สุธนูกลอนสวด
(ไม่ปรากฏ)
คำนำ
บรรพชนไทยได้สร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ วรรณกรรมดังกล่าวย่อมสะท้อนถึงความคิด ความเชื่อ วิถีชีวิตและความเป็นไปของสังคมในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้นๆ อาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุรูปแบบหนึ่งซึ่งกวีเป็นผู้บันทึก ดังนั้นข้อมูลต่างๆ ที่สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมแต่ละเรื่องจึงมีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาสืบค้นเรื่องราวในอดีต
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่วรรณกรรมของชาติมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมโบราณอีกเป็นจำนวนมากที่ยังไม่ได้ตรวจสอบชำระ วรรณกรรมเหล่านี้บันทึกไว้ในเอกสารสมุดไทยซึ่งนับวันจะชำรุดสูญสลายไปตามกาลเวลา หลายเรื่องเคยเป็นที่นิยมแพร่หลายในอดีตกาล แต่กลับไม่เป็นที่รู้จักในสังคมปัจจุบัน
หนังสือ สุธนูกลอนสวด นี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยจัดพิมพ์มาก่อน ต้นฉบับเป็นเอกสารสมุดไทย เก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งขึ้นเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่ง กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า เรื่องสุธนูกลอนสวด มีคุณค่าต่อการศึกษาด้านอักษรศาสตร์และวัฒนธรรมประเพณีไทยโบราณ จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรึวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์เป็นผู้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่
อนึ่ง การพิมพ์ครั้งนี้ได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเพื่อความสะดวกแก่ผู้อ่านและได้นำสำเนาเอกสารต้นฉบับที่ใช้เป็นข้อมูลในการตรวจสอบมาพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือสุธนูกลอนสวด จะอำนวยประโยชน์ต่อนักเรียน นักศึกษาและผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๘ ตุลาคม ๒๕๔๗
อธิบายเรื่อง สุธนูกลอนสวด
เรื่องสุธนูปรากฏในปัญญาสชาดก เรื่อง “สุธนุชาดก” ซึ่ง พระคันถรจนาจารย์ชาวเชียงใหม่นำเอานิยายโบราณมารจนาเป็นภาษามคธในรูปของชาดก แสดงการบำเพ็ญบารมีของพระโพธิสัตว์ในชาติต่าง ๆ ก่อนที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวินิจฉัยว่า ปัญญาสชาดกนำจะรจนาขึ้น ระหว่างพุทธศักราช ๒๐๐๐ - ๒๒๐๐ เรื่องราวในปัญญาสชาดกมีอิทธิพลต่อการสร้างสรรค์วรรณคดีไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์
เรื่องสุธนูเป็นที่รู้จักแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยอยุธยา กวีหลายท่านนำเอาการพลัดพรากชองตัวละครเอกในเรื่องคือพระสุธนูกับนางจีรัปภามาประพันธ์เป็นโวหารเปรียบเทียบในวรรณคดีหลายเรื่อง เช่น โคลงนิราศหริภุญไชย ซึ่งกวีชาวเชียงใหม่เป็นผู้ประพันธ์ อ้างถึงเรื่องสุธนู ว่า
ปภาพิโยคสร้อย	สุธนู ก็ดี
สมุทโฆษว้างพินทู	แม่งม้าง
ขุนบาจากเจียนอู	ษาราช
อกพี่แวนร้อนร้าง	กว่าเบื้องบูรเพ ฯ
โคลงกำสรวล วรรณคดีสำคัญสมัยอยุธยาอีกเรื่องหนึ่งที่มีอิทธิพลต่อการสร้างสรรค์วรรณคดีนิราศในชั้นหลัง อ้างถึงการพลัดพรากของตัวละครจากนิทานโบราณเรื่องต่าง ๆ ไว้ดังนี้
รามาธิราชใช้	พานร
โถกนสมุทรวายาม	ย่านฟ้า
จองถนนเปล่งศิลปศร	ผลาญราพ
ใครอาจมาขวางข้า	ก่ายกอง ฯ
เพรงพลัดนรนารถสร้อย	ษีดา
ยังคอบคืนสมสอง	เศกไท้
สุธนูปภาฟอง	ฟัดจาก จยรแฮ
ยังคอบคืนหว้ายได้	สู่สํสองสํ ฯ
ผยองม้ามณีกากเกื้อ	ฤทธี
สองสู่สองเสวอยรํย	แท่นไท้
เพรงพินธุบดีพลัด	พระโฆษ
ขอนขาดสองหว้ายไสร้	จากจยร ฯ
โคลงทวาทศมาส วรรณคดีสำคัญสมัยอยุธยาอีกเรื่องหนึ่ง อ้างถึงเรื่อง “สุธนู” ว่า
ปางศิลปบรเมศรท้าว	สุธนู
จากสมเด็จนุชจันทร	แจ่มเหน้า
เจียรับประภาตรู	เตราสวาดิ
ยังพร่ำนำน้องเข้า	คอบสมร ฯ
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระยาอิศรานุภาพ (อ้น) ได้นำเรื่องราวของพระสุธนูจากปัญญาสชาดกมาประพันธ์เป็น “สุธนูคำฉันท์” จากตัวอย่างดังกล่าวแสดงว่าเรื่องนี้เป็นที่นิยมแพร่หลายในสังคมไทย สืบเนื่องมานานหลายร้อยปี
เรื่องย่อ
เรื่องราวของพระสุธนูกับนางจีรัปภาตามที่ปรากฏใน “สุธนูกลอนสวด” สำนวนที่พิมพ์อยู่ในหนังสือนี้ ดำเนินเนื้อความตั้งแต่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร กรุงสาวัตถี คราวหนึ่งพระสงฆ์สาวกประชุมสนทนากันถึงพุทธบารมีที่ทรงชนะพญามาราธิราชก่อนที่จะตรัสรู้ พระพุทธองค์ทรงทราบข้อสนทนานั้นด้วยทิพโสตญาณจึงเสด็จไปยังธรรมศาลาและตรัสเทศนาถึงการที่ทรงบำเพ็ญพระบารมีในอดีตชาติ ว่าได้ทรงทรมานพญายักษ์ชื่อท้าวโกนดัน (ปัญญาสชาดกว่า “ฆันตารยักษ์”) ให้มีความประพฤติดีประพฤติชอบ พระสงฆ์สาวกจึงกราบทูลให้ทรงแสดงอดีตนิทาน ดังนี้
พระเจ้าพรหมทัต เสวยราชสมบัติในเมืองสาวัตถี (บัญญาสชาดกว่า “พาราณสี”) มีพระมเหสีชื่อเกศนี แต่มิได้มีพระโอรสธิดาที่จะสืบสันตติวงศ์ ชาวพระนครจึงพากันไปประชุมที่หน้าพระลานแสดงความประสงค์จะให้พระเจ้าพรหมทัตมีพระโอรสธิดาเพื่อปกครองบ้านเมืองสืบไป พระมเหสีเกศนีจึงทรงสมาทานศีลตั้งจิตอธิษฐานขอให้ประสูติพระราชบุตร ด้วยอำนาจของกุศลเจตนาบันดาลให้ร้อนถึงพระอินทร์ต้องอาราธนาเทวบุตร (พระโพธิสัตว์) ให้จุติลงมาอุบัติในครรภ์ของพระนาง ราตรีหนึ่งพระอินทร์ลงมากระซิบที่พระกรรณว่า เพลารุ่งเช้าจะมีเหยี่ยวตัวหนึ่งคาบผลพุทรามาตกลงเฉพาะพระพักตร์ ขอให้พระนางจงเสวยผลพุทรานั้นแล้วทิ้งเมล็ดไป พระนางเกศนีปฏิบัติตามคำของพระอินทร์ ไม่ช้าก็ทรงครรภ์และประสูติพระโอรสนามว่า “สุธนูกุมาร” ส่วนเมล็ดพุทราที่พระนางทิ้งลงไปนั้น นางลาตัวหนึ่งซึ่งอาศัยอยู่ใต้ถุนตำหนักมาพบจึงกินเข้าไป ไม่ช้าก็ตั้งครรภ์ตกลูกเป็นม้าอาชาไนยวันเดียวกับที่สุธนูกุมารประสูติ ม้านั้นได้นามว่า “มณีกาก” (ปัญญาสชาดกว่า “มณีกักขิอัศวราช” เกิดจากนางม้าแก่)
ครั้นสุธนูกุมารมีชันษาได้ ๑๖ ปี พระบิดาก็เตรียมการให้อภิเษกกับนางกเรณุวดีซึ่งเป็นธิดาของพระเจ้าอา เมื่อถึงวันกำหนดเจ้าพนักงานก็จัดม้าต้นผูกเครื่องให้เป็นม้าทรงสำหรับสุธนูกุมารแต่ไม่เป็นที่สบพระทัย ขอให้นำม้ามณีกากซึ่งอาศัยอยู่ใต้ถุนตำหนักพระมารดามาแต่งเป็นม้าทรง ขณะที่สุธนูกุมารประทับบนหลังม้ามณีกากแห่แหนไปสู่โรงพิธีนั้น ม้ามณีกากก็พาสุธนูกุมารเหาะขี้นบนอากาศและทูลว่าจะพาพระกุมารไปแสวงหานางกษัตริย์ที่งดงามยิ่งให้เป็นชายา
ม้ามณีกากพาสุธนูกุมารเหาะไปจนถึงเมืองเสตนคร ซึ่งท้าวเสตราชเป็นกษัตริย์ครอบครอง มีพระบุตรีทรงสิริโฉมงดงามยิ่งชื่อนางจีรัปภา ครั้นถึงยามราตรีม้ามณีกากก็พาสุธนูกุมารลอบเข้าไปถึงปราสาทของนางจีรัปภาขณะที่นางบรรทมหลับ สุธนูกุมารได้เห็นรูปโฉมของนางก็มีความเสน่หา เฝ้าพิศดูจนใกล้รุ่งจึงนำพวงมาลัยคล้องข้อพระหัตถ์ของนางไว้แล้วขึ้นหลังม้าเหาะกลับไป ประพฤติอยู่เช่นนั้นติดต่อกัน ๓ ราตรี
เมื่อนางจีรัปภาบรรทมตื่นก็มีความพิศวง จึงสั่งนางค่อมพี่เลี้ยงให้คอยระวังและจับตัวสุธนูกุมารไว้ได้ในราตรีที่ ๓ ทั้งสองพระองค์ต่างมีความเสน่หาต่อกัน แต่นั้นมาสุธนูกุมารก็ประทับอยู่กับนางบนปราสาท หลายวันต่อมาเหล่านางกำนัลเกรงว่าหากสุธนูกุมารพานางจีรัปภาขึ้นหลังม้าเหาะหนีไปพวกนางจะมีความผิดจึงนำความขึ้นทูลพระบิดา ท้าวเสตราชได้ทรงทราบก็กริ้วเป็นกำลังแต่เมื่อทราบว่าพระสุธนูเป็นโอรสกษัตริย์ก็ค่อยคลายความขุ่นพระทัย รับสั่งให้พระสุธนูเข้าเฝ้าแสดงความสามารถในวิชายิงธนู หากเป็นที่พอพระทัยจะจัดพิธีอภิเษกให้ มิฉะนั้นจะประหารเสีย
ท้าวเสตราชรับสั่งให้เสนาเตรียมแผ่นเหล็ก ๗ ชั้น แผ่นทองแดง ๗ ชั้น แผ่นไม้ ๗ ชั้นแต่ละชั้นหนาได้ ๗ องคุลีกำบังรูปกวางยนต์ซึ่งเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา สุธนูกุมารแสดงความสามารถให้เป็นที่ประจักษ์ด้วยการยิงธนูทำลายเครื่องกำบังไปต้องรูปกวางยนต์ล้มลง ท้าวเสตราชทรงพอพระทัย จึงจัดการอภิเษกสุธนูกุมารกับพระธิดาและให้ประทับอยู่ที่เมืองเสตนคร
อยู่มาสุธนูกุมารมีความระลึกถึงพระมารดาซึ่งอยู่ที่กรุงสาวัตถีจึงทูลลาท้าวเสตราชพานางจีรัปภาขึ้นหลังม้ามณีกากเหาะไป นางจีรัปภาต้องแดดลมจากการเดินทางก็มีความอิดโรยเป็นกำลัง สุธนูกุมารจึงลงแวะหยุดพักที่ศาลากลางป่า ม้ามณีกากทูลว่าศาลาดังกล่าวเป็นของพญายักษ์โกนดันสร้างไว้และได้รับพรจากพระอิศวรว่า หากใครมาพำนักท้าวโกนดันเรียกแล้วไม่ขานรับจะต้องตกเป็นอาหารของพญายักษ์ ยามราตรีขณะที่พำนักอยู่ในศาลานั้น ท้าวโกนดันก็เหาะมาเรียกถาม ทั้ง ๓ เหนื่อยอ่อนจากการเดินทางก็พากันหลับสนิทมิได้ขานตอบ ท้าวโกนดันจะเข้าไปจับมนุษย์ในศาลาแต่ม้ามณีกากเข้าขัดขวางจึงเกิดการต่อสู้กันขึ้น พญายักษ์ถูกม้าทำร้ายจนบาดเจ็บ พระสุธนูเกรงว่าม้ามณีกากจะเพลี่ยงพล้ำเสียที จึงร้องเตือนให้คอยระวังบังเหียน ท้าวโกนดันรู้จุดอ่อนของคู่ต่อสู้ สบโอกาสก็กุมบังเหียนไว้ได้แล้วก็บังคับม้ามณีกาก นำไปขังไว้ในกรงเหล็กท้ายเมือง
สุธนูกุมารกับนางจีรัปภาต่างเสียพระทัยนัก ทรงดำเนินด้วยพระบาทบุกป่าฝ่าดงไปจนถึงฝั่งน้ำ พอดีมีสำเภาลำหนึ่งแล่นผ่านมาจึงขอโดยสาร นายสำเภาอาสาจะไปส่งให้ถึงกรุงสาวัตถี ระหว่างที่อยู่กลางทะเล สำเภาต้องพายุใหญ่อับปางลง พระสุธนูกับนางจีรัปภาได้อาศัยไม้กระดานแผ่นหนึ่งเกาะลอยไปในสายน้ำ ทรงนำชายภูษาผูกพระองค์ไว้ด้วยกันหวังจะมิให้พลัดพราก แต่ผลกรรมในอดีตชาติบันดาลให้ไม้กระดานที่เกาะมานั้นแตกออกเป็น ๖ ซีก ภูษาที่ผูกอยู่ก็ขาดออก สองกษัตริย์ต้องพลัดกันไปคนละทิศ นางจีรัปภาขึ้นฝั่งใต้ในเขตเมืองอินทปัต ได้อาศัยอยู่กับสองตายายแล้วนำพระธำมรงค์ที่สวมติดพระหัตถ์ไปขายได้เงินถึง ๔ เกวียน นางให้สร้างศาลาทานแต่งโภชนาหารไว้ เลี้ยงดูผู้ยากไร้และคนเดินทาง ภายในศาลาให้ทำฉากเขียนภาพเรื่องราวของนางกับสุธนูกุมารตั้งแต่ต้นจนพลัดจากกัน และสั่งคนเฝ้าศาลาว่า หากใครดูภาพในศาลาแล้วเกิดความโศกเศร้าขอให้นำตัวไปพบนาง
ฝ่ายสุธนูกุมารถูกคลื่นซัดไปขึ้นฝั่งที่เมืองของท้าวโกนดัน แอบซ่อนอยู่ในดงกล้วยใกล้ท่านํ้า กล่าวถึงนางกเรณุวดี ธิดาพระเจ้าอาของสุธนูกุมารถูกท้าวโกนดันลักพาตัวมาให้เป็นข้ารับใช้นางอัญชวดีน้องสาวของท้าวโกนดัน ขณะที่นางกเรณุวดีพร้อมด้วยนางทั้ง ๗ ธิดาของกษัตริย์เมืองต่าง ๆ ที่ถูกท้าวโกนดันลักพาตัวมาพากันลงไปอาบนํ้า ผ่านดงกล้วย พระสุธนูเห็นนางเข้าก็จำได้จึงร้องทัก เมื่อทั้งสองได้พบกัน ต่างร่ำรักด้วยความเสน่หา สุธนูกุมารได้นางกเรณุวดีและนางกษัตริย์ทั้ง ๗ เป็นชายาแล้วนางก็พากันกลับไป นางอัญชวดีได้กลิ่นมนุษย์ที่ติดกายนาง ข้าหลวงก็คาดคั้นจนได้ความจริง ครั้นทราบว่าสุธนูกุมารมีรูปโฉมงดงาม ก็มีจิตปฏิพัทธ์ ใคร่จะได้เป็นคู่ จึงให้นางกเรณุวดีไปเชิญมาไว้ในตำหนัก สุธนูกุมารมีความคิดถึงห่วงใยนางจีรัปภายิ่งนัก จึงทำอุบายให้นางอัญชวดีทูลขอม้ามณีกากจากท้าวโกนดัน ครั้นได้สมความปรารถนาแล้ว วันหนึ่ง สุธนูกุมารก็ขึ้นม้ามณีกากเหาะจากไป
สุธนูกุมารออกติดตามหานางจีรัปภาไปจนถึงเมืองอินทปัตได้เข้าพักในศาลาทาน เมื่อเห็นเรื่องราวในภาพวาดก็เกิดความโศกเศร้า คนเฝ้าศาลาจึงนำไปพบนางจีรัปภา เมื่อสองกษัตริย์ได้พบกันแล้ว ก็ลาตายายเดินทางต่อไปยังกรุงสาวัตถี อยู่มาพระสุธนูรำลึกถึงนางกเรณุวดี และนางอัญชวดีซึ่งพระองค์ได้ให้สัตย์สัญญาว่าจะกลับไปรับในภายหลัง จึงลานางจีรัปภาขึ้นม้ามณีกากเหาะไป ครั้นถึงเมืองของท้าวโกนดันแล้ว ได้แสดงธรรมให้ท้าวโกนดันรู้จักผิดชอบชั่วดี ยึดมั่นในหลักเบญจศีลและยอมเป็นข้า จากนั้นจึงพานางกเรณุวดีกับนางอัญชวดีและนางกษัตริย์ทั้ง ๗ กลับไปยังเมืองสาวัตถี
ตอนท้ายของเรื่อง สุธนูกลอนสวด เป็นการ “ประชุมชาดก” หรือ “กลับชาติ” ว่า ท้าวโกนดันกลับชาติมาเป็นพระการเถระ (ต่างกับในปัญญาสชาดกที่ว่า ฆันตารยักษ์กลับชาติเป็นพระยามาราธิราช) ม้ามณีกากกลับชาติเป็นม้ากัณฐกะ นางจีรัปภากลับชาติเป็นพระนางพิมพา และพระสุธนูได้แก่องค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฯลฯ
การชำระต้นฉบับ
ได้กล่าวมาแล้วว่า เรื่องพระสุธนูเป็นที่รู้จักในสังคมไทยมาแต่โบราณ กวีสมัยอยุธยานำมาอ้างถึงในวรรณคดีสำคัญหลายเรื่อง การตรวจชำระเรื่อง “สุธนูกลอนลวด” ครั้งนี้ มุ่งที่จะเผยแพร่วรรณกรรมโบราณซึ่งกรมศิลปากรยังไม่เคยจัดพิมพ์มาก่อน เพื่อเป็นการสืบทอดมรดกวรรณกรรมของชาติไว้ให้คงอยู่สืบไป การตรวจสอบชำระได้คัดเลือกเอกสารโบราณ ต้นฉบับสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ ตามรายละเอียดดังนี้
เอกสารเลขที่ ๕๖๗
หมวด วรรณคดี หมู่ กลอนสวด เรื่อง สุธนู
ประวัติ หอพระสมุดฯ ซื้อ พุทธศักราช ๒๔๕๐
เอกสารเลขที่ ๕๖๘
หมวด วรรณคดี หมู่ กลอนสวด เรื่อง สุธนู
ประวัติ หอพระสมุดฯ ซื้อ พุทธศักราช ๒๔๕๐
เอกสารเลขที่ ๕๖๙
หมวด วรรณคดี หมู่ กลอนสวด เรื่อง พระวิสัดชะนู เล่ม ๒
ประวัติ สมบัติเดิมของหอพระสมุดฯ
เอกสารโบราณเรื่องสุธนูกลอนสวดเท่าที่พบ แบ่งออกเป็น ๒ สำนวน ได้แก่
สำนวนที่ ๑ เอกสารเลขที่ ๕๖๗ อักขรวิธีที่ใช้เป็นแบบรัตนโกสินทร์ตอนต้น เขียนด้วยลายมือบรรจง อ่านง่าย มีเนื้อหาครบ ตั้งแต่ต้นจนจบบริบูรณ์ ลักษณะคำประพันธ์ถูกต้องตามบังคับฉันทลักษณ์ แต่มีคำประพันธ์บางวรรคคัดลอกตกไป การตรวจสอบชำระใช้เอกสารฉบับนี้เป็นหลัก คำประพันธ์บางส่วนที่ขาดหายไปได้แต่งซ่อมโดยมีเครื่องหมายวงเล็บกำกับไว้ ทั้งนี้เพื่อเป็นประโยชน์แก่นักเรียนผู้ศึกษา เมื่ออ่านแล้วจะเข้าใจเรื่องและรูปแบบคำประพันธ์ได้อย่างต่อเนื่อง
สำนวนที่ ๒ เอกสารเลขที่ ๕๖๘ และเอกสารเลขที่ ๕๖๙ เป็นเรื่องสุธนูกลอนสวดอีกสำนวนหนึ่งซึ่งต่างไปจากเอกสารเลขที่ ๕๖๗ มีเนื้อหายาวกว่าสำนวนที่พิมพ์ในหนังสือนี้ประมาณเท่าตัว อักขรวิธีที่ใช้ไม่สม่ำเสมอ ลายมือเป็นอย่างชาวบ้าน อ่านยาก คำประพันธ์แต่ละตอนมีความลักลั่นสับสน เช่น ตอนที่แต่งเป็น “สุรางคนางค์ ๒๘” ซึ่งต้องมี ๗ วรรค แต่ในเอกสารต้นฉบับปรากฏเพียง ๓- ๔ วรรคบ้าง ๔- ๖ วรรค บ้าง บางตอนสัมผัสระหว่างวรรคและสัมผัสระหว่างบทขาด ไม่ปะติดปะต่อ ทำให้มีบัญหาอย่างยิ่งในการคัดลอกชำระ หากนำมาพิมพ์จะทำให้นักเรียนที่นำไปศึกษาเกิดความสับสน
เนื้อหาเรื่องสุธนูกลอนสวดสำนวนที่ ๒ ตามเอกสารเลขที่๕๖๘ เริ่มต้นด้วยบทนมัสการพระรัตนตรัย มีข้อความตอนหนึ่งระบุชัดเจนว่า แต่งขึ้นเพื่อใช้สำหรับ “อ่าน” หรือ “สวด” และขอให้ผู้อ่าน ผู้สวด ระมัดระวังรักษาหนังสือด้วย
๏ ลางคนเกียจคร้าน
นอนสวดนอนอ่าน	หนังสือทุกใบ
ลางคนอ้าปาก	น้ำหมากหยดไหล
หยดย้อยลงใน	หนังสือลบเลือน
๏ คนพวกเหล่านี้
ตกนรกอเวจี	มิพักตักเตือน
ตกลงอยู่ใน	นรกเป็นเรือน
ด้วยใจของเพื่อน	ชั่วช้าทรพล
๏ เราอตส่าห์แต่ง
หิวโหยโรยแรง	แต่งไว้เป็นผล
อันเป็นประโยชน์	เทศน์โปรดผู้คน
ให้เป็นกุศล	เข้าสู่นีฤๅพาน
จากนั้นดำเนินเรื่องตามปัญญาสชาดก หน้าสมุดสุดท้ายจบความลงตอนที่ สุธนูกุมารพานางจีรัปภาโดยสารสำเภาต้องพายุใหญ่กลางทะเล แต่งเป็น “ยานี” ดังนี้
๏ มืดมัวทั่วทิศา	ลมฝนฟ้ามาปะกัน
บังเกิดอัศจรรย์	ฟ้าร้องสนั่นเสียงอื้ออึง
๏ ฟ้าร้องคะนองสาย	ลมพระพายพัดตึงตึง
เป็นพยับพยุอึง	ทั่วไตรตรึงษ์ทั้งสาคร
๏ สายฟ้าฟ้าฟาดสาย	เป็นแสงพรายอยู่ขจร
เงือกงูผุดอยู่สลอน	ตื่นชอกซอนขจรเจิง ฯ
เอกสารเลขที่ ๕๖๙ เป็นสำนวนเดียวกับเอกสารเลขที่ ๙๖๘ เริ่มเนื้อความตั้งแต่พระสุธนูกับนางจีรัปภาเข้าพักอาศัยในศาลาของฆันตารยักษ์ (สำนวนแรกว่าท้าวโกนดัน) ดำเนินความไปจนได้ม้ามณีกากกลับคืนแล้วพากันออกติดตามหานางจีรัปภาถึงเมืองอินทปัต เนื้อหาตอนนี้แปลกไปจากสำนวนที่ ๑ และปัญญาสชาดกคือ ท้าวอินทปัตเชิญ พระสุธนูเข้าไปในเมืองและยกพระธิดาให้เป็นบาทบริจาริกา พระสุธนูประทับอยู่ที่เมืองนั้นระยะหนึ่งก็พานางจีรัปภาเดินทางต่อไปยังกรุงพาราณสี (สำนวนที่ ๑ ว่า กรุงสาวัตถี) จบลงตอนที่ท้าวพรหมที่ตกับนาง เกศนีเตรียมการสมโภชสุธนูกุมารและนางจีรัปภา
๏ ดูพระโอรส
งามดังมรกต	สุกใสแจ่มจันทร์
ดูนางเทวี	ดังสีมะลิวัลย์
เหมือนดวงพระจันทร์	อันเปล่งรัศมี
๏ รูปทรงวงหน้า
ดังดวงดารา	เจ้าทั้งสองศรี
งามโฉมเฉิดฉาย	...งามวิจี
งามทั้งสองศรี	ดังดวงแก้วมณี
๏ ชมพลางทางรับขวัญลูกชาย
แล้วกลับผันผาย	รับขวัญเทวี
ศรีสะใภ้นั้น	.............
