สมุทรโฆษคำฉันท์ ว.๔
หรีด เรืองฤทธิ์ 
คำอธิบาย
สมุทรโฆษคำฉันท์นี้ เป็นวรรณคดีเรื่องสำคัญและมีประวัติการประพันธ์ที่ น่าสนใจเรื่องหนึ่ง ด้วยปรากฏว่ามีกวีสำคัญของไทย ๓ ท่าน แต่งสืบต่อกัน เริ่มด้วยพระมหาราชครู  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช และสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ซึ่งประวัติความเป็นมาของหนังสือนี้ นายธนิต อยู่โพธิ์ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมศิลปากร ได้กล่าวไว้ในคำนำ เมื่อพิมพ์  พ.ศ. ๒๕๐๓ ว่า
“สมุทรโฆษคำฉันท์ เป็นหนังสือวรรณคดีชั้นเยี่ยมเรื่องหนึ่งในประเภท กวีนิพนธ์ของไทย มีประวัติการประพันธ์เป็นมหัศจรรย์และน่าสนใจ ยากที่จะหาประวัติการประพันธ์วรรณคดีไทยเรื่องใดเหมือน ทราบได้ตามพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ในตอนท้ายเรื่องประกอบกับคำที่เล่ากันมา ปรากฏว่า กวีสำคัญของไทยถึง ๓ ท่านร่วมแต่ง เริ่มต้นด้วยพระมหาราชครู รับกระแสพระราชดำรัสจากสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ให้แต่งขึ้นในรัชกาลของพระองค์ (พ.ศ. ๒๑๙๙ - ๒๒๓๑) ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา พระมหาราชครูกำหนดเรื่องไว้เป็น ๔ ตอน (ดู เชิงอรรถหน้า ๑๖) และปรากฏตาม พระราชปรารภ (หน้า ๒) ว่ามีพระประสงค์สำหรับใช้เล่นหนัง แต่พระมหาราชครูแต่งไว้จบตอน ๑ กับเกือบจะจบตอน ๒ (ถึงหน้า ๑๓๔ ในเล่มนี้) แล้วคงจะถึงอนิจกรรมเสียก่อน ต่อมาสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงพระราชนิพนธ์ต่อ (ตั้งแต่หน้า ๑๓๔ ถึงหน้า ๑๕๕ ในเล่มนี้) แต่ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ยังไม่จบตอน ๒ สมุทรโฆษคำฉันท์ค้างอยู่เพียงนั้นจนตลอดอายุกรุงศรีอยุธยาและล่วงมา จนสมัยรัชกาลที่ ๓ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า  กรมพระปรมานุชิตชิโนรส จึงทรงพระนิพนธ์ต่อ (ตั้งแต่หน้า ๑๕๕) จนครบ  ๔ ตอน และจบเรื่องเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๒”
“แต่เรื่องสมุทรโฆษที่ปรากฏในคำฉันท์เรื่องนี้ ดำเนินเนื้อความแตกต่างกัน เป็น ๒ ภาค ภาคต้นตอนที่เป็นนิพนธ์ของพระมหาราชครู และพระราชนิพนธ์ ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดำเนินเรื่องแตกต่างกับในสมุททโฆสชาดก  ในคัมภีร์ปัญญาสชาดก ส่วนภาคหลังตอนที่เป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ  กรมพระปรมานุชิตชิโนรสนั้น เห็นได้ว่าทรงดำเนินเรื่องตามสมุททโฆสชาดก  ดังปรากฏ ในภาคผนวกหมายเลข ๘ ซึ่งได้มอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์  สอบเปรียบเทียบและนำมาพิมพ์ไว้ท้ายหนังสือนี้ นอกจากนี้ยังได้พบเรื่อง สมุทรโฆษคำฉันท์ในคัมภีร์ไตรโลกวินิจฉัย (ฉบับคัมภีร์ลาน) ในหอสมุดแห่งชาติอีกจำนวนหนึ่ง เข้าใจว่าคงจะได้เรื่องมาจากสมุททโฆสชาดก ในคัมภีร์ ปัญญาสชาดก”
เรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ นับเป็นฉันท์เรื่องแรกที่นำมาบรรยายชาดกในทางพระพุทธศาสนา อันเป็นเรื่องราวของพระโพธิสัตว์ปางหนึ่ง ซึ่งเคยเป็นนิยาย เล่าสืบกันมาก่อนอย่างแพร่หลายแล้ว กวีนิพนธ์ทุกตอนมีความประณีตบรรจง  มีอรรถรสไพเราะด้วยฉันท์และกาพย์ จบลงด้วยโคลงสี่สุภาพเป็นบทส่งท้ายเรื่อง สำนวนโวหารมีความกลมกลืนกันตลอดเรื่องเสมือนเป็นกวีคนเดียวกันแต่ง  ด้วยเหตุนี้สมุทรโฆษคำฉันท์จึงได้รับยกย่องจากวรรณคดีสโมสรว่าเป็นยอดของวรรณคดีประเภทฉันท์
สมุทรโฆษคำฉันท์นี้ หอพระสมุดวชิรญาณได้จัดพิมพ์ขึ้นเป็นเล่มครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ แค่คงจะรวบรวมจัดพิมพ์ขื้นในเวลากะทันหัน จึงทำให้ผิดพลาดและตกหล่นหลายแห่ง ในการพิมพ์ครั้งที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๓  กรมศิลปากรได้ตรวจสอบชำระใหม่ โดยจัดแบ่งตอน กำหนดหัวเรื่อง และทำ สารบาญ กับทั้งได้ทำหมายเหตุและภาคผนวกเพิ่มเติม	พร้อมทั้งได้นำรูปถ่ายเรื่องสมุทรโฆษจากภาพเขียนในพระอุโบสถวัดดุสิดาราม กรุงเทพมหานคร  มาตีพิมพ์ไว้ด้วย นอกจากนี้ยังได้นำพระราชประวัติสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ประวัติพระมหาราชครู เรียบเรียงโดย นายธนิต อยู่โพธิ์ และพระประวัติของสมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เรียบเรียงโดย คุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งหัวหน้าแผนกอักษรศาสตร์และวรรณคดี กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ มาตีพิมพ์ไว้เบื้องต้นของหนังสือด้วย ต่อมา พ.ศ. ๒๕๒๒  กรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่อีกเป็น ครั้งที่ ๓ ซึ่งได้พิมพ์ตามฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ ทุกประการ การจัดพิมพ์เรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์รวมเล่มในวรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๒ นี้ นับเป็นครั้งที่ ๔ ซึ่งแก้ไขเฉพาะถ้อยคำในเชิงอรรถบางแห่ง ให้สมบูรณ์ขึ้น
พระราชประวัติ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระมหากษัตริย์ผู้ครองกรุงศรีอยุธยา (ระหว่าง พ.ศ. ๒๑๗๓ ถึง ๒๑๙๘) ปรากฏในหนังสือของชาวต่างประเทศ ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอ้างไว้ใน “พงศาวดารเรื่องไทยรบพม่า” ว่าพระราชเทวีผู้เป็นพระราชชนนี  ของสมเด็จพระนารายณ์นั้น เป็นราชธิดาในสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม  (พ.ศ. ๒๑๖๓ - ๒๑๗๑) สมเด็จพระนารายณ์ทรงสมภพเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๑๗๕ เห็นจะเป็นเดือนยี่ เพราะปรากฏในพระราชพงศาวดารว่า สั่งให้ทำพระราชพิธีเบญจเพศในเดือนยี่ ปี พ.ศ. ๒๑๙๙ และเข้าใจว่า ทรงพระราชสมภพ ในวันจันทร์ เพราะปรากฏในพระราชพงศาวดารว่า โปรดให้ฐาปนา พระพุทธปฏิมาห้ามสมุทร เป็นพระประจำวันขึ้นในรัชกาลนั้น ๒ องค์ องค์หนึ่งขนาดเท่าตัวคน หุ้มทอง อีกองค์หนึ่งหล่อด้วยทองนพคุณทั้งแท่ง สูงศอกคืบ ๙ นิ้ว และเหตุที่มีพระนามว่า “นารายณ์” นั้น มีอ้างไว้ในพระราชพงศาวดารว่า  เมื่อพระราชเทวประสูติออกมานั้น “พระญาติวงศ์เหลือบเห็นเป็น ๔ กร  สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (ปราสาททอง) ตรัสแจ้งความเป็นมหัศจรรย์  ก็พระราชทานพระนามว่า พระนารายณ์ราชกุมาร” แต่ในหนังสือ “คำให้การชาวกรุงเก่า” และ “คำให้การขุนหลวงหาวัด” ว่า เมื่อเพลิงไหม้พระที่นั่ง มังคลาภิเษก สมเด็จพระนารายณ์ยังเป็นพระราชกุมารอยู่ เสด็จขึ้นไปดับเพลิง บรรดาคนทั้งปวงเห็นเป็น ๔ กร ครั้นขึ้นเสวยราชสมบัติ ข้าราชการทั้งปวงจึงถวายพระนามว่า พระนารายณ์
สมเด็จพระนารายณ์มีพระราชอนุชาร่วมพระชนกหลายองค์ แต่ต่างพระชนนีกัน ปรากฏว่า มีแต่พระราชกนิษฐภคินีองค์เดียวที่ร่วมพระราชชนนี คือ เจ้าฟ้าศรีสุวรรณ ซึ่งเรียกกันว่า พระราชกัลยาณี ภายหลังได้โปรดสถาปนาเป็นกรมหลวงโยธาทิพ เมื่อทรงพระเยาว์อยู่ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง  ผู้เป็นพระราชบิดานั้น สมเด็จพระนารายณ์คงจะได้รับการศึกษาจากพระโหราธิบดี ซึ่งรู้จักกันว่า พระโหราทายหนู ที่มาปรากฏว่า สมเด็จพระนารายณ์ทรงปรีชาแตกฉานสามารถ ทรงพระราชนิพนธ์กาพย์กลอนโคลงฉันท์ ดังปรากฏในหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์และเรื่องอื่น ๆ นั้น บางทีจะเนื่องมาแต่การที่ทรงใฝ่พระทัยศึกษาจากครูอาจารย์หลายท่าน เช่น จากพระโหราธิบดีและพระอาจารย์พรหมกับพระพิมลธรรม กับทั้งจากสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์วัดเดิมด้วย และสมเด็จพระนารายณ์อาจทรงศึกษาร่วมอาจารย์เดียวกันกับพระเพทราชาด้วย
สมเด็จพระนารายณ์ คงจะโปรดการกีฬาทรงม้าทรงช้างและแข่งเรือ  มา แต่ทรงพระเยาว์ พระองค์มีพระสหายสหชาติเป็นเพื่อนเล่นกันมาแต่เยาว์วัย ๒ คน คือ เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ขุนเหล็ก) บุตรเจ้าแม่วัดดุสิต ซึ่งเป็นแม่นมของสมเด็จพระนารายณ์ และพระเพทราชา บุตรแม่นมอีกคนหนึ่ง แม่นมทั้งสองนี้มีลูกต่อมาอีกคนละคน คือ เจ้าแม่วัดดุสิต มารดาเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ขุนเหล็ก) มีลูกชายอีกคนหนึ่ง คือ พระยาโกษาธิบดี (ปาน) และมารดาพระเพทราชา  มีลูกสาว คือผู้ที่ภายหลังเป็นท้าวศรีจุฬาลักษณ์ พระสนมเอกในสมเด็จ พระนารายณ์ ซึ่งคงจะมีวัยรุ่นราวคราวเดียวกันกับพระราชกัลยาณี เข้าใจว่าพระราชกัลยาณี ท้าวศรีจุพาลักษณ์และพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ทั้ง ๓ ท่านนี้ ก็คงเป็นเพื่อนร่วมสหชาติ หรือรุ่นราวคราวเดียวกันด้วย
ได้ราชสมบัติ
เมื่อสมเด็จพระเจ้าปราสาททองตรัสมอบราชสมบัติแก่เจ้าฟ้าไชย พระ บรมเชษฐโอรสของพระองค์ และแล้วสวรรคตนั้น สมเด็จพระนารายณ์ได้ทรง ร่วมคิดกันกับพระศรีสุธรรมผู้เป็นพระเจ้าอา ช่วยกันกำจัดเจ้าฟ้าไชยผู้เป็นพระ เชษฐาธิราชเสีย แล้วถวายราชสมบัติแด่สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา ส่วนสมเด็จ พระนารายณ์ทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรฯ ประทับอยู่ ณ วังจันทรเกษม แต่ปรากฏต่อมาว่า สมเด็จพระศรีสุธรรมราชาได้ทรงพยายามจะเอาพระราชกัลยาณี ผู้เป็นกนิษฐภคินีของสมเด็จพระนารายณ์มาเป็นพระชายา จึงเกิดเป็นอริกันขึ้นกับสมเด็จพระนารายณ์ ๆ จึงทรงกำจัดสมเด็จพระศรีสุธรรมราชาผู้เป็นพระปิตุลาธิราชเสีย แล้วเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ด้วยเหตุนี้เมื่อศรีปราชญ์แต่งอนิรุทธคำฉันท์ขึ้นในรัชกาลนั้น จึงกล่าวคำสดุดีถวายเป็นเชิงเปรียบเทียบไว้ในตอนเริ่มต้นคำฉันท์เรื่องนั้นว่า
“ปาพระจักรีแปรเป็น	กฤษณราญรอนเข็ญ
อินทรเสี้ยนสยบนา
เสด็จแสดงเนาในเมืองทวา-	รพดีสมญา
คือวิษณุโลกบปาน”
ครั้นวันพฤหัสบดี แรม ๒ ค่ำ เดือน ๑๒ ปีวอก พ.ศ. ๒๑๙๙ สมเด็จ พระนารายณ์มีพระชนม์ได้ ๒๕ พระพรรษาโดยปี นับว่าเข้าเกณฑ์เบญจเพศ  จึงได้โปรดให้ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเสวยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยา มีพระนามซึ่งถวายเมื่อราชาภิเษกตามที่ปรากฏใน พระราชพงศาวดาร (ฉบับพระราชหัตถเลขา) ว่า “สมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดีศรีสรรเพชญ์ บรมมหาจักรพรรดิศวรราชาธิราช ราเมศวรธราธิบดี ศรีสฤษดิรักษสังหาร จักรวาฬธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทราธาดา ธิบดี ศรีสุวิบูลย์คุณขนิฐจิตรรุจี ตรีภูวนาทิตย ฤทธิพรหมเทพาดิเทพบดินทร  ภูมินทราธิราช รัตนากาศมนุวงษ์ องค์เอกาทศรุฐ วิสุทธยโศดม บรม อาชวาธยาศัย สมุทัยดโรมนต์อนนตคุณ วิบุลยสุนทร บวรธรรมิกราชเดโชไชย ไตรโลกนารถบดินทร์วรินทราธิราช ชาติพิชิตทิศพลญาณสมันต์ มหันตวิปผารา ฤทธีวิไชย ไอสวรรยาธิบัติขัติยวงษ์ องค์ปรมาธิบดีตรีภูวนาธิเบศร โลกเชษฐ วิสุทธมกุฎรัตนโมฬี ศรีประทุมสุริยวงศ์องค์สรรเพชญ์ พุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว” และปรากฏพระนามในจารึกวัดจุฬามณีว่า “พระสรรเพชญ์สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีศินทรมหาจักรพรรดิศวร ธรรมิกราชเดโชชัย  บรมเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบศร โลกเชษฐวิสุทธิมกุฎพุทธางกูร บรมจักรพรรดิศวรธรรมิกราชาอันประเสริฐ” ในพระไอยการลักษณรับฟ้อง ขนานพระนามว่า “พระบาทสมเด็จเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถ บรมบพิตรพระพุทธิเจ้าอยู่หัว” และในบางแห่งขนานพระนามว่า “สมเด็จพระรามาธิบดี (ที่ ๓)”
ครั้นทำพิธีบรมราชาภิเษกแล้ว สมเด็จพระนารายณ์ก็หาได้เสด็จไปประทับ ในพระราชวังหลวงไม่ หากแต่ได้เสด็จออกไปประทับอยู่พระราชวัง บวรสถานมงคลตามเดิม และดูเหมือนจะยังคงประทับอยู่พระราชวังจันทรเกษมนั้น ต่อมาจนถึงปีฉลู พ.ศ. ๒๒๐๔ หรือปีขาล พ.ศ. ๒๒๐๕ จึงเสด็จลงมาประทับ ณ พระราชวังหลวง สมเด็จพระนารายณ์ประทับเสวยราชย์อยู่ ณ กรุงศรีอยุธยาราว ๑๐ ปี แล้วคงจะทรงประจักษ์ต่อเหตุการณ์เกี่ยวกับชาวตะวันตกในสมัยนั้นเป็นอย่างดี ทรงเล็งเห็นว่า ถ้าจะมีราชธานีอยู่แต่ที่กรุงศรีอยุธยาแห่งเดียว อาจเป็นการล่อแหลมเกินไป จึงโปรดให้สร้างเมืองลพบุรีขึ้นใหม่เมื่อราว พ.ศ. ๒๒๐๘ หรือ ๒๒๐๙ เท่ากับเป็นราชธานีสำรองเพื่อต้อนรับเหตุการณ์เกี่ยวกับต่างประเทศ ด้วยพระปรีชารอบคอบ ไม่ทรงประมาท ซึ่งเวลานั้นเมืองลพบุรีเก่าคงจะสลักหักพังและทรุดโทรมมากแล้ว ชะรอยเมื่อสมเด็จพระนารายณ์โปรดให้สร้างเมืองลพบุรีขึ้นใหม่นั้น คนทั่วไปพากันเรียกว่า “เมืองใหม่” จึงปรากฏในบทกวีนิพนธ์ของกวีบางท่านเรียก “นพบุรี” เช่น
“นพบุรีบุเรศเจ้า	กรุงอยุท- ธยาแฮ
นารายณ์พิษณุภุช	สืบสร้าง”
ภายหลังแต่นั้นมา สมเด็จพระนารายณ์ก็เสด็จแปรพระราชฐานขึ้นไปประทับ ณ เมืองลพบุรี เป็นประจำราวปีละ ๘ – ๙ เดือน คงเสด็จลงมาประทับ ณ กรุงศรีอยุธยาราวปีละ ๓ – ๔ เดือน หรือเฉพาะในเวลามีงานพระราชพิธี แม้เมื่อสวรรคต ก็สวรรคต ณ พระที่นั่งสุธาสวรรย์ ที่เมืองลพบุรี จึงเป็นเหตุให้ พากันกล่าวถึงพระองค์ว่า “พระนารายณ์ลพบุรี”
ณ ที่เมืองลพบุรีนั้น สมเด็จพระนารายณ์โปรดให้สร้างที่ขังน้ำที่ซับเหล็ก เชิงเขาสามยอด แล้วทำเขื่อนศิลาหรือทำนบกั้นจากระหว่างเขาหนีบกับเขาแก้ว เพื่อกักน้ำไว้ให้นิ่งแล้วไขน้ำมาทางพระที่นั่งเย็น (ทะเลชุบศร) แล้วกระแสน้ำไหลมาออกประตูปากจั่น มากักไว้ที่สระแก้ว (เก่า) หลังโรงภาพยนตร์ทหารบกทางหนึ่ง กับมีที่ฝังท่อใต้ดินอย่างท่อประปาสมัยนี้ ชักน้ำเข้ามาลงสระแก้วอีกทางหนึ่ง แล้วชักน้ำเข้ามาใช้ในพระราชวัง ดังที่พระศรีมโหสถกล่าวไว้ในโคลงเฉลิม พระเกียรติว่า
มีสินธุสายสีตซึ้ง	ชลใส
เติมแต่เศขรใน	ซอกชั้น
พุพวยหลั่งลงไหล	เซงซ่าน
วางท่อทางด้นดั้น	สู่ท้องวังเวียน ฯ
พระปรีชาญาณ
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช นั้น ปรากฏว่าทรงพระบรมเดชานุภาพกว้าง ขวาง ทรงรอบรู้ในศิลปวิทยาคมและมีพระปรีชาสามารถในรัฐประศาสโนบาย ทั้งภายในและการเมืองต่างประเทศเป็นอย่างดี พระมหาราชครูผู้แต่งหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ขึ้นในรัชกาลนั้น ก็ได้ร้อยกรองคำสดุดีเฉลิมพระเกียรติไว้ในเบื้องต้นของหนังสือนั้นว่า
(๑) พระบาทกรุงไท้ธรณี	รามาธิบดี
ประเสริฐเดโชชัย
(๒) พระบาทกมลนฤมล	ทั่วทั้งภพไตร
ตระดกด้วยเดโชพล
(๓) พระบาทกมลนฤมล	ท้าวทั่วสากล
มาถวายบังคมเคารพ
(๕) สบศิล์ปนเรศวรพบ	ธรรมาคมสบ
ประการรู้รสธรรม์
(๕) พระปรีโชบายอนันต์	บริกษาสรร-
พการสุดสงกา ฯ

ข้อความในคำร้อยกรองนี้ ถ้าจะแปลพอได้ความคงเป็นดังนี้ :-
(๑) พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินประเสริฐด้วย ชัยเดชานุภาพ
(๒) พระเดชานุภาพของพระองค์สามารถทำให้ท้าวพระยามหากษัตริย์ ทั่วทั้งไตรภพต้องโอนอ่อนมาด้วยความสะดุ้งสะเทือนด้วยเดชแห่งกำลังแสนยานุภาพ
(๓) (แต่) พระองค์ทรงมีพระราชหฤทัยเยือกเย็นแจ่มใส (เป็นเหตุให้) ท้าวพระยามหากษัตริย์ทั่วสากลพากันมาเฝ้าถวายบังคมด้วยความเคารพ
(๔) พระองค์ทรงรอบรู้ศิลปวิทยาคมและทรงรู้ซาบซึ้งในรสของพระธรรม ทุกประการ
(๕) พระองค์ทรงพระปรีชาญาณในอุบายมากมายเหลือล้น ทั้งทรงสอดส่องรอบรู้ในสรรพกิจการทั้งหลายอย่างแจ่มแจ้งปราศจากข้อสงสัย
สัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ
สมเด็จพระนารายณ์ทรงมีสัมพันธไมตรีกับราชสำนักของพระมหากษัตริย์ ซึ่งทรงเดชานุภาพอันใหญ่ยิ่งของโลกร่วมรัชสมัยเดียวกันหลายพระองค์ มีอาทิ เช่น พระเจ้าเซิ่งจูหรือพระเจ้าเสียโจ๊วฮ่องเต้ แห่งราชวงศ์แมนจูของจีน พระเจ้า โอรังเซบ จักรพรรดิแห่งราชวงศ์โมกุลของอินเดีย พระเจ้าอับบาสที่ ๒ และ พระเจ้าสุไลมานชาห์แห่งราชวงศ์โสฟีของเปอร์เซีย และหลุยส์เลอกรังด์เอมเปอเรอ แห่งราชวงศ์บัวร์บองของฝรั่งเศส ต่างมีราชทูตนำพระราชสาส์นและเครื่องมงคล ราชบรรณาการไปมาติดต่อแลกเปลี่ยนกันระหว่างราชสำนักของพระมหากษัตริย์ เหล่านี้ กับราชสำนักของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมาตลอดรัชกาล สิ่งสำคัญที่ตรงกันในราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์เหล่านี้ ก็คือ ปรากฏว่าทรงทุ่มเทเงินทองใช้จ่ายในการรับรองทางการทูตเพื่อสัมพันธ์สันถวไมตรีอันดียิ่งเช่นเดียวกัน นอกจากทางด้านการเมืองและการทหารแล้ว ปรากฏว่าต่างพระองค์ก็ทรงอุปถัมภ์บำรุงนักศิลปะและนักวรรณคดีให้เฟื่องฟูขึ้นภายใน พระราชอาณาจักรของพระองค์ เช่นปรากฏว่า เซิ่งจูฮ่องเต้ของจีนได้ให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแต่งพจนานุกรมขึ้นชุดหนึ่ง คือ “พจนานุกรมฆังซี” และได้ทรงพระราชนิพนธ์พระบรมราโชวาทเป็นอย่างบัณฑิตพระร่วง หรือบัญญัติพระร่วงขึ้นด้วยพระองค์เองอีกด้วย ส่วนโอรังเซบจักรพรรดิราชวงศ์โมกุลของอินเดียเล่า ก็แวดล้อมไปด้วยนักปราชญ์ราชกวี ซึ่งราชสำนักของพระองค์เป็นราชฐานที่ชุมนุมของนักปราชญ์ ราชกวีที่มาร่วมกันแข่งขันต่อบทกลอนในที่เฉพาะพระพักตร์ของสมเด็จพระจักรพรรดิราชเจ้า ด้วยความสำเริงสำราญในกวีกีฬา ซ้ำปรากฏว่า ในโอกาสอันสำราญรมย์เช่นนี้ ยังมีเจ้าหญิงผู้ทรงพระปรีชา คือ พระราชธิดาผู้ทรงโฉมของพระองค์ พระนามว่า เชบุนนิชา ทรงนิพนธ์บทกวีขึ้นต้นบาทหรือต้นวรรคที่ยาก ๆ แล้วถวายไปยังราชสำนักของพระราชบิดา เพื่อโปรดพระราชทานให้เหล่ากวีหนุ่มแต่งต่อ เป็นการเพิ่มเติมเสริมส่งให้กวีกีฬามีรสสำเริงยิ่งขึ้นอีก แต่ก็ปรากฏว่า พวกกวีเหล่านั้นมักจะหาคำต่อที่เหมาะสมเป็นที่ถูกพระทัยของเจ้าหญิงเช่นศรีปราชญ์ต่อพระราชนิพนธ์ของเรามิได้ กล่าวกันว่า คราวทรงอภิเษกสมรสเจ้าหญิงผู้ปรีชาพระองค์นี้ ก็ทรงเสี่ยงหาคู่ด้วยกวีกีฬาดังกล่าวแล้ว
พระราชนิพนธ์และกวีกีฬา
เมื่อเราหันมาทางราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้าของเรา  นอกจากพระราชกรณียกิจอื่น ๆ ในด้านการเมืองและการปกครองซึ่งจะไม่กล่าวถึงในที่นี้แล้ว ก็ปรากฏว่า สมเด็จพระนารายณ์ฯ ทรงเป็นขัตติยกวี ซึ่งทรงพระปรีชาญาณในศิลปะและวรรณคดีเป็นอย่างยิ่ง ได้ทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมไว้หลายเรื่อง เท่าที่ทราบกันต่อมาในบัดนี้ก็มี :-
๑. สมุทรโฆษคำฉันท์ (หน้า ๒๑๓ - ๒๒๘)
๒. พระราชนิพนธ์โคลงสุภาษิต ๓ เรื่อง คือ :
(๑) พาลีสอนน้อง	๓๒	บท
(๒) ทศรถสอนพระราม	๑๒	บท
(๓) ราชสวัสดิ์	๖๓	บท
๓. คำฉันท์กล่อมช้าง (ของเก่า)
๔. เพลงยาวพยากรณ์กรุงศรีอยุธยาและเพลงยาวสังวาสบางบท
๕. บทพระราชนิพนธ์โคลงโต้ตอบกับศรีปราชญ์และกวีมีชื่ออื่น ๆ
มิใช่จะทรงพระปรีชาญาณในศิลปวรรณคดีและทรงเป็นขัตติยกวีจำเพาะ พระองค์เองดังกล่าวแล้วเท่านั้น หากแต่ปรากฏว่า ในรัชสมัยอันยืดยาวของพระองค์ พรั่งพรัอมอยู่ด้วยนักปราชญ์ราชบัณฑิตและพระมหาเถรานุเถระ ผู้แตกฉานในคัมภีร์พระไตรปิฎกและทรงวิทยาคุณ พระองค์ทรงฝักใฝ่ในทาง พระธรรมและข้อวัตรปฏิบัติในพระพุทธศาสนา ทรงวิสาสะกับพระเถรานุเถระทั้งหลายเหล่านั้นอยู่เนือง ๆ ดังจะเห็นได้จากพระราชปุจฉาหลายเรื่องที่เกิดขึ้นในรัชกาลของพระองค์ ราชสำนักของไทยในรัชสมัยนั้นจึงเต็มไปด้วยรัตนกวีผู้มีชื่อเสียง ที่เราในสมัยนี้ได้ทราบชื่อที่ลือนามสืบมาหลายท่าน เช่น พระมหาราชครู พระโหราธิบดี พระศรีมโหสถ ขุนเทพกวี และศรีปราชญ์ ฯลฯ พระมหาราชเจ้าคงจะได้โปรดอุปถัมภ์บำรุงบรรดาเหล่ากวีให้กินดีอยู่ดีและให้มีอยู่เป็นประจำ ต่างสำเริงสำราญในกวีกีฬา มีการต่อโคลงกลอนและแต่งบทกวีอวดฝีปากฝากบทกลอน ประกวดประขันประชันแต่งกันไว้ก็มี ท่านนักปราชญ์ราชกวีเหล่านี้จึงเป็นเสมือนผู้ “ระงามดนตรี คือเสียงกวีสำเนียงนิรันดร์ ประสานเสียงถวาย” ซ้องสาธุการ เฉลิมพระเกียรติพระมหาราชเจ้าของชาวไทยพระองค์นั้น  เพียง “เพลงจำเรียงเวียงวัง” อยู่ตลอดนิรันดรกาล
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช มิใช่แต่จะทรงโปรดปรานเฉพาะกวีกีฬาเท่านั้น แต่ทรงโปรดคชกีฬา พอพระราชหฤทัยในการเสด็จประพาสป่า ทรงจับช้างเถื่อนเป็นประจำ จึงมีคำฉันท์กล่อมช้าง และตำราขี่ช้าง ตั้งแต่รัชสมัย ของพระองค์ เหลือปรากฏเป็นหลักฐานสืบมา โดยเหตุที่ทรงโปรดปรานทั้ง การกวีและกีฬาการจับช้างเถื่อน สมเด็จพระนารายณ์มหาราช คงจะได้ทรง พระราชนิพนธ์คำฉันท์กล่อมช้างขึ้นบางความด้วย ดังปรากฏในคำฉันท์ กล่อมช้าง (สดุดีลาไพร) ของเก่า สำนวนหนึ่ง ซึ่งขึ้นต้นว่า “อัญขยมสดุดีพระไพร ป่าดงพงใน สระสโรชมหิมา” มีกล่าวเป็นตำนานไว้ตอนจบว่า
ส่วนพรภูธรผู้ไกร	ขอลาพระไพร
ไปยังอโยธยาศรี
จงสถาพรศุขมากมี	ยศล้ำโลกีย์
หฤๅทัยมีหฤหรรษ์
ทงงนี้โสตองค์พระสรร-	เพ็ชญ์ไท้ทรงธรรม์
เลิศนิล้ำไตรตรา
แก้กลอนกำพุชภาษา	แจงแจ้งเอามา
เป็นสยามพากย์พิไสย
ฝ่ายข้างไสยสาตรนี้ใคร	ฤๅจะเปรียบปูนใน
พระองคไท้ทรงธรรม์
เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร
ทุกเทพทงงหลายชมอร	จึงอวยพระพร
แด่พระผู้เลี้ยงโลกา
พระชนมจงยืนมหิมา	สิบร้อยพรรษา
พระเกียรติล้ำแสนกัลป
ศักดิสิทธิฤทธิเดชสรบสรรพ์	โองการอันพรร-
ณาประสิทธิกิจการ ฯ
“พระภูธรผู้ไกร” ซึ่งกล่าวถึงในกาพย์ฉบังนี้เข้าใจว่า หมายถึงสมเด็จ พระนารายณ์มหาราชเจ้า เพราะในรัชกาลนั้นได้ทรงบำรุงการช้างเป็นสำคัญ  ทั้งในทางคชศาสตร์และคชกีฬา วรรณคดีซึ่งแต่งขึ้นในรัชสมัยของพระองค์  เช่นสมุทรโฆษคำฉันท์ก็พรรณนาถึงพระสมุทรโฆษเสด็จประพาสไปวังช้าง เป็นราชกีฬาอันใหญ่ และในโคลงเฉลิมพระเกียรติของพระศรีมโหสถ ก็มี บทสรรเสริญสมเด็จพระนารายณ์ฯ ว่าโปรดเสด็จประพาสป่าจับช้างเถื่อนอยู่หลายโคลง เช่น
จอมภพภูวนาถเกล้า	สากล
เสด็จดำเนินยังพน-	เวศนั้น
ทำการเบิกไพรทนน	ไชยบาศ
โดยศาสตร์พระกรรมบั้น	บอกไว้เป็นเฉลิม ฯ
คชลักษณ์เลงเลิศเชื้อ	ชาญสนาม
ยงยิ่งในสงคราม	แกว่นกล้า
คชพาลชำนินาม	ศิริราช
เคยไล่สารไพรร้า	รวบแร้งรุกราญ ฯ
ในพระราชพงศาวดาร ได้พรรณนาถึงสมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ตรัสให้หล่อรูปพระเทวกรรมองค์หนึ่งเมื่อปีวอก และรุ่งขึ้นในปีระกา ก็ “ทรงพระกรุณาตรัสให้หล่อพระเทวกรรมทอง ยืน สูงศอกหนึ่ง หุ้มด้วยทองเนื้อเจ็ดแล้ว และเครื่องอาภรณ์นั้นถมราชาวดีประดับด้วยแหวนไว้สำหรับพระราชพิธี คชกรรม” ใน “คำให้การขุนหลวงหาวัด” กล่าวสรรเสริญว่า “อันการช้างของพระองค์นี้ยกเป็นยอดยิ่งนัก เป็นอัครมหากษัตริย์ในพงศาวดาร ไม่มีกษัตริย์พระองค์ใดในการวิชาช้างนี้จักได้เสมอพระองค์นี้หามิได้” ดูช่างสมกับคำในกาพย์ฉบังข้างต้นที่ว่า “ฝ่ายข้างไสยสาตรนี้ใคร ฤๅจะเปรียบปูนใน พระองคไท้ทรงธรรม์” ในพระราชพงศาวดารกล่าวว่า เมื่อปีระกานั้น สมเด็จพระนารายณ์ฯ มีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาจักรี ให้แต่งโรงพระราชพิธีบัญชีพรหม และชมรมสำหรับการพระราชพิธีทั้งปวง ในทะเลหญ้า ตำบลพะเนียด แล้วตรัสสั่งให้พระมหาราชครู พระราชครู และพฤฒิบาศ และปลัด พระราชครู ประพฤติ การพระราชพิธีบัญชีพรหมและพระราชพิธีมหาปรายาจิตร ซึ่งยังไม่ทราบเป็นพระราชพิธีอะไร แต่คงจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับการช้าง เพราะต่อไปกล่าวอ้างว่า “ประพฤติการพระราชพิธีตามสารตำรับอันมีคชกรรมนั้นทุกประการ” ครั้นรุ่งขึ้นปีจอ ก็ได้ช้างเผือกพัง จากเมืองศรีสวัสดิ์หรือเมืองกาญจนบุรี ซึ่งพระราชทานนามเมื่อขึ้นระวางว่า พระอินทรไอยราวรรณวิสุทธราชกริณี ครั้นต่อมาในปีชวด ช้างพลายเอกนครสวรรค์ก็มาสู่พระบารมี ขึ้นระวางพระราชทานนามว่า เจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัททันต์ เรื่องราวในพระราชพงดาวดารนี้ ดูช่างตรงกับความในกาพย์ฉบังข้างต้นที่ว่า “เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์ ได้ช้างเผือกอัน  วิสุทธิสารบวร” และคราวใดจะเสด็จประพาสป่าจับช้างเถื่อนหรือเสด็จกลับจากป่า ก็มักพอพระราชหฤทัยเสด็จไปประทับ ณ พระตำหนักเย็น หรือตำหนักทะเลชุบศรเนือง ๆ พระศรีมโหสถก็ได้กล่าวถึงความข้อนี้ไว้ในโคลงเฉลิมพระเกียรติ แต่เรียกทะเลชุบศร เป็น ชะเลวุธศร ดังนี้
เสร็จเสด็จดลด้าวด่าน	ดงดอน
ชลชะเลวุธศร	เหล่าช้าง
คชสารบั่นสมสลอน	กรินิศ
ชมทรหึงเคียงข้าง	จรวดร้องเรียงรมย์ฯ
พระสรีระสัณฐาน
ถ้าเราอยากจะทราบกันว่า พระสรีระรูปโฉมของสมเด็จพระนารายณ์ฯ  มีลักษณะเป็นอย่างไร ก็พอจะทราบได้จากหนังสือบางเรื่อง ซึ่งชาวต่างประเทศ บางคนผู้ได้เข้ามามีโอกาสเฝ้าโดยใกล้ชิดแล้วนำไปเขียนเล่าไว้ พอจะช่วยให้เรานึกวาดภาพมองเห็นพระองค์ได้บ้าง เช่น นิโกลาสแยร์เวส์ พรรณนาไว้ว่า “ตามที่ข้าพเจ้ามีเกียรติได้เข้าเฝ้ากษัตริย์พระองค์นี้ในที่ใกล้ชิดหลายครั้ง ข้าพเจ้าพอจะเล่าให้ท่านฟังได้ พระองค์ (สมเด็จพระนารายณ์ฯ) เป็นบุคคลขนาดปานกลาง พระอังสาทั้งสองเชิดนิดหน่อย พระพักตร์ยาวรี พระฉวีน้ำตาลอ่อน ดวงพระเนดรทั้งสองกลอกกลิ้งและแจ่มใสดูเป็นประกาย แสดงถึงแววแห่งพระปรีชาญาณอันกว้างขวาง พระสรีระรูปก็ดูเต็มไปด้วยความภาคภูมิมีสง่า พร้อมทั้งมีความแช่มช้อยและเต็มไปด้วยความอ่อนโยน ซึ่งผู้ที่ได้เข้าเฝ้าจะเว้นเสียมิได้ที่จะไม่รู้สึกเคารพและถวายความจงรัก” เชวาลิเอร์ เดอะฟอร์บัง ซึ่งมากับคณะทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ และได้เข้าเฝ้าเป็นครั้งแรกเมื่อคราวเสด็จออกรับพระราชสาส์นและคณะทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ มี เชวาลิเอร์ เดอะโชมองค์ เป็นราชทูต เมื่อปี พ.ศ. ๒๒๒๘ ก็พรรณนาไว้ว่า “พระมหากษัตริย์พระองค์นี้ทรงพระมาลายอดแหลมคล้ายกันกับหมวกยอดที่เราเคยใช้กันมาในประเทศฝรั่งเศสในกาลก่อน แต่ริมไม่กว้างกว่าหนึ่งนิ้ว พระมาลานั้นมีสายรัดทำด้วยไหมทาบใต้พระหนุ ทรงฉลองพระองค์เยียรบับ สีเพลิงสลับทอง สอดพระแสงกริชไว้ที่รัดพัสตร์อันวิจิตรงดงาม และทรงพระธำมรงค์อันมีค่าทุกนิ้วพระหัตถ์ พระเจ้าแผ่นดินไทยพระองค์นี้ ทรงมีพระชนมายุราว ๕๐ พรรษา ซูบพระองค์มาก  พระสรีระรูปแบบบาง ไม่ทรงไว้พระทาฐิกะ ที่เบื้องซ้ายพระหนุ มีพระคินถิ เมล็ดใหญ่ ซึ่งมีพระโลมาสองเส้นห้อยลงมายาว” นอกจากนี้ ยังมีภาพเขียนขณะเสด็จออกพระบัญชรทรงรับพระราชสาส์นของพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ซึ่ง ช่างฝรั่งเศสเขียนประกอบไว้ในจดหมายเหตุของเขา แม้จะเป็นไปโดยทัศนะของฝรั่ง แต่ก็พอจะเป็นเค้าให้เรานึกวาดภาพมองเห็นพระรูปพระโฉมของพระองค์ได้ และในหนังสือชาวต่างประเทศบางเล่มยังมีกล่าวว่า สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงพระดำรัสติดอ่าง
พระราชกิจจานุกิจ
นิโกลาส แยร์เวส์ ได้พรรณนาถึงพระราชกิจจานุกิจประจำวันของสมเด็จ พระนารายณ์ฯ ไว้ เป็นเรื่องที่น่ารู้อยู่บ้าง ขอเก็บความมาเสนอไว้ดังนี้ “พระองค์ (สมเด็จพระนารายณ์ฯ) เสด็จตื่นบรรทมเวลาเช้า ๗ น. ตรง เป็นประจำ พวกมหาดเล็กถวายน้ำสรงและแต่งพระองค์แล้ว (เสด็จเข้าห้องพระ) ทรงกล่าวคำสวดมนต์แด่พระสมณโคดม เสร็จเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว เวลา ๘.๐๐ น. เสด็จเข้าที่ประชุมเสนาบดีและประทับอยู่จนเที่ยงวัน ณ ที่ประชุมเสนาบดีนั้น เมอสิเออร์ เดอ คอนสตันซ์ (เจ้าพระยาวิชเยนทร์) เสนาบดีผู้ใหญ่ของพระองค์เฝ้าอยู่ด้วย เป็นผู้คอยถวายรายละเอียดเกี่ยวกับราชการแผ่นดิน ที่จะต้องโปรดพิจารณา เสร็จแล้วทรงตรวจตราวินิจฉัยสรรพรายงานในที่ประชุมขุนนางและข้าราชการผู้ใหญ่ แล้วตรัสถามความเห็นเกี่ยวกับข้อราชการเหล่านั้น บรรดาขุนนางและข้าราชการทุกคนหมอบอยู่กับพื้น ยันตัวด้วยข้อศอกของตนเองอยู่ในท่านั้นตลอดเวลาที่เฝ้าอยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์พระมหากษัตริย์ ขุนนางข้าราชการทุกคนจะเริ่มต้นคำที่กราบทูลแด่พระมหากษัตริย์ เป็นความหมายที่มีความเคารพนบนอบนิดหน่อย ด้วยคำซึ่งมีความหมายดังคำเหล่านี้ “ขอเดชะพระราชดำรัสพระบรมราชโองการ ดูเหมาะสมที่ลงมายังข้าพระพุทธเจ้าผู้เป็นแต่ของสกปรกและฝุ่นละออง ข้าพระพุทธเจ้าขอวา พระราชดำรัสและพระราชโองการนั้นไว้บนศีรษะของข้าพระพุทธเจ้าด้วยความเคารพ (ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อมฯ) และจะทรงประสบความกล้าหาญในตัวข้าพระพุทธเจ้าที่จะกราบทูลใต้ฝ่าพระบาทถึงเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดว่า พระองค์โปรดเมตตาประทานพระราชดำรัสแก่ข้าพระองค์ผู้เป็นแต่เพียงทาสของใต้ฝ่าพระบาท (ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระราชวโรกาสที่จะกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทว่า ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม...?)
