใจ ฯ
๏ อาสูรสายสวาดิโอ้	อาทวา
จักนิทรวังเวงใน	ม่านป้อง
ไปไป่เนิ่นจักมา	สมสวาดิ แม่แม่
ลานุชลาห้องแล้ว	หลีกจร ฯ
๏ จากทวารเทวษเศร้า	ทรวงระทด
ผินพักตร์พบพักตร์สมร	หม่นคล้ำ
ย่างเท้าอุระสลด	ลาญสวาดิ
ดาลกระมลกลั้นน้ำ	เนตรคะนึง ฯ
๏ เหลียวกระซิบสั่งสร้อย	ศรีสมร แม่เฮย
ศัพท์แว่วสวาดิพึง	เพียบห้อง
แรมเรือนนิราศจร	โอจาก จริงนา
เหินห่างแหนด้วยน้อง	หนึ่งเนา ฯ
๏ ฝืนแดจรดุ่มด้อม	ดำเนิน
ทรวงระทดเทาเทา	สะทึกเต้น
โหยหนกระเหิมเหิน	ระหกหอบ ไห้แฮ
อุรภาคเพียงค้อนเฟ้น	ฟาดสลาย ฯ
๏ ลับนุชพริบเนตรเอ้	กายาม เดียวนา
เสียวโศกสยองกาย	กึ่งม้วย
เสมอจากสมรสาม	ปีเศษ เจียวแม่
ทรวงพี่เย็นด้วยนํ้า	เนตรชโลม ฯ
๏ เรียมคิดทุกย่างย้าย	จรลี
กายจากจิตจำโฉม	แชล่มหน้า
ถวิลนุชทุกวิถี	ทิวตรอก ซอกเฮย
ลัดตลาดชิงช้าด้วย	ด่วนคลา ฯ
๏ ลุวัดบวรนิเวศไหว้	อาราม
ภิวาทรัตนชุลีลา	ลับแล้ว
บุญบัติแบ่งโฉมงาม	งอนรับ เร็วแม่
แนบเมื่อคํ่าเช้าแคล้ว	คลาดนาง ฯ
๏ กรอมกระมลหม่นเศร้า	ทรวงแสยง ยิ่งเอย
ลุตลิ่งบางทาง	ท่าน้ำ
นาเวศละแวกแฝง	ฟากฝั่ง จอดแฮ
พายถ่อแจวคุ้ยค้ำ	คั่งคลอง ฯ
๏ เรือเรียมเลียบท่าพร้อม	ฝีพาย
ถือผจงแจวจอง	จับจ้อง
ได้ฤกษ์เลื่อนเรือผาย	ผันจาก ท่านา
พลางรีบเร็วร้อนร้อง	เร่งแจว ฯ
๏ อกเอยแต่จากเจ้า	จวบวัน แล้วนา
โฉมแม่แมกแววแนว	เนตรไว้
ผลเวรแต่เพรงสรรค์	สองร่วม สร้างฤๅ
บำราศเราให้ร้าง	คู่ครอง ฯ
๏ ออกปากคลองชื่ออ้าง	บางลำ พูเอย
แพจอดตลิ่งสอง	ฟากน้ำ
พิศไป่พบสมรกำ	สรดโศก ยิ่งแฮ
ตรอมเทวษว้าปล้ำ	ปลุกใจ ฯ
๏ เรื่อยเรื่อยเรือล่องท้อง	ทางชลา
ลิ่วลิ่วลับนุชไกล	ยิ่งแล้ว
พิศพักตร์ทั่วแพหา	เห็นแม่ ไม่แม่
เร่งพวกแจวแคล้วแคล้ว	เคลื่อนไป ฯ
๏ บางขุนพรมแพร่อ้าง	ออกบาง นามเอย
นึกพระพรหเมศไท	เทพเท้า
เผลอนิทรอาสน์หงส์พลาง	เพลินหลับ ฤๅพ่อ
สองรํ่าโศกซ้องเศร้า	สร่างฟัง ฯ
๏ พันตาจาตุรพักตร์ท้าว	เทพา รักษ์ฮา
พิษณุอิศวรทัง	สี่ถ้วน
สองพิโยคยิ่งอา	ลัยสนั่น น้อยฤๅ
ไยช่างนิ่งนี้ล้วน	เล่ห์เมิน ฯ
๏ ควรแค้นควรค่อยง้อ	งอนสาร สั่งเอย
ฝากนุชเพราะเรียมเหิน	ห่างห้อง
แม้ว่าอยู่ไป่ขาน	คำกล่าว เลยพ่อ
นี้จากจำต้องร้อง	ฝากโฉม ฯ
๏ อกห่างใจห่วงสร้อย	สงสาร ยิ่งนา
เรียมจากใครจักโลม	ปลอบบ้าง
แม่จะโศกทรวงปาน	ใดห่อน เห็นเฮย
จะกอดขนนข้างค้าง	ค่อยคอย ฯ
๏ เรือเลยเรียมลับแล้ว	ลาญระลุง จิตนา
นั่งนึกว่าเรือถอย	แทบบ้าน
ถนัดคลองพระผดุง	ดูลิ่ว แลแฮ
คิดทุกคุ้งน้ำหย้าน	ยิ่งไกล ฯ
๏ วัดราชกุญชเรศเรื้อง	อาราม
โบสถพิหารไพ	จิตรพร้อม
ช่อฟ้าประงอนงาม	เงื่อนส่าย เฟื้อยแฮ
ถวายภิวาทเกล้าน้อม	ฝากนาง ฯ
๏ รีบเรือเร่งลัดคุ้ง	คงคา
ครวญคระหึมโหยคราง	ครั่นไห้
ลุยังวัดราชา	ธิวาส
กรชุลีไหว้ร้อง	ร่ำคราญ ฯ
๏ ผลกุศลภิวาทเอื้อ	อาราม
อวยสฤษดิคำณวน	นึกนี้
แม่อย่าละลืมความ	ขวนรัก สั่งนา
ถนัดมโนน้องชี้	เช่นแสดง ฯ
๏ ถนัดยังบางจากแจ้ง	เจ็บกาม
กลพี่จากใจแฝง	ฝากเจ้า
เด็ดจากผจงยาม	ใยสวาดิ หวังแม่
ร่างพี่ร้างน้องเฝ้า	ฝากใจ ฯ
๏ อายจากรีบจากตั้ง	ตาดู อื่นเอย
เมินพักตร์ผายเรือไกล	เกลียดคุ้ง
เล็งถนัดบางพลู	เพลินจิต ยิ่งนา
จีบผจงลิ้นลุ้ง	เลี่ยมทอง ฯ
๏ เจียนสลาสลับจอกเจ้า	ผจงหา ไว้แม่
เชี่ยนนากพลูจีบซอง	สอดไว้
ตั้งแต่พี่จากมา	ไกลสวาดิ
หวาดว่าพลูน้องให้	เผ็ดใจ ฯ
๏ ถั่นถึงบางพลัดโอ้	อาดูร แดเอย
เรือเร่งเร็วเร็วไป	ไป่ช้า
ดุจพี่พลัดสมรสูญ	สังเวช ยิ่งแฮ
เห็นแต่ป่านํ้าฟ้า	ฝั่งชล ฯ
๏ สามเสนสาปชื่อคุ้ง	คงคา ไว้ฤๅ
เดิมว่าสามแสนคน	เรียกเพี้ยน
ระลึกรักนิราศมา	เมินสวาดิ
กลัวเกลือกเป็นเสี้ยนแกล้ง	กลับกลาย ฯ
๏ อกเอยอาภัพแท้	ทุรพล
มาแต่กายโดดดาย	เดี่ยวคว้าง
นับเริศทุเรศหน	ทางจาก
โฉมแม่เนาบ้านร้าง	คู่ครอง ฯ
๏ บางกระบือบอกบ้าน	บงใจ เจ็บเอย
ตรอมกระมลกรมหนอง	เหนอะเนื้อ
แสนเขากระบือไถ	แถกขวิด
ปวดไป่เท่าร้างเรื้อ	รสชม ฯ
๏ เรือดลบางซื่อแล้ว	แลพลาง เพลินแฮ
สองจากจงจิตสม	เสี่ยงไว้
หวังสัตย์ร่วมใจนาง	ในพี่
สองซื่อต่อตั้งให้	แห่งกัน ฯ
๏ เรียมเหินสวาทเจ้า	จรไกล
นึกเมื่อเรียมแรกวัน	ร่วมห้อง
เคยประสบประสานใจ	จำเพาะ กันนา
มาจากปานนี้น้อง	นิทรเดียว ฯ
๏ ลุย่านบางซ่อนเศร้า	สงสาร
เบือนเบื่อ บ อยากเหลียว	เหลือบใกล้
หวนระลึกเสน่ห์ลาญ	ลับพักตร์ มาแม่
ฝังรักร่วมส้อนไว้	หว่างใจ ฯ
๏ สองเนตรจักลับหน้า	นานวัน ยิ่งเอย
เกรงแต่ชู้ชายใด	ดอดด้อม
ลอบลักประโลมขวัญ	เนตรพี่
เสี่ยงแต่บุญสร้างซ้อม	ส่งครอง ฯ
๏ คิดมิตรเมินย่านบ้าน	เบือนแล
ถนัดหนึ่งบางสายทอง	ถิ่นนั้น
สวนเรือกละแวกแคว	แขวงไขว่
เห็นแต่ทิวไม้กั้น	กับเรือน ฯ
๏ สายทองธรรมชาติเนื้อ	นพคุณ
สีสุวรรณฤๅเหมือน	พักตร์เจ้า
ผ่องยิ่งมาศแมนจุณ	ผจงเปรียบ ปานฤๅ
งามกว่าทองร้อยเถ้า	ทาบสี ฯ
๏ โฉมเจ้าจักเปรียบปิ้ม	ปานใด เล่านา
แม้แม่แบ่งภาคย์มี	แม่นแม้น
เปรียบอื่นอสงไขย	เขินเปล่า
คิดยิ่งคิดซ้ำแค้น	ค่อนครวญ ฯ
๏ เลยล่วงระยะบ้าน	บางโพ แล้วนา
ลุเขตบางเขนหวน	สวาดิน้อง
ทอดแม่อยู่เดียวโอ	อนาถ
จะสะอํ๋นก้องห้อง	โหกใจ ฯ
๏ เยื้องแสงสุริเยศเมื้อ	เมฆา
เรือก็รีบครรไล	ลิ่วล้ำ
ถั่นถึงวัดเขมา	มาจอด
ร่มโศกริมถ้าน้ำ	น่าฉนวน ฯ
๏ ต้นโศกแทรกเขื่อนชั้น	ชายเลน
เขียวระบัดปัดปน	ปิดก้าน
โศกพี่จากนุชเกณฑ์	คราวเคราะห์ แทรกฤๅ
ปลดเสน่ห์เนาบ้านป้อง	ปิดสมร ฯ
๏ อาสูรเสาวลักษณ์สร้อย	สายใจ พี่เอย
นี่ก็ย่ำทิวากร	เกือบแล้ว
เคยแม่แมกม่านไข	คอยพี่
พักตร์ผัดสองแก้มแผ้ว	ผ่องผจง ฯ
๏ ผ่อนพักภักษ์โภชน์แล้ว	ฤๅนาน
ยอย่ำพระสุริยง	เยี่ยมไม้
ถอยเรือรีบจากธาร	ท่าจอด
เรียมภิวาทน้อมไหว้	วัดลา ฯ
๏ รอนแสงรพิศแปล้	ปลายพฤกษ์
โอภาสเผือดเพหา	เหือดคลุ้ม
เรือห่างฝั่งแฝงลึก	ลาญสวาดิ
ทรวงพี่กลัดเศร้ากลุ้ม	เกลือกถวิล ฯ
๏ นาเวศวิ่งว่ายนํ้า	ตามแจว
แหวกระลอกลอยสินธุ์	เสียดส้า
หมายมิตรแม่แมกแวว	วนว่าย มาแม่
เผยม่านมองม้วนหน้า	นึกอาย ฯ
๏ ตลอดตลาดแก้วเร่ง	ฤๅรอ
หากว่าแก้วใครขาย	คิดซื้อ
ฝากแก้วกระมลพอ	พิศต่าง หน้านา
ต้นตลาดรื้อไย้	อยู่ไหน ฯ
๏ แลเลยตลอดบ้าน	บางขุน เทียนแฮ
โอเสี่ยงเทียนไชยไร	ร่วมน้อง
บนเทพยการุญ	รับธุระ หน่อยนา
ตกเคราะห์คราวนี้ต้อง	ต่างกัน ฯ
๏ มาไกลกลอยจิตกลุ้ม	กลัดทรวง
ลับพักตร์วรเพ็ญขวัญ	เนตรแล้ว
คิดสายกระมลดวง	ดาลสวาดิ ยิ่งนา
โฉมจะวายแป้งแผ้ว	ผัดสี ฯ
๏ แดเดียวสวาดิโอ้	อางขนาง
เยาวอยู่ใครมี	เพื่อนพร้อง
พึ่งผืนพัสตราบาง	สไบห่ม พลางแม่
