ชุมนุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5 ภาคปกิณณกะ ภาค 1 2493
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร มีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นของทรงแจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลยสักเรื่องหนึ่ง ขอให้กรมศิลปากรช่วยค้นเรื่องพระราชนิพนธ์ที่ยังไม่เคยพิมพ์ถวาย กรมศิลปากรจึงให้ตรวจดูบรรดาพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งยังมิได้เคยพิมพ์ อันเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติ ก็ได้พบพระราชนิพนธ์เบ็ดเตล็ดบางเรื่อง สมควรจะรวมพิมพ์เป็นเล่มได้ จึงรวบรวมพระราชนิพนธ์เบ็ดเตล็ดเหล่านั้นส่งไปถวายทอดพระเนตรก่อน ครั้นทอดพระเนตรแล้ว ทรงเลือกพระราชนิพนธ์บางเรื่องสำหรับพิมพ์ในงานนี้ คือ
พระบรมราโชวาท พระราชทานสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ร.ศ. ๑๑๒ (พ.ศ. ๒๔๓๖) รวม ๒ ฉะบับ กับพระราชทานพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ ร.ศ. ๑๑๓ (พ.ศ. ๒๔๓๗) อีกฉะบับ ๑
พระราชหัตถเลขา พระราชทานพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ตรัสเล่าเรื่องเสด็จประพาสแหลมมะลายู คราว ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘) รวม ๖ ฉะบับ
กรมศิลปากรจึงจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ทั้งหมดนี้ในสมุดเล่มเดียวกัน ให้ชื่อว่า “ชุมนุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ ภาคปกิณณกะ ภาค ๑”
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย ทรงมีพระภคินีร่วมพระครรภ์และร่วมประสูติกาลด้วยกันพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่า พระองค์เจ้าประไพพรรณพิลาส ซึ่งสิ้นพระชนม์เสียแต่เมื่อยังทรงพระเยาว์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระอาลัยเศร้าโศกมาก จึงโปรดให้จารึกคำประกาศ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ทรงพระนิพนธ์) แสดงพระราชอาลัยไว้ในปราสาทที่บรรจุพระสรีรางคาร ณ วัดราชบพิธ เป็นเรื่องที่นับว่าเกี่ยวอยู่ในพระราชกุลมณฑลของพระองค์ท่าน จึงได้นำมาพิมพ์ไว้ในส่วนเบื้องต้นของหนังสือนี้
กรมศิลปากรขอถวายอนุโมนทาพระกุศลบุญราศีทักษิณานุปทานกิจ ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร ทรงบำเพ็ญเพื่ออุทิศกัลปนาผลถวายแด่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย ผู้พระเชฏฐภคินี ขอพระกุศลบุญราศีที่ทรงบำเพ็ญ จงเป็นประโยคสมบัติอำนวยอิฏฐวิบุลมนุญผลแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์นั้น ตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๒๑ ตุลาคม ๒๔๙๒
อารัมภบท
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร โปรดให้ข้าพเจ้าเชิญพระกระแสรับสั่งไปติดต่อขอเรื่องจากกรมศิลปากรมาพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๕ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย ดั่งความแจ้งอยู่ในสำเนาข้างหน้านี้
เรื่องที่กรมศิลปากรจัดถวายมานี้ แม้เป็นเพียงพระราชหัตถเลขาสั้นๆ โดยมาก แต่ก็เป็นเอกสารสำคัญในทางประวัติศาสตร์ที่น่ารู้อยู่
พระบรมราโชวาทในฉะบับแรกมีค่าอยู่ที่เป็นเครื่องแสดงพระรัฐประศาสนนัย อันมีหลักอาศัยการปลูกฝังสามัคคีรสด้วยความไม่ประมาท ดำเนินความโดยลำดับประวัติศาสตร์ ซึ่งมีลางข้อที่ยังไม่ประจักษ์แพร่หลายแก่นักประวัติศาสตร์ส่วนมาก รวมใจความอันเป็นคติอยู่ข้างท้ายว่า
“ผู้ซึ่งรังเกียจอยู่ว่าจะเป็นศัตรู ถ้ายิ่งขืนทำท่าเป็นศัตรูตอบ พอที่จะไม่เป็นก็ต้องเป็น”
ในฉะบับที่สอง ทรงในเวลาต่อมาอีกไม่ถึง ๒ เดือน ในโอกาสที่สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศพระองค์นั้น มีพระชนมายุเสมอด้วยพระองค์เมื่อทรง “รับสมมตเป็นเจ้าแผ่นดิน” เป็นเอกสารประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญอีกอันหนึ่ง ด้วยเหตุว่าแสดงความคิดเห็นของบุคคลชั้นสูง แม้ในระหว่างพระบรมราชวงศ์อันมีต่อพระองค์และแสดงฐานะของพระองค์ที่ยังไกลจากความมั่นคงในทางการเมือง
ถ้าเราศึกษาประวัติศาสตร์ไม่ว่าประเทศใดหรือสมัยใดๆ เราอาจเห็นอาการดั่งว่านี้บ่อยๆ คือผู้ที่ได้ตำแหน่งครองเมืองโดยนีติประเพณี ลางทีสมบูรณ์ด้วยชาติวุฑฒิ หากอ่อนด้วยวัยวุฑฒิ ย่อมได้รับความติดขัดที่จะบำเพ็ญกรณียให้สมบูรณ์ตามหน้าที่ได้ ถ้าขาดสติปัญญาและความยับยั้ง ก็อาจถึงแก่อับปางลงกลางคัน การที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสามารถทรงประคับประคองฐานะอันง่อนแง่นของพระองค์มาได้จนบรรลุความสำเร็จในที่สุด จนใคร ๆ ก็ยกย่องว่า ทรงเป็นผู้ครองเมืองชะนิดตัวอย่างเช่นนี้ ก็ด้วยพระอัธยาศัยรอบคอบ กอบด้วยความรู้จักยับยั้ง และรู้จักหว่านล้อมด้วยเมตตากรุณาและจาคธรรม เป็นพระราชกฤดาภินิหารอันควรเป็นตัวอย่างต่อไป
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่สาม พระราชทานแด่สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เมื่อสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชพระองค์ก่อนเสด็จสวรรคตไปแล้วนั้น ดำเนินความลางส่วนคล้าย ๆ กันกับสองฉะบับที่พระราชทานสมเด็จพระบรมเชฎฐาธิราช ที่พิมพ์ไว้ข้างหน้า แต่พึงสังเกตว่า ทรงระวังในการพระราชทานพระบรมราโชวาทอยู่ โดยทรงเกรงว่าพระราชโอรสอาจไม่ทรงเชื่อ ทั้งนี้น่าสันนิษฐานว่าเป็นเพราะในขณะนั้นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชพระองค์นั้นประทับทรงเล่าเรียนอยู่ต่างประเทศ พระองค์จึงไม่สู้แน่พระราชหฤทัยนักว่าจะทรงเชื่อฟังพระบรมราโชวาทสักเพียงใด เพราะทรงมีครูบาอาจารย์เป็นชาวต่างประเทศ ต่างอบรมด้วยหลักและวิธีการของปรสมัย แท้จริงสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชพระองค์นี้เป็นผู้ที่เคารพนับถือสมเด็จพระบรมชนกนาถยิ่งนัก ดั่งจะเห็นได้ในที่อื่นๆ ในเวลาต่อมาเมื่อเจริญพระชนมายุขึ้นจนทรงเล่าเรียนสำเร็จ กลับเข้ามาฉลองพระเดชพระคุณในพระมหานครแล้ว ความเลื่อมใสของพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็ยิ่งทวีมั่นคงขึ้นอีกมาก อย่างไรก็ดี ในการติดต่อกับผู้ใหญ่ทั่วๆ ไป พระองค์เป็นบุคคลที่ฟังผู้ใหญ่ด้วยเคารพและด้วยวิจารณญาณ แม้จะมิได้ทรงเห็นด้วยหรือเชื่อตาม ก็ทรงแย้งด้วยความเห็นใจผู้ใหญ่นั้นเสมอ
ฉะบับที่สี่และต่อไป แสดงให้เห็นลักษณะที่ทรงติดต่อ ในเมื่อพระราชโอรสทรงบรรลุวัยวุฒิแล้วอย่างเต็มที่ เป็นวิธีที่ทรงเลี้ยงผู้ใหญ่และยังมีความน่ารู้ในเรื่องภูมิประเทศฝ่ายใต้อีกด้วย
ธานีนิวัต
คำประกาศจาฤกอนุสาวรีย์ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าประไพพรรณพิลาศ
ในปราสาทที่บรรจุพระธาตุที่วัดราชบพิธ
๑. จาฤกแผ่นศิลาที่ผนังกลางในปราสาทอนุสาวรีย์
อนุสาวรีย์นี้พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเปนพระบรมชนกนารถทรงสถาปนาขึ้นไว้ เปนที่รฦกถึงพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าประไพพรรณพิลาศ อันเปนพระราชธิดาที่สอง ร่วมครรภ์แห่งเจ้าจอมมารดาพร้อม บุตรพระยาพิษณุโลกาธิบดี ประสูตร ณ วัน ๕ ๓ฯ ๙ ค่ำ ปีรกา สัปตศก ศักราช ๑๒๔๗ ตรงกับวันที่ ๑๓ เดือนออคัสต ปีมีคฤสต์ศักราช ๑๘๘๕ มีพระสิริรูปลักษณเปนอันงามละม้ายเหมือนพระพี่นาง เปนที่ทรงพระโสมนัสปราโมทย์ ทรงพระเมตตาชมเชยมิได้ขาด ได้ตามเสด็จพระราชดำเนิรประพาศหัวเมืองมาแต่พระชนม์พรรษาได้ ๓ เดือน จนก่อนน่าจะสิ้นพระชนม์ ๗ วัน มิได้เคยขาดสักครั้งหนึ่งเลย ประชวรสิ้นพระชนม์ ณ วัน ๔ ฯ๗ ๑๒ ค่ำ ปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๒๔๘ ตรงกับวันที่ ๑๗ เดือนโนเวมเบอร์ ปีมีคฤสต์ศักราช ๑๘๘๖ พระชนมายุได้หนึ่งปีสามเดือนสี่วัน เปนที่ทรงพระอาไลยเศร้าโศกเปนอันมาก ได้เชิญพระศพสู่พระเมรุบรรพต ณ วัดราชบพิธวัน ๒ ๓ฯ ๒ ค่ำ ปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๒๔๘ พระราชทานเพลิงวัน ๔ ๕ฯ ๒ ค่ำ บรรจุพระอังคารในอนุสาวรีย์นี้วัน ๕ ๖ฯ ๒ ค่ำ ทรงพระอุทิศส่วนพระราชกุศลที่ได้ทรงสถาปนาพระพุทธปฏิมากรตามพระชนม์พรรษาวัน...... แลพระพุทธปฏิมากรเท่าพระองค์ อันประดิษฐานบนอนุสาวรีย์นี้ กับทั้งพระราชกุศลซึ่งทรงบำเพญในการพระศพทั้งปวง มีทานเปนต้น ขอจงเปนผลให้สำเรจสุขสมบัติ แก่พระเจ้าลูกเธอนั้น เทอญ
อนุสาวรีย์นี้ได้ประดิษฐานไว้แต่ปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๒๔๘ (พ.ศ. ๒๔๒๙)
อปฺปมตฺตา โหนฺตุ
๒. คำฉันท์จาฤกแผ่นศิลาที่เสาเบื้องขวา
ฉันท์ภุชงคปยาต
๏ อนุสสาวรีย์นี้	บิดามีฤดีถวิล
สฤษดิ์ไว้จะไว้จิน	ตนานุสร์คนึงถึง
๏ ประไพพรรณพิลาศเลิศ	ทวีเกิดทวีพึง
กมลพ่อและพรากจึง	ทวีทุกข์ทวีศัลย์
๏ อุบัติมีจะมาดับ	ก็รับรู้ฤแผกผัน
วิธีธาตุผสมกัน	ก็จำแจกกระจายสลาย
๏ กระนั้นรู้ก็ยังหวัง	จะให้ยั้งบด่วนดาย
อำนาจสาตร์และแรงกาย	ผจญได้ก็ดูเอา
๏ โอะโอ้ผู้จะอาจก่อ	ชลอเลื่อนนครเขา
และขุดสร้างสมุทเอา	ประเทศถ่อมก็ทำสม
๏ บสามารถจะปกปัก	ธิดารักประคองชม
ฉลาดเล่ห์และคำคม	ฤคำอ่อนบวอนไหว
๏ ฉนี้แล้ธิดาดวง	สมรล่วงนิคาไลย
จะเหลือแต่เสน่ห์ใน	อุราพ่อบแผกผัน
๏ ระฦกรักฉลักโศก	สถิตย์ไว้คนึงวัน
ธิดาจากบิดาจรัล	ประจักษ์ไว้ประจำใจ
๏ อุบัติแม่ก็มีมา	ณราตรีกำหนดใน
พฤหัศสุกกะปักษ์ไตร	ดิถีสาวนามี
๏ สหัสโทศดาเศษ	จตาฬีสเจดปี
รกาสัปตศกศรี	สวัสดิ์สู่ประสูตรไสมย
๏ ประไพพรรณพิลาศลับ	ชิวาดับปลาศไป
ณวันพุฒดิถีไทย	คะรบสัตตะแรมปักษ์
๏ ณเดือนกรรติกาพรร	ษจออัฏฐศกศัก
กะราชหนึ่งกะกึ่งพัก	ณโลกยนี้และลี้กษัย
๓. โคลงสุภาพจาฤกแผ่นศิลาที่เสาเบื้องซ้าย
๏ โอ้โลกย์เอ๋ยโลกย์ล้น	แต่ทุกข์
ทุกข์บมีมีสุข	ห่อนได้
ครั้นได้สุขทุกข์รุก	เร่งกลับ ทุกข์นา
สุขมากหากต้องใช้	ทุกข์ล้ำกำไร
๏ ดังใจใคร่ได้ลูก	แฝดทวี เกิดฤๅ
รู้ว่าห่างเกินดี	จะได้
ไม่หมายแต่ว่ามี	ใจมุ่ง
สมที่มาดปลาดให้	สุขล้ำคำแถลง
๏ เตมแรงรักเจ้าสุด	หฤไทย พ่อฤๅ
ถนอมแทบนับหายใจ	ออกเข้า
ไปไหนก็พาไป	ไป่ห่าง เหนเลย
เจริญจิตรพ่อค่ำเช้า	ชื่นน้ำใจชม
๏ งามสมเสมอลักษณทั้ง	สองสมร
นฤโรครูปอรชร	แช่มช้อย
กำลังช่างอ้อชออน	ออดพลอด
เนื้ออวบองค์น้อยน้อย	น่าเอื้อเอนดู
๏ หลัดหลัดมาพลัดม้วย	พลันพลัน
ดังเด็ดบัวบทัน	ผุดน้ำ
ผิดคาดพลาดนึกอัน	ตรายรวด เรวแม่
ใช่แต่ตัดสุขซ้ำ	ทุกข์ร้อยแรงทวี
๏ มานศรีแม่ม้วยเมื่อ	มัวมล
อกพ่อมืดมลทน	เทวษคลุ้ม
แลหานภาดล	หมายสร่าง ใจแม่
เหนมืดตราบใดกลุ้ม	อกแห้งฤๅหาย
๏ ความหมายภายน่าด้วย	เตมใจ
ความรักท่วมหฤไทย	พ่อแท้
ความเพียรพ่อถนอมไชม	แม่มาก พ้นแม่
ความจากจำพ่อแพ้	พ่อพ้นทนทาน
๏ รู้การว่าร่ำไห้	ไป่มี คุณเลย
แต่จะลืมมีศรี	ห่อนได้
นึกหน้าน่าปรานี	หน้าลูก น้อยพ่อ
ไห้ใช่เหนคุณไห้	หากให้เอนดู
๏ รู้อยู่กาลล่วงแล้ว	ไป่กลับ คืนแฮ
ใช่เหตุควรนึกนับ	นั่งเพ้อ
แต่จิตรจำคิดรงับ	ทุกข์เพราะ ทุกข์นา
ถ้าไม่คิดคงเก้อ	จักอ้างอันใด
๏ การในเบื้องน่านั้น	ยังมี
สิ่งซึ่งคงจะดี	กว่าแล้ว
ทุกข์มีสุขมีที	ทางเปลี่ยน กันแฮ
ไม่มากเพียงจิตรแผ้ว	ทุกข์พ้นดลสเบย
๏ ความเคยสุขทุกข์กล้า	สาหัส ฉนี้ฤๅ
เปนวิชาชาญถนัด	แน่รู้
ไปเปล่าประโยชน์ชัด	เช่นปล่อย เปล่านา
ผู้ฉลาดสามารถกู้	กอปใช้ตามกาล
๏ ปาสาณปราสาทนี้	จาฤก
ไว้เพื่อผู้ตราตรึก	ตรวจค้น
เลื่อมใสสังเวชรรฦก	ตามโลกย์ เปนนา
เปนหิตานุหิตพ้น	ทุกข์ได้ในปลาย.
