ปูมราชธรรม
กรมศิลปากร
คำนำ
เรื่อง “ปูมราชธรรม” นี้ เอกสารต้นฉบับเป็นสมุดไทยขาว ตัวอักษรไทย ภาษาไทย เก็บรักษาอยู่ที่แผนกเอกสารตะวันออก หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส นายปรีดี พิศภูมิวิถี นักศึกษาหลักสูตรปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณทิต สาขาฝรั่งเศสศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร เป็นผู้พบต้นฉบับและได้ขอถ่ายสำเนากลับมายังประเทศไทย ต่อมาได้มอบสำเนาเอกสารดังกล่าวให้แก่กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า เอกสารเรื่อง “ปูมราชธรรม” มีความสำคัญต่อการศึกษาด้านวรรณคดี อักษรศาสตร์และจารีตในราชสำนักสยาม จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ข้าราชการกลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจชำระเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่
“ปูมราชธรรม” เป็นการประมวลข้อธรรมที่พระมหากษัตริย์จะพึงทรงปฏิบัติเพื่อประกาศพระเกียรติคุณให้ปรากฏและเพื่อความร่มเย็นเป็นสุขของเหล่าพสกนิกรในพระราชอาณาจักร เนื้อหาของหนังสือนี้แบ่งออกเป็น ๓ ตอน คือ ตอนแรก ว่าด้วย “ราชธรรม” เป็นคำสอนหรือข้อแนะนำให้พระมหากษัตริย์ทรงปฏิบัติ มีการนำตัวอย่างจากเรื่องราวในอดีตมาเป็นอุทาหรณ์ ตอนกลางว่าด้วย “ราชพยัตติธรรม” หรือ “เนาวพยัตติ” อันได้แก่ ความฉลาดรู้แจ้ง ๙ ประการสำหรับองค์พระมหากษัตริย์ และตอนปลาย แต่งเป็นคำประพันธ์ประเภท “ร่าย” ว่าด้วย “ราชวิจารธรรม” หรือ ข้อธรรมที่พระมหากษัตริย์จะต้องทรงใคร่ครวญพิจารณาเลือกแต่งตั้งบุคคลที่มีคุณสมบัติ เหมาะสมให้ดำรงตำแหน่งต่าง ๆ
พิจารณาจากรูปแบบตัวอักษร คำศัพท์และสำนวนภาษาที่ปรากฏแล้ว เรื่องนี้น่าจะมีอายุเก่าถึงสมัยอยุธยาตอนปลาย ซึ่งหากเป็นไปตามข้อสันนิษฐานดังกล่าว ก็นับได้ว่า “ปูมราชธรรม” เป็น “วรรณกรรมสมัยอยุธยา” อีกเรื่องหนึ่งที่ยังไม่เคยได้รับการเผยแพร่
เกี่ยวกับราชธรรมขององค์พระมหากษัตริย์ไทยนั้น ข้อธรรมซึ่งเป็นที่รู้จักแพร่หลายได้แก่ ทศพิธราชธรรม ราชนิติ ราชศาสตร์ จักรวรรดิวัตร ฯลฯ ไม่ปรากฏเรื่อง “ปูมราชธรรม” มาก่อน ประกอบกับสาระสำคัญของเรื่องดังกล่าว เป็นโอวาทเกี่ยวกับพระราชจริยวัตรของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นประมุขของราชอาณาจักรและเป็นส่วนหนึ่งที่กำหนด “จารีตราชสำนัก” จึงอาจกล่าวได้ว่าเนื้อหาใน “ปูมราชธรรม” เป็น “วรรณกรรมคำสอน” ที่ถวายแด่องค์พระมหากษัตริย์ สำหรับทรงประกอบพระบรมราโชบายในการปกครองเพื่อความผาสุกของอาณาประชาราษฎร์และความมั่นคงแห่งพระราชอาณาจักร
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ได้ขอให้ นายปรีดี พิศภูมิวิถี เรียบเรียงเรื่อง “ความสนใจเอกสารไทยของชาวฝรั่งเศส ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช” เพื่อให้ผู้ศึกษาเรื่อง “ปูมราชธรรม”ได้ทราบถึงความเป็นมาของเอกสารมูลเหตุที่ชาวฝรั่งเศสนำเอกสารไทยไป ตลอดจนการเก็บรักษาเอกสารไทยในหอสมุดแห่งชาติกรุงปารีสและความสนใจเอกสารไทยของชาวฝรั่งเศส ทั้งได้นำสำเนาเอกสารต้นฉบับมาพิมพไว้ในตอนท้ายของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่า วรรณกรรมคำสอนเรื่อง “ปูมราชธรรม” นี้ จะอำนวยคุณประโยชน์ในเชิงวิชาการด้านวรรณคดี อักษรศาสตร์ ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมไทยแก่ผู้สนใจศึกษาโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๑๒ กรกฎาคม ๒๕๔๕
อธิบายเรื่อง ปูมราชธรรม
เรื่อง “ปูมราชธรรม” ที่พิมพ์อยู่ในหนังสือนี้ คัดลอกจากสำเนาเอกสารซึ่งต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส เอกสารต้นฉบับเป็นสมุดไทยขาว ตัวอักษรไทย ภาษาไทยเขียนด้วยหมึกดำ หน้าแรกบอกชื่อเรื่องว่า “ปูมราชธรรม”
ตัวอักษรและอักขรวิธีที่ปรากฏในเอกสารดังกล่าว บ่งชี้ว่าสมุดไทยเล่มนี้น่าจะมีอายุเก่าถึงสมัยอยุธยา ลักษณะตัวอักษรที่เขียนในหน้าแรกเป็นแบบที่เรียกว่า “อักษรไทยย่อ” ซึ่งนิยมใช้ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ดังมีตัวอย่างเอกสารที่พบหลายฉบับเช่น สนธิสัญญาไทย - ฝรั่งเศส พุทธศักราช ๒๒๓๑ หนังสือออกพระวิสุทธสุนทร ถึงเมอร์ซิเออร์ เดอ เชนเยอเลย์ อัครมหาเสนาบดีฝรั่งเศส พุทธศักราช ๒๒๓๑ เอกสารทั้ง ๒ ฉบับดังกล่าวเขียนขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องนันโทปนันทสูตรคำหลวง พระนิพนธ์ในเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ พุทธศักราช ๒๒๗๙ และตัวอักษรบนบานประตูมุก วัดบรมพุทธาราม พุทธศักราช ๒๒๙๕ ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เป็นต้น
ตัวอย่างเอกสารที่กล่าวมานั้นเป็นหลักฐานว่า “อักษรไทยย่อ” ใช้มาตั้งแต่ก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช สืบเนื่องมาจนถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศและน่าจะใช้มาจนกระทั่งเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าในปีพุทธศักราช ๒๓๑๐
ตัวอักษรบางตัวที่ปรากฏในเรื่องปูมราชธรรม มีลักษณะเฉพาะอันเป็นที่นิยมใช้กันอยู่ในสมัยอยุธยาตอนปลาย เช่น
ก เขียนเป็น
img
เช่นในคำว่า กัลป์ กุกกุสันธ
ธ เขียนเป็น
img
เช่นในคำว่า ธรรม โพธิสัตว์
ฬ เขียนเป็น
img
เช่นในคำว่า จักรวาฬ ฬ่อลวง (ล่อลวง)
อ เขียนเป็น
img
เช่นในคำว่า องค์ อุบัติ
ฦๅ เขียนเป็น
img
เช่นคำว่า ฦๅชา
รูปลักษณะตัวอักษรที่ปรากฏแสดงว่า ต้นฉบับเอกสารเรื่องปูมราชธรรมซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศสนั้นเขียนขึ้นในสมัยอยุธยา แต่จะเป็นรัชกาลใดยังไม่สามารถสรุปได้
อนึ่ง ตามหลักฐานข้อมูลทางประวัติศาสตร์ระบุว่า ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น ราชสำนักสยามกับราชสำนักฝรั่งเศสมีการส่งราชทูตเจริญทางพระราชไมตรีต่อกันหลายครั้ง ประกอบกับคณะนักบวชนิกายเจซูอิตจากประเทศฝรั่งเศสได้เข้ามาเผยแผ่คริสต์ศาสนาอย่างจริงจังในกรุงศรีอยุธยา ทั้งฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายศาสนจักรของฝรั่งเศสต่างพยายามชักจูงให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงเปลี่ยนไปนับถือศาสนาคริสต์ การที่จะดำเนินกุศโลบายให้องค์พระมหากษัตริย์ ซึ่งทรงอยู่ในขนบราชประเพณีที่มีพื้นฐานจากพุทธศาสนาสืบต่อกันมาช้านาน ให้ทรงเปลี่ยนไปนับถือศาสนาอื่นนั้น จำเป็นที่ผู้ชักจูงจะต้องมีความเข้าใจในระเบียบแบบแผนของราชสำนักตลอดจนพระราชจริยวัตรต่าง ๆ เป็นพื้นฐานที่จะดำเนินนโยบายต่อไป ประกอบกับความมีอุปนิสัยใฝ่รู้ของชาวฝรั่งเศส เมื่อเดินทางมายังภูมิภาคตะวันออกได้พบเห็นอารยธรรมความเจริญที่มีลักษณะแตกต่างไปจากชาติยุโรป ต้องการนำความแปลกใหม่ที่ได้พบเห็นกลับไปเผยแพร่ให้คนในประเทศของตนได้รับรู้ จึงอาจเป็นไปได้ว่ามีผู้ใดผู้หนึ่งในคณะราชทูตหรือคณะนักบวชได้นำเอาเอกสารต่างๆ ที่เกี่ยวกับการเมือง การปกครอง ศาสนา และวรรณกรรมของราชอาณาจักรสยามซึ่งรวมถึงเรื่อง “ปูมราชธรรม” ด้วย กลับไปยังประเทศฝรั่งเศส
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๔๙๓ ให้ ความหมายของคำว่า “ปูม” ไว้ดังนี้ “ปูม สมุดปฏิทินโหรรวมไว้หลาย ๆ ปีมีจดหมายเหตุการณ์, กระดาษหรือสมุดที่ตีตารางสำหรับบันทึกเหตุการณ์” เท่าที่ปรากฏคำว่า “ปูม” มีใช้อยู่เพียง ๒ ลักษณะ เท่านั้นคือ “ปูมโหร” และ “ปูมปฏิทิน” ไม่พบใช้ประกอบคำอื่นๆ เพิ่งพบคำว่า “ปูมราชธรรม” ในเอกสารนี้เพียงเรื่องเดียว
ลักษณะเนื้อหาที่ปรากฏใน “ปูมราชธรรม” เป็นการ “ประมวลข้อธรรมต่างๆสำหรับพระมหากษัตริย์” หรือ “ประมวลข้อธรรมที่พระมหากษัตริย์พึงทรงปฏิบัติ” ดังนั้นคำว่า “ปูม” จึงน่าจะมีความหมายว่า “ประมวล” หรือ “ประมวลเรื่องราว” “ปูมโหร” น่าจะมีความหมายว่า “ประมวลเรื่องราวของโหร” “ปูมปฏิทิน” น่าจะมีความหมายว่า “ประมวลเรื่องราวตามลำดับวัน”
“ปูมราชธรรม” แบ่งเนื้อหาออกเป็น ๓ ตอน ได้แก่ ตอนที่ ๑ เป็นความเรียงว่าด้วย “ราชธรรม” หรือสิ่งที่พระมหากษัตริย์พึงทรงปฏิบัติ ตอนที่ ๒ เป็นความเรียงว่าด้วย “ราชพยัตติธรรม” หรือความฉลาดรู้แจ้ง ๙ ประการ ตอนที่ ๓ เป็นคำประพันธ์ว่าด้วย “ราชวิจารธรรม” หรือวิธีเลือกใช้เสวกามาตย์ที่ประกอบด้วยคุณธรรมและอุปนิสัยเหมาะสมกับตำแหน่งต่าง ๆ ในที่นี้จะกล่าวถึงเนื้อหาสังเขปในแต่ละตอน กล่าวคือ
ตอนที่ ๑ ว่าด้วยราชธรรม ความตอนต้นกล่าวถึงพระพุทธเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ที่อุบัติขึ้นในภัทรกัลป์ ได้แก่ พระกุกกุสันโธ พระโกนาคมน์ พระพุทธกัสสป พระศรีศากยมุนีโคดม และพระศรีอาริยไมตรีหรือพระศรีอาริยเมตไตรย จากนั้นเป็นการสรรเสริญพระพุทธคุณของพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันและพระสาวกองค์สำคัญ ๆ เช่น พระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะและพระอานนท์ เป็นต้น
เริ่มกล่าวถึง “ราชธรรม” ของผู้ที่จะดำรงเศวตฉัตรเป็นพระมหากษัตริย์ปกครองเหล่าอาณาประชาราษฎร์ว่า
ในกาลบัดนี้จะกล่าวคุณวิเศษอัศจรรย์ต่าง ๆ แห่งพระมหากระษัตราธิราชเจ้าให้แจ้งปรากฏ อันว่าสมเด็จพระมหากระษัตริย์เจ้า ผู้ผ่านพิภพไอศวรรย์ อันเป็นเอกเศวตฉัตรก็ดี ได้ผ่านพิภพไอศวรรย์ในทวีปหนึ่งก็ดี ได้แก้วเจ็ดประการเป็นอาทิ คือจักรรัตนเป็นบรมจักรพรรดิราช กอปรด้วยไอศวรรย์อันมเหาฬาร ทรงฤทธิเดโชภาพปรากฏยิ่งยวดแล้วก็ดี ควรมีพระราชรำพึงอรรถอันเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบันทั้งสามประการให้แจ้งด้วยพระปัญญา อันว่าสมเด็จพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดได้ตกแต่งกิจการอันเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ทั้งสามประการคือ กิจจานุกิจ อันแล้วไปแล้วก็ดี กิจจานุกิจอันจะเกิดใน พ หน้าก็ดี กิจจานุกิจอันเกิดในปัจจุบันก็ดี แลได้ดำรัสทราบในพระราชหฤทัยด้วยพระปัญญา แลแต่งแปลงให้เป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ในอิหโลก แลประโยชน์ในพุทธศาสนา สมณพราหมณาจารย์ประชาราษฎรนิกรไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นก็ประเสริฐล้ำเลิศยิ่งกว่าพระมหากระษัตริย์ทั้งปวงแลฦๅชาปรากฏไปเท่ากัลปาพสาน อันจะมีพระมหากระษัตริย์พระองค์ใด ๆ จะเสมอสมานหาบ่มิได้เลย
การอธิบายข้อธรรมต่าง ๆ มีการอ้างเรื่องราวจากชาดก พระสูตร และนิทานในอดีตประกอบ โดยเฉพาะเรื่องมโหสถชาดกซึ่งพระโพธิสัตว์สามารถเอาชนะราชศัตรูที่มีกำลังพลเหนือกว่าด้วยปัญญาอันสุขุม มีการยกมาเป็นอุทาหรณ์หลายตอน ทั้งนี้เพื่อเน้นว่า พระมหากษัตริย์พระองค์ใดทรงกอปรด้วยพระปัญญาและมีราชปุโรหิตที่ประกอบด้วยปัญญานั้น จะนำความร่มเย็นเป็นสุขมาสู่ราษฎรผู้เป็นข้าขอบขัณฑสีมาและทำให้องค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระบรมเดชานุภาพยิ่งขึ้น เนื้อความใน “ราชธรรม” หลายตอนเรียบเรียงด้วยภาษาที่สละสลวยคมคาย เป็นคำสอนที่อาจนำไปปรับใช้ได้ทุกยุคสมัย เช่น
แม้นว่ากล่าวมาทั้งนี้ก็ดี อันว่าการควรจะสำเร็จด้วยผู้ใหญ่ แลจะเอาผู้น้อยไปสำเร็จ การนั้นก็มิสำเร็จ อนึ่ง การอันจะสำเร็จด้วยผู้น้อย แลเอาผู้ใหญ่ไปให้สำเร็จ การนั้นก็บ่มิสำเร็จดุจเดียว
อุปรมาดุจการอันจะสำเร็จด้วยเข็ม แลจะเอาเหล็กหมาดไปสำเร็จการนั้นก็บ่มิได้ อนึ่ง การซึ่งจะสำเร็จด้วยเหล็กหมาด แลจะเอาเข็มไปสำเร็จการนั้นก็บ่มได้ อนึ่ง การอันจะสำเร็จด้วยเหล็กหมาด แลจะเอาจอบเสียม พร้า ขวาน ตาว โตมรไปสำเร็จการนั้นก็บ่มิสำเร็จ
และ
อนึ่ง พระมหากระษัตริย์เจ้าจงมีพระราชหฤทัยอันกอปรด้วยขันติธรรม คือการอันมีพระราชประสงค์แลยังไป่ได้มาเถิงไซร้ ก็ควรให้อดอยู่ก่อน อนึ่ง การอันแล้วไปก็ควรให้อด อนึ่ง การอันผิดเทศกาลก็ควรให้อด อนึ่ง เมื่อน้อยกำลังกว่าท่านก็ควรให้อด อนึ่ง จะมีผู้รู้คุยรหัสก็ควรให้อด อนึ่ง จะเสียศีลสุจริตก็ควรให้อด อนึ่ง การอันจะมิได้สำเร็จก็ควรให้อด อนึ่ง จะเสียประโยชน์ก็ควรให้อด พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดกอปรด้วยพระราชหฤทัยโกรธจริต แลกทำกิจการด้วยโกรธไซร้ ก็เสียประโยชน์เป็นอันมากแล
ตอนที่ ๒ สำเนาเอกสารต้นฉบับเมื่อจบตอนที่ ๑ แล้ว มี ข้อความว่า “จบราชธรรมบูรณแล” และขึ้นต้นข้อความใหม่เป็นเรื่องราวว่าด้วย “เนาวพยัตติโดยสังเขป” กล่าวถึงลักษณะของพยัตติ ๙ ประการ โดยย่อ จบลงด้วยข้อความว่า “เด็จก็จบบริบูรณดังนี้” (“เด็จ” มีความหมายว่า “ตัด” หรือ “ย่อ”) จากนั้นกลับหน้าสมุดขึ้นเนื้อความใหม่ เป็นเรื่อง“เนาวพยัตติ” โดยละเอียด
เนื่องจากสำเนาเอกสารต้นฉบับมิได้บอกชื่อหัวเรื่องไว้แต่อย่างใด แต่เรื่องดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของ “ปูมราชธรรม” ในที่นี้ จึงกำหนดชื่อหัวเรื่องเนื้อความตอนที่ ๒ ว่า “ราชพยัตติธรรม”
“พยัตติ” เป็นคำมาจาก “วฺยตฺติ” ในภาษาบาลี แปลว่า ผู้ถึงซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้า (ฉลาด) ผู้มีปรีชา ฉลาดแจ้ง
“เนาวพยัตติ” มีเนื้อหาว่าด้วย ความมีปัญญาฉลาดรู้แจ้ง ๙ ประการที่พระมหากษัตริย์จะต้องทรงตระหนัก เช่น จาเรพยัตติ ได้แก่ ความเป็นพหูสูต (ฟังมาก) พหูทัสสะ (เห็นมาก) พหูสิกขี (ศึกษามาก) และพหูสิปปะ (มีศิลปะมาก) โยคพยัตติ ได้แก่ การตั้งอยู่ในความไม่ประมาท รักษาบ้านเมืองมิให้ตกอยู่ในอำนาจของศัตรู ฉายาพยัตติ ได้แก่ ความเป็นผู้ทำกิจการทั้งปวงให้สำเร็จ เป็นต้น
เรื่อง “เนาวพยัตติ” น่าจะเป็นหนังสือสำคัญเล่มหนึ่งมาตั้งแต่สมัยอยุธยา เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติในปีพุทธศักราช ๒๓๒๕ แล้ว โปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมและชำระตำรับตำราต่าง ๆ ซึ่งเคยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา และ “คัมภีร์เนาวพยัตติ” เป็นเรื่องหนึ่งที่ได้รับการชำระคัดลอกในครั้งนั้นด้วย
คัมภีร์เนาวพยัตติฉบับที่มีการชำระคัดลอกในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนั้น ยังมีต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ ได้แก่ เอกสารเลขที่ ๑๘๔ หมวดตำราหมู่ยุทธศาสตร์ (พิไชยสงคราม) หน้าต้นของเอกสารโบราณฉบับดังกล่าวระบุว่า เขียนขึ้นเมื่อวันจันทร์เดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาลจัตวาศก (พุทธศักราช ๒๓๒๕) นายบุญคงอาลักษณเป็นผู้ชุบ ขุนสาระประเสริฐกับนายชำนาญอักษรเป็นผู้ทาน
img
สำเนาเอกสารโบราณ เรื่องเนาวพยัตติฉบับชำระคัดลอกในรัชกาลที่ ๑
เนื้อความตอนต้นในคัมภีร์เนาวพยัตติฉบับที่มีการชำระคัดลอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ต่างไปจากที่ปรากฏในเรื่องปูมราชธรรม คือประกอบด้วยบทนมัสการ พระพุทธคุณ มีข้อความภาษาบาลี เขียนด้วยตัวอักษรขอม แล้วแปลความเป็นภาษาไทย ดังตัวอย่าง
สิรสา โดยเสียรเกล้า อหํ อันว่าข้าพระพุทธเจ้า ทสฺสิสฺสามิ จักขอสำแดงบัดนี้ นวพฺยตฺติปกรณํ ซึ่งกำภีเนาวพยัตินี้โดยบงงควร สํสาเร จรนฺติภเว พหูสตฺเต ทุกฺขภเย กุสลากุสล กมฺเมน ยถา ยถา ปวตฺตนฺติ ฯ พหูสตฺเต อันว่าสัตวโลกยท้งงหลายเปนอันมากนั้น ยถา ยถา เมาะ เยเยสตฺเต สัตวหมู่ใดๆ ปวตฺตนฺติ ก็ประพฤฒิเปนไป สํสาเร ในสงสารวัต ภเว เมาะ ติภเว ในไตรยภพท้งงสาม ทุกฺขภเย อันสัตวท้งงหลายพึงกลัวแลอดยากแท้ เตเตสตฺตา อันว่าหมู่สัตวท้งงหลายนั้นๆ จรนฺติ ก็เที่ยวไป สํสาเร ในสังสารวัต...
ต่อจากบทนมัสการพระพุทธคุณเป็นการอธิบายเรื่องพยัตติทั้ง ๙ ประการ เนื้อความในฉบับชำระคัดลอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชกับฉบับสำเนาเอกสารเรื่องปูมราชธรรม มีลักษณะใกล้เคียงกัน เช่น ตอนที่ว่าด้วยโยคยาตรา ความใน ปูมราชธรรม ว่า
อันว่าโยคยาตรานั้น ถ้าแลพระมหากระษัตริย์พระองค์ใดจะยาตรายกทัพศึกไปไซร้ ให้ชุมนุมโหราจารย์แลราชครูแลสมณพราหมณ์ แล้วให้หาฤกษ์อันดี แลให้รู้จักยายีนาคร แล้วให้บูชาพระเจดีย์แลศรีมหาโพธิ แลสมณพราหมณ์ แลกทำพลีกรรมในเมืองแลนอกเมือง เลี้ยงดูทแกล้วทหารไพร่พลทั้งปวง แลให้แผ้วถนนหนทาง ประดับด้วยราชวัติ ฉัตรธง ครั้นแลได้ฤกษ์ไซร้ ให้ประคมฆ้องกลองเป็นสัญญาสำคัญไว้แล้ว เสด็จด้วยยาน ๔ ประการคือ ช้าง ม้า รถ แลอวนเป็นพาหนะ แลกางเศวตฉัตรขึ้นไว้ แล้วจึงบำเรอด้วยฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยดนตรี แลฝ่ายทหารทั้งปวงนั้นใส่หมวก แลประดับด้วยหางยูงแลขนนกอันมีพรรณ แลถืออาวุธต่าง ๆ สำหรับณรงค์นั้น...
ความตอนเดียวกันนี้ “เนาวพยัตติ” ฉบับชำระคัดลอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชว่า
อันว่าโยคยาตรานั้น ถ้าพระมหาสัตรพระองคใด จักเสด็จ์ พยู็หบาตราทัพศึกไปไซ้ ให้ปรชุมนุมโหราพฤทธาจารยบัณทิตยราชครูแลสมณพราหมณแล้วให้หาศุภผลฤกษอันดี แลรู้จักยายีนาคร แล้วให้บูชาพระเจดียศรีมหาโพธิ แลสมณพราหมณ กทำพลีกรรมในเมืองแลนอกเมือง เลี้ยงดูทแกล้วทหารไพร่พลท้งงปวง แลให้แผ้วถางถนนหนทาง ปรดับด้วยฉัตทง ครั้นแลได้ฤกษไซ้ ให้ปรโคมฆ้องกลองเปนสัญาสำคันไว้ แลพระมหากษัตรนั้น พระองค ธรงเครื่องอลังการวิภูษาพัตรพรรณสำรับราชาบริโภก แล้วเสดจ์ด้วยยั่วยาน ๔ ปรการคือ หัษถีอัดสารถาบติ เป็นยานภาหนแล้ว แลมีดวงเสวตรฉัตรยกขึ้นไว้ แล้วจึ่งบำเรอฆ้องกลองแตรสังขดุริยดนตรี แลฝ่ายท้งงปวงปรด้บนิด้วยหมวก เกราะแลนวม หางยูงขนนกอันมีพรรณ ถืออาวุธต่าง ๆ สำรับการณรงคนั้น...
จะเห็นว่าพลความบางตอนในฉบับชำระคัดลอกในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช แตกต่างไปจากที่ปรากฏในปูมราชธรรม คือมีการปรับภาษาให้เป็นแบบแผนมากขึ้น โดยที่ความหมายไม่เปลี่ยนไปจากเดิม ความแตกต่างในลักษณะดังกล่าวมีอยู่ตลอดในเรื่องเนาวพยัตติ และน่าจะเป็นลักษณะที่ปรากฏในหนังสือสมัยอยุธยาเรื่องอื่น ๆ ที่มีการชำระในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชด้วย
อนึ่ง เนาวพยัตติฉบับที่ชำระคัดลอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ความในตอนจบมีว่า
ดุจทิพโอสถแลเสน่หเล่หกลนั้น แลบุทคลฉลาดแลมีคุณวิชาการดั่งนี้ อาจาริยเจ้ากล่าวว่าชื่อสันนิกพยัติแลฯ
อันว่ากล่าวมาทั้งนี้ คือพยัติทั้ง ๙ ประการ อันเกิดในขันธสันดาลแห่งสัตวโลกยทั้งปวงนั้น แลสัตวโลกยทั้งปวงนั้น ย่อมได้ปรโยชนซึ่งจเลี้ยงชีวิตรแห่งอาดมเหดพยัติทั้ง ๙ ปรการนี้ ย่อมตกแต่งบุทคลทั้งปวง ควรที่จพิจารณาให้แจ้งในอรรถาพิปรายทั้ง ๙ ประการนี้แล ฯ
ส่วนเนื้อความตอนจบในปูมราชธรรมมีลักษณะต่างออกไป คือ
ดุจดังทิพยโอสถแลมีเสนหเล่ห์กลนั้น บุคคลอันฉลาดแลมีคุณวิชญาการดังนี้ คือพยัตติ ๙ ประการ อันเกิดในขันธสันดานแห่งสัตว์โลกทั้งปวงนั้น
แลสัตว์ทั้งปวงนั้นย่อมได้แสวงหาผลประโยชน์ซึ่งจะเลี้ยงชีวิตแห่งอาตมนั้น ก็เพราะเหตุพยัตติทั้ง ๙ ประการนี้ ถ้าแลพยัตติ ๙ ประการนี้ ประการใดประการหนึ่งแลมิได้มีแก่บุคคลผู้ใดไซร้ บุคคลผู้นั้นเป็นพาลบุคคลเที่ยงแท้ แลบุคคลอันมีพยัตตินั้นจึงว่ามีปัญญา แลปัญญานั้นมีลักษณะ ๓ ประการคือ
เป็นที่น่าสังเกตว่า เรื่องในอดีตหรือนิทานที่ยกมาเป็นอุทาหรณ์ทั้งตอนที่ว่าด้วย “ราชธรรม” กับ “ราชพยัตติธรรม” มีหลายเรื่องที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับมอญ (เมืองสะเทิม) และพม่า (เมืองพุกาม) เช่นเรื่องพระเจ้าอโนรธามางช่อ (เอกสารต้นฉบับใช้ว่า “อโนรถามางช่อ”) ลักษณะดังกล่าวนี้ชวนให้สันนิษฐานว่า เรื่องปูมราชธรรมของไทยอาจมีที่มาจากมอญหรือพม่าก็เป็นได้
ในตอนท้ายของความเรียงเรื่องปูมราชธรรมเมื่อจบเนื้อหาว่าด้วยเนาวพยัตติแล้วมีข้อความว่า “จบเท่านี้แล”
ตอนที่ ๓ ความในตอนปลายของเรื่องปูมราชธรรม แต่งเป็น “ร่าย” ตอนกลางแทรกโคลงสี่สุภาพ ๒ บท เนื้อหาโดยตลอดว่าด้วยการที่พระมหากษัตริย์จะทรงเลือกพิจารณาคนสำหรับราชการตำแหน่งผู้รับผิดชอบในราชการสำคัญนั้น หากทรงเลือกสรรบุคคลที่มีความรู้ความสามารถให้เหมาะสมกับหน้าที่ย่อมจะก่อให้เกิดความสำเร็จแก่ราชการ เช่น “ขุนคลัง” อันเป็นตำแหน่งหนึ่งในจตุสดมภ์ และถือเป็นตำแหน่งสำคัญของแผ่นดิน เนื้อความในคำประพันธ์ตอนหนึ่งกล่าวถึงคุณสมบัติของผู้ที่เหมาะสมกับตำแหน่งนี้ว่า
ขุนใดปองแต่งค้า ขุนใดหน้าหลังตริ ขุนใดริรู้การ ขุนชำนาญรู้จ่าย ขุนใดบ่าย บ่ ให้เปลือง ขุนใด บ่ ให้เคืองใจราษฎร์ ขุนใด บ่ ให้ขาดสินรอง ขุนใด บ่ ให้หมองใจไท้ ขุนใดให้คนพัก ขุนใดชักพานิชประเทศ ขุนใดรู้เลศโวหาร ขุนใดชำนาญดั่งนี้ สิบสี่สิ่งบอกชี้ ชอบตั้งขุนคลัง
เนื่องจากเอกสารต้นฉบับมิได้บอกชื่อเรื่องคำประพันธ์ตอนนี้ไว้ ในที่นี้จึงได้ประมวลเนื้อความโดยรวมและใช้ชื่อเรื่องว่า “ราชวิจารธรรม” ซึ่งมีความหมายว่า ธรรมคือความใคร่ครวญของพระราชา อันถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของปูมราชธรรม
ร่ายบทแรกกล่าวถึงที่มาของเรื่องว่า “พระมหาจักรพรรดิกล่าวอรรถในกามนทกี” แปลความได้ว่า “พระมหาจักรพรรดิ ทรงกล่าวข้อความนี้ไว้ตามที่มีในคัมภีร์ของกามนทกี” ศาสตราจารย์ ดร.กุสุมา รักษมณี ผู้เชี่ยวชาญวรรณคดีสันสกฤตอธิบายว่า “กามันทกี(กามนทกี) เป็นปราชญ์อินเดียโบราณผู้หนึ่ง ได้แต่งคัมภีร์ภาษาสันสกฤตเรื่อง นีติสาระ อันมีเนื้อหาว่าด้วยหลักการปกครองบ้านเมือง แต่ยังไม่เป็นที่ยุติว่า ปราชญ์กามันทกีแต่งคัมภีร์นีติสาระขึ้นเมื่อใด” และในที่นี้ยังไม่อาจสรุปได้ว่า “พระมหาจักรพรรดิ” ผู้นำคัมภีร์นีติสาระของกามันทกี มาแต่งเป็นร่ายนั้นหมายถึงผู้ใด เพราะคำว่า “พระมหาจักรพรรดิ” อาจใช้เป็นสามานยนามหมายถึงพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดองค์หนึ่งก็ย่อมได้
ความในร่ายบทต้น อ้างถึงเรื่องราวจากรามายณะและมหาภารตะมาเป็นตัวอย่าง โดยเฉพาะเรื่องมหาภารตะนั้น กล่าวถึงตอนที่พระกฤษณะร่วมสับพี่น้องปาณฑพทำสงครามกับฝ่ายเการพซึ่งมีทุรโยธน์เป็นผู้นำ
เนื่องจากรามายณะและมหาภารตะเป็นเรื่องราวทางคติพราหมณ์ประกอบกับคัมภีร์นีติสาระของกามันทกีเป็นคัมภีร์พราหมณ์ ดังนั้นจึงอาจสันนิษฐานได้ว่า ผู้ที่นำเอาเรื่องของกามันทกีมาแปลเป็นภาษาไทยในชั้นต้น น่าจะเป็นพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งในราชสำนักกรุงศรีอยุธยา จึงมีความรู้เกี่ยวกับเรื่องดังกล่าวเป็นอย่างดีและต่อมา “พระมหาจักรพรรดิ” จึงนำมาแต่งเป็น “ร่าย” ดังที่ปรากฏใน “ปูมราชธรรม” เช่น
กลหนึ่งไซร้เธอกล่าว ท้าวระบิลในบรรณ์ ท่ ทรรพ์ด้วยท้าวทุรโยธน์ ฝ่ายหนึ่งโกรธกำหนัด ฝ่ายหนึ่งสัตย์เป็นประธาน พลทวยทหารสองข้าง พลช้างม้าพลรถ พลแสนสาหสมหึมา พระมหากฤษณราชเป็นเจ้า เข้าเป็นครูอุปเทศ ลวงเลศกันไปมา ส่วนพระราชาทุรโยธน์ แพ้ด้วยโกรธใจพาล
อนึ่ง ความในร่ายตอนที่ว่าด้วยวิธีเลือก “ขุนพล” ของพระมหากษัตริย์นั้น กล่าวถึงกลศึก ๒๑ ประการว่า กลศึกแต่ละอย่างนั้นทำอย่างไร เนื้อความในร่ายตอนนี้ตรงกับตำราพิไชยสงคราม “พระบวรพิไชยสงคราม ฉบับใหญ่” ซึ่งสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพย์ ทรงชำระในสมัยรัชกาลที่ ๓ เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๘ และที่สำคัญคือตำราพิไชยสงครามฉบับนี้ กล่าวถึงพระมหาจักรพรรดิ และคัมภีร์กามันทกี ไว้ในโคลงบทหนึ่งด้วยดังนี้
สมเด็จจักรพรรดิรู้	คัมภีร์
ชื่อนามกามนทภี	กล่าวแก้
พิไชยสงครามศรี	สูรราช
ยี่สิบเอ็ดกลแล้	เลศให้เห็นกล ฯ
กลศึกทั้ง ๒๑ ประการใน “พระบวรพิไชยสงคราม ฉบับใหญ่” มีเนื้อความตรงกับปูมราชธรรม ตอนที่แต่งเป็นร่าย เช่น
กลนี้ชื่อพังภูผา แม้ศึกมาปะทะ อย่าเพ่อระเริงแรง สำแดงดุจเหนน้อย ชักคล้อยแฝงป่าเข้า ศึกเหนเราดูถูก ผูกช้างม้าออกไล่ ยอพลใหญ่กระทบ ผิรบเข้าบ่ไหว ให้ช้างม้าโรมรุม กลุ้มกันหักอย่าคลา อย่าช้าเร่งรุมตี ศึกแล่นหนีตามต่อย ให้ยับย่อยพรายพรัด ตัดเอาหัวโห่เหล้น เต้นเริงรำสำแดงหาร ให้ศึกคร้านคร้ามกลัว ระรั้วระเสริดสรัง กลศึกอันนี้ชื่อว่าพังภูผา ฯ
(ดู “ราชวิจารธรรม” เปรียบเทียบ)
“พระบวรพิไชยสงคราม ฉบับใหญ่” นั้น สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพย์ ทรงชำระโดยวิธีนำตำราพิไชยสงครามซึ่งเป็น “พระสมุดพระราชตำหรับ” จำนวน ๑๔ ฉบับ มาสอบทานเรียบเรียงให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดังปรากฏในบานแพนกว่า
ครั้น ณ วัน ๕ ค่ำ ปีระกาสัพศก พร้อมกัน ณ พระธินั่งพุทธาสวรรค์ หลวงลิขิตปรีชาเจ้ากรมอาลักษณ เชิญพระตำหรับพิไชยสงครามข้างที่ออกมา เปนพระสมุดพระราชตำหรับ ๑๔ เล่ม ให้ลงมือจับชำระสอบสวนกัน ที่ฟั่นเฟือน วิปลาดซ้ำกันก็วางกาตกแต้มให้ถูกถ้วน แล้วขึ้นกราบทูลพระกรรุณา
ความใน “พระบวรพิไชยสงคราม ฉบับใหญ่” ที่ตรงกับ “ราชวิจารธรรม” มีเพียงส่วนที่กล่าวถึงกลศึก ๒๑ ประการเท่านั้น อาจเป็นไปได้ว่า เมื่อทรงชำระตำราพิไชยสงครามในปีพุทธศักราช ๒๓๖๘ นั้น ได้คัดลอกข้อความจาก “ร่าย” ในปูมราชธรรมไปเฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องกับการรบ ส่วนตอนอื่นๆ ที่ไม่เกี่ยวกับการศึกสงครามคงจะมีการตัดออกไป
อนึ่ง ในตำราพิไชยสงคราม ฉบับที่หมอบรัดเลย์ จัดพิมพ์จำหน่าย กล่าวถึงลักษณะของเสวกามาตย์ที่พระมหากษัตริย์จะทรงแต่งตั้งให้เป็น ขุนเวียง ขุนวัง ขุนคลังและขุนนา ทั้ง ๔ ตำแหน่งนี้มีเนื้อความตรงกับราชวิจารธรรม เช่น
ขุนใดบ่เคืองใจราษฎร์ ขุนใดบ่ให้บาดใจคน ขุนใดทำวลใจไพร่ ขุนใดใฝ่เข้าเต็มฉาง ขุนบ่รู้จักบางจักบึง ขุนรู้คำนึงเอาชอบ ขุนรู้รอบคดีควร ขุนจะสวนความโลภ ขุนรู้โอบเอาใจ ขุนแผ่ไพร่เปนทาง ขุนบ่ปลงวางล่มดอน ขุนบ่หย่อนให้ผิด ขุนรู้คิดกำลังพล ขุนรู้ปรนผ่อนหา สิบสี่ตราแต่งไว้ ขุนดั่งนี้พึงให้ แต่งตั้งขุนนา ฯ
(ดู “ราชวิจารธรรม” เปรียบเทียบ)
ประเด็นที่น่าสนใจอีกประการหนึ่งคือ ราชวิจารธรรมกล่าวถึงคุณลักษณะของสตรีที่จะดำรงตำแหน่งพระมเหสีของพระมหากษัตริย์ว่า ควรประกอบด้วยคุณสมบัติและหน้าที่อย่างไรบ้าง ซึ่งประเด็นดังกล่าวไม่พบในเอกสารอื่น
ตอนกลางของราชวิจารธรรมมีโคลงสี่สุภาพแทรกอยู่ ๒ บท ดังนี้
ผิวเป็นท้าวครอบ	โลกัตย์
ควรพินิจจัยสัตว์	หยั่งยั้ง
ตรัสตรองตริตามอรรถ	พระกล่าว
กลางดั่งนี้ชอบตั้ง	แต่งไว้โดยกรม ฯ
จงรู้ดีร้ายสิ่ง	ขุนทำ
แม้นสิ่งใดดียำ	แต่งตั้ง
สิ่งร้ายเร่งจองจำ	นงโทษ
เอามโนในยั้ง	หยั่งด้วยปรีชา ฯ
ดังได้กล่าวมาแล้วว่า เนื้อหาในเอกสารเรื่อง “ปูมราชธรรม” กล่าวถึงผู้แต่งไว้เฉพาะในส่วนที่เป็นคำประพันธ์ ทั้งยังไม่สามารถระบุได้ชัดเจนว่า “พระมหาจักรพรรดิ” นั้นหมายถึงผู้ใด ส่วนในตอนต้นและตอนกลางซึ่งเมื่อพิจารณาจากภาษาและถ้อยคำสำนวนต่างๆ แล้วจะเห็นว่า ผู้แต่งทั้ง ๒ ตอนนั้นเป็นบุคคลเดียวกัน แต่เนื่องจากไม่ปรากฏข้อความในตอนใดที่ให้รายละเอียดเกี่ยวกับผู้แต่งและสมัยที่แต่ง ในที่นี้จึงยังไม่สามารถสรุปได้ว่า เรื่องนี้แต่งขึ้นเมื่อไรและใครเป็นผู้แต่ง
อาจกล่าวได้ว่าเรื่อง “ปูมราชธรรม” เป็นโอวาทที่แต่งขึ้น เพื่อถวายแด่องค์พระมหากษัตริย์ ผู้แต่งเรื่องนี้จึงน่าจะเป็นบุคคลสำคัญยิ่งผู้หนึ่ง อาจเป็นพระสงฆ์หรือพราหมณ์ซึ่งดำรงสถานะ “ราชครู” ที่พระมหากษัตริย์ทรงเคารพนับถือ
อย่างไรก็ตาม เนื้อหาในส่วนที่เป็นคำประพันธ์ทั้งหมดเมื่อตรวจชำระและคัดลอกเพื่อจัดพิมพ์ในครั้งนี้ประสบปัญหาหลายประการ เนื่องจากสำเนาเอกสารเขียนด้วยลายมือหวัด ความบางตอนเป็นสำนวนเก่า คำเก่า ทั้งอักขรวิธีเป็นอย่างโบราณ มักไม่มีรูปวรรณยุกต์กำกับ จำนวนคำขาดหายไปไม่ครบตามบังคับฉันทลักษณ์ บางแห่งสัมผัสขาด ทำให้พิจารณาได้ยากยิ่ง ประกอบกับเอกสารเรื่องนี้มีเพียงฉบับเดียวจึงไม่สามารถสอบทานในส่วนที่มีปัญหาได้
