ลัทธิธรรมเนียมต่างๆ ภาค ๑-๑๓
สมณทูต
คำนำ
/*(ก)พระปทุมเทวาภิบาล ข้าหลวงประจำจังหวัดอุบลราชธานี แจ้งมาว่า ในการทอดกฐินพระราชทาน คณะกรมการจังหวัดอุบลราชธานี ที่วัดสุปัฏนาราม ประจำปีนี้ มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือลัทธิธรรมเนียมประเพณีของราษฎรในภาคอีศาน ของหลวงผดุงแคว้นประจันต์ แจกเป็นของชำร่วย โดยเห็นว่าหนังสือเรื่องนี้มีอยู่น้อยฉะบับ สมควรพิมพ์รักษาต้นฉะบับไว้ไม่ให้สูญ และแจกจ่ายแก่ราษฎรในภาคอีศานให้แพร่หลาย จึงขออนุญาตพิมพ์ขึ้น กรมศิลปากรมีความยินดีอนุโมทนา เพราะเห็นว่าธรรมเนียมประเพณีที่ไม่ขัดต่อความเจริญก้าวหน้าของชาติ ย่อมเป็นสิ่งที่ควรปรารถนาเลื่อมใส เพื่อพิทักษ์รักษาคุณงามความดีของบรรพบุรษ ก็แหละราษฎรในภาคอีศานก็เป็นชาติไทย แม้จะมีชื่อเป็นอย่างอื่น ก็ไม่หนีความจริงที่รับรองกันทั่วไปอยู่แล้วว่าประชาชนที่เรียกว่าลาว ก็คือชาติไทยสาขาหนึ่งนั่นเอง มีพยานเห็นได้ง่าย ก็ที่ในพงศาวดารเดิมร่วมกันทั้งหลักภาษาและคำพูดก็เป็นภาษาไทยด้วยกัน จะผิดเพี้ยนกันก็เพียงถิ่นที่อยู่เท่านั้น เหตุนี้ธรรมเนียมประเพณีของชาวภาคอีศาน ก็เป็นธรรมเนียมประเพณีของไทยส่วนหนึ่งเหมือนกัน.
/*(ข)หลวงผดุงแคว้นประจันต์ (จันทร์ อุตตรนคร) ผู้เรียบเรียงหนังสือเรื่องนี้ เป็นชาวจังหวัดอุบล บวชเป็นสามเณรเข้ามาเรียนพระปริยัติธรรมในกรุงเทพ ฯ จนอุปสมบทเป็นพระภิกษุแล้วหลายพรรษา จึงลาสิกขาบทออกรับราชการในกระทรวงธรรมการเมื่อในรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นขุนบรรหารวรอรรถ แล้วย้ายมาอยู่ในกระทรวงมหาดไทย ได้เป็นที่ขุนมหาวิไชย ต่อมาจึงออกไปรับราชการหัวเมือง แล้วได้เป็นหลวงผดุงแคว้นประจันต์ และเป็นนายอำเภอเพ็ญ จังหวัดอุดร หลวงผดุง ฯ เป็นผู้เอาใจใส่ในการแต่งหนังสือมาแต่แรก.
กรมศิลปากร
๒๗ ตุลาคม ๒๔๘๐
/*1ลัทธิธรรมเนียมราษฎรภาคอีศาน
ข้าพเจ้า ขอเล่าถึงลัทธิธรรมเนียมที่ราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกได้ใช้มาแต่โบราณ และเป็นสิ่งที่เราท่านทั้งหลายควรรู้ไว้ พอเป็นทางดำริในการงานทั้งปวงต่อไปด้วย แต่การที่จะกล่าวถึงลัทธิธรรมเนียมของราษฎรภาคอีศานตะวันออกนั้น จะต้องบรรยายโดยลำดับเดือนปีที่เป็นส่วนความนิยมในการบุญ และความนิยมในการเล่น ซึ่งประจวบกับนักขัตฤกษ์เดือนปีตั้งแต่เดือน ๕ เป็นต้นไป ตามความนิยมที่นับว่าเป็นเดือนที่ ๑ ของปีใหม่ ดังความนิยมนับฤดูเดือนปีที่ใช้อยู่ในกรุงเทพ ฯ นี้
ความนิยมในการบุญและการเล่นในต้นเดือน ๕ นั้น คือ ถึงฤดูเดือน ๕ ซึ่งเป็นเทศกาลสงกรานต์ขึ้นปีใหม่ ครั้นถึงวันสงกรานต์ พระภิกษุสงฆ์สามเณร ได้เชิญพระพุทธรูปออกจากโบสถ์ไปตั้งไว้ที่หอสรง (คำที่เรียกว่าหอสรงนี้ เป็นที่สำหรับสรงน้ำพระพุทธรูปในฤดูสงกรานต์ ซึ่งชนชาวบ้านได้ปลูกสร้างลงไว้ในวัดเพื่อประโยชน์ในการบุญ และเป็นหอเล็กๆ พอจุพระพุทธรูปอย่างมากเพียง ๑๐ องค์) /*2ครั้นเชิญพระพุทธรูปออกตั้งไว้ที่หอสรงแล้ว ถึงเวลาบ่าย ๒ โมง หญิงสาวหรือแก่บรรดาที่อยู่ในบ้านนั้นต่างคนได้เอาน้ำอบน้ำหอมตามมีตามเกิด แม้นที่สุดจนน้ำท่าเปล่าๆก็ได้ พากันไปสรงน้ำพระพุทธรูปทุกวันไป ได้ ๑๕ วันจึงจะเลิก การที่สรงน้ำพระพุทธรูปนั้นใช้สรงด้วยเครื่องสรงชะนิด ๑ ซึ่งราษฎรภาคอีศานเรียกว่ากงพัด คำที่เรียกว่ากงพัดนี้เขาทำด้วยไม้ไผ่สีสุกปล้องเดียวทะลวงข้อข้างหนึ่งคงไว้ข้างหนึ่ง แต่เจาะช่องรอบปล้องไม้ไผ่ให้ได้ ๖ ช่อง และเอาไม้ไผ่ที่เล็กปล้องเดียวทำท่อธารน้ำ และท่อเล็กนั้นก็เจาะเป็นช่องให้น้ำไหลพลุ่งออกได้ด้วย และเอาไม้ไผ่ขดเป็นกงโค้งคล้ายกงในปั่นฝ้าย และเอาครั่งอุดยารอบนอกให้มิดชิดดี รูปที่สำเร็จแล้วคล้ายกับสุ่มที่เขาสุ่มปลา และมีรางรองน้ำอันหนึ่งยาวประมาณ ๖ ศอกเศษ คล้ายรางรองน้ำฝนที่ใช้รองน้ำตามชายคาเรือนเรานี้ เมื่อเวลาสรงน้ำพระเขาได้เทน้ำอบน้ำหอมรวมกันลงในรางให้ไหลลงไปถึงกงพัด พอน้ำตกถึงกงพัดและไหลออกตามท่อ และกงพัดก็หมุนได้ดังจักรเรือกำปั่น จะเรียกว่าจักรน้ำก็ได้ ครั้นเวลาบ่าย ๒ โมงสรงน้ำพระแล้ว หญิงสาวและชายหนุ่มทั้งภิกษุสามเณร ก็พากันไปเก็บดอกไม้ตามป่ามาบูชา เครื่องที่เก็บดอกไม้นั้นเขาเอาแฝกมามัดเป็นกำได้ ๓ เปลาะ มัดแฝกนั้นทำเป็นสามขาเหมือนเท้าโต๊ะ สำหรับได้ตั้งวางไว้ไม่ให้ล้ม เมื่อจะไปเก็บ/*3ดอกไม้ พระได้แจกมัดแฝกนี้ให้เก่หญิงสาวและชายหนุ่มให้ถือไปคนละ ๑ อัน พระสงฆ์และสามเณรก็ไปด้วย ครั้นไปถึงป่าหรือโคกที่มีดอกไม้แล้วก็หยุดพักอยู่ตามร่มไม้ ต่างคนก็ต่างไปหักเด็ดเอาช่อดอกไม้มาปักเข้าที่มัดแฝก ประดับประดาตามสีดอกไม้ให้เป็นพุ่มพวง แลดูก็งดงามได้ตามชาวปัจจันตประเทศ ในเวลานั้นเป็นเวลาแดดอ่อนจวนค่ำ แลดูป่าก็น่าจะเจริญตาสบายใจ เหลีบวซ้ายแลขวาล้วนแต่ใบไม้อ่อนเขียวชอุ่มไปทั้งโคก ทั้งพรรณหญ่าต่าง ๆ ก็เขียวดาดลาดไปตามใต้ร่มไม้ นับว่าเป็นความรื่นเริงของชนชาวบ้านนอกได้อย่างหนึ่ง ใช่แต่เท่านั้น ย่อมมีเครื่องดนตรีของชาวป่าตามไปประโคมในการนี้ด้วย ดนตรีนั้นคือกลองตบ ๑ ฆ้องหมุ่ย ๑ ฉาบ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เป็นดนตรีตามไปประโคมด้วย คำที่เรียกว่ากลองตบนี้รูปร่างคล้ายเถิดเทิง แต่หุ้มหนังทั้ง ๒ หน้า เมื่อเก็บดอกไม้ได้พอแล้วก็พากันแห่กลับมา ครั้นถึงวัดแล้วก็นำดอกไม้นั้นไปวางไว้ที่หอสรงรอบองค์พระพุทธรูป ถึงเวลากลางคืนประมาณทุ่ม ๑ ก็ตีกลองใหญ่ขึ้นสองสามตูม ราษฎรชาวบ้านหนุ่มสาวชายหญิงก็ไปประชุมกันที่ลานวัด ส่วนหญิงสาวก็แจกหมากพลูบุหรี่แก่พระสงฆ์ ส่วนหนุ่ม ๆ ก็แอ่วบ้าง ขับแคนบ้าง เป็นการสุนกครึกครื้นของชาวปัจจันตประเทศ การประชุมเช่นนี้อยู่ดึกประมาณ ๔ ทุ่มหรือ ๕ ทุ่ม/*4จึ่งเลิกแล้วกลับไปบ้าน ส่วนเจ้าหนุ่ม ๆ ก็ตามหญิงสาวไปที่บ้านเรือนของหญิงแล้ว พูดเกี้ยวพานคันตามประเวณีของราษฎรภาคอีศาน อนึ่งการเก็บดอกไม้ตามโคกมาบูชาพระนี้ บางทีไปประจวบกันเข้ากับพวกบ้านอื่นหรือวัดอื่น ก็ได้ตีกลองตบแข่งกันเพื่อจะอวดว่าข้างไหนจะมีเสียงดังกว่ากัน ถ้าข้างไหนเสียงดังกว่า ข้างนั้นเป็นชะนะ แต่การชะนะนี้มิได้เกี่ยวข้องแก่การพนันเสียเงินทองแต่อย่างใด เพียงแต่ทำให้เกิดความสนุกครึกครื้นเท่านั้น และถ้าฝ่ายไหนชะนะ ฝ่ายนั้นก็มีหน้ามีตาเอิกเกริกไป การที่เก็บดอกไม้บูชาพระนี้ ราษฎรชายหญิงตลอดถึงภิกษุสามเณรย่อมมีความอุตสาหะมากทุกปีไป ส่วนภิกษุที่จะนึกกลัวต่อภูตคามปาจิตตีย์ในการที่เด็ดดอกไม้นี้ไม่มีเลย ด้วยใส่ใจเสียว่าเป็นการบุญการกุศล ข้อนี้เป็นความเข้าใจผิดได้ส่วนหนึ่ง แต่เป็นของใช้ประพฤติตามกันมาแต่โบราณ และยังมีการสนุกในนักขัตฤกษ์สงกรานต์อีกอย่างหนึ่ง คือหนุ่มสาวสาดน้ำกัน การที่สาดน้ำกันนี้ เล่นสกปรกโสมมอย่างเอก คือไม่เลือกน้ำที่จะสาด สุดแล้วแต่ได้สิ่งที่จะทำให้เปื้อนเปรอะเป็นต้นว่าโคลนเลนหรือน้ำครำที่ใต้ถุนซึ่งมีกลิ่นเหม็น ก็เอาเป็นใช้ได้ ถ้าปะเป็นเราที่ไม่เคยถูก บางที่จะทำให้คลื่นเหียนได้ แต่เหตุการณ์ที่จะเกิดทะเลาะวิวาทกันเพราะการสาดน้ำนี้ไม่มีเลย การที่เล่นสนุกด้วยการสาดน้ำนี้ /*5ตั้งแต่หนุ่มและสาวตลอดถึงผู้ใหญ่ไม่เลือกหน้า แม้ภิกษุสงฆ์สามเณรเดินไปพบเข้ากำลังเขาเล่นสาดกันอยู่นั้น เขาก็ไม่ละเว้นให้เลย เว้นแต่รีบหนีไปเสียให้พ้นจึงจะไม่ถูก การที่เล่นสาดน้ำกันนี้เป็นธรรมเนียมถือมาแต่โบราณ ด้วยเข้าใจว่าถ้าปีใดผู้เถ้าผู้แก่และหนุ่มสาวไม่เล่นสาดน้ำ ปีนั้นน้ำฝนนักจะน้อยไป เขาถือว่าการเล่นสาดน้ำนี้เหมือนดังกิริยาที่พระยานาคเล่นน้ำในสระอโนดาต การเป็นดังนี้ จึงได้นิยมในการเล่นสาดน้ำกันนัก ด้วยถือว่าเพื่อจะทำให้ฝนฟ้าตกบริบูรณ์ในฤดูปีเดือน ความเข้าใจเป็นดังนี้ แต่การเล่นเช่นนี้จะเกี่ยวข้องแก่ฟ้าฝนซึ่งจะพึงตกในฤดูปีเดือนนั้นๆหามิได้ แม้ความเข้าใจและนิยมดังกล่าวมาแล้วนั้น เป็นเพราะคนฉลาดหลอกคนโง่ไว้ให้หลงใหลแต่เดิมมา และเป็นความโง่ที่ไม่ได้ไตร่ตรองของคนภายหลังนี้ด้วย และการเล่นสาดน้ำนี้ มาในเวลาปัจจุบันนี้ไม่ใคร่จะเอิกเกริกครึกครื้นเหมือนอย่างแต่ก่อน จะเป็นด้วยเขาเห็นว่าเป็นการโสโครก หรือเห็นว่าเป็นการไม่มีประโยชน์อะไรในลัทธินั้นหรืออย่างไร การที่เล่นนักขัตฤกษ์สงกรานต์ของราษฎรภาคอีศานตะวันออกนั้น เล่นอยู่นานถึง ๑๕ วันจึงจะเลิก และจะเกี่ยวข้องด้วยการพนันเช่นถั่วโปหรือไพ่หวยและอื่นๆบรรดาการพนันที่จะทำให้เสียทรัพย์ ไม่มีในนักขัตฤกษ์นี้เลย เพราะการเล่นการพนันในประเทศนั้นไม่ใคร่มีมาแต่เดิม อนึ่ง /*6ความนิยมในนักขัตฤกษ์สงกรานต์นี้ มีแปลกปลาดไปจากความเข้าใจของราษฎรภาคอีศานเราอีกอย่างหนึ่ง คือโหรคำนวณว่าปีนั้นไม้ชะนิดนั้นเป็นพระยาไม้คือไม้หว้าและไม้ยางทรายเป็นต้นและเปลี่ยนกันไปทุกปี บางปีก็ซ้ำกันบ้าง ถ้าปีใดโหรคำนวณว่าไม้ใดเป็นพระยาไม้ ราษฎรชาวบ้านมักจะไปถากเปลือกหรือตัดเอากิ่งไม้นั้นมาแช่ไว้ในตุ่มน้ำอาบบ้างกินบ้าง ด้วยถือว่าเป็นที่ทำให้หายโรคภัยได้ต่างๆ ความเข้าใจอันนี้เกิดด้วยตำราอะไรปรากฏในแบบแผนอะไรไม่ทราบเลย ในเรื่องอื่นๆ เป็นต้นว่านาคให้น้ำปีละตัวหนึ่งหรือสองตัวสามตัวนั้น มีเหมือนกันกับโหรฝ่ายราษฎรภาคอีศานนี้ การที่โหรคำนวณเอาต้นไม้ให้เป็นพระยาไม้ในปีหนึ่งๆ คือใช้บวกลบคูณหารตามวิธีเลข เอาจุลศักราชเป็นที่ตั้ง ถ้าบวกลบคูณหารได้เศษเลขตัวใด และต้องตำราว่าเศษนั้นเป็นไม้ชะนิดใดดังนี้แล้ว ก็ตั้งเอาไม้นั้นเป็นพระยาตามสมมต นิยมคล้ายกับตำราที่ตั้งไว้ว่าปีนี้นาคให้น้ำตัวเดียวหรือ ๒ ตัวเป็นต้นนี้เอง การที่คำนวณเอาต้นไม้เป็นพระยาไม้ และนาคให้น้ำในปีต่างๆ เหล่านี้ เป็นลัทธิกำหนดหมายตามความเข้าใจเท่านั้น ใช่จะเป็นของจะพึงมีพึงเป็นเช่นนั้นโดยธรรมดาปีเดือนก็หามิได้
เทศกาลเดือน ๖ และเดือน ๗ เดือน ๘ ในระหว่าง ๓ เดือนนี้ราษฎรชาวบ้านณตำบลต่างๆ ได้ประชุมกัน จัดให้มีการประชุมทำบุญ/*12คราวนี้เป็นสนุกเอิกเกริกใหญ่ เรียกว่าบุญบั้งไฟบ้าง เรียกว่าบุญเดือน ๖ บ้าง การทำบุญของชาวบ้านเช่นนี้ย่อมมีบั้งไฟประกอบเข้าช่วยทุกคราวมิได้เว้นเลย เพราะฉะนั้นเขาจึงได้เรียกว่าบุญบั้งไฟ และซึ่งเรียกการบุญนี้ว่าบุญเดือน ๖ นั้น ก็เพราะเขามักทำในฤดูเดือน ๖ และเดือน ๗ โดยมาก การทำบุญบังไฟนี้ เมื่อเขาประชุมตกลงกันแน่นอนแล้ว จะเป็นข้างขึ้นหรือข้างแรมเดือน ๖ และเดือน ๗ ก็ตาม เขาจึงเขียนเป็นหนังสือลงในใบลาน แจกไปแก่บ้านที่อยู่ใกล้เคียงกันทั่วระยะทางวัน ๑ บ้าง วันและคืน ๑ บ้าง หลายบ้านด้วยกัน ประมาณ ๑๕ บ้านหรือ ๒๐ บ้านหรือ ๓๐ บ้านก็ถึง แล้วแต่ความพอใจของบ้านที่จะทำบุญ หนังสือที่แจกไปแก่หมู่บ้านต่างๆ นั้นคือจดหมายนัดวันคืนเดือนปีที่จะประชุมทำบุญ ให้บ้านที่จะมาประชุมนั้นรู้และมาทันตามกำหนด จดหมายนั้นเขาเรียกว่าสลากใส่บุญ คราวแรกที่เขาจะลงมือทำบุญ เขาได้ประชุมลูกบ้านให้พร้อมใจกัน เพื่อจะปฤกษาแบ่งบ้านให้กันรับ คือ ๓ หลังเรือนรับบ้าน ๑ บ้าง ๔ หลังเรือนรับบ้าน ๑ บ้าง การที่ประชุมแบ่งบ้านที่นัดมาประชุมให้รับเป็นส่วน ๆ นี้ เพื่อบ้านที่รับนั้นได้เป็นธุระดูแลจัดการเลี้ยงดูพระสงฆ์สามเณร และราษฎรชายหญิงซึ่งจะมาประชุมในการบุญนั้น คือบ้านที่ถูกเชิญตั้งแต่พระสังข์ลงมาตลอดฆราวาศชายหญิง มิได้เป็นกังวลที่จะหา/*8สะเบียงอาหารไปบริโภค ย่อมเป็นหน้าที่ของบ้านที่รับเป็นธุระอันได้ตกลงกันตามที่เขาได้ประชุมแบ่งหน้าที่แล้วนั้นทั้งสิ้น การเลี้ยงดูนั้นส่วนพระสงฆ์สามเณรก็เลี้ยงเช้าและเพน ส่วนฆราวาศชายหญิงนั้นเลี้ยงข้าวปลาอาหารเช้าเย็นและเหล้ายาให้อิ่มหนำเอิกเกริก และการเชิญนัดประชุมนี้ มักเชิญให้หมู่บ้านนั้นหากลองมาตีแข่งประชันกันบ้านละ๑ คู่ ทั้งบั้งไฟบ้านละ ๑ บอกด้วย เมื่อกาลข้างหน้ายังอีก ๑๐ วันหรือ ๑๑ วัน ส่วนบ้านก็จะทำบุญนั้นบรรดาผู้ที่ได้รับหน้าที่ก็ได้ลงมือปลูกปรำ ปรำนี้ปลูกรอบไปทั้งลานวัด วางระยะติดกันยืดยาวเป็นแถวตลอดวัด เว้นไว้แต่ช่องทางคนเดินเข้าออกเท่านั้น ที่เรียกว่าปรำนี้เรียกตามภาษาราษฎรภาคอีศาน เรียกว่า ผามบ้าง ตูบบุญบ้าง ที่เรียกว่าผามหรือตูบบุญนี้ เขาทำด้วยไม้จริง ยกพื้นให้สูงพ้นดินประมาณศอก ๑ สำหรับพระสงฆ์สามเณรนั่ง ชั้นล่างเป็นพื้นดินแต่รองด้วยใบไม้หรือหญ้าฟางสำหรับพอกผู้หญิงแก่และสาวนั่ง เมื่อถึงกันกำหนดบรรดาบ้านที่ได้รับเชิญก็ยกมาเป็นพวกๆ พอบ่าย ๓ โมงหรือ ๔ โมงก็พอถึงบ้านที่ทำบุญ หมู่บ้านใดรับหน้าที่บ้านใด หมู่บ้านนั้นต้องแบ่งกันไปรับพระสงฆ์และหญิงชายบรรดาที่มาด้วย นำเข้าไปพักที่ผามบุญ บางพวกก็จัดหาเสื่อสาดไปลาดปูไว้สำหรับอาศน์สงฆ์ก่อน แต่พระสงฆ์ยังไม่มาถึง พระสงฆ์และหญิงชายชาวบ้านบรรดาที่ได้รับเชิญมาถึงพร้อมกันทุกบ้านแล้ด ถ้าเรือนใดมีนาคที่จะบวชก็แห่/*9เข้าไปวัดแล้วแห่ประทักษิณรอบโบสถ์ กิริยาที่แห่นาคนี้มักให้นาคนุ่งหุ่มประดับประดาสระสรวย และให้ขี่ม้าเดินไปรอบวัดด้วย มีคนถือฆ้องโหม่งใหญ่ตีนำหน้า และยิงปืนและจุดตะไลตามหลัง ม้านั้นผูกลูกพรวนดังเกรียวกราว ถ้าถูกม้าไม่ใคร่เคยได้ยินเสียงปืนและเสียงตะไล มักจะวิ่งเขย่าใหญ่กระโดดโลดโผน ต้องมีคนจูงบังเหียนข้างละ ๑ คน หาไม่เจ้านาคก็คงจะปาฏิหารลงมาจากหลังม้าเป็นแน่ ถ้าการแห่นาคใช้ขี่ม้าเช่นนี้นับว่าเป็นการมีหน้ามีตานัก ถ้าใช้แห่เดินไปด้วยเท้ารอบวัดแล้วมักจะเป็นที่น้อยหน้าต่ำตานัก ตามความนิยมของเขาดังนี้ อนึ่งถ้าผู้ใดมีศรัทธาจะสรงน้ำพระภิกษุรูปใด ต้องแห่พระรูปนั้นออกหน้าเจ้านาคไปด้วย การที่สรงน้ำพระภิกษุนี้ คำราษฎรภาคอีศานเรียกว่าหดน้ำพระ กิริยาที่หดน้ำพระนั้นมีปริกขารภัณฑ์ต่าง ๆ ตามแต่ศรัทธาของผู้จะทำบุญ คือเตียงนอน และเสื่อสาดหมอนยิง ไม้เท้า กระโถน ขันน้ำพานรองเละสำรับคาวหวาน ผ้าไตร ๑ สำรับ คำที่เรียกว่าหดน้ำพระนี้ ไม่ใช่พิธีสรงน้ำพระสงฆ์เช่นราษฎรภาคอีศานเราเคยใช้อยู่ในฤดูสงกรานต์นั้น อันนี้เป็นลัทธิอย่างหนึ่ง คือถ้าพระภิกษุรูปใดจะได้เลื่อนยศขึ้นจากเป็นอันดับคือเจ้าหัว จึงจะได้รับการสรงน้ำนี้ /*10เพราะฉะนั้นการสรงน้ำนี้ เป็นการทำเพื่อเลื่อนยศให้สมณะ ถ้าภิกษุรูปใดได้รับสรงน้ำของทายก ภิกษุรูปนั้นแต่นั้นไปต้องเปลี่ยนชื่อจากเจ้าหัวเรียกว่าเสด็จนั้นเสด็จนี้ เรื่องนี้จะได้อธิบายพิศดารในเบื้องหน้าต่อไปการที่บวชนาคก็อย่างเดียวกันกับที่ใช้อยู่ในกรุงเทพ ฯ นี้
ส่วนที่เรียกว่าหดน้ำพระนั้น ครั้นแห่ประทักษิณได้ ๓ รอบแล้ว ก็เชิญพระนั้นลงจากเตียงหาม นิมนต์ให้ขึ้นนั่งบนแท่นอันหนึ่ง ซึ่งทำลวดลายด้วยหยวกกล้วย แล้วเจ้าศรัทธาก็โสรจสรงพระนั้นด้วยน้ำอบน้ำหอม ตลอดถึงผู้เถ้าผู้แก่ชาวบ้าน ครั้นเสร็จการสรงแล้วจึงอ่านประกาศชื่อตั้งของพระนั้นให้ทราบทั่วกัน ประกาศนั้นเขียนลงในใบลานบ้าง เขียนลงในแผ่นเงินและทองบ้าง ตามลำดับยศ สำเนาประกาศนั้นก็คือกล่าวถึงความเลื่อมใสของทายก และความอุตสาหะของพระรูปนั้นด้วย และการตั้งชื่อให้แก่พระนั้นก็ตั้งเอาตามความชอบใจ มิได้อาศัยแบบแผนอะไร ครั้นสรงและอ่านประกาศแล้วเจ้าศรัทธาก็มอบปริกขารภัณฑ์ต่างๆ บรรดาที่จัดมานั้นแก่ภิกษุรูปนั้นบริโภคต่อไป เป็นเสร็จการหดน้ำพระเท่านี้
จะกล่าวถึงเรื่องบุญเดือน ๖ ต่อไป ครั้นถึงเวลาประมาณ ๑ ทุ่มเสียงหนุ่มและสาวเจรจากันดูเอิกเกริกเซงแซ่ไปตลอดลานวัด ทั้งเสียงขับแอ่วโอ้ โลมสาวข้างนอกหน้าผามบุญล้วนแต่เจ้าหนุ่มๆ เที่ยวแอ่วสาว ข้างในผามบุญล้วนแต่หมู่ผู้หญิงสาว ๆ นั่งหันหน้าออกมาข้าง/*11นอกแลดูออกสลอนไป บางคนก็รูปร่างสระสรวย บางคนก็ขี้ริ้ว บางคนเป็นผู้ดีมีบรรดาศักดิ์ บางคนเป็นไพร่พลเรือน ในหมู่หญิงสาวหมู่หนึ่ง ๆ ย่อมมีผู้หญิงแก่กำกับดูแลอยู่ด้วย เพื่อจะมิให้ชายหนุ่มทำการล่วงเกินแก่หญิงในที่อันไม่สมควร และเพื่อจะกันมิให้เกิดการลามกต่างๆอันจะมีเพราะชายหนุ่มและหญิงสาวซึ่งอยู่ใกล้เคียงกันโดยธรรมดา ครั้นเวลาประมาณ ๓ ทุ่มและ ๔ ทุ่ม บรรดากลองที่ได้นัดมาตีแข่งกันทุก ๆ บ้านนั้น ต่างก็ยกมาตีประชันกันที่ลานวัด เวลานั้นจะพูดจากันไม่ได้ยินเสียงเลย เสียงกลองกะท้อนเข้าไปในหัวใจหนวกหูเป็นอย่างเอก ครั้นเวลาประมาณ ๕ ทุ่มหรือ ๖ ทุ่ม การตีกลองแข่งขันกันจึงเลิก ต่อนั้นไปคงมีแต่เจ้าหนุ่มเที่ยวขับแอ่วสาว บางคนก็รักใคร่พูดจากันอยู่จนสว่าง จับเป็นคู่ ๆ บางพวกก็เที่ยวพูดจาโฉบฉาบตลกคนองตามชอบใจ บางพวกก็เมามายไม่มีสติ ถึงแก่เดินเซล้มลุก ผ้าผ่อนลุ่ยหลุดก็มี การที่จะเกิดชกตีวิวาทกันเพราะความเมามาย หรือความหึงษ์หวงผู้หญิงในระหว่างชายหนุ่มต่อชายหนุ่มไม่ใคร่มีเลย การปกครองของเจ้าเมืองกรมการหรืออำเภอกำนัน ก็ไม่ใคร่เข้มงวดกวดขันอย่างใด หากเป็นเพราะธรรมดาประเพณีของคนชาตินั้น ซึ่งไม่ใคร่ชอบใช้การประพฤติตนเป็นคนเกะกะแต่โบราณมา การที่จะเกิดตีรันฟันแทงกันในการประชุมใหญ่เช่นนั้นนาน ๆ ปีหนึ่งหรือสองปีจะมีสักคู่ ๑ บางทีถึงสี่ปีห้าปีไม่มีเลยก็มี นับว่าเป็นความเรียบร้อยในกิริยาที่พระพฤติ/*12ของเขาได้ส่วน ๑ การทำบุญบั้งไฟนี้ต่อเนื่องมาแต่เดือน ๖ ถึงเดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำจึงจะหมดคราว รวมอยู่ในระหว่าง ๓ เดือนนี้ ถ้าปีใดมีอธิกมาศก็ยังทำได้อีกถึงขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๘ ที่ ๒ ด้วย
ถึงเดือน ๙ แรม ๑๔ ค่ำเป็นเทศกาลทำบุญตามมาศนิยม เรียกว่าบุญข้าวประดับดิน มีการจับฉลากเลี้ยงพระ จำเพาะในบ้านเดียวมิได้เกี่ยวแก่บ้านอื่นเหมือนบุญเดือน ๖๐
ถึงเดือน ๑๐ ขึ้น ๒๕ ค่ำ ชาวบ้านประชุมกันทำบุญอิกคราวหนึ่ง คราวนี้เรียก บุญข้าวสลาก การที่ทำบุญข้าวสลากนี้ ชะนิดเดียวกันกับทำบุญสลากภัตรในกรุงเทพ ฯ นี้ คือนิมนต์พระสงฆ์สามเณรลงไปที่การเปรียญส่งสลากให้ทั้งกอง องค์ใดจับถูกสำรับผู้ใดเป็นพระหรือเป็นเณร ผู้นั้นก็นำสำรับคาวหวานของตนไปถวายแก่พระและเณรนั้น ครั้นพระเณรฉันแล้ว ก็ประชุมกันฟังเทศน์บรรยายนิทานวัตถุและภาสิตต่างๆ ทั้งอานิสงส์สลากภัตรด้วย ชั่ววันกับคืนหนึ่งจึงเลิก
ถึงเดือน ๑๑ ขึ้น ๒๕ ค่ำเป็นวันออกพรรษา ราษฎรชาวบ้านตลอดถึงพระสงฆ์สามเณร พากันตามประทีปโคมไฟ เรียกว่าทำบุญจุดประทีป การทำบุญจุดประทีปนี้เป็นการขวนขวายมากทั้งฝ่ายพระและคฤหัสถ์ แต่โคมแก้วต่าง ๆ ไม่มีจะใช้ ต้องเอาลูกตุมกามาควักเอาเมล็ดในออกหมด ขูดผิวข้างนอก และเยื่อข้างในออกให้บางโปร่งดี แล้วเอาน้ำมันมะพร้าวหรือเอาน้ำมันมะเยา คือน้ำมันลูกซ่าบู่ /*13เทลงในกะลาลูกตุมกา มีไส้ลอยอยู่ในนั้น มีหูหิ้วเหมือนกระเช้า บางทีเอาลูกฟักเหลืองทั้งลูกมาเจาะควักเอาเยื่อในออกให้หมด ขูดให้บางเหลือแต่ผิวข้างนอก บางทีเอาลูกส้มโอที่เขื่อง ๆ มาควักเอาเยื่อในออก ขูดให้บางเหลือแต่ผิวนอก ใช้ต่างโคม เอาไฟจุตขึ้นไปแขวนไว้บนกิ่งมะม่วงหรือกิ่งไม้ต่างๆ บรรดามีอยู่ในวัด แลดูแดงครืดไปทั้งวัด เหมือนโคมญี่ปุ่นที่เราใช้จุดกันนี้ เมื่อพิจารณาดูโคมราษฎรภาคอีศานเหล่านี้ ก็นับว่าเป็นความฉลาดได้อย่าง ๑ การที่จุดประทีปนี้ เขาทำให้เป็นร้านสูงร้าน๑ ร้านนั้นทำด้วยต้นกล้วย มีหัวเละท้ายคล้ายเรือสำเภา แล้วเอาต้นกล้วยมาปลูกลง ๖ ต้น ท้ายคู่ ๑ กลางคู่ ๑ หัวคู่ ๑ สูงประมาณเพียงศีร์ษะ และรอบร้านนั้นเอาไม้จริงลำเล็ก ๆ คล้ายไม่ค้างพลูมาปักลงเป็นรั้วตาข่าย ทำให้เป็นทางวนเวียนไปหลายรอบกว่าจะเข้าถึงร้านต้นกล้วยนั้น รั้วนั้นเรียกว่าคิรีวงกฎ ดูก็สมชื่อจริงๆ เพราะว่าเป็นทางอันคดเคี้ยวเลี้ยวลดหลายชั้นหลายเชิงนักหนา บางทีถ้าเป็นคนแก่หรือเด็กไม่ได้จำต้นทางที่เข้าไปก็มักจะทำให้หลงทางกลับออกมาไม่ถูก ถึงแก่เดินวนไปมาจนดึกดื่นก็เป็นได้ การทำรั้วที่เรียกว่าคิรีวงกฎนี้ เป็นความคิดอันฉลาดเหมือนผู้คิดทำค่ายสำหรับพักพวกพลทหาร เมื่อทำการยุทธสงครามก็ว่าได้ รูปเขาคิริวงกฎนี้บางปีก็ทำ บางปีก็ไม่ได้ทำ เพราะเป็นของค่อนข้างทำยากหน่อย ด้วยต้องลงมือทำรั้วนานวันจึงจะสำเร็จได้ ครั้นถึงวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำและ ๑๕ ค่ำจนแรมค่ำ ๑ /*14เวลากลางคืน ราษฎรชายหญิงต่างคนถือธูปเทียนไปจุดถวายพระในร้านประทีปนั้น ส่วนผู้หญิงก็แจกหมากพลูบุหรี่แก่พระแล้ว ฟังเทศน์บอกอานิสงส์ในการจุดประทีปโคมไฟบูชาพระกัณฑ์ ๑ เมื่อจบลงแล้วก็พากันกลับบ้านเรือน ดังนี้ทั้งสามวันจึงสิ้นการจุดประทีป
ต่อนี้ไปเป็นฤดูทำปราสาทผึ้งถวายพระและมีการทอดกฐินบ้างในบางอาราม ส่วนการทำบุญปราสาทผึ้งนั้นมักมีชุมทุกวัดทุกบ้าน การทอดกฐินมีน้อยวัดไม่ใคร่ชุกชุมเหมือนในกรุงเทพฯ นี้เพราะราษฎรชาวบ้านมีความขัดสนโดยมาก ทั้งผ้าไตรและปริกขารที่จะใช้ในการกฐินก็หายาก ทั้งราคาที่จะซื้อก็แพงมากกว่าที่ซื้อขายกันในกรุงเทพ ฯ นี้ด้วย
ถึงเดือน ๑๒ ข้างขึ้น ราษฎรชาวบ้านเกี่ยวข้าวและนวดข้าวแล้ว ก็พากันทำบุญที่ลานข้าว เรียกว่า “คูนลาน” การที่ทำบุญในลานข้าวนี้ มีสวดมนต์เย็นฉันเช้าเหมือนดังที่ใช้อยู่ในกรุงเทพ ฯ นี้ ความประสงค์ในการทำบุญลานก็คือเพื่อจะให้เป็นศิริมงคลแก่ข้าวเปลือกซึ่งจะใช้สรอยต่อไป เพราะเมื่อพระฉันเช้าแล้วนั้น เขาได้เชิญผู้ชายสูงอายุคนหนึ่งซึ่งรู้คำอวยชัยในการนี้ มาอ่านประกาศอวยชัยให้พรตามลัทธิของเขา เรียกว่าทำขวัญข้าว กิริยาอาการคล้ายกันกับทำขวัญจุกและทำขวัญนาคซึ่งใช้อยู่ในกรุงเทพ ฯ ทุกวันนี้ และเมื่อเวลาค่ำสวดมนต์เย็นแล้ววันนั้น พวกหนุ่ม ๆ ที่ไปประชุมต่างก็เลี้ยงสุรากันเมามาย และเป็นคราวกำลังหนาวจัดด้วย เมื่อกินเหล้าเมา/*15แล้วก็นอนอยู่ตามกองฟาง และพูดจาเกี้ยวพานกับพวกหญิงสาวซึ่งไปช่วยในการทำบุญนี้ ดูก็เป็นกสรสนุกสนานได้ส่วนหนึ่ง พอรุ่งขึ้นพระฉันเช้าและทำขวัญข้าวแล้ว พระและฆราวาศต่างก็กลับไปวัดและไปบ้าน การทำบุญลานนี้ถ้าทุ่งนาอยู่ไกลบ้าน ก็ต้องพากันไปค้างแรมอยู่ที่ลานข้าว ทั้งพระและฆราวาศชายหญิง ถ้าทุ่งนาอยู่ใกล้บ้านก็ทำกันที่เรือน กิริยาที่ทำอยู่กับเรือนและทำที่ลานข้าวในทุ่งนาก็ทำอย่างเดียวกัน มิได้แปลกปลาดกันเลย
ถึงฤดูเดือนอ้ายเดือนยี่ พระสงฆ์ทุก ๆ วัดมักจะอยู่ปริวาศกรรมมิได้เว้นเลยสักปีเดียว ในระหว่างที่พระอยู่ปริวาศกรรมนี้ ราษฎรชาวบ้านพากันทำบุญให้ทานแก่พระเป็นอันมาก ด้วยเขาเข้าใจว่าได้บุญมาก การที่พระอยู่ปริวาศกรรมนี้ เพื่อความประสงค์จะเปลื้องปลดอาบัติน้อยใหญ่ที่ได้ล่วงมาเป็นลำดับ ตั้งแต่ต้นปี แต่ที่จริงการอยู่ปริวาศกรรมเป็นพุทธบัญญัติ ส่วนหนึ่งซึ่งทรงอนุญาตไว้แก่ภิกษุผู้ได้ล่วงครุกาบัติ คือ สังฆาทิเสสและมีกำหนดอายุของอาบัติสังฆาทิเสส อันภิกษุผู้ได้ล่วงได้บอกเล่าแก่เพื่อนพรหมจรรย์ไว้ตามที่ตนได้รู้สึก มีกำหนดวันหรือเดือนหรือปีอันแน่นอน แล้วจึงอยู่ปริวาศกรรมครบกำหนดวันเดือนปีที่ได้ล่วงและขอสุทธิต่อคณะสงฆ์อันได้สวดอัพภานุโมทนาให้ จึงจะพ้นจากครุกาบัติโทษคือสังฆาทิเสสได้ แม้นจะถือว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วเมื่อใดและมิได้กำหนดวันคืนเดือนปีและจะอยู่ปริวาศกรรมชั่ว ๙ ราตรีแล้วก็เป็นผู้บริสุทธิได้เหมือนดังลัทธิพระ/*16ภาคอีศานซึ่งได้นิยมในการอยู่ปริวาศกรรมนั้นมิได้เลยเป็นอันขาดเพราะมิได้ทำให้ถูกต้องตามพุทธบัญญัติ แต่พระสงฆ์ภาคอีศานนับถือว่าการอยู่ปริวาศกรรมเป็นจารีตอันประเสริฐ ด้วยความเข้าใจว่าเป็นเครื่องเปลื้องปลดอาบัติน้อยใหญ่ทั้งปวงได้ ที่จริงเห็นว่าถ้าภิกษุรูปใด มิได้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสและอยู่ปริวาศกรรมก็ชื่อว่าเป็นผู้ละเมิดต่อพุทธบัญญัติข้อนี้ เพราะตนมิได้เป็นคนมีโทษและปฏิญาณตนว่าเป็นผู้มีโทษ ความที่คิดว่าเป็นบุญนั้นบางทีจะกลายเป็นบาปไป เพราะมุสาวาทที่ตนได้กล่าวเท็จต่อคณะสงฆ์ แต่เหตุใดพระสงฆ์ที่มีความรู้ในพุทธบัญญัติข้อนี้ก็มีโดยมากแต่มิได้ห้ามปรามแก่พระภิกษุอื่น พลอยนิยมยินดีว่าเป็นความดีความชอบเสียด้วย แต่ข้าพเจ้าผู้กล่าวถึงลัทธิอันนี้ เห็นว่าเป็นการมีโทษในกิริยาที่ประพฤตินั้นแท้ทีเดียว ตามความเข้าใจในพุทธบัญญัติที่ว่าด้วยอุฏฐานะบริสุทธิ ซึ่งมีอยู่ในวินัยสิกขาบท
เดือน ๓ และเดือน ๔ ในระหว่าง ๒ เดือนนี้ เป็นสมัยที่ราษฎรชาวบ้านพากันทำบุญมีเทศน์ที่วัด เรียกว่าบุญข้าวจี่ การทำบุญคราวนี้คล้ายกันกับบุญเดือน ๖ แต่ไม่ทำใหญ่โตเหมือนเดือน ๖ ทั้งการบวชนาคและหดน้ำพระก็ไม่มีในการบุญคราวนี้ด้วย ที่เรียกว่าบุญข้าวจี่นั้นคือราษฎรชาวบ้านที่ทำบุญได้นิมนต์พระสงฆ์มาแต่วัดบ้านอื่น พร้อมด้วยราษฎรชายหญิงที่บ้านนั้นไปประชุมกันทำบุญประมาณ ๑๐ บ้านเป็นอย่างมาก เวลาบ่ายพระและราษฎรชายหญิงที่ไปด้วยไปถึงก็พากันเข้าไปอยู่ผามบุญที่เขาปลูกไว้รับนั้น เวลากลางคืนมีการ/*17สวดพระปริตมงคล และมีเทศน์อุณหิศวิชัยกัณฑ์ ๑ เวลาเช้ามีการตักบาตรข้าวจี่พร้อมกันทุก ๆ เรือน เพราะฉะนั้นการบุญคราวนี้เขาจึงเรียกว่าบุญข้าวจี่ คำที่เรียกว่าข้าวจี่นั้นคือเวลาเช้ามืดของคืนที่ประชุมกันนั้น ราษฎรชาวบ้านที่ทำบุญก็พากันก่อกองไฟกองใหญ่ลงที่ลานวัด แล้วเอาข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้วมาปั้นเป็นก้อนโตประมาณเท่าผลมะตูมขนาดกลาง แล้วเอาน้ำอ้อยปึกเป็นไส้ใน เสียบไม้เข้าย่างในกองไฟพลิกไปพลิกมาสุกเกรียมโดยรอบดีแล้วจึงเอาออกมา ทุบไข่ไก่ทารอบปั้นข้าวนั้นแล้วก็ย่างไฟให้ไข่สุกอีก ครั้นสุกแล้วก็เป็นอันใช้ได้ ทำกันคนละมาก ๆ นี้แลเรียกว่าข้าวจี่ เมื่อทำเสร็จแล้วได้เวลาก็นำไปตักบาตรพระเพื่อจะได้ฉันต่างของหวานพร้อมกันกับฉันเช้าวันนั้น รสชาติของข้าวจี่นี้ก็ไม่เอร็ดอร่อยอะไรนัก เป็นแต่หวานบ้างมันบ้างเล็กน้อย แต่ก็นับว่าเป็นขนมอย่างดีของราษฎรภาคอีศานได้อย่าง ๑ ตั้งแต่พระฉันเช้าแล้วไปก็มีเทศน์ที่ศาลาการเปรียญในวัดทำบุญนั้นหลายกัณฑ์ ประมาณบ่าย ๒ โมงหรือ ๓ โมงก็จบ เมื่อเทศน์จบแล้ว ก็เป็นอันสิ้นการทำบุญข้าวจี่แต่เท่านั้น การทำบุญข้าวจี่นี้คล้ายกับพระราชพิธีเผาข้าวซึ่งมีอยู่ในกฎมนเทียรบาล ปรากฏเป็นพระราชพิธีอันหนึ่งที่พระเจ้า/*18อยู่หัวแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาโบราณได้โปรดให้ทำในกาลโน้น แต่ข้าพเจ้าไม่อาจจะยืนยันว่าพระราชพิธีเผาข้าว และการทำบุญข้าวจี่ของราษฎรภาคอีศานอันได้กล่าวมาแล้วนี้ เป็นพิธีอย่างเดียวกันนั้นได้ เพราะเป็นแต่คาดคเนดูว่าจะเป็นอย่างเดียวกันเท่านั้น แม้การเรื่องนี้จะคลาดเคลื่อนจากความประสงค์เดิมอย่างใด ข้าพเจ้าขออภัยแก่ท่านผู้อ่านทั้งปวง กล่าวด้วยลัทธิของราษฎรภาคอีศานตะวันออก ซึ่งได้ประกอบการเล่นและการบุญตามมาศนิยมโดยลำดับ แต่เดือน ๕ เป็นที่ ๑ ถึงเดือน ๔ เป็นที่ ๑๒ บรรจบครบปี ๑ ก็จบแต่เท่านี้ ฯ
แต่นี้ไปจะได้บรรยายเรื่องนามสมมตินิยมอย่าง ๑ ซึ่งคนราษฎรภาคอีศานตะวันออกได้ใช้เรียกสมณะ ผู้ที่บวชเป็นสามเณรเรียกว่าจั่ว ผู้ที่สึกจากเพศสามเณรเรียกว่าเชียง ผู้ที่บวชเป็นภิกษุเรียกว่า เจ้าหัว คำนี้คงจะเป็น เจ้าอยู่หัว จะขาดคำว่าอยู่ไปเสียคำหนึ่งหรืออย่างไร ผู้ที่สึกจากภิกษุ เรียกรำ ทิด คำนี้เดิมคงจะเป็น บัณฑิต จะขาดคำว่า บัณ เสียหรืออย่างไร ถ้าเช่นนั้นคำว่า “ทิด” ซึ่งทอนอักษรคำตัวต้นออกแล้วนั้น ควรใช้เป็น “ฑิต” ตัวนี้จึงจะถูกตามบัญญัติเดิม ภิกษุผู้ได้รับหดน้ำของทายกดังกล่าวแล้วในเรื่องบุญเดือน๖ นั้น เรียกว่า เสด็จ ภิกษุผู้ที่ได้เลื่อนยศเป็นเสด็จแล้วนั้นสึกออกไป เรียกว่า จาน คำนี้เดิมเห็น/*19จะเป็นอาจารย์ ดังนี้ แต่ลดตัวอาคำต้นออกเสีย จึงคงแต่คำว่าจานคำท้าย ถ้าเช่นนั้นก็ควรใช้เขียนเป็น จารย์ ดังนี้จึงจะถูกตามบัญญัติ ภิกษุผู้ได้รับหดน้ำของทายกครั้งที่ ๒ เรียกว่าซา คำว่าซานี้ตามภาษาราษฎรภาคอีศานและไทยก็แปลไม่ได้ความ ถ้าภาษาจีนแปลได้ความว่าสามหรือที่ ๓ เมื่อพิเคราะห์ตตามเหตุผลในเรื่องนี้คำว่าซา แปลว่าสามตามภาษาจีนก็ไม่สมควรแก่เหตุในการเรื่องนี้ คือธรรมดาว่า ๒ และ ๓ ย่อมมี ๑ เป็นเบื้องต้นจึงจะเกิดเป็น ๓ ได้หรือจะหมายเอาพระที่บวชที่แรกเรียกว่าเจ้าหัวนั้นเป็นที่ ๑ และได้รับหดน้ำเลื่อนยศที่เรียกว่าเสด็จนั้นเป็นที่ ๒ การหดน้ำเลื่อนยศคราวนี้ จึงเรียกว่า ซา ซึ่งเป็นที่ ๓ ของยศอันพระรูปนั้นได้รับแล้วดังนี้ ถ้าเหตุนี้สมควรแก่ความคาดหมายก็เห็นคำจะใช้ได้ทีเดียว ภิกษุได้รับหดน้ำเลื่อนยศครั้งที่ ๓ เรียกว่าหัวครู เป็นสุดยศที่พวกราษฎรภาคอีศานตะวันออก ใช้เรียกสมณะแต่เท่านี้ การเลื่อนยศสมณะนั้น ถ้าเป็นเสด็จ ก็จารึกชื่อลงไว้ในใบลาน ถ้าเลื่อนยศเป็น ซา ก็จารึกชื่อลงในแผ่นเงิน ถ้าเลื่อนยศเป็นหัวครู ก็จารึกชื่อลงในแผ่นทองคำ กิริยาที่ใช้จารึกชื่อของพระภิกษผู้ได้เลื่อนยศในแผ่นเงินแผ่นทองนี้ ได้ใช้มาแต่โบราณ ในกาลทุกวันนี้เป็นแต่รวบรวมเงินและทองได้บ้างเล็กน้อยแล้วก็ตีเป็นแท่งหนา ๔ เหลี่ยม/*20ประมาณเท่านิ้วมือ มอบถวายแก่พระรูปนั้นไว้ มิได้จารึกชื่อลงไว้เป็นสำคัญเหมือนแต่ครั้งโบราณมา อนึ่งภิกษุที่ได้เลื่อนยศเป็นซาและหัวครูแล้วและสึกออกเป็นฆราวาศ ก็เรียกว่า จารย์ซา จารย์ครู ตามสมมตินิยม ที่หมู่ราษฎรภาคอีศานตะวันออก ได้ใช้สืบมาแต่โบราณจนกาลบัดนี้
กล่าวด้วยลัทธิธรรมเนียมอันหนึ่ง ซึ่งพวกราษฎรภาคอีศานตะวันออกได้นับถือใช้สืบมานั้น ก็สิ้นข้อความแต่เท่านี้ ฯ
/*21ประเพณีการปกครองของราษฎรภาคอีศานตะวันออก
หัวเมืองราษฎรภาคอีศานตะวันออกทั้งปวง ได้จัดการปกครองสืบจารีตมาแต่โบราณนั้นเป็นธรรมเนียมอย่างหนึ่ง และธรรมเนียมเช่นนี้ได้คิดจัดตั้งขึ้นไว้แต่ครั้งไร ใครเป็นผู้คิดขึ้น เป็นพ้นวิสัยที่จะนำมาเล่าสู่กันฟังได้ เพราะเรื่องเหล่านี้มิได้มีปรากฏในจดหมายเหตุหรือไม่มีผู้หนึ่งผู้ใดได้จดจารึกลงไว้ในที่ใดที่หนึ่ง หรือจะมีบ้างแต่สูญหายเพราะเหตุอะไรเสียนั้น ก็เป็นเหตุที่จะทำให้เราทั้งหลายรู้ไม่ได้ในการเรื่องนี้ทีเดียว แต่ถึงอย่างไร แม้การปกครองเช่นนี้ จะมีผู้จัดขึ้นแต่ครั้งไรก็ตาม ก็เป็นอันยกเว้นเสียทีเดียว จะขอเล่าแต่เรื่องที่ปรากฏอยู่ในกิริยาที่ราษฎรภาคอีศานทั้งหลาย ที่เรียกว่าเจ้าเมืองเป็นต้น ได้ใช้การปกครองเช่นนี้สื้บมาแต่โบราณเท่านั้น มูลเหตุที่จะเกิดเป็นเมือง เดิมราษฎรภาคอีศานตะวันออกฝั่งขวาแม่น้ำโขงนี้ เป็นประเทศป่าดอนปราศจากถิ่นฐานบ้านเมืองอันมั่นคง มีหมู่บ้านอยู่ห่างกันทางคืน ๑ บ้าง ๒ คืนบ้าง บางแห่งก็ถึง ๔ คืน ๕ คืน จึงถึงระยะบ้านหนึ่ง ๆ หัวเมืองเล็กน้อยทั้งปวงบรรดาที่มีชื่ออยู่ในเวลานี้ คือ อุบล, เขมราฐ, อำนาจจำเริญ, มุกดาหาร, นครพนม, กาฬสินธ์, (ริมน้ำก่ำ) ขอนแก่น, ร้อยเอ็ด, มหาสารคาม, ชนบท, นครจำปาศักดิ์, สังข, สุรินทร์, ศีศะเกษ เป็นต้นเหล่านี้ เดิม/*22ก็เป็นบ้านหนึ่ง ๆ ซึ่งมีผู้คนอยู่มากหลายสิบหลังเรือน และเป็นบ้านมีทำเลดี คืออยู่ใกล้แม่น้ำและบึงหนองใหญ่ และมีท้องทุ่งที่ควรจะทำนาได้มาก ทั้งป่าดงที่จะทำไร่ก็บริบูรณ์ดี และผู้คนซึ่งอยู่ในบ้านนั้น ค่อนข้างจะมั่งคั่งด้วยทรัพย์เงินทองกว่าบ้านอื่นบรรดาที่อยู่ใกล้เคียง หรือบางทีผู้ที่เป็นหัวหน้าในบ้านนั้นมีสติปัญญาดีมีผู้คนนับถือมาก ก็พากันคิดจัดรวบรวมขอร้องต่อพระมหานครอันตนได้ขึ้นอยู่ เพื่อได้รับอนุญาตตั้งบ้านนั้นขึ้นเป็นเมือง ครั้นได้รับอนุญาตแล้วก็ตั้งขึ้นเป็นเมือง เหมือนตั้งเมืองอุบลราชธานีเดี๋ยวนี้ เดิมก็ชื่อบ้าน “แจะละแม” ครั้นโปรดเกล้าฯพระราชทานพระบรมราชานุญาตในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงเทพมหานคร จึงได้ตั้งขึ้นเป็นเมือง ชื่ออุบลราชธานี สืบมาจนบัดนี้ เพราะฉะนั้น บรรดาเมืองน้อยที่มีชื่อทั้งหลายนั้น เดิมล้วนแต่เป็นบ้านมาก่อน แล้วจึงเป็นเมืองขึ้นต่อภายหลัง บางเมืองก็ตั้งมานานหลายร้อยปี บางเมืองก็ตั้งเพียง ๑๐๐ ปีกว่าก็มี ตามอายุของประเทศที่ได้รับสมมติก่อนและหลัง เมืองที่ยกบ้านขึ้นเป็นเหล่านี้ ย่อมเป็นแต่เมืองเล็กน้อย มิได้เคยเป็นเมืองมีกษัตริย์ครอบครองหรือเมืองประเทศราช
ส่วนเมืองมีกษัตริย์ครอบครอง ดังเชียงใหม่และหลวงพระบางหรือเวียงจันท์เป็นต้น ดูเหมือนจะยกไปตั้งเป็นเมืองใหญ่ทีเดียว มิได้ยกเอาบ้านขึ้นเป็นเมือง ดังกรุงทวาราวดีศรีอยุธยาโบราณ /*23ซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ คือพระเจ้าอู่ทองได้โปรดให้สร้างพระนครลงตำบลหนองโสน เมื่อจุลศักราชปี ๗๑๒ นี้เป็นตัวอย่าง นับแต่การสร้างกรุงศรีอยุธยาโบราณมาจนปี ๑๑๕ นี้ เป็นปีได้ ๕๔๕ การที่เป็นมาของประเทศที่ได้รับสมมติย่อมเป็นดังนี้
ผู้ปกครองสำหรับประเทศภาคอีศานทั้งหลายแต่โบราณนั้น ถ้าจะว่าโดยประเทศที่มีกษัตริย์ครอบครอง ซึ่งเรียกกันโดยมากว่าเมืองเอกราช หรือเมืองประเทศราช ในบางคราว เช่นเวียงจันท์ซึ่งแต่ก่อนเรียกว่ากรุงศรีสัตนาคนหุต และนครจำปาศักดิ์เป็นต้น หรือหัวเมืองเล็กน้อยซึ่งเรียกถ่าเมือง เอก, โท, ตรี, จัตวา, คือหนองคาย, อุบล, เขมราฐและอำนาจจำเริญเป็นต้น กษัตริย์หรือเจ้าผู้ครองเมืองซึ่งนับว่าเอกราชหรือประเทศราช หรือเจ้าเมืองเล็กน้อยซึ่งประจำอยู่ในหัวเมืองต่าง ๆ บรรดาที่กล่าวมานี้ ถ้าเมืองที่เป็นกษัตริย์เช่นเวียงจันท์และเมืองที่เป็นเจ้าประเทศราช เช่นนครจำปาศักดิ์ ก็เรียกต้นชื่อว่าพระเจ้าหรือเจ้านั่นเจ้านี่ ดังพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตและเจ้ายุติธรรมธรเหล่านี้ นับว่าเป็นหัวหน้าหรือเจ้าผู้ครองเมืองเป็นตำแหน่งที่หนึ่ง ต่อลงมาก็เรียกว่าเจ้าอุปราชเป็นตำแหน่งที่สอง เจ้าราชวงศ์เป็นตำแหน่งที่สาม เจ้าราชบุตรเป็นตำแหน่งที่สี่ ผู้ที่อยู่ใน ๓ ตำแหน่งนี้ เป็นตำแหน่งสำหรับได้เลื่อนขึ้นไปโดยลำดับจนถึงได้รับ/*24ที่เป็นเจ้าผู้ครองเมือง ซึ่งเป็นตำแหน่งที่หนึ่งได้ และตำแหน่งที่ต่อลงไปจากตำแหน่งที่สี่ที่กล่าวแล้วยังมีอยู่อีกหลายตำแหน่ง คือเรียกว่าเมืองแสนเป็นตำแหน่งที่ ๕ เมืองจันท์เป็นตำแหน่งที่ ๖ เมืองขวาเป็นตำแหน่งที่ ๗ เมืองซ้ายเป็นตำแหน่งที่ ๘ เมืองกลางเป็นตำแหน่งที่ ๙ เมืองคุกเป็นตำแหน่งที่ ๑๐ เมืองฮามเป็นตำแหน่งที่ ๑๑ นาเหนือเป็นตำแหน่งที่ ๑๒ นาใต้เป็นตำแหน่งที่ ๑๓ ซาเนตรเป็นตำแหน่งที่ ๑๔ ซานนท์เป็นตำแหน่งที่ ๑๕ ซาบัณฑิตเป็นตำแหน่งที่ ๑๖ ตำแหน่งตั้งแต่เมืองแสนลงมาจนถึงซาบัณฑิตเป็นที่สุดนี้ เรียกว่า “เพีย” อีกประการหนึ่งตำแหน่งตั้งแต่เมืองแสนลงมาจนถึงซาบัณฑิตเป็นที่สุดนี้ ถ้าเป็นเมืองเอกราชหรือเมืองประเทศราชตามชาติชนภาคอีศาน ต้องเรียกว่าพระยาทั้งสิ้น เหมือนดังเรียกเพียเมืองแสนว่าพระยาเมืองแสนเป็นต้น ถ้าเป็นเมืองโทหรือเมืองตรี ตำแหน่งเจ้าเมืองก็เรียกเพียงแต่พระนั่นพระนี่ ตามที่มีในสัญญาบัตร เหมือนดังพระเทพวงษาเจ้าเมืองเขมราฐ พระประจญจัตุรงค์ เจ้าเมืองชาณุมารมณฑลเป็นต้น ถ้าตำแหน่งรองลงมาก็เรียกว่าอุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตร ไม่มีคำว่าเจ้านำหน้าในตำแหน่งชื่อ คำซึ่งเรียกว่าท้าวเป็นคำสำหรับยศในคนพวก ๑ ซึ่งเป็นตำแหน่งพิเศษ ไม่มีกำหนดว่ากี่คนหรือเพียงใด เพราะ/*25ว่าบุตรหลานของผู้ที่เป็นเจ้าเมืองที่เป็นชายมีกี่คน หรือบุตรหลานอุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตร ที่เป็นผู้ชายมีกี่คน ก็เรียกว่าท้าวทั้งสิ้น คำว่าท้าวเป็นคู่กันกับคำที่เรียกว่านาง คำที่เรียกว่านาง เป็นยศสำหรับเรียกผู้หญิงซึ่งเป็นบุตรหรือหลานของเจ้าเมืองและอุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตรเพราะฉนั้นคำที่เรียกว่าท้าวและเรียกว่านางจึงไม่มีกำหนดว่ามากน้อยเท่าใด เป็นตำแหน่งพิเศษสำหรับประเทศบ้านเมืองซึ่งเป็นเมืองเล็กน้อย ถ้าเป็นเมืองประเทศราช บุตรชายหญิงหรือหลานชายหญิงของเจ้าผู้ครองเมือง และเจ้าอุปราช ราชวงศ์ ราชบุตร ก็เรียกชื่อมีคำว่าเจ้านำหน้าชื่อทั้งชายหญิง เหมือนดังเรียกบุตรชายเจ้านครจำปาศักดิ์คนหนึ่งว่าเจ้าหยุย และเรียกบุตรหญิงคน ๑ ว่าเจ้านางกอง เป็นต้น ก็ถ้าจะกล่าวถึงราษฎรสามัญ ลูกชายเรียกว่าอ้าย ลูกหญิงเรียกว่าสาว เหมือนดังเรียกว่าอ้ายคำภา สาวที เป็นต้น ตำแหน่งกรมการสำหรับเมือง นอกจากตำแหน่งที่เรียกชื่อทั้ง ๑๖ นั้น ยังมีตำแหน่งพิเศษออกไปอิกหลายตำแหน่ง แต่ตำแหน่งพิเศษเหล่านั้น จะตั้งขึ้นก็ได้ หรือมิตั้งขึ้นก็ได้ เหมือนดังตำแหน่งเพียนามเสนา เพียมหาเสนา เพียจันทรฮส เพียซามาตย์ เพียซานุชิต เพียแก้วดวงดี เพียสุวรรณไมตรี เพียอรรควงษ์ เพียเนตวงษ์ เพียนามวงษ์ เพียวุฒิวงษ์ เหล่านี้เรียกว่าตำแหน่งพิเศษ /*26สำหรับเป็นผู้ช่วยราชการในหน้าที่ต่างๆในเจ้าเมืองหรืออุปฮาดราชวงศ์ราชบุตร ตลอดเมืองแสนเมืองจันท์ ตำแหน่งต่าง ๆ ที่กล่าวมาในเบื้องต้นนี้ เป็นตำแหน่งสำหรับเมือง ส่วนตำแหน่งสำหรับบ้านและหมู่บ้านยังมีอิกคือเรียกว่า ท้าวฝ่าย ตรงกับคำว่าอำเภอตำแหน่ง ๑ เรียกว่าตาแสง ตรงกับคำว่านายแขวงตำแหน่ง ๑ เรียกว่ากำนัน ตรงกับคำว่าผู้ใหญ่บ้านตำแหน่ง ๑ และมีตำแหน่งที่เรียกว่าจ่าสำหรับเป็นผู้ช่วยในกำนันในบ้านหนึ่ง ๆ มีตั้งแต่ ๒ คนขึ้นไปจนถึง ๔ คน และ ๖ คนตามบ้านน้อยและบ้านใหญ่ ความประสงค์ที่จะให้มีตำแหน่งเหล่านี้ และมีการสำหรับทำธุระในหน้าที่ต่างๆซึ่งมีอยู่สำหรับประเทศบ้านเมืองนั้น จะได้อธิบายในข้างหน้าต่อไป (อธิบายชื่อตำแหน่งต่างๆ) อุปราชหรืออุปฮาด คุณศัพท์ ในชื่อนี้แปลความว่าเป็นผู้ได้รับอำนาจและสมบัติกึ่งหนึ่ง “อุปฮาด” ศัพท์นี้เดิมก็จะเป็นอุปราชอย่างเดียวกัน แต่ภาษาราษฎรภาคอีศานใช้สำเนียง “ร” เป็นสำเนียง “ฮ” ไปเสีย เพราะฉนั้นคำว่าราชจึงกลายเป็น “ฮาด” ไปตามสำเนียงภาษาราษฎรภาคอีศาน ถ้าฉนั้นเมื่อจะเขียนคำว่า “ฮาด” ก็ควรใช้ตัว “ช” สกดให้คงรูปเดิมไว้จึงจะเป็นการสมควร คือควรเขียนคำว่าอุปฮาดเป็นอุบฮาช ดังนี้ ราชวงศ์แปลว่าเชื้อแถวของเจ้าเมือง ราชบุตร แปลว่าลูกของเจ้าเมือง เมื่อเล็งดูคุณศัพท์ในนามทั้ง ๒ นี้ ก็เห็นว่าเดิมตำแหน่งทั้ง ๒ นี้ คงจะเป็นคนที่เป็นเชื้อสายและลูกเต้าเหล่ากอของเจ้าเมืองนั้นเอง ไม่ใช่คนมาแต่อื่นที่จะได้รับตำแหน่งนี้ หรือบางทีตำแหน่งที่เรียกว่า/*27ราชวงศ์และราชบุตรนี้ เดิมเห็นจะเป็นเชื้อวงศ์หรือลูกเต้าของเจ้าผู้ครองเมืองใหญ่ให้มาเป็น เพื่อจะได้กำกับราชการในบ้านเมืองดอกกระมัง จึงสมกับชื่อว่า ราชวงศ์ และราชบุตร ในคำอธิบายนี้บางทีก็จะคัดค้านได้อิกว่า ธรรมดาเมืองขึ้นของเมืองใหญ่ทั้งหลายใช่ว่ามีแต่น้อยตำบลหามิได้ ย่อมมีมากตั้ง ๔๐ หรือ ๕๐ ตำบลขึ้นไป ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ผู้ที่จะได้รับตำแหน่งเป็นราชวงศ์และราชบุตร มิต้องมีมากให้ครบหัวเมืองขึ้นทั้งหมดนั้นหรือ ก็จะตอบได้ว่าคงจะไม่มีครบทั้งหมดทุกหัวเมืองได้ เพราะตามความเข้าใจว่าเจ้าผู้ครองเมือง ๆ หนึ่งคงจะไม่มีลูกชายมากตั้ง ๕๐ คน อย่างมากก็จะมีได้เพียง ๒๐ คน เมื่อการเป็นดังนี้จึงว่าผู้ที่ได้รับตำแหน่งที่เรียกว่าราชวงศ์และราชบุตรนั้น แม้ถึงจะเป็นเชื้อวงศ์และลูกเต้าของเจ้าผู้ครองเมืองใหญ่ก็ดี มิใช่ก็ดีก็คงจะเป็นได้ ถ้าเช่นนั้นคำที่เรียกชื่อตำแหน่งว่าราชวงศ์และราชบุตรนั้น หากจะเป็นคุณนามบัญญัติเพื่อความดีความชอบของคนผู้มีวุฒิอันสมควรจึงจะได้รับตำแหน่งเช่นนี้ ความประสงค์เดิมคงจะเป็นอย่างนี้ดอกกระมัง ในคำอธิบายเหล่านี้ล้วนแต่เป็นการคาดคเน มิใช่ว่าได้พบเห็นแบบแผนตัวอย่างในที่หนึ่งที่ใดก็หามิได้ อาศัยคุณศัพท์ในตำแหน่งชื่อทั้งสองที่ได้อธิบายมาในเบื้องต้นนี้เป็นสำคัญ แล้วก็อนุมัติอธิบายตาม เพื่อจะค้นหาความจริงต่อไป ตำแหน่งรองลงไป ๑๒ ตำแหน่งนั้นมีชื่อต่างๆ เหลือที่จะค้นหาเค้าเงื่อนได้ แต่มีชื่อ/*28นำหน้าคำเดียวด้วยกันทั้งสิ้น ชื่อนำหน้านั้นคือ “เพีย” คำว่าเพียนี้แปลไม่ได้ความ คำว่าเพียนี้ บางทีเดิมจะเป็น “เพรีย” ดังนี้ดอกกระมัง เพราะภาษาราษฎรภาคอีศานมักไม่ใช้คำที่เป็นอักษร “ควบ” เหมือนดังคำว่าโกรธ ก็อ่านว่าโกธ ดังนี้เป็นตัวอย่าง ถ้าเช่นนั้นคำว่า “เพีย” ซึ่งว่าจะเป็น “เพรีย” ก็จะแปลได้ความวว่า “ผู้มีเพียร” หรือจะเป็นเพียร์ แปลว่าผู้มีเพียรก็จะได้ เพราะภาษาไทยใช้คำว่า เพียรซึ่งเป็นคำแปลงมาจากภาษาบาลี คือ “วีระ” เป็น “พีระ” แผลงไปเป็นเพียรก็ได้ความ ถ้า “พิริยะ” แผลงเป็น “เพรีย” คืออักษร พ, และ ร, ควบเป็นสำเนียงเดียวกันก็ได้ เพราะคำว่าพิริยะ ถ้าอ่านสำเนียงเร็วเข้าก็อาจจะกลายเป็นเพรียไปได้ แต่ยังไม่เห็นที่มาเป็นตัวอย่างในที่ใดที่หนึ่งเลย คำอธิบายนี้เป็นแต่พูดหันหามูลเหตุเดิม ด้วยเห็นว่าจะเป็นดังนี้ อนึ่งคำว่า “เพีย” นี้ ภาษาไทยมักใช้อ่านเป็นเสียงเพี้ยนไป คือใช้คำว่า “เพีย” เป็น “เพี้ย” ดังนี้ เติมไม้โท ( ้) เข้า ที่จริงไม่ถูกตามสำเนียงภาษาราษฎรภาคอีศานเลย โดยเหตุผลดังได้อธิบายมาแล้ว  อธิบายคำว่า “เพีย” นี้เป็นแต่ส่วนคาดคเนหมายว่าจะเป็นดังนี้ เมื่อจะถูกต้องตามที่ได้อธิบายมาแล้วนี้ก็จะเป็นการดี ถ้าพลาดจากความประสงค์เดิมไปแต่อย่างใด ข้าพเจ้าผู้อธิบายก็เป็นอันยอมตาม ด้วยไม่พบที่มาในแห่งใดในแบบแผนอันใดเลย
/*29อำนาจของผู้มีหน้าที่ในตำแหน่งต่างๆ เจ้าเมือง อุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตรทั้ง ๔ ตำแหน่งนี้ ย่อมมีอำนาจที่จะทำการตามหน้าที่ของตนดังนี้ คือเจ้าเมืองเป็นผู้มีอำนาจสิทธิขาด ในการที่จะตั้งและบังคับกรมการทั้งปวง หรือในกิจสุขทุกข์ของราษฎรทั่วไปบรรดาที่อยู่ในแว่นแคว้นแดนเมืองนั้น หรือผู้ที่มาแต่อื่น หากมีการเกี่ยวข้องแก่คนหรือสิ่งของพัสดุทั้งปวง ที่เกิดขึ้นในแว่นแคว้นแดนเมืองนั้น หรือสรรพคดีทั้งหลายที่เกิดมีแก่ราษฎรในถิ่นฐานบ้านเมือง หรือมาแต่ที่อื่น อุปฮาดมีหน้าที่สำหรับทำการแทนเมื่อเจ้าเมืองป่วยหรือมีที่ไป หรือไม่มีตัวเจ้าเมืองด้วยเหตุที่ตายไป หรือด้วยเหตุที่ต้องราชทัณฑ์ถอดถอนออกจากตำแหน่งหรือแก่ชราอายุมาก ในเหตุเหล่านี้อุปฮาดต้องเป็นผู้แทนทั้งสิ้น เมื่ออุปฮาดได้รับหน้าที่แทนผู้ว่าราชการเมืองเพียงใด ย่อมได้รับอำนาจบังคับการสิทธิขาดเต็มเหมือนดังเจ้าเมืองได้บังคับมาแต่ก่อนเพียงนั้น ถ้าและเจ้าเมืองยังมีตัวอยู่หรือไม่มีกิจไปแห่งใด หรือไม่เจ็บป่วยอุปฮาดก็มีหน้าที่และอำนาจตามตำแหน่งของตน คือสำหรับเป็นหัวหน้าในการปรึกษาหารือความขัดข้องของกรมการตำแหน่งรองลงไป เมื่อไม่ปรองดองตกลงประการใด จึงต้องหารือต่อเจ้าเมืองซึ่งเป็นหัวหน้าใหญ่ ราชวงศ์ย่อมเป็นผู้แทนอุปฮาด เหมือนตั้งอุปฮาดได้ว่าการแทนเจ้าเมือง อำนาจและหน้าที่อันใดซึ่งอุปฮาดได้บังคับอยู่ก่อนเพียงใด ราชวงศ์ก็ได้รับและทำได้เต็มทุกอย่างเหมือนตัว/*30อุปฮาด ราชบุตรก็เป็นผู้สำหรับทำการแทนราชวงศ์ ได้ทุกอย่างเหมือนดังราชวงศ์ได้รับการแทนอุปฮาด อำนาจเจ้าเมืองดังที่กล่าวมานี้ ไม่สิทธิขาดได้ในการบางอย่าง เช่นตัดสินลงโทษแก่ผู้ร้ายอย่างฉกรรจ์ คือต้องตัดศีร์ษะเป็นต้น หรือการเกี่ยวข้องด้วยเขตต์แดน การทัพศึกสงครามหรือการตั้งแต่งกรมการผู้ใหญ่ ตั้งแต่อุปฮาดลงมาจนถึงราชบุตรเป็นที่สุด หรือไม่อาจถอดถอนได้เอง การสำคัญเช่นนี้ต้องแแล้วแต่เมืองใหญ่จะสั่งมาประการใดจึงจะทำตามได้ นอกจากที่ยังไม่ได้รับคำสั่งจากเจ้าหน้าที่เมืองใหญ่แล้ว การเหล่านี้ก็เป็นอันทำเองไม่ได้แท้ทีเดียว แม้นอุปฮาดเมื่อได้ทำการแทนเจ้าเมือง ก็บังคับการใหญ่เช่นนี้ไม่ได้เลย นอกจากได้รับคำสั่งจากเมืองใหญ่เป็นสำคัญ อนึ่งอำนาจของเจ้าเมืองอาจจะแต่งตั้งกรมการผู้น้อยได้ทั้ง ๑๒ ตำแหน่ง คือเมืองแสนเมืองจันท์เป็นต้น โดยไม่ต้องบอกกล่าวเมืองใหญ่ก็ได้ และอาจจะถอดถอนกรมการตำแหน่งน้อยเหล่านี้ได้ทั้งสิ้นตลอดถึงท้าวฝ่ายตาแสงกำนันจ่าบ้านทั้งปวง เจ้าเมืองก็อาจตั้งแต่งและถอดถอนได้ทั้งนั้น อนึ่งอุปฮาดก็ดี ราชวงศ์และราชบุตรก็ดี ทั้งสามคนนี้ก็อาจตั้งแต่งและถอดถอนเมืองแสน เมืองจันท์ ตลอดถึงท้าวฝ่ายตาแสงกำนันจ่าบ้านได้เหมือนกับเจ้าเมือง แม้จะเป็นผู้แทนเจ้าเมืองหรือโดยปกติก็ดี ก็ตั้งและถอดได้เหมือนกัน เพราะว่ากรมการตำแหน่งเล็กน้อยเหล่านี้ล้วนแต่อยู่ในบังคับหัวหน้า คือ ๔ ตำแหน่งนี้ทั้งสิ้น อนึ่งกำนันหรือจ่าบ้าน/*31แม้เมืองแสนเมืองจันท์จะตั้งแต่งขึ้นก็ได้ เพราะว่าเป็นกรมการสำหรับรักษาหมู่บ้าน เหมือนดังผู้ใหญ่บ้านและอำเภอที่มีอยู่ในกรุงเทพฯนี้ อนึ่งหัวหน้าใหญ่ทั้ง ๔ ตำแหน่งหรือหัวหน้ารองลงมาอีก ๑๒ ตำแหน่งนี้ อาจออกหนังสือเดินทางให้แก่ราษฎรที่อยู่ในแว่นแคว้นของตน เมื่อจะไปมาค้าขายต่างเมือง หรือตัดสินคดีราษฎรบรรดาทีขึ้นอยู่ในแว่นแคว้นของตน และอาจปราบปรามโจรผู้ร้ายซึ่งเกิดขึ้นในเขตต์แขวงของตน
ธุระในหน้าที่ตำแหน่งต่างๆเจ้าเมืองมี่หน้าที่สำหรับเป็นธุระดูแลสรรพกิจสุขทุกข์ของราษฎรทั่วไปตลอดเขตต์แขวงของตน เป็นธุระในสรรพผลประโยชน์ของบ้านเมือง และผลประโยชน์ของราษฎรทั่วไป และความเสื่อมเสียผลประโยชน์ของบ้านเมืองและราษฎรทั่วไป เป็นต้นว่าฝนแล้งข้าวแพง ต้องคดีมีโทษหรือเบียดเบียนกัน หรือเกี่ยวข้องแก่คนต่างแขวงต่างเมือง และเป็นธุระดูแลในการที่จะตัดสินสรรพคดีน้อยใหญ่ของราษฎรที่อยู่ในเขตต์แขวง เป็นธุระดูแลรับผิดและรับชอบในการได้ประโยชน์และเสียประโยชน์ของเขตต์แขวงบ้านเมือง เป็นธุระสอดส่องตรวจตราด่านทาง ระวังโจรผู้ร้ายศัตรูหม่ปัจจามิตรจะกร้ำกรายมาเบียดเบียนราษฎรในอาณาเขตต์ของท่าน เป็นธุระตรวจตราส่วยสาอากรส่งแก่เจ้ากระทรวงใหญ่ในเมืองหลวง เป็นธุระที่จะทำรายงานคือใบบอกส่งข่าวคราวสารทุกข์ของราษฎร หรือข่าว/*32คราวของผลประโยชน์สำหรับบ้านเมืองที่ได้และเสีย เช่นฝนดีและฝนแล้ง ราคาข้าวปลาอาหาร หรือสินค้าถูกและแพงเป็นต้น ต่อเจ้าพนักงานใหญ่ในเมืองหลวง เป็นธุระดูแลในการที่จะส่งข่าวคราวการศึกสงครามที่รุกล้ำมาใกล้เขตต์แตน ต่อเจ้าพนักงานใหญ่ในเมืองหลวงให้ทราบโดยเร็ววัน เป็นธุระดูแลในการจับกุม หรือปราบปรามโจรผู้ร้ายมิให้เบียดเบียนแก่ราษฎรในเขตต์แขวง อุปฮาดมีธุระในตำแหน่งหน้าที่ คือเป็นผู้รวบรวมสรรพบัญชีส่วยสาอากรที่ขึ้นแก่เมือง เป็นผู้รวบรวมบัญชีสำมะโนครัวตัวเลขสมสังกัดพรรค์สำหรับเมือง เป็นผู้เร่งรัดกรมการในตำแหน่งรองให้เก็บส่วยสาอากรแก่ราษฎรมารวบรวมส่งเจ้าพนักงานผู้ใหญ่ในเมืองหลวง มิให้คั่งค้างล่วงงวดล่วงปี เป็นผู้ออกประกาศสั่งเกณฑ์พลเมืองทำการทหารในคราวที่มีทัพศึกสงคราม เป็นผู้รับธุระหารือราชการงานเมืองของกรมการผู้น้อย เป็นผู้รับอำนาจแทนเจ้าเมืองเมื่อไม่มีตัว เป็นผู้แนะนำตักเตือนกรมการผู้น้อยให้ทำตามหน้าที่ทั่วไป ราชวงศ์และราชบุตร ๒ ตำแหน่งมีราชการเดียวกัน คือถ้าราชวงศ์เป็นผู้ควบคุมไพร่พลไปในการทัพศึกสงครามในบางคราว ราชบุตรก็เป็นผู้ส่งสะเบียงอาหารและกระสุนดินดำสรรพเครื่องยุทธ ทั้งเกณฑ์พลไพร่เพิ่มเติมเสมอไป ถ้าราชบุตรเป็นผู้ควบคุมพลไพร่ไปในการทัพศึก /*33ราชวงศ์ก็เป็นผู้ส่งสะเบียงอาหารและกระสุนดินดำ ทั้งเครื่องสรรพยุทธและเกณฑ์พลไพร่เพิ่มเติมเหมือนกัน ถ้าการปรกติ ราชวงศ์หรือราชบุตรย่อมเป็นผู้นำเงินส่วยส่งเจ้าพนักงานใหญ่ในเมืองหลวงตามงวดเปลี่ยนกันทั้ง ๒ คน อนึ่งหน้าที่ราชวงศ์และราชบุตรเป็นผู้ควบคุมไพร่พลเมืองซึ่งเป็นชายฉกรรจ์ ที่ควรนับว่าเป็นพลทหารสำหรับเมืองซึ่งมีบัญชีอยู่ในมือของตน ทั้ง ๒ ตำแหน่งนี้เหมือนดังเป็นแม่ทัพสำหรับเมือง อนึ่งราชวงศ์และราชบุตร ย่อมเป็นผู้ช่วยราชการในเจ้าเมืองและอุปฮาดในเวลาที่เป็นปรกติเสมอไป เมืองแสนเมืองจันท์ ๒ ตำแหน่งนี้ เป็นผู้มีราชการประจำหน้าที่ คือสำหรับออกหนังสือเดินทางแก่ราษฎรที่จะไปมาต่างเขตต์แขวงด้วยกิจมีการค้าขายเป็นต้น เป็นผู้แต่งรายงานคือใบบอกเรื่องราชการงานเมือง ที่จะส่งไปเมืองหลวง เป็นตุลาการสำหรับพิพากษาตัดสินคดีของราษฎร เป็นธุระในการที่จะเกณฑ์ราษฎรทำ ทำเนียบสำหรับรับข้าหลวงไปมาด้วยราชการต่างๆ เป็นธุระในการที่จะจัดการรับรองข้าหลวงไปมาด้วยราชกิจทั้งปวง เป็นธุระดูแลในการที่จะจัดแจงว่ากล่าวบังคับท้าวฝ่ายตาแสงกำนันจ่าบ้านให้ดูแลลูกบ้านพลเมืองไม่ให้มีการกดขี่ข่มเหงกัน และติตตามจับกุมโจรผู้ร้ายที่เกิดขึ้นในแว่นแคว้นแดนเมือง หรือหนีมาแต่บ้านอื่นเมือง/*34ไกล เป็นผู้ดูแลการในเมืองทั่วไป เหมือนดังกรมเมืองในเมืองหลวง เป็นผู้เก็บรักษาเครื่องอาวุธสำหรับบ้านเมือง เมืองขวาเมืองซ้ายเมืองกลาง ๓ ตำแหน่งนี้มีราชการประจำหน้าที่ คือรักษาบัญชีคนโทษและดูแลคนโทษ และรับคำสั่งให้ปล่อยหรือให้ขังนักโทษ เป็นผู้รับคำสั่งให้จัดทำที่ขังนักโทษหรือซ่อมแปลง และดูแลวัดวาอารามควรจะปฏิสังขรณ์หรือรื้อสร้างขึ้นใหม่ เป็นผู้กำกับในการที่จะสักเลขและรักษาบัญชีเลขเขยสู่ต่างเมืองเป็นต้น เมืองคุก เมืองฮาม ๒ ตำแหน่งนี้ เป็นผู้คุมกำกับตรางขังนักโทษ เป็นธุระในการที่จะเฝ้าระวังนักโทษมิให้หนีไปเป็นต้น นาเหนือ, นาใต้, ๒ ตำแหน่งนี้มีราชการประจำหน้าที่คือจัดหาข้าวขึ้นไว้ในยุ้งฉางสำหรับเป็นกำลังแก่ราชการบ้านเมืองมีการทัพศึกและเลี้ยงข้าหลวงไปมาเป็นต้น เป็นผู้ออกเดินเก็บส่วยแกราษฎรตลอดเขตต์บ้านเมือง และออกไปเที่ยวเก็บเงินเลขเขยสู่ซึ่งไปมีภรรยาอยู่ต่างเมือง เรียกว่า “เดินทุ่ง” การเก็บเงินส่วยแก่พลเมืองหรือที่เรียกว่าเขยสู่นี้ ย่อมเก็บทุกปีมิได้ละเว้น เป็นผู้ออกไปทำสำมะโนครัวแก่ไพร่บ้านพลเมืองตลอดเขตต์แขวงในชั่ว ๓ ปีต่อครั้งหนึ่ง เป็นพนักงานจับกุมควบคุมรักษาสัตว์พาหนะจำพลัดและเป็นพนักงานสำหรับแทงจำหน่ายเลขรายหนีและตาย ชรา พิการ อุปสมบท ตามที่ได้รับคำสั่งจากหัวหน้า คือเมืองแสนเมืองจันท์ ซาเนตร, ซานนท์, /*35๒ ตำแหน่งนี้ เป็นเสมียนของเมืองแสนเมืองจันท์ แล้วแต่หัวหน้าจะใช้ เป็นผู้ช่วยในเมืองแสนเมืองจันท์ ในการพิพากษาตัดสินคดีของราษฎรทั่วไป ซาบัณฑิต, เป็นพนักงานที่จะอ่านท้องตราที่ส่งไปแต่เมืองใหญ่ และอ่านประกาศคำสั่งของเจ้าเมืองกรมการผู้ใหญ่ ในเวลาประชุมที่ศาลากลาง และอ่านประกาศแช่งน้ำในพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาธิฐานและทำประกาศตั้งชื่อหัวครูสำหรับเมืองและประกาศตั้งชื่อกรมการผู้น้อย บรรดาที่เจ้าเมืองหรืออุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตร ได้ตั้งแต่ง เป็นผู้รวมบัญชีรายงานการต่าง ๆ ไว้เป็นหมวดหมู่สำหรับบ้านเมือง เป็นผู้ทำการคำนวณศักราชปีเดือนสำหรับปีหนึ่งๆ เหมือนประกาศ์สงกรานต์ที่ใช้อยู่ในกรุงเทพฯนี้
หน้าที่กรมการสำหรับแขวง ท้าวฝ่ายตาแสงมีหน้าที่สำหรับทำการคือรับรายงานโจรผู้ร้ายหรือรายงานการผลประโยชน์สำหรับประเทศบ้านเมือง คือน้ำฝนต้นข้าวถั่วงา และราคาข้าวเปลือกข้าวสารและถั่วงาและรายงานสัตว์พาหนะเจริญหรือเสื่อมเพราะโรคภัยไข้เจ็บสำหรับสัตว์ จากกำนันและจ่าบ้านส่งต่อเมืองแสนเมืองจันท์ซึ่งเป็นหัวหน้าและรับประกาศบัญญัติหรือคำสั่งใด ๆ จากหัวหน้าไปประกาศ และแจ้งแก่กำนันจ่าบ้านให้ป่าวร้องให้ราษฎรรู้ทั่วและทำตาม กำนันและจ่าบ้านเป็นผู้เอาใจใส่ดูแลราษฎรคอยระวังโจรผู้ร้าย และตรวจตราดูไร่นา/*36การค้าขาย และทำรายงานยื่นต่อท้าวฝ่ายตาแสงตามธรรมเนียม และป่าวร้องราษฎรให้ระวังรักษาโคกระบือมิให้ปล่อยปละละเลย เมื่อเวลากลางคืนในเทศกาลที่ประชาชนได้หว่านกล้าดำนาแล้ว ต่อเมื่อราษฎรทั้งหลายทุกๆแขวงเกี่ยวข้าวขึ้นลานแล้วจึงจะปล่อยได้ ถึงเทศกาลที่จะทำบุญให้ทานเป็นการปี เช่นบุญบั้งไฟและบุญข้าวจี่เป็นต้น ย่อมเป็นผู้ป่าวร้องราษฎรในบ้านให้ไปประชุมปรึกษาหารือ ให้ตกลงว่าจะรับเชื้อเชิญให้บ้านอื่นมาประชุมได้เท่าใด ถึงเทศกาลขึ้นปีใหม่ ป่าวร้องราษฎรบรรดาที่อยู่ในบ้านให้พากันไปทำพลีกรรม บวงสรวงแก่ผีปู่ตาตามจารีตโบราณ ถ้ามีการจำเป็นสิ่งใดเกิดขึ้น เหมือนดังราษฎรในหมู่บ้านเกิดป่วยไข้ และจะทำการสวดพิธีขับไล่ผีสาง กำนันและจ่าบ้านย่อมเป็นผู้ป่าวร้องราษฎรให้ไปประชุมกันที่วัดหรือที่ใดๆ ทำพิธีไล่ผี และทำประกาศห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดซึ่งอยูต่างบ้านต่างแขวงล่วงเลยเข้ามาพักอาศัยในหมู่บ้านที่ทำพิธีนั้นในชั่ว ๓ วันหรือ ๗ วัน ทำเป็นป้ายจารึกอักษรว่า “ห้ามมิให้ผู้ใดเข้ามาในตาเหลวกรุยนี้” ดังนี้ ถ้ามีการที่จะต้องสั่งข้าหลวงไปมา ณ ที่ใด ๆ อันบ้านอื่นเขานำหาบมาส่ง ก็เป็นธุระหน้าที่ของกำนันและจ่าบ้านเรียกเกณฑ์ราษฎรชายหญิงให้นำหาบไปส่งบ้านอื่นต่อไป กว่าจะพ้นเขตต์บ้าน และเป็นธุระดูแลกะเกณฑ์ราษฎรให้จัดหาข้าวปลาอาหาร/*37ไปเลี้ยงข้าหลวงตลอดเวลาที่พักอยู่ในหมู่บ้านของตน เกณฑ์ราษฎรให้เฝ้าระวังรักษาสิ่งของ และสรรพอันตรายที่จะพึงมีแก่ข้าหลวงในเวลากลางคืน ตลอดคราวที่พักอยู่บ้านของตน ถ้าราษฎรชายหญิงบรรดาที่อยู่ในหมู่บ้านนั้นเกิดถ้อยความเล็กน้อย คือชกตีวิวาทกัน ไม่ถึงแตกหักและไม่ถึงตาย ก็เป็นหน้าที่ของกำนันและจ่าบ้านได้ชำระว่ากล่าวเปรียบเทียบตัดสินให้เลิกแล้วแก่กันโดยเร็ว คราวใดมีกรมการในเมืองออกไปจัดการเก็บส่วยแก่ราษฎรในบ้านของตน กำนันและจ่าบ้านย่อมเป็นธุระป่าวร้องราษฎรให้ไปเสียส่วยแก่กรมการตามเคยหรือบางคราวกรมการในเมืองออกไปสักเลข ก็เป็นหน้าที่ของกำนันและจ่าบ้าน บังคับให้ราษฎรที่สมสักให้ไปสัก ถ้าโคหรือกระบือ ช้าง ม้า, จำพลัดมีอยู่ในบ้านหรือเขตต์แขวงตนเท่าใด ก็เป็นหน้าที่ของกำนันและจ่าบ้านระวังรักษาไว้ส่งแก่ท้าวฝ่ายตาแสงให้ส่งเข้าไปในเมือง สำหรับเป็นพาหนะของบ้านเมืองต่อไป การที่กำนันและจ่าบ้านเกณฑ์ราษฎรชายหญิงส่งหาบข้าน้ำคนหลวง หรือเกณฑ์ผู้ชายให้นอนเวรเฝ้าข้าน้ำคนหลวงซึ่งไปถึงบ้านหรือแขวง และเกณฑ์ให้ทำทำเนียบสำหรับรับข้าน้ำคนหลวงนั้นดังนี้ คือถ้าคราวนี้ได้เกณฑ์เรือนใดไปส่งหาบหรือนอนเฝ้าเวรผลัดเปลี่ยนกันไปคราวละ ๓ หรือ ๔ หลังเรือน บางทีถึง ๑๐ หลังเรือนก็มี ถ้าพวกไหนถูกเกณฑ์คราวนี้แล้ว คราว/*38หน้าต้องยกเว้นพวกนั้น เปลี่ยนกันไปกว่าจะครบหลังเรือน ถ้าครบหลังเรือนแล้วก็วกมาจับต้นไปใหม่ การที่เกณฑ์นี้มีที่ยกเว้นอยู่อีก คือเรือนใดเป็นกรมการผู้ใหญ่หรือเป็นตัวตาแสงกำนันจ่าบ้าน เรือนเหล่านี้ต้องเว้นไม่ถูกเกณฑ์ เพราะมีหน้าที่รับธุระเรียกร้องกะเกณฑ์ผู้อื่นเสียแล้ว เครื่องสำหรับเกณฑ์นั้น เขาเอาไม้ไผ่สีสุกที่ตัดหัวท้ายขังข้อมาปล่อง ๑ เขียนหนังสือข้อบังคับสำหรับบ้านไว้รอบปล้องไม้ไผ่นั้น ถ้าถึงเวรใครกี่คน จ่าบ้านต้องนำปล้องไม้ไผ่นั้นไปให้ผู้นั้นอ่าน ให้รู้ว่าตนต้องถูกเกณฑ์จนทั่วทุกคน ไม้เครื่องหมายเกณฑ์นี้ เขาเรียกว่า “บั้งเวร” การกะเกณฑ์ราษฎรเช่นนี้ย่อมเป็นราชการส่วนหนึ่งของกำนันและจ่าบ้าน ราษฎรทั้งหลายก็ย่อมทำตามข้อบังคับมิได้ขัดขืนเลย ที่กล่าวมาแต่ต้นจนที่สุดนี้ เรียกว่าตำแหน่งผู้ปกครอง และราชการในหน้าที่ของผู้อยู่ในตำแหน่งนั้น ๆ ก็แต่กฎหมายสำหรับใช้ในการปกครอง ซึ่งเป็นดั้งเดิมของประเทศราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกทั้งหลาย ได้ใช้สืบมาแต่โบราณนั้น จะเสื่อมสูญหกหายไปอย่างไรหาทราบไม่ ในการทุกวันนี้ก็คงใช้กฎหมายพิมพ์สำหรับกรุงเทพฯ ซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้ใช้ทั่วพระราชอาณาเขตต์นั้น แต่ถึงกระนั้นก็ดี กฎหมายสำหรับประเทศราษฎรภาคอีศานตั้งแต่โบราณ ก็ยังมีเค้าเงื่อนอยู่บ้างเล็กน้อย และคงใช้อยู่ในการปกครองบางอย่างดังจะนำมากล่าวไว้ ในที่นี้ พอเป็นตัวอย่างต่อไป
/*39ประเวณีปาลกะธรรม ชายใดหนุ่มหรือปานกลางหรือแก่ มีภรรยาแล้วก็ดี หาภรรยามิได้ก็ดี ทำการล่วงเกินแก่หญิงสาวก็ดีหม้ายก็ดี เป็นต้นว่าจับข้อมือหรือมวยผม เรียกว่าละเมิด ต้องปรับให้หาดอกไม้ธูปเทียนไปแปลงผีและขอขมาโทษแก่พ่อแม่หรือพี่ป้า, น้า, อา, อาวของหญิงจึงจะชอบ หรือชายทำการล่วงเกินแก่หญิง เป็นต้นว่าจับต้องเต้าถันชื่อว่าละเมิดรบิลเมืองท่าน ต้องปรับให้เสียเงินกึ่งตำลึงแก่พ่อแม่หรือพี่, ป้า, น้า, อา ,อาว, หญิง และให้หาดอกไม้ธูปเทียนไปขอขมาโทษด้วยจึงจะชอบ หรือชายทำการล่วงเกินแก่หญิงจนถึงร่วมประเวณี ได้ชื่อว่าละเมิดรบิลเมืองท่าน ต้องปรับให้เสียเงินห้าบาทแก่พ่อแม่หรือ พี่ ป้า, น้า, อา, อาว หญิง และให้หาดอกไม้ธูปเทียนไปแปลงผี และขอขมาโทษด้วยจึงจะชอบ หรือชายใดทำการล่วงเกินแก่หญิง คือร่วมประเวณีจนถึงหญิงนั้นมีครรภ์ ถ้ารับสมอ้างตามคำของหญิง ต้องปรับให้เสียเงินสามตำลึงแก่เจ้าเมืองกรมการเป็นค่าละเมิดรบิลเมืองท่าน และทั้งเสียเงินอีกห้าบาทให้แก่พ่อแม่หญิง เป็นค่าละเมิดอีกส่วนหนึ่ง ถ้าหญิงที่มีครรภ์นั้นคลอดบุตรออกมาเป็นอันตรายแก่ชีวิตด้วยเหตุอย่างหนึ่งอย่างใด ซึ่งเกี่ยวข้องแก่การคลอดบุตรภายใน ๓ เดือนเข้ามาต้องปรับให้ชายนั้นเสียเงินสิบสองตำลึงเท่าค่าตัวหญิงให้แก่พ่อแม่หญิง ถ้าหญิงนั้นคลอดบุตรออกมามิได้เป็นอันตรายแก่ชีวิตในภายใน ๓ เดือนนับตั้งแต่คลอดบุตรแล้วไป หรือหญิงนั้นเป็นอัน/*40ตรายแก่ชีวิต นอกจากภายใน ๓ เดือนออกไป ชายนั้นจึงไม่มีโทษในการเรื่องนี้ ชายใดขึ้นไปหลับนอนด้วยหญิงบนเรือนของหญิง และพอรุ่งสว่างชายนั้นก็ลงไปจากเรือนหญิงเสียโดยเหตุที่ผู้ใหญ่ทั้งสองฝ่ายยังมิได้พูดจาว่ากล่าวกันให้ปรองดอง คือว่ายังมิได้ยอมยกหญิงให้เป็นภรรยาชาย และยังไม่ได้มอบชายให้เป็นเขยของพ่อแม่หญิงเรียกว่า “ขูลง” ชื่อว่าละเมิด ต้องปรับให้ชายนั้นเสียเงินสิบบาท เป็นค่าละเมิดแก่พ่อแม่หญิง และให้หาดอกไม้ธูปเทียนไปแปลงผีเรือนและขอขมาโทษแก่พ่อแม่หญิงด้วย หญิงใดรักใคร่กันกับชายและรับของฝากชาย เป็นต้นว่าแหวนก็ดี เงินทองก็ดี หรือพัสดุที่มีราคาใดๆก็ดี โดยสองต่อสอง ภายหลังหญิงนั้นไปมีสามีอื่นโดยยังมิได้ส่งของฝากที่ตนได้รับไว้จากชายนั้น ได้ชื่อว่าละเมิด ต้องปรับไหมหญิงเท่าราคาของที่ตนรับไว้ และให้คืนสิ่งของนั้นเสียด้วย ถ้าของที่ตนรับได้นั้น แตกหักขาดเสียหรือสูญหายด้วยเหตุใดๆ ต้องปรับไหมหญิงนั้นซื้อหามาใช้ให้แก่ชายจงครบ หรือใช้เงินแทนสิ่งของที่เสียหายไปนั้นจงครบตามที่ตนรับไว้ ชายใดเป็นบุตรเขยท่านและด่าว่าล่วงเกินแก่บิดามารดาหรือพี่ ป้า, น้า, อา, อาว, หญิง หรือเฆี่ยนตีหญิงภรรยาของตน ชื่อว่าละเมิดรบิลเมืองท่าน ต้องปรับให้ชายนั้นหาดอกไม้ธูปเทียนขอขมาโทษ/*41แก่บิดามารดา พี่, ป้า, น้า, อา, อาว, หญิง ทั้งให้เสียเงินค่าเส้นผีตามราคาของที่เส่นนั้นด้วย ในส่วนโทษที่ชายผิดเมียท่านไม่มีกำหนดแน่นอนลงได้ สุดแต่เจ้าผัวจะร้องให้ปรับโทษเพียงใดก็ต้องปรับเพียงนั้น แต่คงไม่เกินกว่าหกตำลึงขึ้นไป
โยธายุตรกิจ ผู้หนึ่งผู้ใดจะกะที่ลงตัดฟันเป็นไร ต้องบากไม้หมายกรุยได้โดยรอบเป็นสำคัญ เมื่อพื้นที่มีเครื่องหมายอันผู้ใดได้กรุยได้โดยรอบแล้ว ที่นั้นต้องเป็นสิทธิแก่ผู้นั้นจนกว่าจะสิ้นคราวของที่ผู้นั้นปลูกสร้างลงไว้ หรือสิ้นฤดูที่ทำการเช่นนั้นแล้วไปจึงจะพ้นเขตต์ความหวงแหนของผู้ที่ได้บากไม้หมายกรุยไว้แต่เดิม ถ้าผู้หนึ่งผู้ใดไปตัดฟันหรือก่อสร้างทับถมลงในพื้นที่ๆ เขาได้หมายกรุยไว้แล้วนั้น ได้ชื่อว่าละเมิด ต้องปรับให้เสียเงินหกสลึง และเหล้าไหหนึ่ง ไก่ตัวหนึ่ง เป็นเบี้ยละเมิด เว้นแต่ผู้ที่บากไม้หมายกรุยหวงแหนที่ดินไว้เล้ว ปล่อยให้ล่วงเลยสิ้นงวดสิ้นปีไป ถ้ามีผู้หนึ่งผู้ใดไปก่อสร้างตัดฟันทับถมลงในพื้นที่นั้นจึงจะไม่มีโทษ เพราะผู้หวงแหนแต่เดิมนั้นปล่อยให้ล่วงเลยจนสิ้นงวดสิ้นปีเสีย ผู้หนึ่งผู้ใดจะหวงแหนท้องทุ่งจะจับจองก่อสร้างเป็นทุ่งนา ต้องปักหลักหมายกรุยโดยรอบตลอดพื้นที่ๆ ตนต้องการ ถ้าทำดังนี้โดยรอบแล้ว ท้องทุ่งนั้นก็เป็นสิทธิ/*42แก่ผู้นั้น ถ้าผู้หนึ่งผู้ใดไปจับจองทับถมลงในที่ ๆ เขาหมายกรุยไว้แล้วก็ชื่อว่าละเมิด ต้องปรับเหมือนอย่างดังพื้นที่ไร่ที่กล่าวมาแล้ว เว้นแต่ผู้ที่จับจองหมายที่จะทำนานั้น ปล่อยปละละเลยไวเกินกว่าสามปีขึ้นไป ผู้หนึ่งผู้ใดจะจับจองทับถมลงจึงจะไม่มีโทษ
ผึ้งรวงก็ดี ผึ้งที่อยู่ในโพรงไม้ก็ดี (ผึ้งโกน) หรือหนองน้ำวังปลาทีมีตัวปลาบริบูรณ์ก็ดี ถ้ามีผู้หวงแหนก็มีเฉลวปัก หรือมีกำหญ้ามัดหมายกรุยไว้เป็นสำคัญ ชื่อว่ามีผู้หวงแหนแล้ว ถ้าผู้หนึ่งผู้ใดลักลอบตัดฟันเอาไป หรือทอดแหทอดอวนในหนองน้ำในวังปลาที่เขาหวงแหนด้วยเครื่องหมายเป็นสำคัญไว้แล้ว ผู้นั้นนับว่าขโมย ย่อมมีโทษตามรบิลเมืองท่าน
สัตวารักษกิจ ผู้ใดมิได้ผูกช้างม้าโคกระบือ ในเวลากลางคืน หรือผูกแล้วแต่หลุดหลักแหล่งไป ในเทศกาลที่ราษฎรทั้งหลายลงมือตกกล้าดำนา กำหนดตั้งแต่เดือนหกข้างแรมไปจนเดือนอ้ายข้างขึ้น ถ้าช้างม้าโคกระบือนั้น ไปกินข้าวกล้าของผู้ใดในเวลากลางคืน ต้องปรับให้เจ้าของช้างม้าโคกระบือใช้กล้า และข้าวแก่เจ้าของเขาจงครบตามที่เสียไปมากและน้อยเท่าใด ถ้าข้าวมีท้องหรือออกรวงต้องปรับให้ใช้ข้าวเป็นเมล็ดหรือเป็นฟ่อนตามมากและน้อย ถ้าช้างม้าโคกระบือของผู้ใดมิได้ต้อนเข้าคอกระวังรักษาไว้ ในเวลาเทศกาลที่ต้องห้าม/*43ดังกล่าวแล้ว หรือระวังรักษาแต่หากว่าหลุดหลักแหล่งไปในเวลากลางคืน และไปเหยียบย่ำลานข้าวหรือกินเมล็ดข้าว หรือพังและชนกองข้าวของผู้ใด ต้องปรับให้เจ้าของช้างม้าโคกระบือนั้น ใช้ข้าวแก่ท่านตามที่เสียไปมากน้อยเท่าใด และปรับให้ทำขวัญข้าวของท่านด้วย คือไก่ตัว ๑ เหล้าแก้ว ๑ เป็นเครื่องบายศรีขวัญข้าว ถ้าช้างม้าโคกระบือของผู้ใดปล่อยปละมิได้ระวังรักษา หรือหลุดหลักแหล่งไปในเวลากลางคืนในเทศกาลที่ต้องห้าม และไปกินข้าวกล้าหรือเรือกสวนของผู้ใด ถ้าเจ้าของนาและเจ้าของสวนจับได้ เจ้าของมิได้ติดตามว่ากล่าวในกำหนด ๗ วันก็ดี เดือน ๑ ก็ดี ๓ เดือนก็ดี ช้างม้าโคกระบือนั้นเรียกว่า “จำพลัด” บรรดาช้างม้าโคกระบือที่เรียกว่าจำพลัด มีมากน้อยเท่าใด ต้องตกเป็นของเจ้าเมืองกรมการทั้งสิ้น ถ้าโคและกระบือเปลี่ยวของผู้ใดไปชนโคและกระบือของท่านที่ผูกได้ตัวที่ถูกชนนั้นตายกับที่ก็ดีหรือเป็นอันตรายเขาหักขาหักตาบอดก็ดี ถ้าตายต้องปรับให้เจ้าของโคและกระบือเปลี่ยวนั้น ใช้ค่าโคและกระบือของท่านที่ตายไปจงเต็มตามราคา ถ้าไม่ถึงตายเพียงแต่เขาหักขาหักตาบอด ก็ให้ทำราคาโคกระบือของท่านที่เจ็บเป็นสามส่วน ให้ใช้แต่ส่วนหนึ่ง คือเป็นต้นว่าราคาโคกระบือที่เจ็บนั้น ๓ ตำลึง ก็ให้ใช้แต่ตำลึงเดียว และปรับให้รักษาพยาบาลโคกระบือของท่านกว่าขาและเขาที่หักและตาที่บอดนั้น/*44จะหาย ถ้าสุนักข์ของผู้ใดดุร้าย เที่ยวกัดลูกโคลูกกระบือของท่านตาย ก็ปรับให้เจ้าของใช้ราคาลูกโคลูกกระบือของท่านจงเต็ม ถ้าไม่ตายเป็นเพียงแต่อันตรายเล็กน้อย เช่นขาหักเขาหักตาบอดเป็นต้น ให้ทำราคาลูกโคลูกกระบือนั้นเป็นตามส่วน ยกเสียสองส่วนให้เจ้าของสุนักข์ ใช้แต่ส่วนหนึ่ง และให้รักษาพยาบาลกว่าลูกโคลูกกระบือของท่านจะหาย ถ้าเป็นสุนักข์พลัดมาหาเจ้าของมิได้ และมากัดลูกโคลูกกระบือของท่านตาย ก็เป็นภัยแก่เจ้าของลูกโคลูกกระบืออยู่เอง
กล่าวด้วยลักษณะกฎหมายธรรมเนียม สำหรับการปกครองราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกทั้งหลาย ซึ่งมีมาแต่โบราณนั้นพอเป็นเค้าเงื่อนแต่เล็กน้อย ข้าพเจ้าเข้าใจว่าลักษณะกฎหมายทั้งปวงในประเทศราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกแต่โบราณมานั้น คงจะมีมากมายหลายสิบส่วน อาศัยเหตุด้วยไม่มีผู้รวบรวมให้เป็นหมวดหมู่ไว้จึงได้เสื่อมสูญขาดตอนจนจะไม่มีเค้าเงื่อนที่จะพาให้รู้ได้ ดังข้าพเจ้าได้กล่าวบรรยายมานี้ ฯ
---
/*45เรื่องเงินของราษฎรภาคอีศาน
เงินที่ใช้อยู่ในประเทศราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออก ตั้งแต่โบราณมามีหลายชะนิด ตามที่ข้าพเจ้าเคยเห็น
เงินทั้งปวงเหล่านั้นมีกำหนดอัตราไม่ใคร่จะแน่นอนเหมือนอย่างอัตราที่เรียกว่า สลึง, เฟื้อง, ไพ, อัฐ, โสฬส, ซึ่งใช้อยู่ในประเทศสยามเราทุกวันนี้ การซึ่งอัตราเงินทั้งหลายไม่ได้กำหนดแน่นอนเป็นแบบเดียวกันได้นั้นข้าพเจ้าเห็นว่าราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกนี้ เป็นประเทศปลายพระราชอาณาเขตต์ของกรุงสยาม ห่างไกลจากพระมหานครเป็นอันมาก มนุษย์ซึ่งอยู่ในประเทศเหล่านี้ ไม่ใคร่จะได้ส้องเสพย์พบเห็นแบบแผนขนบธรรนเนียมสำหรับพระมหานครโดยมาก
อีกประการหนึ่งมนุษย์เหล่านี้ได้ไปมาค้าขายคบค้ากับพวกญวนบ้างพวกจีนฮ่อบ้าง การใช้เงินทองและแบบแผนอัตรากำหนดต่างๆกัน เมื่อผู้ใดทราบและคุ้นเคยแก่อัตราแบบแผนของพวกพ่อค้าชาติจีนฮ่อ หรือพวกพ่อค้าชาติญวน ผู้นั้นก็ใช้เงินตามอัตรากำหนดของจีนฮ่อและญวนตามที่ตนเข้าใจนั้น
เพราะฉะนั้นการใช้เงินของมนุษย์ ที่เป็นราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกจึ่งไม่มีกำหนดแน่นอนเป็นแบบเดียวกันลงได้ โดยบรรยายที่ข้าพเจ้ากล่าวมานี้ กับอีกประการหนึ่งเงินทั้งหลายบรรดาซึ่งใช้อยู่ใน/*46ประเทศราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกแต่โบราณมานั้น ผู้ใดมีความต้องการจะหล่อจะหลอม หรือจะทำเป็นรูปพรรณชะนิดใดใช้สอยมากน้อยเท่าใดก็ย่อมจะหล่อหลอมทำเป็นรูปพรรณใช้สอยได้ตามชอบใจ เมื่อเป็นดังนี้อัตรากำหนดในการที่จะใช้เงิน ตามที่เรียกกันว่าเฟื้อง, และสลึงเป็นต้นก็ย่อมกำหนดใช้เอาตามชอบใจ อันนี้ก็เป็นเหตุที่จะทำให้อัตราเงินไม่มีกำหนดเป็นแบบเดียวกันได้เหมือนกัน
เงินทั้งหลายทุก ๆ ชะนิดบรรดาที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้านี้ ไม่ปรากฏว่าผู้ใดเป็นต้นคิด หลอมหล่อและตีเป็นรูปพรรณขึ้นแต่ครั้งไร เพราะเงินทั้งหลายเหล่านั้นไม่มีที่หมายศักราชเดือนปีวันคืนและชื่อผู้ทำหรือตำบลที่ได้ทำเงินเหล่านี้ขึ้นทั้งประเทศที่เป็นอิสสรภกาพ ซึ่งได้ทำเงินเหล่านี้ขึ้นใช้สอย เพราะฉะนั้นก็เป็นอันรู้ไม่ได้ว่าผู้ใดทำแต่ครั้งไร, มาแต่ประเทศใดอยู่เอง
ถ้าว่าตามรูปพรรณที่คล้ายคลึงและคาดคเนเห็นๆว่าเงินทั้งหลายเหล่านี้คงจะได้ครูมาแต่ประเทศอานามคือญวนและมาจากประเทศจีนตอนปลายอาณาเขตต์ของจีน เช่นเมืองเสฉวนและเมืองหนองแสเป็นต้น
ด้วยเห็นตัวอย่างเงินแท่งเงินฮ่อเป็นต้น ซึ่งใช้มาแต่โบราณและยังปรากฏเป็นพยานอยู่ในเวลานี้เป็นอันมาก และเงินทั้งหลายเหล่านี้ในเวลานี้ราษฎรพลเมืองพ่อค้าทั้งหลายในประเทศชนชาติตะวัน/*47ไม่ใคร่จะใช้จำหน่ายซื้อหาแลกเปลี่ยนกันเพราะได้ใช้เงินบาทและเหรียญสยามทั้งเบี้ยทองแดงซึ่งโปรดพระราชทานให้ใช้ตลอดพระราชอาณาเขตต์แล้วนั้นเป็นพื้นแม้นแต่ก่อนมา เงินบาทและเงินเหรียญสยาม ทั้งเบี้ยทองแดงด้วยนั้นก็โปรดพระราชทานให้ใช้ตลอดพระราชอาณาเขตต์มานมนานแล้ว แต่หากว่าเงินเหล่านี้มีไปไม่ทั่วถึง ถึงจะมีบ้างก็แต่เล็กน้อยไม่เพียงพอแก่ความประสงค์จับจ่ายแลกเปลี่ยนซื้อหาแก่กันและกัน จึงจำเป็นต้องเอาเงินของมนุษย์ที่เป็นชาติญวนชาติจีนฮ่อ มาใช้สอยเจือจานทั่วไปตลอดประเทศชนชาติตะวันออก เงินทั้งหลายซึ่งใช้อยในประเทศชนชาติตะวันออก ที่ได้กล่าวมาแล้วนั้นมี ๔ ชะนิด คือ (๑) เรียกว่าเงินฮาง (๒) เรียกว่าเงินตู้ (๓) เรียกว่าเงินฮ่อย (๔) เรียกว่าเงินลาด ที่เรียกว่าเงินฮางนั้น รูปพรรณสัณฐานหัวท้ายงอนเหมือนดังเรือไหหลำโดยยาว ๖ นิ้ว โดยกว้าง ๒ นิ้ว ธรรมดามีขอบเหมือนแคมเรือทั้งสี่มุม มีท้องเป็นร่องเหมือนท้องเรือแต่ไม่ลึก ที่ข้างมุมข้างหนึ่งมีดวงตราตอกประจำ ในดวงตรานั้นเป็นอักษรจีน ๒ อักษร แต่ไม่ทราบว่าแปลว่ากะไร ในท้องเงินข้างมุมที่ตอกดวงตราประจำนั้น มีรอยขีดตีนกา ๒ เส้น ดูเหมือนจะเป็นเลขจีนสำหรับหมายนัมเบอร์, มีดังนี้เหมือนกันทุก ๆ ฮาง เงินฮางนี้มีน้ำหนัก ๖ ตำลึง ๖ สลึง อีกประการหนึ่งคำที่เรียกว่า ฮางนั้นเป็นสำเนียงภาษาราษฎรภาคอีศานตะวันออก /*48ถ้าสำเนียงภาษาไทยก็เรียกว่า “ราง” เพราะภาษาราษฎรภาคอีศานตะวันออกใช้เสียงอักษร “ร” เป็นอักษร “ฮ” ไป เพราะฉนั้นคำที่เรียกว่าเงินรางตามอักษรไทยก็ได้ความ ด้วยเงินนั้นมีสัณฐานเหมือนรางหญ้าม้าหรือรางข้าวหมู คำที่เรียกว่าเงินฮางนี้บางทีก็เรียกว่าเงินแท่งบ้าง เรียกว่าเงินแน่นบ้าง เพราะฉะนั้นโดยความเข้าใจของราษฎรชาวภาคอีศานตะวันออกทั้งหลายว่าเงินฮาง, เงินแท่ง, เงินแน่น, เป็นของเป็นก้อน จึ่งเรียกเงินบาทหรือเงินเหรียญสยาม ซึ่งใช้อยู่ทุกวันนี้ว่าเป็นเงินมุ่น ก็คือแปลว่าละเอียด โดยเหตุที่ไม่เป็นแท่งอันเดียวนั้นเอง เงินที่เรียกว่าฮางหรือแน่นหรือแท่งนี้ แท่งหนึ่งมีน้ำหนัก ๒ ตำลึง ๖ สลึง
อีกประการหนึ่งที่เรียกว่าเงินฮางนั้น บางทีเขาเรียกว่าเงินฮางรังไก่ก็มี เรียกเงินฮางศีร์ษะโปก็มี ที่เรียกว่าเงินฮางรังไก่นั้น เพราะที่กลางท้องเงินเป็นร่องแหลมกลมเหมือนก้นหอย ลึกประมาณถึงกระเบียดที่เรียกว่าเงินฮางศีร์ษะโปนั้น เพราะศีร์ษะข้างที่เขาตอกดวงตราประจำและขีดเลขหมาย เป็นปมโตกว่าศีร์ษะข้างที่ไม่ใด้ตอกดวงตราประจำและขีดหมาย การที่เป็นร่องกลางและศีร์ษะปมนี้ จะเป็นด้วยเหตุที่เจ้าของผู้หล่อจะทำให้เป็นเครื่องหมายไว้อีกชั้นหนึ่งหรือประการใดหาทราบไม่ แต่พวกราษฎรภาคอีศานชาวตะวันออกทั้งหลายผู้เคยให้เงินชะนิดนี้ เมื่อได้เห็นตำหนิทั้งสองประการดังกล่าวแล้ว/*49มีอยู่ในเงินฮางใด ก็หมายเรียกเงินฮางนั้นว่า เงินฮางรังไก่บ้าง เงินฮางศีร์ษะโปบ้าง ตามความสมมติของตนที่เข้าใจ ข้าพเจ้าคิดเห็นว่าคำที่เรียกว่ารังไก่และศีร์ษะโบนี้ จะเป็นด้วยพวกราษฎรภาคอีศานทั้งหลายสมมติชื่อเรียกเอาเอง หาใช่เป็นบัญญัติชื่อเดิมของผู้ทำเงินตั้งขึ้นไม่ ส่วนน้ำหนักและราคา หรือเนื้อเงินก็อย่างเดียวกันกับเงินฮางที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนี้ ที่เรียกว่าเงินตู้ก็มีรูปพรรณสัณฐานอย่างเดียวกันกับเงินฮาง มีแปลกอยู่แต่ขอบศีร์ษะและท้องทั้งน้ำหนักคือเงินตู้ไม่มีขอบสูงเหมือนเงินฮางอย่างหนึ่ง มีศีร์ษะไม่งอนขึ้นเหมือนเงินฮางอย่างหนึ่ง มีทองไม่เป็นร่องลึกเหมือนเงินฮางอย่างหนึ่ง มีน้ำหนักตัวก่อนเงินฮางอย่างหนึ่ง เงินตู้นี้เขาหล่อเป็นรูปแบนๆ เป็นสี่เหลี่ยมเหมือนอย่างรูปพรรณเงินที่เขาตีให้เป็นสี่เหลี่ยมฉะนั้น มีส่วนกว้างและยาวย่อมกว่าเงินฮางประมาณกระเบียดหนึ่งและทั้งบางกว่าด้วย คำที่เรียกว่าตู้ถ้าจะว่าตามภาษาราษฎรภาคอีศานก็แปลว่า “ลุ่น” เพราะไม่มีขอบไม่มีริมเหมือนเงินฮาง เหมือนดังกระบือทุย ภาษาราษฎรภาคอีศานก็หมายเรียกว่ากระบือเขาตู้ หรือบางทีจะเรียกว่าเงินทู้ตามภาษาจีนฮ่อ ถ้าจะเรียกว่าทู้ก็แปลว่า “ยอม” เหมือนดังคำว่าเจ้าเมืองแถงออกอ่อนน้อมยอมทู้แก่แม่ทัพไทย ดังนี้เป็นต้น แต่คำว่าทู้ที่แปลว่ายอมนี้จะเอามาใช้ในบัญญัติชื่อเงินก็ดู/*50จะไม่สมแก่เหตุผล เพราะเงินเป็นทรัพย์ส่วนไม่มีวิญญาณอย่างหนึ่ง จะมีเหตุไปอ่อนน้อมยอมแพ้แก่ผู้ใด หรือจะหมายเอาว่าผู้ทำเงินนี้เดิมเป็นผู้แพ้ผู้ยอมแก่ผู้หนึ่งผู้ใดหรืออย่างไรจึงได้ให้ชื่อเงินตามกิริยาของตน เมื่อจะอาศัยเหตุดังนี้ก็จะเป็นได้บ้างกระมัง
ที่เรียกว่าเงินตู้มีหลายชะนิด ๆ หนึ่งมีน้ำหนัก ๖ ตำลึงกับหนึ่งบาท ชะนิดหนึ่งมีน้ำหนัก ๕ ตำลึง ๓ บาท ชะนิดหนึ่งมีน้ำหนัก ๑๔ บาท ชะนิดหนึ่งมีน้ำหนัก ๓ ตำลึง แม้นเงินตู้จะมีหลายชะนิดประการใด ก็ย่อมมีรูปพรรณสัณฐานและเนื้อเงินอย่างเดียวกันทั้งสิ้น เงินฮางและเงินตู้สองอย่างนี้ถ้าเป็นเงินชะนิดที่เขาหล่อมาเต่เดิมมิใช่ปลอมแปลงแล้วย่อมเป็นเงินมีเนื้ออันอ่อนเหนียว เหมือนอย่างเงินรูเปีย ที่ใช้อยู่ในประเทศราษฎรภาคอีศานเฉียง ถ้าจะเอาไปตีเป็นรูปพรรณคือภาชนะใช้สอยทั้งปวง มีถาดและขันเป็นต้น ย่อมจะตีได้ง่าย ไม่ใคร่จะแตกหักเปราะเหมือนเงินตะกั่วและชินนั้นเลย เงินทั้งสองอย่างนี้ในประเทศราษฎรภาคอีศานตะวันออกทุกวันนี้ก็ยังมีผู้ใช้ซื้อหาแลกเปลี่ยนกันอยู่บ้าง แต่ค่อนข้างน้อยเต็มทีเพราะเขาใช้เงินเหรียญและเงินบาท อย่างที่โปรดเกล้าฯ ให้ใช้นี้เสียโดยมาก ถึงแต่กาลก่อนโน้นเงินเหรียญและเงินบาทที่โปรดเกล้าฯให้ใช้ตลอดพระราชอาณาเขตต์สยาม มีมานานอยู่แล้วนั้นก็จริง แต่ไม่สู้จะแพร่หลายเหมือนในกาลทุกวันนี้ ดังที่ได้อธิบายมาแล้วในเบื้องตันนั้น
/*51การที่ใช้เงินฮางกับเงินตู้ซื้อหาแลกเปลี่ยนกัน ย่อมเป็นความลำบากอย่างหนึ่ง คือถ้าของนี้ราคาไม่ถึงน้ำหนักเงิน จำเป็นต้องเอาเงินมุ่น คือเงินบาททอน เหมือนดังเราเอาเงินบาทเงินสลึงเงินเฟื้องไปซื้อของที่ตลาด แต่ราคาของไม่ถึงบาทไม่ถึงสลึงไม่ถึงเฟื้อง ผู้ขายต้องทอนอัฐให้แก่เราผู้ซื้อฉะนั้น เงินฮางและเงินตู้ย่อมมี รวง, ปน, แดง, หรือปลอม, เหมือนเงินบาททั้งหลาย เพราะฉะนั้นเมื่อผู้ค้าขายทั้งหลายจะใช้เงินเหล่านี้ ต้องเป็นผู้ชำนาญสังเกตรูปพรรณและเนื้อเงินโดยละเอียด เป็นต้นว่าเอาเชือกหรือด้ายผูกเข้าแล้วยกขึ้น เอาไม้หรือเหล็กเคาะฟังดูเสียงแล้วจึงเอาค้อนหรือสันขนานทุบเงินนั้นให้งอเข้าแล้วตีขยายคืนให้ตรงอย่างเดิม แล้วจึงเอาเชือกหรือด้ายผูกยกขึ้นเอาไม้หรือเหล็กเคาะฟังดูเสียงอีก ถ้าเสียงเงินดังอย่างเดิมไม่มีเสียงกลับกลายนับเอาเป็นใช้ได้เป็นเงินดี ถ้าเงินนั้นมีเสียงกลับกลายไม่คงที่อย่างเสียงเดิมเป็นใช้ไม่ได้ มักเป็นเงินปนหรือเงินเนื้อต่ำ หรือแดงโดยมาก ถ้าจะสังเกตดูว่าเงินฮางหรือเงินตู้จะเป็นเงินปลอม เขามักสังเกตที่ขอบเหลี่ยมเงินหรือรอยตอกตรายี่ห้อเป็นต้น ถ้าไม่สนิทมีพิรุธอย่างหนึ่งอย่างใดตามความชำนาญของเขา ก็เป็นอันใช้ไม่ได้ ในส่วนรวง จะรู้ได้ด้วยกิริยาเผาไฟอย่างเดียว แต่เงินฮางเงินตู้นี้ไม่ใคร่จะมีรวง นานๆ จึงได้พบครั้งหนึ่ง มักมีชุกชุมแต่ปลอมและแดงหรือปนโดยมาก เงิน/*52ฮางและเงินตู้นี้ เป็นเงินหล่อมาแต่ประเทศญวน คือ (อานัมก๊ก) และเขมรในชั้นโบราณโน้นก็ใช้หล่อเงินฮางและตู้ใช้เหมือนญวน เนื้อเงินและน้ำหนักย่อมดีเท่ากันกับเงินญวนหล่อ ที่เรียกว่าเงินปลอมคือเป็นราษฎรภาคอีศานตะวันออกหล่อ ถ้าเงินฮางและเงินตู้เป็นฝีมือราษฎรภาคอีศานตะวันออกหล่อแล้ว ผู้ซื้อขายทั้งหลายเขารังเกียจไม่ใช้ทีเดียว และเรียกว่าเป็นเงินปลอมเสียด้วย เว้นแต่รู้ไม่ถึงว่าเป็นเงินฝีมือราษฎรภาคอีศานตะวันออกหล่อจึงจะใช้จำหน่ายแลกเปลี่ยนได้ เพราะว่าถ้าฝีมือราษฎรภาคอีศานตะวันออกหล่อ มักจะเป็นเงินแดงและปนเสียโดยมาก เงินฮางและตู้ ถึงจะเป็นญวนหรือเขมรหล่อก็ดี ย่อมใช้ยี่ห้อและลักษณะรูปพรรณอย่างเดียวกัน จะเป็นด้วยเหตุใดจึงใช้ยี่ห้ออย่างเดียวกันนั้นหาทราบไม่ เป็นแต่นึกคาดคเนเห็นว่าเงินทั้งสองอย่างนี้เดิมเป็นเงินเกิดมาแต่ประเทศญวน เมื่อเขมรจะเลียนเอาไปใช้บ้างจึงได้คิดหล่อขึ้น ที่คงใช้ยี่ห้อและรูปพรรณสัณฐ่านอย่างเงินญวนเหล่านั้น บางที่จะประสงค์เพื่อจะให้เงินนั้นเป็นที่จำหน่ายซื้อขายได้คล่องเหมือนดังเงินญวนหล่อ เพราะเงินญวนหล่อมีคนเป็นจีนมาก ได้ใช้ซื้อหาแลกเปลี่ยนและเชื่อถือว่าเป็นของดี ใช้ได้มานานแล้ว จะเป็นดังนี้ดอกกระมังเขมรจึงได้ใช้ยี่ห้อและรูปพรรณสัณฐานของเงินฮาง และเงินตู้เลียนตามแบบญวน ก็แต่ที่เรียกว่าเงินเขมรเหล่านี้เข้าใจ/*53ว่าไม่ใช่เขมรที่เป็นเจ้านายเป็นอิสสรภาพทำขึ้นเป็นเขมรคนหนึ่งคนใดคิดทำขึ้นต่างหาก เพราะถ้าเขมรที่เป็นเจ้านายเป็นอิสสรภาพทำขึ้นแล้ว คงจะใช้อักษรหรือตรายี่ห้อสำหรับชาติของตนประจำในตัวเงินทั้งสองอย่างนี้ทีเดียว คงจะไม่เลียนเอายี่ห้อหรือตราที่เป็นของญวนมาใช้เป็นแท้ ความเห็นอันนี้เป็นแต่ส่วนคาดคเน เดิมจะเป็นจริงอย่างไรข้าพเจ้าไม่สามารถอธิบายให้ตลอด ขอให้ผู้อ่านทั้งหลายดำริดูแต่ที่ควรเพื่อเป็นทางพิจารณาต่อไป อนึ่งการที่ญวนคิดบัญญัติเงินฮางและเงินตู้ใช้จำหน่ายซื้อหาแลกเปลี่ยนแก่กันและกันมาแต่เดิมนั้น คงจะใช้มานานอย่างน้อยเพียงห้าหรือหกร้อยปี นับถอยหลังขึ้นไป หรือบางทีคงจะใช้มาแต่แรกตั้งชาติญวนก็จะเป็นได้ แต่ลงที่สุดก็คงจะเนื่องมาจากจีน เพราะอักษรเป็นเครื่องหมายของจีนก็ได้ เพราะเงินที่มาแต่ประเทศญวนเคยเห็นแต่สองชะนิดนี้เท่านั้น ถ้ามีเปลี่ยนแปลงต่อ ๆ มาก็คงจะปรากฏเป็นรูปอื่น ใช้แพร่หลายมาในประเทศราษฎรภาคอีศานตะวันออกตอนนี้ได้บ้าง ที่เรียกว่าเงินฮ่อยคือเป็นเงินหล่อชะนิดหนึ่ง ท่าทางก็อย่างเดียวกันกับเงินฮางและเงินตู้ แต่ศีร์ษะและท้ายเรียวเหมือนกระสวยที่เขาทอหูก และไม่มีตรายี่ห้อและเลขหมายนัมเบอร์เหมือนเงินฮางเงินตู้ คำที่ว่า “ฮ่อย” คือสิบๆหนเป็นร้อยหนึ่งมาตราเครื่องชั่งภาษาราษฎรภาคอีศานตะวันออกเรียกว่าฮ่อยหนึ่งนี้ คือน้ำหนักเพียงสิบบาทเงินเท่านั้นจะหมายเอาอะไรที่เงินมีน้ำหนักเพียง /*54๑๐ บาทเป็น ๑ ฮ่อยคือร้อยนั้นสืบไม่ได้ความเลย อนึ่งเงินฮ่อยมิใช่เป็นเงินที่เขาทำด้วยเนื้อเงินแท้ๆ เป็นชะนิดเงินปนคือเขาเอาทองสำริดหรือทองขาวที่เรียกว่าขันหินมาหลอมสูบในไฟไล่ไปหลาย ๆ หนจนสิ้นโทษแล้ว ได้น้ำหนักเพียง ๗ บาทสองสลึงอย่างหนึ่ง เอาเนื้อเงินที่ดีมาหลอมสูบในไฟไล่ไปหลาย ๆ หนจนสิ้นตะกั่วและชินแล้ว ได้น้ำหนักเพียง ๑๐ สลึงอย่างหนึ่งมาประสมได้ ได้น้ำหนัก ๑๐ บาทถ้วนแล้วจึงเอาไปลงเบ้าเข้าไฟลูบให้ละลายแล้ว เทลงในพิมพ์ที่เขาแกะไว้นั้นสำเร็จเป็นรูปเงินฮ่อยที่เขาใช้สรอยกันมาแต่โบราณ การที่ประสมเนื้อโลหะที่หลอมแล้วหล่อให้เป็นเงินฮ่อยนั้น ดูเหมือนจะคล้ายกันกับที่ว่าประสมเนื้อนิลกสาปน์ดังที่ท่านกล่าวไว้ สัณฐานของเงินฮ่อยที่หล่อเป็นรูปแล้ว คือที่ท้องเงินเป็นปุ่มๆตลอดเหมือนท้องบุ้ง ที่ปุ่มนั้นปรากฏมีเนื้อเงินแท้ขาวทุกปุ่ม ที่นอกนั้นปรากฏเป็นทองสำริดบ้าง เป็นเนื้อทองขาวบ้าง
อนึ่งเงินฮ่อยทั้งหลายเขาไม่ได้ขัดไม่ได้ตะใบให้เกลี้ยง เพียงแต่หล่อแล้วก็เอาไปใช้สอยทีเดียว เงินฮ่อยแม้นจะมีน้ำหนักถึง ๑๐ บาทเงินก็ดีก็ใช่เป็นราคาเงินฮ่อยหนึ่งเพียง ๖ บาทบ้าง ๓ บาทบ้าง ไม่เป็นยุติลงได้เพราะบางคราวขึ้นราคา บางคราวลงราคา ถึงกระนั้นก็คงไม่เกินราคา ๖ บาทเงินขึ้นไป เงินฮ่อยที่กล่าวมานี้เป็นเงินฮ่อยที่เขาบัญญัติใช้มาแต่เดิม เงินฮ่อยชะนิดนี้เขาเรียกแต่โบราณว่า ฮ่อย/*55น้ำหก คือราคา ๖ บาทนั้นเอง และในการต่อมาภายหลังนี้ ฮ่อยหนึ่งมีน้ำหนักเพียง ๕ บาทบ้าง ๑๐ สลึงบ้าง ราคาและเนื้อเงินทั้งฝีมือที่ทำก็ผิดกันเป็นอันมาก เงินฮ่อยชั้นโบราณดังอธิบายมาแล้วนั้น ในเวลานี้ไม่ปรากฏมีในที่ใดเลย ไม่ทราบว่าสาบสูญไปเสียไหนหมด เงินฮ่อยที่มีปรากฏอยู่บ้างในเวลานี้เป็นชะนิดที่เขาทำชั้นหลัง ๆ เป็นของมิได้ทำโดยเต็มตามวิธีแบบอย่างโบราณ การที่ใช้เงินฮ่อยแลกเปลี่ยนกหาปนะในประเทศราษฎรภาคอีศานตอนนี้ ในชั้นอายุข้าพเจ้าไม่ใคร่มีผู้ใดใช้เสียแล้ว เป็นแต่พวกราษฎรภาคอีศานเขาเก็บไว้ใช้สำหรับเป็นเงินขึ้นร้านผีตามวิธีที่เขานับถือเท่านั้น ข้าพเจ้าคิดเห็นว่าการใช้เงินฮ่อยต่างกหาปนะในชั้นโบราณนั้น คงจะเหมือนการใช้เงิน, เฟื้อง, สลึง บาท ในกรุงเทพฯมหานครทุกวันนี้ เพราะเป็นเงินสำหรับทอนอย่างกลาง ที่ทอนมาจากเงินฮางเงินตู้ที่อธิบายมาแล้วนั้น เมื่อจะกล่าวว่าเงินฮ่อยทั้งปวงนี้ ได้หล่อและบัญญัติใช้มาแต่เมื่อใดผู้ใดเป็นผู้แรกคิดจัดทำขึ้นดังนี้ ข้าพเจ้าเป็นอันจนใจและตอบไม่ได้ ในคำกล่าวนี้เลย เพราะพิจารณาหาหลักฐานมูลเหตุของเงินฮ่อยไม่ได้ ทั้งได้ไต่ถามผู้ที่สูงอายุก็ไม่มีผู้ใดอาจชี้แจงให้รู้ได้ ก็เป็นอันหมดวิสัยที่เราทั้งหลายผู้เกิดในภายหลังนี้จะรู้ได้อยู่เอง กับอีกประการหนึ่งสรรพเหตุสรรพกิจสรรพเรื่อง ซึ่งมีอยู่ในประเทศราษฎรภาคอีศานตอนโบราณโน้น ไม่มีเครื่องหมายคือศักราชวันคืนเดือนปีเวลาเป็น/*56ต้น จึงเป็นอันคนทั้งหลายในภายหลังจะรู้เวลาที่ทำการต่างๆในกาลโน้นไม่ได้ ลาดหรือทองลาดเรียกว่าเงินชะนิดที่ ๔ ดังได้กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั้น คำว่าลาดนี้หมายความโดยกิริยาว่า เงินเป็นเครื่องสำหรับใช้สอยเบ็ดเตล็ดเหมือนดังคำที่เรียกว่าซีก เซี่ยว อัฐ โสฬศ ซึ่งใช้จับจ่ายซื้อหาอยู่ทุกวันนี้ อีกประการหนึ่งคำที่เรียกว่าลาดก็แปลว่าตลาด เพราะคนทั้งหลายย่อมเรียกกันอยู่ โดยมากว่าไปตลาดลาดรี หรือจ่ายตลาดลาดรีดังนี้เป็นตัวอย่าง เพราะฉะนั้นคำที่ภาษาราษฎรภาคอีศานฝ่ายตะวันออกเรียกว่าลาดนี้ ก็ตรงกันกับคำว่าตลาดลาดรีนั้นเอง แต่อาศัยเหตุที่ภาษาราษฎรภาคอีศานมักพูดใช้คำสั้นคำลดตัดทอน จึงไม่ได้พูดหมดความว่าตลาดลาดรี จำเพาะเรียกแต่คำว่า “ลาด” สั้น ๆเท่านี้ เหมือนดังคำเรียกคำหนึ่งซึ่งพวกราษฎรภาคอีศานทั้งหลายใช้เรียกพระภิกษุ ว่าเจ้าหัว คำนี้ก็เป็นคำตัดทอนไม่ได้เรียกโดยหมดคำ ถ้าจะเรียกโดยหมดคำบัญญัติแต่โบราณมา ก็ควรจะเรียกว่า “เจ้าอยู่หัว” ดังนี้จึงจะถูก ซึ่งพวกราษฎรภาคอีศานทั้งหลายมาบัญญัติใช้ในภายหลังลดคำว่า “อยู่” ออกเสีย จึงคงใช้แต่คำว่า “เจ้าหัว” ดังนี้เหมือนดังคำว่าตลาดลาดรี เขาก็ตัดคำว่าตลาดและคำรีออกเสีย คงใช้อยู่แต่คำว่าลาดคำเดียว ซึ่งบัญญัติให้เป็นชื่อเบี้ยสำหรับจับจ่ายชะนิดหนึ่ง คือทองลาดหรือลาดดังได้กล่าวมาแล้ว ลาดหรือทองลาดเป็นชะนิดเงินที่เขาหล่อให้เป็นร่องกลางและเรียวหัว/*57ท้าย เหมือนดังรูปกระสวย โดยยาวประมาณหกกระเบียดนิ้วฟุต โดยกว้างประมาณ ๒ นิ้วฟุต โดยหนาประมาณกึ่งกระเบียด ชะนิดประเภทลาดนี้ไม่มีกำหนดโดยแน่นอนลงได้ บางชะนิดก็ใหญ่โตยาวมาก บางชะนิดก็เล็กสั้นที่สุด บางชะนิดก็พอดี การที่รูปลาดไม่มีกำหนดโดยแน่นอนดังนี้เป็นเพราะไม่มีบัญญัติ สุดแล้วแต่ผู้ใดจะหลอมหล่อใช้สอยเล็กใหญ่มากน้อยเท่าใดก็ทำขึ้นไว้ใช้ตามชอบใจ ใช้แต่เท่านั้น อัตราที่กำหนดใช้ว่า เฟื้อง, สลึง, บาท, ในการทดทอนแลกเปลี่ยนเรื่องทองลาดนี้ก็ไม่แน่นอนเหมือนกัน บางที ๔ ลาดเป็นเฟื้องหนึ่งก็มี ๖ ลาดเป็นเฟื้องหนึ่งก็มี ๘ ลาดเป็นเฟื้องหนึ่งก็มี ถ้าจะทอนเป็นเงินบาท ๓๒ ลาดต่อเงินบาทหนึ่งก็มี จนถึง ๑๐๐ ลาดต่อเงินบาทหนึ่งก็มี ที่เรียกว่าทองลาดนี้ เขาใช้ทองเหลืองบ้าง ทองขาวบ้าง ทองแดงบ้าง หล่อกันอย่างละลาด ๆ บางทีก็หล่อปนกันทั้งทองเหลืองทองขาว ทองแดง รวมกันเป็นลาดหนึ่งๆ ก็มี เรื่องนี้ก็ไม่เป็นนิยมกำหนดลงเป็นแบบเดียวได้เหมือนกัน โดยเหตุผลดังบรรยายมาแล้ว การที่ใช้ลาดนี้ พึ่งหยุดไม่ได้ใช้เลยเพียง ๕ หรือ ๖ ปีที่ล่วงมาแล้วนี้เท่านั้น ด้วยในเวลานี้ราษฎรพลเมืองทั้งหลายใช้เบี้ยทองแดงทั่วถึงกันแล้ว แต่ก่อนย่อมใช้ทองลาดเสมอ กล่าวด้วยลักษณะเงินราษฎรภาคอีศาน ๔ ชะนิด ก็หยุดไว้แต่เพียงนี้ ฯ
---
/*คำนำ
เสวกเอก พระยาศรีราชอักษร กรมราชเลขานุการ มาแจ้งความแก่กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ว่าจะทำการปลงศพนางเล็ก กาญจนาคม ผู้มารดา มีความศรัทธาจะรับพิมพ์หนังสือในหอพระสมุด ฯ สักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้านึกว่าถ้าหาพระนิพนธ์ พระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ให้พิมพ์ได้ พระยาศรีราชอักษรเห็นจะยินดี จึงตรวจค้นหาเรื่องหนังสือซึ่งกรมพระสมมต ฯ ได้ทรงพระนิพนธ์ไว้ ไปพบเรื่องประเพณีบวชนาคมีอยู่ในหนังสือวชิรญาณวิเศษ ปีชวดสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๕๐ (พ.ศ. ๒๔๓๑) เรื่อง ๑ ในปีนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เสด็จดำรงตำแหน่งสภานายกแทนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ทรงเรื่องต่าง ๆ สำหรับจะให้แต่งลงพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ แล้วโปรดให้ขอแรงทั้งในกรรมสัมปาทิก แลสมาชิกของหอพระสมุด ฯ บรรดาที่สามารถจะแต่งหนังสือได้ รับเรื่องไปแต่งส่งมาตามถนัด กรมพระสมมต ฯ เปนตำแหน่งเหรัญญิก ทรงรับเรื่องประเพณีบวชนาคราษฎรไปแต่ง พระยาราชวรานกูล (อ่วม) เปนผู้ช่วยกรมพระสมมต ฯ ในกรรมสัมปาทิกนั้น รับแต่งเรื่องประเพณีเลี้ยงลูกเรื่อง ๑ กับประเพณีแต่งงานบ่าวสาวไปเรื่อง ๑ การที่แต่งเรื่องทั้ง ๓ ทีเห็นจะได้ปฤกษาหารือกัน มีความกล่าวอ้างถึงกันอยู่ในหนังสือที่แต่งนั้น ข้าพเจ้าจึงคัดมาทั้ง ๓ เรื่องรวมพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ จัดไว้ในจำพวกลัทธิธรรมเนียม นับเปนภาคที่ ๒ ข้าพเจ้าได้ตรวจตราชำระบ้างเล็กน้อย แต่ในเรื่องประเพณีแต่งงานบ่าวสาว ได้แก้ตอนต้น/*(2)มากอยู่น่อย ด้วยหนังสือเดิมพระยาราชวรานุกูลคิดจะกล่าวเปนใจความในเรื่องประเพณีแต่งงานไว้ข้างต้น แล้วบรรยายถึงลักษณพิธีแต่งงานต่อไปข้างตอนหลัง เห็นว่าเปนความคิดดีอยู่ แต่ความที่เรียบเรียงตอนต้นไปกล่าวซ้ำเสียเปนอย่างเดียวกับตอนหลัง ข้าพเจ้าจึงแก้ตอนต้นให้ คงกล่าวแต่ใจความตามดำริห์เดิมของพระยาราชวรานุกูล แลได้เปลี่ยนเรียกชื่อเรื่องเสียใหม่ ให้เปนระเบียบเดียวกันทั้ง ๓ เรื่อง