“ภายหลังที่ขุนนางข้าราชการทุกคนได้กล่าวคำ (ดังกล่าวข้างต้น) เหล่านี้ กันหมดแล้ว พระเจ้าอยู่หัวจึงโปรดพระราชทานพระราชวินิจฉัย เว้นเลยแต่จะโปรดให้ขุนนางข้าราชการเหล่านั้นกราบทูลได้ต่อไปอีก ถ้าในระหว่างที่ทรงวินิจฉัยเรื่องอันเป็นปัญหานั้น พระมหากษัตริย์ทรงพิจารณาเห็นว่าเป็นความลับและเป็นเรื่องน่าสนใจโดยเฉพาะ มิควรให้อำมาตย์มนตรีคนหนึ่งคนใดเข้าร่วมในเรื่องที่ทรงพระราชดำริโดยแท้จริงนั้น พระองค์จะทรงรอพระราชวินิจฉัยไว้ก่อนจนกว่าจะทรงพิจารณาหยั่งทราบความรู้สึกอันแท้จริงในเรื่องนั้นของท่านเสนาบดี และเพื่อที่จะมิให้บุคคลที่เกี่ยวข้องรู้สึกเคืองแค้น เมื่อทราบว่าพระมหากษัตริย์ตรัสสอบถามกับเสนาบดีผู้นั้น พระมหากษัตริย์จะโปรดพระราชทาน (กระแสพระราชดำรัส) อย่างเป็นความลับ มิให้รู้ถึงอำมาตย์มนตรีคนอื่น ๆ ไปสอบถามเสนาบดีผู้นั้นถึงเรื่องที่พระองค์มีพระราชประสงค์จะทรงทราบ”
“เมื่อเสร็จประชุมเสนาบดีแล้ว ก็โปรดให้ขุนศาลตุลาการเข้าเฝ้า ทรงสดับ คำตัดสินคดีเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ ซึ่งจะพิจารณาตัดสินในศาล และมีบ่อย ๆ ที่โปรดให้แก้ไขคำตัดสินที่ขุนศาลตุลาการเหล่านั้นวินิจฉัยไปแล้วเสียใหม่ตามที่ได้ทอดพระเนตรภายหลัง และโปรดพระราชทานพระบรมราชโองการสั่งไปแก่อำมาตย์ผู้ใหญ่หรือตรัสถามถึงพระบรมราชโองการที่โปรดให้เชิญออกไปแล้วนั้น ได้ดำเนินตามกันโดยเคร่งครัด เท่าที่จะเป็นไปได้หรือไม่”
“ครั้นระฆังกังวานขึ้นในเวลาเที่ยงวัน ก็เสด็จเข้าที่เสวยพระกระยาหาร กลางวัน เสร็จแล้วมหาดเล็กเปลื้องเครื่องแต่งพระองค์และถวายน้ำสรงเช่นเดียวกับตอนเช้าแล้วเสด็จเข้าที่พระบรรทม บรรเลงขับกล่อมด้วย ดุริยางคดนตรีและคำขับร้อง บรรทมอยู่จน (บ่าย) ๔ น. จึงเสด็จตื่นบรรทม มหาดเล็กถวายการแต่งองค์ต่างจากที่ทรงในตอนเช้า เสร็จแล้วเจ้าพนักงานอ่านหนังสือถวายก็เข้าเฝ้าพร้อมด้วยสมุดหนังสือ โปรดที่จะทรงสดับเรื่องใด ก็อ่านเรื่องนั้นถวาย (เรื่องที่อ่านถวายก็มี) ประวัติศาสตร์จีน ประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น  เป็นเรื่องที่โปรดมากในตอนต้นรัชกาล แต่เมื่อได้ทรงสดับเรื่องที่เล่าถึงสมเด็จพระเจ้าหลุยส์ มหาราช ก็ทรงโปรดและสำแดงความพอพระทัยจนเห็นได้ชัด  เมื่อมีผู้เล่าเรื่องของสมเด็จพระเจ้าหลุยส์ถวาย และไม่ทรงโปรดอะไรยิ่งไปกว่า มีผู้ยอพระเกียรติว่า ทรงนิยมนับถือและมีสัมพันธไมตรีกับพระมหากษัตริย์ ผู้ยิ่งใหญ่ของเรา (พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔)”
“ไม่มีตำแหน่งใดในพระราชวังที่น่าเบื่อหน่ายยิ่งไปกว่าเป็นพนักงาน อ่าน หนังสือถวาย บุคคลผู้นี้นักจะต้องอ่านถวายวันละ ๓ - ๔ ชั่วโมง ขณะอ่าน ก็ต้องหมอบกับพื้นและใช้ข้อศอกของตนยันไว้เกือบจะไม่กล้าหายใจหรือเคลื่อนไหวใน อิริยาบถที่สบายกว่านั้น ถ้าพระมหากษัตริย์เสด็จประทับอยู่ ที่ละโว้ (ลพบุรี) ตาม ธรรมดาก็เลิกอ่านเมื่อ ๕.๐๐ น. (ห้าโมงเย็น) และที่ประตูพระราชวังจัดช้างพระที่นั่งรออยู่ เสด็จทรงช้างพระที่นั่ง ประพาสไปตามในเมือง ถ้าประทับอยู่ในพระนครหลวง (กรุงศรีอยุธยา) ก็ไม่โปรดเสด็จไปไหน เว้นเสียแต่เสด็จไปทอดพระเนตรสิ่งก่อสร้างใหม่หรือเสด็จประทับเป็นประธานในงาน พระราชพิธีที่สำคัญ ๆ บางราย ทรงพอพระราชหฤทัยเสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ในพระราชอุทยาน ถ้าดินฟ้าอากาศดี ก็ทรงดำเนินเล่นอยู่ในพระราชอุทยาน หรือบางคราวก็เสด็จเยี่ยมพระสนม ซึ่งพวกนั้นมักจะพากันกักพระองค์ไว้จน  ๘ น. (๒ ทุ่ม) ได้เวลาเสด็จเข้าที่ประชุมเสนาบดี ราชกิจเรื่องสำคัญที่สุดที่ถวายไว้แต่ตอนเช้านั้น จะทรงเก็บไว้จนเวลาคํ่าจึงทรงพระราชทานพระราชวินิจฉัย (ในตอนนี้) ไม่ค่อยมีเรื่องใหม่ถวาย เว้นเสียแต่จะเป็นเรื่องด่วนมาก เพราะฉะนั้นพวกเสนาบดีจึงมีเวลาพิจารณาไตร่ตรองเรื่องในตอนเช้าได้ตลอดวัน อย่างไร ก็ตาม การประชุมขุนนางในตอนคํ่านี้ไม่เคยเลิกก่อนเที่ยงคืน (ถ้ามิได้เสวย พระกระยาหารค่ำมาก่อนเสด็จเข้าที่ประชุม) ก็เสด็จเข้าที่เสวยพระกระยาหารคํ่า (ตอนเลิกประชุมเที่ยงคืนนี้) หรือเสด็จเข้าที่บรรทม ถ้าพระมหากษัตริย์พระองค์นี้ทรงประกอบพระราชกรณียกิจคงที่สม่ำเสมออยู่เช่นนี้ตลอดไป จะเป็นเหตุให้ประเทศของพระองค์ได้รับการปกครองร่มเย็นเป็นสุขดี นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงอุทิศเวลาส่วนหนึ่งของพระองค์เพื่อแก่การบนเทิง สิ่งที่ทรงโปรดมากเหนือสิ่งอื่นใดทั้งสิ้นก็คือ การล่าเสือและจับช้างป่า ซึ่งพระองค์ทรงปฏิบัติอยู่ตลอดเวลาที่เสด็จประทับอยู่ที่เมืองละโว้ กล่าวคือ ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน จนถึงปลายเดือนกรกฎาคม หรือต้นเดือนสิงหาคม ไม่เคยมีกษัตริย์พระองค์ใดทรงเชี่ยวชาญหรือมีโชคดีไปกว่า พระองค์จะไม่ทรงปล่อยให้เวลาหนึ่งปีผ่านไปเปล่า ๆ โดยมิได้ทรงจับช้างได้เกินกว่า ๓๐๐ ตัว ช้างตัวที่ดีที่สุดทรงเลือกไว้ใช้ส่วนพระองค์ นอกนั้นโปรดพระราชทานแก่ขุนนางข้าราชการผู้ที่ทรงโปรดปราน หรือผู้ที่รับราชการเป็นประโยชน์ ส่วนที่เหลือก็ขายให้แก่ชาวต่างประเทศ ส่งไปขายแก่กษัตริย์โมกุล (อินเดีย สมัยราชวงศ์โมฆุล) และประเทศใกล้เคียง อย่างไรก็ดี การที่ทรงโปรดปรานในการจับช้างนี้ จะต้องใช้คนจำนวนมากถึง ๓๐,๐๐๐ คน คนที่ต้องล้มตาย ลงเพราะความลำบากตรากตรำเป็นจำนวนมาก บางพวกต้องท่องเที่ยวติดตามหาอยู่ในป่าทั้งกลางวันกลางคืน และเที่ยวติดตามไปในที่ซึ่งสัตว์ป่าเหล่านั้นหลบซ่อนอยู่ บางพวกก็ต้องขัดห้างสร้างเพนียดกั้นล้อมมิให้สัตว์เหล่านั้นหนีไป ความจริง บุคคลเหล่านี้ทุกคนต่างมีงานส่วนตัวของเขาที่จะต้องทอดทิ้งโดยไม่เสียดาย เพราะถ้าเขาไม่ไปเองหรือมอบหมายให้คนอื่นไปแทน  ก็เป็นการแน่นอนว่า เขาจะต้องถูกลงโทษทันทีโดยมีเจ้าหน้าที่ตรวจตรางานของเขาอยู่”
พระราชกิจจานุกิจดังกล่าวนี้ ดูไม่ตรงกับที่กำหนดไว้ในกฎมนเทียรบาล แต่อาจเป็นการเปลี่ยนแปลงมาตามยุคตามสมัยและตามพระราชอัธยาศัยเฉพาะ พระองค์ก็ได้ มีกล่าวถึงพระราชานุกิจของสมเด็จพระนารายณ์ไว้ในกฎ ๓๖ ข้อ ข้อ ๑๐ ว่า “เพลาเช้าเสด็จออกทอดพระเนตรแต่งตัวไม้วัดยม” ซึ่งถ้าเปรียบเทียบกับพระราชกิจจานุกิจที่นิโกลาส แยร์เวส์ กล่าวไว้ข้างต้น ก็คงเป็นเวลาภายหลังเสวยพระกระยาหารเช้า แต่ก่อนเสด็จเข้าที่ประชุมเสนาบดี และอาจเป็นพระราชานุกิจเฉพาะคราว ซึ่งในคราวเสด็จครั้งนั้นเกิดมีเรื่องให้ทรงพระราชปรารภออกกฎข้อ ๑๐ นี้ก็ได้ แต่โดยปรกติอาจเสด็จทอดพระเนตรสิ่งก่อสร้างราวเวลา ๕ โมงเย็น ดังที่ นิโกลาส แยร์เวส์ กล่าวไว้ข้างต้น
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช เสด็จดำรงราชสมบัติอยู่ ๓๒ ปี สวรรคตเมื่อวันที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๒๓๑ สิริรวมพระชนมายุได้ ๕๖ พระพรรษา
รัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เป็นสมัยหนึ่งในประวัติศาสตร์ของชาติไทย ที่มีการเจริญสัมพันธไมตรีกับนานาประเทศอย่างกว้างขวาง และ เป็นรัชกาลที่วรรณคดีและศิลปะของไทยเจริญรุ่งเรืองเป็นอย่างยิ่ง หากแต่เป็นที่น่าเสียดาย ที่เราผู้เป็นอนุชนไม่สามารถทราบความเป็นไปของบรรดาท่านนักปราชญ์ราชกวีในสมัยนั้นได้อย่างพิสดารเท่าที่ควร แค่ถ้ามีโอกาสได้อ่านได้ศึกษาจากผลแห่งกวีกีฬาของท่านรัตนกวีเหล่านั้น พร้อมด้วยประวัติของท่าน อันแสนที่จะลี้เร้นเฟ้นหามาได้ด้วยยาก ก็จะเป็นทางให้เกิดสติปัญญาและภาคภูมิใจในสมบัติวรรณคดีของไทยไม่น้อย
ประวัติ พระมหาราชครู
ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีนักปราชญ์และกวีใหญ่ผู้หนึ่ง  มีชื่อปรากฏตามที่กล่าวกันสืบมาว่า “พระมหาราชครู” ซึ่งสมเด็จพระนารายณ์ มหาราช ได้โปรดให้ท่านแต่งหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ขึ้นสำหรับเล่นหนัง ในรัชกาลนั้น กล่าวไว้ในตอนต้นของคำฉันท์เรื่องนั้นว่า
พระให้กล่าวกาพยนิพนธ์	จำนองโดยกล
ตระการเพลงยศพระ ฯ
ให้ฉลักแสบกภาพอันชระ	เป็นบรรพบุรณะ
นเรนทรราชบรรหาร ฯ
ให้ทวยนักคนผู้ชาญ	กลเล่นโดยการ-
ยเป็นบำเทิงธรณี ฯ
ซึ่งอาจแปลความหมายของกวีนิพนธ์บทนี้พอเป็นเลาความว่า “พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โปรดให้แต่งกาพย์กลอนกล่าวสดุดีพระเกียรติพระพุทธองค์ ผูกเป็นคำร้อยกรองอันไพเราะตระการ แล้วมีพระราชบรรหารให้ฉลุฉลักแผ่นหลังเป็นภาพอันงดงามบริบูรณ์ตามแบบโบราณ แล้วโปรดให้บรรดานักศิลปะ ผู้ชำนาญในกระบวนการเล่น นำออกเล่นเป็นเครื่องบันเทิงใจแก่ไพร่ฟ้า ข้าแผ่นดิน”
พระมหาราชครูผู้นี้ คงจะเป็นข้าราชการผู้ใหญ่และเป็นที่นับถือของสมเด็จ พระนารายณ์มหาราช แต่ประวัติของท่านไม่ปรากฏ ท่านผู้รู้บางท่านสันนิษฐาน ว่า ที่เรียกว่าพระมหาราชครูนั้น จะเป็นคนเดียวกับพระโหรา ชาวเมืองพิจิตร ซึ่งดูเหมือนจะทำราชการมาตั้งแต่ในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง จนถึงรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช บางทีจะได้เป็นครูบาอาจารย์ของสมเด็จพระนารายณ์  จึงเรียกกันว่า “พระมหาราชครู” แต่อย่างไรก็ตาม บังเอิญมีนามบรรดาศักดิ์ตามทำเนียบ แสดงว่าพระมหาราชครู กับพระโหราธิบดีนั้นเป็นชื่อของข้าราชการ คนละคน เช่นเมื่อเวลาพระมหากษัตริย์เสด็จออกประภาษราชการงานแผ่นดิน โดยปรกติให้ระบุผู้เข้าเฝ้าไว้เป็นคำรวมว่า “พร้อมด้วยหมู่มุขมาตยาโหราราชมนตรีกระวีชาติราชครูปโรหิตาจารย์เฝ้าเบื้องบาทบงกชมาศ” หรือ “พร้อมด้วยสมเด็จพระราชโอรสาพระภาคิไนยนาถราชมหาอำมาตย์มนตรีกระวีชาติราช ปโรหิตาโหราราชครูเฝ้าพระบาทบงกชมาศ” หรือคำอื่น ๆ คล้ายคลึงกันนี้  ซึ่งเห็นได้ว่ากล่าวถึงไว้ทั้งผู้มีตำแหน่งเป็นโหราและราชครู แสดงว่าเป็นคนละคนและต่างก็มีตำแหน่งเฝ้าด้วยกัน
ในกฎมนเทียรบาล ก็กล่าวถึงพระมหาราชครูกับพระโหราธิบดีไว้เป็น คนละคน คือกล่าวว่า “อนึ่งการอายัดพระมหาราชครู พระราชครู พระอาลักษณ พระโหราธิบดี พระศรีมโหสถ พระศรีศักดิ์ ให้ทำกำหนดราชประเพณีโดยขบวน โบราณแลให้ถือกำหนดพิธีโดยตำหรับศาตราเวท...ผิให้นามมิชอบโดยพยากร  จัด ครูพิทธีหมีต้องสาตร บังคับผู้ชุบโหมเวทมนตร บอกตำหรับผิดพลั้งโทษ พระอาลักษณ มัดแขวน โทษพระมหาราชครู พระราชครู พระโหราธิบดี  พระศรีมโหสถ พระศรีศักดิ์ ประคำใหญ่แขวนคอ” นี้ก็แสดงว่า พระมหาราชครูกับพระโหราธิบดีเป็นคนละคน ทั้งตำแหน่งพระมหาราชครูพราหมณ์ก็ยังมีอยู่ จนตราบท้าวทุกวันนี้ ตามทำเนียบศักดินาโบราณ ก็ปรากฏว่ามีตำแหน่ง พระมหาราชครูอยู่ ๒ ตำแหน่ง คือ พระมหาราชครู พระครูมหิธรธรรมราช- สุภาวดีศรีวิสุทธิคุณวิบูลธรรมวิสุทธิพรหมาจาริยาธิบดีพุทธาจารย์ นา ๑๐๐๐๐ เป็นพระมหาราชครูฝ่ายลูกขุน ณ ศาลหลวงตำแหน่งหนึ่ง กับพระมหาราชครูพระราชประโรหิตาจารย์ราชสุภาวดีศรีบรมหงษองคบุรีโสดมพรหมญาณวิบูลสีลสุจริตวิวิธเวทยพรหมพุทธาจารย์ นา ๑๐๐๐๐ เหมือนกัน เป็นพระมหาราชครูฝ่ายพราหมณ์ปุโรหิตอีกตำแหน่งหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ พระมหาราชครูผู้แต่งสมุทรโฆษคำฉันท์นั้นอาจจะเป็นพระมหาราชครูผู้มีตำแหน่งฝ่ายลูกขุน หรือพระมหาราชครูพราหมณ์ปุโรหิตตำแหน่งใดตำแหน่งหนึ่งก็ได้
พิจารณาตามเรื่องราวที่กล่าวไว้ในหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ เห็นได้ว่า ท่านผู้แต่งเป็นผู้รอบรู้วรรณคดีกว้างขวางเป็นอย่างยอดเยี่ยม และรู้ขนบธรรมเนียมตลอดจนราชประเพณีต่าง ๆ เป็นอย่างดี โดยเฉพาะ ราชประเพณีเกี่ยวกับการจับช้างเถื่อน ซึ่งพรรณนาไว้อย่างละเอียดถี่ถ้วนและพิสดาร คงจะเป็นการแทรกพระราชจริยาวัตรของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ไว้ในคำฉันท์เรื่องนี้ด้วย เพราะปรากฏว่าสมเด็จพระนารายณ์ทรงพอพระราชหฤทัยในการจับช้างเถื่อนเป็นอันมาก หนังสือคำฉันท์เรื่องนี้จึงแสดงให้เห็นว่า พระมหาราชครู เป็นผู้รอบรู้ราชประเพณีเป็นอย่างดี ท่านคงจะเป็นข้าราชการผู้ใหญ่ผู้เป็นหลักของราชการแผ่นดินผู้หนึ่งในรัชสมัยนั้น ประวัติตอนต้นของท่านหาทราบไม่ แต่เกี่ยวกับอวสานของชีวิตนั้น ตำนานแห่งเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ของท่านที่เล่ากันสืบมาช่วยให้เราได้ทราบบ้างว่า ท่านได้ถึงแก่กรรมก่อนสิ้น รัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เพราะเล่ากันมาว่า สมุทรโฆษคำฉันท์ตอนที่ว่าเป็นสำนวนของพระมหาราชครูไม่จบเรื่อง ด้วยสิ้นสุดลงเพียง พระสมุทรโฆษกับนางพินทุมดีไปใช้บน คือตรงที่กล่าว (ในหน้า ๑๓๔) ว่า
“พระเสด็จด้วยน้องลีลาส	ลุอาศรมอาส-
นเทพบุตรอันบล”
เล่ากันมาว่า ท่านแต่งคำฉันท์เรื่องนี้ค้างอยู่ เข้าใจว่าท่านคงจะถึงอนิจกรรมเสียก่อนจึงไม่จบเรื่อง สมเด็จพระนารายณ์จึงทรงพระราชนิพนธ์ดำเนินความต่อ จากที่พระมหาราชครูแต่งค้างไว้ตั้งแต่ขึ้นความ (ในหน้า ๑๓๔ นั้น) ว่า
“พิศพระกุฏิอา-	ศรมสถานตระการกล
แกมแก้วตระกลยน-	ตประกิตประเกาะกัน”
แต่สมเด็จพระนารายณ์ก็ทรงพระราชนิพนธ์ไปค้างอยู่เพียงพิทยาธร ๒ ตนรบกัน ตนหนึ่งแพ้ตกลงไปในสวนของพระสมุทรโฆษเพียง (หน้า ๑๕๒) ว่า
“ตนกูตายก็จะตายผู้เดียวใครจะแลดู
โอ้แก้วกับตนกู	ฤเห็น”
ตั้งแต่นั้นมา สมุทรโฆษคำฉันท์ก็ค้างอยู่เพียงนั้น ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา  และต่อมาจนสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตลอดเวลาราว ๑๖๐ ปี หรือตลอดเวลาถึง ๑๐ รัชกาล ตั้งแต่กรุงศรีอยุธยาเรื่อยมา หามีผู้ใดแต่งต่อไม่ ครั้นในรัชกาลที่ ๓ กรมหมื่นไกรสรวิชิตกับพระสมบัติบาล ได้กราบทูลอาราธนาสมเด็จพระมหา-สมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส ให้ทรงแต่งต่อ (ในหน้า ๑๕๕) ตั้งแต่บทว่า
“พิทยาธรทุกข์ลำเค็ญ	ครวญคร่ำร่ำเข็ญ
บรู้กี่ส่ำแสนศัลย์”
แต่เมื่อทรงนิพนธ์ไปได้เล็กน้อยยังมิทันจบเรื่อง กรมหมื่นไกรสรวิชิต กับพระสมบัติบาลก็สิ้นพระชนม์และถึงแก่กรรมไปเสียก่อน สมเด็จฯ  กรมพระปรมานุชิตชิโนรสจึงทรงสังเวชพระทัย หยุดนิพนธ์ไปเสีย ๒ ปี จน กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กราบทูลอาราธนาให้ทรงนิพนธ์ต่อไปอีกจึงทรงนิพนธ์ไปจนจบโดยดำเนิน เรื่องไปตามนิทานที่ปรากฏในปัญญาสชาดก
หนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์เป็นหนังสือวรรณคดีที่มีตำนานน่าศึกษา เพราะ เป็นวรรณกรรมเรื่องเดียว แต่มีกวีสำคัญในต่างยุคต่างสมัยได้แต่งต่อกันไว้ถึง  ๓ คน ๓ สำนวน เท่ากับฝากฝีปากประกวดประขันกันไว้ในหนังสือเรื่องเดียว  แต่ในตอนท้าย สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ก็ได้ทรงถ่อมพระองค์ไว้ตามพระวิสัยเชิงกวี ว่า
โดยมุมานะหฤทัย	อดสูดูไขษย
กวีฤๅแล้งแหล่งสยาม
ข้อยคิดลิขิตด้วยพยายาม	ต่อแต่งเติมตาม
สติปัญญาอย่างเยาว์
ห่อนเอื้อนอุกอาจโอษฐเอา	เคียงคู่ดูเบา
บุราณคารมฤๅหมาย
แรกเรื่องมหาราชภิปราย	ไป่จบจนนารายณ์
นเรนทรสืบสรรสาร
สองโอษฐฦๅสุรตำนาน	เป็นสามโวหาร
ทั้งข้อยก็ต้อยติดเติม
พอเสร็จสิ้นเรื่องเรืองเฉลิม	ภพภูมิเผดิม
ผดุงพระเกียรติกษัตรีย์
นอกจากสมุทรโฆษคำฉันท์นี้แล้ว มีหนังสือที่กล่าวกันว่า พระมหาราชครู ได้แต่งไว้อีก ๑ เรื่อง คือ เสือโคคำฉันท์ แต่เรียกไว้ในโคลงตอนท้ายของคำฉันท์ เรื่องนั้นว่า “พระบรมครู” จะหมายถึงท่านผู้เดียวกันกับพระมหาราชครูหรือไม่ ไม่อาจทราบได้แน่ คือกล่าวไว้ว่า
เสือโคโปฎกไท้	ทั้งสอง
สิทธิฤๅษีสมพอง	เศกแสร้ง
แลองค์กุรุงปอง	เป็นปิ่น เมืองนา
พระบรมครูแกล้ง	กล่าวไว้เป็นเฉลิม ฯ
คำฉันท์เรื่องนี้ ถ้าเป็นสำนวนของพระมหาราชครูคนเดียวกับท่านที่แต่ง สมุทรโฆษคำฉันท์ ก็ดูเหมือนท่านจะแต่งเรื่องนี้ไว้ก่อนหนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ นอกนั้นท่านจะแต่งเรื่องใดไว้อีกหาปรากฏไม่ และประวัติของท่านเท่าที่เล่าควบกันมาเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ก็รู้กันเพียงเท่านี้
พระประวัติ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เป็นพระโอรสพระองค์ที่ ๒๘ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และเจ้าจอมมารดาจุ้ย (ซึ่งต่อมาเป็นท้าวทรงกันดาล) เป็นมารดา ประสูติเมื่อวันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๕ คํ่า ตรงกับวันที่ ๑๑ ธันวาคม ปีจอ พ.ศ. ๒๓๓๓ พระนามเดิมพระองค์เจ้าชาย วาสุกรี เมื่อพระชนม์ได้ ๑๒ พรรษา ตรงกับปีจอ พ.ศ. ๒๓๔๕ ได้ทรงผนวชเป็นสามเณร ประทับอยู่ ณ วัดพระเชตุพน ต่อมาเมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๕๓ ขณะดำรงพระยศเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวาสุกรี ในรัชกาลที่ ๒ ได้ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ และทรงศึกษาในสำนักสมเด็จพระนพรัตน์ วัดพระเชตุพนฯ ต่อมาจะเป็นปีใดไม่ปรากฏ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้โปรดสถาปนาขึ้นเป็นกรมหมื่นนุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศ์ สถิต ณ วัดพระเชตุพนฯ และโปรดให้ดำรงตำแหน่งพระราชาคณะ นับเป็นครั้งแรกที่ทรงตั้งพระบรมวงศานุวงศ์ให้ดำรงสมณศักดิ์ ถึงในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าคณะกลาง ต่อมาเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๙๔ ในรัชกาลที่ ๔ ได้ทรงรับมหาสมณุตมาภิเษก เป็นสมเด็จพระมหาสังฆปรินายก ทรงพระนามกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศ์ บรมพงศาธิบดี จักรีบรมนาถ ปฐมพันธุมหาราชวรัลกูร ฯลฯ สิ้นพระชนมายุ เมื่อวันศุกร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๙ คํ่า ปีฉลู ตรงกับวันที่ ๙ ธันวาคม ๒๓๙๖ สิริรวมพระชนมายุได้ ๖๔ พรรษา ต่อมาเมึ่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ ๖ ได้โปรดสถาปนาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระบรมราชอุปัธยาจารย์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ แล้ว ได้ทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงพระเกียรติคุณทางกวีนิพนธ์และทรงมีคุณูปการเป็นอย่างยิ่งในพระบวรพุทธศาสนา ตลอดพระชนมายุของพระองค์ จึงได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ เมื่อวันที่ ๑๒ เมษายน ๒๔๖๔ ภายหลังที่สิ้นพระชนม์แล้ว ๖๘ ปี
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสทรงเป็นกวีสำคัญยิ่ง พระองค์หนึ่งในยุครัตนโกสินทร์ ทรงชำนาญเป็นพิเศษในด้านแต่งโคลง ลิลิต และฉันท์ ยากจะหากวีผู้อื่นเสมอเหมือน ได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือต่าง ๆ ไว้เป็นจำนวนมาก หนังสือเหล่านั้นล้วนได้รับนับถือยกย่องว่าเป็นวรรณคดีที่ไพเราะ และมีความสำคัญต่อวรรณคดีของไทยอย่างยิ่ง เป็นต้นว่า หนังสือปฐมสมโพธิ์ มหาชาติร่ายยาว หรือที่เรียกว่า ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก (ในคำนำหนังสือมหาชาติ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๕๗ โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร แจกในงานศพสุด ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมขุนศิริธัชสังกาศ มีกล่าวไว้ว่าสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้ทรงแต่งมหาชาติร่ายยาวไว้ถึง ๑๒ กัณฑ์ แต่ทรงเว้นกัณฑ์ มหาพนและกัณฑ์มัทรี เฉพาะกัณฑมหาพนนั้นทรงพระดำริเห็นว่าไม่สามารถจะทรงนิพนธ์ได้ไพเราะเท่าเทียมสำนวนของพระเทพโมลี (กลิ่น) ซึ่งเป็นกวีเอกอีกผู้หนึ่งในยุคนั้น จึงได้เว้นไม่ทรงพระนิพนธ์แข่งขึ้นเปรียบเทียบขึ้นอีก ส่วนกัณฑ์มัทรีนั้น ไม่ทรงแต่งเพราะเหตใดไม่ปรากฏ) นอกจากนี้ยังทรงพระนิพนธ์ กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ สรรพสิทธิคำฉันท์ ลิลิตเตลงพ่าย รวมทั้งสมุทรโฆษคำฉันท์ ตอนปลาย เริ่มตั้งแต่พิทธยาธรรณาภิมุขรบแพ้พิทยาธรรณบุตรตกลงมานอนเจ็บอยู่ในสวนของพระสมุทรโฆษ (หน้า ๑๕๕) พระสมุทรโฆษมาพบ พิทยาธรถวายพระขรรค์ จนกระทั่งพระสมุทรโฆษมีเหตุต้องพลัดพรากกับนางพินทุมดี แล้วได้กลับคืนพบกันในที่สุด จนจบเรื่อง
สมุทรโฆษคำฉันท์

๑
๑๖
พระศรีศรีสรศาสดา	มีพระมหิมา
นุภาพพ้นตยาคี
เนืองนาคอสุรกษัตรีย์	โอนมณีโมลี
บำบวงในบาทกมล
โปรดโลกทั้งภูวมณฑล	ท่าวพรหมบดล
ก็ถึงแก่สรณบคลา
ข้านบน้อมด้วยใจสา-	ทรทูลบาทา
รพินทุพระมุนีวร
ไหว้ไทธาดาสังกร	พระพิษณุอันศร
ศักดิไชยเดชะ
ขอสวัสดิพิพัฒชำนะ	ไชยสิทธิตบะ
จงสานติสุขธาษตรี
พระบาทกรุงไท้ธรณี	รามาธิบดี
ประเสริฐเดโชไชย
เดชะอาจผโอนท้าวไท	ทั่วทั้งภพไตร
ตระดกด้วยเดโชพล
พระบาทกมลนฤมล	ท้าวทั่วสากล
มาถวายบังคมเคารพ
สบศิลป์นเรศวรพบ	ธรรมาคมสบ
ปการรู้รสธรรม์
พระปรีโชบายอนันต์	บริกษาสรร-
พการสุดสงกา
พระรำฦกยศพระศาสดา	ปางเปนราชา
สมุทรโฆษอาดูล
เสร็จเสวยสุรโลกพิบูลย์	เสร็จเสด็จมาพูล
ในมรรตทรงธรณี
แสดงศิลป์ธนูศรศรี	ผจญคณกษัตรีย์
อันโรมในรณควรถวิล
ได้ไท้เทพีชื่อพิน-	ทุมดีเจียรจิน-
ตโฉมอนงคพิมล
พระให้กล่าวกาพยนิพนธ์	จำนองโดยกล
ตระการเพลงยศพระ
ให้ฉลักแสบกภาพอันชระ	เปนบรรพบุรณะ
นเรนทรราชบรรหาร
ให้ทวยนักคนผู้ชาญ	กลเล่นโดยการ-
ยเปนบำเทิงธรณี
มีท้าวหนึ่งในธาษตรี	เปนปิ่นภูมี
ชื่อพินทุทัตภูธร
เสวยราชย์ในราชนคร	พรหมบุรีขจร
ด้วยราชเกียรดิประกาศ
ปางพระเสด็จเสวยสุรราช	พิภพสุดชาติ
แลพระก็เมื้อเมืองดิน
เปนเอารสราชอจินต์	สมเด็จพระพิน-
ทุทัตทรงพสุธา
พระเสด็จทรงพระสมญา	สมุทรโฆษา-
ธิราชเรืองภุชพล
ปางพระเสด็จสู่พระมน-	ทิรแก้วแกมกล
ประดับด้วยราชพิภพ
ปางนายพนจรจรัลจบ	ไพรไศลประสบ
คเชนทรแซงหนั่นหนา
ทูลสารท้าวท่าวทูลลา	พระราชบิดา
บันโดยนเรนทรหฤไทย
ปางพระภูธรเสด็จไคล	คล้องคชในไพร
แลชมสนุกพนสณฑ์
ปางเสด็จหยุดรถจรดพล	ใกล้ไม้ไพรสณฑ์
พิศาลลำลัดตรู
ปางพระโพพาพระภู-	ธรสมพระพธู
แลสองตระกองกรีฑา
ปางพระโพพาพระมา	ยังไพรไสยา
พิมานแก้วเวียนไกว
ปางท้าวตื่นตกใจไฉน	แสนโศกาไลย
แลยังนครคืนคง
ปางพินทุมดีดาลหลง	เปนพิศวงจง
แก่กามใจจาบัลย์
ให้วาดโฉมท้าวทุกพรรค์	โฉมเทพทั้งสวรรค์
หาผู้จะเปรียบโฉมศรี
ใช้พี่เลี้ยงชื่อธารี	เอาทุกข์เทพี
ไปทูลอัญเชิญราชา
ปางอินทรผู้เรืองฤทธา	ใช้ให้พระมา-
ตุลีเอารถมาถวาย
ปางเสด็จเหนือรถเรืองฉาย	ม้าแมนพรรณราย
คือเทพเพียงพัฬเหา
จากมนทิรทิพลำเนา	ข้ามพ้นพนเขา
ก็เข้าในรมยนคร
ปางเสวยกรีฑาสาธร	พินทุมดีสมร
แลสองสนุกเสวยรมย์
ปางตั้งแต่งการสวยม-	พรท้าวทังชม-
พุทวีปมามูลมอง
ปางเสด็จแสดงศิลป์ประลอง	ผจญท้าวทั้งผอง
ด้วยศิลปศรดาษโดม
ปางท้าวทุกแดนโชรมโรม	กรีฑาพลโจม
สำแดงสมเด็จสหัสสา
เตรียมเรียบเทียบทศโยธา	เรียบพยุหมหา
พันฦกลเวงดินบน
ปางผจญท้าวทั่วสากล	เอาพลออกผจญ
อรินทรพ่ายพังหนี
ปางท้าวนรคุปต์เปรมปรี-	ดิประกอบพระบุตรี
แลเวนพิภพเจษฎา
ปางพิทยาธรสองสา-	หัสเรียบโยธา
แลสองประยุทธหาวหน
ปางพระภูธรเสด็จพน	พิทยาธรทน
ด้วยโศกแสนอาไลย
พิทยาธรถวายขรรค์ไชย	พระกุมแกว่งไกว
ตระกองอนุชนงคราญ
เสด็จเหาะดลแดนหิมพานต์	เสวยสุขสบสถาน
คิรีชรลองคูหา
ปางกินนรคณเทพา	กินนรราชา
ตระอรอัญเชิญเมื้อเมือง
ปางผธมแท่นไพฑูรย์เมลือง	แสงแก้วไรเรือง
แลสองสำราญสรศัลย์
พิทยาธรร้ายใจฉกรรจ์	ลอบลักพระขรรค์
ธำรงสมเด็จนฤบดี
ปางสองท้าวท่องธรณี	เดิรดลชลธี
ลันลุงด้วยแสนโศกา
ปางขี่ขอนข้ามพระสา-	ครฟองพัดคลา
แลขอนก็ขาดเปนสอง
สองพรากพลัดเจียรใจปอง	พระสมุทร์ฟูมฟอง
สมุทรโฆษรำคาญ
ปางนางซัดสินธุอบาล	สายชลพัดพาน
พิลาปถึงกษัตรีย์
ซัดยังเมืองมัทรบุรี	เสียเพสเทพี
เปนดาบสศรีโสภา
ปางนางรังแต่งศาลา	ใช้ช่างรจนา
ตำนานแต่สองสมกัน
ปางอินทรให้ส่งพระขรรค์	พระเสด็จดลบรร-
ณศาลแลเลขา
ปางพบนางน้องนงพงา	สระสว่างโศกา
ตระอรอนุชเทพี
เสด็จคืนยังรมยบุรี	สีห์นรกษัตรีย์
ภิเษกเวรไอศูรย์
ปางราชบิดาอาดูร	ใช้ทูตมาทูล
อัญเชิญยังพรหมนคร
ปางกรีฑาแสนยากร	ไปยังภูธร
คือพินทุทัตกษัตรีย์
ท้าวไทอภิเษกสองศรี	เวรพรหมบุรี
อันเพ็ญพิภพเสวยรมย์
สอนราชนิยมอาคม	สอนพระสนมสม
ด้วยนิติสอนเสนา
เสด็จสอนสีห์นรราชา	ยังพนอาทวา
ก็บวชเปนราชฤๅษี
นี้คือสุรสัตถาดี	แถลงยศพระศรี
สมุทรโฆษบุราณ ฯ
๑๑
อนี้จะชี้นิต-	ติดำเนียรดำนานสาร
โดยบรรพเบาราณ	ครุครูอันสั่งสอน
ไหว้เทพดาอา-	รักษทั่วทิศาดร
ขอสวัสดิขอพร	ลุแก่ใจดั่งใจหวัง
ทนายผู้คอยความ	เร่งตามไต้ส่องเบื้องหลัง
จงเรืองจำรัสทัง	ทิศาภาคทุกพาย
จงแจ้งจำหลักภาพ	อันยงยิ่งด้วยลวดลาย
ให้เห็นแก่ทั้งหลาย	ทวยจะดูจงดูดี
เบื้องทักษิณาศาล	มหิมานบุรีศรี
จรรโจษประชามี	พลพิรียชาญชม
มหามหรศพ	-พิศาลสนุกนิสม
สมฤทธิเรืองรม-	ยบุรีอันอาเกียรณ์
เจ็ดชั้นพระไชยสิน-	ธุอจินตเรืองเวียน
ชลชระลวะเนียร-	มลสุทธสบสถาน
ดุจสัตตนที	ดรใสคือใจอารย์
บัวเบญจแกมกาญ-	จนกมุทบุษบา
เจ็ดชั้นกำแพงไชย	คิรีรัตนเลขา
อ้อมล้อมคือภูผา	บริภัณฑกรรกง
พระทวารอันสูงสรรพ	ประดับโดรณมาศผจง
โขลนทวารยรรยงกง	รัตนรายดูนฤมล
พระพลานประพาฬรัต-	นตระการสอาดกล
กรเลือกเห็นประเหลชน	ชนทินทรสงกา
พลานบนชั้นสิง-	หแลสิงคโสภา
เรียงเรียบประดับดา	มีทังนาคนนทรี
ประดับฉบับบรร-	พภิเษกโสภี
เสาวภาคยกรุงตรี-	มุขมาศอันนฤมล
เมืองกว้างพิศาลแสน	พลพิรียโจษจล
ช้างม้าพลาพล	รถรัตนอาเกียรณ์
อุทยานตระการมี	มฤคมาศดูดาษเดียร
พฤกษาคือลำเทียน	และลำลัดพันลอกเลือน
มนเทียรพิมานรัต-	นอันทัดตระวันเดือน
ดาษแก้วตระการเตือน	จิตโลกยเมิลเมียง
พริ้งพรายจำหลักกิน-	นรกินนรีเรียง
เสาสดมภดูเพียง	นพรัตน์จำรูญเรือง
เรือนรัตนโรงทา-	รกำนัลทรนาวเนือง
นางสนมเลิศนางเมือง	อภิลาสลีลา
เลือกล้วนลำเภาโฉม	ประโลมโลกลำเภาพงา
สรสมสำอางอา-	ภรณพัสตรเปรมปรีดิ์
ปราโมทยในมน-	ทิรทิพยรัศมี
คัลไท้ธเรษตรี-	ศวรศักดิ์เสวยรมย์
พระบาทสีห-	นรคุปต์อันปรากรม
เสวยราชสุขสม-	บัติเรืองพระไชยศรี ฯ
๑๔
เทพีภิเษกคือกนก	-พดีมหิษี
เปนเฉลิมแก่นางในธรณี	คืออนงคนงคราญ
ธิดาอันอุดมชื่อพิน-	ทุมดินทร์ลำเภาพาล
เสาวภาคยมฤตยสาร	-และกามแกล้งเกลา
ราชานรานฤบดี	มหิษีอันโฉมเฉลา
พูลเสน่หสองตระอรเอา	รสรักอันพูลสม ฯ
๑๑
โดยทิศอุดรมี	พระนครอันควรชม
สมญาชื่อเมืองพรหม	-บุรีบุราณกาล
อาจผจญบุรีอิน-	ทรอันเทพนฤมาน
มหามเหาฬาร	-จรรโลงธเรษตรี
ปราการกำแพงรัต-	นอันรอบบุรีศรี
ทัดพายุพิถี	คือกำแพงณจักรพาฬ
โขลนทวารพิศาลสรรพ	ประดับโดรณทุกทวาร
หอห้างสรล่างกาญ-	จนกุรุงซรินไร
ไชยสินธุคือสิน-	ธุอันฦกและกว้างไกล
บัวบานตระการไกร	นพรัตนแกมกัน
หอห้างกำแพงเมือง	ทรนาวเนืองทั้งนางจรัล
เชิงเทินคือเนินบรร-	พตพระมหิมาจล
แถวถนนอัญจลจร	ยุพดียุพาพล
ธงเทียวสำเรียวกล	และสรกอเมื่อสายัณห์
พระพลานคือแว่นทอง	ทิพยกามราบรัน
ไทเทศอันเที่ยวจรัล	คือจะคับทั้งรัถยา
เปนที่ประลองช้าง	หยลองประลองลา
เปนที่ประลองอา-	วุธลองทหารหาญ
กว้างยาวทรนาวนี-	ฤมลสุทธสบสถาน
เพ็ญเพียบตังวายสาร	ศตราชมาถวาย
ธงไชยทำนุกใบ	และตระบัดคือกรกาย
กลแกว่งจำอื่นอาย	ยศไท้ที่แดนดิน
โอภาสพระตรี-	มุขมาศอันเจียรจินต์
ดุจไพชยนต์อิน-	ทรเอามาเษกศรี
มนเทียรพิมานรัต-	นจำรัสด้วยรัศมี
เรืองรัศมิจามี-	กรแก้วกระลอกแสง
เสาทองรังรองรัศ-	มิรจิตประชิดแชรง
ชรรินชรเรือดแฝง	มณิเพ็ญดูเพรี้ยมพราย
จำหลักจำหลอกกลม-	ภบังอวจจำหลักกราย
เก้าแก้วกระลึงฉาย	และประดับด้วยโฉมเฉลา