พระบรมราโชวาทฉะบับที่ ๑
/*1ที่ ๑/๓๒๕๔
พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๓ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๖ ๑๑๒
วันนี้ว่างเพราะเป็นวันพระ จึงจะขอจดหมายตักเตือนฉะเพาะตัวลูกชายใหญ่ ให้พิจารณาถึงความประพฤติหรือจะเรียกว่าพระราชจริยาแห่งพระเจ้าแผ่นดินในมหาจักรีบรมราชวงศ์ ซึ่งได้ทรงประพฤติสืบต่อๆ กันมา อันเป็นเครื่องให้พระบรมราชวงศ์ตั้งมั่นอยู่ได้ช้านานยิ่งกว่าบรมราชวงศ์อันมีมาแล้วแต่หลังทุกๆ วงศ์ แต่ไม่ต้องการที่จะกล่าวข้อความโดยละเอียด ด้วยเหตุว่าเรื่องราวทั้งหลายอันจะอ้างถึงนี้ เมื่อจะอยากทราบความละเอียดเมื่อใดก็อาจจะค้นพบได้โดยง่ายในหนังสือต่างๆ มีพระราชพงศาวดารเป็นต้น จึงตั้งใจที่จะแนะไว้พอเป็นที่ระลึกถึงการตรวจสอบในความประพฤติของพระเจ้าแผ่นดินซึ่งสืบสันตติวงศ์กันมา ย่อมประพฤติตามให้คล้ายๆ กัน เพราะฉะนั้นการทั้งปวงจึงมิใคร่จะผันแปรไปเป็นอย่างอื่นเร็วเหมือนบรมราชวงศ์อื่น ๆ
เมื่อว่ารวบยอดก็เป็นเดชะบุญของเมืองไทย ที่ได้เชื้อวงศ์เจ้าแผ่นดินเช่นนี้เป็นผู้ปกครองรักษา สมกับภูมิประเทศ และเผอินให้ถูกผู้ที่เป็นเจ้าแผ่นดินนั้นเป็นผู้ซึ่งดำรงอยู่ในความสัตย์ธรรมอันสุจริตสืบต่อเนื่องกันมา ไม่มีเวลาแทรกปน คือพระเจ้าแผ่นดินย่อมปฏิบัติอธิษฐานพระทัยในความสัตย์ธรรมอันซื่อตรง มิได้ตกไปในอคติ ๔ ประการ หรือจะเป็นบ้างก็ไม่เกินกว่าเหตุ ย่อมปราศจากอาฆาตจองเวรและริษยา สมัครสมานพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการให้กลมเกลียวเป็นอันหนึ่งอันเดียวได้ด้วยทางสังคหวัตถุเป็นต้น อันควรที่จะพึงพิจารณาและร่ำเรียน/*2ให้รู้แล้วปฏิบัติให้คงอยู่ตามเรื่องตามรอย พระบรมราชวงศ์จึงจะดำรงอยู่เป็นอนัญสาธารณะสืบไปภายหน้า
อนึ่ง เมื่อว่าในเวลานี้ การสามัคคีภายในเป็นข้อสำคัญยิ่งใหญ่ ซึ่งจะได้ต่อต้านด้วยศัตรูภายนอกอันมีกำลังกล้ากว่าแต่ก่อน ถ้าหากการสามัคคีภายในไม่มีอยู่ได้แล้ว ไหนเลยการต่อต้านภายนอกจะรับรองอยู่ได้
จะขอดำเนินความตามพระราชจริยาแห่งพระเจ้าแผ่นดินในปฐมบรมราชวงศ์สืบลงมาโดยลำดับ ตามเหตุที่ท่านได้ตั้งปฏิบัติอธิษฐานพระราชหฤทัยประการใดและได้ทรงประพฤติโอบอ้อมอารีมาประการใดตามที่ได้รู้เห็น จำเดิมตั้งแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเป็นต้นมา ในแผ่นดินกรุงธนบุรี พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ว่าที่สมุหนายกด้วย ในเมื่อปลายรัชกาลกรุงธนบุรีนั้น เสด็จออกไปทัพเมืองเขมร เจ้ากรุงธนบุรีเสียจริตมีความโลภเป็นประมาณ เร่งรีดเงินทองจากคนทั้งปวง บรรดาพระญาติวงศ์ทั้ง ๒ ฝ่าย คือทั้งฝ่ายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเอง และฝ่ายกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ก็ต้องรับอาญาต่างๆ แทบจะไม่มีตัวเว้นจนตลอดกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ จนเกิดขบถขึ้นภายในพระนคร จับเจ้ากรุงธนบุรีให้ออกเสียจากอำนาจ พระยาสรรค์ได้ว่าราชการบ้านเมือง เดิมก็คิดจะมอบราชสมบัติถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แต่ภายหลังมาลุอำนาจแก่ความโลภ จึงได้เกิดรบราฆ่าแกงกันขึ้นกับกรมพระราช/*3วังหลัง ซึ่งเป็นพระยาสุริยอภัย ผู้สำเร็จราชการเมืองนครราชสีมา โดยใช้อุบายปล่อยเจ้ารามลักษณ์ผู้เป็นหลานเจ้ากรุงธนบุรีให้ออกเป็นตัวการ ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จมาถึงกรุงธนบุรีแล้ว เป็นการจำเป็น เพราะมีผู้ที่แค้นเคืองเจ้ากรุงธนบุรีเป็นอันมาก และถ้าไม่ทำเช่นนั้นบ้านเมืองก็จะไม่เป็นปรกติเรียบร้อยได้ เพราะผู้ที่นับถือเจ้ากรุงธนบุรีก็ยังมีบ้าง จึงเป็นการจำเป็นต้องให้ประหารชีวิตเจ้ากรุงธนบุรีเสีย แต่ถึงดังนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกยังไม่สิ้นความนับถือหรือยกข้อเหตุที่ทำอันตรายแก่ครอบครัวของท่านอย่างหนึ่งอย่างใดเป็นที่ตั้ง แล้วและทำลายวงศ์ตระกูลแห่งเจ้ากรุงธนบุรีนั้นเสียตามคำขอแห่งกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทนั้นเลย ได้ทำอยู่ฉะเพาะผู้เดียวแต่เจ้าจุ้ยซึ่งเป็นกรมขุนอนุรักษ์สงคราม ซึ่งเป็นโอรสใหญ่ของเจ้ากรุงธนบุรี การที่ทำนั้นก็ทำโดยความที่เจ้าจุ้ยนั้นเองไม่เต็มใจจะอยู่รับราชการต่อไป เพราะเห็นโทษของบิดาและเห็นตัวเป็นที่กีดขวาง โอรสธิดาของเจ้ากรุงธนบุรีนอกนั้นได้ทรงชุบเลี้ยงไว้หมดทั้งสิ้น ใช่จะเป็นแต่เพราะเจ้าฟ้าเหม็น ซึ่งในเวลานั้นเรียกว่าสุพันธวงศ์ เป็นพระเจ้าหลานเธอของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฝ่ายพระมารดา โอรสเจ้ากรุงธนบุรีอื่นๆ คือพระพงศ์อมรินทร์ พระอินทรอภัย เป็นต้น ท่านเหล่านี้ก็มีอายุถึง ๑๔ ปี ๑๕ ปีแล้วทั้งสิ้น ยังเอามาทรงชุบเลี้ยงใช้สอย ใช่แต่เผินๆ ห่างๆ จนถึงเป็นหมอถวายพระโอสถและเข้ามารักษาในพระราชวัง ผู้ซึ่งเป็นบุตรแห่งศัตรูทั้งหลายเหล่านั้น เมื่อได้รับพระกรุณาเช่นนั้น ก็กลับกลายเป็นดีไป จนถึงใช้ไปทัพจับศึกกันก็ได้ ส่วนพระยาสรรค์ซึ่งใจกลับกลายไปเมื่อภายหลัง/*4นั้น เวลาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้กวัลยราชปราบดาภิเษก ก็ยังมิได้ลงโทษปึงปังโดยเร็ว ได้พิจารณาไต่สวนจนเห็นถ่องแท้ว่าเป็นคนไม่ตั้งอยู่ในสุจริตแล้ว จึงได้ประหารชีวิตเสีย แต่ถึงดังนั้นบุตรหลานก็ยังเอามาทรงชุบเลี้ยงให้รับราชการอยู่จนพ่อเองก็ได้รู้จัก คือหญิงคนหนึ่งซึ่งเฝ้าหอพระบรมอัฎฐิมาจนในรัชกาลที่ ๔ ต่อลงมาอีกชั้นหนึ่ง การเกิดบาดหมางขึ้นในระหว่างกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท จนถึงเอาปืนขึ้นป้อมจะยิงกันอยู่แล้ว ด้วยเรื่องเล่นแข่งเรือและขอเงินเติม ในเวลานั้นเงินแผ่นดินมีน้อยไม่พอที่จะจับจ่ายราชการ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงได้รับสั่งขอผัดไว้ ท่านไม่ฟัง ก่อการวิวาท เมื่อสมเด็จพระพี่นางสองพระองค์ได้ว่ากล่าวห้ามปราม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็ยินยอมโดยดี มิได้มีอาฆาตจองเวรต่อกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ภายหลังกรมพระราชวังบวรฯ ประชวร พระอาการมาก โดยมีพระทัยริษยาพยาบาทแรงกล้า จึงได้ยุให้พระโอรส ๒ องค์ คือ เจ้าลำดวน เจ้าอินทปัต ให้เป็นขบถขึ้น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็ได้ตัดแต่ฉะเพาะเจ้า ๒ องค์นั้นอันเป็นผู้จะก่อเหตุจลาจลขึ้นในบ้านเมือง พระราชโอรสพระราชธิดาอื่นๆ ของกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ก็ได้ทรงชุบเลี้ยงโดยเสมอตามสมควรแก่คุณานุรูป มีกรมขุนนรานุชิตเป็นต้น มิได้มีความรังเกียจถือเขาถือเราอย่างใด ใช้กลมเกลียวไปทัพจับศึกได้เหมือนกัน ส่วนข้าราชการแต่ครั้งกรุงธนบุรีที่ยังมีตัวอยู่ คือพระยาธรรมาธิกรณ์ ซึ่งเป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ทวดพระยาสีหราชฤทธิไกร เดี๋ยวนี้ ก็เป็นเสนาบดีแต่ครั้งกรุงธนบุรี พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก/*5ก็โปรดให้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ และซ้ำขอบุตรสาวคือเจ้าคุณพี พระราชทานพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ให้เป็นที่เกี่ยวดองกันด้วย ถ้าจะว่าเจ้าพระยาธรรมาฯ นี้ เป็นคนชอบพอกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็ยกไว้ ส่วนเจ้าพระยาพลเทพ ซึ่งเป็นตาเจ้าพระยาภาณุวงศ์ เดี๋ยวนี้ ก็เป็นคนของขุนหลวงตากแท้ และฝักใฝ่อยู่ข้างเจ้าฟ้าเหม็น ก็ได้ทรงชุบเลี้ยงมาจนตลอดสิ้นแผ่นดิน ส่วนขุนนางวังหน้าซึ่งเป็นผู้ขึ้นรักษาป้อมคูคิดจะต่อสู้ในเวลาวังหน้าวิวาทกับวังหลวง ก็ได้ประหารชีวิตแต่ผู้เดียวคือพระยากลาโหมราชเสนา (ทองอิน) ซึ่งเป็นผู้ทำผิดในวังหน้านั้นเอง คือเป็นชู้กับเจ้าจอมมารดาวันทา ซึ่งเป็นเจ้าจอมมารดาผู้ใหญ่ในวังหน้านั้น แล้วและประพฤติการทุจจริตต่าง ๆ หรือผู้อื่นที่มีความผิดกล้าอีกบ้าง นอกนั้นก็ได้ทรงชุบเลี้ยงใช้สอยกลมเกลียวกับข้าราชการวังหลวงสืบมา
ครั้นมาถึงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เจ้าฟ้าเหม็นซึ่งเปลี่ยนชื่อใหม่เป็นอภัยธิเบศรหรือธรรมธิเบศร สมเด็จพระเจ้าหลานเธออันเป็นโอรสเจ้ากรุงธนบุรี อาศัยผู้ซึ่งคิดถึงบุญคุณเจ้ากรุงธนบุรีอุดหนุน มีเจ้าพระยาพลเทพตาเจ้าพระยาภาณุวงศ์อันกล่าวแล้วเป็นต้น มีความมุ่งหมายจะใคร่รับสมบัติซึ่งเป็นของบิดามาแต่เดิม จึงเป็นการจำเป็นที่จะต้องตัดรอนเลีย การครั้งนั้นอยู่ข้างจะทำแรงจนถึงประหารชีวิตบุตรผู้ชายของเจ้าฟ้าเหม็นด้วย เพราะเหตุที่เป็น ๒ ซ้ำ คือ /*6ส่วนเจ้าฟ้าเหม็นอันเป็นบุตรเจ้ากรุงธนอีกชั้นหนึ่ง แต่ถึงดังนั้นบุตรหญิงก็ยังทรงเอามาชุบเลี้ยงทั่วหน้ามิได้มีความอาฆาตจองเวรต่อไปอีก
ในครั้งนั้นวังหน้ากับวังหลวงกลมเกลียวช่วยกันรักษาแผ่นดินอันจะหาตัวอย่างในกรุงรัตนโกสินทร์นี้เปรียบไม่ได้ ถึงโดยว่าจะมีเหตุการณ์ถ้อยความขึ้นในพระราชวงศ์ซึ่งไม่สู้เป็นที่น่าฟังอยู่บ้าง ก็เป็นแต่เหตุซึ่งเกิดจากผู้นั้นประพฤติไม่ดีบ้าง เพราะความแก่งแย่งกันในเจ้านายบ้าง แต่ถึงอย่างไร ๆ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ยังคงดำรงอยู่ในความยุติธรรมเที่ยงตรง เป็นแต่โอนอ่อนไปตามสมัยที่เลยๆ ไป (คือสุภาษิตเก่า) “ตีงูให้หลังหัก”