มีข้อความควรจะต้องชี้แจงไว้ในที่นี้อิกสักน่อย ๑ ว่า ลัทธิประเพณีที่กล่าวในหนังสือ ๓ เรื่องนี้ ว่าด้วยลัทธิประเพณีที่ประพฤติกันมาแต่ก่อน แลยังคงประพฤติกันอยู่บ้างในเวลาเมื่อแต่งหนังสือ การก็ล่วงมาช้านานแล้ว มิใช่ประเพณีที่คงใช้กันอยู่ทุกวันนี้ เปนดังพรรณาในหนังสือที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้
ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในกุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งพระยาศรีราชอักษรได้บำเพ็ญสนองคุณมารดาด้วยความกตัญญูกตะเวที ทั้งได้พิมพ์ลัทธิธรรมเนียมภาคที่ ๒ นี้ให้แพร่หลายด้วย
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๒
ประเพณีเลี้ยงลูก
/*1พระยาราชวรานุกูล (อ่วม) เรียบเรียง
---
ธรรมดาบิดามารดากับบุตร ก็เปนธรรมเนียมของปุถุชนทั่วโลกย่อมมีความกรุณาอุปถัมภ์แลสั่งสอนจะให้เปนคุณประโยชน์แก่บุตรของตนนั้นสืบมาทุกรูปทุกนาม จะพรรณาได้กว้างขวางโดยเลอียดก็จะยืดยาวไป ทราบแก่ใจของปุถุชนทั้งปวงอยู่แล้ว
จะขอกล่าวความโดยโวหาร แลไต่ถามท่านผู้รู้พระบรมพุทโธวาทมาเรียบเรียงลงไว้พอเปนสังเขป ตามบาฬีอังคุตระนิกายติกกะนิบาตว่า ตโย เม ภิก์ขเว ปุต์ตาสํวิช์ชมานา โลกัสมิ กตเม ตโย อภชาโต อนุชาโต อวชาโต จาติ ความว่าบุตรมี ๓ จำพวก คือ อภิชาตบุตรจำพวก ๑ อนุชาตบุตรจำพวก ๑ อวชาตบุตรจำพวก ๑ เปน ๓ จำพวกดังนี้ อภิชาตบุตรนั้น คือบุตรชายบุตรหญิงก็ดี มีน้ำใจตั้งอยูในถ้อยคำบิดามารดาสั่งสอน แลมีสติปัญญาเฉลียวฉลาด จะร่ำเรียนวิชาการต่าง ๆ ฤๅคิดทำการสิ่งใดก็ว่องไวเฉียบแหลมยิ่งเกินบิดามารดา จะมียศศักดานุภาพทรัพย์สมบัติก็ยิ่งกว่าบิดามารดา บุตรจำพวกนี้ได้ชื่อว่าอภิชาตบุตร อนุชาตบุตรนั้น มีน้ำใจตั้งอยู่ในถ้อยคำบิดามารดาสั่งสอนบ้าง ประพฤติการที่ชอบประกอบคำบิดามารดาสั่งสอนบ้าง มีสติปัญญาเล่าเรียนวิชาทำการสิ่งใด ๆ ฤๅประกอบไปด้วยยศแลสมบัติ ก็ไม่ยิ่งไม่ต่ำกว่าบิดามารดานัก พอเสมอตามตระกูล/*2บิดามารดา บุตรดังนี้ได้ชื่อว่าธนชาตบุตร อวชาตบุตรนั้น มิได้ตั้งอยู่ในถ้อยคำบิดามารดาสั่งสอน ประพฤติการสิ่งซึ่งมิชอบ คบเพื่อนเสพสุราประกอบการทุจริตต่าง ๆ มีความประพฤติต่ำเลวทรามกว่าบิดามารดา จะคิดทำการสิ่งใดก็ไม่เปนคุณประโยชน์ไม่เปนที่ชอบใจแห่งบิดามารดา แลวงษาคณาญาติ ชักให้ตระกูลบิดามารดาต่ำถอยลงด้วย บุตรอย่างนี้ได้ชื่อว่าอวชาตบุตร ก็แลบุตรทั้ง ๓ จำพวกดังกล่าวมานี้ จะมาบังเกิดในสำนักบิดามารดาตระกูลใด บิดามารดาก็ย่อมมีความสิเนหาอุปถัมภ์สั่งสอนบุตรทั้ง ๓ จำพวก ให้ประพฤติการตามตระกูลเสมอกัน หากอุปนิไสยของบุตรผิดกัน จึงแตกต่างไปเปน ๓ จำพวก ดังกล่าวมา
เมื่อบิดามารดาทราบว่าบุตรมาปฏิสนธิในครรภ์มารดาแล้วก็มีความยินดี ตั้งใจทนุบำรุงรักษาบุตรในครรภ์ตามสมควรแก่ความสามารถของบิดามารดา มารดานั้นแม้อยากจะบริโภคอาหารที่เผ็ดร้อนเปนของที่ชอบใจก็สู้อดงดเว้นไม่บริโภค เมื่อจะนั่งนอนเดินไปมาก็ระวังรักษากาย เพื่อจะมิให้บุตรในครรภ์ป่วยเจ็บเปนอันตรายด้วยเหตุต่าง ๆ ฝ่ายบิดาก็หาหมอมาประกอบยาให้มารดาบุตรนั้นรับประทาน เพื่อจะได้รักษาบุตรในครรภ์ให้มีความศุขสบายเจริญไวยวัฒนาขึ้น จนครรภ์มารดาถ้วนกำหนดจวนจะคลอดบุตรแล้ว จึงหาหมอพยุงครรภ์หมอยาหมอนวดมาประจำรักษาครรภ์มารดาอยู่ เผื่อจะเจ็บครรภ์ฤๅจะขัดขวางประการใด จะได้แก้ไขให้ทันท่วงที มารดาต้องทนทุกขเวทนารักษาครรภ์บุตรนั้นมาได้ความลำบากถึง ๙ เดือน ๑๐ เดือน.
/*3ครั้นถึงฤกษ์งามยามดีบุตรคลอดพ้นจากครรภ์มารดา บางทีขัดขวางทนทุกขเวทนาต่าง ๆ กัน บางทีจนถึงมารดานั้นตายก็มี ถ้าบุตรคลอดจากครรภ์มารดาโดยสดวกแล้ว บิดามารดาก็มีความโสมนัศจัดการเลี้ยงดูโดยประเพณีที่นับถือ เปนคติสืบกันมาตั้งต้นแต่หาสมุดดินสอมาจดหมายฤกษ์ยามวันคืนเดือนปีบุตรไว้ เพื่อจะได้ให้โหรดูชตาราษีบุตรให้ถูกต้องตามตำรา ส่วนหมอพยุงครรภ์ก็รับเอาบุตรมาเอานิ้วมือควักโลหิตในปากบุตรนั้นออก แล้วเขาน้ำผึ้งทองคำเปลวกวาดที่ต้นลิ้น เพื่อจะมิให้ทารกนั้นมีโรคป่วยเจ็บตานทรางต่าง ๆ ถ้าหมอพยุงครรภ์ควักโลหิตในปากทารกนั้นออกไม่หมด ฤๅไม่ได้ควักออกแล้ว ก็ถือว่าทารกนั้นมักจะมีโรคป่วยเจ็บตานทรางต่าง ๆ แลน้ำผึ้งทองคำเปลวนั้นบิดามารดาหาเตรียมไว้ ก็ได้กวาด ถ้าไม่มีก็หาได้กวาดไม่ หมอก็เอาบุตรนั้นมาตัดสายอุทรที่ติดอยู่กับรก วิธีที่ตัดสายอุทรนั้น ต้องไว้สายยาวเสมอกับเข่าทารกนั้น แล้วเอาด้ายดิบที่ย้อมครามผูกคาดสายอุทรที่จะตัดให้แน่น ปราถนาจะไม่ให้เลือดลมเดินได้ เมื่อจะตัดสายอุทรนั้นเอาก้อนดินที่แขง รองสายอุทรไว้ จำเภาะให้เอาผิวไม้รวกตัดสายอุทรนอกกายที่ผูกคาดไว้ แลรกที่ตัดขาดออกแล้วต้องล้างน้ำให้หมดจด ใส่หม้อตาลเอาเกลือใส่ทับรกไว้บนปากหม้อ ซึ่งเอารกล้างน้ำให้หมดจดนั้น เพราะปราถนาจะกันไม่ให้บุตรป่วยเจ็บเปนพุพองเปื่อยพังได้ แล้วหมอพยุงครรภ์จึงได้รับเอาบุตรไปอาบน้ำ ชำระกายให้หมดมลทิน ปูเบาะแลผ้าในกระด้งยกบุตรลงวาง ถ้าบุตรเปนชายบิดาแลญาติก็เอาสมุดดินสอวางไว้ใน/*4กระด้งข้างเบาะ ถ้าบุตรเปนหญิงก็เอาเข็มด้ายใส่ลงไว้ ความประสงค์ของบิดามารดา เพื่อจะให้บุตรชายบุตรหญิงรู้วิชาในการหนังสือแลการเย็บปักร้อย แล้วหมอพยุงครรภ์มีลัทธิ ยกกระด้งที่รองบุตรนั้นขึ้นร่อนออกวาจาว่าสามวันลูกผีสี่วันลูกคน ลูกของใคร ๆ มารับเอาเน้อ แล้วทิ้งกระด้งลงกับพื้นเรือนเบา ๆ พอให้บุตรที่นอนในกระด้งตกใจสดุ้งร้องดังขึ้น แต่หมอยกกระด้งรองบุตรขึ้นร่อนแล้วทิ้งลงออกวาจาดังกล่าวมาแล้วนั้นถึง ๓ ครั้ง บางทีบิดาบ้าง ญาติผู้ใหญ่ซึ่งมีอายุบ้าง ออกวาจาว่า “ลูกของข้าเอง” หมอจึงได้ส่งกระด้งรองทารกนั้นให้ ท่านผู้รับก็วางลงไว้ในที่สมควรใกล้มารดา ฝ่ายข้างมารดานั้น บุตรคลอดออกจากครรภ์แล้ว ก็รับประทานน้ำส้มมะขามเปียกกับเกลือก่อน นอนไฟอยู่ด้วยเตาเชิงกรานมีฟืน ๓ ดุ้นอยู่ ๓ วัน แล้วบิดาแลญาติจึงหาวันดีทอดเตาไฟใหญ่ เมื่อจะทอดเตาไฟนั้น มีหมอทำน้ำมนต์ธรณีสารประพรมเตาไฟ เศกเข้าสารกับเกลือเคี้ยวพ่นหลังพ่นท้องผู้ที่จะอยู่ไฟ แลพ่นเตาไฟด้วยเรียกว่าดับพิศม์ไฟ มีธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้หมากพลูกะทงเล็ก ๆ ใส่กุ้งพล่าปลายำวาง ๔ มุมเตาไฟ แล้วมารดาต้องกราบไหว้เตาไฟ รฦกถึงคุณพระเพลิงพระพายพระธรณีพระคงคาเปนที่พึ่ง หมอเศกขมิ้นกะปูนทาหลังทาท้อง แล้วจึงขึ้นอยู่บนกระดาน รับประทานยาแก้โลหิตเช้าเย็นกว่าจะออกไฟ แต่การที่นอนไฟนั้นลางทีนอนอยู่ครบเดือนบ้าง ไม่ครบเดือนบ้าง สุดแต่จะอยู่ได้ไม่ได้ หม้อตาลที่ใส่รกนั้นต้องวางไว้ริมเตาไฟด้วย เพราะจะให้สายอุทรบุตรแห้งเร็ว ครั้นสายอุทรบุตรนั้นหลุดแล้ว หมอจึงเอาใบพลูสดลน/*5ควันไฟไต้เสม็ดให้ร้อนพอประมาณ มาทาบกับสดือบุตร โรยผงดินสอพองบ้าง พิมเสนบ้าง แล้วเอาผลมะกรูดลนควันไฟไต้เสม็ดมาคลึงท้องบุตรปราถนาจะให้สดือแห้งเร็ว แลให้เนื้อที่ท้องทารกนั้นหนาจะไม่ได้ปวดท้อง
เมื่อบุตรนอนอยู่ในกระด้งครบ ๓ วันนั้น บิดามารดาให้ญาติแลคนใช้ทำบายศรีปากชาม ทำขวัญแล้วยกบุตรขึ้นจากกระด้งขึ้นนอนเปลตามธรรมเนียมมา ที่บิดามารดาบริบูรณ์ก็จัดหาพี่เลี้ยงแม่นมเลี้ยงดูรักษาบุตรตามสมควร ที่บิดามารดาขัดสนยากจนก็อุปถัมภ์เลี้ยงดูบุตรไปตามกำลัง ครั้นบุตรมีอายุครบเดือน กำหนดจะโกนผมไฟแล้ว บิดามารดาจึงได้บอกกล่าวญาติพี่น้องมาช่วยในการมงคลโกนผมไฟ มีบายศรีทำขวัญเลี้ยงดูกันตามประเพณี ผู้ที่มาช่วยมีเงินแลสิ่งของมาทำขวัญให้กับบุตรนั้น ตามวงษ์ตระกูลมากแลน้อย ที่เปนคนขัดสนอนาถา ก็เอาแต่ด้ายดิบมาผูกข้อมือบุตรเรียกมิ่งขวัญโกนผมไฟบุตรไปตามจน เมื่อมารดาออกจากนอนไฟแล้ว ก็หาผู้รู้ตำราวิธีที่จะฝังรกบุตรนั้นที่ต้นไม้ใหญ่ที่ทิศใดทิศหนึ่ง มีกำหนดหลุมฦกแลตื้นเปนสำคัญ เพื่อจะให้บุตรนั้นมีความเจริญสืบไป บางคนก็หาได้ทำตามตำราไม่ ทิ้งหม้อรกผุพังไปก็มีโดยมาก
เมื่อบุตรมีอายุเจริญขึ้นสมควรที่จะไว้ผมจุกผมเปียอย่างไร บิดามารดาก็หาวันดีไว้ผมจุกผมเปียให้บุตรตามประเพณี ฤๅมิได้ไว้ผมจุกผมเปียให้แก่บุตรให้โกนผมเสียทีเดียวประสงค์จะให้สอาดก็มีบ้าง ถ้าบุตรป่วยเจ็บลงประการใดบิดามารดามีความร้อนใจเปนอย่างยิ่ง ไม่เปน/*6อันที่จะนอนที่จะบริโภคอาหาร หาหมอมารักษาพยาบาลกว่าบุตรจะหายป่วย ต้องเสียเงินขวัญเข้าค่ายาอยู่เนือง ๆ ครั้นบุตรมีอายุเจริญขึ้นไปโดยสมควรที่จะหาเครื่องตกแต่งต่าง ๆ ให้แก่บุตรแล้ว บิดามารดาก็หาทองคำทำรูปพรรณประดับเพ็ชรพลอยต่าง ๆ เปนเครื่องแต่งตัวให้แก่บุตรตามสมควร ถ้าบุตรชายมีอายุสมควรที่จะสั่งสอนให้ประพฤติที่ชอบด้วยประเทศบ้านเมืองประการใด บิดามารดาก็ควรจะตั้งใจสั่งสอนบุตรนั้นให้อยู่ในอำนาจของบิดามารดา เปนต้นว่า ให้บุตรเล่าเรียนรู้ธรรมวินัยพุทโธวาท บวชเปนสามเณรภิกขุปฏิบัติตามวินัยสิกขาบทฝ่ายคันถธุระวิปัสนาธุระดังนี้เปนที่ประเสริฐอย่างยิ่ง ถ้าจะประกอบการตามโลกีย์แล้ว ก็ให้เล่าเรียนรู้หนังสือเลขลูกคิดประกอบกันศึกษาในทางเสมียนแบบอย่างทางราชการฝ่ายทหารพลเรือน ฤๅเปนเสมียนตระลาการดูพระราชกำหนกดกฎหมาย ทางพิจารณาตัดสินคดีความฝึกหัดการช่างต่าง ๆ ให้ชำนาญรู้ได้จริง ๆ ถ้าเปนบุตรหญิง บิดามารดาก็ตั้งใจสั่งสอนบุตรให้รู้หนังสือ แล้วประกอบการให้ดูแลรวบรวมทรัพย์สมบัติในบ้านเรือนโดยเลอียดทั่วไป ฝึกหัดเปนช่างปักช่างเย็บช่างร้อย ช่างทำเครื่องคาวหวาน ฤๅให้บุตรชายบุตรหญิงประพฤติการทำมาหากิน เลี้ยงชีพตามเพศตระกูลบิดามารดา ในประเทศนั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยประสงค์จะให้เปนคุณประโยชน์แก่บุตรแลธิดา
ปุถุชนที่มักประพฤติการเปนพาลทุจริต เช่นคบเพื่อนเปนพาลกินสุราสูบยาฝิ่นเล่นเบี้ยโปการพนันต่าง ๆ แลฉกลักตีชิงวิ่งราวปล้นสดมทรัพย์สมบัติของท่านผู้อื่นนั้น เพราะไม่ประพฤติการตามความประสงค์/*7ของบิดามารดาที่เลี้ยงดูมา ที่จะเปนเพราะบิดามารดาไม่ปราถนาจะให้ลูกดีนั้นหาไม่ แต่บางทีก็เปนเพราะบิดามารดาเลินเล่อไม่ระวังดูแลตามสมควร บุตรจึงได้พากันเปนพาลทุจริตไปต่าง ๆ ถ้าบิดามารดามีความอุสาหะกดขี่สั่งสอนบุตรให้อยู่ในอำนาจบิดามารดา ให้บุตรชายบุตรหญิงเล่าเรียนรู้วิชาประพฤติการทำมาหากินที่ชอบตามประเทศบ้านเมืองดังกล่าวมาช่วงต้นแล้ว บุตรนั้นก็คงจะไม่ใคร่ประพฤติการเปนพาลทุจริตได้ ถ้าจะเปนไปบ้างก็คงจะเบาบางน้อยลง การที่จะป้องกันมิให้บุตรชายบุตรหญิงประพฤติการเปนพาลทุจริตไปโดยมาก จะเอาสิ่งอันใดมาแก้ไขกดขี่ให้บุตรประพฤติการแต่ที่ชอบได้ ก็ต้องอาไศรยอำนาจแห่งบิดามารดาฤๅอาจารย์ ที่สั่งสอนนั้นข่มขืนน้ำใจบุตรไว้ ตั้งแต่เมื่อเจริญไวยขึ้นมาได้ ๕ ปี ๖ ปี ๗ ปีตลอดไป อย่าให้บุตรประพฤติในทางพาลทุจริตได้ ถ้าบิดามารดาละเลยตามใจให้บุตรนั้นประพฤติการทุจริตซึ่งไม่เปนประโยชน์แล้ว ภายหลังบุตรนั้นมีความเจริญเกินที่บิดามารดาจะสั่งสอนแล้ว บิดามารดาจะกลับมากดขี่สั่งสอนให้บุตรกลับมาประพฤติการสิ่งที่ชอบนั้นโดยยาก จะต้องถึงอำนาจบ้านเมืองบังคับกดขี่ไปตามกฎหมาย บิดามารดาก็คงจะได้ความเดือดร้อนแม้อย่างต่ำก็ได้ความโทมนัศแก่บิดามารดาญาตินั้นโดยมาก
เมื่ออายุบุตรเจริญได้ ๑๑ ปี ๑๓ ปีบ้าง บิดามารดาจึงทำการตัดจุกบุตรเปนการมงคลใหญ่อิกครั้งหนึ่ง แต่บุตรหญิงนั้นมักทำการมงคลตัดจุกเสียแต่ในอายุ ๑๑ ปีโดยมาก หาเหมือนบุตรชายไม่ เพราะหญิงมีลักษณร่างกายเจริญวัฒนาเร็วกว่าบุตรชาย ถ้าบุตรชายเมื่ออายุ/*8ได้ ๗-๘ ปี ๙-๑๐ ปีขึ้นไป สมควรที่จะศึกษาเล่าเรียนศิลปสาตรวิชาประการใด บิดามารดาก็ส่งบุตรไปอยู่วัดบวชเปนสามเณรบ้างเปนลูกศิษย์วัดบ้าง ฤๅส่งโรงเรียนที่มีอาจารย์สั่งสอน ให้บุตรนั้นเล่าเรียนหนังสือหัดวิชาตามสติปัญญาจนอายุนับปีเดือนบริบูรณ์เต็ม ๒๐ ปีแล้ว บิดามารดาก็จัดหาผ้าไตรเครื่องอัฐบริขารแลสิ่งของไทยทาน ซึ่งจะถวายพระอุปัชฌาย์คู่สวดอันดับ กำหนดวันคืน มีธูปเทียนไปลาท่านผู้ใหญ่ในวงษ์ญาติพี่น้อง มาประชุมณบ้านเรือนทำขวัญเวียนเทียนให้บุตรซึ่งจะบวชเรียกว่าเจ้านาค ครั้นเวลาเช้าบิดามารดาวงษาคณาญาติพร้อมกันแห่นาคไปวัด แต่บิดามารดานั้นต้องจูงมือบุตรเข้าไปในพระอุโบสถเปนธรรมเนียมมาแต่โบราณ เพราะเปนการศรัทธาเชื่อถือคุณพระรัตนไตรย ให้บุตรอุปสมบทในพระบวรพุทธสาสนาเปนการกุศลอย่างอุกฤษฐ การบวชนาคนี้มีแจ้งอยู่ในหนังสือวชิรญาณ เล่ม ๔ น่า ๑๘ นั้นแล้ว1
ครั้นบุตรอุปสมบทเปนภิกษุอยู่วัดตลอดไป บิดามารดาก็เปนธุระจัดสำรับคาวหวานติดตามไปส่งเช้าส่งเพนไม่ให้บุตรอดอยากได้ ครั้นบุตรนั้นละเพศบรรพชิตเปนฆราวาศแล้ว สมควรจะตกแต่งให้มีภรรยา ฤๅบุตรหญิงอายุได้ ๑๕ ปี ๑๖ ปี ๑๗ ปีขึ้นไป มีผู้มากล่าวสู่ขอไปเปนภรรยาก็ดี บิดามารดาเห็นดีสมควรที่จะให้บุตรมีสามีภริยาได้ ก็ประชุมปฤกษาญาติทำการมงคลใหญ่ ให้บุตรชายบุตรหญิงมีสามีภริยาแบ่งปันเงินทองทรัพย์สิ่งของต่าง ๆ แก่บุตรตามมากแลน้อย มี/*9แจ้งอยู่ในเรื่องทำการวิวาหมงคลซึ่งจะมีต่อไปภายหลังนั้นแล้ว ถ้าบุตรชายหญิงซึ่งบิดามารดาตกแต่งให้มีสามีภริยาออกจากบิดามารดาไปทำมาหาบริโภคตามกำลังตนเองแล้ว ถ้ามีความเจริญประกอบด้วยยศศักดิทรัพย์สินบริบูรณ์ บิดามารดาก็มีความยินดีชื่นชมโสมนัศในบุตรนั้นเปนอันมาก ถ้าบุตรมีความทุกข์ร้อนคับแค้นอนาถาลงด้วยเหตุต่าง ๆ บิดามารดาก็มีความโทมนัศเสียใจด้วย ถึงโดยบุตรจะชั่วช้าประพฤติแต่การทุจริต ไม่อยู่ในถ้อยคำสั่งสอนเปนที่โกรธเคืองของบิดามารดาก็ดี บิดามารดาก็เสียไม่ได้ต้องเกื้อหนุนสั่งสอนสงเคราะห์แก่บุตรต่อไปตามกำลัง ซึ่งบิดามารดามีความเมตตากรุณาอุปถัมภ์สั่งสอนบุตรชายบุตรหญิงนั้นเปนการไม่รู้สิ้นสุดลงได้ ต่อเมื่อใดบิดามารดาฤๅบุตรดับขันธ์ไปสู่ปรโลกย์ฝ่ายหนึ่งแล้ว การอุปถัมภ์แลการสงเคราะห์สั่งสอนบุตรนั้นจึงจะขาดไม่มีต่อไปได้ ถึงดังนั้นก็ยังมีความกรุณาเมตตารฦกถึงบุตรด้วยความอาไลยอยู่เนือง ๆ ถ้าบุตรนั้นได้ชื่อว่าอภิชาตบุตรอนุชาตบุตรแล้ว บิดามารดาก็มีความเสน่หารักใคร่มาก จะมีทรัพย์สมบัติศฤงฆารบริวารมากน้อยเท่าใด ก็เต็มใจที่จะยกให้แก่บุตรไม่มีความรังเกียจทุกประการ เรียบเรียงความเรื่องบิดามารดากับบุตร มีความอุปถัมภ์บำรุงรักษาสั่งสอนกันมาพอเปนสังเขปเพียงนี้ ฯ
---
๑. คือที่กรมพระสมมตอมรพันธุ์ทรงพระนิพนธ์ ที่คัดมาพิมพ์ต่อตอนนี้ไป ↩
ประเพณีบวชนาค
/*10กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงเรียบเรียง
---
การบวชนาคนี้เปนของมีมาช้านาน เนื่องมาจากพุทธกาล เปนกิจฝ่ายพระพุทธสาสนา แลการที่เรียกว่านาคนี้ เมื่อจะคิดค้นดูว่ามาจากอะไร เหตุใดจึงเรียกว่านาค ก็จะสันนิฐานได้สองอย่าง ๆ หนึ่งมีนิทานเล่า ๆ กันมาอ้างว่าเปนคำเทศนาว่า เมื่อครั้งพระพุทธเจ้ายังดำรงพระชนม์อยู่นั้น มีพระยานาคแปลงเปนมนุษย์ มาปลอมบวชเปนภิกษุในพระพุทธสาสนา แลวิไสยนาคนั้นถึงจะแปลงตัวเปนอะไร ๆ ก็ดี ถ้าเวลานอนหลับแล้ว ร่างกายกลับเปนนาคตามเพศเดิม แลพระยานาคที่มาปลอมบวชนี้ เวลานอนหลับก็กลับกลายเปนนาคไป แต่หามีผู้ใดเห็นไม่ จึงได้บวชอยู่ช้านาน อยู่มาวันหนึ่งเวลาพระยานาคที่ปลอมบวชนั้น นอนหลับกายกลับเปนนาคตามธรรมดา มีพระภิกษุไปเห็นเข้า จึงนำความไปกราบทูลพระพุทธเจ้า ครั้นพระภิกษุที่เปนนาคนั้นมาเฝ้า จึงรับสั่งถาม ภิกษุนั้นก็กราบทูลตามความจริงว่าตนเปนนาค มีศรัทธาอยากจะบวชจึงได้แปลงเปนมนุษย์มาบวช พระพุทธเจ้าดำรัสว่าสัตว์ดิรัจฉานใช่วิไสยที่จะบวชในพระสาสนา ดำรัสดังนี้แล้ว ก็โปรดให้พระภิกษุนั้น ออกจากเพศบรรพชิตกลับเปนนาคตามเดิม พระยานาคมีความอาไลยมากจึงกราบทูลว่า ถึงจะไม่ได้บวชอยู่ต่อไปก็ตามแต่วาศนา แต่ขอฝากชื่อไว้ ถ้าผู้ใดจะบวช/*11แล้วขอให้เรียกชื่อว่านาคเสียก่อนให้เสมอไป พระพุทธเจ้าทรงรับตามคำพระยานาคแล้ว พระยานาคก็กลับไปยังพิภพของตน ตั้งแต่นั้นมาพระพุทธเจ้าจึงได้ตั้งธรรมเนียมไว้ ว่าถ้าผู้ใดจะบวชให้ชื่อนาคเสียก่อนแล้วจึงบวช จึงเปนธรรมเนียมเรียกผู้ที่จะบวชว่านาคสืบมาจนบัดนี้ แลนิทานนี้เปนแต่เล่ากันมาว่าเปนคำเทศนา แต่ตัวข้าพเจ้าเองไม่เคยได้ฟังพระเทศน์ แลไม่เคยได้เห็นหนังสือในเรื่องนี้เลย มีเรื่องที่คล้ายคลึงอยู่เรื่องหนึ่ง แต่นิทานเอรกปัตนาคที่มีในธรรมบท เปนเรื่องว่าด้วยพระยานาคศรัทธาในพระพุทธสาสนา แต่ความก็ไม่เหมือนกันไม่ถึงกับมาบวช เปนแต่ถึงสรณเท่านั้น แต่เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าเปนผู้สดับธรรมเทศนาน้อยจึงไม่เคยได้ฟังพระเทศน์ในเรื่องนี้ แลเปนผู้ดูหนังสือน้อย จึงไม่พบนิทานเรื่องนี้ ฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ
อิกอย่างหนึ่งในตำราบวชนาค ยกอุทาหรณ์ที่จะสวดญัตินั้นให้คำว่านาโคคือนาค เปนชื่อผู้บวช จะคิดไปว่าเปนด้วยพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติให้ใช้อย่างนี้ตามคำพระยานาคทูลขอไว้ ก็จะคิดไปได้ แต่เห็นว่าในวิธีบรรพชาอุปสัมปทา ที่มีในคัมภีร์มหาวรรคนั้น ก็หามีนาโคไม่ จึ่งเห็นว่าจะเปนท่านพระเถระองค์ใดองค์หนึ่งตั้งตำราขึ้นไว้สำหรับท่องบ่นโดยง่าย ที่วางชื่อว่านาโคนั้นก็โดยขึ้นปากเจนใจในชื่อนั้น ฤๅอาไศรยเหตุใดเหตุหนึ่ง แต่คงจะไม่ใช่เรื่องพระยานาคปลอมบวช เมื่อวางเปนตำราไว้แล้วก็เปนแบบเรียกกันสืบมา การที่เรียกคนที่จะบวชว่านาค อาไศรยเหตุสองอย่างเช่นว่ามานี้
/*12จะกล่าวถึงความประสงค์ ของการที่บวชนาคต่อไป ความประสงค์เดิมเมื่อแรกเกิดการบวชขี้นแต่ครั้งพระพุทธเจ้านั้น ก็ประสงค์เพื่อจะกระทำให้ถึงพระอรหัตผลพ้นจากกองกิเลศกองทุกข์ทั้งปวง คือเมื่อบวชแล้วก็ต้องสำรวมศีลมละกิเลศหยาบ แลเจริญสมาธิมละนิวรณ์ห้า เกิดปัญญาได้บรรลุมรรคผลจนถึงที่สุดกิจของการบวชคือพระอรหัต ส่วนผู้ที่พยายามไปไม่สมประสงค์สิ้นอุสาหทำไปไม่ตลอดก็สึกออกมาเสียก็มี ครั้นพุทธกาลล่วงมานานผู้ที่จะพยายามให้ถึงที่สุดกิจบรรพชิตนั้นก็ไม่ใคร่มี แลผู้ที่จะรู้ที่สุดกิจแห่งบรรพชิตนั้นก็น้อยลง ก็เห็นแต่ผลอย่างต่ำ ๆ ลงมา ผู้ที่สันดานดีก็เห็นว่าการบวชเปนการสงบระงับกายวาจาใจ ปราศจากความกังวลเดือดร้อนรำคาญ ไม่ต้องรับภาระอันหนัก ก็บวชอยู่ได้โดยมาก เมื่อศึกษาเล่าเรียนพุทธวจนะก็ได้ทราบธรรมแล้วแลปฏิบัติให้เกิดผลแก่ตนโดยประการต่าง ๆ ตามสมควร ฝ่ายผู้ที่สันดานหยาบเห็นว่าบวชอยู่ไม่ต้องทำการงาน ประกอบด้วยลาภสักการโลกามิศก็บวชอยู่ได้โดยมากเหมือนกัน แลเมื่อสืบมาอิกชั้นหนึ่งนั้น รู้ตื้นๆ แต่เพียงว่าบวชได้บุญ เมื่อมีศรัทธาอยากได้บุญก็บวชแล้วแลประพฤติตนตามธรรมวินัย บางพวกก็ไม่มีศรัทธา แต่ขัดบิดามารดาญาติพี่น้องไม่ได้ ก็บวชไปตามธรรมเนียม บางทีก็ประพฤติดี บางทีก็ประพฤติชั่ว ตามสันดานแลอัธยาไศรยของคน
การบวชนาคนั้น ผู้ที่จะบวชจะมีความประสงค์อย่างใดอย่างหนึ่ง ถึงมิใช่ประสงค์พระอรหัตผลก็ดี ถ้าจิตรเปนกุศลจิตรประกอบด้วย/*13ศรัทธาแล้ว เมื่อบวชเขาคงจะประพฤติแต่การที่ดี แลปฏิบัติตามธรรมวินัย ก็จะได้รับผลตามสมควร ตั้งแต่อย่างสูงลงมาจนอย่างต่ำ คือเมื่อบวชเข้าแล้วก็จะได้เล่าเรียนธรรมวินัยพุทธวจนะบังเกิดความรู้ ความศรัทธาแก่กล้าขึ้น ก็จะได้บรรลุผลอย่างสูง คือโลกุตรธรรมได้บ้างดอกกระมัง ถ้าไม่บรรลุผลเช่นนั้นก็คงจะเปนผู้มั่นในพระรัตนไตรย ประพฤติกายวาจาใจเรียบร้อยละบาปบำเพ็ญบุญ สงบสงัดจากความเดือดร้อนรำคาญ ห่างจากความกังวลขุ่นข้องหมองใจ ถ้าไม่เช่นนั้นก็คงได้รู้ข้อธัมมะรู้จักบาปบุญคุณโทษ ถึงจะสึกหาออกมาก็คงจะเปนคนใจดีประพฤติดี ห่างจากความเปนพาลสันดานทุจริต แลได้รู้วิชาฝ่ายโลกีย์ คือ เลขหนังสือเปนต้น เปนทางเลี้ยงชีพโดยชอบธรรมสืบไป การที่บวชนี้ถึงแม้ว่าจะไม่ประสงค์ต่อพระอรหัตผลก็ดี ก็ยังเปนคุณเปนประโยชน์เปนอันมาก เพราะเปนหนทางที่จะได้รับผลอันดีโดยประการต่าง ๆ สูงแลต่ำมากแลน้อย ดังเช่นว่ามาแล้ว จะว่าไม่มีคุณนั้นไม่ถูกเลย แต่คนที่บวชเพื่อลาภสักการโลกามิศ ฤๅบวชด้วยความจำใจไม่มีศรัทธาเลยเหล่านี้ ได้ผลน้อยนักฤๅไม่มีผลเลย บางทีก็กลับเปนโทษไม่ควรจะสรรเสริญเลย ไม่นับว่าเปนความประสงค์ของการบวช เว้นแต่ผู้นั้นจะกลับมีศรัทธาประพฤติตนดีได้จึงกลับเปนคุณได้
วิธีที่บวชนั้น แต่เดิมเมื่อแรก เกิดขึ้นครั้งพระพุทธเจ้านั้นบวชด้วยเอหิภิกขุ แล้วต่อมาบวชด้วยรับสรณคมน์ ภายหลังบวชด้วยญัติจัตตุตถกรรมซึ่งใช้ตลอดมาจนกาลบัดนี้ แต่การที่บวชกันอย่างไรในวิธีสามอย่างนี้ จักล่าวในที่นี้ก็จะยืดยาวนัก
/*14ขอกล่าวแต่พิธีฝ่ายชาวบ้าน ที่ใช้กันอยู่ในทุกวันนี้ คือ เมื่อแรกจะบวชนั้นผู้ที่จะบวชต้องมีดอกไม้ธูปเทียน เที่ยวขอลาญาติพี่น้องแลผู้หลักผู้ใหญ่ ซึ่งเปนที่พึ่งที่นับถือ นัยว่าเปนการแสดงความเคารพนับถือ แล้วเริ่มการพิธีบวช คือก่อนวันที่จะบวชวันหนึ่งนั้นในเวลาเย็นมีการทำขวัญ ถ้าเปนเจ้านายจะทรงผนวชเรียกว่าเปนนาคหลวง มีการสมโภชในพระราชมณเฑียรสถานองค์ใดองค์หนึ่ง รุ่งขึ้นไปทรงผนวชในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีการแห่บ้างไม่แห่บ้าง บางทีข้าราชการโปรดให้บวชเปนการพิเศษเปนนาคหลวงก็มี การบวชนาคหลวงของดไว้
จะขอกล่าวแต่นาคราษฎร การทำขวัญนั้นตัวผู้ที่จะบวชซึ่งเรียกว่าเจ้านาคนั้น โกนผม โกนหนวด แต่ในเวลาเย็นแล้วแล้วตัวนุ่งเยียรบับ สวมเสื้อครุยห่มเฉียงบ่าข้างหนึ่ง สอดแหวนคาดเข็มขัด มานั่งในเคหสถานที่จะทำขวัญ มีบายศรีแลแว่นเวียนเทียน พวกญาติพี่น้องมิตรสหายมานั่งล้อมพร้อมกัน ไตรบาตรแลเครื่องบริขารเครื่องสักการทั้งปวง ก็มาตั้งในที่ทำขวัญด้วย แล้วมีอาจารย์ผู้มีเสียงอันไพเราะมาว่าทำขวัญเปนทำนอง เหมือนเทศนามหาชาติหลายลาหลายแหล่ เมื่อจบลาแล้วตีฆ้องหุ่ยโห แล้วว่าต่อไป
เมื่อจบแล้วเปิดแว่นเวียนเทียน ผู้ที่ว่าทำขวัญนั้นเปิดแว่นเองบ้าง พราหมณ์เปิดแว่นบ้าง ประโคมพิณพาทย์เวียนเทียนทำขวัญเจ้านาค ในเวลาเย็นวันทำขวัญนั้นบางแห่งก็มีกระบี่กระบองมวยปล้ำเปนการฉลองบ้างไม่มีบ้าง แลบางแห่งที่ไม่ทำขวัญเลยก็มีเปน/*15อันมาก ที่ไม่ทำเพราะความขัดสน ไม่สามารถจะทำการใหญ่ได้ก็มี ที่มีกำลังพอจะทำได้ แต่ไม่ชอบการเอิกเกริกไม่ทำก็มี ครั้นเวลารุ่งขึ้นเปนวันที่จะบวชนั้น ญาติพี่น้องฤๅผู้เปนใหญ่ซึ่งเปนเจ้าของนาคนั้น จัดการที่จะแห่นาคไปวัด กระบวนแห่นั้นก็มีต่าง ๆ กันเหลือที่จะพรรณาให้เลอียดได้ จะยกตัวอย่างแต่ที่เห็นอยู่โดยชุกชุมนั้น คือมีแตรวงอย่างฝรั่ง แต่คนเป่าไม่ใคร่แต่งเปนทหาร แต่งตัวนุ่งผ้าสวมเสื้อโดยธรรมดาเสียมาก บางทีก็ไม่มีแตร แลของไทยธรรมที่จะถวายพระสงฆ์ต่าง ๆ นั้น ก็มักจะให้คนถือเดินสองแถวแห่ไป บางทีอย่างแขงแรงถึงกับถวายไตรพระที่นั่งหัตถบาศทั้งหมด ใช้คนขี่ม้าถือไตรเรียงสองแถวดังนี้ก็มี แลมีพวกกระบี่กระบองมาก ๆ ตั้งเก้าคนสิบคนฤๅสิบห้าคนสิบหกคน ถือกระบองควงทำท่าทางต่าง ๆ ตามแต่จะสำแดงฤทธิไปได้ ในเวลาเดินกระบวนแห่ไปนั้น แลยังมีเครื่องเล่นสำคัญอิกอย่างหนึ่ง ซึ่งการแห่นาคจะเว้นไม่ได้เลย ถึงแม้ว่าเปนการแห่อย่างเลวที่สุด จะไม่มีเครื่องแห่อย่างอื่นเลย ก็คงยังมีสิ่งนั้นอยู่สิ่งหนึ่งไม่ขาดไม่ได้เลย สิ่งที่สำคัญที่ว่านี้คือเถิดเทิง พวกเถิดเทิงนั้นมีกลองยาวสามใบฤๅสี่ใบ แลมีฉาบมีฆ้องกับมีคนตีกรับมาก ๆ คนตะพายกลองนั้นแต่งตัวตามปรกติบ้าง แต่งเปนตลกถึงเขียนหน้าเขียนตาก็มีบ้าง เวลาตีนั้นก็ทำท่าทางเปนตลกต่าง ๆ จะให้เปนการขบขันการประหลาด กลองนั้นตีด้วยมือบ้าง เอาศอกกระทุ้งบ้าง บางทีสบท่าเหมาะอย่างอุกฤษฐเข้าลงนอนกลิ้งตีไป แล้วลุกขึ้นยืนตีต่อไปอิกก็มี เถิดเทิงนั้นมักอยู่ตรงหน้าเท้านาค การแห่นาคนี้ถ้าไม่/*16มีเถิดเทิงแล้ว คนดูเกือบจะไม่รู้สึกว่าแห่นาค แลตัวเจ้านาคนั้นแต่งตัวนุ่งเยียรบับบ้างยกบ้าง สวมเสื้อครุยกับเนื้อ ๆ ชั้นเดียวบ้างมีเสื้อซับในบ้าง คาดเข็มขัดสอดแหวนสวมชฎาพอกบ้าง ชฎาเปนศีศะนาคบ้าง ตามแต่จะหาได้ อย่างต่ำที่สุดจนไม่มีอันใดสวมศีศะก็มี พาหนะที่ขี่ไปนั้นขี่ม้าเปนพื้น ขี่ม้าเทศบ้างรถบ้างเปนการพิเศษ ที่อย่างเลวที่สุดเดินไปก็มี แลถ้าเจ้านาคขี่ม้าแล้ว ผ้าไตรแลบาตรที่จะบวชนั้น ก็มีคนถือไปบนหลังม้าด้วย ผ้าไตรที่จะถวายพระอุปัชฌาย์แลคู่สวดนั้น ก็ไปบนหลังม้าโดยชุกชุม ผ้าไตรแลบาตรที่ไปบนหลังม้าก็ดีตัวเจ้านาคก็ดีย่อมมีกลดกั้น กลดนั้นใช้พระกลดเจ้านายตามแต่จะหาได้มากแลน้อย ถ้าหาได้อย่างน้อยที่สุดก็เพียงเจ้านาคกั้นคันเดียวก็มี พระกลดเจ้านายนี้ โดยปรกติคนที่มิใช่เจ้าก็เปนข้อห้ามใช้กันไม่ได้ แต่คนที่จะบวชนาคนี้กั้นได้ไม่มีข้อห้าม เทียนแลกรวยที่จะถวายพระอุปัชฌาย์แลคู่สวดนั้น มักให้คนถือเดินนำไตรแลบาตรบ้าง นำเจ้านาคบ้าง ขึ้นม้าไปบ้าง คนถือนั้นถ้าอย่างดีใช้เด็กแต่งตัวมีเกี้ยวมีนวม ถ้าอย่างต่ำลงมาก็แต่งตัวตามธรรมดา ข้างหลังเจ้านาคลงไป ก็มีเครื่องไทยธรรมที่จะถวายเจ้านาคเองบ้าง ถวายพระนั่งหัตถบาศบ้าง พวกญาติพี่น้องมิตรสหายตามไปข้างหลังบ้าง ที่เปนคนมีวาศนาก็ขี่รถขี่ม้าตามไปข้างหลังบ้าง กระบวนแห่นั้นแห่ไปจากบ้านไปยังวัดที่จะบวชนั้น แต่มักเดินอ้อมค้อมไปมาก ถึงทางที่ไปจากบ้านถึงวัดเปนทางใกล้ก็ไม่เดินไปตามทางนั้น เพราะจะไม่ได้สำแดงการที่แห่ให้เปนการเอิกเกริก จึงต้องเดินอ้อมให้ทางแห่ยาวขึ้น เมื่อถึงวัด/*17แล้วเจ้านาคลงจากม้าเข้าไปในวัด พวกเถิดเทิงมายืนตีเถิดเทิงขวางน่าเจ้านาคอยู่ไม่ให้เข้าวัด สมมุติกันว่าเปนพระยามารมาผจญ (บางทีจะเห็นสำคัญของเถิดเทิง ตรงข้อนี้ จึงชอบมีในการบวชนาคก็เปนได้) เจ้านาคต้องให้เงินแก่พวกเถิดเทิงนั้น แล้วจึงปล่อยให้เข้าไป เมื่อเข้าวัดแล้วบางแห่งก็มีทิ้งอัฐทิ้งเงินเปนทานบ้าง บางแห่งก็ไม่มี แล้วเจ้านาคแต่งตัวลดเสื้อครุยลงเฉียงบ่า ถอดเครื่องสวมศีศะออก แล้วไปจุดธูปเทียนบูชาสิมาที่น่าพระอุโบสถ
การที่บูชาสิมานี้จะหมายเอาความอย่างไร ตรองไม่เห็นความแลไม่ได้เค้าว่ามูลเดิมจะมีมาอย่างไร เปนแต่ทำตามกันมา จะว่าบูชาพระรัตนไตรยก็ไม่แท้ เพราะส่วนที่บูชาพระรัตนไตรย ก็จะบูชาอิกในพระอุโบสถนั้นแล้ว จะว่าบูชาพระผู้เปนเจ้าฤๅผีสางเทพารักษ์ก็ไม่เปน เพราะเจ้านาคนับว่าเปนผู้ศรัทธาต่อพระรัตนไตรยแล้ว จะไปหาส่วนอื่นธุระอะไร จึงตกลงสันนิฐานว่าบูชาพระรัตนไตรยนั้นเอง เปนแต่ผิดที่เท่านั้น การที่บูชานี้ก็ไม่เปนการเสียหายอันใด เปนแต่ให้ตั้งจิตรบูชาพระรัตนไตรยแล้ว ถึงจะบูชาที่ไหนก็นัยว่าเปนอันบูชาได้ ถึงแม้ว่าจะไปบูชาในพระอุโบสถอิก จะเปนสองซ้ำไปก็ไม่เปนไร ยิ่งบูชามากยิ่งดี ครั้นบูชาสิมาแล้ว บิดามารดาญาติพี่น้องจูงเจ้านาคเดินประทักษิณ เวียนรอบพระอุโบสถสามรอบบ้างรอบหนึ่งบ้าง แต่นาคหลวงก็ไม่มีการบูชาสิมาแลไม่มีประทักษิณเลย เมื่อประทักษิณเสร็จแล้ว ผู้ที่จูงนั้นก็จูงเจ้านาคเข้าในพระอุโบสถ มีแตรสังข์พิณพาทย์กลองแขก/*18ประโคม แตรสังข์นี้ในการอื่น ๆ ที่ไม่ใช่การหลวงแลไม่เนื่องด้วยพระรัตนไตรยแล้ว ย่อมเปนที่ห้ามไม่ให้ผู้ใดใช้ แลไม่มีของผู้ใดด้วย มีแต่ของหลวงแห่งเดียว แต่การบวชนาคนี้เกี่ยวด้วยพระรัตนไตรย จึงใช้ได้ไม่มีข้อห้าม แลการแห่นาคกับการประโคมแตรสังข์พิณพาทย์นี้ บางแห่งถึงเจ้าของนาคจะเปนผู้มีอำนาจแลทรัพย์สมบัติกำลังพาหนะมากที่ไม่ทำก็มี เปนแต่พาเจ้านาคไปวัดแล้วไปบวชกันเงียบ ๆ เหตุที่ไม่ทำนั้นเพราะเจ้าของนาคไม่ชอบการเอิกเกริกบ้าง บางทีท่านเจ้าอาวาศที่นาคจะไปบวชนั้น ไม่ชอบในการที่จะมีแห่แลประโคมแตรสังข์พิณพาทย์ ถึงเจ้าของนาคจะชอบการเอิกเกริกก็ต้องผ่อนผันตามอัธยาไศรยของท่านเจ้าอาวาศ ไม่อาจที่จะมีการเอิกเกริกได้
เมื่อเจ้านาคเข้าในพระอุโบสถแล้ว ก็ไปจุดเทียนบูชาพระ เทียนที่บูชาพระนี้เปนของที่เสี่ยงทายกลาย ๆ อยู่ ว่าถ้าเจ้านาคปักเทียนตรงแล้วบวชทนอยู่ได้นาน ถ้าปักเทียนเอนแล้วบวชไม่ทน ยิ่งเอนมากยิ่งไม่ทนมาก การนี้ก็เปนแต่กล่าวกันสืบ ๆ มา ไม่เคยได้สอบสวน เมื่อบูชาพระแล้วมานั่งยังที่ควร พวกญาติพี่น้องแลมิตรสหายของเจ้านาคเอง ฤๅของผู้เปนเจ้าของนาค ก็เข้าไปประชุมพร้อมกันแน่นอยู่ในโบถ ถ้าเจ้าของนาคเปนผู้มีอำนาจมาก การที่นั่งลุกกันก็เปนการเรียบร้อย ถ้าเจ้าของนาคมีอำนาจน้อยก็มักจะโกลาหล คือพวกที่มาช่วยนั้นก็นั่งเรี่ยรายไม่เปนหมู่เปนเหล่า ยิ่งรวมกันหลายนาคหลายเจ้าของเข้า ก็ยิ่งวุ่นวายเกลื่อนกล่นปะปนกัน ทั้งศิษย์วัดก็เข้ามาพลุ่มพล่ามดูอยู่ในโบถ ถ้าวุ่นวายอื้ออึงกันนัก ท่านพระ/*19สงฆ์เจ้าอาวาศมักลุกขึ้นยืนดูกราดไปโดยรอบ เพื่อจะห้ามปรามให้เรียบร้อยมิให้วุ่นวาย เมื่อการนั่งลุกเปนที่ทางเรียบร้อยแล้ว ผู้เปนเจ้าของนาค จึงหยิบผ้าไตรส่งให้เจ้านาค ผ้าไตรที่จะบวชนั้นมักมีดอกไม้สดร้อย ผูกโครงไม้ตามรูปผ้าไตร มีอุบะห้อยรอบคลุมผ้าไตรอยู่ เมื่อจะส่งผ้าไตรให้เจ้านาคนั้น เอาดอกไม้ออกทิ้งเสีย เจ้านาคจึงถือเอาผ้าไตรนั้นเข้าไปในท่ามกลางสงฆ์ขอบรรพชา วิธีขอนั้นตามลัทธิฝ่ายธรรมยุติกนิกายแลมหานิกาย คือมียืนวันทาบ้างไม่ได้ยืนบ้าง ทำนองนั้นขานอย่างไพเราะก็มี อย่างมคธก็มี ว่ากันเปนพูดตามธรรมดาก็มี ที่ขานได้เรียบร้อยก็มี ที่ประหม่าเสียงสั่นไปบ้างเสียงเบาไปบ้างก็มี มักประหม่ากันเสียมาก ด้วยเวลาพระสงฆ์ประชุมพร้อมกันย่อมมีสง่าน่าเปนที่เกรงขามมาก ถึงผู้ที่ขานนาคนั้นจะรู้แน่ว่าพระสงฆ์ไม่ทำอะไรเลย ในการที่จะพลั้งพลาดไปก็ดี ก็ยังมีความครั่นคร้ามสทกสเทิ้นอยู่ด้วยอำนาจสง่าสงฆ์ บางทีผู้ที่บวชไม่ได้เรียนขานนาคเลย พระสงฆ์ต้องสอนให้ว่าไปทีละคำสองคำในเวลานั้นก็มี เมื่อขอบรรพชาแล้วออกมาห่มผ้า ถ้าเปนนาคหลวงราชบัณฑิตย์ห่มให้ ถ้าเปนนาคชาวบ้าน พวกพี่น้องพวกพ้องที่เคยบวชมาแล้วรู้จักวิธีนุ่งผ้าห่มผ้า ก็เข้าช่วยห่มให้โดยเรียบร้อยก็มี เจ้านาคห่มได้เองเพราะเคยบวชเปนสามเณรมาแต่ก่อน ฤๅเคยเห็นเคยสังเกตมาห่มได้โดยเรียบร้อยก็มี บางทีก็ห่มกันไม่ค่อยถูก คนที่ช่วยห่มทำแต่ท่าทางเปนคนเข้าใจในการห่มผ้า แต่เมื่อมาทำเข้าจริงก็ทำไม่ถูก เงอะงะงุ่มง่ามรุง ๆ รัง ๆ ไป จนพระสงฆ์ต้องลุกมาช่วย/*20ห่มก็มีโดยมาก เมื่อเวลาห่มผ้านั้นประโคมด้วย แต่ถ้าเปนนาคหลวงไม่ประโคม ครั้นห่มผ้าเสร็จแล้ว ก็เข้าไปขอศีลที่ท้ายอาศน์สงฆ์ ท่านผู้จะเปนกรรมวาจาออกมานั่งให้ศีล ครั้นรับศีลเสร็จแล้วเข้าไปขอนิสสัยต่อไป เมื่อจะขอนิสสัยนั้น เจ้าของนาคเอาบาตรประเคนให้ก่อน แล้วจึงถือเข้าไปขอนิสสัย ในบาตรนี้มักจะมีญาติลอบเอาของบรรจุไว้ในนั้น คือเครื่องรางต่าง ๆ แลว่านไพล เมื่อบวชแล้วถือกันว่าเครื่องรางนั้น เปนของขลังขึ้นเหมือนหนึ่งได้ปลุกเศก ส่วนว่านแลไพลนั้นก็เปนเหมือนหนึ่งไพลเศกว่านเศก ใช้มีคุณวุฒิแก้โรคไภยต่าง ๆ ตามแต่จะนับถือกันไป เมื่อผู้จะบวชเข้าไปขอนิสสัย ในท่ามกลางสงฆ์แล้ว พระอุปัชฌาย์แลพระกรรมวาจาให้ตะพายบาตร แล้วบอกบาตรแลจีวรแลไล่ออกมายืนห่างหัตถบาศ แล้วท่านกรรมวาจาออกมาถาม กรรมวาจานั้นสวดองค์เดียวบ้างสององค์บ้าง นาคที่จะบวชนั้นสวดทีละองค์บ้างทีละคู่บ้าง ครั้นท่านกรรมวาจาออกมาถามนอกแล้วกลับเข้าไปในท่ามกลางสงฆ์แล้วสวดขึ้นแลเรียกผู้ที่จะบวชเข้าไปในท่ามกลางสงฆ์ ผู้บวชเข้าไปขออุปสัมปทา แล้วพระกรรมวาจาสวดญัติจตุตถกรรมสำเร็จกิจอุปสัมปทา ในเมื่อเสร็จกิจอุปสัมปทานี้ ต้องดูเงาเหยียบชั้นฉายว่ากี่ชั้น เพราะพระพุทธเจ้าบัญญัติให้กำหนดวันเวลาที่บวชไว้สำหรับเมื่อเวลาพบเพื่อนพรหมจรรย์ จะได้รู้พรรษาอายุแก่อ่อน แต่ในกาลบัดนี้ใช้ดูนาฬิกาเสียมาก ที่ยังใช้ตามเดิมก็มี ที่ใช้ทั้งสองอย่างก็มี แล้วพระกรรมวาจาองค์หนึ่งบอกอนุสาสน์ ผู้ที่จะบวชกี่คนก็ฟังพร้อมกัน บอกอนุสาสน์/*21เสร็จแล้ว ผู้บวชถวายเครื่องสักการะแก่ท่านผู้บอกอนุสาสน์อิกครั้งหนึ่ง เครื่องสักการะนั้นมีเทียนอย่างหนึ่ง กรวยอย่างหนึ่งเปนประธาน แต่การที่ทำนั้นมีประเภทต่าง ๆ เหลือที่จะพรรณา จะว่าแต่ที่จำได้ ของนาคหลวงใช้เทียนสีผึ้งปิดทองทึบฐานไม้กลึง ของราษฎรมีเทียนสีผึ้งเล่มเล็ก ๆ บ้างเทียนไขบ้าง ๕-๖ เล่ม มัดเปนกำคาดลายกระดาษทองอังกฤษ มีฉัตรทองอังกฤษปักยอด ปักบนเชิงเทียนบ้างบนปากขวดบ้าง ที่ใช้เทียนล้วนก็มี ใช้ธูปกับเทียนก็มี ธูปนั้นเปนธูปกระแจะ ใช้ประดับคาดลายทองอังกฤษเหมือนเทียน กรวยนั้นทำด้วยใบตอง เปนเหมือนหนึ่งกระทงเจิมมีฝาชีครอบทำด้วยใบตอง จีบเปนชั้น ๆ ทำนองเหมือนบายศรี ในกระทงนั้นมีเมี่ยงใบคำหนึ่ง
เมี่ยงอย่างที่ทำกันนี้เปนของสำหรับกินเปนอาหาร แต่ที่เอามาใช้ในที่นี้ดูไม่สำหรับกินเลยเพราะนิดเดียวเท่านั้น ประการหนึ่งเวลาที่บวช มักจะบวชเพนแล้วจึงเห็นว่าไม่เปนของควรกิน จะว่าเปนของบูชาก็ดูไม่นำบูชาด้วยเมี่ยงเลย เมื่อใคร่ครวญถึงเหตุที่จะใช้เมี่ยงนี้ก็พอจะนึกเดาไปได้ คือวิธีนี้จะมาจากลาวก่อน ด้วยลาวข้างเชียงใหม่เขาใช้อมเมี่ยงกันทั้งเมือง เหมือนหนึ่งกินหมาก เขาจะใช้เมี่ยงอย่างนั้นถวายพระ เมี่ยงอย่างนั้นมีใบเมียงหุ้มห่อซึ่งกระเทียมเกลือ เห็นว่าเปนยาวชีวิก กินในเวลาวิกาลได้จึงมาใช้ถวายไม่ขัด แต่เมี่ยงที่เราใช้นั้น เมี่ยงมะพร้าวไม่เปนยาวชีวิกเลย พระฉันต้องเปนวิกาลโภชน์ ถ้าจะใช้ให้ถูกกับประเทศบ้านเมืองเราแล้ว ควรใช้หมากพลูเปนการสมควร
/*22แลกรวยเมี่ยงนี้มีถ้วยแก้วรองเปนฐาน ต่อมาบัดนี้ทำวิจิตรขึ้นไม่ใคร่ใช้ใบตอง ใช้กาบพลับพลึง บางทีก็ใช้ดอกลำเจียก เมี่ยงก็ไม่ใคร่มี กรวยอย่างนี้นับว่าเปนกรวยอย่างหนึ่ง ยังกรวยดอกไม้อิกชนิดหนึ่ง คู่กันกับกรวยที่ว่ามาแล้ว ใช้ดอกมลิดอกพุทธิชาต ร้อยเปนพวงมาไลยเถา ๕ ชั้นบ้าง ๓ ชั้นบ้างซ้อน ๆ กันแล้วมียอดพุ่มข้างปลาย มีถ้วยแก้วรองเปนฐาน กรวยดอกไม้นี้ก็ใช้กันโดยมาก. สักการะเหล่านี้มีลักษณดังว่ามาแล้ว จะรวมจัดเปนประเภทก็ลงในสี่อย่าง คือ เทียนอย่างหนึ่ง ธูปอย่างหนึ่ง กรวยสองอย่าง บางทีมีทั้งสี่อย่าง บางทีมีสามอย่าง คือยกธูปฤๅกรวยอย่างใดอย่างหนึ่งเสีย บางทีมีสองอย่าง ยกธูปกับกรวยเสียอย่างหนึ่ง เวลาที่จะถวายนั้นเปนสี่ครั้ง คือเมื่อขอบรรพชาครั้งหนึ่ง ถวายแก่พระอุปัชฌาย์ เมื่อขอศีลครั้งหนึ่ง ถวายท่านกรรมวาจาผู้ให้ศีล เมื่อขอนิสสัยนี้มักใช้เทียนตามธรรมดาไม่ใคร่ประดับประดา เรียกกันว่าเทียนนิสสัย เวลาบอกอนุสาสน์แล้วถวายท่านผู้บอกอนุสาสน์อิกครั้งหนึ่ง ถ้าพระอุปัชฌาย์บอกเองก็ไม่ต้องถวายซ้ำอิก แลยังเจ้าของนาคอิกจำพวกหนึ่ง ที่ยักใช้เทียนอุปัชฌาย์เปนเทียนมัดธูป มีรองพานแก้วแทนเทียนแลกรวยที่ว่ามาแล้วก็มี ตามแต่ความประสงค์ของคนต่าง ๆ กัน
พรรณาถึงเครื่องสักการะเพลินมานาน พึ่งรู้สึก จะขอยุติไว้ กลับกล่าวถึงการบวชต่อไปอิก ครั้นถวายเครื่องสักการะแล้ว พระภิกษุที่บวชใหม่ถวายผ้าไตร ไทยธรรม แก่พระอุปัชฌาย์พระกรรมวาจา แลพระสงฆ์ที่นั่งหัตถบาศทั่วกันแล้วออกมารับของ ผู้มีศักดิ/*23แลมีอำนาจใหญ่ถวายก่อน แล้วพวกญาติพี่น้องมิตรสหายถวายต่อไป ของที่มาถวายกันนั้นมีผ้าสบงจีวรเปนพื้น ของอื่น ๆ มีบ้าง ครั้นรับของเสร็จแล้ว พระอุปัชฌาย์ยะถา พระสงฆ์รับสัพพีอนุโมทนา พระที่บวชใหม่กรวดน้ำ เปนเสร็จการบวชกันเพียงนี้ เมื่อเสร็จการแล้วประโคมอิกครั้งหนึ่ง การต่อไปนี้ถ้าเจ้าของจะมีงานฉลองต่อไป ก็มักมีกระบี่กระบอง ใช้พวกที่ถือพลองแห่ไปบ้าง หามาใหม่บ้าง บางพวกก็ไปส่งพระที่กฏิแล้วกลับบ้าน เปนเสร็จการบวชนาคเท่านี้
เรื่องราวที่ว่ามานี้ เช่นเรื่องที่ข้าพเจ้าได้เห็นด้วยตาเองบ้าง ได้ยินคำคนอื่นเล่าบ้าง คงจะไม่หมดความที่มีที่เปนอยู่ แลการที่บวชนี้จะทำการเอิกเกริกฤๅเปนการเงียบ มีทำขวัญฤๅไม่ทำ แห่ฤๅไม่แห่ เปนต้นนี้ ก็ไม่เปนการสำคัญอันใดในที่จะติเตียนฤๅสรรเสริญว่าชั่วฤๅดี ผิดฤๅถูก เพราะใครมีกำลังทุนรอนมากก็ทำ ไม่มีกำลังก็ไม่ทำ มีข้อสำคัญอยู่แต่จิตรของผู้บวชแลผู้เจ้าของนาค ถ้าประกอบด้วยกุศลจิตรมีศรัทธาเปนต้นอยู่แล้ว ก็คงจะมีผลานิสงษ์ด้วยประการต่าง ๆ โดยไม่สงไสยเลย. ฯ
---
ประเพณีแต่งงานบ่าวสาว
/*24พระยาราชวรานุกูล (อ่วม) เรียบเรียง
---
บิดามารดาบำรุงเลี้ยงบุตรแลธิดามาจนมีอายุเจริญไวย สมควรจะออกจากอกไปทำมาหาเลี้ยงชีพได้โดยลำพังตนเมื่อใด ก็คิดอ่านให้มีภรรยาสามีเปนคู่ครอง เพื่อจะได้ตั้งวงษ์สกุลเปนอิศรภาพเฉภาะตนอิกส่วน ๑ ก็แลการที่บิดามารดาจะหาภรรยาสามีให้แก่บุตรแลธิดานั้นเปนการสำคัญอย่าง ๑ เพราะอาจจะเปนคุณฤๅเปนโทษแก่วงษ์สกุลของตนได้มาก ๆ ถ้าได้คนดีมาเปนเขยเปนสใภ้ก็จะพาสกุลของตนให้มีความเจริญ แต่ถ้าไปได้คนเสเพล ฤๅว่าบุตรแลธิดาของตนต้องตกเข้าไปอยู่ในสกุลคนพาล ก็จะได้รับแต่ความทุกข์ร้อนต่าง ๆ บิดามารดาจะให้บุตรธิดามีภรรยาสามีจึงต้องใคร่ครวญเลือกสรร ต่อเห็นว่าเปนอันเหมาะดีจะมีแต่ความศุขความเจริญถ่ายเดียวจึงได้ยินยอมให้ตกแต่งกัน เพราะฉนั้นเมื่อบิดามารดาเลือกหาผู้ที่จะให้เปนคู่ครองของบุตรแลธิดาได้สมประสงค์ จึงนับว่ามงคลอันจะนำความเจริญความศุขให้เกิดมีในวงษ์สกุล ผู้ที่อยู่ในวงษ์สกุลทั้ง ๒ ฝ่าย ก็มีความยินดีด้วย ช่วยกันตกแต่งให้ชายหญิงคู่นั้นเปนสามีภรรยากัน จึงได้เกิดประเพณีแต่งงานบ่าวสาวด้วยเหตุอันนี้ ถ้าชายหญิงสมัครักใคร่ได้กันเอง โดยผู้ปกครองไม่ยินยอมอนุญาต ถึงแม้จะเปนผัวเมียกัน โดยธรรมดาโลกฤๅโดยที่กฎหมายจะไม่ห้ามปรามก็ดี ถ้าแลมิได้แต่งงานตามประเพณี ชายหญิงคู่นั้นก็มิได้รับความอุปการะของวงษ์สกุล ก็มักจะต้องซัดเซ/*25ระเหระหนไปโดยลำพังตน ในอัตภาพอันไม่พึงปราถนาของคนทั้งหลาย เพราะฉนั้นประเพณีทำการบ่าวสาวจึงทำกันเปนการพิธีใหญ่ให้ประจักษ์ ว่าวงษาคณาญาติทั้ง ๒ ฝ่ายนิยมยินดีเห็นชอบด้วยนั้นอิกประการ ๑.
ก็แต่ลักษณการพิธีแต่งงานบ่าวสาว แม้ในชาวสยามประเทศนี้ คนต่างพวกต่างภาษามีลัทธิทำต่างกันเปนหลายอย่าง แต่พิเคราะห์ดูมีประเพณีเดิมเปนเค้าเหมือนกัน ในวิธีการขอสู่อย่าง ๑ การรวมทุนสินอย่าง ๑ การประชุมญาติวงษ์อย่าง ๑ แลทำพิธีให้อนุมัติอย่าง ๑ แล้วจึงให้อยู่ด้วยกันเปนสามีภรรยา การต่าง ๆ ที่ว่ามานี้เปนหัวข้อของพิธีแต่งงานบ่าวสาวในชาวสยาม จะอธิบายลักษณการเหล่านั้นก่อน แล้วจึงจะว่าด้วยการพิธีต่อไป.
ลักษณการขอสู่นั้น ถือกันว่าเปนกิจธุระของบิดามารดาผู้ปกครองเจ้าบ่าวเจ้าสาว ความข้อนี้ คงจะเปนเพราะถือว่าการแต่งงานบ่าวสาวเปนการเชื่อมสกุลวงษ์ทั้ง ๒ ฝ่ายให้เกี่ยวดองเปนพวกเดียวกัน มิใช่แต่จะให้ชายหญิงอยู่สมรสด้วยกันเท่านั้น จึงถือว่ากิจของผู้ปกครองวงษ์สกุลทั้ง ๒ ฝ่ายที่จะปฤกษาหารือให้เห็นชอบพร้อมกัน แต่ประเพณีการขอสู่ที่ประพฤติกันในชาวสยามประเทศนี้ ต่างกันเปน ๒ อย่าง คือ อย่าง ๑ ผู้ปกครองข้างฝ่ายชายไปขอสู่ต่อผู้ปกครองข้างฝ่ายหญิง ใช้ประเพณีอย่างนี้แทบทั่วไป แต่ชาวมณฑลภาคพายัพใช้ประเพณีอิกอย่าง ๑ ตรงกันข้าม คือผู้ปกครองฝ่ายหญิงเปนผู้ขอสู่ต่อผู้ปกครองข้างฝ่ายชาย จึงเปนประเพณีชายขอหญิงอย่าง ๑ หญิง/*26ขอชายอย่าง ๑ มีอยู่ดังนี้ พิเคราะห์ดูเห็นว่าประเพณีทั้ง ๒ อย่างนี้ เห็นจะมาแต่คติเดิมอันเดียวกัน ที่กำหนดการสมรสบ่าวสาวว่าเปนอาวาหะมงคลอย่าง ๑ แลวิวาหะมงคลอย่าง ๑ คือถ้าให้หญิงมาอยู่กับชาย เรียกว่าอาวาหะมงคล ผู้ปกครองฝ่ายชายต้องขอหญิง ถ้าให้ชายไปอยู่กับหญิง เรียกว่าวิวาหะมงคล ประเพณีเดิมผู้ปกครองฝ่ายหญิงเห็นจะขอชาย ทั้ง ๒ อย่างนี้ทำนองจะถือเอาการที่จะปกครองทรัพย์สมบัติต่อไปภายน่าเปนหลัก ถ้าชายเปนผู้มีส่วนจะรับทายาทปกครองทรัพย์สมบัติของบิดามารดา รักษาถิ่นฐานวงษ์สกุลต่อไป ผู้ปกครองก็ให้ทำอาวาหะมงคล ถ้าหากว่าหญิงเปนกุลธิดาที่มีส่วนจะรับมรดกปกครองบ้านเรือนแลทรัพย์สมบัติ ผู้ปกครองก์ให้ทำวิวาหะมงคล มูลเหตุของประเพณีทั้ง ๒ อย่างน่าจะเปนเช่นนี้
การกองทุนสินนั้น ก็ประเพณีที่จำเปน คือที่ผู้ปกครองต่างออกทรัพย์เท่ากันทั้ง ๒ ฝ่าย รวมมอบให้แก่เจ้าบ่าวเจ้าสาว ซึ่งเปนสามีภรรยาไว้เปนทุนสำหรับประกอบการหาเลี้ยงกันต่อไป บางทีจำต้องสร้างเรือนใหม่สำหรับผู้ที่แต่งงานจะอยู่ด้วยกันต่อไป จึงเกิดประเพณีปลูกเรือนหอ แลการที่ปลูกเรือนหอนั้นเข้าใจว่าตัวเรือนของฝ่ายชายสร้าง ส่วนเครื่องแต่งเรือนเปนของฝ่ายหญิง
การประชุมญาตินั้น ก็เพราะแต่งงานบ่าวสาวเปนการเกี่ยวเนื่องถึงวงษ์สกุลทั้ง ๒ ฝ่าย ดังกล่าวมาแล้ว จึงต้องเชิญญาติวงษ์มาประชุมให้รู้เห็นยินยอมด้วย การประชุมญาติเหตุที่ต้องมีผ้าไหว้แลขันหมาก คือของคำนับเลี้ยงดูญาติวงษ์ที่มาประชุมกัน
/*27การทำพิธีให้อนุมัตินั้น ลักษณที่ทำต่างกันตามเพศตามภาษา บางพวกใช้วิธีรดน้ำเจ้าบ่าวเจ้าสาว บางพวกก็ใช้เอาด้ายขวัญผูกข้อมือให้ แต่ถึงจะทำการพิธีอย่างไรก็ตาม คงอยู่ในให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวมาพร้อมกันเฉภาะหน้าญาติวงษ์ที่มาประชุมกัน พวกญาติวงษ์พร้อมกันแสดงการให้อนุมัติที่เจ้าบ่าวเจ้าสาวเปนสามีภรรยากัน แล้วก็มีการเลี้ยงดูรื่นเริงกันในบรรดาผู้ที่มาประชุม เมื่อเสร็จการพิธีเหล่านี้แล้ว จึงให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวอยู่กินด้วยกันต่อไป
ลักษณการพิธีแต่งงานบ่าวสาวของชาวสยามแต่โบราณมา ที่มีเหมือนกันทั่วทุกจำพวกเปนดังกล่าวมานี้ ลักษณการที่มีผิดเพี้ยนกันไปคงเกิดขึ้นในชั้นหลังเพราะความจำเปนต่างกันไปตามภูมิประเทศ แลคติความนิยมเปลี่ยนแปลงมา จะยกตัวอย่างดังเช่นลักษณที่รดน้ำแต่งงานบ่าวสาว ประเพณีแต่ก่อนพระสงฆนายกที่มาสวดมนต์ผู้รดน้ำองค์เดียว ความข้อนี้มีพรรณาไว้ถ้วนถี่ในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ทั้งตอนแต่งงานพลายแก้วกับนางพิม แลตอนแต่งงานพระไวยกับนางศรีมาลา เพราะเปนประเพณีที่ใช้กันในสมัยเมื่อแต่งหนังสือนั้น ประมาณเวลาไม่เกินกว่าร้อยปีมา แต่ทุกวันนี้เปลี่ยนเปนให้ผู้หลักผู้ใหญ่ในญาติวงษ์หลาย ๆ คนรดน้ำให้เจ้าบ่าวเจ้าสาว ข้ออื่นก็คงมีเปลี่ยนแปลงตามความนิยมผันแปรมาจากประเพณีเดิมโดยทำนองเดียวกัน ทีนี้พรรณาลักขณการพิธีแต่งงานบ่าวสาวที่ทำกันเปนประเพณีในชนต่างพวกต่างภาษาในสยามประเทศนี้โดยพิศดารต่อไป
/*28ประเพณีแต่งงานบ่าวสาวอย่างไทย
---
ลักษณแต่งงานบ่าวสาวตามประเพณีไทยนั้น ถ้าบิดามารดาญาติพี่น้องที่มีบุตรหลานชาย เห็นสมควรจะแต่งงานมงคลแล้ว ก็สืบสวนแสวงหาบุตรหลานหญิงของท่านผู้มีตระกูลแลทรัพย์สมบัติ อันสมควรจะทำงานมงคลให้อยู่กินด้วยกันเปนสามีภิริยาตามสมควรแก่ตระกูลตน เมื่อหาได้ถูกใจแล้วก็หาผู้มีบันดาศักดิฤๅผู้ใหญ่ที่มีอายุเปนเถ้าแก่ไปพูดจาว่ากล่าวทาบทามฟังดูถ้อยคำบิดามารดาญาติฝ่ายหญิงนั้น เปนการเงียบ ๆ กันก่อน ว่าจะยอมยกให้ฤๅไม่ ฝ่ายบิดามารดาญาติหญิงถึงจะเต็มใจยอมยกบุตรหลานสาวให้ก็มักต้องขอวันเดือนปีผู้ชายที่จะมาเปนเขยมาให้โหรตรวจดูชตาราษีกับบุตรหลานสาว ว่าจะถูกต้องตามตำราสมควรทำการมงคลด้วยกันได้ฤๅไม่ บางทีบิดามารดาญาติชายหญิงทั้งสองฝ่ายที่รักใคร่กันสนิท ก็ว่าแล้วแต่กุศลอกุศล ไม่ขอวันคืนปีเดือนชายซึ่งจะทำการมงคลมาสอบสวนตามตำหรับก็มี ที่จริงแท้ใช่ว่าดูวันคืนเดือนปีดีแล้วจะมีความเจริญไปตามตำราทุกการมงคลก็หาไม่ แต่บางทีถ้าไม่เชื่อตำราก็มีเหตุอันตรายได้จริงๆเหมือนตำรากล่าวไว้ ยากที่จะพิจารณาแก้ไขให้ชัดแจ้งได้ แต่การที่ขอให้หมอดูชตาเสียก่อนเช่นว่ามานี้ เปนอุบายที่ดีอิกสถาน ๑ ด้วย เพราะถ้ามีความรังเกียจในตัวชายฤๅในสกุลชาย แม้ไม่อยากจะยกเหตุที่คิดเห็นมาอ้างให้ขัดใจกัน ก็อาจจะบอกได้แต่ว่าชตาไม่ต้องกัน ถ้าขืนให้ตกแต่ง ก็จะเกิดไภยอันตราย บางทีจะเปนด้วยเหตุนี้ด้วย จึงชอบประพฤติกันโดยมาก
/*29การมงคลรายใดผู้ปกครองทั้ง ๒ ฝ่ายกำหนดตกลงจะให้แต่งกันแล้ว ก็ให้เถ้าแก่ทั้ง ๒ ฝ่ายพูดจาสัญญากันกำหนดทุนสินสอดแลหอขันหมากผ้าไหว้ตามสมควรแก่ตระกูล ครั้นตกลงยอมพร้อมกันเปนคำสัญญาทั้ง ๒ ฝ่ายแล้ว ถึงวันฤกษ์ดีบิดามารดาญาติข้างฝ่ายชาย ก็ให้เถ้าแก่นำขันหมากมั่นไปให้แก่บิดามารดาผู้ปกครองหญิง บิดามารดาญาติฝ่ายหญิง ก็หาเถ้าแก่มาคอยรับขันหมากมั่นตามสมควร ขันหมากมั่นนั้นมีขันใส่หมากทั้งผลกับพลูใบขันหนึ่ง กับทองคำ จะเปนทองทรายฤๅทองใบอันมีน้ำหนักเท่าที่ตกลงกันไว้ แลมีขนมต่าง ๆ ตามแต่จะจัดไปได้ แต่บางทีก็ไม่มีขันหมากมั่นต่อกัน เพราะบิดามารดาญาติทั้ง ๒ ฝ่ายรักใคร่เชื่อถือกันอยู่แล้ว ขันหมากมั่นนั้นเพื่อจะให้ประกันให้แน่นอนตามถ้อยคำสัญญาข้างฝ่ายชาย ถ้าฝ่ายชายไม่ได้ทำการวิวาหะมงคลตามสัญญา ขันหมากมั่นนั้นฝ่ายชายจะขอคืนไม่ได้ต้องเสียเปล่า หญิงนั้นเรียกกันว่าเปนม่ายขันหมาก เว้นแต่ถ้าหญิงมีเหตุชั่วไปไม่ได้ทำการมงคลแก่ชายตามสัญญา ขันหมากมั่นนั้นต้องคืนแก่ฝ่ายชายจงครบ
เมื่อมั่นกันเสร็จแล้ว จึงได้กำหนดวันเดือนที่จะทำการมงคลตอนนี้ถึงเวลาที่สร้างเรือนหอ ที่เรียกว่าเรือนหอนั้น ก็คือเรือนอันจะเปนที่อยู่ของชายหญิงซึ่งจะทำการมงคลด้วยกัน ผู้ปกครองข้างฝ่ายชายต้องปลูกหาจัดที่บ้านฝ่ายหญิงให้แล้วเสร็จก่อนวันทำการวิวาหะมงคล บางทีฝ่ายปกครองของหญิงยอมยกเรือนที่มีอยู่แล้วให้เปนหอ คิดเอาราคาแก่ฝ่ายชายพอสมควรมิให้ต้องสร้างใหม่ให้ลำบากก็มี บางที/*30บ้านฝ่ายหญิงอยู่ริมแม่น้ำ ใช้แพเรือนหอก็มี แม้ที่สุดถ้าเปนตระกูลประกอบการค้าขาย ใช้เรือบรรทุกสินค้าเช่นเรือเข้าเปนเรือนหอสำหรับจะให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวได้ไปค้าขายด้วยกันก็มี ถ้าแลต้องปลูกเรือนหอ ประเพณีโบราณฝ่ายพวกข้างเจ้าสาวต้องเลี้ยงดูคนที่มาทำงาน บางทีจะเปนเหตุเพราะจะไม่ให้ต้องเปลืองค่าเลี้ยงดูนั้นเอง จึงมักเปนประเพณีที่ต้องปลูกเรือนหอเปนการเร่งรัด มักจะปรับปรุงตัวไม้มาแต่ที่อื่นให้เสร็จแล้วขนมา ปลูกให้เสร็จในวันฤกษ์ที่ยกเรือนนั้น บางทีเรือนหอปลูกเปนแต่เรือนเครื่องผูกหลังย่อม ๆ พออยู่ได้ชั่วคราว ชนิดนี้เข้าใจว่าเปนประเพณีเกิดขึ้นชั้นหลัง แต่งงานบ่าวสาวซึ่งตกลงกันว่าจะให้หญิงไปอยู่บ้านชายภายหลัง แต่บิดามารดาผู้ปกครองหญิงมีความสงสารลูก จึงให้ทำวิวาหะมงคล ประสงค์จะให้ลูกสาวอยู่บ้านเดิมกับสามีจนคุ้นเคยกันก่อน แล้วจึงจะให้ไปอยู่บ้านสามี เพราะฉนั้นจึงไม่ต้องปลูกหอให้เปนของมั่นคงถาวร
เมื่อปลูกเสร็จแล้ว ครั้นถึงวันก่อนจะถึงฤกษ์แต่งงานเรียกว่าวันสุกดิบ เวลาตอนเช้าผู้ปกครองข้างฝ่ายชายก็ให้ขนผ้าไหว้แลขันหมากไปยังบ้านเจ้าสาว ผ้าไหว้นั้นเปนของกำนันสำหรับเจ้าบ่าวให้เพื่อจะให้บิดามารดาฝ่ายหญิงคนละสำรับ แล้วมีผ้าขาวสำหรับไหว้ผีบิดามารดาฤๅปู่ย่าตายายที่ตายไปแล้วอิกสำรับหนึ่ง เมื่อเสร็จการมงคลแล้ว ผู้ปกครองฝ่ายหญิงก็เอาผ้าขาวไหว้ผีนั้นตัดเย็บย้อมเปนสบงจีวร ฤๅเย็บเปนมุ้งถวายพระสงฆ์ออุทิศส่วนกุศลไปตามเจตนา ขันหมากซึ่งฝ่ายชายต้องจัดหานั้นเปน ๒ อย่าง เรียกขันหมากเอก/*31อย่าง ๑ ขันหมากเลวอย่าง ๑ ทำนองเปนของสำหรับเลี้ยงแขกนั้นเอง ที่เรียกกันว่าขันหมากเอกนั้น เปนขันใส่เข้าสารหมากผลพลูจีบลำดับเรียงรอบปากขัน มีฉัตรระย้าทองอังกฤษปักเปนยอดตั้งขันไปบนพานแว่นฟ้า มีเตียบคู่หนึ่งสองคู่สามคู่สี่คู่บ้าง คือตะลุ่มฤๅโต๊ะใส่หมากพลหมูต้มห่อหมกขนมจีน มีฝาปิดแล้วหุ้มผ้าลายผ้าเกี้ยวผ้าไหมอิกชั้นหนึ่ง มีอ้อยมะพร้าวอ่อนเหล่าใส่ขันพานถั่วงาที่หนึ่ง สิ่งที่กล่าวมานี้นับว่าเปนขันหมากเอก ขันหมากเลวนั้นมาก ตั้ง ๕๐ ที่ฤๅ ๑๐๐ ที่ ตามแต่จะตกลงกันเปนขนมส้มกล้วยลูกไม้ต่าง ๆ ส่งไปก่อนวันฤกษ์ดีวันหนึ่ง เรียกกันว่าวันสุกดิบ
ครั้นเวลาเย็นนิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์ที่เรือนหอ ฝ่ายเจ้าบ่าวแต่งตัวเต็มยศไปกับเพื่อนบ่าวหลายคน ไปฟังสวดที่เรือนหอ ครั้นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบแล้ว บิดามารดาฝ่ายหญิงจึงพาเจ้าสาวออกมา ให้เจ้าบ่าวกับเจ้าสาวนั่งใกล้กัน มีเถ้าแก่ฝ่ายข้างผู้หญิงนั่งคั่นกลางอยู่คนหนึ่ง ให้พระสงฆนายกสวมมงคลเจ้าบ่าวกับเจ้าสาว เปนมงคลคู่มีสายสิญจน์ล่ามติดกันเรียกว่า มงคลแฝด ฝ่ายเพื่อนบ่าวก็นั่งเรียงเจ้าบ่าวต่อมาฝ่ายหนึ่ง เพื่อนสาวก็นั่งเรียงต่อเจ้าสาวไปฝ่ายหนึ่งที่น่าเรือนหอนั้น พระสงฆ์สวดชยันโตพร้อมกัน แลพระสงฆนายกก็ซัดน้ำพระพุทธมนต์ ให้เปียกทั่วกันทั้งพวกเจ้าบ่าวพวกเจ้าสาว เวลานั้นเปนการสนุกรื่นเริงทั้ง ๒ ฝ่าย พวกเจ้าบ่าวก็เบียดเสียดเจ้าบ่าวเข้าไปให้ใกล้เจ้าสาว พวกเจ้าสาวก็เบียดเจ้าสาวเข้ามาให้ใกล้เจ้าบ่าว พวกหนุ่มสาวทั้ง ๒ ฝ่ายเบียดเสียดกันชุลมุน จน/*32บางทีหญิงเถ้าแก่ที่นั่งกั้นกลางอยู่นั้นหลีกห่างออกมา เจ้าบ่าวเจ้าสาวเข้าไปนั่งชิดกันก็เปนเสร็จซัดน้ำ ในคืนวันนั้นเจ้าบ่าวต้องนอนอยู่ที่หอ มีเครื่องดนตรีดีดสีตีเป่าขับร้อง เรียกว่ากล่อมหอคืนหนึ่ง
รุ่งขึ้นถึงวันฤกษ์ดีเวลาเช้าพระสงฆ์มาพร้อมแล้ว เจ้าบ่าวกับเจ้าสาวต้องใส่บาตรร่วมขันเดียวกัน ตักด้วยทัพพีเดียวกัน ประเพณีแต่งงานบ่าวสาวเช่นกล่าวมานี้เปนแบบโบราณ แม้ทุกวันนิ้ยังมีทำกันอยู่ในประเทศบ้านนอกชาวสวนชุกชุม แต่ในประจุบันนี้ท่านผู้มียศมีทรัพย์ทำการมงคลแต่งงานบุตรหลานในวันฤกษ์ดีวันเดียว เวลาเช้าเลี้ยงพระสงฆ์ ถวายไทยทานต่าง ๆ แลมีกระถางมังกรมีเข้าสารกับสิ่งของกล้วยส้มขนมต่าง ๆ มีฝาชีปิดปากกระถาง สิ่งของถวายพระสงฆ์นั้นบิดามารดาญาติข้างชายข้างหญิงแบ่งปันกันหาถวายพระตามที่ตกลงกัน ครั้นพระสงฆ์ฉันเสร็จแล้ว บิดามารดาญาติฝ่ายหญิงจัดของคาวสำรับ ๑ ของหวานสำรับ ๑ ไปให้แก่บิดามารดาญาติฝ่ายชาย ในเวลาเช้าวันเลี้ยงพระสงฆ์แล้วนั้นก่อน คือจะบอกเหตุให้รู้ว่าการเลี้ยงพระเสร็จแล้วให้นำชันหมากไปเถิดเท่านั้นฤๅอย่างไร บิดามารดาญาติฝ่ายชายเมื่อได้รับของเลื่อนแล้ว จึงให้เถ้าแก่ผู้ใหญ่นำทุนสินผ้าไหว้ขันหมากไปยังบ้านฝ่ายหญิง ลักษณแห่ขันหมากก็เปนอย่างประเพณีเดิม ต่างกันแต่แห่ช้ามาอิกวัน ๑ เท่านั้น
ลักษณแห่ขันหมากนั้น ผู้ปกครองข้างฝ่ายชายต้องเลือกสรรชายหญิงที่รูปร่างหมดจดแต่งตัวตามตระกูล ยกทุนสินผ้าไหว้ขันหมาก มีผู้คนแห่ห้อมไปพร้อมมูลกัน ไปบกฤๅไปเรื่อแล้วแต่ทางที่จะต้องไป/*33ยังบ้านบิดามารดาฝ่ายหญิง มีฆ้องตีนำขันหมากฤๅบางทีก็มีเครื่องดีดสีตีเป่าไปสำคัญฤๅไปเงียบ ๆ ก็มีโดยมาก แต่ขันหมากเอกนั้นจัดให้หญิงรุ่นสาวแต่งตัวยกไปน่าเตียบ ๆ นั้นจัดหาหญิงที่มีตระกูลมีสามีแล้วยกไปเปนคู่ ๆ กัน ต่อเตียบลงไปก็เปนผ้าไหว้แล้วถึงขันหมากเลว ให้เด็กผู้ชายยกตามไปโดยลำดับ ครั้นถึงบ้านธิดามารดาฝ่ายหญิงที่ในบ้านก็ตีฆ้องรับ แล้วจัดผู้ใหญ่นำเด็กแต่งตัวถือขันพานรองมีหมากพลูลงไปรับ เรียกว่า เชิญขันหมากขึ้นมาบนเรือนหอนั้น บิดามารดาฝ่ายหญิงให้เถ้าแก่ออกมารับขันหมาก แล้วจัดหาผู้มีตระกูลทั้งสามีภิริยาแต่งตัวเต็มยศ หญิงนุ่งจีบห่มผ้าห่มนอนคลุมทั้ง ๒ บ่า มารับเปิดเตียบเปนคู่ ๆ กันตามมากแลน้อย แล้วเถ้าแก่ฝ่ายหญิงยกเตียบกับขันใส่เหล้ามะพร้าวอ่อนพานผ้าไหว้ผีไปไว้ในเรือน บิดามารดาฝ่ายหญิงเส้นบอกผีปู่ย่าตายายตามประเพณีที่นับถือกันต่อ ๆ มา บางทีบิดามารดาฝ่ายหญิงไม่ให้ฝ่ายชายต้องจัดหาขันหมากเอกแลเตียบมีเครื่องเส้นไป ฝ่ายบิดามารดาหญิงจัดหาสิ่งของเครื่องเส้นเองไม่ให้ลำบากด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย ถ้าเช่นนั้นก็มีแต่ทุนสินผ้าไหว้ตามสมควร
เมื่อผู้ใหญ่ฝ่ายหญิงเส้นผีเสร็จแล้ว ฝ่ายเถ้าแก่ข้างเจ้าบ่าวเรียกเอาทุนฝ่ายหญิงแต่เถ้าแก่ บิดามารดาเจ้าสาวก็เอาทุนออกมาที่เรือนหอนับตรวจครบถ้วนด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่ายตามกำหนด แลมักให้มีเงินเถาบ้าง เงินสลึงเงินเฟื้องเปนเศษนอกจากทุนออกไปบ้าง เปนเคล็ดที่จะให้ทุนทรัพย์นั้นงอกงามมีความเจริญสืบไป เถ้าแก่ข้างชายหญิงพร้อมกัน/*34นำเงินทั้ง ๒ ฝ่ายมารวมเคล้าด้วยถั่วงาแป้งน้ำมันหอมแล้วมอบให้บิดามารดาฝ่ายหญิงไว้ เมื่อเคล้าเงินทุนเสร็จแล้ว ฝ่ายข้างเจ้าสาวจัดสำรับคาวหวานเลี้ยงเถ้าแก่ แลผู้ยกทุนสินผ้าไหว้ขันหมากตามผู้ดีแลไพร่พร้อมกัน แล้วจัดสิ่งของต่าง ๆ ให้แก่เถ้าแก่กับผู้ยกขันหมากเอกเตียบผ้าไหว้ แต่ขันหมากเลวนั้นแจกเงินคนละสลึงบ่างคนละเฟื้องบ้าง ฤๅแจกเปนผ้าขาวย้อมสีบ้าง แต่คนที่ยกทุนสินนั้นเปนธรรมเนียมถือกันว่าต้องให้ชั่งละบาท เรียกว่าเปนของแถมพก ครั้นจัดการเลี้ยงแถมพกกันเสร็จแล้ว เถ้าแก่ข้างเจ้าสาวแบ่งขันหมากเลวเปน ๒ ส่วน คืนไปให้ข้างบิดามารดาเจ้าบ่าว (สำหรับไปเลี้ยงพวกเจ้าบ่าว) ส่วนหนึ่ง ฝ่ายข้างเจ้าสาวถ่ายเอาไว้ส่วนหนึ่ง เถ้าแก่ฝ่ายชายก็นำพวกที่ยกทุนสินขันหมากกลับไป
ครั้นเวลาบ่ายเจ้าบ่าวกับพวกแต่งตัวตามยศตามศักดิ์ ก็พากันไปบ้านเจ้าสาว มีเครื่องมโหรีด้วยฤๅไปเงียบ ๆ ก็มี
ครั้นถึงบ้านเจ้าสาว บิดามารดาญาติหญิงนั้นให้ผู้ใหญ่พาเด็กแต่งตัวถือพานหมากมาเชิญเจ้าบ่าว ๆ ต้องมีบำเหน็จให้แก่เด็กที่มาเชิญนั้นสี่บาทบ้างแปดบาทบ้าง ตามยศไม่มีกำหนดมากน้อย แล้วผู้ใหญ่ก็พาเด็กกลับขึ้นเรือนก่อนเจ้าบ่าว ๆ ตามขึ้นไปภายหลัง พวกเจ้าสาวถือแพรสีบ้างสายสร้อยทองคำบ้างคนละข้างยืนกั้นขวางทางประตูไว้ตามธรรมเนียม ๑ ชั้น ไม่ให้เจ้าบ่าวขึ้นไป ที่หนึ่งประตูบ้าน พวกเจ้าบ่าวถามว่าประตูอะไร พวกเจ้าสาวที่กั้นขวางไว้นั้นบอกว่าประตูเงิน ชั้นที่สองประตูเรือน พวกเจ้าบ่าวถามว่าประตูอะไร พวกเจ้าสาวตอบว่าประตู/*35ทอง ชั้นที่สามประตูเรือนหอพวกเจ้าบ่าวถามว่าประตูอะไร พวกเจ้าสาวบอกว่าประตูแก้ว บอกชื่อประตูถูกต้องดังนี้แล้ว พวกเจ้าบ่าวผู้ใหญ่คนหนึ่งเรียกว่าบ่าวนำ ต้องให้เงินแก่พวกเจ้าสาวที่กั้นขวางประตูไว้นั้น คนละสลึงบ้าง สองสลึงบ้าง บาทบ้างเปนชั้น ๆ กัน ถ้าพวกเจ้าสาวบอกชื่อประตูไม่ถูกต้องตามแบบแล้ว พวกเจ้าบ่าวก็ไม่ใคร่จะให้เงิน ฤๅบางทีพวกเจ้าสาวกั้นขวางทางไว้มากถึงหลายแห่ง พวกเจ้าบ่าวก็ต้องแจกเงินให้ทั่วไปตามสมควร กว่าจะขึ้นเรือนหอได้ก็เสียเงินมากหลายตำลึง พวกเจ้าสาวยกพานหมากน้ำชามาเลี้ยงพวกเจ้าบ่าวคนละที่ ครั้นเวลาเย็นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ เจ้าบ่าวก็ฟังพระสงฆ์สวดแต่ผู้เดียว เจ้าสาวหาได้มาฟังสวดมนต์พร้อมกันไม่ การสวดมนต์ในชั้นหลังมา เปลี่ยนเปนทำบุญขึ้นเรือนใหม่ หาได้ให้พระสงฆ์สวมมงคลฤๅสาดน้ำดังแต่ก่อนไม่ ครั้นพระสงฆ์สวดจบแล้วก็พักรออยู่พอสมควร เวลาที่ท่านผู้มีบันดาศักดิแลผู้ใหญ่ญาติพี่น้อง ซึ่งได้เชิญมารดน้ำทั้ง ๒ ฝ่ายพร้อมกันแล้ว ฝ่ายข้างเจ้าสาวก็จัดที่รดน้ำมีเตียงปูเสื่ออ่อนปูพรมน้ำมันตามสมควร มีม่านกั้นบังให้เจ้าบ่าวเข้าไปอยู่ในที่นั้นก่อน แล้วเถ้าแก่พาเจ้าสาวออกมานั่งข้างซ้ายผู้ชาย ท่านผู้ใหญ่หยิบมงคลคู่ซึ่งพระสงฆ์ทำไว้มาสวมเศียรทั้ง ๒ เคียงกันหมอบก้มหน้าอยู่ ท่านผู้มีบันดาศักดิแลบิดามารดาญาติทั้ง ๒ ฝ่าย พร้อมกันรดน้ำพระพุทธมนต์ด้วยน้ำสังข์แลขันสำริดให้พร พระสงฆ์สวดชยันโตอิกครั้ง ๑ แต่บางแห่งก็ให้พระสงฆ์กลับวัดเสียก่อน จึงรดน้ำ พระสงฆ์ที่สวดในการวิวาหะมงคลนั้นมีวิธีอาราธนาพระสงฆ์เปนคู่ ๘ รูป ๑๐ รูป ๑๒ รูป /*36๑๔ รูปบ้าง ฝ่ายชายนิมนต์กึ่งหนึ่งหญิงนิมนต์กึ่งหนึ่ง ครั้นรดน้ำเสร็จแล้ว เจ้าบ่าวออกมาผลัดผ้านุ่งมีเงินขอดชายผ้านุ่งไว้ตามสมควร ผ้านุ่งที่ผลัดนั้นเด็กฝ่ายเจ้าสาวต้องมารับไปซักตากเก็บไว้ ถ้าไม่มีเงินขอดผ้าไว้แล้ว ผ้านั้นเด็กที่รับไปก็ได้ไว้ไม่ต้องคืนให้เจ้าบ่าว แล้วพวกเจ้าสาวก็จัดแจงเลี้ยงดูกันตามสมควรทั้ง ๒ ฝ่าย ท่านที่มารดน้ำก็กลับไป
เสร็จพิธีรดน้ำแล้ว บิดามารดาหญิงให้เชิญเจ้าบ่าวเข้าไปในเรือนบิดามารดาเจ้าสาว เอาผ้าขาว ๔ ศอกปูลงกลางเรือน ยกเตียบกับขวดเหล้ามะพร้าวอ่อนกับผ้าไหว้มีวางบนผ้าขาว เจ้าบ่าวจุดเทียนแฝดคู่ ๑ ธูปคู่ ๑ แล้ว เถ้าแก่นำเจ้าสาวมาไหว้ผีปู่ย่าตายายพร้อมกับเจ้าบ่าว เถ้าแก่ให้เจ้าบ่าวยกมือขวาขึ้นข้าง ๑ เจ้าสาวยกมือซ้ายขึ้นข้าง ๑ ประนมประสานกราบลงพร้อมกัน ๓ ครั้ง แล้วเจ้าบ่าวออกมาไหว้บิดามารดาญาติเจ้าสาวตามที่ได้จัดผ้าไหว้ไปนั้นเรียงไปโดยลำดับ บิดามารดาญาติหญิงที่รับไหว้ให้พรแลให้เงินสิ่งของแก่เจ้าบ่าว แล้วจัดสิ่งของแถมพกเพื่อนเจ้าบ่าวตามสมควร เพื่อนเจ้าบ่าวพากันกลับไป ฝ่ายเถ้าแก่เจ้าสาวก็จัดเสื่อหมอนที่นอนม่านมุ้งเครื่องเรือนเข้าไปปูดูตกแต่งพร้อมแล้วเชิญให้ท่านผู้ใหญ่ผู้มีตระกูลทั้งสามีภิริยา ซึ่งมีความวัฒนาเจริญด้วยกันนั้นชำระกายสอาดแล้วเข้าไปปูที่นอน เอาฟักเขียวผลหนึ่ง หม้อใหม่ใส่น้ำหม้อหนึ่ง พานถั่วงาที่เหลือจากเคล้าทุนสินพานหนึ่งเข้าไปวางไว้ข้างที่นอน เปนวิธีท่านผู้ใหญ่จะให้พรทั้ง ๒ ซึ่งทำการมงคลให้มีผลน้ำใจใสสอาดอยู่เย็นเปนศุขดังอุทกธาราแลฟัก ให้มีน้ำใจรักกันหนัก/*37หน่วงดุจศิลา ถั่วงานั้นเพื่อจะเสี่ยงว่าทั้ง ๒ จะมีความเจริญถาวรไปภายน่า ขอให้ถั่วงางอกงามบริบูรณ์ เถ้าแก่ทั้ง ๒ ผู้มีตระกูลวางหมอนหนุนศีศะเรียง หญิงให้นอนซ้ายชายให้นอนขวาตามตำราโบราณ ทั้งสองเถ้าแก่ผัวเมียนอนก่อนเปนสังเขปแล้วให้สีลพรตามสมควร เอาถั่วงามาประมวญโปรยในพื้นดิน ถ้าถั่วงางอกงามยินดีมาก คืนวันนั้นมีมโหรีกล่อมหอเปนเพื่อนเจ้าบ่าว ส่วนที่จะส่งตัวเจ้าสาวกับเจ้าบ่าวที่เรือนหอนั้น หาฤกษ์อิกอย่างหนึ่ง ตามตำราที่เรียกว่าวันเรียงหมอน ได้ฤกษ์เมื่อใดบิดามารดาจึงจะส่งตัวเจ้าสาวให้เจ้าบ่าว บางทีเจ้าบ่าวต้องนอนเฝ้าหออยู่คนเดียวหลายวัน บางทีฤกษ์ส่งตัวเจ้าสาวกับฤกษ์ทำการมงคลร่วมวันเดียวกันในวันนั้น มารดาฤๅเถ้าแก่ก็นำเจ้าสาวมาส่งให้แก่เจ้าบ่าวที่เรือนหอในเวลายามหนึ่งฤๅยามเศษ ประเพณีการแต่งงานบ่าวสาวดังกล่าวมาเปนอย่างที่สองนี้มักทำกันโดยมาก แต่ทุกวันนี้วิธีให้เจ้าบ่าวกับเจ้าสาวเข้าไปเส้นผีไหว้ผีปู่ย่าตายายในเรือนบิดามารดาหญิง แลให้เจ้าสาวฟังสวดธารณะใส่บาตรกับเจ้าบ่าวนั้นไม่ใคร่จะมีผู้ใดทำ เพราะจะคิดเห็นไปว่าเปนที่ลอายแก่เจ้าสาวมาก พิเคราะห์ดูที่ถูกแล้วก็เห็นว่าของโบราณท่านทำมานั้นเปนการถูกมาก แต่การซัดน้ำเจ้าบ่าวเจ้าสาวอย่างแบบโบราณเล่นกันรื่นเริงเกินไป การรดน้ำเจ้าบ่าวเจ้าสาวที่ทำกันโดยมากทุกวันนี้เปนการดีสมควรแก่การมงคลแล้ว
ลักษณการส่งตัวเจ้าสาวนั้น แต่โบราณก็มีประเพณือย่างหนึ่ง คือเมื่อถึงวันฤกษ์จะส่งตัว บิดามารดาก็สั่งสอนบุตรสาวให้มีคารวะนบนอบยำเกรงเจ้าบ่าว แล้วให้เถ้าแก่ ๒ คน ๓ คน พาเจ้าสาวไปส่ง/*38เจ้าบ่าวที่เรือนหอ เถ้าแก่ให้เจ้าสาวกราบเจ้าบ่าว แล้วพาคลานเลยเข้าไปนั่งอยู่ในม่าน เจ้าบ่าวก็เคารพไหว้เถ้าแก่เปนคำนับแล้ว เถ้าแก่ให้เจ้าบ่าวยื่นมือเข้าไปในม่าน ให้เจ้าสาวยื่นมือมาจับเกี่ยวกันไว้แสดงความว่าได้ยอมยกทั้งสอง ให้เปนคู่สิทธิขาด แล้วเถ้าแก่สอนให้เจ้าสาวกราบหมอนผู้ชายแล้ว นอนลงในเบื้องที่ของเจ้าสาวก่อนเจ้าบ่าว เพื่อจะให้เปนลัทธิให้เจ้าบ่าวมีความยำเกรงเจ้าสาว แล้วสอนเจ้าสาวว่า เมื่อเวลาจะนอนพร้อมกันสืบไปให้กราบบาทเจ้าบ่าวเสียก่อนทุกวัน จะได้เปนศรีแก่ตนมีความเจริญไปภายน่า เสร็จการสั่งสอนกันแล้ว เถ้าแก่ก็ออกไปนั่งพูดอยู่กับเจ้าบ่าว พูดจาฝากฝังเจ้าสาวว่ายังเปนเด็กเล็กไม่รู้อะไร ให้เจ้าบ่าวสั่งสอนไปตามชอบใจเถิด เสร็จแล้วเถ้าแก่ก็ลาเจ้าบ่าวออกไปจากเรือนหอ แต่ลักษณที่ทำกันโดยมากนั้น ในกลางคืนวันที่รดน้ำนั้นเอง พอมารดาสั่งสอนเจ้าสาวแล้ว มารดาเองฤๅเถ้าแก่ก็พาเจ้าสาวไปส่งให้เจ้าบ่าวที่ในเรือนหอ ไม่ได้ทำพิธีเกี่ยวก้อยกันอย่างโบราณ ลักษณการแต่งงานบ่าวสาวดังกล่าวมานี้ เปนประเพณีที่ไทยประพฤติกันโดยมาก แต่ยังมีแปลกไปเปนอย่างอื่นบ้าง จะกล่าวไว้ ให้ปรากฎบ้างบางอย่าง
ลักษณแต่งงานบ่าวสาวของไทยชาวเมืองพัทลุง สงขลา
(ได้มาแต่หม่อมเจ้าวัชรินทร์)
---
ดำเนินความว่า เมื่อบิดามารดาฝ่ายชายเห็นสมควรจะขอบุตรสาวผู้ใดทำการมงคลกับบุตรชายของตนแล้ว ถึงวันฤกษ์ดีบิดามารดา/*39ฝ่ายเจ้าบ่าว จึงแต่งให้เถ้าแก่ไปแยบถาม1บิดามารดาฝ่ายเจ้าสาวว่า คนนั้น ๆ จะมาขอลูกสาวทำการมงคลกับบุตรชายคนนั้นจะได้ฤๅไม่ได้ ถ้าบิดามารดาเจ้าสาวจะไม่ให้ก็กล่าวคำว่ากับผู้เถ้าผู้แก่ว่า บุตรสาวยังเด็กเล็กอยู่ยังไม่รู้จักการเย่าเรือน อย่าเพ่อมาขอเลย ถ้าจะให้ก็ว่าให้แต่งขันหมากมาตามประเพณีเถิด จะควรทำการมงคลด้วยกันได้ฤๅไม่ได้ก็สุดแล้วแต่หมอจะบูรณทาย เถ้าแก่ที่มาแยบก็กลับบอกกับบิดามารดาเจ้าบ่าวตามคำบิดามารดาเจ้าสาวกล่าวนั้น
ครั้นได้วันฤกษ์ดี บิดามารดาเจ้าบ่าวก็จัดหาขัน ๑๒ นักษัตร1 ๓ ขันแล้วเอาพลทั้งกำหมากทั้งลูกลำดับใส่ลงในขันเต็มทั้ง ๓ ขัน แล้วจัดหาเถ้าแก่ที่เปนคนมีตระกูลตามสมควร ๒ คน ๓ คนกับคนถือขันหมาก ๓ คนนำขันหมากไปเรือนบิดามารดาเจ้าสาว ๆ ก็จัดแจงปูเสื่อรับขันหมาก เถ้าแก่ผู้นำขันหมากไปนั้น ก็กล่าวถ้อยคำขอหญิงโดยไมตรี บิดามารดาเจ้าสาวก็รับถ่ายเขาหมากพลูในขันไว้ เถ้าแก่ก็ลากลับไป บิดามารดาเจ้าสาวก็เอาหมากพลูที่มาขอลูกสาวนั้นแจกให้ตามบรรดาญาติพี่น้องอันสนิทแล้วปฤกษาหารือกันว่า คนนั้นให้เถ้าแก่มาขอบุตรสาวทำการมงคลแก่บุตรชายคนนั้น บรรดาพวกพี่น้องทั้งปวงจะเห็นประการใดบ้าง ถ้าเจ้าบ่าวเปนคนประพฤติการชั่วฤๅเปนคนเกียจคร้านไม่ทำมาหากิน ญาติพี่น้องก็ทักท้วง ฤๅเจ้าบ่าวคนประพฤติการทำมาหากินสุจริตแล้ว ญาติพี่น้องทั้งปวงก็เห็นดี ควรจะทำการมงคลด้วยกันได้ /*40ครั้นอยู่มา ๙-๑๐ วัน บิดามารดาเจ้าบ่าว จึงให้เถ้าแก่ไปถามบิดามารดาเจ้าสาวว่าที่มาขอบุตรสาวไว้นั้นได้ปฤกษาตกลงกันอย่างไร ถ้าบิดามารดาเจ้าสาวจะไม่ยอมยกบุตรสาวให้ก็ตอบว่า ได้ถามบุตรสาวดูแล้วบุตรสาวว่าไม่สมัครักใคร่กับชายคนนั้น บางทีก็พูดว่าปฤกษากับญาติพี่น้อง ๆ เขาไม่เห็นดีด้วย ถ้าจะให้บิดามารดาเจ้าสาวก็กล่าวคำว่ากับผู้เถ้าผู้แก่ว่า ได้ปฤกษาญาติพี่น้องเห็นดีพร้อมกันแล้ว ถึงวันดีก็ให้มาขันหมากบูรณสัก ๓๐ ขัน ๕๐ ขัน (ตามคุณานุรูปของเจ้าบ่าวเจ้าสาว) เถ้าแก่ก็กลับไปแจ้งความกับบิดามารดาเจ้าบ่าวตามคำบิดามารดาเจ้าสาวกล่าวนั้น บิดามารดาเจ้าบ่าวจึงหาฤกษ์แล้วแต่งให้คนไปแจ้งแก่บิดามารดาเจ้าสาวว่า ณวันเดือนนั้นขึ้นแรมเท่านั้นเปนวันดี จะให้เถ้าแก่นำขันหมากบูรณไป ฝ่ายบิดามารดาเจ้าสาวก็จัดแจงตระเตรียมหาของสำรองไว้ ที่จะรับเลี้ยงตามสมควร
ครั้นถึงกำหนดวันดี บิดามารดาเจ้าบ่าวก็จัดขัน ๑๒ นักษัตร ๓ ขัน นอกกว่านั้นใช้ขันเลว ๓๐ ขันฤๅ ๕๐ ขัน แต่ขัน ๑๒ นักษัตร ๓ ขันนั้นเรียกว่าขันหัวขัน ๑ ขันคางขัน ๑ ขันฅอขัน ๑ ใช้หมากสงปอกเปลือกแล้วทั้งลูก แล้วเอาพลูลำดับเปนยอดขึ้นไป เอาหมากใส่ไว้กลางขันทั้ง ๓ ขัน นอกแต่นั้นใช้หมากสงทั้งเปลือกกับพลูพอเต็มขัน แล้วเอาแพรต่างสีคลุมขันหมากหัว ขันหมากคาง ขันหมากฅอ รวม ๓ ขัน ขันหมากพลทั้งนั้นคลุมผ้าลายสี่เหลี่ยม ครั้นแต่งขันหมากแล้วก็จัดคนเถ้าแก่ผู้ชาย ๔-๕ คน ผู้หญิง ๔-๕ คน กับหมอสำหรับที่จะดูบูรณทายคน ๑ กับผู้หญิงถือขันหมากแต่งตัวสอาดเรียบร้อยครบกับ/*41ขันหมาก ครั้นได้ฤกษ์ก็ยกขันหมากไป บิดามารดาเจ้าบ่าวก็ไปด้วย ครั้นไปถึงบันไดเรือนบิดามารดาเจ้าสาวให้คนเอาหม้อน้ำมนต์ออกไปยืนคอยประพรมขันหมากอยู่ที่บนชานเรือนริมบันได แล้วคนที่ถือขันหมาก ๓ ขันนั้น ก็ถือเลยเข้าไปตั้งไว้ที่ปูผ้าขาวในประธานเรือนบิดามารดาเจ้าสาว แต่ขันหมากพลนั้นวางไว้บนเสื่อข้างนอก แล้วบิดามารดาเจ้าสาวก็จัดสำรับคาวหวานเลี้ยงดูเถ้าแก่แลพวกถือขันหมากทั้งนั้น เสร็จแล้ว ๆ พวกถือขันหมากทั้งนั้นก็กลับไป ฝ่ายบิดามารดาเจ้าบ่าวกับบิดามารดาเจ้าสาวแลเถ้าแก่ พร้อมด้วยญาติพี่น้องทั้ง ๒ ฝ่าย ก็เรียกหมอดูมาข้างเจ้าบ่าว ๑ เจ้าสาว ๑ ข้างละคน บอกปีเดือนวันคืนขึ้นแรมเวลานาทีเจ้าบ่าวเจ้าสาวให้หมอตรวจดูชตาราษี หมอก็คำนวณดูนาคสมพงษ์ แลลักษณชตาเจ้าบ่าวเจ้าสาวทั้งสอง ถ้าเห็นว่าไม่ถูกต้องกัน บิดามารดาเจ้าสาวก็กล่าวคำว่าจะแต่งให้อยู่ด้วยกันไม่ได้ เพราะปีเดือนวันคืนไม่ถูกต้องกัน ถ้าเห็นว่าลักษณจันทร์เกาะกุมภ์ถูกต้องกันดีแล้ว บิดามารดาเจ้าสาวก็กำหนดกับบิดามารดาเจ้าบ่าวว่า หมอให้ทำการปีนั้นการมงคลวิวาหะออกให้ ให้มาขันหมากใหญ่ตามประเพณีเถิด แล้วบิดามารดาเจ้าสาวก็กล่าวตกทอดสินสอดขันหมากกับบิดามารดาเจ้าบ่าวต่อหน้าผู้เถ้าผู้แก่แลหมอทั้ง ๒ คนว่า จะเอาทองสัก ๕ ตำลึง ฤๅ ๓ ตำลึง ฤๅ เท่าใดตามควร เงินสักสองร้อยเหรียญฤๅร้อยเหรียญฤๅห้าสิบเหรียญ ผ้าขาวสักห้าพับฤๅสามพับ ธูปเทียนสิ่งละ ๕ แพฤๅสิ่งละ ๓ แพ ขันหมากสัก ๑๕๑ ขัน ฤๅ ๕๑ ขัน /*42ตามคุณานุรูปคนทั้งสอง ฝ่ายบิดามารดาเจ้าบ่าวก็รับตามคำบิดามารดาเจ้าสาวตกทอด แล้วบิดามารดาเจ้าบ่าวแลเถ้าแก่ก็กลับไปบ้าน แต่นั้นบิดามารดาเจ้าบ่าวเจ้าสาว ก็ไปมาหาสู่เยี่ยมเยือนถามข่าวศุขทุกข์ซึ่งกันแลกันอยู่เสมอ
ครั้นถึงกำหนดปีที่มงคลวิวาหะออกให้ตามหมอดูทำนายไว้นั้นบิดามารดาเจ้าบ่าวเจ้าสาวก็ให้หมอคำนวณหาวันดีที่จะทำการวิวาหะมงคล ครั้นหมอคำนวณดูรู้ว่า ต่อวันนั้นเดือนนั้นขึ้นแรมเท่านั้นเปนอุดมฤกษ์ดี แล้วบิดามารดาเจ้าบ่าวก็ไปจัดแจงปลูกเรือนหอที่บ้านบิดามารดาเจ้าสาวตามสมควรเสร็จแล้ว บิดามารดาเจ้าบ่าวเจ้าสาวก็จัดแจงปลูกเปนโรงใหญ่เรียกว่าโรงมัด ตระเตรียมซื้อหาสิ่งของจะทำการ แล้วบิดามารดาเจ้าบ่าวเจ้าสาวก็จัดแจงแต่งสำรับคาวหวาน ยกไปให้ตามพวกญาติพี่น้องแลพระหลวงขุนหมื่นแลกรมการผู้มีบันดาศักดิ การบอกแขกช่วยทำการวิวาหะมงคลตามสมควรทั้ง ๒ ฝ่าย แล้วบิดามารดาเจ้าบ่าวจัดหมากซองเอาไปให้บุตรขุนนางที่หนุ่มๆเชิญเปนเพื่อนบ่าวตามสมควร แล้วก็จัดแจงเหล้าเข้าคาวหวานเครื่องสำหรับเลี้ยงแขกไว้พร้อมแล้ว ก็จัดที่แต่งขันหมากดาดเพดานด้วยผ้าขาวปูพรมปูผ้าขาว แล้วเอาขันหมากวางลงบนผ้าขาว ใช้ขัน ๑๒ นักษัตร ๓ ขัน ขันหมากพล ๑๕๑ ขันฤๅ ๑๐๑ ขัน ฤๅ ๕๑ ขันวางลงไว้บนเสื่อพร้อมกันแล้ว เชิญเถ้าแก่ที่เข้าใจการมาให้จัดลำดับพลูเปนยอดพนมขึ้นไป ใช้หมากสงปอกแล้วทั้งลูกใส่กลางขันทั้ง ๓ ขัน แล้วเอาแพรอย่างดีสีต่าง ๆ กันคลุมลงทั้ง ๓ ขัน แต่ขันหมากพลูทั้งนั้นใส่หมากพลูเต็มทุกขัน แล้วจัดเหล้ากะถาง ๑ ไก่ต้ม/*43ตัว ๑ เป็ดต้มตัว ๑ ธูปเทียนเข้าเหนียวเข้าเจ้าขนมพร้อม ใส่ในโต๊ะปิดฝาชีสำรับ ๑ เรียกชื่อว่าขันวัดดาม เอามะพร้าวอ่อนปอกเปลือกแล้ว ๓ ผลโต๊ะ ๑ กล้วยสุกโต๊ะ ๑ อ้อยตัดเปนท่อน ๆ โต๊ะ ๑ ทองคำใส่พานถม เงินใส่ขันถม ครั้นจัดขันหมากเสร็จแล้ว ก็เลี้ยงดูญาติพี่น้องผู้ที่มาช่วยการ แลคนที่จะถือขันหมากก็ต้องเอาหมากพลูไปบอกออกปากวักวานทุกคน
ครั้นรุ่งขึ้นเช้าเปนวันมหาสิทธิโชคอุดมฤกษ์ดีแล้ว ก็จัดผู้หญิงมีตระกูลให้ถือขันหมากหัว ขันหมากคาง ขันหมากฅอ ๓ ขัน แลขันหมากพลทั้งนั้นให้ผู้หญิงสาว ๆ แต่งตัวสอาดเรียบร้อยถือคนละขัน ครั้นได้ฤกษ์หมอลั่นฆ้องแล้ว เถ้าแก่คนผู้ดีมีตระกูลประมาณห้าคนหกคน ออกเดินนำน่าขันหมาก แต่ขันหัวคางฅอทั้ง ๓ ขันนั้น ต้องมีคนกางร่มไปทั้ง ๓ ขัน แล้วก็ออกเดินเปนลำดับเรียงตัวกันไปเปนจังหวะเรียบร้อย มีผู้ชายถือปืนเดินเคียงข้างละเก้าคนสิบคน แล้วจัดหมากพลูใส่ขันถมเล็ก ๆ ให้คนที่เข้าใจถือล่วงน่าไปเรือนบิดามารดาเจ้าสาวก่อน ขันหมากบอกให้รู้ว่าคนมากน้อยเท่านั้นจะไปถึงเวลานั้น บิดามารดาเจ้าสาวจะได้จัดแจงการรับรองตามธรรมเนียม ครั้นขันหมากเดินพ้นประตูบ้านเจ้าบ่าวออกไปถึงกลางถนน ก็ยิงปืน ๔ นัด ๕ นัด เพื่อจะให้รู้ไปถึงบ้านเจ้าสาวว่าคลี่กระบวนขันหมากเดินแล้ว ครั้นไปถึงประตูบ้านเจ้าสาวก็ยิงปืนอิกครั้ง ๑ แล้วเดินเข้าไปถึงบันไดเรือน ฝ่ายบิดามารดาเจ้าสาวก็แต่งให้เถ้าแก่ถือหม้อน้ำมนต์ออกไปคอยรับอยู่ที่บันไดเรือน ครั้นขันหมากถึงก็เอาน้ำมนต์ประพรมขันหมากทุก ๆ ขัน แล้ว/*44นำขันหมากเข้าไปข้างใน แต่ขันวัดด้ามกับขันหมาก ๓ ขัน กับพานใส่ทองขันใส่เงินนั้น ผู้ถือต้องถือเลยขึ้นไปวางที่บนผ้าขาวในห้องเรือน แล้วญาติผู้ใหญ่ฝ่ายเจ้าสาวก็จุดเทียนขึ้น ๒ เล่ม เปนเทียนเจ้าบ่าวเล่ม ๑ เทียนเจ้าสาวเล่ม ๑ ประกาศบอกปู่ย่าตายายวักเส้นเสร็จแล้ว จึงจัดแจงสำรับคาวหวานเลี้ยงดูเถ้าแก่แลคนถือขันหมากเสร็จแล้วก็กลับไป
ทีนี้ฝ่ายข้างบิดามารดาเจ้าบ่าว ก็จัดแจงจัดสำรับคาวหวานเลี้ยงเถ้าแก่แลเพื่อนบ่าว ครั้นเลี้ยงแล้ว จึงแต่งตัวเจ้าบ่าวให้หมอเศกน้ำมันใส่ผมเศกแป้งผัดหน้าเศกขี้ผึ้งสีปาก แล้วนุ่งผ้าใส่เสื้อให้เปนสง่าราษี พอได้ฤกษ์ดีในเวลาเช้าเถ้าแก่ก็นำเจ้าบ่าวลงจากเรือนไป เพื่อนบ่าวก็เดินห้อมล้อมเจ้าบ่าวไป พอออกจากประตูบ้านก็ยิงปืนครั้ง ๑ เก้านัดสิบนัด ไปถึงกลางทางยิงครั้ง ๑ ยี่สิบนัดสามสิบนัด ไปถึงประตูบ้านเจ้าสาวยิงอิกครั้ง ๑ ยี่สิบนัดสามสิบนัด ฝ่ายพวกเจ้าสาวก็ยิงปืนรับยี่สิบนัดสามสิบนัดเหมือนกัน แต่พวกเจ้าสาวปิดประตูบ้านไว้ก่อน เจ้าบ่าวต้องให้คนเอาเงินให้ผู้ปิดประตูประมาณสัก ๔ ย่ำไป ๕ ย่ำไป ๆ หนึ่งนั้นคือเงินรูเปียสามสลึง นายประตูจึงเปิดประตูให้ เถ้าแก่ก็นำเจ้าบ่าวเลยเข้าไปถึงบันได บิดามารดาเจ้าสาวก็แต่งตัวบุตรฤๅหลานที่ยังไว้จุกออกไปคอยล้างเท้าให้เจ้าบ่าว ครั้นเจ้าบ่าวไปถึงแล้ว เด็กนั้นก็เอาขันถมฤๅขันเงินตักน้ำล้างเท้าให้เจ้าบ่าว เจ้าบ่าวก็เอาเงินให้เด็กนั้นประมาณ ๑๔ ย่ำไป ๑๕ ย่ำไป แล้วเถ้าแก่ฝ่ายเจ้าสาวก็เอากรรชิงกางรับเจ้าบ่าว จูงมือขึ้นไปที่โรงมัด แลที่โรงมัดนั้นดาดเพดานปูเสื่อตั้งม้าตัว ๑ มีเครื่องบูชาพระเทียน ๙ เล่ม หมาก ๙ คำ ดอกไม้ ๙ ดอก /*45หมอนใบ ๑ เอาหมาก ๓ คำ เทียน ๓ เล่ม เงิน ๓ สลึงวางเรียงไว้บนหมอน พวกญาติพี่น้องของเจ้าสาวก็มาคอยรับอยู่ที่โรงมัดนั้น ครั้นเจ้าบ่าวถึงโรงมัดแล้ว เจ้าบ่าวก็กราบพระลง ๓ หน แล้วกรายลงอิกหน ๑ แล้วเอามือกวาดหมากกับเงินซึ่งอยู่บนหมอนข้างซ้าย แล้วกราบลงหน ๑ กวาดหมากแลเงินข้างขวา แล้วกราบลงหน ๑ กวาดหมากแลเงินกลางหมอนเข้ามาหาตัว เสร็จแล้วกราบอิก ๓ หน รวมเปน ๙ หน แล้วเอาใบพลู ๓ ใบดับเทียนข้างซ้าย ดับเทียนข้างขวา ดับเทียนกลางหมอนแล้วเถ้าแก่ข้างเจ้าสาวก็ออกไปจูงมือเจ้าบ่าวเข้าไปในห้องที่เจ้าสาวอยู่เจ้าบ่าวต้องเสียเงินค่าเปิดประตูห้องอิกประมาณ ๔ ย่ำไป ๕ ย่ำไป ครั้นเจ้าบ่าวเข้าไปถึงในห้องแล้ว เจ้าสาวก็เอาผ้าเสื้อให้เจ้าบ่าวผลัดแล้ว เถ้าแก่จึงให้เจ้าสาวกราบเจ้าบ่าว ๓ หน แล้วเถ้าแก่จึงพาเจ้าบ่าวเจ้าสาวออกไปที่โรงมัด ให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวนั่งบนอาศนะที่ตั้งบายศรี ให้เจ้าบ่าวกับเจ้าสาวหมอบชิดใกล้กัน พวกญาติพี่น้องแลเถ้าแก่เพื่อนบ่าวทั้งนั้นก็นั่งล้อมโดยรอบ ตาหมอก็ชักวงสายสิญจน์ แล้วจุดเทียนคำนับครู สวดสัคเค นโมจบแล้ว ก็กล่าวถ้อยเชิญขวัญเจ้าบ่าวเจ้าสาว ลั่นฆ้องไชยโห้ร้องเปนการเอิกเกริก แล้วเปิดคลุมบายศรีเวียนเทียน ตาหมอก็สวดชยันโตโปรยเข้าตอก เวียนเทียนได้เจ็ดรอบเก้ารอบแล้วดับเทียน โบกควันไปข้างเจ้าบ่าวเจ้าสาว แล้วตาหมอก็เอาช้อนมุกตักน้ำมะพร้าวอ่อนให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวกินคนละช้อน แล้วเถ้าแก่ทั้ง ๒ ฝ่ายก็อวยไชยมงคลให้พร แล้วเขาเงินเจิมขวัญให้คนละ ๒๐ ย่ำไปบ้าง ๓๐ ย่ำไปบ้าง คนละ ๒๐ เหรียญบ้าง ๓๐ เหรียญบ้าง คนละ ๖๐ เหรียญบ้าง ๗๐ เหรียญ/*46บ้าง ตามถานานุรูป ครั้นเสร็จการทำขวัญแล้ว เจ้าสาวก็กลับเข้าข้างใน เจ้าบ่าวก็จัดสำรับคาวหวานเหล้าเข้าเลี้ยงดูเถ้าแก่แลเพื่อนบ่าวเปนการสนุกอย่างยิ่ง แล้วข้างบิดามารดาเจ้าสาวก็จัดของแถมพกให้แก่เถ้าแก่แลเพื่อนบ่าว บรรดาที่ได้เจิมขวัญตามมากแลน้อยทั่วทุกคน แล้วต่างคนก็ต่างกลับไปบ้าน ฝ่ายเจ้าบ่าวก็กลับเข้าไปในห้องที่เจ้าสาวอยู่ เจ้าสาวก็ยกสำรับคาวหวานมาตั้งให้เจ้าบ่าว แล้วเจ้าสาวเข้าไปเปิดฝาชีฝาถ้วยชามนั่งคอยปฏิบัติเจ้าบ่าวอยู่จนรับประทานแล้ว ๆ เจ้าบ่าวก็ถอดแหวนใส่ในพานผ้าเช็ดมือให้เจ้าสาววงหนึ่ง ครั้นเวลาเย็นใกล้จะค่ำให้นิมนต์พระสงฆ์ ๕ รูปมารดน้ำมนต์เปนเสร็จการพิธี ต่อมาในวันนั้น พอค่ำลงประมาณยามเศษ เถ้าแก่นำเจ้าสาวออกไปส่งให้เจ้าบ่าวที่ในห้อง การมงคลบ่าวสาวชาวเมืองพัทลุงสงขลากล่าวมาเปนสังเขปแต่เท่านี้
ลักษณแต่งงานบ่าวสาวอย่างลาวพุงดำ
---
ประเพณีการมงคลแต่งงานบ่าวสาว ในประเทศเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูน เมืองน่าน ที่เรียกว่าลาวพุงดำนั้น บรรดาเจ้านายท้าวพระยาราษฎรที่มีบุตรสาว ถ้าเห็นว่าบุตรสาวของตนสมควรจะทำการมงคลแก่บุตรชายของผู้ใด ที่บิดามารดาหญิงมีใจรักใคร่นั้น ครั้นถึงวันฤกษ์งามยามดี บิดามารดาหญิงก็พูดจากับบิดามารดาของชายนั้นว่า จะขอเอาบุตรชายไปเปนบุตร เมื่อตกลงกันฝ่ายบิดามารดาชายก็บอกปีเดือนวันคืนบุตรชายของตนนั้นให้แก่บิดา/*47มารดาหญิง ๆ ก็บอกปีเดือนวันคืนบุตรสาวตนให้แก่บิดามารดาชาย ต่างคนก็หาหมอโหรามาดูปีเดือนวันคืนบุตรที่จะทำการวิวาหะมงคล ถ้าไม่ถูกต้องกัน ก็พูดจาบอกกล่าวกันว่าปีเดือนบุตรชายหญิงซึ่งจะทำการวิวาหะมงคลไม่ถูกต้องกัน จะให้ทำการมงคลกันไม่ได้ ถ้าถูกต้องตามตำราดีเปนที่ตกลงพร้อมกันแล้ว บิดามารดาชายหญิงทั้ง ๒ ฝ่ายก็หาวันฤกษ์ดี กำหนดทำการมงคลบุตรชายหญิงด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย
ครั้นถึงกำหนดวันฤกษ์ดี บิดามารดาฝ่ายชายหญิง ต่างคนบอกญาติพี่น้องมาประชุมพร้อมกันที่บ้านเรือนบิดามารดาชายหญิงทั้ง ๒ ฝ่าย แล้วบิดามารดาฝ่ายหญิงก็จัดขันหมากขันพลู ๘ กรวย เทียน ๘ คู่ เข้าตอกดอกไม้ใส่ในขันหนึ่ง เรียกว่าขันไกว่ผี แล้วจัดขันอิก ๒ ขันมีเทียน ๘ คู่เข้าตอกดอกไม้ เรียกว่าขันขออนุญาตบิดามารดาฝ่ายชายคนละขัน ให้ญาติพี่น้องเถ้าแก่ฝ่ายหญิงไปให้แก่บิดามารดาชาย บิดามารดาชายรับเอาสิ่งของไว้ แต่เทียนดอกไม้หมากพลูของไกว่ผีนั้น บิดามารดาชายแบ่งไว้ ๔ คู่ คืนให้เถ้าแก่แลญาติฝ่ายหญิงกลับคืนไป ๔ คู่ เมื่อเวลาเถ้าแก่หญิงเอาสิ่งของไหว้ผีแลขันหมากไปขอชายนั้น บิดามารดาญาติพี่น้องฝ่ายชายพร้อมกันจัดสำรับคาวหวานเหล้าเข้าเลี้ยงดูตามสมควรแล้ว เถ้าแก่ฝ่ายชายก็นำเจ้าบ่าวกับเพื่อนบ่าวแลญาติพี่น้องเจ้าบ่าว ไปบ้านบิดามารดาหญิงพร้อมกับเถ้าแก่ญาติพี่น้องฝ่ายหญิงในวันเวลาเดียวนั้น บิดามารดาฝ่ายหญิงจัดให้เถ้าแก่ ๓-๔ คนมาคอยรับเจ้าบ่าวอยู่ที่ประตูบ้าน ครั้นเจ้าบ่าวไปถึงประตูบ้านแล้ว เถ้าแก่เจ้าบ่าวก็พูดจากับเถ้าแก่เจ้าสาวว่านำเอาแก้วมา/*48ให้เปนสวัสดิมงคลอยู่ดีมีศุข เถ้าแก่เจ้าสาวก็ตอบว่าดีแล้วจะได้เปนไชยมงคลขอรับเอาไว้ เถ้าแก่เจ้าสาวก็จูงมือเจ้าบ่าวไปขึ้นเรือนบิดามารดาเจ้าสาว บิดามารดาเจ้าสาวแต่งขันขอพรญาติพี่น้องไว้ ให้พอกับญาติพี่น้องที่เปนผู้ใหญ่สมควรจะให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวขอพรนั้น มีเข้าตอกดอกไม้เทียน ๔ คู่ แล้วให้เจ้าบ่าวเจ้าสาวมาพร้อมกัน ต่างคนต่างหยิบขันเข้าตอกดอกไม้เทียนไปให้แก่บิดามารดาญาติพี่น้องผู้ใหญ่ทุก ๆ คนแล้ว ก็ยกมือไหว้ขอพรทั่วกัน ฝ่ายญาติพี่น้องที่ได้รับขันขอพรแล้ว ต่างคนก็ให้สินให้พรแก่เจ้าบ่าวเจ้าสาว ครั้นเสร็จแล้วบิดามารดาชายหญิงเชิญแก่บ้านมาเปนพยานด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย แก่บ้านถามชายเจ้าบ่าวว่าทรัพย์สิ่งของเจ้าบ่าวมีมาสู่เจ้าสาวเปนทุนทำมาหากินเท่าใด ถ้าชายมีทรัพย์สิ่งของ ๆ ตนมีมาเท่าใด ก็บอกให้แก่บ้านทำบาญชีไว้ตามมากแลน้อย พร้อมด้วยเถ้าแก่ญาติพี่น้องทั้ง ๒ ฝ่าย ถ้าชายไม่มีทรัพย์สิ่งของ ก็บอกว่าไม่มีสิ่งใด จะช่วยกันทำมาหากินเลี้ยงกันไป ญาติพี่น้องฝ่ายหญิงก็จัดสำรับคาวหวานเหล้าเข้าเลี้ยงดูจ้อยซอกัน จ้อยซอนั้นคือหมอเป่าปี่หมอขับรำ ตามเพศพุงดำตามสมควรแก่เวลา แล้วเถ้าแก่กับญาติพี่น้องทั้ง ๒ ฝ่าย ต่างคนต่างก็ไปบ้าน ฝ่ายเถ้าแก่เจ้าสาวจัดที่ซ่อมปูเสื่อที่นอนหมอนมุ้งแล้ว พาเจ้าสาวไปไว้ในซ่อมนั้น ๆ คือห้องเรือนของบิดามารดาเจ้าสาวนั้นเอง ทำเปนฝากั้นไว้แต่เฉภาะห้องหนึ่งสองห้องบ้าง แล้วเถ้าแก่ก็จูงมือเจ้าบ่าวเข้าไปในซ่อมให้อยู่กับเจ้าสาว ๒ คน เถ้าแก่ก็กลับออกมา
/*49ครั้นเจ้าบ่าวเจ้าสาวอยู่ด้วยกันครบ ๗ วันแล้ว บิดามารดาเจ้าสาวเรียกตัวเจ้าบ่าวมา พูดจามอบบ้านเรือนที่นาช้างม้าโคกระบือข้าคนให้กับเจ้าบ่าว ให้เอาใจใส่ระวังปกปักรักษาทำมาหากินต่อไป แต่ทรัพย์สิ่งของฝ่ายบิดามารดาจะให้แก่บุตรชายบุตรสาวทุนสินทำมาหากินด้วยกันนั้น บิดามารดาฝ่ายชายฝ่ายหญิงหาได้หยิบยกให้ไม่ ให้แต่ของตกแต่งเมื่อเวลาทำการวิวาหะมงคลเท่านั้น ต่อภายหลังบิดามารดาเจ้าบ่าวเจ้าสาวถึงแก่กรรมแล้ว เจ้าบ่าวเจ้าสาวจึงจะได้ทรัพย์ส่วนของบิดามารดาตามสมควร เปนประเพณีการมงคลบ่าวสาวในประเทศพุงดำดังนี้
ประเพณีแต่งงานบ่าวสาวอย่างลาวพุงขาว
---
การมงคลแต่งงานบ่าวสาวตามแบบอย่างทางเมืองชนบท แลประเทศลาวพุงขาวฝ่ายตวันออกนั้น เดิมบิดามารดาข้างฝ่ายชายให้เถ้าแก่ผู้หญิงไปพูดจากับบิดามารดาข้างเจ้าสาวว่า บิดามารดาเจ้าบ่าวให้มาพูดจาอยากจะให้บุตรชายมาเปนลูกเปนเต้า ข้างฝ่ายบิดามารดาเจ้าสาวก็เรียกบุตรสาวมาไต่ถามต่อหน้าเถ้าแก่ ว่าบุตรชายผู้นั้นให้เถ้าแก่มาขอเอง ๆ จะเอาเขาฤๅไม่เอา ข้างบุตรสาวถ้าไม่ขัดขวางก็บอกว่าสุดแล้วแต่บิดามารดาจะเห็นดี เถ้าแก่กับบิดามารดาข้างเจ้าสาวก็ปฤกษากันหาวันฤกษ์งามยามดี ที่จะให้จัดหาขันหมากมาตามสมควรแก่กำลัง แล้วเถ้าแก่ก็ลาไปพูดจากับบิดามารดาข้างผู้ชาย ครั้นถึงวันดี/*50บิดามารดาข้างผู้ชาย ก็จัดแจงหมาก ๔ คำใส่พานแล้วเอาผ้าขาวปิดบนพานหมาก ให้เถ้าแก่ผู้ชาย ๓ คนถือพานหมากไปถึงเรือนเจ้าสาว บิดามารดาเจ้าสาวก็จัดแจงรับรองเถ้าแก่ตามสมควร แล้วบิดามารดาเจ้าสาวก็ไปเชิญญาติพี่น้องมาพร้อมกัน เถ้าแก่ข้างผู้ชายก็ยกพานหมาก ๔ คำ ให้บิดามารดาญาติพี่น้องเจ้าสาวกิน บิดามารดาญาติพี่น้องเจ้าสาวก็กินหมาก ๔ คำนั้นแล้ว บิดามารดาญาติพี่น้องข้างเจ้าสาวจึงปฤกษาหารือกำหนดจะเอาสินสอดกับเถ้าแก่ข้างผู้ชายเท่าหนึ่งเท่าใด ตามที่จะตกลงกัน เปนต้นว่าเงิน ๑๐ ตำลึง ทองคำหนักบาท ๑ เหล้า ๔ ไห ปลาหาบ ๑ เนื้อหาบ ๑ ถ้าเปนคนขัดสนก็ลดหย่อนผ่อนผันตามสมควรแก่กำลัง เถ้าแก่ก็ลากลับไปบอกกับบิดามารดาข้างเจ้าบ่าวว่า บิดามารดาญาติพี่น้องข้างเจ้าสาวจะเอาเงินทองสิ่งของเท่านั้น ฝ่ายบิดามารดาข้างเจ้าบ่าวเจ้าสาวก็หาหมอมาตรวจดูชตาราษีข้างเจ้าบ่าวเจ้าสาว แลดูวันเดือนฤกษ์ยามที่จะทำการมงคล แล้วกำหนดวันเดือนฤกษ์ยามให้ตามสมควร
ครั้นถึงวันดีเถ้าแก่เอาสินสอด เหล้า ๔ ไห ปลาหาบ ๑ เนื้อหาบ ๑ ไปส่งให้บิดามารดาเจ้าสาว แล้วเถ้าแก่ก็ลากลับมา ครั้นรุ่งเช้าบิดามารดาเจ้าบ่าว ก็หาหญิงผัวเดียวเมียเดียวมาจัดพาขวัญเอาผ้าขาวห่อหมากห่อ ๑ มีหมากพลูจีบ ๔ คำ ยอดคูน ยอดยอ ยอดอ้อย ยอดกล้วย เข้าต้มกล้วยใส่โต๊ะ มีดหมากเล่มหนึ่ง เอาด้ายดิบทำเปนสายสำหรับหามไป มีผ้าขาวหุ้มนอก มีก่องเข้า ๑ น้ำเต้าน้ำ ๑ เสื่อผืน ๑ เสร็จแล้ว ครั้นถึงเวลาฤกษ์ดีบิดามารดาเถ้าแก่ ก็เรียกบุตร/*51ชายออกมากับผู้ชายที่ยังไม่มีภรรยาคน ๑ ซึ่งเปนเพื่อนบ่าว ถือเข้าตอกร้อยเปนพวงมาไลยสวมยอดตองอ่อนที่ยังไม่ได้คลี่คนละยอด นั่งพนมมือเคียงกันอยู่ที่พาขวัญ ๆ นั้น คือ สำรับบายศรีปากชาม แล้วหมอก็เรียกขวัญ เสร็จแล้ว ก็จัดให้ผู้ชายแบกพาขวัญ เด็กผู้หญิงอายุ ๑๑ ปี ๑๒ ปี ๓ คน หามโต๊ะห่อหมาก ๒ คน หาบน้ำเต้าใส่น้ำก่องเข้าเสื่อปูนอนคน ๑ แล้วเถ้าแก่ก็พาเจ้าบ่าวกับเพื่อนบ่าวคน ๑ ถือยอดตองสวมเข้าตอกเปนพวงมาไลยคนละยอดมาถึงประตูบ้านเจ้าสาว เถ้าแก่ข้างเจ้าสาวก็ลงไปปิดประตูไว้ แล้วเถ้าแก่เจ้าบ่าวเอาเหล้าขวดหนึ่ง หมาก ๒ คำให้เถ้าแก่ข้างเจ้าสาว ๆ จึงเปิดประตูให้เข้าไป ครั้นมาถึงบันไดเจ้าบ่าวขึ้นยืนบนหิน แล้วเด็กผู้หญิงเอาน้ำใส่ขันล้างเท้าให้เจ้าบ่าว แล้วเถ้าแก่ข้างเจ้าสาวกจูงมือเจ้าบ่าวขึ้นบนเรือน เถ้าแก่ข้างเจ้าสาวก็รับเอาโต๊ะห่อหมากกับหาบน้ำเต้าก่องเข้าเสื่อไปวางไว้บนที่นอนเจ้าสาว เจ้าบ่าวกับเพื่อนเจ้าบ่าวเอายอดตองที่ถือมานั้นเหน็บไว้บนหลังคาเรือน บิดามารดาเจ้าสาวเถ้าแก่จึงเอามีดหมากปาดห่อหมากออกไว้ใต้ที่นอนเจ้าบ่าวเจ้าสาวนั้น ๓ คืนแล้วก็เก็บทิ้งเสีย แต่มีดหมากเล่ม ๑ นั้นบิดามารดาเจ้าสาวเก็บไว้ เมื่อบุตรสาวมีบุตรก็เอามีดหมากเล่มนั้นใส่ในกระด้งครกเมื่อออก มีดหมากเล่มนั้นเรียกว่ามีดผ่าขวัญ เถ้าแก่ก็พาเจ้าสาวออกมานั่งเคียงกับเจ้าบ่าว แล้วยกพาขวัญข้างเจ้าสาวมาให้เจ้าบ่าวจับไว้ ยกพาขวัญเจ้าบ่าวมาให้เจ้าสาวจับไว้ แล้วหมอก็เรียกขวัญเสร็จแล้ว เถ้าแก่ก็เอามีดผ่าขวัญนั้นตัดไข่ขวัญให้เจ้าบ่าวกินครึ่งหนึ่ง ให้เจ้าสาวกินครึ่งหนึ่ง แล้วบิดามารดาญาติพี่น้องข้างเจ้าสาว/*52เอาด้ายดิบผูกข้อมือเจ้าบ่าวเจ้าสาวจับมือเจ้าบ่าวไว้ให้บิดามารดาพี่น้องผูกขวัญ ก็ให้สินให้พรตามเพศบ้านเมือง ฝ่ายบิดามารดาญาติพี่น้องเจ้าบ่าวผูกขวัญเจ้าสาว เจ้าบ่าวก็จับมือเจ้าสาวให้บิดามารดาพี่น้องผูกขวัญให้พรอย่างเดียวกัน ครั้นเสร็จแล้วพวกเจ้าสาวก็ยกสำรับเลี้ยงเจ้าบ่าวแลญาติพี่น้องที่มาประชุมกันทั้ง ๒ ฝ่ายเถ้าแก่กับเจ้าบ่าวแลพวกเจ้าบ่าวก็พากันกลับไปบ้าน
ในวันนั้นต่อมาอิกสักครู่หนึ่ง ญาติพี่น้องข้างเจ้าสาวก็พาเจ้าสาวไปไหว้บิดามารดาข้างเจ้าบ่าว มีวงษ์ญาติที่ไปด้วยช่วยกันแบกฟูกหมอนเสื้อผ้านุ่งผ้าห่มข้างเจ้าสาวไปเปนของสำหรับไหว้ ครั้นไปถึงเรือนบิดามารดาเจ้าบ่าว เด็กก็เอาน้ำล้างเท้าเจ้าสาวแล้วก็ขึ้นไปบนเรือน เจ้าสาวก็ไปนั่งอยู่ที่พาขวัญกับเพื่อนเจ้าสาว แล้วหมอก็เรียกขวัญเจ้าสาวเสร็จแล้ว เจ้าสาวก็ไหว้บิดามารดาญาติพี่น้องข้างเจ้าบ่าว แล้วยกฟูกหมอนเสื่อผ้านุ่งผ้าห่มให้ บิดามารดาญาติพี่น้องเจ้าบ่าว ๆ ก็เอาด้ายขาวผูกข้อมือเจ้าสาว แล้วเอาเงินแลสิ่งของทำขวัญเจ้าสาวตามสมควร แล้วพวกข้างเจ้าบ่าวก็ยกสำรับมาเลี้ยงญาติพี่น้องเจ้าสาว เสร็จแล้วญาติพี่น้องแลเจ้าสาวก็ลาบิดามารดาญาติพี่น้องเจ้าบ่าวกลับมาบ้าน
ครั้นเวลาค่ำประมาณทุ่ม ๑ เถ้าแก่ก็พาเจ้าบ่าวไปส่งที่บ้านเจ้าสาว ครั้นไปถึงเรือนแล้วเจ้าบ่าวก็ไหว้บิดามารดาเจ้าสาว ๆ ก็ให้สินให้พรตามสมควร แล้วเจ้าบ่าวก็เข้าไปในเรือน พวกเถ้าแก่ข้างเจ้าบ่าวก็พากันกลับไปบ้าน แล้วบิดามารดาข้างเจ้าสาวจัดดอกไม้ธูปเทียนใส่พาน ให้เจ้าสาวถือไปขอษมาเจ้าบ่าวก่อน แล้วให้อยู่กินด้วยกันในเรือนบิดา/*53มารดาเจ้าสาว ซึ่งกั้นฝาเปนห้องไว้ครึ่งขื่อห้องหนึ่งเท่านั้น เพราะธรรมเนียมเรือนลาวยาว ๕ ห้องบ้าง ๗ ห้องบ้าง ขื่อกว้างประมาณ ๓ วา ๔ วา จึงกั้นเปนห้องอยู่ครึ่งขื่อ ถ้ามีบุตรหญิงหลายคน บิดามารดาก็ต้องต่อเรือนให้ยาวออกไปอีกจนพอกับบุตรหญิง บางทีบุตรหญิงใหญ่ได้สามีเกิดบุตรออกเรือนไปต่างหากแล้ว บุตรหญิงผู้น้องจะมีสามี บิดามารดาก็ให้อยู่ในห้องเรือนบิดามารดานั้น ไม่ต้องต่อเรือนให้ยาวออกไป ถ้าเปนคนบริบูรณ์มีเรือนอยู่หลายหลัง ก็ยกเรือนให้แก่บุตรเขยบุตรสาวอยู่ด้วยกัน ประเพณีการมงคลแต่งงานบ่าวสาวในประเทศลาวพุงขาวฝ่ายตวันออก มีธรรมเนียมดังกล่าวมานี้.
---
๑. คำว่า แยบถาม ก็คือถามโดยแยบคาย ↩