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง “ปูมราชธรรม” ครั้งนี้ มุ่งเนื้อหาสาระเป็นสำคัญ ดังนั้นจึงได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน และทำเชิงอรรถอธิบายความหมายของคำบางคำไว้ เพื่อให้ผู้อ่านสามารถเข้าใจเนื้อเรื่องได้โดยตลอด ส่วนผู้ที่ประสงค์จะศึกษารูปแบบตัวอักษรและอักขรวิธีเดิมนั้น ได้จัดพิมพ์สำเนาต้นฉบับเอกสารเรื่อง “ปูมราชธรรม” ทั้งหมดไว้ในตอนท้ายของหนังสือนี้แล้ว
ปูมราชธรรม
๏ ในภัททกัลป์นี้อันประเสริฐกว่ากัลป์ทั้งหลาย สมเด็จพระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นห้าพระองค์คือ พระองค์พระพุทธกุกกุสันธ พระพุทธโกนาคมน์ พระพุทธกัสสป พระพุทธศรีศากยมุนีโคดม พระพุทธศรีอาริยไมตรีบพิตร ในบัดนี้พระสรรเพชญพุทธเจ้าคือ พระพุทธศรีศากยมุนีโคดมบพิตรได้ตรัสสรรเพชญดาญาณในพระมหาโพธิมณฑลชนะแก่เบญจพิธมาร ดำรัสพระจดุราริยสัจธรรม แลเกิดมหัศจรรย์อันประเสริฐมหาภารทั่วฉกามาพจรสวรรค์ขึ้นไปเท่าเถิงอักนิษฐ์มหาพรหมเป็นปรากฏนักหนา ในมนุษย์โลกนี้ก็ปรากฏไปทั่วอนันตจักรวาฬ เบื้องต่ำก็เถิงอวิจีนรกแลปรากฏอัศจรรย์นักหนาว่า พระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จอุบัติในโลกนี้
อันว่าอัศจรรย์นั้นใช่ว่าจะมีแต่ในกาลเมื่อได้ตรัสเป็นพระสรรเพชญพุทธเจ้า เมื่อพุทธองค์ยังเป็นพระโพธิสัตว์ก็เป็นอัศจรรย์นักหนา อนึ่งโสด ใช่แต่องค์โพธิสัตว์นั้นเป็นอัศจรรย์ อันว่ามหานครที่พระโพธิสัตว์เสวยราชสมบัตินั้นก็เป็นอัศจรรย์ปรากฏไปทั่วทั้งแปดทิศ อนึ่ง พนสณฑ์ที่พระโพธิสัตว์เสด็จภิเนษกรมณ์ทรงทุกกรกิริยาอยู่นั้น ก็เป็นอัศจรรย์ประเสริฐกว่าพนสณฑ์ทั้งหลาย อันว่ากุลบุตรผู้มาอาศัยปรนนิบัติเป็นอุปการแก่พระโพธิสัตว์แลได้เล่าเรียนคุณวิชาคมสิ่งใดๆก็ดี ก็ปรากฏอัศจรรย์ด้วยปรีชารู้หลักสามารถ
อนึ่ง เมื่อได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว อันว่าพระสารีบุตรเถระผู้เป็นอัครสาวกเบื้องขวาแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้านั้นก็ปรากฏปัญญาในไตรปิฎกบริสุทธิธรรมหาผู้จะเสมอสมานมิได้เท่า เว้นไว้แต่พุทธองค์ อนึ่ง ในไตรเพท เพทางคศาสตร์สี่ประการนั้น พระสารีบุตรก็รู้ทุกประการแลประเสริฐนักหนา ถ้าแลฝนตกทั่วสกลจักรวาฬก็ดี พระสารีบุตรอาจสามารถคณนาเมล็ดฝนทั้งปวงนั้นด้วยปัญญา รู้ว่าเมล็ดฝนอันตกในมหาสมุทรเท่านี้ อันตกในพระหิมพานตพนสณฑ์เท่านี้ อันตกในภูมิภาคมีบ้านเมืองมนุษย์ประเทศทั้งปวงเท่านี้ แลพระสารีบุตรเถระก็อาจสามารถคณนาเมล็ดฝนทั้งปวงนั้นได้เป็นปรากฏนักหนา อนึ่ง เมื่อพระสารีบุตรเถระยังอยู่ในฆราวาสนั้นก็ปรากฏดุจเดียว
อันว่าพระโมคคัลลานเถระผู้เป็นอัครสาวกเบื้องซ้ายแห่งพระพุทธเจ้านั้น ก็มีฤทธิเดชานุภาพยิ่งนักหนา แลอาจสามารถผจญนันโทปนันทนาคราช แลอาจเข้าไปจงกรมในท้องนาคราชนั้น แลเล่าฦๅชาปรากฏมาเท่าบัดนี้ อนึ่ง เมื่อพระมหาโมคคัลลานเถระยังอยู่ในฆราวาส ก็สำแดงกิริยาอาตมาภาพเป็นปรากฏดุจเดียว
อันว่าพระอานนทเถระผู้เป็นอุปัฏฐากแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้านั้น ก็ปรนนิบัติแก่พุทธองค์เป็นอุปการ มาตราแต่ยืนอยู่บัดเดียวก็เรียนเอาคาถาเป็นวาจุคตะ ได้หมื่นห้าพันคาถา เมื่อคิดเป็นบทไซร้ได้หกหมื่นบท แลได้เป็นวาจุคตะในบัดเดียวนั้น พระอานนทเถระได้เอตทัคคฐานเป็นปรากฏนักหนา
ในเมื่อพุทธองค์เสด็จจากมาโตรทรนั้น พระอัญญาโกณฑัญญเถระรู้จักมหาบุรุษลักษณะแห่งพุทธองค์ แลทำนายเป็นอัศจรรย์ปรากฏนักหนาว่า พุทธองค์จะได้ตรัสเป็นพระสรรเพชญพุทธเจ้าเป็นเที่ยงแท้ พระอัญญาโกณฑัญญเถระก็ได้เอตทัคคฐานเป็นปรากฏในทำนายมหาบุรุษลักษณะแล้ว ในศีลวิสุทธิก็เถิงเอตทัคคฐานเป็นปรากฏเล่า เมื่อยังอยู่ในฆราวาสชื่อโกณฑัญญพราหมณ์ก็ปรากฏดุจเดียว
อันว่าพระกัศยปเถระนั้นก็ได้เอตทัคคฐาน ไปบิณฑบาตธุดงค์แลพระอินทราธิราชแลนางสุชาดาลงมาถวายบิณฑบาตเป็นปรากฏ อนึ่ง เมื่อพระมหากัศยปเถระยังอยู่ในฆราวาส กอปรด้วยโภคสมบัติเป็นปรากฏแต่สุวรรณจูรณ อันเครื่องวิเลปน์สรีรกายแลวัน ๆ นั้นมีประมาณได้นาลิหนึ่ง แลตกแต่งอาตมาภาพแต่ยังเป็นคฤหาวาสนั้นก็เล่าฦๅปรากฏดุจเดียว อนึ่ง ถ้ามีผู้มาถามปริศนาทั้งสี่ทิศก็ดี พระมหากัศยปเถระแก้ปริศนานั้นได้เป็นอัศจรรย์นักหนา
อันว่าพระกุมารกัศยปเถระปรากฏด้วยเทศนาธรรมไพเราะ ช่างแถลงอรรถภิปรายเป็นนานาประการประเสริฐนักหนา
อันว่าพระภากุลเถระ พระกัจจายนเถระก็ปรากฏอัศจรรย์ดุจเดียว อันว่าอรหัตทั้งปวงอันนฤพานไปแล้ว ก็ย่อมกอปรด้วยคุณวิเศษปรากฏอัศจรรย์ต่าง ๆ แลประเสริฐนักหนา
อันว่าพระสรรเพชญพุทธเจ้าทั้งปวงก็ประเสริฐ ทรงคุณอนนตเดชฤทธิอานุภาพอันมเหาฬารมหาอัศจรรย์นานาประการพ้นที่ประมาณทุกพระองค์ต่าง ๆ
อันว่าพระสรรเพชญพุทธเจ้าพระองค์ใดอันประเสริฐเป็นวิเศษไซร้ คือพระพุทธทีปังกรบรมนาถศาสดาบพิตรนั้น ก็มีอัศจรรย์กอปรด้วยฉัพพรรณรังสีรุ่งเรืองชัชวาลอยู่เป็นนิจกาลในทิวาราตรีภาคบ่มิขาด แลปรากฏมาเท่าบัดนี้ อันว่าพระพุทธศรีอาริยไมตรีบรมศาสดาบพิตรอันเสด็จมาอุบัติในอนาคตกาลนั้น ก็มีอัศจรรย์ปรากฏเป็นวิเศษเมื่อยังเสวยสมบัตินั้นก็กอปรด้วยแก้วเจ็ดประการแลไอศวรรยยศบริวาร แลมหานครที่เสด็จอยู่นั้นก็บริบูรณ์ปรากฏนักหนา อนึ่ง ได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้านั้นอายุก็ยืนนัก แลพระองค์นั้นก็สูงงามประเสริฐยิ่งนัก เหตุนั้นจึงทรงพระนามชื่อพุทธราชา อันว่าพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ก็มีวิเศษอัศจรรย์ต่างๆ ด้วยประการดังนี้ ๚
ราชธรรม
ในกาลบัดนี้จะกล่าวคุณวิเศษอัศจรรย์ต่าง ๆ แห่งพระมหากระษัตราธิราชเจ้าให้แจ้งปรากฏ อันว่าสมเด็จพระมหากระษัตริย์เจ้าผู้ผ่านพิภพไอศวรรย์อันเป็นเอกเศวตฉัตรก็ดี ได้ผ่านพิภพไอศวรรย์ในทวีปหนึ่งก็ดี ได้แก้วเจ็ดประการเป็นอาทิ คือจักรรัตนเป็นบรมจักรพรรดิราช กอปรด้วยไอศวรรย์อันมเหาฬารทรงฤทธิเดโชภาพปรากฏยวดยิ่งแล้วก็ดี ควรมีพระราชรำพึงอรรถอันเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ทั้งสามประการให้แจ้งด้วยพระปัญญา อันว่าสมเด็จพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดได้ตกแต่งกิจการอันเป็นอดีตอนาคตปัจจุบันทั้งสามประการคือ กิจจานุกิจอันแล้วไปก็ดี กิจจานุกิจอันจะเกิดใน พ หน้า ก็ดี กิจจานุกิจอันเกิดในปัจจุบันก็ดี แลได้ดำรัสทราบในพระราชหฤทัยด้วยพระปัญญา แลแต่งแปลงให้เป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ในอิหโลก แลประโยชน์ในพุทธศาสนา สมณพราหมณาจารย์ประชาราษฎรนิกรไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นก็ประเสริฐล้ำเลิศยิ่งกว่าพระมหากระษัตริย์ทั้งปวง แลฦๅชาปรากฏไปเท่ากัลปาพสาน อันจะมีพระมหากระษัตริย์พระองค์ใด ๆ จะเสมอสมานหาบ่มิได้เลย พระราชบุตรพระราชนัดดาแห่งสมเด็จพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นก็จะได้ครองราชพิภพสืบไปทุกพระองค์ ในขณะพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นก็จะเกิดมีเสนาบดีมนตรีมุขอันรู้คิดอ่านเห็นกิจการอดีต อนาคต ปัจจุบันนั้น ประโยชน์นั้นๆ จนถ้วนเถิงพันหนึ่ง แลจะฦๅชาปรากฏไปทั่วทิศานุทิศว่า พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นเป็นเจ้า แก่เสนาบดีมนตรีมุขผู้รู้หลักนั้นมากนัก
ในอชาตศัตรูราชไซร้วัสสการพราหมณ์เป็นราชครู กรุงเการพ ราชไซร้พระวิธุรบัณฑิตเป็นนักปราชญ์สำหรับพระมหากระษัตริย์ กรุงวิเทหราชไซร้พระมโหสถเป็นนักปราชญ์สำหรับพระมหากระษัตริย์ แลกรุงวิเทหราชนั้นน้อยแก่ความรู้ ย่อมฟังถ้อยคำผู้พาล แลเสียประโยชน์เป็นอันมาก เหตุพระมโหสถได้แต่งแปลงจึงกิจการบ้านเมืองทั้งปวงได้คืนคงเพราะพระมโหสถนั้น
อนึ่ง กรุงเบญจาลราชไซร้ได้เป็นอธิบดีแก่เอกสตราชทั้งปวง กอปรด้วยจตุรงคพลโยธาได้สิบแปดอักโษภิณี ส่วนเจ้ามโหสถไซร้ กอปรด้วยปัญญาแลการอันเป็นเล่ห์กลนั้นประดุจพลิกแห่งนายประมง การอันซื่อนั้นประดุจปืนแห่งนายพนจร อนึ่ง ถ้าแลซื่อนักไซร้คนทั้งหลายก็จะพมาณ ว่า บ่มิรู้บ่มิหลัก อนึ่ง ผู้มีปัญญาแลรักชังผู้ใดไซร้ ผู้นั้นบ่ห่อนจะรู้ตัว แลผู้มีปัญญาแสร้งกทำประดุจเสนห แลเกิดเป็นภัยแก่ผู้เขลานั้นก็เป็นอันมาก อนึ่ง ผู้มีปัญญาแสร้งกทำประดุจชังแลประโยชน์แก่ผู้เขลานั้นเป็นอันมาก
อันว่าพระมหากระษัตริย์แลพระมโหสถไซร้ กอปรด้วยปัญญาแลแกล้วหาญคิดอ่านแต่งแปลงการทั้งปวงให้ครบทุกประการ แลได้เป็นประโยชน์แห่งพระมหากระษัตริย์ผู้เป็นเจ้าก็เป็นอันมากแลได้ให้เป็นภัยแก่ราษฎรประชาไซร้ก็หาบ่มิได้ อนึ่ง เล่ห์กลแห่งพระมโหสถนั้น แลจะได้เป็นประโยชน์แต่อิหโลก แลมิเป็นประโยชน์ในบรโลกไซร้หาบ่มได้ แลย่อมเป็นประโยชน์ในอิหโลกบรโลกทั้งสองประการ อันว่าเล่ห์กลแห่งผู้มืปัญญาทั้งปวงนั้น แลจะมีผู้นินทาว่ามิได้สุวภาพนั้นจะนินทามิได้ ส่วนผู้เขลาทั้งปวงไซร้ เสียเล่ห์กลแก่ผู้มีปัญญาอันมากนั้น ถ้าแลผู้มีปัญญาดุจกันไซร้ก็จะเสียเล่ห์กลนั้นแต่ครั้งหนึ่ง ครั้นเถิงสองครั้งไซร้ก็ย่อมได้คิดอ่านตอบแทนกัน
อันว่าพระมโหสถไซร้ แสวงหาประโยชน์ไห้แก่ท่านยิ่งกว่าอาตมาประโยชน์เอง แลผู้มีปัญญาทั้งปวงให้เร่งหาประโยชน์แห่งท่านจงนัก
ยังมีมาณพผู้หนึ่ง มีในนิยายคัมภีร์ศาสตร์กล่าวว่า แสวงหาประโยชน์แห่งท่าน แลร้อนเถิงอาสน์แห่งพระอินทราธิราช แลได้เป็นประโยชน์แก่อาตมาภาพ
อนึ่ง กรุงจุลนีพรหมทัตราชอันเป็นศัตรูแก่พระมโหสถนั้น เมื่อได้พระมโหสถไปอยู่ด้วยก็รู้การกิจแห่งพระมโหสถอันสุวภาพนั้น กรุงจุลนิพรหมทัตราชก็มีพระราชหฤทัยสิเนหแก่พระมโหสถยิ่งนัก เมื่อแก้ปริศนาว่า ถ้าแลยักษ์จะเอาพระมโหสถเป็นภักษาหารไซร้ กรุงจุลนีพรหมทัตราชว่าจะให้ยักษ์เอาพระองค์เป็นภักษาหารต่างพระมโหสถ แลซึ่งพระมโหสถเป็นราชศัตรูคิดอ่านตกแต่งการเอาพระราชมารดา แลพระราชเทวี แลราชบุตรีกรุงจุลนีพรหมทัตราชไปถวายแก่ท้าววิเทหราช แลกรุงจุลนีพรหมทัตราชก็บ่มได้น้อยพระทัยแก่พระมโหสถ แลเลี้ยงดูพระมโหสถในฐานอันเป็นใหญ่ แลพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดครองราชพิภพไซร้ จงมีพระราชดำริดุจกรุงจุลนีพรหมทัตราชนั้น อนึ่ง เสนาบดีผู้ดำรงประชาราษฎรไซร้ จงมีจิตดุจพระมโหสถ แลพระมโหสถไซร้กอปรด้วยความรู้หลักแลแกล้วหาญ แลจึงตกแต่งการทั้งปวงสัมฤทธิ์ดุจคิดทุกประการ อันว่าผู้ใดกอปรด้วยปัญญาแลสุวภาพทั้งสองประการนั้น แม้นคิดอ่านเห็นแล้วเท่าใดๆ ก็ดีก็ย่อมท่าวทบถอยหลังคืน เหตุมิได้กอปรด้วยสุวภาพแลพระมหากระษัตริย์พระองค์ใดแลมีพระราชดำริการทั้งปวงด้วยเสนามนตรีผู้มิได้กอปรด้วยคุณสองประการนั้นไซร้ การทั้งปวงก็มิได้สำเร็จแก่พระมหากระษัตริย์องค์นั้น
อันว่าเสนาบดีผู้ใดกอปรด้วยคุณสองประการนั้นแล้ว แลได้คิดอ่านกิจการถวายแก่พระมหากระษัตริย์เจ้า แลได้เป็นราชประโยชน์ครั้งหนึ่งสองครั้งก็ดี แลเสนาบดีผู้นั้นได้เป็นประโยชน์แก่อาตมาสืบไปเท่าเถิงบุตรนัดดา แม้นว่าเสนาบดีผู้นั้นมีโทษแต่พอบังควรแต่ครั้งหนึ่งสองครั้งก็ดี บ่มิควรเอาโทษแก่เสนาบดีผู้นั้น
ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง ลงโทษแก่อำมาตย์ผู้หนึ่ง อันเป็นนักปราชญ์อันกอปรด้วยคุณสองประการ แลสั่งให้คุมเอาลงไปแต่พระราชมนทีร ให้เอาไปพิฆาตเสีย จึงพระราชเทวีก็ให้อำมาตย์ผู้นั้นไปซ่อนไว้ อยู่มาในราตรีภาคนั้นพระมหากระษัตริย์ว่า แต่ก่อนมาแลจะได้พิฆาตอำมาตย์ผู้มีปัญญาเสียดังนี้ไซร้หาบ่มิได้ แลในวันนี้แลได้เอาอำมาตย์ผู้มีปัญญาไปพิฆาตเสียนั้นมิควรนักหนา แลพระมหากระษัตริย์มิได้บรรทมหลับ จึงพระราชเทพีทูลคดีโดยสัตย์ว่า อำมาตย์นั้นข้าพระเจ้าให้ซ่อนเอาไว้แลยังคงชีวิตอยู่ พระมหากระษัตริย์ก็มีพระหฤทัยชื่นชมแต่พระราชเทวีนักหนา
อันว่าการอันแล้วไปแลจะกลับคืนเอามาเล่านั้นเป็นอันยากนัก แลพระมหากระษัตริย์เจ้าจะกทำสิ่งประการใดไซร้ จงกอปรด้วยพิจารณาจงนัก
ยังมีราชกุมารผู้หนึ่งไปอยู่ในพนสณฑ์แลลงไปอาบน้ำในนทีธาร แลเห็นพวงดอกไม้ลอยลงมาแต่เหนือน้ำ แลราชกุมารนั้นได้พวงดอกไม้นั้นก็พิจารณาว่า ชะรอยสตรีภาพมาอยู่ในพนสณฑ์ข้างเหนือน้ำนี้ จึงพระราชกุมารไต่ริมน้ำขึ้นไป ก็แลเห็นนางผู้หนึ่งเป็นแม่นมใต้ต้นมาลัยพฤกษ์ แลนางราชกุมารีอยู่บนต้นไม้นั้น ราชกุมารแลราชกุมารีก็กล่าวถ้อยคำอันเสนหาแก่กัน แลได้อยู่สมัครสังวาสด้วยกันจึงเกิดพระราชบุตรองค์หนึ่งอันได้เป็นบรมจักรพรรดิราช แลชื่อว่าความพิจารณานั้นเป็นประโยชน์แลได้เกียรติศัพท์ฦๅชาปรากฏมาเท่าบัดนี้
อนึ่ง พระมหากระษัตริย์เจ้าจะใช้ราชเสวกามาตย์ผู้ใดไซร้ ผู้นั้นจงกอปรด้วยสุวภาพแลแกล้วหาญ แลรู้กล่าวถ้อยคำอันไพเราะ แลจงกอปรด้วยรูปโฉม แลกอปรด้วยกระกูล แม้นว่าจะฦๅไปในประเทศแห่งใดๆ ก็ดี ก็จะเกิดความสรรเสริญ แลจะมีศักดานุภาพแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้านั้น
อนึ่ง ผู้ใดมิได้กอปรด้วยคุณอันกล่าวมาทั้งนั้น แลพระมหากระษัตริย์เอามาใช้ให้รับราชการไซร้ ก็บ่มิเป็นประโยชน์ เพราะว่าคนผู้มิได้ประกอบด้วยคุณอันกล่าวมานั้น อุปรมาประดุจนาคราชอันจะแปรเพศบ่มิได้ในฐานสี่ประการ ประการหนึ่งเมื่อนิทราจะแปรเพศบ่มิได้ ประการหนึ่งเมื่อแลเห็นครุฑราชก็จะแปรเพศบ่มิได้ ประการหนึ่งเมื่อเถิงอาสันนกาลจุติก็จะแปรเพศบ่มิได้ ประการหนึ่งเมื่อประพฤติโดยโลกสุวภาพด้วยนาคดุจกันก็จะแปรเพศบ่มิได้ อันว่าบ่มิได้บริบูรณ์สี่ประการแห่งนาคราชนั้น อุปรมาคือ ผู้มิได้กอปรด้วยคุณอันกล่าวมานั้น
ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่งใช้วิฬาร์ให้ถือเทียน เสนาบดีผู้มีปัญญาทูลทัดว่า วิฬาร์นี้เกลือกมิเสียจริตแห่งวิฬาร์ พระมหากระษัตริย์ก็สรรเสริญวิฬาร์นั้น เสนาบดีก็เอามุสิกมาชักให้แก่วิฬาร์ ๆ ก็วางเทียนนั้นไว้ไล่จับเอามุสิกนั้น
แม้นว่ากล่าวมาทั้งนี้ก็ดี อันว่าการจะควรสำเร็จด้วยผู้ใหญ่ แลจะเอาผู้น้อยไปสำเร็จ การนั้นก็มิสำเร็จ อนึ่ง การอันจะสำเร็จด้วยผู้น้อย แลเอาผู้ใหญ่ไปให้สำเร็จ การนั้นก็บ่มิสำเร็จดุจเดียว
อุปรมาดุจการอันจะสำเร็จด้วยเข็ม แลจะเอาเหล็กหมาดไปสำเร็จการนั้นก็บ่มิได้ อนึ่ง การซึ่งจะสำเร็จด้วยเหล็กหมาด แลจะเอาเข็มไปสำเร็จการนั้นก็บ่มิได้ อนึ่ง การอันจะสำเร็จด้วยเหล็กหมาด แลจะเอาจอบ เสียม พร้า ขวาน ตาว โตมรไปสำเร็จการนั้นก็บ่มิสำเร็จ
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าจะใช้ราชเสวกผู้ใด ๆ จงตรัสรู้กิริยาแห่งราชเสวกผู้นั้นว่า ราชเสวกผู้นี้มีจิตสุวภาพจริงแต่ว่าบ่มิแกล้วหาญแลบ่มิรู้หลัก ผู้นี้แกล้วหาญรู้หลักจริงแต่ใจมิได้สุวภาพ ผู้นี้ความรักหามิได้ อนึ่ง แกล้วหาญก็หามิได้ทั้งสุวภาพก็หามิได้ ผู้นี้ทั้งรู้หลักแลกอปรด้วยศีลมารยาทไซร้ ควรพระมหากระษัตริย์เจ้าเลี้ยงดูเท่าเถิงบุตรนัดดาสืบไป เพราะว่าบุรุษผู้นั้นกอปรด้วยกมลจิตรักภักดีแต่พระมหากระษัตริย์เจ้า แลกลัวเกรงอาชญาแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้า แลกอปรด้วยสัตย์สุวภาพ แลกิจการทั้งปวงอันพระมหากระษัตริย์เจ้ามีพระบัญชาแก่บุรุษผู้นั้นก็จะสำเร็จถ้วนทุกประการ มาตราแต่เท่าเกศาบ่มิได้ขาด อนึ่ง จะเหลือเท่าเกศาก็หามิได้
อนึ่ง พระมหากระษัตริย์เจ้าแลพระราชบุตรผู้จะครองราชพิภพสืบไปจงเอากิจการโบราณราชประเวณีอันแล้วไปนั้นเป็นทำเนียม อนึ่ง การอันมีในปัจจุบันนั้นก็พึงให้ทราบในพระราชหฤทัยจงทุกประการ อันจะเกิดในอนาคตกาลนั้นก็ควรรำพึงในพระราชหฤทัยจงนัก เพราะว่าการอันจะเกิดในอนาคตกาลนั้นเป็นอันมาก
จะกล่าวโดยธรรมเทศนาแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้าบัณฑูรว่า บุรุษผู้ใดกอปรด้วยใจสุวภาพไซร้ บุรุษผู้นั้นจึงจะเรียกว่าผู้มีปัญญาได้ แลซึ่งการอันจะควรจำไว้เป็นบรรทัดฐาน แลจะควรเชื่อผู้นั้นไซร้ จึงจะได้กล่าวสืบไป
ยังมีพระราชเทวีผู้หนึ่งพิฆาตพระมหากระษัตริย์ผู้เป็นราชสวามี แล้วก็เอาพราหมณ์ผู้เป็นบโรหิตขึ้นเป็นพญา แลราชบุตรแห่งพระมหากระษัตริย์นั้นก็มีสองพระองค์ จึงพราหมณ์ก็คิดเห็นราชกุมารผู้ใหญ่อันได้ประมาณสามขวบนั้นกอปรด้วยปัญญารู้หลัก จึงรำพึงว่า พ หน้าไปเห็นว่าราชกุมารผู้นี้จะเป็นศัตรูบ่มิอย่า พราหมณ์คิดที่จะพิฆาตราชกุมารนั้น ราชเทวีผู้เป็นมาดาก็ให้ธนทรัพย์แก่พี้เลี้ยงให้เอากุมารนั้นหนีไปยังประเทศเมืองอื่น อยู่มาพระราชกุมารผู้น้องก็ใหญ่ขึ้นมาแลรู้หลักสามารถก็พิฆาตพราหมณ์เสีย แล้วก็เชิญราชกุมารผู้พี่นั้นมาเสวยราชสมบัติ แลซึ่งพราหมณ์ผู้เป็นพญาแลคิดเห็นการซึ่งราชกุมารจะเป็นศัตรูนั้นก็เล็งเห็นแล้วจริง เท่าว่าแต่เล็งเห็นแลมิได้เด็ดเสียให้ม้วย จึงมืศัตรูมาผลาญได้ด้วยประการนั้น
อันว่าราชกิจแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าคือ การอันจะรักษาสีมามณฑลบ้านเมืองแลป้องกันราชศัตรูทั้งปวง อันว่าศัตรูซึ่งเห็นว่าใกล้แลเกิดเป็นไกลนั้นก็มี อนึ่ง ศัตรูซึ่งเห็นว่าไกลแลเป็นอันใกล้นั้นก็มีดุจเดียว อันว่าการบ้านเมืองแลการข้าศึกศัตรูนั้น อุปรมาประดุจกุกกุฏโบดกอันยังอยู่ในโกศอันตละ อนึ่ง อุปรมาประดุจเมฆพยุอันอยู่ในอากาศเวหา
อนึ่ง เห็นว่าจะเกิดศัตรูแล้ว แลมิได้คิดให้เสร็จที่จะมล้างศัตรูนั้น แลไว้ศัตรูให้คงอยู่นั้น โดยธรรมเทศนาว่า ยังมืพฤกษเทวดาองค์หนึ่ง อธิวัตถาในปิยงคพฤกษ์แลมีอสัตลพฤกษ์งอกขึ้นในต้นปิยงคพฤกษ์นั้น จึงพระโพธิสัตว์เกิดเป็นพฤกษเทวดาองค์หนึ่ง เป็นสหายด้วยเทวดาในปิยงคพฤกษ์นั้น พระโพธิสัตว์ก็ว่าแก่เทวดาในปิยงคพฤกษ์ว่า ท่านเร่งเอาอสัตถพฤกษ์นั้นออกเสียยังแล้ว เทวดาในปิยงคพฤกษ์ก็มิได้เอาเสียตามคำพระโพธิสัตว์ จึงมีเทวบุตรองค์หนึ่งมาอยู่เป็นอารักษ์ในอสัตถพฤกษ์นั้น ๆ ใหญ่ขึ้นมาปิยงคพฤกษ์ก็เถิงซึ่งพินาศ เทวดาในปิยงคพฤกษ์แลเทวดาในอสัตถพฤกษ์ก็วิวาทด้วยกัน นำกันขึ้นไปเถิงพระอินทร์ ก็แถลงเนื้อคดีนั้นถวายแต่พระอินทร์ ๆ ก็ว่า ซึ่งได้เห็นว่าศัตรูจะมาเบียดเบียนแล้ว แลมิได้คิดที่จะมล้างศัตรูนั้นไซร้ อุเบกษาเทวบุตรในปิยงคพฤกษ์นั้นเอง แลที่วิมานนั้นไซร้ให้คงแก่เทวบุตรในอสัตถพฤกษ์นั้น
อันว่านิทานดังนี้ก็ได้ทำเนียมมาเท่าบัดนี้ ซึ่งผู้มีปัญญาคิดเห็นการทั้งปวงแลได้ว่ากล่าวแล้ว ครั้นหาผู้ฟังมิได้ไซร้ ผู้มีปัญญาก็บ่มิอาจที่จะว่ากล่าวได้ อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดแลมิฟังผู้มีปัญญาอันคิดอ่านชอบนั้นไซร้ อุปรมาประดุจเทวบุตรในปิยงคพฤกษ์นั้นแล
อันว่ากิริยาแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้าบ่ห่อนจะละเสียซึ่งจดุราริยสัจธรรม อันว่ากิริยาแห่งกัลป์บ่ห่อนจะละพระจันทร์ พระอาทิตย์ อันว่ากิริยาแห่งมหาสมุทรก็บ่ห่อนจะละซึ่งภัยเจ็ดประการ อันว่ากิริยาแห่งผู้มีปัญญาบ่ห่อนจะละซึ่งฉบับทำเนียมแต่ก่อน อันว่ากิริยาแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าบ่ห่อนจะละซึ่งคิดอ่าน แลบ่ห่อนจะละซึ่งผู้มีปัญญา
อันว่าผู้มีปัญญาคิดอ่านตกแต่งได้เป็นประโยชน์ดังนี้แล้วไซร้ ก็เป็นหิตประโยชนํไปเถิงสิบครั้ง
อันว่ากิริยาผู้มีปัญญาคิดอ่านตกแต่งแลมีผู้ฟังไซร้จึงจะอาจว่ากล่าวสืบไปได้
อันว่ากิริยาอันชังแห่งผู้มีปัญญาก็เป็นประโยชน์ยิ่งกว่าความรักแห่งผู้พาลอันหาปัญญาบ่มิได้
ผู้มีปัญญาอุปรมาประดุจฐานอันมีอุทกธารพุขึ้นมา อันว่าองค์ปัญญาไซร้ อุปรมาประดุจมหาสมุทรแลอัศจรรย์แห่งมหาสมุทรนั้นก็มีแปดประการ อัศจรรย์แห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าไซร้ มีประการเถิงพันหนึ่ง แลพระมหากระษัตริย์เจ้าผู้กอปรด้วยอัศจรรย์พันหนึ่ง เมื่อพิจารณาคิดอ่านกิจการทั้งปวง แลกิจนั้นประการหนึ่งเห็นชอบ ควรที่จะประพฤติ เท่าว่ามิสมด้วยการที่นั้นเมื่อพิจารณาคิดอ่านดูยากนัก แลทั้งหลายว่าไปต่าง ๆ กันดังนั้นไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ผู้กอปรด้วยอัศจรรย์พันหนึ่ง ก็อาจตกแต่งการนั้นให้บริบูรณ์ได้แล
อุปรมาประการหนึ่ง เชือกบาศอันผูกช้างนั้น แลจะเอามาผูกกุกกุรไซร้ก็ย่อมลุ่ย ประการหนึ่งตฤณาหารสำหรับเศวตกุญชร แลจะเอามาให้แก่อชิกากรบริโภคก็บ่มิควร อนึ่ง ตฤณาหารสำหรับอชิกากร แลจะเอามาให้เศวตกุญชรบริโภคก็บ่มิควร
อนึ่ง อาหารแห่งสุวสาลิกา แลจะเอามาให้แก่กาโกลกปักษีบริโภคก็บ่มิควร อนึ่ง อาหารแห่งกาโกลกปักษี แลจะเอามาให้แก่สุวสาลิกานั้นก็บ่มิควร แลการทั้งปวงไซร้มิได้เป็นแต่ประการสิ่งเดียว แลย่อมเป็นประการต่าง ๆ แลให้ผู้มีปัญญาทั้งปวงคิดอ่านตกแต่งให้สมด้วยการที่จะประพฤตินั้น
อันว่าธรรมดาติณปักษีนั้นก็แลเห็นภักษาหารแต่ไกลได้ร้อยโยชน์ลงมา ธรรมดาผู้มีปัญญาก็คิดเห็นการทั้งปวงนั้นได้เถิงร้อยปี
ยังมีเมืองหนึ่งชื่อลิจฉวีนคร แลลิจฉวีราชทั้งหลายนั้นเหตุมิได้สมัครสมานจึงวัสสการพราหมณ์ทำลายลิจฉวีราชทั้งปวงให้พินาศได้ แลนิทานนี้ก็มีในคัมภีร์ธรรมเทศนา
อันว่ากิริยาแห่งผู้มีปัญญาทั้งปวง เมื่อมีกิจการอันใหญ่หลวงก็ย่อมมีใจอันแกล้วหาญแลมีหน้าอันชื่นบาน อันว่ากิริยาแห่งผู้หาปัญญาบ่มิได้ ครั้นมีกิจการอันใหญ่หลวงก็ย่อมพิศดูหน้าแห่งผู้มีปัญญา แลย่อมเอาผู้มีปัญญาเป็นที่พึ่งที่พำนักอาศัย แลย่อมตามหลังผู้มีปัญญา อันว่าผู้มีปัญญาอุปรมาประดุจศิลา แลธรรมดาแห่งผู้มีปัญญาทั้งปวง เมื่อการอันจะควรที่เคร่งไซร้ย่อมให้เคร่งยิ่งกว่าท่าน อนึ่ง เมื่อการอันจะควรให้หย่อนก็ย่อมให้หย่อนยิ่งกว่าท่าน
อนึ่ง ถ้าประโยชน์แห่งท่านแลหาบ่มิได้น้อยหนึ่งเท่าอณูบรมาณูไซร้ ผู้มีปัญญามิควรที่จะทำการนั้น ถ้าประโยชน์แห่งท่านหาบ่มิได้ แลประโยชน์แห่งอาตมามีเท่าอณูบรมาณูไซร้ ควรเพื่อจักทำการนั้นแต่พอบังควร อันว่าธรรมดาแห่งผู้มีปัญญาว่าจะให้พัสดุอันใด ๆ แก่ท่านก็ดี ให้แก่ท่านแล้วก็ดี แลว่าการนั้นมิชอบแลจะเอาคืนเล่าก็มิควร ถ้าจะคิดเล่าไซร้ให้ว่าแต่โดยอันจริง แลให้ขอแพ้แก่ท่าน อันว่าธรรมดาแห่งมหาสมุทร เมื่อแล้งแลจะพร่องลงเท่าเกศาไซร้ก็หาบ่มิได้ อนึ่ง เมื่อฝนแลจะสูงพ้นกว่าเก่าเท่าเกศาก็หาบ่มิได้ แลผู้มีปัญญาทั้งปวงควรให้ประพฤติประดุจมหาสมุทรนั้น อันว่าผู้มีปัญญาทั้งปวงบ่มิควรผูกพยาบาทว่า ผู้นี้เป็นศัตรู แลมากทำประโยชน์แก่อาตมาภาพแล้ว ภายหน้าไปเห็นว่าจะทำเป็นประโยชน์นั้นเล่า อนึ่ง ผู้นี้เป็นมิตรด้วยศัตรูแห่งอาตมาภาพแล้ว ภายหน้าไปจะเป็นศัตรูแห่งอาตมาภาพเล่า แลซึ่งพยาบาทดังนี้ ผู้มีปัญญาบ่มิควรที่จะคุมโทษนั้น
ยังมีราชกุมารผู้หนึ่งชื่อทีฆาวุกุมาร กอปรด้วยใจบ่มิผูกพยาบาทแก่ท่าน แลซึ่งกรุงพรหมทัตราชมากทำลายบ้านเมืองให้พินาศแลพิฆาตพระมหากระษัตริย์ผู้เป็นพระราชบิดาแห่งทีฆาวุกุมารนั้น แลบรรดาจะได้พิฆาตกรุงพรหมทัตราชคืนสนองไซร้ ทีฆาวุกุมาร ก็บ่มิได้พิฆาตแลทีฆาวุกุมารนั้นเหตุกอปรด้วยหฤทัยบ่มิได้ผูกพยาบาท แลจะคิดอ่านแต่ผู้เดียวก็ได้เสวยราชสมบัติแลนิทานนี้ก็มีในธรรมเทศนา บุรุษผู้มีปัญญาควรคิดอ่านเอาอาตมาภาพรอดจงได้ เมื่อใดแลคิดอ่านเป็นประโยชน์ในปัจจุบันนี้ได้แล้วไซร้ ก็จะได้เป็นประโยชน์ในอนาคตกาลนั้นด้วยแล
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า ยังมีเศรษฐีผู้หนึ่งชื่อนนทิยเศรษฐีมีบุตรคนหนึ่ง แลเศรษฐีบุตรนั้นเหตุมิได้อุตสาหะก่อการ แลเศรษฐีผู้เป็นบิดามารดานั้นขับเสียจากเคหฐาน เศรษฐีบุตรนั้นก็ไปเถิงพาราณสีนคร ก็นอนอยู่ในมงคลศิลาบาตในอุทยาน จึงบุษยรถมาเถิงก็รับเอาเศรษฐีบุตรนั้นไปได้เป็นพญาเจ้าเมืองพาราณสีแต่ในเจ็ดวันซึ่งจากมาแต่บิดามารดานั้น เศรษฐีบุตรนั้นมิได้คิดอ่านไซร้ ยังได้เป็นท้าวพญา ถ้ากอปรวิจารปัญญาคิดอ่านด้วยไซร้ ก็จะยวดยิ่งหาที่อุปรมามิได้เลย อย่าว่ามนุษยชาติเลย แต่กลันทะ กาลก่อนอันเป็นเดียรัจฉาน ด้วยอุตสาหะไปทวงเอาโบดกแก่มหาสมุทร แลเอาน้ำมหาสมุทรไปบ้วนเสีย ก็ร้อนเถิงอาสน์พระอินทราธิราช ๆ จึงเอาโบดกอันตกในมหาสมุทรนั้นมาให้ แลนิทานนี้ก็มีในธรรมเทศนา อันว่าผู้มีปัญญาเร่งให้คิดอ่านซึ่งการอันจะเป็นประโยชน์นั้น ผู้เดียวคิดอ่านได้เป็นประโยชน์ไซร้ ก็เป็นประโยชน์แก่คนทั้งหลายได้เถิงหมื่นหนึ่ง ผู้คิดอ่านยวดยิ่งแต่ผู้หนึ่งไซร้ ก็ยังได้เป็นประโยชน์แก่มนุษย์ทั้งหลายทั่วทั้งชมพูทวีปนี้ อนึ่ง เมื่อใดแลคิดอ่านเป็นประโยชน์แล้วไซร้ ก็จะเป็นประโยชน์แก่บุตรนัดดาสืบไป อนึ่ง อาตมาภาพเองก็จะได้ให้ทานรักษาศีลสร้างกุศลแลจะเป็นนิทานไปเท่ากัลปาพสาน
อันว่าจินดาการแห่งบุรุษทั้งปวงบ่ห่อนเหมือนกัน ซึ่งจินดาการเหมือนกันไซร้แลสองประการ ๆ หนึ่งคือมิใคร่เถิงมรณาการ ประการหนึ่งคือจะใคร่เป็นดี อันว่าบุรุษผู้ใดคิดอ่านแลได้เป็นประโยชน์แล้วไซร้ บุรุษทั้งปวงก็สรรเสริญบุรุษผู้นั้นยวดยิ่งนัก
บุรุษผู้ใดจะใคร่ได้เป็นผู้ดีไซร้ ย่อมคิดอ่านเห็นอันวิเศษ แลเมื่อยังบ่มิได้เป็นผู้ดีนั้น ก็บ่ห่อนจะเถิงซึ่งชีพิตประดุจโฆษกุมารนั้น เศรษฐีจะพิฆาตเถิงเจ็ดถ่า เหตุโฆษกุมารจะได้เป็นผู้ดี เศรษฐีจึงพิฆาตบ่มิได้ ส่วนบุตรเศรษฐีเองไซร้ เหตุบ่มิได้เป็นผู้ดี แม้นว่าหาผู้ใดจะคิดอ่านพิฆาตบ่มิได้ก็ดี ก็เถิงซึ่งพินาศฉิบหายเองแล
ในธรรมเทศนา พระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จบัณฑูรว่า ผู้กอปรด้วยปัญญาไซร้ เหตุกอปรด้วยกุศลอันสร้างแต่หลังมา อนึ่ง ในคดีโลกกล่าวว่า ผู้แกล้วหาญทั้งปวงก็เป็นทหารสืบกันไปเถิงเจ็ดชั่วกระกูล อนึ่ง ผู้รู้กล่าวคำอันไพเราะ ผู้มีปัญญาทั้งปวงก็สืบกันไปได้เจ็ดชั่วกระกูลดุจเดียว
ประการหนึ่ง อุปรมาประดุจกาโกลกปักษีนั้น จะเอามาสอนจำนรรจาภาษามนุษย์ยังจะได้ฤๅ อันว่าสุวสาลิกาไซร้ จะเอามาสอนภาษามนุษย์ ก็ย่อมได้ทุกประการ อันได้คิดอ่านด้วยพระมโหสถนั้นไซร้ สุวบัณฑิตแลฤๅ
อันว่าปัญญาไซร้ คือแก้วแหวนสัปดพิธรัตน แลลักษณะอันมีปัญญาก็มีเป็นสี่ประการ ประการหนึ่งคือปัญญาแต่ประดิสนธิ ประการหนึ่งคือได้เล่าเรียนจึงมีปัญญา ประการหนึ่งคือพิพัฑฒายุศใหญ่ขึ้นมาจึงมีปัญญา ประการหนึ่งคืออาศัยอยู่ด้วยผู้มีปัญญาก็จึงมีปัญญา
ในธรรมเทศนาสรรเสริญผู้มีปัญญาเป็นนานาประการ ในพฤกษ์ทั้งปวงไซร้ พระมหาโพธิประเสริฐกว่าพฤกษ์ทั้งปวง ในผลาหารไซร้ ชมพูผลนั้นประเสริฐยิ่งกว่าผลาหารทั้งปวง ในบุษปมาลาไซร้ บุษบามัญชุศพฤกษ์นั้นประเสริฐกว่าบุษปมาลาทั้งปวง ในอากาศไซร้ พระจันทร์พระอาทิตย์ประเสริฐกว่าทั้งปวง ในแผ่นพิภพภูมิไซร้ พระมหากระษัตริย์ประเสริฐล้ำเลิศนิกรกว่านรนิกรโลกทั้งปวง ในสภาสถานไซร้ ผู้มีปัญญาประเสริฐ แลผู้มีปัญญาควรนั่งหน้าทั้งหลาย แลควรรับบูชาสักการะแต่พระมหากระษัตริย์เจ้า แลเป็นที่บูชาแห่งโลกทั้งหลาย ถ้าแลผู้มีปัญญาอยู่เถิงฟากสมุทรข้างโพ้นก็ดี พระมหากระษัตริย์เจ้าให้เอาเลี้ยงดู แม้นว่าผู้มีปัญญาหาธนทรัพย์มิได้ก็ดี กระกูลต่ำก็ดี บ่มิควรที่จะเลือกเสีย แลควรเอามาเลี้ยงดู
จะกล่าวทำเนียมในเมืองพุกาม เหตุมิฟังผู้มีปัญญา ว่าผู้มีปัญญาบรรดาศักดิ์ต่ำ แลมิฟังถ้อยคำผู้นั้น จึงเกิดพินาศในเมืองพุกามนั้น
ในธรรมเทศนาว่า แม้น้ำในมหาสมุทรอันมีมาแต่ประถมกัลป์ไซร้ โลกทั้งหลายจะบริโภคมิได้ แต่น้ำในบ่อแลสระโบษขรณีซึ่งมนุษย์ทั้งหลายในโลกทั้งปวงได้บริโภคอาศัย
อันว่าผู้มีปัญญาก็เป็นเนตรแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้า แลเป็นบิดามารดาแก่ราษฎรทั้งหลาย แลเป็นอัครประธานในมหานคร ครั้นผู้มีปัญญามีมากไซร้ กิจจานุกิจแห่งพระมหากระษัตริย์แลกิจการบ้านเมืองประชาราษฎรสมณพราหมณ์ทั้งหลายก็บริบูรณ์พร้อมมูลสมัครสมานได้เป็นประโยชน์ในปัจจุบันกาลแล้ว ก็จะสร้างกุศลผลประโยชน์ในอนาคตกาลสืบไป
จะกล่าวทำเนียมพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง มีในธรรมเทศนาว่า เหตุมิรู้จักคุณวุทธิแห่งผู้มีปัญญา แลผู้มีปัญญาผู้เดียวนั้นได้คิดการแลบังเกิดพินาศในทวีปหนึ่ง แลเสียทั้งองค์พระมหากระษัตริย์นั้น ผู้มีปัญญานั้นชื่อเอณกพราหมณ์ แลนิทานนี้มีในธรรมเทศนา
อนึ่ง สัตว์เดียรัจฉานตัวหนึ่งเป็นเหตุก็เกิดโกลาหลแก่สัตวนิกรทั้งหลายทั่วสกลหิมพานตประเทศ อันมีคณนาได้สามพันโยชน์ แล
