โคลงอุภัยพากย์
พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (ปาล) 
คำนำ
/*(1)หนังสือเรื่องนี้ เปนโคลง ซึ่งกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณชั้นก่อน ได้ขอแรงผู้ที่เปนจินตกวี แต่งขึ้นเปนโคลงสุภาสิต แล้วลงพิมพ์ในหนังสือพิมพ์วชิรญาณวิเศษ เปนคราว ๆ ไป คราวหนึ่งก็ลงเรื่องหนึ่ง ทำนองเดียวกับโคลงพิพิธพากย์ ซึ่งว่าด้วย รัก ชัง แขง อ่อน เปนต้น อันได้ลงพิมพ์แล้วเมื่อเร็ว ๆ นี้ แต่โคลงพิพิธพากย์ เรื่องหนึ่งว่าด้วยการสิ่งเดียว คราวนี้เรื่องหนึ่งว่าด้วยการสองสิ่ง อันเปนปฏิปักข์ตรงกันข้าม กล่าวรวมกัน จึงให้นามว่าโคลงอุภัยพากย์ เปนเรื่องที่กรรมการเห็นว่า สมควรจะรวบรวมลงพิมพ์เปนหมวดเดียวกัน พอประจวบเวลาที่เจ้าภาพพระยาโชดึกราชเศรษฐี (ฮวด โชติกะพุกกณะ) มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือจำหน่าย ในการศพพระยาโชดึกราชเศรษฐี มาขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณเลือกหาหนังสือให้พิมพ์ กรรมการจึงเลือกหนังสือเรื่องที่กล่าวนี้ให้ เพื่อลงพิมพ์จำหน่ายในการศพเปนสิ่งที่ทำให้เกิดการกุศล เพราะเหตุว่าข้อความในโคลงเรื่องนี้เปนสุภาสิตนับเนื่องเข้าในทางธรรม เมื่อจำหน่ายหนังสือให้แพร่หลาย ก็เสมอกับมีธรรมเทศนาเปนธรรมทาน ย่อมจะเปนเหตุให้เกิดวิบุลยผล อันเปนส่วนคุณความดีแก่ท่านผู้ทำ แลผู้ที่เปนเหตุให้รลึกอุทิศถึง
/*(2)แลพระยาโชดึกราชเศรษฐี (ฮวด โชติกะพุกกณะ) ผู้นี้ มีชาติอุปบัติ เมื่อวันพุธ ที่ ๒๒ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๐๒  จันทรคติกาลเปนแรม ๗ ค่ำเดือน ๗ ปีมแม พระยาโชดึกราชเศรษฐี (พุก) เปนบิดา ท่านเขียนเปนมารดา เมื่อยังเยาว์ก็ได้รับความศึกษาตามสมัยกาลในครั้งนั้น ครั้นถึงปีเถาะ พระพุทธศักราช ๒๔๒๒ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ได้นำขึ้นถวายตัว รับราชการฉลองพระเดชพระคุณ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปีนั้นเอง ได้รับพระราชทานสัญญาบัฎบันดาศักดิ์ เปนหลวงบริบูรณโกศากร มีตำแหน่งราชการในกรมท่าซ้าย ได้รับพระราชทานเครื่องยศ โต๊ะถม กาถม รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๘๐ บาท ครั้นพระพุทธศักราช ๒๔๓๑ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนบันดาศักดิ เปนพระบริบูรณโกศากร ได้รับพระราชทานเครื่องยศ โต๊ะทองคำ กาทองคำ แลได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ มงกุฎสยามชั้นที่ ๔ ภัทราภรณ์ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๑๖๐ บาท มาในพระพุทธศักราช ๒๔๓๖ ได้รับราชการตำเหน่งอธิบดี กรมสรรพภาษี ในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ได้รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ ๔๐๐ บาทอยู่ปีหนึ่ง ครั้นพระพุทธศักราช ๒๔๔๖ โปรดพะราชทานเลื่อนบันดาศักติ เปนพระยาบริบูรณโกศากร ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๓๒๐ บาท และได้รับพระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา
/*(3)พระยาโชดึกราชเศรษฐีผู้นี้ ได้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณ สมควรแก่หน้าที่เปนการเรียบร้อย แลทำการที่เปนประโยชน์ต่าง ๆ มาก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุณาโปรดมากด้วยเปนที่ชอบพระราชอัธยาไศรย ในการปฏิบัติราชการ แลทรงคุ้นเคยส่วนพระองค์ เพราะได้ฉลองพระเดชพระคุณในการตั้งโต๊ะเครื่องลายคราม เปนผู้สะสมของเก่า แลมีความรู้ในสิ่งของที่ดีเลวต่าง ๆ จนพระราชทานนามสมมุติโดยความที่ทรงคุ้นเคย ว่าอาจารย์กิมตึ๋ง แลเมื่อวันที่ ๒๐ ตุลาคม พระพุทธศักราช ๒๔๓๓ ครั้งยังเปนพระบริบูรณโกศากรอยู่นั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้เสด็จพระราชดำเนิรไปที่บ้าน โดยทรงพระมหากรุณาได้เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท แลนำเสด็จทอดพระเนตรตามสถานที่อยู่ในบ้าน แลนำเสด็จทอดพระเนตรโรงสีกลไฟ ที่ตั้งอยู่ริมบ้าน แล้วได้จัดเครื่องจักรหมุนสีเข้าเปลือกออกเปนเข้าสารถวายทอดพระเนตร แลทูลเกล้า ฯ ถวายเครื่องลายครามสำหรับตั้งโต๊ะเปนอันมาก ตามที่ต้องพระราชประสงค์ การที่ได้รับเสด็จพระราชดำเนิรที่บ้านดังนี้ ย่อมเปนเกียรติยศอันควรรลึกสืบไปสิ้นกาลนาน
เมื่อจะกล่าวด้วยอัธยาไศรยของพระยาโชดึกราชเศรษฐี ย่อมเปนคนมีน้ำใจกว้างขวางโอบอ้อมอารี เปนต้นว่าผู้ที่เล่นเครื่องลายครามชอบของสิ่งใดก็แจกจ่ายให้ปันมิได้หวงแหน ได้มาตั้งโต๊ะฉลองพระเดชพระคุณในการหลวงเปนอันมาก จึงเปนที่ชอบพอรักใคร่คุ้นเคยกับพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการ แลชนทั้งปวงเปนอันมาก
/*(4)ครั้นมาในรัชกาลปัจจุบันนี้ เมื่อพระพุทธศักราช ๒๔๕๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัฏบันดาศักดิ เปนพระยาโชดึกราชเศรษฐีเจ้ากรมท่าซ้าย พระราชทานยศเปนมหาอำมาตย์ตรี ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ทุติยจุลจอมเกล้า แลเครื่องยศพานทอง คนโททอง กระโถนทอง โปรดเกล้า ฯ พระราชทาน เบี้ยหวัดปีละ ๓๒๐ บาท รับราชการฉลองพระเดชพระคุณต่อมา
ครั้นพระพุทธศักราช ๒๔๕๗ พระยาโชดึกราชเศรษฐี ป่วยเปนบุราณโรค ป่วยอยู่ห้าเดือนเศษ แล้วอาการมาหนักลงกลายเปนอำมพาต เดือนหนึ่งก็ถึงอนิจกรรม เมื่อวันเสาร์ ที่ ๓๑ ตุลาคม พระพุทธศักราช ๒๔๕๗ จันทรคติกาลเปนขึ้น ๑๓ ค่ำเดือน ๑๒ ปีขาน
มีบุตรที่อยู่เดี๋ยวนี้ เกิดแต่เพิ่มเอกภรรยา คือ พระบริบูรณโกศากร ( ผ่อง โชติกะพุกกณะ) อายุได้ ๓๙ ปี เปนบุตรที่ ๑ บุตรีหญิงชื่อเยื่อน อายุได้ ๓๕ ปี เปนภรรยาพระยามหาเทพ (กระเษียร อมาตยกุล) บุตรีหญิงเกิดแต่ภรรยาน้อย ชื่อแป้น อายุ ๘ ปี
เพราะเหตุที่พระยาโชดึกราชเศรษฐี เปนผู้ที่ได้รับพระมหากรุณา ดังกล่าวมาแล้วนี้ เจ้าภาพจึ่งมีประสงค์ที่จะได้พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพิมพ์จำหน่าย แต่พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ มีแต่เรื่องใหญ่ ๆ ไม่พอแก่เวลาที่จะลงพิมพ์ จึ่งได้เลือกโคลงสุภาสิตที่กล่าวถึงข้างต้นนี้มาลง แต่เพื่อจะให้เปนการสมประสงค์ของเจ้าภาพ จึ่งค้นได้โคลงพระราชนิพนธ์ ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงไว้ ชื่อว่าโคลงโสฬสไตรยางค์ /*(5)เปนโคลงสุภาสิตทำนองเดียวกับเรื่องที่ลงต่อไป ลงพิมพ์ไว้ในเบื้องต้น ต่อจากคำนำไป
ขอหนังสือที่ลงพิมพ์นี้ จงอยู่เปนของถาวร เปนเกียรติยศแก่ พระยาโชดึกราชเศรษฐี (ฮวด โชติกะพุกกณะ) สิ้นกาลนาน ตลอดบุตรหลานวงศสกุลนั้นเทอญ ๚ะ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๙ มกราคม พระพุทธศักราช ๒๔๕๗
สมมตอมรพันธุ์
โคลงโสฬสไตรยางค์
/*(6)พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ ปราชญ์แสดงดำริห์ด้วย
ไตรยางค์
โสฬสหมดหมวดปาง
ก่อนอ้าง
เปนมาติกาทาง
บัณฑิตย์ แสวงเฮย
หลังสวัสดิ์ขจัดทุกข์สร้าง
สืบสร้องศุภผล ฯ
สามสิ่งควรรัก
ความกล้า ความสุภาพ ความรักใคร่
๏ ควรกล้ากล้ากล่าวถ้อย
ทั้งหทัย แท้แฮ
สุวภาพพจนกายใน
จิตรพร้อม
ความรักประจักษ์ใจ
จริงแน่ นอนฤา
สามสิ่งควรรักน้อม
จิตรให้สนิทจริง ฯ
สามสิ่งควรชม
/*(7)อำนาจปัญญา เกียรติยศ มีมารยาตรดี
๏ ปัญญาสติล้ำ
เลิศญาณ
อำนาจศักดิ์ศฤงฆาร
มั่งขั้ง
มารยาตรเรียบเสี่ยมสาร
เสงี่ยมเงื่อน งามนอ
สามสิ่งควรจักตั้ง
แต่ซ้องสรเสริญ ฯ
สามสิ่งควรเกลียด
ความดุร้าย ความหยิ่งกำเริบ อักตัญญู
๏ ใจบาปจิตรหยาบร้าย
ทารุณ
กำเริบเอิบเกินสกุล
หยิ่งก้อ
อิกหนึ่งห่อนรู้คุณ
ใครปลูก ฝังแฮ
สามสิ่งควรเกลียดท้อ
จิตรแท้อย่าสมาน ฯ
/*(8)สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน
ชั่วเลวซาม มารยา ฤษยา
๏ ใช่ชั่วชาติต่ำช้า
ทรชน
ทุจริตมารยาปน
ปกไว้
หึงจิตiคิดเกลียดคน
ดีกว่า ตัวแฮ
สามส่วนควรเกลียดใกล้
เกลียดซ้องสมาคม ฯ
สามสิ่งควรเคารพ
สาสนา ยุติธรรม ความประพฤติเปนประโยชน์ทั่วไปไม่เฉภาะตัวเอง
๏ สาสนาสอนสั่งให้
ประพฤติดี
หนึ่งยุติธรรมไป่มี
เลือกผู้
ประพฤติเพื่อประโยชน์ศรี
สวัสดิ์ทั่ว กันแฮ
สามสิ่งควรรอบรู้
เคารพเรื้องเจริญคุณ ฯ
/*(9)สามสิ่งควรยินดี
งาม ตรงตรง ไทยแก่ตน
๏ สรรพางค์โสภาคย์พร้อม
ธัญลักษณ์
ภาสิตจิตรประจักษ์
ซื่อพร้อม
เปนศุขโสตตนรัก
การชอบ ธรรมนา
สามสิ่งควรชักน้อม
จิตรให้ยินดี ฯ
สามสิ่งควรปราถนา
ความศุขสบาย มิตรสหายที่ดีดี ใจสบายปรุโปร่ง
๏ ศุขกายวายโรคร้อน
รำคาญ
มากเพื่อนผู้วานการ
ชีพได้
จิตรแผ้วผ่องสำราญ
รมย์ศุข เกษมแฮ
สามสิ่งควรจักให้
รีบร้อนปราถนา ฯ
/*(10)สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ
ความเชื่อถือ ความสงบ ใจบริสุทธิ
๏ ศรัทธาทำจิตรหมั้น
คงตรง
สงบรงับดับประสงค์
สิ่งเศร้า
จิตรสะอาดปราศสิ่งพวง
วุ่นขุ่น หมองแฮ
สามส่วนควรใฝ่เฝ้า
แต่ตั้งอธิฐาน ฯ
สามสิ่งควรนับถือ
ปัญญา ฉลาด มั่นคง
๏ ปัญญาตรองตริล้ำ
ฦกหลาย
ฉลาดยิ่งสิ่งแยบคาย
คาดรู้
มั่นคงไม่คืนคลาย
คลอนกลับ กลายแฮ
สามสิ่งควรกอบกู้
กับผู้นับถือ ฯ
/*(11)สามสิ่งควรจะชอบ
ใจอารีสุจริต ใจดี ความสนุกนิ์เบิกบานพร้อมเพรียง
๏ สุจริตจิตโอบอ้อม
อารี
ใจโปร่งปราศราคี
ขุ่นข้อง
สิ่งเกษมศุขเปรมปรี
ดาพรั่ง พร้อมแฮ
สามสิ่งสมควรต้อง
ชอบต้องยินดี ฯ
สามสิ่งควรสงสัย
ยอ หน้าเนื้อใจเสือ กลับกลอก
๏ คำยอยกย่องเที้ยร
ทุกประการ
ภักตร์จิตรผิดกันประมาณ
ยากรู้
เร็วรักผลักพลันขาน
คำกลับ พลันฤๅ
สามส่วนควรแล้วผู้
พะพ้องพึงแคลง ฯ

/*(12)สามสิ่งควรละ
เกียจคร้าน วาจาฟั่นเฝือ หยอกหยาบแลแสลงหรือขัดฅอ
๏ เกียจคร้านการท่านทั้ง
การตน ก็ดี
พูดมากเปล่าเปลืองปน
ปดเหล้น
คำแสลงเสียดแทงระคน
คำหยาบ หยอกฤๅ
สามสิ่งควรทิ้งเว้น
ขาดสิ้นสันดาน ฯ
สามสิ่งควรจะกระทำให้มี
หนังสือดีดี เพื่อนดี ใจเย็นดี
๏ หนังสือสอนสั่งข้อ
วิทยา
เว้นบาปเสาะกัลยาณ์
มิตรไว้
หนึ่งขาดปราศโทษา
คติห่อ ใจเฮย
สามสิ่งควรมีให้
มากยั้งยืนเจริญ ฯ
/*(13)สามสิ่งควรจะหวงแหนหรือต่อสู้รักษาเพื่อ
ชื่อเสียงยศศักดิ์ บ้านเมืองของตน มิตรสหาย
๏ ความดีมีชื่อทั้ง
ยศถา ศักดิ์เฮย
ประเทศเกิดกุลพงษา
อยู่ยั้ง
คนรักร่วมอัธยา
ไศรยศุข ทุกข์แฮ
สามสิ่งควรสงวนตั้ง
ต่อสู้ผู้เบียน ฯ
สามสิ่งควรครองไว้
กิริยาที่เปนในใจ มักง่าย วาจา
๏ อาการอันเกิดด้วย
น้ำใจ แปรฤๅ
ใจซึ่งรีบเร็วไว
ก่อนรู้
วาจาจักพูดใน
กิจสบ สรรพแฮ
สามสิ่งจำทั่วผู้
พิทักษ์หมั้นครองรวัง ฯ
/*(14)สามสิ่งควรจะเตรียมเพื่อ
อนิจัง ชรา มรณ
๏ สิ่งใดในโลกย์ล้วน
เปลี่ยนแปลง
หนึ่งชราหย่อนแรง
เร่งร้น
ความตายติดตามแสวง
ทำชีพ ประไลยเฮย
สามส่วนควรคิดค้น
คติรู้เตรียมคอย ฯ
***
๏ จบสารสิบหกเค้า
คแนนนับ หมวดแฮ
หมวดละสามคิดสรรพ
เสร็จสิ้น
เปนสี่สิบแปดฉบับ
บอกเยี่ยง อย่างแฮ
ตามแบบบขาดหวิ้น
เสร็จแล้วบริบูรณ์ ฯ
โคลงว่าด้วยต้นปลาย
๑๏ จักจัดวิภาคต้น	กับปลาย