๒. ขัน ๑๒ นักษัตร เปนขันทองเหลืองอย่างโบราณ จำหลักลายรูป ๑๒ นักษัตรไว้ที่ขอบ ↩
/*คำนำ
ข้าราชการกรมสรรพากร แจ้งความมายังราชบัณฑิตยสภา ขออนุญาตหนังสือเรื่องทำนาทำสวนเพื่อพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงศพอำมาตย์เอก พระยาสุภัทรผลการี (บุญศรี ตยางคานนท์) กรรมการได้อนุญาตให้พิมพ์ตามประสงค์
หนังสือ ๒ เรื่องนี้ เรื่องทำนา พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ทรงแต่งถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จดำรงตำแหน่งสภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ แททสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ สำหรับลงในหนังสือวชิรญาณวิเศษ เรื่องทำสวน เจ้าพระยาภาสกรวงศ (พร บุนนาค) แต่งทูลเกล้า ฯ ถวายในกรณียเช่นเดียวกัน
ราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๕
/*ประวัติ
อำมาตย์เอก พระยาสุภัทรผลการี (บุญศรี ตยางคานนท์) เป็นบุตร์ นายเตียงไท้ ตยางคานนท์ นางเล็ก ตยางคานนท์ เกิดณวันศุกร์แรม ๗ ค่ำ เดือน ๔ ปีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๔๔ ตรงกับวันที่ ๓๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๕ ณที่ตำบลปากน้ำประแสร์ อำเภอแกลง จังหวัดระยอง เมื่อเยาว์ได้ศึกษาวิชชาสามัญอยู่ที่โรงเรียนเทพธาดา
ครั้นอายุได้ ๑๙ ปี ได้เข้ารับราชการเป็นเสมียนกองสรรพากร มณฑลจันทบูรี เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๓ และเลื่อนขึ้นเป็นสมุห์บัญชีอำเภอขลุง เมื่อวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๔๖ แล้วย้ายเป็นนายด่านปากน้ำจันทบุรี เมื่อวันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๔๗
ภายหลังมีอาการป่วย จึงได้ลาพักมารักษาตัวที่กรุงเทพ ฯ เมื่อหายป่วยแล้ว จึงได้สมัครเข้ารับราชการในตำแหน่งนักเรียนกรมสรรพากรนอก เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗
พระยาสุภัทรผลการี ได้ปฏิบัติหน้าที่ราชการโดยความเรียบร้อย จึงได้เลื่อนตำแหน่งขึ้น เป็นสรรพากรจังหวัดศุโขไทย เมื่อวันที่ ๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๔๗
พ.ศ. ๒๔๕๐ ย้ายเป็นสรรพากรจังหวัดสุพรรณบุรี และตอนปลายปีย้ายเป็นสรรพากรจังหวัดนครไชยศรี (นครปฐม)
พ.ศ. ๒๔๕๑ ย้ายไปเป็นสรรพากรจังหวัดสงขลา และใน พ.ศ. เดียวกันนี้ ได้รับพระราชทานเหรียญรัชชมงคล
/*(ข)พ.ศ. ๒๔๕๒ ย้ายเป็นสรรพากรจังหวัดนครศรีธรรมราช และได้รับพระราชทานเหรียญรัชชมังคลาภิเศก กับเหรียญ และกระดุมพระบรมนามาภิธัยย่อ ที่ระลึกเสด็จมณฑลปักษ์ใต้ โดยได้จัดการรับเสด็จที่จังหวัดพัทลุง, ตรัง, และนครศรีธรรมราช
พ.ศ. ๒๔๕๓ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร์บรรดาศักดิ์ เป็นขุนสุภัทรผลการี
พ.ศ. ๒๔๕๔ ได้รับพระราชทานยศ เป็นรองอำมาตย์โท
พ.ศ. ๒๔๕๕ ย้ายเป็นสรรพากรจังหวัดสงขลา และในปีนี้ได้รับพระราชทานเหรียญบรมราชาภิเศกรัชชกาลที่ ๖ กับได้รับพระราชทานเหรียญพระนาม ส.ผ. เนื่องในการจัดการรับเสด็จที่จังหวัดสงขลา
พ.ศ. ๒๔๕๖ ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ เลื่อนขึ้นเป็นหลวงสุภัทรผลการี
พ.ศ. ๒๔๕๘ ได้รับพระราชทานยศพิเศษ เป็นนายหมวดตรีเสือป่า และได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ วิจิตราภรณ์ มงกุฎสยาม ชั้น ๕
พ.ศ. ๒๔๕๙ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนตำแหน่งเป็นสรรพากรมณฑลพิษณุโลก และได้รับพระราชทานยศ เลื่อนขึ้นเป็นรองอำมาตย์เอก
พ.ศ. ๒๔๖๐ ได้รับพระราชทานเลื่อนยศพิเศษ ขึ้นเป็นนายหมวดโทเสือป่า
พ.ศ. ๒๔๖๑ เลื่อนยศพิเศษขึ้นเป็นนายหมวดเอก
/*(ค)พ.ศ. ๒๔๖๒ ได้รับพระราชทานยศเลื่อนขึ้นเป็นอำมาตย์ตรี
พ.ศ. ๒๔๖๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์เลื่อนขึ้นเป็นพระสุภัทรผลการี
พ.ศ. ๒๔๖๔ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ จตุรถาภรณ์ มงกุฎสยามชั้น ๔ และเลื่อนยศพิเศษขึ้นเป็นนายกองตรีเสือป่า
พ.ศ. ๒๔๖๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ย้ายไปรับราชการเป็นสรรพากรมณฑลพายัพ
พ.ศ. ๒๔๖๗ ได้รับพระราชทานเลื่อนยศพิเศษขึ้นเป็นนายกองโทเสือป่า
พ.ศ. ๒๔๖๘ ได้รับพระราชทานเหรียญบรมราชาภิเศก รัชชกาลปรัตยุบัน
พ.ศ. ๒๔๖๙ ได้รับพระราชทานเลื่อนยศขึ้นเป็นอำมาตย์โท และย้ายมารับราชการเป็นสรรพากรนครบาล
พ.ศ. ๒๔๗๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนยศขึ้นเป็นอำมาตย์เอก
พ.ศ. ๒๔๗๑ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์ เลื่อนขึ้นเป็นพระยาสุภัทรผลการี
พ.ศ. ๒๔๗๒ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ ตริตราภรณ์ มงกุฎสยามชั้น ๓
พ.ศ. ๒๔๗๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เลื่อนตำแหน่งขึ้นเป็นเจ้ากรมอากรสำรวจ ในกรมสรรพากร
/*(ง)พ.ศ. ๒๔๗๔ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ ตริตราภรณ์ ช้างเผือกชั้น ๓
พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้รับพระราชทานเหรียญที่ระลึกในการฉลองพระนครครบรอบ ๑๕๐ ปี
ครั้นมาณเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้รู้สึกว่ามีอาการปวดที่ท้องน้อยเป็นกำลัง ในวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๕ จึงได้เชิญแพทย์มาตรวจ ปรากฏว่าเป็นโรคใส้ตัน จึงได้ไปรักษาตัวที่โรงพยาบาลศิริราชพยาบาล ครั้นวันพฤหัสบดีที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ นายแพทย์ได้ทำการผ่าท้อง แต่ปรากฏว่าลำใส้เป็นหนองทั่วไป แพทย์จึงลงความเห็นว่า ไม่มีทางจะหายได้ รุ่งขึ้นวันศุกร์ที่ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ เวลา ๙.๒๐ นาฬิกา จึงได้ถึงอนิจกรรม คำนวณอายุถึงวันอนิจกรรมรวม ๔๙ ปี ๘ เดือน ๒ วัน
พระยาสุภักรผลการี มีภรรยาอยู่ในเวลาถึงอนิจกรรม คือคุณหญิงทองคำ สุภัทรผลการี มีบุตร์ธิดา โดยลำดับดังนี้
๑ นายบุญสิทธิ์ ตยางคานนท์ รับราชการอยู่ในกรมสรรพสามิตต์
๒ นายบุญธรรมราช ตยางคานนท์
๓ นายบุญศิริ ตยางคานนท์
๔ เด็กหญิงประพิตร์ ตยางคานนท์
๕ เด็กหญิงประไพ ตยางคานนท์
๖ เด็กหญิงยาใจ ตยางคานนท์
/*1เรื่องทำนา
กรมหลวงพิชิตปรีชากรทรงนิพนธ์
บัดนี้จะได้อธิบายถึงประโยชน์ และวิธีการปลูกเข้าเจ้าตามที่ได้รู้เห็นในประเทศเรานี้ แต่เนื้อความนี้มียืดยาว จะกล่าวให้สิ้นความในที่ฉะเพาะเท่านี้นั้นมิได้ จำเป็นต้องตัดความที่จะกล่าวให้น้อยเข้า คือ การปลูกเข้าเจ้านี้ ก็นับอยู่ในการกสิกรรม1 (อาคริคัลเช่อ) ข้อความที่จะว่าก็เป็นอันอยู่ในวิชชาการกสิกรรม (อาคริคัลตุรัลไซแอนส์) แต่แท้จริงตัวตำราวิชชากสิกรรมคัมภีร์ใหญ่อันมีอยู่ในโลกนี้ ก็เกิดแต่ความพิจารณาศึกษาการกสิกรรมในทวีปยุโรป ซึ่งมีอาการแห่งดินฟ้าอากาศ กับทั้งพันธุ์และเพศที่ปลูกสร้างต่างกันกับการในชมพูทวีปแห่งเรา และซ้ำพันธุ์เข้าเจ้านี้มีชาติและเพศต่างกับไม้มีผลอื่น ๆ แม้แต่ในทวีปอันเดียวกัน เพราะฉะนี้ข้อความในคัมภีร์ที่มีชื่อว่า อาคริคัลตุรัลไซแอนส์ ของชาวยุโรปไม่เป็นที่อาศัยแก่การปลูกเข้าได้อย่างไรนัก แม้แต่ใจความ (ปรินสิเปอล์) เป็นต้นว่าไม้ทั้งปวงไม่ชอบที่มีน้ำแฉะแช่รากจึงต้องการไขน้ำออก ที่เป็นความข้อใหญ่ในวิชชานั้น แต่เข้าชอบที่ชุ่มแฉะจนไม่มีไม้อื่นทนอยู่ได้จึงจะงาม เพราะฉะนั้นวิธีที่จะบำรุง ก็ต้องเป็นอันกลับกันตรงกันข้ามกับวิธีบำรุงไม้อื่น ๆ /*2ที่มีในคัมภีร์วิชชาการปลูกไม่บกทั้งหมด ผู้ศึกษาจะอาศัยแก่ความรู้ในวิชชาตำราที่มี ๆ อยู่นี้ได้แต่เพียงจะตามรูปแบบและวิธีที่จะศึกษาแบ่งปันความคิดความรู้ตามระเบียบของวิชชาเท่านั้น ส่วนความรู้จำต้องศึกษาสอบสวนต่อปากผู้รู้ผู้เคยทำการ แต่ก็ลำบากยากที่จะศึกษา ด้วยผู้รู้ก็รู้แต่การที่เคย ครั้นต่างที่ต่างอากาศดินน้ำไปก็หมดความรู้ แม้ถึงความที่รู้ที่เคยนั้น ที่แท้ก็เป็นแต่เคยเท่านั้น ไม่ใคร่รู้เหตุผลต้นปลายอันใดนอกจากเคย เมื่อเหตุใดเหลือรู้หรือไม่เคยมีมา ก็พาโลผิดต่าง ๆ มีอำนาจปิศาจเป็นต้น เมื่อเป็นดังนี้วิธีที่แก้ไขภัยพิบัติหรือบำรุงการปลูกสร้าง ก็เป็นแต่ผลแห่งความเดาผิดมากถูกน้อยตามธรรมดาผลแห่งความเดาทั้งปวง จะต้องเป็นมากกว่าความรู้ที่เป็นผลแห่งความสังเกตศึกษา ครั้นจะไปเอามาเชื่อมาเล่าก็ไม่เป็นประโยชน์อันใด คงจะเป็นเปล่าไปดังความเดาทั้งปวงเท่านั้น ผู้หาความรู้จริงจำต้องอาศัยแก่ความเสาะแสวงคิดค้นทดลองเทียบเคียงด้วยตัวเองด้วยกันทุก ๆ คน รู้แล้วก็รู้อยู่แต่ในใจ ไม่ได้จดจำร่ำเรียนสอบสวนแก่ผู้อื่นที่อื่นก็จำรู้ได้ฉะเพาะแต่ที่เคยเท่านั้น และธรรมดาความเคยของคน ๆ เดียว ไม่สามารถจะให้กว้างขวางไปกว่าเวลาอายุที่จะเป็นโอกาสให้เคยได้ ความรู้นี้ก็จำน้อยเท่าที่จะมีได้ แต่ถึงดังนี้ก็ยังเป็นข้อความที่ได้จดไว้ด้วยความตั้งใจ อาศัยคิดค้นแต่ในสิ่งที่เป็นสามัญธรรมดา ไม่พาโลของที่เป็นอจินตัยรู้จริงไม่ได้ มีอำนาจปิศาจเป็นต้น ดังนี้ แม้ผิดหรือถูกคงเป็นประโยชน์แก่ผู้ค้นคิด คนอื่นพอเทียบเคียงได้ เมื่อดังนี้ผู้อ่านพึงเข้าใจเถิดว่าจะได้รู้แต่ฉะเพาะเรื่องเข้าเจ้า/*3อย่างเดียว แต่ถึงฉะเพาะเท่านี้ก็ยังต้องการความรู้คนเป็นหลายร้อยและสมุดใหญ่หลายเล่ม ที่จะได้อธิบายถึงประเภทวิธีที่จะทำนาให้ถี่ถ้วนและทั่วทุกแห่งได้ ในที่นี้มีน้อยทั้งที่เขียนและความรู้ ต้องขอตัดให้แคบสั้นเข้ามา ว่าแต่เข้าในพระราชอาณาเขตต์ และฉะเพาะแต่ที่ได้ทำอยู่ในแขวงกรุงเทพ ฯ และกรุงเก่าเท่านั้น
เข้าเจ้านี้จะว่าไปก็เป็นเจ้าเป็นใหญ่แก่เข้าทั้งหลาย ในการที่เป็นคุณแก่มนุษย์ทั้งปวงในโลก หรือว่าอิกอย่างหนึ่งเข้าเจ้าเปนเชื้อชีวิตของมนุษย์โลกมากกว่าเข้าอย่างอื่นทั้งหมด และเป็นกำลังอันใหญ่อันเดียวแห่งความเป็นไปในชีวิตของชาวชมพูทวีปเรานี้ เมื่อจะคิดไปก็เป็นของคู่กันกับชีวิตมนุษย์ สำหรับอาศัยซึ่งกันและกันราวกะน้ำกับปลา ในชมพูทวีปเรานี้แล้วแทบจะกล่าวได้ ว่าที่ใดมีเข้าก็มีคน มีคนก็คงมีเข้า เป็นของที่อาศัยแก่กัน คนที่ไม่ได้อยู่เพราะเข้า ๆ ที่ไม่ได้อยู่เพราะคนในเวลานี้หายาก แทบจะว่าได้ว่าเกือบไม่มี เข้าป่าคนป่าก็ได้ยินอยู่ว่ามี แต่มักเป็นแต่ในนิทานดังเช่นเข้าป่าในเกาะแก้วพิศดาร และอ้ายย่องตอดในเรื่องพระอภัยในทวีปตาสุนทรภู่เป็นต้นเท่านั้น คิดดูก็เป็นการประหลาดที่มีสัตว์น้อยอย่างที่จะมีชีวิตเจริญอยู่ได้ในที่ทั้งปวงต่าง ๆ แต่ยอดเขาลงมาจนในมหาสมุทรดังมนุษยชาติ และก็มีพันธุ์ไม้น้อยอย่างที่จะเป็นจะงามได้ในที่ทั้งปวงดังพันธุ์เข้า สิ่งทั้งสองคือคนและเข้า ก็กลับเป็นเครื่องอาศัยแก่กัน ก็พากันเจริญพัฒนางอกงามทวีมากขึ้น มีขึ้นในที่ทั้งปวงที่แต่ก่อนไม่เคยมี และซ้ำบัดนี้มาแพร่หลายออกไปเลี้ยงมนุษย์นอกทวีปได้ ก็ยิ่งเจริญทวี/*4ข้ามมหาสมุทรและมหาประเทศไปตั้งอยู่ในที่ทั้งหลายทั่วทั้ง ๔ ทวีป และยังจะยิ่งเจริญมากมายในภายหน้า สำหรับเป็นมนุษย์อาชีพทั่วไปในทวีปทั้งปวงเป็นแท้ หาสงสัยบ่อมิได้ ได้กล่าวมาแล้วว่าเข้าคล้ายกับมนุษย์ที่สามารถจะอยู่จะเป็นได้ ในที่ทั้งปวง แต่ยอดเขาลงมาจนในน้ำก็จริง แต่ต้องอาศัยความคุ้นเคยเหมือนกับคนที่จำต้องอาศัยแต่ดินน้ำลมไฟ ที่มีส่วนต่าง ๆ ไม่เสมอกันในทิศและที่ต่าง ๆ เป็นต้นว่ายอดเขากับในหนองนั้น ย่อมจำต้องผิดกันมากในส่วนแห่งน้ำเป็นต้น แม้คนและเข้าจะอยู่ได้ในที่ ๆ ต่างกันถึงเพียงนี้ก็จริง แต่ต้องอาศัยแก่ความเคยเหมือนกัน เป็นต้นว่าจะเอากะเหรี่ยงมาเดิรเรือในทะเล หรือเอาหญิงชาวในไปไว้ในป่า ก็คงอยู่ได้ด้วยยาก เพราะเหตุที่ขาดความเคย ก็ไม่สามารถจะผ่อนผันกันแก้ภยันตรายทั้งหลายที่จะมีมาสำหรับตัวและสำหรับที่ มีแสวงหาอาหารเป็นต้น ย่อมจำต้องขัดสนด้วยไม่รู้ ก็ย่อมต้องทนยากและอันตรายในเบื้องต้นมาก ต่ออยู่สืบบุตรหลานนานไป ได้สังเกตการต่าง ๆ ได้โดยรอบค่อยรู้กันรู้แก้สรรพภัยในท้องที่มากขึ้น นานเข้าก็นับว่าเคย ด้วยแก้ไขได้ภัยก็ลดน้อยถอยไป ความเจริญจึงจะมีได้ฉันใด ฝ่ายกำลังแห่งพันธุ์เข้าเจ้าทั้งหลายก็มีอยู่มากหลายเพศพันธุ์ สำหรับจะเป็นได้ในดินน้ำที่มีอาการต่าง ๆ กันในประเทศและที่ต่าง ๆ นับด้วยร้อยและพันชะนิดสำหรับเกิดในฤดูทั้ง ๔ มีทุกฤดูดังเข้ามะหลางของลาว ที่ฉะเพาะจะมีผลได้ในฤดูแล้งและที่ดอน ถ้าเอามาปลูกในที่เปียกหรือฤดูฝนก็งอกงามจนเกินไป มีแต่ใบหาเมล็ดและผลมิได้ จนถึงฤดูแล้ง/*5ดินแห้งจึงจะมีผลก็มี พันธุ์หนึ่งเรียกว่าเข้าสามเดือนทันสารท มีผลเร็วกว่าเข้าทั้งปวง ควรจะปลูกได้ถึงปีละ ๓ หน แต่ยังทำดังนั้นไม่ได้ ด้วยเข้าชะนิดนี้ฉะเพาะชอบแต่ฤดูฝน ต้นและรากและใบชุ่มแช่ไปด้วยน้ำแก่สุกแต่ในฤดูฝนและในที่ลุ่ม ต้องเกี่ยวเปียกในน้ำลำบาก จึงทำกันน้อยก็มี อีกพันธุ์หนึ่งเรียกว่า เข้ากลางปี ๔ เดือนสุก สำหรับทำนาดอนนาน้ำฝนที่น้ำท่าไม่ท่วมได้ พอสิ้นฝนก็สุกเก็บเกี่ยวได้ แต่มีผลน้อยนั้นก็มี พันธุ์หนึ่งเรียกว่าเข้าหนักหรือเข้านาปี อายุกึ่งปีจึงสุก ทำได้แต่ในเนื้อนาที่มีน้ำบริบูรณ์นาน สิ้นฝนแล้วก็ได้น้ำท่าท่วมต่อไปจนถึงกำหนดเข้าสุกจึงสิ้นน้ำ เกี่ยวได้ต่อเดือน ๓ เดือน ๔ เข้าอย่างนี้มีผลมาก รวงใหญ่เข้าพืชเมล็ดเดียวก็แตกกอออกไปแต่ ๑๐ ต้น ถึง ๒๐ ต้นก็มี เพราะมีเวลาแต่งตัวงอกงามนาน เมล็ดเข้าก็ใหญ่รสก็ดี เข้าพันธุ์นี้ที่ทำมากในแขวงกรุงเทพฯ และกรุงเก่าและเมืองที่น้ำท่วมที่ลุ่ม  พันธุ์ต้นยาวเป็นเข้าเลื้อย เรียกว่าเข้านาทุ่งหรือนาเมืองนั้น และในเข้าทั้ง ๔ ฤดูที่เวลาเป็นผลไม่เสมอกันที่ได้กล่าวมา ใช่จะมีแต่อย่างละพันธุ์หรือ ๒ พันธุ์นั้นก็หามิได้ ละหมู่ๆย่อมมีเพศและลักษณต่างๆกันออกไปอีก แม้แต่เวลาที่เป็นผลในฤดูเดียวกันแล้วก็ยังไม่พร้อมกัน มีเร็วมีช้าเป็นชั้นๆ แต่ต้นฤดูถึงปลายฤดูหมู่ละ ๙ อย่าง ๑๐ อย่าง สำหรับกับที่ๆมีน้ำเลี้ยงช้าและเร็ว ไม่เสมอกันทั้งปวงแทบทุกอย่าง คงจะมีพันธุ์เข้าที่เป็นผลสุกทันเวลาที่น้ำมี แม้บนยอดเขาแล้วยังมีพันธุ์เข้าที่ไม่ชอบน้ำ และไม่มีผลได้ในที่ต่ำ ไว้สำหรับเป็นเข้าไร่เลี้ยง/*6กะเหรี่ยงอีกหลายสิบพันธุ์เหมือนกันดังนี้ เพราะฉะนี้ผู้จะทำนาจำเป็นในชั้นต้นจะต้องรู้จักเวลากาลฤดูแห่งน้ำฝนน้ำท่า และเนื้อที่นาลุ่มหรือนาดอน เพื่อจะได้เลือกพันธุ์เข้าที่จะเป็นผลในเวลาที่สมควรทุกอย่าง ตัดความยากลำบากและอันตรายให้น้อยลงและได้ผลทวีขึ้น
ถ้าและหากจะไม่รู้หรือไม่เลือก สุดแต่แลเห็นเป็นเข้าเปลือกจะงอกได้ ก็จะเอาเป็นพันธุ์หว่านทำดำไปตามที่ไม่รู้และไม่เลือกดังนี้ก็ดี หรือถ้านาเป็นนาทุ่งเห็นพันธุ์เข้านาสวนของเขาดี มีเมล็ดงามและมีผลมากมีราคามาก อยากจะให้ดีมีกำไรไปกว่าเพื่อนบ้าน จะไม่เอาพันธุ์เข้าในท้องที่ ไปเอาเข้านาสวนมาหว่านหรือดำทำลงตามวิธีนาทุ่งหรือนาสวน อย่างไรก็ดี เมื่อแรก ๆ งอกงามดีแตกกอหน่อใบงดงามกว่าเพื่อนบ้านก็อย่าเพ่อฮึกไป คอยพอตั้งท้องน้ำปีมีมาแต่เพียงตามธรรมดานาทุ่งสัก ๓ ศอก ๔ ศอก ไม่ใช่น้ำมากก็จะท่วมหมด แลไม่เห็นยอดไม่เห็นใบ คงแลโล่งโปร่งไปเป็นแต่น้ำ ไม่ช้าแม่น้ำนั้นลดให้แต่ใน ๗ วันเท่านั้น เมื่อน้ำลดไปแล้วก็จะมีแต่ต้นเข้าที่เน่าตายดำไปเต็มนาเท่านั้น จะเหลือเขียวอยู่แต่ใบหญ้า เหลืองอยู่แต่ยอดกกตามคันนาเท่านั้น หรือถ้าจะไม่ผิดมากถึงดังนี้คงใช้พันธุ์เข้าที่เคยใช้อยู่ ๓ พันธุ์ ๔ พันธุ์พอยักย้ายใช้ในที่ต่าง ๆ ตามที่ลุ่มและดอนในเนื้อนาที่ไม่เสมอกัน และผ่อนผันตามฤดูฝนชุกมาล่าหรือเนิ่นทุก ๆ ปีนั้นแล้ว แต่พะเอิญหลงผิดเขียนฉลากผิดหลงพันธุ์ไปเอาพันธุ์ ๑ ไปใส่ที่หนึ่งคือเอาเข้าเนิ่นไปใส่ที่ล่า เอาพันธุ์เข้าล่าไปใช้ที่เนิ่น อย่างหนึ่งอย่างใด เมื่อเป็นดังนี้ ครั้นถึงปลายฤดู ที่ดอนน้ำแห้งไปเสียก่อนเข้ายังไม่ทันสุกก็จะม้านไปครึ่งเม็ดหรืองัน/*7เสียไม่ออก ฝ่ายที่ลุ่มด่วนสุกออกมาแต่กำลังน้ำยังมาก ไม่เกี่ยวเสียก็จะจมต้องจำลงยืนแช่น้ำเกี่ยวให้ปลิงกินอยู่กึ่งขา หรือเกี่ยวบนเรือซึ่งเสียแรงเสียเวลาไม่เกี่ยวได้วันละกี่วา ต้องช้าป่วยการอื่นๆ ไปเท่านี้ ก็นับอยูในทางหายนะยังทำนาไม่เจริญได้ แม้ที่สุดขาดแต่ความพิจารณาปล่อยให้เข้าพันธุ์อื่นมาปะปนเข้าปลูกที่คัดไว้หว่านดำทำปนกันไป ที่เข้าเนิ่นก็สุกก่อน ที่ล่าก็ยังอ่อนปนกันอยู่ จะเกี่ยวลงก็ยังไม่ได้ ด้วยเข้าอ่อนยังติดอยู่ต้องรอไปกว่าจะสุกลงพร้อมกัน เข้าต้องคอยอยู่กลางนาช้าเกินอายุหักล้มจมไปก็มี เป็นอาหารแก่สัตว์น้ำสัตว์บก และนกหนูหนอนหมดไปก่อนเพื่อนกันจึงสุกดังนี้ ก็สุรุ่ยสุร่ายส่ายเสียมาก เพราะฉะนี้แม้แต่เพียงจะเลือกพันธุ์เข้าจะปลูก ก็ยังมีทางที่คนไม่รู้จำจะต้องลองเสีย ๆ ก่อน จึงรู้ได้ดังกล่าวมานี้ก็ยังมีอยู่มาก ต่อผู้รู้สังเกตรู้ทีที่จะทำโดยรอบคอบแล้ว จึงจะสามารถเลือกพันธุ์เข้าที่จะใช้ให้ชอบที่ชอบกาลได้ หรือหาไม่ก็ต้องไต่ถามตามเพื่อนบ้าน แล้วก็ทำตาม ๆ เขาไป ชาวนาแท้ๆ ก็น้อยตัวรู้ว่าเหตุใด จึงจะใช้เข้าพันธุ์นั้นไม่เอาพันธุ์นี้ ถามก็ว่าพ่อแม่เคยใช้มาก็ใช้ตาม ๆ มา หรือว่าทำอย่างนี้เคยได้อยู่เท่านี้ ครั้นจะเปลี่ยนก็ไม่ไว้ใจว่าจะมากไปหรือจะขาดไป ไม่ชอบการที่ไม่แน่ก็ไม่เปลี่ยนเป็นดังนี้อยู่โดยมาก ในการที่เลือกเข้าปลูกนี้ใช่แต่เท่านี้ ยังมีเหตุการณ์อื่นที่จะต้องเอามาตริตรองเทียบเคียงอีกหลายอย่าง เป็นต้นว่า (๑) ผลเมล็ดเล็กหรือใหญ่ (๒) รวงใหญ่หรือย่อม จะได้ผลมากหรือน้อย (๓) คุณสมบัติในเนื้อดีหรือไม่ดี จะแน่นหรือหลวม ถี่หรื่อห่าง หนักหรือเบา ป่นหรือเป็นตัว /*8(๔) กลิ่นและรสดีหรือชั่ว (๕) สีขาวคล้ำดำแดงตามอันดับ (๖) เข้าเหนียวหรือเข้าเจ้า (๗) ความที่ต้องการใช้ต่าง ๆ ดังเข้าเม็ดมะเขือ เผื่อนักเลงนกเขาเป็นต้นหรือ (๘) เก็บทนหรือไม่ทน รังมอดรังหนอนมีหรือไม่มี (๙) ซ้อมสียากหรือง่าย (๑๐) เปลือกมากหรือเนื้อมากและอื่น ๆ อีก ตามแต่ปฏิรูปเทศและเหตุผลต้นปลายที่ประกอบอยู่รอบข้างต่าง ๆ กัน ก็และการทุก ๆ ส่วนที่ออกแต่ชื่อสั้น ๆ ละส่วน ๆ นี้ ก็ยังมีเหตุผลต้นปลายทั้จะอธิบายได้เหมือนกันกับข้อต้นที่กล่าวมาแล้วทุก ๆ ข้อ แต่หน้ากระดาษขนาดหนังสือไม่พอจะทำดังนั้นได้ จึงต้องตัดเสียดังเช่นทำแล้วนี้ นั่นและอย่าว่าถึงการที่สำคัญอื่น ๆ เลย แม้แต่เพียงการเลือกพันธุ์เข้าปลูก ซึ่งเป็นแต่การเล็กน้อยเท่าส่วนหนึ่งในร้อยส่วนของการทำนาทั้งหลายทั้งปวงเท่านี้ ก็ยังต้องการความเพียรความรู้ความคิด และความรู้สึกรับผิดรับชอบของผู้วางการเป็นหลายเท่าหลายอย่างดังนี้ ก็เป็นความที่จริงแท้ แต่ถึงจะยิ่งกว่านี้ก็อย่าเพ่อท้อใจ พึงเชื่อมั่นในอำนาจแห่งความต้องการจริงตัวเดียวเท่านั้น ว่าหากจะพาให้การทั้งหลายที่เห็นยากเห็นติด แม้เห็นว่าจะทำไปไม่ได้ ให้เป็นการสำเร็จไปได้ดังการทำนาที่มีอยู่มากทั้งที่ทำง่ายหรือทำยาก เพราะกำลังแห่งความที่ต้องการจริง จำให้ทำได้เป็นอย่างแลเห็นอยู่ผิดก็ชั่วกับดี ช้ากับเร็ว มากกับน้อยเท่านั้น
การทำนานี้สิ่งซึ่งเป็นของต้องการก่อนสิ่งอื่นทั้งปวงก็เนื้อที่นา ถ้ายังไม่มี จะคิดซื้อหาก็ต้องการความรู้และความพิจารณาเลือกฟั้นก่อน แม้ว่าผู้ที่มีเนื้อที่บังคับเสียแล้ว จะเลือกฟั้นไม่ได้ก็ดี ก็ยังต้องการ/*9ความรู้การดีชั่วแห่งเนื้อที่ต่าง ๆ อีกเหมือนกัน เพราะฝีมือและปัญญามนุษย์ยังสามารถจะทำของที่ไม่มีให้มีมาได้อยู่ ถึงจะเปลี่ยนที่ไปตามชอบใจไม่ได้ ก็สามารถจะแปลงที่ให้มีให้ต้องด้วยลักษณะแห่งเนื้อที่ ๆ ตนเห็นดีได้อยู่หลายอย่าง เป็นต้นว่าถ้าที่นามีอยู่กลางทุ่งห่างฝั่งน้ำ แต่อยากจะให้เนื้อนาเป็นที่ใกล้น้ำเหมือนแห่งอื่นดังนี้ ถ้ามีกำลังอยู่ก็ทำได้ด้วยขุดคลองเข้าไปหาที่นาก็ได้ ถ้าที่ลุ่มเปียกอยากจะให้แห้งก็ขุดคูขุดรางไขให้น้ำไหลเข้าออกได้ก็เป็นนาแห้งไปได้ และอื่น ๆ อีกหลายอย่าง เพราะฉะนี้จำเป็นผู้อยากรู้หรือจะทำการนา ควรรู้จักลักษณะแห่งเนื้อที่ต่าง ๆ ซึ่งเป็นที่เกิดเข้าโดยอาการและคุณพิเศษต่าง ๆ กัน เพื่อเลือกและกอยกันอันตรายให้น้อย ผ่อนผันแก้ไขให้เกิดประโยชน์มากกว่าเวลาที่ไม่รู้ได้โดยนัยต่าง ๆ ตามความเคยที่เป็นผลแห่งความสังเกตทดลองของผู้มาก่อน และผู้อยู่ไกลและใกล้ได้พบปะคุ้นเคยอยู่รอบข้าง เป็นเยี่ยงอย่างมาแล้วนั้น แต่เป็นการลำยากมากอยู่ที่จะค้นคว้าหาความรู้ที่ถูกที่จริงโดยเหตุต่าง ๆ เป็นอันมากและผู้รู้ ๆ แต่ตัวไม่จดไม่บอกเป็นต้น และข้างความเป็นไปของต้นเข้าผิดแปลกกับไม้ที่มีผลอื่น ๆ ที่มีตำหรับตำราดี ๆ มากยากจะหาที่อ้างอิงอาศัยเทียบเคียง นอกจากความทดลองและคุ้นเคยด้วยตนเองนาน ๆ หลาย ๆ ปี แต่ถึงกระนั้นก็ยังต้องเป็นนักเรียนได้ความรู้ใหม่และรู้สึกความรู้ผิดเห็นผิดคิดผิดอยู่ร่ำไป ไม่จบลงได้ เนื้อที่ ๆ เข้าจะเป็นผลได้นั้นมีมากหลายอย่าง ดังที่ได้รู้แล้วว่าเข้าเป็นของสำหรับกับชีวิตมนุษย์ ๆ อยู่ที่ใดคงมีที่เกิดเข้าได้ในที่ใกล้เคียงเหล่านั้น แม้บนยอดเขาเป็นต้น แต่ก็เป็นแต่เกิด/*10ได้อยู่ได้ด้วยลักษณะและประเภทต่าง ๆ แต่เมื่อจะว่าโดยประโยชน์มาก และฉะเพาะแต่ที่เราต้องการ คือฉะเพาะแต่ภายในพระราชอาณาเขตต์แล้ว ไม่มีที่นาใดจะดีกว่าเนื้อที่ทุ่งทะเลตมแถบที่กรุงเทพ ฯ ตั้งอยู่ทุกวันนี้ การที่เป็นดังนี้ก็ไม่ต้องสงสัยในความรู้และความฉลาดในการปลูกสร้างของท่านผู้ดำริการตั้งพระนครนี้ว่าจะไม่เป็นผู้รู้เห็นลึกซึ้ง ในสิ่งซึ่งเป็นประโยชน์ของมนุษย์ที่จะต้องทำตามความชักนำของท่านนั้น
อนึ่งวิชชาตำราการปลูกสร้าง สรรพไม้อันมีผลเพราะคนปลูกสร้างดีกว่าที่เป็นเองตามธรรมดานั้นและชื่อว่า วิชชาการกสิกรรม คืออาคริคัลตุรัลไซแอนส์นั้น ตามตำรานั้นกล่าวว่าไม้ทั้งปวง เป็นธรรมชาติอันหนึ่งซึ่งมีชีวิต รู้เกิดรู้แก่รู้ไข้รู้ตายตามธรรมดาสังขารเหมือนสัตว์ทั้งปวงเหมือนกัน เป็นแต่ขาดคุณพิเศษบางสิ่งที่สัตว์มี และมีธรรมชาติอันพิเศษแปลกไปต่าง ๆ แม้ไม่มีปากก็จริงแต่จำต้องบริโภคอาหารและดื่มน้ำ กับทั้งต้องถ่ายมูลและหายใจบริโภคและใช้ธาตุทั้ง ๔ เต็มบริบูรณ์ทุกอย่าง ถ้าของทั้งปวงมีอาหารเป็นต้นขัดขาดไป ไม้นั้นก็ไม่สามารถจะงอกงามไปได้ เป็นต้นว่าถ้าต้นไม้จะมิได้บริโภคเอาธาตอื่น ๆ เข้าไปเพิ่มเติมร่างกายแล้วต้นไม้นั้นจะเอาสิ่งใดมางอกมาโตขึ้นทุก ๆ วันได้เล่า จำต้องคงอยู่เสมอไปและไม่รู้แก่รู้ตายได้ หรือไม่ฉะนั้น ว่าที่รู้ๆ เห็นๆ อยู่ด้วยกันว่าต้นไม้ทั้งปวงต้องดื่มกินน้ำเป็นกำลังเสมอเป็นนิจ เมื่อน้ำแห้งหมดไปไม่ได้ดื่มหรือต้องกัดฟันกันเสียดื่มน้ำไม่ได้เมื่อใด ก็ต้องเหี่ยวแห้งเป็นอันตรายตายไปเห็นอยู่กับตา ก็และน้ำนั้นสามารถจะอบแอบเอาโอชารสกับทั้งลมอากาศและธาตุต่าง ๆ ไว้ด้วยไปด้วยได้ ต้นไม้ที่เป็นของ/*11ดื่มน้ำก็คงต้องดื่มเอาอาหารอันปนอยู่ในน้ำด้วยได้ เราไม่ต้องค้นลึกไปจนถึงจะต้องทดลองในข้อต้น ที่ว่าไม้กินอาหารหรือไม่กินนี้ให้มากความไปเสียเวลา ด้วยเป็นความจริงที่น้อยคนจะเถียงเอาเป็นเชื้อเป็นพอว่าไม้กินอาหารได้ เมื่อดังนี้ก็ยังคงแต่จะนึกดูว่าจะกินทางไหนอย่างใด ก็รู้ได้โดยเร็วว่าคงกินทางรากด้วยอาศัยน้ำนำปนขึ้นไป เพราะฉะนี้อาหารที่ต้นไม้จะกินได้ จำจะต้องเป็นของที่อยู่ในอาณาเขตต์ที่รากไม้จะไปถึง จึงต้องเชื่อว่าอาหารของต้นไม้อยู่ในดินที่รากไม้มุดแทรกอยู่ทั้งหลายเหล่านั้น นักปราชญ์ทั้งหลายผู้มีฝีมือและความรู้ จึงเอาดินในที่ต้นไม้ต่าง ๆ งอกงามและไม่งาม และที่ดินที่ต้นไม้ไม่ขึ้นได้มาไล่แจกแยกธาตุออกดูตามวิธี รู้ชัดจับได้ว่าไม้สิ่งนั้นสิ่งนี้ชอบด้วยอาหารอย่างนั้น ที่ดินอันนี้หรืออันนั้นเจือปนด้วยธาตุที่เป็นอาหารแห่งต้นไม้ มีสิ่งนี้บ้างสิ่งนั้นบ้าง มากบ้างน้อยบ้างตามเนื้อที่ ๆ มีอยู่ต่าง ๆ รูปรสกลิ่นสีและลักษณะแห่งเนื้อที่ก็มีต่าง ๆ กันได้พบได้รู้แล้ว ก็เลือกปันจัดสรรไว้ตามอันดับเป็นตำรา ว่าเนื้อที่อันมีลักษณะดังนั้นชอบด้วยชีวิตไม้มากหรือน้อย ดีหรือชั่ว คนผู้รู้ก็รู้เลือกฟั้นเสาะแสวงหา ที่อันจะช่วยแก้ไม้อันมีผลที่ตนปรารถนาจะปลูกสร้างได้โดยดีกว่าไม่รู้ หรือไม่ฉะนั้นมีเนื้อที่ดินอยู่แล้ว ก็รู้เลือกหาพืชพันธุ์อันจะชอบด้วยอาหาร และลักษณะอันมีในที่แห่งตนมาปลูกสร้าง ก็ได้ผลมากกว่าจะคลำปลูกไม้ที่ไม่ต้องอย่าง ที่ไม่ชอบกับที่ดังจะปลูกทุเรียนในที่ท้องนา ปลูกจำปาในท้องล่อง ก็ต้องเป็นอันตรายด้วยความไม่รู้ อีกอย่างหนึ่งที่ดินก็มีแล้ว ไม้ก็ต้องกำหนดไม่เลือกได้ก็ดี แต่ถ้าว่ารู้ลักษณะประเภทแห่งที่ดินและความต้องการ/*12ของไม้ที่ตนจะปลูกดังนี้ ก็ยังสามารถจะแก้ไขผ่อนผันได้ เป็นต้นว่ามีที่ควรจะปลูกเข้ารู้อยู่ว่าเข้าชอบที่แฉะ จะไม่งอกงามในที่ของตนเป็นที่ดอน ก็ยังถ่ายเทขุดเป็นรางทำทางน้ำเข้าไป หรือก่อคันกันเสียให้รอบที่อย่าให้น้ำฝนที่ตกลงมาไหลแห้งไปเสียได้ ให้คงค้างแฉะชุ่มจนชอบแก่ชีวิตเข้าก็ได้ ถ้าฝนไม่มีก็ยังเพียรทำสูบทำระหัด ใช้ไฟ ใช้สัตว์ ใช้ลม ใช้คนวิดขนเอาน้ำมาแฉะที่ ๆ ต้องการจงได้ ดีกว่าไม่รู้หลับตาทำไปตามมีตามได้ ซึ่งช่องเสียช่องขัดในปัจจุบัน และเป็นเหตุปัจจัยให้ยากแก่การภายหน้าอันหาประมาณมิได้ จำจะต้องมีมากกว่าคนที่รู้และคิดเป็นแท้
และการที่เลือกที่ทำนา คือปลูกเข้านี้จะรู้ได้ด้วยยาก โดยเหตุด้วยชีวิตเข้าผิดกับไม้อื่น ๆ ไม่ตรงตำรา จำต้องแสวงหาความรู้โดยสืบสอบสังเกตเทียบเคียงเอาเองมาก แต่ที่อิงอาศัยตำราได้บ้างก็มี แต่ยังต้องอยู่ในต้องเลือกใช้แต่ที่ควร ส่วนที่คล้ายคลึงพอเทียบได้ หรือเทียบเอาการที่กลับตรง ๆ กันก็ได้ คือตามตำราว่าธรรมดาที่ทั้งปวงที่ต้นไม้จะเกิดได้ต้องมีธาตุที่เคยเป็นไม้หรือเป็นสัตว์มาแต่ก่อนเน่าแห้งป่นละเอียด แยกตัวออกจากกันเป็นลมเป็นไอเป็นผงเป็นเกลือแทรกระคนปนอยู่สำหรับเป็นอาหารด้วย ถ้าและในที่ ๆ ไม่มีเชื้อดังนี้ชีวิตไม้จะมีมาและเป็นไปมิได้ เพราะสรรพธาตุทั้งหลายที่เคยได้มาประชุมกันเป็นรูปและสังขารแห่งต้นไม้ได้แต่ก่อน จะต้องมาประชุมกันเป็นต้นไม้ได้อีก แม้จะแตกต่างรูปและลักษณะโดยส่วนของสรรพธาตุที่มาประชุม ไม่เสมอเหมือนกันด้วยต่างเหตุและต่าง/*13ปัจจัยก็ดี สรรพธาตุที่ต้นไม้แต่ก่อนดื่มกินไว้ได้ ต้นไม้บัดนี้ก็คงจะสามารถเก็บก่อต่อรูปสังขารต่อไปได้ ด้วยรู้คัดเลือกเก็บเอาธาตุที่ต้องการตามควรแก่ปัจจัยแห่งพันธุ์ไม้ละอย่างละอย่างนั้น ๆ ความจริงอันนี้เป็นที่อาศัยให้อาจารย์ทั้งหลายตั้งกำหนดสังเกตไว้ว่า ที่ดินที่ใดเมื่อทดลองด้วยวิชชาความรู้หรือดูสังเกตโดยวิธีใด ๆ ให้รู้ได้ว่า ที่แห่งใดเจือปนระคนอยู่ด้วยธรรมชาติที่เคยเป็น หรือจะเป็นสัตว์และไม้ได้มีสระสมอยู่ที่ใดมาก ที่นั้นจำจะเป็นที่ ๆ ชอบกับชีวิตไม้ ที่จะได้เกิดก่อต่อไปมากกว่าแห่งอื่น ๆ ความจริงอันนี้มีตลอดมาถึงเข้าและไม้อื่น ๆ หมด แต่ลักษณะชีวิตไม้บกอื่นกับต้นเข้านี้แตกต่างกันที่ไม้บกชอบน้ำน้อย ส่วนต้นเข้าชอบน้ำมากจนชุ่ม เพราะฉะนี้การเลือกที่นากับที่ปลูกไม้อันอื่นจึงผิดกันไป อาศัยตำราเดียวกันทีเดียวไม่ได้ ด้วยในตำราว่าเนื้อที่ ๆ มีทรากเชื้อไม้เก่ามีมากจึงชอบแก่ชีวิตไม้มากก็จริง แต่ต้นไม้ที่เป็น ๆ ยังต้องการธาตุอื่น ๆ ที่ทรากไม้ตายแล้วไม่มีอยู่อีกหลายอย่าง ดังความสว่างและความร้อนเป็นต้น และไม้ทั้งหลายไม่มีปากจะดื่มน้ำ ต้องจำสูบเอาได้แต่น้ำที่เป็นละอองละเอียด ปรมาณูอันเจือปนด้วยธาตุอาหาร ก็และลักษณะที่น้ำจะเป็นรูปและลักษณะประการฉะนี้ได้ก็แต่ฉะเพาะเมื่อได้รับความร้อนก่อน จึงจะได้เป็นละอองไออุ้มเอาธาตุรสาหารขึ้นมาผะสมกับลมอากาศ เป็นรูปและส่วนอาหารที่ควรไม้จะบริโภคไต้ เพราะฉะนี้ที่ ๆ ต้องการให้อาหารต้นไม้เกิด จะต้องเป็นที่เปียก ๆ แห้ง ๆ ไม่เสมอกันเพื่อต้องการก่อให้เกิดอาหารและต้มแกงให้ควรแก่ความต้องการบริโภค คือว่าที่ ๆ จะปลูกต้นไม้ต้องเป็น/*14ที่เปียกก่อนแล้วแต่ให้ค่อย ๆ แห้งไปได้แล้วก็เปียกใหม่เล่าดังนี้ ต้นไม้จึงจะเป็นงามได้ เพราะถ้าไม่ดังนี้ที่แห้งนักน้ำไม่มีก็ไม่ได้ เปียกนักน้ำก็ไม่เป็นไอละอองต้องรากและใบให้ไม้กินได้ เพราะฉะนี้ไม้ทั้งปวงจึงต้องการที่ ๆ มีอาหารให้เป็นที่เปียกแห้งได้ ใช่แต่เท่านั้นที่ ๆ มีอาหารนั้น จะต้องไม่เป็นก้อนแท่งแข็งเหนียวที่จะสูบอมเอาน้ำและอาหารไว้ไม่ได้ หรือสูบได้แต่ไม่คืนไม่คายและไม่แห้งหายไปโดยเร็ว หรือรากไม้ไม่สามารถจะสอดแทรกไปหาอาหารในที่นั้นได้ อย่างใดในลักษณะสิ่ง ๆ เหล่านี้ ตามตำราว่าไม่ควรแก่ชีวิตไม้ทั้งสิ้น ตำราต้องการที่ๆร่วนซุยเป็นปรมาณู ศิลาที่หยาบเรียกกรวดเรียกทราย ที่ละเอียดเรียกฝุ่นหรือดิน อันมีทรากสัตว์และไม้เจือปนระคนอยู่โดยลักษณะและอาการต่าง ๆ กัน ท่านไม่เลือกจัดเอาเนื้อที่ ๆ ปรมาณูหยาบนัก ซึ่งน้ำจะไหลรั่วเร็วเกินไป หรือทรากสัตว์และไม้ที่ละเอียดไม่ใคร่จะเป็นอยู่ด้วยได้ และท่านไม่เลือกเอาเนื้อที่ ๆ เป็นปรมาณูละเอียดเกินไปนัก มักเบียดตัวแน่นเหนียวสนิทกัน น้ำติดค้างอยู่ในนั้นช้าเกินไปจนเกิดบูดเสีย หรือรากไม้และไอน้ำไม่แซกได้ ที่ดังนี้แม้นมีอาหารอยู่มากเท่าใดก็ยังใช้ไม่ได้ จัดไว้เป็นลักษณะที่สุดข้างส่วนไม่ดี ในตำราท่านจัดเลือกเนื้อที่ ๆ ปรมาณูเป็นปานกลาง และระคนปนด้วยทรากสัตว์และไม้มาก (ดินทราย) ว่าเป็นเอก ความข้อนี้เป็นอันแตกต่างตรงกันข้ามกับที่ ๆ จะต้องการทำนา เพราะชีวิตเข้าชอบมีต้นรากแช่อยู่ในน้ำจนตลอดเวลา ไม่สู้จะต้องการอาศัยอาหารที่เป็นละอองไอมาก ใช้อยู่บ้างแต่ที่ใบ ส่วนลำต้นและรากหากดื่มน้ำและอาหารอันพิเศษที่ยังอยู่ในน้ำ/*15และในดินได้ตรง ไม่ต้องอาศัยไอร้อนมาก (และแม้เข้าชอบน้ำดังนี้ก็ดี ถ้าหากน้ำมากเกินไปจนท่วมใบไม่ได้รับไออากาศหายใจ และรับแสงแดดขับขี้และคายของที่ไม่ต้องการแล้ว ก็จะพลันอันตรายโดยพลันเหมือนกัน) เพราะฉะนี้ชีวิตและความต้องการอาหารของต้นเข้าที่ชอบน้ำจำต้องผิดกับไม้ ในตำรา ที่ต้องการอาหารที่เปียก ๆ แห้ง ๆ ฝ่ายข้างเนื้อที่ปลูกเข้าชอบที่ ๆ มีปรมาณูยิ่งละเอียดอ่อนเท่าใดยิ่งดี เพราะต้องการเนื้อที่ ๆ เป็นดินเหนียวแน่นน้ำไม่หนีซึมซาบไปได้ ยิ่งช้าก็ยิ่งดี แต่ส่วนทรากสัตว์และไม้ที่เป็นอาหารนั้น ต้องการยิ่งมากยิ่งดีเหมือนกัน เคลื่อนอยู่บ้างแต่เข้าใช้อาหารในดินน้อย ใช้อาหารที่มีในน้ำมากกว่า เพรารฉะนี้แม้ที่ดินจะไม่สู้มีเชื้อ แต่มีน้ำอยู่ช้า ๆ ก็เป็นที่อย่างดีได้เหมือนกัน รากเข้าและหญ้าที่หยั่งไปในดินนั้น ดูเหมือนจะต้องการใช้ยึดต้นเข้าให้ ยืนอยู่แน่นที่เสียมากกว่าหาอาหารในใต้ดินดังไม้อื่น ๆ เพราะอาหารที่เป็นละอองในดินที่แช่น้ำจะมีมากไม่ได้ เหตุฉะนี้นาที่น้ำท่าท่วมได้ให้ผลมากกว่านาน้ำฝนเกือบสองเท่า เพราะมีน้ำนาน และน้ำท่าท่วมมาแต่ที่ทั้งหลายเป็นอันมาก ย่อมจะมีอาหารเจือปนมามากกว่าน้ำฝนที่ตกกับที่ เว้นแต่ธาตุบางอย่างที่น้ำฝนได้มาแต่อากาศ แต่ธาตุกองนี้ก็มีในน้ำท่าที่มาแต่ฝนก่อนเกือบจะเท่ากัน เพราะเหตุทั้งหลายเหล่านี้เนื้อที่แน่นเหนียว ที่ตำราใหญ่ว่าไม่ดีกลับเป็นที่ดีอย่างยิ่งในการทำเป็นที่นา แต่เนื้อที่ปรมาณูหยาบน้ำไม่ขัง และไม่มีเชื้อเป็นอย่างชั่วที่สุดนั้นเหมือนกัน เนื้อที่ ๆ นาเป็นอย่างดีในตำรา/*16กลับเป็นที่นาไม่ได้ เว้นแต่จะปลูกเข้าพันธุ์หนึ่ง ซึ่งเป็นเข้าบกเรียกว่าเข้าไร่เท่านั้น
การเลือกที่นานอกจากเลือกเนื้อดินแล้ว ยังมีสิ่งสำคัญที่เรื่องน้ำต้องจำมีที่มาให้พอใช้ เพราะการทำนาใช้น้ำเป็นต้นเป็นกลางเป็นปลายของการนา จำต้องมีความรู้ว่า การที่เกิดมีมาเองโดยธรรมดาของน้ำฝนน้ำท่า และวิชชาความรู้ท่าทาง และกำลังที่จะบังคับเอาน้ำมาใช้ให้พอจงได้ ในเนื้อที่ไม่มีน้ำเองพอการ ข้อนี้ก็เป็นการสำคัญมากในการนา จะลัดตัดเสียไม่ได้ จะขอว่าไว้ภายหลังเมื่อถึงเวลาต้องการ ในที่นี้พอเพียงแต่ที่จะให้เข้าใจว่าการเลือกที่นาจะเลือกแต่เนื้อที่อย่างเดียวมิได้ จำต้องเลือกดูที่น้ำด้วยเป็นสำคัญ อันที่มาแห่งน้ำนั้นก็แม่น้ำและบนฟ้าซึ่งมีอยู่ทั่วไป เมื่อที่ใดเป็นที่เนื้อดินละเอียดดีมีอยู่ริมลำแม่น้ำใหญ่ ฝ่ายสุดทิศใต้ใกล้ลงมาทางปากน้ำที่น้ำยังไม่เค็มนั้นและเป็นเนื้อที่อันอย่างดี นอกจากนี้ก็จะต้องดูปฏิรูปเทศสุขทุกข์ของผู้ที่เคยอยู่ในท้องที่ และท่าซื้อทางขายไปมาเข้าออกยากง่าย ที่เลี้ยงสัตว์ของใช้ และการระวังรักษาโจรผู้ร้าย และที่หาผักปลาอาหาร การที่ประกอบอยู่รอบข้างต่าง ๆ นั้นอีกโดยอเนกประการ ถ้าผู้ใดได้มีที่อันดี มีคุณสมบัติอันอุดมครบทุกอย่างดังกล่าวมานี้ ก็นับได้ว่าเป็นผู้มีทางเจริญใหญ่ ใช่ฉะเพาะแต่การทำนา มีอยู่ณกาลภายหน้านั้นแล
ผู้จะทำนาเมื่อมีเนื้อที่ ๆ ดี มีน้ำท่าบริบูรณ์พร้อมแล้ว ก่อนถึงฤดูจะลงมือทำการควรจะต้องคิดจัดหากำลัง และเครื่องมือจะได้ทำการ เพราะเหตุที่ในตำรากล่าวว่ารากไม้ชอบไปในเนื้อดินที่อ่อนยุ่ยซุยจะไปได้/*17ง่ายอย่างหนึ่ง อาหารต้นไม้และน้ำท่าอยู่ในที่เป็นก้อนแท่งแข็งเหนียว ก็ไม่สามารถขยายตัวออกให้รากและใบไม้ถือเป็นอาหารได้ประการหนึ่ง ไม้ทั้งหลายต้องบริโภคอาหารจนพอเพียง เหมือนมนุษย์และสัตว์จึงจะเจริญได้เหมือนกัน เพราะฉะนั้นถ้าและต้นหญ้าและไม้ที่เราไม่ต้องการมาชิงขึ้นเบียดเสียดแย่งชิงเอาอาหารแสงสว่างและสิ่งอื่น ที่ต้นไม้ต้องการจะได้กินไปเสียโดยส่วนมาก หรือหมดสิ้นจนไม้ที่ต้องการต้องถอยกำลังไป บางทีจนถึงไม่สามารถจะทรงชีวิตอยู่สู้หญ้าไม้ที่มีกำลังแย่งชิงอาหารได้แรงกว่าได้ก็มี ผู้ประสงค์การดีจำต้องคิดกีดกันกำจัดเสียอย่าให้มีสิ่งซึ่งมีอันตรายมามีปะปนได้ ความต้องการทั้งหลายเหล่านี้และอื่นๆ จำให้ผู้ปลูกสร้างต้องขุดกลับพลิกคุ้ยที่แผ่นดินให้แตกตัวเป็นผงปรมาณูฟูฟุชุ่มชื่น ชอบด้วยรากไม้ที่จะได้เดิรไปและสรรพธาตุอันเป็นอาหารแก่ต้นไม้ได้ทั้งหลาย ซึ่งหมกซ่อนอยู่ใต้ดินไม่เป็นประโยชน์ได้ ครั้นต้องขุดคุ้ยขึ้นมาต้องด้วยแดดลมและน้ำ กระทำให้เกิดอาหารทวีมากกว่าที่ธรรมดาไม่ได้ขุดคุ้ย ต้นรากหญ้าและไม้อันไม่ต้องการที่มีอยู่ในเนื้อที่ เมื่อต้องขุดตัดด้วยการที่พลิกฟื้นขุดไถเนื้อที่ที่จะได้ช่วยชีวิตไม้ที่ต้องการปลูกสร้างสืบไป แรงการเข้าช่วยให้เกิดประโยชน์ขึ้นอีกมากดังนี้ จึงให้ผู้ปลูกสร้างทั้งหลายต้องลงแรงทำที่ตระเตรียมเสียให้ดีก่อนลงมือปลูกสร้าง แต่การที่จะทำดังนี้ จะต้องใช้กำลังแรงเพื่อทำการทั้งหลายให้สำเร็จ การนี้มีหลายอย่างตามแต่ประเทศและเนื้อที่ ทั้งกำลังทรัพย์กำลังปัญญาของผู้กระทำ/*18การใหญ่และน้อยประกอบให้เป็นไปได้ อย่างน้อยที่ผู้จะปลูกสร้างเป็นคนยากจนที่สุดก็ยังจำต้องใช้จอบหรือเสียมหรือมีดพร้า ที่จะได้ถากทายดายหญ้า ขุดรางทำร่องพลิกฟื้นเนื้อที่ถากฟันคันนากั้นน้ำและอื่น ๆ ในชั้นต้นเหล่านี้เป็นอย่างต่ำอย่างน้อย แม้ทำดังนี้ถ้าเป็นเนื้อนาใหม่ ๆ ดี ๆ เป็นที่ริมห้วยหนองหรือที่ลุ่มฟูซึ่งมีอยู่ตามทุ่งชายทะเล นาที่ในท้องร่องสวนข้างบางล่างเหล่านี้ ปีแรกทำปีสองปียังไม่ต้องทำอันใด นอกจากหวดดายต้นอ้อแขมในเวลาที่น้ำมากท่วมที่ หน่อต้นไม้ต้นหญ้าที่ขึ้นใหม่ไม่ทันพ้นน้ำได้ก็เน่าตายไปไม่ขึ้นได้ (การที่ทำดังนี้ ก็เพราะรู้วิธีที่ไม้ไม่ขึ้นได้ในที่ไม่มีแสงสว่าง และอากาศที่จะให้หายใจ) เมื่อหญ้าเน่าฟุดีก็จ้างวานผู้เลี้ยงกระบือให้ต้อนฝูงกระบือให้เหยียบย่ำหญ้าเน่าลงไว้เป็นเชื้อปุ๋ยใต้ดิน กลับเลนอ่อนให้ลอยขึ้นไว้ข้างบน พอน้ำนอนก็ดำได้ ที่นาดังนี้ถ้าได้น้ำได้ฝนเหมาะกับต้องการดีแล้ว ถึงปีทีหลังอีกปีหนึ่งไม่ต้องทำอันใดอีก ทิ้งให้เมล็ดเข้าที่ร่วงลงแต่ปีก่อนงอก ก็ขึ้นงามได้เกือบจะเต็มที่เหมือนหว่านใหม่ เพราะหญ้าใหญ่ ๆ ที่ฆ่าตายไว้แต่ปีหลังหญ้าใหม่ไม่ทันขึ้น ที่ก็ยังไม่ทันแน่น หญ้าที่ฟันไว้แต่ปีแล้ว ก็พอผุได้ที่พอดีที่ต้นเข้าจะใช้จึงไม่ต้องทำอีกใหม่เลย ถ้าต่อไปที่เก่าเข้าก็ต้องไถทำโดยวิชชาต่อไปทุกปี ไม่ทำเข้าก็ขึ้นไม่ได้ ด้วยพันธุ์หญ้าเล็ก ๆ มีกกเป็นต้น ปลิวมาแต่นาเก่าเพื่อนบ้าน พบที่เตียนได้แดดได้น้ำก็มาชิงขึ้นชิงงามเสียก่อนเข้า กับทั้งเชื้ออาหารใช้หว่านเข้าก็หมดไปไม่พอใช้ ต้องขุดคุ้ยเอาอาหารที่อยู่ใต้ดินขึ้นมาช่วยอีกใหม่ ตามแต่เหตุผลที่ได้รู้มาแล้ว ทำดังนี้สอง/*19คนผัวเมียเนื้อที่ดี ๆ ก็ได้ปีละ ๕ เกวียน ๖ เกวียนพอได้ขายบ้าง ถ้าเนื้อที่ไม่สู้ดีหรือปานกลางแล้ว ก็พอ ๆ เลี้ยงลูกเมียกินและใช้ไปปีหนึ่ง ๆ และน้อยตัวคนที่ทำดังนี้ ในเวลานี้ยังมีแต่ชาวเขาชาวป่าทำเข้าไร่เข้าไผ่เพราะเข้าอย่างนี้ไม่ได้ใช้ที่น้ำขังอย่างนาลุ่ม ใช้แต่ขวานตัดไม้ใหญ่ลงเผาหญ้า และไม้เล็กเตียนดีแล้ว ก็เอาเสียมขุดหลุมแล้วเอาเข้าหยอดเป็นระยะไป และในระวางกอต้นเข้าลางทีก็เอาพริกมะเขือผักไม้เล็ก ๆ ปลูกแซกกลางรดน้ำและคอยฝน ปลูกอย่างเดียวกัน เรียกว่าเข้าไร่อย่างนี้ถ้านานหลายปีไปพอหญ้าเล็กขึ้นแน่นรกเสียแล้ว ก็ทิ้งเสียทีเดียวไม่ใช้ต่อไป นาอย่างนี้เป็นสวนหรือไร่ไม่ควรนับว่านา ได้ผลก็เล็กน้อยไม่ต้องมีเครื่องมืออันใด วิธีทำก็อย่างทำไร่ทั้งสิ้นเป็นส่วนหนึ่งต่างหาก แต่การนาที่ทำกันอยู่ตามธรรมดาเป็นอันมาก ที่มิใช่การใหญ่นักหรือน้อยนักนั้น ก็อย่างที่กลับดินด้วยไถใช้แรงสัตว์เป็นกำลัง ลางทีและลางประเทศก็ใช้โคบ้างกระบือบ้างม้าบ้าง แต่การทำนาเข้าเจ้านั้นใช้โคและกระบือเปนพื้น ถ้าเป็นประเทศที่ทรายที่ดอนก็ใช้โค ถ้าที่ลุ่มและเลนก็ใช้กระบือ ซึ่งเป็นสัตว์ที่มีนิสสัยเป็นชาวนาแท้ การอื่นไม่ถนัดได้เหมือนนา เป็นสัตว์อันมีคุณแก่ประเทศบ้านเมืองเราแท้ จะหาสัตว์อันใดเปรียบไม่ได้ นึกดูถ้าไทยเราไม่มีกระบือจะใช้ช่วยแรงทำนาแล้ว ถึงคนจะแข็งแรงและช่างรู้เท่าใด ที่จะทำเข้าให้กว่าพอกินจนถึงจำหน่ายไปต่างเมืองที่ไหนได้ กระบือเป็นสัตว์มีคุณจริง ๆ ควรจะได้มีเรื่องราวต่างหากสักท่อนหนึ่ง เดชะบุญได้มีโอกาสอันอื่นสักคราว จะต้องคิดพรรณนาคุณกระบืออีกสักเรื่อง คงไม่เลวกว่าคราวนี้
/*20เครื่องมื่อที่ใช้ขุดดินด้วยแรงสัตว์ก็คือไถ เครื่องมืออย่างนี้ใช้ทั่วไปในการปลูกสร้างไม้เล็ก ๆ ต่าง ๆ แทบทุกอย่าง รูปร่างก็ต่าง ๆ กัน แต่ไถที่ได้ใช้อยู่เป็นอันมากทุกวันนี้ก็มีอยู่สองอย่าง คือไถเดี่ยวและไถคู่ และไถทั้งสองอย่างนี้ก็มีเป็นสองชื่อ คือหนึ่งเรียกว่าไถขาเดียว เพราะรูปไถที่ทำใช้ตัวไม้เล็ก ๆ และเบา สำหรับไถที่นา ที่พื้นที่เป็นทรายหรือเป็นฝุ่น เป็นดินยุ่ยซุยคุ้ยขึ้นได้ง่าย ๆ ไม่หนักแรงสัตว์แรงคน วันหนึ่งทำได้มาก ๆ อีกรูปเรียกว่าไถสองขาสำหรับใช้ในนาดินแข็งเหนียวทำด้วยไม้แก่นแน่นหนา มีขาไขว้กันลงมาต่อด้ามผาล (เหล็กที่กินดิน) เป็นสองขาเพื่อให้มั่นคง ถ้าเป็นไถโคก็ใช้คู่ ไถกระบือก็เป็นไถเดี่ยว คู่มีบ้างแต่น้อยทีใช้ วิธีที่ทำก็ไม่เหมือนกัน พวกนาทุ่งและนาน้ำฝนใช้ไถที่แห้ง เพราะเป็นที่ทรายขุดดินลงได้ง่าย แม้น้ำฝนจะมีมา ไขออกทันได้ ก็เพียงไขให้แห้งก่อนจึงไถ เพราะถ้าดินเปียกก็ติดกันเป็นก้อนเป็นลำ ไม่แตกตัวรุ่ยร่วนดังเจ้าของต้องการได้ ถ้าฝนชุกมากดินไม่แห้งได้ ไขไม่ทันก็ต้องคิดปิดขังน้ำไว้พอท่วม (ผาล) ทนทำไปในน้ำดังนาดินเหนียวข้างแถวสวน ซึ่งเวลาดินแห้งตัวสนิดแล้วไม่มีไถอะไรจะไถเข้า แม้ใช้ไถเหล็กฝรั่งที่อย่างแข็งแรง ก็ไถไม่ลงกระท้อนกึก ๆ ไปหมด จำต้องคอยรอจนฝนมีชุมมา น้ำขังในท้องนาท่วมหน้าผาลจึงจะลงมือไถได้ และเวลาที่ทำก็จำต้องท่องน้ำและเลนเปียกเปื้อนอยู่จนตลอดเวลากาล
ในที่ดังนี้ นอกจากกระบือแล้วไม่มีสัตว์ใดจะทนอยู่ได้ และในเวลาทุกวันนี้มนุษย์มีฝีมือและความคิดมากกว่าแต่ก่อนมากก็จริง แต่/*21ยังไม่เห็นมีเครื่องมือใหม่ ๆ อันใดที่ใช้ได้ดีกว่าของเก่า ที่ใช้มากว่าพันสองพันปีมาแล้วได้สักอย่าง แต่เหตุนี้จะว่าไม่มีช่องจะทำให้ดีกว่าได้ก็ว่าไม่ได้ เป็นด้วยราษฎรชาวนาของเรายังไม่มีกำลังพอจะตั้งกองสำหรับดูแลตรวจตราการที่จะทำให้การนาดีขึ้นได้โดยลำพัง กับทั้งไม่มีความรู้และตัวอย่างอันใด ที่จะชักนำให้เห็นว่าจะมีของที่ดีกว่าใช้ได้ให้เห็นอย่างทะยานอยากในทางใดอย่างใด เคยเห็นแต่ของเก่าที่เคยใช้ ๆ อยู่ทั่ว ๆ กัน ก็ตกลงใจเสียว่าสิ่งดีจะมีได้อยู่แต่เพียงเท่านั้น แม้หากจะมีคนที่ซุกซนค้นคิดไป ถ้าเป็นคนตามธรรมดาก็ไม่สามารถจะฟาดฟันทุนรอนไปทดลองได้ หรือคนที่กล้า ๆ ลองเข้าพลาดไปสักทีก็ฉิบหาย เขตต์กันขึ้นกีดกันการดีเสียดังนี้ การจึงยังคงเป็นดังแต่ก่อน ๆ มา แต่ถึงกระนั้นเขาก็ยังกระทำผลประโยชน์เป็นกำลังอันใหญ่ที่สุดของราษฎรชาวพระนคร จนพอใจและเป็นกำลังอันใหญ่อันหนึ่งในราชการด้วยเหมือนกัน พระไพสพของเราอาจจะเยาะเย้ยไยไพประเทศทั้งหลายที่คนต้องตายเพราะอดเข้าได้โดยเต็มปากเต็มมือ เพราะเหตุที่ในแขวงสยามประเทศ ที่นับถือเอาเข้าเป็นชีวิต คนทั้งหลายจะตายเพราะอดเข้านั้นน้อยนักน้อยหนา ทั้งจน ๆ เก่า ๆ โง่ ๆ ไม่มีฝีมือและปัญญา (ความสุข) เหมือนนายช่างผู้พิเศษต่าง ๆ ที่เรียกว่าเวอกเมนในยุโรปผู้สิวิลัยดังนี้ก็จริงแล้ว แต่โง่ก็มีพอนั่งกินได้นิ่ง ๆ ไม่ต้องอึกอักตึงตัง หรือบ่นพึม ๆ พำ ๆ ว่าไม่มีเข้าจะกิน ไม่มีงานจะทำ (จบที)
/*22นอกจากไถที่เป็นเครื่องมืออันสำคัญในการทำนา ที่ได้ว่ามาแล้วนี้ ยังมีคราดสำหรับชักลากต้นและรากหญ้าที่ลอยน้ำอันไม่เน่าจะงอกได้นั้นออกเสียให้พ้นที่ นอกนั้นก็มีเคียว ขอมีดพร้าและเครื่องมืออื่นก็ยังมี ซึ่งจะได้ออกชื่อถึงเมื่อเวลาจะกระทำการที่ต้องกระทำนั้น ๆ แต่ปลูกไปจนเก็บเกี่ยวและอื่น ๆ ซึ่งจะได้มีในหมวดหน้า ๆ ต่อไป ฯ
---
เรื่องสวน
/*23พระยาภาสกรวงศ์ เรียบเรียง
---
การทำสวนนี้เป็นส่วนหนึ่งอยู่ใน กฤษิกรรม ซึ่งเป็นศิลปของการเพาะ ปลูก หว่าน ไถ บำรุงที่แผ่นดินแผนกหนึ่ง ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญอันสมควรที่จะให้รู้ธรรมชาติของที่แผ่นดิน อันจะได้ขุดร่องยกคันโก่นสร้างที่แผ่นดิน จะได้หว่านเพาะต้นไม้มีผลที่เป็นต้นไม้ยืนนาน และต้นไม้ล้มลุกเพาะหว่านตามฤดูสมัย ให้ได้ผลอันดีมีราคามาก และต้องยากลำบากที่จะต้องลงแรงลงทุน และเปลืองเวลาแต่น้อย ในการประสงค์จะให้ผลดังนี้ มีการอยู่ ๔ อย่าง ที่ชาวสวนควรจะมีจะทรงไว้ ความคาดหมายประโยชน์จึงจะเป็นอันสำเร็จได้ คือว่าจะต้องมีทุน คือเงินที่จะได้ออกใช้สอยในสิ่งที่ควรต้องการ ๑ แรงหรือมือเพื่อที่จะได้ทำงานที่ต้องการ ๑ ความรู้ในทางดีที่สุดแห่งการงานที่ทำ ๑ และความฉลาดเพื่อที่จะได้บัญชาใช้ทุนและแรงที่จะต้องออกต้องทำ ๑ คุณสมบัติ ๔ อย่างนี้มีอยู่ในชาวสวนผู้ใดแล้ว ความมาดหมายที่จะให้เกิดประโยชน์ ก็คงเป็นผลสำเร็จอย่างดียิ่ง รวมเป็นสิ่งซึ่งเป็นวิชชาสำหรับชาวสวนที่ควรต้องศึกษา และประพฤติไปด้วยกัน ครั้นจะพรรณนาให้ละเอียดแล้ว ตลอดปีก็คงไม่หมดเรื่องได้ เพราะฉะนั้นในที่นี้ข้าพเจ้าจะขอกล่าวแต่สังเขป ที่เป็นส่วนลักษณะของการเพาะปลูกที่กิน และวิธีการทำสวนที่บรรพบุรุษได้ทำมาแล้ว เป็น/*24อยู่ประการใด และความชำนาญที่ได้ทดลองมาแล้ว เป็นการดีขึ้นอย่างไรบ้าง ทั้งวิธีวิชชาเป็นความรู้ที่จะเชิดชูการเพาะปลูกทำสวนให้เจริญยิ่งขึ้น และเหตุที่เป็นการขัดขวางในทางที่ชักให้เป็นความท้อถอยแก่การเพาะปลูกอยู่นั้น จะได้พรรณนาการเหล่านี้สืบไป บัดนี้จะขออธิบายคำว่า สวนและที่แผ่นดินของเรามีอยู่กี่อย่างกี่ชะนิด และเทียบเทียมดูกับธรรมเนียมต่างประเทศ ที่เป็นไมตรีด้วยสักหน่อยก่อน
สวนคำนี้ เมื่อเป็นนามศัพท์แล้ว ก็เข้าใจว่าที่แผ่นดินอันยกคันเป็นร่องขึ้นแล้ว ก็เรียกว่าเป็นสวนคู่กับคำว่านา และมีคำว่าไร่แซกอยู่เป็นคำกลางด้วย เพราะสวนสำหรับปลูกไม้ดอกไม้ผล นาปลูกเข้า ไร่ปลูกไม้ล้มลุก สวนนั้นมีประเภทต่าง ๆ ตามคำที่คุณศัพท์จะตามหลัง คือสวนใหญ่ สวนจาก สวนดอกไม้ เป็นต้น
ที่ใดซึ่งปลูกต้นผลไม้ อันเป็นไม้ยืนต้นเข้าอากรใหญ่ก็ดี เข้าพลากรก็ดี ที่เป็นไม้ล้มลุกเสงเครงเข้าสมพัตสรก็ดี ล้วนแต่ต้นสิ่งนั้นมาก มีไม้ขึ้นแซมแต่น้อยแล้ว ก็เรียกว่าสวนสิ่งนั้น เอาชื่อต้นผลไม้ประกอบเป็นคุณศัพท์ อธิบายความพิเศษจำเพาะในที่ดินอันนั้น และอยู่ตำบลนั้นจึงจะดี
ที่ดินปลูกต้นทุเรียน มังคุด มะม่วง มะปราง ลางสาด หมาก พลูค้างทองหลางต้น ๗ พรรค์นี้ เข้าในอากรใหญ่ ต้นใดมีจำนวนในที่อันนั้นมากก็เรียกว่าสวนสิ่งนั้น ในตำบลวัดทองล่างปลูกทุเรียนมาก ก็เรียกว่าสวนทุเรียน ในตำบลนี้ต้นทุเรียนงอกงามได้ผลมากมีรสดีกว่าที่ตำบลอื่น จึงมีชื่อทุเรียนเป็นคุณพิเศษของตำบลนี้ /*25แต่ก่อนนั้นทุเรียนบางบนในคลองบางกอกน้อย มีบางผักหนามเป็นต้น เป็นทุเรียนดีมีชื่อจำเพาะต้นนั้นพันธ์ุนั้น ผลโตงามภูใหญ่สีเนื้อเหลืองแต่หยาบ รสมันมากกว่าหวาน ซื้อขายกันได้ราคาเรียกว่าทุเรียนบางบน ครั้นภายหลังมาในถิ่นบางบนนี้มีน้ำท่วมบ่อย ๆ ต้นทุเรียนทนน้ำไม่ค่อยจะไหวล้มตายเสียแทบหมด ผู้ที่จะเพาะปลูกขึ้นใหม่ก็ระอาไป หาค่อยจะปลูกให้เต็มภูมิ์ไม่ ทุเรียนบางบนจึงได้เสื่อมทรามลง ไปเจริญงอกงามดีในที่ตำบลบางล่าง เพราะฤดูน้ำท่วมไหลลงเร็ว ชาวสวนคิดยกคันอยู่ได้ และทุเรียนบางล่างนั้นเนื้อละเอียดแต่บาง สีก็เหลืองอ่อนมักจะเป็นสีลาน แต่รสนั้นหวานสนิทดีกว่าบางบน คนชอบใจกินมาก ต้นทุเรียนมีอยู่ในที่อะเลอใดมาก ที่อะเลอนั้นก็เรียกว่าสวนทุเรียนเหมือนกัน ถึงต้นไม้อื่นก็เช่นกัน ผิดกันแต่พันธุ์ที่เกิดงอกงามในตำบลต่าง ๆ มีรสดีกว่ากันตามชั้นชนที่ชอบ
เหมือนอย่างมะม่วง มีชื่อจำเพาะว่าอกร่อง และมะม่วงทุเรียนนั้น ที่พาหิรุทยาน ซึ่งเรียกตามสามัญว่าสวนนอก ในแขวงเมืองสมุทรสงคราม มีสวนมะม่วงบางช้างเป็นที่ทราบซึมอยู่ด้วยกันมาก มะม่วงคิดว่าสวนใน ยังมะม่วงอีกพันธุ์หนึ่ง เป็นมะม่วงไร่หรือป่าก็ได้ เรียกว่ากะล่อนเขียว ในแขวงเมืองชลบุรีมีรสหวาน และปลาดโอชายิ่งนัก อีกพันธ์หนึ่ง เรียกว่ากะล่อนทอง มาแต่เพ็ชรบุรีเป็นอย่างดี และมักได้กินก่อนฤดู มักจะทันใส่บาตรในเวลาเทศกาลตรุษ แต่รสหาสู้ดีไม่ มักจืด ๆ ชืด ๆ ไป สู้รสมะม่วงอื่นไม่ได้ ยังมะม่วงกะล่อนอีกพันธุ์หนึ่ง เรียกว่าขี้ไต้ มีประปรายรายทั่วไปตามสวนและไร่ /*26แต่รสไม่อร่อย ได้รู้สึกกลิ่นคล้ายดังชัน จึงเรียกกันว่า ขี้ไต้ แต่ยังมะม่วงพันธุ์อื่น ๆ อีกตั้งร้อยชะนิดจะพรรณนาก็ยืดยาวนัก
มะปรางปลูกที่ตำบลบางท่าอิฐ แขวงเมืองนนทบุรีฝั่งตะวันตก เยื้องปากเกร็ดล่างหน่อยหนึ่ง เป็นมะปรางมีรสดีเนื้อแน่นไม่ช้ำ ผลก็งามดี มะปรางปลูกที่ตำบลอื่น ถึงผลจะงามเนื้อในมักเป็นน้ำและช้ำเรียกว่าท้องขึ้น ปอกริ้วไม่ค่อยจะได้ รสก็มักจะจืดไม่สู้แหลมเหมือนมะปรางที่ท่าอิฐ มะปรางนั้นเราแบ่งประเภทไปตามรสมีสองอย่าง คือเปรี้ยวกับหวาน แต่คำที่ชำนาญพูดกันนั้นปณีตออกไปอีกถึง ๕ อย่างตามรสนั้น คือมะปรางที่มีรสหวานชืด ๆ ไม่มีเปรี้ยวแกม เรียกว่ามะปรางหวาน ที่มีรสเปรี้ยวแกมแต่น้อย มีหวานเข้าประสมเป็นรสปลาดมาก เรียกว่ามะยงชิด ที่มีรสเปรี้ยวมากกว่าหวานเรียกว่ามะยงห่าง และที่เปรี้ยวมีรสหวานรู้สึกแต่เล็กน้อยเปนมะปรางเปรี้ยวตามธรรมดา ยังเปรี้ยวแจ๊ดอีกพันธุ์หนึ่งผลใหญ่งาม ลางแห่งก็เท่าฟองไก่ตะเภา เรียกว่ากาวาง เพราะเปรี้ยวเหลือที่จะประมาณ จนนกกาไม่อาจจิกกินได้แล้ว มะปรางอย่างนี้สำหรับเป็นของกำนัลเป็นที่ดูชมเล่นเท่านั้น ส่วนมะปรางที่ท่าอิฐเป็นดีกว่าที่อื่น
ลางสาดปลูกที่ตำบลคลองสาร มักมีรสหวานเจือหอมพิเศษดีกว่าที่ตำบลอื่น และพันธุ์เมืองชะวาหรือบะเตเวีย พันธุ์ที่มาปลูกเป็นขึ้นในบ้านเมืองเรา มีผลเขื่องเติบบ้าง พวงใหญ่งามดี สีเนื้อขาวซีด มีรสหวานชืดจืด โอชะไม่ถึงลางสาดของเรา เป็นแต่นับถือว่าเป็นของชักนำมาแต่ต่างประเทศเท่านั้น ด้วยเป็นของยังมีน้อยต้นอยู่ เรียกกัน/*27ว่าลางสาดกะหลาป๋า หรือบะเตเวีย แต่ที่คำว่าชะวา หรือยะวาซึ่งควรจะเรียกนั้นหากล่าวไม่
มังคุดนั้นไม่เป็นตำบลลงได้ มีเรี่ยรายไป สุดแต่ที่ใดปลูกมากก็เรียกว่าสวนมังคุด มีชื่อตำบลอันปรากฏมาในพงศาวดาร ว่าสวนมังคุดแห่งหนึ่ง คือแถบวังหลัง ซึ่งเป็นมูลราชนิเวศน์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปฐมรัชชกาลนั้นตำบลหนึ่ง แต่ที่จริงนั้นเดี๋ยวนี้ต้นมังคุดมีน้อย หรือจะว่าไม่มีเลยก็ได้ นามสวนมังคุดนั้นเดี๋ยวนี้ก็ไม่ค่อยจะมีใครเรียกเสียแล้ว สวนมังคุดในบ้านเมืองเรามีผลหาค่อยจะพอจำหน่ายไม่ ในเวลาต่อวายจึงต้องบรรทุกเข้ามาแต่เมืองสิงหปุระ ซึ่งกลายไปเป็นเมืองสิงคโปร์ก็มี เพราะที่สิงคโปร์มีสวนมังคุดมาก ทางไปมาด้วยเรือเมล์กลไฟใกล้เข้า และต้นมังคุดที่ในหัวเมืองตะวันตกของเราก็มาก แต่หาได้เป็นสินค้าซื้อขายถึงในกรุงเทพ ฯ ไม่1 เป็นแต่ใช้กันอยู่ในพื้นบ้านพื้นเมืองนั้นเท่านั้นเอง
หมากบางล่างมีตำบลราชบุรณะบางผึ้งแจงร้อนเป็นต้น เป็นสวนหมากอันมีชื่อเสียงปรากฏมาแต่ก่อน เพราะหมากนั้นหน้าฝาดยิ่งเคี้ยวกระชับจับปากดีกว่าตำบลอื่น แต่ฝั่งตะวันตกยิ่งดีกว่าฝั่งตะวันออก และไม่สู้ช้านานนักมาเกิดเคี้ยวหมากดิบที่ยังไม่เป็นสง เนื้อขาวเรียกว่าหน้าหวานกันขึ้นมาก ในหมู่ผู้ที่เป็นชั้นสูงถือว่าหมากหน้าฝาดกระชับจับเจ็บปากไป หมากดิบหน้าหวานจึงเป็นที่ชอบใจ มีราคาขึ้นกว่าหมากหน้าฝาดมาก ที่ปลูกในแขวงเมืองฉะเชิงเทรา และเมืองจันทบุรีที่หน้าขาวซิดก็/*28กลายเป็นหมากดีไปทั้งนั้น แต่หมากเหล่านี้แต่ก่อนเป็นหมากเลวทราม เดี๋ยวนี้ก็กลายเป็นดีไป หมากซึ่งเรียกว่าหน้าหวานนั้น แบ่งเป็นฝาดหวาน หวานแดง หวานแท้ คือหน้าขาวซีดมีเยื่อเช่นวุ้นหรือเยลลีมาก สวนหมากนี้ที่แขวงเมืองฉะเชิงเทราปลูกมาก และต้นก็เตี้ยตั้งแต่ ๔ ศอกขึ้นไปเพียง ๖ ศอก ๗ ศอกก็มีผล หาสูงดวดเหมือนหมากที่สวนในและสวนนอกไม่และมักมีผลเสมอ จะว่าเป็นหมากต่อวายก็ได้ เราใช้เคี้ยวกันอยู่เดี๋ยวนี้ในเวลาฤดูวายแล้ว ก็ใช้หมากสวนแขวงเมืองฉะเชิงเทรามาก เรื่องหมากนี้มีประเภทและข้อความที่จะกล่าวบรรยายได้เล่มสมุดกว่า เพราะนับถือเข้ามาเป็นเครื่องเคี้ยวสำหรับประดับชั้นยศบรรดาศักดิ์เสียแล้ว ใช้เคี้ยวทั่วไปทั้งชายหญิง จะไม่เคี้ยวอยู่บ้างก็น้อยตัว ที่มักจะเก๋เป็นอย่างฝรั่ง หรือวิงเวียนยันไม่เป็นที่ชอบใจ หรือที่เห็นเป็นการเปรอะเปื้อนไปบ้างก็มี ถ้าจะเทียบดูแล้วชาวเราผู้ที่ไม่เคี้ยวหมากหมื่นคนจะมีสักคน ๑ เพราะฉะนั้นหมากที่เพาะปลูกในสวนนอกสวนในก็ดี ที่ได้นับเมื่อเดิรรังวัดสวนในปีมะเมียปีมะแม2หลังนี้ หมากที่นับได้อย่างเข้าอากรมีอยู่ ๖,๓๗๑,๘๕๕ ต้น ที่เพาะปลูกยังไม่ได้อย่าง ๑,๒๗๓,๐๗๐ ต้น รวม ๓,๖๔๔,๙๒๕ ต้น แต่ยังเพาะปลูกใหม่อยู่เสมอไปมากกว่าที่ตายและตัดฟัน ก็ยังไม่พอชาวเราที่ใช้สอยต้องจำบรรทุกเข้ามาแต่ต่างประเทศ เรียกว่าหมากเกาะคือมาแต่เมืองปินังหรือเกาะหมาก ปีหนึ่งตั้งหมื่นหาบ ต้นหมากต้นหนึ่งที่อย่างดกปีหนึ่งมีผลสองปูน ที่งามประมาณถึง ๓,๐๐๐ ผล และที่สอนเป็นตั้งแต่ ๑๐๐ ขึ้นไปคิดถัวลงปีหนึ่งเป็น/*29ต้นละ ๕๐๐ ผล ราคาซื้อขายกันตามฤดูถูกแพง ที่แพงก็ถึงร้อยละบาท ร้อยละห้าสลึง ที่ถูกเพียงร้อยละสลึงเฟื้องบ้าง สลึงบ้าง เฟื้องสองไพบ้าง คิดถัวกันเป็นปีหนึ่งอย่างน้อยได้ผลต้นหนึ่งราคาเพียงบาทหนึ่ง ก็เป็นเงินถึง ๙๕,๕๖๑ ชั่ง ๑๑ ตำลึงกับบาทหนึ่ง ถ้าคิดเพียงต้นละสองสลึงก็ถึง ๔๗,๗๘๐ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึง ดูมากมายนักที่ใช้เคี้ยวอยู่ทั่วกัน
พลูค้างทองหลางเป็นของเกิดมีมานานตามสวน ปลูกแล้วก็ทิ้งให้เลื้อยขึ้นบนต้นทองหลาง เก็บใบเคี้ยวปนกับหมาก เป็นใบเขียวมีรสเผ็ด มีตามสวนบางบนและสวนนอกมาก เพราะเป็นของเลื้อยยืนต้นนาน จึงได้นับเข้าในอากรใหญ่ ภายหลังมาไม่สู้ช้านานนัก พวกจีนชำนาญในการเพาะปลูกดีกว่าชาวเราที่ใช้ปุ๋ยรดที่ดินให้มีรสแรงขึ้น จึงได้คิดปลูกพลูให้เลื้อยขึ้นค้างด้วยต้นโปลง หาใช้ให้เลื้อยขึ้นบนต้นทองหลางไม่ ได้เพาะปลูกในตำบลบางใส้ไก่และบางยี่เรือมาก ที่เหล่านั้นจึงเรียกว่าสวนพลู พลูค้างที่พวกจีนปลูกอาศัยอุดหนุนที่ดินด้วยปุ๋ยปลาเน่าเป็นต้น ต้นพลูเกิดงอกงามออกยอดแตกใบมีกำหนดวันทันเก็บขายและสีพลูนั้นก็เหลืองมีรสไม่สู้เผ็ด ผิดกับพลูค้างทองหลางมาก ขายได้ราคา
ในสวนพลูบางใส้ไก่และบางยี่เรือนั้น ชาวสวนพลูเด็ดใบเก็บซ้อนกันเรียกว่าเรียง ๘ ก้านเป็นเรียง ๑ ไม่ว่าใบเล็กใบใหญ่ แล้วก็มัดเป็นกำบรรจุเข่งหาบมาบ้าง บรรทุกมาด้วยเรือเล็กบ้าง มาขึ้นที่ท่าในคลองบางกอกใหญ่เคียงกับวัดอินทาราม จันทาราม ราชคฤห์ เรียกตามสามัญว่า วัดบางยี่เรือทั้ง ๓ หรือวัดบางยี่เรือไทย ยี่เรือมอญก็เรียก /*30ท่าที่บรรทุกพลูลงมาจำหน่ายนั้นก็กลายเป็นตลาดพลูไป และที่บรรทุกมาจำหน่ายทางตอนล่าง ออกคลองดาวคนองก็มีแต่น้อย พลูไม้ค้าง นัยหนึ่งว่าพลูจีนก็เรียก นี้เป็นสินค้าไม่จำเพาะใช้แต่ในกรุงเทพ ฯ บรรทุกไปขายตามหัวเมืองตลอดถึงกรุงเก่า อ่างทองก็มีที่เป็นพลูสด ถ้าเมืองไกลขึ้นไปก็นาบให้แห้งไปขาย แต่พลูค้างทองหลางนั้นมักจะมัดเป็นกลุ่มเสียมากกว่าเรียง และใช้นาบขายมากกว่าพลูจีน ด้วยรังเกียจสีเขียวและไม่เป็นที่ชอบใจที่ใช้สอยนัก พลูจีนคู่กับหมากดิบหมากสงสดอยู่แล้ว พลูนาบนี้เป็นของคู่กับหมากเกาะหมากสงแห้ง ขายกันเป็นหาบทั้งสองอย่าง
ที่พรรณนามานี้ เป็นส่วนต้นผลไม้ที่เข้าอากรใหญ่ที่มีประเภทสวนต่าง ๆ ยังส่วนที่เป็นพลากรมีสวนเงาะสะท้อนเป็นต้น เงาะนั้นตำบลบางยี่ขันเป็นสวนดี มีราคากว่าที่อื่น สวนสะท้อนนั้นบางบัวทองในคลองอ้อมเป็นอย่างดีกว่าที่อื่น และที่เป็นสะท้อนพิเศษเรียกชื่อว่านิ่มนวลนั้นพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๒ ทรงโปรดจนถึงยกอากรพระราชทานให้แก่สวนที่เรียกว่านิ่มนวลนั้นด้วย
ยังต้นไม้ล้มลุก และไม้เสงเครงที่จัดเป็นสวนขึ้น คือ อ้อยจีนนั้นแต่ก่อนอ้อยจีนตำบลบางใหญ่ในคลองบางกอกน้อย เป็นมีรสหวานดีกว่าที่อื่น จนลูกค้าที่ขายเร่ร้องเป็นคำกลอนกระทบกันว่า “ซื้ออ้อยจีนบางใหญ่อ้อยไทยบางโควัด เข้าหลามตัดวัดระฆัง แม่เฮ้ย” แต่เดี๋ยวนี้อ้อยจีนบางใหญ่นั้นเสื่อมทรามไป หาค่อยจะมีใครเพาะปลูกไม่ เป็นที่นาไปเสียหมดแล้ว อ้อยจีนเลื่อนไปเพาะปลูกงอกงามอยู่ตาม บางแวก /*31บางเชือกหนังเป็นอย่างดี แต่อ้อยไทยบางโควัดนั้น ยังคงเป็นอ้อยมีชื่อดีอยู่ เพราะรสหวานฉ่ำและอ่อน ที่อื่นสู้ไม่ได้ ยังไร่อ้อยทำน้ำตาลที่อื่นๆ อีกมาก และเข้าหลามตัดวัดระฆังนั้น เดี๋ยวนี้ก็สูนย์สิ้นชื่อไปแล้ว
ผลฝรั่ง นัยหนึ่งว่าไม้จีน เป็นสวนมีผลและรสดีอยู่ที่บางเสาธง และยังมีต้นผลไม้อื่นที่มีชื่อตำบลชมกันว่าเป็นของดียิ่งนั้นอีกมาก ยังสวนไม้เสงเครง ในเวลาเมื่อเสด็จพระราชดำเนิรกลับจากประเทศเมืองอินเดีย ได้เม็ดพุดซาจากเมืองกาละกะตามาเพาะเป็นผล ในปีแรกผลใหญ่รสก็ไม่เปรี้ยวฝาด บางท่านที่ชอบพุดซานั้น ก็ปลูกพุดซาโดยมาก เรียกว่าสวนพูดซาลักกะตาก็มี ครั้นล่วงมาหลายปีต้นพุดซาเหล่านั้น รู้จักที่ดินได้ชลากาศของเราเข้า ผลก็เล็กลง มีผลออกเปรี้ยวและฝาด ชื่อพุดซาลักกะตาก็คลายเงียบไป เกือบจะเป็นพุดซาไทยหมดแล้ว
ยังต้นชิกโก มาดัดเรียกว่าลมุดฝรั่ง มาจากแหลมมะลายู สิงคโปร์และชวาบ้าง เพาะปลูกและตอนปลูกต่อ ๆ กันไป มีผลตลอดปีแต่ช้า คิดตั้งแต่เผล็ดดอกไปจนผลสุก ๘ เดือนจึงกินได้ มีรสหวานฉ่ำดังน้ำตาล แต่เป็นทรายมีอยู่ ๒ พันธุ์ ผลยาวใหญ่และผลกลมเล็ก กำลังเป็นที่ชอบใจจับใจของผู้เพาะปลูกมาก ลางบ้านหรือสวนก็ปลูกล้วนแต่ลมุดฝรั่งทั้งนั้น เรียกว่าสวนลมุดฝรั่ง และตามบ้านเรือนก็ปลูกชมเล่น ได้ผลซื้อขายมีราคามาก ตลาดผลไม้ที่ท้องสำเพ็งนั้นมีขายอยู่เป็นนิจ แต่ราคายังแพงอยู่ ผลใหญ่ผลละเฟื้องบ้าง /*32๖ ผลบาทบ้าง ผลเล็ก ๔ ผล ๕ ผลเฟื้องบ้าง ลมุดฝรั่งที่เรียกดังนี้ไม่สู้ช้านานนัก คงจะเป็นดังลมุดไทยไป เพราะคนชอบตอนไปเพาะปลูกมาก ถ้าเพาะเมล็ดแล้ว ๑๐ ปีก็ยังไม่ออกผล
ข้าพเจ้าเพ้อด้วยประเภทคำสวนต่าง ๆ ที่มีต้นไม้เข้าอากรใหญ่มามากอยู่แล้ว ยังสวนคำนี้ใช้เป็นคำกิริยาศัพท์หรือคุณศัพท์พิเศษ ประกอบกับอาขยาตบ้าง อุปสัคบ้าง มีเนื้อความต่าง ๆ กัน เป็นต้นว่าจะให้สืบการสิ่งใดก็เรียกว่าไต่สวน สอบสวน ส่งข่าวไปมาเรียกว่าสื่อสวน คนหนึ่งเดิรไปคนหนึ่งเดิรมาตามทางพ้นกันไป หรือตรวจทางเสียก่อน ก็เรียกว่าสวนทาง ยังสัตว์ถูกเจ็บวิ่งไล่ผู้ทำเข้ามา เรียกว่าสวนควัน พบปะกันหลีกไปมา มีรถและเรือเป็นต้น ก็เรียกว่าสวนกัน เดิรเรือในลำคลองเวลาค่ำ เรือจะหลีกกันก็บอกว่าสวน คือให้ไปทางตะวันตก ทะเลไปทางตะวันออก ถ้าเป็นคลองคูพระนคร ก็เรียกว่ากำแพงแทนสวน คือให้หลีกไปทางกำแพง มีการซ้อมแห่โสกันต์เป็นต้น และมีการจะพะนันในท้องสนาม ก่อนที่จะแห่ เล่นพะนัน ก็เรียกว่าสวนสนาม ยังผู้ที่ป่วยไข้ไม่ไปอุจาระ ก่อนเวลาที่ชักนำสูบเอนิมาเข้ามา ใช้ก้านมะละกอปากอมยาเป่าทางก้านมะละกอเข้าไปในทวารหนักเพื่อจะให้อุจาระเดิร ก็เรียกว่าสวน การหัวร่อกัน ถ้าเจ้านายก็เรียกว่าทรงพระสรวล สามัญก็เรียกแต่ว่าสวน ยังในหนังสือโคลงกล่าวว่า สวนเสียงพระสมุทรอื้อ อลเวงเป็นต้น ก็สวนคำนี้ จะว่ามาจากภาษามคธ สะวะนัง แปลว่าการฟังการได้ยินก็ดูเหมือนจะได้ แต่ข้าพเจ้าไม่ยอมรับแน่ว่าเป็นผู้ต้นยืนยัน ต้องแล้วแต่ประชุมชน/*33จะเห็นชอบ ยังคำสวนเป็นวิเศษ ก็นามชื่อบุรุษสตรีก็มีอยู่ชุม ๆ แต่ผู้ที่ชื่อสวนทั้งชายหญิงนี้ มักจะมีเหตุไปอุปบัติเกิดที่สวน ดังเกิดที่แพหรือเรือนแพเป็นต้น เอานามสถานที่มาให้เป็นชื่อ เพื่อความระลึกให้เป็นผลไว้ก็มี นามพระผู้เป็นเจ้ามคธว่าอิศระ สังสกฤตอิศวระ เรามาเรียกเป็นพระอินสวนไปให้ผิดกับพระอินโปหรือพระอินเขียว และคำว่าสวนยังจะใช้อย่างอื่นได้อีกก็มีอยู่ เป็นต้นว่า ผ้าตาทองแกมไหม ในโบราณเรียกว่า ตาหิ่งห้อยชมสวนเป็นต้น สวนคำนี้เข้าเป็นยาดำแซกแซงถ้อยคำอยู่หลายอย่าง จะค้นเก็บพรรณนาก็เกรงว่าจะเพ้อเจ้อพล่ามมากไปนัก ขอยุติไว้ทีหนึ่ง จะได้พรรณนาถึงที่ดินต่อไป
ที่แผ่นดินซึ่งขุดร่องยกเป็นคันเรียกว่า สวนใหญ่ นั้นเป็นแผนกหนึ่งจากที่แผ่นดินทั้งปวง มีอยู่ในแขวงกรุงเทพ ฯ เมืองนนทบุรี ประทุมธานี นครเขื่อนขันธ์ สมุทรปราการ สมุทรสาคร นครไชยศรี สมุทรสงคราม ราชบุรี เพ็ชรบุรี และฉะเชิงเทรา รวม ๑๑ เมืองทั้งในกรุงเทพ ฯ ที่แผ่นดินซึ่งเป็นสวนใหญ่นี้ ก็ย่อมมีโฉนดตราสารเป็นสำคัญสำหรับที่สวนนั้น ๆ แบ่งออกเป็นอะเลอไป อะเลอหนึ่งไม่กำหนดจะกว้างยาวเท่าไร สุดแต่มีโฉนดตราสารสำหรับที่นั้นฉะบับ ๑ เป็นสำคัญแล้ว ก็เรียกว่าอะเลอ ๑ ที่สวนอะเลอ ๑ ก็แบ่งออกเป็นขนัดไป ขนัดสวนนั้นก็มิได้ประมาณกว้างยาวเหมือนกัน สุดแต่มีร่องขวางแล้วก็นับเป็นขนัดไป สวนอะเลอ ๑ บางทีก็มีเพียงสองร่องสามร่อง กี่ไม่เป็นขนัดบ้าง ที่เปนขนัดก็นับตั้งแต่ ๑ ขนัดไปจน ๑๒ ขนัด หรือมากกว่าขึ้นไปก็มีแต่น้อย มักจะอยู่ใน ๑๒ ขนัดเสียโดยมาก
/*34สวนอะเลอ ๑ นั้น ผู้กินผู้ถือต้องรับโฉนตตราสารจากเจ้าพนักงานไปไว้เป็นคู่มือ หวงห้ามที่นั้นไว้เพาะปลูกได้ ก็ต้องเสียค่าอากรที่ดิน เรียกว่าเดิมจอง เป็นเงินมีปีหนึ่ง สลึง ๖๐๐ เบี้ย ถ้าปลูกต้นผลไม้ ๗ อย่างคือต้น ทุเรียน แมงคุด มะม่วง มะปราง ลางสาด หมาก พลูค้างทองหลาง เรียกว่าอากรใหญ่ ต้นผลไม้ ๗ อย่างนี้ ถ้าเงินอากรปีหนึ่งยังไม่ถึง ๖๐๐ เบี้ยแล้ว ก็ต้องเสียอากรอยู่ตามเดิมจอง ถ้าต้นผลไม้ ๗ สิ่งมีค่าอากรมากกว่า สลึง ๖๐๐ เบี้ยขึ้นไปแล้ว ก็ต้องเสียอากรตามจำนวนไม้ ๗ อย่างนั้น ยกค่าเดิมจองสลึง ๖๐๐ เบี้ย ให้คงคิดเอาตามจำนวนไม้ ๗ อย่างนั้น มีพิกัดดังนี้
ต้นทุเรียนต้นละสองสลึงเฟื้อง แต่เดิมอากรต้นละบาท ครั้นมาในรัชชกาลที่ ๔ เมื่อเดินสวนคราวหลังในปีฉลูสัปตศกจุลศักราช ๑๒๒๗ (พ.ศ. ๒๔๐๘) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ลดอากรลงเป็นต้นละสองสลึงเฟื้อง เพราะว่าต้นทุเรียนเป็นไม้ทนน้ำไม่ได้ ถ้าฤดูน้ำท่วมมากขังแช่ต้นอยู่ตั้งแต่ ๓ วันขึ้นไปก็มักจะล้มตายเสียมาก ถ้าไม่ตายก็เป็นไข้ทิ้งกิ่งทิ้งใบไม่เป็นผลไปหลายปี จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ลดเงินอากรลง ก็เพื่อจะบำรุงการเพาะปลูกให้เจริญขึ้น เงินอากรจึงได้คงอยู่ต้นละสองสลึงเฟื้องมาจนบัดนี้ ต้นแมงคุดต้นละเฟื้อง มะม่วงต้นละเฟื้อง มะปรางต้นละ ๔๐๐ เบี้ย ลางสาดต้นละเฟื้อง หมาก จัดเป็นหมากเอกต้นละ ๑๓๘ เบี้ย หมากโทต้นละ ๑๒๘ เบี้ย หมากตรีต้นละ ๑๑๘ เบี้ย หมากผการายตกจั่นประปรายต้นละ ๑๒๘ เบี้ย หมากเล็กสูงศอก ๑ ขึ้นไปต้นละ ๕๐ เบี้ย พลูค้างทองหลางค้างละ /*35๒๐๐ เบี้ย ๗ อย่างนี้ คงเป็นไม่เข้าอากรใหญ่ ยังต้นมะพร้าวห้าวแต่เดิมมาก็เป็นไม่เข้าอยู่ในอากรใหญ่ อากรต้นละ ๑๐๐ เบี้ย มาในรัชชกาลที่ ๔ เดินรังวัดสวนครั้งแรก ในปีฉลูเบ็ญจศกจุลศักราช ๑๒๑๕ โปรดเกล้า ฯ ให้ขึ้นอากรเป็นสามต้นสลึง ในเวลานั้นผลมะพร้าวราคาถูกเพียงร้อยละสลึงเฟื้องบ้าง สองสลึงเฟื้องบ้าง เป็นอย่างราคาสูง ชาวสวนเห็นว่าอากรแพงนัก ได้ผลไม่คุ้มกับค่าอากรจึงได้พากันท้อถอยในการเพาะปลูกต้นมะพร้าว ชาวสวนที่มีต้นมะพร้าวอยู่ก็พากันมาร้อง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สักหลังโฉนดยกอากรต้นมะพร้าวใหญ่เสีย คงเรียกเป็นภาษีน้ำมันแทน ต้นมะพร้าวจึงได้พ้นอากรใหญ่แต่นั้นมา
ในสวนอะเลอ ๑ นอกจากอากรไม้ ๗ อย่างหรือค่าเดิมจองก็ดี ถ้าปลูกไม้ล้มลุกหรือไม้ ๘ อย่างที่เรียกว่าพลากร คือต้นขนุน สะท้อน เงาะ ส้มต่าง ๆ มะไฟ ฝรั่ง สาเก สับปะรด แล้วก็ต้องเสียค่าอากรสมพัตสรต่างหาก มีพิกัดดังนี้ ขนุน ๑๐ ต้นเฟื้อง สะท้อน ๕ ต้นเฟื้อง ๑ เงาะ ๕ ต้นเฟื้อง ส้มต่าง ๆ ๑๕ ต้นเฟื้อง มะไฟ ๑๒ ต้นเฟื้อง ฝรั่ง ๑๒ ต้นเฟื้อง สาเก ๑๕ ต้นเฟื้อง สัปปะรด ๑๐๐ ต้นสลึงเฟื้อง เป็นพลากร และอากรสมพัตสร ไม้ล้มลุกนั้น คือกล้วยอ้อยเป็นต้น สมพัตสรนี้ แต่เดิมมาในหัวเมืองที่มีสวนใหญ่ก็ทราบว่า เจ้าพนักงานกรมพระคลังสวนเป็นผู้เก็บอากรสมพัตสรเหมือนกัน ถึงคราวเก็บอากรใหญ่นายระวางก็ออกตรวจจับต้นผลไม้ที่เป็นพลากร เพราะหาได้มีบัญชีอยู่ในโฉนดตราสารไม่ ด้วยไม่เป็นไม้ยืนนาน เรียกอากรสมพัตสรตาม/*36ที่ตรวจนับได้ นายระวางผู้ตรวจนับเรียกอากรก็ไปทำรวม ๆ เหลวไหลไป หาใคร่จะได้เงินอากรส่งพระคลังไม่ ในรัชชกาลที่ ๔ จึงโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นอากรผูกขาด จึงได้ไปขึ้นตรงอยู่ในพระคลังมหาสมบัติ ให้ผูกขาดไปคู่กับสมพัตสรไร่และไม้หัวไร่ มีต้นมะม่วง มะขาม น้อยหน่า กล้วย พลู เป็นต้น
สวนใหญ่อะเลอ ๑ นอกจากอากรใหญ่อากรสมพัตสรหรือค่าเดิมจองที่กล่าวมาแล้วนั้น ก็ยังต้องถูกเฉลี่ยขอแรงอีก คือในรัชชกาลที่ ๓ เกณฑ์ขอแรงให้ชาวสวนปลูกต้นคำและต้นดีปลี สำหรับย้อมผ้าเหลืองและประกอบโอสถ ขอเอาผลสิ่งละทะนาน และในรัชชกาลนั้นยังค้าสำเภาอยู่ ขอแรงชาวสวนเป็นค่าไม้ประกำใบเฟื้อง ๑ ค่าน้ำมันเฉลี่ยหยอดเพลาอีกเฟื้อง ๑ ก็แต่ต้นคำดีปลีนั้นบางสวนได้ปลูกบ้าง ที่ไม่ได้ปลูกโดยมาก จึงขอเสียค่าผลคำและดีปลีสิ่งละทะนานนั้นให้เป็นเงินเสีย คิดทะนานละเฟื้อง ๑ ครั้นมาในรัชชกาลที่ ๔ ทรงพระราชดำริว่าไม่ได้ค้าสำเภาแล้ว ที่ขอแรงชาวสวนให้เสียค่าประกำใบ และค่าน้ำมันเฉลี่ยหยอดเพลานั้น เป็นการจุกจิกคิดเอาเล็กเอาน้อยหนักไป ให้ยกเลิกพระราชทานให้แก่ชาวสวนเสีย จึงคงอยู่แต่ค่าผลคำและดีปลีสิ่งละเฟื้องนั้น เป็นเงินสำหรับพระราชทานเป็นเบี้ยหวัดเจ้าพนักงาน กรมพระคลังสวนนายระวาง ผลคำและดีปลีชาวสวนไม่ได้ส่งเป็นสิ่งของแล้ว ก็คิดให้เป็นเงินอย่างละเฟื้อง เจ้าพนักงานกรมพระคลังสวน ก็ต้องจัดซื้อผลคำส่งพระคลังศุภรัตยอมผ้าเหลืองกว่าจะพอ และมีการจะต้องจ่ายสิ่งไรตามหมายเกณฑ์ ก็ใช้ในเงินค่าคำดีปลีนั้น เมื่อเหลือจากแจก/*37เบี้ยหวัดและซื้อคำดีปลีและของส่งราชการแล้ว เงินค่าดีปลีนั้นก็ส่งไว้ยังท่านผู้ว่าการกรมพระคลังสวนก็เงียบหายอยู่ที่นั้น
ในปัจจุบันนี้สวนอะเลอ ๑ ถ้าไม่มีต้นผลไม้ใหญ่ที่เข้าอากรมากกว่าค่าเดิมจองขึ้นไป และค่าอากรสมพัตสรแล้ว ชาวสวนต้องเสียค่าเดิมจองสลึง ๖๐๐ เบี้ย แต่เรียกเต็มสลึงเฟื้องเพราะเศษไม่มี แต่เดิมได้แก่นายระวาง ๒๐๐ เบี้ยนั้น ค่าคำเฟื้อง ดีปลีเฟื้อง รวมสองสลึงเฟื้อง และค่าเผาค่าตาดูอีกเฟื้อง ๑ รวมเป็นสามสลึง แต่ค่าเผาค่าตาดูนี้คิดรวมประมาณชั่งละสามสลึง แต่ก่อนมาเคยได้แก่เจ้ากรม ปลัดกรม ตามสวนขึ้นสลึง ๑ นายระวางสลึง ๑ เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติผู้ดูเงินรับเงินสลึง ๑
ก่อนที่จะได้กล่าวถ่งเจ้าพนักงานที่เป็นหน้าที่รักษาการและจัดการสวนที่แบ่งออกเป็นสวนซ้ายขวาสวนนอก และข้าหลวงออกเดินรังวัดนับต้นผลไม้เป็นครั้งเป็นคราวนั้น ข้าพเจ้าประสงค์จะกล่าวด้วยที่แผ่นดินในบ้านในเมืองเรา พอเป็นทางดำริสักเล็กน้อย ตามที่สังเกตที่มีที่เป็นแยกย้ายกันอยู่ณปัจจุบันนี้ ก็ที่แผ่นดินทั้งปวงในพระราชอาณาเขตต์ ที่เป็นส่วนเก็บว่านาค่าอากรสมพัตสรก็มี ที่เป็นส่วยและบรรณาการดังเมืองที่เรียกว่าประเทศราชก็มี ที่แผ่นดินเหล่านี้ทั่วพระราชอาณาจักร เข้าใจว่าเป็นของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสิ้น ได้ดำรงโดยราชประเพณีที่บรรพบุรุษของเราผู้เป็นประชุมชนยกขึ้นเป็นชาติ ตั้งราชประเพณีเป็นขัติย หรือกษัตริย์มาแล้วนั้น เลือกสรรเอาตระกูลวงศ์อันหนึ่ง ซึ่งมีคุณธรรมโดยปรีชาญาณอันสามารถอาจจะเป็นที่พึ่งที่พำนัก/*38บำรุงพิทักษ์รักษาเป็นมุขประธานของหมู่ประชุมชน ซึ่งตั้งขึ้นเป็นชาตินั้น ได้ปกครองภัยพิบัติที่จะเกิดมีเกิดเป็นขึ้นทั้งภายในและภายนอก ให้หมู่ประชุมชนนั้นได้ความเกษมสำราญ โดยพระบารมีเดชานุภาพ ความปกครองของท่านผู้เป็นมุขประธานโดยเอกองค์ มิได้อาศัยประชุมชนที่เห็นมากเป็นประมาณ ยกขึ้นเป็นกษัตริย์สืบสันตติวงศ์ตามอารยันต์นิยม ก็ประเภทของขัติยหรือกษัตริย์นั้น มีแจ้งอยู่ในพระราชนิพนธ์ในเรื่องพระราชพิธีสัจจปานการ ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา พิธีประจำเดือน ๕ นั้นแล้ว หมู่ประชุมชนที่ตั้งขึ้นเป็นชาติหนึ่งนั้น ก็ได้ยอมสวามิภักดิ์ ประพฤติตามโอวาทของท่านผู้เป็นมุขประธานทุกประการ สละความที่เป็นธรรมานุภาพของประชุมชนที่พึงจะมีได้โดยธรรมดาเป็นเอกชนก็ดี หมู่ประชุมชนก็ดี ท่านผู้เป็นมุขประธานนั้นได้รับความสวามิภักดิ์ และความสละธรรมานุภาพของหมู่ประชุมชนทั้งหลายแล้ว พระองค์จึงได้เป็นอิศระมีอานุภาพ บริบูรณ์โดยราชประเพณีที่หมู่ประชุมชนบัญญัติขึ้นไว้ จึงได้ทรงตั้งบทกฎหมายเป็นพระราชกฤษฎีกากำหนดบัญญัติ ตามพระบรมราโชวาทราโชบาย ให้ประชุมชนทั้งหลายที่ได้มีความสวามิภักดิ์แล้ว รับประพฤติสืบเนื่องต่อมาทุกชั่วชั้นบุตร์สันดาน ก็เพราะพระองค์นั้นได้รับความยินยอมของประชุมชน ได้เลือกสรรพระองค์นั้นขึ้นโดยพระราชประเพณีมีทำการพระราชพิธีราชาภิเศก ราชบัณฑิตซึ่งจัดว่าเป็นปราชญ์ผู้ได้รับฉันทะของประชุมชนถวายแผ่นดินแด่พระองค์ เมื่อขณะราชาภิเศกนั้นแล้ว ภายหลังราชเสวกผู้เป็นพนักงาน ทำการพิทักษ์รักษาที่แผ่นดินอยู่แต่/*39เดิม ดำรงที่มาตยาธิบดีจึงได้รวมกันถวายที่แผ่นดิน ซึ่งรักษาเป็นส่วน ๆ นั้นคืนทุกคราวบรมราชาภิเศก พระองค์ทรงรับที่แผ่นดินไว้แล้วจึงได้ทรงพระนามาภิธัย โดยคำที่ประชุมชนเรียกร้องซึ่งเป็นเจ้าเป็นใหญ่ในที่ทั้งปวง ว่าพระเจ้าแผ่นดิน อันเป็นที่หมายของพระองค์ผู้ดำรงแผ่นดินและประชุมชนได้ตั้งขึ้นเป็นชาตินั้น คำที่หมายใช้โดยอริยกพจน์ประกอบคุณศัพท์พิเศษให้เป็นที่หมาย ว่าเป็นใหญ่เป็นผู้ครอบครองของแผ่นดิน มีคำว่า ภูมินทร ภูบดี ภูบาล ภูมิบาล ภูมิศวร ภูวนารถ ภูวเนตร ภูวนายก ภูวไนย ภูธร ภูธเรศ ที่สุดจนคำว่าภูมีเปล่า ๆ ก็ใช้ และยังคำอื่นอีก ที่หมายว่าเป็นใหญ่ในแผ่นดิน ทั้งคำโบราณและสามัญพากย์ว่า ธเรศ ษัตรียสรวล จอมพสุธา จอมภพ จอมภูวดล ปิ่นภพ ดิลกหล้า เจ้าหล้าเป็นต้น ก็คำที่ใช้ว่าเป็นใหญ่ของแผ่นดินดังพรรณนามาข้างบนนั้น ได้สังเกตเป็นพยานไว้แต่ที่ได้เห็นว่า ในรัชชกาลที่ ๔ หรือปัจจุบันนี้ เมื่อได้ทรงเลือกแล้ว ที่จะสืบกระษัตริย์ก่อนที่ยังมิได้บรมราชาภิเศก ก็หาได้ใช้คำว่าพระเจ้าแผ่นดิน หรือคำเทียบต่าง ๆ ที่กล่าวมาไม่ ยังคงเรียกคำนำและพระนามเดิมอยู่ เป็นแต่เติมที่หมายอิสสริยศักดิ์ว่า ซึ่งสำเร็จราชการแผ่นดินอยู่ก่อน ต่อเมื่อบรมราชาภิเศกแล้ว จึงได้เรียกว่าพระเจ้าแผ่นดินสืบไป ก็เมื่อพระองค์ผู้เป็นมุขประธานของหมู่ประชุมชนนั้นรับแผ่นดินไว้ เป็นผู้ปกครองดำรงแล้ว จึงได้มอบแบ่งที่แผ่นดินนั้นให้มีเจ้าพนักงานเป็นหน้าที่รักษาการอยู่ตามเคย และพระราชทานราชานุญาตให้แก่เอกชนหรือหมู่ชนชาติที่ต้องการแผ่นดินได้อาศัยอยู่แล้วก็ดี หรือที่จะประสงค์/*40ทำการเพาะปลูกก็ดี ก็ให้ได้อยู่ให้ได้ทำไปตามประสงค์ แต่ต้องอยู่ในหน้าที่รับรองต่อเจ้าพนักงานผู้รักษาที่แผ่นดินนั้น ด้วยประการฉะนี้
ที่แผ่นดินทั้งปวง จึงได้แยกย้ายอยู่ในเจ้าพนักงานต่าง ๆ ทั้งผู้ที่รับอำนาจไปหวงห้ามที่จะทำที่ดินนั้นได้โดยความได้รับอนุญาตด้วยสิ่งสำคัญ คือมีโฉนดตราสารเป็นต้น ประชุมชนผู้รับที่แผ่นดินไปทำให้เกิดผลนั้น เจ้าพนักงานผู้รักษาก็ต้องขอแบ่งผลนั้นมาเป็นพระราชทรัพย์ เพื่อการปกครองประชุมชนและชาติให้ได้ความเกษมสำราญ เพราะว่าการที่ปกครองรักษาความสงบให้ได้ความเกษมสำราญนี้ พระเจ้าแผ่นดินผู้รับปกครองต้องเลือกคัดเอาหมู่ประชุมชนนั้นเป็นเสวกให้ทำการแทนพระองค์ตามราโชบาย การที่มีผู้ทำการแทนนี้ ต้องใช้ทรัพย์สมบัติจำแนกให้ปันแก่ผู้ทำการแทน และใช้ไนการอื่น ๆ ประกอบความปกครองนั้นมาก จึงเกิดเป็นส่วยสาอากรและค่านาค่าที่ขึ้น เฉลี่ยในผู้ที่ทำประโยชน์ในที่แผ่นดิน ซึ่งรับไปหวงห้ามทำให้เกิดผลนั้น ทรัพย์เหล่านี้ซึ่งเป็นส่วนได้มาจากที่แผ่นดินก็ใช้ในการปกครองแผ่นดิน เพื่อให้หมู่ประชุมชนได้ความเกษมสำราญนั้นเอง
ที่แผ่นดินซึ่งข้าพเจ้ากล่าวว่า มีประเภทแยกย้ายกันอยู่โดยมีเจ้าหน้าที่เป็นพนักงานนั้น และที่ได้ส่วนผลประโยชน์จากที่แผ่นดินเป็นค่าเช่าค่าถือมาเจือจานใช้ในการปกครองนั้นคือ
๑ ที่แผ่นดินซึ่งขุดร่องยกเป็นคัน เรียกว่าสวนใหญ่ใน ๑๑ หัวเมืองดังกล่าวมาแล้วอย่าง ๑ ซึ่งเจ้าพนักงานกรมพระคลังสวนเป็นเจ้าหน้าที่แผ่นดินที่เป็นสวนอย่างนี้ เอกชนผู้รับไปทำในที่แผ่นดินให้/*41เกิดผลนั้น แบ่งส่วนผลที่จะได้อย่างน้อยที่สุดรับโฉนดตราสารไปฉะบับ ๑ อยู่ในปีละ ๓ สลึงนั้น ก็มีแต่มากขึ้นไปตามผลที่จะได้มากและน้อย คงแบ่งเป็นส่วนตามพิกัดอัตรา
๒ ที่แผ่นดินซึ่งโก่นสร้างหรือหักร้างถางพง ยกขึ้นเป็นคันเรียกว่าที่นานั้น ผู้ที่หวงห้ามทำประโยชน์ให้เกิดในที่นาเหล่านี้ ต้องรับโฉนดตราสารเป็นสำคัญ โฉนดตราสารนั้นเป็น ๒ ชะนิด คือโฉนดตราแดงอย่าง ๑ ซึ่งมีเจ้าพนักงานเป็นข้าหลวงแปดนายออกไปเดิรรังวัด ออกโฉนดตราสารให้เป็นครั้งเป็นคราวอย่าง ๑ เรียกว่าโฉนดตราจอง เจ้าพนักงานผู้ออกสำรวจและเก็บค่านาเรียกว่าข้าหลวงเสนา พร้อมด้วยกรมการผู้กำกับและกำนันท้องที่ ออกโฉนดตราจองให้ทุกปีตามแต่ผู้ที่ต้องการ ผู้ทำผลประโยชน์ในที่แผ่นดินซึ่งเรียกว่าที่นานั้น ถ้ามิได้รับโฉนดตราแดงหรือตราจองแล้ว จะหวงห้ามในที่ซึ่งทำอยู่ ว่าตัวเคยทำอยู่ไม่ได้ ที่นั้นตกเป็นหลวง ที่ซึ่งเรียกว่านานั้น มีประเภทจัดไว้เป็นสองอย่าง ในการที่จะเสียค่าเช่าถือในที่นั้น อย่าง ๑ เรียกว่านาคู่โคหรือนาตราแดงก็เรียกมีอยู่ ๔ หัวเมือง คือกรุงเก่า อ่างทอง ลพบุรี สุพรรณบุรี นาคู่โคนี้ต้องมีโฉนดตราสารเป็นสำคัญ ผู้ที่มีอำนาจหวงห้ามที่เหล่านี้ไว้ได้ ก็เสียค่าเช่าค่าถือ คือค่านาอยู่เสมอทุกปี ถึงจะทำก็ดีไม่ทำก็ดี มีพิกัดที่จะเสียค่านาโดยกำหนดเขตต์วัดเป็นตรางเส้น คือเส้น ๔ เหลี่ยมเรียกว่าไร่ ๑ เสียค่านาปีละสลึง ที่นาคู่โคนี้ผู้ที่หวงห้าม มีทุนรอนที่จะเสียค่านาอยู่เป็นนิจแล้ว อำนาจที่หวงห้ามที่ไว้ได้ก็ตกอยู่แก่ตนตลอดไปจนบุตร์และหลาน ซึ่งสามารถจะมี/*42ทุนรอนเสียค่านาอยู่แล้ว หรือจะส่งต่อแก่ผู้ซึ่งเรียกว่าซื้อขายกันก็ได้ ผู้ที่รับซื้อรับขายนั้นสามารถที่จะเสียค่านาให้ตามพิกัดแล้ว การที่ส่งต่อรับต่อแก่กันซึ่งสามัญเรียกว่าซื้อขายนี้ ที่แท้มิได้ซื้อขายที่แผ่นดินสิ่งไรเลย ด้วยเป็นที่แผ่นดินของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ส่งต่อรับต่อกันโดยอำนาจที่ผู้รับโฉนดตราสาร มาจากเจ้าพนักงานเป็นสำคัญ คือขายโฉนดตราสาร ที่รับอำนาจไปหวงห้ามที่แผ่นดินซึ่งเป็นนา ตามที่กำหนดไว้ในโฉนดตราสารเท่านั้น ที่นาชะนิดนี้เมื่อผู้หวงห้ามไม่สามารถที่จะเสียค่านาอยู่ตามกำหนดประจำปีเมื่อไร ก็ต้องนำโฉนดตราสารนั้นมามอบเวนคืนยังเจ้าพนักงาน จึงขาดอำนาจความหวงห้ามไม่ต้องเสียค่าเช่าค่าถือต่อไป
ที่นาอีกอย่างหนึ่ง เรียกว่านาฟางลอย มีอยู่ทั่วไปทุกเมือง ผู้ที่จะหวงห้ามที่นี้ไว้ได้ ก็ต้องรับโฉนตตราแดงตราจองต่อเจ้าพนักงานจึงจะหวงห้ามที่นั้นไว้ได้ตามกำหนดเขตต์ ที่มีอยู่ในโฉนดตราสารนั้น ผู้ที่หวงห้ามต้องประกอบโดยความอุตสาหะด้วย ไม่ฉะเพาะแต่โฉนดตราสารอย่างเดียว ที่ซึ่งหวงห้ามไว้นี้ ถ้าทอดทิ้งไม่ทำ ๓ ปีไปแล้วก็ขาดอำนาจความหวงห้าม ผู้หนึ่งผู้ใดจะเข้ารับทำต่อก็ได้ เป็นแต่บอกให้เจ้าพนักงานทราบไว้ เพราะที่ว่านาชะนิดนี้ เสียค่าเช่าค่าถือมิได้ทั่วไป จำเพาะแต่ทำได้ผลที่มีฟางเป็นตอซังได้เท่าไร ต้องเสียค่าเช่าถือแต่เท่านั้น โดยกำหนดเขตต์ไร่ละสลึงเฟื้อง มากกว่านาคู่โคอยู่เฟื้อง ๑ เพราะว่าที่นาซึ่งทำไม่ได้ผล หรือไม่ได้ทำก็ไม่ต้องเสีย จึงได้เป็นการผิดกันอยู่ มีเจ้าพนักงานไปประเมินเก็บ/*43ทุกปี นาฟางลอยเช่นนี้มีประเภทตามชื่อในสถานที่เพาะปลูกทำอยู่นั้นหลายอย่าง คือ นาน้ำฝน นาฟาง นาทุ่ง นาป่า นาไร่ นาเข้าหางม้า นาเข้าเรื้อ นาในท้องร่องสวน นาอกร่องสวน นาท้องมาบ นาชายเลน นาริมน้ำ นาปรัง เป็นต้น นาที่มีประเภทต่าง ๆ เหล่านี้ มักเรียกตามภูมิ์ที่ซึ่งทำนั้น แต่ก็ลงเป็นอย่างนาฟางลอย ตามที่ต้องเสียค่านาแต่จำเพาะที่จะทำได้ผล ๚
---
/*44โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร
ถนนราชบพิธ พระนคร
๑๙/๑๐/๗๕
--
๑. เมื่อเวลาแต่งหนังสือเรื่องนี้ยังไม่มีเรือไฟไปมาเสมอ และยังไม่มีรถไฟ ↩

