บทลครนอก ๖ เรื่อง
สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คำนำ
ในงานฉลองอายุครบ ๖๐ ทัศ ข้าพเจ้าปราถนาจะพิมพ์หนังสือเปนของตอบแทนสนองพระคุณญาติแลมิตรสักเรื่อง ๑ เมื่อเลือกหาเรื่องหนังสือซึ่งจะพิมพ์ นึกได้ว่าบทลครพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ นั้น คนทั้งหลายย่อมนับถือทั่วกันว่าเปนหนังสือบทกลอนอย่างวิเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันนี้ก็ได้โปรดฯ ให้พิมพ์เรื่องรามเกียรดิ์ พระราชทานแจกครั้งเสด็จเฉลิมพระราชมณเฑียรณพระตำหนักจิตรลดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ แล้วเรื่อง ๑ แลเมื่อปีกลายนี้พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี ก็ได้โปรดให้พิมพ์เรื่องอิเหนาประทานแจกในงานฉลองพระชนมายุอิกเรื่อง ๑ ยังเหลือพระราชนิพนธ์บทลครนอกอยู่ ๖ เรื่อง เปนหนังสือ ๑๘ เล่มสมุดไทย ถ้ารวมพิมพ์เปนเล่มสมุด ๑ ก็จะเข้าชุดกับเรื่องรามเกียรดิ์แลอิเหนา เปนอันมีบทลครพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ พิมพ์ขนาดเดียวกันครบบริบูรณ์ เห็นจะชอบใจของผู้ที่ได้รับโดยมาก ข้าพเจ้าจึงให้รวบรวมหนังสือพระราชนิพนธ์บทลครนอก ๖ เรื่อง คือ เรื่องไชยเชฐเรื่อง ๑ เรื่องสังข์ทองเรื่อง ๑ เรื่องไกรทองเรื่อง ๑ เรื่องมณีพิไชยเรื่อง ๑ เรื่องคาวีเรื่อง ๑ เรื่องสังข์ศิลป์ไชยเรื่อง ๑ ตรวจชำระต้นฉบับที่ในหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร แลได้สอบหนังสือเก่าเอาเรื่องมาแต่งนิทานขึ้นสำหรับพิมพ์กำกับบทลครด้วยทุกเรื่อง เพราะเห็นว่าในบทลครทรงพระราชนิพนธ์เฉภาะเรื่องตรงที่จะเล่นลคร เรื่องตอนอื่นหาปรากฎไม่ ถ้ามีนิทานกำกับไว้ด้วย ผู้อ่านจะได้รู้เรื่องราวที่เอามาเล่นลครนั้นตั้งแต่ต้นจนปลาย
อนึ่งเมื่อความคิดที่ข้าพเจ้าจะพิมพ์หนังสือนี้ในงานซายิด ทราบถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัติวงศ์ ทรงพระเมตตารับเขียนรูปภาพด้วยฝีพระหัดถ์ประทาน ๔ รูป คือ รูปภาพเรื่องสังข์ทองรูป ๑ เรื่องไกรทองรูป ๑ เรื่องคาวีรูป ๑ เรื่องมณีพิไชยรูป ๑ พระวิทยประจง (จ่าง โชติจิตรกะ) รับเขียนรูปภาพเรื่องไชยเชฐรูป ๑ เรื่องสังข์ศิลป์ไชยรูป ๑ หนังสือพระราชนิพนธ์บทลครนอกที่พิมพ์ครั้งนี้ จึงเปนฉบับมีรูปภาพวิเศษขึ้น ข้าพเจ้ารู้สึกขอบพระคุณเปนอย่างยิ่ง หนังสือที่พิมพ์ขึ้นนี้จะใช้เปนของถวายจ่ายแจกส่วน ๑ อิกส่วน ๑ จะถวายเปนของหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร เพื่อจะได้จำหน่ายให้มหาชนได้อ่านกันแพร่หลาย
ตำนานพระราชนิพนธ์บทลครนอก
เรื่องลคร ๖ เรื่องที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เดิมเปนนิทานในนิบาตชาดกบ้าง นิทานในปัญญาสชาดกบ้าง เปนนิทานในพื้นเมืองมาแต่โบราณบ้าง บางเรื่องเชื่อถือกันว่าเปนเรื่องจริง ดังเช่นเรื่องสังข์ทอง อันเปนนิทานในปัญญาสชาดก เรียกว่าสุวัณณสังขชาดกนั้น พวกชาวเมืองเหนืออ้างว่าเมืองทุ่งยั้งเปนเมืองท้าวสามนต์ ยังมีลานศิลาแลงแห่ง ๑ ว่าเปนสนามคลีของพระสังข์ อยู่ไม่ห่างวัดพระมหาธาตุนัก ที่ในวิหารหลวงวัดพระมหาธาตุ ฝาผนังก็เขียนเรื่องสังข์ทอง เปนฝีมือช่างครั้งกรุงเก่ายังปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ ทางหัวเมืองฝ่ายตวันตกก็อ้างว่าเมืองตะกั่วป่าเปนเมืองท้าวสามนต์อิกแห่ง ๑ เรียกภูเขาลูก ๑ ว่าเขาขมังม้า อธิบายว่าเมื่อพระสังข์ตีคลีชนะ ได้ขี่ม้าเหาะข้ามภูเขานั้นไปดังนี้ เรื่องไกรทองก็ถือกันว่าเปนเรื่องจริงอิกเรื่อง ๑ กล่าวกันว่าตำบลบ้านนายไกรที่แม่น้ำอ้อม ในแขวงจังหวัดนนทบุรี เปนบ้านเดิมของเจ้าไกรทอง แลที่เมืองพิจิตรเก่าก็ยังมีตำบลเรียกว่าวังชาลวันแลบ้านดงเศรษฐี อ้างว่ามาแต่เรื่องไกรทองปรากฎอยู่ แต่อิก ๔ เรื่องนั้นหามีคำอ้างว่าเปนเรื่องจริงไม่ ถึงกระนั้นก็คงเปนเรื่องที่รู้กันแพร่หลายมาแต่โบราณ จึงมีผู้เอานิทานทั้ง ๖ เรื่องนี้แต่งเปนบทเล่นลครกันตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยายังเปนราชธานี
ลครที่เล่นเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานีนั้น ต่างกันเปน ๒ อย่าง เรียกว่าลครในอย่าง ๑ ลครนอกอย่าง ๑ ลครในคือลครผู้หญิงของหลวงสำหรับเล่นในการพระราชพิธี เล่นแต่เรื่องรามเกียรดิ์ เรื่องอุณรุท กับเรื่องอิเหนา ๓ เรื่องเท่านั้น ลครนอกคือลครที่ราษฎรเล่นกันในพื้นเมือง ตัวลครเปนผู้ชายทั้งนั้น เพราะแต่โบราณมีพระราชบัญญัติห้ามมิให้ผู้อื่นมีลครผู้หญิง (พึ่งพระราชทานพระบรมราชานุญาตเมื่อในรัชกาลที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทรนี้) ลครนอกเล่นเรื่องต่างๆ เว้นแต่เรื่องรามเกียรดิ์ เรื่องอุณรุท กับเรื่องอิเหนาที่เปนเรื่องสำหรับลครใน เพราะฉนั้นบทลครเรื่องอื่นๆ นอกจาก ๓ เรื่องนั้น จึงเรียกว่าบทลครนอก
เมื่อถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรเปนราชธานี แต่เดิมลครผู้หญิงของหลวงก็เล่นแต่เรื่องรามเกียรดิ์ เรื่องอุณรุท กับเรื่องอิเหนา เหมือนอย่างลครหลวงครั้งกรุงเก่า มาจนถึงรัชกาลที่ ๒ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย ทรงฝึกหัดลครผู้หญิงของหลวงเล่นดีขึ้นกว่าแต่ก่อน จะโปรดฯ ให้ลครผู้หญิงของหลวงเล่นเรื่องอื่นๆ สู้ลครผู้ชาย จึงทรงเลือกเรื่องลครนอกบางเรื่องมาทรงพระราชนิพนธ์บทขึ้นใหม่ เฉภาะตอนที่จะให้ลครผู้หญิงของหลวงเล่น คือ เรื่องไชยเชฐ บททรงพระราชนิพนธ์ชั้นเดิม ๔ เล่มสมุดไทย แล้วทรงแก้ไขตัดทอนอิกครั้ง ๑ คงเปนหนังสือ ๓ เล่มสมุดไทย ด้วยเหตุนี้พระราชนิพนธ์เรื่องไชยเชฐจึงมีเปน ๒ ความ แต่ลครมักเล่นตามความฉบับ ๓ เล่มที่ทรงแก้ไขใหม่ จึงเอาความฉบับใหม่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ทั้ง ๓ เล่ม คงเปนความเก่าแต่เล่ม ๔ เรื่องสังข์ทองทรงพระราชนิพนธ์เปนหนังสือ ๖ เล่มสมุดไทย เรื่องไกรทอง ๒ เล่มสมุดไทย (มีบทลครเรื่องไกรทอง ตอนชาลวันได้นางตะเภาทองตอน ๑ สำนวนกลอนดีคล้ายพระราชนิพนธ์ แต่ก่อนข้าพเจ้าเคยสงไสย แลได้กล่าวไว้ในที่อื่นว่าบางทีจะเปนพระราชนิพนธ์ แต่เมื่อมาพบหนังสืออื่นได้เทียบกันดูในภายหลัง จึงแน่ใจว่าบทเรื่องไกรทองตอนนั้นเปนพระนิพนธ์กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ หาใช่พระราชนิพนธ์ไม่) เรื่องมณีพิไชยทรงพระราชนิพนธ์เล่มสมุดไทย ๑ เรื่องคาวี ๔ เล่มสมุดไทย แต่เรื่องสังข์ศิลป์ไชยนั้นกล่าวกันว่า พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแต่งถวายเมื่อยังดำรงพระยศเปนพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลยเปนแต่ทรงพระราชนิพนธ์แก้ไข เปนหนังสือ ๒ เล่มสมุดไทย พระราชนิพนธ์บทลครนอกทั้ง ๖ เรื่องจึงรวมเปนหนังสือ ๑๘ เล่มสมุดไทยด้วยกัน
แต่พระราชนิพนธ์บทลครทั้ง ๖ เรื่องนี้ จะทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไหนก่อนเรื่องไหนทีหลัง ข้อนี้หาปรากฎคำชี้แจงมาแต่ก่อนไม่ ได้แต่สังเกตสำนวนกลอน ข้าพเจ้าสันนิษฐานว่าเห็นจะทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไชยเชฐก่อน แล้วเรื่องอื่นๆ ต่อมาทำนองดังเรียงลำดับเรื่องไว้ในสมุดเล่มนี้ เชื่อว่าเรื่องคาวีนั้นเห็นจะทรงทีหลังเรื่องอื่นๆ เพราะสังเกตดูทั้งทางความแลทางกลอนช่ำชองยิ่งนัก ถ้าใครจับขึ้นอ่านแล้วก็เพลิดเพลินมิใคร่จะวางลงได้ แต่เรื่องสังข์ศิลป์ไชยนั้นเพราะว่าเปนพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว การที่พิมพ์จึงเรียงลำดับไว้ข้างท้ายเรื่องอื่น ตำนานบทลครนอกพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ มีเนื้อความดังแสดงมา
ดำรงราชานุภาพ
วังวรดิศ ที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๕
นิทานเรื่องไชยเชฐ
เรื่องต้นก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
เดิมท้าวอภัยนุราชเจ้าเมืองเวสาลีมีราชธิดาองค์ ๑ ถ้านางนั้นร้องไห้เมื่อใด ก็บันดาลมีดอกจำปาทองร่วงลงมา จึงให้นามว่านางจำปาทอง เมื่อนางเจริญไวยขึ้นวันหนึ่งลงไปเล่นน้ำที่สระในสวน ไปพบไข่จรเข้ฟองหนึ่ง นางคิดอยากจะดูจรเข้ว่ารูปร่างเปนอย่างไร จึงเก็บเอาไข่นั้นเข้าไปฟักที่ในวังจนจรเข้ออกเปนตัวแล้วนางก็เลี้ยงไว้ ครั้นจรเข้นั้นเติบใหญ่ขึ้นก็ร้ายกาจตามวิไสยจรเข้ ไล่กัดคนในวังแล้วเลยลงไปอยู่ในแม่น้ำ เที่ยวกัดกินพวกชาวเมืองเสียเปนอันมาก หมอจรเข้ไปจับก็สู้จรเข้ไม่ได้ ราษฎรได้รับความเดือดร้อนพากันร้องทุกข์ว่าจรเข้ของนางจำปาทองเที่ยวกินผู้คน ท้าวอภัยนุราชทรงขัดเคือง จึงให้ขับนางจำปาทองเสียจากพระนคร เมื่อนางจำปาทองต้องขับออกจากวังมีแต่นางแมว ซึ่งนางจำปาทองเลี้ยงไว้ ตามไปด้วยเปน ๒ คนด้วยกัน ครั้นไปถึงฝั่งน้ำนางเห็นจรเข้ก็เกิดโทมนัศจึงโจนลงไปหมายจะให้จรเข้กินเสียให้สิ้นทุกข์ยาก แต่พระอินทร์บันดาลให้เปนบัวกรดผุดขึ้นมารับนางไว้ จรเข้เข้ามาจะกินก็ถูกคมบัวกรดตายอยู่ณที่นั้น นางจำปาทองเห็นจรเข้ตายแล้วก็ชวนนางแมวกลับมาหมายว่าจะคืนเข้าเมืองเวสาลี แต่เทพยดาบันดาลให้หลงไปทางทิศอื่น เที่ยวชัดเซพเนจรไปจนเหน็จเหนื่อย จึงพากันไปนอนหลับอยู่ในใต้ร่มไม้รังแห่งหนึ่ง
วันนั้นนนทยักษ์อยู่ที่เขาอัศกรรฐ์ จะไปเฝ้าท้าวสิงหฬที่ในเมือง เดินมาทางนั้น ครั้นเห็นนางจำปาทองก็มีใจประดิพัทธ เข้าไปปลุกนางหมายจะเกี้ยวพาน นางเห็นยักษ์ก็ตกใจกลัวเปนกำลัง พานางแมววิ่งหนีไปในป่า นนทยักษ์ก็วิ่งไล่ตามไป จนถึงกุฎีพระโคดมฤๅษี นางเข้าไปวอนขอให้พระฤๅษีช่วยป้องกัน พระฤๅษีห้ามปรามนนทยักษ์ไม่ฟัง จึงเศกผ้าขึ้นเปนลิงไล่นนทยักษ์หนีไป แล้วนางจำปาทองกับนางแมวก็อาไศรยอยู่ที่อาศรมพระโคดมฤๅษีต่อมา
ฝ่ายท้าวสิงหฬเปนยักษ์อยู่ในสัจธรรม ได้ครองเมืองสิงหฬมาช้านาน ท้าวหามีราชบุตรแลธิดาไม่ คืนหนึ่งทรงสุบินนิมิตรว่า มียักษ์มาแต่ป่านำดอกจำปามาถวาย แลดอกจำปานั้นมีสีงามเหมือนอย่างทองแต่ว่ามีปลีติดมาด้วย ท้าวสิงหฬให้โหรทำนายพระสุบิน โหรพยากรณ์ว่าจะได้ราชธิดาขึ้งทรงลักษณงามยิ่งนัก แต่นางนั้นจะมีเพื่อนร่วมใจอย่างแปลกประหลาด ขณะนั้นพอนนทยักษ์ไปถึง ไปทูลว่าได้พบนางสาวน้อยรูปงามอยู่ณอาศรมของพระโคดมฤๅษี ท้าวสิงหฬได้ทรงทราบก็ดีพระหฤไทยด้วยเห็นสมกับสุบินนิมิตร จึงให้ตระเตรียมรี้พลแล้วเสด็จไปยังอาศรมพระฤๅษี ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นนางจำปาทองแลทราบว่าเปนราชธิดาตกยาก ก็ขอพระฤๅษีมาเลี้ยงเปนราชธิดา ประทานนามใหม่ว่า นางสุวิญชา
ฝ่ายพระไชยเชฐ เปนราชโอรสของท้าวธรรมึกแลนางแก้วสัจจาซึ่งครองเมืองเหมันต์ มีนางเปนบาทบริจาริกาอยู่ ๗ คน วันหนึ่งพานางทั้ง ๗ ไปเที่ยวประพาศ ไปตั้งพลับพลาพักแรมอยู่ในป่า ร้อนถึงพระอินทร์ ส่องทิพเนตรดูรู้ว่าพระไชยเชฐกับนางสุวิญชาจะต้องเปนคู่กัน จึงให้พระมาตุลีแปลงเปนกวางทองลงมาล่อพระไชยเชฐ ๆ สำคัญว่ากวางจริงก็ให้ล้อมไว้ แล้วประกาศสั่งรี้พลว่าถ้ากวางออกได้ทางด้านใครจะเอาโทษ กวางแกล้งหนีออกจากที่ล้อมทางด้านพระไชยเชฐ พระไชยเชฐมีความลอายก็ตามกวางไปแต่กับพี่เลี้ยงทั้งสี่ กวางจำแลงล่อพระไชยเชฐเข้าไปในแดนเมืองสิงหฬแล้วก็หายไป พระไชยเชฐกับพี่เลี้ยงจะกลับไม่ถูกทาง หลงไปในเมืองสิงหฬจนถึงสวนหลวง ไม่รู้ว่าเปนสวนของท้าวสิงหฬก็เข้าไปอยู่ที่ในสวนนั้น
ฝ่ายเสนาที่อยู่ยังพลับพลา คอยๆ พระไชยเชฐหลายวันไม่เห็นกลับไป มิรู้ว่าจะมีเหตุเภทไภยประการใด ก็พานางทั้ง ๗ กลับคืนเข้าเมืองเหมันต์ ไปทูลความแก่ท้าวธรรมึก ๆ ให้โหรทำนาย โหรทูลพยากรณ์ว่าพระไชยเชฐนั้นตกไปเมืองยักษ์ แต่หาเปนอันตรายไม่ ต่อไปสักปี ๑ จะได้มเหษีกลับมาเมือง ท้าวธรรมึกกับนางแก้วสัจจาได้ฟังก็ค่อยคลายวิตก จึงมิได้ให้ติดตามพระไชยเชฐต่อไป
ฝ่ายนางสุวิญชาคืนหนึ่งฝันไปว่ามีพระยานาคมารัด ครั้นตื่นขึ้นคิดว่าลักษณฝันเช่นนั้นย่อมมีพยากรณ์ว่าจะได้คู่ แต่นางตกไปอยู่ในเมืองยักษ์ เกรงจะได้ยักษ์เปนสามีก็เกิดเดือดร้อนรำคาญใจ จึงทูลลาท้าวสิงหฬออกไปเที่ยวชมสวนหวังจะให้คลายใจ พวกยักษ์ที่ไปกับนางสุวิญชาไปเห็นพระไชยเชฐกับสี่พี่เลี้ยงอยู่ที่พลับพลาจะจับกุม พระไชยเชฐกับพี่เลี้ยงตกใจกลัวยักษ์พากันวิ่งหนี พวกยักษ์ก็ไล่มาจนถึงที่นางสุวิญชาพักอยู่ พระไชยเชฐเห็นนางเปนมนุษย์แลเปนเจ้านายของยักษ์ก็เข้าไปขอให้นางช่วยป้องกัน นางจึงห้ามพวกยักษ์มิให้จับกุม แล้วไต่ถามเรื่องราวของพระไชยเชฐ เมื่อทราบว่าหน่อกระษัตริย์พลัดเมืองมา นางก็เข้าใจว่าเห็นจะเปนเนื้อคู่ต้องตามความที่ฝัน จึงให้พระไชยเชฐพักอยู่ที่สวน แล้วมาทูลเรื่องราวของพระไชยเชฐให้ท้าวสิงหฬทราบ ท้าวสิงหฬให้หาพระไชยเชฐเข้าไปเฝ้า ครั้นเห็นก็มีความสงสาร จึงรับจะให้เสนาพากลับไปส่งยังเมืองเหมันต์ แต่พระไชยเชฐนั้นเกิดประดิพัทธ์ต่อนางสุวิญชาเปนกำลัง จึงทูลขออยู่รับราชการสนองพระคุณท้าวสิงหฬเสียก่อนแล้วจึงจะกลับไป ท้าวสิงหฬชอบพระหฤไทยก็ยอมให้พระไชยเชฐอยู่ในเมืองสิงหฬต่อไปตามใจสมัค
ฝ่ายรณภักตร์เปนเจ้าเมืองอิกเมืองหนึ่งยังไม่มีพระมเหษี ให้สืบหาราชธิดาเมืองต่าง ๆ ได้ความว่าท้าวสิงหฬมีราชธิดาทรงลักษณวิเศษกว่าราชธิดาเมืองอื่น ๆ จึงให้ทูตไปทูลขอนางสุวิญชาต่อท้าวสิงหฬ แลว่าถ้าไม่ยอมยกให้โดยดีแล้วก็จะเกิดรบพุ่งกัน ท้าวสิงหฬขัดเคืองว่ารณภักตร์ขู่ก็ไม่ยกให้ รณภักตร์ขัดใจจึงยกกองทัพมาล้อมเมืองสิงหฬไว้ ฝ่ายท้าวสิงหฬรู้ว่าพระไชยเชฐรักนางสุวิญชา จงลองใจถามว่าจะอาสาสู้ศึกได้ฤๅไม่ พระไชยเชฐก็จำต้องรับอาสา แต่มีความวิตกทุกข์ร้อนด้วยไม่มีฤทธิ์เดชอย่างใดที่จะสู้กับยักษ์ พระอินทร์จึงเอาศรลงมาให้พระไชยเชฐยกออกไปรบพุ่งกับยักษ์ พระไชยเชฐแผลงศรไปฆ่ารณภักตร์ตาย ครั้นสิ้นศึกแล้วท้าวสิงหฬจึงยอมยกนางสุวิญชาให้พระไชยเชฐเปนบำเหน็จ ให้มีราชสารไปเชิญท้าวธรรมึกไปทำการอภิเศกพระไชยเชฐกับนางสุวิญชาที่เมืองสิงหฬ แล้วพากลับไปยังเมืองเหมันต์
ฝ่ายนางทั้ง ๗ คิดฤษยานางสุวิญชาคอยปองร้ายอยู่ ครั้นนางสุวิญชาทรงครรภ์จวนจะถึงกำหนดคลอด นางทั้ง ๗ จึงทำกลอุบายให้มีกิตติศัพท์เกิดขึ้นว่า มีช้างเผือกเข้ามาในแดนเมืองเหมันต์ พระไชยเชฐไม่รู้เท่าก็ยกพลออกไปตามหาช้างเผือกที่ในป่า ให้นางทั้ง ๗ พิทักษ์รักษานางสุวิญชาอยู่ในวัง ครั้นนางสุวิญชาคลอดลูก นางทั้ง ๗ แกล้งอุบายเอาผ้าผูกตาเสีย มิให้นางสุวิญชาเห็น ลูกนั้นเปนชายมีศรพระขรรค์เกิดมาสำหรับบุญด้วย นางทั้ง ๗ ให้เอากุมารใส่หีบลอบไปฝังเสียในป่า แล้วเอาท่อนไม้ใส่พานไว้แทน ว่านางสุวิญชาคลอดลูกเปนท่อนไม้ เรื่องพระไชยเชฐตอนต้นมาต่อเรื่องตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์บทลครตรงนี้
พระราชนิพนธ์เรื่องไชยเชฐ
ตอนที่ ๑ นางสุวิญชาถูกขับไล่
ช้า
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐเรืองศรี
แต่มาอยู่ป่าพนาลี	ได้เจ็ดราตรีทิวาวัน
ให้หมอเถ้าเอาช้างไปเที่ยวค้น	ทุกตำบลโป่งป่าพนาสัณฑ์
ไม่ประสบพบช้างตัวสำคัญ	จนสิ้นแดนเหมันต์ภารา
ฯ ๔ คำ ฯ
ปีนตลิ่ง
๏ เมื่อพระมเหษีจะมีเหตุ	ให้เขม่นไนยเนตรทั้งซ้ายขวา
พระทอดถอนหฤไทยไปมา	หวนรำฦกตรึกตราถึงเวียงวัง
สงสารสุวิญชาโฉมศรี	เทวีมีครรภ์อยู่ข้างหลัง
จะประสูตรลูกแก้วแล้วฤๅยัง	ไม่มีที่หวังที่ไว้ใจ
นางก็ไร้สุริวงศ์พงศ์เผ่า	ใครจะเอาใจดูหูใส่
จำจะเลิกพหลพลไกร	กลับคืนเข้าไปยังภารา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสั่งเสนี	จงตระเตรียมโยธีทั้งซ้ายขวา
เร่งรัดผูกช้างผูกม้า	จะคืนเข้าภาราเวลานี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกษี
ออกมาจัดกันทันที	พร้อมเสร็จดังมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐก็หรรษา
จึงสระสรงทรงเครื่องสุคนธา	ทรงมหาภูสิตพรายพรรณ
ครั้นเสร็จเสด็จบทจร	ขึ้นทรงอัศดรผายผัน
ให้ยกพวกพลช้างดั้งกัน	คืนเข้าเหมันต์ธานี
ฯ ๔ คำ ฯ กราวนอก เชิด
๏ ครั้นถึงจึงประทับม้าทรง	เสด็จลงเกยแก้วมณีศรี
พอสิ้นแสงสนธยาราตรี	จรลีเข้ายังวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางนารีศรีใส
แจ้งเหตุว่าเสด็จมาแต่ไพร	ดีใจเปรมปริ่มยิ้มพราย
ชวนกันอาบน้ำทาแป้ง	จัดแจงแต่งตัวเฉิดฉาย
นุ่งยกห่มตาดนาดกราย	ผันผายไปเฝ้าพระภูมี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐเรืองศรี
เห็นนางสาวสรรค์มาอัญชลี	จึงปราไสนารีทั้งเจ็ดคน
พี่จากน้องไปคล้องคชสาร	ทรมานนอนป่าพนาสณฑ์
เช้าค่ำรำฦกถึงนฤมล	เจ้าอยู่ดีทุกคนฤๅฉันใด
อันนางสุวิญชานงเยาว์	พี่ฝากฝังให้เจ้าเอาใจใส่
ครรภ์นางก็แก่แต่วันไป	เปนกะไรคลอดลูกแล้วฤๅยัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางทูลไปดังใจหวัง
ข้าทุกข์แทนนฤมลพ้นกำลัง	เปนธุระระวังนั่งรำพึง
พอวันหนึ่งนางคลอดโอรสา	ก่อนน่าพระเสด็จเข้ามาถึง
รูปร่างพริ้งพร้อมดังกล่อมกลึง	งามแม้นเหมือนหนึ่งเทวดา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐฟังคำที่ร่ำว่า
เห็นทั้งท่อนไม้ใส่พานมา	ผ่านฟ้านิ่งอึ้งตลึงตไล
เสน่ห์นางเจ็ดคนเข้าดลจิตร	จะทันพิจารณาก็หาไม่
ให้ชิงชังสุวิญชาแล้วว่าไป	จะเลี้ยงไว้ทำไมในธานี
ว่าพลางทางขยับจับพระขรรค์	หมายจะไปห่ำหั้นบั่นเกษี
ลงจากแท่นแค้นใจจรลี	เจ็ดนางนารีก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงเห็นนางสุวิญชา	ยิ่งโกรธาหุนหันมันไส้
กระทืบบาทกึกก้องทั้งห้องใน	ชี้หน้าว่าไปกับนงลักษณ์
เสียแรงเราชุบเลี้ยงถึงเพียงนี้	ควรฤๅมีลูกอ่อนเปนท่อนสัก
ให้อับอายขายหน้านักหนานัก	สิ้นรักใคร่กันแล้ววันนี้
แม้นเลี้ยงไว้ในเมืองจะเลื่องฦๅ	ขึ้นชื่อว่าเปนเมียเสียศักดิ์ศรี
ชอบแต่สังหารผลาญชีวี	ภูมีฮึดฮัดขัดแค้นใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
โอ้
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาตัวสั่นหวั่นไหว
กรรแสงพลางทางทูลภูวไนย	เขาจะคิดอย่างไรเมียไม่รู้
แต่แรกเจ็บท้องร้องครวญคราง	เจ็ดนางมานั่งหนุนหลังอยู่
แล้วขับไล่ข้าไทมิให้ดู	เมียไม่รู้ทันเท่าเขาคิดคด
นางว่าข้าไม่เคยจะคลอดลูก	เอาผ้าผูกพันตาเสียมืดหมด
เมื่อแรกประสูตรพระโอรส	เสียงร้องปรากฎเหมือนเสียงคน
บัดนี้ลูกอ่อนเปนท่อนไม้	เพราะเขาปิดตาไว้ไม่เห็นหน
พระองค์จงคิดดูเล่ห์กล	ลูกคนใครห่อนเปนท่อนไม้
เมื่อฟังคำข้างเดียวมาเกรี้ยวโกรธ	จะลงโทษน้องรักให้ตักไษย
เมียจะผินภักตราไปหาใคร	ร่ำพลางสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐฟังคำจึงซ้ำว่า
เหม่เหม่ดูดู๋สุวิญชา	ยังขืนกลับมาว่าเขาพาโล
ยักเยื้องพูดจาสารพัด	เจ้าสำบัดสำนวนกวนโมโห
เมื่อลูกเปนท่อนไม้ไอ้กะโต	ข้ามิใช่ชายโง่จะงงงวย
เจ็ดนางรักเจ้าเรารู้แจ้ง	ว่าเขาแกล้งใส่ไคล้ไม่เห็นด้วย
อย่าพักทำกำสรดระทดระทวย	จะมอดม้วยไม่ทันรุ่งพรุ่งนี้
ว่าพลางทางเรียกเสนา	ใครอยู่บ้างข้างหน้าเข้ามานี่
จงเอาตัวสุวิญชากาลี	ไปประหารชีวีให้วายปราณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับบรรหาร
เข้าผูกรัดมัดมือเยาวมาลย์	ลนลานรีบพาออกมาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาตระหนกอกสั่น
เหลียวดูภัศดาแล้วจาบัลย์	ครวญคร่ำรำพรรณวิงวอน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	โปรดเกษหยุดยั้งมั่งก่อน
พระจะให้ห่ำหั่นบั่นรอน	โทษกรน้องนี้ไม่มีเลย
ช่างเชื่อแต่เจ็ดนางไปข้างเดียว	ไม่แลเหลียวดูมั่งนั่งนิ่งเฉย
แต่ก่อนร่อนชะไรก็ไม่เคย	อกเอ๋ยน้องคิดเห็นผิดใจ
นางวิ่งเข้ากอดบาทภัศดา	ขอโทษกรวอนว่ากราบไหว้
เสนาเข้าคร่าเอาตัวไป	อรไทยครวญคร่ำร่ำโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด เชิด
ร่าย
๏ ครั้นออกมานอกทวารวัง	พอเห็นพี่เลี้ยงนั่งอยู่พร้อมหน้า
นางร้องเรียกไปมิได้ช้า	เชษฐาโปรดด้วยช่วยน้องไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่พี่เลี้ยงย่างเหย่าเข้ามาใกล้
เห็นเขาจูงสุวิญชาพาไป	ตกใจตัวสั่นเข้ากั้นกาง
พวกเสนาว่าหลีกไปให้พ้น	ต่างคนฮึดฮัดขัดขวาง
พระพี่เลี้ยงชิงไว้ไม่ละวาง	แล้วถามว่าโทษนางเปนอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นรู้แน่ตระหนักประจักษ์ความ	จึงห้ามเสนาว่าไม่ได้
ถ้าแม้นขืนฆ่าฟันให้บรรไลย	นานไปเราร่อยจะพลอยตาย
ท่านจงหยุดยั้งรั้งรอ	ข้าจะไปทูลขอนางโฉมฉาย
มิให้ม้วยมอดวอดวาย	ว่าแล้วสี่นายจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าประนตบทศรี
กราบทูลไปพลันทันที	พระภูมีเปนไฉนจึงใจเบา
ธรรมดาลูกอ่อนเปนท่อนไม้	มีมั่งฤๅไม่แต่ก่อนเก่า
แต่เพียงนี้มิรู้ดูเอา	ยิ่งกว่ามัวเมามึนตึง
ธรรมดาเมียหลวงกับเมียน้อย	ย่อมคอยหยิบผิดคิดหวงหึงษ์
ช่างไม่ตรองตรึกให้ฦกซึ้ง	เหมือนไม่รู้ถึงทันเมีย
ล้วนเหล่าฤษยาเปนอารมณ์	มีแต่จะเรียกลมให้เรือเสีย
ทั้งเล่ห์กลกระทำยำเยีย	จะให้เขาผัวเมียได้รำคาญ
ถึงว่านางจะเปนเช่นนั้นไซ้	ก็ยังไม่ควรสั่งให้สังหาร
รู้ถึงสิงหฬมิเปนการ	จะมาผลาญเสียสิ้นทั้งเหมันต์
มนุษย์ฤๅจะสู้กับหมู่ยักษ์	จะเคี้ยวเล่นเปนผักไม่พักหั่น
พระองค์จงโปรดยกโทษทัณฑ์	อย่าให้ชีวันนางมอดม้วย
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
สามเส้า
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐได้ฟังก็เห็นด้วย
จริงอยู่พี่ว่าข้างงงวย	เพราะใครใครไม่ช่วยห้ามปราม
มีแต่จะเติมเสริมซ้ำ	จึงพลอยพล้ำเผลอไปไม่ไต่ถาม
น้องนี้โฉดเฉาเบาความ	นี่หากว่าพี่ห้ามจึงได้คิด
ถ้าสิงหฬรู้ไปที่ไหนนั่น	จะพากันย่อยยับดับจิตร
ใครจะออกต่อต้านทานฤทธิ์	น่าที่ชีวิตรจะม้วยมรณ์
ตายแล้วฤๅยังอยู่สุวิญชา	กลับไปให้หาเข้ามาก่อน
อย่าให้ห้ำหั่นบั่นรอน	ทำโทษโรธกรเยาวมาลย์
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางนั่งฟังอยู่ในม่าน
ได้ยินสี่พี่เลี้ยงทูลทัดทาน	ว่าขานเปนแยบก็แปลบใจ
นิ่งอยู่ดูเห็นจะเปนรอง	ชวนกันเผยม่านทองสองไข
โกรธาชี้หน้าแล้วว่าไร	นี่อะไรมากลุ้มรุมชิงชัง
ชิชะท่านสารพัดรู้	มาข่มขู่ตะคอกหลอกผู้หญิง
ลิ้นลมคมสันขยันจริง	พูดแยบแอบอิงสอพลอพลอย
ฤๅทั้งสี่แจ้งใจว่าใครทำ	จึงพิดทูลปรักปรำให้ยับย่อย
ช่างซื้อหน้ามาเฝ้าทูลตะบอย	ข้าสิน่ากลัวน้อยไปเมื่อไร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงเคืองขัดอัชฌาไศรย
จึงว่าข้าทูลขออรไทย	กลการอะไรมาโกรธฟุ้ง
ชาติวัวระวังสันหลังขาด	เห็นแต่กาบินผาดก็สดุ้ง
เรารู้อยู่เต็มใจในไส้พุง	อย่าหยาบยุ่งกรุ่งกริ่งเจรจา
หากว่าภูวไนยไม่ให้ถาม	นางรูปงามจึงออกมาลอยหน้า
แม้นทรงฤทธิ์ให้เราพิจารณา	ที่ไหนเจ้าจะมาท้าทายอึง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางพิโรธโกรธขึ้ง
จึงร้องว่าอย่าพักรำพึง	ข้าไม่อยากพรั่นพรึงทั้งสี่นาย
จะถามไถ่อย่างไรก็ถามกัน	ที่จะเปนเช่นนั้นอย่านึกหมาย
มาช่วยกันแก้หน้าว่าไม่อาย	เที่ยวเอาความร้ายมาบ้ายทา
ทั้งสี่นี้ดูเหมือนงูงอด	จะคอยมองย่องตอดกระมังหนา
เมื่อลูกเปนท่อนสักประจักษ์ตา	ยังจะแค่นมีหน้าว่ากั้นกาง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
สมิงทองไทย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐนิ่งฟังทั้งสองข้าง
ผลกรรมจำให้เริศร้าง	พระเคืองข้องหมองหมางในอารมณ์
ฟังสี่พี่เลี้ยงก็เห็นชอบ	ฟังเจ็ดนางตอบก็เห็นสม
เห็นชอบเปนผิดคิดนิยม	ด้วยว่าอาคมเข้าดลใจ
พระตรัสห้ามความเสียทั้งสองข้าง	จะถากถางเถียงกันหาควรไม่
อันนางสุวิญชานั้นไซ้	พี่ขอชีวิตรไว้ก็ตามที
แต่ตัวมันนั้นอัประมงคล	เร่งขับไปให้พ้นจากกรุงศรี
อย่าให้มานั่งเฝ้าเซ้าซี้	แม้นช้าชีวีจะบรรไลย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาได้ฟังนั่งร้องไห้
โศกศัลย์รันทดสลดใจ	ทรามไวยไม่เปนสมประดี
ดังหนึ่งจะพินาศขาดจิตร	สุดสิ้นชีวิตรลงกับที่
นางเข้ากอดบาทาพระสามี	โศกีครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าพระทูลกระหม่อมแก้ว	จะขับเมียเสียแล้วฤๅไฉน
พระเคืองข้องน้องผิดด้วยสิ่งไร	ภูวไนยไม่ทรงพระเมตตา
ถึงกะไรไต่ถามความสักนิด	ถ้าแม้นผิดแล้วก็ตามแต่โทษา
นี่ทรงฤทธิ์ไม่พิจารณา	ชรอยกรรมเวราของน้องนี้
เมื่อเมียได้กุมภามาเลี้ยงไว้	ก็จากเวียงไชยไปในไพรศรี
มาเปนบาทบริจาพระสามี	พอประจบครบปีจะจำไกล
เที่ยงนางกลางคืนถึงเพียงนี้	จะเดินดงพงพีกะไรได้
ตัวเปนผู้หญิงจะวิ่งไป	หนทางกลางไพรพนาดร
โปรดให้เมียพักแต่สักคืน	พออยู่ไฟอยู่ฟืนเสียน่อยก่อน
ร่ำพลางนางคิดอาวรณ์	สองกรข้อนทรวงเข้าโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐฟังคำที่ร่ำว่า
ยิ่งมีโมโหโกรธา	จึงร้องด่าสำทับขับไป
เหม่อีอัปรีทรลักษณ์	มึงอย่างพักมานั่งร้องไห้
ยังขืนขัดผัดวันขออยู่ไฟ	หัวจะขาดปลิวไปไม่ทันรู้
อย่าว่าแต่คืนหนึ่งถึงครู่เดียว	พระอินทร์มาเขียวเขียวไม่ให้อยู่
เร่งไปให้พ้นบ้านเมืองกู	ค่ำมืดไม่รู้ไม่เข้าใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์ฟังว่าน่ามันไส้
เจ็บจิตรสุดที่จะคิดไป	น้อยใจเปนพ้นคณนา
ถึงโศกีก็ไม่มีใครเอนดู	ยังจะอยู่เอาอะไรให้เร่งว่า
จึงวิ่งเข้าแย่งยุดฉุดมือมา	ไปภาราเราเถิดนะทรามไวย
เมื่อพลัดพรากจากเมืองมาคราวแล้ว	แต่หม่อมแม่กับอีแมวยังมาได้
ดึกดื่นคืนค่ำค่อยคลำไป	ร้องไห้ไยให้เสียน้ำตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาตอบคำวิฬาร์ว่า
ข้าก็รู้อยู่สิ้นแล้ววิฬาร์	ท่านไม่เมตตาจึงขับไป
เมื่อความผิดนิดหนึ่งก็ไม่มี	คิดแค้นเท่านี้จึงร้องไห้
วิฬาร์อย่าเพ่อคลาไคล	ทรามไวยวิ่งกลับคืนมา
โอ้
๏ ยอกรก้มกราบกับตีนผัว	พ่อทูนหัวจงโปรดเกษา
ซึ่งว่าโทษตัวน้องชั่วช้า	พระจงพิจารณาให้แจ้งใจ
นี่ไม่ถามความเลยมาเฉยเสีย	พระจะดูหน้าเมียก็หาไม่
ว่าพลางนางทรงโศกาไลย	อรไทยพ่างเพียงจะมรณา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	วิฬาร์น้อยใจเปนนักหนา
คิดแค้นแล่นไปด้วยโกรธา	ฉุดมือนางมาแล้วว่าไป
คิดบ้างเปนไรในสวนขวัญ	หนียักษ์ตัวสั่นดังลูกไก่
จักระแหล่นชีวันจะบรรไลย	ยังแต่ลมหายใจอยู่รวยรวย
ไม่พบเราบ่าวนายก็ตายแล้ว	พูดอ้อนวอนแมวให้ช่วยด้วย
ทีนี้แทนคุณให้ที่ไม่ม้วย	ทั้งเจ้าข้ารื่นรวยบริบูรณ์
เสียแรงรักภักดีสุจริต	แทบจะเอาชีวิตรมาสาบสูญ
อนิจาอาภัพลับเหมือนปูน	หม่อมเมียท่านทูลท่านเชื่อกัน
ว่าพลางพานางลีลาศ	ลงจากปราสาทเฉิดฉัน
วิฬาร์นำน่าจรจรัล	นางโศกศัลย์ดำเนินเดินมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ ทยอย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐผันแปรแลหา
เห็นโฉมงามเดินตามหลังวิฬาร์	ให้คืนคิดเมตตาอาไลย
ความรักหักห้ามโมโหหาย	แสนเสียดายไม่กลั้นน้ำตาได้
นี่เนื้อว่าเวรกรรมได้ทำไว้	จึงเกิดเข็ญเปนไปถึงเพียงนี้
เสียทีเพียรพากลำบากกาย	ปิ้มจะตายเพราะมิ่งมารศรี
ได้สมสองครองกันพอครบปี	จะมาจากอกพี่ไปทั้งรัก
นิจาเอ๋ยเดินพลางร้องไห้พลาง	สงสารนางนักหนาน่าอกหัก
จะเรียกกลับอับอายเสนานัก	พระทรงศักดิ์อักอ่วนป่วนใจ
ไม่มีศุขผุดลุกผุดนั่ง	ร้อนรุมคลุ้มคลั่งดังเพลิงไหม้
แต่รัญจวนครวญคร่ำร่ำไร	ภูวไนยโศกาจาบัลย์
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชามิใคร่จะผายผัน
กรรแสงพลางทางลงอัฒจันท์	แว่วเสียงโศกศัลย์สดุ้งใจ
จึงยืนยั้งฟังศัพทสำเนียง	ได้ยินเสียงผัวรักร้องไห้
นางตีอกฟกช้ำร่ำไร	ทรามไวยวิ่งกลับคืนมา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ ยอกรกราบลงกับเบื้องบาท	ใจจะขาดด้วยความเสนหา
เปนกรรมตามสนองทั้งสองรา	พระจะทรงโศกาไปว่าไร
ธรรมดาจารีตเปนกระษัตริย์	โองการตรัสขาดแล้วไม่คืนได้
น้องนี้จะขอลาคลาไคล	สัญจรไปตามกรรมได้ทำมา
นางยกบาทผัวขึ้นทูลเกษ	ชลเนตรไหลหลั่งทั้งซ้ายขวา
ตีอกชกเกล้าเข้าโศกา	ซบกับบาทาพระสามี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ็ดนางร้อนใจดังไฟจี้
เห็นนางสุวิญชามาโศกี	กลัวว่าเขาจะดีกันผัวเมีย
คิดวิตกอกไหม้ไส้ขม	ในอารมณ์นั้นจะใคร่ให้ขับเสีย
จึงชี้หน้าว่านางช่างทำเยีย	มาอะลิ้มอะเหลี่ยภูวไนย
อีหน้าด้านมารยาพิรากวน	ทำกระบวนชวนผัวให้ร้องไห้
จะพะนึงพะเน้าเอาอะไร	ไปไปแล้ววกหกกลับมา
คนกระลีกระลำส่ำเสีย	ให้เพื่อนเมียพลอยอายขายหน้า
ไสหัวไปให้พ้นภารา	มึงอย่ามายียวนกวนพระไทย
บ้างว่าน่าเกลียดเคียดค้อน	ขอดค่อนงอนว่าไม่ปราไส
บ้างยั่วเย้าเฝ้าทูลตะบอยไป	ปรานีมันไยอีใจคด
แต่เลือดร้ายในกายยังกอกเสีย	มานั่งนับกับเมียที่อัปรยศ
ชั่วชาติอุบาทว์ไม่เปนรศ	เชิญเสด็จทรงยศเข้าห้องใน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์ฟังว่าไม่อดได้
ความโกรธกระโดดโลดเข้าไป	แล้วจูงมืออรไทยออกมา
ทำลอยหน้าลอยตาพาที	ตัวเปนทาษีแล้วมิสา
ทั้งโหดไร้ไม่มีปัญญา	ขืนจะขึ้นแข่งหน้าว่าไม่ฟัง
รูปร่างของตัวก็ชั่วช้า	แล้วหยูกยาอาคมก็ไม่ขลัง
สารพัดวิบัติให้ผัวชัง	ถึงจะโปรดปรานมั่งก็เจ็บใจ
ช่างอาภัพอับจนหม่นหมอง	จะผินพึ่งพี่น้องก็ไม่ได้
จึงต้องจ้างช่างทำท่อนไม้	ไปซ่อนใส่สมหวังแล้วครั้งนี้
เอออะไรที่ไหนมานั่งวอน	ให้เขาค่อนแคะว่าน่าบัดสี
มิใช่แม่แก่เถ้าเมื่อไรมี	แต่เปนหม้ายเพียงนี้ไม่น้อยใจ
มันไม่ต้องอารมณ์สมประกอบ	ผิดชอบชั่วดีมีผัวใหม่
เที่ยงนางกลางคืนแม่มาไป	กลัวอะไรมืดค่ำกรรมของตัว
จะเที่ยวหาหมอยามนตร์ดล	ทำเสน่ห์เล่ห์กลซนหาผัว
ให้มันขลังทั้งรักทั้งกลัว	ขึ้นนั่งซังตั้งตัวเปนผู้ดี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุริยาเคืองเคียดมันเสียดสี
จึงชี้หน้าว่าอีวิฬารี	มึงพาทีเถียงแทนช่วยแค้นเคือง
กูจะตอบสำนวนไม่ควรคู่	เหมือนเอาทองไปถูรู่กระเบื้อง
ไสหัวมึงไปเสียจากเมือง	จะยักเยื้องอย่างไรเขาไม่ฟัง
อีแมวอุบาทว์ชาติขี้ข้า	มึงไม่รู้ว่าฟ้าจะเคืองหลัง
แม้นเจ้าข้ามิไปให้พ้นวัง	กูจะสั่งให้เขาไสคอไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์ฟังว่าน่ามันไส้
จะออมอดลดละมันทำไม	ตายไหนตายไปคงให้ฦๅ
จึงร้องว่าแน่คะหม่อมเมียเอก	อภิเศกขึ้นใหม่เมื่อไรฤๅ
บัญชาแทนรับสั่งนั่งชี้มือ	มาออกหน้าค่าชื่อไม่อายใจ
เจ้าสิคนสบเสียนางเมียต้น	จะฆ่าผู้ฟันคนก็ทำได้
มานั่งขับเหนื่อยปากลำบากใจ	เอาจับใส่หีบฝังเสียทั้งเปน
อีพวกเหล่าเจ้าเสน่ห์เล่ห์กล	แต่ละคนใจคอไม่พอเล่น
มันตาร้อนตาไฟมิใช่เย็น	เอาคนฝังทั้งเปนอีอัปรี
แม้นเจ้าข้าพากันวายชนม์	ถ้ารู้ถึงสิงหฬยักษี
เหมันต์ก็จะหมดทั้งธานี	อสุรีเคี้ยวเล่นเปนผักไป
ว่าพลางพานางจรลี	ลงจากปราสาทศรีที่อาไศรย
ออกนอกพระทวารวังใน	เดินไปตามถนนธานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นออกมานอกประตูเมือง	พอเรื่อเรืองรุ่งแจ้งแสงศรี
วิฬาร์ทูลความตามคดี	เมื่อเทวีประสูตรพระโอรส
ข้าระวังนั่งเฝ้าแฝงประตู	แอบดูเห็นแน่แก่ตาหมด
อีทั้งเจ็ดทุจริตคิดคด	ลักองค์โอรสใส่หีบมา
ข้าวิ่งแอบอ้อมด้อมตามไป	พอถึงต้นไทรสาขา
มันยั้งหยุดขุดหลุมที่ฉายา	แล้วฝังหีบรีบมาเสียทันที
ข้าไปดูที่ฝังสังเกตไว้	จำได้สันทัดสนัดสนี่
ทูลพลางทางรีบจรลี	นำนางเทวีไปทันใด
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพระไทรสาขา	วิฬาร์จึงแจ้งแถลงไข
มันฝังองค์พระโอรสไว้	อยู่ใต้ร่มไทรต้นนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวิญชาโฉมศรี
ดีใจเปนพ้นพันทวี	ก็ขุดลงตรงที่ฝังไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
ล่องเรือ
๏ ขุดไปไม่พบพระโอรส	นางกำสรดดิ้นโดยโหยไห้
สอื้นพลางทางถามวิฬาร์ไป	เหตุไฉนไม่พบพระลูกยา
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	วิฬาร์หลากใจเปนนักหนา
ฤๅผีสางบังหูบังตา	มาหลอนหลอกหยอกข้าดอกกระมัง
คิดแล้วนางแมวยกมือไหว้	ขอให้ได้พระกุมารเหมือนใจหวัง
เทพไทองค์ใดที่กำบัง	จะแต่งตั้งสังเวยที่ร่มไทร
ข้าจะรำฉุยฉายถวายมือ	ให้เลื่องฦๅว่าแมวนี้รำได้
บนพลางทางแลดูไป	ก็เห็นหีบที่ในหลุมนั้น
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา ฉุยฉาย
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เอาหีบมาเปิดฝาดูพลัน	จึงเห็นโอรสนั้นเปนชาย
ยกพระลูกน้อยขึ้นใส่ตัก	พิศภักตร์ลักขณาเฉิดฉาย
ทรงศรพระขรรค์สำหรับกาย	ทั้งม้ารถพรรณรายก็มีมา
นางแสนพิศวาศพระลูกรัก	จูบภักตร์แล้วทูนเหนือเกษา
พ่อคุณทูลหัวของมารดา	จะหาไหนได้เหมือนเช่นนี้
แม่คิดว่าอาสัญบรรไลย	ตามจากแม่ไปไม่เห็นผี
ร่ำพลางทางทรงโศกี	มารศรีพ่างเพียงจะขาดใจ
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นสร่างโศกาปฤกษาแมว	เราพบลูกแล้วจะไปไหน
ฤๅจะกลับหลังยังเวียงไชย	ทูลให้ทราบเบื้องบาทา
เมียท่านทำการถึงเพียงนี้	จะดูพระสามีพิพากษา
เจ้าจะเห็นอย่างไรนางวิฬาร์	จงว่ามาให้แม่แจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	วิฬาร์เคืองขัดอัชฌาไศรย
จึงตอบวาจาไปทันใด	ช่างไม่อายแก่ใจฤๅไรนา
เขาขับหนีตีด่าว่าตัวชั่ว	ยังแค่นคิดถึงผัวจะไปหา
ไม่เจ็บจำน้ำคำอีสุริยา	มันด่าว่านั้นน้อยไปเมื่อไร
ข้างผัวก็หลงงงงวย	เมียว่าไรว่าด้วยไม่ถามไถ่
จะขืนไปบอกเล่าเขาทำไม	เขาจะเชื่อที่ไหนว่าลูกตน
เมื่อรักผัวไม่คิดถึงตัวแล้ว	อีแมวก็จะไปในไพรสณฑ์
จะอุส่าห์สัญจรซอนซน	กว่าจะถึงสิงหฬเวียงไชย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาฟังแจ้งแถลงไข
แต่วิฬาร์ยังว่าน่าอายใจ	คิดมานะพระไทยขึ้นมา
จำจะผายผันสัญจร	ไปนครสิงหฬยักษา
แต่ขัดสนจนเสียด้วยมรคา	ไม่รู้ว่าตำแหน่งแห่งใด
นางจึงยอกรขึ้นเพียงผม	บังคมเทวาในป่าใหญ่
เชิญช่วยนำข้าคลาไคล	ไปถึงเวียงไชยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ รัว
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสไนยรังสรรค์
อาศน์อ่อนร้อนเร่าดังไฟกัลป์	เร่งคิดอัศจรรย์เปนพ้นนัก
จึงเล็งทิพเนตรลงมา	เห็นนางสุวิญชามีศักดิ์
มาประสบพบองค์โอรสรัก	จะไปสู่สำนักพระบิดา
จำกูจะให้นำไป	ถึงกรุงไกรสิงหฬยักษา
อย่าให้นางทนทุกข์ทรมา	เวทนาแก่องค์พระกุมาร
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงตรัสสั่งพระวิศณุกรรม์	จงจรจรัลลงไปในไพรสาร
พานางสุวิญชานงคราญ	ไปส่งถึงสถานธานี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระวิศณุกรรม์เรืองศรี
รับสั่งท้าวสุชัมบดี	บังคมลาจรลีลงมาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ กลม
๏ ครั้นถึงจึงมีวาจา	เจ้าอย่าวิโยคโศกศัลย์
เราจะมาพานางจรจรัล	ไปส่งยังเขตรขัณฑ์เวียงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชานารีศรีใส
ชื่นชมเปรมปรีดิ์ดีใจ	ยอกรบังคมไหว้เทวา
แล้วอุ้มองค์โอรสยศยง	วางลงยังราชรถา
พระวิศณุกรรม์ขับมา	วิฬาร์นำน่าคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงหิมวันต์บรรพต	ให้หยุดรถอยู่ริมภูเขาใหญ่
เห็นน้ำพุจากผาชลาไลย	อรไทยยินดีปรีดา
จึงยกเอาลูกน้อยกลอยใจ	ลงจากพิไชยรถา
พาไปสระสรงคงคา	วิฬาร์ก็พาเสด็จไป
ฯ ๔ คำ ฯ ลงสรง
๏ ครั้นชำระสระสรงพระลูกแล้ว	คลาศแคล้วจากเชิงเขาใหญ่
นางเปลื้องภูษาผ้าสไบ	ผูกเปนเปลให้เจ้าไสยา
กอดจูบลูกแก้วแล้วเชยชม	ค่อยวางลงบรรธมในเปลผ้า
นอนเสียเถิดพ่ออย่าโศกา	ปลอบพลางกัลยาก็กล่อมไป
ฯ ๔ คำ ฯ
กล่อม
๏ เจ้านอนไปเถิดแม่จะกล่อม	เจ้างามละม่อมจะไกวให้
ขวัญอ่อนอย่าอ้อนอาไลย	หลับไปเถิดพ่ออย่าโศกา
แม่ลูกมีกรรมลำบาก	ต้องตกยากนอนหลับกับเปลผ้า
นอนเสียเถิดพ่ออย่าโศกา	ปลอบพลางกัลยาก็กล่อมไป
ฯ ๔ คำ ฯ
กล่อม
๏ เจ้านอนไปเถิดแม่จะกล่อม	เจ้างามลม่อมจะไกวให้
ขวัญอ่อนอย่าอ้อนอาไลย	หลับไปเถิดพ่ออย่าโศกา
แม่ลูกมีกรรมลำบาก	ต้องตกยากนอนหลับกับเปลผ้า
แม้นอยู่เวียงวังพระบิดา	จะไสยาอู่ทองรององค์
ตื่นบรรธมนางนมจะแซ่ซ้อง	ค่อยประคององค์วางในอ่างสรง
ครั้นเห็นลูกหลับไปดังใจจง	บังอรเอนองค์ลงไสยา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ ครั้นพระสุริยันตวันชาย	แสงสายบ่ายบังพฤกษา
พระกุมารก็ฟื้นตื่นนิทรา	กัลยาโอบอุ้มเอามาพลัน
โลมลูบจูบกอดให้กินนม	เชยชมรับมิ่งสิ่งขวัญ
แล้ววางองค์ลงเหนือรถสุวรรณ	วิศณุกรรม์นำน่าพาจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ สุริยาสายัณห์ลงรอนรอน	ก็ถึงพระนครท้าวยักษี
เทวาลากลับไปทันที	เทวีอุ้มลูกคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เดินพลางทางทรงโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
ชวนนางวิฬาร์ผู้ร่วมใจ	รีบไปเฝ้าองค์พระบิดา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงท้องพระโรงรูจี	เทวีคิดเกรงท้าวยักษา
ยั้งหยุดยืนแฝงทวารา	ตรึกตรองกิจจาจะเพ็ดทูล
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬราชนเรนทร์สูร
สถิตย์เหนือแท่นรัตน์เรืองจำรูญ	พร้อมมูลข้าเฝ้าท้าวพระยา
ว่าขานกิจการนัคเรศ	ให้เขม่นไนยเนตรทั้งซ้ายขวา
พระยายักษ์นิ่งนึกตรึกตรา	จะได้ลาภฤๅว่าจะได้ทุกข์
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ แต่ก่อนร่อนชะไรไม่เคยเปน	จะพูดเล่นเจรจาไม่ผาศุก
จึงตรัสเรียกกระดานหมากรุก	มาทรงเล่นกับมุขมนตรี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุวิญชาโฉมศรี
แอบประตูดูองค์อสุรี	เห็นท่วงทีเริงรื่นชื่นบาน
อุ้มองค์ลูกน้อยกลอยใจ	ร้องไห้เข้าไปตรงน่าฉาน
ก้มเกล้าประนตบทมาลย์	นงคราญซวนซบสลบลง
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬเร่งคิดพิศวง
แปลกนางสุวิญชาโฉมยง	ด้วยพระองค์ชราหูตามัว
พิศดูเอ๊ะนี่มีธิดา	เปนไรมาสลบซบหัว
ท้าวค่อยประคองต้องตัว	ลูบทั่วสรรพางค์นางเทวี
ตรัสเรียกเท่าไรก็ไม่ขาน	พระยามารเรียกหมออึงมี่
พลางทรงนวดฟั้นให้ทันที	เสนีนิ่งได้ไม่ช่วยกู
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นนางค่อยฟื้นสมประดี	เทวียังทรงกรรแสงอยู่
ประคอบปลอบเล้าโลมนางโฉมตรู	จะใคร่รู้เนื้อความจึงถามไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จอมเอยจอมขวัญ	เหมันต์เกิดเข็ญเปนไฉน
ฤๅผัวเจ้าเขาทำให้ช้ำใจ	ได้ลำบากยากไร้อับจน
มีธุระอะไรนะบังอร	จึงมายังนครสิงหฬ
เหตุไรไม่มีรี้พล	มาแต่สองคนกับอีแมว
นี่ลูกเต้าของใครได้ไหนมา	ดูหน้าตายิ้มย่องผ่องแผ้ว
ยังเล็กนักได้สักกี่เดือนแล้ว	ลูกแก้วจงแถลงแจ้งกิจจา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาบังคมก้มหน้า
นางคิดพิดทูลแต่อัชฌา	ด้วยกลัวจะโกรธาพระสามี
เดิมยกลูกให้พระไชยเชฐ	ไปจากนัคเรศยักษี
เธอร่วมเรียงเลี้ยงลูกไว้ดิบดี	มิได้มีอาธรรม์อันใด
เมื่อจะเกิดเหตุนั้นลูกครรภ์แก่	เปนกรรมแต่หนหลังมาซัดให้
เขาบอกข่าวช้างเผือกที่ในไพร	พระสามีดีใจไปคล้องช้าง
ข้าคลอดลูกชายภายหลัง	เพื่อนเมียมานั่งอยู่รอบข้าง
สมคเนเล่ห์กลอีเจ็ดนาง	จะแกล้งล้างผลาญข้าให้บรรไลย
เอาลูกน้อยนี้ใส่ในหีบผ้า	ให้ทาษาไปฝังนอกกรุงใหญ่
พอผัวกลับมาถึงเวียงไชย	มันเอาท่อนไม้ไปให้ดู
พระไชยเชฐนั้นไม่ทันคิด	จำจิตรขับข้าด้วยอดสู
อันที่ฝังลูกยาวิฬาร์รู้	มาขุดดูได้ลูกที่ต้นไทร
เดชะสมภารพระหลานขวัญ	เทวัญเอารถลงมาให้
แล้วช่วยพามาส่งถึงกรุงไกร	จงทราบใต้บาทบงสุ์พระทรงฤทธิ์
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬฟังเรื่องให้เคืองจิตร
จึงว่าชะไชยเชฐช่างไม่คิด	ถึงชอบผิดก็ควรจะบอกกู
น้อยฤๅขับไล่ไม่ไว้หน้า	ให้พ่อตาอัปรยศอดสู
มันเชื่อฤทธิ์จะลองฝีมือดู	เห็นว่ากูแก่เถ้าจะเข้าโลง
เมื่อเมียมันพาลผิดฤษยา	เห็นตัวอิจฉาอยู่โต้งโต้ง
อ้ายคนหลับตาบ้าลำโพง	โป้งโย้งพูดฮึกไม่ตรึกตรา
งมเงาแล้วมิหนำซ้ำจองหอง	ถ้าอยู่ใกล้จะถองให้หนักหนา
จำจะหามาถามตามกิจจา	มันจะว่าอย่างไรจะใคร่ฟัง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์แค้นคิดถึงความหลัง
เห็นนางทูลปิดงำอำปลัง	นี่เนื้อยังรักผัวกลัวจะเคือง
วิฬาร์ขัดใจเข้าไปทูล	ว่านางเล่าเค้ามูลไม่สิ้นเรื่อง
พอผัวเขากลับมาถึงเมือง	มันยักเยื้องยุยงให้โกรธา
หม่อมเมียว่าไรก็เปนนั่น	สารพันแคะไค้พิไรว่า
ไม่ไต่ถามความพิจารณา	สั่งให้เข่นฆ่านางโฉมตรู
หากสี่พี่เลี้ยงมาขอไว้	ทั้งเจ้าข้าจึงได้รอดอยู่
เธอว่ายับขับเสียไม่เลี้ยงดู	นางผัดพอเช้าตรู่จะจรลี
เธอยิ่งกราดเกรี้ยวเคี่ยวเข็น	ถ้าขืนอยู่ก็เห็นจะเปนผี
ข้าจึงพานางมาในราตรี	ปิ้มชีวีจะม้วยด้วยเจ็บใจ
ทั้งผัวเมียเขารุมกันด่าว่า	หาเกรงใต้บาทาผ่านฟ้าไม่
ขันคึกฮึกฮักเปนพ้นไป	ว่าจะสู้ภูวไนยไม่พรั่นพรึง
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬพิโรธโกรธขึ้ง
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดอึง	สุวิญชาดูดู๋มึงไม่บอกกู
ช่างรักผัวกระไรกระนี้หนอ	ให้หม่อมพ่อไชยเชฐมาลบหลู่
ความโตความใหญ่พ่อไม่รู้	หากวิฬาร์ลูกกูมันเจ็บอาย
อัปรยศครั้งนี้เปนที่สุด	ถึงชีวิตรม้วยมุดก็ไม่หาย
มันดูหมิ่นถิ่นแคลนกูมากมาย	จะปล่อยแก่แก้อายไม่เกรงมัน
ชะไอ้ไชยเชฐลูกเขย	คงได้เล่นกันเหวยอย่าคึกขัน
ขัดเขมรเปนเกลียวเคี้ยวฟัน	โจนจากแท่นสุวรรณทันที
เขี้ยวงอกออกข้างละสามวา	ไนยนาดังแสงพระสุริย์ศรี
สำแดงแผลงฤทธิ์อสุรี	เพียงพื้นปัถพีจะโทรมทรุด
ฯ ๑๐ คำ ฯ คุกภาษ
๏ จับศรสพายแล่งแกว่งตระบอง	ขึ้นคาดกลองสำคัญชั้นสุด
แล้วให้เตรียมทัพสำหรับยุทธ	กู้จะไปรบมนุษย์เมืองเหมันต์
พระยามารมายังเกยลา	ยืนท่าพหลพลขันธ์
ร้องเรียกโยธีนี่นัน	หุนหันฮึดฮัดขัดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นพร้อมเสร็จเสด็จขึ้นทรงรถ	ยกอสุรจัตุรงค์ทัพใหญ่
กระทืบบาทเร่งราชรถไชย	ออกไปจากวังไม่รั้งรอ
ฯ ๒ คำ ฯ กราว
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาขวัญหนีดีฝ่อ
วิ่งตะกายน้ำลายไม่ติดคอ	กลัวพ่อจะไปฆ่าพระสามี
ตามยุดท้ายรถกำสรดพลาง	นวลนางร้องทูลท้าวยักษี
จงผินภักตรามาพาที	เทวีครวญคร่ำร่ำวิงวอน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าพระองค์ผู้ทรงเดช	โปรดเกษลูกมั่งจงยั้งก่อน
พระจะยกพลมารไปราญรอน	ทำโทษโรธกรกับเขาไย
คิดเห็นเปนกรรมลูกเที่ยงแท้	จึงได้แต่ทุกข์ทนหม่นไหม้
พลัดพรากพ่อแม่มาเดินไพร	นี่หากได้พึ่งบาทพระบิดา
ชีวิตรจึงรอดไม่วอดวาย	ทั้งกุมารหลานชายเปนศุขา
ครั้งนี้มิทรงพระเมตตา	ก็จะเปนเวราแก่ข้านี้
ประทานโทษเถิดทูลกระหม่อมเอ๋ย	อย่าไปเลยจงคืนเข้ากรุงศรี
ให้เห็นแก่นัดดาของภูมี	เทวีทูลพลางทางโศกา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬให้คิดเสนหา
เหลียวมาปลอบองค์พระธิดา	อย่าโศกาอาวรณ์ร้อนรน
จึงมีสิงหนาทประกาศร้อง	ให้เลิกกองทัพกลับเข้าสิงหฬ
ง่าหัดถ์รับนางนฤมล	ขึ้นนั่งบนรถาแล้วพาที
พ่อขัดใจไชยเชฐมันดูแคลน	เจ็บแค้นดังหัวอกเปนฝี
หากสงสารหลานน้อยคนนี้	ดับโมโหเสียทีเอาบุญไว้
ตรัสพลางทางเหลือบเห็นวิฬาร์	รื้อคิดโกรธาขึ้นมาใหม่
ชังลูกชังหลานงุ่นง่านใจ	แกว่งตระบองร้องให้กลับรถ
เสนาเร่งขับพลขันธ์	จะไปเหยียบเหมันต์ให้แหลกหมด
กูจะได้แก้แค้นแทนทด	กระทืบบาทเร่งรถรีบไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาอกสั่นหวั่นไหว
วอนว่าพาทีพิรี้พิไร	พระบิตุรงค์จงได้เมตตา
หลานน้อยนี้จะเปนกำพร้าพ่อ	ลูกขอประทานโทษา
ทูลพลางนางซบภักตรา	กอดบาทพระบิดาโศกาไลย
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬกลับคิดพิศมัย
จึงโลมเล้าธิดายาใจ	อย่าร้องไห้ไปเลยนะลูกรัก
พ่อคิดแค้นขึ้นมาก็งุ่นง่าน	จะใคร่ยกพลมารไปหาญหัก
อันโทษตัวผัวเจ้ามันฮึกฮัก	จะยกให้หลานรักอย่าทุกข์ร้อน
แล้วดำรัสตรัสร้องเปรยไป	ลูกหลานมันร้องไห้ไม่หยุดหย่อน
ให้กลับพหลพลนิกร	คืนเข้าพระนครมิทันช้า
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนปราสาท	เสด็จนั่งเหนืออาศน์อันเลขา
เชยชมพระราชนัดดา	เปนที่เสนหาพระยายักษ์
ขนานนามประทานหลานชาย	ชื่อนารายน์ธิเบศร์สมศักดิ์
ให้พี่เลี้ยงนางนมพร้อมพรัก	บำรุงรักษ์พระกุมารสำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๒ พระไชยเชฐตามนางสุวิญชา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวธรรมึกเปนใหญ่
แต่ละห้อยคอยหาพระดไนย	มิได้เปนศุขสักเวลา
จึงตรัสกับมเหษีพี่ทุกข์นัก	ลูกรักของเรานี้ไปป่า
จะคล้องช้างอยู่กลางพนาวา	ฤๅกลับมายังไม่ถึงธานี
สงสารสุวิญชาทรงครรภ์	จะเปนฉันใดอยู่ไม่รู้ที่
จำจะไปเยี่ยมเยือนเทวี	ให้แจ้งเหตุร้ายดีประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงชวนพระมเหษีบังอร	บทจรจากแท่นที่อาไศรย
สองกระษัตริย์ลีลาคลาไคล	เสด็จไปปราสาทพระโอรส
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงแลดูประตูปิด	ประหลาดจิตรเงียบเชียบไปไหนหมด
พระดำเนินเดินเที่ยวเลี้ยวลด	รอบปราสาทโอรสด้วยสงกา
จึงร้องเรียกสุวิญชานารี	ชนนีบิตุรงค์ลงมาหา
หลับไปฤๅไรไม่พูดจา	แก้วตาเปิดรับพ่อฉับไว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐทอดถอนใจใหญ่
แว่วเสียงพระชนกก็ตกใจ	พรั่นตัวกลัวไภยเปนสุดคิด
ด้วยขับไล่สุวิญชาบังอร	ไม่ทูลก่อนทำตามอำเภอจิตร
กลัวความทั้งนี้จะมิมิด	ทรงฤทธิ์อ้นอั้นตันใจ
จึงค่อยย่องมามองเมียงดู	เปิดประตูมิใคร่จะออกได้
จำเปนก็จำออกไป	บังคมไหว้ทั้งสองกระษัตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์เห็นองค์โอรสา
สกิดบอกมเหษีโสภา	หน้าตาลูกเราเศร้าโศกไป
ดูท่วงทีกิริยาไม่สบาย	ดีร้ายชรอยจะเจ็บไข้
จึงตรัสถามไปพลันทันใด	เจ้ามาถึงเมื่อไรนะลูกยา
ซึ่งว่าช้างเผือกพลายพัง	ได้พบมั่งฤๅไม่ที่ในป่า
จริงเหมือนหนังสือเขาถือมา	ฤๅว่าเหตุผลประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐทูลแจ้งแถลงไข
ลูกอุส่าห์จัดแจงเสียแรงไป	เชือกบาศเชือกใช้ก็เตรียมครบ
หมายใจว่าจะได้ช้างสำคัญ	ด้นดั้นในป่าเที่ยวหาจบ
ชั้นแต่รอยเท้าก็ไม่พบ	พอครบเจ็ดวันก็รีบมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์สุริวงศ์นาถา
จึงตรัสแก่องค์พระลูกยา	สงสารสุวิญชาทรามไวย
นางไกลชนนีบิตุรงค์	เจ้าจงเอาใจดูหูใส่
จะคลอดลูกคลอดเต้าไม่เข้าใจ	ให้นอนฟืนนอนไฟอย่าใจเบา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐบังคมก้มเกล้า
คิดเสียดายสุวิญชานงเยาว์	จึงทูลเล่าเนื้อความตามกิจจา
ลูกไปป่ามาถึงไม่ทันนั่ง	เห็นท่อนไม้มาตั้งอยู่ตรงหน้า
เจ็ดนางว่าลูกสุวิญชา	เกิดมาเปนกระลีไม่ดีจริง
สองพระองค์จงโปรดปรานี	ลูกนี้อับอายชายหญิง
เขาว่าขานมีพยานอ้างอิง	พิเคราะห์ความงามจริงข้างสุริยา
ให้เคืองขัดอัดอั้นตันจิตร	สุดคิดที่จะงดอดโทษา
จึงขับไล่นางไปกับวิฬาร์	ออกนอกทวาราแต่คืนนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ธิราชเรืองศรี
ได้ฟังคั่งแค้นแสนทวี	จึงว่าแก่มเหษีทรามไวย
ดูดู๋ไชยเชฐทนงศักดิ์	ฮึกฮักไม่บอกเล่าเราผู้ใหญ่
ที่ไหนมั่งลูกคนเปนท่อนไม้	ผิดเพศวิไสยในแผ่นดิน
เราก็ได้มีเมียมาเสียหนัก	จนฟันหักหัวหงอกไปหมดสิ้น
เกิดมาแก่จะตายพึ่งได้ยิน	ช่างเชื่อลิ้นหลงกลคนมารยา
ชิชะขอบใจไชยเชฐ	ฤทธิ์เดชสุงสิงหยิ่งนักหนา
ทำตามลำพังอหังการ์	ไม่เกรงศักดาพระยามาร
ว่าแล้วสั่งสี่พี่เลี้ยงพลัน	จงเกณฑ์กันพลเรือนแลทหาร
ไปติดตามสุวิญชานงคราญ	เที่ยวค้นดูทุกบ้านแลดงดอน
แม้นประสบพบนางเทวี	ว่าเรานี้ให้คืนเข้ามาก่อน
จะถามดูให้รู้โทษกร	อ้อนวอนว่ากล่าวทั้งวิฬาร์
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกษา
ต่างถวายบังคมแล้วไคลคลา	ออกมาบอกเวรเกณฑ์กัน
เรียกหาบ่าวไพร่วุ่นวาย	จัดแจงแต่งกายขมีขมัน
ครั้นเสร็จก็รีบจรจรัล	แยกกันไปตามมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ออกนอกภารามาถึง	ทางหนึ่งจะเข้าประตูป่า
เที่ยวดูสำคัญสัญญา	ก็พบรอยวิฬาร์จำปาทอง
ทั้งสี่ยินดีปรีดา	หัวเราะร่ากระหยิ่มยิ้มย่อง
ให้บ่าวสนิทติดพี่น้อง	เปนนายกองเก็บดอกจำปาไป
แล้วรีบตามทรามไวยจะให้ทัน	ด้นดั้นเดินมาในป่าใหญ่
สักครู่หนึ่งก็ถึงต้นไทร	แลไปเห็นหีบก็สงกา
ต่างวุ่นวิ่งชิงกันเข้าเพ่งพิศ	ปลาดจิตรเปิดดูเห็นภูษา
จำปาทองตกกลาดดาษดา	พี่เลี้ยงพูดจาหารือกัน
แล้วแยกย้ายเดินไปด้อมมอง	เที่ยวท่องตามไปในไพรสัณฑ์
บ้างระวังนั่งเฝ้าของสำคัญ	บ้างชวนกันขึ้นบนต้นไม้ดู
บ้างเที่ยวไปพบรอยอัศดร	ซอกซอนเที่ยวหาเปนหมู่หมู่
ไม่ประสบพบนางโฉมตรู	ต่างกู่บ่าวไพร่มาพร้อมกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จงปฤกษาหารือกันทั้งสี่	เรานี้จำจะรีบผายผัน
ไปทูลความตามได้ของสำคัญ	ทรงธรรม์จะโปรดประการใด
ครั้นจะเที่ยวหาองค์นงลักษณ์	ไม่ประจักษ์ว่าไปตำบลไหน
ว่าแล้วก็พากันคลาไคล	บ่าวไพร่แบกหีบรีบตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงตรงเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าบังคมเหนือเกษา
แล้วกราบทูลความตามกิจจา	เดิมข้าไปถึงชายไพร
พบรอยเท้าแมวเปนแถวถ้อง	ดอกจำปาทองก็ใหม่ใหม่
จึงตามรอยดำเนินเดินไป	ถึงต้นไทรได้หีบกับผ้านี้
ทั้งจำปาทองก็กองกลาด	ผิดประหลาดไม่พบนางโฉมศรี
ข้าเที่ยวดูในดงพงพี	พบแต่รอยพาชีรอยรถ
ครั้นดั้นด้นค้นหาต่อไป	รอยรถมโนไมยก็หายหมด
สุดที่จะเที่ยวเลี้ยวลด	พระทรงยศจงทราบฝ่าธุลี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวธรรมึกเรืองศรี
เห็นหีบกับสไบของเทวี	ภูมีสงไสยในวิญญา
จึงตรัสแก่มเหษีทรามไวย	พิเคราะห์ไปสมสิ้นดังเราว่า
เจ้าจะเห็นอย่างไรให้ว่ามา	อันนางสุวิญชานงเยาว์
อีเหล่านี้ฤษยาสาธารณ์	เอาท่อนไม้ใส่พานว่าลูกเขา
เฝ้าตะบอยบอกผัวยั่วเย้า	อนิจาลูกเราช่างเบาความ
ถึงจะเปนกาลีดีชั่ว	เมียของตัวเปนไรไม่ไต่ถาม
ผิดชอบก็ไม่รู้วู่วาม	ขับไล่เล่นตามสบายใจ
นี่แน่ไชยเชฐลูกเอ๋ย	กระไรเลยงวยงงหลงใหล
จงพินิจพิศดูผ้าสไบ	เห็นเจ้าจะจำได้ดอกกระมัง
อันหีบใหญ่ใบนี้อยู่กลางดง	มันคงจะใส่เอาไปฝัง
แต่จนใจว่าไปก็อำปลัง	จะคอยฟังถ้อยคำสุวิญชา
เออสิ่งของร่องรอยก็พบสิ้น	จะแทรกดินบินไปไหนหนักหนา
อ้ายทั้งสี่พี่เลี้ยงมึงกลับมา	มุสาเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
เสียแรงกู้ไว้เนื้อเชื่อใจ	ช่างนิ่งได้มุดหัวอยู่กับบ้าน
ชอบแต่เฆี่ยนให้หลังเปนทาลาน	การงานหนักเบาไม่เข้าใจ
ฯ ๑๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วสัจจาอัชฌาไศรย
เคืองแค้นลูกยาแล้วว่าไป	นั่งดูอยู่ไยไม่พาที
ของนี้จำได้ฤๅไม่เล่า	ลูกเต้าอะไรที่ไหนนี่
พลอยเฟือนเปื้อนปนเจ้าคนดี	ช่างไม่มีความคิดสักนิดเดียว
เชื่อลิ้นหลงกลคนโกหก	มีแต่พกโมโหฉุนเฉียว
ใจคอพอดีกระนี้เจียว	จะบอกแม่คำเดียวไม่น้อยใจ
นิจาเอ๋ยสุวิญชาบังอร	จะซอกซอนไปตำบลหนไหน
จะอดอยากลำบากประการใด	ว่าพลางอรไทยก็โศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐสุริวงศ์เรืองศรี
เห็นองค์สมเด็จพระชนนี	โศกีรำพรรณว่าไป
คิดถึงเมียเสียใจอาไลยนัก	พระเมินภักตร์ผินผันกลั้นร้องไห้
พลางหยิบดอกจำปาผ้าสไบ	ภูวไนยแลเล็งเพ่งพิศ
แล้วทูลสองพระองค์ทรงเดช	จงโปรดเกษเกษีลูกนี้ผิด
เพราะโมโหหุนหันไม่ทันคิด	อกุศลดลจิตรให้เปนไป
หากสี่พี่เลี้ยงเข้ากั้นกาง	ขอโทษนางอ้อนวอนเปนไหนไหน
จึงมิได้ฆ่าฟันให้บรรไลย	ขับไล่เสียจากภารา
เดชะบุญนางตลอดรอดฝั่ง	อีคนชังคนคิดฤษยา
จะเสี่ยงสับแล่เนื้อเอาเกลือทา	แก้แค้นแสนสาแก่ใจมัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวธรรมึกนึกหุนหัน
จึงตรัสว่าไม่เห็นถึงเช่นนั้น	น้อยฤๅให้ฆ่าฟันกัลยา
นี่หากอ้ายทั้งสี่พี่เลี้ยง	มันว่ากล่าวบ่ายเบี่ยงเปนนักหนา
ยังขับไล่เสียจากภารา	งามหน้าแล้วคราวนี้ดีแท้
จะพูดไปเหนื่อยเปล่าไม่เข้าข้อ	ถึงเปนพ่อก็ทำไมกับคนแก่
นับวันแต่จะเฟือนเชือนแช	ไม่รู้คุ้งรู้แวประตูไร
แต่คิดมาฤๅหนึ่งจะต้องว่า	จะพลอยพาความผิดถึงผู้ใหญ่
หยาบหยามทำตามอำเภอใจ	ยิ่งกว่าข้าสินไถ่ที่ได้มา
ถ้านางไปทูลท้าวกล่าวโทษ	จะกริ้วโกรธขัดแค้นแสนสา
ก็จะยกพวกพลอสุรา	รีบมาเคี้ยวกินสิ้นทั้งเมือง
จงเร่งคิดติดตามทรามไวย	ไปแก้ไขทูลความตามเรื่อง
ชี้แจงบรรยายให้หายเคือง	เร่งออกจากเมืองในวันนี้
ว่าพลางชวนนางแก้วสัจจา	ลีลาลงจากปราสาทศรี
พร้อมสนมกำนัลขันที	ภูมีเสด็จคลาไคล
ฯ ๑๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐรัศมีศรีใส
ครวญคร่ำกำสรดระทดใจ	อยู่ในแท่นที่ศรีไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ
พระยาโศก
๏ ทอดองค์ลงนอนเหนืออาศน์	กรก่ายพระวิลาศละห้อยหา
คิดคนึงถึงโฉมสุวิญชา	ให้มีความเมตตาอาไลยนัก
แต่เจ้าพลัดพรากจากบุรี	พี่นี้วิตกเพียงอกหัก
จากเมียเสียทั้งพระลูกรัก	ทรงศักดิ์รัญจวนครวญคราง
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้สุวิญชาของผัวเอ๋ย	บาปสิ่งไรเลยเราเคยสร้าง
บันดาลดลให้มีอีเจ็ดนาง	มันเกิดมาตามล้างในชาตินี้
จึงพเอิญให้ผัวมัวนิยม	สมาคมคบพวกเดียรถีย์
ไม่รู้กลคนกาฬกิณี	จึงเสียมิ่งมารศรีน่าน้อยใจ
สงสารปานนี้นางโฉมตรู	จะไปอยู่แห่งหนตำบลไหน
ฤๅจะตายวายวางเสียกลางไพร	ฤๅจะไปได้ถึงพระบิดร
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนเทวศ	ชลเนตรซึมซาบอาบหมอน
พระโศกศัลย์กรรแสงถึงบังอร	แน่นอนสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุริยาเสนหา
เห็นพระโฉมยงทรงโศกา	สอื้นถึงสุวิญชาก็พรั่นใจ
จึงเรียกนางอุบลวดี	ครั้งนี้เราจะคิดเปนไฉน
หยูกยาอาคมที่ทำไว้	ก็เสื่อมคลายหายไปทุกเวลา
พระรื้อครวญคร่ำรำพึง	คิดถึงสุวิญชาเปนหนักหนา
แม้นตามไปได้ตัวกลับมา	เบื้องน่าก็จะเกิดวุ่นวาย
จำเราจะพากันขึ้นไป	เยาะเย้ยไยไพพระโฉมฉาย
ให้เธออัปรยศอดอาย	แล้วเดินกรายตรงไปไม่รั้งรอ
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
เย้ย
๏ ครั้นถึงจึงเข้าผลักไส	ทุกข์ร้อนถึงใครกระนี้หนอ
เฝ้าครวญคร่ำน้ำเนตรยังคลอคลอ	เห็นต่อจะรำฦกถึงเมียรัก
นางสุวิญชาเปนกาลี	พเอิญมีลูกอ่อนเปนท่อนสัก
ยังอาไลยในหญิงทรลักษณ์	ไม่อายภักตร์นักสนมกรมใน
เขาจะว่าพระองค์หลงเมีย	ขับไล่ไปเสียแล้วร้องไห้
นางอื่นหมื่นแสนแน่นไป	มิใช่สัตรีมีจำเภาะ
ไม่เหมือนนางหน้านวลไม่ควรคู่	แต่เจ้าสุวิญชาจะพาเหาะ
เดี๋ยวนี้พรากจากท้าวเปนคราวเคราะห์	ไปสืบเสาะตามหาเอามาซิ
รักเมียสุดอย่างห่างไม่รอด	เปนไรไม่กอดกันไว้สิ
ขับเสียจากวังแล้วนั่งมิ	สิ้นสติมึนตึงตลึงตะไล
สมเพชเวทนาน่าหัวร่อ	ทุกข์ร้อนงอนหง่อเหมือนจับไข้
รู้กระนี้ขับเมียเสียทำไม	แล้วจะมาอาไลยเมื่อปลายมือ
น้ำลายคายถ่มลงถึงดิน	จะกลับคืนกลืนกินไม่เกลียดฤๅ
ไพร่บ้านพลเมืองจะเลื่องฦๅ	อึงอื้อไปทั่วทั้งเหมันต์
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเคืองแค้นแสนศัลย์
งุ่นง่านดาลเดือดดุดัน	ขบฟันเกรี้ยวกราดตวาดไป
เหม่อีขี้ข้าหน้าเปน	มาเยาะเย้ยกูเล่นฤๅไฉน
กูขับเมียกูเสียก็เพราะใคร	พวกมึงฤๅมิใช่มายุยง
มึงอย่าพักชมชื่นรื่นรวย	ชีวิตรมึงจะม้วยเปนผุยผง
แม้นตามไปได้สมดังใจจง	จะปลดปลงทั้งโคตรอีเจ็ดคน
วันนั้นเสียความไม่ถามไถ่	กูหลงเชื่ออีใจอกุศล
ไม่ทันคิดพิเคราะห์ดูเล่ห์กล	บันดาลดลจิตรใจให้ขับน้อง
มึงทั้งเจ็ดคนอีชาติข้า	เห็นกูไปมาก็จองหอง
ทำแก่เนื้อแก่ตัวหนังหัวพอง	เหมือนกิ้งก่าได้ทองผูกคอไว้
กูได้หีบมาเปนสำคัญ	จะได้เล่นเห็นกันให้จงได้
ช่างพันผูกว่าลูกเปนท่อนไม้	นั่นเล่ห์กลของใครอีมารยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุบลวดีเสนหา
เคืองค้อนย้อนตอบพระวาจา	ถึงหีบหับได้มาไม่ตกใจ
ใครยั่งยืนว่าข้าทำร้าย	อันจะคิดตัวตายอย่าสงไสย
ถึงจะดำน้ำลุยไฟ	ไม่ย่อท้อต่อใครอย่าสงกา
สิได้หีบมาเห็นเปนสำคัญ	ก็เชิญไปตามกันที่ในป่า
เกลือกว่าจะพบพระลูกยา	จะได้พามาให้พร้อมพรัก
ข้านี้ขี้ข้าอยู่ในเรือน	มันไม่เหมือนหม่อมแม่เจ้าท่อนสัก
แต่ขับไล่ไปแล้วยังร่ำรัก	จนพระภักตร์ดูดำดังหมึกทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเคืองแค้นแสนสา
ดูดู๋ลิ้นลมเจรจา	ต่อล้อเล่นหน้าคารมดี
อุส่าห์เร่งขึ้นเสียงเถียงให้อึง	หัวมึงจะขาดอยู่ที่นี่
พระกริ้วโกรธนักดังอัคคี	เหม่อีกาลีมึงเย้ยใคร
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ศัพท์ไทย
๏ ว่าเอยว่าแล้ว	ฉวยพระขรรค์แก้วเลี้ยวไล่
ทุดอีจรรไร	วิ่งไปไยนา
ปากกล้าสาหัส	กูจะตัดเกษา
อีเจ้ามารยา	ขี้ข้าอาธรรม์
พระยิ่งโกรธเกรี้ยว	ไล่เลี้ยวห้ำหั่น
กระชิดติดพัน	ฟาดฟันวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
รื้อ
๏ เจ็ดเอยเจ็ดนาง	เถียงพลางวิ่งพลางไม่เข้าใกล้
เขาว่าถูกใจ	ออกไล่ฆ่าฟัน
คลั่งถึงเมียรัก	ฮึกฮักหุนหัน
ว่าพลางพากัน	พัลวันวิ่งไป
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ อีเอยอีเจ็ดคน	ยังขึ้นเสียงเถียงลนเทลาะได้
กล้าดีหนีไย	อีใจฉกรรจ์
หัวมึงจะพับ	ลงกับพระขรรค์
ว่าพลางทรงธรรม์	ไล่ฟันกัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นเห็นเจ็ดนางหนีไป	คั่งแค้นพระไทยเปนนักหนา
หวนรำฦกตรึกถึงสุวิญชา	เสด็จมายังพระโรงรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	ประภาษสั่งพี่เลี้ยงทั่งสี่
ให้ผูกม้าเตรียมพลมนตรี	พรุ่งนี้น้องจะไปไพรวัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วผายผัน
มาจัดพลผูกม้าเครื่องสุวรรณ	เตรียมท่าทรงธรรม์ที่เกยลา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐฦๅเดชทุกทิศา
ครั้นสว่างส่างแสงพระสุริยา	เสด็จมาสระสรงสาคร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ทรงเครื่องประดับสรรพเสร็จ	ขัดพระขรรค์ใจเพ็ชร์สพักศร
แล้วลีลามาทรงอัศดร	ให้เลิกพลนิกรไคลคลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ชมดง
๏ พระเสด็จเข้าในไพรไพฤกษ์	คนึงนึกถึงเจ้ายอดเสนหา
พลางชมรุกขชาติดาษดา	บ้างทรงผลผกาอรชร
หอมหวนอวลอบมารวยริน	กลั้วกลิ่นเหมือนกลิ่นดวงสมร
พระผันแปรแลเห็นทิชากร	บ้างบินร่อนเรียกคู่บ้างจับคอย
เบญจวรรณจับวัลิพันอุโลก	ถวิลวันวิโยคที่โศกสร้อย
กระลิงจับไม้กระลิงลอย	เหมือนขับไล่สาวน้อยให้คลาศแคล้ว
นกหว้าจับไม้ขานางนอน	เหมือนน้องวอนว่าพี่อยู่แจ้วแจ้ว
นกกระเตนเต้นไต่ต้นซ้องแมว	เหมือนน้องแก้วไต่เต้าตามวิฬาร์
ชมพลางทางคนึงถึงเมียรัก	พระทรงศักดิ์เศร้าสร้อยละห้อยหา
ไม่แลดูหมู่ไม้สกุณา	รีบเร่งอาชาจรลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ตะนาว
๏ เดินพลางทางเห็นจำปาทอง	เรี่ยรายก่ายกองตามวิถี
ทั้งรอยแมวขุดคุ้ยปัถพี	จึงบอกสี่พี่เลี้ยงมิได้ช้า
อันนวลนางมาทางสิงหฬได้	น้องนี้ดีใจเปนหนักหนา
ชรอยเจ้าเศร้าโศกไคลคลา	ดอกจำปาจึงตกตามทางไป
แล้วสั่งบรรดาพวกพล	ให้ดั้นด้นค้นคว้าในป่าใหญ่
สั่งพลางทางขับมโนไมย	ตามรอยดอกไม้ไปดู
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ร้องเชิดฉิ่ง
๏ เห็นจอมปลวกตอไม้หมายว่าน้อง	พระก้มองค์ลงมองอยู่เปนครู่
ครั้นแลไปมิใช่นางโฉมตรู	ให้คิดอายอดสูในพระไทย
เห็นเงาไวไวอยู่ในรก	รื้อขับม้าหกมาดูใหม่
เข้าใกล้มิใช่นางทรามไวย	ชลไนยไหลหลั่งลงหลังม้า
ได้ยินเสียงดุเหว่าเร่าร้อง	เอ๊ะเสียงน้องโน่นแล้วกระมังหนา
ฟังไปมิใช่เสียงสุวิญชา	พระทรงโศกาแล้วคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นถึงปลายแดนเมืองสิงหฬ	ให้พักพลหยุดอยู่ในป่าใหญ่
พระตรัสแก่พี่เลี้ยงทันใด	เราจะตั้งแรมไรอยู่ที่นี้
จะได้ซับซาบดูให้รู้ข่าว	ว่านางมาถึงท้าวยักษี
ฤๅเวียนวนหลงอยู่พนาลี	จะได้ยกโยธีไปเที่ยวค้น
พี่ออกไปบอกเสนา	ให้ตั้งพลับพลาพนาสณฑ์
อย่าเกรียวกราวป่าวร้องจงทุกคน	รู้ถึงสิงหฬจะวุ่นวาย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งแล้วผันผาย
จึงเรียกหาบรรดาตัวนาย	แล้วบรรยายสั่งความตามบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาตำรวจในซ้ายขวา
ให้บ่าวไพร่ตัดไม้เกี่ยวคา	มาปลูกพลับพลาฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐเฉิดฉัน
พอพระสุริยาสายัณห์	จรจรัลขึ้นสู่พลับพลาไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	จะดำรัสตรัสประภาษก็หาไม่
ให้คิดรำพึงคนึงใน	ถึงนางทรามไวยสุวิญชา
ครั้นเพลาพลบค่ำย่ำฆ้อง	เสียงนกหกร้องก้องป่า
จึงเสด็จเข้าในที่ไสยา	เอนองค์ลงนิทราไม่มีสบาย
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ ประธมไพร
ช้าปี่
๏ พระแน่นอนถอนทอดใจใหญ่	คิดใคร่ครวญไปฤไทยหาย
กูขับเมียเสียรู้อีแสนร้าย	มันอุบายพูดภ้อล่อลวง
พอฉุกจิตรคิดกลับสิขับแล้ว	ดังดวงแก้วตกลงชเลหลวง
น้อยใจเจ็บช้ำระกำทรวง	มันแกล้งเด็ดเอาดวงชีวิตรไป
แต่จากมิ่งเมียขวัญจนวันนี้	ผัวจะมีความศุขก็หาไม่
เจ้าคิดถึงพี่บ้างฤๅอย่างไร	ฤๅจะแค้นเคืองใจไม่ไยดี
นิจาเอ๋ยป่านนี้สุวิญชา	จะอยู่ป่าฤๅจะอยู่ในกรุงศรี
พระรัญจวนครวญหาในราตรี	จนม่อยหลับไปกับที่ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
อยู่ในสิงหฬภารา	จนชัณษาอายุได้เจ็ดปี
รูปทรงลม่อมพร้อมพริ้ง	งามยิ่งเทวาในราษี
เสวยรมย์สมบัติสวัสดี	กับพระชนนีโฉมตรู
เมื่อวันจะพบพระบิตุเรศ	ให้บังเหตุโอรสคิดอดสู
น่าเจ็บใจใครหนอเปนพ่อกู	จึงถามมารดาดูทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ อันพระบิตุเรศของลูกรัก	ไม่รู้จักรูปทรงว่าองค์ไหน
เห็นแต่แม่ผู้เดียวเปลี่ยวใจ	กับท้าวไทไอยกาเปนสองคน
สุริวงศ์พงศ์ประยูรที่คุ้นเคย	ช่างไม่มีบ้างเลยในสิงหฬ
โปรดเกล้าเล่าแถลงแจ้งยุบล	เหตุผลเปนไฉนพระชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุวิญชามารศรี
ได้ฟังลูกยาพาที	เทวีก็คิดสดุ้งใจ
เหตุนี้ดีร้ายพระบิดา	ตามมาแล้วลูกจึงนึกได้
แสนสงสารลูกน้อยกลอยใจ	ชลไนยไหลหลั่งดังธารา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
แลเห็นสมเด็จพระมารดา	ชลนาไหลพรากก็หลากใจ
จึงทูลว่าข้าถามถึงบิตุรงค์	เปนไฉนไยทรงกรรแสงไห้
เหตุผลต้นปลายประการใด	จงบอกเล่าลูกไปตามสัจจา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชากล่าวแกล้งแสร้งว่า
เมื่อกี้แม่แหงนดูหลังคา	ผงปลิวเข้าตาให้เคืองคาย
ชลเนตรไหลหลั่งลงพรั่งพรู	เคืองอยู่เดี๋ยวนี้ยังมิหาย
ซึ่งถามถึงบิดาอย่าวุ่นวาย	แม่จะบอกฤๅสายอย่าร้อนรน
อันบิตุเรศเกิดเกษของเจ้านั้น	คือพระองค์ทรงธรรม์ท้าวสิงหฬ
จงไปเฝ้าไอยกาเจ้าสากล	ทูลถามเหตุผลให้แจ้งใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์สิ้นสงไสย
แล้วบังคมลาคลาไคล	ไปเฝ้าท้าวไทไอยกา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงมหาปราสาท	จึงลีลาศเข้าไปใกล้ยักษา
ลดองค์ลงกราบกับบาทา	นั่งเฝ้าไอยกาพระยายักษ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬทรงศักดิ์
เชยชมโลมลูบจูบภักตร์	พลางอุ้มหลานรักใส่ตักไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์บังคมไหว้
แล้วกราบทูลความถามท้าวไท	พ่อข้าคนไหนไอยกา
แต่หลานรักรู้คำจำความ	ยังไม่รู้จักนามรู้จักหน้า
ครั้นทูลถามพระแม่สุวิญชา	บอกว่าตาเปนพ่อเห็นผิดนัก
มารดาข้ายังเปนสาวแส้	ตาแก่โคร่งคร่างฟันฟางหัก
ไม่ร่วมแท่นบรรธมภิรมย์รัก	สงไสยนักตาเล่าให้เข้าใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬเปนใหญ่
ได้ฟังหลานสนองต้องพระไทย	ยิ้มแย้มลไมแล้วว่ามา
เขาเห็นว่าตาชรานัก	หลานรักจะอับอายขายหน้า
ไม่สมกันกับแม่สุวิญชา	จึงให้เรียกพ่อตาแล้วเปนไร
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์สิ้นสงไสย
สำคัญว่าพ่อจริงก็นิ่งไป	จึงกราบทูลท้าวไทไอยกา
หลานจะลาไปเล่นพนาลี	จับหมู่มฤคีแลปักษา
ตวันชายบ่ายคล้อยจะกลับมา	พระไอยกาจงโปรดปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษี
แสนสวาดินัดดาพันทวี	กอดจูบแล้วมีพระบัญชา
หลานจะใคร่ไปเที่ยวเล่นไพร	ก็ตามแต่น้ำใจตาไม่ว่า
จึงเรียกสี่พี่เลี้ยงเข้ามา	กำชับกำชาสารพัน
แล้วบัญชาการว่าหลานรัก	พ่ออย่าอยู่ช้านักในไพรสัณฑ์
พอบ่ายชายแสงสุริยัน	จงรีบผายผันมาภารา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
ชื่นชมยินดีชลีลา	มาทรงอาชาทันใด
พร้อมพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	เสนีขี่ม้ามาไสว
ควบขับคับคั่งเวียงไชย	เร่งอาชาไนยให้เคลื่อนคลาย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงป่าใหญ่ไพรสาร	จึงสั่งพนักงานบ่วงข่าย
ให้เร่งลงหลักดักราย	พวกม้าผันผายไปไล่มา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เหล่าพวกพนักงานถ้วนหน้า
ผูกบ่วงถ่วงทิ้งโยทะกา	ดักตามมรคาที่เนื้อจร
บ้างวงข่ายรายรอบปากชนาง	ใส่สายโยระยางชักหลอน
พวกม้าไล่ไปชายดงดอน	หุ้มต้อนฝูงสัตว์สพัดมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด เจรจา
๏ บ้างจับได้สิงโตโคกระทิง	สารพัดสัตว์สิงห์มหิงษา
บ้างได้เนื้อเบื้อนานา	ต่างเอามาถวายพระกุมาร
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์เกษมสานต์
ชมสัตว์จัตุบาทแสนสำราญ	แล้วพระกุมารก็ปล่อยไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จขึ้นสายธนูศิลป์	ฟ้าดินกัมปนาทหวาดไหว
ยิงต้นรังพลันทันใด	เสียงสนั่นลั่นไปในอารัญ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐตระหนกอกสั่น
กับสี่พี่เลี้ยงทั้งนั้น	พากันหวั่นหวาดประหลาดใจ
พี่เลี้ยงว่าเสียงเหมือนฟ้าผ่า	บ้างว่าเขายิงปืนใหญ่
จึงลงจากพลับพลาคลาไคล	เที่ยวด้อมเดินไปจะใคร่รู้
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ค่อยแลลอดสอดเห็นพระกุมาร	กับทวยหาญน้อยน้อยมาเล่นอยู่
รูปทรงโสภาน่าเอ็นดู	ถือธนูน้าวประลองคนองนัก
พระจึงว่ากับสี่พี่เลี้ยงไป	ลูกใครกระจิริดสิทธิศักดิ์
งามทั้งรูปทรงวงภักตร์	น่ารักน่าชมภิรมย์ใจ
ครั้นเราจะเข้าไปพูดจา	เด็กดูแปลกหน้าจะร้องไห้
จะใคร่ชักชวนมาพลับพลาไชย	จะเกลี้ยกล่อมฉันใดพี่ช่วยคิด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมจิตร
ต่างคนแลเล็งเพ่งพิศ	แล้วทูลทรงฤทธิ์ไปทันใด
อันทรวดทรงองค์พระกุมารนี้	เหมือนภูมีจริงจังดังเถือใส่
ทั้งท่วงทีกิริยาลม่อมลไม	จะดูไหนไม่ผิดสักสิ่งอัน
อย่าสงไสยไปเลยพระทรงยศ	โอรสของพระองค์เปนแม่นมั่น
ชรอยบุตรสุวิญชาลาวรรณ	พระทรงธรรม์อย่าแหนงแคลงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐจึงตอบแถลงไข
พี่ว่าเห็นจริงทุกสิ่งไป	จึงดลใจให้น้องนี้เมตตา
ถ้าแม้นเปนลูกเต้าของเราจริง	จะปรากฎยศยิ่งในใต้หล้า
ชาตินี้มีกรรมได้ทำมา	พลัดพรากสุวิญชานงลักษณ์
พเอิญเห็นเปนไปเข้าใจดล	หลงกลอีคนอัปรลักษณ์
จนจากเมียเสียองค์พระลูกรัก	แสนวิตกอกจะหักสู้ตามมา
อนิจาสุวิญชาของผัวเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้เห็นหน้า
เจ้าช่างวางใจไม่อัชฌา	ละให้ลูกยามาเล่นไพร
พระคิดถึงเมียแก้วแล้วโศกศัลย์	ยิ่งกลืนกลั้นชลเนตรก็ยิ่งไหล
เสด็จออกไปนอกพุ่มไม้	ตั้งใจยืนดูพระกุมาร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ใจหาญ
เล่นอยู่กับหมู่บริวาร	เห็นคนยืนหน้าฉานก็ขัดใจ
จึงชี้หัดถ์ตรัสว่าอ้ายเหล่านี้	ชีวีมึงจะม้วยหารู้ไม่
ยืนเขม้นจะเล่นกูท่าไร	ตำรวจในเร่งออกไปถามดู
ว่ามายืนทำไมที่ไหนนั่น	ฤๅชวนกันหลอกล้อจะต่อสู้
จึงมิได้ยำเยงเกรงกู	ไปถามดูแล้วกลับมาฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกตำรวจในคนขยัน
ก้มเกล้ารับสั่งบังคมคัล	พากันวิ่งไปเก้กัง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงว่าตานั่งลง	ทำไมมายืนตรงน่าที่นั่ง
ตาเหล่านี้นักหนาว่าไม่ฟัง	จะเอาหวายลงหลังฤๅว่าไร
แกล้งออกมาเผ่นเห็นถนัด	รับสั่งตรัสให้ข้ามาถามไถ่
ตัวยืนน่าที่นั่งบังอาจใจ	ไม่เห็นเจ้าฤๅไรให้ว่ามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐก็หรรษา
ได้ฟังเด็กเด็กมาพูดจา	ยิ้มแย้มไปมาในพระไทย
จึงตรัสว่าน้อยน้อยเท่านี้	สำนวนถ้วนถี่ดังผู้ใหญ่
ว่าพลางทางยื่นพระหัดถ์ไป	จับเกษาเสือกไสไปมา
ทำไมจะให้กูกลัวเกรง	เจ้าเองเปนอะไรมานักหนา
ยืนอยู่ไม่ได้ฤๅไรนา	กูมิรู้ที่จะว่าให้การเปน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เด็กเด็กโกรธใจมิใช่เล่น
พากันกลับมาน้ำตากระเด็น	ร้องว่าจะได้เห็นกันเดี๋ยวนี้
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงจึงกราบบาทมูล	สอื้นพลางทางทูลถ้วนถี่
ข้าถือรับสั่งพระภูมี	ครั้งนี้สุดแค้นแสนเจ็บใจ
ไต่ถามตาแก่รังแกนัก	จะให้หลักให้การก็หาไม่
ตัวนายนั้นดื้อทั้งมือไว	จับศีศะข้าไว้จะให้กลัว
แล้วว่ากูยืนดูไม่ได้ฤๅ	พูดพลางเอามือสั่นหัว
เห็นว่าเปนเด็กเล็กกว่าตัว	มิได้กลัวพระราชอาญา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
ฟังคำอำมาตย์ทูลมา	พระกริ้วโกรธาตละไฟ
น้อยฤๅทำได้ไม่ยำเกรง	ข่มเหงเสนาผู้ใหญ่
กูกลับเข้าไปในเวียงไชย	จะกราบทูลท้าวไทไอยกา
อุกอาจราชศักดิ์เปนสุดคิด	น้อยจิตรน้อยใจนักหนา
สิถามไถ่ไม่ให้การมา	ไปผูกคอคร่ามาบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เด็กเด็กรับสั่งใส่เกษี
บ้างบิดผ้าหาเชือกมาทันที	เปรมปรีดิ์ดีใจแล้ววิ่งมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงร้องว่าไป	สาแก่ใจบาปกรรมที่ทำข้า
พระองค์ทรงกริ้วโกรธา	ให้ผูกคอตาห้าคนไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐผู้มีอัชฌาไศรย
แจ้งการว่ากุมารเคืองใจ	ภูวไนยถวิลจินดา
จำจะไปเล้าโลมโฉมงาม	จะได้ชมสมความปราถนา
คิดพลางย่างเยื้องลีลา	ไคลคลามากับพี่เลี้ยงพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงมีวาจา	พ่ออย่าเคืองขุ่นหุนหัน
รักกันนั้นดีกว่าชังกัน	จะทำน้ำใจสั้นไม่เข้ายา
ข้าเห็นเจ้าเล่นกับบ่าวไพร่	ให้มีใจจงรักเปนหนักหนา
ขออุ้มเจ้าหน่อยเถิดรา	พลางคว้าข้อมือยื้อยุดไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นารายน์ธิเบศร์โกรธหนักผลักไส
สบัดมือเสียพลางทางว่าไป	นี่รู้จักใครมายุดมือ
เมื่อกี้เราใช้ให้ไปว่า	ควรทำเสนาเราได้ฤๅ
ยังกลับมาอุดตลุดยุดยื้อ	ทำบ่าวแล้วรื้อมาทำเรา
ตาเห็นเปนเด็กไม่ยำเกรง	แกล้งข่มเหงกันเล่นเปล่าเปล่า
เปนผู้ใหญ่ทำได้ก็ทำเอา	แล้วเดินหนีมิให้เข้าใกล้องค์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐสูงส่ง
จึงตรัสปลอบตอบคำจำนง	เพราะใจตรงจงรักจึงหักมา
ข้าไม่หลอกล่อดอกพ่อเอ๋ย	อย่าโกรธเลยรักกันเสียดีกว่า
เจ้าก็ตัดเยื่อใยไม่เมตตา	อนิจาเดินหนีหลีกลี้ไย
เมื่อกี้เจ้าใช้บ่าวออกไปห้าม	ข้าพานเขลาเบาความไม่ถามไถ่
ไม่ทันรู้ว่าเสนาใน	เกิดมายังไม่เห็นใครเปน
เมื่อแต่ล้วนเล็กเล็กกระจิริด	ข้ามีจิตรคิดรักจึงหยอกเล่น
ลูกเท่าหัวเหาเต่าเลน	ไม่เคยพบเคยเห็นแต่บุราณ
ตรัสพลางทางสั่งพี่เลี้ยงไป	เอาขนมมาให้แก่พระหลาน
แล้วโลมเล้าเอาใจพระกุมาร	เชิญเสวยของหวานเถิดหลานชาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ว่าอย่าพึงหมาย
ถึงจะแสบท้องให้แทบตาย	ไม่มักง่ายกินอะไรของใครเปน
มิใช่ผีปิศาจที่เดินหน	จะเสือกสนเที่ยวท่องกินของเส้น
อย่าปลอบไปให้เลือดตากระเดน	พลางเดินเที่ยวเล่นไม่เจรจา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐความแสนเสนหา
พยายามตามปลอบกุมารา	อนิจาปลื้มใจไม่ดูดี
ข้ามิใช่ชายพาล	ย่อมวงศ์วารกระษัตริย์เรืองศรี
ครอบครองเหมันต์ธานี	ไม่มีโอรสแลนัดดา
ไร้ทั้งสุริวงศ์พงศ์พันธุ์	ที่จะผ่านเหมันต์ไปวันน่า
เปนบุตรข้าเถิดนะพ่ออา	บิดาจะให้ครองพระเวียงไชย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์เคืองขัดอัชฌาไศรย
พระกริ้วโกรธาพลางว่าไป	คนอะไรที่ไหนนี่หยาบช้า
อุเหม่ตาเถ้านี้เจ้าเล่ห์	เฉโกโว้เว้นักหนา
และเลียมเทียมเล่นเจรจา	จะเปนผัวแม่ข้าฤๅว่าไร
ถึงตัวเราเล็กก็เหล็กเพ็ชร	ไม่ขามเข็ดพวกตาอย่าสงไสย
ปั้นเจ๋อเย่อยิ่งเปนพ้นไป	ผู้ใหญ่แสนรู้มาสู้กัน
ว่าพลางทางขึ้นธนูศิลป์	ฟ้าดินสเทือนเลื่อนลั่น
พาดสายหมายล้างชีวัน	ผาดแผลงไปพลันทันใด
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ศรทรงองค์พระกุมารา	กลายเปนมาลาแลไสว
ไม่สังหารผลาญชีพชีวาไลย	พระกุมารโกรธใจเปนโกลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐเรืองศรี
เห็นศรกุมารชาญฤทธี	กลับเปนมาลีประหลาดใจ
วิปริตผิดเพศไม่เคยพบ	พระปรารภพิศวงสงไสย
คิดพลางทางเสี่ยงศิลป์ไชย	เดชะฤทธิไกรธนูนี้
แม้นกุมารมิใช่โอรสา	ของนางสุวิญชามารศรี
ขอให้ศรสิทธิ์ฤทธี	สังหารกุมารนี้ให้วายปราณ
แม้นเปนลูกน้อยนางโฉมฉาย	ให้ศรกลายเปนทิพอาหาร
เสี่ยงแล้วขึ้นศรรอนราญ	แผลงไปให้ผลาญกุมารา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ศรทรงองค์พระไชยเชฐ	อาเภทไม่พานโอรสา
กลับเปนเอมโอชโภชนา	เกลื่อนกลาดดาษดาพนาวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระทิ้งศรทรงลงทันใด	วิ่งไปกอดลูกแล้วรับขวัญ
พ่อลูกมาประสบพบกัน	จะหักโหมโรมรันด้วยอันใด
ปลอบพลางทางเห็นธำมรงค์	ที่กุมารสอดทรงก็จำได้
จึงว่าแหวนนี้ข้าให้ไว้	กับโฉมงามทรามไวยสุวิญชา
มิเชื่อเราเจ้าถามพี่เลี้ยงดู	เขารู้จักอยู่ถ้วนหน้า
แม้นเขาว่าข้ามิใช่บิดา	จึงค่อยว่าล่อลวงเจ้าดวงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ยังสงไสย
แล้วตริตรึกนึกแหนงแคลงพระไทย	ด้วยออกนามทรามไวยสุวิญชา
พลางเรียกพี่เลี้ยงเข้ามาถาม	จงแจ้งความตามสัตย์อย่าพรางข้า
จริงฤๅเขาว่าเปนบิดา	ผัวแม่สุวิญชาชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงประนตบทศรี
จึงทูลว่าไอยกาธิบดี	ห้ามปรามความนี้อยู่มากมาย
แม้นว่าบอกกล่าวเล่าพระองค์	จะลงอาญาข้าทั้งหลาย
ฉวยรู้ไปในวังสิหลังลาย	พระเบี่ยงบ่ายอย่าให้ข้าถูกตี
มั่นคงองค์นี้แลบิตุเรศ	ทรงนามไชยเชฐเรืองศรี
ครองเมืองเหมันต์ธานี	สามีพระเม่สุวิญชา
อันพระบิตุรงค์ทรงฤทธิ์	โทษผิดใหญ่หลวงนักหนา
พระยายักษ์เคืองขัดอัธยา	ไม่ให้มาพานพบพระชนนี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์เรืองศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	มีความยินดีเปนพ้นไป
จึงยอกรกราบบาทบิตุเรศ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
สอื้นพลางทางทูลถามไป	เหตุผลกลใดพระทรงธรรม์
บิตุรงค์กับองค์พระมารดร	ไม่สมัคสโมสรเกษมสันต์
ฤๅวิวาทบาดหมายอะไรกัน	ทรงธรรม์จงเล่าให้เข้าใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ฟังลูกทูลถามถึงความใน	ชลเนตรหลั่งไหลฟูมฟาย
จึงว่าพ่อจะเล่าแก่ลูกแก้ว	กรรมของพ่อแล้วนะโฉมฉาย
ข้างแม่เจ้าเล่าก็เคราะห์ร้าย	จึงพเอิญวุ่นวายวิวาทกัน
เหตุผลต้นยนตร์อีสุริยา	มันทำกับบิดานี้แสนศัลย์
ให้บอกกล่าวข่าวช้างสำคัญ	พ่อต้องผายผันมาอยู่ไพร
ภายหลังแม่คลอดเจ้าออกมา	สุริยาลอบลักเอาไปได้
ครั้นบิดากลับมาถึงวังใน	เห็นแต่ท่อนไม้ใส่พานมา
มันว่าลูกของนางโฉมยง	พ่อหลงเชื่อฟังอีแพศยา
จึงขับแม่พลัดพรากจากภารา	จนเจ้าชัณษาถึงเพียงนี้
อันท้าวสิงหฬภูวไนย	ขึ้งโกรธเปนไฉนนะโฉมศรี
ด่าทอพ่อมั่งฤๅไม่มี	จะใคร่ไปอัญชลีพระเจ้าตา
ถ้าท่านแค้นขัดตัดรอนพ่อ	ลูกรักช่วยทูลขอซึ่งโทษา
ถึงจะม้วยลงด้วยพระอาญา	แต่พอให้มารดาเจ้าเห็นใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์บังคมไหว้
จึงทูลว่าพระอย่าทุกข์ฤไทย	เกรงกลัวโพยไภยพระยามาร
ลูกจะทูลเบี่ยงบ่ายให้หายโกรธ	ถึงพ่อต้องโทษก็โปรดหลาน
พอจะขอได้อยู่ดูอาการ	เห็นจะคิดสงสารแก่นัดดา
ขอเชิญพระองค์คลาไคล	เข้าไปกรุงไกรด้วยกับข้า
เกลือกทูลขอโทษโปรดลูกยา	พระบิดาจะได้เฝ้าท้าวทันที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐเรืองศรี
ฟังลูกทูลความเห็นงามดี	สมที่พระไทยนึกตรึกไตร
จะเข้าไปตรงตรงคงพรายแพร่ง	จำจะแปลงปลอมองค์ให้สงไสย
คิดพลางเปลื้องเครื่องออกทันใด	ให้พี่เลี้ยงซ่อนใส่ย่ามตะพาย
พระจึงจัดแจงแปลงองค์	แกล้งทรงผ้าตาเล็ดงาด้าย
ห่มแพรเพลาะดำเดินกราย	มาชวนพระลูกชายไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์หัวเราะร่า
ชะงามพ้นคิดพระบิดา	ขายหน้าขายตาชนนี
ว่าพลางทางทรงอาชาไนย	ให้เลิกพลกลับไปกรุงศรี
พระบิดาเดินหลังรั้งโยธี	กับสี่พี่เลี้ยงจรจรัล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงที่ประตูเวียงไชย	ลงจากมโนไมยผายผัน
มาบังคมบิตุรงค์ทรงธรรม์	พลางทูลไปพลันทันที
พระจงนั่งในทิมริมประตู	อย่าให้ใครรู้ว่าอยู่นี่
ลูกยาจะลาจรลี	ไปเฝ้าชนนีกับเจ้าตา
ถ้าวันนี้เห็นทีจะทูลได้	ถึงมืดค่ำอย่างไรจะมาหา
แล้วกำชับนายประตูดูอัชฌา	กูฝากตาห้าคนไว้ด้วยกัน
สั่งแล้วบังคมก้มเกษ	ลาองค์บิตุเรศรังสรรค์
รีบเสด็จลีลามาพลัน	จรจรัลไปเฝ้าพระไอยกา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๓ พระไชยเชฐเข้าเฝ้าท้าวสิงหฬ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษา
อุ้มองค์พระราชนัดดา	ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป
พ่อมาจนเย็นหลงเล่นอยู่	ต่อนกสีชมพูฤๅต่อไก่
ดูมอมแมมแก้มคางช่างกะไร	เออนี่มิไปเที่ยวซอนซุก
เก็บบุปผามาบ้างฤๅไม่เล่า	ให้แม่เขาร้อยมาไลยใส่จุก
ตานั่งคอยเจ้าเฝ้าเปนทุกข์	กลัวจะล้มลุกเจ็บป่วยไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์บังคมไหว้
ทูลว่าลูกลาไปเล่นไพร	ชมนกชมไม้ออกเพลิดเพลิน
น่ารักปักษีสารพัน	บ้างชิงกันหากินบินเหิน
บ้างพาลูกเต้นไต่ร่ายเดิน	บ้างร้องเกริ่นตามไล่กันไปมา
คิดจะดักปักษามาเลี้ยงเล่น	กลัวจะเปนเวรกรรมไปชาติหน้า
ลูกเมียพลัดกันเห็นทันตา	เหมือนคนต้องโทษาพ่อตาเคือง
ข้าไปเห็นเปนน่าสงสาร	ทรมานทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ลูกตั้งจิตรคิดจะขออยู่เนืองเนือง	แต่เกรงเคืองเบื้องบาทไม่อาจทูล
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬราชนเรนทร์สูร
ฟังหลานว่ากล่าวเปนเค้ามูล	ยิ่งเพิ่มภูลพิศมัยในนัดดา
สวมสอดกอดรัดแล้วตรัสพลาง	น้อยฤๅช่างออเซาะฉอเลาะว่า
รู้ราวกับผู้ใหญ่ไว้อัชฌา	ให้พ่อตาจูบหน่อยเถิดกลอยใจ
นี่ใครพาสัญจรซอกซอนเล่น	พ่อไปเห็นคนโทษเข้าที่ไหน
มันฉกชิงวิ่งราวเขาคราวไร	ฤๅโทษไก่เบี้ยฝิ่นกินสุรา
พ่อจะถามไถ่ไล่เลียงดู	จะได้รู้หนักเบาที่เจ้าว่า
ถ้าโทษทัณฑ์มันพอจะเมตตา	บิดาไม่ขัดทัดทาน
ถึงโภไคยไอสูรย์ของพ่อเถ้า	ก็จะให้แก่เจ้าผู้ลูกหลาน
แต่พอเติบใหญ่เข้าใจการ	จะเศกพ่อให้ผ่านภารา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์สำรวลร่า
ทำชอ้อนถอนหนวดให้พ่อตา	พลางสนองบัญชาพระยายักษ์
ซึ่งทรงพระเมตตาแก่ข้าไซ้	จะโปรดให้ครอบครองอาณาจักร
ท้าวตรัสโดยในพระไทยรัก	พระคุณอยู่ลูกหนักเท่าฟ้าดิน
อันคนต้องโทษาที่ข้าขอ	เขาผิดข้ออุกอาจประมาทหมิ่น
เปนคนโฉดโหดไร้ใจทมิฬ	โทษถึงสิ้นชีวันบรรไลย
เดี๋ยวนี้กลับรู้ตัวว่าชั่วช้า	จะมาเฝ้าพระเจ้าตาก็ไม่ได้
อันถิ่นฐานบ้านเมืองเขาอยู่ไกล	มิใช่คนโทษที่เมืองนี้
ความเกรงความกลัวตัวเปนหนู	มาปลอมคนปนอยู่ในกรุงศรี
พระองค์จงโปรดปรานี	ขอประทานชีวีไว้สักครั้ง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬหลากจิตรคิดหวัง
ไขว่ห้างเอกเขนกนิ่งฟัง	มาขอพ่อดอกกระมังอ้ายจังไร
มันแน่แล้วสินะชะลูกพ่อ	โมโหแค้นแน่นคอมันไส้
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดไป	ดูดู๋ไอ้ลูกเล็กเด็กน้อย
ควรฤๅมาสาระแนแก้แทน	กูคิดคิดแล้วก็แค้นแน่นคอหอย
ช่างเคลือบแฝงแต่งลิ้นมาสำออย	ให้งวยงงหลงถ้อยพลอยพยัก
ไหนตัวตนคนโทษที่มึงว่า	จงเร่งบอกออกมาให้รู้จัก
กูจะผ่าอกให้ไส้ทลัก	เคี้ยวเล่นเปนผักสนุกใจ
ชิชะนารายน์ธิเบศร์เอ๋ย	กะไรเลยลวงตาต่อหน้าได้
ใครสั่งสอนมึงมาจงว่าไป	จะตัดหัวเสียบไว้ตะแลงแกง
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ไม่บอกแจ้ง
เห็นพ่อตาโกรธหนักพระภักตร์แดง	ก็กรรแสงโศกาจาบัลย์
กอดบาทาไว้พิไรวอน	ประทานโทษโปรดก่อนอย่าหุนหัน
จะเปนเวราด้วยฆ่าฟัน	จงอดกลั้นโทษาเสียเอาบุญ
เขาจะได้ว่าน้ำพระไทยดี	ผิดทีสองทีไม่เคืองขุ่น
ขอพระพ่อตาจงการุญ	ให้ลูกได้แทนคุณพระบิดา
ถ้าแม้นพ่อข้าตายวายชนม์	ไม่ขออยู่ให้คนเห็นหน้า
เขาจะล่วงดูถูกลูกกำพร้า	ทูลพลางโศกาสอื้นฮัก
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬเศร้าจิตรคิดหน่วงหนัก
ฟังถ้อยคำหลานสงสารนัก	พระยายักษ์ทรุดนั่งลงทั้งยืน
อุ้มพลางทางปลอบพระนัดดา	นิ่งเถิดพ่ออาอย่าสอื้น
เนตรจะฟกช้ำจงกล้ำกลืน	ตาไม่ขัดขืนให้เคืองใจ
จงผินภักตร์มาตาจะถาม	เหตุผลต้นความเปนไฉน
ได้ประสบพบพ่อฤๅอย่างไร	ฤๅว่าใครบอกเล่าเจ้าจึงรู้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารอิดเอื้อนเยื้อนอยู่
จะลวงดอกกระมังชั่งใจดู	เช็ดน้ำหูน้ำตาแล้วพาที
หลานยังคิดแคลงจะแกล้งล่อ	แล้วจะมาฆ่าพ่อข้าเปนผี
แม้นงดโทษโปรดประทานชีวี	จึงจะทูลคดีให้แจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬยิ่งคิดพิศมัย
ดำรัสตรัสตอบพระหลานไป	มาสงไสยตั้งกระทู้เถิดดูเอา
อันไอ้ไชยเชฐเฉโก	ตาจะดับโมโหให้แก่เจ้า
ช่างฉลาดนี่กระไรไม่ใจเบา	อย่าพะวงจงเล่าเถิดนัดดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ก็หรรษา
บังคมก้มกราบกับบาทา	จึงทูลกิจจาแต่ต้นไป
เมื่อเช้าหลานลาองค์พระทรงธรรม์	กับเด็กเด็กด้วยกันไปป่าใหญ่
พบชายห้าคนด้นเดินไพร	เข้ามาใกล้หลานรักแล้วทักทาย
ข้าเดือดฟุ้งมุ่งแผลงธนูศิลป์	จะให้สิ้นชีวิตรดังจิตรหมาย
ลูกศรห่อนรื้อมากลับกลาย	เปนดอกไม้มากมายหลายพรรณ
พระบิดามาอุ้มเอาหลานไว้	กอดจูบลูบไล้แล้วรับขวัญ
ทั้งเห็นแหวนแม่นยำเปนสำคัญ	จึงรำพรรณเล่าความแต่ต้นมา
ว่าเปนเคราะห์เพราะเชื่อคนชั่ว	อันโทษตัวผิดนักผิดหนา
ครั้นจะมาเฝ้าพระเจ้าตา	ก็กลัวจะโกรธาให้ฆ่าฟัน
เฝ้าบ่นออดทอดถอนฤไทยฮือ	แต่ออกชื่อพ่อตาก็ตัวสั่น
ว่าพวกพ้องสุริวงศ์พงศ์พันธุ์	ชีวันอยู่ใต้บทมาลย์
แม้นฆ่าก็ตายไม่หมายสู้	หลานดูพระบิดาน่าสงสาร
ครั้นคิดคิดไปให้รำคาญ	ด้วยพ่อยังร้าวฉานกับมารดา
จงโปรดว่าชนนีให้ดีด้วย	หลานจะช่วยอ้อนวอนให้นักหนา
ให้แม่ดีเสียกับพ่อเถิดหนอตา	นัดดาจะได้สบายใจ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬสรวลสันต์ไม่กลั้นได้
จึงตรัสห้ามนัดดาอย่าว่าไป	แม่เขาขัดใจจะตีรัน
อันโทษบิดาไซ้เจ้าได้ขอ	ตาจะยกให้พ่อผู้หลานขวัญ
แต่ส่วนซึ่งจะให้ดีกัน	ข้อนั้นมิรู้ที่จะว่าเลย
เอออะไรไชยเชฐมันช่างชั่ว	เมามัวขับเมียเสียเฉยเฉย
เกิดมาเพียงนี้แล้วมิเคย	กะไรเลยเง่าโง่ย่าโม่นัก
ข้างแม่เจ้าเขาแค้นไม่รู้หาย	ได้อับอายไพร่ฟ้าอาณาจักร
มันให้เมียข่มเหงไม่เกรงภักตร์	หลานรักยังเยาว์ไม่เข้าใจ
ถึงตาก็แค้นแสนสาหัส	นี่หากขัดนัดดาเจ้าไม่ได้
อันจะดีมิดีกันนั้นไซ้	ก็สุดแท้แต่ใจของมารดา
นี่พ่อเจ้าเข้ามายังธานี	ฤๅคอยฟังร้ายดีอยู่ในป่า
ตาจะใคร่พบเขาเจ้าพระยา	ดูดู๋จะว่าประการใด
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์เฉลยไข
พระพ่อกับพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ปลอมเปนไพร่ติดตามข้าเข้ามา
หลานให้พระบิดรซ่อนอยู่	ที่ทิมริมประตูข้างน่า
ยังเกรงพระราชอาญา	จะให้มาเฝ้าต่อพรุ่งนี้
ทูลพลางทางประนตบทบงสุ์	ลาองค์ไอยกาเรืองศรี
พระพี่เลี้ยงรับเสด็จจรลี	ไปปราสาทมณีที่สำนัก
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์แสนรู้แสนหลัก
แอบม่านฟังความที่ถามซัก	แจ้งประจักษ์รีบร้นเดินบ่นมา
ฯ ๒ คำ ฯ
ลำสีนวน
๏ ทีนี้สมคิดแล้วอีแมวเอ๋ย	จะเยาะเย้ยถากถางให้หนักหนา
ให้คุ้มค่าแค้นแทนน้ำตา	จะต้องตีต้องด่าก็ไม่คิด
เดินเขม้นเข่นเขี้ยวเคี้ยวฟัน	กูจะร่ำรำพรรณให้เจ็บจิตร
ทำชะแง้แลเล็งเพ่งพิศ	แต่งจริตหยิบหย่งตรงมา
ฯ ๔ คำ ฯ สีนวน
เย้ย
๏ ครั้นถึงแถวทิมริมประตู	แกล้งหยุดอยู่ดูคนทั้งซ้ายขวา
พอแลสบพบภักตร์พระราชา	นางวิฬาร์หัวร่ององัน
แล้วทำเสียงแห้งแหบแสบคอ	พูดถ้อเปรียบเปรยเย้ยหยัน
นี่ฤๅภูมินทร์ปิ่นเหมันต์	โอ๊ยไม่ทันเห็นเลยประหลาดนัก
แต่แรกคิดว่าใครหาไหนหนอ	เออมิรู้หม่อมพ่อเจ้าท่อนสัก
ข้าแปลกหน้าไปไม่ได้ทัก	ยังมืดมลมัวนักมาทำไม
อันผู้หญิงสิงหฬคนแสนร้าย	มาติดตามความอายไปเสียไหน
ฤๅเอาอายขายฝากไว้กับใคร	จึงอุส่าห์มาได้จะใคร่รู้
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐนิ่งฟังนั่งไขหู
แลดูพี่เลี้ยงก็ต่างดู	พระอดสูสู้นิ่งอยู่ในใจ
เพราะกูหลงกลอีคนพาล	เดียรฉานจึงกล้ามาว่าได้
จะซ้ำรื้อถือจิตรก็ผิดไป	ภูวไนยคิดพลางทางบัญชา
อนิจานิจาวิฬาร์เอ๋ย	มาเยาะเย้ยตัดภ้อพ่อหนักหนา
โทษผิดจึงติดตามมา	เพราะชั่วช้าเหลือใจในวันนั้น
พเอิญให้เคลิ้มคลุ้มกลุ้มจิตร	โมโหมืดมิดไม่อดกลั้น
ถึงว่าไปอื่นอื่นสักหมื่นพัน	ตัวชั่วทั้งนั้นจะโทษใคร
จึงตามมาวอนง้อขอษมา	จะทิ้งขว้างร้างหย่านั้นหาไม่
แม้นนางแค้นขัดตัดอาไลย	จะสู้ตายไม่ไปเมืองเหมันต์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์ตบมือแล้วเย้ยหยัน
ชะช่างถ่อมตัวชั่ววันนั้น	จะมาลุกะโทษทัณฑ์เมื่อวันนี้
นี่เดชะท่านพระพี่เลี้ยงช่วย	ถ้าหาไม่ก็จะม้วยเปนผี
หม่อมเมียจะเกษมเปรมปรีดิ์	จะนั่งล้อมสามีเปนวงกง
กว่าจะคิดคืนหลังถึงแม่ลูก	พอกระดูกผุเลอียดจนเปนผง
นี่หากว่าวิฬาร์พาดั้นดง	จึงได้พบสบองค์เจ้าท่อนไม้
แต่เจ็บอายเพียงนี้แล้วมิสา	ยังจะมาลอยนวลชวนไปใหม่
สบถเสียแล้วคะขี้คร้านไป	เขาไม่ขอพอใจเห็นเหมันต์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ วิเอยวิฬาร์	ชะช่างพูดจาคมสัน
ทั้งสบัดสบิ้งทุ้งทิ้งครัน	เชิงชั้นแสนงอนกระบอนกระบึง
แต่เปนแมวแล้วยังฟังเปนกรับ	เปนมนุษย์ก็จะนับว่าคนหนึ่ง
ทั้งเหน็บแนมแหลมหลักฦกซึ้ง	ทีจะปึ่งปั้นล่ำก็ทำเปน
เสียดายหนอนางเปนวิฬารี	การหัวใจไมตรีจึงไม่เห็น
ที่พลอยได้ลำบากยากเย็น	ถ้าแม้นเปนผู้คนจะถึงใจ
บุญคุณเจ้ามีกับลูกเมีย	เปนคนแล้วหาเสียเจ้าได้ไม่
ถ้ายังมีชีวิตรด้วยกันไป	เจ้าจะได้ดูพวกอียุยง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	ข้ามิใช่บ้ายออย่าเสริมส่ง
ถึงเปนสัตว์เดียรฉานก็พานตรง	ไม่รักคบคนหลงเมามัว
คิดมาน่าอายชายมุทะลุ	แต่เขายุก็เชื่อว่าเมียชั่ว
นางเหล่านั้นทั้งรักทั้งกลัว	ควรเปนเมียเปนผัวทั้งเจ็ดนาง
ที่จริงเล่าถึงเขาจะยุยง	แม้นไม่หลงก็จะสงไสยบ้าง
นี่มืดมลกระไรไม่รุ่งราง	ช่างเชื่อว่าลูกนางเปนท่อนไม้
แต่เด็กเด็กกระจิริดพินิจดู	ก็จะรู้อยู่สิ้นว่าทำใส่
เมื่อเห็นเปนจริงแล้วก็แล้วไป	แบกหน้ามาไยที่เพิงพล
ถ้าเปนใจอีแมวแล้วสู้ตาย	ไม่อยากง้อขอกรายเมืองสิงหฬ
จะมอดม้วยด้วยโฉมนางเจ็ดคน	กว่ากระดูกจะป่นเปนผลคลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ แสนเอยแสนรู้	ทั้งขู่ทั้งเคียดทั้งเสียดสี
สิตัวจัดสารพัดจะรู้ที	ปัญญามีเคล่าคล่องก็ตรองดู
ข้าทำชั่วไม่กลัวจะม้วยมิด	กล้าเอาชีวิตรเข้ามาสู้
จนเปนไพร่อาไศรยนายประตู	จะว่าชังโฉมตรูสุวิญชา
ฤๅจะว่ารักหากมีกรรม	ก็เร่งรำพึงก่อนจึงค่อนว่า
ข้ารับแพ้เจ้าแล้วนางวิฬาร์	เจ้าว่าไปเถิดไม่เถียงเลย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าอดสู	ช่างดีจริงนิ่งสู้ดูตาเฉย
ทรหดอดทนเปนคนเคย	นิจจาเอ๋ยหลงใหลแล้วบ้ายพลอย
จะว่าไปก็เหนื่อยเมื่อยลูกคาง	ถึงถากถางอย่างไรไม่ราถอย
จะกลับไปในวังนั่งคอย	เยาะนายเล่นสักหน่อยหนึ่งเถิดรา
ขอกราบลาฝ่าเท้าท่านทั้งสี่	ซึ่งมีพระคุณแก่เจ้าข้า
แม้นชีวิตรยังไม่มรณา	จะอุส่าห์แทนคุณท่านคนตรง
ทำเสแสร้งปากว่าตาค้อน	แสนงอนแต่งจริตหยิบหย่ง
คืนเข้าในวังดังจำนง	ไปปราสาทโฉมยงสุวิญชา
ฯ ๘ คำ ฯ ชุบ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐคิดถึงโอรสา
ลืมพ่อเสียแล้วฤๅแก้วตา	จนสิ้นแสงสนธยาไม่เยี่ยมดู
โอ้ว่าสุวิญชาผู้เพื่อนยาก	พี่สู้แสนลำบากเข้ามาอยู่
อนาถนอนในทิมริมประตู	ลำแพนขาดลาดปูกับเสื่อเตย
พี่เลี้ยงช่วยปัดจัดที่นอน	ทอดท่อนไม้วางต่างเขนย
ผัวเอนลงมิใคร่จะได้เลย	นิจาเอ๋ยเคยศุขมาทุกข์ทน
แม้นเจ้าตัดไมตรีพี่เสียแล้ว	จะลาแก้วตาตายในสิงหฬ
แต่ตรึกตราอาวรณ์ร้อนรอน	จนสุริยนเรื่อรางสว่างฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
ลมพัดชายเขา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
ครั้นฟื้นตื่นจากนิทรา	เร่งถวิลจินดาถึงบิดร
จึงโสรจสรงทรงเครื่องเรืองศรี	ไม่ขึ้นเฝ้าชนนีเหมือนแต่ก่อน
เด็กเด็กโดยเสด็จบทจร	ไปประตูพระนครทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นถึงสมเด็จพระบิตุเรศ	ก้มเกษบังคมประนมไหว้
แล้วว่าลูกไปเฝ้าท้าวไท	ทูลขอโทษไภยพระบิตุรงค์
ไอยกากริ้วโกรธโกรธา	ว่าจะฆ่าให้ม้วยเปนผุยผง
ชมสี่พี่เลี้ยงว่าซื่อตรง	ขอองค์ชนนีรอดชีวา
พ่อตากริ้วกราดตวาดเสียง	แต่ละคำสำเนียงดังฟ้าผ่า
ลูกกลัวตัวสั่นดังตีปลา	โศกากลิ้งเกลือกเสือกไป
ไอยกามีจิตรคิดสงสาร	จึงปลอบข้าว่าหลานอย่าร้องไห้
ให้บอกบิดาคลาไคล	ไปเฝ้าท้าวไทไอยกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเชยชมโอรสา
จูบกอดลูกแก้วแล้วบัญชา	ดวงตาของพ่อเพื่อนชีวิตร
เจ้าเมตตาบิดาค่อยผาศุก	เสื่อมคลายวายทุกข์ออกไปหนิด
พ่อยังพรั่นแต่จะเข้าเฝ้าชิด	จวนตัวกลัวฤทธิ์พระยายักษ์
ตรัสสั่งพี่เลี้ยงแล้วคลาไคล	รีรอท้อใจหน่วงหนัก
ฉวยฉุดยุดกรพระลูกรัก	กลัวนักหักใจจรลี
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงปราสาทราชวัง	ถวิลหวังสุวิญชามารศรี
ดูไหนไม่เห็นนางเทวี	ภูมีสร้อยเศร้าไปเฝ้าพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงสุรางค์นางสาวสรรค์
แน่นนั่งคั่งคับนับพัน	แทรกเสียดเบียดกันมาคอยดู
ครั้นเห็นพระไชยเชฐเสด็จมา	กัลยานบนอบแล้วหมอบอยู่
สกิดเพื่อนเตือนพิศพระโฉมตรู	ต่างดูเห็นจริตผิดทำนอง
บ้างว่าแต่ก่อนร่อนชะไร	ทรวดทรงดูไหนไม่บกพร่อง
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองเปนทอง	เดี๋ยวนี้หมองมัวคล้ำดำไป
บ้างว่าข้าเห็นไม่เปนศุข	ฉุกละหุกทุกข์ตรอมผอมไผ่
พลัดพรากจากเมียเสียน้ำใจ	พระจริตผิดไปทุกสิ่งอัน
บ้างว่าเธอทำชั่วกลัวพ่อตา	ไม่แกล้งว่าเดินก้าวจนเท้าสั่น
ต่างคนต่างพูดกับเพื่อนกัน	เสียงกระซิบสนั่นปราสาทไชย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาได้ยินยิ่งสงไสย
แซ่เสียงสาวสรรค์ด้วยอันใด	จึงแย้มแกลแลไปมิได้ช้า
นางเห็นพระราชสามี	จูงลูกจรลีมาตรงหน้า
ให้สงสารสมเพชเวทนา	กัลยาโศกศัลย์ตันใจ
แล้วแอบบานบัญชรซ่อนภักตร์	นงลักษณ์บังคมประนมไหว้
พลางพินิจพิศดูพระภูวไนย	ผิวภักตร์หมองไหม้โรยรา
โอ้ว่าอนิจาเจ้าประคุณ	ยังการุญรักเมียอยู่หนักหนา
อุส่าห์สู้พยายามตามมา	ทนทุกข์เวทนาถึงเพียงนี้
พระบิดากริ้วโกรธคาดโทษทัณฑ์	พ่อไม่กลัวชีวันจะเปนผี
เมื่อคิดมาก็น่าปรานี	ครั้นคิดไปอิกทีก็สาใจ
เปนไรเล่าไม่เฝ้าอยู่เชยโฉม	เจ็ดนางช่างประโลมพิศมัย
กับเรานี้ไม่มีอาไลย	ทำได้ร้อยตลบทบทวน
คิดรักคิดแค้นแน่นอุรา	กัลยาโศกสร้อยละห้อยหวน
หับบัญชรทอดถอนฤไทยครวญ	กรรแสงศัลย์รัญจวนป่วนใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	วิฬาร์แอบม่านทองสองไข
แกล้งเยี่ยมยืนยื่นหน้าออกไป	ทำใส่ไคล้พูดจาข้าคลางแคลง
ประหลาดใจเปนไรหนอหม่อมแม่	เยี่ยมแกลแปรผันแล้วกรรแสง
น่าใจหายจนสายพระเนตรแดง	ฤๅผงแกล้งแสร้างปลิวมาเข้าตา
เที่ยวมองย่องยืนยื่นคอ	อะไรหนอประหลาดนักหนา
โอ๋ยอ้อพ่อเจ้าท่อนไม้มา	กระนี้ฤๅมิน่าร่ำไร
แล้วถามว่าโศกาด้วยคิดแค้น	ฤๅร้องไห้ด้วยแสนพิศมัย
เมื่อกระนี้จะคิดประการใด	ดวงใจแม่มาถึงธานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาฟังว่าน่าบัดสี
นางเคืองขัดฉวยพัชนีตี	วิฬารีหลบเลี่ยงเมียงมอง
นางทำปากหยิบหยิบกระซิบด่า	นี่เนื้อว่าอีแมวมันจองหอง
เพราะว่าได้ถาดเงินถาดทอง	ทำแก่ตัวหัวพองมาพูดจา
กูจะรักจะแค้นจะร้องไห้	ก็กลการอะไรมาสอดว่า
มึงนี้ดีแต่ขึ้นหลังคา	กับลักกินปลาในครัวไฟ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์กล่าวแกล้งแถลงไข
ที่การลักผักปลาไม่พอใจ	ขึ้นหลังคาของใครก็ไม่เปน
ข้าดีแต่คอยดูรู้เท่าคน	ใครแต่งกลอย่างไรในจะเห็น
ยิ่งไม่บอกอีแมวแล้วซ่อนเร้น	จะค้นด้นดูเล่นให้เห็นใจ
ตอบพลางวิ่งออกนอกชาลา	ทำร้องว่าใครนั่นมาแต่ไหน
นี่อ่อหม่อมพ่อเจ้าท่อนไม้	มาธุระอะไรที่ในวัง
ข้าดูดูเมื่อแรกก็แปลกหน้า	เห็นงดงามลงกว่าหนหลัง
อนิจาวิ่งมาแต่ลำพัง	ละเมียไว้วังให้ว่างเชย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเมิดเมินเดินเฉย
ไม่ตอบวาจาวิฬาร์เลย	มันเยาะเย้ยอดสูก็สู้ทน
ทำสงบเสงี่ยมเจียมตัว	ด้วยกลัวอาญาท้าวสิงหฬ
หยุดหยุดยั้งยั้งระวังตน	ปากบ่นภาวนาทุกหายใจ
ได้ยินท้าวดำรัสตรัสเสียงดัง	ก็ตกใจลงนั่งบังคมไหว้
พระกุมารยุดกรบิดรไว้	นี่กราบใครกลางถนนหนทาง
ครั้นคิดมาได้ให้ย่อท้อ	จึงว่าพ่อกลัวเหลือยิ่งเสือสาง
ยุดมือลูกไว้ไม่ละวาง	ให้พี่เลี้ยงเคียงข้างจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษี
สถิตย์เหนือแท่นรัตน์รูจี	พรั่งพร้อมนารีกำนัลใน
คอยองค์หลานน้อยเสนหา	จะชักนำบิดาเข้ามาไหว้
แกล้งส่งสุรเสียงสนั่นไป	ภูวไนยทำตึงบึ้งภักตร์
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เหวยเหวยกำนัลขันที	ออกไปสั่งเสนีมีศักดิ์
ให้ตำรวจตรวจเตรียมจงพร้อมพรัก	กูจะซักไซ้ถามความผัวเมีย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐตกประหม่าหน้าเสีย
ความกลัวพ่อตาแข้งขาเพลีย	ยืนเงี่ยหูฟังระวังไภย
แต่ขยับลับล่ออยู่ช้านาน	ตัวสั่นสท้านเหงื่อกาฬไหล
เอาคุณพระเปนที่พึ่งดึงเข้าไว้	อกสั่นหวั่นไหวอยู่ทึกทัก
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬลุกสอึกขึ้นกึกกัก
ฉวยตระบองร้องเหวยอ้ายทรลักษณ์	กูจะหักคอกินให้สิ้นเนื้อ
เอออะไรไม่พอที่พอทาง	มึงช่างชั่วชาติปลาดเหลือ
ไม่รู้เท่าผู้หญิงริงเรือ	ซานซมงมเชื่อนางเมียงาม
ลูกกูสุวิญชานั้นไซ้	มันผิดชอบอะไรข้าขอถาม
จะให้ฆ่าให้แกงแกล้งใส่ความ	หยาบหยามข่มเหงไม่เกรงเรา
ขับไล่ไสเสียว่าเมียชั่ว	มุดหัวตามมาทำไมเล่า
ช่างกระไรทำได้ก็ทำเอา	จองหองเปล่าเปล่าเจ้าพระยา
มึงเย่อหยิ่งหาญฮึกคึกขัน	วิฬาร์มันบอกเล่ากูหนักหนา
ชะเจ้าคนดีมีฤทธา	จะสู้กับพ่อตาก็มาซิ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐตัวสั่นสิ้นสติ
ก้มหน้าภาวนานั่งนิ่งมิ	มิได้ปริปากทูลขอโทษทัณฑ์
เห็นขุนมารโกรธาเข้ามาใกล้	สดุ้งโดดโลดไปใจพรั่นพรั่น
จวนตัวกลัวพ่อตาจะฆ่าฟัน	กอดลูกพัลวันไม่วางเลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬตั้งกระทู้ขู่เขย
เปนไรนั่งก้มหน้านิ่งเฉยเมย	ไม่เงยหน้าตาขึ้นว่ากัน
เร่งบอกออกมาอย่านิ่งอยู่	ข้อผิดลูกกูอย่างไรนั่น
ฤๅชั่วช้าจับได้ไล่ทัน	ว่ากันเสียสิเองอย่าเกรงใจ
ทำเล่นแต่ตามอำเภอเจ้า	เหมือนลูกเต้าพ่อแม่หามีไม่
เสียแรงเราออกปากฝากฝังไว้	จะโกรธขึ้งถึงกระไรก็นานนาน
อยู่ด้วยกันก้นหม้อไม่ทันดำ	ฤๅมาทำเฉินฉุกสนุกจ้าน
จะใคร่ถองสองศอกให้ออกคลาน	จะว่าขานอย่างไรก็ว่ามา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐบังคมก้มหน้า
ความกลัวตัวเย็นเปนเหน็บชา	จะรับผิดพ่อตาให้คร้ามใจ
เหงื่อไหลอาบหน้าเอาผ้าซับ	แต่เวียนกราบเวียนกลับไม่นับได้
คอแห้งสำลักกระอักกระไอ	แขงใจพิดทูลขอโทษทัณฑ์
ลูกเบาจิตรผิดนักผิดหนา	อันที่ข้อโทษาถึงอาสัญ
จงโปรดเพียงตีด่าอย่าฆ่าฟัน	ไม่คุมแค้นแม่นมั่นได้เปนพระ
ทูลพลางทางว่ากับตัวลูก	ทูลหัวช่วยพ่อมั่งสิหนะ
นิ่งเสียได้ไม่เอาเปนธุระ	เห็นพ่อจะบรรไลยในวันนี้
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ก็หมองศรี
ทูลไอยกาพลางทางโศกี	จงปรานีพ่อข้าอย่าขู่นัก
พรั่นตัวกลัวตาจะถองเล่น	หัวอกเต้นทึกทึกตึกตัก
จะพิดทูลถ้อยคำละล่ำละลัก	แต่ก้มภักตร์โศกาจนตาแดง
อันโทษทัณฑ์นั้นพ่อก็รับผิด	ด้วยเคลิ้มจิตรเบาไปมิได้แจ้ง
อดโมโหหันหุนได้บุญแรง	อย่าต่อนัดต่อแนงแกล้งด่าทอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬผินผันกลั้นหัวร่อ
นั่งลงแล้วมีบัญชาล้อ	ลูกพ่อคนนี้มันดีจริง
รับเปนดั้งน่าเข้ามาแก้	เฝ้าแต่สำออยอ้อยอิ่ง
อันพ่อของนัดดาตาชังชิง	ชอบแต่ถองให้กลิ้งมันหยิ่งดี
เอออะไรไม่คิดถึงตัวตน	ได้รอดอยู่เปนคนเพราะใครนี่
พ่อเจ้าเขาเลี้ยงฤๅชนนี	ช่างไม่มีเจ็บแค้นแทนแม่เลย
ถ้าพี่เลี้ยงทั้งสี่มันมิช่วย	ทั้งแม่ลูกก็จะม้วยเสียแล้วเหวย
จะส่งท่อนไม้มาให้ตาเชย	ที่ไหนเลยจะได้จ้อขอพ่อไว้
ขอบใจพี่เลี้ยงหนักหนา	บุญคุณมันหาที่สุดไม่
ว่าพลางทางผินภักตร์ไป	ปราไสพี่เลี้ยงทั้งสี่คน
สุวิญชามายกความชอบเจ้า	เองเห็นแก่ตาเถ้าสิงหฬ
ช่วยลูกเราไว้ไม่วายชนม์	บุญคุณเปนพ้นคณนา
กูตั้งใจจัดแจงเข้าของ	จะสนองคุณเจ้าให้นักหนา
สมเปนผู้ใหญ่ไวปัญญา	ไม่หลับหูหลับตาไปตามนาย
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงพิดทูลขยับขยาย
ซึ่งทรงพระเมตตาข้ามากมาย	พระคุณคล้ายชนกชนนี
อันพระไชยเชฐสุริวงศ์	ใช่จะไม่เกรงองค์ท้าวยักษี
ซึ่งได้เคืองบาทาฝ่าธุลี	โทษผิดครั้งนี้เปนล้นพ้น
ราหูเข้าเสาร์แทรกชัณษา	ประจวบเปนเวลาอกุศล
พระคลั่งคลุ้มกลุ้มจิตรด้วยฤทธิ์มนตร์	จึงงวยงงหลงกลอีคนเท็จ
ไม่ช้าพลันครั้นคิดขึ้นมาได้	ก็โศกาเพียงใจจะขาดเด็ด
สู้บุกป่าฝ่าดงลอดเล็ด	เตร่เตร็ดมาตามนางเทวี
แม้นพระองค์มิทรงพระเมตตา	ทั้งเจ้าข้าไม่คืนไปกรุงศรี
เห็นจะพากันตายวายชีวี	ที่ผิดพลั้งครั้งนี้ได้โปรดปราน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬนิ่งนั่งฟังว่าขาน
ค่อยคลายหายเหือดเดือดดาล	มิได้มีพจมานประการใด
ผินภักตร์ไปตรัสกับนัดดา	อันโทษพ่อนั้นตาจะยกให้
แต่ตัดขาดกับมันจนบรรไลย	จะกรวดน้ำเสียไม่ขอพบเลย
ถึงแผ่ทองหุ้มตัวมายับยับ	ก็ไม่ปราถนานับว่าลูกเขย
อย่าไปมาหากันฉันคุ้นเคย	ใครเกินเลยเถิดนะไม่ละกัน
นัดดาจะรักอยู่ข้างไหน	จงว่าแต่จริงใจอย่าเดียดฉัน
จะอยู่ด้วยชนนีของเจ้านั้น	ฤๅจะไปเหมันต์กับบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์ได้ฟังว่า
ก้มเกล้าทูลสนองพระบัญชา	ซึ่งโปรดมาข้ายังไม่ชอบใจ
ที่จริงจิตรรักตานั้นเหลือแหล่	รักพ่อรักแม่เท่าพ้อมใหญ่
จะไปกับบิดาก็อาไลย	ด้วยรักใคร่ไอยกากับมารดร
แต่ที่จริงในจิตรข้าคิดนั้น	จะใคร่ให้ดีกันเหมือนแต่ก่อน
แม้นสมดังปราถนาว่าวอน	จะสิ้นทุกข์สิ้นร้อนสำราญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬสรวลสันต์ไม่กลั้นได้
แกล้งตรัสว่าน่าตีนี่กระไร	ช่างแก้ไขพูดเลียบเปรียบเปรย
เจ้าจะให้ข้านี้ดีด้วยพ่อ	เช่นนี้พอรู้เท่าเจ้าดอกเหวย
อันความแค้นของตาอย่าว่าเลย	ไม่เลี้ยงเปนลูกเขยคุ้งบรรไลย
แต่ข้างนางแม่ของเจ้านี้	จะดีด้วยพ่อเข้าหอใหม่
ฤๅจะมิดีก็ตามใจ	กำนัลในไปหามาบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกษี
ถวายบังคมคัลอัญชลี	ไปปราสาทเทวีสุวิญชา
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึงทูลนางโฉมยง	ว่าพระบิตุรงค์ให้หา
เชิญเสด็จรีบไปอย่าได้ช้า	แล้วแจ้งกิจจาสารพัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาร้อนจิตรคิดพรั่น
ซักไซ้ไต่ถามนางกำนัล	ครั้นแจ้งความสำคัญก็คลายใจ
มาสระสรงทรงเครื่องสุคนธา	นุ่งผ้ายกแย่งระกำไหม
ห่มริ้วทองระยับซับใน	แล้วทรามไวยเสด็จจรจรัล
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงมณเฑียรท้าวยักษี	เห็นพระสามีมอบอยู่นั่น
ดูผิดรูปซูบผอมลงไปครัน	สารพัดผิวพรรณก็หมองมัว
ชรอยพระคิดถึงน้องรัก	จึงโศกนักนึกน่าสงสารผัว
ครั้นเห็นพ่อแลดูก็นึกกลัว	ทำแก้ตัวคมค้อนให้สามี
คลานเข้าไปวันทาพระยายักษ์	แล้วนงลักษณ์ไหว้พี่เลี้ยงทั้งสี่
มิได้พูดจาพาที	เทวีนั่งก้มภักตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษา
แกล้งชำเลืองแลดูสุวิญชา	เห็นท่วงทีกิริยามึนตึง
จะโกรธผัวจริงจังกระมังหนอ	ฤๅกลัวพ่อจะว่าทำหน้าบึ้ง
ลูกเราความคิดติดฦกซึ้ง	ไม่รู้ถึงเล่ห์กลเปนจนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงว่าแน่แม่เจ้านารายน์ธิเบศร์	ไชยเชฐผัวเจ้าเขาคิดได้
มางอนง้อขอดีด้วยทรามไวย	เจ้าจะว่าอย่างไรนะลูกรัก
ถึงจะดีกันไซ้พ่อไม่ห้าม	จะมิดีก็ตามไม่หาญหัก
เมื่อครั้งก่อนพ่อคิดผิดนัก	ไม่หน่วงหนักให้ไปเพราะใจเบา
ประเดี๋ยวนี้เขามาหาสู่	ก็เปนต้นยนตร์อยู่ที่ลูกเจ้า
ไปพูดจาสำมเลเทเมา	แล้วพาเขาเข้ามาว่าวิงวอน
พ่อจึงให้หาเจ้าเพราะเท่านี้	เทวีชั่งจิตรคิดดูก่อน
เขาก็ได้มาของ้องอน	จะผันผ่อนอย่างไรก็ตามที
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาสเทินเมินหน้าหนี
ในจิตรคิดรักพระสามี	ครั้นจะดีง่ายง่ายก็อายใจ
จึงทูลสนองพระบัญชา	อันความแค้นของข้าเลือดตาไหล
เขาว่าลูกเต้าเปนท่อนไม้	ขับไล่ไสหัวเสียจากเมือง
ได้อับอายขายภักตร์หนักหนา	ไพร่ฟ้าระบือฦๅเลื่อง
ท่านเชื่อเมียสารพัดเฝ้าขัดเคือง	จะรื้อเรื่องร่ำไปทำไมมี
ว่าพลางทางเรียกลูกชาย	เจ้านารายน์ธิเบศร์มาเสียนี่
เอออะไรด้านหน้าทั้งตาปี	จะใคร่ตีให้ยับลงกับมือ
ช่างโง่งมซมซานหาญฮึก	ยังจะรู้สึกนึกบ้างแล้วฤๅ
ให้เรียกร้องสองรื้อสามรื้อ	ดูเถิดดื้อนี่กระไรยังไม่มา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์โอรสา
นิ่งเสียมิได้ไคลคลา	วันทาแล้วทูลไปทันที
ลูกแขงขัดพจมานประทานโทษ	พระแม่จงโปรดเกษี
จะขอทูลความทุกข์ของลูกนี้	ถึงจะทุบจะตีจะสู้ทน
อกใครจะเหมือนอกข้า	ได้อับอายไพร่ฟ้าทุกแห่งหน
กำเนิดเกิดมาไม่เทียมคน	เพราะพ่อแม่หมองหม่นน้ำใจกัน
อันบิดาผิดพลั้งแต่ครั้งก่อน	อุส่าห์มาง้องอนได้ผ่อนผัน
ถ้าทีหลังยังมุดุดัน	จะให้ตาตีรันไม่ฉันทา
จงงดโทษพระพ่อเสียสักหน	ให้ทานบาดคาดบนไว้หนักหนา
เหมือนเมตตาปรานีแก่ลูกยา	ดีด้วยบิดาเถิดมารดร
เฝ้าพิรี้พิไรไม่เขินขวย	พระไชยเชฐช่วยกระซิบสอน
ทูลพลางทางแกล้งกรรแสงวอน	สอื้นอ้อนร่ำไรไปมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางโฉมยงสงสารโอรสา
แต่มานะสัตรีมีมารยา	ทำโมโหโกรธาแล้วว่าไป
สู่รู้ดูดู๋เสียแรงเลี้ยง	มาบ่ายเบี่ยงพาทีเช่นนี้ได้
ไม่รำพึงถึงตัวเปนท่อนไม้	เขาสิรักใคร่เจ้าอยู่นัก
แค้นใจใครหนอช่างชักพา	จึงด้านหน้าด้านตาไปรู้จัก
แค่นเชื่อลิ้นลมไปสมรัก	ทำฮึกฮักพูดจามันน่าตี
อันคนโฉดเช่นนี้แล้วลูกเอ๋ย	อย่าว่าเลยถึงตายไม่ดูผี
อิกร้อยชาติก็ไม่ปราถนาดี	อย่าเซ้าซี้กวนใจมิใช่การ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายน์ธิเบศร์จึงว่าขาน
แม้นพระชนนีมิโปรดปราน	ลูกจะม้วยชนมานเสียมั่นคง
ไม่ควรจะหยิบยกเอาขึ้นว่า	ด้วยพ่อข้าเคลิ้มไปจนใหลหลง
ความรักน้อยฤๅเพราะซื่อตรง	สู้บุกป่าฝ่าดงมาติดตาม
ถึงพ่อผิดคิดมั่งฟังลูกเถิด	อย่าประเจิดเชิดชื่อให้คนหยาม
ไม่สงสารลูกเต้าเฝ้าถือความ	จะขอลาตายตามพระพ่อไป
ทูลพลางทางทรงโศกา	พระเจ้าตากระไรเลยช่างเฉยได้
เอนดูด้วยช่วยว่าบ้างเปนไร	พลางกรรแสงไห้วิงวอน
ฯ ๘ คำ ฯ โอด เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬมิรู้ที่จะผันผ่อน
เห็นหลานน้อยสร้อยเศร้าเฝ้าทุกข์ร้อน	พระทอดถอนใจใหญ่ไปมา
จึงว่านารายน์ธิเบศร์เอ๋ย	อย่าร้องไห้ไปเลยฟังตาว่า
เมื่อแม่เจ้าเขาไม่เมตตา	มันก็สุดปัญญาอยู่แล้วละ
เจ้ารักพ่อตามแต่จะแก้ไข	อ้อนวอนกันไปเถิดสิหนะ
ที่โทษทัณฑ์นั้นตาก็ลดละ	จะให้รับธุระเห็นสุดรู้
คำบุราณหลานยังหารู้ไม่	จะดับไฟหัวลมนั้นยากอยู่
ทีนี้ใครอย่ามากวนกู	จะนั่งดูเล่นตามสบายใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐทุกข์ทนหม่นไหม้
เห็นพ่อตาว่าเชือนแชไป	เมียก็ตัดอาไลยสิ้นรัก
ครั้นจะพูดเล้าโลมนางโฉมยง	ก็เกรงพระบิตุรงค์ทรงศักดิ์
แต่นั่งทอดถอนใจใหญ่ฮัก	ชลเนตรนองภักตร์พระภูมี
เฝ้ากระซิบสอนลูกให้ปลอบแม่	พลางแลดูเมียเห็นเบือนหนี
พระสิ้นสติสมประดี	ก็ซบภักตร์โศกีเพียงขาดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุวิญชาศรีใส
เห็นองค์ภัศดาโศกาไลย	ยิ่งเศร้าใจสงสารพระผ่านฟ้า
ในอกอัดอั้นสู้กลั้นกลืน	แขงขืนอารมณ์ก้มหน้า
ชลเนตรคลอคลองไนยนา	ทำเปนผงเข้าตาไม่พาที
สุดที่จะกลั้นรัญจวนจิตร	ทำม้วนมิดปิดป้องที่หมองศรี
จึงวันทาลาองค์อสุรี	ไปปราสาทมณีมิได้ช้า
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษา
ตรองตรึกนึกในไปมา	จะล้างอายขายหน้าให้เปนธรรม์
จำจะทำโกรธขึ้งขึงไว้	ดูใจไชยเชฐเขยขวัญ
จะมานะกลับคืนไปเหมันต์	ฤๅจะอยู่รำพรรณพิไรวอน
ท้าวแสร้างเมินเสียไม่ดูหน้า	ทำปึ่งชาเฉยนิ่งพิงหมอน
เฝ้าแต่ชำเลืองเคืองค้อน	แล้วบทจรเข้าที่บรรธมใน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ลูบหลังลูกยาแล้วว่าไป	เห็นพ่อจะบรรไลยนี้ไม่แคล้ว
เมื่อองค์พระไอยกาไม่ปรานี	จะทำอย่างไรดีนะลูกแก้ว
แม่เจ้าเขาก็ตัดพ่อขาดแล้ว	ไหนจะแคล้วมอดม้วยด้วยความรัก
ก็จะสู้มรณาไม่ว่าเล่น	ให้มารดาเจ้าเห็นใจประจักษ์
ชาติน่าบุญมาช่วยนำชัก	ขอให้ได้พบภักตร์ร่วมรักกัน
จงบอกแม่ว่าพ่อนี้ขอลา	ตายไปคอยท่าอยู่เมืองสวรรค์
ลูกเอ๋ยเปนกรรมมาตามทัน	จอมขวัญจำหน้าบิดาไว้
ตรัสพลางทางทรงโศกี	ปิ้มประหนึ่งชีวีจะตักไษย
ไม่ทันสั่งพี่เลี้ยงร่วมใจ	ภูวไนยสลบลงทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารตกใจร้องไห้มี่
พระพี่เลี้ยงเพียงจะวายชีวี	นวดฟั้นคั้นตีทั่วกายา
พระโอรสวิ่งพลางร้องไห้พลาง	พี่นางอยู่งานวานช่วยข้า
เร็วเร็วเร่งทูลพระเจ้าตา	บัดนี้บิดาข้าวายปราณ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสิงหฬได้ฟังสำเนียงหลาน
ลุกจากแท่นที่ตะลีตลาน	วิ่งสดุดเครื่องอานออกมาพลัน
เห็นลูกเขยซอนซบสลบไสล	ก็ตกใจเรียกหมอปากคอสั่น
ไปหาลูกกูอีกำนัล	พลางเข้านวดฟั้นสั่นเนื้อตัว
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาแจ้งเหตุสังเวชผัว
วิ่งวางตัวสั่นอยู่รัวรัว	ตีอกชกหัวร้องไห้พลาง
ถึงปราสาทบิดาเห็นสามี	ไม่ไหวติงอินทรีย์เหมือนผีสาง
ลืมองค์ลืมอายกำนัลนาง	เข้านั่งหนุนปฤษฎางค์ภัศดา
แล้วเอาสุคนธ์โซมชโลมให้	นางร่ำไรเรียกร้องเปนหนักหนา
สิ้นอายสิ้นกลัวพระอาญา	ออกปากว่าข้าจะดีด้วยแล้ว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระไชยเชฐผ่องแผ้ว
ค่อยฟื้นองค์ลืมเนตรขึ้นแววแวว	เห็นลูกแก้วกับเมียนั่งโศกี
พระขืนแขงฤไทยดำรงองค์	กราบลงแทบบาทท้าวยักษี
สุวิญชานึกอายพระสามี	ลุกหนีมานั่งหลังบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๔ อภิเศกพระไชยเชฐ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสิงหฬยักษา
เห็นลูกเขยหน้าจ๋อยไม่พูดจา	ให้มีจิตรเมตตาปรานี
จึงตรัสว่าโทษทัณฑ์นั้นไซ้	พ่อก็ไม่พอใจจู้จี้
แต่ดูอยู่น่อยหนึ่งครั้งนี้	จะจัดเสียให้ดีด้วยกัน
ฝ่ายข้างสุวิญชายาใจ	เขาก็ไม่รังเกียจเดียดฉัน
แต่คิดอับอายชาวเหมันต์	จงผ่อนผันให้ดีณลูกรัก
จะอยู่ด้วยกันไปพ่อไม่ห้าม	อย่าให้เมียมีความอัปรลักษณ์
แม้นเจ้าทำตามจะงามภักตร์	ปรากศยศศักดิ์ทั้งแดนไตร
จงให้ไปเชิญสองกระษัตรา	มาแต่งการวิวาห์กันเสียใหม่
อันการเมื่อครั้งหลังนั้นอย่างไร	คราวนี้ก็ให้เหมือนครั้งนั้น
ล้างอายขายหน้าพ่อตาเสีย	ทั้งลูกเมียไม่มีใครเย้ยหยัน
ให้เสนีรีบกลับไปฉับพลัน	กำหนดสิบห้าวันให้ยกมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระไชยเชฐรับคำท้าวยักษา
พลางชม้ายชายดูสุวิญชา	เสนหารัญจวนป่วนใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวิญชาให้คิดพิศมัย
แลสบหลบเนตรภูวไนย	อายใจก็ถวายบังคมลา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	วิฬาร์ลับปากไว้คอยท่า
ครั้นเห็นนางเสด็จกลับมา	หัวร่อแล้วว่าเปนแยบคาย
วันนี้แลดูแม่สุวิญชา	ภักตราผ่องเหมือนกับเดือนหงาย
คราวจะได้ศุขสนุกสบาย	กระไรไม่ทักทายอีวิฬาร์
คิดบ้างเปนไรเมื่อได้ทุกข์	อีขี้ข้าพาบุกมาในป่า
ลืมสิ้นแล้วกระมังแต่หลังมา	อนิจานิจาเปนน่าอาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	นางแค้นคั่งด่าว่าอีฉิบหาย
มึงมาพูดแอบเปนแยบคาย	กูไม่ดีง่ายง่ายอย่าเจรจา
พระบิดาจะให้แต่งขันหมากใหม่	มึงรู้มั่งฤๅไม่อีชาติข้า
ดื้อดึงขืนขัดพระอัชฌา	จะโกรธขึ้นมาเปนฟืนไฟ
ทั้งลูกเต้าก็ร้องไห้งองอ	จะให้ดีด้วยพ่อจงได้
มึงอย่ามาเซ้าซี้พิรี้พิไร	กูจะปิดหูไว้ไม่ขอฟัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ไม่เอยไม่แจ้ง	ว่าจะแต่งเข้าหอเหมือนหนหลัง
วิฬารีดีใจพ้นกำลัง	แม่ข้าไหว้วานฟังให้ทุกคน
ถึงต้องทุกข์บุกไพรได้ความยาก	แต่ได้กินขันหมากเปนสองหน
วันนี้เห็นทีจะชอบกล	หนีนอนเสียให้พ้นข้างไหนดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ อีเอยอีวิฬาร์	ปากบอนค่อนว่าน่าบัดสี
นางขัดใจฉวยไม้ไล่ตี	วิฬารีหนีซุกซ่อนไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ พระนิพนธ์ไชยเชฐจบเท่านี้	พอเต็มสี่สมุดทรงผจงใส่
แสนเสนาะเพราะล้ำคำวิไลย	แม้นผู้ใดได้สดับจับวิญญา
เราประสงค์จงจิตรคิดคำร้อง	สำหรับงานการฉลองไปภายน่า
ให้พิฦกครึกครื้นทั้งภารา	เปนมหามโหรศพเมือง
อันบทเก่าเขาเล่นเห็นเต็มเคอะ	กลอนก็เลอะเหลือใจไม่ได้เรื่อง
จึงซ่อมแปลงแต่งเสียใหม่ให้รุ่งเรือง	ก็จบเรื่องบริบูรณ์เท่านี้ เอย ๚
ฯ ๖ คำ ฯ กราวรำเลิก
เรื่องไชยเชฐตอนท้ายต่อที่ทรงพระราชนิพนธ์บทลครไปนั้น พระไชยเชฐให้ไปทูลท้าวธรรมึก ๆ ก็ยกพลไปยังเมืองสิงหฬ ไปทำการอภิเศกพระไชยเชฐกับนางสุวิญชา แล้วทูลลาท้าวสิงหฬพาพระไชยเชฐกับนางสุวิญชาแลนารายน์ธิเบศร์กลับไปเมืองเหมันต์ เปนจบเรื่องไชยเชฐเพียงเท่านี้.