เปนคู่ควบเคียงหมาย	มั่นไว้
เรียงเรียบเทียบบรรยาย	แจกแยก ออกนา
กะถูกฤาผิดให้	ปราชญ์ต้นตัดสิน
๒๏ นับหนึ่งเปนต้นทุก	ภาษา
ปลายเปลี่ยนแปลงนานา	นับใช้
ในสยามนับตามบา	ฬีบ่ง บอกแฮ
คืออะสงไขยไว้	ว่าสิ้นสุดปลาย
๓๏ ตัวเหตุเปนตนแห่ง	ผลหลาย
เหตุหากเปนต้นสาย	สืบส้าน
ผลจึ่งเกิดเปนปลาย	แปลกแตก ต่างนา
มีชัดทั้งวัดบ้าน	แบบนี้ธรรมเนียม
๔๏ โสโครกเปนเหตุให้	เกิดอา พาธเฮย
คือโรคอหิวา	ตะตั้ง
โสโครกนับเปนสา	เหตุราก โรคแฮ
โรคเรียกว่าผลทั้ง	ที่อ้างเปนปลาย
/*2๕๏ ทุนทรัพย์นับว่าต้น	ต่อทวี
ก่อเกิดกำไรมี	มากน้อย
ควรนับว่าปลายกี	ยะกิจ การนา
มากสักกี่พันร้อย	รวบต้นกับปลาย
๖๏ ทุนทรัพย์ฝ่ายวัดอ้าง	ศรัทธา
จับจ่ายศีลสมา	ธิได้
ซื้อตลอดนฤวานา	นิรทุกข์ นั้นเฮย
จัดว่ากำไรใช้	คู่ต้นกับปลาย
๗๏ เจตนานับว่าต้น	บาปบุญ
คือคิดดีชั่วหนุน	จิตรน้อม
จึ่งทำกิจเปนคุณ	แลโทษ
การที่ทำเสร็จพร้อม	นั่นนั้นเปนปลาย
๘๏ ความจนเปนต้นแห่ง	ความเพียร
จนจิตรต้องคิดเรียน	เรื่องรู้
วิชาเกิดผลเมียน	มูลมั่ง มีนา
เพียรพากเปนปลายกู้	เกี่ยงแก้ความจน
๙๏ ความอยากเปนต้นเหตุ	ความหา
อยากมากโลโภพา	ยากล้น
อยากพอประมาณสา	รูปยาก น้อยนา
ความอยากคงเปนต้น	ไขว่คว้าเปนปลาย
/*3๑๐๏ ความหิวเปนเหตุให้	ขวายขวน
หาภักษ์ตามมีจน	อิ่มท้อง
ใครจักนิ่งนอนทน	หิวอยู่ ไฉนนา
ความอิ่มเปนปลายต้อง	กับต้นความหิว
๑๑๏ ความเกิดเปนต้นแห่ง	ความตาย
ย่อมทราบโดยแพร่หลาย	โลกนี้
แต่ใครบขวนขวาย	จักละ ล่วงนา
ยอมเกิดยอมตายปี้	ป่นทั้งชายหญิง
๑๒๏ บคิดหาสิ่งสู้	เกิดตาย
เฉยชักชาชาหาย	เหตุร้อน
พบศุขก็เพลินหลาย	ลืมทุกข์ เสียเฮย
ทนเกิดทนตายย้อน	ยอกซ้ำเวียนวน
๑๓๏ เกิด กายกอบก่อสร้าง	สังขาร ขึ้นเฮย
แก่ ก่อพิการราน	รุกร้น
ไข้ ตามติดประหาร	จนบอบ ช้ำแฮ
ตาย ก็มาตัดต้น	รากให้ขาดสูญ
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
โคลงศัพท์ทึบโปร่ง
/*4๑๏ ข้าพเจ้าจำต้องรีบ	เรียงคำ โคลงนา
แสดงศัพท์ทึบโปร่งจำ	แนกข้อ
เพราะคราวขาดผู้นำ	โคลงส่ง พิมพ์แฮ
เพ้อยุ่งปราชญ์อย่าพ้อ	เพราะร้อยเร็วโมง
๒๏ คำทึบแม้จักแจ้ง	โดยพิศ ดารฤๅ
คือสิ่งที่เรียงชิด	ช่องน้อย
คำโปร่งก็ตรงผิด	กันกลับ ข้ามแล
คือสิ่งที่เรียงร้อย	รยะกว้างห่างราย
๓๏ ความจริงทึบโปร่งต้อง	เกิดสำหรับ กันนา
มีทึบเห็นเทียบจับ	โปร่งได้
มีโปร่งเทียบทึบกลับ	เห็นทึบ ถนัดพ่อ
สองสิ่งส่อกันให้	ท่ารู้ตัดสิน
๔๏ ทึบโปร่งแม้ควบใช้	กับความ ปวงเอย
แสดงโทษคุณต่างตาม	ยักย้าย
นัยหนึ่งโปร่งเลวทราม	ประสงค์ทึบ ดีแฮ
นัยหนึ่งทึบชั่วร้าย	โปร่งนั้นเปนดี
/*5๕๏ ทึบดีโปร่งชั่วนั้น	ในวิธี ดังฤๅ
คือพฤกษ์ใบเบียดสี	แน่นซ้อน
ร่มแดดร่มฝนดี	เพราะทึบ แลนา
พฤกษชาติใบโปร่งร้อน	แดดร้ายเพราะโหรง
๖๏ โปร่งดีทึบชั่วชี้	จักพลัน เห็นเฮย
ผู้ฉลาดปัญญาอัน	รอบรู้
ขาดเห็นปรุโปร่งปัน	เปนประเสริฐ แลพ่อ
ผู้ทึบปัญญาอู้	อุดนั้นเลวทราม
๗๏ ทึบโปร่งดีชั่วก้ำ	กึ่งกัน ฉนี้แล
ทึบโปร่งเปนคู่ขัน	แข่งข้อ
ถือทึบว่าดีพลัน	โปร่งชั่ว แลนา
ถือโปร่งว่าดีน้อ	ทึบร้ายดั่งแสดง
๘๏ ใช่แต่ทึบโปร่งนี้	ปรวนเปร เดียวนา
ปวงโลกย์ล้วนหันเห	ป่นปี้
สิ่งเที่ยงแต่เพียงคะเน	นึกไม่ เห็นเลย
ควรสละทิ้งโลกย์นี้	หลีกให้ไกลสูญ
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัตติวงษ์
โคลงศัพท์ขวาซ้าย
/*6๑๏ ถึงคราวโคลงศัพท์ซ้าย	ขวาสอง
จำส่งเสนอโสตรผอง	ปราชญ์ผู้
เวลาไป่มีตรอง	ตริเลือก คัดเลย
สักว่าเรียงรวมรู้	เล็กน้อยออกแถลง
๒๏ ผิวจะแจงนี่ซ้าย	สดำ โน่นแน
ปลายวรรคขวาแรกจำ	เรียกซ้าย
ซ้ายขวาแห่งชนทำ	ทานอ่าน นั้นนอ
ผิวแห่งกระดาษย้าย	อยู่ซ้ายเปนขวา
๓๏ นานาพัศดุทั้ง	ทวยสัตว
มีส่วนเฉวียงสดำตัด	ต่างได้
แต่มีมุขจึ่งชัด	สองส่วน นั้นนอ
ภักตร์ออกไถงขวาใต้	แต่ซ้ายไปเหนือ
๔๏ ใดเหลือจับส่วนหน้า	ฤาหลัง
เฉกลูกปืนกลมยัง	กล่าวรู้
เพราะตามสิ่งที่สัง	เกตส่วน ได้นา
บางคาบหมายเหมือนผู้	ภาคหน้าหากัน
/*7๕๏ การผันเวียนกล่าวซ้าย	ขวามี อยู่ฮา
เวียนนาคเวียนเจดีย์	ดื่นอ้าง
ส่วนของสิ่งที่ที	ปะร่าย เวียนแล
เปนชื่อการเวียนข้าง	ส่วนหน้าหาเทียน
๖๏ ถึงรเมียลบ่รู้ว่า	ไหนสถาน น่านา
ตรงวัทน์ชนเวียนปธาน	เพ่งนั้น
จัดเปนภาคภักตร์การ	เวียนเช่น นี้แน
ในเหล็กเกลียวสังข์ชั้น	ขดได้ดั่งแถลง
๗๏ แสดงในตำแหน่งซ้าย	ขวาครา นี้นอ
สราพกพระศาสดา	คู่ล้น
หมายการนั่งเฉวียงขวา	พระทศ พลแฮ
เปนเหตุเรียกโดยค้น	ขอดเค้าออกไข
๘๏ ในรัชกาลสี่เจ้า	คณะ สองเฮย
ตำแหน่งพระครูพระ	โปรดตั้ง
หมายตามชื่อทิศมะ	คธมุข บูรพ์แฮ
คือทักษิณอุดรครั้ง	ยกชั้นฉัตรเบญจ์
๙๏ เปนราชภัฏคู่ตั้ง	ตามมวญ กรมฤา
ฤาคู่สองกรมควร	คู่พร่อง
ต้นเหตุเรียกคงขบวน	แบบแห่ แลนา
โดยพระปรัศราชร้อง	เรียกซ้ายแลสดำ
/*8๑๐๏ บางคำกรมคู่ซ้าย	ขวาฉัน นี้นอ
คือแบบรวมกรมคัล	อยู่เกล้า
คงทหารใช่ทหารผัน	ตามพระ ปรัศแล
บางว่าศาลาเค้า	คู่ซ้ายขวาขลัง
๑๑๏ โอยังอีกอย่างผู้	รับคำ สอนเฮย
ผู้ยึดถือโดยสดำ	ชื่อชี้
ผู้ฟังแต่บกำ	หนดโสตร ตั้งแฮ
ถือแต่โดยเฉวียงนี้	พระตั้งสมญา
๑๒๏อา,การนอนเรียกซ้าย	ขวาไฉน
ชากรียไขภาค	ถูกพื้น
โหราสาตรแสดงใน	การนับ ลมนอ
ตามส่วนอากาศพื้น	อรรถไว้สองสถาน
๑๓๏ บางขานขวายิ่งอ้าง	มงคล กิจฮา
บางว่าขวาเลวทน	เหนื่อยแท้
บางถือไป่เที่ยงกล	การต่าง กันแฮ
คำที่ชอบจักแก้	ต่อให้ความรเมียล
๑๔๏ เวียนเทียนเปิบนุ่งทั้ง	หอยเวียน
ขวาชอบเฉวียงดำเนียน	ว่าร้าย
ดาบทหารใหม่ชอบเพียร	ฝึกส่วน ซ้ายนา
เพราะศอกรับยากย้าย	ท่าให้หายชาญ
/*9๑๕๏ ยุคลสถานที่คล้าย	คลึงกัน
ขวายิ่งพุทธสาสน์ยัน	อย่างนี้
โดยจริงการถนัดหัน	ตามหัด ฝึกแล
ยศต่ำสูงตามชี้	เชิดให้เปนไป
๑๖๏ โคลงศัพท์ขวาซ้ายเพิ่ม	พิศดาร หน่อยนอ
ตำแหน่งเลขาธิการ	เก็บร้อย
สิบสี่บทอรรถสาร	เสิมอีก สองแฮ
รวมสิบหกเซนน้อย	หนึ่งไว้นามเดิม
หม่อมเจ้าประภากร
โคลงศัพท์คู่คี่
๑๏ คู่คี่ที่ผู้ช่วย	บรรณา รักษ์เนอ
แสดงย่อพอปัญญา	อย่างรู้
เต็มคัดจัดอัตรา	ควรกล่าว
มากเบื่อเฝือโสตรผู้	สดับข้อคำแถลง
๒๏ หนึ่งสามห้าเจ็ดเก้า	การหมาย คี่นอ
สองสี่หกแปดหลาย	คู่ได้
เฉกชนคะเนทาย	สนเท่ห์ อยู่เฮย
มักว่าคู่คี่ใช้	เช่นนี้มีชุม
/*10๓๏ คี่คู่หมู่เล่นเบี้ย	โบกบาด ทอดเฮย
สองฝ่ายหมายถูกคาด	ผิดแพ้
สิ่งสรรพพะนันมาด	กมลมุ่ง เมอลฮา
รบศึกคลอดบุตรแก้	กิจถ้อยคดีความ
๔๏ เปนคี่จำต้องคู่	อาไศรย กันเฮย
ส่วนคี่คู่ฉันใด	ดุจนั้น
เหมือนดินที่กลมไฟ	อาทิตย์ จันทร์แฮ
นามรูปไขยไวยคั้น	เท็จแท้บาปบุญ
๕๏ คู่เอกอรหัตทั้ง	มรรคผล
สองอนาคาปน	เปลี่ยนสร้าง
คู่สามสกิทาดล	โสดะ บันฮา
สี่คู่แปดคนอ้าง	อื่นนั้นไหนเสมอ
๖๏ คี่เดียวเดี่ยวเด็ดพร้อม	คือพระ พุทธฮา
ขาดคู่จากเทวะ	ทัตกี้
ทุกชาติเที่ยวตามประ	จญจวบ
ได้ตรัสรู้ธรรมลี้	โลกย์แล้วคระไลสูญ
เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวท) เมื่อยังเปนพระยาราชรานุกูล
โคลงศัพท์กว้างแคบ
/*11๑๏ จักแถลงโคลงกว้างแคบ	คุณศัพท์
แต่ย่อพอวันกับ	ตริถ้อย
จำเรียงรีบเร่งฉบับ	เร็วส่ง พิมพ์พ่อ
วันตริวันตรวจน้อย	นักพลั้งขออภัย
๒๏ มีนัยลักษณคล้าย	คลึงกัน นี้แล
กว้าง,ใหญ่,แคบ,เล็ก,ปัน	เปรียบไว้
กว้างรองพัศดุอนันต์	ในที่ ควรนา
แคบก็รับรองได้	แต่น้อยสิ่งประสงค์
๓๏ ผู้ที่จงจิตรเอื้อ	เอาธูร ทั่วเอย
ญาติมิตรช่อยอนุกูล	รอบข้าง
กอบกิจไป่คิดสูญ	เสียเปล่า
นับว่าเปนจิตรกว้าง	หนึ่งได้ในคน
๔๏ หนึ่งชนความคิดสั้น	สุดเหนี่ยว แน่นนอ
กอบกิจแต่ผู้เดียว	ส่วนได้
ยามขัดคับแค้นเหลียว	หาเพื่อน ยากเฮย
นับว่าจิตรแคบให้	เหตุรู้คู่กัน
/*12๕๏ ผู้ปัญญาว่องถ้อย	ทางกระวี
มีวิทย์ประพฤติจิตรดี	เรียบร้อย
นับกว้างอย่างหนึ่งมี	คู่แคบ ข้ามแฮ
ชนโฉดวิทยาน้อย	แคบด้วยปัญญา
๖๏ บรรดาพัศดุทั้ง	ปวงหลาย ก็ดี
กว้างแคบจำเภาะหมาย	ที่ใช้
กว้างดีแคบกลับกลาย	เปนชั่ว
กว้างชั่ว,แคบดี,ให้	เปลี่ยนร้ายดีเปน
๗๏ ควรเห็นอนิจได้	โดยธรรม หนึ่งนา
ย่อมผลัดเปลี่ยนพึงสำ	เหนียกรู้
ปลงโลกย์ไป่มีกำ	หนดแน่ ลงนอ
ปวงกิจปวงจิตรผู้	เปลี่ยนได้ดุจเดียว
พระพจนปรีชา (ม. ว. สำเริง)
โคลงศัพท์เหลือขาด
/*13๑๏ จัดบทเหลือขาดเค้า	ตามเห็น
โดยอนุมานพอเปน	เหตุอ้าง
พัศดุและร้อนเย็น	ทุกข์ศุข ก็ดี
รวมรูปแลนามข้าง	โลกย์ทั้งฝ่ายธรรม์
๒๏ จักสรรเหลือขาดชี้	โดยลักษณ์ รูปแฮ
คือพัศดุซึ่งประจักษ์	รูปนั้น
หนึ่งน้อมจิตรพำนักนิ์	ในสิ่ง ปวงนา
เรียกว่านามธรรมอั้น	ยากอ้างอนุสนธิ์
๓๏ หนึ่งกลรูปภาชน์ทั้ง	สรรพพัศ ดุเฮย
มีขอบมีแบบสกัด	เขตรไว้
เกินหย่อนขอบแบบชัด	ชื่อขาด เหลือแฮ
มีจอกขันเครื่องใช้	โต๊ะตู้เปนประธาน
๔๏ อีกฐาน,นับชั่ง,ทั้ง	วัดสวน สอบเนอ
น้อยมากตามแต่ควร	คาดกั้น
เหลือขาดกว่าจำนวน	ถนัดแน่ รู้เฮย
ส่วนรูปอาจรู้ชั้น	หนึ่งนี้พอเห็น
/*14๕๏ จัดเปนเหลือขาดข้าง	ฝ่ายนาม ธรรมฤๅ
ทุกข์ศุขเวทนาสาม	ส่วนนี้
รักชังชั่วดีความ	คับแคบ ใจนา
ฐานหลักขาดเหลือลี้	ลับรู้โดยฉงน
๖๏ ยุบลซึ่งยกกล่าวอ้าง	ขาดเหลือ
เปนแก่คาดประมาณเจือ	เหตุพร้อง
ร้อนเย็นทุกข์ศุขเฝือ	จากปรก ตินอ
เหมาว่าขาดเหลือร้อง	เรียกใช้ ไปที
๗๏ ยังที่เหลือขาดแม้น	พอประมาณ
เฉกเช่นชนกล่าวขาน	เกลื่อนกลุ้ม
เหลือบ้างขาดบ้างงาน	พอกลบ เกลื่อนนา
หนึ่งว่าขาดเหลืออลุ้ม	อล่วยใช้พอประสงค์
๘๏ ย่อมคงมีข้างหนึ่ง	ธรรมดา
มีขาดเหลือบ่ปรา	กฎแท้
มีเหลือขาดคงหา	มีไม่
เฉภาะแต่สิ่งเดียวแม้	มากนั้นตามควร
๙๏ จัดส่วนเหลือซึ่งให้	เปนศุข
เหลือทรัพย์สมบัติชุก	ชุ่มชื้น
ศฤงฆารยศลาภทุก	สิ่งมาก มีแฮ
สมศุขกายจิตรครื้น	ครึกล้ำเหลือสบาย
/*15๑๐๏ ยังฝ่ายเหลือทุกข์ผู้	พ้องทัณฑ์
โดยบทอัยการมหันต์	โทษแท้
เหลือทุกข์เมื่อจวบวัน	เสร็จโทษ ตนเนอ
เหลือเจ็บเหลือคิดแก้	เกี่ยงกล้าเหลือประมาณ
๑๑๏ อีกการเหลือโศกเศร้า	อาไลย
พรากสัตวสงสารไกล	จากพ้น
คือทารบุตรสุดไกษย	ครากพิ สวาศนอ
เหลือโศกเหลือเทวศอ้น	อัดอั้นตันกระมล
๑๒๏ อนุสนธิ์เหตุขาดเกื้อ	ศุขกาย ใจเฮย
ขาดทุกข์ขัดสนหาย	เหตุร้อน
ขาดยากคับเข็ญวาย	พิบัติเบียด เบียนนอ
ขาดชั่วกลับดีซ้อน	ส่งซ้ำศุขใจ
๑๓๏ อีกไนยขาดเพื่อนพ้อง	เปนพาล
ขาดเกียจกิจราช,การ	ประโยชน์เกื้อ
ขาดประพฤติทุจริตปาน	ปราชญ์ติ ไว้นา
ขาดเช่นกล่าวจักเอื้อ	ศุขน้อมในตน
๑๔๏ หนึ่งกระมลละขาดเค้า	บาปธำม์
โลภโกรธหลงเครื่องจำ	จิตรอื้อ
นฤวรณ์เวี่ยสัตวสำ	หรับรัด รึงแฮ
แม้บ่ขาดรากรื้อ	รงับบ้างยังดี
/*16๑๕๏ ขาดที่เคารพทั้ง	กตัญญู
ขาดเมดตาเอนตู	ทั่วหน้า
ขาดจากสุจริตตู	ประการศุข เสียเอย
ขาดสิ่งศุภกิจคว้า	ทุกข์ร้ายหลายประการ
๑๖๏ จ่าชำนาญทั่วด้าว	ตรวจขวา
ปรุงบทขาดเหลือหา	ประกอบถ้อย
เคลื่อนคลาศปราชญ์เชิญปรา	นียก หยันเนอ
รกมสิบหกบทร้อย	เรียบไว้ผดุงหอ
หลองโกษากรวิจารณ์ (อยู่) เมื่อยังเปนจ่าชำนาญทั่วด้าว
โคลงศัพท์หยาบลเอียด
๑๏ คำหยาบลเอียดทั้ง	โทพิธ
จักเริ่มรำพรรณคิด	คู่ไว้
ผิว่าบทกลอนผิด	แบบพากย์ บ้างนา
โปรดผ่อนอไภยให้	แก่ข้อยคนเขลา
๒๏ การหยาบอย่างยิ่งนั้น	โดยใจ รักเอย
มักง่ายแซกสิงใน	จิตรด้วย
เกียจคร้านชักเหลวไหล	เลยหยาบ ใหญ่นา