๒. พ.ศ. ๒๔๒๕-๒๔๒๖ ↩
/*(ก)คำนำ
นายปรีดา ใยมณี มาแจ้งความ ณ หอสมุดแห่งชาติกรมศิลปากรว่า มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๔ เรื่องวิชาแพทย์ไทย ชำร่วยในงานฌาปนกิจศพนางแป้น ใยมณี ผู้เป็นมารดา ณ เมรุวัดจันทาราม จังหวัดธนบุรี ในวันที่ ๑๘ มีนาคม ๒๔๙๖ กรมศิลปากรมีความยินดีอนุญาตให้นำไปพิมพ์ได้ตามความประสงค์
หนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๔ นี้ มีเรื่องเกี่ยวแก่วิชาแพทย์ไทย ๒ เรื่อง คือ เรื่องว่าด้วยวิชาแพทย์ไทย ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ได้ทรงนิพนธ์ไว้เรื่อง ๑ เรื่องเวชชปุจฉา พระเจ้าราชวรวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ แต่ยังดำรงพระยศเป็นพระองค์เจ้าจรูญโรจน์เรืองศรี ทรงนิพนธ์ไว้เรื่อง ๑ เป็นหนังสือแต่งถวายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงบัญชาการแทนสภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๓๒
ว่าเฉพาะเรื่องวิชาแพทย์ไทยที่พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ทรงนิพนธ์นั้น พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์เป็นกวี และเป็นนักเรียน ทรงชำนาญในทางภาษาไทย ได้รับราชการอยู่ในกรมราชเลขานุการ แต่ยังหาทันได้รับกรมไม่ สิ้นพระชนม์เสียเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๓๒ เมื่อทรง/*(ข)ปฏิบัติราชการอยู่ โปรดในทางวิชาแพทย์ ทรงศึกษาในเวลาว่างราชการมาเป็นนิจ ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ตั้งกรมพยาบาลขึ้นสำหรับจัดการโรงพยาบาล จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ เป็นตำแหน่งอธิบดีกรมพยาบาลด้วยอีกหน้าที่ ๑ ได้ทรงเป็นพระธุระไต่ถามความรู้แพทย์จากพระยาประเสริฐศาสตรธำรง (หนู) พระยาพิศณุประสาทเวช (คง) เมื่อยังเป็นขุนแพทย์พิเศษ และพระยาประเสริฐสาตรธำรง (นิ่ม) เมื่อยังเป็นขุนเวชวิสิฐ ทั้งทรงรวบรวมตำราแพทย์มาตรวจตราเมื่อครั้งจัดการโรงพยาบาลต่าง ๆ มีโรงศิริราชพยาบาลเป็นต้น จนได้ความรู้ลัทธิวิธีแพทย์ไทย ทรงเรียบเรียงหนังสือเรื่องนี้ถวายตามความคุ้นเคย และความนิยมของแพทย์ไทยในสมัยนั้น จึงเป็นหนังสือที่แต่งดีทั้งในภาษาไทย และในทางอธิบายลักษณะวิชาแพทย์ไทยตามความคิดใหม่ ถึงบุคคลที่มิได้เป็นแพทย์อ่านก็เห็นจะไม่เบื่อหน่าย
เรื่องเวชชปุจฉานั้น กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ ผู้นิพนธ์ ก็อยู่ในเจ้านายพระองค์ ๑ ซึ่งได้เอาใจใส่ศึกษาวิชาแพทย์ ได้รับราชการในตำแหน่งนายแพทย์กรมทหารรักษาพระราชวัง เมื่อในรัชกาลที่ ๕ จึงแต่งหนังสือเรื่องเวชปุจฉานี้ถวายตามความคุ้นเคย และพระดำริของท่าน เห็นว่าเป็นหนังสือน่าอ่านเหมือนกัน และเห็นว่าเป็นเรื่องว่าด้วยวิชาแพทย์ไทยเหมือนกับเรื่องที่พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ทรงนิพนธ์ จึงได้เอามารวบรวมพิมพ์ไว้ในสมุดเล่มเดียวกัน
/*(ค)กรมศิลปากร ขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทานกิจ ซึ่งนายปรีดา ใยมณี ได้บำเบ็ญอุทิศส่วนกุศลให้แก่นางแป้น ใยมณี มารดาผู้ล่วงลับด้วยความกตัญญูกตเวทีตามหน้าที่ของสาธุชน ขอผลบุญกุศลที่ได้บำเพ็ญตลอดจนที่ให้พิมพ์หนังสือแจกเป็นสาธารณประโยชน์ จงพลวปัจจัย อำนวยให้ซึ่งอิฐวิบูลมนูญผลแก่ผู้ล่วงลับไป ตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพทุกประการ เทอญ. ๚ะ
กรมศิลปากร
๑๓ มีนาคม ๒๔๙๖
/*(ง)ประวัติสังเขป
คุณแม่แป้น ใยมณี เกิดเมื่อปีมะโรง วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ เป็นบุตรีของนายเปี่ยม นางแจ่ม จันทร์น้อย ได้ทำการสมรสกับคุณพ่อแถม ใยมณี เมื่ออายุได้ ๒๐ ปี มีบุตรด้วยกัน ๕ คน แต่ยังคงมีชีวิตอยู่ ๒ คน คือนายปรีดา ใยมณี กับนายเฉลิม ใยมณี
ในระหว่างที่คุณแม่ยังมีชีวิตอยู่ ท่านเป็นผู้ที่มองเห็นอนาคตของลูก ๆ สำคัญเป็นพิเศษ ดังนั้น ท่านพร้อมทั้งคุณพ่อจึงต้องทำงานหนักเพื่อหารายได้มาบำรุงลูกโดยให้ได้รับการศึกษาอย่างดี เป็นประการแรก และให้ลูก ๆ มีความเป็นอยู่ในสภาพอันควรตลอดมา ด้วยความวิริยะอุตสาหะอันแรงกล้าประกอบกับความมัทยัสถ์ของคุณแม่ ทำให้ครอบครัว ซึ่งก่อร่างสร้างตัวมาจากกสิกรมาเป็นพ่อค้า และเป็นกำลังใจให้คุณพ่อได้หันมาศึกษาวิชาแพทย์แผนโบราณ จนสอบได้ประกาศนียบัติจากกระทรวงสาธารณสุข ออกมารักษาและจำหน่ายยาที่คุณพ่อเป็นผู้ปรุงเอง ทำรายได้ให้แก่ครอบครสมบูรณ์ขึ้นอย่างน่าปลื้มใจ
นับแต่ลูก ๆ จำความได้ คุณแม่ได้พร่ำสอนให้ลูกประพฤติแต่ในทางที่ชอบ ท่านเป็นผู้ที่มีความเลื่อมใสและซาบซึ้งในพระธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอันมาก ท่านได้มีศรัทธาแก่กล้าในทางการกุศลอย่างยิ่ง จากเงินที่ท่านเก็บหอมรอมริบนาเป็นเวลานาน ท่าน/*(จ)ได้สร้างกุฏิสงฆ์ไว้ที่วัดราษฎร์ธรรมโสภณ อำเภอเมือง จังหวัดลพบุรี ขึ้นหนึ่งหลัง ยิ่งกว่านั้น คุณแม่ยังได้อุทิศเงินจำนวนหนึ่งจัดพิมพ์หนังสือนักธรรมขึ้น ๓ ชุด มีนักธรรมตรี โท และเอก สำหรับพระภิกษุสงฆ์ในวัดบัว จังหวัดลพบุรีจะได้ใช้ประกอบการศึกษาในทางพระธรรมและพระพุทธประวัติโดยสดวก
คุณแม่ได้เริ่มป่วยกะเสาะกะแสะมาตั้งแต่ต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๕ อาการมีแต่ทรงกับทรุด แม้ว่าคุณพ่อและลูก ๆ จะพากันกระวนกระวายในอาการป่วยของคุณแม่ แต่ท่านก็มิได้แสดงอาการยินดียินร้ายด้วยเท่าใดนัก นอกจากท่านตั้งมั่นอยู่แต่ในพระธรรม และปรารภแต่จะประกอบแต่การกุศลเท่านั้น ทั้งนี้ คุณแม่ได้เข้าถึงพระธรรมคำดอนของพระพุทธองค์อย่างซึ้งเสียแล้ว และแสดงความประสงค์ครั้งสุดท้ายว่า ใคร่จะทำบุญทอดกฐิน ณ วัดที่ท่านได้สร้างกุฏิสงฆ์ไว้นั้นสักครั้ง แต่ท่านมาด่วนจากไปสู่ที่สงบเสียก่อน วันมรณกรรมของคุณแม่คือ ปีมะโรง เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ วันอาทิตย์ ตรงกับวันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๙๕ รวมชนมายุได้ ๖๐ ปีบริบูรณ์
คุณแม่ได้จากไปแล้วอย่างไม่มีวันกลับมาเห็นหน้ากันอีก แต่คุณงามความดีของคุณแม่ยังมีอยู่ในความทรงจำของลูก ๆ เสมือนคุณแม่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งลูก ๆ ได้น้อมเคารพความดีทั้งมวลของคุณแม่สืบต่อไปชั่วชีวิต ขอดวงวิญญาณของคุณแม่จงไปสู่สุคติในสัมปรายภพเถิด.
ปรีดา ใยมณี
/*1เรื่องแพทย์หมอ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
ทรงนิพนธ์
---
คำเรียกว่าหมอ ๆ ในภาษาของเรา ดูเหมือนจะเข้าใจกันว่าผู้รู้แก้โรคภัยไข้เจ็บอย่าง ๑ คนเจ้าตำรับตำราเข้าใจการอะไร ๆ อย่าง ๑ เพราะฉะนั้นคำว่าหมอจึงเป็นชื่อของคนหลายจำพวก เช่นหมอที่รักษาโรคภัย ด้วยวิธีใช้สรรพยาต่างๆ ตามคัมภีร์แพทย์ก็เรียกว่าหมอ ยังพวกที่ใช้วิชาอย่างหนึ่ง เช่นหลับตาบ่นงึมๆ งำๆ เสกอะไรให้กินให้ทา หรือขีดๆ เขียนๆ แล้วทายไปตามตำราที่ตนเชื่อถือบ้าง ตามที่ได้หลับตาเห็นตามสังเกตของตนบ้าง คือหมอดู หมอเสกเป่า หมอน้ำมนต์ หมอภูตเรียกว่ารักษาทางใน แก้ฝีแก้กระทำเหล่านี้ ก็เรียกหมออีกพวก ๑ ยังผู้ที่ชำนาญในการหัดปรือปราบปรามสัตว์ต่าง ๆ เช่นหมอช้าง หมอม้า หมอจระเข้เหล่านี้ เขาก็เรียกว่าหมอเหมือนกัน ที่สุดจนคำคนเรียกกันโดยหยอกล้อของคนโบราณหรือคนต่ำๆ ในทุกวันนี้ ก็พอใจเรียกเพื่อนกันว่า หมอนั่นหมอนี่ จนถึงเติมคำว่า อ้ายหมอนั่นอ้ายหมอนี่ ก็มีคำหมอปนอยู่ จะมาแต่อะไร เพราะเหตุใดจึงเรียกกันเช่นนั้นก็ไม่ทราบ คำเรียกหมอนี้ ถ้าไม่ใช่คำหยอกล้อที่กล่าวมาข้างต้น เป็นคำเรียกโดยพวกเจ้าตำราแล้ว ก็เติมคุณวิชาของคนจำพวกนั้น ๆ /*2เข้าท้ายคำหมอ เช่นหมอนวด หมอยา หมอกุมาร หมอพยุงครรภ์ หมอดู หมอเสกเป่า หมอช้าง หมอจระเข้ เป็นต้น ตรวจดูคำว่าหมอของชาวเราอยู่ข้างคล้ายกับภาษาจีน เรียกหมอยาหมอดูว่าซินแส หรือภาษาอังกฤษเรียกว่าดอกเตอร์นั้นก็เรียกคนหลายจำพวก คือหมอยา หมอศาสนา หมอกฎหมายเหล่านี้ เป็นดอกเตอร์ทั้งสิ้น แล้วเติมคุณวิชาเข้าท้ายชื่อด้วย เช่นหมอยาเรียกดอกเตอร์ออฟเมดิซีน หมอศาสนาเรียกดอกเตอร์ออฟเดวินิตี หมอชำนาญภาษาต่าง ๆ เรียกดอกเตอร์ออฟฟิโลโซฟี หมอกฎหมายเรียกดอกเตอร์ออฟลอ คำว่าดอกเตอร์แล้วเติมคุณวิชานี้เหมือนคำว่า หมอและเติมยาหรือนวด ในภาษาของเราทีเดียว แต่คำเรียกดอกเตอร์ในภาษาอังกฤษนั้น ผิดกับคำว่าหมอของเราอยู่อย่างหนึ่ง ค่อนอยู่ข้างจะยะโสกลาย ๆ คล้ายไปข้างคำเรียกพระสงฆ์ที่ได้ไล่หนังสือแล้ว ว่าเปรียญหรือมหานั่นมหานี่อยู่หน่อยหนึ่ง เป็นต้นว่าพระสงฆ์องค์ใด ถึงจะรู้พระปริยัติธรรมแตกฉานจนเป็นครูเป็นอาจารย์ใคร ๆ แล้วก็ดี ถ้าไม่ได้มาไล่หนังสือในท่ามกลางพระราชาคณะผู้ใหญ่ และได้พระราชทานพัดยศเปรียญแต่ง จะใช้ชื่อว่าเปรียญหรือมหาไม่ได้เป็นอันขาด ดอกเตอร์ทุก ๆ อย่างก็เหมือนกัน ถ้าไม่ได้เข้าไล่วิชานั้น ๆ ในที่ประชุมนักปราชญ์มีหนังสือสำหรับตัวชำนิชำนาญวิชานั้นจริงแล้ว เป็นดอกเตอร์ไม่ได้ดุจกัน ส่วนหมอของเรานั้นจะไล่มิไล่สุดแต่เขารู้ว่ามีวิชาอย่างดังกล่าวมาแล้วเรียกหมอทั้งสิ้น
/*3ในที่นี้ประสงค์จะว่าแต่ลักษณะหมอที่รักษาไข้เจ็บมนุษย์ทั้งหลายซึ่งบางทีเรียกว่าแพทย์อย่างเดียว ที่ได้ชักหมออื่นๆ คือหมอดูหรือดอกเตอร์ซินแสว่ามาข้างต้น ก็เพราะเกี่ยวกับคำว่าหมอเท่านั้น แต่หมอรักษาไข้เจ็บด้วยคุณยาที่แลเห็นประโยชน์ได้จริงๆ มีหมอยาหมอนวด หมอกุมาร หมอยาตา หมอทรพิษ หมอบาดแผล เหล่านี้ควรจะเรียกว่าแพทย์ทั้งสิ้น เพราะวิชาเหล่านี้ออกจากคัมภีร์แพทย์คือเวชชศาสตรตามภาษามคธ แต่คำเวชชมากลายเป็นแพทย์นี้เห็นจะเป็นโบราณาจารย์ใช้แผลงมา
ส่วนวิชาของหมอแพทย์ ซึ่งมีแพร่หลายอยู่ในเมืองเรามาช้านานแล้วนี้ ก็เป็นวิชามาแต่ชาวมคธ หรือฮินดูแท้ทีเดียว ข้าพเจ้าได้เห็นในคัมภีร์แพทย์แทบทุกเล่ม อ้างว่าโกมารภัจแพทย์ซึ่งเป็นชาวมคธแท้ได้เรียบเรียงไว้ หรือมิฉะนั้นก็มีคำอัญชลีนอบน้อมแก่โกมารภัจทุกเล่ม ทั้งคำเริ่มต้นก็เป็นภาษามคธก่อนแล้วจึงแปลเป็นไทย บางทีก็ใช้ภาษามคธ ดุจคำว่า ตรีกะฏก ตรีผลา ปถวีธาตุ มารุตวิการ ใช้ศัพท์ดังนี้เป็นต้น ทั้งสรรพยาที่ใช้อยู่ทุกวันนี้ ก็มักเป็นเครื่องเทศต่างๆ ซึ่งเป็นของในอินเดียเป็นพื้นของยาไทย แต่ผู้ที่จะนำมาและแปลออกเป็นภาษาสยามนี้ มิได้ปรากฏในที่ใด คงจะแพร่หลายเข้ามาช้านานหลายร้อยปีแล้ว เหมือนกับผู้ที่นำพุทธศาสนาและไสยศาสตรเข้ามาก็ไม่ปรากฏว่ามาเมื่อไร ใครเอามาบอกให้เหมือนกัน วิชาแพทย์นี้ก็คงมาถึงประเทศเราพร้อม ๆ กันกับศาสนานั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงควรเรียกชนพวกที่รู้วิชาแพทยศาสตร ว่าแพทย์เสียทีเดียวจะได้ต้อง/*4กับคำแผลง ซึ่งมาแต่เวชชภาษามคธเจ้าของวิชาเดิมนั้น ทั้งจะได้แปลกกับหมอต่าง ๆ ที่มิได้ใช้วิชาอย่างนี้เช่นหมอสัตว์เป็นต้น แต่คำว่าแพทย์นั้นมิใช่ว่าในบัดนี้จะไม่ใช้เมื่อไร ก็มีคำเรียกร้องอยู่บ้างแต่น้อยตัวไม่ทั่วไป อยู่ข้างถนัดคำว่าหมอมากกว่าเพราะขึ้นปากเจนใจ
การที่คนเรามารู้จักยาแก้โรคภัย ซึ่งนับว่าเป็นประกันชีวิตรในเหตุที่ไม่ควรตาย ไม่ให้ตายได้นี้ ก็น่าจะสืบหาตัวผู้ต้นคิด ซึ่งเป็นผู้มีคุณแก่เรามาก และเป็นผู้ฉลาดผู้มีความเพียรยิ่งจริง ๆ อุตส่าห์สืบสวนสังเกตจนถึงรู้รสสรรพยาอย่างนั้นแก้นั่น ซึ่งเป็นของจะทดลองได้ช้านานเต็มที แต่คัมภีร์แพทย์ที่มีอยู่ก็ว่าลิ่วลอยไปจนเหลือจะเชื่อได้ เป็นต้นว่า โกมารภัจได้เรียนวิชาจากทิศาปาโมกข์ เมืองตักกศิลา มีญาณวิเศษ จะเดินไปที่ใดสรรพว่านยาก็ร้องประกาศตัวว่าชื่อนั้นแก้โรคนั้นดังนี้ ในคัมภีร์ตักกสิลาที่ว่าด้วยไข้จับไข้พิษ ก็ว่าคนในเมืองตักกสิลาประพฤติพาลทุจริต บังเกิดไข้พิษตายทั้งเมือง กระดูกก่ายกองอยู่ มีพระดาบสอันทรงฌาน เมื่อออกจากสมาบัติแล้ว ก็เข้ามาเพื่อเยี่ยมเยียนชาวเมือง ได้เห็นกาลมรณะมีแก่มนุษย์ในที่นั้น เกิดสังเวชแล้วเล็งญานก็รู้เหตุบังเกิดความกรุณา จึงเลือกสรรดูด้วยอำนาจฌาน รู้จักซากศพบุคคลที่จะเป็นผู้ทรงวิชาแพทย์ได้จึงชุบให้เป็นขึ้น แล้วก็บอกวิธีพยาบาลทั้งยาทุกอย่างให้สั่งสอนสืบกันต่อมา ดาบสนั้นจะได้วิชามาแต่ผู้ใด หรือได้ด้วยฌานสมาบัติอย่างไรก็มิได้กล่าวไว้ การที่คนโบราณพอใจแต่งหนังสือหรือสอนวิชาอันใดแล้ว อ้างว่าได้มาแต่เทวดา หรือดาบสฤๅษีมีตะบะฌานกล้าเช่นนี้ชุกชุมนั้น ก็คง/*5มีประโยชน์ดีในเวลานั้นมาก เพราะเหตุที่คนย่อมนับถือผู้สร้างโลกเทวดาต่างๆ ถ้าจะไม่อ้างเช่นนั้นและบอกว่าตนสืบสวนเรียบเรียงตกแต่งทดลอง ก็คงไม่มีใครเชื่อถือวิชานั้น เขาจะมุ่งหมายประโยชน์อย่างหนึ่งแล้วจึงแอบอ้างเอา ถ้าจะเอาถ้อยคำแอบอ้างนั้นมาเล่าให้คนในบัดนี้ ที่เป็นผู้ค้นคว้าทดลอง หรือหมั่นคิดหาเหตุ ก็คงจะหมิ่นประมาทและเหมาว่าช่างเถอะเป็นแน่แท้ เห็นจะสู้บอกว่าสืบสวนทดลองเองไม่ได้ แต่คนทุกวันนี้ที่ยังเชื่อถือเช่นนั้นก็มีถมไป ส่วนการที่ควรจะเดาเอาได้นั้น ธรรมดามนุษย์ที่รู้จักกินอาหารรู้นุ่งห่มปิดบังความอาย หรืออยู่ในที่มุงบังกันแดดฝนแต่เดิมมา ก็คงจะไม่มีฤๅษีชีป่าอะไรบอกให้ทำ คงจะค่อยรู้ค่อยทำมาทีละน้อย ๆ
เมื่อมีความกระวนกระวายด้วยไข้เจ็บขึ้นแล้ว ก็คงเดาหาอะไรกินอะไรแก้ เมื่อหายสบายปกติ ก็จำไว้ทีละเล็กละน้อยเหมือนกินอาหารเหมือนกัน เดิมก็คงจะกินได้น้อยสิ่งน้อยอย่างมาก่อน แล้วก็ทำให้ปราณีตและเลือกฟั้นเพิ่มเติมต่อมา ส่วนยานั้นก็คงจำได้บอกเล่ากันมาหลายชั่วชีวิต จนมากขึ้น ๆ ผู้มีปัญญาได้เก็บร้อยกรองเป็นตำราไว้ ตั้งแต่แรกรู้ยามาจนบัดนี้คงไม่ต่ำกว่า ๓๐๐๐ ปี เพราะอาหารและยานี้นับว่าเป็นของคู่ชีวิตมนุษย์และสัตว์เดียรฉานได้ ด้วยถ้าว่าไม่กินอาหารก็คงหิว เมื่อเจ็บไม่สบายก็ต้องกระวนกระกายแก้ไข เห็นจะไม่ต้องมีเทวดาหรือผู้ใดบอกให้เป็นแน่ อย่าว่าแต่มนุษย์ที่มีความคิดมาก ซึ่งจะรู้ทางทุกข์สุขได้ยาวกันยาวเวลาเลย แต่สัตว์บางจำพวกที่เราพบจะสังเกตได้ เช่นแมวเป็นต้น ใคร ๆ ก็จะเคยเห็น คือเมื่อ/*6แมวไม่สบายในคอหรือในตัวแล้ว มักพอใจกินใบตะไคร้บ้าง หญ้าบ้าง ให้เข้าไปกวาดน้ำลายแล้วสำรอกออกมาดังนี้ ส่วนสัตว์อื่น ๆ ก็คงจะมีเหมือนกัน แต่เรามิได้สังเกตก็ไม่รู้เท่านั้น เพราะเหตุว่าอาหารเครื่องนุ่งห่มที่อยู่อาศัย ยารักษาโรค ทั้งสิ้น เป็นของคนทดลอง แล้วใช้บริโภคทีละน้อย ๆ จึงได้ไม่เหมือนกันทั่วไปทุกประเทศ มนุษย์ที่อยู่หมู่หนึ่งก็ใช้ก็กินไปอย่างหนึ่ง แปลกกว่าพวกมนุษย์ที่อยู่ไกลออกไปอีกหมู่หนึ่ง เช่นคนไทยกินข้าวเป็นอาหารสำคัญ ยาแก้โรคภัยก็ใช้รากไม้ใบไม้เป็นพื้น ฝรั่งกินเนื้อสัตว์เป็นอาหารสำคัญ ยาก็ชอบใช้แร่ใช้ธาตุเป็นพื้น ถ้าจะมีรากไม้ใบยาก็ทำเป็นกรดเป็นเกลือต่าง ๆ ผิดกว่าของชาวเรามาก ก็เพราะคนและภูมิประเทศอยู่ต่างกัน ก็ต่างเดาและเชื่อถือ เมื่อไปมาหากันเข้าได้ ก็ได้แลกเปลี่ยนกันใช้สรอย ที่ว่าเดานี้ก็มีพยานอยู่ คือ หมอฝรั่งแต่ก่อน มักใช้ยาที่เอาเพชร์ทับทิมมรกตและธาตุแร่เงินทองต่าง ๆ บดเป็นยา ในบัดนี้ก็มักใช้รากไม้ใบไม้ผลไม้ ที่ค้นสืบได้จากประเทศอื่นได้มากแล้ว แต่ก็ยังเว้นที่จะกัดเป็นกรดเป็นเกลือไม่ได้ ส่วนเพชร์ทับทิมมรกตก็เป็นอันเลิกไป ส่วนตำราหมอไทยที่ว่าด้วยเบญจกูลนั้น ก็มีความชัดว่าเดา คือเดิมฤๅษีองค์หนึ่งฉันแต่รากช้าพลู องค์หนึ่งฉีนแต่สค้าน องค์หนึ่งขิงแห้ง องค์หนึ่งเจตมูลเพลิง องค์หนึ่งพริกไทย แล้วมาปฤกษารวมกันทุกอย่างเข้า เรียกว่าเบญจกูล ให้มีคุณมากขึ้น นี่ก็เป็นเดาขึ้น แต่เป็นฤๅษีเดาทั้งนั้น เป็นวิสัยโบราณ จะเว้นเทวดาฤๅษีไม่ได้ ยาอื่น ๆ ก็คงเป็นดังนี้ทั้งสิ้น แต่ทว่าอ้างฤๅษีและเทวดามอบให้นี้ ไม่ใช่ชาวเรา/*7ทีเดียว เป็นมาแต่ชาวอินเดียทำมาก่อนแล้ว การทว่าเดานี้ก็มีนิทานเบ็ดเตล็ดเล่ากันต่อ ๆมาว่า นายใช้บ่าวทำการกรำฝนทนแดดจนตัวร้อนเป็นไข้จับ ส่วนนายก็โกรธว่าบ่าวบิดพลิ้ว ด้วยอำนาจโทสะเพื่อจะลงโทษให้สมกับความที่บิดพลิ้ว จึงเก็บบอระเพ็ดมาตำเอาน้ำ แล้วขู่ข่มให้กินให้เดือดร้อน ในการที่เจ็บต้องป่วยการ บ่าวกลัวอาญากินโดยไม่เต็มใจ แต่ตัวบอกป่วยท่านไม่เชื่อแล้ว ก็ต้องจำใจกินบอระเพ็ดขมเย็นดับพิษก็ทำให้ไข้หาย ส่วนนายก็เข้าใจว่าบ่าวทนขมไม่ได้ต้องยอมแพ้ แต่ทำดังนี้มามากกว่ามาก ครั้นอยู่มาบุตรของตัว ที่ให้ไปเล่าเรียนหนังสือกับอาจารย์บอกป่วย ก็เข้าใจว่าบิดพลิ้ว ก็ตำบอระเพ็ดและขู่จะให้กินเช่นนั้นอิก ส่วนมารดาเด็กนั้นเชื่อว่าเจ็บก็เข้าลูบคลำตัวโดยฉันผู้หญิงที่มักตามใจ จนเกิดเถียงกับสามี ๆ ไม่ฟังขืนให้กินให้ได้ บุตรก็หายไข้ บิดาก็ทับถมเอามารดา ๆ มีความสงสัยว่าบอระเพ็ดจะเป็นยาแก้ไข้ อธิบายจนปรองดองกันว่าจะลองดูต่อไป พอทาสคนหนึ่งซึ่งเป็นที่เชือถือของนายทั้งสองเจ็บลงก็คิดจะลองดู จึงทำดังนั้น ให้กินก็หายโดยเร็ว จึงได้รู้ว่าที่ตัวทำนั้น ไม่ใชลงโทษเปล่าเป็นยาจริง ด้วยสรรพยาทั้งปวง ก็คงเป็นเช่นนี้ก่อนโดยมาก แล้วจำไว้ต่อมาทุกที ชะรอยผู้ที่เป็นแพทย์ต้นเดิมนั้น จะเป็นคนไม่มีวิชาอะไร จะรู้แต่เครื่องยาเช่นนี้และเป็นคนพอใจลองนั่งแก้นี่ซุกซนอยู่เสมอ ครั้นเมื่อมีใครเจ็บไข้ก็จะไปแก้นั่นลองนี่ เมื่อเห็นดีเห็นหายได้ก็ยิ่งทำหนักขึ้น เพราะเห็นเป็นคุณเป็นผลดีแล้วจะมีคนที่อารมณ์อย่างเดียวกันรับมรดก การที่ทำเช่นนั้นต่อมาทุกทีจนถึงเป็นวิชาสำคัญ ซึ่งจำเป็นที่จะมีสิ่งที่แก้ความเดือดร้อนเพราะไข้เจ็บนั้นโดยปัญญามนุษย์
/*8ส่วนวิชาแพทย์ในเมืองเรา ที่ทำตามตำราของฮินดูหรือพราหมณ์ ตามเหตุที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั้น มักทำตามตำราเดิมโดยมาก กว่าจะคิดเดาลองต่างๆ ถ้าจะเปลี่ยนแปลงบ้างก็แต่หมดที่ฉลาดเฉลียวไหวพริบดี การที่เป็นแพทย์นั้นมักเป็นตามตระกูลต่อ ๆ กันมาหรือเป็นคนใช้ของแพทย์ได้คุ้นเคยการยาการไข้ ก็เลยเข้าใจเป็นหมอไปโดยมาก แพทย์ที่เป็นสืบต่อกันเช่นนี้ ได้ความรู้ดีและวางใจในการรักษาได้
ยังหมอที่ห้ามตามลักษณะพยาน มิให้เป็นพยาน คือ หมอไม่ได้เรียนคันภีร์แพทย์ เล็งเอาหมอไม่มีครู เช่นพระบางพวกก็บวชเมื่อแก่ ไม่มีวิชาเลี้ยงตน มีตำรายาก็ทำเป็นหมอ คฤหัตถ์ที่ทำเช่นนั้นก็เหมือนกัน ถูกเวลาเหมาะเจ้าพลัดเจ้าผล กลายมีชื่อลือเลื่องไปก็มี หมอเหล่านี้ไม่ใคร่รู้วิธียาและไว้ เป็นแต่ยาเคยใช้ไข้เคยรักษา ที่สุดจนภาษาที่แพทย์พูดติดปาก เช่นกำเดา ตริกฏก ก็แปลไม่ได้ว่าอะไร ถามก็บอกอ้อม ๆ แอ้ม ๆ กำเดาซัดว่าโลหิตบ้าง แต่หมอทั้งสองพวกนี้คงจะได้รักษาไข้เจ็บหายด้วยกันตายด้วยกันทั้งสองข้าง เพราะลักษณะโรคมีอยู่ ๓ อย่าง คือรักษาก็หายไม่รักษาก็หาย ๑ รักษาถึงหายไม่รักษาถึงตาย ๑ รักษาก็ตาย ไม่รักษาก็ตาย ๑ ถึงจะมีแพทย์ที่รู้คัมภีร์ดี มียาดีเท่าใจ ถ้าเป็นโรคที่จะตายแล้ว รักษาไม่หายเป็นอันขาด.
/*9มีคำเล่ากันว่า พระบำเรอราช (หนูแดง1) เป็นผู้รู้คัมภีร์เพทย์ได้เรียบเรียงตกแต่งไว้มาก แต่เมื่อไปรักษาไข้ใครก็ไม่ใคร่หาย ข้าพเจ้าจึงเห็นว่า คัมภีร์แพทย์ทั้งปวงที่มีอยู่บัดนี้เป็นของแต่โบราณ บางทีก็ไม่เป็นประโยชน์พอกับประเทศกาลเวลาแล้วก็มี บางเล่มก็กล่าวฟูมฟายไม่เป็นที่เชื่อถือได้ จนกลายเป็นช่างเถอะก็มี ที่ยังเป็นประโยชน์มากเช่นสรรพคุณบอกรสยาลักษณะโรคต่าง ๆ ก็ยังมีอีกหลายคัมภีร์ เมื่อจะว่าแล้วคัมภีร์ตำรายาเหมือนเป็นผู้บอกหนทาง และเป็นศัสตราวุธสำหรับมือ แต่ที่จะเห็นไปถึงที่ใดเร็วและช้า ปราศจากภัยมีชัยชนะได้ลาภผลแล้วแต่ปัญญาผู้นั้น แพทย์ทั้งปวงก็ดุจกัน ถ้าจะไม่ดูคัมภีร์ที่บอกลักษณะให้รู้หนทางก็คงเป็นที่ลำบาก ในการที่จะต้องเป็นหมอยาเคยใช้ไข้เคยรักษา ถ้าปะไข้ที่พลิกแพลงก็ต้องหนีไป ส่วนผู้ที่ถือมั่นตามคัมภีร์ เมื่อไม่มีความไหวพริบทดลองเคยเห็นไข้หายไข้ตายกับมือมาก ก็คงดีไม่ได้เหมือนกัน แพทย์ที่จะดีได้ต้องอาศัยทั้งดูคัมภีร์เป็นหนทาง แล้วได้เคยพยาบาลไข้ที่หายกับมือตายกับตามามาก และไม่มีความดื้อดึงถือตนถือครู ต้องสืบสวนจดจำและไหวพริบจึงจะสมควร ความไข้เจ็บทั้งปวงที่เกิดในร่างกายภายในออกมานอก เช่นวรรณโรคเป็นต้น คงเกิดแต่ความเย็น ๑ ร้อน ๑ เท่านั้น เย็นเกินไปหรือร้อนเกินไป หรือน้อยถอยไปด้วยกัน เมื่อควรจะผ่อนปรนอย่างไรก็ต้องแก้ไป ใช่ว่าความเจ็บไข้ทั้งปวงจะ/*10เหมือนกับในคัมภีร์ไปหมดก็หาไม่ เพราะฉะนั้นถึงจะรู้คัมภีร์ดีอย่างไร ถ้าไม่ชำนาญแล้ว ไม่ได้ดีเป็นแน่ หมอที่เคยเห็นไข้มากและรู้จักส่วนร่างกายดีแล้ว ถึงจะรักษาไม่หายก็คงรู้ได้ว่าโรคผู้นี้จะไม่หาย แต่เนิ่นนานได้แต่ในเวลากาลสมควร คงจะไม่ละเมอไปจนจะตายจึงหนี หรือไม่เป็นไรจนตายคามือเป็นแน่ แพทย์ที่รู้ได้รู้เสียดังนี้ ย่อมนับว่าเป็นดีได้ แต่หมอที่มือยู่ทุกวันนี้ ย่อมเจือคละกันตามธรรมดาที่มีดีต้องมีชั่วด้วยทุกสิ่งทุกอย่าง วิธีที่เล่าเรียนเป็นแพทย์ในชาวสยามนี้ เดิมก็ให้รู้จักรากไม้ใบยาสรรพยาทั้งปวงก่อน แล้วจึงได้ดูคัมภีร์ลักษณะไข้อาการที่จะเป็นไป และตำรายาคัมภีร์สรรพคุณที่บอกรสยาทั้งปวง คัมภีร์ที่จะต้องดูในเบื้องต้น ก็คือสมุฏฐานวินิจฉัย ๑ ธาตุวินิจฉัย ๑ โรคนิทาน ๑ ปฐมจินดา ๑ มหาโชตรัต ๑ ตักกะสิลา ๑ สาโรธ ๑ รัตนมาลา ๑ ชาดาร ๑ ติจรณสังคหะ ๑ ปุจฉาปักขันธิกาพาธ ๑ เป็นลำดับก่อน แต่ถ้าได้ดูตำราของพระยาจันทบุรี (กล่อม) แล้วก็จะเว้นได้หลายคัมภีร์ ถ้าได้รู้คัมภีร์เหล่านี้แล้ว ถึงจะยังไม่ดูคัมภีร์อื่นซึ่งยังมีอีกเป็นอันมากก็จะไม่เป็นไร
เมื่อจำเค้าเงื่อนได้แล็วเข้าไปดูอาการไข้ ให้อาจารย์แนะนำเทียบอาการ จนเคยเห็นตายหรือหายด้วยลักษณะอย่างใดแล้ว จึงได้ออกรักษาโดยลำพัง เมื่อมีไหวพริบว่องไวก็ดีได้เร็ว แต่เมื่อรวบรวมลักษณะที่หมอรู้ ก็คือรู้จักส่วนร่างกายมนุษย์และสิงที่มีอยู่ในกายอะไรเป็นพนักงานใด ๑ โรคที่เกิดขึ้นเพราะอะไรชำรุดหรือเกิดขึ้นมากไป ๑ การที่จะแก้ไขจะควร/*11แก้อย่างใด ๑ ยาที่ใช้กับไข้รสใดควรแก่โรคอย่างไร ๑ เมื่อรู้จริง ๆ เท่านี้เป็นพอใช้ได้
การที่ใช้ยาของแพทย์ในประเทศนี้ มักใช้เครื่องยาที่เป็นเปลือก ราก ผล ดอก ใบไม้ ที่เกิดในป่าของเรา เช่น จันทน์แดง สมอ มะขามป้อม หรือที่เกิดในเรือกในสวนเป็นของปลูกบ้าง ขึ้นเองบ้าง เช่นไพล ดอกบุนนาค ใบมะกา ของทั้งปวงนี้เรียกว่าเครื่องสมุนไพรอย่าง ๑ ดอกไม้ผลไม้ที่มาแต่ต่างประเทศ เช่น โกษฐ เทียน ผลจันทน์ ดอกจันทน์ เรียกเครื่องเทศอย่าง ๑ ของที่เกิดแต่ยางไม้หรือธาตุอะไร ๆ เช่นสุพรรณถัน มหาหิงค์ุ สารส้มอย่าง ๑ เครื่องหอมที่เกิดแต่ไม้หรือสัตว์ เช่นพิมเสน ชมดเชียง อำพันอย่าง ๑ ของที่เกิดแต่สัตว์หรือร่างกายสัตว์ เช่นโคโรค คุลิก่า กระดูกต่าง ๆ อย่าง ๑ รวมเป็น ๕ พวกที่ว่าโดยย่อ แล้วเอายาเหล่านั้นมาผสมตามส่วนของตำราจะว่าไว้ตำเป็นผงบ้างทำเป็นเม็ดบ้างอย่าง ๑ สับเป็นท่อนเป็นชิ้นเล็ก ๆ ต้มหรือดองเอาแต่น้ำให้กินอย่าง ๑ ตำหยาบ ๆ แล้วกวนบ้าง หมักใช้บ้างเรียกว่ายากวนอย่าง ๑ วิธีที่จะให้กินยาเม็ดยาผงบดละลายให้กินบ้าง ปั้นก้อนกลม ๆ ให้กลืนเรียกว่าลูกกอนบ้าง แต่ถ้าเป็นเด็กไม่ให้กินลูกกอนเลยเพราะกลัวติดคอ ยาของหมอไทยนี้พอใจให้กินครั้งละมาก ๆ ยาเหล่านี้ขนานหนึ่ง ก็มีสรรพยาตั้งแต่ ๑๐ สิ่งขึ้นไป จน ๕๐ สิ่ง ๖๐ สิ่งก็มี และมักจะมีชื่อประจำขนานเป็นชื่อเพราะ ๆ เช่นยากำลังราชสีห์ ทำลายพระสุเมรุ จันทรลิลา เทพจิตรารมณ์ สุขไสยาสน์เป็นต้น แต่ชื่อเหล่านี้เห็นจะไม่ใช่ของครูเดิม เพราะยาในคัมภีร์แท้ ๆ ไม่ใคร/*12มีชื่อ คงจะเป็นของแพทย์ที่เจือเป็นจินตกระวีเช่นพระยาจันทบุรี (กล่อม) พระบำเรอราช (หนูแดง) แต่งตั้งไว้ การที่ยาไทยมักใช้สรรพยาหลายสิ่งต่อขนาน ก็เพราะเหตุที่คัมภีร์แพทย์กำหนดไว้ด้วยรสยามีอยู่ ๙ รส การทดลองยาแต่บุราณมาก็คงลองหยาบ ๆ คือเป็นเพียงแต่ชิมดูว่ารสอะไรอย่างไร ตามที่เป็นเหตุสมควรกับเวลากาละก่อน ครั้นชิมดูก็รู้ได้แต่ว่าใบไม้นันรสร้อน รากไม้นั้นเบื่อเมา ผลอันนั้นรสขม เมื่อจะประกอบยา ถ้าแก้ไข้จับเพื่อโลหิต ก็เก็บเอารากไม้ใบยาที่มีรสขมให้แก้ทางโลหิต เอารสเบื่อเมาให้แก้ทางพิษ จึงต้องใช้ยาหลายสิ่งหลายรสให้ประชุมกันเข้ามาก ๆ แพทย์ใช้ยาประกอบตามอาการไข้ที่เห็นว่าเป็นเพราะโทษอะไร ก็ประกอบรสนั้น ๆ ตามโรค เมื่อผู้ฉลาดประกอบเป็นขนาน ๆ ให้ชื่อไว้ว่าชื่อนั้นแก้โรคนั้น หมอภายหลังก็ใช้ตามมา
ครั้นต่อมาแพทย์ภายหลังไม่ต้องประกอบยาใหม่ ใช้ตามแบบเก่าหมด และการทดลองยาก็ไม่ได้ลองเอง มีแจ้งอยู่ในสรรพคุณ แล้วก็ทำตามวิธีบุราณ ซึ่งเวลานั้นยังไม่มีเครื่องมือ หรือเวลาจะทดลองให้ยืดยาวไปได้ การวิชาแพทย์ตามอย่างชาวมคธจึงไม่ดีกว่าเจริญกว่าแต่ก่อนได้ ส่วนหมอชาวยุโรปนั้นพอใจซุกซนซอกแซกเหมือนครูแพทย์เดิมของคนที่เป็นหมอทั้งโลก คือพอใจทดลองไม่หยุดหย่อน สืบนั่นแก้นี่ลองโน่นอยู่เสมอ ก็ย่อมจะได้เห็นแปลก ๆ ขึ้นทุกทีอยู่เอง หมั่นทดลองก็คงหมั่นรู้ การทั้งปวงในวิชานั้นก็เดินเปลี่ยนแปลงไปทุกทีตามที่สืบรู้มา ถ้าจะเปรียบก็เหมือนเด็กสองคนที่ไม่มีการเล่าเรียนอะไรเลย คนหนึ่งพอใจไปดูโน่นดูนี่คงจะรู้อะไร ๆมาก แต่บางทีก็จะต้องตกใจ /*13หรือเป็นภัยเป็นโทษแก่ตัว หรือพ่อแม่บ้าง แต่คงฉลาดขึ้น เด็กคนหนึ่งไม่พอใจไปไหนอยู่แต่เย่าเรือนของตน ก็คงจะซึมเซาไม่ใคร่รู้เห็นอะไร แต่ไม่นำความวุ่นวายมาถึง และจะโง่กว่าเด็กที่ไปเที่ยวมากเป็นแน่ ฉันใดก็เหมือนหมอชาวยุโรปกับแพทย์ที่มีอยู่ในเมืองเราเหมือนกัน ถ้าจะต้องการความรู้แน่ ต้องหมั่นสืบสวนทดลองจึงจะได้ เพราะหมอทั้งโลกอาศัยประกอบรสยาตามอาการไข้ที่ตนแลเห็นไข้ทั้งปวง จึงหายบ้างไม่หายบ้าง ด้วยการดูไข้พลาดพลั้งของหมอ เมื่อดูผิดไปก็ประกอบยาผิดไปด้วย เหตุดังนั้นต้องอาศัยความชำนาญเป็นสำคัญที่หนึ่ง ความไหวพริบละเอียดละออเป็นที่สอง ส่วนยาไทยกับยาฝรั่งที่ผิดกันบ้างนั้น ถ้าจะตัดสินว่ายาใครดีกว่ากัน ใครจะหายเร็วกว่ากัน ดังนี้ไม่ได้เป็นแน่ ตามคำที่พูดกันชุม ๆ ว่าลางเนื้อชอบลางยา เป็นถ้อยคำอันจริงแท้ แล้วแต่แพทย์ผู้ฉลาดจะเทียบประโยชน์ได้เสียด้วยความเคยเห็นและฉลาด ถึงการตรวจไข้ทายอาการก็เหมือนกัน หมอยุโรปที่มีเครื่องมือตรวจต่าง ๆ มาก บางทีเคลื่อนผิดไปกว่าแพทย์ไทยก็มีเหมือนกัน อนึ่งนักปราชญ์บางจำพวกในประเทศอื่นที่ไม่พอใจกินยา ถือเสียว่าเป็นเองหายเอง ถึงจะกินก็กินน้อย ๆ เช่นยาหยดหนึ่งน้ำถึงร้อยถ้วยพันถ้วยก็มี เมื่อคิดไปก็เห็นว่าคนพวกนี้ จะตายด้วยโรคก็เห็นจะไม่มากกว่าคนที่ชอบกินยาแก้ร่ำไปสักครึ่งสักค่อนนักดอก เพราะโรคมีสามอย่างดังว่ามาแล้วข้างต้น ถ้าเป็นโรคที่ไม่ต้องรักษาก็หาย ถ้าเป็นโรคที่ต้องรักษาเข้าก็คงจะตาย ส่วนคนที่กินยาเล่า เมื่อเป็นโรคที่ไม่ต้องรักษาแต่แก้เกินไป หมอดูผิดไป ก็กลายเป็นกินยาผิดตายได้/*14เหมือนกัน ถ้าจะว่ายาดับทุกขเวทนาได้ดังนี้ พวกที่เขาไม่ชอบยาเขาจะทนความเวทนาหรือไม่ถือเอาได้ดอกกระมัง กลัวจะลงเค้าแล้วแต่ความที่ตนจะนิยมไปนั้นเอง
การที่ไม่พอใจกินยาหมอหรือกินยามากนั้น ถึงในประเทศเรานี้ก็มีชุกชุมในคนบางจำพวก เพราะเหตุนับถือผีสางเจ้านายใช้ยาบางอย่างที่คนทรงเจ้าบอกใช้บ้าง ที่นอนฝันเพราะอารมณ์ผูกแล้วเรียกว่ายาผีบอกปิดกันหนักหนา ใครได้ม็กิต้องเป็นผู้ประสมยาเอง แล้วเที่ยวให้ใครๆ กินก็มีบ้าง ที่ยากไร้ไม่มีหมอไม่มีทรัพย์ก็กินยาตามที่รู้กันต่อมา ซึ่งบางทีจะเป็นยาหมอนั้นเอง แต่เขาเรียกว่ายากลางบ้านคือสรรพยาก็ง่าย ๆ และน้อยสิ่งด้วย อย่างนี้ก็มี ที่นับถือรากไม้แก่นไม้อะไร ๆ ตามความรู้ เจ็บอะไรก็ฝนรากไม้อย่างเดียวนั้นแก้ได้ร้อยอย่างพันอย่างก็มีบ้าง คนจำพวกนี้บางทีก็หายเหมือนกัน ยาทั้งหลายเป็นของแก้โรค หมอเป็นผู้ชำนาญโรค ถ้าเมื่อเรามีเหตุเกี่ยวข้องก็ควรให้ผู้ชำนาญมาตรวจตราแนะนำดีกว่าทำโดยเดาของผู้ไม่ชำนาญ แต่คนบางจำพวกที่กินยามากเกินไปเจ็บไม่เจ็บก็กินไว้เสมอดังนี้ไม่สมควรเลย
การพยาบาลของแพทย์ที่ทำตามตำราชาวมคธ ได้เป็นธุระรักษาชำนิชำนาญอยู่ในเมืองเรานั้น ก็คือ การครรภ์รักษาที่ใช้นอนเพลิงและโรคที่ชำรุดภายใน เช่นวรรณโรคภายใน ริสสีดวง โรคบิด หรือตาลทรางของเด็ก ไข้จับไข้พิษ ฝีเม็ดเดียวต่าง ๆ โรคจรมาเป็นครั้งเป็นคราว เช่นอหิวาตกโรค ฝีดาด ตาเจ็บ ซึ่งรวมเข้า ว่าธาตุทั้งสี่หย่อนลง พิการไป กำเริบขึ้นจึงเป็นโรคทั้งปวงนี้เป็นพนักงานของ/*15หมอยา แต่การที่เกิดอันตรายพลาดพลั้งภายนอก เช่นตกที่สูงแขนหัก ขาหัก หรือถูกคมอาวุธบาดแผลสด ๆ ซึ่งเปนการเซยเยอรีผ่าตัดเย็บผูก มักเป็นธุระของหมอเสกเป่าเขาใช้เข้าเฝือกเสกน้ำมันงาดิบ เรียกน้ำมันประสานและอื่น ๆ ให้ทา เป็นพื้นของราษฎร ไม่เป็นหน้าที่ของหมอยา ครั้นบัดนี้ก์ใช้ให้หมอชาวยุโรปรักษาบ้าง หมอฝรั่งโปรตุเกตที่อยู่ในกรุงสยามมาช้านานแล้วนั้นรักษาบ้าง เพราะเหตุว่าวิชาผ่าตัดเย็บผูกของแพทย์อย่างสยามนี้ไม่ใคร่มีตำหรับตำรา การพยาบาลไข้เจ็บของแพทย์สยาม ที่กล่าวมาข้างต้นนั้น ก็มิได้รักษารวมกันหมด แบ่งตามถนัดเป็นหมอผู้ใหญ่พวกหนึ่งรักษาแต่ผู้ใหญ่ แต่ก็แบ่งออกอีก คือชำนาญการครรภ์รักษาและทางโลหิตบ้าง รักษาได้แต่โรคต่าง ๆ ที่เรื้อรังบ้าง นี่เป็นพวกหมอผู้ใหญ่ หมอนวดอีกพวกหนึ่งตำหรับบีบนวด แก้ยอกขัดเมื่อยโรคลมจับต่าง ๆ มีแพร่หลายในประเทศนี้ช้านาน ถ้าเป็นไข้เจ็บเล็กน้อย ก็แก้แต่ลำพังเขาหายได้บ้าง เมื่อจะว่าจริง ๆ ถ้าเราไม่หัดตัวเราให้รู้จักต้องนวดให้เคยเสียแล้วไม่ต้องใช้หมอนวดเลยก็ได้ แต่คนเป็นอันมากยังต้องการเป็นประโยชน์อยู่ ถึงข้าพเจ้าเองก็ใช้เสมอเป็นนิจ การที่เป็นอย่างนี้ก็เพราะเคยมาแล้วเท่านั้น ผู้ไม่ชอบนวดหรือไม่ยอมให้นวดเลยอยู่ดีกินดีมีถมไป หมอกุมารอีกพวกหนึ่ง รักษาแต่เด็กทั้งสิ้น หมอนี้เห็นแปลกกับหมอผู้ใหญ่แต่ที่ชอบกวาดยาบ่อย ๆ นอกนั้นก็เป็นแต่ลดหย่อนยาให้อ่อนลงเท่านั้น เพราะเหตุว่าโรคของเด็กที่เป็นอยู่ ถ้าจะเรียกชื่อโรคให้ผิดกับโรคผู้ใหญ่แล้ว ก็คล้ายโรคผู้ใหญ่มาก มีแปลกบ้างเล็กน้อยเท่านั้น หมอยาตาก็แยกไปอีก หมอพวกนี้ถ้าจะเป็นธุระของ/*16หมอผู้ใหญ่ก็ได้ หมอบาดแผลหรือหมอฝีอีกพวกหนึ่ง ชำนาญรักษาแต่ฝีเม็ดเดียวใหญ่น้อย และการเปื่อยพังทั้งปวงเป็นธุระของพวกนี้ หมอทรพิษเป็นธุระโรคฝีดาด หรือโรคอะไรที่เป็นเม็ดไปทั้งตัว หมอพวกนี้ใช้ทั้งยาและเวทมนต์ด้วย แต่ตั้งแต่มีการปลูกฝีดาดแล้วก็ลดน้อยลงเสื่อมไปก็ว่าได้ เพราะไม่ใคร่มีทางหากิน ยังมิหนำซ้ำเจ้าพวกหมอน้ำมนต์แย่งรักษาเสียบ้าง เพราะโรคนี้ถ้าไม่สลักสำคัญจะใช้แต่อาบน้ำบ่อย ๆ ก็หายได้เอง ยังมีหมออีกพวกหนึ่งเรียกหมอพยุงครรภ์ พวกนี้ไม่น่ารู้สึกว่าหมอเลย ถ้ามีหมอยาดี ๆ คนหนึ่งแล้วพวกนี้เกือบจะเป็นแต่คนสำหรับใช้ทำการสกปรกแทน เช่นตัดสายอุทรและล้างเด็กเท่านั้น เว้นไว้แต่ไม่มีหมอยา หมอพวกนี้จึงต้องทำธุระบ้าง โดยจะเรียกแต่ว่าผู้พยุงครรภ์หรือพยาบาลครรภ์ก็ได้ การที่หมอแยกกันรักษาเป็นอย่าง ๆ ดังกล่าวมาแล้วนั้น เป็นธรรมเนียมมาช้านานแล้ว แพทย์ภายหลังจึงได้ชำนาญมาเป็นอย่าง ๆ แต่ความรู้นั้น ก็รู้คนละหลายอย่างด้วยกันทุกคน เมื่ออย่างใดชำนาญก็ทำแต่อย่างนั้น เหตุที่จะแยกกันรักษานี้คงเกี่ยวด้วยราชการก่อน เพราะตำแหน่งราชการมีกรมหมอโรงพระโอสถ คือหมอผู้ใหญ่หมอกุมารหมออื่น ๆ เป็นกรม ๆ ไป หมอที่ดีเข้ารับราชการต้องทำตามตำแหน่งกรม ขวนขวายไปในทางเดียวจึงชำนาญอย่างเดียว เมื่อมีบุตรหลานก็ฝึกหัดตามทางปู่ บิดา สืบตระกูลใหญ่ไปในทางนั้นเป็นต้นเหตุ ส่วนหมอเชลยศักดิที่ไม่เกี่ยวข้องกับหมอในราชการมักจะรักษาแทบทุกอย่าง แต่ไม่ใคร่เห็นมีฝีมือดีเลย และเป็นด้วยห่างเหินต่อไข้เจ็บและไม่มีครูดีอย่างไร ถ้าเป็น/*17ผู้มีฝีมือดีก็มักจะเข้ารับราชการเสียแทบทั้งนั้น หมอเชลยศักดิที่รักษาชำนาญอย่างเดียวก็มีบ้าง แต่มักเป็นเชื้อสายศิษย์หาหมอหลวงโดยมาก
การบำเหน็จรางวัลที่แพทย์ในเมืองนี้ได้อยู่ตามธรรมเนียมของราษฎร หรือแพทย์ตามบ้านนอกเดี๋ยวนี้นั้น พอหาหมอไปดูไข้ตกลงรับรักษา ก็ให้ตั้งขวัญข้าว มีข้าวสารกล้วยหมากพลู เงินติดเทียนหกสลึง หมอให้ยาผงแล้วบอกเกณฑ์ให้เจ้าไข้เก็บเครื่องยาสมุนไพรให้ต้มยา ส่วนเครื่องเทศหมอเรียกเงินไปซื้อบ้าง เมื่อไข้ไม่สำคัญหายเร็วก็ส่งขวัญข้าว คือเอาของขวัญข้าวทั้งปวงให้หมอ กับให้ค่ายาอีกสามบาทเท่านี้ เมื่อเป็นไข้สำคัญตามที่แลเห็น ผู้เป็นเจ้าของไข้เกรงหมอจะไม่ทำเต็มมือ ก็ว่ากำหนดบำเหน็จรางวัลพอสมควร แต่เขาพอใจใช้คำที่ไม่เพราะเรียกว่าให้สินบนเท่านั้น ๆ หมอก็ได้มากขึ้นไปอีก การเช่นนี้นาน ๆ หมอจึงจะได้ครั้งหนึ่ง อยู่ข้างจะฝืดเคียงในการลาภผลเพราะวิชาหมอแพทย์ตามสวนหรือบ้านนอก จึงต้องประกอบการหากินอย่างอื่นเลี้ยงตน การวิชาแพทย์ก็อยู่ข้างทรามสักแต่ชื่อว่าหมอเพราะมียา ส่วนหมอที่มีบรรดาศักดิที่รักษาผู้มียศวาสนาตลอดจนพ่อค้าพลเรือนในกรุงเทพ ฯ นั้นไม่มีใครเรียกค่ายา ให้ตั้งขวัญข้าวอย่างหนึ่งอย่างใด เมื่อตกลงรับรักษาก็ลงทุนยาไปก่อน ไม่พูดจาถึงเงินทองเลย ถ้ารักษาไม่หายเขาเปลี่ยนหมอหรือไข้ตายไป ก็เป็นขาดทุนและเสียเวลาเปล่า แต่โดยมากที่เจ้าไข้ใจดีใจใหญ่ก็ให้บ้าง ถ้ารักษาหายก็ให้รางวัลมาก ๆ พอเลี้ยงตนในผลแห่งวิชาได้ จึงทำให้/*18ขวนขวายในวิชาแพทย์มากขึ้น เพราะฉะนั้นหมออย่างนี้จึงรุ่งเรืองด้วยวิชาดีกว่าหมอบ้านนอกมาก ส่วนหมอเชลยศักดิในกรุง ก็มักเอาอย่างหมอหลวงเสียมากแล้ว การเรียกขวัญข้าวที่ใช้อยู่นั้น ใช่ว่าจะเป็นธรรมเนียมชาวเราก็หาไม่ เป็นธรรมเนียมของครูเดิมมาแต่ชาวมคธหรือสันสกฤตแล้ว
เรื่องแพทย์ที่กล่าวมาทั้งนี้ ถ้าผู้ใดไม่เอาใจใส่อยากทราบเรื่องแพทย์ศาสตรก็น่าจะอ่านด้วยความรำคาญเห็นป่วยการ แต่เพื่อจะให้เล่าสู่กันฟัง ให้มีเรื่องต่าง ๆ ในหนังสือวชิรญาณ ถ้าจะเป็นเครื่องรำคาญโสตป่วยการอ่าน ก็จงโปรดถือว่าผู้แต่งมีความปรารถนาจะเล่าให้ถูกใจผู้อ่านฟังเท่านั้น แต่ความพลาดพลั้งผิดไปเปรียบเหมือนกับเข้าที่หาลงในสำรับวันหนึ่ง ก็คงจะมีที่ถูกใจเราบ้างไม่ถูกบ้าง หนังสือฉบับนี้ก็มีหลายเรื่อง คงเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านบางพวกบ้างเป็นแน่ ขอผู้อ่านทั้งปวงจงมีความสุขสวัสดิ์เทอญ ๚
--
๑. เป็นบุตรขุนหลวงตาก ↩
/*19เวชชปุจฉา
พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ
ทรงนิพนธ์
๏ นามจรูญโรจสร้อย
เรืองศรี
เรียงเรียบแบบวิธี
แพทย์ไว้
หวังจิตรเพื่อปราณี
นำแนะ กันเนอ
ดุจประทีปส่องให้
สว่างด้าวเดินสบาย
๏ ภิปรายยุบลฉบับนี้
แนะนาม
เวชชปุจฉากล่าวตาม
ตำรับแท้
ใช่จักแต่งเดาความ
คิดแต่ ใจนา
ใดขาดปราชญ์ช่วยแก้
ตกแต้มแซมเสริม ๚ะ
---
ถาม. ทำไมเมื่อป่วยเจ็บจึงต้องไปรับหมอ รับหมอมาทำไม
ตอบ. เขารับมาเพื่อจะให้ช่วยแก้ไข โรคที่เขาป่วยนั้นให้หาย
ถาม. โรคที่ป่วยนั้นกลัวกันด้วยเหตุใด จึงต้องหาหมอมาให้ช่วย
ตอบ. โรคที่ป่วยนั้นเป็นตะพานแห่งความตาย ความตายย่อมไต่มาตามโรคที่ป่วยเจ็บก่อนจึงได้ตาย เพราะเช่นนั้นเขาจึงได้กลัวความไข้เจ็บกันนัก เมื่อไข้เจ็บบังเกิดขึ้นในตัวของเขาเอง หรือบิดามารดาบุตรภรรยาคณาญาติ ทาสกรรมกรข้าช่วงใช้ของเขาแล้ว เขาก็รีบปรับหมอมาเร็วพลัน เพื่อจะให้ช่วยแก้ไขโรคที่บังเกิดนั้นให้หาย
/*20ถาม. ก็ถ้าอย่างนั้นหมอมาช่วยแก้ไขแล้ว โรคที่เป็นคงจะหายทั้งสิ้นหรือ เห็นจะไม่มีใครตายกันหละหนอ จะตายแต่ที่มิได้รับหาหมอมาช่วยแก้
ตอบ. อ๊ะไม่เช่นนั้น หมอจะเป็นผู้สำหรับประกันชีวิตคนไม่ให้ตายไม่ได้ ความตายนั้นเมื่อถึงกาละของใคร ๆ ก็ต้องตาย หมอเป็นผู้แก้ได้แต่คนเป็น คือ เมื่อมรณะยังไม่มา
ถาม. ความซึ่งว่ามรณะยังไม่มานั้นอย่างไร ท่านอธิบายให้ข้าพเจ้าเข้าใจสักหน่อย
ตอบ. ท่านคอยฟังนะจะอธิบายให้ฟัง คือ คนเรานี้มีโรคสำหรับตัวอยู่สามอย่าง โรคที่รักษาก็หาย ไม่รักษาก็หายอย่างหนึ่ง โรคที่รักษาจึงจะหายไม่รักษาไม่หายอย่างหนึ่ง โรคที่รักษาก็ตาย ไม่รักษาก็ตายอย่างหนึ่ง เป็นสามอย่างดังนี้ ก็โรคที่ไม่รักษาก็หาย หรือโรคที่รักษาจึงจะหาย สองอย่างนี้เรียกว่ามรณะยังไม่มา โรคที่รักษาก็ตายไม่รักษาก็ตายนั้นเรียกว่ามรณะมาถึง โรคที่มรณะมาถึงนั้น หมอจะช่วยแก้ไขให้หายไม่ได้เลยเป็นอันขาด ในเวชชภาษาเรียกว่า “ตัด” คือ ตัดเสียไม่ให้มีประตูที่จะแก้ไขต่อไป ก็ความเข้าใจของท่านว่าถ้าหมอไปช่วยแก้ไขแล้ว จะหายไปหมดนั้นเป็นการผิดไป ถ้าไข้ใดที่มรณะมาถึงเข้าแล้วดังว่ามาจะหายไม่ได้เลย
ถาม. ก็หมอที่หาไปช่วยแก้นั้น เขารู้ไหมว่าไข้นี้มรณะมาถึงแล้วหรือยังไม่มาถึง
/*21ตอบ. อ่อหมอนั้นหรือเขารู้นักเทียว แต่ต้องเป็นหมออย่างหนึ่งนะจึงจะรู้ได้ดี เขารู้ล่วงหน้าก่อนตั้งแต่สามวัน,เจ็ดวัน,สิบห้าวัน,หรือเดือนหนึ่งจนถึงเจ็ดปีเสียอีก
ถาม. ชอบกล ๆ หมอชนิดไรที่เขาเป็นผู้รู้ เขาได้รู้ด้วยเหตุใด
ตอบ. หมอที่เขาเป็นผู้รู้นั้น มักเป็นหมอที่เรียกว่า “วิญญูแพทย์ สิกขแพทย์ สัมพันธแพทย์” ยังไรเล่า ที่รู้นั้นเขารู้ด้วยชำนาญในคัมภีร์ซึ่งชื่อว่า “มรณสูตร มรณญาณ”
ถาม. บ๋า ท่านอ่างเอาคัมภีร์ขึ้นพูดแล้ว คัมภีร์ของหมอไทย ๆ ดูเลือน ๆ อยู่นี่ ข้าพเจ้าสงสัยอยู่น่า หมายว่ามีเครื่องไม้เครื่องมืออะไรตรวจสอบเป็นหลักฐานเล่า หารู้ว่าเดาสวดไปตามคัมภีร์ดอกหรือ
ตอบ. อ้าว พุโท่ ๆ ท่านประมาทคัมภีร์ของหมอไทย ๆ เสียแล้ว คัมภีร์นั้นมาจากไหนท่านรู้ไหม คัมภีร์ก็มาจากความตรวจสอบจดจำนั้นเอง คือคนแต่ก่อน ๆ ที่เขาเป็นผู้ชอบใจพยาบาลไข้ หรือจะว่าชอบเล่นรักษาไข้ก็ตามเขาได้สังเกตอาการไข้ว่าเป็นอย่างนั้นแล้วต้องตาย เป็นอย่างนี้กี่วัน ๆ ถึงตาย แล้วก็จดลงไว้ในสมุดเพื่อจะมิให้ลืม จึงสังเกตตรวจสอบคนหลัง ๆ ต่อไปอีกเล่า ก็เห็นอาการและความเป็นไปเช่นกันแทบทุก ๆ คน จึงได้จารลงในใบลานยกเป็นคัมภีร์ขึ้น ให้ชื่อว่า “คัมภีร์มรณญาณ” ประสงค์จะให้ถาวรไปสิ้นกาลนาน แล้วจะได้เป็นนิทัศนะตัวอย่างแห่งคนอันจะเกิดภายหลัง ซึ่งรักเล่นรักษาโรคหรือเป็นหมอ คนเกิดภายหลังได้เห็นตำรานั้นเข้าจึงสังเกตตรวจสอบดู /*22ก็เห็นเที่ยงแท้แน่ประจักษ์ตามคัมภีร์ที่กล่าวได้ จะจับปดของคนบุราณว่าจดหลอกได้ก็ไม่ได้ คัมภีร์นี้จึงได้สืบเนื่องมาหลายชั่วบรรพบุรุษจนชั้นคนในทุกวันนี้เขาก็ได้ตรวจสอบอยู่เสมอ ก็ยังจับปดของคนบุราณไม่ได้ เพราะเช่นนั้น คัมภีร์จึงได้ตั้งอยู่เป็นแพทย์ศาสตรสำหรับให้แพทย์ได้ศึกษา ถ้าเป็นถ้อยคำที่ไม่จริงแล้วจะดำรงอยู่ได้แหละหรือ เขาก็คงจะเผาไปเสียเป็นแท้ นี่การตรวจสอบกับท้องคัมภีร์ก็ตรงกันจึงได้เป็นหลักฐานอยู่ ท่านอย่าเพ่อประมาทตำรับตำราของไทย ๆ ก่อน ที่ยังเป็นแบบอย่างแม่นยำได้จริงมีถมไป
ถาม. ข้าพเจ้าอยากถามท่านอีกข้อหนึ่ง คำที่เรียกว่า “หมอ” นั้นแปลว่ากระไร
ตอบ. ก็หมอนี้เป็นคำไทยแล้ว จะให้ข้าพเจ้าแปลว่ากะไรอีกละ ถ้าถามว่าแพทย์แปลว่ากระไร จะได้บอกว่าแพทย์มาจากเวช เวชแปลว่าหมอ
ถาม. ซึ่งข้าพเจ้าถามนั้น อยากจะทราบว่า “หมอ” เป็นคนชนิดใด ด้วยเห็นว่าคนที่ขี่ช้างเขาก็เรียกว่าหมอ คนที่จับงูได้เล่นงูได้เขาก็เรียกว่าหมอ
ตอบ. ถ้าอย่างนั้น ก็พอจะแปลให้เข้าใจได้นั่นซิหมอนั้นหรือ คือคนที่ชำนาญแก้ หรือจะว่าผู้ชำนาญในการนั้นๆ ก็ควร เช่นกับหมอยาผู้ชำนาญยาที่สำหรับแก้โรค หมอยาตาผู้ชำนาญแก้ตา หมอฝีผู้ชำนาญแก้ฝี หมอนวดผู้ชำนาญนวด หรือหมอความผู้ชำนาญในการความ หมอช้างผู้ชำนาญในการช้าง หมองูก็ผู้ชำนาญในการงู หมอจระเข้ก็ผู้/*23ชำนาญในการจระเข้ คำที่เรียกว่าหมอ ๆ นั้นก็ชำนาญในการนั้น ๆ นั่นเอง ข้าพเจ้าอธิบายเพียงเท่านี้ท่านพอเข้าใจไหมละ
ถาม. เข้าใจแล้ว ๆ แต่ข้าพเจ้าออกจะทราบขบวนหมอยาที่เป็นผู้ชำนาญแก้โรคอย่างเดียว หมออื่นไมประสงค์จะทราบในที่นี้ ด้วยความเดิมสิเราพูดกันมาถึงเรื่องหมอยา
ตอบ ท่านอยากทราบเรื่องหมอยาอย่างไรถามมาซิ
ถาม ข้าพเจ้าอยากทราบว่าหมอที่เขาเป็นผู้ชำนาญแก้โรคนั้นเขามีแต่ยาอย่างเดียวก็นับค่าเป็นหมอ หรือต้องประกอบการความรู้อย่างใดบ้าง
ตอบ มีแต่ยาอย่างเดียวจะนับว่าหมอไม่ได้ หมอนั้นต้องมีปัญญาอันสุขุมละเอียด คือ ต้องตรอจตราตรึกตรองในการที่จะแก้ไขโดยเอารัดเอาเปรียบแก้ไข้อย่างเดียว คำที่เรียกว่าเอารัดเอาเปรียบแก้ไข้นั้น คือ ไข้จะเป็นมากแก้เสียให้เป็นน้อย ไข้จะหายช้าแก้เสียให้หายเร็ว ที่สุดจนไข้นี้เป็นต้องตายเป็นแท้ ยังแก้ให้ตายช้าถ่วงวันและเวลาออกไป อย่างนี้และเรียกว่าเอารัดเอาเปรียบแก่ไข้ แล้วยังต้องประกอบความรู้ให้ขึ้นจิตเจนใจอีกสี่ประการจึงจะนับว่าเป็นหมอ ซึ่งจะมีแต่ยาอย่างเดียวแล้วจะเป็นหมอนั้นไม่ได้ ถ้าอย่างนั้นแล้วตำรายามีถมไป คือ ในวัดพระเชตุพนท่านจารึกไว้ในแผ่นศิลาเป็นอันมาก หรือที่วัดบวรนิเวศในศาลาฤๅษีดัดตนก็มีอยู่อีกถึงสี่ศาลา จะไปจดไปลอกเอามาแล้วทำขึ้นไว้เที่ยวรักษาโรค เช่นนั้นจะเรียกว่าหมอได้หรือ หมอนี้ต้องศึกษาให้ชำนิชำนาญในศาสตร และความรู้ทั้งสี่ประการก่อนจึงจะเรียกว่า/*24สิกขแพทย์ได้ สิกขแพทย์นี้เป็นสำคัญกว่าแพทย์อื่น ๆ คือวิญญูแพทย์ก็อาศัยความศึกษาก่อน จึงจะเป็นแพทย์ผู้รู้ได้ สัมพันธแพทย์ก็ต้องอาศัยความศึกษาก่อนจึงจะเป็นแพทย์ต่อไปได้ ถ้าไม่ศึกษาแล้วจะนับว่าเป็นหมออย่างไรได้ เพราะเช่นนั้น ความรู้ทั้งสี่ประการนี้จึงเป็นของสำหรับกับหมอ
ถาม ความรู้ทั้งสี่ประการนั้นขอท่านได้อธิบายให้พิสดารสักหน่อย อย่างไรจึงชีอว่าเป็นความรู้สำหรับกับหมอ
ตอบ ท่านจะให้ข้าพเจ้าอธิบายความรู้ของหมอโดยพิสดารนั้นเห็นจะยืดยาวนัก จะต้องขออธิบายแต่พอเป็นสังเขปด้วยจะเปลืองหน้ากระดาษไป ความรู้ทั้งสี่ประการซึ่งเป็นต้นเค้าของความศึกษานั้น คือ “รู้ที่แรกเกิดของโรค ๑ รู้จักชื่อโรค ๑ รู้ยาสำหรับแก้โรค ๑ รู้ว่ายาอย่างใดจะควรแก้ด้วยโรคใด ๑” เป็น ๔ ประการด้วยกัน ความรู้ทั้ง ๔ ประการนี่แหละ จึงจะเรียกว่าเป็นผู้ชำนาญ ผู้ชำนาญนี่แหละจึงจะเรียกว่าเป็นหมอ ถ้าไม่รู้ทั้ง ๔ ประการแลกจะเรียกว่าผู้ชำนาญไม่ได้ ถ้าเป็นผู้ชำนาญแลกจะเรียกว่าหมอก็ได้
ถาม รู้จักที่แรกเกิดของโรคนั้นอย่างไร รู้จักชื่อโรคอย่างไร รู้จักยาสำหรับแก้โรคอย่างไร รู้จักยาที่จะควรแก้ด้วยโรคใดนั้นอย่างไร ว่าไปให้ชัดอีกสักหน่อยเถิดนะ ข้าพเจ้าออกอยากฟัง
ตอบ จะให้อธิบายให้ชัดเจนนั้น ก็จะอธิบายได้แต่อย่างไทยๆ เป็นโวหารแพทย์สยาม จะอธิบายเป็นโวหารแพทย์ภาษาอื่น ๆ นั้นไม่ได้ แต่ถึงอย่างไรข้าพเจ้าก็ยังเห็นว่าถึงแพทย์ภาษาอื่น ๆ ก็คงต้อง/*25ชำนิชำนาญในความรู้ทั้งสี่ประการ เช่นว่ามานั้นเหมือนกัน จึงจะนับว่าเป็นหมอได้
ถาม เอาเถิดนะเราเป็นไทยนี่น่ะ อยากจะฟังโวหารหมอไทยๆเล่นบ้าง ด้วยไม่มีใครเขาพูดกันอยู่ โวหารหมอภาษาอื่นๆนั้นได้ยินเข้าหูอยู่บ่อยๆมาแล้ว
ตอบ เอ้าท่านคอยฟังเถิดนะ ในคำอธิบายโวหารของหมอไทยๆน้ะ ความที่ว่ารู้ที่แรกเกิดของโรคนั้นคือเขารู้ว่าฤดูแปรไป ๑ อาหารให้โทษ ๑ ไม่เปลี่ยนอริยาบถ ๑ ต้องร้อนยิ่งนัก ๑ ต้องเย็นยิ่งนัก ๑ อดนอน ๑ อดข้าว ๑ อดน้ำ ๑ กลั้นอุจจาระ ๑ กลั้นปัสสาวะ ๑ โทษทั้งปวงดังกล่าวมานี้แหละเป็นต้นเหตุที่แรกเกิดของโรค โรคจะบังเกิดขึ้นก็อาศัยเหตุที่ว่ามา จึงได้จัดว่าเป็นที่แรกเกิดของโรค
ถาม ก็รู้จักชื่อโรคนั้นอย่างไรเล่า
ตอบ รู้จักชื่อโรคนั้น คือผู้ป่วยเจ็บลงเขาได้ไปตรวจดูว่า ความเจ็บป่วยของมนุษย์นี้ใช่อื่นไกล คือธาตุทั้ง ๔ ซึ่งแจกออกเป็นธาตุไฟ ๔ ธาตุลม ๖ ธาตุน้ำ ๑๒ ธาตุดิน ๒๐ นี้เองกำเริบหรือวิการไปจึงทำให้ป่วยเจ็บมีอาการต่าง ๆ แต่หากสามัญชนย่อมสมมติชื่อของโรคนั้นต่างๆ จะกำหนดลงเป็นแน่ไม่ได้ มีหวัดไอไข้ลมเป็นต้น หมอนั้นก็กำหนดรู้ตามชื่อของโรคซึ่งได้สมมติไว้ ว่าอาการเช่นนั้นๆ ชื่อโรคนี้ อาการเช่นนี้ชื่อโรคนั้น ความรู้เช่นว่านี้แหละเรียกว่ารู้จักชื่อโรค
ถาม ก็รู้จักยาแก้โรคนั้นอย่างไร
/*26ตอบ รู้จักยาสำหรับแก้โรคนั้น คือรู้ว่าของสิ่งนี้รูปอย่างนั้น สีอย่างนั้น กลิ่นอย่างนั้น รสอย่างนั้น ชื่ออย่างนั้น เป็นของสำหรับจะแก้โรคของมนุษย์ให้หายได้ รูปเช่นใบไม้เเก่นไม้รากไม้ หรือของบังเกิดในตัวสัตว์มีหนัง, เขา, กระดูก, กีบ, ดี, เป็นต้น หรือของเกิดแต่ธรรมธาตุเอง เช่นเกลือ, มวกผา, ศิลายอนเหล่านี้ จัดว่ารู้จักรูปของยา สีนั้นคือรู้ว่ายาอย่างนี้สีขาว, เขียว. ดำ, แดง, เช่นการบูร สีขาว จุณสีๆเขียว ยาดำสีดำ ฝางเสนสีแดง เป็นต้น เหล่านี้ จัดว่ารู้จักสีของยา
กลิ่นนั้นคือรู้ว่ายาอย่างนี้กลิ่นหอม ยาอย่างนี้กลิ่นเหม็น เช่นกับพิมเสน, เป็นของหอม ยาดำมหาหิงค์ุ เป็นของเหม็นเหล่านี้ จัดว่ารู้จักกลิ่นของยา
รสนั้นคือรู้ว่ายาอย่างนี้รสจืด, ฝาด, หวาน, ขม. เช่นสุพรรณถัน รสจืด ผลเบญกานีรสฝาด ชะเอมรสหวาน ผลสบาฝักรสเมา บอระเพ็ดรสขม เมล็ดพลิกไทยรสเผ็ดร้อน เมล็ดงารสมัน ดอกมะลิรสเย็น เกลือรสเค็ม มะขามเปียกรสเปรี้ยวเหล่านี้ จัดว่ารู้จักรสของยา
ชื่อนั้น คือรู้ว่ายาอย่างนี้ชื่อนั้นดัง ขิง, ข่า, กระทือ, ไพล เป็นต้นเหล่านี้ จัดว่ารู้จักชื่อของยา แล้วยังรู้จักชื่อของยาที่เขาประสมกันแล้วตั้งแต่ ๒ สิ่งขึ้นไปจน ๙ สิ่ง เช่นตรีผลา, ตรีกระฏก, ตรีสาร, ตรีสุคนธ์ หรือเบญจกูล เบญจโลหะ สัตตโลหะ นวะโลหะ เป็นต้น
/*27แล้วยังรู้จักวิธีผสมอีกอย่างหนึ่ง คือผสมกันตั้งแต่ ๕ สิ่งจนถึง ๑๐๐ สิ่ง หรือกว่า ๑๐๐ ขึ้นไปก็มี วิธีผสมนั้น คือไม่ผสมก็ไม่เป็นยาดัง พริกไทย, หอม, กระเทียม, เหล่านี้ถ้าแต่สิ่งเดียว ๆ แล้ว ก็เป็นอาหารสำหรับรับประทานไป ต่อผสมกันเข้าหลาย ๆ สิ่ง จึงจะมีฤทธิ์ และกำลังที่เรียกว่ายา อาจจะแก้โรคที่ไมถึงความตายให้หายได้ ความที่รู้จักรูป สี, กลิ่น, รส, ชื่อ, ของยา และวิธีผสมดังว่ามานี้แหละ เรียกว่า รู้จักยาที่สำหรับแก้โรค
ถาม รู้จักยาอย่างใดจะควรแก้ด้วยโรคใดนั้นอย่างไรเล่า
ตอบ รู้จักยาที่ควรจะแก้ด้วยโรคนั้น คือรู้ว่าโรคอย่างนี้จะชอบแก้ด้วยยาอย่างนั้น ขนานนั้นรสนั้น ดังโรคซึ่งควรถ่ายต้องถ่าย โรคซึ่งควรปิดต้องปิด โรคที่ควรหักหาญต้องใช้ยาหักหาญ โรคที่ควรอนุโลมต้องใช้ยาอนุโลม โรคที่หยาบต้องใช้ยาอย่างหยาบ โรคที่ละเอียดต้องใช้ยาอย่างละเอียด โรคที่ชอบยาเก้ารสอย่างใดอย่างหนึ่ง ต้องใช้ยาเก้ารสให้ชอบแก่โรคนั้น ๆ ดังคำของพระยาจันทบุรี (กล่อม) ได้แต่งเป็นคำร่ายไว้ว่า “รสเฝื่อนฝาดชอบสมาน ยารสหวานชอบเนื้อ รสเมาเบื่อแก้พิษ ดีโลหิตชอบรสขม เผ็ดร้อนลมถอยถด เส้นชอบรสแห่งมัน หอมเย็นนั้นเพื่อชูใจ เค็มซาบในผิวหนัง เสมหะยังชอบส้ม” ยาทั้งเก้ารสนี้เป็นอาวุธสำคัญของหมอที่สำหรับจะได้ต่อสู้แก่โรค เมื่อเห็นว่าโรคใดควรจะแก้ด้วยยารสใดแล้ว ก็รับปรุงยารสนั้นเข้าแก้โรค ความดังว่ามานี้แหละเรียกว่า/*28รู้จักยาอย่างใดที่ควรจะแก้ด้วยโรคใด รวมความรู้ทั้ง ๔ ประการดังพรรณนามาแต่ต้นแล้วนั้น จึงจะเรียกว่าผู้นั้นเป็นผู้ชำนาญคือเป็นหมอได้
ถาม ยาทั้งเก้ารสยังจะได้จริงได้จงเหมือนเช่นกล่าวไว้หรืออย่างไร หรือจะว่าพอเป็นกลอนคล่อง ๆ ปากเล่น
ตอบ อ่อยาทั้งเก้ารสนั้นหรือ เป็นของได้จริงได้จังวิเศษนักเทียว จะว่าให้เห็นแต่ง่าย ๆ ยารสฝาดว่าชอบสมานนั้น ท่านเห็นใหม่เล่า ถ้าคนเขาปากแตกปากเปื่อยเป็นขุมกินเผ็ดไม่ได้ หมอเขาก็เอาผลเบญจกานี, สีเสียดเทศ, พิมเสน. ผสมกันเข้าทาปาก หรือเอาเปลือกหว้า, เปลือกแค, เปลือกมะเดื่อ, ต้มเอาน้ำอมก็หายมิใช่หรือหายด้วยเหตุใด หายด้วยยานั้นมีรสฝาด ก็ไปสมานซึ่งบาดแผลแตกเปื่อยให้ปากนั้นหาย ด้วยอำนาจยาที่มีรสฝาด
ยารสหวานที่ว่าซาบเนื้อนั้น ถ้าไข้ใดทำให้หน้าซีดตัวซีดและกล้ามเนื้อซูบผอมไป ชักให้เรี่ยวแรงซุดน้อยถอยกำลัง เรื้อรังมานมนานไม่ใคร่จะหาย หมอเขาก็ประกอบยาด้วยรสหวาน แทรกเจือเข้าไป คือใช้ชะเอม, ขันทสกร, น้ำตาลกรวด, เป็นต้น โรคที่เนื้อหนังเหี่ยวชีดซูบผอมก็หายได้ ด้วยอำนาจที่มีรสหวาน
ยารสเมาเบื่อที่ว่าแก้พิษนั้น ถ้าไข้ใดจับเป็นพิษให้ตัวร้อนตาแดงร้อนในระหายน้ำ ดิ้นร้องกระสับกระส่าย บางทีให้คลั่งเพ้อไม่เป็นสติ ที่สมมติเรียกกันว่าไข้พิษนั้น หมอเขาก็วางยาที่เข้าพิสนาศ, ระย่อม, ใครเครือ, เนระภูสี, มหาสะดำ, ผลสะบาฝัก, หรือวางยาที่ชื่อว่า /*29“นวเห็ด” คือเข้าเห็ดทั้งเก้า สรรพยาเหล่านี้ก็ล้วนแต่มีรสเมาเบื่อทั้งสิ้น โรคที่ว่าเป็นไร้พิษก็หายได้ ด้วยอำนาจยาที่มีรสเมาเบื่อ
ยารสขมที่ว่าแก้ดีกับโลหิตนั้น ถ้าไข้ใดที่เจือดีกับโลหิตเป็นสมุฏฐานเช่นไข้จับเป็นต้นนี้ หมอเขาก็วางยาที่มีรสขมจัด ดังผลกระดอม, บอระเพ็ด, ก้านสะเดา, ใบชิงช้าชาลี, ใบปีบ, หรือดิสัตว์ต่างๆ เป็นต้น หรือเปลือกไม้อย่างหนึ่งที่มาจากต่างประเทศ คือเปลือกซินโคนา หรือยาของหมอชาวยุโรปที่เรียกว่ายา “ควินนิน” เหล่านี้ก็ล้วนเป็นยาอันมีรสขมทั้งสิ้น โรคที่เกิดแต่ดีกับโลหิต คือ ไข้จับนั้นเมื่อถูกยารสขมเข้าก็หายไม่ใช่หรือ หรือโรคอีกอย่างหนึ่งที่เกิดแต่ผู้หญิงที่ขึ้นปากเจนใจกันว่า “โทษโลหิตๆนั้น” หมอเขาก็ใช้ยาที่มีรสขมเข้าแก้ โรคนั้นก็หายได้ด้วยอำนาจยาที่มีรสขม
ยารสเผ็ดร้อนที่ว่าแก้ลมนั้น ถ้าไข้ใดที่เกิดแต่กองลม จะเป็นสุขุมวาตหรือโอฬาริกวาตก็ตาม หมอเขาก็ใช้ยาที่รสเผ็ดร้อนเข้าแก้ เช่นกับพริกไทย, ดีปลี, ขิง, ข่า, การะบูร, เป็นต้นเหล่านี้ เมื่อลมกองละเอียดก็ใช้ยาที่ร้อนอย่างละเอียดลงมา เช่นโกฐทั้ง ๙ เทียนทั้ง ๙ กฤษณา, กระลำพัก, ขอนดอก, เหล่านี้ โรคที่เกิดด้วยกองลมทั้งสองก็หายได้ด้วยอำนาจยาที่มีรสเผ็ดร้อน
ยารสมันที่ว่าแก้เส้นนั้น ถ้าโรคใดที่เกิดแต่เส้นเอ็นวิการ ที่ทำให้ขัดข้อแลแข้งขาหรือยอกเสียดเสียวสะดุ้งไปในตัวแห่งใดแห่งหนึ่งก็ดี หมอเขาก็ใช้ยารสมัน คือน้ำมันงา, น้ำมันละหุ่ง, น้ำมันมะพร่าวไฟ, หรือใช้/*30อย่างอุกฤษฐ์ขึ้นไปจนน้ำมันงูเหลือมเข้าคลึงไคลรีดประคบที่เส้นเอ็นที่ทำให้ยอกเสียดเสียวสะดุ้ง หรือเมื่อยขบขัดข้อพลิกแพลงอยู่ โรคที่เกิดแต่เส้นเอ็นพิการอันทำโทษต่าง ๆ ก็หายได้ด้วยอำนาจยาที่มีรสมัน
ยารสหอมเย็นที่ว่าชื่นชูใจนั้น ถ้าโรคใดที่ทำให้จิตใจขุ่นมัวสวิงสวาย เช่นเป็นเมื่อเวลาไข้จับหรือเมื่อลมจับหมอเขาก็ใช้ยาที่มีรสหอมเย็น ดังยาหอมที่มีชื่อต่าง ๆ แล้วแทรกเจือหญ้าฝรั่น, อำพัน, ชะมดเชียง, ละลายด้วยน้ำดอกไม้เทศดอกไม้สด ประสงค์จะให้รสและกลิ่นนั้นหอมเย็นยิ่งขึ้นไป คนที่ป่วยด้วยโรคไข้ขุ่นมัวสวิงสวายนั้น เมื่อได้รับประทานยาที่มีรสหอมเย็นแล้ว ก็ทำให้จิตใจเบิกบานชื่นชูขึ้น บางทีเมื่อควรหายก็หายได้โดยเร็ว ด้วยอำนาจยาที่มีรสหอมเย็น
ยารสเค็มที่ว่าซึมในผิวหนังนั้น ถ้าโรคใดที่ทำให้ถึงหนังชาซากเหี่ยวแห้งไป ที่สมมติว่า “โรคริดสีดวงแห้ง” นั้น หมอเขาก็ใช้ยาแทรกเกลือจนเค็มอย่างจัด ๆ ทีเดียว หรือโรคใดที่จะต้องใช้ยาให้แล่นตลอดถึงผิวหนัง ก็แทรกเกลือลงประสงค์จะให้รสเค็มนั้นพาแล่นซึมซาบตลอดออกไป โรคนั้นก็หายได้ด้วยอำนาจยาที่มีรสเค็ม
ยารสเปรี้ยวที่ว่าแก้เสมหะนั้นถ้าโรคใดที่เนื่องด้วยเสมหะ ทั้งสามคือสอเสมหะ, อุระเสมหะ, คูธเสมหะ, หมอเขาก็วางยาซึ่งมีรสเปรี้ยว เช่นใบมะขาม, ใบส้มป่อย, ใบมะดัน, ใบส้มเสี้ยว, เหล่านี้โรคที่เกิดแต่กองเสมหะทั้งสามก็หายได้ ด้วยอำนาจยาที่มีรสเปรี้ยว เพราะฉะนั้นยาทั้งเก้ารสนี้จึงเป็นของจริงไม่สับปลับ ที่ท่านสงสัยว่าจะว่าเล่นพอเป็นกลอน/*31คล่อง ๆ ปากนั้นอย่าได้สงสัยเลย ข้าพเจ้ายกเอาพยานมาให้เห็นดังนี้ ท่านพอจะเชื่อได้หรือยัง
ถาม เชื่อแล้ว ๆ ถูกละ ๆ แต่ข้าพเจ้าจะขอถามท่านอีกสักหน่อยหนึ่ง คือ หมอที่รู้แต่ยาไม่รู้อาการโรค หรือรู้แต่ยาไม่รู้อย่างใดจะควรแก่โรคใดนั้นจะมีโทษอย่างไรบ้าง ทำไมท่านไม่กล่าว
ตอบ อ๋อ หมอที่ไม่รู้อาการโรคและไม่รู้ยาที่ควรแก้โรคใดนั้นหรือมีโทษมากนักเทียว ข้าพเจ้าจะชี้แจงให้ฟัง คือหมอที่มียาไม่รู้อาการโรคนั้น ก็จะไปวางผิด ๆ ถูกๆ ให้คนไข้กินเข้าไป ถ้าวางยาให้ผิดกะโรคที่เป็นอยู่แล้ว ความเดิมตั้งใจว่าจะแก้โรคก็เหมือนอย่างวางยาพิษ ช่วยซ้ำให้โรคกำเริบหนักยิงขึ้นไป หรือเหมือนเอาของแสลงไปให้คนไข้กิน ไข้นั้นก็จะกลับทับทวีมากขึ้นไม่ต้องสงสัย ความว่าวางยาผิด ๆ ถูก ๆ นั้น คือโรคนี้จะชอบคุมก็ไปวางยาถ่าย โรคนี้จะชอบถ่ายก็ไปวางยาคุม หรือโรคไข้ไปวางยาร้อน โรคลมไปวางยาเย็นเป็นต้นดังนี้ เรียกว่าวางยาผิด ๆ ถูก ๆ
อนึ่ง รู้ยาแต่ไม่รู้ว่าจะควรแก้โรคสถานใดนั้น ก็คือไม่รู้ว่าโรคนี้จะชอบด้วยยารสนั้น โรคนั้นจะชอบด้วยยารสนี้ เช่นเป็นโรคในกองเสมหะ เอายารสเผ็ดร้อนไปวางเข้า เป็นโรคในกองลมเอายารสหวานไปวางเข้า เป็นโรคในกองดีเอายารสเปรี้ยวไปวางดังนี้ เรียกว่าไม่รู้จักยาที่ควร ก็หมอใดที่ไม่รู้จักอาการโรคไปวางยาผิด ๆ ถูก ๆ หรือไม่รู้ว่ายาอย่างใดจะควรแก่โรคใด แม้นคนไข้กินล่วงล้ำคอลงไปแล้ว ถ้าไข้น้อยก็กลับเป็นมาก ไข้มากแต่ไม่ถึงความตายก็จะต้องตายเป็นแท้ ดุจหมอผู้/*32นั้นฆ่ามนุษย์เสียก็ปานกัน นี่แหละการซึ่งจะเป็นหมอนั้นจึงต้องประกอบการตรึกตรองโดยสุขุมอย่างยิ่ง และต้องศึกษาในเวชชศาสตรให้ชำนิชำนาญจริง ๆ จึงจะนับว่าเป็นหมอได้
ถาม. อ๊ะๆ ความที่ท่านว่าหมอวางยาผิดล่วงลำคอลงไปแล้ว ไข้ไม่ถึงความตายก็จะต้องตายนั้น ความต้นกับความปลายมิไม่สมกันอยู่หรือ ส่วนความต้นสิว่ามรณะยังไม่มาไข้นั้นเป็นต้องหาย ก็ใช้ที่หมอวางยาผิดนั้นมรณะก็ยังไม่มา เหตุไฉนจึงต้องตายด้วยเล่า ถึงหมอจะวางยาผิดก็จะเป็นไรเพราะมรณะยังไม่มา
ตอบ. อ้าว ชั้นเดิมมรณะยังไม่มาก็จริงอยู่แล แต่ทว่าหมอไปวางยาผิดเข้านั้น เปรียบเหมือนมีก๊าดไปเชิญมรณะมา มรณะนั้นเห็นก๊าดเข้าแล้วจะขัดได้หรือ หรือเปรียบความอีกอย่างหนึ่งเหมือนแม่น้ำและลำคลองขวางหน้าอยู่ มรณะยังจะมาไม่ได้ หมอนั้นช่วยทำตะพานให้มรณะเข้ามาได้ ฉันใดความนี้ก็เปรียบเหมือนหมอวางยาผิดช่วยเชิญหรือรับให้มรณะมาฉันนั้น
ถาม. เอ๊ะ ถ้าอย่างนั้นการที่จะหาหมอมาพยาบาลไข้ มิเป็นการน่ากลัวนักเจียวหรือ ยากที่จะวางยาให้เป็นที่มั่นคงได้
ตอบ. ยังนั้นซิ การที่จะหาหมอมารักษานั้นเป็นการยากอย่างยิ่ง ด้วยชีวิตของมนุษย์เป็นของหายาก เพราะมีด้วยกันคนละหนเท่านั้น แต่ข้าพเจ้าขอเตือนท่านว่า ถ้าจะหาหมอมาแล้ว ก็ต้องดูหมอที่เป็นผู้รู้จริง ๆ คือ ผู้ที่ได้ศึกษาในเวชชศาสตรโดยชำนิชำนาญ เช่นวิญญูแพทย์, สิกขแพทย์ สัมพันธแพทย์, หรือคำสามัญเรียกว่า “คง/*33กะเรียนฉะนั้น” ถ้าจะหาหมอที่ไม่รู้คัมภีร์แพทย์เป็นแต่งู ๆ ปลา ๆ มาแล้ว จะได้รับเสียใจเมื่อภายหลังเป็นแท้ เพราะเช่นนั้นท่านไม่รู้หรือเมืองยุโรปนั้น หมอเขาจึงได้มีหนังสือคู่มือฉบับหนึ่ง ที่เรียกว่า “เซอร์ติฟิเคต” ๆ นี้ ถ้าผู้ใดได้ร่ำเรียนในแพทย์ศาสตรไล่ได้โดยชำนาญแล้ว เขาก็ได้หนังสือฉบับนี้สำหรับตัวเป็นคู่มือฉบับไป เพื่อจะได้เที่ยวรักษาโรคมิให้คนทั้งหลายมีความรังเกียจ แสดงความว่าผู้นั้นได้สอบไล่แล้วว่าเป็นหมอได้ ก็ในสยามประเทศซึ่งเป็นพระราชอาณาเขตรของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเรานี้ การสอบไล่ในวิชาแพทย์ยังไม่มี แต่ถึงกระนั้นก็ยังมีสิ่งสำคัญอย่างหนึ่ง คือสัญญาบัตรที่พระราชทานเป็นตราตั้งประกอบฐานันดรศักดิ์ของแพทย์ผู้ขึ้นว่า “พระยา, พระหลวง, ขุน” ก็เพราะเหตุใดเล่า เพราะด้วยวิชาคุณของเขาที่ได้อุตสาหะร่ำเรียนในเวชชศาสตรจึงได้พระราชทานยศ ให้ปรากฏประกอบความรู้ของเขาให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไป ก็เรานี้ย่อมรู้แล้วว่าหมอหลวงนั้นเป็นหมอได้ศึกษาในเวชชศาสตร จนได้พระราชทานฐานันดรศักดิ์ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญแล้วดังนี้ ก็ควรจะเชื่อถือไว้วางใจแก่พวกหมอหลวงได้ ด้วยสัญญาบัตรนั้นแล เป็นคู่มืออันประเสริฐของเขา อนึ่งหมอหลวงนี้ก็มักจะเป็นสัมพันธแพทย์มากกว่าคนกรมอื่นซึ่งจะยกมา หรือจะเป็นคนกรมอื่นยกมาก็จัดว่าได้ไล่เลียงสอบสวนแล้ว ด้วยจางวาง, เจ้ากรม, ปลัดกรม, ในกรมหมอนั้น เขาได้สอบสวนว่าเป็นหมอได้จึงได้ยกมา อีกประการหนึ่งหมอหลวงนั้น ได้ดูไข้เห็นไข้เคยพยาบาลมามากกว่าหมอเชลยศักดิ์ เพราะท่านได้เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฏคนย่อมเชื้อเชิญรับไป/*34รักษาโดยมากต่อมาก ถ้าหมอคนใดได้เห็นไข้มากเคยรักษามามากแล้ว หมอผู้นั้นก็ย่อมจะเป็นผู้ชำนาญในการแก้ไข้ จัดว่าเป็นผู้มีฝีมือเป็นธรรมดาอยู่เช่นนั้น ด้วยอาการโรคของมนุษย์นั้นอาจจะเป็นตัวอย่างให้หมอจดจำ ในการที่จะแก้ไขคนอื่นต่อๆ ไปอีกได้ ข้าพเจ้าตักเตือนท่านได้เพียงนี้แหละ จะเชื่อหรือไม่เชื่อก็ตามแต่อัธยาศัย
สาธุ ๆ การที่ท่านตักเตือนข้าพเจ้านี้เหมือนชี้หนทางให้เดิน โอเวลาจวนจะค่ำเสียแล้วแหละน่าเสียดายจริงหนอ จะต้องเลิกพูดกันเสียที คำที่ท่านอธิบายมาแต่ต้นนั้นก็ชอบกลอยู่
เลิกก็เลิกกันเถิด วันอื่นมีเวลาจึงค่อยมาพูดกันใหม่ ในเรื่องหมอ ๆ นี้หนทางยังพิสดารกว้างขวางนัก. ๚
---
พิมพ์ที่ ร.พ. อรุณศิริ ถนนจักรพงค์ บางลำพู สุภาพ อรุณศิริ ผู้พิมพ์ผู้โฆษณา
/*(1)คำนำ
มหาอำมาตย์ตรี พระยาพิพิธโภไคสวรรย์ (เชฐ หังสสุต) ให้มาแจ้งความต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ว่าจะทำการปลงศพคุณหญิงจันทร์ พิพิธโภไคสวรรย์ มีศรัทธาจะรับพิมพ์หนังสือในหอพระสมุด ๆ เปนของแจกสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงเลือกหนังสือเรื่องลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๕ ให้พิมพ์ตามประสงค์ เรื่องราวหนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคนี้เปนอย่างไรจะอธิบายต่อไปข้างท้าย จะกล่าวถึงประวัติผู้มรณภาพก่อน
ประวัติคุณหญิงจันทร์ พิพิธโภไคสวรรย์
---
คุณหญิงจันทร์ พิพิธโภไคสวรรย์ จ, จ. เปนธิดาหลวงมงคลรัตน์ (ช่วง ไกรฤกษ์) แลเปนธิดาคนใหญ่ของขรัวยายไข่ จึงเปนพี่ร่วมบิดามารดากับเจ้าจอมมารดาชุ่มในรัชกาลที่ ๕ ซึ่งเปนเจ้าจอมมารดาของพระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าหญิงอาทรทิพยนิภา แลพระองค์เจ้าหญิงสุจิตราภรณีนั้น คุณหญิงจันทร์เกิดในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๖ กรกฎาคม ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗
คุณหญิงจันทร์ได้ทำการวิวาหมงคลกับมหาอำมาตย์ตรี พระยาพิพิธโภไคสวรรย์ (เชฐ หังสสุต) แต่เมื่อยังเปนตำแหน่งนายราชภัณฑ์ภักดี หุ้มแพรมหาดเล็ก เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๒๙ แล้วได้ถวายตัว/*(2)เปนข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันนี้ ถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อสามีได้เปนตำแหน่งพระยาพิพิธโภไคสวรรย์อยู่ในกระทรวงพระคลัง ฯ คุณหญิงจันทร์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายในเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๔๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ได้รับพระราชทานเข็มเสือป่าชั้นที่ ๓
พระยาพิพิธโภไคสวรรย์กับคุณหญิงจันทร์มีบุตรธิดาด้วยกัน บุตร ๖ ธิดา ๓ รวม ๙ คน ถึงแก่กรรมเสียแต่ยังเยาว์ ๔ คน คงเหลืออยู่ ๕ คน คือ
๑ นางสาวเจิม ได้ทำการวิวาหมงคลกับหลวงนรการวิสุทธิ์ (กระจ่างแพ่งสุภา) บุตรพระยาเกษมศุขการี
๒ นายชู มหาดเล็กข้าหลวงเดิม รับราชการเปนตำแหน่งสมุห์บาญชีอยู่ในกรมรถไฟหลวง ได้ทำการวิวาหมงคลกับนางสาวเลื่อน ไกรฤกษ์ธิดาพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ น้องของคุณหญิงจันทร์
๓ นายชอบ มหาดเล็ก เมื่ออายุครบอุปสมบท สมเด็จพระบรมราชินีนารถ พระบรมราชชนนีทรงพระกรุณาโปรดจัดการอุปสมบทพระราชทาน ได้อุปสมบทที่ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้นลาสิกขาบทแล้ว ได้รับราชการอยู่ในศาลฎีกา
๔ นายโชติ มหาดเล็ก
๕ นางสาวจำเรียง
/*(3)คุณหญิงจันทร์อยู่ร่วมทุกข์ศุขกับพระยาพิพิธโภไคสวรรย์มา ๓๔ ปี ป่วยถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๒๘ ตุลาคม ปีมะแม พ.ศ. ๒๔๖๒ คำนวณอายุได้ ๕๖ ปี สิ้นเรื่องประวัติคุณหญิงจันทร์เพียงนี้
อธิบายเรื่องที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้
---
เรื่องหนังสือที่พิมพ์ในลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๕ นี้ เปนเรื่องลัทธิธรรมเนียมของชาวป่าชาติต่าง ๆ ที่อยู่ในพระราชอาณาจักรสยามข้างฝ่ายเหนือ หนังสือเรื่องนี้เข้าพระยาสุรศักดิมนตร (เจิม แสงชูโต) เมื่อยังเจ้าหมื่นไวยวรนารถ แม่ทัพขึ้นไปตั้งอยู่ที่เมืองหลวงพระบาง ได้เอาใจใส่สืบสวนเรื่องพวกชาวป่าแลลัทธิธรรมเนียมของพวกนั้นๆ ส่งมายังหอพระสมุด ฯ ได้พิมพ์ในหนังสือวชิรญาณเปนตอน ๆ ยังหาเคยรวมพิมพ์แยกออกเปนเรื่อง ๑ ต่างหากไม่ เห็นว่าหนังสือเรื่องนี้ให้ความรู้อันจะหาได้ด้วยยาก หนังสือเช่นนี้แม้ในนานาประเทศก็นับถือกันว่า สมควรจะมีสำหรับบ้านเมืองทั่วทุกประเทศ เพราะพวกชาวป่ามักเปนประชาชนที่อยู่ในประเทศนั้น ๆ มาเก่าก่อน เมื่อรู้ภาษาแลลัทธิธรรมเนียมที่ถือในคนจำพวกนั้น ๆ ว่าอย่างไร ๆ อาจจะสอบสวนเปรียบเทียบให้รู้เรื่องพงษาวดารโบราณคดีของประเทศนั้น ๆ ถอยหลังไปได้เปนอันมาก มีตัวอย่างเรื่อง ๑ ซึ่งปรากฏเมื่อเร็ว ๆ นี้ คือในอักขรวิธีหนังสือไทยเราบัญญัติคำให้ใช้ไม้ม้วนไว้ ๒๐ ค่ำ ยังไม่มีอธิบายแน่ชัด ว่าเหตุใดจึงใช้ไม้ม้วนแต่ ๒๐ คำเท่านั้น มีนักเรียนพึ่ง/*(4)พบในหนังสือของพวกอาหมซึ่งไทยจำพวก ๑ อยู่ในแดนพม่าข้างฝ่ายเหนือ ปรากฏว่าคำที่ใช้ไม้ม้วนในภาษาอาหม เขาอ่านสำเนียงคล้ายเอ สกด ย ไม่ได้อ่านเปนสำเนียงไอ เมื่อได้ความรู้ขึ้นเช่นนี้ก็ได้พยานโดยทันที ว่าพวกชาวลครของเรายังใช้สำเนียงนั้นอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้ ข้อนี้เปนตัวอย่างที่จะเห็นได้ว่าได้ความรู้เพราะมีหนังสือเรื่องลัทธิธรรมเนียมแลภาษาของชนชาติต่าง ๆ เช่นพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ มีประโยชน์สำหรับเปรียบเทียบกัน จึงเปนของที่สมควรจะพิมพ์ให้แพร่หลาย
ข้าพเจ้าขออนุโมทนากุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งพระยาพิพิธโภไคสวรรย์ ได้ทำการปลงศพคุณหญิงจันทร์ผู้ภรรยา แลได้พิมพ์หนังสือเรืองนี้ให้แพร่หลาย เชื่อว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับหนังสือนี้ไปคงจะอนุโมทนาทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๘ มกราคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๒
/*1ว่าด้วยชาวป่าชาติต่าง ๆ
---
ในพระราชอาณาเขตรข้างทิศตวันออกเฉียงเหนือ มีคนชาติภาษาต่าง ๆ อาไศรยอยู่บนภูเขาแลในป่าเปนอันมาก คนชาติชนิดต่าง ๆ นี้มีลัทธิธรรมเนียมภาษาต่าง ๆ กัน ดังจะได้พรรณาต่อไป คือจะได้พรรณาถึง
๑ บ้านเมืองเคหฐานที่อาไศรย
๒ รูปร่างลักษณกิริยาภาษาพูดแลหนังสือ
๓ อาหารแลผ้านุ่งห่มเครื่องประดับกาย
๔ วิชาชำนาญการเลี้ยงชีพ ฤๅสินค้าต่าง ๆ ที่ไปมา
๕ หัวน่าพาหนะบริวารภาชนะเครื่องใช้
๖ เงินใช้แลกเปลี่ยนซื้อขายกัน
๗ ธรรมเนียมได้ภรรยาแลคลอดบุตรเลี้ยงบุตร
๘ การพยาบาลแลปลงศพ
๙ การนับถือสาสนา แลการประชุมเล่นมโหรศพ เทศกาลตามฤดูปี
คนชาติต่าง ๆ ที่จะพรรณาต่อไปนี้ ย่อมอาไศรยอยู่ในปลายเขตรแดน ใช่จะมีแต่ในพระราชอาณาเขตรสยามเท่านั้นหามิได้ มีทั่วไปในประเทศต่าง ๆ คือ ประเทศจีน. พม่า. ซึ่งต่อติดกับพระราชอาณาเขตร /*2แลดินแดนอื่น ๆ ก็มีคนต่างชาติต่างภาษาอาไศรยอยู่เหมือนกัน แต่คนชนิดอย่างนี้ชอบอยู่ตามป่าแลเขา ปลายเขตรแดนที่ไกลจากบ้านเมือง แต่ไม่อาไศรยตั่งมั่นอยู่ถิ่นที่หามิได้ มักยักย้ายยกครอบครัวเที่ยวอยู่ในป่าเขาที่อื่น ๆ ต่อไป ถึงแม้ว่าบ้านเมืองใดจะเผื่อแผ่เจือจานความบำรุงเลี้ยงรักษาไปถึงคนชาติต่าง ๆ นั้น ก็คงจะไม่รับความบำรุงความเจริญให้รุ่งเรืองได้ คงจะหลบหลีกหนีห่างออกไปอยู่ตามป่าเขาเช่นนั้นเปนธรรมดา
ว่าด้วยชาติพม่า
๑, คนชาติพม่านี้ อาไศรยอยู่ในดินเมืองภูฝาง ซึ่งเปนพระราชอาณาเขตร ข้างทิศตวันออกเฉียงเหนือ ที่ต่อเขตรแดนกับประเทศจีนแลพม่า แลพม่าพวกนี้ปลูกโรงอาไศรยอยู่บนเขาที่สูง ๆ โรงนั้นมีหลังคาลาดลงมาชิดกับพื้น มีประตูเข้าออกสองข้างทาง ด้านสกัดในโรงนั้น กั้นเปนห้องยกเปนแคร่ขึ้นสูงประมาณศอกหนึ่งสำหรับเปนที่นอน ในห้องนอนนั้นก็กั้นฝามีประตูไปมาถึงกัน โรงนั้นมุงด้วยหญ้าคาฝาขัตแตะ แลบางคนก็ทำด้วยไม้จริงบ้าง โรงใหญ่เล็กก็ตามสมควรที่จะมีครอบครัวอยู่ตามมากแลน้อย
๒, ลักษณร่างกายกิริยาแลภาษานั้น มีร่างกายล่ำสันแขงแรง ผิวกายมีสีดำโดยมากทั้งชายหญิง อากัปกิริยาแขงกระด้าง ไม่เรียบร้อยเหมือนคนในบ้านเมือง มีภาษาพูดเปนภาษาหนึ่ง แต่มีสำเนียงคล้ายภาษาแขกกาลิง แต่ไม่มีหนังสือใช้
/*3๓, เครื่องนุ่งห่มแต่งกายแลอาหารนั้น รับประทานเข้าเจ้าเปนอาหาร แลกับเข้าของกินทำด้วยเนื้อสัตว์ต่าง ๆ แลเนื้อปลา แต่ชอบกินผักต่าง ๆ มาก ผ้านุ่งห่มแลตกแต่งกายนั้น ผู้ชายขวั้นผมเปียอย่างจีน แต่ถักผมไม่ใส่ใหม ใช้เบี้ยแลลูกปัดปล้องไม้น้อย ๆ มีบ้างสำหรับร้อยเปนเครื่องประดับบนศีศะ แลประดับไว้ที่คอห้อยลงมาเหมือนสวมลูกประคำ มีสามสายสี่สายแลเอาไม้หวายต่าง ๆ แลเหล็กมาทำกำไลสวมข้อมือแลตามลำแขนเปนเครื่องประดับ บางคนที่มีเงินก็ทำด้วยเงิน นุ่งกางเกงจีน มีผ้ารัดท้องเปนเป๋าสำหรับใส่เงินติดตัวอยู่เสมอทุก ๆ คน ใช้เสี้อรูปเหมือนเสื้อกวางตุ้ง ทำแขนแลตัวเสื้อนั้นสั้น สำหรับใส่เมื่อฤดูหนาว เสื้อกางเกงเครื่องนุ่งห่มของชายนี้ ใช้สีดำแลสีน้ำเงินเปนผ้าทำด้วยฝ้ายใช้เอง
ผู้หญิงนั้นไว้ผมยาวเกล้ามวยรวบไว้ข้างหลัง แลเจาะหูทำแผ่นสานด้วยเงินม้วนกลมสอดไว้ในหูโตประมาณ ๒ นิ้ว แลสวมปลอกแขนทำด้วยเงินแลเหล็กหวายไม้ต่าง ๆ เหมือนอย่างชายนั้น สวมแต่ที่ข้อแขนที่ข้อมือชั้นเดียวเท่านั้น หาเหมือนชายไม่ นุ่งผ้าสิ้น ห่มเสื้อสีต่าง ๆ มีสีดำหม่นเทาเปนต้น ใช้ผ้าโพกศีศะด้วยผ้าสีต่าง ๆ
ผ้าเครื่องนุ่งห่มของพวกพม่าทั้งหญิงชายนี้ เปนผ้าฝ้ายทอได้เอง หาได้ซื้อจากชาติอื่นไม่
๔, วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพ คือจักสานเครื่องใช้บางอย่างด้วยไม้แลหวายต่าง ๆ มีเป้สำหรับใส่สิ่งของซึ่งบรรทุกแล้วคอนสพายเอาไปโดยศีศะแลบ่าเปนต้น แลตีเหล็กทำอาวุธต่าง ๆ ได้บ้าง /*4มีวิชาชำนาญใช้อาวุธน่าไม้แม่น ได้ยิงนกแลสัตว์ต่างๆ มีค่างแลชนีเปนต้น มาบริโภคเปนอาหาร ทำการเลี้ยงชีพด้วยการทำไร่เข้าอย่างหนึ่ง เลี้ยงสุกรตอนขาย ทำไร่ฝ้ายขายแก่พวกฮ่อ พวกผู้ไทย ซึ่งเปนพ่อค้านำเอามาบรรทุกสินค้า คือเหล็กแลอาวุธมีดขวานต่าง ๆ ฝิ่นแลเกลือเปนต้น มาขายแลกเปลี่ยนกับพวกพม่า
๕, หัวน่าที่ได้บังคับว่ากล่าวกันมิได้มียศศักดิและอำนาจซึ่งกันแลกัน เสมอชาติกันทั้งพวก เว้นแต่ที่พวกพม่าได้พร้อมกัน เห็นผู้ใดควรจะเปนที่นับถือเชื่อฟังได้ ก็ยกขึ้นให้เปนนายบ้านเท่านั้น ก็ได้ว่ากล่าวเชื่อฟังบังคับกัน แลพาหนะเครื่องใช้ช่วยแรงนั้น คือม้าแลโคกระบือบ้าง กับภาชนะเครื่องใช้สำหรับเรือน มีถ้วยชามแลหม้อทองแดงที่ซื้อจากพ่อค้าฮ่อนั้นบ้างก็เล็กน้อย
๖, เงินใช้แลกเปลี่ยนซื้อขายกันนั้น ใช้เงินมิได้เลือกว่าเงินของชาติภาษาใดใช้ได้ทุกชนิด เพราะใช้ชั่งตัดออกเปนน้ำหนักตามราคาของมากแลน้อย ได้ซื้อขายแลกเปลี่ยนกันกับพวกฮ่อพวกผู้ไทยเสมอมา
๗, ธรรมเนียมที่จะได้สามีภิริยานั้น ชายไปขอหญิงต่อผู้ใหญ่ของหญิง ๆ ยอมยกให้แต่งงานกันแล้ว ชายก็พาหญิงมาอยู่ด้วยกันในสำนักของชาย วิธีที่แต่งกันนั้น ก็แต่งของเครื่องเส้นไหว้ผีทั้งฝ่ายชายฝ่ายหญิง แล้วเลี้ยงกันเหมือนธรรมเนียมจีน การคลอดบุตรนั้น ก็อยู่ไฟ มิได้เปลี่ยนแปลงอันใดหามิได้
/*5๘, การรักษาพยาบาลไข้ป่วยนั้น เมื่อด้วยไข้ลงก็ให้กินยารากไม้ตามที่ถือว่าเปนยา บางทีก็หายบางทีก็ตาย แต่มีความกลัวแก่โรคฝีดาดเปนอย่างยิ่ง ถ้าคนใดเกิดโรคฝีดาดขึ้นแล้วพวกญาติพี่น้องแลบิดาฤๅบุตรซึ่งเปนที่รักก็กลับเปนที่เกลียดกลัว ทิ้งคนไข้ผู้นั้นไว้พากันหนีไปอยู่ในป่าสิ้นทั้งตำบลนั้น ครั้นไปจากคนไข้ได้หลายวัน ประมาณว่าคนไข้นั้นจะถึงแก่กรรมลงได้แล้ว จึงชวนกันมาดูในบ้านนั้น ถ้าคนไข้นั้นยังไม่ถึงแก่กรรมก็กลับไป ถ้าคนไข้นั้นหายขึ้นจึงจะกลับเข้ามาอยู่ในบ้านตามเดิมได้ ถ้าเห็นคนไข้นั้นตายแล้ว จะกลับมาอยู่ตามเดิม ก็ต้องเอาไฟเผาโรงที่คนไข้ตายนั้นเสียแล้วจึงจะอยู่ต่อไป การที่ทำดังนี้เพราะความกลัว ด้วยโรคฝีดาดนี้จะติดกัน จึงได้เผาศพแลที่อาไศรยนั้นเสีย ถ้าศพนั้นตายด้วยโรคอื่น ก็ใช้ธรรมเนียมฝังทั้งสิ้น
๙, ธรรมเนียมถือสาสนา ซึ่งเปนที่นับถือว่าจะช่วยตนให้พ้นทุกข์ได้ มีความนับถือยำเกรงแต่ผีเรือนของเขา แลถือความจรรไรซึ่งจะทำให้เสื่อมความศุขต่าง ๆ ถ้าได้เนื้อนกปลามาถึงที่อยู่ ก็เอาขึ้นไว้บนเหนือศีศะที่นอนของตน กระทำเส็นไหว้ผีเรือนแล้วจึงจะรับประทานได้ แลความถืออิกอย่างหนึ่ง คือ ผัวเมียไม่นอนรวมกันในที่แห่งเดียว นอนอยู่ในห้องเดียวกันแต่กั้นไว้คนละแห่ง มีไม้สอดฝาไปถึงกันเปนที่สำคัญ เมื่อผัวเมียจะไปหากัน ก็จับไม้สำคัญนั้นให้ถูกกายรู้สึกตัวเสียก่อนแล้วจึงเข้าไปหากัน ถ้าไม่ทำดังนั้นไปหากันเมื่อยังมิทันรู้ตัว ก็ถือว่าเปนการอัปมงคลไปต่าง ๆ แลเปนความผิดมาก เพราะฉนั้นห้องนอน/*6ของพวกพม่าจึงมีไม้สอดตลอดถึงกัน เปนที่สำคัญเช่นนั้นทุก ๆ ห้อง สำหรับทุก ๆ คน ประการหนึ่งถือว่าที่ดินที่ได้อาไศรยทำไร่กงอยู่ ถ้าได้ผลน้อยลงก็มักยักย้ายยกครอบครัวไปตั้งอยู่ในที่ตำบลอื่น ๆ ต่อไปอิก เพราะฉนั้นจึงมิได้ตั้งมั่นอาไศรยอยู่ในที่ใดให้เปนที่แห่งเดียวได้
อนึ่งยังมีคนป่าซึ่งคล้ายคลึงกับพวกพม่านี้ มีอิก ๓ ชนิดนับเข้าพวกเดียวกัน คือเรียกว่าล่าหมี ๑ อาไศรยอยู่ในดินเมืองภูฝาง ข่ากง ๑ อาไศรยอยู่ในดินเมืองตองเขตรเมืองไล เหล่าภิกขุ ๑ อาไศรยอยู่ในดินเมืองแยเขตรเมืองไล คนทั้ง ๔ จำพวกนี้มีรูปกายแลความประพฤติใช้ขนบธรรมเนียมนุ่งห่มประดับกายก็เหมือนกัน แต่ภาษาพูดแผกผันกันไปบ้าง แต่ฟังเข้าใจกันเหมือนเช่นลาวกับไทย พูดรู้จักกันเช่นนั้น
๓ ว่าด้วยโอนี ๔ ชนิด
คนป่าชาติหนึ่งจีนเรียกว่า โอนี. ภาษาผู้ไทยเรียกว่าข่าคอ คนชาติโอนีมี ๔ ชนิด โอนีดำฤๅโอนีกอจ้อ ๒ โอนีอาก้า ๑ โอนีอาสัง ๑ โอนีทั้ง ๔ จำพวกนี้ใช้ขนบธรรมเนียมแลความประพฤติเหมือนกัน แต่ภาษาสำเนียงแปลกแปลงกันไปบ้างพอฟังเข้าใจกัน แลโอนีทั้ง ๔ ชนิดนี้ จะมีแปลกกันอยู่ก็แต่เครื่องประดับกาย พวกโอนีนี้ได้อาไศรยอยู่ในดินเมืองภูฝาง ชอบอาไศรยปลูกโรงอยู่บนภูเขาที่สูง ๆ ทำที่อยู่แลประพฤติอากัปกิริยาต่าง ๆ ก็เหมือนกันกับพวกพม่า ดังที่กล่าวมาแต่เบื้องต้นแล้วนั้น ทุก ๆ ข้อ ๆ ใดที่แปลกประหลาดจึงจะได้อธิบายดังต่อไปนี้
/*7๔ ว่าด้วยโอนีดำ
๓ โอนีดำ ผู้ชายไว้ผมเปียถักไม่ใส่ไหม นุ่งกางเกงขาสั้นพอปกเข่าลงหน่อยหนึ่ง ใส่เสื้อแขนใหญ่แต่ช่วงตัวแลแขนสั้น ๆ มีผ้าดำโพกศีศะ ถ้าเดินทางไกลก็ใช้ผ้าพันข้อเท่าขึ้นมาถึงเข่า ผ้านั้นกว้างประมาณคืบหนึ่ง เสื้อผ้าเหล่านี้ใช้สีดำทั้งสิ้น
ผู้หญิงนั้นไว้ผมยาวเกล้ามวยไว้ข้างหลัง บางคนก็ม้วนผมพันรอบศีศะหาได้เกล้าไม่ แล้วใส่หมวกประดับด้วยเบี้ยแลลูกปัดลูกเดือยปล้องไม้เล็ก ๆ ร้อยประดับหมวกนั้น ทำด้วยผ้าสีต่าง ๆ มีรูปเปนสี่เหลี่ยม แต่ยอดนั้นลดกันให้เล็กลง สวมเสื้อยาวปกลงมาถึงเข่า ที่ชายเสื้อแลข้อมือเสื้อนั้นขลิบด้วยผ้าแดงแลผ้าสีต่าง ๆ เปนลายสลับกัน ดุมแลฅอเสื้อก็ประดับกรึงด้วยเบี้ยแลลูกปัดต่าง ๆ เสื้อนั้นใช้พื้นดำมีหวายย้อมด้วยสีต่าง ๆ ถักเปนสายแถบกว้างประมาณ ๓ นิ้ว ๔ นิ้ว ๕ นิ้ว คาดไว้ที่เอวนอกเสื้อเรียง ๆ กันเปนสามสายสี่สาย ดูเปนลวดลายสลับกัน นุ่งกางเกงสั้นพอยกเข่าลงหน่อยหนึ่ง แต่กางเกงนั้นขาแคบ มีผ้าดำพันแข้งเหมือนผู้ชาย เจาะหูใส่ควงวงกลมเช่นวงแหวน ทำด้วยเงิน ควงนั้นใหญ่ยานลงถึงบ่า ใส่รองเท้าเย็บด้วยผ้า สวมปลอกแขนทำด้วยเงินแลเหล็ก แลมักชอบสูบยา ใช้กล้องทำด้วยไม้
ว่าด้วยโอนีอาก้า
๓ โอนีอาก้า ผู้ชายแต่งตัวไว้ผมเปียถักไม่ใส่ไหม ทั้งหญิงชายอากัปกิริยาแต่งร่างกายขนบธรรมเนียม ก็เปนเช่นอย่างโอนีดำทั้งสิ้น
/*8๕ ว่าด้วยโอนีปาแต๋
โอนีปาแต๋นี้ เครื่องแต่งตัวนุ่งห่มก็เช่นเดียวกันกับโอนีดำฤๅโอนีอาก้า แต่โอนีปาแต๋นั้นเครื่องนุ่งห่มแต่งกายแลที่อยู่สกปรกเลวทรามกว่าโอนีสองจำพวกที่กล่าวมาแล้วนั้น
แต่ถือผิดกันอีกอย่างหนึ่ง คือไม่ทำอันตรายสัตว์ใหญ่ในป่า เปนต้นว่าช้าง แรด โคกระบือ ถ้าผู้ใดทำอันตรายสัตว์ใหญ่เหล่านี้แล้ว แลเอาเนื้อสัตว์นั้นมาบริโภค ก็ถือว่าจะมีอันตรายแก่ผู้นั้นด้วยเหตุต่าง ๆ
๖ ว่าด้วยโอนีขาว
๓ โอนีขาว ใช้เครื่องนุ่งห่มทั้งชายทั้งหญิงแต่ล้วนขาว นอกนั้นเปนเหมือนโอนีดำดังที่กล่าวมาแล้วทุกประการ
ว่าด้วยโอนีอาสัง
โอนีอาสัง ใช้เครื่องนุ่งห่มนั้น ผู้ชายแต่งเปนโอนีที่กล่าวมาแล้ว แต่ผู้หญิงใช้เครื่องนุ่งห่มประดับกายต่างกัน ไว้ผมยาวม้วนพันรอบศีศะ มิได้เกล้ามวย มีผ้าขาวน้อยทำเปนรูปเหมือนใบโพธิ ประดับด้วยลูกเดือยลูกปัดที่ริมผ้า สำหรับปะไว้ที่หน้าผาก แล้วมีผ้าผืนใหญ่สีต่าง ๆ พันศีศะทับผ้าน้อยนั้นไว้ ให้ผ้าน้อยนั้นห้อยแลบออกมาถึงหว่างคิ้วพอแลเห็นได้ ใส่ต่างหูทำรูปเหมือนขอมีกลีบแฉก รูปคล้ายต่างหูระย้า สวมเสื้อยาวถึงเข่า ที่ฅอเสื้อผ้าสีเหลืองแดงต่าง ๆ ขลิบริมรอบเสื้อ นุ่งกางเกงขาแคบสั้นพอปกเข่า
/*9โอนีทั้ง ๕ อย่างนี้ ถ้าอยู่ในที่แห่งเดียวกันแล้ว จะสังเกตว่าเปนโอนีจำพวกใดนั้นไม่ได้เลย ด้วยกิริยาอาการนั้นคล้ายคลึงกันทั้งสิ้น
แลภาษาทั้พูดนั้นใช้ความนับดังนี้
ตี
ยี
ซำ
เอ
ง่า
คั้ว
ซี
แห้
เกว
เส
ตียา
เตถัง
เสถัง
๑
๒
๓
๔
๕
๖
๗
๘
๙
๑๐
๑๐๐
๑๐๐๐
๑๐๐๐๐
พวกโอนีนี้ ถ้าเปนคนมั่งมีก็มักรู้หนังสือจีน ได้ไปเรียนมาจากจีน ขนบธรรมเนียมก็ฝักไฝ่ไปข้างจีนโดยมาก
๗ ว่าด้วยแม้ว ๔ ชนิด
คนจำพวกนี้ ภาษาจีนเรียกว่าแม้ว แม้วนี้เดิมก็มาจากประเทศจีนเมืองเสฉวน เข้ามาอาไศรยอยู่ในดินเมืองไล แล้วก็แพร่หลายแยกย้ายเที่ยวไปอยู่ในที่ต่าง ๆ ซึ่งเปนพระราชอาณาเขรข้างทิศตวันออกเฉียงเหนือนี้ ชาติแม้ว ๔ ชนิดนี้ เรียกว่าแม้วหัวแดง ๑ แม้วลาย ๑ แม้วดำ ๑ แม้วขาว ๑ เปน ๔ ชนิด
๑ แม้วทั้ง ๔ ชนิดนี้ ชอบปลูกโรงอยู่บนภูเขาสูง ๆ ไม่อยู่ที่พื้นแผ่นดินราบเลย โรงเรือนที่อาไศรยนั้นทำเหมือนโรงจีนเลื่อยไม้ หลังคาโรงมุงด้วยหญ้าคา ฝาโรงทำด้วยดิน แลวิธีทำนั้นเอาไม้กระดานปักขวางสองข้างขนาบเข้า เอาดินใส่ข้างในกะทุ้งให้แน่น แล้วก็เลื่อนขึ้นไปเปนชั้น ๆ ดูก็เช่นกันกับฝาผนังตึก แต่โรงนั้นเตี้ยไม่สู้จะสูงนัก ยกพื้นขึ้นเฉภาะเตียงนอน กว้างประมาณ ๒ ศอก สูงประมาณ ๑ ศอก /*10ในโรงนั้นกั้นห้องกว้างแคบประมาณพอจุเตียงนอน โรงหนึ่งก็อยู่ด้วยกันครัวหนึ่ง เหตุที่ใช้ดินทำฝานั้นเพื่อที่จะกันความหนาว เพราะที่อยู่บนเขาสูงแลหนาวจัด
๒ ลักขณร่างกายของแม้วนี้มีผิว ทั้งชายหญิงย่อมขาวมีกำลังแขงแรง ภาษาพูดมีอย่างหนึ่ง คือกินเข้าว่า (เน่าเห็น) ไม่มีหนังสือใช้ มีแต่คนที่ได้ไปเรียนหนังสือจีนก็ได้ใช้หนังสือจีนแลภาษานับของแม้วนั้นดังนี้
อี
อาว
บี
เปลา
จี
เจา
จาง
ยี
จ้า
เก๊า
๑
๒
๓
๔
๕
๖
๗
๘
๙
๑๐
๓ เครื่องนุ่งห่มประดับกายของแม้วพวกนี้ ย่อมมีประการต่าง ๆ กันทั้ง ๔ ชนิด แต่ในที่นี้จะว่าด้วยแม้วหัวแดงก่อน แม้วอื่น ๆะได้แสดงในที่ต่อไปข้างน่านั้น
แม้วหัวแดง ผู้ชายขวั้นเปียไว้ผมเหมือนจีน แต่ถักผมเปล่าไม่ใส่ไหม ใช้ผ้าแดงแลขนไก่แดงเสียบประดับโพกไว้บนศีศะ สวมเสื้อแขนสั้นตัวสั้น แต่กว้างอย่างเสื้อกวางตุ้ง นุ่งกางเกงขากว้างประมาณศอกหนึ่ง แต่สั้นพอยกเข่า มีผ้าพันข้อเท้าถึงเข่า
แม้วหัวแดงผู้หญิงนั้น ไว้ผมยาวบ้าง เกล้ามวยรวมไว้ข้างหลังบ้าง บางคนก็ใช้เอาผมพันรอบศีศะบ้าง มีผ้าแดงผืนน้อย ๆ คลุมบนศีศะ แล้วเอาผ้าสีต่าง ๆ โพกชั้นนอก แลผ้าโพกศีศะหญิงนี้ใหญ่กว่าผ้าโพกศีศะผู้ชาย ใส่ต่างหูมีรูปเหมือนขอมุ้งแขวนอยู่ในหู ขอต่างหูนี้กว้างยาวประมาณคืบหนึ่ง เมื่อเวลาทำการงาน ก็เอาต่างหู/*11เกี่ยวกันไว้ข้างหลัง สวมกำไลมือทำด้วยทองเหลืองทองแดง เหล็กแลเงิน นุ่่งผ้าจีบเอวพอประจบรอบเท่านั้น แล้วมีผ้าห้อยน่าอิกผืนหนึ่ง อย่างเช่นผ้าห้อยน่าโขน เพื่อจะยังผ้านุ่งที่คาดเอวนั้นแตกออก เมื่อจะนั่งก็ตวัดเอาผ้าที่ห้อยน่ารองก้นนั่ง สวมเสื้อยาวอย่างเสื้อญวนปกลงถึงเข่า แลใช้ผ้าพันข้อเท้าขึ้นมาถึงเข่า ผ้าที่พันข้อเท้านี้มีความประสงค์ว่า เมื่อเดินนั้นเนื้อน่องสั่นสบัดอยู่เสมอ ถ้าเอาผ้าพันเสียให้แน่นแล้ว เดินจึงจะไม่เมื่อยเท้า ผ้าเครื่องนุ่งห่มของแม้วทั้ง ๔ ชนิดนี้ ทำด้วยเปลือกต้นกันชา แลแน่นเหนียวกว่าผ้าฝ้าย ทำย้อมใช้เปนสีต่าง ๆ แต่แม้วทั้ง ๔ ชนิด ซึ่งมีชื่อต่างกันนั้น เหตุด้วยใช้ผ้าผ่อนเครื่องนุ่งห่มเปนสีต่าง ๆ เปนที่สังเกตกำหนดแลอื่น ๆ บ้าง ดังจะกล่าวต่อไปนี้
(แม้วหัวแดง) มีขนไก่แดงแลผ้าแดงประดับไว้บนศีศะที่สังเกต (แม้วลาย) ใช้ผ้าผ่อนเครื่องนุ่งห่มประดับกายด้วยผ้าลายต่าง ๆ เปนที่สังเกต (แม้วดำ) ใช้ผ้าผ่อนเครื่องนุ่งห่มประดับกายแต่ล้วนผ้าสีดำเปนเครื่องหมายสำคัญ (แม้วขาว) ให้ผ้าผ่อนนุ่งห่มประดับกายล้วนแต่ผ้าสีขาวทั้งสิ้นเปนที่สังเกต ผ้าสีต่าง ๆ นั้นแม้วขาวไม่ใช่เลย แต่แม้วดำนั้นบางทีก็ใช้ผ้าสีขาวบ้าง
แลแม้วทั้ง ๔ จำพวกนี้ บริโภคเข้าโภชสาลีเปนอาหาร วิธีเมื่อจะทำหุงต้มนั้น ใช้โม่ศิลาทำได้เอง สำหรับโม่บดย่อยเข้าโภชสาลีให้เลอียด แล้วร่อนออกเปนสองอย่าง อย่างที่เลอียดเอาปล้องไม้ไผ่/*12ทั้งปล้องมาใช้เปนหวดนึ่ง อย่างที่หยาบนั้นก็ทำหุงต้มธรรมดา แลกับเข้าของกินก็ใช้เนื้อสุกร ไก่ เนื้อกระบือสดเปนต้น มิได้ใช้เนื้อสัตว์ซึ่งเปนของหมักของดองเลย ทำไว้บริโภคบ้างเล็กน้อย ก็ใช้ย่างแห้งไว้เปนธรรมดา ถ้าจะเปนของดองก็เช่นผักต่าง ๆ มีหัวผักกาดฤๅใบผักกาดเปนต้น เพราะได้เพาะปลูกไว้ เมื่อรับประทานอาหารก็ใช้ไม้ตะเกียบเช่นอย่างจีน ชอบสูบยากล้องยาว ๆ ทั้งหญิงทั้งชาย
๔ แม้วทั้ง ๔ จำพวกนิ้ มีวิชาทำผ้าแลทอผ้าด้วยเปลือกต้นกันชา ต้นกันชาก็ทำไร่ปลูกไว้สำหรับทำผ้าเท่านั้น มิได้ใช้ผลประโยชน์ด้วยดอกแลใบเลย การที่ทำผ้านี้เปนวิชาของหญิงแม้ว แม้วผู้ชายมีวิชาทำมีด แลอาวุธปืนคาบศิลาสั้นแลยาวตามแต่ชอบใจใช้ แต่ปืนของพวกแม้วนี้ทำพอเปนปืนยิงได้ แต่ดูของเลวทรามเต็มที แลปืนนี้เมื่อจะยิงต้องประทับเข้ากับแก้ม มิได้ประทับบ่า แลแม้วนี้เปนคนมีกิริยาว่องไวในทางป่าแลเขา เมื่อไปเที่ยวยิงสัตว์มักมีสุนักข์ตามไปด้วย ครั้นสุนักข์นั้นเห็นสัตว์ป่าเข้าแล้วก็วิ่งไล่สัตว์นั้นไป แม้วผู้เจ้าของสุนักข์ก็วิ่งไล่ตามไปทันสุนักข์เหมือนกัน เพราะฉนั้นจึงว่ามีกิริยาอันว่องไว
สิ่งสินค้าต่าง ๆ ที่แม้วได้ทำขายแก่พวกฮ่อพ่อค้าได้เปนผลประโยชน์นั้น มีเข้าเจ้า เข้าโภชสาลี สุกรตอน ไก่ตอน แพะ ม้า โค เปนต้น สินค้าซึ่งฮ่อพ่อค้าแลผู้ ไทย นำมาซื้อขายก็มี เหล็ก เกลือ ภาชนะถ้วยชาม นำมาถึงที่อยู่แห่งแม้ว เพราะแม้วมิได้นำเอาสินค้า/*13ไปขายถึงทางไกลเลย การไร่นาซึ่งแม้วได้เพาะปลูกนั้น คือ เข้าเจ้า เข้าโภช ต้นกันชา ผักกาด แลผักต่าง ๆ แลฟักแฟง เปนต้น แลผ้ากันชานั้นย้อมด้วยเปลือกไม้ ยางไม้ แลครั่ง เปนสีดำแดง เขียว เหลือง ต่าง ๆ
๕ หัวน่าซึ่งได้ด้วยคุมว่ากล่าวกันนั้น ใช้ม้าเปนพาหนะสำหรับขี่เที่ยวไปในที่ต่าง ๆ โคกระบือก็เลี้ยงไว้ขายแลกิน หาได้ใช้ทำไร่ไถนาไม่ การซึ่งได้มีผู้ว่ากล่าวบังคับ ก็อาไศรยการสามัคคีพร้อมกันเห็นว่าคนใดจะเปนที่นับถือเชื่อฟังได้ ก็ยกผู้นั้นขึ้นเปนนาย ฟังบังคับบัญชาว่ากล่าวด้วยคุมกันไป แลนายบ้านของแม้วนี้ มิได้รับยศแลอำนาจของเจ้าท้าวพระยาหามิได้ กับภาชนะเครื่องใช้ของแม้ว มีกระทะเหลิก หม้อทองแดง กับถ้วยชาม ซึ่งพวกฮ่อได้นำมาจำหน่ายบ้าง ของที่แม้วทำใช้ได้เองบ้าง คือ ถังตักน้ำ แลกะบุง โม่ เปนต้น
๖ เงินที่ใช้แลกเปลี่ยนซื้อขายกัน ไม่เลือกว่าเงินรูปชนิดไร สุดแต่เปนเงินแล้วก็ใช้ได้ ใช้ชั่งตัดเอาตามน้ำหนัก เมื่อแม้วจะเอาสิ่งของมาขายก็มีตาชั่งตาเต็งมาสำหรับตัวด้วยทุก ๆ คน เงินที่ตัดย่อยออกแล้วนั้นเรียกว่าเงินมุ่น ถ้าได้มากแล้วหลอมก้อนไว้ เมื่อจะธุระซื้อขายกันก็ตัตต่อไป
๗ ธรรมเนียมเมื่อจะได้ภรรยาสามีกันนั้น บางทีบิดามารดาชอบอัธยาไศรยซึ่งกันแลกัน ก็ขอบุตรสาวไปเลี้ยงไว้ให้อยู่ด้วยกันไปแต่เล็ก ถ้าแลแต่งงานสู่ขอกันเมื่อหนุ่มสาวนั้น ถ้าเปนผู้ดีมีเงินทองก็มีสิ่งของไปคำนับผู้ใหญ่ของหญิง สุกร ๑ คู่ ไก่ตอน ๑ คู่ เข้าสาร ๒ หาบ /*14สุรา ๒ ไห เงินหนัก ๑๐ บาท ให้กับบิดามารดาฝ่ายหญิง เส้นไหว้ผู้เรือนของหญิงแลผีฟ้าตามธรรมเนียมแล้ว ก็แต่งของเลี้ยงพรรคพวกซึ่งมาพร้อมกันในเวลานั้นแล้วก็รับหญิงนั้นมาที่อยู่แห่งชาย
อิกอย่างหนึ่ง ถ้าชายเปนคนจนมีภรรยา ก็ต้องมีอีแปะทองแดงร้อยแปะไปขอต่อผู้ใหญ่ของหญิง วิธีเมื่อจะไปขอนั้น เมื่อถึงผู้ใหญ่ของหญิงแล้ว ก็นั่งคุกเข่าประสานมือคอยสดับคำ ซึ่งผู้ใหญ่ของหญิงจะว่ากล่าวเปนประการใด ผู้ใหญ่ของหญิงนั้นก็กล่าวด้วยคำหยาบช้าให้เจ็บแสบถึงสาหัส เพราะด้วยตัวเปนคนจนจึงต้องรับคำด่าคำดูถูกประมาทหมิ่นเปนอันมาก เว้นแต่ไม่ด่าถึงบิดามารดาด้วยเท่านั้น ถ้าชายผู้นั้นนั่งสดับรับคำด่าอยู่ได้ในวันหนึ่ง ผู้ใหญ่นั้นจึงจะยกบุตรสาวหลานสาวนั้นให้เปนภรรยา ถ้าชายนั้นไม่อดกลั้นถ้อยคำ อันว่ากล่าวให้เจ็บช้ำนั้นได้ก็หาได้ภรรยาสำเร็จดังความปราถนาไม่
แม้วนี้เมื่อคลอดบุตร ก็อยู่ไฟบนร้านเหมือนญวน แลบุตรคลอดออกมานั้น ก็เอาผ้าห่อกายไว้ที่ใต้แคร่ที่นอน เมื่อเวลาจะให้กินนมก็ยกเอาออกมา ครั้นออกไฟแล้ว เมื่อแม้วลูกอ่อนนั้นจะไปทำไร่นา อุ้มเอาลูกไปที่ไร่นาแล้ว ก็เอาผ้าผูกเปลแขวนไว้บนต้นไม้แล้วก็ไปทำการเลี้ยงกันอย่างนี้ไปกว่าจะเดินได้
๘ การรักษาพยาบาลความป่วยไข้ ก็ใช้ยารากไม้ใบไม้ แลเปนของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งคนทรงผีบอกให้ว่าเปนยา ด้วยมีแม้วที่เปนคนทรงผีสำหรับรักษาโรคต่าง ๆ อยู่ตำบลบ้านแม้วคนทรงนี้ เมื่อผีเข้าแล้ว/*15บอกให้บวงสรวงฤๅจะให้ทำอย่างไร พวกแม้วนั้นก็ทำตามทุกประการ เพราะพวกแม้วนี้ถือผีเปนการแขงแรง แลทำวิธีต่าง ๆ กัน
แม้วทั้ง ๔ จำพวกนี้ มิวิธีปลูกฝีดาดได้อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปลูกก็เอาสะเก็ดฝีมาประสมเข้ากับยา ตัวยานั้นซื้อมาแต่เมืองจีน ครั้นประสมกันเข้าแล้วก็เป่าเข้าไปในจมูก อยู่ได้ประมาณวันหนึ่งเปนไข้ เปนไข้ไปได้ประมาณสามวันก็เปนเม็ดฝีขึ้น แต่ไม่ขึ้นมากเหมือนฝีที่ขึ้นเอง แลไม่มีพิษคนนั้นไม่อันตราย การรักษาฝีดาดนั้นก็เอาแต่น้ำอาบไปประมาณ ๑๕ วัน ก็หายเปนปรกติ ราคาค่าจ้างที่จะต้องเสียให้หมอผู้ปลูกฝีนั้น ถ้าเปนคนจนต้องเสียอย่างน้อยเพียงสองแถบ ถ้าเปนคนมีก็เรียกเอามากไปจนถึง ๒๐-๓๐ แถบ
อนึ่งอัธยาไศรยของพวกแม้วนี้ คนใจน้อยมักโกรธร้ายแรง บางทีผัวเมียฤๅญาติพี่น้องซึ่งอยู่ด้วยกัน ถ้าผิดใจแลทุ่มเถียงวิวาทกันถึงด่าตีแล้ว ก็กินยาตายฤๅเชือดฅอตายให้จากกันไป แลแม้วนี้ทำยาตายไว้สำหรับตัวทุก ๆ คน ในดุมเสื้อที่แม้วห่มอยู่นั้นก็มียาพิษไว้สำหรับตัวอยู่เสมอ ยาตายของแม้วซึ่งประกอบไว้นั้น เข้าดีนกยูงเปนต้น เพราะฉนั้นดีนกยูงนี้มีราคาซื้อขายกันแพง ๆ
การทำศพของแม้วทั้ง ๔ จำพวกย่อมทำต่าง ๆ กัน ถ้าแม้วหัวแดงตายลงญาติพี่น้องก็ช่วยกันเอาเชือกผูกแขวนศพนอนขวางประตูโรงไว้ สูงประมาณเพียงน่าอกคนยืน แล้วแต่งเครื่องอาหารเส้นไหว้ศพนั้น เอาอาหารแลเครื่องเส้นใส่เข้าในปากศพ แล้วฆ่าโคแลสุกร เมื่อจะ/*16ฆ่าโคนั้นญาติพี่น้องช่วยกันพยุงศพออกไป เอาเชือกที่ผูกโคมาใส่ในมือศพ แล้วฆ่าโคนั้นเอาเนื้อมาแต่งเครื่องเส้นศพแลเลี้ยงกัน มีการเล่นเต้นรำอยู่สามวันดังที่จะกล่าวต่อไปนั้น แล้วจึงเอาศพนั้นใส่ในโลงทำด้วยไม้จริง ขุดเปนรางเหมือนรางใส่เข้าหมูแล้วก็นำไปฝัง เมื่อจะขุดหลุมฝังศพนั้นไม่ขุดตรงอย่างธรรมดา ขุดรุ้งโพรงแล้วจึงเอาโลงเสือกเข้าไปกลบไว้ แลเอากระดานทำป้ายเขียนชื่อปักไว้เปนอักษรจีน นี่การศพอย่างดี ถ้าเปนคนจนตายลงก็เอาไปฝังเสียเท่านั้น
แม้วลายนั้นเส้นศพ เอาศพนั้นมัดให้ยืนอยู่นอกประตูโรง
แม้วดำเอาศพมัดให้ยืนอยู่ในโรง
แม้วขาวเอาแขวนนอนขวางไว้กลางโรง
การเส้นศพวิธีต่างๆก็ทำเช่นกับแม้วหัวแดงดังได้พรรณามาแล้วนั้น
๙ การนับถือสาสนาของแม้ว ๔ จำพวกนี้ คือนับถือผีเรือนแลผีฟ้า ซึ่งนับถือเอาเปนที่พึ่งสำหรับจะช่วยทุกข์ร้อนแลให้ความศุขนั้น ถ้าถึงวันขึ้นค่ำหนึ่งฤๅกลางเดือน ก็จุดธูปเทียนไหว้กราบเสมอไป เมื่อขึ้นปีใหม่ก็ทำเครื่องเส้นแลบวงสรวงสังเวยปีละครั้งดังธรรมเนียมจีน การที่ไหว้กราบนั้นก็ทำกุ๋ยเกี้ยเหมือนจีนถือ กลัวความร้อนชอบอยู่แต่อากาศที่หนาว อยู่แต่ที่บนเขาสูง ๆ ไม่ลงมาอยู่ในแผ่นดินที่ราบเลย ถึงแม้ว่าจะมีการจำเปนที่จะลงมาบ้างก็ไม่นอนค้าง เพราะถือว่าถ้าลงมาที่แผ่นดินต่ำได้ยินเสียงกบเขียดร้อง ก็มักเปนไข้เจ็บไปต่าง ๆ /*17จนถึงแก่ชีวิต เพราะฉนั้นพวกแม้วนี้มิได้มีความฉลาดในการที่จะปลาดเลย หาได้แต่สัตวป่าแลสัตวที่เลี้ยงไว้ ฤๅจะเรียกเจ๊กบกก็ได้ เพราะแม้วไม่ฉลาดไปมาในทางน้ำ แลน้ำก็ไม่อาบเลย
การเล่นสนุกของพวกตามเทศกาล มีแคนเป่าแลร้องขับกับมีกลองฉาบ เต้นรำกระโดดไปมา เอาเท้าถีบเตะกันตามพวกผู้ชาย ผู้หญิงก็ฟ้อนรำไปตามหมู่หญิง การเล่นสนุกอย่างนี้ เล่นเมื่อมีการศพแลการบ่าวสาว แต่เล่นงานบ่าวสาวหาใช้กลองแลฉาบไม่ รูปแคนที่เป่านั้นก็มีช่องที่เป่ายาวยื่นออกมาผิดกับรูปแคนที่ลาวแลข่าเล่นกัน เทศกาลเล่นสนุกนั้น เล่นเมื่อเดือนอ้าย เดือนยี่ เดือนสาม เปนการประจำตามฤดูมีทุกๆปี แลเล่นเมื่อไปหาที่อยู่ที่ได้ใหม่ เพราะมักยักย้ายที่อยู่ต่อไปเนือง ๆ แลยังมีข้อความที่ไม่น่าเชื่ออิกประการหนึ่ง ซึ่งพวกแม้วเล่าต่อ ๆ กันมาว่า มีคนแก่พวกแม้วบางคน แกเข้าแล้วกลายเปนเสือไป เพศที่กลายนี้มี ๒ ชนิด ชนิดหนึ่งตายแล้วศพกลายเปนเสือเข้าป่าไป ชนิดหนึ่งเปนเสียไปทั้งเปน คนที่จะกลายเปนเสือนั้น รูปกายค่อยกลายไปทีละน้อย คือนิ้วมือสั้นเข้า เล็บกลบเข้า ปากกว้างออก ตากลมโตออก แลงอกหางงอกขนเปนขนเสือ ถ้าคนเกิดเปนดังนั้นขึ้น บุตรหลานญาติพี่น้องก็จัดแจงขังไว้ในคอก เข้าแลผักอาหารที่เคยรับประทานนั้นก็หารับประทานไม่ ต้องให้เนื้อสดเปนอาหาร ไปจนเสือคนนั้นแก่กล้ามีกำลังมากขึ้น ก็แหกคอกหนีเข้าป่าไป ชนิดหนึ่งคนแก่/*18มีรูปกายแก่กลายเปนเสีอนั้น แต่ตายลงเสียก่อน ศพนั้นต้องฝังระวังอยู่ ๑๐๐ วัน เพราะจะเปนเสื้อไปได้แต่ในระหว่าง ๑๐๐ วันนั้น ถ้าพวกลูกหลานนั้นมีการระวังกวดขันแล้ว ศพนั้นก็ไม่อาจเปนเสือไปได้ การระวังนั้นคือมีช่องฤๅโพรงออกมาแต่ที่ฝังศพแล้ว คนที่ระวังอยู่นั้นก็เอาดินแลก้อนศิลาปิดกลบเสีย มิให้เปนช่องเปนโพรงออกมาได้ ถ้าครบ ๑๐๐ วันแล้ว ศพนั้นก็ไม่กลับกลายไปได้ แลเสือซึ่งแม้วกลายไปนี้ มีคำอธิบายว่า ถ้ามีเล็บครบ ๕ เล็บแล้วก็เปนเสือแม้วกลาย ถ้าเปนเสือธรรมดาก็มีเล็บ ๔ เล็บ
๒ ว่าด้วยคนชาติล่อลอ
คนชาติหนึ่งที่เรียกตามภาษาจีนว่า ล่อลอนี้ เคยเที่ยวค้าขายเข้ามาในพระราชอาณาเขตร ที่เมืองภูฝางนั้นเนือง ๆ
๑ พวกล่อลอนี้ ตั้งอาไศรยอยู่ในเขตรแดนจีน
๒ มีลักษณร่างกายคล้ายคนจีนทั้งหญิงชาย แต่ภาษาพูดนั้นคล้ายกับพวกโอนี ๆ กับพวกล่อลอนี้พูดเข้าใจกัน ขนบธรรมเนียมต่าง ๆ นั้น ก็ใช้ธรรมเนียมจีนทั้งสิ้น บางคนที่ได้เรียนรู้หนังสือจีนจนถึงได้เปนขุนนางในเมืองจีนก็มี คนพวกนี้รูปร่างสูงใหญ่แขงแรง
๓ เครื่องนุ่งห่มของพวกล่อลอนี้ จะผิดกันกับจีนก็แต่ที่โพกศีศะด้วยผ้าโตเหมือนอย่างเช่นแขกเทศ แต่ผู้หญิงนั้นก็คงแต่งตัวเหมือนหญิงจีน เพราะฉนั้นจึงไม่ต้องพรรณาต่อไป ด้วยพวกจีนนั้นมีอยู่มากแล้วในประเทศสยาม
/*19๘ ว่าด้วยคนชาติซอนป่า
คนชาติหนึ่งที่จีนเรียกว่าซอนป่า
๑ คนชาติซอนป่านี้ อาไศรยอยู่บนป่าแลเขาในอาณาเขตรจีน เคยเที่ยวค้าขายมาถึงในพระราชอาณาเขตรที่เมืองภูฝาง
๒ ภาษาพูดแลกิริยา ใช้ภาษาจีนทั้งสิ้น
๓ เครื่องนุ่งห่มแลธรรมเนียมต่าง ๆ ก็เช่นเดียวกับจีน แต่จีนบ้านนอก ขนบธรรมเนียมอื่น ๆ ก็เช่นเดียวกับจีน
๙ ว่าด้วยเย้า ๔ จำพวก
๑ คนอิกชาติหนึ่ง ภาษาจีนเรียกว่าเย้ายิ้น ๆ มีสี่ชนิด เคยเข้าอาไศรยอยู่ในพระราชอาณาเขตรแต่สองชนิด อิกสองชนิดนั้นมีแต่ในเขตรแดนจีน ๆ เรียกว่า ‘ซันตังเย้า’ ‘เตียวเซียนเย้า’ ที่เคยมีมาในพระราชอาณาเขตรสองชนิดนั้น จีนเรียกว่า ‘ตินปานเย้า’ ภาษาผู้ไทยเรียกว่าเย้าเขาอย่างหนึ่ง จีนเรียกว่า ‘ลันเตี้ยนเย้า’ เย้าทั้งสองจำพวกนี้อาไศรยอยู่ในดินเมืองไลก็มี ชอบอยู่บนเขา ปลูกโรงอยู่เหมือนโรงจีน แต่โรงนั้นเปนโรงเตี้ย แลอยู่กับพิ้นดินยกร้านขึ้นเฉภาะเปนเตียงนอนเท่านั้น หลังคาโรงนั้นมุงด้วยหญ้าคา แลตัวโรงทำด้วยไม้ไผ่แลไม้จริงก็มี
๒ เย้าทั้งสองจำพวกนี้ มิผิวพรรณย่อมขาวโดยมาก มีภาษาอย่างหนึ่งต่างหาก คือเรียกกันเข้าว่า ‘ยั่นหาง’ ใช้หนังสือจีนภาษานับ
ยึด
อี
โป
เป
หึง
โดะ
จิด
แปะ
กิว
แจบ
๑
๒
๓
๔
๕
๖
๗
๘
๙
๑๐
/*20๓ รับประทานเข้าเจ้าเปนอาหาร เครื่องกับเข้าของกินนั้นทำอย่างกับเข้าจีน เมื่อเวลารับประทานก็ใช้ไม้ตะเกียบเช่นจีน เครื่องนุ่งห่มผู้ชายก็แต่งตัวเหมือนกันทั้งสองชนิด ไว้ผมเปียถักไม่ใส่ไหม มีผ้าดำโพกศีศะ เสื้อกางเกงเครื่องนุ่งห่มแต่ล้วนดำ
ผู้หญิงเย้าเขานั้น ไว้ผมยาวเกล้าผมผสมด้วยชันนรงแลขี้ผึ้งเหมือนอย่างจุกตั้งอยู่ตรงกลางขม่อม สูงขึ้นประมาณ ๕-๖ นิ้ว ผมที่เกล้านี้แขงแน่นประดุจไม้ ตั้งอยู่บนศีศะประมาณใน ๓-๔ เดือนจึงจะเกล้าใหม่ ใช้หมวกเอาไม้ทำขดเปนวงดาดด้วยผ้าแดง แลมีชายกรุยเปนระบายรอบตัว ที่หมวกจะสวมใส่ศีศะนั้น เอาไม้ทำเจาะเปนรูประมาณพอสวมลงที่ผมจุกนั้นได้ แลดูก็เช่นตะแกรงแดงวางไว้บนศีศะ ใส่ต่างหูระย้าเล็ก ๆ อย่างต่างหูจีน ห่มเสื้อดำแต่แขนเล็กยาวปกเข่า ถ้าเปนเสื้ออย่างดีมีแผ่นเงินบาง ๆทำเปนสีเหลี่ยมติดเปนคั่น ๆ ที่อกตลอดลงมา ๗ แผ่นใช้ต่างดุมเสื้อ นุ่งกางเกงดำขากว้าง มีผ้าดำพันเอวข้างนอกเสื้อหลายรอบ แล้วเอาชายผูกไว้ข้างหลัง มีสายไหมแดงฟั่นเปนเกลียวโตเท่าก้านพลู ยาวประมาณศอกหนึ่ง มีภู่ผูกห้อยไว้ สายไหมนี้สำหรับคล้องฅอ
หญิงลันเตียนเย้านั้น ไว้ผมยาวเกล้ารอบไว้ข้างหลัง ไม่ใส่ชันนรงแลขี้ผึ้งเหมือนเช่นเย้าเขา เสื้อผ้านุ่งห่มก็เช่นอย่างหญิงเย้าเขานั้น เว้นแต่ไม่ใช้ผ้าพันเอรนอกเสื้อ มีสายไหมแดงฟั่นมีภู่ผูกห้อยไว้ สายนั้นยาวติดที่เอวเสียทั้งสองข้าง ยาวพ้นเสื้อลงไปประมาณ ๑ /*21คืบ ที่บนศีศะนั้นเอาเงินทำเปนรูปกระจังครอบไว้บนผม มีดอกไม้เงินเสียบตามรูที่ปรุนั้นดูสะพรั่งอยู่ประมาณ ๔๐ ดอก กับเสื้อของหญิงมีไหมปักเปนลายต่าง ๆ ที่น่าอก แลกางเกงที่ปลายขานั้นปักด้วยไหมเหมือนเช่นลูกไม้ขลิบเปนลายต่าง ๆ รอบขา เครื่องแต่งตัวประดับประดานุ่งห่มนี้ พวกเย้าทำใช้ได้เองทั้งสิ้น
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น ทำมีดแลปืนใช้ได้บ้าง ปืนของพวกเย้านั้นทำเปนปืนคาบสิลาบ้าง ปืนจุดด้วยชุดบ้าง ภาชนะเครื่องใช้มีถังตักน้ำ แลกะบุงตะกร้า กับผ้านุ่งห่มทอใช้เอง เครื่องใช้อื่นๆ คือถ้วยชามซื้อมาจากฮ่อทั้งสิ้น การทำมาหากินซื้อขายเลี้ยงชีพ ทำไร่ฝ้าย ไร่เข้า เลี้ยงม้า โค กระบือ สุกร ไก่ ขายเปนสินค้า มีพวกฮ่อพ่อค้านำเอาเกลือ ยาฝิ่น เหล็ก แลภาชนะถ้วยชามมาขาย บางทีพวกเย้าก็คุมเอาม้าโคต่างบรรทุกเข้าแลฝ้ายไปขายถึงเขตรแดนจีนก็มี
๕ หัวน่าที่ได้ควบคุมว่ากล่าวแลพาหนะนั้น เย้านี้รับยศแลตำแหน่งหาได้ไม่ เปนแต่ยกย่องให้ว่ากล่าวควบคุมซึ่งกันแลกันดังกล่าวมาแล้ว พวกเย้านี้มีม้าโคกระบือใช้เปนพาหนะ
๖ เงินที่ใช้แลกเปลี่ยนก็ไม่เลือกว่าเงินรูปใด ใช้ชั่งเอาตามน้ำหนัก ตัดเปนดุ้นเปนชิ้น เช่นเดียวกับพวกแม้วที่ได้กล่าวมาแล้ว
๗ ธรรมเนียมซึ่งจะได้สามีภิริยากันนั้น ก็ใช้สู่ขอกันเช่นธรรมเนียมจีน แลหญิงต้องมาอยู่บ้านชาย เมื่อคลอดบุตรก็อยู่ไฟเหมือนกัน
/*22๘ การไข้เจ็บซึ่งจะรักษาพยายาลกันนั้น ก็ใช้ยารากไม้ในป่าแลบนผีสางให้ช่วยรักษาไข้ แลมีวิชาปลูกฝีดาดได้ วิธีที่ปลูกฝีนั้นก็ทำเช่นกันกับแม้วที่กล่าวมาแล้ว เมื่อยังมิทันได้ปลูกฝี ถ้าฝีดาดขึ้นมา ก็พากันหนีไปเหมือนกัน เมื่อผู้ที่ออกฝีนั้นตายแล้วก็เผาโรงนั้นเสียไม่อยู่ต่อไป ถ้าเปนไข้ธรรมดา ตายก็ใช้ฝังดังธรรมเนียมจีน แต่มีแปลกอยู่อิกอย่างหนึ่ง เมื่อผัวเมียอยู่ด้วยกัน ถ้าผัวฤๅเมียตายลง ก็รักษาศพสงบไว้ ต้องจัดแจงหาสามีภิริยากันใหม่ในขณะนั้น เมื่อได้สามีภิริยากันแล้ว จึงจะได้ช่วยกันทำการฝังศพนั้นต่อไป
๙ การนับถือสาสนานั้น ก็ถือฝีฟ้าผีเรือนเปนต้น มีการเส้นไหว้เปนเทศกาลตรุษสารทเหมือนธรรมเนียมจีน
๑๐ ว่าด้วยคนชาติข่าเออ
คนชาตินี้ภาษาผู้ไทยเรียกว่า ข่าเออ
๑ ข่าเออนี้มีอาไศรยอยู่ในเมืองไล มักอยู่บนภูเขาสูง ปลูกเรือนยกพื้นทำด้วยไม้ไผ่มุงหญ้าคา เปนเรือนน้อยไม่สู้จะโตใหญ่นัก
๒ พวกข่าเออนี้มีรูปกายล่ำสันแขงแรง ที่ริมฝีปากสักด้วยน้ำหมึก เปนเส้นดำรอบปากทั้งชายหญิง มีภาษาเปนอย่างหนึ่งต่างหาก คือเรียกกินเข้าว่า ซะ, สา, เปนต้น คนพวกนี้มักเปนคนมีอายุยืนโดยมาก
๓ บริโภคเข้าเหนียวอาหาร กับเข้าของกินก็มีพริกเกลือแลผักเปนต้น เนื้อสัตว์แลปลานั้นก็แล้วแต่จะหาได้ ผ้าเครื่องนุ่งห่ม/*23นั้นก็ใช้ทุกชนิดทุกอย่าง เพราะไม่มีวิชาที่จะทำใช้ได้เอง สุดแต่ซื้อแลแลกเปลี่ยนมาได้อย่างใดก็ต้องใช้ไปอย่างนั้น การแต่งตัวทั้งชายหญิง ก็ไว้ผมยาวเกล้ามวยเหมือนกัน แต่หญิงนั้นเจาะหูใส่หลอดไม้ บางทีก็เอาเศษผ้าม้วนกลมเหมือนหลอดใส่ไว้บ้าง ผู้ชายนุ่งกางเกง ผู้หญิงนุ่งสิ้น
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น คือจักสานเสื่อสาด ๆ ทำได้เลอียดดี แลทำไร่เข้าปลูกฝ้ายเผือกมันพันธุ์ผักต่าง ๆ เลี้ยงแพะแลสุกรไก่เปนสินค้า ขายให้กับพวกชาวเมืองไล
๕ หัวน่าซึ่งได้บังคับว่ากล่าวนั้น ก็พร้อมกันยกขึ้นได้ว่ากล่าวกันเองในพวกข่าเออนั้น
๖ การเงินซึ่งใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้เงินตัดเช่นกันกับแม้วเย้าที่กล่าวมาแล้ว
๗ ธรรมเมียมที่จะได้สามีภิริยานั้น ก็มิได้สู่ขอกับผู้ใด เมื่อถึงฤดูหนาวเช้าเดือนอ้ายเดือนยี่ ก็พร้อมกันออกไปประชุมเล่นเต้นรำที่ในป่าอันเปนที่ราบรื่นทั้งหญิงทั้งชาย แลเต้นรำขับร้องไปตามเพศภาษาของเขา ที่หนุ่มสาวก็เกี้ยวพานรักใคร่กันในเวลานั้น แล้วก็พากันกลับมาอยู่กินสามีภิริยากันไปในเมื่อฤดูหนาวนี้ เมื่อคลอดบุตรก็อยู่ไฟเช่นกัน
แลข่าพวกนี้คนมีอัธยาไศรยน้ำใจอ่อน แลสันดานขลาดกลัวมาก ถ้าเข้ามาในบ้านเมืองพบผู้คนชาวเมืองที่นุ่งห่มสอาดโอ่โถง ก็นั่ง/*24ลงก้มกรานหมอบอยู่ไม่อาจลุกขึ้นได้ ถ้าแลใช้กะเกณฑ์ให้ข่าพวกนี้มาทำการงาน คือใช้ให้ทำเรือนท้าวขุนแลเจ้านายที่ในเมือง ก็ใช้ให้ทำได้แต่ในพื้นที่ต่ำ ๆ ถ้าจะใช้ให้ขึ้นทำการในที่สูง ๆ คือมุงหลังคาเปนต้น ข่าพวกนี้ไม่ยอมขึ้นเลยเปนอันขาด เพราะเขาถือว่าตระกูลเขาต่ำเปนไพร่เลวทรามอย่างที่สุด เจ้านายเปนผู้มีบุญวาศนามาก ไม่ควรเขาจะขึ้นไปให้สูงกว่าเข้านาย ถ้าผู้ใดขึ้นไปทำเช่นนั้นแล้วก็มักจะเปนอันตราย
อิกประการหนึ่งถ้าเขาทำความผิดต้องถูกชำระว่ากล่าวฤๅทำโทษเฆี่ยนตีเขา ผู้ต้องถูกด่าตีนั้นก็มักเปนไข้เจ็บไปต่าง ๆ จนถึงแก่ชีวิตรเปนอันตรายก็มี ถ้าเขาทำผิดแล้วก็ต้องให้ผู้ที่รู้จักคุ้นเคยไปว่ากล่าวแต่โดยดี
๘ ความรักษาพยาบาลไข้เจ็บนั้น ก็กินยารากไม้ตามที่เขาถือว่าเปนยา ถ้าโรคฝีดาดแล้ว ก็ต้องทิ้งคนไข้ไว้ หนีไปเหมือนดังที่กล่าวมาแล้วแต่เบื้องต้นนี้ ถ้าโรคอื่น ๆ ตายตามธรรมดา ก็ใช้ฝังทั้งสิ้น
๙ การนับถือสาสนา ซึ่งจะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้นไม่มีเลย มีแต่การเล่นสนุกเมื่อฤดูหนาวเท่านั้น
๑๑ ว่าด้วยคนชาติข่ากง
๑ คนชาติข่ากงนี้เรียกตามภาษาผู้ไทย ข่ากงนี้ย่อมอาไศรยอยู่ในกินเขตรแขวงเมืองไลแลหัวเมืองซึ่งขึ้นแก่เมืองไล ชอบปลูกเรือนอาไศรยอยู่บนภูเขาสูง
/*25๒ มีภาษาอย่างหนึ่ง แลมีกิริยาแขงแรง
๓ ข่ากงนี้รับประทานเข้าเหนียวเปนอาหาร กับเข้าของกินก็มีพริกเกลือ แลของสดคาวนั้นก็สุดแล้วแต่จะหาได้ตามป่าแลเขา
การแต่งตัวแลเครื่องนุ่งห่มนั้น ผู้ชายไว้ผมเปียถักไม่ใส่ไหม มีผ้าดำโพกศีศะ ห่มเสื้อแขนแลตัวสั้น รูปนั้นคล้ายเสื้อจีนกวางตุ้ง นุ่งกางเกงจีนขาสั้นเพียงปกเข่า
ผู้หญิงไว้ผมยาวเกล้ามวยรวบไว้ข้างหลัง ใช้ผ้าดำโพกศีศะเหมือนเช่นชาย ใส่ต่างหูทำด้วยเงินมีรูปเหมือนขอ สวมกำไลมือทำด้วยเงินแลทองแดง ห่มเสื้อผ้าดำ เช่นเสื้อชายมีหวายย้อมสีแดง ถักเปนผืนกว้างประมาณคืบหนึ่ง รัดเอวไว้ข้างนอกเสื้อ นุ่งผ้าสิ้น ผ้าเครื่องนุ่งห่มนี้ทอได้เอง
๔ วิชาชำนาญซึ่งจะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น คือสานเสื่อด้วยหวาย แลสานแฟ้ม กะโล่ สมุก ทำไร่ฝ้าย ไร่เข้า เลี้ยงโคกระบือ แลสุกรไก่ไว้ขายเปนสินค้า ใช้น่าไม้เปนอาวุธสำหรับยิงสัตว์ป่า ปืนก็มีใช้บ้าง แต่หาใช้ของทำได้เองไม่ ได้จากพวกแม้วแลเย้ามาใช้
๕ หัวน่าซึ่งได้ว่ากล่าวกันนั้น ก็ยกย่องกันเองดังกล่าวมาแล้ว กับภาชนะเครื่องใช้ก็มีกะทะเหล็ก หม้อทองแดง ถ้วยชามใช้บ้าง ได้อาไศรยซื้อจากพวกพ่อค้าฮ่อ ซึ่งนำมาจำหน่ายขายค้าแลกเปลี่ยนซึ่งกันแลกัน ดังเช่นกล่าวมาแล้วแต่หลัง
/*26๖ การเงินที่ใช้แลกเปลี่ยนนั้น ไม่เลือกว่าเปนเงินชนิดใดรูปใด ใช้ได้ทั้งสิ้น แลใช้ชั่งตัดเอาตามน้ำหนักดังเช่นกล่าวมาแล้วแต่หลัง
๗ ธรรมเนียมได้ภรรยาสามีของพวกข่ากงนี้ มิได้ต้องสู่ขอต่อผู้ใด เปนแต่รักใคร่ได้เสียกันเอง แลเมื่อจะคลอดบุตรนั้น ก็ใช้อยู่ไฟตามธรรมดา
๘ รักษาพยาบาลไข้ป่วยนั้น ถ้าป่วยไข้เปนโรคต่าง ๆ ก็ใช้ยารากไม้ในป่า แลบวงบนบานผีให้รักษาไข้ป่วยนั้นไปตามวิธีที่นับถือกันต่อ ๆ มา การศพนั้นก็ใช้ธรรมเนียมฝังเหมือนกัน
๙ การนับถือสาสนาซึ่งจะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้น คือถือผีเรือนเปนต้นเมื่อถึงฤดูเกี่ยวเข้าไร่ได้แล้ว คือเดือน ๑๒ ก็เส้นไหว้ผีเรือนด้วยอาหารมีเครื่องเส้นเนื้อไก่สุกรเปนต้น ถือตามฤดูปีอิกอย่างหนึ่ง ปีละสองครั้ง ห้ามไม่ให้ผู้ที่อยู่ต่างตำบลบ้านเข้ามาในบริเวณ แลตำบลบ้านแห่งเขาอยู่นั้น เมื่อเดือน ๔ ครั้งหนึ่ง เดือน ๑๑ ครั้งหนึ่ง เปนครั้งละสามวัน ถึงพวกข่ากงเล่าก็มิได้ออกไปจากที่ตำบลบ้านแห่งเขานั้น แลในเวลานั้นถือไม่ตัดไม้ ไม่ซ้อมเข้า ไม่ฆ่าสัตว์เลี้ยงแลสัตว์ป่า แลการอื่นทั้งปวงไม่ทำเลยจนสิ้นกำหนดสามวัน ในทางที่จะเดินเข้ามาในบ้านนั้น ก็ทำเฉลวปักเปนสำคัญ แล้วเอากิ่งไม้ลงสกัดทางไว้เปนที่สำคัญ เพื่อจะให้คนทั้งหลายรู้ว่าเปนที่ห้าม ถ้าคนเดินทางไม่รู้ล่วงเลยเข้าไปในที่ตำบลบ้านนั้นแล้ว ก็ถือว่าเปนผิดผี ปรับเอาเงินแก่ผู้นั้น ให้ขึ้นผีแลเส้นไหว้แล้วจึงให้พ้นโทษ วิธีถืออันนี้ว่าการมงคลอันสำคัญ แล/*27เมื่อในฤดูแล้งนี้ มีการเล่นเทศกาลสนุกเนือง ๆ เครื่องดีดสีที่เปนของเล่นนั้น คือเพี้ย ย่องหน่อง ทำด้วยไม้ไผ่แลทองเหลือง แลขับร้องเปนเพลงต่าง ๆ ตามภาษาพวกข่ากงนั้น
๑๒ ว่าด้วยคนชาติข่าบ้านนาน
๑ พวกข่าบ้านนานนี้ มีนามเรียกตามภาษาผู้ไทย คือเปนคนพูดช้า ๆ แลตั้งบ้านอยู่ที่บ้านนานในเขตรแขวงเมืองไล ปลูกเรือนอยู่ตามริมฝั่งน้ำแท้ แลเรือนนั้นก็ทำเช่นกันกับเรือนลาว
๒ ลักษณร่างกาย แลผิวพรรณดำแลขาวปนกัน มิภาษาอิกอย่างหนึ่งต่างหาก ไม่เหมือนกับข่ากง แต่ความประพฤติต่าง ๆ นั้นเหมือนกัน เว้นแต่เครื่องนุ่งห่มแลธรรมเนียมฝังศพนั้นแปลกกันดังนี้
๓ เครื่องนุ่งห่มแลตกแต่งกายนั้น ไว้ผมยาวเกล้ามวยไว้ข้างหลังเหมือนกันทั้งชายหญิง แต่ผู้ชายใช้โพกศีศะด้วยผ้าดำห่มเสื้อผ้าดำผ้าขาวบ้าง นุ่งกางเกงดำขายาวอย่างกางเกงจีน
ผู้หญิงเจาะหูใส่ลวดเงิน แลมีห่วงทำด้วยเงินคล้องลวดนั้นอิกห่วงหนึ่ง ห่วงนั้นโตประมาณ ๑ นิ้ว สวมกำไลทำด้วยเงินห่มเสื้อดำแขนเล็ก ตัวเสื้อยาวถึงปกแจ้ง เสื้อนั้นไม่มีดุม ต้องสวมลงทางศีศะนุ่งผ้าสิ้นดำ เครื่องนุ่งห่มตกแต่งนี้ก็เปนเหมือนเช่นพวกผู้ไทยดำ
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น ทำเรือขายทำไร่เข้าไร่อ้อย ปลูกกล้วย แลเผือกมัน ปลูกฝ้ายเปนสินค้าได้จำหน่ายขายให้พวกไทยไล
/*28๕ พาหนะแลหัวน่าที่ได้บังคับว่ากล่าวกันนั้น ก็พร้อมกันยกขึ้นเปนนายเช่นกล่าวมาแล้วแต่หลัง
๖ การเงินที่ใช้แลกเปลี่ยนนั้น ก็ใช้เงินตัดเงินย่อยเหมือนดังเช่นที่กล่าวมาแล้ว
๗ การซึ่งจะได้สามีภิริยานั้น ก็ได้เสียกันเองมิได้สู่ขอต่อผู้ใด เมื่อคลอดบุตรก็อยู่ไฟเปนธรรมดาเช่นกัน
๘ การไข้ป่วยที่จะรักษาพยายาล ก็ใช้ยารากไม้แลเส้นผีเท่านั้น แต่เมื่อตายลงก็เอาศพนั้นฝังไว้ในเรือนที่ตรงที่นอนผู้ตาย ถ้าเปนผัวเมียเมื่อผู้ใดตายก่อนก็ฝัง ต้องฝังไว้เช่นนั้น ถ้าได้สามีภิริยาต่อไปใหม่จึงยักย้ายไปปลูกเรือนอยู่ที่ใหม่ แต่ศพนั้นใช่จะมีในบ้านเรือนเต็มไปดังเช่นกล่าวมานี้หามิได้ ด้วยข่าพวกนี้มักยักย้ายที่อยู่ต่อไป ถ้าเปนอย่างช้าก็คงไม่พ้นกำหนดสามปีไป เหตุด้วยเพราะพืชผลได้น้อยลงแล้วก็ยักย้ายไป เพราะฉนั้นศพที่ฝังไว้ในเรือนจึงมิได้มีทั่วไปทุก ๆ เรือนเลย
๑๓ ว่าด้วยคนชาติข่าผอ
๑ คนชาติข่าผอนี้ เรียกตามภาษาผู้ไทย พวกข่าผอนี้ปลูกเรือนอยู่บนภูเขาสูงที่ในเขตรแขวงเมืองไล
๒ มีลักษณร่างกายผิวเนื้อดำ พูดภาษาเปนอย่างหนึ่งต่างหาก สำเนียงที่พูดนั้นเร็ว ฟังไม่ใคร่จะทัน ไม่มีหนังสือใช้
๓ รับประทานเข้าเหนียวอาหาร การซึ่งตกแต่งร่างกายนั้น ผู้ชายไว้ผมเปีย บางคนก็ไว้ผมยาวเกล้ามวยไว้ข้างหลัง ห่มเสื้อแขน/*29แลตัวสั้น มีสัณฐานคล้ายรูปเสื้อกวางตุ้ง นุ่งกางเกงขาสั้นเพียงปกเข่า เสื้อกางเกงเครื่องนุ่งห่มนี้ใช้ผ้าสีน้ำเงิน
ผู้หญิงไว้ผมมวยเกล้าไว้ข้างหลัง ใส่ต่างหูมีรูปเหมือนหลอดทำด้วยเงิน สวมกำไลมือทำด้วยทองแดงแลเงิน สวมเสื้อแขนคับแลตัวสั้นเพียงเอว นุ่งผ้าสิ้นสั้นเพียงปกเข่าเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มนี้ใช้ผ้าสีดำ
๔ วิชาชำนาญซึ่งประกอบการเลี้ยงชีพนั้น ทอผ้า สานกะบุงตะกร้าได้ทำใช้เอง ภาชนะต่าง ๆ นั้น ก็ต้องซื้อแลแลกเปลี่ยนจากชาติอื่น ทำไร่เข้า ปลูกฝ้าย เลี้ยงโค กระบือ แพะ สุกร ไก่ ขายเปนสินค้า
๕ หัวน่าซึ่งได้บังคับว่ากล่าวแลพาหนะนั้น เปนนายว่ากล่าวกันเองดังเช่นกล่าวมาแล้ว
๖ เงินซึ่งใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้เงินย่อยเงินตัดชั่งเอาตามน้ำหนัก ไม่เลือกว่าเงินรูปใดชนิดใด ใช้ได้ทั้งสิ้น
๗ ธรรมเนียมซึ่งจะได้สามีภิริยานั้น ผู้ชายไปขอต่อผู้ใหญ่ของหญิง เมื่อสู่ขอเปนการตกลงกันแล้ว ก็ต้องเสียเงินให้แก่ฝ่ายหญิง ถ้าเปนอย่างมากถึง ๓๐ บาท แลมีการเลี้ยงกันบ้างตามธรรมเนียมเล็กน้อย ถ้าชายเปนคนจนไม่มีเงินจะเสียให้ ก็ต้องไปอยู่บ้านของหญิงให้ผู้ใหญ่ของหญิงใช้สรอยอยู่ถึง ๓ ปี ๔ ปี ๕ ปีก็มี แล้วจึงจะพากันไปทำมาหากินพ้นจากบ้านผู้ใหญ่ของหญิงได้ แลเมื่อคลอดบุตรนั้นก็อยู่ไฟเช่นกัน แต่พวกข่าผอนี้ มีความนับถือหญิงอยู่อย่างหนึ่งว่า ถ้าหญิงใดเดินฝีเท้าหนักแล้วนับถือว่าผู้นั้นเปนผู้มีวาศนามาก พวกข่าผอนี้ถ้าบุตรสาวมีฝีเท้าหนัก ก็นับว่าเปนอย่างดี
/*30๘ การพยาบาลไข้ป่วย ก็ใช้บนผีแลกินยารากไม้ในป่าเท่านั้น เมื่อตายก็ใช้ธรรมเนียมฝัง
๙ ธรรมเนียมที่นับถือสาสนา ซึ่งเปนที่ดับทุกข์แห่งตนนั้น ถือผีเรือนแลเส้นไหว้เส้นฤดูเหมือนกับพวกข่ากงที่ว่ามาแล้ว แลถือห้ามคนต่างบ้านไม่ให้เข้ามาในบ้าน เมื่อเวลาถือนั้นสองคราวในปีหนึ่งเหมือนกัน การเล่นสนุกนั้นก็ดีดเพี้ยแลย่องหน่องเหมือนกับพวกข่ากง มีเทศกาลเล่นเมื่อน่าแล้งแล้วการไร่นาเปนอย่างเดียวกัน
๑๔ ว่าด้วยคนชาติข่าแจะ
๑ คนชาติข่าแจะนี้ ย่อมอาไศรยอยู่เขตรแดนเมืองหลวงพระบาง ชอบปลูกเรือนอาไศรยอยู่บนที่เขาสูง เรือนนั้นทำด้วยไม้ไผ่เปนกะท่อมน้อย ๆ สองห้อง ไม่เห็นทำโตใหญ่ไปกว่านี้เลย
๒ ลักษณรูปร่างกิริยา มิผิวตัวดำไม่โตใหญ่ พอสันทัดคน แลเปนคนฅอพอกโดยมากทั้งหญิงชายเปนคนแขงแรง เมื่อกองทัพยกไปก็ได้อาไศรยเกณฑ์พวกข่าแจะนี้เฝ้าสิ่งของแลขนเสบียงส่งกองทัพได้จนสำเร็จราชการ มีภาษาพูดอย่างหนึ่งต่างหาก ฟังสำเนียงพูดคล้ายกับสำเนียงแขกมลายู เหมือนกินเข้าว่า (เปอะมะ) เดินไปว่า (เยาะตะเมอะ) ไม่มีหนังสือใช้ เมื่อมีธุระจะแจ้งความร้อนเร็วกันด้วยเหตุประการใด ก็ใช้ไม้ไผ่ทำเปนกลักแล้วเอาถ่านไฟแลพริกใส่เครื่องหมายนี้เพื่อเปนการร้อนเร็ว ถ้าเอาขนไก่ใส่เข้าด้วย เปนเข้าใจกันว่ามีพวกพ้องอยู่เท่าใดก็ให้มาทั้งสิ้น
/*31๓ เครื่องนุ่งห่มแลอาหารนั้น รับประทานเข้าเหนียวแลพริกเกลือเปนธรรมดา สิ่งอื่นๆ นั้นตามแต่จะหาได้ เครื่องนุ่งห่มก็ใช้ของลาวทั้งสิ้น
แจะผู้ชายไว้ผมมวยเกล้าไว้ข้างหลัง เจาะหูเอาผ้าแลลานม่วนใส่ไว้ นุ่งกางเกงขาสั้นเพียงปกเข่า ถ้าทำการงานก็เอาผ้าเตี่ยวคาดเอว แลมีชายห้อยยาว แล้วเอาห่อพันของที่ลับไว้ เอาชายผ้านั้นเหน็บไว้ข้างหลังเหมือนอย่างโจงกะเบน ถ้าจะดูเหมือนกับคนที่เปลือยกายไว้ มีผ้าแต่เฉภาะพันอยู่นิดหนึ่งเท่านั้น แลสวมปลอกแขนทำด้วยเงิน ทองเหลือง ทองแดง
แจะผู้หญิงก็ไว้ผมยาวเกล้าไว้บนศีศะ เจาะหูเอาผ้าม้วนกลม ๆ สอดไว้ นุ่งผ้าสิ้น
ข่าแจะนี้ มีเครื่องหมายอยู่อย่างหนึ่ง คือผู้หญิงสักน้ำหมึกเปนดอกจันทน์ไว้ที่หลังมือ ผู้ชายสักไว้ตามลำแข้งเปนริ้วยาวแลเปนลายต่าง ๆ
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น คือจักสานเป้ฤๅกะแฟ้ม สานก่องใส่เข้า เครื่องจักสานที่ใช้ในพื้นเมืองหลวงพระบางทุกวันนี้ ก็มักเปนฝีมือข่าแจะโดยมาก อาวุธสำหรับยิงสัตว์สี่เท้าสองเท้าก็ใช้ปืนแม้วและน่าไม้เปนต้น แลทำไร่เข้าเต้าแตงซื้อขายแลกเปลี่ยนเอาเครื่องนุ่งห่มแลเกลือเท่านั้น
๕ หัวน่านายที่บังคับว่ากล่าวให้เปนหมวดหมู่กัน ก็ได้รับยศไปจากเจ้านายตั้งแต่งให้ เปนแสนเปนเพี้ยควบคุมกันตั้งทำมาหากินอยู่ในถิ่นที่ตำบล ๆ ไปดังนั้น
/*32๖ เงินใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้เงินรูเปียอย่างเมืองหลวง แลชั่งตัดเอาตามน้ำหนักบ้าง
๗ ธรรมเนียมซึ่งจะได้ภรรยาสามีนั้น ผู้ชายต้องไปพูดจาเกี้ยวพานกันไป กว่าหญิงนั้นจะยอมตกลง เมื่อหญิงนั้นยอมตกลงแล้ว แต่ชายยังไม่เปนที่หวังใจแน่ได้ ก็เอาหมากไปให้หญิงนั้นกินคำหนึ่ง ถ้าหญิงรับหมากกินแล้ว ก็เปนที่มั่นใจ แล้วจึงไปสู่ขอต่อผู้ใหญ่ของหญิง การที่จะตกแต่งนั้นเส้นไหว้ผีกันเล็กน้ยย แล้วก็เลี้ยงเหล้าเข้ากันเปนธรรมดา แลชายต้องอยู่กับหญิงทำมาหากินเลี้ยงบิดามารดาของหญิงอยู่ ๕ ปี เมื่อครบกำหนด ๕ ปีแล้ว จะไม่อยู่ด้วยบิดามารดาของหญิงแล้ว จะไปเที่ยวอยู่ก็ได้ตามความปราถนา ถ้าอยู่ที่บ้านหญิงนั้นไม่ครบ ๕ ปีแล้ว ที่จะพาหญิงภรรยานั้นไปจากบ้านบิดามารดาของหญิงนั้นไม่ได้เลย การที่คลอดบุตรนั้นก็ใช้อยู่ไฟเปนธรรมดา
๘ การพยาบาลไข้ป่วยนั้น ก็ใช้ยารากไม้ใบไม้กินแลทา ตามที่ถือว่าเปนยา ถ้าตายลงก็เอาไปฝังเสียเท่านั้น
๙ การถือสาสนา ซึ่งนับว่าจะเปนที่พึ่งแห่งตนก็ถือผีเรือน เมื่อถึงเวลาเดือน ๑๐ ได้เข้าใหม่ก็ทำการเส้นผี ล้มหมูเป็ดไก่ แลบรรดาพี่น้องพวกพ้องก็มาประชุมช่วยพร้อมกัน เมื่อเส้นไหว้แล้วก็เลี้ยงกัน แลเล่นร้องรำทำเพลงไปตามเพศภาษาของเขา เครื่องดีดสีก็มีย่องหน่องเปนต้น การเล่นเต้นรำเปนที่สนุกสนานนี้ ต้องทำเปนธรรมเนียมทุกปีไป
/*33๑๕ ว่าด้วยคนชาติผู้ไทยดำแดง ขาว ๓ จำพวก
๑ พวกผู้ไทยดำนี้ ตั้งบ้านเรือนอาไศรยอยู่ในดินแดนแขวงสิบสองจุไทย ทำโรงเปนที่อาไศรยก็เช่นกันกับลาวตามธรรมดา แต่แปลกกันอยู่ที่เฉลียงทางด้านสกัดนั้น ทำเปนวงโค้งดูกลมเหมือนกระโจมโรงหีบ แลใหญ่ยาวถึง ๘ ห้อง ๑๑ ห้องก็มี เรือนหลังหนึ่งก็อยู่ด้วยกันได้หลายครัว คือ ลูกเขย ลูกสใภ้ แลพวกญาติพี่น้องมักรวบรวมอยู่ในเรือนหลังเดียวกัน แลมิได้ทำห้องหับให้มิดชิดเลย มีแต่มุ้งกางเปนหลัง ๆ ไปทั้งสองแถว ดูไม่มีความรังเกียจในการที่จะหลับนอนเลย ที่กลางเรือนนั้นก็มีเตาไฟเรียงกันไปถึง ๒-๓-๔ เตา ตามแต่เรือนใหญ่แลเล็ก เตาไฟนี้สำหรับใส่ไฟผิงเท่านั้น เพราะในประเทศเหล่านี้เวลาหนาว ๆ มาก เตาที่จะนึ่งเข้าทำกับเข้ารับประทานนั้น มีเตาหนึ่งต่างหาก พื้นเรือนนั้นก็ใช้ไม้ไผ้ไม้เฮี้ยเปนไม้อย่างบางสานเปนลาย ๒-๓ มิได้มีไม้จริงใช้เลย
๒ ลักษณรูปร่าง แลกิริยาภาษา รูปร่างสันทัดคน ผิวเนื้อขาวกิริยาอาการก็เปนอย่างลาว ภาษาแลสำเนียงก็แปลกไปจากลาว แต่ลาวพอฟังเข้าใจได้ มีหนังสือใช้เปนอย่างหนึ่งต่างหาก
๓ การตกแต่งร่างกาย แลเครื่องบริโภคมีผ้านุ่งห่มแลอาหารนั้น พวกผู้ไทยดำนี้รับประทานเข้าเหนียวเปนอาหาร เครื่องกับเข้าของกินก็มี แต่พริกกับเกลือเปนต้น เครื่องนุ่งห่มผู้ชายนุ่งกางเกงขาแคบ ห่ม/*34เสื้อยาวอย่างญวน เกล้าผมมวย ผู้หญิงนุ่งผ้าสิ้น ห่มเสื้อยาวอย่างญวนไว้ผมมวยเหมือนกัน แต่มีที่หมายอยู่อย่างหนึ่ง ถ้าหญิงยังไม่ได้มีสามีจึงเกล้าผมมวย เมื่อมีสามีแล้วก็เกล้าผมสูงเปนเครื่องหมายสำคัญ แลผ้าเครื่องนุ่งห่มนั้นใช้สีดำทั้งสิ้น กับผ้านวมห่มนวมนอนนั้น ขนเป็ดใส่ใช้แทนสำลี สำลีนั้นก็มีแต่ไม่ชอบใช้ ว่าใช้ขนเป็ดอบอุ่นดีกว่าสำลี
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น ทำไร่นาเลี้ยงวัว ควาย เลี้ยงหมู ไก่ เป็ด แพะ เลี้ยงไหม ทำไหม ทำไร่ฝ้าย ทอผ้า เก็บลูกเร่วในป่า เปนสินค้าขายส่งไปเมืองญวน แลมีพวกพ่อค้าญวนแลฮ่อมาซื้อบ้างเปนครั้งคราว อาวุธที่ใช้สำหรับมือ คือปืนเปนต้น ก็ได้ซื้อมาแต่ญวน
๕ ภาชนะเครื่องใช้มีเสื่อทอด้วยฟางบ้าง สานด้วยหวายบ้าง แลถ้วยชามเครื่องใช้ต่าง ๆ มีบ้างเล็กน้อย ก็ซื้อมาจากเมืองญวน แต่หม้อดินหุงเข้านั้นทำใช้ได้เอง หัวน่าที่ได้ว่ากล่าวนั้น เปนเพี้ยแสนเจ้าเมืองกรมการตั้งให้
๖ เงินใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้ชั่งตัดเอาตามน้ำหนัก ไม่เลือกว่ารูปอย่างใด ใช้ได้ทั้งสิ้น
๗ ธรรมเนียมที่จะได้ภรรยาสามีนั้น เมื่อชายได้สู่ขอตกลงกันแล้ว ถึงกำหนดที่จะได้อยู่กินด้วยกัน ชายก็ต้องจัดหมูเป็ดไก่เปนของไหว้ผี กับกำไลเงินคู่หนึ่งหนักประมาณ ๒๕ บาท ให้กับบิดา/*35มารดาของหญิงเปนสินสอด จึงทำการเส้นไหว้ผีตามอย่างธรรมเนียมแล้ว ก็อยู่กินด้วยกันที่บ้านของหญิง ทำมาหากินเลี้ยงบิดามารดาของหญิงอยู่ถึง ๖ ปี ถ้าพ้นกำหนด ๖ ปีไปแล้ว จึงจะไปอยู่ที่อื่นได้ต่อไป เมื่อยังไม่ถึงกำหนดแล้วจะไปอยู่ให้พ้นจากบิดามารดาฝ่ายหญิงนั้นไม่ได้เปนอันขาด เมื่อคลอดบุตรก็อยู่ไฟเปนธรรมดา
๘ การรักษาพยาบาลไข้ป่วยนั้น ก็ใช้เส้นผี วิธีเมื่อจะเส้นนั้น ต้องหาหมอมดมาอ่านมนต์คนหนึ่ง แลมีคนเป่าปี่คน ๑ ในคำที่อ่านมนต์นั้นเปนใจความเชิญผีเรือนให้ช่วยรักษาแลให้ขับผีป่าไป การที่เส้นไหว้นี้ถ้าทำครั้งหนึ่งไม่หาย ก็ทำไป ๒-๓ ครั้งกว่าจะหายแลตาย ถ้าหาหมอมาทำครั้งหนึ่ง ต้องมีค่าเบี้ยเลี้ยงให้แก่หมอ เงินสลึงหนึ่ง เข้าสาร ๓ ถ้วยไข่เป็ด ๒ ฟอง ให้แก่หมอในเวลาเส้นคราวหนึ่ง
ถ้าไข้นั้นหนักลงจวนจะสิ้นใจ ญาติพี่น้องที่สนิทฤๅเพื่อนที่รัก ก็มาร้องไห้เศร้าโศกฉุดมือฉุดเท้าคนไข้ ทำอาการเหมือนจะช่วยกันฉุดคร่าไว้ไม่ให้ไปยังความตาย จนเห็นว่าคนไข้นั้นจะไม่รอดได้แล้ว ก็ช่วยกันปลุกปล้ำให้ลุกยืนขึ้น นุ่งกางเกง ห่มเสื้อใหม่ที่สอาด ตกแต่งโดยเรียบร้อยดังประหนึ่งว่าคนจะมีที่ไป การที่ต้องตกแต่งนี้เฉภาะจะตกแต่งให้ในเมื่อจวนจะสิ้นใจ แลจะให้รู้ได้ว่าเปนของ ๆ ตัว ถ้าทำให้เมื่อสิ้นใจแล้ว ผู้ที่ตายไปจะหารู้ตัวได้ว่าตนได้นุ่งห่มเครื่องใหม่ จึงต้องทำให้เห็นแต่ยังเปน
ครั้นตายลงแล้ว ก็ล้มวัวล้มควายเส้นไหว้ผีตามผู้ใหญ่เด็กโดยสมควรกับความนับถือแล้ว ก็เอาศพนั้นไปฝังไว้ในป่าทำเปนหลังคา/*36คลุมไว้ การที่ล้มวัวล้มควายเส้นให้เมื่อตายนี้ เพราะมีความประสงค์ว่าให้ผู้ที่ตายนั้น เอาผีโคผีกระบือที่ล้มให้เปนกำลังแลพาหนะต่อไป แลเมื่อเอาศพไปฝังนั้น ถ้าเปนชายก็ต้องเอาไก่ตัวผู้ไปปล่อยไว้ที่ฝังศพนั้นไก่หนึ่ง ถ้าศพนั้นเปนหญิงก็เอาไก่ตัวเมียไปปล่อยไว้ไก่หนึ่งเหมือนกัน เขาถือว่าผีนั้นจะได้เลี้ยงไก่นั้นต่อไป ครั้นฝังศพเสร็จแล้วกลับมาบ้าน ก็ต้องหาหมอมดมาอ่านมนต์ขับไล่ผีป่า ด้วยเหตุที่ล้มโคล้มกระบือเส้นศพนั้น เกรงผีป่าได้กลิ่นซากโคซากกระบือ ก็จะมารบกวนให้มีความเจ็บไข้อิกต่อไป
๙ การนับถือสาสนาที่จะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้น ก็ถือผีเรือน ธรรมเนียมปีหนึ่งต้องเส้นสองหน คือ เส้นเมื่อเดือน ๕ จะลงมือทำนาหนหนึ่ง เมื่อเดือน ๑๑ ได้เข้าใหม่หนหนึ่ง วิธีเมื่อจะเส้นไหว้นั้น ก็ล้มกระบือแลเป็ดไก่ ถ้าเปนคนยากจนแล้วเอาแต่โลหิตเป็ดไก่มาทากระดูกโคกระดูกกระบือใช้แทนก็ได้ แล้วก็เลี้ยงเหล้าเข้ากันเปนที่รื่นเริง แลในเวลานั้นแต่งตัวเปนอย่างงามทั้งชายทั้งหญิง ใช้เครื่องนุ่งห่มแต่ล้วนไหมทั้งสิ้น
เครื่องตกแต่งของชายมีกำไลมือแลแหวน ผู้หญิงสวมปลอกฅอ ต่างหู กำไลมือ แต่เปนเงินโดยมาก การเล่นนั้น เอาเม็ดฝ้ายห่อผ้าเปนลูกกลม ๆ แล้วผู้ชายอยู่พวกหนึ่ง ผู้หญิงอยู่พวกหนึ่ง แล้วก็โยนใส่กัน ถ้าพวกใดรับผิดผ้าห่อเม็ดฝ้ายนั้นตกดิน พวกนั้นก็เปนแพ้ พวกที่ชนะก็เอาเหล้าให้พวกที่แพ้กิน อิกอย่างหนึ่งเล่น/*37ตามพวกหนุ่มสาวนั่งล้อมเปนวงขับรำแก้กันตามเพศภาษามีเครื่องดนตรีคือปี่ทำด้วยไม้เฮียะเป่าเปนจังหวะตามเพลงขับไป
๑๖ ว่าด้วยผู้ไทยขาว
ผู้ไทยขาวนี้ ขนบธรรมเนียมต่าง ๆ นั้นก็ใช้อย่างธรรมเนียมจีนทั้งสิ้น แปลกอยู่แต่ผู้หญิงนุ่งสิ้น ไว้ผมมวยทั้งชายทั้งหญิง ที่มีนามเรียกว่าผู้ไทยขาวนั้น ก็เพราะเหตุว่าเมื่อเวลามีการทำศพ ก็นุ่งห่มแต่ล้วนเครื่องขาวอยู่จนครบกำหนด ๓ ปี จึงได้เรียกว่าผู้ไทยขาว ภาษาพูดก็เช่นเดียวกับผู้ไทยดำ
๑๗ ว่าด้วยคนชาติข่าขาวเรียกตามภาษาผู้ไทย
๑ ข่าขาวนี้ อาไศรยอยู่ในดินเมืองแถงแขวงสิบสองจุไทย ปลูกเรือนอยู่บนเขาสูง ทำด้วยไม้ไผ่ ใช้หญ้าคาแลใบไม้ถึงหลังคา
๒ มีลักษณร่างกายล่ำสันแขงแรง มีภาษาพูดเปนอย่างหนึ่ง
๓ เครื่องบริโภคนุ่งห่มแลอาหาร รับประทานเข้าเหนียว ผู้ชายนุ่งกางเกง ห่มเสื้อ โพกศีศะด้วยผ้าดำ ผู้หญิงนุ่งผ้าสิ้น ห่มเสื้อยาว โพกศีศะด้วยผ้าดำ ไว้ผมยาวเกล้ามวยทั้งหญิงชาย หญิงถ้ามีผัวแล้วก็เกล้าผมสูงอย่างเช่นพวกผู้ไทย แลการตกแต่งร่างกายก็เหมือนอย่างพวกผู้ไทย
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพนั้น ทำไร่เข้า ไร่ฝ้ายปลูกฟักแฟงแลผักต่าง ๆ เลี้ยงสุกร ไก่ ขายเปนสินค้า
ผู้หญิงทอผ้าเครื่องนุ่งห่มใช้ได้เอง ผู้ชายตีมีดพร้าอาวุธใช้เองบ้าง
/*38๕ หัวน่าพาหนะเครื่องใช้สรอย มีหม้อทองแดง แลเครื่องใช้จักสานด้วยหวายแลไม้เปนต้น การควบคุมว่ากล่าวนั้น ก็รับยศเพี้ยแสน จากเจ้าเมืองกรมการ
๖ เงินใช้เเลกเปลี่ยน ก็ใช้ชั่งตัดดังเช่นกล่าวมาแล้ว
๗ ธรรมเนียมได้ภรรยาสามี เมื่อพูดจาเล้าโลมกันตกลงแล้ว ข้างชายก็แต่งของไปสู่ มีเหล้าเข้าเครื่องเลี้ยงแลเงินสองเบี้ย คิดเปนเงิน ๕ บาท ให้แก่ผู้ใหญ่ของหญิง แล้วก็เส้นไหว้ผีเรือนอยู่กินด้วยกันที่บ้านผู้หญิง ทำมาหากินเลี้ยงบิดามารดาของหญิงไปถึง ๖ ปี แล้วจึงจะพาหญิงภรรยาไปจากสำนักนั้นได้
ถ้าชายจนไม่มีเข้าของเงินทองจะเสีย บิดามารดาแห่งหญิงยกให้ ต้องอยู่ทำเลี้ยงบิดามารดาหญิงภรรยานั้นถึง ๑๒ ปีแล้ว จึงจะพาไปจากสำนักแห่งบิดามารดาหญิงนั้นได้ แลการที่คลอดบุตรนั้นก็อยู่ไฟเหมือนกัน
๘ การรักษาพยาบาลเมื่อป่วยไข้ ก็ใช้คนที่ทรงผีแลเจ้ามาทรง เมื่อเจ้าผีเข้าทรงแล้ว บอกให้เส้นไหว้บวงบนผีป่าผีบ้านเปนประการใด ก็ทำไปตามลัทธิที่ผีบอกว่าจะกินไก่กินหมูตามแต่จะชอบใจ ไม่ใช้ยาอันใดเลย
เมื่อตายลงก็ล้มสุกรกระบือทำเครื่องเส้นศพ แล้วก็เอาไปฝัง
๙ การนับถือสาสนาซึ่งจะเปนที่พึ่งแห่งตน ก็นับถือผีเรือน เมื่อฤดูแล้วการไร่นาก็เส้นไหว้ มีเหล้า สุกร ไก่ กระบือ ทำเครื่องเส้น แลประชุมเล่นการสนุกก็ขับร้องโต้ตอบกันตามหนุ่มสาว แลมีฆ้องตีเปนจังหวะไป
/*39๑๘ ว่าด้วยคนชาติม้อย ซึ่งเรียกตามภาษาผู้ไทย
๑ พวกม้อยนี้ อาไศรยอยู่ในดินเมืองปีเขตรแดนญวน ซึ่งต่อกับเมืองชางที่เปนพระราชอาณาเขตรกรุงเทพฯ ชอบปลูกเรือนอาไศรยอยู่ตามชายทุ่ง เรือนนั้นก็ทำด้วยไม้ไผ่ แลใช้หญ้าคาแลใบไม้มุงหลังคา
๒ ลักษณรูปร่างกิริยาสันทัดคน พูดภาษาอย่างหนึ่งต่างหาก แต่รู้จักภาษาญวนโดยมาก เหมือนเรียกกินเข้าว่า (เกิม) เปนต้น
๓ เครื่องนุ่งห่ม แลอาหารรับประทานเข้าเจ้า เข้าเหนียวบ้าง ไว้ผมยาวเกล้ามวยทั้งชายหญิง ผู้ชายนุ่งกางเกง ห่มเสื้อ โพกศีศะ แต่งตัวเช่นผู้ไทย แต่เสื้อม้อยผู้ชายนั้น ต่อแขนด้วยผ้าสีขาว สีแดงเปนปล้องขาวปล้องแดง
ผู้หญิงนุ่งผ้าสิ้นสีดำแดงบ้าง ห่มเสื้อติดดุมเฉียงไปข้างขวา เสื้อนั้นยาวปกเข่าลงไป โพกศีศะด้วยผ้าดำ และเครื่องนุ่งห่มที่เปนแพรสีต่างๆ ก็มีบ้าง เว้นแต่สีขาวเท่านั้น ไม่ใช้ถือว่าเปนของทุกข์แลเศร้าโศก
๔ วิชาชำนาญประกอบการเลี้ยงชีพ ทำนา ทำไร่ฝ้าย เลี้ยงไหม ทำผ้าฝ้ายผ้าไหม เก็บเห็ดหูหนูเร่วเปนของเกิดขึ้นในป่าซื้อมาแต่ญวน
๕ พาหนะแลหัวน่าที่ได้คุ้มเกรงรักษาว่ากล่าวกันนั้น หัวน่าได้รับยศแลตราตั้งมาแต่เมืองญวน เรียกว่า (องตี) คือเจ้าเมือง ใช้โคกระบือแลม้าเปนพาหนะ เครื่องใช้ต่าง ๆ ก็ใช้ของญวนทั้งสิ้น
๖ เงินที่ใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้เงินมุ่นเงินตัด ดังที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว
/*40๗ ธรรมเนียมซึ่งจะได้ภรรยาสามีนั้น เมื่อข้างผู้ใหญ่ข้างชายจะไปสู่ขอ ก็ต้องเอาหมากพลูไปให้ผู้ใหญ่ข้างหญิง ว่ากล่าวสู่ขอกัน
เมื่อได้ตกลงยกให้กันแล้ว ก็กลับมาเอาหมู เป็ด ไก่ เหล้าเข้า ไปให้กับผู้ใหญ่ข้างหญิงอิก ฝ่ายข้างหญิงนั้นก็จัดแจงทำเลี้ยงในวงษ์ญาติแลพวกพ้องแห่งหญิงเปนการพร้อมมูลกัน แล้วผู้ใหญ่ของหญิงก็กล่าวขึ้นในท่ามกลางวงษ์ญาติแลพวกพ้องแห่งหญิงนั้นให้ทราบทั่วกันว่าหญิงผู้นั้นจะได้อยู่กินเปนสามีภิริยากับชายนั้นในวันคืนนั้น
ครั้นถึงวันฤกษ์ดีที่ได้กำหนดไว้แล้ว ฝ่ายชายก็จัดแจงเหล้าเข้าหมูเป็ดไก่ไปให้แก่ฝ่ายหญิง แล้วก็ทำเส้นผีเรือนแลเลี้ยงกันอิกคราวหนึ่ง แต่เงินทองนั้นไม่เปนกำหนด สุดแต่จะว่ากล่าวตกลงกันตามมากแลน้อย ครั้นเลี้ยงกันเสร็จแล้ว พวกญาติฝ่ายหญิงก็นำหญิงนั้นมาสู่ยังบ้านชาย ฝ่ายชายก็ทำของเลี้ยงแลเส้นผีเรือนที่บ้านชายด้วยเหมือนกัน แล้วก็รับหญิงนั้นไว้อยู่กินด้วยกันที่บ้านชาย เมื่อคลอดบุตรก็อยู่ไฟเปนธรรมดา ครั้นคลอดได้ถึงเดือนแล้ว หมู่ญาติก็มาประชุมพร้อมกัน มีผ้าผ่อนแพรพรรณแลเข้าของต่าง ๆ ตามที่มีแลจนมาสู่ขวัญให้บุตรที่คลอดนั้น แล้วก็ล้มหมูเป็ดไก่เลี้ยงกัน เปนที่รื่นเริงแลยินดีเปนอันมาก
๘ การรักษาพยาบาลไข้ป่วยนั้น เมื่อป่วยไข้ก็หาหมอมาดูให้รู้ว่าจะถูกผีบิดามารดาฤๅผีเรือนผีป่าผียักษ์ แลจะมาเพื่อประสงค์จะกินโคกระบือเป็ดไก่เปนประการใด ฝ่ายหมอนั้นทำวิธีต่าง ๆ ที่จะพิจารณา/*41ให้รู้ว่าภูตผีอันใด แล้วก็บอกให้ญาติแลพวกพ้องของคนไข้รู้แล้วก็ทำเส้นไหว้ให้ตามที่หมอบอกนั้นทุกประการ แลยาก็ใช้ยารากไม้ตามที่เคยใช้กัน
ครั้นเมื่อตายลงก็ล้มโคกระบือเส้นไหว้ แลมีหมอไปสวดที่ศพ เมื่อจะเอาศพไปฝังก็มีฆ้องกลองตีนำศพจนถึงที่ฝัง ครั้นฝังแล้วก็กลับมาทำเลี้ยงกัน
แต่พวกญาติแลพี่น้องนั้น ต้องนุ่งห่มขาวไว้ทุกข์ให้ศพตามกำหนดนี้ ถ้าเปนบิดาก็นุ่งขาวอยู่ ๓ ปี ถ้ามารดาก็นุ่งขาวอยู่ ๒ ปี แต่นอกนั้นไม่มีกำหนด เมื่อเวลานุ่งขาวห่มขาวอยูนั้น ถึงเวลาเช้าเย็นก็ตกแต่งเข้าปลาเส้นผีนั้นวันละสองเวลาเสมอไปกว่าจะสิ้นกำหนดที่นุ่งขาว แต่ไม่ต้องไปเส้นที่ศพ ทำเส้นที่บ้านเหมือนเส้นผีเรือน
๙ การนับถือสาสนาซึ่งถือว่าจะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้นถือผีเรือน คือทำเปนชั้นแลหิ้งไว้ที่ในห้องเรือน เวลาเช้าเย็นก็จุดธูปเทียนบูชาเคารพนบไหว้เสมอเหมือนเช่นจีนแลญวน แลการเส้นไหว้ที่ทำเปนการปีนั้นคือ ขึ้นปีใหม่หนหนึ่งเรียกว่า (อันเต๊ก) เปนการใหญ่เหมือนเช่นตรุษจีน ล้มหมูเป็ดไก่เส้นไหว้เลี้ยงกันเปนการเอิกเกริกริ่นเริงมาก เล่นการสนุกขับร้องไปตามเพศภาษาของเขา แลตีฆ้องกลองฉาบเสียงครึกครื้นทั่วไป แลเล่นอิกอย่างหนึ่งเอาขนไก่แลหนังมาทำเปนตะกร้อแล้วก็โยนรับกัน ผู้หญิงพวกหนึ่ง ผู้ชายพวกหนึ่ง ถ้าพวกใดรับไม่ได้ก็เปนแพ้ /*42แล้วก็ปรับเอาเงินกันเฟื้องหนึ่งบ้างสลึงหนึ่งบ้าง ถ้าไม่ให้เงินไถ่ตัวแล้วก็แย่งเอาผ้าที่โพกศีศะไปแล้วจึงให้ไถ่เอา การเล่นในเทศกาลนี้กำหนด ๑๕ วัน
แลการที่เส้นเล็กน้อยนั้น มีอิก ๔ ฤดู คือเดือน ๓ ครั้ง ๑ เดือน ๕ ครั้ง ๑ เดือน ๗ ครั้ง ๑ เดือน ๘ ครั้ง ๑
๑๙ ว่าด้วยคนชาติข่าหิน เรียกตามภาษาผู้ไทย
๑ คนชาติข่าหิน อาไศรยอยู่ในดินเมืองแถงแลเมืองมุน ชอบทำเย่าเรือนอยู่บนเขาสูง โรงเรือนที่อาไศรยนั้นก็เช่นเดียวกับข่าแจะ
๒ ลักษณร่างกายเปนคนแขงแรงว่องไวในทางป่าแลเขา มีภาษาพูดเปนอย่างหนึ่ง ไม่มีหนังสือใช้
๓ เครื่องนุ่งห่มตกแต่งร่างกายแลอาหาร ผู้ชายไว้ผมยาวเกล้ามวยไว้ข้างหลัง นุ่งกางเกงดำขาแคบ ห่มเสื้อยาวอย่างเช่นเสื้อผู้ไทยดำ บางคนก็ห่มเสื้อสั้นเหมือนเสื้อกระบอก
ผู้หญิงสาวก็เกล้าผมมวยไว้ข้างหลังเช่นกัน ถ้ามีผัวแล้วก็เกล้าผมสูงเปนเครื่องหมายดังเช่นพวกผู้ไทย นุ่งสิ้น ห่มเสื้อสั้นเหมือนเสื้อกระบอก มีผ้าดำโพกศีศะทั้งชายทั้งหญิง เครื่องนุ่งห่มก็ชอบใช้สีดำ แต่หญิงนั้นสวมกำไลมือทำด้วยทองเหลืองทองแดงแลเงิน เจาะหูสอดลานเงินโตประมาณนิ้วหนึ่ง แลรับประทานเข้าเหนียวอาหาร แลมักชอบรับประทานเนื้อสุนักข์ด้วย
วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพ จักสานเป้ กะแฟ้มสานด้วยหวาย สำหรับใช้ใส่ผ้าผ่อนเครื่องนุ่งห่ม ตีเหล็กทำมีดพร้าแลทอผ้า/*43เครื่องนุ่งห่มใช้เอง ทำไร่เข้า ไร่ฝ้าย ไว้แตง ทำป่าผึ้ง เก็บเร่วเห็ดหูหนู ของในป่าขายเปนสินค้า ใช้น่าไม้แลปืนเปนอาวุธสำหรับมือ แต่ปืนนั้นก็ซื้อจากแม้ว แลเลี้ยงแพะสุกรไก่ไว้กินแลขายบ้าง
๕ พาหนะแลหัวน่าที่ได้คุ้มครองรักษาว่ากล่าวกัน ก็ยกย่องขึ้นให้ว่ากล่าวควบคุมกันเองดังเช่นกล่าวมาแล้วแต่หลัง เครื่องใช้มีหม้อแลถ้วยชามเปนต้น ก็ซื้อจากพ่อค้าญวนแลพ่อค้าผู้ไทย
๖ เงินใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้เงินมุ่นย่อยชั่งตัดเอาตามน้ำหนัก
๗ ธรรมเนียมได้สามีภิริยากันนั้น ข้างชายก็ไปขอต่อบิดามารดาของหญิง ๆ ยอมยกให้แล้ว ต้องมีเงินหนักสามบาทสามสลึงตีเปนกำไลมือขอนหนึ่ง แลเหล้าเข้า ไปให้แก่บิดามารดาของหญิง (เรียกว่าเงินค่าแขน) แล้วก็ตกแต่งเลี้ยงเหล้าเข้ากันเสร็จแล้ว ก็ได้อยู่กินด้วยกันที่บ้านหญิงทำมาหากินเลี้ยงบิดามารดาของหญิงมิกำหนดได้ ๘ ปี เมื่อพ้นกำหนดนั้นแล้ว จึงจะออกไปหาที่อยู่ตามลำพังตนได้
๘ การป่วยไข้แลรักษาพยาบาลนั้น เมื่อป่วยไข้ลงก็หาหมอมดมาไถ่ถามทำตามอย่างพวกผู้ไทย เมื่อตายลงก็ใช้ฝังแลเผาเหมือนกัน แต่ต้องล้มกระบือฤๅสุกรทำเครื่องเส้นศพตัวหนึ่ง เมื่อฝังแลเผาศพกลับมาแล้ว ก็อาบน้ำชำระกาย เพื่อประสงค์ให้หมดมลทินในการศพนั้น
๙ ธรรมเนียมถือสาสนา ซึ่งจะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้น ถือผีฟ้า (คือเทพารักษ์) แลผีปู่ย่าบิดามารดา มีการเส้นไหว้เมื่อฤดูแล้วการไร่นาปีละครั้ง (คือเดือนสิบ) ได้ประชุมเลี้ยงเหล้าเข้าแลขับร้องไป/*44ต่าง ๆ ตามเพศภาษา คือหญิงพวกหนึ่ง ชายพวกหนึ่ง ขับร้องโต้ตอบกันด้วยถ้อยคำอันเปนที่รัก ตีฆ้องแลฉาบครึกครื้นไปทั้งป่าเขาในตำบลนั้น ๆ
๒๐ ว่าด้วยคนชาติข่าฮวด เรียกตามภาษาลาว
๑ คนชาติข่าฮวดนี้ อาไศรยอยู่ในเมืองฮุน แลอยู่ตามริมฝั่งน้ำของเขตรเมืองหลวงพระบาง ชอบปลูกโรงเรือนอาไศรยตามเขา ดังเช่นข่าแจะ แต่อยู่ริมลำน้ำ
๒ ลักษณกิริยาแลเพศภาษานั้น ผิวกายดำ มีภาษาพูดอย่างหนึ่งต่างหาก ไม่มีหนังสือใช้
๓ การตกแต่งร่างกายแลเครื่องนุ่งห่มนั้น ผู้ชายไว้ผมยาวเกล้ามวย แต่ไรผมที่หน้าผากตัดแลกริบสั้นประมาณองคุลีหนึ่ง หวีให้ลงมาปรกที่หน้าผากไว้ แลขนคิ้ว ขนตา ขนหนวด ถอนเสียสิ้น แลสักน้ำหมึกเปนริ้วรอยยาว ๆ แต่ข้อเท้าถึงต้นขา นุ่งผ้าเตี่ยวคาดเอวมีชายโจงกะเบนไว้ ผ้านั้นกว้างประมาณ ๑ คืบพอหุ้มห่อของที่ลับไว้นิดหนึ่ง เมื่อถึงฤดูหนาวก็ต้องนั่งนอนอยู่กับเตาไฟ ผู้หญิงนุ่งสิ้นเกล้าผมสูงมีผ้าดำโพกศีศะไว้ เครื่องแต่งตัวแลเสื้อผ้าต่าง ๆ ที่จะมีใช้สอยบ้าง ก็เมื่อหาของป่ามาซื้อขายแลกเปลี่ยนกันที่เมืองหลวงพระบางได้บ้างเท่านั้น แลรับประทานเข้าเหนียวเปนอาหาร
๔ วิชาชำนาญที่จะประกอบการเลี้ยงชีพ ใช้ไม้เปนอาวุธยิงนกแลกะรอกรับประทานเปนอาหาร จึ่งได้ความตามที่ลาวเรียกว่าข่าฮวดนั้น /*45เพราะข่านี้ชอบรับประทานกะรอกมาก แต่สำเนียงลาวนั้นอักษรรอไม่มีใช้ ๆ อักขรฮอแทนรอจึงเรียกเปนข่าออกไป แลข่าพวกนี้มิวิชาจักสานได้บ้าง คือกะบุงกะแฟ้มเปนต้น ผู้หญิงก็ถักสวิงเล็ก ๆ สำหรับเที่ยวช้อนปลาตามลำห้วย แลใช้เปนถุงสำหรับใส่หมากพลูบ้าง
๕ หัวน่าที่ได้บังคับว่ากล่าวด้วยคุม แลพาหนะนั้น ตัวนายก็ได้รับยศจากท้าวพระยาในเมืองหลวงพระบางยกย่องขึ้นให้ดูแลในพวกกัน พาหนะก็เลี้ยงโคกระบือแพะหมู แต่หาได้ใช้เปนพาหนะไม่ เลี้ยงไว้สำหรับเมื่อป่วยไข้ ก็ได้ล้มลงเส้นผีเรือนแลขายพอได้ซื้อเครื่องนุ่งห่มสำหรับตัวเท่านั้น
๖ เงินที่ใช้แลกเปลี่ยน ก็ใช้อย่างเมืองหลวงพระบาง
๗ ธรรมเนียมซึ่งจะได้สามีภิริยานั้น เมื่อชายหญิงรักพูดจากันตกลงแล้ว ก็ให้ผู้ใหญ่ไปสู่ขอว่ากล่าวกันตามธรรมเนียม กำหนดของชายที่จะต้องให้เปนค่าหัวหญิงนั้น เงินลิ่มหนึ่งมีน้ำหนัก ๔ บาท ๒ สลึง กระบือคู่หนึ่ง กับของที่จะเส้นไหว้ผีเรือนนั้น ก็เอาสุกรตัวหนึ่งล้มลงทำเส้นไหว้เลี้ยงกัน แล้วก็รับเอาหญิงนั้นมาอยู่บ้านชาย
เมื่อคลอดบุตรออกมาแล้วก็อยู่ไฟกันสามวันเท่านั้น เมื่อจะมีธุระไปในที่ใดก็เอาบุตรใส่ผ้าสพายไปด้วย แต่มียากินอย่างหนึ่ง ใช้ใส่กระบอกหลามกินเปนน้ำไปประมาณเดือนหนึ่ง ยานั้นเปนต้นไม้เรียกว่า (ต้นแตะ) ต้นที่อย่างขนาดใหญ่โตได้ถึงสามกำก็มี เมื่อจะหลามก็ตัดเอาแต่กิ่งก้านมาหลามอย่างเดียวเท่านั้น ไม้นี้มักขึ้นในลำห้วยแลที่/*46ชุ่มเย็น ใบโตประมาณสองนิ้ว ยาวประมาณ ๑๐ นิ้ว มีรศหอมหวานแลรับประทานแก้เส้นสายก็ได้ มีคุณเปนหลายประการ
๘ การไข้ป่วยแลรักษาพยาบาลนั้น เมื่อป่วยไข้ลงก็ล้มกระบือแลสุกรเส้นไหว้ผีไปกว่าจะหาย
ถ้าถึงตายลงก็ล้มโคกระบือสุกร เลี้ยงพรรคพวกที่มาช่วยกันเอาศพไปฝัง กาลเมื่อจะฝังศพนั้น ก็เอาไม้จริงมาขุดเอาเปนเช่นรางใส่เข้าสุกร แต่มีฝาปิด แล้วก็เอาใส่ศพไปฝังเท่านั้น
๙ ธรรมเนียมถือสาสนาที่จะเปนที่พึ่งแห่งตนนั้น ก็ถือผีเรือน เมื่อถึงเวลาที่ตนรับประทานอาหารแล้ว ก็เอาเข้าปั้นหนึ่ง กับอาหารบ้างเล็กน้อยวางไว้ที่ฟากเรือน แล้วเรียกให้ผีปู่ย่าตายายแลบิดามารดามารับประทาน ทำดังนั้นเสร็จแล้ว ตัวเขาจึงรับประทาน เปนอย่างนี้เสมอทุกเวลาเช้าเย็น
การที่จะเส้นไหว้ เปนธรรมเนียมปีดังชาติอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้วแต่ต้นนั้นหามีไม่ เปนแต่เส้นพร่ำเพรื่อไปไม่เปนเทศกาล เครื่องเล่นนั้นมีปี่ทำด้วยไม้เฮียะ ๆ นั้นมีลำต้นบางเหมือนไม้ซาง ที่ต้นลำใหญ่นั้นแลดีดเพี้ย เล้าโลมหญิงเปนการสนุกไปมิได้มีเวลาเลย แล้วแต่จะชอบใจเล่นไม่เลือกว่าเทศกาลแลฤดูใด ๆ เลย ๚
---
/*(1)คำนำ
มิตรสหายของนายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ (ฟุ้ง สหัสรจินดา) ได้มอบฉันทให้อำมาตย์เอก พระสฤษดิ์พจนกร มาขออนุญาตต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร เพื่อจะพิมพ์หนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๖ ซึ่งว่าด้วยตำราเล่นหนังในงานมโหรศพอิกครั้ง ๑ เพื่อจะแรกในการกุศลปลงศพนายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ หนังสือเรื่องนี้ได้พิมพ์ครั้งแรกแจกในงานพระศพพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ ชั้น ๔ พระองค์เจ้าชายโตสินี เมื่อเดือนเมษายนปีนี้ บัดนี้ก็หาฉบับยากอยู่แล้ว ซึ่งเจ้าภาพในงานศพนายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ มีศรัทธาจะพิมพ์อิกครั้ง ๑ กรรมการหอพระสมุดอนุโมทนาด้วย จึงอนุญาตให้พิมพ์ตามประสงค์.
อนึ่งเจ้าภาพได้เรียบเรียงประวัติพระหัดถสารศุภกิจ (ฟุ้ง สหัสรจินดา) ส่งมาขอให้พิมพ์ไว้ได้ในหนังสือนี้ด้วย จึงได้ให้พิมพ์ต่อคำนำนี้ไป ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในส่วนกุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพได้บำเพ็ญในการปลงศพ นายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ ด้วยอัธยาไศรยไมตรีต่อผู้ซึ่งล่วงลับไป แลได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย เชื่อว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับหนังสือเรื่องนี้ไปคงจะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๓
/*(2)ประวัตินายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ
นายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ (ฟุ้ง สหัสรจินดา) เปนบุตรขุนธนรัตน์ ฝ่ายพระราชวังบวร ฯ เกิดณวัน ๒ ๓ฯ ๙ ค่ำ ปีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๔๔ ตรงกับวันที่ ๒๑ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๒๕
ตำแหน่งราชการ
แรกเจ้ารับราชการเปนเสมียนที่พระคลังจังหวัดไชยนาท เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๑ แล้วสับเปลี่ยนตำแหน่งแลเปลี่ยนท้องที่ ๆ รับราชการเปนลำดับมา ถึงวันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๔๖ ได้เลื่อนตำแหน่งขึ้นเปนผู้ช่วยพระคลังจังหวัดนครสวรรค์ แล้วย้ายไปเปนพระคลังจังหวัดสุพรรณบุรี พ.ศ. ๒๔๔๙ เปนผู้รั้งพระคลังมณฑลปราจิณ พ.ศ. ๒๔๕๐ เปนพระคลังมณฑล มณฑลปราจิณนั้นเอง
พ.ศ. ๒๔๕๒ ได้ย้ายไปรับราชการในกระทรวงกระลาโหม เปนผู้ช่วยเจ้ากรมคลังเงินทหารบก พ.ศ. ๒๔๕๖ เปนผู้ช่วยปลัดบาญชีกระทรวงกระลาโหม พ.ศ. ๒๔๕๗ ได้เปนตุลาการสำรองในศาลทหารบกกลาง เพิ่มจากน่าที่เดิมอิกตำแหน่งหนึ่ง
พ.ศ. ๒๔๖๐ เลื่อนขึ้นเปนเจ้ากรมคลังเงินทหารบก แลคงรับราชการอยู่ในตำแหน่งนี้ตลอดมาจนถึงแก่กรรม
ยศ
ยศในฝ่ายพลเรือนไม่ปรากฎในสมุดประวัติของนายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ ว่าได้รับพระราชทานชั้นใด อาจเปนเพราะย้ายไปรับราชการในกระทรวงกระลาโหมเสียก่อนมีพระราชบัญญัติกำหนดยศ/*(3)ข้าราชการพลเรือนให้เปนยุติก็ได้ แต่ยศในทางทหารนั้น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๓ เปนว่าที่นายพันตรี พ.ศ. ๒๔๕๔ ได้รับพระราชทานยศเปนนายพันตรี พ.ศ. ๒๔๕๙ เปนนายพันโท พ.ศ. ๒๔๖๑ เปนนายพันเอก
บันดาศักดิ์
พ.ศ. ๒๔๔๙ ได้รับประทวนเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ เปนขุนโกษานครสวรรค์ ถือศักดินา ๔๐๐ ไร่
พ.ศ. ๒๔๕๑ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรบันดาศักดิ์เปนหลวงประสิทธิ์สมบัติ ถือศักดินา ๖๐๐ ไร่
พ.ศ. ๒๔๕๗ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเปนพระหัดถสารศุภกิจ ถือศักดินา ๑๐๐๐ ไร่
เครื่องราชอิศริยาภรณ์แลเหรียญ
พระหัดถสารศุภกิจได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ แลเหรียญ คือ เหรียญรัชมงคล เหรียญรัชมังคลาภิเศก เหรียญบรมราชาภิเศก เบญจมาภรณ์ ช้างเผือก จตุรถาภรณ์ มงกฎสยาม
นายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจป่วยเปนอหิวาตกโรคถึงแก่กรรม เมื่อวันที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๓ อายุได้ ๓๙ ปี
นายพันเอก พระหัดถสารศุภกิจ ผู้มีความอุสาหะต่อราชการทั้งเปนผู้มีใจฅอกว้างขวางหนักแน่น มีความอารีต่อญาติแลมิตรสหายเปนอย่างดีผู้หนึ่ง เมื่อมาถึงแก่กรรมลง จึงเปนที่เสียดายแลเศร้าโศกแก่ญาติมิตรโดยมาก ได้พร้อมกันจัดการศพเท่าที่สามารถจะพึงทำได้
/*1เรื่องหนังที่เล่นในงานมโหรศพ
---
๏ บัดนี้จะได้อธิบายด้วยเรื่องหนังซึ่งเปนเครื่องเล่นอย่างหนึ่งของชาวเรา ก็หนังนี้ถ้ามีงานมโหรศพเมื่อใด ก็จำที่จะต้องตั้งจอขึ้นเล่นเมื่อนั้น
เพราะเหตุใตเล่า ฯ เหตุที่ทำให้ครึกครื้นเอิกเกริกในงานอย่างหนึ่ง ทำให้เหิมเกริมในที่ประชุมชนที่มาดูงานได้อย่างหนึ่ง ด้วยการที่เล่นนั้นอาไศรยเรื่องนารายน์สิบปาง ๆ ที่สิบ ที่เรียกว่าเรื่องรามเกียรดิ์เอามาจับเล่นเปนตอน ๆ ไป แลสลักแผ่นหนังขึ้นไว้เปนรูปภาพตามท้องเรื่อง มีรูปพระราม พระลักษณ์ ทศกรรฐ์ นางสีดา เปนต้น เอาขึ้นเชิดชูทาบเข้ากับจอให้แสงไฟขาวส่องสว่างออกมาเห็นรูปภาพนั้น แล้วพากย์เจรจากันแลติดตลก พลางตีพิณพาทย์ระนาดฆ้องกลองตะโพนบันฦๅลั่น สนั่นเสียงกรับโกร่งโหม่งม้าล่อแซ่เซ็งไป การที่เล่นดังนี้จึงได้ครึกครื้นสนุกสนาน ชักให้คนอันมากมาประชุมดู เพราะฉนั้นงานมโหรศพจึงได้เล่นหนังแทบทุก ๆ งาน จะเว้นบ้างก็น้อย ด้วยการเล่นหนังนี้ เปนเครื่องทำให้ครึกครื้นในงานอย่างยิ่ง.
ว่าด้วยวิธีทำตัวหนัง
จะขอกล่าวอธิบายถึงวิธีทำตัวหนังแลวิธีทำจอ แลการที่จะเล่นหนังนี้ก่อน แล้วจึงจะกล่าวถึงผลประโยชน์ของการเล่นหนังนี้ต่อไป
/*2ก็วิธีซึ่งจะทำเปนตัวหนังขึ้นนั้น เอาหนังโคมาแช่น้ำให้อ่อนแล้ว ขึงผึ่งแดดไว้จนแห้งแล้วเอาเหล็กขูด ๆ ให้บาง ดูจนสม่ำเสมอเรียบร้อยจึงเอาเขม่าก้นหม้อ ฤๅกาบมะพร้าวเผาก็ได้ละลายด้วยน้ำเข้าเช็ด ทาผืนหนังนั้นให้ทั่วทั้งสองด้าน ดูพอดำดีแล้วตากไว้ให้แห้ง เมื่อแห้งจึงถูด้วยใบฝักเข้าประสงค์จะให้เปนมัน แล้วจึงหาช่างเขียนที่ฝีมือดีมาเขียนรูปภาพต่าง ๆ ตามความต้องการของเจ้าของนั้น เมื่อเขียนแล้วตรวจดูช่องไฟไม่ขัดขวางจึงลงมือสลัก เครื่องมือสลักนั้นมีสิ่วฉากอย่างหนึ่ง สิ่วเล็บมืออย่างหนึ่ง มุกใหญ่, มุกกลาง, มุกยอดอย่างหนึ่ง มุกนี้สำหรับกัดตามเส้นรูปภาพ ถ้าสลักตามลวดลายฤๅกนกแล้ว ต้องใช้สิ่วเล็บมือฤๅสิ่วฉากใหญ่เล็กตามสมควร
ครั้นสลักเสร็จแล้วจึงย้อมให้เปนสีต่าง ๆ บ้างเล็กน้อยตามความต้องการ ถ้าจะให้สีขาวเอาเหล็กขูด ๆ ที่หนังให้หมดสีดำที่ทาเขม่าไว้ก็เปนสีขาว ถ้าจะให้เปนสีเขียว เอาจุณสีฝนกับน้ำมะนาวทาก็เปนสีเขียว ถ้าจะให้เปนสีแดงเอาน้ำฝางกับสารส้มทาก็เปนสีแดง ถ้าจะให้เปนสีเหลืองเอาน้ำฝางทาแล้วเขาน้ำมะนาวถู ๆ เข้าก็เปนสีเหลือง แต่หนังตัวนางนั้นถ้าจะให้แลดูเปนขาว ก็สลักเอาพื้นตัวออกเสีย เมื่อเชิดทาบเข้ากับจอ พื้นจอส่องออกมาก็เห็นเปนขาว หนังสลักเอาพื้นตัวพื้่นหน้าออกเช่นนี้เรียกกันว่า “นางหน้าแขวะ”
ครั้นเมื่อย้อมสีต่าง ๆ สำเร็จแล้ว จึงเอาไม้มาสี่ซีกขนาบเข้าสองข้าง สำหรับที่จะได้ถือจับเชิดไปเชิดมา แต่หนังที่สลักสำเร็จเปนตัว/*3ขึ้นแล้วนั้นก็บัญญัติชื่อต่าง ๆ กัน หนังที่เปนรูปเดินไม่ว่ายักษ์, ลิง, มนุษย, นาง, สุดแต่เปนรูปเดินแล้วเรียกชื่อวา “คเนจร”
หนังที่เปนรูปท่าเหาะไม่ว่า ยักษ์, ลิง, สุดแต่ท่าเหาะแล้วเรียกชื่อว่า “ง่า”
หนังที่เปนสุมพลสำหรับยกทัพ ไม่ว่ายักษ์, ลิง, สุดแต่เปนสุมพลแล้ว เรียกชื่อว่า “เขน”
หนังที่เปนรูปลิงขาวมัดลิงดำมาหาฤๅษีนั้น เรียกชื่อว่า “เตียว”
หนังที่เปนรูปตลกนั้น เรียกชื่อว่า “จำอวด” หนังจับสามนั้น เรียกชื่อว่า “จับหนึ่ง, จับสอง, จับสาม,” แล้วยังมีหนังฉากหนี ๑ ฉากไล่ ๑ ลากชาย ๑ หนังโก่ง ๑ หนังแผลง ๑ หนังไหว้ ๑ หนังรถ ๑ หนังเมือง ๑ หนังพลับพลา ๑ หนังปราสาทพูด ๑ หนังปราสาทโลม ๑ รวมชื่อของหนังที่สมมตเรียกกันนั้นต่าง ๆ นักเหลือที่จะพรรณา
อนึ่งหนังสำคัญอิกสามตัวที่ผู้เล่นเคารพนับถือกันนักนั้น คือรูปพระแผลงสองตัว รูปฤๅษีตัวหนึ่ง รวมสามตัวนี้เรียกชื่อว่า “หนังเจ้า” หนังเจ้านี้เมื่อจะทำขึ้นได้ก็ดูเปนการลำบากสักหน่อย คือรูปพระแผลงสองตัวนั้น ต้องหาหนังโคตายพรายมาทำ หนังรูปฤๅษีนั้น ต้องหาหนังเสือฤๅหนังหมีก็ได้ เอามาทำจึงจะถือกันขลัง
หนังเจ้าทั้งสามนั้น เมื่อจะเขียนจะสลักคนเขียนคนสลักต้องนุ่งขาวห่มขาว แล้วรีบเขียนรีบสลักให้แล้วในวันเดียว อย่าให้การข้ามขวบค้างคืนได้
/*4อนึ่งเมื่อเวลาจะเขียนจะสลักนั้น ต้องมีสิ่งของที่สำหรับคำนับครู คือบายศรีปากชาม ๑ เครื่องกระยาบวช ๑ ศีศะสุกร ๑ เงินติดเทียนด้วย ๖ บาท ของเหล่านี้เมื่อบูชาครูเสร็จแล้ว ก็เปนผลประโยชน์ของผู้เขียนผู้สลัก ครั้นสลักเสร็จจึงระบายสีเจ้าทั้งสามตัว รูปพระแผลงสองตัวระบายสีเขียวตัวหนึ่ง สมมตเปนรูปพระนารายน์ ระบายสีเหลืองอ่อนฤๅปิดทองก็ได้ตัวหนึ่ง สมมตเปนรูปพระอิศวร รูปหนังเจ้าทั้งสามองค์ใช้ระบายสีต่าง ๆ ตามลายผ้านุ่งแลกนก ผิดกับหนังตามธรรมดา เพราะเอามาใช้ตั้งเบิกหน้าพระแต่เวลายังไม่ค่ำ
ว่าด้วยวิธีทำจอ
วิธีซึ่งทำจอหนังนั้น เอาผ้าขาวบางอย่างหยาบมาตัดเพลาะกันเข้าพอควร ใช้คำที่กลางผืนจอเพื่อจะให้สว่างเห็นตัวหนังชัด ที่ด้านมืดสองข้างใช้ผ้าขาวดิบอย่างหนา ประสงค์จะให้เงามืดแฝงตัวหนังออกมาเหมือนที่ออกฉาก ริมจอทั้งสี่ด้านนั้นใช้ผ้าแดงผ้าเขียวคราม เพราะติดกันสองผืนเย็บวงรอบกับจอไป ประสงค์จะสอดสีกันแลดูงาม แล้วเอาเชือกตัดเปนตอน ๆ ตามด้านยาวสองด้านสมมตเรียกว่า “หนวดพราหมณ์” สำหรับจะได้ผูกเหนี่ยวกับคร่าวบนคร่าวล่าง
ผ้าที่สำหรับวงหลังจอซึ่งเรียกว่าบังคับเพลิงนั้น แต่ก่อนใช้ผ้าใบสาคูเช่นทำใบเรือ แต่ปัตยุบันนี้ใช้ผ้าขาวดิบ
ขนาดของจอนั้น ถ้าจอยาวตามธรรมดาใช้ยาว ๗ วา ๒ ศอกเศษ ถ้าเปนงานที่เล่นประชันกันฤๅงานใหญ่ ๆ เจ้าภาพแขงแรง ก็ใช้จอยาวถึง ๙ วาก็มี ๑๑ วาก็มี ตามท้องไชยภูมิ์จะสมควร
/*5ระบายห้อยน่าจอนั้นใช้ผ้าแดงบ้าง เขียวบ้าง ดำบ้างสลับกันสองชั้น แล้วเอาทองอังกฤษฤๅอังกฤษย่น ฤๅกระดาษน้ำตะโกสลักเข้าเปนลวดลายต่าง ๆ ติดเข้ากับระบายจอ บ้างก็เอากระจกเงาเข้าติดเปนเนื่องไป แล้วห้อยแขวนด้วยลูกรุ่ยตามชายระบายจอนั้น ประสงค์จะให้แลดูงามแปลบปลาบในตา.
จออย่างหนึ่งที่เรียกว่าจอแขวะนั้น แต่บุราณมาก็มิได้มี พึ่งจะมาเกิดขึ้นประมาณ ๒๕ ปี ๒๖ ปีนี้ จอแขวะนั้นเจาะที่ผ้าดิบสองข้างจอ เปนช่องประตูออกมาแล้วทำเปนซุ้มประตูเช่นประตูเมืองทั้งสองต้าน ที่จอด้านหนึ่งเขียนแผนที่เมืองลงกา ด้านหนึ่งเขียนแผนที่พลับพลาของพระราม แล้วเขียนรูปนางเมขลารูปรามสูรเหาะล่อแก้วกันอยู่ มีดวงพระอาทิตย์ พระจันทร์ อยู่เบื้องบนข้างละด้านแลดูก็เรียบร้อยไม่ ขัดตาชอบกลอยู่ ด้วยจอแขวะนี้มีผู้คิดยักย้ายทำขึ้นก็เห็นว่าดีกว่าเก่า เพราะประกอบความงดงามแล้วทำให้คนเชิคคนเจรจาเข้าออกสบาย ไม่ต้องก้มดังชั้นหลัง ๆ มาสมัยนี้ยิ่งประกอบความคิดในการที่จะตกแต่งประดับประดาจอยิ่ง ๆ ขึ้นไป สมควรกับความเจริญของบ้านเมือง.
ว่าด้วยวิธีตั้งจอ
วิธีที่จะตั้งจอหนังนั้นถ้าผืนจอกว้างเจ็ดศอกเศษ กำหนดใช้เสาจอยาวสามวา ถ้าผืนจอกว้างออกไปยาวออกไปก็ต้องใช้เสายาวออกไปตามส่วนของจอนั้น เสาจอนี้ใช้ ๔ ต้นกล่อมเสียให้กลมเรียบร้อย แล้วมีเม็ดรูปต่าง ๆ ตามแต่จะชอบใจของเจ้าของติดปลายเสาทุก ๆ ต้น แล้วเจาะที่ปลายเสาต่ำลงมาประมาณศอกหนึ่งติดลูกรอกสำหรับที่จะได้/*6ชักรอกเอาคร่าวที่ขึงผืนจอขึ้นไป ปลายเสาทั้ง ๔ ต้นนั้น ปักหางนกยุงมัดเปนกำใหญ่ ยอดหางนกยุงนั้นเสียบธงแดงบ้าง ธงตราช้างบ้าง เมื่อลมพัดมาสบัดธงไหว ๆ แลดูสง่างามยิ่งนัก.
ยังเสาสำหรับผ้าบังเพลิง ที่อ้อมวงหลังจอนั้น ใช้ ๖ ต้นมีธงแดงเสียบปลายเสาแต่ ๔ ต้น สองต้นนั้นไม่ต้องเสียบธง เพราะเหนี่ยวมาผูกติดไว้กับจอจนไม่แลเห็น แล้วมีเชือกแดงสองเส้นผูกเข้าตะกรุดเบ็ดไว้ที่คร่าวข้างบนข้างละเส้น สำหรับเหนี่ยวรั้งเอาเสาบังเพลิงมาผูกไว้กับจอให้แน่น แล้วโยงถ่างไปข้างน่าข้างหลังด้านละสองสายเพื่อจะมิให้จอล้ม เสาบังเพลิงอิก ๔ ต้นที่เสียบธงนั้นก็มีเชือกเหนี่ยวโยงไปข้างหลัง เพื่อจะมิให้ล้มซวนเซไปเหมือนกัน
การที่จะปักเสาจอนั้น เมื่อถึงวันกำหนดงานเจ้าของหนังก็ขนเอาเครื่องจอไป แล้วถามเจ้าของงานว่าจะตั้งที่ตรงไหน เจ้าของงานต้องมาชี้ที่ให้ เมื่อชี้ที่ให้แล้วก็ขุดหลุมลงยกเสาทั้ง ๔ ต้นขึ้นชักรอกเอาผืนจอขึ้นไปขึงให้ตึงเรียบร้อย แล้วติดบังเพลิงด้านหลังเหนี่ยวรั้งเชือกที่โยงให้แน่นหนา มีแผงเชิงจอผืน ๆ เขียนลวดลายต่าง ๆ ยกมาตั้งบังเข้าที่น่าจอเฉภาะแต่ที่ตรงสว่าง ที่มืดสองด้านนั้นไม่บังแผง เพื่อจะเปิดไว้เปนทางเดินให้คนเชิดเจรจาเข้าออก.
ส่วนข้างในจอนั้นก็ปักหลักแป้นไว้กลางจอสำหรับใส่ไต้ จะได้ส่องสว่างออกมาเห็นตัวหนัง แล้วตระเตรียมเอาโกร่งกรับสำหรับตีมาทอดวางไว้เสร็จ เมื่อเวลาเล่นจะได้เคาะประโคม เปนเครื่องเอิกเกริก การที่พรรณามานี้อย่างแบบโบราณ ถ้าการสมัยประจุบันนี้การที่/*7ตกแต่งจอก็คิดพลิกแพลงยักย้ายงดงามขึ้นกว่าเก่าหลายเท่า คือใช้จอแขวะมีประตูเข้าออกดังพรรณามาแล้วนั้น แล้วที่น่าจอก็ยกพื้นเลียบกระดานปูเสื่อมีรั้วลูกกรงล้อมรอบเปนเขตรแดนกั้นไว้มิให้คนดูรุกเข้ามากีดที่ในการที่จะเล่นหนังได้ แลตามรั้วลูกกรงนั้นก็มีหลักรายเปนจังหวะ สำหรับที่จะตั้งโคมไฟให้ส่องแสงสว่างเห็นทั่ว ๆ
บางทีถ้างานใหญ่ ๆ ก็สานแผงผูกโครงทำเปนภูเขาเข้าที่น่าจอ แล้วปลูกต้นไม้ใหญ่เล็กประดับประดาด้วยดอกผลกล่นเกลื่อนดูไสวแล้ว ก็มีกุฏิ์ฤๅษีที่เชิงเขาปานประหนึ่งว่าเปนจริง บ้างก็ยกเสามุงหลังคาทำเปนโรงคร่อมจอหนังเข้าอิกชั้นหนึ่ง แล้วก็ประดับตกแต่งโรงนั้นโดยวิจิตรต่าง ๆ เหลือที่จะร่ำพรรณาให้สิ้นสุดได้ การที่ตกแต่งโรงหนังนี้ก็คงจะสมบูรณ์ยิ่ง ๆ ขึ้นไป ตามกาลคามสมัย
ว่าด้วยวิธีเล่นหนัง
วิธีที่จะเล่นหนังนั้นพอตั้งเสาปักจอเสร็จแล้ว นายหนังก็สั่งให้คนขนตัวหนังมาทอดไว้ในจอโดยระเบียบเรียบร้อยแล้วขนเครื่องพิณพาทย์ แลสิ่งที่จะต้องใช้ในการเล่นนั้นมาพร้อมเพรียง พอถึงเวลาจวนย่ำค่ำพวกคนเชิดคนเจรจาแลตลก กับพวกพิณพาทย์ก็มาพร้อมกันที่จอหนัง พอได้เวลาก็เชิญหนังเจ้าทั้งสามองค์ออกมาตั้งที่น่าจอ เจ้าที่เปนรูปอิศวรนารายน์นั้นตั้งหันหน้าเข้าหากัน เจ้าฤๅษีนั้นตั้งกลาง แต่เจ้าสามองค์นี้เมื่อเชิญออกมาก็ไม่ได้ลอดจอ ต้องเชิญอ้อมออกมาข้างหลังจอ เพราะนับถือว่าเปนเจ้าจะลอดจอไม่ได้ ครั้นตั้งหนังเสร็จแล้วได้เวลาย่ำค่ำ เจ้าของงานก็เอาเทียน ๓ เล่มกับเงินกำนนสองสลึงเฟื้องมาให้แก่/*8นายหนัง นายหนังก็เอาเทียนไปให้เเก่พวกพิณพาทย์เล่มหนึ่ง พวกพิณพาทย์รับเทียนมาจุดที่ตะโพนแล้ว ก็ทำเพลงโหมโรงขึ้นพร้อมกัน เพลงโหมโรงนั้นตั้งเพลงสาธุการขึ้นก่อนแล้วออกตระ รัวสามลา เข้าม่าน ลา เสมอ เปนหกเพลงด้วยกัน แล้วพิณพาทย์ก็หยุด คนเจรจาจึงจุดเทียนมาติดบูชาที่เจ้าหนังทั้ง ๒ องค์ ส่วนคนที่อยู่ในจอก็โห่ขึ้น ๓ หน คนเชิดก็ชูเจ้าที่เปนรูปอิศวรนารายน์ขึ้นที่น่าจอ พวกพิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดต่อไป แต่รูปที่เปนฤๅษีนั้นเชิญกลับเข้าจอไว้ คนเจรจานั้นครั้นบูชาเจ้าแล้วก็กลับเข้าไปยืนอยู่ในจอ แล้วยกมือขึ้นปะที่จอห้ามพิณพาทย์ พวกพิณพาทย์ก็หยุด คนเจรจา ๒ คนก็พากย์กันคนละที เรียกว่า “พากย์สามตระ”
พากย์สามตระอย่างบุราณ
ข้าไหว้พระเสร็จเรืองฤทธา
ทศรฐมหา
เปนเจ้าสำหรับพระธรณี