ครั้นมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยไม่ได้ดำเนินพระบรมราชโองการมอบศิริราชสมบัติด้วยประชวรเป็นประจุบัน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวอันเป็นพระราชโอรสเกิดด้วยพระสนมก็จริงอยู่แล แต่เป็นพระองค์ใหญ่ ทรงพระสติปัญญาโอบอ้อมเผื่อแผ่ และในเวลานั้นทูลกระหม่อมก็ทรงผนวชและยังอ่อนแก่ราชการ ข้าราชการทั้งปวงจึงได้พร้อมกันยินยอมให้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ได้ฟังจากคำรับสั่งของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต่อพระโอษฐ์เองว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นทรงพระสติปัญญามาก และเป็นที่โปรดปรานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยยิ่งนัก ถึงโดยว่าถ้ามีพระสติที่จะสั่งได้ ท่านไม่แน่พระทัยว่าจะทรงมอบราชสมบัติพระราชทานท่าน หรือพระราชทานพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยในเวลานั้นบ้านเมืองยังต้องรบพุ่งติดพันกันอยู่กับพะม่า จำเป็นต้องหาพระเจ้าแผ่นดินที่รอบรู้ในราชการทั้งปวง และ/*7เป็นที่นิยมยินดีทั่วหน้า จะได้ป้องกันดัสกรภายนอกได้ เพราะเหตุฉะนี้พระองค์ท่านจึงมิได้มีความโทมนัสเสียพระทัย และก่อการลุกลามอันใดขึ้นในบ้านเมืองตามความแนะนำของบางคนซึ่งคิดแก่งแย่งต่างๆ ด้วยมีความรักแผ่นดินและราชตระกูล อันภายในเกิดแตกร้าวขึ้นแล้ว ย่อมเป็นช่องแก่ศัตรูภายนอก จึงได้เป็นการสงบเรียบร้อยกันมา ส่วนพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นเล่า เมื่อพิเคราะห์ดูพระอัชฌาสัยตามที่ทราบเรื่อง ก็เห็นได้ว่าทรงพระสติปัญญาและปราศจากความริษยาอาฆาต คือถ้าผู้ใดตั้งอยู่ในที่เช่นนั้นย่อมจะทำลายล้างทูลกระหม่อมและพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ลงเสียก่อน นี่หาเช่นนั้นไม่ ส่วนทูลกระหม่อมทรงตั้งพระสงฆ์คณะธรรมยุติกนิกาย เป็นการต่อสู้อย่างยิ่งมิใช่เล่น ท่านก็มิใช่แต่ไม่ออกพระโอษฐ์คัดค้านอันหนึ่งอันใด กลับพระราชทานที่วัดบวรนิเวศฯ ให้เป็นที่เสด็จมาประทับอยู่ เป็นที่ตั้งธรรมยุติกนิกาย และยกย่องให้เป็นราชาคณะผู้ใหญ่ จนถึงเป็นผู้สอบไล่พระปริยัติธรรม จนจวนสวรรคตทีเดียวจึงได้ขอเลิกเรื่องห่มผ้าแหวกอกแต่อย่างเดียวเท่านั้น แต่ทรงอดกลั้นอยู่ได้ถึงกว่า ๒๐ ปี ส่วนพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ นั้น เป็นที่นิยมยินดีของคนเป็นอันมาก ว่าอยู่คงกะพันชาตรีเป็นต้น ท่านก็ไม่ได้ทรงรังเกียจอย่างหนึ่งอย่างใด ซ้ำมอบให้ว่าทหารปืนใหญ่ปืนน้อยคือกรมกองแก้วจินดาเป็นต้น ครั้นเมื่อเสด็จไปทัพญวนกลับมาแล้ว ก็ให้ว่าพวกญวนชะเลย คือพวกพระยาบันลือเป็นคนหลายร้อยคน มีกำลังเป็นอันมาก
ครั้งหนึ่งโดยความนิยมนับถือ มีผู้อาสาขึ้นไปเกลี้ยกล่อมพวกลาวเป็นกองนอกขึ้นในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ เป็นอันมาก ถ้าจะจับว่าเป็นขบถขึ้นในเวลานั้นก็จับได้ แต่ท่านหาได้ทรงเช่นนั้นไม่ ให้พิจารณา/*8เอาแต่ตัวผู้ซึ่งขึ้นไปเกลี้ยกล่อมนั้นประหารชีวิตเสีย ส่วนพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ก็คงรับราชการอยู่ในตำแหน่งเดิมโดยสนิทสนมเรียบร้อย มิได้ให้มีความสะดุ้งสะเทือนอันใดเลย
ส่วนผู้ซึ่งเป็นที่เกลียดชังออกหน้ากันอยู่กับท่าน คือกรมหมื่นสุนทรธิบดี อันมีพระชนมายุไล่เลี่ยกัน ท่านก็ยกย่องพี่ให้เป็นกรมขุนกัลยาสุนทรว่าการในพระราชวัง ยิ่งกว่าแบบอย่างที่เคยมีมาแต่ก่อน เมื่อกรมหมื่นสุนทรถูกไฟไหม้สิ้นพระชนม์แล้ว เหลือแต่เนื้อก้อนเดียว ยังโปรดให้มาเข้าเมรุกลางเมือง บรรดาลูกกรมหมื่นสุนทรก็ได้เบี้ยหวัดมากกว่าลูกกรมอื่น เหมือนอย่างลูกกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ซึ่งเป็นสหายอย่างยิ่งของพระองค์ท่าน มาจนชั้นปลายที่สุดเมื่อจวนจะสวรรคต ใช่ว่าท่านจะไม่มีพระราชประสงค์จะให้พระราชโอรสสืบสันตติวงศ์เมื่อใด แต่หากท่านไม่มั่นพระทัยในพระราชโอรสของท่าน ว่าองค์ใดอาจจะรักษาแผ่นดินได้ เพราะท่านรักแผ่นดินมากกว่าพระราชโอรส จึงได้มอบคืนแผ่นดินให้แก่เสนาบดี ก็เพื่อประสงค์จะให้เลือกเชิญทูลกระหม่อมซึ่งเห็นปรากฎอยู่แล้วว่าทรงพระสติปัญญาสามารถจะรักษาแผ่นดินได้ขึ้นรักษาแผ่นดินสืบไป นี่ก็เป็นการแสดงให้เห็นพระราชหฤทัยว่า ต้นพระบรมราชวงศ์ของเราย่อมรักแผ่นดินมากกว่าลูกหลานในส่วนตัว
ครั้นแผ่นดินทูลกระหม่อม เจ้าทินกรเป็นผู้ชิงชังทำนายแช่งอยู่ว่าจะไม่ได้ดำรงอยู่ในราชสมบัติเกิน ๓ ปี เมื่อเวลาเจ้าทินกรยังมีชีวิตอยู่/*9ก็เป็นแต่รับสั่งทักบ้าง แต่ครั้นเมื่อตายก็ได้เสด็จไปพระราชทานเพลิง และเอาหม่อมสำเนียงบุตรมาชุบเลี้ยงไว้เป็นมหาดเล็กจนหลานก็ได้เป็นเอดิกงอยู่เดี๋ยวนี้ ยังหม่อมไกรสรอีกรายหนึ่ง เป็นคนใจพาลสันดานหยาบ ประพฤติชั่วต่างๆเป็นอันมาก เป็นปฏิปักษ์ออกหน้าตรงๆกับทุลกระหม่อม........ เพราะความประพฤติชั่วร้ายและน้ำใจทุจจริตของหม่อมไกรสร ไม่สมควรจะเป็นเจ้าแผ่นดิน จึงเผอิญให้เกิดความจนถึงต้องประหารชีวิตในปลายรัชกาลที่ ๓ ครั้นทูลกระหม่อมได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติขึ้นแล้ว ก็มิได้ทรงอาฆาตจองเวรต่อบุตรหม่อมไกรสร กลับเอามาชุบเลี้ยงใช้สอยสนิทสนมได้เบี้ยหวัดมากยิ่งเสียกว่าหม่อมเจ้า เช่นหม่อมกรุงเป็นต้น ที่สุดไปจนชั้นหลาน เช่นพระยาประสิทธิศุภการ ก็ทรงใช้สอยสนิท มิได้มีความรังเกียจเลย
ในรัชกาลนี้ถ้าจะว่าในส่วนวังหน้ากับวังหลวงไม่สู้ปรกติเรียบร้อยเหมือนรัชกาลที่ ๒ ด้วยเหตุว่าในวังหลวงทรงระแวงอยู่แต่เดิมแล้วว่าจะมีคนนิยมวังหน้ามาก ส่วนวังหน้าเล่าท่านจะทรงการอะไรมักจะซู่ซ่ามากเกินไป และมีผู้เขี่ยกลางอยู่ด้วยบ้าง แต่ครั้นเมื่อลงปลาย เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ทรงพระประชวรมากแล้ว จะเป็นในปลายปีชวดฉศก ๑๒๒๖ หรือต้นปีฉลูสัปตศก ๑๒๒๗ ทูลกระหม่อมเสด็จไปเยี่ยมประชวร ๒ ครั้ง ไม่โปรดให้ลูกเธออื่นตามเสด็จเข้าไปเลย มีแต่พ่อเชิญพระแสงอยู่คนเดียว ข้างฝ่ายพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ก็มีแต่กลีบซึ่งในเวลานั้นเป็นเจ้าจอมมารดาคนโปรด เสด็จเข้าไปเยี่ยมประชวรถึงในห้องพระบรรทม พระที่นั่งอิศเรศราชานุสร ซึ่งในเวลานั้นเรียกพระที่นั่งวงจันทร์ /*10แต่ยังอยู่ที่พระบรรทมเดิมห้องข้างใต้ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ เสด็จเข้ามากอดพระบาททรงพระกันแสงว่า หาช่องที่จะกราบทูลอยู่ช้านานแล้วก็ไม่มีโอกาส บัดนี้ไม่มีใคร จะขอกราบทูลแสดงน้ำใจที่ซื่อสัตย์สุจริตต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท มีผู้กราบบังคมทูลกล่าวโทษว่าสะสมเครื่องศัสตราวุธกระสุนดินดำขึ้นไว้ ก็ได้สะสมไว้จริง มีอยู่มากไม่นึกกลัวใคร แต่เป็นความสัตย์จริงที่จะได้คิดประทุษร้ายต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทไม่มีเลยสักขณะจิตต์หนึ่ง แล้วถวายสัตย์สาบานเป็นอันมาก ซึ่งตระเตรียมไว้นั้นเพื่อจะป้องกันผู้อื่นเท่านั้น ทูลกระหม่อมก็ทรงพระกันแสงกอดพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ และทรงแสดงความเชื่อถือมิได้มีความรังเกียจอันใดในข้อนั้น การที่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ กราบทูลนี้ในครั้งแรกซึ่งเสด็จไปเยี่ยมประชวร ต่อไปไม่ช้าก็เสด็จขึ้นไปอีกครั้งหนึ่ง แล้วจึงได้เสด็จสีทา การสมัครสมานชี้แจงกันในระหว่างพี่น้องที่ใกล้ชิดกันเช่นนี้ นับว่าเป็นการดีอย่างยิ่ง และเป็นการที่ท่านได้ทรงประพฤติกันมาเป็นตัวอย่างดังนี้
เมื่อต่อไปนี้จะต้องกล่าวถึงแผ่นดินปัตยุบันนี้ ไม่อยากจะกล่าว ด้วยเหตุว่าไม่เป็นการช้านานอันใด อาจจะสืบสวนไต่ถามได้โดยง่ายอย่างหนึ่งบุตรหลานของผู้ซึ่งเกี่ยวข้องในเหตุการณ์ต่างๆ ก็ยังมีตัวอยู่ ถ้ากล่าวขึ้นจะเป็นที่สะดุ้งสะเทือนว่ามีความรังเกียจอย่างหนึ่งอย่างใด อีกอย่างหนึ่งก็เป็นการยังจะมีสืบไปภายหน้า ไม่รู้ว่าการยังจะผันแปรเป็นประการใด จะเป็นการอวดตัวไปจึงของดไว้เสียไม่กล่าว ขอรวมใจความลงแต่เพียงว่าเมื่อพ่อได้รับราชสมบัติในเวลาอายุเพียง ๑๕ ปีเท่านั้น /*11เหมือนตะเกียงหริบหรี่จวนจะดับ แต่อาศัยด้วยปฏิบัติอธิษฐานน้ำใจในความสัตย์ธรรมมิได้วู่วามและมิได้อาฆาตปองร้ายต่อผู้ใด ตั้งใจประพฤติตามแบบอย่างพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในต้นพระบรมราชวงศ์ซึ่งได้ทรงประพฤติมา และอาศัยความอุตสาหะความพิจารณาเนืองนิจจึงได้มีความเจริญรุ่งเรืองสืบมาจนถึงเพียงนี้ บัดนี้มีความวิตกด้วยลูกที่จะสืบสันตติวงศ์ไปภายหน้า เมื่อมิได้ศึกษาการเก่าอันพระเจ้าแผ่นดินในพระบรมราชวงศ์เราได้ประพฤติมา และพลุ่งพล่านเปลี่ยนใหม่ต่อเก่า ทิ้งเก่าใช้ใหม่ หรือมีอายุน้อย จะได้รับแต่คำแนะนำจากผู้ซึ่งใจพาลสันดานหยาบ อันไม่สามารถจะปกครองรักษาแผ่นดินได้ ก็จะทำให้ใจปรวนแปรไปต่างๆ การในบ้านเมืองก็จะไม่เป็นปรกติเรียบร้อยได้ ถ้าหากเป็นเช่นนั้นแล้วศัตรูภายนอกอันยิ่งมีกำลังแรงกล้าขึ้นกว่าแต่ก่อนหลายสิบเท่านักนั้น ก็จะพลันมีช่องโอกาสที่จะทำลายล้างวงศ์ตระกูลเราให้เสื่อมศูนย์ไป จึงขอเตือนให้คิดการให้ยาวให้กว้างอย่าคิดแต่ชนะสั้นๆ ดีง่ายๆ จงเดินไปตามแบบแห่งบรรพบุรุษของเราได้ทรงประพฤติมา คือปฏิบัติอธิษฐานน้ำพระหฤทัยอยู่ในสัตย์ธรรมอันซื่อตรง มิได้ตกไปในอคติ ๔ ประการ และประกอบการโอบอ้อมอารีด้วยสังคหวัตถุเป็นต้น ข้อความทั้งหลายนี้กล่าวมาแต่ย่อๆ ทุกเรื่อง เมื่อจะใคร่ทราบความละเอียดจงหาความพิสดารดูในหนังสือต่างๆ เถิด
เรื่องนี้เป็นเรื่องหนึ่ง ซึ่งจะได้สอนไว้ให้เป็นเครื่องแนะนำที่จะรู้คิดพิจารณาการทั้งปวงให้กว้างขวางขึ้น ขอให้จำไว้ในใจและปฏิบัติตามอย่าได้ประมาท
ขอเติมท้ายว่าผู้ซึ่งรังเกียจว่าจะเป็นศัตรู ถ้ายิ่งขืนทำท่าเป็นศัตรูตอบ พอที่จะไม่เป็นก็ต้องเป็น ข้อนี้ขอให้ตริตรองจงมาก.
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระบรมราโชวาทฉะบับที่ ๒
/*12ที่ ๒/๖๑๑๔
พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๖ ๑๑๒
ถึง ลูกชายใหญ่ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ
ด้วยเมื่อวันที่ ๖ เดือนนี้ เวลากลางคืน เป็นเวลาที่เจ้ามีอายุเต็มเสมอเท่ากับพ่อเมื่อได้รับสมมติเป็นเจ้าแผ่นดิน นึกตั้งใจไว้ว่าจะเขียนหนังสืออำนวยพร และสั่งสอนตักเตือนเล็กน้อย ก็ฉะเพาะถูกเวลาลงไปปากลัดเสีย จึงเป็นแต่ได้บอกด้วยปากโดยย่อ บัดนี้พอที่จะหาเวลาเขียนหนังสือฉะบับนี้ได้ จึงได้รีบเขียน ขอเริ่มความว่า
คำซึ่งกล่าวว่า ได้รับสิริราชสมบัติ เป็นคำไพเราะจริงหนอ เพราะสมบัติย่อมเป็นที่ปรารถนาของบุคคลทั่วหน้า และย่อมจะคิดเห็นโดยง่าย ๆ ว่า ผู้ซึ่งได้เป็นเจ้าแผ่นดินแล้ว ย่อมจะมีเกียรติยศยิ่งกว่าคนสามัญ ย่อมจะมีอำนาจอาจจะลงโทษแก่ผู้ซึ่งไม่พึงใจ อาจจะยกย่องเกื้อกูลแก่ผู้ซึ่งพึงใจ และเป็นผู้มีสมบัติมาก อาจจะใช้สอยเล่นหัวหรือให้ปันแก่ผู้ที่พึงใจได้ตามประสงค์ ผลแห่งเหตุที่ควรยินดีกล่าวโดยย่อเพียงเท่านี้ ยังมีข้ออื่นอีกเป็นหลายประการ จะกล่าวไม่รู้สิ้น
แต่ความจริงหาเป็นเช่นความคาดหมายของคนทั้งปวงดังนั้นไม่ เวลาซึ่งกล่าวมาแล้ว อันจะพูดตามคำไทยอย่างเลว ๆ ว่ามีบุญขึ้นนั้น ที่แท้จริงเป็นผู้มีกรรมและมีทุกข์ยิ่งขึ้น ดังตัวพ่อได้เป็นมาเอง อันจะเล่าโดยย่อให้ทราบต่อไปนี้