สองสิ่งเมียนตราบม้วย	หยาบยั้งอยู่เสมอ
/*17๒๏ ทำการลเอียดได้	โดยสติ
อีกพิจารณควรตริ	ตรึกค้น
ยังประกอบพิริ	ยะภาพ ด้วยนา
จึ่งจักสำเร็จพ้น	หยาบด้วยฉลาดเฉลียว
๔๏ เกิดการหยามหยาบนี้	ในกา ยาเฮย
คือประพฤติกิริยา	อย่างใช้
ไม่เรียบไม่ร้อยทา	รุณโทษ ถึงแฮ
ดุจพวกพาลหัวไม้	มักเข้าคุกขัง
๕๏ หัดถกรรมการช่างแก้	จักรภัณฑ์
นับเนื่องลเอียดอัน	หนึ่งได้
ฝีมืออย่างเอกขยัน	ยิ่งช่าง อื่นเอย
ยลลเอียดอาจชูให้	ยศทั้งลาภผล
๖๏ ของหยาบมักว่าแม้น	มูลระมาด
คนหยาบมักเปรียบทาษ	หยาบแท้
พาลหยาบจิตรร้ายกาจ	กายปาก หยาบเฮย
ยากที่ใครจักแก้	เกี่ยงให้หยาบหาย
๗๏ ของลเอียดเปรียบแม้น	มารุต
ลเอียดอย่างที่สุด	สิ่งนี้
ผู้ดีอุดมมนุษย์	ในโลกย์ นี้ฤๅ
สุขุมาลขัตติยชี้	เช่นเชื้อจอมไผท
/*18๘๏ ผ้าเล็กใหญ่เนื้อหยาบ	ยังดี
คนมักพอใจมี	มากใช้
เปนต้นยี่โป้สี	ไคเหงื่อ ได้นา
คนหยาบทำตนให้	ต่ำเตี้ยเสียโฉม
๙๏ ปัญญาลเอียดล้น	เหลือวิเศษ
อาจจะตัดกิเลศ	หลุดได้
ปัญญาส่องเห็นเหตุ	แห่งศุข ทุกข์นา
ลเอียดอื่นบอาจให้	หากแจ้งนฤพาน
๑๐๏ ยังหยาบอย่างหนึ่งแท้	พาที ท่านเอย
ฟังแสบโสตินทรีย์	เสียดท้อง
หญิงชายไพร่ผู้ดี	ไป่ชอบ ยินพ่อ
ผิว่าคำเพราะพร้อง	สดับแล้วหวานหู
พระยาโอวาทกรกิจ (แก่น) เมื่อยังเปนขุนโอกาทวรกิจ
โคลงศัพท์สว่างมืด
๑๏ บรรจบสมัยจักต้อง	จำนอง
โคลงสว่างมืดเสนอผอง	นักรู้
แรกริเริ่มแรกกอง	ธาตุก่อ รูปแฮ
เผยพจน์ผิผิดผู้	อ่านได้อภัยทัณฑ์
/*19๒๏ บรรยายคุณชาติทั้ง	สองศัพท์
ความสว่างเล่ห์อัพโภ	กาศนั้น
เปนสิ่งซึ่งสำหรับ	ตาทฤศน์ ประจักษ์นา
ความมืดคือโมหหั้น	ห่อนแจ้งจริงใจ
๓๏ นัยคุณแลโทษได้	แสดงดัง นี้ฤา
ผิว่ามีกังวล	จักเกื้อ
เฉกลิขิตอักขรัง	เปนอาทิ์
ความสว่างสามารถเอื้อ	ปโยชน์ให้หากเห็น
๔๏ มืดเปนคุณเมื่อครั้ง	ขัดสน
จักเลี่ยงหลบใดชน	ยากพ้อง
หรือมีธุระทำวล	หวังปิด บังแฮ
แม้ว่าแสงสว่างต้อง	โทษแท้ ถึงกาย
๕๏ อธิบายภาสิตเบื้อง	เบาราณ หน่อยเทอญ
ความสว่างนักปราชญ์ขาน	อย่างนี้
ปัญญาเชี่ยวชำนาญ	สว่างยิ่ง รวิเฮย
มืดว่าโง่ป่นปี้	แม่นแม้นมิจฉา
๖๏ อีกบาฬีอัตถอ้าง	ลักษณ์มาน สี่ฤๅ
เกิดสว่างไปอันธการ	กลับร้าย
เกิดมืดคระไลสถาน	สว่างกลับ ดีนา
เกิดสว่างมืดจรคล้าย	เกิดร้ายดีตาม
/*20๗๏ บรรดาธรรมแล้วท่าน	เยิรยอ สว่างฮา
ตามโลกย์มืดพอมี	ปโยชน์บ้าง
แต่ความสว่างเปนกอ	เกิดชอบ กว่านา
สองเลศเปนคู่สร้าง	แก่ก้อนโลกีย์
๘๏ มีสันดานมั่นตั้ง	มูลภา สิตนา
ฟัง, คิด, เขียน, ปุจฉา	เฉกแก้ว
สว่างมืดชั่วดีหา	ผกอบชอบ ได้แน
เออ ! เอ่ยแปดบทแล้ว	กว่านี้จักเฝือ
พระยาศรีวรวงษ์ (ม. ว. จิตร)
โคลงศัพท์ฝืดคล่อง
๑๏ จักคิดลิขิตข้อ	คำขยาย
ฝืดคล่องสองศัพท์ผาย	โอษฐ์พร้อง
ผิวผิดจากที่หมาย	เชอญติ เทอญพ่อ
อย่ากริ่งว่าจักข้อง	พจน์นี้สัจจัง
๒๏ คล่องฝืดสองศัพท์อ้าง	โดยพิศ ดูนอ
ฝืดสิ่งที่อัดชิด	เลื่อนได้
ถ้าถอยออกอีกนิด	เรียกว่า คล่องนา
ดุจเครื่องกลจักรใช้	เช่นนี้นามเฉลย
/*21๓๏ นัยหนึ่งจักเปรียบด้วย	สัดจอง
ฉุดลากโดยลำคลอง	ที่ตื้น
มีสวะกับเลนสอง	อย่างคละ กันนา
ลากฝืดเรียกเปนพื้น	ดั่งนี้อย่าฉงน
๔๏ นาวีที่คล่องใช้	ไปมา
ขึ้นล่องตามมรรคา	คดเคี้ยว
เรือใหญ่นั้นไป่สา	มารถหลีก ลัดเฮย
เรือเล็กลัดหลีกเลี้ยว	คล่องได้โดยถวิล
๕๏  หนึ่งผู้ประกอบด้วย	การพา นิชเอย
ทรัพย์จ่ายสิ่งของหา	ง่ายได้
ขายดีนับเปนสา	เหตุเรียก คล่องนา
ยามขัดขายยากไซ้	ฝืดนี้นามเสนอ
๖๏ หนึ่งท่านที่กอบเกื้อ	ในกิจ
คราวคล่องมุลนายชิด	ชอบใช้
ลาภยศก็สมจิตร	ดั่งเจต นาพ่อ
คราวฝืดสิกลับไร้	ลาภสิ้นยศสูญ
๗๏ ดุจสัตว์มีเกิดแล้ว	มีตาย
มีคล่องมีฝืดหมาย	เฉกนี้
ทุกข์ศุขดั่งเครื่องฉาย	เห็นอยู่ เสมอนา
เปนอนิจลักษณ์ชี้	ช่องให้ควรเห็น
/*22๘๏ อัฐบทกำหนดข้อ	อักขรา
เร็วเร่งรีบเรียงมา	มอบให้
ท่านกัมมะสัมปา	ทิกส่ง พิมพ์พ่อ
ใดพลาดปราชญ์จุ่งได้	โปรดบ้างทางทัณฑ์
พระยาอภัยพลภักดิ ( ม. ล. อุกฤษฐ) เมื่อยังเปนจมื่นสุรฤทธิพฤฒิไกร
โคลงศัพท์คดตรง
๑๏ วิภาคพจน์ก้าวเกี่ยว	กับตรง
เปนคู่หาบคอนคง	ควบไว้
ต่างมีโทษคุณลง	เนื้อตัด สินเทอญ
เกินขาดปราชญ์โปรดได้	ดัดแก้กันฉิน
นี้ตีว่าเว้น
๒๏ คด ประสงค์ว่าเคลื่อนเว้น	จากตรง
แปลว่าเคลื่อนเว้น
ของคดคนคดคง	เนื้องนี้
ตรงคือจากคดปลง	เปนเที่ยง ตรงนา
จักแจกจำแนกชี้	คดเค้าเลาตรง
/*23๓๏ บางคนตรงแต่ต้น	ปลายลง คดเอย
บางคดต้นกลางตรง	คดท้าย
บางต้นคดกลางคง	คดส่วน สองเฮย
ปลายซื่อบางคนย้าย	คดต้นปลายตรง
๔๏ บางคงตรงตลอดสิ้น	ชีวิตร
เห็นโทษแห่งคดคิด	หลีกล้าง
บางคงคดตลอดปลิด	ปลงชีพ เขานา
บางคดบ้างตรงบ้าง	แบ่งย้ายร้ายดี
๕๏ คนคดเชื่อน้อมต่อ	คนตรง
ตรงจะดัดคดลง	ซื่อได้
คนตรงเชื่อน้อมหลง	คนคด
คดจะดัดตรงให้	คดเคี้ยวเกลียวกลม
๖๏ คนคดชอบดัดด้วย	ความตรง
ไม่คดดัดตรงคง	กิจใช้
สัตว์คดฝึกตีปลง	พยศเรียบ ตรงนา
จิตรคดดัดตรงได้	เหตุด้วยเกรงเกร
๗๏ คดเกณฑ์เปนภาชน์พื้น	รับเรือน ตรงเอย
ถ้าขาดคดหมดเชือน	ชั่วลี้
เหลือแต่ซื่อตรงเหมือน	กันหมด
ไหนจะชูเชิดชี้	ชื่อผู้ใดตรง
/*24๘๏ อาสาศึกได้ช่อง	ไชยชำ นะเฮย
ควรคดคิดคดบำ	ราบเสี้ยน
ตรงนักมักลุลำ	เค็ญพ่าย ผิดแฮ
กล่าวเล่ห์ลเมียดเมี้ยน	คดแกล้มแกมตรง
๙๏ ถนนคดบทจรช้า	มาไป
จึ่งลัดตัดทางไกล	กลับสั้น
เพื่อประโยชน์ชนไคล	คลารวด เร็วแฮ
คดนับเปนคุณชั้น	ก่อนเกื้อกอบตรง
๑๐๏ สามสิบสองคดคุ้ง	แสนเข็ญ
ทรงพระราชนุเคราะห์เห็น	ราษฎร์ข้อง
ขุดคลองใหม่ตรงเปน	ศุขสดวก เดินเอย
เพื่อเหตุคดจึ่งต้อง	ตัดสร้างทางตรง
๑๑๏ คลองคดเรือลดเลี้ยว	ตามคลอง
เรือจะตรงตลิ่งปอง	ไป่ได้
เถนตรงเกลียดคดคลอง	ตรงมั่น .หมายแฮ
บุกป่าปีนโตนดไม้	มากดื้อถือตรง
๑๒๏ ทางคดหลงลดเลี้ยว	เวียนวง
คงจะพบทางตรง	สักมื้อ
เดินความคิดร่วมหลง	คนคด
คดปิดมิดมืดตื้อ	ตัดร้างทางตรง
/*25๑๓๏ หัดถกรรมตรงคดต้อง	ฝึกปรือ
เขียนสลักคดตรงคือ	ส่วนใช้
วิหารคดคดไม้หรือ	คดปลวก สัตว์แฮ
จะเรียกตรงไป่ได้	เหตุด้วยเดิมประสงค์
๑๔๏ ขอชักขอช้างกฤช	คดคม เดียวเอย
ลายคดคดโค้งกลม	กล่าวไว้
คดตามส่วนนิยม	ตรงส่วน ประโยชน์นา
คดไม่ควรดัดให้	โทษด้วยเสียเดิม
๑๕๏ คดต่อพุทธจักรสิ้น	ศุขหาย
ตรงต่อพุทธจักรหมาย	ศุขได้
คดต่อราชกิจมลาย	ลาภลุ โทษแฮ
ตรงต่อราชกิจไท้	ธิราชเกื้อเกียรติเสริม
๑๖๏ เฉลิมจิตรข้าบาทน้อม	สนองงาน ราชเอย
โคลงคดตรงตรองสาร	สืบไว้
หลวงวินิจวิทยาการ	กรมศึก ษาแฮ
รับพระราชทานได้	ประดิษฐถ้อยทูลถวาย
พระพินิจสารา (ทิม) เมื่อยังเปนหลวงวินิจวิทยาการ
โคลงศัพท์รุ่งเรืองเสื่อมทราม
๑๏ รุ่งเรือง แรกแล้วกลับ	เสื่อมทราม
ทรามเสื่อม ก่อนผันงาม	โชติพร้อย
รุ่งเรือง ตลอดชาติคราม	ครันสถิตย์
ทรามเสื่อม ตั้งแต่น้อย	นิตย์คุ้งอวะสาน
๒๏ ชวลิตไตรรัตนซึ้ง	สึงคุณ
พุทธพากย์หากการุญ	เรื่องรู้
บอกบาปทราบบอกบุญ	บวรส่ำ ธรรมนอ
สราพกสังโฆผู้	เพ่ญแจ้งพิจารณ์
๓๏ ไพโรจน์โอภาษบ้าง	อัษฎางค์
มรรคสี่ผลสี่ทาง	ดับร้อน
ไปศุขไป่ทุกข์วาง	จิตรเอก องค์เอย
สูญชาติขาดเกิดซ้อน	สุดสิ้นสงสาร
๔๏ อรชรเรืองรุ่งได้	ดลผลู ธรรมแฮ
สวนไต่ไกวัลขู	แว่นแม้น
บุรุษรัตนสู	ดมแจ่ม จรัสเอย
ไตรพิธสมบัติแคว้น	เขตรข้อวรคุณ
/*27๕๏ อาอาศพุทธสาสน์พร้อง	ธรรมขันธ์ ถกลนอ
ถเกองกอบเพชาพรรณ	เพิ่มซ้ำ
ขัตติยราชจอมจรร	โลงโลกย์ สยามเอย
นรโชติโสตสาตร์ล้ำ	เลิศเหี้ยมโวหาร
๖๏ รุ่งเรืองส่องโลกย์จ้า	อาทิตย์
เรืองรุ่งโสมาจิตร	สว่างชื้น
รุ่งเรืองราชประวิตร	วรวุฒิ คุณา
เรืองรุ่งพระเดชครื้น	ครอบเกล้าเราเกษม
๗๏ มหาศาลขัตติยผู้	ไพบูลย์
ชัชวาลย์ราชตระกูล	ก่ำก้อง
ชีพ่อปราชญ์มาตย์ภูล	สวัสดิราษฎร์ เริงนอ
ต่างประเทศเมตรีซ้อง	สู่แสร้สามัคคี
๘๏ กรรดึกเรืองโรจน์ก้ำ	โกลา หลพ่อ
ออกชื่อฦๅปรีชา	ปราชญ์เชื้อ
พันธุมิตรประดิษฐา	ธรยุติ ธรรมแฮ
อำนัคฆรัตน์อเคื้อ	เฉกด้วยชนดี
๙๏ ดารกเนาวรัตน์รุ้ง	ดำเกิง
เทียนประทีปส่องเถลิง	สว่างย้อย
แสงจุดบุษปเพลิง	เพราเพริศ
กระช่างแสงสัตวพร้อย	อีกน้ำเฌอพราย
/*28๑๐๏ สมบูรณ์สมบัติเบื้อง	บรรพ์ปวัติ
กอบเครื่องกายสัมผัส	ผ่องแผ้ว
ไพเราะห์พจน์รศจรัส	เจริญจิตร รไมเอย
อุกฤษฎ์พิจิตรแพร้ว	พิศพริ้งโพรงพราย
๑๑๏ รุ่งเรืองเพลิงติดไหม้	มูลเกษตร
พรรณพืชพัศดุเขตร	วัดบ้าน
ทุนิมิตรอาเภท	ภพคัด ณานต์นา
แลงชั่วตัวร้ายจ้าน	จัดล้างเสื่อมทราม
๑๒๏ เสื่อมงามทรามคร่ำเถ้า	ชำรุด เลวพ่อ
อุบัติโรคแรงทรุด	ลดน้อย
มรณะอัศสาสุด	ปัสวาต ขาดแฮ
เกิดแก่ป่วยตายคล้อย	เที่ยงข้อธรรมขันธ์
๑๓๏ เสื่อมทรามตามโลกย์ทั้ง	ทางธรรม
ทรามเสื่อมพุทธสาสน์สัม	ฤทธิร้อน
เสื่อมทรามราชสาตรกำ	หนดแผก เทอญพ่อ
ทรามเสื่อมดีชั่วซ้อน	ส่อซ้ำคำคน
๑๔๏ สุโรรสอัจฉรทั้ง	ภวรรคพรหม
ทรามเสื่อมจรจากสม	บัติได้
เบญจศีลที่ประถม	สิ่งถิ่น เสถียรนอ
จักเสื่อมทรามถือไซ้	สถิตหล้าสถาวร
/*29๑๕๏ อินทร์รำไพบถคล้ำ	พรำเผลียง ลมแฮ
ทรามเสื่อมแสงตะเกียง	หรี่เศร้า
เพราะไส้บ่ถึงเปรียง	หรุบรู่ หรอแฮ
ข้าบาทใจห่างเจ้า	จักพลั้งเสื่อมทราม
๑๖๏ ไถงเผือดทรามเสื่อมสิ้น	พลบสน ธยาเอย
กฤษณปักษ์แขอ่อนดล	ดับซั้น
ข้าราชกิจดิฐผล	พระเดช คุณา
จอมมิ่งไผทโกรมกั้น	ร่มรื้นคืนวัน
๑๗๏ เสื่อมดีมีชั่วได้	สารพัน
ทรามศุขทุกข์กลับหัน	สู่เสี้ยน
เสื่อมจริงสิ่งอาธรรม์	เบียนอุ บัตินอ
ทรามยศหักศักดิ์เหี้ยน	แห่งร้ายฮึกโรม
๑๘๏ เสื่อมชั่วตัวกลับตั้ง	ตนดี
ทรามทุกขศุขคงมี	เมื่อเมื้อ
เสื่อมเท็จเที่ยงธรรมศรี	เสพย์ซ่อง สรรพ์นา
ทรามกระลีศรีเกื้อ	ยศก้องศักดิ์ถกล
๑๙๏ ความดีทรามเสื่อมด้วย	มารษา
จิตรบ่จงจิตรอา	ฆาฏจ้อง
เล็งกรรมก่อนหลับตา	ไดทุ่ม ไผทเฮย
ใจอย่าเสื่อมทรามต้อง	มั่นตั้งกมลดอม
/*30๒๐๏ เสื่อมโรคทราบรศแจ้ง	คุณยา
ทรามไร่สวนนาหา	กับเข้า
เสื่อมเรียนเล่าศิลปา	คมลด หย่อนแฮ
ทรามสโมสรเว้า	วากย์ว้างหว่าดวง
๒๑๏ เสื่อมจางรศจืดรู้	จักเกลือ
ทรามสินาศพบเสือ	ปีบร้อง
เสื่อมพายชละเชี่ยวเหลือ	เรือหยุด
ทรามเผ่าลูกเมียพ้อง	เสน่ห์ผู้วิธวา
๒๒๏ ยี่สิบกับเศษนั้น	เนาทวี
หลวงราชพงษ์ภักดี	แต่งไว้
รุ่งเรืองเสื่อมทรามมี	รวมเสร็จ นามนอ
ถวายพระบาทสยามไท้	ที่ห้ารัชกาล
หลวงราชพงษภักดี (ม.ว. วิน)
โคลงศัพท์ร้อนเย็น
๑๏ เชลงบทกำหนดร้อน	กับเย็น
สัมผัสจัดจักเป็น	แปลกได้
ผ่าวจะผากเหลวเห็น	จนรูป กษัยเฮย
ลำงาดนักจักให้	กระด้างบางถลาย
๒๏ ฤดูแดดเพลิงพิศม์ร้อน	จวนจัด
อาบร่มบังงำพัด	ผ่อนเศร้า
เย็นฤเทียบบรมขัต	ติยราช เลี้ยงนา
พระเดชพระคุณปกเกล้า	ชื่นหน้าเย็นใจ
๓๏ กำเดาชือชึดด้วย	โรคา พาธเฮย
โอสถร้อนเย็นปรา	กฎแก้
ร้อนชาติกิเลศสา	มารถยิ่ง แลพ่อ
เฉภาะพระนฤพานแม้	อื่นนั้นฤเย็น
๔๏ คนแนบร้อนเจตรร้อน	ลางหนี
หมายพึ่งเย็นบารมี	ร่มคุ้ม
เผลียงลมระดมวี	เว็ยแอบ บังนา
เย็นจัดพัสตร์เสื้อหุ้ม	ห่มป้องกันกาย
๕๏ หนึ่งผู้เยียแผกด้วย	กฎหมาย
จำจวบทุกข์ไภยหลาย	เรื่องร้อน
เพียรพิงสุจริตระสาย	อีกซื่อ ตรงนา
จักจวบเย็นผลช้อน	เกียรติล้ำนำเกษม
๖๏ การร้อนแกงร้อนเรียก	โดยนาม
เย็นก็เรียกร้อนตาม	ชื่ออ้าง
บานเย็นถูกแดดสาม	ลวกเรียก เย็นนา
โภชน์ผะผ่าวยามเย็นบ้าง	เรียกเข้ากินเย็น