ไหว้บาทวรนารถจักรี
ในพื้นปัถพี
ผู้ใดจะเปรียบปานปูน

ชาวพ่อไพร่ฟ้านาขุน
เล็งแลใครจะปูน
ทุกท้าวพระยาย่อมรักษา

มีเมียคนหนึ่งเล่า
เมื่อจะขึ้นเฝ้าย่อมเล่าลา
เลื่องฦๅแต่ก่อนมา
เสร็จแล้วจะไหว้ครูเรียน
ครูข้าบ่ายหน้าเข้าจับเอาบังเหียน
แต่ล้วนคงกะเรียน
ก็จับระบำอยู่เปนกง

/*9อุ้มครกยกสากวางลง
เท้าถีบศรก่ง
ปากก็คาบเอาถ่านเพลิงแดง

เบื้องเท้าเธอเหยียบดาบ
ปากก็คาบเอาโคมแวง
มีดตรีกระบี่แทง
พระแผลงเอาไส้ออกเรี่ยราย
บัดใจท้าวจะแผลงให้ล้มตาย
อาเภทกลับกลาย
ก็กลายเปนพลของท้าวไท

ยกบุญยอคุณพระวิไสย
พิณพาทย์ปางไฉน
เสร็จแล้วจะไหว้ท้าวลา

ท้าวเธอยกหัดถ์ขึ้นวัทยา
จึงจะเริ่มให้หา
เอาหนังพระโคมาตัดแปลง

จำหลักรูปพระรามา
นางสีดาเข้าแอบแฝง
พระลักษณ์ผู้ทรงแรง
จะเริ่มเล่นให้อุ่นวัน
เบื้องซ้ายข้าจะไหว้ทศกรรฐ์
เบื้องขวาอภิวันท์
สมเด็จพระรามจักรี

ฯ ทวย ๑ ฯ
เพียงนี้เรียกจบว่าทวย ๑ พิณพาทย์ก็ทบเพลงเชิดอิก คนเจรจายกมือขึ้นห้ามพิณพาทย์ แล้วพากย์ทวย ๒ ต่อไป
โอมฤๅษีสิทธิฤทธิเดโชไชย
เดชพระเลิศไกร
ประสิทธิพรมงคล

/*10ศรีศรีสวัสดิอำพน
ศุขเกษมสถาผล
ขอเกิดสวัสดีมีไชย

ข้าไหว้คุณพระพุทธสบไสมย
โปรดสัตว์อสงไขย
ให้ลุถึงห้องพระนฤพาน

ข้าไหว้พระอนิรุทธเริ่มการ
โป่งป่าท่าธาร
ทุกห้วยละเมาะเซาะเขา

ข้าไหว้เทพอยู่ในน้ำ
ทุกเถื่อนถ้ำแลลำเนา
ไหว้ครูประสิทธิเรา
ครูผู้เถ้าสถิตย์เสถียร
ข้าจะขอเล่นเรื่องรามเกียรดิ์
สอนวาดฉลาดเขียน
สอนเรียนฉลุสลักเฉลา

พากย์พลส่งเสียงให้ล้ำเลิศ
ทั้งคนเชิดให้เพริศเพรา
เล่นล้วนแต่ชาวเรา
ให้สรรเสริญเยิรยอ
ตัดไม้มาสี่ลำ
ปักทำขึ้นเปนจอ
สี่มุมแดงยอ
กลางก็ดาดด้วยผ้าขาว
วาดรูปพระอิศวรรายดาว
เทียบรถบนกลางหาว
อาทิตย์ก็เลื่อนอยู่เห็นแสง

ลงการากโษษสำแดง
อยุทธยากล้าแขง
จะเล่นให้ท่านทั้งหลายดู

ไชยศรีโขลนทวารเบิกบานประตู
ฆ้องกลองตะโพนครู
ดูเล่นให้ศุขสำราญ

/*11หนังเราใช่ชั่วช้าสามาญ
เล่นมาแต่ก่อนกาล
บ่ห่อนจะมีใครไยไพ

ขอกันสารพัด
อุบาทว์เสนียดแลจัญไร
ไว้แก่ผู้ไยไพ
ติหนังที่ดีว่าบ่มิงาม
ข้าขอคุณพระลักษณ์พระราม
เทพเจ้าผู้ทรงนาม
สถิตย์อยู่ทั่วทุกตัวหนัง

ฯ ทวย ๒ ฯ
จบทวย ๒ พิณพาทย์ก็ทำเพลงเชิดเหมือนครั้งก่อน คนเจรจาก็ยกมือขึ้นห้ามพิณพาทย์หยุด แล้วก็พากย์ทวย ๓ ต่อไป
สำเร็จสนทสานนท์สำแดง
เขียนแล้วดัดแปลง
เปนเกียรติยศพระรามา

เอาหนังพระโคมาจำหลัก
ให้เห็นประจักษ์อยู่กับตา
เชิญท่านทั้งหลายมา
ชมแต่รูปเงาแทน
งามเกลี้ยงเพียงจงกลหัวแหวน
ท่านผู้เถ้าท่านกล่าวแทน
ว่าหนังนี้เกิดสถาพร

อุปเทห์ท่านบอกให้
ครูผู้ใหญ่ย่อมสั่งสอน
ขอเดชพระภูธร
อย่าให้พ่ายแพ้อดสู
ที่ใครแพ้ก็ว่าแพ้
อยู่ท้อแท้ทำอ่อนหู
ใครชนะเอาเปนครู
หาท่านผู้รู้มาให้หนัง
เร่งเร็วเถิดนายไต้
เอาเพลิงใส่เข้าหนหลัง
ส่องแสงอย่าให้บัง
จะเล่นหนังให้ท่านทั้งหลายดู
ฯ ทวย ๓ ฯ
/*12ส่วนนายไต้ที่คอยอยู่ในจอถือไต้จุดไฟไว้สามลำก็เอาไต้ขึ้นวนบนแป้นสามรอบ แล้วเอาวางลงบนแป้นที่กองไต้ไว้ ไฟก็ติดลุกโพลงขึ้น พวกพิณพาพย์ก็ทำเพลงเชิดขึ้นพร้อมกัน ฝ่ายคนเจรจาก็ออกมาดับเทียนที่จุดบูชาหนัง แล้วก็จุดเจิมเศก ๆ เป่า ๆ ตามวิธีของเขาที่ได้ร่ำเรียนกันมา คนเชิดก็เชิดหนังเจ้ากลับเข้าจอ เท่านี้แหละเปนวิธีที่เรียกกันว่าเบิกหน้าพระ
ก็วิธีเบิกหน้าพระแลพิณพาทย์ทำเพลงโหมโรงดังว่ามานั้น ถ้าเปนส่วนเล่นในราชการหลวงแล้ว ก็มิได้เบิกหน้าพระแลโหมโรงเลย ใช้ปล่อยลิงหัวค่ำทีเดียว ที่ต้องเบิกหน้าพระแลพิณพาทย์ทำเพลงโหมโรงนั้น ต่อเล่นงานของราษฎรจึงใช้.
เมื่อเบิกหน้าพระเสร็จแล้วจึงปล่อยลิงหัวค่ำ ออกลิงหัวค่ำนั้นคือเชิดง่าลิงขาวกับลิงดำออกจับกัน เมื่อเชิดลิงขาวกับลิงดำจับกันนั้น พิณพาทย์ทำเพลงเชิด ครั้นง่าสองตัวเข้า เชิดหนังจับหนึ่งออกสมมตเปนทีลิงขาวจับลิงดำสองตัวนั้นกำลังจับกันอยู่ เรียกว่า “จับหนึ่ง” พิณพาทย์ทำเพลงเชิดเหมือนกัน แต่ฆ้องกับระนาดมิได้ตี ใช้เป่าแต่ปี่คันเดียว กลองก็ตีกลองเล็กให้เสียงดังตุ๋งขึ้น เรียกว่า “เชิดนอก” เพลงเชิดนอกนี้ปี่ต้องเป่าให้สำเนียงปี่ชัดว่า “จับให้ตัดให้ตาย” จึงจะชมกันว่าปี่ดี แล้วจึงจับหนึ่งเข้า เชิดง่าสองตัวออกมาอิกสมมตเปนลิงสองตัวนั้นจับกันหลุดออกไป แล้วก็เข้าจับกันอิกเรียกว่า “จับสอง” แล้ว หลุดออกไปกลับเข้าจับกันอิกเรียกว่า “จับสาม” พอหนังจับสามเข้า ก็เชิดหนังลิงขาวมัดลิงดำแลหนังรูปฤๅษีออก พิณพาทย์/*13ก็ทำเพลงเตียวแล้วก็หยุด สมมตเปนลิงขาวชนะลิงดำแล้วมัดลิงดำมาพอพบฤๅษีเข้าฤๅษีขอให้ปล่อย ที่ตรงนี้คนเจรจาออกมาเจรจากันตามเรื่องทำเสียงเปนชาวเหนือกลาย ๆ เมื่อเจรจากันแล้วก็เชิดเตียวกลับ หนังบางโรงเมื่อเบิกหน้าพระแล้ว ก็เชิดบ้องตันแทงเสือออกแทนลิงหัวค่ำก็มี แต่น้อยนักนาน ๆ จึงจะได้เห็นครั้งหนึ่ง เมื่อปล่อยลิงหัวค่ำฤๅบ้องตันแทงเสือแล้ว จึงจับเรื่องในรามเกียรดิ์ต่อไปตามแต่จะเล่นเมื่อตอนไหนไม่กำหนด สุดแล้วแต่จะเตี้ยมตกลงกัน
ว่าด้วยเรื่องที่เล่นหนัง
ข้าพเจ้าจะขอกล่าวถึงเรื่องเล่นหนังอย่างบุราณก่อน ทราบว่าแต่บุราณนั้น ชอบเล่นเมื่อทูตขรตรีเศียร พอเล่นไปถึงสองยามพอถึงทูตขรตาย จึงได้เรียกกันว่า “ขรล้ม” .แต่คนที่ดูนั้นมากลับเรียกเสียว่า “ล้มขร” พอขรล้มแล้วก็หยุดพักเลี้ยงกันเสียทีหนึ่ง แล้วก็นอนอย่ที่ในจอนั้นเรียกว่า “หนังยับ” คือเอาหนังพักไว้ที่จอก่อน ครั้นตีสิบเอ็ดทุ่มจวนจะสว่าง ก็ปลุกกันลุกขึ้นเล่นหนังไปอิกพักหนึ่ง ต่อสว่างจึงได้เลิก ข้าพเจ้าทราบว่าบุราณเขาเล่นกันดังนี้จึงได้เรียกว่า “เล่นหนังยังรุ่ง” คือจวนจะรุ่งต้องเล่นอีกคราวหนึ่ง แต่ประจุบันเดี๋ยวนี้ก็กำหนดเล่นกันเพียงครึ่งคืน ต่อสองยามฤๅเจ็ดทุ่มก็เลิก.
อนึ่งได้ทราบว่าบุราณแต่ก่อนนั้น พิณพาทย์ทสำหรับเล่นกับหนังก็มีแต่ปี่, ฉิ่ง, กลอง, ตะโพน, เท่านั้น หามีฆ้องวง, ระนาด, ไม่ /*14แล้วมีผู้คิดเติมฆ้องวง, ระนาด, ขึ้นเปนหกสิ่ง ภายหลังมาปัตยุบันนี้ก็ใช้พิณพาทย์เครื่องใหญ่ทีเดียว คือมี ปี่สองเลา, ระนาดเอกไม้, ระนาดทุ้มไม้, ระนาดเอกทอง, ระนาดทุ้มเหล็ก, ฆ้องวงใหญ่, ฆ้องวงเล็ก, ฆ้องโหม่ง, ฉิ่ง, ตะโพน, กลองเล็กคู่หนึ่ง, กลองทัดใหญ่คู่หนึ่งฤๅสองคู่ตามแต่จะใช้ บางทีก็ใช้กลองแขกเข้าด้วย กลองแขกนั้นใช้ตีเมื่อโลมฤๅเมื่อรับร้องลำต่าง ๆ บางทีเมื่อง่าพระกับยักษ์ออกรบกันก็ตีเพลงส่าระหม่าแลแปลงเช่นรำกระบี่กระบอง แต่หนังบุราณนั้นมิได้ใช้กลองแขกเลย.
อนึ่งที่เรียกว่าหนังจับระบำน่าจออย่างบุราณนั้น คือเล่นตั้งแต่เวลาบ่าย ใช้หนังที่เรียกชื่อว่าคเนจรพระ, คเนจรนาง, ตัวหนังนั้นระบายสีตัดเส้นเขียนโดยงดงาม เพราะแลเห็นแต่วัน.
คนเชิดหนังระบำนั้นนุ่งผ้ายกฤๅผ้าเกี้ยวสวมเสื้ออย่างน้อยคาดเข็มขัดโพกผ้าขลิบ แล้วเชิดพระกับนางเปนคู่ ๆ กันไป คนร้องก็ร้องบทระบำ คือลำพระทอง, บาหลิ่ม, เบ้าหลุด, สระบุโหร่ง, คนเชิดก็ทำท่าทางต่าง ๆ ไปตามบท แล้วก็เชิดหนังนางเมขลา, รามสูร, อรชุน, ออกมาเล่นตามเรื่องของระบำ พอเวลาค่ำจึ่งจับเล่นเรื่องต่อไป.
ครั้นมาภายหลังมีผู้คิดเอาคนตัวระบำแต่งตัวเหมือนลครออกมาเล่นทีเดียว บางทีก็เล่นเปนเรื่องลครแทนระบำไปกว่าจะค่ำ พอค่ำแล้วจึงปล่อยตัวหนังออกมาเล่น บางทีเมื่อเล่นถึงบทที่ดีเพราะก็ปล่อยตัวโขนออกมาเล่นบ้าง แล้วปล่อยตัวหนังออกแกมกันไปจนเลิก เรียก/*15ว่า “หนังติดตัวโขน” แต่ประจุบันเดี๋ยวนี้มักจะเล่นปล่อยตัวโขนไปแต่เย็นตลอดกลางคืนจนเลิกทีเดียว เพราะตัวโขนเปนตัวคนชักให้คนดูสนุกสนานมากขึ้น ถ้าหนังโรงใดเล่นแต่ตัวหนังแล้วดูเหมือนจะกร่อย ๆ ไปสู้ติดตัวโขนหาได้ไม่ ส่วนจอนั้นก็ปักไว้พอพิธี ๆ ว่าเล่นหนังเท่านั้น การที่เล่นหนังฤๅโขนน่าจอนี้ ถ้าเล่นโดยแขงแรงสนุกสนาน คือคนดูชอบใจเสียงฮาลั่นบ่อย ๆ แล้วท่านเจ้าของงานก็ตกรางวัลบ่อย ๆ ตามที่เสียงคนฮา ถ้าเล่นกร่อย ๆ ไม่ค่อยมีเสียงคนฮาแล้วก็ไม่ได้รางวัล
อนึ่งเมื่อกำลังหนังเล่นอยู่นั้น ถ้าเปนงานของราษฎร พอจุดดอกไม้เพลิง หนังก็ต้องหยุดไม่เล่น ต่อจุดดอกไม้เพลิงแล้วจึงจะเล่นต่อไป ถ้าเจ้าของงานบังคับไม่ให้หยุดก็หยุดไม่ได้ การที่หนังต้องหยุดเมื่อเวลาจุดดอกไม้นั้น ชะรอยจะเห็นว่าคนดูผินหน้าไปดูดอกไม้เสียหมด แล้วก็พูดกันเสียงจ้อก ๆ แจ้ก ๆ ให้กลบเสียงพากย์แลเจรจาไม่ตั้งตาดูหนังในการที่จะเล่นหนังนั้น ครั้นจะเล่นไปก็กลัวโคม ๆ เพราะไม่มีคนดู อิกประการหนึ่งจะเห็นว่าเสียงดอกไม้เพลิงคือดอกไม้กระถาง, ระทา, พลุ, ดังกึกก้องนัก กลบเสียงคนพากย์แลเจรจาจะมิได้ยิน จึงได้หยุดไว้ ต่อเสียงดอกไม้เพลิงสงบแล้วจึ่งให้เล่นต่อไป จะเปนด้วยเหตุดังนี้ฤๅยังไรไม่ทราบ แต่เล่นหนังในส่วนราชการนั้นก็มิได้หยุดเลย.
อนึ่งการเล่นหนังนั้น เมื่อจะเลิกพิณพาทย์ต้องทำเพลง ว้า คือเพลงกราวรำชั้นเดียวนี้เอง ธรรมเนียมมาแต่บุราณจนกาลบัดนี้
/*16ว่าด้วยราคาหาหนังไปเล่น
ราคาหาหนังไปเล่นนั้นไม่เท่ากัน บุราณแต่ก่อนหากันไปเล่น ถ้าหนังเปล่าคืนหนึ่งราคาสิบบาท เงินงานสิบบาทนี้ได้แก่เจ้าของหนัง กำนนอิกสองสลึงเฟื้องได้แก่นายหนัง เข้าสารหนึ่งถัง, ปลาหางหนึ่งหาง, เยื่อเคย, พริก, หอม, กะเทียม, ของเหล่านี้สำหรับให้เลี้ยงกันในพวกที่เล่นหนังนั้น เปนแบบธรรมเนียมมาแต่บุราณดังนี้
อนึ่งถ้าจะให้เล่นหนังจับระบำน่าจอแต่เวลาบ่ายไป ราคาคืนหนึ่งสิบหกบาท ถ้าปล่อยตัวโขนแต่เย็นกลางคืนปล่อยตัวหนังบ้างแกมกันราคาคืนหนึ่งยี่สิบบาท แต่เงินกำนนสองสลึงเฟื้องกับของสำหรับเลี้ยงกันก็คงได้ตามเดิม ข้าพเจ้าทราบว่าหนังบุราณแต่ก่อน เขาหากันไปเล่นเปนราคาตามอัตราเพียงเท่านี้
แต่ปัตยุบันเดี๋ยวนี้ราคาหนังนั้นมากขึ้นไป คือถ้าหากันไปเล่นแต่หนังเปล่าไม่ติดตัวโขน คืนหนึ่งราคายี่สิบบาท ถ้าติดตัวโขนแต่เวลากลางคืนไม่ต้องเล่นแต่เย็นไป คืนหนึ่งราคาสี่สิบบาท ติดตัวโขนแต่บ่ายไปจนเวลากลางคืน ๆ หนึ่งราคาหกสิบบาท ถ้ายกพื้นน่าจอตกแต่งโดยวิจิตร แล้วเล่นแต่ตัวโขนไปตั้งแต่เวลาบ่ายจนกลางคืนคืนหนึ่งราคาแปดสิบบาทก็มี ร้อยบาทก็มี ร้อยยี่สิบบาทก็มี จะกำหนดแน่ไม่ได้ ตามแต่ผู้หากับเจ้าของหนังจะตกลงกัน แต่กำนนนั้นหกสลึง เงินเบี้ยเลี้ยงแทนสิ่งของสิบสลึง ราคาของหนังในปัตยุบันนี้ขึ้นไปแพงกว่าแต่ก่อนดังนี้
/*17อนึ่งราคาของหนังนั้น ถ้าหากันไปเล่นข้ามหัวเมือง เจ้าของหนังก็คิดราคาขึ้นไปอิก คือถ้าข้ามหัวเมือง ๆ หนึ่ง ก็ขึ้นเงินนานอิกเท่าหนึ่ง ถ้าข้ามสองหัวเมืองสามหัวเมือง ก็ขึ้นเงินงานอิกสองเท่าสามเท่าตามลำดับหัวเมืองไป แต่ถ้าเปนเมืองใกล้กับกรุงเทพ ฯ เช่นเมืองประทุมธานี, เมืองนครเขื่อนขันธ์, สองเมืองนี้ก็คิดเอาแต่ครึ่งงาน ซึ่งคิดเงินงานตามหัวเมืองนี้ ก็คิดได้แต่คืนเดียวที่เล่นวันแรก ต่อมาวันที่สองที่สามก็คิดเอาตามอัตราเดิมเท่านั้น
ว่าด้วยผลประโยชน์ของผู้ที่เล่นหนัง
การผลประโยชน์ในเงินที่เล่นหนังได้นี้ ใช่ว่าเจ้าของจะได้แต่ผู้เดียวก็หาไม่ ถ้าได้เงินงานไปแล้วก็ต้องจำหน่ายจ่ายแจกแก่กันแลกัน ตามบรรดาที่คนไปเล่นนั้น คือถ้าเล่นแต่หนังเปล่าคืนหนึ่งแจกคนเจรจาคนละหนึ่งบาท ตลกคนละหนึ่งบาท คนเชิดคนละสลึงเฟื้อง คนตีโกร่งคนละหนึ่งสลึง พิณพากย์คนละสองสลึง คนปี่หนึ่งบาท นี้เปนอัตราแจกในงานเล่นหนังเปล่า
ถ้าเล่นโขนน่าจอไปตั้งแต่บ่ายจนกลางคืน คืนหนึ่งแจกคนเจรจาคนละหกสลึง ตลกคนละหกสลึง คนตีกรับคนละหนึ่งสลึง ตัวโขนตัวดีคนละกึ่งตำลึง ตัวกลางคนละหกสลึง ตัวเลวคนละหนึ่งบาท พิณพาทย์คนละสามสลึง คนปี่คนละหกสลึง นี้เปนอัตราแจกเล่นโขนน่าจอ
/*18ส่วนเสียค่าภาษีนั้น ถ้าเปนหนังเปล่าคืนหนึ่งเสียสองสลึง ถ้าติดตัวโขนเล่นแต่เวลากลางคืน คืนหนึ่งเสียสิบสลึง ถ้าติดตัวโขนตั้งแต่เวลาบ่ายไปจนกลางคืน คืนหนึ่งเสียสี่บาทสองสลึง นี้เปนอัตราเสียค่าภาษี แต่ถ้าเล่นในส่วนราชการที่เปนหนังหมายแล้ว เงินภาษีก็ไม่ต้องเสีย
เงินงานที่เล่นได้ในการหนังนี้ ถ้าเหลือจากเสียภาษีแลแจกคนบรรดาที่เล่นแล้ว ก็ผลประโยชน์ของท่านเจ้าของหนังทั้งสิ้น แต่ถ้าเจ้าของมีผู้คนของตัวเอง คือคนเจรจา, ตลก, พิณพาทย์, แลตัวโขนเปนบ่าวทาษไม่ต้องหาผู้อื่นเขามาแล้ว ผลประโยชน์ก็ได้มากออกไป ผลประโยชน์ของผู้ซึ่งมีหนังแล้วออกเล่นงานนั้น ถ้าจะกะประมาณรายหนึ่ง ๆ ปีหนึ่งคงอยู่ในสามสิบชั่ง ฤๅกว่าขึ้นไป แต่จะกำหนดเอาเปนแน่ทีเดียวก็ไม่ได้ ด้วยผลประโยชน์ในการเล่นหนังนี้สุดแล้วแต่งานจะชุกชุมฤๅไม่ชุกชุม ถ้างานศพชุกชุมฤๅเขามีการฉลองพระฉลองวัดแลแก้สินบนอะไร ๆ ชุมแล้วเขาก็หาหนังไปเล่นบ่อย ๆ ตามซึ่งมีงานนั้น เพราะเช่นนั้นส่วนเงินผลประโยชน์ในงานหนังนี้ จึงจะกำหนดเอาเปนแน่ไม่ได้ แต่ซึ่งได้ไปเล่นงานนั้นคงได้เล่นในฤดูแล้งมากกว่าฤดูฝน คือตั้งแต่เดือนสาม, เดือนสี่, เดือนห้า, พอย่างเข้าเดือนหกข้างแรมก็ซาไปไม่สู้หาหนังไปเล่น เพราะเดือนหก, เดือนเจ็ด, เดือนแปด, เดือนเก้า, เดือนสิบ, เดือนสิบเอ็ด, เดือนสิบสอง, ยังเปนระหว่างฝนตกอยู่ครั้นจะมีงานมีการเล่นหนัง จุดดอกไม้ก็กลัวจะเปนที่เปียกปอนเปื้อนเปรอะฉำแฉะทำให้เสียประโยชน์ไป /*19ในระหว่างฤดูฝนจึงไม่ค่อยจะได้ไปเล่น แต่ถึงกระนั้นก็ยังได้เล่นในฤดูฝนบ้างรายละสองหนสามหน แต่ต้องมีสัญญาเปนธรรมเนียมกันมาแต่เดิมว่า ถ้าปล่อยลิงหัวค่ำแล้วจะจับเรื่องเล่นไป แม้นฝนตกลงมาหนังก็ต้องเลิก เจ้าของงานต้องเสียเงินงาน ให้แก่เจ้าของหนังเต็มอัตรา ถ้ายังไม่ได้ปล่อยลิงหัวค่ำฤๅกำลังปล่อยลิงหัวค่ำอยู่แต่ยังไม่ได้เล่าเรื่อง ถ้าฝนตกลงมากำลังนั้นหนังก็ต้องเลิกอยู่เอง เจ้าของหนังจะคิดเอาเงินงานไม่ได้เลย ถ้าฝนตกหยุดแล้วเล่นหนังต่อไปจึงจะคิดเอาเงินได้ ถ้าฝนไม่หยุดก็เปนต้องเลิกกันในคืนวันนั้น ตกเปนภัพของเจ้าของหนังที่ต้องขาดทุน ในการที่ตั้งจอแลขนเครื่องขึ้นไปแลเล่นจนถึงปล่อยลิงหัวค่ำแล้วยังไม่ได้เงิน
แต่ดูเหมือนจะยังชั่วแก่เจ้าของงานที่ต้องเสียเงินเต็มอัตรา เมื่อหนังยังไม่ทันจับเรื่องฝนตกลงมาหนังเลิกเสีย เจ้าของงานมักบ่นว่า “ได้ดูแต่จับลิงหัวค่ำนิดเดียวฤๅยังไม่ทันดู แล้วก็ยังหัวค่ำอยู่แท้ ๆ ไม่ดึกดื่นอะไรเลยไม่สมควรที่จะเลิก แต่จนใจด้วยฝนมาแกล้งพวกหนังเขาย่อมเล่นไม่ได้อยู่เอง” การที่ฝนมาตกลงระหว่างนี้ ก็เปนภัพของเจ้าของงานโดยแท้ ด้วยเงินต้องเสียเต็มอัตรา แต่ถ้าเจ้าของงานพูดจาอ่อนน้อมกับเจ้าของหนัง ขอลดลาวาศอกแต่ครึ่งหนึ่ง ด้วยมิได้เล่นเหน็จเหนื่อยอะไร ถ้าเจ้าของหนังผ่อนผันตามโดยอัธยาไศรยแล้ว การจึงจะตกลงลดราคาเสียแต่ครึ่งหนึ่งได้ ถ้าเจ้าของหนังไม่ยอมตกลง ก็ต้องเสียราคาเดิมที่ได้หากันไว้
/*20นี่แหละการผลประโยชน์ของผู้ซึ่งมีหนังนี้ จะเล่นแต่หนังเปล่าฤๅโขนน่าจอก็ตาม ศิริรวมปีหนึ่ง ๆ คงได้เงินส่วนที่เล่นนี้ประมาณสามสิบชั่งฤๅกว่าขึ้นไป ตามที่ได้เล่นมากเล่นน้อยเปนธรรมดาของหนังอยู่เช่นนั้น
ข้าพเจ้าเรียบเรียงมาด้วยเรื่องหนัง ว่าด้วยเหตุที่ต้องเล่นหนัง, แลวิธีทำตัวหนัง, วิธีทำจอ, วิธีตั้งจอ, วิธีเล่น, ราคาหาไปเล่น, ผลประโยชน์ในการเล่นหนัง, ยุติโดยสังเขปแต่เท่านี้ ๚
---
คำนำ
หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ต,จ, หม่อมเจ้าชายใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ มาแจ้งความต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครว่า มีศรัทธาจะสร้างหนังสือในงานพระศพพระบิดา เพิ่มเติมที่หม่อมเจ้าหญิงเม้าได้ทรงสร้างอิกสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงได้รวบรวมเรื่องพระราชพิธีวิสาขะบูชาครั้งรัชกาลที่ ๔ เข้าหนังสือในประเภทลัทธิธรรมเนียมต่างๆ นับเปนภาคที่ ๗ ให้หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติพิมพ์ตามประสงค์.
หนังสือซึ่งรวมพิมพ์เปนเรื่องลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๗ นี้ หนังสือเดิม ๓ เรื่องด้วยกัน คือหมายรับสั่งพระราชพิธีวิสาขะบูชาเมื่อปีมะเสง พ.ศ. ๒๔๐๐ ปีที่กรมหลวงสรรพสาตร ฯ ประสูตรนั้นเรื่อง ๑ อิกเรื่อง ๑ บาญชีโคมตราชึ่งพระบรมวงศานุวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทำสำหรับจุดเปนพุทธบูชาในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในงานพระราชพิธีวิสาขะบูชา แต่เปนชั้นหลังมามิใช่ปีมะเสง ประมาณว่าอยู่ในระหว่างปีกุญ พ.ศ. ๒๔๐๖ กับปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ บาญชีโคมตรานี้มีประโยชน์ทางความรู้รูปดวงตราของพระบรมวงศานุวงศ์แลข้าราชการโดยมาก เพราะทำลายโคมเปนรูปตราตำแหน่งพื้น มีปลาดอิกอย่าง ๑ ที่ปรากฏว่าในครั้งนั้นมีรางวัลประกวดโคมตราด้วย กำหนด/*(2)รางวัลเปน ๓ ชั้น บาญชีตอนท้ายเช่นบาญชีตัดสินว่าโคมของใครได้รางวัลชั้นที่ ๑ แลที่ ๒ ที่ ๓ หมายรับสั่งแลบาญชีโคมที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ หอพระสมุด ฯ ได้ต้นฉบับมาจากกระทรวงมหาดไทย เชื่อว่าพิมพ์ขึ้นจะเปนเครื่องประดับสติปัญญาของท่านผู้อ่านได้บ้าง แลผู้ที่ได้รับแจกไปคงจะอนุโมทนาในการกุศลของหม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติที่พิมพ์สมุดเล่มนี้ทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๓
/*1หมายรับสั่งการพระราชพิธีวิสาขบูชา
ในรัชกาลที่ ๔ ปีมเสงนพศก จุลศักราช ๑๒๑๙ พ.ศ. ๒๔๐๐
---
พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง ปีมเสงนพศก (พศ. ๒๔๐๐) เช่นวันสมเด็จพระพุทธเจ้าประสูตรได้ตรัสรู้นิพพาน เปนวันนักขัตฤกษ์ยิ่งกว่าตรุษสงกรานต์อิก ทรงพระราชศรัทธาให้บูชาพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ด้วยสิ่งของเครื่องวิจิตรต่าง ๆ กับสังฆทานในวิสาขมาศปีมเสงนพศก ชื่อวิสาขบูชา เปนมหายัญพิธีอันใหญ่ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำบ่าย พระสงฆ์ ๒๙ รูปสวดมนต์ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย วันขึ้น ๑๔ ค่ำเช้าฉัน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำบ่าย พระสงฆ์ ๒๙ รูปสวดมนต์ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันขึ้น ๑๕ ค่ำเช้าฉัน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำบ่ายพระสงฆ์ ๓๐ รูปสวดมนต์ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันแรมค่ำหนึ่งเช้าฉัน
ในวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า พระสงฆ์จะได้สดัปกรณ์พระบรมอัฐิ ๑๖ พระโกษฐในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๔๐๐ รูป ถวายเข้ากระทงสลากภัตร จะได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน เวียนเทียนสมโภชพระที่นั่งทั้ง ๓ แห่ง
/*2แลในวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง เพลาค่ำ มีพระธรรมเทศนาในวัดพระศรีรัตนศาสดารามทั้ง ๓ คืนเหมือนอย่างทุกปี
อนึ่งให้พันจันทนุมาศ จัดดอกไม้เพลิงไปปักนอกพระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้านตวันออก ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง ดอกไม้พุ่ม ๗ ชั้นคืนละ ๑๐ พุ่ม ดอกไม้รุ่งใหญ่คืนละ ๔ ขด ดอกไม้พะเนียงคืนละ ๒๐ บอก ทั้ง ๓ คืน
อนึ่งให้ข้าพระแก้วมรกฏ ข้าพระมรฑป ข้าพระวัดพระเชตุพน ข้าพระวัดสุทัศน์ เบิกน้ำมันมะพร้าวต่อชาวพระคลังราชการตามโคมแก้วรอยพระระเบียง ตามซุ้มรอบพระมรฑป ๓ ซุ้ม ตามวัดพระเชตุพนรอบพระระเบียงให้พอทั้ง ๓ คืน
อนึ่งให้สังฆการี นิมนต์พระสงฆ์ที่ทรงธรรมกถึกให้สำแดงธรรมเทศนา ฟากตวันออก วัดราชบุรณะ ๑ วัดสระเกษ ๑ วัดสุทัศน์เทพวราราม ๑ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ๑ วัดมหาธาตุวรวิหาร ๑ วัดจักรวรรดิราชาวาศ ๑ วัดประทุมคงคา ๑ วัดสมอราย ๑ วัดบวรนิเวศ ๑ วัดชนะสงคราม ๑ ฟากตวันตก วัดอรุณราชวราราม ๑ วัดโมฬีโลก ๑ วัดหงษ์ ๑ วัดประยุรวงศ์ ๑ วัดระฆังโฆสิตาราม ๑ วัดอมรินทาราม ๑ วัดสุวรรณาราม ๑ วัดราชโอรส ๑ วัดหนัง ๑ วัดราชสิทธ ๑ รวม ๒๐ อาราม ๆ ละกัณฑ์ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งทั้ง ๓ วัน
/*3อนึ่งให้ชาวพระคลังศุภรัต จัดผ้าสบงทูลเกล้า ฯ ถวายทรงจบ พระหัดถ์สำหรับใส่กระจาดเทศนา ๒๐ อาราม ๆ ละ ๓ วัน ผ้า ๖๐ ผืน ให้เบิกผ้าขาวเทศต่อท่านข้างในให้ช่างสนะตัดเย็บธงตะเข้ให้พอ ๖๔ ตัว ครั้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเพลาเช้าให้เอาทูลเกล้า ฯ ถวาย ทรงพระราชอุทิศแล้วรับผ้าส่งให้ ๔ ตำรวจผูกคันไปชักทุกพระอารามหลวง แล้วให้รับเทียนเล่มละ ๑ บาท มัดละ ๑๐ เล่ม วันละ ๓๐ มัด ๓ วัน ๙๐ มัด ธูปมัดละ ๖๐ ดอก ๓๐ มัด ๓ วัน ๙๐ มัด รับดอกไม้สดวันละ ๓๐ กระทง ๓ วัน ๙๐ กระทง รับเทียนดูหนังสือเล่มละ ๑ ตำลึง ๖๐ เล่ม เทียนประจำกัณฑ์เล่มละ ๑ บาท มัดละ ๑๐ เล่ม ๖๐ มัด ธูปประจำกัณฑ์มัดละ ๑๐ ดอก ๖๐ มัด ถวายทรงจบพระหัดถ์แล้วให้ส่งที่เสมียนตรากรมวังณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเพลาเช้า
อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติจ่ายเงินให้กรมวังจ่ายส่งให้ท่านข้างในทำกระทงคาว ๒๐๐ กระทง กระทงหวาน ๒๐๐ กระทง เงิน ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง ให้วิเศษทำกระจาดเทศนา ๒๐ อาราม ๆ ละ ๓ วัน ใบละ ๒ บาท ๖๐ ใบ เงิน ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ทำกระทงคาว ๒๐ กระทง กระทงหวาน ๒๐๐ กระทง เงิน ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง รวมเงิน ๔ ชั่ง ให้กรมท่า สรรพากรจัดซื้อหมูวันละ ๕ ตำลึง เป็ดไก่วันละ ๒ ตำลึง ปลาวันละ ๑๐ ตำลึง รวมวันละ ๑๗ ตำลึง ๓ วัน เงิน ๒ ชั่ง ๑๑ ตำลึง รวมทั้งสิ้นเงิน ๖ ชั่ง ๑๑ ตำลึง จ่ายให้แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ แล้วให้กำกับกรมท่า สรรพากรซื้อหมู เป็ด ไก่ ปลาด้วยทั้ง ๓ วัน
/*4อนึ่งให้ชาวพระคลังในซ้าย จ่ายขี้ผึ้งให้ท่านข้างในฟั่นเทียนเล่มละ ๑ ตำลึง ๖๐ เล่ม เทียนเล่มละ ๑ บาท ๑๕๐๐ เล่ม เปนขี้ผึ้งหนัก ๒๑ ชั่ง ๑๕ ตำลึง แล้วให้จ่ายกระดาษสีให้ ๔ ตำรวจปิดโคม ๒๕๖ ใบ ล้อมวังกรมพระนครบาลปิดกระจาด ๖๑ ใบให้พอ
อนึ่งให้กรมพระนครบาล นายอำเภอป่าวร้องราษฎรให้มีอุสาหฟังธรรมเทศนารักษาศีลตักบาตรปล่อยสัตว์ แล้วห้ามอย่าให้ผู้ใดฆ่าสัตว์ตัดชีวิตรเสพสุราเมรัยในวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งทั้ง ๓ วัน
ครั้นเพลาบ่ายให้กระทำสักการบูชา เปนตันว่า ธูปเทียน ธงผ้า ธงกระดาษ พวงดอกไม้ต่าง ๆ ไปบูชาที่ในพระอุโบสถนอกพระอุโบสถที่พระวีหาร ที่ลานพระเจดีย์ ที่ลานพระศรีมหาโพธิ ที่อางามไหนตามศรัทธา
ครั้นเพลาค่ำตามโคมประทีปทุกน่าบ้าน ทุกร้าน ทุกเรือน ทุกแพ จงทุกแห่ง
แลในวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า ให้มรรคนายกที่เคยปรนนิบัติพระอารามใดก็ให้ป่าวร้องชักชวนอาณาประชาราษฎรให้ทำสลากภัตรถวายพระสงฆ์ในพระอารามนั้น แล้วให้ทำกรงเป็ด ๘ กรง กรงไก่ ๘ กรง กรงหมู ๔ กรง ไปรับเอาหมู เอาเป็ด เอาไก่ต่อกรมท่าซ้ายใส่กรงหามขึ้นมาส่งกับ ๔ ตำรวจ แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง ทั้ง ๓ วัน ให้เอาดินเหนียวมาส่งที่ทิมดาบชาววังวันละ ๓ ก้อน
/*5อนึ่งให้กรมท่าซ้ายเบิกเงินต่อชาวพระคลังมหาสมบัติ ซื้อหมู เป็ด ไก่สำหรับทรงปล่อย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งเพลาเช้า หมูวันละ ๕ ตำลึง เป็ดไก่วันละ ๒ ตำลึง เหมือนกันทั้ง ๓ วัน แต่กรงนั้นให้รับต่อกรมพระนครบาล
อนึ่งให้สรรพากรในเบิกเงินต่อชาวพระคลังมหาสมบัติ จัดซื้อปลาปล่อยมาเตรียมที่พระที่นั่งชลังคพิมาน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง เพลาเช้าทั้ง ๓ วัน ๆ ละ ๑๐ ตำลึง
อนึ่งให้ชาวพระคลังราชการจ่ายไม้สีดา ไม้ไผ่ป่า ไม้รวกให้ ๔ ตำรวจทำเสาโคมอารามละ ๔ ลำ ๖๔ อาราม ๒๕๖ ลำ ทำเสาธงตะเข้ ๖๔ ลำ ให้จ่ายให้แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ แล้วให้หลวงอินทรโกษาจ่ายฟืนแสมรอนขนาดกลางให้วิเศษหุงเข้าทรงบาตร ๕๐๐ ดุ้น ให้ข้างในทำสำรับคาวหวาน ๖๐๐ ดุ้น ให้วิเศษหุงเข้าเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๐๐ ดุ้น แล้วจ่ายน้ำมันมะพร้าวให้ ๔ ตำรวจตามโคมระย้าในวัดพระศรีรัตนศาสดารามคืนละ ๔ ระย้า โคมปัก ๕๗ อาราม ๒๕๖ ใบ ให้ข้าพระตามประทีปมรฑป ๓ ชั้น ให้ข้าพระแก้วมรกฎตามโคมแก้วรอบพระระเบียง ให้ข้าพระวัดสุทัศน์ตามเคยอย่างแต่ก่อนให้พอทั้ง ๓ คืน เร่งจ่ายแต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ แล้วให้เอาเสื่อลวดไปปูรับเสด็จที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยด้วย
/*6อนึ่งให้พระแก้วพระคลังสวน นายรวาง เอาใบตองตานี ดอกไม้เบญพรรณมาส่งที่ทิมดาบชาววัง ตองตานีวันละ ๑๐ มัด ดอกไม้วันละ ๑๐ กลุ่ม ให้เอามาส่งณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาเช้าทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารสวน ให้วิเศษใส่กระจาดพระเทศนา ๖๐ ใบ ๆ ละ ๕ ทนาน เข้าสาร ๑๕ ถัง ทรงบาตรขึ้นวันละ ๕ ถัง ๓ วัน ๑๕ ถัง สลากภัตร ๒๐ ถัง เข้าพระวันละ ๕ ทนาน ๓ วัน ๑๕ ทนาน ทรงประเคนวันละ ๒ ทนาน ๓ วัน ๖ ทนาน จ่ายให้แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษา จัดช่างสนะให้ชาวพระคลังศุภรัตเย็บธงตะเข้ที่คลัง ๒๐ คน
อนึ่งให้เจ้าตั้งกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมมารับไทยทานต่อกรมวัง ถวายพระสงฆ์ผู้สำแดงธรรมกถึกเทศนาทั้ง ๓ วัน ฟากตวันออก วัดประทุมคงคา กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๑ วัดสุทัศน์เทพวราราม กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ๑ วัดมหาธาตุวรวิหาร เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ๑ วัดราชบุรณะ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ วัตพระเชตุพนวิมลมังคลาราม กรมหมื่นภูมินทรภักดี ๑ วัดบวรนิเวศวรวิหาร พระองค์เจ้ายุคันธร ๑ วัดชนะสงคราม กรมหมื่นมนตรีรักษา ๑ วัดสระเกษ กรมหมื่นเชษฐาฐิเบนทร์ ๑ วัดจักรวรรดิราชาวาศ กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชา ๑ วัดสมอราย กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ ๑ ฟากตวันตก วัดโมฬีโลก /*7กรมขุนนรานุชิต ๑ วัดหงษ์ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ๑ วัดสุวรรณาราม กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ๑ วัดระฆัง กรมหมื่นอมรมนตรี ๑ วัดอรุณราชธาราม กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑ วัดอมรินทร์ หม่อมเจ้าทินกร ๑ วังหลัง ๑ วัดราชโอรส กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์ ๑ วัดราชสิทธ พระองค์เจ้าชิดเชื้อพงศ์ ๑ วัดหนัง กรมหมื่นราชสีหวิกรม ๑ รวม ๒๐ อาราม ให้รับผ้าสยง ๓ ผืน กระจาด ๓ ใบ เทียนดูหนังสือ ๓ เล่ม เทียนสำหรับกัณฑ์ ๓ มัด ธูปสำหรับกัณฑ์ ๓ มัด เหมือนกันทั้ง ๒๐ พระอาราม ๆ ละ ๓ วัน ให้ไปรับที่กรมวัง ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้ฆ้องไชย มโหรี ปี่พาทย์ กลองแขก แตรสังข์ คอยเตรียมประโคมพระสงฆ์สวดมนต์ พระสงฆ์ฉัน เวียนเทียนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ให้พร้อมทันเพลาทั้ง ๓ แห่ง พระแก้วมรกฏ ๓ วันด้วย
อนึ่งให้หัวพันมหาดไทยไปตรวจตราดูโคมรูปตรา ดูพวงดอกไม้ ซึ่งข้าราชการแขวนในวัดพระศรีรัตนศาสดารามทั้ง ๓ วัน ถ้ากรมใดขาดให้บอกผู้รับสั่ง
อนึ่งให้ราชบัณฑิต ให้ข้าพระแก้วตรวจตราดูพวงดอกไม้สดที่ข้าราชการแขวนในพระระเบียงทั้ง ๔ ด้าน ห้ามอย่าให้ผู้ใดทิ้งผู้ใดเย่อสิ่งของแขวนไว้อย่าให้ยับเยินไปได้ แล้วให้เอาบาญชีโคมรูปตรา บาญชีพวงดอกไม้ในวัดทูลเกล้าฯ ถวายพระราชกุศล
/*8อนึ่งให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช เกณฑ์เลขไปรับเข้ากระทงต่อกรมวังที่ประตูสนามราชกิจไปถวายวัดราชบุรณะคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดสระเกษคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดบวรนิเวศคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดพระเชตุพนคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดสุทัศน์คาวหวาน ๕๐ กระทง วัดระฆังคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดอรุณคาวหวาน ๕๐ กระทง วัดราชโอรสคาวหวาน ๕๐ กระทง เปนคน ๒๕๐ คน ให้มีสาแหรกมีคาน มีนายหมวดคุมไปถวายณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า แล้วให้ตั้งถวายพระสงฆ์สดัปกรณ์ที่น่าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย
อนึ่งให้ทนายเลือก ให้กรมวัง ยกสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้า ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่งเช้า ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเช้า ทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้มหาดไทย กลาโหม สัสดี เกณฑ์ข้าราชการพระยาพระหลวง ฝ่ายทหาร พลเรือน เข้ามาช่วยปรนนิบัติพระสงฆ์ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า ที่พระที่่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่งเพลาเช้า ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเพลาเช้า รับแว่นเวียนเทียนทั้ง ๓ แห่ง
ให้มหาดไทย ๖๐ คน กลาโหม ๓๐ คน ทั้ง ๓ วัน เวียนเทียนพระแก้วมรกฏ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งเพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน
/*9แล้วให้หมายบอกข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทำโคมรูปตราสำหรับตำแหน่งที่ผู้กินเข้ามาแขวน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง เพลาค่ำทั้ง ๓ คืน
แล้วให้หมายบอกข้าราชการฝ่ายทหาร พลเรือน แลเจ้าตั้งกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ให้บำเพ็ญศีลทานการกุศลจงทุกคน
อนึ่งให้กรมท่าขวาหุงเข้าอย่างเทศมาถวายพระสงฆ์ฉันที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๒๙ รูปเพลาเช้า ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดืยน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๒๙ รูปเพลาเช้า ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่ง ๓๐ รูปเพลาเช้า
อนึ่งให้มหาดเล็กจัดเครื่องชาต้มถวายพระสงฆ์ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำบ่าย ขึ้น ๑๔ ค่ำเช้า ๒๙ รูป ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำบ่าย ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้า ๑๙ รูปที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำบ่าย แรมค่ำหนึ่งเช้า ๓๐ รูปทั้ง ๓ วัน
แล้วให้รับเครื่องทองน้อยต่อท่นข้างใน ๓ สำรับตั้งสดัปกรณ์ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้า
อนึ่งให้สนมพลเรือนรับเครื่องถมพานทอง ๒ ชั้นต่อท่านข้างในออกมาตั้งบูชาพระสงฆ์สวดมนต์พระสงฆ์ฉัน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำบ่าย /*10สำรับ ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้าสำรับ ๑ ตั้งที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำบ่ายสำรับ ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้าสำรับ ๑ ตั้งที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำบ่ายสำรับ ๑ แรมค่ำหนึ่งเช้าสำรับ ๑ ตั้งที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ให้มีพุ่มเข้าตอก พุ่มดอกไม้ ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม แล้วให้รับเครื่องนมัสการ เครื่องทองใหญ่ต่อท่านข้างในเชิญไปตั้งในพระอุโฐสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง เพลาบ่ายวันละสำรับทั้ง ๓ วัน ให้มีพุ่มเข้าตอก พุ่มดอกไม้ ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม
อนึ่งให้พระครูพิธีพราหมณ์มาเจิมแว่นเวียนเทียนที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระแก้วมรกฏ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งเพลาเช้าทั้ง ๓ แห่ง แล้วให้เอาสังข์เข้ามาเป่าด้วย
อนึ่งให้ชาวพระคลังพิมานอากาศจัดพรมจัดเจียมไปปูที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำบ่ายทั้ง ๓ แห่ง สำหรับพระสงฆ์สวดมนต์ฉันเช้าตามเคยให้พอ
อนึ่งให้พระยาโหราเข้ามาบูชาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เพลาเช้าทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้นายประตูซ้ายขวาเกณฑ์เลขไปรับฟืนแสมรอนขนาดกลางที่เจ้าภาษีส่งท่านข้างใน ๖๐๐ ดุ้นที่ประตูดิน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาบ่ายให้ทัน
/*11อนึ่งให้หลวงสำเร็จพระขรรค์ หลวงสรรพอาวุธ ยืมพาน ๒ ชั้นต่อชาวพระคลังมหาสมบัติสำหรับรองพระแสงขรรค์ ๔ องค์ขึ้นไปตั้งบนพระที่นั่งเสวตรฉัตร ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเพลาเช้า ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า แล้วให้เชิญไปตั้งบนพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตั้งบนพระที่นั่งภัทรบิฐ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่งเพลาเช้าให้ทันกำหนดทั้ง ๓ แห่ง
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษาเชิญพระอัฐิ ๑๖ พระโกษฐออกมาตั้งที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า แล้วให้เอาพระภูษาโยงไปทอดสำหรับพระสงฆ์สดัปกรณ์ แล้วให้เชิญพระกลดกั้นพระอัฐิให้ทันกำหนด
อนึ่งให้มหาดเล็ก ชาววัง ราชยาน เข้าไปเชิญพระบรมอัฐิพร้อมกับชาวพระมาลาภูษาออกมาตั้งในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดิอน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า
แล้วให้ราชบัณฑิต ชาววัง ชาวที่ มหาดเล็ก ราชยาน เข้าไปเชิญพระไชยเงินใหญ่ พระไชยทองใหญ่ พระไชยผ้าลงยาราชาวดี พระไชยก้าไหล่ทอง ๔ องค์ออกมาตั้งที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทั้ง ๓ แห่งให้ทันทั้งบ่ายทั้งเช้า
อนึ่งให้หมื่นเทวาทิตวัดมโหรทึกเตรียมประโคม พระบรมอัฐิที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า
/*12อนึ่งให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช จ่ายเลขให้หลวงราชมานู หลวงพิศณุเสนี ๒๐ คน ให้ชาวราชยาน ๑๒ คน
อนึ่งในชาวพระคลังศุภรัต ชาวพระคลังมหาสมบัติ จัดกะโถนขันน้ำไปตั้งไปแต่งถวายพระสงฆ์สวดมนต์ฉันเช้าสวดมนต์ฉันเช้าที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยให้ทันสดัปกรณ์ด้วย
แล้วให้ชาวพระคลังมหาสมบัติจัดพานทอง ๒ ชั้นสำรับหนึ่ง ให้ชาวพระมาลาภูษาตั้งรองพระบรมอัฐิ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ให้ทันกำหนด
แล้วให้จัดพานทองสองชั้นส่งให้กรมแสงในซ้ายรองพระแสงขรรค์ ๔ องค์ สำหรับตั้งที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทั้ง ๓ แห่ง
อนึ่งให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์เข้ามาสดัปกรณ์พระบรมอัฐิ ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๔๐๐ รูป ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเพลาเช้า ให้รับเภสัชอังคาตต่อวิเศษถวายพระสงฆ์ ๔๐๐ ซอง
แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์เข้ามาสวดพระพุทธมนต์ เข้ามารับพระราชทานฉันในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทั้ง ๓ แห่ง
แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์เทศนาที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามคืนละกัณฑ์ทั้ง ๓ คืน เมื่อจะนิมนต์พระสงฆ์ฉันให้ทูลท่านกรมหมื่นอุดมรัตนราษีเสียก่อน
/*13อนึ่งให้แผ่พระราชกุศลพระบรมวงศานุวงศ์ข้างน่าข้างใน แลข้าราชการที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศทำสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์เสมอองค์ละรูป
ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำเช้า ทรงประเคน ๑ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๑ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ๑ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ ๑ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ๑ กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชา ๑ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑ กรมหมื่นถาวรวรยศ ๑ กรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา ๑ กรมหมื่นวรศักดาพิศาล ๑ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ๑ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๑ สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ ๑ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ๑ เจ้าพระยาพลเทพ ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยามหาอำมาตย์ ๑ พระยาเพ็ชรพิไชย ๑ พระยาราชสุภาวดี ๑ พระยาโชฎึกราชเศรษฐี ๑ พระยาราชภักดี ๑ เจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี ๑ เจ้าหมื่นเสมอใจราช ๑ เจ้าหมื่นไวยวรนารถ ๑ เจ้าหมื่นศรีเสารักษ์ ๑ รวม ๒๙
ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเช้า ทรงประเคน ๑ กรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ ๑ กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์ ๑ กรมหมื่นภูมินทรภักดี ๑ กรมหมื่นราชสีหวิกรม ๓ กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ ๑ กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ๑ กรมหมื่นภูบดีราชหฤไทย ๑ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ๑ พระองค์เจ้าสุบรรณ ๑ พระองค์เจ้าชมพูนุท ๑ พระองค์เจ้าสิงหรา ๑ พระองค์/*14เจ้าภุมเรศ ๑ พระองค์เจ้าวัยกูร ๑ พระองค์เจ้ารองทรง ๑ กรมหมื่นมนตรีรักษา ๑ กรมหมื่นเทวานุรักษ์ ๑ พระองค์เจ้าชิดเชื้อพงศ์ ๑ พระองค์เจ้ามหาหงษ์ ๑ พระองค์เจ้ามงคลเลิศ ๑ พระองค์เจ้าจิตราภรณ์ ๑ พระยาอภัยรณฤทธิ์ ๑ พระยาศรีพิพัฒน์ ๑ พระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ๑ พระยาสมบัติยาธิบาล ๑ พระยาราชานุประพันธ์ ๑ พระยาราชวรานุกูล ๑ พระยาพิพิธโภไคย ๑ รวม ๒๙
ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่งเช้า ข้างในทรงประเคน ๑ พระบรมวงศ์เธอ ๕ พระเจ้าพี่นางเธอ ๖ พระเจ้าน้องนางเธอ ๓ พระราชวรวงศ์เธอ ๑๕ รวม ๓๐
ให้มีผ้าสบง เภสัช ธูปเทียน ไทยทานถวายพระสงฆ์ตามศรัทธา
หมายเกณฑ์ร้อยพวงดอกไม้
ด้วยพระยาบำเรอภักดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำแรมค่ำหนึ่ง วันพระพุทธเจ้าประสูตร, ได้ตรัสรู้, นิพพาน, ยิ่งกว่าตรุษกว่าสงกรานต์ ทรงพระราชอุทิศทานการพระราชกุศล พระสงฆ์จะได้สวดพระพุทธมนต์แลรับพระราชทานฉัน ในวิสาขบูชานั้น ให้เกณฑ์ข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยร้อยพวงดอกไม้ ตาข่าย, ภู่กลิ่น, ระย้า, มาไลย, ผูกห้อยตามที่ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ให้เกณฑ์
/*15เจ้าพระยายมราช ร้อยตาข่ายใหญ่บุษบกผืน ๑ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ร้อยตาข่ายใหญ่เสวตรฉัตรผืน ๑ เจ้าพระยาพลเทพ ร้อยตาข่ายใหญ่อัฐทิศผืน ๑ } กับข้าราชการ ขุนบุรินทร ๑ ขุนเทพอาญา ๑ ขุนอาญาจักร ๑ รวมกรมมหาดไทย ๓ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
ขุนพินิจจัย ๑ ขุนอภัยพินิจ ขุนกิจวิจารณ์ ๑ ขุนชำนาญวินิจฉัย ๑ รวมกรมท่า ๔ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
ขุนบริรักษ์ ๑ ขุนทรงธรณี ๑ ขุนพิทักษ์ธานิน ๑ ขุนธรณีบาล ๑ ขุนโลกบาล ๑ ขุนทราบาล ๑ ขุนนรบาล ๑ รวมกรมเมือง ๗ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
หลวงศรีราชบุตร ๑ หลวงวุฒามาตย์ ๑ ขุนราชปัญญา ๑ ขุนมรสตานุการ ๑ รวมกรมล้อมวัง ๔ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
ขุนอินทร์อาญา ๑ ขุนอาญาคดี ๑ ขุนศรีอาญาราช ๑ ขุนเทวาวิจารณ์ ๑ ขุนศรีโสภา ๑ ขุนชำนาญคดี ๑ รวมกรมวัง ๖ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
ขุนพรหมสุภา ๑ ขุนเทพสุภา ๑ ขุนราชสุภา ๑ ขุนสุภาภาร ๑ ขุนสุภาไชย ๑ ขุนสุภาเทพ ๑ ขุนสุภาทิพ ๑ ขุนเสพสุภา ๑ รวมศาลแพ่ง ๘ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
พระมหาราชครูปโรหิต ๑ พระมหาราชครูมหิธร ๑ พระมหาราชครูพิเชต ๑ พระไกรสีห์ ๑ พระเกษม ๑ รวมกรมลูกขุน ๕ ร้อยตาข่ายคนละ ๑ พวง ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า
/*16เจ้าพระยานิกรบดินทร ร้อยตาข่ายใหญ่อัฐทิศ ๑ พระยามหาอำมาตย์ ร้อยตาข่ายใหญ่บุษบก ๑ พระยาโชฎึกราชเศรษฐี ร้อยตาข่ายใหญ่เสวตรฉัตร ๑ พระยาราชภักดี ร้อยพวงมาไลยยาว ๑ ศอกพวง ๑ } กับข้าราชการ ขุนอมรินทรรักษา ๑ ขุนอมราภักดี ๑ ขุนนราภักดีเสมียนตรา ๑ ขุนอินทร์วิเชียรชาติ ๑ ขุนพรหมราชปัญญา ๑ ขุนวิสูตรเสนี ๑ ขุนศรีกันดาลพล ๑ รวมกรมพระสุรัสวดี ๗ ร้อยภู่กลิ่นคนละ ๑ พวง
ขุนอินทร์ไกรลาศ ๑ ขุนแก้วไกรลาศ ๑ ขุนพิทักษ์สุขา ๑ ขุนธนรัตน์ ๑ ขุนเทพภักดี ๑ ขุนสุรินทร์สมบัติ ๑ ขุนคลังสมบัติ ๑ ขุนวิเศษสมบัติ ๑ ขุนอภัยสมบัติ ๓ ขุนอักษรเสมียนตรา ๓ ขุนศรีสมบัติ ๑ ขุนภักดีสมบัติ ๑ ขุนรัตนสมบัติ ๑ ขุนบวรสมบัติ ๑ ขุนพรหมสมบัติ ๑ ขุนสำเร็จสมบัติ ๑ ขุนทิพรัตนสมบัติ ๑ รวมกรมพระคลังมหาสมบัติ ๑๗ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
ขุนท่องสื่อ ๑ ขุนท่องสมุท ๑ ขุนศรีท่อง ๑ รวมกรมท่า ๓ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
ขุนกาญจนมณีการ ๑ ขุนวิจิตรลังการ ๑ ขุนวิจิตรบรรจง ๑ รวมกรมช่างทอง ๓ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
ขุนทิพไพชยนต์ ๑ ขุนสกลมณเฑียร ๑ หลวงสกลพิมาน ๑ ขุนพิมานรักษา ๑ หลวงวิเชียรไพชยนต์ ๑ ขุนสถานพิทักษ์ ๑ ขุนบริรักษ์นิเวศ ๑ หลวงพิมานไพชยนต์ ๑ ขุนสกลราชฐาน ๑ รวมกรมวัง ๙ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
/*17หลวงราชฤทธานนท์ ๑ หลวงนนทเสน ๑ รวมกรมวังนอก ๒ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำเวลาเช้า
พระยาราชสุภาวดี ร้อยตาข่ายเสวตรฉัตรผืน ๑ พระยาศรีพิพัฒน์ ร้อยพวงมาไลยยาว ๑ ศอกพวง ๑ } กับข้าราชการ พระยาสมบัติยาธิบาล ๑ พระยาเพ็ชรชฎา ๑ พระยาพิพิธโภไคย ๑ พระยาอุไทยธรรม ๑ พระยารัตนอาภรณ์พิมล ๑ พระยาประสิทธิ์ศุภการ ๑ พระยาราไชย ๑ พระยาพิพิธไอสูริย์ ๑ พระยาราชสัมภารากร ๑ พระยาประชาชีพบริบาล ๑ พระยาอาหารบริรักษ์ ๑ พระยาหัดถการบัญชา ๑ พระยาพิพัฒโกษา ๑ พระยาศรีเสาวพาหะ ๑ พระรองเมือง ๑ พระเทพผลู ๑ พระอัคเนศร ๑ พระศรสำแดง ๑ พระไชยยศสมบัติ ๑ พระรัตนโกษา ๑ พระราชโกษา ๑ พระสุรินทร์สมบัติ ๑ รวม ๒๒ ร้อยระย้าคนละพวง
พระวิเชียรปรีชา ๑ พระเมธาธิบดี ๑ หลวงราชาภิรมย์ ๑ หลวงอุดมจินดา ๑ หลวงศรีวรโวหาร ๑ หลวงธรรมาภิมณฑ์ ๑ หลวงญาณพิจิตร ๑ หลวงญาณภิรมย์ ๑ รวมกรมราชบัณฑิตย์ ๘ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงเสนานนท์ ๑ หลวงพลอาไสย ๑ รวมกรมมหาดไทย ๒ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงศรีทิพ ๑ หลวงศรีเทพ ๑ รวมคลังวิเศษ ๒ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
/*18หลวงบัตพิจารณ์ ๑ หลวงพิไชยเสนา ๑ หลวงโยธาบริบาล ๑ หลวงเทพาธิบดี ๑ หลวงศรีกาฬสมุด ๓ หลวงภักดีจุมพล ๑ รวมกรมพระสุรัสวดี ๖ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงงำเมือง ๑ หลวงสุธาพิทักษ์ ๑ รวมกรมเมือง ๒ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงกิจจานุกิจประกาศ กรมพระอาลักษณ์ ๑ ร้อยภู่กลิ่นพวง ๑
หลวงพิบูลย์สมบัติ ๑ หลวงสวัสดิโกษา ๑ หลวงอินทร์โภไคย ๑ หลวงวิเศษโภคา ๑ หลวงสุนทรสมบัติ ๑ หลวงพิพิธสมบัติ ๑ หลวงพิบูลย์สมบัติ ๑ หลวงอุทยานาธิกรณ์ ๑ หลวงภาษีสมบัติ ๑ หลวงเทพรัตนนรินทร์ ๑ หลวงมไหสวรรย์ ๑ หลวงสุวรรณภักดี ๑ หลวงเทพสมบัติ ๑ หลวงทิพสมบัติ ๑ หลวงรักษาสมบัติ ๑ หลวงวิสูตรโกษา ๑ หลวงสวัสดิอุดม ๑ หลวงอินทรมนตรี ๑ หลวงมงคลรัตน์ ๑ ขุนมหาวิสูตร ๑ ขุนวิสูตรโกษา ๑ ขุนศรีสุพรรณ ๑ ขุนศรีสาคร ๑ หลวงอินทรโกษา ๑ รวมกรมพระคลังมหาสมบัติ ๒๔ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงทรงพลภาพ ๑ หลวงปราบพลแสน ๑ หลวงพิไชยพาชี ๑ หลวงศรีอัศวเดช ๑ หลวงสุนทรสินธพ ๑ หลวงวิสูตรอัศดร ๑ รวมกรมม้า ๖ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงเสน่ห์สรชิต ๑ หลวงสนิทอาวุธ ๑ รวมกรมแสง ๒ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
จมื่นก่งศร ๑ จมื่นก่งศิลป์ ๑ หลวงวิเศษสรพล ๑ รวมกรมกลาโหม ๓ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
/*19หลวงนรินทร์อาภรณ์ ๑ หลวงสุนทรรจนา ๑ หลวงเทพรจนา ๑ หลวงพิทักษ์สุวรรณ ๑ ขุนพินิจรจนา ๑ ขุนสุวรรณมาลา ๑ ขุนสุมาลี ๑ ขุนกนกราชา ๑ รวมกรมช่างทอง ๘ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
พระศุภรัต ๑ จมื่นรัตโกษา ๑ จมื่นวิสูตรสมบัติ ๑ รวมพระคลังศุภรัต ๓ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง
หลวงเทพราชธาดา ๑ หลวงอัธยา ๑ หลวงศรีสังขกร ๑ หลวงศรีมโหสถ ๑ หลวงญาณประกาศ ๑ หลวงจักรปาณี ๑ ขุนไชยอาญา ๑ ขุนจินดาภิรมย์ ๑ ขุนพิเชตพิไสย ๑ ขุนราชถานธุระพิเนตร ๑ ขุนเกษตรธุราธิการ ๑ รวมกรมลูกขุน ๑๑ ร้อยภู่กลิ่นคนละพวง ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำเวลาเช้า
ทั้งนี้ให้เร่งร้อยด้วยดอกมะลิสดเข้ามาส่งให้ทันตามกำหนดวัน ถ้าจะแขวนที่ใดให้ทูลถามสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ามหามาลาก่อน อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง
ตราโคมวิสาขบูชา ในรัชกาลที่ ๔
/*201พระบรมวงศานุวงศ์
กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์
ตรารูปนาคสามเศียร
กรมหลวงวงษาธิราชสนิท
ตรารูปนารายน์ผธมสินธุ์
กรมหมื่นถาวรวรยศ
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
กรมหมื่นอลงกฏกิจปรีชา
ตราเครื่องมือฝรั่ง
กรมหมื่นวรศักดาพิศาล
ตรารูปหงษ์จีน
กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ
ตรารูปจักร
กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือพระขรรค์
กรมหมื่นภูมินทรภักดี
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
กรมหมื่นราชสีหวิกรม
ตรารูปราชสีห์ฝรั่ง, รูปรอง(พระ)บาท
กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ
ตรารูปนาคห้าเศียร, รูปคันชั่ง
กรมหมื่นอุดมรัตนราษี
ตรารูปปลาเมืองจีน
กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือดอกบัว, ถือพระขรรค์
กรมหมื่นภูวไนยนฤเบนทราธิบาล
ตรารูปเทพดานั่งแท่น
กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ
ตรารูปช่อดอกไม้
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามหาจุฬาลงกรณ์
ตรารูปเกี้ยวยอด
/*21กรมหมื่นอมรมนตรี
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือพระขรรค์
กรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือสังข์
กรมหมื่นมนตรีรักษา
ตรารูปอรหันอยู่ในสังข์
พระองค์เจ้าสิงหรา (กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ)
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือปากกา
พระองค์เจ้าชมพูนุท (กรมหมื่นเจริญผลภูลสวัสดิ์)
ตรารูปพานเครื่องบูชา
พระองค์เจ้าภุมเรศ (กรมหมื่นอมเรศรัศมี)
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
พระองค์เจ้าชุมแสง
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
พระองค์เจ้ายุคันธร (กรมหมื่นอนันตการฤทธิ)
ตรารูปเขา, รางบรรทัด
พระองค์เจ้าทัดทรง
ตรารูปเทพดานั่งแท่น
พระองค์เจ้ารัชนิกร
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือหางนกยูง
พระองค์เจ้ารองทรง (กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ)
ตรารูปเครื่องทำทอง
พระองค์เจ้าชิดเชื้อพงศ์
ตรารูปดอกบัว
พระองค์เจ้ามหาหงษ์โสภาคย์
ตรารูปหงษ์จีน
/*22ฝ่ายทหาร
กรมพระกลาโหม
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์
ตรารูปศรพระขรรค์, พระคชสีห์ใหญ่
พระยามนตรีสุริยวงศ์
ตรารูปพระคชสีห์น้อย
พระยาศรีสรราชภักดี
ตรารูปเสือยืนแท่น
พระยาเทพอรชุน
ตรารูปเลียงผายืนแท่น
พระสุรินทรามาตย์
ตรารูปเลียงผายืนแท่น
กรมพระตำรวจ
พระยาอภัยรณฤทธิ์ จางวาง
ตรารูปหณุมานสี่กรเหาะหาวเปนดาวเปนเดือน
พระยาอนุชิตชาญไชย จางวาง
ตรารูปหณุมาน
พระมหาเทพ เจ้ากรม
ตรารูปเทพดานั่งถือกระบี่, ถือสังข์
พระมหามนตรี เจ้ากรม

พระพิเรนทรเทพ
ตรารูปมนุษย์ถือหอก
พระอินทรเดช เจ้ากรม
ตรารมนุษย์ถือหอก, ถือเทียน
พระราชวรินทร์
ตรารูปมนุษย์ถือหอก, ถือเทียน
พระอินทรเทพ
ตรารูปมนุษย์ถือหอก
พระสุริยภักดี เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์พนมมือ
พระพรหมบริรักษ์ เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์นั่งถือหวาย
/*2กรมพลพันขวา
พระยามหานุภาพ จางวาง
ตรารูปสุครีพ
พระหฤไทย เจ้ากรม
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
พระอภัยสุรินทร์ เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์ ถือกระบี่
กรมทนายเลือก
หลวงไชยโชคชกชนะ
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
หลวงไชยโชคชกฉกรรจ์
ตราเครื่องกระบี่กระบอง
กรมทหารใน
พระยาราชสงคราม จางวาง
ตรารูปพระพิศณุกรรม์ถื่อดิ่ง, ถือหางนกยูง
พระวิสูตรโยธามาตย์
ตรารูปเครื่องจักรทำเงินตรา
พระราชโยธาเทพ
ตรารูปมนุษย์ถือหอก
พระสามภพพ่าย
ตรารูปเทพดานั่งถือดิ่ง, ถือพระขรรค์
กรมรักษาพระองค์เก่าใหม่
หลวงอภิบาลภูวนารถ เจ้ากรม
ตรารูป
หลวงราชวรานุรักษ์ เจ้ากรม ตรารูปมนุษย์ยืนใส่หมวกถือกระบี่

หลวงกรรภยุบาทว์
ตรารูปเทพดานั่งถือดอกบัว
หลวงราชเสวก
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกไม้
กรมอาสาใหญ่
พระยาสีหราชเดโชไชย
ตรารูปหณุมานสี่กรเหาะ
พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญ
ตรารูปสุครีพเหาะถือพระขรรค์
/*24กรมอาสารอง
พระยาพิไชยสงคราม
ตรารูปพาลีนั่งแท่นถือตรี
พระยารามกำแหง
ตรารูปหณุมานนั่งแท่น
กรมอาสาเขนทอง
พระยาวิชิตณรงค์
ตรารูปหณุมานถือพระขรรค์, ถือดอกไม้
กรมเกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง
พระยาพิพิธเดชะ จางวาง
ตรารูปฝรั่งนั่งถือปืน
หลวงพิพิธณรงค์
ตรารูปมนุษย์นั่งถือหวาย
กรมสนมกลาง
หลวงภูเบนทร์สิงหนาท
ตรารูปเทพดานั่งถือดอกไม้
หลวงอเรนทรชาติสังหาร
ตรารูปเทพดานั่งถือดอกไม้
กรมอาสายี่ปุ่น
หลวงเสนาภิมุข
ตรารูปองคตถือสาร
กรมทำลุ
หลวงเทพเดชะ
ตรารูปมนุษย์ถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
หลวงสุรินทรเดชะ
ตรารูปบัว
กลองชนะ
หลวงราชมนู
ตรารูปเทพดาชูพุ่มดอกไม้
หลวงพิศณุเสนี
ตรารูปเทพดานั่งถือพุ่มดอกไม้
/*25เกณฑ์บุญ
หลวงพิทักษ์ราชา เจ้ากรม
ตรารูปองคตนั่งถือพระขรรค์
ขุนโยธาพิทักษ์ ปลัด
ตรารูปเครื่องถือปูน
อาสาใหม่กลาโหม
หลวงอินทโรดม
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
ดั้งทองขวา
พระยาราม
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดั้ง
อาทมาต
พระยารัตนจักร
ตรารูปมนุษย์ถือดั้ง, ถือดอกไม้
พระยาภักดีสงคราม
ตรารูปเทพดานั่งถือดั้ง, ถือดอกไม้
กรมทวนทอง
พระอนุรักษ์โยธา
ตรารูปองคตนั่งแท่นถือพระขรรค์
พระมหาสงคราม
ไปเมืองลพบุรี
คู่ชัก
หลวงสุเรนทรวิชิต เจ้ากรม
ตรา
หลวงอภัยเสนา
ตรารูปองคตนั่งถือพระขรรค์ถือสาร
อาสาจาม
พระยาราชวังสรรค์
ตรารูปหณุมานแต่งเครื่องนั่ง, ถือศร
/*26หลวงสรเสนี
ตรารูปองคตเหาะ
หลวงศรีมหาราชา
ตรารูปองคตนั่งแท่นถือพระขรรค์
หลวงลักษมนา
ตรารูปองคตนั่งแท่นถือพระขรรค์
ช่างเรือไทย
หลวงวิจิตรนาวา

ช่างเรือตะนาว
ขุนวิจิตรบรรจง
ตรารูปเรือเอกไชย
ฝีพายลำทรง
หลวงสุนทรภิรมย์
ตรารูปมนุษย์นั่งถือพายพนม
หลวงอุดมภักดี
ตรารูปมนุษย์นั่งถือพายพนม
กรมเรือกลไฟ
พระอรสุมพลาภิบาล เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์นั่งถือฆ้องไชย
หลวงชำนาญนาวากล ปลัด
ตรารูปเรือกลไฟ
กรมช่างไม้สูง
พระยาหัดถการบัญชา
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
พระวิจิตราธิการ
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
หลวงศรีวรยศ
ตรารูปมนุษย์ทำช่อฟ้า
กรมช่างสลัก
หลวงวิจิตรราชมนตรี
ตรารูปเทพดา นั่งถือดอกบัว
/*27หลวงไพชยนต์นิมิตร
ตรารูปเทพดานั่งถือดอกไม้
หลวงชำนาญไพจิตร
ตราอักษรว่าช่างญวน
กรมช่างหุ่น
หลวงเทพยนต์
ตรารูปเทพดานั่งถือมีดเหลา
กรมช่างสิบหมู่
ช่างแกะ
หลวงวิจิตรนฤมล
ตราเปนอักษรว่าช่างแกะ
ช่างเขียน
หลวงพรหมพิจิตร
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
หลวงเพ็ชวกรรม์
ตรารูปเทพดานั่งถือภู่กัน
ช่างปั้น
หลวงเทพรจนา
ตรารูปเทพดานั่งถือเครื่องมือ
หลวงกลมัยนฤมิตร
ตรารูปเทพดานั่งถือเครื่องมือ
ช่างรัก
ขุนสุวรรณสิทธิ
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือแผ่นทอง
ช่างกลึง
ขุนภมร
ตรารูปภมร
ช่างบุ
หมื่นสุวรรณ
ช่างหล่อ
/*28ฝ่ายพลเรือน
กรมมหาดไทย
เจ้าพระยาภูธราภัย
ตรารูปจักร, พระราชสีห์ใหญ่
พระยามหาอำมาตย์
ตรารูปพระราชสีห์น้อย
พระยาราชวรานุกูล
ตรารูปมนุษย์ขี่ม้าถือธง
พระยาศรีสหเทพ
ตรารูปม้าปล่อย
พระยาจ่าแสนบดี
ตรารูปช้าง
พระราชเสนา
ตรารูปม้าปล่อย
กรมไพร่หลวง
หลวงพิศณุเทพ
ตรารูปเทพดาถือหางนกยูง
หลวงเทเพนทร์
ตรารูปมนุษย์ถือฆ้อง
หลวงธรเณนทร์
ตรารูปมนุษย์ ถือฆ้องกะแต
คลังวังไชย
หลวงวิสูตรสมบัติ
ตรารูปโรงเรือมีเรือลำหนึ่ง
กรมท่ากลาง
เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี
ตรารูปบัวแก้ว
พระยาพิพัฒโกษา
ตรารูปดอกบัว
พระยาราชานุประพันธ์
ตรารูปดอกบัว
/*29พระยาสุธรรมไมตรี

พระศรีธรรมสาส์น

พระศิลากาลวิจารณ์

พระพิพากษานานาประเทศกิจ

กรมท่าซ้ายขวา
พระยาจุฬาราชมนตรี
ตรารูปกำปั่นสามเสามีใบ
พระยาโชฎึกราชเศรษฐี
ตรารูปสำเภามีเสามีใบ
พระศรียศสมบัติ
ตรารูป
พระราชเศรษฐี
ตรารูปกำปั่นมีเสา
พระพิสณฑ์สุราการ
ตรายี่ห้อฮะฮวด
หลวงพิศาลผลพานิช
ตรารูปมนุษย์ถือแว่น
หลวงเทพภักดี
ตรารูปสำเภามีเสามีใบ
หลวงศรียศ
ตรารูปกำปั่นสามเสาทอดท่า
หลวงอุดรภัณฑ์พานิช
ตรารูปโค
หลวงนนทเดช
ตรารูปกำปั่นสามเสาแล่นใบ
ขุนท่องสื่อ
ตรารูปสำเภาสามเสาแล่นใบ
กรมวัง
เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์
ตรารูปเทพดาขี่นนทการ
พระยาบำเรอภักดิ์
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
พระยาภูบาลบันเทิง
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
/*30วังนอก
หลวงนนทเสน เจ้ากรม
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
หลวงราชฤทธานนท์ เจ้ากรม
ตรารูปประตูมีมนุษย์นั่งในซุ้ม
กรมเกณฑ์ขาดกวาดสนาม
ขุนกำแพงบุรี
ตรารูปมนุษย์นั่งถือดอกบัว
ขุนศรีวังราช
ตรารูปดอกบัวบาน
กรมเมือง
เจ้าพระยายมราช
ตรารูปเทพดาขี่สิงห์
พระยาเพ็ชรชฎา
ตรารูปสิงห์ยืนแท่น
พระยาเพ็ชรปาณี
ตรารูปสิงห์ยืนแท่น
หลวงพัศดีกลาง
ตรารูปสิงห์
กองตระเวนขวา
พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง
ตรารูปมนุษย์ขี่สิงห์ถือฆ้อง
พระเทพผลู เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์ขี่สิงห์ถือฆ้อง
ไพร่หลวง
หลวงสุธาพิทักษ์ เจ้ากรม
ตรารูปสิงห์
กรมนา
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปเพทยาธรถือดอกจงกลนี
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปเทพดาทรงเครื่องยืนถือเส้นเชือก
/*31เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปเทพดานั่งในบุษบกบัลลังก์หงษ์
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปเทพดานั่งถือจักร
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปพระพิรุณ
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปพระโคอุศุภราช
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปเทพดายืนบนแท่นถือปฏัก
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปดอกจงกลนี
เจ้าพระยาพลเทพ
ตรารูปกสินังคัล
พระยาประชาชีพบริบาล
ตรารูปหงษ์คาบรวงเข้า
พระยาอาหารบริรักษ์
ตรารูปหงษ์คาบรวงเข้า
พระพิพิธสาลี
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
พระศรีทิพโภชน์
ตรารูปอักษร
สัสดี
พระยาราชสุภาวดี จางวาง
ตรารูปเทพดายืนถือสมุด
พระยาประมวญประมาณพล

พระเทพาธิบดี

พระศรีกาฬสมุด เจ้ากรม
ตรารูปเทพดายืนถือสมุด, ถือพระขรรค์
ล้อมวังซ้ายขวา
พระยาเพ็ชรพิไชย
ตรารูปสิงโตยืนแท่น
พระเผด็จสงคราม
ตรารูปเทพดานั่งแท่น
พระรามพิไชย
ตรารูปองคตนั่ง
/*32พระราชฐานบริคุต
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
หลวงรามรักษา
ตรารูปหณุมานถือพระขรรค์, ถือธง
ศาลมรฎก
หลวงศรีราชบุรุษ
ตรารูปเทพดานั่ง
คลังมหาสมบัติ
พระยาราชภักดี
ตรารูปนกวายุภักษ์
พระยาพิพิธโภไคย
ตรารูปเทพดานั่งถือพระจรรค์ ถือดอกบัว
พระไชยยศสมบัติ

ข้าพระแลคลังสวน
พระแก้วคฤหรัตน เจ้ากรม
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
กรมสรรพากร
พระสารพากรบดี
ตรารูปพรหมนั่งแท่นถือพระขรรค์, ถือจักร
หลวงมงคลรัตน
ตรารูปพระอุเทนทร์ดีดพิณ
หลวงอินทรมนตรี
ตรารูปเทพดาดีดพิณ
คลังสินค้า
พระยาศรีพิพัฒน์
ตรารูปเทพดานั่งแท่นถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
พระรัตนโกษา
ตรารูปเทพดานั่งบนดอกบัวถือพระขรรค์, ถือพัดด้ามจิ้ว
/*33พระนานาพิธภาษี
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือพัดด้ามจิ้ว
หลวงพิบูลยสมบัติ
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
หลวงสวัสดิโกษา
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
หลวงอุดมสมบัติ
ตรารูปช่อดอกไม้
หลวงวิจารณ์โกษา
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือสมุด
คลังราชการ
พระยาราชสัมภารากร
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
หลวงอินทรโกษา
ตรารูปพระอาทิตย์
คลังวิเศษ
พระยาราชประสิทธิ์
ตรารูปพระธรณีปิดผมขวา
หลวงศรีเทพ เจ้ากรม
ตรารูปมนุษย์นั่งถือพระขรรค์, ถือถุงเงิน
ขุนสุวรรณไชย เจ้ากรมช่างรัก
ตรารูปมนุษย์ถือแปรง
คลังในขวาซ้าย
พระยาสมบัตยาธิบาล เจ้ากรม
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
พระราไชสวริยานุรักษบดี
ตรารูปพระธรณีบิดผมซ้าย
จมื่นราชนาคา ปลัด
ตรารูปนาคเศียรเปนมนุษย์
จมื่นราชภัณฑารักษ์ ปลัด
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์
คลังพิมานอากาศ
หลวงรัตนรักษา เจ้ากรม
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
/*34คลังศุภรัต
พระศุภรัตกาสายานุกิจ
ตรารูปเทพดานั่งถือพานผ้าไตร, ถือไม้บรรทัด
จมื่นวิสูตรสมบัติ ปลัด
โคมรูปเทพดา
จมื่นรัตโกษา
โคมรูปเทพดา
คลังแสงสรรพยุทธ
หลวงมหามณเฑียร
ตรารูปเทพดา ถือพระแสงขอ
กรมช้าง
พระกำแพงรามภักดี
ตรารูปช้าง
กรมม้า
หลวงทรงพลราบ
ตรารูปม้ามีพานแว่นฟ้าบนหลัง
หลวงปราบพลแสน
ตรารูปม้ามีพานแว่นฟ้าบนหลัง
หลวงพิไชยพาชี
ตรารูปม้าผูกพรวน
หลวงศรีอัศวเดช
ตรารูปม้าผูกพรวน
หลวงวิสูตรอัศดร
โคมรูปม้าปล่อย
หลวงสุนทรสินธพ
โคมรูปม้าปล่อย
กรมพระอาลักษณ
ขุนสารประเสริฐ ปลัด
โคมเขียนเปนดอกบัว, เปนอักษร
กรมอักษรพิมพ์
ขุนประสิทธิอักษรสาสน
ตรารูปอักษรฝรั่ง
ขุนวิจารณ์วรรณมาลาปกรณ์
ตรารูปอักษรฝรั่ง
/*35กรมราชบัณฑิตย์
พระยาปริยัติธรรมธาดา
ตรารูปเทพดาแบกพระคัมภีร์
กรมโหร
พระโหราธิบดี
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือกระดานชนวน
กรมชาวที่ใหญ่ซ้ายขวา
พระยาพิพิธไอสูรย์

หลวงเทพสมบัติ

หลวงทิพสมบัติ

กรมพระธรรมการ
พระธรรมการบดี
ตรารูปเสมาธรรมจักร
ขุนศรีประชานนท์
ตรารูปเสมา
กรมสังฆการี
หลวงธรรมรักษา
ตรารูปมนุษย์ถือเชิงเทียน
หลวงธรรมาธิบดี
ตรารูปมนุษย์ถือเชิงเทียน
กรมหมอ
พระยาแพทยธรรมธาดา
โคมรูปเทพดา
พระยาอมรสาตรประสิทธิศิลป์
โคมรูปเทพดา
พระยาอภัยภักดี
โคมรูปเทพดา
พระสุขุมาลบริหาร
โคมรูปเทพดา
/*36หลวงทิพจักร
โคมรูปเทพดา
หลวงสิทธิสาร
โคมรูปเทพดา
กรมลูกขุน
พระยามนูเนติบรรหาร
ตรารูปมือ
พระมหาราชครูปโรหิต
ตรารูปหงษ์
พระครูพิเชต
ตรารูปดอกไม้
พระไกรศรี
ตรารูปเทพดานั่งถือดอกไม้, ถือตราชู
พระไกรเกษมศุขการี
ตรารูปสิงห์
กรมมาลาภูษา
พระยาอุไทยธรรม
ตรารูปเทพดาเชิญลุ้งพระมหามงกุฎขัดพระขรรค์
พระราชโกษา
ตรารูปเทพดาเชิญพระภูษา
กรมแสงปืนต้นโรงใหญ่
พระยาอัคนีสราภัย
ตรารูปเทพดานั่งถือปืน
หลวงเสน่ห์สรชิต
ตรารูปเทพดาแบกปืน
หลวงสนิทสรยุทธ
ตรารูปเทพดาแบกปืน
ช่างทอง
พระกาญจนานุกิจ
ตรารูป
หลวงนรินทรรัตนอาภรณ์
ตรารูป
หลวงสุนทรรจนา
ตรารูป
/*37ช่างประดับกระจก
ขุนวิจิตรแว่นฟ้า
ตรารูปมนุษย์ประดับกระจก
ขุนรจนาประดับ
ตรารูปมนุษย์ประดับกระจก
กองการกุศล
พระสุริเยนทรามาตย์
โคมเขียนเปนอักษรกองการกุศล
หลวงอรรคนารีรัตนามาตย์
โคมเขียนเปนอักษรกองการกุศล
อาสาใหม่กรมท่า
หลวงพิทักษ์โยธา
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือช่อดอกไม้
หลวงนราเรืองเดช
ตรารูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือช่อดอกไม้
หลวงมหาโยธี
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
หลวงศรีณรงค์
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
หลวงจัตุรงคโยธา
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
หลวงอาสาสำแดง
ตรารูปเทพดานั่งถือสมุด, ถือดินสอ
หลวงเสนานนท์
ตรารูปองคตเหาะ
หลวงพลอาไศรย
ตรารูปดอกบัว
สนมพลเรือน
พระยาอัพภันตริกามาตย์
ตรารูปเทพดาถือพานพุ่มดอกไม้, ถือเชิงเทียน
หลวงราชปริมาน
ตรารูปพระที่นั่งราเชนทร์
/*38เกณฑ์หัดแสงปืน
พระอัคเนศร
ตรารูป
พระศรสำแดง
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์
เฝ้าพระมหาปราสาท
หลวงพิพิธมณเฑียร
ตรารูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือพวงมาไลย
กรมมหาดเล็ก
พระยาประสิทธิศุภการ
ตรารูปเทพดานั่งถือสมุด
หลวงอนุรักษ์ภักดี
ตรารูปมนุษย์ถือพระขรรค์
กรมทหารปืนใหญ่
หลวงจินดาจักรรัตน
ตรารูปปืนใหญ่
--
๑. บาญชีโคมตราที่พิมพ์นี้มิใช่ในปีมะเสง พ.ศ. ๒๔๐๐ จะเปนปีไหนหาทราบชัดไม่ แต่อยู่ในระหว่างปีกุญ พ.ศ. ๒๔๐๖ กับปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ นั้นเปนแน่ ↩
บาญชีโคมตราวิสาขบูชาที่ได้พระราชทานรางวัล
/*39รางวัลที่ ๑
๑ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์
ตรานาคสามเศียร
๒ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท
รูปนารายน์ประทมสินธุ์
๓ กรมหมื่่นอลงกฎกิจปรีชา
รูปปากกา, บังเวียน, ไม้ฟิต
๔ กรมหมื่นวรศักดาพิศาล
หงษ์จีน
๕ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ
รูปจักรฝรั่ง
๖ กรมหมื่นราชสีหวิกรม
รูปราชสีห์ฝรั่ง
๗ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ
รูปช่อดอกไม้
๘ สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
รูปเกี้ยวยอด
๙ พระองค์เจ้าชิด
รูปดอกบัว
๑๐ เจ้าพระยารวิวงษ์
รูปบัวแก้ว
๑๑ เจ้าพระยาภูธราภัย
รูปจักรแลราชสีห์ใหญ่
๑๒ เจ้าพระยาธรรมา
รูปเทพดาขี่นนทิการ
๑๓ เจ้าพระยายมราช
รูปเทพดาขี่สิงห์
๑๔ เจ้าคุณกลาโหม
พระคชสีห์ใหญ่
๑๕ เจ้าคุณศรีพิพัฒน์
เทพดาถือดอกบัว, ถือพระขรรค์
๑๖ เจ้าคุณมนตรี
พระคชสีห์น้อย
๑๗ พระยาอนุชิตชาญไชย
หณุมานทรงเครื่องนั่งแท่น
๑๘ พระยาอภัยรณฤทธิ์
หณุมานทรงเครื่องสี่กรเหาะ
๑๙ พระยาสีหราชเดโช
รูปหณุมานสี่กร
/*40๒๐ พระยาฤทธิไกร
รูปสุครีพเหาะถือพระขรรค์
๒๑ พระยาศรีสรราช
รูปเสือยืนแท่น
๒๒ พระยาราชภักดี
รูปนกวายุภักษ์
๒๓ พระมหาราชครูปโรหิต
ตรารูปหงษ์
๒๔ พระไกรศรี
เทพดานั่งถือตรา, ชูดอกบัว
๒๕ พระอินทรเดช
มนุษย์ยืนถือหอก, ถือเทียน
๒๖ พระราชวรินทร์
มนุษย์ถือหอก, ถือเทียน
๒๗ พระอรสุมพลาภิบาล
รูปมนุษย์ถือฆ้องไชย
๒๘ พระสุรินทรามาตย์
รูปเลียงผา
๒๙ พระรัตนโกษา
เทพดาถือพัดด้ามจิ้ว, ท้าวแขน
๓๐ พระราชรองเมือง
รูปมนุษย์ขี่สิงห์ถือฆ้อง
๓๑ พระภาษี
รูปสิงโตจีน
โคมตราได้รางวัลที่ ๒
๑ กรมหมื่นกระษัตริย์ศรีศักดิเดช
รูปเทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือสังข์
๒ พระองค์เจ้าชมพูนุท
รูปพานรองเครื่องบูชา
๓ พระองค์เจ้ายุคุนธร
รูปรางบันทัด, รูปเขา
๔ เจ้าพระยาพลเทพ
ตราเก้าดวง
๕ พระยาประสิทธิศุภการ
เทพดาถือสมุด
๖ พระยามหาอำมาตย์
รูปราชสีห์น้อย
๗ พระยาศรีสหเทพ
รูปม้าปล่อย
/*41๘ พระยาเทพอรชุน
รูปเลียงผา
๙ พระยาเพ็ชรพิไชย
รูปสิงห์
๑๐ พระยาพิไชยสงคราม
พาลีนั่งแท่นถือตรี
๑๑ พระยาวิชิตณรงค์
รูปหณุมานแต่งเครื่องนั่งถือขัน
๑๒ พระยาจ่าแสนบดี
ตรารูปช้าง
๑๓ พระยาหัดถการบัญชา
เทพดาถือพระขรรค์, ถือสมุด
๑๔ พระยาราชประสิทธิ์
นางพระธรณีบิดผมขวา
๑๕ พระยาอัคนิสราภัย
เทพดานั่งถือปืน
๑๖ พระยามนู
ตรารูปมือ
๑๗ พระยาราชเศรษฐี
กำปั่นเสาเดียวใบกาง
๑๘ พระยาโชฎึก
สำเภาสองเสาซัดใบ
๑๙ พระยาจุฬา
รูปกำปั่นสามเสามีใบกาง
๒๐ พระโหราธิบดี
เทพดาถือพระขรรค์, ถือกระดานชะนวน
๒๑ พระสุริยภักดี
มนุษย์พนมมือ
๒๒ พระมหาเทพ
เทพดานั่งถือกระบี, ถือสังข์
๒๓ พระพรหมบริรักษ์
มนุษย์นั่งถือหวาย
๒๔ พระธรรมการบดี
รูปเสมาธรรมจักร
๒๕ พระเกษมสุการี
รูปสิงห์
๒๖ พระศรีรัตนไตรย
แปลงเปนพระศรีศุภโภชน์
/*42๒๗ พระวิจิตราธิการ
เทพดานั่งถือพระขรรค์
๒๘ พระอังกเนศร
เทพดานั่งถือปืน
๒๙ หลวงวิจารณ์โกษา
เทพดานังถื่อพระขรรค์, ถือสมุด
๓๐ หลวงเทพยนต์
เทพดาถือมีดเหลา
๓๑ หลวงเสน่ห์สรชิต
รูปเทพดานั่งถือปืน
๓๒ หลวงอินทรมนตรี
รูปเทพดาดีดพิณ
๓๓ หลวงอินทรโกษา
รูปดอกบัว
๓๔ หลวงศรีอัศวเดช
รูปม้าผูกพรวน
๓๕ หลวงพิบูลย์สมบัติ
เทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
๓๖ หลวงราชฤทธานนท์
ประตูมนุษย์นั่งในซุ้ม
๓๗ หลวงกรรภยุบาทว์
เทพดาถือดอกบัว
๓๘ หลวงนราเรืองเดช
เทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือช่อดอกไม้
๓๙ หลวงพิไชยพาชี
รูปม้าผูกพรวน
๔๐ ขุนท่องสื่อ
รูปสำเภาสามเสาแล่นใบ
๔๑ ขุนวิจิตรแว่นฟ้า
มนุษย์นั่งประดับกระจก
โคมตราได้รางวัลที่ ๓
๑ กรมหมื่นถาวรวรยศ
เทพดาถือพระขรรค์
๒ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์
เทพดานั่งถือพระขรรค์
๓ กรมหมื่นอมรมนตรี
เทพดาถือพระขรรค์
/*43๔ พระองค์เจ้าสิงหรา (กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ)
เทพดาถือพระขรรค์ ถือปากกา
๕ พระยาราชสุภาวดี
เทพดายืนถือสมุดสองมือ
๖ พระยาราชวรานุกูล
รูปมนุษย์ขี่ม้าถือธง
๗ พระยาประชาชีพบริบาล
รูปหงษ์คาบรวงเข้า
๘ พระยาอาหารบริรักษ์
รูปหงษ์แผลงคาบรวงเข้า
๙ พระยาเพ็ชรชฎา
รูปสิงห์ยืนแท่น
๑๐ พระยาเพ็ชรปาณี
รูปสิงห์ยืนแท่น
๑๑ พระยาอุไทยธรรม
เทพดาเชิญลุ้งพระมหามงกุฎขัดพระขรรค์
๑๒ พระยาภูบาลบันเทิง
เทพดาถือพระขรรค์
๑๓ พระยาราชานุประพันธ์
รูปดอกบัว
๑๔ พระยามหานุภาพ
รูปสุครีพถือพระขรรค์เหาะ
๑๕ พระยาอัพภันตริกามาตย์
รูปเทพดาถือเทียน, ถือพาน
๑๖ พระอินทราธิบดี
รูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือสังข์
๑๗ พระราชมานู
เทพดาชูพุ่มดอกไม้ทอง
๑๘ พระอภัยสุรินทร์
รูปมนุษย์ถือกระบี่
๑๙ พระอินทรเทพ
รูปมนุษย์ถือหอก
๒๐ พระหฤทัย
รูปเทพดาถือจักร, ถือพระขรรค์
๒๑ พระราชเสนา
รูปม้าปล่อย
๒๒ พระศุภรัต
เทพดาถือพระขรรค์, ถือพานผ้าไตร
/*44๒๓ พระปริยัติ
เทพดาแบกคัมภีร์, ถือดอกบัว
๒๔ พระราชโกษา
เทพดาเชิญพานพระภูษา
๒๕ พระสรรพากร
รูปพรหมถือพระขรรค์
๒๖ พระพิพิธสาลี
เทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
๒๗ พระศรีเสนา
รูปม้าผูกเครื่อง
๒๘ พระนานาพิธภาษี
เทพดาถือพระขรรค์, ถือพัดด้ามจิ้ว
๒๙ หลวงพิทักษ์โยธา
เทพดาถือขันดอกบัว
๓๐ หลวงสุนทรภิรมย์
มนุษย์นั่งถือพายพนม
๓๑ หลวงอุดมภักดี
มนุษย์นั่งถือพายพนม
๓๒ หลวงอนุรักษ์ภักดี
เทพดาถือพระขรรค์, ท้าวแขน
๓๓ หลวงพิพิธมนตรี
เทพดาถือพระขรรค์, ถือพวงมาไลย
๓๔ หลวงนนทเสน
เทพดาถือพระขรรค์
๓๕ หลวงศรียศ
กำปั่นสามเสาทอดท่า
๓๖ หลวงนนทเดช
รูปกำปั่นสามเสาแล่น
๓๗ หลวงไชยโชคชกชนะ
รูปโล่ห์, ง้าว, ดาบสองมือ
๓๘ หลวงอุดมสมบัติ
รูปช่อดอกไม้
๓๙ หลวงสวัสดิโกษา
เทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
๔๐ หลวงสุรินทรเดชะ
รูปแท่นดอกบัว
๔๑ หลวงอินทโรดม
เทพดานั่งถือพระขรรค์
๔๒ หลวงจัตุรงคโยธา
เทพดาถือพระขรรค์
/*45๔๓ หลวงทรงพลราบ
รูปม้ามีพานแว่นฟ้า
๔๔ หลวงปราบพลแสน
รูปม้ามีพานแว่นฟ้า
๔๕ หลวงวิสูตรอัศดร
ม้าผูกเสาบังเหียน
๔๖ หลวงสุนทรสินธพ
ม้าผูกเสาบังเหียน
๔๗ หลวงรัตนรักษา
เทพดาถือพระขรรค์, ถือหม้อแก้ว
๔๘ หลวงมหามณเฑียร
เทพดาถือพระแสงขอช้าง
๔๙ หลวงสนิทสรยุทธ
เทพดานั่งถือปืน
๕๐ หลวงพิทักษ์ราชา
รูปองคตนั่งถือพระขรรค์
๕๑ หลวงอาสาสำแดง
รูปมนุษย์ถือดินสอถือสมุด
๕๒ หลวงธรเณนทร์
รูปมนุษย์ถือฆ้องกะแต
๕๓ หลวงเทเพนทร์
รูปมนุษย์ถือฆ้อง
๕๔ หลวงพิศณุเสนี
เทพดานั่งถือพุ่มดอกไม้
๕๕ หลวงพัสดีกลาง
รูปสิงห์, ยืนแท่น
๕๖ หลวงเทพรจนา
รูปเทพดานั่งถือเครื่องมือ
๕๗ หลวงสุธาพิทักษ์
รูปสิงห์
๕๘ หลวงกลมัยนฤมิตร
รูปเทพดานั่งถือเครื่องมือ
๕๙ หลวงวิจิตรราชมนตรี
เทพดานั่งถือดอกบัว
๖๐ หลวงศรีวรยศ
รูปมนุษย์ถือรางบันทัด, ถือไม้ศอก
๖๑ หลวงสุนทรพิมล
เทพดานั่งถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
๖๒ หลวงไพชยนต์นิมิตร
เทพดาถือพระขรรค์, ถือดอกบัว
/*46๖๓ หลวงราชวรานุรักษ์
มนุษย์ยืนใส่หมวกถือกระบี่
๖๔ หลวงชำนาญนาวากล
รูปเรือกลไฟ
๖๕ หลวงพิศาลผลพานิช
รูปมนุษย์นั่งถือแว่นเทียน
๖๖ จมื่นวิสุทธิสมบัติ
รูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือพานผ้าไตร
๖๗ จมื่นรัตโกษา
รูปเทพดาถือพระขรรค์, ถือพานผ้าไตร
๖๘ ขุนประสิทธิอักษรสาสน์
เหล็กวิลาดหนังสือฝรั่ง
๖๙ ขุนสารประเสริฐ
โคมเขียนเปนดอกบัวเปนอักษร
๗๐ ขุนสุวรรณไชย
มนุษย์นั่งถือพระขรรค์, ถือแปรง
๗๑ ขุนรจนาประดับ
รูปมนุษย์ประดับกระจก
๗๒ ขุนโยธาพิทักษ์
รูปเครื่องถือปูน
๗๓ ขุนสุวรรณสิทธิ
เทพดาถือพระขรรค์ , ถือแผ่นทอง
๗๔ ขุนวิจิตรบรรจง
รูปเรือเอกไชย
๗๕ ขุนภมร
รูปภมร
---
/*(ก)คำนำ
มหาเสวกโท พระยาเสถียรสุรประเพณี เปนเจ้าภาพงานศพเสวกเอก พระยาสมบัติยาธิขาล (สาย สายะเสวี) เจ้ากรมปลัดบาญชีกระทรวงวัง ประสงค์จะพิมพ์หนังสือแจกในงานศพสักเรื่อง ๑ มาแจ้งความณหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงเลือกตำราพระราชพิธี ๒ เรื่อง คือ พระราชพิธีจักรพรรดิราชาธิราชเรื่อง ๑ พระราชพิธีอาพาธพินาศเรื่อง ๑ รวมจัดเปนหนังสือในแพนกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ นับเปนภาคที่ ๘ ให้พระยาเสถียรสุรประเพณีพิมพ์ตามประสงค์
พระราชพิธีจักรพรรดิราชาธิราชนั้น เปนพิธีจรสำหรับเสดาะพระเคราะห์ ได้เคยทำในกรุุงรัตนโกสินทรนี้ครั้ง ๑ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๕๐ กล่าวในบานแพนกว่าไม่ทรงสบายพระราชหฤไทย จงให้ทำพิธีเสดาะพระเคราะห์ สอบดูเหตุการณ์ในหนังสือพระราชพงษาวดารได้ความว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงศรีสุนทรเทพ ซึ่งเปนพระราชธิดาที่ทรงพระเมตตามากสิ้นพระชนม์ ภายหลังวันที่ทำพิธีไม่ถึงเดือน จึงสันนิษฐานว่า ความที่ไม่ทรงสบายพระราชหฤไทยครั้งนั้น เห็นจะเนื่องแต่เหตุที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอประชวรหนักด้วยอย่าง ๑ นอกจากนั้นบางทีจะยังมีเหตุอื่นอิกก็เปนได้
พระราชพิธีอาพาธพินาศนั้น เปนพิธีจรสำหรับทำในคราวเกิดไข้ระบาทว์) เช่นอหิวาตกะโรคเปนต้น ปรากฏในหนังสือพระราชพงษาวดารว่าเคยทำในกรุงรัตนโกสินทรนี้ ๒ ครั้ง ครั้งแรกทำเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๓๔๓ ในรัชกาลที่ ๑ จะเปนเพราะเกิดความไข้อย่างใด ตรวจ/*(ข)ในหนังสือพระราชพงษาวดารแลหนังสือพระราชวิจารณ์ก็หาปรากฏไม่ มีอยู่แต่ตัวตำรา คือที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ครั้งที่ ๒ ทำเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๖๓ ในรัชกาลที่ ๒ คราวเกิดอหิวาตกะโรคยุคใหญ่ครั้งแรกในกรุงรัตนโกสินทร ลักษณการพิธีอาพาธพินาศที่ทำครั้งหลังนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงไว้ในหนังสือพระราชวิจารณ์โดยพิศดาร ในรัชกาลที่ ๓ เกิดอหิวาตกะโรคยุคใหญ่เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๓๙๒ อิกครั้ง ๑ แต่หาได้ทำพระราชพิธีอาพาธพินาศไม่
พระราชพิธีทั้ง ๒ อย่างที่กล่าวมา นับว่าเปนพระราชพิธีที่เลิกขาดแล้ว คงมีอยู่แต่ตัวตำรา ยังไม่ได้โดยพิมพ์ จึงเห็นว่าควรจะพิมพ์รักษาตำราไว้ แลเห็นว่าจะเปนประโยชน์ในทางความรู้แก่ผู้อ่านด้วย
ประวัติพระยาสมบัติยาธิบาล
เสวกเอก พระยาสมบัตยาธิบาล (สาย สายะเสวี) เกิดในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๒๗ ตุลาคม ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๑๓ เดิมถวายตัวเปนมหาดเล็ก ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธ์ ทรงฝึกสอนวิชาความรู้มาจนอายุได้ ๒๒ ปี จึงเข้ารับราชการในกระทรวงวังเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๕ ได้เปนตำแหน่งเสมียนในพนักงานปลัดบาญชี ตั้งแต่ชั้นแสมียนสามัญเลื่อนขึ้นโดยลำดับจนถึงชั้นเสมียนเอก
ถึง พ.ศ. ๒๔๔๓ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรหลวงพิพิธมณเฑียร ตำแหน่งเจ้ากรมรักษาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท แต่คงรับราชการอยู่ในพนักงานปลัดบาญชีกระทรวงวังด้วยอิกแพนก ๑
ถึง พ.ศ. ๒๔๕๐ ย้ายจากน่าที่รักษาพระมหาปราสาท มาเปนตำแหน่งปลัดกรมปลัดบาญชีกระทรวงวัง
/*(ค)ถึงรัชกาลปัจจุบันนี้ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเปนพระราไชสวริยาธิบดี เมื่อ พ ศ. ๒๔๕๔ แล้วเลื่อนเปนพระยศเสสวราช เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๖ ต่อมาได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนขึ้นเปนพระยาสมบัตยาธิบาล รับราชการในกรมปลัดบาญชีกระทรวงวังตลอดมาจนได้เปนตำแหน่งเจ้ากรม
พระยาสมบัติยาธิบาลได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์นับแต่ชั้นสูง คือ เครื่องราชอิศริยาภรณ์ตริตาภรณ์ช้างเผือก ชั้นที่ ๓ ตริตาภรณ์มงกุฎสยามชั้นที่ ๓ เหรียญรัตนาภรณ์ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ชั้นที่ ๔ เหรียญราชรุจิทองทั้งในรัชกาลที่ ๕ แลในรัชกาลปัจจุบันนี้ เหรียญจักรพรรดิมาลา แลเหรียญที่ระฦกในงานพระราชพิธีต่าง ๆ ตามบันดาศักดิ์
พระยาสมบัติยาธิบาล (สาย สายะเสวี) ป่วยเปนวรรณโรคมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๖๑ ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๒ คำนวณอายุได้ ๕๐ ปี สิ้นเนื้อความตามประวัติเพียงนี้.
ช้าพเข้าขออนุโมทนากุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งมหาเสวกโทพระยาเสถียรสุรประเพณี ได้ทำการปลงศพเสวกเอก พระยาสมบัติยาธิบาล แลได้พิมพ์ตำราพระราชพิธี ๒ เรื่องนี้ให้แพร่หลาย เชื่อว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับไปอ่านคงจะอนุโมทนาทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
พระราชพิธีจักรพรรดิราชาธิราช
/*1๏ ณวันอังคาร เดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๖๙ ปีเถาะนพศก พ.ศ. (๒๓๕๐) เพลาบ่าย ๒ โมงเศษ เสด็จออกขุนนางเฝ้าณะพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งหลวงโลกทีปโหรว่าไม่สบายพระราชหฤไทย ให้จดพระตำราตั้งพระราชพิธีเสดาะพระเคราะห์แต่ในวันพุฒ เดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ ไปจงถ้วนคำรบ ๓ วัน แลการพระราชพิธีนี้ให้เผดียงสมเด็จพระพนรัตนวัดพระเชตุพนด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าหลวงโลกทีปรับใส่เกล้า ฯ จัดพระตำราในพระคัมภีร์โหรได้ฉบับหนึ่งจึงเอาไปเผดียงสมเด็จพระพนรัตน ๆ จึงจัดพระตำหรับอิกฉบับหนึ่ง ในพระตำหรับนั้นว่า อาตมาภาพสมเด็จพระพนรัตนขอถวายพระพรให้ทราบ ด้วยอาตมาภาพได้พบตำราจำได้ว่า ครั้งสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชมีเหตุไม่สบายพระไทย พระราชบุตรพระราเมศวร พระมหินทร์ แจ้งเหตุแล้วเสด็จออกไปนิมนต์พระมหาพรมอินณะเมืองสุพรรณมากระทำการพระราชพิธีชำระเหตุนั้นหาย จึงตั้งพระตำหรับสืบต่อมา ได้ชื่อว่าพระตำราจักรพรรดิราชาธิราชพิธี
ครั้งนี้อาตมาภาพขอพระราชทานให้ทำพระราชพิธีตามพระตำรานี้ ให้อาราธนาพระพุทธรูปทรงเครื่อง ๑ ห้ามสมุท ๑ ห้ามพระญาติ ๑ ห้ามแก่นจันทน์ ๑ พระไชย ๑ รวม ๕ พระองค์ ให้ตั้งเตียงรองมีเครื่องบูชา ๕ /*2สำรับ เทียนแห่งละคู่ครบพระหัดถ์พระเจ้าเปนเทียน ๑๐ เล่ม ลงชื่อทุกเล่ม หนักเล่มละ ๑ บาท ๒ สลึง ยาวเล่มละ ๑๒ นิ้ว เปน (เทียน) ฝ่ายวัฒนะ เทียนเล็ก ๒๐ เล่มหนักเล่มละสลึงเฟื้อง ยาว ๖ องคุลี เปนเทียนฝ่ายหายนะดับไภยอันตราย แล้วตั้งบาตร ๕ ใบใส่น้ำบริสุทธิ ดอกบัวหลวงจะใกล้บานใส่ในบาตร ๆ ละ ๕ ดอกตั้งตรงพระเจ้าทั้ง ๕ พระองค์ แล้วให้เอาใบไชยพฤกษ์ ๗ ก้าน ใบระงับ ๗ ก้าน ใบชุมแสง ๗ ก้าน ใบคันทรง ๗ ก้าน ใบกระทืบบวบ ๗ ต้น ใบครอบจักรวาฬ ๗ ก้าน ใบบัวหลวงที่บริสุทธิ ๕ ใบ จึงปูผ้าขาวบนเตียงที่สรง จึงเอาใบไม้ ๖ สิ่งวางลงบนผ้าขาว แล้วเอาผ้าขาวปูบนใบบัวหลวงอิกชั้นหนึ่ง ให้ทำฉัตรผ้าขาว ๙ คัน ๆ ละ ๓ ชั้น ๆ ต้นกว้าง ๑๖ นิ้ว ชั้นบนสูงต่ำโดยสมควร ผ้าขาวดาดเพดานทั้ง ๒ แห่ง วงสายสิญจน์ที่สรง ๓ รอบโยงมาถึงที่พระเจ้า มียันต์ทั้ง ๘ ทิศ ๙ ทั้งเพดาน ยันต์หนึ่งเขียนรูปท้าวจาตุมหาราชิกาทั้งสี่ใส่ที่สรงทั้ง ๔ ทิศ ให้เอาดินปากน้ำปากสระ ปากผาลไถ น้ำสามสระที่มีชื่อเปนมงคล ขอพระราชทานให้เอาที่วัดสระเกษ วัดราชสิทธ วัดคงคาสวรรค์1 แล้วให้ห้อยพวงดอกไม้ขาว ๗ สิ่ง เมื่อเสด็จลงสรงนั้นทรงขาว ทรงพระแสงตระบองเพ็ชร บ่ายพระภักตร์สู่ทิศอิสาณ พระสงฆ์จะสวดพระราชพิธีนั้น ๕ อาราม วัดพระมหาธาตุ วัดพระเชตุพน วัดราชสิทธ วัดระฆัง วัดสระเกษ เมื่อจะสรงนั้นให้เจ้าพนักงานตั้งเครื่องพระมหามุรธาภิเศก
/*3หลวงโลกทีปจึงเอาพระตำหรับสมเด็จพระพนรัตน กับพระตำราของหลวงโลกทีปกราบทูลพระกรุณาฉลองทั้ง ๒ ฉบับ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ดำรัสแก่พระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพิทักษมนตรีว่า ให้จัดแจงเจ้าพนักงานตั้งการพระราชพิธีตามพระตำหรับของสมเด็จพระพนรัตนนั้นเถิด
สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพิทักษมนตรี เสด็จมาอยู่ณะทิมดาบตำรวจใน ให้หาเจ้าพนักงานมาสั่งจัดแจงการตั้งพระราชพิธีณะพระตำหนัก ๙ ห้อง ๓ วัน จะได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงินบูชาเทวดารวมกับพระราชพิธี แลจะได้นิมนต์พระสงฆ์พระราชาคณะวัดพระมหาธาตุสมเด็จพระสังฆราช ๑ วัดพระเชตุพนสมเด็จพระพนรัตน ๑ วัดระฆังพระพิมลธรรม ๑ วัดราชสิทธพระญาณสังวร ๑ วัดสระเกษพระพรหมมุนี ๑ รวม ๕ รูป เช้ามาสวดจำเริญพระพุทธมนต์พระมหาศาล ตั้งการพระราชพิธีจักรพรรดิราชาธิราชพิธี แลเมื่อพระสงฆ์จะเข้ามาจำเริญพระพุทธมนต์นั้น ให้นิมนต์สรงน้ำแล้วฉันเพน ครั้นเพลาบ่าย ๒ โมง ๗ บาท พระสงฆ์เข้าไปสวดพระพุทธมนต์ทุกวัน
ครั้นเถิงณวันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๑๓ ค่ำ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันเช้าแล้ว ทรงตักบาตรน้ำตาลกรวดแล้วถวายผ้าไตร ๕ ไตร กระจาด ๕ กระจาด ธูปเทียน นำผึ้ง น้ำมันมะพร้าว น้ำมันดิบแก่พระสงฆ์ เสร็จการพระราชพิธี
แลจัดแจงเจ้าพนักงานในการพระราชพิธีเปนพนักงาน ๔ ตำรวจ เอาเตียงเข้าไปตั้งเตียงใหญ่มณฑลสำหรับตั้งเครื่อง ๑ เตียง เตียง/*4ใหญ่แว่นฟ้าสำหรับพระสงฆ์สวดจักรพรรดิพระราชพิธี ๑ เตียง มีเสาขื่อโครงดาดเพดานขาวระบายรอบ รวม ๒ เตียง ตั้งเตียงบนเตียงพระมณฑลสำหรับตั้งพระพุทธรูปผ้าขาวปูมีโครงดาดเพดาน ๕ เตียง ตั้งเตียงบนเตียงเครื่องบูชาผ้าขาวปู ๕ เตียง รวม ๑๐ เตียง ตั้งเตียงบนเตียงแว่นฟ้าสำหรับตั้งรองพระธรรมพระสงฆ์สวด ๑ เตียง เตียงน้อยตั้งเครื่องบูชาพระธรรม ๑ เตียง ผ้าขาวปูพื้น รวม ๒ เตียง ตั้งเตียงรองบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน ๓ สำหรับเตียง ๑ ตั้งเตียงรองบัตรมีเสาดาดเพดานเขียวระบายรอบ ๑ เตียง รวม ๒ เตียง รวมทั้งสิ้น ๑๖ เตียง ปลูกเกยตั้งบัตรริมเกย เกย ๑ เอาฐานฉัตรเข้าไปตั้งสำหรับบักฉัตรผ้าขาว ๓ ชั้นกั้นพระพุทธรูป ๕ ฐาน ทำที่พระสงฆ์สรงน้ำริมหอพระปริตข้างใต้ เอาม้ายาว ๘ ศอก ๒ ตัว ตั้งระยะห่างกันสมควร เจาะตั้งเสาตัวละ ๒ ห้องมีโครงดาดเพดานผ้าขาวระบายรอบแล้วเอามาตั้งวางขันสรงให้พอ ๕ ใบ แล้วเอาเชือกผูกกับเสาม้าสำหรับห้อยผ้าชุบสรง แลผ้าขาวดาดเพดานนั้นเบิกต่อชาวพระคลังวิเสศ พนักงานหนึ่ง
๘ ตำรวจ ทำไม้ค้ำพระศรีมหาโพธิ์ใหญ่ ไม้แก่นยาว ๑๐ ศอก ๘ ต้น ทำไม้ค้ำพระศรีมหาโพธิ์น้อย ไม้ไผ่ฤๅษียาว ๗ ศอก ๑๐๐ ต้น รวม ๑๐๘ ต้นทาดินสีพอง เบิกผ้าขาวหุ้มปลายเสาทุกต้น ใส่เบี้ยต้นละ ๑๐๐ เบี้ย เสร็จการพระราชพิธีแล้วเอาไปค้ำพระศรีมหาโพธิ์ในพระอาราม เอาปลา หมู เป็ด ไก่ ที่กรมพระนครบาลจัดซื้อเข้ามาส่ง ทรงพระเต้าหลั่งหล่อน้ำทักขิโณทกแล้วเอาไปปล่อยณะพระอารามทั้ง ๓ วัน พนักงานหนึ่ง
/*5จัตุสดมภ์อาราธนาพระพุทธรูปมาตั้งประดิษฐานณะเตียงพระมณฑล กรมวังพระทรงเครื่อง ๑ กรมเมืองพระห้ามพระญาติ ๑ กรมท่าพระห้ามแก่นจันทน์ ๑ กรมนาพระไชย ๑ รวม ๔ พระองค์
สังฆการี อาราธนาพระพุทธรุปห้ามสมุทตั้งณะเตียงพระมณฑลพระองค์ ๑ นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะสวดพระพุทธมนต์ตั้งการพระราชพิธี ๕ รูป ตั้งบาตรเบิกผ้าขาวหุ้ม ชาวน้ำสรงใส่น้ำ ๓ สระเปนน้ำพระพุทธมนต์ ๕ ใบ เบิกด้ายดิบต่อชาวพระคลังในซ้ายจับสายสิญจน์วงเตียงสรง ๓ รอบโยงมาเตียงพระมณฑล เตียงแว่นฟ้า พระสงฆ์ถือสวด นิมนต์พระสงฆ์จับมงคล ๑๐๐ สาย รับใบตาลอ่อนต่อกรมพระนครบาลมาทำตะบองเพ็ชร แล้วนิมนต์พระสงฆ์ลงอักษรด้วยปิสาเจวจนจบสำหรับทรงเมื่อสรงน้ำพระพุทธมนต์ แล้วรับเภสัชอังคาสต่อวิเสศ หมากพลูถวายพระสงฆ์ทั้ง ๓ วัน พนักงานหนึ่ง
ชาวพระคลังศุภรัต เอาอาศนะไปแต่งที่พระสงฆ์ แล้วเอาผ้าชุบสรงไปห้อยที่เชือก ๔ ตำรวจขึงกับเสาสำหรับพระสงฆ์สรงน้ำแล้วจัดผ้าไตรธูปเทียนทูลเกล้า ฯ ถวาย พนักงานหนึ่ง
ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอากระโถนขันน้ำใส่น้ำไปตั้งถวายพระสงฆ์ พนักงานหนึ่ง
ราชบัณฑิต เอาขี้ผึ้ง เบิกด้ายต่อชาวพระคลังในซ้ายควั่นเทียนฝ่ายวัฒนะหนักเล่มละ ๑ บาท ๒ สลึง ยาวเล่มละ ๑๒ นิ้ว ๑๐ เล่ม ลงชื่อทุกเล่มครบพระหัดถ์พระเจ้าแห่งละคู่ ฝ่ายหายนะหนักเล่มละสลึงเฟื้อง ยาว ๖ องคุลี ๒๐ เล่ม แล้วให้ไปนิมนต์สมเด็จพระพนรัตน/*6ลงยันต์ ๘ ทิศ ยันต์เพดาน ยันต์เขียนรูปท้าวจาตุมหาราชิกาทั้ง ๔ ใส่ที่สรง ๔ ทิศ ลงเทียนฝ่ายวัฒนะ ๑๐ เล่ม แล้วนุ่งห่มผ้าขาวเอาพานแว่นฟ้าไปให้ ๔ ตำรวจกั้นพระกลดรับยันต์มาตั้งณะเตียงพระมณฑลพนักงานหนึ่ง
กรมพระนครบาล เอาดินปากน้ำวัดบางหลวง1 เอาดินปากสระวัดสระเกษ เอาดินปากผาลไถ กับใบไชยพฤกษ์ ๗ ก้าน ใบระงับ ๗ ก้าน ใบชุมแสง ๗ ก้าน ใบคันทรง ๗ ก้าน ใบครอบจักรวาฬ ๗ ก้าน ใบกระทืบยวบ ๗ ต้น เข้าไปส่งเพลาเช้าทุกวัน แล้วจัดซื้อปลา หมู เป็ด ไก่ เข้าไปทูลเกล้า ฯ ถวาย ทรงพระเต้าหลั่งหล่อน้ำทักขิโณทก แล้ว ๘ ตำรวจเอาไปปล่อย ๓ วัน พนักงานหนึ่ง
สนมพลเรือน รับเครื่องต่อข้างในเครื่องทองใหญ่ทรงจุดสำรับ ๑ เครื่องตะบะมุกเชิงบูชาพระธรรม ๑ เครื่องพานเงินบูชาพระเจ้า ๕ เชิญมาตั้งที่ตั้งการพระราชพิธีวันละ ๗ สำรับ แล้วรับภู่กลิ่นต่อข้างในมาแขวนเตียงพระมณฑล เตียงพระสงฆ์ แล้วแทงหยวกทำบัตร ๔ มุมกว้าง ๑ ศอก ๑๘ นิ้วบัตรหนึ่งมีเพดานส่งให้ โหร ๆ จะได้ตั้งบนเกยที่ ๔ ตำรวจปลูกบูชาเทวดา ๓ วัน แล้วรับน้ำชาต่อหัวป่าพ่อครัวถวายพระสงฆ์พนักงานหนึ่ง
ชาวภูษาพระมาลา ปูผ้าขาวเตียงสรงชั้นหนึ่ง แล้วรับใบไม้ ๖ สิ่งต่อกรมพระนครบาลวางลงขนผ้าขาว แล้วเอาใบบัวหลวงบริสุทธิ ๕ ใบวางลง แล้วเอาผ้าขาวปูบนอิกชั้นหนึ่งสำหรับรองสรงแล้วแต่งเครื่อง/*7พระมุรธาภิเศกทูลเกล้า ฯ ถวาย แล้วจัดพระภูษาขาวทรงนุ่งทรงห่มทั้ง ๓ วัน แล้วรับพวงดอกไม้ขาว ๗ สิ่งต่อข้างในมาแขวนเพดานเตียงสรง แล้วรับแป้งสดถวายพระสงฆ์สรงน้ำ พนักงานหนึ่ง
พระแก้วพระคลังสวนนายระวาง ส่งดอกบัวบริสุทธิใกล้แย้มสำหรับใส่ในบาตรตั้งน้ำพระพุทธมนต์ใบละ ๕ ดอก บาตร ๕ ใบ ดอกบัววันละ ๒๕ ดอก แล้วส่งดอกไม้ขาว ๗ สิ่ง ดอกไม้ร้อยภู่กลิ่นต่อกรมวัง ๆ ส่งข้างในทั้ง ๓ วัน พนักงานหนึ่ง
ล้อมพระราชวัง สานกระจาดใส่เครื่องไชยทานถวายพระสงฆ์ ๕ ใบ เหลาไม้กลัดส่งข้างในสำหรับเย็บกระทงใส่กระจาด แล้วตักน้ำกับฝีพายใส่แม่ขันเชิงที่ชาวน้ำสรงตั้งถวายพระสงฆ์สรงน้ำ พนักงานหนึ่ง
หลวงโลกทีปโหรมีชื่อ รับบัตรต่อสนมพลเรือน แล้วรับเครื่องบัตรตัอวิเสศนอกเข้าไปตั้งเกยที่ ๔ ตำรวจปลูก แล้วเอาฉากรูปเทวดา ๙ พระองค์เข้าไปตั้งที่บัตร แล้วขุนเทพากรอาราธนาเทวดาพนักงานหนึ่ง
ชาวประโคม ๆ ฆ้องไชย มโหรี ปี่พาทย์ กลองแขกแตรสังข์ เมื่อพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์เพลาบ่าย ๓ วัน เมื่อพระสงฆ์รับพระราชทานฉันเช้าเพลาหนึ่ง พนักงานหนึ่ง
ชาวพระอภิรมย์ ทำฉัตรผ้าขาว ๙ คัน ๆ ละ ๓ ชั้น ๆ ต้นกว้าง ๑๖ นิ้ว ชั้นบนสูงต่ำพอสมควรไปปักที่ฐาน ๔ ตำรวจตั้งกั้นพระพุทธรูป ๕ คัน ปักบนเพดาน ๔ มุมเตียงสรง ๔ คัน พนักงานหนึ่ง
/*8ชาวคลังพิมานอากาศ เอาพรมใหญ่เข้าไปปู แล้วเอาฉากรูปเทวดาเข้าไปตั้ง
ชาวน้ำสรง เอาน้ำสระวัดสระเกษ สระวัดราชสิทธ สระวัดคงคาสวรรค์ ๓ สระ กวนสารส้มอบแล้วใส่ในบาตรที่สังฆการีหุ้มผ้าขาวตั้งน้ำพระพุทธมนต์สรง ๓ วัน แล้วเอาแม่ขันเชิงไปตั้งที่ม้า ๔ ตำรวจ ตั้ง ๕ ใบ เอาฝักบัวดีบุกใส่ในแม่ขันที่ล้อมวัง ฝีพายตักน้ำใส่แม่ขันสำหรับพระสงฆ์สรงน้ำ พนักงานหนึ่ง
กรมวังกรมนาฬิกา เอาถาดเงินไปตั้งสำหรับชำระพระบาทที่เตียงสรง สรงแล้วรับพระภูษาขาวทรงผลัดนุ่งห่มกับผ้าปูเตียงใส่ในถาดกับตำรวจในกำกับกันไป ลอยน่าพระตำหนักแพทั้ง ๓ วัน พนักงานหนึ่ง
หมื่นจิตรพัฒน หมื่นยศไสยาศน์ เชิญที่เข้าไปแต่งที่ในฉากใหญ่ปูเสื่ออ่อน ๒ ชั้น แล้ววางพระกะดานพิง พรมปูบนพระกะดานพิง พระยี่ภู่กำมะหยี่แดงปูบนพรม พระสุจหนี่ปูบนพระยี่ภู่ทอดพระเขนยดอกพุดทอง ๑ ที่ในฉากน้อยปูเสื่ออ่อน ๒ ชั้น ปูพรมลาดผ้าขาวทอดพระเขนยขาว ๑ รวม ๒ ปูเสื่ออ่อน ๒ ชั้น พระสุจหนี่ลาดบนเสื่ออ่อน จึงเอาราชอาศน์กรองปูบน ๑ รวมทั้งสิ้น ๓ แล้วผูกม่านขาวเปนม่านไขในเฉลียงด้านตวันตกจนเถิงเสาในประธานต่อกันกับฉากเทวดาที่คลังพิมานอากาศไปตั้ง.
--
๑. วัดคงคาสวรรค์ จะเปนวัดไหนสงไสยอยู่ มีแต่ชื่อวัดประทุมคงคาที่คล้ายกัน ↩