/*13ในเวลานั้น อายุพ่อเพียง ๑๕ ปีกับ ๑๐ วัน ไม่มีมารดา มีญาติฝ่ายมารดาก็ล้วนแต่โลเลเหลวไหล หรือไม่โลเลเหลวไหลก็มิได้ตั้งอยู่ในตำแหน่งราชการอันใดเป็นหลักฐาน ฝ่ายญาติข้างพ่อ คือเจ้านายทั้งปวง ก็ตกอยู่ในอำนาจสมเด็จเจ้าพระยา และต้องรักษาตัวรักษาชีวิตอยู่ด้วยกันทั่วทุกองค์ ไม่เอื้อเฟื้อต่อการอันใดเสียก็มีโดยมาก ฝ่ายข้าราชการ ถึงว่ามีผู้ที่ได้รักใคร่สนิทสนมอยู่บ้าง ก็เป็นแต่ผู้น้อยโดยมาก ที่เป็นผู้ใหญ่ก็ไม่มีกำลังสามารถอาจจะอุดหนุนอันใด ฝ่ายพี่น้องซึ่งร่วมบิดาหรือที่ร่วมทั้งมารดาก็เป็นเด็กมีอายุต่ำกว่าพ่อลงไป ไม่สามารถจะทำอะไรได้ทั้งสิ้น ส่วนตัวพ่อเอง ยังเป็นเด็กอายุเพียงเท่านั้น ไม่มีความสามารถรอบรู้ในราชการอันใดที่จะทำการตามหน้าที่ แม้แต่เพียงเสมอเท่าที่ทูลกระหม่อมทรงประพฤติมาแล้วได้ ยังซ้ำเจ็บเกือบจะถึงแก่ความตาย อันไม่มีผู้ใดสักคนเดียวซึ่งจะเชื่อว่าจะรอด ยังซ้ำถูกอันตรายอันใหญ่ คือทูลกระหม่อมเสด็จสวรรคตในขณะนั้น เปรียบเหมือนคนที่ศีรษะขาดแล้ว จับเอาแต่ร่างกายขึ้นตั้งไว้ในที่สมมติกษัตริย์ เหลือที่จะพรรณนาถึงความทุกข์อันต้องเป็นกำพร้าในอายุเพียงเท่านั้น และความหนักของมงกุฎอันเหลือที่คอจะทานไว้ได้ ทั้งมีศัตรูซึ่งมุ่งหมายอยู่โดยเปิดเผยรอบข้าง ทั้งภายในภายนอก หมายเอาทั้งในกรุงเองและต่างประเทศ ทั้งโรคภัยในกายเบียดเบียฬแสนสาหัส
เพราะฉะนั้น พ่อจึงถือว่าวันนั้นเป็นวันเคราะห์ร้ายอย่างยิ่ง อันตั้งแต่เกิดมาพึ่งได้มีแก่ตัว จึงสามารถที่จะกล่าวในหนังสือฉะบับก่อน ว่าเหมือนตะเกียงอันหริบหรี่ แต่เหตุใดจึงไม่ดับ เป็นข้อที่ควรจะถามหรือควรจะเล่าบอก การที่ไม่ดับไปได้นั้น
/*14๑. คือเยียวยารักษาร่างกายด้วยยาบำบัดโรค และความอดกลั้นต่อปรารถนา คือไม่หาความสุขเพราะกินของที่มีรสอร่อยอันจะทำให้เกิดโรค อย่าง ๑
๒. ปฏิบัติอธิษฐานใจเป็นกลาง มิได้สำแดงอาการกิริยาโดยแกล้งทำอย่างเดียว ตั้งใจเป็นความแน่นอนมั่นคง เพื่อจะแผ่ความเมตตากรุณาต่อชนภายใน คือน้องและแม่เลี้ยงทั้งปวง ตามโอกาสที่จะทำได้ ให้เห็นความจริงใจว่ามิได้มุ่งร้ายหมายขวัญต่อผู้หนึ่งผู้ใด การอันใดที่เป็นข้อกระทบกระเทือนมาเก่าแก่เพียงใด มากหรือน้อย ย่อมสำแดงให้ปรากฏว่า ได้ละทิ้งเสียมิได้นึกถึงเลย คิดแต่จะมั่วสุมให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน โดยควรที่จะสงเคราะห์ได้อย่างใดก็สงเคราะห์ มีที่สุดถึงว่าอายุน้อยเพียงเท่านั้น ยังได้จูงน้องเด็ก ๆ ติดเป็นพรวนโตอยู่ทุกวัน แม่เจ้าคงจะจำได้ในการที่พ่อประพฤติอย่างใดในขณะนั้น
๓. ส่วนพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ ซึ่งท่านเชื่อเป็นแน่ว่าพ่อเป็นแต่จะเหว็ดครั้งหนึ่งคราวหนึ่งอย่างเรื่องจีน แต่ถึงดังนั้น พ่อได้แสดงความเคารพนับถืออ่อนน้อมต่อท่านอยู่เสมอ เหมือนอย่างเมื่อยังมิได้เลือกขึ้นเป็นสมมติกษัตริย์เช่นนั้น จนท่านก็มีความเมตตาปราณีขึ้นทุกวัน ๆ
๔. ส่วนข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งรู้อยู่ว่า มีความรักใคร่นับถือพ่อมาแต่เดิม ก็ได้แสดงความเชื่อถือรักใคร่ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน จนมีความหวังใจว่า ถ้ากระไรคงจะได้ดีสักมื้อหนึ่ง หรือถ้ากระไรก็จะ...เป็นอันตรายสักมื้อหนึ่ง
๕. ผู้ซึ่งรู้อยู่ว่าเป็นศัตรูป้องร้าย ก็มิได้ตั้งเวรตอบ คือเอา...-+1/*15ไปงัดไม้ซุง ย่อมเคารพนับถือและระมัดระวังมิให้เป็นเหตุว่า คิดจะประทุษร้ายตอบหรือโอนอ่อนยอมไปทุกอย่าง จนไม่รู้ว่าผิดว่าชอบ เพราะเหตุที่รู้อยู่ว่าเป็นศัตรู
๖. ข้าราชการซึ่งเป็นกลางคอยฟังว่าชนะไหนจะเล่นนั่นนั้นมีเป็นอันมาก แต่พ่อมิได้แสดงความรู้สึกให้ปรากฏเลย ย่อมประพฤติต่อด้วยอาการเสมอ แล้วแต่ความดีความชั่วของผู้นั้น แม้ถึงรู้อยู่ว่าเป็นศัตรู หรือเฉยๆ แต่เมื่อทำความดีแล้วต้องช่วยยกย่องให้ตามคุณความดี
๗. ผู้ซึ่งเป็นญาติพี่น้อง มิได้ยกย่องให้มียศศักดิ์เกินกว่าวาสนาความดีของตัวผู้นั้น ถ้าผู้นั้นทำผิด ต้องปล่อยให้ได้รับความผิด ผู้นั้นทำความดี ก็ได้รับความดีเท่ากับคนทั้งปวง มีแปลกอยู่แต่เพียงมารู้อยู่ในใจด้วยกันแต่เพียงว่าปรารถนาจะให้ไปในทางดี เพื่อจะได้ยกย่องขึ้น เมื่อไปทางที่ผิดก็เป็นที่เสียใจ แต่ความเสียใจนั้นไม่มาหักล้างมิให้ยินยอมให้ผู้ผิดต้องรับความผิด
๘. ละเว้นจากความสุขสบาย คือกินและนอนเป็นต้น สักแต่ชั่วรักษาชีวิตไว้ พอดำรงวงศ์ตระกูลสืบไป พยายามหาคนที่จะใช้สอยอันควรจะเป็นที่วางใจได้ มีน้องเป็นต้น อันมีอายุเจริญขึ้นโดยลำดับ
๙. เมื่อมีผู้ที่ร่วมคิดในทางอันดีมากขึ้น จึงค่อยแผ่อำนาจออก โดยยึดเอาทางที่ถูก ต่อสู้ทางที่ผิด เมื่อชนะได้ครั้งหนึ่งสองครั้ง ความนิยมของคนซึ่งตั้งอยู่ในทางกลาง ย่อมรวนเรหันมาเห็นด้วยก่อน จึงเกิดความนิยมมากขึ้น ๆ จนถึงผู้ซึ่งเป็นศัตรูก็ต้องกลับเป็นมิตร เว้นไว้แต่ผู้ซึ่งมีความปรารถนากล้า อันจะถอยกลับมิได้เสียแล้วก็ต้องทำไป แต่ย่อมเห็นว่ากำลังอ่อนลงทุกเมื่อ ๆ
/*16๑๐. พ่อไม่ปฏิเสธว่า ในเวลาหนุ่มคะนองเช่นนั้น จะมิได้ซุกซน อันเป็นเหตุให้พลาดไปหลายครั้ง แต่อาศัยเหตุโอบอ้อมที่ได้กล่าวแล้วข้างต้น และความรู้เห็นในผู้ซึ่งควรจะไว้ใจได้ แก้ไขให้รอดจากความเสีย ถ้าไม่ได้ประพฤติใจดังเบื้องต้นแล้ว ไหนเลยจะรอดอยู่ได้ คงล่มเสียนานแล้ว การอันใดซึ่งเกิดเป็นการใหญ่ ๆ ขึ้น ดูก็ไม่น่าที่จะยกหยิบเอามากล่าวในที่นี้ เพราะจะทำให้หนังสือยาวเกินไป แต่พ่อยังเชื่อใจว่า ถึงเหตุเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะเป็นคนหนุ่ม ก็ยังได้ประโยชน์มากกว่าเสียประโยชน์ จึงได้ตั้งตัวยืนยาวมาได้ถึง ๒๕ ปีนี้แล้ว
บัดนี้ลูกมีอายุเท่ากับพ่อในเวลาที่ได้มีความทุกขเวทนาแสนสาหัสเช่นนั้น จึงได้มีใจระลึกถึง ประสงค์จะแนะให้รู้เค้าเงื่อนแห่งความประพฤติอันได้ทดลองมาแล้ว ในชั่วอายุเดียวเท่านี้ แต่จะถือเอาเป็นอย่างเดียวกันเหมือนตีพิมพ์ย่อมไม่ได้อยู่เอง เพราะบริษัทและบุคคลกับทั้งเหตุการณ์ภูมิพื้นบ้านเมืองผิดเวลากัน ในเวลานี้เป็นการสะดวกดี ง่ายกว่าแต่ก่อนมากยิ่งนัก ตัวชายใหญ่เอง ก็ตั้งอยู่ในที่ผิดกันกับพ่อ ถ้าประพฤติตัวให้ดีจะดีได้เร็วกว่าง่ายกว่าเป็นอันมากในการภายใน แต่การภายนอกย่อมหนักแน่นขึ้นกว่าแต่ก่อน จึงจะเป็นการจำเป็นที่จะทำช้าอย่างเช่นพ่อเคยทำมาไม่ได้ การสมัครสมานภายในต้องเรียบร้อยโดยเร็วไว้รับภายนอกให้ทันแก่เวลา จึงขอเตือนว่า
๑. ให้โอบอ้อมอารีต่อญาติและมิตรอันสนิท มีน้องเป็นต้น เอาไว้เป็นกำลังให้จงได้
๒. อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ ไม่ว่าเจ้านายหรือขุนนาง ฟังคำแนะนำตักเตือนในที่ควรฟัง
/*17๓. อย่าถือว่าเกิดมามีบุญ ต้องถือว่าตัวเกิดมามีกรรมสำหรับจะเทียมแอกเทียมไถ ทำการที่หนัก การซึ่งจะมีวาสนาขึ้นต่อไปนั้น เป็นความทุกข์ มิใช่ความสุข
๔. การที่เป็นเจ้าแผ่นดินไม่ใช่สำหรับมั่งมี ไม่ใช่สำหรับคุมเหงคนเล่นตามชอบใจ มิใช่เกลียดไว้แล้ว จะได้แก้เผ็ด มิใช่เป็นผู้สำหรับจะกินสบายนอนสบาย ถ้าจะปรารถนาเช่นนั้นแล้วมีสองทาง คือบวชทางหนึ่ง เป็นเศรษฐีทางหนึ่ง เป็นเจ้าแผ่นดินสำหรับแต่เป็นคนจน และเป็นคนที่อดกลั้นต่อสุขและทุกข์ อดกลั้นต่อความรักและความชังอันจะเกิดฉิวขึ้นมาในใจ หรือมีผู้ยุยง เป็นผู้ปราศจากความเกียจคร้าน ผลที่จะได้นั้นมีแต่ชื่อเสียงปรากฎเมื่อเวลาตายแล้ว ว่าเป็นผู้รักษาวงศ์ตระกูลไว้ได้ และเป็นผู้ป้องกันความทุกข์ของราษฎรซึ่งอยู่ในอำนาจความปกครอง ต้องหมายใจในความสองข้อนี้เป็นหลักมากกว่าคิดถึงการเรื่องอื่น ถ้าผู้ซึ่งมิได้ทำใจได้เช่นนี้ ก็ไม่แลเห็นเลยว่าจะปกครองรักษาแผ่นดินอยู่ได้
เมื่อลงปลายหนังสือฉะบับนี้ ต้องขออำนวยพรเจ้า ซึ่งยังมิต้องรับการหนักอย่างเช่นพ่อต้องรับมา ในเมื่ออายุเพียงนี้ ยังมีพร้อมอยู่ทั้งบิดามารดาคณาญาติ ซึ่งจะช่วยอุปถัมภ์บำรุงให้สติปัญญาความคิดแก่กล้าขึ้น จนถึงเวลาที่ควรจะรับแล้วและได้รับโดยความสะดวกใจ ดีกว่าที่พ่อได้เป็นมาแล้ว ขอให้หมั่นศึกษาและทำในใจในข้อความที่ได้กล่าวตักเตือนมานี้ ละความเกียจคร้าน ตั้งใจพยายามทำทางไว้ให้จงดีทุกเมื่อ ถ้าสงสัยอันใดข้อใดไม่เข้าใจให้ถามจะอธิบายให้ฟัง ให้อ่านหนังสือนี้จำได้ทุกข้อ อย่าให้เป็นแต่เหมือนอ่านหนังสือพิมพ์เล่น
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระบรมราโชวาทฉะบับที่ ๓
/*18พระที่นั่งอมรพิมานมณี
วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
ถึงลูกชายโต
ด้วยพ่อได้ตั้งใจไว้ว่าจะเขียนหนังสือ เป็นคำสั่งสอนตักเตือนเนือง ๆ แต่การที่จะทำนั้น หาโอกาสก็ยาก ทั้งถ้อยคำที่จะใช้ให้ปราศจากเป็นเสี้ยนหนามกระทบกระเทือนผู้ใดก็ยาก อีกประการหนึ่ง เป็นธรรมดาคนหนุ่ม ย่อมเห็นว่าคนแก่งุ่มง่ามเซอะซะหลงใหลเพ้อเจ้อ พูดอันใดก็มักจะเอาแต่เรื่องที่ไม่ตรงกันกับเวลาต้องการมาพูด ทำให้เสียเวลาที่จะฟัง แล้วทอดธุระเสีย ไม่ใส่ใจในคำที่ตักเตือนนั้น แต่อันที่แท้จริงฝ่ายคนแก่ก็เห็นว่า คนหนุ่มนั้นเป็นผู้รู้ราตรีน้อย คือได้อยู่ในโลกน้อย ไม่เคยทุกข์ไม่เคยลำบาก เคยรับแต่ความสุข และมักจะคิดอ่านอันใดฟุ้งส้าน ด้วยเชื่อสติปัญญา เชื่ออายุ เชื่อความรู้ เชื่อคำยกยอ และเมาอยู่ในตัวเอง ด้วยเหตุทั้งหลายเหล่านี้รวมกับทั้งความปรารถนาต่าง ๆ ซึ่งเห็นแต่ทางสุข ไม่แลเห็นทางทุกข์ เพราะฉะนั้นจึงเป็นการยากนักที่คนแก่จะเตือนคนหนุ่ม อย่าว่าแต่เพียงให้อ่านหนังสือที่จดหมายให้ถึงสองเที่ยวเลย แต่เพียงให้อ่านเที่ยวเดียว และให้เข้าใจเห็นจริงด้วยก็เป็นอันยากยิ่งนัก เพราะฉะนั้น หนังสือที่คิดหลายหนแล่วว่าจะเขียน ก็ต้องรอไปรอไป ด้วยคาดไม่ได้ว่าผู้อยู่ที่ไกลกับผู้อยู่ที่ใกล้ จะแปลกยิ่งกว่ากันเพียงเท่าใด แต่ถึงอย่างไรอย่างไรก็ดี ความคิดอันนี้ไม่ได้ขาดไปได้ ย่อมเป็นห่วงบ่วงใยติดอยู่ในใจเสมอเป็นนิจ เว้นแต่ไม่สามารถที่จะว่าผลก่อนเหตุให้ทั่วถึงไปได้ จึงขอ/*19ตักเตือนไว้เป็นลำดับไปตามแต่จะมีโอกาล การที่กล่าวทั้งนี้ ใช่จะกล่าวด้วยเหลวและด้วยหลงลืมว่าตัวมิได้เคยเป็นเช่นนั้นมาบ้างเลย เคยเป็นคนดีอย่างยิ่งมาตั้งแต่เด็กจนผู้ใหญ่ ที่แท้ก็ได้เคยเป็นแก่ตัวมา ไม่สู้ผิดอันใดกัน เว้นไว้แต่มีความเคารพความกลัวเกรงมาก ต้องตั้งตัวไว้ให้เป็นที่พึงพระราชหฤทัยของทูลกระหม่อม ถึงแม้ว่าในเวลานั้นจะยังไม่รู้สึก ว่าเหตุการณ์ทั้งปวงที่ต้องกริ้วกราดก็ดี ที่ดำรัสสั่งสอนก็ดี ไม่เป็นการมีคุณอันใดแก่ตัว ก็ได้มารู้สึกโดยไม่ช้านัก และไม่มีความโทมนัสเสียใจว่าการที่เราต้องกลัวมาแต่ก่อน ต้องจำประพฤติตามมาแต่ก่อน อันไม่เป็นที่ชอบใจของเรานั้น เป็นการต้องทนทรมานเสียเปล่า มารู้สึกนึกเห็นจริงได้ และมารู้สึกพระเดชพระคุณซึ่งได้พระราชทานพระบรมราโชวาทานุศาสน์อันนั้นอันนั้น ยิ่งนานวันเข้าก็ยิ่งคิดเห็นมากขึ้น จึงทำให้มีความกล้าหาญที่จะเขียนหนังสือฉะบับนี้เป็นคำสั่งสอนในแผนกหนึ่ง ซึ่งจะใช้ได้ในเวลานี้หรือมิได้ ก็คงจะเป็นประโยชน์แก่ตัวไปภายหน้าบ้าง