นิทานเรื่องสังข์ทอง
เรื่องต้นก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
เดิมท้าวยศวิมลอยากจะได้ราชโอรสสำหรับสืบวงศ์ จึงสั่งให้มเหษีแลนักสนมบวงสรวงขอบุตร ต่อมาท้าวยศวิมลทรงสุบินว่า พระอาทิตย์กับดาวตกลงมาตรงพระภักตร์ ท้าวเธอฉวยไว้ได้ แต่พระอาทิตย์หายไปเสีย ต้องโศกศัลย์มากมายจึงได้คืนมา ประธมตื่นจึงให้หาโหรมาทำนายสุบิน ขุนโหรพยากรณ์ว่า พระมเหษีจะมีพระราชโอรสซึ่งมีบุญญาธิการมาก แต่จะต้องพลัดพรากจากกันไปเสียคราวหนึ่งแลพระสนมก็จะมีพระราชบุตรีองค์หนึ่งด้วย ครั้นต่อมานางจันทร์เทวีมเหษีกับนางจันทาพระสนม มีครรภ์ขึ้นด้วยกัน นางจันทาอยากจะเปนใหญ่แต่ผู้เดียว จึงลอบให้ไปบลขุนโหร ให้คอยหาเหตุร้ายใส่นางจันทร์เทวีมเหษี
ฝ่ายนางจันทร์เทวีพระโพธิสัตว์ลงสู่ครรภ์ ครบกำหนดคลอดออกมาเปนหอยสังข์ ท้าวยศวิมลฉงนสนเท่ห์พระหฤไทย จึงเรียกขุนโหรมาต่อว่า ว่าไหนพยากรณ์ว่ามเหษีจะมีพระราชโอรสมีบุญญาธิการมาก ไยจึงมากลายเปนหอยสังข์ไป ส่วนขุนโหรได้รับสินบลของนางจันทาไว้ จึงแกล้งทูลว่าที่พยากรณ์ไว้นั้นจะผิดหามิได้ ถ้าหากเปนพระราชกุมารก็จะมีบุญจริงๆ แต่นี่กรรมของนางมาบันดาลให้กลายเปนหอยสังข์เปนกาฬกิณีไป ถ้าเอาไว้ในเมืองก็จะเกิดทุกข์ไภยใหญ่หลวง ท้าวยศวิมลมีความอาไลยนางจันทร์เทวีมเหษียิ่งนัก แต่หากกลัวไภยเปนกำลัง ก็ขับนางไปเสียจากเมือง นางจึงพาหอยสังข์ไปอาไศรยอยู่กับยายตาที่ในป่า นางช่วยยายตาทำไร่อยู่ที่นั่น พระกุมารซ่อนตัวอยู่ในสังข์จนค่อยเจริญขึ้น เห็นแม่ตกทุกข์ได้ยากมีความสงสาร เวลาแม่ออกไปป่าจึงออกมาจากสังข์ หุงเข้าเผาปลาไว้ให้แม่กิน แล้วช่วยไล่นกไล่กาที่มากินของในไร่ของแม่อยู่ที่น่าบ้าน ฝ่ายนางจันทร์เทวีกลับมาเห็นพระกุมารแต่ไกลไม่รู้ว่าลูก พอพระกุมารเห็นแม่กลับมาก็หนีหลบเข้าไปซ่อนเสียในสังข์อย่างเดิม นางมาถึงเที่ยวค้นหาก็ไม่พบ รุ่งขึ้นจึงอุบายทำเหมือนจะออกไปไร่ในป่าตามเคย แต่นางไปแอบอยู่ข้างหลังเรือน ฝ่ายพระกุมารสำคัญว่าแม่ไม่อยู่ ก็ออกมาหาเข้าปลาแลไล่นกไล่กาให้แม่ดังแต่ก่อน นางก็รู้ว่ากุมารนั้นเปนลูกแกล้งซ่อนอยู่ในสังข์ นางจึงวิ่งมาต่อยสังข์เสียจนแตกยับเยิน ก็ได้พระกุมารเลี้ยงดูอยู่กับตัวต่อมา
ฝ่ายนางจันทาพระสนม คลอดลูกเปนราชบุตรีมีนามว่านางจันที แต่ท้าวยศวิมลยังมิได้ยกย่องขึ้นเปนใหญ่ ด้วยท้าวเธอยังอาไลยถึงนางจันทร์เทวีมเหษีเศร้าโศกอยู่ไม่หาย นางจึงให้ไปหายายเฒ่าสุเมธามาทำเสน่ห์ ท้าวยศวิมลถูกเสน่ห์ก็หลงนางจันทา นางจะว่าอย่างไรก็เชื่อฟังแต่นั้นมา ครั้นนางจันทาได้ข่าวมาว่า ลูกของนางจันทร์เทวีออกจากสังข์มาเปนคน จึงแกล้งทูลท้าวยศวิมลว่า ได้ยินว่าเดี๋ยวนี้นางจันทร์เทวีที่ถูกขับไล่ไปนั้น ไปอยู่กับยายตาที่ในป่า ไปมีลูกเปนผู้ชายอิกคน ๑ ได้ยินว่าเที่ยวอวดว่าเปนลูกของพระองค์ ถ้าทิ้งไว้เห็นจะเปนขบถเปนมั่นคง ท้าวยศวิมลกำลังหลงเสน่ห์ก็เชื่อถือ ให้เสนาไปจับเอาพระสังข์มาแล้วสั่งให้ฆ่าเสีย แต่พระสังข์มีบุญญาธิการทำอย่างไรๆ ก็ไม่ตาย ท้าวยศวิมลแคลงพระไทยว่าฤๅพระสังข์นี้จะเปนลูกเราที่โหรทำนายว่าจะมีบุญดอกกระมัง ให้ไปเรียกพระสังข์เข้ามาไต่ถาม เมื่อทราบเรื่องที่พระสังข์เล่าก็เชื่อถือรักใคร่ ครั้นนางจันทาเศกเป่าเอาด้วยมนต์แล้วยุยงให้เอาไปถ่วงน้ำเสีย ท้าวยศวิมลก็กลับหลงเชื่อนางจันทาให้เอาพระสังข์ไปถ่วงน้ำตามนางยุ แต่พระสังข์ไม่เปนอันตราย เปนแต่จมน้ำลงไปถึงเมืองพระยานาค
ฝ่ายพระยากัมพลนาคราชเปนใหญ่อยู่ในเมืองบาดาล วันนั้นบุญของพระสังข์บันดาลให้ไม่สบาย จึงออกไปเที่ยวเล่นตามวิไสยนาคไปเห็นพระสังข์ถูกถ่วงน้ำจมน้ำอยู่ พิเคราะดูเห็นลักษณเปนผู้มีบุญ จึงพาพระสังข์ไปเลี้ยงไว้เปนบุตรบุญธรรม แล้วมาคิดขึ้นได้ว่าพระสังข์สิเปนมนุษย์ ไหนจะอยู่กับนาคในเมืองบาดาลได้ อย่าเลยจำจะฝากไว้กับนางยักษ์พันธุรัต ซึ่งสามีเปนสหายกันมา ด้วยนางเปนหม้ายไร้ญาติวงศ์พงศา จะได้เลี้ยงพระสังข์ไว้เปนบุตร พระยานาคคิดดังนี้แล้ว จึงพาพระสังข์ขึ้นมายังชายทเล ผูกสำเภายนต์ขึ้นลำ ๑ เขียนหนังสือบอกไว้ในเรือให้นางพันธุรัตทราบเรื่อง แล้วเอาพระสังข์ใส่ลงในเรือสำเภายนต์ปล่อยไป เรือไปถึงเมืองยักษ์ นางพันธุรัตทราบสารก็มีความยินดีอยากได้ลูกมาเลี้ยง แต่วิตกว่าตัวเปนยักษ์พระกุมารเปนมนุษย์จะกลัว จึงจำแลงตัวกับพวกนางสาวใช้ให้เปนมนุษย์ แล้วลงไปรับพระสังข์มาเลี้ยงไว้เปนบุตรบุญธรรม นางพันธุรัตมีความรักใคร่ในพระสังข์ยิ่งนัก พระสังข์อยู่กับนางพันธุรัตมาจนอายุได้ ๑๕ ปี คิดถึงนางจันทร์เทวีมารดาอยู่เสมอมิได้ขาด
นางพันธุรัตนั้น โดยปรกติย่อมไปเที่ยวจับมนุษย์แลสัตว์ป่ากินตามวิไสยยักษ์เนืองๆ นางกลัวพระสังข์จะรู้ความว่าเปนยักษ์แล้วจะหลบหนีไปเสีย จึงแกล้งทำมารยามิให้พระสังข์รู้กำหนดเวลาไปมาของนาง ถ้าบอกว่าจะไปเที่ยวสักวันหนึ่งสองวันนางก็เที่ยวไปหลายๆ วันจึงกลับ ถ้าบอกว่าจะไปหลายวัน ก็แกล้งกลับจู่มาในวันสองวัน พระสังข์สังเกตเห็นมาเสมอ อยู่มาวันหนึ่งนางพันธุรัตจะไปป่า บอกพระสังข์ว่าจะไปสัก ๗ วันจะกลับ แล้วกำชับว่าอยู่ทางนี้อย่าให้พระสังข์เข้าไปในครัวไฟ อย่าให้ไปที่บ่อน้ำซ้ายขวา แลอย่าให้ไปบนหอข้างหัวนอน ครั้นนางพันธุรัตไปแล้ว พระสังข์คิดพะวงสงไสยว่า เหตุไฉนนางพันธุรัตถึงบอกกำหนดไปมาไม่แน่นอน แลห้ามปรามมิให้ไปตามที่ต่างๆ เหล่านั้นด้วยเหตุใด พระสังข์จึงลอบเข้าไปในครัวไฟ ไปเห็นซากศพที่นางพันธุรัตกินเหลือทิ้งเกลื่อนอยู่ในนั้นก็ตกใจ นึกว่าแม่เลี้ยงเห็นจะเปนยักษ์เปนแน่แล้ว จึงไปดูที่บ่อน้ำ ลองเอานิ้วจุ่มลงในบ่อ ๑ แล้วยกขึ้นมาดู เห็นผิวที่เนื้อเปนสีเงิน เอานิ้วนั้นไปจุ่มดูอิกบ่อ ๑ ยกขึ้นมาผิวเปนทอง ก็รู้ว่าเปนบ่อเงินบ่อทองของนางพันธุรัต พระสังข์จึงลอบขึ้นไปบนหอ เห็นมีเครื่องเงาะป่ากับเกือกแลตระบองสำหรับเงาะอยู่บนนั้น พระสังข์จึงเอาลองแต่งตัวเข้าดู ตัวลอยขึ้นก็รู้ว่าเหาะได้ จึงไปเที่ยวลองเหาะเล่นเสียพักหนึ่ง แล้วกลับมาถอดเครื่องเงาะวางไว้เสียอย่างเดิม แล้วกลับลงมายังห้องที่เคยอยู่เอาผ้าเช็ดนิ้วที่เปนทองทองก็ไม่หลุดออกไป พระสังข์ตกใจจึงเอาผ้าพันนิ้วไว้ ครั้นนางพันธุรัตกลับมาถามบอกว่ามีดบาดมือ นางก็ไม่สงไสย เรื่องสังข์ทองตอนต้นมาต่อเรื่องตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์บทลครตรงนี้
พระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทอง
ตอนที่ ๑ พระสังข์หนีนางพันธุรัต
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางพันธุรัตยักษี
แต่ว่างเว้นเปนหม้ายมาหลายปี	สามีมอดม้วยด้วยไข้พิศม์
ได้ลูกน้อยหอยสังข์มาเลี้ยงไว้	รักใคร่เปนบุตรสุจริต
ฟักฟูมอุ้มชูชมชิด	ลืมคิดถึงผัวของตัวตาย
เมื่อเวรามาติดตามทัน	นางนั้นจะสิ้นบุญสูญหาย
ให้ร้อนเนื้อเดือดใจไม่สบาย	จะผันผายไปป่าพนาวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงอุ้มองค์พระสังข์นั่งตัก	โลมลูบจูบภักตร์แล้วรับขวัญ
วันนี้แม่จะลาไปอารัญ	สายัณห์เลี้ยวลับจะกลับมา
แล้วกำชับสาวศรีพี่เลี้ยง	จงถนอมกล่อมเกลี้ยงโอรสา
ตามใจอย่าให้โกรธา	เคืองขัดอัธยาสิ่งใด
สั่งพลางย่างเยื้องยุรยาตร	จากปราสาทเรืองรองผ่องใส
มาลับตาลูกน้อยกลอยใจ	อรไทยเปลี่ยนแปลงกายา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ บัดใจรูปร่างเปนนางยักษ์	ล่ำสันคึกคักนักหนา
ถือตระบองป้องภักตร์ทำศักดา	ดั้นดงตรงมาพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ กราวใน เชิด
๏ ครั้นถึงหิมวาป่าสูง	เห็นฝูงเนื้อเบื้อเสือสีห์
นางยักษ์อยากกินก็ยินดี	เข้าไล่ตีเลี้ยวลัดสกัดสแกง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ พิฆาฏฆ่าโคกะทิงมหิงษา	ด้วยกำลังฤทธากล้าแขง
โจนจับฉับเฉียวเรี่ยวแรง	หักแข็งขาไว้ในดงดาล
ตัวไหนพ่วงพีมีมัน	เลือกสรรกินเล่นเปนอาหาร
กะดูกกะเดี้ยวเคี้ยวป่นไม่ทนทาน	คชสารควายวัวตัวละคำ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ นางกินเหลือล้นจนเรอ	ท้องไส้เอ้อเร้ออิ่มหนำ
ลงล้างปากล้างคอในบ่อน้ำ	พอพลบค่ำย่ำแสงสนธยา
จึงไปยังที่หยุดพัก	เคยสำนักแรมทางกลางป่า
ปัดผงลงนอนในศาลา	นิทรากลิ้งกลับจนหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	องค์พระสังข์ทองผ่องใส
ราตรีเข้าที่บรรธมใน	ถอนฤทัยรำฦกตรึกตรา
คิดถึงชนนีที่เกิดเกล้า	จะโศกเศร้าทุกข์ทนบ่นหา
แต่มาอยู่เมืองมารก็นานช้า	ไม่รู้ว่าจะเปนตายร้ายดี
ซึ่งกูจะหลงอยู่ในเมืองยักษ์	แม้นมิลักรูปเงาะเหาะหนี
ที่ไหนจะได้เห็นชนนี	นับปีเดือนแล้วจะแคล้วไป
จำจะคิดติดตามสืบหา	ให้พบพานมารดาจงได้
วันนี้แม่พันธุรัตไปแรมไพร	ได้ช่องคล่องใจจะไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นกลางคืนดื่นดึกเดือนเที่ยง	เห็นพี่เลี้ยงหลับสนิทถ้วนหน้า
ค่อยย่องลงจากเตียงเมียงออกมา	จากห้องไสยาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ลอบลงชุบองค์ในบ่อทอง	ผิวเนื้อนวลลอองผ่องศรี
เปนทองคำธรรมชาติชาตรี	สมถวิลยินดีดังใจคิด
แล้วขึ้นไปบนปราสาทไชย	ที่ไว้รูปเงาะศักดิ์สิทธิ์
หยิบขึ้นแลเล็งเพ่งพิศ	ขุกคิดขึ้นมาก็อาไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้อนิจามารดาเลี้ยง	เคยถนอมกล่อมเกลี้ยงรักใคร่
แสนสนิทพิศวาศดังดวงใจ	มิให้ลูกยาอนาทร
พระคุณล้ำลบจบดินแดน	ยังมิได้ทดแทนพระคุณก่อน
วันนี้จะพลัดพรากจากจร	มารดรค่อยอยู่จงดี
แม้นลูกไปไม่ม้วยมรณา	จะกลับมากราบบาทบทศรี
ร่ำพลางทางทรงโศกี	อยู่ที่ปราสาทเพียงขาดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นคลายทุกข์ขุกคิดขึ้นมา	จะอยู่ช้าฉนี้ก็มิได้
เกลือกว่ามารดามาแต่ไพร	หนีไปไม่ทันจะเสียการ
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงเข้าแล้ว	ใส่เกือกแก้วถือไม้เท้าห้าวหาญ
เหาะขึ้นเวหาเหินทยาน	ออกจากเมืองมารรีบมา
ฯ ๔ คำ ฯ กลม เชิด
๏ เหาะระเห็จเจ็ดคืนถึงเขาหลวง	สูงกว่าเขาทั้งปวงที่ในป่า
พอสิ้นกำลังวังชา	เหน็ดเหนื่อยเลื่อยล้าเต็มที
จำจะหยุดพักสักน่อยก่อน	ทินกรร้อนแรงแสงสี
จึงเลื่อนลงยังยอดคิรี	จรลีเข้าใต้ร่มไทร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	พวกพี่เลี้ยงนางนมน้อยใหญ่
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสุริโยไทย	นางในต่างฟื้นตื่นตา
ม้วนที่นอนหมอนข้างเก็บงำ	ฉวยขันตักน้ำมาล้างหน้า
แล้วเข้าไปในที่ไสยา	แลหาไม่เห็นพระสังข์ทอง
ตกประหม่าตาขาวคิดฉงน	ฝูงนางต่างตนเร่งหม่นหมอง
ชวนกันลดเลี้ยวเที่ยวมอง	ทุกแห่งห้องตำหนักนอกใน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ ค้นคว้าหาทั่วที่เคยเล่น	จะประสบพบเห็นก็หาไม่
ต่างตีอกชกหัวร่ำไร	ครั้งนี้ที่ไหนจะรอดตาย
แม้นแม่พันธุรัตมาแต่ป่า	จะตีด่าดุเดือดไม่เหือดหาย
จะปลิ้นปลอกออกตัวยักย้าย	ด้วยแยบคายแก้ไขเห็นไม่ฟัง
ปรับทุกข์กันทุกคนบ้างบนผี	เอนดูช่วยสักทีพอรอดหลัง
บ้างว่าเลี้ยงลูกเจ้าเฝ้าคลัง	มักมีไภยสมดังว่ามา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษา
เที่ยวป่าเล่นสบายหลายเวลา	ก็เหาะกลับคืนมายังเมืองมาร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงปราสาทมณีที่สำนัก	ร้องเรียกลูกรักก็ไม่ขาน
แลหาแห่งไรไม่พบพาน	นางมารหวั่นหวาดประหลาดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกพี่เลี้ยงนางนมน้อยใหญ่
เห็นนางยักษามาแต่ไพร	กลัวไภยภาวนาละล้าละลัง
แต่เขยื้อนขยับลับล่อ	เข้าไปแล้วให้ท้อถอยหลัง
จึงก้มเกล้าเล่าเหตุให้ฟัง	พระลูกน้อยหอยสังข์นั้นหายไป
ข้าเที่ยวค้นหานักหนาแล้ว	จะพบพระลูกแก้วก็หาไม่
เล่าพลางต่างคนก็ร่ำไร	ขอชีวิตรไว้อย่าฆ่าตี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษี
ได้ฟังดังจะสิ้นสมประดี	เอออะไรกระนี้อีพี่เลี้ยง
กูไว้ใจให้อยู่กับลูกรัก	คอยพิทักษ์ถนอมกล่อมเกลี้ยง
ช่างละให้หายไปจากวังเวียง	มันน่าเสี่ยงสับซ้ำให้หนำใจ
ว่าพลางนางร่ำโศกา	น้ำตาแถวถั่งหลั่งไหล
ไปเปิดดูบ่อทองเห็นพร่องไป	เร่งพะวงสงไสยไม่รู้แล้ว
มาดูรูปเงาะป่าไม่ปรากฏ	หายหมดทั้งไม้เท้าและเกือกแก้ว
ลูกน้อยกลอยสวาดิเจ้าคลาศแคล้ว	หนีแม่ไปแล้วนะอกอา
จะอยู่ช้าฉนี้ก็มิได้	จำจะเร็วรีบไปตามหา
จึงขึ้นหอคอยสูงลอยฟ้า	ตีกลองสัญญาเข้าเจ็ดที
ฯ ๑๐ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	พวกพลกุมภัณฑ์ภูตผี
ทั้งหมู่อสูรศักดิ์ยักขินี	ได้ยินเสียงเภรีสัญญา
ไม่แจ้งเหตุเภทผลกลใด	ต่างตระหนกตกใจเปนหนักหนา
สำแดงแผลงอิทธิฤทธา	ชวนกันเหาะมายังเมืองมาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นเอยครั้นถึง	จึงคลานเข้ามายังน่าฉาน
ไหว้พลางทางถามมิทันนาน	เหตุการณ์อะไรมีจึงตีกลอง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตร้อนเร่าเศร้าหมอง
จึงแถลงเล่าความตามทำนอง	เจ้าสังข์ทองลูกรักของเรานี้
ลอบลักรูปเงาะแลเกือกแก้ว	สวมใส่เข้าแล้วก็เหาะหนี
เร่งไปตามหาอย่าช้าที	วันนี้ให้ได้ตัวมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึงหมู่อสูรศักดิ์ยักษา
คำนับรับคำแล้วอำลา	นฤมิตรกายากำยำ
เหาะเหินเที่ยวหาในป่ากว้าง	ทุกทิศทุกทางเถื่อนถ้ำ
แยกไปบกบ้างไปข้างน้ำ	ต่างสำแดงเดชเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ กราว เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์นั่งอยู่บนเขาใหญ่
เห็นมืดมิดปิดแสงอโณไทย	เสียงสนั่นหวั่นไหวนี่นัน
จึงคิดว่าดีร้ายอสุรา	ติดตามเรามาเปนแม่นมั่น
จวนตัวเต็มทีหนีไม่ทัน	จำจะผ่อนผันด้วยปัญญา
พระจึงถอดรูปเงาะออกซ่อนไว้	ขึ้นนั่งบนต้นไทรสาขา
ทำเปนเช่นรุกขเทวา	พลางนึกภาวนาอยู่ในใจ
ฯ ๖ คำ ฯ รัว เชิด (ยักษ์ออก)
๏ บัดนั้น	หมู่มารทหารน้อยใหญ่
เห็นพระสังข์นั่งอยู่บนต้นไทร	มิได้รู้จักแต่สักตน
เพ่งพิศดูพลางไม่วางตา	คิดว่าเทวาในไพรสนฑ์
ผิวพรรณผุดผาดประหลาดคน	ให้งวยงงฉงนสนเท่ห์ใจ
จึงถามว่าดูก่อนเทวา	เห็นเจ้าเงาะเหาะมามั่งฤๅไม่
อย่าแกล้งกล่าวคำอำไว้	จงบอกไปตามจริงบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำยักษี
บอกพลางทางยกมือชี้	เห็นเหาะไปทิศนี้นะขุนมาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยักษาได้ฟังว่าขาน
ดีใจเสือกสนลนลาน	เหาะทยานติดตามไปพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ตริตรึกนึกพรั่น
แต่กูเหาะรเห็จมาเจ็ดวัน	มันยังตามทันด้วยฤทธิไกร
จะอยู่ก็ใช่ไม่ชอบกล	หนีไปจะพ้นมันที่ไหน
ให้คิดขัดสนจนใจ	จะแก้ตัวต่อไปอย่างไรดี
พลางตั้งจิตรพิศฐานด้วยสัจจา	คุณพระมารดาปกเกษี
จงค้ำชูช่วยข้าครานี้	อย่าให้มีอันตรายสิ่งใด
ถึงแม่พันธุรัตจะพบข้า	ขออย่าให้ขึ้นมาบนเขาได้
ให้ลูกแก้วตัวรอดปลอดไภย	พลางยกมือไหว้ภาวนา
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	นางพันธุรัตยักษา
เรียกเหล่าบ่าวไพร่มิได้ช้า	ออกจากภารารีบตามไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง	ซึ่งเนินบรรพตภูเขาใหญ่
แลไปเห็นคนบนต้นไทร	งามวิไลผิวผ่องดังทองทา
ยืนพินิจพิศเพ่งอยู่เปนครู่	ลูกรักของกูแล้วสิหน่า
ตบมือหัวเราะทั้งน้ำตา	ร้องเรียกลูกยาด้วยยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ นั่งอยู่ไยนั่นพ่อขวัญเข้า	ขัดเคืองอะไรเล่าเจ้าจึงหนี
มาเถิดทูลหัวอย่ากลัวตี	ดูเอาเถิดซียังมิมา
นางร้องไห้ร่ำแล้วซ้ำเรียก	ปีนตะกายตะเกียกขึ้นไปหา
ด้วยเดชะอำนาจสัตยา	พเอิญให้เลื่อยล้าสิ้นกำลัง
พลัดตกหกล้มนอนตะแคง	ขาแข้งสีข้างขัดขึ้นดัดหลัง
โศกีตีอกเพียงจะพัง	ทรุดนั่งกระแทกก้นจนใจ
ลูกน้อยกลอยสวาดิของมารดา	แม่บำรุงเลี้ยงมาจนใหญ่
มิให้ระคายเคืองสิ่งใด	เจ้าหนีแม่มาได้ช่างไม่คิด
แม่อุส่าห์มาตามด้วยความรัก	เจ้าไม่พูดไม่ทักแต่สักหนิด
อกแม่จะแตกตายวายชีวิตร	สุดคิดอยู่แล้วนะลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำที่ร่ำว่า
ให้คิดสงสารมารดา	นบนิ้ววันทาแล้วตอบไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แม่เอยแม่เจ้า	เลี้ยงข้ามาแต่เยาว์จนใหญ่
พระคุณล้ำลบภพไตร	จะเปรียบด้วยสิ่งใดนั้นไม่มี
ใช่ลูกจะเคืองแค้นแสนเข็ญ	ด้วยความจำเปนดอกจึงหนี
เหตุด้วยมารดาของข้านี้	ทุกข์ร้อนไร้ที่พึ่งพา
จะยากเย็นเปนตายก็ไม่แจ้ง	จะไปสืบเสาะแสวงทุกแห่งหา
ครั้นจะบอกออกอรรถตามสัจจา	ก็คิดกลัวเกลือกว่ามิให้ไป
ลูกจึงลักรูปเงาะเหาะหนี	โทษผิดทั้งนี้เปนข้อใหญ่
อย่าพิโรธโกรธขึ้งขัดใจ	ถึงไปไม่ช้าจะมาพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตฟังว่าเพียงอาสัญ
ฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์	เจ้าไปแล้วไหนนั่นจะกลับมา
คิดอ่านอุบายจะหน่ายหนี	เอาเหตุชนนีนั้นมาว่า
ถึงไปก็ไม่ขัดอัธยา	เชิญลงมาหาแม่แต่สักน้อย
พอแม่ได้ชมโฉมเจ้า	ให้สบายบันเทาที่เศร้าสร้อย
แต่ร่ำร้องไห้หาเลือดตาย้อย	อุส่าห์สู้ติดต้อยห้อยตาม
อย่านึกแหนงแคลงเลยว่าเปนยักษ์	มาเถิดลูกรักอย่าเกรงขาม
ถึงจะอยู่จะไปก็ให้งาม	เจ้าผู้ทรามรักร่วมชีวา
อันรูปเงาะไม้เท้าเกือกแก้ว	แม่ประสิทธิ์ให้แล้วดังปราถนา
ยังมนต์บทหนึ่งของมารดา	ชื่อว่ามหาจินดามนต์
ถึงจะเรียกเต่าปลามัจฉาชาติ	ฝูงสัตว์จัตุบาทในไพรสณฑ์
ครุธาเทวัญชั้นบน	อ่านมนต์ขึ้นแล้วก็มาพลัน
เจ้าเรียนไว้สำหรับเมื่ออับจน	จะได้แก้กันตนที่คับขัน
แม่ก็คงจะตายวายชีวัน	จงลงมาให้ทันท่วงที
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำยักษี
ยิ่งพะวงสงสารแสนทวี	แต่รีรอท้อฤไทยรันทด
จะลงไปก็ให้เกรงกริ่ง	เกลือกว่าไม่จริงจะแกล้งปด
คิดพลางทางกล่าวมธุรศ	อย่ากำสรดโศกาอาวรณ์
ลูกนี้เหนื่อยยากลำบากกาย	จะนั่งเล่นให้สบายบนนี้ก่อน
ตวันเที่ยงอยู่ยังกำลังร้อน	พอให้แดดอ่อนอ่อนจะลงไป
ซึ่งมนต์ของชนนีว่าดีนัก	ลูกรักก็อยากจะใคร่ได้
เมตตาลูกแล้วจงเขียนไว้	ที่ในแผ่นพื้นพสุธา
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พันธุรัตขัดสนเปนนักหนา
แหงนดูลูกพลางทางโศกา	ดั่งหนึ่งว่าชีวันจะบรรไลย
โอ้ลูกน้อยหอยสังข์ของแม่เอ๋ย	กรรมสิ่งใดเลยมาซัดให้
จะร่ำร้องเรียกเจ้าสักเท่าไร	ก็ช่างเฉยเสียได้ไม่ดูดี
สิ้นวาศนาแม่นี้แน่แล้ว	พเอิญให้ลูกแก้วเอาตัวหนี
จะขอลาอาสัญเสียวันนี้	เจ้าช่วยเผาผีมารดา
อันพระเวทวิเศษของแม่ไซ้	ก็จะเขียนลงให้ที่แผ่นผา
จงเรียนร่ำจำไว้เถิดขวัญตา	รู้แล้วอย่าว่าให้ใครฟัง
เขียนพลางทางเรียกลูกน้อย	มาหาแม่สักหน่อยพ่อหอยสังข์
แต่พอให้ได้ชมเสียสักครั้ง	ขอสั่งสักคำจะอำลา
แม่อ้อนวอนว่านักหนาแล้ว	น้อยฤๅลูกแก้วไม่มาหา
ทุ่มทอดตัวลงทรงโศกา	สองตาแดงเดือดดังเลือดนก
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นจิตร	ยิ่งคิดเคืองขุ่นมุ่นหมก
กลิ้งกลับสับส่ายเพ้อพก	นางร่ำร้องจนอกแตกตาย
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	พวกยักษาข้าไททั้งหลาย
เห็นนางมารม้วยมอดวอดวาย	ต่างร่ำรักนายไม่สมประดี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นมารดาล้มดิ้นสิ้นชีวี	ตกใจแล่นตลีตลานมา
เข้าไปนั่งใกล้ดังใจจง	กราบลงแทบเท้าทั้งซ้ายขวา
ชลเนตรคลอคลองไนยนา	โศการ่ำรักชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่ามารดาของลูกเอ๋ย	พระคุณเคยปกเกล้าเกษี
รักลูกผูกพันแสนทวี	เลี้ยงมาไม่มีให้เคืองใจ
จะหาไหนได้เหมือนพระแม่เจ้า	ดังมารดรเกิดเกล้าก็ว่าได้
สู้ติดตามมาด้วยอาไลย	จนจำตายอยู่ในพนาวัน
โทษลูกนี้ผิดเปนนักหนา	ดังแกล้งผลาญมารดาให้อาสัญ
ทั้งนี้เพราะกรรมมาตามทัน	จึงสุดสิ้นชีวันบรรไลย
พระคุณล้ำลบจบดินแดน	ยังไม่ทันทดแทนสนองได้
ร่ำพลางโศกีพิรี้พิไร	ซบภักตร์สอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นคลายวายโศกเศร้าหมอง	พระจึงร้องสั่งเหล่ายักษา
ท่านจงเชิญศพพระมารดา	คืนไปภาราของเรา
แล้วตระเตรียมการไว้ให้เสร็จสรรพ	คอยท่าข้ากลับมาจึงเผา
การพระเมรุใหญ่อยู่อย่าดูเบา	ท่านจงเอาใจใส่ไตรตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
จึงเชิญศพใส่วอช่อฟ้า	กลับไปภาราทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
สมิงทอง
๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงทรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นพวกพลยักษาไปธานี	จึงเรียนเอามนต์ที่เขียนไว้
เวียนเฝ้าสาธยายอยู่หลายตระหลบ	แต่ต้นจนจบก็จำได้
ครั้นเสร็จเสด็จขึ้นไป	บนยอดเขาใหญ่มิได้ช้า
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงเกือกแก้ว	ถือไม้เท้าเข้าแล้วก็ป้องหน้า
เหาะระเห็จเตร็ดทยานด้วยฤทธา	เลื่อนล่องลอยฟ้ามาไวไว
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ถึงแดนภาราสามนต์	อาณาเขตรมณฑลกว้างใหญ่
ให้คิดฉงนสนเท่ห์ใจ	เมืองนี้ชื่อไรจะใคร่รู้
เห็นภูมฐานบ้านช่องเยียดยัด	ผู้คนแออัดอื้ออึงอยู่
หรือจะเปนภาราบิดากู	จะยับยั้งฟังดูกิจจา
คิดพลางทางค่อยคลาเคลื่อน	ลอยเลื่อนลงจากเวหา
หยุดอยู่เนินทรายปลายทุ่งนา	อาไศรยร่มพฤกษาสำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกเด็กเด็กชาวบ้าน
ล้วนแต่ลูกหลานชายนายโคบาล	อยู่ปลายแดนด่านกรุงสามล
ครั้นกินเข้าเช้าแล้วลงจากเรือน	เที่ยวร้องเรียกพวกเพื่อนสับสน
เปิดคอกไล่โคของตน	ถือปฏักต่างคนต้อนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ ครั้นออกมาถึงที่ทำไร่	จึงปล่อยโคไว้ให้กินหญ้า
เห็นเงาะยืนอยู่บนคันนา	อ้ายนี่บ้าฤๅมิใช่ไยอย่างนี้
รูปร่างหัวหูก็ดูแปลก	ลางคนว่าแขกกระลาสี
อย่าไว้ใจมันมักควักเอาดี	นึกกลัวเต็มทีวิ่งหนีพลาง
บ้างว่าอ้ายนี่ลิงทโมนใหญ่	บ้างเถียงว่าทำไมไม่มีหาง
หน้าตามันขันยิงฟันฟาง	ฤๅจะเปนผีสางที่กลางนา
คนหนึ่งไม่กลัวยืนหัวเราะ	นี่เขาเรียกว่าเงาะแล้วสิหนา
มันไม่ทำไมใครดอกวา	ชวนกันเมียงเข้ามาเอาดินทิ้ง
บ้างได้ดอกหงอนไก่เสียบไม้ล่อ	ตบมือผัดพ่อล่อให้วิ่ง
ครั้นเงาะแล่นไล่โลดกระโดดชิง	บ้างล้มกลิ้งวิ่งปะทะกันไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ พวกเด็กเด็กหยอกเย้าเข้าฉุด	อุดตลุดล้อมหลังล้อมน่า
แล้วชวนเล่นจ้องเตเฮฮา	โห่ร้องฉาวฉ่านี่นัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นถึงเวลากินผอก	แก้ห่อเข้าออกขมีขมัน
เกลอเอ๋ยมากินด้วยกัน	เห็นเงาะนั้นเข้ากินก็ยินดี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นว่าเวลาบ่ายควาย	เด็กเด็กทั้งหลายเข้าล้อมมี่
ไปบ้านด้วยกันฤๅวันนี้	เงาะเดินเชือนหนีเสียมิไป
ถ้ากระนั้นก็นอนอยู่เฝ้านา	ช่วยขับนกขับกาอย่าไปไหน
พรุ่งนี้จึงจะมาอย่าร้อนใจ	แล้วไล่โคคืนมาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

ตอนที่ ๒ ท้าวสามลให้นางทั้งเจ็ดเลือกคู่
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสามลเรืองศรี
เสวยราชสมบัติสวัสดี	ในบุรีสามลพระนคร
อันองค์เอกอรรคชายา	ชื่อมณฑาเทวีศรีสมร
มีธิดานารีร่วมอุทร	ทั้งเจ็ดนามกรต่างกัน
น้องนุชสุดท้องชื่อรจนา	โสภาเพียงนางในสวรรค์
พรั่งพร้อมพระสนมกำนัล	เปนศุขทุกนิรันดร์วันคืน
ท้าวคิดรำพึงถึงเวียงไชย	นานไปจะเปนของเขาอื่น
เห็นจะไม่จิรังยั่งยืน	ด้วยลูกเต้าแต่พื้นเปนธิดา
จำจะคิดปลูกฝังเสียยังแล้ว	ให้ลูกแก้วมีคู่เสนหา
ถ้าเขยคนใดดีมีบุญญา	จะยกภารามอบให้ครอบครอง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางเรียกมเหษี	มาพาทีปฤกษาสองต่อสอง
เจ้าจงดำริห์ตริตรอง	แต่เราครองราชฐานมานานช้า
ทุกวันนี้ดูพี่กับตัวเจ้า	ไม่เที่ยงแท้แก่เถ้าลงนักหนา
เจ็บปวดครุ่นไปไข้ชรา	ถอยกำลังวังชาลงทุกปี
ยิ่งคิดคิดไปให้ใจสั้น	จะตายวันตายพรุ่งมิรู้ที่
พี่ปรารมภ์สมบัติของเรานี้	ถ้าแม้นหาบุญพี่ไม่จีรัง
จงช่วยกันดำริห์ตริตรองดู	จะหาคู่ให้ลูกปลูกฝัง
จะแบ่งปันเข้าของในท้องคลัง	ให้ครอบครองเวียงวังเห็นทันตา
จะจัดแจงแต่งตามอารมณ์เรา	เหมือนข่มเขาโคขืนให้กินหญ้า
กลัวเกลือกทั้งเจ็ดธิดา	มันจะไม่เสนหาก็มิรู้
ลางเนื้อชอบลางยาไม่ว่าได้	ปลูกเรือนตามใจผู้อยู่
คำบุราณท่านว่าไว้เปนครู	พิเคราะห์ดูให้ต้องทำนองใน
พี่คิดจะประชุมให้พร้อมพรั่ง	กระษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดหัวเมืองใหญ่
ให้บุตรีเราเลือกตามชอบใจ	เจ้าจะเห็นกะไรจงว่ามา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาเสนหา
จึงทูลสนองพระบัญชา	ซึ่งตรัสมานี้ต้องประเพณี
จะให้เปนแก่นสารแก่บ้านเมือง	ได้ฦๅเลื่องไปทั่วทุกกรุงศรี
ตามแต่ภูวไนยจะเห็นดี	อันน้องนี้ไม่ขัดทัดทาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เสด็จจากแท่นที่มิทันนาน	ออกพระโรงชัชวาลย์ทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
สามไม้
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนือเก้าอี้	ตรัสสั่งเสนีผู้ใหญ่
แต่บรรดาเมืองขึ้นของเราไซ้	ทั้งร้อยเอ็ดเวียงไชยเคยไปมา
ผู้ใดมีโอรสรูปงาม	แต่ในสามสิบเศษชัณษา
ที่ยังไม่มีภิริยา	ให้จัดแจงแต่งมาทุกธานี
เราจะให้ธิดาทั้งเจ็ดองค์	เลือกดูรูปทรงส่งศรี
ถ้าลูกเราชอบใจจะได้ดี	จะเศกกับบุตรีให้ครองกัน
จงแต่งตราว่าตามความใน	ให้คนเร็วรีบไปทุกเขตรขัณฑ์
กำหนดไว้โดยช้าสิบห้าวัน	ให้มาถึงพร้อมกันยังธานี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกษี
ถวายบังคมคัลอัญชลี	มาแต่งตราตามมีพระบัญชา
แล้วจัดเสนากว่าร้อย	เคยใช้สอยคล่องแคล่วแกล้วกล้า
สั่งความตามมีในท้องตรา	จงรีบไปรีบมาอย่านอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนหมื่นพันทนายน้อยใหญ่
ต่างรีบผายผันแยกกันไป	เวียงไชยทั้งร้อยเอ็ดพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปวันทา	กราบทูลกระษัตราทุกเขตรขัณฑ์
แจ้งตามบัญชาสารพัน	ถวายหนังสือนั้นทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระยาร้อยเอ็ดบุรีศรี
คลี่สารอ่านดูรู้คดี	เปรมปรีดิ์เปนพ้นคณนา
ต่างเรียกโอรสมาบอกเล่า	เปนลาภเราแล้วลูกเสนหา
จงตรวจตราบ่าวไพร่เร่งไคลคลา	ไปภาราสามลให้ทันการ
บ้างคิดมุยุลูกให้หย่าเมีย	จำจะทิ้งเปรี้ยวเสียไปกินหวาน
ที่บุตรหามีไม่ใจทยาน	คิดจัดแจงแต่งหลานเปลี่ยนไป
แล้วเลือกของอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์	สำหรับบรรณาการประทานให้
ต่างองค์อำนวยอวยไชย	เจ้าไปให้ได้ครองพระธิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	หน่อกระษัตริย์สรวลสันต์หรรษา
นบนิ้วประนมบังคมลา	แล้วมาแต่งองค์อร่ามเรือง
บ้างขึ้นทรงรถคชสาร	ขี่ม้าผ่านขาวเขียวกะเลียวเหลือง
ต่างยกโยธานองเนือง	ออกจากเมืองรีบร้อนสัญจรไพร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงภาราสามล	จึงพักพลไว้นอกกรุงใหญ่
ชวนกันลีลาคลาไคล	เข้าหาเสนาในทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ผู้ใหญ่ในกรุงศรี
พูดจาปราไสโดยไมตรี	เอาบาญชีท้าวพระยาที่มานั้น
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นได้นามทุกหน่อกระษัตรา	เสนาสี่นายก็ผายผัน
เข้าไปในท้องพระโรงคัล	อภิวันท์ทูลแถลงให้แจ้งใจ
บัดนี้หน่อกระษัตริย์ทุกภารา	ทั้งร้อยเอ็ดนั้นมาถึงกรุงใหญ่
แล้วอ่านรายชื่อเสียงเรียงลงไป	ตามในหางว่าวท้าวพระยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านเขตรขัณฑ์หรรษา
จึงสั่งทั้งสี่เสนา	เร่งแต่งที่ข้างน่าให้พร้อมไว้
จงนำกษัตราทุกธานี	มาประชุมในที่พระโรงใหญ่
เราจะให้ทั้งเจ็ดอรไทย	มาเลือกตามชอบใจในพรุ่งนี้
เร่งจัดวังให้เสร็จทั้งเจ็ดแห่ง	จะได้แต่งตั้งการภิเศกศรี
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	ขึ้นสู่ที่ข้างในมิได้ช้า
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	จึงเจ้าพนักงานถ้วนหน้า
เร่งจัดแจงแต่งที่ดังบัญชา	บ้างไปบอกกระษัตราให้เตรียมกาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พวกเหล่าท้าวพระยาทั้งหลาย
ต่างองค์กระหยิ่มพริ้มพราย	ให้กระสันมั่นหมายวุ่นวายใจ
บ้างหยิบผ้ายกทองนุ่งลองดู	ใครใครเห็นไม่สู้รูปกูได้
พรุ่งนี้มิคนหนึ่งก็คนไร	จะจงจิตรพิศมัยเปนมั่นคง
บ้างนั่งนึกตรึกหาอุปเทห์	จะทำด้วยเสน่ห์ให้ลุ่มหลง
เห็นจะรุมรักเราทั้งเจ็ดองค์	คิดทนงเปรมปริ่มกระหยิ่มใจ
ลางองค์ถือมั่นโดยปัญญา	วาสนาหลังส่งแล้วคงได้
สุดแท้แต่กุศลสร้างไว้	จะเดือดเนื้อร้อนใจไปไยมี
บ้างเรียกหาหมอดูมาจับยาม	ให้ทายตามชตาราษี
จะสมคะเนฤๅไม่ในพรุ่งนี้	แต่เซ้าซี้ซักไซ้ไม่นิทรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
โทน
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริย์ใสไตรตรัจ	ทั้งร้อยเอ็ดกระษัตริย์ทรงภูษา
สอดเครื่องประดับระยับตา	แต่งกายาโอ่อวดประกวดกัน
บ้างถือห่อบุหงาทัดยาดม	ผ้าห่มชุบน้ำกุหลาบกลั่น
ต่างองค์กรายกรจรจรัล	พากันเข้าไปในวัง
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ ครั้นถึงท้องพระโรงที่ข้างน่า	อำมาตย์มาจัดแจงให้ลุกนั่ง
ต่างชิงขึ้นน่าว่าไม่ฟัง	บ้างถุ้งเถียงเสียงดังอึงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลยิ้มแย้มเจ่มใส
จึงชวนเมียรักร่วมใจ	ออกไปแย้มแกลแลดู
เห็นหน่อกษัตราที่มานั้น	หน้าตาคมสันขยันอยู่
คนข้างหลังลาดเลาเปนเจ้าชู้	ตาหูชอบกลเจ้ามณฑา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คนโน้นรูปร่างกระจ้อยร่อย	หนุ่มน้อยน่ารักหนักหนา
คนนี้ที่ถัดกันลงมา	หน้าตาเปนประมาณพานพอดี
โน่นแน่คนนั้นอยู่ชั้นล่าง	รูปร่างจ้ำม่ำดำมิดหมี
เห็นฤๅไม่คนนั้นขันสิ้นที	หน้างอกออกฝีประปราย
ดูพลางทางสั่งเมียรัก	อย่าช้านักเลยเจ้าจะจวนสาย
จงเร่งรัดจัดแจงแต่งกาย	บุตรีโฉมฉายขึ้นมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาเสนหา
จึงพาทั้งเจ็ดธิดา	ไปสระสรงคงคาวารี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด
๏ แต่งตัวตั้งใจจะให้งาม	ขมิ้นใส่ส้มมะขามขัดสี
แล้วอาบน้ำชำระอินทรีย์	ทาแป้งสารภีรื่นรวย
กระจกตั้งคันฉ่องส่องเงา	ผิวพรรณผมเผ้างามฉลวย
ใส่น้ำมันกันกวดกระหมวดมวย	ผัดหน้าด้วยแป้งญวนเปนนวลแดง
นุ่งผ้ายกอย่างต่างกัน	ช่อชั้นเชิงชายลายก้านแย่ง
สไบน่าเจียรบาดตาดทองแตง	เข็มขัดสายลายแทงประจำยาม
สร้อยนวมสวมสอดสังวาลวรรณ	ตาบกุดั่นเรืองรองทองอร่าม
กำไลสวมเก้าคู่ดูงาม	ใส่แหวนเพ็ชรแวววามครามสอดซับ
ทรงกรอบภักตร์พรรณรายพรายแพรว	กรรเจียกแก้วมณีสีสลับ
ใส่ตุ้มหูห้อยพลอยระยับ	ครั้นเสร็จสรรพขึ้นเฝ้าท้าวไท
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงช้า
มุโล่ง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลยิ้มย่องผ่องใส
จึงตรัสแก่ธิดายาใจ	พ่อให้ประชุมกระษัตรา
นงเยาว์เจ้าจงไปเลือกดู	ที่สมควรเปนคู่เสนหา
ถ้าแม้นประกอบชอบวิญญา	จงทิ้งมาลัยไปให้สวมมือ
พ่อจะแต่งตั้งการสยุมพร	ให้บังอรออกน่าค่าชื่อ
แต่เฝ้าปลอบสองรื้อสามรื้อ	ดูดู๋ดื้อนักหนาน่าขัดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดบุตรีศรีใส
ผูกคิ้วนิ่วหน้าไม่คลาไคล	ก้มแกะเสื่อลันไตไปมา
ให้นึกอัปรยศอดอาย	จะไปเลือกผู้ชายน่าขายหน้า
ยิ่งคิดยิ่งเขินเมินภักตรา	กัลยามิได้จรลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบิตุเรศเรืองศรี
กล่าวเกลี้ยงเลี่ยงปลอบให้ชอบที	วันดีแล้วแม่อย่าแชเชือน
อุส่าห์แข็งวิญญาคลาไคล	พ่อจะให้พี่เลี้ยงไปเปนเพื่อน
อะไรเฝ้าม้วนมิดบิดเบือน	ไม่เขยื้อนจากที่น่าตีรัน
นวลนางมณฑาช่วยว่ากล่าว	ลูบหลังลูกสาวแล้วรับขวัญ
ไปเถิดแม่ไปอย่าใจรั้น	ส่งมาไลยให้พลันทั้งเจ็ดองค์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีแน่งน้อยนวลหง
กลัวจะเคืองจิตรบิตุรงค์	โฉมองค์ขยับกายแล้วอายใจ
แต่ทำม่อยม้วนกระบวนกระบิด	แก้เก้อสกิดพี่ผู้ใหญ่
ต่อบิดรเตือนซ้ำจึงจำไป	กำนัลในพี่เลี้ยงเคียงมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงกินรรำ
๏ ถึงท้องพระโรงธารม่านกั้น	เจ็ดนางนึกพรั่นเปนหนักหนา
ให้อดสูผู้ชายอายวิญญา	หน่วงหนักชักช้าไม่คลาไคล
พี่เลี้ยงทูลเตือนให้จรลี	นางหยิกตีค้อนควักผลักไส
เข้าแอบแฝงม่านกั้นชั้นใน	ขวยเขินสเทินใจไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หน่อกระษัตริย์นั่งคอยอยู่ข้างน่า
บ้างสกิดเพื่อนกันจำนรรจา	เมื่อไรจะออกมารำคาญใจ
ต่างคนกระหยิ่มยิ้มย่อง	ชะเง้อคอคอยมองหาเมินไม่
แลตามตีนม่านเห็นไวไว	เอ๊ะแล้วมิใช่ดอกกระมัง
ลางคนคะนองทำร้องบอก	หลอนหลอกลวงเพื่อนอยู่ข้างหลัง
ไม่เคยเห็นรูปร่างนางชาววัง	นิ่งนั่งตั้งสติอย่าเมินไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงกัลยาอัชฌาไศรย
จึงปลอบพระธิดายาใจ	เอออะไรมาเปนเช่นนี้
พระบิดาสั่งให้ไปเลือกคู่	จะอดสูใครเล่านะเจ้าพี่
เราเปนใจไปเองเมื่อไรมี	ไม่พอที่จะขืนขัดบัญชา
แม้นพระบิตุเรศรู้เหตุผล	เห็นพี่จะไม่พ้นโทษา
ว่าพลางผลักไสให้ไคลคลา	รบเร้าเฝ้าว่าวิงวอน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดพระธิดาดวงสมร
จำเปนจำใจบทจร	บังอรอดสูดูร้าย
ทำลับลับล่อล่อรอรั้ง	เบียดบังพี่เลี้ยงเมียงม่าย
ผันแปรแลหลบตาชาย	ทั้งอายทั้งสเทินเดินเลือกไป
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	หน่อกระษัตริย์นับร้อยน้อยใหญ่
เห็นเจ็ดพระธิดายาใจ	ให้คิดพิศมัยในรูปทรง
ตั้งใจดูนางไม่วางตา	เสนหารุมรึงตลึงหลง
งามโฉมชอ้อนอ่อนเอวองค์	งามขนงวงภักตร์โสภา
บ้างพูดกับเพื่อนสนิทไม่คิดอาย	อันน้องนุชสุดท้ายคงตายข้า
เดี๋ยวนี้และมาไลยจะลอยมา	เจ้าคนนั้นกั้นหน้าข้าไว้ไย
บ้างนั่งหยัดดัดทรงดูนงลักษณ์	เหลือบมาสบภักตร์ยักคิ้วให้
ครั้นนางสเทินเมินหน้าไป	แกล้งทำกระแอมไอเปนแยบคาย
บ้างพาลโกรธขึ้งหึงษ์เพื่อนกัน	นางคนนั้นของข้าใครอย่าหมาย
ต่างเทลาะเกาะแกะกันวุ่นวาย	ถุ้งเถียงท้าทายมากมายไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งเจ็ดบุตรีศรีใส
แต่เก้อเก้ออายอายวุ่นวายใจ	เลือกกระษัตริย์น้อยใหญ่ทุกหน้ามา
อันทั้งหกเทวีพี่นาง	เลือกได้รูปร่างงามหนักหนา
เมียงม่ายหมายทิ้งพวงมาลา	สวมหัดถ์กระษัตราทั้งหกองค์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ฝ่ายโฉมรจนาทรามไวย	นางไม่ต้องจิตรคิดประสงค์
กลับมาเฝ้าบาทบิตุรงค์	โฉมยงบังคมก้มภักตรา
จึงทูลว่ากระษัตริย์ทั้งนั้นไซ้	ลูกมิได้มุ่งมาดปราถนา
จะขออยู่สนองรองบาทา	ไปกว่าชีวันจะบรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลบ่นออดทอดใจใหญ่
ลูกเอ๋ยพ่อนี้หวังตั้งใจ	จะจัดแจงแต่งให้เห็นทันตา
จึงประชุมพร้อมพรั่งครั้งนี้	แต่ล้วนลูกผู้ดีมียศถา
ทั้งรูปทรงส่งศรีโสภา	ยังไม่เสนหาอาไลย
แม่มณฑาจะคิดกระไรเล่า	ยังคนเดียวดอกเจ้าทำกรรมให้
มันไม่สิ้นห่วงบ่วงใย	ฉวยชั่วไปก็รำคาญขี้คร้านตี
พี่คิดว่าสุดแท้แต่เราเถิด	ไม่พักประดักประเดิดจู้จี้
แต่งพร้อมกับพี่สาวเสียคราวนี้	ฤๅไม่เห็นด้วยพี่จงท้วงติง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหวั่นจิตรคิดกริ่ง
จึงแถลงแจ้งในใจจริง	อันเปนหญิงพงศ์เผ่าเหล่ากอ
ถ้าใจไม่สมัครรักผัว	มักทำชั่วให้อายขายหน้าพ่อ
พระองค์จงได้รั้งรอ	น้องจะขอให้ป่าวชาวภารา
ครั้งนี้อย่าเลือกว่าแก่หนุ่ม	หามาประชุมจงพร้อมหน้า
ให้เลือกตามใจรักอิกสักครา	สุดแต่วาศนาธิดาเรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตอบชอบแล้วเจ้า
ที่ความวิตกนั้นค่อยบันเทา	น้อยฤๅนั่นขวัญเข้าเจ้าช่างคิด
ว่าพลางทางมีบัญชา	ตรัสเรียกเสนาคนสนิท
จงเข้ามาข้างในให้ใกล้ชิด	ประกาสิตสั่งไปมิได้ช้า
อันหน่อกระษัตริย์ทั้งหกองค์	ซึ่งลูกรักเราจงเสนหา
ให้อยู่วังยั้งท่ารจนา	จะแต่งการวิวาห์ให้พร้อมกัน
แต่พวกเมืองออกนอกนั้นไซ้	ให้กลับไปนิเวศน์เขตรขัณฑ์
เร่งร้องป่าวชาวเมืองทั้งปวงนั้น	จนชั้นทรพลคนเข็ญใจ
ให้มันแต่งตัวตามทำนอง	มาประชุมน่าท้องพระโรงใหญ่
จะให้ลูกรักร่วมฤไทย	เลือกคู่ดูใหม่ในพรุ่งนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
มาบอกกระษัตราทุกธานี	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หน่อกระษัตริย์ทั้งหกเร่งหรรษา
นั่งสบายอารมณ์ดมมาลา	หัวเราะร่าขาแข้งกระดิกเพลา
บ้างพูดจาเปรียบเปรยเย้ยเพื่อนกัน	อย่างไรนั่นลงนั่งกอดเข่า
วาศนาหาไม่แล้วชาวเรา	แต่ได้เข้ามาเห็นก็เปนดี
หกองค์กระหยิ่มยิ้มย่อง	ผุดผ่องภักตราราษี
ต่างต่างย่างเยื้องจรลี	เสนีนำน่าพาไปวัง
พวกที่ไม่สมปราถนา	ดังจะเสียวิญญาเปนบ้าหลัง
น้อยใจด้วยผู้หญิงชิงชัง	วาศนาหนหลังช่างอาภัพ
ต่างแกล้งทำชื่นฝืนอารมณ์	บ้างเดินหกล้มบ้างลมจับ
เหงื่อไหลอาบหน้าเอาผ้าซับ	ขึ้นม้าช้างต่างกลับไปเวียงไชย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	เสนานายอำเภอน้อยใหญ่
ทั้งรั้วแขวงตีฆ้องร้องป่าวไป	ทั่วในจังหวัดนัครา
พรุ่งนี้แต่มืดขมุกขมัว	จงจัดแจงแต่งตัวให้โอ่อ่า
เข้าไปน่าพระลานชานชาลา	พระธิดาจะเลือกเปนคู่ครอง
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ประชาชายรู้ทั่วทุกบ้านช่อง
บ้างเต้นบ้างรำทำคะนอง	กระหยิ่มยิ้มย่องอยู่ทุกคน
พวกนักเลงเล่นเบี้ยเสียถั่ว	ครอบครัวอัตคัดขัดสน
ไม่มีผ้าเสื้อแสงจะแต่งตน	เที่ยวซุกซนยืมหยิบเพื่อนกัน
เหล่าพวกอุตริริร่าง	ตัดผมยักอย่างให้ส้อยสั้น
หวีกระจายรายเส้นเปนแปรงชัน	เช็ดน้ำมันกันหน้าด้วยมีดน้อย
บ้างติดตำหรับใหญ่เอาไฟอัง	กระจกตั้งนั่งหย่งก่งคอสอย
แค้นใจไม่ใคร่จะเรียบร้อย	เฝ้าตะบอยหวีหัวมัวเมา
พวกเหล่าเจ้าชู้หัวอกกรม	เผ้าผมตกแสกทำหน้าเศร้า
เชิงจะพูดจะจาคิ้วตาเพรา	นั่งไหนกอดเข่าเฝ้าทำทุกข์
พวกขุนนางต่างแต่งตัวลอง	นุ่งยกทองเกี้ยวส่านสีหมากสุก
บ้างนุ่งลายพื้นตองลองนั่งลุก	ดูกะปุกกะปุยกรุยกราย
ที่ป่วยไข้ได้ข่าวเขาป่าวร้อง	ลุกขึ้นเดินได้คล่องเหมือนหนึ่งหาย
พาลโกรธภรรยาด่าแม่ยาย	เคืองขุ่นวุ่นวายเพราะรายนึก
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นไก่ขันแซ่เสียงเที่ยงคืน	ต่างคนต่างตื่นขึ้นแต่ดึก
ตกแต่งกายาโอฬารึก	อื้ออึงอึกกะทึกไปทุกคน
บ้างทาแป้งแต่งตัวฉุยฉาย	นุ่งลายนอกอย่างหางปัดส้น
บ้างนุ่งห่มสมตัวตามจน	สับสนอลหม่านไม่หลับนอน
พอท้องฟ้าขาวเช้าตรู่	ที่ใครอยู่บ้านใกล้ก็ไปก่อน
เนื่องแน่นถนนในนคร	ค่อยผ่อนเข้าไปในวัง
ลางคนแก่เถ้าเกือบเข้าโลง	ก็เดินหอบหิ้วโครงมาข้างหลัง
ถือไม้เท้าโซเซเก้กัง	เข้ามาด้วยเขามั่งไม่เจียมตน
ที่เปนง่อยเพลียเสียแข้งขา	ก็นั่งถดถัดมาตามถนน
เจ็บปวดไม่ว่าอุส่าห์ทน	เสลือกสลนกล่นเกลื่อนกันมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ คับคั่งทั้งท้องพระโรงไชย	ผู้ดีปนเข็ญใจก็ไม่ว่า
อยากจะใคร่ได้องค์พระธิดา	ต่างคิดสมบัติบ้าอยู่ทุกคน
บ้างชิงที่ตีต่อยปะเตะปะตะ	เอะอะอึงคนึงสับสน
ตำรวจวังถือหวายวิ่งวน	ไล่ขู่ผู้คนอยู่เปนควัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงตรัสแก่ธิดาดวงจันทร์	จอมขวัญของพ่อผู้ยอดรัก
บัดนี้ชาวเมืองมาพร้อมหน้า	จงไปทัศนาให้ประจักษ์
เลือกคู่ดูให้งามภักตร์	ตามแต่ใจรักเถิดลูกอา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ก้มเกล้าดุษฎีแล้วลีลา	สองพี่เลี้ยงกัลยาก็ตามไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เดินดูเสนาข้าเฝ้า	ทั้งเหล่าเศรษฐีผู้ดีไพร่
ให้เคืองคายไนยเนตรนางทรามไวย	มิได้ประกอบชอบวิญญา
นางจึงเสด็จกลับมาฉับพลัน	อภิวันท์บิตุเรศนาถา
ทูลว่าชาวเมืองที่ป่าวมา	ลูกไม่เสนหาอาไลย
ขออยู่ด้วยชนกชนนี	ที่จะมีภัศดานั้นหาไม่
เบื้องหน้าถ้าตัวลูกชั่วไป	จงฆ่าเสียอย่าไว้ชีวิตร
ฯ ๖ คำ ฯ

ตอนที่ ๓ พระสังข์ได้นางรจนา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามลจนจิตร
กอดเข่าเข้าตลึงรำพึงคิด	อกกูดูผิดประหลาดใจ
บุรุษในแผ่นดินก็สิ้นแล้ว	ควรฤๅลูกแก้วไม่เลือกได้
คิดพลางทางเสด็จคลาไคล	ออกบัญชรไชยมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
เพลงฝรั่ง
๏ จึงตรัสแก่เสนาข้าเฝ้า	คนในเมืองเราถึงแสนกว่า
ที่อยู่บ้านนอกขอกนา	ขับมาหมดสิ้นแล้วฤๅยัง
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	เสนาทูลไปดังใจหวัง
ไพร่ฟ้ามาประชุมอยู่ในวัง	ทั่วทั้งแผ่นดินสิ้นชาย
เหลือแต่เงาะป่าทรพล	หน้าตาผิดคนทั้งหลาย
หัวพริกหยิกยุ่งหยาบคาย	ตัวลายคล้ายกันกับเสือปลา
ใครจะบอกจะเล่าไม่เข้าใจ	พูดจาไม่ได้เหมือนใบ้บ้า
เล่นอยู่กับเด็กที่กลางนา	จงทราบบาทาภูวไนย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลฟังแจ้งแถลงไข
ด้วยเดชะเทพเจ้าเข้าดลใจ	พเอิญให้กริ้วโกรธบุตรี
จึงตรัสแก่องค์อรรคชายา	น้อยฤๅรจนาลูกสาวศรี
เลือกคู่ดูใครไม่ไยดี	จนสิ้นชายไม่มีทั้งภารา
เหลือแต่เงาะป่าเปนบ้าใบ้	เอามาให้มันเลือกสมน้ำหน้า
ว่าพลางทางสั่งเสนา	จงไปพาอ้ายเงาะมาในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับสั่ง
ต่างวิ่งวางไปมิได้ยั้ง	มายังกลางทุ่งท้องนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงบอกแก่เจ้าเงาะ	รับสั่งจำเภาะให้หา
เร็วเร็วมาไปอย่าได้ช้า	ต่างคนฉุดคร่าวุ่นวาย
บ้างเปลื้องผ้าคาดพุงผูกมัด	เจ้าเงาะวัดถูกอกหกล้มหงาย
ลางคนวิ่งออกมาบอกนาย	แรงมันมากมายเหมือนควายวัว
บ้างพยักกวักเรียกเจ้าเงาะขา	ไม่พูดจาด้วยกันเฝ้าสั่นหัว
ที่ใจคอขี้ขลาดหวาดกลัว	ระวังตัวยืนดูอยู่แต่ไกล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บ้างทำเย้ายั่วให้หัวเราะ	ค่อยปเหลาะลูบหลังเข้านั่งใกล้
เกลอเอ๋ยอย่าช้ามาจะไป	นี่คนฤๅตอไม้ไม่พูดจา
เสนีนายใหญ่ให้ไพร่เลว	เอาพวนผูกบั้นเอวเจ้าเงาะป่า
ต่างเข้าฉุดชักเต็มประดา	สาระพาเฮโลโย้ตามกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เชือกขาดล้มคว่ำคมำไป	ลุกขึ้นดัดหลังไหล่กระดูกลั่น
นิ่วหน้าสั่นหัวกลัวแรงมัน	ต่างปฤกษากันเปนจนใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงเด็กเลี้ยงโคน้อยใหญ่
เห็นคนกลุ้มรุมฉุดเงาะไพร	ขัดใจวิ่งพลางทางร้อง
จะเอาเงาะเขาไปข้างไหนนั่น	ข่มเหงกันไม่บอกเราเจ้าของ
มิถูกอิฐหัวผ่าก็อย่าลอง	ไว้ไยไล่ถองให้แทบตาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาฮึกฮักชักหวาย
เหม่เจ้าเหล่านี้หลังจะลาย	อย่าวุ่นวายอ้ายหัวเหาเต่าเลน
รับสั่งให้เอาตัวอ้ายเงาะป่า	จะทอดพระเนตรหน้าตาไม่เคยเห็น
มันเปนใบ้บ้าว่ายากเย็น	เองรู้ใจได้เล่นกับมันมา
เคยอย่างไรจงบอกอย่าหลอกกัน	ให้ได้มันเข้าไปถวายหน้า
กูจะให้ขนมเข่งของทยา	กินอร่อยนักหนาประสาจน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงเด็กดีใจเสลือกสลน
ต่างชิงกันบอกออกลน	แต่เปนคนแล้วอย่าฉุดให้เหนื่อยแรง
ถ้าขืนหยักเหย้าเซ้าซี้	มันขัดใจจะหนีไปแอบแฝง
จงให้ไปเก็บดอกไม้แดง	มาผูกปลายไม้แกว่งแต่ไกลไกล
ค่อยวิ่งรอรอล่อเล่น	เงาะเห็นก็จะผลุนหมุนไล่
จะพาไปถึงวังได้ดังใจ	เอาขนมมาให้ข้าเถิดรา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ตบมือหัวเราะร่า
ต่างวิ่งชิงเก็บดอกชบา	ผูกปลายไม้มาล่อเงาะ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พวกหลังไสส่งให้ตรงไป	ถือดอกไม้นำหน้าพาวิ่งเหยาะ
ลางคนบ้างกลัวบ้างหัวเราะ	ล่อเงาะเข้ามาถึงวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
แอบดูอยู่ที่บัญชรไชย	แลไปเห็นเงาะหัวเราะอึง
บ้างว่าน่าชังเปนหนักหนา	แลดูหูตาตื่นทลึ่ง
รูปร่างอัปรีขี้ทึ้ง	เหมือนหนึ่งภูตผีที่กลางนา
ลางคนบ่นว่าถ้าเช่นนี้	ฟ้าผี่เถิดไม่นึกปราถนา
น่ากลัวตัวดำเหมือนคุลา	ต่างติเงาะป่าว่าวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนามาทูลแถลงไข
ข้าออกไปเอาตัวอ้ายเงาะไพร	บัดนี้ได้มาแล้วพระราชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเห็นเงาะชังน้ำหน้า
เนื้อตัวเปนลายคล้ายเสือปลา	ไม่กลัวใครใจกล้าดุดัน
ผมหยิกยุ่งเหยิงเหมือนเซิงฟัก	หน้าตาตละยักษ์มักกสัน
พระเมินเสียมิได้ดูมัน	แล้วมีบัญชาประชดรจนา
จงออกไปเลือกคู่ดูอ้ายเงาะ	มันงามเหมาะเหลือใจเปนใบ้บ้า
ฤๅจะชอบอารมณ์สมหน้าตา	หน่อกระษัตริย์จัดมาไม่พอใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
เทวดาเดินหนดลฤไทย	อยากจะใคร่ดูเงาะจำเภาะเปน
จึงตรัสแก่พี่เลี้ยงกัลยา	เงาะป่าอย่างไรไม่เคยเห็น
เขาว่าหน้ามันปั้นยากเย็น	เราออกไปดูเล่นก็เปนไร
ซึ่งบิดาเคืองขัดตรัสประชด	พเอิญลืมไปหมดไม่สงไสย
จึงเสด็จลีลาคลาไคล	มายังพระโรงไชยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
ลีลากระทุ่ม
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะแสนกลคนขยัน
พิศโฉมพระธิดาวิลาวรรณ	ผุดผาดผิวพรรณดังดวงเดือน
งามลม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	นางในธรณีไม่มีเหมือน
แสร้งทำแลเลี่ยงเบี่ยงเบือน	ให้ฟั่นเฟือนเตือนจิตรคิดปอง
พระจึงตั้งสัตย์อธิษฐาน	แม้นบุญญาธิการเคยสมสอง
ขอให้ทรามสงวนนวลน้อง	เห็นรูปพี่เปนทองต้องใจรัก
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีมีศักดิ
เทพไทอุปถัมภ์นำชัก	นงลักษณ์ดูเงาะเจาะจง
นางเห็นรูปสุวรรณอยู่ชั้นใน	รูปเงาะสวมไว้ให้คนหลง
ใครใครไม่เห็นรูปทรง	พระเปนทองทั้งองค์อร่ามตา
ชรอยบุญเราไซ้จึงได้เห็น	ต่อจะเปนคู่ครองกระมังหนา
คิดพลางนางเสี่ยงมาลา	แม้นว่าเคยสมภิรมย์รัก
ขอให้พวงมาไลยนี้ไปต้อง	เจ้าเงาะรูปทองจงประจักษ์
เสี่ยงแล้วโฉมยงนงลักษณ์	ผินภักตร์ทิ้งพวงมาไลยไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงหลากจิตรคิดสงไสย
อกเอ๋ยนี่เห็นเปนอย่างไร	มารักใคร่ไอ้เงาะมิเคราะห์กรรม
ทำให้อายขายภักตร์เผ่าพงศ์	ไม่รักองค์เลยสักนิดผิดส่ำ
ไม่ปฤกษาหารือแต่สักคำ	จะมาทำให้พี่นี้พลอยยับ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเสียใจจนลมจับ
นางมณฑาเข้าประคองรองรับ	ขยำขยับไปสักหน่อยก็ค่อยคลาย
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดอึง	อีรจนาดูดู๋มึงช่างมักง่าย
ทรลักษณ์อัปรีไม่มีอาย	หน่อกระษัตริย์ทั้งหลายไม่เอื้อเฟื้อ
มารักเงาะทรพลคนอุบาทว์	ทุดช่างชั่วชาติประหลาดเหลือ
แค้นนักจักใคร่ให้แล่เนื้อ	แล้วเอาเกลือทาซ้ำให้หนำใจ
ว่าพลางฉวยได้ไม้เรียว	โกรธเกรี้ยวตัวสั่นหมั่นไส้
อีลูกชั่วน่าชังจังไร	เอาไว้ไยตีเสียให้แทบตาย
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาอกสั่นขวัญหาย
เห็นสามีเคืองขุ่นวุ่นวาย	จะพิดทูลเบี่ยงบ่ายก็เกรงกลัว
จึงออกมาว่ากับลูกสาว	ช่างทำความงามฉาวอีคนชั่ว
เสียยศเสียศักดิไม่รักตัว	เลือกผัวได้เงาะเห็นเหมาะใจ
เขาจะเยาะเย้ยเล่นเปนตำรา	พ่อแม่จะเอาหน้าไปไว้ไหน
จะเชิดชื่อฦๅลั่นสนั่นไป	ถึงบรรไลยก็ไม่สิ้นเขานินทา
ควรฤๅมาเปนได้เช่นนี้	เสียทีแม่รักเจ้าหนักหนา
ร่ำพลางนางทรงโศกา	กัลยาเพียงจะสิ้นสมประดี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
กล่าวแกล้งแสร้งทูลชนนี	ทั้งนี้เพราะกรรมได้ทำไว้
แต่น้ำใสใจจริงของข้า	จะรักใคร่เงาะป่านั้นหาไม่
ซึ่งหมายมั่นครั้นลูกจะว่าไป	ที่ไหนใครเลยจะเห็นจริง
อันชั่วดีมิใช่จะไม่รู้	เหมือนน้ำท่วมปากอยู่จึงสู้นิ่ง
ถึงชนกชนนีจะชังชิง	ลูกจะวิงวอนง้อขอโทษกร
ทั้งนี้สุดแท้แต่วาศนา	จะก้มหน้าใช้กรรมให้สิ้นก่อน
ยากเย็นอย่างไรไม่ทุกข์ร้อน	มารดรอย่าทรงโศกาไลย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหวั่นจิตรคิดสงไสย
เฝ้าปลอบถามลูกรักซักไซ้	จนอ่อนใจไม่บอกออกความ
กูชังน้ำหน้าลูกว่ายาก	เหนื่อยปากรำคาญขี้คร้านถาม
มึงเห็นอ้ายเงาะว่าเหมาะงาม	จะแร่ตามมันไปช่างไม่อาย
ว่าพลางนางกลับเข้ามาเฝ้า	กระซิบทูลแบ่งเบาเบี่ยงบ่าย
ข้าไปถามอีลูกแสนร้าย	มันพูดเปนแยบคายไม่เข้าใจ
หลากนักมารักไอ้เงาะป่า	ชอบลงอาญาอย่าปราไส
แต่พระได้ออกโอษฐ์โปรดไว้	ให้เลือกตามชอบใจทั้งเจ็ดคน
ครั้นจะลงโทษทัณฑ์มันเล่า	จะนินทาว่าเราทุกแห่งหน
โปรดเพียงขับไล่เสียให้พ้น	มันอดอยากยากจนอย่านำพา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลฟังชังน้ำหน้า
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา	นิ่งนึกตรึกตราอยู่ในใจ
จำจะต้องเงือดงดอดกลั้น	คอยหยิบผิดมันให้จงได้
คิดพลางทางสั่งเสนาใน	อีรจนากูไม่ขอเห็นมัน
จะใคร่ฆ่าเสียให้ตายก็อายเขา	จะว่าเรากลับคำทำหุนหัน
จะขับไล่ไปเสียด้วยกัน	ปลูกกระท่อมให้มันอยู่ปลายนา
แต่แรกกูตั้งจิตรคิดหวัง	จะแต่งทั้งเจ็ดคนให้หนักหนา
อีเจ้ากรรมทำให้ขายหน้าตา	จะแต่งการวิวาห์ก็ขี้คร้าน
ให้อยู่เสียด้วยกันเถิดตามที	ในข้างขึ้นเดือนสี่ปีขาล
ตรัสพลางทางคิดเดือดดาล	ปิดบานพระแกลไม่แลไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีมี่ฉาวเรียกบ่าวไพร่
ต่างถือมีดพร้าแล้วคลาไคล	ตรงไปปลายนานอกธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด เจรจา
๏ ครั้นถึงจึงเที่ยวเกี่ยวแฝก	ตัดไม้ไผ่แบกมาอึงมี่
บ้างกล่อมเสาเกลาฟากมากมี	ปลูกกระท่อมลงที่ท้องนา
แล้วปัดปูเสื่อฟูกผูกมุ้งม่าน	หม้อเข้าเชิงกรานตุ่มน้ำท่า
ทั้งปลูกผักฟักแฟงแตงกวา	จอบเสียมมีดพร้าหาพร้อมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีศรีใส
รู้ว่ารจนาทรามไวย	ได้ไอ้เงาะป่าเปนสามี
ต่างคนแค้นขัดอัธยา	มันทำให้เขาว่าขายหน้าพี่
เราจะไปภ้อตัดให้เต็มที	ว่าแล้วจรลีออกมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ ครั้นถึงจึงหยุดยืนอยู่	แลดูน้องสาวกับเงาะป่า
เคืองค้อนงอนจริตกิริยา	เปรียบประชดชี้หน้าแล้วว่าไป
ฯ ๒ คำ ฯ
เย้ย
๏ ชะนางคนดีไม่มีชั่ว	ช่างเลือกผัวงามนักน่ารักใคร่
รูปร่างน่าหัวร่อเหมือนตอไม้	เอออะไรพุงโรสันหลังยาว
มันน่าเชยน่าชมสมประกอบ	พอชอบทำนองหม่อมน้องสาว
หูตาบั้งแบวเหมือนแมวคราว	เขาเล่าฦๅอื้อฉาวช่างไม่อาย
นอกรีดนอกรอยน้อยฤๅนั่น	แร่รันไปรักอีมักง่าย
ให้พี่สาวชาวแส้พลอยวุ่นวาย	อัปรยศอดอายขายหน้าตา
ถึงมิดีมิชั่วเช่นผัวกู	จะร่วมเรียงเคียงคู่พอสมหน้า
อันอ้ายเงาะเหมาะเหลือเหมือนเสือปลา	ทุดช่างเสนหาได้ลงคอ
ฤๅชรอยถูกเสน่ห์เล่ห์กล	เวทมนต์ดลใจไฉนหนอ
ไม่คิดถึงพงศ์เผ่าเหล่ากอ	น้ำใจในคอมึงผิดคน
ยังจะทำแสนงอนค้อนข้าฤๅ	คันมือจะใคร่ต่อยสักร้อยหน
กูจะกรวดน้ำคว่ำคะนน	ถึงยากจนขาดจากพี่น้องกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	รจนาตอบไปขมีขมัน
อุแม่เอ๋ยอื้ออึงขึ้นมึงมัน	เศกแสร้งสารพันโพนทนา
ท้าคารมสมทบจะตบต่อย	มิใช่ลูกเมียน้อยร้อยภาษา
ถึงได้เงาะเปนผัวชั่วช้า	ก็สุดแต่วาศนาได้สร้างไว้
อันผัวพี่ดีเหลือเปนเนื้อหน่อ	เห็นต่อจะบุญหนักศักดิใหญ่
รูปร่างน้อยจ้อยอร่อยใจ	จงกอดไว้เถิดคะอย่าละวาง
ถึงพี่จะรุ่งเรืองไปเบื้องน่า	ก็ไม่พึ่งวาศนาอย่าอวดอ้าง
ดีแต่จะมาพาลรานทาง	ไม่อดสูผีสางบ้างเลย
สำคัญว่าพี่น้องท้องเดียวกัน	มิรู้มันเหลือแหล่อุแม่เอ๋ย
เปนผู้ใหญ่ไม่เหมาะมาเยาะเย้ย	ข้าเกินเลยไปมั่งขอษมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางเคืองค้อนแล้วค่อนว่า
ชะช่างเลี้ยวลดอีรจนา	กลับพาโลข้าว่าเย้ยเยาะ
เออคะกระนั้นและจริงอยู่	รูปร่างผัวกูไม่สู้เหมาะ
ที่ไหนจะงามพร้อมเหมือนหม่อมเงาะ	ใครเห็นก็หัวเราะว่ารูปงาม
ยังจะแค่นขึ้นเสียงเถียงเก้อเก้อ	ทำกรุ่งกริ่งหยิ่งเย่อหยาบหยาม
อีคนชาติชั่วตัวตะกลาม	จะละเมอเร่อตามไอ้เงาะไป
น้อยฤๅปากคอมันพอสม	ข้าสู้รบคารมเจ้าไม่ไหว
ขี้คร้านเถียงให้เหนื่อยเมื่อยขาตะไกร	ก็กลับไปห้องหับฉับพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ บัดนั้น	จึงมหาเสนาคนขยัน
เข้าไปทูลรจนาสารพัน	พระบิดาคาดคั้นให้ขับไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ครวญคร่ำกำสรดสลดใจ	เข้าไปกราบกรานพระมารดา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าพระชนนีเจ้า	พระคุณเคยปกเกล้าเกษา
ถนอมเลี้ยงลูกไว้จนใหญ่มา	เปนศุขทุกทิวาราตรี
พระองค์จงจิตรคิดหวัง	จะปลูกฝังลูกรักเปนศักดิ์ศรี
มาทำขายบาทาครานี้	ถึงจะให้ขับหนีไม่น้อยใจ
กรรมของลูกแล้วจะขอลา	พระแม่อย่าทุกข์ทนหม่นไหม้
แม้นว่าชีวันไม่บรรไลย	คงจะได้แทนคุณการุญรัก
ร่ำพลางกำสรดสลดจิตร	ยิ่งคิดเปนห่วงหน่วงหนัก
ชลเนตรฟูมฟองนองภักตร์	นงลักษณ์โศกศัลย์พันทวี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑามเหษี
คิดพะวงสงสารพระบุตรี	เทวีอัดอั้นกลั้นโศกา
ลูกรักเฝ้าชอ้อนวอนวิง	นางนั่งนิ่งเฉยอยู่ไม่ดูหน้า
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา	ชลนาคลอเนตรสังเวชใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาทุกข์ทนหม่นไหม้
เห็นเจ้าเงาะพยักหน้าเปนไนย	ชี้มือบอกใบ้ไปปลายนา
นางสทกสเทินเขินขวย	จะไปด้วยง่ายง่ายก็อายหน้า
ครั้นจะหน่วงหนักชักช้า	ก็กลัวเกรงบิดาจะฆ่าตี
จึงกราบกรานมารดาด้วยอาดูร	ทรามไวยพิไรทูลถ้วนถี่
ลูกจะขออำลาฝ่าธุลี	ครั้งนี้มีกรรมจะจำไกล
ว่าพลางนางถวายบังคมลา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
แล้วดำเนินเดินตามเจ้าเงาะไป	เสนาในนำน่าจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ ทยอย
ร้องทยอย
๏ ครั้นออกมานอกทวารวัง	เหลียวหลังมาดูปราสาทศรี
เคยอยู่ศุขเกษมเปรมปรีดิ์	อนิจาครานี้จะจำไกล
แสนวิตกอกเอ๋ยไม่เคยยาก	จะลำบากเคืองเข็ญเปนไฉน
ยิ่งคิดยิ่งทุกข์ฉุกใจ	จะตามไปไม่รู้ว่าร้ายดี
นางสอื้นยืนเช็ดชลนา	ครั้นเจ้าเงาะเหลียวมาก็เบือนหนี
แล้วคิดรักหักใจจรลี	ตรงไปยังที่ปลายนา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงเร็ว
ร่าย
๏ ครั้นถึงกระท่อมทับที่อยู่	แลดูสมเพชเปนหนักหนา
ไม่เคยเห็นเช่นนี้แต่เกิดมา	ก็โศกาทรุดนั่งอยู่นอกชาน
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เข้าไปในห้องมิทันนาน	เที่ยวดูของประทานทั้งปวง
แกล้งหยิบกระโถนมาโยนเล่น	ทำเปนเหมือนกับรับลูกช่วง
แลเขม้นเห็นหวดก้นกลวง	เอามาจ้วงตักน้ำทำจะกิน
รจนาว่าไฮ้ช่างไม่อาย	เบื่อจะตายผมเผ้าเขาเปียกสิ้น
เจ้าเงาะเมินขายหูไม่ได้ยิน	ทำฉวยพัดปัดริ้นปัดยุง
แล้วแกล้งหยิบครุตั้งบนเชิงกราน	ควักเข้าสารมาใส่ก่อไฟหุง
คลี่ผ้ากุศราดออกคาดพุง	กางมุ้งเสียให้ดีแต่วี่วัน
แล้วหยิบหมอนมาอิงยิงฟันขาว	กระดิกเท้าทำเล่นให้เห็นขัน
พอโพล้เพล้เพลาสายัณห์	จึงรำพรรณพูดเกี้ยวเลี้ยวลด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ชาตรี
๏ น้องเอยน้องรัก	ผิวภักตร์เพียงจันทร์อันทรงกลด
โฉมนางแน่งน้อยช้อยชด	จะกำสรดเศร้าหมองไม่ต้องการ
บุญพี่กับนางได้สร้างสม	เคยภิรมย์ร่วมรักสมัคสมาน
พี่อยู่ถึงนอกฟ้าหิมพานต์	เทวัญบันดาลให้เที่ยวมา
เหมือนหนึ่งแกล้งชักนำจำเภาะ	จึงได้เมียงามเหมาะจนเกินหน้า
ไม่ควรเคียงลูกสาวท้าวพระยา	แต่วาศนาของเงาะเคราะห์ดี
พระโปรดปรานประทานทับกระท่อม	ทั้งเครื่องใช้ได้พร้อมเพราะบุญพี่
น่าชมสมบัติเรามั่งมี	มารศรีอย่าเศร้าเสียใจ
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงเจ้า	มิให้อายกับเขาเขยใหญ่
ขอเชิญโฉมงามทรามไวย	มานั่งในห้องหับกับพี่ชาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาโฉมฉาย
ได้ฟังเจ้าเงาะพูดเราะราย	แยบคายคมสันขันคะนอง
น่าสำรวลสรวลสันต์ไม่กลั้นได้	อรไทยสเทินเมินยิ้มย่อง
แก้ขวยฉวยมีดมาเจียนตอง	กรีดเล็บเย็บซองจะใส่พลู
เจ้าเงาะรื้อเรียกซ้ำทำกระบวน	เมียงชม้อยม่อยม้วนหน้าอยู่
อิดเอื้อนเชือนแชไม่แลดู	เปนครู่มิใคร่จะพาที
คิดถึงรูปทองยังต้องใจ	เสียแรงได้ติดตามมาถึงนี่
ครั้นจะมิพูดด้วยก็ไม่ดี	เทวีจึงตอบวาจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าชัง	ช่างอวดมั่งอวดมีไม่อายหน้า
เหย้าเรือนเหมือนกันกับรังกา	แค่นคิดสมบัติบ้าน่าหัวเราะ
เมื่อกลางวันนั้นทำเปนบ้าใบ้	เดี๋ยวนี้เอออะไรพูดออกเหราะ
ฉลาดเฉลียวเจียวจริงเจ้าเงาะ	กลับมาเยาะเย้ยหยันขันจริง
นี่ฤๅชาวนอกฟ้าหิมพานต์	ซมซานมาเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
อุแม่เอ๋ยช่างชอ้อนวอนวิง	เพราะพริ้งหวานฉ่ำดังน้ำตาล
น้อยฤๅนั่นน่ารักอยู่อักโข	หูหนาตาโตเท่าไข่ห่าน
รูปร่างช่างกระไรเหมือนยักษ์มาร	ล่ำสันขันจ้านสักเท่าพ้อม
บิตุรงค์ทรงศักดิ์รักใคร่	จึงโปรดให้สิงสู่อยู่กระท่อม
จอบเสียมสารพัดจัดให้พร้อม	พอสมที่ทำปลอมแปลงมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ แสนเอยแสนแขนง	น้อยฤๅแกล้งตัดภ้อเล่นต่อหน้า
ติเล็กติน้อยคอยนินทา	ค่อนว่าพิไรไค้แคะ
พี่ก็ไม่หลีกเลี่ยงเถียงสักสิ่ง	มันก็จริงกระนั้นนั่นแหละ
เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ	แฮะแฮะว่าเล่นฤๅว่าจริง
อย่าประมาทรูปพี่เห็นขี้เหร่	ไม่ว่าเล่นเปนเสน่ห์ชอบใจหญิง
ชาวรั้วชาววังไม่ชังชิง	อุส่าห์ทิ้งมาไลยมาให้เงาะ
ใช่ว่าจะแสร้งแกล้งอวดตัว	นานไปพี่กลัวจะชมเปาะ
ว่าพลางเย้ายวนชวนหัวเราะ	แกล้งปะเหลาะปะแหละและเลียม
นี่แน่น้องผินหน้ามาข้างนี้	ไม่พอที่จะระคายอายเหนียม
ดูดู๋ขืนยังนั่งเอี้ยมเฟี้ยม	ใจคอเหี้ยมเกรียมหนักหนานัก
มาเถิดเจ้าเข้าไปเสียในมุ้ง	กลางนากลางทุ่งยุงมันหนัก
อย่าทำบิดตะกูดพูดเยื้องยัก	แสนงอนค้อนควักไปทีเดียว
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ น่าเอยน่าสรวล	เจ้าสำนวนทายาดฉลาดเฉลียว
ล้ำเลิศคนขยันขันจริงเจียว	แก้เกี้ยวเลี้ยวลัดสกัดสแกง
แต่มาไลยให้ทานก็นินทา	ค่อนว่าแคะไค้ไปทุกแห่ง
เห็นเงาะชอบใจดอกไม้แดง	จึงแกล้งทิ้งให้ไปกระนั้น
กลับว่าเขารักตัวน่าหัวเราะ	รูปร่างเจ้าสิเหมาะน้อยฤๅนั่น
หนวดเคราครุ่มคร่ามงามครัน	หน้าตาตละปั้นขันสุดใจ
เอออะไรไม่อายขายหน้า	เอารูปเงาะสวมมาทำบ้าใบ้
แกล้งซ่อนรูปสุวรรณไว้ชั้นใน	ข้าเข้าใจอยู่ดอกอย่าหลอกลวง
พระบิดาขับไล่เพราะใครเล่า	ได้ความทุกข์เท่าภูเขาหลวง
อัปรยศอดสูเขาทั้งปวง	เพราะไม่หน่วงไม่หนักรักรูปทอง
จนตกยากอย่างนี้แล้วมิสา	ยังจะมาเรียกให้ไปในห้อง
ข้ากลัวรูปเงาะป่าตาพอง	จะให้น้องนั่งใกล้จนใจจริง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	เอออะไรรู้เท่าไปทุกสิ่ง
แสนเฉลียวฉลาดล่วงท้วงติง	มันก็จริงกระนั้นนั่นและซิ
ขืนจะมาควักค้อนค่อนว่า	เงาะของข้าเคยใส่ทำไมสิ
ผู้หญิงมักต้องจิตรประสิทธิ	อย่าเฝ้าติตะบอยไปหน่อยเลย
ถึงหนวดเครารุงรังช่างเปนไร	เอาแหนบถอนเสียได้ดอกน้องเอ๋ย
หัวพริกหยิกยุ่งอย่าเยาะเย้ย	ถ้าหวีเสยสอยหย่งแล้วคงงาม
ทำไมกับรูปชั่วตัวดำ	จะอาบน้ำขัดสีส้มมะขาม
ละลายดินสอพองสักสองชาม	ทาให้งามตลอดเท้าขาวทั้งตัว
ถึงตาพองท้องพลุ้ยพีผลุ	อย่าดูหมิ่นกินจุมิใช่ชั่ว
จงปรานีเงาะป่าเถิดอย่ากลัว	จะแต่งตัวให้งามตามใจน้อง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ว่าพลางทางถอดเงาะเสีย	เอาซ่อนเมียวางไว้ในห้อง
รูปทรงโสภาดังทาทอง	ค่อยย่องมานั่งข้างหลังนาง
เห็นห่มผ้าสไบไพล่พลิ้ว	ทำยื่นนิ้วจะจี้ที่สีข้าง
กระทั่งไอกระแอมแย้มยิ้มพลาง	สกิดนางให้รู้ดูนี่แน่
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาไม่ทะยาทะแยแส
คิดว่าเงาะลูบหลังทำรังแก	ไม่เหลียวแลร้องอึงคนึงไป
โมโหหันหน้ามาหยิกทึ้ง	เห็นรูปงามก็ตลึงหลงใหล
น้อยฤๅถอดเงาะเหมาะสุดใจ	เนื้อหนังช่างกะไรราวกับทอง
หน้าตาจิ้มลิ้มพริ้มเพรา	นงเยาว์กระหยิ่มยิ้มย่อง
คิดไว้ก็สมอารมณ์ปอง	บริสุทธิ์ผุดผ่องผิวพรรณ
งามจริงยิ่งมนุษย์ในใต้หล้า	ดูดังเทวดาบนสวรรค์
เฝ้าชม้ายชม้อยม่อยเมียงมัน	สเทินจิตรบิดผันไม่พูดจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เกษมสันต์หรรษา
เห็นนางอายเอียงเมียงภักตรา	จึงแกล้งว่าสัพยอกหยอกเอิน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ไม่พอที่จะระคางห่างเหิน
เฝ้าผินหน้าผินหลังนั่งเมิน	อย่าสทกสเทินเชิญดูเงาะ
นิ่งอยู่ไยสิไม่ติเล่า	นี่แน่เจ้าจะเหมาะฤๅมิเหมาะ
ไม่แกล้งอวดทรวดทรงจงพิเคราะห์	อย่าหัวเราะเยาะเย้าไปเลยคะ
เมื่อกี้ค่อนว่าพี่ตาพอง	เดี๋ยวนี้น้องจงติเถิดสิหนะ
หน้าตาหายเคอะไม่เทอะทะ	มันต่อจะกระนั้นเปนมั่นคง
หนวดเคราพี่ถอนเสียล่อนเลี่ยน	ไม่ว่าเล่นเห็นเจียนจะลุ่มหลง
ยังพ่วงพีเท่าพ้อมฤๅย่อมลง	รูปทรงคงขยันแล้วกัลยา
ถึงเจ้าจะเข้าหอก็พอได้	เห็นจะไม่อับอายขายหน้า
ตามมีตามเกิดเถิดน้องอา	ตามประสายากเย็นเข็ญใจ
เชิญเจ้าเข้าไปในห้องหับ	นอนหลับเสียมั่งเจ็บหลังไหล่
แล้วกุมกรกัลยาช้าอยู่ไย	มาไปดีดีอย่าดื้อดึง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดเอยบัดสี	อะไรนี่น่าพิโรธโกรธขึ้ง
นางค้อนควักผลักไสหยิกทึ้ง	ร้องไห้อึงดอกเจ้าเฝ้ายื้อยุด
ช่างทำได้ไม่เกรงข่มเหงคน	ฉุดกระชากลากจนไหล่จะหลุด
เห็นแล้วว่าประเสริฐเลิศมนุษย์	ราวกับเทพบุตรสุดปัญญา
งามแล้วคะชะเจ้าอย่าเฝ้าอวด	เพริศพริ้งยิ่งยวดเปนหนักหนา
ใครใช้ให้แกล้งแปลงปลอมมา	เขาก็ติก็ว่าให้สาใจ
แม้นมิทำยอกย้อนซ่อนรูปทรง	ไหนเลยบิตุรงค์จะขับไล่
นี่เปนเหตุเพราะเงาะฤๅเพราะใคร	จึงได้อัประมาณรำคาญเคือง
ยังจะมาลดเลี้ยวเกี้ยวพาน	พูดจาน่ารำคาญหูเหือง
ว่าพลางทางทำชำเลือง	ค้อนควักยักเยื้องเปนแยบคาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ดวงเอยดวงสมร	เจ้าแสนแง่แสงอนใจหาย
ไม่ควรจะเคืองขุ่นวุ่นวาย	ตีโพยตีพายพาโลเงาะ
พี่เสี่ยงแสร้งแปลงมาทำบ้าใบ้	ถ้าแม้นใครเปนคู่ก็ดูเหมาะ
แม้นไม่เคยอุปถัมภ์จำเภาะ	ก็เย้ยเยาะยิ้มหัวว่าชั่วช้า
ซึ่งสวมรูปเงาะป่ามานี้ไซ้	หวังจะให้น้องคิดปฤษณา
เจ้าก็ปลงถูกแล้วณแก้วตา	จึงรู้ว่าเงาะงามเปนรูปทอง
อย่าบิดเบือนเชือนเฉยอยู่เลยเจ้า	จูงนางย่างเข้าไปในห้อง
นั่งแอบแนบเนื้อนวลลออง	เลียมลองโลมเล้าเคล้าคลึง
อะไรเฝ้าฮึดฮัดปัดมือ	รำคาญวานอย่าดื้อไปน่อยหนึ่ง
ว่าพลางทางกระหวัดรัดรึง	จะร้องอึงก็ร้องเถิดน้องรัก
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ น้อยเอยน้อยใจ	นี่อะไรรุกรานหาญหัก
ข่มเหงคเนงร้ายน่าอายนัก	นางค้อนควักชักหน้าแล้วว่าไป
น้องยังเคลือบแคลงไม่แจ้งความ	อย่าวู่วามลามลวนหาควรไม่
นามวงศ์พงศ์ประยูรอย่างไร	ประหลาดเหลือเชื้อไพร่ฤๅผู้ดี
ไม่บอกไม่เล่าเฝ้าแอบอิง	แม้นรักจริงนิ่งอยู่อย่าจู้จี้
จะหยิกให้ขาเขียวประเดี๋ยวนี้	อะไรนี่ไม่เสงี่ยมเลียมและ
ยิ่งว่าให้นิ่งเหมือนยิ่งยุ	ดูดุ๋น่าตีเล่นดีแหละ
จงแถลงแจ้งความให้งามแงะ	อย่าเหลาะแหละลวงหลอกเร่งบอกมา
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ยอดเอยยอดมิ่ง	จะแจ้งความตามจริงไม่มุสา
ตัวพี่นี้หน่อกระษัตรา	นามกรชื่อว่าพระสังข์ทอง
แถลงเล่าแต่ต้นไปจนปลาย	บรรยายตามเรื่องที่เคืองข้อง
เปนความในใจพี่เช่นนี้น้อง	นวลลอองอย่าแหนงแคลงใจ
ว่าพลางทางถดเข้าชิด	จะอายเอียงเบี่ยงบิดไปข้างไหน
ยื้อยุดฉุดชักชายสไบ	คว้าไขว่สัพยอกหยอกเย้า
ช่างหยิกข่วนไปได้เหมือนไม่เจ็บ	ข่มเหงนักหักเล็บเสียดอกเจ้า
ดีจริงยิ่งว่ายิ่งหยิกเอา	เบาเบาอุยหน่าไม่ปรานี
พระอุ้มองค์อรไทยขึ้นใส่ตัก	อะไรเล่าเฝ้าผลักมือพี่
ความรักรัญจวนยวนยี	เปรมปรีดิ์ประดิพัทธกำหนัดนาง
อัศจรรย์บันดาลในกลางหาว	เดือนดาวส่องแสงแจ้งกระจ่าง
เย็นซาบอาบลอองน้ำค้าง	ค่อยสระสร่างเศร้าหมองทั้งสองรา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โลมพิณพาทย์
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	รจนาเยาวยอดเสนหา
นั่งแนบแอบองค์ภัศดา	จำนรรจาพาทีซี้ซิก
ที่ทุกข์ร้อนผ่อนผันบันเทา	นงเยาว์ยิ้มเหยาะหัวเราะหริก
พระอุ้มขึ้นใส่ตักนางผลักพลิก	ทำกระบวนข่วนหยิกด้วยมารยา
แลสบหลบเนตรภูวไนย	สเทินใจอายเอียงเมียงหน้า
แย้มสรวลยวนยีปรีดา	กัลยานิยมสมคิด
แสนสมัครักใคร่ใหลหลง	ด้วยรูปทรงเปนทองต้องจิตร
ท่อยทีบรรธมชมชิด	แนบสนิทนิทราในราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เชยชมสมสวาดิด้วยเทวี	ในที่กระท่อมทับลับแลง
ครั้นประจุไสมยไก่ขัน	สุริยันเรืองรองส่องแสง
เอารูปเงาะสวมองค์ทรงแปลง	หวังมิให้ใครแจ้งความใน
แล้วว่าแก่รจนานงลักษณ์	น้องรักผู้ยอดพิศมัย
เราผัวเมียสองคนจนใจ	มาจะไปหาหุงโภชนา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาโศกศัลย์รำพรรณว่า
น้องนี้แต่กำเนิดเกิดมา	จะหุงเข้าหุงปลาก็ไม่เคย
แต่ก่อนร่อนชะไรอยู่ในวัง	วิเสศหามาตั้งให้เสวย
ไม่เข้าเนื้อเข้าใจอย่างไรเลย	อกเอ๋ยมีกรรมก็จำเปน
ว่าพลางนางทรงโศกี	ครั้งนี้ยากแค้นแสนเข็ญ
ดังหนึ่งเลือดตาจะกระเด็น	จำเปนจำใจออกไปพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะแสนกลคนขยัน
ครั้นโพล้เพล้เพลาสายัณห์	สองราพากันเข้าในทับ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงถอดเงาะออกเสียให้เมียเห็น	รูปเปนทองอร่ามงามสรรพ
เอารูปเงาะซ่อนไว้ให้ลับ	แล้วกลับมานั่งสั่งสนทนา
อิงแอบแนบชิดสกิดเกา	สัพยอกหยอกเย้าขนิษฐา
เชยแก้มแนมปรางปรีดา	สรวลสันต์หรรษาพาที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาแน่งน้อยนวลศรี
พลางชอ้อนวอนว่ากับสามี	จงปรานีน้องเถิดอย่าทรงเงาะ
ผู้คนทั้งปวงไม่ล่วงรู้	ให้เขาดูถูกเล่นช่างเห็นเหมาะ
น้องว่าก็ไม่เชื่อนี่เนื้อเคราะห์	กลับจะมาหัวเราะน่าขัดใจ
นางนิ่งนึกตรึกแล้วตรึกเล่า	จะลักรูปเงาะเผาเสียให้ได้
จึงปูปัดฟูกหมอนที่นอนใน	ชวนให้ทรงธรรม์บรรธม
แล้วนั่งนวดฟั้นคั้นบาทา	คลี่ผ้าของตัวให้ผ้าห่ม
ปรนนิบัติพัดวีโบกลม	นงเยาว์นิยมสมปอง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เชยชมสมสอง
อิงแอบแนบเนื้อนวลละออง	กรตระกองน้องแก้วแล้วหลับไป
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
คิดจะลักรูปเงาะภูวไนย	นางมิได้สนิทนิทรา
เห็นพระหลับใหลไม่ไหวองค์	โฉมยงยินดีเปนหนักหนา
ค่อยขยายยกหัดถ์ภัศดา	ขยับตัวออกมาเอาหมอนรอง
ฟากลั่นเกรียบเกรียบเหยียบย่าง	มืดไม่เห็นทางถลำล่อง
ลุกขึ้นลดเลี้ยวเที่ยวมอง	หาเงาะในห้องกระท่อมทับ
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ ครั้นเห็นหิ้วหัวมาครัวไฟ	ฉวยพร้าโต้ใหญ่เข้าเสี่ยงสับ
ฟันซ้ำร่ำไปมิได้นับ	รูปเงาะไม่ยับยิ่งขัดใจ
เหน็ดเหนี่อยเมื่อยแขนสิ้นแรงเรี่ยว	ทุดช่างหนังเหนียวน่ามันไส้
นางโกรธหาฟืนมาก่อไฟ	เอารูปเงาะเข้าใส่ในอัคคี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ แล้วฉวยเอาพร้ามาสับซ้ำ	นางทำร้อยอย่างร้อยสี
อ้ายเงาะสัประดนทนสิ้นที	เผาจี่เท่าไรไม่ไหม้มัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์หลับใหลใฝ่ฝัน
ลเมอกอดหมอนข้างพลางสำคัญ	คิดว่าเมียขวัญอยู่แนบนอน
ลืมตาคว้าไขว่ไปเปนครู่	จึงรู้ตระหนักแน่อุแม่หมอน
แลดูโฉมยงองค์บังอร	ไม่เห็นนอนในมุ้งสดุ้งใจ
ลุกขึ้นมองหาละล้าละหลัง	ไม่เห็นทั้งเงาะทรงยิ่งสงไสย
เห็นแสงเพลิงสว่างข้างครัวไฟ	ตกใจออกมาเที่ยวหาเมีย
เห็นนงเยาว์เผาเงาะเอาไฟสุม	จึงตักน้ำในตุ่มมาดับเสีย
แล้วว่าน่าชังช่างทำเยีย	ชิงเงาะเทลาะเมียมี่ไป
ดูดู๋ยังดื้อเข้ายื้อคร่า	ยิ่งว่าแล้วยังหาฟังไม่
จะเอาเงาะของเขาไปเผาไฟ	ทำได้ไม่เกรงข่มเหงกัน
ฤๅเจ้าชอบใจจะใส่เล่น	จะได้เปนนางเงาะเหมาะขัน
นอกรีดน้อยฤๅมือคันคัน	จะใคร่รันเข้าสักผางนางคนดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงฤทธิ์	ชอบผิดจะรับใส่เกษี
แม้นไม่เมตตาจะฆ่าตี	น้องนี้จะสู้ม้วยมุด
พระสวมเงาะร้ายขายหน้าเมีย	จะชิงเอาเผาเสียให้สิ้นสุด
ถึงพระเรี่ยวแรงจะแย่งยุด	ผิดชอบแขนหลุดไม่วางมือ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวเราะ	เก้อแล้วนี่เงาะของเจ้าฤๅ
กลับเถียงเสียงแขงเข้าแย่งยื้อ	เอออะไรใจดื้อจริงจริงเจียว
ถึงเจ้ามิให้ก็ไม่ฟัง	น่าชังน้อยฤๅนางมือเหนียว
ฮึดฮัดขัดเขมนเปนเกลียว	แย่งยุดฉุดเหนี่ยวกันไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ชิงรูปเงาะได้ใส่สวมองค์	ทำก้มลงหลอนหลอกกลอกหน้า
ตบมือเย้ยหยันกัลยา	แล้วคืนเข้าเคหาห้องนอน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาดวงสมร
จึงตามมางอนง้อขอโทษกร	วิงวอนสามีพิรี้พิไร
น้องได้ผิดพลั้งแต่ครั้งหนึ่ง	จะพิโรธโกรธขึ้งไปถึงไหน
ผัวเมียสองคนจนไร้	ชั่วดีก็ได้เห็นหน้ากัน
ถ้าทีหลังยังขืนทำเช่นนี้	จงทำโพยโบยตีให้อาสัญ
ว่าพลางนางเข้าไปนวดฟั้น	หลังไล่ไหนคันจะช่วยเกา
ยื่นมือมาจี้ที่สีข้าง	จะหย่าร้างกันจริงเจียวฤๅเจ้า
เอนอิงพิงทับลงกับเพลา	ถอนหนวดถอนเคราให้เจ้าเงาะ
แล้วหยิบหมากมาป้อนวอนขอชาน	เคี้ยวประทานสักคำทำปะเหลาะ
ยียวนชวนผัวให้หัวเราะ	แสร้งออเซาะสรวลสันต์จำนรรจา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะยิ้มพลางทางว่า
ทีนี้พี่จะอดนางรจนา	แม้นถ้าทีหลังไม่ฟังกัน
นี่หากว่ารักเจ้าอักโข	จึงสู้ดับโมโหไม่หุนหัน
ว่าพลางเชยชิดติดพัน	ท่อยทีดีกันดังใจจง
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ พระสังข์ตั้งแต่วันนั้นมา	ไม่ไว้ใจรจนานวลหง
เอารูปเงาะศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรงค์	สวมองค์ทรงใส่ไว้อัตรา
เช้าค่ำพร่ำสอนสั่งเสีย	ให้เมียปั่นฝ้ายทอผ้า
เจ้าเงาะหัดตีกรับขับเสภา	รจนาปั่นฝ้ายสบายใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา


บทเสภาเจ้าเงาะขับ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	สบายจิตรชื่นชมประสมสอง
นั่งอยู่ด้วยกันกับวันทอง	ที่ร่มไทรในห้องอรัญวา
ให้วิเวกอ้างว้างอยู่กลางดง	ตวันบ่ายชายลงลับเหลี่ยมผา
ลมพัดเรื่อยเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา	ดอกไม้ป่าหอมหวนชวนชื่นใจ
รวยระรินกลิ่นพุดทิชาดชื่น	รื่นรื่นลำดวนดกดอกไสว
เรไรร้องหริ่งหริ่งที่กิ่งไทร	เสียงลองไนให้เสนาะเพราะสำเนียง
แจ้วแจ้วจักรจั่นสนั่นป่า	ดังซอสีปี่ชวาวังเวงเสียง
สกุณาพาคู่เข้ารังเรียง	ขุนแผนเคียงข้างน้องประคองเชย
ตัวพี่กับรจนามาได้แค้น	เหมือนขุนแผนกับวันทองเจียวน้องเอ๋ย
อยู่กระท่อมตรอมใจไม่เสบย	กระไรเลยอนิจาช่างอาภัพ
เคยนอนเตียงเสียงประโคมด้วยแตรสังข์	มาตกไร้ได้ฟังแต่เสียงกรับ
พลางอิงแอบแนบน้องในห้องทับ	ถนอมรับขวัญให้เข้าไสยา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

ตอนที่ ๔ ท้าวสามลให้ลูกเขยหาปลาหาเนื้อ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามลเปนใหญ่
ตั้งแต่เงาะพาธิดาไป	ให้แค้นขัดฤไทยทุกเวลา
รจนาเจ้ากรรมมันทำชั่ว	มีผัวเงาะร้ายให้ขายหน้า
จำจะคิดอ่านด้วยมารยา	พาลฆ่าเสียให้ได้ไม่ไว้เลย
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสั่งเสนาใน	จงรีบไปบอกบรรดาลูกเขย
กูจะให้แต่งตั้งสังเวย	ตามเคยบวงสรวงเทวัญ
พรุ่งนี้หาปลามาคนละร้อย	ใครได้น้อยจะฆ่าให้อาสัญ
ทั้งอ้ายเงาะขี้ครอกจงบอกมัน	มิได้ปลามาทันจะบรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
วิ่งวางออกจากวังใน	มายังบ้านเขยใหญ่ทั้งหกองค์
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงแถลงแจ้งคดี	บัดนี้รับสั่งต้องประสงค์
เร่งหาปลามาให้ได้ดังใจจง	เอาไปส่งให้ทันพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเกษมสันต์หรรษา
ยิ้มพลางทางตอบเสนา	ผักปลาน่านี้มีถมไป
อย่าว่าแต่เท่านั้นท่านจะเอา	ถึงจะลงสำเภาก็รับได้
อาสาพ่อตาแล้วเต็มใจ	จะหาให้สุดฤทธิ์ไม่บิดพลิ้ว
สงสารแต่เงาะป่าประดาเสีย	จะพาเมียสุ่มช้อนจนอ่อนหิว
เต็มทีจะได้มาแต่ปลาซิว	ท้าวจะกริ้วโกรธาให้ฆ่าฟัน
ว่าพลางทางสั่งบ่าวไพร่	พรุ่งนี้กูจะไปแต่ไก่ขัน
เรือแพแหอวนทุกสิ่งอัน	เร่งรัดจัดกันให้พร้อมไว้
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาลาหกเขยใหญ่
ชวนกันรีบออกนอกเวียงไชย	ตรงไปยังบ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงยืนอยู่นอกรั้ว	ระวังตัวกลัวสุนักข์หนักหนา
ร้องเรียกเข้าไปมิได้ช้า	หม่อมแม่รจนาอยู่แห่งใด
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาสาละวนลนควันไต้
จับกระเหม่าใส่น้ำมันกันไร	ถึงยากเย็นเข็ญใจมิให้รก
ทาแป้งแต่งตัวไม่มัวหมอง	ผัดหน้านั่งมองส่องกระจก
นุ่งผ้าจัดกลีบจีบชายพก	แล้วยกของมาให้ผัวกิน
จีบพลูใส่ซองรองลำดับ	เอามีดพับผ่าหมากจนปากบิ่น
เจ้าเงาะนอนถอนหนวดสวดสุบิน	เล่นลิ้นละลักยักลำนำ
ฯ ๖ คำ ฯ
กาพย์เรื่องสุบิน เจ้าเงาะสวด (ความเก่า)
๏ จะกล่าวตำนาน
สุบินกุมาร	อันสร้างสมมา
ร่ำเรียนเขียนธรรม	ปรากฏนักหนา
บวชในศาสนา	ลุถึงอรหันต์
๏ โปรดแม่พ้นทุกข์
โปรดพ่อเสวยศุข	ไปยังเมืองสวรรค์
นางฟ้าแห่ห้อม	แวดล้อมนับพัน
เครื่องทิพย์อนันต์	อเนกนานา
๏ แต่ก่อนยังมี
เมืองสาวัตถี	นครภารา
ท่านท้าวเจ้าเมือง	ฦาเลื่องนักหนา
รี้พลช้างม้า	ข้าคนบริวาร
๏ นอกเมืองออกไป
มิใกล้มิไกล	มีบ้านนายพราน
เปนส่วยมังสัง	เนื้อหนังตระการ
แต่ล้วนหมู่พราน	ย่อมเอามาถวาย
๏ นายพรานผู้ใหญ่
ชอบอัชฌาไศรย	ตั้งให้เปนนาย
คุมไพร่พรานป่า	ล่าเนื้อกวางทราย
พรานผู้เปนนาย	ตักเตือนบ่คลา
______________
๏ รจนานิ่งฟังนั่งหัวเราะ	น้อยฤๅเพราะแจ้วเจื่อยเฉื่อยฉ่ำ
ไม่ทันถึงใบสมุดหยุดกินน้ำ	สวดซ้ำอิกสักนิดยังติดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ พอได้ยินแว่วเสียงเสนี	มาร้องเรียกอยู่ที่ริมไร่
นางจึงลุกเดินออกไป	ยืนเยี่ยมกระไดมองดู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาหยุดยั้งนั่งคอยอยู่
เรียกพลางทางมองที่ช่องประตู	เห็นโฉมตรูเดินออกมานอกชาน
จึงเข้าไปบังคมก้มหน้า	น้ำตาไหลลงด้วยสงสาร
แล้วทูลแถลงเล่าเยาวมาลย์	ตามบัญชาการพระทรงยศ
บัดนี้มีรับสั่งใช้มา	ให้เจ้าเงาะเสาะหาปลาสด
ทั้งหกเขยใหญ่ก็ไม่ลด	กำหนดให้ทันวันพรุ่งนี้
ใครได้ไม่ครบร้อยน้อยไป	พระจะให้ฆ่าฟันบั่นเกษี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	อัญชลีแล้วกลับไปฉับไว
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	รจนาอกสั่นหวั่นไหว
เข้าไปในกระท่อมทันใด	กอดตีนผัวไว้แล้วโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ อกเอ๋ยโอ้ว่าครานี้	น่าที่จะม้วยสังขาร์
สมเด็จบิตุเรศไม่เวทนา	จะคิดอ่านพาลฆ่าชีวาไลย
ให้หาปลาเปนร้อยน้อยฤๅนั่น	ประกวดกันกับเขาเหล่าเขยใหญ่
มั่งมีศรีศุขทุกข์อะไร	ประเดี๋ยวเดียวก็จะได้ง่ายดาย
วิตกแต่ส่วนตัวผัวรัก	ยากนักจะซุกซนขวนขวาย
ผัวเมียสองคนจนจะตาย	จะหาปลาไปถวายที่ไหนทัน
ถ้าพระรูปทองน้องบรรไลย	เมียจะตามเข้าไปมิได้พรั่น
จะให้เขาพิฆาฏฟาดฟัน	สู้ตายตามกันไปไม่คิดกลัว
ไม่ขออยู่ดูหน้าคนทั้งหลาย	มิให้ชายอื่นต้องเปนสองผัว
ว่าพลางนางทุ่มทอดตัว	ตีอกชกหัวเข้าร่ำไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะยิ่งคิดพิศมัย
ปลอบนางพลางเช็ดชลไนย	โลมเล้าเอาใจให้เคลื่อนคลาย
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลมใน
๏ น้องเอยน้องรัก	งามภักตร์ผ่องเหมือนดังเดือนหงาย
อย่าครวญคร่ำน้ำเนตรฟูมฟาย	แสนเสียดายนวลน้องจะหมองมัว
ทั้งในใต้ฟ้าไม่หาได้	พี่ขอบใจเจ้านักที่รักผัว
ทำไมกับมัจฉาเจ้าอย่ากลัว	สักแสนตัวก็จะได้ไม่ยากนัก
ไปนอนเสียให้สบายหายเจ็บหลัง	จะมานั่งโศกาด้วยปลาผัก
แย้มสรวลชวนชิดจุมพิตภักตร์	น้องรักเจ้าอย่าปรารมภ์เลย
ถึงยากจนคนเดียวก็หาได้	พี่หาพรั่นไม่ไอ้หกเขย
ว่าพลางทางภิรมย์ชมเชย	หลับนอนตามเคยสบายใจ
ฯ ๘ คำ ฯ กล่อม
ร่าย
๏ ครั้นอุไทยไขแสงขึ้นสางสาง	พระโลมนางพลางลูบหลังไหล่
สั่งเสียรจนาด้วยอาไลย	พี่จะไปสักประเดี๋ยวเที่ยวหาปลา
ว่าพลางทางจับไม้เท้าทรง	ใส่เกือกแก้วแล้วลงจากเคหา
แผลงฤทธิ์เหาะเหินเดินฟ้า	ตรงมายังฝั่งชลธาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดนั่ง	ที่ร่มไทรใบบังสุริย์ฉาน
ถอดเงาะซ่อนเสียมิทันนาน	แล้วโอมอ่านมหาจินดามนต์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ล่องเรือ
๏ เดชะเวทวิเศษของมารดา	ฝูงปลามาสิ้นทุกแห่งหน
เปนหมู่หมู่มากมายในสายชล	บ้างว่ายวนพ่นน้ำคล้ำไป
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเจ้าเหล่าหกเขยใหญ่
ครั้นรุ่งเรียกหาข้าไท	บ่าวไพร่นับร้อยไม่น้อยเลย
แต่งองค์ทรงเสื้อลงเรือญวน	แหอวนของใครเอาไปเหวย
ภรรยาหาขนมนมเนย	ตามเคยขนส่งลงมาพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นจัดแจงพร้อมมูลไม่ขาดเหลือ	ให้ออกเรือจากที่ขมีขมัน
เรืออวนเรือแหแจจรร	เร่งกันตามนายพายมา
ฯ ๒ คำ ฯ โล้
๏ พ้นด่านบ้านช่องล่องเลย	ถึงท้องคุ้งที่เคยมีมัจฉา
หกองค์ทรงแหทอดปลา	ลอยมาสองฟากลากเบ็ดราว
บ้างเอาลอบลงดักตักสวิง	ริมตลิ่งลากอวนอื้อฉาว
ติดแต่จรเข้อยู่เกรียวกราว	นายบ่าวต่างโกรธโทษกัน
แล้วพายเลียบริมฝั่งมาทั้งพวก	ถือฉมวกยืนคอยแทงหวั่น
บ้างลงเฝือกปิดคลองไว้สองชั้น	แล้วช่วยกันตีน้ำร่ำมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ปลาผักสักตัวก็ไม่ได้	คิดอัศจรรย์ใจเปนหนักหนา
รีบพายมาจนถึงบึงปลายนา	พบมัจฉานับแสนแน่นไป
เห็นพระสังข์นั่งอยู่ที่ฝั่งชล	ต่างคนพิศวงสงไสย
จะเปนเทพารักษ์ฤๅอะไร	เถียงกันวุ่นไปทั้งไพร่นาย
จึงวาดแวะนาวาเข้ามาพลัน	ทั้งหกอกสั่นขวัญหาย
ต่างก้มกรานหมอบยอบกาย	บ่าวนายนึกคเนว่าเทวา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์นั่งยิ้มอยู่ในหน้า
เห็นหกเขยเคอะเซอะมา	สมดังจินดาก็ยินดี
จึงเสแสร้งแกล้งทำไม่รู้จัก	ถามทักซักไซ้ไปไหนนี่
เอะแล้วออเจ้าเหล่านี้	หน่วยก้านพานจะดีมีฝีมือ
เรือแพแหอวนก็เอามา	จะลอบลักดักปลาของข้าฤๅ
เราเปนเทพเจ้าเล่าฦๅ	นับถือทุกแห่งแพร่งพราย
แต่หักคอคนตายเสียหลายพัน	อย่าดุดันดูหมิ่นมักง่าย
มาหาเรานี้ดีฤๅร้าย	บอกยุบลต้นปลายให้แจ้งใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกอกสั่นหวั่นไหว
สำคัญจิตรคิดว่าพระไพร	กราบไหว้ท่วมหัวกลัวฤทธา
ใจคอทึกทึกนึกพรั่น	ปากสั่นเสียงสั่นซังตายว่า
ท่านท้าวสามลผู้พ่อตา	ให้หาปลาประกวดกับอ้ายเงาะ
ข้าทอดแหแปรช้อนแต่เช้าตรู่	ออกอ่อนหูหิวหอบเที่ยวรอบเกาะ
ไม่ได้ปลาสักหน่อยชรอยเคราะห์	ฉวยแพ้อ้ายเงาะสิน่าอาย