สองท้าวทรงธรรม์	รับขวัญสองศรี
๏ แล้วมีโองการ
ไปมินาน	เสนามนตรี
จงเร่งจัดแจง	แต่งการโลกี
บาดหมายบาญชี	ตามที่พนักงาน
๏ .................
จำแนกแจกจ่าย	ไปทั่วสถาน
บ้านนอกขอกนา	ให้มาแต่งการ
สมโภช............	...................
หน้าปลายเล่มสมุดเอกสารเลขที่ ๕๖๙ มีข้อความว่า “จบเรื่องเท่านี้ ฯ เรื่องพระสุธนูกลับชาติกระหวัดเป็นพระชินศรี นวลนางจีรปภาได้กระหวัดกลับชาติเป็นพระพิมพา เป็นมารดาเจ้าราหุล” ไม่มีเรื่องตอนสุธนูกุมารกลับไปปราบมันตารยักษ์หรือท้าวโกนดันตามที่กล่าวในปัญญาสชาดกและกลอนสวดสำนวนที่ ๑
การนำเรื่องราวที่มีอยู่แต่เดิมมาประพันธ์เป็นร้อยกรองรูปแบบต่างๆนั้น กวีผู้แต่งมักตัดหรือเพิ่มเติมเนื้อหาให้แปลกไป เรื่องสุธนูกลอนสวดทั้งสำนวนที่ ๑ และสำนวนที่ ๒ เมื่อเปรียบเทียบกับปัญญาสชาดกซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นที่มาของกลอนสวดทั้ง ๒ สำนวนแล้ว จะเห็นได้ว่ารายละเอียดหลายประเด็นแตกต่างไปจากที่กล่าวในปัญญาสชาดกเช่น ตอนพระสุธนูลอบเข้าไปถึงห้องบรรทมของนางจีรัปภา ความในหนังสือปัญญาสชาดก ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๗๒ มีว่า
“ลำดับนั้น พระโพธิสัตวก็ลงจากหลังอัศวราชมโนมัย จึงเปิดบานพระทวารแต่ค่อย ๆ แล้วเสด็จเข้าไปในห้องที่บรรทมพระราชธิดา ทอดพระเนตรดูพระจีรัปภาราชบุตรี ตั้งแต่เบื้องพระศิโรตม์ตราบเท่าถึงเบื้องพระบาท มิได้อิ่มพระเนตร จึงลูบไล้พระวรกายพระราชบุตรีด้วยสุคนธชาติ แล้วสวมพวงกุสุมมาลัยในข้อพระกรและจารึกเป็นปฤศนาไว้ในเบื้องหลังนางปทุมาทาสี แล้วทาด้วยเครื่องลูบไล้อันเหลือจากทาพระวรกายพระราชบุตรีจีรัปภา แล้วยืนทอดพระเนตรพิจารณาพระราชบุตรีอยู่ ณ ที่นั้น
ขณะนั้น มณีกักขิอัศวราชจึงทูลเชิญพระโพธิสัตวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพงศ์สมมติเทพดา เชิญพระองค์เสด็จมาเถิด มัชฌิมยามล่วงไปนานแล้ว บัดนี้ถึงปัจฉิมยามจวนจะใกล้รุ่งอยู่แล้ว เชิญเสด็จกลับไปโดยเร็วพลันเถิด พระเจ้าข้า
พระโพธิสัตวได้ฟังสินธพอาชาทูลเชิญ มิใคร่จะทรงพระดำเนินออกจากปราสาทได้ ด้วยทรงอาลัยในพระราชบุตรีจีรัปภา แล้วฝืนพระทัยรีบทรงพระดำเนินมาขึ้นอัศดรสินธพชาติ ฝ่ายมณีกักขิอัศวราชมโนมัย ก็พาพระโพธิสัตวกลับมาสู่ที่พักภายนอกพระนคร ซึ่งเป็นที่หยุดพักระงับร้อนแต่เมื่อแรกมาถึงนั้น พระโพธิสัตว์คิดรำพึงถึงพระราชบุตรีจีรัปภา จึงตรัสแก่สินธพชาตินั้นว่า เราไม่สามารถจะอยู่ในที่อันปราศจากพระราชบุตรีจีรัปภาได้ ท่านจะไปหาอาหารในที่อันสบายก็จงไปเถิด แต่เมื่อถึงสมัยกึ่งราตรี พาชีจงรีบมาหาเราให้จงได้ มณีกักขิอัศวราชรับคำแล้ว ก็กลับไปหาอาหารกินอยู่ ณ ที่ใกล้คูพระนครนั้น
ครั้นรุ่งราตรีพระอาทิตย์อุทัยสว่างแจ้งแล้ว พระราชบุตรีจีรัปภาตื่นจากบรรทม ทอดพระเนตรเห็นรูปไซดักมัจฉาที่หลังนางปทุมาทาสีค่อม ทั้งเห็นเครื่องลูบไล้ของหอม อันทาอยู่ทั่วกายนางปทุมาทาสี ก็ทรงพระสรวลแล้วมีพระเสาวนีย์ตรัสถามว่า พี่ได้ของหอมเครื่องลูบไล้ที่ไหนมาทากายของพี่ นางค่อมปทุมาได้ฟังพระราชเสาวนีย์ตรัสถามจึงมีวาจาว่า โอน่าอัศจรรย์จริงๆ ของหอมเหล่านี้มาแต่ไหนหนอ แล้วแลไปเห็นเครื่องลูบไล้ของหอมที่พระกายพระราชบุตรีจีรัปภากับทั้งพวงมาลาอันสวมอยู่ที่ข้อพระกร จึงทูลถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าก็ของหอมเครื่องลูบไล้ที่พระวรกาย กับทั้งพวงมาลาที่ข้อพระกรของพระแม่เจ้านั้น พระแม่เจ้าได้มาแต่ที่ไหนเล่า พระราชบุตรีจีรัปภาได้ฟังถาม จึงเดินเข้าไปส่องพระฉาย ครั้นทอดพระเนตรเห็นบวรกายของพระองค์ อันลูบไล้ประทาไปด้วยเครื่องหอมและพวงมาลาที่สวมข้อพระวรกรอยู่นั้น ก็เกิดอัศจรรย์ใจมีความสงสัยยิ่งนัก จึงดำริในพระทัยว่า ชะรอยอมรินทราธิบดี หรือเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพดา จะมาในปราสาทที่อยู่ของเรานี้เป็นแท้ ทรงกำหนดฉะนี้แล้ว จึงตรัสแก่นางปทุมาทาสีค่อมว่า ในราตรีวันนี้เราจะพากันคอยดูให้เห็นประจักษ์แก่ตา นางทาสีปทุมาก็รับพระเสาวนีย์
ฝ่ายหน่อพระชินสีห์สุธนูโพธิสัตว ครั้นถึงกึ่งราตรีก็ทรงรำลึกถึงพาชีอัศวราช ครั้นอัศดรมาถึงก็ขึ้นทรง แล้วเสด็จเข้าไปในปราสาทพระราชบุตรี ทรงกระทำวิธีเหมือนดังนั้นในราตรีเป็นคำรบ ๒ และราตรีเป็นคำรบ ๓ ฝ่ายพระราชบุตรีจีรัปภากับนางปทุมาทาสีตั้งตาเฝ้าคอยดูก็พากันหลับไปในราตรีที่ ๒ และราตรีที่ ๓ นั้น
ครั้นถึงราตรีที่คำรบ ๔ พระราชบุตรีจีรัปภาจึงตรัสแก่นางปทุมาทาสีอีกว่า ดูกรพี่ปทุมา คืนวันนี้เราทั้งสองคนจักไม่หลับไม่นอน จะคอยจับผู้ที่เข้ามาในที่นี้ให้จงได้ ถ้าเราทั้งสองไม่อาจตื่นอยู่ได้ ยังขืนจะหลับเหมือนแต่ก่อนไซร้ เราเอาก้านอุบลมาขยี้เอาน้ำหยอดจักษุทั้งสองซ้ายขวาไว้ เมื่อกระทำดังนี้ เราทั้งสองคนก็จะหลับมิได้ จะตื่นอยู่จนรุ่งราตรี นางปทุมาทาสีจึงตอบว่า กระทำอุบายดังนี้อาจสำเร็จดั่งความปรารถนาได้ พระราชบุตรีจีรัปภากับนางปทุมาทาสีปรึกษากันฉะนี้แล้วก็กระทำเหมือนดังนั้น ก็พากันตื่นอยู่มิได้หลับ
ครั้นเวลากึ่งราตรี พระโพธิสัตวประดับพระองค์ด้วยเครื่องอลังการ ลูบไล้พระวรกายด้วยสุคนธชาติของหอมแล้ว ทรงถือของหอมและพวงมาลาขึ้นทรงอาชาสินธพชาติ ตรงไปปราสาทพระราชบุตรีจีรัปภา ครั้นถึงจึ่งเปิดบานพระทวาร ได้ทัศนาการเห็นรัศมีกายของพระราชบุตรี อันมีแสงสว่างแผ่ไปทั่วทั้งปรางค์ปราสาท ประดุจดังว่าแสงโอภาศแห่งประทีปที่บุคคลตามไว้ฉะนั้น จึงตรัสแก่สินธพอาชาไนยว่า ดูกรมณีกักขิอัศว ราชผู้สหาย ท่านได้เห็นรัศมีกายของพระราชบุตรีจีรัปภาหรือไม่ อัศวราชอาชาไนยทูลว่าหม่อมฉันได้เห็นแล้ว พระเจ้าข้า
ผ่ายพระราชบุตรีจีรัปภา ได้ทัศนาการเห็นองค์พระสุธนูโพธิสัตวจึ่งกระซิบที่ใกล้หูนางปทุมาว่า เทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพดามาแล้วท่านเห็นหรือไม่ นางปทุมาทาสีก็รับพระเสาวนีย์ว่า หม่อมฉันได้เห็นแล้ว พระแม่เจ้าอย่าอื้ออึงไป ชนทั้งสองก็มีจิตต์ประกอบด้วยปีติโสมนัส เพราะเหตุที่ได้เห็นพระโพธิสัตวเสด็จมา จึ่งปิดจักษุทั้งสองด้วยชายพระภูษาที่ทรงห่ม ทำเป็นประหนึ่งว่านิทรารมย์หลับอยูมิได้รู้สมปฤดี
ผ่ายพระโพธสัตวตรัสสั่งสินธพพาชีแล้วก็เสด็จเข้าไปในปรางค์ปราสาท ทรงประทับ ณ แท่นที่ไสยาสน์ของพระราชบุตรีจีรัปภา ตรัสปราไสด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รักเจริญใจแต่ลำพังพระองค์ แล้วทรงลูบไล้ทาวรกายพระราชบุตรีจีรัปภา ด้วยเครื่องลูบไล้และของหอมเป็นต้น แล้วเอาของหอมและเครื่องทาที่เหลือนั้น ไปทากายนางปทุมาทาสี กระทำดังที่ได้ทรงกระทำมาแต่ราตรีก่อน ๆ แล้วทอดพระเนตรดูพระราชบุตรีจีรัปภมิได้พริบพระเนตร เพราะมีจิตต์สิเนหาปฏิพัทธในพระราชบุตรีจีรัปภาเป็นกำลัง
ในกาลนั้น มณีกักขิอัศวราชจึงร้องเชิญเสด็จว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพงศ์เทพดา เชิญพระองค์เสด็จออกมาเถิด เวลาจวนจะสว่างแจ้งอยู่แล้ว พระโพธิสัตวได้ทรงฟังสินธพอาชาไนยทูลเชิญ จึงค่อย ๆ เคลื่อนพระองค์ลงจากพระที่ เพื่อจะเสด็จกลับออกมาทรงสินธพอัศดร
ในขณะนั้น พระราชบุตรีจีรัปภาจึงกระซิบบอกนางปทุมาว่าพี่จงจับเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาไว้ เราทั้งสองช่วยกันจับอย่าให้หนีออกไปได้ นางปทุมาทาสีรับพระเสาวนีย์แล้ว ยังมิทันที่จะลุกขึ้นจากที่ ฝ่ายพระราชบุตรีจีรัปภาก็อุฐาการจากที่ไสยาสน์ ตรงเข้ากอดพระบาทพระโพธิสัตว ด้วยพระหัตถ์ทั้งสองให้มั่นแล้วทูลว่า พระองค์จงหยุดอยู่ก่อน ฝายนางปทุมาทาสีก็ลุกขึ้นจากที่นอนในขณะนั้นเข้าจับพระบาทพระโพธิสัตวให้มั่นแล้วทูลว่า ข้าแต่เทวดา พระองค์จงหยุดก่อน จะรีบร้อนเสด็จไปข้างไหนเล่า
พระโพธิสัตวมิรู้ที่จะคิดประการใด จึ่งตรัสตอบสินธพออกไปว่า ดูกรอาชาผู้เป็นสหาย บัดนี้เราถูกพระราชบุตรีกับหญิงคนใช้จับไว้มั่นคงมิรู้ที่จะทำประการใด สินธพอาชาไนยจึ่งทูลว่า ถ้ากระนั้นพระองค์จงอยู่ก่อนเถิด ที่จะเถิดบาปหยาบช้านั้นมิได้มี พระโพธิสัตวจึ่งตรัสว่า ถ้ากระนั้น พี่พาชีจงกลับไปแสวงหาอาหารก่อนเถิด ถ้าเราระลึกถึงท่านเมื่อใด ท่านจงมาหาเราเมื่อนั้น อาชาไนยรับคำพระโพธิสัตวแล้ว ก็กลับไปแสวงหาอาหารในที่นั้นๆ พระโพธิสัตวส่งอาชาไนยไปแล้ว ก็ทรงประทับนั่ง ณ ที่บรรทมของพระราชบุตรีจีรัปภา พระราชบุตรีจึ่งมีสุนทรวาจาเชิญให้ไสยาสน์ รำงับกระวนกระวายพระหฤทัย แล้วนั่งนวดฟั้นพระบาทพระโพธิสัตวให้ทรงบรรทม แล้วสองกษัตริย์ก็ทรงอภิรมย์ซึ่งกันและกัน
ในลำดับนั้น พระราชธิดาจีรัปภาเทวี จึ่งมีสุนทรวาจาทูลถามพระโพธิสัตวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงอิศรภาพ หม่อมฉันมีความสงสัยยิ่งนัก พระองค์เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลายหรือ หรือว่าเป็นองค์อมรินทราธิราช จงโปรดบอกหม่อมฉันให้ทราบในกาลบัดนี้
พระโพธิสัตวได้ทรงฟังพระราชบุตรีจีรัปภาทูลถามดังนั้น จึงทรงพระดำริว่า ถ้าเราจะบอกว่าเราเป็นพระอินทร์ หรือเป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดา พระนางจีรัปภาก็คงจะเชื่อฟังทั้งสิ้น ก็แต่ว่าถ้อยคำเช่นนั้นเป็นคำของอสัตบุรุษ มิได้มีความเจริญเลย คำใดเป็นคำจริง ปราศจากมุสาวาท คำนั้นเป็นธรรมของสัตบุรุษ อาจนำมาซึ่งประโยชน์ในภายหน้า ต้องการอะไรที่เราจะกล่าวมุสาวาท เราบอกตามจริงประเสริฐกว่า พระโพธิสัตวดำริฉะนี้แล้ว เมื่อจะบอกความตามจริง จึงตรัสว่า ดูกรพระน้องผู้มิพักตรอันเจริญ พี่นี้จะได้เป็นพระยาเทวดา หรือเป็นองค์อมรินทราหามิได้ พี่นี้เป็นราชโอรสของพระเจ้าพรหมทัต ซึ่งครองราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี ตัวของพี่นี้ชื่อว่าสุธนูราชกุมาร พระน้องจงทราบในกาลนี้
พระราชบุตรีจีรัปภา ได้ฟังคำพระภัศดาโพธิสัตวตรัสบอกดังนั้นก็มีพระทัยโสมนัสยินดี ประดุจดังว่ามีบุคคลมารดด้วยสุคนธวารีได้ ๑๖ กละออม ในสราทกาลฤดูร้อน พระนางก็อยู่สมัครสโมสรกับพระโพธิสัตวมาช้านาน”
ความตอนดังกล่าวในสุธนูกลอนสวดสำนวนที่ ๑ กล่าวต่างออกไปว่า สุธนูกุมารเพียงแต่สวมพวงมาลัยที่ข้อพระหัตถ์ของนางจีรัปภา มิได้เขียนปริศนารูปไซดักปลาไว้ที่หลังของนางค่อมพี่เลี้ยง
๏ พระจับพวงมาลัย	คล้องเข้าในพระหัตถา
พระกรแก้วลัลยา	ม้ามารับพระกลับไป
๏ ค่ำค่ำพระกลับมา	ชมพนิดายอดพิสมัย
แล้วคล้องพวงมาลัย	มาแล้วไปสามราตรี
ความในกลอนสวดสำนวนที่ ๑ ตรงกับปัญญาสชาดกคือ นางจีรัปภากับนางค่อมพี่เลี้ยงกับพระสุธนูได้ในคืนที่ ๔ พระสุธนูได้อยู่ร่วมกับนางจีรัปภาในปราสาท อยู่มาเหล่านางสนมกำนัลเกรงความผิด จึงนำความขึ้นทูลท้าวเสตราช
๏ นางเลี้ยงมิ่งม้า
ให้ทอดนํ้าหญ้า	อยู่บนปรางค์ศรี
บำเรอผัวรัก	ด้วยความยินดี
ชวนพระสามี	เข้าที่สรงเสวย
๏ ท้าวนางกำนัล
ร้อนโรคโศกศัลย์	ไม่มีความเสบย
เพียงชีพจากร่าง	เพราะนางทรามเชย
ทำฉันใดเลย	จะพ้นโพยภัย
๏ ครั้นจะนิ่งนาน
เกลือกพระภูบาล	กับแก้วอรไท
ขึ้นหลังอาชา	พากันเหาะไป
เราทั้งปวงไซร้	จะสิ้นสุดปราณ
๏ ท้าวนางกำนัล
คิดแล้วชวนกัน	ไปกราบทูลสาร
สมเด็จบิตุเรศ	ให้แจ้งเหตุการณ์
ว่ายอดเยาวมาลย์	คบชู้สู่ชาย
สุธนูกลอนสวดสำนวนที่ ๒ ดำเนินเรื่องตอนที่กล่าวมาต่างจากสำนวนที่ ๑ และปัญญาสชาดกคือ ราตรีแรกที่สุธนูกุมารลอบเข้าไปในห้องบรรทม ได้เอาแป้งหอมเขียนเป็นรูปดอกบัวไว้ที่หลังของนางจีรัปภาและเขียนรูปจระเข้ไว้ที่หลังของนางค่อมพี่เลี้ยง
๏ หยิบเอาแต่แป้ง	ที่นางแต่งทั้งเรียงไว้
มาควักเอาแป้งได้	เปลื้องสไบที่นางคลุม
๏ ................	..........................