อันว่ากิจแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าก็ดี กิจการบ้านเมืองก็ดี ครั้นผู้มีปัญญาหาบ่มิได้ก็มิเป็นประโยชน์ ถ้าผู้มีปัญญามีในประเทศแห่งใดไซร้ เสมอมีอัฏฐารสศิลปะในประเทศนั้น อนึ่ง ผู้มีพากยโวหารแลความคิดอ่านก็จะประเสริฐยิ่งกว่าทุกประเทศ อนึ่ง จะได้กลัวแก่ภัยในสงสารวัฏแลจะกลัวแก่อกุศลธรรมบถ แลจะมิละอายแก่โลกนินทาในปัจจุบันกาล อนึ่ง การอันเป็นอดีตพ้นไปแล้วก็ดี การปัจจุบันอันเกิดบัดนั้นก็ดี การอนาคตอันจะมีภายหน้าก็ดี ผู้มีปัญญาจะใคร่ประกาศให้เห็นเป็นแม่นแท้ อนึ่ง จะใคร่รู้ซึ่งถ้อยคำสุภาษิตทั้งปวง
อันว่าผู้มีปัญญาหนาเสมอแผ่นพสุนธราดลนั้น ได้จำนรรจาแต่คำเดียวไซร้ การนั้นก็จะสำเร็จได้เถิงหมื่นคำ
ประการหนึ่งผู้มีปัญญาอุปรมาประดุจรัศมีพระสูรยมณฑล ด้วยกล่าวถ้อยคำอันกล้าแข็ง ประการหนึ่ง ผู้มีปัญญาอุปรมาประดุจรัศมีพระจันทรมณฑล ด้วยกล่าวถ้อยคำอันไพเราะอ่อนหวาน
อันว่าพระมหากษัตริย์เจ้าควรมีราชรำพึงหาแก้วเจ็ดประการ อันว่าแก้วเจ็ดประการนั้นไซร้ ประการหนึ่งคือ ราชบุตร แลพระราชบุตรนั้นหายากนัก ชื่อว่าแก้วประการหนึ่ง ครั้นกอปรด้วยพระราชบุตรไซร้ก็จะได้ครองแผ่นพิภพสืบไปภายหน้า อนึ่ง จะได้ผจญราชศัตรูทั้งสี่ทิศ แลจะเป็นสุขแก่ประชาราษฎรสมณพราหมณ์ทั้งหลาย แลจะสุขเขษมสมบูรณ์สีมามณฑลบ้านเมืองทั้งปวง พระมหากระษัตริย์เจ้าควรประสาทยศไอศวรรย์แก่พระราชบุตร อนึ่ง ควรให้อำมาตย์ผู้มีปัญญาแก่พระราชบุตรนั้น
จะกล่าวทำเนียมในขณะพระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จทรมาน ยังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง มีพระราชบุตรสององค์ ราชบุตรผู้ใหญ่นั้นพระมหากษัตริย์เสนหานักหนา คิดว่าถ้าเสด็จทิวงคตไซร้ จะให้ราชบุตรนั้นได้เสวยราชสมบัติแทนองค์ พระมหากษัตริย์ก็เลือกช้างม้ารี้พลทหารให้แก่ราชบุตรนั้น ราชบุตรผู้น้อยไซร้พระมหากระษัตริย์มิได้ให้ช้างม้าทหารผู้ใด ๆ แลให้ข้าผู้มีปัญญาแก่ราชบุตรนั้น ราชบุตรผู้น้อยได้คิดอ่านด้วยข้าผู้มีปัญญา แล้วก็ว่า ซึ่งพระราชบิดาเราประสาทช้างม้าพลทหารไปทั้งนั้น ย่อมเป็นทรัพย์แห่งเรา ราชบุตรนั้นเหตุได้ข้าผู้มีปัญญา ก็ไปอุปัฏฐากแต่พระสรรเพชญพุทธเจ้า ส่วนราชบุตรผู้ใหญ่เหตุข้าผู้มีปัญญาหามิได้ ก็ไปปรนนิบัติแก่เทวทัต ก็ฟังถ้อยคำเทวทัต ก็คิดว่าจะพิฆาตพระราชบิดาเอาราชสมบัติ ครั้นราตรีภาค ราชบุตรนั้นก็เข้าไปในพระราชมนเทียรจะพิฆาตราชบิดา จึงชาวทหารผู้รักษาราชมนเทียรกุมเอาราชบุตรนั้นพิฆาตเสีย พระมหากระษัตริย์ตรัสรู้ก็คิดว่า ซึ่งเราให้ข้าทหารแลช้างม้าแก่ราชบุตรนั้นผิดนัก เหตุมิได้ให้ข้าผู้มีปัญญาแก่ราชบุตร ๆ จึงแพ้แก่ความรู้แลได้กทำการอันผิดดังนี้ เราก็เสียความรู้ ราชบุตรก็เสียความรู้ พระมหากระษัตริย์ก็รำพึง ก็เกิดโทรมนัสนักหนาแล้วก็เวนราชสมบัติทั้งปวงแก่ราชบุตรผู้น้อยแล้ว จึงพระมหากษัตริย์เสด็จทิวงคต เหตุราชบุตรนั้นได้เป็นอุปการปรนนิบัติแก่พระสรรเพชญพุทธเจ้า ๆ ให้โอวาทานุสาสน์สั่งสอนทศพิธราชธรรม แลได้ครองราชสมบัติแทนพระราชบิดา นิทานนี้ก็เป็นทำเนียมไปภายหน้าแต่พระมหากษัตริย์เจ้าทั้งปวง ซึ่งว่าจะให้ข้าทหารแลช้างม้ารี้พลไซร้ ควรให้ทั้งข้าผู้มีปัญญาด้วยจึงจะควร
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่าในเมืองรเสะแปรทวัง พญาเจ้าเมืองนั้นมิไว้ใจแก่ราชบุตร แลมิได้ให้ช้างม้าแก่ราชบุตร ๆ น้อยใจก็ออกบวชเป็นบรรพชิต แล้วก็ข้ามไปนมัสการพระทันตธาตุในลังกาทวีป อยู่มา พญาเมืองนั้นเหตุหาราชบุตรบ่มิได้ อำมาตย์มนตรีทั้งปวงมิได้สมัครสมานพร้อมมูล ในขณะนั้น เกิดเป็นเหตุด้วยดังผืนหนึ่ง เมืองนั้นก็เถิงซึ่งพินาศ
อันว่าพระราชบุตรราชนัดดาผู้จะสืบไป แลจะรู้หลักสามารถไซร้ คารให้สนทนาด้วยผู้มีปัญญา แลให้เว้นจากคนพาลทั้งปวง เพราะกิริยาคนพาลนั้นย่อมให้เสียผู้มีปัญญา แลเสียประโยชน์ทุกประการ
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า ในธรรมเทศนาว่า ยังมีไม้ม่วงต้นหนึ่งในอุทยานแห่งพระมหากระษัตริย์ แลผลม่วงนั้นใหญ่เท่ากัลออม พระมหากระษัตริย์เมื่อจะให้ผลม่วงนั้นไปแก่พระมหากระษัตริย่ในประเทศอื่นไซร้ ย่อมเอาไม้แหลมแทงพีชม่วงนั้นให้พิการแล้วจึงให้ไป จึงพระมหากษัตริย์องค์หนึ่ง ให้ทรัพย์สินจ้างแก่นายอุทยาน ให้เอาต้นสะเดาแลต้นไม้ขมทั้งปวงมาปลูกที่รากม่วงนั้น ๆ ก็มีรสอันขมจะบริโภคบ่มิได้อยู่มาพระมหากระษัตริย่ให้เอาต้นไม้อันขมทั้งปวงนั้นเสีย ผลม่วงนั้นจึงมีรสหวานดุจเก่า
อันว่าพระมหากษัตริย์เจ้าองค์ใด แลมีพระราชดำริคิดอ่านด้วยผู้พาลไซร้ อุปรมาประดุจม่วงอันอำพนด้วยต้นไม้ขม แลเสียโอชารสอันหวานนั้น อนึ่ง บุรุษผู้ใดแม้นเป็นบุตรแห่งพระจันทร์แห่งพระอาทิตย์ก็ดี ครั้นเสพด้วยผู้พาลไซร้ ก็ย่อมเสียประโยชน์ทั้งปวงแล
อันว่าพระราชบุตรก็ดี พระราชนัดดาก็ดี ควรพิจารณาสตรีภาพ แลสตรีภาพอันมิประกอบด้วยกระกูล บ่มิประกอบด้วยมารยาทจริตไซร้ ก็ควรให้เว้น
จะกล่าวนิทานหนึ่งในธรรมเทศนาว่า ยังมีราชกุมารผู้หนึ่งได้ยินเสียงสตรีภาพอันเป็นบุตรีจัณฑาลก็เกิดเสนหแก่สตรีนั้นเอามาเป็นภรรยา แลราชกุมารนั้นจะสืบราชสมบัติบ่มิได้ ด้วยเหตุภรรยาเป็นจัณฑาลนั้น
กล่าวโดยคดีโลกว่า การสิ่งหนึ่งจะควรจะบ่มิควร จะสมบ่มิสม การสิ่งหนึ่งแต่ควรเท่าว่ามิสม การสิ่งหนึ่งแต่สมเท่าว่ามิควร การสิ่งหนึ่งทั้งควรทั้งสม เมื่อได้ประกอบด้วยทั้งสองประการนี้ ผู้มีปัญญาทั้งปวงจึงจะสรรเสริญ
อันว่ารสสุคนธมาลาทั้งปวงไซร้ พระพายุนำไปทั่วทิศานุทิศ รสแห่งผู้ประเสริฐทั้งปวงนั้น อย่าว่าแต่มนุษย์เลย ทั้งเทวดาทั้งหลายก็ควรสรรเสริญผู้นั้น ยังมีบุรุษผู้มีปัญญาผู้หนึ่ง เสียสะเภาในกลางมหาสมุทร แลบุรุษผู้นั้นได้แต่กดานแผ่นหนึ่ง ก็ซัดเข้าไปเถิงเกาะ ขึ้นไปอยู่ป่าตำบลแห่งหนึ่ง ก็แลเห็นสุกรตัวหนึ่งคาบแก้วบัทมราชเหาะมาบริโภคยังอุทุมพรผล แลสุกรนั้นวางแก้วบัทมราชนั้นไว้ในใต้ต้นอุทุมพร แล้วก็นอนหลับอยู่ บุรุษนั้นก็เอาแก้วบัทมราชนั้นได้ก็คิดว่า คราทีนี้จะปรารถนาสิ่งใด ๆ ย่อมจะได้ แลบุรุษนั้นก็เอาแก้วบัทมราช ก็เหาะไปเถิงเขาแห่งหนึ่งพบฤๅษีพี่น้อง ๒ องค์ ฤๅษีผู้พี่นั้นพระอินทราธิราชให้ขวานเล่มหนึ่ง ฤๅษีผู้น้องไซร้พระอินทราธิราชให้หม้อเนย ฤๅษีทั้งสองแลเห็นบุรุษได้แก้วบัทมราชเหาะมา ฤๅษีทั้งสองก็เอาขวานแลหม้อเนยไปเปลี่ยนเอาแก้วบัทมราชนั้น บุรุษนั้นก็ใช้ขวานไปหาช้างเผือก ช้างทองแดงแลช้างทั้งปวงมาเป็นบริวารแลเป็นรี้พลโยธา แล้วก็ใช้ขวานไปพิฆาตพระมหากระษัตริย์เอกสตราช แล้วก็ได้เป็นเอกราชในชมพูทวีป
อันว่าบุรุษผู้เดียวตกในมหาสมุทรแล้ว ครั้นกอปรด้วยกุศลผลบุณโยประจัยแลกอปรด้วยวิริยะแลปัญญาไซร้ เทวดาทั้งปวงก็ให้บุรุษนั้นได้เถิงเป็นเอกราชด้วยประการนั้น
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดจะครองแผ่นพิภพภูมิมณฑลไซร้ พิจารณากิริยาแห่งราชเสวกทั้งปวง อย่าได้ว่าผู้นี้เป็นข้าเดิม ผู้นี้มิได้เป็นข้าเดิม ผู้นี้ควรเลี้ยง ผู้นี้มิควรเลี้ยง ให้เอากิริยาแห่งเสวกผู้นั้น ๆ เป็นช้าง ถ้ากิริยาผู้ใดกอปรด้วยสุวภาพแลรู้หลักไซร้ แม้นว่าเป็นบุตรแห่งจัณฑาลก็ดี ก็ควรเลี้ยงดูผู้นั้น
จะกล่าวทำเนียมในอริมัทธนาบุรีเมืองพุกาม ยังมีบุรุษผู้หนึ่งมาแต่เมืองรเขิ่ง แลบุรุษนั้นกอปรด้วยปัญญาแลรู้หลัก แลได้มาเป็นข้าแห่งพญาพุกาม แลพญาพุกามได้ใช้บุรุษนั้นทุกเมื่อมิได้ขาด แลจะได้ผิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งไซร้หาบ่มิได้ พญาพุกามก็มีใจกรุณา แลยกราชบุตรีผู้หนึ่งให้เป็นภรรยาแก่บุรุษผู้นั้น แล้วก็เลี้ยงให้เถิงสถานะอันใหญ่หลวง
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า โดยธรรมเทศนาว่า นายฉันนามาตย์ อันเกิดเป็นสหชาติด้วยพุทธองค์ เหตุมิได้ประกอบด้วยสุวภาพอิริยาบถ จึงพระสรรเพชญพุทธเจ้าบ่มิได้นับถือ แลชนคณะบรรพษัททั้งหลายบ่มิได้ยำเกรง แลมิได้ปรากฏนามกรด้วยประการนั้น
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าควรผจญผู้โกรธด้วยไมตรี ควรผจญผู้ประทุษจิตด้วยสาธุสุจริต ควรผจญผู้มัจฉริยะด้วยทานบริจาค ควรผจญผู้มุสาวาทด้วยวาจาสัตย์ อนึ่ง เขี้ยวเมืองอย่าให้หักเสีย ตาเมืองอย่าให้ขวักเสีย ไส้เมืองอย่าให้ชักเสีย พระมหากระษัตริย์ผู้กอปรด้วยธรรมอันกล่าวมาทั้งนี้ จะมีไชยชำนะแก่ราชศัตรูทั้งปวงทั่วทิศานุทิศแล
อนึ่งโสด พระมหากระษัตริย์เจ้า เมื่อมีการที่อันจะควรโกรธเป็นมากไซร้ ก็พึงให้โกรธจงมาก ในที่อันจะควรโกรธแต่น้อยไซร้ ก็ให้พึงโกรธแต่น้อย แลการนั้นจึงได้สำเร็จ ถ้าการนั้นควรโกรธจงมาก แลพระมหากระษัตริย์เจ้าโกรธแต่น้อยไซร้ การนั้นก็บ่มได้สำเร็จ ถ้าการนั้นควรโกรธแต่น้อย แลพระมหากระษัตริย์เจ้าโกรธเป็นมากไซร้ การนั้นก็บ่มิได้สำเร็จแล
อันว่ากิริยาแห่งพระมหาสมุทรไซร้ เมื่อวาตพยุหาบ่มิได้ ก็ราบอุปรมาดุจหน้ากลอง เมื่อมีวาตพยุไซร้ ก็บันดาลอุทกธาราท่วมขึ้นมาเถิงเบื้องบนศิขรบรรพตนั้น
อันว่าราชสมบัติแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าอันได้ด้วยปัญญา คิดอ่านตกแต่งการทั้งปวงนั้น ก็มีเดชะอุปรมาประดุจพระเพลิงกัลป์สังหารแก่ราชศัตรู ผู้ใด ๆ ก็บ่มิอาจเพื่อจะมาทำลายได้เลย อันว่าราชสมบัติอันได้ด้วยบรบีฑานั้น ก็บ่มิเป็นประโยชน์สืบไป แม้นว่าจะมีศัตรูมาทำลายก็อาจเพื่อจะทำลายมิได้เลย
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้ากอปรด้วยขัตติยมานะ จงอย่าได้พลันโทรมนัส แลอย่าได้พลันโสมนัสชื่นชม อันว่าการซึ่งบ่มิควรจะชื่นชมแลจะมาชื่นชมนั้นก็บ่มิควร อนึ่ง การอันมิควรที่จะเอาชนะแก่ท่านไซร้ ก็พึงอย่าได้เอาชนะ อนึ่ง การอันจะควรชนะแก่ท่านไซร้ ก็พึงให้เอาชนะจงได้ จึงจะควรด้วยกิริยาแห่งผู้กอปรด้วยปัญญาแล
อนึ่ง พระมหากระษัตริย์เจ้าจงมีพระราชหฤทัยอันกอปรด้วยขันติธรรม คือการอันมีราชประสงค์แลยังไป่ได้มาเถิงไซร้ ก็ควรให้อดอยู่ก่อน อนึ่ง การอันแล้วไปก็ควรให้อด อนึ่ง การอันผิดเทศกาลก็ควรให้อด อนึ่ง เมื่อน้อยกำลังกว่าท่านก็ควรให้อด อนึ่ง จะมีผู้รู้คุยรหัสก็ควรให้อด อนึ่ง จะเสียศีลสุจริตก็ควรให้อด อนึ่ง การอันจะมิได้สำเร็จก็ควรให้อด อนึ่ง จะเสียประโยชน์ก็ควรให้อด พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดกอปรด้วยพระราชหฤทัยโกรธจริต แลกทำกิจการด้วยโกรธไซร้ ก็เสียประโยชน์เป็นอันมากแล
อนึ่ง พระมหากระษัตริย์เจ้าแลพระราชบุตรพระราชนัดดาทั้งปวงก็บ่มิควรเอาเข้ามาให้ดำริการคิดอ่านนั้นคือคนผู้เป็นสุราโสณฑ แลคนผู้เป็นนักเลง คนผู้มักเล่น คนผู้โลภดำฤษณา อันว่าบุรุษสี่ประการนี้พระมหากระษัตริย์เจ้าบ่มิควรเอามาให้รู้กิจการแห่งพระมหากระษัตริย์นั้นเพราะว่า ครั้นรู้แต่คนหนึ่งแล้วการนั้นจะรู้ไปทั่วทั้งบ้าน ครั้นรู้ทั้งบ้านแล้วก็รู้ทั่วทั้งเมือง ครั้นรู้ทั่วทั้งเมืองแล้ว ก็จะรู้ไปทั่วทิศานุทิศ แลอย่าได้คิดว่าจะเกิดเป็นประโยชน์เลย แต่จะเสียประโยชน์นั้นทุกประการแล
อนึ่ง บุรุษผู้มิได้กอปรด้วยความรู้แลมิได้สุวภาพนั้นพระมหากระษัตริย์เจ้าบ่มิควรเอามาให้คิดอ่านเพราะบุรุษผู้นั้นย่อมให้เสียประโยชน์ในอิหโลกบรโลก แลทูรยศแห่งบุรุษผู้มิได้สุวภาพนั้น ก็ฦๅชาปรากฏไปแก่โลกทั้งหลายเท่าเถิงบุตรนัดดาว่า ผู้นี้เป็นบุตรนัดดาแห่งผู้มิได้สุวภาพนั้น อนึ่ง บุตรนัดดาแห่งบุรุษผู้มิได้สุวภาพนั้นก็บ่ห่อนจะได้เถิงฐานะเป็นผู้ดี ครั้นประโยชน์ในปัจจุบันกาลหาบ่มิได้แล้วไซร้ ก็ย่อมเสียประโยชน์ในอนาคตกาลนั้นด้วยทุกประการ
อันว่ากิริยาซึ่งมิได้สุวภาพโดยกล่าวมานี้ ผู้มีปัญญาทั้งปวงอย่าพึงประพฤติ แลซึ่งผู้มีปัญญาจะประพฤติไซร้แต่การเพโทบายเล่ห์กลนั้นเพราะมีนิทานในธรรมเทศนาพระมโหสถนั้น เหตุกอปรด้วยความคิดอ่านเพโทบายจึงชนะแก่กรุงจุลนีพรหมทัตราชอันว่ามีจดุรงคพลได้สิบแปดอักโษภิณีนั้น อันว่าผู้มีปัญญากอปรด้วยพิพิธนโยบายอันวิเศษนั้น ย่อมประพฤติให้เป็นประโยชน์ในปัจจุบันกาล อนาคตกาล ทุกประการแล
อันว่าธรรมดาแห่งผู้กอปรด้วยปัญญาไซร้ ย่อมสู้เสียชีวิตบ่มิได้เสียสัตย์แต่คำหนึ่ง เพราะว่าครั้นเสียสัตย์แต่ครั้งหนึ่งก็ดี เสียความรู้ครั้งหนึ่งก็ดี ย่อมเสียประโยชน์ไปเท่าเถิงบุตรนัดดา อันว่าทรายจามรีนั้นสู้เสียชีวิตแลรักษาโรมนั้นแต่เส้นหนึ่งก็บ่มิได้เสีย
อันว่าพระราชบุตรพระราชนัดดาเสนาบดีมนตรีแลเศรษฐีสมณพราหมณาจารย์ทั้งปวง บ่มิควรที่จะให้เสียซึ่งกิริยากระกูลพงศ์ ประเวณีอาตมาภาพ ดุจทรายจามรีอันรักษาโรมนั้นแล
อันว่าเมืองหนึ่งถ้าแลจะเสียเพราะบ้านหนึ่งไซร้ ก็พึงให้ละบ้านนั้นเสียแลให้เสียแต่บ้านเดียวนั้นเพื่อประโยชน์แก่เมืองนั้นให้บริบูรณ์คงอยู่แล
จะกล่าวนิทานอันมีในธรรมเทศนาว่ายังมีพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่งเสด็จด้วยจดุรงคพลพหลแสนยากรไปเถิงพระหิมพานตประเทศ เพราะเหตุแก่นางผู้หนึ่งชื่อนางอสังกา ก็ตั้งอยู่ในพระหิมพานตประเทศนั้นเป็นจีรกาลได้เถิงสามขวบพระพรรษา ด้วยมิรู้จักนามไธยแห่งนางอสังกานั้น อยู่มาเมื่อรู้จักนามไธยแห่งนางอสังกานั้น พระมหากระษัตริย์จึงได้เสด็จคืนประเวศมหานครแล
ด้วยเหตุจะใคร่ได้สตรีภาพผู้เดียวนั้น อันว่าบุรุษผู้ใดจะใคร่ได้ผลประโยชน์แห่งอาตมาภาพในสำนักพระมหากระษัตริย์ไซร้ ให้เอาสติเป็นเครื่องผูกเบญจขันธ์คือคชสาร ปีญญาคืออังกุศ แลกอปรด้วยวิริยอุตสาหะจงนัก ครั้นได้ฐานะอันเป็นสุขแล้วก็จะได้สร้างกุศลสุจริต แม้นว่าจะปรารถนาเป็นพระพุทธพระปรัตเยกโพธิ พระอัครสาวก อรหันตขีณาสพประการใด ๆ ก็จะลุโดยปรารถนานั้นทุกประการแล
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า ในธรรมเทศนาว่า ในดาวดึงสาสวรรค์นั้นมีชาติลดาหนึ่งชื่ออาสาวดี แลอาสาวดีลดานั้นเถิงพันปีจึงมีผลหนึ่ง เทวดาทั้งฉกามาพจรอันประสงค์แก่ทิพยปานะก็มาอยู่เฝ้าอาสาวดีลดานั้น ครั้นได้ทิพยปานะอันมีในผลอาสาวดีลดานั้น บริโภคแล้วมัวมทอยู่เถิงสี่ปี
ด้วยเหตุเพื่อจะใคร่ได้ผลอาสาวดีลดานั้น เทวดาทั้งหลายก็พยายามเฝ้าอยู่เถิงพันปี อันว่าบุรุษผู้จะปรารถนาผลประโยชน์แก่พระมหากระษัตริย์ไซร้ ควรพยายามประดุจเทวดาอันเฝ้าอาสาวดีลดานั้น ครั้นได้ประโยชน์ในปัจจุบันกาลแล้ว ก็จะเป็นประโยชน์สืบไปอนาคตกาล อนึ่งโสดในปัจจุบันกาลนี้เมื่อได้กอปรด้วยประโยชน์ไซร้ ก็จะได้นั่งหน้าท่านในสภาสถาน เมื่อจะบริโภคโภชนาหารเล่า ก็จะได้บริโภคก่อนท่าน แลบุรุษผู้มีปัญญาอันกอปรด้วยประโยชน์ดังนี้ไซร้ จึงจะเป็นประโยชน์แก่กระกูลพงศ์ทั้งปวงสืบไปภายหน้า
อันว่าบุรุษผู้มีปัญญาทั้งปวงอุปรมาประดุจอาทาสมณฑลแล ธรรมดาแห่งอาทาสมณฑลไซร้ ย่อมเป็นประโยชน์แก่มนุษย์ทั้งหลาย แลผู้มีปัญญาควรประพฤติสำแดงคุณแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้า ดุจอาทาสมณฑลนั้น อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าอุปรมาประดุจคนผู้ส่องอาทาสมณฑล แลพัสตราพรรณสรีรกายแห่งผู้ส่องอาทาสมณฑลนั้น เป็นฉันใดไซร้ ฉายารูปอันมีในอาทาสมณฑลนั้นก็มีอาการดุจนั้น แลมีอุปรมาฉันใดไซร้ บุรุษผู้มีปัญญาควรประพฤติอนุกูลแต่พระมหากระษัตริย์เจ้าดุจนั้น
จะกล่าวอุปรมาหนึ่งเล่า อันว่าบุรุษทั้งหลายอันเกิดในประถมกัลป์นั้น ตั้งจักษุประสาทคอยหาพระจันทร์พระอาทิตย์ฉันใดไซร้ บุรุษผู้มีปัญญาทั้งปวงควรตั้งใจจงภักดีแต่พระมหากระษัตริย์เจ้าดุจนั้น แม้นว่าคนทั้งเมืองจะชังอาตมาภาพก็ดี จงประพฤติให้พระมหากระษัตริย์พระองค์เดียวกอปรด้วยพระราชหฤทัยมิได้ชังอาตมาภาพนั้น
อันว่าชาติกระกูลก็ดี กิริยาอาการประพฤติแห่งอาตมาภาพก็ดี ความคิดอ่านเป็นประโยชน์ก็ดี ความคิดอ่านเสียประโยชน์ก็ดี ก็ย่อมเกิดในอาตมาภาพแห่งบุรุษทั้งหลายเอง
จะกล่าวอุปรมาหนึ่งเล่า อันว่าต้นม่วงอันมีกิ่งก้านสาขาบัตรงามสมบูรณ์เหตุกอปรด้วยผลมากนัก แลกิ่งก้านทั้งปวงนั้นจะทนอยู่มิได้ก็หักลง อันว่ากิริยาแห่งพระมหากระษัตริย์ก็ดี เครื่องอาภรณ์สำหรับพระมหากระษัตริย์เจ้าทรงก็ดี แลการทั้งปวงนั้นเสนาบดีมนตรีบ่มิควรที่จะเอามาประพฤติแก่อาตมาภาพ แลเสนามนตรีผู้ใดเอาการสำหรับพระมหากระษัตริย์มาประพฤติไซร้ ก็จะทำลายอาตมาภาพเอง ประดุจม่วงอันมีผลมากนั้น
ยังมีอำมาตย์ผู้หนึ่งเป็นกระลาการ ในอริมัทธนาบุระเมืองพุกาม อำมาตย์นั้นคิดว่าเมื่อบังคับพระธรรมศาสตร์ อำมาตย์ก็แต่งเตียงอนึ่ง สูงห้ามุธ จำหลักทั่วทั้งปวงแล้วก็ปิดทอง แลเอามาตั้งในศาลพินิจจัย แล้วก็ร้อยมุกเป็นระย้ารอบเพดานนั้น อำมาตย์ก็ขึ้นนั่งบนเตียงแล้วจึงบังคับพระธรรมศาสตร์ อยู่มาก็รู้เถิงพญาพุกาม ๆ ก็ให้หาอำมาตย์นั้นมาถาม อำมาตย์ก็แก้ว่า พระธรรมศาสตร์ไซร้เป็นที่ควรเคารพ เมื่อใดแลนั่งฐานอันสูงแล้ว จึงควรบังคับพระธรรมศาสตร์แก่คนทั้งหลาย แลข้าพระเจ้าได้ตกแต่งเตียงนั่งในศาลพินิจจัยนั้นจริง
พญาพุกามก็ว่า อำมาตย์ผู้นี้บ่มิได้ล่วงแต่เราผู้เดียว แลอำมาตย์ผู้นี้จะล่วงท้าวพญาทั้งหลายผู้สืบไปภายหน้าโพ้นเป็นมาก พญาพุกามให้เอาอำมาตย์นั้นแลญาติกระกูลแห่งอำมาตย์นั้นเอามาทั้งปวงแลตรวดน้ำษิโณทกรดศีรษะแล้วจึงถวายไปเป็นข้าพระบรมธาตุเจดีย์ซึ่งกรุงศรีธรรมาโศกราชให้ฐาปนาไว้ ณ เมืองรเขิ่งนั้น เหตุอำมาตย์ผู้เดียวทำผิดแลได้ยากแก่ญาติกระกูลทั้งปวงด้วยประการนี้ อันว่ากทำการบ่มิสมบ่มิควรนั้นได้แก่อำมาตย์ผู้นี้
อันว่าบุรุษผู้ใดจะตกแต่งการสิ่งใด ๆ ควรให้คิดอ่านด้วยผู้รู้หลักจึงจะเรียกว่าบุรุษนั้นผู้มีปัญญา บุรุษผู้ใดคิดว่าอาตมาภาพเป็นอำมาตย์เสนาบดีมนตรีผู้ใหญ่ หาผู้ใดจะเสมอมิได้แลตกแต่งการใด ๆ มิได้คิดอ่านด้วยผู้รู้หลักทั้งปวงไซร้บุรุษผู้นั้นจะขึ้นชื่อว่าผู้มีปัญญาบ่มิได้
อันว่ากิริยาแห่งผู้เขลาทั้งปวง ย่อมกล่าวถ้อยคำซึ่งจะให้เสียประโยชน์เป็นอันมาก ผู้มีปัญญาทั้งปวงอุปรมาประดุจช่างเขียนแลช่างฉลัก อันว่าช่างเขียนแลช่างฉลักนั้น แม้นจะให้เขียนรูปภาพสิ่งใด ๆ ก็ดี จะให้ฉลักรูปภาพสิ่งใด ๆ ก็ดี ก็ย่อมได้ทุกประการ
จะกล่าวนิทานหนึ่งในธรรมเทศนาว่า พระโพธิสัตว์เกิดเป็นไกรสรสีหราชไปสมัครสังวาสด้วย สฤงคาล ก็เกิดบุตรดุจมารดา พระโพธิสัตว์สั่งสอนบุตรนั้นว่า ท่านมิได้จำนรรจาไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะกลัวเกรงท่าน ถ้าท่านจำนรรจาไซร้ สัตว์ทั้งหลายมิได้กลัวเกรง แลจะอพมาณแก่ท่านแล
อันว่าสฤงคาลไซร้ ชาติถ่อยกว่าสัตวนิกรจตุบาททั้งปวง อุลุกปักษีนั้นก็ถ่อยกว่าปักษีชาติทั้งปวง พฤกษ์อันเป็นพิษนั้นก็ถ่อยกว่าพฤกษ์ทั้งปวง
อันว่าบุรุษผู้ใดจำนรรจาหาคารวะมิได้ แลหามารยาทมิได้ไซร้ ก็นับว่าถ่อยกว่าบุรุษทั้งปวง
อันว่าพระมหากระษัตริย์พระองค์ใดมิได้สถิตในยุกดิธรรมไซร้ ชื่อว่าถ่อยกว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าทั้งปวง พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใดสถิตในยุกดิธรรมไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้น ประเสริฐล้ำเลิศยิ่งกว่าพระมหากระษัตริย์ทั้งปวง
อันว่ากรุงศรีธรรมาโศกราชนั้นประสาททักษิณาทานแลวันแลหกแสนตำลึงทองเป็นนิจกาล พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์ใด ประกอบด้วยทานบริจาคเป็นนิจกาล กอปรด้วยหฤทัยศรัทธาอุปถัมภกในพุทธศาสนาไซร้ ก็ประเสริฐล้ำเลิศนักหนาแล
อันว่าบุรุษผู้ใดมิได้กอปรด้วยสุจริตธรรมไซร้ ผู้มีปัญญาบ่มิควรที่จะสรรเสริญบุรุษผู้นั้น
อนึ่งโสด บุรุษผู้ใดหาวิริยะบ่มิได้ แลบ่มิได้ตั้งใจที่จะเล่าเรียนเขียนอ่าน บุรุษผู้นั้นก็บ่มิได้ประกอบด้วยความรู้ทั้งปวง ครั้นมิได้ประกอบด้วยความรู้ไซร้ ก็บ่มิได้ประกอบด้วยสุจริตธรรมแล อันว่าบุรุษผู้มิได้ประกอบด้วยความรู้แลมิได้ประกอบด้วยสุจริตธรรมนั้น แม้นว่าเป็นบุตรแห่งพระจันทร์พระอาทิตย์ก็ดี ก็หาประโยชน์บ่มิได้แล
อุปรมาประดุจต้นขัดมอน เมื่อแรกงอกขึ้นมาไซร้ เห็นประดุจเป็นต้นเป็นใบกิ่งก้าน แลจะสูงขึ้นไปแล้วก็มิได้สูงขึ้นไป ก็มีกิ่งก้านออกอยู่แต่ชิดแผ่นดินนั้นฉันใดไซร้ บุรุษผู้มิได้ประกอบด้วยความรู้แล มิได้ประกอบด้วยสุจริตธรรมก็มีอุปรมาดุจต้นขัดมอนนั้น
ประการหนึ่งอุปรมาประดุจไม้ไผ่ เมื่อแรกเป็นหน่อขึ้นมานั้น เห็นประดุจมิเป็นต้นสูงขึ้นไป แล้วก็เป็นต้นเป็นปล้องสูงขึ้นงามชอบกล แลมีฉันใดไซร้ บุรุษผู้กอปรด้วยความรู้แลกอปรด้วยสุจริตธรรมนั้น ก็มีอุปรมาดุจนั้นแล ผู้มีปัญญาทั้งปวง แม้นว่าเมื่อยังเป็นตรุณภาพได้ประพฤติการผิดด้วยประการใด ๆ ครั้นอายุแก่ขึ้นมา แลละซึ่งความผิดทั้งปวงนั้นเสียแล้ว แลได้ประพฤติความชอบขึ้นเล่าไซร้ ก็นับว่าประเสริฐดุจเดียวแล
อันว่าโภคสมบัติแห่งมนุษย์ทั้งปวงก็มีนานาประการ ประการหนึ่งอายุก็ยังหนุ่มโภคสมบัติก็มี ประการหนึ่งอายุเถิงชราภาพโภคสมบัติก็หาบ่มิได้ ประการหนึ่งอายุเถิงชราภาพแล้วโภคสมบัติยังประกอบอยู่ ประการหนึ่งอายุหนุ่มแลหาโภคสมบัติบ่มิได้
อันว่าโภคสมบัติทั้งปวงเท่าใด ๆ ก็ดีก็บ่มิได้ประเสริฐดุจกอปรด้วยปัญญาแลกอปรด้วยโภคสมบัตินั้น
อันว่าโภคสมบัติแห่งบุรุษผู้มีปัญญาไซร้ คงอยู่เท่าเถิงบุตรนัดดาสืบไป
อันว่าความคิดแห่งมนุษย์ทั้งปวงจะใคร่ให้อายุยืนแลจะใคร่มีโภคสมบัติจงมาก อนึ่ง จะใคร่รู้หลักแลจะใคร่ทำกิริยาการประดุจผู้มีปัญญาประพฤตินั้น
อันว่าความคิดแห่งนายพนจรอวดอ้างว่า ปืนแห่งอาตมนี้ ครั้นได้ยิงไปเล่มหนึ่งไซร้ บุตรท่านทั้งปวงในเคหฐานนี้จะบริโภคบ่มิสิ้น อันว่าความคิดแห่งนายประมงอวดอ้างว่า แหแห่งอาตมนี้ครั้นทอดลงแล้วไซร้ บุตรท่านทั้งปวงในเคหฐานนี้จะบริโภคบ่มิสิ้น อันว่าความคิดแห่งหัตถาโรหโยธาอวดอ้างว่า ครั้นมีการสงครามแลได้ขี่ช้างสารอันเหมือนดุจใจแลได้เข้ายุทธแล้ว ในการซึ่งจะชนช้างนั้นผู้ใดจะเสมอสมานด้วยอาตมนี้ อันว่าความคิดแห่งอัสสาโรหโยธาอวดอ้างว่า ครั้นมีการสงคราม แลได้ขี่ม้าอันสบใจแลได้เข้ายุทธแล้วไซร้ ในการอันจะยุทธด้วยม้านั้น ผู้ใดจะเสมอสมานด้วยอาตมนี้ อันว่าความคิดแห่งผู้มีปัญญาอวดอ้างว่า เมื่อใดมีกิจการอันคิดยาก แลอาตมได้คิดอ่านไว้เป็นทำเนียมแล้วไซร้ บุตรทั้งปวงจะได้บริโภคมิรู้สิ้นเลย
จะกล่าวนิทานโดยธรรมเทศนาว่า พันธุมเสนาบดีนั้นเป็นโยธาทหาร แลได้เลี้ยงอาตมาภาพด้วยการทหารนั้น อนึ่ง พระมโหสถเลี้ยงอาตมาภาพด้วยปัญญารู้หลัก อันว่าบุรุษทั้งปวงรู้ศิลปวิชาคมสิ่งใด ๆ ไซร้ ให้ตั้งใจซึ่งศิลปะอันรู้นั้นจงนัก
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า ในธรรมเทศนาว่า พระโพธิสัตว์เกิดเป็นจัณฑาลผู้หนึ่งรู้มนตร์อันวิเศษ ก็เอาน้ำมันมารดต้นม่วงแล้วก็บังเกิดผลม่วงชื่ออากาล ผลอันใช่เทศกาลที่ม่วงจะเป็นผลนั้น แลคนทั้งหลายได้บริโภค อยู่มาเทวทัตมาเป็นมิตรด้วยพระโพธิสัตว์ก็เรียนเอามนตร์นั้น พระโพธิสัตว์ก็สั่งสอนว่า ถ้าจะสำแดงมนตร์นี้ไซร้ในฐานแห่งใดไซร้ ให้บอกว่ามนตร์นี้เรียนไปแต่บ้านจัณฑาล จึงจะได้ลาภสักการะสืบไป แลมนตร์นั้นจึงจะเป็นประสิทธิ อยู่มาเทวทัตเอามนตร์นั้นไปสำแดงแต่พระมหากระษัตริย์องค์หนึ่งในอุทยานแห่งพระมหากระษัตริย์นั้น เทวทัตก็เอาน้ำมันรดต้นม่วงก็บังเกิดผลม่วงอันชื่ออากาลผลนั้นได้ถวายแต่พระมหากระษัตริย์ แลคนทั้งหลายได้บริโภคผลม่วงนั้น พระมหากระษัตริย์ก็ประสาทราชรางวัลแก่เทวทัตนั้นมากนัก แล้วก็ตรัสถามเทวทัตว่าได้เรียนมนตร์นี้มาแต่ฐานใด เทวทัตก็ทูลว่า มนตร์นี้ข้าพระเจ้าเรียนมาแต่เมืองตักกสิลา แลซึ่งเทวทัตได้เรียนมนตร์นั้นมาแต่จัณฑาลคาม แลอำพรางว่าเรียนมาแต่เมืองตักกสิลานครนั้น จึงมนตร์นั้นมิได้เป็นประสิทธิแลมิได้เป็นประโยชน์สืบไป อันว่าบุรุษผู้ใด ๆ อย่าว่าจะได้แทนคุณแห่งท่านเลย มาตราแต่สรรเสริญแห่งท่านก็ประเสริฐในปัจจุบันนั้นแลในอนาคตกาลแล
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่า ในธรรมเทศนาว่า พระสารีบุตรเถระผู้เป็นอัครสาวกเบื้องขวาแห่งพระพุทธเจ้านั้น ได้ลุธรรมวิเศษในสำนักพระอัสสชิเถระเป็นประถม แลพระอัสสชิเถระอยู่ในฐานแห่งใดไซร้ พระสารีบุตรเถระก็นมัสการไปในทิศนั้นเป็นนิจกาลนั้น อันว่าบุรุษผู้ใดในโลกแลรู้คุณแห่งท่านไซร้ บุรุษผู้นั้นแม้นตกในอัคคีกุณฑ์ก็ดี ก็บ่มิไหม้ อนึ่ง โจรจะกทำร้ายก็บ่มิได้ แม้นว่าตกในสมุทรธาราก็บ่มิเถิงมรณาการ บ่มีภยานิกภัยสิ่งใด ๆ อันว่าบุรุษผู้มิรู้คุณแห่งท่านไซร้ ก็บ่ห่อนจะพ้นจากภัยอันกล่าวมานั้น
จะกล่าวโดยนิทานว่า ยังมีบุรุษผู้หนึ่งให้นํ้าบวยหนึ่งแก่ราชกุมารผู้หนึ่ง อยู่มาบุรุษนั้นมีผู้เอามาเป็นโจรแลจะเอาไปพิฆาตเสีย ราชกุมารแลเห็นบุรุษนั้นก็คิดเถิงคุณอันให้น้ำบวยหนึ่งนั้นก็ว่า ให้เอาอาตมาภาพไปพิฆาตต่างบุรุษนั้น อันว่าบุรุษได้กทำคุณแก่ท่านแต่น้ำบวยหนึ่งนั้น ก็เป็นประโยชน์ได้รอดชีวิตแห่งอาตมาภาพ
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า ในธรรมเทศนา ยังมีราชกุมารผู้หนึ่ง ตกลงในคงคานทีลอยไปด้วยนกแขกเต้าสองตัว ฤๅษีผู้หนึ่งกู้เอาราชกุมารแลนกแขกเต้านั้นขึ้นจากคงคานทีแล้ว ก็เอาไปไว้ใกล้กองอัคคี ราชกุมารก็ผูกพยาบาทแก่ฤๅษีว่า เราเป็นราชบุตรแห่งพระมหากระษัตริย์ดังนี้ไซร้ ฤๅษีมิได้พยาบาลรักษา ถ้าแลกูได้ราชสมบัติแล้วไซร้ จะให้พิฆาตฤๅษีผู้นี้จงได้ อยู่มาราชกุมารนั้นได้ราชสมบัติก็เสด็จด้วยคชสาร พบฤๅษีนั้นในกลางมรรคาก็บังคับให้พิฆาตฤๅษีนั้นเสีย จึงแผ่นธรณีดลก็สูบเอาราชกุมารทั้งคชสารนั้นลงไป
จะกล่าวนิทานหนึ่งเล่า โดยธรรมเทศนาแลคดีโลกว่า บุรุษผู้มิรู้คุณแห่งท่านแลลบคุณท่านเสียนั้น ยังมีกระษัตริย์องค์หนึ่งในอริมัทธนาบุระเมืองพุกาม ชื่ออโนรถามางช่อ แลโหราจารย์สองคน ผู้หนึ่งชื่อสมะโย ผู้หนึ่งชื่อสมะผยู กล่าวทำนายโดยโหราศาสตร์ว่า อโนรถามางช่อจะได้ช้างเผือกหกสิบช้าง อยู่มาได้ช้างเผือกแต่หกตัว จึงอโนรถามางช่อติฉินโหราจารย์ทั้งสองว่าทายมิต้อง โหราจารย์ทั้งสองก็ทูลแก่อโนรถามางช่อว่า ช้างเผือกในพุกามมีได้หกตัวจริง แลซึ่งช้างเผือกอันมีในเมืองออกเจ้ากูทั้งปวงนั้น ก็ย่อมเป็นช้างแห่งเจ้ากูดุจเดียว ถ้าจะนับช้างเผือกทั้งปวงนั้นจะได้เถิงร้อยมีเศษ อโนรถามางช่อมิฟัง ก็เร่งติฉินโหราจารย์ทั้งสองนั้นมากนักหนา โหราจารย์ทั้งสองก็ทูลเล่าว่า ข้าพระเจ้าทั้งสองนี้ไซร้ยังเป็นปุถุชน แลได้ทายแต่ตามคุณวิชญาแห่งอาตมาภาพ แลพระสารีบุตรเถระอันเป็นอัครสาวกแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้านั้น รู้เพทางคทั้งสี่ประการ แลทายเจ้าสามเณรผู้หนึ่งว่า ฟ้าจะผ่า อยู่มาด้วยเดชะพระสรรเพชญพุทธเจ้า แลเจ้าสามเณรนั้นก็พ้นจากอันตราย พระสารีบุตรเถระก็ว่า เพทางคศาสตร์นี้มิแม่น ก็ให้เอาเพทางคประการหนึ่ง เหตุนั้นข้าพระเจ้าจึงคำนวณบ่มิแม่นด้วยดังนี้
อยู่มา ยังมีกาลวันหนึ่งเล่า อโนรถามางช่อเสด็จไปยังฐานข้างเหนือแล้วเสด็จคืนลงมาก็ได้ยินเสียงมณโฑร้อง อโนรถามางช่อก็ถามโหราผู้ชื่อสมะโยว่า เสียงมณโฑร้องดังนี้จะเป็นนิมิตประการใด สมะโยก็ทูลว่า ข้าพเจ้าบ่มิอาจเพื่อจะทำนาย อโนรถามางช่อก็ว่า จะเป็นประการใด ๆ ให้ทายเถิด สมะโยก็ทูลว่านิมิตเสียงมณโฑร้องไห้ดังนี้ เจ้ากูจะมิได้คืนเข้าไปเถิงพุกาม อโนรถามางช่อก็ถามโหราทั้งสองว่า จะเป็นเหตุการณ์ฉันใด สมะผยูก็ทูลว่า มหิษตัวหนึ่งจะมาพิฆาตเจ้ากู จึงสมะโยทูลว่า อันจะเถิงมรณาการด้วยมหิษนั้นหามิได้ แลซึ่งจะเถิงมรณาการนั้นด้วยต้องไม้แหลมอนึ่ง อโนรถามางช่อก็โกรธแก่โหราจารย์ทั้งสองให้เอาไปจำไว้ อยู่มาอโนรถามางช่อเสด็จมาเถิงปตูเมือง จึงมีผู้ทูลแต่อโนรถามางช่อว่า พบมหิษเถื่อนตัวหนึ่ง แลอโนรถามางช่อก็ขี่ช้างไปยังมหิษนั้นๆ ก็วางมาตีช้าง แลอโนรถามางช่อตกลงจากช้าง มหิษขวิดอโนรถามางช่อกะจัดไปต้องไม้แหลมเสียบลง ก็เถิงสิ้นอาสันนกาลในที่นั้น เทวดาทั้งหลายก็เอาศพอโนรถามางช่อไปสงสการเถิงคันธมาทนบรรพต โหราจารย์ทั้งสองนั้นครั้นอโนรถามางช่อหามิได้แล้วก็พ้นจากโทษอันต้องจำนั้น