วานม่านมุ่งห้องป้อง	ปกสมร ฯ
๏ บางขวางแขวงบ้านชื่อ	ฉันใด
หวนเสน่ห์เรียมจร	จากเจ้า
โศกขึ้นแทรกขวางใน	แนวอก พี่แม่
ขัดยิ่งบางร้อยเถ้า	ทับขวาง ฯ
๏ บางแพรกพรํ่าพรากเจ้า	เจ็บใจ จริงเอย
หญ้าแพรกมะตูมใบ	บาตรน้ำ
มงคลคู่ทัดใน	หอฤกษ์ ร่วมแม่
พฤทธญาติพร้อมซ้ำ	สฤษดิ์พร ฯ
๏ คิดพลางเพลินจิตแจ้ง	ใจตรอม
แรกเริ่มวิวาหสมร	แมกใกล้
เคยแนบอุระถนอม	ในม่าน
แรมนุชยามไร้ได้	แต่ครวญ ฯ
๏ ตลาดขวัญใจคว่างคว้าง	ขวัญปลิว
ทิ้งทอดธุระสงวน	เงียบห้อง
เรียมลาจากใจหวิว	วายเทวษ แล้วฤๅ
ใครจะปลอบน้องร้อง	รับขวัญ ฯ
๏ วัดเฉลิมพระเกียรดิอ้าง	อาราม นั้นฤๅ
นบรัตนภิวันท์	หว่างเกล้า
บุญบัติเฉลิมความ	สัตย์เสี่ยง สองแฮ
รักร่วมอย่ารู้เร้า	เริศปอง ฯ
๏ เสร็จไหว้อาวาสซ้อง	สารแสดง
สั่งส่วนกุศลครอง	นุชด้วย
บำบัดพิบัติแหนง	ชายอื่น นาแม่
ตรงต่อสัตย์สู้ม้วย	แม่นใจ ฯ
๏ อาสูรทรามสวาดิสร้อย	สงสาร พี่เอย
ใครจะขานคำไข	ข่าวพร้อง
คิดลมและน้ำวาน	บอกนุช หน่อยพ่อ
โศกสั่งทุกห้องท้อง	นัที ฯ
๏ ดลนนทบุเรศโอ้	อัสดง แล้วนา
เชิงทิฆัมพร์เสกสี	แสดย้อม
ทรวงทวีปเทวษสง	สารโศก ด้วยฤๅ
ฤๅช่วยเรียมเศร้าพร้อม	พรํ่าครวญ ฯ
๏ สางแสงศศิขึ้น	ไขสี
เรื่อเรื่อแพหน้าจวน	จอดไว้
ตามประทีปอัคคี	โคมสว่าง
หมายเขตบอกให้รู้	น่าเมือง ฯ
๏ เรียมเมิลรีบเมื้อด้วย	ดาลแด ยิ่งเอย
เห็นแต่แสงไฟเรือง	เรื่อนํ้า
สองเนตรสอดเนตรแล	ตลอดย่าน นํ้านา
หมอกพยับคลุ้มกล้ำ	เกลื่อนมี ฯ
๏ มืดแล้วเหลือทราบบ้าน	บางใด เลยแม่
จักสืบสั่งข่าวศรี	สวาดิบ้าง
คราวทุกข์จักถามใคร	ฤๅพบ
จากสุขพลอยซ้ำร้าง	เพื่อนจร ฯ
๏ ปากเกร็ดตัดลัดอ้อม	เอาตรง ทางเอย
ถามข่าวสมรวอน	สั่งถ้อย
เกร็ดเอยปากวานสง	เคราะห์พูด หน่อยนา
นิ่งไป่กล่าวด้วยน้อย	เพื่อใด ฯ
๏ ปากไป่ขานข่าวไม้	บอกพราง ฤๅพ่อ
วานตลอด บ ไข	ข่าวพร้อง
ยินแต่ระลอกกลาง	ลัดซัด เสียงนา
เสนาะประเล่ห์น้องร้อง	เรียกเรียม ฯ
๏ เรือล่องออกลัดคุ้ง	คงคา แล้วนา
จันทร์กระจ่างแสงเทียม	ปทีปแก้ว
ปรมัยยิกาอา	วาสลุ แล้วนอ
เห็นทงุ่มแพร้วแพร้ว	พรั่งพราย ฯ
๏ จักจอดสั่งข่าวสร้อย	ทรามสง สารเอย
ยามคํ่าหาคนกราย	ยากแท้
รีบเรือเร่งเลี้ยวตรง	บางภูต
เกรงม่าห์สิงคุ้งแล้	หลอกหลอน ฯ
๏ ภูตแมกมีเร่งให้	มาหา หน่อยนา
วานภูตพูดวอนอร	อัตถ์ชี้
ฤๅขยาดมนต์คา	ถาห่วง ทรัพย์พ่อ
ภูตก็หลบหน้าลี้	หลากครัน ฯ
๏ บ้านใหม่มืดดึกแล้ว	จำลา
หอใหม่ยกฤกษ์วัน	ร่วมเจ้า
ละนุชนิทรเอกา	กายเปลี่ยว
เกรงจะชวนชู้เข้า	คู่หอ ฯ
๏ บางโควัดหว่างนั้น	ไหนอา รามนา
ฤๅว่าฝากชื่อพอ	เพื่อรู้
เรียมคิดแต่ยามมา	จากแม่ เจียวแม่
ยังไป่พบเพี้ยงผู้	พากย์ความ ฯ
๏ บางพังตลิ่งล้น	ลงชลา
หล่นถล่มเลนหลาม	ลาดไล้
พังอุระเรียมพา	หาทุ่ม ทุมแฮ
เจ็บยิ่งฝังน้ำไซร้	เซาะพัง ฯ
๏ นาฬิกาเกือบเข้า	ยามสาม แล้วเฮย
ดึกเงียบยากทางสัง	เกตได้
รอเรือพักจอดตาม	โตยฝั่ง
เห็นแต่ทิวต้นไม้	มั่วราย ฯ
๏ ยามดึกสงัดสิ้น	เสียงคน
มารุตระเรื่อยชาย	เฉื่อยหล้า
เรียมแรมทุเรศหน	โหยสวาดิ
เนื้อเหน็บหนาวน้ำฟ้า	ฝ่าทรวง ฯ
๏ บงจันทร์แจร่มห้อง	หนหาว
จากเมฆมัวกลางดวง	ดุจเศร้า
พักตร์สายสมรคราว	ครองเสน่ห์ นั้นฤๅ
แจ่มยิ่งจันทร์ร้อยเถ้า	เทียบสี ฯ
๏ สาวน้อยมาโนชญ์หน้า	แนมสุวรรณ พี่เอย
ลมจะแผ่วผิวหนี	เหน่อเนื้อ
ใครเลยจะโลมขวัญ	เนตรสนิท ราแม่
อุ่นแต่ผืนผ้าเสื้อ	สอดนอน ฯ
๏ ยามร้อนเคยรํ่าแป้ง	ปนปรุง
จุณกระแจะอบอร	แอบข้าง
เกรงแต่เรือดริ้นยุง	เหลือบลอบ กวนแฮ
โฉมจะชุ่มนํ้าค้าง	ข่วนคัน ฯ
๏ ครวญคะนึงนิทรเคลิ้ม	คลำผวา เปล่านา
โสตเสนาะไก่ขัน	แข่งร้อง
เดือนดาวกระดากอา	กาศคับ แล้วเฮย
รุ่งสว่างท้องฟ้า	เผือดสี ฯ
๏ ปลุกเพื่อนนาเวศฟื้น	นิทรา
เสนาะสนั่นนัที	ถิ่นนํ้า
ไขรวิแหวกผา	เผินผ่อง ภพแฮ
จัดโภชน์ภุญช์แล้วลํ้า	เลื่อนเลย ฯ
๏ อกโอถึงโคกช้า	พลูเผลอ ใจแฮ
พลูหมากรวมปูนเคย	ปากเคี้ยว
ยามยากยกเชี่ยนเจอ	ใจเหมาะ
แลตะลึงคุ้งเลี้ยว	ลับลี ฯ
๏ เรือพ้นทรวงพี่เศร้า	เสียวแด ยิ่งเอย
ถึงประทุมธานี	ชื่อพร้อง
เมิลเมืองมุ่งใจแห	เหินสวาดิ
คิดประทุมน้องต้อง	ติดมือ ฯ
๏ แสงสายสุริเยศแผ้ว	เพ็ญดวง เด่นเอย
แหนงเสน่ห์นึกคือ	ค่ำเช้า
ดลดำแหน่งบางหลวง	เชิงราก แล้วนา
ราคเสียดทรวงเศร้าซํ้า	แซกใจ ฯ
๏ รากรักร่วมพุ่มต้น	เต็มกอ
ใครขุดรากรานใบ	บั่นกลิ้ง
เหลือแต่รากแรมตอ	ติดอยู่
เช่นพี่จากเจ้าทิ้ง	ทอดมา ฯ
๏ กระแชงกระฉ่อนบ้าน	บอกใจ เจ็บเอย
นึกกระแชงอ่อนฝา	ฝากน้อง
แผ่ผืนกระแชงใบ	บังนุช หน่อยนา
เนาแต่ในห้องป้อง	ปิดตน ฯ
๏ สามโคกโขดแข่งขึ้น	เคียงราย
ตะลึงเสน่ห์ยามยล	เยี่ยงเคล้า
เพลินหมู่ทุมาชาย	ชวนสวาดิ
เพียงหนึ่งโคกคุ้งเย้า	ยั่วถวิล ฯ
๏ เที่ยงแสงอาทิตย์ต้อง	ตากกาย
เคยกระแจะเจือสินธุ์	อบอ้า
คราวร้างนิราศสาย	สมรโศก
วักแต่นํ้าถ้าไล้	ลูบทรวง ฯ
๏ บ้านงิ้วเงื่อนชื่อแจ้ง	ใจระบม
หวนเสน่ห์เรียมหวง	ห่างหน้า
ผิว่าอื่นชายชม	ชวนเช่น ชู้แม่
วานหน่อยหนามงิ้วง้า	เงือดแทง ฯ
๏ แม้นน้องมีคู่ดั้ง	เดียวเดิม ก็ดี
เวรสวาดิประหวัดแสดง	ดุจนี้
งิ้วกรดกราดกรวยเติม	ตามต่อ เรานา
บาปกับบุญใช้ชี้	เช่นใด ฯ
๏ ทองหลางรายเรียดตั้ง	ตีรา รอบเอย
โอพี่จากเจ้าไป	ป่างค้าง
นุชพี่รวบรายฝา	เรือนปิด
ชายจะปองล้อมข้าง	เคาะเรือน ฯ
๏ เกาะใหญ่แสนเกาะทิ้ง	ทับอก เรียมเอย
หนักไป่เท่าทุกข์เตือน	ต่อเตื้อง
ใครจะช่วยชูยก	โยนโศก เสียนอ
ได้แต่หนึ่งน้องเปลื้อง	ปลดคลาย ฯ
๏ ลานเทชลทุ่มท้อง	ธารา
แม้ว่าเทโศกผาย	ผึ่งบ้าง
แสนลานจะกองอา	ดูรหมด แล้วฤๅ
วานช่วยเทเศร้าร้าง	อย่ารอ ฯ
๏ แควน้อยสามแยกนํ้า	แนวคลอง
แม้ว่าทรวงเรียมหนอ	แยกได้
ไปหนึ่งหนึ่งเนาครอง	คราวจาก นุชนา
แบ่งแต่ใจไว้ให้	กับใจ ฯ
๏ บางไทรใดเทพยท้าว	สถิต
สมชื่อบางไทรใคร	สาปไว้
อ้าเทพยศักดิ์สิทธิ์	สิงย่าน นี้นา
ขอพระปู่เจ้าได้	เมตตา ฯ
๏ ไทรเอยอุณรุทท้าว	เธอวาน ท่านฤๅ
จึ่งสุรเทพาพา	ร่วมห้อง
อกอาตมก็นาน	วันจาก นุชนา
วานเทพยอุ้มเพี้ยงห้อง	แห่งสมร ฯ
๏ ไทรเฉยเช่นไป่รู้	เรียมครวญ
เจ็บเสน่ห์ใจจร	จากแก้ว
ปวดยิ่งเซี่ยนไทรสวน	เสียบอก
เรือรีบแจวแคล้วแคล้ว	คลาดไป ฯ
๏ ดลด่านเสียงฆ้องรํ่า	รุมตี
เรียกพวกเรือค้นใน	น่านน้ำ
ทรวงโศกเสกเรือมี	ของหนัก
แดดุจค้อนฆ้องซ้ำ	ซัดรัน ฯ
๏ ดลแดนบ้านดาบโอ้	อาดูร
ทรวงยิ่งดาบเพชรฟัน	ฟาดม้วย
เด็ดเดียวฤดีสูญ	แสนโศก
ขาดสวาดิไว้ด้วย	ดาบเวร ฯ
๏ เกาะเกิดเกิดเกาะกั้น	กลางทรวง พี่เอย
เรือเลื่อนระลอกเลน	หล่มไล้