เขียนแป้งเป็นบัวตูม	กลีบกลัดกลุ้มหุ้มเกสร
๏ ................	นางนอนกับเทวี
เขียนเป็นรูปกุมภีล์	ไว้ที่หลังนางค่อมนั้น
ราตรีที่ ๒ สุธนูกุมารเอาดอกไม้ที่เครื่องบูชาโปรยไว้ทั่วห้องบรรทม
๏ จึงเอาเครี่องบูชา	นางกัลยาบูชาไว้
เก็บเอาเเต่ดอกไม้	โปรยปรายไว้ทั่วองค์นาง
๏ เรี่ยรายปรายทั่วไป	ล้วนดอกไม้ในห้องปรางค์
ทั่วตัวทั้งสองนาง	แล้วเดินย่างกลับออกมา
ความในกลอนสวดสำนวนที่ ๒ ว่า ครั้นถึงราตรีที่ ๓ เมื่อนางค่อมพี่เลี้ยงก็จับสุธนูกุมารไว้ได้แล้ว นางจีรัปภาให้เหล่านางกำนัลควบคุมสุธนูกุมารไว้ ส่วนตัวนางรีบนำความไปทูลแก่พระบิดา
๏ ว่าแล้วโฉมตรู
ให้นางค่อมอยู่	รักษาโฉมฉาย
พวกนางสาวใช้	อยู่นี่มากมาย
รักษาโฉมฉาย	ไว้ให้จงดี
๏ เราจะไปทูล
แก่พระนเรนทร์สูร	บิดาชนนี
สั่งแล้วมิช้า	นวลนางเทวี
ลงจากปรางค์ศรี	ไปทูลมารดา
๏ ครั้นเถิงจึงทูล
บิดาพระคุณ	จงโปรดเกศา
บัดนี้ยังมี	ชายหนึ่งโสภา
องอาจเข้ามา	ในปรางค์ปราสาท
๏ ลูกจับไว้ได้
ให้นางสาวใช้	เฝ้าอยู่เดียรดาษ
..........	จงแจ้งพระบาท
ชายนี้ประหลาด	องอาจนักหนา
ความแตกต่างในรายละเอียดของเรื่องประเด็นที่นางจีรัปภานำความไปทูลพระบิดาตามที่ปรากฏในสุธนูกลอนสวดสำนวนที่ ๒ น่าจะเนื่องมาจากความคิดของกวีผู้แต่งที่มุ่งจะแสดงให้เห็นว่า นางจีรัปภาเป็นกุลสตรี อยู่ในขนบประเพณีตามค่านิยมของสังคมไทยและใช้กลอนสวดเป็นสื่อในการปลูกฝังค่านิยมดังกล่าวด้วย
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์เรื่องสุธนูกลอนสวดครั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเพื่อให้นักเรียน นักศึกษา สามารถเข้าใจเรื่องราวได้โดยตลอด ส่วนผู้ที่ประสงค์จะศึกษาอักขรวิธีตามต้นฉบับ โปรดดูจากสำเนาเอกสารเลขที่ ๕๖๗ ซึ่งพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกของหนังสือนี้
สุธนูกลอนสวด
สุรางคนางค์
๏ ยอกรประนม
ยกขึ้นบังคม	เหนือเกล้าเกศา
วันทาบรมบาท	โลกนาถศาสดา
เป็นปิ่นโลกา	ไตรภพทั้งสาม
๏ ไหว้โลกุตรธรรม
ทั้งเก้าเลิศล้ำ	นพโลกทรงนาม
ได้แจ้งประจักษ์	ไตรลักษณ์ทั้งสาม
โปรดสัตว์ให้ข้าม	ลุล่วงนิฤๅพาน
๏ ข้าไหว้พระสงฆ์
สาวกพระองค์	ทรงศีลาจาร
เป็นเนื้อนาบุญ	สืบสาวแน่นาน
ได้บำเพ็งทาน	จำศีลภาวนา
๏ ข้าไหว้ทั้งสาม
จิตจงปลงงาม	ด้วยความปรารถนา
ขอให้กำจัด	ทุกข์ภัยโรคา
อย่าให้บีฑา	แก่ข้าสืบไป
๏ ครั้งหนึ่งพระบาท
สมเด็จโลกนาถ	สถิตอยู่ใน
พระเชตุพน	วิหารเรืองไชย
แทบใกล้กรุงไกร	เมืองสาวัตถี
๏ พระยอดไตรภพ
ทรงพระปรารภ	พญามารไพรี
ให้เป็นมูลเหตุ	แห่งพระชินศรี
เบื้องหน้าจึงมี	พระธรรมเทศนา
๏ วันหนึ่งหมู่สงฆ์
โอรสพระองค์	นั่งในศาลา
ชวนกันสรรเสริญ	สมเด็จศาสดา
ทรมานมารา	เห็นเป็นอัศจรรย์
๏ ฤทธิ์เดชพญามาร
กับทั้งบริวาร	ยิ่งยวดกวดขัน
พ่ายแพ้อานุภาพ	พระเจ้าด้วยพลัน
ดั่งหมู่แมลงวัน	บินเข้ากองไฟ
๏ เมื่อสงฆ์สนทนา
สมเด็จศาสดา	เสด็จอยู่ใน
มหาวิหาร	ทรงแจ้งทันใด
พุทธลีลาไคล	สู่ธรรมศาลา
๏ สมเด็จพระชินศรี
พระองค์จึงมี	พระพุทธฎีกา
ตรัสถามพระสงฆ์	ว่าสงฆ์สนทนา
ด้วยมูลกิจจา	นุกิจสิ่งใด
๏ พระสงฆ์เถรา
รับพุทธฎีกา	กราบทูลฉลองไป
ตามเรื่องนุสนธิ์	แต่ต้นแถลงไข
ให้ทราบพระทัย	ที่ได้สนทนา
๏ สมเด็จทศพล
ได้ฟังอนุสนธิ์	จึงตรัสเทศนา
ว่าตถาคต	ทรมานมารา
ครั้งนี้แลนา	ไม่สู้อัศจรรย์
๏ แรกสร้างบารมี
หน่อเนื้อชินศรี	ทรมานโกนดัน
ยักษาธิราช	ก็เป็นอัศจรรย์
พระชาติครั้งนั้น	ชื่อสุธนู
๏ ตรัสธรรมเทศนา
สังเขปกถา	แล้วทรงนิ่งอยู่
(สงฆ์ปองสดับ)	เรื่องสุธนู
สมเด็จสัพพัญญู	จึงตรัสเทศนา
๏ ฟังพระชินศรี
ภิกขุภิกขุณี	อุบาสกสีกา
ประชุมพร้อมกัน	ในธรรมศาลา
จึงตรัสเทศนา	รื้อเรื่องสืบไป
๏ ว่าสงฆ์บริวาร
ยังมีนิทาน	ล่วงลับแล้วไกล
มีกระษัตรา	อานุภาพชาญไชย
ได้ผ่านโภไคย	กรุงสาวัตถี
๏ มีนามบัญญัติ
ชื่อท้าวพรหมทัต	ฦๅทั่วธรณี
มหึมาปรากฏ	พระยศเรืองศรี
จบสกลธานี	ไม่มีเทียมทัน
๏ มีพระมเหสี
ชื่อเกศนี	เป็นศรีสุดาจันทร์
มีนางพระสนม	ถ้วนหมื่นหกพัน
อรองค์นางนั้น	ล้วนกัลยาณี
๏ ท้าวเสวยไอศวรรย์
ทศพิธเที่ยงธรรม์	ตามราชประเพณี
ราษฎรไพร่ฟ้า	เป็นมหาสุขี
สุขเขษมเปรมปรีดิ์	ทั่วทั้งพารา ๚ะ
ฉบัง
๏ บัดนั้นไพร่ฟ้าประชากร	นั่งพร้อมสโมสร
แล้วชวนกันสังสนทนา
๏ เถิงพระปิ่นปกเกศา	ไร้พระธิดา
ทั้งโอรสาสืบสาย
๏ พระองค์สิ้นชีพวางวาย	เราท่านทั้งหลาย
บ่ายหน้าไปพึ่งผู้ใด
๏ คิดแล้วชวนกันคลาไคล	ถือธูปเทียนไป
พร้อมกันในหน้าพระลาน
๏ ร้องทูลบังคมในสถาน	โปรดข้าสมภาร
อย่าให้เป็นคนอนาถา
๏ บัดนั้นพระปิ่นกระษัตรา	เปิดแกลแลมา
ก็เห็นฝูงราษฎร์ประชาชน
๏ ตรัสถามอำมาตย์บัดดล	ว่าฝูงประชาชน
ทุกคนปรารถนาสิ่งอันใด
๏ อำมาตย์บังคมทูลไป	จงทราบพระทัย
ไพร่ฟ้ามีใจปรารถนา
๏ พระราชโอรสธิดา	หน่อเนื้อกระษัตรา
สืบพระวงศาต่อไป
๏ สดับสารโองการตรัสไข	ว่าชอบขอบใจ
จงชวนกันไปถิ่นฐาน
๏ ขับแล้วจึงมีโองการ	ตรัสแก่เยาวมาลย์
พระสนมทั้งหมื่นหกพัน
๏ ท่านจงประชุมชวนกัน	คำรพอภิวันท์
บวงสรวงฝูงเทพเทวา
๏ ให้มีโอรสธิดา	ตามความปรารถนา
อย่าได้ประมาทลืมตน
๏ ชวนกันบวงสรวงทุกคน	ทุกเทพพิมล
วิมานแห่งเทพเทวา
๏ อันสิงสู่อยู่ในพฤกษา	กราบไหว้บูชา
บวงสรวงทั้งหมื่นหกพัน
๏ นางใดมิได้ทรงครรภ์	ไม่เห็นอัศจรรย์
ชวนกันละห้อยน้อยใจ
๏ สมเด็จเกศนีศรีใส	นางปลงพระทัย
ในอุโบสถศีลา
๏ แล้วตั้งปณิธานปรารถนา	ขอให้อาตมา
มีราชโอรสสดศรี
๏ ด้วยเดชะศีลเทวี	แท่นทิพโกสีย์
ให้ร้อนกระด้างบันดาล
๏ บัดนั้นสมเด็จมัฆวาน	ท้าวเธอส่องญาณ
ก็รู้ด้วยทิพนัยนา
๏ ควรเราช่วยทุกข์นางพญา	จงอาราธนา
เทวบุตรให้มาปฏิสนธิ์
๏ แล้วเสด็จจากทิพไพชยนต์	ลงมาบัดดล
ลุเถิงปราสาทเรืองศรี
๏ นั่งแนบพระกรรณเทวี	ใกล้สว่างสูรย์ศรี
บอกแถลงให้แจ้งทันใจ
๏ เพลาออกบัญชรไชย	มีเหยี่ยวตัวใหญ่
คาบพุทรามาตกลง
๏ นางเสวยชอบใจประสงค์	เม็ดในนางทิ้งลง
นางลาก็กินเข้าไป
๏ เกิดบุตรเป็นอาชาไนย	จงชอบพระทัย
บอกแล้วเหาะไปไพรชน
๏ นางประทมตื่นขึ้นบัดดล	แหนงจิตคิดฉงน
แล้วกลับทรงศีลสังวร
๏ ครั้นเช้านั่งหน้าบัญชร	เหลือบเล็งอัมพร
เห็นเหยี่ยวคาบผลพุทรา
๏ ตกลงตรงพักตร์นางพญา	เสวยผลพุทรา
แล้วทิ้งเม็ดในทันใด
๏ นางลาพบกินเข้าไป	เหมือนท้าวสหัสนัยน์
บอกไว้ให้แจ้งเที่ยงธรรม์
๏ เทวบุตรจุติจากสวรรค์	ปฏิสนธิ์ในครรภ์
สมเด็จน้องท้าวเกศนี
๏ ฝ่ายท้าวพรหมทัตเรืองศรี	จัดให้นารี
รักษามิ่งมิตรเมียขวัญ
๏ แล้วให้จัดนางกำนัล	รักษาพระครรภ์
จนเถิงถ้วนทศมาสา
๏ จึงประสูติหน่อเนื้อกระษัตรา	ฝูงเทพเทวา
มาช่วยรักษาพร้อมกัน
๏ โฉมเฉิดเลิศลบจบสวรรค์	ไม่มีใครทัน
ด้วยพระลูกแก้วสบสมัย
๏ นางลาคลอดลูกทันใด	เป็นอาชาไนย
ร่วมคืนร่วมวันทันยาม
๏ เที่ยวอยู่กลางกรุงไม่ขาม	พาชีมีนาม
ชื่อมณีกากอาชา
๏ ฝ่ายท้าวพรหมทัตราชา	สมโภชลูกยา
มหรสพครบครัน
๏ ตั้งบายศรีทองเชิญขวัญ	พระลูกทรงธรรม์
เป็นมิ่งมงกุฎกรุงศรี
๏ ถวายนามตามลักษณ์อันมี	พระลูกโฉมศรี
ชื่อสุธนูกุมาร
๏ เลี้ยงโลมโฉมลูกสงสาร	ทุกข์ภัยไม่พาน
สำราญสุขสวัสดิอัตรา
๏ ทรงลักษณ์เลิศล้ำนาถา	ทรงจำเริญวัฒนา
ชันษาก็ได้สิบหกปี
๏ สรรเสริญพระยศทุกกรุงศรี	จบสกลธานี
ไม่มีใครเปรียบเทียบไท
๏ เชี่ยวชาญพระแสงธนูไชย	หมู่อรินทร์บรรลัย
สยบแสยงเข็ดขาม
๏ ฝ่ายท้าวพรหมทัตทรงนาม	ตรัสให้โหรพราหมณ์
หาฤกษ์พระราชพิธี
๏ จะเสกพระยอดกรุงศรี	กับกเรณุวดี
แลนางร้อยเอ็ดกรุงไกร
๏ ตั้งการพิธีโรงไชย	เสร็จแล้วท้าวไท
ให้เชิญพระยอดเสนหา
๏ แล้วผูกม้าต้นรจนา	จะให้พระลูกยา
เสด็จไปโรงพิธี
๏ ฝ่ายพระสุธนูเรืองศรี	ตรัสว่าม้านี้
ไม่เหมือนมณีกากอาชา
๏ เกิดใต้ตำหนักพระมารดา	เรืองฤทธิ์อิศรา
ดีกว่าม้าต้นตัวทรง
๏ บัดนั้นนายม้าฤทธิรงค์	ผูกอัสดรทรง
จำนงมณีกากอาชา
๏ ประดับเครื่องเรืองรัตน์อัสสา	ใสสดรจนา
หูตาเพริศพริ้งยิ่งยง
๏ ทรงพระแสงธนูไชยบรรจง	เยื้องย่างอย่างหงส์
ทรงมณีกากอาชา
๏ โฉมเฉิดเลิศลบเลขา	ดังองค์อินทรา
เสด็จมาสู่สวนอุทยาน
๏ เสนามนตรีทวยหาญ	ตั้งแห่กุมาร
จะไปสู่โรงพิธี
๏ ม้าแก้วมณีกากเรืองศรี	พาพระภูมี
เหาะไปในกลางอัมพร
๏ ตกตะลึงแลดูสลอน	สิ้นทั้งพระนคร
เอิกเกริกเป็นโกลาหล
๏ สงสารไพร่ฟ้าประชาชน	เมื่อหน่อทศพล
ม้าแก้วพาเหาะหนีไป
๏ ตีอกร้องไห้ร่ำไร	วิ่งลนลานไป
มิได้จะเป็นสมประดี
๏ สมเด็จนางนาฏมเหสี	ผู้เป็นชนนี
ตีทรวงแล้วทรงโศกา
๏ ทั้งพระบิตุเรศนาถา	พระญาติวงศา
พระสนมทั้งหมื่นหกพัน
๏ กันแสงเถิงพระทรงธรรม์	เพียงจักอาสัญ
ด้วยพระมงกุฎกรุงศรี
๏ ฝ่ายท้าวพรหมทัตภูมี	ปลอบแก้วเกศนี
ผู้เป็นมิ่งมิตรเมียขวัญ
๏ เจ้าอย่าโศกาจาบัลย์	บุตรเราทรงธรรม์
กฤษฎาธิการมหึมา
๏ อาจปราบมนุษย์ยักษา	เจ้าอย่าโศกา
ไม่ช้าจะคืนยังกรุงศรี ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นพระลูกยา	เห็นอาชาพาเหาะหนี
กริ้วโกรธคืออัคคี	จะฟาดฟันให้บรรลัย
๏ คิดแล้วพระทรงธรรม์	ชักพระขรรค์ออกทันใด
จะฆ่าอาชาไนย	ให้เศียรขาดลงทันที
๏ ม้าแก้วทูลทันใด	พระอย่าได้โกรธพาชี
ใช่ว่าจะพาหนี	ให้เสียทีที่ประสงค์
๏ จะพาพระเหาะไป	ให้ท้าวไทได้อนงค์
หานางให้พระองค์	เป็นเมียมิ่งปิ่นสุดา
๏ บิดาหามาไว้	จะเสกให้ครองพารา
ไม่เหมือนเท่าข้าหา	ยิ่งสุดาทั้งแดนไตร
๏ ไปเถิดพระยอดรัก	พ่อบุญหนักอย่าสงสัย
จะพาพระองค์ไป	ให้ที่ดียิ่งแดนดิน
๏ พระฟังพาชีว่า	พระราชาคิดถวิล
จะใคร่ได้พระยุพิน	ให้เลิศล้ำในโลกี
๏ คิดแล้วพระภูธร	ยอพระกรอัญชุลี
กราบลาพระชนนี	ทั้งบิตุเรศแลวงศา
๏ ลูกรักจักลาไป	หาอรไทดังจินดา
ได้แล้วจักกลับมา	กราบบาทาพระชนนี
๏ พระองค์กราบลาแล้ว	เตือนม้าแก้วผู้เรืองศรี
จะไปให้ได้ดี	ตามพาชีจะพาไป
๏ ม้าแก้วรับพจนารถ	พาพระบาทเหาะคลาไคล
กราบทูลพระภูวไนย	ข้าเคยไปทุกตำบล
๏ ม้าพาทุกธานี	ทุกกรุงศรีเหาะเหิรหน
เที่ยวเสาะสิ้นตำบล	ให้จุมพลประจักษ์ใจ
๏ กรุงหนึ่งมหึมา	กระษัตราผ่านโภไคย
พระนามของท้าวไท	ชื่อเสตราชผู้เรืองศรี
๏ ท้าวไทได้ผ่านภพ	เลื่องฦๅจบทุกธานี
เป็นปิ่นปักกรุงศรี	ชื่อเสตราชพระนคร
๏ มีอัครชายา	ทรงลักขณายิ่งอัปสร
เป็นศรีพระนคร	ชื่อประทุมคัพภา
๏ มีราชบุตรี	เลิศนารีในโลกา
ชื่อนางจีรัปภา	ยิ่งธิดาในแดนไตร
๏ ม้าแก้วจึงกราบทูล	นเรนทร์สูรจงวินิจฉัย
ในโลกไม่มีใคร	จะเปรียบได้เทียมทันนาง
๏ กราบทูลให้แจ้งใจ	พระภูวไนยอย่าคิดหมาง
รัศมีที่กายนาง	หกศอกสว่างรุ่งเรืองศรี
๏ พระองค์จงเสด็จไป	หาอรไทในราตรี
เล้าโลมโฉมมารศรี	ให้เทวีเสนหา
๏ กุมารสดับสารตอบ	ว่านี้ชอบนะอาชา
มาตรแม้นนางกัลยา	ไม่กรุณาทำไฉน
๏ ไปทูลพระบิดุเรศ	ให้แจ้งเหตุในทันใด
จะจับกุมเราไว้	คิดไฉนนะพาชี
๏ ม้าแก้วจึงตอบสาร	พระกุมารผู้โฉมศรี
ไว้ข้าผู้พาชี	ปราบไพรีให้บรรลัย
๏ จะเชิญพระภูมี	กับเทวีในทันใด
ขึ้นหลังอาชาไนย	พาเหาะไปยังกรุงศรี
๏ พระองค์เสด็จไป	หยุดอาศัยร่มพฤกษา
ตรัสสั่งม้าอาชา	จงกินหญ้ารักษาองค์
๏ แล้วสั่งม้าอาชา	หามาลาตามประสงค์
ทรงร้อยค่อยบรรจง	เป็นมาลัยได้ครบครัน
๏ ครั้นย่ำค่ำราตรี	ปลอบพาชีแล้วรับขวัญ
สหายเกิดร่วมวัน	ดั่งดวงเนตรอาตมา
๏ พาข้าเหาะเข้าไป	หาอรไทในพารา
ส่งข้าแล้วกลับมา	คอยรับข้าอย่าไปไกล
๏ ตรัสแล้วพระยอดฟ้า	ขึ้นอาชาแล้วเหาะไป
ยอกรขึ้นกราบไหว้	เทพไททุกเทวา
๏ เดชะพระบารมี	คุณชนนีแลบิดา
จงช่วยเกล้าเกศา	พบกัลยาจงประสงค์
๏ ม้าแก้วพาเหาะไป	ส่งภูวไนยดังจำนง
เถิงปรางค์นางโฉมยง	ส่งท้าวแล้วเหาะกลับมา
๏ พระองค์จึงขึ้นไป	ที่ปรางค์ในกัลยา
เจ็ดชั้นมหึมา	ดังเทวามาสาปสรร
๏ นักสนมมานอนเรียง	พระพี่เลี้ยงแลกำนัล
เทียนยามตามทุกชั้น	นางนั่งยามงามไสว
๏ นั่งยามทั้งเจ็ดชั้น	จ่าโขลนคั่นทุกชั้นไป
ท้าวนางเอาใจใส่	เป็นสารวัตรจัดแจงการ
๏ เดชะพระบารมี	หน่อชินศรีสร้างสมภาร
เสด็จเถิงพระทวาร	ไม่มีผู้จะทักทาย
๏ หลับใหลไปหมดสิ้น	หน่อนรินทร์ (เธอเยื้องกราย)
เสด็จได้ง่ายดาย	ทั้งเจ็ดชั้นอันลับตา
๏ เสด็จเถิงชั้นในแล้ว	มีฉากแก้วงามรจนา
เห็นองค์จีรัปภา	นางนิทราบนแท่นทอง
๏ ประทุมพระพี่เลี้ยง	นอนแอบเคียงแท่นเป็นสอง
พระนั่งริมเขนยทอง	ชมพักตร์น้องงามมีศรี
๏ งามจริงยิ่งมนุษย์	โฉมบริสุทธิ์เฉลิมโลกี
สมคำม้าพาชี	ที่ว่าไว้ไม่ผิดเลย
๏ บรรทมเหนือแท่นทอง	พระท้าวน้องมานิ่งเฉย
แสนสวาดิของเรียมเอย	พระทรามเชยมาหลับใหล
๏ พระถดบนแท่นทอง	ใกล้พระน้องในทันใด
ชมโฉมนางอรไท	ยอดพิสมัยในโลกี
๏ พิศพักตร์พักตร์ผ่องแผ้ว	ดั่งดวงแก้วรุ่งรัศมี
พระปรางนางเทวี	ดั่งปรางทองผ่องพิศวง
๏ พระเกศนางนีฤๅมล	ดุจกลกลีบบุษบง