อันว่าบุรุษผู้มีปัญญาทั้งปวง เมื่อจะคิดอ่านในสำนักพระมหากระษัตริย์เจ้านั้น ถ้าคิดอ่านพิดทูลโดยราชนุวัตรไซร้ ให้อนุกูลโดยราชหฤทัยแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้านั้น ถ้าแลพระมหากระษัตริย์เจ้าให้คิดอ่านโดยการแห่งผู้มีปัญญาไซร้ จึงให้พิดทูลโดยอันเห็นผิดชอบนั้นจึงจะหาโทษมิได้ อนึ่ง อโนรถามางช่อเหตุมิฟังคำโหราทั้งสองซึ่งพิดทูลจะให้เป็นประโยชน์นั้น จึงเถิงซึ่งพินาศด้วยประการดังนั้น
จะกล่าวโดยธรรมเทศนาแห่งพระสรรเพชญพุทธเจ้านั้นว่า พระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรด้วยทรงคุณเจ็ดประการ ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระอินทราธิราช ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระอาทิตย์ ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระพายุ ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระยมราช ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระมหาสมุทร ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระจันทร์ ประการหนึ่งคือคุณแห่งพระธรณี
อันว่าคุณแห่งพระอินทราธิราชนั้น คือบังเกิดให้พรรโษทก ตกลงมาในภูวโลกนี้ แลให้เป็นสุขแก่นิกรนรสัตว์ทั้งปวง อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าจงประสาททานบริจาคแก่มหาชนคณะประชาราษฎรทั้งหลายให้เป็นสุขดุจนั้น
อันว่าคุณแห่งพระอาทิตย์นั้น คือกอปรด้วยฤทธานุภาพอาจให้พรรษธารอันตกลงมาในแปดเดือนนั้นแห้งด้วยอานุภาพได้ฉันใดไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรด้วยการอันจะเรียกเอาส่วยสารากรอันมีทั่วสีมามณฑลทั้งปวงนั้น
อันว่าคุณแห่งพระพายุไซร้ อาจพัดเข้าไปในสรีรสกนธ์แห่งนรโลกทั้งหลายบ่ให้รู้ตัวได้แลมีฉันใดไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรตกแต่งอุปนิกขิตไปอยู่ในเมืองราชศัตรูอย่าให้รู้ตัวได้ดุจนั้น
อันว่าคุณแห่งพระยมราชไซร้ คือบ่มิได้รักชังผู้ใด ๆ แลให้ลงโทษแก่สัตว์นรกทั้งหลายโดยอกุศลกรรมนั้นฉันใดไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรด้วยการอันประพฤตินั้น
อันว่าคุณแห่งพระมหาสมุทรไซร้ คืออุทกธาราในเบญจมหานทีแลอุทกธาราในขุททกนทีธารทั้งห้าร้อยนั้น พระมหาสมุทรมิได้เรียกก็ไหลลงยังมหาสมุทรนั้น
อันว่าคุณแห่งพระจันทร์ไซร้ คือเป็นที่เสนหแก่นิกรนรโลกทั้งปวง แลพระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรด้วยประพฤติการเป็นที่เสนหแก่ประชาราษฎรทั้งหลายดุจนั้น
อันว่าคุณแห่งพระธรณี คืออาจทรงสรรพสัตว์ทั้งปวงให้เป็นสุขอยู่ได้ แลพระมหากระษัตริย์เจ้าจงกอปรด้วยการประพฤติเป็นประโยชน์แก่ประชาราษฎรทั้งหลายให้เป็นสุขเกษมเปรมประชาสมบูรณ์ดุจนั้น
จะกล่าวโดยโลกวัตรว่า พระมหากระษัตริย์เจ้าไซร้ กอปรด้วยคุณวิเศษอุปรมาประดุจพระมหาโพธิพฤกษ์อันกอปรด้วยสารุทธฉายาสาขาบริมณฑลดลสถิตในฐานข้างมรรคา แลมีชลธารามหาสระในสถานนั้น แลเทวบุตรอันมีในสาธุสัปบุรุษอยู่เป็นอารักษ์ในพระมหาโพธิพฤกษ์นั้น คนทั้งหลายผู้เดินหนทางทั้งปวงก็ลงอาบน้ำในสระนั้นแล้ว ก็เข้าอยู่อาศัยในฉายาพระมหาโพธิพฤกษ์ แลได้บริโภคโภชนาอาหารเป็นสุขสบาย
อันว่าบุรุษผู้มิได้เข้าไปอาศัยในร่มฉายาแห่งพระมหาโพธิพฤกษ์นั้น ก็เป็นโทษแห่งบุรุษนั้นเอง แลจะโทษพระมหาโพธิพฤกษ์นั้นบ่มิได้ ประการหนึ่งเล่า พระมหากระษัตริย์เจ้าอุปรมาประดุจสุพรรณมหาบรรพตราช แลบุรุษผู้ใดได้ไปเถิงสุพรรณมหาบรรพตราชนั้นแล้ว แลบ่มิได้เอาสุพรรณชาติมา แลเอาแต่ถ่านอัคคีมายังเรือนไซร้ ก็เป็นโทษแห่งบุรุษผู้นั้นเอง จะโทษสุพรรณมหาบรรพตราชนั้นบ่มิได้แล
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าผู้จะครองแผ่นพิภพมณฑลสืบไปภายหน้า จงกอปรด้วยทศพิธราชธรรมแลกอปรด้วยคุณวิเศษอันกล่าวมานั้น ก็จะมีเดชะตระบะอานุภาพแลมีฤทธิ์แลฝีมือปรากฏ แลจะมีวาจาสิทธิ์ทุกประการแล
อันว่าพระมหากระษัตริย์พระองค์ใดแลได้เป็นอุปรการอุปรถัมภกแก่พุทธศาสนาไซร้ พระมหากระษัตริย์เจ้าพระองค์นั้นก็เป็นที่เสนหพึงพอใจแห่งเทวดามนุษย์ทั้งหลาย แม้นราชศัตรูผู้ใด ๆ จะเบียดเบียนก็เถิงบราไชยพินาศไปเองแล
อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้า เมื่อจะยกพลศึกไปยังเมืองท่านนั้น ถ้ารู้ว่านิมิตอันเป็นอสุภนิมิตบังเกิดมีในเมืองท่านไซร้ ก็ควรให้ยกไป อนึ่ง เสนามนตรีผู้มีปัญญามาก พลทหารมากก็ควรให้ยกไป
จะกล่าวนิทานในธรรมเทศนาว่า อภัยทุษฐคามนีราชนั้น เหตุเอลราชเป็นทมิฬมากทำธรรมานตรายแก่พุทธศาสนา แลอภัยทุษฐคามนีราชยกพลเศิกไปรบพุ่งแลพิฆาตทมิฬทั้งหลายเสียมากนัก แลซึ่งจะได้บาปไซร้ ก็เป็นอันน้อยนัก แต่คนหนึ่งปรนนิบัติแก่มารดาคนหนึ่งอยู่แก่เบญจสีล แลเป็นบาปแต่สองคนนี้
ในภัททกัลป์นี้พระพุทธเจ้าพระเจ้าตรัสห้าพระองค์ อันว่าพระมหากระษัตริย์ผู้กอปรด้วยองค์ ๔ ประการ แลจะยกยอพระศาสนาให้รุ่งเรืองไปภายหน้า ถ้าแลมิได้เป็นมิตรไมตรีด้วยกันไซร้ อุปรมาประดุจบุรุษผู้มิได้เข้าอาศัยในร่มพระมหาโพธิ แลมิได้ลงอาบน้ำในสระโบษขรณี อนึ่ง อุปรมาดุจบุรุษผู้ได้พบกาญจนบรรพตแล้ว แลมิได้เอาทอง แลเอาแต่ถ่านอัคคีมายังเรือนนั้น
อันว่าพระมหากระษัตริย์ผู้ยกยอพระศาสนาดุจกัน แลมิได้เป็นไมตรีด้วยกันนั้นก็เสียประโยชน์สืบไปเถิงพระราชบุตรพระราชนัดดา แลเสียความรู้ทุกประการ
อันว่าพระมหากระษัตริย์ผู้มีเดชเดชานุภาพ แลได้ออกพระโอษฐ์ประการใด ๆ แล้วแลจะมีผู้ว่า การนั้นกลับแปรคืนเล่าไซร้ อย่าควรเชื่อถ้อยคำผู้นั้น มาตราว่ามีผู้มาบอกว่ามหาสมุทรขอดแห้งไป ว่าพระเมรุราชทำลาย ว่าพระจันทร์พระอาทิตย์ดำเนินโดยอุดราอัฏ แลถ้อยคำกล่าวดังนี้ ผิผู้ใดจะเชื่อไซร้ ก็พึงควรเชื่อโดยผู้กล่าวนั้น แลซึ่งว่าพระมหากระษัตริย์ออกพระโอษฐ์แล้วแลจะกลับคืนเล่าไซร้ อย่าพึงเชื่อนัก
อันว่าพระมหากระษัตริย์ผู้กอปรด้วยวาจาสัตย์นั้น ก็มีเดชะตระบะอานุภาพยิ่งนักแล้ว
จะกล่าวโดยธรรมเทศนาว่า บุทคลทั้งหลายในโลกนี้ ผู้ปรารถนาน้อยไซร้ย่อมได้มาก ผู้ปรารถนาได้มากไซร้ย่อมได้น้อย อันว่าสมเด็จมนทาดุลมหาจักรพรรดิราชนั้น อถกาลเป็นอธิบดีอิศวรภาพในภูวโลกนี้ แล้วก็ได้เป็นอธิบดีขึ้นไปเถิงภวัครพรหม แลสมเด็จมนทาดุลราชนั้นครั้นเกิดโสมนัสแลเอาพระหัตถ์ทั้งสองข้างตบกันเข้าเมื่อใดไซร้ ห่าฝนแก้วสัปดพิธรัตนก็ตกลงเมื่อนั้น เมื่อสมเด็จมนทาดุลราชเสด็จขึ้นไปเถิงดาวดึงสาสวรรค์นั้น พระอินทร์ก็แบ่งสมบัติในสวรรค์นั้นให้กึ่งหนึ่ง ได้ให้สัตยาต่อกันแล้ว อยู่มาสมเด็จมนทาดุลราช จะใคร่ชิงเอาสมบัติในสวรรค์เองมาประดิษฐานในอุทยาน เหตุสมเด็จมนทาดุลราชมิได้ครองโดยสัตยาแลกอปรด้วยโลภจึงตกลงมาจากสวรรค์นั้น
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่า ในเมืองพุกาม พญาพุกามนั้นมีราชกุมาร ๒ องค์ แลราชกุมารผู้พี่นั้นอยู่ไกล แลราชกุมารผู้น้องนั้นชื่อกุลยะมางอยู่ในเมืองพุกามด้วยราชบิดา อยู่มาเมื่อพญาพุกามเถิงแก่อนิจกรรม กุลยะมางกทำเล่ห์กล แสร้งให้พระสงฆ์ผู้เป็นราชครูไปเชิญราชกุมารผู้พี่เข้ามาเป็นพญา แลได้ทำสัตยาธิษฐานต่อกัน ส่วนพระสงฆ์ผู้เป็นราชครูนั้นคิดสุวภาพว่า ราชกุมารไซร้ เป็นราชบุตรแห่งพระมหากระษัตริย์องค์หนึ่ง แลถ้อยคำเจรจานั้นเสมอพระจันทร์ พระอาทิตย์ใช่ที่จะตกลงมาในแผ่นดิน พระสงฆ์นั้นจึงไปเชิญราชกุมารผู้พี่เข้ามา กุลยะมางก็ออกมารับราชกุมารผู้พี่ แลตกแต่งข้าทหารผู้สนิทให้ถือพระขรรค์ แลแบกราชยานรับราชกุมารผู้พี่ขึ้นเรือนหลวง แลให้สัญญาอาณัติว่า ครั้นราชกุมารผู้พี่ขึ้นเถิงเรือนหลวงไซร้ ผู้ถือพระขรรค์แลผู้แบกราชยานทั้งปวงนั้น กุมเอาราชกุมารผู้พี่นั้นพิฆาตเสีย แลราชกุมารผู้พี่นั้นเหตุสุวภาพมิได้รู้ตัวก็ถึงซึ่งพินาศ จึงพระสงฆ์ผู้ไปเชิญราชกุมารเข้ามานั้นก็ว่า ซึ่งราชกุมารผู้น้องมิได้ครองโดยสัตยาธิษฐาน แลมาพิฆาตราชกุมารผู้พี่ดังนี้ เรามิควรอยู่ในประเทศในเมืองนี้ อย่าว่าเถิงบิณฑบาตเลย แต่น้ำใช้น้ำฉันเราบ่มิควรอาศัยในเมืองนี้ พระสงฆ์นั้นก็ไปจากเมืองพุกาม แลไปยังประเทศเมืองอื่น ครั้นกุลยะมางขึ้นเป็นพญาแล้ว อยู่มาราชเทวีว่ากุลยะมางมิได้สะอาด แลราชเทวีมิได้สมิครสมานด้วยกุลยะมาง ๆ ก็พิฆาตราชเทวีนั้นเสีย จึงบิดาราชเทวีนั้นแต่งคุลา ๗ คน ให้ทองแลคนแลแลพันตำลึง ให้เอาเพศเป็นพราหมณ์ เหน็บกริชแล้วถือสังข์สำหรับพราหมณ์เข้าไปถวายน้ำสังข์แก่กุลยะมาง แลพิฆาตกุลยะมางให้เถิงสิ้นชีวิต เหตุกุลยะมางมิได้ครองความสัตย์แลพิฆาตราชกุมารผู้พี่เสียนั้นก็เถิงซึ่งพินาศ ในคดีโลกเถิงซึ่งบราไชย ในคดีธรรมเล่าก็เถิงซึ่งบราไชย อนึ่งโสด พราหมณ์ก็ดี ผู้ใด ๆ ก็ดีอันบ่มิเคยเข้าใกล้พระมหากระษัตริย์ไซร้ ให้พิจารณาจงนัก แลอย่าให้เข้าใกล้พระมหากระษัตริย์เจ้าเพราะมีทำเนียมดังนี้
ในขณะเมื่อพระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จนฤพานแลเสด็จไปยังเมืองกุสินาราย ก็เสด็จอยู่พักอยู่ในร่มไม้แห่งหนึ่งกลางมรรคานั้น ยังมีราชกุมารพี่น้องสองคน ผลัดกันเป็นพญาแลคนแลเจ็ดวัน ครั้นผู้หนึ่งเป็นพญาไซร้ ราชกุมารผู้หนึ่งก็ไปทำพานิชกรรม นำเกวียนห้าร้อยมาเถิงพระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จอยู่ในร่มไม้นั้น ราชกุมารเอาผ้าสองผืนค่าแลแสนตำลึงทองมาถวายแก่พระสรรเพชญพุทธเจ้า ๆ ก็รับเอาผ้าสองผืนนั้นแล้วก็มีพุทธฎีกาตรัสถามราชกุมารนั้นว่า ท่านทั้งสองเป็นสมัครสมานด้วยกัน แลผลัดเป็นพญาแลคนแลเจ็ดวันจริงฤๅ ราชกุมารรับเอาพุทธฎีกาว่า ข้าพระเจ้าผลัดกันเป็นพญานั้นจริง จึงพระสรรเพชญพุทธเจ้ามีพุทธฎีกาแก่พระอานนทเถระว่า ราชกุมารทั้งสององค์สมัครสมานเป็นเอกจิตด้วยกันใช่แต่กาลบัดนี้ แลราชกุมารทั้งสองนี้เป็นสมัครสมานสุวภาพต่อกันในอดีตกาลโพ้นเป็นหลายชาติ แลซึ่งราชกุมารทั้งสองตั้งไมตรีกันโดยสุวภาพนั้น พระสรรเพชญพุทธเจ้าก็มีพุทธฎีกาอนุโมทนานักหนา
อันว่ามหาชนจดุรพรรคทั้งปวง ครั้นมิได้อยู่ในสัตย์ไซร้ โทษนั้นก็จะเถิงด้วยฉับพลัน ครั้นอยู่ในสัตย์ธรรมไซร้ คุณนั้นก็จะมาเถิงฉับพลัน อย่าได้สนเท่ห์เลย แม้นว่าตีลงในแผ่นดินนี้ผิดก็ดี ธรรมเทศนาพระสรรเพชญพุทธเจ้าบัณฑูรนั้น ก็บ่ห่อนจะแคล้วสักสิ่งหนึ่งเลย อันว่าถ้อยคำผู้มีรู้หลักเจรจานั้นก็พอฟังได้
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่า อันว่าภัยภิตนั้นบ่มิได้เถิงมรณาการมีในธรรมเทศนาว่า พระโพธิสัตว์เกิดในเมืองตักกสิลานคร เป็นคุรุทิศาปาโมกข์ จึงบุรุษผู้หนึ่งมาเรียนเอาศาสตรามนตร์ แลนางผู้เป็นมารดาโพธิสัตว์นั้นอายุได้ร้อยเจ็ดสิบพรรษา จักษุทั้งสองข้างนั้นบ่ได้แลเห็น แลบุรุษผู้เป็นศิษย์แห่งโพธิสัตว์นั้น ว่าจะได้เป็นเคหฐานด้วยนางนั้น ๆ ถืออสิธาราจับราวเดินมาประหารที่เทห ว่าจะพิฆาตพระโพธิสัตว์ ๆ ก็ถามมารดาว่ากทำสิ่งใด ครั้นนางผู้เป็นมารดาได้ฟังถ้อยคำพระโพธิสัตว์ถามนั้น ก็บังเกิดละอายนักหนา ล้มลงเถิงสิ้นชีวิตในที่นั้น อันว่าภัยภิตมิได้เถิงมรณาการ แลการอันได้ละอายแลเถิงมรณาการนั้น คือนิทานอันกล่าวนี้แล
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่า ผู้มีปัญญาทั้งปวง ในที่จะควรภิตไซร้ ก็เถิงซึ่งภัยภิต ในที่จะควรละอายก็เถิงซึ่งละอาย
ประการหนึ่งในที่ควรภิตไซร้ ก็มาเกิดละอายในที่ควรละอาย ในที่จะควรละอายไซร้ ก็มาเกิดภัยภิต
อันได้กล่าวถ้อยคำมิเป็นสัตย์นั้นก็ควรละอาย อนึ่ง การมิควรที่จะทำได้ทำนั้นก็ควรละอาย อนึ่ง รู้หลักเท่ากันแลกิริยาอาการมิเท่ากันนั้นก็ควรละอาย อนึ่ง รู้หลักเท่ากันโภคสมบัติมิเท่ากันก็ควรละอาย ประการหนึ่งกุศลแห่งอาตมาหาบ่มิได้ จึงโภคสมบัติมิเท่าท่านก็มิควรที่จะอยู่เป็นสุขดุจเดียว ประการหนึ่งรับราชการมิเสมอท่านก็มิควรที่จะอยู่เป็นสุข ประการหนึ่งเจ้าจะน้อยใจแก่ข้าไซร้อยู่เป็นสุข แลซึ่งข้าจะน้อยใจแก่ข้านั้นจะอยู่มิเป็นสุขแล
จะกล่าวทำเนียมโดยธรรมเทศนาว่า พระฉันนเถระน้อยใจแก่พระสรรเพชญพุทธเจ้าว่า เมื่อพุทธองค์เสด็จมหาภิเนษกรมณ์นั้น แต่เราผู้เดียวได้มาโดยเสด็จพุทธองค์จึงพระฉันนเถระกทำกิริยาประดุจเป็นอุนมาทจิตมิฟังพุทโธวาทสั่งสอน พระสรรเพชญพุทธเจ้าก็เสด็จอยู่เป็นเอกจิต แลนิทานนี้ก็มีในธรรมเทศนา แลซึ่งพระมหากระษัตริย์เจ้าจะเลี้ยงข้าไททั้งปวงไซร้ ควรเลี้ยงโดยคุณวุทธิอันจะควรแก่ผู้นั้น
อันว่าพระจันทร์พระอาทิตย์นั้นในฐานที่อบริสุทธิ์กดี ก็ส่องรัศมีเถิงฐานทั้งปวงทั่วทุกแห่งก็ดี อนึ่งโสด พระสรรเพชญพุทธเจ้าเสด็จบัณฑูรธรรมเทศนานั้น บุคคลผู้เป็นหีนชาติก็ดี บุคคลผู้เป็นอุดมชาติก็ดี พุทธองค์ก็บัณฑูรธรรมเทศนาโปรดทั่วบุคคลทั้งปวง
จะกล่าวทำเนียมหนึ่งเล่า อันว่าพระจันทร์พระอาทิตย์นั้น เมื่ออุบายขึ้นมา แลมหาชนทั้งปวงผู้ใด ๆ เล็งแลดูไซร้ ก็ย่อมว่าพระจันทร์พระอาทิตย์ส่องรัศมีมาซึ่งอาตมาภาพนี้ทุกคน อนึ่ง บุษปมาลาอันชื่อสุริยาบุปผานั้น คอยอยู่ท่าพระอาทิตย์ ครั้นพระอาทิตย์อุบายขึ้นมาก็เถิงซึ่งวิกสิตภาพ ในเวลาตระวันชาย สุริยาบุปผานั้นก็คืนคงเป็นมกุลภาพอยู่ แลมีอุปรมาฉันใดไซร้ อันว่าพระมหากระษัตริย์เจ้าจะมีพจนารถแก่อำมาตย์มนตรีประการใด ๆ ไซร้ อำมาตย์มนตรีทั้งปวงก็คอยอยู่ท่าฟังซึ่งพระมหากระษัตริย์เจ้าจะมีพจนารถนั้น ก็พิดทูลอนุกูลตามพจนารถแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าทุกประการ แลซึ่งอันจะเป็นยุกดิก็ดี อันบ่มิเป็นยุกดิก็ดีไซร้ ควรพระมหากระษัตริย์เจ้าพิจารณาการนั้นจงเป็นแม่นด้วยพระปัญญาเอง อันว่าพจนารถแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าบัญชาการสิ่งใด ๆ อำมาตย์มนตรีทั้งปวงควรจำโดยพระบัณฑูรแห่งพระมหากระษัตริย์เจ้าจงทุกประการ
อนึ่ง อันว่าถ้อยคำบิดาว่ากล่าวประการใด ๆ แลกทำโดยคุณวุทธิประการใด ๆ ไซร้ ควรผู้เป็นบุตรจำไว้แลประพฤติตามจงทุกประการ ครั้นบุตรจำโดยคำแลคุณวุทธิแห่งบิดาไซร้ ผู้เป็นนัดดาก็จะ ได้กทำตามสืบไป
จะกล่าวอุปรมาประดุจบุรุษผู้ได้ไปเถิงเมืองตักกสิลา แลมิได้เรียนเอาศิลปศาสตร์แลไปพิฆาตผู้เป็นครูนั้นเสีย ประการหนึ่งอุปรมาประดุจบุรุษผู้ไปเถิงมหาชมพูพฤกษ์ แลมิได้บริโภคยังผลแห่งมหาชมพูพฤกษ์ แลเอาผลลางโพงมาบริโภคเกิดเป็นอุนมาทจิตนั้น แลมีอุปรมาฉันใดไซร้ อันว่าบุรุษผู้ได้พบผู้มีปัญญาแล้ว แลมิได้ไต่ถาม มิได้เล่าเรียนเอาความรู้นั้นก็หาประโยชน์บ่มิได้ ประดุจบุรุษผู้เขลาทั้งสองคนนั้น อันว่าบุรุษผู้นั้นเมื่อประพฤติอาตมาประโยชน์มิได้แล้ว แลจะประพฤติประโยชน์แก่ท่านด้วยประการฉันใด ครั้นผลประโยชน์ในปัจจุบันหาบ่มิได้ไซร้ ผลประโยชน์อนาคตนั้นก็หาบ่มิได้ทุกประการแล
อันว่าบุคคลผู้ใดไปเสพสมาคมกล่าวถ้อยคำเจรจาด้วยบุรุษผู้พาลนั้น อุปรมาประดุจเข้าไปจับเอาพยัคฆ์แลเอายาพิษมาบริโภคแล
อันว่าบุคคลผู้ใดพบผู้มีปัญญาไซร้ ให้ตั้งใจถามเล่าเรียนเอาความรู้จงทุกประการ แม้นว่ามิได้พบผู้มีปัญญาก็ดี ก็พึงให้เอาฉบับทำเนียมแห่งผู้รู้หลักสามารถนั้น อันว่าผู้มีกระกูลทั้งปวง ได้ประพฤติตามฉบับทำเนียมกิริยาอาการแห่งผู้รู้หลักนั้นไซร้ ก็จะเป็นประโยชน์ในโลกวัตรแล้วก็จะเป็นประโยชน์ในธรรมวัตรเล่า ครั้นกอปรด้วยประโยชน์ในธรรมวัตรแล้วไซร้ แม้นว่าจะปรารถนาซึ่งโพธิญาณทั้งสามประการนั้น คือ สัพพัญญูโพธิญาณก็ดี ปรัตเยกโพธิญาณก็ดี สาวกโพธิญาณก็ดี ก็จักลุประการหนึ่งโดยปรารถนาแห่งอาตมาภาพนั้นแล ๚
๚ จบราชธรรมบูรณแล ๚
ราชพยัตติธรรม (สังเขป)
๏ อันว่าปัญญามีลักษณะสามประการ บุคคลผู้ใดรู้จักคุณแลโทษ ผลประโยชน์แต่ในอิหโลกนี้ แลซึ่งจะเป็นคุณเป็นโทษผลประโยชน์ในบรโลกนั้นมิได้รู้ไซร้ คือว่าจุลบัณฑิตแล บุทคลผู้ใดรู้จักคุณแลโทษ ผลประโยชน์นั้นในอิหโลกบรโลก แลรู้แสวงหาผลประโยชน์ในอิหโลกบรโลกนั้นไซร้ ชื่อว่ามัธยมบัณฑิตแล บุคคลผู้ใดรู้จักคุณโทษในอิหโลกบรโลกนั้น แลเชื่อเอาเป็นมั่นแม่นแล้ว แลเลี้ยงชีวิตโดยธรรมแล ปรารถนาโดยมรรคผลนั้นไซร้ ชื่อว่ามหาบัณฑิตแล
อันว่าปัญญานั้นเหตุบริบาลรักษาสติไว้ ประดุจดังเทียนแลชวาลาทิพย์อันส่องให้สว่างในที่อนธการ แลส่องจิตวิญญาณแห่งสัตว์ทั้งปวงให้มีความคิดแลความปรารถนา คือจินตโยนาม อันว่าพยัตติเก้าประการก็มี บุรุษผู้ใดแลมีกายแลมีจิตอุตสาหะแลหมั่น เป็นพหูสูต พหูทัสสะ พหูสีกขี พหูสิปปะ แลบริบูรณ์ด้วยคุณสี่ประการ แลชักเอาแมลงภู่แลช่างร่อนมาเปรียบ ชื่อว่าจาเรพยัตติแล
อนึ่ง รู้รักษาธนทรัพย์แลข้าว น้ำ วัว ควาย ช้าง ม้า ข้าไท มิให้เข้าอยู่ในเงื้อมมือศัตรู แลกอปรด้วยโยคศิริ โยคพล โยคยาตรา โยคเสนางค์ แลชักเอาผึ้งมาเปรียบ ชื่อว่าโยคพยัตติ
อนึ่ง เหตุว่าปัญญาฉลาดมิดชิดแนบเนียนแลรู้เถิงกลอุบายแห่งพรานนั้นแล้ว แลเปลื้องอาตมาให้พ้นจากมือศัตรู ชักต่อพระมโหลถ แลโพธิสัตว์ปางเป็นเนื้อแลเป็นเพชราวุธกุมาร ชื่อว่าโมเจยพยัตติ
เหตุช่างสำเร็จการทั้งปวงแลรู้เจรจาไพเราะเอมโอชซรับซราบ ควรที่เชื่อแลฟังยินเอา แลชักไปต่อเกลือ ชื่อว่าฉายาพยัตติ
เหตุฉลาดซรับซราบชำนาญ ลบ บวก คูณ หาร จะตั้งพยุหะจะคณนาสังขยา มาก น้อย สั้น ยาว หนา บาง หนัก เบา แลคิดอ่านรวดเร็วแลแจ้งดาวฤกษ์ทั้งปวง ชื่อว่าธาราพยัตติ
เหตุมีปัญญารู้ผูกพันธไมตรีแก่บุคคลผู้ครอบครองใกล้ไกลนั้นให้มีใจโสมนัสรักใคร่ยินดี แลมีถ้อยคำเป็นสุภาษิต แลชักไปต่อน้ำรักนั้น ชื่อว่าสัลลวพยัตติแล
อนึ่ง ตัดความเกียจคร้านเสีย แลรู้ประมูลส่ำสมทรัพย์ไว้ซึ่งจะเลี้ยงชีวิตในโลกนี้ แลชักไปต่อปลวก ชื่อว่าลเหลหาพยัตติแล
เหตุรู้แต่งด้อยคำเป็นอุบายล่อลวงศัตรูให้เข้าอยู่ในเงื้อมมือ แลชักไปต่อกต่ายแลไกรวัฏพราหมณ์แลพญาพุกามแลพญาสะเทิม ชื่อว่าสุจิลาพยัตติแล
อันว่าพรรณนาในพื้นอากาศแลหิมพานต์อันกอปรด้วยทุมบุษบากรทั้งปวง แลผู้ได้รู้วิจิตรรจนาควรที่ทัศการ แลตกแต่งประดับประดาให้เป็นสูงศรีงามแก่จักษุวิญญาณนั้น ชื่อว่าสันนีกพยัตติแล
อันว่าเนาวพยัตติมีลักษณะเก้าประการกล่าวโดยอวิตถารย่อ๚
๚ เด็จก็จบบริบูรณดังนี้ ๚
ราชพยัตติธรรม
๏ เป็นมงกุฎแห่งโลกทั้งสาม ซึ่งอรรถแห่งพระบาฬี คือ พระไตรปิฎกก็ดี อันอุดม ซึ่งมนุษย์แห่งอาริยบุคคลทั้งแปดจำพวกก็ดี ด้วยเศียร อันวาทะจักสำแดงซึ่งพระคัมภีร์ชื่อเนาวพยัตติโดยสังเขปโดยบังควร อันว่าสัตว์ทั้งหลายหมู่ใด ๆ ก็ประพฤติในสงสารอันเป็นไตรภพ แลสงสารนั้นอันสัตว์ทั้งปวงพึงกลัว แลอดยากแท้ อันสัตว์นั้นๆ ก็เที่ยวไปในสงสาร เหตุกุศลกรรมแลอกุศลกรรมอันอาตมกทำ ประดุจดังกงจักรอันผันตามรอยเชิงโคนั้น แลสัตว์ทั้งปวงก็ประพฤติตามกุศลกรรมแลอกุศลกรรมนั้น
อันว่ากัลลรูปเป็นประถมนั้น เป็นเลือดก็บังเกิด อันว่าเลือดนั้นเป็นเนื้อก็บังเกิด อันว่ากิ่งทั้งห้าก็บังเกิดแต่เนื้อนั้น อันว่าผมแลขนนั้นพึงมีโดยบังควรในเมื่อสิบเดือนก็บริบูรณ์ อันว่าสัตว์ล่วงแล้วแลออกจากครรภ์มารดาแล
ในกาลขณะนั้น จึงเทพดาพิจารณาโดยกุศลกรรมแลอกุศลกรรมอันสัตว์ได้กทำไว้แต่ก่อนนั้นแล้ว เทพดาจึงเขียนไว้ ณ หน้าผากสัตว์ทั้งปวงตามกุศลกรรมแลอกุศลกรรมนั้น แล้วจึงสติพยัตติก็บังเกิดมีแก่สัตว์ทั้งปวงนั้น
อันกล่าวว่าสตินั้นดังฤๅ คือดังพ่อครัวอันแต่งเครื่องโภชนาหารนั้น อันว่าพยัตตินั้นคือดังอัคคีในเตาแลอัคคีในเตานั้น ถ้าแลพ่อครัวมิได้รักษาไว้เสมอดังอัคคีนั้นดับไปดุจเดียว ครั้นแลอัคคีในเตานั้นดับไซร้ สรรพเครื่องโภชนาหารอันต้มแกงทั้งปวงนั้น คือหนึ่งมิสุกดุจเดียว เหตุนั้นจึงว่า อันว่าสติแลมิได้รักษาพยัตติไว้นั้น แม้นจะปรารถนาสิ่งใดก็บ่มิลุดังความปรารถนานั้น จึงว่าให้สติรักษาพยัตตินั้นไว้ แลพยัตตินั้นมีลักษณะ ๙ ประการคือ อันว่าพยัตติ ๙ ประการนั้น จาเรพยัตติ ๑ โยคพยัตติ ๑ โมเจยพยัตติ ๑ ฉายาพยัตติ ๑ ธาราพยัตติ ๑ สัลลวพยัตติ ๑ ลเหลหาพยัตติ ๑ สุจิลาพยัตติ ๑ สันนีกพยัตติ ๑ แลเก้าประการนี้ชื่อพยัตติ แลนักปราชญ์จักกล่าวไว้
จาเรพยัตตินั้นดังฤๅ อุปรมาประดุจดังแมลงภู่ สวภาวะแห่งแมลงภู่นั้นไซร้ ย่อมบินแสวงหาดอกไม้อันมีกลิ่นนั้น ครั้นแลประสบพบได้กลิ่นดอกไม้นั้นแล้ว ก็บินมุ่งหมายมาสู่ดวงดอกไม้นั้น แลทำประทักษิณแก่ดอกไม้นั้นแล้ว จึงโอนเคล้าเอาซราบละอองเกสรดอกไม้นั้นแล้ว ก็บินไปสู่ยังเวฬุคูหาทองนั้น อุปรมาดุจนั้น อันว่าบุคคลผู้มีปรีชาอันฉลาด แลจะแสวงหาประโยชน์ในอิหโลก แลจักใคร่แจ้งซึ่งอันประพฤติผิดแลชอบนั้น แลจะใฝ่แก่กิตติโฆษเพื่อจะให้จำเริญเกียรติยศให้ฦๅชาปรากฏไซร้ ก็พึงให้บำราศความประมาทนั้นเสียแล้ว จงให้มีความเพียรแสวงหาคัมภีร์ฎีกาทั้งปวงนั้นก็ดี แลให้วิริยะสู่หาสมาศัพท์ด้วยสมณพราหมณ์ก็ดี แลให้วิริยะเฝ้าแหนผู้มีอีศวรภาพซึ่งได้ครอบครองนั้นก็ดี แลให้วิริยะสู่หาสมาศัพท์ไต่ถามนักปราชญ์ผู้กอปรด้วยปัญญาญาณนั้นก็ดี แลให้เคารพแก่บิดามารดาครูอาจารย์แลผู้มีอายุศม์นั้นก็ดี แลให้วิริยะในคัมภีร์โลกุดรธรรมแลราชานุวัตรก็ดี โลกวัตรก็ดี แลให้วิริยะในคีติดนตรีแลเครื่องประดับประดาทั้งปวงนั้นก็ดี แลให้รู้สรรพวิชาการอันจะเลี้ยงชีวิตแห่งอาตมนั้นก็ดี แลให้เชื่อผลกรรมแลจำศีลภาวนาบริจาคทานก็ดี บุคคลดังนี้ชื่อว่าแสวงหาประโยชน์แห่งอาตมในอิหโลกบรโลก อุปรมาประดุจดังช่างร่อน สุภาวะช่างร่อนนั้นไซร้ ร่อนเลือกแต่บรรดากรวดแลดินทรายนั้นออกเสียแล้ว จึงประมูลเอา แต่อันหนักนั้นมาส่ำสมไว้ แลบุคคลผู้เป็นพหูสูต พหูทัสสะ พหูสิปปะ พหูสิกขี เหตุได้พบเห็นสดับฟังร่ำเรียนจำเนียรมามาก แลบุคคลดังนี้ประดุจแมลงภู่แลช่างร่อน อาจารย์กล่าวไว้ ชื่อจาเรพยัตติแล
อันว่าโยคพยัตตินั้นดังฤๅ อุปรมาดังผึ้ง สวภาพผึ้งนั้นไซร้ อาศัยแก่ภูเขาอันสูงซึ่งจะร่มแดดร่มฝนนั้นก่อเป็นรวงรังแลอุโมงค์คูหาซึ่งจะไว้ลูกนั้นแล้ว จึงแต่งยุ้งฉางแลหาเสบียงซึ่งจะเลี้ยงลูกนั้นมาไว้ให้เต็มยุ้งฉางแล้ว ขุดสระแลบ่อแสวงหาน้ำมาไว้เพื่อจะให้ลูกอาศัย ใช่แต่เท่านั้นเล่า แลคิดเพื่อจะป้องกันศัตรูในอัฐทิศจดุรทิศ แลแต่งอาวุธกอปรด้วยพิษให้ครบให้ทั่วกันเป็นนิรันดร อนี้ คือว่าพึงตกแต่งรักษาเลี้ยงชีวิตแล บุคคลผู้ใดเป็นอธิบดีแก่สัตว์แลจะปกครองรักษาสัตว์ทั้งปวงนั้นไซร้ มีโยค ๔ ประการคือ โยคศิริ ๑ โยคพล ๑ โยคยาตรา ๑ โยคเสนางค์ ๑ อันว่าโยคศิรินั้น พระมหากระษัตริย์พระองค์ใดจะให้มีฤทธานุภาพแล ปลูกศรีมหาโพธิ กุฎีวิหารแลขุดสระบ่อน้ำ แลบริจาคจตุประจัยแก่สงฆ์ แลแต่งข้าวบิณฑ์ข้าวบาตรฉัตรธงธูปเทียนบูชาสการะพระเจดีย์แลศรีมหาโพธิ แลให้แผ้วถางถนนหนทาง แลปลูกสร้างปราสาทราชมนเทียรแลสวนอุทยาน สระน้ำบ่อน้ำแลให้พลีกรรมเทวดาอันรักษาโลกนั้นเป็นอาทิ คือเทพดาโสดาบัน แลเทพดามหิมาธิก แลเทพดามเหสักข์อันอยู่ในเมืองนอกเมือง แลบริจาคทานแก่สมณพราหมณ์แลยาจกพันนิพกทั้งหลาย แลให้รู้จักคุณวิเศษรักใคร่ผู้มีคุณวิชญาการทั้งปวงนั้นเป็นอาทิ คือ ช่างเขียน ช่างฉลัก ช่างกลึง ช่างไม้ ช่างเหล็ก ช่างนวการ แลช่างขับรำแลดุริยดนตรีเล่นการมหรสพ แลตั้งพิทธีโดยฤกษ์ตามฤดูกาลนั้น แลประพฤติโดยลักษณะดังนี้ไซร้ คือว่าจะให้จำเริญศรีสวัสดีแห่งเมือง ชื่อว่าโยคศิริแล
อันว่าโยคพลนั้นเป็นอาทิ คืออำมาตย์เสนาบดีมนตรีมุข แลผู้ได้บังคับบัญชา แลเศรษฐีคฤหบดีนอกเมืองในเมือง แลนายบ้านขว้านช่องแลข้าส่วยไร่ แลควาญช้างควาญม้าชาวไร่นาอากรลูกค้าวานิช แลประชาราษฎรอันอยู่ในแว่นแคว้นสีมามณฑลนั้นก็ดี อันเป็นหูเมือง ตาเมือง จรมูกเมือง ปากเมือง ตีนเมือง มือเมือง ท้องเมือง ข้างเมืองนั้นก็ดี แลคนทั้งปวงนี้ควรให้เจียดทองพานทอง แลบ้านเมืองแลไร่นาอากรตรหลาดขนอนก็ดี ควรให้ประทานรางวัลเป็นอาทิคือ ขันเงินขันทองแลเสื้อผ้าก็ดี แลให้พิจารณาโดยอัชฌาสัยคุณแห่งบุคคลทั้งปวงนั้นแล้ว จึงให้พระทานรางวัลเลี้ยงดูตามคุณวิชญาการนั้น แลให้สงเคราะห์ด้วยถ้อยคำอันไพเราะประดุจศัพท์สำเนียงเสียงพิณแห่งท้าวอุเทนราชอันผูกตรากหูช้างแลใจช้างทั้งปวงไว้นั้น ลักษณะดังนี้ว่าหว่านไมตรีผูกตรากใจคนทั้งปวงไว้ คือว่ารักใคร่ไพร่พลทั้งปวง ชื่อว่าโยคพลแล
อันว่าโยคเสนางค์นั้นให้ป้องกันรักษาเมือง แลแต่งค่ายคู เขื่อน ทวาร หอรบแลธงไชยแลจตุรงคพลทั้งสี่จงครบสรรพไว้ แลจดุรงคพลทั้งสี่นั้นคือ พลช้างสรรพด้วยจำลองแลกโจมอันมีพรรณต่าง ๆ แลทหารซึ่งจะขี่คอช้างนั้น สรรพด้วยหมวกแลเกราะนวมประดับสำหรับช้าง แลพลม้านั้น สรรพด้วยทวนอันมีส้นแลตรูถือสำหรับม้านั้น แลรถนั้นประดับธงเทียวแลหางยูงแลชนนกอันมีพรรณนั้น แลทหารซึ่งขี่รถนั้นถือทวนยาวแลธนูหน้าไม้ พลเดินนั้นถือด้างแลเขนเงินเขนทองแลทวนเทา แลธนูหน้าไม้แลปืนใหญ่ปืนนกสับ ลาง บ้างถือตรวดแลคบไฟ หม้อชัน แลจัดทหารทั้งปวงไว้แล้ว จึงแต่งเป็นนายทัพนายกองยุกรบัตรเกียกกาย แลสารวัตรอาชญาศึก กองแล่นกองใช้แลสรรพแล้ว จึงให้ไปตั้งประจำอยู่ทุกหัวเมืองทั้งปวงตามใกล้แลไกลนั้น แลตกแต่งการดังนี้ ชื่อว่าโยคเสนางค์แล
อันว่าโยคยาตรานั้น ถ้าแลพระมหากระษัตริย์พระองค์ใดจะยาตรายกทัพศึกไปไซร้ให้ชุมนุมโหราจารย์แลราชครูแลสมณพราหมณ์แล้วให้หาฤกษ์อันดี แลให้รู้จักยายีนาคร แล้วให้บูชาพระเจดีย์แลศรีมหาโพธิ แลสมณพราหมณ์ แลกทำพลีกรรมในเมืองแลนอกเมือง เลี้ยงดูทแกล้วทหารไพร่พลทั้งปวง แลให้แผ้วถนนหนทางประดับด้วยราชวัติฉัตรธง ครั้นแลได้ฤกษ์ไซร้ ให้ประคมฆ้องกลองเป็นสัญญาสำคัญไว้แล้ว เสด็จด้วยยาน ๔ประการคือ ช้าง ม้า รถ แลอวน เป็นพาหนะ แลกางเศวตฉัตรขึ้นไว้ แล้วจึงบำเรอด้วยฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยดนตรี แลฝ่ายทหารทั้งปวงนั้นใส่หมวกแลประดับด้วยหางยูงแลขนนกอันมีพรรณ แลถืออาวุธต่าง ๆ สำหรับณรงค์นั้น แล้วก็ห้อมล้อมโดยซ้าย ขวา หน้า หลังตามหมู่ตามกรมนั้น จึงพระมหากระษัตริย์นั้นพิษฐานหลั่งน้ำด้วยขันทอง ขอพรแก่เทพดาอันรักษาเศวตฉัตรนั้นแล้ว จึงตีกลองไชยโดยฤกษ์ แลทอดพระเนตรเล็งแล ใกล้ไกลโดยทิศทั้งสี่นั้นแล้ว จึงควรยาตรา ตกแต่งการดังนี้ ชื่อว่าโยคยาตราแล
พระมหากระษัตริย์พระองค์ใด แลมิได้ประพฤติตามในโยคทั้งสี่นี้ไซร้ ราชสมบัตินั้นคือว่าอยู่ในเงื้อมมือศัตรู ครั้นลุในอำนาจศัตรูแล้วไซร้ อาณาประชาราษฎรทั้งปวงก็จะได้ความทุกข์ ก็จะถอยเกียรติยศแลชนมายุศม์แห่งพระมหากระษัตริย์ แลโยคทั้งสี่นี้ จะได้จำเพาะแต่พระมหากระษัตริย์นั้นหามิได้ แลย่อมมีแก่นรชาติทั้งปวงนั้น ถ้าแลมิได้ประพฤติดังนี้ไซร้ จักถอยประโยชน์แลชนมายุศม์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโยคพยัตติแล
โมเจยพยัตตินั้นดังฤๅ อุปรมาประดุจดังน้ำปรอทแลน้ำปูน ศิลานั้น สวภาวะปรอทนั้นไซร้ เห็นเป็นก้อนกลมกล่อมอยู่ดุจดังจะหยิบเอาได้ ครั้นแลไปหยิบเอาไซร้ อย่าว่าจะหยิบเอาได้เลย แต่จะชุ่มในนิ้วมือก็หามิได้ สวภาพน้ำปูนนั้นไซร้ เห็นขาวผ่องเป็นนวลอยู่ดังน้ำนม แลดุจกินได้ ครั้นแลกินเข้าไปลำคอคือดังจะเปื่อยทำลายไป ดุจเดียวบุคคลหนึ่งนั้นมีปัญญารู้หลักเฉลียวฉลาด แลบุคคลผู้อื่นทำเล่ห์กลอุบายล่อลวง สงเคราะห์ด้วยธนทรัพย์แก้วแหวนเงินทอง แลถ้อยคำอันไพเราะ ประดุจดังเสียงพิณแห่งท้าวอุเทนราชอันผูกตรากใจช้างไว้ แลประดุจง้วนผึ้งอันเอมโอชนั้น เพื่อจะทำลายอายุศมเดชะตระบะให้ถอยเกียรติยศผลประโยชน์ทั้งปวงนั้นเสีย บุคคลผู้กอปรด้วยปัญญาอันฉลาดนั้น รู้ว่าล่อลวงด้วยกลอุบายแล้ว แลคิดอ่านเปลื้องอาตมให้พ้นจากภัยนั้นได้ อุปรมาประดุจดังพระมโหสถอันกอปรด้วยปัญญาอันฉลาด แม้นราชครูทั้ง ๔ คิดจะทำลายปองร้ายเท่าใดก็ดี มิอาจสามารถจะทำลายเสียได้ เพราะพระปัญญานั้นหาผู้จะเสมอมิได้ แลปัญญามนุษยชาตินี้ก็ยกไว้ บ่เริ่ม เมื่อยังเป็นเดียรัจฉานชาติอยู่นั้น เหตุมีปัญญาอันฉลาด แลมิได้ประมาทลืมสติจึงพ้นจากภัยนั้นก็มี