ในคำสั่งสอนชั้นต้นนี้จะว่าด้วยเรื่องความรัก ด้วยเดี๋ยวนี้ตัวเจ้าได้ตั้งอยู่ในตำแหน่งที่คนทั้งปวงเห็นทั่วกันแล้วว่าจะเป็นผู้มีวาสนา เป็นที่พึ่งพำนักของเขาทั้งหลายสืบไปภายหน้า ย่อมจะได้รับความยกย่องหรือช่วยคิดช่วยอ่าน หรือมั่นหมายตามสมควรแก่ทางที่จะเป็น ก็มีโดยมาก ที่จะเชือนไปด้วยอุปกิเลสต่าง ๆ เข้าชักชวนยั่วน้ำใจ โดยผู้ซึ่งประพฤตินั้นรู้สึกก็ดี มิรู้สึกก็ดี ทำโดยสุจริตก็ดี หรือโดยการแกล้งโดยความมุ่งหมายความดีภายหน้าก็ดี ความคิดและความประพฤติของคนทั้งปวงเหล่านั้น มักจะพาให้ใจเฟือนไป โดยมิได้ตั้งใจจะแกล้ง เป็นเพราะไม่รู้สึกตัวที่จะระวัง
/*20เมื่อจะพูดถึงความรักเช่นนี้แล้ว แรกแลเห็นหนังสือนี้ก็จะต้องเห็นว่าพ่อเหลวเหลือทน หรือเคลือบแคลงกินแหนงคนไปเสียหมด ไม่เชื่อถือใครเลย หรือไม่เห็นผู้ใดดีกว่าตัวเสียเลย แต่ความจริงไม่เป็นเช่นนั้น พ่อต้องการนัก ที่จะให้มีผู้รักใคร่นับถือยกย่องให้มาก เว้นไว้แต่อยากจะให้รู้สึกตัวเลือกฟั้น และให้รู้ว่าความจริงเป็นอย่างไร แล้วและประพฤติตนโอบอ้อมอารีต่อคนทั้งปวงให้กว้างขวาง อย่าให้เมาในถ้อยคำที่ไม่ควรจะเมา ควรจะมีความรักใคร่ต่อผู้ซึ่งมีน้ำใจจงรักภักดี ในเมื่อเขารักใคร่จะให้เป็นประโยชน์จริง ๆ ถึงหากว่าผู้ซึ่งจะมารักใคร่รู้แล้วว่าไม่ทำประโยชน์อันใดให้ ก็ให้เป็นแต่เพียงไม่ถือมั่นเอาในการสำแดงความรักใคร่ อย่าให้ถึงสละละถอนฟาดฟันอย่างหนึ่งอย่างใด เป็นแต่ให้กำหนดรู้ในใจไว้เท่านั้น เมื่อจะกำหนดผู้ซึ่งรักใคร่แล้ว ขอกำหนดไว้เพียง ๔ จำพวกในชั้นนี้ก่อน คือ
พวกที่ ๑ นั้น คือพ่อ ย่อมมีความรักใคร่ตั้งแต่กำเนิดมา จนโตถึงเพียงใด ก็อาจจะอวดได้ว่าเป็นผู้ที่รัก ยิ่งกว่าผู้ที่รักอีกสามจำพวก อันจะกล่าวต่อไปข้างหน้า
ผู้ซึ่งรักจำพวกที่ ๒ นั้นคือมารดา เมื่อว่าตามแบบโบราณที่เขานับแล้ว เขานับว่ามารดารักมากกว่าบิดา จนลงในคาถาก็ใช้ “มาตาปิตุอุปัฎฐานัง การปฏิบัติมารดาบิดา” ยกมารดาเป็นใหญ่กว่าบิดา ก็เป็นความจริง ด้วยมารดาย่อมมีความรักใคร่ไม่เสื่อมถอย และฝังติดอยู่ในใจมิได้ขาด แต่ซึ่งพ่ออาจจะเอาความรักของจำพวกที่ ๑ คือตัวพ่อไปประมูลนั้น ด้วยเหตุว่ามารดารักบุตร มักจะรักหลงไม่แลเห็นผิดชอบอันใด สุดแต่ลูกจะประพฤติอันใด ก็ย่อมเห็นดีเป็นที่ชอบใจไปทุกอย่าง /*21ใครจะกระทบกระทั่งอันใด ที่สุดจนตัวพ่อเอง ก็มักจะทำให้เข้าใจผิดไปว่าชะรอยจะไม่มีความรักใคร่ มีความมุ่งหมายใจรักใคร่ผู้อื่น จะตักเตือนว่ากล่าวอันใดก็เป็นแต่ปรักปรำ ด้วยความหวังใจมุ่งหมายต่อลูกผู้อื่น ความรักเช่นนี้ ย่อมทำให้ใจผู้ที่ถูกรักเสื่อมคลายไปจากวิจารณปัญญา คือความพิจารณาว่าคำตักเตือนทั้งหลายนั้น เป็นคำแท้จริงมีประโยชน์หรือไม่ มารดารักมักจะรักไปด้วยความมัวเมามากกว่ารักด้วยความพิจารณา ฝ่ายพ่อรักนั้น ไม่รักจู๋จี๋หรือมัวเมาเป็นเล่นโอละพ่อไปก็จริง แต่ความรักนั้นปรารถนาแต่ทางที่ดี ย่อมแลเห็นสิ่งที่ไม่ดี จึงอาจจะประมูลสู้ว่าเป็นรักมีประโยชน์มากกว่าผู้ซึ่งรักจำพวกที่ ๓ คือเป็นผู้รักใคร่จริง หวังประโยชน์จะให้ดีจริง แนะนำในทางที่ดี ผู้ซึ่งมีความรักใคร่เช่นนี้ ยิ่งมีมากเท่าใดยิ่งดี แต่ถึงดังนั้น ผู้ที่รักจำพวกที่ ๑ คือพ่อ ผู้ที่รักที่ ๒ คือแม่ก็ยังประมูลได้ด้วยเหตุใด ด้วยเหตุว่าธรรมดามนุษย์ที่เกิดมาในโลก ย่อมมีความรักตัวเป็นอย่างยิ่ง รักบุตรเป็นที่ ๒ ผู้ซึ่งรักจำพวกที่ ๓ นั้น เขาย่อมรักด้วยเหตุรักตัวเขาด้วยรักลูกเขาด้วย หมายว่าจะได้เป็นที่พึ่งพำนักสืบไปภายหน้า ถึงตัวจะไม่มุ่งหมายว่าจะได้เป็นที่พึ่งแก่ตัว ก็จะได้เป็นที่พึ่งแก่บุตรสืบไป เขาจึงมีน้ำใจจงรักภักดีต่อโดยสุจริต แต่ส่วนพ่อซึ่งเป็นผู้รักใคร่จำพวกที่ ๑ เป็นผู้ซึ่งเป็นพ่อของตัวผู้ถูกรักนั้นเอง ไม่ต้องมีแยกออกไปอีกต่างหาก ถึงโดยว่าจะรักตัวมากกว่า ก็ย่อมตั้งใจว่าถ้าตัวล่วงลับไปแล้ว ลูกผู้ที่รักนั้นจะเป็นผู้อยู่แทนตัว ก็เหมือนกันกับจำพวกที่ ๓ ที่ถึงตัวไม่หมายพึ่งก็หมายจะให้บุตรได้พึ่ง แต่เขาต้องหมายบุตรเขา เช่นพ่อไม่มีที่หมาย เพราะเหตุว่าผู้ที่ถูกรักนั้นเป็นตัวลูกเสียเองแล้ว ต่างบุคคลกันอยู่ดังนี้ เมื่อพิจารณาก็คงจะเห็นได้ว่าผู้ใดจะรักมากกว่ากัน ฝ่ายมารดาซึ่งเป็น/*22จำพวกที่รักใคร่ที่ ๒ ก็เหมือนกันโดยนัยนี้ แปลกแต่อยู่ค้ำไปด้วยกันทั้งสองคนทั้งแม่ทั้งลูก และเชื่อว่าลูกคงจะมีความรักใคร่ตัวมากเป็นที่พึ่งพำนักแก่ตัวในเวลาเมื่อแก่เฒ่า หาตัดเด็ดเดี่ยวได้เหมือนดังพวกที่รักใคร่ที่ ๑ ซึ่งไม่ได้คิดจะหมายพึ่งพำนัก คิดแต่จะไว้ต่อตัว แต่ยังดีกว่าพวกที่ ๓ เพราะเหตุซึ่งไม่มีความมุ่งหมายต่อผู้อื่น ด้วยเหตุว่าเป็นลูกของตัวเอง
ผู้ซึ่งรักใคร่ที่ ๔ นั้น คือผู้ซึ่งหวังต่อความดี ซึ่งจะมียศศักดิ์และอำนาจในปัจจุบันทันด่วน จะดีจะร้ายประการใดก็ตาม ถ้าได้ดีขึ้นแล้วเขาคงเป็นผู้มีบำเหน็จบำนาญ ได้รับผลลาภและยศทันตาเห็น ผู้ซึ่งรักจำพวกนี้ มักจะทำให้ถูกใจ ไม่ต้องเลือกว่าดีว่าชั่ว และมักจะเป็นผู้ส่อเสียดให้เกิดความกินแหนงแคลงใจ ในระหว่างพวกที่รักที่ ๑ กับผู้ที่ถูกรัก หรือพวกที่รักที่ ๑ กับผู้ที่รักที่ ๒ ด้วยกระทำให้เมามัวไปด้วยเหตุว่าผู้ที่รักที่ ๒ ย่อมถ้าเมามัวอยู่เป็นธรรมดาอยู่แล้วและมักจะประชันกับผู้ที่รักที่ ๓ ด้วยเหตุว่าผู้ที่รักที่ ๓ ย่อมมีวาจาและการชักนำจืดกร่อยไปกว่าผู้รักที่ ๔ ผู้รักที่ ๔ ย่อมประมูลผู้รักที่ ๓ ได้ด้วยเหตุฉะนี้ ผู้รักที่ ๔ อยู่ข้างจะไม่สู้ดีอยู่บ้าง แต่ถึงดังนั้นไม่ควรจะตัดทิ้งเสีย ควรจะรับรักนั้นไว้ เพื่อให้เป็นที่อุดหนุน แท้จริงก็มีประโยชน์ได้มากเหมือนกัน เป็นแต่ให้พึงประมาณใจรู้จำพวกรู้บุคคล ว่าคนรักเรานั้นรักชั้นนี้ ๆ เป็น ๔ จำพวกดังเช่นที่กล่าวมาแล้ว แล้วประพฤติความดีตอบให้สม่ำเสมอ ถ้าผูกพันผู้ซึ่งมีน้ำใจรักใคร่ทั้ง ๔ จำพวกนี้ไว้ได้ด้วยสติสัมปชัญญะ มิใช่เผลอมิใช่หลงแล้ว จะเป็นที่ตั้งแห่งความเจริญดีแก่ตนสืบไป ขอให้เข้าใจว่าคำสั่งสอนนี้ ไม่ได้ให้ตัดไมตรีจากผู้หนึ่ง/*23ผู้ใด เป็นแต่ให้รู้ประมาณ แต่อยู่ข้างจะลึกเข้าใจยาก ด้วยเหตุว่าได้กล่าวแล้วข้างต้นว่าจะแต่งให้พ้นจากกระทบกระเทือนยากนัก ถ้าอ่านแล้วและตริตรองสอบสวนไปหลาย ๆ เที่ยว ก็คงจะเข้าใจได้ในคำสั่งสอนนี้ เมื่อมีเวลาจึงจะได้ว่าด้วยเรื่องอื่นต่อไป
(พระบรมนามาภิไธย) จุฬาลงกรณ์ ปร.
พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องเสด็จประพาสแหลมมลายูคราว ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘)
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๑
/*24ที่ว่าการอำเภอจะทิ้งพระ
วันที่ ๒๕ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๓๘ ๑๒๔
ถึง สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ในที่ประชุมรักษาพระนคร
ด้วยเวลานี้มาติดฝนอยู่จึงเขียนใบบอกที่นี่
ตั้งแต่มาจากกรุงเทพ ฯ ไม่มีคลื่นเลย มาตามโปรแกรมที่กะไว้ ไม่มีอะไรที่จะเล่านอกจากที่เจ้าเคยเห็นแล้ว เว้นไว้แต่เมืองชุมพร และตำบลนี้ที่ยังไม่เคยมา
ที่ชุมพรแปลกนั้น เพราะเขาจัดรับที่ตำบลซึ่งคิดจะยกที่ว่าการมณฑลลงมาตั้งริมทะเล ที่นั้นอยู่บนเนินชายเขามัทรี แต่ไม่ใช่ลูกริมปากอ่าวสองลูกนั้น เป็นลูกถัดมาอีก เขาตัดทางมาแต่บ้านปากน้ำ มาออกริมทะเลตามหว่างช่องเขา แต่ไม่ได้ไปขึ้นปากน้ำ ขึ้นสะพานตรงหน้าเขานั้นทีเดียว จึงไม่เห็นว่าทางเป็นอย่างไร สะพานที่ขึ้นห่างเรือจอดประมาณ ๒ ไมล์ เขาตัดถนนตั้งแต่ต้นสะพานขึ้นไป กว้างประมาณ ๖ วา ขึ้นเนินเรื่อยตรงไปทาง ๒๐ เส้น ข้างทางและตามบนเขา มีรอยไม้แห้งตายเป็นหย่อม ๆ ที่ถูกพายุแต่ก่อนนั้น พื้นดินแดงเช่นสิงคโปร์ตลอดไป เขากล่าวว่าพบแร่ทองบ้าง บนหลังเนินปลูกพลับพลาเป็นตรีมุข มีช่อฟ้าเลื้อย ๆ ใบระกานาคสะดุ้ง กระดุกกระดิกกว่า ๗ วง แลลงไปเห็นทะเลสามด้าน ด้านหลังเป็นเขาแต่ห่าง ดูโปร่งสบายดี /*25แผ่นดินเป็นลูกเนินสูงๆ ต่ำๆ เพราะอยู่บนหมู่เขา ดูน่าอยู่ แต่ใหม่ๆ เช่นนี้เห็นจะจับไข้ ราษฎรมารับมากทั้งพระ ครู และนักเรียนเป็นอันมาก ร้องสรรเสริญบารมีกร่อยๆ ฟังแปลก กินปลาทูเวลาค่ำไม่ได้กินอื่นเลย ที่นี่ขึ้นฝั่งราบๆ ไม่มีเขา ต้องเดินข้ามหาดยาวมาก หาดนั้นเป็นสองชั้น หาดใหม่ทรายซุย หาดเก่าค่อยแน่น ทางแต่ท่าขึ้นมา ๑๗ เส้นจึงถึงที่ว่าการ ขอบใจหลวงจรูญภารการนายอำเภอ แซะดินที่มีหญ้าปก (ตัฟ) มาปูเป็นเสื่อทางตลอดขึ้นไป จึงเดินได้สบาย หาไม่จะเดินอ่อนทีเดียว ไปที่วัดจะทิ้งพระก่อน
วัดนี้เดิมเป็นสองวัด มีกำแพงกั้นกลาง มีอุโบสถสองแห่ง ภายหลังเขารื้อกำแพงรวมกันในเร็วๆ นี้ มีพระเจดีย์ที่เป็นสำคัญ ๒ องค์ องค์ย่อมต้นไม้ขึ้นพังไปบ้างแล้วนั้น มีเรื่องว่า เมื่อนางชลธารากับทันตกุมารน้องชายเชิญพระสารีริกธาตุมาแต่ลังกาจะไปบรรจุพระมหาธาตุเมืองนครนั้น มาหยุดอาบน้ำที่บ่อจันทร์ซึ่งอยู่นอกวัด ทันตกุมารรับพระธาตุไว้ จึงเอาผ้าปูลงวางพระธาตุไว้ในที่ก่อพระเจดีย์นั้น นางพี่สาวมาเห็นจึงถามว่าจะทิ้งพระเสียแล้วหรือ เพราะฉะนั้นจึงเป็นชื่อสืบมาว่าจะทิ้งพระ แต่พ่อไม่เห็นจริง เข้าใจว่าคนจะลืมกันมาเสียนาน มาอินเวนเรื่องขึ้นใหม่ เพราะในที่ต่อวัดไปเป็นป่ายางทึบดินสูง มีคูปรากฏอยู่ บัดนี้เรียกว่าเมืองจะทิ่งหรือจะทิ้งร้าง คงจะมีอะไรก่อสร้างอยู่ในนั้น ดินจึงสูง เข้าใจว่าจะเป็นวัดพวกมหายาน ชั้นเดียวกับชะวา ซึ่งมีพะยานเป็นอันมากว่าเมืองตะวันตกแต่ก่อนเป็นมหายานอย่างชะวา/*26เป็นแน่แล้ว คำว่าจะทิ้งพระนั้นเห็นจะเป็น จันทิ ที่เป็นวัดในชะวาเรียก จันทิพระ ตามเสียงชาวนอก อาจจะกลายเป็นจะทิงไปได้ คงไม่ใช่วัดนี้เป็นตัววัดเก่าเป็นแต่ส่วนของวัดเก่าติดกัน จึงได้ชื่อว่าวัดที่จันทิเหมือนกับหมู่บ้านก็เรียกจะทิงเหมือนกัน เป็นบ้านจันทิ มีพะยานอีกที่สงขลา เรียกจะทิงหม้อเป็นวัดเหมือนกัน เห็นจะเป็นจันทิอีกแห่งหนึ่งรุ่นเดียวกัน
มีพระเจดีย์องค์ใหญ่ เรียกว่าพระมหาธาตุ แต่เรื่องว่าเป็นสร้างภายหลัง คือว่าพระยาธรรมรังสรรสร้าง เมื่อจุลศักราช ๗๙๙ ทูลขอพระครูอโนมทัสสี ที่ไปลังกาออกมาสร้าง เป็นรูปถ่ายมาจากพระเจดีย์ลังกา รูปร่างก็ลักษณะพระธาตุนครทั้ง ๒ องค์ ไม่มีอะไรอัศจรรย์อีกกว่านั้น เจ้าอธิการจำหน่ายว่าหนังสือมี กรมขุนนริศเอาไป
ที่นี้มีพลเมืองถึง ๔๐,๐๐๐ มากกว่าเมืองชุมพร มีทางเดินแต่สงขลาไปนครตามทางโทรเลขริมทะเลทางหนึ่ง ทางไปในป่ายาง เป็นทางราษฎรเดินทางหนึ่ง ที่ว่าการต่างๆ มีพร้อมอย่างกำมะลอ ยกเสียแต่ที่ว่าการอำเภอมุงกระเบื้อง รักษาหมดจดดี แต่บ้านราษฎรรุงรังตามธรรมดา
พ่อมาได้ขึ้นเกาะพงันจึงเป็นอันหายปรกติดีแล้ว มีคนเจ็บท้องเสียคนเดียวแต่อาภา นอกนั้นสบายดีหมด
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๒
/*27ศาลาว่าการมณฑลนครศรีธรรมราช
วันที่ ๒๖ มิถุนายน ร.ศ. ๑๒๔