กลัวท้าวพ่อตาจะฆ่าเสีย	สงสารแต่เมียจะเปนหม้าย
เทวดาเลี้ยงปลาไว้มากมาย	ข้าขอไปถวายพอรอดตัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้ฟังก็ยิ้มหัว
จึงว่าหกเจ้านี้เมามัว	ไม่กลัวบาปกรรมทำประมง
แต่ได้มาขอแล้วก็จำให้	เราไซ้จะขอมั่งดังประสงค์
จะให้ฤๅมิให้ทั้งหกองค์	ท่านจงปฤกษาหารือกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยรับคำขมีขมัน
พระองค์จะประสงค์สิ่งไรนั้น	สารพันมีแล้วไม่ขัดเลย
สุดแท้แต่ตามจะเลือกเอา	เป็ดไก่เหล้าเข้าของเสวย
ทั้งกล้วยอ้อยขนมนมเนย	จะแต่งตั้งสังเวยเส้นวัก
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์กล่าวแกล้งแจ้งประจักษ์
เราเปนเทวาสุรารักษ์	จะเส้นวักสิ่งของไม่ต้องใจ
จะขอปลายจมูกหม่อมลูกเขย	ตามเคยคนละน้อยหามากไม่
แม้นให้เราเราจะให้ปลาไป	จะให้ฤๅมิให้ให้ว่ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยได้ฟังนั่งปฤกษา
ชิชะเจ้าเล่ห์เทวดา	จะเอาปลาแลกปลายจมูกคน
แม้นเชือดเสียเมียเห็นจมูกด้วน	จะทำกระบวนผินหลังนั่งบ่น
ของสำคัญหนักหนาเข้าตาจน	จะผ่อนปรนแก้ไขอย่างไรดี
บ้างว่าอย่าพักประดักประเดิด	ทนเจ็บเอาเถิดไม่จู้จี้
หาปลาที่ไหนก็ไม่มี	อ้ายเงาะดีหาได้สิอายมัน
หกเขยรีรอท้อจิตร	สุดคิดสุดที่จะผ่อนผัน
นั่งนิ่งก้มหน้าดูตากัน	เชือดเสียเห็นวันจะได้ไป
ต่างยอมพร้อมใจไม่กลัวเจ็บ	ฉวยได้มีดเหน็บของบ่าวไพร่
ยื่นให้เทวัญทันใด	ทอดถอนใจใหญ่ย่อท้อ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สรวลสันต์กลั้นหัวร่อ
ยิ้มพลางทางตรัสตัดพ้อ	เอออะไรใจคอเหมือนปลาซิว
แล้วเอามีดกรีดลับกับศิลา	ทั้งหกตกประหม่าหน้านิ่ว
มือบีบหนีบจมูกไว้สองนิ้ว	อย่าบิดพริ้วดุกดิกพลิกแพลง
ทำเงื้อมีดกระหยับจับจ้อง	ที่ใจชั่วกลัวร้องจนเสียงแห้ง
เอาแล้วนะฉะเชือดเลือดแดง	จมูกแหว่งโหว่วิ่นสิ้นทุกคน
ฯ ๖ คำ ฯ ปี่กลอง
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกลูบแผลพลางครางร่น
เจ็บแสบแทบตายเต็มทน	ต่างคนต่างแลดูแผลกัน
เขยใหญ่ใจแข็งทำแกล้งว่า	จมูกด้วนดูหน้าเห็นขบขัน
สกิดเพื่อนเตือนทวงเทวัญ	แลกกันเมื่อไรจะให้ปลา
ฯ ๔ คำ ฯ
ล่องเรือ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้สมปราถนา
จึงตั้งสัตย์อธิษฐานด้วยวาจา	มัจฉาตัวใดถึงที่ตาย
จงกระโดดโลดขึ้นมาริมฝั่ง	ให้สมหวังดังจิตรที่คิดหมาย
พอสิ้นคำประกาศไม่คลาดคลาย	ปลาตายบนตลิ่งกลิ้งเกลื่อนไป
แล้วแกล้งแบ่งมัจฉาที่ชั่วชั่ว	ให้คนละสองตัวหามากไม่
หกองค์จึงชวนกันคลาไคล	เอาปลาไปให้สมอารมณ์คิด
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	หกเขยค่อยคลายสบายจิตร
ต่างองค์อำลาสุราฤทธิ์	บ่าวตะบิดเชือกน้อยร้อยปลา
หัวท้ายพายวาดนาวาออก	บ้างบอกโยนยาวฉาวฉ่า
รีบเร่งโดยด่วนจวนเวลา	กลับมาจะให้ทันเตือนกันพาย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สมจิตรที่คิดหมาย
จึงหยิบรูปเงาะมาสวมกาย	แล้วตัดหวายต่อติดบิดพลิ้ว
ร้อยปลามากมายเหลือประมาณ	เอาไม้เท้าทำคานหาบหิ้ว
แผลงฤทธิ์รูปเงาะพาเหาะปลิว	ลอยลิ่วมาในเมฆา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงริมไร่ใกล้เรือน	ก็คล้อยเคลื่อนเลื่อนลงจากเวหา
เดินด่วนขึ้นกระไดมิได้ช้า	เอาหาบปลาเหวี่ยงวางกลางนอกชาน
ภรรยาพาไปให้ลูบตัว	แล้วเชิญผัวรูปทองกินของหวาน
เจ้าเงาะแถลงเล่าเยาวมาลย์	วันนี้ขันจ้านไปหาปลา
พี่ถอดรูปเงาะออกซ่อนไว้	ทำเปนพระไพรพฤกษา
ร่ายมนต์มหาจินดา	เรียกมัจฉามาสิ้นทุกตำบล
อ้ายหกเขยเซอะกระเจอะกระเจิง	เที่ยวเซอะเซิงหาปลาก็ขัดสน
ไปประสบพบพี่ที่ฝั่งชล	ทั้งหกคนกราบกรานขอทานปลา
พี่แลกเปลี่ยนเจียนปลายจมูกมัน	แหว่งวิ่นสิ้นทั้งนั้นขันนักหนา
ว่าพลางเสสรวลชวนรจนา	ไปดูหน้ามันเล่นก็เปนไร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนากลั้นยิ้มมิใคร่ได้
สรวลพลางทางว่าข้าชอบใจ	เมียมันจะได้ดูหน้ากัน
ช่างแก้แค้นแทนทำพอสาสม	ที่เมียมาค้าคารมเย้ยหยัน
วันนี้น้องจะตามจรจรัล	ไปดูจมูกมันให้เต็มตา
ว่าแล้วทาแป้งแต่งตัว	ตามผัวออกจากเคหา
ปิดประตูเข็นกระไดแล้วไคลคลา	เจ้าเงาะหาบปลานำน่าไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพระโรงรัตน์รูจี	อัญชลีสองกระษัตริย์เปนใหญ่
เจ้าเงาะยืนยิ้มหัวไม่กลัวใคร	ทิ้งปลาลงไว้ให้พ่อตา
รจนาจึงทูลบิตุรงค์	นี่ปลาส่งส่วนตัวผัวข้า
อุส่าห์เสาะเพราะเกรงพระอาญา	ได้มาน้อยนักสักสองร้อย
ตามประสายากเย็นเข็ญใจ	ไม่มีบ่าวมีไพร่ใช้สอย
ผัวเมียสองคนจนกรองกรอย	ไม่เลิศลอยเหมือนลูกสาวของท้าวไท
หกเขยเขาดีมียศศักดิ์	ท่านพ่อตาโปรดนักรักใคร่
ไปหาปลามาแล้วฤๅอย่างไร	เห็นจะได้มากมายหลายกระบุง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเคืองขัดฟัดหมอนผลุง
คันมือคันไม้หมั่นไส้พุง	ไม่สมที่หมายมุ่งจะฆ่าฟัน
อีรจนาพาผัวมาเย้ยได้	แค้นใจเหลือที่จะอดกลั้น
เพราะอ้ายเขยขี้เค้าเหล่านั้น	พากันเซอะซะไปกะไร
จึงชี้หน้าด่าลูกทั้งหกนาง	มึงช่างหากำชับผัวไม่
ปานนี้มิมาน่าแค้นใจ	กูจะใคร่ฆ่าเสียให้ม้วยมุด
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยร้อนใจดังไฟจุด
เร่งฝีพายเต็มที่ตีรุด	ครั้นถึงหยุดจอดเรือเข้าเหนือแพ
หิ้วปลาพากันมาโดยด่วน	บ่าวตามเปนพรวนแบกอวนแห
ตรงมาวังพลันไม่ผันแปร	หญิงชายร้องแซ่ว่าแพ้เงาะ
ทั้งหกอกสั่นขวัญหนี	ครั้งนี้ตายจริงวิ่งออกเหยาะ
คลานเข้าไปเฝ้าเขาหัวเราะ	เห็นปลาอ้ายเงาะยิ่งเสียใจ
คิดอายด้วยปลายจมูกวิ่น	ก้มหน้าดูดินหาเงยไม่
พรั่นตัวกลัวตายเปนพ้นไป	ภาวนาหายใจมิใคร่ทัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเคืองขุ่นหุนหัน
จึงว่าไปแก่หกเขยนั้น	กูจะใคร่ฆ่าฟันบั่นรอน
แต่อ้ายเงาะทรพลคนอัปรี	มันยังดีกว่ามึงมาถึงก่อน
เออนี่มิไปเที่ยวจอดนอน	ไม่รู้เร็วรู้ร้อนเจ้าคนดี
บ่าวไพร่ไปด้วยก็หนักหนา	ได้ปลามาไม่พอจะเส้นผี
กูคิดนิดเดียวดอกครั้งนี้	หาไม่ชีวีจะบรรไลย
เออจมูกนั่นถูกอะไรนั่น	เหมือนกันกับเขาเชือดเลือดไหล
จงบอกให้แจ้งกูแคลงใจ	อย่าได้เอาเท็จมาเจรจา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เขยใหญ่ทั้งหกตกประหม่า
แกล้งทูลเลี้ยวลดปดพ่อตา	แต่เช้าข้าก็ไปไม่เชือนแช
ลงตีอวนฉุดลากที่ปากลัด	ปากเป้ากัดจมูกลูกเปนแผล
ในแม่น้ำลำคลองทั้งสองแคว	ไม่มีปลาเลยแต่สักตัวเดียว
สู้ทนแดดแผดร้อนไปยังค่ำ	จนตัวลอกออกดำเหมือนม่าเหมี่ยว
อุส่าห์บุกขึ้นบกรกเรี้ยว	ไปได้ปลาหน่อยเดียวที่ในบึง
ไม่เคยพบเคยเห็นเลยเช่นนี้	ชรอยผีโขมดมันโกรธขึ้ง
ให้ปวดหัวมัวตาหน้าตึง	แทบจะไม่มาถึงท้าวไท
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นผัวแพ้เงาะป่าน่าขัดใจ	ผักปลาหาได้มานิดเดียว
มิหนำซ้ำจมูกแหว่งหวะ	แล้วพระบิดาก็โกรธเกรี้ยว
ขายหน้าทุกสิ่งจริงเจียว	นางเหลียวชำเลืองเคืองค้อน
หกนางต่างคนบ่นบ้า	มันไม่น่าร่วมเรียงเคียงหมอน
บ้างกอดเข่าเจ่าจุกทุกข์ร้อน	มืออ่อนตีนอ่อนเสียน้ำใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาสรวลสันต์ไม่กลั้นได้
เจ้าเงาะหัวร่ององอไป	ทำบุ้ยปากบอกใบ้ให้เมียดู
เห็นจมูกเขยใหญ่เลือดไหลหยด	แหว่งวิ่นสิ้นทั้งหมดน่าอดสู
สาแก่ใจมันสิติผัวกู	นางยิ้มอยู่ในหน้าไม่พาที
แล้วแลดูพี่สาวทั้งหกคน	เห็นหน้าหม่นหมองคล้ำดำหมิดหมี
ทำแยบคายชายตาดูสามี	เทวียิ้มแย้มกระแอมไอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางเคืองขัดอัชฌาไศรย
ต่างคนชี้หน้าแล้วว่าไป	หัวเราะเยาะใครอีรจนา
เหตุว่าผัวมึงมาถึงก่อน	ทำแสนงอนเจ๋อเจ๊อะสเออะหน้า
ผัวกูไม่รู้จักจับผักปลา	จึงได้มาไม่มากเหมือนหม่อมเงาะ
ดูเยี่ยงผัวเจ้ามันเคล่าคล่อง	ห้วยหนองเหนือใต้เข้าใจเสาะ
นางเมียขึ้นหน้ามาหัวเราะ	เปรียบเปรยเย้ยเยาะไม่เจียมตัว
เขาขับไล่ไปอยู่เสียปลายนา	ยังดื้อด้านเข้ามาว่าแทนผัว
ไม่มีความยำเยงเกรงกลัว	ไสหัวออกไปเสียจากวัง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาตอบไปดังใจหวัง
ชิชะหม่อมพี่ที่ขึ้นซัง	ออกประดังด่าทอเล่นพอแรง
เฝ้ามาขับไล่ไสหัวหู	โกรธฤๅว่าดูจมูกแหว่ง
แต่เห็นเขาหัวร่อก็ระแวง	ออกสกัดสแกงแกล้งพาโล
ผัวพี่ไปหาปลากับบ่าวไพร่	น้อยฤๅช่างได้มาอักโข
ผัวข้าหาปลาประสาโซ	แต่จมูกไม่โหว่เหมือนผู้ดี
พอรู้เช่นเห็นอยู่ว่าเท็จจริง	สู้ปิดปากหากนิ่งเสียดอกพี่
จะให้ว่าฤๅจะว่าออกเดี๋ยวนี้	แล้วเหลียวดูสามีเห็นขึงตา
แค้นใจคิดจะใคร่อยู่เทลาะ	แต่เจ้าเงาะชี้ชวนไปเคหา
ถ่มน้ำลายรดให้แล้วไคลคลา	ตามผัวออกมาไม่พรั่นพรึง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างพิโรธโกรธขึ้ง
ลุกขึ้นเดินตามมาด่าอึง	ทำไมมึงจึงหัวเราะเยาะกู
เท็จจริงอย่างไรนั่นขันจ้าน	ใครปิดปากไว้วานอย่านิ่งอยู่
จองหองพองขนเปนพ้นรู้	ลบหลู่ดูหมิ่นถิ่นแคลน
ผัวหาปลาผักได้หนักหนา	หม่อมเมียได้หน้าขึ้นกว่าแขน
ค้าคารมเปรี้ยงเปรี้ยงออกเถียงแทน	ขืนแค่นเปรียบเปรยเย้ยเย้า
อย่าดูถูกผัวกันกระนั้นนะ	ช่างเถิดคะค่อยยังชั่วกว่าผัวเจ้า
ถึงจมูกโหว่แหว่งก็ทำเนา	แต่หน้าตาของเขายังเพราพริ้ม
ไม่เหมือนเงาะอุบาทว์ชาติชั่ว	น่ากลัวหัวหูกระปุ่มกระปิ่ม
กลับจะมาหัวเราะเยาะยิ้ม	เปรมปริ่มในใจมิใช่น้อย
ชะช่างได้ผัวเงาะเหมาะสม	ปากกล้าค้าคารมดังต่อยหอย
ขึ้นเสียงเถียงคนบ่นตะบอย	มันน่าต่อยให้ยับลงกับมือ
แต่ปากเป้ากัดเขาก็เฝ้าถาก	นี่เปนเบี้ยพอปากของเจ้าฤๅ
ว่าพลางต่างเข้ายุดยื้อ	กล้าปากกล้ามืออย่าหนีกัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเห็นวุ่นวางเข้ากางกั้น
ทำบอกใบ้ให้รู้สำคัญ	แกล้งกระชั้นกระโชกโบกมือ
ก้มลงหลอนหลอกกลอกคอ	หกนางด่าทอก็ไม่ถือ
ทำเหมือนบ้าใบ้ได้แต่อือ	ตบมือหัวร่อล้อเลียนนาง
เห็นพี่เมียชำเลืองเคืองค้อน	ก็ฉุดเมียมาสอนให้ค้อนบ้าง
ถือไม้เท้าก้าวเดินเปนท่าทาง	ทีเสือลากหางให้นางกลัว
แล้วเด็ดใบไม้ปิดจมูกเล่น	ทำเปนปัดแมลงวันสั่นหัว
ชี้มือให้เห็นแล้วเล่นตัว	เย้ายั่วพี่เมียไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยขัดใจเปนหนักหนา
เห็นเงาะเยาะหยอกภรรยา	โกรธาตาเขียวเหลียวดูกัน
โมโหฮึดฮัดขัดเขมน	โจงกระเบนคาดกระเบนเสียให้มั่น
หมายเขม้นกำหมัดกัดฟัน	มุทะลุดุดันไม่พรั่นพรึง
ลางคนบ่นด่าเงาะอุบาทว์	จะใคร่เอาเท้าคาดเข้าสักผึง
บ้างว่าจะถองสักสองตึง	ทำไมมึงมาหยอกหลอกเมียกู
ดูเถิดเกิดมาไม่เคยพบ	บ้าใบ้บัดซบทำลบหลู่
จองหองถองเสียให้เมียดู	ด่าพลางทางกรูกันเข้าไป
เห็นเงาะเงื้อไม้ไล่กวัดแกว่ง	ระรันสันน่าแข้งไม่เข้าใกล้
บ้างนั่งลงลูบล่อยที่รอยไม้	น้ำตาไหลครางออดกอดมือ
บ้างหลับตาหน้าเมินซ้อมหมัด	เงาะวัดล้มกลิ้งลุกวิ่งตื๋อ
ทรุดนั่งลงนวดปวดสะดือ	ครางฮือไปทีเดียวไม่เหลียวแล
เขยใหญ่ย่างเท้าก้าวถลำ	เงาะตำต่อยจมูกถูกแผล
ล้มลงกลอกคอทำท้อแท้	เมียมาช่วยแก้ทุบต้นคอ
ลางคนถอยหลังเข้าบังเสา	ร้องว่าพวกเราอย่ากลัวพ่อ
บ้างกำหมัดขัดเขมนไม่ย่อท้อ	ใจคอเหี้ยมฮึกบึกบึน
เข้าชกเงาะเดาะเอาด้วยเข่าลา	ล้มผวาเจ็บจุกลุกไม่ขึ้น
พูดไม่ออกกลอกหัวมัวมึน	เพื่อนกันวิ่งครึนกระจายไป
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเงื้อศอกบอกใบ้
เหลียวหลังเหลียวหน้าคว้าไม้	กวัดแกว่งแกล้งไล่กระชั้นชิด
เห็นเขยทั้งหกตกประหม่า	ก็หวดไปหวดมาให้ผิดผิด
ควงตระบองลองแรงแผลงฤทธิ์	ไล่ติดตามตีหนีกระจุย
ดูเห็นเต็มกลัวก็หัวเราะ	ยิ้มเยาะยกมือขึ้นกุ๋ยกุ๋ย
ตั้งท่าทีทำเปนรำซุย	เบี้ยวบุ้ยปากหลอกกลอกหน้าตา
เห็นหกเขยคอยจะถอยหลัง	ก็หยุดยั้งยืนมองป้องหน้า
แล้วย่างเท้าสาวหมัดเข้ามา	ถลึงตาขู่เข็ญเขม้นดู
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเข็ดขยาดไม่อาจสู้
เหลียวซ้ายแลขวาหาประตู	เอ๊ะอยู่แล้วกระมังครั้งนี้
บ้างเข้าแอบหลังภรรยา	รุนเมียออกน่าเจ้าอย่าหนี
ความกลัวตัวสั่นไม่สมประดี	เต็มทีลงนั่งภาวนา
บ้างกำหมัดขัดเขมนหมายเขม้น	ทำเปนว่าพี่นี้คนกล้า
ครั้นเห็นเงาะถือไม้ใกล้เข้ามา	ก็วิ่งล้มถลาขาแข้งเพลีย
ลางคนยืนนิ่งไม่วิ่งหนี	อุส่าห์ทำใจดีแก้เบี้ย
พูดจาอวดฮึกศึกน่าเมีย	สู้เสียชีวิตรไม่คิดกลัว
ทำเหน็บรั้งตั้งมวยอยู่แต่นอก	เห็นเจ้าเงาะเงื้อศอกก็กลอกหัว
ย่อท้อถอยหลังระวังตัว	ต่างกลัวเงาะป่าทุกคนไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นผัวกลัวเงาะก็ขัดใจ	จึงว่าเอออะไรช่างไม่อาย
แต่เงาะป่าบ้าใบ้บัดสี	ช่างชวนกันวิ่งหนีมันง่ายง่าย
เสียแรงกำเนิดเกิดเปนชาย	ไม่อดสูดูร้ายเขามั่งเลย
โมโหหันมาด่าน้องสาว	ไม่ว่ากล่าวผัวมั่งทำนั่งเฉย
นิ่งให้ไอ้เงาะมาเยาะเย้ย	ต่อยตีพี่เขยของตัวเอง
ขึ้นเสียงเถียงพี่แล้วมิหนำ	ยังซ้ำให้ผัวตัวข่มเหง
ดูถูกผู้ใหญ่ช่างไม่เกรง	มันเหมาะเหมงแล้วฤๅนางรจนา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนายิ้มพลางทางว่า
เออพี่นี้อะไรช่างพูดจา	กลับมาว่ากระนั้นขันจริง
เดิมใครด่าทอก่อก่อน	ควักค้อนเคืองขัดสบัดสบิ้ง
ครั้นเขาว่ามั่งก็ชังชิง	ชวนกันวิ่งมาตามจะต่อยตี
หกเขยเข้ากลุ้มรุมกันชก	ให้เอามือใส่พกเสียฤๅพี่
สาแก่ใจเจ็บปวดอวดกล้าดี	เออเดี๋ยวนี้จะให้ใครห้ามปราม
เมื่อเปนผู้ใหญ่ไม่ไว้ตัว	ยังจะมาว่าผัวข้าหยาบหยาม
ชะพี่เขยข้าหน้างามงาม	บุ่มบ่ามบ้าเลือดไม่เหือดเลย
นั่นแน่แผลเก่าปากเป้ากัด	ซ้ำมาถูกหมัดนิจาเอ๋ย
ว่าพลางทางหัวเราะเยาะเย้ย	พี่เขยพี่สาวฉาวไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาหนวกหูอยู่ไม่ได้
ลุกเดินออกมาว่าอะไร	ไม่เกรงเนื้อเกรงใจผู้ใหญ่เลย
ล้วนแต่พี่น้องท้องเดียวกัน	จะฆ่าฟันกันได้แล้วฤๅเหวย
ลูกเต้าเช่นนี้กูมิเคย	อกเอ๋ยแต่ละคนพ้นกำลัง
รจนาพาผัวออกไปเสีย	เจ้าเหล่านี้ห้ามเมียเสียมั่ง
เอออะไรอื้ออึงตึงตัง	น่าที่ลุกที่นั่งช่างไม่เกรง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลว่าเหม่มันข่มเหง
อ้ายเงาะป่ากล้าทำไม่ยำเยง	กูออกสู้ดูเองลองสักยก
ทำไมกับใบ้บ้าตาขาว	อีสาวสาวเหล่านี้อย่าวิตก
ลุกขึ้นขบฟันงันงก	เห็นทั้งหกตาลายหมายว่าเงาะ
กระหยับย่างสามขุมสุ่มตะรั้ง	ไม่ทันตั้งต่อยตำซ้ำศอกเดาะ
ถองลงตรงจมูกถูกจำเภาะ	เขยใหญ่ใจเสาะร้องออกโอย
มองเขม้นเปนครู่ก็รู้จัก	ลงนั่งเหนื่อยหอบฮักหิวโหย
แล้วร้องด่าเงาะมี่น่าตีโบย	มานี่โวยเล่นกับกูดูสักครั้ง
เห็นฮึกคึกคักขึ้นหนักหนา	ไล่ล่วงเข้ามาน่าที่นั่ง
แต่แค้นอ้ายหกคนพ้นกำลัง	มันเฝ้าถอยหลังไปอย่างเดียว
ยังว่าตัวต่อตัวช่างชั่วชาติ	น้อยฤๅนี่ขี้ขลาดตาเหมียว
เปนฝูงเปนคณาทำหน้าเซียว	แต่อ้ายเงาะคนเดียวก็กลัวมัน
แล้วเรียกนางมณฑามาเสียนี่	ไม่พอที่พอทางออกกางกั้น
อย่าห้ามปรามเลยปล่อยให้ต่อยกัน	ช่างมันเปนไรจะได้ดู
น้อยฤๅสนุกนักไม่พักหา	ยังว่าจะให้มีมวยหมู่
ลูกเขยยายแต่ละคนพ้นรู้	ชะต้าน่าเอ็นดูเหมือนลูกเล็ก
ทุดอ้ายหกเขยใหญ่ช่างใจเสาะ	ราวกับอ้ายเงาะมันกินเหล็ก
ถูกเจ็บเข้าไม่ได้ดังใจเจ๊ก	แต่เด็กเด็กมันก็ดีกว่ามึง
อีเมียก็สุดใจมิใช่ชั่ว	ดูฤๅน้องของตัวก็โกรธขึ้ง
อีรจนาด่าพี่มี่อึง	กระทืบตีนตึงตึงไม่เกรงกลัว
กูยังแค้นมึงอยู่ไม่รู้หาย	หน้าไม่อายเอาอ้ายเงาะเปนผัว
นี่หากหาปลาได้จึงรอดตัว	หาไม่ก็หัวจะปลิวไป
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาหุนหันมันไส้
เห็นบิดาเคืองขุ่นฟุนไฟ	เข้าข้างเขยใหญ่ก็เดือดดาล
จึงชวนผัวไปลาพ่อตาเสีย	อย่าอยู่ช้าพาเมียออกไปบ้าน
นางสอนให้นั่งลุกคุกคลาน	กราบกรานท่านเสียหน่อยหนึ่งตามจน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะก้มกราบยิบสักสิบหน
แกล้งเลียนล้อต่อหน้าท้าวสามล	เฝ้าก่นหัวเราะริกกระดิกเท้า
เห็นพ่อตาทำไมก็ทำมั่ง	เหมือนบ้าหลังจริงจริงยิงฟันขาว
ทำโจงกระเบนใหม่ไว้หางยาว	แกล้วปัดหัวผัวพี่สาวของเมียไป
แล้วยืนมองป้องหน้าดูจมูก	เห็นรอยถูกมีดเชือดเลือดยังไหล
ตบมือหัวเราะเยาะไยไพ	บอกใบ้บุ้ยปากให้เมียดู
เห็นทั้งหกตกประหม่าก้มหน้านิ่ง	ไม่ไหวติงเต็มกลัวตัวเปนหนู
จึงชวนรจนาโฉมตรู	ออกประตูรีบกลับไปฉับพลัน
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงเร็ว
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเคืองขัดอัดอั้น
แกล้งให้หาปลาจะฆ่าฟัน	อ้ายเงาะมันกลับได้มามากมาย
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแน่นใจ	แม้นมิฆ่ามันได้ก็ไม่หาย
จึงตรัสแสร้งเสเพทุบาย	จะต้องการเนื้อทรายมาเลี้ยงกัน
ทั้งหกหามาแก้ตัวใหม่	แม้นมิได้ชีวาจะอาสัญ
เสนาในไปบอกอ้ายเงาะนั้น	หาเนื้อมาให้ทันวันพรุ่งนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกษี
ออกจากวังวิ่งเปนสิงคลี	ตรงไปยังที่บ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงกระท่อมก็ด้อมดู	เอ๊ะแล้วหลับอยู่กระมังหนา
ประหลาดใจมิได้ยินพูดจา	เสนานั่งมองร้องเรียกอึง
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาคลี่ผ้าตาชุนขึง
ที่ไหนหย่อนผ่อนผูกเสียให้ตึง	นั่งปักสดึงกรึงกรอง
ตั้งเนื้อตั้งใจจะให้ผัว	แต่งตัวไปกฐินเดือนสิบสอง
เจ้าเงาะแสนกลคนคะนอง	หัดร้องนางนาคปากร่ายซอ
เอากระทายตีแทนรำมะนา	ทำให้ภรรยาน่าหัวร่อ
รจนานิ่งฟังนั่งเอียงคอ	เพราะหนักหนาหนอเจียวพ่อคุณ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ พอได้ยินเสนามาร้องเรียก	ตื่นตะเกียกตะกายวายวุ่น
โดนสดุดสดึงผ้าตาชุน	กระทายหกตกใต้ถุนลงไป
รจนาเดินออกมานอกชาน	อำมาตย์เห็นหมอบกรานกราบไหว้
นางจึงถามทักซักไซ้	ธุระอะไรนะเสนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมก้มหน้า
ทูลว่าสมเด็จพระบิดา	ให้ข้ามาบอกนางโฉมยง
บัดนี้มีรับสั่งจำเภาะ	ให้เจ้าเงาะหาเนื้อเข้าไปส่ง
พรุ่งนี้มิได้ดังใจจง	จะให้ลงอาญาฆ่าฟัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาตระหนกอกสั่น
เข้าไปในทับฉับพลัน	รำพรรณบอกผัวแล้วโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	บิตุเรศพาลผิดจะคิดฆ่า
เมื่อวันวานท่านใช้ให้หาปลา	ก็นึกว่าไม่รอดจะวอดวาย
นี่หากมีมนต์ดลจึงพ้นไภย	หาปลามาได้เอาไปถวาย
วันนี้มิหนำซ้ำอุบาย	แกล้งย้ายสั่งมาให้หาเนื้อ
เปนเหตุเพราะเงาะร้ายให้ถอดเสีย	พ่อรูปทองของเมียมิได้เชื่อ
อ้อนวอนเท่าไรไม่เอื้อเฟื้อ	นี่เนื้อแท้ว่าเวรากรรม
ว่าพลางทางทรงโศกา	ชลนาฟูมฟองร้องร่ำ
สองกรข้อนอกจนฟกช้ำ	ครวญคร่ำกำสรดโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
โอ้โลมใน
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเยาะหยอกนางโฉมศรี
ซึ่งสั่งให้หาเนื้อคราวนี้	เห็นพี่จะอับจนไม่พ้นตาย
ถึงตัวจะบรรไลยก็ไม่ว่า	วิตกแต่รจนาจะเปนหม้าย
ว่าพลางแย้มยิ้มพริ้มพราย	โอบอุ้มโฉมฉายขึ้นบนเพลา
สร้วมสอดกอดรัดสัมผัสต้อง	นี่แน่น้องจะให้ตายเสียไยเปล่า
เชยแก้มแนมปรางทางโลมเล้า	พี่ว่าเล่นดอกเจ้าอย่าตกใจ
ทำไมกับเนื้อถึกอย่านึกพรั่น	สักพันหนึ่งสองพันก็หาได้
ไม่เคยเห็นฝีมือพี่ฤๅไร	ร้องไห้ไยให้เสียน้ำตา
แต่เพียงนี้มิพอจะยากเย็น	ร้องละครนอนเล่นเสียดีกว่า
เหมือนกันนั่นและกับหาปลา	อะไรกับน้ำหน้าอ้ายหกคน
พรุ่งนี้มิปากก็ใบหู	จะเชือดเสียให้ดูอิกสักหน
เสสรวลชวนนางนฤมล	ขึ้นบนเตียงนอนสำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ กล่อม
ร่าย
๏ ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับเมฆา	สุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
พระชมโฉมโลมนางทรามไวย	ดวงใจเจ้าค่อยอยู่จงดี
ตวันชายบ่ายหน่อยจะกลับมา	แก้วตาอย่าหม่นหมองศรี
สั่งเสียเมียแล้วจรลี	มาทรงเกือกแก้วมณีทันใด
จับไม้เท้าก้าวลงจากเคหา	สำแดงอานุภาพแผ่นดินไหว
เหาะทยานผ่านเมฆมาไรไร	ตรงไปไพรวันอรัญวา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดยั้ง	ที่ร่มรังสูงใหญ่ใบหนา
พระถอดเงาะซ่อนไว้ให้ลับตา	แล้วร่ายมนต์มหาจินดาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ ฝูงเนื้อในป่ามามากมาย	ทั้งละมั่งกวางทรายและฉมัน
ดูดาษแดงไปทั้งไพรวัน	เปนฝูงฝูงวิ่งพันกันมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดวิตกหนักหนา
ครั้นรุ่งรีบแต่งตัวกลัวจะช้า	เรียกหาบ่าวไพร่พร้อมพรัก
บ้างหาแร้วบ่วงหวายหลายอย่าง	ไปถึงกลางพงไพรจะได้ดัก
บ้างเอาผ้าพันพุงจูงสุนักข์	คึกคักขนข่ายขึ้นหลังช้าง
แล้วผูกม้าเคยขับสำหรับขา	บังเหียนอานพานหน้าซองหาง
ม้าหลังเปล่าบ้างผูกเบาะบาง	ต่างต่างแต่งอวดประกวดกัน
เกณฑ์กองกระบือบ่าวชาวบ้านนอก	ล้วนถือหอกเสวียนแทงแขงขัน
พรานปืนพื้นแม่นหมายสำคัญ	โผงไรโผงนั้นไม่ผิดเลย
บ่าวผู้ชายตะพายย่ามถือกล่อง	หิ้วปิ่นโตลายทองของเสวย
บ้างแบกเสบียงหาบหามตามเคย	อย่าช้าเลยจวนสายจะเสียการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นพร้อมเสร็จทุกสิ่งไม่นิ่งช้า	หกองค์ทรงม้าออกจากบ้าน
รีบขับพาชีตะลีตะลาน	พวกพรานนำน่าพาไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ลุล่วงมรคามาถึง	ป่าซึ่งมฤคาเคยอาไศรย
สั่งให้ขึงข่ายไว้ชายไพร	บ้างดักแร้วแล้วใส่บ่วงราว
ลางคนปักขวากที่ปากทาง	หาช่างสันทัดขัดจันห้าว
ขี่กระบือเข้าค้นอยู่เกรียวกราว	โห่ฉาวอึงไปทั้งไพรวัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พรานปืนซุ่มรกขึ้นนกง่า	สวนมาตามรอยจะคอยลั่น
หมายตรงหลงยิงเพื่อนกัน	ล้มดิ้นยันยันอยู่แทบตาย
เนื้อถึกที่ไหนก็ไม่มี	พบแต่เสือหมีหมูกระต่าย
ลงนั่งนึกปฤกษากับบ่าวนาย	ดีร้ายจะเปนเช่นหาปลา
ลางคนบ่นว่าข้าได้ทัก	ไม่เส้นวักพระไพรเจ้าป่า
จึงให้ปลูกศาลขึ้นเพียงตา	สังเวยเทวดาทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วขึ้นม้าพากันเที่ยวค้น	พบรอยเกลื่อนกล่นมาใหม่ใหม่
ตาสอดลอดแลเห็นแต่ไกล	โน่นมิใช่เนื้อฤๅร้องอื้ออึง
หกเขยยินดีปรีดา	วางม้าขับใหญ่เข้าไปถึง
เห็นพระสังข์นั่งอยู่ดูตลึง	งามลม้ายคล้ายคลึงเจ้าของปลา
เอ๊ะจะเปนเช่นนั้นอิกกระมัง	จมูกยังไม่หายขายหน้า
ว่าพลางทางลงจากม้า	เข้าไปวันทาสุรารักษ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์แสร้งทำไม่รู้จัก
ลุกขึ้นขู่เข็ญเต้นคึกคัก	ถามทักซักไซ้ไปไหนมา
เที่ยวซุกซี้ซุกซนเจ้าคนเอก	โหยกเหยกยุ่งหยาบบาปหนา
มาลอบลักไล่เนื้อเบื่อปลา	ข่มเหงเราเจ้าป่าพนาลี
ทำจู่ลู่ดูหมิ่นถิ่นแคลน	ล่วงลัดตัดแดนมาถึงนี่
จะยำเยงเกรงใครก็ไม่มี	เจ้าเหล่านี้คอจะหักสักคราว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกตกประหม่าตาขาว
แขงใจแจ้งความตามเรื่องราว	ข้าเปนลูกเขยท้าวสามล
พ่อตาให้หาเนื้อกับอ้ายเงาะ	ทูลเดาะข้อความมาแต่ต้น
เอ็นดูด้วยช่วยชีวิตรทั้งหกคน	พอพ้นโพยไภยบรรไลยลาญ
ข้าหาเนื้อที่ไหนก็ไม่มี	มฤคีหนีมาอยู่หน้าฉาน
เทพเจ้าจงได้โปรดปราน	ขอประทานเนื้อไปให้พ่อตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มพลางทางว่า
อันหมู่มฤคีนี้นา	มันหนีมนุษย์มาพึ่งเรา
ข้างท่านก็ร้อนตัวกลัวไภย	มาขอแล้วมิให้อย่างไรเล่า
เถิดซิบาปกรรมก็ทำเนา	แต่จะให้เปล่าเปล่านั้นไม่เคย
ถ้ารักชีวิตรจงคิดดู	เนื้อจะแลกใบหูหกเขย
แม้มิยอมให้ไม่ได้เลย	ผิดวิไสยสังเวยเทวา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยได้ฟังนั่งก้มหน้า
เสียใจทุกคนบ่นนินทา	เทวดาเดนแช่งมันแกล้งจริง
จมูกแล้วหูเล่าเจ้าเล่ห์	สมคะเนคงยักเอาสักสิ่ง
ขี้คร้านง้องอนวอนวิง	ผิดก็เพียงผู้หญิงมันไม่รัก
ว่าพลางทางหยิบเอาดาบมา	ส่งให้เทวดาทั้งฝัก
แล้วเอียงหูเข้าไปใจทึกทัก	อย่าเชือดให้หนักนักเลยพ่อคุณ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฉุดหูกระชากลากหลุน
จะเชือดแต่เบาเบาเอาบุญ	แล้วชักดาบญี่ปุ่นออกเงือดเงื้อ
เขยใหญ่ขยั้นพรั่นพรึง	ร้องอึงอุยหน่าน่าเจ็บเหลือ
อย่างนี้ที่ไหนจะได้เนื้อ	ทำทีจะเชือดเถือแล้วรั้งรอ
แกล้งขยับจับจ้องลองใจ	เลือกเอาข้างไหนจะดีหนอ
เหนี่ยวหูขวาลงให้ก่งคอ	แข็งข้อเชือดขาดเลือดสาดไป
ฯ ๖ คำ ฯ ปี่กลอง
๏ เมื่อนั้น	หกเขยนิ่วหน้าน้ำตาไหล
จมูกแล้วหูเล่าเศร้าเสียใจ	นี่เนื้อกรรมอะไรของเรา
เจ็บปวดนักหนาอุส่าห์ทน	ต่างคนบ่นออดนั่งกอดเข่า
เร่งอารักษ์ตักเตือนรบเร้า	เนื้อจะให้ไหนเล่าอย่านิ่งนาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ตั้งสัตย์อธิษฐาน
เนื้อถึงที่ตายก็วายปราณ	มากประมาณสมหวังดังใจ
แล้วว่าอย่าพักประดักประเดิด	เอาไปเถิดคนละตัวตามได้
ถ้าจะต้องการเนื้ออิกเมื่อไร	อย่าเกรงใจจงออกมาบอกเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยละห้อยสร้อยเศร้า
คำนับรับสั่งแต่เบาเบา	แล้วบังคมก้มเกล้าลามา
ทั้งบ่าวไพร่นายมุลวุ่นวาย	ผูกมัดเนื้อทรายขึ้นใส่บ่า
หกองค์ทรงม้าแล้วไคลคลา	ดั้นดัดลัดป่าไปธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สวมรูปเงาะของยักษี
ใส่เกือกแก้วแล้วมัดมฤคี	ครบยี่สิบถ้วนล้วนมรณา
เอาไม้เท้าทำคานหาบห้อย	ยกลอยขึ้นวางเหนืออังษา
สำแดงแผลงอิทธิ์ฤทธา	เหาะทยานผ่านฟ้ามาไรไร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงหยุดอยู่	นอกประตูบ้านตัวริมรั้วไร่
นึกจะชวนรจนาคลาไคล	กลัวจะไปเทลาะเกาะแกะกัน
ไปแต่กูผู้เดียวดีกว่า	จะได้ล้อพ่อตาเล่นขันขัน
ถึงทั้งหกจะชกต่อยตีรัน	ได้สู้กันแต่ลำพังไม่กังวล
คิดแล้วเดินเดาะเหยาะย่าง	หาบเนื้อมากลางท้องถนน
แกล้งทำเกะกะปะผู้คน	เอาหาบชนล้มคว่ำคมำไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองน้อยใหญ่
ต่างคนร้องว่าช่างกะไร	เรี่ยวแรงสุดใจเจียวเจ้าเงาะ
หาบเนื้อที่ไหนมานักหนาหนอ	ไม่หนักเลยฤๅพ่อพาวิ่งเหยาะ
ลางคนบ้างกลัวบ้างหัวเราะ	บ้างร้องเยาะงามเหวยลูกเขยพระยา
เด็กเด็กเซงแซ่เข้าแห่ห้อม	พรั่งพร้อมล้อมหลังล้อมน่า
บ้างร้องว่าเออเกลอกูมา	เฮฮาโห่ฉาวกราวเกรียว
บ้างชวนว่าอย่าเพ่อไปก่อน	อยู่รำลครสักประเดี๋ยว
เจ้าเงาะไม่หยุดฉุดเปนเกลียว	หน่วงเหนี่ยวห้ามปรามมาตามทาง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเห็นเด็กพร้อมล้อมรอบข้าง
พอถึงที่ราบราบเอาหาบวาง	เข้ายืนกลางแล้วเล่นเต้นรำไป
ใครตบมือผิดพลั้งจังหวะ	ปะเตะปะตะต่อยถองจนร้องไห้
แกล้งทำฮึดฮัดขัดใจ	ยกหาบขึ้นได้เดินดุ่มมา
ใครจะห้ามอย่างไรไม่ฟังเจ้า	ตรงเข้าท้องพระโรงข้างน่า
ทิ้งเนื้อลงไว้ให้พ่อตา	แล้วเดินไปเดินมาไม่เกรงกลัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเห็นมันให้คันหัว
เรี่ยวแรงกระไรเหมือนควายวัว	เนื้อยี่สิบตัวช่างหาบมา
ไม่สมหวังดังจิตรที่คิดไว้	หุนหันมันไส้จะใคร่ฆ่า
เห็นมันแล้วฤๅเจ้ามณฑา	หยาบช้าทนงตัวไม่กลัวใคร
แค้นใจอ้ายเขยทั้งหกคน	มันไปเที่ยวซุกซนอยู่ข้างไหน
ทำให้อายขายหน้าทุกคราไป	อีเมียก็ไม่กำชับกัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	หกเขยไม่สบายรีบผายผัน
ครั้นถึงจึงขึ้นพระโรงคัล	บ่าวแบกเนื้อรันขึ้นไปตาม
เห็นเนื้อเงาะนักหนาช่างหาได้	หลากใจใครช่วยมันหาบหาม
คิดกลัวตัวสั่นครั่นคร้าม	กราบสามทีแล้วลงก้มภักตร์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลผุดลุกขึ้นกุกกัก
ชะลูกเขยข้ามันน่ารัก	ช่างได้เนื้อขาหักที่ไหนมา
ยิ่งให้แก้ตัวยิ่งชั่วซ้ำ	จะใคร่ทำโทษทัณฑ์ฟันฆ่า
นี่หากคิดนิดเดียวด้วยธิดา	จะเปนหม้ายอายหน้าประชาชน
บ่าวไพร่ไปด้วยก็พร้อมเพรียง	ชอบแต่สับเสี่ยงเสียให้ป่น
ก้มหน้าอยู่ไยไอ้หกคน	ดีแต่จะบ่นนินทากัน
เออหูถูกอะไรเลือดไหลหยด	ช่างเปนเหมือนกันหมดอย่างไรนั่น
ไปเรือจมูกวิ่นสิ้นทั้งนั้น	เข้าไพรวันหูแหว่งกูแคลงใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยก้มหน้าน้ำตาไหล
กราบทูลเยื้องยักกะอักกะไอ	ผันแปรแก้ไขไปตามจน
ข้าไปหาเนื้อวันนี้	ช่างกะไรไม่มีทุกแห่งหน
ให้บ่าวไพร่ไล่บุกซุกซน	ลดเลี้ยวเที่ยวด้นค้นคว้า
ชรอยฝีปีศาจประหลาดเหลือ	ซ่อนเนื้อเสียสิ้นทั้งป่า
แล้วดูเหมือนมีดน้อยลอยลงมา	ถูกหูข้าแหว่งวิ่นสิ้นทุกคน
ทั้งนี้ก็เพราะเคราะห์ของลูก	มาซ้ำถูกผีสางที่กลางหน
ต้องปลูกศาลเส้นสรวงบวงบน	จึงได้เนื้อแต่คนละตัวเดียว
บ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งก็กลับมา	ผีพาหลงไปในไพรเขียว
ลำบากบุกชัฎลัดเลี้ยว	จนหน้าเซียวแสบท้องเต็มที
รีบเดินแทบตายถึงชายทุ่ง	ก็ขับม้าหมายมุ่งมากรุงศรี
เปนความสัตย์ทุกสิ่งจริงอย่างนี้	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลสำรวลสรวลร่า
ตบพระหัดถ์ตรัสแก่นางมณฑา	มันงามหน้าแล้วเหวยลูกเขยยาย
จมูกแหว่งหูวิ่นสิ้นทุกคน	สมประกอบชอบกลใจหาย
ทั้งสองหนก่นแต่เคราะห์ร้าย	ช่างไม่อายอดสูเลยดูเอา
ยังว่าจะหาญฮึกทำศึกเสือ	แต่หาปลาหาเนื้อก็แพ้เขา
คิดจะใคร่ฆ่าตีอ้ายขี้เค้า	มันจะตายเสียเปล่าไม่เข้ายา
แล้วเหลียวมาว่ากับลูกสาวใหญ่	มึงเห็นผัวฤๅไม่น่าขายหน้า
จมูกแหว่งหูวิ่นเวทนา	อนิจานิจาเปนน่ากลัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างพิศดูผัว
สารพัดวิปริตผิดตัว	มันช่างชั่วจริงจริงทุกสิ่งไป
จมูกโหว่แล้วมิหนำซ้ำหูแหว่ง	เหมือนใครแกล้งเอามีดเชือดเลือดไหล
ลางคนบ่นว่าไม่น่าอะไร	จมูกใบหูวิ่นสิ้นงาม
บ้างว่าน่าอายกับอ้ายเงาะ	มันยิงฟันหัวเราะเยาะเย้ยหยาม
ดูดู๋หน้าดำเปนน้ำคราม	ไม่หมดจดงดงามเหมือนเก่าเลย
ลางคนเคืองค้อนแล้วค่อนว่า	สมเพชเวทนานิจาเอ๋ย
ไม่น่าสมาคมชมเชย	แต่นี้ไปไม่เลยแล้วพ่อคุณ
บ้างบ่นออดกอดเข่าเกาหัว	โกรธผัวตัวสั่นหันหุน
ทุกข์ทนพ้นกำลังนั่งง่วงงุน	ต่างคนเคืองขุ่นวุ่นวายใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะย่างย่องมองมาใกล้
เห็นพ่อตาอาธรรม์เข้ากันไป	ไม่เอาโทษเขยใหญ่ดังสัญญา
ทำนับเนื้อที่กองลองเล่น	จะให้เห็นว่าใครได้มากกว่า
ชี้ไปตรงพระแสงแกล้งกลอกตา	เงื้อง่าท่าทีเหมือนฟาดฟัน
แล้วชี้เข้าที่คอเขยใหญ่	บอกใบ้ให้รู้ดูขันขัน
ตบมือหัวร่ออยู่งองัน	เย้ยหยันหลอกล้อท่านพ่อตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลว่าเหม่อ้ายเงาะป่า
จองหองพองขนพ้นปัญญา	ใบ้บ้าไม่เสงี่ยมเจียมตัวเลย
กลับจะมาชี้มือทำซื้อรู้	สอนกูให้ฆ่าอ้ายหกเขย
มิหนำซ้ำหัวเราะเยาะเย้ย	เกินเลยนักหนาน่าขัดใจ
รู้แล้วคะชะเจ้ามันดีเหลือ	หาเนื้อได้มากกว่าเขยใหญ่
ขึ้นหน้ามาอวดข้าฤๅไร	กูฝากมึงไว้ด้วยเถิดวะ
คิดคิดขึ้นมาน่าต่อยตบ	บ้าใบ้บัดซบพึ่งพบปะ
เถิดจะงดอดโมโหถวายพระ	ถ้าทีหลังแล้วนะไม่ละมึง
ดูดู๋ยังทนงองอาจ	หัวจะขาดแม่นมั่นสักวันหนึ่ง
พระกริ้วโกรธโกรธาด่าอึง	แล้วผินหลังนั่งบึ้งอยู่บนเตียง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เขยใหญ่ทูลขยายบ่ายเบี่ยง
อ้ายเงาะนี้หยาบช้าไม่น่าเลี้ยง	คนผู้จะดูเยี่ยงทั้งเวียงไชย
ไม่เกรงไม่ยำทำเกะกะ	จะกลัวพระบิดาก็หาไม่
ชรอยเปนปิศาจประหลาดใจ	ดูตามันมิใคร่จะกะพริบ
วิปริตผิดมนุษย์นักหนา	ข้าเห็นว่าอ้ายนี่เปนผีดิบ
มีกำลังพะลังดังกินทิพย์	เนื้อยี่สิบหาบมาถึงธานี
สารพัดผักปลาหาได้คล่อง	เพราะมันเปนพวกพ้องกันกับผี
เงาะเงยไม่เคยเห็นเช่นนี้	ภูมีอย่าไว้วางพระไทย
ขอให้ไสหัวเสียจากวัง	น่าชังชั่วชาติอุบาทว์ใหญ่
จะละให้บ้าหลังเข้าวังใน	นานไปจะเคืองเบื้องบทมาลย์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลร้อนใจดังไฟผลาญ
พิเคราะห์ดูเห็นจริงยิ่งรำคาญ	ให้หนาวสั่นสท้านไปทั้งตัว
โบกพระหัตถ์ตรัสสั่งเสนา	อ้ายเงาะป่าปีศาจชาติชั่ว
ทั้งหกมันว่ากูน่ากลัว	ไสหัวออกไปเสียจากวัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับสั่ง
ลุกขึ้นขัดเขมนเหน็บรั้ง	พร้อมพรั่งนายไพร่ไม่ย่อท้อ
บ้างขู่ขับจับไม้เงื้อง่า	เงาะป่าไม่กลัวทำหัวร่อ
ลางคนเข้าไปจะไสคอ	เจ้าเงาะงอหมัดชกก็ตกใจ
บ้างยุคนข้างหน้าว่าอย่ากลัว	ปลิ้นปลอกออกตัวไม่เข้าใกล้
หกเขยร้องว่าช้าอยู่ไย	เข้าผลักไสเสนาให้คร่ายื้อ
ผู้คนเข้าพร้อมล้อมน่าหลัง	ลากลู่ถูกังออกอึงอื้อ
เจ้าเงาะเหวี่ยงวัดสบัดมือ	บ้างล้มกลิ้งวิ่งฮือกระจายไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำโกรธาคว้าไขว่
ปะเตะต่อยทุบถองว่องไว	เลี้ยวไล่ประชิดติดพัน
มือจับอำมาตย์ข้างละคน	เอาหัวชนกันเล่นให้เห็นขัน
ทั้งสองร้องดิ้นอยู่ยันยัน	เจ้าเงาะหัวเราะงันชอบใจ
เห็นเขยทั้งหกทำงกเงิ่น	แกว่งไม้เท้าก้าวเดินเข้ามาใกล้
ยิ่งถอยยิ่งประชิดติดไป	ยิ่งวิ่งยิ่งไล่กระโชกมา
เห็นท้าวสามลอยู่บนเตียง	ก็ยืนเมียงเขม้นมองป้องหน้า
ขู่ตะคอกหลอกล้อพ่อตา	เงื้อง่าทำทีจะตีรัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตื่นกลัวตัวสั่น
ไม่สู้ไม่รบหลบเปนควัน	งันงันงกงกพลัดตกเตียง
สำคัญว่าเงาะตีถูกศีรษะ	สิ้นสติมานะร้องเต็มเสียง
นี่แน่ยายดูทีฤๅที่เพรียง	หัวข้าแตกกี่เสี่ยงไม่รู้เลย
นางมณฑาว่าไฮ้ที่ไหนนั่น	เมื่อดีอยู่ทั้งนั้นนี่พ่อเอ๋ย
ตื่นเต้นเช่นนี้ข้ามิเคย	ลูกเขยของตัวกลัวมันไย
ท้าวสามลว่ากล้าก็อย่าหนี	เหลือกำลังแล้วพี่ไม่อยู่ได้
ว่าพลางเหวี่ยงวัดสบัดไป	เมียยุดฉุดไว้พัลวัน
หกนางต่างชิงกันวิ่งหนี	สิ้นสติสมประดีไม่มีขวัญ
นักสนมกรมในทั้งนั้น	วิ่งปะทะปะกันล้มลุก
หกเขยผลุนโจนโดนพ่อตา	คิดว่าอ้ายเงาะซ้ำปล้ำปลุก
บ้างวิ่งไปซุ่มซ่อนซอนซุก	หมู่มุขมนตรีหนีพล่านไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาเห็นผัวกลัวเงาะใบ้
วิ่งหนีเหนื่อยบอบหอบหายใจ	จึงว่าไฮ้อะไรนี่น่าชัง
พ่อเจ้าเถิดพ่อคุณอย่าวุ่นวาย	ไม่อดสูดูร้ายเขามั่ง
ว่าแล้วลากลู่ถูกัง	ผลักให้นั่งบนเตียงเสียงตึง
เห็นผัวตัวสั่นขวัญแขวน	คอยจะแล่นลุกยืนตื่นทลึ่ง
นางฉวยฉุดยุดมืออย่าดื้อดึง	หยิกทึ้งทุบหลังให้นั่งลง
ท้าวสามลได้คิดผิดแล้วแม่	คนแก่คนเถ้าเฝ้าลืมหลง
พี่ไม่ขี้ขลาดดอกบอกตรงตรง	ทีนี้คงค่อยยังชั่วไม่กลัวมัน
แต่เหน็ดเหนื่อยนักหนายังว้าวุ่น	แม่คุณเถิดขอน้ำกินสักขัน
หยิบจอกพลัดตกงกงัน	เห็นเงาะยังอยู่นั่นพรั่นพรั่นใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเปนหาเห็นไม่
มองมองแล้วเมินเดินถือไม้	เข้ามาข้างเขยใหญ่ทั้งหกคน
เห็นเงื่อไหลไคย้อยอยู่โซมหน้า	ก็หยิบกามาก้มอมน้ำพ่น
หัวหูเปียกปอนหายร้อนรน	ทำปากบ่นเศกน้ำซ้ำสาดรด
เห็นหกเขยเสยผมก้มหน้าอยู่	ก็ฉุดหูออกไปเลือดไหลหยด
แกล้งจูงพาเที่ยวเลี้ยวลด	ถือไม้เท้าแทนตะพดเหมือนวิ่งวัว
เห็นพี่เมียเมียงมองอยู่ช่องฉาก	ก็บุ้ยปากให้ดูใบหูผัว
เอามือคลำทำเจ็บหูตัว	ปัดแมงวันสั่นหัวยั่วเย้า
เห็นพ่อตาหน้าบึ้งขึ้งโกรธ	ทำขอโทษนั่งลุกคุกเข่า
ก้มกรานคลานหมอบพินอบพิเทา	กราบแล้วกราบเล่าเฝ้าหลอกล้อ
ฉวยได้ฝาชีที่ขันน้ำ	แกล้งทำปะเตะเล่นเช่นตะกร้อ
ท้าวสามลโกรธาด่าทอ	เจ้าเงาะหัวร่ององอไป
แล้วคุกเข่าเข้ามาลาแม่ยาย	ทำอุบายชี้มือบอกใบ้
ลุกขึ้นเดินลอยชายสบายใจ	กลับไปกระท่อมทับฉับพลัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนเคหา	นั่งใกล้รจนาเมียขวัญ
แล้วแถลงแจ้งความทุกสิ่งอัน	สรวลสันต์สำราญทั้งสองรา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๕ พระสังข์ตีคลี
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสไนยไตรตรึงษา
ทิพอาศน์เคยอ่อนแต่ก่อนมา	กระด้างดังศิลาประหลาดใจ
จะมีเหตุมั่นแม่นในแดนดิน	อำมรินทร์เร่งคิดสงไสย
จึงสอดส่องทิพเนตรดูเหตุไภย	ก็แจ้งใจในนางรจนา
แม้นมิไปช่วยจะม้วยมอด	ด้วยสังข์ทองไม่ถอดรูปเงาะป่า
จำจะยกพหลพลเทวา	ลงไปล้อมภาราสามลไว้
ชวนเจ้าธานีตีคลีพนัน	น้ำหน้ามันจะสู้ใครได้
จะขู่ให้งันงกตกใจ	ออกไปหาบุตรสุดท้อง
พระสังข์ครั้งนี้จะถอดเงาะ	งามเหมาะไม่มีเสมอสอง
พ่อตาจะได้เห็นเปนรูปทอง	ทั้งทำนองเพลงคลีตีต่อยุทธ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางมีพจนาดถ์	สั่งมาตุลีเทพบุตร
จงเตรียมพลเทวาถืออาวุธ	นิมิตรเหมือนมนุษย์ชาวภารา
ทั้งน่าหลังตั้งตามกระบวนทัพ	ให้เสร็จสรรพปีกซ้ายปีกขวา
เราจะยกพลไกรไคลคลา	ไปล้อมภาราท้าวสามล
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มาตุลีกราบงามสามหน
รีบออกมานอกไพชยนต์	เตรียมพลเทวัญมิทันนาน
ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม เจรจา
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์อินทร์องค์สรงสนาน
สอดใส่เครื่องทรงอลงการ	เนาวรัตน์ชัชวาลวาวแวว
แล้วลีลามาทรงเวไชยันต์	ยกทัพเทวัญเปนถ้องแถว
เดินโดยอากาศคลาศแคล้ว	รีบขับรถแก้วลงมาพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ กราวนอก เชิด
๏ ครั้นถึงภาราสามล	ขับพลเข้าล้อมเขตรขัณฑ์
ตั้งค่ายรายรอบเรียงรัน	ปักธงสำคัญทุกหมวดกอง
แล้วยิงปืนมณฑกนกสับ	ปล่อยปืนตับตึงตังดังก้อง
บ้างทำสิงหนาทฆาฏฆ้องกลอง	โห่ร้องสำทับให้เกรงกลัว
ฯ ๔ คำ ฯ รัว
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองทั้งสิ้นได้ยินทั่ว
ตื่นตระหนกตกใจจวนตัว	จะยักย้ายครอบครัวก็ไม่ทัน
ต่างคนลนลานทุกบ้านช่อง	เสลือกสลนขนของเชี่ยนขัน
หอบที่นอนหมอนฟูกผูกพัน	ถามกันว่าจะไปข้างไหนดี
บ้างอุ้มบุตรฉุดมือเมียมา	ไหว้วอนพ่อตาให้พาหนี
ลูกหลานรุงรังครั้งนี้	มิรู้ที่จะแอบแฝงอยู่แห่งไร
บ้างปีนขึ้นแย่งฝาหลังคาเรือน	สำคัญฟั่นเฟือนว่าไฟไหม้
ขนเอาเข้าของลงกองไว้	ร้องไห้เรียกหากันอึงอล
พวกผู้หญิงสาวแก่แม่ค้า	ตกใจคิดว่าคโมยปล้น
เบี้ยเข้าเททิ้งแล้ววิ่งวน	แน่นถนนปนไปกับผู้ชาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ พวกพระยาพระหลวงทั้งปวงนั้น	ต่างตระหนกอกสั่นขวัญหาย
ไม่รู้เหตุผลต้นปลาย	ชวนกันผันผายเข้าวังใน
ครั้นถึงศาลาน่าประตู	พอเพลาเช้าตรู่ประแจไข
ร้องเรียกเถ้าแก่ออกแซ่ไป	เร่งให้ปลุกบรรธมบังคมทูล
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลราชนเรนทร์สูร
หลับอยู่ไม่รู้เค้ามูล	แว่วเสียงสนมทูลก็ตกใจ
ผวาตื่นฟื้นตัวยังมัวเมีย	งัวเงียโงกหงับหลับไปใหม่
นางมณฑาตื่นก่อนนอนไว	หลงใหลทลึ่งลุกปลุกสามี
ท้าวสามลละเมอเพ้อพำ	คิดว่าผีอำทำอู้อี้
ลุกขึ้นแก้ฝันขันสิ้นที	เห็นจะดีฤๅร้ายช่วยทายดู
นางมณฑาว่าไฮ้อะไรนั่น	ยังจะมาแก้ฝันกันอยู่
เสียงคนอึงมี่ที่ประตู	เปนอย่างไรไม่รู้เลยพ่อคุณ
ท้าวสามลหวาดหวั่นพรั่นพระไทย	เหลียวมาคว้าได้ดาบยี่ปุ่น
งกเงิ่นเดินด่วนซวนซุน	เมียรุนหลังส่งตรงออกมา
เปิดพระแกลแลเห็นเสนี	อึงมี่คึกคักหนักหนา
ร้องถามลงไปมิได้ช้า	อ้ายเงาะมันเข้ามาฤๅว่าไร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
ได้ยินสุรเสียงท้าวไท	ต่างคลานเข้าไปตรงบัญชร
พิดทูลถ้อยคำละล่ำละลัก	หายใจหอบฮักขยักขย่อน
ไม่รู้ว่าใครมาล้อมนคร	พระภูธรจงทราบพระบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตระหนกตกประหม่า
ให้คิดคร้ามครั่นหวั่นวิญญาณ์	เหลียวซ้ายแลขวาละล้าละลัง
ความกลัวตัวสั่นงันงก	เพ้อพกพูดจาเหมือนบ้าหลัง
ค่อยกระซิบถามเมียเงี่ยหูฟัง	เสียงอะไรตึงตังดังเหมือนปืน
เอ๊ะกูอยู่แล้วนะเสนี	เห็นไพรีจะมากมายหลายหมื่น
นี่หากว่ากล้าหาญพานยั่งยืน	จึงไม่ตื่นตระหนกตกใจ
เสียแต่แก่ชราหูตามัว	ทั้งตัวก็เจ็บปวดป่วยไข้
ถ้าหนุ่มแน่นแม้นเหมือนแต่ก่อนไซ้	จะเกรงกลัวอะไรกับไพรี
เหวยหมู่มาตยาข้าเฝ้า	อย่างไรเล่าเราจะสู้ฤๅจะหนี
กูเห็นเหลือกำลังแล้วครั้งนี้	สุดที่จะต้านต่อให้ท้อแท้
ได้ยินคนข้างหลังกระทั่งไอ	ตกใจจริงจริงออกวิ่งแร่
ร้องเรียกเมียตัวสั่นว่านั่นแน่	เสียงแซ่น่ากลัวทั้งรั้ววัง
ลูกเขยของกูมันอยู่ไหน	จะให้ไปต่อสู้ดูสักตั้ง
ขัดเขมนเหม่นเหม่ทำเก้กัง	ปากโป้งโผงดังสั่งเสนี
เร็วเร็วเร่งรัดจัดโยธา	ขึ้นพิทักษ์รักษาน่าที่
นายมุลขุนหมื่นพื้นตัวดี	กินเบี้ยหวัดผ้าปีมีมากมาย
เกณฑ์ให้ประจำซองป้องกัน	ระวังตัวกลัวมันจะปีนป่าย
ประตูทั้งสี่ทิศให้ปิดตาย	แล้วคั่วทรายคั่วกรวดเตรียมไว้
ฯ ๑๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
บังคมลาพากันออกไป	เรียกหาบ่าวไพร่วุ่นวาย
พวกเหล่าชาวคลังชาวแสง	เอาเสื้อแดงปืนผาออกมาจ่าย
แล้วขับไพร่ให้ขึ้นเชิงเทินราย	ตัวนายถือดาบตรวจดู
บ้างลากปืนใหญ่ขึ้นใส่ช่อง	ถือชุดจุดจ้องเทดินหู
เร่งกันลั่นดานบานประตู	เปนหมู่หมู่เยียดยัดอัดไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวมัฆวานเปนใหญ่
สั่งพระวิศณุกรรม์ทันใด	จงแต่งสารถือไปในเมือง
บอกพระยาสามลมาตีคลี	พนันเอาบุรีให้ฦๅเลื่อง
แม้นแพ้เราอย่าพักยักเยื้อง	จะริบเอาบ้านเมืองเสียบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระวิศณุกรรม์เรืองศรี
รับสั่งพระอินทร์ด้วยยินดี	อัญชลีแล้วลามาพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงประตูพระนคร	เห็นใส่กลอนมั่นคงลงเขื่อนขันธ์
คนรักษาน่าที่นี่นัน	เทวัญร้องเรียกให้เปิดรับ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนหมื่นเฝ้าประตูผู้กำกับ
จึงตอบว่าท่านมาแต่กองทัพ	จะเปิดรับไม่ได้อย่าเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระวิศณุกรรม์แกล้วกล้า
ผาดแผลงสำแดงฤทธา	เท้าถีบทวาราทลายลง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เห็นพวกรักษาน่าที่	วิ่งหนีเกลื่อนกลาดตวาดส่ง
แกล้งทำสิงหนาทอาจอง	เดินตรงเข้าพระโรงรจนา
เห็นท้าวสามลอยู่บนอาศน์	หมู่อำมาตย์เฝ้าแหนแน่นหนา
แกล้งกรายหัวข้าเฝ้าเข้ามา	ยืนอยู่ตรงน่าเจ้าธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลลนลานจะวิ่งหนี
นางมณฑาคร่ามือไว้ทันที	ท้าวได้สมประดีก็แลดู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ คิดได้ไพรีมาคนเดียว	ถึงรบรับขับเคี่ยวพอต่อสู้
จึงร้องเรียกเสนีอย่าหนีกู	แล้วนิ่งดูท่วงทีกิริยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิศณุกรรม์แกล้วกล้า
เสแสร้งแกล้งกล่าววาจา	เหวยเหวยพระยาเจ้าธานี
จงก้มเกล้าเคารพอภิวาท	คอยสดับรับราชสารศรี
นายเราให้มาว่าโดยดี	แล้วคลี่ราชสารออกอ่านไป
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ช้า
๏ ในสารว่าองค์พระทรงเดช	มงกุฎเกษกระษัตริย์เปนใหญ่
ยกทัพมาประชิดติดเวียงไชย	มิใช่จะณรงค์สงคราม
ให้พระยาสามลคนดี	มาตีคลีพนันในสนาม
จะได้มีเกียรติยศปรากฎนาม	ให้ชีพราหมณ์ราชครูดูเปนกลาง
แม้นเราแพ้แก่ท่านในการเล่น	จะยอมเปนเมืองขึ้นไม่ขัดขวาง
เราชนะจะริบไม่ละวาง	สาวสรรค์กำนัลนางเปนของเรา
ในวันนี้มิออกมาเล่นคลี	จะเข้าตีกรุงไกรเอาไฟเผา
ท้าวสามลแม้นรู้อย่าดูเบา	จะวอดวายตายเปล่าทั้งเวียงไชย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นอ่านสิ้นสาราจึงว่ากล่าว	นี่แน่ท้าวสามลเปนใหญ่
นั่งนิ่งก้มหน้าอยู่ว่าไร	จะต่อตีฤๅไม่จงบอกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตัวสั่นพรั่นนักหนา
ทำหน้าเซียวเหลียวดูนางมณฑา	หูตาบ้องแบวเหมือนแมวคราว
เรียกเมียว่าช่วยพี่ด้วยซิ	สิ้นสติตกประหม่าตาขาว
ความกลัวตัวสั่นอยู่ท้าวท้าว	มันให้หนาวสท้านรำคาญใจ
แล้วคิดว่าหกเขยของเรานี้	จะตีคลีต้านต่อเห็นพอได้
ลุกขึ้นยืนยิ้มย่องร้องตอบไป	เราไม่ย่อท้อต่อไพรี
ท่านอย่าฮึกฮักไปนักเลย	ออเขยทั้งหกมันไม่หนี
จะแต่งให้ไปต้านตีคลี	ใครดีได้กันไม่พรั่นพรึง
ท่านจงกลับออกไปบอกนาย	ผัดพอตวันบ่ายสักหน่อยหนึ่ง
พระแกล้งอวดโป้งโผงอึง	ตั้งปึ่งขึงไว้เหมือนไม่กลัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิศณุกรรม์ก็ยิ้มหัว
นี่แน่ท้าวสามลคนเมามัว	ใจคอพอตัวยังชั่วครัน
พูดจาปากกล้าแต่ตาขาว	เนื้อแท้ท้าวก็กลัวจนตัวสั่น
จะให้หกเขยตีคลีพนัน	ว่าให้แม่นมั่นเหมือนสัญญา
แม้นไม่ออกไปสนามตามกำหนด	มิริบลูกเมียหมดก็จึงว่า
แกล้งขู่สำทับกำชับกำชา	แล้วเทวารีบกลับไปฉับไว
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลคิดพรั่นหวั่นไหว
จึงตรัสแก่เขยขวัญทันใด	จนใจด้วยบิดาชราแล้ว
ถ้ากำลังยังหนุ่มเหมือนแต่ก่อน	พ่อไม่ให้ร้อนถึงลูกแก้ว
เมื่อกระนั้นหาอิกมันหลีกแคล้ว	ไม่อาจมาว่องแววโดยลำเกรง
เดี๋ยวนี้เห็นบิดาชราลง	จึงทนงอวดกล้ามาข่มเหง
ขัดใจจะใคร่ออกตีเอง	แต่กริ่งเกรงตาหูไม่สู้ไว
เจ้าหนุ่มแน่นแทนพ่อออกตีคลี	แก้กู้บูรีไว้ให้ได้
เหมือนช่วยยกหน้าพ่อตาไว้	อย่าให้อัปรยศอดอาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดพรั่นขวัญหาย
มิรู้ที่ทำกระไรให้วุ่นวาย	แต่เหลียวซ้ายเหลียวขวาดูตากัน
จำเปนจำรับวาจา	ลูกจะขออาสาพระอย่าพรั่น
ว่าพลางทางถวายบังคมคัล	ลาไปตำหนักพลันทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงสั่งข้าไท	เร่งผูกมโนไมยที่เคยขี่
รับสั่งใช้ให้ออกไปตีคลี	ครั้งนี้หนักอกหนักใจ
แพ้ชนะอย่างไรก็ไม่รู้	จะลองสู้ดูสักทีหาหนีไม่
เร่งรัดจัดแจงแต่งตัวไว้	บรรดาเหล่าบ่าวไพร่ให้พร้อมพรัก
ว่าพลางทางขึ้นบนชาลา	เปิดประตูเข้ามาในตำหนัก
นั่งแอบแนบนางเมียรัก	ทุกข์นักก้มหน้าไม่พาที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกธิดามารศรี
ประหลาดใจนักหนาเห็นสามี	ท่วงทีทุกข์ร้อนถอนฤไทย
นางจึงถามไถ่เปนไรหม่อม	จึงหน้ามอมหมองคล้ำดำไหม้
ฤๅบิดากริ้วโกรธทำโทษไภย	จงบอกให้ประจักษ์ที่หนักเบา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยหน้าจ๋อยหงอยเหงา
ความทุกข์เหลือกำลังนั่งเซา	บอกเล่าเมียมิ่งทุกสิ่งอัน
บัดนี้พระบิดาบัญชาใช้	ท่านวางใจว่าพี่นี้ขยัน
ขืนให้ไปตีคลีพนัน	จะผ่อนผันฉันใดก็สุดคิด
อันวิชาเช่นนี้เจ้าพี่เอ๋ย	ไม่ได้ร่ำเรียนเลยแต่สักหนิด
ขุกเอาเดี๋ยวนี้ดั่งนิมิตร	ต้องจนจิตรซังตายตะกายไป
โฉมยงจงไปคอยดูพี่	อยู่ที่พลับพลาทองผ่องใส
จะได้ภาวนาช่วยอวยไชย	เหมือนทัพหนุนอุ่นใจไม่สู้กลัว
ถึงพลั้งพลาดมาทแม้นสติเสีย	เห็นหน้าเมียอยู่มั่งค่อยยังชั่ว
แต่ลำพังยังไม่ไว้ใจตัว	เจ้าไปเปนเพื่อนผัวไม่กลัวใคร
ว่าพลางจรลีเข้าที่สรง	แต่งองค์ทางเครื่องล้วนใหม่ใหม่
ส่องกระจกดูเงาเศร้าเสียใจ	จมูกใบหูวิ่นสิ้นงาม
แล้วลีลามาทรงม้าที่นั่ง	บ่าวไพร่ตามหลังจนออกหลาม
หกนางนึกประหวั่นครั่นคร้าม	ขี่วอคนหามตามผัวมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงราชฐานทวารวัง	เขาบอกว่ารับสั่งคอยท่า
จึงลนลานลงจากหลังม้า	ไปเฝ้าพ่อตาไม่ช้าเลย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลครั้นเห็นหกเขย
แสนสำราญอารมณ์ชมเชย	ลูกเอ๋ยแต่งตัวเต็มประดา
เจ้าจะไปตีคลีวันนี้ไซ้	จงตั้งใจตั้งคอนะพ่อหนา
อย่าให้อายขายภักตร์พ่อตา	แก้กู้ภาราเอาหน้าไว้
ว่าพลางย่างเยื้องจรจรัล	มาสรงน้ำที่ขันสาครใหญ่
ตักวารีรดหมดเหงื่อไค	ลูบไล้แป้งกระแจะจันทน์ปรุง
ใส่เสื้อก้านแย่งแต่งเต็มที่	ผ้ายกอย่างดีเอาออกนุ่ง
แล้วหยิบเจียรบาดมาคาดพุง	ทรงเครื่องเรืองรุ่งระยับตา
สวมสอดกำไลใส่แหวนหัว	เพ่งพิศดูตัวงามนักหนา
นั่งมองส่องกระจกใส่ชฎา	เจ้ามณฑาดูทีดีฤๅเอียง
ครั้นเสร็จเสด็จทรงคชสาร	ทวยหาญโห่ลั่นสนั่นเสียง
ซ้ายขวาม้าลูกเขยเปนคู่เคียง	พร้อมเพรียงไพร่พลมนตรี
เมียรักร่วมจิตรกับธิดา	ขี่วอช่อฟ้าหลังคาสี
เถ้าแก่กำนัลขันที	ตามเสด็จเทวีมาคึกคัก
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนพลับพลา	ทั้งธิดามเหษีมีศักดิ์
ท้าวสามลนั่งอิงพิงพนัก	อกใจทึกทักครั่นคร้าม
ไพร่ฟ้ามาดูตีคลี	คับคั่งทั้งที่ท้องสนาม
ตำรวจในไล่บุกคุกคาม	ห้ามปรามคนยืนน่าพลับพลา
หกเขยขับม้าออกยืนที่	เห็นไพรีนับแสนแน่นหนา
ต่างคนคิดพรั่นหวั่นวิญญา	ชักม้าเกะกะปะทะกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อำมรินทร์ปิ่นภพสรวงสวรรค์
เห็นหกเขยมาตีคลีพนัน	ก็ลงจากสุวรรณพลับพลาไชย
ทรงม้าวลาหกผกโผน	กระทืบโกลนแกล้งขับเข้ามาใกล้
ร้องสำทับทั้งหกให้ตกใจ	พวกนี้ฤๅไรจะสู้เรา
หน้าตาจมูกหูดูชอบกล	ช่างเหมือนกันทุกคนเจียวหนอเจ้า
เห็นจะดีทายาดดูลาดเลา	เปนลูกเต้าเผ่าพงศ์ผู้ใด
เลือกสรรกันมาล้วนตัวดี	ตีคลีมีฝีมือฤๅไฉน
จงเร่งบอกเราให้เข้าใจ	จึงจะได้สู้กันพนันเมือง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยหน้าจ๋อยหงอยเงื่อง
อัปรยศอดอายระคายเคือง	ต่างชำเลืองเหลียวมาดูตากัน
เขยใหญ่ยิ้มแห้งแกล้งแก้หน้า	จึงร้องว่าพ่อเอ๋ยอย่าเย้ยหยัน
ข้ามิใช่ชายชั่วตัวสำคัญ	แต่ล้วนลูกเขยขวัญท้าวสามล
เรารับอาสาออกมานี้	จะตีคลีต่อสู้ดูสักหน
ไม่ย่อท้อถอยหลังทั้งหกคน	ตามจนจะแก้หน้าพ่อตาไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โกสีย์ยิ้มแย้มเฉลยไข
ลูกเขยเจ้าภาราแล้วว่าไย	ช่างกระไรไม่ชั่วล้วนตัวดี
เร่งมาตีคลีสู้ดูฝีมือ	ให้ร่ำฦๅเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ว่าพลางชักม้าเปนท่วงที	แล้วเดาะคลีตีไปมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยตระหนกตกประหม่า
เอามือขึ้นช่วยรับแล้วหลับตา	คนฮาโห่สนั่นยิ่งงันงก
ต่างเข้าตลุมบอนช้อนคลี	พาชีชุลมุนมุ่นหก
ทำพยศหันเหียนเวียนวก	พลัดตกลงมาขาแพลง
บ้างเดาะคลีตีผิดไปเปนวา	เหลียวดูภรรยาแล้วยิ้มแห้ง
อาชาพาโผนโดนกำแพง	สิ้นแรงร้องโยคนโห่เกรียว
ที่ขี่ม้าไม่เปนเต้นสามขา	ฉุดคร่าสายถือสองมือเหนี่ยว
คิดกลัวพ่อตาทำหน้าเซียว	มันให้ลนลานเหลียวตละกวาง
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลคอตกตีอกผาง
ดุเดือดเต็มประดาร้องด่าพลาง	ไอ้คนอะไรช่างไม่มีอาย
ท่าทางสอนให้ก็ไม่จำ	จะแกล้งทำให้เขาริบฉิบหาย
ดูเอาเล่าเถิดซินางแม่ยาย	ลูกเขยมันจะขายพ่อตา
พลางด่าหกธิดาพาโล	ผัวมึงสำแดงโง่ทำงามหน้า
ยังจะเท้าแขนหยัดดัดกิริยา	จะเปนข้าเขาไม่ทุกข์สนุกใจ
ท้าวคิดเคืองขุ่นงุ่นง่าน	ตัวสั่นสท้านเหงื่อกาฬไหล
กอดเข่ารำพึงตะลึงตะไล	คราวออดทอดใจใหญ่ไม่พาที
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์อำมรินทร์เรืองศรี
ร้องท้าว่าเหวยเขยคนดี	ทำไมไม่เดาะคลีตีโต้มา
อย่างไรนั่นกลอกคอทำท้อแท้	จะยอมแพ้ฤๅไรให้เร่งว่า
จะได้ริบเขตรขัณฑ์ดังสัญญา	เอาตัวพ่อตาเปนข้าไท
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยตัวสั่นหวั่นไหว
เข้าช้อนคลีพัลวันกันไป	พลัดไพล่ไม่ขึ้นมาพ้นดิน
อาชาตื่นแตกแหกกระแชง	แต่เหนี่ยวเหนี่ยวเรี่ยวแรงก็สุดสิ้น
เรียกบ่าวงึมงำขอน้ำกิน	ก้มหน้าดูดินไม่เหลียวแล
โกสีย์ยิ้มเยื้อนแล้วเตือนซ้ำ	ตอบคำอยู่ในคอพูดอ้อแอ้
ยกมือขึ้นคำนับรับแพ้	ตามแต่จะเมตตาปรานี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ชาวเมืองที่ดูอยู่อึงมี่
เห็นหกเขยยอมแพ้แก่ไพรี	ไพร่ผู้ดีเสียใจสิ้นทุกคน
ต่างพูดงุบงิบกระซิบด่า	ลูกเขยพระยาไม่เปนผล
มันพอสมน้ำหน้าท้าวสามล	พลอยให้คนฉิบหายทั้งภารา
บ้างว่าจะร้อนใจไปไยเล่า	ใครเขามีบุญก็เปนข้า
เห็นจะต้องริบแน่แต่พระยา	เราเปนไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน
บ้างตะโกนโพนทนาท้าวสามล	ช่างเชื่อคนหูแหว่งจมูกวิ่น
หน่วยก้านเช่นนี้ดีแต่กิน	ต้องเปนข้าเขาสิ้นสาแก่ใจ
บ้างพูดจาฮึกฮักพยักพะเยิด	ฟ้าผี่เถิดหาว่าเล่นไม่
แม้นเราได้ลูกสาวของท้าวไท	จะตีคลีมิให้พ่ายแพ้
เหล่าห้ามแหนแสนสาวท้าวนาง	งานกลางหลวงแม่เจ้าเถ้าแก่
ผินหน้าปรับทุกข์กันซ้อแซ้	คงเขาริบเราแน่แล้วครั้งนี้
ลางคนบ่นว่าข้านึกเดา	เห็นท่านจะเลี้ยงเราไว้คงที่
ราชการข้าหมั่นขยันดี	จะมานั่งปรารี้ปรารมภ์ไย
หญิงชายแซ่ซ้องทั้งท้องสนาม	บ่นบ้าไปตามอัชฌาไศรย
ต่างติโทษโกรธขึ้งอึงไป	ทั้งผู้ดีเข็ญใจไม่เว้นคน
ฯ ๑๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอินทร์ขับอาชาม้าต้น
เข้ามาใกล้แล้วว่าท้าวสามล	เขยทั้งหกคนก็แพ้เรา
ยังผัวลูกสาวน้อยนั้นอยู่ไหน	จะแก้มือฤๅไม่อย่างไรเล่า
อย่าลงนั่งปรารภซบเซา	ไม่สู้เราแล้วฤๅจะได้ริบ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเสียใจไม่ได้สิบ
พิไรร่ำโศกาจนตาลิบ	แต่อุบอิบอู้อี้ขยี้ตา
นั่งก้มหน้านึกตรึกไตร	มันก็ยังแต่ไอ้เงาะป่า
จะแต่งให้ไปสู้กู้ภารา	น้ำหน้าไหนจะตีคลีเปน
จะได้ใครดีหนอออกต่อสู้	สุดรู้ไม่มีที่เหลียวเห็น
โศกาจนเลือดตากระเด็น	สิ้นสติไม่เปนสมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑามเหษี
เห็นพระภัศดาสามี	ไม่โต้ตอบไพรีประการใด
กลัวเขาจะริบเอาภารา	กัลยาอกสั่นหวั่นไหว
เข้านั่งชิดสกิดภูวไนย	แล้วกราบทูลไปดังใจปอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ผ่านเอยผ่านเกล้า	อย่าซบเซาทุกข์ทนหม่นหมอง
เออช่างสิ้นสติไม่ตริตรอง	จงฟังน้องชั่งจิตรคิดดู
ขอบใจไพรีเขากล่าวถ้อย	ให้แต่งลูกเขยน้อยออกต่อสู้
เมียเห็นว่าเงาะนี้มีความรู้	พระอย่าได้ลบหลู่ว่าชั่วช้า
เพื่อนพานถือตัวไม่กลัวใคร	น้ำใจในคอนั้นแกล้วกล้า
เห็นจะรุ่งเรืองอิทธิ์ฤทธา	จึงหาเนื้อหาปลาได้มากมาย
แต่ก่อนผ่านเกล้าเฝ้าขึ้งโกรธ	จงไปง้อขอโทษเสียให้หาย
แม้นเงาะรับผจญเห็นพ้นอาย	ดีร้ายจะได้เวียงไชยคืน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลฟังถ้อยค่อยชื่นมื่น
จึงระงับดับโศกกล้ำกลืน	ผุดลุกขึ้นยืนแล้วร้องไป
ดูราข้าศึกจงงดก่อน	ข้าขอผัดผ่อนแก้ตัวใหม่
อันผัวลูกสาวน้อยของเราไซ้	เปนเงาะป่าบ้าใบ้ทรพล
แต่ใจคอองอาจทายาดอยู่	จะลองให้ออกสู้อิกสักหน
ถ้าเพลี่ยงพล้ำซ้ำแพ้ทั้งเจ็ดคน	มันก็จนแล้วพ่อไม่ขอตัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสไนยได้ยินก็ยิ้มหัว
แกล้งทำร้องว่าให้น่ากลัว	แม้นมิมาแก้ตัวไม่ละลด
จะริบเอาเข้าของในท้องคลัง	อิกทั้งลูกเมียเสียให้หมด
วันนี้ขอทุเลาเราจะงด	แล้วอย่าปดกันหนาท้าวสามล
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตอบความตามขัดสน
เราได้ให้ทานบาดคาดบน	เปนคนมิให้เสียวาจา
ว่าพลางทางชวนมเหษี	ทั้งกำนัลขันทีถ้วนหน้า
ลงจากที่ประทับพลับพลา	กลับมานัคเรศนิเวศน์วัง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงไพชนต์มณเฑียรทอง	เสด็จตรงขึ้นท้องพระโรงหลัง
ลดองค์ลงนั่งบนบัลลังก์	นิ่งนั่งครางออดกอดมือ
จึงดำรัสตรัสเรียกนางมณฑา	แม่เอ๋ยมาใกล้พี่ถึงนี่ฤๅ
ความทุกข์จะปฤกษาหารือ	จะทำถือเชิงชั้นฉันนั้นไย
เจ้าเตือนสติพี่เมื่อกี้นั้น	จริงอยู่หาทันคิดไม่
อันเจ้าเงาะลูกเขยของเราไซ้	เห็นจะกู้เวียงไชยได้ดังคิด
เจ้าอุส่าห์แขงใจออกไปหา	บอกว่าพี่เถ้านี้รับผิด
ให้เจ้าเงาะปรานีช่วยชีวิตร	มาต่อฤทธิ์ตีคลีแทนบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมณฑาเสนหา
นิ่งเสียไม่คำนับรับวาจา	นางนั่งนินทาว่าเปรียบเปรย
จนจริงจะวิ่งไปหาเงาะ	น่าหัวเราะหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
สิ้นมานะสะทะแล้วพระเอย	เงาะเงยก็จะให้ไปง้องอน
ฯ ๔ คำ ฯ
สร้อยสนตัด
๏ ว่าพลางทางยิ้มแย้มหยัน	แล้วลุกจากแท่นสุวรรณบรรจฐรณ์
พรั่งพร้อมสาวสุรางคนิกร	บทจรไปยังบ้านปลายนา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
ร่าย
๏ ครั้นถึงจึงหยุดอยู่แต่ไกล	ร้องเรียกลูกสายใจเสนหา
เหตุไรไม่ขานพระมารดา	รจนาไปไหนจะใคร่รู้
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาออกไปทำไร่อยู่
เจ้าเงาะยืนฟื้นฟันร่องคู	ปลูกถั่วพูฟักแฟงแตงร้าน
ได้ยินแว่วเสียงชนนี	มาร้องเรียกอยู่ที่ประตูบ้าน
นางดีใจไปรับมิทันนาน	กราบกับบทมาลย์แล้วโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ แล้วทูลเชิญเสด็จชนนี	เข้าไปในที่เคหา
ผลักไหล่ไสหลังเจ้าเงาะมา	ให้กราบกรานมารดาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทำเหมือนถวายตัวใหม่
เฝ้าแต่แลมาแลไป	ไม่เข้าใจนบนอบหมอบกราน
นั่งยองยองมองดูแล้วปูผ้า	พนมมือเมินหน้าท่าแบกขวาน
ราวกับจะรับศีลสมภาร	พังพาบกราบกรานท่านแม่ยาย
แล้วลุกมาหาครกตำหมาก	ไม่พบสากเจ้ากรรมใครทำหาย
ล้วงมือค้นได้ในก้นกระทาย	เอาปูนป้ายพลูใส่ลงในครก
ฉวยมีดผ่าหมากดิบหยิบใส่	อุส่าห์ตำตั้งใจมิให้หก
ทำเหมือนอยู่วัดวาดังทารก	ประเคนครกเข้าไปให้แม่ยาย
แล้วมาเก็บแฟงฟักผักหญ้า	ใส่กระบุงแบกมาให้เมียถวาย
รจนาว่าไฮ้เบื่อจะตาย	ช่างไม่อายสาวสรรค์กำนัลใน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาจึงปราไส
นิจาเจ้าจากแม่มาอยู่ไกล	ยากเย็นเข็ญใจถึงเพียงนี้
ผิดรูปซูบผอมเปนนักหนา	ภักตราสร้อยเศร้าสลดศรี
ต้องเก็บผักหักฟืนเลี้ยงชีวี	น่าปรานีลูกน้อยกลอยใจ
ว่าพลางลูบหลังแล้วเชยภักตร์	ครวญคร่ำร่ำรักเพียงตักไษย
ทั้งฝูงสาวสรรค์กำนัลใน	สงสารทรามไวยก็โศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นสร่างกรรแสงจึงแจ้งเหตุ	บัดนี้บิตุเรศละห้อยหา
แต่เฝ้าเร้ารบมารดา	ให้ออกมาแจ้งความแก่ทรามไวย
เจ้าก็รู้อยู่แล้วสินะลูก	เขาดูถูกมาล้อมกรุงใหญ่
ขันพนันตีคลีเอาเวียงไชย	หมายใจจะริบบุรีเรา
ท้าวให้อ้ายเขยทั้งหกคน	ออกประจญตีคลีก็แพ้เขา
พระบิดาทุกข์ร้อนลงนอนเซา	เงียบเหงาไปสิ้นทั้งธานี
จะผินหน้าพึ่งใครไม่ได้แล้ว	เห็นแต่ลูกแก้วทั้งสองศรี
เจ้าช่วยวอนว่าแก่สามี	เชิญไปตีคลีอย่าน้อยใจ
ขอพึ่งใบบุญของเจ้าเงาะ	อนุเคราะห์กู้เมืองไว้ให้ได้
เจ้าอย่าเคืองขัดตัดอาไลย	ทำคุณแม่ไว้เถิดลูกน้อย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	รจนาฟังเล่าก็เศร้าสร้อย
สงสารมารดาน้ำตาย้อย	นางพลอยโศกศัลย์พันทวี
กราบบาทภัศดาแล้วว่าวอน	พระมารดรอุส่าห์มาถึงนี่
พ่อไม่เมตตาปรานี	ช่วยกู้บูรีให้พ้นไภย
จงถอดเงาะเสียเถิดนะทูลหัว	จะซ่อนเนื้อซ่อนตัวไปถึงไหน
จนตกไร้ได้ยากลำบากใจ	ช่างกระไรไม่คิดแกล้งบิดเบือน
พระแม่มาก็ไม่ทักแต่สักคำ	ดีแต่ทำละไลไหลเลื่อน
ไม่เห็นทุกข์ร้อนเลยช่างเฉยเชือน	ดูเหมือนหนึ่งไม่มีเมตตา
อันความทุกข์ครั้งนี้แม้นมิช่วย	เห็นเมียจะมอดม้วยสังขาร์
ว่าพลางทางทรงโศกา	ปิ้มว่าชีวันจะบรรไลย
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ทองย่อน
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะฟังเมียเสียไม่ได้
สงสารรจนายาใจ	ร้องไห้วอนว่าน่าเอ็นดู
แต่คิดแค้นแม่ยายกับพ่อตา	จะทรมาเสียก่อนให้อ่อนหู
ถ้าแม้นไม่งอนง้อต่อกู	จะทำเชิงเฉยอยู่ให้ช้านาน
แล้วผินผันหันหลังให้แม่ยาย	หยิบกระบายมาตั้งนั่งสาน
กระดิกเท้าทีทำเปนสำราญ	ใครว่าขานอย่างไรไม่นำพา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาถอนใจพิไรว่า
เจ้าเงาะเอ๋ยนิ่งได้ไม่เมตตา	จะให้เมียมรณาเสียจริงจริง
อันทุกข์ร้อนครั้งนี้มิใช่เล่น	ช่างไม่เห็นด้วยมั่งมานั่งนิ่ง
ฤๅพ่อแค้นบิดาว่าชังชิง	แม่ก็วิงวอนง้อขออไภย
เจ้ามาตัดอาไลยเยื่อใยเสีย	ทำให้เมียหม่นหมองนั่งร้องไห้
จงเห็นแก่แม่เถิดอย่าถือใจ	นางพิรี้พิไรรำพรรณ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะสำรวลสรวลสันต์
จึงตอบวาจามารดาพลัน	จะรับอาสานั้นสุดปัญญา
เงาะนี้พวกปีศาจอุบาทว์ร้าย	มากลับกลายสรรเสริญเห็นเกินหน้า
จะล่อลวงให้หลงอย่าสงกา	ลูกกลัวพระบิดาจะฆ่าแกง
ท่านคิดแยบยนต์เปนกลใน	แต่หลังอย่างไรพระย่อมแจ้ง
ใช่ลูกจะรังเกียจเสียดแทง	พระมารดาอย่าระแวงฤไทยนึก
อันท่านทั้งหกเขยย่อมเคยคลี	ต่อตียังแพ้แก่ข้าศึก
นับประสาหน้าเงาะนี้เห็นลึก	จะพึ่งพาอย่านึกให้ป่วยการ
แต่ธุระของข้าหาใส่ปาก	แสนยากก็ไม่มีใครสงสาร
พึ่งเห็นว่าชนนีนี้โปรดปราน	อุส่าห์มาถึงบ้านข้าขอบใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาชมเปาะเงาะพูดได้
น้อยฤๅถ้อยคำร่ำพิไร	สำคัญว่าบ้าใบ้ไม่รู้เลย
สารพัดตัดภ้อพ่อตา	แหลมหลักหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
ทั้งกระทบกระเทียบเปรียบเปรย	ไม่ปรานีบ้างเลยฤๅเจ้าเงาะ
ถึงโกรธพ่อก็เห็นกับแม่มั่ง	อย่าให้นั่งน้ำตาลงเผาะเผาะ
ดูหรูช่างตั้งใจแต่หัวเราะ	ไม่ช่วยอนุเคราะห์แล้วฤๅไร
เสียแรงแม่มาง้อขอโทษแล้ว	ลูกแก้วจะโกรธขึ้งไปถึงไหน
นางรบเร้าเฝ้าวอนจนอ่อนใจ	จึงผินไปว่ากล่าวลูกสาวตัว
โฉมยงจงเอนดูมารดร	ช่วยอ้อนวอนอิกสักครั้งเถิดทูลหัว
แม่นี้จนจิตรคิดกลัว	จะรอดก็เพราะผัวเจ้าเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ให้คิดสงสารพระมารดา	ก็โศกาวอนผัวรำพรรณไป
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ โอ้อนิจาพระสามี	ไม่ปรานีน้องจริงนิ่งเสียได้
ควรฤๅมาสลัดตัดอาไลย	ช่างกะไรไม่คิดสักนิดเลย
ทุกข์ของมารดาเหมือนทุกข์ตัว	จะผินหน้าพึ่งผัวก็เชือนเฉย
ดีแต่ทำเปล่าเปล่าให้เขาเย้ย	อกเอ๋ยจะอยู่ไปไยมี
นางชอ้อนวอนแล้ววอนเล่า	แม้นพ่อเจ้าไม่โปรดเกษี
น้องจะลาอาสัญเสียวันนี้	เทวีตีทรวงเข้าร่ำไร
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะทุกข์ร้อนถอนใจใหญ่
กลัวเมียจะอาสัญบรรไลย	จึงโลมเล้าเอาใจไปมา
อย่ากรรแสงเศร้าหมองเลยน้องรัก	ไว้พนักงานพี่จะอาสา
ออกตีคลีพนันดังสัญญา	มิให้เสียภาราประจามิตร
แล้วผินหน้ามาทูลชนนี	ใช่ลูกนี้จะแกล้งเบือนบิด
แต่หากค่นจนเปนพ้นคิด	เครื่องทรงแต่สักนิดก็ไม่มี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาค่อยสบายคลายคลี่
จึงว่าแก่เขยขวัญทันที	เครื่องประดับดีดีมีถมไป
แม่จะให้ไปทูลพระบิดา	จัดแจงแต่งมาประทานให้
ว่าพลางนางสั่งสาวใช้	เร่งไปทูลองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาพากัน	จรจรัลเข้ามาในธานี
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึงทูลกิจจา	ว่าพระแม่มณฑามเหษี
ให้ข้ามาทูลพระภูมี	บัดนี้สมจิตรที่คิดไว้
พระธิดาว่ากล่าวเจ้าเงาะป่า	จะอาสาออกตีคลีได้
ให้จัดเครื่องทรงส่งออกไป	ที่ใหม่ใหม่งามงามอร่ามเรือง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลหัวเราะเงาะทรงเครื่อง
ชอบแต่นุ่งผ้าข้าบาทเฟื้อง	แหวนทองเหลืองลูกปัดจัดให้มัน
หน้าตาหัวหูยู่ยี่	ถ้าใส่เครื่องชาตรีทีจะขัน
ไม่สมกับเครื่องทองของทั้งนั้น	แต่จะต้องให้มันด้วยจำจน
ว่าพลางทางมีบัญชาการ	สั่งเจ้าพนักงานเครื่องต้น
จงไปจัดมงกุฎกุณฑล	สร้อยสนสังวาลบานพับ
ของกูดีดีมีนักหนา	เก่าแก่แต่บรรดาเครื่องประดับ
จะเลือกให้ไอ้เงาะสักสำรับ	เร็วเร็วรีบกลับมาฉับไว
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกภูษามาลาบังคมไหว้
รีบมายังโรงพระแสงใน	เข้าไปเปิดตู้ดูบาญชี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จัดแจงเครื่องต้นขนออกมา	มอบหมายตรวจตราถ้วนถี่
แล้วเชิญเครื่องตามกันมาทันที	วางถวายภูมีดังบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเลือกสรรกันนักหนา
คิดเสียดายเครื่องต้นพ้นปัญญา	จะให้อ้ายเงาะป่าด้วยจำใจ
จึงจัดเครื่องประดับสำหรับกาย	แต่พอดีพอร้ายซังตายให้
พลางสั่งกำชับสาวใช้	เร่งไปบอกมันเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกษา
เชิญเครื่องใส่พานแว่นฟ้า	แบกเดินลอยหน้ามาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงถวายเครื่องทรง	ทูลองค์มณฑามเหษี
รับสั่งให้หาผัวพระบุตรี	เข้าไปประเดี๋ยวนี้อย่าช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีดีใจเปนนักหนา
จึงว่าเจ้าเงาะของแม่อา	เครื่องประดับประดาเอามาแล้ว
ธำมรงค์มงกุฎสังวาล	พระบิดาประทานลูกแก้ว
เชิญเจ้าทรงเถิดให้เพริศแพร้ว	งามแล้วนุ่งห่มพอสมตัว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะครั้นเห็นก็สั่นหัว
ติว่าเครื่องทรงมัวซัว	เต็มชั่วนักหนาข้าไม่เอา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดาว่าไม่ชอบใจเจ้า
ยังมีตรึกมีถองของเรา	จะเลือกเอาให้งามตามฤไทย
ว่าพลางทางสั่งสาวศรี	กลับไปธานีเดี๋ยวนี้ใหม่
ทูลว่าเจ้าเงาะไม่ชอบใจ	เร่งให้จัดเครื่องอื่นมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้บังคมก้มเกษา
รับพระเสาวนีมิได้ช้า	เดินด่วนเข้ามายังวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงทูลพระภูมี	เครื่องทรงเมื่อตะกี้เอาไปให้
เจ้าเงาะเลือกเสียไม่ชอบใจ	มิได้เครื่องใหม่ไม่เข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลฟังชังน้ำหน้า
อ้ายเงาะถ่อยร้อยอย่างช่างมารยา	กูว่าไม่ผิดปากจะยากเย็น
นี่แม่ยายแล้วสิริให้	เมื่อมันไม่เคยพบเคยเห็น
น้ำหน้าจะสอดใส่ที่ไหนเปน	ทำเล่นเครื่องต้นเลือกคนรู้
แล้วจัดเครื่องทรงอย่างเอก	แต่ครั้งอภิเศกพระเจ้าปู่
คิดเสียดายนักของรักกู	จนอยู่จำใจต้องให้มัน
ว่าพลางทางร้องเรียกไป	เหวยเสนาในใครอยู่นั่น
จงเตรียมพลผูกช้างฉับพลัน	กูจะจรจรัลไปปลายนา
พระมิได้สรงน้ำสว่ำเสวย	มาขึ้นเกยหยุดยืนคอยท่า
พร้อมเสร็จเสด็จทรงคชา	เสนาแห่แหนแน่นไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดช้างทรง	อยู่ตรงกระท่อมที่ริมไร่
แล้วร้องเรียกรจนายาใจ	เปนไรไม่มารับบิดา
พ่อออกมางอนง้อขอโทษ	สิ้นขึ้งสิ้นโกรธเจ้าเงาะป่า
เครื่องทรงสารพัดจัดแจงมา	ทีนี้งามนักหนามารับเอา
นางแม่ยายแม่ย่อยก็พลอยเฉย	ไม่ตักเตือนลูกเขยเร็วเร็วเข้า
รจนาก็ไม่เร่งรบเร้า	จะให้เขาริบข้าฤๅว่าไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนานารีศรีใส
แว่วเสียงบิตุรงค์ร้องเรียกไป	จำได้ไคลคลาออกมารับ
ครั้นถึงจึงบังคมก้มเกล้า	รับเอาเข้าของเครื่องประดับ
ทั้งมงกุฎสังวาลบานพับ	แล้วกลับเข้าไปให้เจ้าเงาะ
สวมตัวผัวแก้วแล้วว่าขาน	พระบิดาประทานทีนี้เหมาะ
งามนักงามหนาอย่าหัวเราะ	เชิญถอดรูปเงาะเถิดพ่อคุณ
ท่านเสด็จมาเองด้วยเกรงใจ	ช้าไปก็เครื่องจะเคืองขุ่น
ช่วยกู้เวียงไชยไว้เอาบุญ	พ่อเนื้อนพคุณจงเมตตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะนั่งนิ่งพิงฝา
พิศดูเครื่องใหม่ที่ให้มา	แล้วมีวาจาว่าไป
เหมือนกันนั้นและกับเครื่องเก่า	จะแต่งตัวผัวเจ้าหาควรไม่
ขายหน้าข้าศึกจะไยไพ	คืนไปเสียเจ้าอย่าเอามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์เจ้าไตรตรึงษา
แจ้งใจในทิพวิญญา	จะนิ่งดูอยู่ท่าเห็นช้าที
จึงตรัสสั่งพระวิศณุกรรม์	จงจัดสรรเครื่องทรงเรืองศรี
เอาไปให้พระสังข์ครั้งนี้	จะได้ใส่ตีคลีอวดพ่อตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิศณุกรรม์แกล้วกล้า
คำนับรับเทวบัญชา	แล้วพาเครื่องประดับไปฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงกระท่อมน้อยเจ้าหอยสังข์	กำบังกายาเข้ามาใกล้
เอาเครื่องทรงขององค์สหัสไนย	วางลงส่งให้กับเจ้าเงาะ
แล้วว่าเครื่องประดับสำรับนี้	สำหรับใส่ทรงตีคลีเดาะ
มัฆวานประทานจำเภาะ	ว่าพลางทางเหาะกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ลมพัดชายเขา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าเงาะเกษมสันต์หรรษา
ได้เครื่องพระอินทร์ดังจินดา	จึงเดินเข้ามายังห้องใน
รจนายกพานเครื่องทรง	ตามมาคอยส่งให้สอดใส่
พระถอดรูปเงาะพลันทันใด	มอบให้รจนานงเยาว์
ฯ ๔ คำ ฯ
ลงสรงมอญ
๏ แล้วขัดสีฉวีวรรณผุดผ่อง	ดังทองชมพูนุทเนื้อเก้า
สุคนธาประทิ่นกลิ่นเกลา	สนับเพลาเชิงงอนซ้อนซับ
ภูษาผ้าทิพย์กระสันทรง	จีบโจงหางหงษ์ประจงจับ
ปั้นเหน่งเพ็ชรพรรณรายสายบานพับ	เฟื่องห้อยพลอยประดับทับทรวง
ทองกรแก้วภุกามงามเงา	ทับทิมเท่าเม็ดเข้าโพดโชติช่วง
สร้อยสนสังวาลวรรณกุดั่นดวง	รุ้งร่วงธำมรงค์เรือนครุธ
กรรเจียกจรจำหลักลายซ้ายขวา	บรรจงทรงมหามงกุฎ
ห้อยอุบะนฤมิตรผิดมนุษย์	งามดังเทพบุตรในชั้นฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เสร็จทรงเครื่องประดับฉับพลัน	พระสังข์เกษมสันต์หรรษา
จึงชวนนวลนางรจนา	มากราบกรานมารดาด้วยใจภักดิ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาแลดูไม่รู้จัก
คิดว่าเทวาสุรารักษ์	อกใจทึกทักให้ครั่นคร้าม
นางนบนอบหมอบกรานกราบไหว้	ลูกสาวยุดฉุดไว้แล้วร้องห้าม
พระมารดานิ่งอยู่ไม่รู้ความ	ลูกเขยถอดเงาะงามแล้วเปนไร
นางมณฑาว่าอ่อกระนั้นฤๅ	แม่คนซื่อสำคัญว่ามิใช่
ลูกเขยข้าถอดเงาะเหมาะเหลือใจ	นางลูบไหล่ลูบหลังนั่งมอง
น้อยฤๅน่ารักเปนนักหนา	หน้าตาจิ้มลิ้มยิ้มย่อง
สอดใส่เครื่องประดับก็รับรอง	ผิวพรรณผุดผ่องดังทองทา
คิดคิดขึ้นมาน่าหัวเราะ	เอารูปเงาะสวมใส่ทำใบ้บ้า
อัปรยศอดอายขายหน้าตา	เจ้าแกล้งแปลงมาแม่ไม่รู้
รจนายาจิตรช่างคิดถูก	หมายมั่นพันผูกก็ควรอยู่
ทีนี้แลลอยแก้วแล้วลูกกู	โฉมตรูแย้มยิ้มกระหยิ่มใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ แล้วร้องเรียกภัศดาสามี	เร็วเร็วมานี่จะบอกให้
รวยแล้วทูลหัวอย่ากลัวใคร	เห็นจะกู้เมืองได้ดังใจปอง
อย่าดูถูกลูกเขยคนนี้	ทั้งในธานีไม่มีสอง
ผิวเนื้อเรื่อเหลืองเรืองรอง	เปล่งปลั่งดังทองนพคุณ
งามเลิศเหลือมนุษย์สุดแล้วพ่อ	ปากคอคิ้วตาเหมือนหน้าหุ่น
ถ้าใครได้เห็นก็เปนบุญ	ไม่เชื่อเชิญพ่อคุณเข้ามาดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลหัวเราะเยาะยิ้มอยู่
เออราวกับใครเขาไม่รู้	รำคาญหูจู้จี้ไปทีเดียว
ขืนจะให้ไปดูลูกเขยเงาะ	มันสิเหมาะหนักหนาเหมือนม่าเหมี่ยว
อย่าอวดโอ้โป้ปดลดเลี้ยว	พระอินทร์มาเขียวเขียวไม่เชื่อเลย
แล้วตรัสกับเสนานินทาเมีย	ตะแก่เสียจริตผิดแล้วเหวย
รูปทองที่ไหนเล่าเฝ้าชมเชย	เงาะเงยน่าเกลียดขี้เกียจไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางมณฑาว่าดู๋ดื้อไปได้
เขาจะริบฉิบหายทั้งเวียงไชย	น่าชังช่างกะไรไม่เชื่อเลย
กลับมาหัวเราะเยาะเย้ยข้า	จะว่าใครเปนบ้านิจาเอ๋ย
ไม่ลวงหลอกดอกนะพระเอย	ลูกเขยเราไซ้มิใช่เงาะ
ฟ้าผี่เถิดหนาไม่ว่าเล่น	ท้าวเห็นกลัวแต่จะชมเปาะ
จริงจริงนะขาอย่าหัวเราะ	แม้นไม่เหมาะตีเมียเสียให้ตาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลสรวลสันต์ไม่ผันผาย
เห็นนางมณฑาว่าวุ่นวาย	จึงซังตายดำเนินเดินมา
เข้าไปในทับเห็นลูกเขย	พ่อเจ้าลูกเอ๋ยงามนักหนา
น้อยฤๅรูปร่างเหมือนเทวดา	หน้าตาจิ้มลิ้มพริ้มเพรา
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองประหลาด	ดังทองคำธรรมชาติหล่อเหลา
ฟ้าผี่เถิดเอ๋ยลูกเขยเรา	งามจริงแล้วเจ้านางมณฑา
ถึงตัวพี่เมื่อครั้งยังหนุ่มแน่น	รูปร่างก็อ้อนแอ้นโอ้อ่า
ไม่แกล้งอวดทรวดทรงหน้าตา	ใส่ชฎาเครื่องประดับก็รับรอง
แต่ไม่เหมาะเหมือนลูกเขยคนนี้	เปนต่อพี่อยู่ราวสักสามสอง
แพ้เขาที่เนื้อไม่เปนทอง	กระนั้นน้องยังรักว่ารูปงาม
ตรัสพลางแย้มยิ้มพริ้มพราย	แล้วภิปรายปราไสไต่ถาม
ลูกรักจงแถลงแจ้งความ	เจ้านี้มีนามกรใด
วงศ์วารว่านเครือเนื้อหน่อ	พงศ์เผ่าเหล่ากอเปนไฉน
อยู่ประเทศธานีบุรีไร	ทำไมจึงแกล้งแปลงปลอมมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมก้มหน้า
ยิ้มพลางทางทูลพ่อตา	ตัวข้านี้ชื่อพระสังข์ทอง
เปนโอรสท้าวยศวิมล	แจ้งตามความต้นที่หม่นหมอง
ซึ่งแปลงมาจะหาคู่ครอง	จงทราบฝ่าลอองบทมาลย์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลตบพระหัดถ์ฉัดฉาน
ลูกเขยกูผู้ดีสันดาน	เปนเผ่าพงศ์วงศ์วารกระษัตรา
สมยศสมศักดิ์น่ารักใคร่	ทีนี้ไม่อับอายขายหน้า
พระลูบหลังลูบไหล่ไปมา	จูบซ้ายจูบขวาลูกข้างาม
อ้ายหกเขยยุพ่อให้ขับเจ้า	แค้นใจยายเถ้าก็ไม่ห้าม
บิดาโฉดเฉาเบาความ	ไม่รู้เลยว่างามถึงเพียงนี้
อย่าถือโทษโกรธพ่อเลยหนอลูก	ว่าลบหลู่ดูถูกขับหนี
แม้นเจ้ามีไชยชนะคลี	พ่อจะมอบบุรีให้ครอบครอง
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมทูลสนอง
ข้าจะขออาสาฝ่าลออง	อย่าร้อนเร่าเศร้าหมองฤไทย
ซึ่งข้าศึกมาขันพนันคลี	ลูกจะตีต้านต่อก็พอได้
แต่จะขอมิ่งม้าอาชาไนย	ที่สูงใหญ่เคล่าคล่องทำนองคลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงว่าอย่าร้อนใจไปไยมี	ม้าเราดีดีมีถมไป
ว่าพลางทางสั่งกรมม้า	จงไปผูกอาชามาให้
บรรดาม้าต้นที่โรงใน	มีอยู่เท่าไรเร่งเอามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
คำนับรับพระราชบัญชา	บังคมลาแล่นไปดังใจปอง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงผูกพาชี	ล้วนตัวดีฝีเท้าเคล่าคล่อง
เบาะอานพานหน้าเครื่องทอง	เจ้าของคนเลี้ยงเคียงมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงจูงม้าที่นั่ง	เข้าไปยังน่าฉานขนานหน้า
เหล่าพวกขุนนางข้างกรมม้า	หมอบคอยบัญชาพระภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เลือกม้าไม่น่าขี่
จึงทูลท้าวพ่อตาไปทันที	ม้าที่นั่งทั้งนี้ไม่ชอบใจ
ข้าเห็นพาชีสีกะเลียว	มาเที่ยวกินถั่วริมรั้วไร่
ท่วงทีขี่ขับจะว่องไว	ขอพระองค์จงให้ไปจับมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลได้ฟังพระสังข์ว่า
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนา	จงไปจับม้ามาให้ลูกกู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีสี่เหล่าที่เฝ้าอยู่
รับสั่งแล้วชิงกันวิ่งพรู	มาดูเห็นม้าก็ยินดี
จึงแยกย้ายรายกันเข้าล้อม	วิ่งอ้อมเอาเชือกขึงอึงมี่
ไล่สกัดทางโน้นทางนี้	พาชีหนีหลบว่องไว
ลางคนเข้ามาเอาหญ้าฬ่อ	ฉวยผมหน้าคว้าคอไว้ได้
ม้าชกหกล้มคมำไป	เลี้ยวไล่ดีดกัดกระจัดกระจาย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เทวัญบันดาลให้เสนา	จับม้ามาได้ดังใจหมาย
จึงผูกเครื่องสุวรรณพรรณราย	แล้วจูงมาถวายทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงสวัสดิ์รัศมี
สมคิดได้ม้าพาชี	ยินดีเดินออกนอกประตู
พระจึงชวนนวลนางรจนา	ออกจากเคหาที่อยู่
ท้าวสามลร้องว่าหลีกลูกกู	ฉวยไม้ไล่ขู่ขับผู้คน
ลูกเขยขึ้นขี่อาชา	พ่อตาก็วางขึ้นช้างต้น
ทั้งสองโฉมศรีนฤมล	ทรงวอจรดลตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
เห็นพระรูปทองล่องลอยฟ้า	ต่างว่าภูวไนยมิใช่เงาะ
เกิดมาพึ่งเห็นเปนบุญตัว	หม่อมผัวพระบุตรีคนนี้เหมาะ
เทวดาพานำมาจำเภาะ	บังคมชมเปาะไปทั้งนั้น
ต่างอำนวยอวยพรพระสังข์ทอง	หนุ่มแก่แซ่ซ้องทั้งเขตรขัณฑ์
มาตามดูภูมีนี่นัน	เบียดกันกลางถนนแน่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามลเปนใหญ่
ครั้นช้างที่นั่งถึงวังใน	ตรงไปประทับกับเกยพลัน
เสด็จลงจากคอคชสาร	ภูบาลตรัสชวนเขยขวัญ
ทั้งพระมเหษีบุตรีนั้น	จรจรัลขึ้นสู่ปราสาทไชย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเจ้าเหล่าหกเขยใหญ่
ปรับทุกข์กับเมียเสียน้ำใจ	จะทำให้ไอ้เงาะขึ้นหน้าตา
ท่อยทีเดือดดาลทยานจิตร	ต่างคนแค้นคิดฤษยา
ผัวเมียพากันรันขึ้นมา	เฝ้าพระบิดาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ครั้นถึงจึงบังคมเคารพ	นอบนบสองกระษัตริย์เปนใหญ่
เห็นพระสังข์ทองยองใย	จำได้แน่จิตรสกิดกัน
อ้ายรูปทองคนนี้เจียวสิหว่า	ที่ทำเปนเจ้าป่าพนาสัณฑ์
หาปลาหาเนื้อเมื่อคราวนั้น	ต้องไปง้อขอมันไม่ทันรู้
มันเปนผัวรจนาอิจฉาเรา	จึงเล่นเอาจมูกกับใบหู
ต่างก้มคลำแผลไม่แลดู	อัปรยศอดสูเสียน้ำใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบุตรีพี่ผู้ใหญ่
เห็นพระสังข์นั่งดูตลึงตะไล	พิศวงหลงใหลใจปอง
งามจริงยิ่งมนุษย์ในใต้หล้า	น้อยฤๅน่าร่วมรมย์สมสอง
สอดใส่เครื่องประดับก็รับรอง	ผิวเนื้อนวลลอองดังทองทา
ดูพลางทางทำสเทินอาย	ชักชายผ้าห่มก้มหน้า
เมียงชม้อยคอยรับไนยนา	เสนหาต้องจิตรติดใจ
แล้วเหลียวดูผัวของตัวมั่ง	เห็นนั่งทุกข์ร้อนก็ค้อนให้
รู้กระนี้ทีทิ้งพวงมาไลย	จะเลือกเจ้าเงาะไว้เปนของตัว
ต่างคิดฤษยาน้องสาว	มานั่งเท้าแขนเคียงอยู่กับผัว
เริงร่าหน้าบานเปนใบบัว	ลืมกลัวบิดาร้องว่าไป
เมียเจ้ารูปทองสิบสองหนัก	ยศศักดิปึ่งชาหาน้อยไม่
พี่น้องพร้อมพรั่งชั่งกระไร	แต่จะยกมือไหว้ก็ไม่มี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาได้ฟังทั้งหกพี่
หัวเราะเยาะหยันขึ้นทันที	เออนี่อะไรช่างไม่อาย
ออกมานั่งตั้งกระทู้ขู่ข่ม	เจ้าคารี้สีคารมใจหาย
เมื่อแรกได้ผัวเงาะเยาะวุ่นวาย	ทั้งตัดเปนตัดตายจะตบตี
ประเดี๋ยวนี้จะกลับมานับถือ	นี่ลืมไปแล้วฤๅนะหม่อมพี่
เปนผู้ใหญ่อะไรอย่างนี้	ข้ามิอยากไหว้ให้เสียมือ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างว่าน้อยไปฤๅ
ปากคอพ้อตัดได้หัดปรือ	ยกรื้อความหลังขึ้นพูดจา
อุแม่เอ๋ยหม่อมเมียเจ้ารูปทอง	จองหองไม่น้อยออกลอยหน้า
จะรวยรุ่งพลุ่งโพลงโด่งฟ้า	ยิ่งกว่ากรวดลาวแล้วคราวนี้
เหตุว่าพระบิดาออกไปรับ	จึงได้กลับมาเถียงเสียงมี่
ฝากไว้ก่อนเถิดเปนไรมี	ใครดีนานไปได้เห็นกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาเถียงเทลาะเยาะหยัน
ช่างแคะไค้ค่อนว่าสารพัน	ฝากไว้กี่วันจะเอาไป
อย่าอื้ออึงมึงมันกระนั้นนะ	ไม่ลดละกันดอกจะบอกให้
ผัวพี่รอดตัวเพราะผัวใคร	เห็นเขาไม่ว่าไรแล้วได้ที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางร้อนใจดังไฟจี้
จึงว่าเห็นผัวกูชั่วดี	อย่างไรนี่ว่าไปให้จริงจัง
อย่าสบประมาทกันกระนั้นเจ้า	นี่เปล่าเปล่าเตือนค้อนใส่สันหลัง
เร่งว่าออกไปจะได้ฟัง	ใครอำปลังยั้งไว้มิใช่คน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยคิดพรั่นอั้นอ้น
กลัวจะเกิดความใหญ่เห็นไม่พ้น	ต่างคนห้ามเมียเสียทันใด
วานอย่าว่าวุ่นวายอายเขา	อะไรเจ้าไม่อดสูเปนผู้ใหญ่
ขายหูเสียมั่งชั่งเปนไร	จะทำให้เคืองจิตรพระบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างคนบ่นว่า
เถียงเทลาะผัวไปมิได้ช้า	มันว่าฟังเพราะเหมาะฤๅไร
เจ้าช่างอดโมโหไม่โต้ตอบ	ฤๅทำผิดคิดมิชอบเปนไฉน
จะมานิ่งเกรงกลัวหัวมันไย	แล้วผินหน้าว่าไปแก่รจนา
ผัวกูผิดอะไรไม่ว่าออก	พูดหลอกกันเล่นฤๅสิหวา
สดสดร้อนร้อนไม่เจรจา	แม้นว่าออกมิได้ขัดใจกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนาหัวเราะเยาะเย้ยหยัน
จึงว่าพี่นี่แน่อย่าดุดัน	ผัวเมียถามกันก่อนเปนไร
เมื่อคราวไปหาเนื้อหาปลา	ผัวหาได้เองฤๅใครให้
จะใคร่แจ้งประจักษ์จงซักไซ้	จมูกหูอยู่ไหนไม่ถามกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางต่างคนหุนหัน
ผินหน้าว่าผัวของตัวพลัน	ได้ยินมันฤๅไม่เจ้าใจเย็น
ไหนว่าจมูกเจ้าปากเป้ากัด	ผีตัดใบหูมีผู้เห็น
ช่างเงียบเสียงเถียงเขาก็ไม่เปน	ให้มันมาว่าเล่นเปนอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยเงยหน้ามิใคร่ได้
อุบอิบกระซิบตอบเมียไป	เขาว่าไรก็ช่างมั่งเถิดนา
ทำไมกับหูแหว่งจมูกวิ่น	ถึงจะด้วนเสียสิ้นก็ของข้า
เถียงกันเปล่าเปล่าไม่เข้ายา	บุราณว่าอดใจได้เปนพระ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลผุดลุกขึ้นเกะกะ
กูได้ยินแว่วแว่วอยู่แล้ววะ	มันต่อจะชอบกลเจ้ามณฑา
จึงซักถามรจนายาใจ	รู้เห็นเปนอย่างไรให้เร่งว่า