๒. ปากน้ำวัดหลวง เข้าใจว่าที่วัดปากน้ำปากคลองบางหลวง ↩
/*9พระราชพิธีอาพาธพินาศ
๏ ณวันเดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำจุลศักราช ๑๑๖๒ ปีวอกโทศก (พ.ศ. ๒๓๔๓) ได้ตั้งการพระราชพิธีพระสงฆ์อาพาธพินาศในเมืองอภัยสาลี เมื่อพระเจ้าเสด็จอยู่เมืองราชคฤห์ เสด็จมาเมืองอภัยสาลีครั้งนั้น
ณวันเดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ตั้งน้ำวงด้าย พระสงฆ์จะได้เข้ามาสวดตั้งน้ำวงด้ายบนพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ๒๐ รูป ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาบ่ายพระสงฆ์เข้ามาสวดมนต์ ให้เอาบาตรเข้ามาด้วย ๖๔ เอาบาตรส่งเข้าไปข้างใน ให้วิเสศแต่งของปากบาตร ของคาว ๕ สิ่งของหวาน ๕ สิ่ง ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำเพลาเช้าพระสงฆ์กลับเข้ามาถวายพรพระ ๖๔ รูป แล้วกลับออกไปณวัด ๕๙ รูป ฉันอยู่ในพระที่นั่ง ๕ รูป ให้ วิเสศแต่งสำรับเช้า ๕ รูป เพน ๕ รูป ครั้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำเพลาบ่ายพระสงฆ์เข้ามาสวด ๖๔ รูป ให้ส่งบาตรเข้าไป ๖๔ ใบ ให้วิเสศแต่งเครื่องบวดเปนสำรับคาว ๖๔ สำรับ หวาน ๖๔ สำรับ ฉันบวดแล้วประกาศเทวดา ครั้นเพลาบ่ายเข้ามา ณวันเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำเพนเปนของบวดของคาว ๕ สำรับ หวาน ๕ สำรับ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้วออกไปวัด ยังคงสวดอยู่แต่ฉันเพน ๕ รูป ผลัดเปลี่ยนกันสวดทีละ ๒ รูป นั่งปรกติอยู่องค์ ๑ ครั้นเพลาบ่ายณวันเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำพระสงฆ์กลับเข้ามาพร้อมแล้ว ให้ราชบัณฑิตอ่านคำประกาศเทวดาแล้วสวดพระพุทธมนต์ (พระ) เข้ามาสวดพระพุทธมนต์ /*10จบแล้วประกาศเทวดา สังฆการีสมมุติเปนเทวดาขานรับพระสงฆ์ประกาศ แล้วพระสวดมหาสมัย สวดธรรมจักร อยู่ผลัดเปลี่ยนกันสวดแต่ ๔๐ รูปวันยิงอาฎานาไปกว่าจะรุ่งพอถ้วน ๓๐ นัด ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำเพลาเช้า พระสงฆ์กลับเข้ามาถวายพรพระแล้วฉันเปนสำรับตามธรรมเนียม ให้วิเสศแต่งสำรับของคาว ๖๔ สำรับ ของหวาน ๖๔ สำรับเพลาเช้าเพลาเดียว ให้เจ้าพนักงานปืน แต่งเอาปืนเข้ามาเตรียมยิงเปนปืนสัญญาน่าพระลาน ๓๐ บอก ให้เจ้าพนักงานเครื่องเข้าไปตั้ง
พนักงานตำรวจใน ธงไชยกระบี่ธุช ๑ ธงไชยกระบี่นารายน์ขี่ครุธ ๑ รวม ๒ พระแท่นแว่นฟ้ามีเพดาน ๑ เตียงเทียนไชย ๑ เตียงสรงมีระบายรอบ ๑ ม้ารองจุดเทียนไชย ๑ ม้ารองพระห้ามสมุท ๑ ราวเทียนเหล็ก ๑ รวมทั้งสิ้น ๘ สิ่ง ให้เอาไปตั้งตามพนักงาน แล้วให้ปลูกโรงพิธีพราหมณ์ ขื่อกว้าง ๔ ศอก ๑ คืบ ยาว ๓ ห้องพาไล
พนักงานมหาดเล็ก เอาเทียนทองเข้าถวายทรงจุด แล้วเอาไปถวายพระสังฆราชจุดเทียนไชย ๑ ทรงจุดถวายพระธรรมจักรเล่ม ๑ ทรงจุดถวายพระมหาสมัยเล่ม ๑ รวม ๓ เล่ม
ให้สังฆการีเบิกสีผึ้งฟั่นเทียนไชย สีผึ้งหนัก ๕ ชั่ง ด้ายไส้ ๑๐๘ เส้น แลด้ายดิบจับสายสิญจน์ให้พอ แลนิมนต์พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ เอาเภสัชถวายพระ
พนักงานชาวพระภูษามาลา พระชัณษา พระนพ เครื่องต้น เครื่องทรง พานทองทรงพระสนาน มะกรูดส้มป่อย ใบมะตูมหญ้าแพรก /*11ลวดเงินลวดทองลวดนากยาว ๙ นิ้ว พายเงิน ๑ เฟื้อง พายทอง ๑ เฟื้อง พายนาก ๑ เฟื้อง เข้าไปตั้งในเตียงพระมณฑล แล้วให้จับพระมงคล ๘ พระองค์ สำหรับถวายพระเจ้าลูกเธอเมื่อเสด็จออกทรงฟังสวดพระพุทธมนต์
พนักงานน้ำสรง หม้อน้ำทอง ๒ คู่ เงิน ๒ คู่ รับเอาหม้อนางเลิ้งต่อกรมพระนครบาล ๒ คู่ ถาดรองหม้อน้ำให้ครบหม้อ เอาเข้ามาตั้งบเตียงแว่นฟ้า
พนักงานพระคลังมหาสมบัติ ทำส่งชาวพระภูษามาลา พายเงิน ๑ เฟื้อง พายทอง ๑ เฟื้อง พายนาก ๑ เฟื้อง รวม ๓ เล่ม ลวดเงินลวดทองลวดนากยาว ๙ นิ้ว ให้ทำส่งให้ชาวพระภูษามาลาเอาไปตั้ง ให้เอากระโถนขันน้ำไปตั้งให้พอพระสงฆ์สวด
ให้ขุนวิสูตรสาตรา ขุนแสง เชิญพระแสงขอ พระแสงชนักมาเข้ามณฑลให้พร้อม
พนักงานเทพาวุธ รุดรักษา เชิญพระแสงหอก พระแสงทวน พระแสงง้าว พระแสงดาบไทย ดาบยี่ปุ่น พระแสงกระบี่ พระแสงกั้นหยั่น โล่ห์ ดั้ง เขน เข้าไปตั้ง
พนักงานชาวพระแสงปืนต้น เชิญพระแสงปืนเข้ามาตั้ง ๒ องค์
คลังศุภรัต เบิกผ้าขาวต่อพระคลังวิเสศ ๕ พับเอามาถวายพระสงฆ์อาราธนาเทวดา ๑ สวดพระมหาสมัย ๒ สวดพระธรรมจักร ๒ รวม ๕ พับ ถวายวันยิงฮาฏานา แต่งพระสงฆ์ให้พอ
/*12ให้ชาววังเบิกผ้าขาวนุ่ง ๒ ห่ม ๒ รวม ๔ ผืน ให้สังฆการีสมมุติเปนเทวดา
อนึ่งให้ชาววังบอกให้วิเสศแต่งสำรับแต่งของปากบาตร วันเดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ สวดมนต์เย็นแล้วส่งบาตร ๖๔ ใบ วันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำ ปากบาตร ๖๔ สำรับ เช้า ๕ สำรับ เพน ๕ สำรับ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เช้า ๖๔ สำรับ เพน ๕ สำรับ
ให้ชาววังบอกขอเทียนทองหนัก ๓ บาท ๓ เล่ม เทียนสวดหนัก ๓ บาท ๒๒ เล่ม เทียนบูชาหนัก ๑ บาท ๒ สลึง ๑๖๘ เล่ม แลเภสัชอังคาส น้ำชุบาลแลยาเลี้ยงให้พอพระสงฆ์ณวันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำ แลเพลากลางคืนวันยิงอาฏานา พระสงฆ์อยู่สวดยิงอาฏานาผลัดเปลี่ยนกันสวด ๔๐ รูป ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ พระสงฆ์จะได้รับพระราชทานฉัน ๔ สำรับ เพลาเช้าพร้อมกันทั้ง ๖๔ รูป เปนสำรับเหมือนอัตรา
ให้ล้อมวังตักน้ำใส่แม่ขันล้างเท้าพระสงฆ์ให้พอ
ให้พระคลังวิเสศจ่ายผ้าขาว ๕ พับ ผ้าขาว ๔ ผืน ให้ศุภรัต ๕ พับ ให้สังฆการีนุ่ง ๒ ผืน ห่ม ๒ ผืน รวม ๔ ผืน เปนของหลวงฟาดพระเคราะห์ส่งไป
ให้สนมเอาเครื่องนมัสการเข้ามาตั้งให้พร้อม ให้ทำบัตรด้วย
ให้กรมพระนครบาลส่งหม้อน้ำ ๕ คู่ ใบมะตูม ใบขนุน ใบบัวหลวง หญ้าแพรก ผักส้มป่อย มะกรูด กำคาประน้ำ ๑๐ อัน เสวียน/*13หม้อน้ำ ๑๐ อัน เสวียนเช็ดเท้าพระสงฆ์ ๒ อัน ให้ตัดใบตาลส่งให้ราชบัณฑิตลงยันต์ตะบองเพ็ชร ลงด้วยสัพเพเทวาปีสาเจวจนจบ ๕๐๐ อัน จะได้ทูลเกล้า ฯ ถวายพระเจ้าอยู่หัว แลเจ้าต่างกรมแลพระเจ้าลูกเธอ
ให้ราชบัณฑิตนุ่งขาวห่มขาวอ่านคำอาราธนาเทวดาเพลาบ่าย ๓ วัน นิมนต์พระสงฆ์วันฉันบวดเพลาเช้าเพลาเพน ประกาศเทวดาเพลาเย็น ปูผ้าขาวพับ ๑ สวดสมัย ๒ พับ สวดธรรมจักร ๒ พับ รวมกัน ๕ พับ วันยิงอาฏานาถวายแต่เพลาเดียว
ให้เจ้าพนักงานทั้งนี้อยู่เฝ้ารักษาของ ๆ หลวงจงทุกพนักงานอย่าให้ขาดแต่สิ่งหนึ่งสิ่งใดได้เปนอันขาดทีเดียว
นิมนต์สวด พระพนรัตน ๑ พระธรรมกิติ ๑ พระธรรมเจดีย์ ๑ พระสุเมธใหญ่ ๑ พระโพธิวงศ์ ๑ พระสุเมธน้อย ๑ พระวรญาณ ๑ พระเทพมุนี ๑ พระอริยมุนี ๑ พระรัตนมุนี ๑ รวม ๑๐ คู่สวด ถานานุกรม ๕๔ รวมทั้งสิ้น ๖๔ รูป สวดพิธีอาพาธพินาศบนพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ณวันเดือนอ้าย ขึ้น ๗ ค่ำ ปีระกาตรีนิศก ครั้นณวันเดือนอ้ายขึ้น ๑๐ ค่ำ ฉันเช้าฉันเพน แล้วเชิญพระสิหิงค์ ๒ พระห้ามสมุท ๑ รวม ๓ พระองค์
พระยานุมาศ องค์หนึ่ง ๒๘ องค์หนึ่ง ๒๘ องค์หนึ่ง ๒๘ รวม ๓ องค์ ๘๔ หามพระเขี้ยวแก้ว ๑๖ รวม ๑๐๐ เครื่องสูง ๒ สำรับ ทั้งบังพระสูริย์ ๔๔ รวม ๑๔๔ หามพระสงฆ์ประน้ำรอบนอก ๑๐ องค์ ๘๐ /*14หามพระสงฆ์ประน้ำในพระราชวัง ๕ องค์ ๔๐ รวม ๑๒๐ หามปี่พาทย์ ๔ สำรับ ๆ ละ ๕ คน ๒๐ หามกลอง ๒ สำรับ ๆ ละ ๓ คน ๖ รวม ๒๖ เกณฑ์หามปี่พาทย์ ๓๒ เกณฑ์หามกลองแขก ๑๖ รวม ๔๘ แตรงอน ๑๐ แตรฝรั่ง ๑๐ รวม ๒๐ เกณฑ์ถือปืนขับปิศาจกองกลาง ๒๐๐ เกณฑ์หามวอพระสงฆ์ตามพระเจ้าประน้ำ ๑๐ วอ ๘๐ รวมทั้งสิ้น ๖๓๘ คน
---
คำนำ
/*(1)จางวางตรี พระยาไกรเพ็ชรรัตนสงคราม ชม โชติกะพุกกณะ จะทำการปลงศพคุณหญิงไกรเพ็ชรรัตนสงคราม (ชิดโชติกะพุกกณะ) ต.จ. มีศรัทธาจะพิมพ์หนังสือเปนของแจกเนื่องในการกุศลทักษิณานุปทานสักเรื่อง ๑ มาขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครช่วยเลือกเรื่องหนังสือในหอพระสมุด ฯ ให้ ขณะนั้นประจวบเวลาซึ่งหอพระสมุด ฯ พบหมายรับสั่งการรับแขกเมือง ครั้งเซอร์ยอนเยาริงเปนราชทูตอังกฤษเข้ามาในรัชกาลที่ ๔ ได้เตรียมไว้หมายว่าจะพิมพ์ ด้วยเห็นประโยชน์ในทางความรู้ราชประเพณีแต่ก่อน ได้ให้พระยาไกรเพ็ชรรัตนสงครามดูก็ชอบใจ จึงให้รวมหมายรับสั่งบรรดามีในเรื่องนั้น ๑๘ ฉบับ พิมพ์เปนเรื่องหนังสือในจำพวก “ลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ” นับเปนภาคที่ ๙
อธิบายหมายรับสั่งเรื่องรับเซอร์ยอนเบาริง
เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ เปนปีที่ ๕ ในรัชกาลที่ ๔ สมเด็จพระราชินีวิกตอเรียพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษทรงแต่งให้เซอร์ยอนเบาริง เปนอรรคราชทูต เชิญพระราชสาส์นแลเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวายพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อจะขอทำหนังสือสัญญา ให้ประเทศอังกฤษกับประเทศสยามมีทางพระราชไมตรีตามประเพณีประเทศที่เปนอิศรเสมอกันสืบไป
/*(2)ที่จริงอังกฤษกับไทยได้เริ่มมีไมตรีกันตั้งแต่สมเด็จพระเอกาทศรถครองกรุงศรีอยุธยา เปนเวลาแรกที่อังกฤษจะมาค้าขายถึงเมืองไทยในรัชกาลนั้น แต่นั้นมาพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษกับพระเจ้าแผ่นดินสยามก็มีพระราชสาส์นแลส่งราชบรรณาการไปมาถึงกันเนื่อง ๆ แต่ไม่ปรากฏว่าได้โดยแต่งราชทูตแต่ราชสำนักฝ่ายใดไปถึงอีกฝ่ายหนึ่งเหมือนอย่างฝรั่งเศส พระราชสาส์นแลศุภอักษรเสนาบดีที่อังกฤษกับไทยมีถึงกันเปนแต่ให้พวกพ่อค่าผู้เชิญไปมา จนสิ้นสมัยกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี มาถึงสมัยเมื่อกรุงรัตนโกสินทร์เปนราชธานี ในรัชกาลที่ ๑ ทางประเทศยุโรปกำลังเกิดสงครามนะโปเลียน ฝรั่งต่างชาติต้องกังวลด้วยการสงครามนั้นอยู่ช้านาน จน พ.ศ. ๒๓๕๓ พวกสัมพันธมิตรจึงมีไชยชนะฝรั่งเศส แต่นั้นอังกฤษก็มีอำนาจมากขึ้นทางประเทศตวันออก แต่อำนาจนั้นยังอยู่ในบริษัทอังกฤษซึ่งปกครองประเทศอินเดีย รัฐบาลอังกฤษเองยังหาใคร่จะได้มาเกี่ยวข้องทางประเทศตวันออกนี้ไม่ เพราะฉนั้นหมอครอเฟิตที่เปนทูตอังกฤษเข้ามาในรัชกาลที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๓ ก็ดี เฮนรีเบอร์นีทูตอังกฤษที่เข้ามาทำหนังสือสัญญาฉบับแรกที่ไทยทำกับอังกฤษ ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๙ ก็ดี เปนแต่ทูตของผู้สำเร็จราชการอินเดีย หาได้เปนราชทูตมาแต่ราชสำนักพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษไม่ รัฐบาลอังกฤษพึงจับบัญชาการทางประเทศตวันออกเองเมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๕ ตรงในรัชกาลที่ ๓ เริ่มได้เกิดอริวิวาทกับประเทศจีนจนเลยถึงรบพุ่งกัน อังกฤษมีไชยชนะ จีนต้องยอมทำ/*(3)หนังสือสัญญาค้าขายกับอังกฤษ แลต้องยกเกาะฮ่องกงให้แก่อังกฤษ เมื่ออังกฤษมีอาณาเขตรเปนที่มั่นทางเมืองจีนแล้ว รัฐบาลอังกฤษจึงคิดขยายการค้าขายของอังกฤษให้กว้างขวางออกไปตามประเทศทีใกล้เคียง เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๙๓ ลอร์ดปาลเมอสะตัน เสนาบดีว่าการต่างประเทศอังกฤษ ให้เซอร์เชมสบรุกถือหนังสือเข้ามาถึงเสนาบดีในกรุงเทพฯ จะขอแก้ไขหนังสือสัญญาซึ่งเฮนรีเบอร์นีได้มาทำไว้ให้เปนประโยชน์แก่พ่อค้าอังกฤษยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน แต่หาสำเร็จดังประสงค์ไม่ ด้วยเมื่อเซอร์เชมสบรุกเข้ามาเปนเวลาจวนจะสิ้นรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประชวรอยู่แล้ว ฝ่ายไทยไม่ยอมแก้ไขสัญญาให้ตามประสงค์ของรัฐบาลอังกฤษ เซอร์เชมสบรุกก็ต้องกลับไป ความมาปรากฏภายหลังว่า เมื่อเซอร์เชมสบรุกบอกรายงานไปยังรัฐบาลอังกฤษ ๆ มีคำสั่งมาว่าให้กลับมาเมืองไทยอิก แลคราวนี้ให้เอาเรือรบในกองทัพของอังกฤษที่เมืองจีนมาด้วย ถ้าไทยไม่ยอมแก้หนังสือสัญญา ก็ให้ใช้อำนาจเหมือนที่ได้ทำที่เมืองจีน ให้ไทยยอมทำหนังสือสัญญาตามอังกฤษต้องการให้จึงได้ แต่เมื่อคำสั่งนั้นออกมาถึงประจวบเวลาทางเมืองไทยเปลี่ยนรัชกาลใหม่ อังกฤษทราบว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงศึกษาทราบภาษาอังกฤษแลมีราชหฤไทยนิยมต่อการที่จะสมาคมกับฝรั่ง เข้าใจว่ารัฐบาลไทยคงจะไม่ถือคติอย่างจีนเหมือนแต่ก่อน รัฐบาลอังกฤษจึงเปลี่ยนความคิดเดิม แต่งให้เซอร์ยอนเบาริงเจ้าเมืองฮ่องกงเปนอรรคราชทูต เชิญพระราช/*(4)สาส์นของสมเด็จพระราชินิวิกตอเรียกับเครื่องราชบรรณาการเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาโดยทางไมตรี
การที่เซอร์ยอนเบาริงเข้ามาครั้งนั้น เปนการสำคัญแก่ฝ่ายไทยที่อาจจะมีผลดีฤๅร้ายได้ทั้ง ๒ สถาน คือถ้าหากว่าไทยแขงขึงดึงดันไม่ยอมแก้สัญญา อย่างเมื่อครั้งเซอร์เชมสบรุกเข้ามา ก็คงเกิดรบกับอังกฤษ แต่ถ้าหากหวาดหวั่นเกรงอำนาจอังกฤษ ยอมแก้สัญญาด้วยความกลัวเกินไป ก็คงเสียเปรียบในกระบวนสัญญา ก็เปนผลร้ายเหมือนกัน ทางที่จะได้ผลดีมีแต่ที่จะต้องให้การปฤกษาหารือกันโดยปรองดอง ด้วยมีไมตรีจิตรต่อกันทั้ง ๒ ฝ่าย เพราะฉนั้นการรับราชทูตอังกฤษครั้งนี้ จึงการสำคัญผิดกับทูตที่เคยมาคราวก่อน ๆ อยู่อย่าง ๑
อิกประการ ๑ ประเพณีการรับราชทูต ย่อมเปนการที่เจ้าของเมืองต้องรมัดรวังแต่โบราณมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ ไม่ว่าในประเทศไหน ๆ ด้วยราชทูตถือว่าเปนผู้มาต่างพระองค์พระเจ้าแผ่นดินของตน ถ้าเจ้าของเมืองไม่รับรองฤๅประพฤติไม่สมเกียรติยศ ราชทูตก็หาว่าเปนการประมาทหมิ่นไม่นับถือพระเจ้าแผ่นดิน อาจจะเปนเหตุให้ถึงหมองหมางทางพระราชไมคตรีก็เปนได้ ดังเช่นเมื่อเยอรมันกับฝรั่งเศสจะรบกันเมื่อปีมเสง พ.ศ. ๒๓๑๒ บิสมาร์กต้องการจะให้ปรากฏว่าฝรั่งเศสเปนฝ่ายก่อการสงครามก่อน แกล้งทำกลอุบายให้ข่าวปรากฏไปถึงเมืองปารีสว่า ราชทูตฝรั่งเศสจะไปเฝ้าพระเจ้าวิลเลียมที่ ๑ (ซึ่งภายหลัง/*(5)เปนเยอรมันเอมปเรอ) พระเจ้าวิลเลียมไม่ให้เฝ้า พอข่าวปรากฏเท่านี้ก็เกิดโกลาหลในพวกพลเมืองฝรั่งเศส กล่าวหาว่าพระเจ้าวิลเลียมดูหมิ่นฝรั่งเศส จนรัฐบาลต้องรบกับเยอรมัน เรื่องเกียรติยศของราชทูตจึงเปนการสำคัญในเรื่องรักษาทางพระราชไมตรีด้วยอิกประการ ๑
เซอร์ยอนเบาริงเข้ามาคราวนี้เช่นราชทูตอังกฤษคนแรกที่จะได้เข้ามาเมืองไทย เพราะผู้ที่มาแต่ก่อน ๆ เช่นหมอครอเฟิดแลเฮนรีเบอร์นี เปนแต่ทูตของขุนนางผู้สำเร็จราชการอินเดีย เซอร์เชมสบรุกก็แต่ผู้ถือหนังสือของเสนาบดีว่าการต่างประเทศดังกล่าวมาแล้ว ยังหาเคยมีราชทูตมาจากราชสำนักของพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษไม่ แท้จริงราชทูตฝรั่งที่ได้โดยมาเมืองไทยจากราชสำนักประเทศอื่นแต่ก่อนมา เคยมีปรากฏแต่เมื่อครั้งพระเจ้าหลุยที่ ๑๔ ทรงแต่งให้ราชทูตฝรั่งเศสเข้ามาในแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช อันล่วงเวลามาได้ถึง ๑๖๗ ปี แต่หากจดหมายเหตุยังมีอย่จึงรู้เรื่องได้ ความปรากฏในหนังสือซึ่งเซอร์ยอนเบาริงกลับไปแต่งเรื่องเมืองไทยว่า เซอร์ยอนเบาริงเข้ามาคราวนั้นก็ตั้งใจมาว่า ถ้าไทยรับรองเพียงเสมออย่างหมอครอเฟิดฤๅเฮนรีเบอร์นีก็จะถือว่าไม่รับรองให้สมเกียรติยศ ได้ค้นหาจดหมายเหตุครั้งสมเด็จพระนารายน์ทรงรับรองราชทูตฝรั่งเศสของพระเจ้าหลุยที่ ๑๔ เตรียมมาไว้สำหรับจะคอยว่ากล่าวกับรัฐบาล แต่ข้างฝ่ายไทยในครั้งนั้น พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงคาดการโดยพระปรีชาญาณเห็นว่า เซอร์ยอนเบาริงคงจะเกี่ยงให้รับรองให้เกียรติยศสูงกว่าเคยรับทูตฝรั่งที่มาแต่ก่อน เพราะเปนราชทูตมาแต่ราชสำนัก พระองค์เคยทรงหนังสือ/*(6)จดหมายเหตุเรื่องราชทูตฝรั่งเศสเข้ามาเมื่อครั้งสมเด็จพระนารายน์ ทรงพระราชดำริห์เห็นลักษณการตรงกับที่เซอจอนเบาริงเข้ามาครั้งนั้น จึงโปรดให้จัดการรับเซอร์ยอนเบาริงตามแบบอย่างครั้งสมเด็จพระนารายน์รับราชทูตฝรั่งเศส มิให้ใช้แบบแผนซึ่งเคยถือเปนตำรารับแขกเมืองในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ กระแสพระราชดำริห์ไปตรงกับความมุ่งหมายของเซอร์ยอนเบาริงเหมือนอย่างว่ารู้เท่าทันกัน ก็ไม่มีข้อที่จะเกิดเปนปากเสียงเกี่ยงงอนกันด้วยเรื่องการรับรองราชทูตอังกฤษในครั้งนั้น ถึงเซอร์ยอนเบาริงได้ชมไว้ในหนังสือที่แต่งว่า เมื่อราชทูตอังกฤษเข้ามาคราวนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรับรองพระราชทานเกียรติยศเหมือนอย่างครั้งราชทูตของพระเจ้าหลุยที่ ๑๔ เข้ามาเฝ้าสมเด็จพระนารายน์ โดยพระราชหฤไทยนิยมในทวงพระราชไมตรีที่จะได้มีกับสมเด็จพระราชินิวิกตอเรียดังนี้ เรื่องตเนเหตุของหมายรับสั่งซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ มีเนื้อความดังแสดงมา.
ข้าพเจ้าขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งจางวางตรีพระยาไกรเพ็ชรรัตนสงคราม ได้บำเพ็ญในการปลงศพคุณหญิงชิดผู้ภรรยา แลได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย หวังใจว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับแจกไปคงจะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๓
/*1เรื่องรับเซอรยอนเบาริงราชทูตอังกฤษ
หมายรับสั่งที่ ๑
เรื่องจัดของไปทักทูตที่เมืองสมุทปราการ
ด้วยท่านผู้สำเร็จราชการในกรมท่า1 รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระยาราชวังสรรค์ พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทบุรานุรักษ์ บอกขึ้นมาว่า ณวัน ๓ ๗ฯ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศก (พ.ศ. ๒๓๙๗) อยู่เพลาเช้า เห็นกำปั่นไฟมาทอดอยู่นอกสันดอนลำ ๑ จะเปนกำปั่นทูตอังกฤษ ฤๅทูตเมืองอเมริกันยังหาได้ความชัดไม่ โปรดเกล้า ฯ ให้จัด น้ำตาล กาแฟ ใบชา กล้วย ส้มส่งลงไปให้พระยามนตรีสุริยวงศ์2 เตรียมไว้คอยทักทูตที่เมืองสมุทปราการตามเยี่ยงอย่างแต่ก่อน ถ้าเปนกำปั่นทูตแน่ก็จะให้ทักเสียทีเดียวนั้น ให้เจ้าพนักงานพระคลังสินค้าจัดกาแฟหนัก3... ให้เจ้าพนักงานพระคลังในซ้ายจัดน้ำตาลทรายขาวหนัก ๕๐ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ให้เจ้าพนักงานกรมท่าซ้ายจัดใบชาหีบใหญ่หีบ ๑ ให้พระแก้วพระคลังสวนจัดมะพร้าวอ่อน ๑๐๐ ทลาย กล้วย ๕๐ เครือ ส้มโอ ๓๐๐ ผล แล้วให้เจ้าพนักงานทั้งนี้เร่งจัดสิ่งของลงไปส่ง ให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ณเมืองสมุทปราการ แต่ณวัน ๕ ๙ฯ ๕ ค่ำ เพลาเช้าเปนการเร็วอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*2หมายรับสั่งที่ ๒
เรื่องจัดสิ่งของ ๆ หลวงไปทักทูตอังกฤษที่เรือกลไฟ
ด้วยท่านผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า กำปั่นเซอยอนบริงทูตอังกฤษเข้ามาทอดอยู่ที่น่าป้อมปิดปัจนึก ตัวเซอยอนบริงขึ้นมาพักอยู่ที่ตึกน่าวัดประยุรวงศาราม ทหารกลาสีพักอยู่ในกำปั่นไฟนั้น แต่ก่อนเปนอย่างธรรมเนียมทูตมาจากต่างประเทศ เกณฑ์ให้ขุนศาล มหาดไทย กลาโหม จัตุสดมภ์ เวียนกันเอาสิ่งของไปทักแขกเมืองกว่าแขกเมืองจะกลับไป แลเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เซอเยมสบรุกทูตอังกฤษเข้ามาครั้งนั้น โปรดเกล้า ฯ ให้เกณฑ์จีนเจ้าภาษีเวียนกันเอาสิ่งของไปทักแขกเมือง ครั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์เห็นว่า จะเกณฑ์ให้เจ้าภาษีเวียนกันเอาสิ่งของไปทักเหมือนอย่างเมื่อครั้งเซอเยมสบรุกนั้น ก็เปนที่เบียดเบียนเจ้าภาษีอากรไป จึงโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ เบิกเงินหลวงออกซื้อสิ่งของไปพระราชทานทูตครั้งนี้ เพื่อจะให้เฉลิมพระเกียรติยศแก่นานาประเทศ เมื่อกำปั่นไฟ กำปั่นรบ ๒ ลำยังอยู่นอกสันดอน แล้วเข้ามาอยู่เมืองสมุทปราการ ก็โปรดให้เจ้าพนักงานซื้อของส่งแขกเมืองมิให้อดอยาก เดี๋ยวนี้กำปั่นไฟขึ้นมาทอดอยู่ที่ป้อมปิดปัจนึกแล้ว ให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติจัดซื้อ สุกร เป็ด ไก่ เผือกมัน ผลไม้ต่าง ๆ เครื่องกับเข้าพอสมควร ไปทักแขกเมืองที่กำปั่นไฟ แต่ณวัน ๑ ฯ๔ ๕ ค่ำไป /*3แล้วเว้น ๓ วันมาทักครั้งหนึ่งกว่าแขกเมืองจะกลับไป แลสิ่งของที่จะเอาไปทักนั้นครั้นจะกำหนดมามากแลน้อยก็มิได้ พระยาราชภักดี1 ก็ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงเปนอธิบดีผู้ใหญ่มีสติปัญญาอยู่แล้ว ให้จัดไปทักให้สมควรกับการเถิด เมื่อจะเอาของไปทักทูตครั้งไรให้บอกบาญชีต่อพระสุธรรมไมตรีให้รู้ด้วยจงทุกครั้ง จะได้จัดล่ามพนักงานนำเอาสิ่งของไปส่งที่กำปั่น
อนึ่งให้ชาวพระคลังราชการเอาไต้ไปจ่ายให้แขกเมืองใช้ที่ตึกหลวง น่าวัดประยุรวงศารามพอสมควรอย่าให้แขกเมืองขัดสน เมื่อจะเอาไต้ไปจ่ายครั้งไร ก็ให้บอกบาญชีต่อพระสุธรรมไมตรีให้รู้ด้วยจงทุกครั้งตามรับสั่ง
หมายรับสั่งที่ ๓
เรื่องพระราชทานเบี้ยเลี้ยงทูต
ด้วยท่านผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า เจ้าแผ่นดินอังกฤษเมืองวิลาศ แต่งให้เซอยอนบริงเจ้าเมืองฮ่องกงผู้สำเร็จราชการในเมืองจีน เปนทูตเข้ามาลำดับทางพระราชไมตรีกรุงเทพ ฯ กับอังกฤษให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน บัดนี้เซอยอนบริงขึ้นมาพักอยู่ตึกหลวงน่าวัดประยุรวงศารามแล้ว แต่ก่อนอย่างธรรมเนียมถ้าทูตมาแต่ต่างประเทศ โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานจัดเอาเงินหลวงไปพระราชทานทูตค่ากับเข้าของกินเสมอทุกเดือนกว่าทูตจะกลับไป แลเมื่อเซอเยมสบรุกเช่นทูตเข้ามาครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ก็โปรดพระราชทานเงินหลวงเปนค่ากับเข้าของกินเดือนละ ๓ ชั่ง ด้วยครั้งนั้นเซอเยมสบรุกหาได้เอากำปั่นขึ้นมาณกรุงเทพ ฯ ไม่ ครั้งนี้โปรดให้เซอบอบยริงเอากำปั่นขึ้นมาณกรุงเทพ ฯ มีอังกฤษนายไพร่ขึ้นมาด้วยมาก โปรดให้เอาเงินหลวงพระราชทานเซอยอนบริงเพิ่มขึ้นอิกเงิน ๕ ชั่ง เสมอทุกเดือนกว่าจะกลับไปนั้น ให้เจ้าพนักงานพระคลังวิเศษไปเบิกต่อเจ้าาหนักงานชาวพระคลังมหาสมบัติไปพระราชทานเซอยอนบริงกำหนดเดือนละครั้ง ตั้งแต่ณวันเดือน ๕ ปีเถาะยังเปนฉศกไปจงเสมอจงทุกเดือนกว่าแขกเมืองจะกลับไป เมื่อจะเอาเงินไปพระราชทานแขกเมืองนั้นให้บอกบาญชีต่อพระสุธรรมไมตรีให้รู้ด้วยจงทุกครั้ง
/*5อนึ่งให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติจ่ายเงินให้ชาวพระคลังวิเศษไปพระราชทานทูตเดือนละ ๕ ชั่ง ตั้งแต่ณวันเดือน ๕ ปีเถาะยังเปนฉศก ไปเสมอทุกเดือนกว่าทูตจะกลับไปอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*6หมายรับสั่งที่ ๔
ให้จุดไฟรายทางราชทูตเข้าเฝ้า1
ด้วยจมื่นจงซ้าย รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ณวัน ๖ ฯ๔ ๕ ค่ำ เพลาค่ำ แขกเมืองจะเข้ามาเฝ้านั้น โปรดเกล้า ฯ ให้จุดตะเกียงช่องใบเสมาประตูพิมานไชยศรี ๕๔ ตะเกียง โคมแขวนทิมสงฆ์ ๖ โคมนั้น ให้ชาวพระคลังราชการจ่ายน้ำมันมะพร้าวให้แก่ขุนหมื่นวังนอก ๓๐ ทนาน ให้เร่งจ่ายให้แต่ณวัน ๖ ฯ๔ ๕ ค่ำ เพลาบ่าย อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*7หมายรับสั่งที่ ๕
หมายกำหนดการเสด็จออกรับแขกเมือง
ด้วยท่านเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า เจ้าวิกตอเรียเข้าเมืองวิลาศ ซึ่งเปนใหญ่ในชาติอังกฤษ แต่งให้เซอยอนบริงเจ้าเมืองฮ่องกง ผู้สำเร็จราชการเมืองจีน เปนทูตเข้ามาลำดับทางพระราชไมตรีซึ่งอังกฤษกับไทยได้รักใคร่กันมาแต่ก่อนให้ยิ่งขึ้น แล้วให้เซอยอนบริงทำหนังสือสัญญาเสียใหม่ให้ดีด้วยกันทั้งฝ่ายไทยแลฝ่ายอังกฤษนั้น กำหนดเซอยอนบริงจะได้เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศก เพลาเช้าเสด็จออกรับแขกเมืองอย่างแขกเมืองประเทศใหญ่นั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกเจ้าพนักงานแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหาร พลเรือน ในพระบรมมหาราชวังจงทุกพนักงาน เมื่อวันแขกเมืองเข้าเฝ้านั้นให้นุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อเข้มขาบชั้นใน เสื้อครุยขาวชั้นนอก
อนึ่งให้ชาวที่กรมวัง แต่งที่รับเสด็จบนพระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมานแห่ง ๑ ที่โรงพระวิสูตรรัตนกิรินีแห่งหนึ่ง ๑ แต่งที่แล้วให้เชิญพระเก้าอี้หุ้มทองคำ แลที่จะตั้งพานพระขันหมากเครื่องราชบริโภคตั้งด้วยแห่ง ๑
อนึ่งให้ชาวพระคลังพิมานอากาศ เอาพรมใหญ่ที่ใหม่งามดีไปปูในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยแห่ง ๑ ที่ทิมดาบไว้กลองแห่ง ๑ แล้วให้จ่ายพรมให้จ่าศาลาปูศาลาลูกขุนในฝ่ายขวาที่พักแขกเมือง
/*8อนึ่งให้จ่าศาลายืมพรมต่อชาวพระคลังพิมานอากาศไปปูที่ศาลาลูกขุนผ้ายกลาโหมแห่งหนึ่ง
อนึ่งให้กรมท่าจัดเก้าอี้ไปตั้งให้ฝรั่งนั่งที่ศาลาลูกขุนฝ่ายกลาโหมให้พอ
อนึ่งให้มหาดเล็กพนักงานน้ำร้อน จัดเครื่องน้ำชา กาแฟ ไปคอยเลี้ยงแขกเมืองณศาลา
อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอาพานทองสองชั้นเข้าไปตั้งไว้ในพระที่นั่ง คอยรับหนังสือที่เซอยอนบริงจะทูลเกล้า ฯ ถวาย
อนึ่งให้ชาวพระอภิรมย์ จัดเครื่องเจ็ดชั้น ๒ เครื่องห้าชั้น ๑๐ เครื่องชุมสาย ๔ หักทองขวางเข้าไปตั้งในพระที่นั่ง
อนึ่งให้กรมแสงใน กรมแสงต้น จัดพระแสงทวน พระแสงปืน ให้กำนัลเชิญเข้าไปในพระที่นั่ง แล้วให้จัดพระแสงหอก พระแสงทวน พระแสงง้าวส่งให้มหาดเล็กตามอย่างแต่ก่อน
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษา จัดพระมหาพิไชยมงกุฎ จัดพานพระภูษาแลพระกลดเชิญเข้าไปตั้งในพระที่นั่ง
อนึ่งให้พระนรินทรเสนี พระศรีสหเทพ พันพุฒอนุราช พันเทพราช เกณฑ์พระหลวงขุนหมื่นนั่งทิมดาบกรมวัง ๑๕๐ คน นั่งทิมสงฆ์ ๕๐ คน นั่ง (ศาลา) ลูกขุนซ้าย ๘๐ คน นั่ง (ศาลา) ลูกขุนขวา ๘๐ คน นั่งทิมคดน่าพระมหาปราสาท ๖๐ คน นั่งทิมดาบชั้นใน ๓ ทิม ๓๐๐ คน เกณฑ์ไพร่ยืนสองฟากถนนนอกประตูพิมานไชยศรีถือเครื่องอาวุธต่าง ๆ ถือดาบสองมือ ๑๒๐ คน ถือดาบเขน ๑๒๐ คน ถือดาบดั้ง ๑๒๐ คน ถือง้าว /*9๑๒๐ คน ถือตรี ๑๒๐ คน ถือกระบอง ๑๒๐ คน ถือทวนทอง ๑๒๐ คน ถือธนูหางไก่ ๑๒๐ คน ถือหอกคู่ ๑๒๐ คน ถือเสโลห์ ๑๒๐ คน ถือทวนจีน ๑๒๐ คน ถือปืนหลังม้า ๑๒๐ คน ถือดาบเชลย ๑๒๐ คน ถือดาบโล่ห์ ๑๒๐ คน ถือดาบกะเหรี่ยง ๑๒๐ คน รักษาพระองค์ถือปืนทองปราย ๑๐๐ คน ถือปืนปลายหอกรักษาประตู ๑๐๐ คน เกณฑ์หัดถือปืนรางแดง ๒๐๐ คน ถือกระบองกลึง ๑๖ คน ถือแส้หวาย ๔ คน ถือแส้หางม้า ๔ คน ถือกันชิงเกล็ด ๒ คน ถือโต๊ะกล้วยโต๊ะอ้อย ๕ คน
อนึ่งให้ชาวพระคลังวิเศษ จ่ายผ้าขาวเทศให้ ๔ ตำรวจทำเพดานปรำพระยาช้างพระยาม้า
อนึ่งให้หลวงมหามณเฑียรกรมแสงสรรพยุทธ จัดเครื่องดาวเครื่องกุดั่น เครื่องถมปัด ลูกภู่สำหรับช้างพระที่นั่ง ประดับช้างพระที่นั่งให้งามดี
อนึ่งให้กรมม้า จัดเครื่องม้าพระที่นั่ง ผูกม้าพระที่นั่งประดับให้งามดี แล้วให้กรมช้าง กรมม้า จัดพระยาช้าง พระยาม้ามาผูกยืนตามที่แต่งไว้เหมือนอย่างทุกครั้ง
อนึ่งให้กรมแสงในซ้าย กรมแสงสรรพยุทธ คลังเสื้อหมวก คลังวิเศษ จ่ายเครื่องอาวุธ ๑๔ อย่าง ๆ ละ ๑๒๐ เสื้อหมวก กางเกงเกี้ยวลายให้แก่ผู้ต้องเกณฑ์ให้ครบจำนวน
อนึ่งให้ขุนมหาสิทธิโวหาร ขุนอักษรประเสริฐ กรมพระอาลักษณทูลเบิกแขกเมือง เมื่อทรงพระราชปฏิสัณฐาร ๓ ครั้งแล้ว ให้อาลักษณกราบทูลสืบคำแขกเมืองต่อไป
/*10อนึ่งให้เจ้าพระยาแลพระยา ฝ่ายทหาร พลเรือน เอาพานทองโต๊ะทอง ถาดทองเครื่องยศสิ่งของซึ่งได้รับพระราชทานเข้าไปตั้งกินในที่เฝ้าตามตำแหน่งจงทุกคน
อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอาเจียดทอง เจียดถม เข้าไปตั้งให้ขุนนางตามตำแหน่ง แล้วให้เอากะโถนถมตะทอง ขันน้ำถมตะทอง เข้าไปตั้งให้แขกเมืองในที่เฝ้า ๒ สำรับ
อนึ่งให้ขุนนางจีน ขุนนางแขก ขุนนางฝรั่ง ขุนนางพม่า ขุนนางทวาย ขุนนางมอญ ขุนนางลาว แต่งตัวตามเพศของตัวให้เข้ามาพร้อมกันในที่เฝ้า
อนึ่งให้ชาวพระคลังวิเศษ คอยรับเครื่องราชบรรณาการเข้าไปตั้งทูลเกล้าฯ ถวายตามอย่างแต่ก่อน
อนึ่งเมื่อเสด็จออกให้มหาดเล็กตีกรับสัญญา แล้วให้ตัว ๔ ชาววังชักม่านสองไข แล้วให้ชาวนาฬิกาประโคมมโหรทึกขึ้นเมื่อเสด็จออก แล้วให้หลวงราชมานูชูดอกไม้ทองเปนสัญญา ให้ห้ามประโคมกลองชนะ แตรสังข์ เมื่อเสด็จออกเสด็จขึ้นทั้ง ๒ ครั้ง
อนึ่งให้นายประภาษมณเฑียรปลัดวังซ้าย นายเสถียรรักษาปลัดวังขวาออก ไปรับแขกเมือง แล้วให้หลวงราชฤทธานนท์ หลวงนนทเสนกับล่ามพนักงานนำแขกเมืองเดินเปนคู่ ๆ กันเข้าประตูพิมานไชยศรั แล้วให้นำเข้าไปในพระทวารพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ครั้นถึงที่น่าพระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมานในที่เฝ้าแล้ว ให้กราบถวายบังคม ๓ ครั้ง
/*11อนึ่งให้ขุนทินบรรณาการ ขุนธารกำนัล ตั้งหมากเวียนให้แขกเมืองรับพระราชทาน แล้วให้ตำรวจน่า ตำรวจวังคอยห้ามปาก ห้ามเสียง ห้ามสูง ห้ามต่ำตัดน่าฉานตามอย่างแต่ก่อน
อนึ่งถ้าเสด็จขึ้นแล้ว ให้ข้าราชการแลแขกเมืองกราบถวายบังคม ให้ชาววังชักม่านสองไขปิดเสีย ถ้าแขกเมืองยังไม่ลุกจากที่ให้ข้าราชการนั่งสงบอยู่ อย่าให้ลุกเดินไปเดินมาเปนอันขาดทีเดียว ถ้าแขกเมืองกราบถวายบังคมลุกจากที่แล้ว ให้หลวงราชฤทธานนท์ หลวงนนทเสน จัดคนถือกระบองทอง ๔๐ คน ถือกระบี่ฝักหนัง ๒ คน ยืนที่ในหว่างประตู ๒ ชั้น ให้เบิกกระบองทอง เบิกกระบี่ฝักหนัง ต่อกรมแสงใน แล้วให้ขุนหมื่นคุมไพร่ข้างละคน แล้วล่ามพนักงานนำแขกเมืองออกมาพักอยู่ที่ทิมภายชาววังชั้นในก่อน ให้ขุนนางออกไปสิ้นแล้ว จะเสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ไปประทับที่โรงพระวิสูตรรัตนกิรินีนั้น ให้ชาวพระราชยานเชิญพระที่นั่งทองคำคอยเสด็จที่เกย
อนึ่งให้เจ้าพนักงานอภิรมย์ พนักงานราชยาน จัดแคร่มีเก้าอี้ตั้งจัดสัประทน แล้วจัดแคร่ตามอย่างธรรมเนียมขุนนางไทยขี่นั้น ๑๑ แคร่ ให้มีสัประทนคนหามให้ครบลงไปเตรียมคอยรับทูตที่ประตูท่าพระ
อนึ่งให้มหาดเล็กรับพานพระขันหมากต่อท่านพนักงานข้างในเชิญไปตั้งที่พระที่นั่ง แล้วเชิญไปตั้งที่โรงพระวิสูตรรัตนกิรินีด้วย
อนึ่งให้กรมพระสัสดีขวา หมายบอกเจ้ากรม ปลัตกรม ให้ทูลพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๑ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ๑ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ๑ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ ๑ /*12รวม ๔ พระองค์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ๑ กรมขุนสรรพศิลป์ปรีชา ๑ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ กรมขุนสถิตย์สถาพร ๑ กรมหมื่นถาวรวรยศ ๑ กรมหมื่นอลงกฏกิจปรีชา ๑ กรมหมี่นวรศักดาพิศาล ๑ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ๑ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๑ สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ๑ รวม ๑๐ พระองค์ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ ๑ กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์ ๑ กรมหมื่นภูมินทรภักดี ๑ กรมหมื่นราชสีหวิกรม ๑ กรมหมื่นอุดมลักษณสมบัติ ๑ กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ๑ กรมหมื่นภูบดีราชหฤไทย ๑ รวม ๗ พระองค์ พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ พระองค์เจ้าสุประดิษฐ์ ๑ รวม ๒ พระองค์ รวมทั้งสิ้น ๒๓ พระองค์ ให้แต่งพระองค์ผ้าทรงเขียนทองพื้นสี ฉลองพระองค์อย่างน้อยข้างใน ครุยกรองสีข้างนอก แล้วให้เอาพานหมากเสวย พระเต้า บ้วนพระโอษฐ์น้อย เข้าไปตั้งในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เหมือนครั้งเสด็จออกแขกเมืองครั้งก่อน แล้วให้เชิญเสด็จเข้ามาให้พร้อมกันจงทุกพระองค์ แต่ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้า
ให้เจ้าพนักงานเตรียมให้พร้อมตามกำหนด ถ้าขัดขวางสงไสยที่ข้อไหนให้ไปเฝ้าทูลถามสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาก่อน ให้เจ้าพนักงานเตรียมการให้พร้อม จะกำหนดเมื่อไรให้ไปฟังดูที่ศาลาลูกขุนจงทุกพนักงานตามรับสั่ง.
/*13หมายรับสั่งที่ ๖
เรื่องจ่ายเลขเข้ากระบวนตั้งรับแขกเมือง
ด้วยท่านเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่ากำหนดแขกเมืองจะเข้าเฝ้าทูลลออง ฯ ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศก เพลาเช้า ซึ่งสั่งไปแต่ก่อนว่าให้จ่ายเลขให้กรมช้าง ถือแส้หวาย ๔ คน ถือแส้หางม้า ๔ คน ถือกระบองกลึง ๑๖ คน จ่ายให้อภิรมย์ถือกรรชิงเกล็ด ๒ คน จ่ายให้ราชมันถือโต๊ะกล้วยโต๊ะอ้อย ๕ คน รวม ๓๑ คน ยังหาพอไม่นั้น ให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช จ่ายเลขเพิ่มขึ้นอิกให้แก่กรมช้าง ถือแส้หวาย ๘ คน ถือแส้หางม้า ๒ คน ถือกระบองกลึง ๑๔ คน ให้แก่อภิรมย์ถือกรรชิงเกล็ด ๑๐ คน ให้แก่ราชมันถือเครื่องยศกล้วย อ้อย หญ้า หม้อน้ำ ๑๙ คน รวม ๕๓ คน ให้เร่งจ่ายแต่ณวัน ๑ ฯ๖ ๕ ค่ำ เพลาบ่ายให้ทันกำหนด จะได้เอาไปคอยเตรียมรับแขกเมืองณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้กรมช้างรับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช รวม ๒๔ คน แล้วให้เบิกแส้หวาย ๘ แส้หางม้า ๒ กระบองกลึง ๑๔ มงคลแดง ต่อคลังแสงสรรพยุทธ แล้วให้เบิกกางเกงริ้วทองรุ้ง เกี้ยวลายต่อชาวพระคลังเสื้อหมวก มานุ่งห่มคอยเตรียมรับแขกเมืองณโรงช้างณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้าให้ทันกำหนด
/*14อนึ่งให้อภิรมย์จัดกรรชิงเกล็ดอิก ๑๐ คัน ให้รับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช ๑๐ คนนุ่งกางเกงยก ใส่เสื้อมัศรู่มาคอยเตรียมรับแขกเมืองณโรงช้างให้ทันกำหนด
อนึ่งให้ราชมันกรมวังรับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช ๑๙ คน ให้เบิกกางเกงริ้วทองรุ้ง เกี้ยวลาย ต่อชาวคลังเสื้อหมวก แล้วให้รับโต๊ะเงินใส่กล้วย ๓ ใส่อ้อย ๓ ใส่หญ้า ๓ โต๊ะทองขาวใส่กล้วย ๓ อ้อย ๓ หญ้า ๓ รวม ๑๙ ใบต่อวิเศษ แล้วให้รับหม้อน้ำเงิน ๓ หม้อน้ำทองขาว ๓ รวม ๖ ใบใส่น้ำต่อขุนศรีสยุมพรมาคอยรับแขกเมืองณโรงช้าง ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้าให้ทันกำหนด
อนึ่งให้คลังแสงสรรพยุทธจ่ายแส้หวาย แส้ห้างม้า กระบองกลึง ให้คลังเสื้อหมวกจ่ายกางเกง เสื้อ หมวก ให้คลังวิเศษจ่ายเกี้ยวลาย ให้แก่ผู้ต้องเกณฑ์ให้พอแต่ณวัน ๑ ฯ๖ ๕ ค่ำ เพลาบ่าย อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*15หมายรับสั่งที่ ๗
เรื่องจัดการเพิ่มเติม
ด้วยท่านเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ซึ่งสั่งไปแต่ก่อนว่าเซอยอนบริงแขกเมืองอังกฤษจะได้เข้าเฝ้าทูลลออง ฯ ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้านั้น แจ้งอยู่ในหมายครั้งก่อนนั้นแล้ว บัดนี้สิ่งของยังขาดอยู่ให้เติมขึ้นอิกนั้น ให้สนมพลเรือนรับพวงมาไลยใส่ตลุงน่า ๑ หลัง ๑ รวม ๒ พวง รับภู่กลิ่นแขวนต่อท่านข้างในไปแขวนที่โรงพระวิสูตรรัตนกิรินี แต่ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้ชาวพระอภิรมย์จัดกรรชิงเกล็ดปักราวพระวิสูตรรัตนกิรินี ๒ ถือที่แท่นพระยา ๒ รวม ๔ คัน
อนึ่งให้แสงปืนต้นจัดปืนคาบศิลารางเขียง ๗ บอก กำนัน ๗ คน ขึ้นนั่งหลังช้างทั้ง ๗ ช้างตามรับสั่ง.
/*16หมายรับสั่งที่ ๘
เรื่องจัดเรือรับแขกเมือง
ด้วยท่านเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการในกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า เจ้าวิกตอเรียเมืองวิลาศซึ่งเปนใหญ่ในชาติอังกฤษ แต่งให้เซอยอนบริงเจ้าเมืองฮ่องกงผู้สำเร็จราชการฝ่ายเมืองจีน เปนทูตเข้ามาลำดับทางพระราชไมตรีณกรุงเทพฯ กำหนดเซอยอนบริงขุนนางอังกฤษซึ่งเข้ามาเซอยอนบริงจะได้เข้าเฝ้าทูลลอองฯ ออกใหญ่ ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศกเพลาเช้านั้น เซอยอนบริงว่าขุนนางอังกฤษซึ่งจะเข้าเฝ้ากับเซอยอนบริง ๒๑ คน จะขอเรือหลวงขี่เข้าไปเฝ้านั้น ให้มหาดไทย กลาโหม พันพุฒอนุราช พันเทพราชเกณฑ์เรือหลวงเกณฑ์เลขบรรจุพลพายให้ครบกระทงเร่งลงไปรับเซอยอนบริงกับขุนนางอังกฤษที่ตึกหลวงน่าวัดประยุรวงศารามขี่เข้าเฝ้า แต่ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศก เพลาย่ำรุ่งให้พร้อมกัน แลเจ้าพนักงานซึ่งต้องเกณฑ์ทั้งนี้จัดเรือสิ่งใด ตกแต่งเรืออย่างใดจะเปนสักกี่วา ถ้าไม่เข้าใจให้ไปทูลถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*17หมายรับสั่งที่ ๙
อธิบายเรื่องเรือรับราชทูต
ด้วยท่านเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการในกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ซึ่งหมายสั่งไปแต่ก่อนว่ากำหนดเซอยอนบริงกับขุนนางอังกฤษ ๒๑ คน จะได้เข้าเฝ้าทูลลออง ฯ ออกใหญ่ ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้า ให้มหาดไทยกลาโหมเกณฑ์เรือหลวง ให้พันพุฒอนุราช พันเทพราชเกณฑ์เลขบรรจุพลพายให้ครบกระทงลงไปรับเซอยอนบริงณตึกหลวงน่าวัดประยุรวงศาราม ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ เพลาเช้าให้พอนั้น ความแจ้งอยู่ในหมายแต่ก่อนนั้นแล้ว แต่ความซึ่งว่าให้จัดเรือหลวงนั้นหาชัดไม่นั้น ให้มหาดไทย กลาโหมเกณฑ์เรือ อสุรวายุภักษ์ลำ ๑ เรือมังกร ๒ ลำ เรือเหรา ๒ ลำ เรือกิเลน ๒ ลำ รวม ๗ ลำ ที่เกณฑ์ลงไปรับเซอยอนบริงที่เมืองสมุทปราการครั้งก่อน แล้วให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช เกณฑ์เลขลงบรรจุเรือ ใส่เสื้อแดง ใส่หมวกแดง ใส่กางเกงแดง ให้ครบกระทงจงทุกลำ ให้ดาดหลังคาตกแต่งเรือทำให้เหมือนอย่างเมื่อลงไปรับเซอยอนบริงที่เมืองสมุทปราการ แล้วให้นายเรือจัดเสื่ออ่อนปูให้เต็มให้มีหมอนอิงจงทุกลำ แล้วให้เจ้าพนักงานทั้งนี้เร่งแต่งเรือลงไปรับเซอยอนบริงแต่ณวัน ๒ ฯ๗ ๕ ค่ำ ปีเถาะยังเปนฉศก เพลาเช้าย่ำฆ้องรุ่งให้ทันกำหนด ให้เจ้าพนักงานฟังเอาหมายนี้แน่ตามรับสั่ง.
/*18หมายรับสั่งที่ ๑๐
เลื่อนกำหนดแขกเมืองเข้าเฝ้า
ด้วยเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ซึ่งสั่งไปแต่ก่อนว่าเซอยอนบริงกับขุนนาง ทหารแขกเมืองจะเข้าเฝ้าทูลลออง ฯ นั้น บัดนี้กำหนดแขกเมืองจะได้เข้าเฝ้า ณวัน ๔ ฯ๑๔ ๕ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก เพลาเช้าเปนแน่นั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมสัสดี พันพุฒอนุราช พันเทพราช หมายบอกเจ้าพนักงานซึ่งเกณฑ์กระบวนบกเรือ รับแขกเมืองตามหมายรับสั่งซึ่งสั่งมาแต่ก่อนให้รู้จงทั่วทุกพนักงาน แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหาร พลเรือน เจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมตามกำหนดจะนุ่งจะห่มนั้นให้เอาตามข้อรับสั่งเดิม แลผู้ต้องเกณฑ์แต่ก่อนนั้นเตรียมการให้พร้อมจงทุกพนักงาน
อนึ่งให้สนมพลเรือนรับพวงมาไลย รับภู่กลิ่นต่อท่านข้างในไปแขวนโรงพระวิสูตรรัตนกิรินีให้พร้อม อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*19หมายรับสั่งที่ ๑๑
เรื่องจัดเรือ ๕ ลำรับแขกเมือง
ด้วยเจ้าพระยาผู้สำเร็จราชการกรมท่า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ซึ่งสั่งไปแต่ก่อนว่า เซอยอนบริงกับขุนนาง ทหารแขกเมืองจะเข้าเฝ้าทูลลออง ฯ นั้น บัดนี้กำหนดแขกเมืองจะได้เข้าเฝ้า ณวัน ๔ ฯ๑๔ ๕ ค่ำ ปีเถาะสัปตศกเพลาเช้าเปนแน่นั้น ให้นายเวรมหาดไทยหมายบอกล้อมวังซ้ายเรือมังกรจำแลงลำ ๑ ล้อมวังขวาเรือมังกรแผลงฤทธิ์ลำ ๑ อาสาใหม่กรมวังซ้ายเรือเหราล่องลอยสินธุ์ลำ ๑ อาสาใหม่กรมวังขวาเรือเหราลินลาสมุทลำ ๑ อาสาวิเศษขวาเรือวายุภักษ์ลำ ๑ รวม ๕ ลำ แลให้ผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ทั้งนี้รับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช มาบรรจุพลพายให้ครบกระทง แล้วให้ยกเรือลงน้ำแต่วัน ๓ ฯ๑๓ ๕ ค่ำเช้า ครั้นรุ่งขึ้นณวัน ๔ ฯ๑๔ ๕ ค่ำ เช้าให้ถอยเรือไปรับแขกเมือง ให้มีเสื่ออ่อนหมอนอิงจงทุกลำ แต่เรือวายุภักษ์ให้มารับเอาพรมที่วังสมเด็จพระเจ้านัองยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา พลพายใส่เสื้อแดง กางเกงแดง หมวกแดง นุ่งห่มตามรับสั่งเดิมให้ทันกำหนดตามรับสั่ง.
/*20หมายรับสั่งที่ ๑๒
เกณฑ์จุกช่องล้อมวงเสด็จวัดอรุณ
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ณวัน ๗ ฯ๑๐ ๕ ค่ำ เพลาเช้าเสด็จทางชลมารคไปทรงปรนนิบัติพระสงฆ์ณวัดอรุณราชวรารามนั้น เกณฑ์ให้เบิกปืนหลักทองไปจุกช่องล้อมวง ทางบก กรมกองกลาง ซ้าย ๑ ขวา ๑ กรมเรือกัน ซ้าย ๑ ขวา ๑ กรมอาสาวิเศษ ซ้าย ๑ ขวา ๑ รวม ๖ บอก แล้วให้ผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ทั้งนี้เร่งเอาปืนไปจุกช่องล้อมวงตามตำแหน่งให้ทันเสด็จเหมือนอย่างทุกครั้งตามรับสั่ง.
/*21หมายรับสั่งที่ ๑๓
สั่งกระบวนพยุหยาตราเสด็จวัดอรุณในพิธีสงกรานต์
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า จะเสด็จทางชลมารคกระบวนพยุหยาตราไปวัดอรุณราชวราราม แขกเมืองจะได้เข้าเฝ้าทูลลอองฯ กำหนดณวัน ๗ ฯ๑๐ ๕ ค่ำ ปีเถาะสัปตศกเพลาเช้านั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี เกณฑ์กระบวนแห่รับเสด็จที่วัดอรุณราชวราราม มหาดเล็กนั้น เจ้าหมื่น นายเวร จ่า หุ้มแพร รองหุ้มแพร ให้นุ่งผ้ายกไหมนุ่งปูม ใส่เสื้อเข้มขาบ เสื้ออัดตลัด โพกขลิบ ขัดดาบ แต่เจ้ากรม เจ้าหมื่น นายเวร นั้น ให้ใส่หมวกตุ้มปี่ ที่ยังไม่มีหมวกตุ้มปี่ให้ไปยืมต่อชาวพระมาลาภูษา แต่ข้าทูลลออง ฯ ฝ่ายทหาร พลเรือน พระยา พระหลวง ที่นอกจากเข้ากระบวนแห่เสด็จ ให้นุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อเข้มขาบ เสื้ออัดตลัดชั้นใน เสื้อครุยขาวชั้นนอก จงทุกหมู่ทุกกรม ที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศเจียด กระบี่ ก็ให้เอาตามด้วยจงทุกคน แล้วให้เกณฑ์มหาดเล็ก ๔ เวรเปนอินทร์พรหม ๑๖ เชิญพระแสงหว่างเครื่องสั้น ๔ ยาว ๖ เจ้าหมื่นเชิญพระแสงนั่งรายตีนตองในเรือพระที่นั่ง ๔ รวม ๓๐ แต่อินทร์พรหม พระแสงหว่างเครื่องนั้น ให้ตามไปรับที่วัดอรุณราชวราราม เชิญพระแสงหว่างเครื่องให้นุ่งปูม ใส่เสื้ออย่างน้อย โพกขลิบ แล้วให้เกณฑ์ข้าทูลลออง ฯ เปนคู่เคียง เจ้าพระยายมราช เจ้าพระยามหาศิริธรรม พระยาสุรเสนา พระยา/*22มหาอำมาตย์ พระยานครราชสิมา พระยาราชภักดี พระยาราชสุภาวดี พระยาโชฎึกราชเศรษฐี พระยาศรีพิพัฒ พระยาสีหราชฤทธิไกร พระยามนตรีสุริยวงศ์ พระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ให้นุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อเข้มขาบชั้นใน เสื้อครุยขาว ใส่ชฎาพอก ให้ไปเตรียมเคียงที่พระที่นั่งพุดตาลที่วัดอรุณราชวรารามตามกำหนด ให้ยืมชฎาพอกที่ชาวพระมาลาภูษา
อนึ่งให้เกณฑ์ปี่พาทย์ ๔ สำรับ กลองแขก ๔ สำรับ ปี่พาทย์จีน ๒ สำรับ ปี่พาทย์มอญ ๒ สำรับ แตรสังข์ให้พร้อม ไปเตรียมประโคมที่วัดอรุณราชวรารามให้พร้อม
อนึ่งให้มหาดเล็กรับเครื่องใหญ่น้อยต่อท่านข้างในเชิญไปตามเสด็จลงเรือพระที่นั่งจงทุกสิ่ง ให้เหมือนอย่างเสด็จออกแขกเมืองจงทุกครั้ง แลเจ้าพนักงานที่ลงเรือพระที่นั่งนุ่งยกไหม นุ่งปูม ใส่เสื้ออย่างน้อยโพกขลิบจงทุกคน
อนึ่งให้กรมพระสัสดีหมายบอกเจ้ากรม ปลัดกรมให้ทูลเจ้าต่างกรม เจ้าที่ยังไม่ได้ตั้งกรมไปตามเสด็จนั้น ให้ทรงเขียนทองพื้นสีเสื้ออย่างน้อยสี เสื้อครุยสี ให้เอาพานหมากเสวย พระเต้า บ้วนพระโอษฐ์น้อย จงทุกพระองค์ ทั้งนี้อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*23หมายรับสั่งที่ ๑๔
สั่งกระบวนพยุหยาตราเสด็จวัดอรุณ
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า กำหนดณวัน ๗ ฯ๑๐ ๕ ค่ำ เพลาเช้าจะเสด็จทางชลมารคเปนกระบวนพยุหยาตราไปทรงปรนนิบัติพระสงฆ์ฉันฉลองพระทรายณวัดอรุณราชวรารามนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์เรือประตูน่า ๒ ประตูหลัง ๒ ใส่เสื้อผ้าแดง มงคลแดง กางเกงสำหรับลำ นายเรือใส่เข้มขาบ ใส่หมวกตุ้มปี่ เรือนำเสด็จ เรือตามเสด็จ พลพายตามธรรมเนียมให้พร้อมทันกำหนดเหมือนอย่างแต่ก่อน
อนึ่งให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช จ่ายเลขให้แก่ผู้ต้องเกณฑ์เข้ากระบวนให้ครบจำนวนจงทุกลำให้เร่งจ่ายให้ทันกำหนด
อนึ่งให้ชาวพระคลังเสื้อ หมวก ธง จ่ายเสื้อหมวก กางเกง ธงให้แก่ผู้ต้องเกณฑ์ให้พอจงทุกลำ
อนึ่งให้ชาวพระอภิรมย์จัดเครื่องสูงลงเรือพระที่นั่งเอกไชย ๓ ลำ พัดโบก ๑ จามร ๑ ให้นุ่งห่มตามเคยให้เร่งไปลงเรือพระที่นั่งให้พร้อม รับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช ๑๗ คนตามเคย
อนึ่งให้เกณฑ์เจ้ากรมไพร่หลวงนั่งกองจุกช่องล้อมวงทางน้ำทางบกให้พร้อม
อนึ่งให้หมื่นเทวาทิตจัดกลองมโหรทึกลงเรือเอกไชยคู่ชักตามเคยให้ทันกำหนด
/*24อนึ่งให้กรมเมือง นครบาลกำกับไล่เรือแพ กรุยหลักตอ แลอาศพ สัตว์ มนุษย์ ในน้ำบนบกอย่าให้กีดขวางทางเสด็จได้เปนอันขาด
อนึ่งให้นายเวรกรมวัง นายเวรทนายเลือกไปยกสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์นั้น แต่ณวัน ฯ๑๐ ๕ ค่ำ เพลาเช้า แล้วให้ชาวที่ไปแต่งที่รับเสด็จให้พร้อม
อนึ่งให้ชาวพระคลังราชการเอาเสื่อไปปูทางรับเสด็จ แลขุนนางเฝ้าเหมือนอย่างเคย
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษาจัดพระเครื่องต้นลงเรือพระที่นั่งรองให้พร้อม ให้เชิญพระกลดไปถวายในเรือพระที่นั่งกิ่งรับที่วัดอรุณให้พร้อมเหมือนอย่างเคย
อนึ่งให้มหาดไทย กลาโหม หมายบอกข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหาร พลเรือน นำเสด็จตามเสด็จ ให้นุ่งสมปักลาย คาดเสื้อครุยขาว
อนึ่งให้กรมพระสัสดีหมายทูลเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมซึ่งตามเสด็จ ให้ทรงผ้าเกี้ยวเขียนทองสี ทรงเสื้อครุยสีทุกพระองค์
อนึ่งให้กรมแสงในซ้าย เชิญพระแสงไปทอดที่เรือพระที่นั่งให้พร้อมตามเคย แล้วให้ส่งพระแสงให้มหาดเล็กสำหรับเชิญนั่งรายตีนตองเหมือนอย่างแต่ก่อน
อนึ่งให้มหาดเล็กรับพระแสงต่อกรมพระแสงในเชิญลงเรือพระที่นั่งให้พร้อมตามเคย
/*25อนึ่งให้เกณฑ์หัดแสงในจัดกำนันถือปืนรางแดง ใส่เสื้อเสนากุฎลาย ใส่กางเกงเกี้ยวลาย ลงเรือตาร้ายลำละ ๖ คน แล้วให้ไปรับที่วัดเหมือนอย่างแต่ก่อน แลให้ผู้ต้องเกณฑ์ทั้งนี้เตรียมการให้พร้อมจงทุกพนักงานตามรับสั่ง.
/*26หมายรับสั่งที่ ๑๕
เกณฑ์กระบวนแห่พระราชสาส์นไปส่งเรืออังกฤษ
ด้วยพระยารักษมณเฑียร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า เซอยอนบริงแขกเมืองจะได้กราบถวายบังคมลาออกไป กำหนดณวัน ๑ ๖ฯ ๖ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก จึงโปรดเกล้า ฯ ให้มีพระราชสาส์นมอบให้เซอยอนบริงราชทูตเชิญไปด้วยฉบับ ๑ พระราชสาส์นใหญ่กำหนดจะได้แห่ไปส่งณเมืองสมุทปราการลงเรือกำปั่น ณวัน ๑ ๖ฯ ๖ ค่ำ เพลาเช้านั้น ให้กรมท่าเกณฑ์กระบวนแห่ บก เรือ ให้พร้อมเหมือนอย่างแห่พระราชสาส์นไปเมืองจีนแต่ก่อน กระบวนบกนั้นรับพระราชสาส์นในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แห่ออกประตูวิเศษไชยศรี ลงเรือที่ท่าพระ กระบวนเรือพระราชสาส์นลงเรือเอกไชย ให้มีเรือดั้งคู่ ๑ เร่งเกณฑ์ให้พร้อมจงทุกพนักงานทั้งกระบวนบกกระบวนเรือเหมือนอย่างเคยแห่พระราชสาส์นอย่าให้ขาดได้
อนึ่งให้เรือกราบมีกันยายาว ๙ วา ๑๐ วา ไปส่งแขกเมืองเหมือนเมื่อไปรับ ให้เกณฑ์พระบรมมหาราชวัง มหาดไทย เจ้าพระยานิกรบดินทร์ลำ ๑ พระยามหาอำมาตย์ลำ ๑ กลาโหม พระยาสุรเสนาลำ ๑ พระยาเทพอรชุนลำ ๑ กรมเมือง พระยายมราชลำ ๑ กรมวัง เจ้าพระยาธรรมาลำ ๑ กรมนา เจ้าพระยาพลเทพลำ ๑ กรมท่าซ้ายพระยาโชฎึกราชเศรษฐีลำ ๑ กรมท่าขวา พระยาจุฬาราชมนตรีลำ ๑ คลังสินค้า พระยาศรีพิพัฒน์ลำ ๑ คลังมหาสมบัติ พระยาราชภักดี/*27ลำ ๑ กรมพระสัสดี พระยาราชสุภาวดีลำ ๑ ล้อมพระราชวัง พระยาเพ็ชรพิไชยลำ ๑ รวม ๑๓ ลำ เกณฑ์พระบวรราชวัง กลาโหม พระยาเสนาภูเบศร์ลำ ๑ กรมเมือง พระยาพิไชยบุรินทราลำ ๑ กรมวัง พระยามณเฑียรบาลลำ ๑ กรมนา พระยาเกษตรรักษาลำ ๑ กรมท่า พระยาราชานุประดิษฐ์ลำ ๑ คลังมหาสมบัติ พระยาศิริไอสวรรย์ ลำ ๑ รวม ๖ ลำ รวมทั้งสิ้น ๑๙ ลำ ทั้งนี้ ให้บรรจุพลพายให้ครบกระทง แล้วให้มีนายกำกับไปคนหนึ่ง เรือนั้นให้ปูเสื่อ ปู่พรม มีเบาะ มีหมอน ให้พร้อมจงทุกลำ ถอยไปคอยรับแขกเมืองแต่เพลาย่ำรุ่ง ลงไปส่งให้ถึงเมืองสมุทปราการ
อนึ่งให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช จ่ายเลขให้บรรจุเรือรูปสัตว์ให้เต็มทั้ง ๗ ลำ พลพายให้ครบกระทง เร่งจ่ายให้แต่ณวัน ๗ ๕ฯ ๖ ค่ำ ทั้งนี้อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*28หมายรับสั่งที่ ๑๖
เกณฑ์กระบวนแห่พระราชสาส์นไปส่งเรืออังกฤษ
ด้วยพระรักษมณเฑียร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า เซอยอนบริงแขกเมืองจะได้กราบถวายบังคมลาออกไป ณวัน ๖ฯ ๖ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก จึงโปรดเกล้า ฯ ให้มีพระราชสาส์นมอบให้เซอยอนบริง ราชทูตเชิญออกไปด้วยฉบับหนึ่ง พระราชสาส์นลงเรือเอกไชยณประตูท่าพระ แห่ลงไปส่งลงเรือกำปั่นณเมืองสมุทปราการ แลเรือรูปสัตว์ ๗ ลำนั้นรับแขกเมืองณตึกฝรั่ง ริมวัดประยุรวงศ์ลงไปส่งณเมืองสมุทปราการ ให้นายเรือมารับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช มาบรรจุพลพายให้ครบกระทงนั้น ให้นายเวรมหาดไทยหมายบอกนายเรือ เรือรูปสัตว์รับทูต กรมอาสาวิเศษขวา เรือวายุภักษ์ลำ ๑ ผูกม่านทอง อาสาใหม่กรมวังซ้ายเรือเหราลำ ๑ ผูกม่านเขียวบังสาด อาสาใหม่กรมวังขวาเรือเหราลำ ๑ ผูกม่านเขียวบังสาด ล้อมพระราชวังซ้ายเรือมังกรลำ ๑ ผูกม่านลายวิลาด ล้อมพระราชวังขวาเรือมังกรลำ ๑ ผูกม่านลายวิลาด ให้ดาดสีหลังคา ปูเสื่ออ่อน พรมเจียม หมอนอิง พลพาย ใส่เสื้อ ใส่หมวก ใส่กางเกง แต่งตัวตามเคยจงทุกลำ เรือดั้งแห่พระราชสาส์น เรือดั้งกองกลางซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ ให้ดาดสีหลังคาให้เอาสีใหม่ดาด ผูกภู่ผ้าน่าโขนให้พร้อมงามดี ให้มีนายเรือสำหรับลำ ๆ ละคน ให้รับกลองชนะลำละ ๕ ใบ ให้มีธงปักน่ากันยาลำละ ๒ คัน พลพายใส่/*29เสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง จงทุกคน แลให้ผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ทั้งนี้มาคอยเตรียมรับทูต มาคอยเตรียมแห่พระราชสาส์น แต่ณวัน ๔ ๖ฯ ๖ ค่ำ เพลาเช้าโมงหนึ่งให้ทันกำหนดตามรับสั่ง.
/*30หมายรับสั่งที่ ๑๗
สั่งกระบวนแห่พระราชสาส์นไปส่งเรืออังกฤษ
ด้วยพระยารักษมณเฑียร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า หมายสั่งมากรมท่าให้หมายเกณฑ์กระบวนแห่พระราชสาส์นซึ่งมีออกไปถึงพระนางเจ้ากรุงลอนดอนซึ่งเปนใหญ่ในชาวอังกฤษเปนกระบวนทางบก ทางเรือ เหมือนอย่างแห่พระราชสาส์นไปเมืองจีนนั้น กำหนดเซอยอนบริงจะได้กราบถวายบังคมลาล่องจากกรุง ฯ ณวัน ๗ฯ ๖ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก เพลาเช้าโมงหนึ่งนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์เรือเอกไชยสำหรับใส่พระราชสาส์น ๑ ลำ เรือดั้งเปนคู่ชัก ๒ ลำ ให้จัดแจงตกแต่งเหมือนกระบวนเสด็จ เรือดั้งนั้นให้รับมโหรทึกลงเรือด้วย ให้ผู้ต้องเกณฑ์เรือรับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช บรรจุพลพายใส่เสื้อแดงหมวกแดง ลงเรือเอกไชย ลงเรือดั้งให้ครบกระทง ให้มาคอยเตรียมแห่ณประตูท่าพระ รับพระราชสาส์นลงไปส่งณเมืองสมุทปราการ ถ้าพระราชสาส์นลงเรือเอกไชยแล้ว ให้เรือเอกไชยคอยรับอาลักษณ์ รับปี่กลอง รับแตรสังข์พร้อมแล้วจึงให้ออกเรือ
อนึ่งให้ ๔ ตำรวจรับพระราชยานต่อพันเงินองค์ ๑ ยืมพรมน้อยต่อพระคลังพิมานอากาศ ๑ แล้วให้ไปรับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช มาใส่เสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง หามพระราชยานไปรับกล่อง/*31พระราชสาส์นณพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แห่ออกประตูวิเศษไชยศรีลงประตูท่าพระ
แล้วให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์หลวง ขุนหมื่นเปนคู่แห่ เดินเท้า นุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อครุย ลำพอกขาว แห่น่า ๓๐ แห่หลัง ๒๐ รวม ๕๐ คู่ ให้เกณฑ์ไพร่ใส่เสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง ถือปืนแห่น่า ๒๐ ถือธงแห่น่า ๒๐ แห่หลัง ๑๐ รวม ๕๐ คู่ แล้วให้เกณฑ์ปี่คัน ๑ แตรงอน ๓ คู่ แตรฝรั่ง ๒ คู่ กลองชนะ ๑๕ คู่ จ่ากลอง ๑ สังข์ ๑ มโหรทึก ๒ สำรับ ใส่เสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง คอยรับแห่ที่ประตูวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ออกประตูวิเศษไชยศรีไปประตูท่าพร
อนึ่งให้พันทองรับเลขต่อพันพุฒอนุราช พันเทพราช มาแต่งตัวตามเคย เชิญเครื่องสูงแห่น่า ๖ แห่หลัง ๔ รวม ๑๐ องค์
ให้ชาวพระมาลาภูษาเชิญพระกลดองค์ ๑ ไปกั้นพระราชสาส์น ครั้นคู่แห่พร้อมแล้วให้อาลักษณ์เชิญกล่องพระราชสาส์นทรงเหนือพระราชยาน เอาด้ายดิบผูกให้มั่นคงอย่าให้โคลงได้ ให้กรมพระอาลักษณ์เดินเคียงพระราชยานข้างละ ๒ คน ถ้าพระราชสาส์นลงเรือเอกไชยแล้วให้ปี่กลองแตรสังข์ลงเรือเอกไชย ปี่คัน ๑ กลองชนะ ๕ คู่ แตรงอนคู่ ๑ แตรฝรั่งคู่ ๑ สังข์คู่ ๑ ประโคมพระราชสาส์นลงไปส่งให้ถึงเมืองสมุทปราการ
/*32อนึ่งให้กรมพระตำารวจน่า ๘ กรม จัดหัวหมื่นตำรวจถือหวายแห่ ๒๐ คน ให้เตรียมแห่ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แห่เรือประตูท่าพระ แลให้อาลักษณ์รักษาพระราชสาส์นไปด้วย ๒ คน
อนึ่งให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช จ่ายเลขให้หลวงราชมานูตีกลองชนะ ๓๐ ให้บรรจุเรือเอกไชย เรือดั้งให้ครบกระทง ให้พันทองเชิญเครื่องสูง ๑๐ ให้สี่ตำรวจหามราชยาน ๔
ให้เกณฑ์หัดแสงปืนจ่ายปืนคาบศิลาให้คู่แห่ ๔๐ บอก ให้กรมพระกลาโหมจ่ายเสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง ธงจีนให้ฝีพาย ให้คู่แห่ ให้พันเงินจ่ายพระราชยานให้สี่ตำรวจองค์ ๑ ให้คลังพิมานอากาศจ่ายพรมน้อยให้สี่ตำรวจปูพระราชยานผืน ๑
แลให้ผู้ต้องเกณฑ์ทั้งนี้เร่งจัดแจงการมาเตรียมแห่พระราชสาส์นให้พร้อม ให้เร่งแห่พระราชสาส์นลงเรือ แต่ณวัน ๒ ๗ฯ ๖ ค่ำ เพลาเช้า ให้ทันเซอยอนบริงล่องจากกรุงเทพ ฯ
อนึ่งซึ่งสั่งไปแต่ก่อนว่า ให้เกณฑ์เรือแห่พระราชสาส์นลงไปส่งเซอยอนบริงณเมืองสมุทปราการ ณวัน ๖ฯ ๖ ค่ำนั้น เลื่อนไปณวัน ๗ฯ ๖ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก เพลาเช้าโมงหนึ่ง ให้เจ้าพนักงานผู้ต้องเกณฑ์ฟังเอาหมายรับสั่งฉบับนี้เปนแน่ อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
/*33จะเสด็จลงประทับตำหนักน้ำให้แขกเมืองทูลลา
ด้วยเจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ณวัน ๕ ๗ฯ ๖ ค่ำ เพลาเช้าโมงหนึ่ง จะเสด็จออกบนพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ส่งพระราชสาส์นบนเกย แล้วจะเสด็จไปพระตำหนักน้ำทอดพระเนตรกระบวนแห่ โปรดเกล้า ฯ สั่งให้เจ้าพนักงานแวะเรือเซอยอนบริงเข้าที่แพลอย แล้วให้เจ้าพนักงานพาเซอยอนบริงเข้าเฝ้าที่พระตำหนักน้ำ จะพระราชทานของให้เซอยอนบริงนั้น ให้มหาดเล็กรับของต่อท่านข้างในที่จะพระราชทานเซอยอนบริงลงไปเตรียมที่พระตำหนักน้ำแต่เพลาเช้าโมงหนึ่งให้พร้อม
อนึ่งโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า การที่จะแห่พระราชสาส์น ณวัน ๕ ๗ฯ ๖ ค่ำ เพลาเช้าโมงหนึ่งนั้น ให้เจ้าพนักงานผู้ที่ต้องเกณฑ์ทุก ๆ พนักงานตระเตรียมไว้ให้พร้อมแต่เพลาย่ำรุ่งอย่าให้ขาดได้ ถ้าเจ้าพนักงานจะขัดข้องสงไสยด้วยการงานสิ่งใด ห้ามมิให้กราบทูลฉลอง โปรดเกล้า ฯ ให้ไปทูลถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่่นวรจักรธรานุภาพ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา ทั้ง ๓ พระองค์นี้ ให้มหาดไทย กลาโหม หมายบอกเจ้าพนักงานซึ่งสั่งมาทั้งนี้ให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
--
๑. ผู้สำเร็จราชการกรมท่าเวลานั้น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาปรยุรวงศ์ยังถือตราบัวแก้ว เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ยังเปนเจ้าพระยาผู้ช่วยราชการกรมท่า ↩

๒. พระยามนตรีสุริยวงศ์ ชุ่ม บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ ↩

๓. ในร่างหมายยังไม่ได้ลงว่าเท่าใด ↩

๔. เข้าใจว่า พระยาราชภักดี ช้าง ต้นสกุลเทพหัสดิน ณกรุงเทพ ↩

๕. เซอยอนเบาริงได้เข้าเฝ้าเปนส่วนพระองค์ก่อน แล้วจึงเสด็จออกรบเต็มยศทีหลัง ↩
/*(ก)คำนำ
ในงานปลงศพอำมาตย์เอก พระยาวรพุฒิโภไคย (ชุ่ม สุวรรณสุภา) มีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งเคยรับราชการร่วมกับพระยาวรพุฒิโภไคยมาในกระทรวงมหาดไทย รวมจำนวนประมาณ ๕๐ คนด้วยกัน ปราถนาจะบำเพ็ญการกุศลทักษิณานุปทาน อุทิศกัลปนาอานิสงส์แก่พระยาวรพุฒิโภไคย จึงเข้าทุนทรัพย์กัน แล้วมอบฉันทะให้อำมาตย์เอกพระยาสัตยานุกูลมาแจ้งความณหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ว่าจะใคร่พิมพ์หนังสือสำหรับเปนของแจกในงานศพพระยาวรพุฒิโภไคยสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือในหอพระสมุด ฯ ให้พิมพ์ตามประสงค์ ข้าพเจ้ามืความยินดีอนุโมทนาในกุศลเจตนานั้น ด้วยตัวข้าพเจ้าก็อยู่ในผู้หนึ่งซึ่งได้โดยรับราชการร่วมกระทรวงมากับพระยาวรพุฒิโภไคย เต็มใจรับธุระแลเข้าส่วนด้วย.
การเลือกเรื่องหนังสือสำหรับพิมพ์แจกในงานศพพระยาวรพุฒิโภไคย ข้าพเจ้าเลือกได้ตำรากระบวรเสด็จ ฯ แลกระบวรแห่แต่โบราณ เปนหนังสือซึ่งหอพระสมุด ฯ ได้มาใหม่ในปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓ นี้ ต้นฉบับที่ได้มาเข้าใจว่าเดิมเปนของกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ แต่เปนตำราเขียนไว้ครั้งรัชกาลที่ ๑ เหตุที่ข้าพเจ้าเลือกหนังสือเรื่องนี้ เพราะเห็นว่าพระยาวรพุฒิโภไคย ได้เปนตำแหน่งพันพุฒอนุราชมาแต่ในรัชกาลที่ ๔ เคยเปนหัวน่าพนักงานการกะเกณฑ์แห่แหนในกระทรวงมหาดไทย มากว่า ๓๐ ปี จนกระทั่งเลิกถอนน่าที่ไปจากกระทรวงมหาดไทย เมื่อโปรด/*(ข)ให้แก้ไขระเบียบกระทรวงเสนาบดีในรัตนโกสินทรศก ๑๑๑ (พ.ศ. ๒๔๓๕) นับว่าเปนผู้ชำนาญการต่าง ๆ ที่กล่าวในตำรานั้น สมควรจะพิมพ์เนื่องในงานศพของพระยาวรพุฒิโภไคยได้ ข้าพเจ้าจึงให้พิมพ์ตำรากระบวรเสด็จ ฯ แลกระบวรแห่แต่โบราณ จัดไว้ในหนังสือจำพวกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ นับเปนภาคที่ ๑๐ ด้วยประการนี้.
ประวัติพระยาวรพุฒิโภไคย
พระยาวรพุฒิโภไคย (ชุ่ม สุวรรณสุภา) ท ม, รัตนมปร๔, รจพ, เกิดในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีฉลูตรีศก พ.ศ. ๒๔๘๔ เปนบุตรพระศรีกาฬสมุด มีมารดาชื่อสุด เปนธิดาหลวงพิพิธ ม่วง น้องชายเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงห์เสนี) เพราะฉนั้นพระยาวรพุฒิโภไคยจึงเปนญาติวงศ์ทางสกุลสิงห์เสนีด้วย พระยาวรพุฒิ ฯ ได้เล่าเรียนอักขรสมัยชั้นต้นในสำนักพระอาจารย์ทิม ที่วัดสุทัศนเทพวราราม ครั้นเมื่ออายุ ๑๔ ปี ผู้ปกครองสกุลส่งไปฝึกหัดวิชาเสมียนที่ในกรมมหาดไทย เสมออย่างว่าเข้าโรงเรียนข้าราชการพลเรือนในสมัยนั้น ศึกษาอยู่จนอายุได้ ๑๘ ปี จึงถวายตัวเช่นมหาดเล็กวิเศษในรัชกาลที่ ๔ รับราชการอยู่ในเวรศักดิ์
ถึงปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓ เจ้าพระยานิกรบดินทร ฯ ที่สมุหนายก กราบบังคมทูลขอไปรั้งตำแหน่งพันศุขสกลราช หัวพันมหาดไทยฝ่ายเหนือ ด้วยเห็นว่าเคยศึกษาราชการมหาดไทยมาแต่ก่อน ได้รั้งตำแหน่งพันศุขสกลราชอยู่จนถึงปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕ พระบาทสมเด็จ ฯ /*(ฃ)พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนบันดาศักดิขึ้นเปนพันพุฒอนุราช ตำแหน่งหัวพันกระทรวงมหาดไทยแลกลาโหมแต่ก่อนมาเปนแต่รับประทวนเสนาบดีตั้ง พึ่งได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเปนทีแรกเมื่อพระยาวรพุฒิโภไคยเปนพันพุฒอนุราช ด้วยพระบาทสมเด็จ ฯ พรระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งว่า เปนมหาดเล็กวิเศษจะให้รับประทวนเสนาบดีหาควรไม่.
ต่อมาในรัชกาลที่ ๔ เมื่อเจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายก พระยาวรพุฒิโภไคยยังเปนพันพุฒอนุราช ได้ไปราชการกับเจ้าพระยาภูธราภัยในการสร้างป้อมเมืองปราจิณฯ ครั้ง ๑ ได้ไปปิดน้ำกับเจ้าพระยาภูธราภัยอิกครั้ง ๑ ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้มีน่าที่โดยเสด็จพระพุทธบาทคร่งแรก แลต่อมาได้เปนข้าหลวงไปปิดน้ำกับเจ้าพระยารัตนบดินทรอิกครั้ง ๑
ตำแหน่งที่เรียกว่าหัวพันนี้ แต่โบราณเปนทำนองนายทหารผู้ช่วยในกองเสนาหลวง มีในกลาโหม ๔ คน มหาดไทย ๔ คน ประจำน่าที่ต่างกัน หัวพันมหาดไทย ที่ ๑ พันพุฒอนุราช เปนเจ้าน่าที่ในการจัดกระบวรคน (บรรดาสังกัดขึ้นฝ่ายพลเรือน) ที่ ๒ พันภานุราช เปนพนักงานจัดกระบวรช้าง ที่ ๓ พันเภาอัศวราช พนักงานจัดกระบวรม้า ที่ ๔ พันจันทนุมาตย์ พนักงานสำรวจทาง ส่วนหัวพันฝ่ายกลาโหม ที่ ๑ พันเทพราช เปนพนักงานจัดกระบวรคน (บรรดาสังกัดขึ้นฝ่ายทหาร) ที่ ๒ พันทิพราช เปนพนักงานจัดที่สำนัก (เรียกว่าพนักงานตำหนัก) ที่ ๓ พันอินทราช เปนพนักงานจัดเครื่องสรรพยุธ ที่ ๔ /*(ค)พันพรหมราช เปนพนักงานจัดกระบวรเรือ ในเวลาบ้านเมืองว่างศึกสงคราม หัวพันคนอื่น ๆ ไม่สู้มีกิจธุระในน่าที่มากเหมือนพันพุฒอนุราช แลพันเทพราช เพราะต้องสำรวจบาญชีไพร่พลที่เข้าเวรรับราชการตามน่าที่ ให้รู้ว่าในเดือนไรมีจำนวนไพร่พลประจำราชการอยู่เท่าใด อิกประการ ๑ ถ้ามีราชการจรเกิดขึ้นซึ่งจะต้องกะเกณฑ์ใช้สอยผู้คน ดังเช่นมีการแห่แหนเปนต้น ก็เปนน่าที่ของพันพุฒอนุราช แลพันเทพราชจะต้องจ่ายผู้คนไปสำหรับราชการนั้น ๆ ตำแหน่งพันพุฒอนุราชกับพันเทพราชทั้ง ๒ นี้จึงสำคัญกว่าหัวพันตำแหน่งอื่น
มาถึงรัชกาลที่ ๕ ครั้งเมื่อกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงเปนตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ กระทรวงพระคลังขอให้พันพุฒอนุราชแลพันเทพราชมีน่าที่เพิ่มเติมขึ้นอิกอย่าง ๑ เหตุด้วยแต่ก่อนมาไพร่พลคนใดไม่สมัคมาเข้าเวรรับราชการ มีประเพณียอมให้เสียเงินจ้างคนรับราชการแทนตัวได้ โดยอัตรากำหนดเดิอนละ ๖ บาท ไพร่พลคน ๑ ต้องรับราชการปีละ ๓ เดือน ถ้าไม่เข้ามารับราชการก็ต้องเสียเงินปีละ ๑๘ บาท เรียกกันแต่ก่อนว่าปีละ ๔ ตำลึง ๒ บาท เงินประเภทนิ้ตกเรี่ยเสียหายกลายไปเปนผลประโยชน์ของเจ้าหมู่มูลนายเสียโดยมาก เพราะเวลามีราชการจรเกณฑ์เรียกคนมาใช้ เจ้าหมู่ก็จ้างใคร ๆ มาแทนตัวชั่วเวลาที่ทำการวันหนึ่งสองวัน ยังได้เศษเปนกำไรอยู่ กระทรวงพระคลังจึงเพิ่มน่าที่ให้พันพุฒอนุราช พันเทพราช เปนพนักงานสำรวพเร่งเงินค่าราชการที่ไพร่ยอมเสียแทนแรงส่งพระคลัง/*(ฅ)ด้วย เมื่อเพิ่มน่าที่ขึ้นดังกล่าวนี้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนตำแหน่งพันพุฒอนุราชขึ้นเปนพระวรพุฒิโภไคย แลเลื่อนตำแหน่งพันเทพราชขึ้นเปนพระอุไทยเทพธน เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ คงทำราชการตามน่าที่ทั้งเก่าใหม่ต่อมา
ถึงรัตนโกสินทรศก ๑๑๑ (พ.ศ .๒๔๓๕) ทรงพระราชดำริห์แก้ไขระเบียบกระทรวงเสนาบดีให้มีเปน ๑๒ กระทรวง แลให้กระทรวงมหาดไทยมีน่าที่แต่จัดการปกครองหัวเมืองอย่างเดียว ถอนน่าที่อย่างอื่น เปนต้นว่าการที่จัดกระบวรแห่แหนแลสำรวจเร่งเงินค่าราชการ อันอยู่ในน่าที่ของพระวรพุฒิโภไคยมาแต่ก่อนนั้น ย้ายไปอยู่ในกระทรวงอื่นๆ ตัวข้าพเจ้าผู้เรียบเรียงเรื่องประวัตินี้ ก็ย้ายจากกระทรวงธรรมการมาเปนตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ในขณะเมื่อจัดการเปลี่ยนแปลงคราวนั้น จึงได้จัดให้พระยาวรพุฒิโภไคย (เวลานั้นยังเปนพระวรพุฒิโภไคย) ทำการในน่าที่พนักงานบาญชีเงิน คือเบิกแลจ่ายเงินเดือนกระทรวงมหาดไทยทั้งในกรุงฯ แลหัวเมือง แลเร่งเรียกเงินส่วยซึ่งยังค้างอยู่ตามหัวเมืองส่งพระคลังด้วย
ในที่นี้เปนโอกาศที่สุดที่จะได้กล่าวถึงเรื่องประวัติของพระยาวรพุฒิโภไคย ข้าพเจ้าจะเล่าเรื่องอันเนื่องด้วยพระยาวรพุฒิโภไคยแซกลงในเรื่องประวัติสักหน่อยหนึ่ง คือเมื่อข้าพเจ้าจะไปรับราชการกระทรวงมหาดไทยครั้งนั้น มีผู้ที่ชอบพอกันได้บอกเล่าให้ฟังหลายคน ว่าในกระทรวงมหาดไทยนั้นมีคนสำคัญอยู่ ๒ คน คือพระยาราชวรานุกูล อ่วม เวลานั้นยังเปนพระยาศรีสิงหเทพอยู่คน ๑ พระวรพุฒิโภไคย /*(ฆ)คน ๑ คนทั้ง ๒ คนนีเปนผู้ชำนาญราชการในกระทรวงมหาดไทยยิ่งกว่าผู้อื่น แต่พระวรพุฒิโภไคยนั้น ใครเปนเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยแล้วเปนต้องรักทุกคน ตั้งแต่เจ้าพระยานิกรบดินทร ฯ เปนต้น ตลอดมาจนเจ้าพระยาภูธราภัย สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ แลเจ้าพระยารัตนบดินทร ฯ ล้วนโปรดปรานแลรักใคร่พระวรพุฒิโภไคยมาทั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ฟังก็นึกปลาดใจ จึงตั้งใจจะสังเกตว่าความที่กล่าวนั้นจะเปนเพราะเหตุใด แลจะอาจเปนถึงตัวข้าพเจ้าด้วยฤๅไม่ ข้าพเจ้าเข้าไปรับราชการอยู่ในกระทรวงมหาดไทยไม่ช้านานเท่าใด ก็ชอบพระยาวรพุฒิโภไคยตามอย่างท่านผู้ใหญ่แต่ก่อน เพราะพระยาวรพุฒิโภไคยเปนผู้มีความสามารถในกิจการ ถ้ามอบธุระให้ทำการงานอย่างใดมักทำสำเร็จได้ดังผู้ใหญ่ประสงค์อย่าง ๑ อิกอย่าง ๑ เปนผู้ที่ซื่อตรงต่อน่าที่ ถ้าเห็นการอย่างใดจะเสื่อมเสียไม่เพิกเฉย มักกระซิบตักเตือนผู้ใหญ่ แลกล้าขัดขวางผู้ใหญ่ในเวลาที่ไม่เห็นชอบด้วย แต่รู้จักใช้ถ้อยคำที่มิให้ขัดใจผู้ใหญ่ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าคุณสมบัติทั้ง ๒ อย่างนี้ที่เปนเหตุให้เสนาบดีเจ้ากระทรวงรักใคร่พระยาวรพุฒิโภไคยทุกพระองค์ทุกท่าน การที่ชอบพระยาวรพุฒิโภไคยไม่แต่เสนาบดีเท่านั้น ถึงข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยบรรดาที่ได้มีตำแหน่งฤๅน่าที่เกี่ยวข้องกับพระยาวรพุฒิโภไคย ที่ผู้ใดจะไม่ชอบพระยาวรพุฒิโภไคยก็เห็นจะไม่มี ความที่กล่าวนี้มีหลักฐานอาจจะอ้างได้ด้วยการที่พิมพ์หนังสือเล่มนี้แจกในงานศพพระยาวรพุฒิโภไคย ผู้ที่ได้บริจาคทรัพย์ถ้าว่า/*(ง)โดยบันดาศักดิ์ก็มีตั้งแต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ แลเจ้าพระยา พระยา พระ หลวง ลงมาจนขุนหมื่น ถ้าว่าโดยตำแหน่งก็หลายกระทรวงทบวงการ มีทั้งเสนาบดี อุปราช ปลัดทูลฉลอง แลสมุหเทศาภิบาล ลงมาจนข้าราชการที่รับพระราชทานแต่เบี้ยบำนาญก็มากด้วยกัน ล้วนแต่ที่ได้เคยร่วมราชการมากับพระยาวรพุฒิโภไคยในสมัยอันหนึ่งแต่ก่อนด้วยกันทั้งนั้น
จะแสดงเรื่องประวัติของพระยาวรพุฒิโภไคยต่อไป ใน ร.ศ. ๑๑๑ (พ.ศ. ๒๔๓๕) เมื่อกลับจากตรวจราชการหัวเมืองเหนือ พระยาวรพุฒิโภไคยได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามชั้นที่ ๔ ถึง ร.ศ. ๑๑๒ (พ.ศ. ๒๔๓๖) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เปนข้าหลวงออกไปพระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) ณเมืองพระตะบอง แลโปรด ฯ ให้เปนผู้กำกับการแบ่งมรฎกด้วย เพราะพระยาวรพุฒิโภไคยเกี่ยวเนื่องเปนวงศ์ญาติทางฝ่ายพระยาณรงค์เรืองฤทธิ์ ปลัด ซึ่งบุตรเจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ สิงห์เสนี) พระยาวรพุฒิโภไคยไปราชการคราวนั้นกลับมา ได้พระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนบันดาศักดิขึ้นเปนพระยาวรพุฒิโภไคย แลได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามเลื่อนขึ้นเปนชั้นที่ ๓ ต่อมาได้รับพระราชทานยศเปนอำมาตย์เอก
/*(จ)พระยาวรพุฒิโภไคยรับราชการประจำกระทรวงมหาดไทยมาจนปีชวด พ.ศ. ๒๔๔๓ เมื่ออายุได้ ๖๐ ปี มีอาการโรคในอุระเกิดขึ้น หมอตรวจเห็นว่าถ้าขืนทำการหนักต่อไป จะกลายเปนวรรณโรคภายใน พระยาวรพุฒิโภไคยกราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งราชการประจำ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเบี้ยบำนาญแต่นั้นมา
เมื่อพระยาวรพุฒิโภไคยออกจากตำแหน่งราชการประจำแล้วอาการที่ป่วยค่อยคลายขึ้น ยังมีแก่ใจมาช่วยราชการในกระทรวงมหาดไทยอิกเนือง ๆ ได้รับราชการในตำแหน่งเปนหัวน่าก็อิกหลายครั้ง คือได้เปนข้าหลวงไปตามเสด็จกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมเสด็จตรวจหัวเมืองเหนือถึงมณฑลภาคพายัพ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕ ครั้ง ๑ รับน่าที่กรรมการลงไปจัดการแบ่งมรฎกเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ที่เมืองนครศรีธรรมราชครั้ง ๑ รับเปนนายงานทำซุ้มแลปรำของกระทรวงมหาดไทยในงานพระราชพิธีทวีธาภิเศกครั้ง ๑ รับเปนนายงานทำซุ้มของกระทรวงมหาดไทยในงานรับเสด็จพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จกลับจากยุโรปอิกครั้ง ๑
เมื่อพระยาวรพุฒิโภไคยออกจากราชการประจำแล้ว ได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ ๔ ชั้นที่ ๔ แลได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามเลื่อนขึ้นเปนชั้นที่ ๒ นอกจากนี้ยังได้รับพระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา แลเหรียญที่รฦกในงานพระราชพิธีต่าง ๆ ตามบันดาศักดิอิกหลายอย่าง
/*(ฉ)พระยาวรพุฒิโภไคยป่วยถึงอนิจกรรมเมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน ปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓ คำนวณอายุได้ ๘๐ ปี สิ้นเนื้อความในปวะวัติของพระยาวรพุฒิโภไคย (ชุ่ม สุวรรณสุภา) เพียงนี้
ข้าพเจ้าขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยที่เคยร่วมราชการมากับพระยาวรพุฒิโภไคย ได้พร้อมใจกันบำเพ็ญการกุศลอุทิศผลานิสงส์ให้แก่มิตรผู้ที่ล่วงลับไปยังปรโลกแล้วนั้น ทั้งที่ได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้ปรากฎแก่มหาชนได้อ่านกันแพร่หลาย หวังใจว่าผู้ที่ได้รับหนังสือเรื่องนี้ไปอ่านคงจะพอใจแลอนุโมทนาด้วยทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๓
คำอธิบาย
/*1หนังสือเรื่องนี้เปนตำราแบบธรรมเนียมการพระราชพิธี แต่งเมื่อครั้งกรุงธนบุรีบ้าง แต่งเมื่อแรกตั้งกรุงรัตนโกสินทร์บ้าง ต้นฉบับที่หอพระสมุด ๆ ได้มาเปนสมุดดำ ฝีมือเขียนครั้งรัชกาลที่ ๑ สังเกตได้ว่าเดิมเขียนด้วยเส้นดินสอ ภายหลังมาทำนองตัวหนังสือจะลบเลือนไป ผู้เปนเจ้าของในชั้นหลังจึงให้ลากเส้นหรดานซ้ำตัวหนังสือเดิมลงอิกชั้น ๑
สันนิษฐานว่าหนังสือนี้เดิมเห็นจะเปนหนังสือในกรมมหาดไทย ฤๅกลาโหม ถ้ามิฉนั้นก็กรมวัง กรมใดกรมหนึ่งใน ๓ กรมนี้ ผู้ที่เรียบเรียงคงจะเปนเจ้าพนักงานการพิธี เช่นพันพุฒอนุราช ฤๅพันเทพราช ฤๅขุนอักษร (สมบูรณ) เสมียนตรากรมวัง ซึ่งมีน่าที่กะเกณฑ์ผู้คนในกระบวรการพระราชพิธี มีประสงค์จะจดเปนตำราไว้สำหรับราชการในน่าที่ของตน เมื่อมีแบบแผนการพระราชพิธีอย่างใดปรากฎขึ้น ก็จดเรียบเรียงรักษาไว้ เพราะเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าข้าศึก ตำหรับตำราราชการต่าง ๆ อันตรายสูญไปเสียเกือบหมด พระเจ้ากรุงธนบุรีมาตั้งราชธานีขึ้นใหม่ ต้องมีรับสั่งให้ประชุมข้าราชการครั้งกรุงเก่าซึ่งยังมีตัวเหลืออยู่ ไต่ถามขนบธรรมเนียมราชการต่าง ๆ ซึ่งข้าราชการเหล่านั้นเคยรู้เห็นจำไว้ได้ด้วยความคุ้นเคย จดลงไว้เปนตำราสำหรับราชการในกรุงธนบุรี ต่อมาถึงชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ พระ/*2บาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ก็ได้โปรดให้ประชุมข้าราชการเก่าไต่ถามแบบแผนราชประเพณีครั้งกรุงเก่า ตั้งตำราสำหรับราชการต่อมาเนือง ๆ ดังปรากฎอยู่ในบานแพนกเรื่องพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แลพระราชพิธีอุปราชาภิเศกเปนต้น
แบบแผนการพิธีที่ตั้งขึ้นตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า มีปรากฎอยู่ในสมุดเล่มนี้หลายอย่าง ข้างต้นเปนตำรากระบวรเสด็จประพาศครั้งกรุงเก่า คือกระบวรเสด็จทางชลมารค กระบวรเสด็จทางสถลมารคทั้งกระบวรราบ กระบวรช้าง แลกระบวรม้า มีทั้งกระบวรเสด็จขึ้นพระพุทธบาท ตั้งแต่กระบวรเสด็จทางชลมารคจากกรุงเก่า กระบวรเสด็จทางสถลมารคจากท่าเจ้าสนุก แลกระบวรล้อมวงรักษาที่ประทับแรม เรื่องนี้มีบานแพนกปรากฎว่าพระเจ้ากรุงธนบุรีมีรับสั่งให้ถามข้าราชการเก่า เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๓๒๓
ส่วนจดหมายรายการพระราชพิธีต่าง ๆ ครั้งรัชกาลที่ ๑ นั้น มีตั้งแต่ปีขาล พ.ศ. ๒๓๒๕ จนปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๕ เปนรายการ ๒๐ เรื่องด้วยกัน คือ
๑ เกณฑ์แห่พระทราย ปีขาล พ.ศ. ๒๓๓๕
๒ บาญชีเครื่องราชูประโภคสรงสำหรับพระราชพิธีปราบดาภิเศก ปีขาล พ.ศ. ๒๓๓๕
๓ การถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ปีขาล พ.ศ. ๒๓๒๕
๔ การลอยพระประทีปเดือน ๑๑ (จะเปนปีขาล ฤๅปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖ ไม่แน่)
/*3๕ กระบวรพระกฐินทางชลมารค ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖
๖ กระบวรพระกฐินทางสถลมารค ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖
๗ การลอยพระประทีปเดือน ๑๒ (ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖)
๘ พิธีจองเปรียง (ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖)
๙ กระบวรเสด็จงานพระเมรุพระเจ้ากรุงธนบุรี ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖
๑๐ ยิงปืนอาฏานา ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖
๑๑ ลักษณก่อพระทรายหลวง ตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า
๑๒ แห่พระราชสาส์นไปเมืองจีน ปีมโรง พ.ศ. ๒๓๒๗
๑๓ รับพระราชสาส์นโปตุเกศ ปีมเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙
๑๔ แขกเมืองไทรบุรีเข้าเฝ้า ปีมแม พ.ศ. ๒๓๓๐
๑๕ พระกะฐินหลวง ปีมแม พ.ศ. ๒๓๓๐
๑๖ แขกเมืองไทรบุรีเข้าเฝ้าครั้งที่ ๒ ปีวอก พ.ศ. ๒๓๓๑
๑๗ ล้อมวงเสด็จกะฐิน ปีระกา พ.ศ. ๒๓๓๒
๑๘ กระบวรรับแขกเมืองทวายเข้ามากรุงเทพ ฯ ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๔
๑๙ กระบวรแห่พระธาตุเมืองทวาย ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๔
๒๐ แขกเมืองทวายเข้าเฝ้า ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๕
ในท้ายต้นฉบับเหลือสมุดเปล่าอยู่ ๔ ใบ เข้าใจว่าจะเปนอันหมดเรื่องที่จดระยะ ๑ จะมีเล่มอื่นต่อไป ฤๅอย่างไรทราบไม่ได้ บางทีจะมีหลายเล่มด้วยกัน แต่ประเพณีแต่ก่อนผู้ใดมีตำหรับตำราอย่างนี้ย่อมหวงแหนไว้เปนความรู้แต่เฉภาะตน ไม่ยอมให้ผู้อื่นลอกคัด เพราะฉนั้นต้น/*4ฉบับคงจะมีน้อยทีเดียว เมื่อเวลาล่วงมากว่า ๑๒๐ ปี จึงเปนอันตรายหายสูญไปเสียโดยมาก ที่สมุดเล่มนี้เหลืออยู่จนได้มาถึงหอพระสมุดฯ เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓ นี้ กรรมการหอพระสมุด ฯ เห็นว่าลาภของบรรดาผู้ศึกษาโบราณคดี อันควรจะยินดี แลควรที่หอพระสมุดฯ จะรีบพิมพ์ในโอกาศแรก.
ตำรากระบวรเสด็จ ครั้งกรุงเก่า
---
๏ วัน ๖ ฯ๖ ๑๒ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๒ ปีชวดโทศก เจ้าพระยาจักรีรับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า ขนบธรรมเนียมราชการทุกวันนี้ฟั่นเฟือนให้
เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช
เจ้าพระยาราชาบริรักษ์
เจ้าพระยาราชนายก
พระยาราชสุภาวเี ลคร1
พระยาราชทูต
พระยาสุรเสนา กรมท่า2
พระยาธรรมไตรโลก
พระสุรเสนา
/*5พระมหาอำมาตย์
พระอินทราช
พระนิลพล นอกราชการ
หลวงศรีกาฬสมุด
หมื่นนรินทรเสนี นอกราชการ
หมื่นศรีสหเทพ นอกราชการ
พันเทพราช
พันพุฒ
พันภาณ
พันเภา
พันจันท์
นายหงส์ เสมียนนครบาลแต่ก่อนคนเก่า ๒๐ คน1 มาพร้อมกันณโรงพระแก้วมรกฎ บอกขนบธรรมเนียมราชการตามอย่างแต่ก่อน
(กระบวรเสด็จโดยทางชลมารค)
แต่ที่จำได้นั้นว่า ถ้ามีที่เสด็จ ฯ ทางชลมารคไปประพาศแห่งใดมิได้ประทับแรม
พันทิพราชกลาโหมเวรพระตำหนัก คุมเจ้าพนักงานสี่ตำรวจทำฉนวนทำพลับพลารับเสด็จของหลวง แลสนมตำรวจทำฉนวนทำพลับพลาเจ้าต่างกรมข้างน่าข้างใน
/*6แลเรือพระที่นั่งศรีสักหลาด (ลำ) ทรง แล (ลำที่นั่ง) รอง เปนพนักงานหลวงอินทรเทพ หลวงพิเรนทรเทพ หมื่นไชยภูษา หมื่นไชยาภรณ์ ได้แต่งเรือแลเกณฑ์บโทน พันหัว พันท้าย ฝีพายสำหรับ (ลำ)
แลน่าเรือพระที่นั่ง (นั้น) มหาดเล็ก หัวหมื่น (ฤๅ) นายเวรลงคน ๑ ชาวแสงปืนต้น ถือปืน (ฤๅ) กระสุน หมื่นอัคเนศร (ฤๅ) หมื่นศรสำแดง กำนันพระแสงลงคน ๑ ท้ายเรือพระที่นั่ง มหาดเล็กหุ้มแพร (ฤๅ) มหาดเล็กเลว คุมพระเต้าลงพระบังคน หีบใส่เงิน พระแสงกระสุนไปคน ๑ ชาวพระภูษามาลาเอาถุงสักหลาดใส่พระภูษาพระมาลาไปคน ๑ (มหาดเล็กกับภูษามาลาที่ลงท้ายเรือพระที่นั่ง) ๒ คนพายเรือด้วย
แลเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า1แลเรือดั้งนั้น พันพรหมราชกลาโหม ได้เกณฑ์รับเสด็จ ฯ เปนเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้าบ้านใหม่ ขึ้นหลวงสุเรนทรวิชิต ลำ ๑ โพธิ์เวียง ขึ้นหลวงภัยเสนา ลำ ๑ เรือดั้งทหารในขวาขึ้นหลวงวิสูตรโยธามาตย์ ลำ ๑ ซ้ายขึ้นหลวงราชโยธาเทพ ลำ ๑ เรือเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งขึ้นแก่หลวงพิพิธเดชะเจ้ากรม ขวาขุนพิพิธณรงค์ ปลัดกรม ซ้ายขุนทรงวิไชยปลัดกรมรวมกันลำ ๑ เรือดั้งอาสาวิเศษลำขวาขึ้นหลวงเสนานนท์ ลำ ๑ ลำซ้ายขึ้นหลวงพลอาศรัยลำ ๑ รวม (เปนเรือ) ๓ ลำ
แลหมออยู่งานลงเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า (ด้วย) คน ๑
/*7พลพายเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า ๒ ลำ เรือดั้งทหารใน ๒ ลำ เรือเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งลำ ๑ พันเทพราชได้เกณฑ์ ๕ ลำ (แต่) เรือดั้งอาสาวิเศษซ้ายขวา สัสดีเกณฑ์ ๒ ลำ รวม ๗ ลำ
ชาวแสงเกณฑ์ทนายเลือก ถือปืนคาบศิลาลงเรือดั้ง ๕ ลำ ลำละ ๔ บอก
พันพรหมราชกลาโหมเวรเรือได้ตรวจตราว่ากล่าวบอกหางว่าวแก่นายเวรกลาโหมส่งชาววัง ชาววังส่งมหาดเล็ก
แลเรือข้าทูลลออง ฯ มีตำแหน่งนำแลตำแหน่งตามเสด็จนั้นนำเสด็จ มหาดไทย หลวงราชนิกูล ลำ ๑ เจ้ากรม (ฤๅ) ปลัดกรม ตำรวจผู้อยู่เวรลำ ๑ รวม (เรือนำเสด็จ) ๒ ลำ เรือตามเสด็จตำรวจในขวา หลวงมหามนตรี ลำ ๑ หมื่นทิพเสนาปลัดกรมลำ ๑ ตำรวจในซ้าย หลวงมหาเทพ ลำ ๑ หมื่นราชามาตย์ปลัดกรม ลำ ๑ ตำรวจนอกขวา หลวงราชรินทร์ ลำ ๑ หมื่นทิพรักษาปลัดกรม ลำ ๑ ตำรวจนอกซ้าย หลวงอินทรเดช ลำ ๑ หมื่นราชาบาล ปลัดกรม ลำ ๑ ตำรวจใหญ่ขวา หลวงพิเรนทรเทพ ลำ ๑ ตำรวจใหญ่ซ้าย หลวงอินทรเทพ ลำ ๑ ทหารในกลาง พระราชสงคราม ลำ ๑ ทหารในขวา หลวงวิสูตรโยธามาตย์ ลำ ๑ ทหารในซ้าย หลวงราชโยธาเทพ ลำ ๑ บ้านใหม่ หลวงสุเรนทรวิชิตเจ้ากรม ลำ ๑ โพธิ์เรียง หลวงอภัยเสนาเจ้ากรม ลำ ๑ กรมวัง หลวงรักษมณเฑียร ลำ ๑ หลวงบำเรอภักดิ์ ลำ ๑ จมื่นจงขวา ลำ ๑ จมื่นจงซ้าย ลำ ๑ ปลัดวังขวา ลำ ๑ ปลัดวังซ้าย ลำ ๑ รวมเรือตามเสด็จ ๒๑ ลำ รวมทั้งสิ้น ๒๓ ลำ
/*8แลเรือสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ข้าทูลลออง ฯ นอกกว่านี้ล่วงเรือตำรวจแลเรือชาววังขึ้นไปมิได้
เรือใช้ ทนายเลือกหอก ขวาขุนภักดีอาสาลำ ๑ ซ้าย ขุนโยธาภักดี ลำ ๑ ทนายเลือกปืน ขวาหมื่นอัคนิศร ลำ ๑ ซ้าย หมื่นศรสำแดง ลำ ๑ ตำรวจใหญ่ หลวงอินทรเทพ ลำ ๑ หลวงพิเรนทรเทพ ลำ ๑ ทหารใน ขวาหลวงวิสูตรโยธามาตย์ลำ ๑ หลวงราชโยธาเทพลำ ๑ เข้ากัน ๘ ลำนี้ เจ้ากรมปลัดกรมได้แต่งพันทนายไปลำละ ๖ คน
ข้าทูลลออง ฯ ผู้นำผู้ตามทั้งนี้ นายเวรมหาดไทย นายเวรกลาโหมบอกหางว่าวส่งชาววัง ชาววังส่งมหาดเล็กผู้รับเวร ถึงที่ประทับกรมวังได้ตรวจเอาบาญชีเรือข้าทูลลออง ฯ ผู้ตามเสด็จชั้น ๑ ชั้น ๒ แลเรือผู้ใดทัน (ฤๅ) มิทันเสด็จ เอากราบทูลพระกรุณา ฯ
ล้อมวงณที่ประพาศ
แลพันเทพราชกลาโหมได้เกณฑ์พันทนายคบหอก หมู่ตำรวจในซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ตำรวจนอกซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ หมู่ทหารในซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ทนายเลือกหอกซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ รวมทั้งสิ้น ๑๓๖ คน ล้อมวงชั้ขันในชั้นนอก
พันอินทราช (กลาโหม) เกณฑ์ปืนหามแล่น หมู่ตำรวจในซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก หมู่ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก อาสาเดโช กระบอก ๑ อาสาท้ายน้ำกระบอก ๑ อาสาซ้ายกระบอก ๑ อาสาขวากระบอก ๑ รวม ๑๒ กระบอก ล่วงไปล้อมวงชั้นใน
/*9แลหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชได้เกณฑ์เจ้ากรมปลัดกรมอาสา ๖ เหล่า อาสาจาม ตั้งกองรายล้อมวงชั้นนอก.
แลหมื่นนรินทรเสนี เกณฑ์หลวง ขุน หมื่น ฝ่ายทหารขึ้นวัดขึ้นสวนขึ้นมะม่วง1 ครั้นแสด็จถึงที่ประกับฉนวนแล้ว ผู้คนเอากราบทูลพระกรุณา ฯ
ถ้าข้างในไปตามเสด็จด้วย ขุนจันทราทิต ขุนอินทราทิต ขุนรักษานารถ ขุนราชบำเรอ สนมซ้ายขวา (เปน) เจ้าพนักงานเกณฑ์เรือคฤห์สองตอน ขวา ที่สรงพันสันลำ ๑ งานใช้พันวันลำ ๑ พิเสศใน ขุนโอชารศลำ ๑ รวมขวา ๓ ลำ ซ้าย พระภูษาน้อยพันสนั่นลำ ๑ พิเสศใน ขุนเทพโอชาลำ ๑ รวมซ้าย ๒ ลำ รวม (เรือคฤห์สองตอน) ๕ ลำ เรือกราบม่านใหญ่ ขวาขุนรักษานารถลำ ๑ ซ้ายขุนราชบำเรอลำ ๑ รวม (เบ็ดเสร็จ) ๗ ลำ สัสดีเกณฑ์พลพายทุกลำ
อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าลูกเธอทรงพระเยาว์มิได้ยื่นเลขไว้แก่สัสดีจะได้ไปตาม (เสด็จ) ข้างในสั่งสนมพลเรือน สนมพลเรือนสั่งมหาดไทย มหาดไทยหมายบอกสัสดี สัสดีเกณฑ์พลพายให้
(ถ้าแล) สั่งให้ข้าทูลลออง ฯ ชักเรือสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าลูกเธอ เถ้าแก่สั่งสนม (พลเรือน) สนมสั่งชาววัง ชาววังสั่งมหาดไทย กลาโหม แลหมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพเกณฑ์ข้าทูลลอองชัก ทหารลำ ๑ พลเรือนลำ ๑ รวม ๒ ลำ
/*10(เสด็จทางสถลมารค กระบวรราบ)
อนึ่งถ้าเสด็จทางสถลมารค ออกจากพระราชวังไปวัดวาอาราม ถ้าไปแห่งใด ๆ มิได้ประทับแรม
หมื่นนรินทรเสนี เกณฑ์หลวง ขุน หมื่นตำรวจใน ตำรวจนอก ตำรวจใหญ่ อาสา ๖ เหล่า ค้นวัดวาอารามสุมทุมพุ่มไม้ คอยกราบทูลพระกรุณา ฯ
พันทิพราชกลาโหมคุมเจ้าพนักงานสี่ตำรวจ ตำรวจนอก สนมตำรวจ ไปทำฉนวนแลพลับพลา
พันเทพราช (กลาโหม) เกณฑ์ทนายคบหอก หมู่ตำรวจในซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ หมู่ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ หมู่ตำรวจนอก ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ ทหารใน ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ทนายเลือกหอก ซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ รวมทั้งสิ้น ๑๗๐ คน แลปี่กลองชนะธงฉาน (ชั้น) นอก เจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสี่ตำรวจเลวแห่เสด็จ ฯ
พันอินทราช (กลาโหม) เกณฑ์ปืนหามแล่นตามท้ายที่นั่ง ให้เจ้าหมู่ตำรวจใน ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก อาสาเดโช กระบอก ๑ อาสาท้ายน้ำ กระบอก ๑ อาสาซ้าย กระบอก ๑ ขวากระบอก ๑ รวม ๒ กระบอก ตามเสด็จ ฯ
/*11พันเทพราช (กลาโหม) สั่งมาให้พันพุฒ (มหาดไทย) หมายบอกหมื่นอัคนิศร หมื่นศรสำแดง เกณฑ์ทนายเลือกแสงปืนตามท้ายพระที่นั่ง ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน
(ให้พันพุฒ) หมายให้ขุนโจมพลล้าน ๑ ขุนสท้านพลแสน ๑ ขี่ม้านำ พันไชยธุชบโทนหลวงราชนิกูลถือธง ๙ ชายนำทางเสด็จ แลเจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสีตำรวจเลวแห่ริ้วชั้นในตามตำแหน่ง.
(กระบวร) แห่น่า หลวงเทพอรชุน ๑ หลวงราชนิกูล ๑ นำริ้วชั้นใน ๒
ขุนราชมนู ๑ พันเทพราช ๑ คุมปี่กลองชนะ ๒
ตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา รวม (แห่น่า) ๖ กรม
แห่หลัง ทหารในซ้ายขวา รักษาองค์ซ้ายขวา สนมกลางซ้ายขวา พลพันซ้ายขวา เจ้ากรมบ้านใหม่ เจ้ากรมโพธิ์เรียง ทนายเลือกหอกซ้ายขวา หมื่นนรินทรเสนี ๑ หมื่นศรีสหเทพ ๑ รวม (ทั้งกระบวนน่าหลัง) ๑๘ กรม
แลกรมวังได้ตรวจตราเกณฑ์ชาวเครื่องถือเครื่องสูง ขุนราชพิมาน พันทอง ตัวสี คุมแห่น่า เครื่องสูงห้าชั้น เขียวคู่ ๑ แดงคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม ๓ คู่ บังแซก ดำคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม ๒ คู่ คุมแห่ หลังเครื่องสูงห้าชั้น ขาวคู่ ๑ ดำคู่ ๑ รวม ๒ คู่ บังแซก แดงคู่ ๑ รวมเปน ๓ คู่ รวมทั้งน่าหลังเปน ๘ คู่ บังพระสูรย์ ๑
/*12สนมพลเรือนแลชาวแสงแห่ในหว่างเครื่องสูง แห่น่าพระแสงดาบโล่ห์ หมื่นพรสุรินทร์ ๑ หมื่นอินทรจำเริญ ๑ รวมสนม ๒ พระแสงหอกด้ามไม้มะเกลือยอดทอง ขุนแสงสรรพยุทธ ๑ กำนันพระแสงใน ๑ รวม ๒ พระแสงดาบไทย กำนันแสงใน ๑ พระแสงเขนกำนันพระแสงใน ๑ รวมแห่น่า ๖ แห่หลัง พระแสงง้าวขุนคชนารถภักดี ๑ พระแสงหอกง่ามขุนแสงสารภาษ ๑ รวมแห่หลัง ๒
ถ้าในพระราชวัง มหาดเล็กถือ (?) แลหลวงบำเรอภักดี หลวงรักษมณเฑียร จมื่นจงซ้าย จมื่นจงขวา ปลัดวังซ้าย ปลัดวังขวา เคียงพระวด
แลกระบวรเสด็จทั้งนี้ หมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชกลาโหม ได้งบบาญชีให้สมุหพระกลาโหมกราบทูลพระกรุณา ฯ
(เสด็จทางสถลมารค กระบวรช้าง)
ถ้าเสด็จทรงช้าง กรมช้างเกณฑ์ช้างพลาย ๗ ช้างพัง ๖๕ รวม ๗๒ ช้าง
พระที่นั่งทรงโถง ผูกเครื่องลูกพลู เครื่องดาวทองคำ ชาวพระแสงเชิญพระแสงใส่ในเบาะ พระแสงปืนสั้นองค์ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ กระบี่มา (ม้า) ผูกข้างเบาะองค์ ๑ รวม ๓ องค์ ท้ายช้างควาญ ๑
พระที่นั่งหลังคาทอง สี่ตำรวจเชิญมาผูก ชาวแสงเชิญพระแสงมาผูก (คือ) ปืนสั้นคู่ ๑ หอกสั้นด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ นายท้ายช้าง คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คนช้าง ๑
/*13พระที่นั่งประพาศ สี่ตำรวจเชิญมาให้นายท้ายช้างผูก ชาวพระแสงเชิญพระแสงมาผูก (คือ) ปืนสั้น ๑ ปืนยาว ๑ หอกสั้นด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ นายท้ายช้าง คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คนช้าง ๑
พระที่นั่งรอง ผูกเครื่องดาวทอง ชาวพระแสงเชิญพระแสงกระบี่ ๑ พร้า ๑ มาผูก ชาวพระแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้าง ๑ นายท้ายช้าง คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๓ คนช้าง ๑
ช่างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน เปนช้างดั้งน่า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง นายท้ายช้างขี่คอเปนควาญ ๖
ช้างแทรก (เปนช้าง) พัง มหาดไทยช้าง ๑ กลาโหมช้าง ๑ จตุสดมภ์ ๔ ช้าง สัสดีกลางช้าง ๑ คลังมหาสมบัติช้าง ๑ มหาดเล็กหัวหมื่น ๔ ช้าง นายเวร ๔ ช้าง ขุนช้าง ๒ ช้าง ปลัดช้าง ๒ ช้าง ขุนเชือก ๒ ช้าง ปลัดเชือก ๒ ช้าง รวม ๒๔ ช้าง
ช้างเครื่องมหาดเล็ก ๑๐ ช้าง
ช้างปืนใหญ่ หมื่นราชฤทธิ์ หมื่นราชรงค์ หมื่นเพชร (ฦๅ) ไชย หมื่นทรงพิไชย ท้ารวจนอกทำจำลอง สัสดีเกณฑ์เลขส่งให้หมื่นกรินศรเชฐ ๑ หมื่นวิเศษศรชาญ ๑ คุมเกณฑ์หัดเปนทนายปืนแลนายช้างขี่คอ ๑ ชาวกองขี่ท้าย ๑ เสมอช้าง ๑ คนทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้างซ้าย ๑ ขวา ๑ ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุน/*14โดด ๑๐ กระสุน กระสุนปราย ๒๐๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ ธงผุดทองฉลุดอกแดงน่า ๑ เขียวหลัง ๑ รวม ๒ คัน
ช้างกันผูกเครื่องมั่น ช้าง ๑ ทนายเลือกปืนคาบศิลากลางช้าง ช้างละกระบอก ๑ ขุนหมื่นกองช้างขี่คอ ๑ นายช้างเปนควาญ ๑ ซ้าย ๑๐ ช้าง ขวา ๑๐ ช้าง รวม ๒๐ ช้าง แลทนายเลือกนั้น หมื่่นอัคนิศร ๑ หมื่นศรสำแดง ๑ ได้เกณฑ์ใส่ช้างตามพนักงาน
ถ้าข้างในจะไปตามเสด็จด้วย ข้างในบอกหางว่าวสนมพลเรือนสั่งเวร ชาววัง มหาดไทย กลาโหม ให้กรมช้างเกณฑ์ช้าง (แล) หลวงพรหมบริรักษ์ หลวงสุริยภักดี ขุนสมุหพิมาน ขุนประธานมณเฑียร สนมทหารแต่งจำลองแลกูบเขียนลายรง ขวาพื้นแดง ๑ ซ้ายพื้นดำ ๑
แลหลวงเทพราชา หลวงทิพราชา กรมช้างคุมหมู่ จำเจียมตำรวจนอก เครื่องมือสำหรับช่างปากไม้ ๑๐ คน คบเพลิงตัวละ ๒ ดอก เปนช้างซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ช้าง
เข้ากัน (ทั้งกระบวร) ช้างพลาย ๗ ช้างพัง ๖๕ เปน ๗๒ ช้าง พันภาณ (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวยื่นสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา ฯ
(เสด็จทางสถลมารคกระบวรม้า)
กรมม้าเกณฑ์ม้าพระที่นั่งผูกเครื่องทองคำ พระที่นั่งทรง ๑ พระที่นั่งรอง ๑
/*15ม้าแซงใน (นายม้าขี่) ถือปืนดาดขัดแล่ง (ฤๅ) ถือทวนดาบขัดแล่ง ซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ ม้า
ม้าแซงนอก (นายม้าขี่) ถือเกาทัณฑ์ดาบขัดแล่ง ซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ๑๐ ม้า (นายม้าขี่) ถือทวนดาบขัดแล่ง ซ้าย ๖ ขวา ๖ รวม ๑๒ ม้า รวมม้าแซงนอก ๒๒ ม้า รวมม้าแซง (ทั้งสิ้น) ๒๘ ม้า
ม้าสวนทางไปน่า แห่ซ้ายหมื่นเทพสารถี ๑ แห่ขวาหมื่นพาชีไชย ๑ รวม ๒ ม้า
ม้าใช้ (ไปข้าง) หลัง ซ้ายหมื่นไกรพลแมน ๑ ขวาหมื่นแสนใจเพชร์ ๑ รวม ๒ ม้า
ม้านำเสด็จ ซ้ายขุนสท้านพลแสน ๑ ขวาขุนโจมพลล้าน ๑ รวม ๒ ม้า
กระบวรม้ารวมทั้งสิ้น ๓๖ ม้า ม้าทั้งนี้พันเภามหาดไทย ได้เรียกหางว่าวยื่นสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา ฯ
จุกช่องรายทาง
พันเทพราชกลาโหมเกณฑ์ทนายหอกตำรวจในซ้ายขวา จุกช่องแต่พ้นกำแพงพระราชวังออกไปช่องละ ๒ คนตามซ้ายขวารายทางไปจนถึงที่ประทับ
แลพันจันท์มหาดไทย ว่าแก่นายเวรนครบาลแขวง (ให้) ชำระทาง ตัดไม้ชายเอนตามทาง
--
๑. พระยาราชสุภาวดีคนนี้ ได้เปนเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๒๘๕ ต่อมาถึงแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ มีความผิดต้องออกจากตำแหน่งเมืองนคร เจ้านครฯเปนปลัดจึงได้รั้งเมืองมาจนเสียกรุงฯ ↩

๒. ทำนองจะว่าที่โกษาธิบดี. ↩

๓. ที่ว่าคนเก่า คือเคยเปนข้าราชการมีตำแหน่งเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี. ↩

๔. เรือคู่ชักมักเรียกกันว่าเรือขวานฟ้าลำ ๑ เรือบ้าบิ่นลำ ๑ แต่ในหนังสือนี้เรียกว่าเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้าทุกแห่ง ↩

๕. ตรงนี้เห็นจะหมายความว่า ขึ้นตรวจที่เสด็จประพาศก่อนเสด็จไปถึง ↩
/*16กระบวรเสด็จพระพุทธบาท
ถ้ามีที่เสด็จไปพระพุทธบาทเช่นการปรกติ (จ้า) พระยากลาโหม พระสุรเสนา หลวงเทพ (อรชุน) สั่งพันทิพราชให้เกณฑ์หลวง ขุนหมื่น ๒ คน ๓ คนเปนนายกองทำตำหนัก คุมพนักงาน ๔ ตำรวจ สนม (ทหาร) ซ้ายขวา สนมกลางซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ไปทำตำหนักฉนวนพระนครหลวง ท่าเจ้าสนุกพระพุทธบาท แลการรับเสด็จของหลวงเจ้าต่างกรม
พระสุรเสนา หลวงเทพ (อรชุน) พันทิพราชไปตรวจตราเร่งรัด ถ้าเปนอำเภอแขวงกรมการ แขวงกรมการได้ทำ เจ้าพนักงานเปนผู้เร่งรัดให้เขวงกรมการทำ ถ้าแขวงกรมการทำไม่ทัน (ฤๅ) จากไม้ไม่พอ เจ้าพนักงานทั้งนี้ต้องหาไม้หาจากทำด้วย
แลตำรวจใหญ่ซ้ายขวาแต่งเรือพระที่นั่งศรีสักหลดก พระที่นั่งกราบ (ลำ) ทรงรับเสด็จ
แลพันพรหมราชกลาโหมได้เกณฑ์เรือพระที่นั่งดั้งกันชักนำเสด็จ เปนเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า บ้านใหม่ลำ ๑ โพธิ์เรียงลำ ๑ รวม (คู่ชัก) ๒ ลำ เรือดั้งทหารในซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ เกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง ซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ อาสาวิเศษซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ รวม (เรือดั้ง) ๖ ลำ เปน ๘ ลำทั้งเรือคู่ชัก เรือกันเรือตำรวจในซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือตำรวจใหญ่ซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ /*17สัสดีซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือ ๑๔ ลำนี้พลพายฝ่ายทหารพันเทพราชได้เกณฑ์ ฝ่ายพลเรือนสัสดีได้เกณฑ์
แลหมื่นอัคนิศร ๑ หมื่นศรสำแดง ๑ เกณฑ์ทนายเลือกปืนลงเรือดั้งเรือกันลำละ ๔ กระบอก
แลเรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาศน์ ๑ เรือพระที่นั่ง (บัลลังก์) ราชสมเสพ ๑ สองลำนี้ พนักงานตำรวจในซ้ายขวาทำแลรักษา ครั้นมีที่เสด็จทหารในซ้ายขวารับ (ไป) บรรจุพลกันเชียงแล้วเอาไปทอดท่า
แลเรือคฤห์สองตอนสนมพลเรือนซ้ายขวาเกณฑ์ไปตามเสด็จ (เรือฝ่าย) ซ้าย เรือพระภูษาใหญ่ พันวิเศษลำ ๑ เรือพระภูษาน้อย พันสนั่นลำ ๑ เรือพระสมุด พันแกว่นลำ ๑ เรือพระโอสถพันชนะลำ ๑ เรือพิเสศ (เครื่อง) ขุนทิพโอชาลำ ๑ หมื่นโอชาลำพังลำ ๑ รวม ๒ ลำ รวนเปนเรือฝ่ายซ้าย ๖ ลำ เรือฝ่ายขวา เรือที่สรงพันสนลำ ๑ เรืองานใช้พันวันลำ ๑ เรือคลัง พันแผ้วลำ ๑ เรือพิเสศ (เครื่อง) ขุนโอชารศลำ ๑ หมื่นก้อนแก้วลำ ๑ เรือ (เครื่อง) นมัสการ พันศรีรักษาลำ ๑ รวมเรือฝ่ายขวา ๖ ลำเปน ๑๒ ลำ พลพายนั้นสัสดีซ้ายขวาได้เกณฑ์
แลเรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบเจ้ามีกรมแล้ว เจ้ากรมปลัดกรมเกณฑ์พลพายกันเชียงในกรม ถ้าเรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ เรือมีม่านเจ้าหากรมมิได้ไปตามเสด็จ สนมพลเรือนบอกจำนวนเรือ จำนวนพลพายพลกันเชียงมาแก่สัสดี ๆ เกณฑ์เลขให้
/*18(ล้อมวงที่พลับพลาประทับแรม)
ครั้นเสด็จ ๆ ถึงท่าเจ้าสนุกแล้ว พันเทพราช สัสดียกเอานายเรือ (แล) พลพายเรือดั้งเรือกันขึ้นนอนกองซุ่มน่าฉาน พันพรหมราชเกณฑ์แต่ลำเรือส่งให้เเก่สี่ตำรวจแลอาสาหกเหล่า ทอดทุ่นน่าฉานต่อกันลงไปเสมอลำหนึ่งนาย ๑ ไพร่ ๕ คน
แลล้อมวังแบ่งกันอยู่รักษาวัง บ้างล่วงขึ้นไปตั้งตาริ้ววางขวากเหล็กรอบพระตำหนักกว้าง ๕ ศอก ๑๐ กอง เสมอกองหนึ่ง ปืนตาตระเงินกระบอก ๑ ปืนหามแล่นกระบอก ๑ ปืนทองกระสุนปราย ๒ กระบอก ปืนคาบชุด ๑๐ กระบอก รวมปืน (กองละ) ๑๔ กระบอก ธนู ๕ คัน น่าไม้ ๕ คัน ขวากกระจับ ๕๐ หลุม ฆ้องใหญ่ใบ ๑ ไพร่ ๕๐ ตีฆ้องขานยาม
อาสาวิเศษ ทหารใน นอนนอกล้อมวัง ๔ กอง เปนอาสาวิเศษ ๒ กอง ๑๖ คน ทหารใน ๒ กอง ๑๖ คน รวม ๓๒ คน
แลกรมตำรวจใน ตำรวจใหญ่ ทหารใน สนมทหารซ้ายขวา เจ้าพนักงานเอาปืนล้อไปตั้งประตูละ ๒ กระบอก ชาววังกำกับประตูด้วย แล้วชาวที่ มหาดเล็กวังน่า1 ชาววังตำรวจในล้อมวง
สัสดียกเอาเลขเรือคฤห์สองตอน เรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ ไปนอนกองซุ่มท้ายสนม แลฝีพายเรือศรีสักหลาด เรือกราบ (ที่นั่ง) ทรง เรือกราบ (ที่นั่ง) รอง นอนริมฉนวนประจำท่านอกตาริ้วล้อมวัง
/*19แลพันเทพราชเกณฑ์ปี่กลองชนะประโคมยาม
แลกรมช้างเกณฑ์ช้างอยู่โรงในกำแพงล้อมพระตำหนัก แลวงรายในกองซุ่มรอบกำแพงล้อมพระตำหนัก ช้างปืนใหญ่ตั้งริ้วกองเพลิงนอกกองซุ่มตามซ้ายตามขวา แลเจ้ากรมปลัดกรมคุมไพร่ดาบเกย ถือปืนนกโพรงตระเวน ๔ ยามตามซ้ายตามขวา เปนช้าง ๖๒ ช้างใน (ดัง) นี้
ช้างต้นอยู่โรงในพระตำหนัก พลาย ๑ พัง ๑ รวม ๒ ช้าง วงรายรอยกำแพงล้อมพระตำหนัก ๓ ด้าน พลาย ๖ พัง ๖ รวม ๑๒ ช้าง ช้างปืนใหญ่ตั้งริ้วกองเพลิง พวกกองซุ่มเสมอช้าง ๑ ทนายปืนกลาง ช้าง ๑ กรมช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย รวม ๓ คน ปืนกระสุนนิ้ว (กึ่ง) กระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุน กระสุนปราย ๒๐๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ เล่ม แหลนซัด ๑๐ เล่ม เปนช้างพังซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ช้าง
(กอง) ตระเวน ๔ ยาม ซ้ายยาม ๑ พระราชวังเมือง ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หมื่นคชศักดิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนทรงสิทธิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หลวงศรีไชยาทิต ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ขวา ยาม ๑ พระกำแพง ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หมื่นคชสิทธิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนทรงศักดิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หลวง (ศรี) สิทธิกรรม์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ รวมนาย ๘ ไพร่ดาบเกย (ถือ) ปืนนกโพรง ๓๒ /*20รวม ๔๐ คน ช้างพัง ๘ ช้าง เข้ากันช้างพลาย ๗ พัง ๕๕ รวม ๖๒ ช้าง ระดมมาตระเวน ๔ ยามตามซ้ายตามขวา
ม้าซ้าย ยาม ๑ หลวงปราบพลแสน ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หลวงศรีอัศวเดช ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนสุนทรสินธพ ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หมื่นชำนาญภูเบศร์ ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ม้าขวา ยาม ๑ หลวงทรงพล ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หลวงพิไชยมนตรี1 ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนวิสูตรอัศดร ๑ ไพร่ถ่อหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หมื่นชำนิภูบาล ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ รวมนาย ๘ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๓๒ รวมเปน ๔๐ คน ม้า ๘ ม้า
แลหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชกลาโหม หมื่นศรีสหเทพ พันพุฒมหาดไทย ได้เกณฑ์ขุนหมื่นคุมไพร่ทหารถือปืนนกโพรง ไพร่พลเรือนสัสดีเกณฑ์ถือหอกถือหลาว ตั้งกองรอบชั้นนอก ห่างพระตำหนักออกไป ๒๐ เส้น ฟากตวันออก ๒ กอง ฟากตวันตก ๒ กอง รวม ๔ กอง ตระเวนบรรจบถึงกัน เสมอกองหนึ่ง ฝ่ายทหาร นาย ๒ ไพร่หลวงถือปืนนกโพรง ๕๐ รวม ๕๒ พลเรือนนาย ๑ ไพร่หลวงถือหอกถือหลาว ๕๐ รวม ๕๒ คน รวมเปนนาย ๔ ไพร่ ๒๐๐ รวม ๒๐๔ คน
/*21แลเกณฑ์ที่ตั้งคอยเหตุเหนือน้ำท้ายน้ำ ห่างพระตำหนักออกไป ๒๐ เส้น คนฝ่ายทหารเกณฑ์อยู่ท้ายน้ำ กรมอาสาจามนาย ๒ ไพร่ ๒๐ รวม ๒๒ คน พลเรือนเกณฑ์อยู่เหนือน้ำ กรมม้า นาย ๒ ไพร่ ๒๐ รวม ๒๒ คน รวมเปนนาย ๔ ไพร่ ๔๐ รวม ๔๔ คน.
แลบาญชีกองร้อยคอยเหตุชั้นในชั้นนอก ๆ กว่าล้อมวงนั้น หมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ พันเทพราช พันพุฒ ได้งบส่งให้สมุหนายก สมุหพระกลาโหม แต่พอรู้จำนวนไว้ แลกรมพระราชวังบวร ฯ ให้ข้าหลวงไปตรวจ แล้วเอากราบทูลพระกรุณา ฯ ถ้ากรมพระราชวังบวร ฯ ไม่ได้เฝ้า ส่งบาญชีมาให้เจ้าต่างกรมแลตำรวจในพระราชวังหลวงกราบทูลพระกรุณา1 ฯ
แลหมื่นศรีสหเทพเกณฑ์ขุนหมื่นฝ่ายพลเรือนกำกับนครบาล (แล) แขวง ตรวจตราสารวัดตั้งร้านกองเพลิง พันจันท์ได้ตรวจทางให้นครบาลแขวงกรมการทำทาง กรุยหลักลอยแลหลักตอโขดหากตัดไม้ชายไม้เอนทั้งในทางชลมารคแลทางสถลมารคซึ่งกีดทางเสด็จ
(กระบวรทางสถลมารคเสด็จขึ้นพระพุทธบาท)
อนึ่งถ้าเสด็จ ฯ แต่ท่าเจ้าสนุกขึ้นไปประทับแรมพระตำหนักพระพุทธบาท
/*22กลาโหมเกณฑ์นายกองนายงานคุมเจ้าพนักงานขึ้นไปทำพระตำหนักแลทางสถลมารค แต่ท่าเจ้าสนุกถึงบางโขมด พนักงานขุนนครได้ทำ1 แต่บางโขมดถึงพระพุทธบาท พนักงานกรมการเมืองสระบุรี (แล) พนักงานขุนโขลนได้ทำ พันจันท์ได้เกณฑ์หลวงขุนหมื่นคุมไพร่สัสดีไปช่วยแขวงแลกรมการทำทาง ๔ กอง กองหนึ่ง นาย ๑ ไพร่ ๕๐ รวม ๕๑ คน
พันเทพราชเกณฑ์ทนายคบหอกหมู่ ตำรวจในซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ตำรวจนอกซ้าย ๓๐ ขวา ๓๐ รวม ๖๐ คน ตำรวจใหญ่ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ทหารในซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน รวมเปน ๓๔๐ คน แลปี่กลองชนะ ๑๐๐ คน แตรฝรั่ง ๔ คู่ แตรงอน ๒ คู่ สังข์คู่ ๑ ธงฉาน ๔ คู่
อนึ่งพันอินทราชเกณฑ์ปืนหามแล่น ตำรวจในซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ อาสา (วิเศษ) ซ้าย ๑ ขวา ๑ รวม ๒ อาสาเดโช ๑ อาสาท้ายน้ำ ๑ รวม ๒ รวมเปนปืนหามแล่น ๑๒ กระบอกตามท้ายพระที่นั่ง.
แลเจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวศรีตำรวจเลวแห่ริ้วในตำแหน่งแห่น่า (คือ) หลวงเทพอรชุน ๑ หลวงราชนิกูล ๑ นำริ้วชั้นในรวม ๒ ขุนราชมนู พันเทพราชคุมปี่กลองชนะ (รวม) ๒ ตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจ/*23ใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ๖ กรม แห่หลัง (คือ) ทหารในซ้ายขวา พลพันซ้ายขวา รักษาองค์ซ้ายขวา เจ้ากรมบ้านใหม่ เจ้ากรมโพธิ์เรียง ทนายเลือกหอกซ้ายขวา (รวมเปน) ๑๐ กรม หมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ (ปลายริ้ว)
กรมวังเกณฑ์เครื่องสูง แห่น่า (คือ) เครื่องสูงห้าชั้น เขียวคู่ ๑ แดงคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม (เครื่องสูง) ๓ คู่ บังแทรกดำคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม (บังแทรก) ๒ คู่ รวม (ทั้งเครื่องสูงบังแทรกแห่น่า) ๕ คู่ แห่หลัง เครื่องสูงห้าชั้น ขาวคู่ ๑ ดำคู่ ๑ รวม (เครื่องสูงแห่หลัง) ๒ คู่ บังแทรกแดงคู่ ๑ รวม (ทั้งเครื่องสูงบังแทรกแห่หลัง) ๓ คู่ ยังพระสูรย์ ๑ พันทอง ขุนราชพิมาน คุม
แลชาวแสง กรมสนมพลเรือน ถือพระแสงหว่างเครื่องสูงน่า (คือ) พระแสงดาบโล่ห์ หมื่นพรสุรินทร์ ๑ หมื่นอินทรจำเริญ ๑ พระแสงหอกด้ามไม้มะเกลือยอดทอง ขุนแสงสรรพยุทธ ๑ กำนันแสงใน ๑ พระแสงดาบไทย กำนันแสงใน ๑ พระแสงเขน กำนันแสงใน ๑ พระแสงหว่างเครื่องสูงหลัง (คือ) พระแสงง้าว ขุนคชนารถภักดี ๑ พระแสงหอกง่าม ขุนแสงสารภาษ ๑
พันพุฒหมายบอกทนายเลือกแสงปืนคาบศิลาตามท้ายพระที่นั่งซ้าย ๕๐ ขวา ๕๐ รวม ๑๐๐ คน
แลให้หมายให้ขุนโจมพลล้าน ๑ ขุนสท้านพลแสน ๑ ขี่ม้านำขุนไชยธุชบโทนหลวงราชนิกูลถือธง ๙ ชายนำทางเสด็จ
/*24 กรมช้างซ้ายขวาเกณฑ์ช้างสำหรับกระบวรเสด็จ ฯ ช้างพระที่นั่งทรง ๑ ช้างพระที่นั่งรอง ๑ ช้างนำ ๑ ช้าง (ผูกพระที่นั่ง) หลังคาทอง ๑ ช้าง (ผูกพระที่นั่ง) ประพาศโถง ๑ รวม ๕ ช้าง ช้างดั้งน่า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง ช้างกันใน ๑๐ (ช้างกัน) นอกกองอาสา ๒๐ รวมช้างกัน ๓๐ ช้างแทรกขุนช้าง ๒ ปลัดช้าง ๒ นายเชือก ๒ ปลัดเชือก ๒ มหาดไทย ๑ กลาโหม ๑ จตุสดมภ์ ๔ หัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ รวมช้างแทรก ๑๘ ช้าง ช้างปืน ๒๐ ช้างเครื่องมหาดเล็กซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ๑๐ ช้าง ช้างกูบสำหรับข้างใน ๔๐ ช้างพระประเทียบ พระที่นั่งหลังคาทอง ๑ (ช้างดั้ง) ๑ ข้างน่า ๒ ข้างหลัง ๒ รวม ๕ ช้าง ช้างปืนน่า ๕ ปืนหลัง ๕ รวม ๑๐ รวมช้าง (กระบวร) พระประเทียบ ๑๕ ช้าง1 รวมเปนช้างกระบวรเสด็จ ฯ ของหลวง ๑๒๙ ช้างกระบวรพระประเทียบ ๑๕ ช้าง รวมทั้งสิ้น ๑๔๔ ช้าง
ช้างพระที่นั่งผูกเครื่องลูกพลู2 ดาวทองคำ ชาวพระแสงเชิญพระแสงใส่ในเบาะ พระแสงปืนสั้นคู่ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ กระบี่ม้าผูกข้างเบาะองค์ ๑ นายท้ายช้าง (เปน) ควาญ ๑ พระที่นั่งหลังคาทอง ๔ ตำรวจยกมา กรมช้างผูกช้าง ชาวพระแสงเชิญพระแสงปืนสั้น ๑ พระแสงหอกด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ พระแสงปืนยาวองค์ ๑ นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คน ช้าง ๑ พระที่นั่งนำผูกเครื่องลูกพลูดาวทอง ชาวพระแสงเชิญพระแสงกระบี่องค์ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ รวม ๒ มาผูกทนายเลือกแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้างกระบอก ๑ นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๓ คน ช้าง ๑
/*25ช้างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ เปนช้างดั้งน่า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง
ช้างแทรก (เปนช้าง) พัง พระกำแพง ๑ พระราชวังเมือง ๑ รวมขุนช้าง ๒ หลวงคชศักดิ์ ๑ หลวงคชสิทธิ์ ๑ รวมปลัดช้าง ๒ ขุนทรงศักดิ์ ๑ ขุนทรงสิทธิ์ ๑ รวมขุนเชือก ๒ หมื่นศรีสิทธิบาล ๑ หมื่นราชสิทธิกรรม์ ๑ รวมปลัดเชือก ๒ มหาดไทยกลาโหมจตุสดมภ์ ๖ หัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ รวมช้างแทรก ๑๘ ช้าง
ช้างปืนใหญ่ หมื่นราชฤทธิ์ ๑ หมื่นราชรงค์ ๑ ตำรวจในทำจำลองสัสดีเกณฑ์เลขส่งให้หมื่นศรีสรเชฐ หมื่นวิเศษสรชาญ คุมหัดเปนทนายปืนกลางช้าง ๆ ละคน นายช้างขี่คอ ๑ นายกองเปนควาญู ๑ เสมอตัวหนึ่ง ทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้างขี่คอ ๑ ท้าย ๑ รวมเปน ๓ คน ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุนปราย ๒๐๐ รวม ๒๑๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ รวม ๒๐ เล่ม ธงผุดทองช้างละดอก แดงน่า เขียวหลัง เปนช้างน่า ๑๐ ช้าง หลัง ๑๐ ช้าง รวมเปนช้างพลาย ๒๐ ช้าง
ช้างกันในผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกถือปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน ๑ ขุนหมื่นกองช้างนอกขี่คอ ๑ ท้าย ๑ เปนช้างซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ช้างพลายกันใน ๑๐ ช้าง
/*26กองช้างอาสากันชั้นนอก มีทนายถือปืนคาบศิลากลางช้าง หมู่ตำรวจกลางขึ้นนายโชติราช นายไชยราช ตำรวจในเปนทนายปืนเสมอช้าง ๑ ขุนหมื่นชาวกองช้าง (ขี่คอ) ๑ ทนายปืนกลางช้าง ๑ ไพร่นายช้าง (ควาญ) ๑ รวม ๓ คน เปนช้างซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวมช้างกันนอก ๒๐
ช้างเครื่องมหาดเล็ก สำหรับพระสุพรรณศรี พระล่วมทองช้าง ๑ สำหรับพระล่วมตะบัน พระโอสถสูบ พานพระชุดช้าง ๑ พระเต้าทองพระเต้าเงินช้าง ๑ หม้อลงพระบังคน กาพระบังคนช้าง ๑ พระตะภาบเงินใส่พระสุธารศ ช้าง ๑ พัชนีทอง พัชนีแพร ช้าง ๑ พระแสงกระสุน พระแสงง้าว พระแสงหอก ช้าง ๑ พระกลดแดด พระกลดฝน ช้าง ๑ พระสมุดพระกระดานชนวน ช้าง ๑ พระปิ่นโตของเสวย ช้าง ๑ รวมเปน ๑๐ ช้าง มหาดเล็กเชิญเครื่อง จ่าหุ้มแพรกำกับเครื่องถวาย
หลวงพรหมบริรักษ์ หลวงสุริยภักดี ขุนสมุหพิมาน ขุนประธานมณเฑียร สนมทหารแต่งจำลองกูบเขียนลายรง ขวาพื้นแดง ซ้ายพื้นดำ
แลหลวงเทพราชา หลวงทิพราชา กรมช้างคุมหมู่จ่าเจียมกรมช้าง เครื่องมือสำหรับช่างปากไม้ ๑๐ (คน) คบเพลิงตัวละ ๒ ดอก ช้างขวา ๔๐ ซ้าย ๔๐ รวมเปน ๘๐ ช้าง.
ช้างพระประเทียบพลาย ๔ พัง ๑๑ รวม ๑๕ ช้าง
ช้างพระที่นั่งหลังคาทอง นายพุฒา นายจันปัญญา สี่ตำรวจเชิญมา กรมช้างผูก นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ควาญ ๑
/*27ช้างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน เปนช้างดั้งน่า ๒ หลัง ๒
แลช้างปืนใหญ่ เสมอช้างหนึ่ง ทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้าง (ขี่) คอ ๑ ควาญ ๑ รวมเปน ๓ คน ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุนปราย ๒๐๐ รวม ๒๑๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ รวม ๒๐ เล่ม ธงผุดทองธงละดอก แดงน่า เขียวหลัง รวม ๒ ธง เปนช้างดั้งน่า ๕ หลัง ๕ รวม ๑๐ ช้าง
แลช้างประทุกที่แลสิ่งของพระคลังข้างน่าแลพระคลังข้างในสำหรับไปตามเสด็จ ฯ นั้น ถ้าข้างน่าพนักงานเจ้ากรมปลัดกรมกราบทูลพระกรุณา สั่งเวรกรมช้างจ่าย ถ้าข้างใน ๆ กราบทูลพระกรุณาส่งหางว่าวให้สนม (พลเรือน) สั่งเวรชาววังเวรมหาดไทย ให้กรมช้างจ่าย กรมช้างจ่ายให้พนักงาน ๆ ปิดตราไว้แก่กรมช้าง จ่ายช้างกระบวรเสด็จ ฯ แลนอกกระบวรเสด็จ ฯ มากน้อยเท่าใด พันภาณ (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวกรมช้าง ให้พณหัวเจ้าท่านสมุหนายกเอากราบทูลพระกรุณา
กรมม้าเกณฑ์ม้าผูกเครื่องทองคำ (พระที่นั่ง) ทรง ๑ (พระที่นั่ง) รอง ๑ ม้าแซงในถือปืนถือทวน ดาบขัดแล่ง ซ้ายตำรวจ ๑ ขุนหมื่น ๕ ขวาตำรวจ ๑ ขุนหมื่น ๕ รวมตำรวจ ๒ ขุนหมื่น ๑๐ เปน ๑๒ ม้าแซงนอกถือเกาทัณฑ์ดาบขัดแล่ง ซ้ายตำรวจ ๒ จีน ๕ ขวาตำรวจ ๒ จีน ๕ รวมตำรวจ ๔ จีน ๑๐ เปน ๑๔ ถือทวนดาบขัดแล่ง หมื่นพันขี่ ซ้าย ๖ ขวา ๖ รวม ๑๒ รวมแซงนอกซ้าย ๑๓ ขวา ๑๓ เปน ๒๖ ม้า
/*28ม้าทิด1 ขุนกองขี่ถือทวนดาบขัดแล่ง ปืนนกโพรงผูกข้างม้าตัวละกระบอก ซ้าย ๘ ขวา ๘ รวม ๑๖ ม้า
ม้าสวนทางไปน่ากระบวรแห่ดาบขัดแล่ง ซ้ายหมื่นเทพสารถี ๑ ขวาหมื่นพาชีไชย ๑ รวม ๒ ม้า
ม้าใช้ (กระบวร) หลังดาบขัดแล่ง หมื่นไกรสรแมนขี่ ๑ หมื่นแสนใจเพ็ชรขี่ ๑ รวม ๒ ม้า
ม้านำเสด็จดาบขัดแล่ง ขุนโจมพลล้านขี่ ๑ ขุนสท้านพลแสนขี่ ๑ รวม ๒ ม้า
รวมกระบวรม้า ๒๐ ม้า พันเภา (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวส่ง พณหัวเจ้ท่านสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา
แลขุนสุเรนทรวิชิตคุมฝีพายบ้านใหม่ ๕๐ ขุนอภัยเสนาคุมฝีพายโพธิ์เรียง ๕๐ รวม ๑๐๐ คน หลวงเทพา (สัสดี) คุมเลขเรือดั้งเรือกันซ้าย ๕๐ คน หลวงศรีกาฬสมุด (สัสดี) คุมเลขเรือดั้งเรือกันขวา ๕๐ คน รวม ๑๐๐ คน ถือหอกถือพร้า (เปนกระบวร) ท้ายพระที่นั่ง ๒๐๐ คน
แลสัสดีเกณฑ์ยกเอาเลขฝีพายเรือคฤห์สองตอน เรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ เรือเจ้าหากรมมิได้ หามปองทหารในซ้ายขวา แสงใน เครื่องนมัสการ คุม
/*29แลหมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ เกณฑ์ขุนหมื่นตามรถสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ (แล) พระเจ้าลูกเธอ ฯ รับเสด็จขึ้นไปพระพุทธบาท เจ้ากรม ปลัดกรมฝ่ายทหาร ขุนพิไชยนุราชรถาจารย์เจ้ากรม ๑ หมื่นมณีราช (รถ) ปลัดกรม ๑ รวมฝ่ายทหาร ๒ ฝ่ายพลเรือน ขุนราช (รถ) ยานบริรักษ์ เจ้ากรม ๑ หมื่นรัถภูบาล ปลัดกรม ๑ รวมฝ่ายพลเรือน ๒ รวมเปน ๔ คน
แลรถพระที่นั่งทรงจตุรมุข พนักงานสี่ตำรวจ รวมกันรถ ๑ พระประเทียบ กรมหลวงพิพิธมนตรี1 สนมตำรวจซ้ายขวาทำ (รถ) ๑ รถพระราชทานพระสงฆ์ รถสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ รถพระเจ้าลูกเธอหลานเธอ รถฝ่ายทหารเปนพนักงานตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ทหารในซ้ายขวา สนมทหารซ้ายขวา อาสาหกเหล่า แลรถฝ่ายพลเรือนพนักงานมหาดไทย (น่าที่) ขุนราชอาญา (สมุห์บาญชี) จตุสดมภ์ กรมช้างซ้ายขวา กรมสรรพากรใน กรมสรรพากรนอก กรมล้อมวัง ได้ทำแลกระบือชักรถนั้นกรมนาได้จ่าย
อนึ่งโค (แล) เกวียน (นั้น) พันจันท์เวรทางเกณฑ์กรมการหัวเมือง เมืองมโนรมย์ ๑ เมืองไชยนาท ๑ เมืองสิงห์บุรี ๑ เมืองสรรค์บุรี ๑ เมืองอ่างทอง ๑ เมืองอินทร์ ๑ เมืองพรหม ๑ เมืองลพ/*30บุรี ๑ เมืองสระบุรี ๑ แขวงสี่ทิศ2 ให้เอาโค (แล) เกวียนมาบรรทุกสิ่งของข้างน่าข้างใน ของเครื่องเล่น (มหรศพ) ของดอกไม้เพลิง ของแสงสรรพยุทธ ขึ้นไปพระพุทธบาทตามบาญชี (เจ้าพนักงาน) ข้างใน (คือ) หมื่นเทพขันที หมื่นราชขันที (แล) เจ้าพนักงานข้างน่า3 (แต่จำนวนเกณฑ์) จะเปนเมืองใดมากน้อยเท่าใดจำมิได้ ถ้ามิได้โคเกวียน กรมการแขวงเอาเงินมาให้เจ้าพนักงานชำระโคเกวียน แลเงินค่าโคเกวียนทั้งนี้ กรมการแขวงเรียกเอาแก่ราษฎรเสมอเรือน ๑ เสมอกัน เรือนละบาท ๑ (ค่า) หมายเรือนละ ๒ สลึง (คือ ๕๐ สตางค์) ครั้นอยู่มาทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ราษฎรเสียค่าโคเกวียนแต่เมืองจัดวา แลแขวงหัวเมืองฝ่ายเหนือ นอกกว่านี้มิได้เสียค่าโคเกวียน ให้เฉลี่ยเอาค่าโคเกวียนให้ทั่วจงทุกหัวเมือง คงราษฎรได้เสียค่าโคเกวียน (ครัว) ฉกรรจ์เรือนละสลึง ๑ หม้ายเรือนละเฟื้อง ๑ ได้เงินมากน่อยเท่าใดส่งไว้พระคลัง ต่อเสด็จ ฯ จึงเอาเงินนั้นมาจ่าย ถ้าเหลือส่งเข้าพระคลังหลวง
(ล้อมวงที่พระพุทธบาท)
ครั้นเสด็จฯ ถึงพระพุทธบาท ล้อมวังตั้งตาริ้ววางขวากกระจับเหล็กรอบพระตำหนัก ๕ ศอก (ตั้งเปน) ๑๐ กอง กอง ๑ ปืนตาตะคร่ำ/*31เงินกระบอก ๑ ปืนหามแล่นกระบอก ๑ ปืนคาบชุด ๑๐ กระบอก ปืนทองกระสุนปราย ๑๐ กระบอก รวมปืน ๒๒ กระบอก ธนู ๕ คัน น่าไม้ ๕ คัน โล่ห์ ๕ ขวากกระจับ ๕๐ หลุม คนกองละ ๖๐ คน (ฤๅ) ๗๐ คน
ทหารในอาสาวิเศษอยู่นอกล้อมวัง ทหารใน ๒ กอง ๑๖ คน อาสาวิเศษ ๑๖ คน
แลประตูล้อมวังนั้นชาววังได้กำกับรักษาด้วย
แลสัสดี พันเทพราช ยกเลขเรือพระที่นั่ง เรือดั้ง เรือกัน เรือศรีผ้าแดง เรือคฤห์ มานอนซุ่มน่าฉาน แลท้ายสนม
แลกรมช้างกรมม้าเกณฑ์ช้างเกณฑ์ม้าตระเวน ๔ ยามตามซ้ายแลขวา เหมือนอย่างเมื่อเสด็จประทับแรมอยู่ณะพระตำหนักท่าเจ้าสนุก.
อนึ่ง หมื่นนรินทรเสนี พันเทพราช ฝ่ายทหารเกณฑ์ขุนหมื่นไพร่ ถือปืนนกโพรง แลฝ่ายพลเรือน หมื่นศรีสหเทพ พันพุฒเกณฑ์ ขุนหมื่น สัสดีเกณฑ์ไพร่ถือหอก ตั้งกองร้อยคอยเหตุ ตระเวนพิทักษ์รักษาชั้นนอก ห่างพระตำหนักออกไปทาง ๑๕๐ เส้น ๑๐๐ เส้น ๕๐ เส้น ๓๐ เส้น ตระเวนบรรจบถึงกัน เปนคนกองร้อย ๕ กอง ตั้งอยู่ ธารทองแดงกอง ๑ ห้วยวังวากอง ๑ ศิลาดาดกอง ๑ ท้ายเขาตกกอง ๑ พุหลวงกอง ๑ กองตระเวน (อิก) ๕ กอง ตั้งอยู่หนองบัวกอง ๑ หนองสามสิบกอง ๑ ป่าไม้แดงกอง ๑ เขาดินกอง ๑ ทุ่งคีลาดกอง ๑ /*32กองคอยเหตุ ๒ กอง ตั้งอยู่พุนกยุงกอง ๑ หนองคณฑีกอง ๑ กองตั้งเชิงเขา ๒ กอง เสมอกอง ๑ ทหารนาย ๑ ไพร่ถือปืน ๑๐ พลเรือนนาย ๑ ไพร่ถือหอก ถือหลาว ๑๐ รวมเปนกองละ ๒๒ คน เลขกองคอยเหตุกองตั้งทั้งนี้ตระเวนบรรจบถึงกัน พนักงานตำรวจในซ้ายขวา ผู้อยู่เวรได้ตรวจตราเอากราบทูลพระกรุณา ฯ
อนึ่ง ถ้าทรงพระกรุณามิให้เอาช้างบรรทุก ๒ เที่ยว กรมช้างเกณฑ์ขุนหมื่นคุมไพร่ถือหอกถือหลาว พันภาณแต่งนายรองมาตั้งด่าน ห้ามมิให้ช้างกลับ อยู่ที่หนองคณฑีกอง ๑ พุหลวงกอง ๑ พุนกยุงกอง ๑ รวม ๓ กอง กอง ๑ (มี) นาย ๑ นายรอง ๑ ไพร่ ๒๐ รวม ๒๒ คน
อนึ่งดอกไม้เพลิง เครื่องเล่นทั้งปวง สำหรับสมโภชพระพุทธบาท (นั้น) พนักงานพันจันท์ได้กะเกณฑ์ตรวจตราว่ากล่าว
(การรักษาพระนครเวลาเสด็จไม่อยู่)
อนึ่งถ้ามีที่เสด็จไปพระพุทธบาท (ฤๅ) เมืองลพบุริ (ฤๅ) เมืองเพชรบุรี1 นครบาลเกณฑ์รักษากรุง ฯ
กรมล้อมพระราชวัง พระเพชรพิไชยตั้งกองซุ่มอยู่จวนท้องสนามกลาง ขุนหมื่นคุมไพร่ขึ้นรักษาป้อมเชิงเทินรอบพระราชวังกรม ๑
/*33กรมวังนอกอยู่ทิมดาบชาววัง หลวงราชฤทธานนท์ หลวงนนทเสน ขุนหมื่นชาววังนอก เหล่า ๑
กรมวังเกณฑ์ ขุนอินอาญา ๑ ขุนเทพสุภา ๑ ขุนพรหมสุภา ๑ (ตุลาการศาลกรมวัง) ๓ คน อยู่จำหล่อประตูท่าสิบเบี้ย (เหล่า ๑) แล (พนักงาน) อยู่รักษากรุง ตระเวนนอกที่ห้าม ตั้งกองซุ่ม ๓ กอง ตั้งกองรักษาจำหล่อแลตระเวนในกรุงตามอำเภอ ๘ กอง ตระเวนนอกกรุงตามอำเภอ ๘ กอง รวม ๑๙ กอง เปน (คือ)
ขุนสัสดี ๑ ขุนสารวัด ๑ นายตำรวจซ้าย ๑ นายพธำมรง ๔ นายบาญชีกลาง ๑ รวม ๘ นาย ไพร่สม ๘๐ รักษาผู้ร้าย ๘ คุก รวม ๘๘ คน
พระยายมราช ๑ หลวงขุนหมื่น ๑๐ เสมียนทนาย ๒๐ ไพร่สมกำลัง ๒๐๐ รวม ๒๓๑ คน ตั้งกองขัดตาทัพอยู่ท้องสนามน่าพระสพ1 เพลากลางคืนไปตระเวนตรวจตราทั่วกรุง
หลวงรองเมือง ๑ เสมียนทนาย ๑๐ ไพร่สม ๕๐ รวม ๖๑ คน ทั้งอยู่ป้อมเพชรบางกะจะ แลไปตระเวนตรวจตราอำเภอหหาร
ขุนเทพผลู ๑ เสมียนทนาย ๗ ไพร่สม ๓๒ รวม ๔๐ คน ตั้งอยู่ณะจำหล่อตะพานลำเหย ตระเวนอำเภอพลเรือน
(กองตระเวนกรมเมือง) ตั้งกองรักษาจำหล่อ แลตระเวนในกรุง ๔ อำเภอ ขุนญี่สารบุรี ๑ หมื่นญี่สารบุรี ๑ ขุนวิจารณ์ภูธร ๑ /*34ขุนตระเวนรักษา ๑ หมื่นจิตรบริบาล ๑ ขุนภักดีภูวดล ๑ หมื่นภักดีภูวดล ๑ ไพร่สมนายละ ๑๐ คน รวมนายไพร่ ๘๘ คน
(กองตระเวนกรมเมือง) ตระเวนนอกกรุง ตามพนักงาน ๔ อำเภอ ขุนนครภักดี ๑ หมื่นนครภักดี ๑ ขุนจำนงบุรี ๑ หมื่นจำนงบุรี ๑ ขุนแผ้วภูวดล ๑ หมื่นแผ้วภูวดล ๑ ขุนไชยบุรีบาล ๑ หมื่นไชยบุรีบาล ๑ ไพร่สมนายละ ๑๐ รวมนายไพร่ ๘๘ คน
รวม (พนักงานในกรุงเกณฑ์รักษาพระนคร) นาย ๖๑ ไพร่ ๕๒๒ คน เปน ๕๘๓ คน
อนึ่งมีตรารับสั่งให้หาผู้ครอง (แล) ผู้รั้งเมือง (คือ) เมืองวิเศษไชยชาญ ๑ เมืองอินทบุรี ๑ เมืองพรหมบุรี (เมืองสิงห์บุรี) เมืองสรรค์2 ๑ เมืองนครไชยศรี ๑ เมืองสุพรรณบุรี ๑ เมืองราชบุรี ๑ รวม ๘ เมือง เข้า (มา) บรรจบอยู่รักษากรุง ฯ ได้ตระเวนทางเรือรอบกรุง ๘ ลำ เปน (จำนวน) นาย ๘ ไพร่เมืองละ ๕๐ คน รวมเปน ๔๐๘ คน
กรมท่าซ้ายขวาเกณฑ์แบ่งอยู่รักษากรุง ฯ รักษาจำหล่อตระเวนบรรจบถึงกันตามอำเภอ เปน (คือ)
ขุนท่องสื่อ ขุนท่องสมุท อำเภอจีน (รักษา) แต่วัดจีนถึงประตูจีน
ขุนโกชาอิศหาก ขุนราชเศรษฐี อำเภอแขก (รักษา) แต่ตะพานประตูจีนถึงวัดนางมุก เลี้ยวลงไปถึงประตูใต้กาญี
/*35สอรรประรำ1 วิประวาชี อำเภอพราหมณ์เทศ (รักษา) แต่น่าวัดนางมุกมาวัดอำแม ทั้งฉะกุญไปถึงเสาชิงช้า กองตระเวนกรมท่ากอง ๑ นาย ๑ ไพร่ ๑๐ คน ๖ กองรวมเปน ๖๖ คน
ขุนโรงขุนศาลอยู่รักษาช่องจำหล่อตามน่าที่ทุกกรม แลเจ้ากรมปลัดกรมนอกกว่านี้ แบ่งไว้ประจำการรักษาที่เสด็จออก รักษาทิมดาบ รักษาโรงแสง รักษาคลัง รักษาฉาง รักษาศาลาลูกขุน ตามพนักงานทุกกรม
ข้าราชการผู้อยู่ทั้งนี้ พนักงานเสมียนตรากรมพระนครบาลได้เรียกบาญชี เข้างบส่งให้พณหัวเจ้าท่านสมุหนายก แลผู้อยู่ประจำการกรุงฝ่ายทหาร (นั้น) พันเทพราชเรียกบาญชีส่งให้พณหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม (แต่ก่อนเสด็จ) ครั้นเสด็จไปแล้ว ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้อยู่รักษากรุง ฯ บอกเข้าไปยังทัพหลวง
แลการทหารซึ่งหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราช พันทิพราช พันอินทราช พันพรหมราช กะเกณฑ์ทั้งนี้ เอาว่าแก่สมุหพระกลาโหม พระสุรเสนา หลวงธรรมไตรโลก หลวงเทพอรชุน ฝ่ายพลเรือน ซึ่งหมื่นศรีสหเทพ พันพุฒ พันภาณ พันเภา พันจันท์ กะเกณฑ์ทั้งนี้ เอาว่าแก่สมุหนายก หลวงอำมาตย์ หลวงราชนิกูล (ต่าง) บังคับบัญชาตามข้อราชการ ขอเดชะ ๚ะ
(จบตำรากระบวรเสด็จเท่านี้)
--
๑. ที่ว่ามหาดเล็กวังน่าตรงนี้ คอยดูอธิบายข้างน่าต่อไป ↩

๒. ทำเนียบเดี๋ยวนี้เปนหลวงพิไชยพาชี จะแก้ใหม่ฤๅหนังสือนี้จะเขียนสร้อยชื่อผิดก็เปนได้ ↩

๓. ความที่เกี่ยวถึงกรมพระราชวังบวร ฯ ตรงนี้ บางทีจะเปนแบบแผนมีขึ้นใหม่ ครั้งเมื่อสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุ้ง กรมขุนเสนาพิทักษ์เปนกรมพระราชวังบวรฯ โดยทำนองจะได้มีน่าที่เปนผู้ตรวจมาแต่ก่อนนั้นแล้ว. ↩

๔. ท้องที่ตอนนี้เปนยังอยู่ในอำเภอนคร แขวงจังหวัดกรุง ฯ ขุนนครเปนนายอำเภอ. ↩

๕. ว่าด้วยช้างพระประเทียบตรงนี้ เห็นจะหมายความว่ากระบวรพระมเหษี ↩

๖. ในต้นฉบับเขียน ลูกพลู อย่างนี้ จะถูกฤๅที่ถูกจะอย่างไรข้าพเจ้าไม่ทราบ. ↩

๗. ้นฉบับเขียน ทิด อย่างนั้ จะผิดฤๅหมายความอย่างไรสงไสยอยู่ ↩

๘. พระมเหษีของสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์. ↩

๙. แขวงสี่ทิศอยู่ในจังหวัดกรุง ฯ คือแขวงรอบกรุง ๑ แขวงเสนา ๑ แขวงอุไทย ๑ แขวงนคร ๑ รวมเปน ๔ แขวง. ↩