ถึง โต พ่อมาถึงแต่คืนนี้ ได้ขึ้นบกเวลาเช้า ไปขึ้นท่าท้ายเมือง เดินมาตามตลาด มีบ้านเรือนเป็นตลาดต่อไปข้างท้ายเมืองยังอีกมาก ตามท้องตลาดมีเรือนโรงใหม่ๆ ตลอด ของขายเป็นของต่างประเทศมากขึ้นมาก มีดิสเปนสารีไทยและอย่างฝรั่งอย่างละแห่ง มาแวะบังสุกุลพระยาวิเชียร แล้วดูศาลที่ย้ายมาตั้งที่หอนั่งพระอนันต์ที่ซื้อไว้ เห็นจะเป็นศาลอย่างงามในพระราชอาณาเขตต์ แต่เป็นเก๋งจีน ที่บ้านพระยาสุขุมเดิมเป็นที่ว่าการมณฑล พระยาสุขุมย้ายมาอยู่บ้านใหม่ ถึงเป็นฝากระดานแต่สบายไม่สู้ร้อน เพราะที่เดิมเป็นเก๋งเจ๊ก ที่ใหม่เป็นฝรั่ง ต้นไม้งาม
การเจริญขึ้นทุกอย่าง เห็นรอบข้าง ตลอดจนพลเมืองดูรื่นเริง กล้าขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก เป็นที่ยินดี
ยังตอนบ่ายจะดูอีกรีบเขียนให้ทันเมล์
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๓
/*28พระราชโทรเลขมีไปจากกลันตัน
วันที่ ๒๘ มิถุนายน ๑๒๔
ถึง มกุฎราชกุมาร กรุงเทพฯ
ฉันได้กลับลงมาจากกลันตันเดี๋ยวนี้ การรับรองอย่างเดียวกับแต่ก่อน แต่อยู่ข้างจะดีขึ้นไปกว่า บุลูกลันตันเรียบร้อยแปลกขึ้นบ้าง พี่น้องและกรมการดูเข้ากันทำราชการดีขึ้น ได้ให้ตราที่ ๑ มงกุฎ พระยากลันตัน ที่ ๓ ช้างเผือก รายามุดา การทุกสิ่งเรียบร้อย คนทั้งปวงสบายหมด
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๔
/*29บันนาแระแขวงเมืองยหริ่ง
วันที่ ๓๐ มิถุนายน รัตนโกสินทร์ศก๓๘ ๑๒๔
ขอแจ้งรายงานมายังมกุฎราชกุมาร ในที่ประชุมรักษาพระนคร
ด้วยได้แจ้งรายงานมาแต่ตำบลจะทิ้งพระ อำเภอปละท่า แขวงเมืองสงขลา แต่นั้นรุ่งขึ้นได้ขึ้นเมืองสงขลา ครั้งนี้เพื่อจะไม่ให้ต้องเดินย้อนทางจึงย้ายไปขึ้นใต้เมือง เดินมาตามถนนตลาด ที่ท้ายเมืองนี้ได้รื้อกำแพงตรงช่องถนนแล้ว แต่ถนนยังมีตึกโรงเรือนไปข้างใต้อีกจนสุดตา เดินแต่ท่าที่ขึ้นไปตามตลาดตลอดประมาณ ๒๐ เส้น ถนนเรียบร้อยดีตลอด แต่ท่อน้ำยังไม่ได้แก้ มีตึกและโรงขึ้นใหม่มาก มีโรงสีกลไฟของถมยาและหลวงอุดมสมบัติ ทำขึ้นที่ใกล้บ้านหลวงอนุรักษภูเบศร์โรงหนึ่ง แต่ได้ความว่าขาดทุนในชั้นต้น เพราะฟืนหายาก จะใช้แกลบก็ยังไม่มี ครั้นเมื่อได้สีข้าวมีแกลบขึ้นแล้วก็ไม่พอ เพราะสีข้าวขาวได้แกลบน้อย น้ำไม่ใช้น้ำเค็ม ต้องใช้น้ำบ่อ ไม่สู้จะบริบูรณ์ จึงไม่มีกำไร ได้แวะบังสุกุลศพพระยาวิเชียรคิรีแล้วไปดูศาลซึ่งตั้งในที่บ้านพระอนันตสมบัติ อันซื้อเป็นหลวงแล้ว เป็นเรือนจีนทำแน่นหนามั่นคง เดี๋ยวนี้ใช้แต่หอนั่งเป็นศาล ดูงามดีมาก เห็นจะไม่มีหัวเมืองใดสู้ ที่ว่าการเมืองไปตั้งในที่อยู่เทศาภิบาลแต่ก่อน อันซื้อจากพระยาวิเชียรคิรี บ้านข้าหลวงเทศาภิบาลทำขึ้นใหม่ทำเป็นเรือนไม้ แต่สบายดีกว่าเก่าเป็นอันมาก ได้พักอยู่ที่นั่น กินกลางวัน และติดฝนอยู่ เวลาบ่ายจึงได้ขึ้นรถไปดูถนนซึ่งตัดใหม่ ระหว่างเขาตังกวนและเขาน้อย แล้วเลียบไปตามหลังหาดในหมู่ต้นสน เลี้ยวมาลงสะพานที่ทำใหม่ใกล้บ้านข้าหลวงเทศาภิบาล กลับมาลงเรือ
/*30รุ่งขึ้นเวลาบ่ายวันที่ ๒๗ ได้ขึ้นที่บางนรา อันเป็นตำบลแขวงเมืองสาย ทางร่วมไปเมืองระแงะ มีคนประมาณ ๔,๐๐๐ ถนนและบ้านเรือนเรียบร้อยมั่นคงดีกว่าที่ได้เห็นครั้งก่อน
รุ่งขึ้นวันที่ ๒๘ เวลาย่ำรุ่ง เรือถึงเมืองกลันตัน แต่จอดอยู่ปากอ่าวเก่า เพื่อจะคุมเรือสติมลอน และจัดการตกแต่งเรือ พระยากลันตันให้ตนกู ๆ ศรีตวันกรมการตามออกไปรับถึงอ่าวเก่าพร้อมด้วย ม. ทอมสัน ผู้ช่วยที่ปรึกษา ได้เลื่อนเรือขึ้นมาถึงอ่าวใหม่เวลาพอ ๒ โมงเช้า ในทันใดนั้น พระยากลันตัน รายามุดา พระรัษฎาธิบดีบุตร และตนกูที่มีบรรดาศักดิ์กับเรือกระบวนแห่ลงมาถึงเรือพร้อมกัน พระยากลันตันได้ลงมาคอยอยู่ที่ปากน้ำ ๔ คืนมาแล้ว เวลา ๓ โมงเช้าขึ้นเมืองกลันตันพร้อมด้วยเรือแห่ซึ่งประโคมฆ้องและเรือทอดทุ่นรายทาง ตั้งแต่ปากอ่าวขึ้นไป ตลอดขึ้นไปจนถึงบุลูกลันตันระยะทาง ๓ ชั่วโมง การตกแต่งกระบวนคราวนี้ดูเข้มข้นกว่าแต่ก่อน คือธงอย่างไร ใช้หมวกเสื้อฝีพายอย่างนั้น เป็นธงสีต่างๆ เรือกรมการผู้ใหญ่มีตัวพระยากลันตันเป็นต้นที่มารับ ใช้ธงช้าง เสาที่หน้าเมืองชักธงช้าง บรรดาเรือกำปั่น เรือเสา เรือใบที่จอดเรียงรายอยู่ตามลำน้ำ ก็แต่งธงตามแต่จะมี ตัวพระยากลันตันล่วงหน้าขึ้นไปรับที่สะพาน พร้อมด้วยญาติทั้งหญิงชายและศรีตวันกรมการ เดินขึ้นโดยทางผ้าลาดภายในปะรำซึ่งมีพวกถือหอกซัดคนละ ๔ เล่ม ยืนรายตลอดขึ้นไปจนถึงพลับพลา มีพลตระเวนเป็นซิกบ้าง มะลายูบ้าง ซึ่งจัดขึ้นใหม่มารับสัก ๒๔ คน พลับพลาทำใหญ่โตเป็นสี่มุข และดาดปะรำจนเกือบจะเต็มที่กว้างของสนามหน้าบาไลปาซา (บ้านเจ้าเมือง) มีปะรำต่อจากพลับพลาไปจนถึงหอทีเดียว /*31นั่งสนทนาปราศรัยกันอยู่ที่พลับพลา แล้วจึงเชิญเข้าไปเลี้ยง ฉันเขาเลี้ยงข้างใน ๆ หมู่ผู้หญิงตามที่เคยรับ แต่เจ้านายข้าราชการเลี้ยงที่หอนั่ง ฉันได้ชวนให้พระยากลันตันกินด้วย การเปลี่ยนแปลงคราวนี้ คือเมื่อพระยากลันตันผู้อาว์พระยากลันตันเดี๋ยวนี้ไม่ได้เข้าไปอยู่บาไลปาซาจนตาย จึงไม่ได้ซ่อมแซมเลย บัดนี้พระยากลันตันเข้าไปอยู่ ย้ายรายามุดาออกไปอยู่บ้านพระยากลันตันผู้อาว์ซึ่งว่างอยู่ จึ่งได้ซ่อมแซมบาไลปาซาคงรูปเดิมทุกอย่าง เปลี่ยนแต่เดิมทาดำใช้เป็นสีขาว และเพิ่มกระจกที่หลังคา ค่อยสว่างขึ้นสักหน่อยหนึ่ง ประมาณเวลาถ่ายรูปกระจกเร็วต้องถึง ๒ มินิต กับเมื่อก่อนเคยเลี้ยงบนที่นอนใหญ่ เดี๋ยวนี้เปลี่ยนเป็นโต๊ะเก้าอี้ คงใช้โต๊ะเงินซ้อน ๗ ชั้น แต่ขนมของหวานอาหารยังคงเป็นมะลายูตามเดิม เมื่อเลี้ยงเสร็จแล้ว ได้เดินออกไปดูถนนสายรอบสนาม แล้วเลี้ยวขึ้นไปเหนือน้ำซึ่งเป็นต้นจนถึงสะพาน ข้ามสะพานไป เป็นที่ขายของสดนั่งข้างถนน แต่เป็นระเบียบเรียบร้อยขึ้น เลี้ยวกลับขึ้นไปทางบาไลปาซาแล้วเลี้ยงถนนขวางไปพลับพลา ถนนดีขึ้นกว่าแต่ก่อน ลงมือทำท่อน้ำบ้าง แต่ยังมีอีกมาก มีการก่อสร้างขึ้นใหม่ คือโรงโปลิศและอ๊อฟฟิศโรงภาษี
ได้นั่งสั่งสนทนากันกับพวกกลันตันที่พลับพลาต่อไปอีก พิเคราะห์ดูตามถ้อยคำและอาการกิริยาดูเหมือนว่าพระยากลันตันจะสะดวกใจกว่าแต่ก่อน ดูพูดจาเราะรายขึ้น แสดงความพอใจในการที่เปนไปอย่างใหม่นี้ ซึ่งเห็นกิริยาว่าเป็นความจริง ด้วยแต่ก่อนจะคิดอันใด ก็ให้ขัดข้องคับแคบใจ เพราะไม่มีความรู้หรือความคิดพอที่จะจัดอันใดลงได้ ถึงญาติพี่น้องก็ดูเบิกบานกลมเกลียวกันขึ้น ทั้งนี้จะเป็นด้วยเรื่องเงินเดือน/*32ที่ได้กำหนดใหม่และได้เสมอ ทั้งหมดด้วยกันดูแสดงความจงรักภักดีด้วยน้ำใจจริง ไม่กระดากกระเดื่อง ได้สนทนาฟังถ้อยคำดูก็มีข้อหวังซึ่งจะให้เราช่วยการภายในสืบไปภายหน้าอยู่ ฉันได้ให้ตรามหาสุราภรณ์พระยากลันตันยกย่องการที่จัดบ้านเมืองดีขึ้น ให้นิภาภรณ์รายามุดาซึ่งได้ช่วย และตราภัทราภรณ์ ม. ทอมสัน
เวลาบ่าย ๒ โมง ฉันได้กลับลงเรือและใช้เรือไฟเล็กลากขึ้นไปเหนือน้ำ ทางประมาณสักไมล์หนึ่งถึงที่หน้าบ้านที่ปรึกษา ยังไม่มีสะพานน้ำ ตลิ่งสูงต้องขึ้นตามตลิ่งที่ฟันดินไว้ เขาทำพื้นที่งามดีเร็วมาก ดูเหมือนตั้งมาหลายปี เรือนทำด้วยไม้ในเมืองกลันตันนั้นเอง ท่วงทีดีและอยู่สบายทั้ง ๒ หลัง กลับจากที่นั้นแล้วล่องออกมาเร็วเพราะตามน้ำ ถึงเรือมหาจักรีไม่ทันบ่าย ๕ โมง ทราบว่าราษฎรพลเมืองพูดกันแซ่ไปทั้งเมือง ว่าคราวนี้ทราบแน่ว่าการเป็นอย่างไร เป็นอันสิ้นวิตกแล้ว ได้ออกเรือในเวลาเย็นนั้น
วันที่ ๒๙ เวลาเช้าโมง ๑ เรือทอดที่หน้าเมืองตรังกานู พระไชเยนทรฤทธิรงค์ รายามุดา ตนกูปาซา ตนกูจิมาลกา และผู้อื่นลงมารับที่ในเรือ แจ้งว่าพระยาตรังกานูป่วยเดินไม่ใคร่ไหวเป็นโรคเก่า (คู้) จะคอยรับอยู่บนบก ประเพณีที่เมืองตรังกานู เรือกระบวนแห่ไม่ได้ลงมาถึงเรือกำปั่นเช่นเมืองกลันตัน เพราะเหตุที่ทำเช่นนั้นเป็นเหตุให้กรมพระราชวังบวรวิชัยตกใจครั้งหนึ่ง จึงได้รายเรือแห่ซ้อนหน้าเรือทุ่นอีกชั้นหนึ่งตลอดลำน้ำ มีแต่เรือตนกูและกรมการ ๔-๕ ลำตามแห่ ไม่ตีฆ้องไม่โห่ร้อง ถือเป็นธรรมเนียมมาเสียแต่เดิมเช่นนั้นแล้ว ไปถึงสะพานมีผู้มารับทั้งผู้หญิงผู้ชาย ราษฎรมากเหมือนอย่างทุกคราว ไม่มากยิ่ง/*33ขึ้นเหมือนอย่างเมืองกลันตัน พระยาตรังกานูเดินออกมารับถึงหน้าประตูบ้าน แต่ดูเดินไม่ถนัดต้องมีคนประคองข้าง เดินช้าๆ แต่ดูมีความยินดีมาก เพราะเขาได้ตระเตรียมพร้อมแล้วว่าจะขึ้นไปบางกอกในปีนี้ พึ่งจะป่วยถึงเดินไม่ไหวลง ๔-๕ วันเท่านั้น ได้มีการเปลี่ยนแปลงในบ้าน คือย้ายบาไลปาซาซึ่งอยู่ตรงประตูไปปลูกเสียข้าง ๆ เปิดให้ลานหน้าตึกกว้าง ตึกหลังนี้ตัวไม้ทำด้วยไม้สักซึ่งเราส่งไปให้ ลักษณะเป็นเคาเวอเมนต์เฮาสสิงคโปร์อย่างเล็กๆ ข้างหลังมีสะพานไม้ยาวเดินลงไปเรือนเก่าได้ทั้ง ๒ ข้าง เวลานี้อยู่เรือนเก่า ตึกเป็นที่เย็นสบาย ด้านหน้าแลเห็นทะเลได้ไกล ตกแต่งทำนองฝรั่ง ติดรูปภาพไม่ถือ การที่จัดรับนั้น ดาดปะรำแต่งใบไม้ ปูผ้าสีเหลืองตลอด ชั้นล่างยกเป็นโธรน ชั้นบนยกเป็นเคสสำหรับให้นั่ง ตั้งแต่ตัวพระยาตรังกานูไปจนญาติผู้ใหญ่ ซึ่งอายุแก่ ๙๐ เศษแล้ว มาหมดไม่มีเหลือเลยเหมือนทุกคราว แต่ดูแสดงความชื่นชมยินดีกันมากขึ้น จนกระทั่งพ่อค้าทั้งจีนทั้งแขกมีของให้สิ่งละอันพันละน้อยเกือบจะทั่วทุกคน เวลาที่ขึ้นไปยังเช้าอยู่ ฉันจึงขอไปเดินเที่ยวเสียก่อน เพราะเขามีความประสงค์อยากจะอวดมาก เพราะตามที่เคยเห็นมาแต่ก่อน เมืองตรังกานูมีถนน ๒ สายเท่านั้น รกเรี้ยวเปื้อนเปรอะเต็มไปด้วยคนขอทานและคนพิการ แต่ครั้งนี้เปลี่ยนเป็นคนละเมือง มีถนนสายใหญ่สายย่อมเป็นอันมาก ถึงว่าตอนข้างบกจะยังเป็นเรือนจากทั่วไป ก็กันเป็นบล๊อกมีรั้วกั้นเรียบร้อยทุกบล๊อก ถนนสายใหญ่ตั้งแต่มุมบ้านพระยาตรังกานูลงไปจนแม่น้ำ ซึ่งเป็นถนนตลาดมาแต่เดิมนั้น ได้เบิกกว้างใหญ่ยาวประมาณ ๒๐ เส้นเศษ มีเรือนโรงปลูกเต็มตลอด ๒ ข้างถนน มีตึกจีนหลังใหญ่ ๆ ก็มาก ขายของเต็มตลอด ในกระบวน/*34บ้านเรือนผู้คนพอจะทันกันกับเมืองกลันตัน แต่มีผ้าแพรพรรณซึ่งเป็นของทำในเมืองมากคงที่อยู่ แต่เมืองกลันตันนั้น สินค้าต่างประเทศเข้ามาทำลายเสียมากแล้ว บาซาซึ่งเคยขายผ้าโสร่งไหมโสร่งด้ายอยู่แต่ก่อนนั้น ถึงเลิก กลับจากตลาดฉันขึ้นทางหลังบ้าน แต่เจ้านายข้าราชการอ้อมมาข้างหน้า
บรรดาพวกผู้หญิง ให้ออกรับทั้งหมด ได้พบบุตรสะใภ้ซึ่งเป็นลูกพระยาลิงา ซึ่งแต่งงาน เราได้ให้เรือรบลงไปส่งรายามุดานั้นด้วย แล้วได้เลี้ยงอาหารอย่างฝรั่ง ซึ่งแปลกกว่าแต่ก่อน เป็นด้วยเหตุที่จะจัดให้เหมือนอย่างกรุงเทพฯ ที่เขาได้มาเห็นทั้ง ๒ คน ส่วนอาหารแขกคือไก่ยัดอ้อยนั้น ส่งลงมาให้ในเรืออย่างแต่ก่อน เมื่อเลี้ยงกันแล้วได้นั่งสนทนากับพระยาตรังกานูจนบ่าย ๒ โมง จึงได้กลับ ฉันได้ห้ามไม่ให้พระยาตรังกานูลงมาส่ง โดยชิงเดินเร็วเสียเพื่อจะไม่ให้เดินลงมาได้ความลำบาก แต่ก็ไม่ฟัง พยายามตามลงมาจนถึงปลายสะพานจนได้ เมื่อแรกไปพบจับมือๆ เย็น ดูไม่สบายจริงๆ ฉันยอมให้เปลื้องเครื่องแต่งตัวเต็มยศเสียและสนทนากันเป็นที่รื่นเริงสบาย เวลาจะกลับมา จับมือ ๆ อุ่นสบายบริบูรณ์จึงได้สามารถเดินลงมาได้ ในเวลาก่อนนั้น แต่จะย้ายจากเรือนนี้ไปเรือนหนึ่ง ก็ต้องหาม รายามุดาและตนกูทั้งปวงลงมาใส่เรือเป็นอันมาก เพราะเหตุที่สนทนากันอยู่จนบ่ายเกินไป ถ้าจะลงไปเกาะริดังจะถึงแต่เวลาทุ่ม ๑ ไม่มีประโยชน์อันใด จึงได้ออกเรือกลับขึ้นมาเสียทีเดียว ที่เมืองตรังกานูไม่มีไข้เจ็บอันใด แต่เมืองกลันตันออกทรพิษชุมนัก ปลูกฝีก็ไม่ใคร่จะเป็น ฉันได้รับพระยากลันตันว่าจะส่งหมอลงไปปลูก