พิศสองพระขนง	กงกลมค้อมดังเกาทัณฑ์
๏ นาสาดูพรายแพรว	เปรียบขอแก้วงามสรรพสรรพ์
พระเต้าทั้งสองนั้น	ดั่งประทุมมาศดอกบัวทอง
๏ ไหนไหนเรียมหาจบ	ไม่พานพบเปรียบเถิงสอง
หาไหนได้เหมือนน้อง	ไม่มีสองในโลกี
๏ ชมพลางพลางรับขวัญ	วรแจ่มจันทร์มิ่งมารศรี
ปฐมยามราตรี	จนปัจจุสมัยใกล้ทิวา
๏ พระจับพวงมาลัย	คล้องเข้าในพระหัตถา
พระกรแก้วกัลยา	ม้ามารับพระกลับไป
๏ ค่ำค่ำพระกลับมา	ชมพนิดายอดพิสมัย
แล้วคล้องพวงมาลัย	มาแล้วไปสามราตรี ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ นางจีรัปภา
ตื่นจากนิทรา	เห็นพวงมาลี
คล้องข้อพระหัตถ์	แห่งนางโฉมศรี
ตรัสเรียกนารี	พี่เลี้ยงทันใด
๏ ประทุมพี่เลี้ยง
อันอยู่ใกล้เคียง	รับสั่งทรามวัย
นางว่าพี่ค่อม	ผู้ร่วมหฤทัย
จงเข้ามาใกล้	น้องนี้หน่อยนา
๏ พี่ร้อยมาลัย
แกล้งทำลองใจ	ข้าหรือไรนา
คล้องกรน้องไว้	หลากใจหนักหนา
พี่จงบอกข้า	อย่าได้อำพราง
๏ พี่เลี้ยงกราบทูล
แม่อย่าอาดูร	ปลงจิตคิดขนาง
พี่นี้มิได้	ลอบล่วงใจนาง
นอนคอยเคียงข้าง	ไม่เห็นผู้ใด
๏ นางปิ่นกระษัตริย์
ทราบสารแล้วตรัส	พิศวงสงสัย
พี่ว่าดั่งนี้	จะมีผู้ใด
เข้ามาเถิงใน	เจ็ดชั้นปรางค์ศรี
๏ ข้าสงสัยนัก
จะได้ท้วงทัก	ผู้ใดไม่มี
ฤาว่าครุฑา	กินรายักษี
ฤาว่ามาตุลี	ลอบลักรักเรา
๏ พี่เจ้าจงนึก
รักน้องตรองตรึก	ตื้นลึกหนักเบา
น้องนี้เฉาโฉด	หืฤๅโหดเคลิ้มเขลา
ใครจะเชื่อเรา	พี่น้องสองคน
๏ รำพึงคำนึงนัก
ใคร่แจ้งประจักษ์	น้อยจิตคิดฉงน
แต่เช้าเท่าค่ำ	ย่ำฆ้องบัดดล
จนพระสูริยน	ลับเหลี่ยมยุคุนธร
๏ เพลาราตรี
สมเด็จเทวี	ทรงพระอนุสร
มิได้เว้นวาย	หายความอาวรณ์
จนทรามบังอร	บรรทมหลับใหล
๏ ครั้นเช้าเพลา
ตื่นจากนิทรา	เห็นพวงมาลัย
นางเร่งกลุ้มกลัด	อัศจรรย์ใจ
ฤๅองค์เทพไท	ครุฑานาคี
๏ ถามพี่ร่วมจิต
คำนึงพึงคิด	เถิงพวงมาลี
มีผู้ลักลอบ	เข้ามาปรางค์ศรี
ชายผู้มานี้	บารมีหนักหนา
๏ เพลาราตรี
พี่คอยท่วงที	ชายเคยเข้ามา
จับกุมตัวไว้	จะได้เจรจา
พี่พึงน้องว่า	อย่าได้หลับใหล
๏ พี่เลี้ยงรับสั่ง
แล้วคอยระวัง	มิได้นอนใจ
หาวนอนล้างหน้า	ใส่ยาตาไป
จะจับให้ได้	ดังใจจินดา
๏ บัดนั้นพระแก้ว
ร้อยมาลัยแล้ว	รัญจวนครวญหา
เมื่อไรจะค่ำ	ย่ำแสงพระสูริยา
จะได้ไปหา	วรนุชดวงสมร
๏ ยกมือขึ้นไหว้
พระสูริโยทัย	เร่งขับรถจร
จะได้คลาไคล	ไปหาบังอร
เชิญพระภูธร	อย่าช้าเร่งไป
๏ เพลาราตรี
พระขึ้นพาชี	เหาะเข้าวังใน
มิ่งม้ากราบทูล	พระผู้เลิศไกร
ราตรีนี้ไซร้	พระให้ได้ความ
๏ แม้นนางอรไท
ตื่นขึ้นจับได้	ซักไซ้ไถ่ถาม
ตรัสตอบจงดี	ถี่ถ้อยทางความ
อย่าให้โฉมงาม	ระคายเคืองใจ
๏ สั่งแล้วมิช้า
ม้าแก้วอาชา	สั่งพระภูวไนย
เสร็จแล้วอาชา	กลับมาทันใด
พระภูวไนย	ขึ้นสู่ปรางค์ศรี
๏ ชมโฉมนางแล้ว
สมเด็จพระแก้ว	คล้องพวงมาลี
ไว้เป็นสำคัญ	กำนัลโฉมศรี
แห่งนางเทวี	นางจีรัปภา
๏ ใกล้รุ่งราตรี
สมเด็จภูมี	จะยุรยาตรา
พี่เลี้ยงนอนคอย	แทบที่กัลยา
ยึดพระหัตถา	เข้าไว้ทันใด
๏ ร้องปลุกประทม
เชิญเสด็จทรามชม	ลุกขึ้นเร็วไว
ดูชายคนนี้	บังอาจเหลือใจ
ขึ้นมาเถิงใน	ห้องทองปรางค์ศรี
๏ ฝ่ายพระนางนาฏ
ตื่นจากไสยาสน์	ลุกขึ้นทันที
เหลือบเล็งเพ่งพิศ	พินิจทรงศรี
เห็นผิดท่วงที	จะเป็นเข็ญใจ
๏ สมศรีสมศักดิ์
อรองค์ทรงลักษณ์	จับจิตพิสมัย
ทรงพระแสงขรรค์	เกาทัณฑ์ธนูไชย
ไม่เข็ดขามใคร	องอาจฤทธี
๏ ถ้าชาติต่ำศักดิ์
จะเกรงกลัวนัก	ลุกแล่นหลีกหนี
นี้ไม่เกรงขาม	ครั่นคร้ามไพรี
กิริยาชายนี้	ดูหลากนักหนา
๏ ตรัสถามทันใด
ว่าท่านนี้ไซร้	เชื้อชาติกระษัตรา
ฤๅเทพไท	ในฉ้กามา
ฤๅอสูรา	ครุฑานาคี
๏ ท่านขึ้นมาไย
ประสงค์สิ่งไร	ในปราสาทศรี
ตรัสบอกข้าน้อย	ท่วงถ้อยคดี
อย่าให้ข้านี้	วิมุติสงสัย
๏ พระปิ่นกระษัตริย์
สดับสารแล้วตรัส	ตอบถ้อยทันใด
เรียมมาบัดนี้	ใช่เทพไท
ใช่สูราลัย	ครุฑานาคี
๏ เป็นหน่อกระษัตริย์
ครอบครอบสมบัติ	กรุงสาวัตถี
สมเด็จบิดา	ตั้งการพิธี
จะเสกเรียมนี้	ให้ผ่านโภไคย
๏ ด้วยราชบุตรี
ทุกราชธานี	ร้อยเอ็ดกรุงไกร
นางร้อยเอ็ดนี้	พี่มิเต็มใจ
ให้อาชาไนย	เหาะเที่ยวแสวงหา
๏ ม้าแก้วกลับไป
บอกข้าว่าได้	พบแก้วกัลยา
ยอดมิ่งไม่พบ	จบทุกทิศา
ไม่มีธิดา	ใดเปรียบเทียบไท
๏ เรียมได้สดับสาร
ระรื่นชื่นบาน	ดาลจิตพิสมัย
ทูลลาชนนี	บิดุเรศท้าวไท
ขึ้นอาชาไนย	เหาะมาบัดดล
๏ ความจริงของพี่
พระยอดมารศรี	จงแจ้งอนุสนธิ์
เรียมทรมานองค์	ประสงค์นีฤๅมล
อย่าได้ฉงน	จงมีกรุณา
๏ ประทุมพี่เลี้ยง
ค่อยยอบหมอบเมียง	นอกม่านกัลยา
นิ่งนึกตรึกคิด	เห็นผิดหนักหนา
กลัวสองกระษัตรา	อัดอั้นตันใจ
๏ พระยอดเยาวมาลย์
ครั้นได้สดับสาร	ปลื้มจิตพิสมัย
ทั้งอายทั้งรัก	เบือนพักตร์หนีไป
นางจึ่งคลาไคล	เข้าแฝงม่านทอง
๏ ขวยเขินสะเทิ้นนัก
ด้วยพระทรงลักษณ์	เข้ามาลอบลอง
แล้วกลับสนทนา	พูดจาแต่สอง
เห็นผิดทำนอง	คลองประเวณี
๏ นางตอบคำสาร
ว่าพระภูบาล	ไม่มีสารศรี
อุกอาจขึ้นมา	หาข้าผิดที
กล่าวคำดั่งนี้	มิควรนักหนา
๏ พจมานขานตอบ
ตรัสมานี้ชอบ	ขอบคุณกัลยา
ครั้นเรียมจะให้	มีราชสารตรา
ทำไมตรีมา	ตามประเพณี
๏ เสตราชกรุงไกร
กับด้วยราชัย	กรุงสาวัตถี
ไม่เคยมีทาง	พระราชไมตรี
ด้วยสองธานี	ไกลกันหนักหนา
๏ อันเรียมนี้ไซร้
กับอาชาไนย	พากันเหาะมา
หานางอรไท	จงได้กรุณา
ช่วยชีวิตข้า	อย่าให้อาสัญ
๏ ตรัสนี้มิชอบ
อันจะลักลอบ	ร่วมรู้รักกัน
แม้นเหตุนี้แจ้ง	เถิงองค์ทรงธรรม์
พาน้องอาสัญ	สู่สวรรคาลัย
๏ ถ้าราชสารศรี
เถิงพระชนนี	บิตุเรศท้าวไท
พระองค์เป็นเอก	อุปภิเษกอวยไชย
เห็นว่าจะได้	ดังใจจินดา
๏ ตรัสมิชอบนี้
อย่าได้พาที	ให้เสียวาจา
ป่วยการเสียเปล่า	เห็นไม่เข้ายา
เชิญพระราชา	กลับไปเวียงไชย
๏ พระหน่อนรินทร์
ทราบสารแล้วถวิล	พิศวงสงสัย
นางตรัสทั้งนี้	มีความพิสมัย
แกล้งตรัสขัดไว้	เชิงชั้นมารยา
๏ พระจึงตอบสาร
พระยอดเยาวมาลย์	จงได้กรุณา
ความรักโฉมตรู	จึ่งสู้ชีวา
หวังจะพึ่งพา	บุญเจ้าสืบไป
๏ เรียมมาทั้งนี้
สู้เสียชีวี	มิได้อาลัย
ประสงค์องค์นุช	สุดจิตพิสมัย
หวังองค์อรไท	เป็นปิ่นสุดา
๏ โปรดเถิดบุญหนัก
เจ้าจงผินพักตร์	เยื้อนแย้มเจรจา
เสียแรงเรียมรัก	บ่ายพักตร์มาหา
เจ้าจงกรุณา	ชูชีพสืบไป
๏ สมเด็จเทวี
ตรัสตอบคดี	ถ้วนถี่แถลงไข
สมเด็จบิดา	เลิศลบภพไตร
ไม่ลับจับได้	จะลงอาญา
๏ ตรัสไว้แต่หลัง
ที่ข้าได้ฟัง	ใหญ่ยิ่งหนักหนา
กระษัตริย์องค์ใด	ทรงฤทธิ์อิศรา
ข้าศึกยกมา	เพียบแผ่นแดนดิน
๏ ปราบข้าศึกได้
ฝูงอรินทร์บรรลัย	เกลื่อนกลาดปัฐพิน
จะยกข้านี้ให้	เป็นบาทนรินทร์
ให้ครองกรุงสิ้น	เป็นปิ่นนคร
๏ไม่เห็นสิงใด
แค่นว่าไปได้	เฝ้าวิงเฝ้าวอน
จะพาข้าตาย	เป็นลายนคร
พระอย่าอาวรณ์	เชิญพระกลับไป
๏ พระตอบวาจา
อรินทร์ราชยกมา	เต็มแน่นแดนไตร
ไว้ธุระข้า	กับอาชาไนย
ปราบให้บรรลัย	ยับยุ่ยผุยผง
๏ ให้พระบิดุเรศ
ท้าวทอดพระเนตร	หน้าที่นั่งพระองค์
ฝ่ายฝูงอรินทร์ราช	วินาศปลดปลง
ให้พระบิดุรงค์	ทรงเดชเรืองไชย
๏ ถ้าจริงอย่างว่า
ไปทูลอาสา	ให้ข้าแจ้งใจ
มาล่อลวงเล่น	เห็นจริงที่ไหน
เชี่อฟังไม่ได้	ลิ้นลมคมสัน
๏ อนิจจายอดมิ่ง
สัจจาที่จริง	ไม่ล่อลวงกัน
จิตเรียมรุ่มร้อน	เจ้าไม่ผ่อนผัน
ความทุกข์อนันต์	อเนกคณนา
๏ อกเรียมจะคราก
แตกเป็นสองภาค	ด้วยความเสนหา
ช่างเฉยเสียได้	ไม่มีกรุณา
จงชายเนตรมา	ดูบ้างขวัญเมือง
๏ ตรัสพลางเข้าใกล้
ว่าแก้วกลอยใจ	กอดอุ่นบุญเรือง
เชิญเจ้าร่วมจิต	มิ่งมิตรเฉลิมเมือง
พี่ไม่ให้เคือง	ระคายขุ่นใจ
๏ จับข้อพระหัตถ์
กรเกี่ยวกระหวัด	ชมชิดพิสมัย
เจ้าอย่าโศกสร้อย	นึกน้อยพระทัย
ชูชีพเรียมไว้	อย่าให้มรณา
๏ นางเกศกระษัตริย์
ชักกรสะบัด	ผลักทรวงราชา
อย่าลวนลามไป	ข้าไม่กรุณา
มาล่อลวงข้า	แล้วจะหน่ายหนี
๏ ควรฤๅบุญหนัก
อกเรียมรุ่มรัก	สู้เสียชีวี
ได้แก้วนงนาฏ	นิราศหน่ายหนี
ไม่จริงสิ่งนี้	อย่าได้แคลงใจ
๏ กอดแก้วเข้าแล้ว
จะวางน้องแก้ว	อย่าได้สงสัย
ดวงเนตรของพี่	จงมีอาลัย
เชิญเจ้าขึ้นไป	แท่นทองเรืองศรี
๏ ตรัสแล้วจอมนาถ
อุ้มองค์สุดสวาดิ	วรนุชนารี
ขึ้นส่แท่นทอง	ห้องแก้วเรืองศรี
โลมเล้าเทวี	ปลอบแก้วจอมขวัญ
๏ กอดจูบลูบพักตร์
รับขวัญนงลักษณ์	ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
กรกอดกระหวัดนาง	พลางจูบดวงจันทร์
หฤทัยกระสัน	รัญจวนป่วนใจ
๏ ภิรมย์สมพาล
สมสนิทพิศวาส	ยังจิตพิสมัย
อันความยินดี	พ้นที่อุปไมย
แสนสวาดิจะขาดใจ	สุขเขษมเปรมปรีดิ์
๏ ดังพญาปักษา
โผผินบินมา	เล่นน้ำนัที
พบสินธุใหญ่	ซอนไซ้สระศรี
อันความยินดี	พ้นที่พรรณนา
๏ บัดนั้นน้องแก้ว
ซบพักตร์ลงแล้ว	กับทรวงราชา
นางทูลขอโทษ	ได้โปรดเกศา
ผิดพลั้งข้างหน้า	พระอย่าถือความ
๏ เมียผิดสิ่งไร
อย่าคุมโทษไว้	จงได้ไต่ถาม
เมียจะได้แจ้ง	ตามมีข้อความ
พระผู้ทรงนาม	อย่าขุ่นเคืองใจ
๏ พระจึงตอบสาร
ว่ายอดเยาวมาลย์	มิ่งมิตรพิสมัย
อย่าได้เคลือบแคลง	นึกแหนงในใจ
ใช่เรียมนี้ไซร้	เป็นคนโฉดเขลา
๏ เจ้าอย่าพึงนึก
เรียมจะตรองตรึก	ตื้นลึกหนักเบา
พี่ใช่คนโฉด	จะโกรธนงเยาว์
หวังโลมเลี้ยงเจ้า	เป็นปิ่นสุดา
๏ สองสู่สมสนิท
แสนเสบยเชยชิด	ด้วยความเสนหา
ใกล้รุ่งราตรี	มีจิตจินดา
เถิงม้าอาชา	ผู้ร่วมหฤทัย
๏ ฝ่ายว่าอาชา
ครั้นเถิงเวลา	จึงเหาะเข้าไป
รับพระพันปี	ที่ปราสาทไชย
คอยพระภูวไนย	อยู่หน้าชาลา
๏ พระสุธนู
บอกนางโฉมตรู	ว่าพี่จะลา
ไปหาพาชี	ที่หน้าชาลา
อย่าให้มิ่งม้า	คอยท่าเคืองใจ
๏ นางจีรัปภา
ได้ฟังราชา	ตรัสว่าจะไป
ยึดภูษาทรง	สมเด็จท้าวไท
ตามเสด็จออกไป	จนเถิงอาชา
๏ นางเมืองตระบัด
เห็นม้าแล้วตรัส	กล่อมเกลี้ยงสุนทรา
ว่าพี่พาชี	จงมีกรุณา
อย่าพาผัวข้า	นิราศร้างหนี
๏ พาชีตอบสาร
พระยอดเยาวมาลย์	อย่าพักพาที
พาท้าวเหาะมา	หามิ่งมารศรี
ได้แล้วยินดี	จะหนีไปไย
๏ นางว่าพี่ม้า
อยู่กับผัวข้า	อย่าไปเที่ยวไกล
น้องนี้ทุกข์หนัก	เถิงพระภูวไนย
เหตุการณ์ฉันใด	ไม่แจ้งเลยนา
๏ แม่ทุกข์ไปไย
ข้ากับภูวไนย	ไม่ทิ้งกัลยา
ทรงฤทธิ์เดชนัก	อาจปราบยักษา
มนุษย์ครุฑา	ขามเดชภูมี
๏ นางเลี้ยงมิ่งม้า
ให้ทอดนํ้าหญ้า	อยู่บนปรางค์ศรี
บำเรอผัวรัก	ด้วยความยินดี
เชิญพระสามี	เข้าที่สรงเสวย
๏ ท้าวนางกำนัล
ร้อนโรคโศกศัลย์	ไม่มีความเสบย
เพียงชีพจากร่าง	เพราะนางทรามเชย
คิดฉันใดเลย	จะพันโพยภัย
๏ ครั้นจะนิ่งนาน
เกลือกพระภูบาล	กับแก้วอรไท
ขึ้นหลังอาชา	พากันเหาะไป
เราทั้งปวงไซร้	จะสิ้นสุดปราณ
๏ ท้าวนางกำนัล
คิดแล้วชวนกัน	ไปกราบทูลสาร
สมเด็จบิดุเรศ	ให้แจ้งเหตุการณ์
ว่ายอดเยาวมาลย์	คบชู้สู่ชาย
๏ สมเด็จบิดุเรศ
ครั้นตรัสแจ้งเหตุ	พักตร์เผือดเหือดหาย
พระศอเหือดแห้ง	เสโทโซมกาย
เพียงชีพวางวาย	ทำลายสังขาร
๏ ทรงพระโกรธนัก
อ้าโอษฐ์อักอัก	ตรัสถามออกมา
ว่าอ้ายชายชู้	สู่รู้นักหนา
บิดามารดา	สูริย์วงศ์พงศ์ไหน
๏ แรกมันขึ้นมา
มีผู้ชักพา	มันบ้างฤๅไร
ฤๅมีอาคม	สะดมขึ้นไป
ให้คนหลับใหล	ไม่ได้สมประดี
๏ หน่อเนื้อนเรศ
เป็นมงกุฎเกศ	กรุงสาวัตถี
บุตรท้าวพรหมทัต	นางเกศนี
ทรงอิทธิฤทธี	มีศิลป์ธนูไชย
๏ แสวงหามเหสี
ทรงม้าพาชี	เหาะมาทันใด
ใครไม่ชักพา	หานางอรไท
เข้าปราสาทไชย	เพลาราตรี
๏ บันดาลดลจิต
ให้หลับสนิท	สิ้นทั้งปรางค์ศรี
ครั้นข้าตื่นขึ้น	เห็นพระภูมี
กับอรเทวี	นั่งเรียงเคียงกัน
๏ ความจริงเท่านี้
ขอพระพันปี	ผู้ทรงสัทธรรม์
ประทานโทษข้า	อย่าให้อาสัญ
ชีวิตข้านั้น	อยู่ใต้บทศรี
๏ เสตราชท้าวไท
ได้ฟังสาวใช้	ทูลแจ้งคดี
รับสั่งเร่งหา	หมู่มุขมนตรี
อำมาตย์เสนี	กระวีโหรพราหมณ์
๏ หมู่มุขเสนา
เข้าเฝ้าราชา	โองการตรัสถาม
ตรัสแจ้งแถลงไข	(ในคดีความ)
สามนต์โหรพราหมณ์	จะคิดฉันใด
๏ เร่งรัดจัดกัน
พหลเข้มขัน	แว่นแคว้นกรุงไกร
ให้ใด้พรักพร้อม	ล้อมปราสาทไชย
จับตัวให้ได้	อย่าไว้ชีวี
๏ พระเดือดดับไว้
กลับตรึกนึกได้	กลัวจะเสียที
อ้ายนี่ดีร้าย	เชื้อชายชาตรี
มีอิทธิฤทธี	จึงองอาจมา
๏ ตรัสใช้พระญาติ
วงศาฉลาด	ไปทูลกัลยา
ว่าพระบิดุเรศ	รับสั่งให้หา
แม่จีรัปภา	ไปเฝ้าภูวไนย
๏ นางจีรัปภา
ตกใจหนักหนา	ให้หาข้าไย
พระองค์กริ้วโกรธ	ทำโทษฤๅไฉน
จองจำกรำไว้	ให้ข้ามรณา
๏ ฤๅขับจากเมือง
เขาจะฦๅเลื่อง	ทั้งกรุงพารา
พระญาติทูลสาร	เดิมโกรธหนักหนา
คลายแล้วตรัสว่า	จะถามโดยดี
๏ นางจีรัปภา
เหลือบเล็งพักตรา	พระราชสามี
แล้วพิศดูหน้า	มิ่งม้าพาชี
ซบพักตร์เทวี	ลงแล้วโศกา
๏ พระราชสามี
กับทั้งพาชี	ปลอบแก้วกัลยา
ว่าพระบิดุเรศ	รับสั่งให้หา
อย่าขัดอัชฌา	ไปเฝ้าท้าวไท
๏ อันตัวเรียมนี้
กับทั้งพาชี	เจ้าอย่าสงสัย
สู้เสียชีวี	ไม่หนีนางไป
แม้นพระภูวไนย	ไม่มีเสนหา
๏ ข้ากับพาชี
จะเป็นอัคคี	ไหม้เมืองราชา
ถ้าแม้นพระโปรด	ประทานโทษา