ประกิจประกลกาญ-	จนกรงกระลอกเงา
บรรแสงบรรสาบเสา	และตระสักแชรงชม
เจ็ดชั้นพิมานมน-	ทิรทิพยรามรมย์
เจ็ดรอบระบอบสม	สุขสานติเรืองไร
เจ็ดจวนกำแพงพรหม	-บุรีคือคลองใน
เจ็ดชั้นพิศาลใส	จำรัสจันทรแสงโสม
มนเทียรคือแว่นทอง	ธรณีบรัศว์โฉม
ดูสูงตระดวดโดม	คือจะเทิดทิพากร
บัลลังก์พิดานดัด	มณิรัศมิบรรจฐรณ์
ขนนเขนยชรเขนยขจร	รสรัตนไสยา
ประดับด้วยเครื่องท้าว	อุปโภคนานา
ประดับด้วยภูษา-	ภรณรัศมิเรืองรอง
ประดับด้วยพระสนม	อันหนุ่มหน้าคือแว่นทอง
ร่ายรำลบองลอง	คณคีตดนตรี
ประดับด้วยเสนา	พลมนตริเสนี
เสนาบดีศรี	ยุพราชแห่แหน
พระพินทุทัตท้าว	ยศเลื่องทั้งเมืองแมน
ทุกท้าวทุกดินแดน	จักรพาฬบังคมคัล
มีราชเทพี	ผู้หนึ่งหน้าสมบูรณ์จันทร์
โฉมผจญพธูสวรร-	คคือเทพยธิดา ฯ
๑๔
พระราชเอารสประเสริฐ	ธด้วยรูปพิทยา
ศึกษาธนูคุณคุณา-	ธิกศักดิสมบูรณ์
พระพินทุทัตธรณี-	ศวรเสวยมไหศูรย์
ร้อยท้าวบังคมประนตทูล	บทเรณุราชา
เทพีประเสริฐคุณทรง	สุรสุดาคือสมญา
เลือกล้วนนเรนทรบุตรมา	ประดับสรรพสำอางองค์
เฉกโฉมศศิสกลธสม-	บุรณพรรณนิศกลง
ดาราประดับดูยรรยง	ยยับรัศมิโสภา
สิบองคเที้ยรอมรชาต	ติคือราชโยธา
พระองคคือพระอมรา-	ธิปองคลงเปน
เพื่อจักดำรงพิภพมณ-	ฑลถ้าจะข่มเข็ญ
รักษาฝูงสาธุและบำเพ็ญ	ยศไว้ในพรหมาน ฯ
๒๘
เมื่อปลงหนังลง	ได้ชอบประสงค์
จะเล่นมินาน	แม้ใช้ในคน
ตระกลตระการ	จะเล่นบันดาล
บรรโดยหรรษา
นี้คือบุรณะ	นเรนทรพระ
ผู้เรืองฤทธา	ข้ารังริเอง
ลเบงโสภา	ให้เล่นเตือนตา
ตระการทุกอัน
จะเล่นหลายคลอง	ลเบงลบอง
ธมีหลายฉันท์	จะเปนสำรวล
สำราญแก่กัน	จะไว้เปนบรร-
พในธาษตรี
จงเป็นพระยศ	พระเกียรดิปรากฏ
พระภูบดี	จงพูลไพบูลย์
ในพระบุรี	อโยธยาศรี
สนุกเสวยรมย์
จะให้บรรหาร	ยศภาพตระการ
ตระกลชาญชม	ทำนุกทำนอง
ทำนวยนิยม	นิยายสายสม
สรรเสริญราชา
จะเล่นหัวล้าน	ทั้งสองหัวบ้าน
คือหน้าผากผา	จะจำชนกัน
คในสวภา	จะดูหัวข้า
ทั้งสองใครแขง
จะเล่นเถลิงลาว	ทั้งสองสามหาว
ชวนกันฟันแทง	ผู้ใดดีจริง
จักรู้จักแรง	ใครดีคำแหง
จะเห็นฝีมือ
จะเล่นหลายลบอง	ชวาทั้งสอง
พันฦกไทฦๅ	กุมไม้ทายทับ
จรีกับมือ	รริบคมถือ
ครวีวางมา
จะเล่นเถลิงแรด	ระเริงผันแผด
รริบนอผลา	จะเล่นวัวเกวียน
ระเบียนชาวนา	ประกวดกันมา
แลเล่นลเวง
จะเล่นจรเข้	พันฦกจริงเอ
อันเขาฦๅเพรง	เรียกท้าวพันวัง
แลอ้ายนักเลง	จะเปนลเบง
บันสมสำรวล
จะเล่นเรือผจง	แลพลประมง
เขาพายดูควร	ดูเมื่อกัดพลัด
แลพลพ่วงพรวน	ประนังชมชวน
เทียมหัวตระการ
จะเล่นจงสุด	ปางพระสมุทร์
ไปวังคชสาร	ปางพระไปนอน
คในพนานต์	พระเอาภูบาล
ไปสมกัลยา
แถลงปางพระผจญ	ท้าวทั้งสิบตน
ในท้องธารา	สำแดงธนู
แลได้ชายา	คือสร้อยสุดา
ลำเภาเยาวมาลย์
จะเล่นเถลิงปาง	เมื่อพระนำนาง
ไปเล่นหิมพานต์	ปางพระไปตก
คในกันดาร	สมุทรเกิดกาล
พรากพลัดทั้งสอง
จะเล่นแถลงปาง	เมื่อพระพบนาง
แลพระตระกอง	ถกลเมื้อเมือง
ก็คืนมาครอง	บุรีทั้งสอง
สรนุกเสวยรมย์
จะตั้งตำนาน	ตำเนียรพิสดาร
บใช่นิยม	มีแต่ธรรมเนียม
บุราณคม	จะเล่นโดยกรม
พิไสยมนมท ฯ
๑๖
หัวล้านทั้งสองชนอด	ฦๅชาปรากฏ
กระเกลือกกระกริ้วไทกลัว
ชนได้ไถ่ข้าซื้อวัว	ผสมเปนครอบครัว
ทั้งเหย้าแลเรือนคูคัน
สองข้างหาญชนเขี้ยวขัน	สองเห็นหัวกัน
ก็คันยเยื้อมขนแขยง ฯ
๒๘
กู้นี้ไทถือ	แต่ชาวลุ่มฦๅ
ว่ากูคำแหง	เขาขึ้นชื่อกู
ชื่ออ้ายหัวแขง	กูชนกลางแปลง
บรู้กี่ปาง
อย่าเห็นหัวเกลี้ยง	กูชนโพล่เพนียง
ก็แตกโผงผาง	ชาวลุ่มทั้งหลาย
รอาอางขนาง	มึงต่อกูปาง
นี้จักเกี่ยงตาย
กูนี้ชาวไร่	กูก้มหัวไว้
หัวล้านทั้งหลาย	ครั้นกูชวนชน
แล่นชรอกทุกพาย	เขาเรียกกูนาย
ชื่ออ้ายหัวตัน
กูออกนอกบ้าน	วันหนึ่งหัวล้าน
สี่คนคบกัน	มาพอพบกู
กูชวนชนพนัน	ตกใจยะยรร
แล่นเร้นไร่แตง
ปรานีมึงนาย	จักเกี่ยงหัวหาย
แลมากล้าแขง	จะให้หัวมึง
จงแตกระแหง	ว่ามึงทรามแรง
แลมาทรนง ฯ
๑๖
บัดใจออกตั้งกลางรงค์	หัวล้านหัวคง-
กพันทั้งสองสู้กัน
สองขาขึงเข้าขบฟัน	คิ้วตายักยัน
แลเล่นรรื้นชมชน
ถ้อยตั้งถ้อยแล่นชนทน	หัวล้านแสนกล
กลบรู้ใดใด
แคว้งแคว้งแสงหัวสองใส	ส่องเห็นเงาใน
ก็แล่นกระทบทบทาน
บมิลื้นบมิลอกบมิอาน	สองคือช้างสาร
แลชนกันปลักกลางแปลง
ฉาดฉาดเสียงหัวสองแขง	เลือดไหลลามแดง
ทั้งหน้าทั้งตาดูยัง
หัวล้านชาวลุ่มอังลัง	เมาเลือดแล่นซรัง
ทุกแห่งทุกพายพ่ายสนาม
หัวล้านชาวไร่ไล่ปาม	เข้าขวิดติดตาม
กันแทกก็หัวไถดิน ฯ
๒๘
ตำนานหนึ่งมา	ลาวไทยอาสา
ฟันแย่งระบิน	ใครดีได้กัน
กระชั้นโดยถวิล	คค้าเอาดิน
ทั้งสองบนาน
กูนี้เนื้อลาว	แต่ยังพยาว
บมีผู้ปาน	เขาขึ้นชื่อกู
ชื่อเสียงไกรหาญ	ปานปล้นเมืองมาร
ขุนมารหักหัน
แม้ว่ามึงหาญ	ออกมาอย่านาน
จะเลี้ยวลองกัน	จะให้หัวมึง
จงแตกเหิรหัน	กูนี้คนขัน
จะขามคนใด
กูนี้ไทยแท้	ท่านฦๅกูแล
ในสุโขไทย	ไปลาดไปลอง
ทุกที่มีไชย	หาญจริงเจ้าไท
ธให้อาสา
ธไว้วางใจ	บำเหน็จกูไกร
ผู้ใดจะมา	ต่อกูจงดี
อย่าพลันระอา	บำนาญกูครา
นี้เรียกกาไต
แม้ว่ามึงหาญ	จงออกมาพาน
ด้วยกูว่าไซ้	ลุกออกมาพลัน
อย่าทันธใช้	ต่อกูจะให้
จงหัวมึงหาย
ไกรหาญหาญจริง	ครั้นฟังวางวิ่ง
ออกมาทะทาย	ว่ากูนี้แล
เลิศลํ้าเลอชาย	ดาบเขนฟ้อนฟาย
กระลึงกลางสนาม ฯ
๑๖
กาไตได้ตาวไล่ตาม	ต่อสู้บมิขาม
แลสองก็กริ้วโกรธา
สองสู้ฟันกันไปมา	ดูสองสหสา
สรแสรกสรเสื้องกลางแปลง
สองฟันสองกันสองแทง	สองเที้ยรพอแรง
แลใจมิมลายสักอัน
ฉาดฉาดเสียงตาวฝืนฟัน	สองสู้ต่อกัน
ทั้งเขนก็แหลกบินบน
ต่างรู้รับตาวกันตน	กาไตใส่กล
ว่าเหวยไกรหาญมึงกลัว
เดิมฟันกันสองชมชัว	แต่ตัวต่อตัว
แลมึงบมาเดียวดาย
สู้กันผกพันผันผาย	ฤๅเพื่อนมึงหลาย
จะเข้ามาโซรมกูเดียว
ไกรหาญเคียดฟุนฉุนเฉียว	กาไตลอบเลี้ยว
ก็ล้มตระแบงแหงนหงาย
ฝูงลาวพ่ายแพ้ทุกพาย	กลัวแกลนเกลื่อนหาย
บรู้หลักแหล่งโหงโห
กูนี้ปัติมโนโร	นักเทศโทโอ-
มสุชวาชาวี
แต่กูแทงตายด้วยจรี	มากแลดีหลี
ด้วยฝีมือกูอันแทง
กูกับมึงจักวัดแวง	กันจงรู้แรง
บัดนี้บนานอย่าหนี
กูนี้ปัติอาลี	แต่ชาวชาวี
เขาฦๅว่ากูแกล้วไกร
กูปราบชาวชวาเลื่องใน	คืนมาเมืองไทย
เพื่อจักสำแดงฝีมือ
แม้ว่ามึงอ้างอวดคือ	คนหาญจริงฤๅ
มาเราจะแทงกันรา
บัดออกกลางสนามสองรา	สองแขงขันหา
ก็กุมจรีแกว่งไกว
กุมจรีครวีกับได	ดูสองชิงไชย
แลเข้าประสบทบแทง
ดูสองจรีจรดแคว้งแควง	สองสู้กลางแปลง
บรู้กี่บวรพกพัน
สองแขงสองแทงสองกัน	ต่างหลบหลีกพลัน
บทันบำรูดูดี
บมิติดบมิต้องสักที	จระจระเสียงจรี
อันแทงคะแคว้งเวียนไว
ปัติอาลีชาญไชย	จับจรีแทงไป
ปัติมโนโรโทรม
เสร็จสองแทงกันจระโจรม	จักเล่นแรดโซรม
กำลองกำลังถเมินเชิง
แรดร้ายแรดอ้ายรางเริง	เพียงแรดพระเพลิง
ก็ดีก็ดาลอับอาย
อาจไล่ช้างสารจรัลจราย	เสือสีห์หมีควาย
กระลายกระลอกซอกซอน
แรดนี้แรดร้ายตูตอน	แต่น้อยนองอน
แลคมรริบกรดไกร
เขาดึงพร้าวได้แต่ไพร	มาถวายท้าวไท
ธไว้ให้เลี้ยงรักษา
ควาญเลี้ยงสิบคนให้หา	หักไม้หนามหนา
มาเลี้ยงมาปรนปันงาร
แม้ว่าแรดสูห้าวหาญ	ขับมาอย่านาน
บัดนี้จะได้ต่อกัน
บัดใจสองแรดแผดผัน	ขึ้งเข้าขบกัน
กเกริกทั้งท้องธาษตรี
รุกรานพานพะนอรี	จักจานคือจรี
จริบคันพานพะนอ
ผัดแผดแวดเวียงทบทอ	รรื้นบัดคอ
ตระบัดก็แตกแบกเพลิง
ขาดตัวขาดหัวหักเชิง	แรดอ้ายรางเริง
ก็ล้มสพาบกลางแปลง
แล้วแรดแผดอ้ายวัวแรง	กูซื้อเมื่อแพง
ทั้งคู่เปนเบี้ยล้านแสน
เต้นเล่นแอ่นอำทุกแดน	เรียกว่าม้าแมน
แลเรียกชื่ออ้ายฦๅนาม
วัวนี้ใช่วัวชั่วทราม	เลี้ยงแล่นชาญสนาม
แลเรียกชื่ออ้ายกะแชงเปิง
สองสัตว์สามรรถถึกเถลิง	เรี่ยวแรงรเริง
พันฦกพันลายหนักหนา
ผิว่าวัวสูถึกพา	เทียมเกวียนมารา
บัดนี้จะลองอย่านาน
บัดใจจึงเทียมเกวียนอาน	ชาวนาแกว่นการ
แลแล่นละลนไปมา
ลางคนนุ่งเพลาพังคา	เฟ็ดเพียงกลางขา
แลถืองอบลานแล่นฉวาง
ลางคนพอกหัวตแบงคาง	แล่นเคียงวัวพลาง
แลกุมปฏักทักแทง
จึ่งวางเกวียนกลางแปลง	ชาวนาเริงแรง
ก็แล่นเข้าเคียงเรียงรัน
เสียงกะดึงพวนเสียงฟัดกัน	ตีนวัวคือกังหัน
แล่นลนตลบปบไป
กึกก้องเสียงเกวียนแกว่งไกว	ธุลีเวียนไว
ตระลบตระเลิศเวหาส
วัวอ้ายฦๅนามผังผาด	แล่นล้ำลมลาศ
ชนะแก่อายกะแชงเปิง
มีไชยในสนามดูเถกิง	ชาวนาสำเริง
แลเสียงรรื่นครื้นเครง
อนี้คือจรเข้แต่เพรง	เรียกอ้ายนักเลง
แลท้าวพันวังวางมา
อ้ายนักเลงล่องลอยหา	ท้าวพันวังมา
แต่ใต้แลจวบจวนกัน
สองเข้าซบกันผกผัน	ตีนข่วนป่วนปั่น
แลเข้าประทะยะยาน
หางหว้ายกระหวัดตนผสาน	ไล่กันกลางธาร
นทีก็ป่วนเปนตม
ถ้อยไล่ถ้อยหนีผุดจม	เพียงลมไล่ลม
แลพัดรลอกฦๅนาม
ปลาเขือดุจเบือตายตาม	นํ้าคือนํ้าคราม
แลควันตระหลบเวียนวน
เลือดฟุ้งฟองฟัดป่วนปน	ดุจนํ้าครั่งคน
แลดูก็มากหลากหลาย
อ้ายนักเลงองอาจอาย	เล่นพ่างจักตาย
ตระบัดก็เอาตัวหนี
ดลเดือนอาสยุชพิธี	เปนอุสภศรี
สรนุกนิเรียบเรือชา
ซ้ายไกรสรมุขมหิมา	ฝ่ายเบื้องข้างขวา
สมรรถไชยเจียรไกร
เพียบพลพายนั่งศรีไสว	ฆ้องกลองเอาไชย
แลพาทย์ดุริยดนตรี
ไชยไชยสรมุขมหิษี	ไชยไชยจักรี
สมรรถไชยราชา
พายแอ่นเอาไชยไปมา	พลพวงซ้ายขวา
ประเบียดแลเสียดตาตอม
หัวท้ายธงฉัตรปักจอม	นายกลางกรถนอม
กรลดกั้งกึ่งกลาง
พายขึ้นถึงกลางที่วาง	ทอดพวนขันขวาง
นทีแลเทียบเทียมหัว
สองฟากนํ้าพลชมชัว	บดห้องหาวมัว
แลมืดด้วยตัวพลพวง
เสียงฆ้องไชยศัพท์รลวง	จึงวางเรือหลวง
ทั้งคู่แลควรคนชม
พลพายทองพายสระสม	เสียงดุริยระงม
แลสังขก้องกาหล
ดุจเสียงฟ้าฟาดภูวดล	เสียงชลก้องกล
สมุทรดาลดำบรรพ์
สุดช้าชุกครแขงขัน	สรมุขแลสมรร -
ถไชยชิงไชยศรี
ถ้อยขึ้นถ้อยแขงมี่มี	ไชยเมื่อถึงที
จะใกล้ที่แดนยอพาย
เพื่อท้าวเธอจะมีไชยพราย	พระยศฦๅสาย
สมรรถไชยมีไชย
ให้โลกทั้งภูวนัตไตร	รู้ว่าท้าวไท
จะมาล้างนิกรศัตรู
พอสิ้นสุดพรรษระดู	อาสยุชเสพผลู
แลเดือนจำรัสเวหา
หตเหือดน้ำฟ้าแลทิพา-	กรวรุณเขดาระงา
บร้อนบหนาวพอการ
สุขสัตวไพรไศลสำราญ	นํ้าไหลทะธาร
สุทธิใสเสมอกรอง
สุขบงกชบานบัวทอง	ภุมรีตฤบลออง
สโรชสร้อยไขขจร
สุขมฤคปักษีไกรสร	สุขแก้วกุญชร
แลเลมลบัดบงซาง
สุขทรายทองยองฟานกวาง	แกว่นกินเกลียงกลาง
พนานตเล่นเหล่าหลาย
ปางนั้นพนจรใจพราย	ค้นคว้าป่าหมาย
สนุกนิในไพรสณฑ์
เขียวข่าวท่าวทูลแถลงกล	สุขในไพรสณฑ์
สัตวสำราญธรณี
ทูลสารสารไพรมากมี	เนืองในพนาลี
แลสมสรกอสบสถาน
พังพลายเพรียวโคตรคชสาร	แม่เนียมเทียมธาร
แลเลมลบัดใบหนา
แสนสารสูงใหญ่เสมอผา	สล้างสองงา
แลลองคิรีเพริดพัง
ปางนั้นพระสมุทร์ครั้นฟัง	สารพนจรรัง
มาทูลแลท้าวชื่นชม
หวังเสด็จเสวยสุขพนรมย์	ชมไพรชมพนม
แลจงสำราญสะศัลย์
ตริแล้วเสร็จพระเสด็จคัล	ท้าวผู้ทรงธรร-
มพินทุทัตภูบาล
ก้มเกล้าเข้าแนบบทมาลย์	ไหว้ไททูลสาร
จะลาสมเด็จนฤบดี
นบนอบพระมารดาศรี	จักจากพระบุรี
ประพาสโดยจินดา
สองท้าวครั้นฟังท้าวลา	ลานใจโศกา
บอาจจะทัดภูธร
โดยใจลูกแก้วกลอยสมร	ยกแสนยากร
แลไปประพาสโดยจง
ท้าวเกรงนางน้องสนององค์	สุรสุดาผจง
บควรจักคลาศคลาศรี
โดยพระลูกแก้วกษัตรีย์	ศรีสวัสดิ์อันมี
จงได้แก่พ่อนงพาล
ลาแล้วท้าวสั่งสบสถาน	เสร็จพระภูบาล
ก็คืนยังแก้วกัลยา
โอบอุ้มเทพีโลมลา	ศรีสุรสุดา
พิลาปทูลสารสนอง ฯ
๑๔
อ้าท้าวผู้มีมุขคือบูร-	ณศศิอันเรืองรอง
โฉมพ่อและพระสนมสมพอง	กลกามแกล้งเกลา
พระบาทคือกมลมาล-	ยและท้าวทั้งหลายเอา
ทูลเทิดในกลางมกุฏิเคา-	รพรักและภักดี
ถ้าท้าวธเสด็จพนประพาส	ในไพรพฤกษ์พนาลี
ข้าไหว้บำบวงสรณศรี	ขอเพื่อนท้าวพเนจร
ใดดีแก่ชีวิตอันเปน	และบำราสพระภูธร
เคยคัลบังคมบทบังอร	อภิรมย์เสนหา
ขอท้าวบันโดยจิตรตูข้า	ที่บเคยบคลาศคลา
พระบาทท้าวอันมหิมา	นิจแท้เท่าธุลี
อ้าแม่ผู้มีมุขคือนี-	รชรัตนรัศมี
อาจผจญอนงคมหิษี	ผู้ประเสริฐโฉมไกร
ป่าดงยรรยงด้วยคณภูต	พฤกษในนุพงไพร
เสือสางสรรโสงสรรพและไกร	สรร้องสำเทินสาร
แรดควายคณานิกรสู-	กรมฤคสิงคาล
ร้องก้องกำธรพนพนาน-	ตรดาลตระดกใจ
ฤๅเจ้าจะฟังศัพทสำเนียง	สัตวร้ายคะนองใน
ไพรพงยรรยงเพื่อยศใด	นิณน้องจะลีลา
พี่ครวญแก่เจ้าดั่งฤๅจะจง	นิราศแก้วกึ่งเกศา
สนิทเสน่หจริงจิตรบคลา	ใช่ว่าพี่จะพรางอำ
เพราะราชการพระคชกรร-	มรีดท้าวทั้งหลายทำ
ใช่เห็นแก่เล่นและพี่จะนำ	พลไปในไพรสณฑ์
อย่าแม่กระสันนิมิตโศ-	กแก่พี่และทุกข์ทน
เชิญแม่เสวยสุขในมน-	ทิรแก้วอย่าโศกา ฯ
๑๖
เสร็จพระโลมลาพนิดา	จักเสด็จลีลา
ประพาสพรางวังสาร
มนตรีตรวจเตรียมทวยหาญ	เรียบเทียบทุกสถาน
แลสบสังกัดกงกรร
ซ้ายขวาหน้าหลังโจษจรร	พลเทียบเทียมทงัน
ทั้งท้องธราหนั่นหนา
สรรพสรรพาวุธดาษดา	แสนยานานา
ประดับด้วยภูษาภรณ์
ธงฉัตรทัดแทงทินกร	เขนดั้งโตมร
แลแพนพรรณรายพรายทอง
ทวยทรงเกาทัณฑ์ลังลอง	หน้าไม้แม่นผยอง
แลพลคทามาศแมน
ทวยทรงเกราะกรายหลายแสน	ทวยทรงโภคแพน
พรรณรายยยาบเวหา
หัยรถคชแสนเสนา	กุญชรงอนงา
คือพาลจันทร์อันฉาย
ม้าแมนแสนธพเหลือหลาย	เทียมแก้วเกวียนพราย
แลพลประดับศรีสลอน
นายม้าขึ้นม้าคือภมร	โตมรกับกร
สรพายทั้งแล่งทองผยอง
นายรถแข่งขึ้นรถทอง	ยืนยันในตระพอง
แลกุมกุทัณฑ์ร่อนรำ
นายช้างขึ้นช้างไดสดำ	เฉวียงกุมขอคำ
กระลึงกระลอกแสงฉาย
สรรพสรรพาวุธเพรี้ยมพราย	แสงแก้วเกราะกราย
ประดับนิเลื่อมหลังสาร
เครื่องช้างเครื่องคนดูตระการ	ตนช้างทวยหาญ
ประดับนิสรรพสังขยา
เทียบคชเทียบทศโยธา	เทียบรถราชา
อันเทียมด้วยอาชาไนย
รถรัตนพรรณรายจรัสไจร	เทียวทองธงไชย
แลแซงกรลดชุมสาย
พระโภคแลกำนัลแลทนาย	ทุกกรมถือถวาย
จำนำบำเรอราชา
พนจรใจแม่นมรรคา	หมอสิทธิคณา
ก็มาทั้งศิษย์บนาน
ควาญขึ้นคชบทบาศการ	พลส้าวสอนสาร
บนานก็นำกันคลา
พระเสด็จเหนือรถรจนา	โฉมเฉกอินทรา
ธิราชเจ้าไตรตรึงส์
เสียงดุริยสำเนียงอึกถคึง	ฆ้องไชยอื้ออึง
แลสังขกาหลไชย
สารถีขับอาชาไนย	อาชาไนยไว
แลวิ่งคือยนตร์บังเวียน
เสียงรถคชสารส่ำเทียร	หัยศัพท์หันเหียน
แลเสียงทหารโห่หรรษ์
เสียงอัษฎาวุธพันกัน	ดาลประเปนควัน
แลเวียนละเวงเวหาส
เสียงเทพอวยอาศิรพาท	กำธรอากาศ
ฦๅเลวงไชยไชย
เสียงสินธพก้องเกวียนไกว	เสียงคชย้ายไย
ธรารลองฦๅถคึง
บรัศว์บรรพสำเนียงพลอึง	เอาไชยเสียงสึง-
หนาทเต็มธรณี
ดุจฟ้าฟาดเพชรคิรี	ดุจเสียงชลธี
รลอกกระฉอกผกาแจรง
บดดินบดฟ้าบดแสง	สุริยศักดิ์สำแดง
ตระหลบด้วยธุลีเลือน
คือจะพกแผ่นหล้าฟ้าเฟือน	คือจะเห็จเอาเดือน
ตระวันแลดวงดารา
พระสมุทร์ยกพลยาตรา	คือรลอกในมหา-
สมุทรเคลื่อนคลาฟอง
คล้ายคล้ายพลผายเนืองนอง	เลื่อมเลื่อมหมวกทอง
แลตรูด้วยแสงดาษดาว
เคลือบเคลือบคชสารทรนาว	งางอนเงยหาว
แลหางฟะฟาดแกว่งไกว
คลํ่าคลํ่าคชคลาดาไพร	เพรียกเพรียกเสียงไอ
แลพลประทะพะพง
แคว้งแคว้งแสงหางยูงยง	ยาบยาบแดนดง
แลแพนพรรณรายรองรอง
ไต่ตามบึงฉทึงแลชรลอง	ข้ามห้วยธารคลอง
นทีไศลสิงขร
เนื้อเบื้อตกใจไกรสร	กลัวแสนยากร
แลหาคูหาอาไศรย
ควายแรดแผดผันผายไกล	เสริดสรังยังไพร
ก็รั้งก็เร้นเฟือนสาง
สารไพรเสียไพรไกลกลาง	ดงดั้นด่านทาง
แลลงในเซราะซรอกซรอน
พระสมุทร์เสด็จพนจร	ข้ามพงดงดอน
แลพลประดับดาษดา
พบแม่นํ้าหนึ่งมหิมา	ชลใสโสภา
แลไหลคคักเทียมทาง
จึงจรดรถพลเสนางค์	แพนดั้งตั้งกลาง
จำนรรจำนับรอบราย
ปลงช้างม้ารถเหลือหลาย	แก้แก้วเกราะกราย
แลส่างสำราญรี้พล ฯ
๑๑
ปางนั้นธใช้หมอ	สิทธิกรรมแกว่นกล
ให้เข้ายังไพรสณ-	ฑประสงค์จะเบิกไพร
หมอเฒ่าเอารี้พล	ศิษยคนทั้งหลายไป
เข้าในพนาไลย	และเลียบหาดูพฤกษา
พบไม้หนึ่งงามสม	สุขรมยสมญา
สามารถหนักหนา	ศุภลักษณสาผล
หมอจึงเอาพัสตรา	มานุ่งไม้อันนฤมล
สวดมนต์ละลายคน-	ธวิเลปนสรรพสม
ธงฉัตรภูษา	ประดับสรรพโดยอาคม
พนักโดรอันพาดสดมภ์	สำหรับรอบรเวียนกรรม์
บูชายถาศัก-	ดิและการยทุกอัน
ล้วนแล้วลบองบรร-	พประสงคเบิกไพร ฯ
๑๖
เสร็จจึงหมอเฒ่าเข้าไป	ป่าหลวงปวงไศล
ก็ดูที่รอยคชสาร
พนจรนำหมอถึงสถาน	พนสณฑ์กันดาร
ก็ทันที่กุญชรแชรง
รอยไม้ไหล้หักทักแทง	น้ำในปลักแปลง
แลมีทั้งรุ่นรวนกราม
ดูเดิมชวักชอบโดยความ	หมายต้นตูมงาม
แลควรที่ทำการกรรม์
จึงคืนเอาพลจบจรัล	ซ้ายขวาปูนปัน
แลไปโดยทางเก่ากล
หมอเฒ่าถึงก่อนรี้พล	ยังต้นตูมตน
สำคัญแล้วเข้าบูชา
เทียนธูปธงฉัตรฉมสลา	เหล้าเข้าเนื้อปลา
ประดับด้วยภูษากาญจน์
พาดพาวพนักโดรโดยสาร	บังคับสบสถาน
แลตั้งจังเว็จรอบราย
เข้าโอบเอวไม้มั่นหมาย	มนต์สังวัธยาย
ก็แสร้งสรรเสริญพฤกษา
ไม้นี้คือองค์พระอุมา	อาตมาโสภา
คือองคพระอิศวร
จึงกล่าวป่าวพลมูลมวญ	ไพร่พลยินยวน
แลแล่นรเวียนทุกพาย
ตาเหลววังกั้นรอบราย	หักไม้ไหล้หลาย
แลปักเปนเขื่อนขอบขัง
ตาเหลวล้อมรอบเวียนรวัง	พลแล่นย้ายยัง
ทุกด้านทุกแดนจรรเจียร
กองไฟรอบรั้วอาเกียรณ์	พลร้องรอบเวียน
แลตีจรขาบขับกลอง
ทวนส้าวพลเทียบทุกคลอง	เสร็จการลบอง
ประสงคเวียนรวังสาร
จึ่งใช้พนจรใจหาญ	เข้าดูอาการ
คเชนทรคิดคณนา
คชสารหลายเหลือสังขยา	แหล่หลายเหลือตรา
แลพิศบแพร่พรายพรรณ
ด้วยเดชสดุดีพระกรรม์	คชคงโจษจรร
แลคับทั้งแคว้นคอกขัง
พนจรจากพลคืนวัง	หมอเฒ่าผู้รัง
ดำรัสแก่การแกว่นหมาย
บอกข่าวคชคงเหลือหลาย	เกาะกันทุกพาย
แลเลมลบัดเอมอร
แต่ช้างทุรลักษณนิกร	พากันเซรนซรอน
ในป่าบมาแปมปน
ทุยทำพำลาพาหล	ศฤงคาลคนชน
กันโลรรลมสังไก
พลุกแบกบังกินจรรไร	ทมพลุกทิพาไศรย
กำพษกำโบลโยนยัศ
ปรพลุกสุครีพแลคัด	ธรณีบังบัศ
ทั้งนาคพันธพินาย
ลันดาษยุรยักษบรรลาย	ซุกซอนพรัดพราย
บิเดาะกันเอาะพลุกหนี
รัตทันต์ทรหุลหัสดี	ตระดกกันทุยชี-
พศฤงสวามิพธ
โชรชรไลแลกันแอกกุมกด	ย่อมเที้ยรทุรคช
เฆรคณาคลาคลาศ
แลตระดุ้งนาคนครฆาฏ	ขดวรสรุกโดยสาตร
-เที้ยรธให้ห้ามปราม
ไตรตรึงสกิราษฎร์ทั้งสาม	สิบสามตับตาม
ก็นำคณากันคลา
เพราะพระสมภารราชา	พระกรรมบัญชา
ก็ชี้ยังช่องซักซอน
หมอเฒ่าจึงใช้พนจร	เอาข่าวกุญชร
ไปทูลอัญเชิญราชา
พนจรเล็ดลอดพนมา	ไหว้ไททูลสา-
รบอกยุบลกลการ
เสร็จสรรพเขื่อนขังวังสาร	พลล้อมสบสถาน
บเล็ดบลอดสักอัน
ข้าเข้าดูแจ้งจบจรัล	คชนานาพรร-
ณสมสกอกันกิน
ใหญ่สูงสามารถโฉมฉิน	ไอราพตอิน-
ทรดูประดุจคชคง
ย่อมอัษฎคชำนวยพงศ์	ควรเปนชำนิผจง
แก่นฤบดีดีจรึง
ลางตัวสามารถคือสึงห์	ข้ามห้วยธารบึง
แลเล็มสบงบงซาง
ลางสารแสร้งเสียดเบียดนาง-	ช้างแซรงตนกลาง
พนานตนาวรวกราญ
ลางสารตื่นพลพพาน	รั้ววังขังขาน
แลพลเอาส้าวสอยถอย
ลางสารเมามันสวนรอย	สารสบห้วยคอย
แลโดยแม่ช้างชมชาญ
ลางตัวลงในท้องธาร	โบยนํ้าโสรจสาร
แลสารดไนยแกมกลาง
ลางตัวเมามันจรจราง	นางช้างรางชาง
ก็ชายจรรจวนไปมา
คชสารเหลือคิดคณนา	พังพลายโสภา
แลทั้งอุทามทอกทรรม์
ลํ้าเลือกเผือกสารใสสรรค์	ช้างดำดูพรร-
ณรายคือนิลมณี
เสร็จแล้วแผ้วดงพงพี	ปราบภูมิ์คิรี
แลราบคือหน้าแว่นไว
ชอบเชิญไท้ท้าวเสด็จไคล	คลาแสนพลไกร
แลไปโดยทางรัถยา
ครั้นฟังข่าวช้างราชา	ชมชื่นลีลา
แลคลาทั้งแสนเสนี
กึกฟ้าหล้าล่มธรณี	เสียงคชพาชี
แลแซรงสำเทียรเหียนหรรษ์
ก้องเกรียงเสียงรถทองทงัน	ยอดเยื้องคือสุบรร-
ณนาคแถ้งถกเถกิง
เสียงแตรเสียงสังข์สำเริง	เสียงพลถเมินเชิง
แลชิงประเบียดแห่แหน
สารไพรไกรสรกลัวแกลน	ยูงเห็นหางแพน
แลอายแก่พลโหงไกล
พรรณนกหกเหินเผอิลไพร	พลัดเพื่อนพิสมัย
แลกลัวนิกรโยธา
ดลใกล้เดิมชวักราชา	ให้ห้ามเสนา
ประหยัดซึ่งศัพทสำเนียง
อย่านี่นันคำอำเสียง	อย่าสฤษดิ์ถ้อเถียง
พิโรธใจไฟฟุน
พระภูธรเสด็จแก้วกุญ-	ชรแซรงลูกขุน
ทมุลทนายเนืองนอง
พระเสด็จถึงต้นตูมทอง	พฤฒิพราหมณ์ทั้งผอง
ก็มาประชุมบริพาร
พระภูธรเสด็จถึงสถาน	กุณฑกลาการ
แสงสิทธิจรูญจรัส
หัสดาจารย์ถวายศิวภัศม์	พระเจิมจรูญสวัส-
ดิโฉมคือพินทุศีขร
สิบนิ้วคราสคนธกำจร	เทียนธูปบวร
แลเสร็จประการกระสุทธ
ทายทรงมณีมาลย์ลำอุตม์	ถวายสมิทแลบุษย์
เปนกิริยาพระเพลิง
แล้วไหว้ตรีครูแลดำเกิง	กรตั้งเกล้าเถลิง
แลนบทั้งเทพนิกร
แลกระยาคชบาศบวร	ไทไหว้สาทร
ทำนุกอำรุงคือครู
อาจารย์ประกอบพระภู-	ธรราชดนู
พิเศษสิทธิสำเริง
ท้าวหาพวกพลหมอเถลิง	ดึกเลิกฉลองเพลิง
แลควาญสกอกันมา
ลาพระเฌอขึ้นช้างคลา	พลส้าวดาษดา
แลโดยสมเด็จหน้าหลัง
นพครุยคาดเอวตราตรัง	หมอปรวดก็ประนัง
กันแล่นลล้าวฉลับพล
ถึงโขลนทวารบูชานน-	ทิการโดยดล
ตระทอดทังเฝือฝ่ายแฝง
เลื่อนไล่คชคณกลางแปลง	คชคณเริงแรง
ก็แล่นสกอกันหนี
ไม้ไหล้แหลกหักปักษี	สัตว์ในไพรพี
ตระดาลตระดกพัญเอิญ
ทันพลายทอกทรรปบังเหิร	ลูกน้อยสอนเดิร
แลแม่กำสรดเกาะกัน
ราชาเสด็จคชผายผัน	ควาญแทงบังคัล
แลแล่นคคล้ายคือภมร
ท้าวไทไล่ทันกุญชร	หนึ่งงามงางอน
พันฦกนิแรงราวี
ท้าวทายบาศพรัดซัดที	เดียวต้องหัดถี
แลตรูตระเนตรบมิคลา
หมอปรวดปรวดบาศตรึงตรา	พลชวักซ้ายขวา
แลสารกระลับผันผาย
นายช้างขับช้างผชตชาย	ฟันคลุกแหงนหงาย
ตระบัดก็ตั้งกลางสนาม
สารไพรเห็นสารสรังตาม	ร้องรับบมิขาม
แลเข้าผสมผสานงา
ช้างไพรไล่ช้างบ้านมา	ช้างบ้านบมิคลา
แลสองก็ชนชิงไชย
ฉาดฉาดเสียงงาแส่ไส	ดาลปริเปนไฟ
พนานตป่วนเปนควัน
เลือดไหลสองงาฉายฉัน	สองสารสู้กัน
กเกริกทังท้องพสุธา
ไม้ไหล้ลู่แหลกหินผา	แผ่นดินดาลคลา
รหุยรแหกแหลกหลาย
สารไพรเห็นช้างผชตหลาย	ตัวเตรียบเรียบราย
ระยืนระยังพึงขาม
ชนพลั้งเพลียกช้างต่อตาม	เทียมหมอทอดทาม
จำนองคคลอคล้องคง
หมู่หมอโดยดั้นด่านพง	พราดคล้องมาตงค์
ก็สิ้นทังแคว้งคอกวัง
คล้องติดคชคลอคชทัง	ป่าขับจากขัง
แลเข้าจรลุงจรากจอง
บมิเล็ดล่วงได้สักคลอง	คชไพรมูลมอง
แลช้างประจำชวักมา
ลาไพรแล้วพระลีลา	ยังเดิมพฤกษา
พิเศษต้นตูมงาม
หมอคลอคชคณตับตาม	พังพลายหลายหลาม
แลลูกณน้อยแนมไป
มามูลในเดิมชวักไพร	พระสมุทร์รำไพ
พระเนตรชายชมสาร
ย่อมช้างชอบลักษณตระการ	ใช่ช้างสามาญ
คืออัษฎมงคลศรี
ลางล้วนเผือกผ่องคือคิรี	ไกลาสรูจี
แลพรายคือจันทรกลา
ลางช้างชมลพโสภา	หูปรบไปมา
คคว้างแลคอบรอบรัน
ลางคือโคบุตรพรายพรรณ	ลางสารสำคัญ
คือสีหชงฆาควร
ลางงางอนขวาแน่งนวล	ลางเล็บบริบวร-
ณควรชำนิพระองค์
ลางก้าวเท้าท้าวไทผจง	ลางทอกโทนคง
แลตรูตระหมั่นเมามัน
มีอัษฎคชำนวยพรรณ	ไอราพตสวรรค์
แลบุณฑรึกโคมุท
มีอัญชันภามณีบุษป์	ฉัททันต์บริสุทธิ์
สารวโภมมหา
สุประดิษฐสมเด็จราชา	ชมคชรักษา
ประเสริฐในไพรสณฑ์
หมอเฒ่าผู้รู้แกว่นกล	ทูลสารยุบล
ประสงคจักลาไพร
แต่งถ้วนกรรมการพิไสย	เทียนธงศรีไสว
แลกลกำนลบูชา
ลาไพรแล้วพระลีลา	เอาพลยาตรา
จะหาสำนักนิ์พลนอน
เสด็จเหนือรถรัตนบวร	ส่ำแสนยากร
แลโดยสมเด็จเสด็จดล
พบโพหนึ่งในไพรสนฑ์	สาขานฤมล
แลลำทรนาวสาวสาร
มีไม้ไหล้หลายบริพาร	ยอดแย้มใบปาน
ปัทมละเลื่อมเหลืองงาม
บ้างเพล็ดช่อช้อยคือชาม-	พูนุทรุ่นราม
แลเรียงประดับนิสรับสราง
นวยยอดทอดก้านใบบาง	พฤกษาสรรพาง-
คสร้อยสรภูพรายขจี
ดาษเดียรเมียลมฤคปักษี	มีสระแลคิรี
ชรลองคูหาห้วยธาร
พระสุริยสายัณห์สำราญ	สัตว์ไพรสบสถาน
สมสรกอกลอยเกลียง ฯ
๑๑
พระเสด็จชรเมียงชม	มฤคมาศทั้งคู่เคียง
ประอรประเอียงเมียง	มฤคเนตรเพราพราย
ตาทรายลออเอา	จิตรใจเยียตาทราย
ตรูใจเพื่อใคร่ชาย	และลลานทังแลดู
สันโสงคณาสาร	และสกอด้วยสารพธู
ไกรสรมาแกมสู-	กรเกลื่อนก็กราบกราน
ในจอมคิรีมี	จมรีอันนงคราญ
เห็นหางประเหลพาล	-พธูทรส่ายผม
ยองทองอันท่องท้อง	ธรณีดูสระสม
เยื้องย่องมาชายชม	สมเด็จท้าวเสด็จคลาย
ตายองอันดูยง	และมาจงชรเมียงมาย
พระเนตรเพราพราย	ยิ่งตายองก็อายตา
ฟานแฟวครั้นฟังเสียง	พลพฤนทลีลา
เนื้อเบื้อระเห็จหา	พลคล้อยมาอยู่แกม
ควายโตรดตระเดิรดง	ทรนงว่าเขาแหลม
ล่อเล่นในลำแขม	ขวิดก็ต้องตลอดกลาง
พระดูดำเนิรหง-	สพธูอันรางชาง
ย่างเยื้องรบำนาง	และประเอียงประอรองค์
ขุนหงสเหิรสู่	คในสระบรรจงสรง
สาวหงสเหิรลง	และประดับดูเรียงรัน
พระแลคำนึงนาง	อันหนุ่มหน้าสมบูรณ์จันทร์
จำนำบำเรอคัล	ประดิทินที่มนเทียร
พระแลคณานก	อันอเนกอาเกียรณ์
รังเรียงดูดาษเดียร	พรรณพฤกษ์พนาลี
ร่อนร้องรงมสม	และบรรสานสำเนียงสี
สวนศัพทเปรมปรี-	ดิประดุจดั่งดุริยางค์
เรียงเรียงทิพากร	ทวิชกรสรกอกลาง
ป่ากว้างยังรังลาง	และคู่คล้ายก็บินโบย
นกหกต่างรวงรัง	และประนังบังเหิรโหย
หากันกระสันโบย	บัตรเรียกมารังเรียง
ดูรูปนานา	ดูปักษาประอรเอียง
ฟังสารสำเนียงเสียง	นุประเภทนานา
นางนกและนกผู้	สองหากรู้เสนหา
จรรจวนโดยภาษา	สัตวเล่นหลากหลายกล
นกผู้ต่างรวงรัง	และประนังกันแข่งขน
เหยื่อป้อนปากเมียตน	และตระเหิรตระหวลกัน
พระแลคณานก	และตระดกมนะมรรษ์
ใจจงพธูสวรร-	คและท้าววังเวงใจ
ไม้ไหล้หลากหลายพรรณ	คณในพนาไลย
เกสรกำจรไข	รสคนธควรชม
ดวงดอกพันลอกสร้อย	และทรสมุทรสายสม
สาขาสรหลมกลม	มกรคือกรกราย
ดูไม้เมื่อลมโบย	ประดุจโดยมาชมชาย
เชิญท้าวเสด็จกราย	กลชมชรเนือยมาลย์
ดู่ปรูประยงค์ยม	สรภีพิกุลกาญ-
จนม่วงและมณฑารพ์	บุษปแกมกำยานวัลย์
เพล็ดโพลพุมเรียงรัง	สุขรมยจวงจันทน์
จำบกตระการกรร-	ณิกาแก้วก็อยู่แกม
การเกศและเกดแก้ว	มลิมาลุดีแซม
บุนนาคเนืองแนม	มลิวัลย์และวรรณวาร
เอวไม้อันกลมงาม	คือดังเอวยุพาพาล
วัลย์ทองกระหวัดปาน	กรนางอันโอบองค์
นางแย้มขยองขทึง	และรำดึงลำดวนดง
จิกแจงทรแมงมง-	คุดคุยคขลู่ขลาย
รุกขรายเรียงสูงต่ำ	ดุจรำและผันผาย
สาขาเมื่อลมชาย	มกรชูคือติงเอง
เสารภยรสสร้อย	สุขพายุพัดเลวง
สวายสอกำจรเชวง	มนนากจาบัลย์
สุดชมทุกช่อไม้	พเยียใกล้เมื่อสายัณห์
พระสูริยรังเรียงรัน	และจะลับพระเมรู
พระสูริยคล้อยลับ	สุรสุดาพงากู
ป่านนี้จะด่อมดู	และบเห็นก็เห็นตรอม
ป่านนี้รูปรอยให้	อกอรไหม้ตนเดียวดอม
หนหาค่าใคร่ถนอม	นุชน้องและโลมลา
อ้าสูรแก่ใจเจ้า	ผู้พรํ่าพร้องจะวอนมา
อ้าสูรอาจใจสา-	หัสห้ามบโดยใจ
กูผิดมาคิดพลั้ง	รอยบาปกั้งฤกลใด
บเอาอรมาใน	พนเพื่อนพเนจร
มาเจ็บจรเทินเดียว	และมาเดินพนาดร
นิราศพงาสมร	และมาคิดคำนึงเนือง
อย่าคิดว่าพักพล	มาจะขวนจนถึงเมือง
จงสระรำคาญเคือง	ทุกขแท้ที่สองทน ฯ
๑๖
พระเสด็จหยุดรถจรดพล	จรรแจกสรับสน
แลตั้งเปนทัพรอยเกวียน
แพนดั้งตั้งต่างต้ายเวียน	พลแล่นฉวัดเฉวียน
ทั้งหน้าทั้งหลังแขวงขวา
มนตรีผู้ใจเจษฎา	ทูลเตือนราชา
อัญเชิญสมเด็จโสรจสรง
พระเสด็จจากรถลดลง	ลีลาคลาคง
สมิปสร้อยสระศรี
โสภาสระแก้วกลมี	ไกรพแกมศรี
สโรชพรรณพิมล
มีโกมุทมาลย์กมล	บานขจรรสคน-
ธสร้อยเลวงเวหา
เรียบรายทรายมณีมุกดา	พื้นทองโสภา
คือแท่นพิฑูรย์เรียบรอง
ภุมราภุมรีคลอครอง	คู่เคียงตฤบลออง
ลอบสุคนธทรหึง
หึ่งหึ่งเสียงมธุรกรอึง	คู่เคี้ยเคียงคลึง
บคลากุสุมสาทร
คลึงคนธกมลเอมอร	เสาวคนธ์กำจร
แลอาบตระหลบอบชล
นํ้าคือมรกตแลกมล	เกิดแกมโฉมกล
ปัทมราชมณี
นานานกพรรณอันมี	มาสรมสระศรี
แลจับสโรชสรลอน
คู่เคียงเรียงคาบเกสร	เกสรไขขจร
แลอบลอองอรชม
ร่อนร้องก้องเสียงสวนสม	ดุจดุริยรงม
สรรเสริญสระศรีบมิคลา
โพธิ์ทองทรล่องสาขา	ร่มรกปรกมา
ในริมสระศรีทรสาย
พวกพรรคพิหคเหลือหลาย	เหิรจับเรียงราย
บรรสานสำเนียงเอียงอร
มีกุโงกกุงานแลกุงอน	นกจิบจาบซอน
ซเซียบในบัวใบบัง
คลิ้งโคลงคล้อแคล้ในรัง	นกเจ่าเหงาฟัง
แลสารกระสาสรวลตาง
รังนานร้างรังครวญคราง	นางนวลคือนาง
อันงามด้วยเนื้อนวลผจง
กานํ้าดำนํ้าคือปมง	เป็ดน้ำลอยลง
ในนํ้าและดำตามกัน
นกงั่ววางโดยเขาขัน	นกเตนตามทัน
กระไนและจับบัวบาน
นกกดตาแดงดูหาญ	ไล่หาหัวขวาน
และกุ้งตระแนงแซรงชวน
นกเปล้าเคล้าคล้าคู่ควร	โกกิลแสร้งสรวล
ด้วยสาริกากันเอา
นกพริกจิกจอกกินเครา	เอี้ยงแอ่นออกเอา
แลดูสรอาดอางขนาง
ซังแซวซรลอนฟางวาง	แล่นซรอกซอนทาง
ตระดกตระเด็จเว็จวล
นกไผ่ไล่ลางจางจล	นกปลิงคลิงคน-
ธบุษปรัตนบังอร
บ่าวขุนกางเขนเขจร	นกแขวกคาบขอน
พรรณแล่งอีลุ้มคุ่มขัน
นกไส้พรั่นไส้แสบศัลย์	คู่คลาศคอยกัน
ครั้นเห็นก็เหิรหาฝูง
ยาบยาบหัวหางหายูง	จับไม้ไหล้สูง
และกิ่งกระย่อนฟ้อนฟาย
นกแสกแขวกเค้าเฝ้าปลาย	ไม้ม่วงขวัญหมาย
และร้องวว้ากากวน
นกทักปากนกเสสรวล	คับแคคับควร
ทั้งคู่และเคียงตาตรอม
ยางตรอกออกอุกดุกดอม	ดูเปล้าแปลกปลอม
ไปปนคณาคิ้วนาง
นกกวักลักแลเพื่อนพลาง	กวักปีกกวักหาง
ก็ร้องกวะกวักทักทาย
พรหิดกาพาขันชาย	นกจากวากกลาย
และจากกระพรากพิสมัย