เรียมแรมฤแดดวง	เดียวเปลี่ยว
เกิดแต่เศร้าซ้ำให้	โหกโหย ฯ
๏ เฟือนแสงสุริยะฟ่าฟ้า	แฝงดอย
ลับทวีปเดินโดย	ด่วนแล้ว
แสงจันทรแข่งคอย	ไขสว่าง โลกแฮ
เสร็จภักษ์โภชน์พร้อมแคล้ว	เคลื่อนจร ฯ
๏ นภาพายุตั้ง	ตีชล
ซัดระลอกคลองคลอน	คลื่นเต้น
เรือชะเยื่อนโยกกล	กวนล่ม
เฟื่องกระแสนํ้าเฟ้น	ฟาดเรือ ฯ
๏ รีบเร็วถึงเกาะบ้าน	บางประ อินเอย
จรก็จนใจเฝือ	ฝ่าเต้า
ดึกสงัดศัพท์จะ	จวนรุ่ง แล้วนอ
หนาวหยาดนํ้าค้างเช้า	ชุ่มชล ฯ
๏ โอภาสรพิศต้อง	เตือนกัน ตื่นแฮ
แสงสว่างเวหน	แห่งฟ้า
ถนัดวัดนิเวศน์ธรรม์	ประวัติ
ถวายภิวาทแคล้วหน้า	วัดไป ฯ
๏ ยลราชนิเวศน์เรื้อง	โรจี
เพียงทิพยพิมานชัย	เชิดหล้า
ลอยเลื่อนอมรลี	ลงสู่ เกาะฤๅ
งามยยับย้อยย้า	ยาบพราย ฯ
๏ เคารพวังราชแล้ว	ลาจร
อำนาจรัชละอองปราย	ประเกล้า
คุ้มปวงพิบากรอน	รมเยศ
โสตสุขเสื่อมเศร้าชื้น	ฉ่ำทรวง ฯ
๏ บ้านเลนเกาะพระไหว้	หวังลา แล้วนา
ตลาดเกรียบกรุ่มเกรียมดวง	จิตร้อน
บ้านเมฆมุ่งมองอา	กาศเปล่า
หมายเมฆแมกน้องส้อน	กลีบบัง ฯ
๏ บ้านกลิ้งเรียมกลอกหน้า	หานาง
รอนอุระเพียงพัง	เพิกกลิ้ง
ลุวัดโปรดสัตว์วาง	วอนภิ วาทนา
วัดโปรดเพื่อนน้องทิ้ง	อยู่เดียว ฯ
๏ เกาะเรียนพยัคฆ์ข้าม	ขบใคร
เรียมนึกขลาดขลาเสียว	สาบคลุ้ง
บางกะจะจากใจ	เจ็บจะ เห็นฤๅ
สั่งตลอดคุ้งขึ้น	ข่าวครวญ ฯ
๏ ลุหน้าวัดพระเจ้า	นางเชิง แล้วเฮย
ถวายภิวาทฝากนวล	หนึ่งน้อง
อำนาจรัตนบำเทิง	ทางโมกข์
บุญรักษ์สองข้าพร้อง	พรากกัน ฯ
๏ อกเอยเรือล่องเข้า	เขตกรุง เก่านา
แสนสุขกระเษมครัน	ครึกครื้น
บ้านเรือนปลูกรายมุง	มีมาก
สองฝั่งนํ้าล้วนพื้น	พวกแพ ฯ
๏ เรือพายแจวขึ้นล่อง	แลหลาย หลากเฮย
เสียงสนั่นจอแจ	จ่ายซื้อ
แม่ค้าต่างค้าขาย	คอนเร่
เรียมพิโยคเร้ารื้อ	เร่งจร ฯ
๏ ดลแนวดำแหน่งหน้า	วังจันทน์ เกษมนา
เล็งพระดำหนักสลอน	เลิศล้วน
กำแพงสิมาขัณฑ์	เขตเขื่อน
งามประเสริฐสิ้นถ้วน	ทุกประการ ฯ
๏ พิศที่ประทับไท้	ธาตรี
เพียงพิศพิมานสถาน	เทพเท้า
จากดุลิตราศี	สู่โลก ลงแฮ
อันประดับแก้วเก้า	กํ่าแสง ฯ
๏ อำนาจภูวนาถป้อง	ปัดเข็ญ
ข้าบาทนิราศแขวง	เขตค้าง
พระเดชพระคุณเป็น	ปานฉัตร กั้นนา
คุ้มทุกย่านน้ำกว้าง	ป่าไพร ฯ
๏ ครวญถึงสี่แยกเวิ้ง	วัดทอง บุนา
สี่ส่วนกระแสไหล	เชี่ยวเลี้ยว
นึกทรามสวาดิครอง	ตัวอยู่ เดียวแม่
ทรวงหากสี่เสี้ยวได้	ดุจคะนึง ฯ
๏ สามส่วนจักแบ่งไว้	หวังระวัง นุชนา
จากแต่ส่วนเดียวพึง	คลาดคล้อย
จนแดเพราะเดียวสัง	เวชจิต
ทิ้งแต่รักเฝ้าร้อย	ชั่งชม ฯ
๏ บ้านไผ่ไผ่ป่าล้อม	ลำไสว
รักแม่ร่วมอารมณ์	เรียบป้อง
ฝากเสน่ห์ล้อมใจ	จำเพาะ เจ้านา
รอบยิ่งไผ่ล้อมห้อง	แห่งคาม ฯ
๏ บ้านเกาะมีเกาะขึ้น	คราวใด
ทรวงพี่ฟกเฝือยาม	ตยากเจ้า
หนักเทวษหว่างใจ	จักยก ยลฤๅ
ยิ่งกว่าเกาะร้อยเถ้า	ทับแด ฯ
๏ บ่อโพงพึ่งบ่อบ้าง	เป็นไร
โพงช่วยโพงกระแส	โศกทิ้ง
บ่อเปี่ยมกระสินธุ์ใส	เสกเนตร พี่นา
นํ้าขุ่นทรวงข้นกลิ้ง	กลัดกรม ฯ
๏ ตลอดบ้านปักจั่นแล้ว	แลไกล
เล็งละเมาะไพรพนม	เนื่องคุ้ง
บ้านเสือชื่อบ้านใคร	หนอแรก รังนา
ฤๅว่าเสือสร้างวุ้ง	หว่างบาง ฯ
๏ ถั่นถึงสกัดน้ำ	มันนาม บ้านนา
รักกอกสกัดกลาง	จิตกลุ้ม
น้ำมันกระแจะยาม	ยวนเสน่ห์ แม่เอย
ทาคํ่าหอมเช้าคุ้ม	ขวบวัน ฯ
๏ โฉมเคยแป้งประแก้ม	กันไร แล้วฤๅ
ฤๅจะโชมน้ำมัน	เขม่าเผ้า
เรียมจากจักแต่งใคร	เชยแม่ เล่าแม่
นวลจะซูบหน้าเศร้า	ซีดผิว ฯ
๏ บางระกำแก่งนี้	นึกใจ หายเฮย
กรรมซัดสมรปลิว	ปลิดทิ้ง
นอกรักระกำใน	แนมโศก
เสียบอุระร้อยปิ้ง	ปวดใจ ฯ
๏ ถึงแถวนามถิ่นบ้าน	บางพระ ครูเอย
สิทธิครูเพทไสย	ศาสตร์รู้
โปรดศิษย์หากสมจะ	คำนับ ท่านนา
เชิญพระครูถ้วนผู้	ใฝ่ฟัง ฯ
๏ บ้านสะออมอาทิตย์เยื้อง	ยลยอ แสงแฮ
เสื่อมสลดลงยัง	หย่อมไม้
ฝากสีสั่งโลกรอ	ริมป่า
สังเวชโพยมร้างไร้	เริศสูริย์ ฯ
๏ กลางคืนเรียมคิดด้วย	แดตรอม
มาเลศลักษณกำลูน	ลับแล้ว
เคยห้อยสุมาลย์หอม	หวนกลิ่น
เสร็จใส่พานแก้วแพร้ว	พร่ำผจง ฯ
๏ ดำบลบอกบ้านแม่	ลาอา ดูรเอย
โฉมแม่จักเปลี่ยวองค์	แอบเหย้า
ตั้งแต่พี่ลามา	เมินพิโยค ยังฤๅ
ฤๅจะใฝ่เศร้าเฝ้า	ฝ่าถวิล ฯ
๏ ถามถึงทุกถิ่นท้อง	ทางชลา
สั่งโศกฝากฝั่งสิน	ธุถ้วน
ลุบางชื่อเขมามา	จวนดึก แล้วเอย
ครวญทุกย่านนํ้าล้วน	สั่งขวัญ ฯ
๏ ดลบ้านศีรษะคุ้ง	คดคง คาแล
พักผ่อนฝีพายพลัน	ผลัดยั้ง
พร้อมพวกเพื่อนเรือจง	ใจจอด นิทรนา
เงียบสงัดถ้วนทั้ง	ถิ่นสินธุ์ ฯ
๏ บงโอฆอากาศล้วน	ลมบน
เบิกระเบียบเมฆิน	คว่างคว้าง
เหลือบเปล่าเปลี่ยวแดยล	ยามดึก
พูนเทวษอ้างว้าง	เหว่กาย ฯ
๏ ดาวเดือนกระดากฟ้า	เฟือนสี
จวนรุ่งเรื่อประกาย	พรึกพร้อย
หวนโฉมแชล่มลี	ลาลับ นานแม่
สยองหยาดนํ้าค้างย้อย	หยัดเย็น ฯ
๏ ยามหนึ่งนึกจวบสิ้น	ยามปลาย แล้วเฮย
หลับเนตรนึกใจเห็น	พักตร์น้อง
เผลอพลิกผวากาย	กอดตื่น เปล่าแฮ
เสนาะสกุณก้องร้อง	เร่งตรวัน ฯ
๏ วาโยพิโยคไย้	ยามสาง แสงแฮ
พัดพุ่มทุมาบรรณ	โบกก้าน
รื่นรสบุปผาพลาง	เพลินกลิ่น
เงยพักตร์เผยม่านแล้ว	เหลือบยล ฯ
๏ ชมเฌอฤๅใช่หน้า	นวลผจง
พลางปลุกเพื่อนเรือคน	ตื่นพร้อม
เตือนแจวเร่งจากคง	คาท่า นั้นนา
เหลียวทุกเลี้ยวนํ้าอ้อม	อ่าววน ฯ
๏ กระเดืองกระฎีกรุบ้าน	บอกแคว บางเอย
สั่งเสน่ห์เสนาะหน	หาดห้วง
แม้ว่าควักแดแบ	บนหาด ได้นอ
จะเลิกอุระรื้อล้วง	เลื่อนวาง ฯ
๏ ถนัดอ่าวอรัญญิกอั้น	อกกรม
เล็งตลาดตลอดนาง	แม่ค้า
ยามโศกสบสาวชม	ชวนเบื่อ
งามไปเงื่อนน้องหน้า	หนึ่งไฉน ฯ
๏ ค้นนุชทุกบกนํ้า	แนววน
สายเนตรเสน่ห์ใคร	ใคร่รู้
สืบข่าวขัดข่าวจน	ใจเจ็บ ยิ่งนา
ยากแสวงน้องผู้	เพื่อนเข็ญ ฯ
๏ เคียนด้วนใครเดาะต้น	ตัดราน
คงซากตะเคียนเป็น	ป่างพร้อง
อกเรียมนิราศกาน	ดาด่วน มาแม่
ตัดแต่ใจให้น้อง	นึกชม ฯ
๏ เรือเลยล่วงบ้านชื่อ	ปากกะทา
ถึงถิ่นสามเรือนกรม	อกแท้
เรือนเอยอนาถอา	ภัพเพื่อน ยิ่งฤๅ
เฉกพี่เป็นหม้ายแม้	เมื่อมา ฯ
๏ ท่าม่วงหมายถิ่นบ้าน	นามมี
นึกแถบแพรพัสตรา	ห่มน้อง
สีม่วงแม่สอดสี	แสดร่ำ อบเอย
กลิ่นตลบห้องป้อง	ไป่หาย ฯ
๏ โพเอนเบนกิ่งก้าน	กลสมร
เคยแอบอุระอิงกาย	กอดเกี้ยว
ทอดทวัดทวัยกร	กรรดึก
เล่ห์วลีเลื้อยเลี้ยว	ลัดพัน ฯ
๏ วังแดงดาลจิตไห้	โหยถวิล
สองจักษุเรียมศัลย์	ใส่เศร้า
แดงยิ่งกว่าวังสินธุ์	สายเนตร เรียมนา
คิดทุกค่ำคุ้งเช้า	ชอกทรวง ฯ
๏ ศาลาลอยสลัดเจ้า	จำลา ลับฤๅ
ฤๅแม่ลอยชูดวง	สวาดินี้
นับวันจะลอยคลา	คลาดจาก พี่แม่
ถนัดประหนึ่งบ้านชี้	ชื่อแสดง ฯ
๏ ลุวัดนางคุ่มบ้าน	บางตะไล แล้วเฮย