/*32๗๏ ถ้าร้อนกุมพัดผ้า	โบกวี
หนาวหัดถ์รัดอินทรีย์	สท้าน
ร้อนเย็นบ่มีมี	แบบบท ฉนี้นา
อีกย่างมารยาตรคร้าน	กล่าวร้อนพิงเย็น
๘๏ เสียงเย็นวิเวกแจ้ว	จับใจ เสนาะนา
เสียงยะเยือกเย็นใน	อกคร้าม
เสียงเปรี้ยงเปรื่องฤาไข	คำข่าว ไภยเฮย
เสียงขู่ร้อนหูหล้าม	ตลอดร้อนหฤไทย
๙๏ หอมเย็นหอมร้อนเรื่อย	รวยลม
นาสิกชอบชวนดม	กลิ่นกล้า
เหม็นร้อนสูดจามรบม	เบือนเบื่อ
โบกปัดหัดถ์กุมผ้า	จมูกป้องกรองลม
๑๐๏ กลัวร้อนเสาะร้อนเพิ่ม	เพลินทวี
หนาวเช่นปลาไป่หนี	จากน้ำ
เพราะเปล่าวิชาปรี	ชาใฝ่ เฝือนา
จะพิรามร้อนกล้ำ	จิตรด้วยโดยธรรม
๑๑๏ ร้อนเย็นคุณโทษล้ำ	เหลือพรร ณานา
ร้อนบรู้ร้อนพลัน	แม่นม้วย
เย็นก็ดุจเดียวอัน	ตรายเกือบ กันเนอ
ร้อนผ่อนเจือเย็นด้วย	อุ่นนั้นพลันสบาย
/*33๑๒๏ โคลงสิบเอ็ดบทแต้ม	ตามเห็น ความนา
เฉภาะแต่ร้อนกับเย็น	เท่านั้น
หาความขัดเต็มเข็น	เขาะขอด คิดแฮ
วานกระวีอย่าอั้น	โอษฐท้วงทางฉิน
พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน)
โคลงศัพท์หนาบาง
๑๏ บรรยายคุณศัพท์แก้	หนาบาง
เปนคู่ควบกันทาง	พะหน้า
ควรกล่าวระเบียบวาง	หวังคติ ใจแฮ
ผิวะยักย้ายถ้า	อื่นแล้วไฉนงาม
๒๏ หนาบางตามที่ต้อง	ประสงค์ แสดงเนอ
จักจัดนิยมลง	บ่ได้
บางสิ่งชอบหนาคง	ติสิ่ง บางแฮ
บางสิ่งบางดีให้	ติข้างของหนา
๓๏ ผลไม้หาแต่เนื้อ	หนาดี
คำรูปพรรณหนามี	ค่าล้ำ
บุบผชาติกลีบหนาสี	สดอยู่ นานนา
หนาสกบ่รกซ้ำ	ถูกต้องหฤทัย
/*34๔๏ เครื่องใช้บางอย่างต้อง	การหนา
พรรณพัสตร์บางอย่างหา	เช่นนั้น
บางอย่างทัพสัมภา	ระชอบ หนาเฮย
เพื่อสถาพรหมั้น	บอบใช้เร็วสลาย
๕๏ สิ่งหลายขยายแจกไว้	พอเห็น อย่างหนา
ดีแต่หนาบางเปน	อื่นแท้
บาปหนาจักก่อเข็ญ	จริงแน่ เทียวพ่อ
หนานี่หนาชั่วแล้	เร่งล้างเร็วเทอญ
๖๏ หนารูปเมินพิจแล้	เทอะทะ จริงนอ
ถึงกระนั้นจะยัง	ชั่วบ้าง
งามรูปแต่มะนะ	บาปแน่น หนาแฮ
เฉกพะกะงามรูปข้าง	จิตต์เหี้ยมไฉนดี
๗๏ ของบางเปนที่ต้อง	ประสงค์ นั้นนอ
พัสตร์สุขุมบางคง	ชอบใช้
บางรูปสกลองค์	นับว่า งามนา
พัสดุกุลาลให้	ยกข้างบางดี
๘๏ สรรพสิ่งที่ว่าไว้	หนหลัง
นับว่าเปนดีดัง	เลือกแล้ว
เบาบางกุศลรัง	ริเริ่ม บาปพ่อ
บางชั่วเหตุให้แคล้ว	คลาดพ้นสุขอุดม
/*35๙๏ ผมบางเปนแต่ต้อง	คนหยัน
บางไป่บางสำคัญ	สักน้อย
บุณย์บางชักพาหัน	เหสู่ บาปนา
ชั่วกว่าบางสกร้อย	เท่าพ้นพันทวี
๑๐๏ พัสดุมีมากทั้ง	บางหนา
เดียวชั่วเดียกดีหา	ยากล้น
ลางเนื้อชอบลางยา	ตามแต่ เห็นเทอญ์
หากจะคิดเดาด้น	นึกได้ใหนสาร
๑๑๏ ควรขานอยู่แท้แต่	สองกรรม
บางบาปหนาบุณย์จำ	ก่อสร้าง
บาปหนากุศลธรรม	บางไป่ ดีพ่อ
เดียวชั่วเดียวดีอ้าง	เท่านี้วานตรอง
สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส
เมื่อยังเสด็จดำรงพระยศเปนกรมหมื่น
โคลงศัพท์แรงเนือย
/*36๑๏ จัดเรียงโคลงคู่เค้า	คำหมาย หมดฤา
บทว่าแรงเนือยหลาย	เลศอ้าง
จำจักกล่าวบรรยาย	รวมอย่าง สองแฮ
ในสิ่งอันทำบ้าง	เนื่องด้วยความเปน
๒๏ แรงเนือยเรือแล่นด้วย	ไอพา จักรแฮ
แรงจัดเปิดไคลคลา	วิ่งน้ำ
แรงโลภว่องไวหา	เห็นแต่ ดีนา
แรงบาปกลัวไภยซ้ำ	ชั่วน้อยเนือยลง
๓๏ ไฟแรงเผาเผื่อนไหม้	แฝกพง
เชื้อหมดเนือยมอดลง	ดับแท้
ไฟโกรธกรุ่นยังคง	แรงยิ่ง แรงนา
แรงเท็จคิดการแก้	เกี่ยงให้จริงเนือย
๔๏ แรงลมฮือหอบหิ้ว	พัดพา ไปแฮ
เยื่อเย่าเรือนรุกขา	หักกลิ้ง
แรงเนือยกล่าวเจรจา	หลงเชื่อ ลวงเอย
จนจิตรคิดทอดทิ้ง	เพราะด้วยลมกล
/*37๕๏ แรงชนยังหนุ่มเนื้อ	ประถม ไวยแล
หนักอ่อนห่อนปรารมภ์	เร่งเร้า
หูตาที่นิยม	ทุกสิ่ง ชัดเนอ
ถึงท่ามกลางเนือยเข้า	เอะอ้าวออชรา
๖๏ วาจาควรอดไว้	ไป่เผย
สองโสตยินยาวเลย	มากผู้
ชนไกลที่บ่เคย	ฟังใคร่ ฟังนา
เนือยค่อยนึกแหนงรู้	เล่ห์นี้คำแรง
๗๏ ผูกจิตรคิดใคร่แก้	เอาชนะ
อาฆาฏปฏิฆะ	กลัดกลุ้ม
เห็นผิดติดมานะ	เนือยสาสน์ เสียเอย
ทำตอบจักหวังคุ้ม	โทษได้แรงเวร
๘๏ แรงพิศม์ผลาญชีพม้วย	เร็วลาญ
บุญบาปปรุงสังขาร	ห่อนเว้น
ศุขทุกข์คติกาล	ตามกิจ แรงเนือย
แรงโทษห้าฤๅเร้น	ไป่รู้สุดกรรม
๙๏ แรงเนือยจำนับถ้า	เมื่อชอบ กาลเฮย
ควรที่แรงประกอบ	กิจใช้
คราวเนือยมุ่งคิดรอบ	เนือยใคร่ หวังนอ
สองอย่างมีคุณให้	โทษทั้งไม่ปราถนา
/*38๑๐๏ กิจใดเรียนลุได้	โดยจง ใจนา
ความหมั่นปัญญายง	ยิ่งผู้
เพียรแรงเสร็จประสงค์	ตามสิ่ง ชอบแฮ
ย่อหย่อนย่อมรั่วรู้	เลี่ยงเข้าหาเนือย
๑๑๏ เสร็จสำเนาคิดข้อ	พอควร คำฮา
แรงและเนือยประมวญ	เหมาะถ้อย
สมาชิกเสมอชวน	โปรดช่วย ติระนา
ผิดพรั่นไม่เรียบร้อย	พลาดพลั้งอไภย
พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร
โคลงศัพท์รุงรังเรียบร้อย
๑๏ จักจำแนกแจกข้อ	รุงรัง
เปนคู่เรียบร้อยสัง	เขปไว้
ผิดพลาดปราชญ์บุนนัง	บุนนะ บ้างนอ
แม้ว่าสิ้นชีพไร้	พจน์นี้นานสูญ
๒๏ รุงรังมูลรากรู้	ราวความ
เช่นกล่าววาจาตาม	ปากเพ้อ
รุงรังรกหูขาม	เข็ดเบื่อ โสตรแฮ
ไป่เรียบร้อยฟังเก้อ	พวกพ้องรังกล
/*39๓๏ กังวลความห่วงข้อง	วิตก
สุดที่จะชูยก	หยิบขว้าง
รุงรังอยู่ในอก	อึดอัด ใจเอย
ถ้าตัตรุงรังร้าง	เรียบร้อยนฤไภย
๔๏ กังขาไป่สุดสิ้น	ประสงค์ ทั่วเฮย
จัดว่ารุงรังตรง	ที่ตั้ง
เรียบร้อยกล่าวคือปลง	จิตรจาก บาปนา
ภายนอกภายในทั้ง	เนื่องน้อมกุศล
๕๏ เปนต้นมีทรัพย์ใช้	มากมูล
หนี้รกรุงรังภูล	เพิ่มซ้อน
เปนเหตุก่อให้สูญ	ทรัพย์เสื่อม
นับว่ารุงรังร้อน	เรียบร้อยแรมหาย
๖๏ ของหลายมียิ่งล้น	รกรุง รังพ่อ
ของมากรุงรังปรุง	เรียบร้อย
ของล้ำส่ำสมนุง	เหนอะหนะ	เหนียวนอ
ของจะบกพร่องน้อย	เพราะเอื้ออนิจจัง
๗๏ ความรุงรังตริรู้	เดียวดวง แดเอย
คิดมากของทั้งปวง	เปล่าแท้
เรียบร้อยใช่ใครหวง	กันเรียบ ร้อยฤๅ
หากจิตรเรานั่นแล้	เร่งให้หักไป
/*40๘๏ รุงรังใจหลากล้น	เหลือหลาย
สรรพสิ่งบรรยาย	ขัดข้อง
เกิดแต่ทุกข์ในกาย	ฤๅอื่น ก็ดี
ผิไป่เรียบร้อยต้อง	รกเรื้อรุงรัง
๙๏ รุงรังพัศดุทั้ง	รุงรัง ใจนอ
เปนส่วนปัญญาบัง	คับใช้
เรียบร้อยพัศดุยัง	จิตรเรียบ ร้อยฤา
คือสติบังคับให้	เรียบร้อยราวความ
๑๐๏ นามชาตินรเรียบร้ย	ปัตยุบัน นิไสยนา
ภพน่าไป่แปรผัน	ตกต้อย
รุงรังภพนี้พัน	พัวภพ น่าเนอ
ฤาจะขาดรุงรังร้อย	ภพพ้องรุงรัง
๑๑๏ หลวงกำจัดอีกสร้อย	ไพรินทร์
บารเมศจอมสยามินทร์	เกษกั้ง
สนองพระเดชพระคุณถวิล	ต่อราช กิจนา
โคลงบทรุงรังทั้ง	เรียบร้อยเรียงถวาย
พระยาพิไชยรณรงค์สงคราม (ดิศ)
เมื่อยังเปนหลวงกำจัดไพรินทร์
โคลงศัพท์ง่ายยาก
/*41๑๏ จักก่อสรรพเหตุให้	เปนผล ใดนอ
แควคู่ผู้ทำทน	เหนื่อยสร้าง
คือเบาหนักแรงคน	ผู้ที่ ทำพ่อ
เรียกง่ายแลยากอ้าง	คตินี้ธรรมดา
๒๏ เห็นว่าง่ายยากแม่น	จักปฤก ษานอ
ยากชั่วง่ายดีนึก	แน่รู้
เพราะกิจที่ล้ำลึก	ไฉนก่อ ก็ดี
เสร็จยากไม่ดีสู้	ง่ายแพ้กันตรง
๓๏ เปรียบประจงลายหัดถ์ขึ้น	สมุดเขียน
มากฉบับนับพันเพียร	สวดต้น
ผิวพิมพ์ถ่ายแบบเลียน	เร็วง่าย กว่านา
ชอบจะหาง่ายพ้น	ยากแล้วจึงควร
๔๏ นึกหวนเหตุหนึ่งเอ้อ	อัดใจ
ตรงกลับกับคิดใน	เลศนี้
เคยฟังติคนไว	ด่วนเชื่อ ง่ายพ่อ
อ๋อ, ก็มีช่องชี้	เหตุให้เห็นจริง
/*42๕๏ เหมือนหญิงถูกหลอกเคลิ้ม	ลมชาย
ใจง่ายเสียกลกลาย	กลับร้อน
หรือหลงอุบายปลาย	เสียเปรียบ เขานา
เหตุใช่ความยากย้อน	ยกขึ้นเปนดี
๖๏ ลักษณ์นี้ควรง่ายได้	เพียงใด
แต่มิเสียดีไป	สักน้อย
ง่ายคงเอกกว่าใคร	ทนยาก อยู่นา
เสียก็เสียเพราะด้อย	สติตื้นตามขบวน
๗๏ ส่วนชั่วทำง่ายได้	พลันพลัน
ส่วนชอบกอบยากหัน	เหตุเพี้ยน
ดังแสวงสิ่งวิเศษสรรพ์	ยากยาก จริงพ่อ
แสวงโทษถึงหัวเหี้ยน	ง่ายได้ดังประสงค์
๘๏ อย่าหลงเพราะเหตุนี้	กลับเห็น
ว่าง่ายชั่วยากเปน	ชอบเน้อ
การลำบากยากเข็ญ	ใครลัก ง่ายนา
คงจะดีกว่าเพ้อ	ยากต้องเปลืองแรง
๙๏ คนโฉดแสวงโทษได้	ดังปอง
คนชอบหรืออาจตรอง	เยี่ยงบ้าง
เพราะทราบคติสอง	มั่นอยู่ เสมอนา
ผิดส่อทุกข์ศุขอ้าง	เหตุด้วยทำดี
/*43๑๐๏ เหตุฉนี้เราจักต้อง	ทำใด ก็ดี
ควรมุ่งดีสุดใจ	อย่าท้อ
แล้วมองช่องทางไหน	จะง่าย กว่านา
แต่ลุสมดังข้อ	มากแล้วจงทำ
๑๑๏ ผิวจำจะยากด้วย	ขัดทาง
สุดคัดง่ายมาวาง	หมดแล้ว
อย่าเห็นแก่ง่ายขวาง	ลดส่วน ดีนา
ใดหย่อนยากเร่งแผ้ว	คติเถ้าเอาดี
๑๒๏ การเที่ยวตีแย่งฉ้อ	เอาทรัพย์
ถึงง่ายแต่ปลายกลับ	ทุกข์ร้อน
กอบกิจสุจริตรับ	เหนื่อยยาก ก็ดี
แต่ว่าผลทำต้อน	ศุขให้ไปเสมอ
๑๓๏ อย่าเผลอทำง่ายให้	ผิดธรรม ดานา
อย่าละเมอยากคลำ	โง่ด้วย
ก่อกิจเร่งคิดสำ	รวมใคร่ ครวญเทอญ
ถนอมจิตรไปจบม้วย	หมดเค้าเราสูญ
๑๔๏ อนุกูลแก้ข้อขาด	ไหวพริบ เทอญพ่อ
กรมหมื่นนราธิป	รีบร้อย
โคลงง่ายยากรวมสิบ	สี่บท นี้นา
ตามสติปัญญาน้อย	เร่งแล้วลงพิมพ์
กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงษ์
โคลงศัพท์โสโครกสอาด
/*44๑๏ จำแนกจำหน่ายเนื้อ	ความขยาย
คือสอาดโสโครกหลาย	หมวดอ้าง
จัดแจกแยกบรรยาย	แต่ย่อ
ยาวยืดกลัวจืดร้าง	รกเรื้อเบื่อหู
๒๏ ความจริงสิ่งสอาดนี้	เสาะหา ยากแฮ
โสโครกเกิดสาธา	รณะพร้อม
วิญญาอะวิญญา	ทุกอย่าง
โสโครกย่อมรุมล้อม	ตลอดสิ้นสิ่งผอง
๓๏ หากชอบการสะอาดต้อง	รักษา ดีนา
สอาดไม่ชอบชาชา	ชืดชื้อ
สอาดชอบคบหา	คนหมั่น
ปัดกวาดขัดขนรื้อ	รกเปื้อนเปรอะหาย
๔๏ เฉกกายเรามนุษย์ทั้ง	ชายหญิง
งามแง่เพราะแต่งจริง	แจ่มหน้า
หากไม่ตกแต่งลิง	ดีกว่า
โสโครกเหม็นสาบกล้า	กลิ่นอู้ออกเหียน
/*45๕๏ โสโครกพัศดุล้วน	ทำหาย ง่ายนา
โสโครกจิตรร่างกาย	ยากแก้
พระสุคตทรงขยาย	คำเทศน์ ไว้เนอ
ใครใคร่พบสอาดแท้	เร่งร้างกายเรือน
๖๏ สิ่งสอาดอาริยอ้าง	บาฬี
คือวิสุทธิมี	เจ็ดถ้วน
โสโครกยกคดี	โดยสิบ
คือซากอศุภล้วน	เครื่องเหน้าอนิจัง
พระยาสโมสรสรรพการ (ทัด) เมื่อยังเปนหลวงสโมสรพลการ
โคลงศัพท์เก่าใหม่
๑๏ สรรพสิ่งเก่าใหม่อ้าง	รูปา รมณ์เอย
มีรูปรูปจึ่งปรา	กฎไซ้
ปลอดรูปและจักหา	เหตุที่ มีฤๅ
เก่าฤใหม่ห่อนได้	ประจักษ์แจ้งแก่ชน
๒๏ รูปใดเสื่อมทรุดเศร้า	ศรีสลาย
สมมุติว่าเก่าหมาย	ทุกผู้
ศรีสดหมดมัวหาย	นิลโทษ นั้นนา
ชื่อเช่นของใหม่รู้	ทั่วแท้ทางตรง
/*46๓๏ ของเก่ามีอยู่แล้ว	ล่วงกาล นานเอย
คราวเมื่อได้ใหม่ปาน	เก่านั้น
ถึงวรรณสัณฐาน	เทียบเท่า กันแฮ
ย่อมเรียกว่าเก่าชั้น	ใหม่ได้ตามกาล
๔๏ เก่าใหม่สรรพเครื่องใช้	ทุกพรรค์
จะยิ่งฤาหย่อนกัน	เกี่ยงแก้
สุดแต่สิ่งซึ่งอัน	เชิงชอบ ใช้นา
จึ่งนับว่าดีแท้	เที่ยงด้วยโดยนิยม
๕๏ หนึ่งเก่าแรงโรคเร้า	รุมทำ
แพทย์ว่าโบราณกรรม	ก่อร้อน
หมู่หมอเยียวยายำ	ยังยาก แลพ่อ
นี่และเก่าร้ายข้อน	เขตรข้างความตาย
๖๏ เดิมจิตรทุจริตร้าย	แรงกรรม
กลับจิตรคิดทางธรรม	ชอบได้
อย่างนี้ก็ควรจำ	เรียกใหม่ ได้เอย
เพราะที่เปลี่ยนจิตรให้	ห่างร้ายกลายดี
๗๏ ยังมีที่เรียกร้อง	กันอึง
บ่าวอยู่กับนายถึง	แก่เถ้า
ยามผิดย่อมว่ามึง	คนเก่า แก่เอย
มึงไม่ควรจะเย้า	ยั่วให้กูเคือง
/*47๘๏ เครื่องใช้หมั่นขัดไว้	ทุกวัน
ย่อมจะยังสีสัน	สดได้
รูปกายเก่าแก่ครัน	จักขัด คืนฤา
มีแต่ซุดเสื่อมไซ้	ตราบสิ้นสูญสกนธ์
๏ โคลงศัพท์เก่าใหม่ถ้วน	อัฐบท
ข้าพระมนตรีพจน์	กิจอ้าง
พอเฉลิมเกียรติยศ	หอพระ สมุดเอย
ผิวผิดพลั้งบ้าง	โปรดข้าขออภัย
นายเหว่า มนตรีพจนกิจ.