เมื่อพ่อใช้ไปหาเนื้อปลา	มันไปขอใครมาจงว่าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	รจนายิ้มน้อยยิ้มใหญ่
สรวลพลางทางทูลเปนใน	จะว่าไปก็ดูไม่สู้ดี
เขาจะฦๅอื้ออึงเอิกเกริก	เหมือนหนึ่งแกล้งลำเลิกผัวพี่
แต่มันน่าอดสูพระภูมี	เดิมทีเที่ยวหาเนื้อปลา
ทั้งหกเขยใหญ่ไปกราบกราน	งอนง้อขอทานผัวข้า
เสียของต้องใจจึงได้มา	จงทราบบาทาท้าวไท
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลสรวลสันต์ไม่กลั้นได้
ตบมืออื้งอึงคนึงไป	นางมณฑาชอบใจหัวร่องอ
จึงถามพระสังข์สอบเห็นชอบกล	เหตุผลเปนกะไรไฉนหนอ
จงแจ้งตามจริงจังอย่ารั้งรอ	เล่าไปเถิดพ่อจะขอฟัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทูลตามความหลัง
หกเขยไปหาข้าสองครั้ง	สิ้นทั้งบ่าวไพร่ก็ได้รู้
เมื่อขอปลาข้าตัดจมูกไว้	เมื่อขอเนื้อก็ให้ใบหู
พระองค์จงถามทั้งหกดู	เท็จจริงย่อมรู้อยู่เต็มใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลร้องเหวยหกเขยใหญ่
มานั่งก้มหน้าอยู่ว่าไร	มึงตั้งใจเลี้ยวลดปดกู
จมูกแหว่งแกล้งว่าปากเป้ากัด	ผีโขมดโกรธตัดเอาใบหู
กูหลงเชื่อเมื่อแรกก็ไม่รู้	ต่อลูกกูบอกเล่าจึงเข้าใจ
ไปหาเนื้อหาปลามาแต่หลัง	มึงไปขอพระสังข์จริงฤๅไม่
อย่าสับปลับรับเสียก็แล้วไป	กูจะไว้ชีวาไม่ฆ่าตี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกเขยสุดรู้ทำอู้อี้
กะอักกะไอมิใคร่จะพาที	มือขยี้หูตาประหม่าใจ
พ่อตากริ้วกราดตวาดซ้ำ	ยิ่งละล่ำละลักหลงใหล
เพ็ดทูลเลอะเลื่อนเปื้อนไป	ไม่ได้ความจริงสักสิ่งอัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเคืองขุ่นหุนหัน
ผินหน้ามาว่ากับเมียพลัน	มันจริงสิ้นทั้งนั้นเจ้ามณฑา
อ้ายเหล่านี้ดีแต่จะปดโป้	ไม่เปนโล้เปนพายขายหน้า
จะฆ่าเสียก็สมเพชเวทนา	เอาไว้ให้เปนข้าพระสังข์ทอง
ลูกเขยเราคนนี้ดีเลิศแล้ว	ดังดวงแก้วบริสุทธิ์ผุดผ่อง
จะยกบ้านเมืองมอบให้ครอบครอง	ปกป้องไพร่ฟ้าเสนาใน
อันข้าศึกซึ่งขันพนันคลี	จะต่อตีสู้กันหาพรั่นไม่
วันนี้จวนค่ำย่ำฆ้องไชย	หลับนอนเสียให้เต็มตา
ว่าพลางขับเขยทั้งหกคน	ไสหัวไปให้พ้นชังน้ำหน้า
ชวนพระสังข์กับนางรจนา	เข้าที่ไสยาผาศุกใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ ตระ
๏ ครั้นรุ่งสุริยาการ้อง	ท้าวสามลตรึกตรองไม่หลับใหล
จึงชวนพระสังข์ทองยองใย	กับเมียรักร่วมใจแลธิดา
สี่กระษัตริย์สระสรงทรงเครื่อง	รุ่งเรืองระยับจับเวหา
แล้วเสด็จยุรยาตรคลาศคลา	ตรงมาเกยสุวรรณทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นทรงคอคชสารศรี	พ่วงพีหกศอกสูงใหญ่
พระสังข์ทรงมิ่งม้าอาชาไนย	สององค์อรไทยขึ้นวอทอง
เกณฑ์แห่เกณฑ์แหนแน่นหนา	ธงทวนนำน่าเปนแถวถ้อง
แซ่เสียงแตรสังข์ฆ้องกลอง	ออกไปยังท้องสนามคลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงชวนพระสังข์	ขึ้นยังพลับพลาหลังคาสี
พร้อมทั้งหกเขยแลบุตรี	เสนีเฝ้าแหนแน่นนัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	อำมรินทร์ปิ่นภพสรวงสวรรค์
ทอดพระเนตรเห็นท้าวสามลนั้น	พาลูกเขยขวัญออกมา
จึงตรัสบอกเทวัญจันทรี	ทีนี้สมดังปราถนา
จำจะทำให้ไอ้เถ้าพ่อตา	เห็นฤทธาพระสังข์ครั้งนี้
ว่าแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองจำรัสรัศมี
ทรงเทพอาชาพาชี	กรกุมคันคลีแกว่งไกว
เทพบุตรครุธาคนธรรพ	แห่แหนแน่นนับอสงไขย
คลายคลี่รี้พลสกลไกร	ตรงไปยังท้องสนามคลี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดโยธา	อยู่ตรงพลับพลาหลังคาสี
แล้วร้องเตือนไปพลันทันที	ว่าเหวยภูมีท้าวสามล
จะให้ใครไหนเล่ามาต่อสู้	ฤๅสุดรู้สิ้นคิดขัดสน
จะได้ริบเวียงไชยเอาไพร่พล	เมียมีกี่คนจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลได้ฟังยังประหม่า
ให้นึกพรั่นหวั่นหวาดวิญญา	ด้วยว่าหกเขยนั้นเคยแพ้
จึงถามพระสังข์นั่งซักไซ้	เห็นว่าจะสู้ได้เปนแน่
ค่อยคลายหายอุทัจท้อแท้	ลุกขึ้นยืนยิ้มแต้แลไป
เห็นไพรีขี่ม้าป้องหน้าดู	แล้วร้องว่ามาสู้กันใหม่
ลูกเขยน้อยเรานี้ดีสุดใจ	ไม่เหมือนไอ้เขยเคอะเซอะซะ
การคลีมีฝีมือฦๅเลิศ	ฟ้าผี่เถิดท่านแพ้แน่แล้วหนะ
วันนี้ไม่มีลายหมายชนะ	อย่าเยาะเย้ยเลยคะไม่ย่อท้อ
ว่าพลางทางปลอบลูกเขย	ลูกเอ๋ยอย่าให้อายขายหน้าพ่อ
คอยระวังตั้งใจตั้งคอ	แขงข้อต่อสู้ดูสักที
แล้วบนบานสารกล่าวเจ้านาย	จะถวายหัวหมูกับบายศรี
มาทแม้นมีไชยชนะคลี	จะให้มีอิเหนาสักเก้าวัน
เล่นการมโหรศพครบสิ่ง	จะเวียนเทียนทำมิ่งสิ่งขวัญ
นวลนางมณฑามารดานั้น	ชวนกันอวยไชยให้ลูกรัก
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์ทรงศักดิ์
รับพรพ่อตาสามิภักดิ์	เหลียวดูเมียรักแล้วยิ้มพราย
จึงบังคมลาบิตุรงค์	มาทรงอาชาเฉิดฉาย
กรกุมคันคลีกรีดกราย	ชักม้าเรียงร่ายรำมา
ชายหญิงแซ่ซ้องร้องชม	งามสมยศศักดิ์นักหนา
งามทั้งท่วงทีขี่อาชา	ดังพระยาสีหราชอาจอง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โกสีย์มีศักดิ์สูงส่ง
ชื่นชมสมคิดดังจิตรจง	พลางทรงสินธพกระทืบโกลน
สบัดย่างวางใหญ่ไวว่อง	ม้าต้นรนร้องลำพองโผน
ชักบังเหียนหันหกผกเผ่นโจน	พลางโยนลูกคลีตีไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์คอยขยับรับไว้ได้
เดาะคลีตีตอบไปทันใด	สหัสไนยกลอกกลับรับรอง
ต่างแกว่งคันคลีเปนทีท่า	ขับม้ามีฝีเท้าเคล่าคล่อง
เวียนวนวกวิ่งชิงคลอง	เปลี่ยนทำนองเข้าออกหลอกล้อ
ฯ ๔ คำ ฯ พระยาเดิน
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลร้องรับให้ดีพ่อ
ตบมืออือเออชะเง้อคอ	เห็นลูกเขยเปนต่อหัวร่อคัก
ลุกขึ้นโลดเต้นเขม้นมุ่ง	พลัดผลุงลงมาขาแทบหัก
มึนเมื่อยเหนื่อยบอบหอบฮัก	พิงพนักนั่งโยกตะโพกเพลีย
ฉวยคนโทถมยามาดื่มน้ำ	หกคว่ำสำลักแล้วบ้วนเสีย
หยิบบุหรี่จุดไฟไหม้ลามเลีย	วัดถูกจมูกเมียไม่รู้ตัว
สาลวนตึงตังกำลังวุ่น	แม่คุณขอโทษอย่าโกรธผัว
พี่ก็พานแก่ชราหูตามัว	ไม่เห็นตัวว่าใครข้างไหนเลย
ว่าพลางทางเรียกเอาแว่นตา	ใส่จมูกแหงนหน้าดูลูกเขย
ลุกขึ้นมองร้องเออชะเง้อเงย	ยายเอ๋ยอย่าปรารมภ์เปนรองเรา
แล้วผินมาด่าหกเขยใหญ่	เอออะไรกินเข้าสุกเสียเปล่าเปล่า
สำคัญคิดว่าดีอ้ายขี้เค้า	ออกตีคลีแพ้เขาประเดี๋ยวใจ
ดูเถิดซี้นี่แน่ลูกเขยกู	มาช่วยกู้แก้หน้าพ่อตาได้
ไม่เหมือนมึงโง่งมก้มอยู่ไย	ขัดใจจะใคร่ถองสักสองตึง
นางเมียเล่าปากคอก็พอสม	เจ้าคารมสิ้นทีไม่มีถึง
พระกริ้วโกรธาด่าอึง	ผัวมึงอัปรีอ้ายขี้แพ้
แล้วเรียกรจนาเข้ามานี่	พ่อนี้ไม่เห็นหนเปนคนแก่
ตาเจ้าสาวอยู่ช่วยดูแล	ข้างไหนแน่สามีจงชี้ตัว
เสียงคนมี่ก้องร้องเออ	นางมณฑาชะเง้อง้ำผัว
แพ้ลูกเขยข้าแล้วอย่ากลัว	ครั้งนี้รอดตัวไม่เสียเมือง
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อำมรินทร์ปิ่นฟ้าฟุ้งเฟื่อง
ควบม้ามุ่งหมายชายชำเลือง	ยักเยื้องย่างท่าสง่างาม
ทรงเลี้ยงลูกคลีตีเดาะ	พระอินทร์เหาะขึ้นจากท้องสนาม
พระสังข์ไม่พรั่นครั่นคร้าม	เหาะตามติดพันกระชั้นชิด
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บัดนั้น	ประชาชนคนดูอักนิษฐ
เห็นเหาะทั้งสองข้างต่างมีฤทธิ์	ให้คิดพิศวงงงงวย
บ้างแหงนหน้าอ้าปากตลึงตะไล	แลดูภูวไนยเอาใจช่วย
เบียดเสียดเยียดยัดดังดูมวย	แซ่ซ้องร้องอำนวยอวยไชย
พวกชาววังนั่งเลิกมูลี่ดู	อึงคนึงหนวกหูห้ามไม่ไหว
บ้างโกรธเพื่อนภ้อตัดด้วยขัดใจ	ที่ทางอะไรของตัว
ท้าวสามลมองร้องตวาด	อีอุบาทว์เหล่านี้มิใช่ชั่ว
ได้จะดูอะไรแล้วไม่กลัว	เคยตัวตีเสียให้แทบตาย
ท้าวนางตกใจเข้าไปห้าม	อะไรรูปงามงามไม่กลัวหวาย
แม่เจ้าเถิดแม่คุณอย่าวุ่นวาย	หลังจะลายเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
พวกผู้หญิงชั้นล่างข้างพลับพลา	เบียดกันรันเข้ามาถึงน่าฉาน
จ่าโขลนไล่ตีหนีลนลาน	สับสนอลหม่านมี่ไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอินทร์แกล้งอ่อนหย่อนมือให้
ชักม้าที่นั่งรั้งรอไว้	แล้วแกล้งว่าไปด้วยวาจา
ลูกเขยท้าวสามลคนนี้	ฝีมือตีคลีดีนักหนา
ต่อสู้เคี่ยวขับไม่อัปรา	หาไม่พ่อตาจะต้องริบ
ควรที่จะครองเมืองเลื่องฦๅยศ	ปรากฏทั่วทิศทั้งสิบ
ว่าแล้วเหาะคล้อยลอยลิบ	กลับไปยังทิพพิมานไชย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ผู้มีอัชฌาไศรย
ครั้นท้าวโกสีย์หนีไป	ก็ขับมโนมัยลงมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลลนลานลงไปหา
จูงกรต้อนรับขึ้นพลับพลา	แม่ยายพ่อตาเข้าเชยชม
ปราไสสร้วมสอดกอดจูบ	โลมลูบหลังไหล่ลูกเขย
ช่างเคล่าคล่องว่องไวกะไรเลย	ทรงสง่าง่าเงยก็งามครัน
พ่อนี้แต่ครั้งยังไม่ชรา	อันตีคลีขี่ม้านี้ขยัน
เมื่อครั้งบ้านเมืองดีตีพนัน	ก็ออกชื่อฦๅกันว่าตัวดี
ทีหนีทีไล่ก็ไวว่อง	จะเปนรองเจ้าราวห้าเอาสี่
แต่ลืมเลอะทีเดียวแล้วเดี๋ยวนี้	ไพรีล่วงรู้จึงดูเบา
ถ้าลูกแก้วแววตามิมาโปรด	หมดสิ้นทั้งโคตรเปนข้าเขา
เทวดาให้คุณบุญของเรา	จริงฤๅไม่เล่าเจ้ามณฑา
จะต้องริบฉิบหายอยู่รอมร่อ	รอดตัวก็เพราะพ่อของข้า
พลางกอดจูบลูบไล้ไปมา	ผัวเมียปูผ้าลงคำนับ
เจ้าเหน็ดเหนื่อยหนักหนาหน้าตาแห้ง	ปรารมภ์ลมแล้งมันจะจับ
ท้าวพ่อตาตรัสสั่งบังคับ	ยกสำรับมาสู่ลูกกูกิน
แม่ยายละลายแป้งมาทาให้	น้ำดอกไม้หอมฟุ้งจรุงกลิ่น
หยิบถาดน้ำชาออกมาริน	เจ้ากินให้สบายหายหิวมา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ พนักงานจัดสำรับคับคั่ง	ยกโต๊ะเข้าไปตั้งลงตรงหน้า
พระสังข์นั่งกินกับพ่อตา	นางเมียมาหมอบพัดปัดแมงวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นพ่อตาลูกเขยเสวยแล้ว	ท้าวสามลผ่องแผ้วเกษมสันต์
ลงจากที่ประทับพลับพลาพลัน	พากันเข้ายังวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ขึ้นบนพระโรงคัลไม่ทันนั่ง	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
ลูกเขยกูตีคลีมีไชย	จะเศกให้ครองกรุงในพรุ่งนี้
จงช่วยกันเร่งรัดจัดแจง	ตกแต่งตั้งการภิเศกศรี
แห่แหนให้สนุกกว่าทุกที	แล้วจะมีอิเหนาสักเก้าวัน
ไปปฤกษาครูลครมันก่อนเหวย	ใครเคยรำดีทีขยัน
อิเหนาเรื่องมิสาอุณากรรณ	จะประชันดาหลังเมื่อครั้งครวญ
ทั้งหุ่นโขนโรงใหญ่งิ้วผู้หญิง	ทุกสิ่งจงให้มีถี่ถ้วน
กำชับกันทำงานการจวน	สั่งเสร็จเสด็จด่วนเข้าข้างใน
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	เสนีธิบดีผู้ใหญ่
มาสั่งเวรเกณฑ์กันทันใด	นายไพร่เร่งระดมสมทบ
บ้างแต่งที่ปราสาทราชฐาน	บ้างปลูกโรงงานมโหรสพ
กระบวนแห่งแตรสังข์ครันครบ	ตามขนบธรรมเนียมเตรียมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลไม่อยู่ศุขลุกวิ่งไขว่
เที่ยวตรวจงานการข้างน่าข้างใน	มิได้หยุดยั้งนั่งลงเลย
บัดเดี๋ยวไปให้เมียแต่งธิดา	บัดเดี๋ยวมาจัดแจงแต่งลูกเขย
ครั้นเสร็จนำน่าพาไปเกย	ร้องห้ามเฮ้ยอย่าขวางทางลูกกู
ให้สองทรงสีวิกายานุมาศ	อำมาตย์เดินเคียงเปนคู่คู่
เคลื่อนกระบวนหน้าหลังพรั่งพรู	เลี้ยวออกนอกประตูแห่ไป
อภิรุมชุมสายพรายพรรณ	เสียงประโคมสนั่นหวั่นไหว
ท้าวสามลกับเมียมาข้างใน	ตรงไปมณเฑียรที่พิธี
ฯ ๘ คำ ฯ กลองโยน
๏ ถึงพร้อมแล้วพากันมานั่ง	บนบัลลังก์นั่งเคียงเตียงบายศรี
พร้อมพระวงศาเสนี	ครั้นได้ฤกษ์ดีให้ลั่นฆ้อง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปโรหิตผู้เถ้าทั้งสอง
จึงจุดเทียนติดกับแว่นทอง	ค่อยประคองเคารพอภิวันท์
เวียนวงส่งไปข้างในรับ	ประโคมขับขานเสียงเสนาะสนั่น
มโหรศพครบสิ่งสิ้นทั้งนั้น	ก็เล่นขึ้นพร้อมกันทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ มหาไชย
๏ ครั้นครบเจ็ดรอบตามตำหรับ	จึงดับเทียนโบกควันให้
เอาจุณเจิมเฉลิมภักตร์ภูวไนย	ทั้งองค์อรไทยพระธิดา
แล้วอำนวยอวยพรศรีสวัสดิ์	สองกระษัตริย์จงเปนศุขา
ทุกข์โศกโรคไภยอย่าพาธา	ให้ชัณษายาวยืนหมื่นปี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงตรัสแก่เขยขวัญทันที	สมบัติในบุรีแลรี้พล
สารพัดพ่อให้แก่เจ้าหมด	ทั้งบ้านเมืองเครื่องยศเครื่องต้น
ตัวพ่อก็ชราตามืดมล	ขอพึ่งลูกสองคนไปจนตาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ชื่นชมสมหมาย
รับสั่งแล้วหมอบยอบกาย	กราบถวายบังคมก้มภักตร์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวสามลผู้มีศักดิ์
ครั้นเสร็จสมโภชลูกรัก	มอบเวนอาณาจักรกรุงไกร
สี่กระษัตริย์เสด็จเยื้องย่าง	จากปรางค์ปราสาททองผ่องใส
แห่แหนเปนขนัดอัดแอไป	คืนเข้าวังในมิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๖ ท้าวยศวิมลตามพระสังข์
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสไนยไตรตรึงษา
ครั้นพระสังข์ได้ดีก็ปรีดา	สมความปราถนานึกไว้
ยังแต่นฤมลชนนี	ชื่อจันท์เทวีศรีใส
ท้าวยศวิมลนั้นไซ้	ขับไล่เสียจากธานี
นางอาไศรยอยู่ด้วยยายกับตา	แสนทุกข์ทรมาเหมือนทาษี
เที่ยวเก็บผักหักฟืนในพงพี	มาขายเลี้ยงชีวีเปนนิรันตร์
จำกูจะให้ไอ้เถ้าผัว	ไปรับตัวโฉมฉายผายผัน
จึงจะได้พบภักตร์ลูกรักนั้น	ในเขตรขัณฑ์สามลภารา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองระยับจับเวหา
ถือตระบองเหล็กใหญ่ไคลคลา	เหาะจากฟากฟ้าในราตรี
ฯ ๒ คำ ฯ กลม
๏ ครั้นถึงปราสาทไชยไพชนต์	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
เห็นหลับเงียบเยียบเย็นทั้งธานี	ไม่มีใครฟื้นตื่นสักคน
จึงเลื่อนลอยอยู่บนบัญชรไชย	ร้องเรียกเข้าไปหลายหน
เหวยเหวยท้าวยศวิมล	นอนกรนอยู่ได้ไม่ขานรับ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลมัวหลับ
ได้ยินเรียกเข้าไปตกใจวับ	ไม่รู้ศัพท์สำเนียงว่าเสียงใคร
ค่อยย่องลงจากแท่นแล้วถอยหลัง	ยืนฟังนึกพรั่นหวั่นไหว
เปิดแกลแลเห็นสหัสไนย	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
ความกลัวตัวสั่นงันงก	ลูบอกตกประหม่าไม่ว่าขาน
ปิดหน้าต่างทันทีตลีตะลาน	ซมซานเข้าซ่อนนอนคุดคู้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสไนยเสแสร้งแกล้งขู่
จึงร้องบอกออกนามให้รู้	เราอยู่ฟากฟ้าสุราไลย
ชื่อว่าสมเด็จมัฆวาน	จะมาผลาญชีวิตรให้ม้วยไหม้
เห็นว่าพ้นมือแล้วฤๅไร	จึงไม่ออกมาหากัน
อย่าพักซ่อนซบหลบหน้า	วันนี้ชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางถีบบัญชรพลัน	ลิ่มสลักหักลั่นด้วยกำลัง
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เข้าไปในที่ไสยา	เห็นหลับตานิ่งนอนผินหลัง
ขึ้นกระทืบบนเตียงเสียงตึงตัง	น้อยฤๅยังนิ่งได้ช่างไม่อาย
แกล้งทำหลับหลอกข้าน่าแค้น	เข้าจับแขนฉุดชักผลักคว่ำหงาย
ไม่ตื่นก็ตามทีตีให้ตาย	ทำวุ่นวายขู่รู่ดูทำนอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลยิ่งหม่นหมอง
เห็นพระอินทร์ตั้งท่าง่าตระบอง	เอามือป้องร้องว่าช้าพ่อคุณ
เมื่อข้าอยู่ดีดีไม่มีโทษ	ท่านมาโกรธโกรธาว้าวุ่น
จงโปรดบอกข้าเจ้าเอาบุญ	ซึ่งเคืองขุ่นคั่งแค้นด้วยข้อใด
ฤๅจะเอาสมบัติพัศฐาน	ยศศักดิ์ศฤงฆารเปนไฉน
เชิญช่วยชี้แจงให้แจ้งใจ	จะมอบให้ทุกสิ่งสารพัด
ตัวข้าก็จะลาออกบวชเสีย	ขอแต่เมียสักคนปรนนิบัติ
จะจำศีลภาวนาอยู่หาวัด	รั้ววังจังหวัดไม่วี่แวว
ข้าเปนคนแก่เถ้าเฉาโฉด	ขอโทษเถิดทูลกระหม่อมแก้ว
ยกมือไหว้ท่วมหัวลูกกลัวแล้ว	แม้นมิโปรดก็แววไม่เปนตัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสไนยได้ยินก็ยิ้มหัว
ฟังท้าวเธอมอบครอบครัว	เห็นเต็มกลัวตั้งกระทู้ขู่สำทับ
น่าชังนักหนาพระยาเคอะ	พูดเลอะหลงใหลไม่ได้ศัพท์
มันน่าตีจริงหนอให้คอพับ	ยังจะกลับงอนง้อขอชีวิตร
มีแต่โง่เง่าเมามัว	ไม่รู้ฤๅที่ตัวกระทำผิด
เชื่อแต่เมียน้อยไปเปนนิจ	จะทำไมไม่พิจารณา
นางจันท์นั้นผิดสิ่งไร	จึงขับหนีตีไล่ออกอยู่ป่า
มิหนำซ้ำจับพระสังข์มา	ถ่วงลงคงคาไม่ปรานี
ทำยุ่งหยาบบาปกรรมไม่คิดเห็น	เสียแรงเปนถึงท้าวเจ้ากรุงศรี
เชื่อคนฤษยาทั้งตาปี	วันนี้ชีวันจะบรรไลย
แม้นรักตัวกลัวตายอย่านิ่งเสีย	ไปตามลูกตามเมียมาให้ได้
แล้วเงือดเงื้อตระบองจ้องไว้	ทำฮึดฮัดขัดใจจะตีรัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลไม่มีขวัญ
ทำตาปลกปลกงกงัน	ปากสั่นเสียงสั่นขอโทษตัว
ซึ่งงวยงงหลงเชื่อผู้หญิง	ไม่ทันคิดผิดจริงแล้วทูลหัว
เหมือนหนึ่งคนโฉดเฉาเมามัว	ความชั่วเปนพ้นคณนา
อันนางจันท์นั้นข้าให้ขับหนี	ก็สูญไปหลายปีนักหนา
หอยสังข์ถ่วงลงในคงคา	ป่านนี้ปลามันกินสิ้นชีวิตร
จะไปตามที่ไหนมาได้เล่า	อันโทษาข้าเจ้าไม่พ้นผิด
มิเมตตาฆ่าตีคงม้วยมิด	ขอพระองค์ทรงฤทธิ์จงโปรดปราน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สหัสไนยได้ฟังจึงว่าขาน
อันลูกน้อยหอยสังข์กุมาร	บุญญาธิการเขาล้นพ้น
ถึงจะทำอย่างไรก็ไม่ตาย	บรรยายเล่าความมาแต่ต้น
บัดนี้ได้ลูกสาวท้าวสามล	ครอบครองไพร่พลมนตรี
แต่ส่วนนางจันท์กัลยา	ทนทุกข์ทรมาหมองศรี
ยายกับตาเลี้ยงไว้ในพงพี	เทวียากเย็นเข็ญใจ
นางอยู่ยังปลายด่านบ้านนอก	นี่เราเอนดูดอกจึงบอกให้
ท้าวจงรีบร้อนอย่านอนใจ	ตามไปรับลูกกับเมียมา
ให้ได้สำเร็จในเจ็ดวัน	มิให้ผ่อนผันผัดผา
แม้นนานเนิ่นเกินวันสัญญา	จะลงมาตีทุบให้ยุบยับ
เปนกะไรได้ยินอยู่แล้วฤๅ	มากอดมือนั่งโยกโงกหงับ
พระแกล้งขู่ซ้ำสำทับ	แล้วแผลงฤทธิเหาะกลับไปฉับไว
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
ประจักษ์แจ้งแห่งคำสหัสไนย	พระเร่าร้อนฤทัยดังไฟเลีย
รำลึกถึงลูกน้อยหอยสังข์	พ่อผิดพลั้งสั่งให้ไปถ่วงเสีย
แล้วหวนคิดรำพึงถึงเมีย	ยิ่งละห้อยละเหี่ยเสียน้ำใจ
แต่พลัดพรากจากไปหลายปี	ปานนี้จะทุกข์ตรอมผอมไผ่
แล้วมิหนำซ้ำลูกก็จากไป	จะอยู่เดียวเปลี่ยวใจทุกคืนวัน
พระยิ่งคิดละห้อยสร้อยเศร้า	กอดเข่านั่งโงกโศกศัลย์
พระเนตรนองชลนาจาบัลย์	สอื้นอั้นอยู่ในที่ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงทินกร	ท้าวยิ่งทุกข์ร้อนเปนนักหนา
ไม่แต่งองค์สรงเสวยโภชนา	ออกมาพระโรงคัลทันที
พร้อมหมู่เสนาข้าเฝ้า	จึงตรัสเรียกให้เข้ามาถึงนี่
แล้วแถลงแจ้งความตามคดี	คืนนี้หลับใหลอยู่ในมุ้ง
พระอินทร์บนสวรรค์ท่านลงมา	กูคะเนเพลาราวค่อนรุ่ง
ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าไม้ซุง	หมายมุ่งจะทุบให้ยุบยับ
ความกลัวตัวสั่นขวัญแขวน	จักกะแหล่นลมล่อยจะพลอยจับ
เธอยิ่งขู่ซ้ำสำทับ	ให้ไปรับหอยสังข์นางจันท์มา
เร่งเร็วรีบรัดจัดรี้พล	จะพากันดั้นด้นค้นหา
ช้านักไม่ได้นะเสนา	จะไคลคลาให้ทันวันพรุ่งนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ออกไปจากที่พระโรงธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงสั่งให้เวรเกณฑ์ผู้คน	เปนการเร็วรีบร้นอลหม่าน
หมายบอกบรรดาข้าราชการ	พลเรือนทหารให้พร้อมกัน
เอาบาญชีนายไพร่ไตรตรวจ	กำชับทุกหมวดกวดขัน
เข้ากระบวนโดยเสด็จเจ็ดพัน	ที่เหลือนั้นเกณฑ์ไว้ให้เฝ้าเมือง
เตรียมช้างที่นั่งหลังคาทอง	ช้างพังที่นั่งรองช้างเครื่อง
พร้อมพรั่งตั้งกองนองเนือง	คอยท่าท้าวเจ้าเมืองจะคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
จึงเสด็จเยื้องย่างเข้าข้างใน	แล้วตรัสสั่งสาวใช้ทันที
กูจะออกไปรับนางจันท์มา	คืนเข้าภารากรุงศรี
แต่บรรดาข้าคนของเทวี	วันนี้ให้ตามกูออกไป
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันทานารีศรีใส
ครั้นได้รู้ข่าวว่าท้าวไท	จะคลาไคลไปรับนางจันท์มา
อกใจทึกทึกนึกกลัว	ด้วยตัวทำผิดฤษยา
แม้นนิ่งให้ไปรับกลับมา	เห็นว่าจะไม่พ้นโทษทัณฑ์
จำกูจะคิดปิดความ	ห้ามปรามเปรียบเปรยเย้ยหยัน
ให้ท้าวเธออดสูหมู่กำนัล	อย่าให้ไปรับมันเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางย่างเยื้องจรลี	มาอาบน้ำขัดสีมังสา
กระแจะแป้งแต่งกายละลายทา	ผัดหน้านวลลอองยองใย
นุ่งผ้ายกแย่งเทพนม	แล้วห่มริ้วทองผ่องใส
ครั้นเสร็จลีลาคลาไคล	ข้าไทแวดล้อมมาพร้อมพรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
เย้ย
๏ ครั้นถึงจึงแกล้งทำกระแอม	ยิ้มแย้มเยาะองค์พระทรงศักดิ์
เอออะไรอึกกะทึกคึกคัก	ไม่รู้จักเหตุผลต้นปลายเลย
จะยกรี้กรีพลไปไหนหนอ	น่าหัวร่อนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
ทุกข์ร้อนถึงใครไม่เสบย	หัดเชยกุ๋ยกุ๋ยฮุ่ยหุยเจียว
ดูเหมือนบ้าหลังนั่งมัวมึน	จนฟ่าขึ้นจับหน้าขอบตาเขียว
เซอะซมงมงายไปฝ่ายเดียว	ช่างไม่เหลียวหลังนึกตรึกตรา
เปนกระษัตริย์ตรัสแล้วไม่แม่นยำ	กลับถ้อยคืนคำทำขายหน้า
เหมือนไม้หลักปักเลนเอนไปมา	ยิ่งกว่าลูกเล็กเด็กอมมือ
น้ำลายคายถ่มลงถึงดิน	จะกลับคืนกลืนกินไม่เกลียดฤๅ
ไพร่บ้านพลเมืองจะเลื่องฦๅ	ออกชื่อท้าวเธอเออน่าชัง
นางจันท์ว่าชั่วตัวอุบาทว์	ออกลูกประหลาดเปนหอยสังข์
ขับไล่ไสหัวจากรั้ววัง	ไม่อินังขังข้อแล้วหนอเรา
เดี๋ยวนี้คิดติดใจอย่างไรฤๅ	จึงรื้อจะไปรับกลับมาเล่า
ช่างไม่อดสูเลยดูเอา	นางเย้ยเย้าหัวเราะเยาะไยไพ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลมันไส้
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดไป	กนการอะไรทำไมกู
กลับมาเย้ยเยาะหัวเราะข้า	ลอยหน้าค้าคารมข่มขู่
จองหองพองขนเปนพ้นรู้	ว่ากูชั่วช้าสารพัน
ระวังตัวเหมือนวัวสันหลังขาด	เห็นแต่กาบินผาดก็หวาดหวั่น
ท่วงทีทำนองจะป้องกัน	เชิงชั้นของเจ้าข้าเข้าใจ
เดิมทีคิดว่าเปนหน้าซื่อ	เชื่อถือลุ่มหลงไม่สงไสย
จนลูกเมียกูพรากจากเวียงไชย	เพราะมึงฤๅไม่ได้ทุกข์ร้อน
คืนนี้ตรีเนตรท่านกริ้วกราด	จะตีให้ตัวขาดเปนสองท่อน
นี่หากกูอ้อยอิ่งวิงวอน	ผันผ่อนผัดไว้จึงไม่ตาย
เพี้ยงเอ๋ยผีสางเทวดา	ให้ได้ลูกเมียมาเหมือนใจหมาย
แล้วจะจับตัวต้นอีคนร้าย	ฆ่าเสียให้ตายวายชีวิตร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	เอออะไรใจคอช่างหงุดหงิด
กริ้วโกรธโลดเต้นพึ่งเห็นฤทธิ์	มาหยิบผิดว่าข้าอิจฉาเมีย
เดิมว่านางจันท์เปนกาลี	เลี้ยงไว้ไม่ดีจึงขับเสีย
นี่ชรอยถูกกระทำยำเยีย	คิดถึงเมียขึ้นมาแล้วพาโล
อ้างเอาสวรรค์ชั้นอินทร์พรหม	ใครเห็นสมด้วยมั่งชั่งปดโป้
เกิดมาพึ่งได้ยินพระอินทร์โป	ข้าไม่โง่เง่าดอกอย่าหลอกกัน
น้อยฤๅนางบุญหนักศักดิ์ใหญ่	ร้อนไปถึงจนบนสวรรค์
ควรแล้วที่พระองค์ทรงธรรม์	จะไปรับเมียขวัญนางจันท์มา
เออก็ถ่วงลูกชายสูญหายไป	มิต้องให้ประดาน้ำลงดำหา
ปานนี้เลือดเนื้อเปนเหยื่อปลา	ไปงมเอากระดูกมาก็เปนไร
ไม่รู้ว่าลูกดีมีบุญเลย	อกเอ๋ยมาเปนเช่นนี้ได้
มันน่าโจนลงน้ำซ้ำตายไป	ให้สมที่รักใคร่พระโอรส
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ แค้นเอยแค้นใจ	กลับจะให้กูนี้เปนขี้ปด
แสนกระแหน่แก้เกี้ยวเลี้ยวลด	จริงแล้วคะข้าคดชดลิ้นคาง
ปากกล้าด่าทอไม่ท้อถอย	ออกคอยสกัดรีสกัดขวาง
น่าชังจังฑาลทำรานทาง	ร้อยสีร้อยอย่างช่างไม่อาย
ถึงลูกกูถ่วงลงในคงคา	จะมอดม้วยมรณานั้นอย่าหมาย
พระอินทร์บอกเหตุผลต้นปลาย	ว่ามึงนี้แสนร้ายดังงูพิศม์
อย่าพักเถียงเทลาะเยาะเย้ยข้า	คงจะได้ดูหน้าอีคนผิด
แม้นได้ลูกเมียสมอารมณ์คิด	กูจะติดไม้ถามสักสามยก
พรุ่งนี้จะไปรับนางจันท์มา	กลับคืนไม่ช้าอย่าวิตก
พระโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟันงันงก	เคืองขุ่นมุ่นหมกจะชกตี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ชะเอยชะต้า	โมโหโกรธาไม่พอที่
เอออะไรมาเปนเช่นนี้	ช่วยว่าให้ดีก็มิเอา
มุทะลุดุดันขันเหลือ	ปรานีตีเอาเรือเสียอิกเล่า
รักแต่ที่ชั่วมัวเมา	จริงอยู่คะข้าเจ้าเปนคนโกง
สารพัดไม่ดีมีแต่ชั่ว	เดี๋ยวนี้ก็เห็นตัวอยู่โต้งโต้ง
เอาพระอินทร์พระอ้อยมาพลอยโกง	ปากโป้งไปกระนั้นกันนินทา
เจ้าข้าเอ๋ยไม่เคยจะพบเห็น	พูดเล่นตามสบายไม่อายหน้า
ยกเมียขึ้นไม่น้อยออกลอยฟ้า	ทีนี้นะชะต้าจะเลื่องฦๅ
มิไปรับไปพากันมาไย	ข้าหน่วงเหนี่ยวไว้เมื่อไรฤๅ
อย่าพักหมายมั่นปั้นมือ	โกรธขึ้งอึงอื้อจะทำไม
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ อีเอยอีคนคด	ช่างประชดประชันน่ามันไส้
เยาะเย้ยยิ้มหัวไม่กลัวใคร	เอออะไรใส่ถ้อยร้อยความ
ว่ากูแอบอ้างเอาพระอินทร์	ประมาทหมิ่นจ้วงจาบหยาบหยาม
ปากคอน้อยฤๅนั่นไม่ครั่นคร้าม	ลวนลามนักหนาอีหน้าเปน
ดูดู๋ยิ่งว่าด่าทอ	ยังขืนเข้ามาฬ่อล้อเล่น
เทลาะผัวตัดภ้อคอเปนเอ็น	ขู่เข็นเท่าไรก็ไม่ฟัง
จะกำราบปราบเสียสักหน่อยหนึ่ง	ให้มึงรู้สึกสำนึกมั่ง
พระพิโรธโกรธขึ้งตึงตัง	เหน็บรั้งขัดเขมรเปนเกลียว
ฯ ๘ คำ ฯ
ศัพท์ไทย
๏ อีเอยอีจันทา	กล้าดีแล้วอย่าทำตาเหมียว
ฉวยได้ไม้เรียว	ไล่เลี้ยวพัลวัน
ดูดู๋ด้านหน้า	กลับมาเย้ยหยัน
โกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	ตีรันร่ำไป
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ขันเอยขันจ้าน	งุ่นง่านพาลโกรธโลดไล่
เขาว่าถูกใจ	จับไม้ไล่ตี
ตบหัดถ์ผัดพ่อ	เลี้ยวฬ่อหลีกหนี
เยาะเย้ยภูมี	ทำทีแยบคาย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ดูเอยดูเอา	ขืนเฝ้าเย้ายั่วไม่กลัวหวาย
ตีเสียให้ตาย	แสนร้ายรังแก
หวดด้วยไม้เรียว	ช้ำเขียวหลายแผล
คนขยันนั่นแน่	วิ่งแร่ไปไย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ภูเอยภูมี	มาทำโพยโบยตีไม่ปราไส
แต่ก่อนร่อนชะไร	ท้าวไม่มุทลุ
เดี๋ยวนี้นี่หนอ	ใจคอร้ายดุ
ยิ่งกว่าบ้ายุ	ดูรุน่าชัง
แกล้งเย้ยยิ้มหัว	เยาะยั่วให้คลั่ง
เลี้ยวฬ่อรอรั้ง	เหลียวหลังแล่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
รื้อ
๏ อีเอยอีชาติชั่ว	ขึ้นเสียงเถียงผัวหากลัวไม่
เลี้ยงมันไว้ไย	จรรใรใจคด
ล้อเล่นเช่นนี้	เหลือที่จะอด
ตัวดีมีพยศ	ไม่ลดละมึง
ทั้งตีทั้งด่า	ปากว่ามือถึง
ถูกถองสองตึง	ร้องอึงอื้อไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันทาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เจ็บปวดยับย่อยด้วยรอยไม้	น้ำตาไหลเปนคราบอาบแก้มคาง
ความกลัวตัวสั่นงันงก	พลัดตกอัฒจันท์ถึงชั้นล่าง
ลุกขึ้นเดินด่วนครวญคราง	กลับมาตำหนักนางทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลบ่นเมื่อยไหล่
หยุดนั่งเหนื่อยบอบหอบหายใจ	ร้องเรียกไปใครนี่อีกำนัล
กูอยากน้ำอยากท่านักหนานัก	เร็วเร็วไปตักมาสักขัน
กินน้ำสำลักกลืนไม่ทัน	มือสั่นงันงกหกเพรื่อไป
แล้วคิดถึงคำอำมรินทรา	จะหน่วงหนักชักช้าเห็นไม่ได้
ชวนเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	เสด็จไปยังที่เกยลา
เห็นเสนีรี้พลคับคั่ง	พร้อมพรั่งไพร่นายซ้ายขวา
ขึ้นทรงช้างที่นั่งหลังคา	รีบเร่งโยธาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ออกจากภาราเข้าป่ากว้าง	เห็นบ้านเรือนรายทางให้ถามไถ่
ไม่ได้ข่าวราวเรื่องก็รีบไป	จนเกือบใกล้ที่อยู่ยายกับตา
โยธาล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อน	จึงหยุดหย่อนผ่อนพักที่กลางป่า
แล้วดำรัสตรัสสั่งเสนา	ให้ตั้งพลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
มาเกณฑ์กันเร่งรัดตัดไม้	ปลูกพลับพลาไชยฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลโศกศัลย์
เสด็จขึ้นพลับพลาพนาวัน	รำลึกถึงเมียขวัญจันท์เทวี
จึงตรัสสั่งบรรดาเสนาใน	จงคุมไพร่ไปค้นหาโฉมศรี
แม้นประสบพบปะนางเทวี	กลับมาแจ้งคดีจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
รับสั่งบังคมภูวไนย	ออกมาเรียกบ่าวไพร่ทุกหมวดกอง
แยกย้ายรายกันเที่ยวสืบสาว	ฟังข่าวเยาวมาลย์ทุกบ้านช่อง
เห็นคนมีที่ไหนไปด้อมมอง	เที่ยวท่องทุกแห่งแพร่งพราย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
อาไศรยเคหาตากับยาย	ยากเย็นเปนหม้ายมาหลายปี
เช้าค่ำคำนึงถึงลูกน้อย	ให้เปลี่ยวเปล่าเศร้าสร้อยหมองศรี
กินแต่น้ำตาทุกราตรี	เทวีซูบผอมตรอมใจ
อุส่าห์เก็บผักหักฟืนขาย	จะเว้นวายเวลาก็หาไม่
แสนลำบากยากเข็ญเปนพ้นไป	มิได้มีศุขแต่สักวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเพลาสายัณห์ตวันบ่าย	จึงชวนตากับยายผายผัน
ลงจากกระท่อมทับฉับพลัน	ช่วยกันตักน้ำตำเข้าปลา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ บัดนั้น	เสนีที่ไปเที่ยวหา
ได้ยินสำเนียงเสียงพูดจา	ย่องเหย่าเข้ามามองดู
เห็นยายตาพากันไปตักน้ำ	แต่นางจันท์นั้นตำเข้าอยู่
บ้างบอกเพื่อนว่าเหมือนโฉมตรู	ต่างพินิจพิศดูเปนครู่พัก
พวกขอเฝ้าคนหนึ่งจึงว่า	พระแม่จันท์กัลยาข้ารู้จัก
ดูดู๋ผิดรูปซูบผอมนัก	สิ้นยศสิ้นศักดิ์สังเวชใจ
ต่างคนต่างจำสำคัญ	รู้จักสิ้นด้วยกันไม่สงไสย
จึงปฤกษาว่าเราจะเข้าไป	ถามทักซักไซ้ก็ไม่ดี
จะไปทูลแถลงแจ้งกิจจา	เชิญเสด็จมาหานางโฉมศรี
แล้วแบ่งปันกันอยู่ดูเทวี	เสนีตัวนายก็กลับมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงทูลเฉลยไข	ตามที่เที่ยวไปสืบหา
ได้ประสบพบนางกัลยา	อยู่ด้วยยายกับตาคนพิการ
รูปโฉมโนมพรรณก็ซูบเศร้า	ตักน้ำตำเข้าอยู่กลางบ้าน
ยากจนทนทุกข์ทรมาน	น่าสงสารสมเพชเวทนา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงว่าสมคเนแล้วเสนา	เร็วเร็วอย่าช้าพากูไป
แล้วเรียกเหล่ากำนัลขันที	ที่เทวีเคยชอบอัชฌาไศรย
ลงจากพลับพลาคลาไคล	เสนาในนำหน้าจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ถึงไร่ใกล้เรือนยายตา	สงัดเงียบนักหนาน่ากลัวผี
เสนาพาเสด็จพระภูมี	ไปแอบที่สุมทุมพุ่มไม้
ท้าวค่อยแหวกช่องมองเขม้น	แลเห็นเมียรักก็จำได้
นิจาเอ๋ยยากเย็นเข็ญใจ	เขาใช้ตรากตรำตำเข้าปลา
ผอมซูบรูปทรงก็แก่เถ้า	ผมเผ้ารุงรังเหมือนดังบ้า
ยิ่งคิดสมเพชเวทนา	พระฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์
แล้วกลืนกลั้นกรรแสงแขงใจ	ออกจากพุ่มไม้ขมีขมัน
บรรดาเสนานางกำนัล	พร้อมกันตามเสด็จจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมศรี
ผันแปรแลเห็นพระสามี	เทวีหวาดหวั่นวิญญา
อกใจทึกทึกนึกกลัว	ฤๅจะมาจับตัวไปเข่นฆ่า
ทิ้งสากเสียพลันมิทันช้า	วิ่งขึ้นเคหาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายสองเถ้าชราตายาย	เห็นคนมามากมายไม่อยู่ได้
ตัวสั่นงันงกตกใจ	วิ่งขึ้นกระไดไม่เหลียวแล
เข้าถึงห้องในยังไม่หยุด	ยายพาตามุดเข้าใต้แคร่
กลัวจะดังเกรียบกรอบหมอบกระแต	ไม่ไหวติงนิ่งแน่ภาวนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
เห็นนางหนีขึ้นเรือนไม่พูดจา	พระตามไปค้นคว้าหานวลน้อง
ดูฟากตงคร่ำคร่านักหนานัก	พรั่นตัวกลัวจะหักค่อยย่างย่อง
ครัวฟืนครัวไฟเที่ยวไล่มอง	แล้วเข้าไปในห้องเห็นเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี
๏ นั่งลงเคียงนางพลางพูดจา	ไฉนนั่นกัลยาจึงวิ่งหนี
จะรับเจ้าเข้าสู่พระบูรี	เศกเปนมเหษีไว้ตามเดิม
ซึ่งโทษพี่ผิดพลั้งแต่หลังนั้น	เพราะคนมันยุยงส่งเสิม
อีจันทาเจ้ากรรมแกล้งซ้ำเติม	จึงงวยงงหลงเคลิ้มไม่ทันคิด
เดี๋ยวนี้รู้สึกตัวว่าชั่วช้า	จะออกมาลุกะโทษที่ทำผิด
สืบไปจนตายวายชีวิตร	มิได้คิดหลงใหลใจเบา
เปนด้วยเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้วิโยคโศกเศร้า
จงปรานีดีกันเสียเถิดเรา	จะขึ้งโกรธไยเล่าไม่เข้าการ
นิจาเอ๋ยแต่พรากจากมา	ดูมอมแมมนักหนาน่าสงสาร
ว่าพลางกอดองค์นงคราญ	ภูบาลซบลงทรงโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เมินเสียไม่ดูหน้า
ให้คิดแค้นคั่งแต่หลังมา	กัลยาจึงตอบไปทันที
ข้าคนชั่วชาติอุบาทว์เมือง	พระแค้นเคืองขับเสียจากกรุงศรี
ลูกเต้าเกิดมาก็กาลี	ภูมีจับถ่วงเสียทั้งเปน
ความนี้ระบือฦๅเลื่อง	ไพร่บ้านพลเมืองก็รู้เห็น
อย่าพูดให้เหนื่อยปากยากเย็น	รู้เช่นเห็นลิ้นเสียสิ้นแล้ว
จะมารับกลับคืนเข้าภารา	จะพาหน้ามัวหมองไม่ผ่องแผ้ว
ยศศักดิ์ไม่ประเสริฐเพริศแพร้ว	ไม่เหมือนเมียแก้วนางจันทา
ปากคอเขาทายาดขาดเหลือ	สารพัดพระจะเชื่อเมียว่า
ข้าเปนคนอาภัพอับปัญญา	จะสู้ตายอยู่ป่าไม่ขอไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ น้องเอยน้องแก้ว	แต่ก่อนพี่ผิดแล้วหาเถียงไม่
เดี๋ยวนี้รู้เท็จจริงไม่กริ่งใจ	ที่ในความชั่วอีจันทา
เมื่อคืนนี้นะน้องสักสองยาม	พระอินทร์มาบอกความให้ตามหา
ว่าลูกน้อยหอยสังข์ปรีดา	เจ้าอย่าปรารมภ์ว่าล้มตาย
กลับไปได้ลูกสาวท้าวสามล	พลรี้อึกกะทึกฮึกใจหาย
อย่ามึนตึงขึ้งโกรธเลยท่านยาย	จะตัดเปนตัดตายกันทำไม
พี่ก็สู้อุส่าห์มาหาเจ้า	หวังจะเล่าให้สิ้นสงไสย
บัดนี้จะพากันคลาไคล	ตามไปรับองค์พระโอรส
แม้นได้ลูกเรามาถึงธานี	จะฆ่าอีคนร้ายให้ตายหมด
อย่าเศร้าสร้อยโศกศัลย์รันทด	พี่ไม่ปดไม่ลวงเจ้าดวงใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ได้ยินข่าวลูกยาก็อาไลย	ว่ายังไม่ม้วยมอดวอดวาย
นางเปรมปรีดิ์ดีใจเปนหนักหนา	ที่เคืองขัดภัศดาก็เหือดหาย
จึงเคารพนบนอบยอบกาย	กราบถวายบังคมพระสามี
แล้วนางซักไซ้ไต่ถาม	จริงฤๅได้ความเพราะโกสีย์
แม้นลูกน้อยหอยสังข์ยังอยู่ดี	ข้านี้จะตามเสด็จไป
แต่ขอบคุณยายตาทั้งสองคน	เมื่อยากจนได้มาอาไศรย
บัดนี้ที่จะพาคลาไคล	จงโปรดให้แทนคุณยายกับตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงตรัสตอบปลอบนางกัลยา	อันยายตานั้นพี่จะถึงใจ
เจ้าจงจัดแจงแต่งกาย	ผันผายไปพลับพลาอาไศรย
ว่าพลางทางเรียกกำนัลใน	เอาเครื่องทรงมาให้กัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลก็หรรษา
ต่างเชิญเครื่องต้นสุคนธา	เข้ามาถวายนางโฉมยง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมประสงค์
จึงเข้ายังห้องในดังใจจง	สระสรงทรงเครื่องสุคนธา
สาวใช้หมอบกรานอยู่งานพัด	นางโฉมยงทรงผลัดภูษา
แต่งองค์ทรงเครื่องประดับประดา	แล้วกลับมาเฝ้าองค์ภูวไนย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามียิ้มย่องผ่องใส
จึงตรัสถามเมียขวัญทันใด	เออยายตาไปไหนไม่เห็นตัว
เมื่อตะกี้พี่เข้ามาในบ้าน	แกขึ้นเรือนลนลานทั้งเมียผัว
ว่าพลางทางมองที่ในครัว	ค้นคว้าหาทั่วเที่ยวดูแล
เข้าในห้องมองไปมองมา	เห็นยายกับตาอยู่ใต้แคร่
พระบอกมเหษีว่านี่แน	ตาแกเข้าไปอยู่ในนั้น
แล้วตรัสเรียกยายตาออกมานี่	ไม่พอที่เกรงกลัวจนตัวสั่น
เงินทองของเราจะรางวัล	พากันออกมาเถิดอย่ากลัว
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตายายถอยถดหดหัว
ต่างคนต่างไม่ไว้ใจตัว	เมียผัวขยั้นพรั่นเต็มที
ทำลับลับฬ่อฬ่อรอรั้ง	เหลียวหลังลนลานคลานหนี
แล้วแขงขืนอารมณ์สมประดี	ออกมาเฝ้าภูมีมิทันนาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลจึงว่าขาน
ซึ่งยายตาเลี้ยงเจ้าเยาวมาลย์	ความชอบของท่านนั้นมากมาย
จะแทนคุณสองเถ้าคราวนี้	ให้ผัวเมียมั่งมีใจหาย
จงตามไปพลับพลาเถิดตายาย	เราไม่ทำอันตรายอย่าตกใจ
ว่าพลางทางพามเหษี	ลงจากที่เคหาเคยอาไศรย
พร้อมหมู่มาตยาเสนาใน	กลับไปที่ประทับฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนพลับพลา	พระตรัสสั่งเสนาขมีขมัน
จงจัดแจงเสื้อผ้าแพรพรรณ	ทั้งเชี่ยนขันเงินตราข้าไท
เอามาให้เถ้าชราตายาย	แล้วตั้งให้เปนนายบ้านใหญ่
แต่บรรดาพวกเหล่าชาวไพร	ประกาศให้ร้องเรียกคุณยายตา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สองเถ้ารับรางวัลหรรษา
ชื่นชมสมจิตรจินดา	ถวายบังคมลาทั้งตายาย
เรียกบรรดาข้าคนให้ขนของ	เงินทองผ้าเสื้อเหลือหลาย
ผัวเมียกระหยิ่มพริ้มพราย	ใครทักทายทำเมินเดินยิ้มไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเปนใหญ่
จึงสั่งมหาเสนาใน	เร่งให้ตรวจเตรียมรี้พล
จงหาผู้รู้ทางสันทัด	เดินตัดลัดป่าพนาสณฑ์
เราจะไปภาราสามล	ยกพลให้ทันวันนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงเข้าที่สระสรงคงคา	ตกแต่งกายาอ่าองค์
แล้วชวนอรรคชายาคลาไคล	ตรงไปขึ้นเกยสูงส่ง
พร้อมกระบวนถ้วนหมู่จัตุรงค์	เสด็จทรงช้างที่นั่งหลังคาทอง
องค์พระมเหษีขี่รถ	ชักม่านก้านขดปิดป้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพน่าคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ แรมร้อนนอนป่ามาช้านาน	จนใกล้ด่านสามลกรุงใหญ่
จึงหยุดพักพหลพลไกร	ซุ่มซ่อนอยู่ในพนาวา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
เร่งรัดตัดไม้เกี่ยวคา	ปลูกพลับพลาที่ประทับฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเปนใหญ่
เสด็จยังพลับพลาพนาไลย	ภูวไนยนิ่งนึกตรึกตรา
แล้วตรัสเล้าโลมนางโฉมยง	ซึ่งจะไปตามองค์โอรสา
พี่คิดขยั้นหวั่นวิญญา	เห็นหน้าแต่เจ้าจะเข้าไป
ด้วยแม่ลูกชอบชิดสนิทกัน	ความโกรธโทษนั้นหามีไม่
อันตัวของพี่นี้ไซ้	เกลือกจะกะไรก็ไม่รู้
จะเข้าไปในบ้านเมืองเขา	ถึงลูกเต้าของตัวก็กลัวอยู่
พี่เปนคนผิดเจ้าคิดดู	จะจู่ลู่วู่วามไม่ไว้ใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ยิ้มเย้ยเฉลยไข
ดูดู๋ท้าวเธอเอออะไร	ช่างพูดได้ไม่อายขายหน้าตา
น้อยฤๅแกล้วกล้าประดาเสีย	ไสเมียออกตั้งเปนดั้งน่า
คิดอ่านออกตัวกลัวลูกยา	ยิ่งกว่าเสือสางกลางพงพี
โอรสเราได้ผ่านบ้านเมือง	รุ่งเรืองปรากฏยศศักดิ์ศรี
พ่อแม่มาหาจะฆ่าตี	ก็ผิดที่ทำนองในคลองธรรม์
ซึ่งทรงฤทธิ์คิดเกรงลูกรัก	ไว้พนักงานข้าพระอย่าพรั่น
มิให้ข้องเคืองที่เรื่องนั้น	มาไปด้วยกันเถิดพันปี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
ได้ฟังกัลยาพาที	ค่อยสบายคลายคลี่ดีใจ
จึงตรัสว่าถ้าเจ้ารับประกัน	เอนดูบ้างอย่างนั้นก็ไปได้
แต่จะต้องแปลงปลอมเข้าไป	อย่าให้ใครพะวงสงกา
แล้วเรียกเสนามากำชับ	เปนความลับล้ำฦกปฤกษา
ตัวเรากับเจ้ากัลยา	จะปลอมแปลงกายาเข้าธานี
เที่ยวสืบแสวงหวังดังประสงค์	ให้พบองค์โอรสเรืองศรี
ท่านจงซ่อนซุ่มคุมโยธี	อยู่ที่กลางป่าพนาไลย
สั่งพลางทางเปลื้องเครื่องทรง	เอาซ่อนใส่ลงในย่ามใหญ่
นางถอดเครื่องประดับฉับไว	ซ่อนใส่ในกระทายมิทันช้า
ภูมีคลี่ผ้าตาโถงนุ่ง	คาดพุงเขียวครามงามนักหนา
โฉมยงทรงนุ่งตาเล็ดงา	ห่มผ้าขาวมุ้งรุงรัง
พระหยิบย่ามละว้ามาตะพาย	นางกระเดียดกระทายตามหลัง
ออกจากที่ประทับยับยั้ง	ไปยังภาราสามล
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นเข้าไปในกำแพงเมือง	หญิงชายเดินเนื่องตามถนน
พระแกล้งทำเหมือนเหล่าชาวชน	ปลอมปนเบียดเสียดไปตามทาง
เห็นถิ่นฐานบ้านช่องแน่นหนา	ริมแถวมรคาทั้งสองข้าง
เย่าเรือนฝากระดานบ้านขุนนาง	รั้วทึบรั้วตรางเรียงราย
ร้านตลาดสองแถวแนวถนน	เกลื่อนกล่นเข้าของกองขาย
สินค้าหลายหลากมากมาย	ที่น่าถังนั่งรายเรียงไป
บ้างขายเครื่องเงินเครื่องทอง	แพรดวงม่วงตองโหมดไหม
ชมพลางทางทำตะลึงตะไล	ท่านยายเตือนให้ไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	แม่ค้าขายของถ้วนหน้า
ครั้นเห็นสองกระษัตริย์ก็สงกา	สกิดกันพูดจาว่าวุ่นวาย
ลางคนว่าข้าดูท่วงที	ตาที่ตะพายย่ามงามใจหาย
รูปพรรณสัณฐานพานจะคล้าย	กับลูกเขยเจ้านายของเรา
บ้างว่าข้าเห็นยายก็ชอบกล	ชรอยคนมั่งมีผู้ดีเก่า
ถึงทั้งแก่แลดูยังพริ้งเพรา	ไรจุกโตแทบเท่าสองนิ้ว
ที่ปากเปราะเราะรายก็ร้องทัก	มาหยุดพักให้สบายหายหิว
ดูซื้อแพรเลี่ยงโผโล่ริ้ว	ทั้งซุ่นติ๋วปักเถาของเรามี
ลางคนร้องเรียกพลางทางวิ่งตาม	เข้าฉุดย่ามท่านตาว่ามานี่
ร้านข้าผ้าผ่อนล้วนดีดี	เลือกดูที่งามตามชอบใจ
บ้างร้องหยอกหลอกลูกเล็กเล็ก	จะจับเด็กฤๅขาตาย่ามใหญ่
จงแวะเข้ามาอย่าเพ่อไป	นี่บ้านช่องอยู่ไหนจะใคร่รู้
บ้างว่าเชิญท่านตามากินหมาก	เคี้ยวไม่ได้ครกสากข้ามีอยู่
ต่างต่างมีจิตรคิดเอ็นดู	เรียกตาเรียกปู่ทุกคนไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์ยิ้มย่องผ่องใส
เห็นเขาเรียกหาพาใจ	เข้าร้านไหนก็หยุดยืนตลึง
พระเสแสร้งแกล้งว่ากับท่านยาย	จะซื้อลายสุหรัดสักผืนหนึ่ง
เข้าไปต่อเฝ้าพะเน้าพะนึง	ห้าสลึงมิได้ก็ไม่ซื้อ
ท่านยายว่าน่าชังแก่จะตาย	จะนุ่งลายทำหนุ่มอยู่อิกฤๅ
ว่าพลางเข้าฉุดยุดยื้อ	จูงมือออกมาจากน่าร้าน
แล้วแกล้งพูดเชือนแชแก้หน้า	เราดูซื้อตุ๊กกะตาไปฝากหลาน
เที่ยวต่ออะไรไม่ได้การ	มีแต่เขาผ่านแพงแพง
ว่าพลางดำเนินเดินมา	แม่ค้าเรียกทักไปทุกแห่ง
เข้าพูดจาปรารภประจบประแจง	ที่ร้านชำร้านแผงทุกแห่งไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นตลาดเลิกเวลาเย็น	พอแลเห็นศาลาอาไศรย
พระชวนโฉมนางจันท์คลาไคล	เข้าไปหยุดยั้งยังศาลา
จึงปฤกษาว่ากับมเหษี	วันนี้มืดค่ำหนักหนา
พวกตระว่ำตระเวนเขาตรวจตรา	จะเดินผิดเวลาดูน่ากลัว
สารพัดไต้ไฟก็ไม่มี	ไม่รู้ว่าคนดีคนชั่ว
เราก็พานชราตามืดมัว	เกลือกกลัวว่าเขาจะจับกุม
แล้วแก้ย่ามทันทีตีเหล็กไฟ	เก็บสเก็ดไม้ไหล้ก่อไฟสุม
ไม่มีม่านมีมุ้งยุงชุม	มันกัดตัวเปนตุ่มเต็มไป
ครั้นดึกดื่นเข้าก็หาวนอน	เอาผ้าผ่อนปูลงเอนหลังไหล่
พูดปรับทุกข์ปรับร้อนถอนใจ	มิได้หลับสนิทนิทรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองทรงโฉมเสนหา
ราตรีเข้าที่ไสยา	ด้วยนวลนางรจนานงคราญ
เมื่อมารดามาถึงพระนคร	ให้เดือดร้อนเคืองขุ่นงุ่นง่าน
เมียรักชักชวนให้สำราญ	จะอยู่งานพัดวีก็มิฟัง
เนื้อตัวไม่สบายระคายคัน	ผินผันให้นงเยาว์เกาหลัง
แต่พลบค่ำย่ำฆ้องจนเคาะระฆัง	เวียนนั่งเวียนลุกขลุกขลุ่ยไป
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดจะใคร่ไปเลียบพระนคร	ให้สบายคลายร้อนที่หม่นไหม้
จึงตรัสสั่งรจนายาใจ	พรุ่งนี้พี่จะไปเลียบธานี
บ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งจะกลับมา	แก้วตาอย่าเศร้าหมองศรี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างธาตรี	ก็เข้าที่โสรจสรงคงคา
แต่งองค์ทรงสอดเครื่องประดับ	แสงแก้วแวววับจับเวหา
เสร็จสั่งทรามไวยแล้วไคลคลา	ออกมาพระโรงคัลทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	ตรัสสั่งอำมาตย์น้อยใหญ่
จงผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	เราจะไปเที่ยวรอบขอบบุรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชาการ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงศักดากล้าหาญ
เสด็จยังเกยลาน่าพระลาน	ขึ้นทรงคชสารชาญไชย
ช้างทรงตรงออกทวารวัง	โยธาหน้าหลังไม่นับได้
เสียงฆ้องกลองชนะสนั่นไป	คลาไคลไปตามมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ กลองโยน
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
อยู่กับมเหษีที่ศาลา	เห็นเขามาอื้ออึงคนึงไป
ทั้งเกณฑ์แห่เกณฑ์แหนแน่นเนื่อง	ชรอยท้าวเจ้าเมืองจะไปไหน
จึงตรัสชวนเมียขวัญทันใด	เราจะไปเมียงหมอบลอบดู
ว่าพลางทางลงจากศาลา	ถึงริมมรคานั่งคอยอยู่
รี้พลคับคั่งพรั่งพรู	เขาเดินกรายหัวหูไม่ว่าไร
ครั้นสิ้นแห่แลเห็นช้างทรง	กับองค์พระสังข์ทองผ่องใส
สกิดถามเมียขวัญทันใด	คนนี้ฤๅมิใช่พระลูกรัก
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีมีศักดิ์
ตั้งตาแลดูเปนครู่พัก	แล้วนงลักษณ์บอกกับภัศดา
ข้าพินิจพิศดูรูปทรง	ไม่คลาศเคลื่อนเหมือนองค์โอรสา
แต่เนื้อเหลืองเรืองรองเปนทองทา	ผิดกับลูกยาข้าแคลงใจ
ว่าพลางทางชวนกันดูพลาง	จนช้างที่นั่งเข้ามาใกล้
ลืมตัวกลัวเกรงภูวไนย	ลุกยืนขึ้นได้ตั้งใจดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกเกณฑ์แห่แลเห็นคนยืนอยู่
ตกใจต่างชิงกันวิ่งพรู	มาขู่รู่ยื้อยุดฉุดตัว
บ้างโกรธท่านตาว่าท่านยาย	จะพาคนหลังลายยายชาติชั่ว
บ้างชักหวายเงื้อง่าน่ากลัว	เคยตัวตีเสียให้แทบตาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองร้องห้ามคนถือหวาย
ช่างเถิดเสนาอย่าวุ่นวาย	ตายายชาวบ้านนอกคอกนา
พลางพินิจพิศดูเหมือนผู้ดี	ให้เมตตาปรานีหนักหนา
ดูท่านยายคล้ายกันกับมารดา	พระราชารอช้างที่นั่งไว้
ครั้นจะถามเหตุผลต้นปลาย	ให้นึกอายเสนาน้อยใหญ่
แต่พินิจพิศดูตะลึงตะไล	นึกพะวงสงไสยในวิญญา
พระคิดคนึงถึงมารดร	จะทุกข์ร้อนถึงลูกนี้หนักหนา
แล้วแขงขืนกลืนกลั้นชลนา	ให้โยธากลับหลังเข้าวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลให้สงไสย
เห็นแห่เสด็จกลับลับไป	ภูวไนยปฤกษากับเมียรัก
พี่ดูพระโฉมยงองค์นี้	ทำท่วงทีดูเหมือนจะรู้จัก
แต่หากเธอคิดอายไม่ทายทัก	เห็นจะเปนลูกรักเราคนนี้
จึงหยุดอยู่ดูเจ้าเปนนักหนา	แล้วหน้าตาโศกเศร้าหมองศรี
จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรดี	พี่นี้อั้นอ้นจนใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีก็คิดได้
จึงว่าจำเราจะเข้าไป	อาไศรยอยู่ที่นายประตู
แต่ตัวน้องจะไปในนิเวศน์	ให้นายวิเสศเขาใช้อยู่
เห็นชอบกลจะได้ไต่ถามดู	ให้รู้ตระหนักประจักษ์ใจ
แม้นลูกน้อยหอยสังข์คนนี้แน่	จึงจะคิดผันแปรแก้ไข
ให้รู้ว่าข้าน้อยกับท้าวไท	ตามมาถึงในภารา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามีดีใจหัวร่อร่า
เจ้าช่างคิดขยันกัลยา	นั่งอยู่ไยช้ามาจะไป
จึงหยิบย่ามละว้ามาสพาย	นางกระเดียดกระทายทำเหมือนไพร่
แล้วเดินตามกันมาทันใด	เข้าไปยังที่ทวารา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงเห็นนายประตู	นั่งอยู่บนร้านสานตะกร้า
ตรงเข้าไปไต่ถามพูดจา	แกล้งเจ้าคะเจ้าขาให้ชอบใจ
ข้าเจ้าจะขอถามตามซื่อ	ท่านฤๅเปนนายประตูใหญ่
ข้านี้ยากจนเปนพ้นไป	คิดจะมาอาไศรยเจ้าขรัวตา
จะอยู่ให้ใช้สอยเปนลูกจ้าง	เฝ้าประตูประต่างก็ไม่ว่า
พอได้กินอิ่มท้องสองเวลา	ตามประสาแก่เถ้าเฝ้ารั้ววัง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายประตูชื่นชมสมหวัง
ทั้งถ้อยคำพูดจาก็น่าฟัง	จึงเรียกหาให้นั่งแล้วว่าไป
เดือนนี้ไม่มีคนมาเข้า	อยู่ด้วยกันเถิดเราจะจ้างใส่
สองคนเมียผัวกลัวอะไร	จ้างเดือนกินไปให้สบาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
คิดจะใคร่ได้พบพระลูกชาย	จึงเบี่ยงบ่ายพูดจากับสามี
ตัวข้าจะเข้าไปในวัง	พระหยุดยั้งคอยท่าอยู่ที่นี่
สั่งแล้วแคล้วคลาศจรลี	เทวีเข้ายังวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เที่ยวถามเขาไปในนิเวศน์	พบพวกวิเสศทำเครื่องใหญ่
จึงพินอบพิเทาเข้าไป	แก้ไขพูดจาพาที
ทำรู้จักชักเรื่องชักราว	แต่ก่อนข้าก็ชาวกรุงศรี
เปนวิเสศบุราณบ้านเมืองดี	แต่ครั้งนี้ยากจนพ้นประมาณ
จงได้เมตตาการุญ	จะมาขอพึ่งบุญอยู่ในท่าน
ใจสมัครักทำราชการ	แม้นเกียจคร้านชั่วช้าอย่าเอาไว้
การอื่นไม่ขยันขันแขง	แต่หุงเข้าต้มแกงพอทำได้
จะช่วยทำเครื่องอานให้ท่านใช้	อาไศรยพึ่งปากฝากตัวตน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายวิเสศฟังว่าน่าฉงน
ดูไรจุกไรก้านพานชอบกล	จะว่าคนยากจนเห็นผิดนัก
ผิวพรรณรูปทรงส่งศรี	น่าจะเปนผู้ดีมียศศักดิ์
ถ้อยคำพูดจาก็น่ารัก	แล้วสมัคมาให้ใช้ดีดี
จึงว่าอย่าทุกข์เลยท่านยาย	ถึงล้มตายก็เราจะเผาผี
อุส่าห์ทำราชการของท่านนี้	คงจะให้ได้ดีมิเปนไร
แม้นทำเครื่องอานการสันทัด	เบี้ยหวัดปีน่าจะว่าให้
ทั้งกินอยู่พูวายสบายใจ	อยู่ไปด้วยกันเถิดท่านยาย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมหมาย
อุส่าห์สู้เหนื่อยยากฝากกาย	ให้วิเสศทั้งหลายเขาเมตตา
นางต้มแกงแต่งเครื่องเวลาไร	ชอบพระไทยลูกรักนักหนา
สมหวังดังจิตรที่คิดมา	กัลยาจะแกล้งแกงฟัก
จึงหยิบยกมาตั้งนั่งฝาน	เอาวางไว้ในจานแล้วเจียนจัก
แกะเปนรูปขององค์นงลักษณ์	เมื่ออยู่กับผัวรักที่ในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ ชิ้นหนึ่งทรงครรภ์กัลยา	คลอดลูกออกมาเปนหอยสังข์
ชิ้นสองต้องขับเที่ยวเซซัง	อุ้มลูกไปยังยังพนาไลย
ชิ้นสามเมื่ออยู่ด้วยยายตา	ลูกยาออกช่วยขับไก่
ชิ้นสี่กัลยามาแต่ไพร	ทุบสังข์ป่นไปกับนอกชาน
ชิ้นห้าบิตุรงค์ทรงศักดิ์	ให้จับตัวลูกรักมาจากบ้าน
ชิ้นหกจองจำทำประจาน	ให้ประหารฆ่าฟันไม่บรรไลย
ชิ้นเจ็ดเพชฌฆาฏเอาลูกยา	ไปถ่วงลงคงคาน้ำไหล
เปนเจ็ดชิ้นสิ้นเรื่องอรไทย	ใครใครไม่ทันจะสงกา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ นางจัดแจงแกงต้มดิบดี	แล้วตักใส่ในที่ชามฝา
ทั้งปิ้งจี่มี่มันนานา	ใส่โต๊ะตั้งตีตราเตรียมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่านางพนักงานน้อยใหญ่
ถึงเวลามาเชิญเครื่องไป	เรียงเรียบเทียบไว้เหมือนอย่างเคย
สาวสาวเหล่านางที่โปรดปราน	เข้าเคียงคอยอยู่งานที่เสวย
ทั้งนางรจนาทรามเชย	หมอบเฝ้าตามเคยทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริวงศ์พงศา
เสวยเครื่องเอมโอชโภชนา	อร่อยรศโอชาชอบพระไทย
เอาช้อนทองลองตักแกงฟัก	เห็นชิ้นสลักก็สงไสย
พระพินิจดูพลางเอาวางไว้	แล้วตักขึ้นมาใหม่ก็เหมือนกัน
จึงเลือกตักแต่ชิ้นสิ้นชามฝา	เพ่งพิจารณาทุกสิ่งสรรพ์
หลากใจนักหนาน่าอัศจรรย์	พระทรงธรรม์ไม่บอกให้ใครฟัง
จึงเอาน้ำมาล้างแล้ววางราย	เห็นเปนเรื่องนิยายหอยสังข์
พระมารดามาตามแล้วกระมัง	คนอื่นทั้งเมืองเราไม่เข้าใจ
ไม่เสวยเลยอิ่มโภชนา	จะกลืนกลั้นน้ำตามิใคร่ได้
หยิบเอาชิ้นฟักนั้นถือไว้	สอื้นไห้ถึงพระชนนี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ แล้วระงับดับความโศกศัลย์	จึงสั่งนางกำนัลสาวศรี
ใครแกงฟักขึ้นมาเวลานี้	ไปหาตัวมานี่อย่าได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกษา
ลงจากปราสาทไชยไคลคลา	ตรงมายังที่วิเสศใน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงบอกพวกวิเสศ	พระทรงเดชให้หาอย่าช้าได้
ใครที่ช่างแต่งแกงฟักไป	ทำให้พระองค์ทรงโศกา
แต่ก่อนไรไม่เปนเช่นนี้	เห็นทีจะกริ้วนักหนา
อย่าทำอิดเอื้อนเชือนช้า	รีบมาขึ้นไปให้ทันที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกวิเสศอกสั่นขวัญหนี
ตกใจไม่เปนสมประดี	ครั้งนี้ชีวันจะบรรไลย
ต่างคนขึ้งโกรธโทษกัน	เพราะอีนางจันท์ฤๅมิใช่
พอใจคบหาเอามาไว้	ละให้ทำเครื่องนั้นทุกวัน
ครั้นจะมิบอกออกเล่า	พวกเราชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางเรียกนางจันท์	มาเอาคำมั่นสัญญา
เจ้าช่างตกแต่งแกงฟักดี	เดี๋ยวนี้มีรับสั่งให้หา
แม้นเคืองขัดตรัสถามสิ่งใดมา	อย่าซัดถึงพวกข้าให้วุ่นวาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
ดีใจจะได้พบลูกชาย	จึงเสแสร้งแกล้งอุบายพูดจา
ท่านอย่าประหวั่นพรั่นจิตร	อันชอบผิดจะรับแต่ตัวข้า
ถึงพระโฉมยงลงอาญา	ก็นึกว่าเคราะห์กรรมทำอย่างไร
จะสู้ม้วยมอดวอดวาย	ไม่ซัดท่านทั้งหลายอย่าสงไสย
สาวศรีจงพาข้าขึ้นไป	ตามแต่ภูวไนยจะโปรดปราน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้ฟังว่าเห็นกล้าหาญ
ดูไม่งันงกสทกสท้าน	ก็ลนลานรีบพากันคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระสังข์ทองผ่องใส
เห็นมารดามากับสาวใช้	จำได้ว่าพระชนนี
ลดองค์ลงจากบัลลังก์อาศน์	วิ่งเข้ากอดบาทนางโฉมศรี
มิทันจะพูดจาพาที	โศกีเสือกซบสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
เห็นพระโอรสยศไกร	มาร้องไห้แน่นิ่งไม่ติงกาย
นางสร้วมสอดกอดองค์พระลูกรัก	นงลักษณ์อกสั่นขวันหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งพรั่งพราย	โฉมฉายนิ่งไปไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
ตกใจนักหนาเห็นสามี	โศกีนิ่งไปไม่ไหวองค์
มิได้รู้เหตุผลต้นปลาย	โฉมฉายดังจะม้วยเปนผุยผง
วิ่งเข้ากอดบาทพระโฉมยง	โศกทรงกรรแสงสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
ต่างคนตระหนกตกใจ	เข้าแก้ไขไม่ฟื้นสมประดี
บรรดาข้าหลวงทั้งแก่สาว	ร้องไห้รักจ้าวอยู่อึงมี่
บ้างพากันวิ่งเปนสิงคลี	ไปทูลพระชนนีกับบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเคารพนบนอบ	ต่างกระหืดกระหอบนักหนา
แล้วทูลแถลงแจ้งกิจจา	พระลูกรักสองราพิราไลย
เมื่อเดิมทีมีนางคนหนึ่ง	เข้ามาถึงก็พากันร้องไห้
เดี๋ยวนี้ไม่ไหวติงนิ่งไป	ข้าช่วยแก้ไขก็ไม่คลาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลอกสั่นขวัญหาย
ร้องเรียกนางมณฑาว่าท่านยาย	ลูกตายเสียแล้วมาจะไป
ย่างลงจากอาศน์พลาดล้มผลุง	นางมณฑาเข้าพยุงลุกขึ้นได้
ออกจากปรางค์มาศปราสาทไชย	วิ่งร้องไห้ตามกันมาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงปราสาทพระลูกรัก	หอบฮักเข้าไปในที่
สำคัญว่าล้มตายวายชีวี	ต่างตีอุราโศกาไลย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นรู้สึกขึ้นมาให้หาหมอ	ใครใครไม่รอหน้าได้
ชี้นิ้วกริ้วหมู่กำนัลใน	ไม่ทันใจพิโรธโกรธฮึดฮัด
เต้นแร้งเต้นกาด่าทอ	เร่งหมอให้แก้อยู่แออัด
บ้างนวดบ้างเข้าเป่ายานัดถุ์	สามกระษัตริย์ก็ฟื้นคืนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
ลืมเนตรเห็นองค์พระมารดา	ทั้งแม่ยายพ่อตามาพร้อมกัน
จึงบังคมก้มกราบสามกระษัตริย์	เชิญขึ้นแท่นรัตน์เฉิดฉัน
แล้วทูลแจ้งกิจจาพ่อตาพลัน	ลูกโศกศัลย์สิ้นสมปฤดี
ด้วยองค์สมเด็จพระมารดา	อุส่าห์ติดตามหามาถึงนี่
ได้ความยากแค้นแสนทวี	มาอยู่ที่วิเสศเปนหลายวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลแจ้งคำลูกเขยขวัญ
จึงให้นางมณฑาธิดานั้น	บังคมไหว้นางจันท์เทวี
แล้วพระพูดจาปราไส	ขอบใจอุส่าห์มาถึงนี่
หนทางก็ไกลใช่พอดี	ช่างเดินดงพงพีมาอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีบังคมไหว้
จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	จนได้มาถึงพระภารา
แล้วผินมาว่ากับลูกแก้ว	เหมือนตายแล้วเกิดใหม่ได้เห็นหน้า
อันซึ่งความผิดของบิดา	มืดมัวชั่วช้างมงาย
เดี๋ยวนี้ตามมาง้อขอโทษ	ลูกรักหักโกรธเสียให้หาย
เจ้าอย่าปองจิตรคิดร้าย	พยาบาทมาดหมายแก่บิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังชนนีว่า
นบนอบแล้วตอบวาจา	พระมารดาอย่าถวิลกินใจ
ซึ่งพระบิตุรงค์ให้ลงโทษ	จะผูกจิตคิดโกรธนั้นหาไม่
เปนเพราะเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้พลัดพรากจากพระองค์
ถึงดวงหฤไทยไนยนา	ถ้าผ่านฟ้าทั้งสองต้องประสงค์
จะแขวะควักออกให้ดังใจจง	ด้วยคุณของพระองค์เปนพ้นไป
ตรัสพลางทางถามชนนี	เดี๋ยวนี้เสด็จมาอยู่ไหน
จงโปรดเกล้าเล่าแถลงให้แจ้งใจ	ลูกจะใคร่ได้พบพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีดีใจเปนนักหนา
ฟังลูกรักตอบชอบวิญญา	ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป
บัดนี้สมเด็จพระบิตุรงค์	ปลอมแปลงแต่งองค์เหมือนอย่างไพร่
นุ่งห่มสมเพศสุดใจ	มาอาไศรยตาเถ้าเฝ้าประตู
เขาใช้สอยพลอยทำคะมุกคะมอม	สานกระบุงสานพ้อมนั่งหง่อมอยู่
อดอยากยากจนเปนพ้นรู้	อุส่าห์สู้ตามมาหาลูกรัก
ถ้าแม้นเจ้ามีแก่ใจออกไปรับ	เห็นว่านับถือองค์พระทรงศักดิ์
จะดีเนื้อดีใจนักหนานัก	เพราะลูกรักไปรับพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมด้วยหรรษา
จึงว่าลูกจะถวายบังคมลา	ออกไปรับพระบิดามาวังใน
พระมารดาว่าแม่จะไปด้วย	เจ้าแปลกจะได้ช่วยบอกให้
ท้าวสามลว่าพ่อก็จะไป	จึงจะได้รู้จักมักจี่กัน
นางมณฑาเทวีว่าดีแล้ว	รจนาลูกแก้วมาผายผัน
ทั้งห้าองค์ลงจากปราสาทพลัน	สาวสนมกำนัลก็ตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงทิมริมที่ทวารวัง	เห็นสองคนนั่งสานตะกร้า
จึงถามชนนีมิได้ช้า	ไหนพระบิดาข้าองค์ไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ชี้บอกลูกรักทันใด	ภูวไนยท้าวนั่งอยู่ข้างนั้น
ที่นุ่งผ้าตาโถงถือมีดตอก	นางบอกแล้วพากันผายผัน
เข้าไปใกล้องค์พระทรงธรรม์	ก้มเกล้าอภิวันท์ภัศดา
พระสังข์กอดบาทเบื้องซ้าย	นางโฉมฉายกอดบาทเบื้องขวา
ทั้งสององค์ทรงโศกโศกา	ปิ้มว่าชีวันจะบรรไลย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเปนใหญ่
เห็นเมียรักโอรสยศไกร	สอื้นไห้ไม่เงยภักตรา
ให้นึกสงสารเปนพ้นนัก	ทรงศักดิ์สร้วมกอดโอรสา
มิอาจที่จะกลั้นโศกา	ก็ฟูมฟายชลนาจาบัลย์
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นสร่างโศกศัลย์รันทด	พระลูบหลังโอรสแล้วรับขวัญ
พ่อนี้ชั่วช้าสารพัน	ให้ทำโทษทัณฑ์กับลูกยา
หากเจ้าไม่ตายวายปราณ	เพราะบุญญาธิการหนักหนา
อันซึ่งความผิดของบิดา	แก้วตาอย่าคุมแค้นเคือง
บัดนี้จะมารับเจ้ากลับไป	คงจะให้ระบือฦๅเลื่อง
จะมอบราชธานีบุรีเรือง	ให้พ่อผ่านบ้านเมืองสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมประนมไหว้
จึงว่าพระอย่าแหนงแคลงใจ	ลูกมิได้ผูกผิดแก่บิดา
ซึ่งอุส่าห์มาตามลูกรัก	พระคุณของทรงศักดิ์นักหนา
จะขอสนองรองบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเห็นคลายที่โศกศัลย์
จึงชวนนางมณฑาธิดานั้น	บังคมคัลท้าวยศวิมล
แล้วว่าพระองค์เสด็จมา	ไม่ควรจะพูดจาริมถนน
ขอเชิญเสด็จจรดล	ขึ้นมณเฑียรทองของลูกยา
ว่าพลางทางขับฝูงกำนัล	อีเหล่านั้นหลีกทางอย่าขวางหน้า
ให้เถ้าแก่นำเสด็จไคลคลา	ตรงมาปรางค์มาศปราสาทไชย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเชิญสองกระษัตริย์	ขึ้นนั่งเหนือแท่นรัตน์ผ่องใส
ตรัสสั่งท้าวนางข้างใน	เครื่องทรงใหมใหม่ไปเอามา
เราจะถวายสองพระองค์	จงเลือกสรรผ้าทรงแลภูษา
เข้มขาบนุ่งอย่างดีมีราคา	ที่เกาะหมากถวายมาเมื่อปีนี้
แล้วผินภักตรามาตรัส	ด้วยสองกระษัตริย์เรืองศรี
ขอเชิญเสด็จภูมี	เข้าที่สรงน้ำให้สำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเกษมสานต์
จึงชวนเมียขวัญมิทันนาน	มาสรงชลธารฉับพลัน
สองกระษัตริย์ขัดสีวารีรด	น้ำดอกไม้ใสสดหมดแม่ขัน
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	นั่งเหนือแท่นสุวรรณบรรจง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลชื่นชมสมประสงค์
เห็นกระษัตริย์เกี่ยวดองสององค์	เสร็จสรงสนานสำราญกาย
พระสังข์นั่งรินน้ำชา	รจนาพัชนีวีถวาย
ปราไสไต่ถามตามสบาย	ถึงเหตุผลต้นปลายแต่เดิมมา
ซึ่งพระองค์บุกป่าฝ่าหนาม	ตั้งใจติดตามโอรสา
มีใครไปแจ้งกิจจา	จึงรู้ว่าลูกยาอยู่เมืองนี้
มรคาท่าทางก็ไกลกัน	มากี่วันจึงถึงกรุงศรี
อันพวกพหลมนตรี	ยับยั้งอยู่ที่แห่งใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลแถลงไข
เดิมท้าวมัฆวานชาญไชย	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
เข้าไปถึงบรรจฐรณ์ข้านอนอยู่	จะทุบตีหัวหูทำหักหาญ
นี่หากข้าสารภาพกราบกราน	มัฆวานจึงแถลงให้แจ้งใจ
ว่าพระสังข์ทองครองเมืองนี้	พระภูมียกราชธิดาให้
ให้ข้ามารับไปกรุงไกร	แต่ในเจ็ดวันดังสัญญา
จึงรีบเร่งยกรี้กรีพล	สิบห้าวันดั้นด้นเดินป่า
พักพลไว้นอกภารา	ปลอมมาแต่ข้ากับท่านยาย
เดี๋ยวนี้ได้ประสบพบพระสังข์	ที่ธุระปะปังก็สมหมาย
หาไม่ท้าวโกสีย์เธอตีตาย	มิเชื่อถามท่านยายตะแก่ดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลพลอยว่าน่ากลัวอยู่
นี่หากบุญอุปถัมภ์ค้ำชู	พระอินทร์เอนดูไม่ตีรัน
แม้นไม่ปะลูกชายสิตายเปล่า	ใครเล่าจะช่วยผ่อนผัน
ทีนี้ได้ประสบพบกัน	นับวันแต่จะสบายใจ
พระองค์จงอยู่กับลูกยา	ให้หายเหนื่อยที่มาในป่าใหญ่
อันพวกพลยังค้างอยู่กลางไพร	พระสังข์จงให้ใครไปรับมา
ให้อยู่ที่ริมวังทั้งไพร่นาย	เลี้ยงดูพูวายให้หนักหนา
แล้วตรัสสั่งนวลนางรจนา	ปรนนิบัติพระบิดาให้จงดี
ว่าพลางทางชวนเมียขวัญ	ลาองค์ทรงธรรม์ทั้งสองศรี
พร้อมฝูงกำนัลขันที	ไปสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์รัศมีศรีใส
จึงทูลพระบิตุรงค์ทรงไชย	ลูกจะให้ไปรับกองทัพมา
ว่าพลางทางถวายอัญชลี	พระชนกชนนีนาถา
ลงจากปราสาทไชยไคลคลา	ออกหน้าพระโรงคัลทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเหนือแท่นสุวรรณบัลลังก์	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
พระบิดาเรามาถึงเวียงไชย	พลไกรยังอยู่นอกบุรี
จงจัดแจงนายไพร่ออกไปรับ	ให้กองทัพเข้ามาในกรุงศรี
พูดจาปราไสกันให้ดี	รีบไปบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกษา
บังคมก้มกรานคลานออกมา	เรียกหากันอึงคนึงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ทั้งไพร่นายหลายคนพร้อมพรัก	ล้วนแหลมหลักพูดจาอัชฌาไศรย
ต่างขึ้นขี่ม้าคลาไคล	ตรงไปยังป่าพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเห็นพลขันธ์	ประชุมกันอยู่ในไพรศรี
จึงเข้าไปไต่ถามทันที	พวกนี้ฤๅที่ตามเสด็จมา
บัดนี้สององค์ทรงธรรม์	พบกันกับพระโอรสา
จึงใช้ให้เราผู้เสนา	ออกมาพาพวกเจ้าเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายทัพนายกองน้อยใหญ่
ต่างคนรู้ข่าวท้าวไท	ดีใจเปนพ้นคณนา
ที่บ่าวไพร่ของใครไม่อยู่	ให้เพื่อนกันตามกู่ตะโกนหา
แล้วเชื้อเชิญเสนีที่ออกมา	เข้านั่งร่มพฤกษาพูดจากัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกเสนาสามลคนขยัน
ครั้นเห็นจวนเวลาสายัณห์	จึงเตือนพวกทัพนั้นให้เตรียมกาย
พร้อมทั้งม้ารถคชสาร	รี้พลทวยหาญทั้งหลาย
ออกจากพงไพรทั้งไพร่นาย	ตามกันผันผายเข้าภารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงให้หยุดยั้ง	อยู่ที่ทิมริมวังข้างน่า
ตัวนายก็ลงจากม้า	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงยศ
แล้วทูลว่าข้าออกไปรับ	กองทัพในป่าเข้ามาหมด
พร้อมทั้งไอยราม้ารถ	พระทรงยศจงทราบฤไทย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยินดีจะมีไหน
จึงตรัสสั่งมหาเสนาใน	เราจะให้เลี้ยงดูหมู่โยธี
ท่านจงบัตรหมายไปบอก	พวกวิเสศนอกให้ถ้วนถี่
แต่งสำรับกับเข้าคราวนี้	แต่ของที่ดีดีจึงเอามา
ใครเปนนายเปนไพร่ก็ให้รู้	เลี้ยงดูเขาตามวาศนา
ทั้งของหวานของคาวเหล้ายา	จัดแจงแต่งมาให้ครบครัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาออกมาพลัน	บัตรหมายบอกกันวุ่นวาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกวิเสศแจ้งใจที่ในหมาย
ชวนกันหุงต้มแทบล้มตาย	ตัวนายจัดใส่ในสำรับ
เป็ดไก่คั่วแกงพแนงพล่า	ทั้งหวานคาวเหล้ายาเสร็จสรรพ
หาบตามกันไปให้กองทัพ	ตั้งสำรับเคียงเคียงเรียงราย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกเสนีรี้พลทั้งหลาย
ต่างคนกินเหล้าเมามาย	ไม่มีอายพูดโป้งโผงอึง
บ้างลุกขึ้นเต้นรำทันที	กูจะซัดชาตรีสักหน่อยหนึ่ง
เพื่อนกันห้ามว่าอย่านะมึง	มันจะอึงอื้อไปอ้ายเกลอ
ลางคนประกวดอวดรู้	การกูแล้วใครไม่เสมอ
พูดกันเอะอะคะเออ	บ้างอ้าปากรากเรอวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา เส้นเหล้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเปนใหญ่
อยู่ด้วยโอรสยศไกร	ประมาณได้หลายทิวาราตรี
ท้าวคิดรำฦกตรึกตรา	ถึงคำมั่นสัญญากับโกสีย์
จำจะชวนลูกยาไปธานี	นิ่งอยู่อย่างนี้จะมีไภย
คิดพลางทางเรียกพระสังข์	มาลูบหลังลูบหน้าแล้วปราไส
พ่อนี้นึกประหวั่นพรั่นใจ	ด้วยเกินผัดสหัสไนยหลายวันมา
ฉวยท่านกริ้วโกรธทำโทษกร	เห็นชีวิตรบิดรจะสังขาร์
ขอเชิญลูกแก้วแววตา	ไปด้วยบิดายังธานี
ท่านลงมาเมื่อไรจะได้เห็น	อย่าให้เปนปดโป้กับโกสีย์
ทั้งฝูงหญิงชายชาวบุรี	จะยินดีด้วยองค์พระลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกษา
จึงทูลสนองพระบัญชา	พระบิดาอย่าประหวั่นพรั่นฤไทย
ซึ่งจะพาข้าน้อยไปเมือง	จะให้เคืองบาทาก็หาไม่
ทุกวันนี้ก็หวังตั้งใจ	จะใคร่แทนคุณของทรงธรรม์
ทูลพลางทางผินภักตรา	ตรัสกับรจนาเมียขวัญ
เจ้าจะคลาไคลไปด้วยกัน	ฤๅแจ่มจันท์จะอยู่บุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
นบนอบตอบคำพระสามี	เมียนี้มิได้ไกลองค์
แม้นเสด็จไปไหนจะไปด้วย	กว่าชีวิตร์จะม้วยผุยผง
สุจริตคิดไว้ในใจจง	ตกไหนน้องคงจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มย่องสนองไข
ไม่เสียทีที่รักทรามไวย	จะหาเมียที่ไหนได้อย่างนี้
มาเราจะไปทูลลา	พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ธุระพระบิดรร้อนเต็มที	พรุ่งนี้จะยกยาตรา
ว่าพลางทางถวายบังคมคัล	สองพระทรงธรรม์นาถา
ชวนเมียรักร่วมใจไคลคลา	สาวสรรค์กัลยาก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายอัญชลี	พระชนกชนนีเปนใหญ่
แล้วทูลว่าบิตุรงค์ทรงไชย	จะรับข้าคืนไปยังภารา
ด้วยท้าวมีความผิดติดตัว	เกรงกลัวพระอินทร์นักหนา
พรุ่งนี้ลูกกับนางรจนา	ขอถวายบังคมลาไปด้วยกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลฟังคำลูกเขยขวัญ
เปนธุระแม่พ่อข้อสำคัญ	สุดที่จะผ่อนผันฉันใด
จึงว่าพ่อหมายมั่นทุกวันนี้	จะฝากผีลูกรักเมื่อตักไษย
ครั้งนี้เจ้าจะพรากจากไป	เปนจนใจไม่รู้จะทัดทาน
จงเกณฑ์พวกพลไกรให้หลายพัน	ไปป้องกันเภทไภยในไพรสาณฑ์
แม้นสิ้นทุกข์ลูกน้อยค่อยสำราญ	นานนานแล้วมาหาบิดร
อนึ่งพ่อขอฝากรจนา	ผิดชอบเมตตาช่วยสั่งสอน
จงคิดหวังดังน้องร่วมอุทร	เหมือนเห็นแก่บิดรมารดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกษา
คำนับรับพรพ่อตา	พระอย่ากินแหนงแคลงใจ
อันรจนานงลักษณ์	ลูกรักไม่มีที่เปรียบได้
ด้วยเปนเพื่อนลำบากยากไร้	ถึงผิดพลั้งอย่างไรก็ตามที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาโฉมศรี
ลดองค์ลงกอดพระบุตรี	โศกีครวญคร่ำรำพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	ทรามเชยเจ้าจะไปด้วยผัวขวัญ
เมื่อไรจะได้มาเห็นหน้ากัน	นับวันจะลับไปนับปี
เจ้าสายใจไกลตาของแม่แล้ว	จงฝากตัวผัวแก้วนะโฉมศรี
ทั้งพระชนกชนนี	อย่าให้มีเคืองขัดอัชฌา
แม้นผัวพิโรธอย่าโกรธตอบ	จงเคารพนบนอบดีกว่า
ปกป้องครองตัวของลูกยา	ไกลตาแม่แล้วแก้วกลอยใจ
ว่าพลางโลมลูบจูบภักตร์	สร้วมกอดลูกรักแล้วร้องไห้
ต่างองค์โศกาอาไลย	ครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ก้มเกล้ากราบกรานมารดา	พิไรร่ำล่ำลาด้วยอาไลย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้เจ้าพระคุณทูลกระหม่อม	เคยถนอมเลี้ยงลูกมาจนใหญ่
ครั้งนี้จะพรากจากไป	ยังมิได้แทนคุณชนนี
เมื่อครั้งลูกออกไปอยู่ปลายนา	พระมารดาก็ต้องหมองศรี
ได้กลับมาอยู่วังครั้งนี้	ไม่ถึงปีจะต้องไปไกลภารา
ลูกมีกรรมทำทุกข์ให้พระแม่	ถึงสองครั้งตั้งแต่โหยหา
จงยกโทษโปรดเกล้าลูกยา	อย่าให้เปนเวราข้างหน้าไป
ร่ำพลางนางกราบลงกับบาท	มิอาจที่จะกลั้นน้ำตาได้
ชลเนตรฟูมฟองนองไนย	สอึกสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริวงศ์พงศา
ครั้นบ่ายชายแสงสุริยา	จึงก้มกราบพ่อตาลาแม่ยาย
แล้วตรัสชวนนวลนางเมียขวัญ	สาวสนมกำนัลทั้งหลาย
ลงจากปราสาทแก้วแพรวพราย	ผันผายออกท้องพระโรงไชย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	แล้วตรัสสั่งอำมาตย์ผู้ใหญ่
เวลารุ่งพรุ่งนี้เราจะไป	ยังกรุงไกรบิตุรงค์ทรงธรรม์
จงตระเตรียมม้ารถคชสาร	ทวยหาญเลือกล้วนที่ล่ำสัน
ทั้งสองทัพสมทบประจบกัน	ให้พร้อมในไก่ขันวันนี้
ปืนผาอาวุธในโรงแสง	จัดแจงเอาไปให้ถ้วนถี่
สั่งเสร็จเสด็จจรลี	เข้าสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
มาผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	พร้อมไว้คอยเสด็จดังบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามลเศร้าสร้อยละห้อยหา
ครั้นรุ่งรางส่างแสงสุริยา	คิดถึงลูกสองราจะจากไป
เตือนนางมณฑาว่ายายเอ๋ย	ไม่ไปส่งลูกเขยเฉยเสียได้
แล้วชวนกัลยาคลาไคล	ตรงไปปราสาทพระลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปในห้อง	เห็นสองกระษัตริย์นาถา
บังคมคัลกันตามลำดับมา	พูดจาปราไสเปนไมตรี
พระองค์จะเสด็จกลับไป	ข้าจะเปลี่ยวเปล่าใจอยู่กรุงศรี
ทั้งคิดถึงโอรสบุตรี	เคยอยู่ที่นี่ได้อุ่นวัง
ถ้าพบปะพระอินทร์สิ้นทุกข์แล้ว	ให้ลูกแก้วสองรากลับมามั่ง
มาทแม้นมีธุระปะปัง	จะได้พึ่งพระสังข์สืบไป
ไม่คิดว่าลูกเขยเลยแล้ว	รักเหมือนลูกแก้วเกิดในไส้
อันนวลนางรจนายาใจ	ขอฝากไว้ใต้เบื้องบาทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
ได้ฟังคำร่ำฝากธิดา	จึงตอบว่าภูธรอย่าร้อนใจ
จะรักนางอย่างราชบุตรี	อันจะมีฉันทานั้นหาไม่
ถึงทั้งสองลูกยาข้าพาไป	คงจะให้กลับมาอย่าอาวรณ์
สายนักก็แดดจะแผดกล้า	ข้าขอลาภูวไนยไปก่อน
ทั้งสององค์จงครองพระนคร	ให้ผาศุกทุกข์ร้อนอย่าแผ้วพาน
ว่าพลางชวนนางจันท์มา	กับลูกยาสององค์สรงสนาน
ต่างสอดเครื่องทรงอลงการ	ชัชวาลย์ล้วนแก้วแวววาวตา
ครั้นเสร็จก็ชวนพระสังข์	ออกไปยังเกยช้างข้างน่า
ท่านท้าวสามลนางมณฑา	ตามส่งออกมาถึงเกยไชย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ท้าวยศวิมลกับพระสังข์	ต่างทรงช้างที่นั่งสูงใหญ่
นางจันท์รจนาทรามไวย	ต่างขึ้นพิไชยรถทอง
สาวสรรค์กำนัลในซ้ายขวา	ขี่ช้างหลังคาเปนแถวถ้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพน่าคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
จบพระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทอง
นิทานเรื่องไกรทอง
เรื่องตอนต้น ก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
ที่เมืองพิจิตรมีถ้ำจรเข้อยู่ใต้น้ำแห่งหนึ่ง ในถ้ำนั้นมีแก้วเปนของวิเศษส่องแสงให้ถ้ำสว่างเหมือนกลางวันอยู่เปนนิจ จรเข้ตัวใดเข้าไปอยู่ในถ้ำนั้นแล้วก็บันดาลให้กลายเปนมนุษย์ แลอิ่มทิพไม่ต้องกินผู้คนฤๅบริโภคโภชนาหารอย่างใดด้วย ท้าวรำไพเปนพระยาจรเข้อยู่ในถ้ำนั้นรักษาศีลสัจก็เปนศุขมาช้านาน ท้าวรำไพมีบุตรชื่อท้าวโคจร แต่อยู่มาท้าวโคจรไปมีเหตุเกิดวิวาทกับจรเข้ร้ายชื่อท้าวแสนตาแลพระยาพันวัง เลยกัดกันตายทั้ง ๓ ตัว จึงเหลือแต่บุตรของท้าวโคจรชื่อว่าพระยาชาลวัน ท้าวรำไพเห็นว่าตัวชราแล้วจึงมอบอำนาจให้พระยาชาลวันผู้เปนหลาน ปกครองพวกจรเข้บริวารทั้งปวง พระยาชาลวันมีเมียหลวงชื่อนางวิมาลา เมียน้อยชื่อนางเลื่อมไลยวรรณอยู่ในถ้ำด้วยกัน แต่พระยาชาลวันนั้นใจพาลชอบกินคนตามวิสัยจรเข้ มิได้รักษาศีลครองสัจเหมือนท้าวรำไพผู้เปนปู่ อยู่มาวันหนึ่งพระยาชาลวันอยากกินเนื้อมนุษย์ จึงออกจากถ้ำกลายเปนจรเข้ว่ายน้ำมาทางน่าเมืองพิจิตร ขณะนั้นนางตะเภาทองกับนางตะเภาแก้วพี่น้องเปนลูกสาวของเศรฐีที่เมืองพิจิตร ลงเล่นน้ำอยู่กับบ่าวไพร่ พระยาชาลวันเห็นนางตะเภาทองก็นึกรัก เพราะตัวอยู่ในถ้ำเคยเปนมนุษย์ จึงตรงเข้าคาบเอานางตะเภาทองแล้วพาลงไปในถ้ำ นางตกใจสลบไม่รู้สึกสมประดี พระยาชาลวันแก้ไขฟื้นขึ้นมาแล้วพูดจาเกี้ยวพาน นางตะเภาทองเห็นพระยาชาลวันเปนมนุษย์รูปร่างสะสวยก็นึกรัก ทั้งมิรู้ที่จะทำอย่างอื่นประการใด ก็ต้องยอมเปนเมียพระยาชาลวัน ฝ่ายนางวิมาลาเมียหลวงรู้ว่าพระยาชาลวันไปได้นางมนุษย์มาเปนเมียใหม่ จึงชวนนางเลื่อมไลยวรรณไปดูด้วยกัน ไปถึงห้องพระยาชาลวันยังไม่ตื่นนอน เห็นนางตะเภาทองนั่งอยู่คนเดียวก็เข้าไปไต่ถามถากถางต่าง ๆ ด้วยความหึงหวง จนเกิดเทลาะด่าว่ากันอื้ออึงจนพระยาชาลวันตื่นขึ้น ก็ว่ากล่าวขู่รู่นางทั้ง ๓ คนต้องเลิกวิวาทกันไป
ฝ่ายเสรฐีบิดานางตะเภาทองทราบว่าจรเข้คาบเอาลูกสาวไปสำคัญว่านางตะเภาทองตาย ให้บ่าวไพร่เที่ยวตามหาศพก็ไม่พบ จึงบลบานพวกหมอจรเข้ให้จับจรเข้ที่กินลูกสาว พวกหมอจรเข้พากันอยากได้สินบล ต่างคนต่างพยายามจะจับพระยาชาลวัน ไม่รู้ว่าเปนจรเข้มีเขี้ยวแก้วกายสิทธิ์ ก็ถูกพระยาชาลวันขบกัดฟัดฟาดตายเสียเปนอันมาก จนผู้คนพากันกลัวไม่มีใครกล้าจะรับสินบลของเสรฐี เสรฐีก็ขัดใจจึงออกปากบลว่าถ้าใครจับพระยาชาลวันได้ จะยกนางตะเภาแก้วลูกสาวคนเล็กให้เปนเมีย แล้วจะแบ่งทรัพย์สมบัติให้ด้วยกึ่งหนึ่ง ข่าวนั้นก็เลื่องฦๅไปในแขวงเมืองพิจิตร ขณะนั้นเจ้าไกรทองเปนชาวเมืองนนทบุรี คุมเรือขึ้นไปค้าขายอยู่ที่เมืองพิจิตร เจ้าไกรทองเปนคนรักเรียนวิชาอาคมมาแต่น้อย เมื่อขึ้นไปอยู่เมืองพิจิตรอายุได้ ๑๘ ปี เวลาว่างการค้าขายอุส่าห์ไปเล่าเรียนวิชากับพระครูฯ ที่วัดน่าพระธาตุเสมอไม่ขาด ท่านพระครูรักใคร่บอกวิชาอาคมให้จนชำนิชำนาญ ครั้นได้ยินข่าวที่เสรฐีบลบานหาคนจับจรเข้ จะยอมแบ่งสมบัติและยกลูกสาวให้ก็คิดอยากรับอาสาเอาสินบล จะได้ตั้งตนให้เปนหลักแหล่งต่อไป จึงไปถามพระครูฯ ผู้อาจารย์ ว่าวิชาความรู้ที่ได้เล่าเรียนไว้จะพอต่อสู้จรเข้ตัวสำคัญนั้นได้ฤๅยัง พระครูฯ บอกว่าวิชาที่เรียนรู้นั้นก็พอจะสู้จรเข้ได้อยู่แล้ว แต่ว่าพระยาชาลวันนั้นมีเขี้ยวแก้วเปนจรเข้กายสิทธิ์ จะฆ่าฟันด้วยเครื่องสาตราวุธอย่างอื่นหาตายไม่ ต้องแทงด้วยหอกสะตะโลหะจึงจะตาย เจ้าไกรทองได้ฟังก็ยินดี จึงขอหอกสะตะโลหะกับเครื่องป้องกันตัวมาจากพระครู ฯ แล้วไปบอกเสรฐีว่าจะรับอาสาจับพระยาชาลวัน เสรฐีก็ยินยอม ทั้ง ๒ ฝ่ายจึงไปทำสัญญากันต่อหน้าเจ้าเมืองกรมการเมืองพิจิตร แล้วเจ้าไกรทองก็ไปตั้งโรงทำพิธีที่หาดทรายริมน้ำน่าเมืองพิจิตร
เมื่อเจ้าไกรหองตั้งพิธี พระยาชาลวันอยู่ในถ้ำนอนอยู่กับนางวิมาลาในคืนนั้นเกิดนิมิตรฝันว่าไฟไหม้ถ้ำ แล้วมีเทวดาองค์หนึ่งถือพระขรรค์เข้าไปฟาดฟันพระยาชาลวัน สาวไส้ออกให้แร้งกากิน แล้วตัดเอาศีร์ษะไป พระยาชาลวันตกใจตื่นขึ้นไม่สบายใจ จึงเล่าความฝันให้นางวิมาลาฟัง นางวิมาลารู้ว่าเปนฝันร้ายแนะนำให้ไปแก้ฝันแก่ท้าวรำไพขอให้เธอช่วยทำนาย ท้าวรำไพทำนายว่าฝันร้ายนัก ถ้าประมาทจะมีสัตรูบังอาจลงมาทำร้ายจนถึงในถ้ำที่อยู่ให้ระวังตัวให้จงดี พระยาชาลวันจึงให้บริวารขนเอาศิลามาถมปิดปากถ้ำเสียมิให้ผู้ใดเข้าได้ หมายจะซ่อนตัวอยู่ในถ้ำจนสิ้นเคราะห์แล้วจึงจะออกไปเที่ยวเตร่ดังแต่ก่อน แต่เมื่อเจ้าไกรทองทำพิธีอ่านอาคมเรียก อำนาจมนต์บันดาลให้พระยาชาลวันเกิดกลัดกลุ้มในใจจนทนอยู่ในถ้ำไม่ได้ ก็ผลุนผลันทำลายกองศิลาที่ปิดปากถ้ำ แล้วกลายเปนจรเข้ว่ายน้ำมายังน่าโรงพิธี เห็นเจ้าไกรทองลงอยู่ในแพก็รู้ว่าตัวสัตรู จึงตรากขึ้นเกยแพหมายจะขบกัดเสียให้ตาย แต่เดชะวิทยาคมช่วยป้องกันเจ้าไกรทอง พระยาชาลวันมิอาจทำร้ายได้ กลับถูกเจ้าไกรทองแทงเจ็บปวดเปนสาหัส พระยาชาลวันเห็นว่าจะสู้ไม่ได้ก็หนีกลับลงไปถ้ำ ไปบอกความแก่ท้าวรำไพขอให้ช่วยต่อสู้สัตรู ห้าวรำไพไม่เข้าด้วย ว่าเหตุที่เกิดขึ้นทั้งนั้นเพราะพระยาชาลวันไม่อยู่ในศีลในสัจ เที่ยวกัดกันมนุษย์แล้วมิหนำซ้ำไปลักเอาลูกสาวเขามาเปนเมีย จึงเกิดกรรมเวรเพราะความชั่วของตัวเอง พระยาชาลวันเห็นท้าวรำไพไม่เข้าด้วยก็น้อยใจ กลับมายังถ้ำที่อยู่ของตนมาเล่าความแก่นางวิมาลา แล้วบอกว่าแต่ก่อนมิเคยมีสัตรูที่จะทำร้ายได้ เดี๋ยวนี้สัตรูมีฤทธิ์เกิดขึ้นแล้ว คงจะไม่พ้นอันตรายเปนแน่แท้ นางวิมาลาเห็นพระยาชาลวันถูกแทงเปนแผลยับไปทั่วทั้งตัว ก็ตกใจรีบออกมาเรียกพวกบริวารหมายจะให้ช่วยกันไปรักษาพยาบาล ขณะนั้นพอเจ้าไกรทองจุดเทียนระเบิดน้ำตามลงไปถึงถ้ำ พวกจรเข้บริวารก็พากันหนีไป ยังเหลือแต่นางวิมาลาอยู่ที่ห้องนอกคนเดียว เจ้าไกรทองฉวยข้อมือนางวิมาลาไว้ แล้วขู่ถามว่าพระยาชาลวันอยู่ที่ไหน นางวิมาลาไม่บอก เจ้าไกรทองเงื้อหอกขึ้นจะแทงนางตกใจก็ร้องขึ้น พระยาชาลวันอยู่ห้องในได้ยินเสียงเมียร้องก็ถลันออกมาทั้งยังเจ็บอยู่ พอเจ้าไกรทองแลเห็นก็รู้ว่าพระยาชาลวัน ด้วยมีบาดแผลโลหิตเปื้อนอยู่ทั้งตัว แต่เห็นรูปทรงเปนชายโสภาน่ารักก็ยืนตะลึงอยู่ ฝ่ายพระยาชาลวันเห็นเจ้าไกรทองจับเมียไว้ก็โกรธเปนกำลัง ตรงเข้ารบกับเจ้าไกรทองตัวต่อตัว นางวิมาลาก็หนีไปได้ รบกันอยู่พักหนึ่งพระยาชาลวันก็สิ้นกำลัง เจ้าไกรทองจับได้เอาตัวมัดไว้แล้วเจ้าไกรทองจึงนึกว่าพระยาชาลวันนี้แปลงเปนมนุษย์ได้ ชรอยจะลักนางตะเภาทองมาเลี้ยงไว้เปนเมียดอกกระมัง ที่เมืองพิจิตรจึงค้นหาศพนางตะเภาทองไม่ได้ คิดแล้วจึงเที่ยวค้นไปในถ้ำก็พบนางตะเภาทอง แต่นางนั้นตั้งแต่เปนเมียจรเข้รางควานก็เข้าสิง กลายเปนผีดิบพูดกับมนุษย์ไม่ได้ ได้แต่ใช้ใบ้บอก เจ้าไกรทองจึงพานางตะเภาทองขึ้นขี่พระยาชาลวันมาส่งต่อเจ้าเมืองกรมการเมืองพิจิตร เสรฐีผู้บิดาเห็นนางตะเภาทองกลายเปนใบ้มิรู้ที่จะแก้ไขประการใด จึงอ้อนวอนเจ้าไกรทองขอให้ช่วยแก้ไขให้ด้วย เจ้าไกรทองบอกว่าที่นางเปนใบ้นั้นเพราะรางควานของพระยาชาลวันเข้าทับ ต่อพระยาชาลวันตายเมื่อใดจึงจะหาย เจ้าเมืองพิจิตรว่าจรเข้ชาลวันตัวนี้มันกินผู้คนเสียหนักกว่าหนักแล้วจะเอามันไว้ทำไม จึงสั่งให้พวกชาวเมืองฆ่าพระยาชาลวันเสีย แต่พวกชาวเมืองไปทำอย่างไร ๆ พระยาชาลวันก็ไม่ตาย ด้วยอำนาจเขี้ยวแก้วรักษาตัวอยู่ ต้องอ้อนวอนให้เจ้าไกรทองช่วยบอกอุบายที่จะฆ่าพระยาชาลวัน เจ้าไกรทองให้เอาหอกสะตะโลหะไปแทงพระยาชาลวันจึงตาย นางตะเภาทองก็หายใบ้กลับเปนปรกติดังแต่ก่อน เสรฐีจึงปฤกษากับภรรยาว่า เดี๋ยวนี้เจ้าไกรทองก็ทำการสำเร็จดังสัญญา จำจะต้องยกนางตะเภาแก้วแลแบ่งสมบัติให้เขาแล้ว เจ้าไกรทองนี้มีฤทธิ์เดชมากคงจะได้มียศศักดิ์ต่อไป ที่ได้ไว้เปนลูกเขยก็ดีหนักหนา และนางตะเภาทองนั้นเขาก็ได้พามาทั้งได้ช่วยแก้ไขให้หายเปนใบ้ ควรจะยกให้เขาเสียอิกคนหนึ่ง จะได้ผูกพันเจ้าไกรทองไว้ให้มั่นคง คิดกันดังนี้แล้วจึงยกนางตะเภาทองกับนางตะเภาแก้วให้เจ้าไกรทองทั้ง ๒ คน เจ้าไกรทองก็ได้ครองสมบัติกับนางทั้ง ๒ อยู่ที่บ้านเสรฐีแต่นั้นมา
อยู่มาเจ้าไกรทองนึกขึ้นถึงนางวิมาลาเมียพระยาชาลวัน ซึ่งได้ไปเห็นที่ในถ้ำจรเข้ คิดรักว่ารูปร่างสะสวยหนักหนา นางก็เปนม่ายอยู่ จะลองลงไปเกี้ยวพานดู ถ้าปรากฎว่าตัวปราบพระยาชาลวันแล้วเลยได้เมียด้วย ก็จะมีชื่อเสียงในพวกนักเลงเจ้าชู้ คิดดังนี้แล้วจึงอุบายลวงนางตะเภาทองตะเภาแก้วว่า ตั้งแต่ปราบพระยาชาลวันแล้วยังไม่ได้ไปสนองคุณพระครูฯ ผู้เปนอาจารย์เลย จะขอลาไปปฏิบัติบูชาครูสักคราวหนึ่ง นางทั้ง ๒ พาซื่อก็ยอมให้ไป เจ้าไกรทองตระเตรียมตัวออกจากบ้านมาพอถึงที่เปลี่ยว ก็ร่ายมนต์จุดเทียนระเบิด แล้วประดาน้ำลงไปยังถ้ำจรเข้ พวกจรเข้เห็นพากันกลัวรีบหลบหนีไป
ฝ่ายนางวิมาลา ตั้งแต่พระยาชาลวันตายก็เฝ้าแต่โศกเศร้าอาไลยถึงผัวอยู่ในห้อง วันนั้นได้ยินเสียงพวกจรเข้อื้ออึง นางออกไปดูก็พอพบเจ้าไกรทอง ๆ ก็เกี้ยวพาน นางจึงหนีเข้าห้องปิดประตูลั่นดานเสีย เจ้าไกรทองจะเรียกเท่าไรก็ไม่เปิดรับ เจ้าไกรทองร่ายมนต์สะเดาะดานเปิดประตูเข้าไปได้ นางก็จนอยู่ในห้องนั้น เจ้าไกรทองเกี้ยวพานสัญญาว่าจะอยู่เปนคู่ครองแล้วเป่ามนต์เทพรันจวน นางวิมาลาถูกเสน่ห์ก็กลับใจยินยอมเปนเมียอยู่กับเจ้าไกรทองที่ในถ้ำต่อมา เรื่องต้นมาต่อตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์บทลครตรงนี้
อนึ่งมีคำเล่ากันมาว่า เหตุที่พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลยจะทรงพระราชนิพนธ์บทลครเรื่องไกรทองนั้น เกิดแต่สุนทรภู่กล่าวว่าที่เจ้านายจะทรงแต่งกลอนให้เปนสำนวนชาวตลาดเหมือนสุนทรภู่แต่งนั้นไม่ได้ จึงทรงพระราชนิพนธ์เรื่องไกรทองให้เห็นว่าแต่งได้ เพราะฉนั้นในบทลครเรื่องไกรทองจึงเปนอย่างปากชาวตลาดตลอดทั้งเรื่อง กล่าวกันมาดังนี้.