มิให้ราชา	ขายเบื้องบทศรี
๏ นางจีรัปภา
ลาพระภัสดา	ไปเฝ้าภูมี
ซบเศียรกับบาท	แห่งพระพันปี
พระราชเทวี	ไม่เงยพักตรา
๏ ท้าวเสตราช
เห็นนางนงนาฏ	คิดแค้นนักหนา
ตรัสว่ามึงดี	อีจีรัปภา
เสียแรงเลี้ยงมา	มึงเป็นกระสี
๏ มึงทำทรลักษณ์
ไม่รักยศศักดิ์	เป็นคนอัปรีย์
ชาติชั่วหนักหนา	คิดน่าบัดศรี
มาเป็นเช่นนี้	มิดีหนักหนา
๏ มึงเกิดชาติหงส์
ไม่รักเผ่าพงศ์	ไปปนฝูงกา
คบคนจับพลัด	ซัดจรซอนมา
ร่วมรักเสนหา	คู่เคียงเรียงหมอน
๏ ใจมึงชั่วจริง
เหมือนน้ำค้างกลิ้ง	บนใบบัวบอน
ครั้นเพลาสาย	พระพายพัดจร
ก็จะกระฉ่อน	กระฉอกกรอกไป
๏ กระษัตริย์ทุกสถาน
ถวายบรรณาการ	มาเท่าใดใด
ทั่วทุกกรุงศรี	พ่อมิเต็มใจ
คิดว่าจะให้	แก่พระนารายณ์
๏ มึงเป็นเช่นนี้
ก่อการกระลี	ให้กูได้อาย
เหมือนหมึกสักบาท	กี่ชาติจะหาย
ได้ความอับอาย	ทั่วทุกพารา
๏ ถ้าผัวมึงดี
ศักดิ์สิทธิ์ฤทธี	ทรงลักษณ์ศักดา
มีอานุภาพ	ปราบทุกทิศา
ให้ผัวมึงมา	สำแดงฤทธิไกร
๏ ถ้าว่าอาจหาญ
ประเปรียวเชี่ยวชาญ	ชั้นเชิงศิลป์ไชย
สำแดงฤทธา	อานุภาพเกรียงไกร
กูจะเสกให้	ครอบครองธานี
๏ ถ้าไม่อาจหาญ
ไม่เชี่ยวไม่ชาญ	มาเข้าปรางค์ศรี
กูจะผลาญให้	มอดม้วยชีวี
ชู้กับพาชี	จะม้วยชีวา
๏ มึงนิ่งอยู่ไย
เร่งรัดกลับไป	บอกผัวมึงมา
ให้เห็นปรากฏ	ยศศักดิ์นักหนา
แก่ญาติวงศา	หมู่มุขมนตรี
๏ พระราชธิดา
ถวายบังคมลา	แล้วกันแสงศรี
กลับมากราบบาท	พระราชสามี
สมเด็จเทวี	ทรงโศกโศกา
๏ ฝ่ายพระพันปี
ปลอบถามเทวี	เกศแก้วขนิษฐา
ตรัสโปรดฉันใด	จึงได้กลับมา
อย่าทรงโศกา	บอกข้าฉันใด
๏ สมเด็จบิดา
ให้เชิญราชา	ไปแผลงธนูไชย
สำแดงอานุภาพ	ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร
จะเสกท้าวไท	ครองไอศวรรย์
๏ ถ้าแผลงมิได้
จะให้บรรลัย	กับข้าด้วยกัน
ทั้งม้าพาชี	จะม้วยอาสัญ
ขอพระทรงธรรม์	จงทราบพระทัย
๏ พระจอมกระษัตริย์
ท้าวสรวลแล้วตรัส	ตอบนางทันใด
เจ้าร่วมชีวิต	อย่าคิดสงสัย
ว่าพี่นี้ไซร้	ไม่เชี่ยวชาญสนาม
๏ จะแผลงศิลป์ไชย
เลิศลบภพไตร	ชูหน้านางงาม
ให้พระบิดุเรศ	คร้ามเดชเข็ดขาม
ให้คลายหายความ	ที่ทรงโกรธา
๏ กอดจูบลูบพักตร์
ปลอบนางนงลักษณ์	ให้เสวยโภชนา
ปลื้มใจของพี่	อย่ามีโศกา
ชั่วแล้วจะมา	หาเจ้าไยมี
๏ พระทรงเครื่องต้น
ประเสริฐเลิศล้น	จำรัสรัศมี
เหน็บพระขรรค์แก้ว	แล้วเสด็จจรลี
ทรงขรรค์ธนูศรี	ขึ้นอาชาไนย
๏ จึงชวนนางน้อง
ขึ้นพระวอทอง	นำเสด็จพระไป
พี่เลี้ยงสาวศรี	ตามเสด็จไสว
สิ้นทั้งกรมใน	นักเทศขันที
๏ พากันเสด็จไป
เถิงกลางกรุงไกร	พระลานไชยศรี
ลงจากมิ่งม้า	คมคัลชุลี
สมเด็จพันปี	บิดากัลยา
๏ ฝ่ายท้าวเสตราช
สั่งให้อำมาตย์	แต่งการมหึมา
เอากระดานเหล็ก	เจ็ดชั้นโดยตรา
เอาก้อนทองแดงมา	เจ็ดชั้นด้วยดี
๏ ประดู่มะเดื่อ
ละแผ่นหนาเหลือ	เจ็ดองคุลี
แล้วตั้งเกวียนทราย	เจ็ดเกวียนโดยมี
ถัดนั้นเถิงที่	มิคราชกวางยนต์
๏ ครั้นเสร็จสรรพแล้ว
จึงเชิญพระแก้ว	ทรงศรบัดดล
แผลงให้ปล่งปลอด	ตลอดกวางยนต์
ให้หมู่ประชาชน	เอิกเกริกโกลา
๏ บัดนั้นภูวไนย
ยกศรธนูไชย	ทูนเศียรราชา
เสี่ยงพระบารมี	ที่ก่อสร้างมา
กับคุณมารดา	บิดุเรศเรืองศรี
๏ ข้าแผลงธนูไชย
ขอให้ฤทธิไกร	เลิศลบธาตรี
เข็ดขามคร้ามเดช	ทุกนิเวศกรุงศรี
ให้หมู่ไพรี	มันฦๅระบือนาม
๏ ตรัสแล้วโฉมฉาย
พระทรงศรกราย	กุมเชิญชาญสนาม
ดังองค์อินทรา	ปรากฏงดงาม
พระผู้ทรงนาม	วางศรทันที
๏ เสียงศรสนั่นเปรี้ยง
ประดุจหนึ่งเสียง	ฟ้าร้องอสุนี
ทีเดียวปล่งปลอด	ตลอดมฤคี
กวางยนต์ดัวดี	ล้มลงกลางสนาม
๏ พระผู้ทรงธรรม์
เห็นลูกเขยขวัญ	เชี่ยวชาญสงคราม
ปรีดิ์เปรมเขษมสุข	สิ้นทุกข์สิ้นความ
ยำเยงเกรงขาม	ลูกแก้วเขยขวัญ
๏ สุธนูเรืองไชย
ส่งพระขรรค์ให้	เมียมิ่งด้วยพลัน
กราบถวายบังคม	บิดุเรศทรงธรรม์
คำรพอภิวันท์	ลามาปรางค์ศรี
๏ ฝ่ายท้าวเสตราช
อุปภิเษกจอมนาถ	ให้ครองบูรี
เสกจีรัปภา	เป็นมิ่งมเหสี
กับฝูงนารี	หมื่นหกพันนาง
๏ ท้าวเสวยไอศวรรย์
สมบัติอัศจรรย์	สุขเขษมเปรมปรางค์
โลมเลี้ยงขวัญเมือง	ไม่เคืองใจนาง
แสนสุขสว่าง	ทุกข์ร้อนโพยภัย
๏ พระเดชพระยศ
ฦๅทั่วระทด	ทั่วทุกแดนไตร
ยอยอบนอบนบ	คำรพท้าวไท
เกรงนามขามไป	ทั่วทุกพารา
๏ สมเด็จภูเบศร
โลมเลี้ยงอัคเรศ	เป็นช้านานมา
ตรึกเถิงชนนี	พันปีบิดา
ทรงพระโศกา	กันแสงโศกศัลย์
๏ นางจีรัปภา
เห็นพระภัสดา	โศกาจาบัลย์
ทรงพระทุกข์นัก	เพียงจักอาสัญ
พระผู้ทรงธรรม์	ขัดเคืองสิ่งไร
๏ นางกราบกับบาท
สมเด็จจอมนาฏ	ทูลถามท้าวไท
เมียไม่แจ้งเนตร	เหตุการณ์เป็นไฉน
ฤๅเมียนี้ไซร้	มีโทษโทษา
๏ โทษผิดสิ่งใด
โปรดเถิดอย่าได้	ทรงพระโศกา
ระบมตรมจิต	ปิดซึ่งโทษา
พระจงบอกข้า	อย่าได้อำพราง
๏ พระตอบเสาวนีย์
ว่ามิ่งมารศรี	อย่าได้คิดขนาง
พี่ไม่คุมโทษ	กริ้วโกรธนวลนาง
พี่ไห้ครวญคราง	ทุกข์เถิงชนนี
๏ อันพี่จากมา
มณีกากอาชา	พาพี่เหาะหนี
พี่สงสารนัก	เถิงพระชนนี
เพียงสิ้นชีวี	ลงในทันใด
๏ พี่ห้ามอาชา
ไม่ฟังคำข้า	พาข้าเหาะไป
จึงได้ท้าวน้อง	ครอบครองกรุงไกร
พิศวงหลงใหล	ราคดำฤษณา
๏ พี่รำพึงไป
โลกจะว่าได้	ติฉินนินทา
หลงด้วยมิ่งมิตร	ไม่คิดเลยนา
เถิงพระมารดา	บิดุเรศท้าวไท
๏ เจ้าดวงนัยนา
พี่นี้คิดว่า	จะลาเจ้าไป
เยี่ยมพระชนนี	บิดุรงค์ทรงไชย
ให้คลายพระทัย	แล้วจักกลับมา
๏ พระยอดเยาวมาลย์
ครั้นได้ทราบสาร	สมเด็จพระภัสดา
ขุ่นหมองข้องขัด	พระอัธยา
พ่างเพียงชีวา	จะม้วยอาสัญ
๏ ทูลพระภัสดา
บุญเรืองเฟื่องฟ้า	ทรงยศทศธรรม์
ทรงวิตกไย	เราจะไปด้วยกัน
เยี่ยมพระทรงธรรม์	ปิ่นเกล้าธรณี
๏ กระษัตริย์ทั้งสอง
ปรึกษาปรองดอง	ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ชวนกันทูลลา	พระชนนี
ลาพระพันปี	ผู้เป็นบิดา
๏ พระคุณปกเกล้า
ข้าพระพุทธเจ้า	กราบบังคมลา
ไปเยียนชนนี	บิดุเรศนาถา
ในพระพารา	ชื่อสาวัตถี
๏ ลูกไปไม่ช้า
จะกลับคีนมา	ยังพระบูรี
องค์พระบิดา	รักษากรุงศรี
ครอบครองธานี	กว่าลูกกลับมา
๏ พระคุณทั้งสอง
พระองค์จงครอง	พระชันษา
พระชนม์พันปี	อย่ามีโรคา
ทรงพระอุตส่าห์	ก่อสร้างสมภาร
๏ แล้วตรัสอำลา
พระญาติวงศา	ผู้เฒ่าโบราณ
อย่าทรงพระโกรธ	โปรดเกล้าดีฉัน
ประณตบทมาลย์	น้อมเกล้าเกศี
๏ พระญาติวงศา
บิดามารดา	ฟังพจน์วาที
พระลูกกราบลา	สิ้นสมประดี
เพียงสิ้นชีวี	สวรรคตครรไล
๏ ครั้นจะตรัสห้าม
เกรงพระโฉมงาม	จะเคืองพระทัย
ทรงพระโทมนัส	ขัดสนจนใจ
ขืนพระทัยไว้	ให้พรโฉมศรี
๏ พระลูกทั้งสอง
เจ้าจงปกครอง	ใจกันจงดี
อย่ามีโรคา	เป็นมหาสุขี
ให้หมู่ไพรี	ย่อยยับอัปรา
๏ ฝ่ายพระมเหสี
มีพระเสาวนีย์	ตรัสห้ามลูกยา
เจ้าดวงชีวิต	ของพระมารดา
เจ้าจะลินลา	ไปตามสามี
๏ สงสารอกแม่
ทีนี้ตั้งแต่	จะทรงโศกี
โศกสร้อยคอยหา	ทิวาราตรี
เจ้าลาสามี	อยู่ด้วยมารดา
๏ พระราชบุตรี
ตอบพระชนนี	พลางทรงโศกา
พระคุณล้นเหลือ	ทูนเหนือเกศา
ข้าขอกราบลา	ไปตามสามี
๏ ลูกอยู่ภายหลัง
จะมีใครมั่ง	จะว่าลูกดี
เห็นว่าลูกชั่ว	ผัวจึงหน่ายหนี
ขอลาชนนี	ลินลาคลาไคล
๏ พระมารดาสิ
ห้ามพระบุตรี	เป็นเท่าใดใด
ไม่ฟังแม่แล้ว	จึงสอนทรามวัย
เจ้าตามผัวไป	ครององค์จงดี
๏ คิดการสิ่งใด
อย่าให้เคืองใจ	พระราชสามี
ครอบครองพระสนม	เป็นบรมสุขี
ใจเจ้าอย่ามี	หวังคิดอิจฉา
๏ คำรพสามี
ทั้งพระชนนี	แลพระบิดา
จงสงวนศักดิ์	รักยศอาตมา
อย่าอหังการ์	ฝากตัวจงดี
๏ สอนอื่นสอนไกล
อันอัธยาศัย	ดูแต่ท่วงที
สุดที่สอนสั่ง	ชั่งใจจงดี
เจ้าดวงชีวี	ฟังคำมารดา
๏ รสสิ่งใดใด
ไม่หวานชื่นใจ	เหมือนรสพจนา
หวานนอกหวานใน	หวานทุกเวลา
หวานด้วยวาจา	เป็นสัตย์อุดม
๏ หอมรสใดใด
หอมกลิ่นฟุ้งไป	ได้แต่ตามลม
หอมกลิ่นสัตย์ศีล	เป็นกลิ่นอุดม
หอมหวนชวนชม	ไปทุกทิศา
๏ ลาแล้วกลับไป
ยังปราสาทไชย	โองการให้หา
นางสนมกำนัล	หมื่นหกพันมา
เล้าโลมแล้วลา	สิ้นทั้งปรางค์ศรี
๏ จึงชวนเมียแก้ว
สรงเสวยเสร็จแล้ว	ได้ฤกษ์นาที
ทรงเครื่องเรืองรัตน์	แจ่มจรัสรังสี
อุ้มองค์เทวี	ขึ้นขี่อาชา ๚ะ
ฉบัง
๏ เหาะโดยอากาศเวหา	ทักษิณพารา
สามรอบแล้วลาเสด็จไป
๏ กันแสงครวญหาเวียงไชย	โศกาอาลัย
บ้างถวายพระพรไชยศรี
๏ สงบเสียงแล้วเงียบทังบูรี	ดังป่าช้าผี
มีแต่โศกาอาวรณ์
๏ ม้าแก้วเหาะโดยอัมพร	ไกลพระนคร
ได้สิบหกโยชน์วิถี
๏ นางจีรัปภานารี	เคยอยู่ธานี
ไม่มีแดดลมพัดพาน
๏ เมื่อม้าพาเหาะทะยาน	ขึ้นสู่คัคนานต์
แดดลมพัดต้องหมองศรี
๏ ปวดเศียรไม่เป็นสมประดี	พระเศียรเทวี
พ่างเพียงจะแตกทำลาย
๏ นํ้าเนตรนางย้อยหยดพราย	ปิ้มชีพจะวาย
สวรรคตปลดปลง
๏ จึงองค์อัคเรศอนงค์	กราบทูลพระองค์
ผู้ภัสดาสามี
๏ ปวดเศียรเสียบจิตผิดที	ชีวิตเมียนี้
จะสิ้นเสียกลางเวหน
๏ เชิญเสด็จลงจากอัมพล	อาศัยไพรสณฑ์
พักอยู่ใต้ต้นพฤกษา
๏ ฝ่ายพระสุธนูราชา	ตรัสสั่งมิ่งม้า
เร่งพาลงสู่พงไพร
๏ แลเห็นศาลาไรไร	เร่งม้าให้ไป
อาศัยศาลาทันที
๏ ฝ่ายว่าอาชาตัวดี	กราบทูลภูมี
ว่าศาลานี้เป็นสำคัญ
๏ อินศวรประสาทโกนดัน	ยักษากุมภัณฑ์
ใครอยู่ให้เป็นภักษา
๏ พระกริ้วโกรธม้าอาชา	เร่งไปศาลา
ยักษาจะกลัวมันไย
๏ พญาม้ากลัวว่าจะขัดใจ	แล้วเห็นอรไท
ก็ทรงประชวรหนักหนา
๏ พาลงหยุดในศาลา	มณีกากอาชา
พิทักษ์รักษาไม่วางใจ
๏ พระอ่านพระเวททันใด	พระโรคอรไท
ก็ค่อยระงับดับลง
๏ เพลาลับแสงสูริยง	ชวนนาฏอนงค์
วรนุชประทมในราตรี
๏ ฝ่ายว่ามิ่งม้าพาชี	ทูลพระภูมี
เข้าที่ประทมอย่าหลับใหล
๏ ถ้ายักษ์ถามขานทันใด	ยักษ์จักกลับไป
ไม่ขานจะกินเป็นภักษา
๏ ท้าวเธอรับคำอาชา	ระวังแก้วกัลยา
บรรทมไม่สู้หลับใหล
๏ เที่ยงคืนได้ยินเสียงเกรียงไกร	ถามว่าคือใคร
มานอนอยู่ในศาลา
๏ ภูบาลขานว่าอาตมา	อาศัยศาลา
ยักษาได้ยินกลับไป
๏ คืนหนึ่งบรรทมหลับใหล	ผลกรรมทำไว้
ยักษ์ถามมิได้เจรจา
๏ ยักษ์จักกินเป็นภักษา	ทั้งสองกระษัตรา
อาชาเข้าห้ามทันใด
๏ เจ้านายกูนอนหลับใหล	กูรักษาไว้
เร่งไปอย่าได้เข้ามา
๏ ฝ่ายท้าวโกนดันยักษา	ตอบคำอาชา
มึงมาถุ้มเถียงทันใด
๏ ศาลานี้ใครอาศัย	นิ่งนอนหลับใหล
ไถ่ถามมิได้พาที
๏ เป็นภักษาหารยักษี	ตามคำภูมี
อินศวรประสาทให้กู
๏ มึงอย่าเจรจาสู่รู้	ไปเสียพ้นกู
จะเข้าไปกินอาหาร
๏ พาชีโกรธยักษ์เดือดดาล	โลดโผนทะยาน
เข้าถีบเอาท้าวยักษี
๏ ยักษ์ล้มลงกลางธรณี	คิดแค้นพาชี
เข้าสัประยุทธชิงชัย
๏ เสียงยักษ์เสียงม้าเกรียงไกร	แล้วเหาะขึ้นไป
รบกันในกลางเวหา
๏ พาชีศักดิ์สิทธิ์ฤทธา	ถีบกัดยักษา
โลหิตตกกลาดปฐพี
๏ ยักษาสู้ม้าพาชี	มิได้ถอยหนี
เสียทีแทบอัปราชัย
๏ พระตื่นประทมทันใจ	เสียงอาชาไนย
สัประยุทธกับท้าวยักษา
๏ จึงปลุกเกศแก้วกัลยา	ไพรีมีมา
ฉายาจงตื่นฟื้นองค์
๏ นางจีรัปภาโฉมยง	ตื่นขึ้นพระองค์
ตกใจประพรั่นขวัญหาย
๏ พระทรงแสงศรธนูกราย	ยกศิลป์พาดสาย
จะยิงพญายักษี
๏ แล้วกลัวจะถูกพาชี	เพลาราตรี
ไม่รู้จะทำฉันใด
๏ พระร้องกำชับขึ้นไป	ว่าอาชาไนย
ระวังบังเหียนจงดี
๏ กลัวไยกับอ้ายยักษี	รุ่งราษตรี
กูจะห้ำหั่นให้บรรลัย
๏ ยักษ์ได้ฟังเสียงภูวไนย	สำคัญในใจ
ว่าอ้ายนี่นายพาชี
๏ ยักษ์สำคัญเพราะภูมี	ร้องบอกพาชี
ยักษีก็คิดเต็มใจ
๏ เผ่นโผนโจนจับอาชาไนย	ฉวยบังเหียนได้
ม้าไม่รู้ที่จะต่อตี
๏ บังเหียนที่ผูกพาชี	เป็นประเวณี
สาปสรรแต่โบราณมา
๏ พญายักษ์กลับไปพารา	จึงเอามิ่งม้า
ใส่กรงเหล็กไว้ท้ายเมือง
๏ ม้าแก้วเจ็บจิตคิดเคือง	คิดเถิงบุญเรือง
ร้องไห้คร่ำครวญร่ำหา
๏ เสียแรงพาท้าวเหาะมา	ทนทุกขเวทนา
เพราะกูก่อกรรมทำเข็ญ
๏ ได้ความลำบากยากเย็น	ทีนี้จะเห็น
หน้าใครพาไปกรุงศรี
๏ ชวนมาหวังว่าให้ดี	กรรมสิ่งใดมี
จึงมาพลัดพรากจากไป
๏ บัดนั้นพระปิ่นกรุงไกร	เห็นอาชาไนย
ปักษามันพาเหาะหนี
๏ กันแสงโศกสิ้นสมประดี	แทบพระภูมี
จะสิ้นชีวันทันใด
๏ กอดมิ่งมารศรีสายใจ	ทรงโศกาลัย
แล้วตรัสละห้อยโหยหน
๏ เจ้าพี่ครั้งนี้ยากจน	ไม่มีผู้คน
จะชี้ตำบลต้นทาง
๏ มีแต่ตัวพี่กับนาง	หันหวนครวญคราง
กันแสงอยู่ในไพรสณฑ์
๏ สงสารอกเราสองคน	ไม่เคยยากจน
ครั้งนี้จะทนเวทนา
๏ เคยขี่ม้าแก้วอาชา	เราทั้งสองรา
จะทรงเศร้าโศกโศกี
๏ อกเอ๋ยจะคิดไฉนดี	พามิ่งมารศรี
แก้วพี่มาให้อับปาง
๏ ตกเข็ญใจจนกลางทาง	ลำบากบาทนาง
ระหกระเหินเดินดง
๏ กรซ้ายพี่อุ้มอนงค์	กรขวาพี่ทรง
พระแสงศรแก้วธนูไชย
๏ อุ้มองค์นงลักษณ์เดินไพร	เลี้ยวลัดพนาลัย
กว่าชีพสิ้นในพงพี
๏ บัดนั้นนางนาฏมเหสี	เอาใจพันปี
ภูมีอย่าทรงโศกา
๏ เมียรักจักขออาสา	บุกแฝกแหวกคา
นำหน้าเสด็จภูมี
๏ มิให้ขุ่นข้องหมองศรี	เชิญพระภูมี
เสด็จในป่าพนาลัย
๏ บัดนั้นจึงพระภูวไนย	ค่อยคลายพระทัย
ด้วยพจนารถเมียขวัญ
๏ สองกระษัตริย์เสด็จในไพรวัน	ดัดดั้นพนาสัณฑ์
คิรีละหานเหวธาร
๏ ชมสกุโนไก่แก้วขันขาน	กลมเกลี้ยงเสียงหวาน
แลนกคุ่มเค้าสกุณี