สวนพริกดำบลแขวง	ไขว่ข้าม
เรียมนับเสน่ห์ไกล	ทุกย่าน
เล็งตลิ่งน้ำห้าม	หาดเขิน ฯ
๏ บ้านแขกสั่งข่าวถ้วน	ทุกภา ษาเอย
ยามทุกข์ท่านทำเมิน	หมอบสิ้น
คราวสุขทุกหน้ามา	สมัครชอบ ชิดแฮ
งำเงื่อนรสรู้ลิ้น	ลับไข ฯ
๏ บ้านสฎางค์สันโดษโอ้	อกกรม
เหลียวปฤษฎางค์ไกล	กลับช้า
รสรักนิราศรมย์	เรียมทุเรศ
หวังเสน่ห์น้องถ้า	เท่าคืน ฯ
๏ ดลตำบลบ้านชื่อ	กอกา
เรียมใฝ่สวาดิฝืน	ฝ่าเศร้า
กาเอยบอกข่าวหา	นุชหน่อย
กาไปรับร้องเร้า	เร่งครวญ ฯ
๏ บ้านฟ่างฟังชื่อแจ้ง	จำรส ได้เอย
ฟ่างแม่เจือตาลกวน	กอกก้อน
อบกลิ่นมะลิสด	เสียบใส่ พานแม่
จานผจงส้อมช้อน	เชือดชิม ฯ
๏ อกเอยอนาถโอ้	อาภัพ
ห่างพะงางอนหงิม	เงียบห้อง
ก่อนเคยประคองรับ	ขวัญแม่ นาแม่
โอว่าป่านนี้น้อง	จักเหงา ฯ
๏ ท่าเกยนึกคู่แก้ว	กานดา
เคยผจงกรเกยเลา	ไหล่แล้
โททอดประเทืองอา	รมณ์ร่วม รสแม่
สนั่นเสน่ห์สร้านแส้	ซาบกาย ฯ
๏ ท่าเรือพุทธบาทแล้ว	แลลาญ สวาดิเอย
เรือเรียบจอดเรียงราย	เรียดถ้า
ตรวจตลอดตลิ่งธาร	แถวฝั่ง สองแฮ
ไป่พบพักตร์น้องหน้า	หนี่งเรียม ฯ
๏ หนองแห้วเห็นหาดแห้ง	โหยใจ ยิ่งเอย
เพลิงราครมอกเกรียม	กรุ่มร้อน
กำเดาฤดีใน	หนองพุ
กรมโศกแทรกเศร้าซ้อน	เสียดทรวง ฯ
๏ โคกมะนาวมาโนชน้อย	นึกสนุก
เคยเก็บมะนาวพวง	เพียบต้น
คิดเค้าคู่ใจปลุก	ปลงสวาดิ เจียวแม่
เพลินเมื่อยามปลื้มพ้น	พิศถวิล ฯ
๏ จำปาดำแหน่งบ้าน	บอกนาม
สีแถบพัสตราริน	รสเร้า
เฉียงบ่าสไบงาม	เงาจับ พักตร์แม่
ห่อประทุมส้อนเต้า	เต่งทรวง ฯ
๏ สวนทับทิมเทียบชี้	ชวนชม ชื่นแฮ
แหวนทับทิมพลอยดวง	เด่นพร้อย
ผูกเรือนนพคุณสม	แสงสุก
งามเมื่อสอดก้อยน้อง	นาดกร ฯ
๏ ชุมแสงระส่ายเศร้า	แสงสูริย์
ละทวีปรอนรอน	เรี่ยรู้
คืนวันเทวษพูน	ลืมพิศ ภพแฮ
ชมแต่เศร้าชี้ชู้	เช่นครวญ ฯ
๏ ท่างามงามเงื่อนเจ้า	ใจงาม เล่าฤๅ
โฉมเสงี่ยมสกนธ์สงวน	แง่ไว้
ท่าพี่ทุกทุ่มยาม	เยียสั่ง สารแม่
ใจอย่าเหลินเหล้อให้	ห่างคำ ฯ
๏ ยางนมนึกแท่งเนื้อ	นวลสมร
ก่ายกระไดแดกำ	เริบชู้
สองยอดสยุ่นยอน	ยันอก อุ่นแม่
กำหนัดเสน่ห์เนื้อกู้	ก่อกาม ฯ
๏ เผลอตนเตือนจิตตั้ง	ตาเมิล มาแม่
ล่วงถลุงเหล็กถาม	ถิ่นบ้าน
หัวหินระเหิดเหิน	เห็นหาด เปล่าเฮย
ถนัดยังบ้านช้างคร้าน	ครั่นคะนึง ฯ
๏ ดงรางนึกร่องน้อย	แนวนา ภิศแม่
เผยแผ่นสไบขึง	คาดเต้า
รางรางร่างเอวอา	รมณ์สวาดิ แลแฮ
เพลินเมื่อยามเคล้าเย้า	ยั่วใจ ฯ
๏ อกรางบำราศนํ้า	เนาดง ดอนพ่อ
เช่นกับอกเรียมไคล	คลาดน้อง
ก่อนเคยอุรอนงค์	ถนอมนิท ราแม่
มาอาบสุชลน้ำต้อง	ต่างชลา ฯ
๏ บ้านชุ้งเชิงหาดแห้ง	เห็นสิน ธุเอย
สูงตลอดตลิ่งรา	รุกข์รื้อ
อ่าวแอ่งกระอายดิน	ดูฝุ่น ฟุ้งแฮ
บงระบัดหญ้าปื้อ	ปุกปุย ฯ
๏ โขดเขินเจียนขาดน้ำ	ในคลอง
เรือติดต้องลงลุย	เลื่อนโล้
ทรวงพี่เหือดแต่สอง	สายเนตร ชุ่มแฮ
มากแต่เนตรนํ้าโอ้	อกโหย ฯ
๏ เรือมาลุบ้านหมาก	มีนาม
ไป่ปะหมากใดโดย	ดั่งอ้าง
จับพลูพลิกจีบถาม	ถึงหมาก ดิบแม่
คำหนึ่งฝาดเคี้ยวค้าง	ค่อนวัน ฯ
๏ บ้านม่วงมะม่วงไม้	มีผล
รสโอชอร่อยทันต์	ทบเคี้ยว
ม่วงคว้านผจงบน	จานจอก แก้วแม่
หอมกลิ่นหวานลิ้นเปรี้ยว	ไป่มี ฯ
๏ หัวจระเข้ใครฆ่าทิ้ง	ทอดไป นะเฮย
เศียรจึ่งสืบกุมภีล์	เพศเรื้อ
ฤๅชาลวันไกร	ทองสลัด มาพ่อ
ฝากชื่อเพื่อไว้เชื้อ	เช่นคาม ฯ
๏ ท่าตรูดตรองชื่อแจ้ง	จำเล็บ ได้แม่
เคยเด็ดมะตรูดหนาม	เหนี่ยวน้อม
เอวอรแอบกิ่งเก็บ	กองห่อ
ผิวขยี้ผ้าย้อม	กลิ่นขจร ฯ
๏ บ้านกลางกลชื่อชี้	ชวนตรอม
ระลึกแรกภิรมย์สมร	ม่านกั้น
เตียงกลางเกลือกกลิ่นหอม	หวนประทิ่น
ฝากระจกเซี้ยมชั้น	ฉากเขียน ฯ
๏ แรมพนอุรภาคเพี้ยง	ภินทนา
หมายตลิ่งโตยเตียร	ต่างห้อง
แสงรพิศจันทรา	แทนประทีป
บุปผชาติชลค้างต้อง	ต่างสุคนธ์
๏ บ้านยางยางบ่วงลุ้ง	รองหลุม
ควบคบคุมเพลิงลน	ลวกต้น
ราคเผาผ่าวทรวงสุม	แสนเทวษ
ตั้งแต่จากเจ้าพ้น	พักตร์ไกล ฯ
๏ บ้านกงเกิดแก่งขึ้น	คือกง
เวียนละแวกชลไหล	ลัดอ้อม
ใจเรียมพะวงวง	หวังกลับ สมแม่
ถนัดแต่สายนํ้าห้อม	หาดเห็น ฯ
๏ ถั่นถึงเมืองเก่าเศร้า	สงสาร
ดุจอาตมครวญเข็ญ	คาบนี้
แรมนวลนิราศนาน	ขนางรส รักนา
ละนุชนิทรบ้านปลี้	เปล่าทรง ฯ
๏ ขวัญเมืองพิมพ์มาศแม้น	เหมือนโฉม แม่ฤๅ
เลียนลักษณ์จำลองลง	หล่อไว้
เรียมแรมอุระประโลม	ละสวาดิ มาแม่
แม่จะครั่นเคร้าไห้	โหกหน ฯ
๏ ศาลารีร่ำตั้ง	ตาระวัง
นึกยุพนารีดล	ดักหน้า
เนตรมลักเหลือบหลัง	เหลียวเปล่า
เห็นแต่นกร้างร้า	ร่อนบิน ฯ
๏ จักสั่งสาเรศสร้อย	สกุณี
นกก็รีบเร็วผิน	ผาดแคล้ว
สารจะสั่งวารี	ริมหาด
น้ำก็ไหลขึ้นแล้ว	หลากครัน ฯ
๏ เสาไห้เสาโศกด้วย	ใดถาม หน่อยนา
โทมทุกข์ฉุกเฉินบรรพ์	บอกบ้าง
ฤๅคิดจิตเจ็บความ	ลับช่าง เทอญแม่
ฤๅช่วยเรียมร้องสร้าง	โศกแทน ฯ
๏ หวนกมลมาเลศสร้อย	สงสาร พี่เอย
ยามเมื่อเรียมลาแสน	สั่งสะอื้น
วานลมเลื่อนข่าวขาน	คำสั่ง หน่อยพ่อ
ลมก็พัดพื้นฟ้า	ฝ่ายทวี ฯ
๏ วานใจสมรแม่แจ้ง	ใจนาง เองแม่
เรียมลุสระบุรี	นี่แล้ว
ใจพี่ถอดใจวาง	หวังคู่ ใจแม่
ยังไป่คลาดแคล้วตั้ง	แต่มา ฯ
๏ ปานนี้มาโนชเนื้อ	นพคุณ พี่เอย
แสนจะสงสารทา	เรศน้อย
พักตร์จะจากจันทน์จุณ	เจือมาศ
เนตรจะเจิมน้ำย้อย	หยาดสาย ฯ
๏ สุริเยนทรบทเบื้อง	บรรพตา
เรือจอดตลิ่งชาย	หาดใกล้
วัดสมุหประดิษฐา	รามชื่อ ชัดแฮ
ใจพี่จอดเจ้าไว้	หว่างทรวง ฯ
๏ อกเอยถึงท่าแล้	ลังเล ใจแฮ
จอดแต่เรือรนดวง	จิตคว้าง
ทรวงเรียมนิราศเอ	กาสวาดิ
แสนเทวษอ้างว้าง	หวั่นถวิลฯ
๏ ฝีพายผ่อนพักได้	แรงแด
เรียมหยุดยิ่งใจจินต์	เจ็บช้ำ
หวนระลึกระลุงแล	ลาญเปล่า
ทุกข์โศกโรคเศร้าซํ้า	แซกแซม ฯ
๏ แหนงนางห่างรักไร้	รสภิรมย์
ยามพิโยคยั่วแถม	ทุกข์ต้อง
ลำบากพิบัติชม	ชวนเทวษ
กรรมนิราศร้างน้อง	หน่ายมา ฯ
๏ มลักมลาวแชล่มน้อย	นงคราญ
ยามคํ่าพระสุริยา	เยือกไม้
ลงสู่กระสินธุ์สนาน	ในท่า
เปลื้องพัสตรสิ้นไว้	ฝั่งวาง ฯ
๏ ยามยลยามนิทรเพี้ยง	เพียงฝัน เห็นแฮ
กำหนัดเสน่ห์นาง	นึกเคลิ้ม
อยากเข้าขบกลอยมัน	มาตก ยากนา
อร่อยเมื่อหิวเทิ้มเริ้ม	รสมี ฯ
๏ เมิลมองมวลเมฆม้วน	เมฆิน
ไพชยนตสุริยลี	ลับแล้ว
เนื้อนกคะนึงผิน	ยังพุ่ม พฤกษ์แฮ
เรียมเนิ่นวันเว้นแคล้ว	คลาดชม ฯ
๏ สิ้นสูริย์ศศิเฟี้ยม	แฝงเข
ระบัดระเบียบบนลม	ล่องฟ้า
จังหรีดจักรจั่นเร	ไรหริ่ง ร้องแฮ
ประหวัดว่าเสียงน้องอ้า	โอษฐ์ขาน ฯ
๏ เหลียวเปล่าเปลี่ยวจิตคว้าง	ขวัญปลิว เจียวแม่
หวนกลิ่นเรณูมาลย์	แมกใกล้
เพียงประทิ่นทาบผิว	ผัดผ่อง พักตร์แม่
เจือกฤษณาเนื้อไม้	เมื่อปรุง ฯ
๏ โฉมเอยเคยแอบอ้อน	เอาใจ ยิ่งนา