ตอนที่ ๑ นางวิมาลาตามไกรทองมาจากถ้ำ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าไกรทองพงศา
สมสู่อยู่ด้วยวิมาลา	ศุขาสำราญบานใจ
ลืมสังเกตเวทมนต์ที่ร่ำเรียน	แต่เวียนนอนนั่งเจ็บหลังไหล่
ลืมสองภรรยาแลข้าไท	อิ่มไปด้วยทิพโอชา
ร่วมภิรมย์ชมรศสาวศรี	กุมภีล์ผิดอย่างต่างภาษา
อยู่เย็นเปนศุขทุกเวลา	ถึงได้เปนเจ้าพระยาก็ไม่ปาน
ฯ ๖ คำ ฯ
ปีนตลิ่ง
๏ วันเอยวันหนึ่ง	ให้คิดคำนึงถึงบ้าน
แต่กูมาอยู่ก็ช้านาน	สักกี่วันวารไม่แจ้งใจ
ด้วยคุหาสว่างอยู่อย่างนั้น	จะสำคัญวันคืนก็ไม่ได้
แต่คิดคเนนึกตรึกไตร	เห็นจะได้สักเจ็ดวันมา
ปานนี้น้องสองคนจะบ่นถึง	วันนี้จึงสำลักนักหนา
ตัวกูหลงอยู่ด้วยกุมภา	จะเสื่อมเสียวิชาที่เรียนรู้
อย่าเลยจะชวนนางขึ้นไป	เลี้ยงเปนเมียไว้จะดีอยู่
ให้คืนฦๅชื่อเราว่าเจ้าชู้	จะมีผู้สรรเสริญสืบไป
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางเรียกวิมาลา	เข้ามาแล้วแจ้งเถลงไข
พี่รักนางพ่างเพียงจะกลืนไว้	หมายจะไม่จากกันคุ้งวันตาย
แต่จนใจที่จะอยู่ในคูหา	เวทมนต์เรียนมาจะเสื่อมหาย
จำเปนจำไปใจเสียดาย	ไม่เคยขาดคลาศคลายสักเวลา
ขอเชิญดวงใจไปด้วยพี่	เปนที่สนิทเสนหา
พี่จะเลี้ยงเจ้าเปนภรรยา	แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลานารีศรีใส
ได้ฟังคั่งแค้นขัดใจ	จึงตอบคำไปด้วยโกรธา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แต่เอยแต่เดิม	ช่างแต้มเติมต่อติดประดิษฐว่า
ล้วนจะรักจะใคร่ให้สัญญา	มิสับปลับกับข้าฤๅหม่อมไกร
สารพัดพูดคล่องเหมือนล่องน้ำ	จะมีจริงสักคำก็หาไม่
ลืมแล้วฤๅขาที่ว่าไว้	จะอยู่ด้วยน้องได้ในถ้ำทอง
ถ้อยยำคำมั่นเจ้าพาที	มิให้อายกุมภีล์สิ้นทั้งผอง
ครั้นสมใจได้ชิมลิ้มลอง	จะทิ้งน้องเสียได้ไม่เอ็นดู
มิหนำซ้ำจะพาเอาขึ้นไป	จะให้อัปยศอดสู
จะมาล่อลวงเล่นเหมือนเช่นชู้	สุดรู้ที่น้องจะตามไป
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ไม่พอที่จะพะวงสงไสย
ใช่จะกล่าวแกล้งแสร้งใส่ใคล้	สิ่งไรมิจริงไม่เจรจา
พี่เปนมนุษย์สุดวิไสย	จะอยู่ในนทีคูหา
นี่มาได้ด้วยฤทธิวิทยา	แม้นประมาทไม่ช้าจะบรรไลย
ถ้าอยู่ได้ไม่ร้างห่างห้อง	จริงจริงนะน้องอย่าสงไสย
จะลดเลี้ยวเบี้ยวบิดตะกูดไป	เหมือนเจ้าไม่เมตตาปรานี
น้อยฤๅรักเจ้าสักเท่าพ้อม	ยังไม่ยอมพร้อมใจไปด้วยพี่
จะเฝ้าวอนงอนง้อไปไยมี	ค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ สุดเอยสุดใจ	น้องไม่เบี่ยงบิดประดิษฐ์ว่า
เจ้าอย่าพะวงสงกา	ตัวข้าได้บอกแต่เดิมที
ว่าฝูงกุมภาสิ้นทั้งผอง	อยู่ในถ้ำทองเกษมศรี
เดชะด้วยฤทธิ์แก้วมณี	กุมภีล์จึงเปนมนุษย์ไป
มีธุระจะออกไปนอกถ้ำ	ถึงน้ำกลับเพศตามวิไสย
นี่และเปนความจนใจ	ไปได้ฤๅจะไม่ไปตาม
ข้าก็ได้บอกแล้วแต่หนหลัง	เจ้าก็ไม่หยุดยั้งฟังห้าม
ก่นแต่เฝ้าเย้ายวนลวนลาม	มันเปนความงามหน้าแล้วครานี้
เมื่อผิดอย่างต่างชาติต่างวิไสย	จะอยู่ด้วยกันได้ก็ใช่ที่
ไม่ช้าไม่พลันกี่วันมี	จะมาหนีน้องไปให้ได้อาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลมนอก
๏ น้องเอยน้องรัก	เจ้าอย่าพักก้าวเฉียงเบี่ยงบ่าย
เห็นแล้วว่าสมัครรักพี่ชาย	จึงอุบายบิดเบือนเชือนแช
น้อยฤๅนั่นชั้นเชิงมิดชิด	ป้องปิดมิดเม้นไม่เห็นแผล
แสนงอนอ่อนคอทำท้อแท้	เรรวนปรวนแปรไม่ปรองดอง
ถ้าเจ้าจะเอออวยไปด้วยพี่	จะเสียทีไม่ถนัดขัดข้อง
เสมือนหนึ่งรักพี่เสียดายน้อง	ถ้ำทองเปนศุขสนุกสบาย
ด้วยกุมภีล์หนุ่มหนุ่มประชุมพร้อม	บริวารแวดล้อมเหลือหลาย
แต่ล้วนรูปนิมิตรบิดเบือนกาย	จึงเสียดายเต็มทีอยู่มิไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น้ำเอยน้ำคำ	เจ็บอกปิ้มป้ำน้ำตาไหล
แม้นมิว่าบ้างเลยจะเคยใจ	นางจึงตอบคำไปด้วยโกรธา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าไกรทอง	ขอโทษเถิดใช่น้องจะแกล้งว่า
เจ้าอุส่าห์ประดาน้ำดำลงมา	ค้นคว้าหาน้องที่ห้องใน
เจ้าก็จุดธูปเทียนเวียนส่องทั่ว	หม่อมผัวจะงมมาก็หาไม่
ก็ย่อมเห็นย่อมรู้อยู่แก่ใจ	ที่ในชั่วดีวิมาลา
ไม่เห็นฤๅหนุ่มหนุ่มในห้องน้อง	มันออกซ้องเสียนักอย่าพักว่า
ชั่วจริงเจ้าเอ๋ยชาติกุมภา	ใครเข้ามาก็พลอยพุดสะรุด
ถึงเจ้าก็เปนคนไม่พ้นชั่ว	มาเกลือกกลั้วสัตรีไม่บริสุทธิ์
เสียชาติญาติวงศ์พงศ์มนุษย์	เปนบุรุษโหดไร้น้ำใจพาล
มางงงวยด้วยหญิงแพศยา	จนหน้าตาหมองคล้ำดำด้าน
เจ้าเปนคนมนต์เวทเชี่ยวชาญ	วิชาการมิเสื่อมก็จำคลาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าคารม	ปากคอพอสมกับเปนหม้าย
แสนรู้ร้อยอย่างช่างอุบาย	ยักย้ายหลายทำนองว่องไว
มิเสียทีที่เปนเมียชาลวัน	น้อยฤๅนั่นบุญหนักศักดิ์ใหญ่
น่าหัวผัวตายประเดี๋ยวใจ	ไม่ทันไรฤๅมาเปนเช่นนี้
หญิงร้ายแพศยาสามาญ	เขาขี้คร้านคบหาให้เสียศรี
เจ้าเอ๋ยแพศยากุมภามี	อย่างนี้เจียวสิหว่าจะตราไว้
ถ้ารู้เหตุผลแต่ต้นมา	ที่จะไว้ชีวาอย่าสงไสย
อันน้ำใจสัตรีนี้ไซ้	ยากที่จะหยั่งได้ดังจินดา
พระมหาสมุทสุดฦกซึ้ง	ถ้าจะหยั่งให้ถึงก็ง่ายกว่า
หญิงสามร้อยกลมารยา	สุดที่จะศึกษาให้แจ้งใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ น่าเอยน่าหัว	จริงแล้วคะข้าชั่วหาเถียงไม่
อายแก่ผีสางบ้างเปนไร	นี่ใครใช้ให้เจ้ามาคบค้า
ข้าเจียมตัวกลัวความหนามเสี้ยน	มุดเมี้ยนอยู่หานี่ประสีประสา
เมื่อเจ้าซานซนงมงายมา	มิลืมตาขึ้นดูเสียก่อนเลย
คิดมาก็น่าสมเพชผัว	มาพลอยชั่วด้วยข้านิจาเอ๋ย
เหมือนพระยาราชหงษ์เข้าดงเตย	จะก้มเงยหนามเหนี่ยวเกี่ยวยับ
ขนข้างหางปีกไม่เหลือหลอ	เขาคั้นคอสิ้นเสียงใส่เขียงสับ
ไม่พอที่จะกล้าเข้ามารับ	เอาอาภัพอัปรีใส่ตัว
เท่านั้นเถิดเปนไรเจ้าไกรทอง	ได้หม่นหมองแปดปนกับคนชั่ว
เสียเดชเวทมนต์จนมืดมัว	เชิญไปชำระตัวเสียเปนไร
ถึงมิอยู่จะไปก็ให้งาม	อย่าเอาความอัปรีมาใส่ให้
รู้ว่าเจ้าอย่าว่าให้หนักไป	อัชฌาอาไศรยแต่พอควร
อย่าเพ่อสาวไส้ให้กาทิ้ง	อื้ออึงฦๅเลื่องเครื่องคนสรวล
เหนื่อยปากขี้คร้านต้านสำนวน	อันกระบวนของเจ้าข้าเข้าใจ
ซึ่งว่าสามร้อยกลสัตรี	มากมีเสียเปล่าไม่เอาได้
ไม่เหมือนบุรุษนี้สุดใจ	ว่าไว้สามสิบสองกล
ทำโกหกพกลมล่อลวง	หึงษ์หวงด่าว่าเหมือนบ้าบ่น
สารพัดตัดภ้อล่อชน	เถิดข้าเสียกลเจ้าคนคด
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ น้อยเอยน้อยฤๅ	นางคนซื่อสารพันขยันหมด
ก่นแต่ติเตียนเวียนประชด	จริงแล้วคะข้าคดไม่งดงาม
มันจะเหมือนผัวเก่าของเจ้าฤๅ	สุดซื่อแล้วเจ้าเอ๋ยอย่าเย้ยหยาม
แต่ออกชื่อชาลวันก็ครั่นคร้าม	สุดคิดจะติดตามให้ต้องใจ
ไหนนั่นความชั่วตัวอัปรี	ว่าพี่มาปรำซ้ำใส่ให้
เมื่ออื้ออึงไปเองไม่อายใจ	กลับว่าสาวไส้ให้กาทึ้ง
เจ้าสิสนัดสำบัดสำนวน	ทั้งกระบวนกระบิดติดปั้นปึ่ง
ดังหนองน้ำลำธารอันเซาะซึ้ง	เปนที่พึ่งสารพัดไม่ขัดใคร
เลื่องฦๅอื้ออึงพี่จึงมา	หวังจะพาไปชมคารมใหญ่
ให้ฟุ้งเฟื่องทั้งเมืองพิจิตรไว้	เขาจะได้ชมรศวาจา
จะชมทั้งกิริยามารยาตร	เชื้อชาติโฉมนางต่างภาษา
เจ้าจะได้เห็นหัวผัวกุมภา	อยู่ที่ศาลเทวาอารักษ์บน
รำฦกถึงเมื่อไรจะไปเยือน	ก็พอเคลื่อนคลายได้ไม่ขัดสน
ล้วนหนุ่มหนุ่มประชุมชอบกล	เขาเคยไปบวงบนบูชา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เจ็บเอยเจ็บใจ	ช่างพิไรเศกสรรรำพรรณว่า
สารพัดจัดให้วิมาลา	สมน้ำหน้าแล้วสิสนัดใจ
อันศาลเจ้าที่หัวผัวเก่าอยู่	ข้าไม่รู้แห่งหนตำบลไหน
ทำตีอกยกมือขออะไภย	เห็นแต่หัวผัวใหม่ที่งมมา
อะไรไม่หยุดหย่อนเฝ้าค่อนแคะ	นั่นแหละพอสมกับแพศยา
แต่กุมภีล์เท่านั้นไม่คัณนา	ยังซ้ำมนุษาจึงสมใจ
เขาจะได้เชิดชื่อฦๅทั่ว	ว่าหญิงชั่วตัวเจ้ามารักใคร่
จะปรากฎยศศักดิ์ของหม่อมไกร	สืบไปชั่ววงศ์พงศ์พันธุ์
ถ้าเห็นงามตามแต่จะเมตตา	ฝ่ายข้าไม่รังเกียจเดียดฉัน
จะชูราศีหม่อมขึ้นทุกวัน	เหมือนเอาจันทน์เฉลิมเจิมจุณ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ลมเอยลมเติบ	อย่ากำเริบนักนะมันจะวุ่น
สัญชาติจรเข้เนรคุณ	ทำบุญไม่ขอพบสบใจ
ชะนางตัวขยันกลั่นกล้า	ราคาสองสลึงหาถึงไม่
ถึงจะเสียมีดหมอก็เสียไป	หาด้ามทำใหม่ประเดี๋ยวเดียว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่ากลัว	หม่อมผัวโกรธาจนตาเขียว
ส่วนว่าเขากระนั้นขยันเจียว	เขาว่าบ้างเข่นเขี้ยวจะฆ่าตี
เหตุว่าเจ้าดีมีฝีมือ	เอาเถิดให้เขาฦๅอึงมี่
เขาจะได้ว่าเจ้าห้าวหาญดี	ฆ่าฟันสัตรีให้บรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เหลือเอยเหลืออด	ยังประชดประชันน่ามันไส้
อย่าพักท้าทายมากมายไป	เขาจะเกรงอะไรกับนินทา
หญิงร้ายปากกล้าไม่น่าเลี้ยง	คนผู้จะดูเยี่ยงไปภายน่า
ฉวยชักมีดหมอที่เหน็บมา	ทำเปนโกรธาจะฆ่าตี
จะไปไหนเล่าเจ้าคนคม	เอาคารมตั้งหน้าแล้วอย่าหนี
น้ำตาคลอตาน่าปรานี	ชะช่างทำทีให้อ่อนใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ยิ่งคั่งแค้นอกหมกไหม้
กระทืบเท้าเกาหัวแล้วว่าไป	ช่างกะไรไม่คิดเวทนา
เห็นตัวน้องเปนชาติกุมภีล์	ล้วนมีแต่ขู่เข็นจะเข่นฆ่า
เหน็บแนมเต้มเติมเต็มประดา	หยาบช้าลิ้นลมไม่สมตัว
เปนเคราะห์เพราะหลงด้วยถ้อยคำ	จึงกระหน่ำซ้ำว่าจนหน้าชั่ว
เจ้าได้ร่วมรักก็เพราะกลัว	ข้าจึงได้มีผัวถึงสองคน
รู้แล้วว่าหม่อมไม่เมตตา	จะทิ้งขว้างร้างอย่าไว้กลางหน
เจ้าอย่าพักเคลือบไคล้ใส่กล	เห็นว่าจนอยู่ที่จะตามไป
ถึงน้องจะรักใคร่ให้ใจขาด	ไหนจะอาจเอออวยไปด้วยได้
จะเอาทีว่าชวนแล้วมิไป	แจ้งใจอยู่แล้วอย่าเจรจา
ว่าพลางนางร่ำร้องไห้	น้ำตาไหลโซมซาบอาบหน้า
โอ้แต่นี้ไปณอกอา	จะบ่ายหน้าไปพึ่งผู้ใด
ทั้งนี้เปนต้นเพราะผลกรรม	ชักนำทำชั่วมีผัวใหม่
คิดแค้นขึ้นมาไม่ว่ากะไร	เข้าหยิกข่วนเจ้าไกรแล้วโศกา
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ชาตรี
๏ ยอดเอยยอดมิ่ง	ความจริงพี่ก็รักเจ้านักหนา
พี่ขู่หยอกดอกเจ้าอย่าโกรธา	ไม่ทิ้งขว้างร้างหย่าจะพาไป
ซึ่งกลัวว่าจะกลายเปนกุมภีล์	ไม่อาจออกจากที่ถ้ำได้
พี่จะลงเลขยันต์กันไว้	มิให้รูปกลับเปนกุมภีล์
อย่านิ่งนั่งไถลทำไขหู	จะไปฤๅจะอยู่ให้รู้ที่
รำคาญขี้คร้านเซ้าซี้	เมื่อมิไปแล้วก็แล้วไป
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ได้เอยได้แจ้ง	มิรู้แห่งจะทำกะไรได้
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นใจ	แค้นใครไม่เท่าเจ้าไกรทอง
คิดถึงความรักก็ชักแช	จะใคร่แร่รวยตามไปคล่องคล่อง
แล้วถอยหลังดำริห์ตริตรอง	เกลือกพวกพ้องลูกเมียของเขามี
คิดพลางทางว่าแก่เจ้าไกร	ไฮ้อะไรรำคาญหูจู้จี้
เจ้าจะพาน้องไปด้วยนี้	ก็ตามทีมิขัดจะไปตาม
แต่เกรงเกลือกเจ้าจอมหม่อมเมียหลวง	จะหึงษ์หวงจ้วงจาบหยาบหยาม
จะว่าน้องโฉดเขลาเบาความ	ไม่ไต่ถามตามผัวเขาขึ้นไป
น้องจะได้อัปยศอดสู	จะแลดูหน้าคนกะไรได้
จะซ้ำร้ายอายยิ่งกว่าทิ้งไว้	เจ้าจงตรึกไตรดูให้ดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ แสนเอยแสนแขนง	ช่างกล่าวแกล้งบิดเบือนเชือนหนี
ประเดี๋ยวใจไพล่ยักไปอย่างนี้	ร้อยสีร้อยอย่างช่างว่าไป
เดิมทีทำกระบวนรวนเร	กลัวจะเปนจรเข้ไม่ไปได้
พี่รับจะลงยันต์กันไว้	มิให้กลับเพศเปนกุมภา
ก็ขัดสนจนอยู่ที่ข้อนั้น	กลับหันว่าลูกเมียจะด่าว่า
นี่ฤๅว่ารักแกล้งชักช้า	แต่แย้มมาก็เห็นว่าล่อลวง
ลูกเมียของพี่ก็มีอยู่	แต่เขาไม่รู้หึงษ์หวง
พี่จะปราบปรามความทั้งปวง	มิให้จาบจ้วงล่วงเกินน้อง
อย่าสงไสยว่าจะได้เคืองระคาย	อับอายเพื่อนบ้านร้านช่อง
ถ้าสมัครักจริงจงปรองดอง	เร่งแต่งตัวเถิดน้องจะด่วนไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	วิมาลานารีศรีใส
ความรักกลัดกลุ้มคลุ้มใจ	กลัวเจ้าไกรทองจะหมองมัว
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ จึงลุกเข้าไปในห้อง	จัดแจงสิ่งของจะตามผัว
ผ้าผ่อนเงินทองของแต่งตัว	แหวนหัวแหวนมณฑปครบครัน
แล้วเลือกของรักใคร่ใส่กระทาย	มากมายสารพัดจัดสรร
พลางพิศดูห้องแก้วแพรวพรรณ	เตียงสุวรรณเคยนอนแต่ก่อนมา
เสียดายของต่างต่างอย่างดี	เสียดายดวงมณีในคูหา
มีคุณแก่ฝูงกุมภา	จะปราถนาสิ่งใดก็สมคิด
ให้อิ่มไปด้วยทิพอาหาร	ไม่มีความรำคาญแต่สักหนิด
โอ้แต่นี้ไปจะมืดมิด	เร่งคิดสร้อยเศร้าโศกา
ฯ ๘ คำ โอด ฯ
สามเส้า
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าไกรทองพงศา
ค่อยย่องตามนางวิมาลา	เข้ามายังที่ห้องใน
เห็นนางโศกศัลย์เศร้าหมอง	เปนห่วงด้วยเข้าของไม่ไปได้
จึงร่ายเทพรำจวนป่วนใจ	เป่าไปให้ต้องนางกุมภีล์
แล้วแกล้งแสร้งว่านี่แน่น้อง	เจ้าสิยังขัดข้องหมองศรี
เปนห่วงบ่วงใยอยู่เต็มที	จะมิไปด้วยพี่ก็ตามใจ
เจ้าค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา	จะคอยท่าช้านักนั้นไม่ได้
ว่าพลางทางเดินออกไป	ทำทำนองลองใจวิมาลา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาโศกศัลย์หนักหนา
ต้องเทพรำจวนป่วนวิญญา	ให้แสนเสนหาเปนสุดคิด
ซึ่งอาไลยในของทั้งหลาย	ไม่มีความเสียดายแต่สักหนิด
นึกแต่จะภิรมย์ชมชิด	นางจึงลุกติดตามไป
ฉวยฉุดชายผ้าเจ้าไกรทอง	จะทิ้งน้องเสียแล้วฤๅไฉน
น้องได้ว่าฤๅจะมิไป	จึงมาตัดอาไลยไคลคลา
พ่อเจ้าไปไหนจะไปด้วย	ถึงชีวิตรจะม้วยก็ไม่ว่า
ว่าพลางนางจูงมือมา	คืนเข้าคูหาห้องทอง
เมียจัดไว้สำเร็จเสร็จสรรพ	สินทรัพย์สารพันเข้าของ
อิกทั้งแก้วแหวนเงินทอง	เจ้าจงท่าน้องบัดเดี๋ยวใจ
จะอาบน้ำทาแป้งแต่งตัว	หวีหัวผัดหน้านุ่งผ้าใหม่
ว่าแล้วกลับคืนเข้าห้องใน	ลูบไล้กระแจะแป้งแต่งกายา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าไกรทองพงศา
เปรมปริ่มยิ้มย่องต้องวิญญา	ด้วยนางวิมาลาจะคลาไคล
ครั้นเห็นนางแต่งตัวสรรพเสร็จ	จึงถอดแหวนเพ็ชรที่นิ้วใส่
เศกด้วยวิทยาเรืองไชย	เอาใส่ในมวยผมกัลยา
แล้วลงยันต์เลขเศกซ้ำ	ปิดประจำท่ามกลางเกษา
มิให้นวลนางวิมาลา	กลับคืนกายาเปนกุมภีล์
แล้วจุดเทียนระเบิดเลิศล้ำ	ออกจากถ้ำนำนางสาวศรี
มาตามเปลวปล่องช่องนที	วารีแหวกกว้างเปนทางไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ขึ้นจากฟากฝั่งมหาสมุท	จะยั้งหยุดอยู่ช้าก็หาไม่
พานางย่างเยื้องคลาไคล	เข้าในเมืองพิจิตรภารา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงซึ่งสวนเศรษฐี	ไม่ใกล้ไกลกับที่เคหา
จึงแวะนั่งยั้งหยุดในศาลา	มีฝายกพื้นอยู่ห้องใน
แล้วเล้าโลมโฉมนางกุมภีล์	เจ้าพี่อย่าร้อนรนหม่นไหม้
จงอยู่คนเดียวประเดี๋ยวใจ	พี่จะไปบอกสองภรรยา
ว่ากล่างน้าวโน้มเสียให้ดี	มิให้มีเคียดขึ้งหึงษา
พี่ไปสักครู่ไม่อยู่ช้า	จะกลับมารับเจ้าเข้าไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางวิมาลาศรีใส
ค้อนให้แล้วตอบว่าขอบใจ	เจ้าจะทิ้งน้องไว้เอกา
เกลือกว่าสัตรูรู้แยบคาย	มันจะมาทำร้ายฤษยา
ด้วยข้าเปนชาติกุมภา	ใครเลยจะมาปรานีน้อง
แม้นหม่อมไปไหนจะไปด้วย	บุญเจ้าจะได้ช่วยปกป้อง
ว่าพลางนางยุดเจ้าไกรทอง	ชิงปิดประตูห้องศาลา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายว่าตาเถ้าทาษา
กับยายทาษีภิริยา	สำหรับรักษาสวนดอกไม้
เห็นเจ้าไกรทองพาชู้	มาหยุดอยู่ศาลาอาไศรย
สองเถ้าทุรังจังไร	คิดจะไปบอกนายเอาหน้าตา
ไม่ทันเก็บดอกไม้ใส่กระจาด	ฉวยผ้าขาวขาดขึ้นพาดบ่า
ปิดประตูเข็นกระไดมิได้ช้า	ยายตางกงันมาทันที
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาเอยมาถึง	จึงเข้าไปบ้านท่านเศรษฐี
เห็นสองกัลยานารี	อยู่ที่หอกลางวางเข้าไป
บอกนางตะเภาทองตะเภาแก้ว	ที่นี้งามแล้วทั้งห้าไร่
ไหนหม่อมผู้ชายว่าหายไป	บัดนี้มาอยู่ในศาลา
พาผู้หญิงคนหนึ่งมาด้วย	รูปรวยสรวยสมผมประบ่า
งามประหลาดเหลือล้นพ้นปัญญา	พี่น้องสองราจงแจ้งใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางตะเภาทองผ่องใส
ทั้งนางตะเภาแก้วแววไว	ครั้นได้ข่าวผัวตัวเปนเกลียว
จึงว่าดูเอาฤๅเจ้าไกร	ว่าจะไปหาครูสักประเดี๋ยว
มิรู้ช่างโป้ปดลดเลี้ยว	ไปเที่ยวเกี้ยวชู้แล้วพามา
น้อยฤๅทำได้เปนไรมี	แม้นมิอึงคนึงก็จึงว่า
อีคนไรรูปงามที่ตามมา	จะออกไปดูหน้ามันกล้าดี
ว่าพลางทางเรียกหาข้าไท	ไม่ทันใจโกรธขึ้งอึงมี่
ลงจากเรือนพลันทันที	ทาษีพี่เลี้ยงก็ตามไป
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงสวนก็ชวนกันหยุดอยู่	ยังประตูศาลาอาไศรย
ค่อยย่องมองดูเข้าไป	เห็นคนไวไวอยู่ในนั้น
นางยิ่งกริ้วโกรธโกรธา	นุ่งผ้าโจงกระเบนเหน็บหมั่น
โมโหหวงหึงษ์ดึงดัน	สองพี่เลี้ยงนั้นยิ่งให้ใจ
จึงเข้าคึกคักผลักประตู	เห็นมั่นคงอยู่ไม่หวาดไหว
พี่น้องจึงร้องว่าไป	ใครอยู่ข้างในจงเปิดรับ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองเอนหลังยังไม่หลับ
ได้ยินเรียกเข้าไปตกใจวับ	ลุกขยับสับสนลนลาน
จึงร้องทักออกไปว่าใครนั่น	ไม่เกรงใจกันทำหักหาญ
ครั้นแจ้งว่าสองนงคราญ	ออกมาดันบานประตูไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางหุนหันมันไส้
จึงว่าอุแหม่แน่เจ้าไกร	หนีไปแทบถึงสักกึ่งเดือน
แต่คอยคอยนั่นน้อยไปฤๅนี่	โหยกเหยกอย่างนี้ไม่มีเหมือน
มาแล้วทำไมไม่ไปเรือน	ยังแชเชือนชักช้าอยู่ว่าไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองฟังคำทำไถล
พูดจากุกกักกะอักกะไอ	เก้อเก้อแก้ไขไปตามจน
พี่จะเข้าไปบ้านประเดี๋ยวนี้	พอเดินมาถึงนี่ก็ปะฝน
เห็นศาลาฝารอบชอบกล	จึงแวะนั่งหนีฝนอยู่บนนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาอกสั่นขวัญหนี
จึงถามเจ้าไกรไปทันที	ใครนี่องอาจประหลาดนัก
จะเปนเมียของเจ้าฤๅเขาอื่น	เข้ามายืนเรียกอยู่ดังรู้จัก
ฤๅพี่ป้าย่ายายมาทายทัก	จงบอกเมียรักให้แจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองยิ้มแห้งแถลงไข
ซึ่งมาเรียกพี่บัดนี้ไซ้	โฉมงามทรามไวยตะเภาทอง
ทั้งนางตะเภาแก้วแววตา	ภรรยาของพี่ทั้งสอง
เจ้าอย่าตกใจไปเลยน้อง	พี่มิให้ขัดข้องเคีองกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางโกรธผัวจนตัวสั่น
เรียกหาข้าไทให้ช่วยกัน	เข้าผลักดันประตูดูลอง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ลิ่มสลักหักโค่นไม่ทนได้	สองนางวางเข้าไปในห้อง
ชี้หน้าว่าชะเจ้าไกรทอง	ช่างปดเล่นคล่องคล่องสบายใจ
ไหนว่าจะไปหาพระอาจารย์	เปนที่นมัสการอันโตใหญ่
คือเธอองค์นี้แล้วฤๅไร	ซึ่งนิมนต์มาไว้ในศาลา
เปนไรไม่เอาเครื่องบริขาร	มาถวายพระอาจารย์ให้หนักหนา
จะพลอยพกโมโหโมทนา	สาธุศรัทธาเต็มที
หม่อมลูกศิษย์คิดอ่านไปหาเพน	ยกประเคนให้ฉันเสียที่นี่
มานั่งขึงเขินค้างอยู่อย่างนี้	เปนไรมิมัสการท่านครูบา
ว่าแล้วนวบลนางตะเภาทอง	บอกน้องตะเภาแก้วเสนหา
อีคนนี้มันชื่อวิมาลา	เปนเมียชาลวันที่บรรไลย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองเมียงเมินเดินเข้าใกล้
ทำแก้ขวยฉวยมืออย่าอื้อไป	จะบอกความในใจให้เจ้ารู้
เดิมทีพี่ไปหาพระอาจารย์	คิดอ่านว่าจะบวชให้ชวดอยู่
เพราะโลกีย์เจ้ากรรมมันทำพู	สุดรู้ที่จะทนพ้นปัญญา
เปนห่วงด้วยชู้เมียเสียไม่ได้	ให้อักอ่วนป่วนใจเปนนักหนา
ตวันชายบ่ายหน่อยพี่กลับมา	คิดถึงวิมาลานารี
พี่จึงไปพาเอามาไว้	หวังจะให้เปนเพื่อนน้องสองศรี
ครั้นจะบอกเจ้าแต่เดิมที	ไหนนางนารีจะผ่อนตาม
บุราณท่านว่าไว้กะไรน้อง	ชายมีเมียสองนั้นต้องห้าม
มักเกิดกลียุคลุกลาม	จึงหาให้เปนสามตามตำรา
ขอเสียเถิดแม่คุณอย่าหุนหัน	จงสมัครรักกันดีกว่า
เพื่อนบ้านร้านช่องจะฦๅชา	ว่าพี่น้องสองราเจ้าใจดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางพี่น้องสองศรี
ได้ฟังวาจาสามี	ชำเลืองแลดูทีวิมาลา
ยิ่งคิดยิ่งแค้นถึงความหลัง	มิได้ฟังเจ้าไกรทองว่า
จึงตอบไปด้วยใจรามา	เจ้าช่างไปคบหาแต่ที่ดี
ถ้าเปนคนอื่นไกลน้องไม่ว่า	จะร่วมเรียงเคียงหน้าก็ควรที่
นี่มันชาติทรชนคนไพรี	เห็นดีฤๅเจ้าเอามาไว้
ว่าแล้วพี่น้องจึงร้องถาม	ชะนางรูปงามได้ผัวใหม่
ทำเจ๋อเจ๊อสะเออะหน้าหม่อมไกร	ช่างติดตามมาได้ไม่มีอาย
เอาผัวกูไปไว้ถึงเจ็ดคืน	ยังไม่หายรวยรื่นฤๅโฉมฉาย
ฤๅว่าชาลวันที่อันตราย	แยบคายไม่เหมือนเจ้าไกรทอง
แต่ผัวกุมภีล์แล้วมิหนำ	ยังแถมซ้ำมนุษย์เข้าเปนสอง
ไสหัวลงไปเสียท้องคลอง	เดียรฉานจองหองไม่เจียมตัว
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาได้ฟังนั่งเกาหัว
ครั้นจะว่าบ้างนางก็กลัว	เจ้าไกรทองผู้ผัวจะโกรธา
แต่อดอดก็เหลือที่อดกลั้น	ปากคันยิบยิบกระซิบด่า
โมโหหันหุนหมุนออกมา	เคืองขัดสบัดหน้าแล้วว่าไป
นี่แน่นางพี่น้องสองคน	เจ้ามาบ่นมาว่าเหมือนบ้าใบ้
เขาจูงจมูกหม่อมไปฤๅไร	หม่อมผัวเจ้าลงไปทำวุ่นวาย
เพราะจวนตัวกลัวตายวายชีวิตร	ใช่จะปลงลงจิตรด้วยง่ายง่าย
เจ้าอย่าเพ่อติฉินยินร้าย	เปนหญิงย่อมอายอยู่เหมือนกัน
เจ้าก็เคยรู้เช่นเปนอยู่บ้าง	คิดดูก่อนนางอย่าหุนหัน
อันเจ้าไกรทองกับชาลวัน	จะเปนกะไรกันก็แจ้งใจ
ซึ่งข้าตามผัวเจ้าขึ้นมา	ด้วยกลัววิทยาไม่ขัดได้
เมื่อเจ้าตามผัวข้าลงไป	เปนไรไม่ยั้งหยุดคิด
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ตะเภาทองแค้นคั่งเคืองจิตร
เจ็บแสบแปลบใจดังไฟพิศม์	ด้วยว่าถูกที่คิดก็โกรธา
กระทืบเท้าก้าวเดินเข้าไปใกล้	ถ่มน้ำลายรดให้แล้วร้องว่า
เดิมทีผัวมึงอ้ายกุมภา	ขึ้นมาคร่าคาบกูลงไป
แล้วจำแลงแปลงตัวเปนมนุษย์	ฉวยฉุดยุดมือถือไหล่
จำเปนเสียตัวด้วยกลัวไภย	กูมิได้จงจิตรไปติดตาม
ไม่เหมือนอีอุบาทว์ชาติกุมภีล์	ตัวกะลีกะลำส่ำสาม
ลอยหน้าลอยตาว่าข้างาม	แต่งจริตติดตามผัวกูมา
กูจะว่าให้สาสมใจ	อีจรรไรร้อยแปดแพศยา
แม้นไม่เข็ดหลาบยังหยาบช้า	จะให้ข้ากูตบไสคอไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ แค้นเอยแค้นนัก	สุดที่จะห้ามหักโมโหได้
จะเปนไรก็ให้เปนไป	กูหากลัวมึงไม่อีพี่น้อง
ชะช่างขึ้นหน้าว่าเมียหลวง	หึงษ์หวงจ้วงจาบจองหอง
ไม่รู้จักฤๅเจ้านางตะเภาทอง	ไหนไหนมันก็สองเหมือนกัน
จริงแล้วคะร้อยแปดแพศยา	จึงลอยหน้าเทลาะผัวจนตัวสั่น
เปนไรเจ้ามิประจบให้ครบพัน	จะได้สมใจมันอีมนุษย์
เออน้อยไปฤๅนั่นท่านผู้หญิง	ขยันยิ่งโมโหโยไม่หยุด
สารพัดบัดสีอีมนุษย์	เมื่อมึงมุดไปเอาผัวกูนั้น
กูก็ว่าบ้างไว้บ้าง	ไม่สิ้นชาติสิ้นยางพอเต็มกลั้น
แล้วแล้วก็ดีไปด้วยกัน	คุณของกูนั้นมึงคิดดู
ครั้นผัวมึงไปพากูขึ้นมา	จะให้ข้าต่อยตบทำลบหลู่
กล้าดีมึงเข้ามาลองดู	อันกูจะถอยอย่าสงกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ตะเภาแก้วโกรธขึ้งหึงษา
เจ็บช้ำด้วยคำวิมาลา	หยาบช้าสาหัสยิ่งขัดใจ
อันนางตะเภาทองผู้พี่	จะว่ากล่าวข่มขี่มันไม่ได้
ด้วยเนื้อความทั้งสองข้างไซ้	ก็กะไรกะไรอยู่เหมือนกัน
คิดพลางนางออกสกัดว่า	เหวยอีกุมภาตัวขยัน
ปากกล้าหน้าด้านดึงดัน	จะประชันให้ชนะไม่ละลด
ชอบแต่จิกหัวมาตบเล่น	ให้เพื่อนบ้านเข้าเห็นเสียให้หมด
จึงจะสมที่มึงมีพยศ	ให้รู้รศรู้จักฝีมือไว้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัว	ช่างเปลี่ยนตัวเปลี่ยนหน้าเข้ามาใหม่
มันสเทือนไปถึงมึงฤๅไร	ใครช่างให้พี่สาวลำเลิกกู
ครั้นตอบพี่มึงถึงแต้ม	อีแสนแนมซื้อหน้าเข้ามาสู้
นางตัวกล้ามาค้าคารมดู	ทำกูดูเล่นก็เปนไร
ขึ้นหน้าว่าเปนเจ้าผัว	อันจะให้กูกลัวอย่าสงไสย
ถึงกูเปนชาติกุมภีล์ไซ้	ก็ไม่โฉดโหดไร้เหมือนมึงนี้
อีมนุษย์อุบาทว์ชาติชั่ว	พี่น้องร่วมผัวน่าบัดสี
ขาดสามสี่วันไม่ทันที	เปนกุลำกุลีทยานใจ
เมื่อและเจ้าขาดลงมิรอด	เปนไรไม่กอดไว้ให้ได้
เย้ายวนชวนชมภิรมย์ใจ	อย่าให้ว่างเว้นสักเวลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ อีเอยอีหัวพลัด	สารพัดรู้ตลอดสอดว่า
ถึงกูร่วมผัวกันมา	บิดายกให้จึงได้ครอง
กูไม่เหมือนมึงอีหน้าเปน	ลักเล่นผัวเขาทำจองหอง
มึงอวดกล้าท้าดีจะตบลอง	จะร้องฟ้องโรงศาลก็เร่งไป
ทำให้สมน้ำหน้าสาหัส	เอาฟันเล่นกำตัดเสียให้ได้
ถึงจะเสียสินไหมพิไนย	มากน้อยเท่าไรก็ตามที
ว่าพลางนางเรียกปลื้มอาไลย	กับข้าไทถ้วนหน้าทาษี
นั่งนิ่งอยู่ไยอีเหล่านี้	ช่วยกันตบตีให้หนำใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวสาวบ่าวหญิงไม่นิ่งได้
คาดอกถกเขมรวางเข้าไป	หมายใจจะตบตีวิมาลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เห็นเจ้าไกรทองออกกางกั้น	ความกลัวตัวสั่นล้มถลา
วิ่งปะทะกันอยู่ไปมา	ทาษาขัดสนจนใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาแค้นขัดอัชฌาไศรย
โมโหหุนหันกลั้นกลืนไว้	นางมิได้ครั่นคร้ามกลัวเกรง
จึงว่าเอออะไรเจ้าไกรทอง	ช่างพาน้องมาให้เขาข่มเหง
สารพัดตัดภ้อครื้นเครง	แต่เมียเจ้าเองไม่น้อยใจ
นี่ใช้ให้ขี้ข้าทาษี	มาหยาบช้าด่าตีหาควรไม่
ไหนว่าจะปราบปรามห้ามเมียไว้	มิให้หึงษ์หวงวุ่นวาย
ครั้นจนเข้าจริงก็นิ่งเสีย	ให้หม่อมเมียมาด่าเล่นง่ายง่าย
เจ้าก็เปนคนฉลาดชาติชาย	ไม่เสียดายวงศ์วารหว่านเครือ
ดีจริงนิ่งเฉยไม่เงยหน้า	ดูเหมือนกลัวภรรยายิ่งกว่าเสือ
คิดว่ามีเหล่ากอหน่อเนื้อ	จึงงวยงงหลงเชื่อตามมา
แม้นรู้ว่าจะเปนเช่นนี้	จะสู้ตายอยู่ที่คูหา
ถึงจะฟันฟอนรอนรา	จะก้มหน้าให้ทำไม่กลัวตาย
ทั้งนี้เปนต้นเพราะคนคด	จะจำจดจารึกด้วยหมึกหมาย
คิดโมโหหวงแหนแสนร้าย	เข้าหยิกข่วนตะกายเอาเจ้าไกร
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองบ่นออดทอดใจใหญ่
จะห้ามปรามผ่อนปรนก็จนใจ	เอออะไรกระนี้มันดีจริง
นางพี่น้องสองคนก็ล้นเหลือ	บ้าโลหิตขวิดเฝือเหมือนมหิงษ์
นางวิมาลาเล่าก็เพราพริ้ง	น้อยฤๅนั่นท่านผู้หญิงทั้งสามคน
เจ้าคารี้สีคารมไม่สมหน้า	เหมือนอีแม่ค้าปลาที่หัวถนน
ขึ้นเสียงเถียงเทลาะลนลน	จะกรวดน้ำคว่ำคะนนเสียเดี๋ยวนี้
จะเขียนหนังสืออย่าสักห้าใบ	ขีดแกงไดให้ดูอย่าจู้จี้
ทำประหนึ่งขึ้งโกรธเต็มที	เดินหนีออกไปเสียให้พ้น
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาตามไปพิไรบ่น
เจ้าพาน้องขึ้นมาถึงเมืองคน	คิดว่าจะเปนผลสืบไป
มิรู้กลับอับอายขายหน้า	สุดปัญญาที่จะงดอดได้
ว่าพลางทางกอดเจ้าไกร	สอึกสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองปลอบนางพลางว่า
พี่รักเจ้าจริงจริงจึงพามา	ใช่ว่าจะให้เปนเช่นนี้
อันโมโหผู้หญิงนี้ยิ่งยวด	จะชวดสวดเสียเปล่าเฝ้าจู้จี้
มาถึงจะไปบอกแต่เต็มที	เจ้าฉุดชายผ้าพี่มิให้ไป
จึงเกิดเหตุเภทไภยขึ้นทั้งนี้	สุดที่จะดับไฟหัวลมได้
เจ้าอย่าละห้อยน้อยใจ	มิใช่จะให้เสียสัญญา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางแค้นคิดอิจฉา
แลไปเห็นนางวิมาลา	ฟูมฟายน้ำตาก็ขัดใจ
ร้องว่าเหวยเหวยอีกุมภีล์	เล่ห์กลมึงดีทำร้องไห้
แกล้งชอ้อนวอนชู้ฤๅไร	จะให้มาทำไมกับกู
กลับมาขึ้นเสียงเถียงเจ้าผัว	แต่ล้วนไม่กลัวจะต่อสู้
ทำไมเล่าจึงเข้าแฝงชู้	อันจะพ้นมือกูอย่าสงกา
ว่าแล้วรุกรานเข้าไปใกล้	เลี้ยวไล่จะจิกเอาเกษา
พี่เลี้ยงทาษีก็มี่มา	อุดตลุดฉุกคร่าจะตบตี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	วิมาลายับย่อยไม่ถอยหนี
ร้ายกาจด้วยเปนชาติกุมภีล์	ต่อตีมีกำลังเรี่ยวแรง
จะเข้าจิกศีศะนางไม่ได้	ปัดป้องว่องไวเข้มแขง
หยิกข่วนกอดกัดวัดแว้ง	พลิกแพลงผลักไสไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางขัดแค้นแสนสา
ไม่ย้อท้อต่อสู้วิมาลา	จนหน้าตาคางคิ้วเปนริ้วยับ
พวกผู้หญิงสาวสาวบ่าวไพร่	หลงใหลไล่ทุบกันตุบตับ
ปากจมูกถูกเล็บจนเลือดซับ	บ้างล้มทับพวกเพื่อนพัลวัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองเข้าขวางกางกั้น
จึงห้ามน้องสองนางให้วางกัน	อย่าตีรันหันหุนวุ่นไป
จะขืนทำล้ำเหลือไม่เชื่อพี่	น่าที่จะเกิดเหตุใหญ่
อันนางวิมาลานี้ไซ้	พี่เอายันต์ปิดไว้ตรึงตรา
แม้นนางเลิกเลขยันต์ออกเสียได้	จะเปนกุมภีล์ใหญ่ใจกล้า
จะขบกัดฟัดฟาดเอาสองรา	อย่าเต้นแร้งเต้นกาหนักไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางจะเชื่อก็หาไม่
ร้องว่าอุแหม่แน่เจ้าไกร	จะเขียนเสือไว้ให้วัวกลัว
เจ้ารักชู้ของเจ้าเข้ากับชู้	แกล้งจะขู่ข่มใครน่าใคร่หัว
เมื่อมันเปนมนุษย์อยู่เห็นตัว	จะหลอกข้าให้กลัวฤๅว่าไร
เกิดวิวาทเทลาะเพราะใครนั่น	เพราะหม่อมผัวตัวขยันฤๅมิใช่
ทำเหลาะแหละแนะนำให้ใจ	มันจึงทำได้ถึงเพียงนี้
ว่าพลางทางรุกเข้าไป	มิได้ย่อท้อถอยหนี
บ่าวไพร่พร้อมกันทันที	เข้ากลุ้มรุมตีนางกุมภา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาแค้นขัดสหัสสา
จะแก้แหวนเลิกยันต์แล้วรั้งรา	ด้วยแสนเสนหาเจ้าไกรทอง
ความรักรุมรึงตลึงหลง	นางนั่งลงกอดเข่าเศร้าหมอง
หน่วงหนักรักพี่เสียดายน้อง	ฟูมฟองน้ำตาแล้วว่าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ พ่อเจ้าประคุณของเมียเอ๋ย	กรรมสิ่งใดเลยมาซัดให้
เจ้าพาเมียมาไม่ทันไร	จะจำใจจำจากพรากกัน
สุดรักสุดรู้ไม่อยู่ได้	สุดใจเหลือที่จะอดกลั้น
ถึงเสือสางกลางป่าพนาวัน	ไม่ดุดันร้ายกาจเหมือนเช่นนี้
จะฉีกเนื้อเถือหนังเสียทั้งเปน	ไม่เคยพบเคยเห็นน่าบัดสี
ไหนเล่าเจ้าชมว่าเมียดี	ทีนี้รู้เช่นได้เห็นตัว
จะขอลาลงไปอยู่ในถ้ำ	ตามบุญตามกรรมที่ทำชั่ว
นางคิดขัดข้องหมองมัว	ตีอกชกหัวเข้าร่ำไร
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ คิดเอยคิดพลาง	นวลนางหุนหันมันไส้
ลุกขึ้นเคืองขัดสบัดสไบ	ชี้หน้าว่าไปมิได้กลัว
เหวยอีตะเภาแก้วตะเภาทอง	พี่น้องอุบาทว์ชาติชั่ว
หฤโหดโฉดเขลาเมามัว	มึงมาเอาผัวของมึงไป
ทีนี้กอดไว้มึงอย่าวาง	มึงเข้าคนละข้างอย่าห่างได้
ผลัดกันรึงรัดให้ถนัดใจ	อีหน้าไพร่สันดานมารยา
ว่าพลางนางหวนเข้าในห้อง	แก้แหวนในช้องเกษา
แล้วลอบเลิกยันต์มิทันช้า	โจนจากศาลาด้วยขัดใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ครั้นลงถึงพื้นพสุธา	ก็กลายเปนกุมภาเติบใหญ่
ฟาดหางวัดแว้งว่องไว	เข้าไล่สองนางนารี
ฯ ๒ คำ ฯ รัว เชิด
๏ เมื่อนั้น	พี่น้องอกสั่นขวัญหนี
ร้องกรีดหวีดวิ่งไม่สมประดี	ทาษีพี่เลี้ยงก็วุ่นวาย
วิ่งปะทะปะกันอลหม่าน	ลนลานลื่นล้มผ้าห่มหาย
บ้างขึ้นต้นไม้มือตะกาย	ปีนป่ายไม่สันทัดพลัดลงมา
บ้างเรียกพวกพ้องร้องให้ช่วย	เจ็บป่วยลำบากลากขา
สิ้นกำลังลงนั่งภาวนา	กอข้อกอกาว่าเปื้อนไป
สองนางวางวิ่งเข้ากอดผัว	ความกลัวตัวสั่นหวั่นไหว
เอ็นดูด้วยช่วยเอาชีวิตร์ไว้	นางกุมภีล์ใหญ่ไล่ขบเมีย
ลูกได้ผิดแล้วอย่าถือโทษ	พ่อโปรดช่วยขับให้ไปเสีย
ร้อนอกหมกไหม้เหมือนไฟเลีย	ทิ้งเมียเสียได้ไม่เอ็นดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองได้ฟังนั่งไขหู
ทำเฉยเชือนเหมือนหนึ่งไม่รู้	เปนครู่จึงตอบวาจา
พี่ก็ได้บอกแล้วแต่หนหลัง	โกรธขึ้งตึงตังไม่ฟังว่า
ไหนเล่าเจ้าไม่กลัววิมาลา	ทั้งเจ้าทั้งข้าเข้ารุมรัน
เปนไรมิทำให้หนำใจ	วิ่งขึ้นมาไยจนตัวสั่น
เรียกหาข้าไทให้ช่วยกัน	ตีรันเล่นตามสบายใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ตนาว
๏ ว่าแล้วลุกเดินออกมา	จากที่ศาลาอาไศรย
แล้วมีวาจาว่าไป	วิมาลาอย่าได้โกรธา
เปนกรรมเราแล้วทั้งสองข้าง	ใช่พี่จะทิ้งขว้างร้างหย่า
อย่าละห้อยน้อยใจจงไคลคลา	กลับไปคูหาห้องทอง
ด้วยเจ้ากลับรูปเปนกุมภีล์	เคยอยู่นทีเที่ยวท่อง
มาอยู่บนปัถพีเช่นนี้น้อง	จะร้อนรนหม่นหมองด้วยแดดลม
เจ้ากลับไปก่อนเถิดวิมาลา	ไม่ช้าพี่จะตามไปสู่สม
ความรักพี่สมัคสมาคม	ยังนิยมชมชิดติดใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางกุมภีล์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
อาวรณ์ร้อนรุ่มกลุ้มใจ	ดังถ่านไฟฟืนสุมทุ่มทับ
จนอยู่มิรู้ที่จะเจรจา	แต่พริบตาอ้าปากหงุบหงับ
ลาผัวซบหัวลงคำนับ	คลานตะกุบตะกับกลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ แผละ
๏ ครั้นถึงฝั่งคงคาก็ถาโถม	โดดโครมลงในแม่น้ำใหญ่
โบกหางวางว่ายว่องไว	ตรงไปสู่ที่ถ้ำทอง
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ รูปร่างนางกลายเปนมนุษย์	โฉมงานบริสุทธิ์ผุดผ่อง
เดินพลางครวญคร่ำร่ำร้อง	เข้าไปในห้องแล้วโศกี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๒ ไกรทองตามนางวิมาลากลับไปถ้ำ
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าไกรทองหมองศรี
ครั้นนางวิมาลานารี	กลายเปนภุมภีล์กลับไป
ทั้งเสียดายทั้งรักเปนหนักหนา	คิดคิดขึ้นมาน้ำตาไหล
ให้ละห้อยละเหี่ยเสียน้ำใจ	เหมือนบ้าใบ้ไม่เปนสมประดี
ภรรยามาเตือนให้ไปบ้าน	ยิ่งเดือดดาลดุดันหันหน้าหนี
ชะนางตัวขยันขันสิ้นที	ช่างชวนกันด่าตีวิมาลา
เหมือนแกล้งตีปลาน่าไซ	เอออะไรมาคิดฤษยา
หวงแหนแสนร้ายรามา	จะปิดประตูค้าแต่ข้างเดียว
เมื่อกี้พี่มิห้ามนางกุมภา	ที่ไหนจะคะระนาคาเขี้ยว
ทั้งบ่าวไพร่ไม่ชั่วตัวเปนเกลียว	นี่หากคิดนิดเดียวดอกกระมัง
ว่าพลางทางเดินออกจากสวน	หุนหันปั่นป่วนคลุ้มคลั่ง
เมียงามตามไปไม่อินัง	มายังบ้านพลันทันใด
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนเคหา	จะอาบน้ำผลัดผ้าก็หาไม่
โมโหฮึดฮัดขัดใจ	เดินตรงเข้าไปในที่นอน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ ทุ่มทอดตัวตนลงบนเตียง	เอนเอียงแอบอิงพิงหมอน
คิดถึงวิมาลายิ่งอาวรณ์	ทุกข์ร้อนร่ำไรไปมา
ให้ผุดลุกผุดนั่งคลั่งเคลิ้มจิตร	สำคัญคิดว่าอยู่ในคูหา
งวยงงหลงเรียกวิมาลา	ขึ้นมานั่งนี่ด้วยพี่ชาย
สัพยอกหยอกยุดฉุดหมอนข้าง	นึกว่านางพลางพลอดกอดก่าย
ประคองขึ้นอุ้มแอบเปนแยบคาย	แย้มยิ้มพริ้มพรายสบายใจ
นั่งพินิจพิศดูรู้ว่าหมอน	ก็กลับกลิ้งนิ่งนอนถอนใจใหญ่
เอาผ้าห่มคลี่คลุมตัวไว้	เหมือนป่วยเจ็บจับไข้ครวญคราง
ได้ยินเสียงแมวไล่ตะครุบหนู	ชะเง้อชะแง้แลดูตามน่าต่าง
เหลือบแลเห็นเงาเสาหอกลาง	นึกว่านางวิมาลายาใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงลุกจากเตียงเมียงออกมา	แย้มยิ้มพยักหน้าแล้วปราไส
พูดพลางทางหลงลูบไล้	กอดเสาเข้าไว้ทั้งสองมือ
ครั้นรู้ว่ามิใช่ก็ได้คิด	เอ๊ะผิดแล้วเราเสาดอกฤๅ
ทำแก้ขวยฉวยผ้ามากระพือ	แลดูขื่อว่าจะผูกคอตาย
เห็นเมียมาฉุดชิงยิ่งขึ้งโกรธ	แกล้งโขยดยกตีนขึ้นปีนป่าย
เคืองขัดวัดเหวี่ยงวุ่นวาย	เดินชายเชือนออกมานอกชาน
แว่วเสียงไก่ขันสำคัญว่า	วิมาลามาเรียกก็ร้องขาน
แลหาแห่งใดไม่พบพาน	งุ่นง่านอยู่คนเดียวเที่ยวมอง
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	นวลนางภรรยาทั้งสอง
เห็นเจ้าไกรวิปริตผิดทำนอง	ค่อยย่องตามมาแล้วว่าไป
ฯ ๒ คำ ฯ
เย้ย
๏ ชิชะหม่อมผัวตัวขยัน	เปนไรนั่นกิริยาเหมือนบ้าใบ้
เมื่อกี้กอดเสาเข้าทำไม	พูดอะไรเลื่อนเปื้อนเหมือนลเมอ
แล้วฉวยผ้ามาจะผูกคอตาย	ทำตะเกียกตะกายเก้อเก้อ
ไม่อดสูผู้คนบ่นเพ้อ	คลั่งไคล้ไหลเล่อลืมตน
อย่าสงไสยไม่ผิดปากว่า	จะเปนบ้าเที่ยวเดินกลางถนน
เสียแรงเรืองฤทธิเดชเวทมนต์	ฝูงคนเขาจะกลุ้มรุมล้อ
ฯ ๖ คำ ฯ
(บทจำอวดแทรก)
๏ ครั้นถึงจึงพังพาบกราบไหว้	เอาอ้อยขวั้นมาให้ห้าหกข้อ
(บทนาง)
จงออกไปวัดวาหาท่านขรัว	รักษาตัวรดน้ำมนต์เสียสักหม้อ
จับมงคลใส่สวมกรวมคอ	แต่พอส่างสระปะทะปะทัง
(บทจำอวดแทรก)
ลองกินดูสักทีแม้นมิพอ	จะต้องเล่นมะละกอกับแกงฟัก
(บทนาง)
ฤๅไปอยู่สู่สมนางจรเข้	ถูกเสน่ห์ยาแฝดของเขาขลัง
น่าจะเปนเช่นนั้นดอกกระมัง	ฤๅกลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งปะรังควาน
(บทจำอวดแทรก)
ฤๅลงไปในท้องคลองเล่นจ้องเต	ให้เมียจรเข้ขึ้นขี่หลัง
(บทนาง)
ชรอยผีท้องเลวในเหวถ้ำ	เข้าประจำผัวข้ามาถึงบ้าน
จะเสียผีพลีบัดปัดกะบาน	กวาดเข้าเปลือกเข้าสารส่งไป
(บทจำอวดแทรก)
ชรอยผีพระประแดงแขวงปากน้ำ	เข้าประจำเจ้าประคุณจึงงุ่นง่าน
(บทนาง)
ว่าพลางหัวเราะเยาะเย้ย	ยังหาเคยพบเห็นเช่นนี้ไม่
เอามือตีอกทำตกใจ	ยั่วเย้าเจ้าไกรไปมา
(บทจำอวด)
แกงหมูปูทเลเทเสียสิ้น	มางมกินกบเขียดไม่เกลียดฤๅ
ช่างไม่อายพวกลาวชาวอัตปือ	ตบมือหัวเราะเฮฮา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองยิ้มพลางทางว่า
รับแพ้แล้วนางแม่ค้าปลา	จะขืนขัดอัธยาไปไยมี
น่าจะจริงของน้องต้องเสน่ห์	เจ้าเคยคบจรเข้มาก่อนพี่
รู้รแบบแยบยนต์กลกุมภีล์	เห็นทีจะเปนบ้าเหมือนว่าจริง
พี่ไปอยู่คูหาห้าหกวัน	ผีบ้าอะไรนั่นมันเข้าสิง
ให้หลงใหลแต่จะใคร่แอบอิง	ถึงผู้หญิงผู้ชายก็คล้ายกัน
จริงฤๅหาไม่เจ้าตะเภาแก้ว	หม่อมพี่สาวคราวแล้วอย่างไรนั่น
เสียจริตติดใจชาลวัน	ป่วนปั่นเปนบ้ายิ่งกว่านี้
ใครเล่าเจ้าเอ๋ยช่วยรักษา	จนหายบ้าได้เสียเปนเมียพี่
กลับมาเยาะเย้ยหยันขันสิ้นที	ร้อยสีร้อยอย่างช่างเจรจา
เอออะไรใส่ความว่าผีเข้า	ผีห่าไหนใครเล่ามาเข้าข้า
ผีชาลวันผัวตัวหยาบช้า	ตามมาหาเจ้าตะเภาทอง
อย่าเย้ยเยาะเทลาะเล่นเช่นนั้น	ชาลวันขัดใจจะไล่ถอง
จงมาต้อนรับประคับประคอง	ชวนชมสมสองให้ต้องใจ
ว่าพลางฉวยฉุดยุดหยอก	ผัวเก่าเจ้าดอกอย่าผลักไส
นางน้องสาวก็อย่าอื้อฉาวไป	เจ้ามิใช่ภรรยาชาลวัน
จำเภาะพี่กับเจ้าตะเภาทอง	เคยรับรองคล่องอยู่เปนคู่ขัน
ต่อเมื่อไรผีออกจะบอกกัน	จึงกะนั้นกะนี้กับพี่ชาย
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางดาลเดือดไม่เหือดหาย
จึงว่าผีเจ้าเล่ห์เภทุบาย	แยบคายของเจ้าข้าเข้าใจ
เกิดขี้คร้านรำคาญหูจู้จี้	ไม่พอที่จะต่อยามความไถ
ทำเคียดแค้นแสนงอนค้อนเจ้าไกร	แล้วแกล้งเดินเข้าไปเสียในเรือน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองว่องไวใครจะเหมือน
เห็นเมียแสร้งใส่จริตบิดเบือน	เดินหนีเข้าเรือนก็รู้ใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ จึงค่อยย่างย่องมองเมียง	มานั่งลงบนเตียงเคียงไหล่
ทำเปนโกรธาว่าไป	เอออะไรพี่น้องสองนาง
ค้าคารมเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงแปร้น	ขัดใจจะใคร่แพ่นลงสักผาง
มีแต่จะจัณฑาลรานทาง	ถากถางเทลาะเพราะสิ้นที
เที่ยงนางกลางคืนก็ครื้นเครง	นี่หากเกรงใบบุญท่านเสรษฐี
หาไม่ที่ไหนนั่นวันนี้	ฟ้าผี่เถิดนะไม่ละกัน
ทีนี้ก็แล้วไปเถิดไม่ว่า	เวทนาจะเงือดงดอดกลั้น
ถ้าคราวหลังยังเปนอยู่เช่นนั้น	จะวิวาทขาดกันเสียมั่นคง
ว่าพลางร่ายมนต์มหาละลวย	เป่าไปให้งงงวยลุ่มหลง
แล้วหยิบพัดไล่ยุงเอามุ้งลง	ชวนน้องสองอนงค์ให้หลับนอน
สัพยอกหยอกหยิกซิกซี้	ท่อยทีดีกันเหมือนแต่ก่อน
อุส่าห์แก้ตัวตนพ้นโทษกร	สโมสรเปนศุขทุกนิรันดร์
ฯ ๑๒ คำ ฯ โลม
ช้า
๏ วันเอยวันหนึ่ง	คิดถึงวิมาลาสาวสรรค์
ปานนี้จะครวญคร่ำรำพรรณ	ทุกข์ร้อนนอนฝันถึงพี่ชาย
จำกูจะตามลงไป	โลมเล้าเอาใจให้เหือดหาย
นึกคนึงถึงเมียยังเสียดาย	จะทิ้งให้เปนหม้ายเสียทำไม
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางมีวาจา	เรียกสองภรรยาเข้ามาใกล้
ลูบหลังโลมเล้าเอาใจ	พูดไถลหว่านล้อมอ้อมวง
แต่พี่นึกนึกจะปฤกษา	กลัวจะว่าใจหนุ่มลุ่มหลง
ที่จริงเปนความตามตรง	เจ้าจงคิดดูให้จงดี
ชวนกันตบตีวิมาลา	ด่าว่าร้อยอย่างจนนางหนี
เกลือกว่าพวกพ้องกุมภีล์	จะผูกไพรีมนุษย์ไป
พี่คิดว่าจะไปไกล่เกลี่ย	ให้นางหายโกรธเสียจึงจะได้
หาบุญพี่ไม่เบื้องน่าไป	มนุษย์ก็จะได้อยู่สบาย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พี่น้องสองนางโฉมฉาย
ได้ฟังนั่งยิ้มพริ้มพราย	น้อยฤๅนั่นแยบคายขยันจริง
สารพัดผันผ่อนย้อนยอก	ลวงหลอกเลี้ยวลดปดผู้หญิง
นี่แน่คะหม่อมไกรมิใช่ลิง	จะลวงให้กินขิงกับเกลือ
ชะช่างพูดจาว่าขาน	ดังน้ำอ้อยน้ำตาลหวานเหลือ
ยังไม่มันคั้นกะทิใส่เจือ	คงจะเชื่อถ้อยคำของเจ้าคุณ
ไปไหนไปเถิดไม่ขืนขัด	จะทานทัดก็เครื่องจะเคืองขุ่น
เหมือนปล่อยปลาปล่อยเตาเสียเอาบุญ	จะช่วยรุนไสส่งลงไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองข้องขัดอัชฌาไศรย
ได้ฟังภรรยาว่าถูกใจ	ยิ้มแห้งแกล้งไถลไปตามจน
ปลาเต่าเอาอะไรมาบ่นบ้า	ไม่เลือกหน้าเลยนางสร้างกุศล
จริงฤๅจะเสือกไสเสียให้พ้น	แล้วจะชวดสวดมนต์ดอกกระมัง
ถึงพี่ไปก็ไม่อยู่ช้า	จะกลับมาให้ทันทีข้างนี้มั่ง
อย่าเสียดสีทีทำแต่ลำพัง	เหลือกำลังหนักนักจะยักตาม
ว่าพลางลูบหลังแล้วสั่งเสีย	ดีใจด้วยเมียไม่หวงห้าม
ฉวยชักผ้าห่มชมว่างาม	ลวนลามเลี้ยวลอดสอดคว้า
นี่อะไรค้อนควักผลักพี่	ไม่พอที่กันเองก็อิจฉา
แต่เวียนเฝ้าเย้าหยอกภรรยา	จนเวลาจวนแจ้งแสงทอง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ จึงลุกขึ้นเปิดมุ้งยุงขบ	เดินตบไหล่พลางย่างย่อง
มาอาบน้ำในระเบียงเตียงรอง	แล้วกลับคืนเข้าห้องแต่งตัว
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นเสร็จสั่งสองนารี	เปรมปรีดิ์กระหยิ่มยิ้มหัว
ลงบันไดเดินออกนอกรั้ว	เช้ามืดขมุกขมัวรีบมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
สามเส้า
๏ ครั้นถึงฝั่งวังวนชลธาร	จึงโอมอ่านอาคมคาถา
แล้วจุดเทียนไชยมิได้ช้า	คงคาแหวกช่องเปนปล่องเปลว
เจ้าไกรทองด่วนเดินมาตามทาง	น้ำแห้งแขงกระด้างไม่ไหลเหลว
มีดหมอเหน็บมั่นกับบั้นเอว	ตรงไปปากเหวถ้ำทอง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ค่อยย่องเข้าไปดังใจจง	สำคัญมั่นคงไม่หลงห้อง
หยุดยืนแฝงม่านเมียงมอง	ดูทำนองวิมาลาจะว่าไร
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
กอดเข่าเจ่าจุกเปนทุกข์ใจ	เหมือนบ้าใบ้นั่งบ่นอยู่คนเดียว
ยังเจ็บใจด้วยอีพี่น้อง	ให้ขัดข้องเคืองขุ่นฉุนเฉียว
แค้นนักดังอัคคีจี้เจียว	มันไส้จะใคร่เคี้ยวเนื้อกิน
เหตุผลเปนต้นเพราะผัวใหม่	พาไปให้เมียดูหมิ่น
ช่างโป้ปดลดเลี้ยวเล่นลิ้น	ไม่มีชิ้นชาติชายเท่าใยยอง
เพี้ยงเอ๋ยผีสางเทวดา	ที่รักษาถ้ำเหวเปลวปล่อง
จงดลจิตรดลใจเจ้าไกรทอง	ให้หลงลงมาลองอิกสักคราว
จะตัดภ้อต่อว่าประดาเสีย	ให้สมที่อีเมียมันรังหยาว
จะหยิกข่วนให้เจ็บด้วยเล็บยาว	เลือดมิซาวโซมอยู่ก็ดูเอา
แล้วขุกคิดขึ้นมาถึงชาลวัน	ยิ่งวิโยกโศกศัลย์สร้อยเศร้า
เมื่อยามยังอยู่เปนคู่เคล้า	ไม่อาทรนอนเปล่าเปลี่ยวใจ
ไหนอีตะเภาแก้วตะเภาทอง	จะจาบจ้วงจองหองกับน้องได้
ทุกข์ร้อนรำพึงตลึงตไล	ครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองแฝงม่านเมียงหน้า
เข้าใจในทีวิมาลา	ยิ้มพลางทางว่าไปทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี
๏ พี่คือเทวาสุราฤทธิ์	ซึ่งสถิตในถ้ำต่ำใต้
เห็นนางโศกีพิรี้พิไร	คิดพะวงสงไสยจะใคร่รู้
เดิมสิตามไปกับไกรทอง	ทำไมกลับมาร้องไห้อยู่
ฤๅเขาขู่เข็ญไม่เอ็นดู	อุปถัมภ์ค้ำชูไม่ถึงที
จึงมานั่งบ่นหาชาลวัน	ต้องการอะไรนั่นกับผัวผี
ถึงจะเข้มแขงขันขยันดี	ไหนจะรอดชีวีคืนมา
จงอุส่าห์ฝากตัวผัวใหม่	รักใคร่ข้างนี้จะดีกว่า
ถ้าเชื่อคำทำตามเทวดา	จะดลใจให้มาประเดี๋ยวนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาสดุ้งจิตรคิดบัดสี
รู้ว่าหม่อมผัวตัวดี	ลงมาเมื่อไรนี่ไม่ทันรู้
สาละวนนินทาว่าร้าย	ให้สเทินเขินอายอดสู
แก้เก้อนั่งกัดปูนพลู	ก้มแกะเล็บอยู่ไม่เจรจา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองย่องเดินเข้าไปหา
ทำเปนไม่เห็นวิมาลา	แหงนเงยเฉยหน้าแล้วว่าไป
ใครนินทาว่าร้ายเราเมื่อกี้	ประเดี๋ยวใจไพล่หนีไปข้างไหน
ถ้าแม้นพบปะไม่ละไว้	จะทำให้คุ้มค่านินทากัน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ อ่อนั่งอยู่นี่เจียวสิหว่า	หน้าตาคนเก้อนี้ดูขัน
ก้มแกะเล็บเล่นอยู่เช่นนั้น	จะหักลันเสียเปล่าไม่เข้าการ
พี่รักเจ้านักหนาลงมาใหม่	จะเกลี่ยไกล่ว่ากล่าวที่ร้าวฉาน
มิให้ร้างค้างเขินเนิ่นนาน	จะสมัคสมานไมตรี
เจ้าอย่าแค้นขัดสบัดสบิ้ง	นิ่งนิ่งเสียมั่งจงฟังพี่
เหมือนถ่านไฟเก่าเท่ายังมี	เป่าขึ้นคงอัคคีจะติดเชื้อ
ไหนไหนก็รู้เช่นได้เห็นฤทธิ์	กระบวนกระบิดอย่าทำให้ล้ำเหลือ
น้อยฤๅนั่นยังไม่ทันจะถูกเนื้อ	สดุ้งเผื่อไปก่อนแสนงอนจริง
ทั้งรแบบแยบคายก็หลายอย่าง	สมที่สมทางท่านผู้หญิง
ว่าพลางผินหลังเข้านั่งอิง	สบัดสบิ้งวิ่งหนีพี่ไย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาหุนหันมันไส้
เคืองขัดสบัดผ้าแล้วว่าไป	น้อยฤๅนี่มาได้ช่างไม่กลัว
เมื่อจะมาได้ลาแล้วฤๅยัง	หม่อมเมียจะคลั่งถึงหม่อมผัว
ข้างบ้านปานนี้จะสั่นรัว	แต่ละคนไม่ชั่วข้ากลัวใจ
ขยันยิ่งจริงเจ้าตะเภาหลวง	หึงษ์หวงสารพัดผลัดกันได้
มิเสียแรงแกล้งกลั่นสรรไว้	ชอบใจหม่อมผัวล้วนตัวเปน
ทีนี้ฤๅขึ้นชื่อว่ามนุษย์	จนสิ้นสุดเหล่ากอไม่ขอเห็น
อย่าปลิ้นปลอกหลอกลวงด้วยน้ำเย็น	ได้รู้เช่นเห็นหมดที่คดตรง
จริงแล้วคะกะได้ถ่านไฟเก่า	อย่าพักเป่าเฝ้าก่อจนคอก่ง
มันมอดหมดไม่ติดดังจิตรจง	จะซานซมงมหลงลงมาไย
เชิญไปเสียเถิดให้พ้นห้อง	จะลวงน้องได้อิกอย่าสงไสย
เถิดเท่านั้นแล้วก็แล้วไป	ข้ากลัวใจเจ้าจอมหม่อมเมีย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ กัลเอยกัลยา	ช่างตัดภ้อต่อว่าประดาเสีย
พี่มิใช่ชายชั่วที่กลัวเมีย	จะลงมาไกล่เกลี่ยเสียให้ดี
พี่น้องสองราก็สารภาพ	เข็ดหลาบแล้วเจ้าไม่จู้จี้
ยังกระเดื่องกระด้างแต่ข้างนี้	ด้วยท่วงทีจริตนั้นติดงอน
ถึงยังกำลังเดือดไม่เหือดไห้	จะโลมเล้าเจ้าไปกว่าจะอ่อน
อย่าสบิ้งสบัดตัดรอน	หย่อนหย่อนเสียมั่งฟังพี่ชาย
อันธรรมดาสัตรีมีผัว	ค่อยยังชั่วกว่าเช่นที่เปนหม้าย
ไม่มีคนข่มเหงคะเนงร้าย	ไปไหนไปง่ายสบายใจ
จงถอยหลังคิดดูอย่าจู้จี้	ผัวร้างอย่างนี้หาดีไม่
ย่อมเปนที่ติฉินกินใจ	บุราณว่าไว้ล้วนความจริง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ลิ้นเอยลิ้นลม	น่านิยมย้อนยอกกลอกกลิ้ง
สารพัดไพเราะเพราะพริ้ง	สมเปนผัวท่านผู้หญิงบ้านบน
ไว่ว่องคล่องขยันสันทัด	หลบหลีกมือหมัดไม่ขัดสน
เคยชะนะคะคานเพราะทานทน	เล่ห์กลของเจ้าข้าเข้าใจ
จริงแล้วแกล้วกล้าประดาเสีย	ปราบเมียมิให้หือขึ้นได้
กระนั้นสิเมื่อเจ้าพาข้าขึ้นไป	เห็นเมียกลัวกะไรจนสั่นรัว
เขาจึงตีจึงด่าข้าคนเดียว	วิ่งเลี้ยวไล่ตามข้ามคอผัว
มาสับปลับกลับอ้างอวดตัว	ว่าเขากลัวสารภาพราบไป
ได้อายเท่านั้นแล้วมิหนำ	ยังมาซ้ำเลี้ยวลดปดไปใหม่
ขี้คร้านตอบให้เหนื่อยเมื่อยขาตะไกร	จะปิดหูเสียไม่ขอได้ยิน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ แสนเอยแสนงอน	ช่างแคะค่อนอุตริติฉิน
ใส่จริตบิดเบือนเหมือนจะบิน	ล้วนหยิบชิ้นเชิงชั้นขยันดี
พี่ไม่กลัวภรรยาเช่นว่าดอก	ใช่จะเหลือกตาหลอกได้เหมือนผี
แต่เขาคิดเวทนาไม่ด่าตี	เท่านี้แลฮึกนึกว่ากลัว
ถึงข้างเขาข้างเราก็เล่าแหละ	มันเกาะแกะกวนใจมิใช่ชั่ว
โมโหมากปากคอพอตัว	ไม่จืดเจ้าเมามัวอยู่เหมือนกัน
จะมากลับขึ้งโกรธโทษใคร	ข้าใช้ให้หึงษ์หวงกันฤๅนั่น
พี่ก็ว่าชี้แจงเปนแพ่งธรรม์	แต่ละคนดึงดันไม่เงือดงด
จึงนิ่งดูทีใครจะดีกว่า	ล้วนเหล็กกล้าขยันเหมือนกันหมด
ยังไม่หนำซ้ำมาเปรียบประชด	ว่าข้าปดก็ตกนรกเอง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัว	อย่าปลิ้นปลอกออกตัวไม่เหมาะเหม็ง
เกิดวิวาทบาดเทลาะครื้นเครง	เพราะหม่อมผัวชั่วเองฤๅเพราะใคร
จะขว้างงูดูถูกอสรพิศม์	มันจะผิดพ้นคอไปข้างไหน
แยบคายของเจ้าข้าเข้าใจ	จูงมาจูงไปเปนคนกลาง
เมื่อข้ากลับกลายรูปเปนกุมภีล์	เจ้าขับเหมือนขับผีขับสาง
เข้าประคับประคองแต่สองนาง	กอดไว้คนละข้างไม่ห่างไกล
ยอดรักของเจ้าตะเภาทอง	ดังจะล่องลอยฟ้าไม่หาได้
สาวพรหมจารีดีสุดใจ	ไม่มีใครถูกต้องพ้องพาน
หม่อมไกรได้ชมสมสอง	เหมือนได้นางรูปทองไว้ที่บ้าน
จะคุ้มโทษโทษาห้าประการ	อัปรีสีกระบานไม่มีเลย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เอวเอยเอวบาง	ชะช่างชูเชิดเปิดเผย
สารพัดผ่อนปรนเปนคนเคย	ไม่ลืมเลยลิ้นลมคมชิด
เจนจัดหัดมาแต่ชาลวัน	หลายชั้นเชิงชวนกระบวนกระบิด
มิใช่ชายเจ้าชู้รู้ฤทธิ์	จะสิ้นคิดติดกุกอยู่ทุกคน
นี่หากพี่เองรู้เพลงน้อง	จึงตามรอยคล้อยคล่องไม่ขัดสน
อันนางตะเภาทองทำนองคน	แยบยนต์ไม่เท่ากุมภีล์ใน
เจ้าสิกลับกลายได้หลายอย่าง	รู้ทางจะหนีทีจะไล่
สันทัดจัดเจนอยู่ในใจ	มนุษย์ฤๅจะได้เหมือนเช่นนี้
พี่ก็ยังต้องจิตรติดใจอยู่	อุส่าห์สู้ซังตายมาถึงนี่
เจ้าตัดรอนค่อนไค้ไม่ไยดี	เพราะผิดที่ทำนองไม่ต้องใจ
ถ้าพี่เปนเทวาสุราฤทธิ	จะนิมิตรชาลวันขึ้นให้ใหม่
จะปิดทองทั้งตัวให้ทั่วไป	นั่นและจะชอบใจวิมาลา
จะสาปสรรเสียบ้างเหมือนอย่างนี้	กุมภีล์ร้ายกาจไม่ปราถนา
เจ้ากระบิดกระบวนมารยา	แต่เล็กมาจนใหญ่พึ่งได้พบ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ หม่อมเอยหม่อมผัว	มิใช่เช่นชายชั่วหัวประจบ
รู้วิชาเชี่ยวชาญชำนาญครบ	ใครใช้ให้มาคบกับกุมภา
ใครอวดว่าข้าชาวสวรรค์ฤๅ	จึงซมซานด้านดื้อลงมาหา
ใครชักใครจูงจมูกมา	ใครเรียกใครหาใครแนะนัด
ไม่รู้ฤๅว่าชาติเดียรฉาน	มาสมานสมาคมสมสัตว์
ทำให้เสียเสื่อมเวทมนต์ชงัด	สารพัดอัปรีก็มีมา
เจ้าช่างคิดนิมิตรชาลวัน	จะเอาไว้ไยนั่นในคูหา
เอาไปฝากนวลน้องทั้งสองรา	ขอทยาของเจ้าตะเภาทอง
นี่เอาไปฝากเจ้าตะเภาแก้ว	ดีแล้วช่วยทำฉล่ำฉลอง
เสียแรงหม่อมผัวนิมิตรปิดทอง	ทั้งสองจะได้ไม่เร่งรัด
ทำไมมิให้คิดถึงผัวเก่า	ถึงโฉดเฉาก็ตรงคงในสัตย์
ไม่โกหกพกลมเลี้ยวลัด	ชั่วช้าสารพัดเหมือนมนุษย์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ น้อยเอยน้อยฤๅ	ยังจะรื้อกวนใจมิให้หยุด
จริงแล้วเจ้าเฝ้าติผัวมนุษย์	ไม่เหมือนหม่อมนักกะผุดผัวนาง
ทั้งซื่อทั้งสัตย์สารพัดดี	ไม่มีที่คดคอดตลอดหาง
ถึงเมื่อวันจะตายวายวาง	ก็ไม่ว่างเว้นสวาดิขาดแคลน
กระนั้นสิจึงร่านรนบ่นหา	เพราะดีกว่าชายอื่นสักหมื่นแสน
ทั้งบกเรือเหนือใต้ในแว่นแคว้น	จะหาแทนผัวเก่าไม่เท่าทัน
อันตัวพี่นี้สักแต่ว่าชาย	แยบคายคลายอยู่ไม่สู้ขยัน
พึ่งจะได้พบพานงานประชัน	ชั่วกว่าชาลวันทุกสิ่งไป
เจ้าจึงตัดขาดไม่ปราถนา	จะนัดแนะให้มาก็หาไม่
แต่ข้างพี่ยังมีเยื่อใย	ติดใจอยู่มั่งจึงซังตาย
ไม่เห็นเลยว่าจะเฉยเสียเช่นนี้	ทำให้พี่แสบท้องอยู่จนสาย
น่าจะมีสักสิ่งเปนลิงลาย	รักซ้อนซ่อนร้ายไว้ภายใน
หนุ่มหนุ่มกุมภีล์ก็มีตรึก	มันจะเปนเช่นนึกหาผิดไม่
เดิมทีพี่มาพาขึ้นไป	สำคัญใจว่ารักกันจริงจริง
ไม่นึกแหนงว่าจะแกล้งไปเอาเหตุ	ไม่สังเกตสังกามารยาหญิง
ทำกระบวนรวนเรประเว่ประวิง	ดีจริงแล้วจะได้เห็นกัน
กุมภาผัวเจ้าเล่าฦๅชื่อ	ตายเพราะฝีมือของใครนั่น
เถิดฤๅให้ไปตามชาลวัน	ทำขบฟันแล้วเดินเมินออกมา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาฉวยฉุดยุดคร่า
ทำกระบวนข่วนหยิกด้วยมารยา	นี่ล่ำลาใครแล้วฤๅจะไป
เอออะไรอกเอ๋ยไม่เคยเห็น	เชิงเช่นเจ้าจอมหม่อมผัวใหม่
มาพาโลโพคลุมกลุ้มใจ	สารพัดเศกใส่วิมาลา
ไหนจะพาขึ้นไปให้เมียสับ	ยังมิหนำซ้ำกลับมาด่าว่า
เดิมทีที่วิวาทวาทา	เพราะข้าพาลเทลาะฤๅเพราะใคร
เมียหม่อมมาชี้หน้าด่าทอ	ไสคอข้าก่อนจริงฤๅไม่
หยาบหยามข้ามหัวหม่อมผัวไป	หูหางช่างกะไรไม่ได้ยิน
เขารุมกันตีด่าข้าอึงอื้อ	ตาเจ้าบอดไปฤๅไม่เห็นสิ้น
เหตุว่ารักแล้วก็พาบิน	ชังแล้วถมดินให้โทรมทรุด
ได้เอียงแล้วกะไรให้จนล่ม	ได้ชมแล้วกะไรให้สูงสุด
จับได้ไหนนั่นข้อพิรุธ	ที่ทุจริตคิดนอกใจ
จะไว้ใยกับอีวิมาลา	ทำตามโทษาอย่าปราไส
ว่าเล่นเปล่าเปล่าแล้วจะไป	ข้ายังไม่ให้ไคลคลา
เชิญชี้ชายชู้ข้าดูก่อน	ได้แล้วจะนอนลงให้ฆ่า
แกล้งพาลพาโลโกรธา	นี่หม่อมเมียสอนมาข้าเข้าใจ
มิห้ำหั่นฟันข้าให้ย่อยยับ	อันจะให้ข้ากลับอย่าสงไสย
ว่าพลางครวญคร่ำร่ำไร	ฉุดชายผ้าไว้ไม่วางมือ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ งอนเอยงอนชด	เอ๊ะอ่อนหย่อนพยศลงแล้วฤๅ
เจ้าสิแสนคมคารมฦๅ	ทำไมมายุดยื้อข้าไว้ไย
ข้าเปนคนพาทีไม่มีสัตย์	ไม่จัดเอาจริงสักสิ่งได้
จะมาบีบน้ำตาเอาข้าไย	ข้าทำสิ่งไรให้เคืองตา
เปนไรมิโลดเต้นเล่นตัว	เย้ายั่วเยื้องยักให้หนักหนา
จนออกเข็ดคารมระอมระอา	มันไม่น่าแล้วคะข้าจะไป
ทั้งสองเมียสามเมียมิเสียแรง	ปากกล้าหน้าแขงคารมใหญ่
เจ้ากระบิดกระบวนกวนใจ	เอาไว้ไยหย่าเสียนางเมียงาม
จะหาใหม่ให้ดุขึ้นกว่านี้	อิกสักสี่ห้าคนให้พ้นสาม
แน่เจ้าจะมีใหม่มั่งก็ตาม	แต่ให้งามสมหน้าเหมือนชาลวัน
นิ่งอยู่ไยเล่าเจ้าคนคม	มิค้าคารมอมอะไรไว้นั่น
ทำหน้าบูดบึ้งเห็นขึงครัน	ใครบอกบุญสุนธรรม์ไม่ศรัทธา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเลื่อมลายวรรณอยู่ในคูหา
ได้ยินไกรทองวิมาลา	วิวาทวาทากันอื้ออึง
คารมข้างนางเมียก็ไม่ชั่ว	ข้างเจ้าผัวก็ไปไม้หนึ่ง
ท่อยทีดีขยันดันดึง	นางจึงลุกเดินออกไปดู
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เยี่ยมเยี่ยมมองมองแล้วร้องว่า	อะไรนี่บ่นบ้าน่าหนวกหู
ทั้งหม่อมเมียหม่อมผัวล้วนตัวรู้	ไม่อดสูผีสางบ้างเลย
จะสาวไส้ให้กาแย่งแร้งทึ้ง	อื้ออึงมันไม่ดีนะพี่เอ๋ย
ใช่จะแกล้งแสร้งซ้ำปรำเปรียบเปรย	พี่ก็เปนคนเคยคนเข้าใจ
จะมาขืนฟื้นฝอยหาตะเข็บ	หยิกเล็บจะเจ็บเนื้อฤๅหาไม่
เมื่อกินอยู่ที่ลับแล้วเปนไร	จะมาไขกลางแจ้งให้แพร่งพราย
จะพลอยให้เพื่อนเมียเสียรังวัด	ถ้าฉวยพลัดขาดลอยสิคอยหาย
ยิ่งจะฦๅรยำซ้ำร้าย	เปนสองหม้ายสามหม้ายน่าอายใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาตอบพลางทางค้อนให้
อุแม่เอ๋ยเจ้าจอมเมียหม่อมไกร	ออกมาได้สอนสั่งตั้งกะทู้
น้อยฤๅห้ามปรามเหมือนหนามเหน็บ	มันเจ็บปวดเหลือแล้วถึงแก้วหู
นางไม่มีที่ชั่วผัวเอ็นดู	นี่เจ้ารู้อะไรมาเจรจา
ชอบจะช่วยกันเจ็บเก็บใส่ใจ	นานไปเผื่อจะเปนเหมือนเช่นข้า
จะได้จดจารึกไว้ตรึกตรา	ไหนไหนก็ราคาเดียวกัน
จริงแล้วคะข้าเปนคนโฉดเขลา	ไม่เหมือนเจ้าดีหมดช่างอดกลั้น
อย่าพักพูดร้อยบทประชดประชัน	แต่เพลาเพลาเท่านั้นเถิดเปนไร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองร้องว่าอัชฌาไศรย
วิมาลาเมียข้าแล้วเหลือใจ	เหมือนหนามไหน่เกะกะระรั้ว
พบปะหน้าไหนใส่เอาหมด	ไม่ละลดเทลาะคนเสียจนทั่ว
ตะกิ่งตะเกียงเงี่ยงงารอบตัว	ความวัวยังไม่หายความควายมา
เถิดซิตามถนัดไม่ขัดขวาง	ทั้งสองข้างวางกันให้หนักหนา
ใครคารมสมควรราคา	จะเปลื้องผ้าคาดพุงออกรางวัล
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาตอบไปขมีขมัน
เอออะไรเขาว่าประสากัน	หม่อมผัวตัวสั่นออกเถียงแทน
สารวอนค่อนว่าประดาเสีย	ให้หม่อมเมียได้หน้าขึ้นกว่าแขน
เจ็บใจใครมั่งจะไม่แค้น	นี่และแม่นแท้ว่าเปนตราชู
จริงแล้วข้าหมอความเหมือนหนามไหน่	แต่กระนั้นเกี่ยวไว้ยังไม่อยู่
พูดจาพล่อยพล่อยร้อยประตู	เหมือนใครไม่รู้ไม่เข้าใจ
ถึงคราวจะหยิบผิดไม่คิดหน้า	เงี่ยงงาสารพัดพูดได้
เจ้าเอ๋ยจงถนอมหม่อมเมียไว้	อย่าให้ใกล้เคียงกับเงี่ยงงา
ชะนางคนดีไม่มีชั่ว	เอาหม่อมผัวออกตั้งเปนดั้งน่า
นานไปจะขึ้นถึงหลังคา	หน้าตาตละชาดเลือดฝาดแดง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเลื่อมลายวรรณเถียงเสียงแขง
ช่างไม่ขันดันแดกแหกกระแชง	มาตะแคงแว้งวัดเอากันเอง
เห็นอื้ออึงจึงออกมาห้ามปราม	กลับใส่ถ้อยร้อยความไม่เหมาะเหมง
ข้าเปนคนเจียมตัวกลัวเกรง	ไม่เปนโตงเปนเตงน่าอายใจ
เออจะเอาอะไรมาขึ้นน่า	เปนแขนเปนวาช่างว่าได้
ทำคุณบูชาโทษโหดไร้	สารพันสรรใส่ไม่ไว้วาง
มาดูหน้าข้าเถิดท่านผู้หญิง	มันแดงจริงยิ่งกว่าย้อมน้ำฝาง
สำคัญว่าผัวรักยักลูกคาง	สารติ้งวิ่งวางไปตามลม
ทำไมเล่าจึงไม่เอาให้ขาดเด็ด	ฤๅไปปะบรเพ็ดเข็ดขม
กลับลงมาครางครืดผะอืดผะอม	ก็พอสมน้ำหน้าสาแก่ใจ
เถิดคะรำคาญขี้คร้านเทลาะ	นี่เนื้อเคราะห์มาเหยียบหนามไหน่
กระทืบเท้าลงส้นเดินบ่นไป	เข้าในห้องหับฉับพลัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองลิ้นลมคมสัน
จึงว่านี่แน่เจ้าแต่เท่านั้น	อย่าป่วนปั่นหันหุนวุ่นวาย
เขาก็เข็ดปากคอไม่ต่อสู้	หนวกหูเต็มทีจนหนีหาย
ยังตะบอยบ่นว่าบ้าน้ำลาย	เคียดแค้นแสนร้ายรามา
จนเหื่อย้อยเหื่อไหลก็ไม่คิด	แป้งปูนแต่สักนิดไม่ติดหน้า
มันงามเหลือแล้วเจ้าวิมาลา	หน้าตามอมแมมเหมือนแมวคราว
อะไรเล่าเฝ้าชำเลืองเคืองค้อน	ทำแสนงอนทุ้งทิ้งยิ่งกว่าสาว
ข่วนคนเจ็บเจ็บเจ้าเล็บยาว	น่าชังรังหยาวสุดใจ
ไปเอนหลังเอนไหล่เล่นดีกว่า	นึกว่าสู่ขอเข้าหอใหม่
ว่าพลางจูงนางเข้าห้องใน	นั่งบนเตียงเคียงไหล่ไขว่คว้า
อย่าฮึดฮัดวัดแว้งเครื่องแป้งจะหก	หยิบกระจกมาให้น้องส่องดูหน้า
ช่วยตกแต่งแป้งกระแจะละลายทา	วิมาลาเคืองขัดปัดมือ
นี่จะหยิกจะทึ้งไปถึงไหน	จะทำให้พี่ป่วยไปเสียฤๅ
ชักชายผ้าห่มหลุดยุดยื้อ	ถูกถือตามธรรมเนียมเลียมลอง
คลื่นซัดอัศจรรย์ลั่นเลื่อน	สท้านสเทือนถ้ำเหวเปลวปล่อง
เล้าโลมเลี้ยวลอดสอดคล้อง	ทั้งสองท่อยทีปรีดา
ฯ ๑๖ คำ ฯ โลม
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาสรวลเสเสนหา
คลึงเคล้าเย้ายวนชวนภัศดา	ให้พูดจาเรื่องราวเล่านิทาน
ได้ยินข่าวเล่าฦๅมาจะแจ้ง	ว่านายแฟงกับนายฉิมอยู่ริมบ้าน
หม่อมได้ฟังมั่งฤๅไม่เขาไปงาน	โปรดประทานเล่าไปให้ฉันฟัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองตรองตรึกนึกความหลัง
เมื่อวันพระปะนายฉิมที่ริมวัง	เข้าแฝงฟังพอเขาเล่าก็เข้าใจ
จำเขาได้ดอกนะน้องสองสามมุก	พอแก้ทุกข์ขุกเข็ญเห็นจะได้
แล้วบ้วนปากคายหมากกระแอมไอ	เอาหมอนใส่หลังพิงแล้วอิงเอน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พี่จะกล่าวราวเรื่องเนื่องมา	อารามร้างกลางนามีตาเถน
อยู่สองคนในกุฎีไม่มีเณร	บิณฑ์บาตเช้าฉันเพนทุกวันไป
องค์หนึ่งเที่ยวบิณฑบาตยาจนา	พอสีกาเขาแกงจุ๊บแจงใส่
จังหันหลายทารพีก็ดีใจ	กลับไปยังที่กุฎีพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงหอกลางก็วางบาตร	เชิงฉลาดจะหลีกหลบขบฉัน
แม้นอยู่ให้หลวงตานั้นมาทัน	จะต้องปันแกงหอยนั้นน้อยไป
พอแลเห็นตุ่มวางกลางกุฎี	เห็นท่วงทีจะลงฉันในนั้นได้
จึงหย่อนองค์ลงในตุ่มศุโขไทย	เอาแผ่นอิฐปิดไว้มิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จะกล่าวถึงเถนคงองค์หนึ่งนั้น	ได้จังหันนิดเดียวเที่ยวนักหนา
แหงนดูสุริย์ฉายสายเต็มประดา	ก็กลับมาถึงที่กุฎีพลัน
คิดว่าเพื่อนยังไม่มาก็ด่าโผง	อ้ายตายโหงเที่ยวไปถึงไหนนั่น
กูแสบท้องนักหนาไม่ท่ามัน	ขัดสมาธิ์สองชั้นเอาช้อนโพง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ส่วนเถนในตุ่มนั้นฉันตะบอย	ทำปากตูดดูดหอยดังจุ๊บโจ่ง
ตาเถนอยู่ข้างบนเห็นทนนโคลง	มาเปิดอิฐปิดโอ่งแล้วเพ่งพิศ
ส่วนเถนอยู่ในทนนพ่นแกงเอา	ถูกเข้าที่หน้าในตาปิด
เถนคงร้อนดิ้นแทบสิ้นชีวิตร	เอ๊ะอะไรพ่นพิศม์แสบสุดใจ
เถนองค์นั้นจึงถลันลุกออกมา	แล้วว่าข้าจะช่วยดับพิศม์ให้
จึงเอาโอตักน้ำมาทันใด	รดลงไปที่หน้าตาเถนคง
เห็นเพื่อนกันหายปวดซ้ำอวดรู้	นี่ว่ากูได้คาถาตาบุญสง
จึงแก้เองไว้ได้ไม่ปลดปลง	ที่นี้จงอุส่าห์รักษาตัว
เองอย่าได้ไปมองที่ปากโอ่ง	อ้ายจุ๊บโจ่งมันร้ายมิใช่ชั่ว
ตาเถนคงแจ้งจิตรก็คิดกลัว	รักษาตัวอยู่ด้วยกันทุกวันเอย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิมาลาปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ชมว่าเพราะนักหนาน่ารางวัล	แต่กระนี้ดีครันขยันจริง
ถ้าปะเขาหางานการของราษฎร์	ส่งพิณพาทย์นายมีจะดียิ่ง
ใช่ว่าเล่นเช่นหม่อมเธอพร้อมพริ้ง	ไปงานไหนได้ผู้หญิงวิ่งตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าไกรทองยิ้มพลางทางว่า
ผู้หญิงหาไหนเล่าเฝ้าตามมา	คือผู้หญิงกุมภาที่ตามไป
ไหนเล่าเจ้าจะตกรางวัลพี่	หันหน้ามานี่จะบอกให้
สกิดแก้มแนมนมชมสไบ	คว้าไขว่ยวนเย้าเฝ้าตอแย
อัศจรรย์บันดาลอยู่บ่อยบ่อย	รศอร่อยมิได้จืดให้ชืดแช่
พิรุณร่วงตวงไว้จนเต็มแล้	รักกันคุ้มแก่ไม่แชเชือน
การสัมผัสเย้ายวนชวนชื่น	จะหาอื่นมาให้ดีไม่มีเหมือน
หยุดสวาดิขาดเพลาเข้ามาเตือน	มิได้เคลื่อนคลาศคลารารอ
ฯ ๘ คำ ฯ
กลอนตำนานเรื่องพระราชนิพนธ์ไกรทอง
๏ พระนิพนธ์ไกรทองสองเล่ม	เขียนเต็มตัวผจงลงเส้นสอ
ใครติเตียนแล้วเจียนจะเปนบอ	ถึงจะต่อก็เต็มยากลำบากคิด
ทรงประดิษฐคิดใส่ให้เปนกลอน	ไว้รำเต้นเล่นลครงอนจริต
แต่ก่อนเก่าได้ดูอยู่เปนนิจ	บำรุงจิตรชาวประชาข้าราชการ
ตั้งโรงต้นสนคนแออัด	ซ้อมหัดแก้ไขในราชฐาน
เมื่อช้างเผือกมาใหม่ได้ออกงาน	ทั้งเครื่องอานโอ่อ่าน่ารัก
ตัวลครเล็กเล็กเด็กหมด	สมเกียรติสมยศสมศักดิ์
มีแต่คนมาสามิภักดิ	จงรักรองบาทบทมาลย์
เหล่าขุนนางต่างถวายบุตรี	พวกที่มีบุตรชายถวายหลาน
ปะที่เปนหมันบุตรกันดาร	คิดอ่านไกล่เกลี่ยน้องเมียมา
ทั้งจีนแขกลาวพวนญวนทวาย	ต่างถวายลูกเต้าเอาหน้า
เขมรมอญชาวชุมพรไชยา	ทุกภาษามาพึ่งพระบารมี
ทรงพระเดชปกเกษราษฎร	ให้เปนศุขถาวรเกษมศรี
บำบัดโศกโรคไภยไม่ยายี	ทั้งพราหมณ์ชีสมณะได้สบาย
ลูกค้าพานิชต่างประเทศ	บรรทุกของวิเศษเข้ามาถวาย
สมบัติพัศถานมากมาย	ทรงแจกจ่ายนิจภัตรเบี้ยหวัดปี
พร้อมหมู่โยธาข้าเฝ้า	ล้วนเหล่ามั่งคั่งตั้งเศรษฐี
ต่างคนศุขเกษมเปรมปรีดิ์	ทุกทิวาราตรีปีเดือน เอย ฯ
๏ ไกรทองสองเล่มล้วน	ลายผจง
เปนพระนิพนธ์ทรง	สืบไว้
คือจอมพิภพพงศ์	ภาณุมาศ
แถลงพระนามท่านไท้	เลิศหล้าฦๅแสยง ฯ
กลอนแลโคลงนี้ เขียนไว้ในท้ายบทลครพระราชนิพนธ์ไกรทอง กลอนเปนของเก่า เข้าใจว่าแต่งในรัชกาลที่ ๓ แต่โคลงแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๔
นิทานเรื่องมณีพิไชย
เรื่องตอนต้น ก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
ท้าววรกรรณครองเมืองปาตะลีกับนางบุษบงมเหษี ไม่มีราชบุตร มีแต่ราชธิดาองค์หนึ่งทรงนามว่านางเกษนี ท้าววรกรรณเปนห่วงราชสมบัติบ้านเมือง ด้วยยังไม่มีผู้จะสืบสันตติวงศ์ตามราชประเพณี ครั้นนางเกษนีอายุได้ ๑๖ ปี ท้าวเธอจึงปฤกษากับมเหษีว่าควรจะให้นางเกษนีมีคู่ครอง จะได้อภิเศกราชบุตรเขยไว้รับรัชทายาท แต่จะเลือกหาคู่ครองให้นางเอง ถ้านางไม่ชอบใจก็จะไม่มีความศุขต่อไป จึงสั่งให้ทำพิธีสยุมพร ประกาศบอกหน่อกระษัตริย์ทั้งปวงให้มาประชุมกัน ถ้านางชอบองค์ไหนก็จะให้อภิเศกกับองค์นั้น หน่อกระษัตริย์ต่างพระนครพากันมาเปนอันมาก นางเกษนีก็ไม่ชอบองค์หนึ่งองค์ใด ท้าววรกรรณเห็นนางไม่ชอบพวกกระษัตริย์ต่างเมือง จึงให้ประกาศสั่งพวกชาวเมืองปาตะลีนั้น ทั้งผู้ดีและคนเข็ญใจไม่เลือกว่าผู้ใด ให้เข้ามาประชุมกันให้นางเกษนีเลือก ขณะนั้นบุญของนางบันดาลให้พระอินทร์ร้อนอาศน์ จึงเลงทิพเนตร์ดูก็รู้ว่านางเกษนีมีบุพเพสันนิวาศมาแต่ชาติปางก่อน พระอินทร์จึงเหาะลงมายังเมืองปาตะลี แล้วจำแลงเปนชายทุคตะเข็ญใจเข้าไปยังน่าพระลานกับชาวเมืองปาตะลี นางเกษนีแลเห็นก็รักใคร่ ทิ้งพวงมาลัยให้แก่ชายทุคตะนั้น ท้าววรกรรณได้ความอัปยศอดสูโกรธแค้นนางเกษนีเปนกำลัง จึงให้ขับนางไปเสียจากพระนครกับชายทุคตะด้วยกัน ขณะนั้นพระอินทรก็กลับเพศเปนเทพยดาอุ้มนางเกษนีพาเหาะไปยังเมืองสวรรค์ชั้นดาวดึงษ์ ท้าววรกรรณกับมเหษีแลพวกไพร่บ้านพลเมือง ครั้นเห็นนางได้กับพระอินทร์ก็กลับพากันมีความยินดี
เมื่อนางเกษนีขึ้นไปอยู่บนสวรรค์กับพระอินทร์ อยู่มานางมีครรภ์ ครั้นจวนจะถึงกำหนดคลอด พระอินทร์นึกรำพึงว่า นางเปนมนุษย์คลอดลูกผิดกับเทวดา ถ้าให้คลอดบนสวรรค์เกรงจะเปนอันตราย จึงพานางลงมายังมนุษโลก นฤมิตรพลับพลาขึ้นที่ป่าไผ่แห่งหนึ่งให้เปนที่อยู่ แล้วเรียกเหล่าเทพบุตรเทพธิดาซึ่งอยู่ตามรุกขพิมานให้มาช่วยกันพิทักษ์รักษาจนนางคลอดลูก ลูกนั้นเปนธิดามีกลิ่นหอมติดตัวมาแต่กำเนิด พระอินทร์จึงให้มีนามว่านางยอพระกลิ่น พระอินทร์เลี้ยงลูกอยู่กับนางเกษนีได้ ๗ วันนึกเปนห่วงเมืองสวรรค์ เกรงว่าถ้ารู้ไปถึงพวกอสูรว่าพระอินทร์ไม่อยู่ก็จะพากันกำเริบมาเบียดเบียฬเทวดา ครั้นจะพาลูกไปเลี้ยงบนสวรรค์ ลูกก็เปนทารกอย่างมนุษย์ จะขึ้นไปร้องอ้อนอื้ออึงให้เกิดรังเกียจของเหล่าเทวดา จึงนฤมิตรอาภรณ์เครื่องทิพย์ให้แก่ลูกแล้วพาไปไว้ในปล้องไม้ไผ่สีสุกลำหนึ่งในป่านั้น สาปสรรไว้ว่าถ้าผู้ใดมิใช่คู่ครองของนาง ยอพระกลิ่น ถึงจะมาพบแลมาตัดไม้ลำนั้นก็อย่าให้ตัดได้ ต่อใครมีบุญญาภินิหารสมควรจะเปนคู่ครองของนางจึงให้พบแลได้นางไป ครั้นฝากลูกเสร็จแล้วพระอินทร์ก็พานางเกษนีกลับไปอยู่บนสวรรค์อย่างเดิม
ครั้งนั้นท้าวพิไชยนุราชครองเมืองอยุธยากับนางจันทรมเหษี มีราชบุตรองค์หนึ่งทรงนามว่าพระมณีพิไชยพอกำลังรุ่นหนุ่ม วันหนึ่งพระมณีพิไชยออกไปประพาศป่า เทวดาดลใจให้ไปพักแรมอยู่ในป่าไผ่ที่พระอินทร์ฝากนางยอพระกลิ่นไว้ พระมณีพิไชยฝันไปว่ามีดอกไม้เมืองสวรรค์ตกลงมายังที่บรรธมเธอได้ดอกไม้นั้นไว้ กลิ่นหอมรื่นชื่นใจยิ่งนัก ครั้นตื่นขึ้นลมพัดมาแต่ป่าพากลิ่นหอมอย่างดอกไม้ในฝันซํ้ามาอิกก็ยิ่งคิดพิศวง พอรุ่งเช้าพระมณีพิไชยจึงพาพวกคนสนิทเที่ยวค้นไปในป่าจนถึงกอไผ่ที่นางยอพระกลิ่นอยู่ เห็นมีไม้ไผ่ลำใหญ่ปลาดกว่าเพื่อนอยู่ลำหนึ่ง นึกว่าคงจะมีของสำคัญอยู่ในนั้นเปนมั่นคง จึงสั่งพวกคนสนิทที่ติดตามไปด้วยให้ช่วยกันตัดไม้ไผ่ลำนั้นมาดู พวกคนสนิทตัดฟันไม่เข้าพากันครั่นคร้ามว่าจะเปนไม้ผีสิง พระมณีพิไชยจึงเข้าไปพิจารณาดูเองก็ไปได้กลิ่นหอมที่ไม้นั้นอิก จึงอธิฐานว่าถ้าจะได้ของสำคัญที่อยู่ในลำไม้ไผ่นั้นขอให้ฟันไม้ขาด แล้วเอาพระขรรค์ฟันลำไม้ไผ่ไม้ก็ขาด แลเห็นนางยอพระกลิ่นอยู่ในปล้องไม้นั้น กำลังรุ่นสาวรูปทรงโสภา พระมณีพิไชยก็นึกรักในทันใด จึงไต่ถามว่าเหตุใดนางจึงไปอยู่ในปล้องไม้เช่นนั้น แต่นางยอพระกลิ่นกำลังตกใจไม่ตอบประการใด พระมณีพิไชยจึงอุ้มนางขึ้นวอพากลับมายังพลับพลา แล้วบอกให้นางทราบว่าตัวเปนลูกพระยามหากระษัตริย์ออกไปเที่ยวป่า เกิดนิมิตรฝันแลได้กลิ่นหอมจึงได้ตามไปจนพบนาง นางก็เล่าเรื่องของนางให้ฟังตามเหตุการณ์ที่เปนมา จนพระอินทรเอามาฝากไว้ที่ในปล้องไม้ไผ่ พระมณีพิไชยได้ฟังก็ยิ่งรักใคร่นาง ฝ่ายนางก็รักตอบพระมณีพิไชยด้วยเห็นว่าบุพเพสันนิวาศบังเอินให้ได้ประสบพบกัน พระมณีพิไชยจึงพานางยอพระกลิ่นเข้าไปอยู่ด้วยกันที่ปราสาทในวัง แต่เกรงพระบิดามารดาจะกริ้วว่าไปหาเมียแต่โดยลำพังจึงหาทูลความให้ทราบไม่
ครั้งนั้นพระเจ้ากรุงจีนมีราชธิดาอยู่ ๗ นาง ได้แต่งให้มีคู่ครองไปแล้ว ๖ นาง แต่นางผู้เปนน้องน้อยก็ยังหามีคู่ครองไม่ แลชนนีของนางนั้นเปนพี่ของนางจันทรมเหษีท้าวพิไชยนุราช พระเจ้ากรุงจีนได้ทราบว่า ท้าวพิไชยนุราชกับนางจันทรมีราชบุตรรุ่นหนุ่มยังไม่มีชายา จึงให้ทูตเชิญราชสาสน์ไปยังเมืองอยุธยา ขอพระมณีพิไชยไปเปนราชบุตรเขย ท้าวพิไชยนุราชกับนางจันทรได้ทราบราชสาสน์ก็มีความยินดี ด้วยหมายว่าพระมณีพิไชยยังเปนโสดอยู่ จะได้เปนราชบุตรเขยพระเจ้ากรุงจีนมีเกียรติยศกำลังวังชามาก จึงรับแก่ทูตจีนว่าจะถวายพระมณีพิไชยเปนราชบุตรเขยตามประสงค์ของพระเจ้ากรุงจีน แลจะให้ไปแต่งงานในเดือน ๙ เมื่อท้าวเธอได้รับแก่ทูตจีนแล้วจึงมีรับสั่งให้หาพระมณีพิไชย หมายจะบอกให้ทราบข่าวดีที่จะได้เปนราชบุตรเขยพระเจ้ากรุงจีนนั้น ฝ่ายพระมณีพิไชยได้ทราบข่าวระแคะระคายอยู่ว่าพระเจ้ากรุงจีนให้ทูตมาขอเปนราชบุตรเขย นึกคาดว่าพระบิดาคงจะเรียกไปว่ากล่าวให้ยินยอมพร้อมใจด้วย พระมณีพิไชยกำลังรักนางยอพระกลิ่น กลัวจะต้องถูกบังคับให้ทิ้งนางก็บอกป่วยเสียไม่ขึ้นไปเฝ้า ท้าวพิไชยนุราชกับนางจันทรสำคัญว่าราชบุตรประชวรจริงก็พากันลงไปเยี่ยม จึงไปเห็นนางยอพระกลิ่น เมื่อท้าวพิไชยนุราชได้ไต่ถามทราบเรื่องของนางก็เกิดเมตตาปรานี เห็นควรจะให้เปนชายาของพระมณีพิไชย แต่ส่วนนางจันทรนั้นนึกรังเกียจ ด้วยอยากจะให้พระมณีพิไชยได้เปนราชบุตรเขยพระเจ้ากรุงจีน เกรงว่าถ้าพระเจ้ากรุงจีนรู้ว่าพระมณีพิไชยมีเมียอยู่แล้วก็จะไม่ยกราชธิดาให้ จึงทูลทัดทานท้าวพิไชยนุราช ๆ หาฟังไม่ ว่านางยอพระกลิ่นเปนเมียอยู่เมืองนี้ จะไปเกี่ยวข้องขัดขวางอันใดกับเมียในเมืองจีน แล้วท้าวเธอก็อนุญาตให้พระมณีพิไชยอยู่กับนางยอพระกลิ่นต่อไป
ฝ่ายนางจันทรยังไม่หายรังเกียจเกลียดชังนางยอพระกลิ่นอยากจะใคร่กำจัดเสีย จึงคิดว่านางยอพระกลิ่นนี้แต่เดิมจะเปนลูกสาวพระอินทรจริงฤๅอย่างไรก็ตาม เรื่องราวของนางไม่มีใครได้รู้เห็น เชื่อฟังแต่ตามคำของนางอย่างเดียว ถ้าคิดกลอุบายให้มีเค้าเงื่อนว่านางเปนยักขินีผีกระสือคนทั้งหลายก็เห็นจะเชื่อ เพราะพระมณีพิไชยไปได้มาจากในป่า คงจะกำจัดนางยอพระกลิ่นได้สมประสงค์ คิดดังนี้แล้วนางจันทรจึงฆ่าแมวที่เลี้ยงไว้เสียตัวหนึ่ง แล้วลอบลงไปยังปราสาทพระมณีพิไชยในเวลาดึก พระมณีพิไชยกับนางยอพระกลิ่นกำลังนอนหลับ นางเอาหางแมวเหน็บไว้ที่มวยผม แลเอาเลือดแมวป้ายไว้ที่ปากนางยอพระกลิ่น แล้วกลับคืนมายังที่อยู่ของตนทำมารยาปลุกพวกสาวใช้ขึ้นบอกว่า เมื่อแต่กี้มียักษ์ขินีฤๅผีกระสืออะไรอย่างหนึ่งลอบขึ้นมาจับแมวกิน พเอิญนางตื่นขึ้นผีนั้นก็วิ่งหนีไปต่อหน้า เปนผีผู้หญิงดูรูปร่างคล้าย ๆ กับนางคนที่พระมณีพิไชยไปได้มาจากป่า ว่าแล้วนางก็ชวนพวกเถ้าแก่สาวใช้จุดคบเพลิงลงมายังปราสาทพระมณีพิไชย ปลุกพระมณีพิไชยกับนางยอพระกลิ่นขึ้นแล้วแกล้งถามว่า เมื่อแต่กี้มีผีกระสือขึ้นไปจับแมวกินแล้ววิ่งหนีมาทางปราสาทนี้ได้เห็นบ้างฤๅไม่ พระมณีพิไชยกับนางยอพระกลิ่นต่างทูลว่านอนหลับอยู่ทั้ง ๒ คนจนเสด็จมาปลุกจึงตื่นขึ้น ผีจะมาทางนี้ฤๅไปทางไหนหาได้เห็นไม่ นางจันทรทำเปนพึ่งเห็นเลือดแมวกับหางแมวที่ติดอยู่กับตัวนางยอพระกลิ่น แล้วแกล้งมารยาตกใจถามว่า นี่อย่างไรปากจึงเปื้อนเลือดแลเอาหางแมวเหน็บผมไว้อย่างนี้ นางยอพระกลิ่นก็มิอาจจะชี้แจงเหตุผลต้นปลายได้ นางจันทรจึงลงเอาว่านางยอพระกลิ่นเปนผีกระสือ คนที่อยู่ทั้งนั้นก็พากันเชื่อ แม้พระมณีพิไชยทั้งรักทั้งเสียดายนางก็มิรู้ที่จะแก้ไขประการใด ด้วยข้อพิรุธของนางปรากฎชัดเจนนัก นางจันทรจึงถามพระมณีพิไชยว่า เมื่อเมียกลายเปนผีกระสือเช่นนี้จะว่าอย่างไร พระมณีพิไชยก็ได้แต่ทูลว่าสุดแล้วแต่พระแม่เจ้าจะโปรด นางจันทรจึงให้สาวใช้ช่วยกันจับเอานางยอพระกลิ่นใส่ในหีบหามออกมาจากวังไปแต่เวลาเช้าตรู่ สั่งให้พวกขอเฝ้าเอาไปฝังเสีย แต่พวกขอเฝ้าไม่รู้เหตุผลต้นปลาย รู้แต่ว่าคนในหีบยังเปนอยู่ก็ไม่กล้าฝัง จึงเอาหีบไปทิ้งไว้ที่ในป่าแล้วก็พากันกลับมา
ขณะนั้นเกิดบันดาลร้อนอาศน์พระอินทร์ ส่องทิพเนตรดูรู้ว่านางยอพระกลิ่นผู้เปนธิดาต้องตกยากถึงสาหัส จึงลงมาช่วยนางยอพระกลิ่น นางเล่าเรื่องทั้งปวงให้พระอินทรทราบ พระอินทร์ก็โกรธนางจันทรแล้วเลยขัดเคืองพระมณีพิไชยว่าหลงเชื่อแม่ไม่ช่วยแก้ไข จึงแปลงนางยอพระกลิ่นให้เปนพราหมณ์ สอนเวทมนต์ให้มีฤทธิ์แลให้พระขรรค์ไว้สำหรับตัว และนฤมิตรศาลาอาศรมให้อยู่ในป่าที่ใกล้เมืองอยุธยา บอกเจ้าพราหมณ์ว่าจะให้แก้แค้นแม่ผัวให้จงได้
เรื่องมณีพิไชยตอนต้นมาต่อตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลครตรงนี้
พระราชนิพนธ์เรื่องมณีพิไชย
ตอนพราหมณ์ยอพระกลิ่นขอพระมณีพิไชยไปเปนทาษ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันทรเทวีศรีใส
อินทรามาเข้าดลใจ	พเอิญให้ร้อนรนพ้นปัญญา
คิดจะใคร่ไปสรงชลธี	ยังที่ฉนวนน้ำประจำท่า
ชวนฝูงกำนัลในไคลคลา	ลีลามาสู่ตำหนักแพ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
ร่าย
๏ ครั้นถึงจึงลงสรงสนาน	กับบริวารข้าสาวชาวแม่
หัวระริกซิกซี้กันซ้อแซ้	ชุมแช่ชลธารสำราญใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงฉิ่ง เจรจา
๏ นางจันทรทอดทัศนา	เห็นดอกบัวลอยมาในน้ำไหล
ไม่แจ้งว่างูร้ายอยู่ภายใน	ครั้นเข้ามาใกล้ก็หยิบเอา
กลิ่นหอมรวยรื่นชื่นอารมณ์	นางเชยชมดมแล้วดมเล่า
แซมมวยเล่นลองต้องเบาเบา	งูงอดตอดเอาพระเศียรนาง
พิศม์สงกลัดกลุ้มคลุ้มจิตร	ดังหนึ่งชีวิตรจะจากร่าง
ขึ้นมาบนฉนวนครวญคราง	นวลนางซอนซบสลบลง
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	กำนัลนางต่างคนตลึงหลง
บ้างเข้าประคองต้ององค์	เห็นโฉมยงแน่นิ่งไม่ติงกาย
บ้างว่างูขบสลบไป	ทำกะไรกะนี้จึงจะหาย
บ้างวิ่งไปถึงโรงฝีพาย	หาหมอผู้ชายก็ไม่มี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บรรดาข้าหลวงทั้งปวงนั้น	ต่างตระหนกอกสั่นขวัญหนี
เข้ากลุ้มอุ้มองค์เทวี	พาไปยังที่พระบรรธม
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เถ้าแก่ท้าวนางต่างตกใจ	อลหม่านอกไหม้ไส้ขม
บ้างไปเรียกขอเฝ้าเจ้ากรม	บ้างขึ้นมาบังคมทูลคดี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพิไชยนุราชเรืองศรี
ครั้นรู้ก็รีบจรลี	พระมณีพิไชยก็ไคลคลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ นั่งลงทรงลูบปฤษฎางค์	กายนางเย็นฉ่ำดังน้ำท่า
ตกใจสำคัญว่ากัลยา	มอดม้วยมรณาก็จาบัลย์
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ จึงตรัสสั่งลูกรักให้เร่งหา	หมองูเข้ามาขมีขมัน
ใครแก้ไขให้หายจะรางวัล	แพรพรรณเงินทองล้วนของดี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระโอรสรับสั่งใส่เกษี
มาหาหมอวุ่นวิ่งเปนสิงคลี	อึงมี่ตึงตังทั้งวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ มดหมอแก้ไขก็นักหนา	นางจะฟื้นคืนมาก็หาไม่
จึงให้ตีฆ้องร้องป่าวไป	หมองูอยู่ที่ไหนเอาตัวมา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
ลาวปีนตลิ่ง
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าพราหมณ์น้อยละห้อยหา
นั่งอยู่ยังบรรณศาลา	เห็นเขามาร้องป่าวก็เข้าใจ
ชรอยท่านแม่ผัวตัวอิจฉา	บาปหนางูขบสลบไสล
เหมือนคำโกสีย์ที่สาปไว้	สมน้ำหน้าสาใจนางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นหยุดเสียงฆ้องก็ร้องถาม	ถ้อยความอะไรขาว่าเมื่อกี้
เชิญแวะมาหาข้าข้างนี้	เล่าคดีให้ฟังมั่งเปนไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาฟังพราหมณ์ถามไถ่
จึงบอกว่ามเหษีของท้าวไท	งูขบสลบไปไม่ฟื้นองค์
หมองูเอายาทาถวาย	ก็ไม่คลายสักนิดที่พิศม์สง
ถ้าใครแก้ฟื้นคืนคง	พระองค์จะให้ทองเท่าลูกฟัก
เข้าใจมั่งฤๅพ่อเปนหมองู	ชีพราหมณ์ความรู้มักแหลมหลัก
ปากเปราะเราะรายมาทายทัก	จะรับรักษาได้ฤๅไรนา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ยิ้มพลางทางว่า
ข้าเจ้าเปนหมองูรู้มนตรา	จะรักษาก็ได้เปนไรมี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังถ้วนถี่
จึงว่าขอเชิญเจ้าพราหมณ์ชี	ไปรักษามเหษีท้าวไท
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์กล่าวแกล้งแถลงไข
เท้าข้าป่วยเจ็บเปนเหน็บไป	เดินเหินไม่ได้ณเสนา
ท่าทางกลางดงก็กันดาร	แม้นท่านจะให้ไปรักษา
จงไปทูลอาการพระผ่านฟ้า	ให้เอาวอออกมารับเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีดีใจใครจะเท่า
ซักไซ้ได้ความตามลำเนา	แล้วกลับเข้าบุรีเร็วพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงทูลแถลงแจ้งความ	ข้าไปพบเจ้าพราหมณ์ในไพรสัณฑ์
เปนหมองูรู้จบครบครัน	หยูกยาว่าขยันเคยทดลอง
จะพามาด้วยก็ป่วยท้าว	เดินก้าวไม่ถนัดขัดข้อง
สั่งมาว่าจะขอเอาวอทอง	ไปรับรองจึงเจ้าจะเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพิไชยนุราชนาถา
ได้ฟังจึงสั่งเสนา	อย่าช้าเร่งรัดกันบัดนี้
วอทองของกูที่ทำใหม่	จงเอาไปให้เจ้าพราหมณ์ขี่
เชื้อเชิญพูดจาให้จงดี	รับเจ้าพราหมณ์ชีเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกษา
มาจัดแจงแต่งวอช่อฟ้า	เสร็จแล้วก็พากันคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงบอกแก่เจ้าพราหมณ์	เล่าความจะแจ้งแถลงไข
บัดนี้พระองค์ทรงภพไตร	สั่งให้มารับฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
จรเข้หางยาว
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์เพราเพริศเฉิดฉัน
ในจิตรคิดจะใคร่จรจรัล	ไปประสบพบกันกับผัวรัก
แต่เมียพลัดพรากจากมา	พระจะแสนโศกาเพียงอกหัก
วันนี้เข้าไปได้พบภักตร์	จะรู้จักเมียบ้างฤๅอย่างไร
คิดคนึงถึงความเสนหา	จะอดกลั้นโศกามิใคร่ได้
เห็นเขาแลดูอดสูใจ	ทำเมียงเมินเดินไปในศาลา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ อาบน้ำชำระสระสรวย	หวีผมเกล้ามวยแล้วนุ่งผ้า
มาขึ้นวอสุวรรณมิทันช้า	ทั้งสี่เสนาก็นำไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงปราการกั้นชั้นสอง	จึงลงจากวอทองผ่องใส
เถ้าแก่ท้าวนางข้างใน	ออกไปรับเจ้าพราหมณ์ให้ตามมา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระมณีพิไชยใฝ่ฝันหา
เห็นโฉมเจ้าพราหมณ์งามโสภา	กิริยารูปร่างเหมือนนางเมีย
แล้วจะเปนยอพระกลิ่นเมียพี่	ที่พระชนนีขับเสีย
ร้อนอกหมกไหม้ดังไฟเลีย	สำคัญคิดว่าเมียก็เข้ามา
แย้มยิ้มหยอกยุดฉุดข้อมือ	ไปไหนน้อยฤๅพึ่งเห็นหน้า
พิศวงหลงใหลไขว่คว้า	อนิจาถอยหนีพี่ไย
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ปัดกรค้อนให้
แลสบหลบเนตรภูวไนย	แย้มยิ้มละไปไปมา
คิดคนึงถึงความเมื่อยามรัก	สงสารพระทรงศักดิเปนนักหนา
ชลเนตรคลอคลองไนยนา	เมียงเมินภักตราไม่พาที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีพิไชยโฉมศรี
จึงกุมกรเจ้าพราหมณ์จรลี	มานั่งเหนือแท่นที่อันเดียวกัน
คิดพะวงสงไสยอยู่ไม่วาย	เหมือนลม้ายยอพระกลิ่นเมียขวัญ
จะใคร่รู้ข้อขำสำคัญ	จึงถามไถ่ไปพลันทันที
นามกรของเจ้านั้นชื่อไร	อย่าใส่ไคล้ย้อนยอกจงบอกพี่
สุริวงศ์พงศ์เผ่าของเจ้ามี	ฤๅกำเนิดเกิดที่แห่งใด
อันถิ่นฐานบ้านช่องน้องรัก	แรกเริ่มเดิมสำนักอยู่ที่ไหน
บอกพี่เถิดเจ้าพราหมณ์อย่าขามใจ	เหตุไรมาอยู่ที่ศาลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ยิ้มเยื้อนเบือนหน้า
เสแสร้งแกล้วกล่าววาจา	พระอย่ากินแหนงแคลงใจ
ตัวข้าชื่อว่าอาริยพราหมณ์	ขนานนามตามสังเกตเพศไสย
บิดรมารดาข้าบรรไลย	แต่อายุข้าได้สิบปี
จึงเที่ยวสัญจรซอนซอก	อยู่บ้านนอกปลายแดนกรุงศรี
เรียนวิชาหาครูความรู้ดี	แล้วมาอยู่ยังที่ศาลา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนิ่งฟังให้กังขา
ถ้อยคำน้ำเสียงจำนรรจา	เหมือนเสียงแก้วแววตาของพี่ชาย
ขนงเนตรเกษแก้มแย้มเยื้อน	ลม้ายเหมือนยอพระกลิ่นโฉมฉาย
กิริยาพาทีก็ขวยอวย	ผิดชายนักหนาน่าอัศจรรย์
ถอยถดขยดเข้านั่งชิด	ทอดสนิทติดใจใฝ่ฝัน
จะใคร่ดูให้รู้สำคัญ	เปนไรนั่นกลิ่นอายก็หายไป
นิ่งนึกตรึกถวิลยังกินแหนง	จึงแสแสร้งแกล้งกล่าวถามไถ่
ยามร้อนผ้าผ่อนเจ้าห่มไย	ซื้อฤๅใครให้จึงได้มา
เนื้อหนังดีหนอจะขอชม	เจ้าพราหมณ์ห่มสมตัวนักหนา
ฉุดชิงชายสไบไขว่คว้า	ไนยนาแลลอดสอดดู
ไม่เห็นแยบคายก็อายใจ	ทอดถอนใจใหญ่แล้วยิ้มอยู่
แก้เก้อนั่งกัดปูนพลู	อดสูแก่ใจไม่เจรจา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ยิ้มพลางทางว่า
ผ้าของข้านี้ที่ห่มมา	ไปรักษาคนไข้เขาให้ปัน
ไม่เคยพบผ้าฤๅเอามือหยิบ	มิใช่ว่าผ้าทิพย์ผ้าสวรรค์
ประเพณีชีพราหมณ์พรหมจรรย์	ห่มผ้ามากระนั้นตามธรรมเนียม
ข้าเจ้านี้ฤๅคนซื่อตาย	ไม่รู้ทำแยบคายอายเหนียม
เปนคนโง่เง่าไม่เท่าเทียม	สงบเสงี่ยมอยู่ตามพราหมณ์ชี
อย่าทำลามลวนหาควรไม่	สบัดกรค้อนให้แล้วลุกหนี
ไปรับมาให้รักษาชนนี	ก่นแต่เฝ้าเซ้าซี้รำคาญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนึกพะวงสงไสย
ดำเนินเดินตามเจ้าพราหมณ์ไป	รอเรียงเคียงไหล่ชำเลืองดู
จึงว่าตัวเจ้าก็เปนชาย	ไม่พอที่จะอายอดสู
หามาจะให้ปัดพิศม์งู	จงทำตามความรู้ที่เรียนไว้
เครื่องเทศเครื่องไทยอะไรมั่ง	พี่จะสั่งให้เขาเอามาให้
เหมือนหนึ่งกันเองอย่าเกรงใจ	จะต้องการสิ่งไรจงบอกเรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ว่าร้อนใจไปไยเล่า
เครื่องเทศสมุนไพรก็ไม่เอา	ข้าเจ้าจะให้หายด้วยวิทยา
แม้นพระมารดาฟื้นคืนคง	พระองค์จะให้อะไรข้า
จงให้ความสัตย์สัญญา	ต่อหน้าทั้งปวงเปนพยาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีพิไชยจึงว่าขาน
แม้นรักษาหายไม่วายปราณ	จะทดแทนคุณท่านให้ถึงใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เจ้าเอยเจ้าพราหมณ์	ทั้งนี้ก็ตามอัชฌาไศรย
น้องรักจักประสงค์สิ่งใด	พี่จะหาให้ดังใจนึก
ฤๅจะใคร่ได้เมียที่สาวสาว	ขาวขาวดีดีมีไม่ตรึก
สมบัติวัตถาโอฬารึก	จงเลือกนึกเอาตามชอบใจ
เว้นแต่ดาวเดือนดอกฟ้า	นอกนั้นพี่ยาจะหาให้
เงินทองของเข้าจงเอาไป	สิ่งไรสารพัดไม่ขัดกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์สำรวลสรวลสันต์
จึงตอบว่าเงินทองของทั้งนั้น	ข้าเปนพราหมณ์พรหมจรรย์ไม่ชอบใจ
ถ้าพระจะยอมไปเปนข้า	จึงจะรับรักษามารดาได้
ครูข้ากำชับบังคับไว้	มิให้เอาสินบนเงินทอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีได้ฟังก็เศร้าหมอง
นิ่งนึกดำริห์ตริตรอง	ดูทำนองโฉมงามเจ้าพราหมณ์นี้
จะเปนยอพระกลิ่นดอกกระมัง	จึงจำเภาะเจาะจังเอาตัวพี่
แก้วแหวนเงินทองล้วนของดี	สาวสรรค์สัตรีไม่ชอบใจ
จำจะยอมถ่อมตัวเปนทาษา	ตามไปถึงศาลาที่อาไศรย
จะเปนชายฤๅหญิงยังกริ่งใจ	ก็จะได้สำคัญเปนมั่นคง
คิดพลางทางว่ากับเจ้าพราหมณ์	พี่จะตามใจน้องต้องประสงค์
จงช่วยชุบชีวาตม์มาตุรงค์	ให้ฟื้นคืนคงเปนมา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ได้ฟังก็หรรษา
ชวนองค์พระมณีลีลา	เข้ามาสู่สถานพระมารดร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงหยิบเอาหมากมาสามคำ	เศกทำตามที่โกสีย์สอน
สำรวมจิตรใจให้แน่นอน	ประนมกรมัสการอ่านมนต์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
เชื้อ
๏ โอมอสรพิศม์ฤทธิ์กล้า	งูทับสมิงคลาเปนต้น
งูเห่างูงอดตอดคน	ก้นขบจงอางขว้างค้อน
พระอินทร์ตรัสใช้ให้กูมา	ร้องเรียกร้องหาอย่าซุ่มซ่อน
ตัวใดที่ขบนางจันทร	เร่งมาสูบถอนเอกพิศม์ไป
แม้นช้าจะใช้ให้จักรเพ็ชร	ตัดหัวขาดเด็ดไม่อยู่ได้
อ่านจบเจ็ดคาบกำราบไป	บัดใจงูร้ายก็เลื้อยมา
ฯ ๖ คำ ฯ คุกภาษ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระมณีตระหนกตกประหม่า
สิ้นสติตกใจภาวนา	กลัวงูหูตาเหลือกลาน
ร้องเรียกเจ้าพราหมณ์ให้ช่วยด้วย	พี่จะม้วยชีวังสังขาร
น้อยฤๅนั่นมันเลิกพังพาน	ไม่ได้การแล้วจะไปข้างไหนดี
ฝ่ายฝูงสาวสรรค์กำนัลใน	ตกใจตัวสั่นขวัญหนี
ร้องกรีดหวีดวิ่งเปนสิงคลี	อึงมี่ไปทั้งวังใน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าพราหมณ์ชีศรีใส
จึงร่ายพระเวทอันเรืองไชย	เป่าไปได้ครบสามครา
งูเห่าเข้าสูบเอาพิศม์สง	โดยดังจำนงปราถนา
แล้วเลื้อยหายไปมิได้ช้า	กัลยาค่อยรู้สึกองค์
ฯ ๔ คำ ฯ รัว
๏ เจ้าพราหมณ์จึงสั่งไปทันใด	เร่งให้เอาน้ำมาโสรจสรง
สุคนธาลูบไล้ชโลมลง	นางโฉมยงคงคืนฟื้นกาย
ฯ ๒ คำ ฯ สาธุการ เจรจา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพิไชยนุราชฤๅสาย
พิศโฉมเจ้าพราหมณ์งามเพริศพราย	เหมือนลม้ายเทวีศรีสะใภ้
หน้าตาจิ้มลิ้มยิ้มแย้ม	สองแก้มนวลลอกดังปอกไข่
จึงตรัสแก่พระมณีพิไชย	เหมือนเมียเจ้ากะไรไม่ผิดเพี้ยน
เอวองค์อรชรอ้อนแอ้น	แขนแมนรูปร่างเหมือนอย่างเขียน
กิริยามารยาตรแนบเนียน	พระพินิจพิศเพียนไม่วางตา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ แล้วมีบัญชาว่าไป	เจ้าพราหมณ์ได้มีคุณหนักหนา
อยู่ด้วยพ่อเถิดอย่าไคลคลา	บิดาจะเลี้ยงเปนโอรส
สาวสรรค์กัลยาจะหาให้	อย่าพะวงสงไสยพ่อไม่ปด
เข้าของนองเนืองเครื่องยศ	ขอเชิญโอรสครอบครอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์นบนิ้วทูลสนอง
โภไคยไอสูรย์มูลมอง	แก้วแหวนเงินทองไม่ต้องการ
พระมณีพิไชยได้สัญญา	จะยอมไปเปนข้ากระหม่อมฉาน
อย่าให้เสียสัตย์ปัฏิญาณ	จะขอรับประทานเอาตัวไป
ว่าแล้วเข้าไปในที่	เฝ้าพระชนนีศรีใส
จึงบังคมทูลถามความใน	เขาเลื่องฦๅอื้อไปทั้งภารา
ก็มิใช่กลการของชีพราหมณ์	แต่มีความสงไสยอยู่นักหนา
นึกแหนงจะใคร่แจ้งกิจจา	พระมารดาจงเล่าให้เข้าใจ
ไหนว่ายอพระกลิ่นนั้นกินแมว	จริงแล้วเหมือนฦๅฤๅไฉน
สับปลับก็จะกลับตายไป	ลูกช่วยไม่ได้พระมารดา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันทรร้อนใจเปนนักหนา
ครั้นจะไม่แจ้งอรรถดังสัจจา	ก็กลัวว่าจะตายวายชีวิตร
แต่เหลียวหน้าเหลียวหลังกะทั่งไอ	ลอายใจอิดเอื้อนเบือนบิด
ค่อยขยดเข้าไปให้ชิด	แล้วสกิดบอกความเจ้าพราหมณ์ไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เดิมเอยเดิมที	พระมณีลูกยาไปป่าใหญ่
ได้นางคนหนึ่งในปล้องไม้	หลงใหลพิศวาศเทวี
กรุงจีนให้มีราชสาร	ไปแต่งการกับลูกสาวศรี
พระมณีพิไชยไม่ไยดี	รักเมียข้างนี้อยู่มิไป
แม่กลัวกรุงจีนจะโกรธา	ยกมารบพุ่งเอากรุงใหญ่
จึงแกล้งทำแยบยนต์กลใน	พาโลลูกสใภ้ด้วยมารยา
เอาเลือดวิฬาร์ทาปากนาง	ตัดหางแซมใส่ในเกษา
แล้วขับไล่ไปเสียจากภารา	พาลผิดฤษยานางทรามไวย
แม่ทำชั่วน่าชังทั้งนี้	เพราะจะให้พระมณีมีเมียใหม่
บอกเจ้าตามจริงทุกสิ่งไป	อย่าให้แม่ม้วยชีวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพิไชยนุราชเรืองศรี
แอบองค์แฝงบังฟังคดี	ภูมีกริ้วกราดตวาดไป
ชิชะพระมเหษีเอก	ทำย้อนยอกโหยกเหยกอย่างนี้ได้
ใส่ถ้อยร้อยความลูกสใภ้	ช่างไม่สมเพชเวทนา
ขับเมียเขาพรากไปจากผัว	ทำตามใจตัวไม่ปฤกษา
ถึงกรุงจีนจะยกทัพมา	ก็สู้กันสิหนาไม่พรั่นใจ
ทั้งแก่กะนี้ไม่หนีเลย	มึงไม่เคยเห็นฝีมือฤๅไฉน
ชาติเจ๊กกินหมูจะสู้ไทย	โกฏิแสนแน่นไปก็ไม่กลัว
น้อยฤๅอีเถ้าเจ้าความคิด	ทุจริตอิจฉาขายหน้าผัว
เศกสรรปั้นน้ำเปนตัว	เอออะไรไม่กลัวเขานินทา
นั่นแลเทวดาจึงอาเภท	ปติเหตุงูขบสมน้ำหน้า
เจ้าพราหมณ์แก้ไขขึ้นไยนา	ให้มันม้วยชีวาสาแก่ใจ
พระพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	กระทืบบาทตัวสั่นมันไส้
ฉวยได้ไม้เรียวเลี้ยวไป	แล่นไล่ตีรันนางจันทร
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์พิดทูลผันผ่อน
นางได้รับผิดแล้วบิดร	ขอโทษโปรดก่อนอย่าโบยตี
เหตุนี้เพราะข้ามาไต่ถาม	นางจึงบอกออกความถ้วนถี่
จะเปนบาปเปนกรรมแก่พราหมณ์ชี	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพิไชยนุราชจึงร้องว่า
จะขอโทษมันไว้ไยนา	ชังน้ำหน้าตีเสียให้แทบตาย
เจ้าพราหมณ์ซ้ำวอนก็อ่อนจิตร	ได้คิดดุเดือดค่อยเหือดหาย
จึงว่ามันพาพ่อได้อาย	พอดีพอร้ายไปเมื่อไร
นี่หากพ่อเห็นแก่เจ้าพราหมณ์	ถ้าคนอื่นมาห้ามหาฟังไม่
ว่าแล้วทิ้งไม้เสียทันใด	ลงนั่งหอบหายใจไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าพราหมณ์น้อยเสนหา
จึงชวนพระมณีพี่ยา	เวลาเย็นแล้วจะด่วนไป
เปนห่วงบ่วงใยอะไรเล่า	ลูกเต้าเมียมีอยู่ที่ไหน
จะหนักหน่วงชักช้าอยู่ว่าไร	มาจะไปยังบรรณศาลา
ฯ ๔ คำ ฯ
สามเส้า
๏ เมื่อนั้น	พระมณีฟังความเจ้าพราหมณ์ว่า
ทอดถอนใจใหญ่ไปมา	แล้วผัดผาว่ากล่าววิงวอน
วันนี้เวลาก็สายัณห์	จงอยู่นอนด้วยกันสักคืนก่อน
ต่อรุ่งรางส่างแสงทินกร	จึงค่อยบทจรก็เปนไร
พี่จะให้ไพร่พลมนตรี	ออกไปส่งถึงที่อาไศรย
มรคาป่ากว้างทางไกล	จงขี่วอกลับไปเหมือนเมื่อมา
เขาจะได้ฦๅเล่าว่าเจ้าพราหมณ์	ขี่วอคนหามงามนักหนา
เปนหมองูรู้เวทมนตรา	จะซ้องสาธุการสำราญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์กล่าวแกล้งแถลงไข
ข้าเปนพราหมณ์ชีนี้ไซ้	จะนอนในรั้ววังไม่บังควร
เคยอยู่แต่ศาลาพนาเวศ	รักษาพรตตามเพศพระอิศวร
อย่าเฝ้าหน่วงหนักชักชวน	สายัณห์ตวันจวนจะด่วนไป
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์โศกศัลย์ไม่กลั้นได้
สงสารลูกน้อยกลอยใจ	จะต้องไปเปนข้าพราหมณ์ชี
จะกะตรกกะตรำลำบาก	อดอยากอยู่ในไพรศรี
ริ้นยุงบุ้งร่านใช่พอดี	ทุกทิวาราตรีจะตรอมใจ
ยากแค้นเพราะแทนคุณแม่	ความสัตย์เที่ยงแท้จะหาไหน
พลางกอดลูกยาโศกาไลย	สอึกสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	โฉมเจ้าพราหมณ์น้อยคอยท่า
เห็นสามกระษัตริย์โศกา	พิไรร่ำล่ำลาอาไลย
จึงแย้มเยื้อนเตือนองค์พระมณี	อย่าโศกีเศร้าสร้อยละห้อยไห้
แม้นรำฦกถึงสองท้าวไท	จึงกลับมาก็ได้เปนไรมี
ว่าแล้วถวายบังคมลา	บิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ผันภักตร์กวักเรียกพระมณี	อย่าเซ้าซี้มาไปด้วยกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีเศร้าสร้อยโศกศัลย์
บังคมลาสององค์ทรงธรรม์	แล้วจรจรัลเดินตามเจ้าพราหมณ์ไป
ฯ ๒ คำ ฯ ทยอย
โอ้ลาว
๏ เดินพลางมากลางมรคา	พระราชาทอดถอนใจใหญ่
โอ้ว่าเวรกรรมได้ทำไว้	จำไปเปนข้าเจ้าพราหมณ์ชี
อกเอ๋ยไม่เคยจะตกยาก	ลำบากเคืองข้องหมองศรี
ไม่รู้ใจนายร้ายฤๅดี	แล้วจะตีกันเล่นไม่เว้นวัน
ครั้นเจ้าพราหมณ์เหลียวมาทำหน้าม่อย	อุยหน่าหนามยอกน้อยไปฤๅนั่น
ทำนิ่วภักตร์ชักหนามฉับพลัน	ค่อยเหยียบยันโขยกเขยกมา
เห็นสุมทุมพุ่มไม้ในไพรชัฎ	เกรงกริ่งสิงสัตว์ที่ในป่า
เดินพลางทางนึกภาวนา	ร้องเตือนนายขาระวังตัว
ได้ยินเสียงสกุณีมี่ก้อง	ชนีเหนี่ยวไม้ร้องเรียกผัว
ใจหายกายสั่นอยู่รัวรัว	คิดกลัวผีสางปรางควาน
ดำเนินเดินตามเจ้าพราหมณ์ไป	เปลี่ยวเปล่าเศร้าใจในไพรสาณฑ์
ขึ้นเขาข้ามน้ำลำธาร	ดัดดั้นดงดาลเดินมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ชีมีใจหรรษา
มาถึงที่บรรณศาลา	จึงพาพระมณีเข้าไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเหนือเสื่อสาดลาดปู	ที่เคยอยู่นิทราอาไศรย
พิศภักตร์ภัศดาก็อาไลย	สงสารภูวไนยช่างไม่รู้
ครั้นจะลามลวนชวนชิด	ก็เกรงเดชโกสิตบิดาอยู่
แต่ยิ้มใหญ่ยิ้มน้อยชม้อยดู	คิดอดสูแสร้งกล่าวเปนมารยา
วันนี้เหนื่อยนักจักเอนหลัง	พระองค์จงนั่งระวังข้า
ต่อดึกหน่อยจึงค่อยนิทรา	แล้วหลับตานิ่งอยู่ดูท่วงที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีพิไชยเรืองศรี
ถ่อมตัวกลัวเกรงเจ้าพราหมณ์ชี	ปรนิบัติพัดวีให้นิทรา
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ นั่งพินิจพิศโฉมเจ้าพราหมณ์น้อย	แช่มช้อยน่ารักเปนนักหนา
พิศภักตร์ผ่องผิวโสภา	ดังจันทราทรงกลดหมดมลทิน
รูปทรงสารพัดไม่ขัดขวาง	เหมือนละม้ายคล้ายนางยอพระกลิ่น
นวลลอองสองแก้มดังลูกอิน	จะแย้มเยื้อนเหมือนสิ้นทุกสิ่งอัน
ฤๅจะเปนนวลลอองน้องแก้ว	เมียพี่คนนี้แล้วเปนแม่นมั่น
พลางขยดเข้าใกล้ใจผูกพัน	ลืมองค์หลงสำคัญว่ากัลยา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ค่อยยกพระหัดถ์สัมผัสต้อง	ยิ้มพลางทางมองดูหน้า
เห็นคล้ายลม้ายเหมือนไม่เคลื่อนคลา	พระราชาสร้วมสอดกอดรัด
ครั้นเจ้าพราหมณ์ถามมาว่าอะไร	ก็ตกใจแก้เก้อว่ายุงกัด
ทำเหลียวหลังเหลียวหน้าคว้าพัด	โบกปัดพัดวีไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ยิ้มละไมอยู่ในหน้า
ดูทำนองพระมณีพี่ยา	เห็นว่าจะจู่ลู่วู่วาม
จึงพลิกตัวถอยถดด้วยอดสู	ลุกขึ้นนั่งตั้งกระทู้ขู่ถาม
เอออะไรไม่ควรมาลวนลาม	เซ้าซี้ชีพราหมณ์เปนน่าชัง
ข้านี้มิใช่นายหม่อมฤๅ	ไม่นับถือยำเยงเกรงใจมั่ง
จะว่าโดยดีก็มิฟัง	ไม้เรียวจะลงหลังสักที
จงบรรธมเสียเถิดให้สำราญ	รำคาญวานอย่าจู้จี้
ว่าแล้วนิทราในราตรี	พระมณีพิไชยก็ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
๏ รุ่งเอยรุ่งราง	แสงทองส่องสว่างเวหา
เจ้าพราหมณ์นิ่งนึกตรึกตรา	จะลองใจภัศดาสามี
ท้าวเธอจะสัตย์ซื่ออยู่ฤๅไม่	ฤๅจะเปนไฉนให้รู้ที่
คิดพลางทางว่าไปทันที	นี่แน่พระมณีสุริวงศ์
วันนี้ตัวข้าจะคลาไคล	ออกไปหิมวาป่ารหง
เที่ยวหายาหยูกในแดนดง	พระองค์จงอยู่เฝ้าศาลา
ข้าจะให้น้องสาวมาอยู่เพื่อน	เสือสางกลางเถื่อนดุนักหนา
สั่งเสียเสร็จสรรพกำชับกำชา	แล้วลงจากศาลาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ลัดแลงแฝงพุ่มพนาลี	มิให้พระมณีสงไสย
จึงร่ายเวทมัฆวานประทานไว้	จำแลงแปลงได้ดังใจปอง
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ชมตลาด
๏ รูปทรงคงเปนยอพระกลิ่น	งามสิ้นสารพัดไม่ขัดข้อง
ผิวพรรณโสภาดังทาทอง	ผัดหน้านวลลอองยองใย
นุ่งโกไสยพัตรผ้าทิพย์	ห่มสีทับทิมขลิบสุกใส
เข็มขัดประจำยามงามวิไลย	สอดใส่สร้อยสอิ้งพริ้งพราย