โคลงศัพท์เปรียวเชื่อง
๑๏ เฉลยลักษณ์เปรียวเชื่องชี้	ชัดเห็น
ความแคบค่อยเพียรเข็ญ	คัดค้น
ย่นย่อแต่พอเปน	คุณศัพท์ สารเทอญ
วิภาคอุภัยพจน์ด้น	แต่พื้นพาเหียร
๒๏ สัตวเสถียรทุกถิ่นน้ำ	พนมไพร ก็ดี
ลางพวกลำพองใจ	ดุร้าย
สบสิ่งซึ่งเปนไภย	เพศสัตว สยองนา
คงจะบินแลหว้าย	วิ่งแปล้เปรียวหนี
/*48๓๏ บางทีสัตวเล่นเลี้ยง	กัดชน พนันเฮย
อีกสัตวอาไศรยคน	เขตรใกล้
ฤๅสัตวพวกพาหน	หัยหัศ ดีแฮ
ฝึกเชื่องชำนาญใช้	เชื่อคุ้นเคยคน
๔๏ นรชนโฉดสดุ้ง	แดกลัว
ภยุบัติเบียดเบียนตัว	ตื่นลี้
อีกหมู่ประมาทมัว	มุ่งเพศ พาลเฮย
เปรียวจิตรชนิดนี้	เหนี่ยวรั้งลำเค็ญ
๕๏ ปราชญ์ผู้เพ็ญสติหมั้น	บมิเผลอ
ดำริห์รู้ประมาณเสมอ	ลึกตื้น
ทุกข์ไภยจักจวบเจอ	น้อยมาก ก็ดี
กอบกระมลเชื่องชื้น	ปลดเปลื้องเศิกกษัย
๖๏ นัยหนึ่งมนุษย์เม้	มวญชาย หญิงเฮย
กอบกิจเองอีกนาย	ช่วงใช้
กระปรี้เปร่าเปรียวกาย	การร่วม เร็วแฮ
อาจจักลุลาภได้	เปรียบด้วยเปรียวดี
๗๏ ยังมีชนเชื่องด้วย	บริบุรณ์
ศีละวัตรวิชาคุณ	เติบตั้ง
ปัญญายศทรัพย์สกุล	ประกอบเกี่ยง ไภยแน
จิตรจึ่งเชื่องช้าทั้ง	ย่างเยื้องกิริยา
/*49๘๏ ผู้มีมานะกระด้าง	สดับคำ พระเฮย
ไม่นิยมยินธรรม	ทิฏฐิกล้า
จัดว่าจิตรเปนกรรม	เปรียวปราศ กุศลแฮ
เฉกเช่นโสตรหนวกหน้า	นาศสิ้นจักษุสอง
๙๏ ศรัทธาผองท่านผู้	เพ็ญเพียร
กรรมะฐานเจริญเรียน	รอบด้าน
ชราพยาธิ์ภยันเบียน	เบียดควบ มัจุแฮ
ห่อนอุธัจใจสท้าน	เชื่องแท้ทีเดียว
๑๐๏ จำแนกเปรียวเชื่องทั้ง	โทศัพท์
เปรียวเปรียบสันดานฉับ	ตื่นเต้า
เชื่องชี้หัทยากับ	สงบเสงี่ยม งามเฮย
เปนเหตุให้เห็นเค้า	คู่อ้างทางแถลง
กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์.
โคลงศัพท์ยาวสั้น
๑๏ เชิญยลยาวและสั้น	สองสถาน
คิดแต่งตามโวหาร	เหตุรู้
ผิดถูกโปรดประทาน	โทษเถิด ท่านแฮ
ตามประสาตู้ตู้	อึดตื้ออันตัน
/*50๒๏ ยาวสั้นสองสิ่งอ้าง	อันใด เสมอเอย
หนึ่งเหยียดหนึ่งคงใน	เขตรนั้น
สิ่งยื่นออกไปไกล	กล่าวว่า ยาวแฮ
สิ่งหย่อนกว่าว่าสั้น	ทั่วสิ้นสรรพของ
๓๏ ดูใดเห็นส่วนสั้น	แซมเสริม
ยาวบั่นสั้นต่อเติม	ติดได้
เฉกช่างก่อสร้างเฉลิม	ฉลาดกิจ การนา
สองสิ่งเปนคู่ให้	ผ่อนสั้นผันยาว
๔๏ ธรรมดาเสือเมื่อน้อย	ยลหู ยาวเฮย
เมื่อใหญ่ใบหูดู	กระชั้น
เฉกฉายเนตรหนุ่มชู	โชติชัด ยาวแฮ
สายเนตรแก่แลสั้น	ส่อชี้ชาติชรา
๕๏ ทนต์ยาวคราวคร่ำย้าย	โยกถอน ดีฤๅ
ฟันเลื่อยยาวดีรอน	รุกข์เหี้ยม
ทนต์สั้นมั่นไม่คลอน	สถิตย์อยู่ นานนา
ฟันเลื่อยสั้นบดีเสี้ยม	เซียบได้ยาวดี
๖๏ พิกลขนเนตรนั้น	หนอไฉน
จึ่งไม่งอกออกไป	กว่านิ้ว
เดิมเด็กแก่เท่าใด	คงดั่ง นั้นนา
เฉกเช่นเส้นขนคิ้ว	คู่สั้นขันธ์ขน
/*50๗๏ การกินกินไป่รู้	บิดผัน
กอบกิจใดสักอัน	บ่นอู้
การนิดก็คิดหัน	หาช่อง เชือนพ่อ
เขามักกล่าวว่าผู้	เกียจคร้านหลังยาว
๘๏ รู้นี่แล้วโน่นโน้น	คงถึง
ค่าสี่ร้อยเบี้ยพึง	เท่านั้น
รู้นิ่งค่าตำลึง	ทองนพ คุณนา
คนที่ปากยาวสั้น	ดั่งนี้มีถม
๙๏ เล็บยาวชาวบ้านว่า	งามดี
ชาววัดอาบัติมี	ไม่ไว้
คนกอบราชการที	ขัดท่า ทางแฮ
ไว้เล็บยาวเฝ้าไท้	ฝ่ายข้างไป่ควร
๑๐๏ เรือยาวเยี่ยงอย่างผู้	อนาถา
พายถ่อกลับไปมา	ยากพ้น
เรือสั้นกลับคล่องคลา	ไคลง่าย ดายแฮ
เร็วเล่ห์ท่านเลิศล้น	ลัดสั้นทันไฉน
๑๑๏ ไข้ชราวรรณโรคเรื้อ	รังทรวง
คงจักยาวกว่าปวง	ป่วยไข้
ประจุบันโรคเร็วดวง	จิตรดับ พลันพ่อ
แสดงเภทอาพาธไว้	ส่วนสั้นกับยาว
/*52๑๒๏ มีศิลปสาตรเพี้ยง	พอตน
เลี้ยงชีพโดยชอบยล	ยืดช้า
ผิวไร้วิทยาผล	ประโยชน์อย่าง สั้นแฮ
ยศเสื่อมทรัพย์ถอยถ้า	แต่ต้องติฉิน
๑๓๏ พระทรงบัญญัติไว้	สาสนา
กำหนดห้าพันวัสสา	เสร็จไซร้
แบ่งสามอดีตอนา	คตนับ ยาวแฮ
ส่วนที่สั้นพลันได้	กับเบื้องประจุบัน
๑๔๏ มลายศุขทุกข์ทั้ง	ไตรกาล ยาวเอย
เที่ยวว่ายวนสงสาร	แด่วดิ้น
ในภพใหญ่น้อยนาน	เกิดแก่ ตายเฮย
เสวยศุขทุกข์บสิ้น	โศกย้ายสายยาว
๑๕๏ เดิมเกิดใครไป่รู้	รักเรียน รู้แฮ
เกิดแก่ไข้ตายเวียน	บเว้น
คำพระว่าถ้าเพียร	ลุมรรค ผลนา
พบเงื่อนยาวจับเส้น	เด็ดสั้นดับสูญ
๑๖๏ สองศัพท์ยาวสั้นชั่ว	ดีความ รคนเฮย
ยาวว่าดีเลวทราม	ส่วนสั้น
ถือสั้นว่าดีงาม	ยาวชั่ว ฉะนั้นนา
สุดแต่จักจัดบั้น	แบ่งต้องตามประสงค์
/*53๑๗๏ ยาวสั้นสรรค์เสร็จแล้ว	นำมา พิมพ์เอย
ขุนผดุงสีตลา	อาศน์อ้าง
กระทรวงยุทธนา	กรมจ่าย ใช้แฮ
สนองพระเดชพระคุณสร้าง	สืบไว้หวังเฉลิม
พระยาเสถียรฐาปนกิตย์ (ชม) เมื่อยังเปนขุนผดุงสีตลาอาศน์
โคลงศัพท์คมดื้อ
๑๏ คำคมคำดื้อคู่	แข่งกัน ข้ามเฮย
คมศัพท์คือสิ่งพลัน	ง่ายใช้
ศัพท์ดื้อก็คือสรรพ์	สิ่งยาก ใช้เนอ
เทียบศัพท์สองนี้ไว้	หน่อยให้เห็นจริง
๒๏ สองสิ่งมีดดาพใช้	ง่ายดาย ดีแฮ
มุ่งลับคิดหมายคม	เสาะซื้อ
ดาพดื้อเบื่อแทบตาย	ตัดยาก นาพ่อ
ชอบดาพคมชังดื้อ	ดั่งนี้ทุกคน
๓๏ ถึงชนเช่นเรียกร้อง	ว่าคม ก็ดี
ไหวพริบคล่องคารม	เรื่องรู้
จักใช้สิ่งใดสม	ใจง่าย นักนา
ใช้เฉกชนดื้ออู้	อุดช้ายากเหลือ
/*54 เมื่อเทียบถึงที่ใช้	ต่างวิธี กันแฮ
คมง่ายใช่แต่ดี	ดุจอ้าง
ดื้อยากก็ย่อมมี	ดีอยู่ แลนา
ผิฝ่ายคมชั่วข้าง	ฝ่ายดื้อคงดี
๕๏ มากมีสิ่งซึ่งใช้	เชิญคิด เทอญพ่อ
เฉกมีดคมดื้อผิด	แผกแท้
มีดโกนเหล็กคมชนิด	มีดหมาก ก็ดี
เมื่อจักเจียนหมากแม้	หมดดื้อดีใจ
๖๏ แม้ใช้คมมีดนั้น	ตัดกระดาษ
คมจัดมักจักพลาด	สักมื้อ
หนังสืออักษรขาด	เฉฉีก เสียเฮย
มีดกระดาษจึ่งใช้ดื้อ	ดุจได้ดื่นเห็น
๗๏ เปนคนเฉลียวฉลาดทั้ง	ปัญญา คมฤๅ
เปนบ่าวนายบ่ระอา	โอษฐพร้อง
เปนนายบ่าวก็ผา	ศุกยิ่ง ใหญ่แฮ
เปนเพราะไป่ขัดข้อง	เฉกดื้อเซอะทราม
๘๏ ยามคนคมกลับข้าม	คิดคน คดแล
เฉลียวฉลาดแหลมเล่ห์กล	เกลื่อนชู้
ผิใครรักระเลิงปน	เปนป่น ปี้แฮ
คนคดถึงคมสู้	เซอะดื้อได้ไฉน
/*55๙๏ จำใจจำด่วนดื้อ	หยุดความ ทีเนอ
ภาณุรังษีนาม	นึกด้น
ปัญญาบ่คมตาม	เชิญติ เทอญพ่อ
รวมนับแปดโคลงค้น	เขี่ยคุ้ยเหลือเข็ญ
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงษ์วรเดช
โคลงศัพท์ล่าก่อน
๑๏ จักแถลงแจงแจกข้อ	คุณศัพท์
คือล่าก่อนเปนฉบับ	รเบียบถ้อย
สองฝ่ายคู่กำกับ	กันอยู่ นะพ่อ
ใดผิดใดตกต้อย	ปราชญ์ต้องเติมเสริม
๒๏ เกิดล่าย่อมไป่แจ้ง	สรรพงาน อดีตเอย
เกิดก่อนมักทราบการ	ลึกล้น
ตายล่าอาจพบพาน	สิ่งประหลาด ปวงแฮ
ตายก่อนล่วงลับพ้น	ห่อนรู้การหลัง
๓๏ โตล่าการคิดไว้	ไป่สม
โตก่อนคาดอารมณ์	ลุได้
เปนล่าจับงานงม	เงอะขัด ขวางเนอ
เปนก่อนคล่องแคล่วใช้	เสร็จสิ้นสรรพงาน
/*56๔๏ มั่งมีล่าจะต้อง	เจียมตน
มั่งมีก่อนผ่อนปรน	จ่ายซื้อ
จนล่าหมู่นรชน	ยังนับ ถือพ่อ
จนก่อนเพื่อนมิตรอื้อ	กลับทิ้งไป่เหลียว
๕๏ บวชล่าห่อนทราบข้อ	พุทธสาสน์
บวชก่อนย่อมฉลาด	รอบรู้
สึกล่ายิ่งฉกาจ	รู้ยิ่ง รู้นา
สึกก่อนกลับเข้าตู้	ท่องไว้ลืมหลง
๖๏ มาล่าจำจะได้	ของเดน เลือกเวย
มาก่อนดูชัดเจน	หยิบคว้า
ไปล่าผิว่าเกณฑ์	นายเฆี่ยน นาพ่อ
ไปก่อนนายเห็นหน้า	เผื่อให้รางวัล
๗๏ ถึงล่าเดินเลื่อยล้า	ระวังกาย ยากนะ
ถึงก่อนนอนสบาย	ผ่องแผ้ว
กลับล่าค่อยค่อยผาย	ผันกลับ ดีแฮ
กลับก่อนรีบมาแล้ว	มักทิ้งของลืม
๘๏ แล้วล่าต้องเร่าร้อน	รนฤทัย
แล้วก่อนสำราญใจ	จิตรชื้น
ได้ล่าอกปานไฟ	เก่ายิ่ง เก่านา
ได้ก่อนสำเริงรื้น	เบิกหน้าใหม่เสมอ
/*57๙๏ ล่าก่อนควบคู่นี้	น่าฉงน
ปางคาบเปนคุณผล	ปโยชน์เกื้อ
ปางคาบเกิดโทษจน	เจียนทุกข์ เทวศเฮย
เปนวัฏฎะอนิจเนื้อ	แน่แท้ทางธรรม
กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ
โคลงศัพท์น่าหลัง
๑๏ แถลงโคลงสองศัพท์เบื้อง	น่าหลัง
หลายสิบเห็นความยัง	หย่อนถ้อย
เพ้อมากหากผู้ฟัง	เฝือโสตร
ลดลัดตัดแต่น้อย	ช่องชี้เชิงเห็น
๒๏ ทำบาปหยาบแต่เบื้ยง	โบรา ณกาลเอย
ผลแห่งอกุศลหนา	เนื่องให้
เสวยทุกข์เวทนามา	ภพภาค น่านอ
จนทรัพย์อัปลักษณ์ได้	เดือดร้อนบาปหลัง
๓๏ ประหยัดสุจริตพร้อม	ไตรทวาร
กรรมบถสิบสถาน	สถิตย์หมั้น
ทำชอบแต่ปางกาล	หลังล่วง มานา
ภายน่าผลบุญนั้น	เนื่องเต้าตามสนอง
/*58๔๏ อ้ออีกสิ่งพูดแส้	สองศัพท์
ที่ต่อหน้าว่ามพลับ	หนึ่งนั้น
ลับหลังก็กลายกลับ	เปนตะ โกนา
น่าคิดน่าค้นคั้น	ขอดข้อเค้าความ
๕๏ คือปากใจไป่พร้อม	พาที
ทำต่อหน้าพูดดี	เพราะพร้อง
ลับหลังกล่าวเสียดสี	แสดงข่ม เขาแฮ
ชนิดเช่นกล่าวนี้ต้อง	ว่างเว้นสามัคคี
๖๏ การเล่นน่าคิดข้อ	ความขัน
หลังกลับเปนหน้าหัน	เคาะไม้
ต้นบทเอ่ยพร้อมกัน	รับแซ่ เสียงนา
ร้องว่าโอละพ่อให้	กลับหน้าเปนหลัง
๗๏ พิจารณาโอละพ่อเพี้ยง	พาที นั้นฤา
ดูเสนาะสนิทดี	สดับได้
อาไศรยสิ่งสามัคคี	พร้อมพรั่ง กันนา
ผิวขาดสามัคคีไร้	เสนาะทั้งทีเขิน
๘๏ เฉกเขลาเชาวน์ทึบเทื้อ	ทางเรียน
หมั่นบวางปากเพียร	บ่นเพ้อ
ได้แล้วเลอะลืมเวียน	กลับเล่า ใหม่เฮย
ได้น่าลืมหลังเล้อ	หลุดต้นปลายเตียน
/*59๙๏ ข้างน่ากาลคาดได้	ฤๅไฉน
จักชั่วดีอย่างไร	ไป่รู้
กาลหลังที่ล่วงไป	พอทราบ
ถึงกระนั้นยังผู้	พลาดบ้างพลั้งจำ
๏ รวมโคลงเก้าบทถ้อย	แถลงเลอะ
เปรียบเทียบความยังเคอะ	ขัดลิ้น
ขอนุญาตโทษเถอะ	ณท่าน ปวงเอย
พจน์พรำร่ำไป่สิ้น	ศัพท์เบื้องน่าหลัง
หลวงสารภัณฑ์วิสุทธิ (ต่วน)
โคลงศัพท์หอมเหม็น
๑๏ ของที่มีกลิ่นกลั้ว	เกิดปรา กฎเฮย
มากสิ่งสุดพรรณนา	นับชั้น
ยังกลิ่นก็ต่างจา	รไนไม่ หมดแฮ
คุมควบรวบให้สิ้น	สรุปเข้าคงสอง
๒๏ กลิ่นใดชนชอบใช้	ชมชวน ชื่นแฮ
เปนพวกกลิ่นหอมประมวญ	หมดได้
กลิ่นที่เบื่อฆานควร	รังเกียจ
ปันแพนกแยกยกให้	อยู่ข้างของเหม็น
๓๏ สรรพสิ่งอุปโภคพร้อม	พัสตรา ภรณ์เฮย
หมั่นอบเครื่องสุคนธา	ร่ำฟุ้ง
จักประดับกายพา	ยวนยั่ว ใจแฮ
ทิ้งหมักเหม็นสาบคลุ้ง	เสพย์คล้ำรำคาญ
๔๏ หนึ่งของบริโภคสิ้น	สรรพอา หารเอย
หอมช่วยชูโอชา	รศเร้า
ผิกลั้วกลิ่นเหม็นพา	นึกสอิด สเอียนแล
ชวนคลื่นกลืนไม่เข้า	ขัดค้างฅอแขง
๕๏ ที่ใดหมมหมักล้วน	ของโส โครกนา
อายอับออกเหม็นโฉ	อบอู้
ใครอยู่ย่อมเกิดโร	คาพาธ ได้พ่อ
ผิตระหลบกลิ่นหอมกู้	กอบให้ใจเกษม
๖๏ ยามไข้ใจละเหี่ยท้อ	สวิงสวาย ใจเฮย
โอสถหอมกินละลาย	ลูบไล้
อาจชูชื่นใจสบาย	เบาพัก หนึ่งนา
ได้กลิ่นเหม็นเหมือนให้	โรคซ้ำเสริมทวี