ปางเมื่อบรมโพธิสัตว์เอากำเนิดเป็นเนื้อนั้น ยังมิสะคร้อต้นหนึ่ง แลโพธิสัตว์ย่อมพาเอาบริวารไปกินลูกสะคร้อนั้นเป็นนิจกาลมิได้ขาด แลในกาลวันหนึ่ง มีพรานเนื้อผู้หนึ่ง รู้ว่าฝูงเนื้อย่อมเคยมากินลูกสะคร้อ ณ ใต้ต้นสะคร้อนั้น แลพรานนั้นจึงถืออาวุธแล้วก็ขึ้นไปแฝงอยู่ ณ บนต้นสะคร้อนั้น ครั้นแลเถิงเพลากาลโพธิสัตว์ก็พาเอาบริวารมาจะกินลูกนั้นไซร้ แลโพธิสัตว์จึงพิจารณาดูว่า ทุกวันสิมีนกแลรอกกแตไต่ไปมา ณบนต้นไม้นั้นมิได้ขาด บัดนี้มิได้เห็นนกแลรอกกแตไต่ไปมาเป็นสงัดอยู่นี้ เห็นจะเป็นเหตุการณ์มิอย่าเลย แลโพธิสัตว์แลบริวารทั้งปวงนั้นก็มิได้เข้าไปใต้ต้นสะคร้อนั้น แลเวียนอยู่แต่ไกลรอบคอบต้นสะคร้อนั้น แลโพธิสัตว์จึงร้องว่าแก่พฤกษาเทพดาอันอยู่ ณ ต้นสะคร้อนั้นว่า แต่กาลก่อนโพ้น ครั้นแลเห็นเรามา เทพดาย่อมสั่นลูกสะคร้อนั้นลงมาให้เรากิน ในกาลวันนี้เทพดามิได้สั่นลูกสะคร้อลงมาให้แก่เรานั้นด้วยเหตุการณ์ดังฤๅ ครั้นแลพรานได้ยินโพธิสัตว์ร้องว่าแก่พฤกษาเทพดาดังนั้น พรานจึงคิดว่า ชะรอยเทพดาเห็นกูอยู่บนต้นไม้นี้ เทพดาจึงมิสั่นลูกสะคร้อนั้นลง คิดฉะนี้แล้วพรานจึงสั่นลูกสะคร้อนั้นลง แลโพธิสัตว์รู้ว่ามีศัตรูแล้ว จึงพาเอาบริวารไปหากินฐานที่อี่นนั้น อันคือว่ามีสติปัญญาอันฉลาด แลได้พ้นจากเงื้อมมือศัตรู อนึ่ง แม้นเข้าอยู่ในเงื้อมมือศัตรูแล้ว แลได้พ้นจากอำนาจศัตรูนั้นก็มีแล เมื่อบรมโพธิสัตว์เป็นมาณพผู้หนึ่ง แลไปเรียนศิลปศาสตร์ ณ เมืองตักกสิลา ครั้นแลกลับมา พบยักษ์ผู้หนึ่งเป็นยางอยู่ทั่วสรรพางค์ ครั้นแลเห็นโพธิสัตว์แลยักษ์นั้นก็แล่นสาวมาหาโพธิสัตว์ ๆ เอาธนูยิง แลปืนนั้นก็ติดตัวยักษ์นั้นอยู่ แลโพธิสัตว์เอาหัตถ์บาทถีบตียักษ์นั้น หัตถ์บาทโพธิสัตว์นั้นก็ติดตัวยักษ์นั้นอยู่ แลโพธิสัตว์กแทกดันด้วยเศียร ๆ นั้นก็ติดอยู่ แลโพธิสัตว์รู้ว่าจะมิพ้นจากมือยักษ์นั้นแล้ว โพธิสัตว์จึงกล่าวแก่ยักษ์นั้นว่า ดูกรยักษ์ ตัวกูนี้เพชร ถ้าแลมึงกินเนื้อแห่งกูก็ดี เลือดแห่งกูก็ดี จะคงอยู่ในท้องมึงนั้นหามิได้ แต่ปากมึงจะตรลอดออกไปโดยทวารแล แลมึงจักเถิงแก่มรณาภัยเที่ยงแท้ ครั้นแลยักษ์ได้ยินถ้อยคำโพธิสัตว์กล่าวดังนี้ ยักษ์นั้นจึงคิดรำพึงว่า แต่กูเอาเป็นอาหารก็มากมาแล้ว แลมาณพผู้นี้ถ้อยคำแลกิริยานั้นหลากทั้งปวง ถ้าแลกูเอามาณพผู้นี้กินเป็นอาหารไซร้ เห็นว่าชีวิตกูจะฉิบหายเป็นเที่ยงแท้ แลยักษ์นั้นก็ปล่อยโพธิสัตว์เสีย อันมีสติปัญญารู้หลักเฉลียวฉลาดกล่าวมาทั้งนี้ ชื่อโมเจยพยัตติแล
อันว่าฉายาพยัตตินั้น อุปรมาประดุจดังเกลือ สุภาวะเกลือนั้นไซร้ สรรพโภชนาหารโอชรสทั้งปวงนั้น อาศัยแก่เกลือเป็นอาทิจึงมีรส แลบุคคลผู้หนึ่งนั้นมีปัญญาอันฉลาดแลมีสติรักษาพยัตตินั้นไว้ แลรู้คุณวิชญาการในโลก คือคีติดนตรีแลขับรำ ช่างเงิน ช่างทองเหลือง สโนหะ แลอิฐแลง ผ้าแลหนังแลด้ายเข็มนั้นก็ดี แลรู้ครบการทั้งนี้ แลการซึ่งจะเสียไปนั้น ก็รู้บำรุงตกแต่งให้ดี แลพากยวาจาซึ่งจะขาดนั้นก็ต่อสืบได้ แลเป็นศัตรูแก่กันแต่ก่อนมานั้นก็ดี ครั้นแลฟังถ้อยคำแห่งอาตมไซร้ ก็กลับคืนเป็นมิตรสหายรักใคร่กันเล่า แลเนื้อความซึ่งจะอัปราไชยนั้นก็ให้มีไชยชำนะได้ แลคนผู้มีคุณวิชาการรู้หลักดังนี้ อาจารย์กล่าวไว้ว่า ชื่อฉายาพยัตติแล
อันว่าธาราพยัตตินั้น บุคคลผู้หนึ่งนั้นมีปัญญารู้หลักแลฉลาดในคำนวณควณการ ๑๐ ประการ เป็นอาทิคิดควณทันคัณทูล แลน้ำ แผ่นดิน แลเรือ เกวียน ไม้ หนัง แลทอง เทียน แลฉับชาญชำนาญควณทั้งนี้ จะตั้งพยุหะ ลบ บวก คูณ หาร แลรู้จักโดยคุณสังขยา มาก น้อย สั้น ยาว ตื้น ฦก หนัก เบาทั้งปวงจนเถิง กล่ำ กล่อม แลเมล็ดข้าว เมล็ดงา แลพันธุ์ผักกาด แลเส้นผมนั้นก็ดี อนึ่ง จะดำเนินโดยชลมารค สถลมารคไซร้ ก็จำ ศก มาส วัน คืน แลดาวฤกษ์ทั้งปวงนั้นเป็นสำคัญ แลจะมุ่งหมายไปสถานใด ๆ นั้นก็มิได้แคล้วคลาดซึ่งตามปรารถนานั้น อนึ่ง รู้จักลักษณะสินค้าซึ่งจะควรซื้อขายสะดวกนั้น แลสำคัญด้วย คิ้ว นิ้ว ตา แลคิดอ่านรวดเร็วฉับไวนั้น อาจารย์กล่าวไว้ว่า ชื่อธาราพยัตติแล
อันว่าสัลลวพยัตตินั้น อุปรมาประดุจดังยางรัก ๆ นั้นย่อมผูกพันรัดรึงไว้ให้มั่นคง แลแต่งเครื่องทั้งปวงให้หมดไซร้ แลยังมีบุคคลผู้หนึ่งนั้น แลคนทั้งหลายทั้งปวงซึ่งอยู่รอบคอบใกล้ไกลนั้นย่อมทำสนิทชิดเชื่อผูกรักมักใคร่ให้ปันพัสดุสิ่งใด ๆ นั้นก็ดี แลช่วยกิจการแห่งผู้อื่นนั้นเป็นฉันกิจการแห่งอาตม แลทำประดุจดังญาติ แล้วก็กล่าวถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตนั้น แลผู้ได้บังคับบัญชาเป็นใหญ่นั้นก็มีบรรณาการไปสู่หาเนือง ๆ มิได้ขาด แลกิจการแห่งท่านนั้นมิได้เกียจคร้านแลช่วยด้วยหัวใจตามกำลังแห่งอาตม แลผู้กอปรด้วยคุณวุทธิทั้งปวงนั้นก็มีบรรณาการสิ่งอันควรนั้น ผูกเป็นไมตรีไว้ อนึ่ง จะดำเนินโดยทางบก เรือไปสถานใด ๆ ไซร้ แลผู้อยู่หัวบ้านหัวเมืองทั้งนั้นย่อมทำฉันญาติ มิได้ตระหนี่ แลมีของฝากรากไม้ตามบังควรนั้น ผูกพันเป็นมิตรไมตรีไว้ แลกล่าวถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตดุจอำมฤตนั้น ครั้นแลเห็นหน้าแลฟังถ้อยคำอันไพเราะนั้น ก็บังเกิดมีความเมตตากรุณา ครั้นแลมีความเมตตากรุณาแล้วจะปรารถนาสิ่งใด ๆ นั้น มิอาจที่จะอำพรางไว้ได้เลย แม้นโลกธรรมสิ่งใด ๆ บังเกิดมีแก่อาตมก็ดีย่อมมีผู้ช่วยทำนุกบำรุง เมื่อแลผูกเป็นพันธมิตรไว้ทุก ๆ หัวบ้านหัวเมืองแลสถานใด ๆ ดุจดังนัยซึ่งกล่าวมานี้ไซร้ คือว่าฝากอาตมแลโภชนาหารไว้แก่คนทั้งปวงนั้นดุจเดียว แลบุคคลกอปรด้วยสติธรรม แลช่องสำแดงพยัตติไว้ให้แจ้งดังนี้ แลพิจารณาเห็นผลประโยชน์แห่งอาตมในอนาคตกาลนั้นไซร้ อาจารย์กล่าวไว้ว่า ชื่อสัลลวพยัตติแล
อันว่าลเหลหาพยัตตินั้นอุปรมาประดุจดังปลวก สุภาวะปลวกนั้นไซร้ แม้นก้อนดินแต่ประมาณปลายข้าวสารนั้นก็ดี เหตุกำลังอันอุตสาหะขนเนือง ๆ นั้นก็ให้บังเกิดเป็นจอมปลวกขึ้น แลบุคคลผู้บริบาลรักษาสติธรรมแลสำแดงพยัตติไว้ให้แจ้งแล้วแลตัดความประมาทนั้นเสีย แลมีความเพียรมิได้ลืมสมปฤดีซึ่งจะเลี้ยงชีวิตนั้นทุกเมื่อ แลรู้ขนาดซึ่งจำหน่ายแลประดับประดาแลจะบริโภคกินอยู่ แลจะสำรวลเล่นหัว แลจะประมูลส่ำสม แลรู้บังคับบัญชาตักเตือนข้าไทแลญาติพี่น้องลูกหลานแลคนอันทรมานทนทุกข์ยากแลตัดความเกียจคร้านเสีย แลตั้งความเพียรซึ่งจะเลี้ยงชีวิตดังน้ำในกัลออมอันใสนั้นไซร้ อาจารย์กล่าวไว้ว่า ชื่อลเหลหาพยัตติแล
อันว่าสุจิลาพยัตตินั้น อุปรมาประดุจดังกต่ายล้ำสัตว์จตุบาททั้งปวงไซร้ กต่ายนั้นรู้หลักอุบายกลยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวงนั้น แลผู้ฟังเอาถ้อยคำแห่งกต่ายนั้นไซร้ ก็ย่อมได้ทุกข์รำคาญแค้นเคืองก็มี แลสัตว์อันถ่อยนั้นก็ยกไว้ บ่เริ่มหนึ่งไกรสรสีหราชแลฟังเอาถ้อยคำแห่งกต่ายนั้นไซร้ ก็เถิงซึ่งความพินาศดุจเดียว
ยังมีกต่ายตัวหนึ่งย่อมไปแสวงหาอาหารกิน ณ ราวป่าที่สงัดแห่งหนึ่ง แลมีลูกหมากตูมสุก หล่นตกลงมาระต้องทางตาลแลใบตาล แลกต่ายนั้นตกใจก็ซังไปโดยกำลัง ก็ตกลง ณ บ่อแห่งหนึ่ง ครั้นแลสัตว์จตุบาทอันอื่นเห็นกต่ายซึ่งตกอยู่ ณ บ่อนั้นจึงถามว่า ท่านมาอยู่ ณ บ่อนี้ด้วยเหตุอันใด แลกต่ายจึงบอกชี้ขึ้นไปว่า ฟ้าจะทำลายลงมา แลกลัวจะทับต้องเราตาย เราจึงลงมาเร้นอยู่ ณ บ่อนี้แล สัตว์ทั้งปวงก็แหงนขึ้นไปแลดูบนอากาศแลเห็นเมฆเกลื่อนกลุ้มไปมา แลเห็นอาการนั้นประดุจหนึ่งฟ้าจะทำลายลงมาดุจเดียว แลสัตว์ทั้งปวงนั้นกลัวภัยต่าง ๆ ก็โจนลงเต็มอยู่ ณ บ่อนั้น แลสัตว์ซึ่งเหลือนั้นก็แสวงหาบ่อแห่งอันอื่น แลเอิกเกริกเป็นโกลาหลอยู่ทั้งป่านั้น แลสีหราชจึงถามสัตว์นั้น ครั้นแลรู้เหตุการณ์นั้นแล้ว สีหราชจึงระงับสัตว์ทั้งปวงนั้นให้สงบอยู่ แลเมื่อชันสูตรไต่ถามไซร้ เกิดอุบัติเหตุเพราะกต่าย แลจึงให้หากต่ายมาถาม แลกต่ายจะได้บอกโดยสัตย์ตามซึ่งตนตระหนกตกใจ แลซังแล่นตกลง ณ บ่อนั้น แลตนแสร้งใส่กลล่อลวงสัตว์ทั้งปวงให้ลงเต็มบ่อนั้น แลบอกเป็นอุบายกลแก่สีหราชว่า ข้าพเจ้าเห็นศัตรูเจ้ากูมาเถิงแล้ว ข้าพเจ้าจะบอกแก่เจ้ากูให้รู้ เพื่อจะให้เป็นคุณ แลแล่นมาโดยกำลังก็ตกลงในบ่อนั้น แลสัตว์ทั้งปวงเห็นก็โจนลงตามข้าพเจ้า แลสีหราชไซร้เป็นใหญ่แก่สัตว์ทั้งปวง ณ ป่านั้น ครั้นแลได้ยินว่ามีศัตรูก็เป็นอันแค้นเคืองนักหนา จึงถามกต่ายว่า ศัตรูแห่งเรานั้นอยู่ฐานที่ใดให้เร่งนำไป ถ้าแลนำไปมิได้ชีวิตแห่งมึงจะฉิบหายเป็นเที่ยงแท้ แลกต่ายก็นำไป ณ บ่อน้ำอันฦกแห่งหนึ่งนั้น ว่าศัตรูแห่งเจ้ากูอยู่ในฐานที่นี้เป็นมั่นแม่น แลสีหราชก็เยี่ยมลงไป ณ บ่อนั้น ด้วยกำลังความโกรธ แลเห็นเงาแห่งอาตมนั้น แลคิดว่าศัตรู ทำสีหนาทด้วยกำลังฤทธิ์แลเงานั้นก็ทำด้วย แลราชสีห์ก็เร่งบันดาลความโกรธขึ้นมายิ่งนักหนา แลถีบยันด้วยกำลังก็ตกลง ณ บ่อนั้น ก็เถิงแก่มรณาภัย
อนี้คือว่า กต่ายรู้อุบายกลกว่าสัตว์จตุบาททั้งปวงนั้น แลบุคคลซึ่งรู้อุบายกลหลักแหลมนั้นคือ ไกรวัฏพราหมณ์อันสั่งสอนท้าวจุลนีพรหมทัตนั้น อนึ่ง ไกรวัฏพราหมณ์สั่งสอนด้วยถ้อยคำอันรู้หลักไพเราะให้ไปสรรเสริญโถมนาการพรรณาเถิงโฉมนางปัญจาลจันที ณ เมืองวิเทหราชนั้น อนึ่ง ไกรวัฏพราหมณ์คิดอ่านจะแต่งสาส์นไปเถิงเมืองวิเทหราชนั้นว่า ให้ท้าววิเทหราชมารับเอานางปัญจาลจันทีนั้นเถิดจะแต่งเป็นวิวาหะให้ แลท้าววิเทหราชก็จะเชื่อเอาแล้วก็จะยกมา ครั้นแลยกมาแล้วก็จะอยู่ในเงื้อมมือเราแท้แล ครั้นแลคิดดังนั้นแล้ว จึงให้ราชทูตเอาสาส์นนั้นไป ครั้นแลท้าววิเทหราชได้ฟังสาส์นก็บรรทมมิหลับ แลถามอาจารย์ทั้ง ๔ แลอาจารย์ทั้ง ๔ เหตุเป็นมนทปัญญา แลมิได้พิจารณาซึ่งศัตรูแลมิตร จึงว่าท่านจะยกนางแก้วให้นั้นควรที่จะเสด็จไป แลท้าววิเทหราชจึงถามหารือพระมโหสถ ๆ จึงทูลว่า ท่านนั้นเป็นศัตรูแต่ก่อนมา แลซึ่งจะเป็นมิตรนั้นเห็นเป็นอันยากนักนั้น แลคิดเห็นแต่เหยื่อแลซึ่งเป็นเงี่ยงงานั้นมิได้เห็น แลบรมโพธิสัตว์จึงว่า พระองค์อย่าเพ่อเร็วพระทัย แลขอรำพึงดูน้อยหนึ่งก่อน แลเหตุบรมโพธิสัตว์กอปรด้วยปัญญาญาณ แลใช้ให้สุวบัณฑิตรู้ว่าคิดอ่านเป็นกลอุบายล่อลวงจะให้เข้าไปสู่เงื้อมมือดังนั้นแล้ว สุวบัณฑิตก็บอกแก่บรมโพธิสัตว์ ๆ รู้เป็นมั่นแม่นแล้วจึงคิดเป็นรำพึงว่า นางปัญจาลจันทีกับท้าววิเทหราชผู้เป็นเจ้านั้น ก็มิให้เข้าไปในเงื้อมมือแห่งท่านนั้น ครั้นแลโพธิสัตว์คิดดังนั้นแล้ว จึงทูลแก่ท้าววิเทหราชว่า ซึ่งพระองค์จะเสด็จไปรับนางปัญจาลจันทีนั้นก็ควรแล้ว แลขอพระองค์ได้งดก่อน แลข้าพเจ้าจะข้ามไปเถิงเมืองพาราณสีแล้วข้าพเจ้าจึงจะกลับมาทูลแก่พระองค์ ๆ จึงเสด็จไปเถิด แลบรมโพธิสัตว์จึงเอารี้พลอีกทั้งผู้มีคุณวิชญาการตามบังควรนั้นข้ามไปยังเมืองพาราณสี แลท้าวจุลนีพรหมทัตราชก็ชื่นชมยินดีนักหนาว่า คราทีนี้เข้าอยู่ในเงื้อมมือแห่งเราแล้ว แลบรมโพธิสัตว์จะปรารถนาสิ่งใด ๆ แลท้าวจุลนีพรหมทัตให้ตามปรารถนานั้น แลท้าวเอาเนื้อความในมโหสถชาดกนั้นมาเปรียบเป็นอุปรมัย เท่าเถิงได้นางปัญจาลจันทีมาแก่ท้าววิเทหราชนั้น ประการหนึ่งเหตุไกรวัฏพราหมณ์นั้นรักษาสติธรรม แลอุบายอันชื่อสุจิลาพยัตติใส่กลล่อลวง จึงท้าววิเทหราชก็ได้ไปเถิงเมืองพาราณสีนั้น แลพระมโหสถนั้นเหตุรักษาสติธรรมกอปรด้วยปัญญาอันเฉลียวฉลาดชื่อโมเจยพยัตตินั้น รู้ว่าท่านล่อลวงเป็นอุบายกล แลเข้าไปอยู่ในเงื้อมมือแห่งท่านแล้วก็ดี เหตุปัญญาญาณแห่งบรมโพธิสัตว์จึงเปลื้องพ้นจากเงื้อมมือท่าน แลมิได้ลุในอำนาจท่านนั้น แลได้ไปยำยีในบ้านเมืองท่านนั้นอีกเล่า แลสุจิลาพยัตติซึ่งเป็นกลอุบายนั้น จะรู้เถิงเป็นอันยากนักหนา แลซึ่งจะทำลายให้ถอยฤทธานุภาพก็ดี จะให้ถอยผลประโยชน์แห่งกันก็ดี เหตุมีปัญญาฉลาดกอปรด้วยโมเจยพยัตติ จึงเปลื้องให้พ้นจากสุจิลาพยัตติอันกล่าวว่ามีปัญญารู้หลักเฉลียวฉลาดนั้น แลมิได้รักษาสติธรรมไว้ไซร้ จะได้ทุกข์รำคาญนักแล
อนึ่ง ในเมืองสะเทิมนั้นยังมีกระษัตริย์องค์หนึ่งชื่อสมิงมนูหระ แลพญานั้นมีกลองไม้แวง แลมีทหารพี่น้องสองคน ๆ หนึ่งชื่อปราบใหญ่ คนหนึ่งชื่อปราบน้อย แลพญานั้นมีเดชานุภาพอันยิ่ง แลปกครองรักษาประชาชนทั้งปวง เป็นใหญ่แก่พญาร้อยเอ็ดเมือง แลเมืองสะเทิมนั้นประดุจดาวดึงสาสวรรค์ เหตุมีศักดานุภาพเป็นอันยิ่ง แลพญาพุกามคิดจะทำลายอานุภาพนั้นเสีย แลพญาพุกามนั้นจึงสั่งสอนลูกหญิงคนหนึ่งชื่อนางคลาส่งไปแก่พญามนูหระ ๆ ก็รู้ว่าพญาพุกามนั้นเป็นศัตรูแต่ก่อนแล้ว เหตุมิได้กอปรด้วยโมเจยพยัตติมีปัญญาอันฉลาด แลมิได้รักษาสติธรรมไว้ แลเอานางคลานั้นเป็นนางพญา ครั้นแลต้องคุณวิเศษอุปเท่ห์นั้นมากแล้วไซร้ ก็เงื่องงุนมืดมัวไปประดุจดังบุคคลอันเมาสุรา แลแมลงภู่อันเมารสคนธานั้น แลถ้อยคำซึ่งนางคลาว่ากล่าวประการใดนั้นพญาสะเทิมก็ฟังยินเอาถ้อยคำนั้น แลนางคลาจึงถามพญาสะเทิมว่า เจ้ากูมีศักดานุภาพนั้นเพราะเหตุอันใด แลพญาจึงบอกว่า เรามีฤทธานุภาพนี้เพราะเหตุ ๓ ประการ เหตุกลองไม้แวงประการหนึ่ง เหตุทหารทั้งสองประการหนึ่ง เหตุบิดาแห่งเราจำพรรษา แลรักษาศีลประการหนึ่ง เหตุ ๓ ประการนี้เราจึงมีเดชานุภาพเป็นอันยิ่ง แลนางคลารู้เหตุซึ่งพระบิดาพระยามนูหระจำพรรษาแลรักษาศีล มิได้ดำเนินไปมาในไตรมาสนั้นแล้ว นางคลาจึงทูลแก่พญาสะเทิมว่า น้องเจ้ากูซึ่งเกิดด้วยนักสนมนั้นก็มีอยู่ แลเกลือกน้องเจ้ากูทั้งนั้นเอาใจออกแลได้พระบิดาเจ้ากูไปไซร้ จะมีเดชะเป็นอันมั่นคงเท่าแล แลควรเอาพระบิดาเจ้ากูมาไว้ใกล้พระองค์จึงจะชอบ แลพญาสะเทิมก็ฟังเอาถ้อยคำนางคลา จึงให้ไปเชิญพระบิดา ๆ นั้นจำพรรษาจึงมิมา ครั้นพระบิดามิมาแลนางจึงเอาเนื้อความซึ่งพญาจะทรงพระโกรธแก่พระบิดานั้นมาทูลยุยงแก่พญา ๆ ก็ทรงพระโกรธแก่พระบิดา จึงใช้ให้ทหารทั้งสองคือ สมิงปราบน้อยแลสมิงปราบใหญ่ให้ไป แลทหารทั้งสองจึงคิดว่า พระมหากระษัตริย์ใช้เรานี้ทำเนียมจะเอาเป็นนั้นหามิได้ แลทหารทั้งสองจึงตัดเอาเศียรพระบิดานั้นมา ครั้นแลนางคลาเห็นเศียรแห่งพระบิดานั้นแล้ว แลนางคลาจึงทูลยุยงแก่พญาว่า ทหารทั้งนี้คิดเพื่อจะให้ถอยฤทธานุภาพแห่งพระองค์จึงทำฉะนี้ แลทูลยุยงต่าง ๆ ซึ่งพญาจะทรงพระโกรธแก่ทหารทั้งสองนั้น แลพญาจึงทรงพระโกรธ แลให้เอาทหารทั้งสองนั้นไปจำไว้ แลนางคลาจึงทูลแก่พญาดังนี้เล่าว่า พระบิดาก็หามิได้แล้ว แลทหารทั้งสองก็หมองใจเล่า แลเห็นแต่กลองลูกเดียวนี้ แลกลองนี้เป็นอันเล็กนักหนา แลจะฝ่าฝืนศัตรูนั้นมิได้ ถ้าแลใหญ่ขึ้นอีกน้อยหนึ่งจึงจะดี แลพญาฟังเอาถ้อยคำนางคลานั้น จึงให้แปลงกลองนั้นให้ใหญ่ขึ้น ครั้นแลกลองนั้นเสียไซร้ อำมาตย์เสนาบดีทั้งปวงก็ติฉินนินทาไปมา ครั้นแลนางคลารู้ว่าติฉินนินทาดังนั้น นางคลาก็พาเอาข้าไทพรรคพวกของเองนั้นลงเรือหนีขึ้นไป ณ เมืองพุกาม จึงแต่งให้ไปตาม แลได้ตัวนางคลานั้นมา ครั้นแลถึงท่าเรือจึงให้ตัดนมเสียทั้งสองเต้า แลนางคลานั้นเถิงแก่มรณาภัย ตำบลนั้นเรียกชื่อว่าตัดนมนางแล เหตุพญาพุกามนั้นรักษาสติธรรมไว้ กอปรด้วยโมเจยพยัตติ มีกลอุบายหลักแหลม แลทำลายฤทธานุภาพแห่งพญาสะเทิมนั้นเสียได้แล แลทหารทั้งสองคือ ปราบน้อย ปราบใหญ่นั้น จึงคิดรำพึงว่า เราจะสู้ตายในจำนองจองจำนี้ด้วยอันใด แลเราจะหนีไปสู่เมืองปรมาแลเมืองไทใหญ่มิได้ฤๅ แลคิดดังนั้นแล้ว จึงปราบน้อยหนีขึ้นไป ณ เมืองพุกาม แลพญาพุกามได้ปราบน้อยไว้แล้ว ก็ยกทัพไปรบเอาเมืองสะเทิมนั้น แลพญาสะเทิมรู้ว่าศึกมาเถิงเมือง จึงให้ปราบใหญ่นั้นแปลกกันว่าผู้อื่น แลเข้าต่อแย้งสู้ฟันกัน ณ แผ่นดินแลบนอากาศ แลจะเอาไชยชำนะแก่กันมิได้แล้ว จึงร้องถามกันไปมา แลรู้ว่าเป็นพี่น้องกันแล้ว จึงก็วางอาวุธทั้งปวงนั้นเสีย แลกอดคอกันร้องไห้อยู่ แลพญาพุกามรู้ว่าทหารทั้งสองนั้นเป็นพี่น้องกันแล้ว แลพญาพุกามก็เลิกทัพกกับไปยังเมืองพุกาม แลพญาพุกามนั้นเพราะเหตุความโลภมีกำลังแลคิดจะยำยีชิงเอาราชสมบัติแห่งท่าน แลคิดเป็นกลอุบายอยู่เป็นนิจกาล แลจึงรำพึงว่าจะทำประการใดจะให้ทหารทั้งสอง คือปราบน้อย ปราบใหญ่นั้นหมองใจแก่กัน เพราะเหตุมีปราบใหญ่อยู่ ณ เมืองสะเทิมนั้น เมืองสะเทิมนั้นจึงมิได้เข้าอยู่ในเงื้อมมือเรา แลพญาพุกามคิดรำพึงดังนี้แล้ว จึงแต่งถ้อยคำเป็นอุบายกล เขียนเป็นหนังสือใช้ให้ปลอมเข้าไป ณ เมืองสะเทิม แลผู้รักษาด่านทางนั้นเห็น แลผู้ถือหนังสือไปนั้นก็ซัดแต่หนังสือไว้แล้วก็หนีไป ครั้นแลได้หนังสือนั้นแล้วเอาทูลแก่พญาสะเทิม พญาสะเทิมก็ให้อ่านดู แลในหนังสือนั้นว่า ซึ่งสมิงปราบใหญ่จะให้เราลงมาในปีนี้ไซร้ เราจะมานั้นยังมิได้เพราะว่าจะตกแต่งการทั้งปวงแลเสบียงเรียงไถ้นั้น ยังมิได้เกือบเหลือ แลต่อปีหน้าเราจึงจะลงมาได้ ครั้นแลเราลงมาแล้ว สมิงปราบใหญ่จะให้ตั้งค่ายตั้งทัพอยู่ในที่ฐานตำบลใดนั้น เราจะทำตามทุกประการ แลฝ่ายสมิงปราบเล่าไซร้ ซึ่งได้กทำกติกาสัญญาแก่กันนั้นก็อย่าให้เสียความสัญญานั้น ครั้นแลเราได้เมืองสะเทิมแล้ว สมิงปราบจะปรารถนาสิ่งใด เราจะให้ตามความปรารถนานั้น ครั้นแลพญาสะเทิมรู้เนื้อความในหนังสือนั้นแล้วก็ทรงพระโกรธนักหนา จึงให้หาปราบใหญ่มาว่าดังนี้ เพราะเหตุเราได้จำสมิงปราบไว้ แลสมิงปราบแค้นใจแก่เรา แลเห็นว่ากทำกติกาสัญญาแก่ท่านนั้นแม่นจริงแล้ว แลให้เอาสมิงปราบใหญ่นั้นไปฆ่าเสีย แลสมิงปราบจึงออกปากว่า เรานี้จะได้มีโทษผิดสิ่งใดนั้นหามิได้ เหตุวิบากสัตว์ทั้งหลายจึงบังเกิดภัยแก่เราทั้งนี้ ถ้าแลเราตายแล้ว ให้เอาเศียรเราไว้ ณ กลางเมือง แลหัตถ์บาทเรานั้นให้ไว้ ณ ประตู จะปีนเมืองแลจะคิดทำร้ายนั้นมิอาจทำร้ายได้เลย ถ้าแลมิทำตามดังนี้ไซร้เมืองสะเทิมนั้นท่านจักยำยีแล ครั้นแลว่าดังนี้แล้ว จึงเพชฌฆาตก็ฆ่าสมิงปราบนั้นเสีย แลจึงทำตามคำสมิงปราบสั่งไว้นั้น ครั้นแลพญาพุกามรู้ว่า หาสมิงปราบใหญ่มิได้เป็นมั่นแม่นแล้ว จึงยกทัพลงมาปีนกำแพงรบเอาเมืองสะเทิม แลรบเอามิได้ ก็แตกออกมาเป็นหลายครั้ง แลสมิงปราบน้อยก็พิจารณาว่า เห็นจะมีเหตุสักสิ่งมิอย่าเลย แลปราบน้อยจึงปลอมเข้าไปหาพี่สะใภ้ในเมืองสะเทิมนั้น ครั้นแลพบพี่สะใภ้ แลรู้แห่งที่ฝังกดูกสมิงปราบใหญ่ผู้พี่แห่งตนนั้น แลได้กดูกสมิงปราบนั้นแล้วก็ใส่ถุงผ้าสะพายออกมาแล้ว ก็กรูกันปีนกำแพงขึ้นแลรบเอาเมืองสะเทิมนั้น จำเดิมแต่นั้นมาจึงขาดกระกูลวงศ์แห่งพญาสะเทิมแลสมณพราหมณ์ เศรษฐีคฤหบดีทั้งปวงแตกกันขึ้นไปอยู่ ณ เมืองพุกามนั้น แลกอปรด้วยสุจิลาพยัตติ รู้รักษาอุบายกลซึ่งจะชิงเอาราชสมบัติแห่งท่านนั้น จะปรากฏยิ่งกว่าสุจิลาพยัตติ อันกล่าวว่าอุบายกลนั้นหามิได้เลย พระมหากระษัตริย์ชิงกันก็ดี โหราชิงกันก็ดี ผู้มีคุณวิชาการชิงกันก็ดี ก็ย่อมมักทำลายล้างผลาญกันเอง แลสุจิลาพยัตติอันกล่าวอุบายกลนั้น อุปรมาประดุจพิษงู แลโมเจยพยัตติอันมีปัญญารู้หลักเฉลียวฉลาดนั้น อุปรมาประดุจดังอาลัมพาย แลอาลัมพายนั้นเหตุรู้อาคมสบถน้ำ จึงปัดพิษแห่งงูนั้นให้ระงับดับหายไปได้ ถ้าแลมิรู้เถิงไซร้ ก็จะเถิงแก่มรณาภัยเป็นเที่ยงแท้ เหตุนั้นอาจารย์ก็กล่าวไว้ว่า ชื่อสุจิลาพยัตติแล
อันว่าสันนีกพยัตตินั้นดังฤๅ อุปรมาประดุจดังพื้นอากาศแลฉัททันตสระ สภาวะพื้นอากาศนั้นไซร้ ในเพลากาลทั้งสามนั้นก็บังเกิดมีพรรณสามประการ แลในเพลาอรุโณทัยนั้น เมื่ออรุณรังสีก็มีพรรณสี่ประการคือ ดังสีเงินแลสีทองแลสีทองแดงแลสีสัมฤทธิ์ ประดุจดังแกล้งเขียนแต้มแต่งแลเป็นอันงามรุ่งเรืองงามแก่ตาโลกทั้งปวง แลในกาลเมื่อเพลาสายัณห์นั้นไซร้ให้บังเกิดเมฆมีพรรณต่าง ๆ คือ สีทอง แลสีทองแดงแลสัมฤทธิ์ประดุจแกล้งฉละเฉลาแต้มเขียนไง้ ณ พื้นอากาศนั้น แลควรทัศนาการเป็นที่จำเริญใจ งามแก่ตาโลกทั้งปวง แลในเมื่อเพลาอัฑฒยามนั้นก็มีรัศมีรุ่งเรืองประเทืองไปด้วยรัศมีแห่งดาวทั้งปวงแลกอปรด้วยดาวฤกษ์ทั้งร้อยแปดประดับห้อมล้อมพระจันทร์ แลมีเศวตวิมานอันเทียมด้วยเศวตกุญชรอันเป็นโสภณาการแก่ตาโลกทั้งปวง
อันว่าฉัททันตสระนั้นเล่าไซร้กอปรด้วยดวงดอกบัวทั้งห้า แลดวงดอกอุบลทั้งสามแลดวงดอกสายบัวทั้งสองอันบังเกิดเป็นธรรมดา แลมีดอกไม้ต้นไม้ต่าง ๆ นานาพรรณ ประดับห้อมล้อมเป็นบริวารสระนั้น แลฤๅษีโยคีอันกอปรด้วยญาณนั้น ครั้นแลเถิงสารทฤดูก็เหาะเข้าไปยังหิมพานต์ แต่เล็งแลดูพรรณดอกไม้แลพรรณไม้ทั้งปวงนั้นจึงมาสำแดงแก่ตาโลกทั้งปวงให้แจ้ง แลผู้มีปัญญาอันฉลาดนั้นก็พิจิตรรจนาวาดเขียนแต้มแต่งฉลักเฉลาแลปักร้อยอันแล้วไปด้วยเนาวรัตน แลด้วยไหมอันมีพรรณต่าง ๆ เป็นรูปภาพแลนกเนื้อเครือวัลย์ตามฤๅษีโยคีสำแดงไว้นั้น แลบุคคลผู้รักษาสติธรรมแลรู้ตกแต่งประดับประดาประการรจนาลังการเป็นขวัญตาให้จำเริญใจโลกทั้งปวงนั้นก็ควรที่สรรเสริญแลรักใคร่สการบูชา แลสามประการนี้ดุจดังทิพยโอสถแลมีเสนหเล่ห์กลนั้น บุคคลอันฉลาดแลมีคุณวิชญาการดังนี้ คือพยัตติ ๙ ประการ อันเกิดในขันธสันดานแห่งสัตว์โลกทั้งปวงนั้น
แลสัตว์ทั้งปวงนั้นย่อมได้แสวงหาผลประโยชน์ซึ่งจะเลี้ยงชีวิตแห่งอาตมนั้นก็เพราะเหตุพยัตติทั้ง ๙ ประการนี้ ถ้าแลพยัตติ ๙ ประการ นี้ ประการใดประการหนึ่งแลมิได้มีแก่บุคคลผู้ใดไซร้ บุคคลผู้นั้นเป็นพาลบุคคลเที่ยงแท้ แลบุคคลอันมีพยัตตินั้นจึงว่ามีปัญญา แลปัญญานั้นมีลักษณะ ๓ ประการคือ จุลบัณฑิต ๑ มัธยมบัณฑิต ๑ มหาบัณฑิต ๑ บุคคลผู้ใดรู้จักคุณแลโทษผลประโยชน์แต่ในอิหโลกนี้แลซึ่งจะเป็นคุณเป็นโทษผลประโยชน์ในบรโลกนั้นมิได้รู้ไซร้ ชื่อจุลบัณฑิต แลบุคคลผู้ใดรู้จักคุณโทษผลประโยชน์ในอิหโลกบรโลกแลรู้แสวงหาผลประโยชน์ในอิหโลกบรโลกนั้นไซร้ ชื่อว่ามัธยมบัณฑิต แลบุคคลผู้ใดรู้จักคุณโทษในอิหโลกบรโลกนั้น แลเชื่อเอาเป็นมั่นแม่นแล้ว แลเลี้ยงชีวิตโดยธรรม แลปรารถนาเอามรรคผลนั้นไซร้ ชื่อว่ามหาบัณฑิตแล
อันว่าปัญญานั้นเหตุบริบาลรักษาสติไว้ ประดุจดังเทียนแลชวาลาทิพย์อันส่องให้สว่างในที่อนธการ แลส่องจิตวิญญาณแห่งสัตว์ทั้งปวงให้มีความคิด แลความปรารถนาคือจินตโยนาม ได้ชื่อว่าจินเตยะนั้น แลเพราะเหตุมีจิตแลกายอันหมั่นแลเป็นพหูสูต พหูทัสสะ พหูสิกขี พหูสิปปะ บริบูรณ์ด้วยคุณ ๔ ประการนี้ จึงชื่อว่า จาเรพยัตติ แลเหตุรักษา ธนทรัพย์ ข้าว น้ำ วัว ควาย ช้าง ม้า ข้าไทซึ่งจะเลี้ยงชีวิตนั้นมิให้เข้าอยู่ในเงื้อมมือศัตรูได้นั้นจึงชื่อว่าโยคพยัตติ แลเหตุปัญญาอันฉลาดมิดชิดแนบเนียน แลรู้เถิงอุบายกลแห่งท่านนั้นแล้ว แลเปลื้องอาตมให้พ้นจากเงื้อมมือศัตรูได้นั้น จึงชื่อว่าโมเจยพยัตติ เหตุช่างวิจิตรรจนาลังการทั้งปวงนั้นควรที่ทัศนาการแลรู้เจรจาไพเราะเอมโอช ซรับซราบควรที่เชื่อแลฟังยินเอานั้น จึงชื่อว่าฉายาพยัตติ แลเหตุมีปัญญารู้ผูกพันธมิตรแก่บุคคลผู้รอบคอบใกล้ไกลนั้นให้มีใจโสมนัสรักใคร่ยินดีนั้น จึงชื่อว่าธาราพยัตติ แลเหตุรู้คำนวณควณการ ลบ บวก คูณ หาร คิดอ่านรวดเร็วฉับพลัน แลรู้พิจารณาเห็นเหตุผลซึ่งไกลนั้น จึงชื่อว่าสัลลวพยัตติ แลเหตุมีความเพียรประมูลส่ำสมซึ่งจะเลี้ยงชีวิตในโลกนี้ จึงชื่อว่า ลเหลหาพยัตติ แลเหตุรู้แต่งถ้อยคำเป็นอุบายกลทั้งปวงนั้นจึงชื่อว่าสุจิลาพยัตติ แลเหตุรู้ตกแต่งประดับประดาให้เป็นสูงศรี เป็นอันงามแก่จักษุวิญญาณทั้งปวงนั้น จึงว่าสันนีกพยัตติ แลลักษณะพยัตติ ๙ ประการบริบูรณ์ ๚
๚ จบเท่านี้แล ๚
ราชวิจารธรรม
ร่าย ๏ พระมหาจักรพรรดิ กล่าวอรรถในกามนทกี มีผู้เป็นองค์ท้าวพญา รักษาธรรมครองยศ ทรงทศพิธครองพงศ์ จำนงสัตว์สู่ฟ้า ชักหน้าสู่เมืองสวรรค์ กันศัตรูภายใน ไสศัตรูภายนอก อย่ากระลอกกระลับตามพาลกล่าว อย่าท้าวร้ายเสียดี จงมีใจอุตสาหะ ผี้จะกล่าวอันใด ได้ตริแล้วไซร้คงสัตย์ จงรู้อรรถภิปราย ให้เป็นสายเป็นเงื่อน ที่เป็นเพื่อนเป็นมิตร คิดแผ่ราชสีมา ตราไตร่หาที่แกล้ว แล้วจัดหามนตรี ตรวจเสนีเสนา หาจัตุรงค์พลพยู่ห์ หมวดหมายหมู่กำหนด กฎไว้เป็นตำรา อย่าให้คลาให้คลาด เอาทุกข์ราษฎร์ทั้งหลาย หมายสำนวนด่วนคำ หาจงยำจงแท้ แก้สิ่งยากให้ง่าย บ่ายสิ่งร้ายให้ดี มีใจจงเกาะฉบับ นับโบราณอันชอบ กอปรด้วยผดุงผดา ถืออาชญาจงเที่ยง เพี้ยงพ่อข้าพ่อไท ถ้าพอตัดให้ตัด ถ้าพอรอนให้รอน พอทอนทอนจงเที่ยง ดูเยี่ยงลิ้นตราชู ปลิดตีนปูตัวเปล่า เผ่าทูรชนอย่าเลี้ยง ใจพบเพียงกระลี ทำโดยพิรียพยายาม ดุจพระรามเทพ เสพด้วยมิตรมหึมา แสวงหามิตรได้ ไว้พระยศคืนคง ปลงศัตรูด้วยศักดิ์ หักศัตรูด้วยเดช เหตุท้าวทศกัณฐ์ ใจอาธรรม์เบียดเบียน เป็นเสี้ยนเสียดยอกตัวตน เธอก็จองถนนข้ามสมุทร ยุทธด้วยเจ้าลงกา พรับตาเดียวท่านได้ ไว้พิเภกกินเมือง เรืองพระยศเท้ากัลปา ได้สีดามามือ ฦๅพระเกียรติหึงนาน สารพาลีสุครีพ พี่น้องถีบกันเสีย เยียกลดังพิเภก หลีกพี่พรากจากองค์ ดุจดั่งหงส์สองปาก ภาคเดียวกายเกลียวกลม ชมกันกินซซิก พลิกใจแต่ตัวสอง ครองดั่งนั้นบันดล ยุบลการฉบับ บังคับใจจงจำ ทำเยี่ยงกลพระราม ความยุบลกลหนึ่งเล่า เผ่าพระโพธิสัตว์ บำบัดศัตรูด้วยกล ยุบลเจ้ามโหสถ กดไกรวัฏพราหมณ์ ท้าวจุลนีขามพ่ายพัง พลทะลวงสรังเสริดพ่าย ได้ด้วยง่ายมามือ ปรีชาคือเกาทัณฑ์ ขึ้นยืนยันปืนพาด ตระหวาดวางศรก่อนง่า ผ่ากลางรงค์ด้วยแม่น พลทะลวงแล่นหักโหง บ่ เป็นโต่งเป็นส่ำ บ่ เป็นค่ำเป็นวัน เหตุอันบ่ มิคิด บ่ มิพิจารณา หาระบอบระบิลศิลปเกาะ ริเพาะพลมลศักดิ์ บัดประภูภักดิ์ บ่ นาน การจะเป็นท้าวเป็นพญา แสวงหาศักดิ์ทั้งสาม ตามโบราณนัยว่าไว้ กลหนึ่งไซร้เธอกล่าว ท้าวในระบิลบรรณ์ ท่ ทรรพ์ด้วยท้าวทุรโยธน์ ฝ่ายหนึ่งโกรธกำหนัด ฝ่ายหนึ่งสัตย์เป็นประธาน พลทวยทหารสองข้าง พลช้างม้าพลรถ พลแสนสาหสมหึมา พระมหากฤษณราชเป็นเจ้า เข้าเป็นครูอุปเทศ ลวงเลศกันไปมา ส่วนพระราชาทุรโยธน์ แพ้ด้วยโกรธใจพาล การผู้จะเป็นท้าวเป็นพญา ไต่ถามหาฉบับชอบ ประกอบด้วยปรีชา พิจารณาหามิตร อันสนิทสนององค์ คือจัดุรงคมนตรี คือมเหสีสมยศ ปรากฏเดชขุนพล คือคนผู้หาญผู้ห้าว ครองข้าท้าวในรงค์ ครองพระองคนรินทร์ ครองแผ่นดินให้กว้าง กอปรด้วยช้างด้วยม้า ครองไพร่ฟ้าโยธาหาญ หว่านธนทรัพย์เข้าคลังหลวง เลี้ยงราษฎร์ทั้งปวงให้ชื่น หื่นใจขันอาสา หาผู้สวามิภักดิ์ รักราษฎร์รักเจ้าตน ตริหากลดั่งนี้ ๚
๏ ผี้ขุนใดใจซื่อ ขุน บ่ สื่อถ้อยคำพราง ขุน บ่ อางขนางแก่เจ้า ขุนตื่นเช้ามางาน ขุน บ่ทัดทานองค์ ขุน บ่ ทรนงพาลพบเพียง ขุน บ่ เถียงคำท้าว ขุนคอยน้าวเตือนกระษัตริย์ ขุนประหยัดรอบคอบ ขุนมักชอบเสียผิด ขุนมักคิดใคร่น้อย ขุนรวมถ้อยรับทุกข์ ขุน บ่ มิรุกความผิด ขุนรู้จริตจอมราช ขุนมิคลาดปรนิบัติ ขุนราชานุวัตรรู้ยัง สิบหกหวังบอกไว้ ขุนดั่งนี้หนอไท้ แต่งตั้งขุนวัง ๚ ๑ ๚
๏ ขุนใดหวังรักชอบ ขุนใดประกอบใจธรรม้ ขุน บ่ แผกผันใจง่าย ขุน บ่เข้าฝ่ายหนตน ขุน บ่ ยลสินจ้าง ขุน บ่อ้างทรนงศักดิ์ ขุนรักราษฎร์เสมอตัว ขุนใดกลัวแก่บาป ขุนใดปราบทุกข์ราษฎร์ .................... ขุน บ่ มัวเมียงาม ขุนตามจับคนร้าย ขุนรู้ยักย้ายโดยการ ขุนใดชำนาญสำนวน ขุนใด บ่ แปรปรวนตามผิด สิบห้าประการกิจกล่าวแล้ ขุนดั่งนี้หนอแท้ แต่งตั้งขุนเมือง ๚ ๒ ๚
๏ ขุนใด บ่ เคืองใจราษฎร์ ขุนใด บ่ บาดใจคน ขุนใดเอาทำงนใจไพร่ ขุนใฝ่ข้าวเต็มฉาง ขุนใดรู้จักบางจักบึง ขุนรู้คำนึงเอาชอบ ขุนรอบรู้คดีควร ขุน บ่ ลวนลามโลภ ขุนรู้โอบเอาใจ ขุนแผ้วไพรเป็นท่ง ขุนปลงที่ว่างลุ่มดอน ขุน บ่ หย่อนให้ผิด ขุนรู้คิดกำลังพล ขุนรู้ปรนผ่อนหา สิบสี่ตราแต่งไว้ ขุนดั่งนี้พึงให้ แต่งตั้งขุนนา ๚ ๓ ๚
๏ ขุนใดแสวงหาส่วย ขุนใดช่วยสินรอง ขุนใดปองแต่งค้า ขุนใดหน้าหลังตริ ขุนใดริรู้การ ขุนชำนาญรู้จ่าย ขุนใดบ่าย บ่ ให้เปลือง ขุนใด บ่ ให้เคืองใจราษฎร์ ขุนใด บ่ ให้ขาดสินรอง ขุนใด บ่ ให้หมองใจไท้ ขุนใดให้คนพัก ขุนใดชักพานิชประเทศ ขุนใดรู้เลศโวหาร ขุนใดชำนาญดั่งนี้ สิบสี่สิ่งบอกชี้ ชอบตั้งขุนคลัง ๚ ๔ ๚
๏ ผิจะหวังหาขุนพล จงรู้จักกลศึก อันพิลึกสรรพเสร็จ ยี่สิบเอ็ดประการ สารหนึ่งคือฤทธิ์พิธี กลหนึ่งชื่อสีหจักร กลหนึ่งชื่อลักษณซ่อนเงื่อน กลหนึ่งชื่อเถื่อนกำบัง กลหนึ่งชื่อพังภูผา กลหนึ่งชื่อม้ากินสวน กลหนึ่งชื่อพวนเรือโยง กลหนึ่งชื่อโพงน้ำบ่อ กลหนึ่งชื่อล่อช้างป่า กลหนึ่งชื่อฟ้างำดิน กลหนึ่งชื่ออินทรพิมาน กลหนึ่งชื่อผลาญศัตรู กลหนึ่งชื่อชูพิษแสลง กลหนึ่งชื่อแขงให้อ่อน กลหนึ่งชื่อยอนภูเขา กลหนึ่งชื่อเย้าให้ผอม กลหนึ่งชื่อจอมปราสาท กลหนึ่งชื่อราชปัญญา กลหนึ่งชื่อฟ้าสนั่นเสียง กลหนึ่งชื่อเรียงหลักยืน กลหนึ่งชื่อปืนพระราม ความทั้งยี่สิบเอ็ดกล ให้ขุนพลชำนาญ ชาญแม่นแกว่นรู้รอบ กอปรด้วยทุกยุบล ๚