สวมกำไลใส่แหวนงูเพ็ชร์	แต่ละเม็ดค่าเมืองเรืองฉาย
อรชรอ้อนแอ้นกรีดกราย	ดำเนินเดินชายเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ ฉุยฉาย
ร่าย
๏ ครั้นใกล้ศาลาอาไศรย	จึงแอบแฝงพุ่มไม้ใบหนา
ชำเลืองแลลอดสอดตา	ดูองค์ภัศดาสามี
เห็นพระนั่งกอดเข่าเจ่าจุก	ทนทุกข์ทรมานหมองศรี
จึงเด็ดดอกบุบผามาลี	ทิ้งไปในที่ศาลา
แล้วลอบเอาไม้เข้าไปเคาะ	เสียงดังเกาะเกาะที่ริมฝา
กำทรายปรายซัดขึ้นหลังคา	แกล้งหลอนราชาให้ตกใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนึกพะวงสงไสย
อะไรนี่ผีสางฤๅอย่างไร	อกใจทึกทึกนึกภาวนา
ตัวสั่นเทาเทาหนาวสท้าน	แอบบานประตูนิ่งพิงฝา
ให้สยดสยองพองโลมา	ตกประหม่าหน้าซีดไม่สมประดี
แล้วแขงจิตรคิดมานะเหน็บรั้ง	ลูกผู้ชายจะมานั่งกลัวผี
ลุกขยับลับล่ออยู่หลายที	ภูมีย่างย่องไปมองดู
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ไม่เห็นสิ่งไรสงไสยนัก	เสียงเคาะกุกกักตระหนักหู
โปรยปรายทรายลงตรงกบทู	จะว่านกว่าหนูก็ผิดไป
เห็นจะเปนปิศาจปลาดจริง	เด็ดดอกไม้ทิ้งมาใหม่ใหม่
ยิ่งคิดคร้ามครั่นพรั่นใจ	เหลียวไปแลมาอยู่ช้านาน
แล้วกลับคืนเข้ามาศาลาไลย	อกใจไส้พุงพลุ่งพล่าน
ตั้งสติภาวนาสมาทาน	ปากบ่นลนลานไม่ลืมกลัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยอพระกลิ่นกลั้นยิ้มแย้มหัว
ในจิตรคิดจะใคร่ให้เห็นตัว	เย้ายั่วผัวเล่นจะเปนไร
คิดพลางย่างเยื้องจรลี	ออกจากที่สุมทุมพุ่มไม้ใหญ่
กรายเตร่กรีดเล็บเก็บดอกไม้	ใส่ไคล้ทำหลงตรงเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระมณีผันแปรแลหา
เห็นนางสาวสรรค์กัลยา	ทรงโฉมโสภาลาวรรณ
คิดพะวงสงไสยใครนี่หนอ	เหมือนนางยอพระกลิ่นดังแกล้งสรรค์
แก้มคางขนงเนตรเกษกรรณ	สารพันไม่ผิดสักนิดเดียว
พระนิ่งนึกตรึกไตรไปมา	เสนหาป่วนปั่นกระสันเสียว
งามลม่อมพร้อมพริ้งจริงเจียว	พิศวงหลงเหลียวไม่วางตา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วนึกกินแหนงแคลงความ	ฤๅน้องสาวเจ้าพราหมณ์กระมังหนา
สั่งไว้เมื่อจะไปจากศาลา	จะให้น้องสาวมาอยู่เพื่อนกัน
ชรอยนางนฤมลคนนี้	เปนน้องเจ้าพราหมณ์ชีแม่นมั่น
พี่ชายเขาจะโกรธทำโทษทัณฑ์	ตีรันเล่นเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
พระอุส่าห์เงือดงดสกดจิตร	มิได้คิดมุ่งมาดปราถนา
แกล้วทำสำรวมหลับตา	ก้มหน้านิ่งอยู่ไม่ดูไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยอพระกลิ่นกลั้นยิ้มมิใคร่ได้
จึงแกล้งแสร้งเสใส่ไคล้	เข้าไปในบรรณศาลา
ทำเปนไม่เห็นพระโฉมยง	หยุดยั้งนั่งลงที่ตรงหน้า
แกล้งขยดถดถอยหลังมา	ให้ใกล้หัดถ์ภัศดาจะดูที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนึกกลัวเอาตัวหนี
ถอยไปให้ห่างนางเทวี	ภูมีตริตรึกนึกใน
ฤๅจะเปนยอพระกลิ่นน้องรัก	ประหลาดนักกลิ่นอายหายไปไหน
จะเปนน้องของนายแล้วแน่ใจ	รูปร่างช่างกะไรเหมือนเมียเรา
นี่เกรงใจเจ้าพราหมณ์อยู่นักหนา	ถ้าว่าหาไม่ที่ไหนเล่า
ลำลำจะตระโบมโลมเล้า	แล้วได้คิดกอดเข่าเศร้าใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยอพระกลิ่นผินหลังเข้านั่งใกล้
ทำเปนมดกัดสบัดไบ	ล่อเล่นลองใจพระสามี
หันหลังให้กระทั่งถูกกาย	แล้วร้องกรีดหวีดว้ายน่าบัดสี
เอออะไรใครมานั่งอยู่ที่นี้	ฟ้าผี่เถิดไม่ทันเห็นเลย
ว่าพลางทางชม้ายชายหางตา	สบเนตรเชษฐาทำหน้าเฉย
จึงเสแสร้งแกล้งกล่าวภิปรายเปรย	อกเอ๋ยเปนน่าลอายใจ
เหตุผลอย่างไรไฉนนี่	เจ้าหนุ่มน้อยคนนี้มาแต่ไหน
ง่วงเหงาเจ่าจุกทุกข์ถึงใคร	ทำไมมาอยู่ในศาลา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีฟังนางพลางว่า
จะเล่าให้ฟังแต่หลังมา	แม่ข้างูขบสลบไป
เจ้าพราหมณ์ชีมีคุณไปรักษา	แก้ไขมารดาไว้ได้
ข้าจึงตามมาเปนข้าไท	ท่านใช้ให้เฝ้าศาลา
นั่งอยู่เมื่อกี้ผีหลอก	เด็ดดอกไม้ทิ้งแล้วเคาะฝา
ชรอยผีผู้หญิงมารยา	พอใจข้าแกล้งหยอกหลอกล้อ
นางสาวน้อยคนนี้อยู่ที่ไหน	จิตรใจแกล้วกล้านักหนาหนอ
เสือสางกลางไพรไม่ย่อท้อ	ธุระข้อไรเล่าเจ้าจึงมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยอพระกลิ่นกล่าวแกล้งแสร้งว่า
จะบอกความตามตรงอย่าสงกา	ตัวข้าเปนน้องเจ้าพราหมณ์ชี
พี่ข้ามาแวะสั่งไว้	ว่าจะไปเที่ยวป่าพนาศรี
กำชับกำชาให้ข้านี้	มาอยู่เพื่อนพี่ที่ศาลา
ผีสางกลางป่านี้ทายาด	พอใจหลอกคนขี้ขลาดนักหนา
ว่าพลางยิ้มลไมไปมา	แล้วชายตาแลดูภูวไนย
เห็นพระนั่งนิ่งไม่ติงกาย	ทำแยบคายขยดถดเข้าใกล้
ไฮ้น่าบัดสีนี่อะไร	เฝ้าดูคนไปได้ไม่วางตา
เจ้าข้าเอ๋ยไม่เคยพบเห็น	มายักคิ้วหยอกเล่นได้ต่อหน้า
ทำแสนงอนค้อนให้ด้วยมารยา	สมเพชเวทนาเปนน่าอาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนึกในใจหมาย
แม้นมิใช่น้องของนาย	นางนี้ดีร้ายตายราบเรา
คิดพลางทางว่านี่แน่นาง	อะไรช่างพาโลกันเปล่าเปล่า
ไม่เห็นไม่รู้เลยดูเอา	ข้ายักคิ้วหยอกเจ้าเมื่อไรมี
นั่งอยู่ดีดีที่ศาลา	เจ้ามานั่งเบียดเสียดสี
ไม่อดสูดูเอาเล่าเถิดซี้	ยิ่งหนียิ่งขยับตามมา
จะให้เปนอย่างไรไปอิกเล่า	จนข้าเจ้าถอยหลังกระทั่งฝา
คับแคบแทบจะตกศาลา	นี่เนื้อจะมาแกล้งกัน
เจ้าก็เปนสาวศรีพี่ก็หนุ่ม	ยังกำดัดกลัดกลุ้มหุนหัน
อย่าทำเซ้าซี้อย่างนี้อย่างนั้น	ลูกเมียข้ามันก็ไม่มี
ฉวยกะไรเพลี่ยงพล้ำสิรำคาญ	ข้าขี้คร้านเกี้ยวชู้จู้จี้
จะขุ่นเคืองเบื้องน่าเปนราคี	อยู่คนเดียวเถิดซีที่ศาลา
ตัวข้าจะอยู่ด้วยไม่ได้	จะลาไปอาบน้ำที่ตีนท่า
ทำไมมิให้ไคลคลา	มายื้อยุดฉุดคร่าไว้ว่าไร
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ หม่อมเอยหม่อมพี่	ช่างพาทีเชือนแชแก้ไข
อยู่ด้วยกันดีดีจะหนีไป	ทำไมมิให้ยุดยื้อ
พี่พราหมณ์ให้ข้ามาคุมตัว	หนีไปไม่ชั่วอยู่เราฤๅ
อย่าพักสำออยให้ปล่อยมือ	วิ่งตื๋อไปสิไล่เจ้าไม่ทัน
หม่อมเปนทาษาพึ่งมาใหม่	จะต้องคุมตัวไว้ให้มั่น
แม้นมีผู้ขายนายประกัน	เช่นนั้นแล้วข้าจะว่าไร
นั่งลงดีดีพี่อย่าดื้อ	จะต้องถูกผูกมือน้ำตาไหล
ดูดู๋ฮึดฮัดสบัดไป	ช่างไม่กลัวน้องของนาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อย่าเอยอย่าว่า	ตัวข้าไม่คิดหนีหาย
ถึงทั้งยากอย่างนี้ก็มีอาย	ไม่พักหาผู้ขายนายประกัน
เจ้าพราหมณ์ไปพาเอามาไว้	หวังจะให้ใช้สอยค่อยขยัน
ปรนิบัติวัตถากทุกวัน	โดยฉันเหมือนเช่นเปนข้าไท
ใช่จะมาพาให้หม่อมน้องสาว	สำหรับเล่นซักส้าวก็หาไม่
การอื่นจะใช้สอยไม่น้อยใจ	นี่อะไรเซ้าซี้ไปทีเดียว
ไม่ได้หลับได้ม่อยสักหน่อยหนึ่ง	หยิกทึ้งข่วนข้าจนขาเขียว
น้องนายคนนี้ดีจริงเจียว	ข้อแขงแรงเรี่ยวครันครัน
มายื้อยุดฉุดผู้ชายเช่นนี้	เห็นดีแก่ใจฤๅไรนั่น
เจ้าสาวพี่หนุ่มจะคุมกัน	เหมือนดินดำกำมะถันอยู่ใกล้ไฟ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ไม่เอยไม่รู้	จะเซ้าซี้มิให้อยู่ศุขได้
ใครใช้ให้มาเปนข้าไท	อย่าพักคิดติดใจไค้แคะ
จะเปนกะไรก็ให้เปน	จะลากลู่ถูเล่นกระนั้นแหละ
สาแก่ใจไม่เสงี่ยมเลียมและ	อย่าพักแกะไปเลยไม่วางมือ
ตัวข้าเปนน้องของนาย	จะล้อเล่นตามสบายไม่ได้ฤๅ
จะตะโกนโพนทนาว่ายุดยื้อ	ก็ตามเถิดไม่ถือกับนินทา
ยืนอยู่นี่ที่เดียวให้แน่นิ่ง	อย่าไหวติงนิ่งอยู่อย่าเงยหน้า
อย่าแลอย่าเหลียวอย่าพูดจา	หลับหูหลับตาเสียอย่าดู
แม้นไม่ฟังยังขืนจะดุกดิก	จะหยิกให้กลัวตัวเปนหนู
ว่าคนพล่อยพล่อยร้อยประตู	เจ้าช่างรู้ชอบผิดความคิดดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ แสนเอยแสนแขนง	ขืนแกล้งทาระกำทำพี่
จะบังคับยับเยินไปอย่างนี้	ยากที่จะประกอบให้ชอบใจ
จะขอตัวกลัวหนีก็มิฟัง	ลากลู่ถูกังกันไปได้
เจ้าพราหมณ์มาเถิดคะไม่ละใคร	จะบอกกล่าวเล่าให้สิ้นไส้พุง
เจ้าอย่ามาท้าทายเลียมล้อ	ไม่ย่อท้อถอยหลังเหมือนอย่างกุ้ง
จะอื้อฉาวกล่าวโทษให้โกรธฟุ้ง	ถ้ามิยุ่งยิ่งอยู่ก็ดูเอา
นายขามาดูหม่อมน้องสาว	จะมาเล่นซักส้าวกับข้าเจ้า
อุยหน่าไหล่จะหลุดฉุดเบาเบา	ยั่วเย้าอย่างนี้ข้ามิเคย
เออมาโน่นแล้วแน่เจ้าพราหมณ์	น้องสาวทำงามเจ้าพราหมณ์เอ๋ย
จะนั่งที่ไหนไม่ได้เลย	เฝ้าเทลาะเยาะเย้ยยุดยื้อ
เจ้าพราหมณ์ไม่อยู่ไม่รู้เห็น	เปนไรก็เปนไปเถิดฤๅ
ลำลำจะขยับจับข้อมือ	แล้วรื้อถอยหลังรั้งรา
ยิ้มพลางทางว่าเจ้าอย่าเล่น	พี่ชายมาเห็นจะโกรธข้า
ไว้ใจจึงให้เจ้ามา	อยู่เฝ้าศาลาด้วยกัน
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าพราหมณ์ยังไม่กลับ	จงขยับไปอยู่เสียถึงนั่น
ข้าจะเอาไม้วางไว้กลางคัน	ถ้าใครเดินเกินกันได้ขัดใจ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวเราะ	อย่าเปลาะเลยคะหาละไม่
ถึงจะบอกหม่อมพี่มิบอกไย	ข้าปิดปากไว้เมื่อไรมี
เจ้าเห็นว่าข้าอยู่แต่ผู้เดียว	มาพูดเกี้ยวแกล้งเบียดเสียดสี
คะแยะศอกหยอกเย้าเซ้าซี้	ว่าดีดีโกรธาทำตาแดง
ข้าจึงฉุดยุดตัวกลัวจะวิ่ง	เจ้าสบิ้งสบัดขัดแขง
ลากลู่ถูเหนี่ยวด้วยเรี่ยวแรง	จนแขนขวาข้าแพลงอยู่เดี๋ยวนี้
มิหนำซ้ำว่าผู้หญิงหยอก	พูดออกมาได้ไม่บัดสี
ลิ้นลมคมสันขยันดี	หม่อมพี่กลับมาได้ว่ากัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าโมโห	นางนี้ขี้พาโลคนขยัน
เมื่อไรข้าได้ทำเช่นนั้น	ลงดำน้ำกันเถิดฤๅนาง
แพ้เจ้าโทษเราที่หยิกหยอก	ให้ตัดแขนเพียงศอกทั้งสองข้าง
เจ้าพราหมณ์จะได้เห็นเปนกลาง	แม้นนางแพ้ข้าจะว่าไร
เถียงกันเปล่าเปล่าไม่เข้าข้อ	ข้าตอบโต้ปากคอเจ้าไม่ไหว
เจ้าข้าเอ๋ยผีสางที่กลางไพร	ช่วยดลใจให้เจ้าพราหมณ์มา
ว่าพลางทางเดินเมินเมียง	นั่งลงบนเตียงไม่ดูหน้า
เห็นนางเข้าใกล้ไม่เจรจา	ลุกมานั่งใหม่ให้ไกลกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ยอพระกลิ่นเย้ายั่วผัวขวัญ
ครั้นบ่ายแสงสุริยาสายัณห์	จึงผ่อนผันพูดจาให้อาไลย
เข้านั่งชิดสกิดว่าหม่อมพี่	จะทำทีโกรธขึ้งไปถึงไหน
เย็นแล้วน้องจะลาคลาไคล	นี่แน่คะข้าไหว้อยู่จงดี
ว่าพลางยิ้มพรายชม้ายชม้อย	ค่อยขยดถดถอยจากที่
เมียงเมินเดินทำเปนท่วงที	ชำเลืองดูภูมีแล้วไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เลี้ยวเข้าสุมทุมพุ่มพง	แฝงองค์ลับเนตรเชษฐา
สำรวมกายร่ายมนต์ของอินทรา	นฤมิตรกายาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ กลับเปนเจ้าพราหมณ์ตามเดิม	จุณเจิมภักตราแจ่มใส
ออกจากสุมทุมพุ่มไม้	คลาไคลไปบรรณศาลา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง ฝรั่ง
๏ ครั้นถึงจึงทำท่วงที	เคืองค้อนพระมณีแล้วเมินหน้า
มึนตึงขึ้งโกรธไม่พูดจา	จะดูทีกิริยาภูวไนย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีนึกพรั่นหวั่นไหว
เห็นเจ้าพราหมณ์สเทินเมินไป	ให้เร่าร้อนฤไทยดังไฟฮีอ
ชรอยนางเจ้ากรรมที่ทำความ	มิบอกเล่าเจ้าพราหมณ์อย่างไรฤๅ
จะนิ่งอยู่ดูร้ายเมื่อปลายมือ	เสียแรงเราซื่อถือสัจจา
คิดพลางเดินตามมาถามไถ่	ไปเที่ยวถึงไหนเจ้าพราหมณ์ขา
เปนไรจึงไม่พูดจา	โกรธาข้าฤๅจงบอกความ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์แกล้งว่าอย่ามาถาม
ไว้ใจคิดว่าไม่ลวนลาม	ทำความงามหน้าข้าขอบใจ
ถึงเจ้าหยิกเล็บก็เจ็บเนื้อ	เสียแรงเชื่อว่าตรงไม่สงไสย
ว่าพลางเฉยเชือนเบือนไป	พระมณีพิไชยก็ตามวอน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพราหมณ์	หนักเบาเจ้าถามพี่บ้างก่อน
อย่าเพ่อเคืองขัดตัดรอน	โทษกรพี่ผิดประการใด
ฤๅหม่อมน้องสาวไปกล่าวโทษ	เจ้าจึงขึ้งโกรธเปนข้อใหญ่
จงช่วยชี้แจงให้แจ้งใจ	ข้าจะให้ความสัตย์ปัฏิญาณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ยิ้มในหน้าแล้วว่าขาน
จะถามเจ้าเซ้าซี้ก็ขี้คร้าน	กลัวจะไม่ให้การกันตามจริง
น้องข้าร้องไห้ออกไปบอก	ว่าเจ้าทำหยิกหยอกยุ่งยิ่ง
กระทบกระทั่งนั่งแนบแอบอิง	กระนั้นจริงฤๅเจ้าจงเล่ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมณีลูบอกตกประหม่า
จึงว่าข้าจะบอกแต่สัจจา	เจ้าอย่ากินแหนงแคลงความ
เดิมทีนางน้องของเจ้า	มายั่วเย้าข้าเองไม่เกรงขาม
อุดตลุดสุดที่จะห้ามปราม	ว่าเจ้าพราหมณ์ใช้ให้มาควบคุม
ข้าสู้หลีกไปเสียให้ห่าง	ด้วยเห็นนางเปนสาวข้าเปนหนุ่ม
น้องนายพาโลโพคลุม	เข้าจับกุมว่าข้าจะหนีไป
ที่ว่าข้าหยอกเย้านั้นเปล่าหมด	ฟ้าผี่เถิดไม่ปดสบถได้
แม้นเจ้ายังระแวงแคลงใจ	จะดำน้ำลุยไฟให้เห็นจริง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าพราหมณ์ว่าข้าเชื่ออยู่ทุกสิ่ง
ความนี้ไม่มีที่อ้างอิง	กระนั้นนิ่งเสียเถิดอย่าถือกัน
ว่าพลางยิ้มพรายชายตา	พูดจาชักชวนสรวลสันต์
ทำทีทอดสนิทติดพัน	สำราญใจในบรรณศาลา
ฯ ๔ คำ ฯ
นิทานเรื่องมณีพิไชย ตอนปลาย ต่อเรื่องตอนทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
เจ้าพราหมณ์ยอพระกลิ่นได้พระมณีพิไชยไปไว้ที่ศาลาอาศรมหลายวันเห็นเธอมีความซื่อตรงก็กลับรัก แต่ไม่กล้าจะบอกให้รู้ว่าตัวเปนนางยอพระกลิ่น ด้วยเกรงพระอินทรจะโกรธ จะเอาพระมณีพิไชยไว้ใช้สอยต่อไปก็สงสาร จึงอุบายบอกว่าได้ใช้สอยพอแก่ความประสงค์แล้ว จะโปรดปล่อยให้กลับคืนไปอยู่ในบ้านเมืองกับพระบิดามารดาอย่างเดิม ฝ่ายพระมณีพิไชยกลับอิดเอื้อนไม่อยากกลับ ด้วยรักใคร่ติดพันเจ้าพราหมณ์ยิ่งนัก แต่เจ้าพราหมณ์มิยอมให้อยู่ก็ต้องจำใจกลับมา ขณะเมื่อพระมณีพิไชยกลับมาถึงเมืองนั้นกำลังทูตจีนมาต่อว่าท้าวพิไชยนุราช ว่าพระเจ้ากรุงจีนคอยอยู่ช้านานไม่เห็นพระมณีพิไชยไปแต่งงานกับธิดาตามที่ท้าวเธอได้สัญญาไว้ จึงให้ทูตมาตามตัว ถ้าไม่ได้พระมณีพิไชยไปก็จะให้กองทัพยกมาตีเมืองอยุธยา ให้สมกับที่หลอกลวงให้พระเจ้ากรุงจีนได้ความอัปยศอดสู ท้าวพิไชยนุราชไม่รู้ที่จะผ่อนผันฉันใด พอพระมณีพิไชยกลับไปถึงก็ต้องให้ไปเมืองจีนกับราชทูต
ฝ่ายเจ้าพราหมณ์ยอพระกลิ่น ตั้งแต่ให้พระมณีพิไชยกลับไปบ้านเมืองแล้วก็ไม่มีความสบาย ให้แต่คิดถึงพระมณีพิไชยเปนกำลัง จึงตามเข้าไปในเมือง ครั้นรู้ว่าพระมณีพิไชยต้องถูกส่งไปแต่งงานที่เมืองจีนก็ตกใจ รีบตามพระมณีพิไชยไปทันที่กลางทาง เจ้าพราหมณ์ก็เข้าอาสาเปนพรรคพวกไปเมืองจีนด้วย ครั้นพระมณีพิไชยไปถึงเมืองจีน ทูตไปทูลความให้พระเจ้ากรุงจีนทราบว่า เปนเหตุเพราะพระมณีพิไชยมีเมียเสียก่อนจึงไม่ไปแต่งงาน พระเจ้ากรุงจีนก็ขัดเคืองคิดอุบายหาข้อผิดจะฆ่าพระมณีพิไชยเสีย จึงแกล้งให้หาฤกษแต่งงานแล้วกำหนดให้พระมณีพิไชยทำขันหมาก ๑๐๐๐ ให้แล้วทันงานแต่ในเพลาเดียว ถ้าทำไม่สำเร็จจะเอาโทษ พระมณีพิไชยมีความทุกข์ร้อนปฤกษาเจ้าพราหมณ์ ๆ จึงบอกว่าพระเจ้ากรุงจีนคิดร้ายไม่สุจริตเสียแล้ว ถ้าขืนอยู่ในเมืองจีนต่อไปก็คงไม่พ้นอันตราย พระมณีพิไชยเห็นชอบด้วย เจ้าพราหมณ์จึงชวนพระมณีพิไชยหนีออกจากเมืองจีนแต่ในเพลากลางคืน พากันดั้นด้นไปในป่าจนเห็นว่าพ้นแดนจีนแล้ว ต่างคนเหน็จเหนื่อยก็นอนหลับไปทั้ง ๒ คน
ตำบลที่พระมณีพิไชยกับเจ้าพราหมณ์ไปนอนหลับอยู่นั้น เปนแดนของยักษ์พวกหนึ่งซึ่งชอบกินมนุษย์ วันนั้นนนทการเสนายักษ์เที่ยวมา เห็นพระมณีพิไชยกับเจ้าพราหมณ์นอนหลับอยู่ก็ยินดี หมายว่าจะได้กินเปนเปนภักษาหาร จึงร่ายมนต์สกดไว้ทั้ง ๒ คน แล้วเข้าไปพิจารณาดูเห็นคนหนึ่งเปนพราหมณ์นึกว่าคงชำนาญเวทมนต์ตามวิสัยพราหมณ์จะทำร้ายเห็นจะไม่สมประสงค์ แต่พระมณีพิไชยนั้นดูอวบอ้วนเนื้อลมุนน่ากิน นนทการจึงคิดว่ามนุษย์เช่นนื้หายากนาน ๆ จะพบสักคนหนึ่ง จะกินเสียเองหาควรไม่ เอาไปถวายให้เจ้านายเสวยจะดีกว่า จึงสกดซํ้าแล้วเข้าอุ้มเอาพระมณีพิไชยพาเหาะไปยังเมืองยักษ์ ขณะนั้นพระยายักษ์ผู้เปนเจ้าเมืองพึ่งตาย เหลือแต่นางวาสันผู้เปนมเหษีกับธิดาชื่อว่านางผะกา นนทการพาพระมณีพิไชยไปถวายนางวาสัน ๆ คิดว่าลูกสาวยังไม่เคยกินเนื้อมนุษย์ จึงให้ส่งไปให้ลูกสาวกิน แต่นางผะกานั้นพอเห็นพระมณีพิไชยก็เกิดกำหนัดยินดีอยากจะใคร่ได้ไว้เปนผัว จึงมารยาสั่งให้พาเข้าไปไว้ในตำหนักว่าจะกินให้สบาย แล้วขับสาวใช้ให้ออกไปเสีย นางแก้ให้พระมณีพิไชยฟื้นจากมนต์สกดแล้วเกลี้ยกล่อมเกี้ยวพานให้ยอมเปนสามีโดยดี ถ้าไม่ยอมจะกินเสีย พระมณีพิไชยกลัวยักษ์ก็ต้องยอมเปนสามีอยู่กับนางผะกาต่อมา
ฝ่ายเจ้าพราหมณ์ยอพระกลิ่นนอนอยูในป่า ครั้นมนต์สกดของยักษ์สิ้นฤทธิ์ ฟื้นขึ้นไม่เห็นพระมณีพิไชยก็ตกใจ พิจารณาดูเห็นรอยตีนยักษ์เกลื่อนไปในที่นั้นจึงเดินตามรอยไป ครั้นเห็นรอยหายไปก็เข้าใจว่ายักษ์คงอุ้มพระมณีพิไชยเหาะไป เจ้าพราหมณ์จึงตามไปทางโฉมน่าที่ยักษ์พาไป ไปพบยักษ์บริวารพวกหนึ่งจะจับเจ้าพราหมณ์กิน เกิดรบกันเจ้าพราหมณ์จับยักษ์ได้ไต่ถามก็ได้ความว่า นนทการพาพระมณีพิไชยไปเมืองยักษ์ เจ้าพราหมณ์ก็รีบตามไป ครั้นไปถึงเมืองเพลาคํ่าจึงสกดผู้คนให้หลับใหลแล้วขึ้นไปค้นบนปราสาท ไปเห็นพระมณีพิไชยกำลังนอนกอดอยู่กับนางยักษ์ เจ้าพราหมณ์ก็โกรธ จึงปลุกพระมณีพิไชยขึ้นแล้วถามว่าเหตุใดจึงหนีมามีเมียยักษ์ พระมณีพิไชยเล่าความให้ฟังตามจริง เจ้าพราหมณ์ก็ไม่เชื่อด้วยกำลังหึงษ์เปนอารมณ์ เจ้าพราหมณ์เผลอตัวไม่รู้สึกว่าได้แปลงเปนชาย ก็ว่ากล่าวตัดพ้อพระมณีพิไชยว่าแต่เดิมได้สัญญาว่าจะเลี้ยงดู ครั้นแม่แกล้งใส่ความว่าเปนผีกระสือกินแมว แต่จะไต่ถามให้เห็นเท็จจริงก็ไม่มี กลับปล่อยให้เขาเอาใส่หีบไปฝังเสีย หากว่าบุญมีจึงรอดมาได้ สู้อุส่าห์ตามมาแก้ไขให้พ้นทุกข์แล้วยังกลับทิ้งมามีเมียใหม่เสียดังนี้ เห็นใจพระมณีพิไชยเสียแล้วว่าไม่มีความสัตย์ พระมณีพิไชยได้ฟังรู้ว่าเจ้าพราหมณ์นั้นคือนางยอพระกลิ่นเปนแน่แท้ก็ยินดี ปลอบเล้าโลมเฝ้าวิงวอนไปต่าง ๆ หวังว่าจะให้นางดีด้วยอย่างแต่ก่อน ฝ่ายเจ้าพราหมณ์รู้สืกว่าเสียทีจะอำพรางไม่ได้ต่อไป แต่จะยอมดีด้วยก็กลัวด้วยพระอินทร จึงแกล้งทำโกรธขึ้งหึงษ์หวงไม่เชื่อฟังพระมณีพิไชย ๆ เข้าใจว่านางตัดรอนไม่ยอมดีด้วยก็โทมนัศเสียใจจนสลบไป เจ้าพราหมณ์เห็นพระมณีพิไชยสลบสำคัญว่าตายก็ตกใจ ร้องไห้รํ่ารักจนสลบไปด้วย ขณะนั้นร้อนถึงอาศน์พระอินทร์ จึงลงมาแก้ไขให้ฟื้นขึ้นทั้ง ๒ คน แล้วพามาส่งยังเมืองอยุธยา ท้าวพิไชยนุราชก็อภิเศกพระมณีพิไชยกับนางยอพระกลิ่นให้อยู่ด้วยกันต่อไป
เรื่องมณีพิไชยตอนปลายมีบทลครแต่งไว้เปน ๒ ความ เรื่องที่กล่าวผิดกันแลหามีที่สุดไม่ เห็นได้ว่าเปนของแต่งต่อตามความคิดของเจ้าของลครที่เล่นในชั้นหลัง จะถือเอาเปนแก่นสารไม่ได้ จึงคัดความมาแสดงในนิทานแต่ที่เห็นว่าเรื่องสมเหตุผลต้นปลาย ต้องตัดเรื่องในบทลครความชั้นหลังออกเสียหลายแห่ง
นิทานเรื่องคาวี
(เรียกอิกอย่างหนึ่งว่าเรื่องเสือโค)
เรื่องตอนต้น ก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
มีแม่เสือกับลูกตัวหนึ่งอยู่ด้วยกันที่ในถ้ำ วันหนึ่งแม่เสือเที่ยวหากินเพลินไป ทิ้งลูกไว้ให้อดนมจนหิวโหยถึงสาหัส ขณะนั้นมีโคแม่ลูกอ่อนเดินผ่านมาทางปากถ้ำ ลูกเสือจึงร้องขอนมแม่โคกิน ครั้นเห็นแม่โคเฉยเสีย ลูกเสือก็อ้อนวอนว่าหิวระทวยเหลือทนแทบปางตายอยู่แล้ว ขอให้ช่วยชีวิตรไว้ด้วยเถิด ลูกโคคิดสงสารจึงถามแม่ ว่าลูกเสือขอนมกินสักหน่อยเปนไรจึงไม่ให้กิน แม่โคตอบว่าธรรมดาเสือย่อมเปนสัตรูของโค จะเปนประโยชน์อันใดที่จะไปช่วยชีวิตรลูกเสือไว้สำหรับให้ทำร้ายโค ในเวลาเมื่อเติบใหญ่ต่อไปภายน่า ลูกโคจึงตอบว่า ถึงเสือกับโคเปนสัตรูกันโดยธรรมดาก็จริงแต่ลูกเสือตัวนี้ก็ยังมิได้เปนสัตรู บัดนี้ต้องตกทุกข์ยากมาวิงวอนขอให้ช่วยชีวิตรไว้ เมื่ออาจจะช่วยได้แลจะละทิ้งให้ตายเสียนั้นก็จะเปนบาปกรรมหาควรไม่ แม่โคเห็นชอบด้วยจึงเข้าไปให้ลูกเสือกินนมจนอิ่มหนำสำราญหายหิวโหย ลูกเสือรู้สึกคุณของโคทิ้งสองก็เกิดมีความรักใคร่ จึงชักชวนว่าที่ตำบลนี้หญ้าน้ำสำหรับโคจะบริโภคมีอยู่บริบูรณ์ ท่านจงอยู่ด้วยกันในตำบลนี้เถิด ข้าพเจ้าจะปฏิบัติท่านเหมือนอย่างเปนมารดา แลจะรักลูกของท่านเหมือนเปนน้อง แม่โคตอบว่าซึ่งเจ้ามีใจรักใคร่เราแม่ลูกนั้นก็ขอบใจอยู่แล้ว แต่จะให้อยู่ด้วยในตำบลนี้เรายังไม่ไว้ใจด้วยเปนที่อยู่ของเสือ แลมารดาของเจ้าจะร้ายดีอย่างไรเราก็ไม่รู้ เกรงจะเกิดภัยอันตรายขึ้นในภายน่า ลูกเสือจึงว่าที่ตรงมารดาของข้าพเจ้านั้นท่านอย่าวิตกเลย เมื่อได้ทราบว่าท่านช่วยชีวิตรลูกไว้ก็คงจะขอบคุณของท่านยิ่งนัก ข้าพเจ้าจะชี้แจงให้ยินยอมพร้อมใจด้วยจงได้ แม่โคก็ยอมจะอยู่ในตำบลนั้นด้วย ลูกเสือจึงบอกให้แม่โคพาลูกไปซ่อนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง เพื่อจะว่ากล่าวกับมารดาของตนเสียก่อน ครั้นแม่เสือกลับมาลูกเสือก็ทำเปนโทมนัศน้อยใจตัดพ้อแม่ว่าแกล้งทิ้งเสีย หากว่าแม่โคมีแก่ใจให้นมกินหาไม่ก็จะตายเสียแล้ว แม่เสือรู้สึกความผิดของตนก็ปลอบโยนวิงวอนเพื่อจะให้ลูกหายโทมนัศ ลูกเสือจึงว่าถ้าจะให้หายโทมนัศแล้วต้องขอให้ช่วยกันสนองคุณแม่โคให้สมกับที่ได้ช่วยชีวิตรไว้ แม่เสือก็ยอมสัญญาว่าจะให้ทำอย่างไรก็จะตามใจ ลูกเสือจึงบอกความตามที่ได้ชักชวนให้โคแม่ลูกอยู่หากินในตำบลนั้นด้วยกัน ขออย่าให้แม่เสือทำร้ายแลให้ช่วยป้องกันภยันตรายแก่โคแม่ลูกด้วย แม่เสือก็รับคำแล้วให้ไปพาโคทั้งสองมายังถ้ำ กระทำสัจสัญญาให้ว่าจะไม่ทำร้ายอย่างหนึ่งอย่างใด แต่นั้นเสือโคแม่ลูกก็อยู่ด้วยกันที่ในถ้ำ แม่สัตว์ทั้งสองช่วยเลี้ยงลูกให้แก่กันมาเหมือนกับลูกของตนทั้งสองฝ่าย
แต่แม่เสือนั้นมิได้รักใคร่โคทั้งสองโดยสุจริต หากเกรงใจลูกฃองตนก็ทำดีด้วยนอกน่า แต่ในใจนั้นคิดหาโอกาศที่จะกินโคทั้งสองอยู่เสมอ ก็ธรรมดาเสือกับโคย่อมหากินต่างเวลากัน แม่เสือออกจากถ้ำเวลาบ่ายตามวิสัยพวกพาฬมฤคเที่ยวหากินในกลางคืน กลับมาถ้ำต่อเวลาจวนรุ่งสว่าง ส่วนแม่โคออกจากถ้ำแต่เวลาเช้าเที่ยวหากินในกลางวันกลับมาเวลาเย็นเปนปรกติดังนี้ แม่โคก็ไม่ไว้ใจแม่เสือ วันไหนรู้ว่าแม่เสือจะไปหากินทางทิศเหนือแม่โคก็ไปหากินเสียทางใต้ ถ้ารู้ว่าแม่เสือจะไปทางทิศใต้แม่โคก็ไปทางทิศเหนือ ส่วนลูกนั้นให้เล่นอยู่ด้วยกันที่ถ้ำ ลูกเสือกับลูกโคก็รักใคร่กันยิ่งขึ้นทุกที อยู่มาแม่เสือสังเกตได้ว่าแม่โคคอยหลีกเลี่ยงไปหากินทางทิศที่เปนปรปักษ์กับทางที่ตนไปเปนนิจก็เห็นเปนโอกาศ วันหนึ่งจึงบอกว่าจะไปหากินทางทิศเหนือ ครั้นออกไปพ้นถ้ำแล้วลอบวกมาทางทิศใต้มาซุ่มดักทางอยู่ พอเวลาเย็นแม่โคเดินมาทางนั้นแม่เสือก็กัดกินเสีย ฝ่ายลูกเสือโคคอยอยู่ไม่เห็นแม่โคกลับมาก็หลากใจ ครั้นแม่เสือกลับมาเมื่อใกล้รุ่งได้กลิ่นโคติดตัวมาผิดสังเกต จึงถามถึงแม่โคแม่เสือบอกว่าไปหากินต่างทิศต่างเวลากัน หารู้ว่าแม่โคจะไปทางไหนไม่ ลูกสัตว์ทั้งสองคิดสงไสยครั้นแม่เสือไปหากินแล้ว จึงพากันเที่ยวค้นตามในป่า ไปพบซากศพแม่โคเปนรอยเหลือเสือกินอยู่ไม่ห่างจากที่ถ้ำนัก ก็รู้ว่าแม่เสือลอบกินแม่โคเสียแล้ว ลูกสัตว์ทั้งสองก็พากันโทมนัศขัดแค้นแม่เสือเปนกำลัง จึงปฤกษากันว่าเราก็ได้นับถือทั้งแม่เสือแลแม่โคว่าเปนมารดาของเราด้วยกัน เมื่อแม่เสือมาทำทุจริตเช่นนี้เราจะนับถือว่าเปนมารดาของเราต่อไปอย่างไรได้ แม่เสือฆ่าแม่โคเสียฉันใดเราก็ควรจะให้แม่เสือตายตามไปบ้างอย่างนั้นจึงจะชอบ คิดกันดังนี้แล้ว ครั้นแม่เสือกลับมาต่างก็แกล้งทำหิวโหยอยากนม แม่เสือไม่รู้เท่าทันลงนอนให้กินนม ลูกเสือกับลูกโคก็ช่วยกันกัดและขวิดแม่เสือตายอยู่ณะที่นั้น แล้วปฤกษากันว่าที่ตำบลนี้เราทั้งสองไม่ควรจะอยู่เสียแล้ว อยู่ต่อไปก็จะรำคาญใจเปนนิจ จึงชวนกันออกจากถ้ำเดินไป ประสงค์จะไปเที่ยวหาที่อยู่ในตำบลอื่น พเอิญผ่านที่อาศรมฤๅษีแห่งหนึ่ง พระฤๅษีเห็นลูกเสือกับลูกโคเดินมาด้วยกันก็ปลาดใจ จึงเรียกไปถามว่าเจ้าเปนเสือกับโคธรรมดาสัตว์สองจำพวกนี้ย่อมเปนสัตรูกัน นี่เหตุใดจึงมาเปนมิตรกันเช่นนี้ ลูกเสือโคก็เล่าความให้พระฤๅษีทราบเรื่องต้นหนหลังตามที่มีมาทุกประการ พระฤๅษีได้ฟังก็เกิดเมตตา จึงว่าถ้ารักใคร่กันอย่างนี้แล้ว ที่จะเปนเสือกับโคอยู่ด้วยกันมันผิดวิสัยหาควรไม่ เราจะชุบให้เปนมนุษย์จะว่าอย่างไร ลูกเสือโคก็ยินดี พระฤๅษีจึงตั้งพิธีชุบให้เปนมนุษย์ขึ้น ลูกเสือนั้นให้มีนามว่าหลวิไชย ส่วนลูกโคนั้นให้มีนามว่าคาวี แล้วพระฤๅษีก็สอนวิชาให้ทั้ง ๒ คน
ครั้นหลวิไชยคาวีเรียนวิชาสำเร็จแล้ว พระฤๅษีจึงคิดว่ากุมารทั้งสองนี้ฉลาดเฉลียวเรียนรู้วิชาอาคมมาก ควรจะครอบครองบ้านเมืองเปนที่พึ่งของหมู่มนุษย์ได้ จึงบอกแก่สองกุมารว่าวิชาอาคมก็เรียนรู้สำเร็จแล้ว ควรจะไปหาเกียรติคุณความดีจะได้เปนใหญ่สืบไป ฝ่ายสองกุมารคิดว่าตัวเปนแต่ลูกเสือลูกโค พระฤๅษีชุบขึ้นจึงได้เปนมนุษย์ ควรจะอยู่ให้พระฤๅษีใช้สอยสนองคุณต่อไป จึงบอกพระฤๅษีว่าอยู่ที่อาศรมก็สบายอยู่แล้ว ขออย่าต้องให้ไปเสียจากพระอาจารย์เลย แต่พระฤๅษียังมีความประสงค์จะให้ไปเที่ยวหาบ้านเมืองครอบครองก็ต้องยอมรับว่าจะไปตามคำ พระฤๅษีจึงชุบเครื่องอาภรณ์สำหรับแต่งตัวกับพระขรรค์ให้คนละเล่ม แล้วตั้งพิธีถอดดวงใจหลวิไชยกับคาวีมีให้ใครฆ่าตาย เอาดวงใจบรรจุไว้ในพระขรรค์ แล้วกำชับสั่งว่าให้ระวังรักษาพระขรรค์นั้นให้จงดีอย่าให้ตกใปในมือสัตรูได้ หลวิไชยกับคาวีก็อำลาพระฤๅษีออกจากอาศรมไปตามทิศที่พระฤๅษีชี้ให้ไปด้วยกัน
ครั้งนั้นมีเมืองหนึ่งชื่อเมืองจันทร์บุรี เจ้าเมืองชื่อว่าท้าวมคธราช มเหษีชื่อนางจันทรวดี ครอบครองเมืองเปนศุขสำราญมาช้านาน อยู่มามียักษ์ร้ายตนหนึ่งมาสิงอยู่ในบึงนอกเมือง ใครลงไปตักน้ำที่ในบึงนั้นยักษ์ก็จับกินเสีย ไพร่บ้านพลเมืองพากันเดือดร้อน ท้าวมคธราชก็มิอาจจะปราบปรามยักษ์นั้นได้ หลวิไชยกับคาวีเดินไปถึงขอบบึง ไม่รู้ว่ายักษ์ร้ายอยู่ในบึงนั้น เห็นต้นไทรสาขาร่มเย็นมีอยู่ที่ชายบึงก็ชวนกันเช้าไปพักอาไศรยอยู่ใต้ต้นไทรนั้น หลวิไชยนอนหลับไปแต่คาวีตื่นอยู่ คิดว่าจะหาน้ำไว้ให้พี่บ้วนปากล้างหน้า จึงเดินเลียบขอบบึงไปจนถึงตรงที่น้ำใสแล้วลงไปในบึงเพี่อจะตักน้ำ ยักษ์เห็นคาวีลงไปในบึงก็จะจับกินเสียจึงเกิดรบกันขึ้น คาวีเอาพระขรรค์พันถูกยักษ์ตัวขาดตายอยู่ในบึง จึงเอาซากศพยักษ์โยนขึ้นเสียบนบกทางฝั่งบึงฟากโน้นแล้วตักน้ำที่ใสสอาดมาให้พี่ แลเล่าความที่ได้รบกับยักษ์ให้หลวิไชยฟังทุกประการ แล้วหลวิไชยกับคาวีก็พักอยู่ที่ใต้ร่มไทรด้วยกัน
ฝ่ายพวกชาวเมืองจันทร์บุรีเดินไปเห็นศพยักษ์รอยถูกฟันตัวขาดทิ้งอยู่ที่ขอบบึงก็พากันดีใจ รีบเข้าไปทูลความแก่ท้าวมคธราชว่าเดี๋ยวนี้ยักษ์ร้ายที่เคยกินคนนั้นมีใครฆ่าตายเสียแล้ว ท้าวมคธราชได้ทรงฟังก็ยินดี นึกว่ายักษ์นี้เราพยายามปราบปรามมันมาหนักแล้วก็สู้มันไม่ได้ นี่ชรอยจะมีผู้มีฤทธิ์ขึ้นในบ้านเมืองเราเปนมั่นคงจึงสามารถฆ่ายักษ์นั้นตาย จึงมีรับสั่งให้สืบหาว่าใครเปนผู้ฆ่ ยักษ์ตายจะประทานบำเหน็จรางวัลให้ถึงขนาด พวกอำมาตย์เที่ยวสืบสวนไปพบหลวิไชยกับคาวีอยู่ใต้ร่มไทรที่ริมบึง เห็นรูปร่างงดงามมีสง่าราษีผิดกับราษฎรชาวเมือง จึงถามว่าท่านอยู่ที่นี้รู้ฤๅไม่ว่าใครฆ่ายักษ์ในบึงตาย หลวิไชยจึงบอกว่าน้องเรานี่แลเปนผู้ฆ่ายักษ์ตาย พวกอำมาตย์ตอบว่าดีแล้ว เจ้านายของเราจะพระราชทานบำเหน็จรางวัล ว่าแล้วก็พาหลวิไชยกับคาวีเข้าไปเฝ้าท้าวมคธราช ท้าวเธอทอดพระเนตรพิจารณาดูสองกุมารเห็นท่วงทีมิใช่คนเลวจึงตรัสถามถึงวงศ์สกูลแลว่าอยู่บ้านเมืองไหนเหตุใดจึงมาฆ่ายักษ์ตายในเมืองนี้ หลวิไชยกราบทูลแต่เปนพี่น้องกำพร้าด้วยกัน ไปศึกษาวิชาการในสำนักพระฤๅษีได้สำเร็จแล้วจะไปบ้านเมือง มาพักอยู่ชายบึง คาวีน้องชายลงไปตักน้ำยักษ์จะกินคาวีจึงได้ฆ่ายักษ์เสีย ท้าวมคธราชได้ทรงฟังจึงปฤกษากับมเหษีว่าลูกชายของเราก็ไม่มี กุมารนี้มีฤทธิเดช เราควรจะยกลูกสาวของเราให้เปนคู่ครอง จะได้ไว้เปนลูกเขยเปนกำลังของเราต่อไป นางจันทรวดีเห็นชอบด้วย ท้าวเธอจึงตรัสแก่คาวีว่า ซึ่งเจ้าฆ่ายักษ์ตายให้ตัวเราและไพร่บ้านพลเมืองสิ้นความร้อนใจครั้งนี้ ความชอบของเจ้ามากนัก จะให้บำเหน็จรางวัลอย่างอื่นก็ไม่สมกับความชอบ เราจะยกลูกให้ แล้วเลี้ยงดูเจ้าให้มีเกียรติยศอยู่ในเมืองนี้สืบไป คาวีจึงกราบทูลว่า ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดนั้นก็เปนพระเดชพระคุณยิ่งนัก แต่ข้าพระบาทเปนน้อง จะแสวงหาลาภยศก่อนพี่หาควรไม่ อนึ่งซึ่งฆ่ายักษ์ตายนั้นจะได้เปนเพราะข้าพระบาทมีฤทธิ์ยิ่งกว่าพี่นั้นก็หาไม่ หากว่าไปพบยักษ์เข้าโดยลำพังตัวจึงได้ฆ่ายักษ์ตาย ถ้ายักษ์พบพี่ ๆ ก็คงฆ่ายักษ์ตายเช่นเดียวกันขอพระองค์จงทรงวินิจฉัยดูเถิด ท้าวมคธราชได้ทรงฟังก็เห็นชอบด้วย จึงยกนางศรีสุดาราชธิดาประทานหลวิไชย ให้อภิเศกเปนอปราชอยู่ในเมืองจันทร์บุรี
ฝ่ายคาวีเมื่อหลวิไชยได้เปนอุปราชแล้ว จึงเข้าไปลาพี่ชายว่าเดี๋ยวนี้พี่ได้บ้านเมืองที่จะครอบครองสมกับพรพระฤๅษีแล้ว ข้าพเจ้าจะขอลาไปเที่ยวหาบ้านเมืองซึ่งจะเปนของข้าพเจ้าต่อไป หลวิไชยมีความอาไลยไม่อยากพรากจากน้อง แต่จะขัดขวางก็เกรงน้องจะน้อยใจ จึงอนุญาตยอมให้ไปตามประสงค์ เมื่อก่อนจะจากกันไปนั้นหลวิไชยชวนน้องเสี่ยงดอกบัวคนละดอก ต่างอธิฐานว่าถ้าภัยอันตรายจะเกิดมีแก่ฝ่ายใด ขอจงบันดาลให้ดอกบัวเหี่ยวแห้งเห็นประจักษ์แก่อิกฝ่ายหนึ่งให้ทันไปช่วยกัน ต่างให้ดอกบัวกันไว้เปนสัญญา แล้วคาวีก็ออกจากเมืองจันทร์บุรีไป เดินทางไปหลายเดือนไปพบเมืองแห่งหนึ่งตัวเมืองยังดีแต่ว่าเปนเมืองร้างไม่มีผู้คน คาวีนึกประหลาดใจจึงเที่ยวค้นไปในเมืองนั้นจนถึงบนปราสาทราชมณเฑียร เห็นมีกลองใหญ่อยู่ใบหนึ่งลองตีดูก็หามีเสียงก้องกังวานเหมือนอย่างกลองทั้งปวงไม่ คาวีนึกสงไสยว่าจะมีสิ่งอันใดอยู่ในกลอง จึงเอาพระขรรค์แหวะหนังที่น่ากลอง มองดูก็เห็นนางคนหนึ่งซ่อนอยู่ในกลองนั้น กำลังรุ่นสาวรูปร่างโสภาน่ารักแลผมหอมผิดกับหญิงอื่น คาวีจึงรับนางนั้นออกมาจากในกลองแล้วถามถึงเหตุผลต้นเดิมว่าเหตุใดจึงลงไปซ่อนตัวอยู่ในกลองเช่นนั้น นางจึงเล่าเรื่องให้ฟังว่าเมืองนั้นชื่อเมืองจันทรนคร แต่ก่อนมาท้าวพรหมจักร บิดาของนางได้ครอบครองบ้านเมือง ตัวนางชื่อว่าจันทร์สุดา อยู่มามีนกอินทรี ๒ ตัวผัวเมียมาเฉี่ยวเอาผู้คนที่ในเมืองไปกินเปลืองไปทุกที จะสู้รบป้องกันอย่างไรก็ไม่ได้ จนที่สุดบิดามารดาของนางนกอินทรีก็เอาไปกินเสียแล้ว แต่เมื่อบิดารู้ตัวว่าจะถูกนกอินทรีเอาไปกินซ่อนนางไว้ที่ในกลองมิให้นกเห็น ด้วยเหตุนี้นางจึงรอดอยู่ได้ คาวีจึงถามนางว่านกอินทรีอยู่ที่ไหนนางบอกว่าอยู่ในป่า ถ้าใครหุงข้าวฤๅจุดไฟขึ้นที่ในเมืองมันเห็นควันเมื่อไรก็มาเมื่อนัน คาวีได้ฟังจึงให้นางซ่อนตัวเสีย แล้วเอาฟื้นมากองจุดไฟขึ้นที่กลางเมือง พอนกอินทรีเห็นควันก็บินมาหมายจะกิน คนอิก แต่สู้ฤทธิคาวีไม่ได้ คาวีเอาพระขรรค์ฟันนกอินทรีตายทั้ง ๒ ตัว เมืองจันทรนครก็พ้นภยันตราย ขณะนั้นพอเปนนักขัตฤกษ์สงกรานต์คาวีจึงชวนนางจันทร์สุดาลงอาบน้ำชำระกายในลำแม่น้ำตามประเพณี เมื่อนางอาบน้ำสะผมแล้วเก็บผมหอมของนางที่ร่วงใส่ผะอบปล่อยลอยน้ำไป ครั้นอาบน้ำเสร็จแล้ว คาวีกับนางจันทร์สุดาก็กลับขึ้นมาอยู่เปนคู่ครองกันในเมืองจันทรนคร เรื่องคาวีตอนต้นมาต่อเรื่อง ตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์ตรงนี้
เรื่องคาวีนี้มีผู้แต่งเล่นลครอิกตอนหนึ่ง คิดเปนเรื่องหลวิไชยตามนางเทพลิลาซึ่งท้าวโสภิณยักษ์ลักไป คล้ายกับพระรามตามนางษีดาในเรื่องรามเกียรติ์ แต่เรื่องตอนนั้นเปนเรื่องคิดใหม่มิได้มีในปัญญาสชาดกดังเรื่องคาวีที่กล่าวมา
ตอนที่ ๑ ท้าวสันนุราชหานางผมหอม
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสันนุราชจอมกระษัตริย์
เสวยราชย์ธานีบุรีรัตน์	กรุงพัทธวิไสยสวรรยา
ท้าวมีอัคเรศมเหษี	ชื่อคันธมาลีเสนหา
อยู่ด้วยกันแต่หนุ่มคุ้มชรา	ชัณษาหกสิบสี่ปีปลาย
น่าพระทนต์บนล่างห่างหัก	ดวงพระภักตร์เหี่ยวเห็นเส้นสาย
เกษาพึ่งจะประปะราย	รูปกายชายจะพีมีเนื้อ
พระเสวยมื้อละชามสามเวลา	ทรงกำลังวังชาประหลาดเหลือ
พอใจเกี้ยวผู้หญิงริงเรือ	ผูกพันฟั่นเฝือไม่เบื่อใจ
ราวกับหนุ่มคลุ้มคลั่งนั่งบ่น	จะหางามเล่นสักคนหนึ่งให้ได้
รำพึงคนึงคิดเปนนิจไป	มิได้ว่างเว้นสักเวลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อจะมีเหตุเภทไภย	ให้เร่าร้อนฤไทยเปนนักหนา
จึงชวนกำนัลกัลยา	ลงมายังที่ตำหนักแพ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ท้าวเสด็จนั่งเหนือเรือบัลลังก์	สาวสนมกรมวังเซงแซ่
พระเอนอิงพิงพนักผันแปร	เหลียวแลเห็นผะอบลอยมา
หยิบขึ้นเขม้นอยู่เปนครู่	เปิดดูก็เห็นเส้นเกษา
หอมกลิ่นรวยรื่นชื่นวิญญา	พระนิ่งนึกตรึกตราในอารมณ์
ผมนี้ดีร้ายนางสาวน้อย	แกล้งลอยหาคู่สู่สม
ชรอยบุญเราเคยได้เชยชม	จึงพบผะอบผมกัลยา
ฉุนคิดเคลิ้มคลั่งขึ้นทั้งแก่	กระสันเสียวเหลียวแลชำเลืองหา
เห็นนางพนักงานคลานเข้ามา	ยิ้มแย้มพยักหน้าว่านงลักษณ์
ค่อยขยดลดองค์ลงนั่งใกล้	เห็นมิใช่ผุดลุกขึ้นกุกกัก
ดูนางห้ามแหนยิ่งแค้นนัก	ให้ละล่ำละลักลืมองค์
ท้าวกอดผะอบทองประคองไว้	มิได้ชำระสระสรง
ขึ้นจากเรือสุวรรณบรรจง	เสด็จตรงมายังวังใน
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปในห้อง	ขึ้นบนแท่นทองผ่องใส
กอดผะอบประทับกับทรวงไว้	ถอนฤไทยครวญคร่ำรำพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ช้า
๏ โอ้ว่านวลน้องเจ้าของผม	ถ้าได้ชมจะถนอมเปนจอมขวัญ
เกษาหอมฟุ้งดังปรุงจันทน์	จะทรงโฉมโนมพรรณฉันใด
ทรวดทรงสูงต่ำดำขาว	ชัณษาแก่สาวสักคราวไหน
แม้นรู้ว่าอยู่บุรีใด	พี่จะไปติดตามเจ้าทรามชม
ถึงจะเปนกะไรก็ไม่ว่า	แต่ให้ได้เห็นหน้าเจ้าของผม
คิดละห้อยละเหี่ยเสียอารมณ์	ร้องไห้ร้องห่มไม่สมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
เห็นพระพร่ำกำสรดโศกี	จึงเข้าไปในที่บรรธม
แล้วนางทูลทัดภัศดา	พระอย่าโศกเศร้าด้วยเผ้าผม
จงคิดรั้งรักหักอารมณ์	แม้นเคยคู่สู่สมไม่คลาศแคล้ว
หยุดยั้งตั้งสติตริตรอง	ดับความมัวหมองให้ผ่องแผ้ว
ทรงพระชรานักหนาแล้ว	ทูลกระหม่อมเมียแก้วจงหักใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเคลิ้มองค์หลงใหล
เห็นเมียมาเซ้าซี้พิรี้พิไร	ขัดใจเกรี้ยวกราดตวาดอึง
ดูดู๋ทำราวกับสาวแส้	ไม่เจียมตัวว่าแก่สักนิดหนึ่ง
แกล้งมานั่งเฝ้าพเน้าพนึง	จะคอยหึงษ์หวงข้าฤๅว่าไร
ฉวยพระขรรค์งันงกกะปลกกะเปลี้ย	พิโรธโกรธเมียดังเพลิงไหม้
สดุดโดนสาวสรรค์กำนัลใน	แล่นไล่ลุกล้มไม่สมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์อรรคชายามารศรี
ความกลัวอาญาพระสามี	วิ่งหนีไปซ่อนซอนซุก
เหล่าพวกสาวสรรค์กำนัลนาง	วิ่งวางวนเวียนจนเจียนจุก
บ้างเข้าแฝงม่านคลานคลุก	บ้างลุกแอบเตียงเมียงมอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชยิ่งเศร้าหมอง
แสนคนึงถึงเจ้าผะอบทอง	เสด็จตรงออกท้องพระโรงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	พรั่งพร้อมอำมาตย์น้อยใหญ่
จึงตรัสสั่งมหาเสนาใน	เร่งไปร้องป่าวชาวภารา
ผู้ใดใครรู้เห็นบ้าง	ตำแหน่งนางผมหอมเสนหา
ถ้าแม้นนำไปได้นางมา	เงินทองเสื้อผ้าจะรางวัล
ทั้งเย่าเรือนไร่นาจะหาให้	ข้าไทชายหญิงทุกสิ่งสรรพ์
จงเร่งรีบรัดจัดกัน	ไปป่าวร้องให้ทันวันนี้
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกษี
ออกมาเกณฑ์กันทันที	เสนีตีฆ้องร้องป่าวไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเถ้าทัศประสาทชาติไพร่
ฟังเสียงร้องป่าวก็เข้าใจ	นึกได้ลูกสาวของเจ้านาย
ผมหอมปรากฎรศเร้า	จะนำเขาไปพามาถวาย
กูจะได้พึ่งบุญเปนคุณยาย	คิดแล้วเดินชายมาถามทัก
ท่านขามานี่จะบอกเล่า	นางผมหอมข้าเจ้านี้รู้จัก
รูปโฉมโนมพรรณขยันนัก	จะอาษาทรงศักดิ์ไปพามา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีถามซักเปนหนักหนา
เห็นถ้อยยำคำมั่นสัญญา	ก็รีบพายายเถ้าเข้าวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
ยายเถ้ารับคำจะนำไป	ว่าได้รู้จักนางเทวี
เปนลูกสาวท่านท้าวพรหมจักร	ปิ่นปักจันทราบุรีศรี
แต่เมืองนั้นพลไพร่ไม่มี	นกอินทรีย์กินตายเสียก่ายกอง
ที่ในวังยังแต่นางผมหอม	งามพร้อมสารพัดไม่ขัดข้อง
บิดาซ่อนนางไว้ที่ในกลอง	จงทราบลอองพระบาทา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชสำรวลร่า
ชื่นชมสมถวิลจินดา	ดังได้เห็นหน้านางนงเยาว์
จึงตรัสว่าถ้าสมคเนนึก	อึกกะทึกใจหายแล้วยายเถ้า
มั่งมีดีกว่าค้าตะเภา	ทุกข์ร้อนอะไรเล่ากับเงินทอง
ยายจะเอาอะไรไปบ้าง	ท่าทางกันดารบ้านช่อง
เร่งรีบคลาไคลดังใจปอง	ให้ได้นางในกลองกลับมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทูลพลันด้วยหรรษา
จะเอาเรือเอกไชยไคลคลา	ไปรับกัลยามากรุงไกร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเปนใหญ่
ได้ฟังจึงสั่งเสนาใน	จงจัดเรือเอกไชยฉับพลัน
เกณฑ์ยกสำรับใหญ่ใส่ให้เต็ม	เลือกล้วนแต่เล่มคอนขยัน
เรือนำเรือตามจงครามครัน	ให้ทันแต่ในเวลานี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
ออกจากวังวิ่งเปนสิงคลี	จัดเรือตามมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทำประหนึ่งกึ้งก่า
ขึ้นขี่แคร่คานหามคนตามมา	ประตูดินตีนท่าน่าตะพาน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ลงนั่งยังเรือเอกไชย	พลพายนายไพร่อลหม่าน
ออกเรือพร้อมกันมิทันนาน	ร้องขานโยนยาวฉาวมา
ฯ ๒ คำ ฯ เห่เรือ เชิด
๏ ผ่อนพักพลพายมาหลายแห่ง	น้ำเชี่ยวเรี่ยวแรงนักหนา
สิบห้าวันถึงจันทบุรา	ประทับท่าที่ท้ายเวียงไชย
จึงสั่งผู้คนพลพาย	ทั้งไพร่นายอย่าเที่ยวไปข้างไหน
แต่ตัวของเราจะเข้าไป	สมคเนเมื่อไรจะกลับมา
สั่งแล้วเข้าสู่พระบูรี	พรั่นตัวกลัวผีเปนนักหนา
เห็นกระดูกเกลื่อนกลาดดาษดา	รีบเดินภาวนาเข้าในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นปราสาททอง	เมียงมองลับล่อแล้วถอยหลัง
เสียงคนพูดอยู่เงี่ยหูฟัง	ทรุดนั่งแอบประตูดูท่วงที
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางจันท์สุดามารศรี
สมสู่อยู่ด้วยพระคาวี	เปรมปรีดิ์ประดิพัทธกำหนัดใน
หยอกเย้ายิ้มแย้มแกมกล	จะระคายผู้คนก็หาไม่
สงัดเงียบเซียบเสียงทั้งเวียงไชย	สำราญใจอยู่ในห้องสองคน
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าเพ่งพิศคิดฉงน
ชายนี้ทีท่วงชอบกล	เห็นจะไม่ใช่คนต่ำช้า
ใส่เครื่องประดับองค์ทรงพระขรรค์	รูปโฉมโนมพรรณงามนักหนา
ต่อจะเปนลูกเต้าท้าวพระยา	จันท์สุดาจึงปลงลงใจ
กูคิดไว้ไม่สมอารมณ์คิด	จะลวงล้างชีวิตรเสียให้ได้
แต่องค์กัลยาจะพาไป	ทูลถวายท้าวไทเอารางวัล
คิดพลางทางคลานเข้าไปหา	ทำทีกิริยาโศกศัลย์
ก้มกราบบาทาสุดาจันท์	แล้วตีอกงกงันร่ำไร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมตรูดูยายก็จำได้
เปนข้าเก่าเจ้าเคยช่วงใช้	จึงพูดจาปราไสด้วยเมตตา
ยายหนีนกอินทรีไปช้านาน	ลูกหลานอยู่ไหนไม่เห็นหน้า
ฤๅนกมันกินสิ้นชีวา	เออตาผัวอยู่ดอกฤๅยาย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้ากล่าวเกลี้ยงเบี่ยงบ่าย
ลูกหลานกระจัดพลัดพราย	ท่านตาก็ตายแต่คราวนั้น
ข้าไปอยู่เถื่อนถ้ำลำบาก	จึงพ้นปากปักษาไม่อาสัญ
ได้ยินเหล่าชาวป่าพูดจากัน	ว่าแม่จันท์สุดาได้สามี
ข้าสู้ดั้นด้นมาจนถึง	จะอยู่พึ่งบุญทั้งสองศรี
ยังพรั่นตัวกลัวแต่นกอินทรีย์	มันมานี่ฤๅไม่เยาวมาลย์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมจันท์สุดาจึงว่าขาน
ผัวข้ามาล้างมันวายปราณ	หายมาช้านานจนปานนี้
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทำเปนเกษมศรี
จึงว่าแม่คุณบุญสิ้นที	ได้สามีเรืองอิทธิฤทธา
งามทั้งรูปโฉมโนมพรรณ	น่าชมสมกันนักหนา
สมคิดของยายที่หมายมา	จะอยู่กับกัลยาเปนข้าไท
แล้วทำท่วงทีกะปรี่กะเปร่า	ตักน้ำตำเข้าเอาใจใส่
ครั้นสองเจ้าเข้าที่บรรธรมใน	ยายไปปฏิบัติพัดวี
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ เห็นพระราชานิทราสนิท	นั่งพินิจพิศดูถ้วนถี่
ผิดกับกระษัตราทุกธานี	ขัดพระขรรค์เข้าที่บรรธมใน
คิดพะวงสงไสยอย่างไรอยู่	จะล่อลวงถามดูให้จงได้
ครั้นรุ่งรางส่างแสงอโณไทย	ยายเถ้าเข้าไปอยู่ในครัว
จันท์สุดามาทำเครื่องเสวย	ตามเคยจัดแจงแต่งให้ผัว
ยายเข้าเมียงหมอบยอบตัว	แล้วว่าแม่ทูลหัวอย่าไว้ใจ
อันองค์ภัศดาสามี	เห็นทีหาซื่อต่อแม่ไม่
เหน็บพระขรรค์บรรธมทุกคืนไป	น่าจะแหนงแคลงฤไทยเทวี
แม่จงถามไถ่ให้ประจักษ์	ถ้าท้าวรักก็จะแจ้งถ้วนถี่
แม้นมิบอกออกความลับลี้	นานไปจะหนีแม่มั่นคง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาพาซื่อลุ่มหลง
สำคัญมั่นหมายว่ายายตรง	โฉมยงเห็นชอบก็ตอบไป
จริงอยู่ยายว่าข้านึกพรั่น	ขัดพระขรรค์ติดองค์น่าสงไสย
จะทูลถามทรงศักดิ์ซักไซ้	ให้ได้ความขำสำคัญ
ว่าพลางนางเข้าไปในที่	ปรนนิบัติพัดวีให้ผัวขวัญ
ทำทีทอดสนิทติดพัน	นวดฟั้นนั่งแนบแอบอิง
สัพยอกหยอกเย้าแย้มสรวล	ชักชวนพูดจามารยาหญิง
ได้ช่องก็ชอ้อนวอนวิง	ทูลถามความจริงภูวไนย
น้องนึกกินแหนงแคลงจิตร	พระขรรค์ของทรงฤทธิ์เปนไฉน
มิได้ละวางให้ห่างไกล	ฤๅว่าไม่ไว้ใจน้อง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีแจ้งระหัศขัดข้อง
หวั่นหวาดประหลาดจิตรผิดทำนอง	ค่อยประคองเล้าโลมโฉมงาม
รับขวัญกัลยาแล้วพาที	วันนี้หลากใจมาไต่ถาม
ฤๅยายยุเจ้าจะเอาความ	บอกตามจริงเถิดนะเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดากล่าวแกล้งแสร้งใส่สี
บิดเบือนเอื้อนอำทำท่วงที	อะไรนี่มาตรัสสกัดสแกง
น้องรักน้องถามตามซื่อ	ควรฤๅมิบอกให้แจ้ง
เพราะพระทรงศักดิ์ไม่รักแรง	ว่าพลางนางกรรแสงโศกา
ผันภักตร์ผลักไสมิให้ต้อง	สบิ้งสบัดปัดป้องหัดถา
พิไรร่ำทำกลมารยา	ประหนึ่งว่าโฉมฉายจะวายวาง
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเห็นน้องหมองหมาง
ค่อยตระโบมโลมลูบปฤษฎางค์	ประคองนางนฤมลขึ้นบนเพลา
สร้วมสอดกอดรัดแล้วตรัสปลอบ	คิดเช่นนี้มิชอบโฉมเฉลา
พี่รักใคร่ในองค์นงเยาว์	แม้จะเปรียบเทียบเท่าดวงใจ
อย่าโศกนักภักตร์น้องจะหมองศรี	เจ้าผันหน้ามานี่จะบอกให้
พระขรรค์นี้พี่ฝังชีวิตรไว้	ใครลักเข้าเผาไฟจะมรณา
ความจริงบอกเจ้าไม่อำพราง	อย่าพูดมากปากสว่างฟังพี่ว่า
เห็นประจักษ์แจ้งแล้วฤๅแก้วตา	พี่รักเจ้ายิ่งกว่าชีวาไลย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดายิ้มย่องสนองไข
ทีนี้น้องเห็นรักประจักษ์ใจ	ภูวไนยโปรดปรานปรานี
คุณของทรงฤทธิ์ดังบิตุเรศ	เหมือนฉัตรแก้วกั้นเกษเกษี
จะขอเปนเกือกทองรองธุลี	ไปกว่าชีวีจะวายปราณ
ทั้งสองสนิทพิศมัย	ถ้อยทีมีใจเกษมสานต์
คลึงเคล้าเย้ายวนชวนชื่นบาน	เยาวมาลย์ไม่มีราคีเคือง
ครั้นเวลาตวันบ่ายชายแสง	นางออกมาจัดแจงแต่งเครื่อง
ใส่สุพรรณภาชน์ทองรองเรือง	แลเห็นยายชายชำเลืองเข้ามา
ยิ้มพลางทางว่าอย่าทุกข์เลย	ยายเอ๋ยผัวรักข้าหนักหนา
เล่าความตามคำภัศดา	แล้วกำชับกำชาสารพัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าฟังคำทำรับขวัญ
จูบบาทซ้ายขวาแล้วว่าพลัน	ลูกไม่เปนเช่นนั้นดอกแม่คุณ
เกลือกสามีมิรักจึงให้ถาม	ใช่จะแกล้งกล่าวความให้เคืองขุ่น
ข้าเปนผู้น้อยพลอยพึ่งบุญ	ไม่โว้เว้เนรคุณอย่าแคลงใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาพาซื่อไม่สงไสย
คิดว่าข้าหลวงเดิมเคลิ้มไป	หลงใหลนับถือว่าซื่อตรง
ครั้นจัดแจงแต่งเครื่องเสร็จสรรพ	ให้ยายยกสำรับออกไปส่ง
ตั้งถวายภูวไนยด้วยใจจง	โฉมยงหมอบกรานอยู่งานพัด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฤทธิรงค์ทรงสวัสดิ์
แกล้งเสวยเข้าของจนท้องคัด	แล้วตรัสสัพยอกหยอกน้อง
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้ากระหยิ่มยิ้มย่อง
สมหวังดังจิตรคิดปอง	ได้ช่องจะฆ่าพระคาวี
ทำเปนเข้าไปให้ใช้สอย	หมอบคอยถือชุดจุดบุหรี่
พูดชักนิทานบ้านเมืองดี	ประเพณีกระษัตริย์สุริวงศ์
แม้นได้สมบัติพัศถาน	ย่อมแต่งการมุรธาภิเศกสรง
ไปยังฝั่งน้ำดังจำนง	สระเกษทุกองค์กระษัตรา
นี่พระจะผ่านไอสูรย์	สืบประยูรสุริวงศ์พงศา
เชิญเสด็จไปสรงคงคา	ตามอย่างท้าวพระยามาแต่ไร
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีลุ่มหลงไม่สงไสย
จึงตรัสว่าคิดชอบเราขอบใจ	จะทำให้ต้องตามประเพณี
ยายเปนผู้ใหญ่ได้เคยพบ	จงแต่งเครื่องให้ครบตามที่
แม้นได้ฤกษ์งามยามดี	จะไปสระเกษีให้สำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้ารับสั่งเกษมสานต์
หยิบโน่นฉวยนี่ตลีตลาน	จัดใส่ในพานแล้วยกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกระษัตริย์ยินดีเปนหนักหนา
ชวนเถ้าทัศประสาทยาตรา	ลงมาตามฉนวนในวัง
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าเจ้าเล่ห์ทำล้าหลัง
แวะเข้าก่อไฟใส่ประดัง	แล้ววิ่งตึงตังตามมา
ทันสองกระษัตริย์ริมนัที	วางพานไว้ที่ร่มพฤกษา
เห็นพระจะลงในคงคา	ยายทำเปนว่าแล้วแย้มยิ้ม
ไฉนเหน็บพระขรรค์ไว้มั่นคง	ลงสรงถูกน้ำจะเปนถนิม
เสียดายพลอยประดับล้วนทับทิม	จะช่วยเชิญไว้ริมชลธาร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฟังคำที่ว่าขาน
ไม่ทันรู้เล่ห์กลคนบุราณ	เพราะกรรมนั้นบันดาลให้งวยงง
ชักพระแสงทรงยื่นให้ยายเถ้า	แล้วชวนโฉมเฉลาลงสรง
ชำระสระสนานสำราญองค์	เวียนวงแหวกว่ายวารี
พระหยอกนางทางกอบคงคาซัด	บังอรค้อนสบัดเบือนหนี
เลี้ยวไล่ไขว่คว้ากัลยาณี	สรวลระริกซิกซี้สำราญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าแสนร้ายหมายได้
เห็นสององค์ลงเล่นชลาไลย	ก็วิ่งไปยังกองอัคคี
เอาพระขรรค์นั้นวางกลางเพลิงชุม	ฟืนสุมใส่เข้าเผาจี่
ก่อพลางเหลียวดูพระภูมี	แล้วเป่าปัดพัดวีวุ่นไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีร้อนรนไม่ทนได้
เจียนจักพินาศขาดใจ	แลไปดูยายก็หายตัว
เรียกเมียว่าช่วยพี่ด้วยเจ้า	ครั้งนี้อีเถ้ามันฆ่าผัว
เรียกพลางองค์สั่นอยู่รันรัว	ค่อยทรงตัวขึ้นจากคงคาไลย
จะยืนยั้งตั้งกายก็ไม่ตรง	นางโฉมยงเข้าประคองแล้วร้องไห้
ล้มลงกลางหาดจะขาดใจ	ภูวไนยร่ำสั่งบังอร
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าโฉมยงนงลักษณ์	มิเสียทีที่รักสายสมร
ครั้งนี้ชีวิตรจะม้วยมรณ์	เพราะเจ้าวอนไต่ถามความลับ
พี่ก็บอกออกให้ด้วยใจซื่อ	ควรฤๅย้อนยอกกลอกกลับ
มิได้ฟังคำที่กำชับ	ไปบอกกับยายเถ้าเจ้ามารยา
มันคิดร้ายหมายล้างชีวิตรพี่	ทีนี้สุดสิ้นวาศนา
เวราเราแล้วนะแก้วตา	จะขอลาโฉมฉายวายปราณ
พระสุดสิ้นกำลังไม่สั่งได้	ด้วยดวงจิตรพิศม์ไฟเผาผลาญ
เอนอิงพิงองค์นงคราญ	ภูบาลซอนซบสลบไป
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาเห็นผัวตักไษย
กอดศพภัศดาโศกาไลย	ทรามไวยครวญคร่ำรำพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดช	เกิดเหตุทั้งนี้เพราะเมียขวัญ
เชื่ออีเถ้าแพศยาอาธรรม์	จนมันลอบทำให้จำตาย
ครั้งนี้มิชั่วก็เหมือนชั่ว	คิดแค้นใจตัวไม่รู้หาย
อดสูอยู่ไยให้ได้อาย	จะสู้ตายตามองค์พระทรงธรรม์
ว่าพลางทางกราบกับตีนผัว	ทอดตัวโศกาเพียงอาสัญ
สองกรข้อนทรวงรุมรัน	ทรงกรรแสงซบสลบไป
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าเผาพระขรรค์จนเหงื่อไหล
เสลือกสลนซนฟืนใส่ไฟ	หายใจกระหมอบหอบเต็มที
แล้ววิ่งมาดูสององค์	เห็นล้มลงนิ่งแน่อยู่กับที่
ไม่ไหวกายตายจริงแล้วคราวนี้	วางวิ่งตาลีตาลานมา
เห็นนางกอดศพสลบไสล	ก็แจ้งใจว่ายังไม่สังขาร์
จึงอุ้มองค์อรไทยไคลคลา	ไปยังท่าที่ประทับฉับไว
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ วางนางลงเหนือเรือที่นั่ง	ปิดบังม่านทองผ่องใส
ให้เร่งออกนาวาคลาไคล	สุ่มไล่สามเล่มมาเต็มที่
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	โฉมจันท์สุดามารศรี
ครั้นฟื้นคืนได้สมประดี	คว้าหาสามีไม่พบพาน
ผันแปรแลเหลือบมาเห็นยาย	โฉมฉายชี้หน้าแล้วว่าขาน
ทุดอีเถ้าทรชนคนพาล	อัปรีสีกระบานเปนพ้นไป
ลอบฆ่าสามีแล้วมิหนำ	มึงจะซ้ำพากูไปข้างไหน
ชั่วช้าสารพัดน่าขัดใจ	จะตบให้ย่อยยับลงกับมือ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าปลอบว่าอย่าอึงอื้อ
จะพาไปบ้านเมืองให้เลื่องฦๅ	ได้ออกหน้าค่าชื่อยิ่งกว่านี้
ทรงธรรม์สันนุราชเรืองไชย	จะเศกให้แม่เปนมเหษี
อย่าทรงโศกโศกาถึงสามี	เทวีจะเปนศุขทุกเพรางาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาดาลเดือดไม่เหือดหาย
โกรธาด่าทอมากมาย	อย่าพักพูดอุบายให้ตายใจ
ผัวกูวอดวายจะตายด้วย	ที่จะให้เอออวยอย่าสงไสย
ว่าพลางทางทรงโศกาไลย	ครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้พระทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	พระคุณเคยปกเกล้าเกษา
อยู่เย็นเปนศุขทุกเวลา	วันนี้มาจากองค์พระทรงฤทธิ์
เพราะเมียชั่วช้าพาซื่อ	เชื่อถืออีเถ้าทุจริต
บอกความลับมันไม่ทันคิด	จนพระสิ้นชีวิตรวายวาง
พ่อเจ้าประคุณของน้องเอ๋ย	กรรมสิ่งไรเลยได้เคยสร้าง
จึงมีอีเถ้ามาตามล้าง	เริศร้างภัศดามาแต่ตัว
น่าสงสารปานนี้ผัวแก้ว	จะตรำแดดอยู่แล้วพระทูลหัว
ยิ่งคิดขุ่นข้องหมองมัว	ทอดตัวเกลือกกลิ้งนิ่งไป
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าวักน้ำมาลูบให้
เห็นนางได้สมประดีก็ดีใจ	เร่งฝีพายพายไล่สุ่มมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงประทับตำหนักแพ	พอเห็นท่านเถ้าแก่ก็ไปหา
ยายเถ้าเล่าความตามกิจจา	อย่าช้าช่วยทูลพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่แร่ไปขมีขมัน
ครั้นถึงจึงทูลว่ายายนั้น	ได้นางจันท์สุดามาแล้ว
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเร่งผ่องแผ้ว
จึงเสด็จจากอาศน์คลาศแคล้ว	ตามแถวท้องฉนวนด่วนไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงตำหนักแพแลเห็นยาย	พระแย้มยิ้มพริ้มพรายปราไส
ยายทำความชอบข้าขอบใจ	ว่าพลางพยักให้เผยม่านทอง
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ พระพินิจพิศโฉมจันท์สุดา	นางในใต้ฟ้าไม่มีสอง
ผิวเนื้อเรื่อเหลืองเรืองรอง	ภักตร์ผ่องเพียงดวงจันทรา
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	เนตรขนงน่ารักนักหนา
ตลึงแลดูนางไม่วางตา	พระราชาแย้มยิ้มกระหยิ่มใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึงเรียกวอสุวรรณบรรจง	รับองค์เทวีศรีใส
แห่ห้อมพร้อมพรั่งเข้าวังใน	เสด็จตามทรามไวยมาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงสั่งให้พานาง	ไปอยู่ห้องปรางปราสาทศรี
ตรัสพลางย่างเยื้องจรลี	มาเข้าที่ชำระสระสรงน้ำ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง	ดมดูกลิ่นฟุ้งหอมฉ่ำ
หยิบภูษามาทรงแล้วลูบคลำ	ยกทองท้องช้ำชอบพระไทย
ห่มสีทับทิมกรองคล้องคอ	ใครดูกูหนุ่มฟ้อขึ้นฤๅไม่
นั่งมองส่องกระจกยิ้มละไม	ก็ยังไม่แก่กะไรทีเดียวนัก
ผมเผ้าพิศดูไม่สู้หงอก	เสียสิ่งเดียวดอกแต่ฟันหัก
ถึงกระนั้นโฉมยงก็คงรัก	แล้วทรงศักดิ์เสด็จจากแท่นทอง
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
ร่าย
๏ เดินเหินรัดกุมเหมือนหนุ่มแน่น	ลอยชายกรายแขนเข้าในห้อง
พิศดูตัวพลางทางเยี่ยมมอง	ตามช่องฉากบังกระทั่งไอ
เห็นนางซบภักตราโศกาอยู่	จะเหลียวดูภูมีก็หาไม่
ค่อยนั่งลงข้างองค์อรไทย	แล้วปราไสเกี้ยวพานหว่านล้อม
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี
๏ สาวเอยสาวสวรรค์	น้อยฤๅนั่นน่าชมนางผมหอม
งามสิ้นทุกสิ่งพริ้งพร้อม	ดูละม่อมหมดอย่างเหมือนนางฟ้า
นี่กุศลหนหลังเราทั้งสอง	เคยเปนคู่ครองเสนหา
เก็บดอกไม้ไหว้พระด้วยกันมา	วาศนาทำไว้จึงได้น้อง
แต่วันพบผะอบผมเจ้าลอยน้ำ	พี่ครวญคร่ำโศกาหาเจ้าของ
ให้เสนาข้าเฝ้าเที่ยวป่าวร้อง	ได้ข่าวน้องเพราะยายค่อยคลายใจ
ทีนี้เสร็จสมอารมณ์นึก	ดังเอาน้ำอำมฤคมารดให้
ถึงจะได้นางฟ้าสุราไลย	ไม่ดีใจเหมือนเจ้าเยาวมาลย์
เชิญผินภักตรามาพาที	เสียแรงพี่ว่าวอนด้วยอ่อนหวาน
จะครวญคร่ำร่ำร้องไม่ต้องการ	จงพูดจาว่าขานกันโดยดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	โฉมจันท์สุดามารศรี
ฟังท้าวเจ้าภาราพาที	เทวีกลุ้มกลัดขัดใจ
ถอยองค์ออกไปเสียให้ห่าง	แล้วนางค่อนว่าไม่ปราไส
นี่แน่ออเถ้าเจ้ากรุงไกร	ช่างไม่คิดถึงตัวมัวเมา
จะตายวันตายพรุ่งก็ไม่รู้	ยังจะเที่ยวเกี้ยวชู้อยู่อิกเล่า
จนฟันหักผมหงอกเหมือนดอกเลา	ลูกเขาเมียเขาก็ไม่คิด
คบกันกับอีเถ้าเจ้าเล่ห์	ทำการเกเรทุจริต
ลอบฆ่าสามีกูม้วยมิด	มิหนำซ้ำปลิดเอาเมียมา
อย่าพักว่าวอนให้อ่อนใจ	กูไม่มุ่งมาดปราถนา
ว่าพลางนางทรงโศกา	กัลยาโศกศัลย์รันทด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ทรามเอยทรามสงวน	อย่ารัญจวนครวญคร่ำกำสรด
ถึงเจ้าโกรธโกรธาว่าประชด	จะออมอดไม่ถืออรไทย
อย่าเยาะเย้ยเลยเจ้าว่าเถ้าแก่	พี่แพ้ฟันดอกจะบอกให้
อันอายุอานามกับทรามไวย	เห็นจะไม่กะไรกันนัก
อย่าชิงชังรังเกียจที่หนุ่มแก่	จงชมแต่ยศถาบันดาศักดิ์
พี่จะเศกโฉมยงนงลักษณ์	ให้เปนเอกอรรคเทวี
ทุกวันท่านยายก็แก่เถ้า	ขอเชิญเจ้าร่วมแท่นแทนที่
สมบัติพัศถานเรามั่งมี	คงดีกว่าผัวเก่าของเจ้าจน
พี่ให้ไปรับน้องมา	หวังว่าจะรักเปนพักผล
จะแขงขัดตัดรอนไม่ผ่อนปรน	ใช่ที่นฤมลจะพ้นมือ
ว่าพลางทางถดเข้าใกล้	ลูบไล้เลียมลองจะต้องถือ
ให้เร่าร้อนฤไทยดังไฟฮือ	แล้วหดมือถอยหลังรั้งรอ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาไม่กลัวทำหัวร่อ
ตบมือชี้หน้าด่าทอ	เคืองขัดตัดภ้อภูวไนย
อย่าอวดโอ้โอหังว่ามั่งมี	หานิยมยินดีของมึงไม่
พูดจาบ้าลำโพงโป้งไป	คนอะไรใครบ้างอย่างนี้
ไม่คิดว่าแก่เถ้าจะเข้าโลง	ยังโอ่โถงทำหนุ่มน่าบัดสี
ไม่ช้านักสักปีหนึ่งสองปี	จะได้เกี้ยวกับผีที่ป่าช้า
น่าหัวร่อทั้งทุกข์สนุกจ้าน	ดื้อด้านซานซมนักหนมหนักหนา
ดูเหมือนมิใช่ท้าวพระยา	เวทนาเชิญไปเสียให้พ้น
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชคิดขัดสน
จะเล้าโลมโฉมนางนฤมล	เห็นไม่หย่อนผ่อนปรนก็จนใจ
อำนาจนางซื่อสัตย์ต่อภัศดา	พระราชาร้อนรนไม่ทนได้
จึงเสด็จย่างย่องจากห้องใน	รีบไปสรงชลกระวนกระวาย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ตักวารีรดหมดแม่ขัน	แต่กระนั้นร้อนใจมิใคร่หาย
หยิบเครื่องสุคนธามาละลาย	ลูบชโลมโซมกายค่อยคลายร้อน
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ พระนั่งง่วงโงกหงับหลับตา	คิดถึงจันท์สุดาดวงสมร
นิจจาเจ้าช่างสลัดตัดรอน	ไม่ผันผ่อนปรานีพี่บ้างเลย
เสียแรงให้ไปรับน้องมา	หวังว่าจะร่วมเรียงเคียงเขนย
พี่เฝ้าปลอบโฉมงามทรามเชย	น้องเอ๋ยไม่ปลดปลงลงใจ
อันเล่ห์กลสัตรีนี้ฦกล้ำ	จะเชื่อถือถ้อยคำยังไม่ได้
เห็นจะเปนมารยาพิราใน	จะเกี้ยวแก้มือใหม่อิกสักครั้ง
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางแต่งองค์ทรงภูษา	ห่มห่มนอนราคากว่าสองชั่ง
แล้วดำเนินเดินดุ่มสุ่มตะรัง	ขึ้นนั่งบนเตียงเคียงนาง
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ น้องเอยน้องรัก	จงผินภักตร์มาพูดกับพี่บ้าง
เอออะไรไม่พอที่พอทาง	จะทำให้เขินค้างอยู่กลางคัน
แม้นมิได้เชยชมสมหมาย	จะสู้วายชีวาอาสัญ
แต่พี่มีเมียมานับพัน	ไม่เหมือนขวัญเนตรน้องต้องติดใจ
จริงจริงพี่รักเจ้าหนักหนา	ไม่เสแสร้งแกล้งว่าสบถได้
เจ้าจงเมตตาอาไลย	อย่าให้ไผ่ผอมตรอมใจตาย
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ได้เอยได้ฟัง	แค้นคั่งเคืองหูไม่รู้หาย
นางโกรธาด่าทอหยาบคาย	ถ่มน้ำลายรดให้ไม่ไยดี
ขี้คร้านพูดจากับบ้าหลัง	น่าชังนักหนาผินหน้าหนี
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนทวี	ก็โศกีครวญคร่ำรำพรรณไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

โอ้โลม
๏ แสนเอยแสนงอน	ช่างตัดรอนค่อนว่าไม่ปราไส
เจ้าคารี้สีคารมสุดใจ	เปนไรเปนไปไม่ละกัน
ว่าพลางทางขยับจะยุดยื้อ	เลียมลองต้องถือให้มือสั่น
เดชะความสัตย์ของนางนั้น	ทรงธรรม์ร้อนรนกระวนกระวาย
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จะช้านักสักครู่ไม่อยู่ได้	จนใจจึงจำขย่ำขยาย
เหลียวหลังดูนางพลางเสียดาย	ค่อยเดินชายออกไปเสียให้พ้น
นั่งนิ่งพิงหมอนถอนใจใหญ่	ภูไนยสิ้นคิดขัดสน
ให้รักใคร่ในนางนฤมล	เปนทังวี้ทังวลวุ่นวาย
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ พระกอดเข่าเจ่าจุกทุกข์ร้อน	นั่งนอนไม่หลับกระสับกระส่าย
คิดถึงนงเยาว์เศร้าเสียดาย	มุ่งหมายจะชมไม่สมคเน
จำจะคิดแยบคายสายสน	หาหมอรู้มนต์ทำเสน่ห์
แก้ไขใช้ทางอุปเทห์	มิได้ด้วยเล่ห์เอาด้วยกล
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ทีนี้โฉมยงคงรักใคร่	เห็นจะไม่โกรธาบ้าบ่น
ด้วยเดชะฤทธิ์เดชเวทมนต์	อันจะพ้นมือพี่อย่าสงกา
พระแย้มยิ้มกระหยิ่มอยู่ในใจ	หมายได้นึกกำหนัดสมบัติบ้า
จึงเรียกเหล่าเถ้าแก่เข้ามา	แล้วกำชับกำชาสั่งความ
จงพิทักษ์รักษามารศรี	อย่าพูดจาพาทีให้หยาบหยาม
ช่วยกันเล้าโลมนางโฉมงาม	ถ้าโอนอ่อนผ่อนตามจะรางวัล
แม้นกูมาทีหลังยังดื้อดึง	ชีวิตรมึงเหล่านี้จะอาสัญ
สั่งพลางย่างเยื้องจรจรัล	ออกท้องพระโรงคัลทันใด
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเหนือแท่นรัตน์ชัชวาลย์	พร้อมข้าราชการน้อยใหญ่
จึงเรียกเสนีที่ไว้ใจ	มาใกล้น่าที่นั่งแล้วสั่งพลัน
จงสืบหาหมอเสน่ห์เล่ห์กล	ที่มนต์ดลอาคมขลังขยัน
ทำรูปรอยปลุกเศกเลขยันต์	ตามทำนองของมันเคยใช้
ถ้าแม้นทำเปนเห็นจริง	ให้ผู้หญิงสมัครักใคร่
เสื้อผ้าเงินทองจะถึงใจ	ใครรับได้เอาตัวมันเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีดีใจอยากได้หน้า
คำนับรับราชบัญชา	บังคมลามาริมทิมชาววัง
เรียกบ่าวลูกเล็กเจ๊กหัวเปีย	ต่ำเตี้ยกะจิริดติดตามหลัง
ถือห่อผ้าการ่มรุงรัง	ไม่รอรั้งเดินออกนอกประตู
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เที่ยวสืบหาหมอเสน่ห์เล่ห์กล	ทุกถนนในนครจนอ่อนหู
วัดวาอารามเที่ยวถามดู	ไม่มีผู้รู้ทำล้ำฦกซึ้ง
แสบท้องแทบตายสายเต็มที	เข้าซื้อหมี่เจ๊กกินสิ้นสองสลึง
แล้วใส่เอาเหล้าเข้มพอเต็มตึง	หยุดอยู่ครู่หนึ่งจึงจะไป
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าเจ้าความรู้ครูใหญ่
ไม่มีมุลนายสบายใจ	อยู่โรงริมร่มไม้ในกำแพง
เปนทิศาปาโมกข์พวกโหยกเหยก	ตัวเอกออกชื่อฦๅทุกแห่ง
อวดกำลังหนังเหนียวเรี่ยวแรง	ฟันแทงไม่เข้าเปล่าทั้งนั้น
ทำเสน่ห์เล่ห์กลให้คนเชื่อ	ฉลาดเหลือหลอกหลอนผ่อนผัน
เมียขุนนางวางน้ำไปกำนัน	ขอเลขยันต์หยูกยาอาคม
พวกหนุ่มหนุ่มปราถนาจะหาเมีย	มาเรียนรู้สู้เสียผ้านุ่งห่ม
เถ้าชราหากินด้วยลิ้นลม	ใครชิดชมฉิบหายเสียหลายคน
เหล่านักเลงเล่นเบี้ยเสียถั่ว	มาฝากตัวตาหมอคิดฉ้อฉน
บ้างเรียนชักไม้กงพัดหัดเล่นกล	คอยลวงคนชาวบ้านนอกคอกนา
พวกหัวไม้ไปหัดอาพัดเหล้า	ฟันไม่เข้าคงสิ้นทั้งหินผา
เงินทองไม่มีบี้สกา	อุส่าห์มาติดเทียนเรียนรู้
ล้วนนักเลงเสงพากปากโป้ง	บ้าลำโพงเพื่อนบ้านรำคาญหู
พอถึงวันพฤหัศนัดไหว้ครู	กินหัวหมูกับเหล้าเมาโมเย
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีเหนื่อยเหน็ดเที่ยวเตร็จเตร่
ถึงบ้านหมอรอฟังยังลังเล	พอคะเนเพลาสักห้าโมง
ได้ยินเสียงคนผู้อยู่หนักหนา	เล่นหมากรุกฤๅสกาพูดจาโผง
จึงข้ามร่องย่องยิ้มมาริมโรง	ฝาโปร่งเปนช่องเมียงมองดู
เห็นหนุ่มหนุ่มนั่งล้อมพร้อมหน้า	ขอคาถาตาหมออวดจ้ออยู่
ค่อยเคาะเปาะเข้าที่เสาประตู	ถามหาตาครูดูท่วงที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ตาหมอมองป้องหน้าใครมานี่
เอออ่อต่อจะจับเจ้าเหล่านี้	เสนีแล้วสิหว่าดูน่ากลัว
พวกหลบเจ้าหนี้หนีนายบ่อน	ตกใจไปซ่อนนอนคลุมหัว
บรรดามีความผิดติดตัว	อารามกลัวลุกทลึ่งตึงตัง
ที่ใจกล้าว่าเกลออย่าเพ่อหนี	ร้ายดีคงสู้ดูสักตั้ง
ตาหมอทำฮึกฮักทักเสียงดัง	ใครแปลกหน้ามานั่งรั้งรอ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นเข้าใกล้ได้ความตามซื่อ	จูงมือมาพลางทางหัวร่อ
ผูกรักชักชวนชอบพอ	พูดล้อเจรจาฮาเฮ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีนักเลงเก่าเจ้าเล่ห์
เข้าคบค้าสมาคมสมคเน	บอกอุบายถ่ายเทธุระร้อน
เดี๋ยวนี้นะพระองค์ทรงธรรม์	แสนกระสันจันท์สุดาดวงสมร
แต่เกี้ยวพานพูดจาว่าวอน	เปนหลายครั้งบังอรไม่เอออวย
ถ้าทำได้ให้องค์นงลักษณ์	พบภักตร์ภูมียินดีด้วย
นางนิยมสมประสงค์งงงวย	คงรวยเต็มประดาแล้วตาครู
เงินทองของเข้าจะเอาอะไร	อย่าสงไสยได้หมดไม่ปดปู่
ทั้งเมียสาวบ่าวไพร่พรั่งพรู	ที่อยู่ตึกกว้านบ้านเรือนรั้ว
ฤๅจะเปนขุนนางข้างกรมท่า	แต่งสำเภาเลากาเปนเจ๊สัว
จงออกรับอาสาเถิดอย่ากลัว	จะซ่อนตัวอยู่ไยไม่ต้องการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าได้ฟังลูบหลังหลาน
หลงละโมภโลภล้นพ้นประมาณ	อยากจะได้ของประทานพานพูดเพ้อ
จะทำให้สมประสงค์จงได้	การเสน่ห์แล้วใครไม่เสมอ
คอยดูความรู้เราเอาเถิดเธอ	อวดอ้อหัวร่อเร่อเอออือ
อันอาคมคาถาตำราตำหรับ	มากมายหลายฉบับเคยนับถือ
คนมาขอเรียนร่ำล่ำฦๅ	เห็นแล้วฤๅศิษย์เราล้วนเจ้าชู้
ช่วยแนะแหนแต่เสน่ห์ขี้เหร่ขี้ร้าย	ได้สมหมายมนต์ขลังอยู่มั่งอยู่
วันนี้เขาเอาของมาไหว้ครู	หัวหมูบายศรีอยู่นี่แน
พอเลี้ยงท้องสองมื้อไม่ขัดสน	ได้นั่งกินสินบนมาจนแก่
เมื่อเย็นวานท่านผู้หญิงที่แพ	ให้ผ้าแพรปังสีสี่ห้าพับ
ทั้งนอกในไปมาหาไม่ขาด	แต่ไม่อาจออกตัวกลัวเขาจับ
นี่กันเองไม่เกรงดอกจึงออกรับ	เปนความลับฦกล้ำสำคัญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาพาซื่อถือมั่น
เห็นชอบกลมนต์เวทวิเศษครัน	จะขยันทายาดดูลาดเลา
คิดพลางทางว่ากับตาหมอ	จะรั้งรออยู่ไยทำไมเล่า
มั่งมีดีกว่าค้าสำเภา	กลัวอะไรไปเฝ้าเอารางวัล
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ตาหมอมุ่งหมายจะผายผัน
มาอาบน้ำในครัวแต่งตัวพลัน	แป้งน้ำมันมีพร้อมหอมฟุ้ง
เลือกผ้านุ่งห่มสมรูปร่าง	ลายฉลางอย่างนอกเอาออกนุ่ง
กรุกกรักประดักประเดิดเปิดฝาลุ้ง	เอาแพรบางกวางตุ้งคาดพุงพัน
แล้วไขตู้ดูตำราของอาจารย์	ปิดทองของบุราณลานสั้น
สมุดขาวเขียนหมึกดึกดำบรรพ์	ล้วนเลขยันต์เสน่ห์เล่ห์กล
ห่อผ้าดำสำรองไปสองฉบับ	ถึงไล่เดี่ยวเคี่ยวขับไม่ขัดสน
ปากว่าสาธยายเวทมนต์	จำได้หัวใจสนธิ์บ่นออกมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีดีใจเปนนักหนา
จึงพาหมอเถ้าเจ้าตำรา	เดินมาตามทางกลางนคร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงทิมริมที่ทวารวัง	ให้หมอนั่งยั้งอยู่สักครู่ก่อน
เข้าไปกราบบาทมูลทูลภูธร	ธุระร้อนพระองค์คงสมคิด
ข้าไปพบหมอเถ้าเข้าคนหนึ่ง	ถ้าจะเปรียบเทียบถึงปโรหิต
รู้วิชาชำนาญการอิทธิฤทธิ์	ศักดิ์สิทธิ์วิทยาอาคม
บัดนี้พาตาหมอมารออยู่	ที่ทิมริมประตูท้ายสนม
มนต์ดลดีนักหนาน่านิยม	ไม่ประสมประสานแสร้งแกล้งกราบทูล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทรงธรรม์สันนุราชนเรนทร์สูร
ฟังแจ้งแถลงเล่าเค้ามูล	ให้เพิ่มภูลภิรมย์สมนึก
จึงให้หาตาหมอจรดล	มาเฝ้าบนชานพักตำหนักตึก
แล้วเล่าตามความขำล้ำฦก	ตรองตรึกปฤกษากับตาครู
เราได้นางนฤมลมาคนหนึ่ง	ผัวพึ่งวอดวายเปนหม้ายอยู่
รูปทรงโสภาน่าเอนดู	ควรเปนคู่เคียงเขนยเชยชม
จะเล้าโลมโฉมเฉลาสักเท่าไร	ก็มิได้มีจิตรสนิทสนม
หมอเถ้าเจ้าเสน่ห์เล่ห์ลม	จงทำให้ได้สมความคิดเรา
แม้นว่าแก้วกัลยาการุญ	บุญคุณของครูเท่าภูเขา
ถึงได้ทองสักสองลำสำเภา	ก็ไม่เท่าได้ของที่ต้องใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าเจ้าตำราอัชฌาไศรย
จึงแกล้งทูลถ่อมตัวกลัวโพยไภย	ข้าเข้าใจบ้างอยู่ความรู้บุราณ
เมื่อหนุ่มหนุ่มคนองลองคาถา	ผู้หญิงงามตามมาจนถึงบ้าน
ครั้นแก่ตัวกลัวผิดคิดขี้คร้าน	เขาบนบานบ่อยไปไม่ไยดี
ได้ทราบ่าฝ่าลอองต้องประสงค์	นางโฉมยงยังระคางขนางหนี
จะอาสาน่าที่นั่งครั้งนี้	ให้สิ้นดีโดยอุบายถ่ายเท
ผงดินสอขอถวายให้ผัดภักตร์	นารีรักรูปทรงหลงเล่ห์
ขี้ผึ้งสีเศกด้วยฤทธิ์อิทธิเจ	เปนเสน่ห์พูดผู้หญิงให้ยิงยอม
เครื่องสุคนธ์มนต์เทพรำจวน	ให้เนื้อหนังนุ่มนวลหวนหอม
สรงสนานน้ำทิพย์สิบกละออม	นางผมหอมเห็นพระองค์คงทักทาย
ทูลพลางพลิกหาตำราเสน่ห์	อุปเทห์ที่ใบลานอ่านถวาย
เคยทำเปนเห็นจริงหญิงรักชาย	บ้าน้ำลายพูดโผงโป้งไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชลุ่มหลงไม่สงไสย
น้อยฤๅหมอเถ้าคนเข้าใจ	เรียนร่ำจำไว้ได้มากมาย
ทีนี้นางนฤมลไม่พ้นพี่	เพราะเวทมนต์ดลดีใจหาย
ตบเพลาเข้าพลางทางยิ้มพราย	คงได้ชมสมหมายถ่ายเดียว
ชิชะหมอคนนี้ดีทายาด	รู้หลักนักปราชญ์ฉลาดเฉลียว
เนื้อตัวตกกระยังประเปรียว	ไล่เดี่ยวเคี่ยวขับไม่อับจน
ถ้าทำได้สมหวังดังว่า	เสื้อผ้าสารพัดไม่ขัดสน
จะให้เมียรูปงามสักสามคน	เปนสินบนหมอเถ้าเจ้าตำรา
ประทานทั้งเงินตราห้าสิบชั่ง	แล้วจะตั้งเปนขุนนางข้างกรมท่า
ฤๅรักทำโรงเหล้าเตาสุรา	ตามแต่ตัวขรัวตาจะชอบใจ
ว่าพลางทางสำรวลสรวลเส	สมคเนแม่นมั่นพนันได้
แล้วตรัสสั่งขุนนางวางพระไทย	อย่าอื้ออึงคนึงไปให้ใครรู้
จงจัดแจงแต่งที่สรงสนาน	เครื่องอานต่างต่างหลายอย่างอยู่
ให้ต้องตามตำราของตาครู	เห็นได้ช่องลองความรู้ดูอิกครั้ง
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีคำนับรับคำสั่ง
ออกมาที่ทิมริมคลัง	เจ็บหลังนั่งอิงพิงพนัก
บ่าวตะบันหมากสงมาส่งให้	เคี้ยวไม่ได้ฟันฟางห่างหัก
ฉวยคนโทดื่มน้ำจนสำลัก	เปลื้องสมปักเปียกไปให้ทนาย
หยิบน้ำชามารินกินสองป้าน	สั่งพันภาณให้เสมียนเขียนหมาย
หมอเถ้าจะเสดาะพระเคราะห์ร้าย	บอกอุบายมิให้ใครสงกา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ตำรวจรับหมายบ่ายนักหนา
ลนลานการด่วนจวนเวลา	วิ่งหานายมุลวุ่นทั้งเวร
บ้างตกแต่งเตียงสรงองค์เก่า	ออกไปเอาช่างมาทาเสน
นายงานพานสันทัดชัดเจน	อึดอัดขัดเขมรยกเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
ยานี
๏ แต่งตั้งเตียงที่พิธีสนาน	ผูกม่านเพดานดวงพวงบุบผา
ขันสาครใหญ่ใส่คงคา	ครอบสำริดปิดฝาม้ารอง
เครื่องสำอางวางเรียงเคียงกัน	เกณฑ์กำนัลนั่งเฝ้าเปนเจ้าของ
ภูษาผ้าทรงใส่พานทอง	จัดแจงแต่งต้องตามธรมเนียม
ตาเถ้าชาวที่สามสี่คน	ตักเติมหม้อน้ำมนต์จนออกเปี่ยม
เตียงสำหรับตาครูปูพรมเจียม	ตระเตรียมพร้อมเสร็จสำเร็จการ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าเจ้าตำราตราสาร
ให้แต่งตั้งกำนนบนบาน	ตามบุราณคำรบครบครัน
เรียกเอาเข้าของคำนับครู	หัวหมูบายศรีขมีขมัน
สารพัดบัดพลีพะลีกรรม์	กระแจะจันทน์น้ำมันหอมพร้อมเพรียง
ครั้นเสร็จสรรพทุกสิ่งไม่นิ่งช้า	หมอเถ้าเอาผ้าสไบเฉียง
ขึ้นทำการอ่านมนต์บนเตียง	เศกเสียงพึมพำพร่ำไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ว่าตามความรู้ของครูสอน	พลัดเปนครึ่งท่อนกลอนปรบไก่
ได้สติตีอกชกใจ	ลงปลายกลายไปเปนเวทมนต์
ฯ ๒ คำ ฯ สาธุการ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชมาดหมายมาหลายหน
วันนี้นางทรามไวยเห็นไม่พ้น	พากเพียรเรียนมนต์บ่นเต็มที่
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จำได้คาถามหาเสน่ห์	อุปเทห์ทั้งมวญถ้วนถี่
ครั้นโพล้เพล้เวลาราตรี	มาเข้าที่สรงน้ำทำการ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด
๏ ไขสุหร่ายสายชลดังฝนตก	อาบอุทกธารากระยาสนาน
รดน้ำมนต์ล้นเหลือเชื่ออาจารย์	จนงกงันสั่นสท้านทั้งกายา
บรรจงทรงสุคนธ์มนต์หมอเศก	นางตัวเอกไม่แคล้วพี่แล้วหนา
ผงดินสอใส่พระหัดถ์ผัดภักตรา	ลูบไล้ไปมาทั้งสารพางค์
หยิบยกกระจกใหญ่ใส่คันฉ่อง	เทียนตั้งนั่งมองส่องสว่าง
ดูเปนหนุ่มน่าชมสมกับนาง	อวดหมอหัวร่อพลางทางแย้มยิ้ม
เสวยพระศรีสงทรงเคี้ยว	สักประเดี๋ยวทันใจเอาไม้จิ้ม
นุ่งนอกอย่างวางชายกรายกรีดริม	สีทับทิมคล้องคอพอพระไทย
เพ็ชรฑูริย์ธำมรงค์ทรงก้อย	ตำราพลอยว่าผู้หญิงมักรักใคร่
คาดเข็มขัดประจำยามงามสุดใจ	พวงมาไลยใส่ข้อมือถือยาดม
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จเสด็จมาไม่ยั้งหยุด	ดำเนินเดินสดุดนักสนม
ขึ้นบนมณเฑียรเจียนจะล้ม	เข้าในห้องประธมเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ยืนแฝงฝากั้นขยั้นอยู่	แอบประตูดูสุดามารศรี
ปากบ่นบริกรรมทำท่วงที	สูบบุหรี่ร่ายมนต์พ่นควันไป
นางเหลียวดูภูบาลก็อ่านเวท	ประสมเนตรนึกรักยักคิ้วให้
เห็นชอบกลกัลยาไม่ว่าไร	หมายได้สมคิดด้วยวิทยา
จึงค่อยย่องย่างมาข้างหลัง	ขึ้นนั่งบนเตียงเมียงเมินหน้า
ยิ้มแย้มกระแอมไอไปมา	พูดจาปลอบนางพลางแลเล็ง
ฯ ๖ คำ ฯ
ชาตรี
๏ น้องเอยน้องรัก	กำลังสาวราวสักปีมเส็ง
ภักตร์ผ่องเพียงจันทร์เมื่อวันเพ็ง	ครัดเคร่งเปล่งปลั่งอยู่ทั้งตัว
น้อยฤๅพี่รักนักหนา	กระนี้แล้วแก้วตายังว่าชั่ว
นี่เนื้อเคราะห์เพราะชราหูตามัว	ไม่เหมือนผัวของเจ้าเฝ้าเคียดคุม
อย่าเลี้ยวลดทดลองให้ถ่องแท้	กลัวแต่แก่จะชนะหนุ่ม
ว่าพลางทางขยับจะจับกุม	ให้ร้อนรุมราวกับไฟไหม้มือ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ นึกพรั่นขยั้นขยดถดถอย	เหงื่อไหลไคย้อยลงน้อยฤๅ
แก้ขวยฉวยพัดปัดกระพือ	ยังร้อนรื้อเรียกน้ำมากล้ำกลืน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ หยุดพักสักประเดี๋ยวเกี้ยวใหม่	แข็งใจพูดจาทำหน้าชื่น
จะเศกน้องครองวังให้ยั่งยืน	วันรุ่งพรุ่งมะรืนได้ฤกษ์ดี
เอออายุนงเยาว์สักเท่าไร	จงขับไล่ดูลองกับของพี่
อย่าย้อนยอกบอกเบือนเดือนปี	ตำรามีรู้มากนาคกะเชอ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดานึกในช่างไม่เก้อ
ชังน้ำหน้าบ้าเคอะกะเซอะกะเซอ	เป้อเย้อเย่อหยิ่งจริงจริงเจียว
จะหุนหันโมโหโต้ตอบเล่า	เหมือนทำให้อ้ายเถ้ามันเฝ้าเกี้ยว
ให้พูดจาบ้าบ่นอยู่คนเดียว	นางขัดใจไม่เหลียวไม่แลดู
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชแย้มยิ้มกระหยิ่มอยู่
หมายได้ด้วยคาถาของตาครู	อุส่าห์สู้บ่นตะบอยค่อยกระซิบ
ดูทำนองต้องจิตรผิดประหลาด	ไม่ร้ายกาจก้มหน้าตาปริบปริบ
น้อยฤๅนางแสนคมคารมริบ	นิ่งกริบไปทีเดียวไม่เหลียวเลย
ท่วงทีถูกเสน่ห์คเนแน่	เห็นประจักษ์ทักแท้แล้วแม่เอ๋ย
กระดิกเข่าท้าวแขนแหงนเงย	เอาเขนยหนุนหลังนั่งทำทรง
กินหมากดิบหยิบขี้ผึ้งเศกสี	สูบบุหรี่ใส่จันทน์ควันขมง
แล้วไกล่เกลี่ยเกลี้ยกล่อมล้อมวง	ใหลหลงพูดละเมอเพ้อพก
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ปลื้มเอยปลื้มจิตร	ทีนี้คงปลงปฤษณาตก
เหมือนทุกข์พี่มีผู้มาหยิบยก	ให้เบาอกออกแล้วนะแก้วตา
จะนิ่งอยู่ไยน้องไม่ต้องการ	นั่งนานเหน็ดเหนื่อยเมื่อยนักหนา
ขอเชิญเจ้าเข้าที่กับพี่ยา	ให้เปนผาศุกสบายหายหาวนอน
วันนี้ทีทำเห็นอ้ำอึ้ง	ไม่โกรธขึ้งตึงตังเหมือนครั้งก่อน
ดีจริงเจียวแม่ไม่แง่งอน	จงโอนอ่อนผ่อนตามให้งามงด
แล้วร่ายมนต์หมอเถ้าเป่าซ้ำ	บริกรรมทำปากบดบด
เอะอ่อต่อจะอ่อนหย่อนพยศ	ค่อยขยดถดไถลเข้าไปชิด
นางขยับกลับตัวกลัวจะเห็น	ทำเปนผินหลังนั่งเกาหิด
มองเขม้นเห็นสไบไม่สู้มิด	จึงยื่นมือมานิดสกิดกาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาร้องกรีดหวีดว้าย
ชั่วชาติประหลาดเหลือเบื่อจะตาย	ช่างไม่อายขายหน้าบ้าจริงจริง
ยังจะขืนยื่นมือมายื้อหยอก	เดี๋ยวนี้ดอกจะได้ชมคารมหญิง
เหลือแค้นแน่นอกยกหมอนอิง	กระแทกทิ้งลงตรงหน้าแล้วด่าทอ
ช่างกะไรอ้ายหมอนไม่นอนหลับ	จนเขาขับขืนเกี้ยวไปเจียวหนอ
แม้นมีไม้ใกล้ตัวหัวจะนอ	ใจคอไม่ลื้นเหมือนหมื่นทน
เนื้อตัวหัวหูไปอยู่ไหน	จึงทนได้ให้เขาด่าดังห่าฝน
ฤๅฟังเล่นเย็นฉ่ำเหมือนน้ำมนต์	ช่างผิดคนทนทานด้านดึง
ไม่ว่าเล่นเห็นฦกอย่านึกหมาย	ตายร้ายตายดีก็ทีหนึ่ง
ลุกขึ้นกระทืบเตียงเสียงตึงตึง	ดื้อดึงดุดะไม่ละลด
พานหมากพานพลูที่อยู่ใกล้	ก็ปัดไปเปรื่องปร่างขว้างเสียหมด
ฉวยน้ำซ้ำสาดราดรด	ทำประชดชิงชังรังแก
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชประหลาดจิตรผิดแล้วแหล
เสียน้ำใจในคอท้อแท้	จนเปนลมล้มแน่นิ่งไป
ให้เวียนหัวมัวตาหน้ามืด	ครางอืดบ่นออดทอดใจใหญ่
ดูดู๋เดิมเห็นดีมีน้ำใจ	หมายได้ไม่แคล้วแล้วทีเดียว
มิรู้กลับแกล้วกล้าบ้าเลือด	ดุเดือดเต็มประดาตาเขียว
ไม่รอติดผิดผู้หญิงจริงเจียว	ขี้เกียจเกี้ยวรับแพ้แล้วแม่คุณ
ยังเจ็บช้ำระยำอยู่ไม่รู้หาย	ราวกับถูกลูกปรายหลายกระสุน
ทำหน้าเซียวเคี้ยวเอื้องเงื่องงุน	สิ้นทุนสิ้นรอนจะผ่อนปรน
แต่ยักย้ายหลายทำนองตรองตริ	สิ้นสติตายด้านอั้นอ้น
สู้อุส่าห์หน้าด้านทานทน	ถึงสองหนแล้วเห็นไม่เอ็นดู
เอออะไรใจคอดังดินประสิว	ฉุนฉิวยิ่งกว่าชุดจุดดินหู
เห็นไม่เปนเช่นตำราของตาครู	ถ้าขืนอยู่จะหยาบคายร้ายแรง
ขยับลุกแล้วลงนั่งรั้งรอ	ปากบ่นมนต์หมอจนคอแห้ง
ไม่เห็นคุณเห็นค่าตาขี้แร้ง	เหมือนหนึ่งแกล้งให้มาถูกด่าทอ
คิดเคืองขุ่นหมุนออกนอกปราสาท	เกรี้ยวกราดกริ้วร้องให้ถองหมอ
เฆี่ยนให้หลังลายจนต้นคอ	ด่าทอถีบเถ้าเจ้าตำรา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเถ้าซานซมล้มถลา
ถูกถองต้องพระราชอาญา	ตกประหม่าตัวสั่นงันงก
วิ่งออกนอกวังไม่ยั้งหยุด	จนสมุดทั้งมัดพลัดตก
เสนาในใหญ่น้อยตามต่อยชก	วิ่งวกเข้าวัดลัดหนีไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชมาดหมายหาหายไม่
ไปเกี้ยวพานพูดจาเพลาไร	ก็ไม่ได้สู่สมชมชิด
ประหลาดหนอหมอมดมาปดเล่น	ทำอะไรไม่เห็นเปนสักหนิด
สาแก่ใจเจ็บปวดอวดอิทธิฤทธิ์	โทษผิดคิดจะใคร่เอาใส่คุก
พอเข็ดหลาบบาปกรรมทำเปล่าเปล่า	บ่นออดกอดเข่าเจ่าจุก
นั่งโยกโงกหงับปรับทุกข์	กับหมู่มุขมนตรีเสนีใน
แต่เล่นชู้สู่สาวมาราวร้อย	หางามงดชดช้อยเช่นนี้ไม่
น่าชมสมสวาดิระวาดระไว	เอวไหล่ลมุนลม่อมพร้อมพริ้ง
เสียแต่ร้ายราวกับเสือเหลือแล้วพ่อ	คารมรอไม่ติดผิดผู้หญิง
อุส่าห์สู้อยู่อ้อนวอนวิง	ไม่ยอมยิงยิ่งรื้อดื้อดึง
อันอดเหนียวเกี้ยวชู้รู้ท่วงที	มิใช่ชั่วตัวดีไม่มีถึง
จะหักโหมโลมเล้าเคล้าคลึง	ให้รุมรึงร้อนรนสกลกาย
มิขัดขวางอย่างนี้แล้วที่ไหน	ประเดี๋ยวใจก็จะสมอารมณ์หมาย
ตรองตรึกปฤกษาหาอุบาย	ไม่เหือดหายวายเว้นสักเวลา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๒ ท้าวสันนุราชชุบตัว
ช้าปี่
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระหลวิไชยเชษฐา
เมื่อพระคาวีสิ้นชีวา	ในอุราร้อนรุมดังสุมไฟ
จึงดูดอกประทุมที่เสี่ยงทาย	ก็กลับกลายมัวหมองไม่ผ่องใส
พระเร่งตระหนกตกใจ	เหตุไฉนฉนี้เจ้าพี่อา
ทุกข์ร้อนอย่างไรก็ไม่รู้	จำกูจะไปเที่ยวตามหา
แม้นมิพบน้องแก้วแววตา	พี่ยาไม่กลับเข้ากรุงไกร
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางทางสั่งมเหษี	สร้อยสุดานารีศรีใส
พี่ขอลาโฉมงามทรามไวย	รีบไปตามหาพระคาวี
แม้นพระบิดาบัญชาถาม	จึงทูลความให้ทราบบทศรี
สั่งพลางทางเสด็จจรลี	มาเข้าที่สระสรงคงคา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ทรงเครื่องประดับการพรายพรรณ	จับพระขรรค์เยื้องย่างออกข้างน่า
ยกพระหัดถ์มัสการเทวา	ทุกเหวผาท่าทางกลางดง
แม้นน้องของข้าอยู่แห่งใด	ช่วยนำไปให้พบสบประสงค์
แล้วรีบออกนอกวังดังจำนง	เสด็จตรงมาตามมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เดชะความสัตย์ซื่อถือมั่น	เทวัญช่วยพิทักษ์รักษา
บันดาลดลใจให้ไคลคลา	ย่อย่นมรคาพนาลี
ทางไกลเดือนหนึ่งมาครึ่งวัน	ถึงจันทบุราบุรีศรี
ไม่พบคนไปมาทั้งธานี	ภูมีลดเลี้ยวเที่ยวดู
แลเห็นพระขรรค์ทันใด	หยิบได้เขม้นอยู่เปนครู่
แม่นมั่นพระขรรค์ของน้องกู	เหตุใดมาอยู่กลางอัคคี
ชรอยน้องรักเจ้าตักไษย	ทำไฉนจะพบทรากผี
ยิ่งวิโยคโศกศัลย์พันทวี	ภูมีลดเลี้ยวเที่ยวมา
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้ลาว
๏ เดินพลางทางคนึงถึงน้อง	ครวญคร่ำร่ำร้องเรียกหา
โอ้เจ้าคาวีของพี่ยา	แก้วตาจะเปนประการใด
พระขรรค์นี้ชีวิตรก็ย่อมรู้	มาทิ้งอยู่ไกลองค์น่าสงไสย
ชรอยคนฆ่าฟันเจ้าบรรไลย	พี่จึงไม่ประสบพบพาน
ใครหนอสามารถอาจอง	แกล้งมาจำนงจงผลาญ
ล้างชีพน้องชายกูวายปราณ	ไม่นานจะได้เห็นกัน
กูจะทำทดแทนให้แสนสา	แล่เนื้อเกลือทาจนอาสัญ
ร่ำพลางทางเสด็จจรจรัล	ทรงธรรม์เที่ยวแสวงทุกแห่งไป
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงเร็ว
ร่าย
๏ ถึงหาดทรายชายฝั่งชลธี	เห็นคาวีน้องรักตักไษย
วิ่งเข้าสร้วมสอดกอดไว้	พระร่ำไรโศกาจาบัลย์
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้ปี่
๏ โอ้ว่าอนิจจาพระน้องแก้ว	ทิ้งพี่เสียแล้วไปสู่สวรรค์
เราไร้สุริวงศพงศ์พันธุ์	ได้เห็นกันพี่น้องสองชาย
เคยร่วมโศกร่วมศุขทุกข์ยาก	มาตายจากพี่ไปน่าใจหาย
ไม่รู้เหตุผลต้นปลาย	เจ้าม้วยมอดวอดวายด้วยอันใด
กรรมแล้วแก้วตาของพี่เอ๋ย	ใครเลยจะช่วยแก้ไข
ร่ำพลางทางทรงโศกาไลย	สอื้นไห้ไม่เปนสมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นค่อยคลายวายความโศกศัลย์	จึงพิศดูพระขรรค์ไชยศรี
เปนแต่มัวหมองต้องอัคคี	เห็นทีจะไม่ม้วยมรณา
จึงตั้งความสัตย์อธิฐาน	เดชะคุณอาจารย์ฌานกล้า
ขอให้องค์พระอนุชา	รอดชีพชีวาคืนคง
แล้วเป่าปัดขัดสีพระขรรค์แก้ว	ผ่องแผ้วสิ้นเท่าธุลีผง
จึงเอาน้ำชำระลดลง	ก็กลับฟื้นคืนองค์เปนมา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ รัว
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีลืมเนตรเห็นเชษฐา
ชื่นชมก้มกราบกับบาทา	แล้วมีวาจาว่าไป
คุณของพระองค์ทรงธรรม์	พ้นที่จะพรรณาได้
น้องนี้โฉดเฉาเบาใจ	หลงใหลเล่ห์กลสัตรี
จึ่งเล่าความแต่ต้นจนปลาย	บรรยายให้ฟังถ้วนถี่
ครั้งนี้น้องแค้นแสนทวี	จะตามตัดเกษีมันเสียบไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐายิ้มแย้มแจ่มใส
จึงว่าเจ้าพลั้งพลาดประมาทใจ	พระฤๅษีสอนไว้ไม่ยั้งคิด
อันเชื้อชาติช้างสารแลงูเห่า	ข้าเก่าเมียรักอย่าวางจิตร
ทั้งสี่อย่างมักล้างเอาชีวิตร	เจ้าไม่จำทำผิดจึงบรรไลย
น้อยฤๅอีเถ้าเจ้าเล่ห์	โว้เว้พานางไปข้างไหน
จะแก้แค้นแทนทำให้หนำใจ	ตามไปฆ่าเสียให้วอดวาย
ตรัสพลางทางชวนอนุชา	สองราจรจรัลผันผาย
เห็นรอยเกลื่อนกลาดที่หาดทราย	สำคัญมั่นหมายตามมา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ร่องรอยสูญหายที่ท้ายเมือง	ลดเลี้ยวเที่ยวชำเลืองแลหา
เห็นแต่ทางลงในคงคา	จึงตรองตรึกปฤกษาพระคาวี
ดีร้ายยายเถ้าทรชน	พานางนฤมลลงเรือหนี
น้ำเชี่ยวนักหนาน่านี้	เห็นทีจะล่องลงไป
บ้านเมืองทิศนี้จะมีอยู่	จะตามดูให้สิ้นสงไสย
ว่าพลางทางพากันคลาไคล	เลียบไปริมแนวนที
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ หลายวันดั้นเดินในป่าชัฏ	มาถึงพัทธวิไสยกรุงศรี
จึงหยุดยั้งอยู่นอกธานี	แล้วพูดจาพาทีกับน้องชาย
ครั้งนี้ตัวเราจะเข้าไป	กลัวเกลือกจะไม่เหมือนหมาย
ถ้าอีเถ้าทรชนคนร้าย	รู้จักทักทายจะเสียที
จะต้องทำโดยหนักหักหาญ	รบราญต้านต่อไม่พอที่
จะป้องปิดกิตติศัพท์ให้ลับลี้	ให้ได้โดยดีด้วยปรีชา
พี่คิดจะจำแลงแปลงองค์	เปนดาบศธุดงค์มาแต่ป่า
จะแปลงตัวเจ้าเท่าตุ๊กกะตา	อยู่ในย่ามพี่ยาจะพาไป
ว่าแล้วหลับตาตั้งสติ	ตามลัทธิอาจารย์สอนให้
โอมอ่านพระเวทเรืองไชย	จำแลงแปลงได้ดังจินดา
ฯ ๑๐ คำ ฯ ตระ
๏ พี่ชายกลายเพศเปนดาบศ	ทรงพรตงดงามนักหนา
พระคาวีลงซ่อนกายา	อยู่ในย่ามเชษฐาทันใด
ครั้นเสร็จสมคิดนิมิตรกาย	ถือไม้เท้าตะพายย่ามใหญ่
พัดขนนกป้องหน้าคลาไคล	เดินไปตามตรอกนอกภารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เที่ยวสืบแสวงหวังจะฟังข่าว	ประชาชาวเรือกสวนถ้วนหน้า
ไม่รู้เหตุผลคนพูดจา	จึงหยุดอยู่ยังศาลาน่าเวียงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเปนใหญ่
ตั้งแต่ได้จันท์สุดายาใจ	มาไว้ในที่มณเฑียรทอง
สุดแสนรักใคร่ใหลหลง	นางไม่ปลงประดิพัทธิ์ให้ขัดข้อง
พระครวญคร่ำดำริห์ตริตรอง	ไฉนหนอนวลลอองจะเอนดู
ทำเสน่ห์เล่ห์กลก็หลายสิ่ง	นางยิ่งด่าว่าน่าอดสู
สิ้นตำหรับตำราวิชาครู	เพราะกายกูแก่เกินขนาดไป
จำจะหามุนีฤๅษีสิทธิ์	ที่เรืองฤทธิ์ชุบรูปเราเสียใหม่
ให้หนุ่มน้อยโสภายาใจ	เห็นจะได้เชยชมสมคิด
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ดำริห์พลางทางมีบัญชา	ตรัสสั่งเสนาคนสนิท
จงตีฆ้องร้องป่าวไปทั่วทิศ	หาผู้รู้วิทยาคุณ
จะให้ชุบรูปกูแก่ชรา	เปนหนุ่มน้อยโสภาพึ่งแรกรุ่น
ถ้าสมคิดกัลยาการุญ	จะแทนคุณแบ่งเมืองให้กึ่งกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาออกมาพลัน	แยกกันป่าวร้องรอบบุรี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
สามเส้า
๏ เมื่อนั้น	พระหลวิไชยฤๅษี
นั่งอยู่ในศาลาริมธานี	ชักประคำทำทีเคร่งครัด
เห็นเขาป่าวร้องมาตามถนน	ประหลาดอยู่ผู้คนแออัด
เงี่ยหูนิ่งฟังนั่งมัธยัต	มิได้ตรัสว่าขานประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	เสนีตีฆ้องร้องมาใกล้
เห็นพระผู้เปนเจ้าก็เข้าไป	หยุดยั้งนั่งไหว้วันทา
แล้วปราไสไต่ถามพระดาบศ	ทรงพรตงดงามเปนนักหนา
ได้เรียนร่ำบำเพ็ญภาวนา	รู้วิชาชุปตัวมั่งฤๅไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีได้ฟังยังสงไสย
แกล้งทำสำรวมจิตรใจ	มิใคร่จะพูดจาพาที
กะทั่งไอกะแอมแย้มเยื้อนถาม	เหตุผลต้นความอย่างไรนี่
จะชุบตัวใครเปนไรมี	ความรู้สิ่งนี้เราเรียนไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ผู้มีอัชฌาไศรย
ฟังพระมุนีก็ดีใจ	กราบไหว้เคารพนบน้อม
จึงบอกว่าท่านท้าวเจ้าภารา	ได้นางจันท์สุดาผมหอม
เกี้ยวพานพูดจาไม่ยินยอม	ด้วยท้าวเธอแก่หง่อมไม่งดงาม
จึงตรัสใช้ให้พวกข้าพเจ้า	เที่ยวตีฆ้องร้องเป่าไต่ถาม
จะหาพระมุนีชีพราหมณ์	ชุบรูปให้งามพึงใจ
แม้นนางโฉมยงปลงรัก	ทรงศักดิ์จะแบ่งสมบัติให้
พระองค์ทรงญาณชาญไชย	ชุบได้ช่วยเอ็นดูภูมี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระหลวิไชยฤๅษี
รู้ว่าจันท์สุดานารี	ไม่ยินดีด้วยท้าวเจ้าภารา
นึกชมน้องสใภ้อยู่ในจิตร	สุจริตรักผัวเปนนักหนา
จำกูจะแก้เผ็ดพระยา	ลวงฆ่าเสียให้มันบรรไลย
คิดพลางจึงว่ากับเสนี	เปนไรมีรูปพอจะรับได้
ถึงอายุแก่เถ้าสักเท่าไร	จะชุบให้หนุ่มน้อยน่าเอนดู
รูปไม่พอใจดอกออกตัวตน	แต่ได้มานิมนต์ก็จนอยู่
เมตตาตั้งมั่นกตัญญู	จะอุปถัมภ์ค้ำชูภูมี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาเชื่อถือพระฤๅษี
จึงพาผู้เปนเจ้าเข้าบุรี	ยินดีเดินด่วนรีบมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงวังให้ยั้งหยุดอยู่	ที่ทิมริมประตูข้างน่า
เสนีนายใหญ่ก็ไคลคลา	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงยศ
บังคมทูลแถลงแจ้งเหตุผล	ตามกระแสแต่ต้นไปจนหมด
จะสมหวังดังหนึ่งมโนรถ	เพราะพระดาบศองค์นี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเกษมศรี
มาต้อนรับขับสู้พระมุนี	ให้ขึ้นนั่งยังที่แท่นรัตน์
พระเคารพนบนอบนมัสการ	ประเคนพานหมากพลูเภสัช
ร้องเรียกเสนาเข้ามาพัด	ปฏิบัติวัดถากพระอาจารย์
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ แล้วตรัสปราไสสนทนา	ด้วยวาจาสุนทรอ่อนหวาน
ทุกวันนี้มีธุระรำคาญ	เกี้ยวพานผู้หญิงเขาชิงชัง
เพราะแก่หง่อมผอมซูบรูปร่าง	แก้มคางไม่ครัดเคร่งเปล่งปลั่ง
ฟันฟางห่างหกระยำมัง	ถอยกำลังพลังลงมากมาย
ถ้าพระองค์ช่วยชุบให้หนุ่มได้	โภไคยไอสวรรย์จะปันถวาย
ทรัพย์สินสิ่งใดไม่เสียดาย	แต่สมหมายหนุ่มงามก็ตามที
นวลนางจันท์สุดาจะการุญ	ก็เพราะได้พึ่งบุญพระฤๅษี
ซึ่งจะชุบรูปโฉมโยมนี้	ต้องตั้งกิจพิธีประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีเสแสร้งแถลงไข
รูปเปนมุนีชีไพร	โภไคยไอสูรย์ไม่ปูนปอง
แต่รู้ข่าวว่ามหาบพิตร	มีกิจกังวลหม่นหมอง
จึงมาช่วยธุระรับรอง	หวังสนองพระคุณภูวไนย
อันจะตั้งการกิจพิธี	ตามคัมภีร์พรหเมศเพศไสย
เฉภาะแต่ตัวรูปกับท้าวไท	ใครใครมิให้เข้ามาเล้าลุม
จงเอาม่านมาบังไว้เจ็ดชั้น	ที่ในนั้นขุดลงให้เปนหลุม
แล้วเอาฟืนใส่ไฟประชุม	จะอ่านเวทชุมนุมเทวา
เชิญท้าวเข้านั่งในกองไฟ	สำรวมใจหลับเนตรทั้งซ้ายขวา
จึงจะชุบบพิตรด้วยวิทยา	ให้โสภาหนุ่มน้อยนงเยาว์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชคนโหดโฉดเฉา
งวยงงหลงใหลด้วยใจเบา	ไม่รู้เท่าเล่ห์กลพระมุนี
จึงตรัสสั่งเสนีขมีขมัน	จงเกณฑ์กันปันปักน่าที่
ขุดหลุมสุมใส่อัคคี	เราจะตั้งพิธีชุบตัว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งพระอยู่หัว
รีบเร่งออกมาด้วยความกลัว	บอกกันทุกทั่วพนักงาน
บ้างขุดหลุมสุมฟืนใส่ไฟ	แล้วปักไม้หลักมั่นกั้นม่าน
บ้างปัดปูเสื่อสาดดาดเพดาน	ทำตามภูบาลบัญชา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเร่งหรรษา
จึงชำระสระสรงคงคา	แล้วทรงผ้าพื้นขาวเขียนทอง
ทรงสพักปักตะนาวขาวสอาด	เข็มขัดคาดถักสายลายสอง
ครั้นเสร็จสมคิดดังจิตรปอง	ก็เยื้องย่องเข้าไปในม่านบัง
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีชื่นชมสมหวัง
จึงจูงท้าวก้าวขึ้นบนบัลลังก์	สอนให้นั่งผินหน้าเข้าหาไฟ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชร้อนเหลือจนเหงื่อไหล
ลุกทลึ่งตึงตังตกใจ	แล้วว่าทนไม่ได้พระมุนี
เอออะไรให้นั่งริมกองเพลิง	เนื้อหนังจะปอกเปิงเสียแล้วนี่
มันจะงามมิงามก็ตามที	เช่นนี้แล้วเห็นไม่เปนการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบศยิ้มพลางทางว่าขาน
ใจคอท้อแท้ไม่ทนทาน	จะทำให้เสียการเสียทั้งคราว
แต่ถูกร้อนนิดหนึ่งก็ถอยหนี	นี่ฤๅยังจะมีเมียสาว
รู้กระนี้ขี้คร้านชุบท้าว	เอออะไรใจราวกับปลาซิว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชฟังว่าทำหน้านิ่ว
สุดที่จะคิดบิดพลิ้ว	จึงนบนิ้ววอนว่าพระมุนี
ข้าดูไฟในหลุมเหลือกำลัง	ทั้งที่นั่งหมิ่นนักพระฤๅษี
ถ้าแม้นพลัดผลุงลงตรงอัคคี	ราวกะตกอวิจีเปนจุณไป
อย่าเพ่อโกรธโปรดเถิดพระอาจารย์	ช่วยคิดอ่านยักหาตำราใหม่
อย่าให้ต้องกองฟืนใส่ไฟ	จะไม่ได้เจียวฤๅพระสิทธา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีเสแสร้งแกล้งว่า
ฤๅท้าวไทไม่เชื่อวิทยา	จะให้เห็นแก่ตาเสียด้วยกัน
ว่าพลางทางหยิบเอาขี้ผึ้ง	มาเคล้าคลึงต่อติดประดิษฐ์ปั้น
เปนรูปคนเสร็จสรรพฉับพลัน	ให้ท้าวสันนุราชทัศนา
เราจะชุบรูปนี้ด้วยเวทมนต์	ให้เปนคนน่ารักหนักหนา
ท้าวจงผินหลังนั่งหลับตา	อย่าผันแปรแลมาข้างนี้
ว่าพลางทางทำเล่ห์กล	ปากบ่นบริกรรมทำอู้อี้
แล้วผลักรูปปั้นนั้นทันที	ตกกลางอัคคีละลายไป
จึงเอาพระคาวีออกจากย่าม	จะให้เห็นสมความว่าชุบได้
นั่งแทนรูปปั้นไว้ทันใด	สกิดให้พระยาลืมตาดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสันนุราชเขม้นอยู่เปนครู่
หมายว่ารูปปั้นไม่ทันรู้	พิศดูงามประกอบชอบอารมณ์
จึงผินมาว่ากับพระมุนี	แต่อย่างนี้ก็งามเสียมิถม
จงโปรดช่วยชุบข้าด้วยอาคม	ให้โสภาน่าชมเหมือนรูปนี้
โยมจะไปนั่งอยู่อย่างเก่า	ถึงร้อนเร่าเท่าไรไม่ถอยหนี
แล้วลุกเข้าไปใกล้อัคคี	ภูมีนั่งนิ่งพนมมือ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบศเห็นท้าวเธอเชื่อถือ
แกล้งหยิบเอาพัดปัดกระพือ	ให้เพลิงฮือสมหวังดังใจ
แล้วเดินเวียนวนบ่นบริกรรม	งึมงำพึมพำเข้ามาใกล้
ได้ทีผลักท้าวเจ้ากรุงไกร	คะมำม้วนลงไปในอัคคี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง โอด
๏ เห็นม้วยมุดคุดคู้อยู่ในหลุม	เอาฟืนสุมใส่เข้าเหมือนเผาผี
ทรากศพโทรมสิ้นก็ยินดี	ท่อยทีสรวลสันต์สำราญใจ
จึงให้น้องแต่งองค์ทรงเครื่อง	แทนท้าวเจ้าเมืองที่ม้วยไหม้
แล้วสั่งคนข้างนอกออกไป	เร่งให้ประโคมขึ้นบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พนักงานสังคีตดีดสี
แตรสังข์กังสดาลดนตรี	ประโคมขึ้นอึงมี่นี่นัน
ฯ ๒ คำ ฯ มโหรี
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงดำเนินเดินตามพระน้องนั้น	ออกจากม่านกั้นมิทันช้า
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นยังพระโรงรัตน์รูจี	นั่งเหนือแท่นมณีที่ข้างน่า
พร้อมหมู่อำมาตย์มาตยา	เข้ามาเฝ้าแหนแน่นไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
เห็นพระองค์ทรงโฉมประโลมใจ	ตลึงตไลแลดูไม่พริบตา
พิศไหนไม่เสียแต่สักสิ่ง	งามจริงยิ่งมนุษย์ในใต้หล้า
ต่างบังคมชมโฉมพระราชา	สำคัญว่าท่านท้าวเจ้ากรุงไกร
บ้างชมวิทยาพระอาจารย์	เชี่ยวชาญชุบแก่เปนหนุ่มได้
แซ่ซ้องร้องอำนวยอวยไชย	อื้ออึงคนึงไปทุกตัวคน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีนิ่งคิดขัดสน
จะทักทายเสนาสามนต์	ไม่รู้จักสักคนก็จนใจ
จำจะพูดย้อนยอกหลอกลวง	มิให้คนทั้งปวงสงไสย
คิดพลางทางตรัสประภาษไป	เราชุบตัวใหม่ยังไม่สบาย
ใจจิตรคิดเฟือนไม่เหมือนเก่า	ลืมบรรดาข้าเฝ้าทั้งหลาย
ใครเปนที่หมื่นขุนมุลนาย	จดหมายรายชื่อมาให้เรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วเสแสร้งแกล้งว่ากับดาบศ	นิมนต์งดอยู่ก่อนผู้เปนเจ้า
สักสองวันสามวันพอบันเทา	ให้ใจคอคงเก่าจึงค่อยไป
ว่าพลางทางชวนพระฤๅษี	ลงจากที่แท่นทองผ่องใส
ยุรยาตรเยื้องย่างเข้าข้างใน	ใส่ไคล้ให้เหมือนเจ้าธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
มาคอยรับเสด็จพระสามี	อยู่ที่ฉากกั้นชั้นใน
เห็นพระคาวีดำเนินมา	สำคัญว่าท้าวผัวชุบตัวใหม่
น้อยฤๅรูปร่างช่างกะไร	งามล้ำเหลือใจเจียวพ่อคุณ
หนุ่มน้อยน่ารักหนักหนาหนอ	ปากคอคิ้วตาเหมือนหน้าหุ่น
ท่วงทีทอดกรอ่อนลมุน	ให้ว้าวุ่นพิศวาศเพียงขาดใจ
จึงวิ่งออกไปรับถึงลับแล	จะเจียมตัวว่าแก่ก็หาไม่
ชม้อยชม้ายชายดูภูวไนย	ยิ้มใหญ่ยิ้มน้อยลอยหน้าตา
กราบถวายบังคมชมโฉมผัว	ช่างชุบตัวใหม่เหมาะเปนนักหนา
ดูไหนให้ประกอบชอบอัชฌา	กัลยานิยมสมคิด
เห็นพระเฉยเชือนไม่เยื้อนทัก	ความรักยื่นมือมาสกิด
แกล้งทำเลียมและกระแชะชิด	สบิ้งสบัดดัดจริตกิริยา
นิจจาเอ๋ยพระทูลกระหม่อมแก้ว	ลืมเมียเสียแล้วกระมังหนา
ไม่ผินภักตร์ทักทายพูดจา	ฤๅเห็นแก่ชราจะหย่าร้าง
เมื่อท้าวหนุ่มข้าสาวคราวนั้น	สัญญากันว่าไม่ทิ้งขว้าง
เดี๋ยวนี้มาสเทินเขินค้าง	จะพูดกับเมียบ้างเปนไรมี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีขวยเขินเมินหน้าหนี
นึกในใจพลางนางคนนี้	จะเปนมเหษีแล้วดีร้าย
ท่วงทีอีเถ้ามิใช่ชั่ว	หน้าเปนเล่นตัวใจหาย
จะเสแสร้งแกล้งทำทักทาย	ก็คิดอายอดสูไม่รู้ฤทธิ์
เห็นนางเข้ามาว่าจู้จี้	น่าบัดสีขี้เกียจเกลียดจริต
เมินหนีเสียมิได้เข้าใกล้ชิด	แล้วสกิดดาบศให้ตอบความ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีเสแสร้งแกล้งร้องห้าม
สีกาอย่าด่วนลวนลาม	เดินตามติดพันกระนั้นนัก
ท้าวเธอพึ่งชุบตัวใหม่	หลงใหลลูกเมียไม่รู้จัก
ชะช่างชำเลืองเยื้องยัก	จะวัดถูกจมูกหักเสียสักที
ฉวยกระไรไม่รู้นะสีกา	แล้วอย่าติโทษโกรธฤๅษี
บอกให้รู้ตัวแต่หัวที	ถ้าแม้นมิฟังห้ามก็ตามใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีหลงใหล
สาละวนแลดูภูวไนย	รักใคร่รูปโฉมโนมพรรณ
ได้ยินพระสิทธาเธอร้องห้าม	นางสเทินเขินขามคิดพรั่น
หยุดยั้งรั้งรอไม่จรจรัล	แล้วเลี้ยวไปยืนกั้นหน้าไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเคืองขัดอัชฌาไศรย
ดำเนินเดินหนีนางไป	ขึ้นสู่ปราสาทไชยไพชนต์
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ นั่งเหนือแท่นรัตน์ชัชวาลย์	สาวสนมหมอบกรานอยู่เกลื่อนกล่น
พระชายเนตรดูทั่วทุกตัวคน	ใส่กลมิให้ใครกินใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลนางต่างคนไม่สงไสย
สำคัญมั่นหมายว่าท้าวไท	ชุบตัวมาใหม่เปนเที่ยงแท้