ตบยุงทุงทองมองไป	มาหาปลาไหว
ตระบัดประมงลงทัน
นกจอกบอกเพื่อนมาพลัน	ค้อนหอยหากัน
และตรุมสรตือตัวแขง
ภูรโดกโคกม้าหน้าแดง	กดเพลิงเริงแรง
และบินวว่อนร่อนเรียง
นกกรอดลอดตับคาเคียง	ช่างเหล็กเต๊กเสียง
กระวานกระแวนแกลนกลัว
นกลางจากกลางลางตัว	จับไม้มองผัว
และนกขมิ้นดิ้นโดย
มีกระเรียนร้องก้องกรรโหย	หงส์ห่านบินโบย
ลันลุงหฤทัยภูบาล
เสียงแก้วกรวิกตระการ	ไพเราะรสหวาน
บรรสานกันเอาเอาใจ
นานาปลาทองท่องใน	นํ้าสระสุทธิใส
และแปลนทั้งตัวตื่นแปลง
มีกระโห้และกระแหหางแดง	ปลาวัวกลัวแฝง
ในฝั่งแลเลียบเล็มไคล
กริมกรายว่ายเวียนสวายไหว	หวั่นปั่นป่วนไพร
ยะยับในแปลงและประดึง
คางเบือนเบือนเคียดค้าวคลึง	สลิดโพพานลึง
และพรวนสพรั่งตวงตาม
เขมาโกรยว่ายโดยปลาหนาม-	หลังไหลหลาดหลาม
แลเหิรไปหาหัวหลวง
ปลาพรามสลุมพอนปลาพลวง	ปลาพรมสพงพวง
สพรั่งและปลาเพลี้ยเพลน
ปลาทองแลกันโทงเหงเหลน	มีกระบอกและกระเบน
แลมีเขมาโกรยกราย
เทโพแลชะโดหลากหลาย	แก้มช้ำช้ำชาย
แลไปให้ปลาหมอดู
ปลาแมวลิ้นหมาปลาหมู	คชราราหู
มีจันทรเม็ดและทรมาง
ปลาวาฬไล่หลังครวญคราง	ตาตุ่มตรอมตาง
จะโกกกังเกญเชนชอน
ปลากทิงติงตนชลจร	ปลาอ้าวองค์อร
แลเห็นสระดะชลธี
ปลาม้าแล่นล้ำม้าคลี	ปลาคลังตื่นตี
ในแปลงก็ปลักไปมา
ปลากาผุดหาเหรา	กลังแกมปลาหวา
และสร้อยสวายหวายเหนือ
ฝักพร้าปลาส้าปลาเสือ	ปลาสูบปลาเขือ
แลปนปลาครอกดอกเลา
รากกล้วยหางกิ่วแลกุเรา	ปลาแขนกเขา
แลกดชรโลงโหงหาย
หมูคำดำน้ำแหล่หลาย	ซิวซาวซอนซาย
ฉวีสะพรั่งแลหลาม
มีกระดี่แลกระตรับตับตาม	ตัวเติบตัวราม
ก็เต้นในแปลงแปลนหลัง
ปลาช่อนและชวาดชแวงทัง	หางกิ่วและทุกัง
ทรอุกทรโอนโจนแปลง
ปลาผึ้งขึ้งขบเหยื่อแหยง	ชอนไชชายแชวง
ตะเพียนพัญเอิญเอาะอาย
ปลาแป้นปลาแปบแทรบทราย	ชิงเหยื่อเผื่อผาย
ยังฟองในหนองแชรงชม
ปลาจวดชวดเหยื่อและอุลม	ปลาหลดขดตม
ตระบัดแลปลาตื่นตอม
ปลาแมวไล่หาปลามอม	ฉลามหนูแปลกปลอม
ประหว้ายประหวัดพกพัน
กระลุมพุกดุกแดงแขยงขยัน	ปลาอุกแลอำพัน
ก็จรัลในธารชลา
ปลาแกว่งปลากวาว่ายคลา	หกหัวหางหา
แลแล่นในนํ้าคว่ำหงาย
เต่าฝาปลาเขือเหลือหลาย	หวั่นว่ายทุกพาย
แลแล่นในนํ้าคือภมร
ลมพานเพยียรสเอมอร	ยังพระภูธร
คือทูตสร้อยสระศรี
แสร้งใช้ให้เชิญนฤบดี	ลงสรงสระศรี
แลชมกุสุมโสภา ฯ
๑๑
ปางนั้นสมเด็จไท	ธรณินทรลีลา
ลงเล่นในสระสา-	ทรท้าวธโสรจสรง
อำมาตยมนตรี	พลพิรียต่างลง
อรอาบในสระบง-	กชแก้วอันแบ่งบาน
เตร่ตรํ่าตระบัดชม	ชลธีกันภูมมาลย์
เด็จดวงตระการกาญ-	จนโรจถือถวาย
นํ้าใสสมบูรณ์ศรี	บริสุทธิโฉมฉาย
เฉกโฉมพระนารายน์	เสด็จสรงขษีรสินธุ์
พระพิศกรรภูมมาล-	ยสโรชเจียรจินต์
ดุจถันพธูยิน	ทุกขท้าวธกินใจ
เสร็จสรงในสระศรี	สุขน้ำอันเย็นใส
เย็นภาพนอกใน	จิตรร้อนคำนึงนาง
พระพิศเลญจงจง-	กลนีคำนึงปาง
พระสนมสรอาดอาง	กลเกี้ยวเลญจงผจง
พระสูริยลับไศล	รำไพลับพระเมรุลง
พระสูริยอัสดง-	คตเคร่านเรสูร ฯ
๑๖
ปางนั้นท้าวทรงสมบูรณ์	มนตรีเตือนทูล
อัญเชิญสมเด็จนฤบดี
เสร็จขึ้นจากสร้อยสระศรี	พวกพลมนตรี
ประดับแลดูมหิมา
ท้าวทรงพิพัสตรภูษา	สรรพาภรณ์พา-
หุรัตนแก้วกุณฑล
ลีลารถรัตนพิมล	พระสุริยเสด็จดล
แลลับสุเมรุคิรี
เสร็จสนธโยบาตวิถี	ทวยแสนเสนี
แลนองประดับบริพาร
รองรองชวาลาสบสถาน	เทียนทองธงมาล-
ยท้าวธแต่งบูชา
เทพารักษ์อันรักษา	ไม้โพธิ์โสภา
ที่ท้าวธอ้างอาไศรย
เบื้องบุรพพระฮามแขไข	แสงส่องช่องไพร
แลพรายทั้งพื้นพนสณฑ์
กลิ่นคนธกมุทอุบล	บัวบานตูมกล
คือนางประนมถวายกร
พระเสด็จเลอเร็วบรรจฐรณ์	รถรัตนระรอน
แลกามตื่นเตือนใจ
ศศิธรจรจรัสสว่างใส	คล้ายเห็นท้าวไท
ว่าพักตรสุรสุดา
พระคำนึงน้องแก้วกัลยา	เสวยแสนโศกา
แลใจจำนงเทพี
แตรสังข์ประนังเภรี	สวนศัพท์ดนตรี
แลพาทยก้องกาหล
ท้าวรังอาราธนสรณ	พฤกษาสาผล
แลแสร้งสดุดีโดยปอง ฯ
๑๔
อ้าพระอันรักษสัตวโลก-	ยและโลกยควรครอง
อ้าพระอันรักษและจำนอง	สัตวโลกยสงสาร
อ้าพระอันรักษจะมารัก-	ษอย่าคลายพยาบาล
กันสรรพโทษจงอย่าพาล	ภยในพนาไลย
เกรงอันพลาพลนิกร	อันมานอนในพงไพร
กันสรรพโทษและจัญไร	จงอย่าร้อนอย่าปรารมภ์
เสร็จพระบำบวงแก่อมรา-	รักษแล้วธบรรธม
เหนือรัตนบรรจฐรณ์ภิรมย์	รถทองที่ไสยา ฯ
๑๖
ปางนั้นท่านไทเทพา	ผู้สิงรักษา
พระโพธิ์อันพรายสายสาร
ฟังพระเสาวนีภูบาล	พระสรวลเปรมปาน
สุธามฤตย์เอมอร
ไกรหงส์สำเนียงเสียงกร-	วิกบรรสานสมร
แลเทพยฟังสิตการ
เสด็จออกนอกทิพยพิมาน	มุ่งเมิลสบสถาน
ดูพลคือสายชลธี
โยธาดาแสนเสนี	ดาษดงพงพี
แลสบสังกัดกรรกง
ดูช้างม้ารถทองธง	เทียวพรรณสรบง
แลด้างสว่างหว้างเวียนไว
พระโพธิ์ดูดาลพิสมัย	ตรองตริเต็มใจ
ว่าท่านนี้ท้าวใดมา
ฤๅเทพยนิกรยักษา	ฤๅพระกามา
ธิราชฤๅจักรี
ผู้ทรงจักรคทาธริษตรี	ฤๅพระศุลี
และเอกอุมาแมนผจง
ฤๅพระไพสพณ์เสด็จคง	เหนือบุษบกหงส์
พาหนพิมานมาศผยอง
ฤๅราชาครุฑลังลอง	ฤๅนาคตระกอง
ขษีรแปรรูปา
ฤๅษีฤๅสิทธิพิทยา-	ธรคนธรรพา-
ธิราชฤทธิสกล
แกล้งนฤมิตเพศพิมล	มาด้วยฤทธิพล
แลพลประดับดาษดา
ฤๅแทตย์นิกรยักษา-	ธิปพระอินทรา-
ธิราชแปรกฤษฎี
พิศเพี้ยนแต่เกล้ากษัตรีย์	เท่าบาทาศรี
แลโฉมบมีอุปมา
คิดควรสรวลสุดสงกา	อ้าพระราชา
สมุทรโฆษบวร
ยศใดนี้ท้าวธมานอน	เหนือรถบรรจฐรณ์
อรรแถ้งแลแกล้งเอองค์
แสนนางควรแนบทูลทรง	บัวบาทบรรจง
แลจำบำเรอบริพาร
เคยผธมแท่นทิพยพิมาน	ม่านแก้วแพร้วกาญ-
จนแซรงบรรจบอบขจร
นางแก้วกรไกวจามร	เคยโอบเอวสมร
ดนูพธูจงปอง
ฤๅท้าวเอองค์ลำยอง	กรกอดหมอนทอง
และกามตื่นใจเตือน
ลมพัดต้องส่องแสงเดือน	น้ำค้างหยาดเยือน
และเย็นตระชักสิชำงาย
บมิควรดูดอมดูดาย	ควรถนอมท้าวทาย
ไปสมที่แก้วกัลยา
พระรำฦกยอดไทธิดา	ในพื้นพสุธา
บมีผู้ปานโฉมศรี
พระคำนึงนางพินทุมดี	ลูกสาวกษัตรีย์
กุรุงในรมยนคร
นางหนึ่งโฉมเฉกอัปสร	พอจักสวยมพร
และท้าวทุกแดนแหนขวัญ
เปรียบองค์และพงศาพันธุ์	สองท้าวเสมอกัน
และควรที่กรีฑารมย์
ตริแล้วเสร็จพระชื่นชม	เสด็จแทบพระบรรธม
ตระบัดก็บังนิทรา
ท้าวหลับทั้งพลโยธา	พรักพิริยเสนา
บตื่นบติงเน่งนอง
โอบอุ้มเอาพระภูธร	เห็จขึ้นเขจร
เพรี้ยวในห้องหาวผยอง
ดุจศรีพรหมรักษตระกอง	อนิรุทธเปรียบปอง
ไปสมอุษาเทพี
เสด็จเดียวถึงแดนคิรี	รมย์บุรีศรี
อันเพ็ญพิภพเพียบพล
ข้ามชั้นไชยสินธุอจล	ข้ามชั้นทวารยนต์
กลกำแพงปราการ
ข้ามรมยบุรีถึงสถาน	มนเทียรทองธาร
คำนัลกรลาจรวจจรัล
ดูสุริยพิมานดุจจันทร์	พิมานพรายพรร-
ณแก้วกระลอกรัศมี
ดุจมนเทียรไทธรณี	มนเทียรเทพี
อันพรายด้วยแก้วแกมแสง
ดูสุริยสำรวจชิดแซรง	ช่อฟ้าทัดแทง
และแสงจำรัสโสภา
ฉะเพาะพระมนเทียรธิดา	พินทุมดีสา-
พิลาสสุขเสวยรมย์
ด้อมสงัดเสียงดุริยดั่งคม	ด้อมสงัดสาวสนม
อันจาวจำเรียงเสียงฉันท์
ด้อมสงัดเสียงพลโห่หรรษ์	สงัดทวยเทียวจรัล
อันจำระวังพระบุรี
เสด็จจอมปราสาทมณี	คัตวาสคิรี
แลดูกำจัดคนคลา
เบิกปัทมกระลับออกอา-	รักษ์เอาราชา
ก็เข้าในปรางค์สุภิรมย์
พระพิศโฉมนางสาวสนม	ก่ายกองนองนม
และนมประกิตนิทรา
ลางนางนอนเน่งพัสตรา	ไปล่แปลนแนวนา-
ภีท้องสรแทบทรวงสมร
ลางนางลืมไกวจามร	ตาเงียบเหงานอน
และหลับในตีนแท่นทอง
ลางนางแนบเนื้อเทียมสอง	กรกอดเอวกรอง
และแสร้งประเบียดบัวใส
ลางทุเทาแก้มกินใจ	จากชู้ช้าไหล
จะหลับบหลับเหลือปอง
ย่อมลูกกษัตริย์เต็มเรือนทอง	ก่ายกองนอนนอง
จำนำบำเรอทุกตำบล
หยุดยั้งพลั้งพิศโฉมฉงน	เอาท้าวเสด็จดล
ตระบัดยังรัตนบรรธม
วางท้าวเทียมท้าวสู่สม	เทพาชื่นชม
และแลประเมินสองศรี
แลนางลืมแลกษัตรีย์	แลพระนฤบดี
แลลืมดูแก้วกัลยา
สองท้าวโฉมแปลกประดิมา	พระเห็นหรรษา
สรรเสริญคคล้อยอวยพร
จึงพระปลุกพระภูธร	ปลุกพนิดาสมร
ก็ตื่นตระบัดบมินาน
แล้วเทพย์ก็เหาะเห็จทยาน	ยังทิพยพิมาน
ลำเนาไม้แมนผจง
สองท้าวตื่นใจใหลหลง	ต่างคิดพิศวง
และสองจรเทินใจจวน
ไทฝันใช่ฝันสองสรวล	ในใจคิดครวญ
และชายชรเมียงม่ายมัน
ตาสมรคือศรยิงยรร	ทรวงสองโหยหรรษ์
และกามกวนกลางใจ
นาสาสารสชายไช	ชมแก้มแก้วใส
และดาลลันเหิมหอมฉม
พระคิดคํ่ากี้กูผธม	แทบไม้โพธิ์รมย์
และร่มทรสายสาขา
พระระเมียลแท่นท้าวไสยา	ใช่รถราชา
บรรทมที่ไม้โพธิ์พราย
แลบนพิดานเฉลาฉาย	ใช่ดาราราย
ประดับในพื้นคัคณานต์
แลเหมมกรพะพาน	บรรยงก์พระสถาน
ตระการกุสุมโสภา
หลากพานมกรราชา	หลากรสฉมสลา
ชำเนียรชรเนียรเอมอร
หลากรัตนบรรทมฉมขจร	หลากรสศรีสมร
และท้าวธสงกานาน
รู้แท้ว่าเทพยบันดาล	หวังเสพย์ตระการ
กลฤดีโดยจง
กรท้าวธตระกองเอวองค์	อนุชและอนงค์
เตือนหฤทัยเตรียบตรู
พระพักตรสมเด็จพระภู-	ธรพักตรพธู
และเทียมชชิดรสคนธ์
นาภีแนบนาภีมล	ทรวงแนบชิดชน
บรรทับและเบียดบัวศรี
นางน้องในใจเปรมปรีดิ์	กรกรรนฤบดี
และนำบสู้ขัดขาม
พระเชยชมแก้มเกลากาม	โลมน้องโฉมงาม
ตระการตระกองกรรฐา
เชยชิดรสโอษฐสุรา	มือพานแนวนา-
ภีท้องสรแทบทรวงสมร
นมน้องตราติดอกอร	เอวองค์พระกร
กระหวัดกระเหม่นกามา
สองเสวยสุขสุดสงกา	ชมลาภมหา
อันเทพยแสร้งเอาสม
สองเสวยรสกรีฑารมย์	สุขในพระบรรทม
เลวงด้วยสร้อยเสาวคนธ์
สองสมสุขเล่นกลอยกล	กามาโดยดล
ตระการเทียรทุกลบอง
แล้วเคลิ้มหลับในแท่นทอง	ชวาลารองรอง
แลแสงจำรัสส่องศรี
ยังยามเดียวเลยราษตรี	จักสิ้นแสงศรี
รังเรียงจำคล้อยเวหา
นกหคร้องก้องพฤกษา	เนื้อเบื้อตื่นตา
และเสียงไก่แก้วขันขาน
พระโพธิ์จากทิพยพิมาน	เหาะมาบมินาน
ก็ถึงในรมยนคร
เข้าในมนเทียรที่นอน	เห็นพระภูธร
และหลับด้วยพาลพธู
สองผสานเปนตนเดียวดู	พักตราเตรียบตรู
คือบูรณจันทร์ทั้งสอง
กรโอบเอวองค์ลำยอง	ยิ่งวัลย์ทองกรอง
ประกิตและแนบนิทรา
หลับไหลเกื้อกลกามา	เหนือสุขสหัสสา
นุราคคล้ำแคล้นคืน
เข้าทบแท่นท้าวยั้งยืน	หยุดชมหันหืน
ทันทึงรำพึงบมิคลา
บมิควรไปล่ปลิดราชา	จากแก้วกัลยา
วิโยคโฉมใสศรี
แม้นไว้โสดโทษจะมี	ก็จะม้วยไมตรี
ทั้งสองสมเด็จบมินาน
นางเดียวสุดสวาทภูบาล	ผู้พ่อใครพาล
พินาศแท้ยาไท
ว่าคุณแท้โทษจริงใด	หลายถ้าเถียงใจ
จรเทิรจะทำใดดี
ปลํ้าใจไปมาราตรี	เตือนเทพาศรี
ก็เสาะและเสราะใจจง
จึงเปลื้องกรพระปลดปลง	ไปล่เอวเอองค์
พระอนุชนงพงา
จึ่งยกกรแก้วกัลยา	จากพระราชา
บำราสบรู้สึกตน
พระพิศพระพักตรพิมล	พระพาษปดิชล
และกรตระบัดผทับธาร
โอบอุ้มท้าวผทับทรวงมาลย์	เหาะมาบมินาน
ก็วางในแก้วเกวียนไกว
พอจักสว่างสุริโยไทย	สัตวพงไพรไศล
และเสียงตระเวนหากัน
เนื้อเบื้อจากเหล่าแหล่งจรัล	นกหคแข่งขัน
สำเนียงสุโนคทยา
เวียนร่อนร้องว่อนเวหา	เหิรจับพฤกษา
บรรสานสำเนียงเสียงสม
ดุจดนตรีเตือนดัดผทม	สรวลศัพทระงม
จักรจั่นเรไรขยองเหียร
เสียงช้างก้องโกญจนสำเทียร	เสียงม้าแก้วเกวียน
เสียงสรพลไขขจร
เสียงมฤคคชสีห์ไกรสร	สีหนาทกำธร
กำทวนทังป่าหิมพานต์
สบสัตว์ทังพื้นพงพนานต์	ตื่นตาตื่นดาล
กระเกริกทั้งท้องธรณี
เหิมเรียกพระสุริยพี-	เราะเสียงมี่มี
เมื่อจักอุไทยไขแสง
อรุโณดมรัศมีแสง	สุริยศักดิ์สำแดง
ในยอดยุคุนธรศรี
ทินกรกระกรจามี-	กรกรรัศมี
ดุรงครัตน์พรรณราย
บุรพาภาสกรจรฉาย	ฉลุปรุพพราย
ตระศักดิ์สุริยประภา
ปางนั้นท้าวส่างนิทรา	ตื่นตนตาหา
และมือประหว่าคว้าหมอน
จงโฉมน้องแก้วอรอร	ปางกรีฑากร
อนงคในแท่นทอง
พระรำฤกปางผสานตนสอง	แลล้ำลวดทอง
และสองประกิตติดตรา
ไฟสมรร้อนทรวงราชา	เจ็บจงสงกา
ว่าฝันหรือจริงใหลหลง
พระเมียลฉมคนธ์อันทรง	ตราติดพระอง-
คทราบในแดสรศัลย์
พระสงกาฝันใช่ฝัน	เยียใดจาบัล-
ยท้าวก็ท่าวเททรวง
ถนัดล่มหล้าฟ้าปั่นปวง	ถนัดภูผาหลวง
และท่าวมาทับทรวงศรี
ทบทนโศกากษัตรีย์	จงทุกข์เทพี
และท้าวก็พาษปธารา
พระเสด็จรถทองกรีฑา	พลโยธาหา
ทังไพรคิรีสบสถาน
ค้นคว้าป่าดงพงพนานต์	เทินเขาถ้ำธาร
ชำเราะชรลองดองไพร
พลพลาดป่าหลวงปวงไศล	ฉวัดเฉวียนเวียนไกล
ทุกท้องคูหาพาจบ
ไพรสงัดสัตว์พนสณฑ์สบ	นกหคเหิรสงบ
บร้องสำเนียงขานขัน
ลมก็บพัดพฤกษาพรรณ	ก็บติงสักอัน
และสร้อยบไขรสขจร
คชสารลืมบงซ้างซอน	กลางดงไกรสร
เสนาะและลืมไหล้สาร
เนื้อเบื้อลืมกินเกลียงดาล	กินทุกข์ทุกสถาน
ลันลุงด้วยพระราชา
ทุกทิศท้าวหาเหลือหา	บมิพบพนิดา
และพระพิลาปสมพอง ฯ
๑๑
อ้าแม่ผู้มีหน้า	คือศศิอันเรืองรอง
ราษตรีตระการสอง	สุขเล่นฤดีศรี
คิดเอวลำเภาเยา-	พดิพาลพันลี
คิดนมกรรพุมนี-	รชรัตนเรียมผจง
คิดคิ้วคำนวณนวย	คือธนูอันก่งยง
ตรูตาตระบอกบง	บมิแล้วและติดใจ
คิดท้องสรแทบพาง	นพโรมเรืองไร
คิดแก้มสรแหล้มใส	และตระศักดิ์สมบูรณ์ปราง
บุญใดนี้โททำ	และมานำไปสมนาง
บาปใดนี้หนอปาง	มาบำราสพงางาม
สุดท้าวธเที่ยวหา	ทุกตำบลพนาราม
บพบพธูทราม	รักษท้าวนิราสา ฯ
๑๖
มนตรีทูลเตือนราชา	ชอบเชิญลีลา
ยังพระนครคืนครอง
สารถีแปรแก้วเกวียนทอง	เสนาเนืองนอง
สรพร้อมและล้อมดาษดล
เสด็จโดยด่านทางเก่ากล	ข้ามชั้นพนสณฑ์
และแสนศิขรนที
เยียใกล้เยียไกลพงพี	เยียใกล้นครี
และมุ่งเห็นแก้วปราการ
ถึงนอกเมืองท้าวธสำราญ	ดลในอุทยาน
และสวนกุสุมโสภา
จึงพราหมณ์มีมหิมา	สี่ตนไคลคลา
ประเทศรมยนคร
เรียนจบสบเพทปกรณ์	เสียมสารสาทร
ดำเนิรคือเทพฤๅษี
มาพอพบพระนฤบดี	ถวายพรพระศรี
สรรเสริญสมเด็จภูบาล
พระพิศโฉมพราหมณ์ตระการ	แถลงปราไสสาร-
ประสงคพราหมณ์อันมา
พราหมณ์กราบทูลพระกรุณา	บพิตรราชา-
ธิราชฤทธิกำจร
ตูมาแต่รมยนคร	ปรากฏภูธร
ทำนุบำรุงคือครู
ฦๅพู้นพระยศพระภู-	ธรราชแลตู
มาชมพิภพลักษมี
ท้าวถามถึงในนครี	รมยบุรีมี
อันใดตระการวานแถลง ฯ
๑๔
อ้าท้าวผู้ทรงฤทธิบรา-	กรมเกียรติสายแสดง
เดโชชยาสิทธิแสยง	อรินราชทุกพาย
เมืองพู้นพิศาลสุขรม-	ยและราษฎรเหลือหลาย
ช้างม้าพลาพลคือสาย	ชลธินทรหนั่นหนา
ล้วนเปนประเสริฐและตระการ	แก่บุรีเท่าธิดา
เดียวผจงคือจอมจิตตนรา-	ธิบดินทรเจียรจินต์
เจ้านั้นมีโฉมคือจะประโลม	ทั้งแหล่งหล้าและฟ้าดิน
ทรงนามกรบวรพิน-	ทุมดีอันโฉมเฉลา
เสาวภาคยพาลพนิดา	คือสุธามาโกศเกลา
เนื้อเกลี้ยงสมบูรณ์บวรเยา-	วอย่าว่าจะมีสอง
เกศาระรวยระทดระทวย	ประเหลหางมยุรทอง
ไรเกศพพรายรัศมิรอง	คือโรมอัษฎกามา
พักตรากฤดิอันบริสุท-	ธิพบูและโสภา
ดุจจันทรโสฬสกลา	และนะแน่งนะนวลอนงค์
กรรณาคือกลีบกมลโก-	มลกามแกล้งผจง
ทรงกาญจนกุณฑลยรรยง	มณีพรายพิราราม
นาสาลำยองคือขอคำนวณ	กลควรคือขอกาม
แก้มปรางประโลมรสยำยาม	คนใดต้องก็ติดใจ
ลำขาคือกาญจนกทลี	และลำเพ็ญลำพาลใส
สองนมชชิดวิจิตรใน	อกอาสน์แก้วโฉมเฉลา
คิ้วค้อมคือกงกลกุทัณ-	ฑอันก่งและแกล้งเกลา
พระเนตรพรายพิมลเพรา	และพพริ้งยิ่งตายอง
ริมโอษฐพรายคือมณีไพ-	ฑูรยรัตนเรืองรอง
ยิ้มแย้มและค่าใครและบปอง	แก่อนงคสงคม
พระทนตเพี้ยงวชิรรัตน์	และระเบียบระเบียมสม
ทรวงราบคือฐานรัตนบรรทม	ทิพยกามกรีฑา
กรแก้วอันงามประดุจดัง	คชงวงพระไอยรา
นิ้วสวยแสล่มนขนิภา	และพรรณเรียบเรียวรี
เอวกลมกำกามรจนา	คือพันลอกลดาศรี
ยกอย่างและที่ทังธรณี	ผิจะว่าบค่าควร
คางเพลาคือกรวิมลกรร-	ฐกก่องคือแสงสรวล
ใครชายครั้นชายยลรัญจวน	จิตตโมหล่วงโลม
เมื่อเลงและดูถนยุคล	สิบพรับและพิศโฉม
ลืมแลดูนาภินพโรม	-และโรมราชี
เมื่อพิศดูพักตรคือจะแย้ม	ลืมดูแก้มสรแล่มศรี
พิศไพรุจิตพิศมฤดี	ดูไรเกศอันงามกัน
พิศเนตรนฤมลคือศร	สมรราชยิ่งยรร
แสลงกามกมลหฤทัยทรร-	ปและลืมดูกรรณา
เมื่อพิศลำเพ็ญชงฆอันคัด	อุรุรัตนรำภา
รำภาวดีสิริสุรา-	ลยโลกยลืมจง
เมื่อพิศรำไพรุนพโร-	มนะแน่งอนงค์ยง
ลืมแลดูพระพธุนุบง-	กชแก้วอันโสภา
กัลยางคนางในธรณี	นี้ตูข้าพรํ่าเห็นหา
โฉมฉันนเรศรสุดา	นิบมีในธาตรี
ควรคู่บำเรอประนตพระ	บทรัชรัศมี
เปนอัครราชมหิษี	สมเด็จไทรำพึงกัน
เปรียบองคพงศอภิชาต	-และราชไอศวรรย์
เปรียบบุญปูนพิภพสรร-	พประการสองสม
บัดนี้คือการนรรา-	ชบิดารังปรารมภ์
ปรารภการจะสวยม-	พรนางในเจ็ดวัน ฯ
๑๖
ท้าวฟังสารพราหมณทัน	ทูลแถลงโฉมพรร-
ณพระพธูเทพี
ชื่นชมความพราหมณี	พักตราเปรมปรีดิ์
ดับหฤทัยจาบัลย์
สองพันกระสาปน์สุพรรณ	พระให้รางวัล
แก่พราหมณนั้นบมินาน
เอาพราหมณ์แลพลบริพาร	จากพระอุทยาน
ก็เข้ายังพรหมบุรี
ครั้นสิ้นสนธยาราตรี	พระเสด็จสู่ศรี
สุพรรณมนเทียรเรือง
แกมแก้วชัชวาลย์มลังเมลือง	สาวสนมนองเนือง
จำนำบำเรอราชา
พระเสด็จเดียวเสวยโศกา	แสนสนมโลมลา
และท้าวทรม่าวบมิดู
ลืมสนองสารศัพทพธู	ลืมคัลพระภู-
บดีบิดามารดร
ลืมแลพนิดาวิงวอน	สุรสุดาสมร
บโลมบแลแปรศัลย์ ฯ
๑๙
เทพีพินทุมดีอันมีมุขคือจันทร์
จาบัลยครั้นตื่น	ตระอาล
หาภูบาลบพบตระหลบทุกขมาพาล
พิศวงในสถาน	บรรทม
ประปราณรันทดกำสรดพิลดดม
ทรวงสมดั่งคมไฟ	ในกลาง
ฝันฤๅจริงและทันชิงรำพึงบรู้กี่ปาง
รางชางขนางตื่น	ตระบัด
พิศเพี้ยนพระพนิดาทุกขานลกำนัด
ดัดรัตนธารี	มาดู ฯ
๑๖
ปางนั้นพี่เลี้ยงพระพธู	พักตราเตรียบตรู
และตื่นตระบัดบัดใจ
โลมลาว่าเจ้าเปนใด	แม่มาหลงใหล
ฤๅมีดำริตริตรอม
แสนสงวนธิดาเดียวดอม	ชมเชยถือถนอม
ดั่งฤๅมาตื่นตีตน
ข้าแม่ขอรู้ร่วมกล	ใดทุกข์ท้าวทน
อย่าขามแก่ข้าขอแถลง
นางท้าวทุกขภาษกรรแสง	เสียงเสาะโรยแรง
และบอกยุบลโศกา
น้องพี่คืนนี้นิทรา	ผทมในไสยา
ที่สถานพิมานมาศโสรม
บมินานท้าวหนึ่งนำโฉม	โสภามาโลม
ตระอรอนุชในสถาน
น้องน้อยไป่เดียงสาการ	กลกามบชาญ
แลท้าวมาชวนสรวลสอน
มาเกลี้ยกรีฑาเกลาสมร	สองสุขแล้วนอน
ก็หลับในสร้อยไสยา
ครั้นน้องตื่นตนตาหา	บมิพบราชา
ประจากก็เปล่าเปลืองใจ
โศกาคั่งแค้นค่าใคร	เห็นแห่งทรวงใน
ที่น้องลันลุงครวญคราง
ธารีโลมลาเพนาง	นุชโอบเอวบาง
บำบวงสันสรวงบทมาลย์
ฤๅเจ้าเศร้าโศกรำคาญ	อย่าน้องนงพาล
พิลาปเลยใช่กล
ค่าใครเข้าห้องไหรญ	เล็ดลอดทวารยนต์
ยังแท่นบรรทมสมศรี
ยินข้าแม่เตือนอย่าตี	ตนตรอมเทพี
อย่าพาษป์กศัลย์ขวัญอร
บัดนี้เพื่อจักสวยมพร	ธิดาเดียวสมร
แลท้าวทั้งหลายหมายขวัญ
เหี้ยมนั้นนางน้องจึงฝัน	ใช่แม่อย่าศัลย์
ให้พี่นี้เปนตรอมตาง ฯ
๑๑
ธิดาเยียแดลาญ	ทุกขกามกวนกลาง
ทอดตนในตักนาง	ผู้พี่เลี้ยงอันแกว่นกล
กลอยถาปตีอกอา	รัตนธารีพี่ตน
ใช่ฝันอย่าฉอฉงน	กลกล่าวเอ็นดูกู
แก้มน้องพพร่องใด	และมาต้องพี่แลดู
รอยทันตอันตรู	คือกุทัณฑสายสลาย
ริมโอษฐอ่อนชํ้า	เพื่อภุชงคใดหมาย
ไหม้หมองจะปองตาย	และบตายก็เปนตรอม
กลิ่นแก้มอันแปมปน	รสคนธยังหอม
ไป่หายในอกออม	รสรักอยู่ยาใจ
เจ็บจริงกูจึ่งพร้อง	ใช่ว่าน้องจะหลงใหล
เดียงถนัดหฤทัยใน	จิตรเจ็บค่าใคร่เห็น
พี่ผู้ชำนาญการ	กูจะวานอย่าแวะเวน
ป่างเดียวพี่มาเปน	พำนักนิ์น้องอันเจ็บจง
คิดควรบปรุลุ	แก่อำนาจจำนงยง
บีฑารันทดอง-	คมม่อยมมรรใจ
ผิวพี่บช่วยน้อง	ทุกขข้องซึ่งทรวงใน
ชีวิตพี่ยาไท	ที่จะเปนอย่าป่วยปอง
แต่เล็กพี่เลี้ยงน้อง	คุณนั้นยากยืนสนอง
คาบนี้โสดเปนสอง	คุณพี่เลี้ยงยิ่งธาษตรี
มาแม่อุบายกล	ยุบลซึ่งสิ่งใดดี
ที่น้องจะสมศรี	ยุพราชราชา
รักน้องอย่าหน่วงนาน	มาจะวานวาดรูปา
ท้าวไทและเทพา	สุรนาคกินนร
จึงรู้ผู้ใดใคร	และอันอาจลอบโลมอร
ล่อลวงเลบงสมร	สุขแล้วแลลอบคลา ฯ
๑๖
ธารีรัตนฟังธิดา	เห็นน้องโศกา
และนางพี่เลี้ยงลาญใจ
เอะหลากนักหนอคนใด	อาจเข้ามาใน
พิมานทิพยบรรทม
หลายชั้นทวารยนต์ชิดชม	สิบเล็ดลอดลม
บังอาจรนังตรังตรา
มาลอบโลมไทธิดา	บมิเกรงราชา-
ธิราชผู้สงวนศรี
ผิท้าวรู้บร้างธาตรี	รอดเลยฤๅดี
แลคิดคคล้อยยินสรวล
นางน้องยินเขียนขอขบวร	ธารีคิดควร
ก็ควรรูปท้าวทุกทิศ
วาดโฉมพระผู้ทรงฤทธิ์	สังวาลพิพิธ
และพาสุกรีนาคา
เสด็จด้วยพฤษภมหิมา	นางเห็นโศกา
บเลงบแลพิศวง
วาดโฉมนารายณ์ฤทธิรงค์	เสด็จด้วยครุฑทรง
และเหาะกำลังเวหาส
นางเห็นครวญครํ่าพิศวาส	ใช่โฉมนรนาถ
ผู้มาลอบโลมศรี
วาดโฉมพรหมาธิบดี	เสด็จหงส์รูจี
แลเรียงจำรัสไพรู
ทั้งนั้นใช่โฉมพระภู-	ธรนั้นโฉมตรู
ประเสริฐพ้นคณนา
จึงวาดโฉมพระอินทรา	ทรงช้างไอรา
พิจิตรงามยรรยง
ถือเพชราวุธธำรง	บมิใช่พระองค์
แล้วท้าวนั้นใช่โฉมฉาย
แล้วจึงวาดโฉมพระพาย	เสด็จสินธพผาย
แลเรืองจำรัสรัศมี
นางพินทุมดีเร่งมี	ทุกข์โศกแสนทวี
แลคิดคำนึงแดลาญ
จึงวาดโฉมพระโลกบาล	เสด็จบุษปพิมาน
แลเรืองจำรัสจรัสจรูญ
นางพินทุมดีอาดูร	แดเดือดเพิ่มพูล
หฤทัยเร่งพิศวง
วาดโฉมพระเพลิงเสด็จคง	ด้วยสัตว์ตัวยง
แลเรืองจำรัสสายแสน
วาดโฉมขุนมารมาทแมน	นางเยียยินแคลน
บเลงบแลแปรศัลย์
วาดโฉมกินนรนาคสุบรรณ	วรโฉมคนธรร-
พท้าวเยียยินโศกา
แล้ววาดโฉมพระราชา	สมุทรโฆษา-
ธิราชเรืองภุชพล
พักตราเตรียบจันทรพิมล	คิ้วค้อมก่งกล
กุทัณฑตาต่างศร
เอวองค์อรรแถ้งทรวงสมร	นางท้าวยื่นกร
แลพิศพบูบมิแปร
นางทายขดานผทับแด	ไฟสมรลามแล
ลืมพาษปธาราราย
โอ้นี้จำน้องตรอมตาย	อาจเททรวงทาย
เอาดวงหทัยไกลตัว
นางทายรูปท้าวทูลหัว	กามาเมามัว
และแลบพรับพิศวง
ถามพระพี่เลี้ยงเสมอองค์	ท้าวผู้โฉมยง
นี้เทพยท้าวด้าวใด
ธารีรัตนทูลทันใด	ท้าวนี้ฦๅใน
ตรีโลกยยศสบสถาน
โฉมประจญท้าวทั้งพรหมาน	ลูกพระภูบาล
คือพินทุทัตมหิมา
ท้าวนี้ทรงนามอันปรา-	กฏเรียกราชา
สมุทรโฆษอาจินต์
นางน้องครั้นฟังได้ยิน	ไฟสมรลามริน
รันทดทั้งแดดาลคลา
ฟูมฟองนองพาษปธารา	ธารีโลมลา
ลำเลียมหฤทัยเทพี
อย่าทุกข์ข้าแม่ธารี	จักอาสาศรี
บยากอย่าท่าวตรอมตน
บมิให้เรื่องรู้สักคน	ท้าวท่าดูกล
ผู้ข้าอย่าอาลัยเลย
นางน้องฟังสารเสบย	ทุกข์โศกละเหย
และแลพี่เลี้ยงหรรษา
จึงใช้ธารีลีลา	ไปยังราชา
อัญเชิญสมเด็จนฤบดี
ปางนั้นนางรัตนธารี	ลาเพเทพี
ตระบัดบังคมนงคราญ
เห็จเหาะเวหาสบมินาน	พรายภูษากาญจน์
จำรัสด้วยแสงศศิธร
บัดดลแดนพรหมนคร	มุ่งเมิลดูสรลอน
สรล้ายกำแพงไชยแชรง
ปราสาทกนกทกแทง	จรัสแสงสุริย์แสง
สุพรรณพรายพัฬเหา
นิทราทั้งพลเงียบเหงา	ลงโดยลำเนา
พิมานรัตนจำเนียร
เข้าในมนทรีพิศเพียน	แสงแก้วไกรเทียร
แลเรืองจำรัสรัศมี
เข้าแทบบรรทมทิพย์ศรี	สุรนางธารี
ก็ด้อมประงอนราชา
เห็นท้าวผทมในไสยา	เดียวเสวยโศกา
ก็เข้าไปแทบทูลสาร
๑๑
บพิตรท่านไท	ยศยิ่งทั้งพรหมาน
อาจเทหฤทัยพาล	-พธูด้วยโฉมพรรณ
นางนาถพระพิน-	ทุมดีประดุจวรรณ
น้องท้าวรันทดศัลย์	สมเด็จท้าวบปรานี
ตื่นขึ้นบเห็นหา	นรราชกษัตรีย์
พิศวงฤดีมี	ทุกขแท้นิรันดร
น้องท้าวคำนึงท้าว	บลุเลยรำคาญวอน
ทรวงทรงกรรแสงสมร	ทุกขแท้ที่อาดูร
แสร้งใช้ให้ข้ามา	ถึงสมเด็จนเรสูร
ทูลบาทบัวทูล	ทุกขราชธิดา ฯ
๑๖
พระภูธรฟังสารา	นุชน้องโศกา
ก็โศกด้วยพระพธู
พี่มานี้ค่าใครดู	กัลยาเดียวอยู่
ลันลุงด้วยโศกาไลย
บมิรู้สึกตนปางไป	มาเที้ยรพระไพร
ธรังบรรจวยจาบัลย์
พี่รับเอาน้องไปพลัน	ทันดับแดศัล-
ยท้าวทันทึงอย่านาน
เสร็จพระภูบาลบริหาร	เสด็จจากพระสถาน
บรรทมที่ไสยาศรี
พระโองการสั่งมนตรี	ผู้เปนธิบดี
นิเวศนไว้ต่างตา
บอกราชดำเนิรราชา	ให้ทูลพระบิดา-
ธิราชผู้ฦๅนาม
แล้วให้เอาพลหลวงหลาม	ไปตามโดยพราหมณ์
ทั้งสี่ในรมยบุรี
เสร็จพระเสด็จสั่งมนตรี	จักลีลาศรี
สุเรนทรรู้ที่จำนง
จึงใช้พระมาตุลีลง	เอารถแมนผจง
มาถวายแด่พระภรรดา
พระเสด็จรถรัตนพระมา-	ตุลีขับพา-
ชีแชรงรันแชะรถไกว
ธารีนำมรรคครรไล	ก่อนรถคลาไคล
คคล้ายในกลางอากาศ
รถรัตน์อันเรืองโอภาส	พรายภูษาราช
-โฉมสมเด็จเรืองรอง
ดุจทินกรเสด็จรถทอง	ม้าแมนผันผยอง
แลเลื่อมทั้งหล้าคัคณานต์
เสด็จถึงรมยบุรีสถาน	เรืองรัตนพิมาน
แสงแก้วประกิตชิดชน
จึงจรดรถทองที่มน-	ทิรแก้วดำบล
นเรศร์ธิดาเสด็จคง
ธารีเอาพระเสด็จลง	สมพระนุชองค์
คืออำมฤตยฤๅปาน
สองท้าวเทียมองค์ในสถาน	ถ้อยแถลงทุกข์กาล
-ปางนิราศราตรี
แสนโศกหฤทัยกษัตรีย์	พระโลมเทพี
แลกรตระบัดโอบอร
นางท้าวทูลอ้าภูธร	อาจสูญใจจร
แลข้าลันลุงให้หา
ลอบโลมน้องในไสยา	ลองลวงกรีฑา
แลสองบรรสานตนสม
เพราะท้าวมีที่อารมณ์	บมิทันดัดผทม
แลท้าวธปล้างปลิดตน
บมิทันน้องรู้เงื่อนกล	ตื่นตีตนทน
พิลาปลาญแลหา
พระกรโอบแก้วกัลยา	อย่ากล่าวสงกา
แก่พี่นี้น้องนงคราญ
นอนแนบน้องในพระสถาน	สุขกามบันดาล
แลหลับบรู้ปางไป
บมิรู้เหนื่อยเน่งปางไกล	พระเทพย์ทายไคล
ครั้นตื่นตระบัดประปราณ
หาน้องในพนสบสถาน	บมิพบเลยลาญ
ทั้งแดแลดาลถึงโฉม
พลางแถลงโศกาแลตระโบม	พนิดาลาโลม
ลำเลียมหฤทัยกามา
สองสมสุขสร่างสงกา	ในพระไสยา
พิศาลมาลาขจร
บนแก้วบรรยงก์บวร	แลรจิตบรรจฐรณ์
อรรแถ้งพิดานดาษดา
เสาทองเรืองรองรจนา	มีรำยวนมุกดา
มณีแลกามจำเนียร
เขนยแก้วแพรวฟ้าอาเกียรณ์	จรัสส่องแสงเทียน
ประทีปแก้วพรายพรรณ
เนืองนางสาวสนมกำนัล	นั่งนองคั่งคัล
ประดับบังคมโฉมศรี
ลางลาดจามรพัชนี	ลางถวายดนตรี
แลคีตสำเนียงบรรสาน
ลางนางถนอมสร้อยสลาพาน	ลางเพงียเว็จธาร
แลกรองกุสุมสาทร
ลางถวายฉมคนธบวร	เสาวรภเอมอร
เลวงพิมานแมนผจง
สองเสวยสุขสุดจำนง	กรโอบเอวองค์
อนุชกลั้วกรีฑา
เจ็ดวันแต่สองเสนหา	สุขในไสยา
ภิรมยแก้วแกมกล
มนตรีเริ่มเรียบรี้พล	เสนาสามน-
ตชุมคือสายชลสินธุ์
จำสารสั่งพระภูมินทร์	ทูลแด่พระพิน-
ทุทัตไทธรณี
เอารถคชพลพาชี	จากพรหมบุรี
แลพราหมณทั้งสี่ตน
รั้งหน้าเสนีรี้พล	โยธามาดล
ประเทศรมยนคร
ฦาข่าวพลพระภูธร	ธารีถวายกร
แก่ท้าวก็ทูลสายสาร
จึงอุ้มเอาพระภูบาล	มาราตรีกาล
ก็ส่งสำหรับรี้พล
เรื่องราวท่าวทั่วสากล	ทั้งพื้นภูวดล
แลราษฎรทุกบุรี
รุ่งนั้นสวยมพรศรี	ทุกทิศทุกทวี-
ปท้าวทั้งหลายมูลมา
ทั้งเทพอสูรกษัตรา-	ธิปคนธรรพา-
ธิราชพลเหลือหลาย
เอาพลถึงตั้งทัพราย	รมยบุรีพราย
ทั้งท่งนครเทียบทงัน ฯ
๒
๑๑
ปางกรุงบุรีรม-	ยอันมีมไหศวรรย์
เดโชชเยศทัน-	ธึกฝูงหมู่ไพรี
จักทำสวยมพร	วรราชบุตรี
ภูบาลทุกทวี-	ปก็มาด้วยเจษฎา
ท้าวจึงให้ตั้งโล-	หธนูอันหนักหนา
สหัสรภารา-	ธิกเลงพันฦกแสยง
จึงกล่าวแก่ท้าวทุก	ทิศเรืองอำนาจแรง
เดชะอันจักแสวง	รณรงคทุกพาย
ผู้ใดและยกโล-	หธนูดำเลิงสาย
แสดงศิลปศรหลาย	กลได้ดังจินดา
จักแกล้งประกอบภู-	ธรราชกัลยา
สมบัติพัสถา	ก็จะเวนบุรีรมย์ ฯ
๑๖
ท้าวทุกแดนดาลชื่นชม	ชิงชัยและประคม
ทังท้องธราดลอันแถลง
ทวยท้าวเรืองฤทธิ์เข้มแขง	ขึ้นรถดูแสดง
แลแชรงชำนินานา
เปนอาทิ์มถุรราชา	เทียมรถอัศวา
แลมือจำทวยโตมร
ถัดนั้นเกาศึกภูธร	รถเทียมด้วยมกร
แลทรงธนูยืนยัน
ถัดนั้นจึงเทพนิกรร	กรกุมเกาทัณฑ์
รถเทียมด้วยเสือแสดง
ถัดนั้นมัทราชคำแหง	ขี่รถเรืองแสง
แลเสียงสำเรืองตาวไว
ถัดนั้นพระเทพพิไชย	ขี่รถกรไกว
คทาทองแลครวี
ถัดนั้นพระพิทยุตศรี	ขี่รถคชสีห์
สมรรถพลดาษดา
ถัดนั้นคือมคธราชา	ขี่รถรจนา
แลเทียมด้วยโตตัวคนอง
ถัดนั้นจิตตรัตน์รถทอง	เทียมสีห์ทั้งสอง
สมรรถเดโชไชย
ถัดนั้นจิตตเสนคิอไก-	สรรถแกว่งไกว
แลเทียมด้วยตัวจามรี
ถัดนั้นชุมภาสุรลี-	ลารถราศี
แลแสนอสูรแชรงชุม
ถัดนั้นแทตย์กุมภ์นิกุมภ์	คือกุมภกรรฐ์จุม-
พลาอสูรเสนา
เข้าคลุกยกยอบมิคลา	ทุกท้าวก็ระอา
แลอายอำเภออางขนาง
ต่างตริปองไชยชิงนาง	ป่วยเข้าหลายปาง
แลแลบไหวหวั่นแด
บมิลุเลยต่างตนแล	ดูดายชายแปร
บเข้ายังที่ดำบล
ปางนั้นพระสมุทร์เสด็จดล	เสด็จแสดงภุชพล
ประภาพพระเจษฎา
เอาธารยกำลังนาคา	ยุทธทรงฤทธา
และยืนในท้องธรณี
ฉวยโลหธนูแลครวี	วิริยอาวุธพิรี-
ยแสร้งสำแดงไชยแชรง
ท้าวน้าวโน้มศรศักดิ์แสดง	บัวบาทจำแทง
จำทวยธนูในสนาม
ฤทธาพลพระพึงขาม	แสดงเดโชนาม
ในรงคดาลรณภู
ดุจราฆพทรงศรยู	ยกโลหธนู
แลดูดำเกิงมหิมา
ดีดเถาถนัดเสียงวิชุดา	แลรลวงพสุธา
สเทื้อนสท้านทุกลำเนา
พระกรเกาะศรพรายเพรา	ท้าวน้าวน้อมเอา
อรรแถ้งธนูลันโลน
ทิศใดท้าวแลอ่อนโยน	เดชะอาจโผอน
อรินทรทั่วธรณี
พระเสด็จแสดงศิลป์คือศรี-	สรภังค์อันมี
อำนาจสำแดงโบราณ
พระแสดงศรศิลป์บนาน	โดยพระภูบาล
สีหนรคุปต์รังปอง
ปืนเล่มเดียวท้าวธประลอง	ยิงเปนปืนนอง
ในท้องธราหนั่นหนา
ร้อยเรียงดาษดาโสภา	เหลือคิดคณนา
อเนกศรจรรโจษ
แล้วนั้นแผลงศรหนึ่งโสด	เปนปืนไกรโกฏิ
-ห้อยในห้องหาวหน
แชรงชิดพิศคือสายฝน	เมื่อพรรษาดล
แลซร้องในท้องธรณิน
บดบังแหล่งหล้าฟ้าดิน	พระยิงศรศิล-
ปแสร้งสำแดงเจษฎา
แล้วแผลงศรหนึ่งในอา-	กาศกลนาคา
คคึกก็หาญแลประหาร
เปนห้องปราสาทพิมาน	ทั่วทั้งคัคณาน-
ตเรืองด้วยศรศรแสดง
เปนมณฑลแก้วแกมแสง	พลชื่นชมแชรง
สรรเสริญสมเด็จภูธร
แล้วนั้นจึงพระแผลงศร	เปนบุษบากร
แลกั้งพิดานดูพราย
มีรำยวนมาลบรรลาย	เรือนรัตนพรรณราย
บุรีกี่กลนานา