๗๏ เพราะฉนี้จำต้องนับ	คุณนิยม
โดยโลกย์ทั้งหลายชม	ชอบใช้
กลิ่นหอมย่อมคุณสม	ประกอบกว่า เหม็นนา
เหม็นมักชักโทษให้	กว่าข้างของหอม
/*61๘๏ จึงเปนความเปรียบด้วย	ความดี ชั่วฤๅ
ผู้ประพฤติกายวจี	ส่อเชื้อ
เสียชื่อมักพาที	เหม็นเทียบ แทนแล
มีชื่อเสียงดีเกื้อ	ศักดิใช้หอมแทน
๙๏ ผู้มีหิริรู้	รวังผิด
สงวนศักดิ์รักษาจริต	เรียบร้อย
เข้าไหนห่อนใครคิด	รังเกียจ นิดเลย
เฉกสุคนธ์คงน้อย	ภักตร์ยู้พึงชัง
๑๐๏ ผิโกงเกะกะทั้ง	แถมเพลง เท็จแล
จิตรโลภเจือนักเลง	ล่อเหล้า
ผู้คบย่อมคิดเกรง	พยศขยาด แขยงนา
กลกลิ่นเหม็นใครเข้า	เฉียดข้างคงเบือน
๑๑๏ ถ้ากลับจับคิดข้าง	คดีธรรม
คุณโทษทั้งสองจำ	พวกนี้
ต่างมีดุจกันกำ	หนดแน่ ไฉนนา
เปนใหญ่ที่ใจชี้	ช่องเกื้อเกิดผล
๑๒๏ เพราะหอมย่อมยั่วเย้า	ยวนใจ ยิ่งนา
เปนพวกกามคุณใคร	สบเข้า
ผิพลอยเพลิดเพลินใหล	หลงย่าม ใจพ่อ
ชวนราคกำเริบเร้า	จิตรเอื้อมปราถนา
/*62๑๓๏ ถ้ากระทบกลบกลุ้มกลิ่น	ของเหม็น
หลงลุทุมนัศเข็ญ	ขุ่นขิ้น
พาจิตรหงุดหงิดเป็น	เครื่องยั่ว
โทษะบังเกิดสิ้น	สนุกซ้ำการเสีย
๑๔๏ หากสบหอมห่อนพลั้ง	เพลินพิศ วงนา
ยั้งกมลมุ่งคิด	สกัดกั้น
เห็นโดยลักษณานิจจ์	ไป่แน่ นานพ่อ
ดูแต่กลิ่นผกาครั้น	เหี่ยวแห้งหายหอม
๑๕๏ ถ้าสบกลิ่นชั่วข้อง	ฆานเชิญ ก็ดี
สกดจิตรคิดเทียบเห็น	เหตุมล้าง
ร่างกายก็ล้วนเปน	ของปฏิ กูลแฮ
ไป่น่าหน่ายแต่ข้าง	กลิ่นโพ้นพาเหียร
๑๖๏ คิดเห็นเช่นนี้ไม่	ยินดี สุคนธ์นา
เหม็นไม่ยินร้ายทวี	ศุขได้
มาตรฉเภาะสบเหมาะมี	ความสลด ใจแฮ
เปนส่วนคุณคงให้	สบทั้งสองทาง
๑๗๏ ลักษณคันธชาตินี้	นายจำนง
ราชกิจสร้อยนามจง	จิตรตั้ง
รับรวมเรียบเรียงลง	พิมพ์คาบ นี้นา
เบ็ดเสร็จสิบเจ็ดทั้ง	บทท้ายแทนเซน
พระยาศรีสุนทรโวหาร (กมล) เมื่อยังเปนนายจำนงราชกิจ
โคลงศัพท์ใกล้ไกล
/*63๑๏ สฤษดิโคลงไกลใกล้คู่	เคียงคละ
ลิขิตเรียบเรียงประ	นตน้อม
ประดับหอสมดวะ	ชิระ ญาณเอย
เฉลิมพระเกียรติคุณพร้อม	พร่ำถ้อยแถลงถวาย
๒๏ ของใกล้สลับกับทั้ง	ของไกล
หยุดยิ่งไกลเร็วไป	ยิ่งใกล้
จวบถึงจึ่งถอยไถล	ออกห่าง ไกลแฮ
ใกล้กลับไกลกลับได้	กลับนั้นโลกธรรม
๓๏ ฉายเนตรคราวหนุ่มนั้น	ยลไกล
เมื่อแก่แลไกลไป	มืดหน้า
คร่ำคร่าไป่ว่าใคร	คราวชาติ ชราแฮ
แลบ่ไกลลมกล้า	กลับใกล้ไกลถอย
๔๏ หัตถบาศพระนั่งถ้วน	ทุกองค์
เมื่อกระทำกรรมสงฆ์	ส่ำต้อง
ใกล้สองศอกคืบคง	ควรว่า ใกล้แฮ
พ้นจากคืบไปพร้อง	พร่ำอ้างห่างไกล
/*64๕๏ สิบฬศใกล้หัดถ์ให้	รับเอา เทอญเอย
เห็นว่าน้อยดูเบา	บ่ได้
เอาไว้ก่อนเถิดเรา	รวบเร่ง ห่อแฮ
ยี่สิบฬศไกลให้	เกลือกเหี้ยนกลับหาย
๖๏ มิตรที่รักอยู่บ้าน	ทางไกล
แต่หมั่นเวียนมาไป	เปรียบใกล้
คนใกล้ไม่พอใจ	มาสู่ กันแฮ
เหมือนอยู่ไกลทางได้	หมื่นร้อยแสนวัน
๗๏ สิ่งไม่มีที่อ้าง	อันใด
ไกลว่าไกลเหลือไกล	ลิบล้น
จับถือไป่ถูกใคร	จักคร่า มาฤา
จับมิได้ไกลพ้น	ที่ผู้จักเห็น
๘๏ องค์อวิชาไป่รู้	สุดสาย
ยาวยืดไกลไกลขยาย	ยากเพี้ยง
ให้สัตว์แก่เกิดตาย	ตนก่อ เกิดแฮ
ตัดอวิชาเกิดเกลี้ยง	กลับใกล้ ใจเกษม
๙๏ อยู่ไกลนักปราชญ์ผู้	ปรีชา
เวียนไต่ถามสนทนา	ว่าใกล้
สิ่งที่โง่คงพา	เฉลียวเปรื่อง ปราดเอย
ความชั่วทิฏฐิให้	ห่างดื้อกลับดี
/*6๑๐๏ ไกลสุดเนตรเขตรใกล้	คนพาล
หนีสุดไกลไกลสถาน	อย่าใกล้
ใกล้พงษ์ที่ทรงญาณ	ยวดยิ่ง ชอบฤๅ
ไกลมิตรสนิทไร้	ราศร้างแรมไกล
๑๑๏ อยู่ใกล้ไป่สดับรู้	รศไตร รัตน์เอย
ไกลยิ่งไกลแสนไกล	ปราชญ์อ้าง
ไกลความศุขทุกข์ใจ	ไกลลิบ โลกแฮ
ไกลจากดีเหลวคว้าง	อยู่ใกล้กลับไกล
๑๒๏ อยู่ไกลใฝ่จิตรเกื้อ	กรุณา กันเอย
เหมือนอยู่ยังคฤหา	ร่วมห้อง
อยู่ใกล้ไม่ไปมา	หาสู่ กันแฮ
เหมือนอยู่ไกลสุดร้อง	เรียกร้อยโยชน์แสน
๑๓๏ อยู่ใกล้พระอริยะเจ้า	จอมปรี ชาเอย
ไม่อยากซึมทราบคดี	ที่ล้น
ถึงจะยึดชายจี	จรอยู่ เสมอฤา
กล่าวว่าอยู่ไกลพ้น	เขตรแคว้นแดนไกล
๑๔๏ โคลงใกล้ไกลนี้สุด	ปัญญา
เหลือที่จะพรรณา	เงื่อนเค้า
พระยาราชโยธา	รับพระราช ทานนอ
ทรงพระกรุญโปรดเกล้า	กล่าวใกล้ ไกลถวาย
พระยาราชโยธา (เผื่อน)
โคลงศัพท์ลึกตื้น
/*66๑๏ ลึกตื้นตัดแต่งไว้	ตามควร
ยิ่งคิดยิ่งขัดชวน	ชอบตื้น
เรื้อเลิกละสอบสวน	ทางสิ่ง นี้นา
ปราชญ์อ่านเห็นอ่อนชื้น	ช่วยเว้นเอนดู
๒๏ ของคู่ลึกตื้นบ่ง	บังคับ
ลึกดิ่งแต่ปากนับ	มากนั้น
ตื้นดิ่งปากเหมือนกับ	บาทก่อน
แต่ว่านับน้อยชั้น	ชื่อตื้นตามเห็น
๓๏ เปนความตื้นลึกนี้	มากหลาย
จักคัดข้ออธิบาย	บอกแก้
พอควรกับความหมาย	อ่านเล่น
ซึมทราบทุกท่านแท้	มากช้าพาตัน
๔๏ ปัญญาสรรพสิ่งสิ้น	วิชา
ลึกรอบรู้คิดหา	ชอบได้
ตื้นติดกิจใดพา	โทษส่ง ตนเฮย
ยศศักดิ์ทรัพย์ศุขไซ้	เสื่อมตื้นตามผลาญ
/*67๕๏ จานลึกลูกไม้มาก	จัดงาม
แม้ว่าน้อยดูทราม	เสื่อมด้อย
จานตื้นบ่ต้องหาม	หาบเหนื่อย นักนา
เบาทรัพย์เบาแรงน้อย	ตระหนี่ตื้นงามตา
๖๏ เจรจาลึกอ้อมอวด	ความอรรถ
ดีเมื่อปราชญ์แนะนัด	พูดโต้
การเร็วกลับกลายจขัด	ข้อเงื่อง งงพ่อ
ตื้นตัดความเอ้โอ้	อาจได้การดี
๗๏ ภูมที่ลึกเช่นก้น	กระทะ
ผิดแบบบ่ควรจะ	ชอบใช้
บ่อน้ำอีกชื่อสระ	ชนเสพย์ สรงแฮ
ควรลึกตื้นพลันให้	ขอดแห้งขุ่นเหม็น
๘๏ เห็นแท้ลึกตื้นคู่	แข่งขัน
ดีโทษกลับข้ามกัน	ดุจพร้อง
สุดแต่จักชอบหัน	เหตุลึก ตื้นฤา
กล่าวมากมักไม่ต้อง	จิตรผู้ดูเฝือ
๙๏ เชื่อได้พูดได้ทั่ว	ทุกตน
ตื้นลึกดีมีผล	เผ็ดร้อน
ไม่หมั่นประพฤติขวน	ขวายเล่า เรียนแฮ
ตื้นลึกเช่นน้ำก้อน	ถูกร้อนละลายสูญ
/*68๑๐๏ ทูลถวายรายชื่ออ้าง	อลังการ
เชลงพจน์เพื่อเปนงาน	กอบเกื้อ
หอสมุดวชิรญาณ	โดยเยี่ยง ยาวเอย
ตามจิตรคิดขัดเรื้อ	สิบถ้วนมวญโคลง
พระองค์เจ้าอลังกา
โคลงศัพท์ในนอก
๑๏ เรียงเรียบเทียบคิดข้อ	คำสยาม
คู่หนึ่งในนอกตาม	อรรถอ้าง
พอสังเขปใจความ	คำกล่าว กันแฮ
อธิบายขยายกว้าง	ออกไว้ตามเห็น
๒๏ เปนเครื่องรฦกไว้	กาลนาน
หอสมุดวชิรญาณ	ที่นี้
ใช่ปราชญ์ฉลาดชาญ	เชิงลักษณ์ เลยพ่อ
ใดคลาศเชิญปราชญ์ชี้	ช่องแต้มเติมสนอง
๓๏ จำลองลักษณคิดเค้า	สี่ประ การแฮ
หนึ่งเพ่งความเดียวคละ	คู่ต้น
หนึ่งเฉภาะเพ่งกันจะ	เห็นประจักษ์ ชัดนา
หนึ่งนอกหนึ่งในค้น	คัดเค้าความเฉลย
/*69๔๏ หมวดต้นราชกิจตั้ง	ปางบรรพ์ แบบฤา
ในนอกเสมอกัน	คู่คล้าย
ในใกล้นอกไกลปัน	ตำแหน่ง กิจนา
เปนหมู่ดุจขวาซ้าย	มากแท้หลายกรม
๕๏ สมในสมนอกทั้ง	กรมวัง
ตำรวจนอกในหวัง	วิเศษถ้วน
แสงในนอกชาวคลัง	อีกพนัก งานแฮ
หมู่สระพากรล้วน	นอกด้วยในมี
๖๏ ในทำเนียบชื่อตั้ง	ขุนนาง
คือชื่อมีแบบปาง	ก่อนนั้น
นอกทำเนียบชื่อวาง	ตำแหน่ง ใหม่เฮย
แต่ราชการยศชั้น	นับได้เหมือนเสมอ
๗๏ ตอนสองในนอกต้อง	อาไศรย กันแฮ
เห็นนอกจึ่งมีใน	เรียกร้อง
ทุกภาชนสิ่งใดใด	ฤๅเปรียบ เทียบนา
ใช้ทั่วทุกคำพร้อง	จักชี้เชิงหวัง
๘๏ สรรพภาชนเครื่องใช้	นานา อเนกเฮย
ดุจท่ำถ้วยโถสา	รพัดสิ้น
มีในนอกธรรมดา	โดยรูป มันแฮ
ในเพ่งในกลางชิ้น	นอกพ้นรูปพรรณ
/*70๙๏ ไม้เรียงเรียบปักไว้	สามสอง อันนา
อันนอกอันในปอง	เรียกได้
เขียนวงขีดจำลอง	ลักษณเรียบ ดูแฮ
วงนอกวงในใช้	เรียกร้องเปนประมาณ
๑๐๏ โดยสารมคธชี้	เชิงเรียน
เลขนอกเลขในเขียน	เขตรอ้าง
ผูกความคิดพูดเพียร	ผู้ถนัด ชัดนา
ความใคร่เรียนฤๅค้าง	ขาดเค้าตามประสงค์
๑๑๏ หนึ่งสุภาสิตว่าไว้	แต่บู ราณเฮย
นอกอย่านำศัตรู	จู่เข้า
ภายในสิ่งใดดู	ปกปิด ไว้พ่อ
ซื่อสัตย์ต่อมิตรเจ้า	ชอบแท้ควรชม
๑๒๏ ภายในเพ่งเฉภาะน้ำ	ใจตน
กายเพ่งภายนอกยล	เยี่ยงนี้
จิตรกายประกอบกล	ใดคลาศ ฤๅพ่อ
สัปปุรุษพาลชี้	ช่องด้วยตนเอง
๑๓๏ ผลขนุนหนามนอกเนื้อ	ในหวาน
บัณฑิตย์จิตรในปาน	เปรียบอ้อย
ผลมะเดื่อนอกแดงฉาน	หนอนบ่อน ในนา
หวานนอกขมในถ้อย	เทียบแท้ทางตรง
/*71๑๔๏ สรรพสิงซึ่งกล่าวอ้าง	โดยคำ ฉนี้นา
มีนอกหากในนำ	แนะให้
ส่วนในหากนอกสำ	แดงดุจ กันแฮ
ยกเช่นเปนอย่างไว้	เทียบเค้าความสนอง
๑๕๏ ตอนสามในศัพท์ค้น	คำแถลง
คิดคัดจัดเปนแปลง	เปลี่ยนแก้
หลายหลากมากคำแสดง	โดยหมู่
ตามศัพท์สามัญแท้	ที่ใช้ในสยาม
๑๖๏ ในพระบาทอยู่เกล้า	ในกรม อีกแฮ
ในท่านนั้นนี้ถม	เรียกอื้อ
ในพระสาสน์นิยม	ใจเรียก ท่านเฮย
ในที่นับถือรื้อ	จิตรร้ายฤาควร
๑๗๏ ในเนื้อไขนี่นี้	ว่าประยูร วงษ์แฮ
ในหมู่มิตรพวกภูล	จิตรเกื้อ
ในกองชาติแปลงปูน	ปานเปรียบ กันนา
ในร่วมรวมเปนเนื้อ	หนึ่งด้วยสมาคม
๑๘๏ ในห่อหีบเก็บแล้ว	ปกปิด มิดนอ
ในที่ลับสงัดจิตร	เงียบนั้น
ในใจศุขทุกข์คิด	ครวญใคร่ ใดพ่อ
ในเหตุเพราะลับอั้น	อัดแท้เหลือเห็น
/*72๑๙๏ ในโรงเรือนตึกห้อง	คูหา
ในม่านมุ้งศาลา	กกชั้ว
ในร่มร่มพฤกษา	บังแดด ฝนแฮ
ในรอบกำเพงรั้ว	เครื่องกั้นกันบัง
๒๐๏ ในภาชน์ขันขวดถ้วย	โอ่งกถาง อ่างเอย
ในบ่อเหมืองบึงบาง	น่านน้ำ
ในคอกคุกทิมตะราง	กรงวิหก นาพ่อ
ในที่เครื่องขังค้ำ	ส่งชี้เชิงหมาย
๒๑๏ ในโต๊ะถาดภาชน์ตั้ง	เต็มของ นานา
ในเลื่อนรถเกวียนกอง	ใส่ล้น
ในเรือเสื่ออาศน์รอง	นอนนั่ง แลแฮ
ในเรียกแทนบนค้น	คัดได้ความเฉลย
๒๒๏ ในที่ของติดตั้ง	โดยประสงค์
ในทุ่งพาดงพง	ป่าอ้อ
ในเขตรพระนครคง	วังวัด บ้านฤๅ
ในแม่น้ำถนนข้อ	เหตุชี้เชิงสถาน
๒๓๏ ในระหว่างซึ่งได้	ทำสัตย์ สัญญาแฮ
ในเมื่อเวลานัด	แนะไว้
ในบทกฏพิกัด	เปนแบบ นาฮา
ในเขตรกำหนดได้	เรียกร้องเปนประมาณ
/*73๒๔๏สรรพ์ศัพท์ซึ่งแอบอ้าง	อยู่กับ ในเฮย
สรรพสิ่งกันบังลับ	ไป่แจ้ง
อีกที่มุ่งบังคับ	กำหนด ใดฤา
ไป่คลาศพ้นจักแสร้ง	เศกด้วยในควร
๒๕๏ หนึ่งไนยนับเนื่องด้วย	คำมคธ
สยามเรียกนามปรากฎ	อยู่บ้าง
พากย์อื่นก็มีหมด	โดยมาก
ยกมคธสยามอ้าง	ออกไว้พอเห็น
๒๖๏ ไนยนาไนยเนตรนั้น	ในตา
ไนยหนึ่งอย่างพรรณา	แยกย้าย
เลศไนยวิไนยสา	สนะสั่ง สอนแฮ
ดไนยบุตรไนปั่นฝ้าย	ดุจนี้เปนนาม
๒๗๏ หนึ่งในไป่เพ่งด้วย	คำยก กล่าวฤา
บุตรเรียกลูกในอก	อีกไส้
คมในฝักปิดปก	จิตรอาจ หาญแฮ
คำเปรียบเช่นว่าไว้	อย่างนี้มีอนันต์
๒๘๏ ตอนสี่ชิ้นอกเนื้อ	ความแจก แจงเฮย
ตามที่คำสยามแยก	อย่างถ้อย
คิดคัดจัดปันแผนก	เปนส่วน
กล่าวแต่สังเขปน้อย	หนึ่งชี้ความเสนอ
/*74๒๙๏ นอกรูปสรรพสิ่งสิ้น	เหลือหลาย
นอกพิกัดกฎหมาย	แบบเบื้อง
นอกประเทศเขตรเจ้านาย	มิศเพศ พงษ์แฮ
นอกจิตรนอกรีตเยื้อง	ยักย้ายหลายสถาน