น่ารักน่าชมคมสัน	สารพันดีกว่าเมื่อยังแก่
รูปร่างรัดกุมหนุ่มฟ้อแฟ้	พิศวงหลงแลไม่วางตา
นางกำนัลบรรดาที่โปรดปราน	ต่างคลานเข้าไปเฝ้าจะเอาหน้า
ชม้ายชม้อยคอยรับไนยนา	เสนหาทรงธรรม์พันทวี
เหล่าพวกเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน	เข้าไปตั้งเครื่องอานพานพระศรี
ลางนางบ้างอยู่งานพัชนี	ท่วงทีทำนองในใช้ชิด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทัศประสาทประหลาดจิตร
แอบประตูดูองค์พระทรงฤทธิ์	ยิ่งพิศยิ่งเหมือนพระคาวี
เฝ้าเขม้นเห็นกูก็มึนตึง	โกรธขึ้นเข่นเขี้ยวอยู่เจียวนี่
ผิดทำนองท่านท้าวเจ้าธานี	ขยับหนีถอยหลังบังประตู
นี่ผัวนางจันท์สุดายาใจ	จำได้ประจักษ์ทักแท้อยู่
ยิ่งแฝงยิ่งตะแคงตาดู	จะเล่นกูแล้วกระมังครั้งนี้
เห็นท้าวขยับกลับพระเพลา	กลัวตายยายเถ้าขยดหนี
ตกใจคิดว่าจะฆ่าตี	ด้วยตัวผิดภูมีแค้นเคือง
ครั้งนี้ไม่รอดเห็นวอดวาย	ถ้าแม้นมิตายก็คางเหลือง
ถึงอยู่ไปก็ไม่รุ่งเรือง	จะมีแต่ได้เคืองเวทนา
ท้าวจะเฆี่ยนจะริบคงฉิบหาย	จะไปโจนน้ำตายเสียดีกว่า
คิดพลางสอื้นไห้ไปมา	เช็ดน้ำมูกน้ำตาฟูมฟาย
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีดาลเดือดไม่เหือดหาย
คิดแค้นอีเถ้าแสนร้าย	มาดหมายจะทำให้หนำใจ
จะผูกเข้าเฆี่ยนขับนับร้อย	ตบต่อยให้หนักหนาไม่ปราไส
ทั้งเจ็ดโคตรเค้ามันเท่าไร	จะตัดหัวเสียไม่ไว้มัน
ครั้นจะฆ่าตีเดี๋ยวนี้เล่า	พวกเสนาข้าเฝ้าจะหวาดหวั่น
จำจะงดอดไว้ให้หลายวัน	ป้องกันควันความให้งามดี
คิดพลางทางสั่งเปรยไป	กำนัลในใครชอบกับโฉมศรี
จงไปบอกจันท์สุดานารี	เชิญนางเทวีให้ขึ้นมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กำนัลนางต่างคนจะเอาหน้า
ชิงกันรับสั่งบังคมลา	รีบมาปราสาทนางโฉมยง
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปทูล	ว่าพระนเรนทร์สูรสูงส่ง
บัดนี้ฤๅษีชุบพระองค์	รูปทรงโสภาน่ารัก
ถึงแม่จะเปนมเหษี	ไม่เสียทีงามสมทั้งยศศักดิ์
ภูวไนยคิดถึงคนึงนัก	ให้เชิญองค์นงลักษณ์เสด็จไป
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาเคืองขัดอัชฌาไศรย
จึงขับนางกำนัลทันใด	ออกไปเสียอย่ามาพาที
ให้พระอินทร์ลงมาเขียวเขียว	ก็ไม่เหลียวแลดูอย่าจู้จี้
ไม่ขอพบขอเห็นเช่นนี้	จะสู้ม้วยชีวีมิขอไป
ว่าพลางนางผินผันภักตร์	คิดถึงผัวรักก็ร่ำไห้
ชลเนตรฟูมฟองนองไนย	ทรามไวยข้อนทรวงเข้าโศกี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	กำนัลในเล้าโลมนางโฉมศรี
เชิญเสด็จไปเฝ้าพระภูมี	จะได้ลากขากดีนะทรามเชย
แม่อย่ารัญจวนครวญคร่ำ	จงแต่งองค์สรงน้ำสว่ำเสวย
ปลอบโยนเท่าไรไม่ไปเลย	ฟ้าผี่เถิดเอ๋ยน่าแค้นใจ
บรรดาฝูงกำนัลชวนกันปลอบ	นางจะตอบวาจาก็หาไม่
ต่างคิดขัดสนเปนพ้นไป	บังคมไหว้แล้วรีบกลับมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงทูลพระโฉมยง	ข้าไปเชิญองค์ขนิษฐา
อ้อนวอนเท่าไรไม่ไคลคลา	เฝ้าโศกาครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฟังแจ้งแถลงไข
มิได้ว่าขานประการใด	ภูวไนยนิ่งนึกตรึกตรา
จำจะไปเล้าโลมโฉมงาม	ให้รู้ว่าพี่ตามมาหา
คิดพลางทางชวนพระสิทธา	ลีลามาปราสาทนางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ครั้นถึงจึงเห็นพระน้องรัก	กรรแสงซบภักตร์อยู่ในที่
นั่งลงกับองค์พระมุนี	แล้วพาทีดูทำนองลองใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	นี่จะเฝ้าโกรธขึ้งไปถึงไหน
พี่มาหาน้องถึงห้องใน	เอออะไรไม่ผินมาพูดจา
แม้นพี่เถ้าแก่เหมือนแต่ก่อน	จะเคืองขัดตัดรอนก็ไม่ว่า
บัดนี้นิมนต์พระสิทธา	ช่วยชุบพี่ยาเปนหนุ่มแล้ว
รูปงามนักหนาไม่ว่าเล่น	สมเปนคู่ครองกับน้องแก้ว
ยศศักดิ์ประเสริฐเพริศแพร้ว	เห็นแวววนิดาจะปรานี
ถึงรูปร่างผัวเก่าที่เจ้ารัก	ไม่กะไรกันนักนะโฉมศรี
จงผินผันหันหน้ามาข้างนี้	ดูพี่ให้เห็นก็เปนไร
กลัวแต่อุแม่เอ๋ยนางโฉมยง	จะต้องจิตรพิศวงหลงใหล
ว่าพลางทางทำกระแอมไอ	แย้มยิ้มละไมไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาได้ฟังนั่งก้มหน้า
สำคัญว่าท้าวเจ้าภารา	กัลยามิได้ประดิพัทธ์
ให้เคืองขุ่นหุนหันผันหลัง	แค้นคั่งชังชิงสบิ้งสบัด
ขี้คร้านฟังนั่งยกก้นฟัด	สองหัดถ์ปิดกรรณเสียทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเห็นนางยังสงไสย
จึงเสแสร้งแกล้งพูดเปนใน	หวังจะให้โฉมตรูรู้ความ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ไม่พอที่จะสเทินเขินขาม
พี่สู้แสนทรมาพยายาม	เพราะนางรูปงามทรามชม
ตามใจสารพัดไม่ขัดข้อง	ถนอมน้องต้องจิตรสนิทสนม
ยากที่ตรองตรึกนึกนิยม	เหมือนเส้นผมบังภูเขาเลากา
น้องฤๅเสียแรงรักใคร่	ขอบใจเจ้านักขนิษฐา
ลวงถามความลับภัศดา	แล้วมาย้อนยอกบอกยาย
แยบยนต์กลในมิใช่ชั่ว	ฆ่าผัวเสียได้ดังใจหมาย
สมคเนนวลนางช่างอุบาย	จะฟูมฟายชลนาอยู่ว่าไร
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาสาละวนร่ำไห้
ก้มหน้านิ่งอยู่ไม่ดูไป	ฟังเสียงเสียวใจเหมือนผัวรัก
เรื่องราวกล่าวความก็งามสม	ลิ้นลมเหน็บแนมแหลมหลัก
ผิดกับตาเถ้าเจ้าเมืองนัก	นงลักษณ์นิ่งนึกประหลาดใจ
ครั้นจะว่าพระคาวีผัวแก้ว	ตายแล้วจะตามมาที่ไหนได้
คิดพลางทางทรงโศกาไลย	ทรามไวยข้อนอุระประปราน
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระมุนีมีจิตรคิดสงสาร
จึงเล้าโลมโฉมเฉลาเยาวมาลย์	จงดำริห์ตริการก่อนเปนไร
เสียงท้าวคราวแก่กับเดี๋ยวนี้	มารศรีฟังเห็นเปนไฉน
เคยได้ยินกับหูรู้กับใจ	ไม่จำได้ฤๅเจ้าจึงโศกี
อย่าก้มภักตร์เศร้าสร้อยละห้อยจิตร	จงดูรูปนิมิตรฤๅษี
ถึงไม่เหมือนก็แม้นพระคาวี	จงแลดูภูมีให้เต็มตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางโฉมยงสงไสยเปนนักหนา
พลางชม้ายชายดูพระราชา	เหมือนองค์ภัศดาสามี
ยิ้มเยื้อนเหมือนสิ้นทุกสิ่งสรรพ์	สารพันพิศดูถ้วนถี่
มั่นคงนี่องค์พระคาวี	ภูมีไม่ตายตามมา
พระดาบศองค์นี้อยู่ที่ไหน	ฤๅเชษฐาภูวไนยกระมังหนา
จะถามไถ่ให้แจ้งกิจจา	กัลยาประหวั่นครั่นคร้าม
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมุนีเห็นนางระคางขาม
จึงขยดเข้าไปใกล้โฉมงาม	แล้วกระซิบบอกความแต่เบาเบา
นี่พระคาวีฤๅมิใช่	ยังหลงใหลจิกปีกอยู่อิกเล่า
สามีมั่นคงแล้วนงเยาว์	มิใช่อ้ายเถ้าทรลักษณ์
จึงแจ้งตามความลับแต่หลังนั้น	ทุกสิ่งสรรพ์พรรณาให้พระจักษ์
เจ้าอย่าสเทินเมินภักตร์	จงทายทักพูดจากับสามี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์สุดามารศรี
ฟังพระสิทธาพาที	เทวีรู้แจ้งไม่แคลงใจ
กราบลงกับบาททั้งสององค์	โฉมยงครวญคร่ำร่ำไห้
เพียงจะพินาศขาดใจ	ทูลขออไภยภัศดา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้พระทูลกระหม่อมของเมียแก้ว	เมียนี้ผิดแล้วเปนหนักหนา
ไม่รู้กลอีเถ้าเจ้ามารยา	วอนว่าไต่ถามเอาความลับ
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแน่นใจ	มันไส้หนักหนาน่าเสี่ยงสับ
อกเมียดังพระเมรุเอนทับ	แต่นั่งนับคืนวันจะบรรไลย
ร่ำพลางนางทรงโศกี	พระคาวีโศกศัลย์ไม่กลั้นได้
เชษฐาดาบศสลดใจ	พลอยร่ำไห้ไม่เปนสมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๓ นางคันธมาลีขึ้นเฝ้า
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
รู้ว่าจันท์สุดานารี	ยินดีด้วยองค์พระทรงฤทธิ์
นางให้แค้นขัดกลัดกลุ้ม	เหมือนบ้าหลังคลั่งคลุ้มเคลิ้มจิตร
นั่งนิ่งหน้าบึ้งรำพึงคิด	อีเจ้ากรรมมันจะปิดประตูค้า
หมายได้ด้วยกำลังยังสาว	เห็นทีท้าวเธอจะรักหนักหนา
ตัวกูก็เปนโสดโปรดปรานมา	คงจะคิดเมตตาปรานี
จำจะขึ้นไปเฝ้าฟังดู	จะเปนอย่างไรอยู่ให้รู้ที่
เมียน้อยเมียหลวงท่วงที	ข้างไหนใครจะดีกว่ากัน
ฯ ๘ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ คิดแล้วสรงน้ำชำระกาย	ขมิ้นผงลงละลายเปนค่อนขัน
ลูบไล้ขัดสีฉวีวรรณ	ทรงกระแจะจวงจันทน์กลิ่นเกลา
น้ำดอกไม่เทศทากว่าจะทั่ว	ชโลมทั้งเนื้อตัวเหมือนปล่อยเต่า
กระจกตั้งนั่งส่องมองดูเงา	จับเขม่ากันไรไปล่ปลิว
หวีกระจายรายเส้นขนเม่นสอย	ผัดหน้านั่งตะบอยบีบสิว
เศกขี้ผึ้งสีพลางทางวาดคิ้ว	นุ่งผ้ายกริ้วมีราคา
เอาสไบปักทองเข้าลองห่ม	นึกชมตัวเองเปนนักหนา
จะแต่งไปอวดมันจันท์สุดา	น้ำหน้าอีจรรไรไหนจะมี
คาดเข็มขัดประจำยามงามล้ำ	ทองคำน้ำหนักสักสิบสี่
กำไลลงยาราชาวดี	มั่งมีได้มาแต่ตายาย
ใส่แหวนเพ็ชร์เม็ดแดงหัวแมงปอ	เขามาต่อห้าชั่งยังไม่ขาย
พิศดูตัวพลางทางยิ้มพราย	กรุยกรายออกจากตำหนักนาง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เรียกหาข้าไทอยู่อึงมี่	ใส่เกือกกำมะหยี่หักทองขวาง
ถือพระกลดคันสั้นกั้นกาง	เยื้องย่างมาปราสาทพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ครั้นถึงจึงหยุดเยี่ยมมอง	ตรงช่องฉากพับลับแลกั้น
เห็นพระองค์ทรงโฉมโนมพรรณ	งามเหมือนเทวัญในชั้นฟ้า
ความรักรัญจวนครวญใคร่	แต่เยื้อนยิ้มลไมอยู่ในหน้า
พลางเคาะเข้าไปให้เหลียวมา	ครั้นสบตาก็สเทินเมินเมียง
ทำชม้อยชม้ายอายแอบแฝง	แล้วแกล้งกระแอมไอให้เสียง
พูดจาว่าเปรียบเลียบเคียง	เดินเลี่ยงแลชำเลืองเยื้องกราย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีนึกในใจหมาย
อีอุบาทว์บัดสีไม่มีอาย	มาเย้ายวนชวนชายได้ลงคอ
เห็นมันจะมั่นหมายเอาว่าผัว	จึงแต่งตัวเต็มประดาขึ้นมาล่อ
ดูทีกิริยาเปนบ้ายอ	น่าหัวร่อน้อยฤๅนั่นขันสิ้นที
ชำเลืองดูเมียขวัญจันท์สุดา	แล้วแลดูตาพระฤๅษี
ทำเมินเสียมิได้ไยดี	จู้จี้ขี้คร้านรำคาญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบศอดยิ้มมิใคร่ได้
สกิดองค์อนุชาแล้วว่าไป	อีจรรไรมันจะทำให้รำคาญ
เจ้าจงทายทักเสียสักนิด	ป้องปิดอย่าให้ความฟุ้งซ่าน
ถึงเถ้าแก่แต่ยังไม่เกินการ	จงคิดอ่านหว่านล้อมไว้ให้ดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีได้ฟังดาบศพี่
จำเปนเห็นชอบท่วงที	จึงมีวาจาปราไสนาง
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	เปนไรเจ้าจึงสเทินเหินห่าง
ยืนอยู่นั่นไยใช่ที่ทาง	แต่ก่อนนางน้องเอ๋ยไม่เคยเปน
สาละวนสนทนากับอาจารย์	เจ้ามานานแล้วฤๅไม่ทันเห็น
คิดว่าต่อเวลาเย็นเย็น	จึงจะไปพูดเล่นเจรจา
เจ้าขึ้นมาถึงนี่ยิ่งดีนัก	ขอบใจไม่พักลงไปหา
น้อยฤๅนั่นชั้นเชิงกิริยา	ตละสาวสิบห้าสิบหกปี
แต่งตัวเต็มประดาหน้าเปนนวล	เหมือนจะชวนให้ชื่นใจพี่
ขอเชิญนางเมียหลวงท่วงทีดี	มานั่งบนนี้ด้วยพี่ชาย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ได้เอยได้ฟัง	นางผินหลังหลบเลี่ยงเมียงม่าย
นึกจะไปนั่งด้วยก็ขวยอาย	อดสูดูร้ายรำคาญใจ
แกล้งทำแยบคายกระต่ายแก่	แสนแง่แสนงอนค้อนให้
จะมาเรียกมาหาข้าไย	มันไม่เหมือนเมื่อกระนั้นแล้ว
แต่เพียงชุบตัวใหม่ได้เมียสาว	อุประมาเหมือนราวกับได้แก้ว
นี่ลูกปัดบัดสีไม่มีแวว	อย่าพึงนึกฦกแล้วจะเหลียวดู
เปนคนวาศนาน้อยถอยถด	อาภัพอัปรยศอดสู
จะอยู่ได้แต่ระเบียงเพียงประตู	ไม่สมควรเข้าไปอยู่ในที่ทาง
แต่ปากหากแสร้งแกล้งเบือนบิด	ในใจให้คิดรักรูปร่าง
ลำลำจะใคร่นั่งลงหว่างกลาง	แล้วระคางขวยเขินเมินเมียง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเห็นนางยังกางเกี่ยง
ยิ้มพลางทางลงไปจากเตียง	แล้วกล่าวเกลี้ยงแกล้งปลอบให้ชอบใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ยอดเอยยอดมิ่ง	จริงจริงรักเจ้าเปนไหนไหน
จะถือเชิงถือชั้นเช่นนั้นไย	ไม่เคยมาเคยไปฤๅไรน้อง
มิใช่คนอื่นจะขืนขัด	อุแม่เอ๋ยฮึดฮัดตะปัดตะป่อง
ว่าพลางล้อเล่นเปนทำนอง	เลียมลองขยับจะจับมือ
อะไรเฝ้าค้อนควักผลักไส	ทำไมไม่เคยหยอกกันดอกฤๅ
จงเมตตาการุญเถิดบุญฦๅ	สบิ้งสบัดปัดมือพี่เสียไย
ถึงจะมีเมียอื่นสักหมื่นแสน	หางามงอนอ้อนแอ้นเหมือนเจ้าไม่
ทั้งระแบบแยบยนต์กลใน	ยังต้องจิตรติดใจไม่ลืมเลย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	ช่างยกยอนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
แต่ก่อนร่อนชะไรก็ไม่เคย	มาเยาะเย้ยยิ้มพรายน่าอายใจ
ถึงว่ารักเมียก็รู้อยู่สิ้น	จะแกล้งล่อพอให้กินเข้าได้
เมื่อท้าวแก่ชราเคยมาไป	เดี๋ยวนี้ชุบตัวใหม่เปนหนุ่มนวล
รูปร่างกระจ้อยร่อยน้อยฤๅนั่น	ผิดกันกับเก่าสักเก้าส่วน
น้องนี้แก่เถ้าอย่าเฝ้ากวน	ไม่สมควรเคียงคู่ด้วยภูมี
สารพัดเผ้าผมไม่สมประกอบ	แก้มตอบฟันหักน่าบัดสี
อัปรยศอดสูดูไม่ดี	อะไรนี่น่าชังทำซังตาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าสรวล	ยังไม่ควรดอกเจ้าจะเบื่อหน่าย
ถึงว่าเถ้าแก่ก็แต่กาย	เช่นนั้นมันจะหายไปเมื่อไร
ความกำหนัดสัตรีกับบุรุษ	ไม่รู้สุดสิ้นลงที่ตรงไหน
จะอดสูดูร้ายอายใคร	เจ้ากับพี่มิใช่ไม่คุ้นเคย
เมื่อครั้งยังแก่อยู่ด้วยกัน	พี่ก็หมั่นเยี่ยมเยือนไม่เชือนเฉย
เดี๋ยวนี้ก็มิใช่จะละเลย	นวลลอองน้องเอ๋ยอย่าทุกข์ร้อน
พี่จะช่วยอ้อนวอนพระมุนี	หาฤกษ์งามยามดีให้ได้ก่อน
จึงจะชุบรูปเจ้าให้งามงอน	ขอผัดผ่อนสักหน่อยเถิดกลอยใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ วาเอยวาจา	น้อยฤๅช่างโอภาปราไส
อุแม่เอ๋ยจะชุบให้ข้าไย	ทำไมกับอีเถ้าเฝ้าประตู
มันจะงามมิงามก็ตามที	อาภัพอัปรีไม่ควรคู่
เร่งหาฤกษ์เถิดพ่อให้หมอดู	จะได้เศกสมสู่นางสาวน้อย
น่าชมสมเปนมเหษี	ท่วงทีกิริยาไม่ราถอย
มีบุญประเสริฐเลิศลอย	จะได้พลอยเกื้อหน้าพระสามี
แน่นางรูปงามขอถามไถ่	รู้จักมั่งฤๅไม่ผัวใครนี่
ไม่เสียดายภักตราจะราคี	เจ้าของเขามีมาช่วงชิง
ชะช่างมารยาพิรากล	ทั้งระแบบแยบยนต์ขยันยิ่ง
แต่แรกเห็นแก่หง่อมไม่ยอมยิง	ทำสบัดสบิ้งชิงชัง
เดี๋ยวนี้หนุ่มน่ารักทำอักอ่วน	เข้านั่งชิดสกิดกวนให้เกาหลัง
ไม่อดสูผู้คนทั้งรั้ววัง	เจ้าข้าเอ๋ยใครมั่งเขาอย่างนี้
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาฟังว่าน่าบัดสี
ยิ้มเยื้อนเบือนหน้าดูสามี	แล้วเทวีตริตรึกนึกใน
อีเถ้านี้ขันจริงหยิ่งเย่อ	กูล้อเล่นให้เก้อก็จะได้
คิดพลางทางเดินออกไป	ใส่ไคล้แกล้งกล่าววาจา
เออนี่อะไรเล่าไม่เข้าการ	จะมาพาลโกรธขึ้งหึงษา
ร้องแรกตะโกนโพนทนา	เย้ยหยันหยาบช้าประชดใคร
แรกเริ่มเดิมทีสามีท่าน	มาเกี้ยวพานพูดจาปราไส
ข้ามิได้ปลดปลงลงใจ	ด้วยเห็นภูวไนยนั้นแก่นัก
ตาหูซานซมไม่คมสัน	เสวยหมากตะบันฟันฟางหัก
เดี๋ยวนี้ชุบตัวใหม่วิไลยลักษณ์	หนุ่มน้อยน่ารักรูปทรง
อย่าว่าแต่รุ่นราวสาวแส้	ถึงเถ้าแก่ก็คิดพิศวง
ชื่นอารมณ์ข่มใจมิใคร่ลง	ตลึงหลงแลเล็งเพ่งพิศ
ทำเทียมเลียมลวนจะชวนชื่น	ท่านก็ไม่อยากยื่นมือสกิด
โกรธาตาแดงมาแผลงฤทธิ์	หงุดหงิดงุ่นง่านทยานใจ
แน่พระมเหษีอย่ามี่ฉาว	ชุบตัวให้สาวขึ้นเสียใหม่
จงคืนเอาผัวของตัวไป	ว่าพลางทรามไวยก็หัวเราะ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ แค้นเอยแค้นจริง	เจ็บปวดยวดยิ่งกว่าปลิงเกาะ
ขึ้นหน้าท้าทายเถียงเทลาะ	จะใคร่ว่าให้เพราะสาแก่ใจ
จริงอยู่คะข้าเจ้ามันเถ้าแก่	สองตาท่านจะแลดูที่ไหน
เปนสิทธิ์ขาดของเจ้าจงเอาไว้	จะคืนให้ข้าไยนางนงเยาว์
อย่าพักมาหัวเราะเยาะเย้ย	เกินเลยเหลือกำลังไม่ฟังเจ้า
ถึงผัวรักหนักหนาก็ทำเนา	อีเถ้าจะพรั่นพรึงอย่าพึงคิด
เชื่อรูปเชื่อร่างเหมือนนางฟ้า	ทั้งเกษาหอมฟุ้งจรุงจิตร
ใส่น้ำมันจันทน์เจืออยู่เปนนิจ	ความคิดแยบคายเจ้าหลายชั้น
เอาผมลอยน้ำมาเสี่ยงหาคู่	จนได้ชู้ชอบใจดังใฝ่ฝัน
ลืมผัวตัวตายวายชีวัน	มาผูกพันพะวงหลงรูปชุบ
ดูหมิ่นเมียหลวงเข้าช่วงชิง	จะทำกูให้กลิ้งเปนลูกขลุบ
คันมือคันไม้น่าใคร่ทุบ	เอาสักสองสามอุบดอกกระมัง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเคียงนางอยู่ข้างหลัง
จึงห้ามว่าอย่าทำแต่ลำพัง	จงหยุดยั้งชั่งจิตรคิดดู
เจ้าเปนถึงมเหษีมีศักดิ์	พี่ก็รักแยบคายมากมายอยู่
ข้างนี้พึ่งมาใหม่ยังไม่รู้	อย่าเพ่อทำจู่ลู่วู่วาม
เขาจะฦๅอื้อฉาวว่าเมียหลวง	มาหึงษ์หวงจ้วงจาบหยาบหยาม
เถียงเทลาะเกาะแกะไม่แงะงาม	เหมือนหนึ่งหนามเกะกะระรั้ว
จงปรานีปรานอมออมอด	งดงดเสียมั่งจะยังชั่ว
เขาจะได้ยำเยงเกรงกลัว	เปนผู้ใหญ่ไว้ตัวให้สมควร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น้อยเอยน้อยฤๅนั่น	เชิงชั้นพูดจาเปนน่าสรวล
ชักทำเนียบเปรียบปรายหลายกระบวน	เที่ยงแท้แต่ล้วนไม่ลำเอียง
เห็นว่านางเมียจะเสียที	หม่อมผัวตัวดีออกช่วยเถียง
อุแม่เอ๋ยยืนอยู่เปนคู่เคียง	แกล้งมาเรียงอวดรูปข้าฤๅไร
น่ารักหนักหนานางหน้าเปน	ผัวดูอยู่เขม้นหาเมินไม่
จงเล้าโลมลูบคลำให้หนำใจ	อย่าให้มัวหมองต้องแดดลม
บุญตัวผัวหนุ่มเมียสาว	เช่นนี้แล้วราวกับขนม
ทำไมมิชวนกันเข้าบรรธม	เชยชมเช้าเย็นอย่าเว้นวาง
ขอโทษโปรดเถิดพระมุนี	อะไรนี่นอกรีดมากีดขวาง
ผัวท่านจะคลึงเคล้าเย้าหยอกนาง	ห้องกลางเปล่าอยู่นิมนต์ไป
ยิ่งว่ายังมาหัวเราะเยาะ	เปนเหตุเพราะฤๅษีฤๅมิใช่
จะใคร่ว่าให้สาแก่น้ำใจ	บาปกรรมอะไรที่ไหนมี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสิทธาว่าเหม่มเหษี
เอออะไรรูปนั่งอยู่ดีดี	มาพานรีพานขวางช่างไม่อาย
กูก็หาโกรธขึ้งมึงไม่	จะช่วยว่าเกลี่ยไกล่เสียให้หาย
จึงลุกเดินออกมาหน้าน้องชาย	แล้วว่าสีกายายทำน่าชัง
ข้าสาวชาวแม่แออัดอยู่	ไม่อัปรยศอดสูเขามั่ง
ตัวโยมก็เปนใหญ่อยู่ในวัง	มาอื้ออึงตึงตังดังโหมโรง
เปนถึงเมียท้าวเมียพระยา	ไม่ไว้ยศไว้สง่าอ่าโถง
อะไรนี่แก่เถ้าจะเข้าโลง	โมโหมากปากโป้งโผงอึง
จงคิดอนิจจังฟังรูปห้าม	นั่นแน่แร้งมันถามข่าวถึง
ไม่พอที่จะหุนหันดันดึง	โกรธขึ้งหึงษ์หวงช่วงชิง
แม้นใครได้ยินจะนินทา	พลอยอายขายหน้าเพื่อนผู้หญิง
เอ็นดูดอกจึงห้ามเปนความจริง	นิ่งนิ่งเสียมั่งนั่งลงยาย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังว่า	ยิ่งบ่นบ้าดาลเดือดไม่เหือดหาย
ใช่การของพระคุณอย่าวุ่นวาย	ถึงแก่เถ้าเกือบจะตายก็ตามที
จะมิให้ว่ามั่งนั่งงอมือ	ข้าไม่เชื่อไม่ถือพระฤๅษี
นี่แลตั้งมั่นในขันตี	ขันจะแตกสักทีอย่าได้แคลง
เห็นว่าวาศนามันตกต่ำ	ไม่ชุบแล้วมิหนำมาซ้ำแช่ง
ชิช่างเกลื่อนกลบประจบประแจง	ช่วยประชันขันแข่งทำคึกคัก
เขาจะถุ้งเถียงกันฉันผู้หญิง	พลอยวิ่งเข้ามาสวดอวดรู้หลัก
เรียกยายเรียกย่าน่าแค้นนัก	นางผูกคิ้วค้อนควักยักลูกคาง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าบัดสี	ช่วยห้ามให้ดีไม่เห็นบ้าง
กลับมาขวิดชนเอาคนกลาง	ถากถางถุ้งเถียงขึ้นเสียงเกน
บาปบุญคุณโทษก็ไม่รู้	เทลาะกูกำหมัดขัดเขมร
มึงจะลงนรกหกคเมน	ตกต่ำใต้เถนเทวทัต
กูเปนฤๅษีชีไพร	อยู่ในเมตตาสมาบัติ
พากเพียรบำเพ็ญเคร่งครัด	ไม่อาสัจอาธรรม์ฉันทา
จะมาหยิบยกโทษโกรธขึ้ง	เปนเหตุเพราะผัวมึงสิไม่ว่า
ใช้คนไปนิมนต์กูเข้ามา	ปราถนาจะใคร่ให้ชุบตัว
แต่แรกคิดจะชุบให้มึงมั่ง	เดี๋ยวนี้ชังน้ำหน้ากระลาหัว
หฤโหดโฉดเขลาเมามัว	ไม่เจียมตัวว่าแก่กอแกไป
เอาแต่โมโหออกโต้ความ	มันหงอกงามอยู่แล้วใครทำให้
ชุบเองเถิดเจ้าด้วยเขม่าไฟ	คัดปีกคัดไรให้ไปล่ปลิว
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ แค้นเอยแค้นนัก	โมโหฮึกฮักชักหน้านิ่ว
ดุเดือดเต็มทีขึ้นชี้นิ้ว	ผูกคิ้วค้อนพลางทางตอบคำ
นี่ฤๅเปนสัตย์ประทัดเที่ยง	ถึงทีได้เอียงแล้วเอียงคว่ำ
ตัดรอนค่อนว่าสาระยำ	หัวหงอกหัวดำก็ทำเนา
เจ็บร้อนอะไรใช่หัวตัว	มันหงอกก็แต่หัวของข้าเจ้า
อื้ออึงอุแม่เอ๋ยมาเย้ยเย้า	สอนให้จับเขม่าเมื่อปานนี้
อย่าพักพูดพิไรมิใช่การ	รำคาญเคืองหูจู้จี้
เร่งออกไปเสียยังกุฎี	ขืนอยู่ที่นี่จะเปนความ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ลมเอยลมเติบ	ถ้อยคำกำเริบหยาบหยาม
ดูหมิ่นฤๅษีชีพราหมณ์	ลวนลามเลี้ยวลดชดลิ้น
จะมาขับไล่ใครนี่	รั้ววังทั้งนี้ของกูสิ้น
สมบัติพัศถานในแผ่นดิน	ท้าวยินยอมยกให้แก่กู
จริงจริงนะสีกาไม่ว่าเล่น	พระยาเธอเปนพยานอยู่
ถึงตัวเองอีเถ้าซื้อรู้	ก็เปนข้าของกูด้วยเหมือนกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวเราะ	พลางตบมือเยาะเย้ยหยัน
เออกระนั้นฤๅคะพระนักธรรม์	ดีฉันพึ่งรู้ว่าเปนนาย
สมบัติบ้านเมืองแลเครื่องยศ	พระยายกให้หมดมอบถวาย
บริบูรณ์ทุกสิ่งข้าหญิงชาย	มั่งมีมากมายเจียวนายเรา
นางยอดรักร่วมอารมณ์ผมหอม	ผัวยอมยกให้ฤๅไม่เล่า
ฤๅจะไว้อิงแอบแนบเคล้า	หยอกเย้ายียวนชวนชิด
หญิงชั่วฆ่าผัวตัวเสียได้	ไม่มีอาไลยแต่สักหนิด
ร่านหาชู้ชมก็สมคิด	ดัดจริตติดตามแม่สื่อมา
เข้าครอบครองเอาเปนเจ้าของ	จองหองฮึกฮักหนักหนา
หน้าเปนเล่นตัวเต็มประดา	กลับยิ้มเยาะข้าหน้าไม่อาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันท์สุดาโฉมฉาย
จึงว่าน่ารำคาญกับท่านยาย	จ้วงจาบหยาบคายขึ้นมึงมัน
นั่นแน่หัวหงอกเปนดอกเลา	ไม่เจียมตัวมัวเมาโมหันธ์
ฮึดฮัดกัดเหงือกทำงกงัน	ยังไม่ขันขึ้นหน้ามาด่าทอ
เศกแสร้งมุสาว่าฆ่าผัว	ต่อจะเคยกับตัวกระมังหนอ
พูดได้ไม่อายแก่ปากคอ	สับประติดสับประต่อเจรจา
นี่เนื้อว่าเคราะห์เพราะใจเบา	เชื่ออีเถ้าทุจริตอิจฉา
ลวงฆ่าผัวตายวายชีวา	แล้วซ้ำพามาให้มีคาว
จนท่านเมียหลวงมาหวงหึงษ์	น้อยฤๅอื้ออึงมี่ฉาว
พระดาบศเมตตาข้าสักคราว	ช่วยชุบให้เปนสาวสิบห้าปี
จะได้สมใจหมายหายงุ่นง่าน	ข้าขี้คร้านรำคาญหูจู้จี้
อุแม่เอ๋ยฮึดฮัดหมัดมวยดี	เออกระนี้ทำเข้าก็เปนไร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เหลือเอยเหลืออด	มาประชดประชันน่ามันไส้
อย่าพักท้าเลยคะไม่ละใคร	ว่าแล้วเลี้ยวไล่จะตีนาง
ฉวยฉุดยุดมือไม่ถนัด	สองพระองค์ป้องปัดขัดขวาง
ยิ่งคิดแค้นใจร้องไห้พลาง	สู้ตายวายวางชีวิตรม้วย
ผัวเขาก็เห็นกันเปนดี	พระฤๅษีนี้เล่าก็เข้าด้วย
จะทำไมได้มีทีนี้รวย	มีผู้ชูช่วยนางเนื้อทิพย์
หาไม่ไหนจะคัณนามือ	เช่นนี้แล้วฤๅกูกินดิบ
ขึ้นหน้าค้าคารมคมริบ	ให้มันมาห้าสิบไม่พรั่นพรึง
ทำไมกับชีวิตรนิดหนึ่งนี้	ตายร้ายตายดีก็ทีหนึ่ง
โมโหหุนหันดันดึง	เข้าไล่หยิกทึ้งทุบตี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวียืนขวางนางโฉมศรี
แล้วว่ายายเถ้าดูเอาซี	ข้าห้ามดีดีแล้วมิฟัง
ดูดู๋ฮึกฮักเข้าผลักไส	เดี๋ยวนี้ก็ขัดใจขึ้นมามั่ง
น้อยฤๅดื้อดึงดันทุลัง	พระไสหลังล้มคว่ำคมำไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีก็ร้องไห้
อับอายสาวสวรรค์กำนัลใน	แค้นใจภ้อตัดภัศดา
แต่ก่อนร่อนชะไรก็ไม่เคย	จะเกินเลยลวนลามหยามน้ำหน้า
เพียงได้นางสาวศรีคนนี้มา	ลืมอีเถ้าชราข้าหลวงเดิม
พาลผิดด่าทอไสคอเสีย	ให้หม่อมเมียขึ้นหน้าพาฮึกเหิม
พระฤๅษีนี้ก็ช่วยแต้มเติม	ยุเสริมส่งซ้ำค้ำชู
ทีนี้นางสาวน้อยคงลอยล่อง	วาศนาเต็มกองขึ้นสุดกู่
อย่าพักชี้นิ้วนั่งตั้งกระทู้	จะมาขู่ข่มใครให้กลัวเกรง
อกเอ๋ยอับอายสู้ตายเสีย	ไม่อยู่ให้ผัวเมียเขาข่มเหง
ไหนไหนไม่เปนโตงเปนเตง	เพราะกรรมของตัวเองจะโทษใคร
อีเถ้าทัศประสาทมันสอพลอ	มายุแยงแกล้งก่อเหตุใหญ่
เจ้าขรัวยายนายเรือเอกไชย	ไปรับอีอะไรมิรู้มา
ทำให้เคืองขุ่นวุ่นทั้งวัง	ยังจะมาแอบฟังนั่งลอยหน้า
จะตีให้บัดซบตบด้วยกะลา	พลางเรียกข้าเข้ากลุ้มรุมรัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทัศประสาทตัวสั่น
ต้องตีต้องตบหลบไม่ทัน	งกงันลุกล้มไม่สมประดี
ร้องขอโทษพลางครางออด	วิ่งตะกายเข้ากอดพระฤๅษี
แล้วคิดกลัวอาญาพระคาวี	ลนลานคลานหนีเก้กัง
ปากบ่นภาวนาว่าออกเปื้อน	ไหลเลื่อนเอาหน้ามาเปนหลัง
แม่จันท์สุดาช่วยด้วยสักครั้ง	ลูกจะม้วยชีวังเปนมั่นคง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังว่า	จันท์สุดาถือไม้ไล่ตีส่ง
ทุดอีเถ้าจรรไรมึงไม่ตรง	ล่อลวงกูหลงงงงวย
ฆ่าผัวกูตายไม่หายแค้น	จะตบตีตอบแทนทำมึงด้วย
อย่าพักสงไสยจะไม่ม้วย	ใครเขาจะช่วยชีวิตรมึง
พวกอีไม่ตรงหลงผัว	หลับตาเล่นตัวละเมอหึงษ์
เต้นแร้งเต้นกาด่าอึง	โกรธขึ้งหึงษ์กูไม่ดูเงา
มึงอย่าทำสำออยลอยหน้า	ทีนี้น้ำตาเช็ดหัวเข่า
ว่าพลางตบตีไม่มีเบา	ยายเถ้าทัศประสาทเพียงขาดใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เหลือเอยเหลือทน	เจ็บพ้นปัญญาน้ำตาไหล
กลัวแล้วเจ้าประคุณขออไภย	พลางยกมือไหว้นอบนบ
จะหลีกไปข้างนั้นก็ถูกตี	เหลียวมาข้างนี้ก็ถูกตบ
หน้าตาบวมบอบลงหมอบซบ	กลิ้งเกลือกเสือกสลบไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
ขัดใจยายเถ้าเต็มที	ทุบตีด่าทอพอแรง
อีแม่สื่อซุกซนคนเอก	โหยกเหยกขยันเหลือเบื่อแช่ง
สาแก่ใจเจ็บปวดชวดกินแกง	ทีนี้หนอพอแรงมึงฤๅยัง
แล้วผินมาว่ากล่าวกับท้าวไท	ช่างหลงใหลไปทีเดียวไม่เหลียวหลัง
ได้ใหม่ลืมเก่าเฝ้าชิงชัง	ไม่อีนังขังข้อเลยพ่อคุณ
เห็นชั่วช้าอาภัพอับเฉา	ทำได้ทำเอาเหมือนเต่าตุ่น
มิขออยู่สู้ตายตามบุญ	นางเคืองขุ่นหมุนกลับมาฉับไว
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงตรงเข้าในห้อง	ขึ้นนั่งบนแท่นทองแล้วร้องไห้
เจ็บอกหมกมุ่นขุ่นแค้นใจ	นางครวญคร่ำร่ำไรรันทด
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระเชษฐาดาบศ
จึงกล่าวสุนทรมธุรศ	แก่ทรงยศอนุชาคาวี
อีเถ้าเจ้ากรรมมันทำความ	มาติดตามหวงหึงษ์อึงมี่
เจ้าผลักไสไล่ส่งเสียวันนี้	เห็นทีมันจะแค้นเคืองนัก
คำบุราณท่านว่าไว้เปนครู	ธรรมดาตีงูให้หลังหัก
จะวางใจไม่ได้นะน้องรัก	มันมักมาดหมายทำร้ายเรา
จะมิให้เปนศุขเฝ้าหยุกหยิก	จุกจิกเจ็บช้ำน้ำใจเจ้า
ขึ้นชื่อว่าศัตรูอย่าดูเบา	นิ่งเสียกระนี้เล่าจะเกิดความ
จงไปผันผ่อนให้อ่อนลง	หนามยอกย่อมบ่งออกด้วยหนาม
อย่าให้เกิดกลียุคลุกลาม	จะได้ความผาศุกสืบไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวียิ้มย่องสนองไข
น้องนี้นึกชังอีจังไร	ช่างไม่รู้ตัวมัวมึน
จะไปพูดเกลี่ยไกล่เปนไมตรี	เห็นทีจะทำหนักคึกคักขึ้น
น้ำใจในคอมันบึกบึน	โฉดเขลาเมามึนโมโหร้าย
ยิ่งห้ามให้นิ่งเหมือนยิ่งยุ	ยังกลับดุดันเดือดไม่เหือดหาย
น่อยหนึ่งมันจะว่าข้าวุ่นวาย	หยาบคายเคืองหูอดสูใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่ยายิ้มแล้วแถลงไข
ช่างกลัวมันเหมือนเสือเห็นเหลือไป	ดูราวกับมิใช่เปนเจ้าชู้
เสียแรงรู้แยบคายก็หลายเพลง	จะมานั่งกลัวเกรงผู้หญิงขู่
อุส่าห์ขืนแขงใจไปลองดู	พี่เห็นจะไม่สู้กระไรนัก
จงทำเทียมเลียมเลี้ยวเกี้ยวพาน	ง้องอนอ่อนหวานอย่าหาญหัก
ว่าจะชุบขึ้นให้วิไลยลักษณ์	เห็นมันจักลุ่มหลงปลงวิญญา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเห็นชอบด้วยเชษฐา
ยิ้มแห้งแขงใจไคลคลา	โขลนจ่านำไปด้วยใจปอง
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
๏ ครั้นถึงที่สำนักตำหนักนาง	พระค่อยเยื้องย่างเข้าในห้อง
หยุดยืนแฝงม่านเมียงมอง	ดูทำนองแยบคายร้ายดี
เห็นนางนั่งกอดเข่าเข้าโศกา	เช็ดน้ำตาน้ำหูยู่ยี่
นั่งลงเคียงข้างนางเทวี	แล้วทำทีสนิทชิดเชื้อ
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ปลื้มเอยปลื้มใจ	พี่รักใคร่ผูกพันฟั่นเฝือ
นึกแต่จะอิงแอบแนบเนื้อ	แม้นมิเชื่อโฉมตรูคอยดูเอา
ใช่จะแสร้งสมทบกลบเกลื่อน	ถึงได้ใหม่ก็ไม่เหมือนเมียเก่า
ทั้งแก่ก็จริงยังพริ้งเพรา	สาวแส้แพ้เจ้าไม่เท่าเทียม
พี่ต้องจิตรติดใจอยู่หนักหนา	จึงลงมาถึงเรือนเยือนเยี่ยม
ไม่ผินภักตร์ทักถามตามธรรมเนียม	ชม้อยชม้ายอายเหนียมพี่ไย
ว่าพลางทางขยับจับต้อง	เลียมลองโลมลูบหลังไหล่
ดูเถิดทำเก้อเอออะไร	เฝ้าค้อนควักผลักไสไปทีเดียว
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ได้เอยได้ฟัง	นางนั่งนิ่งแน่ไม่แลเหลียว
ไพเราะเพราะพริ้งจริงจริงเจียว	ช่างลดเลี้ยวปรายเปรียบเลียบเคียง
นึกจะใคร่ดีด้วยก็ขวยอาย	แกล้งทำแยบคายบ่ายเบี่ยง
ค่อยเขยื้อนเลื่อนลงจากเตียง	มายืนเมียงแอบม่านด้วยมารยา
คิดถึงความหลังยิ่งคลั่งใจ	เธอผลักไสให้อายขายหน้า
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นอุรา	พลางบ่นบ้าพาโลโศกี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเห็นนางขนางหนี
เสด็จเดินตามมาแล้วพาที	ทำยั่วเย้าเซ้าซี้ยียวน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ งามเอยงามปลอด	เจ้าเปนยอดมเหษีที่สงวน
อย่าเศร้าสร้อยโศกศัลย์รัญจวน	เสียดายหน้านวลนวลจะมอมแมม
ขัดใจอะไรเล่าเฝ้าโศกา	จนน้ำตาเปนคราบอาบแก้ม
จะวอนว่าเท่าไรไม่ยิ้มแย้ม	ยังมิหย่อนย่อมแต้มลงบ้างเลย
ท่วงทีทำราวกับสาวแส้	จนเหลือแหล่ลอยเลิศเปิดเผย
รู้ระแบบแยบยนต์เปนคนเคย	อุแม่เอ๋ยอดใจไม่ใยดี
โกรธาฤๅน้องรักว่าผลักไส	เจ็บปวดเปนกะไรดวงใจพี่
หยอกกันเมื่อกระนั้นยิ่งกว่านี้	ไม่พอที่จะโมโหโกรธา
เจ้าสิทำหยาบคายให้อายเขา	พี่เฝ้าวิงวอนไม่ผ่อนหา
อัปรยศอดสูจันท์สุดา	พระสิทธาเธอยิ้มไยไพ
ส่วนโทษเจ้าผิดไม่คิดบ้าง	จะมาคราครวญคร่ำใครทำให้
ก่นแต่ขัดเคืองเนืองไป	น่าชังมั่งฤๅไม่เจ้ามารยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ ถ้อยเอยถ้อยคำ	เจ็บช้ำน้ำใจเปนหนักหนา
ค้อนพลางทางตอบวาจา	ช่างเถิดหน้าตามันหมองมอม
กลการอะไรเล่ามาเซ้าซี้	อุแม่เอ๋ยทำทีเปนโอบอ้อม
ช่างสำออยอ่อนหวานหว่านล้อม	นี่ฤๅนางผมหอมมิยอมยิง
พอรู้เท่าเข้าใจกันอยู่ดอก	อย่าลดเลี้ยวลวงหลอกกลอกกลิ้ง
กลับมายกโทษทัณฑ์ขันจริง	เสแสร้งทุกสิ่งใส่ไคล้
สารพัดจะว่าประดาเสีย	เจ็บแค้นแทนเมียเข้าผลักไส
ส่วนทำเขาถึงกระนี้ก็ดีไป	ยังจะยกตัวไพล่ขึ้นเหนือลม
อย่าหยุกหยิกรังหยาวใช่สาวแส้	มันคนแก่คนเถ้าแพ้เผ้าผม
รูปร่างชั่วช้าไม่น่าชม	เจ้าคารี้สีคารมพอสมตัว
ทั้งอาภัพอัปรลักษณ์หนักหนา	พระก็ตรัสเปนตราแล้วว่าชั่ว
จะขืนเข้าใกล้ช่างไม่กลัว	หน่อยจะพาให้มัวมอมไป
เชิญเสด็จภูวไนยออกไปเสีย	หม่อมเมียเขาจะว่าข้าได้
ปากคอพอดีไปเมื่อไร	ยังเจ็บใจอยู่จนประเดี๋ยวนี้
ฯ ๑๔ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ เอวเอยเอวบาง	บ่นตะบอยร้อยอย่างร้อยสี
พี่มาว่ากล่าวแต่โดยดี	อะไรนี่น้อยฤๅทำดื้อดึง
เอาแต่คารมมาข่มขู่	รำคาญหูจู้จี้ขี้หึงษ์
ขัดใจจันท์สุดาหน้าตึง	ยกโทษโกรธขึ้งเขาข้างเดียว
ช่างพูดได้ง่ายง่ายไม่อายปาก	โมโหมากหมกมุ่นฉุนเฉียว
หวงแหนหึงษ์ผัวตัวเปนเกลียว	จนเสียงขุ่นเสียงเขียวคอเปนเอ็น
พี่ก็ไม่มัวเมาเข้าข้างใคร	จะว่าตามจริงใจให้เจ้าเห็น
เราจาบจ้วงหวงหึงษ์เขาจึงเปน	จนเกิดเข็ญเคืองขุ่นวุ่นทั้งวัง
เจ้าก็เปนคนในมิใช่โง่	ไม่บันเทาโทโษลงเสียมั่ง
พี่รักเจ้าจริงจริงไม่ชิงชัง	อุส่าห์มาว่าหวังจะให้ดี
องค์พระดาบศก็อดโทษ	ท่านจะโปรดชุบให้เหมือนเช่นพี่
รูปงามเปนสาวแล้วคราวนี้	เซ้าซี้อยู่ไยไปด้วยกัน
ว่าพลางฉวยฉุดยุดคร่า	กุมกรกัลยาพาผายผัน
เออนี่อะไรทำใจรั้น	หุนหันฮึดฮัดสบัดมือ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ แค้นเอยแค้นนัก	ข้าไม่มักหัวไปทำไมฤๅ
ข่มเหงคนเข้าฉุดยุดยื้อ	ถูกถือยั่วเย้าเฝ้าตอแย
มิข่วนหยิกให้ยับก็ลองดู	จะฝากไปให้ชู้ช่วยชมแผล
ชิชะเชิงชั้นช่างผันแปร	มาพูดแก้แทนกันขันสิ้นที
ข้าเข้าใจอยู่ดอกอย่าหลอกล่อ	จะลวงให้ไปง้อพระฤๅษี
สู้ตายวายวางชีวี	ไม่เชื่อถือโยคีชีเปลือย
ทำผิดกิจกรมประสมประสาน	หยาบช้าสามาญเหมือนขี้เลื่อย
ใจคอคดคู้ดังงูเลื้อย	ไม่อยากง้อให้เหนื่อยขี้คร้านไป
ถึงมิชุบให้งามก็ตามเถิด	ผิดก็ตายเสียเกิดเอาชาติใหม่
ว่าพลางครวญคร่ำร่ำไร	สอึกสอื้นไห้ไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เจ้าเอยเจ้าโมโห	ร้องไห้โฮโฮพาโลข้า
จะห้ามก็ไม่หยุดสุดปัญญา	ยิ่งกว่าบ้าหลังน่าชังนัก
ให้ไปหาพระฤๅษีก็มิไป	เอออะไรนี่เล่าเฝ้าหน่วงหนัก
ดึงดื้อถือทิฐิฮึกฮัก	มันจักงามเสียแล้วทีนี้
ท่านจะชุบให้เปนสาวสิว่าชั่ว	ทำกับตัวเปล่าเปล่าไม่พอที่
ส่องกระจกดูฤๅนั่นขันสิ้นที	น่าบัดสีสมประกอบแก้มคาง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เจ็บเอยเจ็บอก	ฉวยกระจกขึ้นกระแทกแตกผาง
ต่อยตลับขวดเฟืองเครื่องสำอาง	ทิ้งขว้างหกคมำทั้งสำรับ
ทุบกระถางกระโถนโยนผลุง	ฉีกที่นอนหมอนมุ้งเอามีดสับ
ใครอย่ามาจุกจิกหยิกให้ยับ	ผีบ้ามันจับแล้วทีนี้
อุแม่เอ๋ยเย้ยเยาะหัวเราะข้า	อีคนร้ายรามากะทาสี
น้ำใจในคอใช่พอดี	มันราวกับอัคคีไหม้หลังคา
ก็ย่อมรู้ย่อมเห็นมาเล่นไฟ	ขืนเข้ามาไยใกล้เคียงข้า
หน่อยจะลามเลียลนเอาขนตา	หนังกำพร้าจะลอกปอกเปื่อยพอง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น้อยเอยน้อยฤๅ	สนุกมือทำไมกับเข้าของ
ถ้วยโถทุบกระแทกแตกเปนกอง	หยาบคายร้ายรองเต็มประดา
ราคาค่างวดสักกี่เบี้ย	ต่อยเสียอิกเถิดพี่ไม่ว่า
หน่อยหนึ่งก็ตะเภาจะเข้ามา	ค่อยซื้อหาเอาใหม่อย่าทุกข์ร้อน
ไม่พอที่ตีวัวกระทบคราด	สัญชาติกระต่ายแก่แม่ปลาช่อน
แสร้งสบิ้งสบัดตัดรอน	จะช่วยสอนให้ดีก็มิเอา
ดีแต่ทำปั้นปึ่งขึ้งขี้เหร่	โว้เว้ใจหายเจียวยายเถ้า
ไม่เสงี่ยมเจียมตัวมัวเมา	เออเอาแต่อะไรมาบ่นอึง
เมื่อมิรักรูปงามก็ตามใจ	ทีนี้นะใครอย่าไปหึงษ์
ขี้คร้านอยู่เฝ้าพเน้าพนึง	เถิดขึ้งโกรธแล้วก็แล้วไป
ว่าพลางทางทำเดินออกมา	ดูทีจะว่าเปนไฉน
มาฉวยฉุดยุดคร่าข้าไว้ไย	เอออะไรน่าชังทำรังแก
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	ใจคอฉุนเฉียวทีเดียวแหล
ขันจ้านเจียวหนอทำท้อแท้	ประเดี๋ยวใจจะแร่กลับไป
ฤๅรำฦกตรึกถึงเมียรัก	ไม่เห็นภักตร์สักครู่อยู่ไม่ได้
เช่นนี้แล้วหลับตาลงมาไย	เถิดคะไม่ละให้จรลี
จะจัณฑาลทารกรรมทำเข็ญ	เกาะไว้ดูเล่นเช่นลูกหนี้
ให้สาแก่ใจคนเล่ห์กลดี	พานรีพานขวางช่างพูดจา
ยกโทษโกรธขึ้งว่าปึ่งปั้น	ทีนี้จะผ่อนผันหันหา
ถึงจะใช้ให้ขึ้นบนหลังคา	เต้นโลดโดดลงมาจะทำตาม
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าสำนวน	แต่ล้วนขันคนองเปนสองง่าม
ช่างสำออยออมอดงดงาม	เอ๊ะจะหย่อนผ่อนตามแล้วฤๅไร
เดิมทีทำกะตัวตะละสาว	ดูราวกับแรกเข้าหอใหม่
จนขี้เกียจวิงวอนอ่อนใจ	จะห้ามเจ้าเท่าไรก็มิฟัง
ถ้าว่าหาไม่ที่ไหนนาง	น่าแพ่นลงสักผางที่กลางหลัง
หากคิดนิดเดียวดอกกระมัง	จึงหยุดยั้งตามใจให้เจ้าฮึก
แม้นไม่เวทนาจะหย่าเสีย	ชู้เมียดีดีมีมิตรึก
ว่าไว้ให้รู้จักสำนึก	รู้สึกตัวแล้วก็แล้วไป
จงอาบน้ำอาบท่าทาแป้ง	จัดแจงแต่งตัวหวีหัวใหม่
เอาธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้	รีบไปขอษมาลาธิกรณ์
พี่จะลาโฉมยงนงคราญ	ไปตรวจตราเตรียมการไว้ท่าก่อน
สั่งเสร็จเสด็จบทจร	มาปราสาทภูธรทันที
ฯ ๑๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงประนตน้อมเกษ	กราบบาทบทเรศพระฤๅษี
เปรมปริ่มยิ้มแย้มยินดี	พาทีทูลแถลงแจ้งกิจจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีก็หรรษา
จึงตรัสสั่งนางกำนัลมิทันช้า	จงเร่งหาเข้าตอกดอกไม้
จะไปขอษมาพระอาจารย์	นิมนต์ท่านช่วยชุบตัวให้
ถ้ารูปงามเปนสาวเห็นท้าวไท	จะรักใคร่หายโกรธโปรดปรานกู
ทำไมกับมันอีจันท์สุดา	จะตีด่าให้กลัวตัวเปนหนู
ไม่ช้านักสักหน่อยมึงคอยดู	ตัวกูจะเปนสาวแล้วคราวนี้
ว่าพลางนางเข้าที่สรง	ขมิ้นผงลูบไล้ขัดสี
ผัดหน้าทาแป้งแต่งเต็มที่	ดูดีงดงามขึ้นครามครัน
นุ่งผ้าโขมพัตรผุดผ่อง	ห่มสไบกรองทองเฉิดฉัน
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	สาวสรรค์กำนัลนางต่างตามมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงท้องพระโรงหลังก็รั้งรอ	ทำลับลับล่อล่อหลบหน้า
อัปรยศอดสูพระสิทธา	เข้าแฝงฝาผนังบังกาย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีชื่นชมสมหมาย
ยิ้มพลางทางทำทักทาย	นี่แน่นางโฉมฉายช่างกะไร
แต่งตัวน้อยฤๅเจ้าเฝ้าตะบอย	พี่นั่งคอยจนเหงื่อจมูกไหล
เจ้าเล่ห์เจ้ากลเปนพ้นไป	ทั้งแยบคายภายในก็ฦกลับ
มาแล้วฤๅเจ้าเข้ามานี่	พี่วอนว่าพระฤๅษีไว้เสร็จสรรพ
จะชุบองค์นงคราญนั้นท่านรับ	เจ้าจงคำนับพระมุนี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
สบิ้งสบัดขัดเคืองพระสามี	เทวีรีรออยู่ช้านาน
แล้วอุส่าห์แขงขืนฝืนใจ	จำเปนจำไปสมัคสมาน
ถือธูปเทียนดอกไม้ใส่พาน	ค่อยคลานเข้าไปใจทึกทัก
คิดขยั้นครั่นคร้ามพระฤๅษี	ด้วยเดิมทีถุ้งเถียงกับเธอหนัก
ทั้งสเทินทั้งอายขายหน้านัก	ก้มภักตร์เมียงม่อยค่อยกระซิบ
แขงใจขอษมาพระอาจารย์	ลนลานหลงใหลไม่ได้สิบ
พึมพำทำแต่ปากยิบยิบ	อู้อี้อุบอิบอยู่ในคอ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระดาบศนิ่งฟังนั่งหัวร่อ
ยิ้มพลางทางว่าได้ด่าทอ	รูปขอษมาสีกาโยม
เออจะต้องสัญญาว่ากันด้วย	ที่จะให้กูช่วยชุบรูปโฉม
ต้องทำการอึกกระทึกครึกโครม	เอาฟืนไฟใส่โหมให้ลุกฮือ
จะให้เจ้าเข้านั่งริมกองไฟ	ร้อนรนจะทนได้แล้วฤๅ
จะไปทำวุ่นวายเมื่อปลายมือ	ปฤกษาหารือเสียเดี๋ยวนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
ได้ฟังว่าน่ากลัวเต็มที	เทวีอ้ำอึ้งตลึงตไล
ครั้นจะมิรับคำทำตาม	กลัวรูปจะหางามเหมือนผัวไม่
ครั้นพระดาบศเตือนเยื้อนตอบไป	ร้อนรนอย่างไรก็ตามบุญ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีเสริมซ้ำกระหน่ำหนุน
องค์พระสิทธาท่านการุญ	ชุบพี่พึ่งรุ่นหนุ่มฟ้อแฟ้
ยังเถ้าแก่แต่เมียเสียน้ำใจ	จะใคร่ให้รุ่นราวสาวแส้
จงตั้งใจตั้งคออย่าท้อแท้	เปนแต่ร้อนรนก็ทนเอา
ว่าพลางทางสั่งเสนี	จงกองไฟไว้ที่หลุมเก่า
ม่านกั้นเหมือนกันกับชุบเรา	เร่งรัดเร็วเข้าให้ทันการ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาคำนับรับบรรหาร
ลุกแล่นออกมาน่าพระลาน	แต่งการครบครันมิทันช้า
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีเสแสร้งแกล้งว่า
รูปนี้สมเพชเวทนา	จะช่วยชุบสีกาเสียเดี๋ยวนี้
ขอเชิญท้าวไทเข้าไปด้วย	จะได้ช่วยตักเตือนมเหษี
ว่าพลางทางเสด็จจรลี	พระคาวีเชิญนางพลางตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงม่านกั้นชั้นใน	เห็นเปลวไฟเริงแรงแสงกล้า
พระฤๅษีจึงมีวาจา	เชิญสีกาเข้านั่งริมกองไฟ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีเสียวไส้
หยุดยืนลูบอกตกใจ	น่ากลัวกะไรกะนี้นา
เพลิงแรงน้อยฤๅพระฤๅษี	อยู่ถึงนี่ยังร้อนเปนนักหนา
เข้านั่งใกล้ไหนจะรอดชีวา	นางบิดพลิ้วนิ่วหน้าระอาใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระดาบศอดยิ้มมิใคร่ได้
เสแสร้งแกล้งร้องว่าไป	เปนกะไรถอยหลังรั้งรอ
นี่ฤๅว่ากล้าทำตาขาว	ไม่พอใจเปนสาวแล้วฤๅหนอ
จวนเพล่ำเพลาอย่าย่อท้อ	ตั้งใจตั้งคอให้จงดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
อัปรยศอดอายพระมุนี	เทวีนึกมานะแขงใจ
ตรงเข้าไปนั่งลงข้างหลุม	เพลิงรุมร้อนรนไม่ทนได้
ลุกขึ้นเต้นปัดปัดสบัดสไบ	อกใจระรัวตัวสั่นท้าว
ผินมาว่าแก่พระนักสิทธิ์	ข้าเห็นผิดตำราที่ว่ากล่าว
เพลิงแรงร้อนเหลือจนเหงื่อพราว	มันจะสาวมิสาวก็ตามที
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีจึงว่าอย่าอึงมี่
เมื่อชุบพี่คราวก่อนร้อนกว่านี้	ดูเปลวอัคคีออกวุบวับ
พี่อุส่าห์แขงเนื้อแขงใจ	โดดแผลวลงไปไฟก็ดับ
นี่ชรอยวาศนาเจ้าอาภัพ	จึงกระสับกระส่ายวุ่นวายไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีก็ร้องไห้
สอื้นพลางทางว่าน่าน้อยใจ	บอกว่าทนไม่ได้ไม่เชื่อเลย
ดูเยี่ยงท้าวไทใจกล้าแกล้ว	เปนหนุ่มแล้วไม่อินังนั่งเฉย
คอยแต่หัวเราะเยาะเย้ย	ฟ้าผี่เถิดเอ๋ยน่าแค้นใจ
คิดว่าผัวมาด้วยจะช่วยมั่ง	มิรู้นั่งดูเล่นก็เปนได้
นางตีโพยตีพายมากมายไป	ร้องไห้ร้องห่มไม่สมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีทำว่าน่าบัดสี
ไม่เคยพบเคยเห็นเช่นนี้	พานรีพานขวางทุกอย่างไป
กลับมาโกรธคนอื่นครื้นเครง	ที่ตัวขี้ขลาดเองหาว่าไม่
ร้องไห้เก้อเก้อเอออะไร	ขัดใจขึ้นมามั่งแล้วจริงจริง
เวทนาอุส่าห์ช่วยตักเตือน	กลับแชเชือนฮึดฮัดสบัดสบิ้ง
ขี้คร้านง้องอนวอนวิง	มิใช่สิ้นผู้หญิงทั้งภารา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระฤๅษีพลอยซ้ำร่ำว่า
เปนน่าสมเพชเวทนา	ไม่พอที่สีกาทำวุ่นวาย
แต่แรกรูปก็สัญญาต่อหน้าผัว	อันชุบเนื้อชุบตัวมิใช่ง่าย
ข้างสีกาก็ว่าไม่กลัวตาย	ยังกลับกลายเสียได้กูไม่เคย
มาร้องไห้เปนลางอยู่อย่างนี้	ก็เสียกิจพิธีแล้วโยมเอ๋ย
อย่าขึ้งโกรธโทษผัวของตัวเลย	บุญเราไม่เคยได้โปรดกัน
ว่าพลางทางแสร้งเสสรวล	ตรัสชวนน้องชายผายผัน
ออกจากม่านทองจรจรัล	นางคันธมาลีก็ตามมา
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ พระดาบศขึ้นนั่งบัลลังก์อาศน์	พรั่งพร้อมพระญาติวงศา
จึงแกล้งพูดให้สิ้นนินทา	รูปสงสารนางพระยานี้สุดใจ
จะชุบให้รุ่นราวเหมือนท้าวผัว	นางก็กลัวร้อนรนไม่ทนได้
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมทำไว้	พเอิญให้เคืองขุ่นวุ่นวาย
รูปมาช่วยป่วยการก็นานช้า	จะขอลาญาติโยมสิ้นทั้งหลาย
แล้วเสแสร้งแกล้งตรัสกับน้องชาย	รูปขอถวายพระพรลา
ว่าพลางทางทำเปนเคร่งครัด	ถือพัดขนนกป้องหน้า
ออกจากวังในรีบไคลคลา	กลับไปภาราด้วยฤทธี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีทำโกรธมเหษี
จึงว่านี่แน่นางคันธมาลี	ท่านจะชุบให้ดีก็มิเอา
ไม่พอใจให้ตัวเปนสาวแส้	ก็อยู่ตามประสาแก่เถิดสิเจ้า
ทีนี้อย่าไปมาหาเรา	พระตรัสเท่านั้นแล้วก็ลุกมา
เข้าในห้องสุวรรณบรรจง	ขึ้นนั่งเตียงเคียงองค์ขนิษฐา
เชยชมเมียขวัญจันท์สุดา	แล้วเล่าแจ้งกิจจาสารพัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีให้หุนหัน
อายเหล่าสาวสนมกำนัล	ก็งกงันมายังตำหนักนาง
ตรงขึ้นแท่นรัตน์ชัชวาลย์	ให้งุ่นง่านหงุดหงิดปิดน่าต่าง
ทอดองค์ลงคร่ำครวญคราง	เพียงนางจะวินาศขาดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๔ พระคาวีรบกับไวยทัต
๏ บัดนั้น	เถ้าทัศประสาทชาติไพร่
เจ็บปวดยับย่อยด้วยรอยไม้	ฝนไพลทาแผลที่บวมฟก
นั่งคิดถึงตัวกลัวตาย	ให้เสียดายชีวาน้ำตาตก
ครั้งนี้กูเหมือนอยู่ในนรก	เขาตีชกตบต่อยย่อยยับ
พระคาวีมาได้ถึงในวัง	ใครยังไม่แจ้งกิติศัพท์
แต่ตัวของกูรู้ความลับ	เห็นจะจับฆ่าเสียด้วยแค้นนัก
จำจะบอกออกความทั้งนี้	ให้นางคันธมาลีแจ้งประจักษ์
คิดแล้วอีเถ้าทรลักษณ์	รีบมาตำหนักนางเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงค่อยมองเมียง	เห็นเงียบสุ้งเสียงสาวศรี
ใครจะเดินไปมาก็ไม่มี	ได้ทีค่อยย่องมองดู
เห็นนางครวญคร่ำร่ำร้องไห้	จะลุมเล้าเข้าไปก็กลัวอยู่
รอรั้งนั่งเพียงปากประตู	ในตาสอดลอดดูตามม่านทอง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีเศร้าหมอง
ได้ยินเสียงกรุกลุกขึ้นมอง	หมายว่าผัวย่องตามลงมา
ทำหลบเลี่ยงเอียงอายชม้ายชม้อย	ยิ้มน้อยยิ้มใหญ่อยู่ในหน้า
ผินหลังนั่งดัดกิริยา	ชักผ้าห่มปิดทำบิดพลิ้ว
แล้วหยิบพานหมากมาหามะกรูด	เอาเล็บขูดแกะก้มดมผิว
นั่งหยัดดัดจริตกรีดนิ้ว	หยิบพัดด้ามจิ้วมาโบกลม
แล้วแกล้งทำทิ้งพัดสบัดหน้า	แค้นนักหนาอะไรไต่ผ้าห่ม
ครั้นผัวไม่เข้ามาเหมือนอารมณ์	ลงจากแท่นบรรธมเดินออกไป
แลเห็นเปนเถ้าทัศประสาท	พยาบาทหุนหันมันไส้
เหลียวซ้ายแลขวาคว้าไม้	เคืองขุ่นหมุนไปจะตีรัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เถ้าทัศประสาทกลัวตัวสั่น
ก้มกราบบาทาแล้วว่าพลัน	แม่อย่าเพ่อหุนหันจงเงือดงด
ซึ่งลูกรับจันท์สุดามาไว้	ให้แม่ได้ความอายอัปรยศ
ควรจะเคืองขุ่นแค้นแทนทด	ถึงชีวิตรปลิดปลดไม่น้อยใจ
ยังพะวงสงสารแม่ทูลหัว	ไม่รู้ตัวงวยงงหลงใหล
พระทรงธรรม์สันนุราชเรืองไชย	ตายเสียในไฟนั้นแน่นัก
อันพระโฉมยงองค์นี้	สามีจันท์สุดาข้ารู้จัก
พระฤๅษีนี้ชรอยเปนเพื่อนรัก	ซ้อมซักกันมาสารพัน
แม่อย่าพะวงสงไสย	ลูกจำได้จริงจริงทุกสิ่งสรรพ์
อันพระคาวีมีสำคัญ	พระขรรร์นั้นไม่วางห่างกาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีก็ใจหาย
นั่งลงซักไซ้ไล่เลียงยาย	เห็นสมร้ายเรื่องความงามจะจริง
นางข้อนทรวงเข้าทรงโศกี	พระสามีหลงม้วยด้วยผู้หญิง
เมียทัดทานภูธรวอนวิง	กลับชังชิงไม่เชื่อเนื้อเคราะห์ร้าย
ช่างนับถือฤๅษีขี้เค้า	มันลวงหลอกคลอกเผาเสียง่ายง่าย
จักระแหล่นข้าค่อยจะพลอยตาย	ด้วยอุบายเล่ห์กลมันพ้นคิด
ร่ำพลางตีอกชกหัว	ไม่รู้เนื้อรู้ตัวแต่สักหนิด
หลงสำคัญมั่นหมายว่าทรงฤทธิ์	จึงกระชิดติดตามด้วยความรัก
โอ้ว่าพระทูลกระหม่อมแก้ว	ตายจากเมียเสียแล้วพึ่งประจักษ์
มันทำให้เจ็บช้ำน้ำใจนัก	จะเผาเกลือแช่งชักให้ย่อยยับ
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนร้าย	ได้เจ็บได้อายก็หลายกลับ
ให้มุ่นหมกอกใจคั่งคับ	จนลมล่อยพลอยจับไม่สมประดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าเข้าประคองมเหษี
ร้องเรียกหากำนัลขันที	อึงมี่วิ่งมาพร้อมหน้ากัน
เห็นนางนิ่งแน่เข้าแก้ไข	อกใจระรัวตัวสั่น
บ้างวิ่งไปเรียกหมอพัลวัน	นวดฟั้นค่อยฟื้นสมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีมเหษี
กลุ้มกลัดขัดแค้นแสนทวี	มิรู้ที่จะปฤกษาหารือใคร
จึงเข้าไปในที่ไสยาศน์	เรียกเถ้าทัศประสาทมานั่งใกล้
แล้วว่าจะคิดอ่านประการใด	เราจะได้แก้แค้นแทนทด
อันเสนาข้าเฝ้าทั้งหลาย	สำคัญว่าเจ้านายไปเสียหมด
แต่เราสองปองจิตรคิดคด	จะเลี้ยวลดลอบล้างมันอย่างไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าทูลแจ้งแถลงไข
แม่อย่าหวาดหวั่นพรั่นพระไทย	มันเหมือนกับลูกไก่อยู่ในมือ
จะคิดเปนแยบคายสายสน	ตรึกตราหาคนที่สัตย์ซื่อ
เห็นพอจะปฤกษาหารือ	จงเขียนหนังสือบอกความลับ
ให้คิดอ่านการศึกซ่องสุม	ควบคุมผู้คนไว้เสร็จสรรพ
แม้นเมื่อไรได้ทีก็ยกทัพ	มาโจมจับฆ่าเสียให้มอดม้วย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางคันธมาลีเห็นดีด้วย
ยินยอมพร้อมใจเอออวย	จึงว่ายายจงช่วยกันตรึกตรา
อันพวกเสนาข้าเฝ้า	กลัวเขาจะไม่ยอมเหมือนอย่างว่า
เห็นแต่เจ้าไวยทัตนัดดา	ด้วยข้าอุปถัมภ์บำรุง
เพื่อนเปนคนสามารถอาจหาญ	ทั้งชำนิชำนาญการรบพุ่ง
มีฝีมือฦๅเลื่องเฟื่องฟุ้ง	พระเจ้าลุงไว้เนื้อเชื่อใจ
ยายช่วยลอบถือหนังสือลับ	ไปบอกให้ยกทัพมาจงได้
ว่าพลางนางหยิบกระดาษไทย	เขียนหนังสือส่งให้แก่ท่านยาย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าชื่นชมสมหมาย
เอาหนังสือซ่อนใส่ในกระทาย	ผันผายไปวังพระนัดดา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงเข้าในประตู	เห็นเสด็จออกอยู่ข้างน่า
ก้มกรานคลานเข้าไปวันทา	เหนื่อยมานิ่งหมอบหอบฮัก
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตแลดูไม่รู้จัก
เห็นรูปร่างซอมซ่อทรลักษณ์	ทำคึกคักคุกคามถามไป
อีเถ้านี้กิริยาเหมือนบ้าหลัง	หน้าเคอะเซอะซังมาแต่ไหน
มีธุระปะปังเปนอย่างไร	จะทำไมมึงมาหากู
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เถ้าทัศประสาทกลัวตัวเปนหนู
พูดถลากถลำพร่ำพรู	เอาหนังสือขึ้นชูเปนแยบคาย
แล้วทูลว่านางคันธมาลี	ให้ข้านำของนี้มาถวาย
เปนความขำกำชับมามากมาย	พลางยอบกายเข้าไปให้ใกล้ชิด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตเห็นกระดาษประหลาดจิตร
จึงรับมาแลเล็งเพ่งพิศ	พลางพินิจนิ่งอ่านแต่เบาเบา
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ ในสารสมเด็จพระเจ้าป้า	ตั้งแต่กินน้ำตาต่างเข้า
ด้วยฤๅษีชีป่ามาลวงเรา	เผาลุงของเจ้าให้วายปราณ
เอาผัวอีจันท์สุดามาไว้	อยู่ในปราสาทราชฐาน
อันพวกเรานี้เห็นไม่เปนการ	มันจะพาลเอาผิดคิดฆ่าฟัน
ขอเชิญหลานแก้วผู้แกล้วกล้า	มาจับตัวมันฆ่าให้อาสัญ
เหมือนเห็นแก่พระองค์ทรงธรรม์	ช่วยผ่อนผันแก้แค้นแทนทด
แม้นเสร็จการครั้งนี้มีความชอบ	ป้าจะมอบสมบัติให้ทั้งหมด
เจ้าจะได้ครองเมืองเรืองยศ	จงรีบหากำหนดอย่านอนใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ อ่านจบขบฟันหันหุน	เคืองขุ่นดาลเดือดไม่ดับได้
ลุกขึ้นกระทืบเตียงเสียงอึงไป	ข้าไทหลีกหลบกระทบกัน
น้อยฤๅฤๅษีมาทำเล่น	ลวงเผาคนเปนให้อาสัญ
ผัวอีจันท์สุดานี้กล้าครัน	มาปลอมเปนทรงธรรม์แทนตัว
กูจะจับทั้งเปนมาเข่นฆ่า	ให้สาสมน้ำหน้าทั้งเมียผัว
ถึงจะมีฤทธิไกรก็ไม่กลัว	ตัวต่อตัวสู้กันไม่ครั่นคร้าม
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าเห็นอึงจึงทูลห้าม
พระอย่าเพ่อจู่ลู่วู่วาม	การณรงค์สงครามต้องค่อยคิด
ศัตรูอยู่ในราชฐาน	จะทำการแก้ไขให้สนิท
อันองค์พระคาวีก็มีฤทธิ์	ถอดชีวิตรไว้ในพระขรรค์ไชย
จงจับให้มั่นคั้นให้ตาย	อย่าดูถูกลูกผู้ชายหาควรไม่
คิดให้รอบคอบแล้วยกไป	จึงจะจับตัวได้ดังใจนึก
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตหุนหันไม่ทันตรึก
อวดรู้อวดหลักฮักฮึก	ข้าเคยพบรบศึกมาหลายยก
จะเข้าออกยอกย้อนผ่อนปรน	เล่ห์กลเรานี้อย่าวิตก
ทั้งพิไชยสงครามสามก๊ก	ได้เรียนไว้ในอกสารพัด
ยายกลับไปทูลพระเจ้าป้า	ว่าเรารับอาสาไม่ข้องขัด
ค่ำวันนี้คอยกันเปนวันนัด	จะเข้าไปจับมัดเอาตัวมา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ยายเถ้าสอพลอหัวร่อร่า
มิเสียทีที่เปนพระนัดดา	แกล้วกล้าสงครามไม่ขามใคร
ข้าจะเข้าไปทูลนางโฉมยง	ว่าพระองค์จะอาสาได้
ว่าแล้วกราบลาคลาไคล	มายังวังในทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงตรงเข้าในห้อง	นั่งริมแท่นทองมเหษี
กระซิบทูลแถลงแจ้งคดี	พูดจาพาทีเปนความลับ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตขัดใจไม่นอนหลับ
นั่งนึกตรึกตราจะยกทัพ	ไปโจมจับไพรีที่ในวัง
จึงเรียกหาบรรดาข้าไท	ที่ไว้เนื้อเชื่อใจมาพร้อมพรั่ง
เอาคดีชี้แจงให้ฟัง	ตามหนังสือนั้นทุกประการ
เรานัดกันวันนี้ให้พร้อม	จะไปล้อมปราสาทราชฐาน
จับอ้ายทรชนคนพาล	จองจำทำประจานให้สาใจ
ทำไมกับศัตรูมันผู้เดียว	จะรบรับขับเคี่ยวที่ไหนได้
ถึงเสนาข้าเฝ้าเหล่านั้นไซ้	ถ้าแจ้งใจก็จะป่วนรวนมา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกข้ายุเจ้าเอาหน้า
ต่างคนบังคมชมปัญญา	พระตรึกตราดังนี้ดีนัก
ตัวข้าทั้งปวงจะอาสา	ออกหน้ารุกโรมโหมหัก
พระเปนเจ้าเข้าแดงเสียแรงรัก	คงสมัคสู้ม้วยด้วยพระองค์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตชื่นชมสมประสงค์
จึงว่าถ้าสำเร็จการณรงค์	เราก็คงได้ดีด้วยกัน
จงรีบเร่งรัดไปจัดพล	ผู้คนเคยรบที่แขงขัน
ให้ได้สักพันหนึ่งสองพัน	จะเล่นมันวันนี้ไม่เงือดงด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกข้าไทใจฮึกขึ้นทั้งหมด
อยากจะใครได้ดีมียศ	ต่างสบถให้สัตย์ปัฏิญาณ
แล้วบังคมลามาข้างนอก	เที่ยวบอกบ่าวไพร่ที่ใกล้บ้าน
ได้คนร่วมจิตรคิดการ	ประมาณสองพันล้วนสันทัด
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ตัวนายรายจดชื่อเสียง	ไล่เลียงพร้อมใจให้ความสัตย์
ต่างคนสัญญาอาณัติ	แล้วไปวังไวยทัตทั้งไพร่นาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตชื่นชมสมหมาย
ได้ผู้คนพลไพร่มากมาย	จึงให้แจกจ่ายเครื่องสาตรา
ทวนง้าวหลาวแหลนพร้อมพรั่ง	อิกทั้งหอกดาบปืนผา
แล้วให้เลี้ยงเหล้าเหล่าโยธา	จะได้กล้าหักหาญทำการเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกไพร่ใจทมิฬกินเหล้า
ต่างคนโคลงหัวมัวเมา	บ้างเข้าสบถกันเปนเกลอ
ต่างคนประกวดอวดรู้	การกูแล้วใครไม่เสมอ
บ้างหลับตาอ้าปากพูดเพ้อ	เสียงเอะอะคะเอออึกกระทึก
ฯ ๔ คำ ฯ เส้นเหล้า
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตห้าวหาญในการศึก
ชื่นชมสมหวังนั่งนึก	จนยามดึกมืดมนฝนพยับ
จึงสั่งพวกพลคนทั้งหลาย	จงจัดแจงแต่งกายให้เสร็จสรรพ
ทั้งนายม้าผูกม้ามาคอยรับ	แล้วกำชับกำชาข้าไท
จะแก้แค้นแทนเจ้าชีวิตร	ใครอย่าคิดขี้ขลาดหวาดไหว
สั่งเสร็จเสด็จคลาไคล	ตรงไปสรงชลฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ชำระสระสรงทรงเครื่อง	รุ่งเรืองพรรณรายฉายฉัน
แล้วกินว่านยาทาน้ำมัน	โพกพันผูกผ้าประเจียดรัด
คาดตะกรุดเครื่องรางอย่างยอด	แหวนพิรอดสอดใส่นิ้วพระหัดถ์
แล้วดื่มน้ำสุราอาพัด	พอกำดัดตึงตัวไม่กลัวใคร
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จสรรพจับกระบี่ลีลาศ	องอาจมิได้พรั่นหวั่นไหว
เผ่นขึ้นหลังม้าอาชาไนย	รีบร้นพลไกรไคลคลา
ฯ ๒ คำ ฯ กราวนอก เชิด
๏ ครั้นถึงราชฐานทวารวัง	คับคั่งไพร่นายซ้ายขวา
ไวยทัตตรัสสั่งโยธา	อย่าช้าช่วยกันฟันประตู
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เหล่าพวกทหารถือขวานหมู
โห่พลางวางวิ่งพรั่งพรู	ฟันประตูตึงตังพังทลาย
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	นายประตูตัวสั่นขวัญหาย
ทั้งพวกนอนประจำซองกองราย	วุ่นวายตื่นตระหนกตกใจ
บ้างเรียกร้องพวกพ้องอึงมี่	ไม่รู้ว่าไพรีมาแต่ไหน
บ้างตะโกนบอกเร้าเข้าไป	เร่งทูลภูวไนยให้รู้
บ้างฉวยได้แหลนหลาวง้าวทวน	วิ่งสวนออกรอต่อสู้
รับรองป้องปัดศัตรู	เปนหมู่หมู่สู้รบกันไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตฤทธิไกรใจกล้า
ไล่พวกโยธีตีประดา	พลางขับมิ่งม้าเข้าฆ่าฟัน
แล้วร้องว่าเหวยชาวธานี	เจ้ามึงคนนี้แล้วฤๅนั่น
ช่างหลงเคอะเซอะอยู่ไม่รู้ทัน	ท้าวสันนุราชนั้นทิวงคต
อ้ายนี่ผัวอีจันท์สุดา	มันเปลี่ยนปลอมเข้ามาเปนขบถ
จงช่วยกันแก้แค้นแทนทด	จับอ้ายคนคดมาฆ่าตี
ว่าพลางทางขับม้าที่นั่ง	พวกชาวป้อมล้อมวังก็วิ่งหนี
เหล่าทหารไล่บุกคลุกคลี	โห่มี่เข้าล้อมปราสาทไชย
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	แสนสาวท้าวนางน้อยใหญ่
เห็นผู้คนอลหม่านทั้งวังใน	ต่างตระหนกตกใจวุ่นวาย
ร้องกรีดหวีดหวาดกลาดเกลื่อน	วิ่งโดนเพื่อนหกล้มผ้าห่มหาย
แต่บรรดาจ่าโขลนเจ้าขรัวนาย	วุ่นวายวิ่งปะทะปะกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฤทธิแรงแขงขัน
บรรธมอยู่ในที่แท่นสุวรรณ	ด้วยโฉมจันท์สุดายาใจ
ได้ยินสำเนียงเสียงโห่ร้อง	กึกก้องสนั่นหวั่นไหว
ผวาตื่นตระหนกตกพระไทย	จึงเผยบัญชรไชยชัชวาลย์
เห็นพวกพลโยธาถืออาวุธ	อุดตลุดสับสนอลหม่าน
ก็รู้ว่าข้าศึกมารอนราญ	ไม่สทกสท้านวิญญา
ตรัสบอกมเหษีนฤมล	เขายกรี้กรีพลมาหนักหนา
ตัวนายถือกระบี่ขี่ม้า	แก้วตามาดูเล่นด้วยกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จันท์สุดาหลากจิตรคิดพรั่น
แลเห็นกองทัพนับพัน	ตัวสั่นตระหนกตกใจ
ทรุดองค์ลงกราบกับตีนผัว	พ่อทูลหัวจะคิดเปนไฉน
ครั้งนี้ชีวันจะบรรไลย	อรไทยครวญคร่ำร่ำโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฤทธิไกรใจกล้า
ปรอบนางพลางเช็ดชลนา	ฟังคำพี่ว่าอย่าเกรงกลัว
คนเท่านั้นมันจะมาทำไมได้	ฤๅเจ้าไม่เคยเห็นฝีมือผัว
นกอินทรีย์มีฤทธิ์ทั้งสองตัว	ยังฟันหัวขาดกลิ้งอยู่กลางดิน
อ้ายขี้ริ้วอย่างนี้ที่ไหน	ประเดี๋ยวใจก็จะตายฉิบหายสิ้น
ขี้เกียจกาแร้งจะแย่งกิน	เหมือนชีวิตรยุงริ้นสิ้นทั้งนั้น
ว่าพลางเล้าโลมนางโฉมยง	แล้วจัดแจงแต่งองค์ทรงพระขรรค์
ชวนจันท์สุดาวิลาวรรณ	มาเคียงกันเยี่ยมแกลแลดู
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตหุนหันคันหัวหู
น้อยฤๅกล้าเยี่ยมหน้ามาอวดกู	ยังไม่รู้สำนึกถึงตาย
ว่าพลางทางขับม้าทรง	ยืนตรงช่องแกลแลมุ่งหมาย
แล้วชี้หน้าว่าเหวยอ้ายคนร้าย	มาปลอมเปนเจ้านายไม่อายใจ
ตัวมึงชาวดงพงพี	ชื่อว่าคาวีจริงฤๅไม่
มาลวงลุงกูเข้าเผาไฟ	มิได้ยำเยงเกรงกลัว
กูรู้เต็มอกจึงยกทัพ	จะมาล้อมจับมึงคนชั่ว
อย่าทำดึงดื้อถือตัว	ทั้งเมียทั้งผัวเร่งลงมา
ยังจะขืนยืนดูอยู่ว่าไร	ฤๅจะให้ลากยุดฉุดคร่า
จะบอบช้ำลำบากกายา	จงลงมาสารภาพกราบกู
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวียิ้มเยาะหัวเราะอยู่
จึงตอบว่าเองอย่าอวดรู้	ประมาทกูดูถูกลูกผู้ชาย
ถึงเปนชาวดงพงพี	แต่ลวงเผาชาวบุรีได้ง่ายง่าย
อ้ายเถ้าลุงโง่งงหลงตาย	เดี๋ยวนี้หลานชายจะตายตาม
อย่าโอหังบังอาจอวดตัว	ใครจะกลัวกับเองเกรงขาม
เมื่อลุงเองก่อกวนลวนลาม	กูจึงสานตามตอบแทน
แต่เขาไม่ฆ่าเสียทั้งโคตร	ก็บุญคุณนับโกฏินับแสน
ยังจะมาผูกใจเจ็บแค้น	คิดขบถทดแทนต่อแผ่นดิน
เอื้อมอ้างช่างอวดจะฉุดคร่า	ให้ขี่คอกันมาอิกทั้งสิ้น
อุประมาหมายมุ่งเหมือนยุงริ้น	จะบินเข้าหาไฟอะไรมึง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตพิโรธโกรธขึ้ง
จึงร้องว่าท้าทายอื้ออึง	ชีวิตรมึงวันนี้ถึงที่ตาย
ไม่เจียมตัวผัวเมียสองคน	จองหองพองขนใจหาย
แล้วร้องสั่งพลไกรไพร่นาย	เร่งจับอ้ายคนร้ายเร็วพลัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พวกทหารกำแหงแขงขัน
แกว่งอาวุธวิ่งชิงกัน	ขึ้นตามอัฒจันท์ปราสาทไชย
บ้างกระทุ้งถีบดาลบานประตู	ลิ่มสลักแน่นอยู่ไม่หวาดไหว
บ้างปีนเหลี่ยมฐานบัดพลัดลงไป	เอาไม้ไล่ขว้างทิ้งวิ่งคึกคัก
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีมีฤทธิ์สิทธิศักดิ์
เห็นโยธาข้าศึกฮึกฮัก	โหมหักเข้ามาจะราวี
จึงแกว่งพระขรรค์ไล่ฟันฟาด	แล้วลงจากปรางมาศปราสาทศรี
มิได้ย่อท้อต่อไพรี	หยุดยืนอยู่ที่กลางชาลา
พระจึงตั้งจิตรพิศถาน	คิดถึงพระอาจารย์ชาญกล้า
ข้าจะแกว่งพระขรรค์อันศักดา	ขอให้เปนโยธาออกต่อยุทธ์
เสี่ยงพลางทางแกว่งพระขรรค์ไชย	เปนผู้คนพลไพร่อุดตลุด
ล้วนถือเครื่องสาตราอาวุธ	เข้ารบรับสัปรยุทธกับไพรี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	พวกไพร่ไวยทัตไม่ถอยหนี
รบรูปนิมิตรด้วยฤทธี	ต่อตีแทงฟันมันไม่ตาย
ต่างคนคิดขยั้นหวั่นหวาด	เห็นพวกตัวตายกลาดลงมากหลาย
รบพลางถอยหลังกระทั่งนาย	วุ่นวายหลีกหลบกระทบกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตเคืองขุ่นหุนหัน
เห็นพวกไพร่พลคนทั้งนั้น	ขยั้นย่อท้อต่อไพรี
จึงลุกไล่ให้คืนเข้ารบรับ	ขู่สำทับร้องว่าใครอย่าหนี
แล้วขับม้ามาตรงพระคาวี	แกว่งกระบี่จะฟันให้บรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีไม่พรั่นหวั่นไหว
แกว่งพระขรรค์คอยขยับรับไว้	เลี้ยวไล่ประชิดติดพัน
ได้ทีถาโถมโจมจับม้า	ฉุดคร่าบังเหียนเวียนหัน
ท่อยทีหมายพิฆาฏฟาดฟัน	กลอกกลับจับกันด้วยกำลัง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตพลัดตกม้าที่นั่ง
ผุดลุกทลึ่งตึงตัง	ไม่รอรั้งรื้อวิ่งเข้าชิงไชย
ร่ายรำกระบี่เปนทีท่า	หวดซ้ายป่ายขวาโลดไล่
กลอกกลับรับรองว่องไว	มิได้ละวางห่างกัน
ฯ ๔ คำ ฯ กลอง
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีฤทธิแรงแขงขัน
หักโหมโรมรุกบุกบัน	เปนเชิงชั้นเลี้ยวล่อต่อยุทธ์
เผ่นขึ้นยืนเหยียบเข่าขวา	เปลี่ยนท่าทีจับสัปรยุทธ์
เคล่าคล่องป้องปัดอาวุธ	อุดตลุดเลี้ยวไล่กันไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ไวยทัตขยั้นพรั่นหนักหนา
สุดสิ้นกำลังวังชา	อ่อนระอาเหนื่อยเหน็ดเข็ดฝีมือ
ไม่อาจอยู่รบรับสัปรยุทธ์	ทิ้งสาตราอาวุธออกวิ่งตื๋อ
บ่าวไพร่ใหญ่น้อยพลอยแตกฮือ	อึงอื้อไปทั้งวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	เหล่ารูปนิมิตรประชิดไล่
ถือดาบแกว่งกวัดสกัดไว้	มิให้ออกนอกทวารา
บ้างจับได้ไพร่เลวเหล่านั้น	ช่วยกันอุดตลุดฉุดคร่า
ที่จับได้ไวยทัตก็มัดมา	เข้าไปน่าที่นั่งพรั่งพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จับได้ไวยทัตตัวสำคัญ	พอสุริยันรุ่งรางสว่างฟ้า
จึงตรัสเย้ยเหวยหลานเจ้าธานี	เมื่อตะกี้ฮึกฮักหนักหนา
ไยไม่แผลงอิทธิฤทธา	ให้เขาจับมัดมาเหมือนอย่างปู
วันนี้ชีวิตรจะวายปราณ	จงให้การตามจริงอย่านิ่งอยู่
ซึ่งเองยกกองทัพมาจับกู	ที่พวกเพื่อนร่วมรู้นั้นกี่คน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ไวยทัตทูลความมาแต่ต้น
อีเถ้าทัศประสาทแสนกล	ไปลอบเล่าเหตุผลเปนความลับ
ทั้งนางคันธมาลีมีสาร	ว่าขานให้ข้าเข้ามาจับ
จึงได้พาพวกพ้องเปนกองทัพ	มาเคี่ยวขับชิงไชยถึงในวัง
ซึ่งหยาบช้าว่าขานพระผ่านเกล้า	เพราะมัวเมาโมโหโอหัง
จงโปรดยกโทษาข้าสักครั้ง	ถ้าทำอิกทีหลังให้ตัดคอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระคาวีผินผันกลั้นหัวร่อ
เห็นไวยทัตเต็มกลัวตัวงอ	วิงวอนอ่อนง้อขอชีวิตร
พระแกล้งเฉยเลยสั่งพวกขันที	อันนางคันธมาลีเปนคนผิด
กับอีเถ้าทัศประสาทร่วมคิด	โทษถึงชีวิตรมรณา
จงจับตัวไว้ให้มั่นคง	คุมออกไปส่งเขาข้างน่า
สั่งเสร็จเสด็จลีลา	ออกมาพระโรงคัลทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาศน์	พรั่งพร้อมอำมาตย์น้อยใหญ่
จึงตรัสบอกมหาเสนาใน	เราจับได้คนผิดคิดคด
คืออ้ายไวยทัตตัวดี	กับนางคันธมาลีเปนขบถ
อีเถ้าทัศประสาทชาติทรยศ	โทษถึงตายหมดไม่ไว้มัน
จงจองจำขื่อคาพาตัว	ตเวนไปให้ทั่วเขตรขัณฑ์
ทั้งทางเรือทางบกสักหกวัน	แล้พิฆาฏฟาดฟันให้บรรไลย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจัดกันทันใด	เร่งไพร่ให้คุมคนโทษมา
จองจำพันธนาห้าประการ	นครบาลถือดาบเดินหน้า
ให้ร้องตามโทษตัวที่ชั่วช้า	เสนาตีฆ้องป่องป่องไป
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ตเวนทั้งเรือบกได้หกวัน	แล้วพากันมาที่ท้ายกรุงใหญ่
เอาคนโทษผูกรัดมัดไว้	ฟาดฟันบรรไลยทั้งสามคน
ฯ ๒ คำ ฯ ปี่กลอง
เพลงยาวชมพระราชนิพนธ์
๏ พระนิพนธ์คาวีสี่สมุด	ช่างแคะขุดค่อนไค้ไม่ขัดสน
ทั้งอักษรกลอนเพราะเสนาะล้น	ตัดต้นเติมต่อแต่ข้อเพราะ
ตั้งแต่ท้าวสันนุราชมาดหมาย	ใช้ให้ยายทัศประสาทเที่ยวสืบเสาะ
ได้นางจันท์สุดามาจำเพาะ	ท้าวปะเหลาะนักหนานางด่าทอ
แต่เฝ้าเกี้ยวเลี้ยวเล่นเปนหลายครั้ง	เหลือกำลังสั่งให้ไปหาหมอ
ทำเสน่ห์เล่ห์กลจนกลอกคอ	นางไม่ย่อหย่อนด่าระอาลง
จนพระหลวิไชยมาชุบตัว	ท้าวเมามัวมืดคลุ้มลุ่มหลง
เข้านั่งริมกองไฟดังใจจง	เธอถีบส่งลงไปไฟไหม้ตาย
จึงหยิบพระคาวีที่ในย่าม	รูปงามจริงเจียวใจหาย
นางคันธมาลีมาวุ่นวาย	ไม่รู้ตัวผัวตายตะกายชิง
เที่ยวเทลาะเกาะแกะเกะกะ	จนพระคาวีเธอตีกลิ้ง
ไม่รู้คิดว่าผัวของตัวจริง	ทำสบิ้งสบัดฟัดก้นไป
นอนครางออดออดกอดเข่า	พอยายเถ้าทัศประสาทไปบอกให้
รู้เรื่องเคืองจิตรเจ็บใจ	เขียนหนังสือส่งไปให้ไวยทัต
ไวยทัตรู้ชัดว่าเปนขบถ	ยกพลมาหมดมากถนัด
พระคาวีตีแตกแล้วจับมัด	ส่งให้ตัดศีศะทั้งสามคน
ทรงประดิษฐ์คิดเรื่องแต่เพียงนี้	ที่ยังมีต่อไปไม่เปนผล
ทั้งอักษรกลอนเขินเกินทน	ถ้าใครอ่านพานบ่นขี้เกียจฟัง
พระนิพนธ์สี่เล่มนี้เต็มเพราะ	ทั้งเสนาะน้ำถ้อยเหมือนหอยสังข์
ใครจะอ่านแล้วให้คิดอนิจจัง	หาไม่เปนบ้าคลั่งไปดอก เอยฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ กราวรำ
นิทานเรื่องสังข์ศิลป์ไชย
เรื่องก่อนตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์เปนบทลคร
เดิมท้าวธรรมจักรกับนางลักขยะสุวรรณซึ่งครองเมืองปัญจาลนคร มีราชโอรสองค์ ๑ ราชธิดาองค์ ๑ ราชโอรสทรงนามว่าเสนากุฏ ได้รับรัชทายาท แต่ราชธิดาซึ่งทรงพระนามว่านางเกสรสุมณฑานั้น เมื่อท้าวเสนากุฏได้ครองเมืองนางมีชัณษา ๑๗ ปี ท้าวกุมภัณฑ์ยักษ์เจ้าเมืองอโนราชมาลักเอาไป ท้าวเสนากุฏมีความโทมนัศที่ไม่สามารถจะป้องกันน้องนางไว้ได้ จึงละราชสมบัติบวชเปนฤๅษีไปเที่ยวติดตามนางเกสรสุมณฑา ครั้นไปถึงเมืองหนึ่งท้าวเธอไปเห็นนาง ๗ คนอันเปนธิดาของเศรษฐี เกิดประดิพัทธในนางทั้ง ๗ นั้น ก็กลับคืนมายังพระนครลาผนวชออกครองราชสมบัติดังเก่า แล้วให้ไปขอนางทั้ง ๗ มาเปนบาทบริจาริกา ท้าวเสนากุฏอยากจะใคร่มีราชกุมารเปนรัชทายาท จึงให้นางบาทบริจาริกาบนบวงขอลูก นางไกรสรเปนทาษีมีลูกก่อน แต่ลูกนั้นเกิดมาเปนราชสีห์หาเปนมนุษย์ไม่ นางทั้ง ๗ ก็มีลูกทุกคน ลูกนางทั้ง ๖ ผู้เปนพี่เปนราชกุมารสามัญ แต่ลูกของนางประทุมผู้เปนน้องน้อยเปนราชกุมารอย่างอัศจรรย์ มีสังข์กับศรพระขรรค์เกิดมาสำหรับบุญด้วย นางทั้ง ๖ เห็นราชกุมารลูกของนางปทุมมีบุญญาธิการผิดกับบุตรของตน เกรงว่าจะได้เปนใหญ่ในภายน่าก็คิดฤษยา จึงไปบนขุนโหรให้ถวายพยากรณ์แก่ท้าวเสนากุฏว่า เจ้าสังข์คิลป์ไชยบุตรของนางปทุม กับสิงหราบุตรของนางไกรสรเกิดมาวิปริตผิดธรรมดา ถ้าเลี้ยงไว้จะเกิดไภยอันตรายแก่บ้านเมือง ท้าวเสนากุฏไม่รู้เท่าทัน ก็ให้ขับนางปทุมนางไกรสรและราชบุตรของนางทั้งสองนั้นไปเสียจากพระนคร นางทั้งสองก็พาบุตรซัดเซพเนจรไป ครั้งนั้นร้อนถึงพระอินทร์ด้วยอำนาจบุญญาธิการของพระสังข์ศิลป์ไชย พระอินทร์จึงนฤมิตรสร้างเมืองให้นางทั้ง ๒ อยู่ที่ชายแดนเมืองปัญจาลนคร แต่ท้าวเสนากุฏหาทรงทราบความไม่ นางทั้ง ๒ ก็เลี้ยงบุตรอยู่ณที่นั้นจนเติบใหญ่
ฝ่ายท้าวเสนากุฏไม่วายคิดถึงน้องนางที่ยักษ์ลักไป วันหนึ่งทรงสุบินว่าเทพยดามาบอกว่านางนั้นยักษ์ลักเอาไปเปนมเหษี ถ้าหาผู้มีฤทธานุภาพไปติดตามคงจะได้กลับมา ท้าวเธอมิรู้ที่จะให้ผู้ใดไปก็เดือดร้อนรำคาญพระหฤทัยจนไม่สบาย จึงสั่งให้กุมารทั้ง ๖ ไปไล่ต้อนสัตว์ป่ามา หวังว่าจะชมเล่นให้ค่อยคลายรำคาญ เจ้าศรีสันท์พื่ชายใหญ่พาน้องทั้ง ๕ ไปเที่ยวต้อนสัตว์ในป่า ไปพบพระสังข์ศิลป์ไชยแผลงศรเรียกฝูงสัตว์ไปชมเล่นอยู่ เมื่อพูดจารู้จักกันแล้วศรีสันท์จึงบอกว่าท้าวเสนากุฏจะใคร่ทอดพระเนตรฝูงสัตว์ป่า ให้พระสังข์ศิลป์ไชยแผลงศรสั่งสัตว์ให้ไปที่พลับพลาพระบิดา พระสังข์ศิลป์ไชยก็กระทำตาม ศรีสันท์กลับไปทูลว่าตัวเปนผู้แผลงศรต้อนสัตว์ไป ท้าวเสนากุฏสำคัญว่าศรีสันท์มีฤทธิเดชก็ยินดี จึงสั่งให้ศรีสันท์กับกุมารทั้ง ๕ พากันไปติดตามนางเกสรสุมณฑา ศรีสันท์ไปลวงพระสังข์ศิลป์ไชยว่าพระบิดาคิดถึงพระน้องจนประชวรไป บัดนี้มีรับสั่งให้ไปช่วยกันตามอาว์ พระสังข์ศิลป์ไชยสำคัญว่าจริงก็ชวนสิงหราไปด้วยกันกับกุมารทั้ง ๖ ครั้นไปถึงฝั่งทเลที่จะต้องข้ามไปแดนยักษ์ กุมารทั้ง ๖ ไม่สามารถจะข้ามไปได้ พระสังข์ศิลป์ไชยจึงให้สิงหราอยู่เปนเพื่อนกุมารทั้ง ๖ ส่วนตัวพระสังข์ศิลป์ไชยขึ้นขี่สังข์พาข้ามทเลไปถึงฝั่งโน้นแล้วเทวดามาช่วยแนะนำหนทางให้เดินต่อไป ไปทราบความจากช้างฉัททันต์ว่ายักษ์กุมภัณฑ์พานางเกสรสุมณฑาไปไว้ในเมืองอโนราช พระสังข์ศิลป์ไชยตามต่อไปถึงเมืองท้าววัณณุราชยักษ์พี่ของท้าวกุมภัณฑ์ผู้ที่ลักนางเกสรสุมณฑาไป แต่ท้าววัณณุราชนั้นมักนอนหลับคราวละหลาย ๆ ปี เวลานั้นท้าววัณณุราชหลับอยู่ พระสังข์ศิลป์ไชยจึงหลีกไปได้ ไปพบวิชาธรที่ต้นนารีผล พวกวิชาธรหึงษ์หวงจะทำร้ายเกิดรบกันขึ้น พระสังข์ศิลป์ไชยชนะวิชาธรได้ชมนารีผลก็เกิดกำหนัดยินดี ครั้นเดินทางต่อไป ๆ พบต้นกัลปพฤกษ์ได้ผ้าอุทุมพรกับผ้าโกไสยพัตรที่เทพยดานฤมิตไว้นุ่งห่ม แล้วจึงไปพบนางเทพธิดาที่สระแห่งหนึ่ง ได้เกี้ยวพานสมัครสังวาศกันแล้ว พระสังข์ศิลป์ไชยจึงลานางเทพธิดาไปตามนางเกสรสุมณฑาที่เมืองอโนราช
เรื่องต่อไปนี้กล่าวตามบทลครความเก่า
ฝ่ายนางเกสรสุมณฑาที่ยักษ์ลักไป ไปเปนมเหษีท้าวกุมภัณฑ์อยู่ที่เมืองอโนราช แต่เมืองนั้นเปนเมืองร้างไม่มีผู้คนพลเมือง อยู่แต่พระยายักษ์กับนางเกสรสุมณฑาเท่านั้น นางไปมีธิดาองค์ ๑ ชื่อว่านางศรีสุพรรณ อยู่มาท้าวกุมภัณฑ์ลงไปเล่นสะกาพนันกับพระยานาค ท้าวกุมภัณฑ์แพ้สะกาหลายกระดานเข้าขัดใจก็ท้าเพิ่มเดิมพันขึ้นทุกที จนถึงพนันเอาบ้านเมืองก็แพ้พระยานาค พระยานาคขอธิดาเปนสินไถ่บ้านเมือง ท้าวกุมภัณฑ์จึงจำใจต้องยกนางศรีสุพรรณให้เปนมเหษีของพระยานาคอยู่ในเมืองบาดาล แต่นางเกสรสุมณฑานั้นอยู่กับท้าวกุมภัณฑ์ต่อมา ท้าวกุมภัณฑ์นั้นย่อมไปเที่ยวป่าเปนนิจ ถึงเวลากลับเมืองก็เก็บดอกไม้มาฝากนางเกสรสุมณฑาเสมอมิได้ขาด
วันเมื่อพระสังข์ศิลป์ไชยไปถึงเมืองอโนราช นางเกสรสุมณฑาฝันไปว่า พระอิศวรใช้ให้พระอาทิตย์มาเปล่งรัศมีเปนไฟไหม้ปราสาทแล้วจะฆ่านางเสีย นางวิงวอนขอชีวิตร พระอาทิตย์จึงฉุดคร่าพานางขึ้นรถเหาะไป นางก็ตกใจตื่นเล่าความฝันแก่ท้าวกุมภัณฑ์ ๆ ทำนายว่าเปนนิมิตร้าย จะมีญาติของนางไปเปนศัตรู แต่ตัวนางหาเปนอันตรายไม่ จะมีไภยแต่ตัวพระยายักษ์ผู้เดียว นางเกสรสุมณฑาจึงห้ามปรามท้าวกุมภัณฑ์อย่าให้ไปเที่ยวป่าตามเคย ให้อยู่แต่ในเมืองให้สิ้นเคราะห์เสียก่อนจึงค่อยไป ท้าวกุมภัณฑ์หาฟังไม่ ว่าถ้าไม่ไปใครรู้ก็จะติฉินว่าขลาด ครั้นถึงเวลาจึงออกไปป่าตามเคยเหมือนอย่างแต่ก่อน
ฝ่ายพระสังข์ศิลป์ไชยไปนอนค้างอยู่บนภูเขา ครั้นรุ่งเช้าก็ให้สังข์นำเข้าไป ถึงปราสาท ไปพบนางเกสรสุมณฑาจึงบอกความที่ท้าวเสนากุฏให้ไปรับกลับคืนพระนคร นางเกสรสุมณฑาเห็นพระสังข์ศิลป์ไชยละม้ายคล้ายคลึงท้าวเสนากุฎก็รู้ว่าเปนหลาน แต่นางยังอาไลยท้าวกุมภัณฑ์ไม่อยากจากไป จึงห้ามปรามพระสังข์ศิลป์ไชยมิให้คิดลักพา ด้วยว่าพระยายักษ์มีฤทธานุภาพมากนักที่ไหนจะพากันหนีพ้นไปได้ พระสังข์ศิลป์ไชยตอบว่าถึงพระยายักษ์มีฤทธิเดชสักเท่าใดก็จะสู้ได้ด้วยอำนาจศรที่ถือไป ว่าแล้วจึงขึ้นศรอวดอาว์ก็เกิดสเทือนเลื่อนลั่นเปนโกลาหลทั่วไป ขณะนันท้าวกุมภัณฑ์เที่ยวอยู่ในป่าได้ยินเสียงกัมปนาทก็ตกใจรีบกลับเข้ามาเมือง นางเกสรสุมณฑาเห็นพระยายักษ์กลับมา จึงเอาพระสังข์ศิลป์ไชยไปซ่อนไว้ในกองดอกไม้แล้วออกมารับท้าวกุมภัณฑ์ ๆ ได้กลิ่นมนุษย์ถามนาง ๆ ปฏิเสธว่ามิได้มีใครไปมา แล้วมารยาทำเปนได้กลิ่นบ้าง แกล้งตัดภ้อว่าเพราะท้าวกุมภัณฑ์ไปสังวาศกับนางอื่นจึงพากลิ่นติดไป ท้าวกุมภัณฑ์ก็ไม่อาจซักไซ้ต่อไป นางเกสรสุมณฑาเห็นว่าท้าวกุมภัณฑ์สิ้นสงไสยแล้ว จึงวิงวอนว่าได้มาอยู่เมืองยักษ์นานแล้ว คิดถึงพระพี่ที่พลัดพรากจากกัน ขอให้ท้าวกุมภัณฑ์พากลับไปเยี่ยมสักครั้งหนึ่ง ท้าวกุมภัณฑ์ไม่ยอมพาไป ว่าได้ลักนางมามนุษย์ คงชิงชัง ถ้าพานางกลับไปถึงเมืองที่ไหนมนุษย์จะให้นางคืน นางก็จนใจ ครั้นท้าวกุมภัณฑ์นอนหลับ นางเกสรสุมณฑาจึงไปพาพระสังข์ศิลป์ไชยออกมาจากกองดอกไม้ แล้วบอกให้รีบกลับไปเสียให้พ้นเมืองยักษ์ พระสังข์ศิลป์ไชยว่าต่อนางไปด้วยจึงจะกลับ ครั้นเห็นนางอิดเอื้อนอยู่พระสังข์ศิลป์ไชยจึงขู่ว่า ถ้านางไม่ไปโดยดีก็จะขอเอาศีศะของนางกลับไปถวายท้าวเสนากุฎให้ได้ตามรับสั่ง นางตกใจกลัวก็ยอมไปกับพระสังข์ศิลป์ไชย ๆ พานางเกสรสุมณฑาไปซ่อนไว้ในถ้ำนอกเมืองแล้ว กลับเข้าไปยังน่าปราสาทหมายว่าจะรบกับท้าวกุมภัณฑ์
ฝ่ายท้าวกุมภัณฑ์ตื่นขึ้นเห็นนางเกสรสุมณฑาหายไป เข้าใจว่าคงมีผู้พาหนีกลับไปเมือง ก็รีบตามไปโดยกำลังโกรธ พอออกมานอกปราสาทพบพระสังข์ศิลป์ไชยก็เกิดรบกัน ท้าวกุมภัณฑ์สู้พระสังข์ศิลป์ไชยไม่ไหวจึงหนีไปหาท้าววัณณุราชผู้เปนพี่ชาย หมายจะชวนมาช่วยรบพระสังข์ศิลป์ไชย แต่ท้าววัณณุราชยังนอนหลับใหลจะปลุกอย่างไรก็ไม่ตื่น ท้าวกุมภัณฑ์ขัดใจจึงออกไปป่าหิมพานต์ เรียกพวกยักษ์ได้เปนอันมากแล้วยกกองทัพกลับมา
ฝ่ายพระสังข์ศิลป์ไชยเห็นท้าวกุมภัณฑ์หนีไป จึงกลับไปหานางเกสรสุมณฑาที่ถ้ำ เล่าความตามที่ได้รบกับพระยายักษ์ให้นางฟัง นางบอกว่าท้าวกุมภัณฑ์มีพวกยักษ์บริวารอยู่ในป่าเปนอันมาก คงไปเกณฑ์พลยักษ์ตามมาอย่าไว้ใจ พระสังข์ศิลป์ไชยจึงเขียนหนังสือผูกลูกศรแผลงไปบอกสิงหราซึ่งอยู่ที่ริมทเลกับกุมารทั้ง ๖ สิงหราทราบความก็เหาะตามไปหาพระสังข์ศิลป์ไชย พอท้าวกุมภัณฑ์ยกทัพมาถึง พระสังข์ศิลป์ไชยจึงพานางเกสรสุมณฑาขึ้นขี่หลังสิงหราออกมาจากถ้ำ นางบอกท้าวกุมภัณฑ์ให้รู้ว่าพระสังข์ศิลป์ไชยเปนหลานจะมารับกลับไปเยี่ยมพระเชษฐา จะขอลาไปพบปะกันแล้วจะกลับมา พระยายักษ์ไม่เชื่อสั่งรี้พลให้เข้ารุมจับก็เกิดรบกันขึ้น พวกยักษ์สู้สิงหราไม่ได้พากันล้มตายแตกหนี ท้าวกุมภัณฑ์จึงเหาะขึ้นไปบนฟ้า ไปสั่งเทวดาที่รู้จักนางปทุมมารดาของพระสังข์ศิลป์ไชยให้นฤมิตรรูปนางปทุมให้ เทวดากลัวยักษ์ก็เอาดอกจำปามาชุบเปนรูปนางปทุมให้ตามใจ ท้าวกุมภัณฑ์จึงพารูปนิมิตรลงมาแล้วขู่พระสังข์ศิลป์ไชยว่าถ้าไม่ส่งนางเกสรสุมณฑาให้โดยดีจะฆ่ามารดาเสีย ฝ่ายรูปนิมิตรก็วิงวอนด้วยมารยาต่าง ๆ พระสังข์ศิลป์ไชยเข้าใจว่ายักษ์ได้มารดามาก็ตกใจ ปฤกษากับสิงหราว่าจะส่งนางเกสรสุมณฑาคืนให้ แต่สิงหราทัดทานว่าเกลือกจะเปนกลอุบายของยักษ์ ขอให้เสี่ยงศรแผลงทดลองดูก่อน พระสังข์ศิลป์ไชยเสี่ยงศรแผลงไปรูปนิมิตรก็กลายเปนดอกจำปาไปตามเดิม แล้วแผลงศรซํ้าไปถูกอกท้าวกุมภัณฑ์ล้มลง ท้าวกุมภัณฑ์รู้ว่าตัวจะตาย จึงสั่งนางเกสรสุมณฑาว่าอย่าทิ้งนางศรีสุพรรณลูกสาวไว้ให้ต้องอยู่ในเมืองนาคแต่ผู้เดียว หลานก็มีฤทธิ์มากให้คิดอ่านลงไปรับนางศรีสุพรรณกลับไปเสียด้วย สั่งแล้วท้าวกุมภัณฑ์ก็สิ้นใจ
พระสังข์ศิลป์ไชยฆ่ายักษ์แล้วก็พานางเกสรสุมณฑากลับเข้าปราสาทในเมืองอโนราช นางเกสรสุมณฑาอ้อนวอนพระสังข์ศิลป์ไชยให้ไปรับนางศรีสุพรรณธิดามาจากเมืองนาค ให้แม่ลูกได้กลับไปบ้านเมืองด้วยกัน แล้วนางหยิบลูกบาดสะกา ซึ่งท้าวกุมภัณฑ์เคยเล่นกับพระยานาคมาให้พระสังข์ศิลป์ไชย สอนอุบายให้ไปท้าเล่นสะกาพนันแล้วคิดพานางศรีสุพรรณคืนมา พระสังข์ศิลป์ไชยจึงให้สิงหรากลับมาคอยอยู่กับกุมารทั้งหกที่ริมฝั่งทะเล แล้วให้สังข์นำลงไปยังเมืองบาดาล บอกพระยานาคว่าท้าวกุมภัณฑ์ให้ไปเล่นสะกาพนันต่างตัว พระยานาคไม่รู้อุบายก็รับพระสังข์ศิลป์ไชยเข้าไปในวัง เห็นพระสังข์ศิลป์ไชยมีพระขรรค์พระยานาคสงไสยถามว่า พระขรรค์นั้นเปนของวิเศษอย่างไรจึงเอาไว้ไม่ห่างตัว พระสังข์ศิลป์ไชยแกล้งบอกว่าพระขรรค์นี้มีฤทธิ์ปราบครุฑได้ วิสัยพระยานาคนั้นกลัวครุฑอยู่เปนธรรมดา ครั้นได้ยินว่าพระขรรค์อาจปราบครุฑได้ก็ยินดี จึงชวนพระสังข์ศิลป์ไชยเล่นสกาพนัน ถ้าพระยานาคชนะจะเอาพระขรรค์นั้น ถ้าแพ้พระสังข์ศิลป์ไชยจะต้องการสิ่งอันใดในเมืองนาคจะยอมให้เลือกเอาตามชอบใจ พระยานาคเล่นสะกาแพ้พระสังข์ศิลป์ไชย ๆ จึงขอนางศรีสุพรรณ พระยานาคไม่ยอมให้ก็เกิดรบกันขึ้น พระยานาคสู้พระสังข์ศิลป์ไชยไม่ได้ต้องยอมให้นางศรีสุพรรณมา พระสังข์ศิลป์ไชยจึงพานางศรีสุพรรณไปหานางเกสรสุมณฑาที่เมืองอโนราช ช่วยกันปลงศพท้าวกุมภัณฑ์แล้วก็พากันกลับมา เมื่อมาถึงเมืองท้าววัณณุราชพี่ท้าวกุมภัณฑ์ประจวบเวลาท้าววัณณุราชตื่นนอน เห็นมนุษย์เดินผ่านไปในเมือง ท้าววัณณุราชก็จะจับ นางเกสรสุมณฑาจึงบอกให้ทราบว่ามิใช่ผู้อื่น นางเปนน้องสะใภ้แลนางศรีสุพรรณก็เปนหลาน ท้าวเสนากุฎผู้เปนพระเชษฐาประชวรหนัก ให้พระสังข์ศิลป์ไชยไปรับกลับเมืองพอจะได้เห็นหน้ากัน ท้าวกุมภัณฑ์ก็ได้อนุญาตให้มาแล้ว ที่มิได้มาส่งเองเพราะเมื่อมาพ้องกับเวลาท้าวกุมภัณฑ์จะต้องไปเฝ้าพระอิศวร จึงให้แต่พระสังข์ศิลป์ไชยผู้เปนหลานพามา ท้าววัณณุราชยังสงไสย นางเกสรสุมณฑาให้พระสังข์ศิลป์ไชยแก้ลูกบาดสะกาของท้าวกุมภัณฑ์ออกให้ดูเปนสำคัญ ท้าววัณณุราชก็เชื่อฟังจึงพานางทั้ง ๒ กับพระสังข์ศิลป์ไชยเหาะมาส่งยังฝั่งทเล ที่กุมารทั้ง ๖ กับสิงหราคอยอยู่นั้น
ฝ่ายกุมารทั้ง ๖ เห็นยักษ์พาพระสังข์ศิลป์ไชยกับนางมาก็กลัวยักษ์พากันหนีไปเที่ยวซุกซ่อนอยู่ในป่า ครั้นท้าววัณณุราชกลับไปแล้ว พระสังข์ศิลป์ไชยจึงให้สิงหราไปค้นหาพากุมารทั้ง ๖ กลับมา แล้วเล่าความตามที่ไปรบพุ่งจนพานางทั้ง ๒ กลับมาได้ให้กุมารทั้ง ๖ ฟังทุกประการ กุมารทั้ง ๖ พากันคิดฤษยา ด้วยเห็นว่าถ้าท้าวเสนากุฎทราบว่าพระสังข์ศิลป์ไชยเปนผู้ไปพานางมาได้ ก็คงจะยกราชสมบัติให้ในภายน่า จึงปฤกษากันเอายาพิศม์เจือในขนมแล้วเอาไปให้พระสังข์ศิลป์ไชยชวนให้กินแก้เหน็จเหนื่อย หมายว่าจะให้เปนอันตรายเสียอย่าให้ทันเข้าไปเฝ้าท้าวเสนากุฎ แต่พระสังข์ศิลป์ไชยว่าเคยกินแต่ของทิพย์หากินขนมไม่ กุมารทั้งหกจึงปฤกษาหาอุบายอย่างอื่นที่จะทำร้ายพระสังข์ศิลป์ไชยต่อไป เรื่องสังข์ศิลป์ไชยตอนต้นมาต่อเรื่องตอนที่ทรงพระราชนิพนธ์บทลครตรงนี้
พระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ศิลป์ไชย
ตอนที่ ๑ สังข์ศิลป์ไชยตกเหว
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ทังหกให้คิดฤษยา
ต่างซุบซิบกันจำนรรจา	ใครมีปัญญาจงเร่งคิด
แม้นสังข์ศิลป์ไชยได้ไปเฝ้า	เห็นเราหกคนไม่พ้นผิด
ขนมทำมาให้ใส่ยาพิศม์	มันไม่กินเหมือนจิตรที่คิดไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ศรีสันท์จึงว่าไปทันที	วันนี้สิงหราหาอยู่ไม่
ไปเที่ยวหาอาหารที่ในไพร	ทิ้งสังข์ศิลป์ไชยไว้พลับพลา
จำเราจะยียวนชักชวนมัน	ไปเก็บพรรณผลไม้บนภูผา
ผลักให้ตกเหวมรณา	จึงกลับมาพาพระอาว์ไป
อันนางสุพรรณเทวี	จะพันมือพี่ไปที่ไหน
ต่างเห็นชอบชวนกันดีใจ	มาหาสังข์ศิลป์ไชยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ลูบหลังลูบหน้าแล้วพาที	เรานี้จะพากันผายผัน
เก็บผลพฤกษาที่เขานั้น	มาให้สุพรรณกับพระอาว์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ได้ฟังไม่กังขา
รับคำทั้งหกพี่ยา	กราบบาทพระอาว์แล้วว่าไป
ตัวหลานทั้งเจ็ดจะจรดล	ไปเก็บผลพฤกษาที่ใกล้ใกล้
ทั้งสององค์จงอยู่พลับพลาไชย	ประเดี๋ยวใจจะมาให้พร้อมกัน
ว่าแล้วจัดแจงแต่งองค์	พระหัดถ์ทรงสังข์ศรพระแสงขรรค์
ทั้งเจ็ดองค์ลงจากพลับพลาพลัน	เจ้าศรีสันท์นำหน้าคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ชมดง
๏ ชี้ชมรุกขชาติดาษเดียร	เต็งตะเคียนยางยูงสูงไสว
มูกม่วงพวงผลแกว่งไกว	เฟื่องไฟไกรกร่างมะปรางปริง
พระสังข์ศิลป์ไชยหาไม้ง่าม	สอยผลสุกห่ามทุกก้านกิ่ง
ศรีสันท์ก้มเก็บก้อนดินทิ้ง	หล่นร่วงช่วงชิงกันไปมา
บ้างชักเชือกเขาเถาวัลย์	ขึ้นผูกพันกิ่งไทรสาขา
ผลัดกันไกวเล่นเปนชิงช้า	สรวลสันต์หรรษาสำราญใจ
พากันท่องเที่ยวเลี้ยวลอด	เลียบขึ้นบนยอดเขาใหญ่
ต่างชวนพระสังข์ศิลป์ไชย	เล่นไล่ปิดตาหากัน
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์แสนกลคนขยัน
ทำมารยาว่าแก่พระสังข์พลัน	เจ้าถือศรพระขรรค์ไว้ทำไม
เราจะวิ่งเต้นเล่นสนุก	ฉวยล้มลุกพลาดพลั้งไม่ยั้งได้
จะถูกเนื้อถูกตัวพี่กลัวไป	วางไว้เล่นแล้วจึงมาเอา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยไม่รู้เท่า
วางพระขรรค์ศรไว้ด้วยใจเบา	ที่ริมเงื้อมเขาสำคัญตา
แล้วจึงตามพี่ศรีสันท์	ลดเลี้ยวไล่กันบนภูผา
หยิกหยอกหลอกล้อกันไปมา	เกษมสันต์หรรษาทั้งเจ็ดองค์
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ครั้นเห็นพระสังข์หลง
พาเที่ยวเลี้ยวเลียบเวียนวง	พบเหวดังประสงค์จำนงนึก
หยิบศิลามาทิ้งลงไปดู	เอียงหูคอยฟังไม่ดังกึก
ชะโงกตามลงไปใจทึกทึก	แลฦกเปนหมอกมืดมัว
จึงร้องเรียกพระสังข์ศิลป์ไชย	มาดูเหวใหญ่มิใช่ชั่ว
ว่าพลางพรั่งพร้อมเข้าล้อมตัว	อย่ากลัวเลยพี่อยู่นี่แล้ว
ทำชี้โว้ชี้เว้ด้วยเล่ห์กล	ลางคนหลอกลวงว่าดวงแก้ว
ตรงมือนั่นแน่แลแววแวว	เห็นแล้วฤๅยังถอยหลังไย
ต่างเข้ายืนเคียงเมียงเขม้น	ครั้งเห็นงวยงงหลงใหล
จึงผลักพระสังข์ศิลป์ไชย	ตกลอยลงไปในเหวนั้น
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิดฉิ่ง โอด
๏ ต่างคนชื่นชมสมคเน	หัวเราะร่าวฮาเฮเกษมสันต์
พากันวิ่งกลับมาฉับพลัน	หาศรพระขรรค์ที่วางไว้
ไม่พบเห็นเปนอัศจรรย์จิตร	ต่างคนต่างคิดสงไสย
เถียงกันอื้ออึงคนึงไป	เมื่อที่ทางจำได้แน่นอน
หาพลางต่างโมโหพาโลกัน	คนนี้ว่าคนนั้นลักซ่อน
ค้นทั้งสองข้างหนทางจร	ไม่ได้ศรพระขรรค์ก็เสียใจ
ศรีสันท์จึงว่าแก่น้องยา	เรากลับไปพระอาว์จะถามไถ่
ใครอย่าบอกออกความทั้งนี้ไซ้	ซักซ้อมพร้อมใจแล้วไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพระอาว์ทำหน้าเศร้า	ก้มเกล้ากราบลงตรงหน้า
มิได้แถลงแจ้งกิจจา	ทำก้มภักตร์โศกาสอื้นไป
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาศรีใส
เห็นหกนัดดาโศกาไลย	หลากใจไต่ถามมิทันช้า
เหตุผลอย่างไรไม่บอกแจ้ง	มาโศกศัลย์กรรแสงไยหนักหนา
พระสังข์ไปไหนจึงไม่มา	จงแจ้งกิจจาอย่าโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกพี่น้องทำหมองศรี
เช็ดน้ำตาพลางทางพาที	เมื่อแต่กี้หลานพากันเที่ยวไป
พระสังข์น้องรักเฝ้าชักชวน	รบกวนให้พาขึ้นเขาใหญ่
แล้ววิ่งเต้นเล่นแขงสุดใจ	ห้ามไม่ฟังเลยนะพระอาว์
ล้วนห้วยเหวเปลวปล่องทั้งสองข้าง	ข้าเดินนำทางไปข้างหน้า
พระสังข์ตามหลังหลานมา	ประเดี๋ยวเหลียวหาก็หายไป
ข้าทั้งหกคนเที่ยวค้นทั่ว	จะพบตัวน้องยาก็หาไม่
แม้นตกเหวเหล่านั้นเห็นบรรไลย	ฤๅจะเปนกระไรไม่แจ้งการ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาฟังว่าขาน
ทั้งนางสุพรรณนงคราญ	ปิ้มปานชีวันจะบรรไลย
ต่างตระหนกอกสั่นขวัญหาย	ฟูมฟายชลเนตรหลั่งไหล
จึงว่าแก่นัดดายาใจ	ไปเล่นถึงไหนอย่างอำพราง
จงพาอาว์ไปเที่ยวค้นดู	เกลือกจะหลงอยู่ในป่ากว้าง
แล้วลงจากพลับพลาทั้งสองนาง	ศรีสันท์นำทางจรจรัล
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกแสนกลคนขยัน
ครั้นถึงคีรีที่สำคัญ	ทำโศกศัลย์ทูลองค์พระเจ้าอาว์
พระสังข์ศิลป์ไชยมาสูญหาย	ตรงทางแคบเหวรายทั้งซ้ายขวา
หลานทั้งหกคนเที่ยวค้นคว้า	ที่เหล่านี้หนักหนาไม่พบพาน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
โอ้ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑายิ่งสงสาร
รุ่มร้อนฤไทยดังไฟกาล	เยาวมาลย์ลดเลี้ยวเที่ยวมา
ค่อยย่องเหยียบเลียบลัดไปนอกทาง	สองนางเรียกร้องแล้วมองหา
ไม่ประสบพบองค์พระนัดดา	กัลยาครวญคร่ำร่ำไร
โอ้ว่าพระสังข์ศิลป์ไชยเอ๋ย	ไม่มาหาอาว์เลยไปอยู่ไหน
ฤๅว่าผีสางที่กลางไพร	ซ่อนพระสังข์ไว้กระมังนา
ขอให้พบพานพระหลานรัก	จะบวงสรวงเส้นวักให้หนักหนา
ร่ำพลางนางทรงโศกา	ปิ้มว่าโฉมฉายจะวายปราณ
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	เจ้าศรีสันทาจึงว่าขาน
จะโศกศัลย์อยู่เห็นไม่เปนการ	เราคิดอ่านแยกย้ายรายกัน
เจ้าชาตจงไปด้วยพระอาว์	นางสุพรรณกับข้ามาผายผัน
เจ้าทั้งสี่นี้แยกไปทางนั้น	ช่วยกันดั้นด้นค้นคว้า
แล้วทำชะเง้อดูเงี่ยหูฟัง	เอ๊ะเสียงพระสังข์ร้องเรียกหา
ออกชื่อเจ้าสุพรรณกัลยา	เร็วเถิดอย่าช้ามาจะไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณยินดีจะมีไหน
จะใคร่พบพระสังข์ศิลป์ไชย	ก็เดินตามไปไม่คิดแคลง
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ทำเที่ยวเสาะแสวง
นำนางดำเนินเดินคว้างแคว้ง	พาลัดแลงไปให้ไกลอาว์
เห็นที่สุมทุมพุ่มไม้	ก็เข้าไปนั่งลงแล้วร้องว่า
หยุดนั่งนี่ก่อนเถิดกัลยา	จะได้ปฤกษาหารือกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณไม่รังเกียจเดียดฉัน
คิดว่าเปนวงศ์พงศ์พันธุ์	ก็ไปนั่งลงพลันทันที
จึงว่าหยุดไยให้เนิ่นช้า	เหน็ดเหนื่อยหนักหนาเจียวฤๅพี่
รีบไปให้พบเสียเดี๋ยวนี้	ช้านักชนนีจะคอยเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์แสนกลร่ายมนต์เป่า
ยิ้มแย้มพูดจาคิ้วตาเพรา	นี่แน่เจ้าจะว่าให้ดีเจียว
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ปลื้มเอยปลื้มจิตร	แม่อย่าคิดเคืองขุ่นฉุนเฉียว
พี่ยังเกรงกริ่งอยู่สิ่งเดียว	จะให้เที่ยวเหนื่อยเปล่าไม่เข้ายา
อันพระสังข์แม้นว่าข้าหาได้	สินจ้างจะให้อะไรข้า
ถ้าพี่ได้สมจิตรที่คิดมา	จะอุส่าห์เที่ยวค้นจนสิ้นแรง
อันความที่พี่รักเจ้าหนักยิ่ง	จริงจริงนะน้องอย่ากินแหนง
เรามานี่ที่ทางก็ลับแลง	พอเปนพักเปนแรงจึงค่อยไป
พลางขยดเข้าชิดสกิดหลัง	จะปรานีพี่มั่งฤๅหาไม่
ทำและเลียมถูกต้องลองใจ	เจ้าถอยหนีพี่ไยกัลยา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณเคืองแค้นเปนหนักหนา
ลุกยืนขึ้นเสียมิได้ช้า	แล้วว่าดูดู๋พี่เช่นนี้เจียว
ว่าจะพาเที่ยวหาสังข์ศิลป์ไชย	ลวงให้ตามมาถึงป่าเปลี่ยว
ช่างสับปลับอย่างนี้ทีเดียว	ด้านหน้ามาเกี้ยวไม่อายใจ
พาซื่อถือจิตรคิดว่าพี่	ธรรมเนียมมันมีอยู่ที่ไหน
ได้เห็นกันสินะไม่ละใคร	กลับไปจะทูลพระมารดา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ น้องเอยน้องรัก	สุดที่พี่จะหักเสนหา
เมื่อมาแต่หนุ่มสาวสองรา	ในกลางป่าค่าไม้เช่นนี้
ถ้าเจ้ามิหย่อนผ่อนปรน	ใช่ว่านฤมลจะพ้นพี่
จงคิดชั่งใจดูให้ดี	ไม่พอที่จะโกรธขึ้งตึงตัง
ถึงเจ้าจะว่าให้อาว์รู้	จะโบยตีพี่สู้เสียหลัง
ตายไหนตายไปคงไม่ฟัง	เอนดูพี่มั่งเถิดแก้วตา
อันพี่น้องครองกันแลยั่งยืน	ไม่เสียเรือนผู้อื่นดีหนักหนา
ว่าพลางเข้าใกล้ไขว่คว้า	อุ่ยหน้าอย่าหยิกจะป่วยไป
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ น้อยเอยน้อยจิตร	คิดนิดหนึ่งว่าเปนผู้ใหญ่
มาทำข่มเหงไม่เกรงใจ	จะแกล้งให้อัปรยศอดอาย
เอออะไรที่ไหนช่างด้านดื้อ	เช่นนี้แล้วฤๅอย่าพักหมาย
ถึงสิ้นฤทธิ์ผิดชอบก็สู้ตาย	สัญชาติชายบัดซบไม่คบค้า
นางเมินเดินหนีจะกลับไป	นี่อะไรดูเถิดมาขวางหน้า
ตะโกนก้องร้องเรียกพระมารดา	ศรีสันท์มันจะฆ่าลูกเสียแล้ว
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ แสนเอยแสนแขนง	อย่าพักก่นกรรแสงเสียงแจ้ว
อันเจ้าจะพ้นมือพี่ไม่มีแวว	แม้นคลาศแคล้วไปได้มิใช่มือ
พี่ง้องอนวอนว่าแต่โดยดี	ไม่พอที่โกรธขึ้งอึงอื้อ
เพราะรักเจ้าหนักหนาจึงคร่ายื้อ	ควรฤๅแก้วตาไม่ปรานี
จะมิให้ยึดไว้อย่างไรเล่า	เมื่อเจ้าคอยแต่จะวิ่งหนี
น่าชังดูเอาเฝ้าหยิกตี	จะถูกนิดก็มีแต่ฮึดฮัด
เปนไรเปนไปไม่ฟังกัน	จะประชันเรี่ยวแรงที่แขงขัด
ว่าพลางสร้วมสอดกอดรัด	นางสบัดหนีได้ไล่ตามมา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาจึงร้องว่า
เปนไรเจ้าสุพรรณกัลยา	จึงร้องอึงมาด้วยอันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณทูลแจ้งแถลงไข
อ้ายศรีสันท์มันพาข้าไป	ถึงพุ่มไม้ที่เปลี่ยวก็เกี้ยวพาน
ลูกแค้นขัดใจจะกลับมา	มันกั้นหน้าคร่ายื้อหักหาญ
ข้าสบัดวิ่งหนีตะลีตะลาน	อ้ายหน้าด้านจรรไรมันไล่มา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ขึ้นเสียงเถียงต่อหน้า
ดูเถิดเจ้าสุพรรณช่างพูดจา	แกล้งพาโลข้าว่าคร่ายื้อ
เมื่อไรข้าได้ทำเช่นนั้น	มาล้วงตะกั่วกันเดี๋ยวนี้ฤๅ
เจ้าสิสันทัดได้หัดปรือ	ข้าคนซื่อเช่นนี้ยังมิเคย
ไม่ได้เกี้ยวสักคำทำสักนิด	พาลผิดเปล่าเปล่าแม่เจ้าเอ๋ย
รู้กระนี้ไม่ไปด้วยใครเลย	จะนั่งเฉยอยู่นี่มิดีเจียว
ว่าข้าไล่มาใครอย่าเชื่อ	เพราะเห็นเสือตกใจวิ่งไม่เหลียว
เอออะไรช่างปดลดเลี้ยว	อย่าเชื่อนางข้างเดียวพระเจ้าอาว์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณตอบพลางทางชี้หน้า
ชะเจ้าคนดีศรีสันทา	ยังว่าไม่รับสับปลับจริง
พูดเลียบเปรียบเปรยถึงลูกผัว	ด่านหน้าแก้ตัวไปทุกสิ่ง
แต่แรกเจ้าง้องอนวอนวิง	อ้อยอิ่งเซ้าซี้พิรี้พิไร
ไม่คิดอายผีสางที่กลางดง	แทบจะก้มหัวลงกราบไหว้
ครั้นเขาไม่ลุ่มหลงปลงใจ	เข้าไล่ฉวยฉุดยุดยื้อ
จะหยิกข่วนเท่าไรก็ไม่เจ็บ	นั่นมิใช่รอยเล็บของกูฤๅ
ดูเถิดที่ต้นคอกับข้อมือ	ยังจะดื้อเถียงได้ไม่อายเลย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าศรีสันทาทำหน้าเฉย
เมียงเมินหัวเราะเยาะเย้ย	เจ้าข้าเอ๋ยนางนี้ขี้พาโล
ค้าคารมลมเติบสุดใจ	เห็นเขาเกรงผู้ใหญ่ไม่ตอบโต้
ครั้นว่าบ้างขัดใจร้องไห้โฮ	มีแต่โมโหไปข้างเดียว
เมื่อข้าสาละวนจะด้นป่า	ค้นคว้าหาน้องท่องเที่ยว
อุส่าห์บุกเข้าไปในรกเรี้ยว	หนามเกี่ยวเปนแผลไปทั้งตัว
ชะช่างว่าข่วนล้วนรอยเล็บ	เลือกเก็บเอามาว่าพอหน้าชั่ว
แต่เช่นเจ้ากระนี้มิอยากกลัว	ถ้าตัวต่อตัวมิพ้นไป
ยังกลับมาประกวดอวดแรง	ว่าข้าฉุดยุดแย่งเจ้าไม่ไหว
มาลองดูเดี๋ยวนี้ก็เปนไร	ใครจะแรงกว่าใครให้อาว์ดู
จะถุ้งเถียงกันไปไม่ได้ข้อ	เขาจะหัวร่อน่าอดสู
คำบุราณท่านว่าไว้เปนครู	ใครไขหูอดได้ก็ได้บุญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาก็เคืองขุ่น
จึงว่าอ้ายเจ้าเล่ห์เนรคุณ	ทุจริตคิดวุ่นไปโดยพาล
มิใช่ว่ากูไม่รู้เท่า	พูดแก้เปล่าเปล่าอ้ายหน้าด้าน
มึงเถียงได้ด้วยไม่มีพยาน	ทำหักหาญเห็นว่าข้ากลัวเกรง
เหตุเพราะนัดดากูสูญหาย	จึงจ้วงจาบหยาบคายข่มเหง
ชวนเทลาะเกาะแกะครื้นเครง	ฝากไว้เถิดเองเปนไรมี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์บ่นเถียงเสียงอู้อี้
ส่วนนางสุพรรณกระนั้นดี	คนอื่นแล้วมีแต่ไม่จริง
เอออะไรนี่พอที่ฤๅ	เปนเคราะห์เพราะซื่อต่อผู้หญิง
ท่านลงโทษโกรธขึ้งชังชิง	ถ้าเปนจริงเหมือนว่าน่าเกิดความ
แม้นสังข์ศิลป์ไชยไม่สูญหาย	เห็นจะขายเราแน่ไม่พักถาม
แกล้งพูดเปรยเย้ยเยาะลวนลาม	บ่นบ้าไปตามอำเภอใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เจ้าทั้งห้าคนคิดแก้ไข
กราบบาทพระอาว์แล้วว่าไป	พี่ศรีสันท์นี้ใจมุทลุ
เปนคนมักได้ใคร่มี	หนายช้าพาทีดึงดุ
เสียจริตกิริยาเปนบ้ายุ	พูดกุกะไปไม่เกรงกลัว
อันใจข้าห้าคนนี้ซื่อแท้	รักอาว์เหมือนแม่บังเกิดหัว
เจ้าสุพรรณนั้นนึกว่าน้องตัว	ศรีสันท์ทำชั่วไม่ชอบใจ
พระองค์จงอดโทษสักครั้งหนึ่ง	เรารีบไปให้ถึงกรุงใหญ่
จะรัญจวนครวญคร่ำอยู่ทำไม	อันสังข์ศิลป์ไชยเห็นไม่มา
ฯ ๘ คำ ฯ
ธรณีร้องไห้
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาละห้อยหา
จึงปฤกษาสุพรรณกัลยา	อยู่ช้าก็สำหรับจะอับอาย
สไบแม่กับช้องของโฉมยง	จะทำธงสำคัญมั่นหมาย
แม้นสังข์ศิลป์ไชยยังไม่ตาย	กลับมาดีร้ายจะพบพาน
แล้วหยิบช้องกับผ้ามาทำธง	ปักลงตั้งจิตรพิศฐาน
ขอเทวาอารักษ์ทั้งจักรวาฬ	ช่วยบันดาลให้แจ้งกิจจา
แม้นว่าพระสังข์ยังอยู่	จงมีผู้เอาของไปให้ข้า
ถ้าเจ้ามอดม้วยมรณา	ช้องกับภูษาจงสูญไป
สิ้นคำที่ร่ำพิศฐาน	เยาวมาลย์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
คิดถึงนัดดายิ่งอาไลย	ครวญคร่ำร่ำไรโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นค่อยคลายวิโยคโศกศัลย์	ก็ชวนกันลงจากภูผา
ศรีสันท์นั้นนำมรคา	ดั้นดัดลัดมาในดงดาน
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายเจ้าสิงหรากล้าหาญ
เที่ยวไล่สัตว์สิงห์วิ่งทยาน	เปนลางบันดาลบอกเหตุไภย
ให้มึนตึงกายาตาเขม่น	จิตรใจเยือกเย็นดังเปนไข้
คิดถึงพระสังข์ศิลป์ไชย	ก็แผลงฤทธิ์ฤทธิไกรกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงเชิงเขาลำเนาเพลิน	จึงลงเดินลดเลี้ยวเที่ยวหา
ไม่เห็นที่ประทับพลับพลา	ทั้งพระอาว์น้องชายก็หายไป
นิ่งนึกตรึกไตรให้รำคาญ	จะเกิดเหตุเภทพาลเปนไฉน
ฤๅจะพากันรีบไปเวียงไชย	ที่จะหนีพี่ไปก็ใช่เชิง
คิดพลางทางเที่ยวสัญจรหา	บุกป่ากู่ก้องร้องเปิ่ง
แล้วขึ้นเขาเข้าค้นในวุ้งเวิ้ง	ทุกซุ้มเซิงรกเรี้ยวเที่ยวมองดู
เทวัญบันดาลให้ผายผัน	มาเห็นศรพระขรรค์ที่วางอยู่
เอ๊ะเกิดเหตุแท้แล้วอกกู	จะมีผู้ทำร้ายแก่น้องยา
เปนตายอย่างไรไม่แจ้งจิตร	สุดคิดที่จะเที่ยวแสวงหา
ยิ่งคิดสร้อยเศร้าเปล่าอุรา	ก็โศกาครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ แล้วฝืนจิตรดำริห์ตริตรองดู	จะนิ่งอยู่กระนี้ก็มิได้
เมื่อไม่พบน้องน้อยกลอยใจ	จำจะไปทูลสองพระมารดร
คิดพลางทางทำอานุภาพ	ปากคาบพระขรรค์กับสังข์ศร
เผ่นโผนโจนเหาะขึ้นอัมพร	ตรงไปนครบรรพต
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงลงจากอากาศ	ขึ้นปราสาทแก้วมรกฎ
กราบบาทสองนางพลางรันทด	พิไรร่ำกำสรดโศกี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาทั้งสองศรี
เห็นลูกมาร้องไห้ไม่สมประดี	เทวีคิดอัศจรรย์ใจ
ปลอบพลางทางถามมิทันช้า	เปนไรมาโศกศัลย์กรรแสงไห้
มีเหตุเภทพาลประการใด	น้องรักอยู่ไหนจึงไม่มา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สิงหราโศกศัลย์เปนหนักหนา
จึงเล่าความตามเรื่องไปรับอาว์	แต่ต้นมาจนถึงกลางไพร
ทั้งหกเชษฐากับน้องรัก	ชวนกันหยุดพักในป่าใหญ่
ลูกนี้โฉดเขลาเบาใจ	ลาสังข์ศิลป์ไชยไปหากิน
ครั้นกลับมาไม่เห็นพระน้องชาย	พากันสูญหายไปหมดสิ้น
ข้าค้นบนเขาเขินเนินดิน	พบแต่สังข์ศิลป์พระขรรค์ไชย
สุดที่จะคิดติดตามหา	ไม่รู้ว่าเกิดเข็ญเปนไฉน
จึงรีบมาทูลแถลงให้แจ้งใจ	อันโทษตัวลูกไซ้ผิดนัก
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางพ่างเพียงอกหัก
ชลเนตรฟูมฟองนองภักตร์	นงลักษณ์ครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	แม่เคยเชยชิดพิศมัย
ฤๅมาพลัดพรากจากไป	เพราะเชื่อไอ้กระยาจกทั้งหกคน
อันความคิดของมันแม่รู้เท่า	ได้ห้ามปรามเจ้าเปนหลายหน
ช่างไว้เนื้อเชื่อใจไอ้แสนกล	มันคนฤษยาอาธรรม์