๏ ชมมยูรยูงทองปักษี	กระเหว่าโนรี
จับอยู่เคียงคู่สู่สม
๏ เหมือนพี่กับเจ้าทรามชม	เปรมปรีดิ์ภิรมย์
ใต้ร่มพฤกษาไทรทอง
๏ ชมหมู่มฤคราชผันผยอง	กระต่ายเต้นเมียงมอง
แลโตกิเลนเลียงผา
๏ ชมคชสารสิงหรา	เต้นตามกันมา
โลดไล่มหิงส์กระทิงทอง
๏ เหมือนเราพี่น้องทั้งสอง	เดินเคียงเมียงมอง
ระวังหมู่ราชไพรี
๏ ชมผลพฤกษามาลี	สนสักกรักขี
มีทั้งจิกแจงแสลงพัน
๏ กรรณิการ์เกดแก้วอินจัน	ประดู่แดงฉัน
พิกุลบุนนากมาลี
๏ พระเด็ดดอกไม้สดสี	ยื่นให้เทวี
แก้วพี่จงชมดมลอง
๏ เหมือนพวงมาลีพี่กรอง	คล้องกรนวลน้อง
ที่ในห้องแก้วปรางค์ศรี
๏ แล้วเสด็จลงสรงวารี	สระโบกขรณี
มีประทุมมาศหลายพรรณ
๏ อุบลจงกลนีสรรพสรรพ์	บงกชสัตตบรรณ
สาหร่ายสายติ่งลินจง
๏ พระเด็ดยื่นให้โฉมยง	เข้าเคียงเอียงองค์
แล้วสรงสนานวารี
๏ สรงเสร็จแล้วเสด็จจรลี	เข้าสู่พนาศรี
ภูมีหลีกลัดไพรวัน
๏ เสวยผลพฤกษาป้อนปัน	กันกินทุกวัน
ได้ความยากเย็นเข็ญใจ
๏ ข้ามห้วยเหวทางกลางไพร	บุกแฝกแหวกไป
เสโทซึมซาบอาบองค์
๏ ฝ่ายนางนิ่มน้อยโฉมยง	ลำบากบาทบงสุ์
ให้แตกพุพองหนองใน
๏ อัสสุชลหยดย้อยหลั่งไหล	ทูลพระภูวไนย
ผู้เป็นพระราชสามี
๏ เมียเจ็บปวดบาทบทศรี	พ่างเพียงชีวี
ชีวิตจะจากเจียนกาย
๏ พระพักตร์สลดเลือดเหือดหาย	ฉีกภูษาลาย
แล้วพันพระบาทนวลนาง
๏ อุ้มองค์นงลักษณ์เดินทาง	เหนื่อยหนักพระวาง
พระน้องในร่มประทมไพร
๏ ระงับร้อนแล้วอุ้มสายใจ	บทจรคลาไคล
ในจังหวัดเขาลำเนาเกิน
๏ เย็นเช้าเจ้าอตส่าห์เดิน	ตามแถวแนวเนิน
ห้องห้วยละหานธารทาง
๏ พระเล้าโลมน้องนวลนาง	สุดดินสิ้นทาง
ก็ลุเถิงฝั่งสาคร
๏ ไม่เห็นเรือแพพายจร	ในท้องสาคร
สงบสงัดฝูงคน
๏ พระเสด็จไต่ตามฝั่งชล	กับแก้วนีฤๅมล
แล้วหยุดอยู่ใต้ร่มไทร
๏ กอดมิ่งมารศรีสายใจ	ทรงโศกาลัย
ตกไร้ผัวเมียสองคน
๏ แก้วพี่ครั้งนี้เครื่องจน	เห็นจะสิ้นชนม์
เสียแล้วที่ฝั่งคงคา
๏ ใครเลยจะมาช่วยพา	ให้ข้ามซึ่งสา
คเรศล่วงลุกรุงศรี
๏ บัดนั้นสมเด็จเทวี	เอาใจสามี
พันปีอย่าทรงโศกา
๏ กุศลเราได้สร้างมา	จะช่วยรักษา
ให้เราคืนคงยังสถาน
๏ เดชะกุศลสมภาร	ตรัสมิทันนาน
ก็บันดาลพบสบสมัย
๏ พอสำเภามาบัดใจ	พบพาภูวไนย
จะส่งให้เถิงกรุงศรี
๏ ใช้ใบไปกลางชลธี	เพลาราตรี
สำเภาอับปางกลางชล
๏ จมลงในกลางชเลวน	(คราวเคราะห์หมู่คน)
เป็นเหยื่อแก่ฝูงมัจฉา
๏ ฉนากฉลามเหรา	กินเป็นภักษา
โลหิตฟูมฟองนองชล
๏ บัดนั้นพระหน่อทศพล	อุ้มแก้วนีฤๅมล
ขึ้นเสากระโดงทันใจ
๏ อันกำลังพระภูวไนย	แม้นจะอุปไมย
ได้เจ็ดกำลังช้างสาร
๏ พระอุ้มเกศแก้วเยาวมาลย์	กับทั้งกระดาน
โดดไปได้เส้นสิบห้าวา
๏ พ้นหมู่เงือกงูเหรา	ฉลามโลมา
มิได้เบียดเบียนยายี
๏ อุ้มองค์นงนุชมารศรี	ผู้ร่วมชีวี
ขึ้นขี่กระดานลอยไป
๏ พระชักภูษาทันใด	ผูกองค์อรไท
ชายหนึ่งผูกองค์ภูมี
๏ คลื่นระลอกกระฉอกฉานวารี	เพลาราตรี
ภูมิกลุ้มกลัดอัดใจ
๏ กระดานที่ขี่ข้ามไป	คลื่นซัดบัดใจ
ก็แตกในกลางทะเลวน
๏ ภูษาก็ขาดบัดดล	ปิ้มจะสิ้นชนม์
ได้คนละซีกลอยไป ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นนางกระษัตริย์	คลื่นฟองฟัดพลัดผัวไกล
เรียกผัวอยู่ไจ้ไจ้	ไปข้างไหนพระพันปี
๏ มืดมนจนใจหนัก	อกจะหักพระภูมี
พลัดผัวกลางชลธี	พระภูมีทิ้งเมียเสีย
๏ เมียเรียกเท่าใดใด	เหตุไฉนไม่ขานเมีย
ฤๅพระดับสูญเสีย	สิ้นชีวังกลางสายชล
๏ มาด้วยกันผัวเมีย	ทั้งเมียเสียที่กลางหน
เห็นหน้ากันสองคน	พระไปแล้วจะพึ่งใคร
๏ ระลอกเป็นขนัด	คลื่นฟองฟัดกระดานไป
สององค์จึงขึ้นได้	คนละฟากฝั่งสาคร
๏ เรื่องผัวยังยักไว้	จะกล่าวไปเถิงนางก่อน
แสนโศกแสนอาวรณ์	ทอดองค์ลงกับหาดทราย
๏ ผัวรักเมียหายไป	ทิ้งเมียไว้คนเดียวดาย
ทูลกระหม่อมมาสูญหาย	แห่งหนใดไม่รู้เลย
๏ เมียเรียกเท่าใดใด	นิ่งเสียได้ทูนหัวเอ๋ย
เมียเรียกอยู่เบยเบย	เพื่อนเข็ญใจไม่ขานเมีย
๏ รักผัวจึงติดตาม	พระโฉมงามทิ้งเมียเสีย
ทีนี้อกของเมีย	จะบ่ายหน้าไปพึ่งใคร
๏ เห็นหน้าท่านผูอื่น	เมียจะชื่นขึ้นที่ไหน
เหมือนพึ่งผัวเมื่อไร	ไม่มีแล้วนะอกอา
๏ คิดมาน่าอนาถ	เถิงพระญาติวงศา
บิตุเรศแลมารดา	ตรัสห้ามปรามเมียไม่ฟัง
๏ ทูลหัวมาปลดปลิด	พระไม่คิดความแต่หลัง
ฤๅว่าพระชิงชัง	ละเมียไว้ในกลางหน
๏ ไม่มีใครกล้ำกราย	จะถ่อพายแต่สักคน
ขึ้นล่องตามสายชล	จะไถ่ถามเถิงภูมี
๏ แม้นพระตายด้วยคลื่น	จะลอยคืนเห็นซากผี
ฤาว่ายกลางชลธี	สุดความคิดจะติดตาม
๏ นางไหว้วอนเทวา	ช่วยรักษาพระโฉมงาม
จงช่วยบอกเนื้อความ	ว่าเมียเถิงฝั่งคงคา
๏ รู้ว่าเมียไม่ตาย	จะค่อยคลายซึ่งโศกา
จะได้เที่ยวค้นหา	กว่าจะพบประสบกัน
๏ กันแสงแล้วครวญคร่ำ	พิไรร่ำเถิงผัวขวัญ
เวรใดมาตามทัน	ฤาเราพรากลกนกกา
๏ ร้องไห้พลางเดินไป	ตามแนวไพรฝั่งคงคา
พระเนตรนางแสวงหา	เกลือกราชาจะลอยวน
๏ เหลือบเล็งชลาสินธุ์	มุจลินท์ริมฝั่งชล
ไม่เห็นพระจุมพล	นางข้อนอกเข้าร่ำไร
๏ ฤๅหนึ่งพระปิ่นแก้ว	เถิงฝั่งแล้วตามเมียไป
บุกป่าพนาลัย	จังหวัดเขาลำเนาเถิน
๏ นางจึงเข้าพงไพร	ความยากไร้อตส่าห์เดิน
สุรเสียงนางเกรียงเกริ่น	เรียกหาผัวในไพรวัน
๏ นกแก้วจับกิ่งแก้ว	พูดแจ้วแจ้วนางอัศจรรย์
เหมือนเสียงพระทรงธรรม์	เรียกเมียขวัญในปรางค์ทอง
๏ สาลิกาจับเพกา	บินร่อนมาเป็นคู่สอง
ผัวเมียเข้าปรองดอง	จับคลึงเคล้าคู่คลอเคียง
๏ เหมือนข้ากับราชา	พากันมานั่งนอนเรียง
ลางทีเข้านั่งเคียง	ใต้ร่มไม่ในไพรวัน
๏ นางเห็นฝูงเนื้อนก	น้ำตาตกเร่งกระศัลย์
คิดเถิงพระทรงธรรม์	ไม่วายเว้นสักเวลา
๏ อัสสุชลนางซึมซาบ	ไหลเอิบอาบพระนัยนา
คิดเถิงพระภัสดา	ทุกค่ำเช้าแลเพรางาย
๏ เดินพลางนางแลเหลียว	ตัวคนเดียวน่าใจหาย
เสือหมีแลผีพราย	ช้างแรดร้ายไม่ยายี
๏ เถิงแดนบุรีรัฐ	อินทปัตอันเรืองศรี
พระราชเทวี	เข้าอาศัยยายกับตา
๏ ตายายคือเศรษฐี	แต่ก่อนมีทรัพย์หนักหนา
ครั้นอยู่ช้านานมา	กรรมซัดให้ตกเข็ญใจ
๏ สองเฒ่าเลี้ยงจอมขวัญ	ลูกบุญธรรม์รักสบสมัย
นางเรียกสองเฒ่าไซร้	ว่าบิดาแลมารดา
๏ ปรนนิบัติทั้งสองเฒ่า	ทุกค่ำเช้าเป็นอัตรา
ไม่วายเว้นเพลา	นางกัลยาคิดเจียมตัว
๏ นางคิดรำพึงไป	ทำไฉนจะพบผัว
ธำมรงค์สำหรับตัว	ค่าควรเมืองไม่มีทัน
๏ ครั้นนางจะเอาไว้	ไม่รู้ที่จะผ่อนผัน
ธำมรงค์วงเดียวนั้น	นางขายได้เงินสี่เกวียน
๏ นางจึงช่วยผู้คน	นางนีฤๅมลทำความเพียร
จ้างช่างแลเสมียน	สร้างปราสาทศาลาทาน
๏ นางคิดสร้างศาลา	คนไปมานิจกาล
แต่งโภชนาหาร	ให้บริบูรณ์ในศาลา
๏ จ้างช่างให้เขียนไว้	เรื่องท้าวไทแต่ต้นมา
จนเถิงพระราชา	พาขึ้นลำสำเภาไป
๏ นางเชิญทั้งสองเฒ่า	ให้ขึ้นเฝ้าปราสาทไชย
ผู้คนทั้งนั้นไซร้	ให้ปรนนิบัติเป็นอัตรา
๏ นางจัดพนักงาน	ประจำการในศาลา
ผู้คนจะไปมา	จงเลี้ยงดูให้บริบูรณ์
๏ ถ้าใครดูฉากแก้ว	โศกเศร้าแล้วพาไปทูล
ตบแต่งให้บริบูรณ์	ทุกทิวาแลราตรี
๏ ส่วนนางทรงผนวช	บวชพระองค์เป็นนางชี
ทรงศีลทุกราตรี	แผ่บุญให้ทุกเทวา
๏ ให้บุญเทพไท	อันอยู่ในห้วยเหวผา
เถื่อนถํ้าแถวคงคา	ช่วยผัวข้าให้คืนคง
๏ จงช่วยบอกราชา	ให้พระมาโดยจำนง
อย่าให้เธอลุ่มหลง	บอกทางตรงให้ตามมา ๚ะ
๏ คิดน่าสงสารนัก	เถิงจอมจักรทรงโศกา
เมื่อเถิงฝั่งคงคา	ไม่เห็นเมียเพียงอาสัญ
๏ เจ้าพี่ผู้เพื่อนไร้	ตกเข็ญใจมาด้วยกัน
ครั้งนี้มิ่งเมียขวัญ	มาหายจากอกผัวไป
๏ ปานนี้นางเมียแก้ว	ดับเสียแล้วฤๅไฉน
ฤๅยังว่ายอยู่ใน	กลางสาครทะเลวน
๏ ความยากพี่ครั้งนี้	พี่ยิ่งคิดก็ยิ่งจน
ไฉนหนอเจ้านีฤๅมล	ดวงเนตรพี่จะคืนพลัน
๏ ความทุกข์พี่ครั้งนี้	สุดที่พี่จำรำพัน
ยิ่งคิดยิ่งกระศัลย์	ยิ่งสังเวชพ้นคณนา
๏ เงือกงูฤๅมังกร	อันสัญจรในคงคา
จระเข้แลเหรา	ขบเคี้ยวเจ้ากินทั้งเป็น
๏ แต่พี่มาจากเจ้า	ทุกค่ำเช้าแลยามเย็น
ยามค่ำพี่เคยเห็น	ไม่เห็นเจ้าพี่โศกา
๏ แต่นี้แลเพื่อนไร้	ชลนัยน์พี่โหยหา
อากาศคงคา	ก็น้อยกว่าเรียมรำพึง
๏ จะหาให้เหมือนเจ้า	ตายเกิดเล่าไม่มีเถิง
แสนทุกข์แสนคำนึง	เป็นอเนกแลอนันต์
๏ ความพี่ทุกข์เถิงเจ้า	แต่ก่อนเก่าไม่มีทัน
ยิ่งคิดก็ยิ่งศัลย์	ยิ่งโศกเศร้าในวิญญาณ์
๏ เจ้าพี่เอ่ยเถิงจะตาย	จะวอดวายพระชนมา
พระศพจงลอยรา	พอพี่เห็นเป็นสำคัญ
๏ ถ้าชีพเจ้าวอดวาย	พี่จะตายไปตามกัน
จะอยู่ก็เครื่องศัลย์	แสนโศกอยู่ไปไยมี
๏ จะตายไปตามเจ้า	เป็นคู่เคล้าในเมืองผี
อยู่ไปไยใครว่าดี	จะติฉินแล้วนินทา
๏ ว่าพี่คนโฉดนัก	หม้ายเมียรักยิ่งโศกา
ควรฤๅพาเมียมา	ทิ้งเสียได้ในกลางทาง
๏ ครั้งก่อนจากพาชี	คราทีนี้พี่จากนาง
เข็ญใจจนอับปาง	ตัวคนเดียวจะอยู่ไย
๏ พระพิโรทพิไรร่ำ	ริมฝั่งนํ้าคงคาไหล
สุดสิ้นพระแรงไป	เอียงองค์ลงกับปฐพี
๏ ตรัสเรียกพระยุพิน	คำเดียวสิ้นสมประดี
พระกายอินทรีย์	สยองเส้นศิร์โลมา
๏ สิ้นเสียงพิไรร่ำ	ริมฝั่งน้ำพระคงคา
แทบท้าวจะมรณา	สวรรคตริมฝั่งชล
๏ บุญกรรมทำทั้งนี้	พระชินศรีตรัสอนุสนธิ์
แต่ก่อนทั้งสองคน	ลงอาบน้ำในคงคา
๏ เห็นเจ้าสามเณรเด็ก	ขี่เรือเล็กพายลงมา
ไม่เกรงลูกศาสดา	จับเรือโคลงหยอกเจ้าเณร
๏ ผลกรรมทำเท่านั้น	ตามมาทันพระภูเบนทร์
ใช้กรรมหยอกเจ้าเณร	ห้าร้อยชาติตามเวรา
๏ ครั้งนี้หน่อทศพล	จึงได้ทนเวทนา
ครั้นฟื้นองค์ขึ้นมา	ทรงโศการ่ำรักเมีย
๏ ร่ำเรียกทุกต้นไม้	เจ้าเพื่อนไร้ทิ้งผัวเสีย
เพื่อนยากกันผัวเมีย	มาจำจากอกผัวไป
๏ พระเที่ยวหานีฤๅมล	ทุกตำบลเนินแนวไพร
ตามฝั่งคงคาไหล	เถิงท่าน้ำเมืองยักษา
๏ พระคอยดูท่วงที	จะมีคนเดินไปมา
อาศัยสวนยักษา	ที่ดงกล้วยไม่มีใคร ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ นางกเรณุวดี
กับฝูงนารี	ทั้งเจ็ดเดินไป
คิดว่าจะลง	สรงคงคาลัย
พอพระภูวไนย	เหลือบเห็นทันที
๏ พระทรงสงสัย
อนงค์นี้ไซร้	ชื่อกเรณุวดี
เป็นบุตรพระอา	กรุงสาวัตถี
สมเด็จพันปี	ผู้เป็นบิดา
๏ จะเสกนางนี้
เป็นพระมเหสี	มิ่งมิตรขนิษฐา
สมสู่นางน้อง	ครอบครองพารา
ไฉนนางกัลยา	มาเมืองยักษี
๏ ใคร่แจ้งประจักษ์
จึงตรัสถามทัก	แม่กเรเนุวดี
เจ้ามาอยู่ไย	ในเมืองยักษี
ฤๅนางนารี	ติดตามพี่มา
๏ นางกเรณุวดี
เห็นพระภูมี	แล้วทรงโศกา
บอกว่าพญายักษ์	ลักพาข้ามา
ให้เลี้ยงรักษา	นางอัญชวดี
๏ ทุกวันนี้ไซร้
(ข้าอยู่รับใช้)	นางมารยักษี
เคืองแค้นแสนเข็ญ	ไม่เป็นสมประดี
เลี้ยงน้องสาวศรี	โกนดันยักษา
๏ พระปลอบทรามวัย
เจ้าพี่อย่าได้	กันแสงโศกา
คิดเถิงร่วมจิต	พี่ติดตามมา
หวังเชิญกัลยา	คืนยังกรุงศรี
๏ ตอบกันไปมา
สุธนูราชา	กับกเรณุวดี
ภิรมย์สมสู่	ร่วมรู้ประเวณี
ปรีดิ์เปรมเกษมศรี	ด้วยความเสนหา
๏ ตรัสถามต่อไป
เจ็ดนางนี้ไซร้	เป็นฉันใดนา
เจ้าเป็นมนุษย์	ฤๅนางยักษา
เจ้าจงบอกข้า	อย่าได้อำพราง
๏ นางกระษัตริย์ทั้งเจ็ด
บอกความสิ้นเสร็จ	มิได้อางขนาง
โกนดันยักษา	ลักพานวลนาง
มาไว้ในปรางค์	เลี้ยงน้องสาวศรี
๏ ข้าเป็นมนุษย์
กระษัตริย์บริสุทธิ์	ใช่ยักขิณี
มาเป็นข้าใช้	นางอัญชวดี
อาภัพอัปรีย์	พ้นที่คณนา
๏ ความทุกข์ครั้งนี้
ไว้ธุระพี่	จะขออาสา
พานางนีฤๅมล	ให้พ้นเวทนา
กลับคืนพารา	ครอบครองไอศวรรย์
๏ พระผู้บุญหนัก
สมสนิทนงลักษณ์	ทั่งเจ็ดด้วยกัน
มิความยินดี	ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วลาทรงธรรม์	กลับไปปรางค์ศรี
๏ แต่งตัวขึ้นเฝ้า
แม่อยู่หัวเจ้า	นางอัญชวดี
เหม็นกลิ่นมนุษย์	ในปราสาทศรี
มีพระเสาวนีย์	ตรัสถามทันใด
๏ เหม็นกลิ่นมาณพ
นาสาสูบสบ	ใครมาแต่ไหน
พบพานมนุษย์	เข้าบ้างฦๅไร
เจ้าเร่งบอกไป	อย่าคิดบิดความ
๏ ฝ่ายนางนารี
ได้ฟังเสาวนีย์	ซักไซ้ไถ่ถาม
ไม่รู้ที่คิด	ปกปิดเนื้อความ
จึงทูลนางงาม	ตามสัตย์จริงไป
๏ ข้าพบมนุษย์
ทรงโฉมบริสุทธิ์	เลิศลบภพไตร
ไม่มีเทียมเทียบ	เปรียบสุราลัย
มาอยู่อาศัย	สวนกล้วยริมทาง
๏ โฉมเฉิดเลิศลบ
ข้าไม่เคยพบ	เห็นอย่างนี้นาง
แทบจะสลบ	ล้มลงกลางทาง
ข้าบอกนวลนาง	สุจริตสัจจา
๏ นางอัญชวดี
ได้ฟังสาวศรี	เสกสรรพรรณนา
เถิงโฉมพระองค์	ทรงลักษณ์ศักดา
มีความเสนหา	ซาบเส้นสมองเศียร
๏ สั่งนางสนิท
ให้เร่งพินิจ	ทำตามจำเนียร
ตบแต่งเครื่องเสวย	สถิตเสถียร
จงเฉลิมเจิมเศียร	ส่งให้สาวศรี
๏ สั่งนางสาวใช้
พี่เชิญเครื่องไป	ถวายพระพันปี
เสวยสรรพเสร็จแล้ว	จึงเชิญภูมี
ให้เสด็จจรลี	ขึ้นมาชมปรางค์
๏ สาวศรีกำนัล
รับสั่งแจ่มจันทร์	มิได้คิดขนาง
ไปถวายภูมี	ตามเสาวนีย์นาง
แต่งตัวสำอาง	เข้าเฝ้าท้าวไท
๏ ครั้นพระเสวยเสร็จ
นางกระษัตริย์ทั้งเจ็ด	ทูลแจ้งแถลงไข
นางอัญชวดี	ให้เชิญภูวไนย
บทจรคลาไคล	ยังปราสาทศรี
๏ ตื้นลึกหนักเบา
นางชวนกันเล่า	ถี่ถ้วนถ้วนถี่
จนเพลาค่ำ	ย่ำแสงสูรีย์ศรี
เจ็ดนางนารี	เชิญพระเสด็จไป
๏ พระเสด็จยุวยาตร
ขึ้นเถิงปรางค์มาศ	นางอรทรามวัย
นางทำผินพักตร์	ไม่ทักถามไถ่