สัมผัสถันพยุง	ยั่วเย้า
อาลิงคประโลมนัยน์	เนตรเหลือบ คมแฮ
งามยิ่งงอนน้องเง้า	เงื่อนเตือน ฯ
๏ ยามดึกดาวดาษฟ้า	แฝงโพยม
รายรอบภิรมย์เดือน	เด่นพื้น
หวนว่าอัคคีโคม	ไขสว่าง ห้องแฮ
แสงประทีปอะคร้าวครื้น	ครุ่นสี ฯ
๏ ชมจันทรนึกแจ้ง	ใจจำ แม่นแม่
ร่วมเมื่อฤกษ์จันทร์ตรี	ตรู่เช้า
ยามค่ำพฤฒิญาตินำ	นุชมอบ มาแม่
เรียมประคองเข้าห้อง	แห่งหอ ฯ
๏ มาค่ำคาบนี้เปล่า	เปลือยแด
ฝากแต่ข่าวรักรอ	เร่งรู้
ควรแม่พักตร์เพ็ญแข	ประคองสวาดิ
แต่พี่จากเจ้าสู้	สั่งสงวน ฯ
๏ อกเอยยํ่ารุ่งแล้ว	ลาญถวิล
ยังไป่จบใจครวญ	ครั่นเศร้า
ม่อยหลับคลับเคลิ้มทิน	กรส่อง สว่างแฮ
คิดทุกค่ำคุ้งเช้า	ใช่วาย ฯ
๏ เสร็จโภชนภักษ์แล้ว	ฤๅนาน
แต่งสกนธ์เดินกราย	จากถ้า
ตรวจตรุณนักเรียนการ	กิจราช
เสร็จ บ ทันให้ช้า	เฉื่อยพลัน ฯ
๏ ปางสฤษดิ์ราชกิจถ้วน	ทุกประ การเอย
ลาจากสกูลผัน	กลับบ้าน
อาลัยคระไลจะ	จากวัด อีกนอ
สารโศกเสกตั้งร้าน	เร่ขาย ฯ
๏ กำลูนมาเลศสร้อย	ทรามสงวน พี่เอย
ปรารภอารมณ์ชาย	เช่นนี้
ไหนเลยจักเห็นควร	คำกล่าว ไว้แม่
สัตย์ทุกสิ่งเศร้าชี้	ใช่พราง ฯ
๏ กายไกลใจชิดด้วย	ดุจแสดง
มุ่งเสน่ห์ในนาง	แน่แท้
หวังคู่หากคู่แหนง	ใจจาก
คิดจบชาติม้วยแม้	ไป่ลืม ฯ
๏ เคยเคียงอรคู่เบื้อง	บูรเพ
อุบัติชาตินี้ยืม	เยื่อเชื้อ
ปรโลกประโลมเอ	กาสวาดิ เจียวแม่
ขอสนิทน้องเนื้อ	หนึ่งนาง ฯ
๏ ดินฟ้าสาคเรศสิ้น	ศิขรินทร์
เหลือแต่ลมลอยกลาง	โลกคว้าง
รักเรียมภิรมย์ถวิล	หวังสวาดิ
ร่วมนุชอย่ารู้ร้าง	เริศสูญ ฯ
๏ เชิญสายเสาวลักษณ์สร้อย	สงสาร พี่เอย
สดับคดีแดดูร	ดุจพร้อง
ทราบศัพทวอนวาน	วิงเสน่ห์ หน่อยแม่
อย่าโกรธโทษนี้น้อง	อย่าถือ ฯ
๏ นิราศสมุหประดิษฐ์นี้	นามถฤก
วิวิธมาลีคือ	คิดไว้
เนาดำแหน่งกรมศึก	ษาธิ การนา
ผิวผิดปราชญ์ได้ให้	อภัย ฯ
๏ ใดบทพจนแผกเพี้ยน	พึงตัด เติมแฮ
ใช่จะอวดโอษฐ์ไข	แข่งรู้
เชิญชาวกระวีทัศน์	ทวนท่วน เทอญพ่อ
อย่าด่วนแย้มเย้ยผู้	พากย์แถลง ฯ
คำอธิบายศัพท์
ก
กง
ล้อเกวียน ส่วนรอบนอกสุดของล้อ
กรม
ตรม ความทุกข์ความระทม เดือดร้อนใจ
กรรดึก
กอด โอบกอด
ทอดทวัดทวัยกร กรรดึก (สป. ๑๔๔)
กรรศก
ข้อน ตี ทุบ แผลงจาก กระศก
สะอื้นอัดอุรกรรศก สังเวช ตนแฮ (สป. ๔)
หมายถึง สะอึกสะอื้นเอามือทุบอก
กรรหาย
ปรารถนา ร้อนรนด้วยความปรารถนา แผลงจาก กระหาย
กรรโหย
โหย คร่ำครวญถวิลหา แผลงจาก กระโหย
กรอ
แสดงกิริยาเลียบเคียงในลักษณะชู้สาว
ปานนี้จักกรีดก้อย กรอใคร เล่านา (วร.๑๔๑)
กรอม
ตรอม ตรมใจ ระทมใจ
กระแจะ
แป้งผสมเครื่องหอม เช่น ผงไม้จันทน์เนื้อไม้หอม ใช้สำหรับทาหรือเจิม
กระแชงอ่อน
แผงเย็บด้วยใบจาก หรือใบเตย มักใช้ทำเป็นฝาเรือน เครื่องผูก
กระโซกระเซ
โซเซ ทรงตัวไม่อยู่ เอนไปเอนมา
กระฎีกรุ
ชื่อหมู่บ้านแห่งหนึ่งในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
กระดาก
อาย ขวยเขิน
กระเดือง
กระเดื่อง หมางใจ กระดากใจ
กระได
น่าจะมาจาก ได ในคำเขมรแปลว่า มือ เติม กระ หน้าศัพท์เป็น กระได
ก่ายกระไดแดกำ	เริบชู้ (สป. ๑๖๒)
หมายถึง เอามือก่ายหน้าผากคิดถึงคู่รัก
กระพุ่ม
พนมมือ ทำมือทั้งสองให้ชิดกันเป็นพุ่มเหมือนดอกบัว
กระสินธุ์
น้ำ มาจาก สินธุ สินธุ์ เติม กระ หน้าศัพท์เป็น กระสินธุ์
กระเหิม
กำเริบ
กระโหยหน
กระโหยกระหน คระโหยคระหน กระวนกระวาย เดือนร้อนถวิลหา
กราน
กราบ หมอบลง หมอบก้มศีรษะลง
กฤษฎางค์
กระทำแล้วด้วยกาย มาจาก กฤษฎา + องค์
กฤษณา
ไม้เนื้อหอมอย่างหนึ่ง
กลอยแด
ร่วมใจ กลอย (ร่วม) + แด (ใจ)
กอก
ดูดเอาเลือด หรือลมออก
กานน
ป่า ดง
กำดัด
ความปรารถนา ในที่นี้ใช้ในความหมายเดียวกับ กำหนัด
คือ ความคิดถึง กระวนกระวายด้วยความรัก
กำเดา
ร้อน ความร้อน ในที่นี้หมายถึง ความทุกข์
กำลูน
น่าสงสาร น่าเอ็นดู
กำสรด
โศกเศร้า สลดใจ
กำสรวล
ร้องไห้ โศกเสียใจ
กินร
คนครึ่งสัตว์ มีหลายลักษณะ เช่น ท่อนบนเป็นมนุษย์ ท่อนล่างเป็นนก ท่อนบนเป็นมนุษย์ ท่อนล่างเป็นกวาง ฯลฯ ถ้าเป็นเพศหญิงเรียกว่า กินรี
กุมภีล์
จระเข้
เกลศ
กิเลส สิ่งที่ทำให้จิตใจเศร้าหมอง
เกลือก
บางที เผื่อว่า เกรงว่า
เก้า
ก้าว ล่วงไป เลยไป
พอสุริยอัสดงเก้า	ล่วงฟ้าฟากโพยม (วร. ๕๙)
เกียรดิ
เกียรติ ความสรรเสริญ
แก่น
กล้า แข็ง
ทั่วส่ำด้าวดัสกร	แก่นแกล้ว (วร. ๑๑)
แก้วเก้า
แก้ว ๙ ประการ หรือเนาวรัตน์ ได้แก่ เพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม โกเมน นิล มุกดา เพทาย และไพฑูรย์
โกกิละ โกกิลา
นกดุเหว่า นกกาเหว่า
โกญจา
นกกระเรียน
โกรงเกรง
จวนจะพัง ใกล้จะพัง ร้าง
ดูกระโซกระเซกั้น	เก่าแล้วโกรงเกรง (วร. ๔๐)
ไกวัล
สวรรค์
ข
ขจบขจร
ขจบ น่าจะมาจาก จบ หมายถึง ตลอด ทั้งหมดทั้งสิ้น แปลงเป็น ขจบ เพื่อเล่นเสียงคู่กับ ขจร แปลว่า ฟุ้งกระจาย ขจบขจร หมายถึง ฟุ้งกระจายไปโดยทั่ว
ขนนข้าง
หมอนข้าง
ขนาง
ขวยเขิน กระดากอาย
ขบกลอยมัน
เป็นสำนวนมีความหมายว่า คิดจะเชยชมในยามที่ขาดแคลน
อยากเข้าขบกลอยมัน	มาตก ยากนา (สป. ๑๘๙)
ขลา
เสือ
ขวน
ใฝ่หา ขวนขวาย
ขัณฑ์
ส่วน บริเวณ
ขัดกลอน
ใส่กลอนประตู หรือหน้าต่าง
ประตูช่วยขัดกลอน	กล่อมนุช ด้วยนา (วร. ๑๔๓)
ขัตติยาดูร
ขัตติย (กษัตริย์) + อาดูร (เดือนร้อนทั้งกายและใจ)
เดชเดชขัตติยาดูร	ดับร้อน (วร. ๑๔)
หมายถึง ขออำนาจแห่งองค์พระมหากษัตริย์จงขจัดความเดือดร้อนทั้งหลาย
ข่าง
ในที่นี้หมายถึง คาง ไม้ยืนต้นชนิดหนึ่ง
เดิมมีต้นข่างข้า	คบสุด สูงแฮ (วร. ๑๒๓)
เข
ในท้องฟ้า จากศัพท์ ข (ท้องฟ้า) ลงวิภัตติที่ ๗ เป็น เข
สิ้นสูริย์ศศิเฟี้ยม	แฝงเข (สป. ๑๙๑)
ขะเยื่อน
เขยื้อน เลื่อนไปเคลื่อนไปในที่นี้ต้องการรูปวรรณยุกต์เอกตามบังคับของโคลงสี่สุภาพ
ขุนศีขเรศ
ขุนเขา ภูเขาใหญ่
เขิน
สูง ที่ดอน
แข
ดวงจันทร์
ไข
เปิดออก สว่าง
ค
คชวรินทร
ช้างที่เป็นใหญ่ประเสริฐกว่าช้างทั้งทลาย
คช (ช้าง) + วร (ประเสริฐ) + อินทร (เป็นใหญ่)
คนธรรพ
คนธรรพ์ ชาวสวรรค์พวกหนึ่งอยู่ในชั้นจาตุมหาราชิกา มีความชำนาญในการดนตรีและขับร้อง
ครรชิต
คำรามกึกก้อง
คระไล
ครรไล ไป
คระหึม
ส่งเสียงคำราม
ครึ่ม
ครึ้ม ร่มเย็น	มืดมัว ในที่นี้ต้องการรูปวรรณยุกต์เอก
บงแต่ใบไม้ครื้น	ครึ่มต้นเต็มไพร (วร. ๙๗)
คอน
ใช้ปลายไม้ข้างหนึ่งคานภาชนะ เช่น กระบุง หรือตระกร้าไว้ข้างหลัง
แม่ค้าต่างค้าขาย	คอนเร่ (สป. ๑๑๔)
คัณ
คณ หมู่ พวก ประชุม
ควรสัตว์จักคัณหา	อนุสร์ แน่แฮ (วร. ๖)