๏ กลหนึ่งชื่อฦๅฤทธิ์นั้น กระชั้นทรนงองอาจ ผาดกล่าวด้วยเริงแรง สำแดงแก่ข้าแกล้วข้าหาญ ชวนทำการลวงลาด อุกอาจเอาบ้านเอาเมือง ชำนาญเนืองรณรงค์ ยงใจผู้ใจคน อาสาเจ้าตนค่ำ เช้าจงหมั่นเฝ้าอย่าคลา หน้าตาชื่นเทียมจันทร์ ทำโดยธรรม์จงภักดิ์ บำเทิงศักดิ์จงสูง จูงพระยศยิ่งหล้า ครอบครองฟ้าดินบน กลนี้ชื่อฤทธิ์พิธี ๚ ๑ ๚
๏ กลอันชื่อสีหจักร ให้บริรักษ์พวกพล ดูกำลังตนกำลังท่าน คิดคะเนการผันผาย ย้ายรี้พลเดียรดาษ ยาตรไคลคลี่กรรกง จงศึกเห็นมหึมา ดาหัวขวาหัวซ้าย ย้ายรอบคอบชอบกล ตั้งพลทั้งแปดทิศ สถิตช้างม้าอย่าหวั่นไหว ตั้งพระพลาไชยยรรยง ตั้งธงอยู่โดยศาสตร์ ฝังนพบาตรตรีโกณ ให้ฟังโหรอันแม่น แกว่นรู้หลัก บ่ มิคลาด ให้ข้าผู้อาจออกทะลวงฟัน ให้ข้าศึกผันแพ้พ่าย ย้ายพลใหญ่ให้ไหว ยอพลไสศึกหนี กลนี้ชื่อสีหจักร ๚ ๒ ๚
๏ กลหนึ่งลักษณซ่อนเงื่อน เตือนกำหนดกฎตรา แยกปีกกาอยู่สรรพ นับทหารผู้แกล้ว กำหนดแล้วจงคง แต่งให้ยงยั่วเย้า ลากศึกเข้าในกล แต่งคนแต่งช้างม้า เรียงหน้าหลังโจเจ รบโยเยแล้วหนี ศึกตามตีตามติด สบคิดฆาตฆ้องไชย จึ่งพลในสองข้าง ยกช้างม้ากระทบ ยอหลังรบทังสองข้าง จึ่งบ่ายช้างอันหนี กรีอาวุธโห่ร้อง สำทับฆ้องสำคัญ ยืนยันรบทบสี่ คลี่พลออกโดยสรัง ศัตรูตั้งฉิบหาย อุบายกลศึกนี้ ชื่อลักษณ์ซ่อนเงื่อน ๚ ๓ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อเถื่อนกำบัง รางรั้งพลตนน้อย ชักคล้อยเข้าแฝงป่า แต่งคนล่าแล่นวง กงกองนอกกองใน ไว้ช้างม้าให้แฝง แทงให้ร้องทรหึง มี่อึงฆาตฆ้องไชย ให้โห่เสียงสำทับ ปืนไฟกับธนู หน้าไม้กรูกันมา ดาทะลวงฟันตามหลัง ประนังช้างม้าแกมไพร่ ลูกหาบในป่าโห่ เคาะเสโลมี่นี่นัน ให้ศึกงันราถอย ศึกคล้อยเห็นผู้ห้าว กลเสือคราวครึมป่า แล้วออกล่าแล่นฉาว ทำสำหาวเสือซ่อนเล็บ เก็บแต่เตียนกินรก แล้วลอบผกผาดเนืองเนือง ให้ศึกเคืองใจหมอง คลองยุบลดั่งนี้ ชื่อเถื่อนกำบัง ๚ ๔ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อพังภูผา ผิศึกมาประทะ อย่าเพ่อระเริงแรง สำแดงดุจเห็นน้อย คล้อยแฝงป่าแฝงเขา ศึกเห็นเราดูถูก ผูกช้างม้าออกไล่ ยอพลใหญ่กระทบ ผิเรารบเขา บ่ ไหว ไสช้างม้าไล่โรมรุม คุมกันหักที่กล้า อย่าให้ช้ารุมตี ศึกแล่นหนีตามต่อย ให้ยับย่อยพรายพรัด ตัดเอาหัวโห่เหล้น เต้นรำแรงแสดงหาญ ให้ศึกคร้านคร้ามกลัว ระรัวแล่นเสริดสรัง กลนี้ชื่อพังภูผา ๚ ๕ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อม้ากินสวน หาผู้ควรหาญห้าว ลากเอาหย้าวเอาเรือน บ้านถิ่นเถื่อนอยู่ไกล จับกุมได้เอามา นานาเลศเทศกาล ขึ้นหน้างานอย่าขาด ปรนให้ลาดเนืองเนือง ให้เขาเคืองใจแค้น แม้นจะอยู่ บ่ มิสุข ขุกขับกันทุกเดือน เตือนใจตื่นไปมา กลขับปลาให้ห้อม ด้อมดักชักชุมเอา ให้ศึกเหงาใจถอย ค่อยเก็บนอกเข้ามา จงระอาใจหย่อน ก่อนกลนี้ชื่อกล่าวชี้ ช่องม้าคราวกินสวน ๚ ๖ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อพวนเรือโยง ดุจพะโองขึ้นตาล ทำจงหวานแช่มชิดผูกเป็นมิตรไมตรี ซึ่งคนดีปละไปล่ ยกให้ต่ออย่าเสีย แต่งลูกเมียให้สนิท คิดต่อตั้งยังกล ยลช้างเถื่อนตามโขลง โยงเบ็ดคราวเหยื่อย่าม ค่อยลากงามเอามา ด้วยปัญญาพิสดาร การทังนี้ชื่อพวนเรือโยง ๚ ๗ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อโพงนํ้าบ่อ ต่อติดคิดข้าศึก ใจเขวนึกดูแกน ใคร่รุกแดนดูด้าว กล่าวคำกร้าวข่มเหง ชะเลงดูเราถูก ค่อยอ่อนผูกโอนเอาเขา ข้างเราทำดุจน้อย ค่อยเจรจาพาที ลับคดีชอบไว้ อ่อนคือใคร่ตามใจ นํ้าไหลหลู่หลังตาม ผุดขึ้นง่ามก้านใบ อัธยาศัยถ่อมถด อดคำกล่าวท่าวเอา ครั้นว่าเขาดูเราหมิ่น สะทิ่นทังพลดูแดน แกนทังพลดูถูก ดุจดังลูกหลานตน ครั้นสบกลเราไซร้ จึ่งจะได้เข้าคืน เรายืนผูกเอาเท้าง่าเงย ทำเตยทุกหน้าโอ่โถง ดุจดั่งโพงได้น้ำบ่อ พอเพื่อด้วยประการดั่งนี้ ๚ ๘ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อล่อช้างป่า ผิศึกจะคค้าคคึก ครั้นเห็นศึกแล่นไล่ บ่ ค้อยไต่ค้อยตาม ลามปามแล่นไล่มา ให้แต่งหาขุมขวาก ภาคที่เหวที่ตม แต่งให้ล่มขุมหลุม ซุ่มซ่อนพลสองปราด แต่งให้ลาดเบื้องหน้า คอยหยุดท่าทีดี ถ้าไพรีเห็น บ่ ได้ ไว้เร่งรุกเร่งรุม ให้ตกขุมตกทาง วางตกเหวตกตม ชมเหล้นมาหวังได้ คิกเห็นไข้ใจขด ค่อยถอยถดทเทา ฝ่ายเขาขาม บ่ ไล่ ฝ่ายเราไปล่รี้พล ไว้เป็นกลหลายท่า ปูนบรรดาหน้าหลัง ระวังยั่วจงหลายแห่ง สบที่แต่งเนืองเนือง พลเขาเปลืองด้วยกล ยุบลล่อช้างเถื่อน แล้วแทงเขื่อนหน้าหลัง ทังไปหน้าก็บ่ได้ ถอยหลังไซร้ก็บ่รอด จอดตนตายกลางช่อง คลองคดีดั่งนี้ เธอชี้ชื่อล่อช้างป่า ๚ ๙ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อฟ้างำดิน ฝึกพลพฤนทามาตย์ ให้ใจอาจใจหาญ ชำนาญชาญช้างม้า คค้ากลางรณรงค์ มั่นคงขี่ฉับเฉียว เหลียวหน้าหลังซ้ายขวา ไปมาฉับผับไว ใส่สอดยอดยวดยง จงชำนาญชาญแล่น แว่นไวลื้นปืนไฟ หน้าไม้ไซร้ปืนธนู ครูดาบด้างสร้างเขน แพนเหล้นเสโลโตมร กรไกวพุ่งเชี่ยวชาญ ชำนาญศิลปทังปวง ทะลวงฟันรันรุม ชุมพลสิบพลร้อย อย่าให้คล้อยคลาดกัน หมู่พลพันพลหมื่น หื่นพลแสนพลล้าน ใจเดียวค้านเดียวมา แปรงาช้างบ่ายตาม ฟังความตามบังคับ กับเสบียงเรียงถุง ประดุงไพร่พลช้างม้า กลอันนี้ชื่อฟ้า งำดิน ๚ ๑๐ ๚
๏ กลหนึ่งชื่ออินทรพิมาน ให้เพทาจารย์ฝังนพบาตร ตั้งสีหนาทข่มนาม ตามโบราณผู้แม่น อันแว่นเห็นประโยชน์ บรรเทาโทษโดยศาสตร์ ยกยาตราโดยอรรถ ให้ประหยัดสิ่งโทษ อย่ากริ้วโกรธอหังการ มนตราธารสิทธิศักดิ์ พำนักนิตย์โบราณ บูรพาจารย์พิไชย โอบเอาใจรี้พล ให้ดูกลนิมิต ริสกลฤทธิ์ด้วยญาณประเทศ พิเศษราชภักดี มีสุรศักดิ์มหึมา แก่ผู้อาสาภูวนาถ เทพาสาธุการ ชื่ออินทรพิมาน ดั่งนี้ ๚ ๑๑ ๚
๏ กลหนึ่งแท้ชื่อผลาญศัตรู ข้าศึกดูองอาจ บ่ พบราษฎร์แลทำ นำพลพยุหช้างม้า ค้าเข้าประทะเมือง พลนองเนืองแล่นเต้า แลกข้าวเหล้าชาวเรา เอาอาวุธจงมาก ลากปืนพิษพาดไว ขึ้นหน้าไม้ธนู กรูปืนไฟคอยช่อง ล่องจงแม่นอย่าคลา ชักสารพาบรรทุก อย่าอุกขลุกคอยฟัง อย่าประนังตัวเด็ด เล็ดเล็งดูที่มั่น กันรี้พลจงคง คนหนึ่งจงอย่าฉุก ปลุกใจพลให้หื่น จงชื่นในสงคราม ให้ฟังความบังคับ ครั้นสรรพหมายสำคัญ ฆ้องกลองพรรณแตรสังข์ ประนังรบโรมรุม เอาจุมพลเข้าศึก อันพิลึกเป็นนาย ครั้นถูกกจายพ่ายพัง พลเสริดสรัง บ่ อยู่ บ่ เป็นหมู่เป็นการ ดั่งนี้ชื่อผลาญศัตรู ๚๑๒๚
๏ กลหนึ่งชื่อชูพิษแสลง ข้าศึกแรงมีฤทธิ์ คิดใคร่ใฝ่เอาเรา กำลังเขาก็มาก ภาคที่แคบที่คับ สรรพรี้พลช้างม้า เคยคลาปล้นรุกราน ผลาญล่อล่วงบ้านเมือง เนืองเนืองมาเพื่อนตน ให้ใส่กลเหนือกลปราศัย ของฝากไปฝากรัก ลักลอบให้เงินทอง รางวัลปองขุนใหญ่ หัวเมืองไพรข้าศึก ให้ดูลึกลับแลง แสร้งอุบายลิขิต ไปมาสนิทเป็นกล ให้เขาฉงนสนเท่ห์ ว่าเป็นเล่ห์ภายใน บ่ ไว้ใจแก่กัน ผันใจออกกินแหนง แยงให้ผิดด้วยกล ชูพิษชนม์เป็นพิษ ผิดกันเองโจกเจก บ่ เป็นเอกใจเดียว บ่ เป็นเกลียวเป็นการ เพราะพิษพานศัตรู นี้ชื่อชูพิษแสลง ๚ ๑๓ ๚
๏ กลนี้ข้อกล่าวแขงให้อ่อน ถอนเมื่อศัตรูยก ให้ดูบกดูน้ำ ซ้ำดูข้าวดูหญ้า กว่านึกยีจงแหลก ตัดไม้แบกเบื่อเมา เอาไปทอดในนํ้า ทัพแทบซ้ำหนามขวาก แต่งจงมากทับทาง วางชะห้าวแหลมแล่น ด่านทางแค้นเขื่อนขัน กันหลายแห่งที่คับ แต่งสนับไว้จ่อไฟ คลอกไพรคลอกป่าแซม แนมขวากหนามที่น้ำข้าม ตามเผาป่าแทบทัพ ยับไหม้เผาเป็นถ่าน หว่านไฟไว้รายเรียง ฤๅเผาเสบียงให้สิ้น ให้หิ้นเหี้ยนอาหาร แต่งคนชาญหลอนทัพ ให้เสียหับเสียหาบ ทำลายคาบเนืองเนือง เปลืองเสบียงเปล่าเฉาแรง นี้ชื่อแขงให้อ่อน ๚ ๑๔ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อยอนภูเขา ข้าศึกเนาประชิ ให้ริดูควรชอบ ที่จะขอบจะขัง ให้สรังเสริดยักย้าย ฝ่ายพลเขาเอาเสบียง เรียงงานนอกเป็นกล ในมณฑลเมืองเรา เอาใจไพร่ใจพล คนผู้อยู่ประจำงาน ทานเหล้าข้าวเป็นเสบียง อย่าให้เสียงโจกเจก จงเป็นเอกรวมใจ หน้างานใครใครรบ แต่งบรรจบพลแล่น ในหน้าแกว่นชวนกัน แต่งทะลวงฟันบุกทัพ คอยครั้นศัพท์สำคัญ หาที่ยอยันที่ย่าง เอาช้างม้าเป็นตีน ปีนคูหักค่ายเข้า รบรุกเร้ารุมแทง อย่าคลาแคลงพรายพรัด ตัดไม้ไหล้ด้วยกัน ให้สำคัญจงแม่น แล่นช้างม้าวางขวาก เขาตามยากเอาเรา เทาทิศไม้ตนหมาย ข้าศึกตามตายกล้ากลาด บาดเจ็บบ้างป่วยการ ดาลศัตรูรู้รันทด กฎด้วยเสียงปืนไฟ ในเมืองเร่งให้โห่ร้อง ให้มี่ก้องนีฤนาท ปี่พาทย์เสียงสรไน ชมชื่นใจขับรำ ทำทรนงองอาจ ปืนพิษพาดปรนศร นี้ชื่อยอนภูเขา ๚ ๑๕ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อเย้าให้ผอมนั้น บั้นเมื่อท้าวเธอจะลีลา พาธาเอาอริราช ให้พินาศศัตรู หมั่นตรวจตราดูกำลัง ช้างม้าทังรี้พล ปรนปันกันไปลาด ผาดจู่เอาแต่ไกล ไว้หนังสือหมายหมก ว่าจะยกพลหลวง ลวงใส่กลเป็นเลศ ในเทศกาลป่วยทำนา แสร้งตรวจตราพลแกล้ว แล้วล่ายพลเราเสีย เยียดั่งเมฆมืดมน สายฝนฝนไป่ตก ตระดกอยู่อางขนาง ให้แผ้วถางแผ้วท่า คค้าเร่งคำรน ครั้นหลงกลยกเล่า ลากกลเข้าเนืองเนือง แย่งให้เปลืองไปมา ดุจกลกาลักไข่ จะไล่ไล่ บ่ มิทัน วันเดือนปีป่วยการ ข้าศึกต้านยินอยาก เถิงข้าวยากหมากแพง สิ่งเป็นแรงแรงถอย ร่อยรานไข้ใจหนี ตื่นมี่ขจัดพรัดพราย ไพร่หนีนายนายเปลี่ยว บ่ เป็นเรี่ยวเป็นแรง ใคร่แข็งแข็ง บ่ มิได้ ใคร่ไหม้ไหม้ บ่ มิลาม ใคร่งามงามแรงเศร้า นี้ชื่อเย้าให้ผอม ๚ ๑๖ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อจอมปราสาท ให้อาจมุ่งเมิลลู คูหอต้ายเวียงวัง ทังไชยภูมิจงผับ รู้ตั้งทัพพระพลาไชย อย่าได้ไหวใจหวั่น หมั่นดูฉบับทำเนียม เตรียมปูนปันเป็นกอง หน้าหลังสองตราบข้าง รอบไว้ช้างม้ารถ ทวยหาญทศโยธา ให้รักษาจงรอบ ทุกขันขอบนอกใน อย่าให้ไหวปั่นป่วน อย่าได้ด่วนคอยฟัง คอยดูหลังดูหน้า จัดช้างม้ารี้พล ปรนกันนั่งกันนอน อย่าย่อหย่อนอุตส่าห์ หมั่นว่าให้ตรวจตรา ทั้งถลาตรแลงแกง อย่าให้นายแฝงไฟ ใฝ่ให้รักษ์จงมาก อย่าให้ยากใจพล อย่าทำกลดุจเสือ บกเรือจงชำนาญ ชาญทางที่โดยกระบวน คิดควรรู้จงฉบับ นับหน้าผู้อาสา หาคนผูกเป็นเพื่อน อย่าเลื่อนถ้อยเสียคำ ทำใดทำโดยฉลาด ตามฉบับราชโบราณ ทำการจงรอมชอม นี้ชื่อจอมปราสาท ๚ ๑๗ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อราชปัญญา เสนาพลสองข้าง ช้างม้ารถเสมอกัน พลตีนสรรพแกล้วหาญ ชำนาญสรรพาวุธ ย่อมรู้สุดเสมอกัน หานักธรรม์ผู้ฉลาด อาจใส่กลไปปลอม ด้อมดูที่ดูทาง วางต้นหนคนใช้ ไว้ทำงนแก่เขา เอาสินจ้างหื่นหรรษ์ ให้เขาผันใจออก ทังฝ่ายนอกฝ่ายใน ใจไหวหวั่นไปมา แต่งโยธาเป็นหมู่ หัดกันอยู่หลายกอง จองนายหนึ่งไพร่สี่ ที่นายหนึ่งไพร่หก ยกนายหนึ่งไพร่เก้า เคล้านายห้ากองพล ซ้ายขวากลหน้าหลัง ทังอาวุธเทาทาง ถอยพึงพลางทางรบ ทบท่าวอย่าหนีกัน ค่อยยืนยันรบพลาง ไล่อย่าวางเดี่ยวเด็ด นายไพร่เล็ดลอดตาม ฟังความสั่งสำคัญ ฆ้องกลองสรรพธงไชย กลให้ไล่ให้หนี ลีลาลาดศึกเข้า ในกลเคล้าเป็นกล สองกองพลซ้ายขวา ดูมรรคาชอบกล เอาพลนั่งสองข้าง กองกลางง้างพลถอย ศึกตามรอยแล่นไล่ สี่กองไปล่ออกข้าง ด้อมดูช้างดูม้า ดูทวยกล้ารี้พล สบกลโดยสำคัญ กระทบกันเข้ารบ สบสำเหนียกเสียกสา อย่าให้คลาให้คลาด ผาดเอาค่ำเอาวัน หยิบเอาพลันจงได้ ไว้กำหนดนายกอง ช้างปองปูนจงสรรพ นับอ่านจงตรวจตรา นี้ชื่อราชปัญญา นั้นแล ๚ ๑๘ ๚
๏ ที่แท้กลยุบลฟ้าสนั่นเสียง เรียงพลไพร่กฎหมาย อาชญาเถิงตายรู้ถ้วนทุกตน ปรนปันงานรณรงค์ ยงยวดกล่าวองอาจ ผาดกำหนดกฎหมาย อย่าลุ่ยล่ายอย่าลืมตน ทำยุบลสีหนาท ดุจฟ้าฟาดสายแสง สำแดงการรุกร้น ปล้นปลอมเข้าชิงช่วง ล่วงบั้นราชสีมา ตรารางวัลเงินทอง ปองผ้าผ่อนแพรพรรณ ยศอนรรฆ์ผาดผูก ไว้ชั่วลูกชั่วหลาน การอุปเทศเลศกล้า การช้างม้าแกล้วหาญ จงชำนาญชาญรบ สบได้แก้จงรอด ดุจฟ้าฟอดเผาผลาญ แต่งทหารทุกหมู่ อยู่ยยั้งรายเรียง เสียงคเครงคครื้น ทังพื้นป่าครามครัน สรนั่นฆ้องกลองไชย สรไนศัพท์แตรสังข์ ทังกดึงฉานฉ่า ช้างเงื้องารายเรียง ชื่อฟ้าสรนั่นเสียงโดยลักษณ์ ๚ ๑๙ ๚
๏ กลหนึ่งชื่อเรียงหลักยืน ให้ข่มขืนรุกราน พานผิดปลายด่านปลายแดน หาทหารแกว่นระราน เป็นกรมการปลายการ ผ่านครอบคว้าเกี่ยวฟัน ผันเอาใจให้ชื่น หื่นสร้างไร่สร้างนา หาปลาล่วงแดนต่าง เถื่อนช้างล่วงแดนเขา เอาเป็นพี่เป็นน้อง พร้องต่างต้ายต่างเรียง บ้านถิ่นเรียงรายหมั้น กระชั้นเข้าเรียงราย กุมเอานายเอาไพร่ ไว้ให้ใฝ่ใจถึง รางวัลพึงใจให้ คนไกลเอาเป็นเพื่อน ใคร่แข็งเขื่อนกลกั้น จงเป็นชั้นเป็นกล ปรนข้าวเสบียงเรียงไถ้ ใส่กลไพร่เป็นกล ผจญให้เข้าล้อมล้น ปล้นบ้านถิ่นไปมา ระอาเพศแทบเวียง กลนี้เรียงหลักยืน ๚ ๒๐ ๚
๏ กลชื่อปืนพระราม อย่ามีความโกรธขึ้ง ทรอึงใจหนักใจฦก สำแดงศึกใหญ่มา อย่าพาธาคอยฟัง ระวังเหตุประการ แต่งทวยหาญผู้แกล้ว แม่นยำแล้วแว่นไว นำพลไปโจมทัพ ได้แล้วกลับคืนมา ไคลคลาไปปลิ้นปลอก ครั้นคืนออกมีไชย หวั่นไหวใจศัตรู ดูสรนั่นใจเศร้า ให้ยศเจ้ารุ่งเรือง เลื่องฦๅเดชหาญห้าว ทุกเทศท้าวกลัวขาม ชื่อปืนพระรามสรรพเสร็จ ยี่สิบเอ็ดรณรงค์ องค์ขุนพลจำรู้ ผู้จะนำพลพยู่ห์ หมู่จัดุรงคเสนา อย่าให้คลาให้คลาด จงเฉลียวฉลาดใจผับ อาจบังคับกลการ ชำนาญไชยสรรพเสร็จ ยี่สิบเอ็ดกลอันหมาย โดยบรรยายกล่าวแกล้ง แจ้งประกาศอย่าไกล ไว้ในใจจงจำ คำประสิทธิ์สิทธิศักดิ์ บำเรอรักษ์ภูวดล ฉบับขุนพลไชยชำนะ เดชะไชยทุกเมื่อไซร้ ยี่สิบเอ็ดกลไว้ แก่ผู้ขุนพล ๚ ๒๑ ๚
๏ กลเมื่อจะลีลา ยาตราปราบอริราช จงฉลาดในที่ทาง กลางกันดาลรายเรียง เสบียงพลช้างม้า ทวยกล้าหาญโยธา หาดูเลศเทศกาล ให้หาวารอันดี ฤกษ์นาทีดิถีชอบ กอปรด้วยจักรลัคนา เพลาโยคยามไชย อาศัยโหรเป็นตา ลีลาจงชอบนาค ภาคเมื่อทัพจักจร ในที่ดอนที่ราบ ชระบาบหล่มลึกเหลว โจรกเหวห้วยบึงบาง ทางท่าที่ข้ามนํ้า เข้าถํ้าเข้าป่าหนาม รำรามรอบเรียงตัว พึงเกรงกลัวประหยัด ระบัดอย่าเบกษา เธอจักพรรณนารังชี้ ผี้ทางป่าเดินลัด ชอบช้างตัดไปก่อน ผ่อนคนตามรอยคช แล้วเอารถไปถัด จงเอาอัศวไปหลัง ผิหวังข้ามนทีธาร เอาคชสารข้ามก่อน หย่อนแพพ่วงจึงข้ามเสบียง เรียงรายทวยหาญตามคช จึ่งข้ามรถข้ามม้า ผิทางหญ้าป่าปล่งราบ เป็นทุ่งปราบ บ่ มิรก พึงยกม้าไปก่อน ผ่อนพลตามแล้วรถ เอาพลคชรั้งหลังไป ผิครรไลขึ้นเขา เทาโดยทางอันแคบ เอาคนแนบขึ้นก่อน ปีนชรง่อนสองข้าง พลดาบด้างพลธนู กรูหน้าไม้ปืนไฟ ยกช้างไปถัดคน ปรนกันไปถัดช้าง ไว้ม้าด้างดาบภายหลัง ผิทางผังเหวถ้ำ ทางเหวน้ำธารไหล เอาคนไปสองข้าง เอาช้างรถไปกลางถัด ให้ไว้อัศวไปตาม แล้วพลหามพลหาบ พลดาบด้างไปสุด พลอาวุธไปหลัง ผิหวังจะเข้าปล้น ผจญครันเอาเมืองไซร้ ไว้ช้างม้าแต่ไกล เอาคนไปทำงาน แต่งการกันปืนไฟ ค่อยขนัดไปจงมั่น กันพลหาญเสนา อย่าให้มีบาดเจ็บ เหน็บเหนื่อยป่วยการงาน สงวนพลหาญจงนัก อย่าให้ทักให้ภัย เอาม้าไซร้กระเวนนอก ชอกชลบทะลวงลาด อย่าให้คลาดให้คลา เอาอาหารจงได้ มาแจกให้ท่วยหาญ ผู้ทำการปล้นเมือง ครั้นเปลื้องได้เสร็จสรรพ ชาวเมืองกลับสองใจ สะเทือนไหวตระหนก ยกเคลื่อนเข้าจงชิด ติดเอาเมืองจงได้ ใส่ไคล้ช่วยเจรจา ดุจกรุณาชวนสนิท ปลิดตีนปูให้เปลือง ที่ไหนเคืองแรงถ่าย บ่ายให้เอาครัวออก ครั้นเถิงนอกไล่เอา ทำให้เหงาดั่งนั้น โดยเบื้องบั้นปัญญา นานาเนกภิปราย ให้พรรณรายเรืองยศ ปรากฏเกียรติเจ้าแผ่น แดนธรณีแห่งตน กลขุนพลดั่งนี้ ตามสิ่งโดยพระชี้ กล่าวแกล้วขุนพล ๚
๏ กลหนึ่งเธอกล่าวเถิงขุนกลาง ขุนใด บ่ อางขนางแก่เจ้า ขุนใดเศร้าเมื่อท่านติ ขุนใด บ่ ริรอบด้วยราช ขุนใดอาจรักชอบ ขุนใดประกอบหาญ ขุนใดชาญสำนวน ขุนใด บ่ แปรปรวนตามผิด ขุนใดคิดก่อเกื้อ ขุนใดเชื้อบาญชี ขุนใดมีใจสัตย์ ขุนใดคัดช่วยชอบ ขุนใดกอปรด้วยใจติตน ขุนใดรู้กลเชิงความ ทังสิบสามท่านชี้ ขุนประกอบการดั่งนี้ แต่งตั้งตราพล ขุนกลาง ๚
๏ กลหนึ่งผิจะหา ขุนรับวาจาจอมราช ขุนใดฉลาดโวหาร ขุนใดชาญเขียนสาสน์ ขุนใดผาดเสียงฉาน ขุนใดชำนาญกลางสนาม ขุนใดตามความสั่ง ขุนใดหยั่งรู้สาร ขุนใดชาญเชิงธรรม์ ขุนใดผันตามชอบ ขุนใดนอบนบราบ ขุนใดสุภาพต่อไท้ สิบอันไซร้เที่ยงแท้ ขุนดังนี้หนอแล้ แต่งไว้สนองคำ ๚
๏ ผิจะหาขุนนำพลราช ขุนใดฉลาดใจหาญ ขุนใดการรู้รอบ ขุนใดชอบใจคน ขุนใดปรนทุกข์ราษฎร์ ขุนใด บ่ อาจทำผิด ขุนใดชิดสำนวน ขุนใดครวญใจภักดิ์ ขุนใดชักชาญทาง ขุนใดเป็นกลางเที่ยงถ้อย ขุนใดมักน้อยยศลาภ ขุนใด บ่ หยาบความจรึง ขุนใดรึงรัดจอง สิบสองกลท่านชี้ ขุนประกอบดั่งนี้ ชอบตั้งนำพล ๚
๏ กลหนึ่งผิจะหา ผู้รักษาจอมราช ขุนใดฉลาดเฉลียวการ ขุนใดชาญตรวจจัด ขุนใดสารวัตรรอบรู้ ขุนใดสู้ทำงนราช ขุนใด บ่ คลาดคลาเฝ้า ขุนใดเล้าโลมใจไพร่ ขุนใดกล่าวเกาะฉบับ ขุนใดผับชาญขบวน ขุนใดล้วนคิดเสร็จ สิบเอ็ดกลนี้ไซร้ ขุนดั่งนี้ควรไว้ แต่งบริรักษา ๚
๏ ส่วนหนึ่งผิจะริ ตริหาผู้จะสนองพระองค์ ผู้ใดคงคำสัตย์ ขุนใดภัตดิ์แก่บุญ ขุนใดมีคุณแก่ราษฎร์ ผู้ใดอาจอดโกรธ ผู้ใดโคตรมีพงศ์ ผู้ใดจำนงตรีชอบ ผู้ใดประกอบโดยยุกดิ์ ผู้ใดอุครแก่คำสัตย์ ผู้ใดประดิพัทธ์ด้วยศีล ผู้ใด บ่ ปีนความผิด ผู้ใดคิดท่านเสมอตัว ผู้ใดกลัวยำอาชญา ผู้ใดกรุณาแก่คนยาก ผู้ใด บ่ มิมาก บ่ มิน้อย ผู้ใด บ่ มิคล้อยตามคนพาล ผู้ใดหาญ บ่ มิตระหนก สิบหกประการนี้แล้ ไว้แม่นจริงเที่ยงแท้ จึ่งตั้งสนององค์ ๚
๏ ผิมหากระษัตริย์จำนง ประสงค์แสวงคช ให้ปรากฏมหึมา ให้หาพฤฒิบาศ แลกระทำราชพรต กำหนดศิลปะ ตระบะณรงค์สงคราม จงพยายามศาสตร์ ฉลาดที่จะให้ เอาเดือนดาวต่างไต้ ขุนใดอุตส่าห์เยียนเถื่อน ขุนใดรู้เงื่อนใจสาร เก้าประการท่านชี้ ขุนเชี่ยวชาญฉันนี้ ชอบตั้งคชบาล ๚
๏ ผิจะหาผู้ชำนาญชาญอัศว์ สำหรับมหากระษัตริย์จุมพล ยุบลราชกำลัง ขุนใดฟังครูสั่ง ขุนใดนั่งม้าตามครูสอน ขุนใดวรคุณรู้ ขุนใดสู้เหนี่ยวแปลง ขุนใดแสวงม้ามาก ขุนใดรู้ภาคขี่ขับ ขุนใดบังคับเชิงม้า ขุนใดอาชาเชี่ยวชาญคลี แปดประการนี้กล่าวไว้ ใครร่ำเรียนได้ไซร้ จึ่งตั้งอัศวบาล ๚
๏ ผิจะหาขุนหาญ ชำนาญกลางณรงค์ ขุนใดจงใจภักดิ์ ขุนใดชักใจท่าน ขุนใด บ่ พานข่าวขยัน ขุนใดถือกรรม์เป็นนิตย์ ขุนใดคิดรอบรู้ ขุนใดสู่กันเผือน ขุนใดรู้แต่งเขื่อนกันพล ขุนใดรู้กันตนเสมอเพชร ขุนใดรู้บำเหน็จไพร่ฟ้า ขุนใดคค้าปากทำเป็น ขุนใดเย็นอกไพร่ ขุนใดรู้ไล่รู้ถอย ขุนใดรู้คอยกลางยุทธ ขุนใดพูดมิหนักมิเบา ขุนใดรู้เอาใจไพร่ให้รบ ขุนใดสบแสวงคุณ ขุนใดปุนปองรู้พล ขุนใดรู้แง่กลอุปเทศ ขุนใดพิเศษปรีชา ขุนใด บ่ คลาใจหมั่น ขุนกระชั้นทังการงาน ยี่สิบเอ็ดสารกล่าวแล้ว ขุนดั่งนี้ใจแกล้ว แกว่นรู้ใจหาญ ๚
๏ ผิภูบาลบดี หาพระมเหสีเสมอยศ ปรากฏครองพระองค์ จำนงใจเป็นเพื่อน หญิงใด บ่ เลือนลุ่ยล่าย หญิงใด บ่ หมายชื่นชมชู หญิงใดรู้รอบการ หญิงใดชาญทอปัก หญิงใดรักใจเดียว หญิงใดเกลียวกลมใจ หญิงใดใครแขกรับ หญิงใดรู้นับคิดอ่าน หญิงใดมิหว่านทรัพย์เสียเปล่า หญิงใดมีเผ่ามีพงศ์ หญิงใดใจจงคิดชอบ หญิงใดประกอบด้วยกุศล หญิงใดสนนใจทุกสิ่ง หญิงใดขอนขิ่งภักดีแก่ผัว หญิงใดรู้แผ่ทั่วผูกมิตร หญิงรู้คิด บ่ หึงแหน หญิงใด บ่ ดูแคลนชายหมิ่น หญิงใดสรทิ่นพบเพียง หญิงใด บ่ กล่าวเสียงพ้นหย้าว หญิงใด บ่ กล่าวห้าวระเร่งแรง หญิงใดยำแยงทังสองผ่าย หญิงใดรู้บ่ายใจหาญ หญิงใดรู้หมั่นการอดหลับ หญิงใดมักสดับโบราณ หญิงใดเสงี่ยมเสี่ยมสาร มีมารยาทนั้น ยี่สิบหกอันหมั้น กล่าวแกล้งมเหสี ๚
โคลง๏ ผิวเป็นท้าวครอบ	โลกัตย์
ควรพินิจจัยสัตว์	หยั่งยั้ง
ตรัสตรองตริตามอรรถ	พระกล่าว
กลางดั่งนี้ชอบตั้ง	แต่งไว้โดยกรม ๚
๏ จงรู้ดีร้ายสิ่ง	ขุนทำ
แม้นสิ่งใดดียำ	แต่งตั้ง
สิ่งร้ายเร่งจองจำ	นงโทษ
เอามโนในยั้ง	หยั่งด้วยปรีชา ๚
๏ ขุนใดมักพาธาแห่งโทษ ขุนใดโกรธ บ่ มิคิดหน้าหลัง ขุนใดหวังสินจ้าง ขุนใดอ้างทรนงศักดิ์ ขุนใดมักกินเหล้า ขุนใดเข้าข้างผิด ขุนใดชิดแซมร้าย ขุนใดบ่ายเกลียวกล ขุนใดยลโลภลาภ ขุนใดคาบถอยคำ ขุนใดทำใจใหญ่ ขุนใดใฝ่ดอกฟ้ามามือ ขุนใดพิลึกฤๅปองเปล่า ขุนใดเคร่ากินสการ ขุนใด บ่ รู้ยุกดิ์ธารยุกดิ์ธรรม์ ขุนใดสรรใส่ท่าน ขุนใดร่านคำกล่าว ขุนใดคร่าวเหยื่อหยาม ขุนใดขามยแย้ง ขุนใดกำแหงกลางเมือง ขุนใดเคืองใจไพร่ ขุนใดใคร่เมียมาก ขุนใดรักษายากใจคน ขุนใด บ่ ดูตนดูท่าน ขุนใด บ่ คิดอ่านระรึง ขุนใดจาจึงว่าตนรู้ ขุนใดหลู่คุณท่านเลีย ขุนใดเยียทรหึงนัก ขุนใดมักพล่อยปาก ขุนใดมักหลากตนองค์ท้าว ขุนใดมักน้าวพร้าด้วยเข่า ขุนใดเลี้ยงงูเห่าให้กำลัง ขุนใดฟังหญิงกลัวเมียข่ม ขุนใดจักล่มเร่งขุดเล่า ขุนใดเมามัวโม่ห์ ขุนใดโทร่ห์ทารุณ สามสิบหกปุนกล่าวนี้ ขุนดั่งนั้นชื่อชี้ ชาติร้ายขุนเข็ญ ๚
๏ เธอกล่าวให้เห็นจรึง ซึ่งใจหญิงผู้ร้าย หญิงใดก่ายแกมผัว หญิงใดหัวระริกล่อชาย หญิงใดหมายโทษพ่อแม่ หญิงใดแม้มิฟังผู้เฒ่าสอน หญิงใดวอนพ่อแม่เอาผัว หญิงใดมิกลัวแก่การบาป หญิงใดหยาบแค้นใจแก่ชาย หญิงใดผูกคำหมายรึงโทษ หญิงใดโกรธรุกราน หญิงใดพาลคบผิด หญิงใดคิดร้ายต่อผัว หญิงใดหัวไพผู้เฒ่า หญิงใดเงาพ้นแพ่ง หญิงใดทำกลแต่ง ดั่งนั้นหญิงกาล ๚
๏ หญิงใดมักแต่งแง่ทำงาน หญิงใดใจพาลมิยำแยง หญิงใดทำแพ่งแก่พ่อแม่ผัว หญิงใดมิกลัวสิ่งเป็นบาป หญิงใดคำหยาบพ้นศักดิ์ หญิงใดมักหลายผัวหลายชู้ หญิงใดรู้ติเตียนท่าน หญิงใดมักพาลถ้อยพาลความ หญิงใดมักถามกู้หนี้ทุกแห่ง หญิงใดมักตั้งแพ่งด้วยผู้ชาย หญิงใดลุ่ยล่ายผัวเสมอเกลอ หญิงใดเออปากเปล่า หญิงใดเล่าความเท็จ สิบสามนี้หญิงเข็ญ ๚
๏ หญิงใดเลศสอดแสวงตาชาย หญิงใดหมายผิดคำถ้อย หญิงใดใส่สร้อยเท็จแกมจริง หญิงใดประวิงใช้หนี้ หญิงใดแสร้งชี้ร้ายใส่เลศ หญิงใดเท็จกล่าวไส้ใหญ่ หญิงใดไพล่ลิ้นไขว้ตราชู หญิงใดคู่คำมรรษ เก้าสิบทัศทั้งนี้ สิบสามชี้หญิงกาล สิบเอ็ดสถานหญิงเข็ญ เก้าอันเป็นมรรษาวาท ชาติหญิงกาลนี้อย่าสมาคม นิยมหญิงบัดศรี เกิดในโลกย์นี้แล ๚
๏ หญิงใดหน้าเศร้าโศกชั่วตน หญิงใดเวียนวนอยู่เงียบเหงา หญิงใดมักหาไข่เหาขบ หญิงใดทำมบให้ชายหลง หญิงใดพะวงแต่ชายชู้ หญิงใดมิรู้ผัวมีคุณ หญิงใดทำดรุณกล่าวส่งเสรก หญิงใดมักเอาเด็กเป็นผัว หญิงใดมิหวีหัวสยุยสยุก หญิงใดทุกข์ตีอกทุกข์นัก หญิงใดมักนอนต่อตระวันสาย หญิงใดสยายผมปกหน้า หญิงใดมักแก้สิ้นผ้าอยู่เปลือยเปล่า หญิงดั่งนั้นเล่าบัดศรี สิบสามมีเที่ยงแท้ หญิงดั่งนี้หนอแล้ ย่อมล้วนเสียศรี ๚
๏ เธอจะกล่าวคดีชาย โดยบรรยายว่าไว้ ให้เป็นฉบับทั่วเท้า ชายใดมักกินเหล้ายาเมา ชายใดเอาเมียเท่าเสมอแม่ ชายใดมักติผู้เฒ่าผู้แก่มิยำแยง ชายใดมักแสวงขุดทองพระ ชายใดรานระแก่สงฆ์ ชายใดหลงแก่กิเลส ชายใดแปรเพศเป็นผู้หญิง ชายใดเอานปุงสกลิงค์เป็นเมีย ชายใดบำบัดคุณครูเสียกล่าวโทษา ชายใดฆ่าสัตว์ค้าขาย ชายใด ป รู้อายขับรำขอ ชายใดเป็นหมอโกหกมายี ชายใดผิงไฟผีว่าสนุก ชายดั่งนั้นทุกข์บัดศรี สิบสามมีมั่นหมาย ลักษณผู้ชายชั่วแล้ ชายดังนี้หนอแท้ เลศล้วนบัดศรี ๚
๏ ผิจะใคร่มีสมสู่ หาเป็นคู่สู่สมาคม สมหญิงชายในโลกย์ ให้พ้นโศกโศกา ผู้ใด บ่ คลาคำสัตย์ ผู้ใดกำหนัดแก่บุญญ ผู้ใดรู้ละโกรธให้บาง ผู้ใดวางใจแก่มิตร ผู้ใดมีจิตมารยาท ผู้ใดสงวนชาติกระกูล ผู้ใดมักพูนที่ต่ำ ผู้ใดรู้จักส่ำจักรอย ผู้ใดค่อยผิดตักเตือน ผู้ใดมีเรือนรู้รักษา ผู้ใดรู้กล่าววาจามีพากย์ ผู้ใดยากแต่สินครองยศ ผู้ใดลดตนลงยอท่าน ผู้ใด บ่ รานถ้อยเถียงคำ ผู้ใดนำกุศลซื่อ ผู้ใด บ่ ได้สื่อใจเคียด ผู้ใด บ่ ได้เบียดเบียนท่าน ผู้ใด บ่ ได้อ่านมนตร์โจร ผู้ใดเป็นโหรอันแม่น ผู้ใดแกว่นชำนาญการ ผู้ใดมีหาญ บ่ มีขลาด ผู้ใดฉลาดรู้หาทรัพย์ ผู้ใดรู้นับคิดควณ ผู้ใดรู้สงวนใจมิให้เศร้าหมอง ผู้ใดรู้ครองญาติเพื่อนฝูง ผู้ใดจูงสัตว์ให้หายศัลย์ ผู้ใดรู้ธรรม์เห็นอรรถ ผู้ใด บ่ ขัดถ้อยคนพาล ผู้ใดรู้จักการแม่นแท้ ผู้ใดแล้รู้เห็นโทษเห็นคุณ ผู้ใดปุนชอบให้แก่ท่าน การดั่งนั้นสมาคมแล้ อย่าได้คลาไคล ๚
๏ ผิ บ่ ให้ไปสมาคมสมสู่ อยู่เป็นหมู่เป็นมิตร ดูผู้จริตกำหนด ผู้ใดกำหนัดแก่สินท่าน ผู้ใดมักผ่านล่วงประเวณี ผู้ใดมีคำกล่าว บ่ มีสัตย์ ผู้ใดกัตติมักกินเหล้า ผู้ใดมักเย้าให้ผิดกัน ผู้ใดมักสรรใส่โทษ ผู้ใดโกรธมักกุมโพย ผู้ใด บ่ มิโดยความชอบ ผู้ใดลอบกล่าวข้อนมิตร ผู้ใดผิดแล้วเร่งทำ ผู้ใดจำแต่ร้าย ผู้ใดบ่ายผิดไว้แก่ท่าน ผู้ใด บ่ มิคิดอ่านสิ่งสีน ผู้ใดปีนถ้อยปีนความ ผู้ใดมิขามผู้มียศศักดิ์ ผู้ใดมักชักท้าวเธอเป็นเพื่อน ผู้ใดเลื่อนลิ้นพาดตาวคม ผู้ใดชมชื่นนัก ผู้ใดมีศักดิ์สำหาว ผู้ใดปาวปากเปล่า ผู้ใดเล่าตำราขุดเงินทอง ผู้ใดเรียนมนตรส้องส้าว ผู้ใด บ่ มิยึดยาวตัดสะบั้น ผู้ใดมิหมั้นมิคง ผู้ใดระวงแต่มักได้ ผู้ใดใส่ไคล้ปากหวาน ผู้ใดเฉาโฉด.... ผู้ใด.... เหิมชมศักดิ์ ผู้ใดกักมีชอบไว้แก่ตน คนดั่งนี้คนพาล สามสิบสองประการท่านชี้ คนพาลดั่งนี้ อย่าได้สมาคม ๚
๏ พึงสมสู่สมเสพ อันชื่อเทพธรรม์ บัณฑิตชาติทังนั้น บั้นผู้ใดกล่าวภัย ผู้นั้นไซร้ชื่อบัณฑิต ผู้ใดคิดอายแก่บาปทังหลาย ขวนชวายชักชวนชอบ ประกอบด้วยเพียรเสียบาป ผู้ใดปราบใจตนให้อ่อน ผู้ใดผ่อนผิดเสียเอาชอบ ผู้ใดรอบรู้เห็นทุกข์ ผู้ใดเห็นยุกดิ์เห็นสัตว์ บ่ มิเที่ยง ผู้ใดเลี่ยงรู้ว่าใช่ตน ผู้ใดเห็นหนทางธรรม์ ผู้ใดผันเห็นทังสี่สัจ ผู้ใดตัดเบญจขันธ์ ผู้ใดผันหนีไตรภพ ผู้ใดสบแสวงแจ้งนิพพาน ผู้ใดเห็นมรรคญาณปลดปล่ง ผู้ใดชื่อองค์มหาบัณฑิต กิจสิบหกประการ สารองคบัณฑิต พึงให้เป็นมิตรไมตรี สมาคมมีประโยชน์เที่ยงแท้ บัณฑิตกลนี้แล้ โลกอ้างอาศัย ๚
๏ แม้พระราชหฤทัย ใคร่ใฝ่หานักปราชญ์ เฉลียวฉลาดไวโวหาร สารดังฤๅจะรู้จัก ลักษณ์นักปราชญ์ก็ดี จงมีพิรียพยายาม งามด้วยมารยาท ชนาดสมด้วยนักธรรม์ อันภักดิ์ลักษณ์โบราณ อาจชิดการพิเศษ เลศธรรมนียม สมณาจารย์รู้ลักษณ์ทั้งห้า อันรู้จักศีลห้า อันรู้จักสมาธิห้า อันรู้จักปัญญาห้า อันรู้จักญาณห้า อันรู้จักการในนอก บอกคาถาบาลี มีปัญญาญาณแล้ แก้บาลีตามกลอน มีอักษรพินัยไตรปิฎก ยกเอาพระอภิธรรม เป็นกำแพงกันกั้งหน้า เอาพระจัดุราริยสัจมาเป็นอินทรีย เอาพระสมดึงสโพธิปักขิยบารมีเป็นอาวุธ เอาพระสมุทรเป็นซ้ายขวา เอาชาติชรามาเป็นแว่นทองส่องให้เห็นตน เอารูปสกลมาเป็นปราสาท เอาเดโชธาตุมาเป็นกำลัง หยั่งเอาวาโยธาตุมาเป็นเจ้าเรือน เอาอาโปธาตุมาเตือน แต่งสระสรง ดำรงเอาปฐวีธาตุมาเป็นเสาศิลาให้คง เอาอาหารมาดำรงต่างแม่นา เอาอารัมภ์มากทำเป็นต้นหน เอาสรีรสกนธ์มาเป็นสะเภา เอาปรีชาเชาว์มาเป็นจังกูด เอาพระสูตรมาเป็นลดโยง เอาสุทธิมาเป็นกโดงทรงใบต่างปีก เอาไมตรีมาฉีกฟั่นเป็นเกลียว เอาอานาปราณมาเป็นเทียวธงคุมลม เอามธุกามาสมสอบเป็นกงเกา เอาอุเบกขามาใส่เป็นแก้วแสงฉาน เอาสมภารมาเป็นนายอ้างถือท้ายไซร้ เอาบารมีมาไว้เป็นลูกสมุห์ เอาสัตยานุสัตย์มาเป็นถมอ ยอฤทธิพิถีมาเป็นพระพิสัย เอาชญาณพิถีมาเป็นเขน เอาอินทริเยนทร์มาเป็นปานหมวกปกหัว เอาความกลัวความอายเป็นขันน้ำ หมันปูนเอาพระธรรมมาหนุนหัวต่างหมอน เอานามรูปมาเป็นกลอนกวัดแกว่ง เอาเอกัคคตาจิตมาแต่งเป็นพะงา เอาอนุโลมญาณมาตรึงสว่าน เอาโคตรถญาณมาเป็นธงไชย เอาประดิโลมมาเป็นสินธู คูน้ำไหลให้รู้ลักษณ์หลายหลาก เอาประดิภาคมาเป็นกลองไชยเตีอนยาม บังเกิดความตริตรึกการ คือชญาณอันอุดม สมณาจารย์พินัย ไตร่ตรองพิทักษ์รักษา ปรีชญาณหาพุทธจิต บ่ มิผิดจตุปาริสุทธ ศีลพิริยพยายาม ด้วยมรรคญาณาริยกรรมธรรมปานปุน คุณนักปราชญ์ดั่งนี้ไซร้ ควรให้เป็นนักปราชญ์ ควรพระราชนมัสการ โลกยญาณสำนัก อันนี้ลักษณะผู้เป็นนักปราชญ์แล ๚