๓๐๏ คงเพ่งความห่างพ้น	ดลไกล
คือที่มุ่งหมายใด	คลาศแคล้ว
ตรงข้ามกับคำใน	แปลงเปลี่ยน กันแฮ
ดังบทในขยายแล้ว	จบแจ้งแต่หลัง
๓๑๏ บางคำนอกอยู่ข้าง	น่าแล หลังฤา
ความแปลกเปลี่ยนแปลงแปร	เล่ห์แจ้ง
ดุจบ้านนอกบอกแฉว	โดยรอบ กรุงนา
ฤๅว่านอกบ้านแย้ง	แยกพ้นเขตรประสงค์
๓๒๏ ธรรมเนียมนอกอีกอ้าง	อย่างนอก นั้นฤา
สรรพสิ่งต่างประเทศออก	อรรถใช้
นอกอย่างนอกธรรมเนียมบอก	ผิดแบบ แผนนา
นอกอยู่น่าหลังได้	ต่างเค้าความหมาย
๓๓๏ หนึ่งคำนอกเปรียบข้อ	สุภาสิต
บางหมู่คำตรงชิด	ชอบถ้อย
บางคาบใคร่ครวญคิด	คำเปรียบ
จักกล่าวเปนอย่างน้อย	หนึ่งให้พอเห็น
/*75๓๔๏ ลูกดอกนอกช่อชี้	เชิงคำ เปรียบนา
ใช่เรื่องริปดทำ	จอดจ้าน
หมู่ไม้นอกกอลำ	ใหญ่แยก พงษ์แฮ
นอกคอกระเพื่อนบ้าน	เดือดร้อนลำเค็ญ
๓๕๏ นอกเรื่องริพร่ำด้วย	วาจา
อุตรินอกตำรา	เล่ห์รู้
ลูกศิษย์นอกครูอา	จารย์สั่ง สอนแฮ
เมียนอกผัวคบชู้	เล่ห์นี้ดีไฉน
๓๖๏ บุตรนอกพ่อแม่ทั้ง	ตระกูลวงษ์
นอกมิตรจิตรไป่คง	สัตย์อ้าง
นอกเจ้าไป่คิดจง	ใจภักดิ์ ท่านนา
นายนอกบ่าวบ่าวร้าง	เล่ห์นี้พึงแหนง
๓๗๏ ศัพท์ในศัพท์นอกสิ้น	ปรารภ
สามสิบเจ็ดโคลงจบ	แจกได้
เพื่อสมาชิกอ่านพบ	ชวนชื่น
แทนค่อยรังสฤษดิไว้	ชั่วช้ายืนนาน
กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์
โคลงศัพท์แหลมป้าน
/*76๑๏ คำแหลมกับป้านคู่	ควรคิด
สิ่งว่าแหลมหลายชนิด	เช่นใช้
ความเดียวเช่นกับบิด	หล่าเจาะ ไม้นา
สุดแต่ทำทลุได้	สิ่งนั้นเปนแหลม
๒๏ สิ่งเรียกว่าป้านกลับ	ความขาน
คือซึ่งบต้องการ	เจาะใช้
ตลุมพุกและค้อนราน	รันสิ่ง เรียบนา
มันบ่มีเหตุให้	สิ่งนั้นเปนรู
๓๏ แหลมมีคุณมากได้	การสรรพ เสร็จนา
ป้านเท่อจักเปรียบปรับ	ห่อนได้
แหลมยอกเมื่อเผลอปับ	เจ็บไป่ ช้ำแฮ
ป้านตอกชอกช้ำให้	ปวดร้าวรานนาน
กรมหมื่นปราบปรปักษ์
โคลงศัพท์อึงเงียบ
/*77๑๏ อึงเงียบเปนเพื่อด้วย	เหตุใด แน่นอ
อึง,อ่อ คือเสียงไร	ที่อื้อ
เสียงเกิดแต่ความไหว	กระทบ โสตรฮา
เงียบเล่าคือเมื่อมื้อ	สงัดสิ้นเสียงอึง
๒๏ ความอึงแลเงียบทั้ง	สองศัพท์
ถ้าจักจำแนกนับ	มากแม้
เสียงไรที่มากสดับ	ไม่ชอบ โสตรเฮย
เสียงนั่นเปนอึงแท้	เท่านี้รวมความ
๓๏ เปรียบเสียงม้าล่อเร้า	รดมตี
แลศัพท์สรรพเภรี	มี่ก้อง
อีกเสียงผรุสวาท	อึงแซ่ นี่แน
ใครสดับชอบหูพร้อง	เพราะบ้างฤาไฉน
๔๏ เว้นแต่ชนโสตรตื้อ	เต็มตึง
ไป่ทราบสำเนียงอึง	แต่น้อย
ผิวเสียงสิ่งอึงถึง	โสตรสดับ ก็ดี
ใบ้หนวกคงยินข้อย	ดั่งนี้ทำนาย
/*78๕๏ ความจริงยากจักแจ้ง	ใจเขา พ่อเอย
สักแต่คิดโดยเดา	ใช่รู้
หาไม่จักเปนเหมา	หมายทั่ว ไปนา
แม้นไม่กล่าวเกลือกผู้	พูดค้านคงมี
๖๏ เมื่อใดปราศจากสิ้น	เสียงมนษย์
ฤาสิ่งที่อึงอุตม์	สนั่นหลั้น
เปรียบยามรัตติกาลสุด	สงบสงัด แล้วแฮ
ความเงียบมีเมื่อนั้น	เหตุนี้ธรรมดา
๗๏ นัยหนึ่งชนชอบเพ้อ	พาที
คำว่า,ความลับมี	ปิดไว้
จงเงียบอย่าให้คดี	อึงแซ่ ไปเลย
ทวิพจน์นี้เชื่อได้	ดุจถ้อยฤๅหนอ
๘๏ อีกคำหนึ่งน่าแท้	สงไสย
ลมคลื่นไม่มีไย	จึ่งพร้อง
ว่าเงียบเพราะเหตุใด	เพราะเงียบ เสียงฤๅ
นึกหลากแต่จำต้อง	กล่าวไว้ตามเฉลย
๙๏ เออลางชนเมื่อครั้ง	คราวสม บัติฤๅ
เมียทาสญาติมิตรอุดม	ดื่นผล้าน
กอปการเล่นเสียงขรม	เริงรื่น ใจพ่อ
จนเพื่อนรั้วหัวบ้าน	เบื่อร้องหนวกหู
/*79๑๐๏ อ้า ! ยามเงียบป่างไว้	กาลวิบัติ พ่อเฮย
เงียบชื่อเสียงสารพัด	เพื่อนพ้อง
ที่เคยเล่นอึงอัด	ก็เงียบ ไปฮา
หายากใส่ปากท้อง	เงียบแท้แต่ตัว
๑๑๏ อึงพระราชกฤติไท้	ควรนิยม แล้วเนอ
มวญมาตย์ราษฎร์ศุขรม	ร่มเกล้า
บ้านเมืองก็เจริญสม	บูรณยิ่ง เพรงเอย
ชนทุกชาติอึงเต้า	เที่ยวค้ามาขาย
๑๒๏ เงียบสงบข่าวเศิกเสี้ยน	ศัตรู
ภายนอกภายในดู	เงียบแท้
เงียบยิงกว่าสมัยบู	ราณรัช พู้นฮา
เพราะพระราชกฤษฎ์แล้	โลกย์ซร้องสรรเสริญ
๑๓๏ อนึ่งปราชญ์อาจอ้างออก	ความเห็น
กล่าวว่านิพพานเปน	เงียบเน้อ
ชาติความเกิดรูปเบ็ญ	จขันธ์นั่น แลแฮ
ปรับว่าเปนอึง,เอ้อ	อรรถนี้ควรครอง
๏ สิบสามบทหมดสิ้น	ศัพท์อึง เงียบฤา
รวบลัดตัดความตบึง	กล่าวไว้
แต่ข้อที่ตูพึง	ใจเท่า นี้แล
ผิดถูกเชิญเถอะให้	นักรู้ดูฉิน
หม่อมเจ้าเพิ่ม
โคลงศัพท์ใหญ่เล็ก
/*80๑๏ ถึงเวรเกณฑ์ให้แต่ง	โคลงคุณ ศัพท์เอย
เล็กใหญ่วางชุลมุน	เช่นนี้
สิบหกบทผลันผลุน	คิดส่ง มานา
สุดแต่ใครจะชี้	ชอบน้ำใจตน
๒๏ เล็กใหญ่คำคู่นี้	ประมาณ
สังเกตรูปสัณฐาน	ส่วนข้าง
นอกเห็นแต่เปนการ	เทียบเปรียบ กันแฮ
หาที่สุดจะอ้าง	ออกได้ฤๅมี
๓๏ โดยใจจะคิดให้	เปนยุติ ลงฤๅ
ใหญ่เท่าใดที่สุด	บ่ได้
ยิ่งคิดยิ่งสมมุติ์	ใหญ่กว่า นั้นแฮ
ถึงเล็กที่สุดไซ้	ไม่สิ้นเหมือนกัน
๔๏ คำใหญ่แปลได้ว่า	เล็กหลาย เท่าแฮ
เล็กเล่าก็แปลกลาย	กลับข้าม
ว่าเปนส่วนเศษหมาย	ของใหญ่ นั้นแล
คำคู่เปรียบกุ้งก้าม	คิดคล้ายคลึงกัน
/*81๕๏ ฉันใดคำใหญ่น้อย	คู่กัน
โตกับเล็กก็ปัน	แบ่งไว้
เปนคำคู่พัลวัน	วางเทียบ เทียมฤา
โตใหญ่ก็ชอบใช้	เล็กน้อยก็มี
๖๏ คำเหล่านี้แรกนั้น	เดิมที
เฉภาะคู่คำกันดี	เรียบร้อย
ใหญ่กับย่อม, แลมี	โตกับ เล็กนา
อนึ่งมากกับน้อย	เช่นนี้กระมัง
๗๏ ดีชั่วคำเหล่านี้	เปนไฉน
วางแบบลงอย่างไร	ไม่ได้
หากคำอื่นอาไศรย	จูงจะ เห็นเฮย
ดูดั่งคำว่าไว้	ณเบื้องภายหลัง
๘๏ อย่างน้อยอย่างใหญ่ข้า	เร็วธิบาย
นอนใหญ่นอนน้อยหมาย	มากน้อย
คุณโทษนี่บรรยาย	ออกยาก
หากชั่วดีจะคล้อย	ติดเต้าตามประสงค์
๙๏ คำทั้งห้าที่ใช้	แทนนาม นั้นฤๅ
น้อยเล็กกลางใหญ่ตาม	พี่น้อง
แต่ที่รูปอ้วนงาม	เรียกว่า โตแฮ
ดีชั่วเหล่านี้ต้อง	สุดแท้แต่ตัว
/*82๑๐๏ ในสิ่งซึ่งโลกย์ล้วน	จะนิยม
เช่นยศศักดิ์ความชม	เชิดทั้ง
อำนาจชื่อเสียงสม	บัติศุข ก็ดี
ชวนชอบข้างใหญ่ตั้ง	กว่าน้อยอัตรา
๑๑๏ วางโตคือหยิ่งนั้น	ไม่เจริญ
มักใหญ่ไม่สูงเกิน	ศักดิ์ไซ้
มนุษย์ไม่สรรเสริญ	ว่าชอบ เลยพ่อ
ใครคิดประพฤติใช้	ไม่ช้าฉิบหาย
๑๒๏ มักน้อยสันโดฐนี้	เลิศดี
ใครประพฤติก็มี	ศุขพร้อม
ใจน้อยเล่ากลับหนี	ทุกข์ยาก นักนอ
สำหรับเขาจะล้อม	ล่อล้อเจ็บใจ
๑๓๏ มือโตฤาหน้าใหญ่	ฤาใจ ใหญ่เฮย
สุรุ่ยสุร่ายไป	นั่นแล้
ตัวเสียไม่ถึงใคร	คนอื่น ฉนี้นา
จะว่าเปนชั่วแท้	ก็ล้ำเล็งเห็น
๑๔๏ อยู่ ในตำแหน่งข้าง	มีอำ นาจเฮย
สูง เปรียบผู้ใหญ่สำ	เหนียกรู้
นอน นั่งคิดกระทำ	การกิจ ใดแล
คว่ำ เนตรลงหาผู้	เล็กน้อยด้วยดี
๑๕๏ อยู่ ณฐานที่น้อย	อำนาจ
ตา เท่าใดไม่ขาด	คิดได้
นอน ตรึกนั่งตรองอาจ	ทำกิจ ได้แฮ
หงาย เพ่งผู้ใหญ่ไว้	กอบเกื้อเปนคุณ
๑๖ ผู้น้อยผู้ใหญ่นี้	หมายอา ยุฤา
อำนาจฤๅยศถา	ศักดิ์ด้วย
แท้จริงจะพรรณา	ดีชั่ว ไฉนนอ
บเลือกใหญ่น้อยม้วย	มอดสิ้นเสมอกัน
กรมพระเทวะวงษ์วโรประการ
โคลงศัพท์บนล่าง
โคลง ๒
๑๏ จักแสดงคำคู่ใช้	คือศัพท์บนล่างได้
อรรถแจ้งตามควร	นาสู ฯ
๒๏ ประมวญกำเนิดนี้	บางเปนอุปสรรคชี้
ชื่อไว้รวมคำ	อื่นนา ฯ
๓๏ ลำดับบางคำไสร้	เปนกิริยาศัพท์ได้
ออกอ้างอรรถทวี	มากโวย ฯ
/*84โคลง ๓
๔๏ มีอยู่หลากหลายคำ	นำประสมพจน์อื่นบ้าง
ในว๎ยากรณ์อ้าง	ชื่อชี้คัมภีร์ สกฎครุ
๕๏ มีต้นขั้วความย่อ	ดังจักต่อไปนี้
แถลงอรรถออกตามกี้	กว่าได้บรรยาย ไว้ฮา
โคลง ๔
๖๏ โอกาศส่วนหนึ่งไซ้	มีของ รองฤา
กับอีกทางเหมือนปอง	เรียกใช้
ว่าบนคู่ล่างสอง	คำอุป สรรคแฮ
แถลงคติอุปสรรคได้	ส่อขึ้นโดยขบวน
๗๏ กิริยาบางคาบใช้	คำบน ได้พ่อ
เกิดแต่ตรีทอร์ถกล	จึ่งพร้อง
บางเปนบทนามดล	อรรถส่อง แท้แฮ
สองนี่ไปคู่คล้อง	ล่างเข้าเคียงเรียง
๘๏ คำล่างคือทิศใต้	ต่ำตก ลงเฮย
ษานพากย์นิบาตยก	แน่นั้น
จัดความรวบสาธก	คำคู่ นี่นา
บนล่างอย่างสั้นสั้น	สรูปได้ใจความ
/*85๙๏ หนึ่งสูงพ้นศีร์ษะพร้อง	เปนบน ละคะ
ที่ต่ำใต้เท้าดล	ล่างใช้
เหนือบนเรียกใต้ปน	เปนล่าง แลนา
นี่ชนิดประดิษฐให้	ขัดเค้าความเดิม
๑๐๏ ไอย์ยพจน์ใหม่ใหม่ใช้	บัญญัติ หนึ่งนา
บ๋าว่าบนแจงจัด	กล่าวไว้
อีกหลาว่าล่างคัด	คำคู่ นี่เธอ
ตั้งบทพจน์พิเศษใช้	ชอบเค้าความประสงค์
๑๑๏ อุปสรรคคำคู่ได้	เปนสอง แผนกนา
ข้างล่างข้างบนปอง	เริ่มเค้า
ตึกบนตึกล่างของ	คู่ภาค กันเทียว
เรือนล่างเรือนบนเคล้า	แข่งคล้องสองสถาน
๑๒๏ ตึกเรือนใดตั้งอยู่	ฝ่ายเหนือ
นั่นเรียกว่าบนเจือ	ต่อถ้อย
ใดเรือนตึกแฝงเฝือ	อยู่ทิศ ใต้ฮา
นั่นรวบคำล่างค้อย	เพิ่มเข้าเคียงหลัง
๑๓๏ ศัพท์ประกอบมีมากล้น	เหลือประมาณ นาท่าน
วังวัดบางนครสถาน	ป่าบ้าน
เรือแพปากคลองสะพาน	โรงจักร กลแฮ
ป้อมเกาะกลางชลร้าน	เรือกรั้วรอสินธุ์
/*86๑๔๏ ใดสถิตย์ทางทิศด้าน	เหนือแขวง
เรียกว่านั้นบนแจง	ชื่อใช้
อยู่ทางทิศใต้แปลง	เรียกนั่น ล่างด๊ะ
แม้นยิ่งเหนือยิ่งใต้	ล่างล้ำบนทวี
๑๕๏ ดังความเข้าจิตรข้าง	บุรี เซียนเฮย
อยู่ทิศเหนือบนมี	ชื่อก้อง
ตั้งแต่เซี่ยงไฮ้ทวี	ขึ้นต่อ ไปแฮ
ปักกิ่งน่ำกิ่งร้อง	เรียกทั้งเทียนจิ๋น
๑๖๏ เมืองบนล้วนเรียกใช้	ทุกภา ราเฮย
กรุงสถิตย์ใต้ลงมา	กว่านั้น
เมืองล่างส่อสมญา	สมมต กันแน
บนคู่คำล่างชั้น	ทิศชี้เชิงความ
๑๗๏ ผิวกลับเพิ่มต้นกล่าว	คำไข
บนตึกบนเรือนไป	ดุจนี้
คำล่างพูดขัดใน	ความนั่น แลนา
ไม่สนิทอย่างบนชี้	ชัดข้อคำเสลี
๑๘๏ ย่อมได้ประจักษ์รู้	โดยคำ พูดพี่
ผู้อยู่ข้างล่างลำ	แนะถ้อย
เรียกผู้อยู่บนสำ	เหนียกแน่ แลฤๅ
ว่าจุ่งมาล่างน้อย	หนึ่งข้อยขอเห็น
/*87๑๙๏ บางคราวความชัดได้	โดยสำ คัญฤๅ
ผู้อยู่บนเรือนจำ	กล่าวซั้น
ว่าท่านจุ่งไปทำ	การล่าง เทอญพ่อ
รู้ว่าล่างเรือนนั้น	เพราะข้อคำไข
๒๐๏ คำบนไป่ต้องยก	บรรยาย นาเจ้า
ชิดสนิทแนบความหมาย	ชัดได้
บนบกฝั่งเรือนหลาย	บรรพต ตึกเฮย
เจติยะเสาธงใช้	ครบหิ้งหอสูง
๒๑๏ บนหลังคาอีกตู้	ชั้วเพรา เพริศแฮ
บนเทริดซุ้มทวารเกลา	กล่อมห้อง
บนกิ่งพฤกษ์สูงเสลา	บนช่อง สิมาเพื่อน
บนศุลกะสถานก้อง	เกริกทั้งฝรั่งจีน
๒๒๏ บนเพดานดาษฟ้า	เรือนเสา กระโดงเฮย
หลังอัศว์คชพาห์เทา	ทั่วทั้ง
บนสวรรค์วิมานเนา	อากาศ ฟ้าจ๊ะ
บนที่ของลอยพร้อง	เพรียกล้วนกระบวนบน
๒๓๏ เหล่านี้จักพร้องล่าง	คำไข ควบแฮ
บสนิทภาษาไทย	เทียบอ้อม
ต้องทราบเพราะคำใน	คนล่าง บนฮือ
จึ่งจัดชัดความพร้อม	สนิทถ้อยทางสยาม
/*88๒๔๏ บนล่างคำคู่อ้าง	อุปสรรค นี้น้อง