ทุกท้าวทั้งพลโยธา	ชมฤทธิ์ราชา
อันชาญแก่ศิลปพิมล
แล้วจึงให้ห้อยเส้นขน	จมรีโดยกล
แลผูกเปนขวั้นแขวนวง
ไว้ไกลได้โยชนคง	เลงลบพิศวง
แลดูก็สุดสายตา
ให้พระแผลงศรหนึ่งสา-	หัสห้องเวหา
ไปเปนคือราตรีกาล
ให้แผลงศรหนึ่งอย่านาน	ยิงจามรีพาล
-นั้นจงต้องกึ่งกลาง
พระฟังกล่าวกลบขนาง	ยิงปืนวิ่งวาง
ยังโพยมด้วยกลศิลป์
ดาลมืดมัวหล้าฟ้าดิน	ดุจเที่ยงคืนทิน-
แท้อมาพาศยา
ท้าวทั้งพลคณโยธา	อับทิศไปมา
ตระดกตระดาลดูฉงน
ท้าวทายศรหนึ่งคือยนต์	ยิงไปในอน-
ธการบังทฤษฎี
ต้องเส้นหางมฤคจามรี	ขาดขจัดทฤษฎี
ก็ตกตระบัดดูแสดง
เทพาฤๅษีสรรเสริญแชรง	ชัยชัยรบแรง
กรรแสงแลสาธุการา
หว่านบุษบาสวรรค์บูชา	นฤปราชนรา-
ธิเบศร์ทั้งหลายสยบแสยง
เรืองเดชพันฦกฦๅแสดง	ฤทธิพลชนแชรง
สำแดงพระเกียรติ์กษัตรีย์
ดนตรีแตรสังข์เภรี	ประดิรพสารศรี
ก็ดาลนุชิตธุนิผสม
ภูธรนรคุปต์ชื่นชม	สบพระปรารม-
ภราชไทยลูกตน
ชอบราชหฤทัยสรณ	เสนหาสาผล
บเสาะที่ใจจินดา
พระโองการกล่าวบมิคลา	จะประกอบยา
อันโยคเยาวโฉมศรี
จักสวยมพรพระบุตรี	เปนพระมหิษี
แก่ภูบดีบมินาน
ท้าวทั่วทุกแดนได้ฟังสาร	ชุมกันบริหาร
หวังจะเริ่มรณรงค์
เจ็บอายหลายเหลือใจจง	โฉมนุชอนงค์
คะรังบันจวยจรรจา
ต่างเราต่างมีมหิมา	สรรพแสนเสนา
แลมาอธึกทุกตน
หวังได้นางนำรี้พล	มากมีเปนกล
จรเทินจะคืนบมิควร
เปนท้าวควรกันความทวร-	ยศยศควรสงวน
อย่าเหตุให้คนดูแคลน
แม้นาศในรณฤๅแคลน	จงคงยศแทน
ประเสริฐกว่าคงตน
เราโสดสรรพด้วยรี้พล	ชาญศิลป์สบสกล
บควรจะให้หาดอาย
จักร่วมรี้พลทุกพาย	เปนเดียวเกลียวหมาย
เปนเอกองค์อย่าคลา
จักโชรมโรมรบราชา	เอาแก้วก้ลยา
จึงสะที่แค้นความอาย
เสร็จท้าวธรรษาอภิปราย	เรียบรี้พลพราย
ทั้งท้องธราเทียบทงัน
เทียบรถเทียบคชสารสรรพ์	เสนาสามรร-
ถไว้ในรณสบสถาน
อภิตมถุเรนทรรบาล	รังแรกยุทธการ
ก่อนนเรนทรทั้งหลาย
พระสมุทรโฆษฟังสารสาย	ว่าท้าวทุกพาย
แลเรียบรี้พลเสนางค์
โกรธานลลามลุกกลาง	แดดูสรรพาง-
คเพศพร้องฟูนไฟ
หวังจักมล้างท้าวทุกพิไสย	ทวยหวังมั่นไหว
ก็ทำกระลัมพรการ
ตรวจตราหาพลทวยหาญ	เรียบเทียบทุกสถาน
บรู้กี่ส่ำเสนา
เลือกหาโยธาทวยสา-	หสอาจพาธา
อรินทรในรณรงค์
เลือกหาโยธาทวยทรง	คุณอาจเอาองค์
กระหลัดในกลางสงคราม
หาผู้รู้ศิลป์บขาม	แม่นแจ้งเจียรยาม
คำนวณคำนับโหรา
หาผู้หาญยอดโยธา	ขอขันอาสา
คค้อยบคลาคำไหน
หาทวยเมธาส่างใส	รู้รี่ร่วมใจ
อรินทรแสร้งใส่กล
หาผู้ห้าวหบทบทน	แกว่นแกล้วกลางรณ
แลแรงสมรรถอาจทยาน
เลือกหาแกว่นรู้ริการ	รณรงค์ชำนาญ
ชำนะแก่พลไพรี
เลือกหมู่หมั่นมั่นภักดี	รักไทธรณี
บมิขบถมายา
ต่อหน้าท้าวขันอาสา	ลับหลังราชา
บห่อนจะเกียจการงาร
หาผู้ผลาใจจอดการ	แกว่นเลี้ยงทวยหาญ
แลเสียงฉฉาวโครงแคร
หาผู้รู้ริร่วมแด	ท้าวไทบมิแปร
ประโยชนเจ้าจงปอง
หาผู้รู้กลตริตรอง	สงครามลบอง
แลชาญแก่รณธรณี
เลือกหาผู้แกล้วกว่าสีห์	กำลังภุชพี-
ริยอาจประหารหัสดิน
เลือกหาผู้รู้ศรศิลป์	แกว่นมล้างไพรินทร์
กระเหน็จกระแหน่รณรงค์
หาผู้ใจผลาแผลงผลง	ผลาญศัตรูคง
อพรรธใจเจษฎา
เสร็จพระสรันแสนเสนา	เลือกทศโยธา
แลพลอธึกเทียมทงัน
แจกเปนซ้ายขวาโจษจรร	หน้าหลังรอบรัน
ระเบียบสังกัดรี้พล
พลมากมวญภูวมณฑล	บดหล้าฟ้าบน
แลดูอธึกทุกพาย
อาวุธอาภรณ์โพรงพราย	อาเกียรณ์เกราะกราย
อเนกนานุประการ
เรียบช้างม้ารถชมชาญ	ทวยธารเอาธาร
สรรพด้วยศัสดรสรหลอน
พระจึ่งประสิทธิ์พระพร	แก่แสนยากร
ประกอบด้วยไชยศรีแสดง
สิทธิสิทธิพลพิริยคำแหง	ชัยชัยรบแรง
สัมฤทธิสัมฤทธิเดชะ
ชัยชัยสามนต์สระดะ	ชัยชัยอาจชนะ
อรินทรพลลานปาน
ชัยชัยศัสตราชิตชาญ	ชัยอาจสังหาร
-แสนอสูรเสนา
ชัยชัยรุทราทิตยทา-	รุณฤทธิเจษฎา
นุภาพพิริยอำนาจ
ชัยชัยศรจักรอาจสาด	ศรพรรษพิฆาฏ
เพ็ญนภะดาษเดียร
ชัยชัยรณมุขโจษเจียร	ชัยชัยไกรเกียรดิ์
ภิมเสลคือนาม
ชัยชัยทศรณพึงขาม	ชัยพรรธสงคราม
พิพรรธพิรียอันแชรง
ชัยชัยพิเรนทรคำแหง	รณสิงห์สำแดง
ประภาพใจเจษฎา
เสร็จพระอวยพรเสนา	เรียบเทียบพลพา-
หเพียบทั้งท้องธาตรี
ท้าวสิบตนเตรียบเสนี	นองในปรถพี
แลทั่วทั้งท้องสากล
เลือกล้วนทแกล้วสิบตน	เปนนายกพล
พิเศษศักดิอจินต์
เตรียบเรียบรถไหยหัสดิน	กรเกริกภูมิน-
ทรฦๅทั้งพื้นภพไตร
ตรวจตราโยธาชาญไชย	จับศัสดรไสว
สรว่างด้วยด้างโตมร
ธงฉัตรดัดดาษอัมพร	บังแสงทินกร
ด้วยธงกลดพรายพรรณ
ลางขุนขี่ช้างซับมัน	งวงงาผาดผัน
กระลอกกระลับไปมา
ลางขุนขี่ม้าลองลา	ฉวัดเฉวียนเสนา
แลกรกระหย้อนโตมร
ลางขุนขับพาหมกร	มือถือธนูศร
สมรรถกลางรณรงค์
ลางขุนขี่อูฐยรรยง	โยนศัสดรธำรง
พิเศษศิลปลอง
ลางขุนขี่เลียงผาผยอง	ขี่โตตัวคนอง
คำนับครวีตาตาว
ลางขุนขี่นาคทรนาว	เมลืองเมลืองเขี้ยวขาว
แลเลิกพพานดูแสยง
ลางขุนขี่เสือตัวแรง	ขี่สิงห์สำแดง
มหาศัสดรหลากหลาย
ลางขุนสามรรถขี่ควาย	โตรษตัวองค์อาย
มหามหิทธิแผงผงาด
ลางขุนขี่จามรียาตร	พลล้อมเดียรดาษ
ประดับแลตรับตาวผลา
หลายภาคชำนินานา	ย่อมสัตวภาษา
บรู้กี่สํ่าเหลือไกร ฯ
๑๑
ปางกุรุงบุรีรม-	ยครั้นรู้ว่าท้าวไท
ทุกแดนบันดาลไพ-	ริพิโรธเขี้ยวขัน
จึงใช้มหามาตย์	ผู้ใจอาจอันสามรรถ์
สมญาสุสังกัล-	ปประเสริฐดิเมธา
ใช้ให้มาห้ามทัด	ท้าวทุกแดนอันดาษดา
ช้างม้าและเสนา	พลพฤนททวยหาญ
มนตรีสุสังกัล-	ปก็รับราชโองการ
ท้าวมาบทันนาน	ยังท่านไททั้งสิบตน
ครั้นถึงก็ทูลท้าว	นรคุปตจุมพล
ใช้ข้ามาด่วนดล	สมเด็จท้าวทั้งสิบองค์
ใช้ข้ามาตัดราช	หฤทัยอย่าใหลหลง
ใช่ชอบประสงค์จง	ธอย่าคิดเปนพิโรธ
คาบนี้พระบาทไท	นเรสูรย์สมุทรโฆษ
ยกยอธนูโสด	ศรศิลปเสร็จแสดง
ได้ด้วยพระปรีชาญ	นรราชเข้มแขง
ภูบาลแสร้งแสดง	ที่จะทำสวยมพร
อย่าท้าวทั้งหลายหมาย	ที่จะทำกลัมพร
ท้าวรู้กำลังศร	สมเด็จเองอย่าอวดหาญ ฯ
๑๖
ท้าวทุกแดนฟังสายสาร	มัวโมหบันดาล
บดาลคดีคลองยุกดิ์
จงโฉมนางเดียวดูสุข	กามากวนอุคร์
ฤๅจะอาจจะอดทน
บมิกลัวตายต่างถือตน	เตรียบเรียบรี้พล
แลปองประยุทธบคลา ฯ
๑๑
มนตรีสุสังกัล-	ปก็คืนยังราชา
ราชาครั้นฟังสา-	รก็สั่งสุสังกัลป์
มายังสมเด็จแสดง	กลศัตรุโจษจรร
สุสังกัลป์คืนคัล	สมเด็จท้าวก็ทูลสาร
สรวมชีพเชิญท้าว	ทอดพระเนตรอย่านาน
เลงแลพวกพลหาญ	อันเดียรดาษธริษตรี
อากาศชรอุ่มอับ	ทิศบังด้วยธุลี
บดบังทั้งรัศมี	ทิพากรบไขแสง
อักโษภินีเนือง	พลพิรียกล้าแขง
ช้างม้าประชิดแชรง	พลพฤนทเรียบรัน
พระเสด็จดูเสนางค์	พลท้าวอันเทียมทงัน
จึงถามสุสังกัล-	ปประเสริฐมนตรี ฯ
๑๔
ขุนใดอันขี่กนกรถ	-และเทียมด้วยม้ามี
โตมรธำรงพิชัยศรี	สำเริงฤทธิวางมา
จามรีและพชนีฉัตร	อันแชรงชรอุ่มอา-
กาศกลุ้มก็บังทั้งพระทิพา-	กรบดณหนหาว
หัวหน้านรานิกรกร	ทังซ้ายขวากะลึงตาว
ต่างร้องสำเริงพลฉฉาว	ฉฉุงล้อมอยู่ห้อมแหน
ขุนนั้นชื่อท้าวมถุรราช	อำนาจลํ้าทั้งเมืองแมน
แผ่นดินสท้านภพทุกแดน	บมีผู้จะขันธา
ขุนใดอันเอามกรราช	-อันเทียมรถามา
โพรงพรายกุทัณฑศรสา-	หสแกล้วกระลึงศร
เสนาสมรรถพลขันธ์	เข้าเข่นแกล้วบย่อหยอน
หยาบหยันปครรหิตแก่ศร	อำนาจกล้าบกลัวตาย
ขุนนั้นทรงนามกรเกา-	ศึกราชฦๅสาย
อาจผจญเทพรณพาย-	ยุพันฦกดูเจษฎา
ขุนใดอันอยู่ณรถอูษ-	ฐองอาจและอาจผลา
เงื้อเงือดคทาคือพระคทา	ธรราชฦๅแสดง
ขุนนั้นคือกรุงพิชยชาญ	ชยเดชเข้มแขง
เข่นฆ่ามหาอสุรแรง	ฤทธิห้าวบห่อนเอ
ท้าวใดอันขี่พิชยรถ	และเทียมคชสำแดงเด-
โชชาญชำนาญฤทธิมเห	อำนาจแกล้วกระลึงขรรค์
ขุนนั้นทรงนามกรพิท-	ยุตราชอาจปรัน
ปราบท้าวทั้งภูวดลทัน	จักรพาฬสีมา
ขุนใดอันดูอธิกทรง	วรจักรใจผลา
ยืนยันกันดาลรถมหา	ภุชเคนทราญระ
ขุนนั้นกระลึงภุชกะโร	ฤทธิอาจด้วยเดชะ
เดโชนุภาพพลพระ	พิริย์อันประกอบพร
ขุนใดอันขี่สุวรรณรถ	แลเทียมโตอันองค์อร
ทายทรงธนูบวรศร	สำแดงแกล้วในกลางรงค์
ขุนนั้นชื่อท้าวมคธราช	-อำนาจอันอาจสง-
หาญไพรีนรินและทรนง	คณศัตรูก็บกบาง
ท้าวใดอันทรงเพชรเสด็จ	รถราชสีห์ฉวาง
อัมพรพรรณพรายรตนในกลาง	รณรงคดูแสดง
ขุนนั้นคือจิตตรถราช	อำนาจกล้าและเข้มแขง
ปราบเทพทานพสำแดง	อานุภาพชมชาญ
ขุนใดอันทรงมกุฏกร	กุมกระบองกระเบ็ญหาญ
เห็จขึ้นในเหมรถทยาน	จมรีอันเทียมสรรพ
ท้าวนั้นทรงนามชื่อสมเด็จ	จิตตเสนคนธรรพ
มีมนตอาจจะกรลับ	กรลายรูปหลากหลาย
ขุนใดอันขี่ในรถทอง	แลเทียมลาอันองอาย
เอาธารทรงศักดิพรรณราย	เมลืองมือกระลึงมา
ขุนนั้นมหาอสุรราช	-คือนามชุมภา-
สุรอาจประหารพลสุรา-	ธิปเหี้ยนทรนงหาญ
ขุนใดอันขี่รถอเคื้อ	และเทียมเสือทั้งสองทยาน
ยกค้อนกระหย้อนดูบริพาร	พลยักษเห็นแสยง
ขุนนั้นทรงนามกรกุม-	ภพันฦกนิเริงแรง
ฤทธานุภาพยศแขง	ยิ่งท้าวไททั้งภูวดล
เสร็จท้าวธชมพิพิธราช	-อริและรี้พล
เรียบเทียบพลาพลพหล	และหัสดินทรดาษดา
เปนอาทิท้าวมถุรราช	-อันอาจด้วยฤทธา
ผเดิมนำพลาพลมหา	ประดิกุณฑเริงแรง
ออกมาประทะด้วยพลพระ	พลพฤนทเข้มแขง
รณรบประทบพลสำแดง	อานุภาพชมชาญ
หัวหน้าทหารคือคชสาร	-อันทรรปเอาธาร
มั่วหมู่มหายุทธทหาร	และทหารปะทะกัน
บรัศว์บรรพเสียงพลสพรั่ง	ประดิรพหื่นหรรษ์
โห่ร้องและเสียงประครครร-	ชิตชิงและชัยศรี
กึกก้องด้วยกาหลและสัง-	ขประนังทั้งเภรี
ฦๅลั่นละลวงภพคือตรี-	ภพปวงประลัยลาญ ฯ
๑๖
มถุเรนทรเร่งขุนหาญ	ชาญชัยสบสถาน
คือเอกจักรไวยผลา
ขึ้นม้าถือโตมรมา	พลหาญหรรษา
สมรรถเตรียมตาวไว
ยั้งยืนกลางรณชิงไชย	เมิลมืดภพไตร
แลดูอธึกเสนี
จึงพระใชัโยธาศรี	ศัสดราชิตมี
อำนาจแลลํ้าเสนา
ต่อแทงแรงรบสหัสสา	พลแสนสังขยา
ประหลีกประหลบทบทอน
อุกคลุกพลบุกรุกรอน	ไพรินทรนิกร
รนับรนาดในรณ
พลพระรุกรันทันพล	ไพรีจรายจรล
จึงเอกจักรฟุนไฟ
รองรับขับหัยเห็จไป	ประดิรพชิงไชย
คำรณคำรามรบแรง
จึงทายหอกทองเท้งแทง	ศัสดราชิตแสดง
อพรรธกลางรณรงค์
ศัสดราชิตชาญชัยทรง	ค้อนเหล็กเต๊กลง
แลเอกจักรเจียรไจร
ตกจากม้ากลิ้งกลางไผท	ธรณีหวาดไหว
สเทื้อนทั้งภูวมณฑล
มถุเรนทรโกรธานล	เรียบรี้พลกล
กันดาลสมรคืนคง
ยืนยันเหนือรถทองทรง	โตมรมาศผจง
จำทวยจำแทงแสดงหาญ
ขับเข้ารันรบทบทาน	แชรงรถคชสาร
สันทับทั้งพลโยธา
รุกรันพลพระราชา	ราชาลีลา
ในเหมรถองค์อร
ทรงศรแลธนูเกาะศร	สารถีคือภมร
แลขับรถางคดำเกิง
ประดิรพเสนางค์สำเริง	คือจะป่วนปือเปิง
มหันตพลวกพสุธา
ประดิมุขบุกพลเสนา	ประดิรพดาษดา
ดุรงครถรุกราน
มถุเรนทร์ก็เอื้อนโองการ	ว่าเหวยภูบาล
สมุทรโฆษยาไท
ที่จักต่อด้วยกูใน	รณรงค์คือใคร
จะอาจมาประภุชพล
สูเจ้ายังเยาว์เพื่อกล	ใดจักอาจทน
แก่กูในรณนี้เลย
มีพระโองการว่าเหวย	มถุเรนทร์อย่าเคย
ทรนงทรนุกด้วยกู
บมินานบัดนี้มึงดู	บมิมึงไส้กู
ก็หากจะรู้ผู้หาญ
อย่าอวดแกล้วกล่าวเกินการ	กูแลผู้จะผลาญ
มึงให้จงม้วยด้วยกล
เสร็จสองประดิมุขกลางรณ	รุกรถรี้พล
แลประปะทะปะปัว
ช้างม้าประดิรพชมชัว	พลตีนต่อตัว
ก็ตายระนับซับซอน
พระแผลงศรศรรุกรอน	ย่อยยำรถถอน
บรรฎากก็หักเหิรลง
มถุเรนทร์ก็โกรธาทรง	เพชรลำแพงผจง
ก็ซัดสมเด็จด้วยพลัน
พระก็ยิงศรศรเหิรหัน	หอกเพชรทบทัน
ก็หักด้วยศรสหัสสา
พระก็แผลงศรหนึ่งคือมหา	ภุชงค์วางมา
ก็ต้องอุระมถุเรนทร์
ล้มท่าวมถุเรนทรภูเบนทร์	พลพ่ายคือจะเพน
จะพกทั้งภพนัตไตร
จึงท้าวเกาศึกผู้ไกร	กรีฑาพลไป
บยั้งก็ตั้งกลางรณ
จึงใช้จักรจรนำพล	เรียบพยุหพหล
แลพลอธึกขับตาม
ช้างม้ารถรัตนเหลือหลาม	ฟ้าหล้าเข็ดขาม
ชรอื้อชรอํ่าอับทิศ
ราชาใช้รุทราทิตย์	แกล้วกล้าเรืองฤท-
ธินำนิกรโยธา
ต้านต่อจักรจรใจผลา	จรลจรายพลพาห์
พิริยสองกล้าแขง
เข้าต่อท้าวผลาผาดแผลง	ศรีเสียงเท้งแทง
ด้วยเพชรศักดิ์บอาว
เสียงโห่ชิงชัยฉาวฉาว	ฉาดฉาดเสียงตาว
อันฟาดก็ขาดตับตาย
จักรจรเกาะศรผาดผาย	แผลงศรเพญพาย
ก็พรายด้วยศรเหลือหลาม
รุทราทิตย์ชาญสงคราม	ทายเพชรติดตาม
ตระบัดก็ซรัดจักรจร
จักรจรทรุดท้าวธนูศร	ลุ่ยหลุดจักรจร
ก็กรานในกลางรณภู
ภูธรเกาศึกโสดดู	ดาลโกรธาชู
ก็ชี้ด้วยแกล้วกล้าแขง
เร่งรถพลพลชิงแชรง	ทรงธนูศรแสลง
ประกาศแก่พลเขี้ยวขัน
เข้าต่อภูธรด้วยพลัน	สาดศรคือพรร-
ษพรายทั้งภูวมณฑล
ท้าวยิงศรโสดหาวหน	ฟ้าหล้าบดบน
ก็มืดมหาธรตระหลบ
ประดิศัพท์เสียงศรประดิรพ	เสียงพลทหารหบ
ตระหลบแลดูชิงไชย
เกาศึกยิงปืนเปนไฟ	พระก็ยิงศรไป
เปนนํ้าแลนองเวหา
เกาศึกสาดศรวางมา	แปรเปนนาคา
คคว้างในกลางอากาศ
ภูธรยิงปืนเปนราช	พิหคยุรยาตร
แลฉกภุชงค์ลาญปาน
เกาศึกสาดศรเปนสาร	สามรรถรุกราน
รยืนรยั้งนาคี
ภูธรยิงศรเปนสีห์	จับคชคั้นยี
แลล้มระนับทับกัน
เกาศึกยิงปืนเปนควัน	คลุ้มหล้าฟ้าทัน
ทั้งเมฆก็บดบังตา
พระยิงเปนลมพัดพา	สรว่างเมฆา
และแลตระล่งทุกทิศ
เกาศึกยิงเขาป้องปิด	กรรกลมืดมิด
แลบังทั้งแสนเสนา
พระยิงศรศิลปมหา	เปนเพชรผ่าผา
คิรีก็แตกผุยผง
ต้องรี้พลแหลกแปลนองค์	เกาศึกพิศวง
ก็ดาลมเมอกลกรร
ศรต้องเกาศึกย่อยยรร	ล้มลงด้วยพลัน
พิเรนทรดาลสยบแสยง
สุรคณฤๅษีชิงแชรง	ถวายบุษปกรรแสง
ก็สาธุการไสว
จึงเทพพิชัยชาญชัย	เฉียวฉุนฟุนไฟ
ในกลางหฤทัยลุกลาม
ตีรี้พลตนตับตาม	พลหลวงหลั่งหลาม
อเนกแสนสังขยา
ตั้งอุครเสนาผู้ผลา	ให้เปนเสนา-
บดีแลนำรี้พล
พลดาดาษเดียรภูวมณ-	ฑลเรียบในรณ
-ภูมิเพียงสายสินธุ์
พระก็ให้ศรจักรเจียนจินต์	นำพวกพลพฤนท์
ประทับประทานศัตรู
คือจะล่มฟ้าหล้าเฟื่องธู-	ลีลับแสงสู-
ริยบดบส่างสักอัน
อุครเสนานำพลขันธ์	เข้ารบทบทัน
ประทะอรินทรนิกร
พลพระฆ่าขาดพลบร	ตายตับซับซอน
รนับในกลางพสุธา
อุครเสนาร้องว่ามา	ศรจักรกูปรา
นีมึงอันเยาว์แลทรนง
หวังต่อกูกลางรณรงค์	ผิดที่ทางจง
จรลึงจรลนเกี่ยงตาย
ศรจักรจึงว่าเหวยนาย	อุครเสนบอาย
แลอวดว่าตัวตนทาญ
มึงต่อกูดูบมินาน	กูจะให้มึงลาญ
จงแล้วอย่าได้แขงขัด
อุครเสนาโกรธตระบัด	ธคทาสามรรถ
กรกระลึงชิงไชย
ศรจักรทายธนูศรไกว	แกว่งกลางรณไหม
จะมล้างอินทรทุกองค์
สองสู้กันกลางรณรงค์	ไม้ไหล้ผุยผง
แลแหลกทั้งหินผาหัก
อุครเสนาประหารศรจักร	ศรจักรแสดงศัก-
ดิกลางสมรบมิคลา
ศรจักรแผลงศรสหัสสา	ยังอุครเสนา
แลต้องตระบัดตายตน
ครั้นท้าวพิชเยนทรแลยล	พวกพลทหารตน
อันตายก็แค้นดาแด
ดารถคชพลปรวนแปร	ประดิมุขเลงแล
สมเด็จก็ดาลโกรธา
ขับรถรันรถราชา	เลิกโลหคทา
ก็ท้าสมเด็จชวนยุทธ
ท้าวทรงธนูทายศรอุด-	ดมยิงโทรมทรุด
รถางคหักทลักทลาย
ฉัตรรถหักเหิรหาวหาย	พิชเยนทรก็ทาย
คทาแลร้องด้วยแรง
พระแผลงศรศักดิ์สำแดง	ดุจฟ้าฟาดแสง
จังหวาดจังหวัดเวหา
ศรต้องพิชเยนทรบคลา	ล้มในพสุธา
สรเทื้อนสรท้านทุกแดน
พิทยุตก็นำพลแสน	ยั้งยืนคืนแทน
ในกลางสมรภูมี
ตีต้องพลศัตรูอันหนี	แชรงรถคชพี-
ริยพฤนทแสนสังขยา
จึงใช้เพชรรมโยธา	นำแสนเสนา
แลมาประยุทธพลพระ
พลพฤนท์ทั้งสองชาญชำนะ	ประดิรพปือประ
ประหารประหับทับตาย
พระก็ให้รณมุขเปนนาย	นายกฦๅสาย
พิเศษเดโชไชย
รณมุขรุกรนพลไพ-	รินิกลางไผท
ธรารนับซับซง
เพชรรมบมิทรงคุณทรง	ต่างต่อกลางณรง-
คร้องบอ้าวกล่าวแขง
รณมุขพุ่งเพชรลำแพง	เพชรรมกลับแกลง
ก็ล้มตระบัดกลางสนาม
พิทยุตก็ฟุนไฟลาม	กริ้วโกรธบมิขาม
ก็ขับรถาถับถึง
ถือขรรคมะเลืองแลกระลึง	กลางรงค์คือสึง-
หเสียงสันทับราชา
พระยิงศรศิลปมหา	สเทื้อนท้องพสุธา
รลวงทั้งโลกบดล
ต้องท้าวพิทยุตแลพล	พ่ายตายจรายจรล
บจองในรณภูมี
ล้มท่าวพิทยุตในที	นั้นท้าวทุกข์ทวี
บดาลตระดกคลาศคลา
จิตตเสนครั้นเห็นเสนา	ลีลาสหัสสา
ตระบัดก็โกรธานล
ขับรถเร่งพลโจษจล	หลั่งเลอภูวดล
แลโดยสมเด็จคลาไคล
พลคืนยืนยุทธหวาดไหว	เสียงพลชิงไชย
ละเวงละวาดสบสนาม
เข้าต่อภูบาลบมิขาม	ตีพลตับตาม
ชรอื้อชรอํ่าหนหาว
มุขพลพลพาหต่อตาว	ประดิรพฉาวฉาว
สำแรงสำเริงรุกราญ
ท้าวต่อท้าวเทียรห้าวหาญ	สารถีต่อสาร
-ถีทั้งสองชิงไชย
พลตีนต่อต่างตายไป	แต่ยังมั่นไหม
ชำนะชำนาญบมิเหงา
ลุยเลือดล้มลงซรอนเซา	เพียงลำเอวเอา
ทลาวทลมเดียรดาษ
ตับตายก่ายกองกลากลาด	พลพระประดิฟาด
แลขาดศีร์ษะเรี่ยราย
บ้างบาดท้องไส้ทลักทลาย	พุงเพราะขจัดขจาย
ก็ตายระนับทับกัน
บ้างบาดแขนขาแขงขัน	ขบฟันเข้าฟัน
ประทบประทะไพรี
ตาวลุ่ยจากมือจับจรี	ฉวยฉกบมิหนี
อำนาจบรู้กลัวแกลน
บ้างล้มบ้างแล่นทันแทน	ฉาวฉาวพลแสน
แลร้องสำเริงเสียงแขง
ฉวยหอกทะทายเท้งแทง	หอกหักทะแวง
อลวนแลร่อนรำฉวาง
ฟาดฟันพลขันธ์ขัดขนาง	โห่พลางฟันพลาง
พลพลามด้วยแสงศัสดรา
ล้มเลื่อนเลือดล้นพสุธา	พลลุยไปมา
บเอื้อนบอืดทุกแดน
พระแผลงศรรอนพลแสน	จิตเสนบแคลน
บท้อทรนงภุชพิรีย์
ยกเพชรแลตระบองคระวี	ต่อตีพระศรี
สมุทรกลางรณรงค์
พระยิงยอนรถผุยผง	รถหักเหิรลง
คทาบินบนโพยม
ศรต้องจิตตเสนก็โทรม	ซุดท่าวเลือดโชรม
ทั้งภูมิคือธารา
เทียรทิพยกมลมาลา	ทวยฝูงเทพา
มาสาธุการสดุดี
ปางนั้นชุมภาสูรศรี	ขับรณเร่งพี-
ริยพลแสนสังขยา
ฝ่ายภาคืออสุรเสนา	ดาษโดยชุมภา-
สุเรนทรเรียบกลางรณ
แซงช้างม้ารถคชพล	เรียบพยุหพหล
มหาอสุรตับตาม
เตรียบตั้งกลางรงค์บขาม	โยธาหนึ่งนาม
เรียกชื่อทรมุขมี
ฤทธารังนำเสนี	รุกร้นพลพี-
ริยพฤนทพระภูบาล
พระก็ใช้พิเรนทรผู้หาญ	เดโชชำนาญ
ก็นำนิกรโยธา
ออกตั้งต่อยุทธชุมภา-	สูรสองสหัสสา
ก็เข้าประยุทธชิงไชย
อสุรากรหลายเหลือไตร	ใหญ่สูงเสมอไศล
ก็แสร้งสันทับคุกคาม
พิเรนทรตีพลตาม	ต่อตีกลางสนาม
บท้อทรนงฤทธา
ประดิรพมี่เสียงม้าฬา	แล่นเคล้าไปมา
แลพลตีนต่อตาว
ธุลีฟุ้งฟ้าเหิรหาว	พลหาญฉาวฉาว
สำเริงสำเริงเสียงหาญ
เสียงโห่เอาชัยชมชาญ	พลพระเลาลาญ
มหาอสูรเสนา
ตับตายหลายเหลือสังขยา	ศพสูงเพียงผา
แลดูพันฦกนิเห็นแสยง
บ้างล้มบ้างแล่นทับแทง	ประดิรพสำแดง
ครลุกครลีวิ่งวาง
บ้างต้องทลักทลายพุงพลาง	แล่นพลางกรกาง
แลกุมศัสดรครวี
บ้างกลิ้งกรานกลางธรณี	ลุกแล่นพะผี
ผวาแลล้มเลาลาญ
พิเรนทรล้างขุนหาญ	ทรมุขล้มปาน
คิรินทรท่าวโทรมลง
ชุมภาสูรโกรธทรนง	ทรงศักดิธำรง
เร่งรถางคครรไล
คลํ่าคลํ่าอสุราคลาไคล	พลหาญชาญไชย
ก็เข้าประยุทธโยนตาว
ต่อแทงแรงรบฉาวฉาว	อสุเรนทรสำหาว
บอ้าวบอดโกรธา
ขับรถเข้าต่อราชา	สองยุทธไปมา
บมิอาจจะผจญ
พระยิงคชรถรี้พล	นองในภูวดล
-ล้มระแงกทุกทิศ
พระแผลงศรศิลป์พิพิธ	เดโชชัยฤท-
ธิล้ำสุเรนทรบุรา
ต้องราชอสูรชุมภา	ล้มแล้วเทพา-
ธิราชร้องชมไชย
จึงแทตย์นิกุมภ์ผู้ไกร	กรีฑาพลไป
ตระบัดก็ตั้งกลางสนาม
แสร้งใช้เสนาหนึ่งนาม	ทุรพุทธบขาม
ก็ขับอสุรดาษดา
พระก็ใช้รณสิงห์มหา-	พลหาญหรรษา
สมรรถเรียบกลางรงค์
รณสิงห์คือสิงห์ทรนง	แผลงศรผลาญผลง
มหาอสุรเหลือหลาม
ทุรพุทธทรนงสงคราม	ทุรพุทธคำราม
คำรณว่าตนแกล้วหาญ
ว่าเหวยรณสิงห์ประมาณ	ดังมึงจะมาพาล
ด้วยกูนี้โสดฤๅจะสา
มึงโสดใช่ทรงฤทธา	ใช่หน้าเสนา
ผู้แกล้วกรไดรณภู
สูดูเถิดทั้งเจ้าสู	นิกุมภ์เจ้ากู
ก็หากจรังแผลงผลาญ
เหวยเหวยทุรพุทธผู้พาล	เท็จอาจล้างหาญ
บเห็นยุบลชอบผิด
บมิอายแลมาอวดแรงฤทธิ์	บมิคิดชีพิต
แลอาจมาพาลรณสึงห์
กูมล้างมึงมึงอย่าคนึง	นิกุมภ์เจ้ามึง
จะม้วยทั้งมึงบมินาน
สองแขงประดิมุขรุกราญ	ฟ้าหล้าดูดาล
ลเวงลวายทุกแดน
อุกคลุกสองยุทธบแคลน	ประดิรพทบแทน
บท้อทรนงเอาธาร
รณสิงห์คือสิงหประหาร	ทุรพุทธคือสาร
สนั่นทั้งท้องธาษตรี ฯ
๑๑
นิกุมภกรีฑา	พลพาหเสนี
เร่งรถเร่งพี-	ริยสำทับแด่โยธา ฯ
๑๔
ยั้งยืนในกลางสมรภู-	มิพันฦกดูเจษฎา
ต่อยุทธภูธรคือรา-	คพิรียพึงแสยง
ท้าวต่อท้าวพวกพหลหาญ	ต่อทหารอันเข้มแขง
แข้งเท้งระแรงรบสำแดง	อำนาจอาจในสงคราม
ดูช้างดูม้ารถพหล	พิริย์โห่และชาญสนาม
แสงศัสดรโดมรพพลาม	พรรณรายรัศมิโพรงพราย
พลพระพิฆาฏพลอริน-	ทรนับและทับตาย
กลากลาดจักษุศพอันราย	คือภูผาอันดาษดา
นิกุมภโกรธก็กระหย้อน	และถือค้อนวิ่งวางมา
ต่อยุทธพระสมุทรสา-	หสดูบทบทน
ท้าวทายธนูศรก็ยิง	ยังนิกุมภจุมพล
ขาดขจัดอัสวทุกขทน	ก็ทำรุดรถาถางค์ฯ
๑๖
นิกุมภ์ก็แล่นลงกลาง	ดินเดิรบมิขนาง
ก็เข้าประทะภูธร
พระแผลงศรศักดิ์สังหร	อาวุธกับศร
ก็ตกกระบัดเหิรหาย
มล้างแทตย์นิกุมภฦๅสาย	รี้พลจรลจราย
ก็ตายระนับกลางรณ ฯ
๑๙
ดาษเดียรอัมพรดูสรหลอนนิกรพล
เร่ร่อนรงมบน	นภะ
ช้างมารี้พลนาศก็กลาดศพประทะ
เลือดเพียงดั่งสระทั่ว	ธรา
เกิดเปนภักษแก่กังสโกรญจครุฑกา
บินมาวว่อนร่อน	ก็ร้อง
ก้มกัดกินศพพฤนทรยินสุขบต้อง
พ้องไพรีใดใด	บพาน ฯ
๑๖
ท้าวสิบตนต่างห้าวหาญ	คิดผิดกลการ
อำเภอขบถเบียนตน
หวังได้นางแก้วเดียวดล	รังเริ่มรี้พล
ก็ดาลบันดาลไพรี
ต่อยุทธด้วยพระนฤบดี	บมิรู้แรงพี-
ริยพระผู้เดโชไชย
เฉกตักแตนแหนโหมไฟ	เต้นตกตายไป
คในสิขานลลาญ ฯ
๑๑
กรุงรมยท้าวรม-	ยบุรีราชภูบาล
แต่งสรรพสำหรับการ	จะสวยมพรศรี
ชุมราชสามน-	ตแลพฤนทมนตรี
ชุมพราหมณชาญนี-	ดิมโนพิลาลาส
เรียบราชศฤงคา-	รอเนกเดียรดาษ
ประดับบุรีราช	-ประเทศธเรษตรี
เร่งเรขพระมน-	ทิรทิพยลักษมี
แก้วเก้ากระลอกนี-	ลรุจีจำรัสเรือง
สาวสนมสำอางอง	คยรรยงยิ่งนางเมือง
ใครแลบแปรเปลือง	จิตรพิศอำไพรู
เปรียบปันคำนัลนาง	ประจำขับคำนับดู
พึงพอประดับภู-	ธรรัตนกัลยา
ก่องกาญจนกัณฐี	มณีรัตนจุฑา
เพียงพาหุรักษา	พรรณาดูยิ่งยง
มกุฏเกยูร	วิบุลย์ธารธำรงทรง
ศรีอุตราสง-	คสังวาลวิภูษา
พอยามดิถีมี	ศุภฤกษเพลา
เลือกล้วนกำหนดพา-	รพิธีสวยมพร
เสร็จสรรพประดับเรียบ	กมลการยภูธร
ภูมิ์พระบำเทิงอร	อดิเรกหรรษา
ใช้ทูตผู้ทรง	คุณพุฒิเมธา
นำราชสารา-	มฤตยอรรถเจียรจินต์
มาถวายบังคมบา-	ทบพิตรพระพิน-
ทุทัตภูมิน-	ทรราชราชา
ข้าทูตท้าวรม-	ยบุรีอันมีอา-
นุภาพเจษฎา	บริบูรณลักษมี
ใช้ข้าผู้ข้านำ	รถราชสารศรี
มายังธริษตรี	ศรศักดิสมบูรณ์ ฯ
๑๔
พระบาทสีหนรคุป-	ตนราธิเบศร์สูร
ชุมท้าวทั้งภูวดลมามูล	คในการยกัลยา
ย่อมท้าวพญาบรู้กี่พวก	พลพฤนทดาษดา
เรียงเรียบสังกัดพลพลา-	กรพรรคสบสถาน
เสร็จสรรคโลหธนุนา-	มอันชื่อสหัสภาร
ไว้ในสุภานฤปกันดาล	รณพิรียชมไชย
แกล้งกล่าวแก่ท้าวทั้งธรณี-	ดลผี้ว่าองค์ใด
อาจยกธนูชยคใน	รณรงคดูแสดง
ท้าวใดดำเกิงดำกลสาย	ศรศักดิผาดแผลง
โดยศิลปภูธรสำแดง	สมเด็จราชราชา
จักทำสวยมพรประกอบ	วรราชกัลยา
อยู่เสวยมไหศวรรยมหา	สุขสวัสดิจรรโจษ
ลูกท้าวสมเด็จนฤบดี-	ศวรพระสมุทรโฆษ
คือรามราฆพมโหด-	ดมพิรียพึงขาม
หากยกธนูนิกรพี-	ริยสรรเสริญในกลางสนาม
แสดงพาหุพิริยพลภาม	ฦๅในรงคธาษตรี
ท้าวทั้งธราดลดำเดิม	ชยชุมชิงชัยศรี
เสด็จผจญกำจายพลอรี	ก็รนาศในกลางรงค์
แล้วเสร็จสมเด็จนฤบดี	ศรราชรังผจง
จักทำสวยมพรภิมง-	คลการยโดยกรม
แสร้งใช้อัญเชิญนฤบดี	ศรราชสองสม
ทำการยมงคลสวยม-	พรจักประกอบการ
ครั้นท้าวธฟังอำมฤตยมาตย์	ธรราชสายสาร
ดุจโสรจสุธามฤตยมาลย์	มนะนาถชื่นชม
เร่งเรียบระเบียบบวรมหา	คชาอัศวสรรพสม
เสนาพลาพลคืออม-	ภทินกรลีลา
ราชาธิราชมหิษี	ประดับสรรพพิภูษา
แสนสนมประดับบดีคือดา-	รกดาษประดับจันทร์
เสด็จยังมหาพิภพอุ-	ดมอาสนไอศวรรย์
ดลแดนบุรีรมยอัน	อดิเรกเจียรจินต์
ครั้นเข้าในพระนครนั้น	นรคุปตท้าวยิน
เสด็จออกอัญเชิญนฤบดีพิน-	ทุทัตไทธเสด็จสม
ในพระสวภานิประดิพาส	ประภิกาศแสนสดมภ์
ร่วมราชอาสนภิรม-	ยประกาศแก่เสนหา
เทพีแลราชมหิษี	ทั้งสองเสน่หหรรษา
เสด็จเอกอาสนทยา	ประดิพรรธพาที
ชุมกันกทำพิธีสวยม-	พรราชบุตรี
โดยศาสดรโดยกรรมพิธี	ยศเกียรดิจรรโจษ
ถคึงถแคงชคัตไตรตระหลบ	รพดูริยนฤโฆษ
ทั่วทั้งมหิดลมโหด-	สพการยโจษจรร
สรรพสมภิสมนุบรรเลง	ลเบงบรรพหลายบรรพ์
สรบสรรพราจิตรนุพรร-	คพิเศษภาษา
เสร็จการสวยมพรประกอบ	วรราชกัลยา
แด่ไทธิราชยศปรา-	กฏเกียรดิดาลขจร ฯ
๑๖
ครั้นเสร็จการสวยมพร	จึงพระภูธร
คือพินทุทัตทูลลา
พระศรีนรคุปต์เสด็จมา	เชิญพระราชา-
ธิราชคืนเมือเมือง
เสด็จดลคืนพลบเคือง	ใจราษฎร์คือเลือง
แลเสวยพิภพลักษมี
ภูบาลแลพินทุมดี	เทพีสมปรี-
ดิแลพบูเปรมปราง
เสด็จในปราสาทแลนาง	สาวสนมสำอาง
ประดับแลดูโสภา
สองเสวยสุขสองเสนหา	เกลี้ยกลกรีฑา
ภิรมยสุขหฤทัย
พระยศเซนซ่านภพไตร	ทุกทิศท้าวไท
ประกาศศักดิสมพอง ฯ
๑๑
ทุกท้าวทั้งหลายถวาย	ตังวายรัตนเนืองนอง
สามนตมูลมอง	มาบังคมบังคัลคัล
สนุกนิ์บุรีรม-	ยแลราษฎรสมกัน
พูลเกษมมาสะศัล-	ยประชาประสังสา
จึงนางบังคมทูล	นรราชราชา
ขอแถลงยุบลอา-	การข้าคำนึงนาน
ฦๅเกียรดิพระภู-	ธรข้าลันโทรมาน
หวังสมสมเด็จดาล	คำนึงจริงด้วยใจสุทธ
ข้าได้บำบวงแด่	วรเทพคณบุตร
ผู้มีอำนาจอุด-	ดมสิทธิสาผล
ทีนี้มาลุแล้ว	ก็สำฤทธิใจดล
ได้ท้าวมาร่วมมน-	ทิรทูลบทศรี
เสวยรมยร่วมท้าว	สุขสะทันทึงที
นี้รู้ว่าพระมี	สิทธิศักดิเดชะ
ชอบเชิญสมเด็จท้าว	ไปกล่าวแก้บำบวงพระ
จงแล้วอย่าลืมละ	เยียวว่ากาลจลาจล ฯ
๑๖
พระฟังน้องแก้วทูลกล	บอกเดิมได้บล
แก้เทพบุตรบุญขจร
ปราโมทย์หฤทัยสาทร	พระกรโอบอร
อนุชชวนลีลา
แต่งสรรพกระยาบูชา	นานุประการนา
สการเสร็จถ้วนการ
สองเสด็จรถแสนศฤงคาร	ดาษโดยบริพาร
ประดับแลดูเดียรดาษ
พระเสด็จด้วยน้องลีลาส	ลุอาศรมอาส-
นเทพบุตรอันบล ฯ
๑๑
พิศพระกุฎีอา-	ศรมสถานตระการกล
แกมแก้วประกลยน-	ตปกิตประเกาะกัน
มุขมาศลบดลด	บทห้องบังหาหรรษ์
รเบียงรเบียบบรร-	พรบับรบอบสม
เสาทองระรองรัตน-	นรจิตประกิตกลม
แม้นมาศพิมานพรหม	-แลเพียงทั้งพรหมมาน
จำหลักจำหลอกกลม	พบรรสมบรรสาบสาร
เถือกแก้วตระการกาญ-	จนสุทธแสร้งสรรค์
รังเรขรัตนาง-	ครุเจียรจำหลักวัลย์
คือวิษณุกรรมสรร-	คสำอางสำอวยศิลป์
พริ้งพรายจำหลักกิน-	นรกรตระกองกิน
นรีดูโฉมฉิน	กลกินนรีสวรรค์
กลอนเกลี้ยงธแกล้งเกลา	อันเพราพรายเขบ็จบรรพ์
เฉลารัตนเรืองรัน	ดูประดับคือดารา
จรทึกจันทันโผยง	มณีโพรงพิรามา
กรงกาญจนนวยนา-	คอรรแถ้งคือแกล้งกล
พื้นทองแท่งไพฑู-	ระประกิตดูชิดชน
นํ้าแก้วกระลอกยล	คือลดาสุธานอง
นฤยูหย่อมนิล	-มณีประดับสรอง
ขดาลทองดูเรืองรอง	ปัทมราชเลขา
แท้ทวยทำนวยน้อย	ทำนองนาคแนมฝา
ฝาทองรังรองนา-	นตวรัตนรัศมี
สรรพสีหบัญชร	-รนังบังอวดศรี
มุกดามณีนี-	ลมณีอำไพรู
เดิมสดมภ์จำหลักปัทม	-กรกลับประดับดู
ดุจบัวอันบานชู	กชกรรณิกามาศ
สุริย์แสงครแลงจรัส	จำรัสรัศมิโอภาส
พริ้มพรายทั้งอากาศ	-ตระศักดิ์คือแสงไฟ
ไพทุรประดับครีบ	คือดั่งตาอันแว่นไว
แลล่งแลพิศไพ-	ฑุรทองอันโอฬาร
รอดรัตนรองตง	บรรจงสรรพประดับขดาล
ขื่อแปประกลกาญ-	จนประกิตประเกาะกุม
วรรเว็จบรรเล็จดวง	บุษปโดมชรนุชุม
บัวบานพุดตาลตุม	ตระการกลจำหลักลาย
ผนังสรรพประกิตแก้ว	ปัทมราชเรืองราย
มาแม้นพระสุริย์ฉาย	เท่าว่าไฟประจากเจียร
จรอดอันสรอดสูง	รัศมีแก้วกระลอกเวียน
ช่อฟ้าคือฟ้าเนียร	-มิตตั้งในหาวหน
รเบียบบราลี	และประกิตตระการกล
แว่นฟ้าสำอางมน-	ทิรทิพยอากาศ
ปราการกำแพงรอบ	พระกุฎีอันโอภาส
เลือกล้วนพันลอกมาศ	มาแต่งตั้งแลเตือนตา
หน้าวัดคือแว่นแก้ว	บริสุทธโสภา
แสงแก้วคือแสงสา-	ครแลรลอกพราย
กระลาตระบะกุณ-	ฑกระลาจำอืนอาย
อับทิศตระหลบพราย	พนมารคดาษโดม
สวรศัพทโหดา	ชปอาหุดีโอม
โองการสำเนียงโหม	พิริย์ศาสตรอาคม
เมินมาศมณีบิษ-	ฐบรรเทียบที่จงกรม
เก้ากี้บังเอกสม	สำหรับอัคนิโหดโสด
สระสรงเล็ญจงจง-	กลนีแกมกมลโชติ
เกสรลอองโอช	-ละอบสุคนธา
ชลเชราะชำเราะธาร	คิริไหลคคึกคลา
ฟองฟัดกำจัดผา	ก็กำจายคือมุขมาศ
นนทีชำนันสิง-	หสุบรรณยุรยาตร
กางกรตระกองราช	-ภุชงคเทียมทงัน
เรียงเรียบพระเทพา-	สุรสิทธิปางบรรพ์
พึงขามพันฦกขยัน	อุรเคนทรซรวดเซร
รูปราชสีห์จับ	คชศารสำแดงเด-
ไชยาปราเม	ธรณีทรุดทำรุดแสดง
ทรายทองผผกเผือก	ดูกระเหลือกกระลับแสง
เรี่ยริมกำแพงแรง	รัตนสรรพประดับดา
พฤกษาสรลมลัด	ลบัดบัตรสาขา
ล้วนสร้อยสลาลา-	ลดรสอำไพโดรณ
ลมไกวกิ่งกลฟ้อน	ก็กระหย้อนยยานโยน
ยอดท้าวลันโทโอน	อภิลาสไปมา
ปลายปรกมาร่มระ	ณกุฎีบรรโดรผกา
ลูกล้ำสุธามา-	ธุรรสเอมอร
จิกแจงทรแมงจันทน์	และสกรรณิกากร
การเกศกำจรสมร	สุรมาลุดีศรี
พิกุลแลบุนนาค	แลอโศกสุรภี
ไพโดรรำดวนมี	มลิวัลย์วิไลยวรรณ
กฤษณากระวานการ-	บูรกูรกระเหนียดกรร-
บูรแกมกำคูนคันธ์	รสจวงกำจรมา
ลัมพันสุพรรกา	มธุกาและเพกา
คาครองคนองนา-	นตวเนกทุกแดน
รังรักสคร้อคู่	จรลิงดูกกดอมแหน
นางแย้มบแย้มแคลน	สุขรมย์รำไยไพ
โพเทพธารู	แลลำภูลำแพงไตร
ตองแตกกทันไพร	ประดู่ดกประยงคุ์ยม
ตาตุ่มระกำจำ-	บกบุษปพึงชม
ราชพฤกษ์กไหมพรม	-พิมานจารจิงจำ
เดื่อดอกบมีดู	ผลตรูตระการลำ
ขานางคือนางรำ	รันทดทวยก็ผันผาย
รักซ้อนบมลายจาก	เพื่อรักราครักห่ามคลาย