๏ แม้พระราชหฤทัยใฝ่หาราชครู ดูอนุกรมการ ดำนานดำแหน่งตักเตือนพระองค์ จงคำนับสรรพกล ยุบลดังฤๅแลจะรู้จัก ลักษณะกรมครูโสดสิ้นไซร้ ให้รู้เวทางคศาสตราคม สมกระกูลเพื่อพงศ์พราหมณ กระษัตริย์แพศย์ศูทรรู้โคตรพงศ์ จงดูอาจารผู้งาม นามผู้ดีมีคำรบคุณวุทธิ มีการิสุทไฟพิสัยพระอาทิตย์ พิพิธพระนารายณ์ อัมพวายตัดต้อง ตระกองบูชามนตร์นมวัว ดอกบัวดอกคำทำฉมจันทน์ พรรณใบเฟืองใบยม ต้มไข่อีกหมากพร้าวลูกตาล อ่อนแกงหวานเมี่ยงหมากพลู กล้วยอ้อยดูตระการประดับ สำหรับบูชาหาประดาพระเพลิง บันเทิงใจในพระปรเมศวรบูชา อย่าคร้านคลาฟั่นด้าย สะพายสังวาลงานถือสังข์ นั่งบูชาหาตรีมูล จูรณเจิมหน้าผ้าสะพักเฉวียง เรียงกันถวายย้ายกันอยู่ หมู่พราหมณาจารย์ อาทธิอาการพยารี ชี้อยู่เป็นถ่องซ้องแซม แกมกันเป็นหมู่ อยู่เป็นฝูงลุงตา อีกทั้งพังคาพังคี ชวาปราศรีจีนจาม ไต่ถามออกยินยล ผล่นแผลงไปเสนอการ เด็กเล็กน้อยถ้อยคำงาม ไต่ถามความผู้เฒ่าระบอบ ชอบเทียบกันดูศิษย์ แลครูเยียวผิดกิจท่านกันคำนับคัลกันไป จะกล่าวใคร่อหงา ฟังไปทุกภาษาภาษี มีอันเจ้าอันไท้จะถาม ตามระวังการศาสตร์ ล่วงราชจริต คิดทำเงินทำทอง ปองหายาหาหยูก ถูกการให้ถามทาย หมายสงครามการดูดาวเดือน เตือนเจ้าเตือนพิสัยตำนาน ทานบูชาโคลาชักน้ำ บ้างปล้ำบ้างตี บ้างมีอัมพวาย มรักขนายแลเรียกกันมายยุ่ง จจุ่งเทียมปรศรพยารี มีค่ำมีคืน เนื้อวัวเนื้อควาย ฟายปลาหาหม้อข้าวหม้อแกง แต่งจวักผักแลเกลือเขือแลถั่วงา หาขัณฑสกรแลนมวัวหวาน นํ้าตาลจานกระทิ ระบิการพยารี มีแกงสามหม้อ ย่อมอั่วอ่อมแกมกัน พรรณนักเทศเลศอาจารย์ กำนานไซร้ให้โดยศาสตรการ แลอาจารย์ราชครูโดยความ บ่ มิงามความชอบประกอบดั่งนี้ไซร้ จึงควรให้เป็นราชครู ดูโดยบรรทัดตัดแต่ง แพ่งสอนใจราชครู ชอบแล ๚
๏ แม้พระราชหฤทัยใฝ่ แลจะให้หาพระอัครมเหสี เทพีเจ้าแท่นทอง อันจะครองพระสนม ชมเชือใจจอมจักร รู้จักลักษณอุดม จงสมคุณโสภา จรรยาศัยหนุ่มเหน้า เกื้อแกมเคล้าอุบรา คือสัมธมิตรเตรียบหน้า ช้าชวนอ่าเอวกลม สมมารยาทชนาดเทพี อัครมเหสีนางผ่านเมือง โอบองค์ซ้ายขวา ตาไกลตนคำเอก บ่ ห่อนเจกใจสอง บ่ให้ช่องลับตา เจรจาเสียงอ่อนอ้อย ละห้อยกล่าวเสียงสาร การเป็นนางเมืองจบคุณ จงรู้ปุนรู้รอด สอดใจเห็นทุกสิ่ง ยิ่งกว่าหญิงทั้งหลาย รู้อภิปรายยิ่งคน เป็นตนแต่งนางจูง ให้นั่งสูงถือศักดิ์ แต่งนางรักถือวี แต่งสาวศรีถือแว่น แน่งน้อยแกว่นชูผ้า แต่งหนุ่มหน้าชูพาน แต่งสาวสะคราญรับผ้า แต่งหนุ่มหน้าดูของ แต่งถือทองเทียมจันทร์ แต่งถือขันหมากถวาย ชาวแม่หลายเป็นถ้อง นั่งซ้องแซมเรียงรัน ตรูเตรียบจันทร์แจ่มหน้า คือนางฟ้าปรนนิบัติ บ้างนั่งพัดนั่งวี แกว่งจามรีจามร นั่งองค์อ่อนเอาภาร บ้างรู้การสังคีต บ้างรู้ดีดทันที บ้างรู้ตีพาทย์ฆ้อง บ้างแต่งต้องตามคุณ บ้างปุนเป็นแม่ครัว บ้างรู้อั่วรู้เจียว บ้างรู้เสี่ยวรู้ปัก บ้างรู้พิทักษ์เลี้ยงไพร่ บ้างรู้แต่งไต้เทียนยาม บ้างรู้แต่งความผิดชอบ รู้ประกอบพระหฤทัย พิสัยรู้รอบการ สารดั่งกล่าวมานี้ ชาติเชื้อมเหสี ๚
๚ จบดั่งกล่าวเท่านี้แล ๚
ความสนใจเอกสารไทยของชาวฝรั่งเศส ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
บทนำ
ในมุมมองของการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างราชอาณาจักรสยามกับประเทศตะวันตกในสมัยคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ นั้น ดูเหมือนว่าการศึกษาโดยทั่วไปจะเจาะจงให้การถ่ายทอดวัฒนธรรมเกิดจากภูมิภาคตะวันตกมาสู่ภูมิภาคตะวันออกมากกว่าจะเป็นในทางกลับกัน เพราะเหตุที่ว่าองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์แผนใหม่อาจจะเริ่มก่อร่างสร้างตัวขึ้นหลังจากยุคสมัยของการฟื้นฟูศิลปวิทยาการไม่นานนัก พร้อมกับการเกิดการปฏิวัติอุตสาหกรรมขึ้นในแถบประเทศภูมิภาคตะวันตก ทำให้เกิดความพยายามในการนำและเผยแพร่แนวคิดใหม่ ๆ ออกสู่ “โลกภายนอก” ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว การถ่ายทอดวัฒนธรรมและการมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างรัฐหรืออาณาจักรต่าง ๆ ในโลกตะวันออกได้ดำเนินมาอย่างต่อเนื่อง เพียงแต่ขึ้นอยู่กับบริบทของสถานการณ์นั้นๆ เป็นต้นว่า การค้า การทำสงคราม หรือการยอมรับรัฐหรืออาณาจักรอื่นๆ ในระบบบรรณาการ ดังนั้นความรู้ด้านการเดินเรือของอารยธรรมจีนอาจยังผลให้ประเทศในภูมิภาคตะวันตกได้ปรับปรุงประสิทธิภาพของฝ่ายตนเพิ่มมากขึ้น รวมทั้งวิชาการแพทย์แผนโบราณ วิชาคณิตศาสตร์ การดาราศาสตร์ ที่ต่างก็ได้รับการศึกษาอย่างเป็นระบบมาก่อนหน้านี้แล้ว ศาสตร์เหล่านี้เป็นตัวอย่างที่แสดงว่าอย่างน้อยการมีปฏิสัมพันธ์และการเริ่มสร้างความสัมพันธ์กับประเทศต่าง ๆ นั้นอาจจะเกิดขึ้นจากแหล่งอารยธรรมในบุรพทวีปที่ถ่ายเทไปยังดินแดนอื่นก็เป็นได้
เมื่อพิจารณาการแลกเปลี่ยนและการปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรมระหว่างราชอาณาจักรสยามกับต่างประเทศแล้ว พบว่าจะมีนัยที่เกี่ยวข้องกับสถานการณ์ของอาณาจักรเป็นหลัก ซึ่งในที่นี้เราอาจให้คำจำกัดความได้ว่าเป็น “ภาวะความต้องการชั่วคราว” ของสยาม โดยจะปรับเปลี่ยนไปแล้วแต่กรณี มิใช่เป็นเหตุการณ์ที่พึงเกิดขึ้นเองแต่อย่างใด การปรากฏตัวขึ้นของทหารต่างชาติในสมัยอยุธยา เช่น การว่าจ้างนายทหารโปรตุเกสเข้ามาเป็นทหารในราชสำนัก มีคำอธิบายที่เหมาะสมว่าเกิดจากแรงผลักดันทางการเมืองภายในและเป็นการเสริมความมั่นคงในการสรรพยุทธของอาณาจักรสยาม มากกว่าที่จะอธิบายว่าเป็นความพยายามของประเทศตะวันตกที่จะยึดครองดินแดนใดดินแดนหนึ่งด้วยอำนาจทางการทหาร หรือการเดินทางเข้ามาค้าขายของพ่อค้าจากเปอร์เซียหรือยุโรปล้วนแล้วแต่มีเงื่อนไขอีกหลายประการเป็นตัวกำหนดด้วยทั้งสิ้น เช่น เป็นภาวะที่พระคลังมหาสมบัติสามารถหารายได้เข้าสู่ท้องพระคลังได้มากกว่าการค้าขายภายในประเทศหรือกับประเทศใกล้เคียง เป็นต้น
สยาม-ฝรั่งเศส : การปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรม
กรณีที่น่าสนใจสำหรับการศึกษาเรื่องการปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรมในสมัยอยุธยาจะปรากฏเด่นชัดมากในช่วงรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ.๒๑๙๙ - พ.ศ.๒๒๓๑) เมื่อชาติตะวันตกหลากหลายเชื้อชาติได้เข้ามาในราชอาณาจักรโดยมีวัตถุประสงค์ในพันธกิจที่เด่นชัดมากกว่าที่ปรากฏในรัชกาลก่อน ๆ ดังตัวอย่างเช่น พ่อค้าฮอลันดาได้แสดงความปรารถนาในด้านการค้าและสิทธิทางการค้าที่จะเอื้อประโยชน์แก่บริษัทตนเพิ่มมากขึ้น ส่วนพ่อค้าอังกฤษก็แสดงความพยายามในการยกระดับการค้าระหว่างประเทศของตนกับสยามให้มากขึ้นกว่าเดิม
กล่าวสำหรับความสัมพันธ์ระหว่างราชอาณาจักรสยามกับประเทศฝรั่งเศสนั้นเราสามารถแบ่งความสนใจของฝรั่งเศสต่อสยามได้ ๓ ประเด็นสำคัญด้วยกัน โดยขึ้นอยู่กับระยะเวลาและบริบททางประวัติศาสตร์อื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง ดังนี้
๑. ความสนใจด้านการเผยแผ่ศาสนา ปรากฏเด่นชัดเมื่อคณะมิซซังต่างประเทศ กรุงปารีส (Missions Etrangères de Paris) ได้ส่งคณะมิชชันนารีเดินทางมายังภูมิภาคตะวันออกไกลโดยมีจุดหมายปลายทางที่แคว้นโคชินจีน แคว้นตังเกี๋ย แต่เมื่อเดินทางเข้ามาถึงยังสยามก็พบว่าดินแดนนี้มิได้รังเกียจการเคารพนับถือศาสนาอื่น ๆ คณะมิชชันนารีจึงเกิดแรงบันดาลใจที่จะเผยแผ่ศาสนาในดินแดนนี้ ทั้งได้ดำริที่จะจัดตั้งโรงเรียนสอนศาสนา “สามเณราลัย” ขึ้น ความสนใจที่จะเผยแผ่ศาสนาได้ขยายพรมแดนจากการพยายามชักจูงให้ชาวสยามเข้ารีตไปสู่การชักจูงให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงยอมรับศาสนาคริสต์เป็นศาสนาประจำพระองค์อีกด้วย หากเมื่อพระสังฆราช ลอมแบร์ เดอ ลา มอตต์ (Lambert de la Motte - พ.ศ.๒๑๖๘ – พ.ศ. ๒๒๒๒) ได้มีโอกาสเข้าเฝ้าฯ และกราบบังคมทูลเรื่องราวต่าง ๆ ทางคริสต์ศาสนา สมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็มิได้ทรงแสดงพระราชหฤทัยที่จะทรงเข้ารีต แม้บางครั้งจะทรงมีพระราชปุจฉาเกี่ยวกับเรื่องศาสนาบ้างก็ตาม ความสนพระราชหฤทัยของพระองค์อยู่ที่สรรพวิทยาการตะวันตกที่ดูจะเป็นของใหม่ในดินแดนตะวันออกมากกว่า ผลของความพยายามในครั้งนี้จึงไม่ประสบความสำเร็จตาม วัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ ดังที่บาทหลวง เดอ ชัวซีย์ (De Choisy) ระบุไว้ว่า “ข้าพเจ้าได้ทราบแก่ใจอยู่แล้วว่า การที่พูดกันว่าพระเจ้ากรุงสยามจะทรงเข้ารีตนั้น เป็นคำพูดที่เกินกว่าเหตุมาก ข้าพเจ้าได้รู้สึกว่า พระเจ้ากรุงสยามทรงยอมที่จะปกครองและบำรุงพวกเข้ารีต แต่หาใช่พระองค์เองจะเข้ารีตด้วยไม่ การที่พระองค์ทรงปฏิบัติเช่นนี้ก็โดยพระราชดำริจะชักนำให้ชาวต่างประเทศและสินค้าได้เข้าไปในพระราชอาณาเขต เพื่อเป็นทางป้องกันมิให้พวกฮอลันดามารังแกข่มเหงพระองค์ได้ เพราะบรรดาเจ้าแผ่นดินฝ่ายอินเดียทุกองค์มีความกลัวพวกฮอลันดามาก” อย่างไรก็ตาม ข้อสนธิสัญญาเกี่ยวกับคริสต์ศาสนาปี พ.ศ. ๒๒๒๘ ก็ระบุว่าพระเจ้าแผ่นดินสยามทรงพระราชทานพระราชานุญาตให้เผยแผ่ศาสนาได้อย่างเสรี
๒. ความสนใจด้านการค้า เมื่อการเริ่มวางรากฐานคริสต์ศาสนาในสยามเริ่มเข้ารูปเข้ารอยแล้ว แนวคิดทางด้านการค้าก็ได้รับการเสริมขึ้นมาทันทีโดยท่านสังฆราชปัลลู (François Pallu - พ.ศ. ๒๑๖๙ – พ.ศ. ๒๒๒๗) เพราะเมื่อท่านสังฆราชเดินทางกลับจากกรุงโรม มายังฝรั่งเศสในปี พ.ศ. ๒๒๑๑ ได้เข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ และกราบบังคมทูลรายงานผลการเผยแผ่ศาสนาและความเป็นไปได้ในการจัดตั้งสถานีการค้าขึ้นที่อยุธยา เหตุผลที่ท่านสังฆราชเสนอแนวคิดนี้เนื่องจากว่า “จากอาณาจักรนี้ฝรั่งเศสจะสามารถติดต่อกับเกาะสุมาตรา ชวาและบอร์เนียวได้ทางตอนใต้ ทางตะวันตกสามารถแผ่ขยายไปจนถึงเมืองขึ้นของตนในอินเดียและเกาะมาดากัสการ์ ทั้งยังสะดวกในการขยายอำนาจไปทางตะวันออกในแคว้นโคชินจีน แคว้นตังเกี๋ย ประเทศจีนและประเทศญี่ปุ่น” แนวคิดทางการค้าได้รับการสนับสนุน และพยายามทำให้มั่นคงขึ้นดังปรากฏข้อสัญญาที่เอกอัครราชทูตฝรั่งเศสเชอวาลิเยร์ เดอ โชมอง (Chevalier de Chaumont) ได้ทำไว้เมื่อ พ.ศ.๒๒๒๘ แสดงความยินยอมของฝ่ายสยามที่อนุญาตให้บริษัทการค้าของฝรั่งเศสสามารถดำเนินกิจการบางอย่างได้เสรี เช่น การซื้อขายสินค้ากับพระคลัง การค้าขายดีบุกที่ภูเก็จ การตั้งบริษัทห้างร้านในอยุธยา เป็นต้น
ตัวอย่างดังนี้เป็นการสะท้อนการทดลองแนวคิดค้านการค้าในภูมิภาคตะวันออกไกลของบริษัทการค้าฝรั่งเศสที่พึ่งได้รับการจัดตั้งขึ้นเมื่อกลางคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากราชวงศ์ฝรั่งเศสและขุนนางอยู่มาก แต่การเริ่มต้นที่รวดเร็วเกินไปนั้นทำให้บริษัทไม่พร้อมสำหรับการค้าในภูมิภาคดังกล่าวเท่าที่ควร อีกทั้งไม่สามารถต่อสู้กับอิทธิพลทางการค้าของบริษัทอีสต์อินเดียตะวันออกของฮอลันดาและอังกฤษที่ดำเนินงานในดินแดนมหาสมุทรอินเดียและคาบสมุทรอินโดจีนนี้มาเกือบศตวรรษ ผลสุดท้ายคือบริษัทการค้าของฝรั่งเศสต้องยุติกิจการลงในราวต้นคริสต์ศตวรรษที่ ๑๘ โดยประสบภาวะขาดทุนและเมืองสถานีการค้าบางเมืองเช่นปอนดิเชรี (Pondicherry) ถูกยึดครองโดยชาวฮอลันดา
๓. ความสนใจด้านการเมือง นับว่าเป็นประเด็นสำคัญที่ปรากฏขึ้นหลังจากกระแสการค้าในภูมิภาคปรากฏผลสำเร็จในช่วงต้น แต่ในมุมมองของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับฝรั่งเศสในสมัยอยุธยาแล้ว นับว่าเป็นความสนใจของฝรั่งเศสที่ปรากฏขึ้นในช่วงปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช หลักฐานเอกสารบางฉบับระบุความตั้งใจทางด้านการเมืองการทหารที่เด่นชัด เช่นเนื้อความในจดหมายลับของนายฟอลคอนซึ่งเขียนเป็นภาษาโปรตุเกสที่ขอให้ฝรั่งเศสส่งนายทหารที่มีความพร้อมในการดำรงชีวิตอยู่ในสยามเข้ามาประจำการอย่างลับๆ เพื่อจะได้จัดเข้าทำงานในตำแหน่งต่างๆ ในราชอาณาจักร หรือในเอกสารคำสั่งที่พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ มอบหมายให้นายพลเดฟารจ์ช (Général Desfarges) ผู้นำกองกำลังทหารฝรั่งเศสในบางกอกนั้นก็มีข้อความสำคัญว่าให้ฝ่ายฝรั่งเศสสามารถใช้กำลังในการยึดครองบางเมืองสำคัญในอาณาจักรได้ และในกรณีที่พระเจ้าแผ่นดินสยามไม่ทรงยินยอมให้ชาวฝรั่งเศสเข้าตั้งมั่นที่เมืองบางกอกก็ให้สามารถเข้ายึดอำนาจของเจ้าเมืองไว้ ข้อมูลเหล่านี้นำไปสู่ข้อสังเกตถึงความเปลี่ยนแปลงนโยบายของฝรั่งเศสในช่วง ๕ ปีหลังก่อนสิ้นรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชจากการเผยแผ่ศาสนาและการค้ามาเป็นการแสวงหาดินแดนเพื่อผลประโยชน์อื่นๆ ที่จะตามมาในอนาคต
แต่อย่างไรก็ตาม การปรากฏตัวขึ้นของประชาคมฝรั่งเศสในราวทศวรรษสุดท้ายของรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็มิใช่มีองค์ประกอบของความสนใจหลักเพียง ๓ ประการดังที่ได้สรุปนี้เท่านั้น ผู้เขียนพบว่ามีบางประเด็นที่สมควรได้รับการศึกษาเพิ่มเติมเพื่อสะท้อนมุมมองความสนใจของฝรั่งเศสต่อวัฒนธรรมของชาวสยาม ซึ่งในที่นี้ จะได้นำเสนอเนื้อความในเอกสารของชาวฝรั่งเศสบางคนที่ได้แสดงความคิดเห็นและความสนใจเกี่ยวกับเอกสารสยามที่ได้พบเห็นและอาจนำกลับไปยังประเทศฝรั่งเศสด้วย
ความสนใจเอกสารสยามนี้ควรนับได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของความสนใจวัฒนธรรมอันเป็นประเด็นที่สำคัญประการหนึ่งนอกเหนือไปจากความสนใจที่ได้กล่าวมาแล้ว วัฒนธรรมในที่นี้หมายรวมถึงทุกสิ่งทุกอย่างที่เกิดขึ้นในสังคมตามที่พบเห็นในช่วงระยะเวลาหนึ่ง ในกระแสของนักปรัชญาตะวันตกในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ นั้นการแสวงหาความงามจากสิ่งที่แปลกใหม่ดูจะเป็นสิ่งใหม่ที่เกิดขึ้นในวงวิชาการ ความรู้ใหม่ที่ค้นพบจากโลกตะวันออกเป็นสิ่งที่มีเสน่ห์และมีสีสันต่อการศึกษา “โลกใหม่” ที่ต่างจากวัฒนธรรมเดิมของตน บาทหลวงมิชชันนารี นักเดินทางและพ่อค้าที่ต่างก็มีโอกาสผ่านมายังภูมิภาคตะวันออกนั้นจะต้องรายงานสิ่งที่ตนพบเห็นในทำนองบันทึกช่วยจำอันจะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อกิจการของตน ด้วยเหตุดังนั้น บันทึกของวันวลิต (Van Vliet), เดอ ลาลูแบร์ (De la Loubère), นิโคลาส์ แชร์แวส (Nicolas Gervaise), แกมเฟอร์ (Kampher) จึงให้รายละเอียดของภาพต่างๆ ในสังคมไว้อย่างมากมาย เช่น ภาษา การแต่งกาย ชีวิตความเป็นอยู่ พิธีกรรมของชาวบ้าน สัตว์ต่างๆ ยานพาหนะ การค้าขายแลกเปลี่ยนรวมไปถึงขนบธรรมเนียมประเพณีต่างๆ แม้ว่าบางคนจะมีโอกาสเข้ามาเพียงระยะเวลาสั้นๆ ก็ตาม
ความสนใจวัฒนธรรมของชาวฝรั่งเศสนี้เป็นตัวอย่างของการปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรมในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง เช่นเมืองอยุธยา เพราะการปรากฏตัวของชาวต่างชาติในฐานะต่าง ๆ ย่อมนำมาซึ่งวัฒนธรรมของตนที่สามารถผนวกเข้ากับวัฒนธรรมดั้งเดิมของพื้นถิ่นได้อย่างไม่ยากเย็นนัก เช่น อาหาร ผ้าผ่อนแพรพรรณและข้าวของเครื่องใช้จากเปอร์เซีย อินเดีย สามารถซื้อหากันได้ตามท้องตลาดในเมืองอยุธยา การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมในลักษณะเช่นนี้ทำให้สังคมอยุธยากลายเป็นสังคมนานาชาติในที่สุด
ฝรั่งเศสกับความสนใจเอกสารไทยสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
โดยปกติแล้ว นักประวัติศาสตร์ นักเรียนประวัติศาสตร์และผู้ศึกษาทั่วไปจะได้รับประโยชน์จากข้อมูลเอกสารประวัติศาสตร์ที่เรียบเรียงขึ้นโดยชาวต่างประเทศ ซึ่งอาจใช้ในการตรวจสอบความถูกต้องของการบันทึกประวัติศาสตร์ไทยตามแบบจารีต เพราะเป็นที่ยอมรับกันว่าเอกสารที่เรียบเรียงขึ้นด้วยมุมมองของชาวตะวันตกจะมีขนบการบันทึกข้อมูลต่างๆ ที่เกิดขึ้น ณ ช่วงเวลาหนึ่งๆ ได้ละเอียดมากกว่าการจดบันทึกของชาวสยามและมิได้มุ่งเน้นที่จะบันทึกเรื่องราวของกลุ่มบุคคลชนชั้นใดชนชั้นหนึ่งแต่เพียงฝ่ายเดียว ประโยชน์ดังกล่าวส่งผลให้เราได้รับข้อมูลเกี่ยวกับวิถีชีวิต การดำรงอยู่ของชนชั้นอื่น ๆ ในสังคมจากเอกสารต่างชาติ ซึ่งจะบันทึกสิ่งที่พบเห็นและการให้ความสนใจต่อวัฒนธรรมที่ “แปลกใหม่”
ในบทความนี้ผู้เขียนจะนำเสนอความสนใจบางประการของชาวฝรั่งเศสในสมัยอยุธยาโดยเฉพาะเรื่องภาษาไทยและเอกสารภาษาไทย ซึ่งจะเลือกศึกษาความสนใจของท่านสังฆราชลาโน, นิโคลาส์ แชร์แวส และลาลูแบร์ ทั้งนี้ผลสรุปที่จะปรากฏต่อไปจะนำไปสู่การคลี่คลายของข้อสมมติฐานที่ว่าเหตุใดที่หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศสจึงเป็นแหล่งข้อมูลเอกสารไทยที่สำคัญแห่งหนึ่งและเก็บรักษาเอกสารภาษาไทยในสมัยศตวรรษที่ ๑๗ ไว้จำนวนหนึ่งด้วย
๑. สังฆราชแห่งเมเตโลโปลิส หลุยส์ ลาโน (Louis LANEAU, L’Evêque de Metellopolis)
สังฆราชแห่งเมเตโลโปลิส หลุยส์ ลาโน (Louis LANEAU, L’Evêque de Metellopolis) นับได้ว่าเป็นมิชชันนารีฝรั่งเศสรุ่นบุกเบิกงานเผยแผ่คริสต์ศาสนาในสยาม ท่านลาโนเกิดเมื่อวันที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ.๒๑๘๑/ค.ศ.๑๖๓๘ บวชเป็นพระในนิกายเจซูอิต และเดินทางเข้ามาถึงสยามเมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ.๒๒๐๗ ขณะมีอายุ ๒๖ ปี เมื่อตั้งถิ่นฐานอยู่ในสยามแล้วได้ทำงานรับใช้พระศาสนาอย่างเต็มความสามารถ พร้อมกับได้ศึกษาภาษาสยามทั้งการพูด-เขียนในระดับสูง จนสามารถใช้ทักษะทั้ง ๒ ได้อย่างคล่องแคล่ว ท่านลาโนได้รับการอภิเษกเป็นสังฆราชเมื่อ พ.ศ.๒๒๒๒ แทนตำแหน่งเดิมที่ว่างลง
สังฆราชท่านนี้นับได้ว่าเป็นผู้หนึ่งที่มีความสนใจในภาษาไทยเป็นพิเศษ อาเดรียง โลเนย์ (Adrien LAUNAY) ระบุว่าท่านเป็น “ผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาและศาสนาของชาวสยามอย่างลึกซึ้งโดยศึกษาจากพระสงฆ์ที่มีความเชี่ยวชาญที่สุดของเมืองอยุธยา พระสังฆราชลาโนได้แต่งตำราไวยากรณ์และพจนานุกรมสยาม-ละตินขึ้นอย่างละหนึ่งเล่ม” ซึ่งควรนับได้ว่าเป็นหนังสือไวยากรณ์ภาษาไทยเล่มแรกที่เขียนขึ้นโดยชาวต่างประเทศ นอกเหนือจากนี้เมื่อความรู้ภาษาไทยของท่านแตกฉานแล้ว ได้เรียบเรียงหนังสือขึ้นอีกถึง ๒๖ เล่ม ส่วนใหญ่เป็นคำสอนคริสตัง หนังสือสวดภาวนา เช่น ปุจฉาวิสัชนาว่าด้วยพระคริสต์ธรรมและพุทธศาสนา, อรรถกถาอธิบายศีล, ประวัตินักบุญ เป็นต้น เอกสารเหล่านี้เขียนด้วยภาษาไทยแต่ส่วนใหญ่ได้สูญหายไปหมดแล้วตั้งแต่คราวเสียกรุงศรีอยุธยา
หลักฐานอีกประการหนึ่งที่แสดงว่าท่านลาโนให้ความสนใจต่อเอกสารและภาษาไทยคือ เมื่อครั้งที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดฯ ให้ท่านสังฆราชลอมแบร์ เดอ ลา มอตต์ เข้าเฝ้าฯกราบบังคมทูลเรื่องราวทางคริสต์ศาสนานั้น “พระสังฆราชได้ทูลเกล้าฯ ถวายสมุดภาพเป็นเรื่องราวมหัศจรรย์ของชีวิตและการถูกทรมานของพระเยซูผู้เป็นเจ้า ภาพอัครสาวกทั้งสิบสอง ผู้เขียนคัมภีร์ ผู้ก่อตั้งคณะมิสซังต่างประเทศและนักบุญที่มีชื่อเสียงของพระศาสนา บาทหลวงลาโนได้แทรกกระดาษเขียนคำอธิบายแต่ละภาพเป็นภาษาสยามไว้ในสมุดภาพนั้นด้วย”
สำหรับหนังสือของท่านเล่มหนึ่งที่มีความสำคัญไม่น้อยไปกว่าพจนานุกรมสยาม-ละตินคือ “ปุจฉาวิสัชนาว่าด้วยพระคริสต์ธรรมและพุทธศาสนา” ซึ่งเสรี พงศ์พิศให้ความเห็นไว้อย่างน่าสนใจว่า “ท่านเขียนหนังสือเล่มนี้ตามแบบอย่างของนักปรัชญาสมัยกลาง ที่มักยกเอาความคิดของคู่ต่อสู้ต่างสำนัก หาเหตุผลหักล้างและสรุปความถูกต้องหรือความเหนือกว่าของตน วิธีนี้เป็นที่นิยมแพร่หลายอีกครั้งหนึ่งเมื่อเกิดนิกายโปรแตสแตนที่ขึ้นมาในกลางศตวรรษที่ ๑๖ เป็นลักษณะการโต้วาทีทางศาสนา ท่านลาโนเขียนขึ้นเพื่อเป็นแนวทางในการสอนหลักธรรมทางศาสนาคริสต์ เป็นคู่มือสำหรับบาทหลวงและครูสอน” เอกสารต้นฉบับยังคงจัดเก็บอยู่ที่หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส มีลักษณะเป็นใบลาน ๑ ผูก เลขรหัส ๒๖๑ เป็นเอกสารฉบับที่ ๑๓ ในบรรณานุกรมระบุชื่อเป็นภาษาไทยว่า “เถียงสาษมา” ซึ่งก็คือ “เถียงศาสนา” ผู้เขียนสันนิษฐานว่าลักษณะการเขียนหนังสือในทำนองการเถียงธรรมเช่นนี้ น่าจะกระตุ้นให้เกิดบรรยากาศของการถกเถียงทางวิชาการที่สำคัญในหมู่นักปราชญ์ราชบัณฑิตและในราชสำนักสยามและอาจเป็นที่มาของการบันทึกข้อปุจฉาวิสัชนาในประเพณีมีพระราชปุจฉาซึ่งเอกสารที่พบเก่าที่สุดมีอายุอยู่ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชด้วยก็เป็นได้
ตัวอย่างที่แสดงให้เห็นนี้สะท้อนความตั้งใจและความสนใจของบรรดามิชชันนารีรุ่นแรกที่เข้ามายังสยามที่จะต้องเรียนรู้ผู้อื่นและปรับตัวให้เข้ากับผู้อื่นให้ได้ ก่อนที่จะเผยแผ่ศาสนาตามวัตถุประสงค์เดิมที่ได้ตั้งไว้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการศึกษาภาษาอันจะเป็นรากฐานที่สำคัญของการประกอบกิจการอื่น ๆ ในต่างแดน
๒. นิโคลาส์ แชร์แวส (Nicolas GERVAISE)
นิโคลาส์ แชร์แวส (Nicolas GERVAISE) เกิดเมื่อปี พ.ศ. ๒๒๐๕/ค.ศ.๑๖๖๒ ที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส เป็นบุตรชายของนายแพทย์ประจำตัวนายฟูเกต์ (Fouquet) ซึ่งเป็นรัฐมนตรีคลังในสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ได้เดินทางเข้ามายังสยามเมื่อปี พ.ศ.๒๒๒๔ พร้อมกับคณะของมิชชันนารีคณะมิซซังต่างประเทศ ขณะมีอายุ ๑๙ ปี และพำนักอยู่ในสยามถึง พ.ศ.๒๒๒๘ เมื่อกลับไปยังประเทศฝรั่งเศส แล้วได้เรียบเรียงหนังสือเล่มหนึ่งชื่อ Histoire Naturelle et Politique du Royaume de Siam พรรณนารายละเอียดต่างๆทั้งด้านการเมือง การปกครอง การศาสนา วิถีชีวิตของคนอยุธยาตามที่พบเห็น ซึ่งได้รับการตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ.๒๒๓๑
หนังสือเล่มนี้พรรณนารายละเอียดปลีกย่อยและให้ข้อมูลต่าง ๆ ที่สำคัญมากเล่มหนึ่งซึ่งนักประวัติศาสตร์ไทยและผู้ที่สนใจรู้จักกันดี เช่นเดียวกับผลงานของลาลูแบร์ นิโคลาส์ แชร์แวส ได้เน้นรายละเอียดของภาคที่ว่าด้วยพุทธศาสนาในสยามไว้อย่างน่าสนใจยิ่ง ผู้เขียนได้ศึกษาหนังสือเล่มนี้และพบว่ามีความบางตอนที่บ่งบอกถึงความสนใจของแชร์แวสต่อเอกสารไทยด้วย
ในส่วนที่ ๓ ของหนังสือซึ่งเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาทั้งหมด ได้แบ่งออกเป็นอีก ๑๓ บทย่อยโดยในแต่ละหัวข้อจะเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ เช่น บทที่ ๑ ว่าด้วยเรื่องศรัทธาของชาวสยาม บทที่ ๒ ว่าด้วยพิธีกรรมทางศาสนาของชาวสยาม ในบทที่ ๘ เป็นหัวข้อที่ว่าด้วยภูมิวิทยาของพระภิกษุและข้อคิดเกี่ยวกับสวรรค์และพิภพ ในบทนี้เองที่ผู้เขียนพบว่ามีเนื้อความที่น่าสนใจคือ แชร์แวสระบุว่าเหล่าพระสงฆ์จะให้ความเคารพนับถือครูอาจารย์อย่างมั่นคงและศรัทธาอย่างยิ่งต่อตำราที่โบราณาจารย์สั่งสอนโดยไม่มีข้อโต้แย้งใดใดทั้งสิ้น หนังสือตำราที่แชร์แวสสนใจนั้นคงเป็นเอกสารที่เกี่ยวกับพุทธศาสนา ความตอนหนึ่งระบุว่า “ที่ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงต่อไปนี้เป็นคำแปลที่เรียบง่ายและตรงไปตรงมาของหนังสือเล่มหนึ่งซึ่งชาวสยามนิยมเลื่อมใสกันมาก ข้าพเจ้าได้ค้นพบมาด้วยความยากลำบากจากหอหนังสือของพระสังฆราชองค์หนึ่งซึ่งมีชื่อเสียงมากและได้ขอให้พวกอาลักษณ์คัดลอกข้อความและภาพให้”
เนื้อหาของหนังสือเล่มดังกล่าวเกี่ยวกับภพภูมิสวรรค์ชั้นต่างๆ โดยแชร์แวสระบุว่า “เขาได้กำหนดไว้ว่าสวรรค์นั้นมีสิบเก้าชั้นเรียงซ้อนกันอยู่โดยมีขนาดใหญ่ เล็กต่างกัน” จากนั้นเป็นการพรรณนาสวรรค์แต่ละชั้น แล้วเริ่มเรื่องพระอาทิตย์พระจันทร์และทวีปทั้ง ๔ ตามความเชื่อในเรื่องไตรภูมิ เช่นว่า “มนุษย์และสัตว์ในทวีปทั้งสี่นี้มีรูปหน้าไม่เหมือนกันพวกที่อยู่ทางด้านอุดรและทิศทักษิณมีใบหน้าเป็นรูปกลม พวกที่อยู่ทางทิศบูรพามีใบหน้าค่อนไปทางรูปไข่ พวกที่อยู่ทางทิศประจิมมีใบหน้าเป็นรูปสี่เหลี่ยม...” หลังจากการพรรณนาว่าด้วยเรื่องคนก็เป็นลักษณะทางภูมิศาสตร์ต่างๆ เช่น “ทางด้านทักษิณใกล้เชิงเขาพระสุเมรุมีแม่น้ำใหญ่ น้ำไม่ปะปนระคนกับน้ำในมหาสมุทร ไหลไกลออกไปจากต้นน้ำ แยกเป็นทะเลสาบใหญ่สองแห่ง...นาน ๆ ครั้งก็จะท่วมท้นแยกเป็นลำน้ำสี่สายไหลไปบำรุงทวีปทั้งสี่... ระหว่างลำน้ำสี่สายนี้มีภูเขาสี่ลูกคั่น ลูกหนึ่งเป็นทองคำ ลูกหนึ่งเป็นเงินและอีกสองลูกนั้นเป็นเพชรกับแก้วผลึก...” แชร์แวสคงไม่สามารถทราบเนื้อความทั้งหมดของเอกสารแต่คงจะอาศัยการศึกษาเนื้อเรื่องทั้งหมดจากบุคคลอื่นและจากภาพประกอบซึ่งจะช่วยให้เข้าใจเรื่องได้ง่ายขึ้น
ผู้เขียนสันนิษฐานว่าหนังสือที่เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาที่มีเนื้อความและมีภาพประกอบนี้น่าจะเป็นหนังสือเรื่อง “ไตรภูมิ” ซึ่งอาจเป็นหนังสือไตรภูมิสมัยอยุธยาที่ยังคงเหลืออยู่ก็เป็นได้ หรืออาจเป็นส่วนหนึ่งของ “มาลัยสูตร” พระสูตรที่ว่าด้วยการเดินทางไปโปรดสัตว์ในสวรรค์และนรกภูมิของพระมาลัยซึ่งนิยมแพร่หลายมาแต่สมัยอยุธยาแล้ว อย่างไรก็ดีมีเอกสารสมุดไทยขาวเล่มหนึ่งจำนวน ๔๒ พับได้รับการจัดเก็บไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส เช่นกันชื่อ พระมาลัย รหัสเอกสาร ๓๑๖ ได้รับการจัดเก็บในแฟ้มสยาม มีลักษณะอักษรไทยย่อแบบอยุธยาตอนปลาย เนื้อความว่าด้วยภพภูมิต่างๆ ในโลกสัณฐาน และพระประวัติของพระอดีตพุทธเจ้า จึงทำให้ชวนสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นเล่มเดียวกันกับที่นิโคลาส์ แชร์แวสระบุไว้ในหนังสือเล่มนี้
ข้อสังเกตดังกล่าวจะต้องได้รับการตรวจสอบทางอักขรวิทยา (Palaeography) เนื้อความ (Context) และข้อมูลจากแหล่งเอกสารอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องอีกครั้ง กระนั้นตัวอย่างดังกล่าวก็แสดงให้เห็นมุมมองเกี่ยวกับความสนใจของชาวฝรั่งเศสที่มีต่อลักษณะของเอกสารไทยได้เป็นอย่างดีด้วย
๓. ซิมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de la Loubère)
ชื่อของลาลูแบร์นั้นเป็นที่รู้จักกันดีในบรรดาผู้ที่สนใจในประวัติศาสตร์อยุธยาซึ่งต้องการทราบรายละเอียดต่าง ๆ ของราชอาณาจักรอยุธยา ลาลูแบร์เกิดเมื่อ พ.ศ.๒๑๘๕/ค.ศ.๑๖๔๒ ที่เมืองตูลูส (Toulouse) ประเทศฝรั่งเศส เป็นผู้ที่ได้รับการศึกษาอย่างดีจากปารีสและได้รับแต่งตั้งจากพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ให้เป็นเอกอัครราชทูตมายังกรุงสยามเพื่อเจรจาความทางด้านการค้าที่ยังไม่เรียบร้อยนับแต่ที่เชอวาลิเยร์ เดอ โชมอง เดินทางกลับ ลาลูแบร์เดินทางเข้ามาถึงสยามในเดือนกันยายน พ.ศ.๒๒๓๐ และพำนักอยู่ในสยามเพียงแค่ ๓ เดือนกว่าเท่านั้น ก็ได้เดินทางออกจากประเทศสยามเมื่อวันที่ ๓ มกราคม พ.ศ.๒๒๓๑ หลังจากนั้น ๓ ปี ผลงานเรื่อง Du Royaume de Siam ก็ได้รับการตีพิมพ์ครั้งแรกที่กรุงอัมสเตอร์ดัม
ผลงานเรื่องราชอาณาจักรสยามนี้ รวบรวมเรื่องราวเกี่ยวกับชาวสยามไว้มากมาย เนื้อเรื่องทั้งหมดแบ่งเป็น ๒ เล่มใหญ่ ในเล่ม ๑ นั้นว่าด้วยประเทศสยาม ขนบธรรมเนียมประเพณี จารีต ลำดับชั้นของบุคคลในสังคม ส่วนในเล่มที่ ๒ ว่าด้วยความเชื่อทางศาสนา การดาราศาสตร์ การนับปีศักราชของชาวสยาม
ลาลูแบร์จดบันทึกเรื่องราวต่างๆ ไว้อย่างละเอียดด้วยมุมมองของนักคิดนักเขียนในสมัยคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ ที่มีความสนใจเป็นอย่างยิ่งต่อภาษา (language) ในฐานะที่เป็นผลผลิตที่เป็นรูปธรรมของระบบวัฒนธรรม ดังนั้น เราจึงไม่แปลกใจเลยที่พบว่า ลาลูแบร์ให้ความสำคัญมากกับ “คำ” และ “ความ” ของภาษาไทย ทั้งในภาษาพูดและภาษาเขียน เช่นเมื่อกล่าวถึงระบบการศึกษาในสยาม ก็ระบุว่า “ชาวสยามเขียนหนังสือสยามและบาลีจากทางซ้ายมือไปทางเดียวกับที่เราเขียนในยุโรป ซึ่งเป็นการแตกต่างกับการเขียนหนังสือของชาวเอเซียส่วนใหญ่ซึ่งเขียนจากขวามาซ้าย...อนึ่งหนังสือสยามยังมีที่แผกกันกับหนังสือจีน กล่าวคือมิได้มีอักษรตัวหนึ่งสำหรับคำๆ หนึ่ง หรือมีความหมายจำกัดความเป็นคำ ๆ ไป เพื่อให้การเขียนนั้นไม่เป็นที่เคลือบแคลงสงสัย เหมือนในการพูดออกไปด้วยวาจา ภาษาสยามและภาษาบาลีนั้นมีอักษรน้อยตัวเหมือนหนังสือของเรา นำเอามาผสมเป็นพยางค์ และเป็นคำ...”