กล่าวยากตัวอย่างชัก	เช่นไว้
ยังมากหมู่คำจัก	แสดงไป่ สุดสู
ว่าแต่พอพาให้	จิตรชื้นสนุกสนาน
๒๕๏ คำบนเปนบทพ้อง	กิริยา ศัพท์คะ
มีอยู่น้อยพจนา	อรรถซ้อง
เพราะเกิดแต่กายวา	จาจิตร แลท่าน
จึ่งร่ำเศกสรรร้อง	เรียกแท้อาขยาต
๒๖๏ บวงบนเทเวศร์น้อม	กราบกราน นาขรัว
อายาจน์วิงวอนสาร	เศกพร้อง
ผิวเสร็จสิ่งสวัสดิ์กาล	สมบัติ นี้นา
เทียนธูปบายศรีต้อง	ตอบตั้งสังเวย
๒๗๏ บนบานศาลกล่าวเจ้า	ผีสาง เถิดสาว
สรวมเสร็จประสงค์ทาง	ถั่วเบี้ย
สุกรเล่าเข้าวาง	เส้นวัก ท่านเทอญ
คชแสะสิงค์ลครเตี้ย	แต่งให้ครบครัน
๒๘๏ เปนความเชิงเพลี่ยงแพ้	ในศาล
ต้องรีบบนตระลาการ	ครุ่นเคล้า
ขอคุณช่วยเอาภาร	ผมเสร็จ ประสงค์โภ
จักค่าขมิ้นสีเท้า	ชั่งเก้าสนองคุณ
/*89๒๙๏ ทานบนออกพจน์ท้า	โทษา รับหละ
ไป่เสร็จสมพจนา	ที่อ้าง
จักยอมรับอาญา	ตามโทษ เทียวนอ
โดยแบบธรรมเนียมข้าง	ประเทศนี้จงเต็ม
๓๐๏ บวงบนบนทรัพย์ทั้ง	บนบาน
กับอีกทานบนสาร	เสกให้
ล้วนบนกิริยาขาน	ทุกบท ท่านเอย
รวมรวบรังรจน์ไว้	อ่านอ้างเสรสรวล
๓๑๏ คำบนนามพิเศษนี้	พากย์มคธ
คืออุบลบัวสด	ปริ่มนำ
ยังมีอีกสองบท	ไป่ประจักษ์ พากย์เลย
สุดตัดขจัดเขลาปล้ำ	ขบเคี้ยวสว่างไสว
๓๒๏ ตำบลว่าถิ่นท้อง	บางหมด
บางจากบางปลากด	เรียกใช้
ยุบลนี่กำหนด	ว่าเรื่อง ความนา
ทุกอย่างต่างต่างได้	เชิดชี้สารแสดง
๓๓๏ สินบนบทนี่แท้	คำสยาม
คือทรัพย์สรรพ์พัสดุ์งาม	หนึ่งใช้
บนผีเทพบนความ	ที่กล่าว บนหมอ
ว่าเสร็จประโยชน์จักได้	ตอบตั้งสนองเสนอ
/*90๓๔๏ คำบนนามสืบค้น	มาประดับ ไว้แฮ
ตามสติปัญญาอับ	หนึ่งน้อย
พอเปนที่สราญกับ	ฟังเล่น สนุกนอ
ตามที่กะเกณฑ์ข้อย	สืบข้ออนุสนธิ์
๓๕๏ บนกิริยาอีกทั้ง	บนนาม สองนา
ไป่คู่กับล่างตาม	ติดเคล้า
แต่เดียวออกข้อความ	โดยส่วน ตนแฮ
ชี้ชัดจัดแคะเค้า	คัดขึ้นบรรยาย
๓๖๏ บนล่างอุปสรรคได้	แสดงความ คู่แฮ
บนกิริยาบนนาม	โสดใช้
เพ้อเจ้อเร่อเหลวลาม	หลายหลาก อรรถนอ
กัมมะสัมปาทิกได้	โปรดแก้แปลแปลง
โคลง ๓
๓๗๏ ซึ่งแสดงความตามเห็น	เปนเนื้อความหลายข้อ
เลื้อยลากมากเรื่องน้อ	พร่ำเพ้อยาวความ ไปคะ ฯ
๓๘๏ อาไศรยตามโคลงแถลง	ในนอกแสดงอรรถไว้
บทโคลงมากหลายได้	จึ่งพร้องโดยกัน บ้างนา ฯ
๓๙๏ กิจติดพันมากมวญ	เวลาควรก็น้อย
ไป่มีโอกาศข้อย	เริ่มรั้งพาที ค้างนา ฯ
/*91๔๐ จึ่งกอมปนีคิดประพันธ์	เสมียนช่วยกันเสริมสร้าง
พระผดุงวราเฮงบ้าง	ช่วยแต้มต่อขยาย ฯ
๔๑๏ หลายท่านฟังคำสนอง	ที่ละบองใดขาดค้าง
ผิวเหลือเกินพร่องบ้าง	โทษข้อยโปรดอภัย เทอญเอย ฯ
เจ้าพระยาภาสกรวงษ์ (พร)
โคลงศัพท์หย่อนตึง
๑๏ หย่อนตึงคำคู่นี้	มีหลาย
เหลือที่จะอธิบาย	ถี่ถ้วน
คำว่าหย่อนคือหมาย	สิ่งไม่ ตึงพ่อ
ตึงก็ไม่หย่อนล้วน	เล่ห์เยื้องตรงกัน
๒๏ เสียงพิณไพเราะห์แจ้ว	จับใจ
เพราะเอกทุ้มกลางใน	เหมาะแล้ว
สายตึงก็ชักไถล	เลยหลิ่ว เสียงพ่อ
หย่อนก็พานจักแคล้ว	คลาศได้ฟังดี
๓๏ หย่อนตึงคุณโทษให้	เสมอกัน
เฉกเช่นเล่นว่าวพนัน	อี่เป้า
ตึงนักก็จักพลัน	ขาดป่น
ความข้อนี้เล่ห์เค้า	โทษให้ฝ่ายตึง
/*92๔๏ ภักตร์ตึงขึ้งขูดเง้า	พาที
ปราศจากความสามัคคี	ดุดื้อ
ใครเห็นห่อนเปนศรี	งามสง่า
ให้โทษแทบทุกมื้อ	ช่องร้อนเร็วถึง
๕๏ ความตึงประโยชน์ให้	เปนเวลา
สั่งสิทธิ์กิจวาจา	ชอบแท้
แม่ทัพสรรพบัญชา	การกิจ
คำขาดไป่อ้อแอ้	นี่แท้คุณตึง
๖๏ ดนตรีมีมากบ้าง	อเนกนับ
กระจับปี่สีซอสรรพ	สิ่งพร้อง
แม้นหย่อนห่อนจะจับ	จิตรโสตร เสนาะฤา
โทษหย่อนดังนี้ต้อง	ห่อนให้เปนคุณ
กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา
โคลงว่าด้วยเพื่อนฝูง
๑๏ สยามภาคสยามพจน์ไว้	วาที อ...อ อแฮม !
คือมิตรสหายชาวเกลอ	เพื่อนด้วย
แต่คำเพื่อนไฉนมี	ฝูงต่อ นะเออ !
เพื่อนต่อฝูงนี้ด้วย	เหตุใด ?
/*93๒๏ อัตโนมัติอาตม์แกล้ง	ออกความ เห็นนา
เพี้ยนจิตรจากใจจริง	ติให้
โบราณกล่าวสองง่าม	แดกแน่ ละนะ!
ขอช่องขอชี้ไว้	ผิดเตือน
๓๏ เพื่อนฝูงฝูงเพื่อนอ้าง	มากมี ฤๅไม่ ?
หลายชนิดชนิดหลายไนย	แน่ชี้
ยิ่งศุขศุขยิ่งทวี	ฝูงมาก มานา
ครั้งทุกข์ทุกข์ครั้งลี้	“เหด” หาย !
๔๏ เพื่อนเราเผาเผ่าร้อน	รนทรวง
รักสนิทผิดสนัดตาย	ห่อนรู้
น้ำมิตรขน่ำมีดทลวง	แทงอก เจียวเพื่อน !
หลงเชื่อเหลือซ้ำกู้	ยากเย็น
๕๏ คำฝูงควรหยั่งรู้	เช่นฝูง นกนะ!
ที่จะนับเปนจริง	ห่อนได้
เปนแต่เพื่อนฝูงจูง	ยุรยาตร
ชั่วยุคหนึ่งนั้นให้	เร่งจำ
๖๏ เพื่อนกันเพื่อนกัดทั้ง	เพื่อนกิน เนื้ออู๋ !
เพื่อนเล่นเพื่อนลวงถลำ	เพื่อนมล้าง
เพื่อนยอเพื่อนยกยิน	ชอบชั่ว
เพื่อนทุกข์เพื่อนให้อ้าง	เพื่อนจริง
/*94๗๏ เพื่อนพูดเพื่อนเล่นเฟ้อ	เพื่อนซน
เพื่อนเที่ยวเพื่อนพาลราน	เพื่อนบ้าน !
เพื่อนเมาเพื่อนมัวยล	เพื่อนยศ ลาภฮา ! ! !
เพื่อนสนุกเพื่อนคล้อยด้าน	เพื่อนฝูง
๘๏ เพื่อนคิดเพื่อนคดค้า	ทุจริต
เพื่อนเช่นมดตอมหวาน	เพื่อนกล้วย !
เพื่อนแอบเพื่อนอิงมิตร	เพื่อนอวด อ้างนา
ฝูงหมดเว้นม้วยด้วย	เพื่อนจริง
๙๏ ฝูงแพะฝูงแกะก้าว	ตามเลอะ !
บางจมูกไฉนจูง	เล่นได้
คิดดูน่าชั่งเถอะ	จริงพ่อ คุณเอ๋ย !
ฝูงเพิ่มเพื่อนให้ใช้	เพื่อนควาย ! ! !
๑๐๏ เพื่อนตายตายเหตุด้วย	เพื่อนทำ กลนะ
เพื่อนยากยากเพื่อนเอา	อาตม์ลี้
เพื่อนทุกข์ทุกข์เพื่อนบำ	ราศรศ รักนา
เพื่อนชั่วชั่วได้บี้	ก็ผลาญ?
๑๑๏ สันดานใครมาทแม้น	เหมือนกัน
ใช่เพื่อนกันอาจเปน	เพื่อนได้
สันดานเพื่อนหากผัน	ผิดแผก กันนา
ถึงผูกมิตรแล้วไซ้	อย่าหวัง !
/*95๑๒๏ เพื่อนดีที่ฝากได้	ชีวัน ตนนา
แต่ที่สันดานดัง	กล่าวแล้ว
อังกฤษเรียก “มอรัล”	“สแตนดาด” วัดสิล
กันแลกันให้แผ้ว	จิตรถนอม
๑๓๏ เหตุเราย่อมสอบถ้อย	คำเทียบ ตนเรา
คำกล่าวร้ายดีใด	ห่อนแคล้ว
เท็จจริงเล่าลือเปรียบ	อาตมะ ฤาไม่ ?
เคยประพฤติได้แล้ว	จึ่งยอม !
๑๔๏ หนึ่งใครกอบกิจเกื้อ	เรายล ยินเนอ
เราย่อมแบ่งจิตรปัน	เปรียบไซ้
เขาทำมากได้กล	ใดก็ ดีนา
เราคิดว่าต้องได้	ดุจเขา ?
๑๔๏ แม้เราทำห่อนได้	ฉันใด
เราคิดว่าเขาเรา	เล่ห์ล้ำ
ทั้งดีชั่วทั่วไป	ทุกสิ่ง สรรพเฮย
เราตัดสินด้วยน้ำ	จิตรเอง !
๑๖๏ เออเศรษฐีมีทรัพย์แม้	กองเยอะ
จะจ่ายแต่แกลบจน	ปเทศได้
ฤๅใครก็ชั่งเถอะ !	หาเพื่อน ยากเนอ
ขายเพื่อนฤๅซื้อได้	ฤๅ “แมน” !
/*96๑๗๏ หลงเพื่อนแม้เพื่อนให้	โทษทัณฑ์
หากชีพปิ้มทำลาย	ชื่อพร้อย
จงอย่าพรั่นในธรรม์	ปราชญ์อัดถ์
ใครก่อผลต้องคล้อย	ตามเขา ! ! !
พระองค์เจ้าปฤษฎางค์.
โคลงศัพท์เหนียวเปราะ
๑๏ พลันพินาศขาดเด็ดด้วย	ง่ายดาย
เปนส่วนสิ่งเปราะหมาย	ชื่อชี้
ยั่งยืนมั่นคงหลาย	โดยยาก
แน่นหนักลักษณนี้	นับเข้าความเหนียว
๒๏ เหนียวสรรพรุกข์อีกทั้ง	ธรรมดา อื่นเอย
ชนย่อมมีเจตนา	มากใช้
สิ่งเปราะห่อนจักสา	ธารณ์ทั่ว ไปแฮ
มีแต่น้อยนับได้	ชอบด้วยบางสมัย
๓๏ เหนียวกายกายอยู่สู้	คงอา วุธแฮ
กายเปราะเหมาะสาตรา	รุกรุ้ง
ใจเหนียวย่อมเหนียวสมา	ธิมั่น มีเอย
เปราะจิตรความคิดฟุ้ง	ซ่านสิ้นสัมปชัญญ์
/*97๔๏ เหนียวหนักโอษฐบ่เอื้อ	ในการ ควรเอย
เสียกิจผิดบุราณขาน	สืบเค้า
เปราะปากมากใช่งาน	ควรกล่าว แลฤา
พลันเสื่อมศุขสบเศร้า	เปล่าข้อสรรเสริญ
๕๏ ขีณาสพเหนียวสนิทน้อม	นฤพาน
เปราะชาติขาดสังขาร	เด็ดหวิ้น
ปุถุชนย่อมทยานชาญ	เหนียวชาติ ภพแฮ
เปราะแก่สิ่งสูญสิ้น	ชาติเคล้วความเกษม
๖๏ ความเปราะบังเกิดขึ้น	หมู่ใคร ก็ดี
พลันแตกร้าวมีใน	หมู่นั้น
ความเหนียวเกิดคณะใด	ในคณะ นั้นนา
จักยืดยืนตั้งหมั้น	สมัคพร้อมเพรียงเสมอ
๗๏ เปราะในสิ่งพิเศษสิ้น	ความดี เสื่อมนา
เหนียวสิ่งลามกมี	บาปล้ำ
แม้นเปราะซึ่งส่วนกระลี	มลายชั่ว แลแฮ
เหนียวแน่นในกุศลปล้ำ	ห่อนเปลื้องปลอดบุญ
๘๏ แปดบทข้าบาทได้	รังสฤษดิ์ โคลงฤา
คุณศัพท์โดยราชกิจ	อยู่เกล้า
เพิ่มวชิรญาณสถิตย์	หอพระ สมุดเอย
เฉลิมพระเกียรติบทรัชเจ้า	พิภพพื้นแผ่นไผท
พระอมรสินธพ (นก) เมื่อยังเปนขุนภักดีอาสา
โคลงศัพท์พร่องเต็ม
/*98๑๏ เต็มพร่องสองอย่างย้าย	แยกกำ หนดนอ
เต็มมากเต็มน้อยสำ	เหนียกไว้
พร่องน้อยพรองมากรำ	พรรณสิ่ง ของแฮ
เต็มกลับถอยลงได้	พร่องต้องตวงเติม
๒๏ เริ่มยกของหนักขึ้น	ขนไป
แรงเท่าของจึ่งไหว	หวั่นรู้
ของน้ำหนักพอไคล	คลาเคลื่อน สดวกแฮ
เต็มเปี่ยมกำลังผู้	แบกหิ้วหาบหาม
๓๏ พร่องกำลังหยั่งรู้	แรงกำ หนดนา
พร่องแห่งของคนทำ	หยาบช้า
เปรียบประดับกายรำ	ลครแต่ง ผิวแฮ
แป้งผัดไป่ทั่วหน้า	พร่องเนื่อนวลไฉน
๔๏ นายสั่งบ่าวตักน้ำ	เต็มใน กถางเฮย
จวบกิจปวงจ้วงไป	ซักผ้า
ฤๅล้างสิ่งใดใคร	ขันคั่ง สลิลแฮ
นายเมื่อยลบ่นบ้า	ว่าน้ำพร่องกถาง
/*99๕๏ อ้างความเต็มพร่องสิ้น	สุดเสริม
พร่องอยากเปนต้นเดิม	เงื่อนเค้า
หามาเท่าใดเติม	บกพร่อง เสมอแฮ
ความพร่องปราถนาเร้า	พร่องนี้เต็มไฉน
๖๏ไวยดรุณเต็มเต่งน้ำ	นวลเฉลา
ยามชราเบียนเอา	พร่องเนื้อ
สารพัดจะถอยเบา	บกพร่อง ลงแฮ
นับแต่จะโรยเรื้อ	ร่องสิ้นเต็มสูญ
๗๏ พุทธบุตรบิตุเรศแม้	มารดา พระเอย
สร้างพระบารมีมา	มากครั้ง
กำหนดเปี่ยมเต็มบา	รเมศไม่ พร่องแฮ
บรรลุมรรคผลทั้ง	หลุดพ้นพิธมาร
๘๏ บำเพ็ญทานทั่วพ้อง	ภาวนา
ทรงสถิตย์ศีลา	ถี่ถ้วน
สร้างแซมซึ่งวัดวา	สิยะเพิ่ม บุญแฮ
บุญเล่ห์ฝนลงล้วน	ลเม็ดหม้อคงเต็ม
๙๏ เต็มเปี่ยมบุญส่งเกื้อ	อนุกูล
เห็นว่าพร่องเร่งภูล	เพิ่มไว้
เติมบุญกรุ่นจำรูญ	เจริญศุข สวัสดิ์นา
ย่อมยั่งยืนยศได้	ยิ่งด้วยบุญสนอง
/*100๑๐๏ กองบาปหยาบแต่งให้	เต็มทน ทุกข์เอย
กรรมแต่งให้ขัดสน	พร่องท้อง
หากินไป่เทียมคน	เต็มขัด ขวางแฮ
ทราบว่าบาปกรรมป้อง	ปิดไดเปนดี
๑๑๏ ยุกติธรรมจำจิตรต้อง	เต็มกำ ลังเอย
เห็นพร่องต้องเสริมคำ	ซื่อพร้อม
กอบการชอบธรรมนำ	ลาภเสพย์ พิสุทธิ์แฮ
เต็มมะโนรถน้อม	รัตน์น้าวรมย์สวรรค์
๑๒๏ หมั่นกอบราชกิจด้วย	เต็มใจ ทำเฮย
โดยซื่อถือเที่ยงใน	มนัศแท้
ทรงทนุราชระไว	ระวังกิจ ปวงนา
ใดพร่องตรองเพิ่มแก้	เปี่ยมได้ประโยชน์ผล
๑๓๏ เต็มพร่อมสองข้อพระ	เทพมุนี
แต่งจบได้ไม่มี	แยบเยื้อง
วงษ์วัดสนัดบาฬี	คติโลก คลายแล
แม้คลาศปราชญ์ช่วยเปลื้อง	เปลี่ยนบ้างเอาบุญ
พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (ปาล) วัดพระเชตุพน
เมื่อยังเปนพระเทพมุนี วัดมหรรณพาราม