เล็บนางนแน่งกราย	กลร่อนก็โบกโบย
ผกาจำผกาชาติ	บุษปสุทธเมื่อลมโชย
ชวยลมกำจรโรย	รสเร้าพนาลี
จรดเจรียกลำเจียกจัน-	ทนมัลลิกาศรี
เกศแก้วกุมารี	มีสรหลิดสรหลอนขจร
รสสร้อยสุคนธา	ทิพรสลเวงวร
ใจจงบันเจิดสมร	สุขสาพิลาลาส
วรรเว็จวิไลยล้ำ	แลรโยงรยวรยาตร
ดุจสร้อยสังวาลมาศ	ประดับพฤกษโสภา
พร้าวตาลตระการรส	คือสุทธามพุธารา
เอมโอชโอชา	รสใดจะเปรียบปุน
พลับเพล็จเพ็ชพันลอก	ดวงดอกแกมตระขบขนุน
ทั้งขานางลูกชามชุน	ชรทุกสุกรโยงยาง
ขวิดขวาดดดวงดก	ดังจะพกทั้งลำลาน
มังคุดลมุดหวาน	ทุเรียนรำดูดาษแดน
ไม้เหียงชรหานมหาด	สหชาติม่วงแมน
ลูกสุกทุกขวั้นแขวน	คือจะค้อมทั้งคาลง
ไม้ไผ่ไล่เรียงรก	แลมาปรกทั้งบ่อบง
ช้างยางสบงคง	สรดกลํ้าแลเสียดสน
ลมพัดตระบัดคือ	บรรฦๅศัพทเกรียงกล
เสียงทรอทรในบน	ทรพพาทยพิณพันธ์
โหยหงสร้องก้อง	กรวิกษแกมกัน
สมสรวลซร้องนัน	วิกาโกรญจโกกิล
กาศัพทฟังศัพ-	ทสำเนียงสำนานยิน
ไพเราะหฤทัยถวิล	รสรมยใดปาน
หวั่นใจฤๅษีสา-	ธรฟังตระดกดาล
ลืมกรรมลืมฌาน	และจอดใจรลุงแด
จิบจาบชรชาบชิบ	เยียจะจิบด้วยจอกแจ
กางเขนเล่นหางแปร	อิลุ้มคุ่มแลเขาขนาง
เอี้ยงแอ่นแลออกคลุก	รริกปลุกกเรียนคราง
ภูรโดกกันโหยกลาง	พนเสียงบรรสารสมร
ยางโทนกระสาสา-	ริกาโศกก็เซาซอน
คลอนคลอนทิพากร	กำสรดสาวกระสาศัลย์
นกไส้พพรั่นไส้	ดลใกล้เมื่อสายัณห์
ผัวเมียมาม่ายกัน	นกตระไนตระหวนสรวล
คับแคทั้งคู่เคียง	สองประเอียงดูคับควร
ศัพทศัพทรัญจวน	กลเล่นก็เกรงกลัว
นกเปล้าบเปลี่ยนใจ	และรไวคูหาผัว
แขกเต้ามาชายชัว	เทาว่าเปล่าก็แปลกโดย
นกหกต่างรวงรัง	ก็ประนังทรเหิรโหย
หากันกระศัลย์โบย	บัตรเรียกมารังเรียง
ดูรูปนานา	ต่างคณาประอรเอียง
ฟังสารสำเนียงเสียง	ก็ประเภทหลายพรรณ
จุ่นจวนจหยอกรอก	ก็กระลอกกระลับผัน
แล่นแอ่นสรกอกัน	ระร่ายเร้นในโพรงพรอน
กแตก็ตื่นต้อน	กต่ายจรมาจวนจร
เหี้ยเห็นฝูงพังพอน	มีชรมดชรโมลตาม
ช้างพลายตระเดิรพาย	พรลบสบพนาราม
เรียงรายสรกองาม	กรินีจรวดหา
หัสดินทรโบยยุด	บุษปชูทั้งช่อมา
คลึงเคล้าลอองผกา	หัสดินทรหวนหรรษ์
รอบรารุนรวกราม	ดำฤษณ์กามจาบัลย์
ตระแตร้นในธารทรรป์	ทรหึงหรหวงฝูง
ไพเราะเรไรร้อง	คือจำเรียงระบำยูง
อยู่แลนพฤกษาสูง	สุดยอดฟ้อนกระหย้อนติง
ลูกลิงคณาลิง	สรกอกินลูกลางลิง
ลางลิงโลดลงชิง	แลลล้าวลลนคนอง
บ่างรอกลมั่งมาศ	มฤคดาษมฤคีครอง
คู่เคียงประเอียงสอง	สุขเลมลบัดเกลียง
กวางฟานสันโสงสัต-	วคณาประอรเอียง
เมียงชายลมั่งเมียง	มฤคเตรียบดำรูตา
เพราะไพรกทิงเที่ยว	พนเดียวในเถื่อนผา
เยี่ยงผาคณากา-	ษรโตรษตระเดิรดง
เท้งทูตแสรกท้วงทัก	ดูตระชักชนีลง
ร้องก้องในไพรพง	พนเสียงตระดกดาล
พฤกษามาลีบุษ-	ปสรหลุดสรหลอนบาน
บัวพรรณแกมกาญจ-	นกมุทมาศเมียล
เพียงคีตเสียงสรรพ	ทรหึงทรหวลเฉวียน
ฉวัดปัทมพิศเพียน	ชมชิดบุษปคลึงคนธ์
เสารภรสสร้อย	สุขพาลในไพรสณฑ์
ลมทักษิณามณ-	ฑลรสรำเพยมา
ไพโดรตระหลบอบ	พนพระกุฎีดา-
บสบวชผนวชอา-	ดูรราคราวี
สองท้าวเสด็จชม	พนพระกุฎีศรี
สุขรมยสมปรี-	ดิสนุกนิโดยปอง ฯ
๑๖
เสร็จบูชากุณฑ์สำนอง	คุณพระแล้วสอง
สัมฤทธิโดยใจจง
ลาพระแล้วลีลาลง	รถรัตนยรรยง
คือสุรียลมศศิธร
เสด็จด้วยเสนางคนิกร	นองเนืองสรหลอน
ก็เข้าในมนเทียรทอง
ปราโมทย์หฤทัยเปรมปอง	เกื้อกามลบอง
บรรโดยหฤทัยสองสม
สิ้นปีหนึ่งมาเมืองพรหม	บุรีนิษกรม
พระเกียรติยศฦๅขจร
วันหนึ่งไซร้พระภูธร	กับมหิษีสมร
ประพาสในอุทยาน
เสด็จเหนือรถรัตนพิมาน	แสนสาวบริพาร
ประดับด้วยคณะมนตรี
ดุจอินทรทรงเวชยันต์ศรี	ทวยเทพกษัตรีย์
ประดับแลโดยเสด็จดล
พระราโชทยานดำบล	พนสณฑ์นุสน-
ธิตระการแกล้งรจนา
พอกาลนิกรพฤกษา	คลี่สร้อยผายผกา
กำจรกุสุมเสารภ
บุษบาพรายพรรณละอบ	รสคนธตระหลบ
ลเวงในราโชทยาน
สบไศลคิรีห้วยธาร	พนพฤกษ์ตระการ
กำจรตระหลบรสฉม
นางหมื่นสี่พันพระสนม	เฟือนท้าวอภิรม-
ยร่วมพระราชหฤทัย ฯ
๑๙
เดิรเล่นพนสณฑเสวยสุขประไพ
พฤกษาสรไหวลำ	รบัด
ชวนกันเก็บบุบผชาติบงกชก็ทัด
ธารทรงกมลปัทม์	ขจร
จรัลจบสบณสระศรีสโรชรสสรหลอน
สุคนธารกำจร	ทั้งดง
เดิรพลางพิศพิหคาคณาพิหคหง-
สาเหิรทรเหิรลง	ณสระ
สารเสียงหงสกรรโหยแลสรวลยมตระ
ศัพทยองปะทะ	ประนัง
นานาพรรณมฤคีมฤคากรตระลัง
โลดแล่นประนังฉม	ตระการ
มนตรีมุขคณาอเนกบริพาร
เทพีแลภูบาล	ลิลาส
เด็ดเสาวคนธหินีบุษปพิพาส
บุษบาคือดัดดาษ	พิดาน
ดุจพระอินทร์และอินทรอับสรสำราญ
นันทิพโยทยาน	ภิรมย์
เสด็จเสวยรมยจำเริญราชสุขสม
สวนบุษปโดรฉม	กำจร ฯ
๑๖
ปางนั้นมีพิทยาธร	หนึ่งข้ามเขจร
ฉลองสุเมรุมหา
พิทยาธรนั้นสมญา	รณาภิมุขอา-
นุภาพพิริยประกาศ
อุ้มอัครพธูโฉมสวาท	มายังไกลาส
ก็เล่นข้างเขาเงินยวง
ลงสรงในสระเด็ดดวง	สโรชก็สรวง
พธูบรรสมชมผกา
เก็บกาญจนกุสุมโสภา	สำอางอาตมา
แลอัครชายาศรี
สุขเล่นสุขรมยฤดี	โดยจินดาปรี-
ดิสุขสมใจสอง
สอดเกราะกุมขรรค์เขนทอง	กับกรตระกอง
ก็อุ้มเอานางวางมา
พิทยาธรหนึ่งสมญา	รณบุตรมหา-
นุภาพพ้นเขียวขัน
สุขเสวยสุขเล่นสระสรรค์	ในไศลสุพรร-
ณทิพยรัตนบันฦๅ
มือหนึ่งกุมเขนมาศมือ	หนึ่งกุมขรรค์คือ
จะมล้างพิภพลิงลาน
ต่างต่างเหาะในคัคณานต์	บมินานสองหาญ
ก็พอประสบสหัสสา
รณบุตรครั้นเห็นชายา	รณาภิมุขสา
พิลาสโฉมไฉไล
ตรูกามกทรรปหฤทัย	ครวญคิดพิสมัย
แลกามกวนกลางใจ
จึงร้องว่าเหวยมึงใคร	อุ้มเมียมาใน
หนทางกูทักบมิหยุด
มึงรู้จักกูผู้อุด-	ดมเรียกรณบุต-
รฦๅทั้งหล้าหลากหลาย
ผิมึงรักตัวกลัวตาย	ให้เมียแล้วผาย
ไปอื่นอย่าอยู่อางขนาง
ผิบให้ก็บให้รอดปาง	กูจะชิงเอานาง
จงได้ด้วยเดโชพล
พิทยาธรนั้นฟังกล	รณบุตรยุบล
ก็กล่าวบคำแคลงคิด
มึงพิทยาธรกูก็พิท-	ยาธรทรงฤท-
ธิฤทธิเรืองมหิมา
มึงชื่อรณบุตรมหา	กูโสดสมญา
รณาภิมุขชาญรงค์
มึงสรรพอาวุธมาศผจง	ตัวกูผู้ทรง
ทำงลกำลังอาตมา
มึงโสดเห็นเปนสุขสา-	หัสอย่าสงกา
คือว่าทหารควรปอง
มาแสดงพิรียทั้งสอง	ประยุทธประลอง
ในหาสห้องหาวหน
เสร็จสองนฤมิตรี้พล	ด้วยเดโชมนต์
ตระศักดิสองมหิมา
เพ็ญเพียบเทียบทั้งคัคณา	ดุจพลอมรา-
ธิราชเรียบกลางรณ
สรรพสรรพาวุธถ้วนตน	โพรงพรายภพดล
จะปริประลัยเหิรหาย
เห็จเข้าต่อตาววัดวาย	แคว้งแคว้งพรายพราย
ในพายุมารคจำรัส
ต่างแทงต่างเทิดต่างทัด	ต่างแทงแสงศัส-
ดรรัศมีเวียนเวหาส
บรัศว์บรรพประลองทิพยาตร	พรรณรายอากาศ
พิเศษกลแกมกัน
พื้นฟ้าหล้าป่วนอัศจรรย์-	เมรุคิรียรร
ยยอดก็ดลพรหมาน
เฉกสุมภนิสุมภสองหาญ	รบกันเพรงดาล
แลดูพันฦกฤทธา
ชิงนางหนึ่งนามมหิมา	ดิโลดมานา-
มภาคยพ้นธาษตรี
ผิบนั้นฤๅคือพาลี	สุครีพกระบี่
บุราณสองประดิยุทธ
เพียงภูวมณฑลโทรมทรุด	เพียงสับดรสมุทร
ระลอกกระฉอกผกาแชรง
จรีจรัสแสงศัสตรครแลง	สองแขงต่อแขง
บอดบอ้าวต่อกัน
ฉาดฉาดฉานฉานเสียงฟัน	สิ้นสุดพลอัน
จะรบจะพุ่งทบทน
สิ้นศัสตราคมแรงมนต์	ยังแต่สองตน
ก็เข้าประทะสหัสสา
ต่อตาวรุกรันไปมา	ในกลางเวหา
คครื้นคเครงรบกัน
รณบุตรเห็จเข้าโจมฟัน	รณาภิมุขผัน
หฤทัยเสาะสุดแรง
อุ้มเมียรักพลางพลางแฝง	รบพลางกินแหนง
ทำงลทันทึงกลางสนาม
แพ้ฤทธิ์รณบุตรติดตาม	อุ้มเอานางงาม
ก็เยียวง่าอ่าองค์
ลุจินดาลาภจำนง	เหาะเห็จคือหง-
สไปจรเพรียวบมินาน ฯ
๑๔
ปางนั้นรณาภิมุขทุก-	ขประดาษแดลาญ
ตกแต่ทิฆัมพรบนาน	ก็มานอนในธาษตรี
พอพ่างดำบลวิมลพฤก-	ษพิศาลสวนศรี
อุทยานสมเด็จนฤบดี-	ศวรพระสมุทรโฆษ
ล้มลงก็ประลักด้วยชลรัก	ทรหู่หฤทัยโตรษ
ตรอมตายบวายภยพิโรธ	-รันทดก็โศกา
กินใจก็คิดแก้คุณพระมน-	ตประสิทธิพิทยา
อยู่ศัลยคิดฤทธิคุณา	กลตนบเปนการ
แสนโศกสาหสกำสรด	ดิเสนาะทั้งแดลาน
เดือดร้อนรำพึงอนุชพาล	-ทุกเมื่อนิรันดร
โอโอ๋มาทนทุกขทำงล	เพราะว่าพรากพธูสมร
เสมอหายหฤทัยทุกขทร-	มนัสก็พิลาป
อ้าแม่คือบงกชอันงาม	และภมรมาชมชราบ
ชีพิตพี่นิก็มาทราบ	นุชกามแกล้งผจง
อ้ากูอันเดิรและประสบ	ศัตรูแกล้งมาอาจอง
เอาน้องสำนักนิตยอนง-	คพธูแลพาไป
ปางพี่ตระโบมอนุชอุ้ม	แลตระกองเจ้าคลาไคล
เล่นแหล่งอรัญพนไศล	สรนุกนิสบสถาน
โอบอุ้มบปลงบวรอง-	คแลพี่ก็พาทยาน
ยังเมรุราชหิมพาน-	ตคิรีภิรมยา
ปางไปประพาสพนและชม	มณีบุษปแบะผกา
เกศกาญจนโกมุทแลพา	ก็เด็ดดวงเอาสาโรช
ปางพี่ตระโบมอนุชนาฏ	-ตระกองยบมโบษป์
สำอางวรางคมนโอช	-ฤดีอนงค์ยง
ปางสองไปเล่นพนสนุก	นิเห็นสระก็ลงสรง
ในเดียรถรัตนธำรง	วรรัตนกัลยา
เคยสองสำราญสุขสำฤท-	ธิบอาจไคลคลา
บาปใดอันทันดั่งฤแลมา	นิราสน้องบุรณศรี
ปางนั้นรณาภิมุขมี	มุขพรรณอัปรีย์
ปรวนศัลยโศกทุกขพี่	นิเสนาะนิราสา ฯ
๑๙
อ้าอ้าอรยุพินทรพาลพนิดา
พิศพักตรเพียงพา-	ลจันทร์
สรรพสรรพางคสุรางค์คณาดั่งฤจะทัน
เทียมองคเอววรรณ	วิลาส
สองเราเสวยสุขรมย์คในพนประพาส
ไพรพฤกษดอกดาษ	สลอน
หื่นหอมสร้อยสุวคนธล้วนบุษปกำจร
อบองคองค์อร	ภิรมย์
ชมเฌอชมชลชมแลชมพนพนม
ชื่นชมแลชมสระ	สโรช
บุษบาบงกชกรรณิกากมลโชติ
ไพโดรลอองโอช	สุคนธ์
แมลงภู่พรรณคือนิลนฤมลโกมล
แดงดั่งปทมกล	เรี่ยราย
ใบเขียวฉลับคือประดับมรกตพพราย
นํ้าใสคือแสงสาย	พิฑูรย์
จริวจราวจรัลชลจรมกรกรรกฏกูรม์
พิศภาคยสมบูร-	ณสระ
นกหกเหิรสำเริงสำราญสุขรมยะ
ยูงฟ้อนฟฟายสระ	ประไพ
เรไรร้องคือดังดุริยดนตรีสครใด
ผสานศัพทเกรียงไกร	จำเรียง
สารเสือสีหมฤคีมฤคากรประเคียง
คู่เคล้าประอรเอียง	ภินนท์
อุ้มบวรเขจรจรสนุกนิสุขนิรนต์
บาปใดมาจำดล	นิราส
พบพิทยาธรอันอธรรมประทุษฐกาจ
ปลิดอรไปจากอาต-	มเรียม
เจ็บเหนือเจ็บเพราะพิโยคยากหทยเทียม
ไฟดงในแดเกรียม	กระอุ
ทุเหนือทุเพราะว่าแพ้แก่ทรชนริปุ
อาจมันมาเบียนลุ	ละอาย
อายแก่เทพยแลแทตยทานพทั้งหลาย
แม้ถึงชีวิตวาย	ก็สุข
เพื่อว่ายุทธนิเปนอธรรมบมิยุกติ์
ใจบาปมาอาจบุก	จำบัง
ด้วยกูอุ้มอนุชฤๅจักมีพิรกำลัง
จึงมันมาออกยัง	ประยุทธ
มันมีไชยแลใครจะยอชนประทุษฐ์
ทุรยศอันกูทรุด	ฤมี
คิดแต่พระพนิดาสุดารัตนบพี-
ทยาธเรษตรี	สุคนธ์
มนมทมาลยพบูดำรูรสนิรนต์
ใดกลกมลทน	ลำบาก
โหยหายหาพระพธูพบูพรรณภาคย์
โอ้อกจะครากยาก	ฤทัย
พี่หวังพบบมิพบและพบทุกขคือไฟ
ตัวตายดีกว่าไกล	อนุช
จะตายแลบมิตายฤๅมาโศกเสมอสมรสมุทร
สุดแรงก็สุดสุด	รำพึง
ห้ามใจใจบยินและใจนิตยคำนึง
อรอันเสมอถึงอาต-	มอล
คิดพระพักตรลำนักศศิสุทธพิมล
คิดเกศคือกลราษ-	ตรีวาร
คิดพระเนตรคือนิลนิลุบลอันบาน
กรรณาคือกลีบกาญจ-	นปัทม์
คิดพบูพรรณอันงามคืออัญชนบรัศว์
คิ้วค้อมชรดัดอัษ-	ฏกาม
คิดกลิ่นแก้มรสคนธกลบุษปอันซาม
ปรางทองอันงามงาม	ฤปูน
คิดนาสาคือดั่งขอฤดีอดิอดูลย์
คิดศรีสมบูรณ์กรร-	ณิกา
คิดพระโอษฐอันตรูและตรูจิตรบคลา
ยิ้มแย้มและคลาไคล	บชม
ดุจมกรธวัชอันบรรเทิงสมรและสม
สุริย์จันทร์เสด็จฉม	สุคนธ์
มนมทมาลยมณีนิรชนีนิรน-
ดรใดมาทุทน	หฤทัย
คิดสุรเสียงคือสำเนียงกุณาลนิตยอันไพ-
เราะหฤๅไกลกรร-	ณเรียม
คอคือคอมฤคคางก็คือคางสีหธรรมเนียม
ทรวงสมรศศิเทียม	อนงค์
กรกรายคืองวงคเชนทรและบรรจง
คิดทรงอรองค์	ลำเพา
คิดเอววรรณวรนาภีนงนุชคือเฉลา
เฉลิมกามแกล้งเกลา	ประดับ
คิดอุรุชงฆ์และบาทบงกชคืออัป-
สรสวรรคงามสรรพ	สอาด
อ้าอ้ากูนิมาถึงอนิตยอนาถ
เจ็บใจใจจะขาด	ระรอน
เคยแนบเนื้อนุชนิทรนอนดังฤมานอน
ตนเดียวในดินดอน	ประดาษ
โอ้อกกูทรมานฤคิดชีพิตพินาศ
คิดนุชบลืมสวาท	พิลาป
อาบเลือดอาบนยนามพุอาบหฤทัยอาบ
แสนโศกแซรกซราบ	ทั้งตน
แต่นี้พี่อนุชถึงแก่กรรมพิกล
เรียมฤๅจะยากยล	พธู
ตนกูตายก็จะตายผู้เดียวใครจะแลดู
โอแก้วกับตนกู	ฤเห็น ฯ
๑๖
พิทยาธรทุกข์ลำเค็ญ	ครวญคร่ำร่ำเข็ญ
บรู้กี่ส่ำแสนศัลย์
ต้องศัสตราวุธฟอนฟัน	กายายับยัน
แลเลือดก็ไหลเล่ห์ธาร
บาดแผลแหล่หลายเหลือประมาณ	สบศาสตร์กายวิการ
วิกลยลพึงสยบ
เฉกโชลมชลครั่งหลั่งลบ	ทั่วศริราพยพ
ประดักประดาษอาดูร
เจ็บอายหลายทุกข์เพิ่มพูล	เจ็บอาตมใครปูน
แลเจ็บอุระประปราณ
เจ็บจากพรากนุชนงคราญ	เจ็บพ่ายภัยพาล
พินาศอนาถเน่งนอน
ไป่พานเพื่อนไร้ใครจร	เจ็บเจียนเมือมรณ์
จักมอดแต่เอกากาย
คนึงนุชสุดแสนเสียดาย	ใครช่วยชิงสาย
สมรมาแนบแอบสกนธ์
พอตายหายทุกข์ทำงล	เปลื้องปลดกังวล
แลวายเทวษอาวรณ์
ครวญพลางครางครํ่าซ้ำถอน	หฤทัยโทกร
กระทุ่มรรุมรันทรวง
กำสรวญรำจวนจิตรรลวง	เข็ญไข้ใหญ่หลวง
พิลาปในสร้อยสวนศรี ฯ
๑๑
ปางไท้พุทธางกุร	อดุลยโลกโมลี
สถิตบนพระมนทีร์	รัตนราชอุทยานสถาน
ด้วยยอดยุพินทร์พิน-	ทุมดีสุดามาลย์
ยามเมื่อมัชฌันติกาล	กำเดารัศมีรวี
สายัณห์ตวันชาย	พระพายพาสุมาลี
ลเวงคนธสุรภี	กำจรฉมภิรมยา
ตรัสชวนชไมยมาตย์	ทวิชาติบุตรา
หนึ่งเสวกานา-	ยกนามสุสังกัลป์
โดยเสด็จธลีลาส	ประพาสพฤกษสวนขวัญ
พิลาสไหล้ก็หลายพรรณ	ตระการผลตระกลผกา
บัดยลวิชาธเรศ	อันไสเยศอนาถา
เลือดไหลทั้งกายา	และวิกลวิการกาย
ตรัสถามคดีโดย	ลำโบยเหตุไฉนนาย
ฤๅพ้องภยันตราย	รณรงค์ริปูประหาร
พิทยาธรประนต	บทเรศนราบาล
ทูลแถลงแสดงการ	สุหร่ายเรื่องแต่เบื้องเพรง
ตูนามรณาภิมุข	รณบุตรมันข่มเหง
ชิงสมรบห่อนเกรง	วิบากบาปอบายเบียน
เผือจ่อจำบังบร	บนอัมพรผจญเจียน
จักนาศก็หน่ายเพียร	พลภาพบอบเบา
พ่ายแพ้แก่รณบุตร	อนงค์นุชขาดเขา
ตกตนมาดลเนา	อุยานราชประดาษเดียว
ขอไท้เอ็นดูตู	บมานผู้จะแลเหลียว
คือใครช่วยยาเยียว	ฤยลยากลำบากสกนธ์
นฤบดินทร์สดับอรรถ	ธดำรัสอย่าขวายขวน
ไข้เขือเปนทำงล	ธุระข้าพยาบาล
บัดสามก็หามชน	ชำเงือดลคฤหาสน์สถาน
ยังแพทยาชาญ	โอสถเชี่ยวมาเยียวยา
ครบเบ็ญจวารกาล	บนานทุกข์ที่พาธา
สร่างสูญวิบูลย์กา-	ยก็ปรกติตน
พิทยาธราปรี-	ดิมนัสตระบัดดล
ทูลเสนอคุณานน-	ตอเนกนเรนทร
ถวายขรรค์อันเรืองฤทธิ์	ประสิทธิแด่บดีศร
แสดงเดชดำเกิงขจร	ภพโลกยเหลือหลาย ฯ
๑๒
วรขรรคมหิทธิ์	อธิฤทธิพรรลาย
ผิวในชนชาย	สุรชาติธำรง
จรโดยนภดล	กลแผ่นภูวทรง
มนภาพจำนง	คมนาศทิศใด
ก็สฤษฎิมโน-	รถดั่งหฤทัย
กิจอันจะครไล	และมลุดุจปอง
คุณราชนรา-	ธิปข้าก็สนอง
นฤนาถจงครอง	ภพสุขสำราญ
อภิวันทตระบัด	ก็นิวัติสถาน
วนเวศหิมพาน-	ตคิรีอภิรมย์ ฯ
๓
๑๔
ปางหน่อชิเนนทรบดี-	ศรอันบรากรม
มลุลาภบันฦๅฤทธิอุดม	อดุลยเดชขรรค์ไชย
ปรีดามนัสภิมติสา-	ธรสุขเขษมใส
หวังชมพนมพนัสใน	หิมเวศวนาดร
ชวนเชิญผอูลวิบุลลักษณ์	วรภัคินีสมร
อ้าแม่จงร่วมภิรมยจร	ประพาสไพรพระหาสถาน
ชมเฌอและชมศิขรเขต	ทุรเทศแถวธาร
มฤคาทิชากรตระการ	กลแกล้งพิจิตรผจง
คูหาชลาลยลหาร	ชลธารก็ใสสรง
สำราญฤทัยในพนพง	และสนุกทุกแหล่งหลาย
น้องท้าวสดับพจนนริน-	ทรราชบรรยาย
ชื่นชมประณมกรภิปราย	บรรโดยไท้ธไคลคลา
พระอุ้มยุพินทรภิเษก	อรเอกอนงค์พงา
ทรงขรรค์อันเรืองฤทธิวรา	ระเห็จห้องวิหาดล
โดยแดนอัมพรอุดรทิศ	ดุจทวิชบินบน
ลอยลับวลาหกบยล	แลละลิ่วละลิบโพยม
ลุเขตคิรีภิรมเยศ	หิมเวศเขษมโสม-
นัสยิ่งทุกสิ่งสนุกประโลม	จิตรท้าวธเบิกบาน
ชี้ชวนพนิตกนิษฐชม	พนมมาศมเหาฬาร
เลิศล้วนหิรัญรตนกาญ-	จนอเนกหลากหลาย
แปดหมื่นสี่พันบรรพตนับ	รดับยอดอยู่เรียงราย
ห้าร้อยคิรินทรอันหลาย	มัชฌิมากุฎาประมาณ
ยอดใหญ่ไศลวิบุลยเบญ-	จกูฎเกิดประดิษฐาน
เทิดทัดทิฆัมพรบันดาล	วิโรจน์รัตนรัศมี
โดยสูงแห่งศรีขรพิศาล	หิมพานต์พนาลี
เบ็ญจาสตาธฤกมี	ประมาณโยชนบรรยาย
ยอดนามสุทัศนกุฎา-	รกุกอปร์กนกพราย
ไกรลาสกูฎก็พรรณราย	รชฎาวิลาวรรณ
หนึ่งกาฬกุฎาถกลกา-	ฬมณีประไพพรรณ
หนึ่งจิตรกูฏจิตรสรรพ์	สัตตรัตนนานา
หนึ่งนามนคินทรคันธมาทน์	ก็โอภาสอาภา
แก้วลายรยับรดับรดา	ดุจแกล้งประกิตประกล
ห้าแห่งมหันต์บรรพตห้อม	ลลอบล้อมสรพังชล
อโนดาตพิศาลสลิลยล	กลแก้วผลึกแสง
สถิตยอดพระหาพระหิมวา-	ลยะดอยบันดาลแสดง
ร้อยโยชน์พิศาลสกลแขวง	สรชาติใสสินธุ์
นานาทุมาผลธรา	ผกากอปร์เปนอาจิณ
รายรอบสโรทกคือนิล	ฉัตรกั้งกำบังสูรย์
เกิดกัลปพฤกษ์พฤกษอุฬาร	ธนสารก็สมบูรณ์
ประสงค์ใดบันโดยจิตรนุกูล	ทุกสิ่งสรรพโภคา
เนืองนองคณานิกรอเนก	อดิเรกปักษา
เซ่งแซ่เสนอเสนหพา-	จกแจ้วสำนานขาน
หงสาสุวากุกกุฏโกญ-	จและสาริกุงาน
การวิกรวังวนกุณาล	พเพรียกพร้องกระแสงใส
กินนรินทรกินนรสุราง-	คนางฟ้อนและกรไกว
ขับขานบรรสานพจนไพ-	เราะหเรื่อยจำเรียงรมย์
พระพาสุดาสมรมิตร	สถิตยั้งยังเนินพนม
เชิญชวนยุพาพิมลชม	จตุบาทดาษเดียร
เสือสีหสารพฤษภกา-	ษรเกลื่อนในเถื่อนเสถียร
สิงคนัสและอัศวสำเทียร	สุรศัพทเหียรหรรษ์
กวางทรายละมั่งกับทั้งกะทิง	ก็วางวิ่งณไพรวัน
ขรรคาวราหคณพรรค์	ชมดเหม้นฉมันหมี
ศฤงคาลสุวานผรุสกาจ	มฤคชาติจามรี
เยียงผาและฌาปิตะกระบี่	บ้างโดดเดิรบนเนินไศล
สบสรรพ์อนันตจตุบาท	เดียรดาษในกลางไพร
มากหมู่บรู้กิพรรณไพ-	จิตรเพลินเจริญตา ฯ
๑๙
พลางอุ้มองคอนงค์อนุชพนิดา
ลงสรงชลาสิน-	ธุธาร
ในอโนดาตนิราสมุทินสลิลพิศาล
เสมออมฤตยโสรจสนาน	ภิรมย์
เย็นเยือกระงับปริฬาหะกายจิตรสม-
บูรณ์สุขชื่นชม	สำราญ
เก็บโกมุทสุคนธ์อุบลปทมบาน
ประดับองคนงพาล	พธู
พลางเมิลหมู่มัตสยาชลาจรพหู
ผุดดำคคล่ำดู	คคล้าย
กุ้งกั้งกุมภิลมกรกระฉ่อนชลก็ว่าย
กดกาและกริมกราย	กระตรับ
กระลุมพุกดุกเดียรดาษสลาดสลิดสลับ
หลดไหลลงเลนลับ	อนนต์
ม้าหมอหมู่คณะบู่และบ้าก็มาระคน
แป้นแปบปะแปมปน	ประนัง
ค้าวเขือเชื้อชลจรและช่อนฉลับกับสัง-
ควาดสวายแสวงวัง	ชลา
แมลงภู่หมู่ฉนากฉลามชลามพุจรคลา
เทโพและเทพา	ตระพาก
กระแบบกระบอกครอกคละชะโดกระโห้กระแหก็มาก
คางเบือนเบือนคางฝาก	ณฝั่ง
สร้อยสร้ายเสือและฉวีกระดี่กระโดงสรพรั่ง
ลอยล่องฟฟ่องหลัง	แลหาง
กรกฏกัจฉปะจริวจราวแลอ้าวแลอุกแลมาง-
สอ่อนสัญจรกลาง	สลิล
นวลจันทร์พรรณหางกิ่วและชิวหกุกกุรกิน
เหยื่อท่องณท้องสินธุ์	สรพราศ
ส่ำแสนสาครจรัญอนันต์นิกรกลาด
เกลื่อนในอโนดาต	ตระการ ฯ
๑๖
เสร็จสองสุริยวงศ์สรงสนาน	ในสระสำราญ
สำเริงภิรมย์ฤดี
บัดชวนนวลนุชเทพี	เถลิงฝั่งสระศรี
ประพาสพนมเนินไศล
บรรพตรจเรขประไพ	ช่องชั้นไฉไล
คือช่างฉลุเลขา
วุ้งเวิ้งเพิงตระพักเสลา	หุบห้องคูหา
แลห้วงแลห้วยเหวลหาร
พุนํ้าชำเราะเซาะธาร	ไหลลั่นบันดาล
ดั่งสายพิรุณธารา
เงื้อมงํ้าโชงกชง่อนภูผา	พึงพิศโสภา
เปนชานเปนช่องปล่องปน
สีสลับยยับพรรณอำพน	เหลืองหลากกาญจน
แลขาวคือเพชรรัศมี
เขียวคู่เวฑูริยมณี	แดงดั่งรังสี
ปัทมราชรังฉาน
ขาบคือคัคณาดลอุฬาร	ดำดุจนิลกาฬ
แลม่วงคือโกเมนหมาย
ชมภูพ่างพรรณเพทาย	แพร้วแพร้วพรายพราย
พิโรจน์จรัสชัชวาลย์
แสงส่องสุริยอาภาผสาน	กลแก้วเจ็ดประการ
ประกอบประกิตแกมกัน
ประดับด้วยรุกขชาติอนันต์	นาเนกหลายพรรณ
แลเรียบแลเรียงบนคิรี
ผลิดดอกตระบอกบุษปมาลี	ลเวงคนธสุรภี
ระรวยระรื่นหื่นฉม
บ้างทรงผลดกดาดพนม	มธุรสอุดม
ดังทิพโอชาหาร
พระเก็บผลพฤกษตระการ	ชวนนุชนงคราญ
เสวยผลาผลไพร
สองเขษมสำราญหฤไทย	เสร็จเสด็จดลใน
คูหาสน์นิวาสวนสณฑ์
เสวยสุขไสยาอารญ	แรมถํ้าตำบล
ละหลับฤๅล่วงหลายวาร ฯ
๑๔
ปางแสนสุรางคบริจา-	ริกราชบริพาร
มวญมาตยากรภิบาล	บทเรศนเรนทร
ไป่ยลยุบลขัติยบดิน-	ทรปิ่นประชากร
ต่างตกประหม่ากมลรอน	อุระรํ่ากำสรวญศัลย์
อ้าไท้อุภัยภุวนา-	ยกใดเสด็จครร-
ไลเลออำเภอภิรมยนัน-	ทวโนทยานสถาน
เพื่อพูลพิโรธหฤทัยท้าว	ดำริห์ร้าวฤดีราญ
แห่งเหตุประเภทอุดรดาล	ยุบลเบื้องธเคืองไฉน
ไป่มีคดีกลพิรุธ	และประทุษฐ์แก่โทไท
ตนตูทุกผู้คือชนใคร	ก็บแผกบพ้องพาน
ฤๅไท้ธใคร่จรประพาส	หิมวาสไพศาล
เยียใดบไขอรรถอันมาน	มนัสซึ่งคำนึงประสงค์
ต่างแสวงทุกแห่งวนอุยาน	ก็บพานบพบองค์
ทั่วทั้งจังหวัดวนัสวง	บริเวณบเห็นหา
ต่างโศกพิโยคขัติยนอง	นยนามพุธารา
คืนสู่บุรีรัตนนิวา-	สภิวันทพลันทูล
แด่ไทธราดลมกุฎ	วรบุตรทั้งสองสูญ
เสาะแสวงตำแหน่งอรญยูร	-ยาตรใดไป่พ้องพาน
สองท้าวธยินยุบลอา-	ดุรด่าวในแดดาล
ลาลดรันทดฤทยปาน	ชนมชีพยบังวาย
โหยหายุพาอุภยบุตร	บมิสุดมิเสื่อมหาย
ร้อยทุกข์รันทมสกลกาย	กรทุ่มพระทรวงศัลย์
สร่างโศกธสั่งภิมุขเส-	วกเร่งดุรงค์จรัญ
เทาถิ่นบุรินทร์รมยพลัน	และจงทราบจงสืบแสวง
เยียวยอดปิโยรสชไมย	จรไคลกูคิดแคลง
ถามท้าวผู้เจ้าพิภพแจง	กิจรู้ฤอยู่ไฉน
รับราชสาสนนรา-	ธิปจอมจุฑาไท
โทมาตยยาตรหยครรไล	บรรลุแหล่งบุรีรมย์
เฝ้าเธอเสนออดุรสา-	หสเหตุห่อนสม
ปรารภพบพักตรบรม	บุตรท้าวสใภ้ไท
พระบาทสีหนรคุปต์	ชนกนุชอนงค์ใน
สองทราบนุสนธิกลไฟ	แลมาจ่อมาจี่ทรวง
แสนโศกพิโยคทุกขคือทา-	รุณไภยอันใหญ่หลวง
ลรรลุงระอุอุระรลวง	ประเล่ห์ล้มประลัยชนม์
ซั้นสั่งคณานิกรแสน	สุรพฤนทผองพล
ค้นคว้าพนาดรดำบล	ทุกถิ่นถํ้าลำเนาไศล
ฤๅพ้องทั้งสองสุริยชาติ	วรราชดไนยไกล
โทท้าวรันทดทุกขพิไร	พจนพรํ่ารำพรรณความ
อ้าพ่อผู้เรืองฤทธิธำรง	เยียรองค์นเรนทร์ราม
อ้าแม่ผู้เลิศลักษณงาม	เสงี่ยมเงื่อนสิดาสุดา
อ้าพ่อผู้เดชดุลรวี	วรรณสว่างในเวหา
อ้าแม่เสมอศศิประภา	อันเพ็ญผ่องอัมพรไผท
อ้าพ่อผู้ทรงศักดิดังวัช-	ชิรหัดถ์สหัสไนย
อ้าแม่อันมานมุขประไพ	ประภาคพ่างสุรางค์สวรรค์
อ้าพ่อคือจอมจตุรภุช	ผู้ทรงครุฑเขจรจรัล
อ้าแม่คืออับสรสุพรร-	ณพิลาสลักษมี
อ้าพ่อคือองค์อัครมเห-	ศรเทพยตรีศุลี
อ้าแม่คือเทวภคินี	นุชมิ่งอุมาสมร
ฦๅฤทธิ์ตระหลบภพธรา-	ดลพื้นทิฆัมพร
ฦๅโฉมประโลมจิตรนิกร	นรเนกสรรเสริญ
ฉันใดครไลและบแสดง	กิจแจ้งดำแหน่งดำเนิร
ยังตูทุกผู้อดุรเจริญ	อุระเร้ากำเดาศัลย์
โศกสร่างธสั่งชมยมาตย์	บำราศรมย์บุรีจรัล
คือพรหมนครกรบังคัล	ขัติเยศบรรยายทูล
แห่งเหตุธิเบศรบุตรา	สุณิสาทั้งสองสูญ
ฤาเนาบุรีรมยยูร	-ยาตรใดไป่เห็นหา
สองราชสดับอรรถรันทด	กำสรดซํ้าระกำอา-
ดูรด่าวผผ่าวกมลสา-	หสไห้พิไรครวญ
หมื่นมาตย์และนาฏกคณา	บริพารทั้งมวญ
เศร้าซรบสยบจิตรรำจวน	ทุกขทับเทวษทวี
โทเทศคือเขตนครพรหม	รมเยศบุรีศรี
สร่างเกษมฤเปรมหทยปรี-	ดิกำเดาในแดดอง ฯ
๑๑
ปางปิ่นประชาชาติ	ยุพราชกษัตรสอง
ประพาสพฤกษเนกนอง	ทุกเถื่อนถ้ำลำเนาไศล
ชมสัตว์จตุบาท	ทวิชชาติ์ในแนวไพร
บำเทิงฤทัยไท	ธภิรมยหรรษา
โทมาศประมาณมี	ทั้งราษตรีทิวาตรา
เนาเนินพระหิมวา	นฤทุกขภัยพาล
บัดไท้ธโอบองค์	ยุพยงรเห็จทยาน
ผยองยาตรยังคัคณานต์	ดลพื้นอำเภอพาย
ยลยอดคิรีจรัส	วิโรจน์รัชฎาพราย
ไกลาสกูฎหมาย	กำหนดนามกรมี
เมืองทองระรองเรือง	บรรเทืองทิพยมนทีร์
กุก่องกนกนี-	รชรัตนาไมย
สถิตบนหิรัญบรร-	พตอันพิเศษไศล
เทริดซุ้มทวารไชย	ประกิตแก้วประการกาญจน์
หอห้างและนางจรัล	สุพรรณสิ้นทุกถิ่นสถาน
แลเลิศอุฬารปาน	สุทัศน์เทพธานี
นองเนืองคณากิน-	นรเนกกินนรี
เนาในบุรีมี	อดิเรกแลหลาม
ภูธรกินรนาถ	ทุมราชเสนอนาม
เสวยรมย์ภิรมย์กาม	ทิพปูนสมบูรณ์ถวัลย์
พื้นเผ่าพิชาธเรศ	วรเวทอาคมครัน
ปีกหางก็ผูกพัน	กระสันด้วยพระมนตรา
สามารถจะโบยบิน	อนิลบถเวหา
กลกินนราคณา	ทิชาชาติปักษี
ควรเยือนนครชม	ภิรมย์ราชธานี
เกษมสุขสนุกปรี-	ดิอุดมสมบัติไฉน
ตริเสร็จเสด็จประเวศ	บุเรศกาญจนาไมย
เมือมนทิราไลย	กินรินทรราชา
นฤบดินทร์กินรนาถ	พระบาททอดทฤศนา
ยลไท้ชไมยมา-	นุษยดลมนเทียรสถาน
กวักหัดถ์ดำรัสทัก	ยุพลักษณ์ลำเภาพาล
เชิญสองสถิตกาญ-	จนบรรยงก์อลงกรณ์
ร่วมราชบัลลังก์เถลิง	บำเทิงสุขสโมสร
นามเขือและนามนคร	สำนักเขตประเทศใด
นบท้าวบัณฑูรถาม	เสนอนามสนองไข
เผือผู้ดไนยไท	กมลาสนธานี
ทรงนามบพิตรพิน-	ทุทัตปิ่นธเรษตรี
ตูข้าสมญามี	สมุทรโฆษดำแคงขจร
พาองค์อนงค์นาฏ	ประพาสพฤกษศีขร
แดนด้าววนาดร	หิมวาพระหาไศล
บรรลุบุรินทร์ถิ่น	ธิบดินทร์ดำเกิงไกร
เยือนเยี่ยมพระเวียงไชย	ประโยชน์ยลสวรรยางค์
ทรงยินยุบลโส-	มนัสในฤทัยพลาง
สำผัสพระปฤษฎางค์	กรเกี่ยวตระกององค์
ตฤบรสจุไรเกศ	ยุพเรศทั้งสองทรง
เสาวภาคพิมลลง-	กฏลักษณ์วิไลยวรรณ
ตรัสมอบมไหศูรย	สมบูรณ์ส่ำสุไขศวรรย์
อ้าพ่อฤควรครร-	ลยนิวัตินิเวศน์เวียง
เชิญเชยเสวยสวัส-	ดิสมบัติสรพร้อมเพรียง
ศฤงคารอุฬารเพียง	ภพแมนสุเมรุเมือง
บุญพาพ่อมาดล	วิมลมนทิราเรือง
แก้วเก้ามลังเมลือง	อร่ามรัตนาภา
เปนปิ่นกินรเทพย์	สุขเสพย์สวรรยา
ผ่านภูวภารา	หิรัญราชคิรีภิรมย์
ฟังพจน์ประนตบาท	ธประภาษบรางสม
จิตรข้าฤปรารมภ์	ปรารภรับประสาทสาร
ไป่ปองจะครองเมือง	ดั่งเรื่องราชโยงการ
ใช่ชาติทุชนพาล	มลุโลภลโมภเมา
หวังจักมลักชม	อุดมโภคพัฬเหา
ขอพักสำนักนิ์เนา	ประมาณมาสจะคลาศคลา
ยินสารบรรหารอรรถ	มนัสนาถปรีดา
ตรัสโถมนาสา-	ธุการเกศกษัตรีย์
เชิญสองสถิตใน	อุไรราชปราสาทศรี
เสวยทิพยโภคี	ทุกสิ่งสุขเกษมสันต์
โทท้าวประพาสเพลิน	ลำเนาเนินคิรีหิรัญ
สบสิ้นทุกถิ่นบรร-	พตล้วนมเหาฬาร
ครบมาสนิวาสพัก	กนกนัคราสถาน
แถลงลานราบาล	บดิศรกินรจรัล
จากจอมไกลาสเลอ	อำเภอแผ่นอัมพรผัน
ผาดผังยังขอบคัน	อโนดาตสระสถาน
สี่เหลี่ยมแลเปี่ยมชลา	ทั้งสี่ท่าสนานธาร
เจ็ดแก้วประการตระการ	ตระกลฝั่งสรพรั่งพูล ฯ
๑๙
หนึ่งท่าทานพกุมภัณฑคันธพอสูร
โสรจสินธุสมบูรณ์	ณ สระ
หนึ่งทวยเทพยอับสรสุดาสุรามรุคณะ
สรงสายชลชำระ	มลิน
หนึ่งเนืองเนกคณาวิชาธรแลกิน-
นรเวนัตย์ชฏิล	ณ หาด
หนึ่งองค์พุทธปัจเจกสราพกบำราศ
เกลสลามกลีลาส	ลงอาบ
เย็นเยือกหยาดชลก็ชุ่มสุขุมสริรภาพ
ในนอกสนิททราบ	สกนธ์
ชี้ชวนนวลนุชอนงคสรงสินธุดำบล
สรซ้ำสนานชล	ทุวาร
ประพาสแหล่งชโลทกอโนดัตทหะสำราญ
เดือนหนึ่งคำนึงนาน	ภินนท์
บัดเห็จเหิรธดำเนิรณะพายุมรรคยล
สระสถานฉฉานชล	ฉัททันต์
เจ็ดชั้นบรรพตห้อมลล้อมคือสัตภัณฑ์
โอภาสพิเศษสรรพ์	ประภา
หนึ่งบัญญัติสุพรรณปรัศว์คิริพระหา
สัตโยชนเจียนจา-	รุรัศมี
เสนอนามมณีคือบรัศว์รัตนมณี
หนึ่งสูริย์บรัศว์ศรี	คือสูรย์
หนึ่งนามจันทรบรัศว์คือรัชฎจำรูญ
อิกอุทกบรัศว์ปูน	ผลึก
หนึ่งมหากาฬบรัศว์คิรินทรนิลอธึก
จุลกาฬสมานหมึก	ถมอ
ลดหลั่นชั้นแต่ละโยชนหย่อนศิขรพอ
เพียงฉัตรแลลออ	อุฬาร
อุ้มองคนงนุชพธูลงสู่สรพิศาล
เบ็ญญาสโยชน์ประมาณ	มหันต์
วงรอบร้อยคณนาบัญญาสธิกบรร-
ยายโยชนรำพรรณ	กำหนด
หว่างกลางโบกขรณีแลมีอุทกหมด
มลทินสลิลรส	สอาด
ใสสร่างพร่างพฤกษรัตน์ประภัศรพิลาส
จอกแหนนิราสฤๅ	รคน
ไพศาลโยชนทวาทสาพิสุทธชล
นอกดงจงกลนี	รดาษ
ถัดนั้นวนัสอุบลบปนติวิธชาติ
นิลโลหิโตธาตุ	ลพรรค์
อิกป่าปัทมเศวตรัตกมุทวัน
เจ็ดบุษปอารัญ	รรอบ
ถัดถึงมิสกะวันทุกพรรณ์บุบผะประกอบ
ปลอมแปลกบแบ่งรบอบ	ดั่งบรรพ์
ดับดลชโลทกตื้นพอพื้นกุญชรยัน
สาลีรัตวนันต์	อเนก
ป่าเก้าเนาณะชลาวนาลำเนาละเอก
โยชน์หย่อนดิเรกมวญ	ฤมาน
บนรอบขอบชลเดียรเสถียรสถลสถาน
เกลื่อนกอบุบผตระการ	รราย
ดอกเขียวเหลืองแลลำดับกับแดงดำกลหลาย
ด่อนดาษชรดื่นหมาย	ลดง
ทั้งสี่พเยียรุกขอรัญสุคันธรสทรง
ฉมฟุ้งในวุ้งวง	จังหวัด
มั่วหมู่ภมรมธุกรก็กลุ้มกุสุมวนัส
บกน้ำสัมผัสกลิ่น	ผกา
คลึงเคล้าเอารสเรณุเกสรสุมา-
ลีเลอนภาเวียน	วว่อน
ถัดถึงแถววนราชมาศสลับสลอน
น้อยใหญ่ในดงดอน	ลด้าว
ป่าเอลาลุอลาพุกุมภัณฑอคร้าว
เครือทอดทรนาวเนือง	อนันต์
อิกกักการุดิเรกอเนกดิบุษปวัน
อ้อยลำแลใหญ่ครัน	คือหมาก
เหล่ากัทลีวนมีปัจเจกพรรณภาค
เผล็ดผลเพียงทนต์นาค	ลทันต์
ถัดถึงสถานคณศาลพฤกษพนสัณฑ์
บรรณสาพนารัญ	ระยะ
ดกดื่นผลแต่ละต้นก็ดูรดับระดะ
ใหญ่ยิ่งเท่าตุมพะ	ประมาณ
ป่าไม้ม่วงแลมขามมขวิดวิธตระการ
โอชาผลาหวาน	สนิท
ดับดลมิสกมหาวนาดลสถิต
ป่าเวฬุชิดเชิง	พนม
พฤศาพนัสทุกขนัดละโยชนนุกรม
บนสถานสถลทม	ทั้งปวง ฯ
๑๖
พระชมสระใหญ่ไพรหลวง	ชวนสมรเสมอดวง
หฤทัยทอดทฤษฎี
ในเวิ้งวุ้งหว่างศีขรี	วงเวียดวาปี
ฉัททันต์บัญญัติสมญา
พลางเมิลมาตงคคณา	แลหลามเหลือตรา
สระพรั่งทั้งพังพลายหลาย
ลงสู่สระสินธุสนานกาย	งวงสูบชลงาย
แลเสียงซะแซร่แปร๋แปร๋น
ผุดดำคลํ่าคลาดาแดน	ดาษดื่นหมื่นแสน
บรู้กี่ส่ำสังขยา
ลางสารเศียรเงยเสยงา	คว้าไขว่ในชลา
แลเฟื่องแลฟุ้งฝอยฟอง
ลางสารแล่นเล่นตามคนอง	เบียดเสียดพังผอง
กำเดาะกำดัดกลัดกาม
ลางลูกเล็กเต้าไต่ตาม	ดูดดื่มกษิราม-
พุพลางคคละปะปน
ลางบ่มมันครั่นคำรณ	ลางต่างชาญชน
เข้าโรมเข้าเราะเคาะงา
ลางงวงจ้วงจับสาขา	เฌอชาตินานา
ประโยชนเพื่อภุญชภักษ์
ลางลิดบงซางลางหัก	ไผ่ไหล้ทำลัก
แลลางละเลาะเล็มตฤณ
ล้วนเลิศศุภลักษณนาคินทร์	สิบหมู่หัสดินทร์
อุทิจวงศ์ไกวัล
บางชาติคเชนทรฉัททันต์	ผิวผ่องเพียรพรร-
ณภาคไหรญรัศมี
บางสารอุโบสถสกูลมี	มาตังคอินทรีย์