หรือเมื่อระบุถึงชื่อเฉพาะในภาษาสยามก็จะแสดงความเห็น ไว้ เช่น บรรดาศักดิ์คำว่า “ออก นี้คล้ายจะหมายความว่าหัวหน้า (Chef) ด้วยว่ายังมีบรรดาศักดิ์อีกอย่างหนึ่งซึ่งไม่มีตำแหน่งหน้าที่คือออกเมือง (Oc-Meuang) ซึ่งดูเหมือนจะแปลว่า หัวหน้าเมือง (Chef de Ville) และบุคคลต้องได้รับการแต่งตั้งเป็นออกเมืองเสียก่อน แล้วจึงจะได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ว่าราชการจังหวัด ซึ่งเขาเรียกว่า เจ้าเมือง (Tchaou-Meuang, Seigneur de Ville) ต่อภายหลัง”
ความสนใจเรื่องไวยากรณ์สยามและภาษาสยามดูจะเป็นประเด็นที่โดดเด่นของเอกอัครราชทูตท่านนี้ กระทั่งได้ระบุไว้ในหนังสือว่า “ในท้ายหนังสือเล่มนี้ ข้าพเจ้าจะได้นำตัวอักษรสยามและอักษรบาลีมาแสดงไว้ให้เห็น และนั่นแล้วดูเหมือนจะได้ประมวลไวยากรณ์ของเขาเข้าไว้ทั้งหมด”
ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่าในเมื่อลาลูแบร์มีความสนใจภาษาสยามมากเช่นนี้ น่าจะได้มีโอกาสเห็นหรือคัดลอกเอกสารภาษาสยามกลับไปประเทศฝรั่งเศสบ้าง เมื่อศึกษางานเขียนในส่วนที่ว่าด้วยระบบการปกครองและตำแหน่งต่าง ๆ ของขุนนางในราชสำนักก็พบว่า ลาลูแบร์ ได้เอกสารสยามจำนวนหนึ่งกลับไปประเทศฝรั่งเศสด้วย นั่นคือ “กฎหมายสยาม” ดังที่เขาระบุว่า “กฎหมายสยามนั้นจารึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรเป็นสมุด ๓ เล่ม เล่มแรกชื่อ พระตำรา (Pra Tam Ra) ระบุนาม, ตำแหน่งและหน้าที่ราชการของขุนนางทุกกอง เล่มสองชื่อ พระธรรมนูญ (Pra Tam Non) รวบรวมกฎหมายพระราชกฤษฎีกาของพระมหากษัตริย์ในอดีตเข้าไว้ และเล่มที่สามชื่อ พระราชกำหนด (Pra Rayja Canmanot) รวบรวมกฎหมายและพระราชกฤษฎีกาครั้งแผ่นดินพระชนกนาถกับพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันเข้าไว้” แต่ความต่อไปเป็นสิ่งที่น่าสนใจยิ่ง กล่าวคือ “ไม่มีอะไรจะยากเท่าการได้มาซึ่งสำเนาอันถูกต้องของสมุดกฎหมายทั้ง ๓ เล่มนี้เพื่อที่จะบรรยายให้ทราบถึงธรรมนูญการปกครองของอาณาจักรสยามได้อย่างละเอียดถี่ถ้วน แต่ข้าพเจ้าก็พากเพียรได้มาซึ่งฉบับแปล ด้วยหาฉบับที่เป็นภาษาสยามไม่ได้ (ซึ่งจะให้ได้มาจริงๆ แล้ว) จะต้องอยู่ในประเทศสยามให้นานกว่านี้ และต้องไม่ค่อยมีธุระปะปังอะไรมากนักด้วย...”
มิเชล ฌาคแอร์กูลอาร์ช ซึ่งได้ศึกษาผลงานของลาลูแบร์ อธิบายว่าชื่อกฎหมายทั้ง ๓ เล่มตามที่ลาลูแบร์ระบุนั้นคงจะถ่ายเสียงได้ใกล้เคียงกับความเป็นจริง แต่เนื้อความของเอกสารแต่ละฉบับน่าจะคลาดเคลื่อนไปจากความจริงบ้าง กล่าวคือ พระตำราคงเป็นสรรพตำราอื่น ๆ ที่มีเนื้อความนอกเหนือไปจากชื่อตำแหน่งและหน้าที่ของขุนนาง พระธรรมนูญอาจเป็นหนังสือว่าด้วยประวัติศาสตร์ของอาณาจักร ส่วนพระราชกำหนดคงเป็นหนังสือรวบรวมกฎหมายพระราชกฤษฎีกา ตั้งแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททองเป็นต้นมา ผู้เขียนสันนิษฐานว่าเอกสารฉบับแปลที่ลาลูแบร์ได้มานั้น อาจเป็นกฎหมายบางฉบับที่ได้รับการแปลโดยบาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสที่พำนักอยู่ในสยามมาก่อนหน้านี้แล้วก็ได้ และคงเป็นกฎหมายต่างๆ ตามตัวบทกฎหมายตราสามดวง เช่นกฎหมายพระอัยการกู้หนี้ กฎหมายลักษณะลักพา ฯลฯ แต่ไม่ปรากฏว่ามีเอกสารกฎหมายที่กำหนดอายุได้เก่าถึงสมัยอยุธยาเก็บไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส แต่อย่างใด
ความสนใจอีกประการหนึ่งของลาลูแบร์คือ ความรู้ด้านดาราศาสตร์ ดังปรากฏว่าในหนังสือ Du Royaume de Siam เล่ม ๒ นั้น ได้พรรณนาความเรื่องการนับปีศักราชในสยามและการดาราศาสตร์ ซึ่งลาลูแบร์ได้รับเอกสารที่น่าสนใจชิ้นหนึ่ง ชื่อ “คัมภีร์สุริยยาตร์” อันเป็นหลักเกณฑ์ในการค้นหาที่สถิตของดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ในชะตาของคน มีทั้งสิ้น ๑๕ บท ในแต่ละบทมีมาตราต่าง ๆ พร้อมคำอธิบาย
ลาลูแบร์ น่าคัมภีร์สุริยยาตร์นี้ กลับไปมอบให้เมอซิเออร์ แคสสินี(Cassini) แห่งราชสภาวิทยาศาสตร์ฝรั่งเศส ให้ตรวจสอบและอธิบาย หลักฐานจากหอดูดาวกรุงปารีส เรื่อง “ดาราศาสตร์ของอินเดีย” ระบุความว่า
ท่านดยุคแห่งดูเมนได้ส่งบทแปลที่ตัดตอนมาจากเอกสารตัวเขียนของสยามให้แก่ เมอซิเออร์ แคสสินี บทแปลดังกล่าวมีเนื้อหาเกี่ยวกับกฎการคำนวณการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์ และดวงจันทร์ ที่ใช้กันในประเทศแถบภูมิภาคนั้น เมอซิเออร์ เดอลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสประจำสยามเป็นผู้นำเอกสารตัวเขียนดังกล่าวกลับมายังฝรั่งเศส ในปี ค.ศ. ๑๖๘๗
หรือบาทหลวงริโชด์ นักบวชคณะเจชูอิต ได้ระบุความตอนหนึ่งในข้อสังเกตเรื่องการนับศักราช ปีปฏิทินและความรู้ทางดาราศาสตร์ของชาวสยาม ว่า “เรายินดีที่ได้ทราบ ณ ที่นี้ว่า เมอซิเออร์ แคสสินี ได้อาศัยความสามารถและความรอบรู้ในทางดาราศาสตร์ศึกษาเอกสารตัวเขียนของสยามที่ค่อนข้างกำกวม ไม่ชัดเจน และไม่สมบูรณ์ จบพบข้อมูลส่วนที่น่าสนใจ ซึ่งบาทหลวงริโชด์ได้ศึกษาขณะที่อยู่ในสยาม เอกสารนี้ เมอซิเออร์ ลาลูแบร์ ได้นำกลับมายังประเทศฝรั่งเศส”
นับได้ว่า ลาลูแบร์ได้แสดงความสนใจของตนเกี่ยวกับเอกสารสยามไว้อย่างน่าสนใจยิ่ง ทั้งนำไปสู่ประเด็นการศึกษาว่า เอกสารสยามบางฉบับได้ถูกนำกลับไปยังประเทศฝรั่งเศส เพื่อการศึกษาค้นคว้าในหลากหลายสาขาวิชา
เอกสารไทยที่เก็บไว้ ณ หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส
ความสนใจเอกสารไทยหรือวัฒนธรรมไทยของชาวฝรั่งเศสทั้งสามคนตามที่ได้กล่าวมาแล้วนั้น ชี้ให้เห็นว่านอกเหนือไปจากการพยายามศึกษาเล่าเรียนภาษาไทยโดยตรงจากพระภิกษุสยามแล้ว ยังมีความสนใจที่จะนำเอกสารสยามกลับไปประเทศฝรั่งเศสเพื่อเป็นตัวอย่างอีกด้วย ไม่ปรากฏหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรว่าเป็นความต้องการของฝ่ายฝรั่งเศสที่ให้ผู้ที่เดินทางเข้ามาในสยามนำเอกสารใดใดกลับไปยังฝรั่งเศส ดังนั้นการระบุในเอกสารว่าได้นำเอกสารกลับไปนั้น น่าจะเป็นความสนใจส่วนบุคคลและอาจนำไปศึกษาเป็นตัวอย่างของวัฒนธรรมใหม่ที่ปรากฏในดินแดนอื่นๆ ความสนใจเช่นนี้คงจะดำเนินและสืบทอดอย่างต่อเนื่อง กระทั่งขยายพรมแดนเป็นฐานความรู้และฐานข้อมูลในราวศตวรรษที่ ๑๘ เมื่อกระแสความคิด และการศึกษาด้านบุรพคดีศึกษา (Orientalism) เกิดขึ้นเป็นรูปร่าง ส่งผลให้มีการเก็บรวบรวมเอกสารต่างๆ ในสาขาวิชาต่างๆ พร้อมทั้งศึกษาวิเคราะห์ในระดับที่ลึกซึ้งมากขึ้น
หลักฐานที่ปรากฏในบรรณานุกรม ๒ ฉบับ ของหอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีสจึงมีรายชื่อของเอกสารไทยกว่า ๑๐๐ รายการที่ได้รับการจัดหมวดหมู่ไว้อย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งการจัดทำรหัสเอกสาร เพื่อให้สืบค้นได้สะดวก ซึ่งผู้เขียนได้จัดทำตารางแสดงตัวอย่างเอกสารไทยตามหัวเรื่อง ดังนี้
๑. เอกสารว่าด้วยศาสนา/คำสอน
๒. เอกสารว่าด้วยกฎหมาย/สัญญาและข้อกำหนด
๓. เอกสารว่าด้วยประวัติศาสตร์
๔. เอกสารว่าด้วยอักษรศาสตร์
๔. เอกสารว่าด้วยเทววิทยาและอื่นๆ
สำหรับการจัดหมวดหมู่ของเอกสารเพื่อนำเสนอในบทความนี้ ผู้เขียนได้จัดแบ่งตามเอกสารบรรณานุกรม Notice des Manuscrits siamois เป็นหลักเนื่องจากได้แบ่งเอกสารไว้เป็น ๕ หมวด ในตารางแสดงตัวอย่างเอกสารจะระบุเลขรหัสเอกสารตามที่ปรากฏในบรรณานุกรมหลัก ๒ ฉบับ ฉบับที่ให้รายละเอียดอย่างย่อของแต่ละเอกสารคือฉบับ Notice ส่วนอีกฉบับหนึ่งจะลงรายละเอียดเพียงเลขรหัส ชื่อเอกสาร ลักษณะเอกสาร จำนวนหน้าและสรุปย่อเพียง ๑-๒ บรรทัด เป็นที่สังเกตว่าบรรณานุกรมอาจไม่ได้ระบุรายชื่อของเอกสารบางเล่มไว้ เนื่องจากจัดทำต่างปี และจำนวนเอกสารอาจเพิ่มมากขึ้นโดยยังไม่ได้แก้ไขในบรรณานุกรมก็เป็นได้

ตัวอย่างรายชื่อเอกสารไทยที่เก็บไว้ ณ หอสมุดแห่งชาติ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส
๑. เอกสารศาสนา/คำสอน
ลำดับที่
ชื่อเอกสาร
ลักษณะเอกสาร
เนื้อความย่อ/ที่มา
ลำดับที่เอกสารใน Catalogue
รหัส notice
รหัส Catalogue sommaire
๑.
คำสอน
สมุดไทยดำ ๑๖ พับ
คำสอนทางคริสต์ศาสนาที่เรียบเรียงโดยมิชชันนารีชาวฝรั่งเศสในสยามในต้น ค.ศ. ที่ ๑๘
๑
๑๒-๑๓
๒๕๐
๒.
เรื่องพญาสามองค์
สมุดฝรั่ง ๒ เล่ม ๒๓ หน้า
เป็นกวีนิพนธ์ทางศาสนาว่าด้วยเรื่องราวของกษัตริย์ ๓ พระองค์ แต่งโดยเจ้านายสยามพระองค์หนึ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๔
๖
๒๒
๒๕๕
๓.
เพลงศรีสวัสดิ์
สมุดฝรั่ง ๒๘ หน้า ๔ เล่ม
เพลงทางศาสนา สันนิษฐานว่าเป็นบทพระนิพนธ์ของเจ้านายสยามพระองค์หนึ่งซึ่งได้รับแรงบันดาลใจมาจากบทสวดขับร้องของมิชชันนารีศาสนาคริสต์
๗
๒๓
๒๕๖
๔.
สุรเสียง
สมุดฝรั่ง ๗ หน้า อักษรลาติน
บทสวดภาวนาในคริสต์ศาสนา เป็นผลงานของ Mgr.Florens มิชชันนารีในสยาม เมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๕
๘
๑๘
๒๕๗
๕.
เถียงศาสนา
ใบลาน ๑๒ ลาน ๑ ผูก อักษรไทย
ปุจฉา – วิสัชนา เกี่ยวกับศาสนาคริสต์ ผลงานของท่านสังฆราชลาโน
๑๓
-
๒๖๑
๖.
ศีล
ใบลานร่องชาด อักษรขอม ภาษาบาลี ๑๓ ลาน ๑ ผูก
ศีลและข้อปฏิบัติของพระสงฆ์
๑๒
๗
๒๖๐
๗.
สมุดประถมเดิม
สมุดไทยขาว ๒ เล่ม ๒๘ พับและ ๒๙ พับ อักษรไทย เส้นหมึก
พระประวัติของพระเยซูคริสต์ผู้เป็นเจ้า เรียบเรียงโดย M.Grandjean เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๘๙
๖๒
๑๕
๓๐๘

๒.เอกสารกฎหมาย – สัญญาและข้อกำหนด
ลำดับที่
ชื่อเอกสาร
ลักษณะเอกสาร
เนื้อความย่อ/ที่มา
ลำดับที่เอกสารใน Catalogue
รหัส notice
รหัส Catalogue sommaire
๑.
พระอัยการลักษณะทาส
สมุดไทยดำ ๕๔ พับ อักษรไทย เส้นหรดาล
กฎหมายเกี่ยวกับทาสในสยาม
๒๔
๒๗
๒๖๕
๒.
พระอัยการลักษณะกู้หนี้
สมุดไทยดำ ๕๖ พับ อักษรไทย เส้นดินสอขาว
กฎหมายว่าด้วยการกู้ยืมและสินทรัพย์ในสยาม
๒๕
๓๖
๒๖๖
๓.
พระอัยการลักษณะมูลวิวาท
สมุดไทยดำ ๕๔ พับ อักษรไทย เส้นดินสอ
กฎหมายว่าด้วยการทะเลาะวิวาทและการฟ้องร้องคดี
๒๖
๒๘
๒๖๗
๔.
หนังสือสัญญา
สมุดฝรั่ง ๒ เล่ม ๆ ละ ๒๕ แผ่น ภาษาไทยและลาติน
สนธิสัญญาระหว่างสยามกับสหราชอาณาจักร เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๙๓
๒๗
๓๓
๒๖๘
๕.
กำหนด
สมุดฝรั่ง ๓ เล่ม ๆ ละ ๔๐ แผ่น อักษรลาติน
ข้อกำหนดสำหรับการปกครองชุมชนชาวคริสต์ในสยาม พ.ศ. ๒๓๘๕ โดยมุขนายกมิซซังปัลเลอกัวซ์ (Pallegoix)
๒๘
๓๕
๒๖๙
๖.
สัญญา
สมุดฝรั่ง ๒ แผ่น อักษรลาติน
ข้อตกลงของหัวหน้าชุมชนชาวคริสต์ต่อเจ้าเมือง เมื่อแรกตั้งชุมชน พ.ศ. ๒๓๙๗ มีลายมือชื่อของหลวงกลาโหม เจ้ากรม
๓๑
๓๘
๒๗๒

๓. เอกสารประวัติศาสตร์
ลำดับที่
ชื่อเอกสาร
ลักษณะเอกสาร
เนื้อความย่อ/ที่มา
ลำดับที่เอกสารใน Catalogue
รหัส notice
รหัส Catalogue sommaire
๑.
พงศาวดารเมืองเหนือ
สมุดฝรั่ง ๔๐ แผ่น อักษรไทย สันสมุดร่องชาดอักษรทอง
ประวัติศาสตร์ของราชอาณาจักรไทยตั้งแต่การตั้งถิ่นฐานจนถึงการสถาปนากรุงศรีอยุธยา
๓๓
๕๕
๒๗๔
๒.
พงศาวดารเมืองมอญ, ราชาธิราช
สมุดฝรั่ง ๑๖๖ แผ่น อักษรไทย สันสมุดร่องชาด หลังสมุดเขียนว่า “พระราชาธิราช” แบ่งเป็น ๒๐ เล่ม มีชื่อเรียกกำกับ (ขาด ๔ เล่มสุดท้าย)
พระราชพงศาวดารพม่าและสยามตั้งแต่ พ.ศ. ๑๑๗๓ – ๒๑๘๓ แปลจากภาษามอญ เป็นภาษาสยามประมาณปี พ.ศ. ๒๓๒๘
๓๔
๕๖
๒๗๕
๓.
คามวาสี อรัญวาสี
สมุดไทย ๒๘ พับ อักษรไทย
ว่าด้วยกฎของพระสงฆ์อรัญวาสีและคามวาสี
๓๕
-
๒๗๖
๔.
พงศาวดารสมุทธิสม
สมุดไทย ๒๐ พับ อักษรไทย
ประวัติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เล่มที่ ๒
๓๖
-
๒๗๗
๕.
ประวัติศาสตร์เมืองพะโค
ใบลาน ๗๐ ลาน อักษรไทย
ว่าด้วยเรื่องประวัติศาสตร์ของมอญ
๘๙
-
๓๓๕

๔. เอกสารอักษรศาสตร์
ลำดับที่
ชื่อเอกสาร
ลักษณะเอกสาร
เนื้อความย่อ/ที่มา
ลำดับที่เอกสารใน Catalogue
รหัส notice
รหัส Catalogue sommaire
๑.
จินดามณี
สมุดฝรั่ง ๗ แผ่น และ ๓ แผ่น อักษรไทย ภาษาลาติน
ไวยากรณ์สยามโบราณซึ่งเรียบเรียงโดยมิชชันนารีฝรั่งเศสที่อยู่ในสยาม ราวปลายอยุธยา
๓๘/๓๙
๔๓/๔๔
๒๗๙/๒๘๐
๒.
ประถม ก กา
สมุดไทยขาว ๒๙ พับ อักษรไทย เส้นหมึก
หนังสือไวยากรณ์สยามที่ใช้เรียนตามวัดต่างๆ สำหรับสอนภาษาและศีลธรรมแก่เด็ก
๔๐
๔๗
๒๘๑
๓.
พระอนิรุทธ
สมุดไทยดำ ๒ เล่ม ๆ ละ ๕๔ พับ อักษรไทย เส้นรง
การเดินทางของพระอนิรุทธและการต่อสู้
๔๓/๔๔
๔๙
๒๘๔/๒๘๕
๔.
พระอภัยมณี
สมุดไทยดำ ๗ เล่ม ๆ ละ ๕๖ พับ อักษรไทย เส้นดินสอ
เรื่องราวการเดินทางของพระอภัยมณีกับศรีสุวรรณ
๔๕
๕๐
๒๘๖-๒๙๑
๕.
พระลักษณวงศ์
สมุดไทยดำ ๒ เล่ม ๕๔ พับ และ ๓๑ พับ อักษรไทย เส้นรง
เรื่องราวการเดินทางและการพลัดพรากของพระลักษณวงศ์กับทางทิพเกสร
๔๖/๗๒
๕๔
๒๙๒/๓๑๘
๖.
สุริยะ
สมุดไทยขาว ๒ เล่ม ๆ ละ ๗๔ พับ อักษรไทย เส้นหมึก
เรื่องราวของการกำเนิดดาวนพเคราะห์ จักรราศี และราหู
๕๐ ๕๐
๔๐
๒๙๕/๒๙๖
๗.
เศวตรฉัตร
สมุดไทยดำ ๙ พับ อักษรไทยและขอม เส้นรง
คำฉันท์กล่อมพระวิมลรัตนกิริณี ซึ่งขึ้นระวางเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๖
๖๑
๕๓
๓๐๗
๘.
สวัสดิรักษา
สมุดไทยดำ ๗๖ พับ อักษรไทย เส้นรง
คำสอนชายไทยเรื่องสวัสดิรักษา งานนิพนธ์ของสุนทรภู่
๖๖
๓๙
๓๑๒
๙.
พระมาลัย
สมุดไทยขาว ๔๒ พับ อักษรไทย เส้นหมึก
เล่าเรื่องพระมาลัย – ไตรภูมิโลกสัณฐาน และพระอดีตพุทธเจ้า
๗๐
-
๓๑๖
๑๐.
ต้นทางฝรั่งเศส
สมุดไทยดำ ๓๘ พับ อักษรไทย เส้นดินสอ
บันทึกการเดินทางจากกรุงศรีอยุธยาไปยังราชสำนักฝรั่งเศส ในปี พงศ. ๒๒๒๙
๗๑
-
๓๑๗
๑๑.
ขุนช้างขุนแผน
สมุดไทย ๕ เล่ม ๆ ละ ๒๘ พับ
เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน
๘๔/๘๘
-
๓๓๐-๓๓๔
๕. เอกสารว่าด้วยเทววิทยาและอื่นๆ
ลำดับที่
ชื่อเอกสาร
ลักษณะเอกสาร
เนื้อความย่อ/ที่มา
ลำดับที่เอกสารใน Catalogue
รหัส notice
รหัส Catalogue sommaire
๑.
ปรินิพพาน
ใบลาน ๑๐ ลาน
ปรินิพพานสูตร
๗๗
-
๓๒๓
๒.
ปูมราชธรรม
สมุดไทยขาว ๓๘ พับ อักษรไทย เส้นหมึก
คำสอนพระมหากษัตริย์ ตำราพิไชยสงคราม คัมภีร์เนาวพยัตติ
๗๕
-
๓๒๑
๓.
ตำรารักษาโรค
ใบลาน ๑๘ ลาน ภาษาบาลี
ตำรายาและคาถารักษาโรค
๙๐
-
๓๓๖
๔.
ตำราฝังเข็ม
สมุดไทยขาว ๒๒ พับ มีภาพประกอบ
การนวดและการฝังเข็มในจุดต่างๆ ของร่างกาย
๗๘
-
๓๒๔
๕.
จดหมายพระเจ้ากรุงสยามถึงโปรตุเกส
สำเนาจดหมายกระดาษฝรั่ง ๓ แผ่น อักษรไทย
สำเนาจดหมายพระเจ้าแผ่นดินสยามถึงกษัตริย์โปรตุเกสในสมัยอยุธยา
๗๙
-
๓๒๕

สำหรับการศึกษาครั้งนี้ผู้เขียนพบว่ามีเอกสารไทยเล่มหนึ่งที่น่าจะมีอายุเก่าถึงสมัยอยุธยาและเป็นเอกสารสำคัญที่เกี่ยวข้องกับคำสอนพระมหากษัตริย์ ชื่อว่า “ปูมราชธรรม” ซึ่งเมื่อตรวจสอบจากบรรณานุกรม Catalogue sommaire des manuscrits ในส่วน indochinois แล้ว ระบุว่าเป็นเอกสารไทยลำดับที่ ๓๒๑ มีการถ่ายเสียงคำว่า “ปูมราชธรรม” ไว้เป็น Bumarãt thãm พร้อมทั้งให้คำจำกัดความสั้นๆ ไว้ว่าเป็นวรรณกรรมด้วยเทววิทยา (Ouvrage théologique)
ลักษณะทางกายภาพของสมุดไทยฉบับนี้ เป็นสมุดไทยขาวตัวอักษรหมึกดำ จำนวน ๓๘ พับ กว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๓ เซนติเมตร อยู่ในสภาพที่สมบูรณ์ ไม่มีรอยกัดกินของมอดหนังสือหรือฉีกขาดแต่อย่างใด ส่วนลักษณะอักษรนั้นเป็นลายมืออักษรไทยย่อสมัยอยุธยา เส้นหมึก ซึ่งคล้ายคลึงกับลักษณะตัวอักษรสมัยอยุธยาที่ปรากฏในเอกสารอยุธยาอื่น ๆ
ชื่อ “ปูมราชธรรม” ที่ปรากฏในหน้าแรกของสมุดไทยฉบับนี้ ทำให้ผู้เขียนคิดถึงคำว่าปูมที่ปรากฏในเอกสารโบราณต่าง ๆ โดยเฉพาะในบริบทของ “ปูมโหร” ซึ่งเป็นเอกสารเฉพาะทางที่เรียบเรียงขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์ที่แน่ชัดโดยโหราพฤฒาจารย์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงแสดงความเห็นเกี่ยวกับคำว่าปูมโหร ไว้ว่า “คือวิธีจดหมายเหตุของโหร เขาทำประดิทินบอกวันแลฤกษ์ยามเปนรายวันล่วงน่าไว้ตลอดปี แลมีที่ว่างไว้สำหรับจดเหตุการณ์ในประดิทินนั้นโหรฤๅใครที่เอาใจใส่ในฤกษ์ยามและการจดหมายเหตุก็มีสมุดประดิทินเช่นนี้ไว้ทำนองเดียวกับที่ฝรั่งเรียกว่าสมุดไดอารี่... นานเข้ามีผู้รวมประดิทินปีล่วง ๆ มาแล้ว มาจดวันฤกษ์ยามแลเหตุการณ์ลงเปนสังเขปอีกชั้น ๑ เรียกว่าปูม” อย่างไรก็ดี ความหมายของปูมที่ปรากฏบนหน้าแรกของเอกสารสมุดไทยฉบับนี้หาได้เป็นไปตามพระวินิจฉัยของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพไม่ แต่ปูมในที่นี้น่าจะเป็นความหมายโดยรวมว่าเป็นการรวบรวมเรื่องที่เกี่ยวข้องกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง โดยเฉพาะเป็นเรื่อง “ราชธรรม” คำสอนขององค์ พระมหากษัตริย์ ดังนั้นเนื้อความส่วนใหญ่ของวรรณกรรมคำสอนเรื่องนี้จึงว่าด้วยพระราชกรณียกิจที่พระมหากษัตริย์พึงปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแห่งรัฐและอาณาประชาราษฎร์ ทั้งการพิไชยสงคราม การเลือกบุคคลเข้าทำงานสนองพระเดชพระคุณ และสิ่งอันเป็นความเฉลียวฉลาด ๙ ประการอันพึงปฏิบัติในฐานะประมุขของอาณาจักร ส่วนลักษณะการเขียนนั้นเป็นร้อยแก้วในส่วนที่เป็นคำสอนและมีร่ายประกอบในตอนท้ายเรื่อง
วรรณกรรมเรื่อง “ปูมราชธรรม” นี้จะมีอายุตั้งแต่รัชกาลใด ไม่ปรากฏแน่ชัด เพราะมิได้มีปีศักราชระบุไว้ หากพิจารณาเฉพาะลักษณะตัวอักษรแล้วควรสันนิษฐานได้ว่าน่าจะเป็นเอกสารสมัยอยุธยาที่เขียนขึ้นระหว่างรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชจนถึงเสียกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ แต่เนื้อความทั้งเรื่อง ซึ่งเป็นคำสอนพระมหากษัตริย์น่าจะเป็นคำสอนที่ปรากฏมาแต่ก่อนหน้านี้แล้ว ซึ่งคงได้รับอิทธิพลมาจากวรรณกรรมอินเดียประกอบกันด้วย เนื้อความบางตอนเป็นเรื่องนิทานเหตุการณ์ต่าง ๆ ตามด้วยอุทาหรณ์ผลของเหตุการณ์นั้นๆ โดยเนื้อความส่วนใหญ่เป็นประวัติศาสตร์พม่าและมอญ ทั้งปรากฏนิทานชาดกเรื่องต่างๆด้วย ผู้เขียนสนใจพระนามของพระมหากษัตริย์ที่ระบุไว้ในเนื้อความตอนต้นของส่วนที่เป็นร่ายว่า “พระมหาจักรพรรดิ กล่าวอรรถในกามนทกี” เป็นพิเศษและสันนิษฐานไว้ในเบื้องต้นว่ามิได้หมายความเพียงพระนามของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. ๒๐๙๑ - พ.ศ. ๒๑๑๑) เท่านั้น แต่น่าจะเป็นพระนามอย่างย่อที่ใช้เรียกพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาองค์อื่นๆ ด้วย ข้อสังเกตประเด็นนี้ทำให้สันนิษฐานถึงที่มาของ “ปูมราชธรรม” ได้ว่า เป็นการรวบรวมคำสอนที่ปรากฏในอรรถกถาต่าง ๆ ที่ได้รับความนิยม ว่าควรเป็นคำสอนของชนชั้นปกครองพระราชา และได้รับการรวบรวมไว้กลายเป็นปูมในที่สุด
ประเด็นต่อมาซึ่งควรได้รับการศึกษาคือผู้เขียนหรือผู้รวบรวมคำสอนต่าง ๆ ให้เป็นปูมนี้ควรเป็นพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์หรือนักปราชญ์ราชบัณฑิตที่มีความรู้ทั้งทางโลกและทางธรรมเป็นอย่างดี ความรู้ทางโลกนั้นได้แก่ความเชี่ยวชาญในประวัติศาสตร์ การพิไชยสงคราม ส่วนความรู้ทางธรรมนั้นได้แก่ความเชี่ยวชาญในอรรถคดีต่าง ๆ จากชาดก ที่ยกมาเพื่อสั่งสอนให้ผู้ที่เป็นราชาแห่งรัฐมีธรรมและประพฤติกิจในสิ่งอันควรเพื่อความสวัสดิ์แห่งอาณาจักร
เนื่องจากเอกสารสมัยอยุธยาที่พบในปัจจุบันมีจำนวนน้อยมาก ส่วนใหญ่เป็นการชำระในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ทั้งสิ้น การศึกษาหลักฐานจากอักขระและเนื้อความของปูมราชธรรม รวมทั้งมุมมองที่จะได้รับการศึกษาต่อไปในอนาคตจะเป็นข้อมูลใหม่ในการศึกษาและจัดลำดับวรรณคดีสมัยอยุธยาให้มีความชัดเจนมากยิ่งขึ้น
บทสรุป
จากสารัตถะของเอกสารที่ยกมาเป็นกรณีศึกษาว่าชาวฝรั่งเศสได้ให้ความสนใจต่อภาษาและวัฒนธรรมไทยก็ดี หรือคำอธิบายเกี่ยวกับเอกสารเรื่อง “ปูมราชธรรม” ก็ดี สามารถสรุปเป็นประเด็นต่างๆ ได้ ดังนี้
๑. ในนัยทางประวัติศาสตร์ แสดงให้เห็นความสืบเนื่องของความสนใจในวัฒนธรรมตะวันออกของเหล่านักคิด นักเขียน นักเดินทางต่างชาติในสมัยคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ ที่พยายามแสวงหาข้อมูลใหม่จากอีกโลกหนึ่งเพื่อเติมความรู้เดิมของตนให้เพิ่มมากขึ้น ขณะเดียวกันองค์ความรู้นี้จะพัฒนาต่อมาจนกระทั่งเป็นรูปธรรมในการผลิตหรือทดลองกิจการต่างๆ เช่น การสังเกตตำแหน่งดวงดาว การสังเกตการเกิดสุริยุ-จันทรุปราคา ล้วนเป็นความพยายามในการกำหนดตำแหน่งที่ตั้งและลักษณะทางภูมิศาสตร์ของโลกซึ่งจะยังผลให้การกำหนดเส้นรุ้ง-เส้นแวงและการเดินเรือมายังภูมิภาคอื่นๆ สะดวกง่ายดายขึ้น ยิ่งไปกว่านั้นในศตวรรษต่อมา พื้นฐานความรู้เช่นนี้จะเป็นปัจจัยหนึ่งที่กำหนดนโยบายอาณานิคมของประเทศในยุโรปต่อดินแดนในทวีปอื่นๆ ด้วย
๒. กรณีความสนใจของชาวฝรั่งเศสนั้นแสดงให้เห็นว่ามิได้สนใจเพียงการศาสนา การปกครอง การทูตและการค้าเพียงแต่อย่างเดียว หากแต่ยังรวมไปถึงวัฒนธรรมของชนทุกชั้น ผ่านสื่อกลางที่เป็น “ภาษา” และสันนิษฐานได้ว่าแนวคิดที่ว่าภาษาเป็นรากฐานหนึ่งของสังคมนั้นได้เริ่มพัฒนาการขึ้นอย่างเป็นระบบและพัฒนาขึ้นเป็นทฤษฎีทางภาษาศาสตร์ในศตวรรษต่อมา
๓. เอกสารไทยที่ได้รับการจัดเก็บ ณ ต่างประเทศยังกระจัดกระจายอยู่ตามห้องสมุดใหญ่ๆ เช่น ห้องสมุดเอกชนและห้องสมุดมหาวิทยาลัยต่างๆ ในอีกหลายประเทศ สำหรับที่ประเทศฝรั่งเศสนั้น หอสมุดคณะมิซซังต่างประเทศ หอจดหมายเหตุแห่งชาติ และห้องสมุดเอกชนอื่นๆ ยังคงเก็บรักษาเอกสารไทยไว้อีกเป็นจำนวนมาก ซึ่งสมควรได้รับการศึกษาค้นคว้าเพิ่มเติมต่อไป
การนำเสนอความสนใจของชาวฝรั่งเศสที่มีต่อเอกสารไทย ในช่วงรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชและการศึกษาวรรณคดีเรื่อง “ปูมราชธรรม” นี้ จึงเป็นเพียงอีกหนึ่งความพยายามที่จะกระตุ้นให้คนไทยหันกลับมารักษามรดกของตนและใส่ใจกับความเป็นไทยในทุก ๆด้าน ทั้งนี้การศึกษาแบบสหวิทยาการในเรื่องต่าง ๆ เป็นกระบวนการที่สำคัญและน่าสนใจ เพื่อการอภิวัฒน์ขององค์ความรู้เรื่องไทยศึกษาในอนาคต
บรรณานุกรม
กรรณิกา จรรย์แสง. “ตามรอยเอกสารว่าด้วยสยามในฝรั่งเศส”, อักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ๑๕, ๒ (๒๕๓๖): ๘๕-๙๖.
กรรณิกา จรรย์แสงและมอร์กาน สปอร์แตส. “โกษาปานต้านฝรั่งเศสยึดสยาม”, ศิลปวัฒนธรรม ๑๕, ๑ (พ.ย. ๒๕๓๖): ๑๖๗ -๑๗๓.
ชาญวิทย์ เกษตรศิริ. อยุธยา ประวัติศาสตร์และการเมือง. กรุงเทพฯ : มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษศาสตร์, ๒๕๔๒.
ณรงค์ พ่วงพิศ. “อิทธิพลตะวันตกที่ส่งผลกระทบต่อราชวงศ์ปราสาททอง”, เอกสารประกอบการสัมมนาประวัติศาสตร์เมืองลพบุรี ๖-๘ ธันวาคม ๒๕๒๒. กรุงเทพฯ : เรือนแก้วการพิมพ์, ๒๕๒๔.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๘ จดหมายเหตุโหร. พิมพ์แจกในงานศพคุณหญิง ศรีภูริปรีชา ปีมะเส็ง พ.ศ.๒๔๖๐. พระนคร : โรงพิมพ์โทย, ๒๔๖๐.
นิโคลาส์ แชร์แวส. ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราชอาณาจักรสยาม. แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร. กรุงเทพฯ : ก้าวหน้า, ๒๕๒๖.
พลับพลึง มูลศิลป์. ความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศสสมัยอยุธยา. กรุงเทพฯ : บรรณกิจ, ๒๕๒๓.
มณีปิ่น พรหมสุทธิรักษ์. “ประเพณีมีพระราชปุจฉา”, อักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ๑๐ , ๒ (๒๕๓๑) : ๔๗-๕๕
มานพ ถนอมศรี. ราชทูตและบาทหลวงฝรั่งเศสในกรุงสยาม. พิมพ์ครั้งที่ ๒, กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ต้นอ้อ, ๒๕๔๐.
รัชฎาพร ฤทธิจันทร์. “สามเณราลัยของคณะมิชชันนารีฝรั่งเศส : รูปแบบใหม่ในระบบการศึกษาไทยสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาฝรั่งเศสศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๔๓.
ลาลูแบร์. จดหมายเหตุลาลูแบร์ ฉบับสมบูรณ์. แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร, กรุงเทพฯ : ก้าวหน้า, ๒๕๑๐.
วรพร ภู่พงศ์พันธุ์. “ความเป็นสังคมนานาชาติของพระนครศรีอยุธยาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ ๑๖ ถึง ค.ศ. ๑๗๖๗.” วิทยานิพนธ์ ปริญญามหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๕๒.
วีรฉัตร วรรณดี. “หนังสือไวยากรณ์ไทยที่ชาวต่างประเทศเขียนขึ้นสมัยอยุธยาและสมัยต้นรัตนโกสินทร์”. อักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัย ศิลปากร ๑๐ , ๑ (๒๕๓๐) : ๗๐-๘๐
ศิลปากร, กรม. เรื่องราวของคณะสังฆราชฝรั่งเศสในราชอาณาจักรสยาม. แปลโดย เพียงฤทัย ตันติธีรวิทย์, กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๖.
สมาคมดาราศาสตร์ไทย. จดหมายเหตุดาราศาสตร์จากฝรั่งเศสเกี่ยวกับราชอาณาจักรสยามในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช. กรุงเทพฯ : สมาคมดาราศาสตร์ไทย, ๒๕๔๒.
เสรี พงศ์พิศ. คาทอลิคกับสังคมไทย สี่ศตวรรษแห่งคุณค่าและบทเรียน. กรุงเทพฯ : มูลนิธิโกมลคีมทอง, ๒๕๒๗.
อาเดรียง โลเน่ย์. สยามและคณะมิชชันนารีฝรั่งเศส. แปลโดย ปทุมรัตน์ วงศ์ดนตรี, กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๘.
Laurent HENNEQUIN. “แหล่งข้อมูลและวิจัยเกี่ยวกับประเทศไทยในฝรั่งเศส”, แปลโดย กรรณิกา จรรย์แสง, อักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ๑๘, (มิ.ย. ๓๘ - พ.ค. ๓๙): ๑๕๖-๑๖๗.
Adrien LAUNAY. Mémorial de la Société des MEP: deuxième partie : 1658-1913, Paris, 1916.
Archives Nationales. Fonds 50, No.3 Folio I. Instruction que le roy veut et ordonne estre remise entre les mains du Sieur Desfarges choisy par Sa Majesté pour commander les troupes qu’elle envoye au Roy de Siam l’année 1687.
Bibliotheque Nationale de Paris. Catalogue sommaire des manuscrits indiens, indochinois, malayo-polynésiens. n.d., n.p.
E.W.HUTCHINSON. 1688 Revolution in Siam. Hongkong : Hongkong University Press, 1968.
Hubert METHIVIER. Le siècle de Louis XIV. Paris : Presses Universitaires de France, 1994.
Le Mis De Croizier. Notice des Manuscrits Siamois de la Bibliothèque Nationale.1883.
Michel JACQ-HERGOUALCH. Etude historique et critique du livre de Simon de la Loubère “Du Royaume de Siam” - Paris 1691. Paris : Editions Recherche sur les Civilisations, 1987.
Morgan SPORTES. Ombres Siamoises. Paris: Edition Mobius, 1992.
Nicolas GERVAISE. Histoire Naturelle et Politique du Royaume de Siam. Paris : Claude Barbin, 1688.