คัด
งัดขึ้น
ผดุงพุทธศาสน์คํ้า	คัดขึ้นควรชม (วร. ๕)
คุ้ง
คุง นาน ตลอดไป
คุณุตโมฬาร
คุณ + อุตม + โอฬาร คุณอันสูงสุดและใหญ่ยิ่ง
คุณูดม
คุณ + อุดม คุณอันสูงอุด
คุดร์
ค (ไป ไปถึง) + อุดร (เหนือ) ขึ้นไปเหนือกิ่ง
ขึ้นตลอดเสมอคุดร์	คบกิ่ง นั้นพ่อ (วร. ๑๒๓)
เคร่า
คอย รออยู่
ไคล้
คล้าย เหมือน
ชะนีกับอกเรียมร้าง	รักไคล้เช่นกัน (วร. ๖๗)
ฆ
ฆาต
ฆ่า ทำให้ตาย
เณรเอยเสือฆาตคั้น	จำตาย (วร. ๑๑๕)
ฆาน
จมูก
ง
งำ
ปิด ไม่เปิดเผย
เงื่อน
เหมือน
ช่อฟ้าประงอนงาม	เงื่อนส่าย เฟื้อยแฮ (สป. ๓๐)
แง่
ชั้นเชิง แยบคาย
จ
จรรโลง
ประคับประคอง พยุงไว้
จรนต์
จร (ไป) + อันต (สุด ที่สุด) จรนต์ ผู้เดินทางอยู่หลังสุด ในที่นี้หมายถึง เพื่อนร่วมทาง
พร้อมพวกจรนต์จรา	รีบเต้า (วร. ๕๙)
จวบ
พบ ประสบ
จัตุบท
สัตว์สี่เท้า
จัตุรคุณ
ความดีสี่ประการ ในที่นี้หมายถึง จตุรพิธพร คือ อายุ วรรณะ สุขะ พละ
จันทร์ตรี
วันฤกษ์ดีในตำราโหราศาสตร์ ได้แก่ วันจันทร์ที่ตรงกับขึ้นหรือแรมสามคํ่า เรียกว่า วันจันทร์ตรี ถือเป็นวันอมฤตโชค
จาตุรพักตร์
จาตุร (สี่) + พักตร์ (หน้า) หมายถึง พระพรหม
จิระ
ช้านาน ยั่งยืน
จุณ
เป็นผงละเอียด ในที่นี้หมายถึง ผงทองละเอียดอันเป็นทิพย์
ผ่องยิ่งมาศแมนจุณ	ผจงเปรียบ ปานฤๅ (สป. ๔๕)
เจียน
ตัด ฝาน
เจียร
ช้านาน ยั่งยืน แผลงจาก จิร
เจือ
ระคน ปน
แจร่ม
แจ่ม กระจ่างชัดเจน
ฉ
ฉงาย
ไกล บางครั้งแผลงเป็น จำงาย
ฉม
กลิ่นหอม ของหอม
ฉมา
แผ่นดิน
ฉเมนท์
ฉมา (แผ่นดิน) + อินท (เป็นใหญ่ ผู้เป็นใหญ่) ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน
ช
ชคัต
แผ่นดิน โลก
ชมัว
ครึ้ม มืดมัว
ชลค้าง
น้ำค้าง
บุปผชาติชลค้างต้อง	ต่างสุคนธ์ (สป. ๑๗๓)
ชอน
ไช แทงเข้าไป
ชอุ้ม
ชอุ่ม มืดมัว ในที่นี้ตัองการให้เป็นรูปวรรณยุกต์โท
มวลเมฆขมุกขมัว	หมอกชอุ้ม (วร. ๖๕)
ชัฏ
ป่ารก ป่าทึบ
ชำเนียน
น่าจะมาจาก ชำนาญ แปลงเป็น ชำเนียน เพื่อให้รับสัมผัสกับบาทต้น
เทียมกระบือชำเนียน	แนบขู้ (วร. ๒๓)
ชีพิต
ชีวิต
ชุลิต
ตัดมาจาก อัญชลิต แปลว่า ไหว้แล้ว ประนมมือขึ้นแล้ว
เชี่ยน
ภาชนะสำหรับใส่หมากพลู
ซ
ซุน
เซไป คอตก
เซี่ยน
เสี้ยน เนื้อไม้ที่แตกเป็นเส้นเล็ก ๆ ปลายแหลม ในที่นี้ต้องการรูปวรรณยุกต์โท
เซียบ
เงียบเชียบ สงัด
เซี้ยม
เฟี้ยม ฝาที่ทำเป็นแผ่นๆ สำหรับกั้นเรือนเปิดออกได้
ฝากระจกเซี้ยมชั้น	ฉากเขียน	(สป. ๑๗๒)
ฌ
เฌอ
ไม้ ต้นไม้
ด
ดงราง
เริงราง เป็นชื่อตำบลหนึ่งในเขตจังหวัดสระบุรี
ดัก
ขวาง กั้น
ดัสกร
ศัตรู
ดามเฌอ
ต้นไม้ เดิม (ต้น) เขมรออกเสียงเป็น ดาม
ดาล
เกิดขึ้น มีขึ้น
ดำหนัก
ตำหนัก เรือนของเจ้านาย
ดำแหน่ง
ตำแหน่ง แห่ง ที่
ดิลกญาณ
ผู้มีญาณอันเลิศ ในที่นี้หมายถึง พระพุทธเจ้า
ดุษฎี
ความชื่นชม ความยินดี
ดูร
อาดูร เดือดร้อน ทุกข์กายทุกข์ใจ
เดาะ
แตก ร้าว
เคียนด้วนใครเดาะต้น	ตัดราน (สป. ๑๔๑)
แด
ใจ
แด่น
แดน ในที่นี้ต้องการรูปวรรณยุกต์เอก
จวนสุริยอัสดงดับ	แด่นฟ้า (วร. ๕๔)
ต
ตยาก
จาก จากไป เทียบการสร้างศัพท์ระหว่า ตยาค ในภาษาสันสกฤตเป็น จาค ในภาษาบาลี
ตรวัน
ตะวัน ดวงอาทิตย์
ตรุณ
ดรุณ เด็ก อ่อน
ตรวจตรุณนักเรียนการ	กิจราช (สป. ๑๙๘)
ตรู
งาม บางครั้งแผลงเป็น ดำรู
ตฤณชาติ
หญ้า
ตีรา
ตีร ฝั่ง ฝั่งนํ้า
ทองหลางรายเรียดตั้ง	ตีรา รอบเอย (สป. ๙๓)
ตึกพเนก
นํ้าตา มาจากคำภาษาเขมร ทึก (นํ้า) ออกเสียงเป็น ตึกพแนก (ตา)
สบจักษุเสกเตือน	ตึกพเนก นองแฮ (วร. ๑๑๑)
เต้า
ไป
เตียร
ฝั่ง ฝั่งน้ำ แผลงจาก ตีร
โตย
น้ำ โตยเตียร หมายถึง ฝั่งนํ้า
ถ
ถัน
นม
ถั่น
เป็นลำดับ เป็นหลั่นๆ
ถฤก
หมายถึง ถึก อันเป็นนามเดิมของหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) ผู้ประพันธ์เรื่องนี้
เถกิง
รุ่งเรือง สูงศักดิ์
เถิน
ที่ดอน ที่สูง
แถก
กางออก แหวกออก
ท
ทงุ่ม
ตะคุ่ม ฯ เห็นไม่ชัด
เห็นทงุ่มแพร้วแพร้ว	พรั่งพราย (สป. ๗๑)
ทวิบท
สัตว์สองเท้า
ทวัด
วัด ตวัดขึ้นไป แปลงศัพท์เป็น ทวัด เพื่อเล่นคำให้รับกับคำที่ตามมา
ทอดทวัดทวัยกร	กรรดึก (สป. ๑๔๔)
ทวัย
ทั้งสอง จากศัพท์ ทวิ แปลงสระอิเป็น ย
ทวัยกร หมายถึง มือทั้งสอง
ทวัยเนตร
ตาทั้งสอง
ทศนัข
นิ้วทั้งสิบ
ทอน
ตัด ทำให้เป็นส่วนน้อย
แม่จักนับเดือนทอน	ทุกคํ่า คืนเฮย (วร. ๗๒)
ทันต์
ฟัน
ทานพ
อสูรจำพวกหนึ่ง
ทาเรศ
เมีย ภรรยา ทาร (ภรรยา) + _ิ ศ (เข้าลิลิต)
ทิฆัมพร์
ทิฆัมพร ท้องฟ้า
เชิงทิฆัมพร์เสกสี	แสดย้อม (สป. ๖๕)
ทุมา
ทุม ต้นไม้
ทุเมศ
ต้นไม้ ทุม + _ิ ศ (เข้าลิลิต)
ทุมาลย์
ดอกไม้ ตัดศัพท์จาก ทุมามาลย์
ทุรพล
อ่อนแอ มีกำลังน้อย
ทุรัศ
ลำบาก ยาก ทุร + ศ (เข้าลิลิต)
เทา
ไป
เทิ้ม
อาการสั่น
แทตย์
อสูรจำพวกหนึ่ง
โท
สอง ทั้งสอง
โททุกข์โทซ้ำช้ำ	ชอกใจ (สป. ๑๒)
ธ
ธรณินทร์
ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน พระเจ้าแผ่นดิน
ธรรมุเทศ
ชี้ทางธรรม ธรรม + อุเทศ
ธรรโมทย์
ธรรมที่สูงขึ้น ธรรม + อุทัย
ธาตรี
โลก แผ่นดิน
ธิปัติ
ผู้เป็นใหญ่ ตัดศัพท์จาก อธิปัติ
น
นนทการ
ความยินดี การยินดี
นพคุณ
ทองเนื้อเก้า เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า นพคุณเก้าน้ำ
นฤบพิตร
นรบพิตร ใช้ในความหมายว่า พระองค์เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์
นัที
นที นํ้า
นาด
ทอดแขนให้อ่อนงาม
นาภิศ
สะดือ หน้าห้อง นาภิ + ศ (เข้าลิลิต)
นิทร
หลับ นอน
เนา
อยู่
บ
บง
มองดู แลดู
บ่ง
เท้าความถึง
บ่งบงจันทร์ใช่หน้า	นวลจันทร์ พี่เฮย (วร. ๒๐๓)
บงกชเรณู
ละอองบาท บงกช แปลตามรูปศัพท์ว่าเกิดแต่โคลน หมายถึงดอกบัว ในที่นี้ใช้ในความหมายว่าพระบาทของพระมหากษัตริย์
บด
บัง
โอจวนสุริเยศเยื้อง	ยาตรบด บ่ายแฮ (วร. ๒๒)
บรภพ
ภพอื่น โลกอื่น
บรรจฐรณ์
ที่นอน เครื่องปูลาด
บรรจวบ
ประจวบ พบ ปะ ประสบ
บรรณ
ใบ ใบไม้
บรรพ์
ก่อน เบื้องต้น
โทมทุกข์ฉุกเฉินบรรพ์	บอกบ้าง (สป. ๑๘๐)
บรรพตา
บรรพต ภูเขา
บังอร
สิ่งที่ทำให้เกิดความยินดี ใช้ในความหมายว่า หญิงที่รัก
อร ภาษาเขมรแปลว่า ยินดี เติม บํ หน้าศัพท์เป็น บํอร ไทยใช้ว่า บังอร
บัติ
เกิดขึ้น มีขึ้น
บัตร
ใบไม้
บำราศ
ปราศจาก ไม่มี จากไป
บุญนิธี
ขุมทรัพย์คือบุญ
บุษป์
ดอกไม้
บูรเพ
แต่กาลก่อน
เบิก
เปิด
เบือน
หันไป
โบรินทร์
เมืองที่ยิ่งใหญ่ โบร (บุร) + อินทร์
โบสถ
โบสถ์ ตัดศัพท์จาก อุโบสถ
ป
ปทีป
ประทีป โคม ตะเกียง ดวงไฟ
ประ