สุพรรณพ่างต่างพงศ์
บางเหล่าเหลืองลานพิศวง	เหมหัตถีวงศ์
คือวรรณมโนเสลา
บางหมู่มงคลไอยรา	สีอัญชันผกา
ประกอบมงคลดลสถาน
บางโคตรคันธคชโอฬาร	มูลมูตรกายตระการ
ก็หอมตระหลบสบสกล
บางปิงคลเผ่าพารณ	พิศพรรณโสภณ
พิฬาระจักษุศรี
บางช้างเชื้อดามพดำรี	พื้นภาพหัสดี
ดั่งดามพกังก่องเกลา
บางบัณฑรพงศ์พัฬเหา	เผือกผ่องลำเภา
พิลาศลออศอสรรพ์
บางคังไคยคชพวกพรรณ	สีสินธุ์เทียมทัน
ผลึกรัตนจรัสจรูญ
บางเหล่ากาฬาวกะตระกูล	กายกาฬปานปูน
ดั่งกาฬแก้วแพร้วพราย
สิบโคตรคเชนทรพังพลาย	สู่สมสึงสบาย
ในวงจังหวัดสัตไศล
รอบขอบสระแก้วแถวไพร	พระหาหิมวาไลย
เกษมสนุกนิ์สุขรมย์
พระชี้ชวนอรเชยชม	ทั่วพนัสพนม
บำเทิงฤไทยใสสานต์
ตรัสเล่าเยาวยศนงพาล	โดยชาติสรญาณ
อดีตยุบลหนหึง
สระนี้พี่พู้นรำพึง	เคยนิตย์สำนึง
สำนักนิจำเนียรกาล
ปางเปนฉัททันต์คชสาร	ส่ำสรรพบริพาร
สหสหัสอัษฎา
น้องท้าวทูลแถลงราชา	เสนอชาติบุรา-
นุสรแต่หลังดั่งกัน
ปางพระเปนพระฉัททันต์	ข้าพระก็อุบัน
เปนบาทเรณูบริจา
ทรงนามนางมหาสุภัทรา	บำเรอบริบา-
ลบทรัชกษัตรีย์
โดยสัตย์สวามิภักดี	ดุจกาลอันมี
ในภพเบื้องปัจจุบัน
โทท้าวต่างเล่าแถลงกัน	โดยชาติพู้นพรร-
ณนานุสนธิ์หนปาง
เสร็จชวนนวลนุชรางชาง	เก็บบุษปสำอาง
พระองค์กับนงเภาพงา
ถ่อมถนอมจอมพณิตกนิษฐา	เหิรเห็จคัคนา
นิราสภิรมย์สระศรี ฯ
๒๑
ลอยล่องท้องนภางคทฤษฎี	ยลมหิดลมี
พื้นอุไรรี	พิศาลสถาน
แท่นไพฑูริย์รัตนชัชวาลย์	กลมรกตดาล
สถิตกลางตระการ	ก็ตรูตรา
โดยสูงบัณรัสสหัตถา	ดึงสหัตถคณนา
กว้างแลยาวสมา	นะเทียมทัน
บ่อทองสองบ่อประดุจกัน	ประดิษฐ์เสริมประพรรณ-
รายวิโรจสุวรร-	ณรัศมี
บ่อหนึ่งซึ้งสินธุวารี	กลผลึกมณี
หนึ่งสุวคนธ์มี	กำจรฉม
พิทยาธเรศเคยสมาคม	ชำระสริระภิรมย์
เสร็จก็สรงพรม	สุคนธา
เปนที่ผาสุกเกษมสา-	ธรอุภยนรา
ธิปธปรีดา	ก็ลงสถิต
เหนือแท่นไพฑูริยผ่องพิศ	วิยมรุนฤมิตร
แสนสำเริงจิตร	สำราญกาย
สองกษัตริย์เสร็จโสรจสนานสาย	อุทกกุปะลลาย
คนธลอออาย	สำอางอาตม์
บัดองค์โทไท้ธไสยาศ	วรวิฑุริยดาษ
รัตโนภาส	บรรยงก์มณี
พักหายวายเหนื่อยจะเลอลี	ลยอัมพรพิถี
โดยคำนึงมี	มโนประสงค์
พอพายุพานพัดสำผัสองค์	สริระทรถปลง
ปลดบรรเทาลง	ที่โรยแรง
ล่วงยามสายัณหยอแสง	สุริยก็พระลบแสดง
สนธยาแชวง	นิสาทไสมย
กรแก้วตระกององค์ภูวไนย	กรนฤบดิไท
ตระกองอรอันไพ-	รุเพ็ญพาล
เสมอลำลดาเกี่ยวประกิตผสาน	สติสมประดิฤมาน
แต่ปโทสกาล	ก็หลับไหล
เพื่อร้อนแรงแสงอโณไทย	ขณะอัพภุคัจฉะไคล
พื้นนภาไลย	ลำเค็ญองค์ ฯ
๑๒
กษณนั้นพิทยา-	ธรหนึ่งทรนง
จิตรพาลธำรง	ฤทธิเรืองมหิมา
ก็ระเห็จนภดล	ตระบัดยลขัติยา
ยุพเรศนรา-	ธิปโทธผทม
ณพิฑูริยอาส-	นปราศสติสม-
ปฤดีก็ลงชม	สิริลักษณวิไลย
บมิแจ้งจิตรตระหนัก	วรอัครอุไภย
นรชาติฤไทย	สุรกามอมร
กลใดธสถิต	พนนิทรนอน
รัตนาสนบรรจฐรณ์	หิมเวศวนา
ฤคือท้าวทศจันทร์	วรอรรคอุมา
อรเล่นสุขสา-	ทรถิ่นพนสณฑ์
ฤคือวิษณุเทพย์	จรเสพยอรญ
นิทรแนบนฤมล	ศุภลักษณ์ลักษมี
ฤคือวัชิรสุเรนทร์	ณสิเนรุคิรี
ธประพาสพนปรี-	ดิกับองคสุชา
ฤคือพรหมก็มลาก	รติราคนิรา
ยศใดสยนา	นุชคู่บมิเคย
ฤชนินทรนำ	วนิสํานักนิเชย
หิมวันตเสวย	รมยร่วมนิปชา
วรขรรคประจำ	กรกำนิจกา-
ลชรอยฤทธิสา-	หสเดชมหันต์
ผิวฉกแลจะชัก	สุรขัคคอนัน-
ตนุภาพจักครร-	ลยจากจรคลา
แม้วเทวจะฟื้น	และจักตื่นสหสา
ผิวมนุษยนิทรา	จะบสึกสติพลัน
ตริตระบัดพิทยา-	ธรคร่าห์วรขรรค์
ก็ปลาตจรัล	และประจากนฤบดี
ระเห็จเหิรนภยาตร	ณวิหาสพิถี
นุชนาถกษัตรีย์	ก็บทราบสึกสกนธ์
มลุล่วงรัตยา	อรุณาติกดล
จรัสแสงสุริยน	แลตระศักดิ์คัคนานต์ ฯ
๑๔
ปางนั้นนราธิปบดินทร์	และยุพินทรนงพาล
ต่างสร่างนิทรารมยกาล	-อุทัยทิพากร
คว้าหาบเห็นมหิทธิขรรค์	ก็กระสันสยบสมร
ปิ้มปานจลาญชนมมรณ์	แลรันทดรันทวยองค์
อ้าใครผู้ใดแลมาจำนอง	จิตรปองริปูประสงค์
ลอบลักเอาขรรคอันธำรง	ฤทธิพรากประจากกาย
ฉันใดจักไคลนครสู่	บมิรู้กำหนดหมาย
แห่งหนดำบลทิศทุกพาย	ก็บแจ้งตำแหน่งจรัล
จักเดิรจักดั้นอรัญเขต	หิมเวศวนาสัณฑ์
ร้อยขวบบจวบมรรคอันครร-	ลยถิ่นบุรินสถาน
จักวายชีวาตมลิลา-	ลยแหล่งพระหิมพานต์
นอนนาศอนาถอนิจดาล	ดุจกาษฐก่ายกอง
คือใครจักดลยุบลทูล	บดีสูริย์สมเด็จสอง
ทราบสารจราญพระอุระนอง	นยนามพุฟูมฟาย
อิกองค์อนงคชนนี	มหิษีทั้งสองสาย
สมรจักอดักอดูรฤวาย	จิตรป่วนกำสรวญศัลย์
แสนโศกพิโยคปิยดไนย	จะโหยไห้พิไรรัน
ทรวงร้าวระด่าวทุกขอนัน-	ตอเนกเทวษทวี
สี่ไทธิเบศร์วรดิลก	-ชนกแลนนทลี
เพลิงเศร้าจักเผาชนมชี-	พิตวอดฤปลอดเปน
สองเวียงจะว่างนฤปราช	จะอนาถขุ่นเข็ญ
ไพร่ฟ้าประชาชนจะเย็น	สยบเยี่ยงสุสานสถาน
ไพรินจักเริงรณกำเริบ	แลอุกเอิบอหังการ
ก่อกิจอมิตยมาราญ	นคเรศราวี
ราษฎร์ร้อนสยอนภยทุกพาย	จะรสายระส่ำหนี
เหตุแห่งมหินทรบมี	จักขจัดบำบัดบร
กรุงไกรอุทัยภพจะร้าง	สุขสร่างสโมสร
ทั่วถ้วนทั้งมวญนรนิกร	จะโรยไร้เปนไพรสัณฑ์
อ้าผู้ศัตรูธจงการุญ	แลเอาบุญอย่าเบียนกัน
อ่อนอวยวรารุธจงพลัน	จะเห็จคืนนครคง
แม้ว่าปองประโยชนอันใด	ก็จะให้ทุกสิ่งประสงค์
เอนดูแต่ตูทุกขจะปลง	ชีพิตสิ้นในถิ่นพนานต์
เฉกชาติทิชากรทั้งคู่	แลมีผู้จัณฑาลผลาญ
มล้างโลมะหล่นดลวิการ	ก็บอาจจะโบยบิน
โศกสารบรรหารขัติยราช	นฤนาททั้งแดนดิน
นานาสุรานิกรยิน	สยบเยือกสยอนสมร
สงสารสังเวชนฤบดี	แลเทพีผอูลอร
ลาลดรันทดทุกขกำธร	ฤทัยทั่วทุกเทวา
ทวยเทพยทั้งรุกขอรัญ	หิมวันตภูผา
ห่อนหาญยังพาลพิทยา-	ธรคืนพระขรรค์ไชย ฯ
๑๑
ปางสองสุริยชาติ	ขัติยนาถดไนยไท
แสนโศกอาไลย	รำฦกขรรค์อันศักดา
พระกรตระกององค์	ยุพยงลำเภาพงา
เอกอัครชายา	กรกอดพระบาทางค์
ต่างตรัสปรับทุกข์กัน	ก็กระสันกรรแสงพลาง
ทรวงไหม้ฤทัยพาง	จะทำลักทำลายชนม์
อ้าแม่จักเมื้อไคล	ทิศใดก็ดาลฉงน
แถวเถื่อนสถลยล	อรัญรอบบรู้ทาง
อ้าพระจะเดิรดัด	พนัสซึ่งคนึงขนาง
เขาเขินเปนเนินกลาง	แลกีดกั้นสัญจรไฉน
อ้าแม่ลำเค็ญเข็ญ	ก็จำเปนจักจำไป
ใช่เหย้าจะเนาใน	สำนักนิมิควรคง
อ้าพระก็จำเดิร	ณแนวเนินดำแหน่งดง
บุกป่าแลฝ่าพง	ลำโบยบาทจักยาตรา
อ้าแม่เมื่อยามยาก	ลำบากบทลีลา
จำมานกมลมา-	นอย่าท้ออย่าแท้ถวิล
อ้าไททุราจร	ทั้งอดนอนแลอดกิน
กลืนทุกข์เปนอาจิณ	บมิจืดมิจางใจ
อ้าอรอย่าอาดูร	ทุกขพูลเมื่อพานไภย
ข่มแขงฤทัยไคล	แลค่อยเคลื่อนค่อยคลายคลา
อ้าไทจักไคลคลาศ	หิมวาศวนาทวา
คงมอดคงมรณา	บมิคงอยู่หึงปาง
อ้าอรอย่าอ่อนรอิด	รอาคิดกมลหมาง
บุญมีมิวายวาง	ชิววอดคงรอดคืน
อ้าพระแม้บาปเบียน	คือเวรเวียนฤฝ่าฝืน
ชีวาตม์จักอาจยืน	อยู่ยืดยังบหยั่งยล
อ้าแม่แม้บุญผดุง	อำรุงเกื้อฤเมือชนม์
ชีพมอดจักปลอดดล	ยังแดนถิ่นบุรินทร์เรา
แต่ตฤกปฤกษาสาร	ก็เนิ่นกาลจักเทียวเทา
จูงกรตระอรเยา-	วยศยาตรยุบาทคลา
จากแท่นพิฑูริย์อาส-	นลิลาสในมรรคา
ข้ามเขาลำเนาพนา-	ดรด้าวพระหิมพานต์
ไป่แจ้งดำแหน่งดำเนิร	ในแถวเถินทุรัศสถาน
เดาเดิรกันดารพนานต์	แลลเลาะละเมาะไพร
พรั่งพฤกษเรียงเรียบ	ระเบียบพุ่มชรอุ่มไสว
ชื้อชัฏระบัดใบ	บ้างเผล็ดดอกแลออกผล
สารพัดพิเศษสรรพ์	สารพันจะพึงยล
หอมหื่นระรื่นคน-	ธรสเร้ารำเหยขจร
ลางแหล่งศิขรคั่น	เปนช่องชั้นสล้างสลอน
หนห้วงชโลธร	คูหาห้วยแลเหวละหาน
พุพุ่งกระแสสินธุ์	ระรินหลั่งถถั่งธาร
ฟุ้งฝอยประปรอยปาน	พิรุณพรํ่าพรรษาสาย
ลางแหล่งเปนธงทิว	จรลิ่วจรล่งหลาย
แฝกคาตฤณราย	รเรียบพื้นชรดื่นดู
ลางแหล่งชรอื้ออัด	เปนไพรชัฎชรงำผลู
แถวทางจักย่างยู-	รยาตรยากล้วนขวากหนาม
ลางแหล่งก็ป่ารหง	ทั้งพื้นพงพนาราม
เรียงรุกข์ระยะงาม	บมิใกล้มิไกลเกิน
มฤคาทิชาชาติ์	ก็เดียรดาษในเถื่อนเถิน
บางบินและบางเดิร	แลบางแล่นณแดนดง
เนืองนกจับแมกเมียง	ชะเชียบเสียงสงสารองค์
สองศรีรพีพงศ์	อันดัดดั้นกันดารพนานต์
สองราชรทมเทวษ	ในขอบเขตไพรสณฑ์สถาน
ห่อนเสวยสำราญบาน	ฤทัยชมพนมวัน
ทุกข์ทับเท่าเมรุมาศ	บำราสสุขเกษมสันต์
เก็บผลพฤกษาปัน	กันเปนโภชน์พอโหดระหิว
เสด็จโพนพนารญ	สถลมารคเถื่อนทิว
จรหลํ่าจรลีลิว	แลล่วงหลายทิวาวาร
นอนไพรใบพฤกษ์ดาด	ประเล่ห์ลาดบรรจฐรณ์สถาน
ร่มรุกขเปรียบปาน	พิดานกั้งกำบังบน
ซร้องสัตวสำเนียง	คือเสียงพาทยกาหล
ดุริยาในอารญ	ประโคมไท้อุไภยผธม
โทท้าวธลีลา	หิมวาทุราคม
โดยแนววนานุกรม	ก็ดลเขตคงคาพิศาล
นับในดำบลเบ็ญ-	จมหานทีธาร
ใหญ่โยชน์วิถารประมาณ	ระเมียลหมายสุดสายตา
เหลือล้ำกำลังชน	จะว่ายพ้นเถลิงถลา
ไหลเชี่ยวดูเกลียวชลา	แลคลํ่าคลื่นคครื้นโครม
พระพายุพายั้ง	อยู่ยังฝั่งจรเทินโทม-
นัสตรัสบรรโลมโฉม	สมรพรํ่ารำพรรณสาร ฯ
๑๙
อ้าองค์อัครพธูผู้คู่ชีพิตพาน
ไภยเกิดก็พ้นการ	จะเพียร
แสวงนาเวศและพ่วงทั้งปวงบมิเสถียร
แห่งหนดำบลเดียร	บยล
โอ้อกเราก็จะลาญประลยชไมยชนม์
ฉลองชลามพุดลได้	ฤมี
จักอยู่จักจรข้ามณคามภิรนที
เสมอวายชิวีดู	ดั่งกัน
ตนเปนตายก็ลงว่ายชโลธรมหรร-
ณพตามบุญบาปบรรพ์	บำเพ็ญ
ผิวบุญช่วยก็บม้วยจักรอดชนมเปน
บาปทันบรรไลยเข็ญ	บคง
โทษใดอาตมประมาทแลมีในนุชนง
เชิญอรอำนวยปลง	อไภย
น้องท้าวสดับพจนรับพระสาสนแด่ไท
ทูลสนองนุสนธิ์ไข	คดี
โทษาข้าแลประมาทในบาทกษัตรีย์
โดยกายวจีจิตร	อันใด
เชิญภูวนาถประสาทแก่เผือเพื่อนฤไภย
ออมอดหทัยโทษ	อย่านาน
เสร็จสองขัติยขมาสุภาษิตบรรหาร
ต่างตระกองสกนธ์ผสาน	พิลาป
ชลเนตรธิเบศร์ถถั่งยังพักตรอรอาบ
ไนยนามพุนุชทราบ	พระทรวง
ต่างเสวยอาดูรด่าวผผ่าวจิตรระลวง
รลุงทุกขเหลือตวง	บเปลือง
พลางผันพักตรบพิตรพินิจชลชำเลือง
เล็งคลื่นชรดื่นเนือง	นที
ยลเฌอชาติประกาศชื่อคือสิมพลี
ลอยล่องณวารี	ตระบัด
สององค์ทรงทฤศนาพฤกษาอันสินธุซัด
สู่ฝั่งแลฟองฟัด	บไกล
เสด็จลงว่ายชลสายกระแสสลิลไหล
ทั้งอัครอ่อนไทย	พบู
กรกอดขอนอันกระฉ่อนฟฟ่องอุทกฟู
ห่อนจมในสินธู	ทำลัก
ลอยตามโดยแลลำโบยประดาษดุรประดัก
ดุจเจียนจลาญทัก	ชีวา
ขัติเยศยุดตรุมูลผอูลวนิดา
ยุดอัครพฤกษา	สังเวช
ล่องลอยพลอยชลไหลแลไคลอุทกเทศ
ถั่นถึงมัชฌิมเขต	คงคา ฯ
๑๕
ขษณะอัฒรติเวลา	อันธการา	ก็ปรากฏ
อัพภฆณะนภดลบด	บังทั้งทิศทศ	อุบัติดาล
ผรุสมารุตพัดพาน	คลื่นฉะฉ่าฉาน	คนองฟอง
ตรุธรยุพกษัตริย์สอง	รลอกลำพองฟาด	ก็ขาดกลาง
อุภยขัติยแหนงขนาง	ตนละตนตาง	พะพรากพลัด
ภยอุบัทวบำบัด	จำขจัดสอง	รวีวงศ์
กรเกาะทุมละท่อนทรง	โศกอยู่เอองค์	อนิจอนาถ
อรนุชคนึงราช	นเรนทร์คนึงนาฏ	พนิดนาง
ทุกขอดุรฤจืดจาง	ใจดั่งจี่กลาง	สิขานล
นฤบดิก็บรางยล	เยาวฤยลสกนธ์	กษัตรา
วิจิวิจลจลาชลา	จัณฑวาตา	รำพายพาน
ขัติยกนิษฐนงคราญ	ไภยพิโยคดาล	ทวีเทวษ
ยลอัญญะมัญญะลับเนตร	ต่างก็ร้างทุเรศ	และห่างจร
อติวิยทุกขเจียนมรณ์	เมื่อณสาคร	ในราษตรี
สุขมหุติบรางมี	เสวยแต่โศกี	กำสรวญครวญ
อรุณปัจจุสจวบจวน	ต่างกรรโหยหวน	ฤสร่างศัลย์ ฯ
๑๖
รุ่งเรืองบรรเทืองแสงสุริยัน	เยาวยศแจ่มจันทร์
จุฑาคณานางใน
ลุเถลิงฝั่งคงคาไหล	เล็งหาท่านไท
ธิราชผู้ภรรดา
บมิสบสมเด็จราชา	ในแถวแนวชลา
อันซึ้งพิศาลฉานชล
นางท้าวท่าวทุกขเหลือทน	เทวษถวิลภูวดล
ดิลกจรรโลงธาษตรี
อ้าองค์อดิศวรสวามี	จักเสวยสวัสดี
ดำรงพระชนม์กลไฉน
ฤๅเสด็จสู่สวรรคาไลย	ในสายสมุทรไท
อันฦกลล้นเหลือตรา
ทอดเท้งข้าบาทบริจา	เอองค์อนา-
ถน่าคำนึงแหนงตาย
ครองชีพอยู่เอกากาย	กี่ปางห่างหาย
วิโยคทุกขาดูร
ควรเต้าตายตามบดีสูร	สร่างขษัยโศกพูล
อันเผาในแดดวงดอง
โดยเสด็จนฤเบนทร์เปนสอง	ประเสริฐกว่าครอง
ชีพิตพลัดกษัตรีย์
อยู่ไยใครผู้ดูดี	เอื้ออาตม์บมี
จักมาทจักหมิ่นถิ่นแคลน
แม้วหม้ายมากทรัพย์นับแสน	ฤๅใครกลัวแกลน
กรเลียดบเบียดบีฑา
ห่อนผู้อำรุงผดุงผดา	คุ้มของเปนภา-
รเพื่อพำนักนิ์ไป่มี
เสื่อมสูญพูลพิพัฒน์สวัสดี	ดูเฉกอัคนี
นิราสธุมาอากูล
ผิบนั้นหนึ่งคงคาสูญ	สายสินธุ์เพียบพูล
แลโหดแลแห้งแล้งไหล
ผิบนั้นคนึงหนึ่งเวียงไชย	ร้างราชผู้ไอ-
ศวรรย์เสวยเลยมี
ผิบนั้นหนึ่งรถราชี	เว้นธวัชเปนศรี
สง่าที่งอนห่อนยล
ล้วนเสื่อมสิ่งสถาพรผล	ทั่วผู้หมู่ชน
บซร้องสรรเสริญเยิรยอ
จักเลี้ยงชีพเคร่าครีครอ	อยู่เท่าเพียงพอ
ชีพิตก็ยากยังฉงน
คิดฤๅหนึ่งใคร่ครองตน	คอยท่ายินยล
แลเหตุธิเบศร์วรไท
จักคืนคงชีพเยียไฉน	ฤๅจักประลัย
ชีวาตมวายชนมาน
ยังไป่ประจักษ์แจ้งข่าวสาร	สมเด็จนฤบาล
บแท้บเที่ยงเถียงใจ
ผิวพระมลายชนม์ดลไขษย	จักตามตายไป
แม้รอดจักรอดอยู่ยืน
รองบาทนฤเบศร์เสด็จคืน	ครองภพฟื้นฝืน
พิบัติพิบูลย์พูลเกษม
เสวยสวัสดิ์สุขีปรีดิ์เปรม	ในคฤหาสน์เหม
พิมานพิมลมนทีร์
ควรแสวงดำแหน่งนครี	รั้วแขวงแห่งมี
ที่พักสำนักนิ์อาไศรย
ฟังอึงกิฎาการท่านไท	ร้ายดีฉันใด
จนแน่ตระหนักในกรรณ
ตริเสร็จเปลื้องอาภรณ์พลัน	ห่อหิ้วพลางจรัล
ทุเรศวนาแนวสถล
เรียงรุกข์ร่มรัถยาดล	ผลิดดอกออกผล
พิโดรดูหลากหลายพรรณ
เล็งเหล่าไหล้ในไพรสัณฑ์	ใจเจียรจาบัลย์
บวายคนึงนฤบดี
ฤๅจางจิตรจืดเทวษทวี	ทรวงสุมโศกี
ตระอุอุระประปราณ
พิศพฤกษ์พรํ่ารำพรรณสาร	ครวญครํ่าสำนาน
พิลาปถึงกษัตรีย์ ฯ
๑๔
สวาดพฤกษ์รลึกประเล่ห์สวาท	วรราชสวามี
ไม้รักเหมือนรักนฤบดี-	ศวรร้างเสน่ห์นาน
สละไหล้ดังไคลสละบำราส	ยุคลบาทนราบาล
ระกำกอก็ส่อกลบันดาล	อุระชํ้าระกำทรวง
กระทุ่มทุมก็เทียบกรกระทุ่ม	อุระรุมระด่าวดวง
แดเดือดบเหือดทุกขรลวง	ระลุงเศร้ากำเดาศัลย์
เฌอตูมเช่นตูมหัตถประหาร	อุระปานจะครากครัน
โศกสมดังโศกนิจนิรัน-	ดรว่างบรางมี
พันลอกอันออกอัคนิชื่อ	ดำริห์คือดังอัคคี
โศกเผาระเร้าดุรฤดี	บมิดับเทวษวาย
สายหยุดแลหยุดสุคนธรส	ระรื่นหมดเมื่อยามสาย
กระสันโศกพิโยคทุกขฤคลาย	แลบหยุดสักเวลา
สุกกรมจะกรมสุขบควร	แต่คระหวนคระโหยหา
ทุกข์กรมระบมจิตรนิรา	บทเรศนเรนทร
สท้อนเทียรรันทมทุกขแลข้อน	อุระสท้อนฤทัยถอน
ถวิลราชจักขาดกมลมรณ์	บมิรอดดำรงชนม์
ทิ้งถ่อนคือท่อนทารุอันทิ้ง	ขึ้นสู่หลิ่งบนแหล่งสถล
ทิ้งถ่อนแห่งขอนคือคู่สกนธ์	อันเกาะว่ายในสายสินธุ์
โรกรุกข์ดังโรคอุระบำราส	วรบาทนฤบดินทร์
เจ็บยิ่งทุกสิ่งสกลอิน-	ทริยโรคฤเทียมทัน
กันไภยจักกันภยไฉน	บกันไภยสักสิ่งอัน
ไภยไทนิราสดังฤบกัน	ภยพิโยคมาพ้องพาน
มรุมรุกข์ก็เทียมอุรอันรุม	ทุกขกลุ้มกมลมาน
กี่ปางจักเปลื้องอดุรดาล	ดำฤษณ์ไร้ที่รึงรุม
กำจัดกำจายพฤกษพนัส	ฤกำจัดที่โศกสุม
ทรวงโทมคือโหมอัคคิประชุม	บกำจัดให้จางไฉน
เมิลแมกมะกอกกลจะกอก	โลหิตออกชำงือใน
ฤๅกอกที่ชอกทุกขหไทย	บรรเทาชํ้าบำเทิงสมร
ไม้จากเหมือนจอมจักรประจาก	แลพลัดพรากเมื่อขาดขอน
ไป่พบประสบพักตรภูธร	ประจากไท้ทุราทวา
เฌอเต็งเฉกเต็งอันชนชั่ง	วัดถุตั้งที่หนักตรา-
ชูรู้บรู้ทุกขอันสา-	หสหนักสักเพียงไหน
ไม้มะฝ่อเหมือนฝ่อจิตรรันทด	แลลาลดสลดใจ
กี่ปางกี่ปีสักกี่เท่าใด	จะฟูฟื้นที่ฝ่อแด
เล็งสบ้าเล่ห์บ้าพจนพรํ่า	พิไรรํ่าซึ่งห่างแห
หายเห็นมเหศวรก็แปร	กมลบ้ากระหม่ามเมอ
๏ รำงับรุกขาฤมารำงับ	รำพรรณศัพทพลํ้าเผลอ
พลอดพร้องบพ้องบพิตรเธอ	ทุเรศร้างฤรางเห็น
ไม้หนาดเหมือนคิดอนิจอนาถ	นิราสราชรำคาญลำเค็ญ
อกร้อนดังไฟเมื่อไรจะเย็น	แลจะดับกำเดาดาล
สุรามฤตย์ก็แม้นสุรามฤตย์	ช่วยรดจิตรที่เผาผลาญ
เพลิงโศกจงดับดังชลธาร	ทิพมฤตย์มารินสรง
นึกนามทุมาคือคงคาเดือด	บมิเหือดมิหายคง
คิดคู่ทุกขาดุรจำนง	นิตยเดือดฤดีดอง
วัลย์น้ำคิดวันเมื่อลงในนํ้า	แลซ้ำพรากประจากสอง
เสวยเทวษในชลสุชลนอง	ดังวัลย์นํ้าอันนามแสดง
ดับพิษสารพัดบัญญัติสรร-	พพัดพิษพิโดยแหนง
ห่อนดับอุราอาดุรแรง	พิษร้อนฤห่อนหาย
พิษพรรณทุมาคณอเนก	อดิเรกเรียงราย
รอนเปรียบประเทียบทุกขภิปราย	ทุกสิ่งสรรพ์รำพรรณสาร
ไป่วายวิตกดิลกพงศ์	สุริยทรงธราธาร
แสนโศกวิโยคทุกขบันดาล	อดักดิ้นถวิลทวี ฯ
๑๑
พลางพิศทิชคณา	บนพฤกษาพนาลี
สบสรรพพรรณมี	สุโนคเนกมลากหลาย
ชมพรรค์พิหคชาติ	คนึงราชฤร้างวาย
ครวญครํ่ารำพรรณภิปราย	ประเทียบทุกข์ที่จากไท
จากพรากคือพรากบาท	นฤราชบำราศไกล
กี่ปีกี่เดือนใด	จักประสบประสมสอง
พิราบพิลาปพลาง	คำนึงนางสุชลนอง
ครางครํ่านํ้าเนตรรอง	ก็บรู้กี่ร้อยขัน
เท้งทูตทูตเท้งสาร	บดาลแจ้งประจักษ์กรรณ
ข่าวท้าวทุราจรัล	ตำบลไหนไป่บอกยุบล
โคกม้าคือม้าใช้	สืบเหตุไท้ทุกแห่งหน
ห่อนแถลงตำแหน่งยล	ขัติยพักสำนักนิ์ใน
กระแวนกระเวนหาว	ยังเห็นท้าวสถิตไหน
วานแจงให้แจ้งใจ	จักได้เต้าไปติดตาม
เค้าโมงคิดโมงนับ	ลำดับได้กี่โมงยาม
แต่โพ้นพนาราม	ก็เนิ่นนาฬิกาหลาย
เค้ากู่ช่วยกู่หา	ดิลกหล้าผู้เลิศชาย
เสด็จใดบใกล้กราย	และบพ้องบพานองค์
แสรกสารบรรหารเร้า	เร่งแสรกเศร้ากำสรวญสง-
สารตนจรดลดง	อยู่ว้าเหว่เอกากาย
แขวกขวานคือขวานแหวะ	อุรแยะทำลายวาย
ชีวาเพื่อหาหาย	บเห็นราชอนาถสกนธ์
รังนานหนึ่งนานร้าง	นิราสว่างเวียงวังตน
จักคืนจักครองมน-	ทิรร้างสักปางใด
นกลางหนึ่งลางแสดง	คดีแจ้งแห่งภูวไนย
เมือมอดพระชนม์ไฉน	ฉนี้แน่ยังสงกา
สาริกาอย่าพลอดพรํ่า	ช่วยแนะนำนเรนทรา
ยังรู้ผู้ภรรดา	เสด็จด้าวดำบลใด
สัตวาอย่าพร้องพราง	เอาจริงอ้างยุบลไข
ข่าวท้าวสถิตไกล	ฤใกล้ดอกจงบอกความ
โนรีผิรู้แห่ง	ดำแหน่งไท้ข้าไต่ถาม
วานแจ้งแสดงตาม	สจล้วนอย่าอวนอำ
แขกเต้าเต้าแขกพบ	ประสบด้าวสมเด็จสำ-
นักนิ์ไหนเชิญไขคำ	อย่าเท็จถ้อยให้พลอยหลง
เบ็ญจวรรณบรรหารเหตุ	นเรศร์รั้งยังแดนดง
ใดพรอกจงบอกตรง	ตำบลท้าวสถิตสถาน
ไก่ฟ้าวานหว้ายฟ้า	เสาะสืบหานราบาล
ผึ้งพ้องพึ่งพบพาน	บพิตรด้วยช่วยเอ็นดู
เนืองนกบเอื้อนเอา	ธุระเราเร่งอดสู
สังเวชแต่ตนตู	อันไร้เพื่อนในเถื่อนพนม
ครวญพลางดำเนิรพลาง	ณแถวทางทุราคม
ฤๅมีมโนรมย์	สำเริงสุขสักเวลา ฯ
๑๖
พิศพรรณจัตุบาทคณา	นองในหิมวา
บรู้กี่เผ่าเหล่าหลาย
เสือสีห์หมีหมูหมู่ทราย	สิงโตโคควาย
ระมั่งระมาดผาดผัง
ถึกกะทิงวิ่งเกริกไพรตรัง	กุญชรพลายพัง
เปนพวกพนัสสัญจร
เหี้ยเห็นเหม้นชมดซอกซอน	สุมทุมซุ่มนอน
บ้างแล่นบ้างลี้ลับตน
ลิงค่างรอกแตแจจน	จับแมกแปลกปน
แลไต่แลเต้นเผ่นโผน
เยียงผาย่างผาจู่โจน	ลอยโลดโดดโดน
บชอกบช้ำชำงือ
ส่ำสัตว์พงพนัสนึกคือ	ภาพฉากชวนหือ
ฤหรรษ์ฤหายวายศัลย์
อ้าบาปเพรงภพใดทัน	ดาลพรากจากภรร-
ดารด่าวแดอาดูร
พระพัญเอิญเจริญทุกข์เพิ่มพูล	ไป่ร้างสร่างสูญ
กรรแสงสรกอสุชล
บัดบรรลุทิวแถวถนน	ทางเกวียนจรดล
ดำริห์ฤไทยหรรษา
รอยจรอกจรัลริ้วรัถยา	แต่เขตคามา
นิคมนครขอบคัน
ควรแปลงเปลี่ยนแปลกกายกัน	เกียจชายหมายขวัญ
บรรโลมบรรเล้าลาเพ
หวังมุ่งผดุงกลกาเม	จองจิตรจักเส-
วนนิยมสมสอง
ตริพลางนางกอบฝุ่นกอง	โกยคละลออง
ธุลีรคนปนทา
ทั่วองค์อวัยวสริรา	มอมหมองพักตรา
วิกลสกนธ์อินทรีย์
เฉกหินชาติช้าทาสี	เดิรดลแดนบุรี
คือมัทราชสมญา
นองเนกมนุษย์คณา	เต้าไต่ไปมา
นิคมคามหลามหลาย
พบชนตนหนึ่งหญิงยาย	เยื้อนถามทักทาย
มุทุกถาปราไส
อ้าแม่มาแต่ด้าวใด	เดิรเดียวเปลี่ยวใคร
เปนเพื่อนจรัลไป่มี
จักไคลใดแดนนครี	เชิญเยาวพาที
อย่าอำจงเอื้อนโอษฐ์ขาน
พงศ์เผ่าเหง้าเชื้อเครือปราณ	จังหวัดเวียงสถาน
นิวาสรั้งยังมี
นงโพธสนองพฤฒินารี	ข้าคลานาวี
อับปางในกลางสาคร
พลัดผัวตัวเดียวสัญจร	จรดด้าวแดนนคร
แห่งนี้บมีพงศ์พันธุ์
ยายยินเยาวยศจำนรร-	จาชวนนวลจันทร์
อันจ่อมกลัมพรไภย
ไปพักสำนักนิ์อาไศรย	ยังเหย้าเบาใจ
ที่เจ็บประจากสวามี
ยินสารดาลกมลเปรมปรีดิ์	ขอบคุณไอยกี
อันเกื้อนุกูลกรุณา
เผือสำนักนิคฤหา	คอยท่าภรรดา
ผู้พรากพอพบพักตรกัน
พฤฒิภาพทราบพจนรำพรรณ	พานางผาดผัน
ยังเหย้าแลเนาสำนึง
จวบรุ่งราษตรีบหึง	น้องท้าวทันทึง
อุบายประสบกษัตรีย์
จึงครองเพศบริพาชี	มอบมุททิกมณี
ประพาฬประภาเพ็ญแสง
ยังพฤฒิชายามาแสดง	เศรษฐีมีแขวง
นครนั้นพลันกาล
จักขายหมายประโยชน์ธนสาร	คาดค่าประมาณ
พอคงพอควรราคา
เศรษฐีถือแหวนทฤศนา	อนัคฆมหา
มณีบมีถึงสอง
จึงต่อขอให้แท่งทอง	ห้าร้อยเกวียนกอง
บรรทุกทุกเล่มเต็มตวง
จักยอมฤๅยายยังหวง	ฤๅจักทักทวง
ให้เพิ่มสักพอเพียงไหน
ยายรับนับทองทันใด	บรรทุกเกวียนไกว
ทั้งห้าร้อยเล่มเต็มกาญจน์
ใช้คนขนส่งถึงสถาน	จึงพฤฒินงคราญ
ก็เวนแก่แก้วกัลยา
นยเยาวเรศรับสุพรรณหรรษา	จ่ายซึ่งบริพา-
รทาสทั้งทาสี
ครบเครื่องอุปโภคพิธี	สบสรรพ์พรรณมี
แลสร้างคฤหาสน์หอทอง
เสร็จสั่งวัฒกีทั้งผอง	แสดงโดยจิตรปอง
ให้ทำซึ่งทานศาลา
ยังช่างร่างเรื่องรจนา	ภาพพรรณโสภา
ในพื้นผนังรังผจง
ตั้งแรกแต่เทพโอบองค์	อดิศรสุริย์วงศ์
มาวางในปรางค์สมสอง
เท่าถึงสองดลชลนอง	เกาะขอนกรตระกอง
แลว่ายในสายสินธุธาร
เกิดมหาวาตะพะพาน	คลื่นคลั่งบันดาล
ก็ฟัดก็ฟาดขาดขอน
สองเสวยทุกข์แทบเมือมรณ์	สองท่องชโลธร
ทั้งสองขจัดพลัดกัน
เสร็จให้จ่ายจัดสิ่งสรรพ์	ทานวัตถุอนันต์
อเนกนับเหลือตรา
เหรัญโสพรรณพัตถา	สุปเพียญชนอุฬา-
รโภชนภุดาหาร
ไว้ชนเปนผู้พนักงาร	จำแนกแจกทาน
บว่างบเว้นวายวัน
ทั่วหมู่นรชาติผองพรรค์	รับทานทุกอัน
พึ่งพาไปเพ่งเลขา
ใครผู้ดูแล้วโศกา	จงนำกิจจา
มาแจ้งแก่เราฤๅนาน
สั่งเสร็จรังเริ่มสฤษฎิการ	แจกพัสดุทาน
อุทิศแก่เนืองนรชน ฯ
๔
๒๘
ทั่วทวยยาจก	ทุกพวกพรรณิพก
อรรธึกเดิรหน	ทลิทกัปปนา
ประชาทุรพล	พากันเกลื่อนกล่น
สู่ศาลาทาน
ต่างภักษโภชนา	ต่างรับพัสตรา
ต่างต้องการกาญจน์	ต่างปองเอาปรัก
ตามรักร้องขาน	บอกผู้พนักงาร
แจกให้ด้วยดี
ห่อนได้เลือกหน้า	ตามแต่เจตนา
สิ่งสรรพ์อันมี	ไป่ขู่ไป่คุก
ไป่รุกรุมตี	ไป่ต้อนตื่นหนี
คำนับรับขวัญ
หญิงชายชนไร้	รับทานท่านให้
ได้โดยสัตยธรรม์	ยินดียินลาก
ออกปากนี่นัน	พร้องพร่ำรำพรรณ
พรซร้องสำนาน
จงคงคุ้งฟ้า	ยืนชนม์ชั่วหล้า
อย่ารู้เลวลาญ	ทรัพย์สินสมบัติ
พึงพัฒนานาน	ขอพึ่งสมภาร
เลี้ยงชีพจิรัง
รับทานทั่วตน	เสร็จพาฝูงชน
ไปเพ่งพื้นผนัง	พิศภาพเลขา
ถ้วนหน้าประนัง	คนเฝ้าคอยฟัง
คอยดูอาการ
ผองผู้ดูวาด	ห่อนเห็นประหลาด
เจรจาว่าขาน	ไป่เศร้าไป่ศัลย์
หฤหรรษ์สำราญ	ฤๅรู้ดำนาน
ราวเรื่องเบื้องใด
มีแต่ชมเชย	งามยิ่งจริงเหวย
นิทานที่ไหน	นำมาเลขา
โสภาพึงใจ	เพรียกพร้องซ้องไป
ห่อนได้เหตุผล
ครั้นคํ่านำสาร	เสนอยอดเยาวมาลย์
ไป่เห็นเงื่อนกล	แต่ตั้งฟังดู
ทุกผู้หมู่ชน	ห่อนได้ยินยล
วิกลอาการ ฯ
๑๙
ปางปิ่นธเรศประเวศในเวิ้งสินธุพิศาล
เสวยโทมนัสดาล	อดล
ฟองฟัดซัดสู่สมุทรทำรุดพิริยพล
พ่างเพียงจะวายชนม์	ชิวาตม์
เหลือทนเหลือทุกขเหลือจะถอนอสประสาส
เหลือถวิลเทวษอนาถ	อนิจ
สุดแรงสุดที่จะร่ำรำจวนกำสรวญสุดคิด
พึ่งใครก็สุดจิตร	รำพึง
แสนโศกแสนทุกขแสนแสวงสำนักนิ์สำนึง
แสนร้อนเร่งร้อนรึง	อุรา
หาเพื่อนหาผู้จะพักพำนักนิพ้นจะหา
หาฝั่งก็เห็นฟ้า	กับฟอง
ใครช่วยช่วยก็บมิแลมีแต่ชลนอง
ปองรอดฤปองปอง	ฤรอด
กายกับชีพิตจะสถิตจะเท้งอุทกทอด
ลอยล่องบปลอดปลง	เปนตน
เรียมเมื้อมอดดังฤยอดยุพินจะยินจะยล
โอ้มิ่งวิมลแม่	บพาน
ปานฉนี้นุชจะเนาในชลฤๅถลสถาน
มลายชีพฤชนมาน	ยังมี
โอ้ปางใดจึงจะพบประสบสมรชี-
วิตวอดและรอดชิวี	ดุจเดียว
หาเยาวยศก็เปนพ้นจะเพ่งจะเล็งจะเหลียว
ลับจักษุจริงเจียว	จรลึง
แต่ครวญครางอยู่ยังหว่างมหรรณพหึง
สัตวารสำนึง	ชเล ฯ
๒๑
ปางนั้นนาฏพนิตมหิทธิมเห-	ศรศักดิมณิเม-
ขลาสมเญศเท-	วกัลยา
พนักงารภิบาลเบื้องมหาสา-	ครสัตทิวคลา
เยือนสมุทครา	ละวารกาล
บัดเหิรเดิรหาวรเห็จทยาน	จรอรรณพพิศาล
ยลนราบาล	อันว่ายชล
ทอดทิพนัยนานุสนธิยล	ยุพมนุษยตน
นี้ผู้ใดดล	ทุกข์ในธาร
อ้าองค์สมุทรโฆษกุมารชาญ	ฤทธิวิบัติบันดาล
โจรจัณฑาล	มันฉกขรรค์
คือพิทยาธรใจฉกรรจ์	ประทุษฐนฤปรัน
ทำผรุสทัณ-	ฑโทษา
ทราบเสร็จเห็จดลแดนสุรา-	ลยสุทัศนธา-
นินทร์สุรินทรา	บังคมทูล
แห่งเหตุนฤเบศร์บดินทร์สูร	อุทกภยก็พูล
เสวยทุกขาดูร	กำเดาดาล
สมเด็จวัชรินทรยินสาร	ดำรัสวัจนบนาน
แก่วิมลมาล-	ยเมขลา
ท่านผู้พิทักษ์สมุทรธารา	ดังฤๅบรักษชนา-
ธิปโพธา-	ภิเษกสัตว์
ธรรมดามหาบุรุษเจริญวัตร	จริยประฏิบัติ
แสวงวิมุติฉัตร	สยมภุญาณ
อิกมารดาบิดาบริบาล	บริบูรณศีลทาน
หนึ่งยุพาพาล	ผู้ศีลทรง
สามพวกผิวพ้องพิบัติลง	สลิลสมุทรสง-
เคราะหปล่องปลง	ชิวาวาย
ช่วยโอบอุ้มจากกระแสสาย	ชลชิวิตันตราย
รอดฤมอดมลาย	ดำรงสกนธ์
ใดเขือบเอื้อธุระทำงล	มละพุทธังกุรทน
ทุกขท่องชล	ฤชอบการ
กิจพิทยาธรอทินทาน	รัตนขัคคเปนภาร
ตูจะบรรหาร	ให้คืนคง
เร็วสูสู่สมุทรโอบองค์	อดิศรพุทธพงศ์
พ้นอุทกธำรง	พระชนมาน
เยาวเรศรับเทวโองการ	รเห็จดลชลพิศาล
อุ้มนราบาล	ขึ้นสู่สถล
นฤเบศร์บันเทาเทวษบัดดล	อมรนุชนฤมล
ลานิวัติบน	อัมพรพิมาน ฯ
๑๒
กษณะองค์อมเรศ	สุรเชษฐผู้ชาญ
ฤทธิยาตร์คัคนานต์	ดลยังพิทยา-
ธรเทิดทิพทัณ-	ฑมหันตนุภา-
วกระลึงกรทา-	รุณถ้อยธบัณฑูร
ทุษฐโจรรันทำ	กรรมแก่บดีสูร
ยศใดบกลูน	และมาลักอัครขรรค์
บมีพ้องกุธกิจ	บมิผิดจิตรกัน
บมีเหตุมหัน-	ตก็แกล้งพลการ
ผิบคืนก็บคง	ชิวปลงก็บนาน
บอยู่ยืนชนมาน	จะพินาศนพลัน
กรกวัดวชิรา	ธิกอาวุธทัณ-
ฑกระลอกกระลับผัน	และกระลึงคือภมร
ณศิโรดมเกศ	พิทเยศก็สยอน
ภยเทิดทวิกร	ก็ประนตบทมูล
พระจงการุณโปรด	นฤโทษนุกูล
นฤไภยอย่าพูล	ทุกขชีพมลาย
จะขอคืนวรขรร-	คจงพลันจะถวาย
บมิเพี้ยนอภิปราย	สิทธิธรรมกถา
ก็ประสาทวรวัจ-	นสัตยสัญญา
อมเรนทรก็คลา	วิชยนตวิมาน
พิทยาธรก็ยาตร	นฤนาถสถาน
ตระบัดดลบมินาน	ก็ส่งคืนอัครขรรค์
เสร็จนิวัติวนา-	นุพระหาหิมวัน-
ตนิวาสแลบรรพ์	และอาไลยบมิวาย ฯ
๑๔
ปางปิ่นสุธาพิภพพื้น	ธได้คืนพระขรรค์หาย
ปรีดิ์เปรมเกษมสุขสบาย	บำบัดทุกขอาวรณ์
แผ้วพ้นที่ไภยสมัยเข็ญ	อันลำเค็ญในสาคร
หิวโหยลำโบยสริรุทร	ทำรุดร้างกระยาหาร
หลายวันแต่สัญจรในสิน-	ธุแถวถิ่นชลาธาร
ห่อนภักษโภชนประมาณ	ประมวญเสร็จได้เจ็ดวัน
ตรึกตราจะหาวรนิเวศ	นคเรศเขตขัณฑ์
พึ่งพักพำนักนิสุขพลัน	พอได้ภักษภุญชา
เพิ่มพลสกนธอัตภาพ	จะสืบทราบแสวงหา
ข่าวน้องยังครองชนมชิวา	ฤจะวอดจะวายไฉน
ตริพลางก็ปล้างบวรอา-	ภรณรัตนามัย
ห่อซ่อนพฤกษาสุสิรใน	วนเขตสาคร
แปรเพศเปนพราหมณฉบัด	แลเดิรดัดพนาดร
ดลเขตนรากรนคร	นิคมซึ่งสำนึงชน
ขอโภชนานิกรภักษ์	แลสำนักนิ์ทุกแห่งหน
ถามข่าวพธูบรู้ยุบล	วิมลมาลย์ประการไฉน
โทนเที่ยวทุราคมจรด	ชนบทเวียงไชย
ทุกแคว้นทุกแผ่นภพพิไสย	ก็บทราบบสบสมร
เนิ่นนานประมาณกว่านวมาส	แต่ลิลาสมัคคันดร
จึงถึงสำนึงนุชนคร	มัทราชสถาน
สืบถามในคามนิคมเขต	ก็แจ้งเหตุบหึงกาล
ชีหนิ่งอำนวยนิตยทาน	ประดิทินที่ศาลา
ใครใดครไลยนุชสำนักนิ์	ได้พึ่งภักษโภชา
ทานวัดถุ์สรรพัดพิธประกา-	ระจำแนกจำหน่ายหลาย
ควรไคลไปภุญชนประโยชน์	พอหิวโหดกรรหายงาย
เสร็จดลแลยลสุขสบาย	บริบูรณ์ทุกส่ำสรรพ์
หญิงชายก็จ่ายพัสดุทาน	อุฬารยิ่งทุกสิ่งพรรณ
เสวยสรรพรำงับทุกขจรัล	รถยาทุราคม
ชนเชิญไปเมิลวิจิตรวาด	พิลาศลักษณชวนชม
ในผนังอันรังสฤษฎิภิรมย์	ฤทัยปรีดิหรรษา
ตั้งต้นแต่เทพยธำรง	พระองค์อัครชายา
เหิรหาวยังด้าววรบุรา	แลถอดยอดปราสาทศรี
เชิญท้าวธร่วมบรรทมบรรจฐรณ์	สมรราชบุตรี
องค์แอบแลแนบนุชนาภี	บรรทับทรวงทั้งสองสม
เสวยรสราคดำฤษณา	ก็กรีฑาบำเทิงชม
ไสยาศสนิทนิทรภิรมย์	แล้วกลับพรากประจากกัน
นางตื่นฤยลบพิตรท้าว	อุระผ่าวกำสรวญศัลย์
ธารีตระอรสมรพลัน	ก็บวายเทวษถวิล
วาดโฉมทุกไททิพสุธา	ทั้งฟากฟ้าแลแดนดิน
นางบงใช่องค์อัครนริน-	ทรซึ่งมาสมสอง
เลขาพระลักษณวิลาศ	ก็สบราชฤทัยปอง
ชูเชิดพระโฉมขัติยตระกอง	บรรทับทรวงระลวงครวญ
ใช้ผู้พี่เลี้ยงนภคระไล	ไปทูลไทอัญเชิญชวน
เสด็จดับรงับธุระรำจวน	จิตรท้าวพธูพลัน
องค์อินทรอื้นอมฤตยพจน์	ให้เตรียมรถพิไชยันต์
ยังมาตุลีมรุจรัล	อัมพรรับนเรนทร์คลา
โองการธสั่งภิมุขมาตย์	จงยกยาตรแสนยา
โดยเสด็จยังรมยบุรา	โชมโรมรั้งสพรั่งพล
ทรงเถลิงบนทิพยรถา	ก็ลิลาในหาวหน
สู่สถานพิมานพิมลมน-	ทิรแก้วตระกองสอง
สิบท้าวธผ้ายพยุหยาตร	ยังรมย์ราชธานีนอง
ค่ายรายระรอบนครปอง	ประโยชน์นุชบุตรี
สมเด็จบดิศรบิดร	อัญเชิญศรอันไชยศรี
ออกตั้งยังท้าวทุกทุกบุรี	ธจงเทิดจงทายไหว
จักเวนวเรนทรธิดา	กษัตราผู้เกริกไกร
จงสมอารมณฤไทย	ธิบดินทร์ดั่งจินดา
จึงไท้ทั้งทศบทจรัล	เข้าค้อนคันสหัสถา-
มธนูจักชูฤอาจรอา	จิตรยั้งพลังตน
บัดท้าวธสู่สกนิกร	จรด้าวมณฑลดล
ทายเทิดธนูด้วยฤทธิพล	แลไกวกวัดคระวัดคระแวง