เห็นว่ารับอาว์มาได้แล้ว	จึงคิดฆ่าลูกแก้วให้อาสัญ
จะได้หน้าได้ตาแต่พวกมัน	ควรฤๅจอมขวัญไปหลงรัก
อนิจาลูกน้อยมาสูญหาย	จะเปนตายฉันใดไม่ประจักษ์
สองกรข้อนทรวงเข้าฮักฮัก	ซบภักตร์กรรแสงโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นค่อยคลายวิโยคโศกศัลย์	จึงปฤกษากันทั้งสองศรี
อันปราสาทราชฐานของเรานี้	บังเกิดมีเพราะบุญพระโอรส
แม้นว่าขวัญเข้าเจ้าม้วยมรณ์	เห็นบ้านเมืองสังข์ศรจะสูญหมด
ต่อจะยังไม่ทิวงคต	ก็ค่อยคลายกำสรดโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ลำจีน
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงจีนนายสำเภาล้าต้า
ใช้ใบจากกวางตุ้งมุ่งมา	จะเข้าเมืองปัญจาล์เวียงไชย
ต้นหนวางเข็มไม่สันทัด	ตกคุ้งลมขัดไม่ออกได้
น้ำท่ากินกินก็สิ้นไป	จึงให้ทอดสมอรอรั้ง
ลูกเรือขันฉ้อสำปั้นลง	โล้ฝืนคลื่นตรงเข้าถึงฝั่ง
ต่างขึ้นบกไปมิได้ยั้ง	เอาถังตักน้ำแล้วแบกมา
บ้างพากันเที่ยวไปในดง	เห็นธงปักอยู่บนภูผา
ชรอยว่าใครเสียนาวา	จึงขึ้นปลดเอาผ้ากับช้อง
แล้วแยกย้ายรายค้นจนทั่ว	มิได้พบตัวคนเจ้าของ
ต่างกลับลงมาสัดจอง	โล้ล่องออกไปเภตราพลัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้งถึงจึงขึ้นบนสำเภา	ตรงเข้าบาหลีขมีขมัน
เอาผ้ากับช้องของสำคัญ	ส่งให้นายนั้นทันใด
ต่างคนบนบานอยู่เซงแซ่	ที่ลมขัดพัดแปรมาให้
คนงานกว้านสมอฉ้อใบ	แล่นไปในทเลสดวกดี
ฯ ๔ คำ ฯ โล้
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวเสนากุฏเรืองศรี
สถิตแท่นไสยาในราตรี	ภูมีเร่าร้อนอาวรณ์ใจ
คิดถึงลูกรักทั้งหกองค์	จะเดินดงยากเย็นเปนไฉน
นับได้หลายเดือนแต่จากไป	ฤๅจะไม่พบอาว์จึงช้าวัน
คิดคนึงถึงลูกยิ่งละห้อย	เคลื้มม่อยหลับไปเมื่อไก่ขัน
ทรงสุบินนิมิตอัศจรรย์	พอรุ่งสุริย์ฉันก็ฟื้นองค์
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ พระลุกจากแท่นที่ตะลีตะลาน	ภูบาลชำระสระสรง
ทรงเครื่องกกุธะภัณฑ์บรรจง	เสด็จตรงออกพระโรงรจนา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
สิงโต
๏ นั่งเหนือบัลลังก์รัตน์รูจี	พรั่งพร้อมเสนีทั้งซ้ายขวา
จึงตรัสเรียกโหรเถ้าเข้ามา	แล้วบัญชาแจ้งความตามนิมิตร
คืนนี้เราฝันปลาดนัก	ว่าแก้วของเรารักดังดวงจิตร
มีผู้เดชาศักดาฤทธิ์	มาปลดปลิดชิงเอาของเราไป
นานมามีชายหนึ่งแปลกหน้า	ไปนำดวงจินดามาคืนให้
กลับได้หลายดวงล้วนชอบใจ	จงทายไปให้รู้ว่าร้ายดี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ขุนโหรรับสั่งใส่เกษี
ดูตามตำราในคัมภีร์	เห็นว่าดีมั่นคงไม่สงกา
จึงประนตบทมาลย์แล้วทูลพลัน	ซึ่งทรงสุบินนั้นดีหนักหนา
ทั้งหกพระโอรสจะกลับมา	เห็นได้ดังจินดาอาสาไป
แต่ฝันวันอังคารนี้พานร้าย	ตำราทายว่ามักให้หม่นไหม้
จะเกิดเหตุสักอย่างในกลางไพร	เพียงแต่ตกใจไม่อันตราย
คงจะได้มาสองเสียหนึ่ง	อิกเจ็ดวันจะถึงพระฤๅสาย
แม้นผิดจากถ้อยคำที่ทำนาย	ขอถวายชีวิตรแก่ภูมี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏเกษมศรี
จึงตรัสสั่งทั้งสองเสนี	จงจัดแจงแต่งที่ปราสาทไชย
มโหรีปี่พาทย์ฆ้องกลอง	ทั้งบายศรีทองที่ทำใหม่
งิ้วหุ่นโขนหนังจงสั่งไป	เตรียมไว้ให้เสร็จในเจ็ดวัน
แม้ว่าพระน้องกับลูกยา	มาถึงภาราจะทำขวัญ
ให้เล่นการมโหรศพครบครัน	แต่ในวันนั้นเปนฤกษ์ดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาประนตบทศรี
มาบัตร์หมายบอกกันทันที	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายหกกุมารโอรสา
พาอาว์มาในอรัญวา	แรมค้างกลางป่าหลายราตรี
ศรีสันท์นั้นเฝ้าแต่เลียมและ	เห็นอาว์เมินเดินแซะเสียดสี
ทำเลียบเคียงพูดจาพาที	เสชมโน่นนี่มาตามทาง
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นสุริยาเย็นลงรอนรอน	ชวนกันหยุดนอนในป่ากว้าง
สีไฟก่อกองให้สองนาง	คอยระวังเสือสางที่กลางไพร
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาศรีใส
ปัดกวาดผงไผ่ใต้ต้นไทร	แล้วหักใบไม้มารองนอน
สองนางเอนองค์ลงนิทรา	กลัวไภยภาวนาไม่หยุดหย่อน
คิดถึงนัดดายิ่งอาวรณ์	เจ้าเคยแผลงศรเปนพลับพลา
สิ้นบุญหลานน้อยกลอยใจ	ได้ลำบากอยากไร้หนักหนา
คิดพลางนางทรงโศกา	จนนิทราเคลิ้มหลับกับสุพรรณ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
ลีลากระทุ่ม
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์แสนกลคนขยัน
นั่งคิดนอนคิดทุกคืนวัน	จะเข้าหาสุพรรณกัลยา
ยังหวาดหวั่นพรั่นจิตรอิดเอื้อน	ความรักตักเตือนให้ใจกล้า
ชะเง้อดูสุพรรณกับพระอาว์	เห็นนิทราหลับใหลได้ท่วงที
จึงกระซิบบอกใบ้ให้น้องรู้	จงหลับนอนนิ่งอยู่อย่าอึงมี่
จะย่องเบาเข้าหานางเทวี	วันนี้คงสมคเนนึก
ว่าแล้วค่อยย่องมองหมอบ	เสียงใบไม้กรอบกลัวรู้สึก
หยุดยืนแอบรกอกเต้นทึก	แล้วสอึกแฝงเงาเข้าไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ร่าย
๏ นั่งลงเคียงข้างนางสุพรรณ	จะถูกถือมือสั่นไม่ต้องได้
ความรักกลัดกลุ้มคลุ้มใจ	ค่อยชักสายสไบเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณรู้สึกนึกว่าผี
ตกใจลืมเนตรขึ้นทันที	เห็นอ้ายอัปรีศรีสันทา
นางเคืองขัดวัดเหวี่ยงเอาล้มหงาย	ลุกขึ้นถ่มน้ำลายแล้วบ่นด่า
อันคนสัญชาติมันชั่วช้า	สุดแต่ว่าเอาด้านเข้าเปนพื้น
เห็นเขาหลับใหลแล้วได้ที	กล้าดีมึงมาเมื่อตื่นตื่น
จะทำให้สาใจที่ไม่ลื้น	อย่าพักหนีไปยืนแอบไม้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาศรีใส
ผวาตื่นตระหนกตกใจ	จึงถามไถ่สุพรรณทันที
ครั้นรู้ว่าศรีสันท์มันลอบมา	นางโกรธาด่าทออึงมี่
ทำลอบลักหักหาญถึงเพียงนี้	อ้ายโจรป่ากล้าดีแล้วหนีไย
มึงช่างตั้งใจแต่ข่มเหง	จะคิดเกรงน้ำหน้าก็หาไม่
เพี้ยงเอ๋ยผีสางที่กลางไพร	จงหักคอมันให้ขาดใจตาย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ถุ้งเถียงเบี่ยงบ่าย
พระอาว์อย่าเคืองขุ่นวุ่นวาย	มาลงร้ายเอาข้าร่ำด่ายับ
หลานนอนอยู่ถึงโน่นทั้งหกคน	ประมาทลืมสวดมนต์ม่อยหลับ
ปีศาจมากวนปล้ำอำทับ	ให้ตะคล้ายตะคลับยังหลับดี
ผีสางกลางป่านี้ร้ายจริง	มันอุ้มข้ามาทิ้งเสียถึงนี่
พึ่งรู้สึกตื่นขึ้นประเดี๋ยวนี้	ไม่แกล้งว่าฟ้าผี่เถิดพระอาว์
นางสุพรรณนั้นละเมอว่าคนหยอก	เนื้อแท้ผีมันหลอกเหมือนเช่นข้า
จงนิ่งนอนสวดมนต์ภาวนา	อย่าโกรธาด่าทออื้ออึง
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑายิ่งโกรธขึ้ง
จึงว่าอย่าเศกสรรดันดึง	ไม่เชื่อน้ำหน้ามึงอ้ายสันทา
ดีแต่แก้ตัวไปทุกอย่าง	ใส่โทษผีสางช่างมุสา
เมื่อเขาเห็นมึงแน่อยู่แก่ตา	ยังด้านหน้าถุ้งเถียงขึ้นเสียงดัง
จะสู้อดไปกว่าจะสิ้นเคราะห์	กูขี้คร้านเทลาะกับบ้าหลัง
แล้วนางตั้งใจระไวระวัง	ผลัดกันนอนกันนั่งกับธิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ไม่สมปราถนา
เดินยิ้มแก้เก้อเร่อมา	ปดน้องทั้งห้าเปนคลอกไป
เมื่อกี้พี่เข้าหานางสุพรรณ	ได้พูดจากันเปนไหนไหน
นางว่ารักพี่นี้สุดใจ	แต่ทรามไวยหากกลัวพระชนนี
ยังกำลังชุลมุนมุ่นหมก	พออาว์ตกใจตื่นขึ้นเห็นพี่
ฉวยข้อมือได้หาไม้ตี	เราเป่ามนต์สองทีลงง่วงงุย
แต่เงื้อเงื้อขยับแล้วกลับหยุด	พี่สบัดมือหลุดออกวิ่งฉุย
กลิ่นสุพรรณนั้นยังติดหอมกรุย	ฮุ่ยหุยเจียวเจ้าอย่าบอกใคร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งห้ากลั้นยิ้มมิใคร่ได้
หัวเราะพลางทางว่าอย่าปดไป	ข้ายังไม่หลับม่อยนั่งคอยฟัง
สารพัดได้ยินสิ้นสุด	จนนางด่าพึ่งหยุดเพราะมนต์ขลัง
ที่ว่าได้แอบอิงนั้นจริงจัง	ฤๅปดดอกกระมังพี่สันทา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์พูดแชแก้หน้า
นางว่าให้มั่งชั่งเถิดหนา	ธรรมดาผู้หญิงกับผู้ชาย
ชวนหัวเราะคิกคักชักพูดอื่น	ไม่หลับนอนดึกดื่นจะตื่นสาย
ว่าพลางทางชวนกันเอนกาย	ศรีสันท์เล่านิยายจนหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เสียงดุเหว่าเร่าร้องก้องป่า	สุริยาเลี้ยวเยี่ยมเหลี่ยมไศล
ต่างตื่นฟื้นกายสบายใจ	พาอาว์ดั้นไพรไปธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ รอนแรมมาได้หลายทิวา	ก็ลุถึงปัญจาล์กรุงศรี
พบพวกพหลมนตรี	ทั้งกำนัลขันทีมาคอยรับ
แต่บรรดาข้าหลวงแลขอเฝ้า	ก้มเกล้าอภิวันท์เปนอันดับ
ชายหญิงแน่นนั่งคั่งคับ	เห็นเจ้ากลับมาได้ก็ยินดี
แล้วทูลเชิญทั้งสองกัลยา	ขึ้นทรงวอช่อฟ้าหลังคาสี
ทั้งหกองค์ทรงม้าพาชี	เสนีแห่แหนเข้าภารา
ฯ ๖ คำ ฯ กลอนโยน
๏ บัดนั้น	พนักงานการเล่นทุกภาษา
ต่างโห่ฉาวกราวเชิดเปนโกลา	ออกเต้นรำทำท่าทุกโรงงาน
ประชาชนภารามาเกลื่อนกล่น	นั่งแน่นริมถนนอลหม่าน
อวไชยให้พรพระกุมาร	ชมบุญสมภารออกแซ่ซ้อง
บ้างชะแง้แลดูวอสุพรรณ	เห็นม่านกั้นกำบังมาทั้งสอง
ต่างคิดสงไสยตั้งใจมอง	องค์หน้านั้นน้องเจ้าธานี
อันองค์นี้นี่เราไม่รู้จัก	ผิวภักตร์นวลลอองผ่องศรี
ต่อจะเปนพระราชบุตรี	ชาวบุรีอวยพรกระฉ่อนไป
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกโอรสาศรีใส
แลดูเต้นรำสำราญใจ	ขับอาชาไนยไปตามทาง
ถึงประตูหูช้างข้างน่า	ลงจากอาชาแล้วเยื้องย่าง
ชาวประโคมก็ประโคมดุริยางค์	ประทับวอสองนางกับเกยลา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านเขตร์ขัณฑ์หรรษา
ลุกจากแท่นสุวรรณมิทันช้า	ไปรับองค์ขนิษฐายาใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ จูงกรมานั่งยังแท่นทอง	สร้วมกอดพระน้องเข้าร้องไห้
ฝูงนางสาวสรรค์กำนัลใน	ต่างซบภักตร์พิไรโศกี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นรู้สึกสมประดีกาย	ค่อยคลายเศร้าหมองทั้งสองศรี
จึงปราไสน้องรักร่วมชีวี	เปนบุญเราครั้งนี้ได้พบกัน
แต่วันยักษ์มันมาพาเจ้าไป	พี่เศร้าใจคิดว่าจะอาสัญ
แสนโศกโศกาไม่ราวัน	ทั้งพงศ์พันธุ์เงียบเหงาเศร้าใจ
อยู่จำเนียรกาลนานมา	พี่ฝันว่าน้องรักไม่ตักไษย
มันเลี้ยงเปนมเหษีอยู่ในไพร	แม้นมีผู้ตามไปจะได้มา
พี่คิดจะติดตามนางโฉมยง	ทั้งหกองค์โอรสรับอาสา
ด้วยหลานของน้องรักทรงศักดา	จึงรับอาว์มาได้ถึงบุรี
ความพี่มีจิตรเกษมสานต์	ดังได้ผ่านเมืองฟ้าราษี
เจ้าจากไปได้ถึงสิบแปดปี	นิจาพี่เพียงแปลกภักตรา
จนเปนสาวเทื้อเนื้อหนังเหนียว	อยู่ไพรสณฑ์คนเดียวอนาถา
ยังค่อยผาศุกทุกทิวา	ฤๅโรคายายีพระน้องรัก
อันนางนฤมลคนนั้น	เปนพงศ์พันธุ์ของใครไม่รู้จัก
รูปร่างละม้ายคล้ายเจ้านัก	นงลักษณ์จงเล่าให้เข้าใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ชิงทูลแถลงไข
นั่นชื่อสุพรรณทรามไวย	อรไทยเปนลูกพระเจ้าอาว์
บิตุเรศไปเล่นสกาพนัน	กับภุชงค์เดิมพันตามปราถนา
พระยายักษ์นั้นกลับอัปรา	จึงยอมยกธิดาให้นาคี
อันองค์พระอาว์กับขุนมาร	อยู่ถึงหิมพานต์เปนถิ่นที่
เนาในปราสาทรัตน์รูจี	อสุรีเรืองอิทธิฤทธา
ได้รบกันกับลูกทั้งหกคน	มันยกรี้กรีพลมาหนักหนา
ข้าแผลงศรตายกลาดดาษดา	ทั้งกุมภัณฑ์ผัวอาว์ก็วอดวาย
แล้วลูกลงไปเมืองนาคี	จะรับศรีสุพรรณผันผาย
ต้องรบกันกับนาคอิกมากมาย	ภุชงค์แพ้พ่ายถวายนาง
จึงได้องค์พระอาว์กับสุพรรณ	พากันเดินมาในป่ากว้าง
เหลือกำลังดังชีวิตรจะวายวาง	ทูลพลางทางดูพระเจ้าอาว์
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุเรศได้ฟังไม่กังขา
สั่นหัวกลัวฤทธิ์พระลูกยา	จึงว่ามิเสียแรงที่พ่อรัก
ทุกวันนี้บิดาก็แก่เถ้า	จะเศกเจ้าให้ครองอาณาจักร
ว่าพลางทางเยื้อนเบือนภักตร์	ตรัสทักหลานน้อยกลอยใจ
มาหาลุงถึงนี่ศรีสุพรรณ	อย่ารังเกียจเดียดฉันหาควรไม่
ลุงพึ่งรู้จักอรไทย	อายุเจ้าเท่าใดนะหลานรัก
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณนารีมีศักดิ์
จึงคลานขึ้นไปด้วยใจภักดิ์	นงลักษณ์ก้มกราบกับบาทา
แค้นด้วยศรีสันท์มันชิงทูล	ปดเปนเค้ามูลได้ต่อหน้า
จะเถียงมั่งยังเกรงบิตุลา	นั่งก้มภักตราไม่พาที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏเรืองศรี
ลูบหลังพระนัดดานารี	ภูมีพิศโฉมประโลมใจ
ผิวพรรณนรลักษณ์ภักตรา	เหมือนพระมารดาดังเถือใส่
จึงว่าชรอยกรรมได้ทำไว้	แต่เกิดมาก็ไม่เห็นพงศ์พันธุ์
แล้วผินหน้ามาตรัสแก่พระน้อง	พี่จัดแจงเข้าของไว้ทำขวัญ
เราได้พานพบประสบกัน	ในวันนี้ไซ้เปนฤกษ์ดี
เจ้าจงพาบุตรีกับหลานชาย	ไปชำระกายให้ผ่องศรี
แต่งองค์ทรงเครื่องเรืองรูจี	จะสมโภชเดี๋ยวนี้ทั้งแปดองค์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑานวลหง
ให้ขัดเคืองหฤไทยนางโฉมยง	ด้วยศรีสันท์มันทนงไม่เกรงใจ
ชิงพูดชิงจาน่าแค้นเหลือ	พระเชษฐาช่างเชื่อหลงใหล
ครั้นจะบอกออกความบัดนี้ไซ้	พระพี่ที่ไหนจะเห็นจริง
มันจะรุมกันเถียงเทลาะเล่น	จะกลับเปนพูดเท็จไปทุกสิ่ง
ความไกลไม่มีที่อ้างอิง	นางนั่งนิ่งถอนใจไม่ไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นปักนัคเรศเชษฐา
ซ้ำตรัสเตือนองค์พระน้องยา	ปลอบโยนหนักหนาก็ไม่ไป
พระนั่งนิ่งนึกตรึกคนึง	เปนไรจึงเคืองขัดอัชฌาไศรย
เห็นทีจะละห้อยน้อยใจ	ด้วยทรามไวยยังรักยักษ์สามี
ต่อนานไปให้ลืมเสียสักหน่อย	จึงจะค่อยเล้าโลมนางโฉมศรี
จะทำมิ่งสิ่งขวัญเสียวันนี้	ให้ทันฤกษ์ดีดังใจปอง
คิดพลางทางมีบัญชาสั่ง	เสนากรมวังทั้งสอง
เร่งยกบายศรีแก้วบายศรีทอง	มาสมโภชพระน้องกับลูกรัก
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึงมหาเสนีมีศักดิ์
รับสั่งภูวไนยด้วยใจภักดิ์	ต่างวิ่งคึกคักออกมาพลัน
พนักงานของใครก็จัดแจง	ยกมาตั้งแต่งเปนลดหลั่น
มโหรีปี่พาทย์ครบครัน	เสร็จพร้อมสารพันดังบัญชา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ราชครูผู้มียศถา
ครั้นได้ฤกษ์ยามตามตำรา	ก็เข้ามาจุดเทียนแล้วกราบกราน
จึงส่งแว่นเวียนขวามาซ้าย	เจ้าขรัวนายคอยรับอยู่ริมม่าน
ให้ประโคมแตรสังข์กังสดาล	เสียงโห่สท้านทั้งวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ มโหรี
๏ ครบเจ็ดรอบคแนนแว่นเวียน	เอาใบพลูดับเทียนโบกควันให้
แล้วจุณเจิมเฉลิมขวัญเปนหลั่นไป	ต่างอำนวยอวยไชยด้วยปรีดา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนายสำเภาที่ได้ผ้า
ใช้ใบมาถึงเมืองปัญจาล์	ก็ทอดท่าท้ายคูพระบูรี
เห็นนาวาขึ้นล่องออกเซ่งแซ่	จึงถามเหล่าชาวแพเจ้าภาษี
รู้ว่าพระองค์ทรงธรณี	ภูมีสมโภชพระน้องยา
พาณิชคิดจะถวายของ	จึงเปิดหีบหยิบช้องกับภูษา
จัดสรรทุกสิ่งสินค้า	แต่บรรดาเข้าของที่ต้องการ
ขนลงสำปั้นน้อยค่อยพายไป	ขึ้นแพใหญ่กรมท่าน่าบ้าน
มอบของให้เจ้าพนักงาน	พากันลนลานเข้าวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงยกขึ้นไปพลัน	ตั้งไว้เรียงรันแล้วกราบไหว้
พนักงานทูลถวายทันใด	ตามในจดหมายรายของนั้น
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกแสนกลคนขยัน
เห็นผ้ากับช้องของสำคัญ	อ้ายนี่มันจะก่อให้เกิดความ
จึงวิ่งไปชิงช้องกับภูษา	ซ่อนใส่ในผ้าแล้วซักถาม
มึงเอาของจรรไรไม่งดงาม	มาถวายแต่ตามอำเภอใจ
จะเสียฤกษ์เสียพากูน่าถอง	อ้ายจองหองชั่วชาติอุบาทว์ใหญ่
ชอบแต่ฆ่าฟันให้บรรไลย	ไสหัวออกไปเสียให้พ้น
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาหลากจิตรคิดฉงน
จึงว่าแก่โอรสทั้งหกคน	เอาของเขาซ่อนซนเสียทำไม
ถึงมิงดงามก็ตามที	เขาจงรักภักดีเอามาให้
เปนเงินฤๅทองของอะไร	อยู่ไหนเอามาพ่อจะดู
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกอิดเอื้อนเยื้อนอยู่
จึงว่าของจรรไรอะไรมิรู้	พระบิดาอย่าดูให้เสียตา
ไม่เคยพบเคยเห็นเช่นนี้	ผ้าผีผมพรายตายห่า
ชอบแต่ทิ้งเสียที่ป่าช้า	แล้วเฆี่ยนผู้เอามาให้สาใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบิตุรงค์ยิ่งสงไสย
ตรัสว่าเขามาแต่เมืองไกล	เคยให้ของเข้าเราทุกปี
ย่อมจะเห็นงามตามใจรัก	ผิดนักเจ้าว่าเปนผ้าผี
ไปด่าทอเขานั้นมันไม่ดี	เอาผมผ้ามานี่นะลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกบิดพลิ้วนิ่วหน้า
จะขัดขืนกลัวพระจะโกรธา	ทั้งจริตกิริยาวุ่นวาย
ครั้นบิดรเตือนซ้ำต้องจำใจ	เอาช้องกับสไบเข้าไปถวาย
แล้วว่าของชั่วชาติอุบาทว์ร้าย	จงคืนให้ไปขายเสียเมืองไกล
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฎเปนใหญ่
เห็นผ้ากับช้องต้องฤไทย	ภูวไนยแลเล็งเพ่งพิศ
สีสดงดงามหนักหนา	ใครเห็นเปนน่าเจริญจิตร
เนื้อหนังดังหนึ่งจะกำมิด	งามผิดผ้ามนุษย์ในแดนไตร
กระนี้แล้วลูกยายังว่าชั่ว	บุญตัวได้เห็นเปนลาภใหญ่
ดูผ้าต้นผ้าทรงเราเสียไป	ราคาได้สักแสนตำลึงทอง
ประเสริฐกว่าเพชรนิลจินดา	จะทำขวัญกัลยาทั้งสอง
ว่าพลางส่งสไบให้พระน้อง	ยื่นช้องให้นัดดายาใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองนางต่างจำของตัวได้
เห็นพระสังข์จะยังไม่บรรไลย	ช้องกับสไบจึงได้มา
นางเกสรสุมณฑายิ่งละห้อย	คิดถึงหลานน้อยเสนหา
ชลไนยซึมซาบอาบภักตรา	ต่างทรงโศกาไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาธิราชเรืองศรี
ปลอบพลางทางถามนางเทวี	เจ้ากรรแสงโศกีด้วยอันใด
พี่ให้ของสองสิ่งนี้ดีแท้	ไม่ชอบใจฤๅแม่จึงร้องไห้
เจ้าอย่าเศร้าสร้อยน้อยฤไทย	จะประสงค์สิ่งไรจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาเสนหา
จึงทูลคดีพระพี่ยา	ใช่จะน้อยใจข้าด้วยผ้านี้
อันสุพรรณกับน้องร่ำร้องไห้	เพราะคิดถึงสังข์ศิลป์ไชยเรืองศรี
อุส่าห์ไปรับข้ากับบุตรี	ได้รบอสุรีแลนาคา
ครั้นเสร็จแล้วพากันคลาไคล	บุกป่ามาในแดนยักษา
ท่านท้าววัณณุราชอสุรา	ช่วยพาเหาะข้ามชลาไลย
พบทั้งหกนี้ที่ฝั่งน้ำ	เขาทำซื่อตรงให้หลงใหล
ชักชวนพระสังข์ศิลป์ไชย	เที่ยวเก็บผลไม้ในแดนดง
แล้วกลับมาว่าเจ้าสังข์นั้นสูญหาย	ไม่รู้ว่าจะตายฤๅจะหลง
จึงเอาของสองสิ่งนี้ทำธง	ข้าจำนงเสี่ยงทายเปนเค้ามูล
เขาได้ผ้ากับช้องของน้องมา	เห็นแท้ว่าพระสังข์ยังไม่สูญ
จึงกรรแสงโศกาอาดูร	น้องทูลทั้งนี้เปนสัจจา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฟัง	ออกชื่อพระสังข์ให้กังขา
จึงว่าปลาดแล้วนะแก้วตา	เมื่อทั้งหกลูกยาอาสาไป
ใครเล่าเจ้าว่ายั่งยืน	อันคนอื่นนอกนี้หามิได้
จะหาผู้เรืองอิทธิ์ฤทธิไกร	เหมือนเขาเหล่านี้ไซ้ไม่มีแล้ว
จึงผินหน้ามาถามทั้งหกพลัน	ผู้ใดนั่นที่อาว์ว่ากล้าแกล้ว
พ่อฟังมืดไปไม่ว่องแวว	ใครไปด้วยลูกแก้วจงบอกมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์แสร้งทำเปนเมินหน้า
หัวเราะพลางทางทูลพระบิดา	นี่แลลูกยาเปนจนใจ
ท่านว่าแล้วมิเชื่อก็จำเชื่อ	คือใครนั่นตัวเนื้ออยู่ที่ไหน
วาศนาอาภัพจึงลับไป	อย่าถามไถ่ข้าเลยพระบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ลูกเอยลูกแก้ว	พ่อลงเนื้อเห็นแล้วที่เจ้าว่า
อันคนอื่นหมื่นแสนในโลกา	จะแกล้วกล้าเหมือนเจ้านั้นไม่มี
แล้วตรัสแก่ขนิษฐายาใจ	เจ้าลืมหลานไปฤๅเมื่อกี้
จึงแชเชือนเลื่อนไหลพาที	ทำให้พี่ลังเลสนเท่ห์ใจ
อันเจ้าว่าไม่น่าจะเชื่อฟัง	พระศิลป์พระสังข์อยู่ที่ไหน
หลานทั้งหกนี้แลที่ไป	รับเจ้ามาได้ถึงวังเวียง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาก็ทูลเถียง
เออช่างกระไรไม่ไล่เลียง	เมื่อความจริงแท้เที่ยงอยู่เช่นนี้
น้องจะขอถามเนื้อความหลัง	แต่ข้ายังไปอยู่ด้วยยักษี
ที่ชื่อนางประทุมนารี	กับไกรสรเทวีทั้งสองนั้น
พระพี่รู้จักนางบ้างฤๅไม่	เขาว่าอรไทยอยู่ไพรสัณฑ์
อันลูกนางประทุมแจ่มจันทร์	นามนั้นชื่อว่าสังข์ศิลป์ไชย
อิกเจ้าสิงหราลูกไกรสร	ทั้งสองทรงฤทธิรอนจะหาไหน
บอกว่าบิดาบัญชาใช้	ให้ไปรับข้ามาธานี
เจ้าชักวงศ์พงศ์พันธุ์ให้รู้จัก	จึงแจ้งว่าหลานรักทั้งสองศรี
อันโอรสหมดแล้วฤๅยังมี	พระพี่จงรำฦกตรึกตรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังความ	เอ๊ะงามจะจริงเหมือนเจ้าว่า
อันประทุมนั้นเมียของพี่ยา	อยู่ด้วยกันมาจนมีครรภ์
ลูกคลอดผิดคนทั้งแผ่นดิน	มือถือสังข์ศิลป์แลพระขรรค์
อีจรรไรไกรสรทาษีนั้น	ลูกมันชั่วจริงเปนสิงหรา
โหรเถ้าเขาว่าอุบาทว์เมือง	พี่แค้นเคืองขับไล่ไปเสียป่า
อ่ออ้ายลูกอีประทุมา	มันไปรับขนิษฐาไม่รู้เลย
แล้วถามโอรสเล่าตามเค้าเงื่อน	จริงเหมือนอาว์ว่าฤๅลูกเอ๋ย
พ่อหลับตาว่าเจ้าเฝ้าชมเชย	ไม่บอกให้รู้เลยแต่เดิมที
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ขึ้นเสียงออกอึงมี่
พระอาว์มาเปนได้เช่นนี้	พานรีพานขวางทุกอย่างไป
เมื่อเดินป่าอาว์ถามถึงความหลัง	ลูกเล่าให้ฟังจนสิ้นไส้
จึงรู้จักชื่อเสียงสังข์ศิลป์ไชย	ช่างเอามาว่าได้เปนเนื้อตัว
แกล้งพูดเลี้ยวลดจะทดแทน	ที่เคืองแค้นลูกยาว่าฆ่าผัว
เอออะไรบาปกรรมก็ไม่กลัว	จะให้โทษแก่ตัวนี้ไม่แคล้ว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ จอมเอยจอมขวัญ	อ่อกระนั้นดอกฤๅนะลูกแก้ว
ได้รู้เพราะเจ้าเล่าจริงแล้ว	จึงชักเรื่องชักแถวเอาถูกความ
แล้วพระยิ้มเยื้อนเบือนภักตร์	มาตรัสแก่น้องรักซักถาม
ศรีสันท์มันว่าพี่เห็นงาม	เขาบอกความฤๅเจ้าจึงได้รู้
อ้ายคนชั่วชาติอุบาทว์บ้าน	มานับเปนลูกหลานรำคาญหู
พี่ขอเสียเถิดอย่าเชิดชู	ชาวเมืองเลื่องรู้จะเย้ยเยาะ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าแค้นเหลือ	เอออะไรช่างเชื่อเปนมั่นเหมาะ
เลื่อนไหลไปด้วยอ้ายพูดเพราะ	นี่เนื้อเคราะห์เนื้อกรรมได้ทำไว้
แน่เจ้าคนดีศรีสันทา	ช่างด้านหน้าขึ้นเสียงเถียงได้
มึงเล่าให้กูฟังเมื่อครั้งไร	ยังกลับว่าผู้ใหญ่นี้พูดโกง
อวดกล้าว่าได้ไปรบยักษ์	เองอย่างพักมาดหมายคงตายโหง
กลัวแต่จะชิงวิ่งตะโกรง	โป้งโหยงพาทีไม่มีจริง
พวกมึงพึ่งบุญสังข์ศิลป์ไชย	พลอยไปซ่อนตัวอยู่หัวตลิ่ง
เห็นยักษ์มาผ้าผ่อนลงกองทิ้ง	พากันมุดหัววิ่งเข้าซุ้มรก
แล้วซ้ำคิดอ่านฆ่าหลานกู	เล่ห์กลก็รู้อยู่เต็มอก
กลับมาพูดอวดพ่อยอยก	พวกอ้ายโกหกเขาเห็นตัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังอาว์ว่า	เจ้าศรีสันทาทำยิ้มหัว
มาใส่ถ้อยร้อยความเอาพันพัว	ออกเห็นตัวเห็นตนว่าคนเท็จ
เออมิใช่ฝีมือฤๅวันนั้น	จนกุมภัณฑ์ผัวหัวขาดเด็ด
ลงนั่งกอดยักษาน้ำตาเล็ด	ออกขามเข็ดฤทธิ์ข้าจึงมาตาม
ลูกหลานที่ไหนเล่าเอามาว่า	พระบิดาฟังได้ไม่ซักถาม
สับปะติดสับปะต่อแต่พองาม	เปนความแต้มแต่งจะแกล้งพาล
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เจ็บเอยเจ็บจิตร	กูไม่คิดแล้วว่ามึงเปนหลาน
ลมลิ้นหยาบช้าสามาญ	จะร้าวฉานพงศ์พันธุ์เพราะมันนี้
จะตบมึงให้ได้อ้ายสุงสิง	แม้นฤทธิ์เดชดีจริงอย่าวิ่งหนี
ว่าพลางนางลุกขึ้นทันที	เข้าไล่ตบตีพัลวัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ แค้นด้วยพระพี่นี้สุดใจ	เอออะไรมาขวางกางกั้น
หลับตางมเงาเข้าด้วยมัน	ตัดญาติขาดกันแต่วันนี้
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาเล้าโลมนางโฉมศรี
เท็จจริงจำว่าแต่โดยดี	มาด่วนทุบด่วนตีกันวุ่นวาย
ข้างโน้นอย่ามุทลุกุกะ	พ่อจะเกลี่ยไกล่เสียให้หาย
ข้างนี้เปนผู้ใหญ่อย่าใจร้าย	ไม่สงสารหลานชายเลยน้องรัก
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกมเหษีมีศักดิ์
ให้วิตกอกใจทึกทัก	กลัวว่าลูกรักจะแพ้อาว์
ค่อยกระซิบพาทีกันที่นั่น	จำจะทูลแก้กันโอรสา
จะให้ท้าวเธอถามขุนโหรา	เขาจะได้ช่วยว่าให้เกลื่อนไป
แล้วหกนางต่างทูลพระสามี	น้องนี้หลากจิตรคิดสงไสย
กัลยามาเปนเช่นนี้ไซ้	อย่าไว้ใจจงถามโหราดู
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสามีตรัสตอบว่าชอบอยู่
เห็นเถียงกันฟั่นเฝือเปนเหลือรู้	ว่าความมาหลายคู่ไม่เช่นนี้
แล้วมีสิงหนาทบัญชา	ตรัสเรียกโหราเข้ามานี่
ท่านช่วยพิเคราะห์ดูให้เต็มที	เรานี้ยังพะวงสงกา
องค์พระน้องยาแต่มาถึง	ให้โกรธขึ้งหลานรักหนักหนา
ดูจริงเห็นผิดกิริยา	จะถูกต้องผีป่าฤๅอย่างไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่าบังคมประนมไหว้
จึงดูยามตามเคราะห์อรไทย	ไม่มีเหตุเภทไภยสักสิ่งอัน
ครั้งจะทูลไปตามสัจจา	เห็นหกโอรสาจะอาสัญ
เราได้สินบนเขาคราวนั้น	จำจะช่วยผ่อนผันให้ชอบกล
คิดแล้วนบนิ้วประนมทูล	ข้าวางลักษณ์หักคูณดูหลายหน
อันพระน้องนารีนีรมล	เปนพิกลจริตติดคลั่งไคล้
เหตุเพราะยักษ์ร้ายที่วายปราณ	ประจำองค์นงคราญให้หลงใหล
จงหาหมอหลวงทั้งปวงไซ้	มาดูแลแก้ไขให้หลายตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านนัคเรศเชษฐา
จึงตรัสว่าจริงแล้วนะโหรา	เราเห็นกิริยานั้นผิดที
ว่าพลางทางสั่งเสนาใน	หมอโรงเราเท่าไรเรียกมานี่
แล้วแยกไปให้ทั่วทั้งธานี	หาคนทรงลงผีนั้นเข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษา
บ้างไปเรียกหมอนวดหมอยา	บ้างก็พายายเถ้าเข้าไปพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านนัคเรศเขตรขัณฑ์
จึงตรัสสั่งหมอหลวงทั้งปวงนั้น	จงช่วยกันแก้น้องกูลองดู
จะเปนโรคอย่างไรไม่ประจักษ์	เห็นละล่ำละลักปลาดอยู่
ให้ชิงชังทั้งหกลูกกู	ไม่แลดูหน้าตาเฝ้าด่าทอ
แม้นใครแก้หายคลายคลุ้มคลั่ง	กูจะตั้งให้เปนกรมหมอ
เร่งทำตามวิชาอย่ารั้งรอ	ตั้งใจตั้งคอให้จงดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอยาใคร่ครวญถ้วนถี่
จึงกราบทูลพลันทันที	ไข้นี้มีพิศม์ติดจะร้าย
ชื่อสันนิบาตเลือดให้เดือดดุ	ถ้าถวายยารุเห็นจะหาย
ลมกระทบหฤไทยไม่สบาย	จึงกระวนกระวายข้างภายใน
หมอนวดต้องลงตรงบาทา	แล้วว่าเส้นปัตคาดพอแก้ไข
จะต้องห่อใบส้มต้มกับไพล	ประคบให้เส้นสายกระจายดี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏเจ้ากรุงศรี
จึงตรัสสั่งยายท้าวทันที	จงเร่งลงผีไปตามเคย
ถ้าเองแก้น้องของกูหาย	จะให้ลาภมากมายแล้วยายเอ๋ย
จะเปนอย่างไรอยู่ไม่รู้เลย	นี่แน่เหวยอีมดอย่าปดกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางท้าวไหว้ผีขมีขมัน
ประนมมือถือเทียนงกงัน	ทำตัวสั่นเทาเทาหาวเรอ
ฯ ๒ คำ ฯ กราวรำ
๏ ฉวยขวดดื่มเหล้าจนเมามึน	ลุกขึ้นเต้นรำผย่ำเผยอ
ทำหน้าตาเบี้ยวบูดพูดเพ้อ	อ่อกุมภัณฑ์เกลอของกูมา
เองอย่าอยู่ไม่ได้เร่งไปเสีย	มาโกรธขึ้งหลานเมียไยหนักหนา
เอาเป็ดไก่ไปกินเถิดเกลออา	แกล้งผูกพันมุสาใส่ไคล้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาให้มันไส้
ร้องด่าว่าเหวยอีจรรไร	ผีสางที่ไหนมาเข้ากู
มึงโกหกเห็นตัวหัวประสม	น้อยฤๅลิ้นลมมาลบหลู่
ว่าพลางนางฉวยลิ่มประตู	ไล่ต่อยหัวหูระยำไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาร้อนรนหม่นไหม้
จึงปลอบโยนโอนอ่อนเอาใจ	จูงกรอรไทยมาแท่นทอง
ไม่รักพี่แล้วฤๅแก้วตา	เฝ้าโกรธาว้าวุ่นขุ่นหมอง
มาหลงใหลไม่ควรเลยนวลน้อง	พี่พิเคราะห์สอดส่องเห็นถ่องแท้
เมื่อทั้งหกหลานรักผู้ศักดา	ไปรับมาจริงเจียวทีเดียวแม่
กลับเคืองข้องสองตาก็ไม่แล	สุดที่พี่จะแก้ที่คลุ้มใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาแถลงไข
ถึงพระจะโกรธก็โกรธไป	เมื่อความจริงใจไม่เชื่อกัน
แม้นมิพบพระสังข์เหมือนดังคิด	เห็นชีวิตรน้องยาจะอาสัญ
อันอ้ายทั้งหกไม่นับมัน	พงศ์พันธุ์อะไรจะคอยล้าง
ครั้นว่าไปก็เครื่องจะเคืองข้อง	มันข่มเหงน้องนี้ทุกอย่าง
เฝ้าเกี้ยวพานหลานสาวมากลางทาง	ทั้งพูดจาถากถางให้ได้อาย
สุพรรณมันด่าก็ไม่เจ็บ	ดูเถิดรอยเล็บยังไม่หาย
นี่ฤๅจะให้นับเปนหลานชาย	สู้ตายไม่ขอเห็นหน้าตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ น้อยเอยน้อยฤๅ	พี่หลงเชื่อถือมันหนักหนา
ช่างไม่ยำเกรงข่มเหงอาว์	หยาบช้าเช่นนี้ทีเดียว
แล้วด่าลูกหกคนป่นปี้	มึงนี้ดีแต่จะแก้เกี้ยว
ขัดเขมรหมุนมาคว้าไม้เรียว	กระทืบบาทกราดเกรี้ยวจะทุบตี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกตกใจขยับหนี
ศรีสันท์ร้องทูลไปทันที	ซึ่งอาว์ว่าทั้งนี้ไม่มีจริง
แต่แรกเถียงที่ข้อลูกไปรับ	ประเดี๋ยวใจไพล่กลับเปนสุงสิง
แกล้งปรักปรำซ้ำเติมด้วยชังชิง	ถ้าเปนจริงเหมือนว่าจงฆ่าฟัน
เมื่อครั้งเดินทางมากลางป่า	ข้ากลัวอาว์จะรังเกียจเดียดฉัน
มิได้ใกล้เคียงเจ้าสุพรรณ	ลูกรักษาตัวมั่นถึงขั้นนี้
น้อยจิตรคิดคิดแล้วน่าสรวล	มาว่าข้าลามลวนไม่ควรที่
อันชู้เมียลูกไม่พอใจมี	จะบวชเสียมิดีฤๅบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ลูกเอยลูกรัก	พ่อไม่แจ้งประจักษ์จึงด่าว่า
เจ้าคนตรงคนซื่ออย่าถืออาว์	จงง้องอนพูดจาแต่โดยดี
แล้วตรัสแก่เยาวมาลย์หลานน้อย	เจ้าอย่าพลอยถือโทษโกรธพี่
จงรักกันฉันญาตินะเทวี	บุญคุณเขามีแก่หลานรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณนารีมีศักดิ์
ได้ฟังคั่งแค้นฤไทยนัก	นงลักษณ์จึงทูลไปทันที
อันสัญชาติทั้งหกเชษฐา	ข้าไม่ปราถนานับว่าพี่
อะไรช่างมุสาทั้งตาปี	เคยดื้อเถียงเช่นนี้นี่หลายครา
แต่วันเมื่อพระสังข์ศิลป์ไชยหาย	ต่างแยกย้ายรายค้นบนภูผา
ตัวหลานกับพี่ศรีสันทา	ไปเที่ยวหาสุมทุมพุ่มไม้
พอถึงที่เปลี่ยวก็เกี้ยวพาน	ทำหักหาญฉุดคร่าคว้าไขว่
ข้าหยิกข่วนหนักหนาไม่สาใจ	ยังวิ่งไล่มาจนชนนี
ครั้นพระมารดาข้าถาม	กลับพูดจาหยาบหยามเสียดสี
ข้านอนค้างกลางป่าพนาลี	ศรีสันท์นั้นมีแต่นึกร้าย
ลอบย่องเข้าหาข้าถีบเอา	ถูกเข้าที่อกหกล้มหงาย
ยังกลับขึ้นเสียงเถียงมากมาย	เห็นไม่มีชาติอายเท่าปลายเล็บ
สันดานด้านดื้อนี้สุดใจ	จะว่าอย่างไรก็ไม่เจ็บ
ทำไขหูสู้เถียงจนตาเย็บ	เติมแต้มแนมเหน็บไปทุกคราว
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันทาว่าชะนางน้องสาว
ช่างประดิษฐ์ติดต่อเปนเรื่องราว	ว่ากล่าวสมอ้างไปข้างเดียว
สบประมาทกันเล่นเช่นนี้	เออนี่เมื่อไรข้าได้เกี้ยว
เขาว่าใจผู้หญิงนี้จริงเจียว	ออกเปนเขี้ยวเปนเล็บไล่เก็บความ
ที่ว่าข้าย่องเบาเข้าไป	เจ้าจับได้ฤๅหนอจะขอถาม
เมื่อผีหลอกวันนั้นเจ้าครั่นคร้าม	ลุกวิ่งบุ่มบ่ามมาหาเรา
ยังอ้อยอิ่งวิงวอนให้นอนเพื่อน	ข้าบิดเบือนอยู่จริงฤๅไม่เล่า
ช่างกะไรว่าได้ก็ว่าเอา	คิดดูสิเจ้าอย่าเอนเอียง
เท็จจริงตามแต่ตระลาการ	เหนื่อยปากรำคาญขี้คร้านเถียง
ขอพระบิตุรงค์จงไล่เลียง	ถ้าใครเพลี่ยงอย่าได้ไว้ชีวิตร
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏรำคาญจิตร
กอดเข่าตระลึงคนึงคิด	ยิ่งฟังยิ่งผิดสังเกตนัก
ให้ฉงนสนเท่ห์โลเลใจ	จะจริงจังข้างไหนไม่ประจักษ์
สุดปัญญาพาทีที่จะซัก	จำจะชักเกลี่ยไกล่ให้ดีกัน
คิดพลางทางตรัสแก่น้องยา	จงฟังคำพี่ว่าอย่าเดียดฉัน
จะตัดสินให้เปนกลางทางธรรม์	คำของเจ้านั้นยังเลื่อนลอย
ข้างเขาว่าได้ไปรับมา	เห็นยืนยันหนักหนาไม่ราถอย
ดูถ้อยคำสำนวนก็เรียบร้อย	ทั้งพี่ได้ใช้สอยให้เขาไป
ฝ่ายพระน้องยาว่าคนอื่น	หามีตัวยั่งยืนเข้ามาไม่
เถียงกันเปล่าเปล่าเอาอะไร	ข้างเจ้าเปนผู้ใหญ่ควรอดออม
จงหลับนอนให้สบายหายเจ็บหลัง	อย่างคลุ้มคลั่งฤไทยจะไผ่ผอม
อันอ้ายยักษ์คนโซโตเท่าพ้อม	จะทุกข์ตรอมถึงมันไปทำไม
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาน้ำตาไหล
กล่าวถ้อยตอบตัดด้วยขัดใจ	เถิดคะอย่าได้พูดจากัน
อกเอ๋ยเอออะไรช่างหลับตา	พิพากษาชี้แจงแบ่งบั่น
กระนี้แหละควรเห็นว่าเปนธรรม์	เข้ากันนี่กะไรจนไม่คิด
สิ้นบุญวาศนาสิ้นอาไลย	จะอยู่ไยให้ระกำช้ำจิตร
เปนตายไม่เสียดายแก่ชีวิตร	จะสู้ติดตามองค์พระหลานชาย
ว่าพลางนางลุกจากแท่นที่	ฉวยฉุดบุตรีมาผันผาย
ไหนไหนก็ในจะวอดวาย	อย่าอยู่ให้ได้อายเลยลูกยา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏยุดหัดถา
จึงว่าพี่ไม่ให้เจ้าไคลคลา	อย่าโกรธาฮึดฮัดสบัดมือ
แต่แม่ลูกสองคนจะด้นไป	ยังเห็นงามแก่ใจอยู่แล้วฤๅ
จะทำให้ชาวเมืองเขาเลื่องฦๅ	ไม่ควรถือโกรธพี่เช่นนี้เลย
ซึ่งตัดสินนั้นผิดพึ่งคิดได้	ขออภัยเสียเถิดนะน้องเอ๋ย
แล้วว่าหลานสาวผู้ทรามเชย	ไม่ห้ามมารดาเลยนี่อย่างไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาแถลงไข
อย่าห้ามน้องเลยคะคงจะไป	เห็นใจเสียแล้วที่ว่ารัก
จะเอาไว้ทำไมกับใบ้บ้า	ให้อับอายขายหน้าพระทรงศักดิ์
ข้าคนเมามัวมันชั่วนัก	พระอย่าพักทำปลอบให้ชอบใจ
ถ้าแม้นมิพบพานพระหลานขวัญ	จะด้นดั้นไปกว่าจะตักไษย
มายื้อยุดฉุดคร่าข้าไว้ไย	อรไทยเคืองขัดสบัดมือ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องแก้ว	จะไปให้ได้แล้วจริงเจียวฤๅ
จงหยุดยั้งปฤกษาหารือ	อย่าอึงอื้อหุนหันฟั่นเฟือน
ต่อย่ำรุ่งพรุ่งนี้จึงคลาไคล	พี่จะตามทรามไวยไปเปนเพื่อน
แล้วร้องสั่งทั้งทหารพลเรือน	เร่งเตรียมไพร่ในเดือนประเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกอัคเรศมเหษี
จึงทูลทัดภัศดาสามี	จงคิดดูให้ดีที่จะไป
เมียเห็นกัลยายังคลุ้มคลั่ง	พระจะพลอยตึงตังไปข้างไหน
จะพากันบุกป่าเที่ยวหาใคร	เมื่อมิใช่ลูกหลานว่านเครือ
อันเขตรแคว้นไพรระหงดงดาน	ล้วนยักษ์มารผีสางช้างเสือ
มันจะมาจับกินสิ้นเลือดเนื้อ	เห็นไพร่พลไม่เหลือมานคร
พระมิห้ามปรามจะตามใจ	เหมือนรบไปชมสวนเมื่อคราวก่อน
จนยักษ์มาพาไปได้ทุกข์ร้อน	ครั้งนี้ที่จะจรเมียหนักใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ปลื้มเอยปลื้มจิตร	จริงแล้วพี่คิดขึ้นมาได้
หาไม่ที่ไหนนั่นคงบรรไลย	อันบุญคุณเจ้าไซ้ไม่ลืมเลย
แล้วตรัสแก่ขนิษฐานารี	ตัวพี่ไม่ไปแล้วน้องเอ๋ย
พระอายใจผินหลังสั่งเปรย	อย่าเตรียมพลเลยนะเสนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	เช่นนี้ดอกหนอพระเชษฐา
อย่างไรอยู่ดูผิดแต่ก่อนมา	ทั้งหลับตาแล้วซ้ำฟังคำเมีย
ช่างไม่อัปรยศอดสู	แต่เขาขู่สำทับก็กลับเสีย
ต่อจะถูกกระทำยำเยีย	จีงเอียงเงี่ยไปข้างคนพูดเท็จ
เห็นสมเปนกระษัตริย์สุริวงศ์	เคยณรงค์สงครามไม่ขามเข็ด
พระไทยกะไรกล้าดังเหล็กเพ็ชร	ไม่เสด็จแล้วน้องจะขอลา
ลูกเอ๋ยอย่าช้ามาจะไป	ผิดชอบบรรไลยเสียในป่า
มายุดไว้ไยเล่าพระพี่ยา	ข่มเหงจริงยิ่งกว่าเจ้าหัวใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ขวัญเอยขวัญเข้า	ที่พี่จะทิ้งเจ้าอย่าสงไสย
ถึงมาตรแม้นชีวันจะบรรไลย	คงจะไปเปนเพื่อนนางเทวี
แล้วมีสิงหนาทบัญชา	เหวยเหวยเสนาทั้งสี่
เร่งตรวจเตรียมรี้พลมนตรี	ครั้งนี้กูจะไปจริงจริงแล้ว
พระเหลียวสั่งมเหษีโสภา	กับหกโอรสากล้าแกล้ว
อย่าตามบิตุราชคลาศแคล้ว	อยู่รักษากรุงแก้วเถิดลูกรัก
ว่าพลางทางเสด็จเข้าที่สรง	แต่องค์อึกกะทึกกึกกัก
คาดตะกรุดลงยันต์ไปกันยักษ์	เอาแหวนถักพิรอดสอดนิ้วชี้
จับพระแสงคู่มือถือเงื้อง่า	ถึงยักษ์มาเท่าไรก็ไม่หนี
แล้วชวนสองกัลยานารี	จรลีลงจากปราสาทไชย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นบนเกยรัตน์ชัชวาลย์	ทวยหาญประนมบังคมไหว้
เสด็จทรงคชสารมารประไลย	ทั้งสองอรไทยนั้นทรงรถ
โขลนจ่าเถ้าแก่แลงานกลาง	กำนัลสองข้างในไปเกือบหมด
ช้างประเทียบเรียบรันเปนหลั่นลด	ให้เคลื่อนทศโยธาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เทพเจ้าดลใจไพร่พล	ทั้งช่วยย่อย่นหนทางให้
แต่ปัญจาล์มาเมืองสังข์ศิลป์ไชย	ทางไกลสามวันเปนวันเดียว
กองหลวงล่วงลุมรคา	แดนบรรพตภาราป่าเปลี่ยว
สุริยาเย็นพยับลับเลี้ยว	คิดเกลียวกลัวไภยในไพรวัน
สั่งให้หยุดโยธีรี้พล	เร่งแบ่งคนตัดไม้ตั้งค่ายมั่น
ปลูกพลับพลาติดต่อให้พอกัน	น่าที่ใครไม่ทันโทษถึงตาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาอภิวันท์แล้วผันผาย
เกณฑ์กันวุ่นไปทั้งไพร่นาย	บ้างตั้งค่ายบ้างจับทำพลับพลา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นปักนัคเรศเชษฐา
จึงชวนสองแจ่มจันทร์กัลยา	ขึ้นสู่พลับพลาพนาดร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ แล้วกำชับกำชาข้าเฝ้า	พลเราล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อน
เกลือกจะมีไภยพาลมาราญรอน	อย่าเห็นแก่หลับนอนจงตรวจตรา
ครั้นล่วงเข้าปฐมยามก็ไสยาศน์	ด้วยน้องนาฏนัดดาเสนหา
พระตั้งใจสวดมนต์ภาวนา	จนนิทราหลับใหลในราตรี
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ตอนที่ ๒ ท้าวเสนากุฎเข้าเมือง
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสไนยโกสีย์
ให้ร้อนอาศน์นักดังอัคคี	อัศจรรย์อย่างนี้มิเคยเปน
ดีร้ายใต้หล้าจะเกิดเหตุ	จึงสอดส่องทิพเนตรสังเกตเห็น
สงสารสังข์ศิลป์ไชยได้ยากเย็น	ตกเหวเคืองเข็ญเปนเคราะห์กรรม
นี่หากเทพเจ้าจอมผา	เขาเมตตามาช่วยอุปถัมภ์
เห็นสิ้นเวรเวราที่ได้ทำ	เราจำจะไปช่วยชีวิตรไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วมีเทวบรรหาร	เรียกเทพบริวารน้อยใหญ่
เหาะจากฟากฟ้าสุราไลย	พร้อมไปด้วยเทวดาเลว
ฯ ๒ คำ ฯ โคมเวียน
๏ ครั้นถึงเขาใหญ่ดังใจจง	อมรินทร์เหาะลงไปในเหว
อุ้มสังข์ศิลป์ไชยใส่บั้นเอว	แล้วขึ้นตามปล่องเปลวด้วยฤทธา
ฯ ๒ คำ ฯ เหาะ
๏ วางองค์ลงเหนือยอดบรรพต	เอาน้ำทิพย์รินรดเกษา
ลูบไล้ไปทั่วทั้งกายา	พวกเทวานวดฟั้นให้บันเทา
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ ที่เจ็บปวดหายฉิบดังหยิบทิ้ง	ทั้งรูปร่างงามยิ่งขึ้นกว่าเก่า
บ้างให้พรสอนสั่งบ้างหยอกเย้า	แล้วอุ้มเจ้าพาเหาะไปเวียงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ครั้นถึงจึงลงยังแผ่นดิน	อมรินทร์ชี้บอกหนทางให้
แล้วสำแดงแผลงอิทธิ์ฤทธิไกร	คืนไปสถานพิมานฟ้า
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ทองย่อน
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยโอรสา
ยุรยาตรนาดกรเข้าภารา	ตรงมาปรางค์แก้วแววไว
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองพระชนนีศรีใส
เหลือบเห็นลูกน้อยกลอยใจ	อรไทยไปรับด้วยยินดี
นางประทุมอุ้มองค์ขึ้นใส่ตัก	สวมกอดลูกรักกรรแสงศรี
นางไกรสรโศกศัลย์พันทวี	สิงหราโศกีจนนิ่งไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นค่อยคลายกำสรดเศร้าหมอง	พระมารดาทั้งสองก็ถามไถ่
ลูกเอ๋ยเกิดเข็ญเปนอย่างไร	จึงช้าไปไม่ถึงธานี
พี่เจ้าเอาพระขรรค์แลสังข์ศร	มาส่งให้มารดรยังกรุงศรี
แล้วบอกว่าพระอาว์กับเจ้านี้	มาถึงกลางพนาลีแล้วหายไป
ความแม่ทุกข์ร้อนอาวรณ์นัก	ครวญคร่ำร่ำรักเพียงตักไษย
คิดว่าจอมขวัญเจ้าบรรไลย	เปนไฉนฉะนี้นะลูกยา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้ลาว
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์โศกศัลย์เปนหนักหนา
กรรแสงพลางทางทูลพระมารดา	แต่ต้นจนมาถึงกลางดง
ด้วยเชษฐาทั้งหกเขาทำซื่อ	ลูกเชื่อถือรักใคร่ใหลหลง
มันพาชมเขาห้วยให้งวยงง	แล้วผลักตกลงในเหวฦก
เจ็บช้ำทั้งกายปิ้มวายชนม์	ได้ทุกข์ทนพ้นที่จะตรองตรึก
อันจะรอดมาได้นั้นไม่นึก	แต่ครวญคร่ำรำฦกถึงมารดา
เดชะบุญญาของข้าไซ้	จึงร้อนอาศน์เจ้าไตรตรึงษา
อมรินทร์จากสถานพิมานมา	อุ้มข้าพาขึ้นจากเหวนั้น
ท่านเอาน้ำอำมฤตย์มาโสรจสรง	แล้วช่วยพามาส่งถึงเขตรขัณฑ์
เปนกรรมของลูกเองมาตามทัน	ทั้งพลัดพรากจากกันกับบิดร
ตั้งแต่นี้ไปจะสิ้นทุกข์	จะได้เปนผาศุกสโมสร
เห็นบิดาจะมารับคืนนคร	พระมารดรจงเชื่อลูกเถิดรา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมตอบองค์โอรสา
แม่กรวดน้ำเสียแล้วนะแก้วตา	จนชั้นแต่ภักตราไม่ขอดู
เราอยู่นี่ดีกว่านะพ่อเอ๋ย	อย่าออกชื่อเขาเลยรำคาญหู
จะขืนไปใกล้เคียงคนศัตรู	มันจะกรูกันทำระยำยับ
ว่าพลางนางค่อยอุ้มประคอง	ลุกจากแท่นทองเข้าห้องหับ
วางองค์ลงบรรธมกอดประทับ	จงนอนหลับเสียเถิดอย่าพูดไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์อาวรณ์ถอนใจใหญ่
บรรธมรำพึงคนึงใน	คิดจะใคร่ได้พบกับบิดร
ครั้นจะรบชนนีเซ้าซี้ว่า	ก็กลัวจะโกรธาไม่โอนอ่อน
ให้รำสับรำสนทุรนร้อน	แต่นอนนอนกลิ้งกลับจนหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
จำปานารี
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยาการ้อง	พระตื่นจากแท่นทองผ่องใส
เทวดาสื่อสนมาดลใจ	จะพาไปให้พบกับบิดา
พระเร่าร้อนจิตรขุ่นฉุนเฉียว	คิดจะใคร่ไปเที่ยวประพาศป่า
จึงบังคมชนนีมีวาจา	ลูกรักจะลาไปเล่นไพร
ตวันบ่ายชายแสงทินกร	จะรีบร้อนกลับมายังกรุงใหญ่
ทำชอ้อนพาทีพิรี้พิไร	พระองค์จงโปรดให้ลูกไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีมีจิตรเสนหา
รับขวัญรำพรรณพูดกับลูกยา	จะไปป่าแม่นี้มิไว้ใจ
เกลือกอ้ายกระยาจกทั้งหกคน	จะเคลือบแฝงแต่งกลออกมาใหม่
เจ้าจะกลับนับถือซื่อไป	มันจะซ้ำทำให้ได้เดือดร้อน
สิงหรามาถึงก็เจ็บป่วย	จะได้ใครไปด้วยช่วยสั่งสอน
แม่นี้มิใคร่จะให้จร	แต่แก้วตาว่าวอนก็จนใจ
พ่ออย่าหลงเล่นอยู่เย็นค่ำ	ฟังคำมารดาอัชฌาไศรย
อย่าคบค้าสมาคมกับผู้ใด	จะระวังระไวไพรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโอรสปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เคารพรับคำด้วยยินดี	อัญชลีลาสองพระมารดร
แล้วชำระสระสรงทรงเครื่องทิพย์	พระหัดถ์หยิบพระขรรค์แลสังข์ศร
ลงจากปราสาทแก้วแล้วรีบจร	ออกนอกพระนครเข้าพงไพร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พระดำเนินลดเลี้ยวเที่ยวมา	ชมพรรณพฤกษาสูงไสว
จึงผาดแผลงศรสิทธิ์ฤทธิไกร	เรียกสัตว์น้อยใหญ่มาฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนีนายพลคนขยัน
พาพวกพรานไพรใจฉกรรจ์	เที่ยวด้นดั้นหาเนื้อในดงดาน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาพบสัตว์จัตุบาทนานา	มฤคาโคกระทิงวิ่งพล่าน
เหลือบไปเห็นองค์พระกุมาร	งามโฉมเปรียบปานกับเทวัญ
แล้วจะเปนพระสังข์กระมังหนา	ที่ว่าหายไปในไพรสัณฑ์
จำจะถามนามวงศ์พงศ์พันธุ์	ให้แม่นมั่นตระหนักประจักษ์ใจ
คิดพลางทางเดินเข้าไปหา	จึงมีวาจาปราไส
เจ้าเด็กน้อยนี้มาแต่แห่งใด	ช่างกระไรแกล้วกล้าน่ากลัวแทน
ป่ากว้างทางเปลี่ยวมาเที่ยวอยู่	แต่ล้วนหมู่สิงห์สัตว์อัดแน่น
อันถิ่นฐานประเทศเขตรแคว้น	อยู่ด้าวแดนตำบลหนใด
บิตุเรศชนนีพี่น้อง	เปนพวกพ้องสุริวงศ์พงศ์ใหน
ดูโฉมงามนามกรชื่อไร	จงบอกไปให้หมดอย่าปดกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยมิได้พรั่น
จึงตอบว่ามึงนี้จองหองครัน	มาถามถึงพงศ์พันธุ์พูดเลอะเทอะ
เงือดเงื้อพระขรรค์ขึ้นสำทับ	มันน่าสับศีศะให้หวะเหวอะ
ทุดอ้ายชาติข้าหน้าเคอะ	นี่มึงเซอะเซิงมาแต่แห่งใด
เองเร่งกลับไปเสียเดี๋ยวนี้	อย่าเซ้าซี้กูนะหาละไม่
เขาว่าโดยดีแล้วมิไป	คัดมือคันไม้จริงจริงเจียว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีโกรธาไนตาเขียว
จึงว่าลูกกะจิริดนิดเดียว	มากราดเกรี้ยวเอาผู้ใหญ่ได้ครื้นเครง
ลิ้นลมน่าต่อยสักร้อยโขก	โอกโขยกโป้งโหยงโฉงฉาง
อย่าอ้างอวดฤทธิไกรกูไม่เกรง	จะจับเองไปถวายยังค่ายคู
แล้วขับไพร่ไล่รุกบุกบัน	กลัวมันทำไมกับไอ้หนู
บ้างล้อมหน้าล้อมหลังพรั่งพรู	บ้างกู่เรียกเพื่อนมาช่วยกัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เคืองขุ่นหุนหัน
อ้ายพวกนี้จะมาให้ฆ่าฟัน	น้ำใจมันเหี้ยมฮึกบึกบึน
ใครเข้ามาก็รันด้วยคันศร	ล้มนอนนิ่งจุกลุกไม่ขึ้น
พระตีต้องตัวนายลงเมื่อยมึน	ไพร่ตื่นแตกครึนกระจายไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	อำมาตย์บอบช้ำน้ำตาไหล
ผุดลุกคุกคลานเข้าแอบไม้	บ่าวพาหนีไปมิได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงค่ายหลวงไม่หน่วงหนัก	ยังหอบฮักลนลานซานถลา
ร้องทูลแถลงแจ้งกิจจา	ครั้งนี้ชีวาไม่รอดดอน
ข้าไปพบเด็กน้อยในไพรวัน	มือถือพระขรรค์กับสังข์ศร
ครั้นเข้าใกล้ไต่ถามนามกร	มันอ้างอวดฤทธิรอนเข้ารบรุก
พวกเราทั้งมากแทบมอดม้วย	ถูกด้วยคันศรลงนอนจุก
ต่างตะกายเสือกสนซนซุก	มันไล่รุกบุกบั่นกระชั้นมา
ฤๅยักษ์ดอกกระมังผิดสังเกต	ลูกนิดฤทธิ์เดชมันหนักหนา
ที่จะต่อสู้นั้นสุดปัญญา	ผ่านฟ้าระวังองค์ให้จงดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏผุดลุกหนี
เอ๊ะตายจริงจังแล้วครั้งนี้	ดีร้ายยักษีมันแปลงมา
งมเงาเอาชีวิตรมาทิ้งเสีย	ที่ไหนเลยลูกเมียจะเห็นหน้า
เพราะเจ้าเกสรสุมณฑา	พาพี่มาฆ่าเสียจริงแล้ว
เมื่อมันเปนยักขินีผีไพร	ใครจะสู้มันได้นะน้องแก้ว
เห็นคงจะบรรไลยนี้ไม่แคล้ว	จะกลับไปเสียแล้วย่าทานทัด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ขนิษฐาฉวยฉุดยุดหัดถ์
นางพิไรร่ำว่าสารพัด	ทั้งภ้อตัดแนมเหน็บให้เจ็บใจ
ตัวน้องเปนหญิงยังนิ่งฟัง	ไม่ตึงตังตื่นเต้นเปนไฟไหม้
พระเชื้อชายประเสริฐเลิศไกร	น้ำพระไทยขลาดจริงยิ่งสัตรี
ยังไม่ทันถามไถ่ว่าใต้เหนือ	แต่ออกชื่อว่าเสือจะวิ่งหนี
น้องเห็นว่ามิใช่ไพรี	ดูท่วงทีจะเปนสังข์ศิลป์ไชย
แล้วเบือนภักตร์ซักถามเสนาพลัน	เจ้าคนนั้นยังเล็กฤๅเด็กใหญ่
สูงต่ำดำขาวสักราวไร	เห็นจะเปนลูกไพร่ฤๅผู้ดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาทูลสนองนางโฉมศรี
อันกุมารที่ข้าว่านี้	เห็นทีจะเปนหน่อกระษัตรา
รูปโฉมโนมพรรณนั้นงามนัก	ลม้ายองค์ทรงศักดิ์พระเชษฐา
จะคราวกันกับหกกุมารา	ชัณษาสิบสองสิบสามปี
ถ้าใครขืนต้านต่อรอฤทธิ์	เห็นไม่รอดชีวิตรจงคิดหนี
ข้าจะขอล่วงน่าไปธานี	อย่าเซ้าซี้ซักไซ้อยู่ให้ช้า
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาได้ฟังว่า
จึงห้ามหมู่อำมาตย์เสนา	ใครอย่าตื่นตระหนกตกใจ
อันกุมารนั้นหลานของข้าแน่	เที่ยงแท้มั่นคงไม่สงไสย
ท่านช่วยนำมรคาพาไป	ให้เราได้พบพานพระหลานชาย
ขอเชิญภูวไนยไปด้วยกัน	อย่ากลัวตัวสั่นมาผันผาย
อนิจายังขืนตื่นตะกาย	ช่างไม่อายสาวสรรค์กำนัลใน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐายิ้มแห้งแถลงไข
วันนี้แข้งขาเหน็บชาไป	จะคลาไคลสุดที่จะเหยียบยัน
ไปดูก่อนให้แน่เถิดแม่เอ๋ย	เจ้าเปนคนคุ้นเคยกับหลานขวัญ
พี่จะคอยอยู่นี่ไม่หนีกัน	สุพรรณไปเพื่อนชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ขนิษฐาว่าดูน่าบัดสี
อกเอ๋ยมีแต่กล้าทั้งตาปี	ช่างพาทีแก้ไขไปร้อยคุ้ง
กลับจะใช้ให้น้องนี้ผันผาย	พระเปนชายถอยหลังเหมือนดังกุ้ง
สุพรรณฟังเถิดซิสำนวนลุง	จะใคร่แย่งให้ยุ่งเยินยับ
เชิญไปพอเปนเพื่อนอย่าเชือนช้า	ถ้าเกิดเหตุสัญญาให้ท้าวปรับ
เราจะแอบมองดูอยู่ลับลับ	แม้นมิใช่จึงกลับมาพลับพลา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏจึงตรัสว่า
จะไปก็ไปสิแก้วตา	แต่ขอให้ข้านี้เดินกลาง
เจ้าเปนคนรู้จักมักจี่	จงเดินนำหน้าพี่ไปห่างห่าง
แล้วลงจากพลับพลากับสองนาง	ให้เสนีนำทางจรจรัล
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ บัดนั้น	อำมาตย์ยังกลัวตัวสั่น
พาลัดเลาะไปในไพรวัน	ครั้นถึงที่สำคัญค่อยแอบดู
จึงกระซิบทูลนางพลางเขม้น	นั่นแน่แลเห็นไวไวอยู่
นี่แล้วฤๅไรนะโฉมตรู	จงดูให้แน่เถิดแม่คุณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาคร้ามจิตรสกิดวุ่น
ถ้าผิดองค์จงบอกพี่เอาบุญ	จะได้หมุนไปก่อนได้ซ่อนตัว
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาให้คันหัว
จึงว่านี่อะไรตั้งใจกลัว	จะหนีตัวออกวิ่งทิ้งกัน
ว่าพลางนางลอบเขม้นมอง	ดูทำนองเห็นเปนพระหลานขวัญ
แล้วเทวีชี้ช่องให้สุพรรณ	จงช่วยกันดูแลให้แน่ใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ต่างจำสำคัญได้มั่นคง	ก็วิ่งตรงเข้าหาหาช้าไม่
สร้วมสอดกอดองค์สังข์ศิลป์ไชย	แล้วร้องไห้ไม่เปนสมประดี
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นว่าค่อยคลายวายโศกา	จึงร้องเรียกเชษฐาเชิญมานี่
ได้ประสบพบลูกแล้วคราวนี้	ยังจะรีรอช้าอยู่ว่าไร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏยังสงไสย
แต่ขยับลับล่อไม่ไว้ใจ	ถ้ามิใช่ลูกชายสิตายจริง
พระชวนเสนาในไปเพื่อนตัว	เขาสั่นหัวขัดขืนยืนนิ่ง
เข้าลูบหลังสั่งสอนวอนวิง	เองอย่าทิ้งกูนะจะแทนคุณ
ขนิษฐาซ้ำเรียกเปนหลายครั้ง	ท้าวยังคร้ามจิตรคิดว้าวุ่น
ถึงจะเปนจะตายก็ตามบุญ	ชักดาบยี่ปุ่นออกถือไว้
ขืนแขงหฤไทยไคลคลา	ออกจาพฤกษาสุมทุมใหญ่
ปากบ่นบริกรรมทุกหายใจ	ตรงไปยังที่พระน้องยา
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยโอรสา
บังคมทูลถามพระเจ้าอาว์	ผู้ชายที่มาด้วยนั้นใคร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาแถลงไข
นั่นคือบิดรของเจ้าไซ้	ตั้งใจมาหาพระลูกรัก
ความเกรงฤทธิ์พ่อเฝ้าท้อถอย	เดินหง่อยพรั่นตัวกลัวหนัก
เจ้าจงอภิปรายทายทัก	ให้รู้จักว่าลูกจะยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงบังคมบิดาแล้วพาที	ใครนี่มายืนอยู่เก้กัง
ช่างตื่นเต้นตัวสั่นดูขันจริง	ทำทีจะวิ่งไม่เหลียวหลัง
เมื่อเปนคนผูกไภยน้ำใจชัง	ฤๅเซซังมาได้ไม่อายเลย
รู้จักมักจี่ใครนี่หนอ	น่าหัวร่อหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
พระแกล้งพูดจาว่าเปรียบเปรย	แล้วทำเมินภักตร์เฉยไม่นำพา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏไม่กังขา
เห็นแม่นแท้แน่แล้วว่าลูกยา	ความโสมนัศาเปนพ้นนัก
วิ่งเข้าสร้วมกอดแล้วกรรแสง	พระสังข์เสแสร้งแกล้งทำผลัก
ท้าวตรัสปลอบองค์พระลูกรัก	จงผินภักตร์มาพูดกับบิดา
พระแม่เจ้าเดี๋ยวนี้อยู่ที่ไหน	พ่อตั้งเนื้อตั้งใจออกมาหา
โทษพ่อผิดแล้วนะแก้วตา	ได้เห็นแก่บิดามาง้องอน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ผ่านเอยผ่านเกล้า	ความเก่าในจิตรจงคิดก่อน
ว่าลูกชั่วสารพัดตัดรอน	ให้ขับจากนครทั้งมารดา
ได้ความทุกข์ทนเปนพ้นไป	ลูกอดอยากยากไร้อยู่ในป่า
ชีวิตรลูกรอดเปนตัวมา	ก็เพราะพระมารดาบำรุงเลี้ยง
เห็นเปนขาดแล้วกับบิดร	แต่ชาติก่อนทำกรรมไว้แท้เที่ยง
ไม่ควรภูวไนยจะใกล้เคียง	ใช่จะเกี่ยงเลี่ยงเปนมารยา
ฯ ๖ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ดวงเอยดวงจิตร	ข้อนั้นพ่อผิดเปนหนักหนา
เปนเคราะห์เพราะเชื่ออ้ายโหรา	ไม่ทันตรึกคราว่าร้ายดี
เขาชวนกันว่าชั่วก็กลัวไป	จึงต้องจำใจให้ขับหนี
แต่รัญจวนครวญหาทุกราตรี	พ่อนี้มิใช่จะไม่รัก
เจ้าเปนสาโลหิตของบิดา	เกิดในภาราอาณาจักร
ถึงจากไกลไม่ได้มาฟูมฟัก	ก็คงเปนลูกรักร่วมฤไทย
พ่ออุส่าห์มาง้อขอโทษ	เจ้าจะโกรธจะขึ้งไปถึงไหน
แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ	พ่อจะรับกลับไปยังภารา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ พระเอยพระทรงธรรม์	ลูกไม่เศกสรรรำพรรณว่า
เมื่อขับไล่ไม่เลี้ยงพระมารดา	ไพร่ฟ้าพลเมืองก็เลื่องฦๅ
เดี๋ยวนี้จะมารับกลับไป	ฉวยกะไรจะมิอายเขาอิกฤๅ
ลูกกริ่งเกรงอันตรายเมื่อปลายมือ	เพราะพระเชื่อถือทั้งหกนาง
อันสองมารดากับข้านี้	เข้าไปอยู่บุรีจะกีดขวาง
เชิญเสด็จคืนนครอย่านอนค้าง	หกนางจะคอยละห้อยใจ
ตัวลูกนี่ฤๅไม่ถือโทษ	จะขึ้งโกรธพระบิดานั้นหาไม่
แต่หากเจียมตัวด้วยกลัวไภย	จะสู้อยู่ยากไร้กับมารดร
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ แก้วเอยแก้วตา	ฉลาดว่าแคะไค้นี่ใครสอน
เฝ้ายกข้อเคืองขัดตัดรอน	จะให้พ่อม้วยมรณ์เสียจริงจริง
ซึ่งแต่หลังงมเงาเฉาโฉด	ก็สารภาพโทษเจ้าทุกสิ่ง
จงเมตตาบิดรได้วอนวิง	อย่าเกรงกริ่งหฤไทยพิไรภ้อ
จะเศกเจ้าให้ครองอาณาจักร	บำรุงรักษ์ด้าวแดนแทนพ่อ
ได้สืบวงศ์พงศ์เผ่าเหล่ากอ	ใช่จะล่อลวงลูกให้หลงรัก
ว่าพลางทางถดเข้านั่งใกล้	อุ้มลูกสายใจขึ้นใส่ตัก
แล้วว่าแก่ขนิษฐานงลักษณ์	เจ้าช่วยปลอบหลานรักบ้างเถิดรา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑาเสนหา
ยิ้มพลางทางตรัสแก่นัดดา	จงฟังคำอาว์ว่าอย่าดึงดัน
ข้อผิดบิตุเรศได้ง้องอน	เจ้าจงอดโทษกรผ่อนผัน
จะขุ่นเคืองเบื้องหน้าอาว์ประกัน	นางรำพรรณปลอบยอบให้ชอบใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณเยาวยอดพิศมัย
ประนมกรวอนถามสังข์ศิลป์ไชย	เหตุไรพระพี่หนีน้องมา
เคืองเข็ญเปนไฉนไม่บอกแจ้ง	ทำให้เที่ยวแสวงกรรแสงหา
ปิ้มบรรไลยในกลางพนาวา	แต่โศกาครวญคร่ำร่ำรัก
แค้นด้วยศรีสันท์มันเลียมและ	เฝ้าเกาะแกะเกี้ยวพานหาญหัก
เขาข่มเหงน้องยาหนักหนานัก	จะด่าสักเท่าไรไม่นำพา
มีแต่เจ็บช้ำระกำใจ	คิดว่าจะไม่ได้มาเห็นหน้า
เพราะพระพี่ไม่มีเมตตา	จึงแกล้งหนีน้องมาเสียทั้งนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ตรัสตอบนางโฉมศรี
เจ้าว่าไยฉนั้นนะเทวี	อย่าสงไสยว่าพี่แกล้งหนีน้อง
เปนเหตุด้วยทั้งหกเขาพาไป	แกล้งผลักให้ตกเหวเปลวปล่อง
แต่กำสรดโศกาน้ำตานอง	คิดคนึงถึงน้องกับพระอาว์
ถ้าแม้นอินทรามิมาช่วย	ก็เห็นจะมอดม้วยสังขาร์
พระเล่าความแต่ต้นจนปลายมา	เจ้าอย่ากินเหนงแคลงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สามกระษัตริย์ฟังว่าน้ำตาไหล
ให้สงสารสังเวชหฤไทย	ก็ร่ำไรโศกาจาบัลย์
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นค่อยคลายวิโยคโศกเศร้า	ต่างโลมเล้ารับมิ่งสิ่งขวัญ
องค์พระบิดาจึงว่าพลัน	อันอ้ายทั้งหกนั้นพ่อไม่ไว้
จะแก้แค้นแทนทำให้สาหัส	ผูกมัดฟันเสียไม่ปราไส
จะฆ่าทั้งแม่มันตามกันไป	เนื้อความนี้งดไว้ต่อถึงเมือง
พ่อคิดสงสารมารดาเจ้า	มิโศกเศร้าทุกข์ตรอมผอมเหลือง
จะแค้นอกหมกมุ่นขุ่นเคือง	ยังกระเดื่องกระด้างด้วยหมางใจ
บิดาจะใคร่ไปขอโทษ	ให้หายโกรธข้างพ่อเปนข้อใหญ่
จะใคร่รับกลับคืนเข้าเวียงไชย	ทั้งทรามไวยไกรสรสิงหรา
ยังขัดสนจนใจด้วยไม่รู้	ว่าเขาอยู่ที่ไหนจะไปหา
ขวัญเข้าเจ้าจงได้เมตตา	ช่วยชักพาพ่อไปให้พบกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สำรวลสรวลสันต์
จึงสนองบัญชาบิดาพลัน	ข้อนั้นเปนธุระของลูกยา
แต่จะไปเดี๋ยวนี้ยังมิได้	ด้วยพระแม่หมางใจอยู่หนักหนา
จงรั้งรอขอผัดสักเวลา	จะไปว่าวิงวอนให้อ่อนใจ
แม้นสมคเนข้ามารดารับ	จะรีบกลับมาแจ้งแถลงไข
เชิญเสด็จคืนยังพลับพลาไพร	ลูกจะลาไปประเดี๋ยวนี้
ทูลพลางทางถวายอภิวาท	แทบบาทบิตุเรศเรืองศรี
พระสั่งเสียขนิษฐานารี	อัญชลีลาองค์พระเจ้าอาว์
แล้วจับศรเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์	บ่ายภักตร์คลาไคลเข้าในป่า
สามกระษัตริย์แลตามจนสุดตา	แล้วชวนกันกลับมาพลับพลาพลัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ พระสังข์มาถึงพระบุรี	ขึ้นปราสาทศรีขมีขมัน
จึงไปหาสิงหราพูดจากัน	น้องไปไพรวันได้ลาภมา
พบพระบิตุเรศที่กลางดง	ทั้งพระอาว์กับองค์ขนิษฐา
จะมาง้อขอดีด้วยมารดา	ให้เราสองราช่วยว่าวอน
จะสำออยอ้อยอิ่งให้เต็มที่	กว่าพระชนนีจะโอนอ่อน
ไม่สมคิดผิดชอบก็ไม่นอน	จะวิงวอนเสือกซบรบเร้า
ว่าแล้วพากันเข้าในห้อง	กราบสองมารดาบังเกิดเกล้า
ทำบรรธมทับลงกับเพลา	คลึงเคล้าเย้ายีปรีดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมารดรแสนสุดเสนหา
ลูบไล้ไปทั่วทั้งกายา	จำนรรจาหยอกหยิกซิกชี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์แกล้งทำเกษมศรี
จะใคร่ทูลแถลงแจ้งคดี	กริ่งเกรงชนนีจะตีรัน
แต่ดูเนตรเชษฐาไม่ว่าออก	คิดย้อนยอกป้องปิดบิดผัน
ทำชอ้อนวอนว่ามารดาพลัน	นึกจะถามสักวันก็พรั่นใจ
ถ้าแม้นพระพ่อมาง้องอน	มารดรจะดีด้วยฤๅไม่
จะมึนตึงขึ้งโกรธกันทำไม	ลูกยาจะใคร่ให้ดีกัน
ไม่คิดสงสารข้ากำพร้าพ่อ	มีแต่เขาหัวร่อเย้ยหยัน
ลูกทุกข์ร้อนนอนละเมอไม่เว้นวัน	เห็นจะอาสัญเสียเที่ยงแท้
นิจาเอ๋ยแต่กำเนิดเกิดมา	มิได้เห็นบิดาว่าหนุ่มแก่
ลูกไม่แกล้งว่าสาระแน	พระแม่ทั้งสองจงตรองดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมฟังเรื่องให้เคืองหู
ดูลูกเจ้ากรรมจะทำภู	นางขู่รู่สมทบกลบความ
ขืนออกชื่อบิดามันน่าตี	เออนี่ใครใช้ให้ไต่ถาม
เฝ้าจู้จี้มิฟังแม่ห้ามปราม	ไม่มีความยำเยงเกรงกลัว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังแถลงแกล้งยิ้มหัว
จึงว่าเพราะเคราะห์กรรมมาถึงตัว	พเอิญให้ลืมกลัวพระมารดา
ซึ่งโทษลูกผิดพลั้งครั้งนี้	จะทำโพยโบยตีก็ไม่ว่า
ขอแต่ให้ชนนีมีเมตตา	พ่อมาแล้วดีเสียด้วยกัน
สิงหราพลอยว่าแม่ทั้งสอง	คำน้องว่าจริงจงผ่อนผัน
อย่าถือขึ้งถือโกรธคุมโทษทัณฑ์	ดีกันเสียเถิดกับบิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมกริ้วโกรธโอรสา
จึงว่าสังข์ศิลป์ไชยไอ้สิงหรา	ใครสั่งสอนมาฤๅว่าไร
มิให้พูดเรื่องนี้ก็มิฟัง	ไม่ตีเสียมั่งหาจำไม่
ว่าพลางนางยุดตัวไว้	ผูกมือเข้าได้ฉวยไม้ตี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไกรสรโฉมศรี
เห็นลูกทั้งสองร้องเต็มที	ปรานีนางทูลขอโทษกร
แก้เชือกแล้วพามาซักถาม	เนื้อความทั้งนี้ใครสั่งสอน
ฤๅไปประสบพบบิดร	จึงเฝ้ามาวิงวอนพระมารดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เหลียวซ้ายแลขวา
เห็นพระแม่อยู่ไกลไม่ตามมา	จึงบอกแจ้งกิจจาสารพัน
วันนี้ลูกลามารดาไป	พบพ่อที่ในไพรสัณฑ์
ทั้งสุพรรณพระอาว์มาด้วยกัน	เล่าความเดิมนั้นให้ลูกฟัง
แล้วว่าจะมาง้อขอโทษ	ไม่ขึ้งโกรธพระแม่เหมือนแต่หลัง
เชิญสององค์คงคืนไปครองวัง	พระตรัสสั่งให้ข้ามาวิงวอน
ถ้าแม้นชนนีไม่ดีด้วย	ให้ลูกช่วยว่ากล่าวแม่ไกรสร
แม่อย่าเคืองขัดตัดรอน	จงช่วยกันอ้อนวอนพระมารดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางไกรสรได้ฟังไม่กังขา
หุนหันโมโหโกรธา	ตวาดว่าดูดู๋สังข์ศิลป์ไชย
ไปคบคิดกับพ่อมาก่อความ	ที่นี้มันงามทั้งห้าไร่
ชอบแต่ตีซ้ำให้หนำใจ	แล้วกลับไปทูลนางประทุมา
สนุกจริงแล้วขาน่าหัวร่อ	ลูกไปพบพ่อที่ในป่า
วิงวอนสอนให้มาพูดจา	เมื่อกระนี้จะว่าประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมเคืองขัดอัชฌาไศรย
น้อยฤๅลมลิ้นสังข์ศิลป์ไชย	ขอบใจทั้งอ้ายสิงหรา
มิเสียทีที่เกิดในอุทร	เพื่อนเจ็บเพื่อนร้อนด้วยหนักหนา
สั่งสอนเท่าใดไม่นำพา	เถิดอย่าเลี้ยงดูมันสืบไป
ว่าพลางย่างเยื้องเข้าในที่	ตามมาจะตีไม่ปราไส
ให้นางไกรสรหาไม้	วางไว้บนแท่นทำโกรธา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์น้อยค่อยพูดกับเชษฐา
จะทำกะไรดีพี่สิงหรา	พระมารดาเคืองขัดตัดรอนเรา
จำจะไปวิงวอนผ่อนผัน	ถึงตีรันก็จะทำอย่างไรเล่า
ผิดชอบสองคนเราทนเอา	แล้วจูงมือกันเข้าไปเมียงมอง
เห็นไม้เรียวเสียวจิตรคิดพรั่น	เกียจกันมิใคร่เข้าในห้อง
แขงใจเต็มทีทั้งพี่น้อง	ค่อยย่างย่องก้มกรานคลานมา
นั่งริมแท่นสุวรรณบรรจฐรณ์	เห็นมารดรเมินอยู่ไม่ดูหน้า
จึงจับพัดอยู่งานให้มารดา	แล้ววอนว่าพาทีพิรี้พิไร
พระแม่เจ้าประคุณของลูกแก้ว	ไม่ดีด้วยพ่อแล้วฤๅไฉน
ลูกเปนกำพร้าน่าอายใจ	นานไปเขาจะฦๅออกอื้ออึง
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมพิโรธโกรธขึ้ง
จึงว่าน้อยฤๅช่างดื้อดึง	ถูกตีทีหนึ่งแล้วมิฟัง
ขืนจะเฝ้าอ้อยอิ่งวิงวอน	นี่เนื้อแท้เตือนค้อนใส่สันหลัง
ยิ่มห้ามยิ่งว่าน่าชิงชัง	จะให้ตีอิกกระมังสังข์ศิลป์ไชย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารพี่น้องร้องไห้
แล้วแกล้งปฤกษากันทันใด	พระชนนีมิได้เมตตา
ตัวเราเดี๋ยวนี้ไม่มีพ่อ	ก็เปนข้ออับอายขายหน้า
ตายเสียเห็นจะสิ้นนินทา	อยู่ไปไพร่ฟ้าจะเลื่องฦๅ
ว่าพลางทางชักพระขรรค์แก้ว	จะเชือดคอเสียแล้วให้ลับชื่อ
สิงหราคว้าเชือกที่ผูกมือ	จะปีนขึ้นบนขื่อผูกคอตาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางตัวสั่นขวัญหาย
ตรงเข้าสร้วมสอดกอดลูกชาย	น้อยฤๅใจร้ายใช่พอดี
ว่าพลางนางยุดพระขรรค์ไว้	สังข์ศิลป์ไชยทำว่าอย่าจู้จี้
นางกลัวลูกจะตายวายชีวี	จึงว่าแม่จะดีด้วยบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์วางพระขรรค์หรรษา
ก้มเกล้ากราบกรานมารดา	พูดจาแก้ไขในทำนอง
ลูกจะรับบิดามาบุรี	ให้พบกับชนนีทั้งสอง
แต่จะแต่งบ้านเมืองให้เรืองรอง	ด้วยฤทธิ์ของลูกน้อยในพรุ่งนี้
ว่าพลางทางขยดเข้าใกล้	นั่งนวดฟั้นให้นางโฉมศรี
สิงหราโบกปัดพัดวี	พูดจาพาทีกันไปพลาง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับเมฆา	สุริยารุ่งแจ้งแสงสว่าง
พระสังข์บังคมลาสองนาง	แล้วทรงศรมากลางเกยลา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึงตั้งจิตรพิศฐานเสี่ยงศร	ขอจงร้อนถึงดาวดึงษา
ให้ท้าวสหัสไนยนำเทวา	มาช่วยข้าตกแต่งพระเวียงไชย
เสี่ยงพลางทางขึ้นธนูศิลป์	ฟ้าดินกัมปนาทหวาดไหว
ผาดแผลงไปพลันทันใด	สะท้านถึงตรึงษ์ไตรด้วยฤทธา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสไนยนาถา
เสด็จออกฝูงเทพเทวา	ยังน่าสิงหบัญชรไชย
ได้ยินเสียงสนั่นครั่นครึก	อมรินทร์เร่งนึกสงไสย
จึงส่องทิพเนตรลงไป	เห็นพระสังข์ศิลป์ไชยอันเรืองฤทธิ์
จะจัดแจงแต่งที่พระนคร	จึงแผลงศรมาให้เราแจ้งจิตร
จำจะลงไปช่วยนฤมิตร	ให้สมคิดพระสังข์ครั้งนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดพลางชวนนางสุจิตรา	ทั้งสุรางค์นางฟ้าทุกราษี
พร้อมเทพเทวัญจันทรี	พากันจรลีลงมา
ฯ ๒ คำ ฯ โคมเวียน
๏ ครั้นถึงจึงเรียกสังข์ศิลป์ไชย	มาพูดจาปราไสหรรษา
เราจะช่วยจัดแจงแต่งภารา	ให้สมดังจินดาอย่าร้อนใจ
ตัวเจ้าเล่าก็รู้จักงาม	คอนติเตือนเอาตามอัชฌาไศรย
ว่าพลางทางขึ้นบนเกยไชย	สหัสไนยนฤมิตรด้วยฤทธา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ยานี
๏ เปนปราสาทราชฐานบ้านช่อง	เรืองรองล้วนแก้วแววเวหา
มีกำแพงสามชั้นเปนหลั่นมา	เทวาเฝ้าประตูอยู่ทุกชั้น
แถวถนนหนทางรโหฐาน	นางฟ้านั่งร้านเปนหลั่นหลั่น
ขายสินค้าผ้าผ่อนแพรพรัน	ทั้งรูปโฉมโนมพรรณพึงใจ
น่าพระลานล้วนแก้วผลึกลาด	แลปลาดลื่นเลื่อมดังน้ำไหล
แล้วจัดเปนสาวสรรค์กำนัลใน	คอยช่วงใช้ที่ปรางค์ปราสาททอง
ให้นางสุจิตราสุชาดา	อยู่ด้วยประทุมาที่ในห้อง
จึงบอกสังข์ศิลป์ไชยดังใจปอง	การของเจ้าเสร็จทั้งภารา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมด้วยหรรษา
จึงทูลว่าข้าน้อยจะขอลา	ออกไปรับบิดามาวังใน
ว่าพลางจัดแจงแต่งองค์	สอดทรงเครื่องทิพย์สุกใส
จับศรพระขรรค์อันเกรียงไกร	รีบไปที่ประทับพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงตรงเข้าในห้อง	บังคมสองกระษัตริย์หรรษา
ปราไสสุพรรณกัลยา	พูดจาสรวลสันต์สำราญใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระบิดายินดีจะมีไหน
กอดจูบลูบหลังสังข์ศิลป์ไชย	อย่าเพ่อพูดอื่นไปเลยลูกรัก
เจ้าเข้าไปได้การบ้างฤๅเปล่า	จงเล่าความไปให้ประจักษ์
มารดายังพิโรธโกรธขึ้งนัก	ฤๅลูกรักวิงวอนค่อยอ่อนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อลูกบอกออกนามภูวไนย	แม่โกรธนี่กะไรหาไม้เรียว
ห้ามมิให้ว่าข้าขืนว่า	ท่านหวดซ้ายป่ายขวาจนขาเขียว
แล้วจับลูกผูกมือด้วยเชือกเกลียว	ข้ากัดฟันเกรี้ยวเกรี้ยวไม่เกรงกลัว
แม่ไกรสรวอนขอโทษไว้	แก้มือเสียได้ค่อยยังชั่ว
ลูกแกล้งทำมารยาจะฆ่าตัว	พระแม่กลัวจะตายมายุดไว้
ลูกเสแสร้งแกล้งทำฮึดฮัด	สบิ้งสบัดจะหนีออกให้ได้
พระแม่ตระหนกตกใจ	รับไว้ว่าจะดีด้วยบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏสำรวลร่า
ช่างไม่ย่อท้อพ่อนี้นา	น้อยฤๅแข้งขายังเปนแนว
แล้วหยิบพานหมากมาค้นหาไพล	ฝนทารอยไม้ให้ลูกแก้ว
กอดจูบลูบไล้ไม่รู้แล้ว	ผ่องแผ้วพระไทยทรงธรรม์
พลางเตือนลูกยาช้าไยเล่า	จงพาพ่อเข้าไปเขตรขัณฑ์
จะได้พบมารดาพูดจากัน	ง้องอนผ่อนผันให้เต็มที
แล้วสั่งพระน้องกับนัดดา	เจ้าจงอยู่พลับพลาทั้งสองศรี
ว่าพลางย่างเยื้องจรลี	มาเข้าที่ชำระสระสรงน้ำ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง	หมายจะให้หอมฟุ้งไปยังค่ำ
นุ่งผ้ายกทองท้องช้ำ	คาดเข็มขัดทองคำชมพูนุท
ฉลององค์ทรงเครื่องเรืองอร่าม	พิศดูตัวงามดังเทพบุตร
สอดทรงธำมรงค์เรือนครุฑ	กลัวจะหลุดเลือกใส่ที่ได้นิ้ว
ทรงมงกุฏเก็จเพ็ชรกระจ่าง	ผูกสายรัดคางจนหน้านิ่ว
หยิบกระจกมาส่องลองเล่นคิ้ว	เศกขี้ผึ้งผัดผิวภักตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จเสด็จยุรยาตร	ดำเนินนาดกรกรายซ้ายขวา
ยืนยั้งสั่งเสียสุมณฑา	แล้วชวนพระลูกยาคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
เพลงกระบอก
๏ ครั้นถึงเห็นเมืองเรืองอร่าม	ล้วนแก้วเก้าเงางามสุกใส
ท้าวนึกตระหนกตกใจ	เออเมืองอะไรนี่ลูกรัก
ปรางค์มาศราชฐานแต่ล้วนแก้ว	ปลาดแล้วแลดูไม่รู้จัก
พ่อเห็นต่อจะเปนเมืองยักษ์	กลับเถิดลูกรักอย่าอยู่นาน
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มพลางทางว่าขาน
เมืองนี้ไม่มียักษ์มาร	โน่นปราสาทราชฐานพระมารดา
เชิญเสด็จเข้าไปในวัง	อย่ารอรั้งอยู่เลยฟังลูกว่า
สารพัดไพรีไม่มีมา	พระบิดาอย่าประหวั่นพรั่นใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏยังสงไสย
เอาสัญญาว่าแก่สังข์ศิลป์ไชย	ฉวยกะไรอย่าวิ่งทิ้งบิดา
ว่าพลางย่างเยื้องจรจรัล	ถึงประตูเทวัญอยู่รักษา
ท้าวเขม้นเห็นเทพเทวา	ตกประหม่าเหลียวแลลนลาน
ผินหน้ามาสกิดลูกชาย	ดูดู๋เห็นจ้านายไม่บอกขาน
แล้วทรุดนั่งตั้งท่าจะกราบกราน	พระกุมารฉวยฉุดยุดมือไว้
แล้วว่าเขาเหล่านี้นายประตู	เอออะไรไม่ดูด่วนนั่งไหว้
ว่าพลางทางพากันคลาไคล	เข้าไปถึงประตูชั้นกลาง
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทวาเฝ้าประตูอยู่สองข้าง
แกล้งแผลงฤทธาถืองาช้าง	กัดต่างท่อนอ้อยอร่อยใจ
แลเห็นพระยาหน้าตาตื่น	ยิ้มพลางทางยื่นอ้อยให้
แล้วว่าท้าวมาแต่ทางไกล	กินแล้วจึงไปให้สำราญ
ท้าวกัดไม่ออกบอกลูกน้อย	เอออ้อยอะไรจึงไม่หวาน
สังข์ศิลป์ไชยว่าน่ารำคาญ	อ้อยตาลอะไรที่ไหนมี
งาช้างทั้งอันไม่เห็นฤๅ	ยังจะถือไว้ได้ไม่บัดสี
ว่าพลางทางพาจรลี	มาถึงที่ปราการกั้นชั้นใน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญซึ่งอยู่ประตูใหญ่
ถือเพ็ชรเกร็ดกินสบายใจ	เห็นท้าวเข้ามาใกล้ก็แย้มยิ้ม
แล้วว่าไปไหนมาพระยาพี่	ดูท่วงทีโศกเศร้าเหงาหงิม
นี่แน่ขาข้าให้ลูกทับทิม	ลองชิมดูสักหน่อยอร่อยนัก
ท้าวกัดไม่ออกบอกว่าแข็ง	ทับทิมแห้งเคี้ยวมันกลัวฟันหัก
ว่าพลางทางยื่นให้ลูกรัก	เจ้าลองดูสักสองสามเม็ด
พระสังข์ยิ้มพลางทางว่า	เมื่อตะกี้กัดงายังไม่เข็ด
เดี๋ยวนี้จะซ้ำมากินเพ็ชร	เชิญเสด็จไปเถิดอย่าหยุดเลย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาหน้าเก้อแกล้งเชือนเฉย
ได้ยินเขาหัวเราะเยาะเย้ย	ยิ่งขวยเขินเดินเลยรีบมา
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ ถึงท้องตลาดใหญ่ใกล้วัง	เห็นนางนั่งร้านรายทั้งซ้ายขวา
รูปโฉมโนมพรรณเพียงขวัญตา	พิศผ้านุ่งห่มก็สมตัว
ขายล้วนแก้วแหวนเงินทอง	สิ่งของอย่างดีไม่มีชั่ว
เห็นรูปเขางามงามให้คร้ามกลัว	ก้มตัวดำเนินเดินไป
ฝูงนางแม่ค้าก็ร้องหยอก	นี่พระยาบ้านนอกจะไปไหน
แวะมานั่งเล่นก่อนเปนไร	ดูดู๋นิ่งเสียได้ไม่พาที
นางหนึ่งจึงร้องเรียกหา	ซื้ออะไรฤๅขาพระยาพี่
ทั้งแพรทั้งผ้าของข้ามี	ล้วนดีดีดูเล่นก็เปนไร
ลางนางบ้างบอกขายแหวน	มาซื้อเพ็ชรรังแตนให้เมียใส่
ดูดู๋แกล้งเดินเลยเฉยไป	พลางเข้าใกล้จับมือยื้อยุด
นางหนึ่งจึงถามว่านี่ฤๅ	ที่ชื่อพระยาเสนากุฏ
ท้าวสะบัดมือนางพลางรีบรุด	เดินสดุดร้านรวงเขาร่ำไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ ถึงพระลานที่ลาดแก้วผลึก	เห็นแวววาวท้าวนึกว่าน้ำไหล
เหลียวหน้ามาถามสังข์ศิลป์ไชย	เราจะข้ามอย่างไรเล่าลูกอา
เรือจ้างที่นี่มีฤๅเปล่า	ให้เบี้ยเขาข้ามส่งขึ้นถึงท่า
พ่อดูน้ำฦกราวสักเก้าวา	จะว่ายข้ามคงคาแสนสุดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สรวลสันต์ไม่กลั้นได้
จึงว่าพระบิดานี่อะไร	มิใช่น้ำท่าอย่ารอรั้ง
แก้วผลึกเขาลาดดาษพื้น	แต่เห็นเหมือนคลื่นก็ถอยหลัง
เชิญเสด็จเดินไปเข้าในวัง	อย่าได้หยุดยั้งฟังลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์สงไสยเปนหนักหนา
จึงว่าน้ำเห็นแน่อยู่แก่ตา	ยังเถียงว่าเปล่าเปล่าอิกเจ้ากรรม
พระสังข์เข้าพยุงจูงย่างย่อง	ท้าวร้องว่าอย่าอย่าจะถลำ
ยืนหยุดทรุดนั่งเอามือคลำ	มิใช่น้ำจริงจริงของเจ้าแล้ว
งวยงงหลงแลตลึงตะไล	พิศวงหลงใหลด้วยแสงแก้ว
พระลูกรักตักเตือนให้คลาศแคล้ว	ไปตามแนวถนนในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงปราสาทแก้วแววไว	สาวสรรค์กำนัลในอยู่พร้อมพรั่ง
เห็นสามนางนฤมลบนบัลลังก์	ท้าวตั้งตาดูเปนครู่พัก
แต่ละองค์ทรงโฉมมิใช่ชั่ว	แปลกเมียของตัวไม่รู้จัก
เหลียวหน้ามากระซิบถามลูกรัก	ประหลาดนักมารดาเจ้าองค์ใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังคำทำบอกใบ้
เห็นพ่อแลเปล่าไม่เข้าใจ	แกล้งเดินเข้าไปมิได้ช้า
ขึ้นนั่งบนเตียงเคียงพระแม่	แล้วแลดูพ่อพยักหน้า
แสร้งทำแย้มสรวลชวนพูดจา	จะให้พระบิดาแจ้งใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏยังสงไสย
เข้ามานั่งแอบหลังสังข์ศิลป์ไชย	ดูไม่ตระหนักประจักษ์ตา
จึงถามเปนแยบคายปรายเปรย	คนไหนแม่เจ้าเอ๋ยเมียของข้า
องค์นั้นฤๅองค์นี้เจ้าพี่อา	ผัวตามมาหาจงปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุชาดาว่าบัดสี
ไม่เคยพบเคยเห็นเช่นนี้	เข้ามาได้ไล่ชี้เสียทุกคน
กลางวันแสกแสกว่าแปลกหน้า	ดูเปนครู่หูตาไม่เห็นหน
ฤๅว่าถูกเสน่ห์เล่ห์กล	ฤทธิ์เดชเวทมนต์เข้าจับตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏพูดแก้หน้า
ข้าไม่มีโมโหโกรธา	ตามแต่เจ้าจะว่าเถิดเทวี
จะขอถามแม่แต่ตามซื่อ	ตัวเจ้าแลฤๅเปนเมียพี่
อย่าถือโกรธโกรธาให้ช้าที	บอกกันดีดีเถิดแม่คุณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุชาดาเห็นว้าวุ่น
จึงว่าข้าไม่รู้จักมักคุ้น	อย่าแม้เจ้าแม่คุณเข้ามาเลย
ลูกเมียอยู่ไหนไม่ไปหา	ช่างโดนเดาเข้ามาทำหน้าเฉย
ว่าพลางหัวเราะเยาะเย้ย	เจ้าข้าเอ๋ยท้าวเธอเก้อแล้วซิ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏสิ้นสติ
จึงว่ากับพระสังข์เจ้าช่างริ	มานั่งนิ่งมิอยู่ทำไม
ไหนว่าแม่นัดให้มาหา	คิดว่าคนนี้ก็มิใช่
ขืนอยู่ที่นี่จะมีไภย	พาพ่อกลับไปเสียพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์นั่งยิ้มอยู่ในหน้า
จึงค่อยค่อยสกิดบิดา	พลางกระซิบบอกว่าพระอย่ากลัว
แล้วผินหน้ากราบกรานพระมารดร	อย่าเคืองขัดตัดรอนเลยทูลหัว
พ่อข้าเสงี่ยมเจียมตัว	ยำเยงเกรงกลัวนี้สุดใจ
ควรฤๅพระองค์ไม่สงสาร	ยังจะทำทรมานไปถึงไหน
แกล้งพูดจาพาทีพิรี้พิไร	พลางพยักหน้าให้พระบิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏไม่กังขา
รู้แน่ว่านางประทุมา	จึงพูดจาโอนอ่อนวอนวิง
อนิจาเจ้าประทุมของผัวเอ๋ย	มาเชือนเฉยผินหลังนั่งนิ่ง
เมื่อตะกี้พี่แปลกเจ้าจริงจริง	ด้วยงามยิ่งกว่าเก่าเปนเท่าไร
อันโทษตัวผัวผิดนั้นล้นพ้น	เพราะเชื่อคนยุยงหลงใหล
เจ้าจงเงือดงดอดใจ	อย่าได้ถือโกรธคุมโทษทัณฑ์
บัดนี้ผัวกลับมารับเจ้า	จงคืนเข้านิเวศน์เขตรขัณฑ์
อีคนชั่วตัวร้ายเหล่านั้น	ทั้งเจ็ดชั่วโคตรมันจะบรรไลย
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมเทวีศรีใส
ฟังท้าวเธอว่าน่าอาไลย	ค่อยเหือดหายคลายใจที่โกรธา
ครั้นจะพาทีดีด้วย	นึกสเทินเขินขวยขายหน้า
แกล้งผินหลังนั่งนิ่งไม่พูดจา	วอนว่าเท่าไรไม่ไยดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุจิตรามารศรี
เห็นนางไม่พูดจากับสามี	จึงพาทีแทนไปดังใจจง
แน่ขาหม่อมพ่อสังข์ศิลป์ไชย	เปนกะไรซื่อนักรักใหลหลง
เชื่อถ้อยคำฟังคำเขายุยง	พระองค์ไม่พิจารณา
ลูกของใครมีอยู่ที่ไหน	เหมือนสังข์ศิลป์ไชยโอรสา
ศรสังข์พระขรรค์อันศักดา	สำหรับมือถือมาแต่ในครรภ์
ยังเชื่อคำเขาว่าเปนกาลี	ขับหนีเสียจากเขตรขัณฑ์
นี่ได้คิดแล้วฤๅพระทรงธรรม์	จึงงกงันตามมาถึงป่าไม้
นี่หากว่าเห็นแก่ลูกแก้ว	หาไม่แล้วพระองค์อย่าสงไสย
ถ้าทีหลังยังเปนเช่นนี้ไป	จะสัญญาว่ากะไรเร่งว่ามา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏก็หรรษา
ให้ถ้อยยำคำมั่นสัญญา	ทีหลังข้าไม่เปนเช่นนั้น
ถึงนางผิดพลั้งอย่างไร	จะเงือดงดอดใจไม่หุนหัน
อันถ้อยคำคนอื่นสักหมื่นพัน	จะไม่เชื่อถือมันจนบรรไลย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุชาดาว่าพอจะฟังได้
คำท้าวคราวนี้เห็นจริงใจ	ลองเชื่อเธอไว้ดูสักที
หากว่าถ้าแม้นไม่เหมือนปาก	จะไปพรากมิให้อยู่ด้วยโฉมศรี
ถึงตามมาก็ไม่ไยดี	ที่นี้ยกโทษเสียสักคราว
ว่าพลางทางชวนกันสรวลสันต์	แล้วเรียกนางกำนัลสาวสาว
จงจัดแจงแต่งเครื่องทั้งหวานคาว	มาให้ท้าวเสวยสักเวลา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏนาถา
เสวยเครื่องเอมโอชโภชนา	ล้วนทิพโอชาชอบใจ
ชมว่าอร่อยดีมีรศมือ	เจ้าประทุมทำฤๅใครทำให้
ยิ่งกินยิ่งอยากมากไป	ช่างกะไรเข้าของไม่พร่องตา
นึกสงไสยจิตรผิดปลาด	ขัดสมาธิ์เสวยไม่เงยหน้า
จนก้มไม่ลงทรงกายา	ท้าวยังบ่นว่าไม่อิ่มใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์เตือนว่าอัชฌาไศรย
แต่เบาเบาเท่านั้นเถิดเปนไร	อย่าให้เหลือขนาดมาตรา
ยังไม่เคยเสวยของเช่นนี้	พระนาภีจะพังฟังลูกว่า
ทูลพลางทางยกเอาเครื่องมา	พระบิดาฉวยฉุดยุดแย่งไว้
หยิบของใส่โอษฐโกรธลูกน้อย	ยังไม่อิ่มสักหน่อยเอาไปไหน
ดูเถิดยิ่งว่ายิ่งคร่าไป	พ่อไหว้แล้ววางลงดีดี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมร้องว่าน่าบัดสี
ไกรสรเอ๋ยจงดูพระภูมี	กิริยาพาทีกะไรเลย
เวียนวิงชิงลูกกินเข้าของ	เดี๋ยวนี้ท้องจะแตกแล้วกรรมเอ๋ย
ลูกผัวเช่นนี้ข้ามิเคย	เขาเยาะเย้ยพลอยอายขายหน้าตา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏหรรษา
เสร็จเสวยเอมโอชโภชนา	แลดูสุริยาเย็นรอนรอน
จึงตรัสชวนเมียขวัญทันใด	ทั้งพระสังข์ศิลป์ไชยนางไกรสร
จงจัดแจงแต่งองค์บังอร	จะคืนเข้าพระนครเห็นยังวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมวิโยคโศกศัลย์
จำเปนจำจะจรจรัล	จึงชวนกันแต่งองค์อลงการ์
แล้วชวนลูกยากับสามี	ไปเฝ้าท้าวโกสีย์ที่ข้างน่า
ทูลว่าข้าขอบังคมลา	เข้าไปยังปัญจาล์กรุงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	อมรินทร์ยิ้มแย้มแจ่มใส
จึงว่าแถวทางเปนกลางไพร	จะช่วยไปส่งถึงที่พลับพลา
ว่าพลางสั่งวิศณุกรรม์	จงเตรียมเทวัญซ้ายขวา
อิกทั้งรถทรงอลงการ์	อย่าช้าเร่งรัดบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระวิศณุกรรม์เรืองศรี
รับสั่งพระอินทร์ด้วยยินดี	มาเตรียมพร้อมตามมีพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏนาถา
จึงชวนนวลนางประทุมา	กับพระลูกยาคลาไคล
ออกจากห้องท้องพระโรงรูจี	นางเทวีเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เหลียวดูปรางค์มาศปราสาทไชย	อาไลยมิใคร่จะจรลี
ท้าวเสนากุฏหยุดปลอบนาง	ให้เสื่อมส่างเศร้าหมองทั้งสองศรี
แล้วพานางย่างเยื้องจรลี	ออกไปยังที่เกยลา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ให้โฉมยงทรงรถบัลลังก์	ท้าวกับพระสังข์ร่วมรถา
โกสีย์กับเจ้าสิงหรา	นำพลเทวาเข้าไพรวัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพลับพลาที่อาไศรย	จึงให้หยุดพวกพลขันธ์
ลงจากรถแก้วแพรวพรรณ	บังคมคัลองค์อัมรินทรา
สหัสไนยให้พรแล้วลากลับ	เลิกทัพไปดาวดึงษา
ท้าวชวนนวลนางประทุมา	ขึ้นสู่พลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ นั่งเหนือแท่นสุวรรณบรรจง	กับองค์นางประทุมศรีใส
เรียกพระน้องนัดดายาใจ	ให้ออกมาไหว้เมียรัก
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางประทุมเทวีมีศักดิ์
จึงปราไสสององค์นงลักษณ์	น่ารักรูปร่างช่างคล้ายคลึง
นี่ฤๅชื่อว่านางสุพรรณ	สังข์ศิลป์ไชยนั้นเฝ้าบ่นถึง
ทั้งป้ารู้ข่าวเจ้าเฝ้ารำพึง	เหมือนหนึ่งมิตรจิตรมิตรใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณนบนิ้วสนองไข
เมื่อพลัดพรากจากพี่สังข์ศิลป์ไชย	ข้าร้องไห้อยู่กับพระมารดา
สุดแสนโศกเศร้าทุกเช้าค่ำ	เจ็บช้ำน้ำใจก็หนักหนา
นางเล่าความแต่ต้นจนปลายมา	ต่างทรงโศการ่ำไร
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏเปนใหญ่
จึงตระโบมโลมเล้าเอาใจ	ปลอบให้ส่างทรงโศกา
แล้วชวนเทวีทั้งสี่องค์	ไปขึ้นทรงพิไชยรถา
เคลื่อนพหลพลไกรไคลคลา	ตรงไปปัญจาล์ธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงประทับกับเกยทอง	ชวนพระน้องนัดดามเหษี
ลงจากราชรถรูจี	จรลีเข้าท้องพระโรงไชย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ท้าวเสด็จขึ้นนั่งบัลลังก์อาศน์	พรั่งพร้อมอำมาตย์น้อยใหญ่
จะปฤกษาถ้อยความตามแค้นใจ	จึงตรัสสั่งสาวใช้มิได้ช้า
เองจงเข้าไปในวัง	บอกทั้งหกนางมาข้างน่า
ให้พร้อมพรั่งทั้งหกลูกยา	เร่งรีบออกมาประเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สาวใช้รับสั่งใส่เกษี
ชวนกันวางวิ่งเปนสิงคลี	ไปที่ตำหนักกัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงทูลเยาวมาลย์	พระผู้ผ่านกรุงไกรให้หา
เชิญเสด็จไวไวอย่าได้ช้า	ทั้งพระลูกยาไปด้วยกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางคนผิดคิดพรั่น
ซักไซ้ไต่ถามนางกำนัล	รู้ว่าทรงธรรม์รับเมียมา
ต่างคนตระหนกตกใจ	ปลอบโยนสาวใช้ให้คอยท่า
พลางพยักกวักเรียกลูกยา	เข้ามาห้องในแล้วไล่เลียง
ไหนเล่าเจ้าบอกกับแม่ไว้	ว่าสังข์ศิลป์ไชยตายเท้เที่ยง
เดี๋ยวนี้เขาไปพามาพร้อมเพรียง	จะรู้ที่ถุ้งเถียงมันอย่างไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระกุมารหกองค์ยิ่งสงไสย
ต่างว่าน่าอัศจรรย์ใจ	เมื่อข้าได้ชุลมุนรุนบั้นเอว
ผลักตกหกคะเมนลงเหวผา	สำคัญว่าเลือดเนื้อมันแหลกเหลว
ดีร้ายอ้ายผีท้องเลว	ที่อยู่ในเหวมาช่วยกัน
จึงไม่ม้วยมอดรอดมาได้	เปนจนใจมิรู้จะผ่อนผัน
ผิดชอบไล่เลียงก็เถียงกัน	พระมารดาอย่าพรั่นจงออกไป
ว่าพลางต่างองค์ทรงเครื่อง	ย่างเยื้องออกจากตำหนักใหญ่
หกนางเดินน่าคลาไคล	ออกไปพระโรงรจนา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงคลานเข้าไปเฝ้า	ก้มเกล้าบังคมเหนือเกษา
พรั่นตัวกลัวเกรงพระอาญา	ภาวนางึมงำร่ำไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวเสนากุฏเปนใหญ่
จึงถามหกลูกรักซักไซ้	เดี๋ยวนี้อาว์พาไปได้หลานมา
สมคำของนางที่อ้างอิง	เห็นจริงประจักษ์หนักหนา
เจ้าจงแจ้งความตามสัจจา	อย่ามุสาว่ากล่าวเยื้องยัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	กุมารทั้งหกเพียงอกหัก
มิใคร่ออกคำละล่ำละลัก	จิตรใจทึกทักทูลไป
อันสังข์ศิลป์ไชยคนนี้	จะรู้จักมักจี่ก็หาไม่
เขาว่ารับอาว์มานั้นไซ้	คือใครรู้บ้างอ้างออกมา
กลับเปนเช่นนี้ทีเดียวหนอ	น่าใคร่หัวร่อให้หนักหนา
ขอพระบิตุรงค์ทรงปัญญา	ตรึกตราดูเถิดให้เห็นจริง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาตรองตรึกนึกนิ่ง
ทั้งหกไม่รับกลับท้วงติง	มิซักให้ได้จริงจะน้อยใจ
คิดพลางทางตรัสถามพระสังข์	พ่อรู้จักเขามั่งฤๅหาไม่
ฝ่ายเขาว่าเจ้าไม่ได้ไป	ความจริงอย่างไรก็บอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มพลางทางว่า
ทั้งหกได้ไปบอกกับลูกยา	ว่าขุนยักษ์ลักอาว์ไปจากวัง
บิตุรงค์ทรงโศกจะมอดม้วย	ให้ลูกช่วยเสาะสางอ้างรับสั่ง
ข้าจึงไปด้วยเพราะเชื่อฟัง	จนถึงฝั่งสมุทสุดสายตา
ทั้งหกครั่นคร้ามข้ามไม่ได้	ลูกข้ามไปคนเดียวเที่ยวหา
จึงได้ประสบพบพระอาว์	เข่าฆ่ากุมภัณฑ์บรรไลยลง
แล้วมิหนำซ้ำไปเมืองนาคนั้น	รับสุพรรณมาได้ดังประสงค์
พบท้าววัณณุราชอาจอง	ลวงให้ข้ามส่งถึงฝั่งน้ำ
ทั้งหกเชษฐาพาเดินไพร	แล้วชวนขึ้นเขาใหญ่ชมเหวถ้ำ
ลูกงวยงงหลงเที่ยวไปตามคำ	เขาผลักข้าคะมำลงเหวนั้น
เดชะบุญอินทราท่านมาช่วย	จึงไม่ม้วยชีวาอาสัญ
แม้นมิเชื่อพระองค์ทรงธรรม์	จงถามสุพรรณกับพระอาว์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ท้วงติงชิงว่า
เจ้าคนนี้ดีจริงช่างพูดจา	ไปซักซ้อมกันมาแล้วฤๅไร
เข้านับเปนพี่น้องทั้งสองข้าง	มันไม่สมอ้างจะไปไหน
ตัวเด็กกะจิริดคิดเหลือใจ	อวดว่าได้ฆ่ายักษ์ลงกับมือ
โอ้โย้โป้ปดไปเปล่าเปล่า	เช่นนี้ใครเขาจะเชื่อถือ
ฤทธิ์เราชาวเมืองย่อมเลื่องฦๅ	ออกชื่อคนกลัวทั่วภารา
ซึ่งรบยักษ์รบมารสังหารนาค	เราป่วยการปากขี้คร้านว่า
อันตัวของเราดีมีฤทธา	ย่อมแจ้งจิตรบิดาทุกสิ่งอัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สำรวลสรวลสันต์
จึงทูลถามบิตุรงค์ทรงธรรม์	ฤทธิ์ทั้งหกนั้นเปนอย่างไร
เขาอ้างเอาพระองค์ทรงศักดิ์	ลูกรักนี้ยังหารู้ไม่
เห็นแต่ตาขาวทุกคราวไป	พอยักษามาใกล้วิ่งตึงตัง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาฟังถามถึงความหลัง
จึงว่าจะเล่าให้เจ้าฟัง	เมื่อครั้งหนึ่งพ่อไม่สบาย
ทั้งหกแผลงศรต้อนสัตว์ป่า	เข้ามาดูเล่นหลากหลาย
จึงเห็นว่าฤทธีมีมากมาย	ทั้งหญิงชายชาวเมืองก็เลื่องฦๅ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ว่านั่นมิใช่ฤๅ
เจ้าเปนลูกเล็กเด็กอมมือ	มาอึงอื้ออวดรู้ดูแคลน
ทั้งยักษ์ทั้งนาคก็มากมาย	เราฆ่าตายย่อยยับนับแสน
ว่าวิ่งหนียักษามันน่าแค้น	ถ้าแม้นจริงแล้วจะรับเอา
นี่ไม่รู้จักแต่สักหน่อย	เข้ามาพลอยเปนโจกย์ขึ้นเปล่าเปล่า
ขอพระภูวไนยอย่าใจเบา	มิใช่ลูกเต้าเหล่ากอ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์จึงว่าน่าหัวร่อ
ช่างพูดได้ไม่อายแก่ปากคอ	สับปะติดสับปะต่อเอาแต่ดี
จะเล่าความให้พระบิดาฟัง	เมื่อครั้งลูกเล่นอยู่ไพรศรี
ทั้งหกเวียนไปหาข้านี้	บอกว่าเปนพี่พ่อเดียวกัน
ให้ลูกแผลงศรต้อนสัตว์ป่า	เข้ามาในนิเวศน์เขตรขัณฑ์
ลูกช่วยต้อนมาให้แต่คราวนั้น	กลับเศกสรรมุสาว่าของตัว
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศรีสันท์ฟังคำทำเกาหัว
ขึ้นเสียงเถียงไปไม่เกรงกลัว	น้อยฤๅว่าข้าชั่วทุกอย่างไป
เมื่อตามอาว์ว่าได้ไปตามด้วย	เมื่อต้อนสัตว์ว่าช่วยต้อนมาให้
อวดอิทธิ์ฤทธีทั้งนี้ไซ้	เพราะจะใคร่เปนผัวนางสุพรรณ
ข้าเห็นเล่นตาอยู่เมื่อกี้	น้องสาวทำทีก็คมสัน
นับน้องนับพี่กระนี้กระนั้น	เชิงชั้นช่างคิดติดแยบคาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุพรรณดาลเดือดไม่เหือดหาย
ชี้หน้าด่าทอถ่มน้ำลาย	แล้วว่าไอ้ไม่อายช่างพูดจา
เถียงเขาไม่ไหวแกล้งไพล่เผล	พาโลโสเกเที่ยวไล่ว่า
เมื่อไรมึงเห็นกูเล่นตา	มามุสาสับปลับคอยจับเคล็ด
พระสังข์นั่งนิ่งอยู่ทำไม	เอาพระขรรค์ฟันให้หัวขาดเด็ด
จึงจะสาแก่ใจไอ้คนเท็จ	ถ้าหาไม่ไม่เข็ดอย่าสงกา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หกนางชนนีเสนหา
ต่างคนโมโหโกรธา	จึงว่านี่แน่นางสุพรรณ
ช่วยเหลือลูกข้ามาฤๅเจ้า	ด่าได้ด่าเอาทุกสิ่งสรรพ์
ยุสังข์ศิลป์ไชยให้ฆ่าฟัน	ทำไมมันกีดขวางฤๅอย่างไร
ฤๅโกรธาว่าเขาพรากเสียจากผัว	จะพูดออกตรงตัวนั้นไม่ได้
จึงแกล้งพาลด่าว่าให้สาใจ	ส่วนเจ้าสังข์ศิลป์ไชยนั้นคนดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเกสรสุมณฑามารศรี
ฟังหกกัลยาว่าบุตรี	เทวีกลุ้มกลัดขัดใจ
ค้อนพลางทางว่าเจ้าข้าเอ๋ย	เกิดมาหาเคยพบไม่
ทั้งแม่ทั้งลูกถูกกันไป	เปนผู้ใหญ่อะไรอย่างนี้
ออกมาทำเข่นเขี้ยวเกรี้ยวกราด	ชวนเด็กวิวาทไม่บัดสี
อ้างอวดลูกยาว่ากล้าดี	ไปมุดหัวอยู่ที่ฝั่งคงคา
ขี้คร้านเถียงเสียงแหบแสบไส้	จะต่อยามความไถให้ขายหน้า
ว่าพลางนางทูลพระพี่ยา	ยังจะนิ่งให้ช้าอยู่ว่าไร
ต่างต่างอ้างอวดว่าตัวดี	เท็จจริงสิ่งนี้ยังสงไสย
จงให้ทั้งสองลองฤทธิไกร	ถ้าใครทำไม่ได้อย่าไว้มัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเชษฐาสำรวลสรวลสันต์
จึงว่าเจ้าคิดนี้ช่างดีครัน	จะให้ลองฤทธิ์กันประจักษ์ตา
ตรัสพลางทางสั่งสังข์ศิลป์ไชย	เจ้าเรืองฤทธิไกรแกล้วกล้า
จงแผลงศรขึ้นไปในเมฆา	ให้ดาวเดือนเคลื่อนมาประเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ศิลป์ไชยเรืองศรี
รับสั่งบังคมด้วยยินดี	แล้วทรงศรมาที่กลางชาลา
จึงตั้งจิตรพิศฐานทันใด	ข้าจะแผลงศรไปในเวหา
ขอให้เปนดาวเดือนเลื่อนลอยมา	ประจักษ์ตาผู้คนทั้งกรุงไกร
เสี่ยงพลางทางขึ้นศรทรง	ฤทธิรงค์เลื่อนลั่นหวั่นไหว
มิได้ครั่นคร้ามขามใจ	แผลงไปด้วยอิทธิฤทธา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ศิลป์ไชยไปเปนดาวเดือน	ลอยเลื่อนสว่างกลางเวหา
สาวสนมกรมในพวกเสนา	ชมอิทธิฤทธาทุกคนไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระบิดรยินดีจะมีไหน
จึงเตือนทั้งหกว่าช้าอยู่ไย	พระสังข์ศิลป์ไชยเขาลองแล้ว
ศรเจ้าอยู่ไหนไม่เห็นถือ	ฤๅจะแผลงด้วยมือของลูกแก้ว
ให้เปนดาวเดือนหงายพรายแพร้ว	อย่าทำตาบั้งแบวเข้างุบงิบ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกฟังว่าทำตาปริบ
ตรองตรึกปฤกษากันซุบซิบ	แต่อิดเอื้อนอุบอิบอยู่ในคอ
เจ้าศรีสันท์นั้นพานจะใจกล้า	ทำเริงร่าไม่กลัวแกล้งหัวร่อ
พระบิดาอย่าเพ่อตัดภ้อ	ลูกมิได้ย่อท้อครั่นคร้าม
แม้นข้าแผลงอิทธิ์ฤทธิไกร	กลัวแต่ภูวไนยจะร้องห้าม
หากลูกโฉดเฉาเบาความ	ไม่รู้ว่าจะถามถึงสอบกัน
ข้าฝากศรศรีไว้ที่ครู	ท่านอยู่กลางป่าพนาสัณฑ์
จะขอทูลลาสักห้าวัน	ไปเอามาแผลงกันให้คนฦๅ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาว่าใครจะเชื่อถือ
ศรศรีมีฤทธิ์สำหรับมือ	ควรฤๅเอาไปไว้กับครู
ใครจะเห็นจริงด้วยมึงมั่ง	กูฟังมันออกไปนอกหู
แต่ก่อนปดกันไม่ทันรู้	พิเคราะห์ดูเดี๋ยวนี้ไม่มีจริง
ปล่อยไปไหนเจ้าจะกลับมา	พูดจาเห็นเท็จเสียทุกสิ่ง
อย่าคิดโว้เว้ประเว่ประวิง	รับความตามจริงก็เปนไร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกผันแปรแก้ไข
ลูกฆ่าท้าวกุมภัณฑ์บรรไลย	ฤทธิ์ศรอ่อนไปพระบิดา
จึงฝากไว้ที่ครูผู้ประสิทธิ์	ปลุกฤทธิ์ศิลป์ไชยให้กลับกล้า
ลูกจะขอทุเลาไปเอามา	แผลงอิทธิ์ฤทธาให้มากมาย
พระบิดาอย่าเพ่อโกรธกริ้ว	ลูกไม่คิดบิดพลิ้วหนีหาย
เกิดมาเปนลูกผู้ชาย	สู้ตายกับที่ไม่หนีกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาเคืองขุ่นหุนหัน
จึงว่าอ้ายลูกปลิ้นสิ้นทั้งนั้น	เชิงชั้นของเจ้าข้าเข้าใจ
ดีแต่ปั้นเจ๋อเย่อหยิ่ง	ครั้นจะเอาเข้าจริงก็ไม่ได้
เชือนแชแก้ตัวเปนลิดไม้	เขาโง่เง่าเมื่อไรจะผ่อนตาม
ว่าพลางทางสั่งเสนี	จงผูกอ้ายเหล่านี้เข้าซักถาม
ถ้าแม้นมันไม่บอกออกความ	ลงหวายคนละสามสิบที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกษี
รุมกันฉุดคร่าไม่ปรานี	เอามาที่น่าฉานดังบัญชา
พวกตำรวจน้อยใหญ่ทั้งไพร่เลว	ผูกเท้าผูกเอวโอรสา
ขุนหมื่นยืนยุดหัวคา	เฆี่ยนห้าทีถามสิ้นทุกคน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกร้องพลางครางร่น
เจ็บแสบแทบตายเต็มทน	ต่างคนรับจริงทุกสิ่งไป
ซึ่งคิดผิดพลั้งครั้งนี้	เพราะพระชนนีสอนให้
พาลผิดฤษยาสังข์ศิลป์ไชย	แล้วไปบนบานพระโหรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิดาชี้นิ้วกริ้วหนักหนา
ให้ผูกคอโหรเถ้าเข้ามา	กับหกกัลยาเฆี่ยนสอบกัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ซักไซ้ได้ความตามจริง	ท้าวยิ่งเคืองขุ่นหุนหัน
จึงตรัสปฤกษาเสนาพลัน	โทษมันถึงสิ้นชีวี
โหรเถ้าเจ้าเล่ห์ลวงกูได้	ไปตัดหัวเสียบไว้นอกกรุงศรี
อ้ายทั้งหกคนกับชนนี	เอาไปฟันเสียที่ท้ายภารา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ปี่
๏ เมื่อนั้น	หกนางกับหกโอรสา
ต่างคนร่ำไห้ฟายน้ำตา	ร้องขอชีวาวุ่นไป
พระสังข์ศิลป์ไชยใจดี	แม่ประทุมเทวีลูกกราบไหว้
เอนดูด้วยช่วยขอโทษไว้	ช่วงใช้เปนข้ากว่าจะตาย
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สิ้นพยาบาทมาดหมาย
เห็นแม่ลูกร้องดิ้นสิ้นความอาย	จึงเบี่ยงบ่ายพิดทูลพระบิดา
อันโทษทั้งหกคนกับชนนี	ก็ควรที่บิตุรงค์ลงโทษา
แต่จะฆ่าให้ม้วยมรณา	เวราจะติดลูกสืบไป
ซึ่งเขาคิดร้ายข้าหลายครั้ง	ก็เพราะกรรมหนหลังหาโกรธไม่
จงโปรดปรานประทานโทษไว้	อย่าฆ่าให้มอดม้วยมรณา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ทรงฟังโอรสา
ค่อยเคลื่อนคลายหายโกรธโกธา	จึงตรัสว่าพ่อแค้นมันสุดใจ
นี่หากลูกยาว่าวอน	เปนจนจิตรบิดรไม่ขัดได้
ว่าพลางทางสั่งเสนาใน	อันคนโทษกูให้ลูกรัก
จะได้ใช้สอยมันเปนข้า	ให้สมน้ำหน้าที่อัปรลักษณ์
แล้วตรัสชวนสี่องค์นงลักษณ์	กับพระลูกรักเข้าวังใน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
นิทานเรื่องสังข์ศิลป์ไชยตอนปลาย ต่อเรื่องตอนทึ่ทรงพระราชนิพนธ์บทลคร
กล่าวถึงท้าววัณณุราชยักษ์ ไม่เหนท้าวกุมภัณฑ์น้องชายไปมาหาสู่ช้านานผิดสังเกต จึงไปยังเมืองอโนราช ไปเห็นแต่เมืองเปล่าก็ตกใจ รีบออกไปยังป่าหิมพานต์เรียกพวกยักษ์มาถาม ครั้นรู้ว่าพระสังข์ศิลป์ไชยไปชิงนางเกสรสุมณฑา ฆ่าท้าวกุมภัณฑ์ตายก็โกรธเปนกำลัง ท้าววัณณุราชคิดว่าพระยานาคก็ถูกชิงเมียมาคงจะแค้นอยู่เหมือนกัน จึงให้เสนาลงไปเชิญพระยานาคให้ยกกองทัพมาสมทบ ไปตีเมืองปัญจาลนครแก้แค้นด้วยกัน แต่พระยานาคนั้นเคยรู้ฤทธิ์เดชพระสังข์ศิลป์ไชยครั่นคร้ามอยู่ ครั้นจะไม่ไปก็เกรงพระยายักษ์จะดูหมิ่นว่าขลาดจึงต้องจำใจไป ท้าววัณณุราชจึงให้พระยานาคเปนทัพหน้า ส่วนตัวเปนทัพหลวงยกไปยังเมืองปัญจาลนคร ขณะนั้นพระสังข์ศิลป์ไชยทูลลาท้าวเสนากุฏไปเที่ยวป่ากับสิงหรามิได้อยู่ในเมือง แต่พระยานาคหาทราบไม่ ครั้นยกมาถึงเมืองปัญจาลนครจึงอุบายว่าแก่ท้าววัณณุราชว่า นางทั้ง ๒ ตกอยู่ในมือข้าศึก ถ้ายกกองทัพบุกรุกเช้าไปตีเมืองทันที ก็จะเกิดภัยอันตรายแก่นาง ขอให้ตั้งกองทัพล้อมเมืองไว้ แลบอกให้ท้าวเสนากุฏส่งนางออกมาให้โดยดีก่อน ท้าววัณณุราชไม่รู้เท่าก็หยุดยั้งกองทัพอยู่ตามคำพระยานาค
ฝ่ายท้าวเสนากุฏรู้ว่ากองทัพยักษ์กับนาคมาล้อมเมืองก็ตกพระไทยกลัวเปนกำลัง พอพวกยักษ์มาร้องบอกให้ส่งนางเกสรสุมณฑากับนางศรีสุพรรณคืนไปให้โดยดี ท้าวเธอคิดเห็นว่าเหตุเกิดเพราะไปรับนางทั้งสองมาจึงวิงวอนให้นางกลับไป แต่นางหายอมไปไม่ ว่าพระสังข์ศิลป์ไชยไปป่ายังอิก ๓ วันจะกลับมา ขอให้ผัดผ่อนไปอิกสัก ๓ วัน ท้าวเสนากุฏจึงให้ไปร้องบอกยักษ์ว่า จะขอให้นางเตรียมตัวสัก ๓ วันแล้วจะส่งคืนไป ท้าววัณณุราชก็ยอม
ครั้นพระสังข์ศิลป์ไชยกับสิงหรากลับมาถึงเมืองปัญจาลนคร จึงเข้าไปเฝ้าท้าวเสนากุฏทูลอาสาต่อสู้ข้าศึก แล้วขึ้นไปยืนบนกำแพงเมืองกับสิงหรา ทำสิงหนาทร้องประกาศแก่ข้าศึกว่า เพราะพระสังข์ศิลป์ไชยไม่อยู่จึงมาล้อมเมืองได้ เดี๋ยวนี้กลับมาแล้วที่จะยอมส่งนางให้นั้นอย่าสงไสย ท้าววัณณุราชได้ยินก็โทษว่าเพราะพระยานาคให้รั้งรอไว้ ถ้าตรงเข้าตีเมืองแต่แรกมาถึงก็จะได้นางไปเสียแต่เวลาพระสังข์ศิลป์ไชยไม่อยู่นั้นแล้ว ฝ่ายพระยานาคนั้นพอเห็นพระสังข์ศิลป์ไชยก็สิ้นทนงองอาจรีบเลิกพลหนีไปเมืองบาดาล ยังแต่ท้าววัณณุราชตั้งล้อมเมืองอยู่ หมายว่าจะรบพุ่งแก้แค้นให้จงได้ ฝ่ายพระสังข์ศิลป์ไชยนั้นคิดว่าท้าววัณณุราชได้มีคุณคราวพามาส่งเมื่อขากลับ จะทำอันตรายหาควรไม่ จึงเขียนหนังสือผูกลูกศรยิงไปให้ท้าววัณณุราช บอกว่าเดิมท้าวกุมภัณฑ์บังอาจมาลักนางเกสรสมณฑาไป ครั้นท้าวเสนากุฏให้พระสังข์ศิลป์ไชยตามหาไปพบจะพากลับมาบ้านเมือง ท้าวกุมภัณฑ์ไม่พูดจาว่ากล่าวแต่โดยดี จะฆ่าฟันจึงจำต้องต่อสู้ป้องกันตัว ท้าวภุมภัณฑ์สู้ไม่ได้ก็ตาย เหตุการณ์ทั้งปวงที่เปนมาหาได้เกี่ยวข้องกับท้าววัณณุราชไม่ ที่ท้าววัณณุราชยกกองทัพมา ถ้ารบพุ่งกันขึ้นก็สำหรับแต่ไพร่พลจะล้มตายด้วยกันทั้งสองฝ่าย จะเปนประโยชน์อันใด เพราะเหตุการณ์ก็ล่วงไปหมดแล้ว เปนไมตรีกันเสียจะมิดีกว่าหรือ ท้าววัณณุราชได้อ่านสารก็เห็นจริงด้วยตามคำของพระสังข์ศิลป์ไชย จึงเขียนหนังสือตอบผูกลูกศรยิงกลับเข้าไปว่าจะยอมเปนไมตรีกันต่อไป พระสังข์ศิลป์ไชยก็ออกไปหาพระยายักษ์ยังที่พลับพลา แต่นั้นมาท้าววัณณุราชก็เปนไมตรีดีกันกับท้าวเสนากุฏ ในบทลครเก่าว่าท้าววัณณุราชกับท้าวเสนากุฏปฤกษากันให้อภิเศกพระสังข์ศิลป์ไชยกับนางศรีสุพรรณครองเมืองปัญจาลนคร แล้วจบเรื่องเพียงนั้น แต่ในหนังสือฉบับลาวว่าพระสังข์ศิลป์ไชยทูลขอให้ไปรับนางเทพธิดาซึ่งเคยได้พบกันเมื่อไปตามนางเกสรสุมณฑานั้นมาอภิเศกเปนมเหษี ส่วนนางศรีสุพรรณว่าพระยานาคแต่งบรรณาการมาขอเปนไมตรี แลขอนางกลับคืนไปเปนมเหษีอย่างเดิม.