๑๐. ตรงนี้ต้นฉบับเห็นจะตกชื่อเจ้าพนักงาน ↩

๑๑. ทั้ง ๓ แห่งนี้เปนที่เสด็จประพาศเนือง ๆ ↩

๑๒. ที่ว่า น่าพระสพ ตรงนี้ จะเปนตรงไหนสงไสยอยู่ ↩

๑๓. ในต้นฉบับเขียน เมืองสรทบุรี สันนิษฐานว่าจะเปนสรรค์บุรี ↩

๑๔. ต้นฉบับเขียนอย่างนี้ จะถูกฤๅที่ถูกจะเปนอย่างไร หาทราบไม่ ↩
จดหมายอย่างธรรมเนียมการพระราชพิธีในรัชกาลที่ ๑
/*36(๑ แห่พระทราย)
๏ วันอังคารเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ ปีขาลจัตวาศก (พ.ศ. ๒๓๒๕) มีหมายเวรนายควร (รู้อัศว์ มหาดไทย) มาว่า หลวงบำเรอภักดิ์รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า พระทรายอย่างแต่ก่อนให้เอาไปท้องพระโรง1แต่เพลาเย็นณวัน ๔ ฯ๑๔ ๕ ค่ำปีขาล ให้มหาดไทยกลาโหมเกณฑ์คู่แห่พระทรายตามแต่ก่อน (แล) พันพุฒ พันเทพราชบอกเข้าไปว่า ครั้งนี้ (ทรงพระกรุณาโปรด) ให้ทำราชการตามอย่าง (เมื่อแผ่นดินสมเด็จ) พระบรมโกษฐ์ อย่าให้เอาอย่างพระยาตากสิน แลอย่างธรรมเนียมครั้งพระบรมโกษฐ์นั้น ถ้าจะเกณฑ์พระหลวงขุนหมื่นเปนคู่แห่เดินเท้า แห่น่าแห่หลังการสิ่งใด ๆ ถ้าแห่แต่นอกพระราชวังเข้ามา เปนพนักงานมหาดไทยกลาโหมได้เกณฑ์ (ถ้าแห่แต่) ในพระราชวังออกไปนอกพระราชวัง เปนพนักงานเสมียนตรากรมวังได้เกณฑ์ นายควรนายเวรมหาดไทยสั่งบอกเข้าไป ให้ชาววังว่าแก่หลวงรักษมณเฑียร หลวงบำเรอภักดิ์ หลวงรักษมณเฑียร หลวงบำเรอภักดิ์สั่งให้ชาววังอยู่เวรเกณฑ์พระหลวงขุนหมื่นคู่แห่เดินเท้าแห่พระเจดีย์ทราย สั่งเวรนายควร
/*37(๒ สิ่งของเครื่องราชูประโภคจะสร้างใหม่)
๏ เครื่องจะได้ทำขึ้นใหม่ พระไชยใหญ่ ๑ เล็ก ๑ แผ่นทองพระสุพรรณบัตร ๑ พระมหาสังวาล ๑ พระมหาสังข์ทอง ๑ พระมหาสังข์เงิน ๑ พระมหามงกุฎ ๑ ฉลองพระบาท ๑ พัชนีฝักมขาม ๑ ธารพระกรง่าม ๑ ธารพระกรยอดทอง ๑ ดอกจำปาทอง (อย่าง) ๑ ดอก พิกุลทอง (อย่าง) ๑ ดอกพิกุลเงิน ๑ แผ่นทองรองเขียนรูปราชสีห์ ๑ พระกลด (ด้าม) เงิน ๑ พระเต้าทอง ๑ พระเต้าเงิน ๑ ตั่งไม้มะเดื่อ ๘ ท่อน้ำ (สหัสธารา) ดีบุก ๑ พระแสงตรีศูล ๑ พระแสงจักร ๑ พระเสมาธิปัต ๑ พระฉัตรไชย ๑ พระเกาวพ่าย ๑ พระมหาธงไชย (ครุธพ่าห์) ๑ ธงไชยกระบี่ธุช ๑ พระเต้าเบญจครรภ ๑ พระที่นั่งสุวรรณปฤษฎางค์ทอง ๑ กลองอินทเภรี ๑ มโหรทึก ๑ พระมณฑปที่สรง ๑ (สี่สิ่งข้างหลังนี้) จะเตือนเขา พระนามลงแผ่นทอง ๑ รวม ๕๑ (นับได้แต่ ๔๐) สิ่ง
อธิบาย
เครื่องราชูประโภคที่กล่าวมานี้ สังเกตได้โดยสิ่งของ คือ พระมณฑปที่สรงพระกระยาสนานเปนต้น เห็นว่าสร้างสำหรับพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แลบาญชีนี้เขียนไว้ในหว่างจดหมายเหตุปีขาล พ.ศ. ๒๓๒๕ กับปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖ จึงเข้าใจว่าสร้างเมื่อจะทำพระราชพิธีปราบดาภิเศก เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๓๒๕
/*38(๓ ถือน้ำสารท)
๏ วันจันทร์เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ปีเถาะเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖) เพลาเช้าข้าทูลลออง (ธุลีพระบาท) ผู้ใหญ่ผู้น้อยข้างน่าข้างในฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือนถือน้ำพร้อมกันณวัดโพธิ์
อธิบายว่า เวลานั้นวัดพระศรีรัตนศาสดารามยังสร้างไม่แล้ว จึงถือน้ำที่วัดพระเชตุพน
(๔ ลอยพระประทีปเดือน ๑๑)
๏ อนึ่งเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ เปนวันออกพระวษา เสด็จลงลอยกระทงน่าขนานประจำท่าคำรบ ๓ วัน เรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาศน์ เปนพนักงานนายไกรลาศ1ตำรวจในขวา เรือพระที่นั่งบัลลังก์ราชสมเสพเปนพนักงาน (นายแก้วภักดี) ตำรวจในซ้ายได้นำออกทอดที่น่าขนานประจำท่า หลังคาเรือใส่สีผ้าแดงผูกม่านทั้ง ๒ ลำแล้วมีม่านรั้วด้วย
พระยาราชสงคราม แลเจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นพันทนายทหารในซ้ายขวาได้ลงอยู่สำหรับเรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาศน์ พระที่นั่งบัลลังก์ราชสมเสพคอยรับใช้
เรือทอดทุ่นเหนือน้ำท้ายน้ำน่าฉาน แลเรือทอดทุ่นนั้นลำละ ๓ คน มีโคมสานตามเพลิงใบ ๑ มีฆ้องใบ ๑ ห้ามเรือมิให้ล่วงเข้ามาขึ้นล่องได้ เรือตำรวจใหญ่ซ้ายอยู่เหนือน้ำลำ ๑ เรือตำรวจใหญ่ขวาอยู่ท้ายน้ำ/*39ลำ ๑ เรือตำรวจในซ้าย เรือตำรวจในขวาอยู่น่าฉาน ๒ ลำ รวมเปน (เรือทอดทุ่น) ๔ ลำ
เรือรูปสัตว์สำหรับลอยพระประทีปนั้น เปนพนักงานนายนิต นายชิด หุ้มสีสักหลาด1ข้าหลวงเดิม เปนเรือพระที่นั่งสีสักหลาดลำ ๑ เรือพระที่นั่งกราบ (ลำทรง) ลำ ๑ เรือพระที่นั่งกราบ (ลำ) รองลำ ๑ เรือพระที่นั่งกิ่งลำ ๑ เรือพระที่นั่งหงส์ลำ ๑ เรือพระที่นั่งครุธลำ ๑ เรือเอกไชย ๒ ลำ รวมเปน ๘ ลำ
นายไกรลาศตำรวจในขวาได้เอาเรือลอยพระประทีป เรือนาค เรือคชสีห์ เรือกิเลนรวม ๓ ลำไปส่ง นายแก้วราช2ตำรวจในซ้ายได้เอาเรือนาค เรือราชสีห3 เรือกิเลน รวม ๓ ลำไปส่ง แลเรือลอยพระประทีปทั้งนี้เจ้าพนักงานได้เอาไปส่งทหารในณเรือพระที่นั่งบัลลังก์ทั้ง ๓ วัน
แลเรือพระที่นั่งบัลลังก์ เรือทอดทุ่น เรือรูปสัตว์ ลอยพระประทีปทั้งปวงนี้ พันพรหมราช (กลาโหม) ได้ตรวจตราว่ากล่าว
ทหารในซ้ายขวาได้ส่งเรือหยวกลอยพระประทีป แต่ล้วนทหารในซ้าย ๑๕๐ (ลำ) ขวา ๑๕๐ (ลำ) ๓ วัน เปนเรือหยวก (๓๐๐ ลำ)
/*40หมื่นทิพมาลา หมื่นเทพมาลา ขึ้นแก่ (หลวง) พรหมวิจิตร (หลวง) เพ็ชวกรรม (ช่างเขียน) ได้ส่งกระทงกระดาษดอกบัววันละ ๑๐๐ กระทง ทั้ง ๓ วัน เปนกระทง (ดอกบัว) ๓๐๐ ดอก
เรือใช้ไปคอยรับใช้อยู่ณท้ายพระตำหนักแพ เปนเรือทหารในซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือทนายเลือกหอกซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือทนายเลือกปืนซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๖ ลำ
(เชือก) พรวนล่ามกันหญ้า1 ผูกลอยไว้น่าพระตำหนักแพสำหรับกันสายน้ำ มิให้เรือกระทงลอยปะแพเข้าไปชิดเรือพระที่นั่งบัลลังก์นั้น พนักงานนครบาลได้ทำแลเอาไปผูก
ดอกไม้เพลิงระทาแลพลุจีนนั้น เปนพนักงานขุนแก้ว ขุนทอง2 ขี้นแก่พันจันท์มหาดไทย
(๕ เสด็จพระราชทานพระกฐินทางชลมารค)
๏ วันพุฒเดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ ปีเถาะเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖) เพลาเช้า เสด็จไปพระราชทานพระกฐินทางชลมารค วัดบางว้าใหญ่ต้นมือ ๑ วัดหงส์3 ที่ ๒ เรือทรงพระกฐินนั้นเอาเรือพระที่นั่งใหญ่แคร่จัตุรมุข มหาดเล็กห่มชมพูลงพายทอดน่า ฝีพายตำรวจใหญ่ลงพายทอดหลัง4 พายนั้นใบปิดทองด้ามทาชาด มีหัวหมื่นตำรวจใหญ่/*41ถือธงสามชายน่าเรือคน ๑ นายเรือตำรวจใหญ่ลงไปสำหรับเรือ ๓ คน ขุนหมื่นศุภรัตไปสำหรับผ้าพระกฐินคน ๑ แตรสังข์ลงเรือ (พระกฐิน) แตรงอนคู่ ๑ แตร (ฝรั่ง) วิลันดาคู่ ๑ สังข์คน ๑ แลเรือพระกฐินนั้นพนักงานตำรวจใหญ่
(เรือพระกฐินนั้น5) เดิมนายนิต นายชิด แลหลวงอินทรเทพ หลวงพิเรนทรเทพ หมื่นไชยาภรณ์ หมื่นไชยภูษา ได้ตบแต่ง พันพรหมราชกลาโหมเวรเรือได้ตรวจตราว่ากล่าว
พันจันท์ได้เกณฑ์เรือดั้งอาสาวิเศษซ้ายขวา ชักเรือพระกฐินคู่ ๑ ใส่ปี่พาทย์รามัญลำ ๑ ใส่ลครรำลำ ๑ นอกกว่านี้เปนเรือแห่ ๒ คู่ ๔ ลำ
ล้นเกล้าล้นกระหม่อมเสด็จไปพระราชทานพระกฐินณวัดบางว้าใหญ่ วัดหงส์ เสด็จทรงเรือพระที่นั่งศรีสักหลาดพื้นแดงเขียนลายรดน้ำ เรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า บ้านใหม่ (ลำ ๑) โพธิ์เรียง ลำ ๑ ชักเรือพระที่นั่ง
เรือดั้งทหารใน ซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เกณฑ์หัดอย่างฝรั่งซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ (ในต้นฉบับขาดชื่อกรมไป ๒ คู่) เปนเรือดั้ง ๔ คู่นำเสด็จ แลเรือตำรวจใน เรือชาววัง เรือข้าทูลลอองธุลีพระบาทนำตามเสด็จเปนอันมาก
ครั้นแสด็จถึงวัดแล้ว ฝ่ายทหารเกณฑ์ให้หมู่พนักงานล้อมวง เปนคนด้านซ้าย ตำรวจใหญ่ซ้าย ๓๐ ทหารในซ้าย ๓๐ ตำรวจในซ้าย ๓๐ /*42ตำรวจนอกซ้าย ๒๕ สนมทหารซ้าย ๑๕ ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๐ รวม ๑๔๐ ด้านขวา (กรมนั้น ๆ ฝ่ายขวา1) ๑๔๐ คน รวมเปน ๒๘๐ คน ล้อมวงทั้งนี้เปนพนักงานพันเทพราช (กลาโหมตรวจตรา)
ปืนท้ายบอง ปืนหามแล่น ไปตามเสด็จแล้วเอาปืนไปตั้งจุกช่องอยู่ตามซ้ายตามขวา เปนปืนตำรวจในซ้าย ๒ กระบอก ปืนตำรวจในขวา ๒ กระบอก ปืนตำรวจใหญ่ซ้าย ๒ กระบอก ปืนตำรวจใหญ่ขวา ๒ กระบอก ปืนอาสาเดโชกระบอก ๑ ปืนอาสาท้ายน้ำกระบอก ๑ ปืนอาสาซ้ายกระบอก ๑ ขวากระบอก ๑ รวมปืน ๑๒ กระบอก คน ๓๒ คน ล้อมวงทั้งนี้เปนพนักงานพันอินทราชเวรปืน (กลาโหมตรวจตรา)
(๖ เสด็จพระราชทานพระกฐิน ทางสถลมารค)
๏ ฝ่ายทหารพลเรือนเกณฑ์แห่พระกฐินไปพระราชทานวัดโพธิ์ที่ ๑ วัดสระเกษ2ที่ ๒ (เมื่อ) ณวันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ ปีเถาะเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖)
(กระบวนแห่ผ้าไตรพระกฐิน3) เปนคน (ฝ่าย) ทหาร ปี่กลองชนะ ๑๕ คู่ รวม ๓๐ คน แตรงอน ๓ คู่ แตรวิลันดา ๓ คู่ สังข์งอน ๑ รวม ๑๓ คน ปืนคาบชุด ตำรวจในซ้าย ๒๕ ตำรวจในขวา ๒๕ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒๕ ตำรวจใหญ่ขวา ๒๕ รวม (ตำรวจ) ๑๐๐ คน ถือแหลน/*43อาสาซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ เขนทองซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ (อาสา) เดโช ๒๐ (อาสา) ท้ายน้ำ ๒๐ รวมคนกรมอาสา ๑๒๐ คน (ถือ) ธงสามชาย หมู่สี่ตำรวจอาสาหกเหล่า ทหารใน รวม ๘๐ คน พลเรือนคนเดินเท้า ๑๐๐ คน รวม (กระบวรแห่ผ้าไตรพระกฐิน) ๔๙๓ คน
(กระบวรแห่เสด็จ) ทหารเกณฑ์เจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสี1 พันทนายตำรวจเลว แห่เสด็จ ฯ ล้นเกล้าล้นกระหม่อมไปพระราชทานพระกฐิน วัดโพธิ์ที่ ๑ วัดสระเกษที่ ๒ ทางสถลมารค ณวันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ ปีเถาะเบญจศก เพลาเช้า เปนการปรกติ2 เกณฑ์คนแห่ (คือ) กระบวรน่า พระยาเทพวรชุณ ๑ พระยาราชนิกูล ๑ นำริ้ว ๒ ตำรวจในซ้าย ๓๐ ตำรวจในขวา ๓๐ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๓๐ ตำรวจใหญ่ขวา ๓๐ ตำรวจนอกซ้าย ๓๐ ตำรวจนอกขวา ๓๐ สนมทหารซ้าย ๒๐ สนมทหารขวา ๒๐ รวมกระบวรน่า ๒๒๒ คน
กระบวรหลัง (ทหาร หลวงนรินทรเสนี3) ๑ ทหารในซ้าย ๓๐ ทหารในขวา ๓๐ (เข้ากรม) ทหารบ้านใหม่ ๑ (เจ้ากรมทหาร) โพธิ์เรียง ๑ พลพันซ้าย ๕ พลพันขวา ๕ ทนายเลือกซ้าย ๒๐ ทนายเลือกขวา ๒๐ ปืนท้ายที่นั่ง ๓๖ หลวงวาสุเทพ ๑ หลวงพิศณุเทพ ๑ พลเรือน หลวงศรีสหเทพ ๑ ทนายเลือกแสงปืน ๑๐ รวมกระบวนหลัง ๒๕๐ คน
/*44ถือหอกจุกช่องตามตรอกถนน ตำรวจในซ้ายในขวา (จุกช่องละ) ๒ คน ชาย ๑๔ ช่อง รวม ๒๘ คน ขวา ๑๖ ช่อง รวม ๓๒ คน รวมเปน ๓๐ ช่อง ๖๐ คน
(เสด็จ) ขึ้นวัดแล้วคอยกราบทูลพระกรุณา ฯ พระยาสีหราชเดโช ๑ หลวงไกรเทพ ๑ ขุนจง (พยุห) ๑ ฯ
(๗ ลอยพระประทีปเดือน ๑๒)
๏ ถึงเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ เปนวันเพ็ญเดือน ๑๒ เสด็จลงลอยเรือพระประทีป
แลเรือพระประทีปนั้นพนักงานตำรวจในซ้ายในขวา เอาเรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาศน์ บัลลังก์ราชสมเสพมาทอดที่น่าพระตำหนักแพ เปนพนักงานตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ทหารในซ้ายขวา แลหมื่นทิพมาลา หมื่นเทพมาลา (ซึ่ง) ขึ้นแก่ (หลวง) พรหมวิจิตร (หลวง) เพ็ชวกรรมช่างเขียนซ้ายขวา เอาเรือรูปสัตว์ เรือหยวก กระทงดอกบัว ไปส่งณเรือพระที่นั่งทั้ง ๓ วัน เทียนซึ่งจุดเพลิงลอยพระประทีปนั้นเจ้าพนักงานไปเบิกต่อกรมวัง กรมวังเบิกต่อข้างใน เรือไชย ๖ ลำ แลเรือห้ามเหนือน้ำ เรือห้ามท้ายน้ำ น่าฉาน เจ้าพนักงานทั้งนี้ทำตามอย่าง (ลอยพระประทีปคราวเดือน ๑๑) ออกพรรษา ฯ
(๘ พิธีจองเปรียง)
๏ อนึ่งเดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ เจ้าพนักงานตำรวจใหญ่ซ้ายขวาเอาเสาโคมไชย โคมพระประเทียบ ขึ้นน่าพระที่นั่งที่เสด็จออกในพระ/*45ราชฐาน ตำรวจในซ้ายขวาผลัดกันทำโคมไชยคนละปี โคมพระประเทียบคนละปี เพลาค่ำอยู่ตามโคมทุกวันกว่าจะครบกำหนด โคม (บริวาร) รายในวังริมโคมพระประเทียบนั้น เปนพนักงานตำรวจนอกซ้าย ๑๐ ตำรวจนอกขวา ๑๐ รวม (โคมตำรวจนอก) ๒๐ สนมทหารซ้าย ๑๐ สนมทหารขวา ๑๐ รวม (โคมสนมทหาร) ๒๐ ได้เอาโคมไปขึ้นพร้อมกันกับโคมไชยโคมพระประเทียบ แลโคมตามฉนวนประจำท่าพนักงาน ตำรวจในซ้าย ๕ ขวา ๕ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม (เปนโคม) ๒๐ ดวงได้ตาม
แล (โคมบันดาศักดิ์) ต่างรูปตราจำนำ แขวนณศาลลูกขุน1 เปนพนักงานพันเภา หัวพันมหาดไทยได้กะเกณฑ์หมายบอกเจ้าพนักงานตรวจตราว่ากล่าว
โคมตามกำแพงรอบพระนครนั้น เปนพนักงานนครบาลนายอำเภอได้ป่าวร้องราษฎรชาวบ้าน น่าบ้านผู้ใดผู้ใกล้เคียงได้เอาเสาโคมขึ้น
แลตามโคมไชย โคมประเทียบ โคมบริวาร (โคม) บันดาศักดิ์ตามศาลาลูกขุน โคมราษฎรชาวบ้าน (ทั้งนี้) เอาขึ้นเดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ พร้อมกัน ต่อถึงเดือนอ้ายขึ้นค่ำ ๑ จึงลดโคมพร้อมกันทั้งสิ้น ฯ
(๙ กระบวรเสด็จงานพระเมรุพระเจ้ากรุงธนบุรี)
๏ (ฝ่าย) ทหารเกณฑ์เรือพระที่นั่ง เรือดั้งเรือกัน แลจุกช่องคลองน้ำซ้ายขวาตามทางเสด็จ แต่ฉนวนน้ำประจำท่าถึงวัดบางยี่เรือ
/*46ครั้นถึงวัดบางยี่เรือแล้วเกณฑ์ทนายคบหอกอยู่ล้อมวงตามพนักงาน แล้วอยู่ตั้งกองคอยเหตุท้ายน้ำกอง ๑ สำหรับเสด็จพระราชทาน (เพลิง) ศพเจ้าที่ล่วงณวัดบางยี่เรือ1
(กระบวร) ทางชลมารค เรือพระที่นั่งศรีสักหลาดลำ ๒ (ฝีพาย) ๔๘ คน เรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า บ้านใหม่ลำ ๑ (พลพาย) ๕๗ คน โพธิ์เรียงลำ ๑ (พลพาย) ๕๗ คน
เรือดั้ง ทหารในซ้าย ลำ ๑ (พลพาย) ๖๕ คน ขวา ลำ ๑ (พลพาย) ๖๐ คน เกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง ซ้าย ลำ ๑ (พลพาย) ๕๒ คน อาสาวิเศษซ้าย ลำ ๑ (พลพาย) ๖๗ คน ขวา ลำ ๑ (พลพาย) ๖๗ คน รวมเรือดั้ง ๓ คู่ พลพาย ๓๖๓ คน
เรือจุกช่อง (ฝ่ายซ้าย) ตำรวจใหญ่ซ้าย (จุกช่อง) ที่แม่น้ำใหญ่น่ากฎีจีน2 ๒ คน คลองริมบ้านพระอภัยวานิช ๒ คน คลองเข้าไปวัดบางสะไก่3 ๒ คน คลองวัดบางยี่เรือ ๒ คน (ฝ่ายขวา) ตำรวจใหญ่ขวา (จุกช่อง) ที่คลองขุดใหม่4 ๒ คน คลองวัดสังข์กระจาย ๒ คน คลองบางลำเจียก ๒ คน รวม (จุกช่อง ๗ แห่งเปนคน) ๑๔ คน
ล้อมวงซ้าย ตำรวจใหญ่ซ้าย ๓๐ คน ทหารในซ้าย ๒๐ คน ตำรวจนอกซ้าย ๓๐ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๐ คน สนมทหาร/*47ซ้าย ๑๕ คน รวม (ล้อมวงฝ่ายซ้าย) ๑๔๐ คน ล้อมวงฝ่ายขวา (กรมฝ่ายขวา1) ๑๔๐ คน รวมล้อมวงทั้งซ้ายขวาเปนคน ๒๘๐ คน
ปืนท้ายที่นั่ง ตำรวจในซ้ายปืน ๒ กระบอก คน ๖ คน ตำรวจในขวาปืน ๒ กระบอก คน ๖ คน ตำรวจใหญ่ซ้ายปืน ๒ กระบอก คน ๖ คน ตำรวจใหญ่ขวาปืน ๒ กระบอก คน ๖ คน อาสาเดโชปืนกระบอก ๑ คน ๓ คน อาสาท้ายน้ำปืนกระบอก ๑ คน ๓ คน อาสาซ้ายปืนกระบอก ๑ คน ๓ คน ขวาปืนกระบอก ๑ คน ๓ คน รวมเปนปืน ๑๒ กระบอก คน ๓๖ คน
กองคอยเหตุอยู่ท้ายน้ำที่ด่านบางหลวง หลวงสรเสนี ๑ ขุนราม ๑ ขุนชนะ ๑ ไพร่ถือหอก ๑๐ รวม ๑๓ คน ฯ
(๑๐ ยิงปืนอาฏานา)
๏ อนึ่งเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ จะสิ้นปีเก่าขึ้นปีใหม่นั้น พันอินทราช พันเทพราช ได้เกณฑ์ปืนใหญ่น้อยยิงอาฏานาการพระราชพิธีตรุษ ณวันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ปีเถาะเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖)
เปนปืนคาบชุดยิงพร้อมกัน ๓ นัด แล้วงดทีเดียว (ยิงที่) ประตูพระราชวังเสมอประตูละ ๕ กระบอก ๑๗ ประตู2เปนปืน ๘๕ กระบอก
ปืนคาบศิลายิง (เปน) สัญญาที่โรงพระราชพิธี ๓๐ กระบอก
ปืนคาบชุดตั้งยิงที่น่าศาลาลูกขุน ๕๐๐ กระบอก เปนปืนคาบศิลา ๓๐ กระบอก ปืนคาบชุด ๕๘๕ กระบอก รวมปืนเล็ก ๖๑๕ กระบอก
/*48ปืนใหญ่ยิงพร้อมกัน ๓ นัด แล้วผลัดกันยิงกว่าจะรุ่ง (คือ)
ปืน (ขนาด) กระสุน ๒ นิ้ว ดินดำ ๖ บาท (ตั้งยิงที่) ประตูเมืองรอบนอก (ทั้งประตูใหญ่แลประตูช่องกุฏิ์) เสมอประตูละ ๒ กระบอก ๓๘ ประตูเปนปืน ๗๖ กระบอก
ปืน (ขนาด) กระสุน ๓ นิ้ว ๔ นิ้ว ดินชั่ง ๑ (ตั้งยิงบน) ป้อมละ ๒ กระบอก ๑๓ ป้อมเปนปืน ๒๖ กระบอก (ตั้งยิงที่) ถนนหลังโรงช้าง ทางไปวัดสลัก ๒ กระบอก1 ถนนน่าโรงช้าง ๒ กระบอก2 ถนนน่าโรงเสื้อเมืองโรงทรงเมือง ๒ กระบอก3 ถนนน่าบ้านเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ๒ กระบอก4 รวม ๔ ถนนเปนปืน ๘ กระบอก
ฝั่งตวันตก ปืนคาบชุดยิงที่น่าโรงพระแก้ว (พระราชวังเดิม) ๒๐๐ กระบอก
ปืนใหญ่กระสุน ๒ นิ้วยิงพร้อมกัน ๓ นัดกว่าจะรุ่ง (ตั้งยิง) ที่ตะแลงแกง ๒ กระบอก5 ต้นสพานกฎีแขก ๒ กระบอก ฉางเกลือ ๒ กระบอก6 วัดบางว้าน้อย ๒ กระบอก รวม (ปืนยิงทางฝั่งตวันตก) ปืนเล็ก ๒๐๐ กระบอก ปืนใหญ่ ๘ กระบอก
รวมปืนยิงอาฏานาเปนปืนใหญ่ ๑๑๘ กระบอก ปืนเล็ก ๘๑๕ กระบอกฯ
/*49(๑๑ ก่อพระทราย)
๏ อนึ่งเมื่อครั้ง (แผ่นดิน) สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐ์นั้น ครั้นวันขึ้นปีใหม่โหรถวายฤกษ์เปนวันมหาสงกรานต์ เจ้าพนักงานได้ก่อพระทรายน่าพระวิหารหลวงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์
หมู่สี่ตำรวจรวมกันทำพระมหาธาตุองค์ ๑ สูง ๘ ศอก มียอดนพศูล
พระทรายสูง ๒ ศอก ๘๐ องค์ เกณฑ์ตำรวจใน ซ้าย ๘ องค์ ขวา ๘ องค์ ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๘ องค์ ขวา ๘ องค์ ตำรวจนอก ซ้าย ๔ องค์ ขวา ๔ องค์ สนมทหาร ซ้าย ๔ องค์ ขวา ๔ องค์ สนมกลาง ซ้าย ๓ องค์ ขวา ๓ องค์ อาสา ซ้าย ๓ องค์ ขวา ๓ องค์ เขนทอง ซ้าย ๓ องค์ ขวา ๓ องค์ อาสาเดโช ๓ องค์ (อาสาท้ายน้ำ) ๓ องค์ ทำลุ ซ้าย ๒ องค์ ขวา ๒ องค์ รักษาองค์ ซ้าย ๓ องค์ ขวา ๓ องค์ ดั้งทอง (ซ้าย ๒ องค์) ขวา ๒ องค์1
แลเครื่องราชวัตรฉัตรธงเครื่องประดับพระทรายนั้น เจ้าพนักงานได้เบิกสิ่งของให้แก่ช่างเขียนทำ แลพระทรายนั้นช่างเขียนได้ตัด2
ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเช้าวันมหาสงกรานต์ ล้นเกล้าล้นกระหม่อมเสด็จไปณพระวิหารใหญ่ด้วย3 นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะอธิการวัดได้ฉันณพระ/*50วิหารใหญ่ฉลองพระทราย แลที่พระ (ทราย) มหาธาตุแลพระทรายบริวารนั้น วิเสศแต่งเทียนแลบายศรี (มี) เทียนทองคำขวัญบูชาพระทรายองค์ละสำรับ
ครั้นแสร็จ (งาน) พระทรายที่วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์แล้ว รุ่งขึ้นเปนวันเนา เจ้าพนักงานจึงเอาทรายแลเตียงเข้าไปให้ล้นเกล้าล้นกระหม่อมทรงก่อพระทรายณพระที่นั่งทรงปืน เปนพระปรางค์ ๕ ยอด (พนักงาน) หมู่เรือพระที่นั่งศรีสักหลาดซ้ายองค์ ๑ หมู่เรือพระที่นั่งศรีสักหลาดขวาองค์ ๑ หมู่เรือพระที่นั่งกราบลำทรงซ้ายองค์ ๑ หมู่เรือพระกินรกราชลำทรงขวาองค์ ๑ เปนพระปรางค์ ๕ ยอด ๔ องค์ พระสถูป4เจดีย์ (พนักงาน) หมู่เรือกราบพระที่นั่งรองซ้ายองค์ ๑ หมู่เรือกราบพระที่นั่งรองขวาองค์ ๑ หมู่เรือดั้งทหารในซ้าย นายจงใจสนิทองค์ ๑ หมู่เรือดั้งทหารในขวา นายจิตรรักษาองค์ ๑ หมู่ตำรวจในซ้าย นายไชยรักษาองค์ ๑ หมู่ตำรวจในขวา นายโชติอภัยองค์ ๑ เปนพระสถูปเจดีย์ ๖ องค์ ทรงก่อแล้วพนักงานยกพระทรายออกมาให้ช่างเขียนตัด แลเครื่องประดับพระทรายนั้น ให้เจ้าพนักงานเบิกทองอังกฤษประดับ แลช่าง1เขียนทำประดับประดาพระทราย แล้วยกเข้าไปตั้งไว้ณพระที่นั่งทรงปืน ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเช้าวันเถลิงศก เสด็จ ฯ ออกฉลองพระเจดีย์ทรายเตียงยกณพระที่นั่งทรงปืน พระสงฆ์ฉันเสร็จแล้ว เจ้าพนักงานยกพระทรายออกมาตั้งไว้ณศาลาลูกขุนท้ายสระ พันพุฒ พันเทพราช พันจันท์ เกณฑ์/*51เครื่องเล่นแลคู่แห่เดินเท้าแลม้า ปี่กลองชนะ ธงสามชาย ปี่กลองมลายู ปี่กลองใน แห่พระทรายไปไว้ณวัดวรโพธิ์ วัดพระราม วัดมงคลบพิตร (เปน) อย่างธรรมเนียมสืบมาแต่ก่อน (ดังนี้)
แลทุกวันนี้เสด็จลงมาสร้างพระนครอยู่เมืองธนบุรี ครั้นถึงกำหนดสงกรานต์เมื่อใด ก็ให้หมายบอกแก่เจ้าพนักงานให้ก่อพระทรายน่าวิหารพระแก้วมรกฎ2แลพระทรายเตียงยกตามอย่างในพระบรมโกษฐ์แต่ก่อน
อนึ่งถ้าเสด็จไปก่อพระทรายน้ำไหลนั้น พันทิพราช ได้คุมเจ้าพนักงานสี่ตำรวจ สนมทหาร ตำรวจนอก ไปทำพลับพลาของหลวงแลข้างใน แลฉนวนรับเสด็จ พันเทพราชได้เกณฑ์อาสาหกเหล่าไปปลูกทิมสงฆ์ แลได้หมายบอกเจ้าพนักงานให้ก่อพระทราย เปนตำรวจในซ้าย ๓ องค์ ขวา ๓ องค์ เปน ๖ องค์ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๓ องค์ขวา ๓ องค์เปน ๖ องค์ ตำรวจนอกซ้าย ๒ องค์ขวา ๒ องค์เปน ๔ องค์ สนมทหารซ้าย ๒ องค์ ขวา ๒ องค์เปน ๔ องค์ รักษาองค์ซ้าย ๒ องค์ขวา ๒ องค์เปน ๔ องค์ ดั้งทองซ้าย ๑ ขวา ๑ เปน ๒ องค์ ทำลุซ้าย ๑ ขวา ๑ เปน ๒ องค์ อาสาซ้าย ๒ ขวา ๒ เปน ๔ องค์ (อาสา) เดโช ๒ องค์ อาสาท้ายน้ำ ๒ องค์ เขนทองซ้าย ๒ ขวา ๒ เปน ๔ องค์ เข้ากันเปน (พระทราย) ๔๐ องค์
/*52ทหารในซ้ายขวาได้ทำวังเวียนสำหรับเวียนพระทราย แลริ้วเฝือกวงรอยพลับพลานั้นเปนพนักงานแขวงนายอำเภอ แลปลาซึ่งมีในเฝือกนั้นเปนพนักงานอาสาซ้ายขวา ได้เอาแหทอดปลาในเฝือกเสียให้สิ้น อย่าให้มีปลาเงี่ยงปลางาอยู่ได้ ครั้นฉลองพระทรายแล้ว เสด็จสรงน้ำในเฝือกวงอยู่นั้น
(๑๒ แห่พระราชสาส์นไปเมืองจีน)
๏ ณวันพฤหัศบดี เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำปีมโรงฉศก (พ.ศ. ๒๓๒๗) มีหมายนายบริบาลบรรยงก์ (นายเวรกลาโหม) มาว่า พระยาพระคลังรับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า พระฤกษ์จะได้เชิญพระราชสาส์นแห่ไปลงสำเภาทรงพระราชสาส์น เพลาเช้าณวันเสาร์ เดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมโรงฉศก จะได้แห่ไปแต่ถนนน่าหอพระเชษฐบิดร ออกประตูริมศาลาลูกขุนไปลงตะพานใหญ่เหนือฉนวน1
แลมีกฎหมายแต่ก่อนว่า ถ้าจะแห่พระราชสาส์นไปลงสำเภานั้น ตำรวจได้มารับเอาพระมณฑปต่อหลวงรักษาสมบัติไปตั้ง (คานหาม) แลให้สี่ตำรวจเอาพระมณฑปไปตั้ง (ที่) ถนนประตูออกกำแพงแก้วน่าหอพระเชษฐบิดร แลให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์หลวงขุนหมื่นนุ่งสมปักลายใส่เสื้อ (ครุย) หัวใส่พอกหัว เดินเท้าแห่น่า ๓๐ คู่ ไพร่ใส่เสื้อแดงถือปืน ๕๐ คน ถือธง ๕๐ คน ปี่กลองชนะ ๓ คู่ ปี่กลองมลายู/*53สำรับ ๑ แตรงอนคู่ ๑ แตรลำโพง (ฝรั่ง) คู่ ๑ เครื่องสูงแห่น่า ๓ คู่ แห่หลัง ๒ คู่ รวม ๕ คู่ แลหลวงขุนหมื่นนุ่งลายใส่เสื้อครุยใส่พอกแห่หลัง ๕ คู่ เกณฑ์แห่พร้อมแล้ว อาลักษณ์จึงเชิญพระราชสาส์นลง (พานรอง) พระราชสาส์นวางในพระมณฑป แห่ลงไปลงเรือพระที่นั่งณประตูฉนวน ให้ราชทูต อุปทูต ตรีทูต บั้นสื่อเดินเคียงประคองห่างข้างละ ๒ คน แลตำรวจใหญ่ได้เอาเรือพระที่นั่งกิ่งบรรจุพลพายครบกระทงมารับพระราชสาส์น มหาดเล็กบำเรอถือเครื่องแห่ตามเหมือนอย่างเสด็จ ฯ หมื่นราชเสนหาถือธงน่าเรือ ทูตทั้ง ๓ บั้นสื่อนั่งรายตีนตองซ้ายขวา (ตั้ง) สัปทนแพรทั้ง ๔ มุมพระมณฑป เกณฑ์พระยา พระ หลวง ขุน หมื่น ขี่เรือกันยาแห่น่า ๕ คู่ แห่หลัง ๕ คู่ แห่ลงไปตามแม่น้ำถึงสำเภาทรงพระราชสาส์น แลให้คนงานกรมการซึ่งอยู่บนสำเภายิงปืน (รับพระราชสาส์น) ๕ นัด (ฤๅ) ๗ นัด แล้วเชิญพระราชสาส์นขึ้นไว้บนท้ายพรม2 อาลักษณ์เอามารองรอบพระมณฑป ราชทูต ข้าหลวง บั้นสื่อ นายสำเภา ล้าต้า พร้อมกันกราบถวายบังคม ๓ ลาแล้วกลับมา (ดังนี้)
ให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์คู่แห่เดินเท้าแลหมายบอกเจ้าพนักงานทั้งปวงให้ทั่วให้เตรียมกันให้พร้อมแต่เพลาเช้าณวันเสาร์ เดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมโรงฉศก จงทุกพนักงานอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง
/*54ทหารพลเรือนเกณฑ์ขุนหมื่นนุ่งสมปักลายห่มเสื้อครุย หัวใส่พอก พันทนายแลไพร่ห่มเสื้อแดง ตาริ้ว (กระบวนแห่) ถือธงสามชาย ถือปืนคาบชุดแลกลองชนะแตร แลสี่ตำรวจหามพระมณฑปรับพระราชสาส์นณหอพระเชษฐบิดรไปออกประตูวิเศษไชยศรี แห่ตามถนนไปลงเรือพระที่นั่งกิ่งใหญ่ณฉนวนนั้น เกณฑ์
กระบวรน่า (ฝ่าย) ทหารตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา เกณฑ์ถือปืนคาบชุดกรมละ ๓ คู่ ถือธงสามชายกรมละคู่ ๒ เปนคนกรมละ ๘ คน รวม ๖ กรมเปนคน ๔๘ คน ปี่กลองชนะ ๓ คู่ แตรงอน ๒ แตรลำโพง ๒ สี่ตำรวจหามพระมณฑปทรงพระราชสาส์น ๑๖ รวม (คนฝ่ายทหารกระบวรน่า) ๗๔ คน (ฝ่าย) พลเรือน หลวง ขุน หมื่น (คู่แห่) เดินเท้า ๑๕ คู่ เครื่องสูง ๓ คู่ รวมคนฝ่ายพลเรือนกระบวรน่า ๓๖ คน รวมคนกระบวรน่า ๑๑๐ คน
กระบวรหลัง (ฝ่าย) ทหาร สนมตำรวจซ้ายขวาถือปืนคาบชุดกรมละ ๓ คู่ ถือธงสามชายกรมละคู่ ๑ รวม ๒ กรมเปนคน ๑๖ คน (ฝ่าย) พลเรือน ขุนหมื่น (คู่แห่) เดินเท้า ๕ คู่ เครื่องสูง ๒ คู่ รวมพลเรือน ๑๔ คน รวมกระบวรหลัง ๓๐ คน รวมคนกระบวรแห่ทั้งสิ้น ๑๔๐ คน
แลเรือพระที่นั่งกิ่งทรงพระราชสาส์นแลพลพายนั้น เปนพนักงานตำรวจใหญ่ซ้ายขวาได้แต่ง หัวหมื่นนุ่งสมปักลายใส่เสื้อครุยขาว ใส่/*55พอกถือธงห้าชายน่าเรือ พลพายนั้นอย่างธรรมเนียมแต่ก่อนนุ่งสนับเพลาผ้าท่อน1 พายนั้นด้ามทาชาดใบปิดทอง ครั้งนี้2หามีสนับเพลาผ้าท่อนไม่ มีแต่พายด้ามทาชาดใบปิดทอง เรือพระที่นั่งกิ่งแลพลพายนั้น เปนพนักงานพันพรหมราชได้กะเกณฑ์ว่ากล่าว พันจันท์ได้เกณฑ์ข้าทูลลอองธุลีพระบาทขี่เรือพลายม้ายาว ๘ วา ๙ วา มีถาดหมากคนโทตามบันดาศักดิ์ บรรจุพลพายตามสมควร แห่พระราชสาส์น
เปนเรือทรงพระราชสาส์นลำ ๑ (ผู้ที่ลงในนั้น) ทหารปีกลองชนะแลแตรงอนแตรลำโพง รวม ๑๐ คน หัวหมื่นนายเรือ ๑ ถือธง ๑ รวม ๒ คน พลพาย ๗๐ พลเรือน ราชทูต ๑ อูปทูต ๑ ตรีทูต ๑ บั้นสื่อ ๑ รวม ๔ สนมถือเครื่องสูงสามชั้น ๒ สองชั้น ๒ รวม ๔ รวม (คนลงในเรือทรงพระราชสาส์น) ๙๐ คน
เรือคู่แห่น่า ๑๕ คู่ หลัง ๕ คู่ รวมเปนเรือ ๔๐ ลำ ฯ
(๑๓ รับแขกเมืองโปตุเกศ)
๏ วันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก (พ.ศ. ๒๓๒๙) มีหมายนายฤทธิ (รงค์อาวุธนายเวรกลาโหม) ว่าด้วยเจ้าพระยาธรรมารับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่าแขกเมืองฝรั่งปัศตุกันจะได้เข้า (เฝ้า) กราบถวายบังคมทูลเกล้า ฯ ถวายพระราชสาส์นณท้องพระโรงพระที่นั่งจักรพรรดิ/*56พิมาน ณวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ เพลาย่ำรุ่ง1 แลแขกเมืองถือพระราชสาส์นครั้งนี้มา (เรือ) สลุปจะได้เอาเรือลงไปรับ
เกณฑ์ให้ตำรวจใหญ่ขวาเอาเรือพระที่นั่งศรีสักหลาดไปรับ แล้วให้ตั้งเตียงแว่นฟ้า ให้อาลักษณ์เอาพานแว่นฟ้า ๒ ชั้นตั้งบนเตียงรับพระราชสาส์น
ให้มหาดไทยกลาโหมเกณฑ์เรือยาว ๘ วา ๙ วาเปนคู่แห่ ๕ คู่ เรือปี่กลองชนะ ๒ คู่ แลให้กรมท่าจัดเรือกันยาให้แขกเมืองขี่ลำ ๑ โดยสมควรแห่มาแต่สลุปมาขึ้นท่าช้าง
เกณฑ์ให้สี่ตำรวจเอาเสลี่ยงงาลงไปรับ ให้มีสัปทนกั้นพระราชสาส์นคัน ๑ ปี่กลองชนะ ๕ คู่ แตรงอน (๒ คู่) แตรลำโพง (๒ คู่) ให้เกณฑ์หหลวงขุนหมื่นนุ่งสมปักลายห่มเสื้อครุยใส่ลำพอกมีเกี้ยว เดินเคียงเสลี่ยง ๒ คู่ เดินแห่เสลี่ยง ๑๐ คู่ เข้ากันเปน ๑๒ คู่ ทนายปืนแห่น่า ๓๐ คู่ แห่ (แต่ท่าช้าง) มาเข้าประตูพิมานเทเวศร์1 มาพัก (ที่) ศาลาลูกขุนฝ่ายขวา ให้พระยาจุฬานั่งรับแขกเมืองอยู่ก่อน
ให้เกณฑ์ข้าทูลลอองธุลีพระบาทกรมพระราชวังบวร ฯ กรมพระราชวังหลัง (แลเจ้ากรมปลัดกรมใน) เจ้าต่างกรมฝ่ายน่าฝ่ายในมา/*57(สมทบ) นั่งทิมดาบชั้นใน ตำรวจในทิมดาบหนึ่ง ๓๐ คน ชาววังทิมดาบหนึ่ง ๓๐ คน นั่งทิมดาบชั้นนอก ตำรวจใน ๒ ทิม ๆ ละ ๖๐ เปน ๑๒๐ ชาววัง ๒ ทิม ๆ ละ ๖๐ เปน ๑๒๐ รวม (คนนั่งทิมดาบ) ๓๐๐ คน
แลเกณฑ์หลวงขุนหมื่นนอก (ตำแหน่งเฝ้า) มานั่งบนศาลาลูกขุนศาลาละ ๕๐ คน เฉลียงศาลาลูกขุนซ้าย ๑๐๐ เฉลียงศาลาลูกขุนขวา ๑๐๐ รวม (นั่งศาลาลูกขุนซ้ายขวา) เปน ๒๕๐ คน
ให้เกณฑ์นายปืนใส่เสื้อใส่หมวกขึ้นรักษา ๒ ข้างถนน แต่ประตูพิมานเทเวศร์จนถึงประตูสุวรรณบริบาล แลยืนตามถนนน่าศาลาลูกขุนซ้ายขวาเลี้ยวไปทางถนนโรงปืนนางตานี2 ไปตามถนนจนประตูพิมานไชยศรี
แลเกณฑ์นั่งกลาบาศที่สนามมวย3 ๔ กอง กองละ ๒๐๐ รวมเปน ๘๐๐ คน
เกณฑ์ขุนนางจีน ขุนนางญวน ขุนนางแขก ขุนนางฝรั่ง นั่งตรงประตูกำแพงแก้วที่เสด็จออกน่าโรงอาลักษณ์4
แลให้ชาวเครื่องอภิรมย์เชิญเครื่องไปตั้งริมพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์5
/*58ให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ในพระราชวังหลวง ในพระราชวังบวร ฯ ในพระราชวังหลัง นุ่งสมปักลายสมปักยก ห่มเสื้อกรุย แต่งตัวจงโอ่โถงเข้าเฝ้าที่ท้องพระโรงพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานตามตำแหน่ง
แลให้ชาวเสื่อชาวคลังพิมานอากาศเขาเสื่อเอาพรมมาปูท้องพระโรง แลปูเสื่อทิมดาบทั้ง ๖ ทิมด้วย แลที่ศาลาลูกขุนซ้ายขวานั้นให้จ่าศาลาเอาเสื่อมาปูให้เต็ม แลให้มหาดไทยกลาโหม เอาพรมมาปูณศาลาลูกขุน แลให้ชาวแตรงอน แตรฝรั่ง ปี่ กลองชนะ เข้าไปเตรียมสำหรับประโคมริมท้องพระโรง
แลให้พระคลังมหาสมบัติเอาเจียดทอง เจียดนาก เจียดถม เข้าไปตั้งตามตำแหน่งน่าแขกเมืองกราบถวายบังคม
ทั้งนี้เปนการใหญ่ให้มีหาดไทยกลาโหมจัดแจง กรมวังเปนสารวัดตรวจตราให้สมควร อย่าให้อัปรยศแก่แขกเมืองได้
ฝ่ายทหารเกณฑ์เรือพระที่นั่งศรีสักหลาด กลองชนะลงไปรับพระราชสาส์นณกำปั่นวิลันดา1มาขึ้นประตูท่าช้าง แล้วให้พนักงานสี่ตำรวจเชิญพระเสลี่ยงงา แลสัปทน ปี่กลองชนะคู่แห่ถือปืนเดินเท้าแห่พระราชสาส์น แลรับแขกเมืองฝรั่งปัศตุกันเข้ามาประตูพิมานเทเวศร์ ตามถนนมาถึงประตูสุวรรณบริบาลแล้วเลี้ยวมา (หลัง) ศาลาลูกขุนเข้าประตูพิมาน/*59ไชยศรี แลเกณฑ์ปี่กลองแตร แลนั่งริ้วกาลบาศรับเสด็จออกแขกเมืองฝรั่งปัศตุกันณวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก เปนคน ๑๓๕๓ คนในนี้ คือ :-
รับพระราชสาส์นมาทางเรือ เรือพระที่นั่งศรีสักหลาด ตำรวจใหญ่ขวา พลพาย ๔๕ ปี่กลองชนะ ๒ คู่ รวม ๔๙ คน
แห่พระราชสาส์นทางบก สี่ตำรวจหามพระเสลี่ยง ๘ สัปทน ๑ (รวม ๙ คน) ปี่กลอง ปี่ ๑ กลองชนะ ๕ คู่ แตรงอน ๒ คู่ (แตรฝรั่ง ๒ คู่) รวม ๑๕ คน ถือปืนแห่น่า ทนายเลือกแสงปืน ๓๐ คู่ รวม ๖๐ คน รวมกระบวรแห่พระราชสาส์นทางบก ๘๔ คน
(ริ้ว) เสด็จออกแขกเมือง (คน) ยืนสองข้างประตู ประตูพิมานเทเวศร์ ๕๐ ประตูพิมานไชยศรี ๕๐ รวม ๑๐๐ คน ยืนริมสองข้าง ๒๐๐ คน คนนั่งริ้วกาลบาศ ๔ กอง ๆ ละ ๒๐๐ รวม ๘๐๐ คน ปี่กลองจ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ กลองชนะ ๑๐๐ รวม ๑๐๔ คน แตรรับแลส่งเสด็จแตรงอน ๘ คู่ แตรฝรั่ง ๔ คู่1 รวม ๑๖ คน รวมคนริ้วเสด็จออกแขกเมือง ๑๒๒๐ คน
คิดเลขฝ่ายทหาร พันทนายแลไพร่มิพอ ขอเลขไพร่หลวงฝ่ายพลเรือน (แล) คนกรมพระราชวังบวร ฯ (สมทบด้วย)
เกณฑ์รักษาประตูพิมานเทเวศร์ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนคาบศิลา พันทนายตำรวจในซ้าย ๒๕ ขวา ๒๕ รวมประตูใน ๕๐ คน ยืนประตู/*60พิมานไชยศรี ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนคาบศิลา พันทนายตำรวจใหญ่ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ พันทนายตำรวจนอกซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ รวม ๔๐ คน
เกณฑ์ยืนริมถนน แต่ประตูพิมานเทเวศร์ (มา) ตามถนนเลี้ยวริมถนนน่าศาลาลูกขุนถึงประตูพิมานไชยศรี ตำรวจในซ้าย ๒๕ ขวา ๒๕ รวม ๕๐ คน ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน ตำรวจนอกซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน สนมทหารซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน สนมกลางซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ คน พันทนายทหารในซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน รวมคนยืนริมถนน ๒๗๐ คน
เกณฑ์นั่งริ้วกาลบาศ ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนคาบศิลาตั้งอยู่ (น่า) พระที่นั่งเย็นออกมาหว่างโรงช้างพระมหาปราสาท2 หมู่ตำรวจในซ้าย ๖๐ ขวา ๖๐ รวม ๑๒๐ คน หมู่ตำรวจใหญ่ซ้าย ๖๐ ขวา ๖๐ รวม ๑๒๐ คน หมู่ตำรวจนอกซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน หมู่สนมทหารซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน หมู่สนมกลางซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน หมู่ทหารในซ้าย ๔๐ ขวา ๕๔๐ รวม ๘๐ คน หมู่อาสาเดโช ๔๐ หมู่อาสาท้ายน้ำ ๔๐ หมู่เขนทองซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน หมู่อาสาซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน หมู่รักษาองค์ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน รวม ๒๐ กรม เปน ๘๐๐ คน
ปี่กลองชนะ แตรงอน ๘ แตรวิลันดา ๘ รวมแตร ๑๖ กลองชนะ จ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ กลองชนะ ๑๐๐ รวม ๑๒๐ คน
/*61วันพฤหัศบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก พระยาธรรมานั่งที่โรงปืนนางตานี (ผู้ร่างหมายเกณฑ์) ได้เรียน (ถาม) ว่าคนซึ่งรักษาประตู (แล) ยืนสองข้างถนนแลนั่งริ้วกาลบาศนั้น จะให้ใส่เสื้อใส่หมวกด้วยฤๅประการใด พระยาธรรมาสั่งว่า คนซึ่งเกณฑ์รักษาประตูยืนตามถนน นั่งริ้วกาลบาศ ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนคาบศิลา แลคนตีกลองชนะ ใส่เสื้อใส่หมวกจงทุกคน เมื่อสั่งนั้นต่อหน้าพระยาบำเรอภักดี พระยาท้ายน้ำ
วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก ด้วยมีหมายนายจำเนียร (สรพลนายเวรกลาโหม) มาว่า พระยาพระคลังรับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่าองตน วิเสน แขกเมืองบัศตุกันจะได้เข้า (เฝ้า) กราบถวายบังคมลาณวันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า
ให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์ขุนหมื่นมานั่งกาลบาศณทิมดาบชั้นในตำรวจทิมหนึ่ง ๒๐ คน ชาววังทิมหนึ่ง ๒๐ คน รวม (นั่ง) ทิมดาบใน ๔๐ คน ทิมดาบชั้นนอกตำรวจ ๒ ทิม ๆ ละ ๓๐ คน เปน ๖๐ คน ชาววัง ๒ ทิม ๆ ละ ๓๐ คน เปน ๖๐ คน รวม (นั่ง) ทิมดาบนอก ๑๒๐ คน
แลให้เกณฑ์ทนายปืน ใส่เสื้อแดงเสื้อดำ ใส่หมวก ยืนประตู (แล) รายสองข้างถนน แต่ประตูวิเศษไชยศรีจนถึงประตู (พิมานไชยศรี) ทิมดาบชาววัง แลเกณฑ์นั่งกาลบาศที่สนามมวย ๔ กอง ๆ ละ ๕๐๐ เปนคน ๒๐๐๐ ปี่กลองชนะ ๑๐๐
/*62แลให้ขุนนางจีน ขุนนางญวน ขุนนางแขก1 ขุนนางฝรั่ง (มานั่งที่) น่าห้องเครื่องมหาดเล็ก2แถว ๑ เกณฑ์ให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ (ใน) พระราชวังหลวง แลพระราชวังบวร ฯ นุ่งสมปักลาย สมปักยกห่มเสื้อครุย แต่งตัวจงโอ่โถงเข้ามาเฝ้าน่าพระที่นั่งเย็นตามตำแหน่ง3
แลให้เจ้าพนักงานเตรียมจัดแจงการให้งามกว่าเมื่อแรกแขกเมืองเข้ามาถวายบังคมครั้งก่อน แต่ทว่าครั้งนี้จะให้แขกเมืองรับพระราชทานกินเลี้ยงณศาลาลูกขุนฝ่ายซ้าย แล (ให้หา) มโหรี ปี่พาทย์ ลคร มาเตรียมรำให้แขกเมืองดู (ด้วย) ตามรับสั่ง
ฝ่ายทหารเกณฑ์ พันทนายตำรวจเลว แลเลขไพร่หลวง ไพร่สมกาลัง ยืนรักษาประตู (ยืน) ริมถนนแลนั่งริ้วกาลบาศ เลขทหารไม่พอขอเลขพลเรือน ๑๐๙๐ คน ยืนริมประตูพิมานไชยศรี ๕๐ ประตู วิเศษไชยศรี ๕๐ รวม ๑๐๐ ยืนริมถนนสองข้าง ๒๗๐ คน นั่งริ้วกาลบาศ ๑๐ หมู่ ๆ ละ ๒๐๐ คน รวม ๒๓๕๐ คน แตรงอน ๘ แตร แตรวิลันดา ๘ กลองชนะ จ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ กลองชนะ ๑๐๐ รวม ๑๒๐ รวม (จำนวนเกณฑ์) ๒๔๗๐ คน
/*63คนนั่งริ้วกาลบาศ อาสาหกเหล่าไปราชการทัพปากแพรก4 คงอยู่ (แต่) แปดตำรวจ (กับ) ทหารในซ้ายขวา (เพราะฉนั้น) นั่งริ้วกาลบาศให้เลิกเสีย ให้เกณฑ์ไว้แต่ยืนริมถนน ยืนริมประตู (แล) นั่งศาลาลูกขุน
วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก มีหมายเวรนายบริบาล (นายเวรกลาโหม) มาว่า ด้วยพระยาพระคลังรับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า จะได้เชิญพระราชสาส์นณหอมณเฑียรธรรมลงไปถึงสลุป ณวันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า ๓ โมง จะได้แห่ทางบกไปลงเรือพระที่นั่ง ณฉนวนกรมพระราชวังบวร ฯ1 แล้วจะรับแห่ลงไปสลุป
แลให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์ขุนหมื่นคู่แห่ ห่มเสื้อครุยใส่ลำพอก แห่ทางบก ๑๐ คู่ เกณฑ์เรือคู่แห่ยาว ๗ วา ๘ วา ๕ คู่ ปี่ (๑) กลองชนะ ๓ คู่ แตรคู่ ๑ ให้ประโคมแห่ทางบกทางเรือลงไปจนถึงสลุป แลเกณฑ์ให้สี่ตำรวจรับเอาพระเสลี่ยง สัปทน ต่อพันเงินพันทองมาคอยรับพระราชสาส์นณหอพระมณเฑียรธรรม แลให้พันทอง (จัด) เครื่องสูงแห่พระราชสาส์น น่า ๓ คู่ หลัง ๒ คู่ รวมเปน (เครื่องสูง) ๕ คู่ แลให้กรมฝีพายเอาเรือพระที่นั่งผูกม่าน (แล) บรรจุพลพายให้เต็มกำลัง มาเตรียมรับพระราชสาส์นณฉนวนกรมพระราชวังบวร ฯ ไปลงสลุปตามรับสั่ง
/*64(๑๔ รับแขกเมืองไทร)
๏ วันจันทร์ เดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ ปีมแมนพศก (พ.ศ. ๒๓๓๐) มีหมายเวรนายจำเนียรมาว่า ด้วยเจ้าพระยามหาเสนา ฯ รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า เจ้าพระยาไทรบุรีแต่งให้รายาหลงสมิผู้หลาน ๑ รายาศรีสรเตียมตามตา ๑ คุมเอาปืนแลสิ่งของสนอง (พระเดชพระคุณกับ) ดอกไม้ทองเงินเข้ามาทูลเกล้า ฯ ถวาย จะได้ (เข้าเฝ้า) กราบถวายบังคม (ที่) พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ณวันอังคาร เดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ ปีมแมนพศก เพลาเช้า
ให้เกณฑ์ข้าทูลลอองธุลีพระบาทเข้าเฝ้าแลนั่งศาลาลูกขุน ทิมดาบตำรวจใน (ทิมดาบ) ชาววัง แลเกณฑ์พันทนายตำรวจเลว ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนยืนริมประตู (ยืน) สองข้างถนน แต่ประตูพิมานเทเวศร์ ถึงประตูพิมานไชยศรี แลเกณฑ์ไพร่หลวง ไพร่สมกำลัง นั่งริ้วกาลบาศเหมือนอย่าง (ครั้ง) แขกเมืองกรุงปัศตุกัน
(๑๕ เสด็จพระราชทานพระกฐิน)
๏ วันจันทร์ เดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ ปีมแมนพศก (พ.ศ. ๒๓๓๐) พระศุภรัตรับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า พระกฐินหลวงประจำวัดวาอาราม (จะ) เสด็จพระราชทานพระกฐิน ๒๐ (พระ) อาราม (คือ)
วันพุฒ เดือน ๑๑ แรม ๕ ค่ำ วัดบางว้าใหญ่ที่ ๓ วัดบางลำภูที่ ๒ วัดบางขุนพรมที่ ๓ วัดโพธิ์ที่ ๔
/*65วันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ แรม ๖ ค่ำ วัดบางว้าน้อยที่ ๑ วัดทองที่ ๒ วัดนาค1ที่ ๓ วัดกลางที่ ๔
วันศุกร์ เดือน ๑๑ แรม ๗ ค่ำ วัดท้ายตลาดที่ ๑ วัดหงส์ที่ ๒ วัดสังข์กระจายที่ ๓ วัดพลับที่ ๔
วันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ วัดเลียบที่ ๑ วัดคอกกระบือ2ที่ ๒ วัดลาด (สิงขร) ที่ ๓
วันอาทิตย์ เดือน ๑๑ แรม ๙ ค่ำ วัดบางยี่เรือไทยที่ ๑ วัดบางยี่เรือรามัญ3 ที่ ๒ วัดปากน้ำในคลองบางหลวงที่ ๓
วันจันทร์ เดือน ๑๑ แรม ๑๑ ค่ำ วัดแจ้งที่ ๑ วัดสระเกษ4ที่ ๒
ให้พระอินทรโกษาเอาน้ำมันมะพร้าวถวายพระสงฆ์เสมอองค์ละทนาน เปนพระสงฆ์ ๑๖๕๕ รูป
(๑๖ รับแขกเมืองไทรครั้งที่ ๒)
๏ วันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีวอกสัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๓๓๑) ด้วยพระยาสุรเสนารับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า เจ้าพระยาไทรบุรีแต่งให้/*66รายางะผู้เปนหลาน ๑ รายาปัตนาอินทรา ๑ รายาอินทรามหาระตา ๑ คุมเอาปืนคาบศิลา (แล) ดินดำ พรรณผ้า เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย
ฝ่ายทหาร เกณฑ์ขุนหมื่นพันทนายตำรวจเลว ให้ใส่เสื้อปัศตู ใส่หมวก ถือหอก ยืนประตู (รัตน) พิศาล แลถนนน่าศาลาลูกขุนเลี้ยวเข้าประตูพิมานไชยศรี (ทางแขกเมืองเข้า) กราบถวายบังคมณพระที่นังจักรพรรดิพิมาน ณวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีวอกสัมฤทธิศก เปน (คือ)
กรมวังเกณฑ์นั่ง ๘ ชั้น เจ้าพระยา พระยา พระ หลวง ขุน หมื่น (ที่มีตำแหน่งเฝ้า ฯ) รวม ๖๔
(ฝ่าย) ทหารเกณฑ์ (คน) ยืนประจำประตูแล (สองข้าง) ถนนตำรวจใน ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ตำรวจนอก ซ้าย ๓๐ ขวา ๓๐ รวม ๖๐ คน สนมทหาร ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน ทหารใน ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน ทนายเลือกหอก ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน รวมคนยืนประจำประตูแลสองข้างถนน ๓๔๐ คน
(นั่ง) ทิมดาบชาววังชั้นนอก คนในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล1 ทิมหนึ่ง ๖๐ คน
(นั่ง) ทิมดาบตำรวจในชั้นนอก คนในกรมพระราชวังหลัง ๓๐ ในกรมหลวงเทพหริรักษ์ ๑๕ ในกรมหลวงจักรเจษฎา ๑๕ รวมทิมหนึ่ง ๖๐ คน
/*67นั่งทิมดาบตำรวจในชั้นนอก คนในกรมหลวงนรินทร์รณเรศ ๒๐ ในกรมหลวงอิศรสุนทร ๒๐ ในกรมพระยาเทพสุดาวดี ๑๐ ในกรมพระศรีสุดารักษ์ ๑๐ รวมทิมหนึ่ง ๖๐ คน
(นั่ง) ทิมดาบตำรวจในชั้นนอก ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ ตำรวจนอก ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ รวมทิมหนึ่ง ๖๐ คน
ฝ่ายพลเรือนเกณฑ์ (คน) นั่งบนศาลาลูกขุนฝ่ายซ้าย คนกรมมหาดไทย ๑๕ กรมม้าซ้ายขวา ๒๕ กรมเมือง ๕ กรมราชบัณฑิต ๕ กรมท่า ๒๐ กรมพระคลังมหาสมบัติ ๑๕ กรมล้อมวัง ๓๐ นั่งเฉลียงศาลาลูกขุนฝ่ายซ้าย คนกรมโหร ๒ กรมสรรพากรใน ๓ กรมสรรพากรนอก ๓ กรมสนม (พลเรือน) ซ้าย ๗ ขวา ๑๐ รวม ๑๗ กรมอาสาวิเศษ ซ้ายขวา ๑๒ กรมเกณฑ์หัดแสงปืน ๒๐ รวมนั่งศาลาลูกขุนฝ่ายซ้าย ๑๕๐ คน
นั่งบนศาลาลูกขุนฝ่ายขวา กรมกลาโหม ๑๕ กรมอาสาเดโช ๑๕ กรมอาสาท้ายน้ำ ๑๕ กรมเขนทองซ้ายขวา ๒๐ กรมอาสาซ้าย ๑๐ ขวา ๕ รวม ๑๕ กรมบ้านใหม่ ๕ กรมโพธิ์เรียง ๕ กรมช่างเขียนซ้ายขวา ๔ กรมอาสายี่ปุ่น ๒ กรมช่างหล่อ ๒ กรมช่างบุ ๒ กรมช่างปั้น ๒ กรมสัสดี ๑๐ นั่งเฉลียงศาลาลูกขุนฝ่ายขวา กรมเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งซ้ายขวา ๑๐ กรมสนมทหารซ้ายขวา ๑๐ กรมสนมกลางซ้ายขวา ๔ กรมนา ๖ กรมหมอ ๑๐ กรมช้างซ้ายขวา ๑๐ รวมคนนั่งศาลาลูกขุนฝ่ายขวา ๑๕๐ คน
/*68(๑๗ ล้อมวงเสด็จกฐิน)
อธิบาย
เรื่องนี้ที่จริงเปนเรื่องเดียวกันกับว่าด้วยการพระกฐินที่กล่าวมาแล้ว แต่เปนการต่างปีกันจึงแยกกันอยู่ ผู้ที่จดหมายนี้ประสงค์จะจดธรรมเนียมราชการต่าง ๆ ไว้เปนตำรา เมื่อปีมแม พ.ศ. ๒๓๓๐ ได้จดเรื่องพระกฐินไว้เพียงรายชื่อวัดกับเรื่องจ่ายน้ำมันถวายพระสงฆ์ ถึงปีระกาจึงได้จดเรื่องล้อมวงเสด็จ ฯ กฐินลงตำรา แต่ปีระกานี้ในต้นฉบับเขียนลงศกว่า ตรีนิศก คือตรงกับจุลศักราช ๑๑๖๓ (พ.ศ. ๒๓๔๔) สงไสยว่าจะผิด ที่ถูกเห็นจะเปนปีระกาเอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ (พ.ศ. ๒๓๓๒) เพราะเรื่องต่าง ๆ ที่จดในต้นฉบับเรียงกันตามลำดับปีมา แลเรื่องนี้อยู่ข้างน่าปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ (พ.ศ. ๒๓๓๔) จึงเข้าใจว่าที่ถูกจะเปนปีระกาเอกศก
อนึ่งลำดับวันที่เสด็จพระราชทานพระกฐินนั้น โดยปรกติย่อมแก้ไขทุก ๆ ปี รายวัดที่ปรากฏในปีระกานี้ ไม่เหมือนกับเมื่อปีมแม คือเดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ วัดบางว้าใหญ่ที่ ๑ วัดบางว้าน้อยที่ ๒ วัดทองที่ ๓ (วันแรม ๙ ค่ำ) วัดพระยาธรรมที่ ๑ วัดนาคกลาง1 ที่ ๒ วัดแจ้งที่ ๓ วัดท้ายตลาดที่ ๔ (วันแรม ๑๐ ค่ำ) วัดหงส์ที่ ๑ วัดสังข์กระจายที่ ๒ วัดบางยี่เรือกลาง (จันทาราม) ที่ ๓ วัดพลับที่ ๔ (วัน/*69แรม ๑๑ ค่ำ) วัดบางยี่เรือไทยที่ ๑ วัดบางยี่เรือรามัญที่ ๒ วัดปากน้ำที่ ๓ แลจำนวนวันพระกฐินปีระกาลงไว้ในบาญชีนี้แต่ ๔ วัน ขาดอยู่ ๓ วัน เห็นจะเปนด้วยประสงค์แต่จะจดจำนวนคนล้อมวง นอกจากนี้เห็นจะเปนแต่เวียนวงกันไป จึงไม่จดจำนวนวัดเหมือนอย่างคราวปีมแมนพศก
๏ ฝ่ายทหารเกณฑ์เจ้ากรม ปลัดกรม หัวหมื่น ตำรวจเลว แลปืนท้ายพระที่นั่ง จุกช่องล้อมวงสำหรับเสด็จไปพระราชทานพระกฐินณวันเดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ จนถึงเดือน ๑๑ แรม ๑๓ ค่ำ ปีระกาตรีนิศก เปนคน (มีจำนวนต่อไป) ในนี้
กรมตำรวจในซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๖๔ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก คน ๖ คน
กรมตำรวจในขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๓๕ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก คน ๖ คน
กรมตำรวจใหญ่ซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๒๓ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอกคน ๖ คน
กรมตำรวจใหญ่ขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๒๕ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอกคน ๖ คน
กรมตำรวจนอกซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๕๐ คน
กรมตำรวจนอกขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๕๓ คน
กรมสนมทหารซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๔๔ คน
กรมสนมทหารขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๔๔ คน
/*70กรมทหารในซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๑๘ คน เรือใช้หมื่นจ่าชายสรกล ๑ เลว ๔ รวม ๕ คน
กรมทหารในขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๑๘ คน เรือใช้หมื่นจ่าชายสรกล ๑ เลว ๔ รวม ๕ คน
กรมทนายเลือกหอกซ้าย คนล้อมวง ๒ กอง ๒๒ คน เรือใช้หมื่นจบพลไชย ๑ เลว ๗ รวม ๘ คน
กรมทนายเลือกหอกขวา คนล้อมวง ๒ กอง ๓๑ คน เรือใช้ขุนหมื่น ๑ เลว ๗ รวม ๘ คน
กรมรักษาองค์ซ้าย หัวหมื่น ๔ เลวปืนกระสนปราย ๘
กรมรักษาองค์ขวา หัวหมื่น ๔ เลวปืนกระสุนปราย ๘
กรมพลพันซ้าย ๒ กอง ๔ คน
กรมพลพันขวา ๒ กอง ๔ คน
ปืนหามแล่น อาสาเดโชกระบอก ๑ คน ๓ คน
ปืนหามแล่น อาสาซ้ายกระบอก ๑ คน ๓ คน
ปืนหามแล่น อาสาขวากระบอก ๑ คน ๓ คน
เกณฑ์ตามอย่างธรรมเนียม แลพระยาอภัยรณฤทธิทำหางว่าวเกณฑ์ให้รับทอดวัดละ ๒ ตำรวจ ๓ วัด ๖ ตำรวจ ๒ ตำรวจอยู่เวร แล้วกราบเรียนท่านสมุหพระกลาโหม
วันแรม ๘ ค่ำเดือน ๑๑ วัดบางว้าใหญ่ที่ ๑ ตำรวจในซ้าย ๓๔ ตำรวจใหญ่ขวา ๔๒ รวม ๘๕ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๑๐ รวม ๑๙ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๔ ขวา ๑๕ รวม ๓๙ คน พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ /*71รวม ๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๓ คน ปืน ๒ กระบอก ขวา ๘ คน ปืน ๕ กระบอก รวม ๑๑ คน ปืน ๗ กระบอก (ทนาย) ปืนคาบศิลา ๔๐ รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๑) ๑๖๐ คน
วัดบางว้าน้อยที่ ๑ ตำรวจนอกขวา ๕๓ สนมขวา ๔๔ รวม ๙๗ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๑๐ รวม ๑๙ คน ทนายเลือกหอก ๑๒ คน พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๘ คน ปืน ๕ กระบยอก ขวา ๕ คน ปืน ๓ กระบอก รวม ๑๓ คน ปืน ๘ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๒) ๑๔๗ คน
วัดทองที่ ๓ ตำรวจในขวา ๕๔ ใหญ่ขวา ๓๗ รวม ๙๑ คน ทหารในซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๓ ขวา ๑๐ รวม ๓๓ คน รักษาองค์ซ้าย ๕ คน ปืน ๔ กระบอก ขวา ๑๑ คน ปืน ๘ กระบอก รวม ๑๖ คน ปืน ๑๒ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๓) ๑๖๖ คน
(วันแรม ๙ ค่ำ) วัดพระยาทำที่ ๑ ตำรวจในขวา ๕๔ ตำรวจใหญ่ขวา ๓๒ รวม ๘๖ คน ทหารใน ๙ คน พลพันซ้าย ๒ ขวา ๑ รวม ๓ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๓๑ ขวา ๑๕ รวม ๔๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ ปืน ๔ กระบอก ขวา ๑๐ คน ปืน ๖ กระบอก รวม ๑๖ คน ปืน ๑๐ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๑) ๑๕๖ คน
วัดนาคกลางที่ ๒ ตำรวจในซ้าย ๔๓ ใหญ่ซ้าย ๓๖ รวม ๗๙ คน ทหารใน ๙ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๗ ขวา ๑๕ รวม ๒๒ คน พลพันซ้าย ๒ ขวา ๑ รวม ๓ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ ขวา ๑๐ รวม ๑๖ คน ปืน ๑๐ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๒) ๑๒๙ คน
/*72วัดแจ้งที่ ๓ ตำรวจนอกซ้าย ๕๐ สนมซ้าย ๔๕ รวม ๙๕ คน ทหารในซ้าย ๑๐ ขวา ๑๓ รวม ๒๓ คน พลพันซ้าย ๑ ขวา ๑ รวม ๒ คน รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๓) ๑๒๐ คน
วัดท้ายตลาดที่ ๔ ตำรวจนอกซ้าย ๕๐ สนมซ้าย ๓๕ รวม ๘๕ คน ทหารใน ๑๐ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๓๑ ขวา ๓๕ รวม ๓๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ ขวา ๑๐ รวม ๑๖ คน (ตรงจำนวนปืนสมุดต้นฉบับขาด) พลพันซ้าย ๓ ขวา ๒ รวม ๕ คน รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๔) ๑๘๒ คน
(วันแรม ๑๐ ค่ำ) วัดหงส์ที่ ๑ ตำรวจในขวา ๕๔ ใหญ่ขวา ๓๒ รวม ๘๖ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๙ รวม ๑๘ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๑๘ ขวา ๑๕ รวม ๓๓ คน พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ คน ปืน ๔ กระบอก ขวา ๕ คน ปืน ๓ กระบอก รวม ๑๑ คน ปืน ๓ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๑) ๑๔๔ คน
วัดสังข์กระจายที่ ๒ วัดบางยี่เรือกลางที่ ๓ (เห็นจะพระราชทานในกระบวนไม่เสด็จ หาได้ลงจำนวนคนล้อมวงไว้ในต้นฉบับไม่)
วัดพลับที่ ๔ ตำรวจนอกขวา ๓๘ สนมขวา ๓๖ รวม ๗๔ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๑๐ รวม ๑๙ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๑๒ ขวา ๑๔ รวม ๒๖ คน พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ คน ปืน ๔ กระบอก ขวา ๖ คน ปืน ๓ กระบอก รวม ๑๒ คน ปืน ๓ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๔) ๑๔๔ คน
/*73(วันแรม ๑๑ ค่ำ) วัดบางยี่เรือไทยที่ ๑ ตำรวจนอกซ้าย ๕๐ สนมซ้าย ๓๐ รวม ๘๐ คน ทนายเลือกหอก ๓๑ คน พลพันซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ คน รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๑ ขาดกรมทหารใน กรมรักษาองค์ไม่ปรากภูในต้นฉบับ คง) ๑๑๗ คน
วัดบางยี่เรือรามัญที่ ๒ ตำรวจในขวา ๕๔ นอกขวา ๓๕ สนมขวา ๓๐ รวม ๑๑๙ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๑๐ รวม ๑๙ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๙ ขวา ๓๕ รวม ๖๔ คน พลพันซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ คน รักษาองค์ ซ้าย ๒ ขวา ๙ รวม ๑๕ คน รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๒) ๒๒๐ คน
วัดปากน้ำที่ ๓ ตำรวจในซ้าย ๔๖ ใหญ่ซ้าย ๓๖ ใหญ่ขวา ๓๒ รวม ๑๑๔ คน ทหารในซ้าย ๙ ขวา ๑๑ รวม ๒๐ คน ทนายเลือกหอกซ้าย ๑๙ ขวา ๑๕ รวม ๓๔ คน พลพันซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ คน รักษาองค์ซ้าย ๖ คน ปืน ๔ กระบอก ขวา ๕ คน ปืน ๔ กระบอก รวม ๑๑ คน ปืน ๘ กระบอก รวม (คนล้อมวงวัดที่ ๓) ๑๘๓ คน
(๑๘ รับแขกเมืองทวาย สวามิภักดิ์)
อธิบายเรื่อง
เรื่องนี้มีเนื้อความในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๔ พระยาทวาย ชื่อมังจันจา เกิดเปนอริกับพม่า จึงพร้อมใจกับกรมการเมืองทวายมาสวามิภักดี์ ขอเอาเมืองทวายมาขึ้นต่อไทย แล/*74ครั้งนั้นพระยาทวายแต่งให้กรมการทูตถือสุพรรณบัตรอักษรสาร แลคุมเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย เครื่องบรรณาการนั้นพระยาทวายจัดตามประเพณีพม่า คือนอกจากสิ่งของต่าง ๆ มีนางกุลธิดาเปนชั้นเอกคน ๑ ชั้นโท ๒ คน พร้อมด้วยสาวใช้ข้าคนอิก ๕๗ รวมเปน ๖๐ คน แลให้พระสงฆ์ ๑๐ รูปมากับทูต ให้มาเปนพยานการที่ว่าสวามิภักดิ์โดยสุจริตนั้นด้วย ที่ในกรุง ฯ จึงจัดกระบวนพาหนะที่กล่าวในนี้ ออกไปรับพวกทวายที่แม่น้ำน้อยเมืองไทรโยคพาเข้ามากรุงเทพ ฯ
๏ วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุญตรีนิศก (พ.ศ. ๒๓๓๔) เกณฑ์ไพร่หลวงไทยมอญ (ไป) รับแขกเมืองณแม่น้ำน้อย พันจันท์ (แล) นายชูรอง (เวร) เกณฑ์
เรือศรีสักหลาดรับองค์นาง ฝีพายมอญ บโทน ๑ พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายมอญ ๓๐ รวม ๓๕ คน
เรือศรีสักหลาดรับพระสงฆ์ บโทน ๑ พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองหลวงสุนทรสาลี ๒๐ กองพระพิพิธเดชะ ๑๐ รวม ๓๕ คน
เรือดั้งตำรวจในซ้าย สมิงอังวะมังศรีคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๖ รวม ๔๐ คน (มี) ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งตำรวจในขวา สมิงพัดตะบะคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๐ รวม ๓๔ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
/*75เรือดั้งตำรวจใหญ่ซ้าย สมิงโยคราชสายสมรคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองหลวงสุเรนทรวิชิต ๕ กองพระพิพิธเดชะ ๑๐ กองพระยานครอินทร์ ๑๕ รวม ๓๔ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งตำรวจใหญ่ขวา พระยาพระรามคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้ง (กรม) กลองชนะ (สมิง) สุรจอคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาเกียรติ์ ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือกัน (กรม) สัสดีซ้าย พระยาอุดมโยธาคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือกัน (กรม) สัสดีขวา (สมิง) ธนูศิลป์คุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาเกียรติ์ ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้ง (กรม) เกณฑ์หัดแสงปืน พระยานครอินทร์คุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ พลพายกองสมิงปราบเมืองมาร ๕ กองพระยาศรีราชบุตร ๕ กองพระยานครอินทร์ ๑๐ กองพระยาเกียรติ์ ๑๕ รวม ๓๕ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
/*76เรือกราบ (ที่ ๑) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาเสนาภิมุข ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบ (ที่ ๒) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยามหานุภาพ ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบ (ที่ ๓) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยามหานุภาพ ๕ กองพระยาเสนาภิมุข ๕ กองพระมหาเทพ ๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบ (ที่ ๔) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาศรสำแดง ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบ (ที่ ๕) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาศรีราชบุตร ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบ (ที่ ๖) ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระมหาเทพ ๑๕ รวม ๑๗ คน
(รวมทั้งกระบวนเปนเรือ ๑๖ ลำ ตัวนายกองมอญคุมเรือ ๘ นาย ฝีพาย ๔๗๕ คน)
(๑๙ แห่พระธาตุเมืองทวาย)
อธิบาย
เรื่องทูตทวายเข้ามาเมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๓๓๔ ในหนังสือพระราชพงศาวดารปรากฎแต่ว่ามีพระสงฆ์เข้ามาด้วย ๑๐ รูป ความพึ่งปรากฏในหนังสือนี้ว่า พระยาทวายให้พระสงฆ์ที่เข้ามาครั้งนั้น เชิญพระบรมสารีริกธาตุเข้ามาถวายด้วย เมื่อรับราชทูตเข้ามาถึงเขตรจังหวัด/*77กรุงเทพฯ จึงโปรดให้จัดเรือกระบวรแห่ไปรับพระบรมสาริริกธาตุที่วัดบางกก (นอกด่านบางขุนเทียน) อิกกระบวร ๑ แห่มาขึ้นที่ท่าช้าง แล้วมีกระบวรแห่ยกมาถึงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จำนวนเกณฑ์มีแจ้งอยู่ในรายเกณฑ์ที่ปรากฏต่อไปนี้ :-
๏ วัน (ไม่ได้ลงไว้ในต้นฉบับ) ปีกุญตรีนิศก (พ.ศ. ๒๓๓๔) พันจันท์หัวพันมหาดไทยเกณฑ์เรือพระที่นั่งกิ่งกรมพระราชวังบวร ฯ แลเรือครุธ (คู่ชัก) เรือโขมดยา เรือกราบมาลง (เปน) เรือกลองแขก (แล) ลง (เปน) เรือคู่แห่รับพระบรมสารีริกธาตุซึ่งมาแต่เมืองทวาย ลงเรือพระที่นั่งแห่มาแต่วัดบางกกมาขึ้นที่ท่าช้าง ณวัน (ในต้นฉบับไม่ได้ลงวัน) เดือน ๔ ปีกุญตรีนิศก เปนเรือพระที่นั่งกิ่งกรมพระราชวังบวร ฯ ลำ ๑ เรือครุธวังหลวงคู่ ๑ เรือดั้งวังหลวง ๒ คู่ วังน่า ๕ คู่ วังหลังคู่ ๑ รวมเรือดั้ง ๘ คู่ เรือกราบ (คู่แห่) วังหลวง ๙ คู่ วังน่า ๑๐ คู่ ต่างกรม ๒ คู่ รวมเปนเรือกราบ ๒๑ คู่  (กระบวรเรือทั้งสิ้น) ๖๑ ลำ
ทหารพลเรือนเกณฑ์แห่พระบรมสารีริกธาตุ (เมื่อ) มาถึงประตูท่าช้าง แห่ทางบกแต่ประตูท่าช้างตามถนนขึ้นมาเข้าประตูวิเศษไชยศรี ไปณพระวิหารใหญ่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ณวัน (ในต้นฉบับไม่ได้ลงวัน) เดือน ๔ ปีกุญตรีนิศก
เปนคนทหารได้เกณฑ์ สี่ตำรวจหามพระเสลี่ยง ๘ (คน) ถือธงสามชายน่า ๓๐ คู่ หลัง ๒๐ คู่ รวม ๑๐๐ คน กลองชนะจ่าปี่ ๑ กลอง ๕ คู่ รวม ๑๑ คน แตร แตรงอน ๒ คู่ แตรฝรั่ง ๒ คู่ รวม ๘ คน
/*78เปนคนพลเรือนได้เกณฑ์คู่แห่เดินเท้า (เดิน) น่า ๕๐ คู่ (เดิน) หลัง ๒๐ คู่ รวม ๑๔๐ คน รวมกระบวรแห่พระบรมสารีริกธาตุทางบก ๒๖๗ คน
(๒๐ เสด็จออกแขกเมืองทวาย)
เรื่องทูตทวายเข้าเฝ้าความที่ปรากฏในหนังสือนี้แตกต่างกับหนังสือพระราชพงศาวดารเปนข้อสำคัญอยู่อย่าง ๑ ด้วยในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวว่า เสด็จออกรับทูตทวายที่มุขเด็จพระมหาปราสาท แต่ในหนังสือนี้ว่าเสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ เหมือนอย่างเสด็จออกแขกเมืองโปรตุเกศเฝ้าทูลลาแลเมื่อรับแขกเมืองไทรคราวแรก ดังได้กล่าวมาแล้วข้างต้น หมายเกณฑ์รับแขกเมืองทวายมีความจดไว้ในต้นฉบับดังต่อไปนี้ :-
๏ ทหาร พลเรือน กรมวัง เกณฑ์เจ้าพระยาแลพระยา พระ หลวง ขุน หมื่น ไทย แขก ฝรั่ง มอญ ฝ่ายทหารพลเรือนพระราชวังหลวง แลกรมพระราชวังบวร ฯ กรมพระราชวังหลวง แลข้าเจ้าต่างกรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ใส่สนับเพลานุ่งสมปักลาย สมปักยก ใส่เสื้อครุยขาว กินเจียดกินพานตามบันดาศักดิ์ (ประจำชั้นนอก) ชั้นในนั่งศาลาลูกขุนซ้ายขวา ทิมดาบตำรวจใน ทิมดาบกรมวัง แลเกณฑ์ขุนหมื่นพันทนายตำรวจเลว (แล) ไพร่ ใส่เสื้อปัศตู เสื้อแดง หมวกดำ ถือปืน ถือหอก ถือดาบ โลห์ รักษาประตูแลยืนริมถนน แลนั่งริ้วกาลบาศ แลปี่กลอง (ชนะ) แตรงอน แตรวิลันดา เมื่อแขกเมือง /*79(ทวาย) มาถวายบังคมณพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ณวัน (ไม่ได้ลงไว้ในต้นฉบับ1) เดือน ๔ ปีกุญตรีนิศก คนกรมวังเกณฑ์ข้าราชการเฝ้า ฝ่ายซ้าย ๑๐๐ ฝ่ายขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ ข้าราชการ (นั่ง) ทิมดาบ ตำรวจใน ๓๐ (นั่ง) ทิมดาบตำรวจวัง ๓๐ รวม ๖๐ คน
ทหารเกณฑ์ (ขุนหมื่นไพร่) รักษาประตูวิเศษไชยศรี ๕๐ ประตูพิมานไชยศรีชั้นใน2 ๕๐ ประตูพิมานไชยศรีชั้นนอก ๕๐ รวม ๑๕๐ (ขุนหมื่นไพร่) ยืนริมถนนสองข้าง แต่ประตูวิเศษไชยศรีจนถึงประตูพิมานไชยศรี ๒๐๐ นั่งริ้วกาลบาศกองละ ๕๐๐ คน ๔ กองเปน ๒๐๐๐ คน แตรงอน ๔ คู่ แตรฝรั่ง ๔ คู่ รวม ๑๖ คน กลองชนะจ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ กลอง ๑๐๐ รวม ๑๐๔ คน
พลเรือนเกณฑ์ ข้าราชการ (นั่ง) ศาลาลูกขุนซ้าย ๑๕๐ คน ศาลาลูกขุนขวา ๑๕๐ คน (นั่ง) ทิมดาบตำรวจในชั้นนอก ๒ ทิม ๑๒๐ คน (นั่ง) ทิมดาบชาววังชั้นนอก ๒ ทิม ๑๒๐ คน รวมเปนคน ๕๐๐ คน
เกณฑ์นั่งริ้วกาลบาศหว่างพระมหาปราสาทกับพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ใส่เสื้อใส่หมวก ถือปืนคาบศิลา ถือดาบโลห์ ตำรวจในถือปืนซ้าย ๑๐๐ /*80ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน ตำรวจใหญ่ถือปืนซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน ตำรวจนอกถือปืนซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน สนมทหารถือปืนซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน ทหารในถือปืนซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน สนมกลางซ้าย ๕๐ ขวา ๕๐ รวม ๑๐๐ คน รักษาองค์ซ้าย ๕๐ ขวา ๕๐ รวม ๑๐๐ คน อาสาเดโช ๑๐๐ อาสาท้ายน้ำ ๑๐๐ อาสาซ้าย ๑๐๐ อาสาขวา ๑๐๐ เขนทองซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน ดั้งทองซ้าย ๑๐๐ ขวา ๑๐๐ รวม ๒๐๐ คน แตรงอน ๔ คู่ แตรฝรั่ง ๔ คู่ รวม ๑๖ คน กลองชนะ จ่าปี่ ๒ จ่ากลอง ๒ กลอง ๑๐๐ รวม ๑๐๔ คน รวมเปนคนนั่งกาลบาศ ๒๑๒๐ คน
พันทนายตำรวจเลวยืนริมถนน ตำรวจในซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ คน ตำรวจใหญ่ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ คน ตำรวจนอกซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ คน สนมทหารซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ คน ทหารในซ้าย ๓๐ ขวา ๓๐ รวม ๖๐ คน สนมกลางซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ๑๐ คน รวมคนยืนริมถนน ๑๙๐ คน
พันทนายยืนรักษาประตู ๓ ประตู ประตูวิเศษไชยศรี ตำรวจในซ้าย ๒๕ ขวา ๒๕ รวม ๕๐ คน ประตูพิมานไชยศรีชั้นนอก ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒๕ ขวา ๒๕ รวม ๕๐ คน ประตูพิมานไชยศรีชั้นใน ตำรวจนอกซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ คน สนมทหารซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ คน รวนคนรักษาประตู ๓ ประตู ๑๕๐ คน
/*81ฝรั่งอยู่บนป้อม ป้อมจักรเพ็ชร ๑๕ คน ป้อมผีเสื้อ ๑๕ คน ป้อมมหาฤกษ์ ๑๕ คน ป้อมมหายักษ์ ๑๕ คน ป้อมตรีเพ็ชร ๑๕ คน ป้อมอากาศคงคา ๑๕ คน ป้อมจักรกฤษณ์ ๑๕ คน ป้อมเขื่อนขันธ์ ๑๕ คน รวม ๘ ป้อมเปนคน ๑๒๐ คน ปืนรายเกณฑ์เพียงเท่านี้.
---
หมดฉบับเพียงเท่านี้
--
๑. คือท้องพระโรงพระราชวังเดิม เวลานั้นแรกเสวยราชย์ ยังไม่สร้างกรุงเทพ ฯ ↩

๒. ในทำเนียบว่านายไกรภักดี ↩

๓. คำว่าหุ้มสีสักหลาดนี้ เค้าหุ้มแพร ๆ เปนตำแหน่งในมหาดเล็ก หุ้มสีสักหลาด เห็นจะเปนตำแหน่งในฝีหาย ↩

๔. ในทำเนียบว่านายแก้วภักดี ↩

๕. ในต้นฉบับว่า คชสีห์ ซ้ำกันไป เห็นว่าที่ถูกคงจะเปนราชสีห์ ↩

๖. ในต้นฉบับเขียน กันอย่า อย่างไรจะถูกสงไสยอยู่ ↩

๗. ขุนแก้ว ขุนทอง เปนเจ้ากรมช่างดอกไม้ซ้ายขวา ↩

๘. เวลานั้นสมเด็จพระสังฆราชอยู่วัดบางว้าใหญ่ คือวัดระฆังเดี๋ยวนี้ พระธรรมธิรราชมหามุนี ที่พระพนรัตน์อยู่วัดหงส์ ↩

๙. ในต้นฉบับเขียนทอดห้น แปลไม่ออกจึงแก้ตามความ ↩

๑๐. ตรงนี้ต้นฉบับลบ คาดว่าจะเปนเรือพระกฐิน ↩

๑๑. ในต้นฉบับมีชื่อกรมเหมือนข้างน่าทุกกรม จำนวนคนก็เท่ากัน. ↩

๑๒. เวลานั้นคลองคูพระนครเห็นจะยังขุดไม่แล้ว จึงเสด็จวัดสระเกษทางสถลมารค ↩

๑๓. แห่พระกฐินแต่ก่อน กระบวรแห่ผ้าไตรไปน่า แล้วกระบวรแห่เสด็จตามไป พึ่งเลิกเมื่อรัชกาลที่ ๔ ↩

๑๔. ตัวสี เปนคนจำพวก ๑ ในตำรวจ แต่โบราณมีคนในฝีพายอิกจำพวก ๑ เรียกว่าแขนลาย ↩

๑๕. ที่ว่าเปนการปรกติ เห็นจะหมายความว่ามิใช่กระบวนพยุหยาตราชึ่งมีแต่บางปี. ↩

๑๖. ตรงนี้ต้นฉบับลบ คงเปนชื่อข้าราชการ เพราะมีเลข ๑ อยู่จึงคาดว่าจะเปนหลวงนรินทรเสนีฝ่ายทหาร ด้วยข้างหลังต่อไปเปนฝ่ายพลเรือน. ↩

๑๗. ดูจะเปนทำนองโคมตราอย่างเช่นแขวนงานวิสาขะบูชา ↩

๑๘. วันแลเดือนไม่ปรากฎในต้นฉบับ แต่เข้าใจว่าคงอยู่ในระหว่าง แต่เดือนอ้ายจนเดือน ๔ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖ เพราะวางตำรานี้ไว้ระหว่างนั้น ↩

๑๙. ตรงที่สร้างวัดกัลยาณมิตร ↩

๒๐. เดี๋ยวนี้เรียกว่าคลองบางไส้ไก่ ↩

๒๑. เรียกว่าคลองขุดใหม่นี้ เข้าใจว่าคลองคูกรุงธนบุรีที่ต่อคลองบางกอกใหญ่ ↩

๒๒. ในต้นฉบับมีรายชื่อกรมเหมือนฝ่ายซ้าย ↩

๒๓. ว่า ๑๗ ประตู เห็นจะเปนทั้งประตูชั้นนอก ทั้งพระราชวังหลวงแลพระราชวังบวร ฯ ↩

๒๔. คือถนนน่าพระธาตุ ↩

๒๕. คือถนนน่าพระลาน ↩

๒๖. คือถนนน่าพระลาน ↩

๒๗. คือถนนท้ายวัง เข้าใจว่าเวลานั้นบ้านเจ้าพระยารัตนาพิพิธอยู่ตรงสวนกุหลาบ ↩

๒๘. เห็นจะอยู่ตรงหลังวัดอรุณ ↩

๒๙. อยู่ริมโรงพยาบาลศิริราช ↩

๓๐. ยอดจำนวนเกินต้นฉบับ ๑๐ องค์ ↩

๓๑. จะหมายความว่า เขียนตัดเส้นระบายสี ฤๅตัดพระทรายให้เปนรูปทรงสงไสยอยู่ ↩

๓๒. พระวิหารหลวงพระศรีสรรเพ็ชญ์มี ๓ หลัง พระวิหารใหญ่ คือหลังกลาง ↩

๓๓. ในต้นฉบับเขียน พระประถมเจดีย์ ที่ถูกคงเปน พระสถูปเจดีย์ คู่กับพระปรางค์ ↩

๓๔. ในต้นฉบับว่าเครื่องเขียน เห็นว่าคงจะเปนช่างเขียน จึงทำประดับประดา ↩

๓๕. เปนเวลาแรกสร้างวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จึงก่อพระทรายน่าวิหารพระแก้วมรกฏ คือน่าพระอุโบสถทุกวันนี้. ↩

๓๖. หอพระเชษฐบิดรนั้น เล่ากันว่าอยู่ตรงหอพระนาคในวัดพระแก้ว แต่ที่กล่าวตรงนี้ ดูเปนเอาแบบอย่างครั้งกรุงเก่ามาว่า ดังจะเห็นต่อไปข้างหลัง ไปถึงข้างปลายจึงกล่าวว่าแห่ออกประตูวิเศษไชยศรี ↩

๓๗. ในต้นฉบับเขียน “บนทายพงวำอาลักษณ์” ดังนี้ คิดไม่เห็นว่าจะเปนอะไรอื่น ↩

๓๘. ในต้นฉบับเขียน ผ้าทอร ↩

๓๙. ในต้นฉบับเขียน ครั้งนั้น เห็นว่าครั้งนี้จึงจะได้ความ. ↩

๔๐. ที่เสด็จ ฯ ออกแขกเมืองแต่เช้า เปนประเพณีมาแต่ครั้งกรุงเก่ามีปรากฏในจดหมายเหตุเรื่องราชทูตลังกาเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์ พิมพ์อยูในหนังสือเรื่องประดิษฐานพระสงฆ์สยามวงศ์ ในลังกาทวีป. ↩

๔๑. ในต้นฉบับบางแห่ง เรียกประตูพิมานเทเวศร์ว่า ประตูทวารเทวศร์ แลเรียกประตูพิมานไชยศรีว่า ประตูวิเศษไชยศรี แรกเห็นนึกว่าชื่อเดิมจะเปนเช่นนั้น ครั้นพิจารณาไปเห็นว่าเพราะเขียนผิด ด้วยในต้นฉบับนี้เอง แห่งอื่นเรียกชื่อตรงอย่างทุกวันนี้ก็มี. ↩

๔๒. ที่เรียกถนนโรงปืนนางตานีในนี้ คือถนนจักรีจรัลทุกวันนี้นั้นเอง ↩

๔๓. ที่เรียกว่าสนามมวย กล่าวกันว่าสนามหลังวัดพระแถ้ว แต่ในหมายนี้ตอนท้ายว่าปรากฏว่านั่งกาลบาศที่อื่น ↩

๔๔. คือนอกกำแพงแก้วด้านเหนือพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ↩

๔๕. ตรงนี้ทำให้เข้าใจว่า เสด็จออกแขกเมืองที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์เหมือนครั้งหลังซึ่งจะปรากฏต่อไป แต่เสด็จออกในท้องพระโรง จะเอาเครื่องสูงไปตั้งข้างนอกไม่ถูกที่ เข้าใจว่าเดิมเห็นจะกะเสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ แล้วเปลี่ยนเปนออกในท้องพระโรง การที่แก้หมายยังจะเห็นได้ตรงเกณฑ์นั่งกาลบาศอิกแห่ง ๑ ↩

๔๖. ว่าพระราชสาส์นโปตุเกศมาด้วยเรือกำปั่นวิลันดาอย่างนี้ เข้าใจว่าโปตุเกศเจ้าเมืองหมาเก๊าให้ผู้เชิญพระราชสาส์นโดยสานเรือพ่อค้าวิลันดาเข้ามา ↩

๔๗. เหตุใดจึงไม่มีสังข์ น่าสงไสยอยู่ ↩

๔๘. แผนที่กล่าวตรงนี้ คือสนามน่าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาททุกวันนี้นั้นเอง แต่ข้างต้นได้กล่าวไว้แห่ง ๑ ว่านังกาลบาศที่สนามมวย เห็นจะเปลี่ยนแปลงเปนให้เข้าไปนั่งสนามใน เพราะเสด็จออกในท้องพระโรง. ↩

๔๙. ในต้นฉบับว่า ขุนนางเขมร เห็นจะเขียนผิด มีแห่ง ๑ ว่าข้างต้นว่าขุนนางแขก ↩

๕๐. คืออยู่นอกกำแพงแก้วด้านเหนือพระที่นั่งอมรินทร์ ฯ ↩

๕๑. รับแขกเมืองคราวที่กล่าวนี้ เมื่อรับพระราชสาส์นเสด็จออกในพระที่นั่งอมรินทร์ ฯ เมื่อทูตทูลลาเสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ อย่างเสด็จออกมุขเด็จครั้งกรุงเก่า ↩

๕๒. เวลานั้นกำลังเตรียมทัพรบพม่าคราวรบที่ท่าดินแดง ↩

๕๓. ที่แห่พระราชสาส์นไปลงเรือที่ฉนวนวังน่านี้แปลกนักหนา จะเปนเพราะเหตุใดยังคิดไม่เห็น ↩

๕๔. คือวัดนาคเก่า อยู่เคียงกับวัดกลาง ในคลองมอญฝั่งเดียวถัน ภายหลังรวมเปนวัดเดียวกัน จึงเรียกว่า วัดนาคกลาง จนทุกวันนี้ ↩

๕๕. คือวัดยานนาวาทุกวันนี้ ↩

๕๖. วัดบางยี่เรือไทย คือวัดอินทาราม วัดบางยี่เรือมอญ คือวัดราชคฤห์ วัดจันทาราม เรียกว่าวัดบางยี่เรือกลาง ↩

๕๗. เวลานี้คลองคูเมืองขุดแล้ว จึงเสด็จกฐินวัดสระเกษเรือ ↩

๕๘. ในต้นฉบับว่า กรมพระราชวังหลวง เห็นว่าเขียนผิดเพราะต่อกับวังหลัง. ↩

๕๙. ชั้นนี้วัดนาคกับวัดกลางรวมเปนวัดเดียวกันแล้ว ↩

๖๐. ที่ไม่ได้ลงวันในกำหนดไว้ในต้นฉบับเช่นนี้ เข้าใจว่าหนังสือนี้คัดมาจากร่างหมายเดิม อันเขียนก่อนงาน เพราะยังไม่ทราบกำหนดวันเปนแน่ จึงไม่ได้ลงวันไว้ รายการที่จริงอาจจะแก้ไขไปจากร่างได้เปนต้นว่าในร่างกะว่า จะเสด็จออกพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ต่อมาจะโปรดให้เปลี่ยนเปนเสด็จออกมุขเด็จพระมหาปราสาท ก็อาจจะเปนได้ ↩

๖๑. ประตูพิมานไชยศรี พึ่งปรากฏเปนประตูสองชั้นในเรื่องนี้ เดิมเห็นจะเปนประตูชั้นเดียว แก้เปนสองชั้นต่อภายหลัง. ↩
คำนำ
/*(1)หม่อมราชวงศ์ชายอนุศักดิ์ หัสดินทร์ ณกรุงเทพ รับฉันท์ของพี่น้องมาแจ้งความณหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครว่า ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายพลตรี หม่อมเจ้าศรีไสยเฉลิมศักดิ์ ในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบริรักษ์นรินทรฤทธิ์ หม่อมราชวงศ์ซึ่งเปนบุตรธิดาจะใคร่พิมพ์หนังสือแจกสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงเลือกเรื่องพระราชพิธีฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคลให้พิมพ์ แลจัดไว้ในหนังสือจำพวกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ นับเปนภาคที่ ๑๑
เรื่องพระราชพิธีฝ่ายพระราชวังบวร ฯ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ในต้นฉบับที่มีในหอพระสมุดวชิรญาณไม่ปรากฏว่าผู้ใดแต่ง แต่พิเคราะห์ตามสำนวนเชื่อได้เปนแน่ว่าของพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ทรงแต่งประทานหอพระสมุดวชิรญาณ ครั้งทรงรับตำแหน่งกรรมการเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ ที่ทรายได้เพราะกรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ ได้เปนผู้บัญชาการพระราชพิธีในวังน่าครั้งกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ จึงเอาพระไทยใส่ศึกษาเรื่องการพระราชพิธีจนเปนผู้รู้ชำนาญ ดังจะเห็นได้ในสำนวนหนังสือที่ทรงแต่งนั้น
เรื่องที่กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ทรงแต่ง ตั้งพระไทยจะพรรณาถึงการพระราชพิธีครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนแล้วจึงจะพรรณาถึงการพระราชพิธีในครั้งกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ เพราะลักษณการพระราชพิธีวังน่าแต่เดิมเปนอย่างหนึ่ง ครั้นถึงพระบาทสมเด็จ/*(2)พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระเกียรติยศอย่างพระเจ้าแผ่นดิน จึงถ่ายแบบพระราชพิธีของพระราชวังหลวงครั้งรัชกาลที่ ๓ ไปทำเพิ่มเติมขึ้นอิกหลายอย่าง จะยกตัวอย่างเช่นพิธีสงกรานต์ที่นิมนต์พระเท่าจำนวนพระชัณษานี้ ที่จริงเปนแบบพิธีเฉลิมพระชัณษาในรัชกาลที่ ๓ ด้วยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูตรในเดือน ๕ ทรงทำเนื่องในพิธีสงกรานต์ก็เลยติดเนื่องเปนพิธีสงกรานต์ไป มาถึงครั้งกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ คงได้แก้ไขลดการพระราชพิธีฝ่ายพระราชวังบวรฯ น้อยลงกว่าครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่จะลดลงเพียงไรไม่ปรากฏในหนังสือนี้ เพราะกรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิทรงแต่งว่าด้วยการพระราชพิธีครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยูหัว ตั้งแต่เดือน ๕ ไปจนถึงกลางเดือน ๑๑ แล้วก็ค้างอยู่เพียงนั้น เห็นจะเปนด้วยเหตุที่แต่งค้างนี้เองจึงไม่ปรากฎว่าหนังสือนี้ได้เคยพิมพ์มาแต่ก่อน มีแต่ฉบับเขียนอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ มาตรวจดูในคราวนี้เห็นว่า หนังสือแต่งดีทั้งในทางสำนวนแลในทางที่ให้ความรู้ สมควรจะพิมพ์ให้แพร่หลายได้ แลเปนเรื่องที่เนื่องในครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเปนสมเด็จพระไอยกาของหม่อมเจ้าศรีไสยเฉลิมศักดิ์ เหมาะแก่การที่จะพิมพ์แจกในงานศพของเธอ ข้าพเจ้าจึงได้เลือกหนังสือเรื่องนี้ให้พิมพ์ แลได้พิมพ์หมายรับสั่งการพระราชพิธีวังน่าครั้งกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญซึ่งมีฉบับอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ ๒ ฉบับเพิ่มเติมต่อไว้ข้างท้าย เพื่อจะรักษาหนังสือนั้นด้วย
/*(3)ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในกุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งหม่อมราชวงศ์บุตรธิดา นายพลตรี หม่อมเจ้าศรีไสยเฉลิมศักดิ์ได้บำเพ็ญด้วยความกตัญญูกตะเวที ทั้งได้พิมพ์หนังสือเรื่องลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๑๑ นี้ให้แพร่หลาย หวังใจว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับหนังสือนี้ไปคงจะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๑ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๔
พระราชพิธี ฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล
/*1๑ พระราชพิธีสงกรานต์
การที่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลประจำปีในพระราชวังบวรฯนี้ กล่าวตามที่ได้เห็นเปนอัตรามาแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ต่อมาถึงกรมพระราชวังบวรในรัชกาลปัตยุบันนี้ ลดน้อยลงหลายอย่าง จะได้กล่าวต่อภายหลัง ก็การพระราชกุศลในครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ต้นคือนักขัตฤกษ์สงกรานต์ เริ่มตั้งแต่ก่อนน่าสงกรานต์วันหนึ่ง เวลาเย็นมีพระสงฆ์ ๕ รูป สวดพระปริตเศกเครื่องมุรธาภิเศกในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ทั้ง ๓ วัน รุ่งขึ้นวันเถลิงศกเวลาเช้าฉันแล้วถวายไทยทานสบงร่มรองเท้า
อนึ่งในวันจ่ายเวลาเย็นนั้นนิมนต์พระสงฆ์เถรานุเถรตั้งแต่พระองค์เจ้าพระ หม่อมเจ้าพระราชาคณะ สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะผู้ใหญ่ตามลำดับยศตลอดลงมา เว้นไว้แต่ที่มีราชการในพระบรมมหาราชวังฤๅอาพาธจึงไม่ได้มา แต่พระราชาคณะสามัญนั้นใช้ที่ได้มาในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ปีที่ล่วงมาแล้วนั้นรวมเท่าพระชนม์พรรษาเพิ่มปีละองค์สวดมนต์ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ตั้งเครื่องนมัสการทองใหญ่ รุ่งขึ้นวันมหาสงกรานต์เวลาเช้าทรงประเคนอาหารบิณฑบาตตามธรรมเนียม
/*2พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้วทรงประเคนผ้าไตร พระสงฆ์ออกไปคอยสรงน้ำที่ข้างพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยด้านใต้ปักปรำคาดผ้าขาวตั้งเตียงมีเสา ๔ เสาผูกม่านผ้าขาวเพดานผ้าขาวห้อยพวงดอกไม้สด ข้างหลังเตียงมีถังน้ำสี่เหลี่ยมใหญ่ตั้งบนม้าสูง มีบัวตะกั่วสองบัวเรียกว่าประทุม พระสงฆ์เข้าไปสรงทีละ ๒ รูป ประโคมแตรสังข์พิณพาทย์กลองแขก มีบัวอย่างฝรั่งคันเปนสูบปักในขันเชิงใหญ่ใช้น้ำดอกไม้สด กรมพระแสงหอกดาบถือถวายทรงสูบต่อพระหัดถ์ แล้วมีสุหร่ายอย่างสูบน้ำทางก้นสองอัน มักโปรดให้พระองค์เจ้าเล็ก ๆ เปิดก๊อกโปรยถวายพระ แลมีโถน้ำอบพนักงานภูษามาลาคอยตักถวาย เมื่อพระสงฆ์สรงน้ำแล้วออกไปครองไตร กลับเข้ามาฉันเข้าแช่เวลาเพนอิกครั้งหนึ่ง ไม่มีไทยทานสิ่งใดอิก
แลเวลาเย็นวันมหาสงกรานต์นั้น มีสวดมนต์ฉลองพระทรายเตียงยกในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ๒๐ รูป สวดที่เก๋งบอกหนังสือวัดบวรสถานสุทธาวาศ ๑๐ รูป ฉลองพระทรายหลวงแลพระทรายข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย เช่นพระทรายบันดาศักดิ์ในพระบรมมหาราชวัง รุ่งขึ้นวันเนาเวลาเช้ามารวมฉันในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยเช้า ๓๐ รูป เพนฉันเข้าแช่ ๑๕ รูป ไทยทานสบงร่มรองเท้า
พระทรายเตียงยกนั้นเปนพนักงานกรมพระตำรวจในซ้ายขวา ๒ องค์ ทหารในซ้ายขวา ๒ องค์ กรมฝีพาย ๖ องค์ รวม ๑๐ องค์ กำหนดให้มาก่อรับเสด็จน่าพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยพร้อมกัน ก่อบนม้าสี่เหลี่ยมทาสีขาว มีราชวัตรฉัตรธงกระดาษทองสีต่าง ๆ แล้วยกเข้าไปตั้งฉลองใน/*3พระที่นั่งอิศราวินิจฉัยตามเฉลียงด้านใต้มีเครื่องบูชากระบะเชิง เวลาเช้ามีพานเข้าบิณฑ์ครบเท่ากับเตียงพระทรายด้วย เมื่อเสด็จขึ้นแล้วตั้งบายศรีทอง เงิน สมโภชเวียนเทียนประพรมน้ำหอมแล้วแห่ไปวัดมหาธาตุ มีกระบวรแห่ธงมังกรน่า ๓๐ คัน หลัง ๒๐ คัน คู่แห่น่า ๓๐ หลัง ๒๐ กลองชนะ ๒๐ จ่าปี่ ๑ จ่ากลอง ๑ แตรงอน ๖ แตรฝรั่ง ๖ สังข์ ๑
พระทรายหลวงที่วัดบวรสถานน่าที่สี่ตำรวจก่อ องค์ใหญ่องค์ ๑ สูง ๘ ศอก สนมตำรวจก่อพระทรายบริวาร ๕๐ องค์สูง ๒ ศอก มีราชวัตรฉัตรธงกระดาษแลเข้าบิณฑ์พาน ๒ ชั้นพาน ๑ เครื่องบูชากระบะมุกเหมือนกัน แต่พระทรายข้าราชการนั้นบางทีโปรดให้ยกไปก่อวัดหงษ์รัตนารามบ้าง
อนึ่งมีเครื่องบูชากระบะมุกเชิงแลผ้าทรงน้ำหอม สรงพระศรีมหาโพธิ์วัดมหาธาตุสำรับ ๑ วัดสุทัศน์เทพวราราม ๒ สำรับ วัดสระเกษสำรับ ๑ ที่พระพุทธสิหิงค์ก็มีสรงน้ำ แลตั้งเครื่องนมัสการทองทิศตั้งบายศรีทองเงินสมโภชเวียนเทียนประโคมแตงสังข์พิณพาทย์กลองแขกทั้ง ๓ วัน แลมีพุ่มดอกไม้เพลิงคืนละ ๕ พุ่มทั้ง ๓ คืน ที่พระพุทธบาทในวัดบวรสถานก็มีสรงน้ำเวียนเทียนด้วย
อนึ่งถ้าปีใดสงกรานต์เปน ๔ วันแล้ว เพิ่มสวดมนต์เย็น ๒๐ รูป ในวันเนาแรกฉันเช้า ๒๐ รูป เพน ๒๐ รูป ในวันเนาที่ ๒ ไทยทานสบงร่มรองเท้าเหมือนกัน
ในเวลาเย็นวันเนานั้นพระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมสวดมนต์ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ๒๐ รูปในการสรงมุรธาภิเศก พระแท่นสรงตั้งข้าง/*4พระที่นั่งด้านเหนือ รุ่งขึ้นวันเถลิงศกเวลาเช้าเจ้าพนักงานภูษามาลาเข้าไปเชิญพระโกษฐ พระบรมอัษฐิแลพระอัษฐิลงตั้งบนโต๊ะสลักปิดทองมีเครื่องพระสุคนธ์พร้อมเปิดฝาพระโกษฐไว้ แล้วออกเสียก่อน ต่อเวลา ๒ โมงเศษจึงเสด็จพระราชดำเนินขึ้นหอพระเจ้าสรงน้ำพระบรมธาตุแลพระพุทธรูป แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งวายุสถานอมเรศ สรงน้ำพระบรมอัษฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย แลกรมพระราชวังบวรสถานมงคลในรัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ แล้วจึงเสด็จขึ้นหอพระอัษฐิสรงน้ำพระอัษฐิกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ แลกรมพระศรีสุดารักษ์ แลพระสัมพันธวงศ์เธอ พระชนกในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทร์ด้วย แล้วจึงเสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ฉันเช้าในท้องพระโรง เจ้าพนักงานจึงกลับเข้าไปเชิญพระบรมอัษฐิแลพระอัษฐิออกทางประตูสถลศิวาไลยขึ้นพระราชยาน ขึ้นเสลี่ยงประโคมกลองชนะแตรสังข์ไปตั้งเหนือพระที่นั่งเสวตรฉัตรภายในพระที่นั่งศิวโมกข์พิมาน
ครั้นเมื่อปีมเสงนพศก ๑๒๑๙ พระเสริมพุทธปฏิมากรซึ่งอยู่ในพระวิหารวัดประทุมวนารามเดี๋ยวนี้ ลงมาจากเมืองหนองคายแห่ประดิษฐานบนพระที่นั่งเสวตรฉัตรใมพระที่นั่งศิวโมกข์ แต่นั้นมาก็ใช้ตั้งพระบรมอัษฐิพระอัษฐิเหนือชั้นแว่นฟ้า ๒ ชั้นปักพระบวรเสวตรฉัตร ชั้นแว่นฟ้านั้นตั้งตรงน่าพระเสริมห่างออกมาห้อง ๑ ตั้งต้นไม้ทองเงิน ๒ คู่มีเครื่องนมัสการทองน้อยสำรับ ๑ เมื่อพระสงฆ์ ๒๐ รูปในท้องพระโรงรับพระราชทานฉันเช้าแล้วนั่งรออยู่จนถึงพระฤกษ์สรงมุรธาภิเศก ถวายชยันโตพราหมณ์เป่าสังข์ กรมพระแสงในขับบัณเฑาะว์ พนักงานประโคม/*5ฆ้องไชยแตงสังข์พิณฑ์พาทย์กลองแขกพร้อมกัน พระแท่นที่สรงนั้นเปนพระแท่นแว่นฟ้ามีบัวกลุ่มมีพนักทาขาวขอบทองเพดานระบายรอบ เสด็จประทับเหนือตั่งรูปกลมหุ้มผ้าขาวทรงเหยียยใบไม้ ตรงพระภักตร์ตั้งถาดสรงพระภักตร์พระครอบกลีบบัวทองคำ ทรงตักน้ำในขันสรง ๆ แล้วภูษามาลาถวายพระครอบพระกริ่ง พระครอบเนาวโลหะ พระเต้าบั้งกะหรี่ ภายหลังพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระเต้าเบญจครรภมาอิกองค์หนึ่งก็เปนพนักงานภูษามาลาถวาย ชาวที่ใหญ่ถวายพระเต้าห้ากระษัตริย์ บาตรดินพม่าสามบาตรแล้วพระครูอัษฎาจารย์ หลวงศิวาจารย์ หลวงสุริยาเทเวศร์ พราหมณ์โหรดาจารย์จึงถวายน้ำพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏ สังข์ทอง, เงิน, นาก, งา, พราหมณ์พฤฒิบาศถวายพระครอบสำริด เสร็จแล้วทรงผลัดพระภูษาตามสีวัน (ธรรมเนียมสรงเช่นนี้มีเมื่อสุริยุปราคา จันทรุปราคาด้วย) เมื่อสรงแล้วเสด็จประทับท้องพระโรง พระสงฆ์ถวายยถาสัพพีถวายอติเรกถวายพระพรลาครั้งหนึ่งแล้ว ออกไปนั่งอาศน์สงฆ์ที่พระที่นั่งศิวโมกข์ เวลาเช้า ๕ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินออกพระที่นั่งศิวโมกข์พิมานทรงประเคนสำรับเข้าแช่เพนอิกครั้งหนึ่ง พระสงฆ์ฉันแล้วจึงสดัปกรณ์ผ้าขาว ๒๐ พับ ผ้าคู่ ๒๐ คู่ ธูปเทียนขวดน้ำหอมสิ่งละ ๒๐ เท่ากัน พระสงฆ์สำรับนั้นเองสดัปกรณ์ยถาสัพพีถวายอติเรกถวายพระพรลาอิกครั้งหนึ่ง แล้วมีสดัปกรณ์พระอันดับอิก ๔๐๐ รูป แลมีผ้าคู่ธูปเทียนของพระบรมวงศานุวงศ์ในพระบรมมหาราชวัง แลพระราชวังบวรทั้งฝ่ายน่าฝ่ายในถวายด้วย ใช้สดัปกรณ์พระรายร้อยทั้งสิ้น ผ้าคู่ขวดน้ำหอมธูปเทียนที่ทรงพระราช/*6อุทิศสดัปกรณ์พระบรมอัษฐิ พระอัษฐิณพระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง ๔๐ คู่ สดัปกรณ์พระอันดับ ๒๐๐ รูป ผ้าคู่ขวดน้ำหอมบังสกุลอัษฐิเจ้าคุณสัมพันธวงศ์บ้านสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่องค์น้อย ๗ คู่ ภายหลังเปน ๙ คู่ จีวร ๑ สบง ๑ ขวดน้ำหอมธูปเทียนสดัปกรณ์พระอัษฐิกรมสมเด็จพระปรมานุชิตณวัดพระเชตุพนด้วย แลมีผ้าขาวเขียนอักษรทรงพระราชอุทิศถวายตามพระนามพระบรมอัษฐิพระอัษฐิ แลอุทิศพระราชทานตามนามอัษฐิ เจ้าพนักงานศุภรัตนำไปทุกแห่ง
อนึ่งมีพระราชทานผ้า ๒ สำรับขวดน้ำหอมสรงน้ำพระเจ้าพี่ยาเธอ พระเจ้าพี่นางเธอที่มีพระชนม์มากหลายพระองค์ แลพระราชทานรดน้ำเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ ๒ สองคน สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่องค์น้อยด้วย แต่พระนมนั้นพระราชทานเงินด้วย เสร็จการพระราชกุศลนักขัตฤกษ์สงกรานต์เท่านี้,
พระราชพิธีวิสาขบูชา
มีสวดนต์ที่พระที่นั่งศิวโมกข์พิมานวันขึ้น ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ เวลาบ่ายทั้ง ๓ วัน ฉันเช้าวันขึ้น ๑๔ ค่ำ แรมค่ำ ๑ คง ๑๕ รูป แต่วันขึ้น ๑๕ ค่ำ พระสวดจัตุเวทมารวมฉันด้วยอิก ๔ รูป เปน ๑๙ รูป ไทยทานสบงร่มรองเท้าใบชา ตั้งเครื่องนมัสการทองใหญ่ มีตะเกียงเจือน้ำมันหอม น้ำมันจันทน์ น้ำมันกระดังงา น้ำมันงา น้ำมันมะพร้าว วันละ ๕ ตะเกียง ตั้งที่พระพุทธสิหิงค์ ๑ พระเสริม ๑ วัดบวรสถานสุทธาวาศในพระอุโบสถ ๑ พระพุทธบาทบนเขา ๑ พระพุทธบาทสี่รอย ๑ /*7มีเทศนาในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย คืนละกัณฑ์ทั้ง ๓ คืน เครื่องกัณฑ์ไตรพัชนีถาดชาร่มรองเท้าเสื่ออ่อนหมอนอิงตะลุ่มคาวหวาน มีดอกไม้เพลิงพุ่ม ๕ ชั้น น่าวัดบวรสถานสุทธาวาศ ๕ พุ่ม น่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ พุ่ม ๑๐ กระถาง ๑๐ ระทา ๘ ฝนแสนห่า ๑ สหัสธารา ๑ พ้อม ๑ จอกแก้ว ๑๐ พะเนียง ๑๐ ทั้ง ๓ คืน มีโคมข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแขวนพระอุโบสถที่วัดบวรสถานสุทธาวาศที่ข้างพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ทั้ง ๒ แห่ง ภายหลังเมื่อพระเสริมมาแล้ว มีประกวดประขันขึ้นที่พระที่นั่งศิวโมกข์พิมาน มีซุ้มตะเกียง ๔ ตำรวจด้วย ๔ ซุ้ม วันแรมค่ำหนึ่งสดัปกรณ์แต่รายร้อย ๔๐๐ พระบรมอัษฐิพระอัษฐิเชิญออกตั้งเหมือนสงกรานต์
อนึ่งมีสดัปกรณ์พระบรมอัษฐิพระอัษฐิด้วยผ้าขาว ๔ เหลี่ยม แล้วถวายสลากภัตร ๑๕๐ รูปที่พระที่นั่งศิวโมกข์พิมานครั้ง ๑ จะเปนปีใดจำไม่ได้ เกณฑ์ข้าราชการฝ่ายในทำกระทง ๑๕๐ กระทง จ่ายเงินหลวงกระทงละสลึงเฟื้อง นอกนั้นเปนของข้างในเพิ่มเติมมีธูปเทียนหมากพลูด้วย จำนวนพระสงฆ์ทีสดัปกรณ์ใช้ตามวัดที่พระอัษฐิทรงปฏิสังขรณ์ คือวัดอุรณราชวราราม ๑๗ วัดหงษ์รัตนาราม ๑๗ วัดมหาธาตุ ๑๗ วัดบวรมงคล ๑๗ วัดไพชยนต์พลเสพ ๑๗ วัดศรีสุดาราม ๑๗ วัดหิรัญรูจี ๑๖ วัดสัมพันธวงศ์ ๑๖ วัดรังษีสุทธาวาศ ๑๖ รวม ๑๕๐ สดัปกรณ์รายร้อยยกไม่มี เสร็จพระราชกุศลวิสาขบูชาเท่านี้
การพระราชกุศลเข้าพรรษา
เวลาบ่ายเสด็จออกหล่อเทียนพรรษาที่เก๋งข้างพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยด้านใต้ ในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๗ ถ้าปีใดมีอธอกมาศก็หล่อขึ้น ๘ ค่ำ /*8เดือน ๘ บูรพาสาธ เทียนเล่ม ๑ สีผึ้งหนัก ๑๕ ชั่งเศษ หล่อปีละ ๕ เล่ม คือวัดพระศรีรัตนศาสดารามเล่ม ๑ พระที่นั่งพุทไธสวรรย์เล่ม ๑ พระที่นั่งศิวโมกข์พิมานเล่ม ๑ วัดบวรสถานเล่ม ๑ วัดหงษ์รัตนารามเล่ม ๑ เทียนนั้นรูปเปน ๖ เหลี่ยมปลายเปนบัวกลมปิดทอง ตัวเทียนปิดทองลายทรงเข้าบิณฑ์ มีฉัตรทองอังกฤษปักยอด แล้วยกมาตั้งถวายตัวในท้องพระโรง วันขึ้น ๑๓ ค่ำ เดือน ๘ เวลาสวดมนต์เย็นรุ่งขึ้นวัน ๑๔ ค่ำพระสงฆ์ฉันแล้วเสด็จขึ้น เจ้าพนักงานจึงนำไปตั้งในตู้ตามที่ทั้ง ๕ แห่ง อนึ่งในวันขึ้น ๑๓, ๑๔, ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ มีสวดมนต์เย็น พระสงฆ์ราชาคณะโดยมาก พระครูเปรียญถานานุกรมพิธีธรรมบางอารามที่ทรงรู้จักรวม ๑๐๐ รูป แบ่งฉันวันขึ้น ๑๔ ค่ำ แรมค่ำ ๑ วันละ ๓๐ รูป ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๔๐ รูป มีตะแกรงเครื่องเข้าพรรษาพุ่มย่อม รูปสัตว์สีผึ้ง เทียนร้อย ตะแกรงรองกระทงเมี่ยงเท่าจำนวนพระสงฆ์ ถ้าพระที่ทรงนับถือคุ้นเคยมีต้นไม้กระถางใหญ่ ต้นไม้แก้ว กระถางบัว พุ่มขนาดเขื่องเพิ่มเติมอิกส่วนหนึ่ง
วันขึ้น ๑๕ ค่ำพระฉันแล้วเสด็จพระราชดำเนินที่พระพุทธสิหิงค์ พระเสริม ทรงจุดเทียนพรรษาถวายพุ่มอย่างใหญ่คู่ ๑ ต้นไม้ใหญ่คู่ ๑ ต้นไม้แก้วคู่ ๑ กระถางบัวคู่ ๑ รูปสัตว์สีผึ้งปิดทองเงินคู่ ๑ ธูปแพเทียนแพเครื่องเข้าพรรษาพรมเหมือนกันทั้ง ๒ แห่ง แต่เทียนพรรษาวัดบวรสถาน วัดหงษ์นั้น พระราชทานเทียนชะนวนโคมเพลิงพระองค์เจ้าไปจุด มีพุ่มขนาดกลาง ๑ ต้นไม้กระถาง ๑ ต้นไม้แก้ว ๑ กระถางบัว ๑ รูปสัตว์สีผึ้งคู่ ๑ ธูปแพเทียนแพ เครื่องเข้าพรรษาพร้อมเหมือน/*9กัน แล้วเสด็จพระราชดำเนินมายังพระบรมมหาราชวัง เสด็จในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทันเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังไม่เสด็จขึ้น ทรงจุดเทียนถวายเครื่องสักการะบูชา พระมณีรัตนปฏิมากร พุ่มขนาดใหญ่คู่ ๑ ต้นไม้กระถางคู่ ๑ ต้นไม้แก้วคู่ ๑ รูปสัตว์สีผึ้งปิดทองเงินคู่ ๑ ธูปแพเทียนแพหมากพลู ไม้ชำระสีฟันขูดลิ้นพร้อม แต่เสด็จพระราชดำเนินอยู่ประมาณ ๗, ๘ ปี ภายหลังมาไม่ทรงสบายก็ไม่ได้เสด็จ เลยพระราชทานให้พระองค์เจ้าจุดต่อไป ที่หอพระเจ้าในพระราชวังก็มีเครื่องเข้าพรรษาอย่างย่อมพร้อม เจ้าพนักงานนำขึ้นไปตั้งทุกปี1 วันแรมค่ำ ๑ เวลาเช้าเชิญพระบรมอัษฐิ พระอัษฐิ ออกตั้งเหนือแว่นฟ้า ๒ ชั้น ปักเสวตรฉัตรในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ตั้งเครื่องสูงหักทองขวางฉัตร ๕ ชั้น ๔ บังแทรก ๓ แต่เสด็จออกเลี้ยงพระที่ท้องพระโรงแล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทองน้อย มหาดเล็กเชิญไปตั้งที่แล้วสดัปกรณ์พระหัวทาน ๔ รูป มีสบงร่มรองเท้าธูปเทียนพุ่มต้นไม้เครื่องเข้าพรรษาพระอันดับ ๔๐๐ รูป เวลาค่ำมีดอกไม้เพลิงคืนละ ๕ พุ่มทั้ง ๓ คืน การที่เชิญพระอัษฐิขึ้นสดัปกรณ์บนพระที่นั่งพุทไธสวรรย์นั้น เพราะพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เคยเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปทรงจุดเทียนพรรษาที่พระพุทธสิหิงค์ทุกปี มีหัวทานสดัปกรณ์กาลานุกาลด้วยทุกครั้ง
/*10อนึ่งตั้งแต่เข้าพรรษาไปมีเทศนาในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยคืนละกัณฑ์ทั้ง ๓ เดือน นั่งเทศน์บนพระที่นั่งเสวตรฉัตร ตั้งเครื่องนมัสการกระบะถมจงกลฝรั่งปักเทียน ๒ จงกล มีเชิงเทียนใหญ่ปักเทียนดูหนังสือคู่ ๑ เครื่องกัณฑ์สบงธูปเทียนหมากพลูเงินตำลึง ๑ ทุกวัน พระรับสัพพี ๔ รูป มีเทียนพระจุดราวหนึ่ง ๒๐ เล่ม ตำรวจุดราวหนึ่ง ๒๐ เล่ม เสร็จการพระราชกุศลเข้าพรรษาเท่านี้
การพระราชกุศลถวายพระบรมอัฐิ
คือวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๘ เปนวันดิถีคล้ายวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย เวลาเช้าเจ้าพนักงานเข้าไปเชิญพระบรมอัฐิรองพานทอง ๒ ชั้นออกตั้งบนม้าสลักปิดทองเหนือพระที่นั่งเสวตรฉัตร ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรม ๑๐ รูปรับพระราชทานฉันแล้ว สดัปกรณ์ผ้าขาว ๑๐ พับ ธูปมัดเทียนมัดของอื่นเปลี่ยนไปต่าง ๆ เหมือนบางคราวเช่นที่ชาหีบชาอั้งโล่จับเจี๋ยวเปนต้น มีสดัปกรณ์พระอันดับ ๑๐๐ รูป แล้วมีเทศนากัณฑ์ ๑ เครื่องไทยธรรมไตรบาตรย่ามพัชนีที่บูชา ถาดชาโคมร่มรองเท้าเสื่ออ่อนหมอนอิงกาถ้วยกะโถนถ้วยตะลุ่มคาวหวานเงินติดเทียน ๓ ตำลึง เทศน์จบเสด็จขึ้นแล้วเชิญพระบรมอัฐิกลับ เวลาเย็นพระสงฆ์ที่ฉันเช้ามาสวดมนต์อิกครั้ง ๑ เปนเสร็จในวันเดียวเท่านี้
การพระราชกุศลอย่างนี้ มีในวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย คือวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ อิกครั้ง ๑
/*11บวชนาคหลวง
อนึ่งบางปีมีหม่อมราชวงศ์เข้าไปบวชเปนนาคหลวงเคยมีหลายคราว บวชในเดือน ๘ ทำขวัญที่พระที่นั่งศิวโมกข์พิมาน ตั้งบายศรีทองเงิน ๒ สำรับไตรบาตรบริกขารของหลวงพร้อม รุ่งขึ้นเวลา ๕ โมงเช้าแล้วนาคขึ้นเสลี่ยงกั้นกลดกำมะลอแต่น่าพระที่นั่งศิวโมกข์พิมานออกประตูโอภาษพิมาน ไปลงที่ประตูวัดบวรสถานสุทธาวาศ เข้าไปในพระอุโบสถ มีประโคมพิณพาทย์แตรสังข์ แต่ไม่เคยมีเสด็จออก โปรดให้เจ้านายถวายเครื่องบริกขารพระบวชใหม่ทุกครั้ง พระอุปัชฌาย์ คู่สวดนั่งหัดถบาศรวม ๓๐ รูป ไทยทานของหลวงถวายจีวรธูปเทียนหมากพลู เสร็จพระราชกุศลเดือนแปดเท่านี้,
การพระราชพิธีเฉลิมพระชนม์พรรษา
การที่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเฉลิมพระชนม์พรรษานี้ ทรงพระราชดำริห์ขึ้นใหม่ เทียบเคียงกับธรรมเนียมจีนที่เรียกว่าบั้นสิ้วฤๅแซยิด แลอนุโลมตามพุทธศาสน์โหราสาตรประกอบกัน เพื่อให้เปนการสวัสดิมงคลเจริญพระชนมศุขทุกทิวาราตรีกาล กำหนดทำในเดือน ๑๐ แต่เลื่อนไปเหลื่อมตามสุริยโคจรบรรจบรอบคล้ายวันพระราชสมภพ โปรดให้จัดการในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย คือเชิญพระพุทธสิหิงค์ตั้งเหนือพระที่นั่งบุษบก ตั้งพระเสริมบนพระที่นั่งเสวตรฉัตร ตรงน่าพระเสริมตั้งพระไชยวัฒน์ พระมหาจำเริญ ตั้งดวงพระชัณษา พระสุพรรณบัตร พระราชลัญจกร ตั้งพระมหาสังข์ห้า พระครอบ พระเต้าต่างๆ พระเต้า/*12ห้ากระษัตริย์ บาตรดินพม่า โยงสายสิญจน์ถึงกัน บนพระแท่นที่ประทับออกขุนนางนั้น ตั้งเชิงเทียน โคมกิ่ง พานดอกไม้ ขวดปักดอกไม้ แลมีเทียนสูงเท่าพระองค์วงรอบพระเศียรเล่มเดียวกันขดกลมวางเหนือพานทั้งสองชั้นสวมโคมแก้วบังลมด้วย ที่น่าพระที่นั่งบุษบกตั้งโต๊ะจีนข้างละโต๊ะ ที่หลังลับแลตรงพระทวารด้านน่าตั้งโต๊ะจีนใหญ่ข้างละโต๊ะ หลังโต๊ะแขวนฉากห้อยแพรอั้งติ๋วติดโคมเหลียน ๒ ข้างทั้ง ๒ โต๊ะ ตรงพระแกลเฉลียงด้านน่าก็ตั้งโต๊ะจีนข้างละโต๊ะ พระองค์เจ้าฝ่ายในร้อยดอกไม้แขวนเต็มที่
อนึ่งที่พระที่นั่งสนามจันทร์มีโต๊ะจีนโต๊ะ ๑ ตั้งรูปเทพดานพเคราะห์ หล่อด้วยทองเหลือง ตรงน่าโต๊ะออกมาตั้งบัตรเก้าบัตรยอดบัตรปักเทวรูปนพเคราะห์โหรบูชาเทวดาในเวลาเย็นนั้นด้วย พระสงฆ์ที่สวดมนต์นั้นมากกว่าพระชนม์พรรษารูป ๑ พระธรรมไตรโลก (รอด) วัดโมฬีโลกเปนอธิบดีสงฆ์เลือกคัดพระราชาคณะ พระครู เปรียญ ถานานุกรมที่สวดดีเสียงดังทั้งสิ้น พระปิฎกโกศล (ฉิม) วัดราชบุรณ เปนผู้ขัดตำนานเสมอทุกครั้ง เวลา ๕ โมงเย็นพระสงฆ์เข้านั่งที่ ประโคมพิณพาทย์เครื่องใหญ่ ๒ วง เสด็จออกทรงประเคนไตรแพรสลับผ้า มีผ้ากราบแพรต่วนปักลายพระปิ่นแลอักษรพระบวรราชวังกับย่ามเยียรบับบ้างเข้มขาบบ้าง พระสงฆ์ครองไตรแล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทองใหญ่ พระสงฆ์เจริญพระปริต เมื่อสวดจบแล้วมีเสภาที่เฉลียงน่าท้องพระโรง หลวงพิศณุเสนี (ทองอยู่) เปนผู้ขับทุกปี รุ่งขึ้นเวลาเช้าเสด็จออก/*13ทรงประเคนอาหารบิณฑบาต พระสงฆ์เรียพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายเครื่องสมณบริกขารภัณฑ์ต่าง ๆ ของไทยบ้าง จีนบ้าง ฝรั่งบ้าง ยี่ปุ่นข้าง หลายสิ่งพอสมควร พระสงฆ์ถวายอนุโมทนาถวายอติเรกถวายพระพรลา แล้วมีทรงปล่อย ปลา เป็ด ไก่ สุกรด้วย
อนึ่งเมื่อต้น ๆ มีพระฤกษ์สรงมุรธาภิเศกเหมือนสงกรานต์ ภายหลังสรงข้างในทุกปี เสร็จการพระราชกุศลเฉลิมพระชนม์พรรษาเท่านี้
การพระราชพิธีสารท
คือวันเดือน ๑๐ แรม ๑๓,๑๔,๑๕, ค่ำ มีสวดมนต์ที่พระที่นั่งศิวโมกข์พิมานวันละ ๒๐ รูป รุ่งขึ้นวันแรม ๑๔,๑๕, ค่ำเดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ เดือน ๑๑ เวลาเช้าฉัน มีเข้ายาคูโถลายครามต่าง ๆ ของหลวงทุกสำรับ เมื่อพระสงฆ์ฉันแล้ว เจ้านายแลข้าราชการที่ปฏิบัติพระต้องถ่ายของลงในบาตรกับทั้งโถยาคูก็บรรจุไปในบาตรด้วย ไทยทานมีสบง ใบชา ธูปเทียน หมากพลู วันขึ้นค่ำ ๑ เดือน ๑๑ เชิญพระบรมอัษฐิ พระอัษฐิออกตั้ง ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลกาลานุกาลตามเคยเหมือนที่กล่าวมาแล้วข้างต้น มีแต่สดัปกรณ์รายร้อย ๔๐๐ รูป
อนึ่งมีกระทงเข้ากรูของคาวหวานหมากพลูจัดลงในกระทง มีต้นไม้ดอกไม้จีนดอกตะแบกธงจรเข้ประดับพร้อม มีเทียนหนักเล่มละหกสลึงสำหรับทรงจุด ๓ เล่มๆ ละสลึง ๑๐ เล่ม มีสมุดเล็ก ๆ เขียนคาถาบูชาตำราหลั่งน้ำอุทิศกุศลเล่ม ๑ กับพระเต้าษิโณทกตั้งถวายทรงจบพระหัดถ์หลั่งน้ำไปถวายพระสงฆ์ราชาคณะฉันวันละกระทงทั้ง ๓ วัน แล/*14มีทรงบาตรโถยาคูวันละ ๑๐๐ รูปทั้ง ๓ วัน มัดอกไม้เพลิงน่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์คืนละ ๕ พุ่ม ๓ คืน เสร็จพระราชกุศลสารทเท่านี้.
เทศนามหาชาติแลจัตุราริยสัจ
กำหนดเดือน ๑๑ วันขึ้น ๑๔ ค่ำ มีเทศนาอริยสัจ ๒ กัณฑ์ วันแรมค่ำ ๑ อิก ๒ กัณฑ์ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เทศนามหาชาติ ๑๓ กัณฑ์ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย การตกแต่ง คือ บนพระที่นั่งเสวตรฉัตรเปนที่พระสงฆ์นั่งเทศนาที่บนพระแท่นประทับออกขุนนางตั้งเครื่องแก้วโคมกิ่งรายไปเต็มที่ กลางพระแท่นตั้งโต๊ะกลมกลางโต๊ะวางพาน ๒ ชั้นรองพุ่มประดับด้วยรวงเข้า ขอบโต๊ะวางพานทองประดับพุ่มดอกไม้สด ๕ พาน พานเครื่องบูชาเลิศ ๕ พานสลับกัน สองข้างพระแท่นตั้งเครื่องนมัสการข้างละสำรับ ต่อน่าพระแท่นออกมาตั้งโต๊ะหมู่อย่างใหญ่ ประดับเครื่องแก้วต่าง ๆ เต็มโต๊ะ ที่มุมโต๊ะหมู่ด้านน่าตั้งหมากพนมรองพานแว่นฟ้า ๒ ชั้นตั้งบนม้าข้างละพาน หลังโต๊ะหมู่ มีโต๊ะจีนตั้งเครื่องเล่นของจีนต่าง ๆ ต่อออกไปแถวกลางตั้งต้นไม้ทองเงินกับโคมกิ่งระย้าแก้วคั่นกัน ที่สุดตั้งอ่างแก้วเลี้ยงปลาทองปลาเงิน ถัดออกมาตั้งขวดลายครามปักดอกไม้กิ่ง ถัดออกมาอิกถึงฉัตร ๕ ชั้นดอกไม้สด บังแทรกประดับเครื่องสดสลับกันตั้งข้างละแถว ถัดถึงแนวมุมหลังโต๊ะหมู่ตั้งกระถางลายครามปลูกต้นไม้ดัดบ้าง ก่อเขามอบ้าง มีดอกไม้จีนผูกแลรูปสัตว์ต่าง ๆ ปั้นด้วยสีผึ้งประสมชันตัวเล็ก ๆ วางประดับด้วยทุกกระถางตั้งสลับกัน โคมรูปเหมือนตะโพนข้างละแถว /*15ข้างพระที่นั่งเสวตรฉัตรด้านใต้ทอดที่ประทับ ตั้งเครื่องนมัสการทองใหญ่ แถวเสาด้านใต้ถัดที่ประทับออกมาเสา ๑ ตั้งโต๊ะกลมวางเครื่องนอระมาดเขาโคเขาต่าง ๆ หลังโต๊ะผูกงาพลายปราบดัษกรสวมปลอกทองคำ ต่อลงมาปูอาศน์สงฆ์ แถวเสาด้านเหนือตั้งโต๊ะย่อม ๆ วางขวดปักดอกไม้คู่ ๑ พานดอกไม้พาน ๑ เชิงเทียนคู่ ๑ ทุกเสา หลังเสาตั้งหีบเพลง ๒ หีบใช้หมุนด้วยมือเมื่อเวลาประโคม ที่เชิงเสาทั้งสองแถวตั้งขวดปักดอกบัวหลวงบัวขม บัวเผื่อน ดอกสามหาวเสาละ ๔ ขวดทุกเสา ที่หลังลับแลพระทวารด้านน่าตั้งโต๊ะจีนเครื่องพร้อมข้างละโต๊ะ ตรงพระทวารกลางตั้งขันน้ำใหญ่ติดเทียนคาถากระถางธูปใหญ่กระถาง ๑ ราวเทียนราว ๑ ที่พระสงฆ์นั่งอิกราว ๑ น่าเสาหลังเสาทั้งสองแถวเบื้องบนผูกเชือกแดงข้างละ ๒ สายแขวนฉากเขียนเรื่องเวสสันดรชาฎก ๑๓ กัณฑ์ แลพวงดอกไม้ภู่กลิ่นต่าง ๆ เกณฑ์ข้าราชการฝ่ายน่าร้อยมาแขวนเต็มทั้ง ๔ สาย ที่แขวนใต้โคมหวดโคมระย้าเปนส่วนเกณฑ์ข้างในร้อยทั่วไป ที่เฉลียงตรงที่ประทับออกมาห้องหนึ่งกั้นเฟี้ยมกระจก ที่ในฉากตั้งโต๊ะหมู่อย่างย่อมหมู่ ๑ ทอดที่ประทับอิกแห่ง ๑ ที่ข้างนอกท้องพระโรงด้านใต้ปักปรำ ผูกห้อยพวงดอกไม้ผลไม้ต่าง ๆ ตามเสาผูกธงคาถาพันแขวนยันต์มหาชาติ กระดาษไทยปรุรูปภาพเรื่องพระเวสสันดร ในปรำตั้งสิ่งของคาวหวานขนมผลไม้เครื่องกัณฑ์ บนเฉลียงน่าท้องพระโรงตั้งพิณพาทย์เครื่องใหญ่แตรสังข์กลองแขกมโหรี ที่ลานน่าตั้งซุ้มตะเกียง ๔ ซุ้มซุ้มละ ๒๕๐ ดวง ที่ประตูชั้นนอกปักราชวัตรฉัตรกระดาษผูกต้นกล้วย/*16ต้นอ้อย พระสงฆ์ที่ถวายเทศนาอริยสัจ ๔ กัณฑ์ มหาชาติกัณฑ์ทศพรนครกัณฑ์ กำหนดต้องพระราชาคณะผู้ใหญ่ กัณฑ์อื่นๆก็เปนพระองค์เจ้าพระ พระองค์เจ้าเณรที่ทรงผนวชใหม่บ้างเก่าบ้าง บางปีหม่อมเจ้าสามเณรก็มีบ้าง พระราชาคณะสามัญถานานุกรมที่เทศน์ดีฤๅที่ทรงคุ้นเคยโปรดปรานบ้าง พระสงฆ์อนุจรที่เทศน์ดีจริงๆ บ้าง พระรับสัพพี วันขึ้น ๑๔ ค่ำแรม ๑ ค่ำวันละ ๔ รูป วันขึ้น ๑๕ ค่ำ ๔ ผลัด ๑๖ รูป เครื่องกัณฑ์เทศน์ไตรมีผ้ากราบลายพระปิ่นตีพิมพ์ บาตรถลกอัดตลัด ย่ามอัดตลัด พัดโหมด ที่บูชา ที่ชา กระบะหมากยี่ปุ่น กระบะยาแก้โรคต่างๆ รุ่มชุบสีผึ้ง รองเท้า โคมหิ้ว กาถ้วย กะโถนถ้วย เสื่ออ่อน หมอนอิง ขวดน้ำผึ้ง น้ำมัน อั้งโล่ กาทองแดง ตะลุ่มมีฝาคาวหวาน ธูปเทียนมัดละ ๕๐ เล่ม ปัจจัยมูลติดเทียนกัณฑ์ละ ๕ ตำลึง พระรับสัพพีมีสบงธูปเทียนหมากพลู ๓ วัน ๒๕ รูป มีสำรับพระเทศน์ พระรับสัพพี ๒ เวลาเช้าเพน เลี้ยงบนพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ วันขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑๑ สำรับ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑๔ สำรับ วันแรมค่ำ ๑๑ สำรับ เครื่องกัณฑ์เทศน์ของคาวหวานขนมผลไม้ต่างๆ เกณฑ์พระบวรวงศ์ฝ่ายในท้าวนางเปนผู้ทำ ของหลวงจ่ายเข้าสารกัณฑ์ละกระบุง เงินกัณฑ์ละ ๘ บาททั้ง ๑๗ กัณฑ์
อนึ่งฉัตรร้อยดอกมลิจำปาตั้งวันละ ๑๒ ฉัตร ๓ วัน ๓๖ ฉัตร เกณฑ์ข้าราชการตำแหน่ง พระยาแลเจ้ากรมพระตำรวจ ๘ กรม หัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ บังแทรกประดับดอกไม้สดผลฟักเหลืองมะละกอตั้งวันละ ๑๐ สามวัน ๓๐ เกณฑ์ข้าราชการตำแหน่งพระ ที่หลวงขุนนอกนั้นเกณฑ์ /*17พวงดอกไม้ภู่กลิ่นระย้าต่าง ๆ แขวนตั้งตามที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ดอกบัวต่าง ๆ ดอกสามหาวเกณฑ์หัวเมือง พวงผลไม้ต่าง ๆ กรมพระคลังสวน ดอกไม้ต่าง ๆ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยถวาย
ในการมีเทศน์มหาชาตินี้ เสด็จพระราชดำเนินออกทางพระทวารเฉลียงด้านใต้ในฉาก พระบวรวงศ์เธอแลข้าราชการฝ่ายในออกทางพระทวารเฉลียงด้านเหนือฟังในพระสูตรนอกฉาก
วันขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ เวลาเที่ยงเศษ เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการเทียนประจำกัณฑ์แลตะเกียงสำหรับซุ้ม ๔ ตะเกียง โปรดให้พระองค์เจ้าเล็ก ๆ จุดเทียนเครื่องนมัสการที่ตั้งข้างพระแท่น ๒ สำรับ เจ้าพนักงานจุดเทียนโต๊ะหมู่โต๊ะทั้งปวงทั่วไป ทรงศีลแล้วประทับทรงฟังในฉาก เทศน์จบแล้วเสด็จทรงประเคนเครื่องไทยธรรมเหมือนกันทั้ง ๒ กัณฑ์ เสด็จขึ้นบ่าย ๓ โมงเศษทั้ง ๒ วัน วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเช้าโมง ๑ เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแลเทียนในที่ทั้งปวงเหมือนวันก่อน แปลกแต่วันนี้มีเทียนคาถาด้วย ทรงศีลแล้วประทับในฉาก เมื่อปีแรก ๆ ประทับทรงฟังอยู่จนจบ ๑๓ กัณฑ์ ภายหลังทรงอยู่เพียงกัณฑ์หิมพานต์จบ ทรงประเคนเครื่องไทยธรรมแล้วเสด็จขึ้นเสียคราว ๑ ถ้าปีใดมีพระองค์เจ้าทรงผนวชถวายเทศน์กัณฑ์ไรก็เสด็จออกในกัณฑ์นั้น ไปเสด็จตอนค่ำก็เมื่อถึงกัณฑ์มหาราชที่เปนกัณฑ์โปรดมากเพราะเคยทรงเทศน์เมื่อทรงผนวช พระราชทานรางวัล/*18บ้างทรงติเตียนบ้างเปนการครึกครื้นเสมอ แล้วทรงฟังต่อไปจนจบ (นครกัณฑ์) พระสงฆ์ถวายอติเรกถวายพระพรลาแล้ว เวลา ๒ ยามเศษเสด็จพระราชดำเนินลงลอยพระประทีป เสร็จการพระราชกุศลเทศนามหาชาติเท่านี้,
อนึ่งในวันแรมค่ำ ๑ มีการเชิญพระบรมอัษฐิพระอัษฐิออกตั้งสดัปกรณ์กาลานุกาลตามเคยเหมือนที่กล่าวมาแล้ว แลมีดอกไม้เพลิงบูชาพระพุทธสิหิงค์คนละ ๕ พุ่มทั้ง ๓ คืน,
หมดฉบับเพียงเท่านี้
--
๑. ความตรงนี้ไม่ชัด เข้าใจว่าเห็นจะหมายความว่า มีเครื่องเข้าพรรษาอย่างย่อมของวังน่า เจ้าพนักงานฝ่ายในนำมาบูชา (พระพุทธบุษยรัตน) ในหอพระเจ้าในพระราชวังหลวง มิใช่เจ้าพนักงานในพระราชวังหลวงเชิญเครื่องเข้าพรรษาไปบูชาในหอพระวังน่า ↩
/*19หมายรับสั่งวังน่า
อาราธนาพระสงฆ์มาสวดพุทธมนต์และรับพระราชทานฉัน
ณพระที่นั่งฝ่ายในพระราชวังบวร
ด้วยพระยาทิพมณเฑียรรับพระราชบัณฑูรใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ทรงพระราชศรัทธาทำบุญที่พระที่นั่งในพระราชวังบวรฝ่ายใน แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีเถาะเอกศก (พ.ศ. ๒๔๒๒) เวลาบ่าย ๒ โมง พระสงฆ์ราชาคณะ ๕ รูปสวดพระพุทธมนต์ รุ่งขึ้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาเช้าพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน นั้นให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะ ๕ รูป เข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ สวดพระพุทธมนต์รับพระราชทานฉัน รับเภสัชอังคาตถวายพระสงฆ์ให้พร้อมทั้ง ๒ เวลา แล้วให้เบิกบาตรดิน ๔ บาตร ด้ายดิบหนัก ๕ ตำลึง ต่อชาวพระคลังในซ้าย ตั้งน้ำพระพุทธมนต์จับสายสิญจน์พระสงฆ์ถือสวดให้พอเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ชาวพระคลังศุภรัตจัดอาศนเข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ลาดบนเก้าอี้ผ้าลายวิลาดบุให้พอทั้ง ๒ เวลา แล้วให้รับเทียน ๕ มัด ธูป ๕ มัด หมากพลู ๕ ซองต่อท่านพนักงานฝ่ายใน ถวายพระสงฆ์ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาเช้า อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติจัดกะโถนขันน้ำจอกลอย ๕ สำรับเข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ให้ทันกำหนดทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้ชาวพระคลังพิมานอากาศจัดพรมฝรั่ง โต๊ะจีนเครื่องบูชา ๑ โต๊ะ เข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ปู/*20ลาดในพระที่นั่งให้พอ ตั้งโต๊ะจีนเครื่องบูชาพระพุทธรูปพระไชยเงินให้พร้อมทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้ชาวพระคลังในซ้ายจ่ายบาตรดิน ๔ บาตร ด้ายดิบหนัก ๕ ตำลึง ให้สังฆการีตั้งน้ำพุทธมนต์จับสายสิญจน์วงพระที่นั่ง แลพระสงฆ์ถือสวด แลจ่ายสีผึ้งหนัก ๒ ชั่ง ๓ ตำลึง ๒ บาท ด้ายดิบหนัก ๒ ตำลึง ให้ทันพนักงานฝ่ายในฟั่นเทียนถวายพระสงฆ์ แลจ่ายน้ำตาลทรายหนัก ๑๐ ตำลึง ให้วิเสศต้มน้ำชุบาน แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า อนึ่งให้กรมราชบัณฑิตเชิญพระพุทธรูปพระไชยเงินขึ้นพระราชยานเข้าไปทางประตูสถานมณเฑียร เชิญประดิษฐานไว้บนโต๊ะจีนในพระที่นั่งให้พร้อมทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้เเจ้าพนักงานจัด พิณพาทย์ กลองแขกแตรสังข์ เข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ ตีประโคมเมื่อพระสงฆ์สวดฉันให้พร้อมทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารซ้อมนาสวนที่ขาวดี ๑๕ ทนาน ให้วิเสศฉ้อทานหุงถวายพระสงฆ์ฉันตั้งแต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เร่งจ่ายให้แต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ อนึ่งให้ชาวที่ใหญ่จัดบาตรพม่า ๒ บาตร เข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ ตั้งน้ำพระพุทธมนต์ในพระที่นั่งรับเทียนต่อพนักงานฝ่ายในจุดตั้งเมื่อพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ด้วยให้ทันเวลา อนึ่งให้นายสินมหาดเล็กจัดดอกไม้สดเข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ ปักขวดใส่โถจานแก้วประดับบนโต๊ะจีนพระพุทธรูปพระไชยเงินเมื่อพระสงฆ์สวดนั้นทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้สนมพลเรือนรับเครื่องนมัสการทองใหญ่ให้มีพุ่มเข้าตอก พุ่มดอกไม้ ธูปเทียน ๕ สำรับสำหรับเครื่องให้พร้อมต่อท่านพนักงานฝ่ายในเชิญเข้าไปทาง/*21ประตูอลงการโอฬาร์ตั้งถวายทรงจุดบูชาเมื่อพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ฉันตามกำหนดวันทั้ง ๒ เวลา แล้วพวงดอกไม้สดห้อยในพระที่นั่งด้วย ๓๐ พวง อนึ่งให้รองงานสี่ตำรวจจัดเก้าอี้ผ้าลายวิลาดบุกับพระแท่นถวายทรงประเคนเข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ตั้งในพระที่นั่ง ๑ สำรับ สำหรับพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ฉันให้ทันทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้ชาวพระคลังราชการจัดเสื่อราว เสื่อห้อง เข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ปูในพระที่นั่งให้พอ แล้วจ่ายฟืนแสมรอนขนาดกลางให้หมื่นนายประตูซ้ายขวา ๑๕๐ ดุ้นขนส่งณโรงสำรับคาวหวานแลวิเสศฉ้อทาน ๒๐ ดุ้นหุงเข้าถวายพระสงฆ์ เร่งจ่ายให้ทันแต่ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย อนึ่งให้ตำรวจวังทนายเลือกหอกเข้าไปทางประตูสถานมณเฑียรยกสำรับคาว ๖ สำรับ หวาน ๖ สำรับ ตั้งในพระที่นั่งถวายพระสงฆ์ฉันให้ทันเวลา อนึ่งให้กรมท่าซ้ายจัดน้ำร้อนน้ำชาใส่ถาดเข้าทางประตูอลงการโอฬาร์ ถวายพระสงฆ์เมื่อสวด ๕ ที่เมื่อฉัน ๕ ที่ทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้ข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนที่มีตำแหน่งเผ้าเข้าไปปรนนิบัติพระสงฆ์สวดฉันในพระที่นั่งทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้หมื่นนายประตูซ้ายขวาทำฎีกาไปเบิกฟืนแสมรอนขนาดกลาง ๑๕๐ ดุ้น ต่อชาวพระคลังราชการขนส่งณโรงสำรับคาวหวานแต่ณวัน เดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ อนึ่งให้ชาวพระอภิรมย์ ชาวพระราชยาน จัดสัปทน ๑ เสลี่ยง ๑ ไปรับเลขต่อพันนรนิกร พันเทพ ๔ คนสวมกางเกง ไปรับพระพุทธรูป พระไชยเงินณพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ เชิญเข้าไปทางประตูสถานมณเฑียร เข้าในพระที่นั่งเมื่อพระสงฆ์สวด ๑ เวลาฉัน ๑ เวลาทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้/*22พันนรนิกร พันเทพ จ่ายเลข ๔ คนให้กับชาวพระราชยานหามเสลี่ยงพระพุทธรูป ๑ เสลี่ยง ให้จ่ายวันพระสงฆ์สวด ๑ เวลาฉัน ๑ เวลาทั้ง ๒ เวลา อนึ่งให้ท่านพนักงานฝ่ายในจัดเครื่องนมัสการทองใหญ่ให้มี พุ่มเข้าตอก ๕ พุ่ม ดอกไม้ ๕ เทียน ๕ ธูป ๕ สำรับเครื่องให้พร้อม ส่งให้สนมพลเรือนเชิญเข้าไปทางประตูอลงการโอฬาร์ตั้งในพระที่นั่ง เมื่อพระสงฆ์สวด ๑ สำรับฉัน ๑ สำรับทั้ง ๒ เวลา แล้วให้จัดเทียนน่าโต๊ะจีนหนักเล่มละ ๒ ตำลึง ๔ เล่ม เทียนตั้งพระสงฆ์สวดหนักเล่มละ ๑ ตำลึง ๓ เล่ม เทียนหนักเล่มละ ๑ บาทมัดละ ๒๐ เล่ม ๔ มัด ธูปมัดละ ๒๐ ดอก ๕ มัดส่งให้ตามพนักงาน อนึ่งให้ท่านพนักงานฝ่ายในร้อยพวงดอกไม้สด ระย้า ๖ ภู่กลิ่น ๘ ว่าว ๗ อุบะ ๗ พวง ส่งให้สนมพลเรือนแขวนในพระที่นั่งวันพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ด้วยให้ทันเวลา อนึ่งให้ท่านพนักงานฝ่ายในชาวพระเครื่องต้นจัดสำรับคาว ๖ หวาน ๖ สำรับส่งให้ตำรวจวัง ทนายเลือกหอก ยกเข้าไปตั้งให้ทันเวลา อนึ่งให้วิเสศหมากพลูจัดเภสัชอังคาตส่งให้สังฆการีเข้าไปถวายพระสงฆ์เมื่อสวดตั้งพาน ๕ พาน อังคาตซองละ ๕๐ จีบ ๕ ซอง เมื่อฉันตั้งพาน ๕ พาน อังคาตซองละ ๕๐ จีบ ๕ ซอง แล้วให้จัดน้ำชุบาน ๕ โถ ส่งให้สนมพลเรือนถวายพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ด้วยให้ทันเวลา อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
หมาย ฝ่ายใน เครื่องนมัสการ ๑ ภู่กลิ่น ๑ สำรับคาวหวาน ๑ วิเสศฉ้อทาน ๑ วิเสศหมากพลู ๑ รวม ๕ ฉบับ.
/*23หมายรับสั่งวังน่า
อาราธนาพระสงฆ์ราชาคณะเข้ามาถวายพระธรรมเทศนา
ด้วยพระยาทิพมณเฑียรรับพระราชบัณฑูรใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าทรงพระราชศรัทธาให้อาราธนาพระสงฆ์ราชาคณะ เข้ามาถวายพระธรรมเทศนาวันละกัณฑ์ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ตั้งแต่ณวันเดือน ๘ แรม ๑ ค่ำเวลาค่ำปีระกาสัปตศก (พ.ศ. ๒๔๒๘) เสมอทุกวัน ไปกว่าจะถ้วนไตรมาศ ๓ เดือน นั้นให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะเข้ามาถวายพระธรรมเทศนาวันละกัณฑ์ กับพระสงฆ์ ๔ รูปรับสัพพีด้วยเสมอทุกวัน รับเภสัชอังคาตต่อวิเสศหมากพลูถวายพระสงฆ์ทั้งเทศนา รับสัพพี เหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ชาวที่ใหญ่จัดราวเทียนตั้งที่พระสงฆ์ฟังเทศนา ข้าราชการฟังเทศนาทั้ง ๒ ราว แล้วให้เอาเชิงเทียนมาติดเทียนตั้ง รับ ส่ง พระสงฆ์เสมอทุกวันเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้มหาดไทย กลาโหม หมายบอกข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหาร พลเรือน ที่มีตำแหน่งเฝ้า เข้ามาฟังพระธรรมเทศนาวันละกัณฑ์เสมอทุกวันไปเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้มหาดเล็กรับเครื่องนมัสการเครื่องทรงธรรมต่อท่านฝ่ายในวันละสำรับ ให้มีดอกไม้ธูปเทียนสำหรับให้พร้อม แล้วให้รับเทียนดูหนังสือหนักเล่มละ ๑ ตำลึง ๒ บาทวันละ ๒ เล่ม เทียนมัดหนักเล่มละ ๑ บาท ๑๐ เล่มวันละ ๑ มัด เทียนพระสงฆ์ฟังเทศน์ ตำรวจน่าฟังเทศน์หนักเล่มละ ๒ สลึงวันละ ๔๐ เล่ม /*24ผ้าสบงวันละผืน ธูปดอกวันละมัด ธูปจีนวันละ ๕๐ ดอกคอยถวายพระสงฆ์ แต่เทียนวันละ ๒๐ เล่มส่งให้ตำรวจน่า จุดติดราวเทียนเสมอทุกวันไปเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ตำรวจน่าผู้อยู่เวรในรับเทียนวันละ ๒๐ เล่มต่อมหาดเล็ก จุดติดราวเทียนบูชาพระธรรมเทศนาเสมอทุกวันไปเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ชาวพระคลังศุภรัตจัดอาศนไปแต่งถวายพระสงฆ์เทศนา ฟังเทศน์ ให้พอ อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติจัดเงินวันละ ๑ ตำลึงติดกัณฑ์เทศน์เสมอทุกวัน แล้วให้รับเทียนหนักเล่มละ ๑ ตำลึงต่อท่านฝ่ายใน แล้วให้จัดกะโถนขันน้ำมีจอกลอยไปตั้งถวายพระสงฆ์เทศนา ฟังเทศน์ให้พอเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ชาวพระคลังในซ้ายจ่ายสีผึ้งด้าย จำนวนเดือน ๘ สิบห้าวันสีผึ้งหนัก ๑๑ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๒ บาท ด้ายหนัก ๑๒ ตำลึง เดือน ๙ สีผึ้งหนัก ๒๒ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ด้ายหนัก ๑ ชั่ง ๑ ตำลึง เดือน ๑๐ สีผึ้งหนัก ๒๓ ชั่ง ๕ ตำลึงด้ายหนัก ๑ ชั่ง ๓ ตำลึง เดือน ๑๑ สิบห้าวันสีผึ้งหนัก ๑๑ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๒ บาท ด้ายหนัก ๑๒ ตำลึง รวมทั้งสิ้นสีผึ้งหนัก ๖๙ ชั่งด้ายหนัก ๓ ชั่ง ๙ ตำลึง ให้ท่านพนักงานฝ่ายในฟั่นเทียนใช้ในการมีพระธรรมเทศนา เสมอทุกวันไปเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้พนักงานฝ่ายในจัดเครื่องนนัสการเครื่องทรงธรรมวันละสำรับ ให้มีดอกไม้ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม กับเทียนดูหนังสือหนักเล่มละ ๑ ตำลึง ๒ บาท วันละ ๒ เล่ม เทียนติดเงินหนักเล่มละ ๑ ตำลึง วันละ ๑ เล่ม เทียนมัดหนักเล่มละ ๑ บาท มัดละ ๑๐ เล่ม วันละมัด เทียนนำพระหนักเล่มละ ๑ ตำลึง วันละ ๒ เล่ม /*25เทียนพระสงฆ์ฟังเทศน์ ข้าราชการฟังเทศน์หนักเล่มละ ๒ สลึง วันละ ๔๐ เล่ม เทียนจงกลหนักเล่มละ ๑ บาท วันละ ๑๐ เล่ม ธูปมัดละ ๑๐ ดอกวันละมัด ธูปจีนวันละ ๕๐ ดอก ส่งให้มหาดเล็กเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้ท่านเจ้าพนักงานพระคลังฝ่ายในจัดผ้าสบงประกอบเท้าวันละ ๑ ผืน ส่งให้มหาดเล็กเหมือนอย่างทุกครั้ง อนึ่งให้วิเสศหมากพลูจัดเภสัชอังคาตซองใหญ่ ๑ ซอง ๆ เล็ก ๑๕ จีบ ๕ ซอง ส่งให้กรมวังมหาดเล็กเสมอทุกวันไปเหมือนอย่างทุกครั้ง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
หมายพนักงานฝ่ายในพระคลัง ๑ เครื่องทรงธรรม ๑ วิเสศหมากพลู ๑ รวม ๓ ฉบับ.
---
คำนำ
/*(1)พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแขไขดวง ทรงเปนเจ้าภาพจัดการศพหม่อมเจ้าหญิงเป้า ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๑ กรมพระรามอิศเรศ มีรับสั่งมายังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ว่ามีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือเปนของแจกในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าหญิงเป้าสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการหอพระสมุด ฯ ช่วยเลือกเรื่องหนังสือแลจัดการพิมพ์ถวาย ข้าพเจ้าเปนผู้เลือก คิดเห็นว่าหม่อมเจ้าหญิงเป้าเปนหลานเธอในพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งมีพระชนมายุอยู่มาเปนองค์ที่สุด ถ้าหาเรื่องหนังสือซึ่งเนื่องในรัชกาลที่ ๑ ได้จะเหมาะดี พเอิญในเวลาที่เลือกหาเรื่องหนังสือนั้น หอพระสมุด ฯ ได้ร่างหมายรับสั่งการพระราชพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกเธอแลหลานเธอครั้งรัชกาลที่ ๑ มา แล้วทราบว่าหมายรับสั่งครั้งโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี มีอยู่กับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการอิกเรื่อง ๑ ทูลขอได้ประทานมา จึงรวมพิมพ์ไว้ในสมุดเล่มนี้ นับในหนังสือจำพวกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ เปนภาคที่ ๑๒ ถวายพระองค์เจ้าแขไขดวงทรงแจกในงานศพหม่อมเจ้าหญิงเป้าตามพระประสงค์
ประวัติหม่อมเจ้าหญิงเป้า
หม่อมเจ้าหญิงเป้าหม่อมเจ้าองค์น้อยในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๑ กรมพระรามอิศเรศ ประสูตรที่วังข้างหลักเมือง เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๙๔ หม่อมพลับเปนมารดา เมื่อหม่อมเจ้าหญิงเป้ามี/*(2)ชนมายุได้ ๓ ปี กรมพระรามอิศเรศสิ้นพระชนม์ พระบรมวงศ์เธอชั้น ๑ พระองค์เจ้าหญิงพลับเสด็จป้ารับเข้าไปทรงบำรุงเลี้ยงไว้ในพระบรมมหาราชวังต่อมาจนเจริญไวย ได้รับราชการเปนตำแหน่งพนักงานทรงบาตรเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ เปนพนักงานพระสุคนธ์แล้วมาเปนพนักงานรักษาพระราชมณเฑียรฝ่ายใน ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์จตุตถจุลจอมเกล้า แลเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ ๔ ชั้นที่ ๔ เปนเกียรติยศ
เมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๒๘ (พ.ศ. ๒๔๕๒) หม่อมเจ้าหญิงเป้ามีศรัทธาจะบำเพ็ญการกุศลให้เปนถาวรประโยชน์ ทุนทรัพย์มีแต่เครื่องเงินทองของรูปพรรณ จึงนำความขึ้นกราบบังคมทูลแด่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์ เพื่อจะสร้างสพานให้เปนประโยชน์แก่มหาชนสักแห่ง ๑ ก็ทรงอนุโมทนาในกุศลเจตนาของหม่อมเจ้าหญิงเป้า โปรด ฯ ให้เจ้าพนักงานจัดการจำหน่ายสิ่งของให้ได้ราคาตามสมควร แล้วพระราชทานทุนทรัพย์ให้กรมศุขาภิบาลสร้างสพานที่ถนนจักรพงศ์ตรงเหนือวัดชนะสงคราม พระราชทานนามว่า “สพานรามบุตรี” เมื่อการสร้างสำเร็จแล้วโปรดให้มีการฉลอง จัดงานหลวงทรงช่วยหม่อมเจ้าหญิงเป้า แลเสด็จพระราชดำเนินไปช่วยในเวลาหม่อมเจ้าหญิงเป้าทำพิธีเปิดสพานรามบุตรี เมื่อวันที่ ๑๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๓ มีรายการพิธีปรากฏอยู่ในหนังสือราชกิจจานุเบกษาดังนี้.
/*(3)การเปิดสพานรามบุตรี
เจ้าพนักงานได้จัดการปลูกปรำที่กลางถนนต่อเชิงสพานด้านใต้ตอนน่าวัดชนะสงคราม กั้นม่านเปนสองตอน สำหรับหม่อมเจ้าหญิงเป้าพักตอนหนึ่ง สำหรับพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ตอนหนึ่ง แลตั้งอาศนสงฆ์ตั้งโต๊ะหมู่เครื่องบูชาประดิษฐานพระพุทธรูป ซึ่งเชิญไปจากวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตั้งเครื่องนมัสการกระบะมุก แลตกแต่งสพานผูกเชือกแขวนโคมยี่ปุ่นตามต้นโศกสองข้างทางในจังหวัดสพานพร้อมแล้ว
วันที่ ๑๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๒๙ พระสงฆ์ที่สวดพระพุทธมนต์ ๕ รูป มีพระสุเมธาจารยเปนประธาน เวลาบ่าย ๔ โมง หม่อมเจ้าเป้าได้ขึ้นรถหลวงมาพักยังปรำ ถวายไตรแก่พระสงฆ์ ๕ รูป ๆ ออกไปครองไตรกลับมานั่งณอาศนแล้ว หม่อมเจ้าเป้าจุดเทียนเครื่องนมัสการแลที่โต๊ะหมู่ พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์สัต์ตปริตจบแล้ว หม่อมเจ้าเป้าถวายผ้าสบงหมากพลูธูปเทียนของหลวงแก่พระสงฆ์ ๆ พักรอเสด็จพระราชดำเนินอยู่
ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรถพระที่นั่งไฟฟ้า เสด็จพระราชดำเนินไปประทับรถพระที่นั่งน่าปรำด้านใต้ เจ้าพระยายมราชเสนาบดีกระทรวงนครบาลอ่านรายงานการก่อสร้างสพาน (ดังนี้)
/*(4)ขอกราบทูล ได้ทรงทราบ
ด้วยตามที่ฝ่าพระบาทนำเงินแลทองรูปพรรณขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย เพื่อขอพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์ให้ได้สร้างสพานอันเปนสาธารณะประโยชน์แก่มหาชน เปนการโดยเสด็จพระราชกุศลซึ่งเปนพระราชนิยมส่วนหนึ่งนั้น
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชหฤไทยโสมนัศยินดีทรงอนุโมทนาในส่วนพระกุศลนี้ด้วย จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม ให้กรมศุขาภิบาลเลือกหาสพานใดสพานหนึ่งสร้างถวายให้ทันพระประสงค์ แล้วพระราชทานนามว่า “สพานรามบุตรี” เพื่อเเปนครื่องเชิดชูพระเกียรติคุณแห่งพระเจ้าไอยยาเธอ กรมพระรามอิศเรศ แลฝ่าพระบาทอยู่สิ้นกาลนาน
เมื่อกรมศุขาภิบาลได้รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อมฉนี้แล้ว จึงได้จัดสร้างสพานข้ามคลองวัดชนะสงครามในถนนจักรพงศ์นี้ขึ้นโดยกว้าง ๔ วา ๓ ศอก ยาวตามถนน ๒ วา ๑ ศอก ๑ คืบ สูงตั้งแต่ระดับน้ำถึงพื้นสพาน ๒ ศอก ๙ นิ้ว เปนสพานชนิดก่ออิฐพิมพ์ถือสิเมนต์ใช้พนักแลรอดเหล็กอย่างมั่นคงแขงแรง มีลวดลายพอสมควร ได้ใช้จ่ายค่าแรงแลค่าสิ่งของในการสร้างสะพานนี้ครบจำนวนเงิน ๔,๕๙๘ บาท ๔๒ สตางค์ ทีฝ่าพระบาททูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายนั้น
บัดนี้การสร้างได้เสร็จบริบูรณ์แล้ว แลวันกำหนดที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เปิดสพานนี้ เพื่อมหาชนได้เดินไปมาเปนผาศุกต่อไป
/*(5)ในนามของกรมศุขาภิบาล เกล้ากระหม่อมขอกราบทูลว่าการที่ฝ่าพระบาท ทรงศรัพธาบริจาคทรัพย์สร้างสพานให้เปนสาธารณะทานนี้ ก็นับว่าได้ทรงกระทำประโยชน์ อันบังเกิดแต่โภคสมบัติให้วัฒนาถาวรมิรู้เสื่อมสูญ ทั้งจะเปนประโยชน์เกื้อกูลตามส่งผลในปรโลกสืบไปจนสิ้นกาลนาน
ขอส่วนพระกุศลบุญราศีที่ได้ทรงบำเพ็ญสาธารณะทานในกาลครั้งนี้จงเปนผลสำเร็จตามอภิบาลรักษาฝ่าพระบาท ให้ปราศจากสิ่งซึ่งเปนส่วนแห่งอนิฏฐารมณ์ทั้งหลาย แม้มีพระไทยมุ่งหมายปราถนาสิ่งใด ขอให้สำเร็จสมดังพระประสงค์จงทุกประการ
เกล้ากระหม่อม ขอเชิญฝ่าพระบาททรงตัดแพรอันขึงกั้นทางที่ขวางไว้ แลทรงเปิดผ้าซึ่งคลุมนามสพานออกณบัดนี้ จะได้เปนเครื่องหมายว่าได้ขนานนามสพานตามพระบรมราชานุญาตแล้ว แลจะได้ทรงอนุโมทนาในพระกุศลที่ได้ทรงบำเพ็ญสารประโยชน์นี้สืบไปในกาลบัดนี้
(เมื่อเจ้าพระยายมราชอ่านรายงานจบแล้ว) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้หม่อมเจ้าเป้า เสด็จไปบนสพานตัดแพรแถบที่กั้นสพานให้ขาดออกแลเปิดคลุมนามสพานซึ่งมีอักษรจารึกว่า “สพานรามบุตรี” ในเวลานี้เจ้าพนักงานประโคมแตรสังข์พิณพาทย์ พระสงฆ์สวดไชยมงคลคาถาสมมุติว่าได้เปิดสพานเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เคลื่อนรถพระที่นั่งไปประทับบนสพาน มีพระราชดำรัสแก่เจ้าพระยายมราช แลหม่อมเจ้าเป้าพอสมควรแล้ว เคลื่อนรถพระที่นั่งข้ามสพาน/*(6)เปนมงคลฤกษ์ เสด็จพระราชดำเนินกลับ อนึ่งในวันนี้ได้มีเพลงเล่นการฉลองสะพานนี้ด้วย มีความในหนังสือราชกิจจานุเบกษาดังนี้
ในเวลาต่อมาหม่อมเจ้าหญิงเป้าปราถนาจะบริจาคทรัพย์บำเพ็ญการกุศลอันถาวรประโยชน์เนื่องในพระสาสนา พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแนะนำให้อุปการะวัดพระเชตุพน อันเปนพระอารามซึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระไอยกาธิราชของหม่อมเจ้าหญิงเป้าได้ทรงสร้างไว้ ก็ได้ปฏิสังขรณ์กุฎีวัดพระเชตุพนอันชำรุดซุดโซมให้คืนดีขึ้นอิก ๘ หลัง
เมื่อพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปประทับอยู่ณพระราชวังดุสิต การรักษาพระราชมณเฑียรในพระบรมมหาราชวังเปลี่ยนเปนอย่างอื่น หม่อมเจ้าหญิงเป้าจึงไปรับราชการเปนพนักงานเครื่องนมัสการมาจนรัชกาลปัตยุบันนี้ ครั้นชราทุพลภาพจึงขอไปรับราชการเปนตำแหน่งพนักงานรักษาหอพระธาตุมณเฑียร อยูในตำแหน่งนี้มาจนสิ้นชีพตักไษย ที่ในพระบรมมหาราชวัง เมื่อณวันที่ ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๓ มีชนมายุได้ ๗๐ ปี แลในเวลาเมื่อหม่อมเจ้าหญิงเป้าประชวรอยู่นั้น ได้มอบทรัพย์สมบัติซึ่งเหลือไว้สำหรับทำการปลงศพถวายพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแขไขดวง ขอให้ทรงเปนเจ้าภาพจัดการศพ จึงได้ทรงจัดการตามประสงค์ตั้งแต่สิ้นชีพตักไษยมาจนพระราชทานเพลิงศพณกาลบัดนี้
/*(7)ข้าพเจ้าขอถวายอนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแขไขดวง ได้ทรงเปนเจ้าภาพศพหม่อมเจ้าหญิงเป้า แลทรงพิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย หวังใจว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับสมุดเล่มนี้ไป คงจะพอใจและถวายอนุโมทนาด้วยทั่วกัน.
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๔
อธิบาย
/*(ข)ว่าด้วยเรื่องหมายรับสั่งพิธีโสกันต์
เรื่องที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เปนเรื่องพระราชพิธีโสกันต์เจ้านายแต่ครั้งโบราณ มีสำเนาหมายรับสั่งอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณหลายฉบับ ได้รวบรวมมาพิมพ์ไว้ด้วยกัน จึงจัดไว้ในหนังสือพวกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ นับเปนภาคที่ ๑๑
หมายรับสั่งการพระราชพิธีโสกันต์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ๘ ฉบับด้วยกัน ตั้งแต่ฉบับที่ ๑ ถึงฉบับที่ ๖ เปนการพระราชพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกเธอหลานเธอในรัชกาลที่ ๑ ต้นฉบับที่ได้มาเปนของเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช บุญรอด บุณยรัตพันธุ์ ซึ่งเปนผู้รับ ๆ สั่งครั้งนั้น ฉบับที่ ๗ ว่าด้วยพระราชพิธีโสกันต์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในรัชกาลที่ ๑ ซึ่งทำเขาไกรลาศครั้งแรกในกรุงรัตนโกสินทร์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการประทานต้นฉบับมายังหอพระสมุด ฯ ฉบับที่ ๘ เปนการพระราชพิธีในรัชกาลที่ ๓ โสกันต์พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าโสมนัศ ซึ่งภายหลังได้เปนสมเด็จพระนาง ฯ ในรัชกาลที่ ๔ ต้นฉบับที่ได้มาเปนของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท หมายโสกันต์ฉบับที่ ๘ นี้มีความพิศดารกว่าฉบับอื่น แต่เสียดายอยู่ที่ฉบับลบแลขาดไปเสียบ้างไม่บริบูรณ์ทีเดียว จำต้องพิมพ์เพียงเท่าที่ได้มา
/*(ฃ)พระนามเจ้านายที่โสกันต์ ในหมายรับสั่งขานพระนามตามที่เรียกกันอยู่ในสมัยเมื่อโสกันต์นั้นอ่จ่านในสมัยนี้ผู้ที่ยังไม่ทราบพระนามเจ้านายรัชกาลก่อน ๆ เจนใจอาจจะฉงน จึงได้สอบสวนพระนามตามที่ทราบกันในชั้นหลังบอกไว้ในคำอธิบายนี้ด้วย แต่พระนามหม่อมเจ้าสอบไม่ได้ความว่าอยู่ในกรมไหน ๒ องค์
พระนามเจ้านายที่โสกันต์
โสกันต์พิธีตรุษ ปีจอ พ.ศ. ๒๓๔๕ (หมายฉบับที่ ๑)
๑ หม่อมเจ้านฤมล (ในกรมหลวงนรินทร์รณเรศ)
๒ หม่อมเจ้าป้อม
๓ หม่อมเจ้าจัน (นามมีในกรมพระราชวังหลัง)
๔ หม่อมเจ้าเรณู
โสกันต์พิเศษ ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๔๖ (หมายฉบับที่ ๒)
๑ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าชายสุริวงศ์ (กรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์)
๒ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าชายไกรสร เ(กรมหลวงรักษ์รณเรศ)
๓ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงศศิธร
๔ หม่อมเจ้าหญิงบุบผา ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (คือพระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ ๒)
/*(ค)๕ หม่อมเจ้าชายกล้วยไม้ (กรมหมื่นสุนทรธิบดี) ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
๖ หม่อมเจ้าหญิงวงศ์ ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
๗ หม่อมเจ้าชาย (ประ) ยงค์ (กรมขุนธิเบศร์บวร) ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ (คือในกรมพระราชวังบวรรัชกาลที่ ๒)
โสกันต์พิธีตรุษ ปีกุญ พ.ศ. ๒๓๔๖ (ปีที่กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จสวรรคต หมายฉบับที่ ๔)
๑ พระองค์เจ้าหญิงลมุด ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๒ พระองค์เจ้าหญิงดุษฎี1 ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๓ พระองค์เจ้าหญิง ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๔ พระองค์เจ้าหญิงสุมา (เข้าใจว่าพระองค์เจ้าหญิงสุดาอัปศร) ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๕ พระองค์เจ้าสังข์ (เข้าใจว่าพระองค์เจ้าสังกทัต คือกรมขุนนรานุชิต) ในกรมพระราชวังบวร ฯ
/*(ฅ)๖ พระองค์เจ้างิ้ว (เข้าใจว่าพระองค์เจ้าหญิงฉิมพลี) ในกรมพระราชวังบวร ฯ
โสกันต์พิเศษ ปีชวด พ.ศ. ๒๓๔๗ (หมายฉบับที่ ๕)
๑ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดารากร (กรมหมื่นศรีสุเทพ)
๒ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดวงจักร์ (กรมหมื่นณรงค์หริรักษ์)
๓ พระองค์เจ้าชายสุทธ (ไนยหนึ่งว่า สุก) ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๔ พระองค์เจ้าชายบัว ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๕ พระองค์เจ้าหญิงปก ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๖ พระองค์เจ้าหญิงดุษฎี ในกรมพระราชวังบวร ฯ
๗ หม่อมเจ้าหญิงผะอบ ในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
๘ หม่อมเจ้าสมพงศ์ ในกรมหลวงนรินทร์รณเรศ
๙ หม่อมเจ้ายิ้ม ในกรมหลวงพิทักษมนตรี
๑๐ หม่อมเจ้าพลับ ในกรมหลวงพิทักษมนตรี
โสกันต์มีเขาไกรลาศในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๕๑  สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกุณฑลทิพยวดี
เรื่องโสกันต์คราวนี้กล่าวในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ทรงปรารภถึงแบบแผนการพระราชพิธีแต่โบราณ ซึ่งตำราเปนอันตรายไปเสียเมื่อครั้งเสียกรุงเก่าเปนอันมาก ทรงเกรงว่า/*(ฆ)จะเลยสูญไปเสีย ในขณะนั้นเจ้าฟ้าพินทวดี พระราชธิดาสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ์ ซึ่งได้เคยโสกันต์พิธีใหญ่ มีไกรลาศแต่ครั้งกรุงเก่ายังมีพระชนม์อยู่ จึงโปรด ฯ ให้ข้าราชการเก่า มีเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช บุญรอด ซึ่งเคยอยู่ในกรมวังครั้งกรุงเก่าเปนต้น ทูลหารือเจ้าฟ้าพินทวดี แต่งตำราพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าขึ้นใหม่ ได้ทำครั้งโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑล ฯ เปนทีแรกในกรุงรัตนโกสินทร์
โสกันต์พิเศษในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๘๙
พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าหญิงโสมนัศ ในพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ พระบิดาสิ้นพระชนม์แต่ยังทรงพระเยาว์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลี้ยงมา จึงทรงสถาปนาขึ้นเปนพระองค์เจ้า แลโปรด ฯ ให้ทำพระราชพิธีโสกันต์เหมือนอย่างพระเจ้าลูกเธอ.
--
๑. พระนามนี้ซ้ำเปน ๒ พระองค์อยู่ ตรงนี้เห็นจะเปนพระองค์เจ้าหญิงกลัด แต่จะมีพระนามอื่นอย่างไรหาทราบไม่ ลูกเธอในกรมพระราชวังบวร ฯ โดยปรกติทำพิธีโสกันต์ในวังน่า มาโสกันต์วังหลวงต่อเมื่อกรมพระราชวังบวร ฯ สวรรคตแล้ว เปนประเพณีดังนี้ทุกรัชกาล พระองค์เจ้าวังน่าที่โสกันต์คราวนี้สอบตามบาญชีพระชัณษาถึงสิบสี่สิบห้าก็มี เห็นจะเปนเพราะกรมพระราชวังบวร ฯ เสด็จไปทัพ ครั้นเสด็จกลับก็ประชวรมาจนสวรรคต การโสกันต์จึงค้างมาถึงสองปีสามปี ↩
หมายรับสั่งพระราชพิธีโสกันต์ ในรัชกาลที่ ๑
ฉบับที่ ๑
/*1ด้วยเจ้าพระยาศรีธารมาธิราช รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า หลวงโลกทีปโหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวายว่า พระฤกษ์จะได้ตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าหลานเธอ เจ้านิฤมล ๑ เจ้าป้อม ๑ เจ้าจัน ๑ เจ้าเรณู ๑ รวม ๔ องค์ ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พร้อมในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ แลพระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์นั้น จะเสด็จออกฟังสวดพระพุทธมนต์ ณวันเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาบ่าย ๓ โมงทั้ง ๓ วัน
ครั้นถึงณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ปีจอจัตวาศก (พ.ศ. ๒๓๔๕) เพลาย่ำฆ้องรุ่งแล้ว ๖ บาท แปรพระภักตร์ไปทิศพายัพเปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์ จรดพระกรรบิด พระกรรไกร พระสงฆ์ในพระราชพิธี ๖๔ รูปรับพระราชทานฉันถวายเครื่องไทยทาน ครั้นเพลาบ่ายโมง ๑ กับ ๔ บาท พระฤกษ์จะได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน สมโภชเวียนเทียนพระเจ้าหลานเธอในพระราชวัง เพลาบ่ายณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาหนึ่งนั้น
/*2ให้สนมตำรวจนอกปลูกร้านสรงขึ้นที่มุขพระมหาปราสาทด้านตวันตกข้างใต้ให้มั่นคง แล้วให้เอาเตียงขึ้นไปตั้งสำหรับพระเจ้าหลานเธอโสกันต์แล้วจะได้สรง แลเตียงนั้นให้มีเสาขื่อโครงเพดานผ้าขาว มีระบายรอบทั้ง ๔ ด้าน ให้ปลูกเหมือนอย่างทุกครั้ง ให้ปลูกให้แล้วแต่ณวันพุฒ เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ.
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษา ชาวพระแสงต้น แต่งเครื่องพระมหามงคลแลเครื่องกระยาสนาน แล้วให้เชิญพระธำมรงค์ พระกรรบิด พระกรรไกร แลลวดเงินลวดทอง พายเงินพายทอง แลเขนยรองพระกรฉลองพระองค์แลพระภูษา แล้วจับมงคลย่นถวายเจ้าหลานเธอ เมื่อเสด็จออกฟังสวดทั้ง ๔ พระองค์ แล้วให้จัดพานรองเครื่องกระยาสนาน ๑ พานรองมะกรูดส้มป่อย ๑ พานรองใบมะตูมหญ้าแพรก ๑ แลพระธำมรงค์สำหรับทิศ
อนึ่งให้สนมพลเรือนเบิกยืมหม้อเงิน ๔ คู่ หม้อทอง ๔ คู่ต่อท่านข้างในใส่น้ำพระพุทธมนต์ไปตั้ง แลให้รับชัณษาเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์ต่อท่านข้างใน เชิญไปตั้งณเตียงพระมณฑลให้ทันตั้งน้ำวงด้าย ณวันศุกร เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ
อนึ่งให้ขุนสิทธิชาติชีพ่อพราหมณ์ทั้งปวงเข้าไปบอกชาวพระมาลาภูษาให้ผูกพระธำมรงค์ประจำทิศให้ต้องตามทิศ แต่ณวันศุกร เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ เพลาย่ำฆ้องรุ่ง แลให้รดน้ำกรดน้ำสังข์ แลให้เตรียมโปรยเข้าตอกวันละ ๔ คน เมื่อเสด็จออกฟังสวด
/*3อนึ่งให้ขับไม้บัณเฑาะว์มาเตรียมเสด็จเมื่อออกฟังสวดวันละ ๔ คนทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้โหรมีชื่อรับบัตรต่อสนมพลเรือน แล้วให้เตรียมรับเสด็จส่งเสด็จเมื่อทรงฟังสวดวันละ ๔ คน
อนึ่งให้ล้อมพระราชวังสานกระจาดก้นศอกหนึ่ง ๖๔ ใบ ให้เข้าขอบผูกหวายปิดกระดาษจงทุกใบ ห้ามอย่าให้เอากระจาดปาฏิโมกข์มาส่งเปนอันขาดทีเดียว ให้เร่งสานกระจาดอื่นเข้ามาส่งณทิมดาบชาววัง แต่ณวันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารสำหรับใส่กระจาด ๆ ละ ๕ ทนาน ๖๔ กระจาดเปนเข้าสาร ๑๖ ถัง
อนึ่งให้วิเสศนอกแต่งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน รวม ๓ สำรับ ให้มีเข้าขันเชิงพานรองน้ำวัก แว่นเวียนเทียน เทียนติดแว่น เทียนยอดบายศรี แป้งหอมน้ำมันหอมเครื่องบายศรี แลมะพร้าวแก้วเป็ดปากทอง ของเคียงให้พร้อม ให้ยกเข้าไปตั้งในพระราชวัง แต่ณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาบ่าย ๓ โมง แล้วให้แต่งบายศรีตอง ๓ ชั้น ให้มีขนมเล็กน้อยกล้วยอ้อยหมากพลูเข้าตอกดอกไม้ธูปเทียน แล้วให้เย็บกะทงเปล่าน้อย ๆ สำหรับบัตร ๓๐ ใบ ได้มีเครื่องกระยาบวดสำหรับจะได้บูชาเทวดา ให้เอาไปส่งให้โหรเพลาบ่ายณวันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำตามรับสั่ง. ๚
ฉบับที่ ๒
/*4ด้วยเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า หลวงโลกทีป โหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวายว่า พระฤกษ์จะได้ตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสุริวงศ์ ๑ พระองค์เจ้าไกรสร ๑ พระองค์เจ้าศศิธร ๑ รวม ๓ พระองค์ พระเจ้าหลานเธอในกรมหลวงอิศรสุนทร เจ้าบุบผา ๑ เจ้ากล้วยไม้ ๑ เจ้าวงศ์ ๑ รวม ๓ พระองค์ พระเจ้าหลานเธอในกรมขุนเสนานุรักษ์ เจ้า (ประ) ยงค์ ๑ รวมทั้งสิ้น ๗ พระองค์ ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๕๐ รูปจะได้จำเริญพระพุทธมนต์ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุญเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๔๖) เพลาบ่ายโมง ๑ แล้วจะได้เชิญพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ ซึ่งจะโสกันต์แห่เสด็จออกฟังสวดทั้ง ๓ วัน
ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้าโมง ๑ กับ ๓ บาท แปรพระภักตร์ไปทิศพายัพ เปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์จรดพระกรรบิดพระกรรไกร แล้วพระสงฆ์รับพระราชทานฉันถวายเครื่องไทยทาน แลพระฤกษ์จะได้แห่สมโภชเวียนเทียนพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ ณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมง กับ ๓ บาททั้ง ๓ วันนั้น
ให้สี่ตำรวจเอาเตียงแว่นฟ้าสำหรับพระราชพิธีตรุษเข้าไปตั้งเตียงหนึ่ง ให้มีเสาขื่อโครงเพดานมีระบาย กับเตียงรองพระพุทธรูปด้วย/*5เตียงหนึ่ง แล้วให้ปลูกศาลเทวดาด้านตวันออกศาลหนึ่งลดเปน ๒ ชั้น มีตาชแลงปักธงด้วย ปลูกศาลเทวดาแล้วเอาเตียงเข้าไปตั้งให้แล้วแต่ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้สนมตำรวจนอกปลูกเกยลดเปน ๒ ชั้นรับเสด็จที่พระแกลท้ายพระมหาปราสาทด้านตวันออกเกยหนึ่ง แล้วให้ปลูกร้านสำหรับสรงที่มุขพระมหาปราสาทตวันตกข้างใต้ให้มั่นคงดี แล้วให้เอาเตียงสำหรับสรงไปตั้ง ให้มีเสาขื่อโครงเพดานดาดผ้าขาวมีระบายทั้ง ๔ ด้านเตียงหนึ่ง ให้ทำม้าสำหรับพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ จะเสด็จขึ้นทางพระแกล ๒ พระแกล ให้เร่งทำให้แล้วแต่ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำเพลาเช้า
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษาแต่งเครื่องกระยาสนาน แลให้เชิญพระธำมรงค์แลเครื่องพิไชยสงคราม พระกรรบิด พระกรรไกร ลวดทอง ลวดเงิน พานรอง เครื่องสรงพระสนาน ๑ พานรองมะกรูดส้มป่อย ๑ พานรองใบมะตูมหญ้าแพรก ๑ แลพระธำมรงค์สำหรับทิศ พระมหามงคลย่น แลให้เอาสิ่งของทั้งนี้เข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาเช้า แลให้ถวายพระมหามงคลพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอทั้ง ๗ องค์ แล้วให้เชิญพระกลดไปกั้นเมื่อแห่เสด็จออกฟังสวดออกเวียนเทียนวันละ ๗ คันทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้หลวงสำเร็จพระขรรค์ หลวงสรรพอาวุธเชิญพระแสงหอกองค์ ๑ พระแสงง้าวองค์ ๑ พระแสงดาบไทยองค์ ๑ พระแสงดาบยี่ปุ่น/*6องค์ ๑ รวม ๔ องค์ แลให้เชิญโล่ห์พื้นสักหลาดหักทองขวางคู่ ๑ ทวน ๒ คัน เข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลแต่เพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ แล้วให้จัดพระแสงส่งให้มหาดเล็กเชิญแห่หว่างเครื่องน่า ๑๐ พระองค์ หลัง ๑๐ พระองค์
อนึ่งให้พระอัคเนศร พระศรสำแดง เชิญพระแสงปืนคาบศิลาไปตั้งณเตียงพระมณฑลแต่เพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ๒ องค์ อนึ่งให้พันทองชาวเครื่องพระอภิรมย์ เชิญพระเสมาธิปัติ ๑ พระฉัตรไชย ๑ พระเกาวพ่าย ๑ รวม ๓ องค์เข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลแต่เพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ แล้วให้เชิญเครื่องสูงปักทองแผ่ลวด ๒ สำรับ แห่น่าแห่หลังทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้สังฆการีเชิญธงไชยกระบี่ครุธไปตั้งณเตียงพระมณฑลคู่ ๑ แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะ ๕๐ รูปจำเริญพระพุทธมนต์เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน แล้วให้รับเภสัชอังคาตต่อวิเสศหมากพลูถวายพระสงฆ์ แล้วให้เบิกด้ายดิบต่อชาวพระคลังในซ้ายทำสายสิญจน์วงเตียงพระมณฑลเตียงที่สรงสำหรับพระสงฆ์ถือสวดด้วย
อนึ่งให้ชาวพระคลังศุภรัตเอาอาศนะไปแต่งที่ถวายพระสงฆ์ให้พอ ๕๐ รูป แล้วให้เอาผ้าสบงเตรียมทูลเกล้า ฯ ถวายจบพระหัดถ์ ๕๐ ผืน
อนึ่งให้โหรมีชื่อเตรียมรับเสด็จส่งเสด็จ พระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ซึ่งจะโสกันต์วันละ ๗ คน แล้วให้รับบัตรแลเครื่องบัตรบูชาเทวดาตามธรรมเนียม
/*7อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอากะโถนขันน้ำไปตั้งถวายพระสงฆ์ให้พอ ๕๐ รูป
อนึ่งให้ชาวพระคลังวิเศษจ่ายผ้าขาวนางเหยี่ยวให้แก่โหร สำหรับปูศาลรองศาลสองท่อน ๆ หนึ่งยาว ๘ ศอก ท่อนหนึ่งยาว ๓ ศอกให้จ่ายให้แต่ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ
อนึ่งให้กรมพระนครบาลเอานางเลิ้งที่ใหญ่ไม้สนิทดีไปส่งให้ขุนศรีสยุมพรชาวน้ำสรง สำหรับจะใส่น้ำพระพุทธมนต์ ๒ คู่ ใบบัวหลวงสำหรับปิดปากหม้อน้ำ ๑๐ ใบ สังเวียนฟางรองหม้อน้ำ ๔ ขด สังเวียนฟางเช็ดเท้าพระสงฆ์ ๒ อัน ให้เร่งเอาเข้าไปส่งแต่ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้สนมพลเรือน รับเครื่องจบพระหัดถ์เครื่องทองใหญ่ต่อท่านพนักงานข้างในเชิญไปตั้งณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาบ่ายวันละสำรับ เพลาเช้าสำรับหนึ่ง รวม ๔ วัน ๔ สำรับ ให้มีพุ่มเข้าตอกดอกไม้ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม แล้วให้เบิกเสื่ออ่อนต่อพระคลังราชการปูเตียงแว่นฟ้า ๔ ผืน ปูเตียงสรง ๒ ผืน รวม ๖ ผืน แล้วให้เบิกผ้าขาวต่อชาวพระคลังวิเศษไปปูเตียงสรงผืนหนึ่ง แล้วให้เบิกยืมหม้อเงิน ๔ คู่ หม้อทองขาว ๔ คู่ ต่อท่านข้างในใส่น้ำพระพุทธมนต์ แล้วให้รับพระชัณษาพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์ ต่อท่านข้างในเชิญไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ แล้วให้ทำบัตรหยวก/*8กล้วยใหญ่สี่มุม ๑ เล็กสี่มุม ๑ คางหมู ๑ รวม ๓ บัตร ส่งให้โหรเพลาบ่ายณวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ แล้วให้รับมหาดเล็กต่อนายเวรมหาดเล็ก ๑๖ คน มาแต่งตัวเปนอินทร์เปนพรหมแห่เสด็จทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้พระคลังในซ้ายจ่ายด้ายดิบให้สังฆการีทำสายสิญจน์ให้พอ พระสงฆ์ถือสวด พอวงเตียงพระมณฑล พอวงเตียงสรง แล้วให้เอาอ่างจีนไปตั้งสำหรับใส่น้ำชำระเท้าพระสงฆ์คู่หนึ่ง
อนึ่งให้ล้อมพระราชวังสานกระจาดใส่เครื่องไทยทานก้นกว้างศอก ๓ นิ้ว ๕๑ ใบ ให้เข้าขอบผูกหวายปิดกระดาษจงทุกใบ แล้วให้เหลาไม้กลัดสำหรับจะได้เย็บกะทงเจิมใส่กระจาด ๑๐๐ กำ ๆ ละ ๓๐ อัน ให้เร่งเอาเข้ามาส่งณทิมดาบชาววังแต่ณวันพุฒ เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ แล้วให้ไพร่ตักน้ำใส่อ่างจีนชำระเท้าพระสงฆ์ทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้พระคลังราชการจ่ายเสื่ออ่อนให้แก่สนมพลเรือนสำหรับปูเตียงแว่นฟ้า ๔ ผืน ปูเตียงสรง ๒ ผืน รวม ๖ ผืน
อนึ่งให้ขุนสิทธิชาติชีพ่อพราหมณ์ทั้งปวง เข้าไปบอกชาวพระมาลาภูษาให้ผูกพระธำมรงค์ประจำทิศสำหรับทิศให้ต้องตามทิศ แล้วให้ถวายน้ำกรดน้ำสังข์แล้วโปรยเข้าตอกนำเสด็จเมื่อฟังสวด ๓ วัน เมื่อสมโภชเวียนเทียน ๓ วัน ๆ ละ ๗ คนทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารซ้อมให้แก่วิเสศหุงถวายพระสงฆ์ ๕๐ รูป เข้า ๒ ถัง ๑๐ ทนาน แล้วให้นำเข้าสารไปส่งท่านข้างในจะได้ใส่กระจาด /*9๕๐ กระจาด ๆ ละ ๕ ทนาน เปนเข้า ๑๒ ถัง ๑๐ ทนาน เข้ากันสองราย เปนเข้าสาร ๑๕ ถัง ให้เร่งจ่ายให้แต่ณวันเสาร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ
อนึ่งให้ขุนภักดีอาสา ขุนโยธาภักดี จัดทนายเลือกหอกไปยกสำรับของคาวหวานถวายพระสงฆ์เพลาเช้าณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๕๐ รูป
อนึ่งให้หลวงมหามณเฑียรเชิญพระแสงขอชนักต้นไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ
อนึ่งให้ฆ้องไชย มโหรีปี่พาทย์ แตรสังข์ กลองแขก เข้าไปเตรียมประโคมเพลาบ่าย ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า ให้เตรียมประโคมอิกเพลาหนึ่ง แลให้เตรียมประโคมเมื่อสมโภชเวียนเทียนณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้ขุนศรีสยุมพรเบิกยืมหม้อเงินต่อชาวพระคลังมหาสมบัติ ๔ คู่ เอาหม้อทองขาว ๓ ชั้น ๓ คู่ใส่น้ำพระพุทธมนต์ แล้วให้รับเอานางเลิ้งต่อกรมพระนครบาล ๒ คู่ ใบบัวหลวงสำหรับปิดหม้อน้ำด้วยจงทุกใบ แล้วให้เอาถาดตะไลรองหม้อน้ำ เอาไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้า ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ครั้นถึงณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เมื่อโสกันต์นั้น ให้ยกหม้อน้ำพระพุทธมนต์ซึ่งเอามาตั้งนั้นส่งให้ชาวที่ถวายพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ให้สรงเหมือนอย่างทุกครั้ง
/*10อนึ่งให้ชาวพระคลังพิมานอากาศ เอาพรมใหญ่ไปปูบนพระมหาปราสาท เอาฉากไปตั้งบนพระมหาปราสาท เพลาเช้าณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ แล้วให้เอาพรมใหญ่ไปปูณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เมื่อสมโภชเวียนเทียน ณวัน เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้นายเวรมหาดเล็ก จัดมหาดเล็กทั้ง ๔ เวรส่งให้สนมพลเรือนแต่งเปนอินทร์เปนพรหม รวม ๑๖ คน แล้วให้จัดมหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่องสูงน่าหลัง ๑๐ เชิญพัชนีคันยาวตามเสด็จ ๗ รวม ๑๗ คน ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้พันเงินชาวพระราชยาน จัดพระราชยาน ๔ องค์ จัดเสลี่ยง ๓ องค์ ให้รับเลขต่อพันพุฒิ พันเทพราชมาหามพระราชยานองค์ละ ๑๐ คน ๔ องค์ ๔๐ หามเสลี่ยงองค์ละ ๘ คน ๓ เสลี่ยง ๒๔ คน รวม ๖๔ คน รับเสด็จส่งเสด็จพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอฟังสวด แลสมโภชเวียนเทียนวันละ ๗ องค์ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้ชาวที่เตรียมเคียงพระราชยาน เคียงพระเสลี่ยงพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอเสด็จเมื่อทรงฟังสวด เมื่อสมโภชเวียนเทียน วันละ ๔ คนทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้หลวงแก้วพระคลังสวนส่งใบตองตานีสำหรับเย็บกระทงรองกระจาดแห้ง ๒๐ มัด ๆ ละ ๑๐ ยอด สด ๓๐ มัด ๆ ละ ๑๕ ยอด มลากอลูกใหญ่สำหรับแกะรูปสัตว์ใส่บายศรี ๑๕๐ ใบ ให้เร่งเอามาส่งณทิมดาบชาววังณวันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ
/*11อนึ่งให้นายเวรปลัดเวรพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ ซึ่งโสกันต์นั้น เอาพรมพระเขนยที่ในเจ้ามาแต่งรับเสด็จ เมื่อเสด็จฟังสวดทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้ขับไม้ขัณเฑาะว์ไปเตรียมแห่นำเสด็จเมื่อเสด็จฟังสวดเสด็จโสกันต์ เสด็จเวียนเทียนวันละ ๗ คนทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้มหาดไทยกลาโหม หมายบอกข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนให้พร้อมกันรับแว่นสมโภชเวียนเทียน พระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมงกับ ๗ บาททั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้ราชบัณฑิตเชิญพระสารีริกธาตุ พระไชยเข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้า ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ
อนึ่งให้พันพุฒิ พันเทพราช เกณฑ์เลขส่งให้พันเงินชาวพระราชยาน หามพระราชยานองค์ละ ๑๐ คน ๔ องค์ ๔๐ คน หามพระเสลี่ยงองค์ละ ๘ คน ๓ เสลี่ยง ๒๔ คน รวม ๖๔ คน ให้เกณฑ์ส่งให้แต่ณวันพฤหัศบดี เดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ
อนึ่งให้พระราชมานูเกณฑ์ปี่กลองชนะ ๑๐ คู่ ๒๐ คน แตรงอน ๓ คู่ แตรฝรั่ง ๒ คู่ รวม ๕ คู่ ๑๐ คน สังข์ ๑ คน รวม ๓๑ คนแห่ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งเกณฑ์ข้าทูลลออง ฯ เคียงพระราชยานเคียงพระเสลี่ยงองค์ละ ๔ คน ๗ องค์ ๒๘ คน ให้มาเคียงแห่ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้ตัว ๔ ชาววังกำกับเครื่องสูงแห่น่า ๒ คน
อนึ่งให้ท่านพนักงานข้างในแต่งเครื่องจบพระหัดถ์เครื่องทองใหญ่ /*12ให้มีพุ่มเข้าตอกดอกไม้ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม ส่งให้สนมพลเรือนเชิญไปตั้งณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาบ่ายวันละสำรับ ๓ วัน ๓ สำรับ เพลาเช้าสำรับ ๑ รวม ๔ สำรับ แล้วให้แต่งเครื่องกระยาสนานให้ครบส่งให้สนมพลเรือน แต่ณวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่ายให้ทันเข้าพระมณฑล แล้วให้เชิญพระชัณษาพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์ ส่งให้สนมพลเรือนเชิญไปตั้งด้วย แล้วให้จ่ายเทียนให้สนมพลเรือนสำหรับตามกลางคืน หนักเล่มละ ๖ สลึง คืนละ ๒๐ เล่ม ๓ คืนเปนเทียน ๖๐ เล่มอย่าให้ขาดได้
อนึ่งให้วิเสศกลางของคาวของหวานแต่งสำรับถวายพระสงฆ์เพลาเช้าณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ของคาว ๕๐ สำรับ ๆ ละสลึงเฟื้อง ของหวาน ๕๐ สำรับ ๆ ละสลึง แล้วให้เบิกเข้าสารซ้อมต่อกรมนามาหุงถวายพระสงฆ์ ๒ ถัง ๑๐ ทนาน
อนึ่งให้วิเสศนอกแต่งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงินรวม ๓ สำรับให้มีเข้าขันเชิงพานรองน้ำวัก แว่นเวียนเทียน เทียนติดแว่น เทียนยอดบายศรี แป้งหอมน้ำมันหอม มะพร้าวแก้ว เครื่องบายศรีเป็ดปากทองของเคียงให้พร้อม แล้วให้ยกเข้าไปตั้งณพระที่นั่งจักรพรรดิ์พิมานณวัน เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาบ่ายให้ทันฤกษ์ ๒ โมงกับ ๗ บาททั้ง ๓ วัน แล้วให้แต่งบายศรีตอง ๓ ชั้น ใส่ขนมเล็กน้อยกล้วยอ้อยหมากพลูธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้ แล้วให้เย็บกะทงเปล่าน้อย ๆ สำหรับบัตร ๓๐ ใบ ให้มีเครื่องกระยาบวดสำหรับ/*13จะได้บูชาเทวดา ให้เอาเข้าไปส่งให้แก่โหรแต่เพลาบ่ายณวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ
อนึ่งให้วิเสศหมากพลูแต่งเภสัชอังคาตถวายพระสงฆ์ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ จน ๑๒ ค่ำ เพลาบ่ายวันละ ๕๐ ซอง เพลาเช้า ๕๐ ซอง แล้วให้แต่งน้ำชาถวายพระสงฆ์ทั้ง ๔ เพลา
แลให้เจ้าพนักงานทั้งนี้เตรียมการให้พร้อมเหมือนอย่างโสกันต์ทุกครั้งตามรับสั่ง.
ฉบับที่ ๓
/*14ด้วยเจ้าพระยาศรีธารมาธิราช รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า ซึ่งสั่งไปแต่ก่อนจะตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ ๗ พระองค์ จะได้ตั้งสวดณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ รุ่งขึ้นณวันจันทร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำจะได้โสกันต์นั้น หลวงโลกทีปมีชื่อปฤกษาสมเด็จพระพนรัตน์คำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวาย จะได้ตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอเหลื่อมออกไป จะได้ตั้งสวดณวันเดือน ๖ แรม ๔ ค่ำ แรม ๕ ค่ำ แรม ๖ ค่ำเพลาบ่าย รุ่งขึ้นณวันพฤหัศบดีเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำเพลาเช้าโมง ๑ กับ ๓ บาท แปรพระภักตร์ไปทิศอิสาณ เปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์จรดพระกรรบิด พระกรรไกร ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ แรม ๙ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมงกับ ๗ บาท พระฤกษ์จะได้สมโภชเวียนเทียน ๓ วันนั้น ให้มหาดไทยกลาโหมหมายบอกเจ้าพนักงานทั้งปวงเหมือนอย่างสั่งมาแต่ก่อนให้ทั่วจงทุกพนักงานตามรับสั่ง กลาโหมเวรนายวิสูตรมณเฑียร มหาดไทยเวรนายแกว่น
เกณฑ์หลวง หามพระราชยานองค์ละ ๑๐ คน ๔ องค์ ๔๐ คน หามพระเสลี่ยงองค์ละ ๘ คน ๓ เสลี่ยง ๒๔ คน เชิญเครื่องสูงเครื่อง ๕ ชั้น บังพระสูรย์ บังแทรก รวม ๒ สำรับ ๔๔ คน พันทองคุม ๑ เคียงพระราชยาน ๔ องค์ เคียงพระเสลี่ยง ๓ องค์ ๆ ละ ๔ คน ๗ องค์ ๒๘ คน เชิญพระแสงหว่างเครื่องสูงน่า ๖ หลัง ๔ รวม ๑๐ คน เปนอินทร์ ๘ เปนพรหม ๘ รวม ๑๖ คน กำกับเครื่องสูง ๒ คน กลองชนะจ่า ๒ กลอง ๙ คู่ ๑๘ คน รวม ๒๐ คน แตรงอน ๓ คู่ แตรฝรั่ง ๒ คู่ รวม ๕ คู่ ๑๐ คน สังข์ ๑ รวมทั้งสิ้น ๑๙๗ คน.
ฉบับที่ ๔
/*15ด้วยเจ้าพระยาศรีธารมาธิราช รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า หลวงโลกทีปโหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวายว่า พระฤกษ์จะได้ตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าลมุด ๑ พระองค์เจ้าดุษฎี ๑ พระองค์เจ้าหญิง ๑ พระองค์เจ้าสุมา ๑ พระองค์เจ้าสังข์ ๑ พระองค์เจ้างิ้ว ๑ รวม ๖ พระองค์ ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทพร้อมในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ แลพระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์นั้น จะเสด็จออกทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ ณวันเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาบ่าย ๓ โมงทั้ง ๓ วัน ครั้นถึงณวันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ปีกุญเบญจศก เพลาย่ำฆ้องรุ่งแล้วโมง ๑ กับ ๓ บาท พระเจ้าหลานเธอจะได้เเปรพระภักตร์ไปทิศหรดี เปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์จรดพระกรรบิด พระกรรไกร พระสงฆ์ในพระราชพิธี ๖๔ รูปจะได้รับพระราชทานฉันแล้วจะได้ถวายไทยทาน ครั้นเพลาบ่ายโมง ๑ กับ ๔ บาท พระฤกษ์จะได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน สมโภชเวียนเทียนพระเจ้าหลานเธอ เพลาบ่ายณวันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาหนึ่งนั้น
ให้สนมตำรวจนอกปลูกร้านสรงขึ้นที่มุขพระมหาปราสาทด้านตวันตกริมข้างใต้ให้มั่นคง แล้วให้เอาเตียงขึ้นไปตั้งสำหรับพระเจ้าหลานเธอโสกันต์แล้วจะได้สรง แลเตียงนั้นให้มีเสาขื่อโครงเพดานผ้าขาวมีระบายรอบทั้ง ๔ ด้าน ให้ปลูกเหมือนอย่างทุกครั้ง ให้ปลูกให้แล้วแต่ณวันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ
/*16อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษา พระแสงต้น แต่งเครื่องพระกระยาสนาน แล้วให้เชิญพระธำมรงค์ พระกรรบิด พระกรรไกร แลลวดทองลวดเงิน พายทองพายเงิน แลเขนยรองพระกร ฉลองพระองค์ แลพระภูษา แล้วให้จับมงคลย่น ถวายพระเจ้าหลานเธอเมื่อเสด็จออกทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๖ พระองค์ แล้วให้จัดพานรองเครื่องกระยาสนาน ๑ พาน รองมะกรูดส้มป่อย ๑ พานรองใบมะตูมหญ้าแพรก ๑ แลพระธำมรงค์สำหรับทิศ
อนึ่งให้สนมพลเรือนเบิกยืมหม้อเงินต่อท่านข้างในใส่น้ำพระพุทธมนต์ไปตั้ง ๘ คู่ แลให้ทำบัตรหยวกกล้วย ๔ มุม ใหญ่ ๑ น้อย ๑ คางหมู ๑ รวม ๓ บัตรส่งให้ โหรแต่ณวันเดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาบ่าย ให้เบิกเสื่ออ่อนต่อพระคลังราชการปูเตียงที่สรงด้วย แล้วให้รับพระชัณษาพระเจ้าหลานเธอ ซึ่งจะได้โสกันต์ต่อท่านข้างใน เชิญไปตั้งณเตียงพระมณฑลให้ทันตั้งน้ำวงด้ายณวันพุฒ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ
อนึ่งให้ขุนสิทธิชาติชีพ่อพราหมณ์ทั้งปวงเข้าไปบอกชาวพระมาลาภูษาให้ผูกพระธำมรงค์ประจำทิศให้ต้องตามทิศ แลให้รดน้ำกรดน้ำสังข์ แลให้เตรียมโปรยเข้าตอกวันละ ๖ คน เมื่อเสด็จออกทรงฟังสวด
อนึ่งให้ขับไม้บัณเฑาะว์มาเตรียมรับเสด็จ เมื่อออกทรงฟังสวดวันละ ๖ คนทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้โหรมีชื่อรับบัตรต่อสนมพลเรือน แล้วให้เตรียมรับเสด็จส่งเสด็จเมื่อทรงฟังสวดวันละ ๖ คน
/*17อนึ่งให้ล้อมพระราชวังสานกระจาดก้นกว้างศอกหนึ่ง ๖๔ ใบ ให้เข้าขอบผูกหวายปิดกระดาษจงทุกใบ อย่าให้เอากระจาดปาฏิโมกข์มาส่งเปนอันขาดทีเดียว ให้เร่งสานกระจาดอื่นมาส่งณทิมดาบชาววังแต่ณวันเดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารสำหรับใส่กระจาด ๆ ละ ๕ ทนาน กระจาด ๖๔ ใบ เปนเข้าสาร ๑๖ ถัง
อนึ่งให้วิเสศนอกแต่งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน รวม ๓ สำรับ ให้มีเข้าขันเชิงพานรองน้ำวัก แว่นเวียนเทียน ๆ ติดแว่น เทียนยอดบายศรี แป้งหอมน้ำมันหอมเครื่องบายศรี มะพร้าวแก้วเป็ดปากทองของเคียงให้พร้อม ให้ยกไปตั้งแต่ณวันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาบ่ายโมง ๑ กับ ๔ บาท แล้วให้แต่งบายศรีตอง ๓ ชั้น ให้มีขนมเล็กขนมน้อยกล้วยอ้อยหมากพลู เข้าตอกดอกไม้ธูปเทียน แล้วให้เย็บกะทงน้อย ๆ สำหรับบัตร ๓๐ ใบ ให้มีเครื่องกระยาบวดสำหรับจะได้บูชาเทวดา ให้เอาไปส่งให้โหรแต่ณวันเดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาบ่ายอย่าให้ขาดได้
อนึ่งให้พระคลังราชการ จ่ายเสื่ออ่อนให้สนมพลเรือนสำหรับปูที่สรงให้พอ แลให้เจ้าพนักงานเตรียมการให้พร้อมจงทุกพนักงานตามรับสั่ง.
ฉบับที่ ๕
/*18ด้วยเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ผู้ว่าที่สมุหนายก รับสั่งใส่เกล้า ฯ สั่งว่า หลวงโลกทีปแลโหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวายว่า พระฤกษ์จะได้ตั้งมงคลการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้านรากร ๑ พระองค์เจ้าดวงจักร ๑ พระเจ้าหลานเธอ ในกรมพระราชวังบวร ฯ เจ้าสุทธ ๑ เจ้าบัว ๑ เจ้าปุก ๓ เจ้าดุษฎี ๑ พระเจ้าหลานเธอ ในกรมหลวงอิศรสุนทร เจ้าผะอบ ๑ พระเจ้าหลานเธอ ในกรมหลวงนรินทร์รณเรศ เจ้าสมพงศ์ ๑ พระเจ้าหลานเธอ ในกรมขุนพิทักษมนตรี เจ้ายิ้ม ๑ เจ้าพลับ ๑ รวม ๑๐ พระองค์ ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๕๐ รูปจะได้จำเริญพระพุทธมนต์ ณเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีชวดฉศก (พ.ศ. ๒๓๔๗) เวลาบ่าย ๒ โมง ๖ บาท แล้วจะได้เชิญพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ซึ่งจะโสกันต์ เสด็จออกฟังสวดทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลารุ่งแล้วโมงกับบาท ๑ แปรพระภักตร์ไปทิศอิสาณ เปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์ จรดพระกรรบิด พระกรรไกร แล้วพระสงฆ์จึงรับพระราชทานฉัน ถวายเครื่องไทยทาน แล้วพระฤกษ์จะได้สมโภชเวียนเทียนพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอซึ่งโสกันต์ณพระที่นั่งจักพรรดิพิมาน ณเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมง ๓ บาท ทั้ง ๓ วันนั้น
ให้ ๔ ตำรวจเอาเตียงแว่นฟ้าสำหรับพระราชพิธีตรุษเข้าไปตั้งเตียงหนึ่ง ให้มีเสาขื่อโครงเพดานมีระบาย กับเตียงรองพระพุทธรูปด้วย/*19เตียงหนึ่ง แล้วให้ปลูกศาลเทวดาด้านตวันออกศาลหนึ่งลดเปน ๒ ชั้น มีตาชแลงปักธงด้วย ให้ปลูกศาลเทวดาแล้วเอาเตียงเข้าไปตั้ง ให้แล้วแต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้สนมตำรวจนอกปลูกเกยลดเปน ๒ ชั้นรับเสด็จที่พระแกลท้ายพระมหาปราสาทด้านตวันออกเกยหนึ่ง แล้วให้ปลูกร้านสรงที่มุขพระมหาปราสาทด้านตวันตกข้างใต้ให้มั่นคงดี แล้วให้เอาเตียงสำหรับสรงไปตั้ง ให้มีเสาขื่อโครงเพดานดาดผ้าขาว มีรบายทั้งสี่ด้านเตียงหนึ่ง ให้ทำม้าสำหรับพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ จะเสด็จขึ้นทางพระแกล ๒ แกล แล้วให้เอาม่านขาวผูกเตียงที่สรง ๓ ผืนให้เร่งทำให้แล้วแต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้ชาวพระมาลาภูษาแต่งเครื่องพระกระยาสนาน แลให้เชิญพระธำมรงค์ แลเครื่องพิไชยสงคราม พระกรรบิด พระกรรไกร ลวดทอง ลวดเงิน พายทอง พายเงิน พานรองเครื่องสรงสนาน พานรองมะกรูดส้มป่อย พานรองใบมะตูมหญ้าแพรก แลพระธำมรงค์สำหรับทิศ กับพระมงคลย่น แลตกแต่งการให้พร้อม ให้เอาเข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑล แต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า แลให้ถวายพระมงคลย่นพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอทั้ง ๑๐ พระองค์ แล้วให้เชิญพระกลดไปกั้นเมื่อเสด็จออกฟังสวด เมื่อเสด็จออกเวียนเทียนวันละ ๑๐ พระองค์ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้หลวงสำเร็จพระขรรค์ หลวงสรรพอาวุธ เชิญพระแสงหอกองค์ ๑ พระแสงง้าวองค์ ๑ พระแสงดาบไทยองค์ ๑ พระแสง/*20ดาบยี่ปุ่นองค์ ๑ รวม ๔ องค์ แลให้เชิญโล่ห์พื้นสักหลาดหักทองขวางคู่ ๑ ทวน ๒ คัน เข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลแต่เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ
อนึ่งให้พระอัคเนศร หลวงศรสำแดง เชิญพระแสงปืนคาบศิลาไปตั้งณเตียงพระมณฑล แต่เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ๒ องค์
อนึ่งให้แสงสรรพายุทธ เชิญพระแสงขอ ๑ เชิญชนักต้น ๑ ไปตั้งณเตียงพระมณฑล เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ
อนึ่งให้พันทองชาวเครื่องพระอภิรมย์ เชิญพระเสมาธิปัติ ๑ พระฉัตรไชย ๑ พระเกาวพ่าย ๑ รวม ๓ องค์ เข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑลแต่เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ
อนึ่งให้สังฆการี เชิญธงไชย กระบี่ครุธ ไปตั้งณเตียงพระมณฑลคู่หนึ่ง แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะ ๕๐ รูป จำเริญพระพุทธมนต์เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน แล้วให้รับเภสัชอังคาตต่อวิเสศหมากพลูถวายพระสงฆ์ แล้วให้เบิกด้ายดิบต่อพระคลังในซ้ายทำสายสิญจน์วงเตียงพระมณฑล วงเตียงที่สรง สำหรับพระสงฆ์ถือสวดด้วย
อนึ่งให้ชาวพระคลังศุภรัต เอาอาศนะไปแต่งที่ถวายพระสงฆ์ให้พอ ๕๐ รูป แล้วให้เอาผ้าสบงเตรียมทูลเกล้า ฯ ถวายจบพระหัดถ์ ๕๐ ผืน
อนึ่งให้โหรมีชื่อเตรียมรับเสด็จส่งเสด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์วันละ ๑๐ พระองค์ แล้วให้รับบัตรแลเครื่องบัตรบูชาเทวดาตามธรรมเนียม
/*21อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติ เอากะโถน ขันน้ำ ไปตั้งถวายพระสงฆ์ให้พอ ๕๐ รูป
อนึ่งให้ชาวพระคลังวิเสศ จ่ายผ้าขาวนางเหยี่ยวให้แก่โหรสำหรับปูศาล สำหรับรองศาล ๒ ท่อน ๆ หนึ่งยาว ๘ ศอก ท่อนหนึ่งยาว ๓ ศอก ให้จ่ายให้แต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ
อนึ่งให้กรมพระนครบาล เอานางเลิ้งที่ใหญ่ให้สนิทดีส่งไปให้แก่ขุนศรีสยุมพรชาวน้ำสรง สำหรับจะใส่น้ำพระพุทธมนต์ ๒ คู่ ใบบัวหลวงสำหรับปิดปากหม้อน้ำ ๑๐ ใบ สังเวียนฟางรองหม้อน้ำ ๔ ขด สังเวียนฟางเช็ดเท้าพระสงฆ์ ๒ อัน ให้เร่งเอาเข้ามาส่งแต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้สนมพลเรือนรับเครื่องจบพระหัดถ์ เครื่องทองใหญ่ ต่อท่านพนักงานข้างในเชิญไปตั้งณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาบ่ายวันละสำรับ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้าสำรับ ๑ รวม ๔ วัน ๔ สำรับ ให้มีพุ่มเข้าตอกดอกไม้สำหรับเครื่องให้พร้อม แล้วให้เบิกเสื่ออ่อนต่อพระคลังราชการปูเตียงแว่นฟ้า ๔ ผืน ปูเตียงสงฆ์ ๒ ผืน รวม ๖ ผืน แล้วให้เบิกผ้าขาวต่อชาวพระคลังวิเสศไปปูเตียงสรงผืนหนึ่ง แล้วให้เบิกยืมหม้อเงิน ๔ คู่ หม้อทองขาว ๔ คู่ รวม ๘ คู่ ต่อท่านข้างในใส่น้ำพระพุทธมนต์ แล้วรับพระชัณษาพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ซึ่งจะได้โสกันต์ต่อท่านข้างใน เชิญไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้า ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ แล้วให้ทำบัตรหยวกกล้วยใหญ่สี่มุม ๑ เล็ก/*22สี่มุม ๑ คางหมู ๑ รวม ๓ บัตร ส่งให้โหรเพลาบ่ายณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ
อนึ่งให้พระคลังในซ้าย จ่ายด้ายดิบให้สังฆการีทำสายสิญจน์ให้พอพระสงฆ์ถือสวด วงเตียงพระมณฑล วงเตียงสรง แล้วให้เอาอ่างจีนไปตั้งสำหรับใส่น้ำชำระเท้าพระสงฆ์คู่ ๑
อนึ่งให้ล้อมวังสานกระจาดสำหรับใส่เครื่องไทยทาน ก้นกว้างศอก ๓ นิ้ว ๕๑ ใบ ให้เข้าขอบปิดกระดาษจงทุกใบ แล้วให้เหลาไม้กลัดสำหรับจะได้เย็บกระทงเจิมใส่กระจาด ๑๐๐ กำ ๆ ละ ๓๐ อัน ให้เร่งเอาเข้ามาส่งณทิมดาบชาววังณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ แล้วเกณฑ์ไพร่ตักน้ำใส่อ่างจีนชำระเท้าพระสงฆ์ทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้พระคลังราชการ จ่ายเสื่ออ่อนให้แก่สนมพลเรือนสำหรับปูเตียงแว่นฟ้า ๔ ผืน ปูเตียงสรง ๔ ผืน รวม ๘ ผืน
อนึ่งให้ขุนสิทธิชาติชีพ่อพราหมณ์ทั้งปวงเข้าไปบอกชาวพระมาลาภูษา ให้ผูกพระธำมรงค์ประจำทิศสำหรับทิศให้ต้องตามทิศ แล้วให้ถวายน้ำกรด น้ำสังข์ แล้วให้โปรยเข้าตอกนำเสด็จเมื่อฟังสวด ๓ วัน เมื่อสมโภชเวียนเทียน ๓ วัน ๆ ละ ๑๐ คน ทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารซ้อมให้แก่วิเสศหุงถวายพระสงฆ์ ๕๐ รูป เข้า ๒ ถัง ๑๐ ทนาน แล้วให้เอาเข้าสารไปส่งท่านข้างในจะได้ใส่กระจาด ๕๐ กระจาด ๆ ละ ๕ ทนาน เปนเข้า ๑๒ ถัง ๑๐ ทนาน เข้ากัน ๒ ราย เปนเข้าสาร ๑๕ ถัง ให้เร่งจ่ายให้เเต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ
/*23อนึ่งให้ขุนภักดีอาสา ขุนโยธาภักดี จัดทนายเลือกหอกไปยกสำรับของคาวหวานถวายพระสงฆ์เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ๕๐ รูป
อนึ่งให้ฆ้องไชย มโหรีปี่พาทย์ แตรสังข์ กลองแขก เข้าไปเตรียมประโคมเพลาบ่ายณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ ทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้าให้เตรียมประโคมอิกเพลาหนึ่ง แลให้เตรียมประโคมเมื่อสมโภชเวียนเทียนณะพระที่นั่งจักรพรรดิณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้ขุนศรีสยุมพร เบิกยืมหม้อเงินต่อชาวพระคลังมหาสมบัติ ๔ คู่ เอาหม้อทองขาว ๓ ชั้น ๓ คู่ ใส่น้ำพระพุทธมนต์ แล้วให้รับเอานางเลิ้งต่อกรมพระนครบาล ๒ คู่ ใบบัวหลวงสำหรับปิดปากหม้อน้ำจงทุกใบ แล้วให้เอาถาดตะไลรองหม้อน้ำเอาไปตั้งณเตียงพระมณฑลเพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ครั้นถึงณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำเมื่อโสกันต์นั้น ให้ยกน้ำพระพุทธมนต์ซึ่งเอามาตั้งส่งให้ชาวที่ถวายพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอให้สรงเหมือนอย่างทุกครั้ง
อนึ่งให้ชาวพระคลังพิมานอากาศเอาพรมใหญ่ไปปู เอาฉากไปตั้งบนพระมหาปราสาทเพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ แล้วให้เอาพรมใหญ่ไปปูณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เมื่อสมโภชเวียนเทียนณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน
/*24อนึ่งให้ชาวพระราชยาน จัดเสลี่ยงงารับเสด็จเจ้าซึ่งจะโสกันต์ ๑๐ องค์ ให้มาเตรียมรับเสด็จส่งเสด็จแต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำไปจนณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่าย
อนึ่งให้ชาวที่เตรียมเคียงพระเสลี่ยงพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ เมื่อทรงฟังสวด เมื่อสมโภชเวียนเทียนวันละ ๑๐ คนทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้นายเวร ปลัดเวร พระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์นั้น เอาพรม เอาเขนยที่ในเจ้ามาแต่งที่รับเสด็จในฉากเมื่อทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้พระแก้วพระคลังสวน ส่งใบตองตานีสำหรับเย็บกระทงรองกระจาด แห้ง ๒๐ มัด ๆ ละ ๑๐ ยอด สด ๓๐ มัด ๆ ละ ๑๕ ยอด มลากอลูกใหญ่สำหรับแกะรูปสัตว์ใส่บายศรี ๑๕๐ ใบ ให้เร่งเอามาส่งณทิมดาบชาววังณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ
อนึ่งให้ขับไม้บัณเฑาะว์ไปเตรียมนำเสด็จเมื่อเสด็จฟังสวด เสด็จโสกันต์ เสด็จเวียนเทียน วันละ ๑๐ คนทั้ง ๖ วัน
อนึ่งให้มหาดไทย กลาโหม หมายบอกข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยให้พร้อมกันรับแว่นสมโภชเวียนเทียนพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมงกับ ๓ บาททั้ง ๓ วัน
อนึ่งให้ราชบัณฑิต เชิญพระสารีริกธาตุ พระฉัตรไชยเข้าไปตั้งณเตียงพระมณฑล เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ
/*25อนึ่งให้ท่านพนักงานข้างในแต่งเครื่องจบพระหัดถ์เครื่องทองใหญ่ ให้มีพุ่มเข้าตอกดอกไม้ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม ส่งให้สนมพลเรือน เชิญไปตั้งณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาบ่ายวันละสำรับ ๓ วัน ๓ สำรับ รุ่งขึ้นณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้าอิกสำรับหนึ่ง แล้วให้แต่งเครื่องกระยาสนานให้ครบ ส่งให้สนมพลเรือนแต่ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำเพลาบ่าย ให้ทันเข้าพระมณฑล แล้วให้เชิญพระชัณษาพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอซึ่งจะโสกันต์ ส่งให้สนมพลเรือนเชิญไปตั้งด้วย แล้วให้จ่ายเทียนให้สนมพลเรือนสำหรับตามกลางคืนหนักเล่มละ ๖ สลึง คืนละ ๒๐ เล่ม ๓ คืนเปนเทียน ๖๐ เล่มอย่าให้ขาดได้
อนึ่งให้วิเสศกลางของคาวของหวาน แต่งสำรับถวายพระสงฆ์เพลาเช้าณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ของคาว ๕๐ สำรับ ๆ ละสลึงเฟื้อง ของหวาน ๕๐ สำรับ ๆ ละสลึง ให้มีขนมจีนน้ำยาด้วย แล้วให้เชิญเข้าสารซ้อมต่อกรมนามาหุงถวายพระสงฆ์ ๒ ถัง ๑๐ ทนาน
อนึ่งให้วิเสศนอกแต่งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน รวม ๓ สำรับ ให้มีเข้าขันเชิงพานรองน้ำวักแว่นเวียนเทียน ๆ ติดแว่น เทียนยอดบายศรี แป้งหอมน้ำมันหอม มะพร้าวแก้ว เครื่องบายศรี เป็ดปากทองของเคียงให้พร้อม แล้วให้ยกเข้าไปตั้งณพระที่นั่งจักรพรรดิ์พิมานณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาบ่ายให้ทัน/*26ฤกษ์ ๒ โมงกับ ๓ บาททั้ง ๓ วัน แล้วให้แต่งบายศรีตอง ๓ ชั้น ให้มีขนมเล็กน้อย กล้วยอ้อยหมากพลู ธูปเทียนเข้าตอกดอกไม้ แล้วให้เย็บกระทงเปล่าน้อย ๆ สำหรับบัตร ๓๐ ใบ ให้มีเครื่องกระยาบวดสำหรับจะได้บูชาเทวดา ให้เอาเข้าไปส่งให้แก่โหรแต่เพลาบ่ายณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ แต่บายศรีตองนั้นให้ส่งณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ แลเข้าขันเชิงพานรองน้ำวักแว่นเวียนเทียน ๆ ติดแว่นให้มาตั้งณเตียงพระมณฑลด้วย
อนึ่งให้วิเสศหมากพลู แต่งเภสัชอังคาตถวายพระสงฆ์ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาบ่ายวันละ ๕๐ ซอง ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้า ๕๐ ซอง แล้วให้แต่งน้ำชุบาลถวายพระสงฆ์ ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาบ่ายทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้า ให้แต่งน้ำชาถวายพระสงฆ์อิกเพลาหนึ่งให้พร้อม เหมือนอย่างโสกันต์ทุกครั้งตามรับสั่ง.
ฉบับที่ ๖
/*27ณวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีชวดฉศก (พ.ศ. ๒๓๔๗) เพลาบ่ายโมง ๑ ฉิมทนายเรือนมาบอกว่า ท้าววรจันทร์สั่งว่าซึ่งพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอโสกันต์จะทรงพระเสลี่ยงนั้นให้งดไว้ คงทรงเสลี่ยงแต่พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้านรากร พระองค์เจ้าดวงจักร ๒ พระองค์ ทรงทั้งเสด็จฟังสวดพระพุทธมนต์ ทรงทั้งเสด็จสมโภชเวียนเทียน รวม ๖ วัน เมื่อฉิมบอกนั้นต่อหน้า ฯ พณ ฯ มหาดไทย ต่อหน้า ฯ พณฯ กรมวัง ต่อหน้าพระยาบำเรอภักดิ์ ต่อหน้าพระยาธิเบศร์โกษา นั่งอยู่ด้วย.
---
ฉบับที่ ๗
/*28๏ ด้วยเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช รับสั่งใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า หลวงโลกทีปโหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวาย ว่าพระฤกษ์จะได้ตั้งพระราชพิธีมงคลการโสกันต์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จะได้ตั้งพระราชพิธีสงฆ์พิธีพราหมณ์พร้อมกัน พระสงฆ์ ๕๐ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนตร์ณวันเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำแลแรมค่ำ ๑-๒ ค่ำปีมะโรงสัมฤทธิศก เพลาบ่าย ๒ โมง ๖ บาท จะได้เชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ฯ ซึ่งจะโสกันต์ แห่เสด็จฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนตร์ ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำเพลาเช้า ๑ โมง ๓ บาทพระฤกษ์จะได้จรดพระกรรบิดกรรไกร แปรพระภักตร์ไปทิศอาคเณย์เปนกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์ จรดพระกรรบิดกรรไกรแล้วจะได้เชิญเสด็จและนิมนต์พระสงฆ์ไปรดน้ำพระพุทธมนตร์ สรงน้ำบนพระแท่นเชิงเขาไกรลาศ น้ำออกจากปากราชสีห์ แล้วพระสงฆ์กลับขึ้นไปรับพระราชทานฉัน
ครั้นณวันเดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมง ๙ บาท พระฤกษ์จะได้แห่สมโภชเวียนพระเทียนณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๓ วันเปนคำรบ ๖ วัน
ให้ชาวพระราชยานเชิญพระราชยานเข้าไปทางถนนท้องฉนวนประตูสวน ไปประทับรับเสด็จณเกยพระที่นั่งในพระราชวัง ให้แบ่งกระบวนแห่เข้าไปกับพระราชยาน ตั้งกระบวนในพระราชวังรับเสด็จ
/*29กระบวนน่า
คู่แห่ เด็กศีศะจุก ๘๐ ถือต้นเชือกปลายเชือก ๔ รวม ๘๔
แตรฝรั่ง ๔ แตรงอน ๔ สังข์ ๑ รวม ๙
เครื่องสูง ๒๖ บังพระสูริย์ ๑ รวม ๒๗
เชิญพระแสงหว่างเครื่อง ๔ เชิญพระกลด ๑ ขับไม้บัณเฑาะว์ ๒ รวม ๗
พราหมณ์โปรยเข้าตอก ๑ พราหมณ์ถือดอกไม้ ๑ รวม ๒
เคียงพระราชยาน ๑๒
อินทรพรหม ๑๖
หามพระราชยาน ๑๐
รวม (กระบวนน่า) ๑๖๗ คน
กระบวนหลัง
เครื่องสูง ๘
เชิญพระแสง (หว่างเครื่อง) ๒
รวม (กระบวนหลัง) ๑๐ คน
รวมทั้งสิ้น ๑๗๗ คน
ครั้นแสด็จลงพระราชยาน ให้เป่าสังข์ คู่แห่นั่งประนมมือ สิ้นเสียงสังข์เป่าแตร สิ้นเสียงแตรสารวัดตีกรับ คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน สารวัดรัวกรับให้ลุกขึ้นเดิน ถ้าจะเดินเร็วให้สารวัดรัวกรับให้เดินเร็วไป ครั้งออกไปถึงประตูราชสำราญให้เป่าสังข์แตรขึ้น คู่แห่ซึ่งตั้งกระบวนไว้รับเสด็จอยู่นอกประตู
/*30คู่แห่ผู้ใหญ่ ๘๐
แตรงอน ๒๖ แตรฝรั่ง ๑๖ รวม ๔๒
กลองชนะ ๔๐
รวมทั้งสิ้น ๑๖๒ คน กราบถวายบังคมแล้วลุกขึ้นบรรจบกับต้นเชือกต่อกับเครื่องสูงเปนกระบวนเดียวกัน แห่ตามทางปักราชวัตรฉัตรเบญจรงค์รายทางไป ถึงมุมโรงแสงข้างใต้ให้เป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง ครั้นไปถึงมุมพระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดารามข้างใต้ให้เป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง ครั้นไปถึงป้อมเผด็จดัษกรให้เป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง ถึงประตูกลางพระระเบียงข้างเหนือให้เป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง ถึงประตูวิเศษไชยศรีเป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง ครั้นเข้าประตูพิมานไชยศรีเป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง เลี้ยวตามถนนไปน่าทิมดาบตำรวจใน ถึงมุมโรงนาฬิกาข้างตวันตกให้เป่าสังข์แตรครั้งหนึ่ง คู่แห่ยกมือประนมพร้อมกันทุกครั้ง ครั้นถึงกำแพงแก้วพระมหาปราสาทให้คู่แห่ผู้ใหญ่ตรงขึ้นไปตามประตูกำแพงแก้วพระมหาปราสาท แต่แตรงอนแตรฝรั่งกลองชนะซึ่งมิได้เข้าไปในพระราชวังนั้น ให้หยุดอยู่ในราชวัตรเหนือประตูกำแพงแก้วพระมหาปราสาทด้านตวันออก คู่แห่เด็กนั้นให้เลี้ยวตามถนนริมกำแพงแก้วลงไปข้างใต้ ถึงเกยแล้วเลี้ยวออกไปหว่างกระถางต้นไม้ตรงไปเข้าเขาไกรลาศ ปลายเชือกคู่แห่ข้างใต้หมายเอาฉัตรมุมข้างใต้ ปลายเชือกคู่แห่ข้างเหนือหมายเอาฉัตรกระไดนาคข้างเหนือ หยุดอยู่ทั้ง ๒ แถวให้แยกแถวออกไว้ ให้กว้างแล้วให้นั่งลงผินหน้ากลับเข้ามาข้างเกยทั้ง ๒ แถว /*31และเครื่องสูง แตรฝรั่งแตรงอนสังข์ เชิญพระแสง กระบวนน่าซึ่งเข้าไปในพระราชวังนั้น ให้ตามคู่แห่เด็กเข้าไปกลางหว่างแถว คู่แห่เด็กนั้นให้นั่งตามกระบวน ผินหน้ากลับเข้าไปข้างเกยให้พร้อมกัน
ครั้นพระราชยานประทับเสด็จขึ้นเกย พระราชยานคู่เคียง อินทรพรหม เชิญพระกลด บังพระสูริย์ ขับไม้ พราหมณ์เลี้ยวตามคู่แห่เด็กไปหว่างคู่แห่ ให้หยุดอยู่ในคู่แห่ตามกระบวน แล้วจึงเป่าสังข์แตรขึ้น แตรงอนแตรฝรั่งซึ่งอยู่ริมกำแพงแก้วก็เป่าขึ้นพร้อมกันตามแตรงอนแตรฝรั่งนั้น สารวัดตีกรับ คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ชาวนาฬิกาเอาเสื่อผ้าลาดพระบาทปูรับเสด็จแต่เกยไปจนถึงอัฒจันท์ท้ายพระมหาปราสาท และเครื่องสูง เชิญพระแสงหลังนั้นตรงขึ้นไปตามประตูกำแพงแก้วพระมหาปราสาทตามคู่่แห่ผู้ใหญ่ นางแต่งตัวสระตรงไปตามถนนเข้าประตูพรหมภักตร์ฝ่ายขวาเข้าในพระราชวัง แล้วจึงให้ยกเอาคู่แห่เด็กกลับมาตามทางเข้าไปตั้งกระบวนอยู่มุมกระถางต้นไม้ตรงประตูชลาพระมหาปราสาท แล้วคู่แห่ผู้ใหญ่จึงมาตั้งกระบวนต่อเด็กออกไป เครื่องสูง แตรฝรั่ง แตรงอน สังข์ เชิญพระแสง ขับไม้ พราหมณ์ กระบวนน่านั้นให้เข้าตามกระบวน ผินหน้ากลับเข้าไปข้างเกยให้พร้อมกัน ถ้าพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบแล้ว ชาวพระราชยานเชิญพรมเสลี่ยงน้อยรับเสด็จมาแต่อัฒจันท์พระมหาปราสาท เชิญพระราชยานใหญ่เข้าประทับรับเสด็จณเกย
ครั้นเสด็จลงพระราชยานแล้ว เป่าสังข์เป่าแตร สารวัดตีกรับ คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ครั้นสารวัดรัวกรับให้ลุกขึ้นเดินไปตามทางซึ่งแห่มานั้น ครั้นถึงประตูราชสำราญให้คู่แห่ผู้ใหญ่ตรงไป ให้/*32หยุดตั้งกระบวนอยู่ณท้ายโรงหล่อจวนกลาง ให้แยกออกเปน ๒ แถว กลับหน้าเข้ามา และแตรฝรั่งแตรงอนซึ่งอยู่ในกระบวนนอกนั้นให้ตรงไปตามคู่แห่ผู้ใหญ่ หยุดอยู่ในคู่แห่ตามกระบวน ผินหน้ากลับเข้ามาเหมือนกันกับคู่แห่ ครั้นพระราชยานถึงประตูราชสำราญแล้ว เป่าสังข์เป่าแตรงอนแตรฝรั่ง สารวัดตีกรับ คู่แห่ผู้ใหญ่กราบถวายบังคมพร้อมกัน คู่แห่เด็กกับเครื่องสูง เชิญพระแสง แตรงอน แตรฝรั่ง สังข์อินทรพรหมคู่เคียงแห่เสด็จเข้าไปในพระราชวัง แลเครื่องสูง เชิญพระแสงหลังตามเสด็จเข้าไปด้วยตามกระบวนซึ่งแห่ออกมานั้น ครั้นส่งเสด็จแล้วเชิญพระราชยานกลับออกมาตามท้องฉนวน กระบวนแห่น่าแห่หลังก็กลับออกไปพร้อมกัน.
ให้เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช เข้าไปจัดแจงในพระราชวัง พระยายมราชอยู่จัดแจงที่ประตูราชสำราญข้างนอก เจ้าพระยามหาเสนาอยู่จัดแจงที่ประตูวิเศษไชยศรีข้างใน เจ้าพระยาธรรมา อยู่จัดแจงที่เกยพระมหาปราสาท
แต่เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ๑ เจ้าพระยามหาเสนา ๑ พระยายมราช ๑ ให้ตามกระบวนไปด้วย1
/*33ครั้นถึงณวันศุกร เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ เพลาเช้า ตามกระบวนมาถึงที่แล้วให้ไปอยู่เขาไกรลาศ เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชอยู่จัดแจงมุมตวันออกข้างใต้ เจ้าพระยามหาเสนาอยู่จัดแจงมุมตวันออกข้างเหนือ เจ้าพระยาธรรมาอยู่จัดแจงมุมตวันตกข้างใต้ พระยายมราชอยู่จัดแจงมุมตวันตกข้างเหนือ ครั้นโสกันต์แล้วถวายผ้าสบง เสด็จกลับเข้าไปทางประตูท้ายพระ เสด็จเลี้ยวไปทรงตักบาตรที่ชลาท้ายพระมหาปราสาท สนมพลเรือนผูกม่านสกัดกั้นแต่กำแพงแก้วมาถึงพระมหาปราสาทตรงเข้าในพระราชวัง ทรงตักบาตรที่ชลาริมพระราชมณเฑียร จึงเชิญพระราชยานกับคู่เคียง เครื่องสูง แตรสังข์ ขับไม้ เชิญพระแสง อินทรพรหม ไปตั้งกระบวนสงบไว้เตรียมรับเสด็จอยู่ณเกยเขาไกรลาศข้างตวันออก แตรงอน แตรฝรั่ง กลองชนะ นั้นให้ไปอยู่น่าพระราชวัง นั่งกลาบาตแต่โรงนาฬิกาไปจนถึงมุมทิมดาบชั้นใน แต่คู่แห่นั้นให้ไปตั้งกระบวนอยู่ ผู้ใหญ่อยู่นอกประตูพิมานไชยศรี เด็กอยู่ในประตูพิมานไชยศรี
ครั้นทรงบาตรแล้วเสด็จกลับออกมาทางเสด็จเข้าไปนั้น ชาวพระราชยานเชิญพระเสลี่ยงน้อยเข้าประทับรับเสด็จณประตูท้ายพระ ครั้นเสด็จขึ้นทรงพระเสลี่ยงแล้ว ขับไม้ พราหมณ์นำเสด็จ เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ๑ เจ้าพระยาธรรมา ๑ คู่ ๑ พระยาบำเรอภักดี ๑ พระยารักษมณเฑียร ๑ คู่ ๑ รวม ๒ คู่ เคียงพระเสลี่ยงไปสรงน้ำ ณแท่นเชิง/*34เขาไกรลาศ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์เปนพระอิศวร เสด็จขึ้นไปทรงเครื่องอยู่บนเขาไกรลาศชั้นแท่นบุษบก ชาววังเอาม่านลายทองแผ่ลวดพื้นสักหลาดผูกบังรอบทั้ง ๔ ด้าน แล้วเอาม่านพื้นทองคาดพุ่มเข้าบิณฑ์บนบุษบกไขทั้ง ๔ ด้าน ชาววังคอยชักไขข้างละคน แล้วเอาเสื่ออ่อน พรม พระยี่ภู่ผืนใหญ่ พระเขนยลาย กระบวนแต่งที่บุษบก พื้นชั้นแท่นบุษบกชาววังปูเสื่อ ตั้งเตียง สนมพลเรือนปูพรม คู่เคียงไปคอยเคียงเข้ากระบวนซึ่งตั้งสงบไว้นั้น แต่ขับไม้ พราหมณ์ อยู่ในที่สรง สรงแล้วชีพ่อพราหมณ์ถวายน้ำกรด น้ำสังข์ แล้วเสด็จเข้าในพลับพลาเปลื้องเครื่อง ทรงผลัดพระภูษาเสื้อผ้าถอดแล้ว ทรงผลัดพระภูษาเสด็จขึ้นบนยอดเขาเฝ้าพระอิศวร ๆ เสด็จลงไปรับถึงกลางบันไดนาค ขึ้นไปถึงชั้นพระแท่นพระอิศวรเสด็จขึ้นไปเข้าในบุษบก ชาววังชักม่านไขปิด สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ฯ เสด็จเลี้ยวไปทรงเครื่องที่มุมตวันตกข้างเหนือ ชาวพระภูษามาลาประดับพระองค์เสร็จแลว จึงเสด็จขึนไปเฝ้าพระอิศวร ชาววังชักม่านไขเปิดทั้ง ๔ ด้าน พระอิศวรจำเริญพรประทานแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ฯ เสด็จกลับลงไปข้างตวันออก ขับไม้ พราหมณ์ ไปเข้ากระบวน
ครั้นเสด็จถึงเกยทรงพระราชยานแล้ว จึงเป่าสังข์ คู่แห่ประนมมือขึ้นพร้อมกัน สงบเสียงสังข์เป่าแตร แตงสงบเสียงแล้วสารวัดตีกรับ ให้กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน ครั้นสารวัดรัวกรับให้ลุกขึ้นเดินพร้อมกัน แตรงอน แตรฝรั่ง กลองชนะ ซึ่งอยู่น่าพระราชวังก็ให้เป่า/*35ขึ้นรับแตรสังข์ในกระบวนนั้น แต่กลองชนะนั้นให้ประโคมไปกว่าจะเวียนแล้ว ครั้นเวียนเขาไกรลาศซ้ายไปขวา ๓ รอบแล้ว คู่แห่ตรงไปออกประตูพิมานไชยศรี เสด็จกลับเข้าในพระราชวังไปเข้าประตูราชสำราญตามทางแห่มานั้น.
ให้ผู้เข้ากระบวนแห่แลผู้ได้จัดแจงทำตามหมายรับสั่งมานี้ ถ้ามิแจ้งให้ไปถามกรมวัง
ให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายบอกให้ทั่วอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง.
--
๑. ข้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งปรากฏนามในหมายรับสั่งนี้ คือ

เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช บุญรอด ต้นสกุล บุญรัตพันธุ์

เจ้าพระยามหาเสนา ปิ่น ต่อมาเปนเจ้าพระยาอภัยราชา บิดาเจ้าพระยาบดินทรเดชา สิงห์เสนี

เจ้าพระยาธรรมา ฯ สด

พระยายมราช บุญมา ต่อมาเปนเจ้าพระยามหาเสนา เปนพี่เจ้าพระยามหาเสนา บุนนาค ↩
ฉบับที่ ๘
หมายรับสั่งพระราชพิธีโสกันต์ในรัชกาลที่ ๓
/*36๏ ด้วยเจ้าพระยาธรรมา รับสั่งใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า หลวงโลกทีป ขุนโชติพรหมา ขุนเทพากรณ์ โหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์ทูลเกล้า ฯ ถวาย ว่าพระฤกษ์จะได้ตั้งพระราชพิธีมงคลการโสกันต์พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าโสมนัศ บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จะได้ตั้งพระราชพิธีสงฆ์ พราหมณ์ พร้อมกัน พระสงฆ์ ๓๐ รูป1จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีมเมียอัฐศก (พ.ศ. ๒๓๘๙) เพลาบ่ายโมง ๑ จะได้เชิญเสด็จพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าโสมนัศ ซึ่งจะโสกันต์ แห่เสด็จมาทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ เพลาเช้า โมง บาท พระฤกษ์จะได้จรดพระกรรบิดพระกรรไกร แปรพระภักตร์ไปสู่มงคลทิศ ตามกำหนดพระเกษฉินทฤกษ์ราชประเพณีโสกันต์ แล้วจะได้เชิญเสด็จไปสรงน้ำพระพุทธมนต์ ครั้นเพลาบ่าย ๒ โมง จะได้แห่เสด็จมาสมโภชเวียนเทียนณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทนั้น
ให้กรมสัสดีซ้ายขวาเร่งเกณฑ์ฉัตร ราชวัตร ร้านน้ำ ล้อมที่สรง ฉัตรทอง ๔ ฉัตรเงิน ๒ ฉัตรนาก ๒ รวม ๘ ราชวัตร ไม้จริงทรง/*37เครื่อง ๑๒ ล้อมพระมหาปราสาทห่าง ๔ วา ๒ ศอก ทรงเครื่องฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชั้น ๒๐ ราชวัตรไม้ไผ่ ๘๐ รายทางระยะห่างกัน ๑๕ วา ฉัตรเบญจรงค์ ๘ ชั้น ๖๐ ราชวัตรไม้ไผ่ ๒๔๐ ร้านน้ำ ๓๐ ให้เร่งเกณฑ์ฉัตร ราชวัตร ร้านน้ำไปตั้งแต่ณวันเดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ห้ามมิให้เอาฉัตร ราชวัตร ร้านน้ำ ในการพระศพกรมหมื่นอัปศรสุดาเทพไปตั้งเปนอันขาดทีเดียว
อนึ่งให้เเปดตำรวจทำที่สรงน้ำบนลานพระมหาปราสาท พลบพลาเปลื้องเครื่องด้วย ใหญ่เล็กแลสูงต่ำจะทำเปนประการใดนั้น ให้ไปเรียนถามพระยาศรีพิพัฒน์ พระยาราชสงคราม แล้วให้ปลูกโรงพระราชพิธีพราหมณ์ที่น่าพระมหาปราสาท ไม้ประธานขื่อกว้าง ๕ ศอกคืบ พรึงยาว ๙ ศอกคืบ เดี่ยวสูง ๖ ศอก พื้นสูง ๒ ศอก มีพาไลรอบลดพื้นเปน ๒ ชั้น มีพนักแผงบังรอบทั้ง ๒ ชั้น ผินน่าโรงไปทิศบูรพ์ ผินหลังโรงไปทิศประจิม มีประตูขึ้นน่าโรงแห่งหนึ่ง หลังโรงแห่งหนึ่ง มีไม้พาดปกโขลนยกทวาร ทำรั้วไก่ ราชวัตร ผูกต้นกล้วยต้นอ้อยรอบโรงพระราชพิธี
อนึ่งให้มหาดไทย กลาโหม เกณฑ์นั่งกาลบาต ทำรั้วไก่ยาว ๕ ศอก สูงศอก ๑ มีเชิงสองข้างกรอบไม้จริงตาแชลงไม้ไผ่ทาดินแดงตามระยะทางที่จะแห่เสด็จมาเหมือนอย่างทุกครั้ง แลให้พันจันท์เกณฑ์ปี่พาทย์มาคอยตีเมื่อแห่ตามระยะฉัตร
ให้พันพุฒ พันเทพราช เกณฑ์คนทำทางแห่กว้าง ๕ วา ให้เอาตลุมพุกทุบดินให้ราบเสมออย่าให้เปนเสี้ยนหนามหลักตออยู่ได้ แล้วให้/*38เอาทรายมาเกลี่ยแต่บาง ๆ ให้เอาน้ำประอย่าให้เปนฝุ่นได้ ทำให้ตลอดทางแห่นั้น แล้วให้เกณฑ์ข้าทูลลออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อย ทหารพลเรือนเลือกจัดบุตรหลานที่รูปร่างงามดีศีศะจุกอายุ ๙ ปี ๑๐ ปี ๑๑ ปี ๑๒ ปี ๑๓ ปี แลคู่แห่ต่างภาษา คู่แห่ผู้ใหญ่เครื่องสูง กลองชนะ แตร สังข์ เกณฑ์บุตรข้าราชการศีศะจุกแห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ นุ่งสมปักท้องขาว ชายกรวยเสื้อกรุยขาวใส่เกี้ยวมงคลย่นขาว แห่กลับจากโสกันต์ แห่สมโภชเวียนพระเทียน นุ่งสมปักลายมีสนับเพลาเสื้อกรุยแดง ๘๐ บุตรทหารฝรั่งแม่นปืนแห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ ใส่เสื้อขาวกางเกงขาว แห่กลับจากโสกันต์ แห่สมโภชเวียนพระเทียน ใส่เสื้อสีกางเกงสี ถือปืนทำด้วยไม้ ๒๐ จีนบุตรเจ้าภาษีกรมท่าซ้ายแห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ แต่งตัวอย่างนายตะเภาใส่หมวกมีภู่ แห่กลับจากโสกันต์ แห่สมโภช แต่งตัวอย่างงิ้ว ๒๐ บุตรแขกเทศ กรมท่าขวาแห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ ใส่เสื้อจีบเอวขาว กางแกงขาวคาดเจียรบาด ใส่เสื้อจีบเอว ผ้าโพกขาว แห่กลับจากโสกันต์ แห่สมโภช ใส่เสื้อจีบเอวสี กางเกงสี คาดเจียรบาด ๒๐ บุตรอาสาจามแห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ นุ่งจีบผ้ายก คาดปั้นเหน่ง ใส่เสื้ออย่างมลายู พันผ้าตะบิด เหน็บกฤช ๒๐ หลวงทิพรักษา หลวง........... หลวง........... หลวง...........1 ต้นเชือกปลายเชือกเด็ก ทรงฟังสวด โสกันต์ ใส่สนับเพลาสมปักทองขาวชายกรวย เสื้อกรุย ลำพอกขาว กลับจากโสกันต์ สมโภชสนับเพลา สมปักลาย เสื้อกรุย /*39แดง ลำพอกแดง ๔ มหาดเล็ก คู่แห่ ๑๒๐ สารวัด ๑๒ พระแสงหว่างเครื่อง ๖ แห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ สนับเพลาสมปักทองขาวชายกรวย เสื้อกรุยลำพอกขาว กลับจากโสกันต์ สมโภชสนับเพลา สมปักลาย เสื้อกรุยลำพอกแดง ๑๓๘ อินทร์ ๘ เครื่องเขียวพรหม ๘ เครื่องแดง นุ่งสมปักลาย แห่ทรงฟังสวด แห่โสกันต์ แห่สมโภช เหมือนกัน ๑๖ บรรดาคู่แห่มหาดเล็ก ให้หัวหมื่น นายเวร จ่า หุ้มแพร จัดเลือกสรรมหาดเล็กที่รูปร่างงามดี สูงต่ำให้เท่ากัน แล้วให้จัดทาษจัดเชลยไปหัดโมงครุ่ม หัดกุลาตีไม้ ไว้ให้พร้อม พระนรินทรเสนี พระศรีสหเทพ หลวง........... หลวง...........2 ตันเชือกปลายเชือก ผู้ใหญ่ทรงฟังสวด โสกันต์ สนับเพลา สมปักทองขาวชายกรวย เสื้อกรุยลำพอกขาว กลับจากโสกันต์ สมโภช สนับเพลา สมปักลาย เสื้อกรุยลำพอกแดง ๔ (ตรงนี้ต้นฉบับขาดเสียตอน ๑) แล้วเสร็จ เสด็จไปสรงน้ำบนที่สรงบนชาลาพระมหาปราสาทด้านตวันออกเฉียงเหนือ สรงเสร็จเสด็จกลับขึ้นพลับพลาเปลื้องเครื่อง เปลื้องฉลองพระองค์ เปลื้องพระภูษา แล้วทรงเครื่องแต่งพระองค์ทรงพระมหามงกุฎอย่างพระราชกุมาร เสด็จขึ้นเกยทรงพระราชยานแห่กลับเข้าในพระราชวังทางประตูราชสำราญเหมือนอย่างแห่ฟังสวดทุกวัน
/*40ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ๖ ค่ำ เพลาบ่าย ๒ โมง ๓ บาท พระฤกษ์จะได้ตั้งกระบวนแห่มาสมโภชเวียนพระเทียนบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท (นั้น) เครื่องเล่นสมโภช ๓ วัน เปนคำรบแห่ ๖ วัน ๗ เพลา แลกระ(บวนแห่เพลาเสด็จ)สมโภชนั้นเข้าทางประตูอนงคลีลา ออกทางประตูราชสำราญทั้ง ๓ วัน (กระบวนน่า) ไปตั้งกระบวนอยู่นอกประตูราชสำราญตรงพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ คู่แห่อยู่ข้างนอก นำริ้วพระนรินทรเสนี ๑ พระศรีสหเทพ ๑ รวม ๒ มหาดเล็ก จ่าสรวิชิต ๑ จ่าจิตรนุกูล ๑ จ่านิตย์ ๑ จ่าเนตร ๑ รวม ๔ สารวัด ๑๒ ต้นเชือกปลายเชือก ๘ คู่แห่ ๑๑๒ กลองชนะ ๔๐ จ่าปี่ ๑ จ่ากลอง ๑ สารวัด พิฉลูเสนี ๑ พันเทพศักดิ์ ๑ แตรงอน ๒ แถว ๒๐ แตรฝรั่ง ๒ แถว ๑๖ สารวัด (เสน่ห์) ราชา ๑ ปรีดาราช ๑ ขอเฝ้า ๖๐ รวมทั้งสิ้น ๒๘๐ คน คอยรับประตูสุนทรทวาร คู่แห่ที่จะแห่ไปรับเสด็จทางประตูอนงคลีลา ถึงพระตำหนักตั้งกระบวนแห่ในพระราชวัง คู่แห่รับเสด็จในจีน ๒๐ ฝรั่ง ๒๐ แขกมลายู ๒๐ แขกเทศ ๒๐ สารวัดเด็กปลัดวังวังน่า ๑ บุตรข้าราชการศีศะจุก ๘๐ ต้นเชือกปลายเชือก หลวงทิพรักษา ๑ จมื่นอินทประพาศ ๑ จมื่นศรีราชบุตร ๑ จมื่นเทพสุรินทร์ ๑ มหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่อง ๖ ภูษามาลาอยู่งานพระกลด ๑ แตรงอน ๔ แตรฝรั่ง ๔ สังข์ ๒ สารวัด ๒ ขับไม้บัณเฑาะว์ ๒ พราหมณ์ถือสังข์ ๒ พราหมณ์โปรยเข้าตอกดอกไม้ ๒ โหรโปรยเข้าเปลือกเข้าสาร ๒ ขุนนาง (คู่) เคียงพระราชยาน ๑๖ /*41อินทร์พรหม ๑๖ หามพระราชยานนาย ๑ ไพร่ ๑๒ เครื่องสูงน่า ๗ ชั้น ๒ ห้าชั้น ๑๐ บังแทรก ๑๐ กรมวังคุมเครื่อง ๒ หลัง ๗ ชั้น ๒ ห้าชั้น ๔ บังพระสูรย์ ๓ พัดโบก ๑ รวมทั้งสิ้นเด็ก ๑๖๐ ผู้ใหญ่ ๑๐๐ ข้าหลวง ๘๐ เปน ๓๔๐ คน คู่แห่กระบวนนี้เข้าไปรับเสด็จทางประตูอนงคลีลาถึงพระตำหนักพระราชยานประทับเกย1 เสด็จขึ้นพระราชยานแล้วเป่าสังข์ คู่แห่นั่งประนมมือ สิ้นเสียง (สังข์เป่า) แตร สิ้นเสียงแตรสารวัดตีกรับสามทีคู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน แล้วสารวัดรัวกรับให้คู่แห่เดินพร้อมกัน เครื่องสูงหลังเดินแล้ว ข้าหลวง โขลน เข้าท้ายกระบวนเดินเปน ๔ แถว ถ้าจะเดินกระบวนให้ฟังเสียงกรับ ถ้าเสียงกรับช้าก็ให้เดินช้า ถ้าเสียงกรับเร็วก็ให้เดินเร็วไป ครั้นพระราชยานถึงคลัง เป่าสังข์ครั้งหนึ่ง กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง ถึงพระที่นั่งข้างริมศาลเป่าสังข์ครั้งหนึ่ง กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง ถึงประตูราชสำราญแล้วให้เป่าสังข์ขึ้น กะทั่งแตรขึ้น กระบวนแห่ซึ่งตั้งไว้นอกประตูนั้นให้ผินหน้ากลับมารับเสด็จคอยกราบถวายบังคมพร้อมกันลุกขึ้นบรรจบกับกระบวนแห่ที่ออกมาจากพระราชวังนั้น (เปนแถวเปนแนว) กัน พระราชยานมาถึงมุมโรงแสง ให้เป่าสังข์กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง พระราชยานกะทั่งถึงป้อม/*42เผด็จดัษกร เป่าสังข์กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง ถึงประตูด้านเหนือวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เป่าสังข์กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง พระราชยานถึงประตูวิเศษไชยศรีเลี้ยวโรงปืนใหญ่ ให้เป่าสังข์กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง เดินกระบวนแห่ตรงเข้ามาตามถนน ถึงประตูวิมานไชยศรี ให้เป่าสังข์กะทั่งแตรอิกครั้งหนึ่ง เลี้ยวมาตามถนนน่าทิมดาบถึงมุมโรงนาฬิกา ให้เป่าสังข์กะทั่งแตรครั้งหนึ่ง แลเมื่อเป่าสังข์กะทั่งแตรนั้น ให้ยกมือประนมขึ้นให้พร้อมกันทุกทุกครั้ง ครั้นถึงกำแพงแก้วพระมหาปราสาทแล้ว คู่แห่ผู้ใหญ่ตรงขึ้นไปประตูหูช้างด้านตวันออก ถึงประตูหูช้างด้านตวันตก ต้นเชือกพ้นประตูหูช้างด้านตวันออกแล้ว ให้หยุดแยกเปนสองแถวให้กว้าง นั่งคุกเข่าผินหน้าเข้ามาข้างเกยให้พร้อมกัน อินทร์ พรหม เครื่องสูง คู่แห่หลัง ซึ่งมิได้เข้าในวังนั้นตามคู่แห่ผู้ใหญ่น่า ตรงไปถึงประตูหูช้างตวันตกตั้งเปน ๔ แถว ถ้าแลเสียงเป่าสังข์กะทั่งแตรให้ยกมือขึ้นพรอมกัน คู่แห่เด็กนั้นให้เดินเลยตั้งกระ (บวนตรงท้อง) สนามน่าโรงพระยาช้าง1 ต้นเชือกอยู่เสมอโรงพระยาช้างยืนแยกเปนสองแถวให้ทางกว้าง กลองชนะ แตรสังข์เข้าไปยืนอยู่ในหว่างกระบวนเด็กเปน ๔ แถวคอยตีส่งเสด็จ แต่เครื่องสูงกระบวนน่า ขับไม้ โหรพราหมณ์นั้นตรงไปยืนอยู่ตามถนนตรงประตูพรหมขวา แต่พระราชยานนั้บเข้าประทับเกยส่งเสด็จแล้ว เลี้ยวออกมาหว่างศาลาน่าพระมหาปราสาท แต่คู่เคียงนั้นหมอบรับเสด็จอยู่ตรงน่าเกย เสด็จลงจาก/*43เกยแล้ว ข้าหลวง โขลน เดินกระบวนตรงเข้าพระราชวังทางประตูพรหมขวา ขอ (เฝ้าใน) กระบวนนั้นเลี้ยวมาตามเชิงกำแพงแก้วหยุดอยู่ระหว่าง (โรงทอง) แล้วผินหน้าเข้ามาข้างเกย ครั้นสิ้นกระบวนแล้วเป่าสังข์เป่าแตรขึ้น สิ้นเสียงแตร กลองชนะตีส่งเสด็จ สิ้นเสียงกลองสารวัดตีกรับสามที คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน เจ้าจอมข้างในรับพระเจ้าหลานเธอต่อพระหัดถ์ลงมาทรงยืนในถาดเงินปากจำหลัก ข้างในถวายน้ำล้างพระบาทด้วยพระเต้าเงินถมยาดำ แล้วเสด็จตามผ้าลาดขี้นบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงนั่งฟังสวดอยู่ในฉาก
เมื่อ(พระ)สงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ยกคู่แห่ผู้ใหญ่ไปตั้งกระบวนอยู่ที่ประตูพิมานไชยศรี แตรสังข์ กลองชนะนั้นไปตามคู่แห่ผู้ใหญ่เข้ากระบวนตามที่ อยู่แต่เครื่องสูง คู่แห่กระบวนหลังไปตั้งอยู่น่าโรงพระยาช้าง คู่แห่เด็กยกไปตั้งต่อคู่แห่ผู้ใหญ่เข้ามาเปนกระบวนเดียวกัน ผินหน้ามาข้างเกย ครั้นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบแล้วเสด็จกลับขึ้นเกย ทรงพระราชยานแล้วเป่าสังข์ เป่าแตรขึ้น สิ้นเสียงแตรสารวัดตีกรับ ๓ ที คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน สารวัดรัวกรับ คู่แห่ลุกขึ้นเดินพระราชยานถึงประตูหูช้างชาลามหาปราสาท อินทร์พรหม เครื่องสูงหลังเข้าตามที่ นางข้าหลวง นางโขลนเดินพ้นประตูหูช้าง พวกขอเฝ้าเข้าท้ายกระบวนแห่ แห่ตามทางถึงที่ให้เป่าสังข์ เป่าแตรเหมือนอย่างเมื่อแห่มานั้น ครั้นถึงประตูราชสำราญให้คู่แห่ผู้ใหญ่ แตรกลองชนะสารวัด ซึ่งมิได้เข้าในพระราชวังนั้นตรงออกไปทางประตูศักดิไชยสิทธิ์ ต้นเชือกหยุดอยู่เสมอพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ปราสาทผินหน้า/*44กลับเข้ามา ครั้นพระราชยานถึงประตูราชสำราญแล้ว เป่าสังข์เป่าแตรขึ้น สิ้นเสียงแตร กระบวนซึ่งตั้งอยู่นั้นกราบถวายบังคมพร้อมกัน แต่คู่แห่เด็กกับกระบวนซึ่งเข้าในพระราชวังนั้น เข้าไปส่งเสด็จในพระราชวัง ครั้นแห่ไปถึงที่เคยเป่าสังข์ เป่าแตร ก็ให้เป่าสังข์ เป่าแตรตามระยะ กระบวนแห่ทั้ง ๓ วัน ถึงพระตำหนักเสด็จขึ้นจากราชยานเป่าสังข์ เป่าแตร สิ้นเสียงแตร สารวัดตีกรับ ๓ ที คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกันสามหน เจ้าจอมข้างในรับพระหัดถ์เชิญเสด็จไปเปลื้องเครื่อง
กระบวนเพลาเช้าเชิญพระราชยานกับคู่เคียง อินทร์พรหม เครื่องสูง เข้าไปรับเสด็จทางประตูอนงคลีลา ในพระราชวังเหมือนอย่างแห่ ทรงฟังสวดทุกวัน แต่แห่เสด็จออกมาทางประตูพรหมขวา คู่แห่ผู้ใหญ่ตั้งกระบวนตามที่เหมือนคอยรับเสด็จแห่กลับทุกวัน ขอเฝ้านั้นตั้งกระบวนอยู่ข้างโรงทองให้พร้อมกัน คู่แห่ที่แห่เสด็จพระเจ้าหลานเธอออกมาโสกันต์เพลาเช้านั้น คู่แห่เด็กนั้นเดินตรงไปตามถนนถึงประตูหูช้าง เลี้ยวมาตามถนนน่าโรงทอง ต้นเชือกหยุดเพียงข้างเกย เมื่อพระราชยานประทับเกย1 คู่แห่ที่อยู่นอกให้เป่าสังข์ เป่าแตร สิ้นเสียงแตรสารวัดตีกรับ ๓ ที คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน เสด็จลงจากเกยชำระพระบาทแล้ว เสด็จตามผ้าลาดเข้าประตูมุขกระสันพระมหาปราสาทเปลื้องเครื่องในฉาก ทรงฉลองพระองค์ถอด พระภูษาถอด เสด็จไปทรงนั่งเหนือผ้าลาด ผินพระภักตร์สู่มงคลทิศ ยกคู่แห่มาตั้งกระบวนคอยรับเสด็จเหมือนอย่างทุกวัน
/*45ครั้นล้นเกล้า ฯ ทรงจุดเทียนทรงศีลแล้ว ชาวพระมาลา พระภูษา แบ่งกันพระเกษาด้วยพายทอง พายนาก พายเงิน ลวดทอง ลวดนาก ลวดเงิน ครั้นถึงพระฤกษ์โหรบอกลั่นฆ้อง เป่าสังข์ เป่าแตร ปี่พาทย์ กลองแขก ประโคมไปกว่าจะโสกันต์แล้ว ๆ เสร็จ ชาวพระราชยานเชิญเสลี่ยงน้อยเข้าไปประทับรับเสด็จที่อัฒจันท์ประตูมุขกระสัน (ด้านตวันออก) พราหมณ์ขับไม้กับคู่เคียง พระยาเทพอรชุน พระยาพิพัฒโกษา พระยาโชฎึกราชเศรษฐี พระยาพิพิธโภไคย รวม ๔ คนถอดลำพอกเสียเข้าเคียงเสลี่ยงแต่อัฒจันท์มุขกระสันด้านตวันออก เสด็จมาสรงน้ำพระพุทธมนต์บนพระแท่น เมื่อเสด็จมานั้นคู่แห่เด็กแลกระบวนคู่แห่เด็กซึ่งค้างอยู่นั้นหมอบรับเสด็จ สารวัดตีกรับคู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน ชีพ่อพราหมณ์ถวายน้ำกรด น้ำสังข์แล้ว เสด็จขึ้นพลับพลาเปลื้องฉลองพระองค์ถอด พระภูษาถอด ทรงเครื่อง ยกคู่แห่เด็กศีศะจุก คู่แห่เด็กต่างภาษา เครื่องสูง เชิญพระแสง แตร สังข์ สารวัด พราหมณ์ ขับไม้ โหร เข้ากระบวนแห่คอยรับเสด็จเหมือนอย่างทุกวัน
ครั้นชาวพระมาลา พระภูษาแต่งพระองค์ทรงเครื่องแล้วเสร็จเสด็จขึ้นเกย ทรงพระราชยานแล้วเป่าสังข์ คู่แห่ยกมือประนมขึ้นพร้อมกัน สิ้นเสียงสังข์เป่าแตร สิ้นเสียงแตรสารวัดตีกรับ ๓ ที คู่แห่กราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน แต่เชิญเครื่องสูงน่าหลัง อินทร์พรหมยืนรับเสด็จอยู ครั้นสารวัดรัวกรับให้เดินไปถึงที่เป่าสังข์ เป่าแตร /*46เหมือนอย่างแห่มานั้น ครั้นถึงประตูราชสำราญ คู่แห่ผู้ใหญ่กับสารวัด แตร กลองชนะ ซึ่งมิได้เข้าในพระราชวัง ตรงไปตั้งกระบวนอยู่ตามหมู่เหมือนอย่างทุกวัน ผินหน้าเข้ามาตามที่ คู่แห่เด็กกับกระบวนซึ่งเข้าในพระราชวังนั้นตรงเข้าไปในประตูราชสำราญ เสด็จถึงประตูแล้ว กระบวนที่ตั้งอยู่นั้นกราบถวายบังคมพร้อมกัน ๓ หน กระบวนแห่ๆ เสด็จเข้าในพระราชวัง พระราชยานประทัยเสด็จขึ้นเกย สารวัดตีกรับ ๓ ที กระบวนแห่กราบถวายบังคม ๓ หน ครั้นเสด็จจากเกยกระบวนแห่ก็ออกทางประตูอนงคลีลา
ครั้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ๖ ค่ำ เพลาบ่ายโมง ๑ กับ ๓ บาท พระฤกษ์จะได้เสด็จทรงพระราชยานแห่มาสมโภชเวียนพระเทียนณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีเครื่องเล่นสมโภช ๓ วัน กระบวนแห่ไปตั้งกระบวนรับเสด็จส่งเสด็จตามที่เหมือนอย่างเมื่อแห่ทรงฟังสวดนั้น
ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ ให้เจ้าพนักงานทั้งปวงเชิญเครื่องตั้งพระราชพิธีขึ้นไปตั้งบนพระที่นั่งดุสิดามหาปราสาท ให้พร้อมกันเหมือนอย่างพระราชพิธีโสกันต์ พระราชพิธีตรุษทุก ๆ ครั้ง
พนักงาน ๘ ตำรวจ พระแท่นแว่นฟ้ามีเพดาน มีระบายผ้าขาว ตั้งแต่มุขตวันออก ไปเอาเตียงเล็กทองที่วังกรมหมื่นศรีสุเทพ เตียงตั้งพระธรรม ๑ ตั้งพระบรมธาตุ ๑ พระพุทธรูป ๑ แล้วให้ทำศาลเทวดาสูงเพียงตาลด ๒ ชั้น มีตาแชลงปักธงรอบศาลหนึ่ง ให้ยกเข้าไปตั้งกลางพระมหาปราสาททิศบูรพ์
/*47อนึ่งให้ชาวพระมาลา พระภูษา เชิญเครื่องพระพิไชยสงคราม เครื่องพระสุพรรณบัตรที่หอพระในพระราชวังขึ้นไปตั้งบนเตียงพระมณฑล แล้วให้แต่งเครื่องพระมุรธาภิเศก จับพระมหามงคลแลสอดสายสิญจน์ เชิญพระภูษาถอด เชิญฉลองพระองค์ถอดสำหรับทรง แล้วรับพระภูษาทรงต่อขอเฝ้าถวาย แล้วให้รับครอบสำริด พานสำริด ใส่มะกรูด ใส่ส้มป่อย ใส่ใบเงิน ใบทอง ใบมะตูม ใบหญ้าแพรก เปนเครื่องพระกระยาสนานต่อสนมพลเรือนถวายเมื่อวันโสกันต์ ๆ นั้น ให้รับพานรองพระเกษา กาน้ำร้อนต่อท่านข้างใน แล้วให้เอาพระมงกุฎ เอาเครื่องทรงไปคอยแต่งพระองค์ที่พลับพลาทรงเครื่องบนลานพระมหาปราสาท ให้พระราชโกษา หลวงราชวงศาไปตามเสด็จรักษาพระองค์ไปกับกระบวนแห่ด้วย
อนึ่งให้หลวงสำเร็จพระขรรค์ หลวงสรรพอาวุธ เชิญพระแสงทรงสั้น ยาว กรรบิด กรรไกร ไปตั้งไปผูก
อนึ่งให้ชาวแสงสรรพายุทธ เชิญพระแสงของ้าว ไม้เท้าคร่ำทอง ชนักต้น แสงปืนต้น เชิญพระแสงคาบชุด ๑ พระแสงคาบศิลา ๑
อนึ่งให้อภิรมย์ เชิญพระเสมาธิปัติ พระฉัตรไชย พระเกาวพ่าย ไปตั้ง ๓ องค์ แล้วให้เชิญเครื่องสูงหักทองขวางน่าหลัง เครื่อง ๗ ชั้น ๔ คัน เครื่อง ๕ ชั้น ๑๔ คัน บังแทรก ๑๐ บังพระสูริย์ ๑ พัดโบก ๑ นุ่งกางเกงยก ใส่เสื้อมัศหรู่ คาดเจียรบาดปักไหม ลำพอกแดงหางเหยี่ยว ทรงฟังสวดโสกันต์ นุ่งสมปักทองขาวชายกรวย เสื้อกรุย/*48ลำพอกขาว แห่กลับจากโสกันต์ สมโภช สนับเพลา สมปักลายเสื้อแดงลำพอกแดง
อนึ่งให้สังฆการี เชิญธงไชย กระบี่ยุทธ พระครุธพ่าห์ต่อมหาดเล็กสาตราคมไปตั้งณเตียงพระมณฑล ๔ องค์ ให้เบิกด้ายดิบต่อชาวพระคลังในซ้ายมาจับสายสิญจน์ทบ ๓ ที ให้วงพระมหาปราสาท วงเตียงพระมณฑล วงที่สรง พระสงฆ์ถือสวดมนต์ด้วย แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรม......รูปสวดพระพุทธมนต์ ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ ณวันเดือน ๖ ขี้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ขึ้น ๓ ค่ำฉันเช้า เปน ๔ เพลา เมื่อวันโสกันต์ให้นิมนต์พระสงฆ์มาแต่เช้าให้ทันพระฤกษ์ แลให้รับเภสัชอังคาต กระจาดต่อวิเสศ
อนึ่งให้ชาวคลังศุภรัตเอาอาศนะไปแต่งที่พระสงฆ์ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท แล้วให้จัดผ้าสบงทูลเกล้า ฯ ถวาย ๆ พระสงฆ์องค์ละผืน
อนึ่งให้ชาวพระคลังมหาสมบัติทำพายทอง ๑ พายนาก ๑ พายเงิน ๑ ลวดทอง ๓ ลวดนาก ๓ ลวดเงิน ๓ ส่งให้ชาวพระมาลา พระภูษา ๆ สำหรับจะได้กันพระเกษา แล้วให้เอาขันน้ำ กะโถน ไปตั้งถวายพระสงฆ์ฉันทุกเพลา
อนึ่งให้หลวงมไหสวรรย์ ส่งพระเต้าปทุมนิมิตรทอง ๑ นาก ๑ เงิน ๑ ให้สนมพลเรือน
ให้ชาวพระคลังในซ้ายส่งพระเต้าปทุมนิมิตรสำริดให้สนมพลเรือน แล้วจ่ายด้ายดิบให้ชาวพระมาลาภูษาสอตพระ........สังฆการีจับสายสิญจน์ให้พอพระสงฆ์ถือสวด วงพระมหาปราสาท วงเตียงพระมณฑล วงที่/*49สรง พระมหามงคล ๖ มงคลคู่แห่เด็ก ๘๐ ย่นด้ายเอก ๖ ตำลึง โท ๒ ชั่ง แล้วให้จ่ายกระดาษ จ่ายเครื่องเขียนให้ผู้ต้องถูกฉัตรให้ครบตามจำนวน แล้วให้เอาอ่างจีนใหญ่ต้นเถาไปตั้งชาลาพระมหาปราสาท ๒ นอกประตูราชสำราญ ๒ ศาลาลูกขุนขวา ๒ ศาลาลูกขุนซ้าย ๒ ทิมดาบตำรวจ ๒ ทิมดาบชาววัง ๒ รวมอ่าง ๑๒ ใบไปตั้งแต่ณวัน เดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า
อนึ่งให้โหรรับพานทองต่อสนมพลเรือน ใส่เข้าเปลือกเข้าสารโปรยน่าเสด็จแห่ทรงฟังสวด แห่สมโภช ๖ วัน ๗ เพลา ๆ ละ ๒ คน แล้วให้เบิกผ้าขาวต่อพระคลังวิเสศปู่ศาลเทวดายาว ๖ ศอก วงศาลเทวดายาว ๙ ศอกท่อนหนึ่ง แล้วให้รับบัตรยอดกล้วยกว้างศอก ๑ ต่อสนมพลเรือน บายศรีตอง ๓ ชั้น แป้งหอม น้ำมันหอม เครื่องบัตร เทียน ศีศะสุกร ๒ ศีศะต่อวิเสศนอก บวงสรวงเทวดาบูชาฤกษ์วันเดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำเพลาเช้า แล้วให้คอยบอกฤกษ์ให้ลั่นฆ้องไชยเมื่อเพลาจะโสกันต์ด้วย
อนึ่งให้สนมพลเรือนรับเครื่องนมัสการเครื่องทองใหญ่ต่อท่านพนักงานข้างในเชิญมาตั้งบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเพลาบ่ายสำรับ ๑ ณวันเดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาบ่าย วันละสำรับ ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำเพลาเช้าสำรับ ๑ ให้มีพุ่มเข้าตอกดอกไม้ธูปเทียนสำหรับเครื่องให้พร้อม แล้วให้รับพานสำริด ครอบ/*50สำริดต่อท่านข้างในใส่มะกรูด ใส่ส้มป่อย ใส่ใบมะตูม ใบทอง ใบเงิน หญ้าแพรก รับพระเต้าปทุมนิมิตรต่อคลังมหาสมบัติ ต่อคลังในซ้าย เอาหม้อทอง หม้อเงิน ใส่น้ำพระพุทธมนต์ ๕ คู่ ไปตั้งณเตียงพระมณฑล ถึงเพลาวันโสกันต์ให้เอาครอบสำริดใส่เครื่องพระกระยาสนาน ให้ชาวพระมาลาภูษา หม้อน้ำที่สรงไปส่งให้ขุนศรีสยุมพรณที่สรงที่ชาลาพระมหาปราสาท แล้วให้รับมหาดเล็กทั้ง ๔ เวรแต่งตัวเปนอินทร์เปนพรหม ๑๖ คน แห่ทั้ง ๖ วัน ๗ เพลา แล้วให้แต่งที่พระเจ้าหลานเธอ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในฉากทรงฟังสวดเพลาบ่าย ๓ วัน เพลาโสกันต์ในฉากนอกฉาก ๒ แห่งเพลาหนึ่ง เมื่อสมโภชเวียนพระเทียนตั้งเตียงทองไปเอาที่วังกรมหมื่นศรีสุเทพ แล้วให้เอาเสื่อเอาม่านไปแต่งที่สรงบนชาลาพระมหาปราสาท ให้ผูกม่านลายสลักบนชาลาพระมหาปราสาททั้งสองข้าง แล้วให้เบิกเสื่ออ่อนต่อชาวพระคลังราชการปูเตียงพระมณฑล ๖ ผืน แล้วให้รับขันทองพานทองรองขันต่อท่านข้างในส่งให้พราหมณ์โปรยเข้าตอก ๒ พราหมณ์โปรยดอกไม้ ๒ โหรโปรยเข้าเปลือก ๑ เข้าสาร ๑ รวม ๒ สำรับ ให้รับแต่ณวัน เดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเช้าทุกวันไป จนถึงณวันเดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ แล้วให้ทำบัตรหยวกกล้วยสูง ๙ ชั้น ไปส่งให้โหรณวัน เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำเพลาเช้าจะได้ใส่เครื่องบัตรบูชาฤกษ์ แล้วให้ยกน้ำชุบานน้ำชาถวายพระสงฆ์ แล้วให้แต่งที่รับเสด็จณเกยด้วย
อนึ่งให้ ๔ ตำรวจ สนมตำรวจนอก เอากระดานทำอัฒจันท์ให้สูงเสมอธรณีประตูพรหมขวาทั้งสองข้าง แล้วให้ขึ้นไปดูพระมหาปราสาท /*51สิ่งใดชำรุดให้เร่งจัดแจงซ่อมแซมทำให้ดี แล้วให้ชำระปัดแผ้วผงอย่าให้รกอยู่ได้ แล้วให้สนมตำรวจนอกทำหลักปักให้สนมพลเรือนผูกม่านบนชาลามหาปราสาทด้านตวันออก ตวันตกตลอดถึงกำแพงแก้วทั้งสองข้าง ถ้าไม่แจ้งถามสนมพลเรือน แล้วให้จัดระเบงเล่นสมโภช ๖ วัน ๗ เพลา
อนึ่งให้กรมท่าซ้ายทำน้ำชากาแฟมาต้มส่งให้มหาดเล็ก ส่งให้สนมพลเรือนยกถวายพระสงฆ์เพลาเช้า เพลาเย็นทั้ง ๕ วัน
อนึ่งให้หลวงธรรมเสนาข้าพระแก้วมรกฎจัดแจงอาราธนาพระพุทธรูป พระไชย พระห้ามสมุท ส่งให้มหาดเล็กเชิญไปตั้งณเตียงพระมณฑล ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเพลาเช้า
อนึ่งให้ฆ้องไชย มโหรี ปี่พาทย์ กลองแขก แตรสังข์ ไปประโคมที่ตั้งพระราชพิธีณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเพลาบ่าย ๒ โมงณวันเดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำเพลาบ่าย ๒ โมง ขึ้น ๓ ค่ำเช้า ๒ โมง บ่าย ๒ โมง ขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ค่ำบ่าย ๒ โมง ณวันเดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำเพลาย่ำฆ้องรุ่งให้เอานาฬิกาไปตั้งด้วย
อนึ่งให้ราชบัณฑิตเชิญพระบรมธาตุ พระนากสวาดิ์ พระแก้วผลึก พระไชยทองกับชาวพระราชยาน ชาวพระอภิรมย์ออกมาตั้งบนพระมหาปราสาทแต่ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเพลาเช้า ให้อยู่รักษากว่าจะแล้วการ
อนึ่งให้พันจันท์หัวพันมหาดไทย เกณฑ์ปักไม้ตามน่าศาลาลูกขุน แล้วให้จัดแจงเครื่องเล่นระเบงที่ตำรวจนอกซ้าย โมงครุ่มที่ตำรวจนอกขวา กุลาตีไม้ต่อมหาดเล็ก ๔ เวร หกคะเมนไต่ลวต นอนหอกนอนดาบ /*52กะอั้วแทงควาย กรมนาทำตัวควายจัดคนเดินควาย นครบาลจัดผู้ชายเปนผัวเมียแทงควาย เล่นสมโภชแต่ณวันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำเพลาเช้า ไปจนถึงณวันเดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ แล้วให้จัดปี่พาทย์หลวงปี่พาทย์เชลยศักดิ์ เข้าไปตั้งนอกราชวัตรรายทางเว้นเสียฉัตรหนึ่งจึงตั้งปี่พาทย์ฟันปลา ๒ ฟากทาง ให้ตั้งแต่ประตูราชสำราญไปจนถึงประตูพิมานไชยศรี ถ้าเสด็จแห่มาให้ทำปี่พาทย์ขึ้นพร้อมกันทั้ง ๖ วัน ๗ เพลา
อนึ่งให้กรมนาจ่ายเข้าสารซ้อมให้แก่วิเศษหุงถวายพระสงฆ์ ๓ เพลา ๑๕ ถัง แล้วให้เอาเข้าสารสำหรับกระจาดไปส่งต่อวิเศษ.
(หมดฉบับเพียงนี้ ความต่อไปก็เห็นจะมีแต่เล็กน้อย ดูสิ้นกระแสความอยู่แล้ว)
---
๑. ในหมายเกณฑ์ไม่ปรากฏมีจำนวนพระสงฆ์ เทียบเคียงเอาตามที่เคยมีมา. ↩

๒. ที่ชื่อว่าง ๓ คนตรงนี้ มีชื่อปรากฏต่อไปข้างหลัง คือจมื่นอินทประพาศ ๑ จมื่นศรีราชบุตร ๑ จมี่นเทพสุรินทร์ ๑ ↩

๓. ต้นเชือกปลายเชือกปรากฏชื่อต่อไปข้างน่า คือจ่ามหาดเล็กฝ่ายพระราชวังบวร ฯ ๔ คน. ↩

๔. พระตำหนักนี้อยู่ตรงหลังพระมหาปราสาท เดิมสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีเสด็จอยู่ ครั้นสวรรคตแล้วเปนตำหนักกรมหมื่นอัปศรสุดาเทพ สมเด็จพระนางโสมนัศ เสด็จอยู่ตำหนักนี้มาแต่ทรงพระเยาว์ ครั้นกรมหมื่นอัปศรสิ้นพระชนม์ เปนตำหนักสมเด็จพระนางโสมนัศมาแต่รัชกาลที่ ๓ เสด็จอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ สร้างใหม่เปนตำหนักสมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูร. ↩

๕. คือสนามน่าพระที่นั่งจักรีบัดนี้ โรงพระยาช้าง ๔ โรงอยู่ตรงสร้างพระที่นั่งจักรี ↩

๖. เกยนี้เข้าใจว่าอยู่ตรงสร้างพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ ในรัชกาลที่ ๔ ↩
คำนำ
/*(ก)นายสมบุญ สมบุณยะ รับฉันทะจากนางวงษ์ สุดประสงค์ มาแจ้งแก่กรมศิลปากรว่า ในงานปลงศพจ่านายสิบตำรวจ หมื่นเข้มขจัดภัย (เข็ม สุดประสงค์) ผู้สามี ใคร่จะได้หนังสือพิมพ์แจกสักเรื่องหนึ่ง ตกลงเลือกได้เรื่องคำให้การสมณทูตพะม่า ซึ่งเข้ามาเมื่อรัชกาลที่ ๔ อันว่าด้วยประเพณีสงฆมณฑลในประเทศพะม่า และจัดเป็นลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๑๓ เพื่อให้ได้พิมพ์แจกแก่ญาติมิตรผู้มาร่วมในงาน
กรมศิลปากรขออนุโมทนาในกุศลธรรมบรรณาการ ซึ่งเกิดแต่การพิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลาย อันจักเป็นประโยชน์แก่ผู้ขวนขวายจะพึงรู้เห็นได้ส่วนหนึ่ง ขอกุศลราศีอันนี้ จงเป็นอิฐคุณวิบุลยผลสัมฤทธิ์แก่จ่านายสิบตำรวจ หมื่นเข้มขจัดภัย (เข็ม สุดประสงค์) สมตามความประสงค์ทุกประการ
เจ้าภาพได้ส่งประวัติของจ่านายสิบตำรวจ หมื่นเข้มขจัดภัย มาให้ลงในหนังสือเล่มนี้ กรมศิลปากรได้ให้พิมพ์ไว้ต่อท้ายคำนำนี้.
กรมศิลปากร
๒๒ มกราคม ๒๔๗๙
/*(ข)ประวัติย่อ
จ่านายสิบตำรวจ หมื่นเข้มขจัดภัย (เข็ม สุดประสงค์)
นามเดิมชื่อ เข็ม สุดประสงค์ เป็นบุตรนายใหม่ นางผึ้ง สุดประสงค์ เกิดที่บ้านตำบลบางน้ำชน อำเภอบุคคโล จังหวัดธนบุรี เมื่อวันเสาร์ขึ้น ๙ ค่ำ เดือน ๖ ปีฉลู พ.ศ. ๒๔๓๒
เคยได้รับการศึกษาวิชาหนังสือไทย พออ่านออกเขียนได้
เมื่ออายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ จำพรรษาอยู่ณวัดโพธินิมิตต์ ตำบลสำเหร่ อำเภอบางยี่เรือ จังหวัดธนบุรี ๑ พรรษา แล้วได้ลาสิกขาบท
อายุ ๒๓ ปี ได้ถูกเรียกเกณฑ์เข้าประจำการรับราชการเป็นตำรวจนครบาล ประจำโรงเงียนพลตำรวจ สังกัดกองร้อยที่ ๑ เมื่อวันที่ ๑๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๓
ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๕ ได้เลื่อนขึ้นเป็นพลที่ ๒ รับราชการในหน้าที่พลรบ และย้ายมาประจำสถานีตำรวจนครบาลบุคคโล จังหวัดธนบุรี
ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายยามโท เมื่อวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๕๘
ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายสิบโทชั้น ๒ เมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
/*(ค)ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายสิบตำรวจโทชั้น ๑ เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๐
ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายสิบตำรวจเอกชั้น ๓ เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๒
ย้ายไปรับราชการประจำสถานีตำรวจนครบาลบางยี่เรือ เมื่อวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายสิบตำรวจเอกชั้น ๒ เมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๗
ได้รับพระราชทานประทานบรรดาศักดิเป็น “หมื่นเข้มขจัดภัย” เมื่อวันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๗
ได้เลื่อนขึ้นเป็นนายสิบตำรวจเอกชั้น ๑ เมื่อวันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๑
ได้เลื่อนขึ้นเป็นจ่านายสิบตำรวจชั้น ๓ เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๔
ระหว่างเวลาที่รับราชการอยู่ ได้กระทำความชอบในการปราบปรามจับกุมคนร้ายและเหล่าพาลทุจจริตด้วยไหวพริบอันดี อันนับว่าเป็นประโยชน์แก่ราชการอยู่มาก
ได้รับรางวัลพิเศษ และเหรียญมงกุฎสยามชั้น ๗ เหรียญช้างเผือกชั้น ๗ เหรียญที่ระลึกงานบรมราชาภิเษก เหรียญจักรมาลา เหรี่ยญที่ระลึกครบรอบ ๑๕๐ ปีไว้เป็นความชอบ รวมเวลาที่ได้รับ/*(ฆ)ราชการอยู่เป็นเวลา ๒๔ ปี ๒ เดือน ๑๕ วัน
ครั้นเมื่อวันที่ ๒๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๗ ได้ป่วยเป็นโรคปอดอักเสบ (นิวโมเนีย) อยู่เพียง ๗ วัน แพทย์ได้พยายามรักษาจนสุดความสามารถ อาการของโรคได้กำเริบถึงขั้นสุด ก็ถึงแก่มรณกรรมเมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๗ ตรงกับวันพฤหัสบดี ปีจอเดือน ๘ หลังแรม ๗ ค่ำเวลา ๑๔.๐๐ น. คำนวณอายุได้ ๔๗ ปี
จ. ต. หมื่นเข้มขจัดภัย เป็นผู้มีอัธยาศัยโอบอ้อมอารีต่อเพื่อนฝูงตลอดจนผู้น้อย การไว้วางตัวต่อผู้ใหญ่ก็สม่ำเสมอพอควร จึงปรากฏผลว่าเป็นที่ชอบพอนับถือและรักใคร่ ของผู้ที่ได้คบค้าสมาคมโดยมาก ยิ่งกว่านั้นยังเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธาปสาทะในพระพุทธศาสนา มีการบริจาคทานเป็นนิตย์ ดำรงตนเป็นพุทธมามก ซึ่งนับว่ามีจริยะควรแก่คติอันดี
บัดนี้ นางวงษ์ สุดประสงค์ ภรรยา พลตำรวจสมัครแสวง สุดประสงค์ บุตร นางสาวฉวี สุดประสงค์ บุตรี พร้อมด้วยญาติและมิตร ได้บำเพ็ญกุศลในการฌาปนกิจอันเป็นคราวสุดท้ายและอุทิศส่วนกุศลไปให้ ถ้าและมีหนทางใด ๆ อัน จ. ต. หมื่นเข้มขจัดภัยจักได้รับส่วนกุศลนี้แล้ว ก็ขอให้ได้ประสพความสุขตามคติวิสัยในภพนั้น ๆ ด้วย เทอญ.
อธิบายเรื่องคำให้การสมณทูตพะม่า
/*1เดิมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๑ มีผู้ขุดพบพระสรีระธาตุของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งพวกสักยราชสร้างพระเจดีย์บรรจุไว้ณเมืองกบิลพัสดุ์ ลอร์ดเคอสันไวสรอยผู้สำเร็จราชการประเทศอินเดียของอังกฤษ1 ทูลมายังพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า ประชาชนที่เลื่อมใส่ในพระพุทธศาสนามีอยู่ในนานาประเทศเป็นอันมาก แต่สมเด็จพระราชาธิบดีที่ทรงเลื่อมใสเป็นพุทธศาสนูปถัมภก ยังคงอยู่แต่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามพระองค์เดียว เพราะฉะนั้น เต็มใจจะถวายพระพุทธสรีระธาตุแด่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอให้ทรงแบ่งพระราชทานแก่พวกพุทธศาสนิกชนชาวประเทศอื่นตามแต่จะทรงพระราชดำริเห็นสมควร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เมื่อยังเป็นพระยาสุขมนัยวินิต ตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช เป็นราชทูตไปรับพระพุทธสรีระธาตุมาแต่ประเทศอินเดีย มาถึงกรุงเทพ ฯ เมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๔๒
/*2ครั้นวันที่ ๒๓ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๘ โปรด ฯ ให้รับพระพุทธสรีระธาตุมาจากเมืองสมุทรปราการโดยทางรถไฟ และจัดกระบวนแห่ใหญ่ มีทั้งกระบวนของหลวงและของชะเลยศักดิ์ไปรับที่สถานีหัวลำโพง แห่พระพุทธสรีระธาตุไปประดิษฐานไว้ในพระเจดีย์ทองสำฤทธิ์ ซึ่งโปรด ฯ ให้หล่อขึ้นประดิษฐานไว้ในคูหาพระมหาเจดีย์บนยอดบรมบรรพต ที่วัดสระเกศ แล้วมีมหกรรมการฉลองพร้อมด้วยเครื่องมหรสพสมโภช ๓ วัน
ครั้นต่อมาพวกพุทธศาสนิกชนในนานาประเทศ คือประเทศลังกา ประเทศพะม่า ประเทศญี่ปุ่น และประเทศไซบีเรีย ต่างแต่งทูตเข้ามาทูลขอพระพุทธสรีระธาตุไปไว้บูชาในประเทศนั้น ๆ แต่ในทีนี้จะกล่าวถึงฉะเพาะทูตพะม่า เพราะเหตุที่เกี่ยวแก่เรื่องหนังสือพิมพ์ในสมุดเล่มนี้แต่พวกเดียว
ทูตพะม่าที่เข้ามารับพระพุทธสรีระธาตุคราวนั้น มาถึงกรุงเทพ ฯ เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๒ มีพระภิกษุ ๗ รูป คฤหัสถ์ ๖ นาย และพระภิกษุพะม่าที่มา ๗ รูปนั้น ได้รับสมมติมาเป็นสมณทูต ๕ รูปคือ
พระสาครมหาเถร รูป ๑
พระรวินทเถร รูป ๑
พระเกสรภิกษุ รูป ๑
พระกุมารภิกษุ รูป ๑
พระนันทวังสภิกษุ รูป ๑
/*3เป็นแต่ผู้มากับสมณทูต ๒ รูป คือพระจันทิมภิกษุ รู้ภาษาอังกฤษมาเป็นล่ามรูป ๑ พระโสมภิกษุมาปฏิบัติพระมหาเถรรูป ๑ คฤหัสถ์พะม่าที่มาในคณะทูต ๖ นายนั้น กือ
อูเซววอง มียศเป็นผู้ช่วยข้าหลวงเมืองร่างกุ้ง ๑
อูทากยวย มียศเป็นนายอำเภอกิติมศักดิ์เมืองร่างกุ้ง ๑
โพพูซัน เลขานุการของคณะทูต ๑
มองโลม อุบาสก ๑
มองโกยา อุบาสก ๑
จีนโก๊บาปาน อุบาสก ๑
ได้โปรด ฯ ให้รับทูตพะม่าเป็นแขกเมือง และจัดที่ให้พระสงฆ์พะม่าพักอยู่ณวัดมหาธาตุ แล้วโปรด ฯ ให้เข้าเฝ้าที่มุขกระสัน ด้านตะวันออกพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท เมื่อวันที่ ๔ มกราคม พระราชทานไตรแพร ย่ามโหมดเทศ แก่พระสงฆ์พะม่าทั้ง ๗ รูป แต่พระเถร ๒ รูปนั้นได้พระราชทานพัดรองปักด้วย ส่วนคฤหัสถ์ก็ได้พระราชทานสิ่งของทั่วกัน และผู้ที่มียศเป็นกรมการ ๒ นายนั้น ได้พระราชทานเหรียญราชรุจิด้วย
ครั้นถึงวันที่ ๙ มกราคม เป็นวันกำหนดททูตพะม่ากับทูตลังกาจะรับพระพุทธสรีระธาตุพร้อมกัน จึงโปรด ฯ ให้จัดการพิธีที่วัดพระเชตุพน เชิญพระเจดีย์ทองบรรจุพระพุทธสรีระธาตุ ส่วนที่จะพระราชทานนั้นไปประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถ ตั้งเครื่องสักการบูชา /*4มีพระสงฆ์สยามทุกนิกาย กับทั้งราชบัณฑิตและอุบาสกทั้งหลายไปประชุมเป็นอันมาก เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ เสนาบดีกระทรวงธรรมการเป็นประธานในที่นั้น ทูตทั้ง ๒ ประเทศเชิญพระเจดีย์ทองคำประดับเพ็ชร์พลอยซึ่งสร้างมาสำหรับรับพระธาตุไปตั้งในที่ประชุม ครั้นเวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ จึงประกาศกระแสพระบรมราชโองการในที่ประชุม แล้วเชิญพระเจดีย์ทองในนั้นมีผะอบทรงพระพุทธสรีระธาตุ ๓ องค์ มอบแก่ทูตลังกาสำหรับจะได้ประดิษฐานไว้ณเมืองขัณฑิยองค์ ๑ เมืองอนุราธบุรีองค์ ๑ เมืองโคลัมโพองค์ ๑ ตามประสงค์ของชาวลังกา ส่วนประเทศพะม่านั้นก็ได้รับพระเจดีย์ มีผะอบบรรจุพระธาตุพระราชทานเป็น ๒ องค์ ตามความประสงค์ของพวกพะม่าดุจกัน สำหรับจะได้ไปประดิษฐานได้ในประเทศพะม่าภาคเหนือองค์ ๑ ไว้ในประเทศพะม่าภาคใต้องค์ ๑ ขณะที่มอบพระพุทธสรีระธาตุแก่ทูตนั้น พระสงฆ์ที่ประชุมสวดไชยปริตร ฝ่ายชาวประโคมก็ประโคมปี่พาทย์ด้วยพร้อมกัน แล้วทูตทั้ง ๒ ประเทศต่างก็รับพระพุทธสรีระธาตุไปยังที่พัก
ครั้นวันที่ ๑๐ มกราคม โปรด ฯ ให้ทูตพะม่าทั้งพระสงฆ์และคฤหัสถ์ขึ้นไปเผ้าทูลลาที่พระราชวังบางปะอิน เสด็จออกทรงปฏิสันถารแล้ว โปรด ๆ ให้นิมนต์พระสงฆ์พะม่าเข้าไปฉันเพลที่พระที่นั่งอุทยานภูมิเสถียร เสด็จลงประเคนภัตตาหาร พระสงฆ์พะม่าฉันแล้วเจริญพระปริตรถวายไชยมงคลและถวายอนุโมทนา แล้วจึงถวาย/*5พระพรลากลับไป
เมื่อสมณทูตเข้ามาพักอยู่ในกรุงเทพ ฯ ครั้งนั้น ได้สมาคมคุ้นเคยกับพระราชาคณะในประเทศนี้หลายรูป ทั้ง ๒ ฝ่ายต่างไต่ถามสนทนากันถึงเรื่องศาสนวงศ์และความเป็นอยู่ของสังฆมณฑลทั้ง ๒ ประเทศ สมณฑูตพะม่าจะได้จดจำเรื่องราวที่มารู้ในประเทศนี้ไปอย่างไรบ้าง หาปรากฏไม่ แต่พระราชาคณะในประเทศนี้บางรูปได้อุตสาหะจดเรื่องราวที่ได้ทราบจากสมณทูตพะม่าเรียบเรียงไว้ หนังสือนั้นหอพระสมุด ฯ ได้ฉะบับมาจากพระธรรมวโรดมวัดเบ็ญจมบพิตร ใน พ.ศ. ๒๔๖๔ พิจารณาดูเห็นน่าอ่าน ด้วยมีข้อความอธิบายถึงลัทธิธรรมเนียมสงฆมณฑลในประเทศพะม่า ทั้งในสมัยเมื่อยังมีพระเจ้าแผ่นดินปกครอง และในสมัยเมื่อประเทศตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษ มีเรื่องราวน่ารู้อยู่หลายอย่าง กรรมการหอสมุด ฯ จึงได้พิมพ์ไว้ในจำพวกลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ
---
๑. เมื่อลอร์ดเคอสันยังมิได้มีตำแหน่งในราชการมาเที่ยวดูนานาประเทศ ได้เคยเข้ามากรุง ฯ ครั้ง ๑ เคยเฝ้าพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาแต่นั้น ↩
คำให้การสมณทูตพะม่า
/*6ว่าด้วยเรื่องศาสนวงศ์
๑ ได้ถามถึงเรื่องพระพุทธศาสนา ที่ได้ชักนำเข้ามาประดิษฐานในเมืองพะม่า เมื่อศักราชเท่าไร ให้ชี้แจงตำนานสังเขปของพุทธศาสนาในเมืองพะม่า
สมณทูตพะม่าชี้แจงว่าพระโคดมพุทธเจ้า เสด็จเข้าสู่พระปรินิพพานแล้ว ประมาณ ๑๕๖๑ ปี พุทธศาสนาจึงได้ประดิษฐานในเมืองพะม่า ศักราชวันเดือนจนเดี๋ยวนี้ยังไม่รู้ชัดเจนแน่ที่จะบอกได้ ตำนานพระพุทธศาสนาตามที่จำได้ดังนี้1 ว่าประมาณพระพุทธศาสนกาลล่วงแล้ว ๒๓๕ ปี ระหว่างเวลาพระเจ้าอโศกราชาธิราชในมัธยมประเทศ ได้กระทำสังคายนาครั้งที่ ๓ โดยพระอรหันต์มหาโมคลีบุดติสสเถระเป็นประธาน ด้วยมีภิกษทุศีลมาก เมื่อทำสังคายนาแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชมีพระราชประสงค์จะแผ่พระพุทธศาสนา จึงส่งพระอรหันต์ไปประกาศพระพุทธศาสนายังประเทศทั้ง ๙ อย่างเป็นมิชชันรี พระอรหันต์ ๕ พระองค์รวมทั้งพระชินโสนเถระ และพระชิน/*2โอรารเถระ ได้มายังสุวรรณภูมิ์ คือเมืองเตลง2เดี๋ยวนี้ ตั้งพระพุทธศาสนาลคงแล้ว ศาสนาจึงได้ชักนำเข้ามาในรามัญประเทศหรือสุวรรณภูมิ์ ในระหว่างรัชกาลของพระเจ้ามาณพะพระเจ้าแผ่นดินสุวรรณภูมิ์ พระพุทธศาสนาจึงได้ประดิษฐาน รุ่งเรืองอยู่ในรามัญประเทศแต่นั้นมา ต่อมาเมื่อพุทธศาสนกาลประมาณ ๑๓๒๖ ปี มีพระอรหันต์องค์หนึ่งโดยนามว่าชินอรหันต์ได้เสด็จมาสู่เมืองภุกาม ซึ่งเป็นเมืองหลวงของพะม่า พระเจ้าแผ่นดินพะม่าในเวลานั้นทรงพระนามว่า นรทาเมงซอ (พระเจ้าอนุรุธมหาราช) พระชินอรหันต์ผู้มีอายุเมื่อก่อนจะไปถึงมหาแครเมืองหลวงพะม่านั้น ไปอยู่ยังป่าณแห่งหนึ่ง ไปพบนายพรานผู้หนึ่ง นายพรานผู้นั้นคิดเห็นว่าพระองค์นี้คงเป็นอริยประพฤติธรรมอันประเสริฐ จึ่งได้พามาเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินของตน พระเจ้านรทาเมงซอ เมื่อได้เห็นพระชินอรหันต์นั้นเป็นผู้มีอายุ จึงมีรับสั่งให้เลือกอาศนะและให้นั่งลง พระผู้มีอายุจึงได้นั่งลงที่ราชบัลลังก์ พระเจ้าแผ่นดินทรงถือว่าเปนชนมีตำแหน่งอันสูงยิ่ง จึงเสด็จไปณที่ใกล้แล้ว จึงมีพระราชดำรัสถามพระอรหันต์องค์นั้นว่า เป็นใครมาแต่ไหนและมาด้วยกิจอันใด ได้ตรัสถามหลายปัญหา พระชินอรหันต์ผู้มีอายุได้ทูลตอบบรรดาพระราชปุจฉาที่ทรงถาม แล้วจึงถวายพระพรด้วยเรื่องมีพระรัตนตรัย พุทธ ธัมม สังฆ ที่รามัญประเทศ /*8คือสุวรรณภูมิ์ พระเจ้าแผ่นดินเมื่อได้ทรงทราบ ตามที่พระอรหันต์ผู้มีอายุได้ถวายพระพรแล้ว จึ่งแต่งทูตไปยังพระเจ้ามาณพะ ณรามัญประเทศขอให้ส่งพระไตรปิฎกมาถวาย พระเจ้าแผ่นดินสุวรรณภูมิ์ไม่ยอมให้ พระเจ้าแผ่นดินพะม่าเมื่อทรงทราบความปฏิเสธดังนั้นแล้ว จึงได้เสด็จยกพยุหโยธาหาญเป็นอันมาก ไปยังประเทศมอญต่อรบด้วยพระเจ้าแผ่นดินรามัญ ครั้นได้ไชยชนะแล้ว จึงได้เชิญพระไตรปิฎกมายังประเทศพะม่า แต่นั้นมาพระพุทธศาสนาจึงได้ตั้งอยู่ในเมืองพะม่าจนปัจจุบันนี้
ว่าด้วยประเพณีสงฆ์ในประเทศพะม่า
๒ ถามถึงประเพณีและความประพฤติพระพุทธศาสนาในเมืองพะม่า สมณฑูตชี้แจงว่า พระพุทธศาสนาในเมืองพะม่าดีขึ้นทุกวัน ลักษณะการประพฤตินั้นดังนี้ ส่วนคฤหัสถ์ได้ประพฤติอัฏฐังคิกอุโบสถ คือศีลแปดเดือนละสี่ครั้ง การรักษาศีล คฤหัสถ์ต้องไปยังพระสงฆ์ นำไทยทานของถวายไปบูชาด้วย และขอให้พระสงฆ์ให้ศีลและรัตนทั้งสาม พุทธ ธัมม สังฆ คฤหัสถ์ไม่พิจารณาเห็นว่าเขาทั้งหลายจะได้ถือคืลโดยรัตนทั้งสามอันสมควร เว้นไว้แต่พระสงฆ์ได้บอกให้รับศีลว่าตามพระ จึงจะเป็นอันถือศีลได้ คฤหัสถ์ได้สวดมนต์วันละสามหน คือเช้าตรู่หนหนึ่ง บ่ายหนหนึ่ง และค่ำคืนอึกหนหนึ่ง คฤหัสถ์นั้นมีธรรมเนียมไปทำบุญถวายของแก่พระและไปวัดบ่อย ๆ นอกจาก/*9การเหล่านี้ ชาวพะม่าโดยมากในเมืองพะม่า ผู้ที่มีธุระเล็กน้อยจะกระทำแล้ว ก็ได้ไปอยู่วัด จิตต์ตั้งมั่นเพื่อสมาธิ ฝ่ายพระสงฆ์นั้นประกอบด้วยกิจ ๒ ชะนิด คือคันถธุระและวิปัสสนาธุระ พระสงฆ์ฝ่ายคันถธุระพยายามเรียนศึกษาพระไตรปิฎก และรักษาวินัยธรรมโดยมั่นคง พระสงฆ์ฝ่ายวิปัสนาธุระนั้นพยายามหลับตาสมาธิและถือวินัยธรรมโดยมั่นคง
๓ ได้ถามถึงการเปลี่ยนแปลงในพระศาสนาในเมืองพะม่าได้มีหรือเป็นต้นว่าพระสงฆ์ได้แบ่งนิกายต่างกันหรืออย่างไร และถือลัทธิผิดกันอย่างไร
สมณทูตตอบว่าได้มีการเปลี่ยนแปลงในพระพุทธศาสนามาหลายครั้ง มีตำนานโดยสังเขปของนิกายต่าง ๆ และความถือในระหว่างนิกายที่ผิดกันว่าประมาณ ๑๔๗ ปี ภายหลังรัชกาลของพระเจ้านรทาเมงซอในกรุงพะม่า และประมาณ ๑๗๐๘ ปี ภายหลังพระพุทธเจ้าเสด็จเข้าสู่พระปรินิพพานแล้ว พระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งทรงพระนามว่า ศิรสิงหปติปรกมพาหุ ในลังกาทวีป1 ในระหว่างเวลานั้นมีพระสงฆ์ ๕ รูป นามว่า สุนัทรศีวรต ตมรินท อานันท และราหุล ได้มายังเมืองพะม่าจากลังกาทวีป2 เมื่อพระผู้เป็นเจ้าได้มาถึงเมืองพะม่าแล้ว มาอยู่ต่างหากจากพระสงฆ์ทั้งปวงผู้ที่บวชอยู่ใน/*10เมืองพะม่ามาแต่เดิม เหตุฉะนี้ประชาชนชาวเมืองได้เรียกพระสงฆ์เหล่าที่มาใหม่นั้นว่าปรคมะ และเรียกพระสงฆ์เดิมพวกอื่นเรียกว่าปุริมะ เป็นเริ่มต้นที่จะเกิดเป็นนิกายต่างกัน ครั้นภายหลังมาพระเจ้าแผ่นดินพะม่าทรงพระนามว่า นรปติเชฏฐะ ทรงพระราชศรัทธาถวายช้างแก่พระสงฆ์พฤก ปรคมะ องค์ละเชือก พระอานนทเถระ เมื่อเพื่อนสงฆ์ด้วยกันขอให้ปล่อยช้างเสียหาฟังไม่ กลับส่งไปให้ญาติในลังกาทวีปว่าทำได้ดังนั้นตามมงคลสูตร ครั้งนั้นพวกเพื่อนสงฆ์อิก ๔ รูปเกิดรังเกียจ จึงให้พระอานนทเถระนั้นอยู่เสียต่างหากไม่ยอมร่วมสังฆกรรมด้วย จึงเกิดมี ๒ นิกายขึ้นไนระหว่างพระสงฆ์ปรคมะนิกาย ภายหลังพระสงฆ์ในปรคมะนิกายองค์ที่ชื่อว่า ตมรินท ได้ขอแก่อำมาตย์และราชตระกูลในพระราชวังให้ทำบุญแก่ศิษย์ของตน เพื่อนสงฆ์ด้วยกันเห็นผิดต่อธรรมวินัยก็ห้ามปราม แต่พระตมรินทไม่เชื่อฟัง ด้วยเหตุนี้พระตมรินทรูปนั้นจึงต้องแยกจากคณะสงฆ์ไปตั้งพวกขึ้นต่างหาก จึงได้เกิดมีเป็น ๓ นิกายในระหว่างพระสงฆ์ปรคมะนิกาย รวมเป็น ๔ นิกายทั้งเดิม
ต่อมาถึงรัชกาลของพระเจ้าแผ่นดินพะม่าทรงพระนาม มองอองสย1 นัยหนึ่งว่าอลองมินทายี ประมาณ ๕๗๔ ปี ภายหลังรัชกาลของพระเจ้านรปติเชฏฐะ หรือประมาณ ๒๒๘๒ ปี ภายหลังพระพุทธเจ้าเข้าสู่ปรินิพพาน พระสงฆ์ในประเทศพะม่ามีเป็น ๒ นิกาย /*11เรียกว่าโตนะนิกาย ๑ และโยนะ2นิกาย ๑ ความที่ผิดกันในระหว่างสองนิกายนั้น คือแปลกกันในการครองไตรจีวร พระสงฆ์โตนะนิกายเข้าในละแวกบ้านใช้รัตปคตและไม่ต้องตามสุปฏิจฉันนสิกขาบท พระสงฆ์โยนะนิกายไม่ประพฤติเช่นนั้น แต่พระสังฆราชในเวลานั้นเป็นพระสงฆ์ในพวกโตนะนิกาย พระสงฆ์ทั้งหลายในโตนะนิกายก็มีอำนาจมาก และจำนวนมากกว่าพระสงฆ์โยนะนิกาย ภายหลังมาเมื่อพระราชบุตรองค์เล็กของพระเจ้ามองอองสย ทรงพระนามว่าโบเทาพระยา3 นัยหนึ่งเรียกว่ามองรวิน ได้สืบราชสมบัติแทนพระราชบิดา ทรงเลื่อมใสในพระสงฆ์โยนะนิกายรูปหนึ่ง ทรงตั้งเป็นสังฆราช แต่นั้นมาพระสงฆ์โยนะนิกายก็มีอำนาจมาก และมีจำนวนมากขึ้นกว่าพระสงฆ์ในโตนะนิกายในเมืองพะม่า ภายหลังมาบรรดานิกายต่าง ๆ ที่กล่าวชื่อมานั้นก็สาบสูญไป เกิดเป็นนิกายจุลคัณฐี และมหาคัณฐี มีขึ้นในบัดนี้4 ความที่ผิดกันในระหว่างต้องนิกายนี้ คือจุลคัณฐีนิกายถือตามวินัยธรรมมั่นคงนัก และกล่าวว่ามหาคัณฐีนิกายมิได้ถือตามวินัยโดยมั่นคง
/*12เรื่องนิกายสงฆ์ในเมืองพะม่า พระรวินทเถระอธิบายการที่ได้เป็นในชั้นหลัง เมื่อประเทศพะม่ายังไม่ได้อยู่ในความปกครองของอังกฤษนั้น ภิกษุมีอยู่ ๔ นิกาย ในเมืองพะม่าเหนือ ๒ นิกาย เรียกว่าสุตมานิกาย ๑ สุวรรณวิรัตตินิกาย ๑ ในพะม่าตอนใต้มี ๒ นิกาย เรียกว่ามหาคณีนิกาย ๑ จุลคณีนิกาย ๑ พระสงฆ์สุตมานิกาย มหาคณีนิกาย ทั้ง ๒ นี้ เป็นภิกษุพะม่าเป็นพื้น และมีมาก สุวรรณวิรัตตินิกาย จุลคณีนิกาย ทั้ง ๒ นี้ ถือลัทธิตามอย่าง ภิกษุสิงหฬเป็นครูมีน้อย ในสมัยเมื่อภิกษุในประเทศพะม่าต่างนิกายเช่นนี้ ศาสนวงศ์ในครั้งนั้นก็ไม่บริสุทธิ์ และประกอบด้วยอุบาทว์ เพราะฐานที่ตั้งแห่งวิวาทด้วยเรื่องธรรมวินัยมีมาก และการที่กล่าวติเตียนซึ่งกันและกัน ก่อเหตุให้เกิดวิวาทเนือง ๆ เมื่อเจ้ามิงดอมิงได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินพะม่า ทรงเห็นว่า ภิกษุสุวรรณวิรัตตินิกาย และจุลคณีนิกายทั้ง ๒ นี้ มากไปด้วยความริศยา และยกตนติเตียนผู้อื่นเป็นเบื้องหน้า จึงได้ทรงเกียจกันภิกษุ ๒ นิกายนั้น มิให้ตั้งเป็นหมู่เป็นคณะอยู่ได้ตั้งแต่นั้นมา ภิกษุ ๒ นิกายนั้นก็น้อยไป ๆที่เหลืออยู่บ้างก็มาตั้งอยู่ในโอวาทของสุตมานิกาย และมหาคณีนิกายทั้งสิ้น เมื่อภิกษ ๒ นิกายมีลัทธิและความปฏิบัติเหมือนกันเช่นนี้ ศาสนวงศ์ในพะม่าก็เรียบร้อยบริสุทธิ์ตลอดมา จนเห็นว่าไม่ควรจะแยกเป็น ๒ นิกาย ควรจะรวมเป็นนิกายเดียวกัน เพราะไม่แตกต่างกันโดยลัทธิและความปฏิบัติ จึงได้เรียกว่าสุตมานิกาย แต่อย่างเดียวเท่านั้น
/*13ว่าด้วยความเป็นอยู่ของสงฆมณฑล
๔ ได้ถามถึงวัดและการบำรุงพระสงฆ์ ได้ความว่า บางวัดมีที่เสนาศนะสงฆ์บริบูรณ์ บางวัดมีเสนาศนะที่พระสงฆ์อยู่น้อย ที่ไม่มีเลยก็มี ในระหว่างเวลายังมีพระเจ้าแผ่นดินพะม่านั้น พระเจ้าแผ่นดินได้ทรงอุปถัมภ์บำรุงพระสงฆ์ทั้งปวงอยู่เป็นนิจ ตั้งแต่พระเจ้าแผ่นดินพะม่าถูกเนรเทศเสียจากราชสมบัติแล้ว ได้อาศัยแต่ทายกเป็นผู้อุปถัมภ์ พระสงฆ์ทั้งหลายวัดนั้นทายกก็เป็นผู้ดูแลด้วย เดี๋ยวนี้อาหารบิณฑบาตก็ขัดสนลงมาก ไม่เหมือนเมื่อครั้งมีพระเจ้าแผ่นดิน พระสงฆ์ทางเมืองพะม่าฝ่ายเหนือจึงพากันมาอยู่ทางเมืองพะม่าตอนใต้โดยมาก พระสงฆ์ที่ยังอยู่เมืองมันตเล ที่เป็นวัดเล็กมีพระสงฆ์น้อย ก็ถอนพระให้มารวมอยู่เสียที่วัดใหญ่ ๆ วัดที่พระรวินทอยู่ที่เมืองมันตเล มีจำนวนพระสงฆ์เกือบพันรูป ต้องอยู่เยียดยัดกัน ด้วยเหตุนี้พระรวินทเถระและพระโสมภิกษุ จึงได้ยกมาอยู่เสียที่เมืองร่างกุ้ง ด้วยทายกในประเทศพะม่าตอนใต้ยังมีความเลื่อมใสแข็งแรงอยู่ อาหารบิณฑบาตก็ค่อยบริบูรณ์
ว่าด้วยราชานุภาพของพระเจ้าแผ่นดิน
ที่เกี่ยวแก่สงฆมณฑล
๕ ได้ถามว่า เมื่อเวลาเมืองพะม่ามีพระเจ้าแผ่นดิน มิงดอมิงหรือทีบอก็ดี อานุภาพพระเจ้าแผ่นดินมีแก่ศาสนาเพียงใด ได้ความว่า/*14พระเจ้าแผ่นดินนอกจากตั้งสังฆราชแล้ว ไม่มีกรรมสิทธิ์และอำนาจเหนือพระสงฆ์ หรือที่จะเกี่ยวแก่การในศาสนา แต่พระเจ้าแผ่นดินอาจจะทรงหารือกับสังฆราช แล้วกระทำการที่ว่าต่อลงไปนี้ได้ คือสึกพระผู้กระทำผิดต่อพระธรรมวินัย และเนรเทศเสียจากพระราชอาณาเขตต์ ถอดหรือเลื่อนพระภิกษุที่มีสมณศักดิ์ได้ตามความผิดและความชอบ
๖ ได้ถามถึงการตั้งสมณศักดิ์ มีลำดับชั้นที่พระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งหรือไม่ ได้ความว่ามีการตั้งสมณศักดิ์ โดยรับอัยบัตรเป็นแผ่นเหล็กมีด้านจารึกนามและสมณศักดิ์ในนั้น และมีดวงตราตำแหน่งทำด้วยเหล็กจารึกชื่อและตำแหน่งลงในตรานั้นตามลำดับชั้น สำหรับประทับบนใบลานก็ได้ สมณศักดิ์มีลำดับชั้นดังนี้
๑ ศาสนนัย ตรงกับพระสังฆราช
๒ สยาดอใหญ่ เป็นผู้ช่วยที่หนึ่ง
๓ สยาดอน้อย เป็นผู้ช่วยที่สอง
๔ คายชก เสมอเจ้าคณะนิกาย
๕ คายโอ๊ก ผู้ดูแลหมู่วัด
๖ คายดอก ผู้ช่วยดูแลหมู่วัด
๗ ได้ถามถึงพระสงฆ์สมณศักดิ์ ในเวลานี้ใครเป็นผู้ตั้ง ได้ความว่าในเวลาที่ไม่มีสังฆราชนี้ที่รัฐบาลอังกฤษยอมรับรอง แต่พระสงฆ์สมณศักดิ์ยังมีเหลืออยู่บ้าง คือคายโอ๊ก คายดอก ผู้ที่ได้รับ/*15สมณศักดิ์ในเวลามีพระเจ้าแผ่นดินพะม่านั้น เมื่อรัฐบาลอังกฤษไม่ตั้งสังฆราชแล้ว พวกที่ถือพุทธศาสนาก็ปรึกษากันเลือกพระสงฆ์ที่มีความรู้และมีพรรษามาก สมมติขึ้นเป็นสังฆราชควบคุมคณะสงฆ์ แต่ไม่มีอำนาจเหมือนแต่ก่อน
๘ ได้ถามว่าศาสนนัยนั้น คืออะไร ใครเป็นผู้ตั้ง มีจำนวนเท่าไร อำนาจมีแก่พระสงฆ์และวัดที่ขึ้นประการใด ฐานันดรศาสนนัยเป็นคำบาลีอย่างไร ได้ความว่าศาสนนัย คือสังฆราชนั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงตั้ง มีแต่คราวละองค์เดียวเท่านั้น มีอำนาจเหนือสงฆ์และวัดทั้งปวงดังพระเจ้าแผ่นดิน มีอำนาจเหนือพศกนิกรทั่วไปฉะนั้นฐานันตรในคำบาลีใช้ชื่อแล้ว ต่อตำแหน่งว่าธรรมเสนาบดีราชาธิราชคุรุ จารึกลงในอัยบัตรและตราเหล็กด้วย
๙ ได้ถามว่าคายโอ๊ก คายดอกนั้นอย่างไร มีจำนวนเท่าไร ทำการสิ่งไร ได้ความว่าคายโอ๊กนั้นเป็นผู้ดูแลหมู่วัด และคายดอกนั้นเป็นผู้ช่วยคายโอ๊ก มีจำนวนมาก และเป็นผู้ดูแลการวัดและพระที่ขึ้นอยู่ในหมวดหมู่ของตน แต่จะทำการสิ่งไรไม่ได้นอกจากคำสั่งคายชกและศาสนนัย
๑๐ ถามว่าที่แผ่นดินของวัดทั้งหลายจัดการอย่างไร เว้นจากภาษีอากรหรือไม่ ได้ความว่าประกาศที่เรียกว่าวรกูรวมที่ดินซึ่งใช้ทำวัดนั้น ยกจากภาษีอากรทุกชะนิด
/*16ว่าด้วยการบวชเรียนในประเทศพะม่า
๑๑ ได้ถามว่าจำนวนวัดและพระสงฆ์ในเมืองพะม่า มีประมาณสักเท่าไร การประชุมได้มีอย่างไร ใครเป็นประธาน ได้ความว่าพระสงฆ์สามเณรทั้งเมืองพะม่าเหนือและใต้ประมาณสามลักข์ คือสามแสน และวัดประมาณสักเจ็ดหมื่น1 การประชุมอุปสมบทกรรมนั้นดังนี้ ผู้หนึ่งผู้ใดปรารถนาจะบวชตนเองแล้ว ก็ไปยังที่สีมามีพระสงฆ์ไม่น้อยกว่าห้ารูปขึ้นไป มีไตรบาตรพร้อมด้วยบริกขาร เมื่อไปถึงในที่สีมาแล้ว พระสงฆ์ก็ถามปัญหาตามข้อกำหนดในบรรพชาขันธ์ ถ้าผู้ที่จะบวชนั้นพ้นจากอันตรายิกธรรมที่กำหนดไว้ไนบรรพชาขันธ์แล้ว ก็จัดว่าเป็นผู้สมควรที่จะอุปสมบทได้โดยสวดกรรมวาจาด้วยพระภิกษรูปหนึ่ง หรือมากกว่า และวิธีบวชตามที่อธิบายก็คล้ายอย่างมหานิกายบวชนั้นเองไม่จำต้องกล่าวให้พิศดาร แต่ผู้อุปสมบทเป็นภิกษุมีน้อย เพราะประเพณีพะม่าบวชแล้วไม่ใคร่จะสึก ถ้าสึกมักถูกติเตียนชาวบ้านไม่นับถือ จึงบวชเป็นแต่สามเณรโดยมาก แต่เดี๋ยวนี้แม้ที่บวชเป็นสามเณรก็น้อยลง ไม่มากเหมือนแต่ก่อน เพราะเด็กหันเข้าโรงเรียน ๆ ภาษาอังกฤษโดยมาก ด้วยเห็นว่าเรียนภาษาบาลีไม่ได้ผลประโยชน์เหมือนแต่ก่อน คนที่เล่าเรียนภาษาบาลีอยู่เดี๋ยวนี้ก็เปนที่รักพระศาสนาเท่านั้น ถึงดังนั้นชาวพะม่าก็ยังมั่นอยู่/*17ในพระพุทธศาสนา ที่จะเข้ารีดศาสนาอื่นนั้นไม่ใคร่มี มีแต่พวกเงี้่ยวพวกกะเหรี่ยงที่ไม่ใคร่จะรู้คำสอนในพระพุทธศาสนา การสังฆกรรมผูกพัทธเสมาอุโบสถกรรมเป็นต้น ก็ละม้ายคล้ายกันกับแบบคณะมหานิกายที่กระทำอยู่ทุกวันนี้ แต่ในเรื่องสังฆกรรมดูชำนาญมากกว่าสิ่งอื่น บรรดาพระที่เข้ามาคราวนี้สอบถามวิธีอธิบายได้ทุกรูป แต่การปฏิบัติเป็นปานกลางไม่สู้จะเคร่งนัก
ได้ถามว่าพระสงฆ์ในเมืองพะม่า เปนผู้รู้ธรรมวินัยตลอดทั่วไปหรือเป็นแต่บางหมู่บางพวก สมณทูตอธิบายว่า ถ้าพระสงฆ์อยู่ภายในเมืองหรือที่ใกล้เคียงเมือง ก็เป็นผู้ศึกษาพระธรรมวินัยมาก ถ้าเป็นพระอยู่ในประเทศบ้านนอกแล้ว จะหาผู้ที่รู้ธรรมวินัยไม่ใคร่จะมี
อนึ่งเรื่องสีมานั้น เมื่อครั้งมีพระเจ้าแผ่นดิน ๆ พระราชทานวิสุงคาม พระสงฆ์ถอนและผูกเป็นพัทธสีมา ครั้นเมืองพะม่าเป็นของอังกฤษแล้ว การผูกพัทธสีมารัฐบาลอังกฤษก็ให้อนุญาตที่วิสุงคาม แต่พระสงฆ์บางพวกรังเกียจว่า การให้วิสุงคามสีมานั้นต้องควรพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษพระราชทานจึงจะชอบ เพราะเป็นเจ้าของแผ่นดินพะม่าที่รัฐบาลอังกฤษในอินเดีย หรือเล็บเตลแนนต์เคาวเนอเมืองพะม่าจะให้อนุญาตนั้นไม่ควร เป็นการถุ้มเถียงเริดร้างมาช้านาน ภายหลังก็ตกลงยอมรับว่ารัฐบาลให้ได้ และเดี๋ยวนี้ได้มีไว้ในกฎหมายที่ดินสำหรับที่สีมาที่รัฐบาลอังกฤษจะให้และยกเว้นจากภาษีอากรด้วย และว่าวิสุงคามสีมานั้นถือเป็นสำคัญนัก เมื่อครั้งยังมีพระเจ้าแผ่นดิน/*18อยู่เป็นสิทธิ์ขาดแก่สงฆ์ทีเดียว ที่สุดผู้กระทำผิดเข้ามาในที่วิสุงคามแล้วจะจับกุมก็ไม่ได้ และว่าได้เคยมีตัวอย่างมาด้วย การที่พระสงฆ์รังเกียจเรื่องวิสุงคาม ที่ว่าต้องให้พระเจ้าแผ่นดินอังกฤษพระราชทานนั้น เป็นด้วยไม่รู้ลักษณะการปกครองของอังกฤษ เพราะไวสรอยเป็นผู้แทนพระเจ้าแผ่นดินและมีที่ปรึกษา อาจทำการในหน้าที่เจ้าแผ่นดินได้หมด
การประชุมสงฆ์สมาคมนั้นในเวลานี้ไม่มี แต่เมื่อเวลาที่มีพระเจ้าแผ่นดินเป็นศาสนูปถัมภ์อยู่นั้น การประชุมใหญ่ที่ในสุตมาสภามีบ่อย ๆ พระสงฆ์ที่เป็นใหญ่ในสุตมาสภาเป็นประธาน และพระเจ้าแผ่นดินทรงอุปถัมภ์ในการนั้น
ว่าด้วยชำระอธิกรณ์
๑๒ ได้ถามว่าพระสงฆ์ทำผิดในปาราชิก หรือโทษอื่น ๆได้รับโทษในทางอาณาจักรประการใด และชำระที่ศาลวินิจฉัยคดีหรือไม่
ได้ความว่าภิกษุที่เป็นปาราชิกต้องรับโทษต่างกัน ถ้าเป็นโทษในเมถุนปาราชิก หรืออุตตริมนุสสธัมมปาราชิก พระสงฆ์ผู้เป็นใหญ่ได้ทำโทษผู้ที่ทำผิด คือไล่เสียจากหมู่จากคณะ แต่หามีโทษแผ่นดินไม่ ถ้าเป็นโทษในอทินนาทานปาราชิก และมนุสสวิคคหบาราชิกต้องส่งไปยังศาลวินิจฉัยคดี ให้พิจารณาตัดสินลงโทษตามเหตุการณ์ที่ศาลเห็นสมควรจะลงโทษ เพราะมีอาญาหลวงด้วย1
/*19ว่าด้วยการบำรุงของรัฐบาล
๑๓ ได้ถามถึงพนักงานสำหรับเกี่ยวแก่พุทธศาสนิกบริษัท และรัฐบาลอังกฤษในเวลานี้ มีเจ้าหน้าที่หรือไม่ และรัฐบาลอังกฤษได้เกี่ยวข้องแก่ศาสนาและบำรุงพระสงฆ์ประการใดบ้าง
ได้ความว่าไม่มีพนักงานในระหว่างรัฐบาลอังกฤษ กับพุทธศาสนิกบริษัทในเวลานี้ และการที่รัฐบาลอังกฤษจะเกี่ยวข้อง หรือบำรุงพระสงฆ์ก็ไม่มี
๑๔ ได้ถามถึงการเล่าเรียนศึกษาในเมืองพะม่า ครั้งมีพระเจ้าแผ่นดิน และเดี๋ยวนี้จัดการผิดกันอย่างไร
ได้ความว่า ครั้งมีพระเจ้าแผ่นดิน การเล่าเรียนศึกษาในเมืองพะม่า ก็เรียนภาษาพะม่าและภาษาบาลีตามวัด ชาวบ้านมีบุตรเอาไปฝากวัดเป็นลูกศิษย์พระคล้ายในกรุงเทพ ฯ แต่เมื่ออังกฤษได้ปกครองเมืองพะม่าตอนใต้ได้ตั้งกรมศึกษาจัดการเล่าเรียน มีโรงเรียนเป็นของรัฐบาลจัดบ้าง ของนคราภิบาลจัดบ้าง โรงเรียนไปรเวตรัฐบาลบำรุงให้เงินบ้างให้ของบ้าง ให้รางวัลแก่หัวหน้ากับนักเรียน ที่สอบไล่ได้ตามหลักสูตรบ้าง ที่เป็นโรงเวียนไปรเวตรัฐบาลไม่ได้อุดหนุนก็มี โรงเวียนตามวัดก็มี โรงเรียนใตที่รัฐบาลอุดหนุน รัฐบาลตรวจการเล่าเรียนทุกแห่ง และแบ่งเขตต์จัดการเล่าเรียนเป็นมณฑล มี ๓ มณฑล มีสารวัตรและรองสารวัตรสำหรับการตรวจสอบไล่ และมีวิทยาลัยที่เมืองรางกูน สอนวิชาชั้นสูงสำหรับเข้าสอบไล่ในมหา/*20วิทยาลัยเมืองกาลกัตตาเพื่อจะได้ดีกรี และมีโรงเรียนพวกมิชชันนารีทั้งอังกฤษและอเมริกันและคาโธลิกฝรั่งเศส และโรงเรียนนางชีก็มี ถ้าจะต้องการทราบละเอียด รับว่าจะส่งแบบแผนและข้อบังคับการศึกษาเล่าเรียนในเมืองพะม่า ที่รัฐบาลอังกฤษได้จัดการมาให้ทราบโดยละเอียด และที่เมืองมันตเลพะม่าตอนเหนือเดี๋ยวนี้ การศึกษาก็จัดธรรมเนียมคล้ายกับเมืองรางกูนในพะม่าตอนใต้ นอกจากกรมศึกษาธิการที่ได้จัดการเล่าเรียนของรัฐบาล ยังมีที่ประชุมรับจัดการเล่าเรียน และสอบไล่ความรู้ตามหัวเมืองด้วย มิสเตอร์โปปคนอังกฤษเป็นพนักงานใหญ่ในการศึกษา
ว่าด้วยการสอบไล่พระปริยัติธรรม
๑๕ ได้ถามถึงการสอบไล่พระปริยัติธรรมมีหรือไม่ ถ้ามีได้สอบไล่ในบาลีในคัมภีร์ใดบ้าง และมีชั้นของการสอบไล่อย่างไร ใครเป็นผู้สอบไล่
ได้ความว่าเมื่อยังมีพระเจ้าแผ่นดินครองเมืองพะม่านั้น พระเจ้าแผ่นดินเป็นพระราชธุระให้จัดการสอบไล่พระปริยัติธรรม ในเดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำจนถึงเดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นเสร็จ สอบไล่ทุกปี ในการสอบไล่นั้น มีรับสั่งให้อาราธนาพระมหาเถรานุเถระเป็นผู้สอบไล่ในที่ประชุมณสุตมาสภา นักเรียนที่เข้าสอบไล่นั้น มีแต่เด็กและสามเณรเท่านั้น ภิกษุไม่มี วิธีสอบไล่นั้นจัดเป็นสามชั้น คือ ดังนี้: -
/*21สามเณร เด็ก อายุ ๑๑ ๑๒ ๑๓ ปี สอบไล่ด้วย มูลกัจจายน คือ สูตร อภิธัมมัตถสังคหบาลี มาติกาปาฐ ธาตุกถา
นักเรียนต้องว่าบาลีด้วยปากแต่แบ่งเป็นส่วน ๆกัน ถ้าสามเณร เด็ก อายุ ๑๔ ๑๕ ๑๖ ปี สอบไล่ด้วย มูลกัจจายน อภิธัมมัตถสังคห มาติกาปาฐ ธาตุกถา ปัญจยมก
ถ้าสามเณร เด็ก อายุ ๑๗ ๑๘ ๑๙ ปี สอบไล่ด้วย มูลกัจจายน อภิธัมมัตถสังคห มาติกา ธาตุกถา ทสยมก ปัฏฐาน อภิธานัปปทีปิกา วุตโตทัย สุโพธาลังการ
นักเรียนต้องว่าบาลีด้วยปากทั้งนั้น เมื่อสอบไล่บาลีไม่คลาดเคลื่อนแล้ว ท่านผู้สอบไล่ย้อนถามให้อธิบายเป็นภาษาพะม่าอีก ถ้าสอบไล่/*22ได้บาลีและอธิบายได้แล้ว ก็นับเข้าในชั้นเป็นชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี พระเจ้าแผ่นดินยกพระราชทานบำเหน็จต่าง ๆ กัน นักเรียนสอบได้ชั้นเอก โปรดให้เว้นการเก็บภาษีอากรในบรรดาญาติของผู้ที่สอบไล่ได้ทั้งหมด เพื่ออุดหนุนการเรียนพระปริยัตธรรม เพราะผู้ที่สอบไล่ได้ชั้นเอกนั้นน้อย ปีหนึ่งก็ได้เพียงคนหนึ่งสองคน ด้วยต้องการทั้งความจำความรู้และเสียงด้วย จึงให้เป็นประโยชน์พิเศษอันใหญ่ยิ่ง ผู้ด้อบได่ได้ในชันโทนั้น โปรดให้เว้นภาษีอากรแก่ญาติแต่ ๗ หลังคาเรือน เพื่อที่จะอุดหนุนผู้ที่จะเข้าเรียนสอบไล่ได้นั้น แต่ชั้นตรีนั้นเจ้านายในราชตระกูลอุปถัมภ์ตามแต่จะให้ ถ้าผู้ที่สอบไล่ได้เป็นคฤหัสถ์ พระเจ้าแผ่นดินประทานไตรและบริกขารให้อุปสมบทเป็นสามเณรหลวง แต่ในปัจจุบันนี้การสอบไล่มีข้อบังคับของกรมศึกษาธิการในรัฐบาลอังกฤษ ผู้เข้าสอบไล่เข้าได้ทั้งพระสงฆ์สามเณรและคฤหัสถ์ให้รางวัลดังต่อไปนี้
รางวัลที่ ๑ ๑๕๐ รูเปีย
รางวัลที่ ๒ ๑๐๐ รูเปีย
รางวัลที่ ๓ ๗๕ รูเปีย
รางวัลที่ ๔ ๕๐ รูเปีย
และให้ประกาศนียบัตรด้วย แต่การทีรัฐบาลอังกฤษจัดการสอบไล่ขึ้นได้ ๒ ปีเท่านั้น การสอบไล่ยังไม่เรียบร้อยดีได้เหมือนแต่ก่อน
/*23ว่าด้วยการพระราชพิธีที่เกี่ยวแก่สงฆ์ในประเทศพะม่า
๑๖ ได้ถามว่าเมื่อพระพุทธศาสนาอยู่ในความอุปถัมภ์ของพระพระเจ้าแผ่นดินได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอุดหนุนแก่พระสงฆ์ประการใดบ้าง และมีการพิธีตามพระพุทธศาสนาประจำเดือนในพระราชวังตั้งแต่เดือนจิตรมาศ ถึงเดือนผคุณมาศนั้นประการใดบ้าง
ได้ความว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงอุปถัมภ์พระสงฆ์ โดยพระราชทานเข้าสารกับโงเป คือปลาเค็มปลาแห้งปลาย่างและน้ำมันทุกเดือน พระสงฆ์บางองค์ทีทรงสมณศักดิ์ ก็ได้เพิ่มเติมจากของพระราชทานที่กล่าวมาแล้ว เป็นเงิน ๑๐ รูเปียบ้าง ๒๕ รูเปียบ้าง ๒๐ รูเปียบ้าง โดยลำดับตามสมควรจะได้
พิธีประจำเดือนในทางพระพุทธศาสนานั้น ในเดือนจิตรมาศพระเจ้าแผ่นดินได้เคยโปรดให้นิมนต์บรรดาพระสงฆ์ที่มีฐานันดรเข้าไปในพระราชวกัง พระราชทานข้าวและปลาเค็ม ฯลฯ แก่พระสงฆ์ในเดือนวิสาขมาศ พระเจ้าแผ่นดินไม่ได้ทรงทำพิธีวิสาขบูชา แต่หมู่ราษฎรได้กระทำพิธีวิสาขบูชาทุกปี มีจุดโคมไฟและฟังพระธรรมเทศนาเป็นต้น ไนเดือนเชษฐมาศนั้น มีการสอบไล่พระปริยัตธรรมเป็นการหลวงดังกล่าวมาแล้ว ในเดือนอาสาธมาศปุริมพรรษานั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงบำเพ็ญพระกุศล ถวายดอกไม้ธูปเทียนแก่พระสงฆ์ซึ่งอยู่จำพรรษาในพระอารามหลวงทั่วไป เดือนสาวนมาศไม่มีการบำเพ็ญพระราชกุศล ในเดือนโปฏฐปทมาศมีการกวนมธุปายาศ/*24ในพระราชวัง แต่ไม่มีพระเข้าไป เป็นแต่เมื่อกวนแล้วนำไปถวายพระทั่วไป และหมู่ราษฎรก็ทำบุญเช่นนี้ ทั้งตักบาตรด้วยในเดือนอัสยุชมาศเวลาออกพรรษา พระเจ้าแผ่นดินได้บำเพ็ญพระราชกุศลนิมนต์พระสงฆ์สมณศักดิ์ และภิกษุอนุจรอันดับนับด้วยพันรูปเข้าไปรับอาหารบิณฑบาตที่ในพระราชวัง ทรงบาตรและทรงประเคนเลี้ยงพระด้วย ครั้นพระสงฆ์กระทำภัตตกิจเสร็จแล้วถวายอนุโมทนาสวดรัตนสูตร เมตตสูตรเท่านั้น
ได้ถามว่าพระสงฆ์อนุโมทนาแล้ว ถวายอติเรกด้วยหรือไม่ ว่าไม่มี แต่มีวิธีเมื่อสวดอนุโมทนาจะจบออกพระนามมหาราชา ถึงอนุโมทนาที่อื่น เช่นที่วังพระราชวงศ์ หรือบ้านอำมาตย์ก็ออกนามเหมือนกัน เพราะให้ฉะเพาะตัว ถ้าไม่เช่นนั้น ก็ไม่เป็นการอนุโมทนาฉะเพาะ ในเดือนกัตติกมาศ มีกฐินหลวง แต่พระเจ้าแผ่นดินไม่ได้เสด็จไปทอดพระกฐินตามวัดเลย เป็นแต่มีพระราชดำรัสให้อำมาตย์นำไตรจีวรและเครื่องบริกขารครบตามจำนวนพระอารามหลวง ไปยังศาลาที่ประชุมสุตมาสภา แล้วอำมาตย์ผู้รับสั่งก็มีหมายไปยังเจ้าอาวาศซึ่งอยู่ในพระอารามหลวงทุก ๆ พระอาราม ให้มารับไตรจีวรและเครื่องบริกขารไป พระเถรสมณศักดิ์ เจ้าอาวาศก็ให้สามเณรและศิษย์ไปขนไตรจีวรและเครื่องบริกขาร สำหรับวัดของตนไปยังอารามแล้ว อำมาตย์จึงสั่งให้ราชบุรุษตามไป ถวายกฐินเป็นภาษาบาลีว่า อิมํ กินทุสฺสํ สงฺฆสฺส เทม ในท่ามกลางสงฆ์อาราม/*25ละคน ๆ ทุก ๆ พระอารามตามจำนวนวัดหลวง แต่ราษฎรกระทำไม่เหมือนของหลวง คือต้องนำไตรจีวรและเครื่องบริกขารไปทอดกฐินตามอารามคล้ายอย่างที่ทำในกรุงสยามทุกวันนี้ ในเดือนมิคศิรมาศ และเดือนปุสยมาศ เดือนมาฆมาศ ผคุณมาศ ๔ เดือนนี้ถามไม่ได้ความว่า ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอย่างใดบ้าง ได้ความแต่ว่าทรงบำเพ็ญเป็นครั้งเป็นคราว และในฤดูหนาวนั้น ราษฎรมีการประชุมก่อพระเจดีย์ทราย แต่ก็ไม่ก่อที่วัด มักเลือกที่ตามเห็นสมควรแล้วนัดกันประชุมก่อ แต่พระเจ้าแผ่นดินไม่ได้เกี่ยวข้องด้วย
๑๗ ได้ถามถึงการปลงศพนั้น ทำการมีวิธีอย่างไรบ้าง พระสงฆ์เกี่ยวข้องด้วยหรือไม่
ได้ความว่า ถ้าสังฆราชถึงมรณภาพลง พระเจ้าแผ่นดินโปรดให้ปลูกเมรุทำฌาปนกิจ มีเทศนาและบังสุกุลถวายเครื่องไทยธรรมแก่ภิกษุสงฆ์ และพระสงฆ์คฤหัสถ์ราษฎรเป็นอันมากก็ไปมาประชุมกันทำบุญในการปลงศพสังฆราชเป็นการใหญ่ แต่พระสงฆ์อื่นมรณภาพเมื่อทำการฌาปนกิจมีดอกไม้เพลิง พระสงฆ์คฤหัสถ์ชาวบ้านประชุมกันปลงศพ มีการจุดลูกหนูดังพะม่าทำกันอยู่ในกรุงนี้
แต่ส่วนพระเจ้าแผ่นดินสวรรคตนั้น ไม่มีการถวายเพลิง พระราชวงศ์และอำมาตย์จัดพระศพลงในหีบ แล้วก่อปราสาทด้วยอิฐปูน เชิญพระศพบรรจุไว้ในนั้น ถ้าเป็นพระอรรคมเหษีที่ ๑ ที่ ๒ พระเจ้าแผ่นดินก็โปรดให้ทำปราสาท แล้วฝังอย่างเดียวกัน แต่ชั้นพระราช/*26บุตรและพระราชธิดาสิ้นพระชนมายุลงไม่ได้ฝัง พระเจ้าแผ่นดินโปรดให้ทำเมรุพระราชทานเพลิงตลอดลงมาถึงอำมาตย์ก็เผาทั้งนั้น แต่ศพราษฎรนั้นเผาโดยมาก แต่ที่ฝังก็มี
การไต่ถามได้ความเพียงนี้ เพราะเวลาที่ถามมีน้อย ได้แต่เวลากลางคืน ด้วยเวลากลางวันมีกิจ และมีผู้มาเยี่ยมเยียนเสีย
---
หมดฉะบับเพียงนี้
พิมพ์ที่โรงพิมพ์อักษรโสภณ เลขที่ ๘๔๑ เชิงสะพานเสาชิงช้า พระนคร
นายเล่งแซ แซ่เตียว ผู้พิมพ์โฆษณา ๒๐/๑๐/๗๙
--
๑. เรื่องตำนานพระพุทธศาสนา ที่สมณทูตพะม่าชี้แจงต่อไปนี้ เห็นได้ว่ากล่าวตามเนื้อความในศิลาจารึกกัลยาณีของพระเจ้ารามาธิบดีปิฎกธร เท่าที่ทรงจำไว้ได้ จารึกนั้นหอพระสมุด ๆ ได้แปลและพิมพ์แล้ว ↩

๒. เมืองเตลงหมายความว่าเมืองมอญ ในจารึกว่าเมืองสะเทิม หรือสุธรรมนคร ในรามัญประเทศ ↩

๓. เรื่องตำนานที่กล่าวตรงนี้ก็มีพิศดารอยู่ในจารึกกัลยาณี เล่าตามที่จำได้ ↩

๔. ในจารึกกัลยาณีว่า พระ ๕ รูปนี้ไปบวชแปลงมาแต่ลังกาทวีป ↩

๕. คือที่เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้ามังลอง เป็นต้นราชวงศ์ ที่สุด ↩

๖. โยนะนิกาย น่าจะเปนพวกไทยใหญ่ ↩

๗. ที่เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า คะแดงปะดุงได้ครองประเทศพะม่า ตรงกับรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ ↩

๘. ที่เรียกว่าจุลคัณฐีกับมหาคัณฐีในที่นี้ จะตรงกับจุลคณีและมหาคณีที่กล่าวต่อไปข้างหน้านั่นเอง ↩

๙. จำนวนพระสงฆ์และวัดดังกล่าวนี้ น่าจะเปนแต่คาดคะเน ผู้บอกเห็นจะไม่รู้จำนวนทีเดียว ↩

๑๐. ความที่กล่าวด้วยเรื่องตัดสินโทษปาราชิก สงสัยว่าจะว่าตามแบบแผนเมื่อเมืองเป็นของอังกฤษแล้ว ↩