/*35พวกซินดิเคดไม่มีใครมาเลย ม. ดัฟและผู้อื่นอยู่ที่ที่ของเขาซึ่งอยู่เหนือน้ำ เวลานี้แล้งน้ำแห้ง เรือไฟเดินไม่ได้ ระยะทางขาขึ้น ๔ วัน ถ้าล่องเห็นจะเร็วกว่า มีอยู่ที่กลันตันคน ๑ ว่าเจ็บ แต่ท่วงทีดูเหมือนจะคิดตั้งใจหลีก
ได้ความว่าฝนขาดไม่ตกเลยมา ๔ วัน ทั้งกลันตันและตรังกานู เวลาเดินเที่ยวร้อนจัดเหลือประมาณ วันขึ้นกลันตัน อาภาซึ่งพึ่งหายเจ็บใหม่ๆ จับไข้ แต่วันเดียวหาย ประวิตถูกฝนในวันนั้นซึ่งตกเล็กน้อยเวลากลับ จับไข้เล็กน้อยหายแล้ว กรมมหิศร ถูกแดดที่กลันตัน ตรังกานูไม่ได้ขึ้น นอกนั้นสบายดีเป็นปรกติหมด
ได้ถ่ายรูปที่ต่างๆ มาสำหรับให้ดูมาก
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๕
/*36เมืองนครศรีธรรมราช
วันที่ ๗ กรกฎาคม ร.ศ.๓๘ ๑๒๔
แจ้งความมายังมกุฎราชกุมาร ในที่ประชุมรักษาพระนคร
ด้วยแต่ก่อนได้บอกมาจากตำบลบันนาเระ (คำที่เรียกว่าบันนาแระนั้นผิดไป) แขวงเมืองยหริ่ง ไม่ได้ขึ้นบกเพราะฝนตก พระยายหริ่งและบุตรลงมาหาในเรือ ข้อที่แวะบันนาเระนี้ ด้วยกลัวว่าไปทอดอยู่หน้าเมืองตานีกลางคืนคลื่นจะใหญ่ และหวังจะให้ได้ขึ้นเมืองตานีแต่เช้าด้วย เพราะตำบลนี้อยู่ใกล้ปลายแหลมเมืองตานี อนึ่งที่นี้ปรากฏชื่อเสียงว่าเป็นที่มีปลาสะละกุนิง ซึ่งเป็นปลาเข้าเป็นเวลาคล้ายปลาทู เวลานี้น้ำใสไม่เข้าจึงไม่ได้เห็นปลาสด แต่เขาเอาปลาแห้งมาให้ เป็นลักษณะระหว่างปลาทูและปลาแป้น อีกอย่างหนึ่งเรียกว่าปลาแดง มีคนประมาณ ๕๐๐ หาเลี้ยงชีวิตด้วยทำปลามีกินมาก ภาษีเมืองยหริ่งขึ้นด้วยตำบลนี้
ครั้นรุ่งขึ้นได้ไปทอดที่หน้าอ่าวตานี เวลาเช้า ๒ โมงเศษขึ้นบก ไปขึ้นที่ท้ายตลาดจีน ตลาดนี้พึ่งเกิดขึ้นใหม่ ถนนไปใกล้ลำน้ำ มีตึกและโรงปลูกขึ้นใหม่โดยมาก ได้แวะเยี่ยมพระยาพิทักษ์ธรรมสุนทร พระยาเมืองซึ่งป่วย ความจริงดูกระชุ่มกระชวยขึ้นกว่าแต่ก่อน ยิ้มแย้มแจ่มใส พูดจาเราะราย บ้านเรือนก็ทำดีขึ้น เห็นจะเป็นด้วยใจสบายมีเงินใช้ แต่ก่อนเป็นคนจนมาก แล้วไปแวะวัดตานีนรสโมสร ซึ่งดูเสมอ ๆ อยู่ เว้นแต่ตึกจีนที่สร้างครั้งแรกทรุดโทรมมาก โรงตำรวจภูธรได้ตั้งติดต่อไปจากวัด ต่อไปถึงศาลและเรือนจำ ได้แวะที่ศาลฟังถามพะยานความโต๊ะกาลี ตามรายงานและอาการกิริยาที่พวกโต๊ะกาลีนั่ง/*37ว่าความ ดูเป็นที่พอใจมาก ความอาญาลดถอยน้อยลง ความแพ่งทวีขึ้น ที่ทวีขึ้นเรื่องความที่ดินเป็นพื้น แสดงให้เห็นว่าที่ดินมีราคาขึ้น สมกับที่แลเห็นว่าเมืองตานีใหญ่ยาวขึ้นกว่าแต่ก่อน ความที่ว่าค้างปีแต่เล็กน้อยเป็นรายงานอย่างดีตามลักษณะของศาล ได้ลงเรือที่ท้ายตลาดจีน ไปขึ้นสะพานตลาดแขก คือเมืองเดิมซึ่งมีถนนยื่นขึ้นไปจากแม่น้ำจนถึงบาไลพระยาเมือง แล้วต่อไปเป็นทางเดินไปเมืองยหริ่ง ตลาดนี้มีแปลกตา ที่หน้าบาไลพระยาเมือง อับดุลคาเด ได้สร้างโรง ๒ ชั้นหลังคามุงกระเบื้อง ให้เช่าหลายสิบห้อง มีตลาดขายของสดใหญ่โตมาก คนนั่งหลายร้อย พึ่งสร้างเมื่อกลับออกมาเมืองตานี เป็นผลประโยชน์มากอยู่ ตัวเองประพฤติเป็นคนเคร่งครัดในศาสนา ไว้กิริยาอาการสุภาพ ลงเรือออกไปรับถึงเรือมหาจักรี แต่จอดอยู่ข้าง ๆ เหมือนเรือทั้งปวง ไม่ได้ขึ้นหาบนเรือ จนเวลาเข้าไปในเมืองตานี ก็ตามไปในเรือโถงจนตลอดถึงหน้าบ้านจึงออกมาหา แต่ยืนอยู่หน้าราษฎรไม่ได้ไว้ตัวเป็นขุนนาง มารดาก็มาช่วยทำครัวที่บ้านข้าหลวงบริเวณ นับว่าไว้ท่าทางดี ตลอดสังเกตดูราษฎรในเมืองตานีกล้าหรือคุ้นขึ้นกว่าแต่ก่อน มีคำร้องให้พรดังๆ ที่หัวหน้าได้ว่ายาวๆ แล้วพวกเหล่านั้นเปล่งเสียง ไม่ใช่โห่หลายแห่ง กลับมาลงเรือที่ท่าเดิม ขึ้นท่าหน้าที่ว่าการบริเวณซึ่งอยู่ตรงข้ามกับวัดตานีนรสโมสร ทำแล้วเสร็จได้ยกการไปว่าที่นั่นนาน/*38มาแล้ว แต่พื้นที่ยังไม่บริบูรณ์ ครั้งนี้เป็นอันบริบูรณ์ ด้วยได้เงินอนุญาตจัดการรับเสด็จ แท้จริงเงินอนุญาตรับเสด็จนั้น หัวเมืองรู้จักที่จะหมุนไปใช้ในการถาวรทั่วกันทุกเมือง อย่างเช่นเงินรับเจ้าฝรั่งซึ่งฉันได้หมุนไปใช้ในการถาวรอยู่ในกรุงเทพฯ เมืองตานีครั้งนี้ได้ทั้งสะพานน้ำและถนนพื้นที่ว่าการและอื่นๆ แล้วบริบูรณ์ขึ้นมาก ที่ว่าการนั้นก็เป็นลักษณะอย่างเดียวกันกับที่พิษณุโลกและอื่นๆ บ้านข้าหลวงไปตั้งอยู่ริมคลองห่างแม่น้ำ คลองนี้เป็นคลองที่ไปตักน้ำจืด ทำงดงามและสบายดีมาก พร้อมทั้งตัวเรือนและแผนที่ กองบริเวณและพระยาเมืองทั้ง ๗ ตั้งร้านขายของบรรดาที่มีในพื้นเมืองสนุกดีอยู่ ในบริเวณบ้านนั้นมีเครื่องเล่น คือหุ่นโนราห์ บรรดาที่อยู่ในพื้นเมือง ครั้นเวลาบ่ายได้มีชนโค ชนแกะ และคนปล้ำ พระยาเมืองทั้ง ๗ และบุตรภรรยาได้มาแวดล้อมอยู่ยังค่ำ จนเวลาย่ำค่ำจึงได้กลับลงมาเรือ น้ำแห้งต้องเข็นออกมามาก สังเกตดูพวกมะลายูมีความนิยมและสบายรื่นเริงขึ้นมากกว่าที่เคยเห็นมาแต่ก่อนๆ ข้อที่กล่าวว่าเป็นที่เดือดร้อนนั้นเป็นแต่ปากคนหนึ่งสองคนพูด อ้างว่าคนมากพูด ไม่สมกับอาการกิริยาที่แลเห็นด้วยตา ในเมืองกลันตัน เมืองตรังกานู เมืองตานี ๓ เมืองนี้ ฉันได้ให้เงินแจกคนที่ต้องเกณฑ์มารับมาแห่ เมืองละ ๑๐๐๐ เหรียญ ได้ออกจากตานีในเวลาค่ำ ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าได้แวะถ่ายรูปที่แหลมทรายเมืองสงขลา จนเช้า ๕ โมงจึงได้ออกเรือมาเมืองนครศรีธรรมราช ถึงเวลายามเศษ
/*39วันที่ ๓ กรกฏาคม ได้ขึ้นเมืองนครทางปากกะพูน สายไปจน ๒ โมงเศษ น้ำแห้งต้องเข็นไกล ขึ้นที่ท่าแพมาตามถนนราชดำเนินซึ่งได้ถมอิฐลงไปเกือบจะถึงท่าแพแล้ว เป็นถนนดี แต่ต้นประดู่ตอนนอกปลูกไม่ขึ้นแห้งนักยังไม่ร่ม ศาลากลางย่านซึ่งพระราชินีทำไว้เมื่อศก ๑๑๗ หมดจดบริบูรณ์ดีได้ทำพิธีเปิดประตูป่านอกตลาดท่าวังตามแบบ ตั้งแต่ข้ามสะพานท่าวังมาแล้ว มีเรือนโรงเกิดขึ้นใหม่มาก แต่ตึกน้อยเต็มที เพราะเหตุขัดด้วยทัพพสัมภาระ แต่ถนนดีต้นไม้ร่มตลอด มีที่ก่อสร้างในราชการเกิดขึ้นใหม่ คือออฟฟิศไปรษณีย์โทรเลข บ้านและออฟพิศ กรมแผนที่ โรงตำรวจภูธร ๓ ใหญ่โตงดงามดี ฉันได้มาอยู่ที่ที่ว่าการ ซึ่งอยู่นอกพลับพลาเดิมที่ต้นประดู่ใหญ่ออกมา พื้นที่งาม ต้นไม้บริบูรณ์ เรือนฝากระดานมุงกระเบื้อง อยู่สบายดีมาก
เวลาบ่าย ได้เข้าไปในเมืองแวะที่โรงใหญ่หรือพระที่นั่งทรงปืน ซึ่งตั้งศพเจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ และท่านหญิงมารดาพระยานครศรีธรรมราช แล้วจึงไปที่พระมหาธาตุ มีการซ่อมแซมหลายอย่าง คือองค์พระเป็นต้น พื้นทักษิณและวิหารหน้าก็ปูศิลา แต่ดูไม่ทั่วเพราะฝนตกตั้งแต่ออกจากที่อยู่ไปแล้ว ได้มีสวดมนต์สมโภชพระมหาธาตุตามเคย เวลาพลบกลับที่อยู่
ฉันขอยืนยันใบบอกเรื่องเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อ ร ศ ๑๑๗ อีกครั้งหนึ่งว่าคนเมืองนครศรีธรรมราชยังดำเนินไปดีในทางไม่เกียจคร้านเช่นแต่ก่อน แจวเรือก็ไม่อ้อแอ้ ขนของก็ไม่เดินช้าและหยุดแล้วหยุดเล่า ได้เห็นแก่ตาตลอดทั้งทางเรือทางบก จึงเห็นว่าการที่ตัดต้นกระท่อมและจัดการปกครองอย่างตื่นจากหลับ ทำให้คนดีขึ้นได้มาก
/*40วันที่ ๔ เวลาเช้า ไปตักบาตรเลี้ยงพระในการสมโภชพระบรมธาตุ แต่ที่แท้อยู่ข้างจะไปถ่ายรูปมากกว่า แล้วถวายวัตถุปัจจัยมูลพระสงฆ์สมณศักดิ์ซึ่งมาสวดมนต์และฉันฉลองนั้น เวลากลางวันเวียนเทียนสมโภช เวลาเย็นได้ไปเผาศพเจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ และท่านหญิงมารดาพระยานคร ที่โรงทิมวัดป่าบ้านซึ่งอยู่ติดกันกับวังเจ้านคร วัดนี้เป็นของเจ้าพระยานครน้อยกลางเริ่มสร้าง แต่ไม่สำเร็จ ผู้ตายจึงปรารถนาจะให้ทำในที่นั้น ในงานศพครั้งนี้มีแต่ของทำบุญ เลิกมหรสพ ดูเหมือนชาวเมืองนครไม่ใคร่รู้ว่ามีงานเผาศพ แล้วกลับทางถนนรอบกำแพงเมือง
ครั้งนี้ได้จัดการให้ไปเกลี้ยกล่อมพาพวกคนป่า หรือเงาะ ซึ่งฝรั่งเรียกว่า สไกย์ อันที่จริงนั้นได้ไล่เรียงตัวนั้นแล้ว มันเรียกตัวเองว่าก็อย เข้าใจว่าจะเป็นอย่างเดียวกับพวกหนึ่งซึ่งเรียกว่า ก็วย อยู่ฟากทะเลตะวันออก ที่ฝรั่งเรียกมี สะ นำหน้า ทีจะมาจาก ษา ซึ่งแขกและชาวนครใช้เรียกเป็นชาติ เช่นษาแคะ คือภาษาแขก ษาเทย คือภาษาไทย แต่ไม่เข้าใจเหมือนอย่างเราเข้าใจว่าเป็นภาษา เข้าใจตรงกันกับที่เราเรียกว่าชาติ และเรียกว่าษาก๊อย เมื่อสั้นและแปร่งก็จะเป็นสไกย์ไปได้ พวกที่ไปเกลี้ยกล่อมมานี้ อยู่ในแขวงเมืองพัทลุง แต่เป็นโขลงเชื่อง ซึ่งถ้าถึงฤดูลงมาช่วยชาวบ้านป่าทำไร่ เพื่อประโยชน์ความต้องการเครื่องแดงๆ พูดไทยได้พอใช้อยู่ มาทั้งชายหญิงผู้ใหญ่เด็ก ๑๕ คน รูปร่างสันทัดติดข้างผอม ผิวเนื้อดำอย่างนิคา มีแดงเจือมาก ผมหยิกขมวด ปากไม่สู้หนา ก้นไม่งอน ผิดกันกับนิคามาก จะว่าเหมือนอะไรไม่ดียิ่งกว่าที่เขาเรียกว่าเงาะ เจ้าเงาะในเรื่องสังข์ทองนั้นไม่ได้มุ่งหมายจะกล่าวถึงพวกนิคาเลย จะกล่าวถึงพวกนี้แท้ๆ ถึงอาวุธ/*41ที่ถือนั้น ก็เข้าเรื่อง คือถือไม้รวกยาวประมาณสัก ๕ ศอก ซึ่งเป็นที่บรรจุหลอดสำหรับเป่าลูกดอกๆ นั้นบรรจุแล่งทำด้วยปล้องไผ่สะพาย ใช้ไม้หยักสำหรับเมื่อยิงถูกให้หัก และใช้ยางน่องทาปลายไม้ระกำเสียบข้างหลังแทนขนนก ก็อย่างลูกศรนั้น และจับตัวให้ตั้งท่าถืออย่างเจ้าเงาะ เหมือนเจ้าเงาะเล่นละครทีเดียว ปรกติอยู่ป่าใช้นุ่งใบไม้ เข้าบ้านนุ่งผ้าแต่เล็กน้อยตามแต่จะมี เด็ก ๆ เป็นคุดทะราดหลายคน อยู่ข้างสกปรกแต่น่าดู
อีกพวกหนึ่งนั้นคือพราหมณ์เมืองพัทลุง แต่งตัวไม่เหมือนพราหมณ์กรุงเทพ ฯ หรือพราหมณ์นคร มวยไว้จุกบนกลางขม่อมโกนล่างเรียกว่าเมาลี สวมหมวกขาว เรียกว่าชฎาธาร วิธีอ่านมนต์เวลารดน้ำ จะเป็นพิเศษชั่วคราวหรือประการใดไม่ทราบ ยาวมาก มีที่เคยได้ยินเสมอ ๆ คั่นเป็นตอน ๆ สลับกับภาษามคธมัว ๆ แต่สังเกตได้ว่าเป็นพราหมณ์พฤฒิบาศ คนทั้งสองพวกนี้ ได้ถ่ายรูปไว้แล้ว
วันที่ ๕ ก.ค. เวลาเช้าไม่ได้ไปแห่งใด เพราะเหนื่อยและนอนน้อย เวลาบ่ายแห่ผ้าห่มพระมหาธาตุตามเคย แต่หาผ้าแดงไม่ได้ ซื้อทำธงรับเสด็จกันหมดเมือง จึงต้องใช้พื้นชมพู เข้าไปที่วิหารพระม้า ถ่ายรูปที่นั่นและทัพเกษตร แล้วไปดูละครทรัพย์ภรรยาพระศิริธรรมบริรักษ์ ที่พลับพลา