พรม
อำนาจรัชละอองปราย	ประเกล้า (สป. ๑๐๘)
ประกายพรึก
ดาวดวงหนึ่งขึ้นเวลาใกล้รุ่ง
พรึก เป็นคำเขมรแปลว่า เช้า ใกล้รุ่ง
ประงอน
งอน ชดช้อย เติม ประ หน้าศัพท์เช่นเดียวกับคำว่า จวบ เป็น ประจวบ สบ เป็น ประสบ
ประทิ่น
หอม เครื่องหอม
ประเทิง
บันเทิง รื่นเริง ยินดี
ประเทิด
เทิด ชูไว้ ยกไว้ เติม ประ หน้าศัพท์เป็น ประเทิด
ประเล่ห์
เหมือน ประหนึ่ง
ประสาธน์
ทำให้สำเร็จ
มีประสาธน์จิตสนอง	นอบเกล้า (วร. ๒๑๖)
ประหวัด
หวนคิดถึง
ปรถพิน ปรัถพิน
ปรัถพี
แผ่นดิน
ปริตยาค
บริจาค การให้ การสละ
ปริยาย
แบบอย่าง แนวทาง
ปราง
แก้ม
ปฤษฎางค์
หลัง เบื้องหลัง ปฤษฎ + องค์
ปละ
ละทิ้ง ปล่อย
คาบนี้เรียมปละเปลื้อง	ปลิดใจ มาเอย (วร. ๑๙๓)
ปลง
เอาลง
ปลานนท์
ชื่อปลาใหญ่ชนิดหนึ่งในไตรภูมิ
ปล้ำ
พยายามอย่างเต็มกำลัง
ปลี้
ว่าง มักใช้คู่กับคำว่า เปล่า
ละนุชนิทรบ้านปลี้	เปล่าทรง (สป. ๑๗๖)
ป่าง
ปาง เมื่อ ขณะเมื่อ
ปาต
ตก
สุริยจากโลกไป	ปาตกลับ คืนแฮ (วร. ๖๑)
ปิ้ม
เกือบจะ จวนจะ
โป่ง
ผีจำพวกหนึ่งอยู่ตามดินโป่งในป่า
โป่งกู่เสนาะก้อง	โกลา (วร. ๑๖๘)
ผ
ผลู
ทาง
ผอืด
กระอืด ร่ำไห้ ในที่นี้แปลงศัพท์เป็น ผอืด เพื่อเล่นเสียงสัมผัสในกับ ผโอน ซึ่งอยู่ข้างหน้า
โอบผโอนผอืดสม	สั่งห้อง (สป.๖)
ผโอน
น้อง เขมรใช้ ผอูน แต่ออกเสียงเป็น ผโอน
เผด็จ
ตัด ทำให้ขาด
เผดิม
เริ่มต้น
เผือด
สลด จางลง
ฝ
เฝือ
ยุ่งเหยิง เรื้อ
ทรวงพี่ฟกเฝือยาม	ตยากเจ้า (สป. ๑๒๑)
พ
พน พนานต์
ป่า
พรู
กรูกันไป เคลื่อนไหวไปพร้อมๆ กันจำนวนมาก
พฤทธ
ผู้ใหญ่ ผู้เฒ่า
พ่วย
ผ้าผวย ผ้าห่มนอน
หนาวจะห่มแต่ผ้า	พ่วยมุ้งหมอนหนุน (วร. ๒๐๔)
พันตา
พระอินทร์ แปลศัพท์จาก สหัสนัยน์
พากย์
ถ้อยคำ คำพูด
พาย
ลม จากศัพท์ วาย
พาระโดก
โพระดก นกชนิดหนึ่ง
กระตั้วกระเต็นพา	ระโดกกู่ คู่เฮย (วร. ๕๑)
พาหา
แขน
พาเหียร
ภายนอก ข้างนอก
พาฬ พาฬ์
สัตว์ร้าย พาฬพยัคฆ์ สัตว์ร้ายได้แก่ เสือ
พาฬมฤค
สัตว์ร้าย สัตว์ที่กินเนื้อเป็นอาหาร
พิถาร
กว้างขวาง มากมาย ตัดศัพท์จาก วิตถาร
พิถี
วิถี หนทาง
พิปลาป
วิปลาป พร่ำเพ้อ รำพันถึง
พิพิธ
ต่างๆ
พิพิธรูปอันสฤษดิ์	สมภพ เพ็ญแฮ (วร. ๒๑๗)
พิโยค
พลัดพราก จากไป
พิริยภาพ
ความเพียร ความองอาจ
พิลาป
ครํ่าครวญ รำพัน
พิหค
วิหค ผู้ไปในท้องฟ้า หมายถึง นก
พุทธวลัญชา
เครื่องหมายของพระพุทธเจ้า พุทธ (พระพุทธเจ้า) + วลัญช (เครื่องหมาย) ในที่นี้หมายถึงรอยพระพุทธบาท
พู้น
โน้น โพ้น ในที่นี้ใช้ในความหมายว่า พ้น เกิน
สุขยิ่งสุขเพิ่มซ้อน	สวัสดิพู้นพรรณนา (วร. ๑๔)
เพ็ญ
เต็ม
เพรง
ก่อน ปางก่อน
เพท
เวท มนตร์
เพหา
เวหา ท้องฟ้า
เพิก
ถอนออก เปิดออก
โพยม
ท้องฟ้า
ไพชยันต
เวชยันต เป็นชื่อวิมานและชื่อรถทรงของพระอินทร์ ในที่นี้หมายถึง รถของพระอาทิตย์
ไพชยันตสุริยลี	ลับแล้ว (สป. ๑๙๐)
ไพรุบัติ
น่าจะตัดศัพท์จาก ไพรู (งาม รุ่งเรือง) + อุบัติ (เกิดขึ้น มีขึ้น)
เผด็จไพรุบัติพา	เหียรห่าง ยิ่งแฮ (วร. ๘๔)
ไพหารุโบสถ
โบสถ์วิหาร ไพหาร + อุโบสถ
ฟ
ฟื้น
พลิกกลับขึ้นมา
เฟือน
เลือน ฟั่นเฟือน
ภ
ภักษ์
อาหาร
ภินทนา
แตกออก ทำลาย
ภิวันท์ ภิวาท
การกราบ การไหว้ ตัดศัพท์จาก อภิวันท์ อภิวาท
ภูวนาถ
ที่พึ่งของแผ่นดิน หมายถึง พระราชา
ม
มนินทรีย์
รู้สึกได้ด้วยใจ มน (ใจ) + อินทรีย์ (ความรู้สึก)
มยุเรศ
นกยูง
มรรคันดร
ระหว่างทาง มรรค (ทาง) + อันตร (ระหว่าง)
มรรคาคม
ไปตามทาง มรรค (ทาง) + อาคม (ไป)
มลัก
เห็น
มลาว
ลาว
มหินทราธิคุณ
คุณอันยิ่งใหญ่ของพระมหากษัตริย์ มหา + อินทร + อธิ + คุณ
มอด
ดับ สิ้น ตาย
ม่อย
เป็นทุกข์ อยู่ในอาการครึ่งหลับครึ่งตื่น
มาโนช
เกิดจากใจ หมายถึง ความรัก
มาโนชญ์
งามเป็นที่พอใจ
มารุต
ลม
มาเลิศ มาเลศ
พวงดอกไม้ มาลา + _ิ ศ (เข้าลิลิต)
มารค
ทาง หนทาง
ม่าห์
ผี ปีศาจ
มาพัก
ประรำพิธี โรงพิธี
มินมางส์
เนื้อปลา มีน (ปลา) + มางส (เนื้อ)
เมฆิน
เมฆ มีเมฆ
เมธ
ความรอบรู้ ความฉลาด ในที่นี้หมายถึง นักปราชญ์
มวลกระวีหมู่เมธทั้ง	ทวยหลาย (วร. ๒๕๐)
เมิล
ดู มอง
แมก
คำนี้ในภาษาเขมรแปลว่า กิ่ง เช่นแมกเฌอ หมายถึง กิ่งไม้ ในที่นี้หมายถึง แฝงอยู่ บังอยู่
เคยแม่แมกม่านไข	คอยพี่ (สป. ๕๐)
เมื้อ
ครั้ง ขณะ เมื่อ
อกเอยอกจากเมื้อ	ใดกลับ เล่านา (วร. ๑๗)
โมกข์
ความหลุดพ้น
ย
ยั่น
กลัว เกรง ครั่นคร้าม
ยาตร
เดิน
ยุคล ยุคล์
คู่ ทั้งสอง
ยุพนารี
หญิงผู้อ่อนเยาว์ สาวรุ่น
ยุรยาตร
เดินไปอย่างงาม ตัดศัพท์จาก มยุรยาตร
ยูร
คำนี้ในภาษาเขมรแปลว่า นาน ไกล
เกรงโขมดจักพายูร	ยั่วเหล้น (วร. ๕๕)
เยาเยา
เหย่าเหย่า อาการเดินอย่างรีบร้อน
จำย่างยกเยาเยา	ยาบย้าย (วร. ๙๓)
เยีย
ทำ
ไย้
ย้าย เปลี่ยนที่
ต้นตลาดรื้อไย้	อยู่ไหน (สป. ๕๔)
ร
รจนรุจิต
ตกแต่งแล้วอย่างงาม รจน (แต่ง) + รุจิ (งาม รุ่งเรือง) + ต (แล้ว)
รวก
ไม้ไผ่ชนิดหนึ่ง
หลาวรวกสิบแสนเท	แทงอก พี่ฮา (วร. ๒๗)
รพิศ รวิ
รวิ รวี ดวงอาทิตย์ รพิ + ศ (เข้าลิลิต)
รหัส
ความลับ ในที่นี้หมายถึง เข้าใจ ชำนาญในการใช้เกวียน
นายขับชำนาญรู้	รหัสใช้เชิงเกวียน (วร. ๒๕)
ระลวง ระลุง
เป็นทุกข์ถึง ห่วงถึง
ระเหิด
สูง พ้น
หัวหินระเหิดเหิน	เห็นหาด เปล่าเฮย (สป. ๑๖๓)
ระหก
ด้นดั้นไปด้วยความลำบาก ตัดจากศัพท์ ระหกระเหิน
รัช
ความเป็นพระราชา
อำนาจรัชละอองปราย	ประเกล้า (สป. ๑๐๘)
รัชนีกร
ดวงจันทร์ รัชนี (เวลากลางคืน) + กร (มือ ผู้กระทำ)
รัน
ตี
แตดุจค้อนฆ้องซ้ำ	ซัดรัน (สป. ๑๐๐)
ราค
ความกำหนัดยินดี
ริปู
ฝ่ายตรงข้าม ข้าศึก
รื้อ
เรื้อ รกร้าง
สูงตลอดตลิ่งรา รุกข์เรื้อ (สป. ๑๖๖)
รุกข์
ต้นไม้
เรณู
ละออง ละอองเกสรดอกไม้
เริ้ม
เริ่ม ตั้งต้น แรกทำ
อร่อยเมื่อหิวเทิ้มเริ้ม	รสมี (สป. ๑๘๙)
เริศ
เริศร้าง ละเลย ห่างเหิน
นับเริศทุเรศหน	ทางจาก (สป. ๓๘)
เรียด
เรียงรายเป็นแถว
ทองหลางรายเรียดตั้ง	ตีรา รอบเอย (สป. ๙๓)
โรจี
รุจี รูจี ความงาม ความรุ่งเรือง
โรม
เส้นขน
แสยงสยดโรมสยอง	เยือกสะท้าน (วร. ๑๖๗)
ฤ
ฤแด
ฤดี ใจ
เรียมเดียวฤแดเขิน	ขวยจิต (วร. ๔๙)
ล
ลดา
ไม้เลื้อย เถาเครือ
ลาง
เครื่องหมายบอกเหตุร้ายหรือดี
แต่เดียวอยู่เรือนลาง	เห็นเหตุ เลยแม่ (วร. ๔๔)
ลาชุตม์
ข้าวตอก ลาช (ข้าวตอก) + อุตม (สูงสุด) หมายถึง ข้าวตอกที่ใช้เป็นเครื่องบูชา
มาเลศลาชุตม์พร้อม	สะพรักถ้วนสิ่งสการ (วร. ๒๑๓)
ลาญ
แหลก ทำลาย
ลายลักษณ
ในที่นี้หมายถึง ลายลักษณ์ รูปมงคล ๑๐๘ ที่ปรากฏในรอยพระพุทธบาท