กลับเข้าอยู่ใน	ห้องทองเรืองศรี
๏ พระเสด็จเข้าใกล้
ว่านางอรไท	จงได้ปรานี
เรียมหวังอัคเรศ	แก้วเกศมารศรี
ไม่คิดชีวี	พี่อตส่าห์มา
๏ เลื่องฦๅระบือไป
เถิงโฉมอรไท	พี่คร่ำครวญหา
ควรฤๅโฉมศรี	ไม่มีกรุณา
เจ้ายอดเสนหา	จงได้พาที
๏ โปรดเถิดอรไท
ทำคุณพี่ไว้	อย่าได้หน่ายหนี
เสียแรงเรียมรัก	อย่าผลักไมตรี
ช่วยชูชีวี	เรียมไว้กัลยา
๏ นางมารตระบัด
ฟังสารแล้วตรัส	ด้วยความเสนหา
เดิมทีซัดจร	ซอกซอนหลงมา
เป็นคนอนาถา	ให้ทานอาหาร
๏ กลับมาเซ้าซี้
เจรจาพาที	เลี่ยงเลี้ยวเกี้ยวพาน
สุนทรวาที	ไม่มีใครปาน
ให้เหล่าเยาวมาลย์	งวยงงหลงใหล
๏ ลิ้นลมแหลมหลัก
ให้เราหลงรัก	แล้วจักหนีไป
ตรัสมาทุกสิ่ง	เห็นจริงที่ไหน
อย่าน้อยพระท้ย	ไม่เชื่อวาที
๏ อนิจจาร่วมจิต
เจ้าอย่าพึงคิด	เคลือบแคลงไยมี
เรียมรักบุญเรือง	มาเมืองยักษี
สู้เสียชีวี	พี่อตส่าห์มา
๏ ละถิ่นละฐาน
ละแสนศฤงคาร	เข้าเมืองยักษา
ได้แก้วยอดมิ่ง	ไม่ทิ้งกัลยา
เจ้าดวงนัยนา	จงได้ปรานี
๏ นางมารได้ยิน
สดับสารแล้วถวิล	ซาบเส้นเกศี
แกล้งทำมารยา	ว่าไม่ยินดี
ถอยถดขยดหนี	แฝงพักตร์ม่ายเมียง
๏ ขยดเข้าใกล้
แอบองค์อรไท	คลึงเคล้าคลอเคียง
โลมลูบจูบพักตร์	นางยักษ์เอนเอียง
องค์ลงเหนือเตียง	แท่นทองผ่องศรี
๏ ภิรมย์สมสนิท
นางยักษ์ปลื้มจิต	เพลิดเพลินยินดี
แสยงเส้นโลมา	กายายักษี
อันความยินดี	พ้นที่รำพัน
๏ สมพาสนางยักษ์
โอบอุ้มฟูมฟัก	อยู่สองสามวัน
คิดเถิงอาชา	กัลยาเมียขวัญ
พระทรงโศกศัลย์	เศร้าสร้อยโศกา
๏ นางยักษ์ทูลถาม
ว่าพระโฉมงาม	กันแสงไยนา
ขัดแค้นสิ่งใด	พระได้กรุณา
อย่าทรงโศกา	จงได้พาที
๏ พระจึงแสดงสาร
ว่ายอดเยาวมาลย์	มิ่งมิตรมารศรี
เคยอยู่กรุงไกร	ได้ทรงพาชี
ในเมืองยักษี	ไม่มีอาชา
๏ นางยักษ์ตอบสาร
ว่าพระภูบาล	อย่าทรงโศกา
สมเด็จพระพี่	ได้พาชีมา
ใส่กรงตรึงตรา	จำไว้ท้ายเมือง
๏ จะให้สาวใช้
ไปทูลขอให้	ท้าวไทบุญเรือง
ทรงพาชีเล่น	เป็นปิ่นปักเมือง
อย่าได้แค้นเคือง	ครวญคร่ำร่ำหา
๏ มีพระเสาวนีย์
ใช้กเรณุวดี	ไปเฝ้าราชา
ทูลขอพาชี	ที่พี่ได้มา
พี่จงไคลคลา	อย่าช้าเร่งไป
๏ นางกเรณุวดี
รับพระเสาวนีย์	ไปทูลทันใด
ว่าพระท้าวน้อง	ให้มาทูลไท
ขออาชาไนย	ที่ท้าวได้มา
๏ โกนดานยักษี
ได้ฟังพาที	จึงมีบัญชา
พาชีฉิบหาย	มันร้ายหนักหนา
บอกพระน้องยา	อย่าขี่ขับมัน
๏ นางกเรณุวดี
รับสั่งภูมี	กลบมาทูลพลัน
ตรัสว่าพาชี	มีพยศกวดขัน
จึงท้าวกุมภัณฑ์	ไม่ให้ข้ามา
๏ นางมารยักษี
ใข้กเรณุวดี	ไปทูลราชา
พาชีสาหส	พยศหนักหนา
ขอขี่อาชา	ตัวนี้ลองดู
๏ นางกเรณุวดี
รับพระเสาวนีย์	ไปทูลโฉมตรู
ขอพาชีไป	พระไม่เอ็นดู
พระแม่อดสู	นึกน้อยพระท้ย
๏ บอกว่าพาชี
มันร้ายผิดที	ขี่ขับมันไย
ห้ามแล้วห้ามเล่า	ขืนจะเอาไป
จะขี่ให้ได้	ตามใจน้องยา
๏ กเรณุวดี
รับสั่งภูมี	ไปหาอาชา
บอกความถ้วนถี่	มิได้กังขา
ว่าพระราชา	มาตามพาชี
๏ บอกแล้วกัลยา
จับจูงพญาม้า	เดินมาด้วยดี
เถิงหน้าที่นั่ง	พญายักษี
ตรัสว่าม้านี้	สตรีชอบกัน
๏ นางกเรณุวดี
จูงม้าพาชี	ไปถวายทรงธรรม์
พระพบพาชี	มีความกระศัลย์
ความแต่หลังนั้น	พรางนางยักษี
๏ พระบอกอาชา
ข้ากับกัลยา	มาตามพาชี
พลัดกันกับนาง	ในกลางชลธี
เป็นตายร้ายดี	ยังมิรู้เลย
๏ จะอยู่แห่งใด
ขัดสนจนใจ	นะพาชีเอ๋ย
กรรมแต่ก่อนปาง	พลัดนางทรามเชย
ข้าไม่รู้เลย	เถิงนางกัลยา
๏ เวลาราตรี
นางอัญชวดี	รัญจวนครวญหา
พระเข้าไปปรางค์	พลางปลอบสุดา
ด้วยความเสนหา	เชยชิดพิสมัย
๏ เพลาราตรี
นางอัญชวดี	บันทมหลับใหล
พระลอบออกมา	หาพาชีไชย
ขึ้นหลังม้าได้	พากันเหาะหนี ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นพระทรงธรรม์	ปรึกษากันกับพาชี
จะไปแห่งใดดี	จึงจะพบประสบนาง
๏ ม้าว่าจะพาไป	หาทรามวัยทุกธานี
ถ้าไม่สิ้นชีวี	ข้าเห็นทีจะพบพาน
๏ ไหนไหนเที่ยวหาจบ	ไม่พานพบนางนงคราญ
มิ่งม้าพาเหาะทะยาน	หาทุกราชธานี
๏ แลเห็นศาลาทาน	ที่หน้าบ้านแห่งเศรษฐี
พระตรัสแก่พาชี	หยุดอาศัยใกล้ศาลา
๏ แปลงองค์เป็นพราหมณ์เทศ	ไทธิเบศเดินเข้ามา
คนงานที่ศาลา	ร้องเชื้อเชิญพราหมณ์เข้าไป
๏ มาเถิดเจ้าพราหมณ์เทศ	ผู้ทรงเพทมาแต่ไหน
เชิญขึ้นมานั่งใน	บริโภคให้สำราญ
๏ เสวยเครื่องกระยาบวช	ล้วนประกวดทั้งเปรี้ยวหวาน
เสร็จแล้วเชิญภูบาล	ชมฉากแก้วในศาลา
๏ พระเสด็จชมฉากแก้ว	จับเรื่องแล้วแต่ต้นมา
จนเถิงพระราชา	ขึ้นเภตราข้ามนัที
๏ พระคิดเถิงทรามวัย	พระภูวไนยทรงโศกี
คนงานเห็นภูมี	เชิญพันปีไปถวายนาง
๏ สองกระษัตริย์ได้พบกัน	พาทรงธรรม์ขึ้นบนปรางค์
สงสารแต่นวลนาง	กันแสงพลางเล่าความผัว
๏ ข้าเที่ยวหาผัวรัก	เพียงอกหักไม่คิดตัว
เมียนี้ทุกข์เถิงผัว	อกจะครากทุกเพลา
๏ พระปลอบนางน้องแก้ว	กรรมเราแล้วอย่าโศกา
ผัวเที่ยวติดตามมา	แล้วถามเถิงม้าอาชา
๏ พระบอกนางทันใด	พี่ตามไปเมืองยักษา
พี่ถามเถิงอาชา	เรียมลวงยักษ์ลักม้าหนี
๏ ตัวพี่กับอาชา	พากันมาหาเทวี
จึงพบประสบศรี	ไว้พาชีริมโรงทาน
๏ นางจึงให้ทาสี	เชิญพาชีอันกล้าหาญ
เข้ามาหานงคราญ	นางกอดม้าเข้าร่ำไร
๏ พี่ม้าผู้ร่วมจิต	น้องนี้คิดว่าบรรลัย
นํ้าตาน้องหลั่งไหล	ไห้รักผัวแลอาชา
๏ จะประมวลความไว้	ชลนัยน์ไห้โหยหา
แม่น้ำยมนา	ก็น้อยกว่าข้าทุกข์กรอม
๏ ความทุกข์ไม่เหือดหาย	จนวรกายข้าเผือดผอม
แสนทุกข์ที่ข้าตรอม	แต่ก่อนเก่าไม่เท่าทัน
๏ ความทุกข์ข้าครั้งนี้	พ้นที่น้องจะรำพัน
ยิ่งคิดก็ยิ่งศัลย์	แสนเทวษนักพาชี
๏ อาชาจึงตอบสาร	ยอดเยาวมาลย์มิ่งมารศรี
ความทุกข์ข้าพาชี	ก็พ้นที่จะพรรณนา
๏ ตัวตายไม่รำพึง	ข้าทุกข์เถิงศรีสุดา
กับทั้งพระราชา	อกข้าตรมระบมหนอง
๏ คิดคิดแล้วร้องไห้	น้ำตาไหลลงฟูมฟอง
อ้ายยักษ์ก็จองหอง	มันจำจองแล้วทุบตี
๏ พระแปลงจากพราหมณ์เทศ	องค์อัคเรศสึกจากชี
แสนสุขแสนเปรมปรีดิ์	แสนสว่างสร่างโศกา
๏ ปรีดิ์เปรมเกษมสุขนัก	วรลักษณ์นางกัลยา
ความชื่นสิ่งใดมา	เหมือนพบผัวไม่เทียมทัน
๏ พระทรงสโมสร	สัถาวรด้วยแจ่มจันทร์
หยุดอยู่สองสามวัน	กลับเศร้าสร้อยทรงโศกา
๏ ปรับทุกข์กับเมียรัก	เรียมทุกข์หนักขนิษฐา
บิตุเรศแลมารดา	ไม่รู้ว่าเป็นฉันใด
๏ จะทรงพระทุกข์นัก	ประชวรหนักฤๅไฉน
ฤๅว่าจะบรรลัย	สิ้นพระชนม์ไม่รู้เลย
๏ จะอยู่ช้าไปนัก	อกเรียมรักไม่เสบย
ทูลกระหม่อมของลูกเอย	จะโศกเศร้าทุกเพรางาย
๏ พระกายจะซูบผอม	จะทุกข์ตรอมเถิงลูกชาย
คิดมาน่าใจหาย	ปรึกษานางกับพาชี
๏ พาชีจึงตอบสาร	ยอดเยาวมาลย์แลพันปี
รำพึงเถิงชนนี	ใครจะทุกข์เหมือนอาชา
๏ เหตุผลเพราะพาชี	พาภูมีเหาะหนีมา
จะทรงพระโศกา	ด่าอาชาไม่วายวัน
๏ จะพาพระภูวไนย	กับอรไทไปพร้อมกัน
เฝ้าองค์พระทรงธรรม์	จะค่อยคลายซึ่งโกรธา
๏ จะชมพระภูวไนย	ศรีสะใภ้สุดเสนหา
ซึ่งโทษของอาชา	จะทุเลาเบาบางลง
๏ จะช้าอยู่ไม่ได้	พาอรไทไปโดยจง
เกลือกว่าพระบิตุรงค์	กับชนนีสิ้นพระชนม์
๏ ทราบสารแล้วกัลยา	สั่งยายตาทั้งสองคน
อตส่าห์สร้างกุศล	เร่งจำศีลแลทำทาน
๏ ทรัพย์สินยกไว้ให้	ปราสาทไชยแลคนงาน
อตส่าห์บำเพ็ญทาน	ข้าทั้งสองจะลาไป
๏ สงสารทั้งสองเฒ่า	เข้ามาเฝ้านํ้าตาไหล
ทูลกระหม่อมจะเสด็จไป	ทิ้งข้าไว้เวทนา
๏ พระสั่งทั้งสองเฒ่า	อย่าโศกเศร้าร้องไห้หา
สั่งแล้วอุ้มกัลยา	ขึ้นอาชาพาเหาะไป
๏ เหาะไปโดยอัมพร	ไม่อาทรสิ่งใดใด
กระเษมเปรมพระทัย	ไท้ทั้งสองกับพาชี
๏ เหาะมาไม่เร็วนัก	ค่อยแรมพักตามวิถี
พาเจ้าดวงชีวี	หยุดประทับรอนแรมไพร
๏ พระอัครเทวี	ถามพาชีทุกวันไป
เมืองยักษ์อยู่แห่งใด	ไม่ไว้ใจเลยอาชา
๏ บัดนั้นจึงพาชี	ตอบเสาวนีย์ศรีสุดา
มาพ้นแดนยักษา	อย่ากลัวเลยแม่อยู่หัว
๏ มาเถิงแดนมนุษย์	การยั้งหยุดไม่มีกลัว
ท้าวไทไม่ใช่ชั่ว	หากเวรกรรมจึงจำเป็น
๏ สิ้นทุกข์สิ้นความยาก	สิ้นลำบากสิ้นแสนเข็ญ
ไม่มีความยากเย็น	ยังเป็นทุกข์แต่อาชา
๏ บิดาทรงพระโกรธ	จะลงโทษข้านักหนา
อำมาตย์แลเสนา	ทั้งไพร่ฟ้าว่าไม่ดี
๏ ปองแต่จะทำโทษ	ว่าข้าโหดพาพระหนี
เกรี้ยวโกรธข้าพาชี	ไม่วายเว้นสักเวลา
๏ ทูนกระหม่อมทั้งสององค์	จงได้ทรงพระเมตตา
แม้นทรงพระโกรธา	ขอโทษข้าให้พันภัย
๏ ชีวิตข้าพาชี	เห็นจะมีสืบต่อไป
เพราะบุญพระภูวไนย	ทั้งสององค์ปกเกศา
๏ ทูลแล้วอาชาไนย	นํ้าตาไหลร่ำโศกา
อกใครเหมือนอกข้า	ความรักเจ้าจนตัวตาย
๏ สองกระษัตริย์เห็นอาชา	โศกโศกาน่าใจหาย
ปลอบว่าอย่ากลัวตาย	ไว้ธุระข้าผัวเมีย
๏ ข้ารักม้าจริงจริง	ข้าไม่ทิ้งมิ่งม้าเสีย
ชีวิตข้าผัวเมีย	กับพาชีอันเดียวกัน
๏ จะกอดบาทพระชนนี	พระพันปีผู้ทรงธรรม์
ผัวเมียจะช่วยกัน	ทูลขอโทษพี่อาชา
๏ แม้นทูลขอพาชี	ไม่ปรานีโปรดเกศา
จะตายด้วยอาชา	อยู่ไปไยนะพาชี
๏ แม้นข้าผ่านโภไคย	ปราสาทไชยอันเรืองศรี
มณีกากร่วมชีวี	ขึ้นโรงทองอันผ่องใส
๏ ห้อยย้อยด้วยพวงพู่	กลิ่นเรณูขจรไป
ครวญคร่ำร่ำไปไย	พาชีไชยอย่าโศกา
๏ พระปลอบพาชีแล้ว	อุ้มน้องแก้วขึ้นอาชา
ชวนกันเสด็จคลา	บ่ายพักตรายังกรุงศรี ๚ะ
๏ สมเด็จบิดุเรศ	ทนเทวษโศกโศกี
กับแก้วเกศนี	พิไรร่ำคร่ำครวญหา
๏ แล้วเข้าที่ไสยาสน์	ในปรางค์มาศอันโอฬาร์
ลงสู่ที่นิทรา	จนเพลาปัจจุสมัย
๏ ท้าวทรงพระสุบิน	ว่าเทวินทร์เรืองฤทธิไกร
มือถือพวงดอกไม้	เหาะมาในกลางนภา
๏ แล้วยกดอกบัวทอง	ขึ้นประคองเหนือเกศา
สองดอกงามโสภา	เข้ามาถวายพระทรงธรรม์
๏ ในฝันว่าพระบาท	รับประทุมมาศอันเรืองฉัน
กอดไว้กับอกพลัน	เกษมสันต์บานพระทัย
๏ รัศมีดอกบัวหลวง	งามโชติช่วงรุ่งเรืองไป
หอมกระลบทั้งภพไตร	ให้ชมชื่นทั้งกรุงศรี
๏ พระตื่นจากไสยาสน์	เห็นประหลาดเร่งยินดี
ให้หาหมู่เสนี	ทั้งโหรพราหมณ์เร่งทำนาย
๏ พระโหรพราหมณ์ผู้ปรีชา	รู้ตำรากราบทูลถวาย
ให้แจ้งโดยบริยาย	ในลักขณะนิมิตฝัน
๏ นิมิตฝันว่าเทวา	ทรงศักดาเหาะมาพลัน
ถือดอกบัวเรืองฉัน	สองดอกนั้นมาถวาย
๏ เทวาล้ำเลิศแล้ว	คือม้าแก้วบันเพริศพราย
จะพาพระโฉมฉาย	ยอดโอรสกลับคืนมา
๏ ดอกบัวสองดอกนั้น	พระทรงธรรม์ไปเที่ยวหา
ได้แก้วเกศสุดา	จะกลับมาเป็นสององค์
๏ ฝันว่าพระภูวไนย	กอดเข้าไว้กับทรวงทรง
พระทัยของพระองค์	ให้เบิกบานสำราญใจ
๏ จะได้ชมเจ้าฟ้า	โอรสายอดพิสมัย
กับทั้งศรีสะใภ้	ทรงนรลักษณ์เลิศโลกี
๏ ฝันว่าดอกบัวหลวง	อันโชติช่วงรุ่งรัศมี
สว่างทั่วทั้งธานี	ในไตรภพจบเวียงไชย
๏ อานุภาพหน่อนเรศ	ศักดาเดชปกแผ่ไป
ไม่มีผู้เทียมไท	จะเข็ดขามทุกธานี
๏ ไม่ช้านานนักแล้ว	พระลูกแก้วรุ่งรัศมี
มาถึงพระบูรี	วันพรุ่งนี้เป็นมั่นคง
๏ ถ้าแม้นมิกลับมา	ดังวาจาข้าพระองค์
ถวายชีพให้ปลดปลง	สิ้นทั้งโคตรอย่าโปรดปราน
๏ พระได้ฟังโหรทาย	โดยบริยายให้เบิกบาน
สั่งให้ตระเตรียมการ	ทุกพนักงานจงพร้อมกัน
๏ โขนหนังแลเทพทอง	เพลงขับร้องให้ครบครัน
หกคะเมนไต่ลวดนั้น	ทั้งละครแลหุ่นยนต์
๏ ระเบ็งแลโมงครุ่ม	จัดหนุ่มหนุ่มจีนเล่นกล
ระบำรำทุกคน	เพลงครึ่งท่อนสักรวา
๏ ตั้งโรงให้รายรอบ	เป็นระบอบรอบพารา
แต่งตัวให้โอ่อ่า	ตระเตรียมไว้จงทุกโรง
๏ แล้วจัดละครรำ	จับระบำให้โอ่โถง
มโหรีขับไม้โคลง	ทั้งพิณพาทย์แลแตรสังข์
๏ ฆ้องไชยแลกลองไชย	รำมอญไทยแขกฝาหรั่ง
พระลูกกูเถิงวัง	จงประโคมให้พร้อมกัน ๚ะ
๏ บัดนั้นพระยอดฟ้า	เตือนอาชาร่วมชีวัน
เร่งให้เหาะมาพลัน	เถิงกรุงแก้วพระบูรี
๏ ทักษิณพระนคร	โดยอัมพรรุ่งรัศมี
เอิกเกริกทั้งธานี	เสียงประโคมเป็นโกลา
๏ เสียงสนั่นลั่นครึกครื้น	พ่างเพียงพื้นพสุธา
จะทรุดด้วยวาจา	ร้องอวยไชยถวายพร
๏ ชมโฉมพระภูวไนย	โฉมอรไทยิ่งอัปสร
เปล่งปลั่งดังจันทร	อันลอยเลื่อนกลางเวหา
๏ งามองค์พระภูวไนย	งามอรไทเลิศลักขณา
งามม้าแก้วอาชา	ดูเพริศพริ้งยิ่งแดนไตร
๏ ทักษิณสามรอบแล้ว	ชวนน้องแก้วพิสมัย
เข้าเฝ้าพระภูวไนย	ปิ่นพิภพผู้บิดา ๚ะ
พิลาป
๏ กราบลงกับบาทา
สมเด็จพระบิตุราช	กันแสงโศกา
พระราชเทวี	กราบกับบาทา
แห่งนางกัลยา	ผู้เป็นชนนี
๏ สงสารสี่กระษัตริย์
ความโศกกลุ้มกลัด	สุดสิ้นสมประดี
กอดลูกเข้าไว้	ไม่ได้พาที
แทบดับชีวี	สิ้นทั้งสี่องค์
๏ ฟื้นองค์ขึ้นได้
ทรงกันแสงไห้	พระทัยใหลหลง
กอดจูบลูบพักตร์	ลูกรักโฉมยง
แล้วท้าวกลับทรง	โศกเศร้าโศกา
๏ พระสุธนู
พระองค์หยั่งรู้	พระทัยบิดา
โศกซวนปวนปั่น	หวนหันไปมา
แกล้งกริ้วอาชา	ว่าพากูหนี
๏ จึงทูลขอโทษ
บิดุเรศจงโปรด	ข้ากับพาชี
โทษผิดนักหนา	พากันเหาะหนี
ความผิดทั้งนี้	เถิงสิ้นชีวา
๏ ตรัสว่าคิดไว้
ถ้าบิดาได้	อ้ายพาชีมา
จะให้เชือดเนื้อ	แล้วเอาเกลือทา
ให้สมนํ้าหน้า	พาลูกกูหนี
๏ ครั้นเจ้ากลับมา
ทูลว่ากัลยา	ได้เพราะพาชี
โทษผิดอาชา	ที่พาลูกหนี
ความชอบข้อนี้	พอกลบลบกัน
๏ ต่างองค์ต่างเล่า
ความทุกข์ก่อนเก่า	ร้อนโรคโศกศัลย์
เถิงความทุกข์ยาก	พลัดพรากจากกัน
แสนเศร้าโศกศัลย์	ยิ่งพ้นคณนา
๏ คลายโศกขึ้นได้
เฝ้าชมศรีสะใภ้	สุดสวาดิบาดตา