ก่งสายสุธาก็กำปนาท	นฤปราชผาดแผลง
เครงครื้นสทื้นภพสำแดง	อดุลยเดชเจษฎา
พระบาทบพิตรบิตุรงค์	ก็อวยองค์สุดาพงา
โดยราชสาสนสัญญา	อันโอษฐอื้นบคืนคำ
สิบท้าวธร้าวจิตรพิโรธ	ประทุษฐโทษจัณฑาลทำ
ก่อกิจอมิตรกระลำ	พรเพื่อจะชิงโฉม
จึงไท้ธใช้ภิมุขมาตย์	ไปห้ามราชฤไทยโทม-
มนัสแหนงอย่าแข่งฤทธิจักโรม	รณรงครำบาญ
ท้าวทศบอดกมลมา-	นคค้าคคึกหาญ
หวังต่อฤท้อทฤษฐิดาล	กำเดาเดือดฤเหือดหาย
เริ่มรงค์ทุกองค์นฤบดินทร์	พลพฤนทเรียบราย
สิบราชสิบรถทศนิกาย	นิกรทัพลำดับกัน
พระองค์ธำรงรถลิลาส	พยุหยาตรยืนประจัญ
ผจญท้าวทุกด้าวนครอัน	อริเริ่มมารุมรณ
ตรัสถามสุสังกัลปมาตย์	ผู้ใดราชทั้งสิบตน
เฉลยชื่อและชี้ทุกทุกสกน-	ธกษัตริย์ผู้ดัสกร
ตรัสทราบก็ทรงศรแสลง	ธผลงแผลงบำบัดบร
บรรไลยทุกไททุกทุกนคร	มรณาศในสนาม
จึงจอมจรรโลงภพดิลก	ก็ยอยกพงางาม
เป็นคู่ประทมภิรมยกาม	อภิเษกสวยมพร
น้องท้าวจึงทูลยุบลกล	บำบวงบลมเหศร
สุรารักษ์สำนักนิในนคร	วรราชุยานศาล
พระพายุพินทรไปบวง	สุรสรวงสำเร็จการ
ลาไท้ครไลภพสุธาร	ธิบดินทรบิตุรงค์
ปางเสด็จประพาสพฤกษตระการ	วนุยานยังแดนดง
พบพิทยาธรอันลง	ทำลักล้มในสวนศรี
บาดแผลก็แลล้นจะประมาณ	วิการสิ้นทั้งอินทรีย์
แสนโศกวิโยคทุกขทวี	คือจะวอดชิวาวาย
ยังแพทย์พิทักษพิทยา	ทิโรคาบังวายถวาย
ขรรคาวราฤทธิพรรลาย	ประภาพเหิรดำเนิรโพยม
พระรับพระรัตนศัสตรา	ดำรัสสาธุสาส์นโสม-
นัสชวนผอูลวิบุลยตระโบม	บำเทิงเที่ยวทุราสถาน
ชมเฌอแลชมพนมพนัส	ณจังหวัดพระหิมพานต์
มฤคาทิชากรตระการ	จิตรเพลินเจริญตา
โอบองค์อนงค์นุชรเห็จ	เสด็จห้องวิหาคลา
ลอยแหล่งตำแหน่งพระหิมวา-	ลยลุไกลาสคิรี
ดลเหมคฤหาสนนิเวศน์	กินเรศนฤบดี
เสวยทิพรัตนพิพัฒนปรี-	ดิสวัสดิ์สวรรยา
จากเมืองอมรกินรนาถ	ประพาสสร้อยสพังผา
สนุกสนานอโนดัตชลา	แลฉัททันตสระศรี
ชมคชโคตรบรู้กี่พันธุ์	อนันต์อเนกนาคี
เสร็จสู่พิฑูริยมณี	บัลลังก์เลิศประเสริฐเสถียร
ไสเยศบนรัตนบรรยงก์	ทั้งสองทรงนิทราจำเนียร
พิทยาผู้พาลหนึ่งมาเพียร	ประทุษฐฉกพระขรรค์ไชย
ตื่นหาบเห็นมหิทธิขรรค์	ก็แสนศัลย์รันทวยฤไทย
ลาลดรันทดทุกขพิไร	พจนพรํ่ากำสรวญครวญ
สองพากันคลาอรัญเขต	หิมเวศทรโหยหวล
หลายวันแต่สัญจรรำจวน	จิตรพ่างจะวางวาย
บรรลุมหานทีพิศาล	ชลธารถถั่งสาย
คลื่นคลั่งประดังประดุจทำลาย	เดียรถเพียงจะเพิกภินท์
ขอนงิ้วละลิ่วสลิลล่อง	กษัตรสองลงสู่สินธุ์
เกาะขอนฉฉ่อนชลอนิล	นภพัดแลฟัดฟอง
เฟื่องฟาดก็ขาดทารุพำนัก	ประหารหักออกเปนสอง
ท่อนท่องในท้องอุทกนอง	กำจัดไท้อุภัยทุรา
ต่างตนประจากจรวิโยค	แต่ต่างโศกกรรโหยหา
สุดสิ้นตำนานที่รจนา	นรราชทฤษฎี ฯ
๑๑
ล้วนเรื่องนเรนทร	กับอรอัครเทพี
พิศพลางธโศกี	กำสรดรํ่ารำจวนครวญ
ใครหนอมาริวาด	ตำนานอาตมทั้งมวญ
อ้านิ่มอนงค์นวล	นุชเนาตำแหน่งใด
ทำไฉนจะพานพ้อง	พระพักตรน้องจำเนียรไกล
ฤๅองคอ่อนไท	สถิตแค่ธแลหา
โศกสร่างก็ทรงสรวล	สำรวลเรียกยุพาพงา
ห่อนเห็นกลับโศกา	พิลาปเล่ากำเดาแด
หญิงชายผู้จ่ายทาน	ดูอาการพิกลแปร
ต่างต่างประหลาดแล	ประเล่ห์บ้าน่าแหนงใจ
จึงนำคดีพราหมณ์	ไปแจ้งความในทันใด
แก่นุชทรามไวย	ให้ทราบเหตุดั่งสั่งสาร
นางสดับก็ปรีดา	รอยราชาสู่โรงทาน
จักสมอารมณ์ดาล	อดูรดับด้วยฉับพลัน
ตริพลางสุรางค์ราช	ยุพยาตรผาดผัน
ลุแหล่งอันแบ่งปัน	ปัตเยกอเนกทาน
ทอดทัศนาพบ	ประสบพักตรภูบาล
แปลงเปนทิชาจารย์	ประจักษ์แจ้งฤแหนงฉงน
ตรงเข้าตระกองบาท	ยุคลราชตระบัดดล
เศียรซบสยบสกนธ์	ก็พร้องพรํ่ารำพรรณศัลย์
ท้าวทอดทฤษฎี	ดรุณชีมาจาบัลย์
เพ่งพิศพินิจพรรณ	ตระหนักแน่พระน้องนาง
สองกรธสร้วมกอด	เยาวยอดยุพาพลาง
รัญจวนฤจืดจาง	จิตรไท้พิไรครวญ
อ้าแม่เมื่อจากจร	ในสาครคระโหยหวล
ห่อนรู้ผอูลอวล	นุชวอดฤรอดคืน
อ้าพระเมื่อยามพลัด	ระลอกซัดสู้ฝ่าฝืน
ถึงฝั่งจึงยั่งยืน	ชีวาตม์ท่านราบาล
อ้าแม่แต่เรียมว่าย	ในสินธุ์สายกำหนดนาน
นับถ้วนถึงสัตวาร	เทเวศร์ช่วยไม่ม้วยชนม์
อ้าพระแต่พ้นพนานต์	ยังถิ่นฐานนิคมคน
หลายวันสัญจรอรญ	รำลึกราชอนาถแด
อ้าแม่เมื่อเมขลา	ช่วยอุ้มพาขึ้นพ้นกระแส
ชลเชี่ยวจะเหลียวแล	บสบน้องยิ่งหมองทรวง
อ้าพระเมื่อพะยาย	ให้แหวนขายเศรษฐีตวง
ทองซื้อได้สร้างคลวง	สำนักนิ์รั้งแลโรงทาน
อ้าแม่เมื่อฝั่งสถิต	ตระบัดพิทยาพาล
คืนขรรค์ฤทันนาน	จึงแปรเพศเปนพราหมณ์จร
อ้าพระเมื่อทานจ่าย	แก่หญิงชายประชากร
หวังสบนเรนทร	จึงวาดเรื่องแต่เบื้องบรรพ์
อ้าแม่แต่สืบนุช	ก็สิ้นสุดทุกเขตขัณฑ์
หลายเดือนจำเดิมจรัล	บรู้ข่าวพระท้าวพธู
อ้าพระคอยข่าวไท้	ยังชนใช้ผลัดเปลี่ยนดู
จึงพบสมเด็จภู-	ธรเมื่อรเมียลเขียน
อ้าน้องนี้บาปใด	จึงจำให้ประจากเจียร
บุญใดบำเพ็ญเพียร	จึงคืนพบประสบสอง
อ้าท้าวอัญเชิญยาตร	คฤหาสนหอทอง
ข้าพระสฤษฎิปอง	ประโยชน์รับนฤบดี
สร่างโศกทั้งสองไท้	จรไคลยังมนทีร์
นางลาผนวชชี	บรรจงโภชน์เอมโอชถวาย
เสวยเสร็จธไสยาศ	บรรจฐรณ์อาสน์สำราญกาย
ลำโบยบังวายคลาย	ทุกขเที่ยวทุรัถยา
เสร็จพักสำนักนิ์เนา	บรรเทาเทวษพาธา
ร่วมราคดำฤษณา	อันนางร้างภิรมย์สม
หลายคํ่าสำเริงจิตร	ทั้งสนิทนิทรารมย์
สองชื่นสองชวนชม	ตระกลกามตระกองสอง
ขุกคิดนฤบดินทร์	ชนนินทร์ชนกครอง
กรุงไกรชไมหมอง	กมลท่าทุกคืนวัน
จึงหาพฤฒาหญิง	มามอบสิ่งสมบัติบรร-
ดามีอเนกนันต์	ณนิเวศนิวาสสถาน
เวนยายทั้งหลายกึ่ง	ยังครันครึ่งจะแจกทาน
เชิญเฒ่าจงเนาสำราญ	สุขข้าบูชาคุณ
คฤหาศาลาทาน	อุฬารเบื้องบำเพ็ญบุญ
มอบท่านทั้งทองทุน	คณะทาษทั้งผอง
กึ่งทรัพย์จักจับจ่าย	จะจำหน่ายจำนวนทอง
แบ่งปันสุพรรณกอง	ก็โกยแจกจำแนกทาน
ทวยชีทิชาชาติ	ประชาราษฎร์ทุกถิ่นสถาน
ทั่วโถมนาการ	กระเกริกอื้ออำนวยพร
เสร็จสองกษัตริย์ลา	พฤฒายาตรบำราศจร
นางหิ้วห่ออาภรณ์	ก็ไต่ตามกษัตรีย์
พระแกว่งพระแสงทรง	แล้วโอบองค์พระเทพี
เหิรห้องวิหาลี-	ลยลุสาครแขวง
ลงสู่สุสิระรุกข์	ซึ่งซุกซ่อนอาภรณ์แฝง
เผจิดอาสน์พิลาสแปลง	ขัติยเพศพิเศษทรง
สรรพาพิภูษิต	พิพิธสรรพประดับองค์
เอกอัครอนงค์นง-	นุชอ่าอลงการ
เสร็จอุ้มผอูลคืน	ผยองพื้นโพยมทยาน
ลอยลิ่วในคัคนานต์	บรรลุรมย์บุรีศรี
ยั้งอยู่ราชูทเยศ	สถิตเขตนครมี
ทรงแสดงพระอินทรีย์	ปรากฏแก่อุยานบาล
จึงนำจำทูลเหตุ	นฤเบศร์บหึงกาล
เสด็จดลพระอุทยาน	ประสบสองกษัตรา
ยุพยศประนตบาท	บรมนาถปรีดา
จูบเกล้าลำเภาพา-	ลดนัยอุภัยพลาง
สองกรตระกองสกน-	ธยุคลสุดสรรพางค์
ตรัสถามคดีปาง	บำราศเรื่องขุ่นเคืองไฉน
จงแจ้งดำริห์ราว	จึงจรด้าวสถานใด
เขือเขยเฉลยไข	ที่ข้อขำอย่าอำความ
ทูลท้าวฤร้าวราญ	โองการราชประภาษถาม
คลาศคลาพนาราม	อาวรณ์หวังแสวงชม
ไพรพฤกษหิมวา	วนาแนวลำเนาพนม
เถื่อนถํ้าสำเริงภิรมย์	ทุกหนห้องชรลองลหาร
แถลงทูลแต่มูลเหตุ	จนพ้องเภทภัยพาล
ถี่ถ้วนประมวญสาร	ทุกสิ่งสรรพ์รำพรรณถวาย
ทรงสดับคดีแสดง	ก็กรรแสงสุชลฟาย
ฟูมเนตรสังเวชสาย-	สมรคู่ไปสู่เข็ญ
คาบนี้บุรีคืน	จักชุ่มชื่นฤทัยเย็น
ทั่วทุกขลำเค็ญ	บำราศร้างบรางมาน ฯ
๑๙
สร่างโศกเสร็จจึ่งสมเด็จบดีศวรบรรหาร
ให้เริ่มสฤษฎิการ	อำรุง
ตกแต่งราชนคเรศพิเศษศุภผดุง
ดุจเทพสุทัศน์กรุง	อมร
อัญเชิญอัครอุภัยดนัยนริศร
สู่อลงกรณ์นคร	ตระบัด
รังเรขภิเษกกกุธภัณฑ์ถวัลยสิริรัช
สวรรเยศเศวตฉัตร	ธำรง
มอบมิ่งมไหสุริยางคพุทธางกูรรพิพงศ์
ผ่านภพแทนองค์	บนาน
เสร็จสเด็จประเวศวรเขตพระหาพระหิมพานต์
ทรงพรตชฏิลธาร	ชฎา
เจริญเพิ่มเริ่มปถพีกสิณอจิณปรา-
กฏเกิดอภิญญา	วิธี
ทำลายชีพก็เลออำเภอสหบดี
ฌานชมภิรมย์ปรี	ดิแด
ปางภูมินทรปิ่นพินทุทัตธยินกระแส
สองราชอันห่างแห	วิโยค
คืนครองรมยบุรินทรก็สิ้นกำสรดโศก
อาโภคยุพาภาค	อุไภย
ส่งทูตเชิญยุพราชลิลาสพลคระไล
ยังแผ่นไผทไท	ธเรศ
ท้าวทราบสาสนนุสนธิใคร่ยลวรธิเบศร์
โทไท้ชนกชเนติ	ชนินทร์
ตรวจเตรียมจัตุรพลารถากุญชรสิน-
ธพบทจรพฤนท์	อเนก
พร้อมพรั่งตั้งพยุหบาตรจักยาตรพลดิเรก
หลามไหลคระไลยเฉก	ชลา ฯ
๑๕
พลคชคณดาษดา	ชาญชนะงา	สง่าขาม
พลคชชนะแง่งาม	เคยผจญสงคราม	บำบัดบร
พลคชคณโรมรอน	รงคดัสกร	รนับรนาศ
พลคชคณสามารถ	ราญริปูปลาต	ก็ลาญทัก
พลคชคณหาญหัก	กเรนทรปักษ์	ปราบประลัย
พลคชคณเศิกกษัย	เชี่ยวสมรรถชัย	ชำนาญรณ
พลคชคณโจษจล	อาภรณดำกล	ดำเกิงกาญจน์
พลคชคณเหี้ยมหาญ	นายหัดถาจารย์	จำทายขอ
พลคชคณเมิลทมอ	หมอประจำคอ	ทั้งควาญท้าย
พลคชคณผาดผ้าย	คามณีย์ทาย	จำทวยทวน
พลคชคณยืนขบวร	โตมรทั้งมวล	ถนัดมือ
พลคชคณเทิดถือ	แพนกุงานกระพือ	ยรรยงยาบ
พลอัศวคณชำนันปราบ	อเรนทรกำราบ	ระอาฤทธิ์
พลอัศวคณชาญชิต	ผจญปัจจามิตร	ประลัยหลาย
พลอัศวคณเรียงราย	พร้อมอาภรณ์กาย	กนกเพริศ
พลอัศวคณแลเลิศ	อนิกัษฐาเทิด	กุทัณฑ์น้าว
พลอัศวคณหาญห้าว	กรกระลับง้าว	กระลอกไกว
พลอัศวคณเกรียงไกร	หอกครวัดไว	คระวีคระแวง
พลอัศวคณกำแหง	ทวยททายแสง	วว่ายโพยม
พลอัศวคณรอญโรม	รงคจู่โจม	จรีแทง
พลอัศวคณผลงแผลง	ศรกำซาบแสลง	สลายชนม์
พลอัศวคณพยุหพหล	ย่างคือย่างยนต์	เขยื้อนสาย
พลอัศวคณผาดผาย	เร็วเสมอหมาย	พยุพัด
พลอัศวคณเนกขนัด	ต่างก็ตรวจจัด	จำนำขบวร
พลรถคณมากมวญ	เล็งพิลาศควร	จะพิศวง
พลรถคณเทียมดุรงค์	งอนบรรเจิดธง	สล้างสลอน
พลรถคณอลงกรณ์	แปรกและแอกงอน	ก็งามสรรพ
พลรถคณดิเรกระดับ	แก้วประกอบกับ	กนกเนือง
พลรถคณมลังมเลือง	แลอร่ามเรือง	จำรัสฉาย
พลรถคณเรียบราย	บนบลลังก์นาย	จำนำสถิต
พลรถคณเรืองฤทธิ์	รอญปัจจามิตร	พิราไลย
พลรถคณชาญชัย	กุมลำแพนไกว	และแกว่งกวัด
พลรถคณเทิดทัด	ทวนประจำหัดถ์	สง่าหาญ
พลรถคณกุทัณฑ์ธาร	แผลงไพรินผลาญ	ก็กลากลาด
พลรถคณศรศาสตร	อุสุรดมดาษ	เผด็จอรี
พลรถคณสารถี	ถือจรีคระวี	คือกังหัน
พลบทจรโจษจรร	กรก็กุมสรร-	พศาสตรา
พลบทจรดาษดา	ตนละตนผลา	พันลึกพันลือ
พลบทจรทายถือ	ตาวทั้งสองมือ	ก็เงือดเงื้อ
พลบทจรสวมเสื้อ	เกราะอเคื้อแควง	คระแวงง้าว
พลบทจรหาญห้าว	เดิรชระเดียดอคร้าว	บรู้กี่พรรค์
พลบทจรแจจรร	กุมกุทัณฑ์ธนู	ทระน้าวสาย
พลบทจรจำทาย	ทวนธวัชกราย	ทั้งกฤชไกร
พลบทจรแกว่นไกว	โล่ห์และดั้งไสว	กระลับกระลอก
พลบทจรหันหอก	ประหัดศัตรูออก	รอานุภาพ
พลบทจรปรามปราบ	ปวงริปูหลาบ	ประลาตแสยง
พลบทจรเริงแรง	แขงก็แขงกล้า	ก็กล้ายุทธ
พลบทจรอึงอุตม์	โห่เพียงโทรมทรุด	สุธาทลาย ฯ
๑๔
พร้อมพรั่งประนังพลอเนก	ปรัตเยกแหล่หลาย
ช้างม้ารถานิกนิกาย	นิกรท้าวทหารหาญ
โทท้าวธทรงพิสุทธสรร-	พปิลันทนาการ
เก้าแก้วพแพร้วพรรณอุฬาร	วิลาสลํ้าจำรูญเรือง
เสด็จร่วมธำรงณรถอาสน์	อันโอภาสมลังมเลือง
ประดับสับดรบรรเทือง	บรรเทียบรถไพชยนต์
คลี่คลาคณานิกรยาตร	พยุหบาตรโจษจล
จากนัคราจรอรญ	รถเยศทุเรศสถาน
เดิรทัพลำดับนิกรย้าย	ก็ล่วงหลายทิวาวาร
ลุพรหมบุรีรัฐสำราญ	รมยสุขสถาวร
สองกษัตรตระบัดบทลิลาส	อภิวาทชลีกร
ชนนีบดีศรบิดร	ดำรัสถามถึงความหลัง
ทูลแถลงแสดงอดุรเหตุ	นฤเบศรยุบลฟัง
สงสารสมเด็จดนยทัง	สุณิสาสุดาดวง
สองราชธพาษปธารา	ชลนาก็โทรมทรวง
ลาลดรทดฤทัยระลวง	รลุงเศร้ากำเดาดาล
เสร็จโศกก็กอบกิจอภิเษก	ดิเรกราชพิธีการ
มอบมไหศวรรย์สรรพศฤงคาร	ขัติยศักดิสมบูรณ์
แด่องค์พระอัครปิยเอา-	รสหน่อนเรนทร์สูร
ผ่านภพสันตติประยูร	ธำรงแผ่นไผทแทน
เสร็จเสด็จบำราศสิริสมบัติ	ประเวศวนัสดงแดน
ทรงเพศเปนดาบสบแคลน	ลำเค็ญเขตทุเรศอรญ
เจริญจตุราพรหมวิหาร	จตุตถฌานอันเพ็ญผล
พิราไลยก็ไคลยังนภมน-	ทิรทิพยไกวัล
จอมพงศ์พุทธางกุรกษัตร	เสวยสวัสดิไอศวรรย์
สองกรุงผดุงในทศธรรม์	พิธีราชจรรยา
อำรุงดิเรกภินิหาร	สฤษฎิทานศาลา
จำแนกอเนกวิวิธา-	นันตวัดถุเวเวียง
โอวาทนุสาสนบำเพ็ญ	ศิลเบ็ญจพร้อมเพรียง
ไพร่ฟ้าสุขารมยเพียง	จักรพรรดิผ่านสุธา
ทวยธเรศเจริญศิลและทาน	อุฬารกิจภาวนา
มลายชนม์ก็ดลภพสุรา-	ลยโลกแหล่หลาย
จบเสร็จสรรเพ็ชญ์พุทธดิลก	บัณฑูรยกอดีตภิปราย
แสดงเรื่องแต่เบื้องบุรพบรรยาย	วิถารเหตุเทศนา ฯ
๑๑
สฤษฎิ์สารบรรหาอรรถ	อริยสัจจัตุรา
ดำรัสประมวญชา-	ดกโดยลำดับดล
ดูราคณาสงฆ์	ชินพงศสบสกล
พิทยาธราชน	ผู้ฉกขรรค์อันธพาล
คือเทพทัตจิตร	จำนงคิดจำนองผลาญ
สืบขันธ์สันดานนาน	คำนึงเวรฤวายไขษย
สมเด็จบดินทร์พิน-	ทุทัตปิ่นไผทไท
คือองคภูวไนย	ชินชนกชเนนทร
เอกอัครอรนุช	คือองค์พุทธมารดร
มิตรมาตยากร	คือราหุลดรุณสงฆ์
ปุโรหิตบุตรา	คือนุชาอนนท์องค์
อุปฐากสากยวงศ์	ประฎิบัติอัตรา
กรุงรมย์บุรีสี่-	หนระคุปตราชา
คือพระทักษิณสา-	วกยิ่งปัญญายง
มหิษีคือองค์มา-	ตุจฉาแรกผนวชทรง
ฝ่ายภิกษุณีสง-	ฆสาวิกอธิกญาณ
ภูธรกินรนาถ	ทุมราชนราบาล
คือโมคคลานชาญ	อิทธิเอกอภิญญา
จอมเมรุแมนมกุฎ	คืออนุรุทธเถรา
ทรงทิพนัยนา-	นุภาพพ้นบตนสมาน
หนึ่งนางมณีเม-	ขลาเทวนงพาล
คือองค์ผอูลอาร-	ยอุบลวรรณา
เยาวยอดยุพินทร์พิน-	ทุมดีสุดาพงา
คืออัครชายา	ยุพเยศยโศธร
พระผู้บำเพ็ญโพธิ์	สมุทรโฆษธิเบศร
คือพุทธชินวร	วิสุทธิเทพเจษฎา
โผอนเอาดำนานเนิ่น	ดำเนิรธรรมเทศนา
บัญญัติปัญญาสชา-	ดกเสร็จสมเด็จแสดง ฯ
๑๖
เชลงฉันท์รำพรรณพากย์จากแจง	ผจงจัดอรรถแถลง
สุขุมคัมภีรพจน์
สรวมชีพกรมนุชิตชิโนรส	สืบศรีสุคต
ขัติยวงศ์ทรงนาม
สถิตพระเชตุพนาราม	เล็งเลิศในสยาม
พิภพอโยธยาศรี
เปนเชษฐชินบุตรชุมชี	ยลฉันท์วาที
สมุทรโฆษค้างนาน
ฤๅสุดเรื่องรสบรรหาร	เท่าทศพสุธาร
ธิราชธำรงธริษตรี
เลยลุล่วงหลายปางปี	ปวงปราชญ์ไป่มี
ผู้เพิ่มนิพนธ์พจนา
กรมไกรสรวิชิตกนิษฐา	พระสมบัติบา-
ลริอาราธนรังสรรค์
จึ่งเริ่มรจเรขฤๅทัน	เสร็จสองวายชีวัน
บแล้วบลุเจตนา
ถวิลสังเวชชีวาตมา	เสื่อมเศร้าปรีชา
ก็เว้นก็ว่างห่างเพียร
เงือดงดนิพนธ์พจน์จำเนียร	หน่ายจิตรคิดเขียน
แลค้างสักสองพรรษา
กรมวงศาสนิทนัดดา	อาราธน์ปราถนา
สัมฤทธิจิตรสืบแสดง
บัดซ้ำพรํ่าพากเพียรแถลง	พลาดพลั้งยังแคลง
บเคล่าบคล่องว่องไว
โดยมุมานะหฤทัย	อดสูดูไขษย
กวีฤๅแล้งแหล่งสยาม
ข้อยคิดลิขิตด้วยพยายาม	ต่อแต่งเติมตาม
สติปัญญาอย่างเยาว์
ห่อนเอื้อนอุกอาจโอษฐ์เอา	เคียงคู่ดูเบา
บุราณคารมฤๅหมาย
แรกเรื่องมหาราชภิปราย	ไป่จบจนนารายณ์
นเรนทรสืบสรรสาร
สองโอษฐ์ฦๅสุรตำนาน	เปนสามโวหาร
ทั้งข้อยก็ต้อยติดเติม
พอเสร็จสิ้นเรื่องเรืองเฉลิม	ภพภูมิเผดิม
ผดุงพระเกียรติกษัตรีย์
สนองบาทบดิศวรสวามี	มงกุฎกรุงศรี
อโยธยาถาวร
จงคงคู่โลกอันดร	ธารธเรศอัมพร
รวิศศิแสงไขษย
สฤษฎิสรรค์ฉันทพฤติอันไพ-	เราะเลิศสืบไผท
พอถ้วนประมวญบริบูรณ์ ฯ
จวบจุลศักราชได้	พรรษา สหัสแฮ
สองสตพรรษเอกา	ทศอ้าง
กุกกุฏสังวัจฉรา	กติกมาส หมายเฮย
อาทิตย์ดฤถีข้าง	ปักษ์ขึ้นปัญจมี ฯ
รังสรรค์ฉันท์เสร็จสิ้น	สุดสาร
สมุทรโฆษต่อตำนาน	เนิ่นค้าง
รจิตเรื่องบพิสดาร	อดีตเหตุ แสดงเฮย
โดยพุทธพจนรสอ้าง	อรรถแจ้งแถลงธรรม ฯ
จงเปนปัจเยศเบื้อง	อนาคต ภพเอย
ลุอัครสาวกยศ	เลิศล้น
ทักษิณเสร็จมโนรถ	ดุจปราถ-นานา
ทุกชาติ์ปราชญ์เปรื่องพ้น	เพื่อนผู้หมู่กวี ฯ
จบ เสร็จมหาสัตว์สร้าง	สมภาร
อดีต ภพพุทธบรรหาร	เหตุกี้
ดำ เนิรนิทานกาล	ก่อนโพธิ์ โพ้นแฮ
นาน นับฦกลับลี้	ล่วงแล้วหลายกัลป์ ฯ
ภาคผนวก ๑
ชื่อช้างทุรลักษณ์ (หน้า ๓๙)
ทุยทำพำลาพาหล... เป็นนามเรียกช้างทุรลักษณ์ สมุทรโฆษคำฉันท์ กับ ตำราลักษณะช้าง มีชื่อต้องและต่างกันบ้าง ดั่งนี้
ทุย	ตำราลักษณะช้างเรียก	ทุย
ทำ	ตำราลักษณะช้างเรียก	ทำ
พำลา	ตำราลักษณะช้างเรียก	พำลา
พาหล	ตำราลักษณะช้างเรียก	พาหน
ศฤงคาลคน	ตำราลักษณะช้างเรียก	สฤงคาล
ชนกันโลร	ตำราลักษณะช้างเรียก	ชนโกลน
รลมสังไก	ตำราลักษณะช้างเรียก	รลมสังไกย,
ระลุมสังไกย
พลุกแบก	ตำราลักษณะช้างเรียก	พลุกกะแบก,
พลุกสแบก
บังกิน	ตำราลักษณะช้างเรียก	บังกิน
ทมพลุก	ตำราลักษณะช้างเรียก	ทมพลุก
ทิพาไศรย	ตำราลักษณะช้างเรียก	ทิพาไสย,
ทิวาไสย
กำพษกำโบล	ตำราลักษณะช้างเรียก	กำพดกำโบล,
กำปบกำโบน
โยนยัศ	ตำราลักษณะช้างเรียก	โยนยัก
ปรพลุก	ตำราลักษณะช้างเรียก	ประพลุก,
สุบันพลุก
สุครีพ	ตำราลักษณะช้างเรียก	สุครีพ,
สุครีพสพิล
คัดธรณี	ตำราลักษณะช้างเรียก	คัดธรณี
บังบัศ	ตำราลักษณะช้างเรียก	บังบัดควาน, ตรบังบัด
นาคพันธ์	ตำราลักษณะช้างเรียก	นาคพันธ์
พินาย	ตำราลักษณะช้างเรียก	พินาย
ลันดาษ	ตำราลักษณะช้างเรียก	ลันดาษ
ยุรยักษ (ยุร?)	ตำราลักษณะช้างเรียก	ยักษ์ (คำฉันท์ไม่มี)
บรรลาย	ตำราลักษณะช้างเรียก	บันลาย
บิเดาะ	ตำราลักษณะช้างเรียก	บิเดาะ, กฤนเดาะ
กันเอาะพลุก	ตำราลักษณะช้างเรียก	กันเอาะพลุก
(คำฉันท์ไม่มี)
รัตทันต์	ตำราลักษณะช้างเรียก	รตทันต์, รัตทันต์
ทรหุล	ตำราลักษณะช้างเรียก	ทรหุน, ทรหูล
ตระดกกันทุย	ตำราลักษณะช้างเรียก	กระดกกันทุย,
ตระดกกันทุย
ชีพศฤง?	ตำราลักษณะช้างเรียก	.....................
สวามิพธ	ตำราลักษณะช้างเรียก	สวามิฆาฏ
(ฆ่าเจ้าของ
พธ = ฆาฎ แปลว่า
“ฆ่า” เหมือนกัน)
โชรชรไล	ตำราลักษณะช้างเรียก	โชนไชล
(คำฉันท์ไม่มีชื่อนี้)
กันแอกกุมกด	ตำราลักษณะช้างเรียก	กระแอกสกุม,
กันแอกกุม
ตระดุ้งนาค	ตำราลักษณะช้างเรียก	นาคกระดุ้ง,
ตระดุ้งนาคิน
นครฆาฎ	ตำราลักษณะช้างเรียก	นครฆาฎ
ขดวรสรุก	ตำราลักษณะช้างเรียก	ขดรสุก, ขดอนศุกข
ตำราลักษณะช้าง มีช้างทุรลักษณ์ซึ่งเรียกว่า ไตรตรึงษกิราษฎร อยู่ครบ ๓๓ แต่ในสมุทรโฆษมี ๓๔ สงสัย “ชีพศฤง” หมายเลข ๒๘ ซึ่งไม่มีในตำรา  จะหลงเข้ามาหรือจะว่าเป็นคำประกอบของหมายเลข ๒๗ (ตระดกกันทุย) ก็ฟังไม่สนิท
ภาคผนวก ๒
ช้าง ๘ ตระกูล (หน้า ๔๐ และ หน้า ๔๖)
อัษฎคชำนวยพงศ์หรืออัษฎคชำนวยพรรณ หมายถึง ช้าง ๘ ตระกูลจำแนกไว้ครบอัษฎ คือ ๑. ไอราพต ๒. บุณฑรึก ๓. โคมุท ๔. อัญชัน ๕. ภามณี ๖. บุษปทันต์ ๗. สารวโภม ๘. สุประดิษฐ์ ตำราลักษณะช้าง มี ๑๔ อำนวยพงศ์ และ ๘ อำนวย (ตระกูล) ใน ๑๔ อำนวย ตรงกับ อัษฎอำนวย ในสมุทรโฆษ คือ
ไอยราพต	สมุทรโฆษเรียก	ไอราพต
บุนทฤก	สมุทรโฆษเรียก	บุณฑรึก
กระมุท	สมุทรโฆษเรียก	โคมุท
อัญชัน, อังชัน	สมุทรโฆษเรียก	อัญชัน
ประมาถี	สมุทรโฆษเรียก	ภามณี
บุษปทันต์	สมุทรโฆษเรียก	บุษปทันต์
สารวโภม, เสาวโภม	สมุทรโฆษเรียก	สารวโภม
สุประดิษฐ์	สมุทรโฆษเรียก	สุประดิษฐ์
ช้าง ๘ ตระกูลนี้เป็นช้างดี จัดไว้ในพวกช้างศุภลักษณ์
อัษฎคชำนวยพงศ์ = อัษฎ+คช+อำนวยพงศ์ แปลว่า “ช้าง ๘ ตระกูล” อัษฎ = แปด คช = ช้าง อำนวยพงศ์ = ตระกูล, ตระกูลวงศ์
อำนวยพงศ์ ตำรานารายณ์ประทมสินธุ์
ไอยราพต
บุนทฤก
กระมุท
อัญชัน
ประมาลี
บุษปทันต์
เสาวโภม
สุประดิษ
ตำราลักษณะช้างคำโคลง
ไอยราพต
บุนทฤก
กระมุท
อังชัน
ประมาถี
บุษปทันต์
สารวะโภม
สุปดิษ
ตำราลักษณะช้างคำฉันท์
อำนวยไอราพต
อำนวยบุนทฤก
อำนวยกระมุท
อำนวยอังชัน
ประมาถี
อำนวยบุษปทันต์
อำนวยสารวโภม
อำนวยสุประดิษฐ์
(อำนวยพงศ์ ในตำรานี้ว่ามี ๑๔)
ภาคผนวก ๓
ช้างมงคล (หน้า ๔๖)
อัษฎมงคศรี ระบุไว้แต่สามตระกูล คือ ๑. ชมลพ ๒. โคบุตร ๓. สีหชงฆา ตำราลักษณะช้างว่า
ชมลบ	อยู่ในพวกอัฐคช
สีหชงฆ	อยู่ในพวกอัฐคชาธารหรืออัฐคช
โคบุตร	อยู่ในพวกอัฐคช
สามตระกูลนี้ จัดไว้ในพวกช้างศุภลักษณ์
(ดูตำราลักษณะช้างคำโคลง, คำฉันท์ และตำรานารายณ์ประทมสินธุ)
ภาคผนวก ๔
๑๐ กษัตริย์เข้าแข่งขันยกโลหธนู ในงานสยุมพร นางพินทุมดี ณ กรุงรมยนคร (หน้า ๙๓)
มถุรราช	ขี่รถเทียมม้า	ถือโตมร
เกาศึกราช	ขี่รถเทียมมกร	ถือธนู (ศร)
เทพนิกรร	ขี่รถเทียมเสือ	ถือเกาทัณฑ์
มัทราช	ขี่รถเทียมนาค	ถือตาว (ดาบ)
เทพพิชัย	ขี่รถเทียมอูฐ	ถือคทา
พิทยุต	ขี่รถเทียมคชสีห์	ถือพระขรรค์
มคธราช	ขี่รถเทียมโต	ถือธนู
จิตตรัตน์ (จิตตรถ?)	ขี่รถเทียมสีห์	ถือวัชระ
จิตตเสน	ขี่รถเทียมจามรี	ถือกระบอง (คทา)
ชุมภาสูร	ขี่รถเทียมฬา	ถือหอก
นิกุมภ์	ขี่รถเทียมเสือ	ถือฆ้อน
หมายเหตุ
ในคำฉันท์ว่า “ท้าวสิบตน” หรือ “สมเด็จท้าวทั้งสิบองค์” แต่ในที่นี้พรรณนาเกินไป ๑ ตน หรือ ๑ องค์ อาจเป็นหมายเลข ๓

๑๐ กษัตริย์นี้มีกล่าวถึงอีกในหน้า ๑๐๗
มถุราช	รถ + ม้า	ถือโตมร
เกาศึกราช	รถ + มกร	ถือศร
กรุงพิชัย	รถ + อูฐ	ถือคทา
พิทยุต	รถ + คช (สีห์)	ถือขรรค์
มัทราช ?	รถ + ภุชเคนทร์ (นาค) ถือจักร
มคธราช	รถ + โต	ถือธนู
จิตตรถ	รถ + ราชสีห์	ถือเพชระ
จิตตเสน	รถ + จมรี	ถือกระบอง
ชุมภาสูร	รถ + ฬา	ถือศักดิ์ (หอก?)
กุมภ	รถ + เสือ	ถือฆ้อน
ภาคผนวก ๕
อธิบายศร (หน้า ๙๖) ศรในสรภังคชาดก
(ฉบับแปล หน้า๔๐-๔๑)	ฉบับบาลี
สรปฏิพาหนะ	- ศิลป์เครื่องห้ามลูกศร	สรปฏิพาหนํ
จักวิทธะ	- ศิลป์ยิงไปประหนึ่งจักร	จกฺกวิทธํ
สรลัฏฐิ	- ศิลป์รูปไม้เท้าแล้วด้วยลูกศร	สรลฏฺฐึ
สรรัชชุ	- ศิลป์รูปเชือกแล้วด้วยศร	สรรชฺชุํ
สรเวณิ	- ศิลป์รูปมวยผมแล้วด้วยศร	สรเวณึ
สรปราสาท	- ศิลป์รูปปราสาทแล้วด้วยศร	สรปาสาทํ
สรมณฑป	- (๑) ศิลป์รูปมณฑปแล้วด้วยศร	สรมณฺฑป
(๒) สรปาการ ก็มี	สรโสปานํ
สรโสปาณะ	- ศิลป์รูปบันไดแล้วด้วยศร	สรมณฺฑลํ
สรโปกขรณี	- ศิลป์รูปสระแล้วด้วยศร	สรปาการํ
สรปทุม	- ศิลป์รูปดอกบัวแล้วด้วยศร	สรวนํ
สรวัสสะ	- ศิลป์รูปฝนแล้วด้วยศร	สรโปกฺขรณึ
พระมหาสัตวแสดงศิลป ๑๒ เหล่านี้
สรปทุมํ
อันไม่ทั่วไปด้วยชนเหล่าอื่น.....
สรปุปฺผํ
ยังอีกศรหนี่งว่า “ยิงขนทรายในที่สุดแห่งอุสภด้วยสัญญาผลมะแว้งเครือ” ศรดอกนี้ไม่บอกชื่อ
สรวสฺสํ
อิติอญฺเติ อสาธารณานิ อิมานิ ทฺวาทส สิปฺปานิ ทสฺเสตุวา...
จตฺตาลีสนิปาเต สรภงฺคชาตกํ

หน้า

ยังอีกศรหนึ่งไม่ออกชื่อ กล่าวในบาลีหน้า ๓๖๕ ว่า วาติงฺคณสญฺาย อุสภ มตฺถเก พาลํ วิชฺฌิ
ศรในสมุทรโฆษคำฉันท์ (หน้า ๙๖)
๑
ปืนเล่มเดียวท้าวธประลอง	ยิงเป็นปืนนอง
ในท้องธราหนั่นหนา
ร้อยเรียงดาษดาโสภา	เหลือคิดคณนา
อเนกศรจรรโจษ
๒ บทนี้ ฟังเป็นศรลูกแตกไม่มีในสรภังคชาดก
๒
แล้วนั้นแผลงศรหนึ่งโสด	เป็นปืนไกรโกฏิ
ห้อยในห้องหาวหน
แชรงชิดพิศคือสายฝน	เมื่อพรรษาดล
แลซร้องในท้องธรณิน
๒ บทนี้ฟังเหมือนจะเอาศรวัสสะในสรภังคชาดกเป็นเค้าแต่ง
๓
แล้วแผลงศรหนึ่งในอา-	กาศกลนาคา
คคึกก็หาญแลประหาร
เป็นห้องปราสาทพิมาน	ทั่วทั้งคัคณาน-
ตเรืองด้วยศรศรแสดง
เป็นมณฑลแก้วแกมแสง	พลชื่นชมแชรง
สรรเสริญสมเด็จภูธร
๓ บทนี้ฟังเป็นศรรัชชุ (กลนาคา) ศรปราสาทและศรมณฑลใน สรภังคชาดก ฉบับบาลี
๔
แล้วนั้นจึงพระแผลงศร	เป็นบุษบากร
แลกั้งพิดานดูพราย
มีรำยวนมาลบรรลาย	เรือนรัตนพรรณราย
บุรีกี่กลนานา
(บรู้กี่กลนานา - ในสมุดไทย)
รวมความ ทรงแผลงศรเป็นดอกไม้หรือดอกบัวกั้นพดานห้อยย้อยอยู่ในเรือนรัตนะ (เรือนแก้ว)
๒ บทนี้ ฟังเป็นศรปทุมหรือศรบุปผาและศรมณฑป (เรือนรัตนะ) ในฉบับบาลี (สรปทุมํ สรปุปผํ สรมณฑปํ)
๕
ท้าวทายศรหนึ่งคือยนต์	ยิงไปในอน-
ธการบังทฤษฎี
ต้องเส้นหางมฤคจามรี	ขาดขจัดทฤษฎี
ก็ตกตระบัดดูแสดง
๒ บทนี้ ฟังเป็นศรยิงขนทราย แต่ไม่บอกชื่อศร ตรงกับศรในสรภังคชาดก ซึ่งไม่ออกชื่อเหมือนกันว่า “ยิงขนทรายในที่สุดแห่งอุสภ ด้วยสัญญาผลมะแว้งเครือ”
ภาคผนวก ๖
ทหารเอก ๑๐ ตนของพระสมุทรโฆษ (หน้า ๑๐๓)
ศัสดราชิต
ฤทธาทิตย (รุทราทิตย์)
ศรจักร
รณมุข
ภิมเสล (ภีมเสน?)
ทศรณ
พรรธสงคราม?
พิพรรธพิรีย?
พิเรนทร
รณสิงห์
ภาคผนวก ๗
กษัตริย์และขุนพลที่กล่าวถึงในรายการรบ (หน้า ๑๑๑)
มถุเรนทร์ (ขี่ม้าถือโตมร)	ใช้ให้	เอกจักร	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	ศัสดราชิต
เกาศึก	ใช้ให้	จักรจร	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	รุทราทิตย์
เทพพิชัย (ถือโลหคทา)	ใช้ให้	อุครเสน	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	ศรจักร
พิทยุต (ถือขรรค์)	ใช้ให้	เพชรรม	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	รณมุข
จิตตเสน (ถือเพชระและตระบอง)	...	...	...
ชุมภาสูร (ถือศักดิ คือหอก?)	ใช้ให้	ทรมุข	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	พิเรนทร
แทตย์นิภุมภ์ (ถือฆ้อน)	ใช้ให้	ทุรพุทธ	รบ
สมุทรโฆษ	ใช้	รณสิงห์
กษัตริย์ที่ออกนามมาข้างต้น แต่ไม่ปรากฏในรายการรบ
มคธราช
จิตตรถ
มัทราช
เทพนิกรร (น่าจะเป็น แทตย์นิภุมภ์ เพราะกล่าวว่าขี่รถเทียมเสือเหมือนกัน แต่กล่าวถึงอาวุธที่ถือต่างกัน คือ เทพนิกรร ถือเกาทัณฑ์และนิกุมภ์ ถือฆ้อน)
ภาคผนวก ๘
สมุทรโฆษในปัญญาสชาดก
สมุทรโฆษ เป็นโอรสท้าววินททัตกษัตริย์ครองพรหมบุรนคร เกิดด้วย พระนางเทพธิดา ทรงทราบเรื่องจากพราหมณ์ชาวรมมบุรนครว่า นางวินทุมดี ลูกสาวท้าวสิริสีหนรคุตซึ่งเกิดแต่นางกนกวดี มีสิริรูปสวยสดงดงาม จึงเสด็จไปเฝ้าท้าวสิริสีหนรคุตที่ราชวังแห่งรมมบุรนคร ทูลแถลงเรื่องที่เสด็จมาเพื่อพระธิดาให้ทรงทราบ ท้าวเธอพอพระทัยยกพระธิดาให้เป็นชายาของกษัตริย์หนุ่ม  นางวินทุมดีทรงระลึกถึงเรื่องที่บนเทวดาไว้เมื่อก่อนได้พระสมุทรโฆษเป็นพระสามี ครั้นเรื่องสำเร็จสมเจตนาแล้วจึงเชิญพระภัสดาไปแก้บนที่ศาลเทพารักษ์ อยู่มาได้สักปีเศษ สองกษัตริย์เสด็จไปพักอยู่ในพระตำหนักสวน พิทยาธรตนหนึ่ง อยู่บนยอดเขา ไกรลาสอุ้มเมียเหาะไปเที่ยวเล่น อีกตนหนึ่งอยู่ยอดเขาสุทรรศน์ เหาะมาเห็นพิทยาธรตนที่อุ้มเมีย ก็เงื้อพระขรรค์โดดเข้าฟันผัวตกลงมา อุ้มเอาเมียเหาะไป พระสมุทรโฆษเห็นพิทยาธรนอนอาบเลือดอยู่กลางสวนก็สงสาร รับสั่งให้นายแพทย์รักษาจนบาดแผลหายเป็นปรกติ พิทยาธรระลึกถึงพระคุณ ทูลถวายพระขรรค์แล้วเหาะกลับ พระสมุทรโฆษอุ้มนางวินทุมดีเหาะไปด้วยฤทธิ์ พระขรรค์เที่ยวชมป่าหิมพานต์หลงเลยไปถึงเขาไกรลาส เสด็จเข้าเฝ้าท้าวทุมราชเจ้าแห่งสุวรรณนคร ซึ่งมีฝูงเทพกินนรบำเรออยู่แล้วทูลลากลับลงมายังฝั่ง สระอโนดาต บรรทมหลบอยู่บนแท่นทองซึ่งเกิดเอง พิทยาธรตนหนึ่งเหาะมา ลักพระขรรค์ไป สองกษัตริย์ตื่นขึ้นไม่เห็นพระขรรค์ ก็พากันเสด็จเดินถึงฝั่งสมุทร เกาะขอนไม้ว่ายไปยังฝั่งตรงข้าม ขอนขาดด้วยอำนาจลมพายุพัด พระเทวีเกาะขอนท่อนปลายว่ายมาถึงฝั่งเสด็จไปอาศัยเรือนหญิงชราในเมืองมัทราษฎร์  นางมณีเมขลาออกตรวจทะเล เห็นพระสมุทรโฆษเกาะขอนไม้ว่ายนํ้าอยู่จึงไปทูลพระอินทร์ พระอินทร์เสด็จมาบังคับพิทยาธรให้คืนพระขรรค์ พระสมุทรโฆษได้พระขรรค์คืนแล้วเหาะไปตามนางถึงเมืองมัทราษฎร์ ทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์พักอยู่ในศาลา เห็นภาพเรื่องที่พระเทวีให้ช่างเขียนรูปสองกษัตริย์ขาดขอนพลัดกันก็ทรงพระกันแสง พระเทวีทรงทราบ เสด็จออกมาพบพระสามี พากันเหาะกลับยังรมมบุรนคร ท้าวสิริสีหนรคุตและท้าววินทัตตทรงมอบราชสมบัติให้ครองทั้งสองพระนคร แล้วสองขัตติยราชเสด็จออกทรงผนวชเป็นฤษี พระสมุทรโฆษได้เสวยราชในสองพระนครแล้ว ก็ทรงตั้งโรงทานสงเคราะห์สมณชีพราหมณ์และคนจน ตรัสสอนประชาชนให้บำเพ็ญทานรักษาศีล สิ้นพระชนม์แล้วไปเกิดในสวรรค์ กลับชาติมาเป็นพระพุทธองค์
สมุทรโฆษในปัญญาสชาดกต่างจากสมุทรโฆษคำฉันท์ คือ
พระสมุทรโฆษก่อนได้นางวินทุมดี ไม่มีพระชายาชื่อสุรสุดา
ไม่ได้เสด็จไปคล้องช้าง
ไม่มีอุ้มสม
ไม่มีวาดรูปเทวดาและกษัตริย์ต่างนคร
ไม่มียกศรและประลองศิลป์
ไม่มีศึกกษัตริย์
ไม่มีอำมาตย์ชื่อสุสังกัลป์ มีแต่บุตรปโรหิตและลูกอำมาตย์ซึ่งเป็น คนสนิทของพระสมุทรโฆษทั้งสองคน
พิทยาธรสองตนซึ่งรบกันบนฝั่งฟ้า ตนที่เสียเมียไม่มีชื่อว่า  “รณาภิมุข” ตนที่ชิงนางได้ไปไม่มีชื่อว่า “รณบุตร” เป็นแต่กล่าวว่า พิทยาธรตนหนึ่งและตนหนึ่ง
นางวินทุมดีเมื่อพลัดพระสามีไปอยู่เมืองมัทราษฎร์ ไม่ได้ผนวชชี
(ท้าว) วินททัต สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก พินทุทัต
(ท้าว) สิริสีหนรคุต สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก สีหนรคุปต์
(นาง) วินทุมดี สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก พินทุมดีหรือพินทุบดี พรหมบุรนคร สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก พรหมบุรีหรือพรหมนคร รมมบุรนคร สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก รมยบุรี หรือ รมยนคร สุวรรณนคร สมุทรโฆษคำฉันท์เรียก กนกนคร