ลายลักษณพิจิตร	เจิดแจ้ง (วร. ๒๑๗)
ลำโหก
โหก ระหว่าง โงกหลับ
กรรโหยลำโหกไห้	หวนถวิล (สป.๖)
ลี
ไป
แลตะลึงคุ้งเลี้ยว	ลับลี (สป. ๘๔)
ลุ้ง
ภาชนะใส่ของชนิดหนึ่งมีฝาปิด
บ้านยางยางบ่วงลุ้ง	รองหลุม (สป. ๑๗๔)
ลุ้ง ในที่นี้น่าจะหมายถึง ภาชนะสำหรับรองน้ำมันที่ได้จากต้นยาง
เลอ
เหนือ ข้างบน
เลา
พอเป็นเค้า ในที่นี้น่าจะหมายถึง เล่า ที่ใช้ในความหมายว่าทำซ้ำๆ เช่น บอกแล้วบอกเล่า
เคยผจงกรเกยเลา	ไหล่แล้ (สป. ๑๕๔)
โล้
วิธีแจวเรืออย่างหนึ่ง
เรือติดต้องลงลุย	เลื่อนโล้ (สป. ๑๖๗)
โลกุตมางค
องค์ที่สูงสุดในโลก ในที่นี้หมายถึง พระรัตนตรัย
ฦ
ฦๅ
ลือ เลื่องลือ
ว
วรรณโรค
โรคฝีในท้อง
วลัญชบาท
รอยเท้า ในที่นี้หมายถึง รอยพระพุทธบาท
เล็งวลัญชบาทเบื้อง	บทมาลย์ (วร. ๒๑๕)
วลีพฤกษ์
แถวไม้ ทิวไม้
วัดทองปุ
หมายถึง วัดตองปุ นอกเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา
วันทนา
การเคารพ กราบไหว้
วัส
น่าจะมาจาก วสฺ ในภาษาสันสกฤตที่แปลว่า อยู่ อาศัยอยู่
อีกพาฬมฤคในพนา	เวศวัส นี้ฤๅ (วร. ๑๖๑)
วาก
เปล่า ว้าเหว่ หาย
ยอต่อยออย่าเว้น	วากไว้ระวังยอ (วร. ๑๘๔)
วาโย
ลม
วาเรศ
น้ำ วาริ + ศ (เข้าลิลิต)
วาส
การอยู่ ที่อยู่
นิทรร่วมภิรมย์หวัง	วาสชู้ (วร. ๖๒)
วิทยาธเรนทร์
ผู้เป็นใหญ่ในหมู่วิทยาธร วิทยาธร + อินทร์
วิวิธมาลี
โคลงดั้นอย่างหนึ่ง
เวหาศ
ท้องฟ้า เวหา + ศ (เข้าลิลิต)
ศ
ศราพก
สาวก ศิษย์ ผู้สดับคำสอน
ศรีอโยทธยา
ศรีอยุธยา ในที่นี้หมายรวมถึงกรุงรัตนโกสินทร์และราชอาณาจักรสยาม
ศศิ
กระต่าย ในที่นี้หมายถึง พระจันทร์ ตัดศัพท์จาก ศศิธร
ศัพท ศัพท์
เสียง
ศิขรินทร์
จอมเขา เขาใหญ่ ศิขร + อินทร์
ศีรวรุตมงค
ส่วนที่สูงสุดของศีรษะคือ กระหม่อม
ศีร + วร + อุตม + องค์
ศีรุตมเพฐน์
กระหม่อม ส่วนสูงที่สุดของศีรษะ ศีร (หัว) + อุตม (สูงสุด) + เวฐน (ผ้าโพก)
ส
สกนธ์
ร่างกาย ส่วนของร่างกาย
สการ
เคารพบูชา ตัดศัพท์จาก สักการ
สกุณ สกุณ สกุณี
นก
สกูล
โรงเรียน จากศัพท์  School ในภาษาอังกฤษ
ลาจากสกูลผัน กลับบ้าน (สป. ๑๙๙)
สถล
บก ทางบก
สนัด
ถนัด สันทัด มั่นเหมาะ
สะพรัก
พร้อม
ปวงเพื่อนสะพรักพร้อม	พรูเดิน (วร. ๔๙)
สมพาส
การอยู่ร่วม
สมภพ
การเกิด
สมภาร
บุญที่สร้างสมไว้
สยุ่น
อ่อนนุ่มคืนตัวได้
สองยอดสยุ่นยอน	ยันอก อุ่นแม่ (สป. ๑๖๒)
สฤทธิ
สิทธิ ความสำเร็จ
ศรีสฤทธิสมภพ นบทศนัขชุลี (วร. ร่าย)
สฤษฎิ์ สฤษดิ์
การสร้าง การทำ
สลา
หมาก
สลึก
ใบ แผ่น
ตฤณชาติเฉกลน	เพลิงสลด สลึกแฮ (วร. ๓๗)
สวาดิ
รักใคร่ ยินดี
สะทึก
อาการใจเต้น
สังกาศ
เปรียบเหมือน คล้าย
สันโดษ
ในที่นี้น่าจะมีความหมายว่า โดดเดี่ยว ลำพัง
บ้านสฎางค์สันโดษโอ้	อกกรม (สป. ๑๔๙)
สาคเรศ
แม่น้ำ ห้วงน้ำ
สานต์
สันต์ เงียบ สงบ
สารณีย์
สาราณีย เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง
บำบวงพุทธบาทแสร้	สารณีย์ (วร. ๒๓๒)
สาเรศ
สาร ถ้อยคำ เนื้อความ
จักสั่งสาเรศสร้อย	สกุณี (สป. ๑๗๙)
สาโรช
เกิดแต่สระ หมายถึง บัว
ส่ำ
หมู่ เหล่า
สำเหนียก
จดจำ กำหนด
สิบหกชั้นฟ้า
โสฬสพรหม หรือรูปภูมิพรหม ๑๖ ชั้น
สุคนธ์ สุคันธ์
กลิ่นหอม
สุโนก
นก
สุนทโรดม
งามยิ่ง ดียิ่ง สุนทร + อุดม
สุพรรณมาลย์
ดอกไม้ทอง
สุร
เสียง
อึงเอ็ดสุรคะนอง	เพลงเกริ่น เกรียวแฮ (วร. ๑๙๘)
สุรกาย
สัตว์พวกหนึ่งในอบายภูมิ ในที่นี้ตัดศัพท์จาก อสุรกาย
สุริเยนทรบท
ดวงอาทิตย์เคลื่อนไป
สุริเยศ สูริย์
ดวงอาทิตย์
เสก
เฉก เหมือน ประดุจ
บ่อเปี่ยมกระสินธุ์ใส	เสกเนตร พี่นา (สป. ๑๒๒)
แผ่สุขเสกเทริดเกล้า	ราษฎร์สิ้นแสนแกษม (วร. ๑๐)
เสขร
ภูเขา
เสนาะ
วังเวงใจ สลดใจ
เสาวณิต
สดับแล้ว ฟังแล้ว
แสร้
เซ็งแซ่ อื้ออึง
แสงสหัส
ดวงอาทิตย์ แปลงศัพท์จาก สหัสสรังสี
ห
หก
ผันกลับไปมา
เกวียนก็มีกงหัน	หกกลิ้ง (วร. ๒๖)
หบ
หุบ ระหว่าง ช่อง
พิจิตรประเจิดหาวหบ	เห่อหล้า (วร. ๒๒๒)
หลาว
ไม้เสี้ยมแหลมเป็นอาวุธสำหรับแทง
หิโม
หิม ความหนาว ในที่นี้หมายถึง น้ำค้าง
เวหาศหิโมย้อย เยือกหญ้าเย็นสยอง (วร. ๒๐๖)
หื่น
ทะยานอยาก เหิมใจ
ปรางประทิ่นเคยหอม	หื่นห้อง (วร. ๑๓๑)
เหมุทก
น้ำค้าง เหม + อุทก
เหิน
ห่าง ไกล
เรียมเหินสวาทเจ้า	จรไกล (สป. ๔๑)
เหน่อ
ห่างไป เพี้ยนไป
ลมจะแผ่วผิวหนี เหน่อเนื้อ (สป. ๘๐)
เหนอะ
เหนอะหนะ
ตรอมกระมลกรมหนอง	เหนอะเนื้อ (สป. ๓๙)
เหลินเหล้อ
เลินเล่อ ไม่ระวัง ไม่รอบคอบ ในที่นี้ต้องการรูปวรรณยุกต์โท
ใจอย่าเหลินเหล้อให้	ห่างคำ (สป. ๑๖๑)
แห
ห่าง
แหน
ระวัง หวง
เหินห่างแหนด้วยน้อง	หนึ่งเนา (สป. ๑๕)
โหก
ระหว่าง โงกหลับ
จะสะอื้นก้องห้อง	โหกใจ (สป. ๔๗)
โหยหน
โหยหวน คร่ำครวญถึงตลอดเวลา
ไห้
ร้องไห้
อ
อกนิษฐ์
รูปภูมิพรหมชั้นสูงสุดใน ๑๖ ชั้น
อธิษฐานุเทศ
ชี้แจงด้วยการตั้งจิตปรารถนา อธิษฐาน + อุเทศ
อธึก
ยิ่ง มาก
อนุสร์
ความคิดคำนึงถึง
อมรเมศ
เทวดา
อมิตร
ศัตรู ฝ่ายตรงข้าม
อริยสงฆ์
สงฆ์ผู้บรรลุภูมิธรรมเป็นพระอริยบุคคล
อวย
ให้
อโยธย์
อยุธยา
อสงไขย
นับไม่ได้ นับไม่ถ้วน
อัตถ์
เนื้อความ ความประสงค์
อัษฎาริย
พระอริยบุคคล ๘ จำพวก คือ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตมรรค และอรหัตผล
อัษฎงคเพไนย
ผู้ควรได้รับการสั่งสอน อันได้แก่พระอริยบุคคล ๘ จำพวก อัษฎา + องค์ + เวไนย
อัสดง อัสดงค์
ตกไป เช่น อาทิตย์อัสดง หมายถึง ดวงอาทิตย์ตก
อัสสุธาไร
น้ำตา
อางขนาง
ขวยเขิน อายใจ
อาตม
ตนเอง ตัวเอง
อาธวา
ทุกข์ ลำบาก เป็นทุกข์เพราะการพลัดพราก
อาสูรสายสวาดิโอ้	อาทวา (สป. ๑๓)
วังเวงสวาดิโอ้	อาทวา (วร. ๙๕)
อาภา
รัศมี แสง
อารญ
อารัญ ป่า
อาลิงค
กอด โอบกอด
อาสูร
เอ็นดู สงสาร
อิพภ์
อิพภ มั่งคั่ง มีเป็นจำนวนมาก
กล้วยไม้อังกาบอ้อย	อิพภ์ไพร (วร. ๑๐๙)
ถนัดรอยอิพภ์กลางดง	ดูดื่น ทางแฮ (วร. ๑๗๗)
อิศวเรศ
ผู้เป็นใหญ่ อิศวร + _ิ ศ
อุโฆษ
กึกก้อง
อุณรุท
ตัวเอกในละครเรื่องอุณรุท
อุทก
น้ำ
อุเทศ
การชี้แจง การแนะนำ
อุรภาค
อก หน้าอก
เอกา เอ้กา
โดดเดี่ยว ลำพัง
เอมโอช
รสอร่อย รสหวาน
เอาทาร
สูงส่ง ยิ่งใหญ่
จิตประเทิงทัศนเอื้อ	เอาทาร (วร. ๒๒๔)
แอก
ไม้ที่วางพาดบนคอวัวหรือควายเทียมคู่ให้ลากเกวียน
โอฆ
ห้วง
บงโอฆอากาศล้วน	ลมบน (สป. ๑๓๓)
โอฆีย์คต
การไปถึงฝั่งที่พ้นจากโอฆสงสาร คือ พ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด
โอฬาริก
ใหญ่โตยิ่ง