วันที่ ๖ เช้าไปสวนราชฤดี ต้นไม้ริมชายทุ่งขึ้นใหญ่ไปบังเขาหลวงเสียไม่งาม ขากลับได้ไปเยี่ยมพระศิริธรรมมุนี วัดท่าโพธิ์/*42 โรงเรียนที่นี่จัดดีอยู่ ได้เห็นเขียนตามคำบอก อับตูเดตจนถึงรุสเซียกับญี่ปุ่นรบกัน มีของประหลาดอย่างหนึ่งคือเตียงนอน ว่าพระยาไทรส่งมาให้เจ้าพระยานคร น้อย เมื่อขณะไปทำวัดท่าโพธิ์อยู่ จึงได้ไว้ที่วัดนั้นสืบมา เตียงนั้นขาสูงประมาณสักศอกคืบ มีฝาเฟี้ยมบานเกล็ดรอบ มีหลังคาซุ้มเป็นแขก ลายเป็นฝรั่ง ดูเหมือนตั้งใจว่าจะเป็นเตียงแทนห้อง ตั้งลงที่แห่งหนึ่งแห่งใดก็จะนอนได้ ได้ถ่ายรูปมาแล้ว พระศิริธรรมได้ศิลาจารึกมาอีกแผ่นหนึ่ง เป็นภาษามคธ ตัวหนังสือขอมปนลังกา เห็นจะพออ่านได้ เธอให้สำหรับวัดเบญจมบพิตร จะได้พาเข้าไปกรุงเทพฯ ด้วย
กลับมาดูที่ออฟฟิศกรมแผนที่ ๆ มณฑลนครศรีธรรมราชทำแล้วมาก และได้ทำแผนที่ละเอียดตอนในเมืองด้วย
คิดเห็นว่าเชื้อวงศ์เจ้าพระยานครศรีธรรมราชเป็นวงศ์เก่า เคยเป็นเจ้าพระยาสืบกันมาทุกชั่ว ถึงจะต้องยักย้ายเช่นเจ้าพระยานคร พัฒ ก็เลื่อนไปเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี พระยาพัทลุงต้องอุทธรณ์อยู่ในระหว่างโทษกักไว้ ณ กรุงเทพ ฯ ก็ยังทรงยกย่องให้เป็นเจ้าพระยามหาศิริธรรม พระยานครศรีธรรมราช เป็นข้าราชการมาแต่รัชกาลที่ ๔ ได้พานทองเหลืออยู่แต่ ๒ คนกับเจ้าพระยาภานุวงศ์ ถึงจะเป็นจางวางแล้ว ก็ควรจะเป็นเจ้าพระยาได้ จึงได้ตั้งให้เป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีอย่างเจ้าพระยานคร พัฒ เมื่อเป็นจางวางแล้ว ได้ไปสดับปกรณ์พระอัฏฐิกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ พระองค์เจ้าเฉลิมวงศ์ พระองค์ปัทมราช เจ้าพระยานคร พัฒ เจ้าพระยานคร น้อย เจ้าพระยานคร น้อยกลาง /*43เจ้าจอมมารดานุ้ย เจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก ท่านผู้หญิงอิน เจ้าพระยามหาศิริธรรม พระยาเสนหามนตรี เจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ ท่านผู้หญิงหญิง ซึ่งเช้าตั้งทำบุญ
ครั้นทำบุญเสร็จแล้ว ได้ออกไปทางประตูชัยทิศใต้ซึ่งเป็นทางไปเมืองพัทลุง ถึงตำบลศาลามีชัย ซึ่งเป็นทางแยกตัดตรงไปตะวันออก ถึงเขาสันแหลมมะลายู ข้ามไปเมืองตรัง ทางแรกที่ตรงเหนือใต้นั้น ไปบนสันเนินที่ตั้งกำแพงเมืองนคร แต่เนินนั้นแคบเรียวไป กว้างประมาณ ๓ เส้นบ้าง กว่า ๓ เส้นบ้าง เป็นส่วนทั้ง ๒ ฟากถนน ตกชายเนินเป็นทุ่งนา ที่ดินข้างใต้เมืองนี้อุดมดีกว่าแถบท่าแพ เพราะมีน้ำมาจากเขาบริบูรณ์กว่า ในที่สุดถนนเมืองตรังมีน้ำไหลแรง อาจจะหนุนเครื่องจักรโรงสีได้ ที่แผ่นดินฤดูร้อนหญ้าไม่แห้ง สังเกตดูความรู้สึกทั้งที่ตาได้เห็นและอากาศ ประเภทเมืองเหมือนชะวา อาจจะทำให้อิริเกชั่นได้สำเร็จ ทางนี้คือเป็นทางที่คิดจะทำทางรถไฟไปเมืองตรัง เมื่อได้เห็นพื้นที่แล้วเป็นที่ปลื้มใจว่า จะได้ผลสำเร็จดีอย่างยิ่ง น่าที่พระยาสุริยานุวัตรจะออกมาเห็นสักครั้งหนึ่ง จะเข้าใจความคิดการทำทางรถไฟสายนี้ชัด/*44เจนดี กลับมาแวะที่วัดพระมหาธาตุ ดูละครพิณซึ่งเป็นคู่แข่งกันกับทรัพย์อีกหน่อยหนึ่ง
ตั้งแต่ขึ้นมาอยู่บนเมืองนครนี้ ราวเที่ยงแล้วฝนตกทุกวัน ไปหยุดเวลาบ่าย ๔ โมง วันแรก ๆ ตกเวลาค่ำและมีพายุด้วย วันนี้เป็นวันพายุสงบทีเดียว
วันที่ ๗ เวลา ๓ โมงเช้า ลงเรือที่คูเมืองด้านเหนือ มาตามคลองพระยา ซึ่งพระยาสุขุมได้ขุด เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรเป็นผู้เปิด ตรงมาตามทิศตะวันออก มีทำนบกั้นเป็นตอนๆ ปิดน้ำไว้ให้สูงได้ ทราบว่าเป็นประโยชน์แก่ที่นาสองฝั่งคลองนั้นมาก ทางประมาณ ๑๕๐ เส้น ตกคลองปากนคร ที่ใกล้ปากคลองมีบ้านชาวประมงทั้งสองฟากมาก มาถึงเรือมหาจักรีเวลาบ่าย
บรรดาผู้ซึ่งเจ็บไข้หายเป็นปรกติหมดแล้ว
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาฉะบับที่ ๖
/*45วันที่ ๙ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๓๘ ๑๒๔
ถึงมกุฎราชกุมาร ในที่ประชุมรักษาพระนคร
เพื่อจะให้รายงานการที่มาเที่ยวครั้งนี้สำเร็จบริบูรณ์ตามที่ควรจะบอก จึงเขียนบอกฉะบับนี้อีกฉะบับ ๑
วันที่ ๘ เวลาเช้า ๓ โมง ได้ลงเรือมาด (ไม่ใช่เพราะน้ำตื้น เพราะเพื่อจะหาความสุข) เรือไฟเล็กลากออกจากเรือมหาจักรีที่ทอดอยู่ในเมืองนคร ไปปากพนังซึ่งอยู่ท้ายอ่าวแหลมตะลุมพุกนี้ ๓ ชั่วโมงหย่อนถึงปากพนัง แม่น้ำโตราวสักแม่น้ำเจ้าพระยากรุงเทพฯ บ้านนายอำเภอตั้งอยู่ใกล้ปากน้ำ ต่อนั้นขึ้นไปเป็นบ้านเรือนทั้ง ๒ ฟากแน่นหนา เพราะมีจำนวนพลเมืองถึง ๔๖,๐๐๐ เศษ มีจีนมาก เป็นจีนไหหลำเป็นพื้น รองจำนวนจีนไหหลำเป็นจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋วมีน้อย เสียงจุดประทัดสนั่นไป มีเรือยาว เรือสำปั้น ราษฎรลงมารับที่ปากอ่าว ประมาณสัก ๘๐ ลำ โห่ร้องตามมาสองข้าง ได้ขึ้นไปตามลำน้ำหลายเลี้ยว จึงถึงโรงสีไฟจีนโต้หักหงี ซึ่งตั้งใหม่ มีความปรารถนาจะให้ไปเปิดโรงสีนั้น เมื่อไปถึงจีนหักหงี น้องและบุตรหลายคน และราษฎรซึ่งอยู่ในคลองริมโรงสีนั้นเป็นอันมาก ได้ต้อนรับโดยแข็งแรง ตั้งแต่ไปจากเรือมหาจักรีจนถึงโรงสีนั้น กินเวลาเกือบ ๔ ชั่วโมง ได้ขึ้นเดินดูโรงสีทั่วไป และไต่ถามถึงการงานเรื่องค้าขายแล้วกลับลงมาขึ้นที่บ้านนายอำเภอ เพราะที่ที่ว่าการอำเภอเก่าตั้งอยู่เหนือน้ำขึ้นไป ที่ว่าการใหม่ทำยังไม่แล้ว หลัง/*46ที่ทำใหม่นี้เท่ากับที่ว่าการเมืองตานี กินข้าวบนเรือนนั้น จีนหักหงีเลี้ยงเกาเหลาอย่างจีน ข้าหลวงเทศาภิบาลเลี้ยงอย่างไทย แล้วเดินไปดูร้านซึ่งข้าราชการและราษฎรมาตั้งอย่างขายของ แต่ที่แท้เป็นของถวายทั้งนั้น มีพันธุ์ข้าวต่าง ๆ น้ำตาลต่าง ๆ เครื่องสาน ผลไม้ ขนม ยา เลี้ยงคนเรือที่ไป พวกราษฎรมาเฝ้าพร้อมกันทั้งบกทั้งน้ำแน่นหนามาก บรรดาการเล่นอันมีอยู่ในตำบลนั้นได้มาเล่นทั้งไทย จีน แขก เวลาบ่าย ๓ โมงครึ่งจึงได้ลงเรือกลับมาถึงเรือมหาจักรีเกือบจะ ๒ ทุ่ม
อำเภอปากพนังนี้ ได้ทราบอยู่แล้วว่าเป็นที่สำคัญอย่างไร แต่เมื่อไปถึงที่ ยังรู้สึกกว่าตามที่คาดคะเนนั้นผิดไปเป็นอันมาก ไม่นึกว่าจะใหญ่โตมั่งคั่งถึงเพียงนี้ น้ำตื้นมีอยู่แต่ที่ดอนปากน้ำประมาณสัก ๒๐๐ เส้น เข้าไปข้างในน้ำลึกตลอด จนถึงหน้าโรงสีไฟน้ำยังลึกถึง ๓ วา ถ้าเวลาน้ำมากเรือขนาดพาลีและสุครีพเข้าไปได้ ต่อโรงสีไฟขึ้นไปไม่มากนักถึงปากแพรกซึ่งเป็นแม่น้ำ ๒ แยก ๆ หนึ่งเลียบไปตามทะเลถึงตำบลทุ่งพังไกร ซึ่งเป็นที่นาอุดมดี ข้างจีนกล่าวกันว่าดีกว่านาคลองรังสิต และมีที่ว่างเหลืออยู่มาก จะทำนาขึ้นได้ใหม่กว่าที่มีอยู่แล้วเดี๋ยวนี้อีก ๑๐ เท่า เขากะกำลังทุ่งนั้นว่าถ้ามีนาบริบูรณ์ จะตั้งโรงสีไฟได้ประมาณ ๑๐ โรง ขาดแต่คนเท่านั้น นาทั้งมณฑลนครศรีธรรมราชไม่มีที่ไหนสู้ ลำน้ำนั้นเรือกลไฟขนาดศรีธรรมราชขึ้นไปได้ตลอดถึงพังไกรในเวลาหน้าแล้ง ต่อพังไกรไปเป็นลำคลองเล็กลง แต่ถ้าหน้าน้ำเรือศรีธรรมราชได้ไปถึงอำเภอระโนด แขวงสงขลา ตกทะเลสาบ
/*47คลองอีกแยกหนึ่งแต่ปากแพรกนั้น ไปทิศตะวันตกถึงอำเภอปราณ ที่อำเภอปราณนี้มีไม้เคี่ยม ไม้ตะเคียน และไม้กระยาเลยต่าง ๆ มาก จีนหักหงีได้ขออนุญาตตั้งโรงเลื่อยจักรขึ้นที่ริมโรงสีไฟ ใช้หม้ออันเดียวกัน แต่ยังไม่ได้ตั้งเครื่อง มีไม้จอดอยู่ริมตลิ่งมาก
ทางไปมาแต่อำเภอกลางเมืองมาตามคลองปากพยาแล้วมาคลองบางจาก ออกทะเลหน่อยหนึ่งจึงเข้าปากพนัง แต่พระยาสุขุมได้ขุดคลองตั้งแต่ระหว่างหมู่บ้านคนไปถึงคลองบางจาก เดินได้ทางในมีเรือลูกค้ามาแต่กลางเมืองและร่อนพิบูลย์ จอดอยู่หลายร้อยลำ ในลำน้ำนั้นมีเรือกำปั่นแขกสำเภาจีนค้าขาย ทอดอยู่กลางน้ำเกือบ ๓๐ ลำ แต่เป็นเรือเมืองตรังกานูถึง ๑๘ ลำ สินค้าไม่มีอื่นสำคัญเท่าข้าว มีปลา มีสุกร แต่ไม่มาก เรือเหล่านี้มาแต่เมืองสิงคโปร์และเมืองแขกโดยมาก ห้างอีสต์เอเซียติก ตั้งเอเย่นต์ไว้สำหรับสินค้าไปบรรทุกลงเรือเมล์ด้วยเหมือนกัน ข้าวกลับไปกรุงเทพ ฯ ก็มี เพราะเหตุที่แต่ก่อนมีแต่โรงสีด้วยมือ สีไม่ทันกัน ต้องส่งไปโรงสีไฟกรุงเทพ ฯ ในเวลานี้โรงสีด้วยมือนั้นรายไปตามลำฝั่งน้ำตลอด มีหลายสิบโรง เมื่อจะคิดดูว่าตำบลนี้มีราคาอย่างไร เทียบกับเมืองสงขลา เงินผลประโยชน์แต่อำเภอเดี๋ยวนี้น้อยกว่าเมืองสงขลาอยู่ ๒๐,๐๐๐ บาทเท่านั้น บรรดาเมืองท่าในแหลมมะลายูฝั่งตะวันออก เห็นจะไม่มีแห่งใดดีเท่าปากพนัง มีขัดข้องอยู่ก็แต่ที่ปากอ่าวตื้นเรือใหญ่เข้าไม่ได้ พวกลูกค้ามีความประสงค์ที่จะให้ขุดมาก จีนหักหงีนี้เอง ได้ยื่นเรื่องราวว่า ถ้าจะขุดตัวจะขอออกเงินให้ ๘๐,๐๐๐ บาท พวกจีนลูกค้าที่นี่เห็นพร้อมกันว่าจะต้องขุดทุกปี ยอมให้เก็บค่าขุดตามกำลังเรือ เพราะเหตุที่เวลานี้ลำบากด้วยเรื่องลำเลียงข้าวมา/*48บรรทุกเรือใหญ่ เสียค่าจ้างเป็นอันมาก โดยจะต้องเสียค่าขุดคลองยังจะถูกกว่าเสียค่าจ้างเรือลำเลียง และขอให้ปิดคลองบางจากซึ่งเป็นทางให้น้ำเค็มเข้าในคลองพระยาสุขุมนั้นเสีย น้ำในคลองนั้นจะแรงขึ้นอีก และจะได้น้ำจืดมาใช้ที่ปากพนัง ตำบลปากพนังนี้คงเป็นท่าของเมืองนครศรีธรรมราช ปากอื่นๆ ปิดหมดอยู่เอง เพราะการเข้าออกลำบาก
ที่ตำบลนี้ลำบากอยู่แต่ด้วยน้ำ ถ้าขุดบ่อในที่ซึ่งเป็นดินเลนใกล้แม่น้ำ ๆ เปรี้ยวใช้ไม่ได้ ถ้าออกไปขุดริมชายทะเล ห่างทะเลขึ้นมาสัก ๓๐ เส้นกลับได้น้ำจืด แต่ระยะทางไกล เดี๋ยวนี้ราษฎรได้อาศัยน้ำในคลองสุขุม แต่น้ำคลองบางจากมักทำให้เค็มจึงอยากขอปิดคลองบางจากนั้น การที่จะปิดคลองบางจากนั้น มีบ้านที่จะต้องลำบากอยู่ตำบลเดียว เพราะอยู่นอกปากคลองสุขุมออกมา เขากล่าวติเตียนกันอยู่ว่า จีนที่มาอยู่แต่ก่อนเป็นพวกไหหลำมาก มักไม่ใคร่จะคิดทำการหากินใหญ่โต ได้ประมาณพันหนึ่งสองพันเหรียญก็กลับไปบ้าน แต่บัดนี้จีนแต้จิ๋วกำลังรู้ว่าที่นี้ดี เห็นจะมีมาอีกมาก ไม่ช้าตำบลนี้จะเจริญใหญ่โตสู้เมืองสงขลาได้ ในทางผลประโยชน์ทุกวันนี้มีแต่โทรศัพท์ พวกลูกค้าจีนต้องการจะให้มีโทรเลข ถ้าจะมีผู้อื่นใช้โทรเลขนอกจากราชการแล้ว จะมีที่นี่มากกว่ากลางเมือง
อนึ่งดินที่นี่ดี เผาอิฐแกร่งเหมือนอิฐสงขลา ที่ว่าการอำเภอหลังใหญ่ซึ่งทำใหม่ได้ใช้เงินงบประมาณแต่เพียง ๒,๐๐๐ บาท นอกนั้นใช้แรงคนโทษซึ่งจ่ายมาแต่เมืองนครศรีธรรมราชทำอิฐ ราษฎรพากันมาแลกสิ่งของซึ่งจะต้องการเป็นไม้เป็นเหล็ก แรงที่ทำก็ใช้แรงคนโทษ พื้นล่างเสาก่ออิฐ ข้างบนเป็นไม้มุงจาก ยังขาดฝาไม่แล้วเสร็จ แต่ถึง/*49ว่ามีสิ่งที่ดีอยู่หลายอย่างเช่นนี้ก็มีสิ่งที่ไม่ดีอยู่ คือยุงชุมเกินประมาณ ถ้าไม่มีมุ้งแล้วอย่าได้นอนเลย ฉันไปนั่งกินข้าวอยู่ เวลากลางวัน ยุงก็กัดและบินอู้ไป
แต่นี้ต่อไป จะแวะเกาะพงันและช่องอ่างทอง ปากน้ำชุมพร บางตะพานและเกาะสีชัง เป็นที่ซึ่งได้เคยมาแต่ก่อนแล้ว เว้นแต่บางตะพาน ซึ่งดูจะไม่อัศจรรย์อันใด เป็นอันหมดเวลาที่จะบอกข่าวเข้าไปให้ถึงก่อนตัวฉันไปถึงเองได้เพียงเท่านี้
(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์