รัศมีโชติช่วง	ดั่งดวงจันทรา
ไม่มีธิดา	ใดเปรียบเทียบทัน
๏ สั่งให้เสนี
แต่งการพิธี	อุปภิเษกจอมขวัญ
ตรัสการสมโภช	ให้ถ้วนเจ็ดวัน
จะเสกทรงธรรม์	ให้ครองโภไคย
๏ พรหมทัตราชา
แต่งพระยอดฟ้า	สุธนูเรืองไชย
นางจีรัปภา	ให้กรมฝ่ายใน
ตบแต่งทรามวัย	ให้เลิศเลขา
๏ ครั้นได้ฤกษ์ดี
จึงเชิญบายศรี	เจ็ดชั้นออกมา
ตั้งโรงพิธี	วิจิตรรจนา
เชิญองค์กระษัตรา	มาทั้งสองศรี
๏ แหนแห่แออัด
จัดเป็นขนัด	ตามเสด็จภูมี
สนั่นครั่นครื้น	เพียบพื้นปัฐพี
พ่างเพียงธรณี	จะทรุดโทรมลง
๏ โหราพฤฒามาตย์
กับทั้งพระญาติ	บรมวงศ์
เชิญสองกระษัตริย์	ขึ้นแท่นทองทรง
เข้าประคององค์	เคียงคู่สู่สม
๏ จับข้อพระกร
ทั้งสองบังอร	เข้าคู่ประนม
วางลงถาดทอง	ปรองดองชื่นชม
ฝ่ายพระบรม	ญาติถวายพร
๏ ศรีศรีมีสวัสดิ์
ให้สองกระษัตริย์	ทรงพระสโมสร
ปราศจากทุกข์ภัย	อย่าได้อาทร
ให้สองบังอร	ร่วมจิตใจกัน
๏ เสกสององค์เอก
ปราบดาภิเษก	ล้ำเลิศเฉิดฉัน
ครอบครองบูรี	โดยคดีธรรม์
ฝูงอรินทร์แพ้ผัน	ฟายแพ้แต่ไกล
๏ พระญาติวงศา
บิดามารดา	ได้พึ่งบุญไป
ดังเสตฉัตรแก้ว	เย็นทั่วภพไตร
ให้สองสายใจ	ยืนได้พันปี
๏ แล้วเวียนเทียนไชย
ฝ่ายหน้าฝ่ายใน	นั่งล้อมภูมี
ประโคมแตรสังข์	ดุริยางคดนตรี
ขับไม้มโหรี	ปี่พาทย์ฆ้องไชย
๏ เสียงโห่สนั่น
ดังสุธาลั่น	กัมปนาทหวาดไหว
เพียงพระสุเมรุ	จะเอนเอียงไป
ฝูงเทพไท	มาทุกราศี
๏ เป็นปิ่นนคเรศ
ทรงศักดาเดช	ฦๅทั่วธรณี
เกรงขามคร้ามเดช	ทุกนิเวศกรุงศรี
สุขเขษมเปรมปรีดิ์	สิ้นทั้งพระนคร
๏ ฝ่ายอัครฉายา
เป็นปิ่นสุดา	ยิ่งเทพอัปสร
ทรงสวัสดิ์รัศมี	เป็นศรีนคร
ปกเกล้าสายสมร	หมื่นหกพันนาง
๏ ท้าวเสวยไอศวรรย์
สมบัติอนันต์	อเนกเปรมปรางค์
เป็นปิ่นปักเมือง	ไม่เคืองใจนาง
ประพฤติตามทาง	ธรรมแต่โบราณ
๏ ร้อยเอ็ดพารา
เกลื่อนกล่นกันมา	ถวายบรรณาการ
เข้าเฝ้าภูวไนย	พระทัยโปรดปราน
สอนให้ทำทาน	จำศีลภาวนา
๏ พระราชโอวาท
ตรัสมิได้ขาด	สิ้นทุกข์พารา
อำมาตย์มนตรี	พราหมณ์ชีพฤฒา
ฝ่ายในฝ่ายหน้า	สอนทุกวันไป
๏ ให้ปลูกโรงทอง
ฉลักฉลุกุก่อง	เรืองรองสุกใส
จำรัสรัศมี	ให้พาชีไชย
เข้าอยู่แทบใกล้	ปราสาทราชา
๏ ทรงศีลทรงสัตย์
สมบูรณ์พูนสวัสดิ์	ใหญ่ยิ่งหนักหนา
เดชานุภาพ	ปราบด้วยธรรมา
ทั่วทุกพารา	เป็นมหาสุขี
๏ ฝ่ายพระบิดา
ออกทรงบรรพชา	สืบสร้างบารมี
มอบเวนสมบัติ	พัสถานกรุงศรี
ไม่มีราคี	ปลิโพธอาลัย
๏ พระจอมกระษัตริย์
พระองค์ทรงตรัส	ด้วยยอดพิสมัย
ผู้มิ่งมเหสี	กับพาชีไชย
ว่าทุกกรุงไกร	ประณตบทมาลย์
๏ รับราชโอวาท
มิได้ประมาท	บำเพ็งศีลทาน
แต่ท้าวยักษี	ฤทธีกล้าหาญ
ชื่อว่าโกนดาน	อยู่กรุงยักษา
๏ จะเสด็จทรมาน
ให้ท้าวโกนดาน	รักษาศีลา
พานางกระษัตริย์	ทั้งเจ็ดนั้นมา
กับนางยักษา	ชื่ออัญชวดี
๏ เราเป็นกระษัตริย์
วาจาได้ตรัส	ไว้แก่นารี
จะพามาไว้	ให้พ้นยักษี
ครั้นได้พาชี	เหาะหนีนางมา
๏ ลาเจ้ากลับไป
พานางมาให้	สมกับวาจา
กเรณุวดี	เป็นลูกพระอา
โกนดานยักษา	ลักพานางไป
๏ พระอัครเทวี
ตรัสแก่ภูมี	กับพาชีไชย
จะไปครั้งนี้	พี่อาชาไนย
เกลือกอัปราชัย	อายแก่ยักษา
๏ ขอพระภูมี
กับพี่พาชี	เร่งนึกตรึกตรา
อันการทั้งปวง	ข้าห่วงนักหนา
จงมีบัญชา	ให้ข้าแจ้งใจ
๏ พระตอบเสาวนีย์
ว่ามิ่งมารศรี	อย่าคิดสงสัย
เรียมเรืองฤทธี	กับพาชีไชย
จะปราบมันให้	อยู่ใต้บาทา
๏ ม้ากราบทูลเล่า
แม่อยู่หัวเจ้า	อย่าได้กังขา
ครั้งก่อนเสียที	ด้วยมีวาจา
ตรัสกำชับมา	ยักษาได้ที
๏ ครั้งนี้อาชา
จะขออาสา	แก้เผ็ดยักษี
พาตัวมันมา	ให้เถิงธานี
พระอัครเทวี	อย่าได้แคลงใจ
๏ พระยอดเยาวมาลย์
ครั้นได้สดับสาร	กำชับภูวไนย
ระมัดองค์จงดี	มีอัธยาศัย
อันพาชีไชย	แค้นอ้ายโกนดาน
๏ จะโถมเข้าสู้
สำคัญว่ากู	ฤทธากล้าหาญ
เสียทางท่วงที	ยักษีใจพาล
พระจงคิดอ่าน	อย่าฟังอาชา
๏ ตรัสแล้วพระบาท
สั่งให้อำมาตย์	รักษานครา
ครั้นได้ฤกษ์ดี	ภูมียาตรา
ขึ้นหลังอาชา	พาท้าวเหาะไป
๏ ไม่ช้านานนัก
ใกล้เถิงเมืองยักษ์	ถามพาชีไชย
จะลักพานาง	ก่อนฤๅฉันใด
ฤๅจะเข้าไป	รบอ้ายยักษี
๏ พาชีตอบสาร
ว่าพระภูบาล	อย่าเกรงไพรี
มันจะนินทา	ว่าพานางหนี
ถ้าอยู่ต่อตี	กลัวแพ้ยักษา
๏ เหาะไปในเมือง
ให้ยักษ์ฦๅเลื่อง	ทั่วทั้งพารา
มันอวดตัวดี	ว่ามีฤทธา
ให้มันออกมา	สัประยุทธโรมรัน
๏ จะสังหารให้
มันอัปราชัย	มอดม้วยอาสัญ
ทั้งเสนายักษ์	ยับย่อยด้วยกัน
จึงเชิญทรงธรรม์	เข้ารับนางไป
๏ พระฟังม้าว่า
ด้วยโกรธยักษา	ไว้ในพระทัย
ตรัสให้อาชา	พาเหาะเข้าไป
แทบปราสาทไชย	โกนดันยักษี
๏ เปล่งพระสุรเสียง
สุนทรสำเนียง	ตรัสเรียกด้วยดี
ว่าเหวยยักษา	ลักพามารศรี
ชื่อกเรณุวดี	เมียเรานี้นา
๏ เจ็ดนางนั้นเล่า
เป็นภรรยาเรา	แต่เก่าก่อนมา
นางอัญชวดี	น้องสาวยักษา
ก็เป็นบริจา	เมียเราด้วยกัน
๏ เรามาบัดนี้
จะรับมารศรี	มิ่งมิตรเมียขวัญ
เราบอกให้แจ้ง	ใจท้าวกุมภัณฑ์
ท่านคนอาธรรม์	ไม่เกรงเวรี
๏ แม้นขัดมิให้
จะม้วยบรรลัย	สิ้นทั้งกรุงศรี
ทั้งตัวพญายักษ์	จักม้วยชีวี
อันการต่อตี	ไม่เกรงยักษา
๏ โกนดานยักษี
ได้ฟังพาที	กริ้วโกรธโกรธา
มนุษย์เท่านี้	พาทีอหังการ์
ว่าได้เสนหา	กับน้องสาวกู
๏ พิกาศก้องไป
ป่าวพวกพลไกร	เสนาเสนี
เหาะมาเกลื่อนกล่น	แต่ล้วนตัวดี
ทหารยักษี	เข่นเขี้ยวขบฟัน
๏ พระยายักษี
ได้ฟังวาที	กลุ้มกลัดอัดใจ
ไฉนหนออกกู	จะสู้ฤๅไฉน
ฤาจะยกให้	ยังไม่รู้เลย
๏ ครันจะชิงชัย
เขานินทาได้	ว่าสู้น้องเขย
คิดฉันใดดี	อีชาติชั่วเอ๋ย
มึงนำน้องเขย	มาสู้พี่เมีย
๏ ฝ่ายพระยอดฟ้า
ตรัสเตือนยักษา	ว่าเร่งออกเสีย
ถ้าไม่ชิงชัย	จะไปหาเมีย
เราไม่ให้เสีย	สูญศักดิ์ยักษา
๏ ท่านเป็นคนชั่ว
โฉดเขลาเมามัว	มีแต่โกรธา
ไม่รักษาศักดิ์	ลักเมียเรามา
แล้วลักธิดา	ทั้งเจ็ดเวียงไชย
๏ เป็นคนใจพาล
จะตกนรกานต์	ไม่รู้ฤๅไฉน
เมียเอ็งเอ็งรัก	ลักเมียเขาไป
ถ้าแม้นมิให้	จะสิ้นชีวา
๏ ตัวเป็นกระษัตริย์
ไม่ปรนนิบัติ	โดยราชกิจจา
ไม่คิดทำทาน	จำศีลภาวนา
ถ้าฟังวาจา	จะช่วยยักษี
๏ โกนดานยักษา
ได้ฟังพจนา	แห่งพระภูมี
ด่าว่าสั่งสอน	สุนทรวาที
มีใจยินดี	ต่อพระราชา
๏ แล้วคิดในใจ
พาชีนั้นไซร้	มีฤทธิ์นักหนา
ครั้งหนึ่งกูจับ	แทบอัปรา
ชัยแก่อาชา	ด้วยการต่อตี
๏ ครั้งนี้อาชา
เจ็บอยู่ด้วยว่า	กูจำพาชี
ถ้าได้ชิงชัย	เห็นไม่ถอยหนี
ทั้งเจ้าพาชี	ก็มีฤทธา
๏ เอาใจดีต่อ
อย่าให้เกิดก่อ	กรรมเวรเวรา
คิดแล้วยักษี	จึงมีวาจา
ร้องอาราธนา	ให้ว่าต่อไป
๏ ถ้าท่านจงจิต
พญายักษ์นิมิต	ธรรมาสน์เรืองไชย
เราจะเทศนา	ให้ฟังต่อไป
โปรดพญายักษ์ให้	พ้นจัตุราบาย
๏ ฝ่ายท้าวทักษา
นิมิตโอ่อ่า	ธรรมาสน์เฉิดฉาย
พระยี่ภู่ปูลาด	ราชอาสน์เพริศพราย
หมู่มารทั้งหลาย	เกลื่อนกล่นคณนา
๏ ทั้งนางมนุษย์
กระษัตริย์บริสุทธิ์	นางมารยักษา
แต่งเครื่องมัสการ	วิจิตรรจนา
จึงเชิญราชา	ลงจากอัมพร
๏ ขึ้นสู่ธรรมาสน์
พระยอดนักปราชญ์	เทศนาสั่งสอน
ทรมานยักษา	มิให้อาทร
ให้ใจโอนอ่อน	ต่อพระภูมี
๏ ตรัสโอวาทา
สอนพญายักษา	ให้มายินดี
ศีลห้าประการ	ตามประเวณี
ปฐมวาที	ปาณาติปาตา
๏ อย่าได้ฆ่าสัตว์
เร่งปรนนิบัติ	บิดามารดา
ถ้าฆ่ามนุษย์	มีจิตวิญญาณ์
กินเป็นภักษา	จะตกนรกานต์
๏ ถ้าตกลงไป
ยมบาลผู้ใจ	องอาจห้าวหาญ
จะสับจะฟัน	ทิ่มแทงสามานย์
โยนลงในถ่าน	เพลิงไหม้เวทนา
๏ ตายแล้วเกิดเล่า
ทนทุกข์ดังเก่า	สาหัสหนักหนา
นับชาติหมื่นพัน	พ้นที่คณนา
ด้วยกรรมเวรา	กินคนทั้งเป็น
๏ ครั้นขึ้นมาได้
เวรสิ่งนั้นไซร้	ก่อกรรมทำเข็ญ
เวียนฆ่าเวียนฟัน	กินกันทั้งเป็น
ห้าร้อยชาติเห็น	สังเวชนักหนา
๏ อทินนาทาน
ผู้ใดใจพาล	ลักทรัพย์ท่านมา
ลักลูกลักเมีย	สัตว์มีวิญญาณ์
จะตกจัตุรา	บายอยู่ช้านาน
๏ ครั้นขึ้นมาได้
กรรมสิ่งนั้นไซร้	พบโจรใจพาล
ปองลักทรัพย์ลิน	ลูกเมียอาหาร
เกิดความรำคาญ	เพราะทำมิดี
๏ กาเมสุมิจฉา
เห็นเมียท่านมา	ปองร้ายราวี
ร่วมรักเมียท่าน	โลภล่วงประเวณี
ด้วยการโลกีย์	รสราคดำฤษณา
๏ จะได้ไปตก
โรรุพนรก	ทนทุกขเวทนา
ปีนขึ้นต้นงิ้ว	ลำบากหนักหนา
หนามยอกกายา	ลุกร้อนเปลวไฟ
๏ นายนิริยบาล
ถือหอกทะยาน	โถมแทงขึ้นไป
ทนทุกข์หมื่นปี	มิได้หวาดไหว
ครั้นขึ้นมาได้	ไม่สิ้นเวรา
๏ เกิดชาติใดใด
มีคนตามไป	ปองร้ายริษยา
ลอบลักเมียรัก	ของอาตมา
ไปเป็นบริจา	จำจากอกผัว
๏ ชิงชู้เมียกัน
เกิดฆ่าเกิดฟัน	ก่อกรรมใส่ตัว
เพราะคนโฉดเขลา	โง่เง่าเมามัว
ไม่คิดเกรงกลัว	จะเป็นเวรา
๏ อันมุสาวาท
อย่าได้ประมาท	เจรจามุสา
ส่อเสียดสับปลับ	ล่อลวงเจรจา
จักตกนรกา	ทนทุกข์ช้านาน
๏ ครั้นขึ้นมาได้
เกิดชาติใดใด	พบแต่พวกพาล
พูดจาหลอกหลอน	ล่อลวงสามานย์
ฟังคำคนพาล	ได้ความฉิบหาย
๏ สุรานั้นเล่า
คบคนกินเหล้า	มัวเมาไม่อาย
ประมาทครูบา	ปูย่าตายาย
ประทุษร้าย	บิดามารดา
๏ อึกอักในใจ
ดูหมิ่นเสียได้	ไม่เกรงวาจา
มึงวาพาเวย	ไม่เคยเจรจา
ครั้นเมาสุรา	ว่าได้ทุกอัน
๏ เสียศรีเสียศักดิ์
เผ่าพงศ์นรลักษณ์	เสียสิ้นสรรพสรรพ์
ชมกันว่าดี	ที่เมาด้วยกัน
ผู้ไม่เมานั้น	เกลียดชังนักหนา
๏ ตายตกนรก
ลงไปไหม้หมก	ทนทุกขเวทนา
กินแต่นํ้ากรด	สาหสหนักหนา
กรรมกินสุรา	ทนทุกข์ช้านาน
๏ ครั้นขึ้นมาได้
เกิดชาติใดใด	ได้ความอัประมาณ
เป็นมาบ้าใบ้	ยังเวียนสาธารณ์
เพราะคบคนพาล	กินแต่สุรา
๏ โกนดานยักษี
ได้ฟังภูมี	ตรัสธรรมเทศนา
ลบล้างลงหมด	พยศอาตมา
กลับมีศรัทธา	เลื่อมใสยินดี
๏ แก้วแหวนเงินทอง
ขนมาเนืองนอง	ถวายพระพันปี
กับองค์พระน้อง	ชื่ออัญชวดี
ถวายพระภูมี	เป็นมิ่งเมียขวัญ
๏ นางกเรณุวดี
กับองค์นารี	ทั้งเจ็ดด้วยกัน
พญายักษ์ถวาย	พระผู้ทรงธรรม์
ศีลห้าองค์นั้น	ท้าวเร่งรักษา
๏ เสนามนตรี
พวกพลยักษี	อยู่ในศีลา
นอบนบอภิวาท	บรมนาถนาถา
สิ้นทั้งพารา	อยู่ใต้บทศรี
๏ พระตรัสทรมาน
พญายักษ์โกนดาน	กับทั้งเสนี
ประณตบทบาท	หน่อนาถชินศรี
จึงมีวาที	ตรัสแก่ยักษา
๏ แต่วันนี้ไป
พญายักษ์อย่าได้	เอาเท็จเจรจา
ประนิบัติตามราช	ประเวณีมา
ครอบครองพารา	ตามคดีธรรม
๏ ครอบครองกรุงไกร
ตบแต่งขึ้นให้	แม้นมิ่งเมืองสวรรค์
ปรีดิ์เปรมเขษมสุข	โดยยุกติ์โดยธรรม์
เราลากุมภัณฑ์	กลับไปกรุงศรี
๏ โกนดานยักษา
กับทั้งเสนา	มาส่งภูมี
พานางมนุษย์	แลนางยักษี
คืออัญชวดี	มาส่งราชา
๏ แก้วแหวนเงินทอง
พลยักษ์เนืองนอง	ชวนกันขนมา
ตระเตรียมพร้อมสรรพ	เชิญพระราชา
ฝ่ายท้าวยักษา	ตามเสด็จภูมี
๏ แห่แหนแน่นอัด
จัดเป็นขนัด	ห้อมล้อมพันปี
บ่ายพักตร์จำเพาะ	ต่อพระบูรี
ลุเถิงธานี	กรุงแก้วกระเษมศานต์
๏ ให้เชิญน้องแก้ว
ขึ้นปราสาทแล้ว	เลี้ยงดูพญามาร
สอนให้รักษา	ศีลห้าประการ
ฝ่ายท้าวโกนดาน	รับสั่งแล้วลา
๏ เอิกเกริกทั้งเมือง
ว่าพระบุญเรือง	ทรมานยักษา
พ่ายแพ้อานุภาพ	สิ้นทั้งพารา
ตามส่งเจ้าฟ้า	สิ้นทั้งกรุงศรี
๏ อัศจรรย์หนักหนา
มนุษย์ยักษา	มีความยินดี
ไม่คิดกลัวกัน	พวกพลยักษี
การร้ายราวี	ไม่มีเลยนา ๚ะ
ฉบัง
๏ สองกระษัตริย์สุขเกษมเปรมปรา	ตรัสปลอบอาชา
ม้าแก้วผู้ร่วมหฤทัย
๏ ท่านจงเหาะไปเวียงไชย	เยียนพระภูวไนย
บิดุเรศแลพระชนนี
๏ ท่านทูลแต่ความตามดี	อย่าให้ชนนี
บิดุเรศทรงพระโศกศัลย์
๏ ทูลว่าช้าเพราะทรงธรรม์	อ้ายยักษ์โกนดัน
มันลักพระน้องนางหนี
๏ เสด็จปราบราบคาบทั้งบุรี	โกนดานยักษี
ซบเกล้าเข้ากับบาทา
๏ สงบสงัดทั้งสองกระษัตรา	จักเสด็จกลับมา
กราบบาทสมเด็จชนนี
๏ นอกนั้นตามแต่พาชี	อันการร้ายดี
ก็อยู่แก่ใจอาชา
๏ ม้าแก้วรับราชสารา	แจ้งจิตกิจจา
สืบไปก็เพราะพาชี
๏ สมเด็จโลกนาถชินศรี	ชักนิทานนี้
มาตรัสพระสธรรมเทศนา
๏ ว่าในอดีตกาลมา	สมเด็จศาสดา
ทรมานยักษาโกนดัน
๏ ครั้งนั้นก็เป็นอัศจรรย์	สิ้นสุดลงนั้น
จึงตรัสพระธรรมเทศนา
๏ พระจตุราริยสัจจา	ยอดธรรมเทศนา
แล้วชุมพระชาติชินศรี
๏ ดูราภิกขุภิกขุณี	เสตราชเรืองศรี
กลับมาเป็นพระโมคคัลลาน์
๏ อันองค์สมเด็จอินทรา	ครั้นกลับชาติมา
คือพระอนุรุททรงญาณ
๏ นางค่อมพี่เลี้ยงนงคราญ	กลับมาช้านาน
คือนางอุบลวรรณา
๏ อันนางประทุมคัพภา	ครั้นกลับชาติมา
คือนางกีสาโคตมี
๏ นางยักษ์ชื่ออัญชวดี	กลับมาชาตินี้
คือว่านางจันทเถรา
๏ นางกเรณุครั้นกลับชาติมา	บวชในศาสนา
ชื่อว่านางสุนทรี
๏ อันท้าวโกนดานยักษี	กลับชาติมานี้
คือว่าพระการเถรา
๏ อันว่ามณีกากอาชา	ครั้นกลับชาติมา
คือพระยากัณฐัศว์เรืองศรี
๏ อันนางแก้วเกศนี	กลับชาติมานี้
คือสิริมหามายา
๏ ท้าวพรหมหัตนาถา	ครั้นกลับชาติมา
ท้าวสิริสุทโธทน์ภูวไนย
๏ นางจีรัปภาทรามวัย	กลับชาติมาได้
เป็นนางพิมพาภิกขุณี
๏ พระสุธนูเรืองศรี	กลับชาติมานี้
คือพระสัพพัญญุตญาณ
๏ โปรดสัตว์ให้ข้ามสงสาร	ลุล่วงนิพพาน
เมืองแก้วกระเษมสุขสวรรค์ ๚ะ
๚ะ สุธนูนิทานํ อันว่านิทานพระสุธนู นิฏฺฐิตํ จบแต่เท่านี้แล ๚ะ